Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. 2. þm. Vestf. fyrir undirtektir við till. Hann hefur ákveðnar efasemdir um nefndina, en eins og ég tók fram þegar ég mælti fyrir till. þá var þetta í sjálfu sér ekki tæmandi upptalning eða endilega réttir aðilar sem tilnefndir voru, en við flm. vildum að það kæmu fram einhverjar hugmyndir um það hvernig við vildum að nefndin væri skipuð. Nú verður till. væntanlega vísað til hv. menntmn. og síðan út til umsagnar. Það má vel vera að þar komi hugmyndir jafnvel frá fræðslustjórum, sem eflaust munu fá till. til umsagnar, um það að nefndin skuli öðruvísi skipuð. Ég efast ekki um að það verður farið yfir allar slíkar tillögur því aðalatriðið er að þessi mál verði tekin til gagngerrar athugunar hér á landi eins og hefur verið gert hjá okkar nágrannaþjóðum. Það að lagt er til að skoðuð sé reynsla erlendis frá á þessum málum er kannski fyrst og fremst hugsað til þess að spara tíma, að við séum ekki að móta okkur einhverjar tillögur um hvernig þetta verk skuli unnið án þess að vita a.m.k. hvernig að málum er staðið hjá okkar nágrannaþjóðum því eins og kom fram í mínu máli áðan þá veit ég að t.d. Svíar eru komnir mjög langt með þetta starf og eflaust fleiri. Hv. þm. talaði um að það yrði eflaust nokkur kostnaður af þessu og ég geri mér grein fyrir því að allt nefndarstarf kallar á einhvern kostnað, en ég held að það sé engin frágangssök í þessum efnum og ég hugsa þetta ekki þannig að nefndin þurfi að heimsækja allar þessar þjóðir, heldur væri kannski frekar með pósti hægt að fá upplýsingar um hvernig að málum er staðið annars staðar. Það er nú víst komið eitthvað fram yfir miðnætti og ég skal viðurkenna það að þegar ég lagði þetta mál fram þá hafði ég ekki hugsað mér það að ég yrði að tala fyrir því á miðnætti í apríl, 

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 86/1988, um Húsnæðisstofnun ríkisins, með síðari breytingum. 1. gr. hljóðar svo: ,,B-liður 1. mgr. 39. gr. laganna orðist svo: b. Félagslegar eignaríbúðir: Sveitarfélög eða verkalýðsfélög.`` 2. gr. hljóðar svo: ,,Á eftir 1. mgr. 48. gr. laganna komi ný málsgrein svohljóðandi: Verkalýðsfélög, sem byggt hafa samkvæmt lögum þessum, geta með samkomulagi falið húsnæðisnefnd viðkomandi sveitarfélags rekstur og ráðstöfun íbúðanna hætti þau byggingarstarfsemi.`` Og 3. gr.: ,,Lög þessi öðlast þegar gildi.`` Stutt grg. fylgir þessu lagafrv. sem er 396. mál á þskj. 646, og hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Innan verkalýðshreyfingarinnar hefur komið fram áhugi meðal aðildarfélaga hennar á að standa fyrir byggingu íbúðarhúsnæðis. Þrjú verkalýðsfélög í Reykjavík hafa samið drög að samkomulagi um byggingu félagslegra íbúða fyrir félagsmenn sína. Ætlunin var að byggja félagslegar eignaríbúðir eingöngu. Félagsmálaráðuneytið hafnaði drögunum þar sem núgildandi lög gera ráð fyrir að félagasamtök geti eingöngu staðið fyrir byggingu kaupleiguíbúða og leiguíbúða. Með breytingunni, sem hér er lögð til, er tryggt að verkalýðsfélög, ein sér eða fleiri saman, eigi sama rétt og sveitarfélög til byggingar félagslegra eignaríbúða fyrir félagsmenn sína að uppfylltum öðrum skilyrðum laganna.`` Það er skemmst frá því að segja, virðulegi forseti, að þegar lögum um Húsnæðisstofnun ríkisins var breytt síðast og sá möguleiki opnaður að sveitarfélög, félagasamtök og/eða fyrirtæki gætu byggt fyrir félagsmenn sína eða starfsmenn sína eftir atvikum, þá vaknaði sá áhugi hjá þremur verkalýðsfélögum hér í Reykjavík, þ.e. Verkamannafélaginu Dagsbrún, Verkakvennafélaginu Framsókn og Iðju, félagi verksmiðjufólks, að takast á við það verkefni að byggja íbúðir fyrir félagsmenn sína og nota þar hin góðu kjör sem bjóðast í hinu félagslega húsnæðiskerfi. Þessi undirbúningur tók að vísu nokkuð langan tíma og fóru fram töluverðar umræður hjá þessum félögum um málið og það er vægt til orða tekið að þær hafi fengið verulega góðar undirtektir. En þegar málinu var áfram haldið og þessi félög voru reyndar búin að gera drög að samningi um byggingu þessara íbúða og höfðu sent hann til staðfestingar ráðuneytisins þá var þeim hafnað með þeim rökum að aðeins væri leyft að byggja, eins og kemur fram í grg., kaupleiguíbúðir og leiguíbúðir. Við nánari athugun laganna var þetta nokkuð augljóst þannig að okkur yfirsást það hvaða möguleikar væru til íbúðarbygginga. Hins vegar er það svo að það form sem núgildandi lög gera ráð fyrir hentar okkur ekki vegna þess að það kallar á verulegan rekstur, sem alls ekki var ætlunin að fara út í. Við ætlum okkur eingöngu að byggja íbúðir fyrir okkar félagsmenn og síðan, eins og þetta lagafrv. gerir ráð fyrir, afhenda þær til ráðstöfunar á einhverju seinna stigi húsnæðisnefnd Reykjavíkur í þessu tilfelli eða húsnæðisnefndum sveitarfélaganna hér í kring, því að þessi stéttarfélög öll ná yfir sveitarfélögin hér í kringum Reykjavík. Það er ekki skynsamlegt þótt við mundum vilja gera átak í þessa veru að fara að koma hér af stað einhverri stofnun við hliðina á húsnæðisnefndinni til langrar framtíðar. Það var aldrei meiningin og reyndar ekki heppilegt að hafa það þannig. Hins vegar er þörfin fyrir slíkar íbúðir mjög brýn. Við vitum að það eru margir um hverja íbúð, það eru u.þ.b. 1.000 umsóknir um 200--300 íbúðir þannig að vandamálið er verulegt og álagið á þessu félagslega íbúðakerfi umtalsvert. Þrátt fyrir það að mikið sé byggt og ágætlega að málum staðið, þá virðist það ekki fullnægja á nokkurn hátt þörfinni. Í þessu sambandi má kannski rekja það að þetta hefur lengi verið mikið áhugamál verkalýðshreyfingarinnar, bæði verkalýðshreyfingarinnar sem heildar, einstakra félaga og margra forustumanna hreyfingarinnar sem hafa lagt þessu máli alveg sérstakt lið og sinnt því með sérstökum hætti, og af miklum dugnaði oft á tíðum. Við gætum út af fyrir sig rakið langa sögu, allt frá fyrstu verkamannabústöðunum hér vestur við Hringbraut sem Héðinn heitinn Valdimarsson, þáv. formaður Verkamannafélagsins Dagsbrúnar, stóð fyrir og reyndar allar götur síðan. Við getum nefnt ártöl eins og 1964 og 1965 þegar verkalýðshreyfingin samdi um byggingu framkvæmdanefndaríbúðanna. Reyndar hefur hreyfingin átt stóran þátt í félagslega íbúðakerfinu allt frá fyrstu tíð og enn þann dag í dag er þetta mikið áhugamál hjá hreyfingunni og mörgum forustumönnum hennar, bæði hér á þessu svæði sem við erum að tala um og reyndar alls staðar hringinn í kringum landið. Þeirri hindrun sem er í lögunum til að við gætum náð þessu fram þarf að breyta til að hægt sé að sinna þessu sem ég hygg að verði öllum til góðs og ætti ekki út af fyrir sig að mæta andstöðu nokkurs manns. Þá er kannski eðlilegt að menn spyrji: Hvar á að taka peningana til að gera þetta? Það væri til lítils unnið ef við ætluðum að sækja í þá peninga sem eru til ráðstöfunar í félagslega íbúðakerfinu. Þeir eru af skornum skammti og vantar stórlega aukið fé inn í félagslega íbúðakerfið til þess að það geti sinnt hlutverki sínu með meiri myndarbrag en það gerir í dag. Það væri þess vegna ekki mikið með því ef þeir peningar væru teknir frá þeim opinberu aðilum sem eiga að sinna þessum málum heldur þarf nýtt fjármagn að koma til og það er nú einmitt meiningin hjá okkur að leggja það til að einhverju leyti sjálf. Lífeyrissjóðirnir sömdu um að kaupa bréf af Húsnæðisstofnun ríkisins fyrir 55% af ráðstöfunartekjum sínum og gera það með skilum, að ég hygg, flestir hverjir. Hins vegar eru þó nokkrar upphæðir þar enn þá eftir sem lífeyrissjóðirnir ráðstafa oft til annarra sjóða, atvinnuvegasjóða eða til kaupa á bréfum frá öðrum aðilum. Við höfðum hugsað okkur að leita til þeirra sjóða sem þessi þrjú verkalýðsfélög eiga aðgang að, þ.e. Lífeyrissjóðs verksmiðjufólks og Lífeyrissjóðs Framsóknar og Dagsbrúnar og fara þess á leit að þeir leggi til það fjármagn sem þarf til þess að þetta sé mögulegt. Við fyrstu athugun fékk þetta nokkuð góðar undirtektir þannig að við vorum mjög bjartsýn um að þetta gæti gengið upp, að sjálfsögðu með fyrirgreiðslu frá Húsnæðisstofnun í þá veru að nýtt fjármagn sem þar kæmi inn þannig merkt rynni til baka til þessara samtaka og félagsmenn verkalýðsfélaganna sem fengju úthlutaðar íbúðir nytu þeirra kjara sem félagslega íbúðakerfið býður upp á þannig að kostir þess yrðu að fullu nýttir. En eins og hér hefur komið fram skortir ákvæði, þessa viðbót við lögin, að þarna bætist við í einum lið ,,verkalýðsfélög`` og reyndar komi síðan ákvæði í lögunum sem heimili það að félögin geti þá framselt þessu til viðkomandi húsnæðisnefndar til að þetta geti orðið mögulegt. Ég þarf ekki að hafa mikið fleiri orð um þetta. Frv. skýrir sig nokkuð sjálft og ég held að ég hafi dregið aðalatriðin fram. Ég vil að lokinni þessari umræðu leggja til að frv. verði vísað til 2. umr. og félmn.

Virðulegi forseti. Ég tala hér fyrir þáltill. á þskj. 713 um að gerður verði fræðslubæklingur um réttarstöðu fólks í vígðri og óvígðri sambúð. Meðflytjendur eru hv. þingkonur Kvennalistans, Jóna Valgerður Kristjánsdóttir, Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, Kristín Ástgeirsdóttir og Kristín Einarsdóttir. Vegna þess hve oft hafa komið upp erfið vandamál við sambúðarslit eða andlát annars sambúðaraðila teljum við flytjendur þessarar till. brýnt að gefinn sé út fræðslubæklingur um réttarstöðu fólks í vígðri og óvígðri sambúð. Einkum er mikilvægt að fólk viti rétt sinn í óvígðri sambúð þar sem nánast algerlega skortir réttarreglur um slíka sambúð. Það hefur komið í ljós að ríkjandi er mikill misskilningur um réttarstöðu fólks í óvígðri sambúð. Sá misskilningur er sennilega til kominn vegna nokkurra ákvæða í almannatryggingalögum sem kveða á um að eftir tvö ár í sambúð eða hafi sambúðarfólk eignast barn saman eða ef konan er þunguð öðlist það rétt til bóta frá Tryggingastofnun eins og um hjón sé að ræða. Munurinn á hjónabandi og óvígðri sambúð er í aðalatriðum þessi: 1. Í óvígðri sambúð eru engar reglur um helmingaskipti eigna og skulda. 2. Enginn erfðaréttur er milli sambúðarfólks. 3. Enginn réttur er til setu í óskiptu búi. 4. Engin gagnkvæm framfærsluskylda er fyrir hendi. Fólki, sem býr í óvígðri sambúð, verður einna helst líkt við tvo aðila sem stofna með sér fyrirtæki, fjárfesta í fasteignum og tækjum og stofna til skulda. Þegar hætta á rekstri fyrirtækisins verður hvor um sig að sanna sitt fjárframlag og gera grein fyrir sinni skuldastöðu. Ef um andlát annars aðilans er að ræða þarf sá aðili sem eftir lifir að gera slíkt hið sama vegna lögerfingja hins látna. Ekki er um erfðarétt að ræða eins og ég sagði áðan og langar mig að taka dæmi varðandi erfðarétt eða réttleysi réttara sagt. Við skulum taka sem dæmi roskið fólk, konan er fráskilin og á íbúð, innbú og bíl. Maðurinn er eignalaus en á uppkomna dóttur sem hann eignaðist utan hjónabands og hefur aldrei haft neitt samband við. Þau hefja sambúð og kaupa íbúð erlendis á nafni mannsins. Til að fjármagna kaupin er tekið lán að upphæð 3 millj. kr. með veði í íbúð konunnar. Maðurinn deyr skyndilega, þau höfðu þá verið fimm ár í sambúð og töldu víst að þau hefðu allan sama rétt og hjón eftir svo langan tíma. Staðan sem konan kemst í er sú að hún verður að selja íbúð sína til að greiða lánið og dóttur mannsins sem er einkaerfingi að íbúðinni sem lánið var notað til að greiða. Annað dæmi um sambúðarslit í óvígðri sambúð. Kona og maður fara að búa saman. Eftir nokkur ár slitnar upp úr sambúðinni. Hún átti litla íbúð áður en sambúð hófst sem á hvíldu nokkrar veðskuldir. Á meðan á sambúðinni stóð gerðist þetta: Íbúð konunnar var seld og þau keyptu sér aðra stærri og um leið dýrari sem skráð var á nafn mannsins. Til að fjármagna mismuninn á verði íbúðanna voru tekin nokkur lán á nöfnum beggja með ábyrgðarmenn úr báðum fjölskyldum. Þau keyptu bíl sem greiddur var með bankaláni er konan tók á sínu nafni og ættingjar hennar voru ábyrgðarmenn á. Bíllinn var skráður á nafn mannsins, innbúið var keypt með afborgunum og enn eru ábyrgðarmenn úr fjölskyldum beggja. Þau eignuðust barn saman og konan fór að vinna á kvöldin og um helgar til að drýgja tekjur heimilisins. Þessar tekjur hennar voru ekki gefnar upp til skatts. Maðurinn sá um öll fjármál heimilisins og afhenti konan honum laun sín sem fóru eins og aðrar tekjur heimilisins m.a. upp í að borga skuldir. Þessar skuldir voru auk fyrrgreindra fjárfestinga meðlagsskuldir sem maðurinn kom með í sambúðina. Þegar sambúðarslit lágu fyrir seldi maðurinn íbúðina og bílinn enda hafði hann lögum samkvæmt rétt til að ráðstafa að vild eignum skráðum á sitt nafn, þó um sameiginlegt heimili þeirra væri að ræða þar sem þau voru ekki gift. Til að leysa úr hugsanlegum deilum sem upp geta komið við aðstæður sem þessar þarf m.a. að svara eftirfarandi spurningum: Hvers virði var nettóeign sú er konan kom með í sambúðina? Þ.e. hvers virði var litla íbúðin? Hverjar voru skuldir konunnar á þeim árum? Hvert væri verðmæti íbúðarinnar og skuldastaða konunnar í dag? Hvers virði er íbúðin sem þau keyptu? Hver á að greiða skuldir? Hver á að endurgreiða ábyrgðarmönnum það sem þeir hafa hugsanlega orðið að leggja út? Er um raunverulega eignaukningu að ræða og ef svo er hvernig á hún þá að skiptast á milli þeirra? Ef maðurinn hafnar helmingaskiptum á þeim forsendum að hann hafi haft mun hærri tekjur en konan hvernig á hún þá að sanna sitt fjárframlag þegar allar kvittanir eru á nafni mannsins og skattframtöl sýna engar tekjur hjá henni? Hvað með heimilisstörfin? Á að meta þau til einhverra tekna? Af því sem hér hefur verið nefnt má sjá að mál sem upp geta komið þegar slitnar upp úr óvígðri sambúð geta verið hreint ekki auðveld viðureignar. Og þá er aðeins verið að tala um það sem varðar eignir ekki tilfinningar. Ástæðan er fyrst og fremst sú að réttarreglur um óvígða sambúð skortir. Þegar ég leitaði upplýsinga hjá lögfræðingi um hvað gert hefði verið í þeim málum var mér tjáð að sifjalaganefndin á Norðurlöndum hefði fjallað um þetta efni um áraraðir og komist að þeirri niðurstöðu að ekki beri að setja fólki í óvígðri sambúð sömu lög og þeim sem eru í vígðri sambúð þar sem fólk sem giftir sig ekki vilji bersýnilega komast hjá þeim réttarreglum er hjónabandi fylgja. Ef fólki væri ljós réttarstaða sín áður en það stofnar til óvígðrar sambúðar yrðu mál eins og hér hafa verið tekin sem dæmi að öllum líkindum mun fátíðari en þau eru í dag. Mikil þörf er á að setja reglur um réttindi og skyldur í sambúð því það er nú svo að sambúð er til í ýmsum myndum, t.d. sambúð samkynhneigðra, sambúð systkina, sambúð foreldris og fullorðins barns, sambúð vina og vinkvenna. Hvað varðar réttarstöðu fólks í hjónabandi er það svo hvað varðar eignir, skilnaðarmál og erfðamál að margur er afar illa að sér um þau mál. Sú skoðun er almenn að engu máli skipti hvort hjóna sé skráð fyrir eignum. Þetta er rangt. Ef litið er á íslensk hjúskaparlög eins og þau eru í dag þá eru reglur þessar: Hvort hjóna á sínar eignir og ábyrgist sínar skuldir. Þær eignir sem hjón flytja með sér í hjónaband eða eignast síðar verða hjúskapareign þess sem skráður er fyrir þeim og standa undir skuldum þess sama aðila. Þessar lagareglur hafa þá þýðingu að ef annar aðilinn á bíl fyrir hjónaband, í hjónabandinu er keypt íbúð, sumarbústaður, hesthús, atvinnuhúsnæði og önnur íbúð og allt þetta er skráð á nafn þessa sama aðila, segjum sem svo að það sé maðurinn, þá á hann þessar eignir, þær eru hjúskapareignir hans og hann hefur leyfi til að veðsetja þær eða selja án þess að samþykki konunnar þurfi til, þó með þeirri undantekningu að ekki sé um að ræða fasteign sem fjölskyldan býr í eða notuð er til atvinnureksturs hjónanna. Það væri fróðlegt að vita hve stór hluti fasteigna hér á landi er þinglýstur á nafn kvenna. Þá er það líka útbreidd skoðun að ári eftir að gengið hefur verið frá skilnaði að borði og sæng gangi lögskilnaður sjálfkrafa fyrir sig. Þetta er einnig rangt. Fólk verður sjálft að afla sér prestsvottorðs á nýjan leik og ganga aftur fyrir borgardómara eða sýslumann. Í framhaldi af því gefur síðan dómsmrn. út lögskilnaðarleyfi. Þessi misskilningur getur haft alvarlegar afleiðingar í för með sér. Í dag er því t.d. þannig varið að ef konan fæðir barn á því tímabili sem ekki hefur verið gengið frá lögskilnaði við maka telst barnið vera barn þess manns og er þannig skráð í þjóðskrá. Til að leiðrétta slíkt þarf málaferli fyrir dómstólum, svokallað vefengingarmál með tilheyrandi blóðrannsókn á móður, barni og báðum feðrum. Aðrar alvarlegar afleiðingar þess að ekki er gengið frá lögskilnaði geta komið upp í sambandi við makalífeyri. Dæmi um það: Maður fær skilnað að borði og sæng frá konu sinni. Þau höfðu verið gift í nokkur ár. Tveimur árum seinna hefur hann sambúð með annarri konu og stendur sú sambúð í 20 ár, eða þar til maðurinn deyr. Maðurinn var opinber starfsmaður og þegar sambúðarkonan ætlaði að ganga eftir makalífeyri fær hún neitun af þeirri einföldu ástæðu að lögum samkvæmt fellur lífeyririnn til eiginkonunnar sem maðurinn skildi við að borði og sæng en gekk ekki eftir lögskilnaði við vegna þess að hann hélt að hann gengi sjálfkrafa fyrir sig. Þá ber að nefna hvað fólk er ómeðvitað um rétt sinn samkvæmt erfðalögum. Það er mjög útbreiddur misskilningur að börnum beri að fá arf og stundum leiðir þetta til þess að gamalt fólk leyfir sér ekki að ganga á sparifé sitt vegna þess að það heldur að með því sé það að ganga á rétt barna sinna, sem er þá jafnvel miðaldra fólk í góðum efnum. Að sjálfsögðu eru börn og maki skylduerfingjar. En arfur er eins konar vonarpeningur og eingöngu það sem eftir er þegar arfláti fellur frá. Enn fremur hafa margir ekki hugmynd um að þeim er heimilt að ráðstafa 1 / 3 hluta eigna sinna með erfðaskrá. Með því að nota sér þá hugmynd er hægt að bæta við þann arfshluta sem eftirlifandi maki á rétt á samkvæmt erfðalögum eða e.t.v. bæta stöðu einstakra barna. Þessum 1 / 3 hluta getur viðkomandi ráðstafað að vild. Ef gerð er erfðaskrá er einnig heimilt að setja inn í hana ákvæði þess efnis að þegar börn taki arf samkvæmt henni verði sá arfur séreign þeirra en ekki hjúskapareign. Hliðstæður þessara aðstæðna sem eru hér hafa verið teknar sem dæmi hafa allt of oft komið upp í raunveruleikanum og staðreyndin er auðvitað sú að þegar ástin og rómantíkin eru alls ráðandi leggst fólk ekki í lestur lagabókstafa um réttarstöðu sína gagnvart þeim er það óskar eftir að stofna til sambúðar með. Ef hins vegar saminn er lítill, aðgengilegur bæklingur með upplýsingum um réttarstöðu fólks í vígðri og óvígðri sambúð sem prestur, borgardómari eða sýslumaður fengi væntanlegum hjónaefnum í hendur þegar þau bæðu hann að gefa sig saman og bæði þau um leið að kynna sér efni hans gæti það komið í veg fyrir leiðindi og erfiðleika ef sú staða kemur upp þegar rómantíkin verður að bláköldum raunveruleika, að þá treysti fólk sér ekki til að búa lengur saman og vilji skilnað eða sambúðarslit. Til að koma bæklingi þessum til þeirra sem kjósa að búa í óvígðri sambúð væri hægt að beina því til Hagstofunnar að dreifa honum til þeirra sem skrá sig í slíka sambúð. Einnig væri hægt að fela skattstofum um land allt að koma bæklingnum til þeirra sem telja fram saman. Þá gæti slíkur bæklingur sem best legið frammi í bönkum og hjá opinberum stofnunum. Og síðast en ekki síst væri tilvalið að nýta efni hans við kennslu í samfélagsfræði í efstu bekkjum grunnskólans og í framhaldsskólum og með því tryggja eins og kostur er að fólki sé gerð grein fyrir réttarstöðu sinni og á hvern hátt það getur best tryggt hana áður en það hefur sambúð. Ég hafði samband við fjölskylduráðgjöf kirkjunnar og fékk þær upplýsingar að þar vantaði tilfinnanlega eitthvað í líkingu við svona fræðslubækling varðandi rétt fólks til eigna þar sem til þeirra leitaði fólk mjög oft eftir ráðgjöf varðandi slík mál og starfsfólk þar hefði ekki í höndunum handhæg gögn til að leiðbeina fólki eftir. Hjá Tryggingastofnun ríkisins var mér sagt að svokölluð tveggja ára regla valdi miklum misskilningi hjá mörgum og starfsfólk þar hafi fullt í fangi við að útskýra fyrir þeim sem þangað leita að með þeirri reglu öðlist fólk ekki öll sömu réttindi og ef um hjón væri að ræða. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa ræðu mína lengri en að henni lokinni legg ég til að þessari þáltill. verði vísað til síðari umræðu og til hv. allshn.

Virðulegi forseti. Ég ætla að tala hér fyrir þáltill. sem er á þskj. 728 og er 470. mál þingsins og er um eftirlit með opinberum framkvæmdum. Meðflm. mínir eru Steingrímur J. Sigfússon og Jóhann Ársælsson. Tillagan er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að gera ráðstafanir til að auka og bæta eftirlit með opinberum framkvæmdum. Í þessu skyni verði endurskoðuð lög um skipan opinberra framkvæmda, nr. 63 frá 12. maí 1970, lög um opinber innkaup, nr. 52 frá 30. mars 1987, og önnur lagaákvæði á þessu sviði sem ástæða er til að endurskoða. Nýtt frumvarp verði lagt fyrir næsta Alþingi ásamt tillögum um aðrar nauðsynlegar aðgerðir.`` Með till. er svohljóðandi grg., með leyfi forseta: ,,Hið opinbera hefur veg og vanda af margvíslegum framkvæmdum á fjölmörgum sviðum um allt land. Þessar framkvæmdir eru ýmist alveg á vegum þess eða í samstarfi við aðra aðila. Mjög miklum fjármunum er ráðstafað með þessum hætti. Þess vegna er mikið í húfi að vel takist til við allar framkvæmdir. Því miður eru fjölmörg dæmi um að hið opinbera hafi orðið fyrir tjóni vegna þess að ekki var staðið rétt að framkvæmdum. Einnig gerist það allt of oft að fjárhagsáætlanir fari úr böndum og fjárhagslegt eftirlit bregst. Eitt það allra mikilvægasta til að tryggja góðan árangur og forðast tjón er að hið daglega eftirlit sé vel af hendi leyst. Af þessum ástæðum er nauðsynlegt að ævinlega séu ráðnir aðilar til eftirlitsins sem hafi möguleika til að fylgjast með hvernig staðið er að verki dag frá degi, bæði vegna verklegra og fjárhagslegra atriða. Því er hagkvæmast að ráða heimamenn til þessarar starfsemi þar sem því verður við komið.`` --- Þ.e. að þeir búi ekki langt frá þeim stað þar sem byggt er og til að koma í veg fyrir að þeir komi kannski ekki einu sinni í mánuði til að fylgjast með. Það er þetta daglega eftirlit sem er svona mikilvægt. --- ,,Eins og nú er háttað hefur framkvæmdadeild Innkaupastofnunar ríkisins veg og vanda af þessu eftirliti, en hún er í raun ekki hluti af starfsemi Innkaupastofnunar heldur sérstök deild í fjármálaráðuneytinu. Það var ætlun Alþingis þegar lög um opinber innkaup, nr. 52 frá 30. mars 1987, voru sett að eftirlit með opinberum framkvæmdum yrði í höndum Innkaupastofnunar ríkisins. Þessi ásetningur löggjafans hefur ekki enn orðið að veruleika. Einnig af þeim sökum er ástæða til að endurskoða umrædd lög og eftir því sem þörf krefur önnur lagaákvæði í þessu sambandi. Rétt er að undirstrika að þótt endurskoðun lagaákvæða um þessi efni sé nauðsynleg er einnig brýnt að betrumbæta framkvæmd þessara mála og ljóst virðist að ýmislegt sem úrskeiðis hefur farið í opinberum framkvæmdum má rekja til þess að gildandi lagaákvæðum hefur ekki verið framfylgt. Sem fskj. með þessari till. eru lög um skipan opinberra framkvæmda, lög um opinber innkaup og einnig upplýsingar frá Ríkisendurskoðun um hönnunar- og eftirlitskostnað með opinberum framkvæmdum. Ég ætla ekki að rekja það neitt nánar sem stendur á fskj., það skýrir sig sjálft. En að lokinni þessari umræðu legg ég til að málinu verði vísað til síðari umr. og efh.- og viðskn.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. 1. flm. fyrir að flytja þetta mál hér inn á þingið. Ég tel að það sé full ástæða til að taka á þessum málum. Við sem höfum komið nærri sveitarstjórnarmálum þekkjum að það er nauðsynlegt að hafa gott og virkt eftirlit með framkvæmdum og oft hefur skort á að það hafi verið full samræming í eftirlitinu. Ég held að því miður megi finna fjölmörg dæmi um að það hafi orðið fjárhagsleg stórslys vegna þess að ekki hefur verið fylgt nógu vel eftir eftirliti með byggingarframkvæmdum og jafnvel ekki síður hinu fjárhagslega eftirliti sem hefur því miður stundum verið í skötulíki þegar um framkvæmdir á vegum hins opinbera hefur verið að ræða. Það er því full ástæða til að skoða þessi mál upp á nýtt. Það sem hv. flm. nefndi hér áðan, að framkvæmdadeild Innkaupastofnunar hafi aldrei komist í það horf sem upphaflega var hugmyndin, bendir auðvitað líka til þess að það sé ekki endilega víst að þessi mál séu í réttu horfi stjórnskipulega séð og þess vegna þarf að fara yfir þau. Mér er kunnugt um það að á sínum tíma varð um þetta töluvert mikil togstreita sem endaði með því að framkvæmdadeildin var aldrei flutt inn í Innkaupastofnun eins og til stóð þannig að þar þarf að skoða málin. Það atriði sem flm. nefndi, að það er mikilvægt að þetta eftirlit sé daglegt og að það sé framkvæmt af heimaslóðum, er mjög mikilvægt og ég tel að það þurfi að reyna að leysa það með þeim hætti alls staðar þar sem því verður við komið. Ég vona að þetta mál fái góðan framgang og komist til framkvæmda.

Hæstv. forseti. Till. sem ég flyt hér til þál. fjallar um rannsókn á jarðvegi og grunnvatni við ,,varnarsvæðin`` á Suðurnesjum. Till. er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að gangast fyrir rannsókn á jarðvegi og grunnvatni við ,,varnarsvæðið`` á Keflavíkurflugvelli í þeim tilgangi að leiða í ljós hvort þar hafi á liðnum árum farið niður eiturefni á þeim tíma sem þar hefur verið herstöð.`` Svohljóðandi grg. fylgir þáltill.: Á undanförnum árum hefur verið dregið fram í dagsljósið að fjölmörg mengunarslys hafa orðið í nágrenni herstöðva frá lokum síðari heimsstyrjaldar. Það er nú ljóst að með ýmsu móti hafa farið niður í jarðveg efni eins og þotueldsneyti, afísingarefni, ýmiss konar hreinsiefni (t.d. hið baneitraða tríklóretylene TCE), úrgangsolíur, slökkviefni, rafgeymaleifar (blý og sýra), spennaolía sem stundum innihélt PCB, málningarleifar, málmhúðunarleifar og ýmislegt annað miður geðslegt. Vitað er að hér áður fyrr höfðu menn einkum áhuga á því að nota efni sem voru umfram allt skjótvirk en voru sér ekki meðvitaðir um skaðsemi efnanna. Nú er því brýn nauðsyn á að safnað verði allri fáanlegri vitneskju um þá staði sem kunna að vera hættusvæði meðan enn eru á lífi menn sem hafa unnið við herstöðina frá upphafi og búa yfir vitneskju um hvar slík eiturefni hafa verið urðuð eða fóru niður fyrir slysni eða gáleysi. Í framhaldi af því verði svo kortlögð sú vitneskja sem fæst og nákvæm efnagreining gerð á þeim jarðvegi sem óttast er að sé mengaður. Meðan niðurstaða slíkrar könnunar liggur ekki fyrir getum við aðeins borið aðstæður hér saman við þær sem nú eru þekktar frá öðrum herstöðvum þar sem slíkar rannsóknir hafa verið gerðar, t.d. í Vestur-Þýskalandi, á Guam og Filippseyjum, en þar hafa víða komið fram alvarleg mengunartilfelli og þurft hefur að leggja í mikinn kostnað við hreinsun jarðvegs. Þess má geta að í sýnum, sem tekin hafa verið á Heiðarfjalli, þar sem var þó aðeins rekin ratsjárstöð í 15 ár, hefur greinst töluvert af baneitruðum þungmálmum, t.d. kadmíum, krómi, blýi og nikkel. Árið 1989 lét bandaríski herinn gera mælingar á grunnvatnssýnum sem tekin voru úr borholum sem á meðfylgjandi fylgiskjölum eru merkt með svörtum punkti. Rannsóknin tók aðeins til tveggja hættulegra efna, þ.e. leysiefnanna TCE eða tríklóretylene og PCE eða perklóretylene. Rannsóknin leiddi í ljós að efnið tríklóretylene fannst þá á útbreiddu svæði við flugvöllinn og víða yfir hættumörkum, m.a. við þáverandi vatnsból Njarðvíkinga og hersins eins og marka má af meðfylgjandi korti. --- Og ef þið lítið á þetta kort þá er ljósgráa svæði allt saman svæði sem er við hættumörk og þeim mun dekkri sem svæðin eru þarna á kortinu, þeim mun mengaðra er svæðið og það má glöggt sjá af þessu korti að ástandið þarna er óvanalega alvarlegt. --- Þetta efni TCE er talið geta valdið ýmsum alvarlegum sjúkdómum, svo sem hjartagöllum, og vera krabbameinsvaldandi. Hitt efnið, sem rannsakað var, perklóretylene (PCE), sem er á seinna kortinu, er baneitrað og fannst einnig í nokkrum mæli í grunnvatnssýnum. Þetta efni er það hættulegt og eitrað að það er talið að við mælingar verði það að vera núll, en þarna mælist það alveg upp í 5 míkrógrömm á lítra. Efni sem þessi eyðast ekki. Það verður að hreinsa jarðveginn, annars breiðast þau sífellt meira út. Nú er líklegt að umsvif ,,varnarliðsins`` á Suðurnesjum fari minnkandi á næstu árum og þá verður að finna annars konar atvinnutækifæri fyrir þá Íslendinga sem nú hafa þar atvinnu sína. Talað hefur verið um að möguleikarnir liggi fyrst og fremst í matvælaframleiðslu, ýmiss konar heilbrigðisþjónustu sem yrði starfrækt í formi heilsuhælis í tengslum við Bláa lónið og aukinni ferðamannaþjónustu. Allir þessir möguleikar byggjast á hreinu umhverfi og því er afar brýnt að málið verði gjörkannað áður en lagt verður út í miklar fjárfestingar á svæðinu. Það má ljóst vera að leiði niðurstaða jarðvegs- og grunnvatnsrannsókna í ljós að þar fyrirfinnist eiturefni í einhverjum mæli verður að gera þá kröfu að herinn hreinsi upp eftir sig áður en lengra er haldið. Og þessi krafa á í raun ekki aðeins við um Suðurnes, heldur og aðra þá staði á Íslandi þar sem herinn hefur haft umsvif. Það þarf ekki mikinn spámann til að sjá fyrir hver yrðu örlög þeirra atvinnugreina sem helst hefur verið rætt um að byggja upp á Suðurnesjum og kynna sem heilsubætandi vegna hreinleika hinnar óspilltu íslensku náttúru ef í ljós kæmi að við flytum hér á eiturpolli. Því telur flm. að af ofangreindum ástæðum og með vísan til almennra hollustu- og heilbrigðissjónarmiða sé brýnt að þegar í stað verði tekið á þessum málum. Meðfylgjandi eru kort gerð á vegum Bandaríkjahers 1989. Í framhaldi af þessu langar mig að segja ykkur frá óformlegri könnun sem var gerð árið 1973 á búsetu barna í Arizona sem fæddust með hjartagalla. Niðurstöðurnar leiddu í ljós að um þriðjungur þessara barna komu frá litlu svæði í suðvesturhluta borgarinnar Tucson. Við nánari athugun 1981 kom í ljós að á þessu svæði var drykkjarvatn mengað eiturefnum og þar á meðal eiturefninu TCE. Þetta eiturefni, tríklóretylene, er lífrænt leysiefni sem getur haft alvarleg áhrif á miðtaugakerfi manna og truflað illa starfsemi hjarta og lifrar. Efnið getur borist í líkamann gegnum húðina auk hinnar hefðbundnu leiðar með mat og drykk. Rannsóknir hafa líka verið gerðar á efninu sem krabbasmeinshvata. Á vegum barna- og hjartadeildar háskólasjúkrahússins í Tucson í Arizona var því gert faraldursfræðileg rannsókn á börnum með hjartagalla sem fæðst höfðu í Tucson-dal frá 1. jan. 1969 til 31. des. 1987. Tekin voru viðtöl við foreldra 707 barna með meðfæddan hjartagalla. Í ljós kom að á meðal barna þeirra foreldra sem drukkið höfðu mengað vatn voru líkurnar þrefalt meiri á hjartagöllum en í börnum foreldra sem bjuggu utan vatnsveitusvæðisins. Árið 1981 var hinum menguðu brunnum lokað og vatn tekið af öllu þessu vatnasvæði. Brá þá svo við að meðfæddum hjartagöllum í suðvestur Tucson-borg fækkaði til samræmis við meðaltalið í Tucson-dal. Um þessa rannsókn er ritað í tímaritið Journal of the American College of Cardiology í júlí 1990, bls. 155--164. Í St. Clara héraði í Kaliforníu var gerð önnur rannsókn 1980--1982 þar sem aukin tíðni andvana fæðinga var rakin til TCE-mengunar drykkjarvatns. Til að klykkja út með í þessari óhugnanlegu upptalningu er þess að geta að of mikið nítrat í drykkjarvatni, sem er eitt af því góðgæti sem einmitt hafði fundist í drykkjarvatninu á Suðurnesjum, hefur mjög alvarleg áhrif á súrefnisflutningagetu blóðsins, ,,The Blue Baby Syndrome``. Á nýliðnu hausti var loks tekin í notkun ný vatnsveita fyrir Keflavíkursvæðið. Samkvæmt því sem hér liggur fyrir kortlagt hafa þá a.m.k. einhverjir ráðamenn vitað um alllangan tíma að drykkjarvatn þar um slóðir væri í meira lagi varasamt. Enginn mælti þó nein varnaðarorð. Ég og kollegar mínir í kennarastétt á Suðurnesjum stóðum m.a. fyrir því fyrir nokkrum árum síðan að taka þátt í sérstakri áróðursherferð á vegum heilbrrn. að hvetja börn til að drekka vatn og við hengdum plaköt upp á veggi og hvöttum mjög eindregið til aukinnar vatnsdrykkju. Ég veit að mengað neysluvatn hefur án efa verið drukkið um árabil á varnarsvæðinu án þess að menn gerðu sér grein fyrir því. Ég vil að lokum upplýsa að á undanförnum fimm árum hefur orðið vart við óeðlilega tíðni fæðingargalla hjá fyrirburum á Sjúkrahúsi Keflavíkur. Nefnist hann ,,Potter's Syndrome`` og lýsir sér í nýrnaleysi barnanna og leiðir þar af leiðandi alltaf til dauða. Staðfest munu vera sjö tilfelli á tímabilinu. Ég hringdi í landlækni og hann staðfesti þetta og sagði að þetta væri mjög furðulegt, vægast sagt, því þessi sjúkdómur væri svo fáheyrður að hann ætti varla að geta komið fyrir hér á landi. Ég get auðvitað ekki fullyrt að um bein tengsl sé að ræða, en tel að faraldursfræðileg athugun sé nauðsynleg svo og athugun á tíðni annarra hugsanlegra mengunarsjúkdóma á Keflavíkursvæðinu. Það er að vísu nöturlegt að nota fólk sem mælitæki en hins vegar er rétt að menn viti á hverju þeir geta átt von ef um mengun drykkjarvatns hefur verið að ræða. Það hlýtur að vera krafa okkar sem eigum hús okkar á þessu svæði og ölum upp börnin okkar að íslensk stjórnvöld taki myndarlega á þessu máli. Að lokum mælist ég til þess að málinu verði vísað til síðari umr. og hv. utanrmn. og vona að hún muni vinna að því í nánu samráði við umhvn.

Herra forseti. Ég vil þakka flm. fyrir að hreyfa þessu máli hér og er þeirrar skoðunar að það sé löngu tímabært að hulunni sé svipt af því málefni sem hér er til umfjöllunar. Það er reyndar nokkur skaði að hæstv. umhvrh. og hæstv. utanrrh. og jafnvel hæstv. heilbrrh. skuli ekki vera viðstaddir umræðuna en við skulum ætla að skilaboðin komist til þeirra. Ég held að það sé enginn vafi á því að sá leyndarhjúpur, sem sveipaður hefur verið tilvist hersins hér í landinu, allt frá komu hans og fram á síðustu daga, hefur ekki síst átt við um þessi mál sem hér er hreyft við. Staðreyndin er sú að þeir sem fylgst hafa með umræðum á undanförnum árum um viðskilnað eða áhrif af rekstri herstöðva á umhverfi erlendis hljóta að spyrja sig að því furðu lostnir hvernig standi á því að jafnlítið hefur verið um þessa hlið málanna fjallað hér uppi á Íslandi og raun ber vitni. Ég tel reyndar að það liggi fyrir vísbendingar um það, og meira en vísbendingar, sannanir þess að frammistaða íslenskra stjórnvalda í þessum efnum sé svo bágborin, svo langt fyrir neðan allar hellur í raun og veru, að það eitt og sér kalli jafnvel á sérstaka rannsókn, hvernig íslensk stjórnvöld hafa í raun og veru --- að mínu mati og margra fleiri sem um þetta hafa eitthvað hugsað --- gjörsamlega brugðist hlutverki sínu, því hlutverki að gæta hagsmuna íslenskra ríkisborgara og vernda lífríki og náttúru og heilsufar á Íslandi. En þess í stað birtist málafylgja yfirvalda á þessu sviði oft og tíðum fyrst og fremst í því að verja það sem að veru hersins snýr og frammistöðu hans eða framgangi hér í landinu í stað þess að gæta, eins og eðlilegt væri að sjálfsögðu, íslenskra hagsmuna á þessu sviði. Þar ber að vísu að hafa í huga þá sérkennilegu tilhögun í stjórnkerfinu að utanrrn. og varnarmáladeild þess fer með alræðisvald á öllum málasviðum að heita má þegar þau landsvæði sem tekin hafa verið frá undir hernaðarumsvif eiga í hlut. Þannig er utanrrh. á margan hátt allt í senn, heilbrrh., póst- og símamálaráðherra, umhvrh. o.s.frv. þegar komið er inn fyrir varnarsvæðin. Mér eru betur kunn dæmi sem lúta að öðrum svæðum á landinu heldur en Suðurnesjum, þar sem íslensk yfirvöld hafa lent í því að þurfa að eiga nokkur samskipti við herinn og/eða utanrrn. og varnarmálaskrifstofu þess fyrir þess hönd vegna áhrifa sem hersetan hefur haft á umhverfi og eru það ófögur dæmi. Ég gæti tekið þar bæði samskipti landeigenda á Langanesi vegna eftirstöðva af veru bandaríska hersins á Heiðarfjalli en þar virðast þau furðulegu tíðindi hafa gerst í kjölfar þess að herinn yfirgaf staðinn að íslensk stjórnvöld, eða varnarmálaskrifstofa utanrrn., sem þá hefur trúlega heitið varnarmáladeild, hafi í raun og veru tekið að sér og hvítþvegið með sérstökum samningi herinn af allri ábyrgð á gerðum sínum þar á svæðinu. Væri ástæða til að sá samningur væri dreginn fram í dagsljósið og réttarstaða hans til að mynda könnuð og í hvaða umboði utanrrn. á sínum tíma tók að sér eða fyrir á íslenska ríkið þá alla ábyrgð á þeim spellvirkjum á umhverfinu sem herinn kann að hafa valdið með veru sinni þar og virðist því miður hafa valdið. Annað dæmi frá svipuðum slóðum eru samskipti heilbrigðisyfirvalda í Norður-Þingeyjarsýslu og Norður-Múlasýslu við utanrrn. vegna byggingar ratsjárstöðvar á Gunnólfsvíkurfjalli. Í ljós kom að allar reglur voru þverbrotnar á byggingarstigi hinnar nýju ratsjárstöðvar, olíuvörur fluttar upp á fjallið án þess að tilskilinn búnaður væri fyrir hendi til þess að geyma þar olíu og í raun flestar reglur brotnar sem skylt var þó samkvæmt lögum að hafa í heiðri og virtist það engu breyta þó að vatnsból byggðarlagsins væru rétt utan í fjalli því sem mannvirkið var að rísa á. Viðbrögð varnarmálaskrifstofu og utanrrn. voru þau, þegar heilbrigðisfulltrúi á þessu svæði reyndi að leita réttar heimamanna, að daufheyrast lengi vel við öllum erindum, svara ekki bréfum og standa í stífri hagsmunagæslu og vörslu fyrir herinn í stað þess sem eðlilegra hefði verið að veita liðsinni í því að gæta réttar og sækja hagsmuni íslenskra ríkisborgara gegn þessum erlenda aðila. Þannig hafa því miður dæmin verið heldur dapurleg sem ég hef komist yfir og haft kynni af í þessu sambandi og verð ég því að segja að fátt kemur mér á óvart í sambandi við þetta mál sem hér hefur verið hreyft við með þáltill. og upplýst er um í grg. Ég fagna því þess vegna að hulunni skuli að nokkru leyti svipt af þessu máli með tillögu þessari og þeim gögnum sem henni fylgja sem satt best að segja draga hér upp afar alvarlega mynd af ástandi mála á Suðurnesjum. Mér er ómögulegt að trúa öðru en því að eftir að þessar upplýsingar hafa verið dregnar fram í dagsljósið hljóti það að leiða til þess að þetta mál komist á dagskrá og tekið verði á því. Ég teldi það vítavert ábyrgðarleysi og kæruleysi af íslenskum yfirvöldum ef svo yrði ekki gert. Það er rétt að minna á það aftur og hafa það í huga að sporin erlendis frá hræða mjög í þessum efnum. Það er ljóst, og minnt er á það í grg. með till., að margs konar efnanotkun er mjög algengur fylgifiskur hersetu og hefur reynslan því miður orðið sú víðast hvar erlendis frá þar sem áhrif af herstöðvarekstri hafa verið könnuð á umhverfið að þau eru mjög slæm. Það er enda orðið mjög útbreitt og víðtækt að erlendir herir standi straum af kostnaði við að hreinsa upp landsvæði sem þeir hafa haft til afnota og má heita íþrótt orðin í efnaiðnaði og meðal lögfræðinga í Bandaríkjunum að útbúa og sækja slík mál og stórum fjárhæðum nú varið á fjárlögum bandaríska hersins til að mynda á hverju ári til þess að kosta slíka hreinsun. Þess vegna er að sjálfsögðu ekkert annað á dagskrá en að sækja rétt okkar Íslendinga í þessum hliðstæðu tilvikum. Ég vona, herra forseti, að þessi tillaga verði liður í því, og treysti því reyndar að málið verði ekki látið sofna út af eftir að á því hefur verið tekið með þessum hætti og vona svo sannarlega að hv. utanrmn. og eftir atvikum umhvn., sem eðlilegt væri að fengi þetta mál jafnframt til umfjöllunar, sjái sóma sinn í því að ganga frá því með hvaða hætti tekið verði á þessu máli áður en Alþingi lýkur störfum á þessu vori.

Virðulegi forseti. Ég kem hér aðeins til að lýsa yfir stuðningi við þessa þáltill. Ég tel að þarna sé hreyft mjög þörfu máli og eins og kom fram í máli hv. 4. þm. Norðurl. e. er það víðar á landinu sem væri þörf á að rannsaka slíka hluti. Og af því að hann gat hér um það sem hann þekkti til á Norðurl. e. þá get ég ekki stillt mig um að geta þess að ég þekki svipuð dæmi frá Vestfjörðum, bæði frá Ísafjarðardjúpi, fjöllunum í kringum Aðalvík, Straumnesi og Rit. Reyndar var í sumar tekið til við að hreinsa á vegum utanrrn. á Straumnesfjalli. Við sem höfum ferðast um þetta svæði undanfarin ár höfum oft og tíðum orðið vör við mjög mikla mengun sem við höfum að vísu ekki haft nein vísindaleg gögn fyrir að væri meira en á yfirborðinu en sjálfsagt hefur hún verið miklu meira en það. Fyrir svo utan það sem það skemmir í náttúrunni að horfa á allt þetta drasl liggjandi úti á víðavangi og upp um fjöll og firnindi þá er það að sjálfsögðu mjög hættulegt þegar öll þessi hættulegu efni geta verið til staðar líka. Nýjasta dæmið sem við höfum fyrir okkur er ratsjárstöðin á Bolafjalli við Bolungarvík þar sem bæjarstjórn Bolungarvíkur hefur átt í erfiðleikum og staðið í þrasi við þau yfirvöld sem þar standa fyrir verki um að ekki mengaðist neysluvatn þeirra og er ekki útséð um hvernig það mál muni fara. Þetta er því víða vandamál þar sem herinn hefur komið að málum og ég held að þessi till. um að rannsaka jarðveg og grunnvatn á Suðurnesjum væri e.t.v. byrjunin á því sem þyrfti að gera víðar á landinu. Ég vil lýsa yfir eindregnum stuðningi við till. og þakka flm. fyrir að hafa komið fram með hana.

Virðulegi forseti. Ég ætla að standa hér upp og þakka flm. þessarar tillögu fyrir að reifa þetta mál, þakka henni fyrir --- ég veit ekki hvað ég á að segja --- þessa óhuggulegu þáltill. Mér finnst svo alvarlegt að heyra hana segja að því sé haldið fram að þarna fæðist börn með fæðingargalla sem leiði þau til dauða og ekkert sé að gert. Ég held að við ættum skilyrðislaust að heimta að þarna fari fram skipulegar rannsóknir á þessum málum. Þetta getur ekki verið eitthvert leyndarmál einhverra þeirra sem styðja herinn. Þetta getur ekki verið pólitískt mál einu sinni, að leyndarhjúpur skuli vera yfir þessu máli. Ég skil ekki hvernig í ósköpunum þetta getur orðið pólitískt. Ef þarna færu fram rannsóknir og herinn væri látinn hreinsa upp eftir sig þessi eiturefni, þá held ég að það ætti ekkert að styggja herinn neitt. Að hafa þennan leyndarhjúp yfir þessu er ekki aðferð sem notuð er til að halda fast í her hér á landinu. Það eru allt aðrar aðferðir sem eru notaðar til þess. Ég ætla að vona að þetta mál fái skjóta afgreiðslu hér í þinginu eins alvarlegt og það er.

Virðulegur forseti. Ég leyfi mér að fylgja hér úr hlaði frv. til laga um breyting á lögum nr. 95/1980, um Söfnunarsjóð lífeyrisréttinda, með síðari breytingum. Frv. þetta er að finna á þskj. 700 og er 442. mál yfirstandandi Alþingis. Þetta frv. var samið að frumkvæði stjórnar Söfnunarsjóðs lífeyrisréttinda. Helsti tilgangur frv. er að samræma reglur Söfnunarsjóðsins reglum hinna almennu lífeyrissjóða. Í stjórn Söfnunarsjóðsins sitja fulltrúar lífeyrissjóðasambandanna, Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins og fulltrúar ríkisins. Í 1. gr. frv. er fjallað um ávöxtun fjár. Samkvæmt frumvarpsgreininni fær sjóðurinn með þessu ákvæði heimild til að fjárfesta í hlutabréfum. Eingöngu verður heimilt að kaupa bréf sem hafa skráð kaup- og sölugengi á markaði og eigi verður heimilt að kaupa fyrir meira en 10% af árlegu ráðstöfunarfé og ekki heimilt að eiga meira en 10% af hlutafé í hverju fyrirtæki. Heildarhlutabréfaeign sjóðsins má aldrei nema meiru en 15% af hreinni eign til greiðslu lífeyris. Flestir lífeyrissjóðanna hafa nú sambærilegar heimildir. Er orðið mjög brýnt að Söfnunarsjóðurinn geti fjárfest í hlutabréfum. Ef miðað er við árið 1991 fela framangreindar heimildir í sér að sjóðurinn gæti keypt fyrir um 110 millj. kr. á ári. Í 3. og 4. gr. er fjallað um verðtryggingu. Lagt er til í 3. gr. að við stigaútreikning verði í stað grundvallarlauna miðað við grundvallarfjárhæð sem tengist lánskjaravísitölu. Grundvallarfjárhæð þessi er 45.602 kr. miðað við janúar 1992. Þetta ákvæði er samhljóða 1. gr. laga nr. 80/1991, um breytingu á lögum um eftirlaun til aldraðra. Breytingin er því gerð til samræmis við þau lög. Lagt er til í 4. gr. að greiddur lífeyrir verði verðtryggður miðað við lánskjaravísitölu. Sjóðurinn hefur frá upphafi greitt verðtryggðan lífeyri. Breytingin er gerð til samræmis við breytinguna á stigaútreikningnum skv. 3. gr. og ég hef áður minnst hér á. Í 6. gr. frv. er gerð breyting á lífeyrisréttindum. Þar er lagt til að ráðherra verði heimilt að breyta með reglugerð ákvæðum laganna um lífeyrisréttindi, þ.e. elli-, örorku- og makalífeyri til samræmis til lífeyrisréttindi eins og þau eru hjá lífeyrissjóðum innan SAL og Landsambands lífeyrissjóða. Eðlilegt er að lífeyrisréttindi hjá Söfnunarsjóðnum taki mið af því sem almennt tíðkast hjá lífeyrissjóðum. Því kann að reynast nauðsynlegt að breyta lífeyrisréttindum hjá sjóðnum nokkuð oft og er þá heppilegra að unnt sé að gera það með reglugerð heldur en að þurfa að breyta lögum með atbeina Alþingis. Í 2. og 5. gr. er fjallað um dráttarvexti og endurgreiðslur. Samkvæmt 2. gr. verður heimilt að reikna dráttarvexti 20 dögum eftir gjalddaga í stað 30 daga nú. En skv. 5. gr. verður sjóðnum skylt að endurgreiða þau iðgjöld sem hann fær vegna manna sem orðnir eru 75 ára eða eru ekki orðnir 16 ára. Nú er eingöngu heimilt að endurgreiða launþegahluta iðgjalda þeirra sem orðnir eru 75 ára. Ákvæði um endurgreiðslu iðgjalda til útlendinga er efnislega óbreytt frá núgildandi 16. gr. laga um Söfnunarsjóðinn. Ég hef nú lýst meginefni frv. Í fyrsta lagi er lagt til að sjóðurinn fái heimild til að fjárfesta í hlutabréfum í fyrirtækjum. Og til að tryggja að sjóðurinn kaupi hlutabréf á markaðskjörum og þau séu auðseljanleg er sett það skilyrði að viðkomandi bréf hafi skráð kaup- og sölugengi á markaði hjá viðurkenndu verðbréfaþingi eða a.m.k. tveimur verðbréfafyrirtækjum. Þá er í öðru lagi eins og fram hefur komið lagt til að stigaútreikningur sjóðsins taki frá og með byrjun þessa árs mið af lánskjaravísitölu og þannig verði í stað grundvallarlauna miðað við grundvallarfjárhæð sem verði 45.602 kr. miðað við janúar 1992. Í þriðja lagi er lagt til að verðtrygging á lífeyrisgreiðslum sjóðsins verði lögbundin. Miðað við þá breytingu sem hér er lögð til á viðmiðun stigaútreiknings er fyrirsjáanlegt að sjóðurinn muni standa undir því að greiða verðtryggðan lífeyri hér eftir sem hingað til. Enda kemur fram í athugasemdum með frv. að á árinu 1991 hafi sjóðurinn náð 7,8% raunávöxtun á eignir sínar miðað við lánskjaravísitölu og að samkvæmt tryggingafræðilegri úttekt á fjárhagsstöðu sjóðsins í árslok 1988 þurfi hann að ná 2,92% nettóávöxtun umfram hækkun launa á eignir sjóðsins að óbreyttu iðgjaldi og reglum um lífeyrisréttindi til að eignir standi undir framtíðarskuldbindingum hans. Í fjórða lagi vil ég geta þess að eins og fram hefur komið er lagt til að ráðherra geti með reglugerð, að fengnum tillögum stjórnar sjóðsins, breytt lífeyrisákvæðum. Á það er minnt að þegar lögin um Söfnunarsjóð lífeyrisréttinda voru sett tóku lífeyrisákvæði þeirra mið af þáverandi samræmdri reglugerð SAL-sjóðanna. Síðan hafa reglugerðir SAL-sjóðanna breyst með ýmsum hætti og það þykir fullviðurhlutamikið að Alþingi þurfi að breyta lögum þótt um slíkar breytingar verði að ræða. Þess vegna er lagt til að ráðherra fái þessa heimild, en þess ber að geta að flestir lífeyrissjóðir starfa samkvæmt reglugerðum sem fjmrn. þarf að staðfesta. Virðulegi forseti. Ég held að ég hafi með þessari stuttu ræðu lýst flestum helstu efnisatriðum frv. Frv. er flutt, eins og sagt hefur verið, að tilhlutan stjórnar Söfnunarsjóðsins. Þess er getið í athugasemdunum hverjir sitja í þeirri stjórn og þess óskað að málið fái afgreiðslu á yfirstandandi þingi. Þess vegna geri ég tillögu um að málinu verði vísað til 2. umr. og til hv. efh.- og viðskn.

Virðulegur forseti. Ég tel að það mál sem hér er flutt sé í sjálfu sér sjálfsagt og eðlilegt að greiða fyrir því að þessi lífeyrissjóður geti keypt hlutabréf í fyrirtækjum með sama hætti og aðrir lífeyrissjóðir og stjórn sjóðsins fái þannig heimild til að fjárfesta í slíkum eignum. Það er mjög mikilvægt að lífeyrissjóðir landsins ráðstafi hluta af fjármagni sínu til að efla atvinnulíf landsmanna, ekki síst um þessar mundir þegar atvinnuástandið er heldur bágborið og lítill kraftur í uppbyggingu atvinnulífsins. En ég vil af þessu tilefni benda hæstv. fjmrh. á að það er ekki nóg að heimila lífeyrissjóðunum að kaupa hlutabréf í fyrirtækjum, það er jafnframt mikilvægt að það sé farið í skattalegu tilliti eðlilega með þau mál. Ég vil minna hæstv. fjmrh. á það að sú ríkisstjórn sem hann á sæti í hefur skapað mikla óvissu í þessum málum því samkvæmt lögum er nú ekki lengur heimilt að draga arðgreiðslur frá tekjum fyrirtækja. Að vísu hefur verið samþykkt ákvæði til bráðabirgða sem gerir ráð fyrir að það ákvæði komi ekki til framkvæmda fyrr en síðar. Þetta ákvæði skapar verulega óvissu á hlutabréfamarkaðinum og er nauðsynlegt að eyða þeirri óvissu og kveða skýrt á um það hvernig eigi að meðhöndla arð í skattalegu tilliti í framtíðinni. Það er ekki hægt, hæstv. fjmrh., að bjóða þeim aðilum sem vilja fjárfesta með þessum hætti upp á slíka óvissu. Ég hef áður gert þetta mál að umtalsefni en þetta frv. gefur tilefni til að endurtaka það. Hér er vissulega góður vilji og eðlilegar heimildir sem koma fram, í þessu frv. en ég vil leyfa mér að leggja til að í tengslum við það verði þessari óvissu eytt og skattalög færð í fyrra horf, enda er það ósiður að breyta skattalögum og setja síðan ákvæði til bráðabirgða um það hvenær breytingin eigi að koma til framkvæmda. Þetta er meiri háttar klúður sem ég að vísu hlýt að rekja til einhvers óskiljanlegs ósamkomulags í ríkisstjórninni og skilningsleysis ákveðinna ráðherra á mikilvægi hlutabréfamarkaðar og mikilvægi þess að lífeyrissjóðirnir komi inn í atvinnulífið, en ég trúi því vart að slíks skilningsleysis gæti hjá hæstv. fjmrh. Því vildi ég spyrja hvort ekki sé rétt að nota tækifærið og gera breytingu á skattalögum í tengslum við þetta frv.

Ég get fallið frá orðinu, forseti, ég ætlaði eiginlega að segja það sama.

Virðulegi forseti. Ég ætla að þakka þessa ræðu hv. 1. þm. Austurl. Ég ætla ekki heldur að gera lítið úr ágiskunum hans sem komu fram í ræðunni og vissulega er hægt að lýsa yfir ánægju með frammíköll, ef þau bókast hér, sem urðu síðan milli hans og hv. 14. þm. Reykv. Ég ætla ekki að rifja það mál upp, sem snertir skattgreiðslur vegna arðs, það höfum við rætt hér heilmikið fyrr á þessu þingi. Ég sé í sjálfu sér ekki ástæðu til þess að það ákvæði tekju- og eignarskattslaganna sé tekið upp í tilefni af þessu frv. einu sér því það er eingöngu flutt til þess að samræma ákvæði laga um Söfnunarsjóðinn ákvæðum sem nú er að finna í almennum lífeyrissjóðum. Hitt er svo annað mál að nýlega var gefin út áfangaskýrsla af nefnd sem hefur verið að kanna samræmingu á skattlagningu eigna og eignatekna og af því tilefni þarf að koma fram að að því er stefnt að flytja frv. um það efni, vonandi á þessu þingi. Við það tækifæri finnst mér eðlilegt að fjallað verði um það mál sem hv. síðasti ræðumaður gerði hér að sérstöku umtalsefni.

Virðulegur forseti. Ég tók eftir því að hæstv. fjmrh. sagðist vænta þess að flytja frv. til laga um breytingu á skattlagningu eignatekna á þessu þingi. Ég hef miklar efasemdir um að það verði gert, hæstv. fjmrh., miðað við þann tíma sem eftir stendur af þessu þinghaldi og miðað við það hvernig málið stendur samkvæmt þeirri skýrslu sem hefur verið lögð fram. Mér þykir því ekki mikið á það treystandi að það mál fái afgreiðslu á yfirstandandi þingi. Ég tel hins vegar mikilvægt að eyða þeirri óvissu sem þarna hefur skapast og vænti þess að hæstv. fjmrh. hafi a.m.k. ekki á móti því að efh.- og viðskn. beiti sér fyrir breytingum í þessu efni, ég skil orð hans svo. Jafnvel þó að einhverjir aðrir einstakir ráðherrar kunni að hafa athugasemdir þar við, þá vil ég biðja hæstv. fjmrh. lengstra orða að fara ekki að viðurkenna neitunarvald einstakra ráðherra hér á Alþingi þó að það kunni að vera viðhaft í núv. ríkisstjórn.

Virðulegi forseti. Ég fylgi hér úr hlaði frv. sem er 444. mál þingsins og er að finna á þskj. 702. Þetta er frv. til laga um að leggja niður Lífeyrissjóð ljósmæðra. Frv. er afar stutt, það er í þremur greinum. 1. gr. fjallar um að lögin skuli falla úr gildi. 2. gr. að allar skuldbindingar sem á sjóðnum hvíla falli á ríkissjóð. 3. gr. er gildistökugrein og þar er lagt til að lögin öðlist þegar gildi. Þetta frv. er flutt að tillögu Ljósmæðrafélags Íslands en Ljósmæðrafélagið leggur til að Lífeyrissjóður ljósmæðra verði lagður af. Lífeyrissjóðurinn var stofnaður með lögum 1938 og þeim lögum hefur lítið verið breytt frá setningu ef undan er skilið að gerðar voru örlitlar breytingar á lögunum árið 1940. Þessi lífeyrissjóður, Lífeyrissjóður ljósmæðra, tók til allra lögskipaðra ljósmæðra nema þeirra sem störfuðu í bæjum og voru tryggð þar sömu eftirlaun og öðrum föstum starfsmönnum bæjanna. Sjóðurinn tók heldur ekki til þeirra ljósmæðra sem störfuðu við fæðingardeild Landspítalans. Með lögskipuðum ljósmæðrum var átt við þær ljósmæður sem skipaðar voru til að gegna ljósmóðurumdæmum samkvæmt ljósmæðralögum frá 1933. Í öllum meginatriðum fylgdi skipting landsins í ljósmóðurumdæmi, hreppa- og kaupastaðamörkum, svo segja má að ljósmóðir hafi verið í hverjum hreppi. Til þessara ljósmæðra var lífeyrissjóðnum ætla að taka. Það kom fram í grg. með frv. sem flutt var 1933 að ljósmæður voru þá taldar tæplega 200, eða nánar tiltekið 198 talsins. Þetta ljósmóðurumdæmakerfi var lagt af með lögum nr. 59/1983, um heilbrigðisþjónustu, sem tóku gildi árið 1984. Þessi starfsstétt, umdæmisljósmæður, sem ein skyldi eiga aðild að Lífeyrissjóði ljósmæðra, er því ekki lengur til og því er ekki lengur um það að ræða að iðgjöld séu greidd til sjóðsins eða að neinn sjóðfélagi ávinni sér þar frekari rétt en orðið er. Í athugasemdum með þessu frv. er athyglisverð lýsing á réttindaákvæðum þessara laga sem eru með fyrstu lögum sinnar tegundar. Ég tel ekki ástæðu til þess að fjalla hér nákvæmlega um þau atriði þar sem þau hafa verið prentuð í þskj., en bendi á að fram koma rök að leggja beri Lífeyrissjóð ljósmæðra niður. Rökin eru í stuttu máli þessi: 1. Starfsstétt sú sem lífeyrissjóðnum var ætlað að sinna er ekki lengur til. 2. Réttindareglur sjóðsins eru löngu úreltar. 3. Sjóðurinn er tómur. 4. Starfandi ljósmæður landsins eiga eðlilega aðild að öðrum almennum lífeyrissjóðum. Þess skal getið, og reyndar kemur það fram í grg., að Ljósmæðrafélag Íslands hefur gert tillögu um hvernig fara skuli með skuldbindingar sjóðsins þegar hann verður lagður niður og hvernig greiðslum til sjóðfélaga skuli háttað. Af samþykkt frv. sjálfs leiðir ekki neinn kostnaðarauki fyrir ríkissjóð enda er sjóðurinn skv. 1. gr. gildandi laga eign ríkisins og ríkissjóður ábyrgist greiðslur úr honum skv. 3. gr. laganna og skuldbindingar sjóðsins eru óverulegar. Þess skal getið að fjármunum hefur verið ráðstafað til þeirra sem njóta réttinda úr sjóðnum í gegnum fjárlög á ári hverju umfram það sem sjóðurinn hefur greitt sjálfur. Virðulegi forseti. Ég tel ástæðulaust að fara fleiri orðum um þetta frv. Þetta er einfalt frv. og flutt að beiðni Ljósmæðrafélagsins. Ríkissjóður mun taka að sér allar skuldbindingar sjóðsins. Þær ljósmæður sem hafa átt réttindi og eiga réttindi í þessum sjóði nú eru sumar fullorðnar og þess dæmi að þær séu yfir 100 ára, en þær yngstu tíu eru flestar rétt innan við sjötugsaldur. Ég tel að réttindum þessara kvenna sé fullkomlega sinnt með öðrum hætti og þar sem ríkissjóður á sjóðinn sé engin ástæða til þess lengur að halda honum úti sem sérstakri einingu. Að svo mæltu legg ég til að þetta frv. verði sent til 2. umr. og til hv. efh.- og viðskn.

Virðulegi forseti. Hér eru tvö frv. til umræðu í einu, enda náskyld. Í fyrsta lagi frv. til laga um yfirskattanefnd. Það frv. er að finna á þskj. 722, 464. mál þingsins. Hitt frv. er 465. mál þingsins á þskj. 723 og er frv. til laga um breyting á lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda og er það fylgifrv. með hinu frv. Ef litið er til aðalfrumvarpsins og könnuð efnisatriði í því og samanburður gerður við efnisatriði í gildandi lögum má benda á eftirtalin atriði: 1. Löggjöf um yfirskattanefnd verður í sjálfstæðum lögum enda fjallar nefndin um skattamál almennt. Í gildandi lögum eru ákvæði um nefndina í lögunum um tekjuskatt og eignarskatt. Þetta tiltæki ætti að verða til þess að undirstrika sjálfstæði nefndarinnar og mikilvægi hennar. 2. Nefndarmenn verða, ef frv. verður samþykkt, allir í föstu starfi, skipaðir til sex ára í senn. Núverandi fyrirkomulag er þannig að tveir nefndarmenn eru fastir en fjórir í hlutastarfi, skipaðir til sex ára í senn. Með þessari breytingu er hugmyndin að flýta afgreiðslu mála hjá nefndinni og, það sem er ekki síður mikilvægt, að koma í veg fyrir hagsmunaárekstra sem geta orðið ef í nefndinni eru aðilar sem vinna jafnframt að eins konar málflutningi gagnvart nefndinni eins og er í dag. 3. Samkvæmt frv. er opnaður sá möguleiki að nefndin kalli sér til ráðgjafar og aðstoðar sérfróða aðila ef hún telur þörf á. Ekki er þó gert ráð fyrir að umræddir sérfræðingar taki sæti í nefndinni og kveði upp úrskurði. Varðandi þetta atriði er rétt að benda á að þau rök hafa komið fram að það geti verið heppilegt að fulltrúar í ríkisskattanefnd, sem eftir breytinguna mun heita yfirskattanefnd, komi úr röðum þeirra sem vinna við skattframtöl og bókhald fyrirtækja. En á móti kemur sú röksemd, eins og getið var um í 2. lið að um hagsmunaárekstra geti orðið að ræða. Til þess að sameina þetta tvennt og ná kostunum fram er opnaður þessi möguleiki að nefndin kalli sér til ráðgjafar og aðstoðar sérfróða aðila ef hún telur þörf á. 4. Kærufrestur skattaðila til nefndarinnar er óbreyttur, þ.e. 30 dagar frá póstlagningu úrskurðar skattstjóra eða ríkisskattstjóra. 5. Frestur ríkisskattstjóra til að skjóta úrskurði skattstjóra til nefndarinnar er styttur verulega, þ.e. úr þremur mánuðum í 30 daga en þetta er gert til að flýta meðferð og ákvörðun gagnvart skattborgurunum um það hvort skattamál hans sé til meðferðar eða ekki. 6. Frestur ríkisskattstjóra til að senda rökstuðning frá sér vegna mála sem eru kærð til nefndarinnar er samkvæmt frv. 45 dagar. Í gildandi lögum er fresturinn 30 dagar en hefur í reynd komist upp í að vera allt upp undir eitt ár. Gert er ráð fyrir því að ríkisskattstjóri haldi sig innan umrædds frests, þ.e. innan 45 daga frestsins. 7. Lögð er skylda á nefndina að hafa úrskurðað um kærur þremur mánuðum eftir að henni hefur borist greinargerð ríkisskattstjóra. Núgildandi frestur er sex mánuðir en hefur í reynd oft verið mun lengri eins og fram kemur í athugasemdum við frv. 8. Lögð er áhersla á að úrskurðir nefndarinnar séu ítarlega rökstuddir þannig að í forsendum þeirra komi skýrt fram á hvaða málsástæðum, kæruefnum og skattheimildum er byggt. Þetta er mjög mikilvægt enda er nauðsynlegt að rök nefndarinnar fyrir skattaákvörðun séu skýr og ótvíræð. Það er þýðingarmikið fyrir réttaröryggi að niðurstöður séu rökstuddar þannig að skattaðilar sjái ótvírætt á hverju er byggt, svo og að ljóst sé af úrskurði hvaða fordæmi felist í honum fyrir skattframkvæmd. Ef vel tekst til í úrskurði nefndarinnar ætti það að draga úr því að menn leiti til dómstóla með niðurstöður hennar. 9. Sameinaðar eru tvær nefndir, þ.e. ríkisskattanefnd og sektarnefnd staðgreiðslu þannig að sektarmeðferð verður á einum stað eftir breytingu. Og það er einmitt vegna sektarnefndarinnar sem gerð er tillaga til breytingar á lögum nr. 45/1987, um staðgreiðslu opinberra gjalda, en í þeim lögum er ákvæði um sektarnefnd. Verður því ákvæði breytt þannig að yfirskattanefnd fjalli um þau mál sem hingað til hafa gengið til sektarnefndar. Þess skal getið, virðulegi forseti, að það er algengt í dag að frá því að kærandi leggur fram kæru og þar til máli lýkur hjá ríkisskattanefnd líði eitt til tvö ár. Aðalatriðið er að þessi tími styttist í sex mánuði. Það er hugsað með þeim hætti að skattaðili og ríki hafi 30 daga til að kæra úrskurð skattstjóra til nefndarinnar. Nefndin á síðan að senda málið tafarlaust til ríkisskattstjóra. Slíkt gæti tekið 15 daga eða þar um bil. Ríkisskattstjóri hefur þá 45 daga til að gefa umsögn um málið eftir að það berst honum og nefndin síðan 90 daga til að úrskurða í málinu en samtals eru þetta 180 dagar eða um sex mánuðir. Ýmsar upplýsingar koma fram í athugasemdum með lagafrv. en frv. er samið af starfsmönnum á tekjuskrifstofu fjmrn. Þegar ríkisskattanefnd varð til árið 1932 voru starfandi skattanefndir, nema í Reykjavík, sem sáu um álagningu opinberra gjalda en þá voru jafnframt til yfirskattanefndir sem úrskurðuðu um ágreining milli skattaðila og framteljenda í hverju lögsagnarumdæmi. Þannig er nafnið ,,yfirskattanefnd`` ekki nýtt í íslenskum lögum en er tekið upp aftur í þessu frv. til þess að skýra skilin sem eru á milli ríkisskattstjóraembættisins annars vegar og þessa úrskurðaraðila hins vegar sem í dag er ríkisskattanefnd en verður yfirskattanefnd. Það var árið 1972 sem ríkisskattanefnd varð að sérstakri stofnun án tengsla við ríkisskattstjóraembættið. En því miður er það svo að ýmsir telja að ríkisskattstjóraembættið og ríkisskattanefnd sé enn eitt og sama fyrirbærið. Sektarnefnd staðgreiðslu var sett á laggirnar með lögum nr. 90/1987. Hlutverk hennar er að úrskurða um sektir vegna brota á staðgreiðslulögum. Í nefndinni hafa setið þrír menn í hlutastarfi, þar af einn sem ríkisskattstjóri tilnefnir. Að áliti okkar í fjmrn. er fyrirkomulag þetta um margt óhentugt og óeðlilegt að fulltrúi ríkisskattstjóra sem fer með framkvæmd á staðgreiðslu sitji í nefndinni. Með þessu frv. er gert ráð fyrir því að nefndin verði lögð niður og störf hennar falin yfirskattanefnd. Ég legg áherslu á nauðsyn þess að starfsemi æðsta úrskurðarvalds á stjórnsýslustigi í skattamálum verði þannig tryggð að gjaldendur geti fengið úrlausn mála sinna með eðlilegum hætti á tilskildum tíma. Eins og fram hefur komið áður í mínu máli dregur mikill dráttur á uppkvaðningu úrskurða mjög verulega úr skilvirkni skattframkvæmdar og góðrar innheimtu. Þess gætir nokkuð að innheimta skattkrafna dragist vegna deilumála fyrir ríkisskattanefnd og þar með eykst hættan á tapi ríkissjóðs og sveitarfélaga á skattkröfum. Tafir í afgreiðslu skattamála draga einnig mjög verulega úr að réttaröryggi sé tryggt í stjórnsýslunni. Það má bæta úr þessu ástandi með eflingu æðsta úrskurðaraðila á stjórnsýslustiginu í skattamálum og tryggja þannig greiða skattframkvæmd. Ég vil að lokum rifja upp helstu atriðin sem felast í þessum frumvörpum sem hér eru til umræðu. 1. Gert er ráð fyrir að unnt verði að flýta verulega meðferð mála fyrir yfirskattanefnd en afgreiðslutími hjá ríkisskattanefnd er nú milli eitt og tvö ár. 2. Allir nefndarmenn verða í föstu starf en tímabundið í sex ár, þó þannig að í fyrsta sinn eru skipaðir menn í nefndina til fjögurra, sex og átta ára þannig að tveir láta af störfum í senn með tveggja ára millibili. 3. Nefndinni er heimilt að kalla sér til aðstoðar og ráðgjafar sérfróða aðila. 4. Frestur nefndarinnar til afgreiðslu í einstökum málum er styttur. 5. Kærutími ríkisskattstjóra til nefndarinnar er styttur verulega. 6. Sektarnefnd staðgreiðslu og ríkisskattanefnd eru lagðar niður. 7. Nefndarmönnum er óheimilt að hafa afskipti af skattframkvæmd á fyrri stigum. 8. Krafist er ítarlegs rökstuðnings nefndarinnar fyrir niðurstöðu kærumála. 9. Opnaður er möguleiki á að nefndin geti starfað í tveimur deildum. 10. Frv. gerir ráð fyrir sérlögum um starfsemi æðsta úrskurðaraðila á stjórnsýslustigi í skattamálum. 11. Nefndinni er heimilt að starfa utan Reykjavíkur þegar hún telur þörf á. Ég vil að síðustu geta þess, virðulegi forseti, að a.m.k. tvisvar sinnum hefur verið reynt að afgreiða frv. til laga um breytingu á lögum um tekjuskatt og eignarskatt með þeim hætti að tekist hefur verið á við þetta verkefni. Í bæði skiptin hefur það gerst að efnisatriði málsins hafa verið skilin frá öðrum atriðum og átt að ræða þau síðar í hv. efh.- og viðskn. --- eða í hv. fjárhags- og viðskiptanefnd eins og hún hét áður en yfirstandandi kjörtímabil hófst. Nú er brugðið á það ráð að flytja sérstakt frv. um þetta mál og gera það heldur viðurhlutameira. Það er von mín að málið geti fengið afgreiðslu á yfirstandandi þingi. Að sjálfsögðu munu fulltrúar ráðuneytisins og ríkisskattstjóra, svo og ríkisskattanefndar gefa allar upplýsingar sem um verður beðið þegar hv. nefnd. tekur til starfa um þetta mál. Frv. er afar skýrt. Það er sett upp með nokkuð nýjum hætti þar sem fyrirsögn tilheyrir hverju efnisatriði, hverju ákvæði reyndar, þannig að tiltölulega auðvelt er að fletta upp í frv. og væntanlega má lögfesta frv. með þessum kaflaskiptum sem yrði til bóta fyrir þá sem nota lögin og nota bækur, lagasafn sem lögin hefur að geyma. Ég legg til að báðum frumvörpunum, frv. til laga um yfirskattanefnd og frv. til laga um breyting á lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda, verði vísað til 2. umr. og til hv. efh.- og viðskn.

Virðulegur forseti. Þetta frv. á sér alllangan aðdraganda en síðast þegar fjallað var um þetta mál, var það gert í tengslum við frv. til laga um breyting á lögum um tekjuskatt og eignarskatt sem var flutt af fjmrh. fyrr á þessu þingi. Það frv. fékk umfjöllun í efh.- og viðskn. en það varð að samkomulagi við afgreiðslu þess máls að taka ákvæðin sem snertu breytingar á ríkisskattanefnd út úr því frv. og fjalla um það mál síðar á þessu þingi. Þetta frv. er flutt í samræmi við það sem kom fram við meðferð þess máls og lýsti ég því yfir í efh.- og viðskn. að ég væri tilbúinn til að taka þátt í meðferð þessa máls síðar á þessu þingi og mun að sjálfsögðu standa við það. Ég tel ekki ástæðu til að fara út í ítarlega umfjöllun um málið hér við 1. umr. Það er út af fyrir sig gagnlegt að setja sérstaka löggjöf um þennan dómstól og ég hef engar athugasemdir við það að gera að hann heiti yfirskattanefnd. Það er rétt, eins og fram kemur í athugasemdum með frv., að nefndin hefur fram til þessa fjallað um hagsmunamál fleiri aðila sem hafa tekjur af þegnum landsins en ríkisins og er áreiðanlega rétt að það mun hjálpa almenningi að skilja betur að ríkisskattstjóraembættið er allt annað embætti en ríkisskattanefnd. Sá háttur hefur verið hafður á að fjórir af nefndarmönnum hafa verið í hlutastarfi og hafa verið nokkurs konar fastir meðdómendur í nefndinni en það er alkunna að dómstólar landsins kalla til meðdómendur í ýmsum málum og verður þá að gæta þess að þeir séu ekki vanhæfir til að gegna skyldum sínum. Þau rök eru nú færð fram að þar sem þessir föstu meðdómendur kunni að reka mál fyrir ríkisskattanefnd sem er áreiðanlega rétt, þá séu þeir ekki hæfir. Ég er ekki sammála þessari túlkun, enda komi viðkomandi aðilar ekki nálægt þeim málum sem þá snerta. Ég held að það hljóti að vera alveg ljóst að í mörgum tilvikum eru meðdómendur sem koma að dómstólum landsins jafnframt málaflutningsmenn í svipuðum málum þótt það snerti aðra einstaklinga. Ég er þeirrar skoðunar að það tryggi meiri breidd og réttlátari úrskurði að hafa menn með sem víðtækasta þekkingu og reynslu og ég hef ákveðnar efasemdir um að það muni takast að fá til þessara starfa í einu vetfangi sex aðila sem munu geta tekið við skyldum þeim sem hvíla á núverandi ríkisskattanefnd. Ég vil í þessu sambandi, með leyfi forseta, m.a. benda á að skv. 23. gr. er gert ráð fyrir að yfirskattanefnd skuli hefja störf 1. júní 1992. Skal hún þá taka við störfum ríkisskattanefndar og sektarnefndar staðgreiðslu. Frá sama tíma skuli ríkisskattanefnd ljúka störfum. Ég held að það sé nokkuð ljóst að það er ekki hægt að leggja niður starf sem þetta í einu vetfangi og stofna til nýrrar nefndar nema að tryggt sé að það starf sem í gangi er færist með eðlilegum hætti yfir í hina nýju nefnd. Ég hygg að engum manni dytti í hug að leggja niður einn af dómstólum landsins í einu vetfangi og færa alla skjalabunkana á einum degi yfir í einhvern annan dómstól. Ég á ekki von á því að það verði til þess að stytta biðtímann að því er þessa nefnd varðar og ég tel það í reynd vera villandi sem hér kemur fram í greinargerð með þessu frv. en þar stendur, með leyfi forseta: ,,Nú bíða afgreiðslu hjá nefndinni 1.400 mál og er það svipað og hefur verið undanfarin ár. Algengur biðtími frá því að kærandi leggur fram kæru er 1--2 ár en þó eru þess dæmi að gjaldandi hafi þurft að bíða í 3 1 / 2 ár þar til að ríkisskattanefnd lagði úrskurð á deilumálið. Leita má skýringa á hægfara málsmeðferð m.a. til þess að í nefndinni sitji menn í hlutastarfi. Ástand þetta er með öllu óviðunandi og nauðsyn ber að efla starfsemi æðsta úrskurðarvaldshafa á stjórnsýslustigi í skattamálum með þeim hætti að tryggt sé að gjaldendur geti fengið úrlausn mála sinna með eðlilegum hætti á tilskildum tíma.`` Þetta er ekki í fyrsta skipti sem fram kemur frv. til laga um breytingar á skattalögum þar sem því er haldið fram að nú eigi að bæta framkvæmd skattamála með því að setja nýja löggjöf. Ég tel að miklar breytingar á skattalögum, þar sem látið er í það skína að nú muni allt breytast í skattamálum vegna lagabreytinga, séu misvísandi. Framkvæmd skattamála verður ekki lagfærð með lagabreytingum almennt séð. Framkvæmd skattamála verður fyrst og fremst lagfærð með því að breyta starfsemi hjá þeim aðilum sem fara með þessi mál og fjölga fólki eða þá að auka hagræðingu og það hefur ekkert með lagabreytingar að gera. Það má segja að þessi meinloka sé ekki aðeins ríkjandi í skattamálum heldur í ýmsum öðrum málaflokkum í þjóðfélaginu. Það er eins og menn haldi að með því að skrifa ný orð á blað og fá þau samþykkt hér á Alþingi muni allt breytast, biðtímar styttast og allir verða hamingjusamir sem í kringum þessi mál starfa og þurfa að una úrskurðum nefndanna. Þannig var gert ráð fyrir því þegar ríkisskattanefnd var sett á stofn að biðtíminn yrði aldrei lengri en sex mánuðir. Komið hefur í ljós að biðtíminn er miklu lengri og nú er látið í það skína að með því að fjölga í nefndinni verði hægt að standa við að biðtíminn verði innan við þrír mánuðir. Ég tel að þetta sé af og frá og ekkert sem kemur í veg fyrir það að fjmrn., undir forustu hæstv. fjmrh., geti ráðið fleira fólk til starfa hjá ríkisskattanefnd. Ég veit ekki til þess að það sé nokkurt lagaákvæði sem bannar það að fleira fólk vinni að þessum störfum. Það er ekki endilega nauðsynlegt að hafa sem flesta yfirmenn í stofnunum og það er ekki einu sinni nauðsynlegt að hafa sérstaka eftirlitsmenn með stofnunum. Það tryggir ekki endilega góða framkvæmd. Það sem skiptir máli er eðlileg verkaskipting og nægilega mikið af hæfu starfsfólki. Hvers vegna hefur ekki verið ráðið fleira fólk til ríkisskattanefndar til að bæta úr þessu ástandi? Er það vegna þess að ríkisskattanefnd hafi ekki farið fram á það? Eða gæti verið að þar sé um að kenna almennum fjárskorti hjá ríkinu eins og í svo mörgu öðru? Hér er gert ráð fyrir því samkvæmt áliti fjmrn., sem ég skal ekki leggja neinn dóm á, að kostnaðarauki af þessu frv. sé 6--7 millj. kr. Ég verð að segja alveg eins og er að mér finnst það vera heldur lág áætlun, en hvað um það, við skulum segja að hún sé rétt. Er gert ráð fyrir slíkri fjárveitingu í fjárlögum, hæstv. fjmrh.? Og hvernig verður það tryggt að þetta fé verði til ráðstöfunar fyrir ríkisskattanefnd? Ef þetta frv. verður ekki að lögum, getur þá núv. ríkisskattanefnd fengið þetta fé til umráða til að bæta úr um úrskurð mála eins og nú standa sakir? Ég vil aðeins ítreka það, virðulegur forseti, að ég tel sjálfsagt að taka þetta mál til umfjöllunar og greiða fyrir afgreiðslu þess. Ég er sammála mörgu sem þar kemur fram og meginstefnu í frv., en ég verð að segja það alveg eins og er að það er leitt að þurfa að lesa það skipti eftir skipti að vöntun á löggjöf komi í veg fyrir betri framkvæmd skattamála. Þessu hefur verið haldið fram allt of lengi og er kominn tími til að hætta að skrifa slíka texta í þau frumvörp sem hér eru flutt að því er varðar skattamál. Sannleikurinn er sá að það er allt of mikið af breytingum á skattalögum sem koma fyrir Alþingi en of lítil áhersla lögð á betri framkvæmd þeirra skattalaga sem eru í gildi.

Herra forseti. Ég get í sjálfu sér tekið undir flest af því sem hv. síðasti ræðumaður, 1. þm. Austurl., sagði og stytt mál mitt af þeim sökum. Það sem ég hugðist einmitt sérstaklega benda á í þessu sambandi var sú tilhneiging, sem mér finnst gæta nokkuð í þessu máli og greinargerð með því, að halda því fram eða binda vonir við það og trúa því að með kerfisbreytingu af því tagi sem hér er á ferðinni eða lagabreytingu einni og sér náist stórkostlegur árangur í meðferð skattamála og deilumála á því sviði. Ég held að það sé einmitt nauðsynlegt við slíkar aðstæður að skoða mjög vandlega hvað af því sem úrskeiðis hefur farið er annars vegar að kenna úreltri eða gallaðri löggjöf og hvað hins vegar misbresti í framkvæmd og/eða ósköp einfaldlega að menn hafi ekki lagt það til framkvæmdarinnar sem nauðsynlegt má teljast. Ég hygg að enginn deili um að það sé óviðunandi ástand eins og sagt er hér í grg. með frv. að um 1.400 mál bíði nú afgreiðslu hjá ríkisskattanefnd. Þess eru jafnvel dæmi að kærendur þurfi að bíða árum saman til þess að fá úrskurð sinna mála. Það er óhagstætt fyrir báða aðila, bæði kæranda sem veit þá ekki hver hans réttarstaða er og hver greiðslubyrði hans verður að lokum og einnig fyrir ríkið sem að sjálfsögðu á ef það vinnur í slíkum málum eftir að innheimta þær tekjur sem úrskurðað er um og af sjálfu leiðir að þær eru ekki eins tryggt fé eftir því sem frá líður upphaflegri gjaldfellingu þeirra. Það kemur fram í umsögn fjárlagaskrifstofu fjmrn. að það er reiknað með því að kostnaðaraukinn við framkvæmd þessa frv. verði 6--7 millj. kr. Með öðrum orðum snýst þetta frv. kannski fyrst og fremst um það að hækka fjárveitingar til ríkisskattanefndar um 6--7 millj. kr. og ég spyr því eins og hv. síðasti ræðumaður: Þurfa menn í sjálfu sér flóknar lagabreytingar til þess að auka starfsemi á sviði skattamála sem þessu nemur? Væri ekki einfaldlega hægt að auka nokkuð fjárveitingar til þessa málaflokks og efla þar með starfsemina þannig að hún gæti afkastað meiru og unnið upp þann langa hala sem þarna er við að glíma? Í sjálfu sér má velta því fyrir sér, í ljósi þess að fjöldi mála sem beðið hefur úrskurðar á undanförnum árum hefur verið nokkuð svipaður, hvort vandinn sé ekki kannski sá að vinna fyrst og fremst upp þennan hala í eitt skipti fyrir öll og koma ríkisskattanefnd eða yfirskattanefnd --- eða hvað hún nú heitir, það má einu gilda --- í eitt skipti fyrir öll á sæmilega hreint borð og hafa síðan ósköp einfaldlega bolmagn hennar þannig að hún afkasti í samræmi við þann fjölda mála sem til hennar berst. Mér virðist þetta liggja þannig að nefndin hafi spólað með svipaðan hala mála framan við sig um alllangt árabil og það hafi í sjálfu sér ekki mjög mikið breyst í þeim efnum. Málafjöldinn sé yfirleitt á þessu bili og það samsvari þeim fjölda sem berst nefndinni á 1--1 1 / 2 ári sem jafnan hafi legið þar fyrir óafgreidd. Með þessu er ég ekki að segja að sú kerfisbreyting sem hér er lögð til geti ekki að einhverju leyti verið réttlætanleg og nauðsynleg, en ég tel þó að það sé réttast að ræða um hlutina eins og þeir koma fyrir. Að því leyti til sem málið snýst ósköp einfaldlega um það að menn hafi ekki haft þá fjármuni og þann mannafla til að sinna þessum verkefnum á undanförnum árum sem skyldi, þá eigi menn auðvitað bara að viðurkenna það og horfast í augu við það. Það þarf þá ekki endilega mjög flóknar lagabreytingar til þess að bæta úr því ástandi ef það er þetta sem menn eru að taka á. Ég hef líka vissar efasemdir um það, eins og ég hygg að hv. 1. þm. Austurl. hafi líka nefnt, að það muni reynast auðvelt verk að ráða þá, ja, ég hygg fjóra fastráðna starfsmenn til viðbótar til starfa hjá nefndinni sem ætlunin er með þessu nýja fyrirkomulagi. Ég leyfi mér að spyrja hæstv. fjmrh. sem jafnframt fer með samninga við starfsmenn ríkisins: Hvert er mat hæstv. fjmrh. á því að hæfir menn úr þeim starfsgeira sem hér þarf að sækja starfskraftana til fáist til starfa við nefndina með auðveldum hætti og fyrirhafnarlitlum á þeim launakjörum sem þar verða væntanlega í boði á töxtum opinberra starfsmanna? Er hæstv. fjmrh. bjartsýnn á það að menn muni standa í biðröðum til þess að færa sig um set úr löggiltri endurskoðun eða öðrum slíkum greinum yfir í þessi störf? Ja, ef svo er þá hefur dregið mjög saman miðað við þann launamun sem fullyrt hefur verið á undanförnum árum að væri á milli starfsmanna ríkisins annars vegar einmitt í þessari grein eða skyldum greinum og þeirra sem starfa á almenna vinnumarkaðnum hins vegar. Þá er enn eftir að nefna það sem snertir þessa breytingu og það er hvort það sé í öllu tilliti skynsamleg breyting að afnema það fyrirkomulag að starfandi einstaklingar geti komið inn í starfsemi yfirskattanefndar eða ríkisskattanefndar eins og verið hefur og að hún verði frá og með þessum breytingum eingöngu mönnuð fastráðnum starfsmönnum. Ég hygg að það megi sjá í þessu bæði kost og löst. Því er að sjálfsögðu ekki mótmælt að fastráðnir starfsmenn sem engum öðrum verkefnum sinna eru ólíklegri til þess að verða vanhæfir í málum heldur en aðrir. En á hinn bóginn má líka spyrja sig að því: Er ekki viss hætta á því að nefndin einangrist frá umhverfinu með því að í henni starfi sömu mennirnir og sinni eingöngu verkefnum þar, kannski um langt árabil, en séu ekki jafnframt starfandi úti á markaðnum? Því sjónarmiði hefur verið hreyft í mín eyru að það geti verið kostur fyrir aðila af þessu tagi að fá af og til til liðs við sig e.t.v. einhvern hluta af dómendum eða úrskurðaraðilum, starfandi menn úr faginu og það er sjónarmið sem mér finnst að eigi fyllilega rétt á sér og er ástæða til að hafa í huga. Þess vegna hef ég spurt mig að því hvort ekki gæti verið vænlegt að hér væri hugsanlega farin millileið, að ríkisskattanefnd, eða sambærilegt fyrirbæri undir einhverju nafni, yrði efld, t.d. með fastráðningu einhverra starfsmanna í viðbót og rýmri fjárveitingum, en jafnframt væri eftir sem áður möguleiki á því að kalla til inn í starfsemi nefndarinnar utanaðkomandi aðila ef aðstæður mæltu með eða heppilegt þætti. Ég sé í sjálfu sér ekki að það þurfi að vera nein mótsögn í því að þetta tvennt fari saman. Ég hef ekki gengið úr skugga um það hvort það sé nokkuð sem beinlínis komi í veg fyrir slíkt í frv. eins og það er upp byggt. En það bíður væntanlega þeirrar nefndar sem fær þetta mál til umfjöllunar að fara ofan í saumana á slíkum atriðum og ég er fyrir mitt leyti tilbúinn að leggja því lið. Það er eitt annað atriði, herra forseti, sem ég vil aðeins gera að umtalsefni og spyrja hæstv. fjmrh. um og það er orðalag 2. gr. Ég velti því fyrir mér hvort það sé skynsamlegt eða nauðsynlegt að fara út í þá miklu upptalningu sem þar er. Þar er ósköp einfaldlega talið upp allt það sem falla skal undir gildissvið eða úrskurðarsvið yfirskattanefndar og síðan kemur löng romsa í 2. gr. að úrskurðarvald nefndarinnar taki til ákvörðunar skatta og gjalda samkvæmt lögum um tekjuskatt og eignarskatt, tekjustofna sveitarfélaga, staðgreiðslu opinberra gjalda, tryggingagjald, Iðnlánasjóð, iðnaðarmálagjald, Útflutningsráð, málefni aldraðra, Þjóðarbókhlöðu og guð má vita hvað. Og ég spyr þá: Er það þá þannig að í raun og veru þyrfti að breyta síðan lögunum um ríkisskattanefnd eða yfirskattanefnd í hvert skipti sem nýr skattur eða breyting yrði á innheimtu af þessu tagi? Nú hefur það gerst í sögunni af og til eins og dæmin sýna að menn hafa fundið upp á ýmsum nýjum sköttum.  3 / 4 ef þessari upptalningu yrði sleppt og ég sé ekki að hvað varðar tæknileg atriði við lagasetningu séu á þessu neinir meinbugir. Ekki nema hér sé eitthvað varðandi það að öruggara sé talið að tilgreina með sérstökum hætti af þessu tagi öll þau skattform sem yfirskattanefnd geti látið sig varða og þess vegna sé þetta gert, til þess að fyrirbyggja hugsanlega árekstra við stjórnarskrá eða annað því um líkt í þessu tilviki. Þá vænti ég þess að hæstv. fjmrh. geti skýrt það. Ég sé nú ekki að svo þurfi að vera og það sé ekki hægt að útbúa þetta einhvern veginn þannig að slíkur vafi verði alls ekki fyrir hendi og þá held ég að væri miklu auðveldara að einfalda þetta svona. Herra forseti. Ég ætla ekki að fjölyrða um þetta meir enda á ég þess kost að athuga þetta í þeirri nefnd sem væntanlega fær málið til umfjöllunar. Ég er út af fyrir sig velviljaður því að þessar breytingar verði gerðar á yfirstandandi þingi ef ég hef sannfæringu fyrir því að þær séu einhver umtalsverður áfangi í átt til þess að bæta framkvæmd þessara mála. En ef þetta er að mestu leyti nafnbreytingin ein og síðan ekkert annað en áform um að í framtíðinni eigi að ráðstafa meira fé til framkvæmdarinnar á þessu sviði, þá sé ég ekki lengur jafnsterk rök fyrir málinu því að okkur er alveg vandalaust að útvega meira fé í þessi verkefni, t.d. við afgreiðslu næstu fjárlaga, ef það er afstaða hæstv. fjmrh. að þess þurfi með. Út af fyrir sig mælir margt með því að svo sé gert, samanber þann málahala sem liggur fyrir ríkisskattanefndinni. Ég vona að hæstv. fjmrh. geti gefið okkur einhver svör við þessum spurningum en áskil mér að öðru leyti rétt til þess að útskýra afstöðu mína til málsins þegar ég hef haft tækifæri til að skoða það í nefnd.

Herra forseti. Ég get tekið undir flest það sem fram hefur komið í þessari umræðu. Ég lýsi yfir stuðningi mínum við þá meginhugsun og meginhugmynd sem liggur að baki þessa frv. Það er auðvitað góðra gjalda vert að reyna að bæta innheimtu skatta og að sjá til þess að það verði skorið úr þeim málum sem valda deilum á sem allra skemmstum tíma. Það eru athyglisverðar upplýsingar sem koma fram í grg. um hvernig þessi mál ganga fyrir sig í því kerfi sem við nú höfum og þær tölur sýna auðvitað svart á hvítu að þarna þurfa úrbætur að eiga sér stað. En í grg. kemur fram að nú bíði afgreiðslu hjá nefndinni 1.400 mál og þannig hafi það verið á undanförnum árum. Ég vona að það hafi ekki verið svo á þeim 12 árum sem nefndin starfaði, en þetta sýnir auðvitað að þarna er mikill seinagangur á ferð. Eins og fyrri ræðumenn hafa vakið athygli á er spurning hvort sú leið sem hér er valin verði til þess að bæta meðferð mála, hvort það sé endilega lausnin að fjölga fastráðnum starfsmönnum. Það verður fróðlegt að heyra hvað þeir sem vinna í þessum málum hafa um þetta að segja. En ef menn eru þeirrar skoðunar að fyrst og fremst vanti meiri festu í starfið og betri skipulagningu þá eru þessar hugmyndir auðvitað af hinu góða. Það hefur verið spurt að því og ég get tekið undir þá spurningu hvort hér sé nógu margt fólk sem er sérmenntað í þessum fræðum og hvort það muni takast að manna yfirskattanefnd með góðum hætti. Mig langar líka að spyrja hæstv. fjmrh. út í einstök atriði í þessu frv. Þá er fyrst að nefna það að í 9. gr. er tekin sú stefna að sex menn skuli sitja í yfirskattanefnd í fullu starfi og sú spurning vaknar auðvitað hvort þetta dugi. Er þetta nægjanlegt? Hvaða rök liggja þarna að baki? Í þessu sambandi langar mig að varpa fram þeirri tæknilegu spurningu hvort það sé eðlilegt í lagatexta eins og þessum, þar sem um það er að ræða að skilgreina hvaða kröfur beri að gera til viðkomandi starfsmanna, að vísa þá yfir í önnur lög. Ég hefði talið eðlilegra að það væri skilgreint í lögunum hvaða kröfur þarna eigi að uppfylla. Það kemur reyndar fram í öðrum greinum, þar sem verið er að tala um málsmeðferð og hlutverk yfirskattanefndar, að þar er verið að vísa í önnur lög enda um margs konar lög að ræða þar sem skattar og skyldur koma við sögu. Mér finnst spurning hvort rétt sé í lagatexta að fara þessa leið. Þá vil ég taka undir það sem kemur fram í 19. gr. þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Yfirskattanefndarmönnum er óheimilt að hafa afskipti af skattframkvæmd á öðrum málsstigun eða fyrir einstaka skattaðila.`` Mér finnst þetta vera til góðs, menn eiga ekki annars vegar að vinna að framkvæmd hlutanna og síðan að hafa eftirlit með sjálfum sér. Það ber auðvitað alltaf að forðast slíkt. Þá finnst mér líka vera góð hugsun í því að það eigi sér stað ákveðin endurnýjun í þessari yfirskattanefnd samkvæmt ákvæði til bráðabirgða II, þó ekki sé þar með sagt að ekki verði skipaðir sömu mennirnir aftur og aftur, en þetta er ákveðin tilraun til þess að hafa þarna sveigjanleika. Mig langar líka að víkja að því sem kemur fram í 4. gr., að gert er ráð fyrir því að nefndinni sé ætlað aðsetur í Reykjavík. Nú eiga sér stað hér á Alþingi oft og tíðum umræður um flutning ríkisstofnana út á land og ég hefði gaman af því að heyra álit hæstv. fjmrh. á því hvort það sé nauðsynlegt að yfirskattanefndin sitji í Reykjavík með alla þá tækni sem við nú búum yfir, tölvutækni og slíkt. Ég vil koma því á framfæri að ég tel vel koma til greina að flytja yfirskattanefnd eitthvert út á land. Það þarf ekki endilega að vera mjög langt. Ég sit í efh.- og viðskn. og fæ þar með tækifæri til þess að skoða þetta mál sérstaklega og ræða við þá sem við viljum þar ræða við en ef raunin reynist sú að sú leið sem hér er valin verði til þess að bæta meðferð skattamála, þá er hér að sjálfsögðu um gott mál að ræða.

Virðulegi forseti. Ég fagna því að þetta frv. skuli vera komið fram og lýsi yfir stuðningi mínum við það. Ég held það sé enginn vafi á því að hröð meðferð skattamála skiptir afskaplega miklu máli og framkvæmd alls skatteftirlits er meðal mikilvægustu þátta í stjórnsýslu okkar. Þess vegna skiptir verulega miklu máli að þeir aðilar, sem eiga að úrskurða kærur, úrskurða um skattalegar ákvarðanir, vinni vel og faglega og að öll löggjöf sem lýtur að þeirri framkvæmd sé skýr og greinileg. Ég vil þess vegna lýsa því yfir að þetta frv. er að mínu mati nauðsynlegt og mikilvægt og það ber að undirstrika mikilvægi þessa verkefnis sem yfirskattanefnd er ætlað að vinna. Hér hefur verið rætt um það að hröð meðferð sé e.t.v. ekki tryggð með samþykkt þessa frv. Ég vil að nokkru taka undir það, ég sé ekki að það sé tryggt. T.d. er það auðvitað augljóst að yfirskattanefnd er samkvæmt frv., og svo sem eðlilegt er, gert að leita umsagnar og leita gagna hjá skattstjórum og ríkisskattstjóraembættinu. Ég hef grun um það að e.t.v. hafi flöskuhálsinn einmitt legið í þeim embættum fremur en annars staðar og eftir sem áður, þrátt fyrir yfirskattanefnd og miðað við núverandi aðstöðu skattstjóraembættanna og þau starfslegu skilyrði sem skattstjórum eru búin, þá gæti orðið verulegur dráttur á afgreiðslu og úrskurði yfirskattanefndar. Þess vegna tel ég og tek undir þær ábendingar sem hér hafa komið fram að það ber að bæta starfsaðstöðu skattstofanna og ríkisskattstjóraembættisins til þess að yfirskattanefnd geti unnið með þeim hætti sem frv. gerir ráð fyrir. Það er m.a. hlutverk okkar á hinu háa Alþingi að búa svo um hnúta að þessir mikilvægu þættir skattkerfisins vinni við aðstæður sem tryggi það að þeir sem eiga að greiða skatta og fá úrskurði skattstjóra en kæri fái bærilega meðferð. Ég vil taka undir með hv. 18. þm. Reykv. að þrátt fyrir allt sé ég ekki ástæðu til þess að það sé sett í lög að yfirskattanefnd verði endilega í Reykjavík og ég fagna því að hv. þm. Reykv. skuli hafa svo skarpan skilning á því að það beri ekki allt að setja niður hér í okkar ágætu höfuðborg. En varðandi það sem segir í 10. gr. frv. um sérfróða aðila, þá tel ég að það skipti mjög miklu máli, og vil undirstrika það, að yfirskattanefnd hafi greiðan og góðan aðgang að sérfræðingum og það geti einmitt orðið styrkur yfirskattanefndar að hafa aðgang að sérfræðingum til þess að vinna tiltekin atriði og það beri að stuðla að því að svo geti orðið. Með þeim orðum vil ég að lokum lýsa yfir stuðningi við þetta frv.

Virðulegi forseti. Ég þakka þær umræður sem hér hafa átt sér stað um þetta frv. og stuðningsyfirlýsingu frá a.m.k. einum þingmanni ef ekki fleirum. Ég veit að málið verður í góðum höndum þegar það fer til hv. nefndar, enda hafa nú þegar tjáð sig um málið nokkrir ágætir hv. nefndarmenn. Fyrst langar mig til að víkja að ræðu hv. 18. þm. Reykv. og þá fyrst um 4. gr. þar sem sagt er að nefndin skuli hafa aðsetur í Reykjavík. Ég vil taka það fram að það sem er kannski sérstakt við þessa grein er hitt að nefndinni er heimilt að ákveða málflutning og úrskurði um einstök ágreiningsmál annars staðar á landinu, ef hún telur þörf á. Með öðrum orðum að þótt aðsetrið sé í Reykjavík þá geta komið upp þau tilvik að yfirskattanefnd flytji sig um set og setji sig niður um stundarsakir annars staðar og vinni þar og um það snýst þessi grein. Hitt er svo annað mál, sem fram kom í ræðu hv. Reykjavíkurþingmanns að vera kann að starfsemi af þessu tagi á vegum hins opinbera geti allt eins átt sér stað annars staðar en í Reykjavík og finnst mér full ástæða til að það sé kannað hvort þessi starfsemi og sérhver önnur verði flutt frá Reykjavík og til annarrar byggðar. Við höfum tekið þátt í slíkum umræðum um margra ára og áratuga skeið án þess að mikið hafi gerst í þeim efnum. Ég hygg að þótt einhvers staðar verði að byrja, þá sé ekki víst að þetta sé eðlilegasta byrjunin, en skal ekki útiloka að svo geti orðið þegar fram líða stundir. Hv. þm. spurðist fyrir um það hvort það dygði að hafa sex menn í yfirskattanefnd eins og nú segir í 9. gr. frv. Af því tilefni og eins vegna þeirra umræðna sem fram fóru hér fyrr um það hvort þetta væri ekki framkvæmdaratriði frekar en lagaatriði, að flýta málum fyrir yfirskattanefnd, vil ég segja að í 9. gr., þótt það sé ekki sagt bókstaflega í greininni sjálfri, er opnað fyrir það að nefndin geti starfað í deildum, t.d. tveimur deildum. Þess er getið í athugasemdum með 9. gr. að hugsanlegt sé að hún skipti sér upp í tvær þriggja manna deildir. Verði slíkt gert, sem ég tel ástæðu til þess að láta gerast, þá ættu afköst nefndarinnar að verða meiri en verið hefur. Á þetta vil ég minna. Það þótti ekki ástæða til að taka þennan texta upp í lagagreinina sjálfa, en þegar vísað er til athugasemdanna kemur í ljós að það er álit þeirra sem semja frv. að þessi úrskurðaraðili, yfirskattanefnd, geti starfað í tveimur deildum rétt eins og Hæstiréttur gerir nú. Í þeim skilningi ættu því þessir sex menn að geta afkastað talsverðu og umfram það sem nú hefur verið gert með breyttum vinnubrögðum. Skal ég þá ekki segja hvort hægt hefði verið á grundvelli gildandi laga að láta ríkisskattanefnd starfa í fleiri en einni deild. Hv. þm. spurðist enn fremur fyrir um það hvort algengt væri að sagt sé í lagatexta að einhverjir aðilar skuli vera hæfir eða fullnægja tilteknum skilyrðum og síðan sé vitnað til annarra laga. Slíkt er mjög víða að finna í íslenskum lögum, sérstaklega þegar um er að ræða skilyrði sem eru nokkuð skýr. En stundum þá gerist það að slík skilyrði breytast frá einum tíma til annars, þótt það gerist ekki oft og þá þarf ekki að breyta tiltölulega mörgum lögum, þótt skilyrðin, t.d. skilyrði til þess að verða sýslumaður, skilyrði til þess að geta orðið héraðsdómari o.s.frv. breytist, en það er víða í lögum sem eru bendingar í aðra löggjöf til þess að ná fram sams konar skilyrðum og þar er lýst. Fyrir mér er það ekkert sáluhjálparatriði að þessu sé ekki lýst mjög nákvæmlega í þessum tilteknu lögum og má gera það mín vegna, en þeir lögfræðingar sem semja þetta frv. gera eins og oft er gert að vísa til annarra laga. Það kom fram hjá þeim sem hér töluðu, einkum og sér í lagi þremur fyrstu ræðumönnunum eftir að framsöguræðan var flutt, að menn höfðu skiptar skoðanir á því hvort það væri til bóta að hverfa frá því fyrirkomulagi sem ríkir nú, en það lýsir sér í því að fjórir nefndarmenn eru ekki fastráðnir en eru aðilar sem vinna við slík störf, m.a. hjá fyrirtækjum eða á sjálfstæðum skrifstofum í bænum. Þau rök eru færð fram að það geti verið heppilegt fyrir ríkisskattanefndina, eða yfirskattanefndina, að njóta slíkra starfskrafta. Undir það vil ég taka. Það eru bæði kostir og gallar á því að breyta þessu eins og gert er ráð fyrir í frv. En á móti kemur það sjónarmið sem kom skýrast fram hjá hv. 18. þm. Reykv. þegar minnst var á 19. gr. að hún taldi að það væri til góðs að skilja vel á milli úrskurðaraðilans annars vegar og hinna sem vinna við þessi störf og jafnvel flytja mál af þessu tagi fyrir nefndinni í öðrum málum. Ég skal ekki fullyrða að framkvæmdin hafi verið þannig að menn hafi hlaupið og stokkið yfir borðið í eigin málum en það er vissulega hætta á því að menn sem starfa aðeins að hluta til sem úrskurðaraðili sem nálgast það að vera dómstóll séu ekki nægilega lausir við þá hagsmuni sem hljóti að fylgja því að starfa sem málaflutningsmenn. En ég viðurkenni að með þeim hætti sem nú ríkir hafa fengist margir mjög góðir og duglegir menn til þessara starfa. Ég vil undirstrika það að með þessari breytingu er ekki verið að lýsa því yfir að um duglausa eða annars flokks menn hafi verið að ræða, því það er síður en svo, og satt að segja mundi ég fagna því ákaflega ef einhverjir þeirra fengjust til þess að sækja um þau embætti sem auglýst yrðu ef þetta frv. yrði að lögum. Ég bendi á að í frv. er gert ráð fyrir því að hægt sé að kalla á sérfróða menn og auðvitað munu þeir gera það sem verða í yfirskattanefndinni að kalla til slíka aðila til þess að fá þá sérfræðilegu aðstoð sem þeir þurfa á að halda í þeim mjög svo flóknu málum sem ríkisskattanefnd, eða yfirskattanefnd, hefur til úrskurðar. Ég vek athygli á því vegna athugasemda sem fram komu og snúa að 23. gr. að einmitt í vor þarf að skipa menn í nefndina og ég vek athygli sérstaklega hv. nefndarmanna á því að ef þetta frv. verður ekki að lögum, þá stend ég að sjálfsögðu frammi fyrir því að þurfa að ráða menn til nokkurra ára sem fasta starfsmenn eða fasta ríkisskattanefndarmenn. Þess vegna þótti mér brýnt að flytja frv. nú og freista þess að fá afgreiðslu á því á yfirstandandi þingi. Ég skal taka undir að það kann vel að vera að áætlun fjmrn. sé í lægri kantinum þegar talað er um 6--7 millj. en þar er um árstölu að ræða, ef ég man rétt, þannig að þetta er þá 3--3,5 millj. sem mundi verða kostnaðaraukinn á yfirstandandi ári í þá 6--7 mánuði sem nefndin kemur til með að starfa í breyttri skipan. Ég held að ég hafi nú svarað flestöllu því sem til mín var beint í umræðunum. Það kom fram að stundum bæri of mikið á því að menn héldu að hægt væri að laga skattframkvæmdina með nýjum lögum og ég tek undir þau sjónarmið. Það ber dálítið á því oft að menn telja að það eigi að grípa til nýrra laga, það sé það sem sé að en veita því minni athygli að stundum er hægt að gera breytingar á grundvelli gildandi laga. Í þessu tilliti bið ég hv. nefndarmenn að kynna sér málið af gaumgæfni, og sérstaklega að kalla til þá aðila sem að þessum málum hafa starfað hingað til. Hv. 4. þm. Norðurl. e. hafði miklar áhyggjur af því að í 2. gr. þessa frv. væru taldir upp þeir skattar og þau gjöld sem væru á gildissviði yfirskattanefndarinnar og taldi að þetta ákvæði gæti orðið sérstaklega mér fjötur um fót í framtíðinni þar sem búast mætti við að ég yrði að leggja nýjar álögur, nýja skatta á landsmenn á næstunni, og þá væri það viðurhlutamikið að þurfa að vera að breyta þessum lögum í hvert skipti. Nú er það svo að ef settur er nýr skattur á landsmenn, þá gerist það ekki nema með lögum þannig að í hvert skipti má þá gæta þess að setja fram breytingu á 2. gr. þessara laga ef þetta frv. verður að lögum. Ég held að það sé nú ekki ofverk neins ráðherra að sjá til þess. Hitt er svo annað mál að gildissviðið er takmarkað. Það nær ekki til allra gjalda og allra svokallaðra skatta. Í sumum tilvikum er um að ræða gjöld sem renna til ríkissjóðs eða einstakra sjóða á vegum ríkisins og sveitarfélaga og þá er úrskurðarvald ríkis og yfirskattanefndar ekki fyrir hendi heldur einungis um það að ræða að til dómstóla verði leitað. Af þessu ástæðum þarf að tilgreina gildissvið þessara laga og þessa úrskurðaraðila mjög rækilega í 2. gr. Að lokum ætla ég að benda hv. þm., sem ber mikla umhyggju fyrir mér í þessum efnum, á að frv. um nákvæmlega sömu efnisatriði var á sínum tíma flutt af hv. 8. þm. Reykn., hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni, sem mun vera formaður Alþb., þess flokks sem hv. þm. er varaformaður í, og ég treysti því nú að hv. þm. fylgi meginstefnu formanns síns og sé ekki með uppsteyt í þessu máli þótt ég viti að það sé gaman fyrir mýsnar að leika sér þegar kötturinn er ekki heima.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjmrh. fyrir svörin sem voru greinargóð og ítarleg og málefnaleg í hvívetna. Hæstv. ráðherra hefur sem sagt svarað því að ástæða þess að þetta sé talið upp svona í 2. gr. sé sú að um takmarkandi ákvæði sé að ræða og ég spurði nú einmitt eftir því hvort ekki hlyti í raun og veru að vera einhver slík ástæða fyrir því að menn sæju ástæðu til að telja þetta sérstaklega upp. Ég skildi hann svo að þannig væri þar sem undir ríkisskattanefnd, eða yfirskattanefnd, heyrðu ekki öll þau mál sem þó teljast til skatta. Og þá er það e.t.v. þannig að það sé ekki annar kostur betri í þessu en sá að telja jafnan upp öll þau svið skattheimtu, gjaldákvörðunar um skatta og gjöld, sem nefndin skuli hafa á sínu verksviði á sínum tíma. Þar með er líka verið að segja að hæstv. fjmrh. verður að leggja það á sig eða leggja það á Alþingi að breyta þessum lögum í hvert skipti sem hann tekur upp nýjan skatt, en eins og dæmin sanna getur það orðið oft á ári eins og við fengum að upplifa hér á síðasta þingi eða reyndar þessu. Og þá það. Þá er ekki um það að fást. Ég er enn ekki sannfærður um að tæknilega sé ekki hægt að útfæra þetta öðruvísi en það er kannski ekki stórt mál og út af fyrir sig er mér ekkert að vanbúnaði að taka þátt í því með hæstv. fjmrh. jafnan þegar hann kemur hér inn með hugmyndir um nýja skatta, hvort sem það eru lögregluskattar eða einhverjar aðrir skattar, að aðstoða hann við nauðsynlegar lagabreytingar í því sambandi. Það er mér ljúft og skylt. Það gerir þetta mál síst lakara að ættgöfgi þess skuli vera svona mikil eins og hér hafa verið færðar sönnur á og það er auðvitað ánægjulegt að hæstv. núv. fjmrh. veit engin rök sterkari í neinu máli en þau að þetta mál sé frá forvera hans komið. Þá jafngildir það því að málatilbúnaðurinn sé nánast fullkominn og ekki þurfi frekari vitna við um hvílíkt snilldarverk sé þar á ferðinni og undir þetta get ég að sjálfsögðu tekið með hæstv. fjmrh. Það er auðvitað ekki hægt að gefa neinu máli og allra síst frá núv. ríkisstjórn betri einkunn en þá að hún sé að endurflytja mál frá tíð fyrri ríkisstjórnar.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til fjáraukalaga sem er 443. mál þingsins og er á þskj. 701. Þetta er frv. til endanlegra fjáraukalaga fyrir árið 1991 en með því eru lagðar fyrir Alþingi niðurstöðutölur um greiðslur úr ríkissjóði á árinu 1991 umfram þær heimildir sem veittar hafa verið af Alþingi í fjárlögum 1991 og lögum nr. 75/1991, fjáraukalögum fyrir árið 1991. Með frv. að þeim lögum sem var lagt fram á Alþingi í október 1991 fylgdi ítarleg greinargerð um framvindu ríkisfjármála á árinu 1991 og þær heimildir sem óskað var samþykktar á umfram heimildir fjárlaga. Þá var hinn 27. febr. sl. lögð fram á Alþingi ítarleg skýrsla um ríkisfjármál fyrir 1991 þar sem afkoma ríkissjóðs er skýrð í samanburði við áform samkvæmt fjárlögum og útkomu ársins 1990. Ég mun því hér aðeins stikla á helstu atriðum um framvindu og niðurstöðu ríkisfjármála en vísa að öðru leyti til fyrrnefndrar skýrslu og greinargerðar með fjáraukalögum sl. haust. Rekstrarhalli ríkissjóðs varð samkvæmt uppgjöri ríkisbókhalds 12,5 milljarðar kr. eða rúmlega 2 milljörðum lakari en gert var ráð fyrir við afgreiðslu fjáraukalaga. Mismunurinn kemur nær eingöngu fram á tekjuhlið en tekjurnar urðu alls tæplega 100 milljarðar kr. í stað 101,9 milljarða kr. samkvæmt fjáraukalögum. Endanlegar útgreiðslur eru alls 112,5 milljarðar kr. og verða þannig 237 millj. kr. umfram útgjaldaheimildir fjárlaga og fjáraukalaga. Að frádregnum notuðum geymdum fjárveitingum frá fyrra ári, samtals að fjárhæð 298 millj. kr., eru útgjöld 61 millj. kr. innan heimilda. Heimilda til lántöku umfram það sem áætlað var í fjáraukalögum var aflað með lögum nr. 74/1991, um breytingu á lánsfjárlögum fyrir árið 1991. Samkvæmt því eru nægar lántökuheimildir til þess að mæta lánsfjárþörf ársins sem alls varð 22,3 milljarðar kr. Áður en ég skýri nánar frávik frá fjáraukalögum sem samþykkt voru sl. haust vil ég aðeins gera grein fyrir framvindu ríkisfjármála á sl. ári og viðskilnaði síðustu stjórnar. Eins og áður hefur komið fram varð afkoma ríkissjóðs árið 1991 miklu lakari en fjárlög gerðu ráð fyrir. Rekstrarhallinn varð 12,5 milljarðar kr. eða þrisvar sinnum meiri en fjárlög gerðu ráð fyrir. Hrein lánsfjárþörf nam 14,6 milljörðum eða ríflega tvöfalt hærri en fjárlagaáætlun. Þetta er einhver mesti halli sem orðið hefur á ríkissjóði hér á landi. Ef ekki hefði verið gripið til þeirra aðhaldsaðgerða sem ákveðnar voru sl. vor af núv. ríkisstjórn, sem þá hafði nýlega tekið við, hefði lánsfjárþörf ríkissjóðs orðið 3--4 milljöðrum meiri. Samkvæmt fjárlögum var áformað að mæta lánsfjárþörfinni alfarið á innlendum lánamarkaði og reyndar gott betur þar sem jafnframt var fyrirhugað að greiða niður lán bæði í Seðlabanka og erlendis. Þau áform runnu út í sandinn. Þegar upp var staðið tókst einungis að ná inn 3 milljörðum kr. með sölu ríkisbréfa. Til að brúa bilið varð að grípa til um 6 milljarða kr. erlendrar lántöku og 6 milljarða kr. yfirdráttar í Seðlabanka. Lánsfjárþörf annarra opinberra aðila og sjóða fór einnig langt fram úr áætlun. Þannig nam lánsfjárþörf hins opinbera í heild, þ.e. bæði ríkissjóðs, ríkisfyrirtækja og opinberra lánastofnana, rúmlega 40 milljörðum kr. árið 1991. Frávik frá áætlun er um 17 milljarðar kr. Þar af stafa tæplega 9 milljarðar kr. af aukinni lánsfjárþörf ríkissjóðs og 5 milljarðar af aukinni fjárþörf húsnæðiskerfisins á síðasta ári. Ég mun nú gera stuttlega grein fyrir helstu skýringum á frávikum gjalda og tekna frá áformum eins og þau voru í fjárlögum fyrir sl. ár. Sný ég mér þá fyrst að gjaldahliðinni. Ýmsar skýringar eru á hækkun útgjalda umfram fjárlög. Þannig hafði samþykkt lánsfjárlaga í mars 1991 í för með sér ákveðnar breytingar á útgjaldaáformum fjárlaga. Endurskoðuð áætlun fjmrn. frá því fyrir stjórnarskiptin í apríl benti enn fremur til þess að útgjöld ríkissjóðs færu verulega fram úr fjárlögum. Með aðhaldsaðgerðum nýrrar ríkisstjórnar á miðju ári var síðan nokkuð dregið úr fjárþörf ríkissjóðs. Á hinn bóginn var orðið ljóst við afgreiðslu fjáraukalaga í nóvemberlok að fjárhagsstaða ýmissa stofnana og sjóða var verri en áður var áætlað og að útgjöldin mundu fara a.m.k. 6,5 milljarða kr. fram úr fjárlögum. Nú er ljóst, og var ljóst fyrir lok ársins, að útgjöld ríkissjóðs fara 6,7 milljarða kr. fram úr upphaflegum fjárlögum. Nálægt helmingur þessa fráviks eða 3,4 milljarðar skýrist af auknum framlögum til tryggingakerfisins. Vaxtaútgjöld og stofnkostnaður fóru tæplega 2,5 milljarða fram úr fjárlögum, rekstrarútgjöld tæplega 1 milljarð en viðhaldskostnaður var heldur undir áætlun fjárlaga. Helstu frávik á gjaldahlið frá fjárlögum voru þessi: Hækkun útgjalda við afgreiðslu lánsfjárlaga í mars 1991 nam um 1 milljarði kr. Sparnaðaráform fyrri ríkisstjórnar sem hvarf frá völdum í apríllok á sl. ári á sviði heilbrigðismála komst ekki í framkvæmd en þar var ráðgert að ná 800 milljörðum kr. Aukin fjárþörf Lánasjóðs ísl. námsmanna, almannatrygginga og ríkisábyrgðar á laun, mismunurinn nemur um 2 milljörðum kr. Skuldbindingar umfram fjárlög, þ.e. fasteignakaup, Atvinnutryggingardeild Byggðastofnunar, Þjóðleikhús og ýmis samgöngumál 2,2 milljarðar. Skuldbindingar sem voru vanmetnar í fjárlögum, þar er átt við uppbætur á lífeyri, afurðalán og fleira í þeim dúr eru 300 millj. Aukin útgjöld vegna sjúkrahúsa, útflutningsuppbóta, strandflutninga og fleira 1.400 millj., útgjaldaákvarðanir nýrrar ríkisstjórnar, þar er fyrst og fremst um að ræða útflutningsupbætur umfram það sem ráðgert hafði verið, er um 700 millj. kr. Samtals eru þetta um 8,4 milljarðar en gripið var til sérstakra sparnaðaraðgerða hjá nýrri ríkisstjórn sem leiddi til 1.700 millj. kr. lægri gjalda eða minnkandi gjalda þannig að nettó er hér um að ræða 6,7 milljarða kr. Sé litið til tekjuhliðarinnar eru líkt og á gjaldahlið margvíslegar skýringar á þeim frávikum sem verða á niðurstöðum og áætlun í fjárlögum fyrir sl. ár. Tekjurnar reyndust vera tæplega 1.800 millj. kr. undir fjárlagaáætlun. Í því sambandi vil ég geta þess að horfið var frá ýmsum áformum um tekjuöflun sem gert var ráð fyrir í fjárlögum eða þeim breytt. Helstu atriðin í því eru þessi: Fallið var frá áformum um sérstaka verðhækkun áfengis og tóbaks í upphafi sl. árs og tekjutap af þeim ástæðum einum er 300 millj. kr. Fallið var frá áformum um álagningu jöfnunartolls á innflutt matvæli en á lokastigi fjárlaga var sett inn tala í því sambandi að upphæð 200 millj. kr. án þess að nokkuð væri reynt til þess að ná þeim tekjum inn. Arðgreiðslu Íslenskra aðalverktaka var flýtt til ársins 1990 þannig að á árinu 1990 komu inn tekjur til viðbótar því sem þá hafði verið ætlað 400 millj. en að sama skapi drógust saman tekjur á sl. ári. --- Ég vil í þessu sambandi geta þess að fjárlög voru samþykkt örfáum dögum fyrir jól en strax milli jóla og nýárs var gengið frá greiðslu Íslenskra aðalverktaka að því er best verður séð vegna tilmæla úr fjmrn. Þetta er augljóslega gert til þess að kalla fram meiri tekjur á árinu 1990 en að sama skapi að draga úr tekjum síðasta árs. Ber þessi aðgerð að sjálfsögðu með sér nokkurn kosningasvip. Tekjuskattur fyrirtækja var lækkaður með lögum og nam sú lækkun 500 millj. kr. en samtals er hér um að ræða 1.400 millj. kr. sem eru frávik vegna þess að fyrri ríkisstjórn greip ekki til þeirra ráða sem hún ætlaði sér í fjárlögum sl. árs. Þá vil ég nefna í öðru lagi áhrif aukinna umsvifa í efnahagslífinu sem skiluðu sér í auknum tekjum af veltusköttum, einnig innflutningsgjöldum, tryggingagjaldi og tekjuskatti einstaklinga. Í þriðja lagi og á móti áhrifum aukinnar veltu vega svo ýmsir þættir svo sem lakari innheimta, einkum í virðisaukaskatti, sem m.a. má rekja til versnandi árferðis. Varðandi virðisaukaskattinn kemst ég þó ekki hjá því að geta þess að við síðustu umræðu fjárlaga, rétt fyrir 3. umr., var tekjuáætlun virðisaukaskattsins breytt og hún hækkuð um u.þ.b. einn milljarð, annars vegar vegna þess að búist var við betri innheimtu fyrri part ársins þar sem hún hafði slaknað haustið 1990, en enn fremur var tekjuáætlunin hækkuð um 400--500 millj. vegna þess að heimta átti meira inn á sl. ári en árið þar áður. Nákvæmlega ekkert stóð á bak við þessa hækkun og ekkert hafði verið gert til þess að ná inn þessu fjármagni, heldur virðist það hafa verið sett inn fyrst og fremst til andlitslyftingar á halla á fjárlögum sl. árs. Auk þessara atriða sem ég hef nú nefnt, má nefna áhrif lakari afkomu fyrirtækja og mikil hlutabréfakaup einstaklinga í árslok 1990 sem komu fram í minni tekjuskatti árið 1991. Þá voru enn fremur gerðar breytingar á uppgjöri staðgreiðslu sem lækkuðu skattskil á síðasta ári um 600 millj. kr., færast yfir á þetta ár, og samsvarandi breyting verður síðan í lok þessa árs með færslu yfir á næsta ár. Hér er um að ræða samræmingu við það sem gerist annars staðar. Í kjölfar ákvarðana um aukin útgjöld sl. vor og minni tekjuöflun breyttust afkomuhorfur ríkissjóðs mjög til hins verra. Að mati fjmrn. voru þegar í apríl ýmis hættumerki á lofti í ríkisfjármálum. Þannig stefndi í a.m.k. 13 milljarða kr. lánsfjárþörf ríkissjóðs á árinu öllu eða helmingi meira en áform fjárlaga stóðu til. Enn fremur var halli ríkissjóðs á fyrstu mánuðum ársins fjármagnaður með yfirdrætti í Seðlabanka en ekki með sölu ríkisverðbréfa enda voru vextir á þeim ekki samkeppnisfærir við vexti á almenna markaðnum. Til viðbótar við meiri hallarekstur hjá ríkissjóði var lánsfjárþörf annarra opinberra aðila, einkum húsnæðiskerfisins, talin stefna talsvert fram úr fyrri áætlunum. Jafnframt hafði misvægi í þjóðarbúskapnum aukist framan af árinu 1991 en það birtist m.a. í vaxandi innlendri eftirspurn, auknum útlánum bankanna og minnkandi sparnaði. Viðskiptahalli fór því ört vaxandi framan af árinu. Ríkisstjórnin ákvað að sporna við þessari þróun með því að grípa til sérstakra aðhaldsaðgerða í peninga- og ríkisfjármálum þegar um mitt síðasta ár. Þannig voru vextir af verðbréfum ríkisins hækkaðir til að örva sparnað í þjóðfélaginu og draga úr yfirdrætti í Seðlabanka. Vextir á spariskírteinum ríkissjóðs til áskrifenda voru hækkaðir úr 6,6% í 8,1% í lok maí. Í öðru lagi var ákveðið að beita ströngu aðhaldi í ríkisbúskapnum með því að herða eftirlit með útgjöldum ríkissjóðs. Í þriðja lagi var ákveðið að lækka útgjöld og falla frá ýmsum lántökuáformum sem blöstu við þegar ríkisstjórnin tók við völdum. Með aðhaldsaðgerðum ríkisstjórnarinnar sl. vor tókst að lækka lánsfjárþörf A-hluta ríkissjóðs um 3--4 milljarða kr. Jafnframt var spornað við ört vaxandi viðskiptahalla og minnkandi sparnaði. Þannig dró smám saman úr innflutningi og á síðustu mánuðum ársins varð samdráttur miðað við sama tíma árið 1990. Engu að síður varð viðskiptahallinn á síðasta ári rúmlega 19 milljarðar kr. sem er mesti halli sem orðið hefur síðan 1982. Meginskýring á miklum viðskiptahalla á síðasta ári er veruleg lækkun útflutningstekna, bæði að raungildi og í krónum talið og mikill innflutningur. Í kjölfar aðgerðanna fór sparnaður aftur vaxandi og er nú talið að hann hafi orðið 32--33 milljarðar kr. á síðasta ári, eða 6--7 milljörðum meiri en áætlað var sl. vor. Þá dró verulega úr verðbólgu á síðari hluta ársins og var hún komin niður í u.þ.b. 6% í árslok. Virðulegi forseti. Ég mun þá víkja að þeim frávikum sem urðu umfram heimildir í fjárlögum og fjáraukalögum ársins 1991. Eins og áður er getið urðu heildargreiðslur á árinu 112 milljarðar 487 millj. kr. á meðan heimildir eru 112 milljarðar 548 millj. kr. Þannig urðu greiðslur í heild 61 millj. kr. innan heimildar. Þess ber þó að geta að frávik koma fram á ýmsum liðum. Af greiðslum umfram áætlanir vega þyngst 475 millj. kr. hærri vaxtagjöld ríkissjóðs sem skýrast einkum af hærri vaxtagjöldum af yfirdrætti ríkissjóðs hjá Seðlabanka en ráð var fyrir gert. Greiðslur uppbóta á lífeyri urðu 176 millj. kr. hærri, einkum vegna uppgjörs á skuld við sjóðinn frá fyrri árum. Þá urðu greiðslur útflutningsbóta 109 millj. kr. umfram áætlun. Á móti þessu vegur að ýmsir liðir eru innan áætlana. Þannig verða niðurgreiðslur á landbúnaðarvörur 184 millj. kr. lægri, einkum vegna minni sölu, en áætlað var. Þá urðu viðhaldsgjöld tæplega 200 millj. kr. innan heimilda sem skýrist af lægri kostnaði hjá Vegagerð ríkisins. Loks urðu greiðslur Atvinnuleysistryggingasjóðs 94 millj. kr. innan áætlana og ýmsar tilfærslur 348 millj. kr. lægri. Rekstrargjöld stofnana urðu í heild innan heimilda á meðan frávik komu einkum fram á ýmsum neyslu- og rekstrartilfærslum, svo og viðhalds- og stofnkostnaði. Þá mun ég að lokum gera grein fyrir yfirfærslu heimilda og gjalda til ársins 1992. Í samræmi við stefnu ríkisstjórnarinnar um aukna fjárhagslega ábyrgð stofnana ríkisins og bréf fjmrh. frá 14. júní 1991 eru fjárheimildir til rekstrar í fyrsta sinn með almennum hætti færðar á milli ára með tilliti til greiðslustöðu í árslok. Áður hafa geymdar fjárveitingar nær eingöngu miðast við óhafin framlög til stofnkostnaðar og viðhalds. Þessi stefna er mörkuð í ljósi þess að rekstur stofnana ríkisins er samfelldur frá ári til árs og það væri nánast hending ef greiðslustaðan um áramót væri nákvæmlega í samræmi við heimildir. Þessi flutningur á greiðsluheimildum yfir áramót hvetur til aukins aðhalds og sparnaðar í rekstri þar sem stofnanir hafa möguleika á að haga rekstri sínum með sveigjanlegri hætti en áður hefur verið. Það kannast sjálfsagt flestir hv. alþm. við það að hjá ýmsum stofnunum hagaði þannig til við lok árs þegar fjárveitingar voru eftir að stjórnendur og starfsfólk kappkostuðu að eyða þeim peningum sem til var af ótta við að þeim yrði refsað árið eftir þar sem ekki hafði tekist að eyða öllum fjármununum. Með þessum breytingum er verið að ganga til móts við nútímastjórnunarhætti þannig að stjórnendur fyrirtækja og starfsfólk viti af því að þótt ekki hafi verið greitt fyrir ýmislegt fyrir áramótin en það geymt fram yfir áramót, t.d. kaup á ýmsum tækjum, þá þarf ekki að óttast að fjmrn. stýfi þær greiðslur á næsta ári heldur verður heimilt að færa þær yfir áramótin eins og gengur og gerist hjá ýmsum fyrirtækjum, sérstaklega þeim sem hafa sjálfstæðan fjárhag. Eftirfarandi vinnureglur hafa verið notaðar við flutning innstæðna og umframgjalda yfir áramótin: 1. Flutningur á innstæðu tekur mið af lækkun gjalda sem náðst hefur með hagræðingu eða flutningi verkefna á milli ára. Sé ástæða inneignar hins vegar sú að ekki hefur verið haldið uppi þeirri þjónustu sem gert er ráð fyrir í fjárlögum þá fellur heimildin niður. 2. Greiðsluafgangur hjá stofnunum sem fengið hafa aukafjárveitingu á árinu er felldur niður. Undantekningar eru gerðar þegar um er að ræða afmörkuð verkefni sem ekki hefur tekist að ljúka fyrir áramót. 3. Innstæður eða umframgjöld á tilfærslum eru almennt felld niður þegar um er að ræða lög eða samningsbundnar greiðslur. En við slík skilyrði er augljóst að ríkissjóður þarf að koma til skjalanna og greiða slíkar greiðslur þegar þær falla til, algjörlega burt séð frá því hvernig áætlun fjárlaga er. Samkvæmt þessum reglum er nú gert ráð fyrir að inneign stofnana í lok ársins 1991 að fjárhæð 511 millj. kr. vegna reksturs flytjist yfir til ársins 1992. Á móti er dregið af heimildum stofnana á þessu ári umfram greiðslur að fjárhæð 348 millj. kr. Þá er ónýttur stofnkostnaður og viðhaldsheimildir sem flytjast til 1992 alls 194 millj. kr. Rétt er að leggja áherslu á að ef stofnanir nota á þessu ári að fullu óhafnar heimildir frá fyrra ári mun það koma fram í auknum halla ríkissjóðs á þessu ári. Ég tek það fram að það sjónarmið sem hér ræður ríkjum og þessar nýju reglur geta leitt til þess að rekstrarhalli vegna sl. árs færist yfir á þetta ár þar sem samkvæmt greiðsluuppgjöri á greiðslan sér ekki stað fyrr en á þessu ári þótt til skuldbindingarinnar hafi verið stofnað á sl. ári með einum eða öðrum hætti. Á þetta legg ég áherslu því að þetta þýðir það í raun að hallinn á sl. ári, eins og sumir aðilar vilja telja hann fram, er í raun meiri en þessi fjáraukalög sýna. Það verður þó að hafa í huga þegar þetta er sagt að enginn veit á þessu ári hvort hallinn framkallast á því ári. Það fer allt eftir því hvaða yfirfall verður á tekjum og gjöldum milli áranna 1992 og 1993. Í fskj. með fjáraukalagafrv. er gerð ítarleg grein fyrir flutningi inneigna og skulda á einstakar stofnanir en þetta fskj. er að sjálfsögðu unnið í fullu samráði við önnur ráðuneyti en fjmrn. Þessar vinnureglur sem ég hef hér lýst eru nú í endurskoðun. Reynslan af þeim verður metin og haldið áfram á þessari braut, að færa fjárhagsleg völd og ábyrgð til stofnana ríkisins. Þetta er að sjálfsögðu vandasamt verkefni og varanlegur árangur er undir því kominn að völd og ábyrgð fylgist að. Það er ekki nóg að framselja ákvörðunarvaldið, hlutaðeigandi stofnun verður einnig að vera í stakk búin til þess að axla þá ábyrgð sem völdunum fylgir. Með samsvarandi hætti verður að gæta þess að stofnununum sé ekki misboðið með því að ætla þeim ábyrgð sem í raun á að vera hjá Alþingi eða hjá ríkisstjórn. Við endanlega ákvörðun þeirra yfirfærslureglna sem eiga að gilda á þessu ári vegna næsta áramótauppgjörs verður einnig tekið mið af því frv. sem hér liggur fyrir þinginu og er frv. um greiðslur úr ríkissjóði, en það frv. hefur fjárln. nýlega lagt fram. Þetta frv. byggir á eldra frv. um sama efni frá síðustu tveimur þingum en hefur nú verið breytt í samráði við fjmrn. Virðulegi forseti. Það mætti fara mörgum fleiri orðum um það frv. sem hér liggur fyrir. Með frv. eru athugasemdir sem skýra allrækilega innihald þess og vil ég vekja sérstaka athygli hv. þm. á þeim töflum sem þar er að finna, en nánast ófært er að lýsa í töluðu máli. Þá er grg. sem fylgir hverju ráðuneyti fyrir sig og loks er að finna, eins og áður hefur komið fram, fskj. sem lýsir flutningi inneigna og skulda yfir áramótin 1991--1992. Ég gerði í ræðu minni í stærstum dráttum grein fyrir umframgjöldum, óhöfnum og geymdum fjárveitingum. Slík tafla kemur fram á bls. 11 í athugasemdum með frv. og get ég vísað til hennar og annarra gagna sem er að finna í grg. Að svo mæltu, virðulegi forseti, legg ég til að frv. verði afgreitt til 2. umr. og hv. fjárln.

Forseti vill vekja athygli á því að fundinum verður frestað kl. fjögur til kl. hálfníu í kvöld.

Virðulegi forseti. Út af þessari athugasemd forseta um tímasetningar og ákvörðun um að halda umræðum áfram í kvöld vil ég aðeins láta það koma fram að ég get því miður ekki verið á kvöldfundi í dag af því að ég hafði áður en það lá fyrir að um kvöldfund yrði að ræða ráðstafað tíma mínum til annarra fundahalda, sem er auðvitað leitt af því að að sjálfsögðu verða störf Alþingis að ganga fyrir öðrum fundum ef mögulegt er, en svona stendur nú á. Ég mun því reyna að ljúka máli mínu ef ég má, jafnvel þó það fari kannski einhverjar mínútur fram yfir kl. fjögur en mun þó reyna að teygja það ekki um of og vona að þeim fyrirspurnum sem ég kann að beina til hæstv. fjmrh. verði svarað í umræðunum þó að ég kunni að verða fjarstaddur. Frv. það sem hér er til umræðu, frv. til fjáraukalaga fyrir árið 1991, fjallar að þessu sinni fyrst og fremst um lokaniðurstöður á greiðslum úr ríkissjóði til ráðuneyta og ríkisstofnana, svo sem fram kom í máli hæstv. fjmrh. Það undraði mig hins vegar nokkuð að hann skyldi eyða meginhluta af máli sínu í að tala um fyrri mál sem í þinginu hafa verið rædd áður, þ.e. um fjáraukalög sem voru hér til umræðu í haust, um framkvæmd ríkisfjármála almennt á síðasta ári. Hér liggur að vísu fyrir skýrsla um ríkisfjármál fyrir árið 1991 á þskj. 463 og hefði kannski verið ástæða til að taka sérstaka umræðu um það skjal. Nú er það ekki á dagskránni, heldur fyrst og fremst þetta frv. sem er á þskj. 701 og ég hafði gert ráð fyrir að umræðan mundi fyrst og fremst snúast um það. Þar að auki vil ég benda á það að fyrrv. hæstv. fjmrh. er ekki viðstaddur þessa umræðu en að sjálfsögðu ber hann kannski fyrst og fremst ábyrgð á fjárlögum síðasta árs, eins og þau eru lögð fram í árslok og samþykkt í árslok 1990, þó svo að ríkisstjórnin fyrrverandi öll beri auðvitað ábyrgð á þeim fyrir sitt leyti. En hæstv. fjmrh. ræddi allnokkuð um framkvæmd ríkisfjármála á seinasta ári. Mig langar í sambandi við það aðeins að geta þess --- án þess að blanda mér þó mikið inn í deilur hæstv. núv. fjmrh. og fyrrv. fjmrh. um einstaka þætti í framkvæmd ríkisfjármálanna, svo sem um innheimtu virðisaukaskatts, svo ég nefni eitthvað sem hefur borið hér á góma áður --- að það hlýtur að vekja nokkra athygli og vekja upp spurningar hversu tekjuáætlunin hefur illa gengið eftir hvað varðar innheimtu virðisaukaskattsins þrátt fyrir veltuaukningu og aukningu á tekjum af innflutningi og ýmsum öðrum póstum í okkar efnahagslífi sem hefði jafnframt átt að leiða til þess að tekjur af virðisaukaskattinum hefðu átt að aukast eða a.m.k. standast fyllilega þá áætlun sem gerð var. Hæstv. fjmrh. nefndi það að vísu að hann teldi að sú áætlun sem sett var í fjárlög á sínum tíma, fjárlög fyrir árið 1991, hefði verið óraunhæf, henni hefði verið breytt án sérstaks rökstuðnings annars en þess að til stæði að efla eða bæta innheimtuna. Ég ætla ekki að fullyrða neitt um það á þessu stigi, ég hef ekki í höndum nein gögn til þess að mótmæla slíkri fullyrðingu en veit þó að hæstv. fyrrv. fjmrh. lagði mikla áherslu á bætta innheimtu skatta, þar á meðal virðisaukaskatts með ýmiss konar aðgerðum, hertum aðgerðum, stórhertum innheimtuaðgerðum, mikilli auglýsingaherferð og ýmsu fleiru sem gripið var til, enda fékk hann af því, a.m.k. í máli sumra, viðurnefni sem ég er ekkert að hafa eftir hér  Þá kom einnig fram í máli hæstv. ráðherra að ekki hafi náðst að hrinda í framkvæmd þeim hugmyndum sem uppi voru um aðhalds- og sparnaðaraðgerðir og boðaðar voru við afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1991. Vil ég aðeins í því sambandi endurtaka einu sinni enn það sem ég hef þó margsinnis áður sagt varðandi þann þáttinn sem undir ráðuneyti heilbrigðis- og tryggingamála heyrði og ég sýslaði sérstaklega með, að þar voru uppi --- og reyndar voru lögð hér fram frv. --- aðgerðir og hugmyndir um verulegan sparnað og kerfisbreytingar og voru lögð fram frumvörp sem áttu að fylgja því eftir og hefðu getað leitt til hundruð millj. kr. sparnaðar ef um það hefði náðst nægilega góð samstaða í fyrrv. hæstv. ríkisstjórn. En þar stóð einkum á ráðherrum Alþfl. og þingflokki Alþfl. að þau frumvörp fengju efnislega umfjöllun á því þingi, þ.e. þegar þau voru lögð fram og hefðu leitt til sparnaðar hefðu þau fengið umfjöllun og afgreiðslu. Það var auðvitað hægt að grípa til aðgerða sem drógu úr útgjöldum ríkissjóðs með því að láta fólk borga fyrir þjónustu og fara þar aðrar leiðir í skattheimtu sem í raun varð niðurstaðan hjá hæstv. núv. ríkisstjórn eftir að hún kom til valda. Það var auðvitað afar einföld og auðveld leið að færa og flytja þannig til skattbyrðina. En það var ekki vilji eða stefna fyrrv. ríkisstjórnar og því var ekki gripið til slíkra aðgerða. Það var reynt að knýja fram kerfisbreytingar og hafa áhrif á það með hvaða hætti væri hægt að spara í ríkisútgjöldum á þann hátt fremur en auka álögur á almenning eða einstaklinga. Hæstv. forseti. Ég mun þá snúa mér ofurlítið að því frv. sem hér er til umræðu. Ég sé að vísu því miður að tíminn er að renna út en ég vil þó segja það að ég tel að sú aðferð sem hér er boðuð og reyndar sýnd í töflu eða fskj. með grg. frv., sé rétt, að flytja til eignir og skuldir hjá stofnunum eins og þar er gerð grein fyrir og boðað er í þessu frv. Ég tel það vera rétta stefnu og ég tek undir þau sjónarmið sem komu fram hjá hæstv. ráðherra þegar hann nefndi að það kynni að vera afar óeðlilegt ef stofnanir kepptust við að eyða þeim fjármunum sem fjárlög á hverjum tíma úthluta til þeirra fyrir einhverja ákveðna tiltekna dagsetningu. Það kann að vera að fresta þurfi ákveðnum verkefnum eða færa til í tíma innan ársins og það getur alveg eins staðið svo á að það sé heppilegt að gera það um eða yfir áramót eins og milli einhverra annarra mánaðamóta á árinu. Ég tel því að hér sé farið í rétta átt hvað þetta varðar og ætti að leiða til betri vitundar forsvarsmanna ráðuneyta og stofnana um meðferð ríkisfjármála að þeir hefðu vissu fyrir því að geta nýtt þessa fjármuni þó síðar yrði. Það getur einnig staðið svo á í sambandi við framkvæmdir eða fjárfestingarliði að einnig sé heppilegra að standa svo að málum sem hér er boðað, enda er þessi hugsun í samræmi við það sem fram kemur í frv. um greiðslur úr ríkissjóði sem hér hefur nýlega verið lagt fram af öllum nefndarmönnum í fjárln. og kemur væntanlega fljótlega til umræðu. Varðandi einstaka útgjaldaliði er eins og fram kom hjá hæstv. fjmrh. að þar ber ekki mikið í milli frá þeim fjáraukalögum sem samþykkt voru seint á síðasta ári, lög nr. 75/1991, og því ekki um mikla misvísun að ræða ef tekin er heildarniðurstaða upp á 61 millj. kr., en mismunur er þó nokkur milli einstakra ráðuneyta. Þar kemur t.d. fram að fjmrn. hefur farið allnokkuð fram úr eða 663 millj. á meðan önnur ráðuneyti hafa ekki fullnýtt sínar heimildir, t.d. félmrn., heilbrrn. og viðskrn. sem eru með stærstu tölurnar sem eftir standa. Á því eru ýmsar skýringar eins og ráðherrann nefndi og gerð er grein fyrir því hér í frv. Mig langar þó að spyrja ráðherra aðeins um nokkra þessa liði eins og t.d. það sem ónotað er af hálfu viðskrn. upp á 189,9 millj. kr. Er þar einkum um að ræða sparnað vegna niðurgreiðslna. Ráðherra sagði að það stafaði af minni sölu á þeim vörum sem niðurgreiðslur eiga að ganga til þannig að ekki sé um að ræða sérstakan sparnað eða hagræðingu á þessum lið en það væri fróðlegt að fá aðeins nánari sundurliðun á því hvað það er sem hér hefur ekki gengið eftir eða ekki farið fram svo sem fjárlagaáætlunin gerir ráð fyrir og munar þó þetta miklum upphæðum. Eins langar mig að spyrja ráðherra aðeins um þær tölur sem munar um í fjmrn. upp á 663 millj. og ég nefndi áðan, t.d. upphæðir varðandi uppbætur á lífeyri upp á 175,5 millj. en í grg. með frv. er vísað til þess að þar sé um að ræða uppgjör á skuld við Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Það hefði verið æskilegt að fá aðeins nánari upplýsingar um það eða útskýringu á því í hverju það liggur. Nú vil ég láta það koma fram að fjárln. mun auðvitað fara nánar yfir málið þegar það kemur til meðhöndlunar þar og hefur reyndar nú þegar aðeins litið á þau atriði sem ég er að spyrja um, en það væri æskilegt að fá frekari skýringar hjá hæstv. ráðherra á þessum þáttum við 1. umr. um frv. Einnig langar mig að nefna hér þá töluna sem hæst er varðandi umframkostnað í fjmrn. sem eru vextir vegna ýmissa lána ríkissjóðs upp á 475 millj. kr. Í grg. er vísað til þess að það skýrist einkum af hærri yfirdrætti ríkissjóðs hjá Seðlabankanum en gert var ráð fyrir. Vafalaust er það stór hluti af þessu en það væri fróðlegt að heyra það frá ráðherra hvort ekki kunni líka að vera hér að einhverju leyti orsakir hærri vaxta, hærra vaxtastigs sem ég tel að hljóti að hafa haft áhrif á þessar umframvaxtagreiðslur og var auðvitað aðgerð núv. hæstv. ríkisstjórnar fljótt eftir að hún kom til valda að hækka verulega vaxtastigið í landinu. Nú langar mig einnig að spyrja hæstv. ráðherra varðandi greiðslu úr iðnrn. til Orkustofnunar upp á 47 millj. kr. en um það segir í greinargerð frv. að skýringin sé sú að stofnunin hafi ekki skilað innheimtum sértekjum til ríkissjóðs fyrr en eftir áramótin. Væntanlega þýðir þetta að það sé nú þegar búið að skila þessari upphæð samkvæmt orðanna hljóðan, en það sem mig langar að vita hjá ráðherra er hvort það er mikið um svona hluti, að sértekjur stofnana renni ekki í ríkissjóð eins og þeim ber og hvort einstakar stofnanir geti notað sértekjur til þess að greiða fyrir aðra þætti í rekstri sínum og komist jafnvel upp með það í lengri tíma að skila þeim ekki í ríkissjóð svo sem vera ber. Þetta voru nokkur atriði sem mig langaði að nefna varðandi útgjaldahliðina. En þá langar mig að koma aðeins aftur að tekjuhliðinni þar sem mismunurinn er upp á tæpa 2 milljarða kr. í frv. og stafar fyrst og fremst af því að innheimta virðisaukaskatts hefur ekki gengið eftir svo sem fjárlög fyrra árs gerðu ráð fyrir. Í skýrslunni um ríkisfjármál fyrir árið 1991 á þskj. 463 er reyndar reynt að gera nokkra grein fyrir því hvernig á þessu stendur, hverjar eru orsakirnar. En það sem kemur mér undarlegast fyrir sjónir er, eins og ég nefndi reyndar áðan, að innflutningur hefur aukist, innflutnings- og vörugjöld hafa farið umfram áætlun upp á 742 millj. kr. á sama tíma og virðisaukaskatturinn dregst saman um 2,6 milljarða eða 2.596 millj. eins og segir í töflu í þeirri skýrslu. Og þó að reynt sé að leita hér svara við þessari misvísun, þá finnst mér að við þurfum að velta því fyrir okkur. Það er kannski ekki endilega að það séu spurningar til hæstv. ráðherra varðandi málið heldur velta því fyrir okkur hvernig á þessu stendur og hvað er til ráða. Í frv. er bent á það að innskatturinn eða frádráttarbær virðisaukaskattur af aðföngum hafi hækkað hlutfallslega miklu meira en gert var ráð fyrir. Er þar um að ræða einhver undanbrögð? Eru menn þar að finna nýjar leiðir sem kannski kunna að vera löglegar --- og vonandi að menn séu ekki að fara hér fram með ólöglegum hætti að ná undan virðisaukaskatti --- en það sé þá um að ræða einhverjar þær smugur eða þá þætti í lögum um virðisaukaskatt sem nauðsynlegt er að fylla upp í? Hefur hæstv. ráðherra velt því fyrir sér hvað þar kunni að vera til ráða? Það er t.d. nefnt í athugasemdum með frv. að það sé verulega aukin fjárfesting í bílum, í vélum, í tækjum upp á 24% milli ára og þetta muni þá líklega vera búnaður sem viðkomandi fyrirtæki hafi getað dregið sem innskatt frá veltu sinni eða útskattinum og hefur þá hækkað mikið meira heldur en veltan hefur þó í raun gert. Eru menn hér að koma inn undir þennan lið í útgjöldum fyrirtækja sinna einhverjum þeim þáttum sem e.t.v. eiga þar ekki heima ef grannt væri skoðað og lögin þyrftu að taka ítarlegar á hvað er frádráttarbært? Í öðru lagi er nefnt að áætlað hafi verið fyrir beinum endurgreiðslum t.d. vegna hráefniskaupa fiskvinnslu, aðkeyptrar þjónustu sveitarfélaga og vinnu við íbúðarhúsnæði og allt virðist þetta hafa farið fram úr. Hversu mikið hefur það farið fram úr áætlunum? Í töflu á bls. 19 í þessari skýrslu er greint frá því að beinar endurgreiðslur á virðisaukaskatti vegna hráefniskaupa í fiskvinnslu hafi numið 5,7 milljörðum kr. Vinna við nýbyggingu og viðhald íbúðarhúsnæðis 1,4 milljörðum kr. og endurgreiðslur til sveitarfélaga 625 millj. kr. Hversu mikið er þetta umfram það sem áætlanir ráðuneytisins og fjárlaga seinasta árs gerðu ráð fyrir væri fróðlegt að sjá og heyra þá líka hvaða álit hæstv. ráðherra hefur í þessu efni á því hvernig þar sé hægt að bregðast við ef um óeðlilega þróun er að ræða. Að lokum er svo nefnt og áréttað það sem ég hef verið að velta hér fyrir mér að það sé undarlegt að samdráttur skuli vera svo mikill í innheimtu virðisaukaskattsins á sama tíma og innlend eftirspurn hefur þó aukst, veltan aukist og tekjur af innflutningi hafa farið vaxandi. Þetta voru, virðulegi forseti, nokkrar spurningar sem ég vildi velta upp í umræðunni og fá viðbrögð hæstv. ráðherra við. Auðvitað væri hægt að hafa hér uppi allnokkru lengra mál og ýmis fleiri atriði sem nauðsynlegt hefði verið að taka inn í umræðuna, ekki síst vegna þess hvernig hæstv. fjmrh. hóf sína umræðu og ræddi ítarlega um framkvæmd fjárlaga á seinasta ári sem ég hélt þó að væri ekki sérstaklega hér til umræðu. En tímans vegna ætla ég ekki að hafa mál mitt lengra og þakka forseta fyrir það umburðarlyndi sem hann hefur sýnt mér að gefa mér kost á tala hér nokkrar mínútur fram yfir áætlaðan fundartíma að þessu sinni.

Virðulegi forseti. Það hefur flogið fyrir að þessari umræðu verði frestað í dag og ekki verði frekari umræða en síðan farið eftir kvöldmatarhlé í önnur mál. Þessu vil ég mótmæla harðlega. Það er óþolandi að slíta svo viðamikla og þýðingarmikla umræðu í sundur. Ég vil beina þeim óskum til forseta að eðlileg umræða um þetta mál haldi áfram á fundi þessa dags og óska eftir að það komi svar við því frá forsætisnefnd hvort það sé rétt að til standi að fresta umræðunni.

Það er rétt hjá hv. 14. þm. Reykv. að það hefur verið hér á sveimi að það komi til álita að fresta þessari umræðu með tilliti til þess að ætlunin var að halda kvöldfund til þess að taka fyrir þingmannamál. En vegna þessara eindregnu tilmæla sem hér hafa komið fram um að ekki verði rof á umræðunni, þá telur forseti víst að það verði framhald á þessari umræðu kl. hálfníu í kvöld. --- Fundarhlé.

Virðulegi forseti. Hér erum við að fjalla um önnur fjáraukalögin fyrir árið 1991. Fyrri fjáraukalög samþykktum við í desember á síðasta ári og er það árviss viðburður að manni skilst að tvisvar sinnum séu lögð fram fjáraukalög til leiðréttingar á fjárlögum. Í þetta sinn er um allverulegan mismun frá upphaflegum fjárlögum að ræða, þ.e. 12,5 milljarða, sem er mismunur tekna og gjalda, gjöldin eru þessum mun hærri heldur en tekjurnar. Við fyrri fjáraukalögin, sem hér voru til umræðu í desember, ræddum við ástæðurnar sem fyrir því eru, þó þær hafi að vísu orðið enn lakari núna, þ.e. í dag horfum við fram á það að gjöld umfram tekjur til viðbótar fjáraukalagafrv. sem samþykkt var í desember eru tæpum 2 milljörðum hærri en þau voru þá. Það skýrist mest af því að tekjurnar eru lægri en þá var gert ráð fyrir. Eins og kom fram í ræðu hæstv. fjmrh. fyrr í dag er skýringin fyrst og fremst sú að virðisaukaskattur innheimtist ekki eins og áætlað hafði verið. Þar munar tæplega 2,5 milljörðum á því sem innheimtist frá því sem áætlað hafði verið. Það er nærtækt að spyrja hvers vegna slíkt gerist. Er ekki hægt að gera áætlanir nákvæmari en svo að í virðisaukaskatti, sem er 1 / 5 hluti af innkomu, skuli muna þarna 2,5 milljörðum kr. fyrir árið? Manni verður orðfátt þegar að slíku er spurt en e.t.v. eru margar skýringar og sjálfsagt fleiri en ein á því að veltan hefur ekki orðið meiri en svo að áætlun stæðist í virðisauka. Það má hugsa sér að sú umræða sem varð í þjóðfélaginu með tilkomu nýrrar ríkisstjórnar, öll sú neikvæða umræða sem varð í kjölfar þess um ástandið í ríkisfjármálum hafi haft sitt að segja, menn héldu að sér höndum og óttuðust það sem fram undan var. Það má líka reikna með því að á fyrri hluta ársins hafi mikið verið búið að kaupa inn af vörum sem síðan hlaðast upp og seljast ekki af sömu ástæðu, fólk kaupir ekki eins mikið og áður. Kaupmátturinn minnkar og við stöndum frammi fyrir því að hafa flutt inn miklu meira heldur en síðan selst. Fleiri atriði geta líka komið til og í skýrslu Ríkisendurskoðunar um ríkisfjármálin sem kom á borð þingmanna fyrir nokkru síðan eru taldar upp nokkrar ástæður fyrir þessum lélegu skilum á virðisaukaskatti, m.a. það sem ég nefndi og einnig það að endurgreiðslur virðisaukans hafi verið talsvert meiri en reiknað hafi verið með bæði vegna viðhalds fasteigna og vegna aðkeyptrar þjónustu sveitarfélaga, einnig vinna við íbúðarhúsnæði og ýmislegt fleira sem hefur orðið meira heldur en reiknað var með. Þannig eru margar samverkandi ástæður fyrir því að ekki hefur innheimst jafnhá upphæð af virðisaukaskatti og reiknað hafði verið með í fjárlögum. Það er í raun og veru aðalskýringin á því hvers vegna við í dag erum að skoða frv. til fjáraukalaga þar sem gjöld umfram tekjur eru tæpir 2 milljarðar. En í framhaldi af því langar mig að skoða það hvaða áhrif slíkt hefur að við skulum hafa farið 12,5 milljarða fram úr fjárlögum, þ.e. að halli á fjárlögum sé 12,5 milljarðar. Það segir ekki alla söguna vegna þess að við þurfum líka að horfa á það hvað þjóðin hefur orðið að taka að láni. Samkvæmt þessu frv. sem áður er getið þá er verg lánsfjárþörf ríkissjóðs rúmir 22 milljarðar kr. Af því eru tekin ný lán upp á rúma 16 milljarða og greiðsluafkoman verður þá rúmlega 6 milljarðar sem er, talað með almennum orðum, yfirdráttur ríkisins í Seðlabankanum. Yfirdráttur ríkisins í Seðlabankanum um áramót er þá rúmir 6 milljarðar kr. sem samkvæmt lögum þarf að ganga frá innan þriggja mánaða frá áramótum í lántökum ríkissjóðs. Þessi yfirdráttur í Seðlabankanum um áramót veldur því svo aftur að vaxtagreiðslur sem koma líka inn á þetta fjáraukalagafrv. eru tæpur hálfur milljarður kr. --- 475 millj. kr. er sem sagt vegna yfirdráttar í Seðlabankanum. Það leiðir aftur hugann að því hvernig við förum með þá aðstöðu sem við höfum til þess að hafa þennan yfirdrátt í Seðlabankanum. Það má spyrja að því hvort það sé eðlilegt að ríkissjóður geti alltaf gengið í Seðlabankann og það sé ekki neitt þak á þeim yfirdrætti sem ríkissjóður getur tekið þar. Það má einnig áætla að þessi vaxtagjöld, sem hér eru upp á hálfan milljarð kr., séu þeim mun meiri sem vextir voru hærri, sérstaklega á seinni hluta árs í fyrra og þó að ríkissjóður hafi hækkað sína vexti til þess að selja betur ríkisskuldabréf og víxla, þá hefur það aftur komið niður á fjárlögum ríkisins að því leyti til að vaxtagjöld verða þá að sjálfsögðu líka hærri af þeim yfirdrætti sem ríkissjóður hefur í Seðlabankanum. Það er fróðlegt að velta því fyrir sér sem stendur í skýrslu um ríkisfjármál árið 1991, helstu niðurstöður sem Ríkisendurskoðun kemst að, þ.e. að rekstrarhallinn sem hér muni verða sé 3,3% af landsframleiðslu samanborið við 1,3% árið 1990. Við getum einnig skoðað þetta í stöplaritum sem sýnd eru á bls. 8 í þessari sömu bók. Þar sjáum við hvernig afkoma A-hluta ríkissjóðs er, þ.e. að hrein lánsfjárþörf og halli er mun meiri heldur en allar götur frá árinu 1986. Við getum auðvitað endalaust haldið áfram að velta því fyrir okkur hvers vegna framvinda efnahagsmála okkar er á þennan veg. Það fer ekki hjá því að orsök minnkandi fiskafla hlýtur að vera ein meginástæðan. Við getum minna flutt út og þar af leiðandi minna selt og höfum því minni útflutningstekjur og það hlýtur vissulega að vera stærsta ástæðan fyrir því að afkoman verður slík sem hún er. Hins vegar virðist þenslan innan lands alltaf halda áfram nokkuð fram yfir það sem eðlilegt gæti talist og við stofnum til sífellt meiri skulda. Við stöndum frammi fyrir því að þessi fjáraukalög eru orðinn hlutur. Það er verið að leiðrétta reikninga ríkissjóðs miðað við uppgjör um síðustu áramót og það er engin leið að mæta því öðruvísi en með að taka lán, eins og hér hefur komið fram. Lánsfjárþörf ríkissjóðs virðist hafa aukist um helming frá fyrra ári og það er ansi mikið. Ég ætla ekki að hafa mjög mörg orð um þetta frv. Mér finnst rétt að vekja athygli hv. þm. á því hversu mikill þessi halli er og í stórum dráttum hvers vegna hann er þó ég ætli ekki að fara að rekja þetta frv. hér, enda gerði hæstv. fjmrh. það fyrr í dag. En ég ætla þó aðeins að nefna það að menntmrn. á inni 144 millj., og svo virðist sem þar hafi ríkissjóður fjármuni til þess að mæta framlögum til grunnskóla og ýmissa sérskóla ef þær heimildir eru færðar yfir á næsta ár. Það má undarlegt heita að í bandorminum vorum við mikið að ræða um niðurskurð um 180 millj. kr. til grunnskóla en svo þegar farið er að skoða frv. til fjáraukalaga fyrir árið 1991 þá eru 152 millj. kr. sem ekki hafa verið nýttar af heimildum ársins 1991 fyrir grunnskóla. Ætti sú upphæð þar af leiðandi að vera færanleg yfir á næsta ár og getum við þá e.t.v. sagt að ekki hefði þurft að skera niður nema um 28 millj. þannig að það er hægt að velta ýmsu fyrir sér í þessum tölum. Ég er því samþykk, og lýsi yfir ánægju minni með það sem kom fram í ræðu hæstv. fjmrh., að stefnan sé sú að færa fjárhagslega ábyrgð í vaxandi mæli yfir á stofnanir ríkisins frá ráðuneyti. Ég held að það sé alveg rétt stefna og einnig sú stefna að ekki þurfi að fullnýta allar fjárheimildir á árinu fyrir áramót til þess að missa ekki af þeim heldur verði a.m.k. hluti þeirra færanlegur yfir áramót og nýtist þá á næsta ári. Það ætti að verða til þess að stofnanir fari betur með fjármuni, ef hægt er, og geti þá fært peninga á milli mánaða, milli áramóta, og þurfi ekki endilega að nota þá til þess að missa ekki af því að fá þá til afnota. Að öðru leyti ætla ég ekki að ræða frekar um þetta fjáraukalagafrv. Mér sýnist að hér stöndum við eins og venjulega frammi fyrir orðnum hlut og getum ekki miklu breytt í því sambandi.

Hæstv. forseti. Það er fagnaðarefni að við skulum nú ræða fjáraukalög á sama ári og heimildir þarf að veita en ekki fjáraukalög síðustu áratuga eins og hér tíðkaðist áður fyrr og ber að þakka hæstv. fyrrv. fjmrh. fyrir að taka upp þann sið að afgreiða fjáraukalög jafnóðum. En þó er það harmsefni að hér skuli þurfa að vera að fjalla um fjáraukalög öðru sinni fyrir árið 1991 sem sýnir að enn er ekki nægileg stjórn á framkvæmd fjárlaga og kemur þar sjálfsagt ýmislegt til og ekki ber að hvítþvo hv. fjárln. af því að gera þá ekki raunhæf fjárlög. En til þess að ná einhverri stjórn á framkvæmd fjárlaga er auðvitað nauðsynlegt að reynt sé að halda sig innan við þær heimildir sem fjárln. hefur látið Alþingi lögfesta. En það vekur ýmsar spurningar hvernig á þessari útkomu stendur að vanta skuli 12,5 milljarða til þess að endar nái saman. Þegar hefur komið fram að enn eru óinnheimtir 3 milljarðar í útistandandi staðgreiðslusköttum og ljóst er að mikið vantar á að virðisaukaskattur hafi innheimst eins og til stóð og raunar ekki fundin nein skýring á því --- og vildi ég nú að hæstv. fjmrh. hlýddi á mál mitt. Sýnist mér hann hafa sest í hliðarsal og ætti að geta heyrt til mín. --- Hér hafa bæði verið lagðar fram fyrirspurnir á hinu háa Alþingi og margsinnis verið að því spurt hér í ræðustól, hvernig það megi vera að virðisaukaskattur af innfluttum vörum skili sér ekki. Ég held að þar þurfi fjmrn. að leggja mikla vinnu af mörkum til þess að það skýrist hvernig það megi vera að þessar tölur komi ekki heim og saman. Það er auðvitað alveg ljóst að einhvern veginn tekst fólki að fara fram hjá lögum sem um virðisaukaskatt gilda. Það er engin önnur skýring til á því. Sýnast menn harla fljótir að tileinka sér kúnstir sem koma þeim fram hjá gildandi lögum. En þegar litið er á útkomu ársins 1991 er ýmislegt sem stingur í augu. Hér segir, með leyfi hæstv. forseta, í inngangi að frv. því til fjáraukalaga sem við erum nú að fjalla um: ,,Í þeirri þjóðhagsspá sem lögð var til grundvallar fjárlögum ársins 1991 var gert ráð fyrir að samdráttarskeiði undanfarinna þriggja ára væri um það bil að ljúka og að hagvöxtur tæki að glæðast á nýjan leik. Þannig var gert ráð fyrir að þjóðartekjur myndu aukast um tæplega 2% árið 1991, en þær höfðu dregist saman um 3,5% á árunum 1988--1990.`` --- Ég vek þá athygli á því að fjárlagahalli var þó mun minni á þeim árum þegar samdrátturinn var miklu meiri. --- Síðan segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Spáin um auknar þjóðartekjur var byggð á forsendu um aukna framleiðslu sjávarafurða og hækkun afurðaverðs á erlendum mörkuðum. Jafnframt var gert ráð fyrir að innlendri eftirspurn yrði haldið í skefjum, jafnt útgjöldum opinberra aðila og fyrirtækja sem heimila.`` --- En síðan segir: ,,Niðurstaðan er því sú að landsframleiðsla er talin hafa aukist heldur minna en gert var ráð fyrir í fjárlögum, eða um rúmlega 1%, samanborið við 1,5% í forsendum fjárlaga. Þjóðartekjur jukust hins vegar meira vegna batnandi viðskiptakjara eða um rúmlega 2,5% samanborið við tæplega 2% í fjárlögum. Þrátt fyrir meiri aukningu þjóðartekna en búist var við versnaði skuldastaða þjóðarbúsins erlendis enn frekar vegna vaxandi viðskiptahalla.`` Lái mér hver sem vill. Ég kem þessu ekki heim og saman. Ég skil þetta ekki. Mér finnst óeðlilegt með öllu að útkoman sé svo bágborin sem hún er þar sem samdráttur varð alls ekki slíkur sem spáð hafði verið og þrátt fyrir minni afla jókst verðmæti aflans að sama skapi. Eftir stendur að innheimtar tekjur ríkissjóðs námu tæpum 100 milljörðum kr. og útgjöld námu 112,5 milljörðum kr. Síðan getum við spurt sjálf okkur hvort þetta sé í raun og veru allur sannleikurinn. Ég held nefnilega að svo sé ekki og mál til komið að við förum að líta á aðrar tölur. Á bls. 16 er tafla um lánahreyfingar ríkissjóðs. Þar segir: Hrein lánsfjárþörf ríkisins var 14 milljarðar 648 milljónir. Afborganir af teknum lánum 7 milljarðar 623 milljónir. Verg lánsfjárþörf ríkissjóðs var því 22 milljarðar 271 milljón og að mínu viti var það hallinn á þjóðarbúinu, hinn raunverulegi. Ég held nefnilega að við séum að blekkja sjálf okkur og höfum gert um langt skeið með því að líta einungis á þennan svokallaða viðskiptahalla. En ástæðan fyrir því að ég kom hér í ræðustól er fyrst og fremst sú að ég tel að þetta fjáraukalagafrv. sé ekki mjög marktækt plagg og ástæðan fyrir því er sú að í morgun komu embættismenn heilbrrn. á fund hv. fjárln. og kynntu tillögur um útdeilingu á fé til sjúkrahúskerfisins í Reykjavík. --- Og hvað er lagt fyrir hv. þm. þar, án allra laga sem ég tel að þurfi að setja til þess að annað eins og það eigi sér stað? Þar er farið fram á, eins og hér segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Til viðbótar hefur ráðherra tekið ákvörðun um ráðstöfun úr Framkvæmdasjóði aldraðra vegna aukinna hjúkrunarrýma fyrir aldraða á árinu og stofnframkvæmdir því fylgjandi.`` Og það er til St. Jósefsspítala, Landakoti 35 millj., og St. Jósefsspítala í Hafnarfirði 9 millj. og það er skýrt tekið fram að þessar 44 millj. eigi að fara í rekstur. Það er verið að færa til úr stofnkostnaði peninga í rekstur. Aðspurðir staðfestu embættismenn að þarna væri ekki um neinar breytingar vegna breyttrar notkunar á rými að ræða heldur er verið að finna rekstrarfé til sjúkrahúskerfisins. Þegar búið er að láta eins og látið hefur verið við að eyðileggja sjúkrahúskerfið í Reykjavík á þessum vetri, þá er verið að bjarga því sem bjargað verður með því að læðast í Framkvæmdasjóð aldraðra. Menn virðast í fyrsta lagi gleyma því að honum stýrir sérstök stjórn þannig að fjárln. hefur auðvitað ekkert vald á þeim sjóði. En í öðru lagi er hér um að ræða svo gróft brot á þeim venjum sem verið hafa að færa úr stofnkostnaði peninga til reksturs að ég tel að við getum ekki afgreitt þetta fjáraukalagafrv. fyrr en við höfum fengið inn í það frv. leyfi til að nýta þessa peninga á þennan hátt. Það hljóta að vera einhver takmörk fyrir hversu langt er hægt að seilast. Það er svo til umhugsunar um hvernig farið er með fé í þessu landi að á sama tíma og hver hæðin eftir aðra stendur auð á Borgarspítalanum, húsrými sem ætlað var fyrir aldraða, þá er verið að troða öldruðu fólki inn á Landakotsspítala sem hefur margra ára hefð fyrir ákveðinni þjónustu og enginn hafði nokkru sinni kvartað yfir henni, þangað til einhver skelfileg þróunarstofnun innan ríkisspítalanna hófst handa um að eyðileggja sjúkrahúskerfið í Reykjavík. Það er auðvitað alveg ljóst að hæstv. heilbrrh. er í standandi vandræðum með þetta mál allt. Það er alveg ljóst og þarf sérstakt hugmyndaflug til að halda að það sé hægt að sameina bráðaþjónustu í borginni, setja hana alla inn í eitt sjúkrahús án þess að það kosti fé. Hver manneskja með nokkurn veginn heilbrigða skynsemi hlýtur að geta sagt sér það sjálf. Og hvað er svo verið að bera á borð fyrir okkur nú? Borgarspítalinn, nýjar bráðavaktir 200 millj. kr., stendur hér. Um þetta átti fjárln. að taka ákvörðun í morgun. Ég tek það fram að við óskuðum auðvitað eftir að fá á okkar fund forstöðumenn St. Jósefsspítala, Borgarspítala og ríkisspítalanna því að hér er unnið þannig að það veit enginn hvað hann er að gera lengur. Hér er verið að ráðstafa 359 millj. kr. sem skulu skiptast milli St. Jósefsspítala, ríkisspítalanna og Borgarspítalans til þess að bjarga því sem bjargað verður úr því sem nú þegar er búið að eyðileggja. En meðferð fjármuna er um margt sérkennileg og minnst af því vita hv. þm. um. Uppi við Reykjalund er búið að byggja hús fyrir 6 eða í hæsta lagi 7 sjúklinga sem eru mjög heilaskaðaðir og hefur lengi verið sár þörf á slíku húsnæði. Áhugamenn söfnuðu til þessa verks 27 millj. og maður gæti haldið að það hefði nægt til að byggja þetta hús. Því fer nú aldeilis fjarri. 30 millj. hafa farið til viðbótar úr Framkvæmdasjóði fatlaðra og eitthvert fé til viðbótar því þannig að húsið stendur nú í milli 70 og 80 millj. Þarna, eins og ég segi, eiga að vera 6--7 sjúklingar. Til að kóróna þessa framkvæmd er svo það að nú stendur þetta hús autt vegna þess að það er ekki til eyrir í rekstur þess. Maður hlýtur að spyrja sig: Hvað eigum við lengi að horfa upp á þennan taumlausa fjáraustur? Nægir að nefna það sem við höfum hér fyrir augunum, perlur og ráðhús, þar sem allar fjárhagsáætlanir fara milljarða fram úr áætlun. Í þessu tilviki er ekki hægt að byggja tiltölulega lítið hús til að veita þjónustu þeim samborgurum okkar sem kannski allra bágast eiga fyrir minna en milli 70 og 80 millj. Ekki króna til að reka það. Og hvað liggur nú fyrir Framkvæmdasjóði fatlaðra? Umsókn frá hinum sparsama hæstv. heilbrrh. þar sem hann biður um nýjar 30 millj. því nú ætlar hann að byrja á nýju húsi uppi við Grensásdeild. Maður spyr sjálfan sig: Væri ekki nær að nýta það húsnæði sem stendur autt heldur en að ólmast svona áfram án nokkurrar fyrirhyggju? Þetta er svo sem ekkert einsdæmi. Mikið af þessum framkvæmdum í þágu fatlaðra t.d. hafa farið úr öllum böndum og nægir að nefna eitt slíkt sambýli á Akranesi þar sem er glæsihús, og ekki skal ég lasta að slík hús séu vel úr garði gerð. Þar áttu upphaflega að vera einir sjö sjúklingar, þeir hafa sjaldnast verið nema fjórir. Þetta nær auðvitað ekki nokkurri átt. Það hefði kannski verið vitlegra að láta það fólk, sem hefur unnið við þessi mál um árabil, setjast niður og leita leiða til sparnaðar í kerfinu án þess að þjónustan skertist í nokkru, heldur en að ösla inn í sjúkrahúskerfið í Reykjavík sem þjónar vitaskuld öllu landinu, leggja þar allt í rúst, margra áratuga þekkingu, sem stendur meira og minna ónotuð vegna þess að sjúklingarnir eru horfnir eitthvert annað og stöðugildi ekki fyrir hendi fyrir þá sem ráku mjög svo sérhæfða þjónustu. Síðan stendur eitthvert ringlað ráðuneytisfólk og reynir að finna peninga til þess að bjarga því sem bjargað verður og dettur í hug að ráðast inn í Framkvæmdasjóð aldraðra til þess að fara að reka sjúkrahúsin í Reykjavík. Mér er bara spurn: Veit hæstv. félmrh. þetta? Ég stórefast um það. Hún hefur þá tekið upp nýja siði ef hún sættir sig við vinnubrögð af þessu tagi. En það verður að segjast eins og er, hæstv. forseti, það er fullkomin tilviljun að ég veit þetta. Það geta verið svona mál á hverju strái þess vegna. Það bara vill svo til að ég frétti af þessu fyrir hreina tilviljun. Og ég spyr: Er mikið af svona framkvæmdum í gangi í landinu? --- Spyr sá sem ekki veit og ég hygg að því miður sé þekking hv. þm. á svona fjáraustri afar takmörkuð. Ég vil minna hv. þm. á að fyrir nokkrum árum, í ráðherratíð hæstv. þáv. heilbrrh. Svavars Gestssonar, var mikið neyðarástand hér í bráðaþjónustu fyrir geðsjúka í borginni. Hvernig var það leyst? Það var leyst með því að setja nefnd til starfa, sjö manneskjur, sem nauðaþekktu þennan málaflokk. Það tók nokkrar vikur að semja milli sjúkrahúsanna hvernig þessu yrði best fyrir komið. Það þurfti ekki að byggja neitt hús. Það þurfti ekki að fjölga starfsliði. Þetta var einfaldlega leyst með hagræðingu. Síðan hefur enginn kvartað yfir að þessi þjónusta væri ekki í lagi. Þannig á auðvitað að vinna að hagræðingu jafnt í heilbrigðiskerfinu sem á öðrum stöðum. Ég skal, hæstv. forseti, reyna að stytta mál mitt, því ég vil mjög gjarnan stuðla að því að hv. þm. sem hér þurfa að tala fyrir málum, því miður að kvöldi til, þar sem ekki er von til að þau mál veki þá athygli sem þau eiga skilið, komist að. En ég vil spyrja hvaðan það plagg er komið sem ég stend hér með í höndunum sem heitir ,,Alþingi 1985--1991``. Á fyrstu síðu þess er tafla sem heitir ,,Hækkun á almennum rekstri`` og þingfararkaupið 1985--1991 þar sem almennur rekstur sýnist fara hér beina leið upp á við. Ég vil leyfa mér, hæstv. forseti, að mótmæla þessu mjög harðlega og biðja hæstv. forseta að kanna með eigin augum að í skýrslu Ríkisendurskoðunar frá 1990 um framkvæmd fjárlaga 1990 stendur skýrum stöfum að rekstur Alþingis hafi lækkað að raungildi árið 1989 og 1990 að 2,9%. Hver sem þessa töflu hefur búið til er hreinlega að villa hv. Alþingi sýn. Þetta er ekki svona. Og ég vil mjög svo mótmæla því að svona skjöl skuli lögð fram. Því miður hef ég ekki hugmynd hvernig ég hef fengið þetta.  En endir máls míns skal vera sá, hæstv. forseti, að ég óska eftir því að hæstv. ráðherra svari því hvort hann telji að þessi útdeiling á fé til heilbrigðiskerfisins í Reykjavík standist lög og hvort ekki sé ástæða til að líta á það áður en þessi fjáraukalög verða send til afgreiðslu.

Virðulegur forseti. Ég þakka þær umræður sem farið hafa fram um fjáraukalagafrv., þetta endanlega fjáraukalagafrv. vegna ársins 1991. Mig langar til að fara örfáum orðum um nokkur atriði sem komu fram í ræðum hv. þm. sem reyndar eiga allir sæti í hv. fjárln. og munu því hafa tækifæri til þess að kynna sér þetta mál betur en flestir aðrir á næstu dögum og vikum því nú þegar er byrjað að fjalla um frv. í nefndinni, ef ég veit rétt, og verður áfram haldið á næstunni. Hv. þm. Guðmundur Bjarnason vék að virðisaukaskattinum og mun ég koma að því máli síðar, en hann sagði að fyrrum ráðherra, hv. 8. þm. Reykn., hefði bætt eftirlitið en það virtist svo sem slakað hefði verið á á síðari hluta ársins. Þetta er ekki rétt. Það var ákveðið í fjárlögum fyrir árið 1991 að gera átak í framhaldi af því að Alþingi hafði samþykkt að setja upp sjóðvélar svokallaðar og Alþingi samþykkti að ráða nokkra menn tímabundið til þess að fylgjast með framkvæmd þess máls. Þetta voru tímabundnir ráðningarsamningar. Þeir voru framlengdir um stutta stund til viðbótar því sem áætlað hafði verið fyrir í fjárlögum, en engar aðrar áætlanir voru uppi né heldur var gert ráð fyrir því í fjárlögum sl. árs að halda þessu starfi áfram. Þetta er ekki skatteftirlit í þeim skilningi sem við tölum oftast um, né heldur hert innheimta eins og sumir hafa haldið að verið hafi á þessum tíma, heldur var einungis verið að fylgjast með því hvort fyrirtæki færu að lögum sem Alþingi hefur sett og settu upp sjóðvélar með þeim hætti sem lög bjóða og þær væru notaðar með þeim hætti. Vissulega er þetta gagnlegt en hefur samt ekki með innheimtu að gera né heldur skil og ekki heldur eftirlit í þeim skilningi sem það orð er oftast notað. Ég mun víkja að því síðar í minni ræðu, vegna þess að allir ræðumennirnir ræddu um virðisaukaskattinn sem eðlilegt er því um það er nokkuð fjallað í yfirliti því sem fjmrn. gaf út undir heitinu ,,Skýrsla um ríkisfjármál árið 1991``. Hv. 1. þm. Norðurl. e., Guðmundur Bjarnason, spurði nokkurra spurninga. Hann spurðist fyrir um það hvað fælist í þeim tæpu 190 millj. sem eftir hefðu staðið í viðskrn. og vildi fá nánari sundurliðun. Því miður get ég ekki svarað honum öðru til en því að hér er um að ræða niðurgreiðslur og þær eru ekki sundurliðaðar að öðru leyti. Það voru minni not fyrir niðurgreiðslur vegna minni sölu og það er meginskýringin, en væntanlega er hægt að fá, ef um er að ræða frekari sundurliðun, þær upplýsingar frá viðskrn. á næstu dögum af nefndarinnar hálfu. Þá spurði hv. þm. að því hvernig stæði á 175,5 millj. lífeyri sem kæmi fram í fjmrn. og þýddi það að fjmrn. hefði farið fram yfir í sínum áætlunum. Meginástæðan fyrir þessu er sú að á sínum tíma var þessi liður skertur, í tíð fyrrv. ríkisstjórnar, en það kemur að sjálfsögðu að skuldadögum og það þarf að fara fram uppgjör. Þegar uppgjör fór fram þar sem ríkið varð að gera upp við sína, vegna bóta og lífeyris sem ríkið þarf að standa skil á, þá reyndist vanta á þennan lið 175,5 millj. kr. Hv. þm. spurðist fyrir um vexti og vaxtagreiðslur, reyndar er frá því greint í frv. að meginástæðan fyrir hærri vöxtum en áætlanir voru um eru í fyrsta lagi þær að hallinn varð meiri en ætlast hafði verið til, meiri en áætlaður var, og sá halli var brúaður tímabundið með lánum innan lands einkum í Seðlabankanum og framkallaði að sjálfsögðu auknar og meiri vaxtagreiðslur heldur en ráð var fyrir gert. Þá spurðist hv. þm. fyrir um hvernig á því stæði að Orkustofnun hefði farið 47 millj. yfir með því að skila ekki sértekjum fyrr en í upphafi þessa árs og hann spurði hvort það væri algengt að B-hluta stofnanir skiluðu ekki af sér sértekjum fyrr en á árinu eftir að þeirra var aflað. Því er til að svara að það mun ekki vera algengt og gerast reyndar örsjaldan. Í þessu tilviki er um það að ræða, eins og reyndar hefur komið fram í blöðum, að Orkustofnun heimtir þessar tekjur inn, nýtir sér þær í sínum rekstri og skapar sér þannig svigrúm á tekjuárinu, en í stað þess að skila tekjunum inn fyrir áramótin, og kannski mætti ég heldur segja jafnóðum og þær koma, tók Orkustofnun sér það bessaleyfi að skila ekki tekjunum fyrr en eftir áramótin. Að þessu hefur verið fundið og hygg ég að það verði ekki endurtekið. Hv. 6. þm. Vestf. ræddi eins og hv. 1. þm. Norðurl. e. talsvert um virðisaukaskattinn og kem ég að honum síðar, en jafnframt minntist hv. þm. á þá fjármuni sem færðir hefðu verið yfir áramót í menntmrn. og spurðist fyrir um það hvort ekki mætti nýta þessa fjármuni til að hjálpa til við þann sparnað sem fyrirhugaður er og reyndar er hafinn í grunnskólunum. Það er rétt. Hugmyndin er að sjálfsögðu sú að þessir fjármunir komi til skjalanna. Meginástæðan fyrir því að þessir fjármunir urðu til er sú að menntmrn. hóf strax í fyrrahaust að spara í grunnskólanum og mun sá sparnaður koma að notum þegar enn þarf að skera niður útgjöld til grunnskólanna og ætti að hjálpa til við að gera þann niðurskurð sársaukaminni en ella. Nokkuð var minnst á skýrslu Ríkisendurskoðunar. Það væri kannski fróðlegt í leiðinni fyrst minnst var á þá skýrslu að segja frá því að það hefur komið fram í fréttum m.a. að Ríkisendurskoðun telur að spár sínar um hallann á síðasta ári hafi reynst réttar en ekki spár fjmrn. Þetta er út af fyrir sig rétt ef eingöngu er litið á niðurstöðutölur en ekkert hirt um innihaldið. Sé hins vegar litið á spárnar frá því í maí og þær bornar saman við niðurstöðutölur kemur í ljós að það skakkar heilmiklu, til að mynda taldi Ríkisendurskoðun í maí að það yrði halli upp á 3 milljarða samtals vegna búvörusamninganna og Byggingarsjóðs ríkisins en í niðurstöðutölum fyrir sl. ár er ekkert um þetta að finna, enda er sl. ár gert upp á greiðslugrunni. Hins vegar minntist Ríkisendurskoðun í maí ekkert á nokkra háa útgjaldaliði sem nú hafa komið í ljós eins og vaxtagjöld, eins og greiðslur til atvinnutryggingardeildar Byggðastofnunar, til strandflutninga og ýmissa annarra útgjalda sem samtals gera yfir 2 milljarða kr. Þannig getur niðurstöðutala stundum reynst tiltölulega rétt þótt þær tölur sem saman eru lagðar eða dregnar hver frá annarri séu allt aðrar í báðum dæmunum. Til að mynda er hægt að fá sömu tölu þegar maður leggur saman 3 og 6 eða dregur 3 frá 12. Talan er 9 en það þýðir ekki að innihaldið í dæmunum sé það sama svo ég taki nú einfalt dæmi sem skýrir það hvað þarna hefur átt sér stað. Hv. 14. þm. Reykv. ræddi hér um nokkur atriði sem kannski væri heppilegra að aðrir ráðherrar svöruðu en sá sem hér stendur, einkum og sér í lagi hæstv. heilbrrh. Ég vil þó aðeins minnast á örfá atriði. Í fyrsta lagi tel ég að það verði langt í land að hægt verði að flytja aðeins eitt fjáraukalagafrv. Ég tel að í framtíðinni verði flutt fjáraukalagafrv. á fjárlagaárinu en ég hygg að aldrei verði hjá því komist að flytja síðan endanlegt fjáraukalagafrv. árið eftir. Ég tek undir með hv. þm. þegar hún sagði að það væri til fyrirmyndar að koma með slíkt fjáraukalagafrv. sem allra fyrst eftir áramótin og að því hefur verið stefnt, en sá háttur var tekinn upp eins og kom fram hjá hv. þm. í tíð hv. 8. þm. Reykn. þegar hann gegndi stöðu fjmrh. Hv. 14. þm. Reykv. ræddi síðan um Framkvæmdasjóð aldraðra. Af því tilefni vil ég að það komi fram að ég veit ekki betur en að lögum og reglum um Framkvæmdasjóð aldraðra hafi verið breytt í þá veru að heimilt er að nota þriðjung af ráðstöfunarfénu til rekstrar og við það hefur verið miðað. Ég held að ef grannt er skoðað, þá séu tillögur heilbrrh. --- sem fjmrh. þarf formsins vegna skv. 6. gr. fjárlaga að nýta sér samkvæmt heimildinni þar, auðvitað í samráði við heilbrrh. og fjárln., --- byggðar á lagagrunni, byggða á breytingum sem gerðar voru á lögum fyrir skömmu síðan og ég tel ljóst að þessi heimild er fyrir hendi. Hv. þm. ræddi síðan um sjúkrahúsin í Reykjavík og fleira sem viðkemur heilbrigðiskerfinu og sagðist efast um það eða taldi að það varla réttlætanlegt, ef ég skildi hv þm. rétt, að afgreiða fjáraukalagafrv. áður en búið væri að kanna ofan í hörgul réttmæti og lögmæti þeirrar tillögu sem fram kemur í bréfi hæstv. heilbr.- og trmrh. til mín, dags. 26. mars, um ráðstöfun fjár skv. 6. gr. fjárlaga. Ég man nú ekki nákvæmlega hvaða liður það er í 6. gr. Ég hygg að það sé liður 6.50 en það verður þá leiðrétt þegar á reynir. Ég vil taka það fram að í raun og veru hefur þessi ráðstöfun ekkert með fjáraukalögin að gera. Við erum hér að tala um tvö ár, annars vegar árið 1991, fjáraukalögin snúast um árið 1991, en þessi ráðstöfun á fjármununum er ráðstöfun sem gerast á árinu 1992. Ég bendi á þetta því að ég sé ekki að þetta tiltekna mál, jafnvel þó umdeilt sé, þurfi að tefja afgreiðslu fjáraukalaga vegna sl. árs. Þá vil ég, virðulegi forseti, aðeins víkja að því máli sem ræðumenn hafa nokkuð gert að umtalsefni, eðlilega, en það er innheimta tekna, sér í lagi innheimta og skil á virðisaukaskatti. Af þessu tilefni vil ég láta eftirtaldar upplýsingar koma fram: Ef litið er til fjárlagafrv. fyrir árið 1991 og það skoðað, en það frv. var lagt fram í október 1990, þá kemur það fram strax í því frv. í athugasemdunum að þáv. fjmrh. hafði vissar efasemdir um það hvort áætlanir væru nákvæmar þegar um virðisaukaskattinn væri að ræða. Í frv. segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Þegar haft er í huga að einn og sami skattur, þ.e. virðisaukaskatturinn, stendur undir allt að helmingi allra skatttekna ríkissjóðs er ljóst að jafnvel minni háttar breytingar á greiðsluflæði jafnt innskatts sem útskatts og innheimtu virðisaukaskatts í tolli geta leitt til verulegrar röskunar á tekjum og þar með afkomu ríkissjóðs. Í raun má segja að innheimtuferill virðisaukaskatts sé enn óþekkt stærð enda skammur tími liðinn frá upptöku hans. Þetta skapar óhjákvæmilega nokkra óvissu við gerð tekjuáætlunar nú og ber að skoða tölurnar fyrir 1990 og 1991 með þessum fyrirvara.`` Hér er með mjög skýru orðalagi sagt frá því áður en sl. ár hófst að brugðið gæti til beggja vona, enda er virðisaukaskatturinn, innheimtan og skilin, óþekktar stærðir. Það má þess vegna segja að strax í upphafi gerðu menn sér glögga grein fyrir því að erfitt væri að áætla með nákvæmni tekjurnar af virðisaukaskattinum á sl. ári. Í meðförum Alþingis við afgreiðslu fjárlaganna fyrir 1991 var áætlunin um tekjur hækkuð um 1 milljarð kr. eða í 41,5 milljarða kr. Hækkunin var skýrð með tvennum hætti: Annars vegar að minni innheimta á síðustu mánuðum 1990 gæfi tilefni til þess að ætla að hún skilaði sér eftir áramótin 1990--1991 og hins vegar að með sérstöku innheimtuátaki mætti auka tekjur um 400--500 millj. kr. Þessi sérstaka hækkun sýnist þó fyrst og fremst hafa verið gerð til að snyrta niðurstöðutölur fjárlaga fremur en að rök hafi verið fyrir henni. Við vitum satt að segja ekki í dag nákvæmlega hverju það sætir að menn héldu haustið 1990 að innheimtan mundi skila sér í upphafi ársins 1991 og á sama hátt getum við sagt að ekki er hægt að sjá nákvæmlega heldur hvort það sé hlaup í innheimtunni frá hausti eða frá síðustu innheimtunni 1991 og yfir til 1992. En rétt fyrir jól 1990 lagði þáv. fjmrh. það til að tekjurnar yrðu hækkaðar því að hann gerði ráð fyrir því að skilin kæmu seinna. Á sama hátt gætum við líka gert ráð fyrir því að skilin vegna sl. árs kæmu fram í byrjun þessa árs, einfaldlega vegna þess að virðisaukaskatturinn er ólíkur söluskattinum um margt. Þetta er nettóskattur þar sem innskatturinn dregst frá útskattinum. En þessu til viðbótar, og ég legg áherslu á það, var það lagt til í lokameðferð málsins rétt fyrir jól 1990 að hækka tekjurnar um 400--500 millj. og það var gert út á nákvæmlega engin rök. Það var ekkert sem benti til þess, ekki neitt, að það gæti tekist að heimta inn 400--500 millj. með aukinni og hertri innheimtu, einfaldlega vegna þess að menn höfðu mjög litlar upplýsingar um skil og innheimtu á þessum skatti, enda er hann nýtilkominn og var fyrst lagður á fyrir örfáum árum síðan. Þetta vil ég benda á því að það er stundum talað um að það þurfi að skýra 2,5 milljarða og þetta er auðvitað hluti af skýringunni, að áætlunin sjálf sem miðað er við, áætlunin í frv. og síðan í fjárlögunum hafi kannski reynst vera röng og gert ráð fyrir meiri tekjum á sl. ári en efni og rök stóðu til. Framan af ári og til hausts 1991 taldi fjmrn. ekki tilefni til þess að breyta áætlunum um tekjur af virðisaukaskattinum þótt óvissa ríkti um skil tekna á árinu öllu. Í greinargerð fjmrn. sem lögð var fyrir Alþingi í maí 1991 segir að skil af virðisaukaskattinum, þ.e. tímabilið janúar til apríl, hafi verið minni en áætlað var þrátt fyrir merki um aukin umsvif í þjóðarbúskapnum. Sú þróun hefði að óbreyttu átt að skila ríkissjóði viðbótartekjum en reyndin varð önnur. Meginskýring þess er talin að frádráttur vegna innskatts, þ.e. endurgreiddur virðisaukaskattur af aðföngum og fjárfestingu í atvinnurekstri, virðist hafa aukist meira en útskattur, þ.e. endanlegur skattur af eiginlegri veltu. Hér voru ekki talin efni til að lækka áætlun um tekjur þrátt fyrir áframhaldandi óvissu um skil. Ég tek það fram að strax á fyrstu mánuðum sl. árs, þrátt fyrir verulega aukna veltu, verulega aukna einkaneyslu komu þessi skattskil ekki fram eins og spáð hafði verið fyrir haustið áður. Hins vegar höfðu þær breytingar orðið í efnahagslífi landsmanna að ekki þótti ástæða vegna aukinnar veltu að breyta tekjuáætluninni í maí. Síðar kom annað á daginn. Þetta tek ég hér fram þar sem því er stundum haldið fram að misbrestur hafi komið fram á síðustu mánuðum sl. árs. Í fjárlagafrv. ársins 1992 og frá því það var lagt fram í október 1991 voru tekjuhorfurnar af virðisaukaskattinum á árinu 1991 enn endurmetnar og var þá fyrri áætlun lækkuð örlítið. Þessi lækkun hefði e.t.v. átt að vera meiri með tilliti til óvissu um skil skattsins og þess að endurskoðunin byggði aðeins á reynslutölum ársins 1990 og hluta árs 1991, en virðisaukaskatturinn leysti söluskattinn af hólmi í ársbyrjun 1990 eins og menn muna. Því hefur verið haldið fram, eins og ég sagði áðan, að innheimta og eftirlit hafi brugðist í veigamiklum atriðum síðari hluta ársins 1991 en eins og ég hef minnst á eru þetta flóknari skýringar sem eru til staðar og þarf að hafa það í huga að það eru skattstjórarnir sem annast eftirlitið og álagninguna, eftirlit með álagningu, en innheimtumenn ríkissjóðs sem sjá um innheimtuna á álögðum virðisaukaskatti. Þess vegna er álagningin eitt en skil í ríkissjóð annað. Áætlun um skil virðisaukaskatts í ríkissjóð á árinu 1991 víkur frá niðurstöðum um 2,5 milljarða kr. --- og það er þetta sem verið er að reyna að skýra hér og þeir ræðumenn sem hafa tekið til máls hafa beðið um skýringar á. --- Hvort tveggja kemur þar til álita að forsendur tekjuáætlunarinnar um skil í ríkissjóð hafi brugðist og/eða að á skattframkvæmdinni hafi slaknað og undandráttur frá skattinum aukist. Í upphafi er rétt að glöggva sig á samhengi álagningar og skila á virðisaukaskatti í ríkissjóð. Álagning virðisaukaskattsins, þ.e. álagning í innflutningi og af innlendri starfsemi og innskatturinn sem fellur til af hverju tímabili er eitt, en skil skattsins í ríkissjóð á hlutaðeigandi fjárlagaári er annað. Álagning skattsins og endurgreiðslur voru samkvæmt gögnum ríkisskattstjóra 1990 og 1991 með þeim hætti að heildarálagningin var 115,3 milljarðar kr. 1990 en 131,3 milljarðar 1991. Breytingin í heildarálagningunni var 13,8%. Breytingin þegar miðað er við innflutninginn er 18,1%, miðað við innlendu viðskiptin er breytingin 12,9%, innskatturinn sem kemur til frádráttar breytist á milli áranna um 12,8%, álagningin nettó, álagningin þar sem lagt er á breytist um 15,8%, endurgreiðslurnar eru eins og dæmið stendur nú sú sama eða 2,3 milljarðar, en krafan til ríkissjóðs, það sem stendur þegar miðað er við álagninguna, var á árinu 1990 36,7 milljarðar en 42,9 milljarðar á árinu 1991 og nú er ég að tala um álagninguna en ekki innheimtu og skil. Ég tek það fram að þessir 2,3 milljarðar, endurgreiðslur á 1991 er bráðabirgðatala. Yfirlitið ber það glöggt með sér að tiltölulega lítil hlutfallsbreyting á skattskyldri veltu getur verið mjög afgerandi fyrir virðisaukaskattinn sem til innheimtu kemur. Sama máli gegnir ef breyting á innskatti frá einu tímabili til annars víkur verulega frá breytingu heildarálagningarinnar. Endurgreiðslur eftir nettóálagningu eru aftur á móti vegna íbúðarhúsnæðis, vegna sveitarfélaga og matvöru. Samkvæmt tölunum sem ég las áðan hækkaði álagning á innflutning um 18,1% og af sölu innan lands um 12,9% að meðtöldum áætlunum um skatt á þau fyrirtæki sem ekki skila skattskýrslum. --- Ég vek athygli á því að þegar talað er um álagningu þá er búið að taka inn álagninguna áætlaðar tölur vegna þeirra fyrirtækja sem ekki hafa skilað neinni skýrslu. Þær tölur leiðréttast síðan í tímans rás og draga venjulega álagninguna niður þannig að skattskilin verða hagstæðara hlutfall af álagningunni eins og hún stendur á hverjum tíma. Þessar tölur sýna að innflutningur hefur aukist meira en innlend viðskiptavelta. Innskatturinn, þ.e. frádráttarbær virðisaukaskattur af aðföngum, er í áætlun talinn hafa hækkað um 12,8% en hefði eðli máls samkvæmt mátt vænta að hækkaði meira vegna aukins innflutnings, enda var það reyndin framan af ári. Af þessu leiðir að heildarálagning virðisaukaskattsins á öllu árinu 1991 er tæplega 16% hærri en var árið áður eða 15,8%. Þess er þó að gæta að áætlun skattstjóra á fyrirtæki sem ekki skila skýrslu 1991 ýkir nokkurn mun milli ára eins og ég tók hér skýrt fram áðan. Með tilliti til þess má gera ráð fyrir að hækkun milli ára verði minni þegar öll kurl eru komin til grafar. Þegar álagning og innskattur eru aftur á móti skoðuð eftir skatttímabilum innan ársins 1991 kemur í ljós að á 5. og 6. tímabili, en það er tímabilið frá september til desember, er hækkun mun minni en á fyrri tímabilum ársins. Þannig hækkaði álagning á innflutning einungis um 5,8% milli áranna, útskattur af innlendri starfsemi um 8,6% og innskattur um 3,6%. Samdrátturinn í efnahagslífinu er þá að koma fram með tilheyrandi áhrifum á álagningu virðisaukaskattsins. Af sömu ástæðu, og ekki síst vegna áhrifa frá innflutningi, dregur úr hækkun innskatts síðustu mánuði ársins. Að því er tekur til krafna um endurgreiðslu vegna matvöru, viðhalds íbúðarhúsnæðis og til sveitarfélaga og ríkisstofnana þá eru fjárhæðirnar þær sömu 1990 og 1991 eða 2,3 milljarðar kr., endurgreiðslukröfur á virðisaukaskatti vegna ársins 1991 munu þá væntanlega hækka þar sem þær eru ekki allar komnar fram. Það sama gerðist á sl. ári að menn áttuðu sig ekki á því að þessar kröfur komu fram eftir áramótin jafnvel þótt starfsemin sem leiddi til kröfunnar hefði farið fram á árinu á undan. Hér er ekki verið að sakast við einn eða neinn heldur einungis að benda á að þetta skattkerfi er nýtt og við höfum tiltölulega litla reynslu af því og það tekur auðvitað nokkur ár að finna nákvæmlega út hvernig það hagar sér. Skil tekna --- og nú er ég að ræða um skilin, það sem greitt er í ríkissjóð --- skil tekna í ríkissjóð af veltu breyttust um 5% á milli áranna 1990 og 1991. Skilin urðu minni en gert hafði verið ráð fyrir og búast mátti við í ljósi almennrar veltu og verðbreytinga. Það er einmitt þetta sem hv. þm. hafa verið að velta fyrir sér. Þá ber að hafa í huga að á árinu 1990 samanstóð innheimtan bæði af virðisaukaskatti fyrir 1.--5. skatttímabil og söluskatti fyrir síðustu mánuði árins 1989 þannig að þetta voru ekki alveg fyllilega sambærileg tímabil. Einkaneysla er talin hafa aukist um 5,5% og verðlagsbreyting milli áranna er metin um 7%, en einkaneyslan, eins og allir vita, ræður langmestu um tekjur ríkissjóðs af virðisaukaskatti. Auk neyslu- og verðlagsbreytinga eru önnur atriði sem skýra mismunandi skil á skatti 1990 og 1991 og frávik frá áætlun. Ég ætla að nefna þrjú atriði: Í fyrsta lagi byggjast skil skattsins á fjárlagaárinu á álagningu virðisaukaskatts á 6., þ.e. síðasta tímabili næstliðins árs og síðan fimm fyrstu tímabil fjárlagaársins, auk innheimtueftirstöðva frá fyrri tímabilum. Af þessu leiðir að breytingar a innflutningi viðskiptaveltu innan lands, innskatti eða endurgreiðslum á 6. tímabili næstliðins árs koma fram í tekjum ríkissjóðs árið eftir. Framan af árinu 1991 jókst innflutningur umfram innlenda viðskiptaveltu og sömuleiðis innskatturinn þó að úr þessu hafi dregið síðar á árinu. Ætla má að tekjuskilin hafi orðið nokkru lægri 1991 af þeim sökum en áætlanir gerðu ráð fyrir. Einnig reyndist innskattur fiskverkenda, sláturleyfishafa og bænda hærri en áætlað hafði verið á árinu 1991 sem væntanlga skilar sér þó í hærri útskatti 1992, þ.e. á yfirstandandi ári. Þetta eru m.a. skýring á minni skilum á síðustu skatttímabilum ársins 1991. Í öðru lagi virðist sem eftirstöðvar álagðs virðisaukaskatts hækki milli ára. Í lok 1.--4. tímabils 1991 voru eftirstöðvar til innheimtu af veltu án innflutnings um 250--300 millj. kr. hærri en árið áður. Vaxandi eftirstöðvar gætu bent til að innheimta hafi verið tregari m.a. vegna lakari afkomu fyrirtækja. Athugun gefur vísbendingu um að skil í ríkissjóð kunni að hafa slaknað um 1--2%. --- Ég vek athygli á því að 1--2% í virðisaukaskatti eru háar upphæðir. Virðisaukaskatturinn skilar um 40% af tekjum ríkissjóðs eða 40 milljörðum um það bil þannig að 1% er hvorki meira né minna en 400 millj. kr., 2% liðlega 800 millj. --- Áætlanir skattstjóra á fyrirtæki sem ekki skila skýrslum eru þó ávallt nokkrar. Nokkur hluti þeirra áætlana gengur alla jafna til baka innan fárra vikna frá gjalddaga. Því skal alveg ósagt látið hvort umrædd álagning skilar sér í endanlegri innheimtu á árinu 1992. Hér getur verið um tímatöf að ræða en ekki að álagningin sé glötuð. Í þriðja og síðasta lagi reyndust endurgreiðslur virðisaukaskatts af matvöru, íbúðarhúsnæði og til sveitarfélaga mun hærri 1991 en 1990. Að hluta til skýrist hækkunin af því að á árinu 1990 komu eingöngu fimm skatttímabil til útborgunar en sex á árinu 1991. Að auki má geta þess að kröfur um endurgreiðslur voru óvenjuháar á 6. tímabili 1990, einkum vegna viðhalds húsa en sú fjárhæð kom til útgreiðslu í janúar og febrúar á sl. ári. Þessar endurgreiðslur hækkuðu umfram það sem gert hafði verið ráð fyrir. Ég hef hér, virðulegur forseti, vegna þess að allir hv. ræðumenn sem tóku til máls viku að þessu máli, gert því ítarleg skil. Ég tek það fram að þessi texti sem ég las hérna er unninn vegna svars við fsp. hv. þm. Margrétar Frímannsdóttur og ég á von á því að svarinu verði dreift til þingmanna á morgun og getur þá hv. nefnd haft skrifaðan texta hjá sér því að ég lái engum sem situr undir þessum lestri þótt hann skilji ekki nema lítið brot af því sem upp er lesið. Ég skal viðurkenna að það hefur tekið okkur meira að segja nokkurn tíma að átta okkur til fullnustu á þessu nýja kerfi sem er æðiflókið þegar menn kafa ofan í það með þessum hætti sem hér er gert þannig að ef einhver hefur ekki skilið hvert einasta orð sem sagt var, þá var það ekki vegna þess að eitthvað sé að honum heldur er hitt að þetta er flóknara en það virðist í fljótu bragði. Virðulegi forseti. Ég tel mig þá hafa svarað nokkuð ítarlega þeim fyrirspurnum sem til mín hefur verið beint og vænti þess að senn komi að því að þetta mál fái að ganga til 2. umr. og hv. nefndar.

Hæstv. forseti. Aðeins örfá orð til upplýsingar fyrir hæstv. ráðherra. Hann sagði hér áðan að breyting hefði verið gerð á lögum um málefni aldraðra í þá veru að leyfilegt væri að taka fé úr Framkvæmdasjóði aldraðra til reksturs. Þetta er að því leyti rétt að það var gerð breyting á lögunum um málefni aldraðra 26. febr. 1991, en sú breyting sem hæstv. ráðherra vitnar í hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta, en þar er talað um hvert sé hlutverk Framkvæmdasjóðs aldraðra: ,,4. Að veita tímabundið rekstrarfé til stofnana fyrir aldraða sem breyta eða hefja starfsemi eftir að fjárlagaár hefst.`` Þessi breyting var gerð til þess að tryggja fé stofnun fyrir aldraða sem risin væri en hæfi síðan rekstur á einhverju ótilgreindu tímabili á fjárlagaárinu þannig að stofnunin þyrfti ekki að standa auð. En ég vil vekja athygli á því að St. Jósefsspítali á Landakoti er ekki stofnun fyrir aldraða. Þar eru fjölmargar aðrar deildir og önnur starfsemi þannig að þetta getur í engu tilviki átt við um það sem hér er farið fram á af hálfu hæstv. heilbrrh., enda man ég mætavel hvernig þessi breyting var hugsuð. Og síðan er nú ekki nóg með það að beðið sé um 35 millj. kr. í rekstur til Landakots heldur einnig til framkvæmda 15 millj. en það er sjálfsagt samkvæmt þeirri breytingu að veita styrki, en það er liður 2 í sömu umræddri grein, til ,,að veita styrki til breytinga, endurbóta og viðhalds á stofnunum aldraðra sem eru í rekstri við gildistöku þessara laga``. Þetta á jafnlítið við Landakot og það sem ég rakti hér varðandi rekstrarhliðina. Hér er því ekki verið að fara að neinum lögum heldur er verið að leita að fé þegar í það óefni er komið að það verður að bjarga rekstri sjúkrahúsanna í Reykjavík svo að starfsemi heilu deildanna leggist ekki með öllu af. Þetta vildi ég nú segja hv. þingheimi og það liggur við að við stjórnarandstæðingar ávörpum ekki aðeins hæstv. forseta heldur hv. útvörð Sjálfstfl. á Alþingi, hv. 4. þm. Reykv., sem virðist vera eini þingmaðurinn sem hefur nokkurn áhuga á fjáraukalögum hæstv. fjmrh. og þykir mér nú ráðherrann ekki eiga sér marga aðdáendur í þeim flokki. 
             Aðeins að lokum svo ítrekað sé að reynt sé að halda sig við raunhæfa fjárlagagerð. Það er t.d. beðið um 16 millj. fyrir hið háa Alþingi. Á sama tíma er hinu háa Alþingi gert að skera niður þannig að hv. þm. hafa nú fengið bréf þar sem þeim er hótað verri þjónustu, lokun símakerfis og öðru slíku, sem er sennilega óheyrt í nokkru þjóðþingi, en þetta er gert í nafni sparnaðar. Ég hygg að þrátt fyrir þennan sparnað gæti svo farið að hið háa Alþingi yrði að biðja um fé á fjáraukalögum sem kunna að koma fram árið 1992 en þetta er auðvitað út í hött og með öllu fráleitt að framkvæmdarvaldið sé að skipa Alþingi fyrir um sparnað. Hið háa Alþingi veit sjálft hvers það þarf með. Ef það hefur ekki vitsmuni til að fara með fé eins og sæmir þeirri stofnun, þá hefur það ekki hæfileika til þess að gera það sem það á að gera. Ég vil nota þetta tækifæri til þess að mótmæla því að verið sé að skipa forsætisnefnd hins háa Alþingis að skera niður í starfsemi þingsins. Ég held að þess gerist ekki nokkur þörf. Hún er algjörlega í lágmarki.

Virðulegi forseti. Vegna orða síðasta hv. ræðumanns vil ég enn ítreka að þau atriði sem hún nefnir hér til sögunnar fjalla um fjárlög á yfirstandandi ári en við erum hér að ræða um fjáraukalög vegna síðasta árs og þess vegna vil ég enn ítreka að sú vinna sem nú fer fram í hv. fjárln. og snýr að ráðstöfun fjár sem reyndar skv. lið 6.2.2 í 6. gr. fjárlaga en ekki 6.5.0 eins og ég hafði nú einhverjar hugmyndir um, trufli ekki störf nefndarinnar um fjáraukalögin. Ég tel eðlilegt að nefndin fái upplýsingar hjá hæstv. heilbr.- og trmrh. um þau mál sem hér hefur verið fjallað um. Ég tel að hann hafi farið að lögum. Það kann að vera um það ágreiningur og þá er eðlilegt að nefndin fjalli um það. Varðandi bréf til alþingismanna vil ég nota tækifærið til þess að þakka forráðamönnum Alþingis fyrir að senda okkur þingmönnum slíkt bréf sem ég tel vera til mikillar fyrirmyndar og gæti verið fyrirmynd fyrir aðrar stofnanir. Varðandi niðurskurðinn býst ég við að þeir sem lögðu hann til hafi haft það í huga að á sl. ári var kosið og þinghald óvenjudýrt. Við gerum ráð fyrir því að þinghaldið í ár verði ekki eins kostnaðarsamt og var í fyrra en auðvitað kann það að koma upp og ef það kemur í ljós að þinghald verður með öðrum hætti en venja er á þessu ári, þá ber auðvitað að taka tillit til þess og ég er viss um að þingmenn munu þá sjá til þess í fjáraukalögum að nýjar tillögur um kostnaðinn verði samþykktar.

Virðulegur forseti. Ég flyt hér till. til þál. sem er 201. mál þessa þings og er á þskj. 224, um aukatekjur ríkissjóðs og gjaldtöku ríkistofnana. Tillgr. hljóðar svo: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta fara fram endurskoðun á aukatekjum ríkissjóðs og gjaldtöku ríkisstofnana. Markmið endurskoðunarinnar verði að gera skýran greinarmun á skattheimtu og gjaldtöku fyrir veitta þjónustu sem hið opinbera ákveður að innheimta. Skal við það miðað að þjónustugjöld, sem eru innheimt vegna tiltekinnar þjónustu, skuli vera metin sem hlutdeild í þeim kostnaði sem af þjónustunni hlýst eða hluti þess kostnaðar, en aldrei hærri. Ákveði hið opinbera að skattleggja tiltekna þjónustu skal koma skýrt fram við innheimtu hve hár skatturinn er, við hvaða stjórnvaldsákvarðanir er stuðst og hvernig útreikningi er háttað.`` Greinargerðin með þáltill. er svohljóðandi: ,,Margvísleg gjaldtaka er viðhöfð í stofnunum ríkisins, t.d. fyrir vottorð, leyfi, skírteini, þinglýsingar og stimpilgjöld, svo og þjónustugjöld stofnana af ýmsu tagi. Mjög mikilvægt er að opinberir aðilar innheimti aldrei óeðlilega há gjöld fyrir veitta þjónustu. Gjöld, sem innheimt eru vegna tiltekinnar þjónustu, skulu þess vegna vera metin sem hlutdeild í henni eða hluti þess kostnaðar, en aldrei hærri. Ýmis gjöld, sem hér er vísað til, eru það há að þau geta ekki verið eðlilegt endurgjald fyrir þjónustu og verður því að líta svo á að um skattlagningu sé að ræða. Full ástæða er til að meta að nýju hvort eðlilegt sé að ríkið noti sér ýmis þessara gjalda til sérstakrar tekjuöflunar. Það að taka háar fjárhæðir í ríkissjóð í stimpilgjöld eða fyrir skírteini, leyfi eða þjónustu án tillits til efnahags eða ástæðna þeirra er í hlut eiga er brot á þeim réttlætisviðhorfum sem ríkja skulu við ákvörðun skattstofns. Það kemur mörgum undarlega fyrir sjónir að hið opinbera skuli á tíðum innheimta gjöld af ýmsu tagi sem augljóslega eru óeðlilega há miðað við þá þjónustu sem veitt er. Þegar aftur á móti kemur að samningum um kaup og kjör eða önnur viðskipti milli almennra borgara landsins þykir sú regla sjálfsögð að full þjónusta sé veitt fyrir endurgjaldið og full rök séu færð fyrir þeim kröfum sem gerðar eru. Þá er einnig í ljósi þeirrar stefnu núverandi stjórnvalda að innheimta þjónustugjöld af ýmsu tagi í miklu meira mæli en áður ástæða til að gera aðgengilegar upplýsingar um hve stóran hlut menn greiða í þeirri þjónustu sem veitt er af hinu opinbera í hverju einstöku tilviki. Almenn viðhorf til viðskipta milli aðila og nauðsyn á rökstuddri réttlætingu á gerðum hins opinbera kallar á aðgerðir í þessu efni.`` Ástæðurnar fyrir því að ég flyt þessa þáltill. eru þær að það er í gangi innheimta á vegum ríkisins, alls kyns gjöld eins og ég var að lýsa hérna áðan, sem er ekki í samræmi við þá þjónustu sem veitt er. Ég tel að hið opinbera eigi ævinlega að vera til fyrirmyndar í viðskiptum. Þess vegna er mjög mikilvægt að viðskiptavinir þess viti hvað þjónustan kostar og geti treyst því að aldrei sé verið að innheimta hærra endurgjald en kostnaðurinn gefur tilefni til. Ég ætla að taka hér fáein dæmi til þess að styðja mál mitt sem ég hef tekið af handahófi. Fyrstu dæmin eru úr lögunum um aukatekjur ríkissjóðs sem voru samþykkt á þessum vetri. Þar eru mismunandi há gjöld fyrir mismunandi leyfi og atvinnuréttindi. Við getum t.d. velt fyrir okkur hver er munurinn á þjónustu ríkisins þegar það veitir leyfi til málflutnings fyrir Hæstarétti og leyfi til málflutnings fyrir héraðsdómi. Málflutningsleyfi fyrir Hæstarétti kostar 75 þús. kr. en leyfi til málflutnings fyrir héraðsdómi kostar 50 þús. Löggilding manns sem dómtúlkur t.d. kostar 25 þús. Meistarabréf kostar 25 þús. en sveinsbréf kostar 5 þús. Hver er munurinn á þjónustu ríkisins í sambandi við þau réttindi sem þarna er verið að gefa leyfi fyrir? Ég tel að það þurfi að gera sömu kröfu til ríkisins og við gerum til almennings í landinu, til fyrirtækjanna. Ef við kaupum þjónustu af einhverju fyrirtæki, þá ætlumst við til þess að á reikningnum komi fram hvaða þjónusta er af hendi leyst og hvað hún kostar, sundurliðað. En það er hægt á vegum ríkisins að ákveða að innheimta gjöld og kalla það gjöld sem eru í engu samræmi við þá þjónustu sem veitt er. Ég er hér með eitt smádæmi í viðbót. Það er t.d. veitt sú þjónusta á fógetaskrifstofum úti um landið að gera tollskýrslur fyrir fólk. Það tekur 2--3 mínútur fyrir vanan mann að gera eina tollskýrslu. Skýrsla eins og þessi kostar 1.000 kr. Það er í engu samræmi við þá þjónustu sem veitt er. Þó tekur nú steininn úr í sambandi við stimpilgjöld sem fólk þarf að borga. Í lögunum um stimpilgjöld, sem eru frá 10. maí 1978, er gert ráð fyrir því að fólk sem þinglýsir skuldabréfum og tryggingabréfum borgi 15 kr. fyrir hvert byrjað þúsund að fjárhæð sem þinglýst er. Þetta þýðir að t.d. ungt fólk sem er að koma sér þaki yfir höfuðið er orðið skattstofn vegna þessara gjalda. Fólk sem þarf að þinglýsa lánum upp á 6 millj. kr. borgar t.d. 90 þús. kr. í skatt til ríkisins. Ég tel þetta alveg fráleitt og tel reyndar að ástæðan fyrir því að þetta varð til á sínum tíma hafi verið sú að menn hafi talið að það væri lán að fá lánaða peninga og þess vegna ættu menn að taka skatta af þeim sem fengju lánaða peninga með þessum hætti. En það er liðin tíð að menn borgi ekki til baka það sem þeir fá lánað. Nú eru vextir það háir að þeir aldeilis sjá nú til þess að fólk borgi til baka það sem það fær lánað. Félagssamningar t.d. félaga sem talað er um líka í þessum lögum, þar sem fólk er að stofna félög, t.d. til atvinnurekstrar, þá er ég ekki að tala um hlutafélög, heldur samninga félaga með ótakmarkaðri ábyrgð, skulu stimpla inn 2% af því sem í félagið er lagt. Ef menn eru sem sagt að stofna til atvinnurekstrar í félagsformi eru tekin 2% af framlögðu fé í ríkissjóð sem skattstofn á félagið sem ekki er farið að skila neinum arði og ég held að það væri rétt að menn veltu því fyrir sér hvort þetta sé eðlilegur skattstofn. Ég er fyrst og fremst að fara fram á það með þessari tillögu að menn yfirfari þessi mál með það fyrir augum að það verði gerður alveg skýr greinarmunur á sköttum og þjónustugjöldum. Það á að vera þannig í þjóðfélaginu að menn ræði og hafi stefnu í því hvernig eigi að leggja skattana á og þá sé það metið hvaða aðstæður eigi að vera fyrir hendi, hvernig fjárhagur er hjá fólki og annað því um líkt. En að lán sem þarf að þinglýsa eða eitthvað slíkt skuli verða skattstofn finnst mér fráleitt. Og mér finnst það líka fráleitt að ríkið notfæri sér það ef ákveðið er að það skuli þurfa leyfi til þess að gera einhverja ákveðna hluti, það sé líka notað til þess að innheimta skatta. Ég tel að það sé mikið atriði að menn geri þarna skýran greinarmun á og eins og ég var að segja áðan tel ég að þessi ríkisstjórn sem núna situr, sem hefur komið fram með miklu meira af þjónustugjöldum og hækkanir á þeim heldur en aðrar ríkisstjórnir, hljóti að vera mér sammála um að það sé mikið atriði að gerð sé nákvæmlega grein fyrir því hve stór hluti þjónustugjöldin séu af þeirri þjónustu sem veitt er því að ég veit það að í langflestum tilfellum er einungis verið að innheimta hluta af þjónustunni en fólk gerir sér almennt ekki grein fyrir því. Þess vegna eigi að koma fram á reikningi sem lagður er fram þegar þjónustugjöld eru innheimt mat á því hve stór hluti af þjónustunni greiddur er. Ég tel að ríkið eigi eins og ég sagði áðan að vera til fyrirmyndar í viðskiptum og það eigi þess vegna að hlíta sömu reglum og gilda í þjóðfélaginu almennt um viðskipti og það eigi að ganga þar á undan og vera til fyrirmyndar eins og mögulegt er á þessu sviði. Ég vonast til þess að tekið verði jákvætt á þessu máli hjá ríkisstjórninni. Ég ætla að nefna eitt dæmi til viðbótar, ég gleymdi því áðan. Það er Bifreiðaskoðun Íslands en gjaldskrá þess fyrirtækis er staðfest af dómsmrh. Það kom fram í fréttum í vetur að merki á bílana, þ.e. númeraspjöldin, eru framleidd á Litla-Hrauni. Það kostar einhver hundruð króna að framleiða hvert merki en þegar búið er að selja merkin þeim sem þurfa þau á bílana sína, þá kosta þau 5--6 þús. kr. stykkið. Þetta er dæmi um óeðlilega viðskiptahætti sem ríkið tekur ábyrgð á með því að staðfesta gjaldskrá. Mér finnst að svona hlutir eigi ekki að koma fyrir og þarna þurfi menn að gá að sér. Þetta snýst fyrst og fremst um siðsemi í viðskiptum og það hlutverk ríkisins að vera til fyrirmyndar. Ég óska eftir því að þessu máli verði vísað til síðari umr. og efh.- og viðskn.

Virðulegi forseti. Ég vil segja örfá orð um þessa till. til þál. og fagna því satt að segja að till. skuli koma fram því að hún vekur okkur aftur til umhugsunar um þessi mikilvægu mál. Það má kannski segja að það séu tvær meginstefnur í gangi. Annars vegar er gjaldastefnan og hins vegar skattastefnan. Við gætum út af fyrir sig hugsað okkur það, og þá er ég að tala um þjónustugjöld að sjálfsögðu, að ríkið eins og aðrir tæki gjöld fyrir alla starfsemi sína og fengi þannig þá til að greiða sem njóta þjónustunnar hverju sinni. Þetta má hugsa á mjög mörgum sviðum og hefur verið gert í vaxandi mæli annars staðar á Norðurlöndum. Við höfum hér á landi tekið fyrstu skrefin í þessa átt, til að mynda með því að leggja meiri áherslu á þjónustugjöld heldur en skattahækkanir og um það er auðvitað frægust umræðan frá því í vetur. Hin stefnan er að leggja á skatta og láta fólk greiða án tillits til þess hvort það nýtur opinberrar þjónustu eða ekki. Munurinn er kannski ekki alltaf skýr og kannski sjaldnast skýr. Til að við glöggvum okkur betur á þessu þá hugsa ég að það megi segja að þegar menn greiða skatta, þá eru lagðir skattar á viðskipti, á tekjur, á eignir og síðan eru fjármunirnir notaðir til þarfa þjóðfélagsins algjörlega burt séð frá því hver greiddi skattana eða af hverju skattarnir voru greiddir. Hins vegar höfum við þjónustugjöldin, þar sem sá sem fær þjónustuna greiðir gjöldin að fullu eða að hluta. Þessar tvær stefnur sem oft geta farið saman kunna líka stundum að stangast á. Ég er hlynntur því að slík umræða fari hér fram og tel að við höfum gengið of langt í skattheimtu en of stutt í gjaldtöku. Það má kannski nefna tvö dæmi sem komu fram hjá hv. þm. til þess að skýra hlutina. Annars vegar eru stimpilgjöldin. Stimpilgjöld eru ekki þjónustugjöld fyrir þá þjónustu að stimpla bréf. Það er misskilningur. Stimpilgjöld eru hreinn skattur, skattur á þessi umsvif og hafa ekkert með það að gera hvað það kostar að stimpla skjölin, enda sjá menn að það er ekkert erfiðara að stimpla skjal sem er upp á 60 milljarða og hitt sem er upp á 20 kr. Hér er því um að ræða hreinan skatt, að sjálfsögðu, og hann er umdeildur, undir það skal ég taka. Dæmi um gjaldtöku er hins vegar það að ef opinber aðili fyllir út tollskýrslu eða skattskýrslu og tekur fyrir það gjald, þá á það gjald auðvitað nokkurn veginn að svara til kostnaðarins. Menn mega þó ekki gleyma því að það er enginn skyldugur til þess að láta opinbera stofnun gera þetta, menn geta auðvitað gert þetta sjálfir eða fengið hvern sem er til að gera þetta fyrir sig. Að því leytinu til er hérna um talsvert frjálsræði að tefla. Við höfum stundum dæmi um það hve erfitt það er að líkja eftir gjöldunum og gott dæmi um það er nýlegt gjald sem tekið er til hafrannsókna hér á landi upp á 525 millj. á þessu ári. Hafrannsóknastofnunin er rannsóknastofnun atvinnulífsins og rannsakar hafið með tilliti til fiskigengdar og fiskveiða Íslendinga. Það er mjög erfitt að koma því fyrir í kerfinu að hver bátur greiði eftir notum á þjónustu stofnunarinnar og sumir halda því fram, með réttu eða að nokkru leyti, að þetta sé jafnvel eins konar allsherjarlögreglustofnun ríkisins til þess að fylgjast með að ekki sé gengið of mikið á stofnana. En að verulegu leyti er þó um þjónustu við atvinnugreinina að ræða rétt eins og þegar Iðntæknistofnun Íslands þjónustar atvinnulífið. Og það er ekkert óeðliegt að atvinnulífið eða fyrirtækin í landinu greiði að hluta til og jafnvel alveg fyrir þá þjónustu sem hið opinbera lætur í té. Það er vissulega sanngjarnt eins og það er sanngjarnt að einstaklingar greiða fyrir þá þjónustu sem þeir fá til þess að hægt sé að halda úti þeirri þjónustu sem þeir þurfa á að halda sem minnst mega sín í þjóðfélaginu. Stundum er kostnaðarvitundin ekki alveg í lagi. Ég minnist þess --- það er nú broslegt, það vita margir að ég spila stundum fótbolta í hádeginu og tvívegis hefur það komið fyrir að ég hafi handarbrotið mig í fótbolta. Það mun ekki gerast oft, menn fótbrotna miklu frekar en handarbrotna, en þetta hefur gerst tvívegis. Í annað skiptið fór ég á Slysadeildina og þurfti að taka af mér röntgenmynd og ég spurði þann sem tók myndina: Hvað kostar þetta? Ég man ekki hvert svarið var. Það var um 400 kr. eða eitthvað svoleiðis. Já, sagði ég, ég veit það, ég borga 400. Ég var ekki að spyrja um það, ég var að spyrja um hvað þetta kostaði. Þetta var nú stúlka sem þarna átti í hlut og hún horfði á mig eins og ég hefði dottið á höfuðið en ekki á höndina því að ég hlyti að vita það að ég ætti að borga 450 kr. --- ég held að það hafi verið 450 kr. þá, en ríkisstjórnin er búin að hækka þetta allverulega síðan. Eftir nokkra mæðu komst ég þó að því að kostnaðurinn var líklega 10--20 falt meiri, mig minnir að hún hafi sagt 15 þús. kr. og hafði þá leitað upplýsinga og þá sagði ég: Þetta er einmitt munurinn á því sem þetta kostar og hinu sem ég borga. Og þetta verðum við, bæði ég og þú, að hafa á hreinu. Þetta skýrir kannski nokkuð hvað stundum er nauðsynlegt að fólk hafi kostnaðarvitund, bæði ég og sá sem þarna átti í hlut til þess að við förum vel með þau verðmæti sem við höfum milli handanna og það er kannski ein tegund af hugmyndafræðinni sem á bak við þetta liggur. Loks vil ég nefna það dæmi sem hv. þm. nefndi sérstaklega sem voru hæstaréttarlögmannsréttindin og héraðsdómslögmannsréttindi. Þetta er nefnilega nýlegt dæmi. Síðasti fjmrh., hv. 8. þm. Reykn., lagði nefnilega gjöld eftir efnum og ástæðum á ýmsa hvað þetta snertir án þess, takið eftir því, án þess að lagaheimildin væri skýr og þess vegna hefur umboðsmaður Alþingis gert athugasemd við þetta. Núv. ríkisstjórn festi þetta hins vegar í lög þannig að nú hefur þetta lagagildi og það má leggja skattinn á samkvæmt lögum þannig að ekki er lengur spurt um það hvort hér sé skattur eða gjöld fyrir veitta þjónustu. Við vitum hins vegar og það hefur komið fram í vörn fjmrn. að ef við ætlum að þráast við að borga til baka þessa fjármuni til þess tíma sem við settum lögin þá verðum við að geta sýnt fram á að þjónustan hafi kostað eitthvað og við höfum lauslega slegið á að héraðsdómslögmannsréttindin kosti um 40 þús. en hæstaréttarlögmanns nánast ekki neitt. Þannig verður að líta á þessi gjöld sem skattheimtu frekar en annað, skattheimtu sem var sett á sínum tíma á þá aðila sem vildu fá að kalla sig sérstökum starfsheitum eða fá starfsréttindi viðurkennd. Þetta nefni ég hér, hv. þm., vegna þess að mér fannst nokkuð bitið nærri greninu þegar minnst var á þessi gjöld, þ.e. um aukatekjur ríkissjóðs. En að allra síðustu, virðulegi forseti, 

Hæstv. forseti. Það var fróðlegt að heyra skilgreiningar hæstv. fjmrh. á sköttum og gjöldum en þá rifjaðist upp fyrir mér breyting sem var gerð í vetur á gjöldum vegna ökuprófa þar sem í skýringum fjárlagafrv. fyrir árið 1992 var sagt að það ætti að hækka gjöld fyrir ökupróf til þess að standa í vaxandi mæli undir kostnaði Umferðarráðs, þannig að það væri aðeins hluti af prófgjaldinu sem rynni til ríkisins vegna kostnaðar ríkisins af próftökunni en hluti skyldi renna til þess að greiða hina almennu starfsemi Umferðarráðs sem greidd hefur verið úr ríkissjóði. Ég áttaði mig ekki almennilega á því hvort þessi nýja stefna hæstv. fjmrh. í verki fellur undir þessa skilgreiningu sem hann var að gefa okkur hér áðan þó að sjálfsagt sé rétt að það sé ótvíræð lagaheimild til þess að gera þetta. En þá virðist mér að þetta stangist á við þá skilgreiningu sem hæstv. fjmrh. var að gefa um að ríkisstjórnin vildi láta þá sem njóta þjónustu greiða fyrir hana. Ég held að það geti ekki verið í þessu tilviki því að það er að sjálfsögðu aðeins örlítið brot af þjónustu Umferðarráðs sem ætti að falla í hlut þeirra 17 ára unglinga sem taka prófið.

Virðulegur forseti. Ég þakka undirtektir þeirra sem töluðu hér á undan. Ég tel að það þurfi að setja af stað athugun á þessum málum eins og ég sagði áðan og mér finnst að það ætti að vera hlutverk þeirrar ríkisstjórnar sem nú situr sem hefur lagt áherslu á þessi þjónustugjöld. Ég er ekki sammála henni um að leggja ríka áherslu á þjónustugjöldin með sama hætti og hún gerir en ég tel að það sé hennar hlutverk vegna þessarar áherslu að endurskoða þessa hluti sem hér er verið að tala um. Mér finnst að það megi kannski segja, eins og hæstv. fjmrh. benti á hér áðan, í sambandi við tollskýrsluna sem ég nefndi, að menn þurfi ekki að notfæra sér þá þjónustu vegna þess að það er hægt að fá hana annars staðar. Það er ekki málið, heldur hitt að ef ríkið býður upp á einhverja þjónustu þá á hún að vera verðlögð með eðlilegum hætti. Þá á ekki að innheimta hærra gjald en það kostar sem gert er og menn verða að kalla hlutina réttum nöfnum. Ég er sannarlega sammála hæstv. fjmrh. um það að stimpilgjöldin eru auðvitað skattur og verða ekki kölluð annað en skattur. En við ættum þá að geta orðið sammála um að það sé skattur sem menn hljóti að verða að endurskoða vegna þess að skattstofninn er óeðlilegur. Við þurfum að gera meiri kröfur til þeirrar siðfræði sem er á bak við ákvörðun um það að menn skuli borga skatta, heldur en gert er í dag. Það er alveg fráleitt að skuldugt fólk sem þarf að þinglýsa lánum, eða ungt fólk sem er að koma þaki yfir höfuðið á sér verði út á það að skattstofni, eins og ég var að segja hér áðan. Þess vegna þarf auðvitað að endurskoða þessa hluti. Hæstv. fjmrh. spurði hvað röntgenmyndin kostaði þegar hann handarbraut sig. Það er einmitt það sem ég var að segja hér áðan að þurfi að gerast, að þegar menn fá reikning frá heilsugæslustöð eða öðrum fyrirtækjum ríkisins þá sé gerð nákvæmlega grein fyrir því á þeim reikningi hvað verið er að borga. Hvað það er stór hluti af kostnaðinum sem menn borga þannig að fólk viti hvað það er að borga. Ég er mjög sammála því að þannig verður það auðvitað að vera. En það þýðir ekki að ég sé sammála hæstv. ríkisstjórn um að það eigi að leggja áherslu á að innheimta sem allra mest af þjónustugjöldum. Hæstv. ráðherra nefndi hér áðan afrek forvera síns að leggja á eftir efnum og ástæðum, eins og hann kallaði, og sem hefði af umboðsmanni Alþingis verið bannfært. Það er rétt að þarna voru menn við sama heygarðshornið að líta þannig á að það væri hægt að leggja gjöld á menn án þess að á bak við það væri eitthvert mat á því hvort um væri að ræða skattstofn eða ekki. Öllu ruglað saman, þjónustugjöldum og sköttum. Í raun og veru eru skattar kallaðir gjöld. Þessu þurfa menn að breyta, menn þurfa að gefa sér tíma til þess að fara í gegnum þessi mál með það fyrir augum að ríkið bjóði ekki upp á þessi vinnubrögð. Almenningur í landinu verður fyrir þessu. Ég hef hitt marga sem eru ævareiðir yfir því að hafa þurft að borga reikninga sem þeim finnst ósanngjarnir. Menn eru að borga háa reikninga fyrir einhvern bíl sem þeir eiga, t.d. þungaskatt af bíl sem aldrei fer á götuna, menn eru reiðir vegna þess að þeir fá enga þjónustu fyrir það sem þeir eru að borga. Það er hægt að nefna fjölmörg önnur dæmi um gjöld sem ekki er veitt þjónusta fyrir. Ég vona það, sérstaklega vegna þeirra undirtekta sem hæstv. fjmrh. kom með hér áðan við þessari till., að hann vindi sér í það að endurskoða þessa hluti með það fyrir augum að þetta kerfi verði sanngjarnt og að menn fái þá þjónustu sem innheimt er gjald fyrir og það verði þá kallað réttu nafni, það verði kallað skattar þegar um er að ræða skatta og að menn leggi það á sig í hvert skipti sem nýir skattar eru teknir upp að ræða alvarlega um skattstofninn, að hann sé eðlilega valinn, það verði ekki tilefni til innheimtu skatts þó að menn þurfi að leita á náðir ríkisins til að fá einhvers konar lítilvæga þjónustu.

Herra forseti. Ég flyt á þskj. 473 ásamt átta öðrum þingmönnum Alþb., þ.e. þingflokkurinn í heild flytur þessa tillögu um skattlagningu fjármagnstekna. Tillagan er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að leggja fram frumvarp um skattlagningu fjármagnstekna eigi síðar en 15. apríl nk. Stefnt skal að því að skattur sé lagður á greidda raunvexti innan ramma núverandi tekjuskatts- og eignarskattslaga en þó ekki á vexti sem féllu til áður en skattskylda kom á. Minni háttar raunvaxtatekjur hjá hverjum einstaklingi, þ.e. tekjur sem eru innan vissra hóflegra marka, skulu þó ekki skattlagðar.`` Svokallaðar fjármagnstekjur eru annars vegar arður af hlutafjáreign, söluhagnaður hlutabréfa og leigutekjur, og allt er þetta nú skattlagt í dag að mestu leyti, en hins vegar vaxtatekjur, þar með talin afföll. Í íslenskum skattalögum er almenna reglan sú að tekjur af hlutafé og leigu eru skattskyldar með örfáum undantekningum en vaxtatekjur eru svo til allar skattfrjálsar. Í áfangaskýrslu nefndar um samræmda skattlagningu eigna og eignatekna sem dreift hefur verið hér á Alþingi að frumkvæði hæstv. fjmrh. kemur fram í töflu 5 hvernig þessum málum er háttað í 24 ríkjum OECD. Og það er skemmst frá því að segja að í 23 þessara ríkja eru vextir skattlagðir allt frá 10% og upp í 60%, en í einu þessara ríkja, okkar landi, Íslandi, er ekki um neinn skatt að ræða. Þetta er að sjálfsögðu fráleitt með öllu og hlýtur að verða leiðrétt. Það er rétt að vekja á því athygli að hér er ekki um neinar smáupphæðir að ræða. Í þessari skýrslu sem ég hef nefnt kemur fram m.a. í töflu 4 hvað hér er um miklar fjárhæðir að tefla, en þar er gerð grein fyrir peningalegum eignum og eignatekjum í milljörðum króna talið. Þar kemur fram m.a. að ef litið er á áætlaða eign heimila í árslok 1990 af innstæðum, bankabréfum, hlutdeildarskírteinum verðbréfasjóða, spariskírteinum og öðrum verðbréfum t.d. húsbréfum, þá var þessi eign samtals 146 milljarðar kr. Stærsta upphæðin var í bönkunum, 88 milljarðar, í verðbréfasjóðunum voru rúmir 15 milljarðar, spariskírteinin námu rúmum 18 milljörðum og banka- og veðdeildarbréfin voru 13 milljarðar kr. Ef reynt er að áætla vaxtatekjur út frá þessum upphæðum er talið að þær gætu hafa numið um 12,5 milljörðum kr. á aðeins einu ári, árinu 1990. Ef öll þessi upphæð væri skattlögð án undantekninga og allt væri þetta í hæsta skattþrepi mundi heildarskattfjárhæðin nema um 5 milljörðum kr. en auðvitað er þessu ekki þannig varið. Í fyrsta lagi mundi töluvert af þessari upphæð lenda innan marka persónuafsláttar og ekki lenda í hæsta skattþrepi. Í öðru lagi hefur verið talað um það að þegar útgefnir flokkar spariskírteina verði ekki skattlagðir vegna þess að vilyrði hafi verið gefin um það þegar skírteinin voru seld að þau yrðu ekki skattlögð og auk þess má gera ráð fyrir því að einhver hluti vaxtatekna hjá hverjum einstaklingi yrði ekki skattlagður, minni háttar raunvaxtatekjur, eins og reyndar við alþýðubandalagsmenn gerum að okkar tillögu í þáltill. sem ég er nú að mæla fyrir og kemur líka fram í áfangaskýrslunni frá nefndinni sem hefur verið að undirbúa þetta mál af hálfu ríkisstjórnarinnar. Þegar allt þetta hefur verið tekið til hliðsjónar þá skerðist skattstofninn að sjálfsögðu mjög verulega og má telja þá raunhæft að skatttekjur gætu numið 1,7--2 milljörðum kr. á ársgrundvelli. Nú kunna menn að spyrja sig þeirrar ágætu spurningar hvers vegna fjármagnsskattur hafi ekki fyrr verið á lagður og af hverju árin hafi liðið án þess að til þessa skattstofns væri gripið. Þá er sjálfsagt að minna menn á að lengst af í hagsögu Íslendinga voru vextir neikvæðir og undir þeim kringumstæðum var auðvitað hvorki raunhæft né þarflegt að skattleggja vaxtatekjur. Við erum auðvitað fyrst og fremst að tala um það að skattleggja raunvexti, þ.e. vexti umfram verðbólgu og þeir hafa í raun og veru ekki verið til staðar að neinu marki í okkar hagkerfi fyrr en á seinasta áratug. Og reyndar var það svo fram eftir seinasta áratug að raunvextir voru aðeins 3--4% þrátt fyrir það að verðtrygging fjárskuldbindinga hefði verið tekin upp og því var eðlilegt að ekki væri mikil umræða um það að skattleggja vaxtatekjur vegna þess að menn voru þá fyrst og fremst að hugsa um það að efla innlenda sparifjármyndun og fannst kannski ekki að af svo miklu væri að taka. En um miðjan seinasta áratug þrefölduðust raunvextir á skömmum tíma og þá hlutu að sjálfsögðu kröfur um skattlagningu vaxtatekna að gerast töluvert háværari. Ég hygg að ég hafi flutt fyrstu tillögurnar hér á Alþingi um skattlagningu fjármagnstekna. Það var á árunum 1985--1987 að ég flutti þáltill. þar sem gerðar voru tillögur um ýmiss konar breytingar á skattkerfinu, en þær náðu ekki fram að ganga á þeim tíma. Fyrrv. fjmrh., Ólafur Ragnar Grímsson, hafði hins vegar mikið frumkvæði um þetta mál. Hann skipaði nefnd í janúar 1989 til að gera tillögur um skattlagningu fjármagnstekna og sú nefnd skilaði áfangaskýrslu í apríl 1989. Þar var gerð tillaga um að skattur yrði lagður á fjármagnstekjur um leið og skattur á atvinnutekjur, utan ramma laganna um tekjuskatt og eignarskatt. Það urðu miklar umræður um þessar tillögur á sínum tíma og þær voru harðlega gagnrýndar, bæði af hagsmunaaðilum og reyndar af stórum hluta stjórnarandstöðunnar á þeim tíma. Nefndin hélt áfram störfum og haustið 1990 kynnti þáv. fjmrh., Ólafur Ragnar Grímsson, tillögur um staðgreiðsluskatt á greidda vexti ársins 1991. Þetta voru bráðabirgðatillögur byggðar á starfi nefndarinnar sem ég gat um áðan og var litið svo á að framkvæmd þessara tillagna gæti orðið gagnlegur undirbúningur undir samræmda skattlagningu fjármagnstekna á síðara stigi. Það var samið stjfrv. um þetta efni, en það náði ekki fram að ganga vegna andstöðu ráðherra Alþfl. og var aldrei flutt hér á Alþingi. Nefndin hélt áfram störfum og lét semja á sínum vegum drög að frv. um breyting á lögum um tekjuskatt og eignarskatt og á lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda. Þessi drög að frv. hafa legið fyrir í fjmrn. síðan þetta var. Núverandi ríkisstjórn hefur sett sér það markmið að samræma skattlagningu fjármagns- og eignatekna. Það er nú bráðum liðið eitt ár síðan hún kom til starfa. Öll gögn um fyrirkomulag þessarar skattlagningar lágu í ráðuneytinu þegar núv. hæstv. fjmrh. kom í það ráðuneyti en enn hefur ekkert raunhæft gerst í þessu máli annað en það að vissulega hafa verið skrifaðar miklar skýrslur um málið og fjmrh. hefur boðað að hann muni flytja frv. um þetta efni. Það er að sjálfsögðu ágætt, en því miður sýnist manni að þeim mun lengur sem það dregst því minni séu líkurnar á því að slíkt frv. nái fram að ganga á þessum vetri. Mig langar að endingu til að leggja örfáar spurningar fyrir hæstv. ráðaherra: Í fyrsta lagi: Verður þetta frv., sem hann hefur gert að umtalsefni nokkrum sinnum, borið fram það snemma að tæknilega sé mögulegt að afgreiða það fyrir þinglok? Það er ekki nóg að fram komi frv. ef það kemur fram svo seint að ekki er hægt að afgreiða það. Ég spyr í öðru lagi: Hvað þarf að líða langur tími frá því að lögin eru samþykkt og þar til vaxtatekjur geta orðið skattskyldar? Er ekki ætlunin að lögfesta sjálfvirka upplýsingaskyldu lánastofnana til að auðvelda álagningu skattsins og hvað þarf þá að ætla lánastofnunum langan undirbúningstíma, t.d. varðandi tölvukerfi? Og hvað þurfa skattyfirvöld langan tíma til undirbúnings álagningu skattsins? Ég spyr að lokum: Er ekki ljóst að verði lögin ekki samþykkt í vor þá verður skattur ekki lagður á fyrr en í fyrsta lagi á árinu 1994 vegna tekna á árinu 1993? Ég tel að þetta mál hafi lent í allt of miklum drætti og að það sé mjög nauðsynlegt að fram komi hér í þinginu frv. um þetta efni frá ríkisstjórninni strax á næstu dögum. Því er þessi tillaga flutt. Hún miðar að því, eins og hér kemur fram, að mál þetta verði afgreitt fyrir 15. apríl nk. því ég hef það á tilfinningunni að dragi ríkisstjórnin mikið lengur að koma með þetta mál þá bendi flest til þess að hæstv. ráðherra sé að finna sér leið til að draga það á langinn þannig að komist verði hjá því að gera mikið meira en að tala um málið, komist verði hjá því að láta skattlagninguna koma til framkvæmda á þessu kjörtímabili. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til hv. efh.- og viðskn.

Herra forseti. Í stefnuskrá Kvennalistans frá árinu 1991, þ.e. stefnuskrá þeirri sem gerð var fyrir kosningarnar 1991, segir, með leyfi forseta: ,,Kvennalistinn vill að fjármagnstekjur verði skattlagðar eins og aðrar tekjur." Þar af leiðir að ég vil að sjálfsögðu lýsa yfir stuðningi við þessa þáltill. sem hér er fram komin. En það má nokkuð ljóst vera að þessi till., eins og ýmsar fleiri sem hér hafa verið lagðar fram í vetur, hefur hlotið þau örlög að komast ekki á dagskrá fyrr en allt of seint þannig að það er vandséð að þessu máli verði bjargað úr þessu. Í það minnsta skil ég þingsköpin þannig að það sé nú orðið um seinan fyrir ráðherrann að koma með lagafrv. og fá það samþykkt hér á þessu þingi  Ég hefði nú heldur viljað sjá þennan skatt notaðan sem jöfnunartæki --- að vísu er svo sem engin ástæða til þess að vera að eyrnamerkja þessar tekjur neitt sérstaklega, en hér er auðvitað fyrst og fremst um jöfnunartæki að ræða, það er mjög eðlilegt að skattleggja þessar tekjur. Við höfum dæmi um það í okkar þjóðfélagi að einstaklingar hafi gífurlegar fjármagnstekjur og mér er einmitt minnisstætt úr kosningabaráttunni að þar notuðum við kvennalistakonur eitt ákveðið dæmi um hjónakorn hér í bæ sem höfðu 14 milljónir í fjármagnstekjur á árinu 1990 og hefði nú ýmsum þótt gott að fá þann pening. Og eins er mér mjög minnisstætt dæmi sem var til umræðu í Tryggingastofnun ríkisins þar sem verið var að ræða um heimilisuppbót til mjög fullorðinnar konu, 92ja ára gamallar, sem átti rétt á heimilisuppbót --- en hún hafði haft 6 milljónir króna í fjármagnstekjur. Svona nokkuð á náttúrlega ekki að eiga sér stað. Að vísu er búið að breyta þessu núna í lögum. Það er búið að loka fyrir þetta. En ég ætla ekki að tala hér langt mál heldur fyrst og fremst að lýsa yfir stuðningi við þessa tillögu og þetta mál. Það hefur dregist allt of lengi að taka á þessu enda mikil tregða verið af hálfu ákveðinna afla hér á Alþingi sem oft fara nú í vörn fyrir hina ríku. 

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu till. til þál., sem ber þess nú merki að hún er nokkuð við aldur, því að hún er lögð fram áður en sú skýrsla sem vitnað hefur verið til var samin og lögð fram til alþingismanna. Það er rétt sem komið hefur fram hjá hv. flm. till. að nokkurt starf hafði farið fram á vegum fjmrn. í þessu máli hjá forvera mínum. En ég vil þó láta þess getið að margt var óunnið og nú fyrst þegar þessi áfangaskýrsla liggur fyrir má segja að kominn sé góður umræðugrundvöllur sem hægt er að byggja ákvarðanir á. Hv. þm. spurði mig nokkurra spurninga og skal ég reyna að veita svör við þeim. Hann spurði hvort frv. verði borið fram það snemma, og þá væntanlega stjfrv., að tæknilega sé mögulegt að afgreiða það fyrir þinglok. Það er alveg augljóst --- sem svar við þessari spurningu --- að frv. kemur ekki fram fyrir 15. apríl. Áfangaskýrslan er auðvitað álit nefndarinnar. Stjórnarflokkarnir hafa ekki endanlega komið sér niður á eina tillögu. Áfram er hins vegar stefnt að því að hægt sé að leggja fram frv. á yfirstandandi þingi. Ég get ekkert um það sagt á þessari stundu hvort það kemur það snemma fram að hægt verði að afgreiða málið og m.a.s. get ég ekki fullyrt að frv. komi fram á þinginu því það er ekki tilbúið. Ég vil þó geta þess að nefndin sem vann þessa skýrslu vinnur nú að gerð frv. á grundvelli skýrslunnar en það frv. hlýtur síðan að taka breytingum þegar stjórnarflokkarnir hafa fjallað um það. Að þessu verki vinna tveir menn af hálfu hvors stjórnarflokks og á þessari stundu er ekki hægt að segja meira um þessa spurningu. Önnur spurningin var hvað þyrfti að líða langur tími frá því að lögin yrðu samþykkt og þar til vaxtatekjur gætu orðið skattskyldar. Ég held að þessari spurningu sé nokkuð vandsvarað en sé miðað við hugmyndir sem koma fram í þessari skýrslu þurfa ekki að líða margir mánuðir, enda er þar gert ráð fyrir að skattar séu greiddir eftir á, ári eftir að skattskyldan tekur gildi, þ.e. sé miðað við það að skattskyldan taki gildi um leið og lögin verða virk þótt greiðslur komi ekki fram fyrr en ári síðar. Þá er spurt hvort ekki sé ætlunin að lögfesta sjálfvirka upplýsingaskyldu lánastofnana til að auðvelda álagningu skattsins og hvað þurfi þá að ætla lánastofnunum langan undirbúningstíma, t.d. varðandi tölvukerfi. Ég vil geta þess að í skýrslunni á bls. 6, 13. lið, er sagt frá því að lögfesting upplýsingaskyldunnar sé að mati nefndarinnar ófrávíkjanleg forsenda þess að skattlagning eignatekna sé framkvæmanleg í þeim dúr sem þar um getur. Mér er kunnugt um það að nefndin hefur hagað sínum störfum þannig að við það er miðað að innlánsstofnanir og aðrar lánastofnanir, verðbréfafyrirtæki og önnur fyrirtæki, sem þyrftu að gefa skattyfirvöldum upplýsingar, hafi yfir að ráða þeim tækjabúnaði sem þarf og við það er miðað að ekki þurfi að leggja í mikinn kostnað til þess að kalla fram þessar upplýsingar. Þess vegna ætti að vera hægt að gera slíkt með tiltölulega stuttum fyrirvara. Þó er ég sammála því sem fram hefur komið, að það liggur jafnvel meira á að lögfesta þetta eina atriði heldur en aðra þætti í þeirri löggjöf sem við þurfum á að halda því að það þarf að gefa þessum stofnunum nokkurn tíma til þess að undirbúa sig. Hvað þurfa skattyfirvöld langan tíma til að undirbúa álagningu skattsins? Ég tel að hann þurfi ekki að vera mjög langur og vil geta þess að ríkisskattstjóri var einn nefndarmanna þannig að skattkerfið hefur þegar fengið allar upplýsingar og fylgst mætavel með þessu máli og við það er miðað að hægt hefði verið að láta slík lög taka gildi strax um næstu áramót. Og þá er spurt hvort ekki sé ljóst, verði lögin ekki samþykkt í vor, að skattur verði ekki lagður á fyrr en á árinu 1994 vegna tekna á árinu 1993. Ég tel að jafnvel þótt lögin yrðu samþykkt í vor, sem ég skal nú ekki fullyrða að miklar líkur séu til, kannski minni frekar en meiri, þá er ljóst að ekki stóð til að taka inn tekjur af þessum skatti fyrr en á árinu 1994. Ég vil að lokum taka fram, virðulegi forseti, að hugmyndir sem koma fram í skýrslunni eru skoðanir nefndarinnar. Málið er ekki einfalt og ég vil sérstaklega taka fram að við verðum að gæta þess að ekki dragi úr sparnaði. Hann er okkur hér á landi ákaflega mikilvægur, ekki síst í ljósi þess að við eigum við mikla erfiðleika nú að etja og þurfum að fjármagna ekki eingöngu ríkissjóð heldur enn fremur flestalla starfsemi hér á landi með því fjármagni sem lagt er til hliðar, ekki síst því fjármagni sem einstaklingar leggja til hliðar í frjálsum sparnaði. Að allra síðustu vil ég geta þess að stjórnarflokkarnir fóru af stað með þessa vinnu með því hugarfari að um samræmingu væri að ræða milli eignarskatta og eignatekjuskatta og vil geta þess að eignarskattar hér á landi eru mjög háir miðað við eignarskatta annars staðar, enda verður að líta svo á að með eignarsköttum hafi menn fyrst og fremst verið að nálgast þá hugmynd að skattleggja hugsanlegar eða raunverulegar tekjur af eignum. En það sjá allir að það er meira í stíl við það skattkerfi sem við notumst við hér á landi. Að vísu er slíkur samanburður eins og allur samanburður dálítið erfiður vegna þess að það þarf að taka tillit til fríeigna eða frítekjumarks en ekki er nóg að bera saman skatthlutföllin. Ég vona, virðulegi forseti, að ég hafi svarað að einhverju leyti þeim fyrirspurnum sem til mín var beint. Mér þykir þessi till. vera ágæt og hún er nokkuð lík þeirri tillögu sem fram kemur frá nefndinni sem sent hefur frá sér áfangaskýrsluna.

Herra forseti. Ég vil þakka flm. þessarar till. fyrir að hreyfa þessu máli og lýsa því yfir að Framsfl. styður þá stefnu sem þar er sett fram. Ég vil einnig þakka hæstv. fjmrh. fyrir undirtektir og upplýsingar um það hvernig unnið er að þessu máli af núverandi hæstv. ríkisstjórn eða hæstv. fjmrh. Það er að sjálfsögðu ekki síður rétt að skattleggja nettótekjur af fjármagni heldur en vinnu og það virðist ekkert vera síður að opinbera fjármagnstekjur heldur en launatekjur, eins og nú er gert í skattskrám. En það er væntanlega gamall arfur að finnast það eitthvað rétthærra að gefa þær ekki upp frá þeim tíma þegar menn áttu ekki fúlgur inni í fjármálastofnunum heldur geymdu sparifé undir kodda sínum. Og sömuleiðis er það sjálfsagt arfur frá þeim tíma þegar vextir voru neikvæðir hvað menn voru seinir að átta sig á því eftir að vextir urðu jákvæðir að breyta skattalögum á þann veg að fjármagnstekjur skyldu skattlagðar eins og launatekjur. En hv. flm. gerði grein fyrir því af hverju hæstv. síðasta ríkisstjórn flutti ekki frv. um skattlagningu á fjármagnstekjur þó að það mál hefði þá verið undirbúið. En ég vil svo að lokum taka undir það sem hv. 18. þm. Reykv. sagði að það er að sjálfsögðu nauðsynlegt að skoða það frv. sem fram kemur frá hæstv. ríkisstjórn um hvernig það er útfært. Ég tel að það þurfi ekki endilega að lækka skatta á miklar eignir þó að þessi skattur sé tekinn upp þar sem áreiðanlega væri réttlátara að nota hann til einhverra þeirra hluta sem viðkvæmastir voru við síðustu fjárlagagerð heldur en að hverfa frá skattlagningu á eignum.

Virðulegi forseti. Hugmyndin að skattlagningu eignatekna hefur alllengi verið í deiglunni eins og kunnugt er og þarf í sjálfu sér ekki nokkurn að undra. Aðstæðurnar hafa verið þannig hér á landi, eins og fram kom í máli hv. 1. flm. þessarar þáltill., að auðvitað stóðu í sjálfu sér engin efni til þess að taka upp skattlagningu fjármagnstekna meðan raunvextir voru neikvæðir. Hitt kemur auðvitað líka til að þetta mál er afar flókið, það er afar viðkvæmt og það er þannig úr garði gert að til þess þarf að vanda mjög mikið svo að afleiðingarnar verði ekki hinar alvarlegustu. Þetta hygg ég að sé skýringin á því að hæstv. fráfarandi ríkisstjórn gat aldrei komið því í verk að hefja hér skattlagningu fjármagnstekna, þó að ætla hefði mátt að innan þeirrar ríkisstjórnar væru mjög miklir áhugamenn um slíka skattlagningu. A.m.k. töluðu menn á þann veg að það hefði mátt ætla að þar innan borðs störfuðu miklir áhugamenn um fjármagnstekjuskatt. Ég vil í þessu sambandi minna á það að sú skýrsla, sem hér var gerð að umtalsefni og kom fram að lokum frá ágætri nefnd sem fráfarandi ríkisstjórn skipaði til að vinna að undirbúningi þessa máls, leit ekki dagsins ljós í sinni endanlegu mynd fyrr en alllöngu eftir að fráfarandi ríkisstjórn hafði safnast til feðra sinna. Það var því fyrst í tíð núv. ríkisstjórnar að skýrsla nefndar fráfarandi ríkisstjórnar leit dagsins ljós og var í raun og veru orðið fullbúið skjal. Það er svo ekkert óeðlilegt við það að ný ríkisstjórn kjósi að hafa nokkuð aðrar áherslur og velji þann kost að skoða þessi mál út frá sínum sjónarhóli með liðsstyrk sinnar nefndar þegar um er að ræða mál af þessu taginu, sem bæði er í sjálfu sér pólitískt ágreiningsefni og einnig svo flókið og viðurhlutamikið og viðkvæmt, eins og öllum ætti að vera orðið ljóst. Ég tel því að í ljósi alls þessa sæti það nokkurri undrun en beri að þakka það hversu vel og hratt núv. ríkisstjórn hefur unnið að þessu máli og að sú skýrsla sem þingmönnum hefur verið kynnt, sem þó er eingöngu áfangaskýrsla og á eftir að vinna nokkuð frekar, er að mínu mati hið merkasta innlegg inn í alla þessa miklu umræðu sem er nauðsynlegur undanfari þess að hér verði tekin upp samræming á skattlagningu eigna og eignatekna. Ég vil minna á það að í stjórnarsáttmála núv. ríkisstjórnar, sem sumum þótti nokkuð knappur, kemur það mjög skýrt fram að talað er um samræmingu á skattlagningu eigna og eignatekna. Það er með öðrum orðum greinilega gefinn sá tónn að ekki sé hugmyndin að efna til stórkostlegrar nýrrar skattlagningar af þessu taginu. Og þess vegna finnst mér mjög eðlilegt að um leið og skattlagning eignatekna sé tekin upp sé hugað að því að endurskoða um leið skattlagningu á ýmsum eignum, sem í dag bera ekki tekjur en eru hins vegar skattlagðar með ýmsum hætti. Við vitum það að þessi skattlagning hefur komið mjög þungt niður, ekki bara á þessu ríka fólki sem menn eru stundum að vitna til og m.a. hv. 18. þm. Reykv. gerði hér að umtalsefni, heldur líka bara á mjög venjulegu rosknu fólki, sem er komið út úr sínu húsnæðisbasli og hefur eignast sitt húsnæði og á það orðið skuldlaust. Við þekkjum öll umræðuna sem fór hér fram fyrir nokkrum missirum um hinn svokallaða ekknaskatt, sem auðvitað er einhver hinn ranglátasti skattur sem sögur kunna frá að greina. Vitaskuld er það mjög eðlilegt þegar við erum að tala um að endurskoða skattlagningu eigna og eignatekna að við ráðumst í það að afnema þessa skattlagningu í þeirri mynd sem hún er í dag. Og þess vegna finnst mér það mjög eðlilegt að um leið og þetta mál sé unnið sé mjög hugað að því á hvern hátt hægt sé að leiðrétta það augljósa skattalega misrétti sem felst í núverandi eignarskattslöggjöf. Ég ítreka það að ég tel að það sé höfuðmál í þessu sambandi að til þessa verks, skattlagningu eigna og eignatekna, sé vandað mjög mikið. Það þarf alveg sérstaklega að gæta þess að í fyrsta lagi verði þessi skattlagning ekki til þess að fæla fólk frá sparnaði. Við höfum á Íslandi verið að byggja upp traust fólks á því að spara, sýna ráðdeild og leggja fyrir og þetta hefur verið okkur alveg ómetanlegt og er raunar forsenda fyrir því t.d. að hægt sé að fjármagna hallarekstur ríkissjóðs eða rekstur ríkisins, hins opinbera, á innlendum fjármagnsmörkuðum eins og til að mynda hæstv. fráfarandi fjmrh. lagði ofurkapp á í sinni fjármálapólitík. Og í öðru lagi þarf einnig að gæta þess að þegar þessari breytingu á skattlagningunni verður hrundið í framkvæmd þá megi hún ekki valda, a.m.k. ekki teljandi, vaxtahækkun. Ég hygg að það sé nokkuð gott samkomulag um það í rauninni í þjóðfélaginu þrátt fyrir allt að vaxtastigið verði að vera mjög hóflegt til þess að atvinnulífið fái borið það og þess vegna verðum við auðvitað að gæta þess að sú skattapólitík sem við rekum hvetji fremur til vaxtalækkunar en til þess að vextirnir hækki. Á það hefur verið bent með nokkrum rökum að sú hætta kann að skapast, ef fjármagnsteknaskatturinn er þeim mun hærri, að vextirnir geti hækkað og ég ítreka þess vegna að það er auðvitað gríðarlega þýðingarmikið að þannig sé að þessu máli unnið að það sé komið í veg fyrir að nýr skattstofn af þessu taginu valdi vaxtahækkun. Virðulegi forseti. Ég tel að sú till. til þál. sem hér liggur fyrir sé góðra gjalda verð og ég lít á hana sem á vissan hátt táknrænan stuðning við þann ásetning ríkisstjórnarinnar að skattleggja fjármagnstekjur þó ég geri mér grein fyrir því að það muni verða pólitískur ágreiningur um framkvæmd þessa máls. Ég hygg hins vegar að menn séu komnir á þann stað í umræðunni að um það sé nokkuð bærileg sátt að það sé eðlilegt að taka upp skattalgningu af þessu tagi í einhverri mynd þó að vissulega muni menn greina á um skattprósentuna, skattastigið, framkvæmd skattamálanna, en um það snúast nú stjórnmálin meðal annars.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. úr þremur stjórnmálaflokkum, sem hafa í máli sínu hér verið mjög jákvæðir gagnvart þessari tillögu. Ég vil líka þakka hæstv. fjmrh. fyrir svör hans. Hann svaraði af fullri hreinskilni þótt auðvitað væru svör hans nokkur vonbrigði. Vonbrigðin stafa af því að hann upplýsti okkur hér um það að stjórnarflokkarnir hefðu enn ekki komið sér saman um hvernig að þessari skattlagningu skyldi staðið. Og hann tjáði okkur það að ekkert væri hægt að fullyrða um það að svo stöddu að nokkurt frv. kæmi fram áður en þingi lyki, þó að hann væri hins vegar að vona það. Í máli hv. 3. þm. Vestf. kom fram að skýrsla um þessi efni væri í raun og veru nýframkomin og hefði ekki legið fyrir í tíð fyrri ríkisstjórnar.

Í endanlegri mynd.

Já, það er rétt hjá hv. þm. að þessi skýrsla lá ekki fyrir í endanlegri mynd í tíð fyrri stjórnar. En það er rétt að minna á það hér að nefndin skilaði áfangaskýrslu í aprílmánuði 1989 og reyndar aftur haustið 1990 og vann að þessu máli áframhaldandi og mun hafa verið með þrjár atrennur í þá átt að koma frumvörpum á framfæri en það náði ekki fram að ganga eins og kunnugt er og ég hef hér gert grein fyrir vegna andstöðu ráðherra Alþfl. í fyrrv. ríkisstjórn. Hv. þm. tók svo til orða að sú till. sem hér lægi fyrir væri jákvæð og mætti í raun og veru segja að hún fæli í sér stuðning við þann ásetning ríkisstjórnarinnar að leggja skatt á fjármagnstekjur. Og það er rétt að það fyrirkomulag sem boðað er í till. er ekki ósvipað því sem kemur fram í tillögu nefndarinnar sem nýlega sendi frá sér álit. Hins vegar er einn reginmunur á afstöðu okkar alþýðubandalagsmanna annars vegar svo aftur þeirri afstöðu sem fram hefur komið hjá talsmönnum hæstv. ríkisstjórnar. Hann felst í því að hæstv. ríkisstjórn virðist ganga út frá því sem gefnu að eðlilegast sé að lækka eignarskatta á móti, en við alþýðubandalagsmenn teljum miklu eðlilegra að framkvæmdar séu nauðsynlegar og sanngjarnar leiðréttingar á núverandi tekjuskattskerfi og þá kemur auðvitað margt annað fyrr í hugann en eignarskatturinn. Það er út af fyrir sig rétt hjá hæstv. ráðherra og hv. 3. þm. Vestf. að eignarskattar hér á Íslandi eru í hærri kantinum miðað við það sem er í mörgum löndum. Þó eru þeir ekki hæstir hér á Íslandi. Það má finna nokkur Evrópulönd sem hafa hærri eignarskatta. En ég vil vekja á því athygli að eignarskattar hér á Íslandi eru í raun og veru sérstaklega sanngjarnir vegna þess að þar er verið að skattleggja verðbólgugróða liðinna áratuga. Við bjuggum hér við það kerfi mjög lengi að vextir voru verulega neikvæðir og verulegur verðbólgugróði varð til hjá þeirri kynslóð sem hafði aðstöðu til þess að útvega sér lán og byggja sér húsnæði. Þessu er auðvitað þveröfugt farið hjá þeirri kynslóð sem nú stendur í nýbyggingum. Hún nýtur ekki hinna neikvæðu vaxta heldur þvert á móti eru vextirnir nú mjög háir. Og það að halda eignarsköttunum áfram eins og þeir eru er ekkert annað en sanngjörn jöfnunarviðleitni í þjóðfélaginu og kemur upp á móti þeim mikla verðbólgugróða sem kynslóðir á mínum aldri og þaðan af eldri hafa notið á liðnum áratugum. Ég held að okkur, sem eigum einhverjar eignir, sem ríkið hefur getað skattlagt, sé engin vorkunn að greiða þá eignarskatta sem á okkur eru lagðir í dag. Hitt er aftur á móti sanngirnismál og réttlætismál að persónuafsláttur sé aukinn þannig að hægt sé að draga úr skattlagninu lægstu tekna. Það er sanngirnis- og réttlætismál að barnabætur séu auknar, og það er að sjálfsögðu mikið nauðsynjamál að dregið sé úr þeim álögum á sjúka, aldraða og námsmenn og ýmsa aðra hópa sem orðið hafa fyrir þungum búsifjum af völdum núverandi ríkisstjórnar á seinustu mánuðum. Þetta er sanngjörn, eðlileg ráðstöfun á tekjum af fjamagnsskatti en hitt ekki, að nota þá til þess að lækka eignarskattana á móti.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um endurgreiðslu virðisaukaskatts til erlendra ferðamanna. Flm. ásamt mér eru Jóhannes Geir Sigurgeirsson, Steingrímur J. Sigfússon, Ingibjörg Pálmadóttir, Bryndís Friðgeirsdóttir og Ingibjörg Sólrún Gísladóttir. Þáltill. er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela fjmrh. að láta endurskoða núgildandi reglugerð um endurgreiðslu virðisaukaskatts til erlendra ferðamanna. Endurskoðunin hafi það markmið að einfalda framkvæmdina og lækka þá lágmarksupphæð sem ferðamaður má versla fyrir til þess að eiga rétt á endurgreiðslu virðisaukaskatts.`` Eins og kemur fram í grg. og fskj. með þáltill. er í gildi reglugerð nr. 50/1989, sem prentuð er með þáltill. sem fskj. I, og 3. gr. þeirrar reglugerðar hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Það er skilyrði endurgreiðslu að kaupandi vörunnar hafi hana með sér af landi brott innan 30 daga frá því að kaup gerðust og framvísi henni ásamt tilskildum endurgreiðslugögnum, sbr. 4. gr., við endurgreiðslufyrirtæki eða eftir atvikum tollyfirvöld við brottför. Til þess að endurgreiðsla samkvæmt reglum þessum fáist verður að uppfylla öll eftirtalinna skilyrða: a. Kaupandi hafi vöruna á brott með sér úr landi innan mánaðar frá því að kaupin voru gerð. b. Kaupverð vörunnar nemi minnst 5.000 kr. með virðisaukaksatti. c. Vörunni sé framvísað ásamt tilskildum gögnum við brottför, sbr. 4. og 6. gr. Heimilt er að endurgreiða virðisaukaskatt af vörum á einum og sama vörureikningi sé kaupverð þeirra samtals 5.000 kr. eða meira ásamt virðisaukaskatti, þó einn eða fleiri munir nái ekki tilskilinni lágmarksfjárhæð.`` Enn fremur segir í 4. gr. að við sölu skuli útfylla endurgreiðsluávísun þar sem fram komi eftirtaldar upplýsingar: a. Nafn og heimilisfang seljanda. b. Dagsetning er kaup gerast. c. Vörutegund og magn. d. Verð vörunnar með virðisaukaskatti. e. Fjárhæð sem óskast endurgreidd. f. Nafn, heimilisfang og vegabréfsnúmer kaupanda. Seljandi skal fylla út liði a--e en kaupandi lið f. Frumrit ávísunarinnar á þannig að afhenda kaupanda og búa síðan um vöruna í lokuðum og innsigluðum umbúðum. Svo sem hér kemur fram fylgir því töluverð vinna fyrir seljanda vörunnar að uppfylla þau skilyrði sem sett eru fyrir því að kaupandi eigi rétt á endurgreiðslu virðisaukaskatts. Þessi þáltill. er sett fram til þess að gera þeim sem selja erlendum ferðamönnum vörur í einhverjum mæli léttara um vik. Enginn vafi er á því að það mun verða til söluaukningar og því lítil hætta á að það verði útgjaldaauki fyrir ríkissjóð þó að reglurnar yrðu rýmkaðar og viðmiðunarupphæðin lækkuð. Einnig má benda á hve hér er um lítið hlutfall að ræða af heildarveltu virðisaukaskatts og kemur það raunar fram á fskj. II. Þar er sýnt að samkvæmt tölum frá Fríhöfninni í Keflavík um endurgreiðslu virðisaukaskatts árið 1991 er hér um að ræða 0,09% af áætluðum tekjum af virðisaukaskatti árið 1991 samkvæmt fjárlögum þessa árs. Og verð ég að leiðrétta það hér með að í till. hefur prentast 0,9% en á að vera 0,09%. Í grg. með till. segir einnig, með leyfi forseta: Mikil þörf er á að hlúa að hvers kyns atvinnuuppbyggingu í landinu. Einn af vaxtarbroddum atvinnulífsins hefur verið í ferðaþjónustu. Ferðaþjónusta bænda hefur komið þar mikið við sögu og nýst vel til atvinnuaukningar í strjálbýli. Einnig má segja að vakning hafi orðið sérstaklega meðal kvenna í að endurvekja heimilisiðnað og ýmsan smáiðnað, m.a. minjagripagerð. Mjög hefur vantað séríslenska minjagripi til að selja erlendum ferðamönnum. Með aukningu á smáiðnaði til sveita væri bætt úr þeirri þörf. Nú eru í gangi námskeið og hópvinna víða um land til að koma á fót smáiðnaði sem gæti verið atvinnuskapandi ef rétt er á málum haldið. Sem dæmi má taka að í Skagafirði hafa verið haldin námskeið til að kenna fólki að sauma skinnskó, skera út spæni úr lambshorni, spinna band o.fl. --- Svipuð framleiðsla er einnig í Þingborg á Suðurlandi. --- Framleiðslan í Skagafirði er ekki hafin en framleiðendur sjá fram á söluerfiðleika ef varan verður of dýr. Framleiðsla á handunnum vörum er tímafrek og því hætt við að ekki fáist það verð fyrir vöruna sem kostar að framleiða hana. Sérstaklega á þetta við fyrstu árin meðan verið er að þróa framleiðsluna og markaðssetja hana. Það er því áríðandi að þar komi stjórnvöld að og styðji þessa viðleitni með almennum aðgerðum. Liður í því gæti verið að auðvelda þeim sem kaupa íslenska handunna muni að fá endurgreiddan virðisaukaskatt þegar þeir fara úr landi og lækka þau viðmiðunarmörk sem gilda nú. Hvort tveggja getur haft áhrif til söluaukningar og þarf því ekki að rýra tekjur ríkissjóðs. Endurgreiðsla virðisaukaskatts samkvæmt þessum upplýsingum frá Fríhöfninni í Keflavík sem ég gat um áðan var árið 1991 38.542.400 kr. En heildartekjur ríkissjóðs af virðisaukaskatti samkvæmt fjárlögum ársins 1991 eru áætlaðar 41.550.000.000 kr. --- Reyndar hefur komið fram í umræðum um fjáraukalög hér fyrr í kvöld að þessar tekjur eru nú allmiklu minni. Ég lít svo á að hér sé á ferðinni mál sem er hvetjandi fyrir þá sem selja erlendum ferðamönnum vörur í einhverjum mæli og þetta sé hvetjandi til þess að auka þá sölu. Það hlýtur svo aftur að skapa aukna þjónustu í ferðaiðnaði og þar með fleiri störf. Við ættum því að fara að dæmi nágranna okkar í Danmörku og einfalda þessa framkvæmd á endurgreiddum virðisaukaskatti til erlendra ferðamanna. En í Danmörku er nýbúið að taka upp nýtt kerfi við endurgreiðslu virðisaukaskatts sem flýtir mjög afgreiðslu mála. Þar hefur viðmiðunarupphæðin einnig verið lækkuð úr 600 dönskum kr. í 300 kr. Virðisaukaskatturinn í Danmörku er ekki ósvipaður og hjá okkur, 25%, en hjá okkur reyndar 24,5%. Þarna er því um talsverða upphæð að ræða í heildarvöruverði en ekki um svo mjög háa upphæð að ræða ef miðað er við tekjur af virðisaukaskatti hjá ríkissjóði. Að lokum mælist ég til þess að till. verði að lokinni þessari umræðu vísað til síðari umræðu og efh.- og viðskn.

Virðulegi forseti. Ég skal vera afar stuttorður um þessa þáltill. Ég vil að það komi fram hér að það efnisatriði sem kemur fram í þáltill. og heyrir undir mitt ráðuneyti stendur þannig núna að ég hef þegar --- og hafði reyndar áður en till. kom fram --- beðið starfsmenn ráðuneytisins um að fara yfir þessa reglugerð til þess að gera tillögur um það með hverjum hætti helst væri hægt að endurskoða hana. Það er rétt sem kom fram hjá hv. ræðumanni og einnig í grg. með till. að sums staðar annars staðar hefur verið tekið upp nýtt kerfi, en til skamms tíma var mjög áberandi að endurgreiðslukerfin væru þannig að fólki væri bókstaflega gert erfitt fyrir að fá slíkan skatt endurgreiddan. Má til að mynda minna á Bretland og Frakkland í því sambandi, þótt þetta hafi verið að breytast á undanförnum árum. Það stóð þannig á þegar ég var iðnrh. á sínum tíma, á árunum 1987--1988, að þá fóru íslenskir iðnrekendur fram á að tekin yrði upp endurgreiðsla af söluskatti. Á það féllst ríkisstjórnin og að tilhlutan iðnrh. féllst fjmrh. á að gefa út fyrstu reglugerðina sem síðan var gefin aftur út eftir að virðisaukaskattslögin tóku gildi. Og sú reglugerð er núna í gildi, reglugerðin frá 1989. Ég vildi aðeins, virðulegi forseti, láta þetta koma fram. Það spillir ekki að fá þessa till. og ég held að það sé gott að hv. nefnd sem fær tillöguna til meðferðar kynni sér málið. Má vera að í þeim umræðum sem þá verður stofnað til komi fram sjónarmið ráðuneytisins sem leiða til þess að óþarft sé að samþykkja till. eða ef þingnefndin vill og Alþingi þá verður tillagan samþykkt eins og hún er eða breytt. Ég lít á hana sem stuðning við það verkefni sem ég hef nú þegar falið embættismönnum, án þess þó að það væri gert að skilyrði að niðurstaðan yrði einföldun framkvæmdarinnar og lækkun lágmarksupphæðarinnar, en það tel ég samt vera atriði sem þurfi að kanna rækilega, ekki síst í ljósi þeirrar þróunar sem hefur átt sér stað í nágrannalöndunum.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir framlagningu þessarar þáltill. og ekki síður undirtektir hæstv. fjmrh. sem mér finnst lofa góðu um að hann hyggist skoða þessi mál og koma til móts við þau sjónarmið sem þar er lýst. En fyrst og fremst kem ég upp til þess að fagna því að hér skuli vera rætt um ferðamál og vil vekja athygli á því að það eru ýmsar aðrar hugmyndir, tillögur og frumvörp, í gangi um ferðamál í þinginu núna í vetur. Ég hef fylgst með því í fimm ár hvernig Alþingi hefur fjallað um ferðamál og vægast sagt hefur gætt þar lítils skilnings á þessari grein. Þegar það er haft í huga að nú þegar veltir hún á öðrum tug milljarða í gjaldeyristekjum þá hlýtur það að vera hverjum manni ljóst að hér er um að ræða verulega hagsmuni þjóðarinnar og ríkissjóðs. Menn sáu reyndar fyrir mörgum árum að það væri rétt að tryggja þessari grein tekjur og þá var farið að velta því fyrir sér hvernig það yrði best gert. Einhverjum datt í hug að líklega væri samband á milli veltu í Fríhöfninni í Keflavík og ferðaþjónustunnar, umferðar um Keflavíkurflugvöll. Og mikið rétt, það var tekin sú ákvörðun og bundið í lög að 10% af þeirri veltu ætti að fara til ferðamála. Aukning varð veruleg strax eftir að þetta var gert og hefur verið æ síðan --- ég held ég megi segja alveg samfellt --- þannig að það fór nú því miður svo að þessar 10% tekjur voru skertar strax og hafa verið skertar allar götur síðan. Og sem dæmi um hvað hérna er um að ræða má geta þess að tekjur af Fríhöfninni núna eru tæpir tveir milljarðar, þ.e. vörusala þar er 1.840 millj., og hefði því átt að gefa Ferðamálaráði til ráðstöfunar 184 millj., en það fékk 68 millj. á þessu ári, sem er sama tala í krónum og það fékk á síðasta ári. Þetta veldur því að menn eru hér í þinginu að flytja þáltill. um ýmis atriði ferðaþjónustu sem væri og er sjálfsagt verkefni Ferðamálaráðs, en menn eru þá af vanmætti sínum að reyna einhverjar aðrar leiðir fyrst ekki næst samstaða um að þessar sjálfsögðu tekjur renni til ferðamála. Ég vil nefna að hér eru t.d. einar fjórar þáltill., þrjár auk þessarar. Það er kynning á ímynd Íslands erlendis, sem er nákvæmlega það sem Ferðamálaráði er ætlað að gera, það sem Ferðamálaráð er að vinna að, en er vanmáttugt vegna fjárskorts. Því held ég að þessi umfjöllun og umfjöllun um ferðamál yfirleitt sé mjög gagnleg til þess að upplýsa þingmenn um gildi þessarar atvinnugreinar sem er orðin verulegur þáttur í atvinnulífi þjóðarinnar og fer stöðugt vaxandi. Ég vildi vekja á þessu athygli vegna þess að þar sem ég þekkti til í sveitum þá þótti það lélegur búskapur að fóðra ekki mjólkurkýrnar sínar og það finnst mér vera einmitt verið er að gera hér, það er verið að halda þeim í svelti með því að veita ekki fjármagni í þessa vaxandi atvinnugrein, sem er reyndar sú atvinnugrein í heiminum sem er í mestum vexti um þessar mundir. Reyndar höfðu verið boðuð af hálfu ríkisstjórnarinnar ný lög og nýjar áherslur í skipulagi ferðamála en það er ekkert sem bendir til þess að úr því verði á þessu þingi því að eina tillagan sem komið hefur um skipulag ferðamála er um breytta skipan á þeim sem eru stjórnskipaðir í Ferðamálaráð og ég ætla ekkert að ræða það hér og nú. En ég held að þessi till. sem hér liggur fyrir um endurgreiðslu virðisaukaskatts sé góðra gjalda verð. Ég fagna því hversu henni er vel tekið af hæstv. fjmrh. Mín skoðun er sú að hér sé frekar ódýr leið til þess að efla þann innlenda iðnað sem getið er um í grg. og ýmsa verlsun og þjónustu við ferðamenn og þessi endurgreiðsla komi til með að auka allverulega einmitt þessi smáu innkaup ferðamannanna. Við erum með mikið af ferðafólki hér sem heldur dálítið fast um budduna og reynslan hefur sýnt að erlendir ferðamenn eyða mun minni peningum hérlendis heldur en Íslendingar gera erlendis. Þannig að einmitt þetta, þessar smáu upphæðir en mörgu, mundu geta fært okkur þó nokkra aukningu á þessum iðnaði og gæti verið mjög vænlegur kostur. Samt sem áður má líta á það að þetta mundi líklega ekki kosta ríkissjóð mikla fjármuni því að margt af því sem þarna yrði verslað yrði kannski frekar keypt ef þessi heimild yrði rýmkuð. Og það er ágætt að sjá þarna til viðmiðunar hvað Danir hafa verið að gera sem eru með mjög svipaðan virðisaukaskatt og við erum með.

Herra forseti. Ég þakka þeim sem hafa tekið undir þessa þáltill. í ræðum hér á undan. Og ég vil þakka hæstv. fjmrh. fyrir það hversu vel hann hefur tekið undir þetta líka og upplýst að hann sé jafnframt að láta skoða núgildandi reglugerð. Ég vænti þess þá að hann taki þau efnisatriði til greina sem koma fram í þessari þáltill., þ.e. að endurskoðunin hafi það markmið að einfalda framkvæmdina og lækka lágmarksupphæðina sem ferðamaður má versla fyrir til að fá endurgreiðslu og að sú endurskoðun sem hann ræddi um að væri í gangi í ráðuneytinu miðaði þá ekki í aðra átt heldur að þetta markmið sem ég er hér að setja fram væri þar fullkomlega tekið til greina. Ég vil einnig benda á það að í dag er ekki endurgreitt nema 60--75% af greiddum virðisaukaskatti, það er ekki endurgreitt meira af honum en það og fer það eftir verði og er samkvæmt þessari töflu sem hér fylgir með á fskj. Það mætti e.t.v. hugsa sér það að við færum út í það, eins og ýmsar aðrar þjóðir hafa gert, að endurgreiða virðisaukasakttinn að fullu, en ekki aðeins 60--75%, og þar með væri 1 / 5 hlutinn af verði vörunnar endurgreiddur. En ég þakka fyrir þær undirtektir sem þessi þáltill. hefur fengið og vænti þess að hún fái þinglega meðferð.

Virðulegi forseti. Ég tala hér fyrir tillögu sem birt er á þskj. 213 og felur í sér að Alþingi lýsi yfir vilja sínum til að vinna að afnámi misréttis gagnvart samkynhneigðu fólki. Flm. ásamt mér eru þau Össur Skarphéðinsson, Ólafur Þ. Þórðarson, Guðrún Helgadóttir og Einar K. Guðfinnsson. Tillaga sama efnis var flutt á 108. löggjafarþingi veturinn 1985--86 og komst þá til nefndar en ekki út úr henni aftur. Því miður er jafnrík ástæða til þess að flytja þessa tillögu nú sem þá þar sem lítið hefur þokast í jafnréttisátt í málefnum samkynhneigðra. Enn þá er þessi þjóðfélagshópur misrétti beittur á ýmsum sviðum. Ég ætla mér ekki þá dul að gera því misrétti viðhlítandi skil í stuttri framsögu enda er það verkefni þeirrar nefndar sem hér er gerð tillaga um. Nokkur augljós dæmi er engu að síður rétt að nefna. Það misrétti sem einstaklingar verða fyrir vegna kynhneigðar sinnar getur bæði verið formbundið og menningarbundið. Í fyrsta lagi getur misréttið beinlínis verið bundið í lög. Þannig kveða hegningarlögin t.d. á um mismunandi refsimörk þegar um kynferðismök við unga einstaklinga er að ræða eftir því hvort í hlut eiga gagnkynhneigðir eða samkynhneigðir. Refsimörk gagnkynhneigðra eru við 16 ára aldur en samkynhneigðra við 18 ára aldur. Til að gæta allrar sanngirni er þó rétt að taka það fram að á þessu er gerð breyting í því frv. til hegningarlaga sem nú er til umfjöllunar í allshn. þingsins og er full ástæða til að fagna því. Í öðru lagi kemur formlegt misrétti fram í því að samkynhneigðir njóta ekki sömu verndar eða styrks af lögum og reglum og þeir sem gagnkynhneigðir eru. Þannig heimila lög aðeins hjúskap milli karls og konu og þar af leiðandi getur sambúð samkynhneigðra einstaklinga ekki notið þeirrar verndar eða þess réttar sem hjúskapur veitir. Í fjölmörgum lögum er að auki að finna ákvæði um réttindi fólks í óvígðri sambúð, en þau eru jafnan orðuð á þann veg að þau ná aðeins til karls og konu í sambúð en ekki til tveggja einstaklinga af sama kyni. Réttarstaða samkynhneigðra einstaklinga í sambúð er því verulega skert. Milli þeirra er ekki gagnkvæmur erfðaréttur og ættingjar hafa ríkari rétt en maki. Þannig geta ættingjar sjúklinga t.d. meinað samkynhneigðum maka hans aðgang að gjörgæsludeild sjúkrahúss og því miður eru sorgleg dæmi um að slíkt hafi gerst. Formbundnu misrétti er hægt að útrýma með því einfaldlega að breyta lögum og setja ný lög þar sem þess er þörf. Öðru máli gegnir um félagslegt og menningarbundið misrétti. Rætur þess liggja djúpt í þjóðarsálinni og oft er það dulið og erfitt að henda reiður á því. Og einmitt þess vegna er það gjarnan erfiðara og sársaukafyllra fyrir einstaklinginn heldur en formlegt, sýnilegt misrétti. Einstaklingurinn kemur engum vörnum við. Félagslegs misréttis gagnvart samkynhneigðum einstaklingum gætir á öllum sviðum þjóðlífsins og þeir njóta ekki sama öryggis og félagslegrar verndar og fólk flest. Þannig búa þeir við skert öryggi á vinnumarkaði og á húsaleigumarkaði og þess eru dæmi að samkynhneigðir telji sig órétti beitta í samskiptum við börn sín og kynhneigð þeirra sé notuð til að takmarka umgengnisrétt þeirra við börnin. Reyndar má segja að réttarstaða samkynhneigðra á öllum þessum sviðum sé formlega sú sama og annarra, en þeim reynist mun erfiðara að standa á og sækja sinn rétt vegna fordóma samfélagsins í þeirra garð. Menningarlegt misrétti gagnvart samkynhneigðum er ekki síst fólgið í misnotkun tungunnar til að sýna hommum og lesbíum virðingarleysi og fjandskap. Þannig þykir sumum karlmönnum nærtækt að úthúða konum með því að kalla þær lesbíur, ekki síst ef konurnar eru að gæla við kvenréttindi af einhverju tagi. Þegar litlir strákar lenda í rimmu og vilja höggva þungt grípa þeir gjarnan til þess ráðs að kalla hvern annan homma. Í flestum tilvikum vita þeir ekkert hvað hugtakið þýðir en þeir hafa þó fengið þau skýru skilaboð frá samfélaginu að það sé neikvætt og skammarlegt að vera hommi. Og bragð er að þá barnið finnur. Þessir litlu strákar eiga eftir að verða stórir strákar og sumir þeirra verða hommar. Skyndilega standa þeir uppi, jafnvel strax sem unglingar með sjálfsímynd sem þeim var kennt að fyrirlíta frá blautu barnsbeini. Hvernig eiga þeir að öðlast persónulega hamingju við slíkar aðstæður? Óhamingja samkynhneigðra einstaklinga felst nefnilega ekki í sjálfri kynhneigðinni heldur í öryggisleysinu, niðurlægingunni og höfnunarkenndinni sem mætir þeim víðs vegar í samfélaginu. Þetta er auðvitað sameiginleg reynsla margra undirokaðra hópa og er í því sambandi nærtækast að nefna svokallaða litaða kynþætti í samfélagi hvítra. Sá er hins vegar munurinn að einstaklingar þessara hópa eru lausir við fordómana innan vébanda fjölskyldunnar en sömu sögu er ekki að segja um samkynhneigða. Því miður mega margir þeirra búa við fyrirlitningu og fordóma foreldra, systkina og annarra ættingja og án efa er það einhver sársaukafyllsti þáttur þessa máls. Foreldrum er vissulega nokkur vorkunn. Öll viljum við að börnin okkar verði hamingjusamir einstaklingar og við vitum að sá sem víkur á afgerandi hátt frá því sem er almennt viðurkennt og viðtekið getur átt erfitt uppdráttar í samfélaginu. Þetta er hin klassíska saga um ljóta andarungann. Þess vegna fyllast foreldrarnir ótta gagnvart kynhneigð barna sinna og óttinn verður þess valdandi að þeir reyna að þvinga börn sín undir viðtekin norm samfélagsins. En það er ekki hægt að þvinga hefðbundinni hamingju upp á fólk. Því aðeins getur einstaklingurinn öðlast hamingju að hann fái að vera maður sjálfur með fullum rétti og virðingu. Þegar hugtökin jafnrétti og mannréttindi fengu pólitískt innihald og þunga fyrir tæpum tveimur öldum náðu þau fyrst og fremst til hvítra velstæðra karla á Vesturlöndum. Síðan hafa æ fleiri hópar gert tilkall til jafnréttis og mannréttinda og er nærtækast í því sambandi að nefna konur, trúarbragðahópa og kynþætti. Nú er tæpast til sú mannréttindayfirlýsing sem ekki kveður á um að engum megi mismuna á grundvelli stjórnmálaskoðana, trúarbragða, kyns eða kynþáttar. Kynhneigð hefur enn ekki ratað inn í margar slíkar yfirlýsingar. Samt eiga samkynhneigðir að ýmsu leyti mun erfiðara með að berjast fyrir jafnrétti sínu en flestir aðrir þjóðfélagshópar. Til að komast hjá beinu misrétti geta þeir dulið kynhneigð sína en kona getur ekki afneitað kynferði sínu né blökkumaður kynþætti sínum. Og sá sem læðist með veggjum öðlast ekki þá sjálfsvirðingu sem þarf til að krefjast réttar síns. Yfirgnæfandi meiri hluti samkynhneigðra kýs að fórna rétti sínum til fullrar aðildar að samfélaginu á jafnréttisgrundvelli fremur en að beita sér gegn misréttinu. Hér er því kominn vítahringur. Samkynhneigður einstaklingur getur ekki krafist réttar síns nema hann geri grein fyrir máli sínu. En hann getur ekki gert grein fyrir máli sínu vegna réttleysis síns. Virðulegi forseti. Sem stjórnmálamenn og sem manneskjur höfum við alþingismenn mikilvægu hlutverki að gegna í málefnum samkynhneigðra. Við getum átt frumkvæði, kortlagt misréttið, afnumið hið formlega misrétti og gripið til raunhæfra aðgerða gegn því félagslega og menningarlega. Í þessum efnum erum við því miður talsvert á eftir þeim löndum sem við miðum okkur helst við. Á flestum Norðurlöndum eru nú í gildi lög sem kveða á um að það sé refsivert að blása til andúðar á samkynhneigðu fólki. Þá hafa bæði í Danmörku og Svíþjóð verið sett lög sem kveða á um rétt fólks í sambúð í erfðamálum, skattamálum og skiptingu eigna við skilnað, og taka þessi lög jafnt til sambúðar fólks af sama kyni sem gagnstæðu. Það er von mín að sambærileg lög líti dagsins ljós á Íslandi í nánustu framtíð. Flm. þessarar þáltill. vilja ekki lengur una því að á Íslandi líðist misrétti sem byggist á kynhneigð og telja því nauðsynlegt að verða við ályktunum Evrópuráðsins frá 1. okt. 1981 og Norðurlandaráðs frá 1. mars 1984 en þær fjalla báðar um afnám misréttis gagnvart samkynhneigðu fólki. Það er ósk okkar að mál þetta fái málefnalega umfjöllun hér á Alþingi og skjóta meðferð í nefnd þannig að takast megi að afgreiða það á þessu þingi. Fordómar, ótti og afskiptaleysi á ekki heima í svo litlu samfélagi sem Ísland er. Við ættum að hafa þá yfirsýn sem þarf til að þekkja og virða þarfir og tilfinningar fólks af ólíkum toga og við eigum að leggja metnað okkar í að koma í veg fyrir að einstaklingar séu órétti beittir og rændir hamingju sinni. Að þessu sögðu legg ég til, hæstv. forseti, að tillögunni verði vísað til síðari umr. og til umfjöllunar í hv. félmn.

Hæstv. forseti. Aðeins örfá orð vegna þessarar till. en eins og hv. 10. þm. Reykv. gat um er ég ein af flm. Það er svo sannarlega kominn tími til að Alþingi Íslendinga reki af sér slyðruorðið í þessum málum. Við stóðum að því, Íslandsdeild Norðurlandaráðs, á sínum tíma að vinna að samþykkt ráðsins um afnám misréttis gagnvart samkynhneigðu fólki en urðum jafnframt að taka við réttmætri gagnrýni félaga okkar á Norðurlöndum að Ísland og Finnland væru einu löndin sem hefðu lítið sem ekkert gert í þessum málum. Það er nú einu sinni svo að við gerum kannski ekki allt of mikið af því hér á hinu háa Alþingi að ræða um hamingju fólks sem ætti þó að vera meginmarkmið allrar stjórnmálastarfsemi, að auka á hamingju landsmanna. Til þess erum við raunar kjörin og ekkert vinnur eins gegn hamingju einstaklings og laumuspil með tilfinningar fólks vegna fordóma samferðamannanna. Samkynhneigð hefur alla tíð fylgt manninum og hefur á sumum menningarsvæðum þótt fullkomlega eðlilegt ástand og nægir að nefna hið forna Grikkland. Hvernig sem á því stendur, hvort samkynhneigt fólk er gjarnan meira skapandi eða ekki, þá er því ekki að neita að ótrúlega margir fremstu listamanna í heiminum hafa verið samkynhneigðir og hefur það gjarnan fylgt skáldum og listamönnum og verið viðurkennt vegna yfirburða þeirra. En auðvitað á ekki að gilda annað um þá sem gæddir eru sérstökum náðargáfum umfram aðra. Og það er auðvitað óþolandi fyrir þetta fólk sem er ákveðið hlutfall í öllum þjóðfélögum þurfi að búa við það að fela tilfinningar sínar, gerast jafnvel landflótta eins og mörg dæmi eru um og við öll þekkjum vegna þess að í okkar litla samfélagi hefur þessu fólki verið óbærilegt að vera meðal okkar og það er ekki til þess að státa af. Það er þess utan auðvitað í þágu samfélagsins alls að samkynhneigðir geti lifað eðlilegu fjölskyldulífi því að laumuspil eins og þetta fólk hefur orðið að búa við elur af sér miklu óæskilegri lifnaðarhætti, svo sem lausung og skyndikynni sem eru engum til góðs, hvorki samkynhneigðum né gagnkynhneigðum. Þegar eyðnisjúkdómurinn kom upp var mönnum auðvitað ljósara en nokkru sinni fyrr að lausung í kynferðismálum, hvort sem um er að ræða gagnkynhneigða og samkynhneigða, er ekki æskileg og kannski hættuleg. Og það verður að segjast eins og er að engir þjóðfélagshópar tóku það mál eins ákveðnum tökum og sýndu eins mikla ábyrgð gagnvart þessum sjúkdómi og einmitt samtök samkynhneigðra hér í landi. Þetta fólk hefur orðið að búa við það að hafa ekki leyfi til að auglýsa samkomur sínnar. Satt að segja veit ég ekki hvort það er svo enn, þó hygg ég að svo sé, og við þetta verður auðvitað á engan hátt búið. Ég held því að þessi till. sé mjög svo tímabær og ég treysti því að hið háa Alþingi vinni að því að að þessu máli verði unnið af mestu alvöru. Ég held að það hljóti að vera takmark okkar allra að allir þegnar þjóðfélagsins fái að njóta hamingjusams fjölskyldulífs, fái að njóta þess að þurfa ekki að fara með tilfinningar sínar í felur. Ég held að að sé engum til góðs. Og ég tel mjög æskilgt að nefnd eins og hér er gerð tillaga um hefji sem allra fyrst störf og vinni í samráði við samkynhneigða að skynsamlegri lagasetningu þannig að þessi hópur Íslendinga njóti sömu mannréttinda og við hin.

Virðulegi forseti. Það má náttúrlega telja að það sæti nokkurri undrun að þurfa að ræða um mál eins og það að hv. Alþingi lýsi yfir sérstökum vilja sínum til að tryggja að misrétti gagnvart samkynhneigðu fólki eigi sér ekki stað hér á landi, eins og komist er að orði í þessari þáltill. Og enn þá fremur hitt að fimm þingmenn úr jafnmörgum stjórnmálaflokkum hafi komist að þeirri niðurstöðu að það sé nauðsynlegt að fela ríkisstjórninni það að skipa nefnd til þess að kanna stöðu samkynhneigðs fólks á Íslandi, eins og hér sé um að ræða hóp sem á einhvern hátt ætti að þurfa að hafa sérstöðu í okkar samfélagi umfram það sem hver hópur hefur og eðlilegt er og hver einstaklingur hefur. Þetta undirstrikar þá alvarlegu stöðu sem hópur samkynhneigðs fólks er í í okkar þjóðfélagi og kom svo glögglega fram í máli hv. 1. flm. þessarar þáltill. og hefur komið fram í máli þessa kjarkmikla fólks sem hefur lagt í það að mæta sumpartinn óvinveittu samfélaginu og látið rödd sína heyrast og tekið til máls og krafist réttar síns. Að sönnu ríkir hér á landi ýmiss konar lagaleg mismunun gagnvart því fólki sem er samkynhneigt, t.d. varðandi hjúskaparstöðu og fleira er því máli tengist og kom raunar fram í ágætri ræðu hv. 1. flm. þessarar þáltill. Það sem ég tel þó miklu alvarlegra og er kannski erfiðara við að eiga er sú félagslega og menningarlega mismunun sem ríkir í þjóðfélaginu gagnvart því fólki sem er samkynhneigt og hefur orðið til þess að bæla þetta fólk og troða á því og gert stöðu þess miklu örðugri heldur en eðlilegt getur talist. Ég tel að það sé eitt það besta sem gæti hugsanlega fylgt í kjölfarið á slíkri þáltill. sem rædd yrði af einurð og einlægni hér á hv. Alþingi og fengi eðlilega þinglega meðferð, ég tel að eitthvað það heppilegasta sem gæti komið út úr slíku væri það að kannski yrði litið á það sem ákveðinn táknvilja Alþingis, ákveðinn lið í því að brjóta niður þá múra fordóma sem reistir hafa verið í kringum þetta fólk og líf þess. Það er ekki mjög langt síðan menn létu sig hafa það í okkar samfélagi að hafa samkynhneigt fólk opinberlega að háði og spotti og velja því jafnvel nöfn í samræmi við það. Ég hygg að slíkt sé nú á undanhaldi, a.m.k. í opinberri umræðu, en enn þá er það samt sem áður þannig að margs konar menningarlegir og félagslegir fordómar eru ríkjandi sem nauðsynlegt er að brjóta niður. Mér er ekki kunnugt um að til séu nákvæmar eða sannreyndar tölur um hversu margir samkynhneigðir eru hér á landi. Það hafa heyrst tölur eins og 3%, 5%, 10% íbúa landsins en í raun skiptir sú tala kannski ekki öllu máli. Hver sem nú er, þá undirstrikar hún það að hópur samkynhneigðs fólks er talsverður hér á landi og þetta fólk á sinn rétt eins og við öll hin. Á síðustu árum hafa farið fram margs konar rannsóknir á samkynhneigð og áhugi vísindamanna á samkynhneigðinni hefur vaxið eðlilega og ég hygg að það sé vottur um það að málstaður þessa fólks er að fá eðlilegri og réttari skilning í okkar samfélagi. Hópur samkynhneigðra hefur orðið sýnilegri í okkar þjóðfélagi en ég minni á að bara það hefur kostað það fólk mikla baráttu, oft og tíðum baráttu við mikla fordóma, baráttu sem hefur falið í sér ákveðið uppgjör við fjölskyldur, nána vini, samstarfsfólk jafnvel, skólafélaga og ég tel ástæðu til þess að virða þessa baráttu. Ég er þeirrar skoðunar að það ætti að vera hluti af sóma Alþingis að afgreiða þessa þáltill. og hrinda því í framkvæmd að þegar í stað sé það tryggt að misrétti gagnvart samkynhneigðu fólki eigi sér ekki stað hér á landi. Vitaskuld getum við ekki tryggt það að fullu með lagalegum ramma en vonandi má líta á það að lög sem fela í sér jafnrétti gagnvart því fólki séu líka tilkynning til samfélagsins um að löggjafarsamkoma íslensku þjóðarinnar ætlist til þess að fordómar af þessu taginu séu látnir lönd og leið, heyri fortíðinni til, enda samrýmast þeir ekki upplýstu samfélagi.

Virðulegur forseti. Ég þakka þær jákvæðu undirtektir sem þessi tillaga hefur fengið þó að ég hafi náttúrlega ekki átt von á því að þeir þingmenn sem hér töluðu mundu tala gegn henni, enda voru þetta hvort tveggja samflm. mínir að þessari till. Ég vil taka undir það sem sá ræðumaður sem síðast talaði sagði, þ.e. að það ætti auðvitað ekki að vera þörf á því hér á hinu háa Alþingi að flytja tillögur af þessu tagi. Auðvitað ættu málin að vera þannig í samfélagi okkar að allir einstaklingar fengju að njóta sín með sínum sérkennum og sínum einstaklingseinkennum og þá þyrfti ekkert að spekúlera í hlutum eins og kynferði, kynhneigð eða öðru slíku. En því miður er málum ekki þannig háttað í samfélagi okkar, að við höfum útrýmt svo fordómum að till. eins og þessi sé óþörf. Mig langar til þess að benda á það, fyrst ég er nú komin hér upp, að hér á Alþingi í vetur hefur verið fjallað um sjálfsvíg ungmenna. Um þetta mál hefur verið mikil umræða í Bandaríkjunum og m.a. hefur verið á það bent þar að um 1.500 samkynhneigðir einstaklingar á tvítugsaldri fremji sjálfsvíg þar á hverju ári og þetta eru taldar mjög varfærnar tölur. Þetta er hins vegar einn af þeim þáttum sem ekki hefur komið til skoðunar hér í sambandi við sjálfsvíg ungmenna. Nú er ég alls ekki að halda því fram að þar sé eitthvert beint orsakasamhengi á milli eða allt þetta unga fólk sem fremur sjálfsvíg á Íslandi sé samkynhneigðir einstaklingar, síður en svo. En þetta er einn af þeim þáttum sem þarf að skoða í sambandi við þessi mál líka. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri. Ég þakka góð viðbrögð og ég vona að þetta sé til marks um það að málið fái skjótan framgang hér á Alþingi og við getum afgreitt það á þessu þingi þannig að ekki þurfi að endurflytja það hér aftur í haust og taka það upp að nýju þá.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um mat á skólastarfi á þskj. 542. Flm. ásamt mér eru hv. þm. Guðný Guðbjörnsdóttir og Össur Skarphéðinsson. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela menntamálaráðherra að skipa nefnd sem hafi það verkefni að kanna reynslu erlendis frá af mati á skólastarfi og móta tillögur um hvernig best verði staðið að þessum málum hér á landi. Í nefndinni eigi sæti m.a. fulltrúar Kennarasambands Íslands, Hins íslenska kennarafélags, Félags háskólakennara, fræðslustjóra og Rannsóknastofnunar uppeldismála, auk menntamálaráðuneytis. Úttekt þessi nái yfir öll skólastig.`` Hér er e.t.v. ekki um endanlega upptalningu að ræða heldur frekar hugmyndir um það hverjir gætu setið í nefndinni og má t.d. nefna að ekki væri óeðlilegt að Kennaraháskólinn kæmi þarna að. Mjög hefur færst í vöxt erlendis að skólar geri úttekt eða láti fara fram mat á starfi sínu og þeirri þjónustu sem þeir bjóða upp á. Hér á landi eru þessi mál stutt á veg komin. Þó hefur á síðustu árum verið unnið að greiningu og mati á skólastarfi í grunnskólum með skólaþróunarstarfi í tengslum við aðalnámsskrá og gerð skólanámsskráa. Þá má nefna það að verkfræðideild Háskóla Íslands hefur látið meta það starf sem þar er unnið og þá þjónustu sem deildin býður upp á. Frumkvæði að því hefur komið frá Verkfræðingafélagi Íslands og einmitt núna er unnið að nýrri úttekt að deildinni sem framkvæmd er af nefnd frá Bandaríkjunum. Úttekt eða einhvers konar gæðamatsaðgerð er þekkt greiningartæki í stjórnunarfræði og er beitt á fyrirtæki, stofnanir og samtök. Á Norðurlöndum hefur á síðustu árum verið unnið að því að móta og koma í framkvæmd mati á skólastarfi á öllum skólastigum. Í Svíþjóð t.d. er þetta starf mjög vel á veg komið og er notað í skólakerfinu í heild. Enginn vafi er á því að slíkt mat hefur í för með sér kostnað en þjónusta skólanna kostar peninga og því mikilvægt að árangurinn sé eins mikill af starfinu og mögulegt er. Í Bandaríkjunum hafa lengi tíðkast úttektir á háskólum og háskóladeildum, einstökum starfsþáttum, sem og rannsóknum og kennslu og jafnvel starfsmenntun, kennurum og starfsmönnum í stjórnunarstöðum. Tilgangur skólaúttekta getur verið nokkuð breytilegur en í flestum tilfellum er hann að meta gæði þess starfs og þeirrar þjónustu sem fram fer á vegum viðkomandi skóla. Markmið úttektar er hvatning og leiðsögn fyrir þann sem hún beinist að. Hún er einnig hugsuð til þess að styrkja það sem vel er gert. Slíkt getur t.d. leitt til endurskoðunar á námsleiðum og stefnu skóla. Vel má hugsa sér skóla sem hefur margar námsbrautir en eftir að starf brautanna hefur verið metið og viðkomandi brautir komið misvel út úr þeirri úttekt sé tekin ákvörðun um að fækka þeim og styrkja frekar þær brautir sem samkvæmt mati reyndust góðar og þar verið að gera rétta hluti. Önnur ástæða úttektar er stjórnsýslulegs eðlis. Er þá átt við að yfirstjórn skóla þurfi að vita sem best um stöðu og gang mála í ýmsum deildum eða námsbrautum, m.a. með tilliti til þess hvernig skuli ráðstafa fé, mannafla og húsnæði. Þetta er ekki síst mikilvægt á tímum niðurskurðar eins og nú er þegar það hlýtur að vera enn mikilvægara en ella að þeir fjármunir sem til ráðstöfunar eru nýtist vel. Þetta er sagt án þess að sú sem hér stendur ætli að taka nokkra ábyrgð á þeim niðurskurði sem gripið hefur verið til innan menntakerfisins. Þriðji tilgangur með úttektum er nokkuð sérstæður og takmarkast helst við háskóla og fagskóla en hann er að öðlast viðurkenningu sérstakra fagsamtaka sem hafa að markmiði að veita hana einungis þeim skólum sem ná fagkröfum samtakanna. Slík viðurkenning er að sjálfsögðu mikilvægur gæðastimpill, en þessi aðferð við mat á skólum á best við í stórum samfélögum þar sem samkeppni er mikil. Í Bandaríkjunum eru t.d. ekki allir skólar viðurkenndir að fullu sem háskólar og þarf þá augljóslega að fara fram mat á þeim áður en kveðið er upp úr um slíkt. Í fjórða lagi má segja að skóli, sem gengst undir sjálfsmat, sýni með því fram á faglega ábyrgð á starfi sínu. Auk þess að þykja sjálfsagður hluti af starfsemi hverrar stofnunar má einnig færa sterk rök fyrir mikilvægi úttekta. T.d. hefur fjöldi athugana sýnt að skólastarf, sem sýnir alhliða góðan árangur, einkennist mjög af samkennd og samvinnu milli kennara, sameiginlegri stefnumótun innan skólans um markmið og leiðir, skýrum kennslumarkmiðum, forustu í kennslumálum, stöðugleika og samfellu í skólastarfinu, góðum tengslum við nemendur og virku sjálfsmatskerfi. Það er því ekki ólíklegt að starf kennara og annarra starfsmanna skóla við það að framkvæma mat á starfinu geti orðið til þess að styrkja innra starf skólans. Eins getur það komið af stað ákveðnum metnaði sem er af hinu góða ef þess er gætt að hann sé innan ákveðinna marka. Oft er greint á milli úttekta eftir því hver gerir þær. Í fyrsta lagi má tala um eigin úttekt eða sjálfsmat. Námsleiðir, kennsluhættir, verkefni og starfsmenn eru oftast viðfangsefni slíkra úttekta. Yfirmenn deilda eða námsbrauta skólans geta gert þessar úttektir. Í öðru lagi má nefna úttektir aðila utan stofnunar. Það geta verið þeir sem hagsmuna eiga að gæta eins og menntamálaráðuneyti eða fræðsluskrifstofur sem hafa þekkingu og yfirsýn til að bera viðkomandi skóla og námsleiðir hans saman við aðra sambærilega skóla. Slíkar úttektir skulu þó unnar í samstarfi við starfsfólk viðkomandi skóla. Skiptar skoðanir eru á því hvort úttektir ættu að byggja á sjálfsmati eða athugun aðila utan stofnunar. Ef miðað er við blandaða úttekt gengur hún oft þannig fyrir sig að fyrst í stað metur skóli sjálfan sig og leggur síðan fram sína skýrslu. Þar kemur fram stefna skólans og leiðir, ýmsar tölulegar upplýsingar um þróun og vöxt skólans, lýsing á uppbyggingu kennslu og annarri starfsemi ásamt mati skólans á starfseminni og hvað betur mætti fara. Síðan styðst nefnd utanaðkomandi aðila við skýrsluna í mati sínu á skólanum. Hins vegar eru þær úttektir einnig algengar sem byggja eingöngu á sjálfsmati skóla. Í því tilfelli vinna skólar gjarnan að úttektinni í náinni samvinnu við t.d. menntamálaráðuneytið. Talið er að skólakerfið hér á landi sé orðið mjög umfangsmikið og yfirgripsmikið og erfitt sé fyrir menntamálaráðuneytið að fylgjast með gæðum kennslu og námi í hverjum skóla fyrir sig hvort sem er á grunnskóla-, framhaldsskóla- eða háskólastigi. Skýrsla OECD um menntastefnu á Íslandi frá 1987 gefur í skyn að þörf sé á aðhaldi og samræmingu í skólamálum og tengslum milli skólastiga. Menntakerfið á Íslandi hefur á örfáum áratugum breyst úr því að vera einhæft og smátt í sniðum í það að vera margslungið og öflugt kerfi sem setur sér það háleita markmið að láta í té þá þjónustu sem önnur þróuð lönd veita. Markmið menntunar voru til skamms tíma fremur einföld á Íslandi og hlutverk kennslu talið vera að miðla bókviti og utanbókarlærdómur var í heiðri hafður. Nú hafa kennarar, skólastjórar og aðrir forustumenn fræðslumála nútímalegar hugmyndir og hafa tileinkað sér það sem nýjast er í kennslumálum. Framfarir hafa verið ótrúlega skjótar og þær hafa átt sér stað við erfið skilyrði. Það verður hins vegar að viðurkennast að það hefur ekki alltaf verið fullt samræmi á milli þess sem löggjafinn hefur ætlað sér í menntamálum og þess sem hefur verið mögulegt að framkvæma samkvæmt fjárlögum hins sama löggjafa. Aðstæður hér á landi eru að mörgu leyti ólíkar því sem þekkist í öðrum þróuðum ríkjum og þess vegna er skólasaga okkar og þau vandamál sem við hefur verið að glíma einnig frábrugðin. Þessu veldur aðallega það hvað landið er tiltölulega stórt og strjálbýlt. Fyrr á þessum vetri, nánar tiltekið þann 29. nóv. sl., var haldin ráðstefna hér í Reykjavík um gæðamat á sviði heilbrigðis- og menntamála. Það var Bandalag háskólamanna sam boðaði til ráðstefnunnar og var hún haldin með stuðningi menntmrn. og heilbrrn. og undirbúin með starfsmönnum þessara ráðuneyta. Megintilgangur með ráðstefnunni var að leggja grunn að því að ná víðtækri samstöðu um aðferðir við mat á skólastarfi og að vekja athygli á þessum málum þar sem ljóst væri að Íslendingar væru á eftir nágrannaþjóðunum á þessu sviði. Virtir fræðimenn á sviði gæðaeftirlits héldu fyrirlestra á ráðstefnunni sem þótti takast vel. Með því að beita matsaðferðum á skólastarfið er betur hægt að gera sér grein fyrir stöðu skólans. Hér er ekki verið að tala um að nota slíkt mat sem neins konar ,,grýlu`` eða aðferð til þess að gefa skólun einkunnir sem síðan verði bornar saman af foreldrum þegar þeir velji skóla fyrir börn sín, heldur fyrst og fremst aðferð til að hvetja til góðra hluta og vissulega að verka sem ákveðið aðhald. Hæstv. forseti. Með þessum tillöguflutningi er lagt til að skipuð verði nefnd til að meta þörf fyrir að tekið verði upp mat á skólastarfi í skólakerfi landsins á öllum skólastigum og komi nefndin með tillögur um fyrirkomulag og leiðir til úrbóta. Að lokinni þessari umræðu mælist ég til þess að málinu verði vísað til síðari umræðu og hv. menntmn.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að taka undir flest þau sjónarmið sem koma fram í grg. þessarar till. til þál. um mat á skólastarfi. Það er full ástæða til að taka undir flest sem þar kemur fram. Ég vil líka vekja athygli á því sem kemur fram í upphafi grg. með till. þar sem stendur: ,,Þó hefur á síðustu árum verið unnið að greiningu og mati á skólastarfi í grunnskólum með skólaþróunarstarfi í tengslum við aðalnámsskrá og gerð skólanámsskráa.`` Þetta er starf sem hefur eflst mjög og þróast á allra síðustu árum og þarna er unnið að mörgu leyti mjög gott starf, einkum hvað snertir innri greiningu og skoðun á því sem hver skóli er að gera og það er af hinu góða og í anda þessa máls. Enda hefur verið höfð hliðsjón m.a. af því sem getið er um hér aftar, skýrslu OECD um menntastefnu á Íslandi sem kom út árið 1987. Það hefur verið litið til þeirrar lýsingar sem þeir skýrslugjafar gefa á íslensku skólakerfi. Ég tel það víst að nefnd sem yrði skipuð eins og hér er gert ráð fyrir mundi þurfa þó nokkurt fjármagn til starfa og allmikinn tíma. Nú er það svo að við höfum yfir að ráða í íslenska skólakerfinu allmörgum sérfræðingum sem hafa reynslu erlendis frá, hafa einmitt lært það að meta skólastarf. Þeir hafa verið við nám í Bandaríkjunum, í Evrópulöndum ýmsum og við höfum yfir að ráða allmikilli og víðtækri þekkingu í þessum efnum. Samt sem áður er það nú svo með þetta eins og annað að það verður að fylgjast með á hverjum tíma. Ég vil því leyfa mér að setja fram hugmynd um að í stað þessarar nefndar yrði kannað hvort ekki væri rétt að fela Kennaraháskólanum eða Rannsóknastofnun uppeldismála eða þeim sameiginlega, enda eru þær stofnanir mjög tengdar, að annast þessa úttekt og gera þessar tillögur. Síðan mætti, þegar þær tillögur væru komnar fram, kalla til fulltrúa þeirra sem hér eru nefndir til þess að ræða þær niðurstöður. Einhvern veginn snýr málið þannig við mér að ég hef tilfinningu fyrir því að það ynnist betur á þennan hátt þar sem í þessum tveimur stofnunum sem ég nefndi, e.t.v. kæmi háskólinn þarna inn líka, er fólk sem hefur sérþekkingu í þessum málum, hefur reynslu og þekkingu til að annast þetta. Síðan mætti, eins og ég sagði áðan, taka þá frumniðurstöðu til skoðunar af viðkomandi aðilum.