Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Svo tókst til með 2. umr. þessa máls, að hún varð stutt. Ég var ekki viðstaddur, þar eð ég bjóst við að ræða frsm. yrði lengri. En það hefði ekki átt að gera neitt til, þótt nokkuð væri ósagt til 3. umr. Efni þessarar till. er í aðalatriðum um heimild ríkisstj. til að bjóða út lán til raforkusjóðs. Þetta er alleinkennilegt mál, og vil ég, að það verði síðar tekið ásamt öðrum raforkumálum hér á landi. Vil ég nú mælast til, að afgreiðslu málsins verði frestað, með því að nú er langt liðið á nótt. Ég ætlaði samkvæmt viðtali við forseta að falla frá orðinu, en ég sé, að ég get ekki látið hjá líða að segja nokkur orð í svo mikilvægu máli, en vil hins vegar síður gera það yfir tómum bekkjum.

Forseti (JörB): Þm. Siglf. getur þá ekki búizt við því, að þetta mál verði afgreitt á þessu þingi. Hefði ég því kosið, að hann tæki fram aðalatriði, svo að einungis atkvgr. væri eftir.



Það hafa komið fram till. frá þessari n. áður, og þær till. hafa verið svo úr garði gerðar, að menn hafa getað ætlað, að hún væri á skakkri leið, og minntist ég á það í sambandi við virkjun Fljótaár. Hún lét sér sæma að leggja á móti ábyrgð, sem ríkisstj. hafði veitt fyrir virkjun þessa vatnsfalls. Þingið lét þetta ekki ná fram að ganga, enda hefði þá Siglufirði verið gerður mikill óréttur. Þetta orsakaði þó allmikinn hita, og þáv. ráðherra gaf í fyrstu ekki út ábyrgð nema fyrir helmingnum. Þetta tafði svo verkið, að um gífurlega hækkun var að ræða, en af því leiðir, að nú þarf að leita til þingsins í annað sinn. Það var einnig að undirlagi þessarar n., að hindra átti Keflavíkurveituna. Vildi hún hindra, að efnið yrði keypt, fyrr en ákveðið væri, hvert það ætti að fara. Þessi tillaga er að ýmsu leyti svipuð. Vextir af lánum, sem till. hljóðar upp á, eru um átta þús. kr., og getur sjóðurinn hvergi nærri staðið straum af því. Og þetta leyfir n. sér að koma fram með, meðan ekki er einu sinni farið að hugleiða á hvern hátt verkið skal framkvæmt. Það eru tvö stór vatnsföll, sem virkja á, Sogið og Laxá úr Mývatni. Frumáætlun að þessu verki liggur ekki fyrir, og tekur það minnst tvö ár að gera hana. Það væri því lítt ráðlegt að taka þessi lán nú og láta þetta fé liggja þannig vaxtalaust. Það er rétt, að dýrtíðin er mikil, og eru það mörg atriði, sem valda henni. Vel getur svo farið, að við getum ekki fengið vörur þær, sem þarf til virkjunarinnar. Ef hægt er að fá virkjunarvörur nú frá Ameríku, þá er það e. t. v. eina tækifærið nú í nokkur ár, og engar upplýsingar eru til um, að ekki sé rétt sagt hér frá. Ég hef áður bent á, hver yrði eðlilegasta þróunin í virkjunarmálinu, þ. e., að ríkið styðji einstök bæjarfélög. Þegar því er lokið, eru möguleikarnir á því að leggja leiðslur í stærri. þorp meiri. Það er ekki rétt, að ríkið taki framkvæmdir þessar í sínar hendur, heldur á það að styðja bæi og þorp, eins og ég áður tók fram. - Þá er það ekki rétt, að gera veitur, ef orkan er ekki til. Við skulum taka Sogið. Það er ekkert vit í að ganga frá veitunni, áður en búið er að ganga frá virkjuninni. Reykjavík ætlar að hafa þrjár vélasamstæður við Sogið. Akureyri ætlaði að hafa tvær við Laxá, en hefur eina, því að, gjaldeyrisnefnd neitaði um fyrirgreiðslu, þó að möguleikar hefðu verið á að fá lán. Það hafði örlagaríkar afleiðingar, því að nú er ekki hægt að veita þaðan orku til annarra staða. Það liggur fyrir að veita orku frá Soginu um öll Suðurnes. Búið er að gera áætlun um að leggja til Hveragerðis, Stokkseyrar og Eyrarbakka. Það hefur stórfellda þýðingu fyrir allt atvinnulíf þjóðarinnar, að vel gangi með virkjunarmálið. Vegna hraðfrystihúsa á Reykjanesi er þjóðinni bráðnauðsynlegt að fá raforku þangað. Framleiðslan hlýtur að aukast þá á þessum slóðum. Menn gætu þá farið að stunda landbúnað með. Þá mundi rísa upp margvíslegur iðnaður, sem engin leið er að stunda þar nú vegna rafmagnsleysis. Þá liggur fyrir að leggja rafleiðslu til Vestmannaeyja frá Soginu. En það er í rannsókn. Frumáætlun bendir til, að ekki sé óhagstætt að fá orku frá Soginu til Eyja. Þetta er einhver mesta verstöð landsins og liggur einna bezt við fiskimiðum okkar. Það mundi verða til stórkostlegrar aukningar á söluhæfni fiskafurða, ef orka úr landi væri leidd þangað. Það eru víða þorp í myndun. Þangað þarf að leiða orku. Kringum Stórólfshvol t. d. er að myndast þorp, og mundi það gefa þorpsbúum möguleika á að stunda landbúnað betur en nú er, ef þeir fengju orku. Í sambandi við Laxárvirkjunina var gjaldeyrisnefnd skaðlega þröngsýn, svo að Akureyrarbær neyddist til að leggja háspennulínu, sem ekki er hægt að taka afleggjara af handa öðrum stöðum. Ef það er gert, þarf að gera stöðina sterkari. Það er hægt að leggja um Eyjafjörð og til Siglufjarðar og tengja við virkjun Fljótaár. Vinningurinn yrði sá, að hægt væri að virkja 10 þús. hestöfl. Vatnsaflið er mikið og miklir möguleikar þess vegna, að því er verkfræðingar telja, og álíta þeir hæfilegt að beizla 10 þús. hestöfl. Akureyri hefur stundum verið raforkulaus í heila viku í einu, og er slíkt geysióþægilegt. Engin olíutæki eru til að grípa til þegar rafmagnið bregzt, og er þetta því hreinasta hörmungarástand. Það þarf að auka mikið öryggi beggja staðanna með því að tengja þá saman. Mundi það verða hin mesta lyftistöng sjávarútveginum. Menn hafa notað olíumótora til olíuframleiðslu, en þeim er hætt við að bila, og því byggja menn vonir sínar á vatnsorkunni. Þjóðin hefur ekki þorað að leggja í að koma upp lýsisherzlustöð vegna skorts á rafmagni. Ef hún hefði verið komin fyrir stríð, hefði verið hægt að selja allt síldarlýsi. Herzlustöðvar Englendinga eru flestar í Noregi. Þeir urðu því að neita sér um þessa vöru, þótt þörfin væri mikil. Engin leið er að komast hjá að fá orku til þessa gegnum vatnsvirkjun, því að annars yrði orkan of dýr til þessarar vinnslu. Ef víðsýnir menn hefðu setið við stjórn, áður en stríðið skall á, hefðu þeir átt að koma auga á það, að Ísland hlyti að eiga stað í hagkerfi Evrópu, og hefðu þeir þá lagt kapp á að koma virkjununum í framkvæmd til þess að geta notað orku við framleiðsluna, því að það var auðveldara að leysa verkefnin fyrir stríð en nú er - og einfaldara. Ríkið á að útvega efnið og veita smærri stöðunum styrk til framkvæmdanna. Ég álít, að Akureyri, Siglufjörður og Reykjavík geti staðið undir sínum veitum án stuðnings. Ríkið þyrfti að virkja Sogið, þegar vélasamstæðan er komin, sem nú er verið að vinna að, og eru það 20 þús. hestöfl. Í Efra-Sogi eru 50 þús. hestöfl. Þetta er því upplagt efni fyrir ríkið. Það er upplagt fyrir það að ganga í þá virkjun. Þá eru möguleikar á að dreifa orkunni um þá staði, sem ég nefndi áðan. En að vera að rífast um háspennulínu í stað aðalatriðanna er að byrja á öfugum enda. Það eru hreinustu smámunir í samanburði við virkjunina sjálfa. Það var rangt, að raforkunefnd lagði ekki fyrir ríkisstj. að undirbúa virkjun við Sogið. Það er ekki rétt að láta tímann renna svo úr höndum okkar. Þegar Evrópumarkaðurinn opnast, væri hægt að flytja afurðir okkar út með flugvélum. Það er hart, þegar eftirspurnin kemur, að þurfa að segja: Okkur vantar raforku. - Þá þurfum við að sleppa Evrópumarkaðinum í 1, 2 eða 3 ár. Möguleikar fyrir stórvirkjun á Íslandi eru afar miklir, og við getum framleitt með aðstoð raforkunnar afar mikið. Járn er nú að víkja fyrir léttari málmum. Magnesíum er unnið úr sjó. Hvergi í Evrópu eru talin eins góð skilyrði til þessarar vinnslu og hér á landi. En hér er lítið hugsað um annað en sjávar- og landbúnaðarafurðir. Auk magnesíumvinnslu má nefna ýmis önnur efni, t. d. sement og áburð og ýmisleg efni unnin úr brúnkolum. Kolalögin á Skarðsströnd eru þykkari en menn hafa vitað. Þetta er allt órannsakað, og um framleiðslu af þessu tagi er ekki hægt að vita, fyrr en við höfum fengið raforkuna og vitum, hvað hún er ódýr. Verkefni raforkunefndar, sem nú hefur unnið að athugunum á þessum málum, er ekki eins erfitt og hún vill vera láta. Um lánsútboð þau, sem gerð hafa verið, vil ég taka fram, að ekki hefði átt að gera þau út í bláinn, eins og stundum hefur verið gert, og leggja þannig fé raforkusjóðs í hættu. Það hefur komið fram, að höfuðmarkmið raforkunefndar sé, að mér skilst, að neyða helzt bæjarfélög til að vera öll saman um veitu. Það á að leiða rafmagn inn á hvern bæ og hvert hús í þorpunum. Í framkvæmdinni yrði þetta að tengja sveitar- og bæjarfélög þannig - til þess að leggja skatt á íbúa þéttbýlisins. Þeim yrði seld raforkan dýrar en þyrfti, og þar með yrði lagður á þá hár skattur, sem yrði nokkurs konar styrkur til sveitanna. En út af fyrir sig er þetta ekki það versta. En afleiðingin af þessu verður sú, að raforkunotkun á þessum stöðum, sem þannig eru skattlagðir og þess vegna selt rafmagnið dýrt, hlyti að verða ákaflega takmörkuð. Það er reynsla fyrir því, að það er ákveðið jafnvægishlutfall á milli raforkunotkunarinnar í hverjum bæ og verðsins á rafmagninu. Þegar verðið er komið upp fyrir visst mark, þá lækka tekjurnar af sölu þess. Þetta er reynsla okkar og annarra þjóða. Og það þýðir ekki að ætla sér að brjóta í bág við þetta lögmál, því að það verður til þess, að fólkið neitar sér um að nota raforkuna, og til þess að hindra, að nokkur iðnaður geti komizt upp. Og ef farið yrði inn á þessa braut, þá hefðum við litla raforku, sem notuð væri, því að fólkið mundi sem mest koma sér hjá að hafa rafmagnseldavélar og önnur slík rafmagnstæki, og um raforku til iðnaðar væri ekki að ræða, meðan slíkt ástand ríkti. Það verður ekki hjá því komizt, ef gera á öllum landsmönnum kleift að nota raforkuna, sem er æskilegt og bráðnauðsynlegt, að viðurkenna líka, að það þarf að breyta fyrirkomulagi landbúnaðarins, færa byggðina saman. Það ætti að vera tiltölulega einfalt. Það er oft talað um það, að ætti að færa byggðina saman, þyrfti að hafa samyrkjubúskap. En þetta er fjarstæða. Það má reka búskap með sama fyrirkomulagi um eignarrétt, sem nú er hér hjá okkur, enda þótt byggðin sé færð saman. Hver fjölskylda gæti ræktað fyrir sig sitt land, þar sem fólkið byggi í eins konar þorpum í beztu sveitum landsins. Í öllum beztu sveitum landsins er upplagt að koma upp slíkum þorpum með öllum þeim kostum, sem þéttbýlið hefur í för með sér, og með fullkomnum samgöngutækjum er þannig kleift að hagnýta jörðina með svipuðum hætti og þar hefur verið gert. Hitt er svo allt annað mál, að viðbúið er, þegar menn eru komnir saman í þorp, að þeir sjái gildi samstarfsins og noti sér það, svo að samstarfið aukist mjög mikið. Og það gæti þá orðið til þess, að vísir skapaðist til samyrkju. En hún verður ekki sköpuð, nema mennirnir, sem taka þátt í henni, séu sannfærðir um, að hún sé það bezta fyrirkomulag í búskapnum. Þess vegna þýðir ekki heldur að fyrirskipa með lagaboði, að bændur skuli taka upp samyrkju. En það þarf að benda á, að það er þeim hagnaður, ef þeir geta sameinað sig um vatnsleiðslur, skolpleiðslur, rafmagn og annað. Þar sem landbúnaður er stundaður í dreifbýlinu, þarf einnig oft að senda smáhlut, sem þarf viðgerðar við, langar leiðir til þess að fá gert við hann, vegna þess að skilyrði eru þar ekki til þess að annast slíkt. En slík skilyrði mundu skapast í sveitaþorpum til hagræðis fyrir bændur. T. d. við Ölfusá eru að skapast ýmis slík þægindi, svo sem bakarí, viðgerðarverkstæði o. s. frv. Þetta kemur, strax og fólkið færir sig saman, en möguleikana til þessara þæginda er ekki hægt að skapa, meðan fólkið býr eins dreift og nú er. Það er sem sagt þetta, sem við þurfum að gera okkur ljóst, að til þess að slagorðið „að koma rafmagni inn á hvert heimili á landinu“ verði að veruleika, þá þarf að fara þessa leið. Það skal þó viðurkennt, að víða er í sveitum slík aðstaða, að hægt er að koma við smávirkjunum, sem eru ódýrar. Og á þeim stöðum er vitanlega sjálfsagt að koma þeim upp. Og það hefur víða verið gert, og þær hafa gert sitt fulla gagn og meira að segja ekki verið neitt tiltakanlega dýrar. Og vitanlega er sjálfsagt að halda því áfram. En víða á landinu - og það í okkar beztu sveitum - er slík aðstaða ekki fyrir hendi, t. d. sunnan lands, þar sem eru okkar blómlegustu landbúnaðarsveitir. Ég vil ekki lengja þetta mál mitt fram yfir það, sem er nauðsynlegt, og þess vegna mun ég hlaupa yfir ýmislegt það, sem ég annars mundi taka fram, ef tími væri nægur fyrir hendi. En hvernig verkar stórt lánsútboð, eins og nú standa sakir? Nú er verið að bjóða út 11,4 millj. kr. lán fyrir Reykjavíkurkaupstað. Og viðbúið er, að Reykjavík verði að bjóða auk þess út a. m. k. nokkurra millj. kr. lán til þess að ljúka hitaveitunni. Siglufjarðarkaupstaður á eftir að bjóða út 3 millj. kr. af láni sínu, og ef rafvirkjunin þar fer 1 eða 2 millj. kr. fram úr áætlun, þá þarf að bjóða út lán fyrir því, sem á vantar. Þarna eru því komnar um 20 millj. kr. í lánum, sem þarf að bjóða út hjá þessum kaupstöðum. Hver yrði afleiðingin af því, ef skyndilega væri skellt inn á markaðinn 20 millj. kr. skuldabréfum? Þá yrðu þessi bæjarfélög að hækka vextina af þeim eða selja bréf sín með afföllum. Þau hafa hingað til getað selt bréf affallalaust. Hvaða gagn gerði þá raforkusjóður með því að auka við þessi lánsútboð - Reykjavík og Siglufirði og öðrum stöðum og héruðum hér á landi, sem ráðast í raforkuvirkjanir og verða sennilega mörg á næstu tímum? Það, að þessir staðir yrðu að selja bréf sín með afföllum, en það mundi verða til þess að auka stofnkostnaðinn við virkjanirnar hjá þeim og gera þeim erfiðara fyrir um að standa undir þessum framkvæmdum. Og mér er ekki grunlaust um, að undirrótin að flutningi þessa máls, sem hér liggur fyrir, sé einmitt sú að koma þessu til vegar, vegna þess að annars tel ég líklegt, að fyrir raforkusjóð hefði verið stefnt að lánsútboði, þar sem ljóst lægi fyrir, hvar hugsað væri, að virkjanir ættu að byrja með aðstoð þess sjóðs. Mér er ekki grunlaust um, að þarna sé verið að hyllast til þess að skemma fyrir þessum virkjunum, - þetta sé svona hálfgerður þrái, það sé enn þá hjá þessum mönnum, sem forustuna hafa í mþn. í raforkumálum, dálítill kali og gremja út af því, að þeir komu ekki sínum vilja fram um það að stöðva virkjun Fljótaár og þar með ýmsar aðrar framkvæmdir í landinu. Það hefur verið mikið kvartað undan því, hvað atvinnulíf væri mikið og það yrði til þess að skapa glundroða. Og við vitum, að úrræði Framsóknarfl. hið helzta í því efni var, ef því mætti við koma, að setuliðið minnkaði vinnu til þess að skapa pínulítið atvinnuleysi, til þess svo einnig, að hægt væri að viðhalda gerðardómsl., því að þeir sáu, að þau voru einskis virði, ef ekki minnkaði atvinna. - Mér er ekki grunlaust um, að þetta sé undirrót þess, að sú till. er fram komin, sem hér liggur fyrir. Og mér finnst, að þessir hv. þm. og enda þeir menn, sem eru í mþn. í raforkumálum, sækja það mjög hart að koma á slíku atvinnuleysi með því að vinna á móti því, að atvinna í landinu geti aukizt, þegar þeir hika ekki við að fórna kannske 800 þús. kr. í því skyni í vaxtatapi til þess að koma þessu til leiðar. Ég vil loks taka það fram, að ef eitthvað ákveðið lægi fyrir um það, til hvers ætti að nota þessa peninga, sem nú á að biðja um með því að taka þetta lán til raforkusjóðs, - ef það lægi fyrir, hvaða verk eða framkvæmd ætti að ráðast í fyrir þetta fé, og ef það lægi fyrir, að það væru stórvirkjanir, annaðhvort við Laxá eða Sogið, þá væri ég tilbúinn að vera með þessu lánsútboði, en auðvitað með því fororði, að ríkisstj. byði það ekki út örar en svo, að það yrði ekki til þess að fella þessi bréf og önnur bréf, sem eru á verðbréfamarkaðinum. Og ég vona það, að þeir menn, sem helzt eru áhugamenn um það að koma þessu frv. fram í því formi, sem það er í nú, þeir losi sig við alla gremju yfir því, að þeir fengu ekki vilja sínum framgengt á síðasta þingi, heldur sætti þeir sig við orðinn hlut og séu ekki að reyna að leggja stein í götu virkjana, sem eru í framkvæmd, því að það verður aldrei til þess að stöðva þær, heldur aðeins til þess, að þær verða dýrari. Eins og þetta frv. liggur fyrir, er ég andvígur því og mun greiða atkv. móti því og hef í n. lagt til, að það verði fellt. En ef það yrði sett í samband við virkjun eða virkjanir, sem verkfræðingar teldu forsvaranlegar og í samræmi við eðlilega þróun raforkumála í landinu, þá er eðlilegt að samþ. það, þó með því fororði, að varlega sé farið við lánsútboð. Mun ég svo ekki taka frekar til máls um þetta mál. En ég vildi ekki láta hjá líða, að sjónarmið mitt kæmi fram í þessu máli, vegna þess að ég átti sæti í þeirri n., sem hafði frv. til meðferðar, þó að þau mistök hafi orðið hjá hv. 3. þm. Reykv., sem átti að vera frsm. minni hl. n., að það fórst fyrir að skila minnihlutaáliti um málið.



Herra forseti. Ég mun ekki eyða nema fáum mínútum til þess að svara málþófi hv. þm. Siglf. Mikill meiri hluti af fjasi hans snerti ekki þetta frv., sem hér liggur fyrir, og þarf ég þar af leiðandi lítið um það að ræða. - Hann talaði hér um virkjun Fljótaár svo og um till. um virkjun Andakílsár, sem var á þinginu hér í fyrra, setuliðsvinnu og tilhneigingar einhverra manna til þess að takmarka hana og margt fleira, sem ekkert er minnzt á í þessu frv. og kemur þessu máli ekkert við. Svo voru auðvitað viðeigandi slettur til ýmissa manna og dylgjur, eins og venjulegt er í ræðum hans, og kippi ég mér ekki upp við það. Eitt af því, sem hann hélt fram, var það að mþn. í raforkumálum og sérstaklega þá við, sem höfum flutt þetta frv., hefðum reynt að hindra framgang till., sem hér var til meðferðar á þingi í vetur, um kaup á efni til raforkuveitu Keflavíkur. Hann hefði helzt ekki átt að minnast á Keflavíkurveituna, því að það gefur tilefni til þess að rifja upp feril Sósfl. í því máli. Það er fullkomið ranghermi, að af hálfu okkar, sem stöndum að þessu frv., hafi nokkuð verið gert til þess að hindra, að efni yrði keypt til Keflavíkurveitunnar, þegar það væri fáanlegt. Þvert á móti studdum við að því með till. okkar og atkvgr. hér á þingi. Hv. þm. G.-K. flutti á þessu þingi þáltill. um raforkuveitu til Keflavíkur, sem var 125. mál þinbsins. Samkv. þeirri till. var ríkisstj. heimilað að verja úr ríkissjóði 1 millj. kr. til kaupa á efni í Keflavíkurveituna. Fljótlega komu fram brtt. við þá þáltill., tvær eða þrjár, um að gera þáltill. víðtækari, þannig að jafnframt væri heimild veitt á sama hátt til kaupa á efni til rafveitna til annarra staða á Suðurnesjum og til byggða austan Hellisheiðar. Skömmu síðar kom fram till. frá Sósfl., sem var 141. mál þingsins, um raforkuveitu frá Laxárvirkjuninni og Sogsvirkjuninni, þar sem gerð var till. um að heimila ríkisstj. að kaupa efni til rafveitna frá þessum virkjunum, þegar það væri fáanlegt, til kauptúnanna í Árnessýslu og til Suðurnesja og til Húsavíkur og Reykjahverfis. Þáltill. um rafveitu til Keflavíkur fór til athugunar í fjvn., og við sumir fjvnmenn töldum heppilegast af hálfu þingsins að sameina þetta í eitt, gera úr þessu öllu eina till., sem næði yfir þetta allt saman. Um þetta var ekki samkomulag í n., vegna þess að hv. þm. G.-K. mun hafa litið svo á, að sér væri eitthvað misboðið, ef breytt væri einum stafkrók í þeirri þáltill., sem hann bar fram. Og þess vegna munu flokksbræður hans í fjvn. hafa lagt til að samþ. till. hans óbreytta. Og hv. þm. G.-K. fékk hv. þm. Sósfl. til þess að gera það fyrir sig að vera ekki að breyta þessari þáltill., ekki einu sinni orðalaginu á henni. Því var það, að hv. meiri hl. fjvn. lagði til, að till. yrði samþ. óbreytt. Hins vegar lögðum við þrír nm. í fjvn. til, að till. yrði gerð víðtækari, þannig að Alþ. ályktaði að heimila ríkisstj. að verja fé úr ríkissjóði til kaupa á rafveituefni, sem útflutningsleyfi fæst fyrir í Ameríku, þar til næsta Alþ. kemur saman. Það urðu um þetta nokkrar umr. í sameinuðu þingi. Og ríkisstj. lýsti þá yfir því, að hún mundi kaupa efnið í Keflavíkurveituna alveg jafnt, hvort sem till. okkar minnihlutamanna í fjvn. yrði samþ. eða þáltill. hv. þm. G.-K. eins og hún upphaflega var, því að í okkar till. fólst fullkomin heimild handa ríkisstj. til að kaupa efni í Keflavíkurveituna. Og með því að samþ. okkar till. var hægt fyrir þingið að spara sér meðferð annarra tillagna á þessu þingi í þessu efni. En hv. þm. Sósfl. höfðu fallizt á það við hv. þm. G-K., formann Sjálfstfl. að gera það fyrir hann að samþ. þáltill. hans óbreytta og gerðu það ásamt sjálfstæðismönnum. En svo kemur nú að því, að tekin var til afgreiðslu till. þeirra um raforkuveitur frá Sogsvirkjuninni og Laxárvirkjuninni. Og þá fallast þeir á að afgreiða þá þáltill. nákvæmlega eins og við í minni hl. fjvn. höfum lagt til, að þáltill. um Keflavík yrði afgreidd. - Ég er aðeins með þessu að benda á, hvað það er fjarri öllum sanni hjá hv. þm. Siglf., að nokkuð hafi verið gert af okkar hálfu, sem flytjum þetta frv., til þess að hindra kaup á efni til Keflavíkurveitunnar, og bara til að sýna, að þessi hv. þm. og samflokksmenn hans hafa gert það fyrir hv. þm. G.-K. og aðra sjálfstæðismenn að éta ofan í sig fyrri orð sín í málinu, þar sem þeir síðar á þinginu samþ. þáltill. nákvæmlega eins og þeir áður á þessu þingi höfðu greitt atkv. á móti. Ég held, að hv. þm. Siglf. hefði ekki átt að minna á þetta, því að það verður honum og flokki hans ekki til sóma. Annars var það svo um ræðu þessa hv. þm., að oftar en einu sinni og oftar en tvisvar fór hann alveg í hring. Hann hélt því t. d. fram, að það vantaði fullnaðaráætlanir um virkjanir í Soginu og Laxá og það væri því ekki tími til þess kominn að taka stór lán vegna rafvirkjana, en það tæki mörg ár að undirbúa framkvæmdir í þessum efnum í sambandi við þessar virkjanir. En síðar í ræðu sinni sagði hann, að það væri gagnslaust fyrir mþn. í raforkumálum að ákveða, hvað gera ætti, og leggja fram ákveðnar till. um framkvæmdir. Og þetta tal hans um undirbúningsleysi, hvernig kemur það heim við það, sem hann sagði um rafveitur frá Soginu og Laxá? Um það lögðu þeir sósíalistar til, að ríkisstj. yrði heimilað að kaupa í rafveitur frá þessum virkjunum til margra staða. En það virðist allt benda til þess, að þegar betur er að gætt, að þeir meini ekki neitt með þessari till., vegna þess að þeir vilja sjá svo um, að ríkisstj. hafi enga peninga til þess að kaupa þetta efni fyrir, þó að fáanlegt verði. Fjárl., sem við vorum að afgreiða í dag, eru ekki þannig, að horfur séu á því, að um tekjuafgang verði að ræða hjá ríkissjóði, - þrátt fyrir það að hv. þm. Siglf. og flokksbræðrum hans hafi ekki tekizt að hafa greiðsluhalla á fjárl. sem nemi milljónum eða tugum milljóna.

Jú, hann er víst, - eða er það ekki?

. Nei, en þrátt fyrir það eru engar horfur á því, að þar verði um tekjuafgang að ræða, þannig að ríkisstj. geti varið miklu fé úr ríkissjóði á næsta ári til kaupa á efni til rafveitna. Það er því ljóst, að þeir menn, sem meina eitthvað með þeim till., sem var verið að samþ. nú nýlega, um að heimila og fela ríkisstj. að kaupa rafveituefni, ef fáanlegt væri, þeir verða að sjá til þess jafnframt, að eitthvert fé sé til þess að greiða það efni með. Þess vegna höfum við lagt fram þetta frv. Ef það verður samþ., þá getur ríkisstj. t. d. sagt við íbúana á Suðurnesjum og íbúana í þorpunum austan fjalls og í byggðum Norðurlands, ef hægt væri að ná í efni: Viljið þið ekki greiða fyrir þessu með því að lána eitthvað af því fé, sem þarf til þess að kaupa þetta efni? - Ég er viss um, að eins og nú er ástatt, þegar mikið er af peningum í umferð manna á milli yfirleitt, þá væri hægt á þessum stöðum að afla allmikils lánsfjár í þessu skyni, vegna þess hve áhugi manna er mikill á því að fá rafmagnið. Ég er því ekki í vafa um það, að lánsútboð mundi bera nokkurn árangur til þessara hluta. En andstaða Sósfl. gegn því, að sú leið verði farin, bendir ótvírætt til þess, að þeir meini ekkert með þessum tillöguflutningi sínum um kaup á rafveituefni. Þetta virðist vera hrein loddaramennska allt saman og ekkert annað. Og tal hv. þm. Siglf. og útreikningar um það, hve mikið tjón það yrði fyrir raforkusjóð að taka þetta lán, þar sem borga þyrfti vexti af því árum saman, bendir til þess, að hann búist við, að ekki verði hægt að ná í neitt rafveituefni á næstu tímum. En ég er ekki svo svartsýnn. Það hefur þegar fengizt efni í rafveitu. Og ríkisstj. verður einhvers staðar að fá fé til þess að borga það með og verður þá að taka það að láni. Og ef hún má ekki taka lán til þess, þýðir það að hindra, að þessar framkvæmdir verði, sem samþ., hafa verið efniskaup til. Þetta verður ekki heldur keypt til annarra staða, ef engir peningar verða til þess að kaupa efnið fyrir. Læt ég mér ekki detta í hug, að raforkusjóður þurfi til lengdar að liggja með það fé, sem hann tekur að láni, vaxtalaust. Þó að þessi lántökuheimild verði samþ. nú, þá er enginn heldur kominn til þess að segja, að þetta fé fengist allt í einu. Og ég geri ráð fyrir, að það yrði nóg við það að gera. Langur kafli í ræðu hv. þm. Siglf. var um það, hvað nauðsynlegt væri að koma rafmagninu sem víðast. Það er rétt, en allt voru þetta meðmæli með því frv., sem hér liggur fyrir. Vitanlega er ekki hægt að framkvæma neitt í þessu efni, nema peningar séu til, og allt tal hans um, að frv. sé einkennilegt og varhugavert, svo að ekki megi samþ. það, sýnir, að hann meinar ekkert með því, þegar hann segir, að koma þurfi upp rafveitum víða um land. Hann segir með réttu, að ríkið ætti að taka þessi mál í sínar hendur og virkja Sogið, en er á móti því, að aflað sé fjár til þess. En þetta var ekki í eina skiptið, sem hann fór hringferð í sinni löngu ræðu. Þá minntist hann á, að framsóknarmenn mundu ætlast til, að raforkan yrði seld sama verði um allt svæðið, eins og hann nefndi það. Ég veit ekki, hvort hann man, að á sumarþinginu 1942 var samþ. þáltill. um raforkumál. Þar er ákveðið, að kjósa skuli mþn. þá, sem nú starfar, og þar var ákveðið að fela stj. að láta rafmagnseftirlitið vinna að undirbúningi og rannsóknum, og þar var ennfremur mörkuð framtíðarstefnan í þessum málum, og hún var sú að koma rafmagninu til allra byggða landsins, og skyldi það eigi selt hærra verði til dreifbýlis en kaupstaða á hverjum tíma. Flokkur þessa hv. þm. mun hafa greitt atkv. með þessari till. á sumarþinginu 1942, ef til vill vegna þess, að kosningar stóðu þá fyrir dyrum. Nú vill talsmaður sama flokks sýna fram á, að það sé hneyksli að hugsa sér, að þetta verði gert. Það er ekki það fyrsta af kosningaloforðunum, sem þessi hv. þm. og flokkur hans ætlar að laumast frá, - það er eitt af mörgum. Þá var það í tali hans, að þetta frv. væri fram komið frá mönnum, sem vildu spilla fyrir lántöku. Reykjavíkurbæjar til ýmissa framkvæmda, og hann sagði, að það gæti farið svo, að Reykjavík neyddist til að hækka vexti á lánum sínum. Ég veit ekki betur en gert sé ráð fyrir jafnháum vöxtum í þessu frv. og eru hjá Reykjavíkurbæ, 4%. Það er því alveg út í bláinn, þegar hann heldur því fram, að með þessu frv. sé lagður steinn í götu þeirra lána, sem kaupstaðirnir bjóði út. Álíka fjarstæða er það, sem hann var að segja, að það mundi verða til að koma af stað atvinnuleysi, ef þetta frv. yrði samþ. og reynt að fá fé til raforkusjóðs og að leiða rafmagn sem víðast um byggðir landsins. Ég held, að tæplega nokkur annar en hv. þm. Siglf. hefði getað sagt þetta. Svona málfærsla er honum samboðin og engum öðrum.



Ég þarf að leiðrétta nokkrar rangfærslur, sem hv. síðasti ræðumaður kom með, í fyrsta lagi það, að ég hefði margsinnis farið í kringum sjálfan mig og gegnum sjálfan mig, og þá fyrst og fremst það, að ég hefði bent á ýmsar framkvæmdir, sem ætti að gera, en ég hefði svo sagt, að ekki væri hægt að gera. Ég benti á, að það horfði öðruvísi við, ef þetta væri sett í samband við ákveðnar framkvæmdir. Þessi n. er búin að vera það lengi, að hefði hún strax komið sér niður á, hvað þýðingarmest væri, hefði hún þegar komizt nokkuð áleiðis með það, sem eðlilegast er, að ríkið gerði. Það er liðið a. m. k. eitt ár, því að n. var kosin haustið 1942, og á þessum tíma hefði verið hægt að gera mikið, en starf n. virðist hafa farið í eitthvað annað, sem hefur ekki verið þýðingarmikið. Lánsútboðið átti ekki að fara fram, fyrr en möguleikar væru orðnir fyrir að byrja þessar framkvæmdir. En þó að við séum á móti þessu láni, þá þýðir það ekki það, að við séum á móti því, að efni sé keypt til virkjananna. Það er fjarstæða. Ef stj. býðst skyndilega efni, getur hún vitanlega gripið til að taka bráðabirgðalán til að festa kaupin og leitað síðan heimildarinnar á eftir. Það eru því engin rök fyrir því, að þessi heimild sé skilyrði fyrir því, að unnt sé að kaupa efni, enda kemur þingið oft saman, og er því fyrirsjáanlegt, að þingið getur alltaf veitt þessa heimild, ef á þarf að halda, og því engin ástæða til að veita 20 millj. kr. heimild nú af þeim sökum. Hv. þm. rakti sögu Keflavíkurmálsins. Sakirnar stóðu þannig, að þegar fyrir lá tilboð um efni til ákveðins staðar, þá vildi hann, að ekki stæði í þáltill., til hvaða staðar efnið ætti að fara. En hvers vegna ekki að taka fram í þál., að efnið ætti að fara til Keflavíkurlínunnar, fyrst fyrir lá ákveðið tilboð um þá línu? Það var ekki hægt að bera fram neina ástæðu fyrir því, að efnið ætti ekki að fara til Keflavíkur. Hv. þm. G.-K., flm. till., bar fram þá fyrirspurn við ráðh., hvort heimildin mundi ekki notuð og efnið látið ganga til Keflavíkur, og hæstv. ráðh. svaraði því, að stj. mundi nota heimildina til að kaupa efni til Keflavíkurlínunnar. Mér fannst eðlilegt, að það væri tekið skýrt fram, að efnið skyldi fara í þessa línu, þar sem fyrir lá ákveðið tilboð um efni til hennar. Síðan átti að taka hinar línurnar í einni till. og fela stj. að leitast fyrir um kaup á efni til þeirra, en það var fyrirsjáanlegt, að það mundi ekki takast, fyrr en þing kæmi saman nú eftir nýárið, og hafði hæstv. stj. þá næg tök á að leitast eftir heimildum. Síðan kom fram ýtarleg tillaga frá Sósfl., svipuð þeirri, er hv. þm. V.-Húnv. flutti í sambandi við Keflavíkurtill., þar sem beinlínis var gert ráð fyrir, að stj. safnaði tilboðum í þessar línur. Það er þess vegna engin mótsögn í að hrapa ekki að því að samþ. þessa tuttugu milljóna útboðsheimild og gera grein fyrir, hvernig eigi að haga þessu kerfi og í hvaða röð framkvæmdirnar eigi að koma. Það hvílir vitanlega á n. að sjá um, að byrjað sé á réttum stað. Ég hélt fram, að ríkið ætti ekki að eiga allar rafveiturnar, heldur bæjarfélögin og þorpin, hvert til síns staðar. En ég tel rétt, að ríkið eigi orkuverin og selji raforkuna almenningi og til iðnaðar í heildsölu, ef svo mætti segja, og það er því hreinn útúrsnúningur að setja þetta hvort á móti öðru. Það er eðlilegt, ef ráðizt er í ný stórvirki við Sogið, að ríkið geri það, vegna þess að raforkan verður að skiptast milli margra þorpa, kannske margra tuga þorpa. Það er því eðlilegt, að ríkið eigi orkuverin og selji síðan til bæja og þorpa. Svo er það, sem er minna atriði, hvort ríkið á að eiga hluta af háspennulínunum út frá þessum stöðum. Ég tel ekki ástæðu til að það eigi orkuverið, sem er við Sogið og Reykjavíkurbær fær sína orku frá, ef hann fær ekki að selja orku til neinna annarra. Það er rétta leiðin, að ríkið reisi þessi orkuver og síðan sé vel athugað, hvort ríkið um leið eigi að reisa stór iðjuver sjálft eða stofna félög til þeirra hluta og selja þeim raforku. Hitt næði engri átt, að ríkið færi að eiga rafveitu hvers þorps og kaupstaðar og takmarka þannig sjálfsákvörðunarrétt þessara staða í jafnnauðsynlegum málum. Það væri álíka fjarstætt og ríkið færi að leggja undir sig hverja vatnsveitu á landinu. Þetta eru svo óaðskiljanlegir hlutar bæjarfélaganna, að það er ómögulegt að hugsa sér annað en bæjarfélögin verði að ákveða, t. d. hvenær eigi að stækka æð þangað og hvernig eigi að haga þeim framkvæmdum. Það eina skilyrði, sem ríkið verður að setja, er það, að aðgerðir og framkvæmdir bæjarfélaganna brjóti ekki í bága við heildaráætlunina, og um það mundi fást samkomulag við hvert bæjarfélag, enda munu þessar framkvæmdir ætíð verða gerðar eftir ráðum eða fyrirmælum trúnaðarmanna ríkisins. Það er því engin ástæða til að ætla, að það komi í bága, enda er svo frá gengið, að bæjarfélögin leggja ekki í virkjun nema með ríkisábyrgð, og getur þá Alþ. sett þau skilyrði, að framkvæmdirnar verði í samræmi við heildarkerfið. Þetta er líka mjög mikils virði fyrir bæjarfélögin sjálf, vegna þess að það er ákaflega mikið öryggi, að mörg orkuver séu á sama neti, og er það víðast svo erlendis, þó að enn þá séu ekki tök á því hér á landi sökum dreifbýlis, þar sem bæir eru fáir og smáir og langt á milli þeirra. Það fór sem mig grunaði, að hv. þm. V.-Húnv. mundi halda fram, að það væri ákvörðun Alþ., að raforkan skyldi alls staðar seld sama verði, hvar sem væri. Það er engin heimild til að leggja þessa till. út á þann hátt, enda var það ekki gert, þegar hún var til meðferðar á sínum tíma. Sósfl. hefur frá upphafi verið andvígur þessari stefnu, því að þetta er hlutur, sem allir sjá, að nær engri átt og verður til tjóns, að svo miklu leyti sem reynt er að framkvæma það. En ég er sannfærður um, að það verður ekki nema tiltölulega skamman tíma, vegna þess að reynslan sýnir, að ef við eigum að eiga þess nokkurn kost, að þjóðin taki framförum atvinnulega og iðnaður eigi að geta risið upp, bæði í sambandi við sjávarútveginn og annars staðar, þá er það lífsskilyrði, að raforkan sé ekki seld hærra verði en óhjákvæmilegt er á hverjum stað. Það er skilyrði til, að hægt sé að koma upp áburðar- og sementsvinnslu, magnesíumvinnslu og lýsisherzlu, að orkan sé seld svo lágt sem nokkur kostur er. Við getum ekki hugsað okkur að keppa við erlendar þjóðir á þessum sviðum, ef stöðvar okkar eiga að borga raforkuna hærra verði en hún kostar komin á staðinn, til þess að hægt sé jafnhliða að leiða rafmagn til svo sem 20 sveitabæja í næstu sveit. Þetta er fjarstæða, enda var þál. aldrei skilin svo, að aldrei kom neitt fram um það, fyrr en Eysteinn Jónsson kom með það á fundi í níu manna n., þegar framsóknarmenn voru að slíta upp úr umr., en það kom ekki til mála, að Sósfl. og Alþfl. skildu till. svo, að ætlazt væri til, að kaupstöðunum yrði seld raforka óeðlilega dýrt, til þess að dreifbýlið gæti fengið hana óeðlilega ódýrt. Ef það er meiningin, verður að greiða mismuninn úr ríkissjóði, en engin sanngirni að ætlast til, að bæjarfélög og þorp séu skylduð til að taka slíkt á sig. Það verður heildin að greiða og bæta því við þá styrki, sem við erum svo vanir að greiða til sveitanna í því skyni, að mér virðist, að reyna að halda þar öllu sem mest með sama svip og nú er þar og hindra samdrátt byggðarinnar og þar með alla atvinnulega þróun þar. Það, sem hér er spurt um, er hvort við eigum að tileinka okkur raforkuna fullum fetum og leggja út í að hagnýta okkur það, sem okkar hrjóstruga og erfiða land hefur fram yfir önnur lönd, vatnsaflið, til að koma upp blómlegum atvinnuvegum og nægilega fjölbreyttum til þess að þurfa ekki að greiða atvinnubætur. hvenær sem einhver grein atvinnuvega okkar bregzt, eins og orðið hefur, ef sjávarútvegurinn hefur brugðizt. Það er beinlínis skilyrði fyrir þessum möguleikum, að við lærum af reynslu annarra þjóða. Og enginn verkfræðingur í landinú mun treysta sér til að mæla með slíkri framkvæmd raforkumála, sem hv. þm. V.-Húnv. segir, að Alþ. sé reiðubúið að ákveða, sem er vitleysa. Þeir taka allir skýrt fram, að þetta sé slík reginfjarstæða, að það nái engri átt. Reynsla annarra þjóða sýnir ekki heldur neitt fordæmi fyrir slíku, og þó er dreifbýlið ekki eins mikið þar. Byggðin er þar miklu þéttari, af því að þar er minni kvikfjárrækt. Þeir þurfa því ekki eins mikið beitiland, og það er ekki eins hrjóstrugt land og erfitt til ræktunar og Ísland. Annars býst ég við, ef framsóknarmenn halda þessu til streitu, að ekki verði úr því skorið fyrr en fyrsta virkjunin kemur til ákvörðunar, sem rekin yrði með þessu fyrirkomulagi. Þá vill þessi hv. þm. halda fram, að þótt 20 millj. kr. í skuldabréfum væri nú bætt á markaðinn, þá mundi það ekki spilla fyrir lánunum og þau ekki verða neitt dýrari, því að vextir væru jafnir af öllu, 4%. Það er rétt, að allir vextirnir eru 4%. En ef við bættum nú á markaðinn 20 millj. kr. í skuldabréfum, þá er meira en hugsanlegt, að bréfin falli niður fyrir nafnverð, svo að hundrað krónur verði ekki hundrað, heldur níutíu. Það er ekki langt, síðan skuldabréf bæjar- og sveitarfélaga voru boðin fyrir 5–6% afföll og stundum meira, og veðdeildarbréf komust lengra, allt niður í 65%. Það er því hægt að gera ráð fyrir verðfellingu á þessum bréfum, ef mjög mikið er af þeim á markaðinum, og getur það orðið til þess, að bæir eins og Siglufjörður og Reykjavík, sem eru nú að framkvæma virkjanir, verði til neyddar að selja bréf sín með afföllum. Þeir standa með verkin hálfgerð og því enn meira tap fyrir þá, ef ekki væri unnt að ljúka þeim framkvæmdum. Hér verður því að fara varlega til þess að gera þeim bæjarfélögum, sem nú standa í virkjun, ekki erfiðara fyrir en ástæða er til. Ég vil því skora á n. að taka alvarlega til athugunar undirbúning undir framkvæmd þessara mála, og fylgja meira ráðum sér vitrari og fróðari manna, sem hafa aflað sér þekkingar á reynslu annarra þjóða, sem n. hefur skellt skollaeyrunum við og ekki tekið mark á nema að nokkru leyti.



Herra forseti. Út af ummælum, sem hv. þm. Siglf. hefur látið falla, ætla ég að rifja upp hér örlítinn kafla úr þeirri þál. um raforkumál, sem samþ. var á Alþ. 4. september 1942. Hún byrjar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að kjósa fimm manna nefnd, er geri tillögur um fjáröflun til þess að byggja rafveitur í því skyni að koma nægilegri raforku til ljósa, suðu, hitunar og iðnrekstrar í allar byggðir landsins á sem skemmstum tíma, enda verði raforkan ekki seld hærra verði í sveitum landsins en stærstu kaupstöðunum á hverjum tíma“. Þannig var þetta samþ. Og ég held, að flestum öðrum en kannske hv. þm. Siglf. ætti að vera það auðskilið, sem þarna er sagt, því að það er greinilegt. Ef ég man rétt, mun flokkur hans hafa verið með því að samþ. þetta. En vitanlega er þeim líkt að vilja svo hlaupa frá samþykktinni á eftir. - Ég mun svo ekki að öðru leyti gera þessa síðari ræðu hv. þm. Siglf. að umtalsefni. Ég lifi í þeirri von og trú, að hægt verði innan skamms að hefjast handa um að framkvæma þessi raforkumál víða um landið, þjóðinni til gagns og hagsbóta, þrátt fyrir andstöðu hv. þm. Siglf. og annarra slíkra.



Ég get glatt hv. þm. V.-Húnv. með því, - og ég segi það út af síðustu ummælum hans, - að það er svo komið, að raforkustöðin á Siglufirði tekur að öllu forfallalausu til starfa á næsta hausti þrátt fyrir andstöðu hans við það mál, þannig að mér hefur tekizt betur en mþn. í raforkumálum - með allan sinn áhuga á raforkumálum - að koma raforkumálunum í framkvæmd. Og út af því, að hv. þm. V.-Húnv. las hér upp úr þessari þál. frá 4. sept. 1942, þá er vel hægt að leggja þessa mjög svo afkáralegu merkingu í þessi orð, er þarna er um að ræða, sem hv. þm. gerði. En ég fullyrði, að þm. almennt lögðu ekki þennan skilning í þetta, heldur að það ætti að selja raforkuna þannig, að orðin „með sama verði“ þýddu með samsvarandi verði, þannig að maður, sem býr á Siglufirði t. d., verði ekki látinn borga rafmagn fyrir bónda í Eyjafirði. Það verður að miða nákvæmlega við það sama um þetta og vörur yfirleitt, að flutningsskortur verður að bætast við til þeirra, sem raforkuna nota. Og í orðin „sama verð“ eða „ekki hærra verð“ er fullkomlega heimilt að leggja þá merkingu, sem ég nú hef greint, enda mun meiri hl. hv. þm. hafa lagt þann skilning í þessi orð. En ef þingið væri svo ógæfusamt að leggja þann skilning í þessi orð, sem hv. þm. V.-Húnv. gerir, þá væri það mikil ógæfa fyrir þetta land.



Eins og nú er komið málum, þar eð hæstv. ríkisstj. hefur lagt fram frv. til þess að afla fjár til framkvæmda á dýrtíðarráðstöfunum, þá tel ég rétt, að þetta mál verði tekið af dagskrá, unz séð verður, hvað gerist í þessu, og óska ég eftir, að svo verði gert.



Það er út af því, sem hv. 3. þm. Reykv. var að segja. Ég sé ekki, að þörfin sé ekki fyrir hendi til að afgreiða þetta frv. rétt eins og áður var, þótt frv. hafi komið frá hæstv. ríkisstj., eins og hv. þm. drap á. Þingið getur eftir sem áður ákveðið um það, sem þetta frv. fjallar um, og ég skil ekki þau rök, sem hv. þm. var að reyna að færa fyrir máli sínu. Þessu máli hefur verið frestað lengi. Það kom fram þegar í þingbyrjun, og nú er komið að þingslitum. Það nær því ekki neinni átt að fresta því lengur. Miklu eðlilegra væri að greiða fyrir því, að það fengi afgreiðslu sem allra fyrst.

Forseti (JörB) : Það er rétt, að þetta mál er búið að bíða lengi. Tel ég því rétt að taka það til umræðu, ef d: óskar eftir því, og læt ég hana ákveða um það.



Ég vil beina þeirri fyrirspurn til hv. ríkisstj. eða hv. forsrh., hvort hann vilji lofa því, ef þetta mál verður nú ekki tekið til umræðu, að þinginu skuli ekki slitið, áður en þm. fá endanlega að greiða atkv. um þetta mál.



Það er svo algerlega á valdi hæstv. forseta eins, hvort taka á þetta mál af dagskrá eða ekki. Hann þarf ekkert að bera það undir d., ef honum þóknast að taka það af dagskrá.

Forsrh. (Björn Þórðarson) : Ég held, að ríkisstj. vilji ekkert blanda sér í það, sem hv. d. gerir í þessu máli.



Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir svar hans. Það tók af öll tvímæli um það, að verði málinu nú frestað, þá muni vera orðið samkomulag um það milli Framsfl. og Sjálfstfl. að afgreiða ekki þetta mál. Ég skora því á hæstv. forseta og það því fremur sem hann finnur til þess, að þetta mál hefur þegar dregizt mjög á langinn, að hann fresti nú ekki umr., og verði engar umr. um málið, þá lýsi hann umr. slitið.

Ég fellst á þetta

.

Forseti (JörB): Mér skilst nú, að ef meiri hl. hv. d. er þeirrar skoðunar, að fram kæmu brtt., þá er eðlilegt að slíta ekki umr. En þar sem menn greinir svo mjög á um þetta mál hér í hv. d. og búið er að bíða eftir því lengi, að málið kæmi úr n., og ég hef einnig orðið var við till. um að fresta því að taka málið fyrir til umr., þá vil ég láta hv. þd. skera úr því, hvort hún vill taka málið til umr. nú eða ekki.



Herra forseti. Hæstv. forseti hefur hingað til haft sitt eigið vald og sín eigin ráð um þetta mál, og ég skora á hann að halda því áfram. Hann hefur ekki fundið ástæðu til að bera þetta atriði undir þessa hv. d. fram til þessa. Og hvers vegna skyldi vera meiri ástæða til þess nú? Ég vil því enn einu sinni skora á hæstv. forseta að láta engar breyttar kringumstæður hafa áhrif á forsetavald sitt.



Herra forseti. Ég get ekki látið hjá líða að geta þess, að ég hef óskað eftir því að minnsta kosti einu sinni eða tvisvar, að hæstv. forseti héldi fram atkvgr. í þessari hv. d. um það, hvort d. vildi taka málið fyrir í þessar þrjár víkur, síðan það var hér í hv. d. Þá vildi hann það ekki. Nú telur hann rétt að láta d. ráða, hvort málið sé tekið fyrir. Hér er því ranglega haldið á forsetavaldi.

Frsm. meiri hl. (Jakob Möller) : Það er algerlega óverðskuldað, sem beint hefur verið nú að hæstv. forseta fyrir meðferð hans á þessu máli. Hins vegar vil ég víkja því til hæstv. forseta, hvort hann sér sér ekki fært að heita hv. d. því, að þetta mál verði tekið á dagskrá nægilega snemma, til þess að því verði lokið, áður en þingi verður slitið. Það er vitanlega eftir að afgreiða mál í þinginu, sem taka það langan tíma, að þetta ætti að vera hægt. Ég vil því beina því til hæstv. forseta, hvort hann treystir sér ekki til þessa.

Forseti (JörB): Sjáanlega kemur mönnum ekki saman um það, hvort málið skuli taka fyrir nú eða fresta því að taka það fyrir. Vil ég því láta hv. þd. skera úr um það. Ég veit, að hv. þm. Siglf. er það kunnugur þingsköpum, að honum er innan handar að vita, að ekki var neitt ranglega að farið, þótt ekki væri hlýtt óskum hans fyrr um þetta mál. En hann hefur alls ekki beðið um það, að forseti léti hv. þd. skera úr um það, hvort þetta mál skyldi tekið fyrir til umr. Hann hefði getað borið fram ósk um slíkt, og þá - 

Þetta er algerleg misbeiting á forsetavaldi

. Það er þvert á móti. Og þó að hv. þm. Siglf. langi til að narta í forseta, á hann ekki að láta sem hann þekki ekki þingsköp til þess að geta komið sínu fram. Þetta verður því borið undir hv. þd. Það er langréttast, að deildin segi til um þetta, en að forsetavaldi sé ekki beitt eins og á stendur. Því að fallist deildin ekki á að taka þetta mál á dagskrá nú, þá verður málinu haldið áfram.



Þar sem ég sé, að hv. landbn. hefur ekki séð ástæðu til að gera till. um rannsókn á öðrum vörum en mjólkurvörum, þá tek ég till. á þskj. 176 aftur.



Að sönnu er búið að spilla þessari till. þannig, að ég álít litla bót í því að samþ. hana. Má þó vera, að athugun sú, sem fyrirhuguð er, verði betri en engin, og mun ég því greiða till. atkvæði.



Eins og ég tók fram í umræðum, þá álít ég enga þörf á rannsókn í þessum málum og þessa nefndarskipun því óþarfa. Hins vegar er mér kunnugt um, að hv. 2. þm. Skagf. hefur unnið með drengskap að því að fá það bezta út úr þessu máli, sem hægt er. Ég vil því ekki leggja stein í götu þeirrar úrlausnar, sem honum hefur tekizt að ná, og greiði ég ekki atkv.



Það er að vísu búið að skemma þessa till., svo að hún er ekki orðin nema svipur hjá sjón. En þar sem ég veit, að framsóknarmönnum er þó illa við, að hún verði samþ., þá greiði ég atkv. með henni.



Ég tel litlu máli skipta, hvort þessi till. er samþ. í þessu formi eða því öndverða. Þó álít ég raunar, að hún hafi batnað í meðförum þingsins, og greiði ég henni atkv.



Herra forseti. Síðast þegar þetta mál var á dagskrá, þá hafði ég kvatt mér hljóðs og var búinn að tala í nokkrar mínútur, og ég hafði gert grein fyrir því með örfáum orðum, að þessi till., sem hér liggur fyrir, væri tvíþætt. Annars vegar væri lagt til, að fram færi rannsókn þingnefndar út af því, að kjöti hefði verið fleygt, og hins vegar væri lagt til að rannsaka fyrirkomulag kjötsölumálanna yfirleitt. Ég hafði látið í ljós furðu mína á því, að nokkrir hv. þm. skyldu leggja til, að slík almenn rannsókn færi fram á kjötsölumálunum, án þess að því fylgdi nokkur rökstuðningur af þeirra hálfu, hvorki í grg. þáltill. né heldur í þeim orðum, sem þeir höfðu mælt fyrir till. hér á Alþ. Og ég taldi einsdæmi, að lagt væri til, að slík rannsókn færi fram, án þess að menn gætu fundið því nokkurn stað. Þegar ég hafði gert þessu skil, þá var ég byrjaður að ræða það, sem á víst að vera aðalatriðið í till., rannsókn út af tilteknum skemmdum matvælum og sérstaklega út af því, að nokkru af kjöti hafði verið fleygt suður í Hafnarfjarðarhraun. Ég hafði tekið það fram, að hv. flm. þessarar till. gæfu það í skyn í grg. fyrir henni, og það hefði einnig komið fram af þeirra hálfu utan þingsins, að það mundi ekki hafa verið óætt kjöt, heldur mundi kjötinu hafa verið fleygt til þess að rýmka á markaðinum, til þess að hægt væri að selja kjöt í landinu yfirleitt hærra verði en ella mundi hafa verið hægt, ef þetta kjöt hefði einnig verið á markaðinum. Hv. 1. flm. till. (ÁkJ) lagði nú á flótta út úr d., þegar ég var kominn að þessum þætti í máli mínu, og þótti mér einkennilegt, að hann skyldi ekki hafa stöðvun í sér til þess að hlusta á mál mitt, - því að ég var búinn að tala svo sem 6 mínútur, þegar ég kom að þessu atriði, - til þess að vita, hvað ég hefði að segja um þetta atriði. Því að það er nægileg frekja, sem kemur fram í grg. þessarar þáltill., þó að hv. flm. till. loki ekki gersamlega eyrum sínum fyrir því, sem aðrir kunna að segja um málið. En af því að hv. 1. flm. er nú hér staddur, ætla ég að benda honum á þetta, sem ég hafði áður bent hv. þingdeild á að honum fjarverandi, hve mikil fjarstæða það er, að þetta geti rýmt á kjötmarkaðinum, að þetta kjöt, sem kastað var suður í hraunið, var um 20 smálestir, en 3000 til 3500 smálestir af kjöti hafa selzt innan lands undanfarin ár.

.Meira síðastliðið ár

. Og þetta svarar til þess, að þetta kjöt, sem hefði þá átt að vera fleygt til þess að létta á markaðinum, svarar til 5 til 6% - 5–6 af þúsundi - af þyngd þess kjötmagns, sem vanalega er selt á ári hér á innanlandsmarkaðinum. Og það þarf mikinn ofsa til þess að láta sér detta í hug, að svo mjög óverulegu magni af kjöti gæti verið fleygt til þess að halda kjötverðinu uppi á markaðinum. Það er augljóst hverjum manni, sem vill athuga það, að þetta kjötmagn skiptir bókstaflega ekki nokkru máli um þetta atriði. Virðist þetta svo augljóst öllum, að það væri sæmst fyrir hv. flm. að beiðast afsökunar á þeim dylgjum, sem í grg. þáltill. eru um þetta og í flutningi málsins, og er þar ekki fram á mikið farið, því að það er ósæmilegt að bera slíkt fram í sambandi við þetta mái. Það hljóta allir að sjá, sem athuga þær upplýsingar, sem ég nú hef gefið. Og þó að einhverjir hv. þm. hafi orðið svo fljótfærir að halda þessu fram, ættu þeir að sannfærast um, að þetta kjötmagn skiptir engu máli í þessu tilliti - að hafa áhrif á möguleikana til þess að selja kjöt með tilteknu verði - né heldur það, hvort kjötið, sem til er í landinu, gengur út, áður en nýtt kjöt kemur á markaðinn. Ég hef ekki oft orðið meira undrandi en ég varð á því, hvernig blað þessara hv. flm. hefur leyft sér að hafa þessar dylgjur um það, að þetta ætti að vera til þess að halda uppi verðlaginu á kjötinu. Og enn meir varð ég hissa á því, að nokkrir hv. þm. skuli telja sér það sæma að flytja þessar dylgjur hér á hæstv. Alþ. Ef það hefði verið ætlunin að ná tilteknu kjötmagni af markaðinum og í því skyni átt að eyðileggja kjöt, þá er ekki líklegt, að þeir, sem hugsuðu þannig og ætluðu að framkvæma slíkt, hefðu gert ítrekaðar ráðstafanir til þess að selja það kjöt, sem þeir ætluðu að fleygja. En nú liggur það fyrir upplýst í þessu máli, sem einnig er mjög athyglisvert, að það kjöt, sem hér um ræðir, er þannig til komið, að það var lagt til hliðar af matsmönnum, sem mátu kjöt til útflutnings, 60 smálestir eða um 600 tunnur af kjöti á þann hátt, að þeir töldu það kjöt ekki hæfilegt fyrir enskan sölumarkað. Ef það hefði verið meining forráðamanna sölumálanna að létta á kjötmarkaðinum, þá hefðu þeir ekki verið lengi að taka þessar tunnur og koma þeim svo fyrir, að þær væru ekki seldar á markaðinum innan lands. En gerðu þeir þetta, sem þeir hefðu átt að gera, ef nokkur minnsti snefill af sannleika væri í aðdróttunum hv. flm. þessarar till.? Nei, - þeir auglýstu, að kjötið væri til sölu með lækkuðu verði, kjöt, sem sérstaklega stæði á um, og skorað var á menn að skoða kjötið til þess að velja úr því með lækkuðu verði það, sem þeir teldu neyzluhæft og þeir vildu kaupa. Og það var haldið áfram að auglýsa kjötið og gera ráðstafanir til að selja þær 400 tunnur af þessum 600, sem þóttu ekki boðleg vara að selja til Englands, en þó neyzluhæf vara, og þær seldust á íslenzka markaðinum með lækkuðu verði. Þetta liggur fyrir upplýst í málinu, bæði í skýrslum, sem Samb. ísl. samvinnufélaga hefur gefið um þetta mál, og einnig af vottorðum, sem yfirdýralæknir landsins hefur gefið og verkstjórar hjá SÍB, sem fjallað hafa um kjötsöluna. En þrátt fyrir það að þetta liggi fyrir óvéfengjanlegt, að allt hefur verið gert, sem hægt var, til þess að koma kjötinu út með lækkuðu verði, þá eru samt til menn í landinu, sem dirfast að gefa í skyn, að þessu kjöti, sem fleygt var, hafi verið komið fyrir kattarnef til þess að létta á innlenda markaðinum eða til þess að rýma fyrir nýjum birgðum. Ég vil nú skora á hv. 1. flm. þáltill., sem ég geri ráð fyrir að hafi heyrt eitthvað af því, sem ég hef nú hér sagt, - þó að ég sjái reyndar, að hann gerir sér far um að heyra sem minnst af því, sem er vorkunnarmál, ég vil vonast til þess, að hv. 1. flm. þáltill. reyni að hrekja eitthvað af því, sem ég hef sagt hér um þetta. Því að standi þetta, þó að hann geri tilraun til að hrekja það, þá hlýtur hann að taka aftur þau ummæli, sem hann og félagar hans hafa haft um það, að kjötinu hafi verið fleygt, þó að það hafi verið sæmileg markaðsvara, og það til þess að rýma á markaðinum. En það er engin tilviljun, að hv. fyrri flm. þessarar þáltill. og sálufélagar hans hafa verið að reyna að koma þessari skoðun inn hjá mönnum, að þetta kjöt hafi verið lagt til hliðar, ekki af því, að það væri skemmt, heldur til þess að rýma á markaðinum. Það er af því, að þessir menn vita vel, að það er ekkert, sem Íslendingar mundu þola verr en ef þannig væri farið að, að eyðileggja góða og óskemmda markaðsvöru - og það matvöru, - til þess að ekki blandaðist saman við nýjar birgðir. Og af því að þessi hv. þm. og sálufélagar hans hafa áhuga á því að koma inn sem allra mestri tortryggni og sem allra mestum grunsemdum og - mér liggur við að segja - fjandskap milli þeirra, sem framleiða landbúnaðarafurðir, og þeirra í bæjunum, sem neyta þeirra vara, og kannske þá verkamanna sérstaklega, - af þessum brennandi áhuga á því að koma þarna tortryggni inn á milli og jafnvel hatri, ef þeir gætu, þá grípa þeir það ráð að skrökva því upp með öllu, að sölusamtök bænda hafi ætlað sér að koma óskemmdum matvælum undan með þeirri aðferð, sem vitanlegt er, að mönnum mundi þykja óhæfilegust. Þetta er því bara einn liður í því starfi, sem hv. flm. þessarar þáltill. og félagar þeirra hafa með höndum um þessar mundir. Og það er heldur engin tilviljun, að þeir hafa þetta starf með höndum. Það stafar af því, að þeir vilja ekki vinsamleg samskipti milli þessara stétta, vegna þess að ef þau verða, skapa þeir grundvöll fyrir stjórnarfari, sem þeir eru algerlega á móti, þ. e., að tekin verði upp skipuleg vinnubrögð um stjórnarhætti í landinu, samstarf með Alþ. og ríkisstj., sem gæti orðið, ef samkomulag væri með hinum vinnandi stéttum landsins. En það samstarf vilja þessir menn ekki. Þeir vilja, að allt gangi á tréfótum og vonzkan sé sem mest milli þessara stétta, til þess að aðrir ráði í landinu, sem hinar vinnandi stéttir vilja sízt. Svo vilja þeir auka ólguna, sem af þessu myndast á ýmsar lundir, og fiska með því atkv., þangað til þeir gera sér í hugarlund, að „augnablikið“ sé komið og þeir geti þá komið á því framtíðarríki, sem þá dreymir um. Þannig er hugsunarháttur þessara hv. þm. Og út úr þeim heilabúum, sem haldin eru þessum hugsanagangi, koma svo hin einkennilegustu mál, sem venjulegir menn eiga erfitt með að skilja, hvernig á geti staðið. - Þannig er þá til kominn sá ógeðslegi málflutningur, sem af þessum mönnum hefur verið haldið uppi í sambandi við þetta mál, að af fulltrúum bændastéttarinnar hafi verið eyðilögð matvæli, til þess að menn gætu ekki fengið að njóta þeirra. Í sambandi við þessar furðulegu dylgjur, sem ég hef nú gert að umtalsefni, hefur komið fram eitt atriði, sem er alveg sérstaklega eftirtektarvert og sýnir nú nánar en það, sem ég hef rakið hér, hvernig ástatt er í heilabúum þeirra hv. þm., sem standa að þessu máli. Þeir hafa nú stundum gengið út frá því, að kjöt þetta hafi verið eyðilagt, vegna þess að það hafi átt að koma því af markaðinum til þess að halda uppi verðinu. Og af því hafa þeir dregið þá ályktun, að þetta væri náttúrlega níðingsverk, og útfært það á ýmsa lund, svo sem þannig, að þetta sýndi bara það, að verðið á kjötinu væri of hátt og það væri til ákaflega einfalt ráð fyrir bændastéttina til að bæta úr þessu og það væri að selja afurðir sínar með lægra verði, sem væri meira í hóf stillt en því verði, sem ylli því, að þessi 20 tonn hefðu legið eftir. Þetta er skýr bending um það, að þessir menn vilja, að lögmálið um framboð og eftirspurn sé alls ríkjandi í viðskiptum bændanna við aðra. Ef framleiðslan einhvern tíma er rífari og eftirspurn minnkar af einhverjum ástæðum, þá eru þeirra úrræði að lækka verðið, og þá geti allt gengið vel, allt orðið í ágætis lagi, þá þurfi enginn að kvíða neinu. En þessum hv. þm. hefur í hugarofsa skotizt yfir eitt, en það er, að verðlagið á afurðum bænda, sjómanna, fiskimanna og annarra myndar kaup þeirra. Það, sem þeir fá fyrir sína vinnu, byggist á því, hvað þeir geta selt vörur sínar fyrir. Og ráðlegging þessara verklýðsforkólfa til bænda er þessi: Ef ekki er ótakmarkaður markaður fyrir afurðir ykkar, eða m. ö. o., ef þið getið ekki selt vinnu ykkar, sem þið bjóðið fram í formi þeirra afurða, sem þið hafið framleitt, þannig að eftirspurn sé svo mikil eftir þeim, að hægt sé að selja þær með því verði, sem skapar ykkur sæmileg kjör við aðrar stéttir í landinu, þá skuluð þið bara fella í verði þær vörur og þar með kaup ykkar. - Það þýðir ekkert glott í þessu. - Þetta er það, sem hv. þm. Sósfl. ráðleggja bændum. Þeir segja við bændur: Lögmálið um framboð og eftirspurn á hér að ráða, og til þess að varan geti gengið út, þá eigið þið bændur bara að lækka kaup ykkar. - En hvernig er svo tekið á þessum málum af hálfu þessara sömu manna, þegar verkalýðurinn á í hlut? Ég vil gera á því fróðlegan samanburð fyrir þessa hv. þm., sem leggja í vana sinn að skrafa á þessa lund, og eins fyrir aðra hv. þm. Nú skulum við segja, að þannig væri ástatt í landinu, eins og oft hefur verið hér, að verkamenn hefðu sett launataxta sína og væri þetta kaup, sem þeir teldu sig þurfa að fá til þess að geta lifað sómasamlegu lífi. Og setjum svo, að það væru ekki nægilega margir, sem vildu kaupa vinnu verkamanna með þessu verði, - alveg eins og í dæminu um bændur, þannig að ekki fengjust nógu margir til þess að kaupa afurðir bænda, til þess að þeir hefðu lífvænleg kjör. Ef samræmi væri hjá þessum Sósfl.-mönnum, þá ættu þeir að segja við verkamenn: Það er ekkert erfitt að eiga við þetta. Markaðurinn þolir ekki þetta kaup, þið skuluð því lækka kaupið, þangað til þið getið selt alla vinnuorkuna og ekkert þarf að fara forgörðum af þeirri orku, sem í ykkur býr. - Þetta er nákvæmlega það sama og að segja við bændur: Ykkar orka skal lækka í verði með lækkuðu vöruverði. - Þetta væri hliðstætt því að segja við verkalýðinn, að verkamenn skuli bara taka það úrræði að láta lögmálið um framboð og eftirspurn gilda og lækka kaup sitt, þangað til fengist eftirspurn eftir allri þeirri vinnuorku, sem verkalýðurinn getur lagt fram. En að það sé rétt að segja þetta við verkalýðinn, vilja Sósfl.-menn ekki viðurkenna, og ég vil ekki viðurkenna það heldur. En ef þeir vilja ekki viðurkenna þetta sjónarmið, þegar verkamenn eiga í hlut, þá á ekki heldur að halda þessu fram þegar um þá menn er að ræða, sem eiga vinnutekjur sínar undir því, hvernig fer á markaðinum um vörusölu, sem er undirstaða undir kaupgjaldi þeirra, - því að hér er ekki hægt að gera upp á milli, a. m. k. ekki með sanngirni. Þetta litla dæmi, sem ég hef tekið um þetta, og þessi samanburður, sem væri hægt að gera miklu ýtarlegar, ef ég vildi tefja málið, - en ég vil ekki tefja málið, - ætti að geta orðið lexía fyrir þá hv. þm., sem ekki aðeins í sambandi við þetta mál, heldur einnig í sambandi við önnur mál nú um skeið koma fram á þann hátt, sem ekki er til sóma fyrir þá menn, sem vilja telja sig fulltrúa verkalýðsins og ég efast ekki um, að vilji vera, a. m. k. sumir þeirra, með réttu taldir fulltrúar verkamanna í landinu. Hér á Alþ. halda þeir stefnu fram um verðlagsmál, sem hvað eftir annað hefur komið fram af þeirra hálfu, bæði gægzt fram í sambandi við þetta mál og þó enn berlegar í sambandi við meðferð annarra mála, sem sé verðlagsmál landbúnaðarins yfir höfuð, stefnu, sem er ekki verjandi né sæmandi fyrir þá menn, sem algerlega hafa neitað því að beygja sig undir lögmálið um framboð og eftirspurn viðkomandi verkalýðnum í landinu. En þessi stefna þeirra er að halda því lögmáli fram gagnvart öðrum vinnandi stéttum í landinu. Ég hef nú lítillega drepið á það, hvernig haldið hefur verið á þessu máli, sumpart af hálfu hv. flm. hér og sumpart af hálfu sálufélaga þeirra utan þings. Og margt broslegt hefur gerzt í sambandi við það. Sem dæmi um það, hversu broslegir jafnvel greindir menn geta orðið, eins og þeir, sem hér eiga hlut að máli, - því að það má segja um þá eins og sagt var í gamla daga: Enginn frýr þeim vits, en grunaðir eru þeir um græsku, - þar sem fyrst, þegar það barst út, að þarna í hrauninu hefði fundizt kjöt, þessi svo kallaða „kjötnáma“, sem átti víst að benda til þess, að sérlega mikill fengur væri í því, sem fyndist í námu, þá breiddu blöðin það út, og sérstaklega, að ég held, Þjóðviljinn, hversu óhæfilegt það væri og voðalegt að fleygja þannig góðum matvælum á þeim tímum, er margir vildu þeirra njóta, en gætu ekki veitt sér o. s. frv. o. s. frv. með tilheyrandi orðaskaki. Ég held, að það hafi verið daginn eftir, sem skýrsla kom um það í blöðunum, þar sem fylgdi vottorð frá dýralækni um, að hér væri um varning að ræða, sem hann taldi ekki fært að selja á markaði. Og þá skeður það broslega, að í Þjóðviljanum kemur grein með stórri fyrirsögn og undirfyrirsögn með nokkru smærra letri, og í undirfyrirsögninni var efnið á þá leið, að það væri sök sér, þó að hent væri ætu kjöti, hitt tæki út yfir allan þjófabálk að henda óætu kjöti, svo að menn gætu fært það sér til munns. Þá var sagt, að það væri sök sér að henda ætu kjöti, en að fleygja óætum mat þar, sem menn gætu rekizt á hann og étið hann, það væri svo langt fyrir neðan allar hellur, að slíka fúlmennsku hefðu menn sjaldan látið sig henda. Síðar í blaðaskrifum náðu þeir sér og gáfu ýmist í skyn, að fleygt hefði verið óætu eða ætu kjöti, eftir því, hvort þeim þótti heppilegra í svipinn að leika á þá strengi, að þarna hefði verið fleygt óætu kjöti eða ætu kjöti, sem spillt hefði verið fyrir bændum, svo að þurft hefði að fleygja vörunni. En þegar þeir léku á þá strengina, að þetta kjöt hefði verið ætt, var það af því, að þeir, sem þannig skrifuðu, þóttust hafa hag af því að halda fram, að hér hefði verið framin óhæfa gagnvart neytendum. Þannig var skipt yfir um staðleysurnar í þeim tilgangi að koma inn tortryggni milli framleiðenda og neytenda og óvild neytenda gagnvart bændum og stofnunum þeirra með því að dylgja um það, að hér hefði átt að létta á markaðinum með því að fleygja óskemmdum mat. Ég hef þegar gert því skil, hvert sú stefna leiðir, sem hv. þm. Sósfl. hafa haldið fram í sambandi við framboð og eftirspurn um verðlagningu á landbúnaðarafurðum. En þá kem ég að hinum þætti málsins, sem sé því, að hér hefur verið hent kjöti, og þeim ásökunum hv. flm., sem þeir hafa eins og til vara, ef þær fyrri reyndust ekki nægilega haldgóðar. Mér skilst, að í fyrsta lagi sé því haldið fram, að það hafi verið hent ætu kjöti til þess að létta á markaðinum, en í öðru lagi, að hent hafi verið óætu kjöti og þá sé vítavert að láta það skemmast. Mér skilst, að þessu síðar talda sé haldið fram til vara, því að það á ekki að missa af neinu. Og nú liggur það fyrir, að vottorð hefur komið frá yfirdýralækni landsins um það, að hann teldi kjötið það mikið skemmt, að hann vildi ekki hafa það á markaðinum. Enn fremur liggur það fyrir óvefengjanlegt, að kjötið var þráboðið til sölu á sínum tíma. Það er því augljóst hverjum manni, að hér hafa átt sér stað kjötskemmdir og að kjötinu hefur endanlega verið fargað með því að dysja það í Hafnarfjarðarhrauni. Þá er spurningin: Hefur hér átt sér stað vítavert hirðuleysi í sambandi við geymslu á kjötinu? Það er vitaskuld nokkurt atriði, af hverju matvælin hafa skemmzt, þó að hér sé ekki um mikið magn að ræða, 200 tunnur. Og þar sem menn eru með hvers konar dylgjur um allt að því vísvitandi eyðileggingu á kjöti, sem komi svo niður á bændum, - því að það vantar ekki bændaumhyggjuna hjá þessum mönnum í orði, - þá er fyrst að upplýsa það, sem komið hefur fram í málinu, að kjötskemmdir stafa fyrst og fremst af skorti á frystihúsum. Þegar markaðurinn lokaðist fyrir saltkjöt, þá voru ekki til alls staðar hús til þess að frysta allt kjötið í. Þess vegna varð að salta mikið af kjötinu. Og hversu sem menn lögðu sig fram um að flytja kjöt á milli staða, varð ekki komizt hjá því að salta verulegt magn af kjöti upp á von og óvon um það, hvað fyrir það fengist. Og hér við bætist svo það, að ekki fengust nothæfar tunnur til þess að salta kjötið í, og urðu menn að notast við tunnur, sem voru ekki hæfar til að salta kjötið í, nema með því móti, að þær væru losaðar að heita mátti samstundis. Því var alls ekki að heilsa að fá góðar tunnur til þess að salta kjötið í. Og allt var gert til þess að koma þessu kjöti í verð. Í fyrsta lagi var snúið sér til útlendinga til þess að selja vöruna. Loks kom svo eftir langt stapp, sem hafði staðið mikinn hluta úr ári, að gerður var sölusamningur um kjötið. En kjötið var samt geymt yfir sumarið í þessum tunnum. Það er ákaflega erfitt að geyma yfir heilt ár og þá yfir sumarið kjöt í góðum tunnum, þó að allt sé í lagi með verkunina, það vita allir, sem til þekkja. Og mér er kunnugt um það, að hvernig sem menn lögðu sig fram til þess að halda þessu kjöti óskemmdu, - og ég er þessu kunnugur í þessu tilfelli, því að þetta kjöt er sumt af Austurlandi, þar sem ekki var hægt að koma upp frystihúsum fyrir stríð, - þá var ekki hægt að halda kjötinu góðu. Og þegar afhenda átti kjötið til að senda það til útlanda, þessar 1000 tunnur, sem samið hafði verið um sölu á, þá voru það 600 tunnur af þeim, sem þóttu ekki hæfar til sölu til útlanda, og 400 tunnur voru seldar af þessum 600, en 200 fleygt. Og ég held, að það sé nóg fyrir þá, sem hafa lagt sig í líma til þess að reyna að halda þessari vöru óskemmdri, og nægilega þungt fyrir bændur að verða fyrir þessu tjóni, þótt þeir þurfi ekki þar ofan í kaupið að standa fyrir aðkasti hv. flm. þessarar þáltill. og annarra, sem ekkert vita, hvað þeir eru að segja, og vilja aðeins nota þetta í æsingaskyni, sem þeir leyfa sér að viðhafa út af meðferð þessa máls. Þetta mál liggur þess vegna eins ljóst fyrir og verða má, og aðdróttanir hv. þm. í sambandi við það eru algerlega ósæmilegar, því að þótt þeir leggi kapp á að koma inn þessari tortryggni, sem ég hef minnzt á, þá verður það alltaf að vera rekið með nokkurri forsjá, ef það á að bera árangur, og það þurfa að vera takmörk fyrir því, hvað menn leyfa sér í því sambandi. Þó að eftir þeirri reglu sé kannske farið, að tilgangurinn helgi meðalið, þá er ekki sæmilegt að gera þá reglu að lífsreglu. En það er líkast því, að þessir menn hafi haft þá reglu fyrir augum, þegar þeir ákváðu meðferð sína á þessu máli. Ég get ekki stillt mig um að minnast á það í þessu sambandi, þó að það séu ekki margir hv. þm., sem hlusta, að taka upp tvær eða þrjár perlur úr gr. þessarar þáltill. til þess að sýna, hvað þessir hv. þm., sem flytja þetta mál, telja sér sæmandi í þessu sambandi. Það stendur hér m. a. um þetta atriði: „Því hlýtur það að dynja eins og reiðarslag yfir íslenzka bændastétt og reyndar alla alþýðu landsins að heyra, að til skuli vera stofnanir, sem taka sér fyrir hendur að eyðileggja nú unnvörpum vöru þá, kjötið, sem bændur leggja svo hart að sér að framleiða handa samlöndum sínum . . .“ M. ö. o., því er haldið fram, að þær stofnanir, sem taka við kjötinu til sölu og sölumeðferðar, taki sér fyrir hendur að eyðileggja þessa vöru 

Ekki var það nú

. Og það voru sérstakar ástæður til þess, að keypt var í meira lagi þá af vörunni. Hv. 2. þm. Rang. veit víst, af hverju það var. En eftir því, sem ég helzt hef heyrt, var það þannig af ýmsum ástæðum, að erfiðlega gekk að selja þessa vöru, sem félagið hafði keypt. Og mér er ekki kunnugt um annað en allt hafi verið gert til þess að koma vörunni út og eins til þess að geyma hana vel, til þess að varan skemmdist ekki. En ég hygg, að það sé það rétta, að þrátt fyrir hina mestu umönnun í þessu skyni og ýtarlegar tilraunir Kron til þess að koma þessari vöru út hafi ekki tekizt að geyma hana alla svo, að hún skemmdist ekki. Ég hef staðið í þeirri meiningu og vænti þess, að hv. 8. þm. Reykv. leiðrétti það, ef það er rangt, að það hafi orðið að koma fyrir kattarnef einhverju af þessari vöru, af því að kjötið hafi ekki verið söluhæft. Og nú vil ég spyrja hv. síðari flm. þessarar þáltill., hvort honum þætti ekki hart, ef einhver angurgapi kæmi og færi að bera það á Kron, að það hrossakjöt, sem skemmdist þar af óviðráðanlegum ástæðum, hefði skemmzt af því, að Kron væri stofnun, sem tæki sér fyrir hendur að eyðileggja þessi matvæli fyrir landsmönnum. Ég hygg, að honum þætti illt undir slíku að búa. Og kaupfélögin á Austurlandi hygg ég, að séu ekkert frekar til þess búin að eyðileggja matvörur fyrir landsmönnum en Kron.

Ég stóð að því, að sá angurgapi fór frá félaginu, sem þar átti hlut að máli

. Hv. 8. þm. Reykv. veit, að sá maður, sem hann á við, fór ekki frá Kron þessara hluta vegna, heldur af allt öðrum ástæðum. Og ég held, að hv. 8. þm. Reykv. komist skammt með þeim afsökunum. Og ég held, að sama hv. þm. þætti hart, eins og ég sagði áðan, ef því væri haldið fram, að það óhapp, sem kom fyrir þetta félag og ég minntist á, hafi komið fyrir af því, að stofnað hafi verið til þess af ráðamönnum félagsins að eyðileggja matvæli fyrir bændum í landinu. Það þætti hart. Og ég get sagt það, að þeir menn, sem stjórna fyrirtækjum bænda, vilja fá sönnur á málin, þegar „angurgapi“ eins og hv. 8. þm. Reykv., sem þó að jafnaði er prúður maður, staðhæfir, að þær stofnanir, sem bændur hafa sjálfir sett á fót og trúað fyrir sölu afurða sinna, starfi „til þess að eyðileggja afurðir bænda“. Slíkum staðhæfingum er ekki hægt að fleygja fram, án þess að þær séu um leið sannaðar. Hann verður að færa rök fyrir því, sem hann segir. Það dugir ekki að brosa góðlátlega í kampinn, eins og ég sé, að einn þm. Sósfl. gerir. Fyrr má gera rösklega ádeilu, fyrr má deila á eina stofnun, svo að um muni, en gera sig seka í annarri eins ósvinnu og að bera þetta á nokkurn mann. Hv. flm. sagði, að sér væri spurn, hvers vegna ekki mætti þá fara fram rannsókn á þann hátt, sem hann fer fram á, og skal ég koma að því. Það hefur verið haldið þannig á þessu máli, sem hér hafi verið að fara með eitthvað í felur. eins og hér hafi verið um pukur að ræða með eitthvað, sem átti að halda leyndu, eins og menn væru að þagga þetta niður og enginn mætti koma þar nærri aðrir en þeir, sem tekið hafa að sér það göfuga hlutverk að „eyðileggja afurðir bænda“, eins og þeir orða það. Hv. flm. er að furða sig á því, að SÍS hafi óskað eftir, að fram færi réttarrannsókn. En hv. flm. var þó ekki lengi að gera þessu skil. Hann sagði ofur einfaldlega: Jú, Sambandið hefði farið fram á rannsókn, en bara gegn þeim þjófum, sem stolið hafa kjöti Sambandsins í hrauninu. - Nú skal ég lofa honum að heyra svo sem ofurlítið sýnishorn af því, hvernig hann leyfir sér að halda á málunum, og vil ég þá leyfa mér að lesa úr bréfinu frá stjórn SÍS, þar sem hún fer fram á réttarrannsókn. Þá getur þingheimur séð, hvernig þessi hv. þm. er innrættur, þegar hann segir, að rannsóknin eigi að vera gegn „þjófum“, sem „stolið“ hafi kjöti Sambandsins. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Stjórn Sambands ísl. samvinnufélaga er ekki í vafa um það, að í framtíðinni verði reynt að nota mál þetta til óréttmætra árása á Sambandið og dulbúinna aðdróttana að því. Geta slíkar árásir að sjálfsögðu leitt til álitshnekkis og fjárhagslegs tjóns. Telur því stjórn Sambandsins hina mestu nauðsyn á, að mál þetta sé svo ýtarlega rannsakað, að hið sanna komi í ljós, og að reynt sé að gera málið svo opinbert sem unnt er, vegna þeirra blaðaskrifa, sem fram hafa farið um málið. Verður þá síður hægt að nota það til að þyrla upp ryki og ósannindum og breiða út dylgjur í skúmaskotum. Með tilvísun til framanritaðs leyfir stjórn Sambands ísl. samvinnufélaga sér að fara þess á leit við hið háa dómsmálaráðuneyti, að þegar í stað verði látin fram fara rækileg opinber rannsókn í máli þessu og að niðurstöður þeirrar rannsóknar verði að henni lokinni birtar almenningi. Vill stjórnin einkum benda á eftirfarandi atriði, sem ýtarlega þarf að rannsaka: Í fyrsta lagi, hverjir stóðu fyrir því, að brotizt var niður í kjötdysjar þær, sem Sambandið hafði látið gera í hrauninu, og með hvaða heimild rifu þeir það upp, dreifðu því um hraunið, fluttu heim til sín og hagnýttu eða þykjast hafa hagnýtt það sér til matar. Í öðru lagi, hverjir stóðu fyrir því að dreifa út þeim rógi, að þarna væri um óskemmd eða lítt skemmd matvæli að ræða. Í þriðja lagi, hvort ekki hafi verið gengið forsvaranlega frá urðun kjötsins af hálfu þeirra manna, sem um það sáu fyrir hönd sambandsins, og hvort það hafi ekki þar verið með öllu hættulaust skepnum og mönnum og ástæðulaust, að það yrði þar mönnum að ásteytingarsteini. Í fjórða lagi, hvort það hafi verið talið forsvaranlegt eða leyfilegt af Sambandinu að láta þetta skemmda saltkjöt af hendi til manneldis. Í fimmta lagi, hvaða kjötverzlanir eða frystihús í Reykjavík eða nágrenni hafa á síðastliðnu hausti látið henda úrgangskjöti og hvar hefur það verið látið og hvernig hefur verið gengið frá því. Enn fremur séu öll önnur atriði, sem hér skipta máli, rannsökuð svo ýtarlega sem kostur er á, svo að hið sanna megi koma í ljós og hinir raunverulegu sökudólgar megi fá sinn dóm, ef ekki dómstólanna þá almenningsálitsins. en þeir, sem hafa hagað sér löglega og forsvaranlega, megi fá sýknu sína staðfesta. Treystir stjórn Sambandsins því, að hið háa ráðuneyti bregðist skjótt og vel við þessari málaleitun og láti umbeðna rannsókn þegar í stað fram fara. Virðingarfyllst, f. h. stjórnar Sambands ísl. samvinnufélaga (sign). Þetta er það, sem SÍS fer fram á, að rannsakað sé. Þetta er það, sem hv. þm. Siglf. leyfir sér að halda fram, að eigi að vera rannsókn um það eitt, hvaða „þjófar“ hafi „stolið“ kjöti Sambandsins.

Það átti bara að búa það í hræsnisfullan búning

. Hvernig ætlar hann að skipta því í hræsni og ekki hræsni? Það er mikil gáfa, sem honum er gefin. Ég held hann sé búinn að vera sér nægilega til skammar og athlægis, þótt hann bæti ekki meira við. Þá er það upplýst, - til viðbótar við það, sem ég hef áður sagt, - að þetta á ekki að vera neitt myrkramál, heldur rannsókn ofan í kjölinn, og það er óskað sérstaklega eftir, að rannsökuð séu þau atriði, sem hafa orðið til áfellis Sambandinu. Hvernig stendur á því, að bæði hv. þm. Siglf. og hv. 8. þm. Reykv. geta ekki látið sér nægja slíka rannsókn? Hvernig stendur á því, að þeir láta sem þeir hafi hvorki heyrt þetta né séð, en heimta nú þingnefnd til að rannsaka málið? Það er ofur einfalt að svara þeirri spurningu. Það er af því, að þeir vita, að réttarrannsókn yrði hlutlaus rannsókn, en þeir vilja ekki hlutlausa rannsókn, heldur vilja þeir rannsókn, þar sem hægt er að koma að rógi og dylgjum. Slíku er ekki hægt að koma við í opinberri rannsókn, þar sem aðeins er skeytt um staðreyndir. En í þingnefnd hafa þeir von um að geta smeygt inn „pótentáta“ eins og hv. þm. Siglf., og þá getur maður nú séð, hvernig sú rannsókn yrði, hjá manni, sem segir, að stjórn SÍS fari fram á það eitt að láta rannsaka „þjófnaðinn“ á kjötinu, þó að hægt sé að lesa yfir hausamótunum á honum, að rannsóknin á að vera svo víðtæk, að ekki sé unnt að hlífa sjálfri stjórn Sambandsins við fullkominni gagnrýni í þessu máli. Það eru svona karlar, sem eiga að komst í rannsóknarn. þá, sem hv. þm. Siglf. vill láta skipa, og fer það eftir hans innræti. En hvernig mundi Alþ. líta á málið, eftir að það hefur heyrt, hvernig hann kemur fram í því? Það, sem fram hefur komið, ætti að sanna Alþ., að þessi till. á hingað lítið erindi, og munu fáir verða til að veita henni fylgi. Ég á eftir að minnast á aðeins einn þátt þessa máls, og skal ég vera um það fáorður, því að ég vil ekki láta geta álasað mér um, að ég sé að tefja málið með orðaþrasi eða málþófi. En ég á eftir eitt atriði, sem ég þarf að minnast á. Ég get ekki komizt hjá því að minnast á eitt atriði, sem er mjög áberandi í fari hv. flm. Þeir þykjast vera að vinna hér þjóðnytjastarf, þykjast vera að fletta ofan af ósannindum og draga athygli þjóðarinnar að óhæfu í meðferð matvæla og koma í veg fyrir, að slíkt, sem að dómi Íslendinga hefur ævinlega verið óhæfuverk, enda ekki að furða, þegar litið er á sögu landsins, geti komið fyrir aftur. Þeir þykjast sem sagt standa á verði fyrir þjóðina, og af þeim rótum er umhyggja þeirra runnin. - En þeir standa hér ekki á neinum verði. Það er allt annað. Það er eitt atriði enn, sem sýnir, hvernig þeir koma fram, að þeir minnast ekkert á eyðileggingu matvæla yfirleitt. Menn mundu halda af till. þeirra og máli þeirra yfirleitt, að þetta væri eina dæmið í sögu landsins um, að matvæli hefðu skemmzt svo, að þurft hefði að fleygja þeim. En þeir vita ekki bara, að þetta er ekki einsdæmi í sögu landsins; þeir vita meira en það. Þeir vita, að sömu dagana og verið var að blása upp þetta mál, hafa skemmzt hér matvæli í svo óendanlega stærri stíl. - Um þetta er ekki talað eitt orð. Það hefur verið upplýst hvað eftir annað í sambandi við meðferð þessa máls, að á s. l. ári skemmdust í stórum stíl söltuð þorskaflök, - 1347 tunnur, sem skemmdust þannig, að það varð að fleygja þeim, ekki 200 tunnur, heldur 1347 tunnur, og hygg ég þó, að það hefði nægt nokkru oftar til að fylla maga hv. þm. Siglf. en þær 200 tunnur kjöts, sem fleygt var. Og á þessu ári voru það ekki bara 200 tunnur, heldur 2000 tunnur af síld, sem skemmdust svo af óviðráðanlegum ástæðum, að það varð að fleygja þeim. Um þetta þótti hv. þm. ekki ástæða til að fást.

Það á að rannsaka það líka

. Það á að rannsaka það líka? Það er sett aftan við í eina línu svona til málamynda, en ekki minnzt einu einasta orði á það í grg. Þó er grg. full af svívirðingum í garð þeirra, sem hafa kjötsöluna með höndum. Nei, það er svo augljós tilgangur þessara manna, að um hann þarf ekki að deila. Ef þeir hefðu ætlað sér að vera á verði gegn ónýtingu matvæla, þá sjá allir, hver svik það hefðu verið við þann málstað að steinþegja um 3500 tunnur matvæla, en gera allt það veður út af þessum 200 tunnum, sem þeir hafa gert, svo að við ræðum ekki um það, hvaða orð hefðu átt við, ef eyðilagðar hefðu verið 3500 tunnur kjöts í stað 200. Það væri fróðlegt að vita, hvaða orð þeir hefðu haft um það, fyrst þeir geta sagt út af því, að þessar 200 tunnur skemmdust, að kaupfélagið hafi „tekið sér fyrir hendur að eyðileggja unnvörpum framleiðslu landsmanna“. Ég sé ekki ástæðu til að hafa þessi orð fleiri, og hef ég þó ekki drepið á fleira en brýn nauðsyn var að minnast á. En það ætti að vera nóg til þess að opna augu þeirra, sem vilja temja sér annað en taumlausan ofsa í meðferð mála, fyrir því, að þetta mál hefði aldrei átt að koma fram. En það er auðvitað bezt, að það hefur orðið til skammar fyrir flm. eina.



Herra forseti. Ég er ekki vanur að halda langar ræður, og ég mun ekki heldur gera það í þetta sinn, en ég finn mig þó knúðan til að segja nokkur orð, þar eð sveigt hefur verið að mér oftar en einu sinni í þessum umr. Ég man eftir því, að í fyrravetur var skrifað um það hér í blöðum, að skemmdar matvörur væru til sölu í búðum, og var ekki framar að gert í það sinn. En svo skeður það í vetur, að skemmt kjöt finnst í Hafnarfjarðarhrauni, og er það nú í rannsókn, hvernig á þessu kjöti stendur. Eftir að þetta kjöt finnst, eru daglega langar greinar um þetta í blöðum bæjarins. Var þetta rætt á ýmsa lund, m. a. var talið, að Hafnfirðingar hefðu tekið af því og soðið, og átti það að vera hinn bezti matur. SÍS hefur gengizt við því að hafa flutt þetta kjöt í hraunið, og skal nú nánar greint frá, hvernig á því stendur. Það er kunnugt, að frá Austfjörðum var flutt hingað kjöt, sem átti að senda til Englands. En þegar til kom, þótti réttara að láta rannsaka kjötið, með því að talið var, að það mundi vera skemmt, og var ég kvaddur til þeirrar skoðunar vegna starfs míns, en skoðunin var framkvæmd í garnastöðinni, sem er í alla staði ákjósanleg til slíkra hluta. Ég fór nokkrum sinnum til að skoða þetta, og kom strax í ljós, að kjötið var skemmt, ýmist úldið, þrátt eða súrt, en það eru allt algengar skemmdir í kjöti, og fer ég ekki nánar út í að greina þær skemmdir eða einkenni þeirra hverrar um sig. Ég tók mér það dómaravald að segja kjötið óhæft til manneldis, a. m. k. til útflutnings. Þó höfðum við von um að geta valið nokkuð úr því til útflutnings, og urðu það alls 300 tunnur. En afgangurinn var seldur hér innan lands við hóflegu verði, og það, sem seldist ekki þannig, mun vera það, sem fannst í Hafnarfjarðarhrauni. Ég fullyrði, að kjötið var ekki hæft til manneldis, eins og það var, þótt ég verji ekki, að það var flutt í hraunið. Erlendis er slíku eytt á annan hátt með þar til gerðum áhöldum. Sömuleiðis er hægt að vinna ýmislegt úr skemmdu kjöti, en hér eru ekki til þau tæki, sem til þess eru notuð, og þá er varla um annað að ræða en henda því í sjóinn eða grafa það. Eins og ég sagði fyrr, urðu blöðin þegar full af dylgjum, er þetta fannst. Var jafnvel haldið fram, að því hefði verið hent til þess að rýma markaðinn, áður en nýja kjötið kæmi. Þetta kemur mér að vísu ekki við, en það, sem okkur þm. varðar um, er það, að tveir af okkur hafa gerzt til þess að flytja slíkt mál sem þetta og neyta til þess bæði listar anda og orðs. Þeir lýsa með fögrum orðum, hversu bændur vinni „hörðum höndum“, og loks komast þeir að þeirri „conclusion“, að vissar stofnanir hafi tekið sér það fyrir hendur að eyðileggja framleiðsluvöru bænda. Með leyfi forseta vil ég lesa hér upp úr grg.: „Bændur hljóta að krefjast þess að fá það rannsakað og útskýrt, hvort kjötbirgðir þær, sem í skjóli myrkurs hafa verið dysjaðar í hrauninu eða kastað í sjó í nágrenni Reykjavíkur, 1) hafi að einhverju leyti verið skemmd vara, 2) hvers vegna kjötið hafi skemmzt eða hvort það hafi verið skemmt af mannavöldum af ásettu ráði og 3) hver beri ábyrgðina á því, að kjötið var skemmt eða látið skemmast og kastað. Ber nauðsyn til þess að fá úr því skorið, hvort það er fyrirsláttur einn, að kjötið hafi verið skemmt, og að hve miklu leyti þeir menn hafa rétt fyrir sér, sem tóku af því sýnishorn úr dyngjunum og þóttust sannprófa, að það væri hæft til manneldis“. - Og loks enda þeir þetta með því, að það hljóti að vekja grunsemdir, að dýralæknir hafi verið kvaddur til þess að gefa vottorð um skemmd vörunnar, í stað þess að kveðja til þess matvælaeftirlit ríkisins. Ég er undrandi yfir því, að þessum mönnum, en annar þeirra er gamall nemandi minn, skuli ekki vera kunnugt um, að ég hef annazt kjötskoðun í 34 ár ásamt dýralæknisstörfum. En það er verkefni dýralækna, hvar sem er í veröldinni, að dæma kjöt og segja um, hvort það sé nothæft. Þetta er höfuðverkefni okkar, og er slíkt sem þetta ekkert annað en sleggjudómur, er fær ekki við neitt staðizt. Annars er það ekkert nýtt, að kjöt skemmist, og er það eðlilegt með okkar verkunaraðferðum. Þessu til skýringar og sönnunar skal ég gefa hér litla skýrslu um skemmdir á kjöti á undanförnum árum: Árið 1930 skemmdust 270 tn. af kjöti. - 1931 487 - – – - 1933 125 - – – - 1936 180 - – – - 1939 50 - – – Þessar tölur benda til þess, að það, sem hér hefur skeð, er ekkert einsdæmi. Ég vil taka fram, að ég er strangur í dómum um kjöt, því að kjöteitrun er ein hin verzta og lífshættulegasta skemmd í matvælum. - En til sönnunar því, að hér hafi verið um skemmt kjöt að ræða, vil ég lesa hér upp skeyti, sem nýlega hefur borizt um það kjöt, sem valið var úr og flutt út: „Tunnur með pækluðu kindakjöti og lambakjöti með „s/s Rother“. Bráðabirgðarannsókn sýnir 50% úldið og ekkert hæft sem skipakostur: Fullkomin skýrsla síðar“. Það var ágætt að fá einmitt þessa lýsingu, því að skipakostur hefur ekki einatt þótt góður kostur. Nei, ég held, að flm. þessarar till. græði aldrei á slíkum málaflutningi. Pólitísku hliðina vil ég lítt dæma. Það er verið að koma hér af stað æsingamáli, og er jafnvel gripið til ósanninda, þar sem sagt er, að dýralæknir hafi gefið vottorð um, að kjötið væri ónýtt. Vottorð hef ég ekki gefið, enda ekki krafizt, en ég felldi þann úrskurð, er álits míns var leitað, sem mér bar að gera vegna starfa míns.

Flm. (Áki Jakobsson) : Herra forseti. Ég verð að segja, að ég er dálítið undrandi yfir þeim ofsa, sem gripið hefur menn út af þessari till., sem ég hef flutt. Ég var það barnalegur, að ég hugði, að þm. hefðu ekki á móti því, að rannsókn færi fram, ef allt væri hreint í þessu máli. Ég vil taka það fram, að það var ekki ætlunin að gera þetta að pólitísku æsingamáli. En almenningur hefur gert það að æsingamáli, með því að hann veit um það vald, sem þessi stofnun hefur fengið. Ég vil aðeins fara hér inn á nokkur atriði, sem fram komu í umr., vegna þess að höfuðrök hv. 2. þm. S.-M. voru þau, að þetta væri svo lítið magn af kjöti, sem fleygt var, á móts við það kjöt, sem selt væri í landinu, og mér virtist hann halda fram, að það væri heimilt að kasta varningi, bara ef ekki væri farið yfir einhvern vissan hundraðshluta af vörunni á markaðinum. Í fyrsta lagi er ekki upplýst, hve mikið kjöt hefur verið eyðilagt og hve mikið kjöt hefur verið urðað. Það liggur aðeins fyrir bréf frá SÍS um það og starfsmönnum þess. Og það er ekki ástæða til þess að taka það sem sönnun fyrir því, að það, sem þar er sagt, sé allt satt og rétt. Og jafnvel þó að þetta væri ekki nema örlítill hundraðshluti af innanlandssölu á kjöti, þá er það jafnþung sök, ef þetta væri gert að þarflausu. Það er ekki heldur nóg að sanna, að þetta kjöt hafi verið skemmt, þegar því var kastað. Það þarf að færa rök að því, hvers vegna þetta kjöt skemmdist, og það er aðalatriðið. Ég er út af fyrir sig ekki að neita því, að þetta kjöt hafi raunverulega verið skemmt og það sé rangt, sem sum blöð hafa sagt, að einhver hluti þess hafi verið ætur, þegar því var fleygt. Ég hef enga ástæðu til þess. En mér finnst mjög óeðlilegt, að slíkt skuli geta komið fyrir, að svo mikið kjöt eyðileggist og skemmist, að 600 tn. skemmist og 200 tn. svo mikið, að það hafi orðið að kasta því kjöti. Það þarf að rannsaka, hvernig á því stendur og hvernig með þetta kjöt var farið og hvaða trúnaðarmenn áttu að gæta þessa kjöts. Önnur röksemdin fyrir því, að það sé eðlilegur hlutur og ekki tjái um það að sakast, að þetta kjöt skemmdist, er sú, að skemmzt hafi hér á landi fiskur og síld o. s. frv. Það getur vel verið, að fiskur og síld hafi skemmzt í stórum stíl. Og ef það hefur orðið fyrir eitthvert óforsvaranlegt atferli eða fyrir handvömm, þá er auðvitað full nauðsyn á því að rannsaka, hvað til sé í því. Og þess vegna er það líka tekið fram í 5. lið þáltill., að á sama hátt skuli nefndin rannsaka þá eyðileggingu, sem fram kann að hafa farið á öðrum neyzluvörum, að svo miklu leyti sem n. þyki ástæða til. Þarna er einmitt gert ráð fyrir því, að sé það rétt, sem haldið hefur verið fram hér, en mér er ókunnugt um, að fiskur og síld hafi eyðilagzt, svo að tugum og kannske hundruðum tonna skiptir, þá sé sjálfsagt, að það sé rannsakað, því að þjóðinni er full nauðsyn á að fá upplýsingar um það líka. Ummæli mín um þá rannsókn, sem SÍS hefur farið fram á, að fram færi út af þessu kjötmáli, standa að fullu og öllu. Ég sagði það, að SÍS hefði krafizt rannsóknar, sem fyrst og fremst ætti að snúast um það atriði, að hve miklu leyti það sé ólöglegt og óforsvaranlegt af þeim mönnum, sem rufu dysjarnar og ég sagði, að Jón Árnason, framkvæmdastjóri Sambandsins, hefði kallað þjófa, eins og hann gerði í grein í Tímanum. Ég álít erfitt að kalla þá menn þjófa, sem taka þann varning, sem búið er að kasta út á víðavang, til þess að hann eyðileggist. - Rannsóknin á sem sagt að snúast um þetta atriði, - enda kom þetta greinilega fram, þegar hv. 2. þm. S.-M. fór að lesa þá „pósta“, sem SÍS óskaði, að væru rannsakaðir. Þessi rannsókn á fyrst og fremst og nær eingöngu að snúast um þessa afbrotamenn, sem Jón Árnason og Sambandið vilja vera láta, er hafa rofið þessar dysjar, sem myndaðar voru á náttarþeli. Og ég býst við, að flestir hv. þm., sem hlustað hafa hér á umr., hafi sannfærzt um réttmæti orða minna, þegar hv. 2. þm. S.-M. fór að lesa upp úr bréfinu frá SÍS. Þetta bréf er svo ósvífið og yfirgangssamt, og það sýndi svo mikla taumlausa frekju og persónulegar aðdróttanir, að hv. 3. landsk. þm., þegar hann gerði fyrirspurn um það hér í þinginu, hvernig á þessum kjötskemmdum stæði, sem eðlilegt var, að spurt væri um, þar sem ekki var meira þá um annað talað hér í Reykjavík og víða úti um land, þá fær hann ekkert annað en skammaryrði og óverjandi háðsyrði frá Jóni Árnasyni, þegar hann svarar í grein sinni í Tímanum. En sá ofsi, sem lýsir sér í ummælum Jóns Árnasonar, er í samræmi við það, að hann er ekki maður, sem óskar eftir rannsókn á öðrum grundvelli en þeim, sem ég hef fram tekið. Og rannsókn, sem fer fram eftir kærum, er hagað í öllum atriðum eftir beiðni kærandans. Og það er enginn aðili til, sem getur kært SÍS eða þá, sem hafa kjötsöluna með höndum, nema Alþ. En Alþ. getur krafizt rannsóknar og kært, ef rannsókn leiðir í ljós, að ástæða sé til að kæra eftir niðurstöðu rannsóknarinnar. Og þess vegna getur hæstv. Alþ. ekki skotið þessu máli hjá sér. Þó að SÍS biðji um slíka rannsókn, þá snýst hún alveg gegn hinum aðilanum. Það er útilokað, að sá rannsóknardómur, sem þarna yrði skipaður, gerði annað en fá umsögn Jóns Árnasonar um það, hvað gerzt hefði í málinu. Og ef SÍS og Framsfl. ætla að setja það á oddinn, að engin önnur rannsókn fari fram í þessu máli en þessi, sem SÍS hefur beðið um, þá gæti einhver haldið, að það væri eitthvað meira eða minna bogið við framkvæmdir þess í málinu. Hv. þm. Ak. (SEH) reis hér upp úr sæti sínu og var ákaflega sár yfir því, sem hann sagði, að væru aðdróttanir til sín. Mér þykir undarlegt, að hið almenna matvælaeftirlit í landinu skuli ekki hafa verið látið fylgjast með því, hvernig þessum málum er háttað, né látið hafa upplýsingar um það, hverjar orsakir hafa verið til þessara skemmda. Ég er ekki með því að segja, að hv. þm. Ak., sem er yfirdýralæknir landsins, hafi ekki getað dæmt réttilega um það, hvort þetta kjöt var hæft til manneldis. En vottorð hans skiptir ekki verulegu máli í þessu sambandi, heldur verður að leita fyrst og fremst að orsökunum fyrir því, að þetta kjöt skemmdist í upphafi. Það er lítill vandi að ganga þannig frá, að það þurfi ekki að taka langan tíma að skemma kjötið svo, að það verði að kasta því. Það þarf ekki annað en láta það liggja í góðum sólarhita og trassa að pækla það. Ef SÍS ætlaði að rýma kjöti af markaðinum fyrir nýju kjöti, þá er hægt að ganga þannig frá, að það sé dragúldið, þegar því er kastað. Og það getur verið jafnsaknæmt að skemma kjöt fyrir því, þó að vottorð dýralæknisins hafi verið laukrétt. Og hv. þm. Ak. hefur ekki haft neina aðstöðu til að kynna sér það atriði. Hann gefur aðeins vottorð um, að kjöt, sem honum var sýnt, sé skemmt og ekki hæft til manneldis, þannig að aðfinnslur hans um þetta efni eru því alveg út í hött. Alveg eins er það, þegar yfirlýsingar voru birtar frá honum í blöðum, sem beinlínis sýna, hvað SÍS er í miklum vanda statt í þessu máli og hve því er illa við, að rannsókn fari fram í málinu. Þá er það eitt atriði, sem nokkuð hefur verið rætt í sambandi við þetta mál. Hefur þessu kjöti verið kastað í því skyni að rýma á markaðinum fyrir öðru kjöti? Ég hef aldrei fullyrt það hér í þessari þáltill., en það er höfuðtilgangurinn með þessari þáltill. að fá það rannsakað. Það er höfuðtilgangurinn með skipun þessarar rannsóknarn. að fá úr því skorið, hvort svo sé, vegna þess að Alþ. er búið að ganga þannig frá þessum kjötsölumálum, að það er búið að fá SÍS og kjötverðlagsn. svo mikið vald í hendur, að þessir aðilar geta mjög hæglega rýmt fyrir nýju kjöti á markaðinum með því að kasta kjöti, sem fyrir er. Skipulagið er þannig útbúið, að þetta er innan handar. Við höfum mörg dæmi þess annars staðar að, að slíkt er gert og það í stórum stíl, að rýma þannig vörum af markaði. Og ef maður kynnir sér ofsann hjá SÍS í sambandi við þessar kjötskemmdir, þá bendir það til þess, að það sé alveg tilbúið til þess, ef það sér sig hafa hag af því. Ég tel einmitt, að þessi þáltill., sem er komin fram, eftir að SÍS hefur beðið um rannsókn í þessu máli, sé ekki sízt studd af þeim grun, sem virðist koma fram hjá þeim manni, sem fyrir hönd SÍS sendir dómsmrn. ósk um rannsókn í þessu máli. Það er sýnilegt þar, að SÍS vill vera svo algerlega útilokað frá allri „kritik“, að það vill meira að segja sakfella blöðin í Reykjavík, sem bara skýrðu frá því í fréttaskyni, að þarna suður í Hafnarfjarðarhrauni hefðu fundizt geysilegar birgðir af skemmdu kjöti. Þessi blöð vill SÍS, að verði dregin til ábyrgðar, og Jón Árnason hefur hafið mál gegn þessum blöðum. Og með þeim furðulegu fyrirmælum laga, sem samþ. voru í tíð þjóðstjórnarinnar sálugu, get ég búizt við, að hann geti fengið refsidóm á hendur blöðunum fyrir bara að segja frá þessu athæfi. Menn, sem vilja hafa þetta ótvíræða vald í þessu efni, en vilja vera óháðir „kritik“ frá blöðum og þinginu, eru menn, sem hafa ekki hreint mjöl í pokanum, menn, sem gefa tilefni til þess að álíta, að athafnir þeirra eigi að rannsaka rækilega. Ég er þess vegna ekki í minnsta vafa um það, að það eitt út af fyrir sig, að Framsfl. og raunar líka bændadeildin í Sjálfstfl. sem kölluð er, eða sveitaafturhaldið hér í þinginu leggur svo mikið kapp á það, að engin rannsókn fari fram í þessu máli önnur en sú, sem fer eftir kokkabókum Jóns Árnasonar, það stafi af því, að þeir geri sér fullkomlega ljóst, hver verði árangurinn af þessari rannsókn, ef gerð væri, sem þáltill. er um. Og ég sem flm. till. get vel fellt mig við þær ályktanir, sem draga má af því, að bændaafturhaldið í þinginu telur sig skipta svo miklu máli, að þessi þáltill. verði felld. Og vegna þess, að svo mjög er liðið á þingið sem raun er á, vil ég leyfa mér að fara fram á það við hæstv. forseta, að þessu máli verði ekki vísað til n. Ef ég man rétt, þá er ákveðin ein umr. um málið. Og mér virðist á málflutningi talsmanns Framsfl., hv. 2, þm. S.-M., að þeir þurfi ekkert að hugsa sig um í málinu. Ég fyrir mitt leyti þarf ekkert að hugsa mig um heldur. Og þess vegna óska ég eftir, að atkvgr. fari fram strax að þessari umr. lokinni. Að svo komnu máli sé ég ekki ástæðu til að hafa um það fleiri orð.



Herra forseti. Ég skal reyna að vera fáorður. En það, sem gefur mér sérstakt tilefni til þess að standa upp, eru þær fullyrðingar hjá hv. flm., að Alþ. Íslendinga hafi gefið kjötverðlagsn. og SÍS eitthvert einkasöluleyfi á kjöti og að kjötverðlagsn. hafi það í hendi sinni að láta ónýta kjöt, ef of mikið sé af því á markaðinum, svo að það seljist ekki allt. - Kjötverðlagsn. hefur nú það hlutverk, eins og segir í 1. gr. l. um þá n., að greiða fyrir innanlandsverzlun með þessar afurðir. Og hvað gefa svo l. nefndinni heimild til að gera í þessu skyni? Þau gefa henni heimild til þess að gera aðallega þrennt. Í fyrsta lagi að veita slátrunarleyfi, þ. e. ráða því, hvar menn slátra á landinu og hve miklu hver einstakur aðili, sem slíkt leyfi fær. Og það hafa alla tíð af kjötverðlagsn. verið veitt slátrunarleyfi þannig lagað, að allir, sem slátruðu, áður en sú n. var til, hafa fengið leyfi til að slátra og alltaf fengið leyfi fyrir það mikilli tölu sláturfjár, að þeir gætu slátrað öllu fé, sem að þeim bærist. En n. getur bægt frá nýjum mönnum, sem vilja byrja á að slátra. Annað, sem hún getur gert, er, að hún getur lagt verðjöfnunargjald á kjöt af sláturfé, sem má vera allt að 10 aurar á kg. Og þessu fé má hún verja til að verðbæta kjöt, sem selt er á erlendum markaði, ef það selst fyrir minna verð en á innlendum markaði. Þetta er allt fjármagnið, sem sú n. hefur yfir að ráða til þessara hluta. Og í l. um þetta er svo fyrir mælt, að verði afgangur af þessu fé, þá skuli endurgreiða það til þeirra manna, sem hafa greitt það í réttu hlutfalli við það, sem þeir hafa greitt. Svo virðist hv. þm. Siglf. halda, að n. hafi einhvern óþrjótandi sjóð til þess að standa straum af því að eyðileggja kjöt, ef hún álítur of mikið af því vera á markaðinum. Hið þriðja, sem kjötverðlagsn. á að gera, er að hlutast til um, að kjöt verði verkað þannig, að hæfilega mikið sé verkað með þessari og hinni aðferð miðað við markaðsmöguleika, svo að t. d. ekki sé of mikið saltkjöt framleitt eða meira en búast má við, að hægt sé að selja, eða freðkjöt, heldur sé verkað nokkurn veginn hlutfallslega með hverri aðferð eins og búast má við, að markaður sé fyrir kjötið. Þetta er það, sem n. getur gert, og annað ekki. Svo á n. eftir ummælum hv. þm. Siglf. að hafa eitthvert vald til að verzla með kjöt. Ég veit ekki, í hverju það á að vera fólgið. Mér er það alveg gersamlega hulið. Allir þeir, sem slátruðu á landinu og verzluðu með kjöt hér, þegar kjötverðlagsn. var fyrst sett, þeir gera það enn, þó að tveimur kaupmönnum undanteknum. Er annar þeirra kominn undir græna torfu, en hinum var hætt að veita slátrunarleyfi, eftir að hann var farinn að slátra fyrst 17 kindum á ári og svo 6 kindum yfir árið. Þá þótti ekki ástæða til að láta hann hafa slátrunarleyfi lengur. Svo að það er hér ekki neitt í þá átt, að hér sé að ræða um einkaaðstöðu, hvorki hjá SÍS né öðrum, svo sem hv. þm. Siglf. vill vera láta. Og það er svo fjarlægt, að Alþ. hafi á nokkurn hátt gefið SÍS nokkra aðstöðu til nokkurrar einkasölu á kjöti, að allt, sem hv. síðasti ræðumaður sagði um þetta, er alveg út í loftið sagt og annaðhvort sprottið af því, að hann veit ekki betur, - og hefði hann þó átt að fá vitneskju um það, áður en hann fór af stað með þessa fullyrðingu sína, - eða þá sagt á móti betri vitund, og það er sennilegra, þar sem hann er það sæmilega greindur, að hann hefði ekki þurft nema stuttan tíma til þess að átta sig á því, hvernig þessum málum er fyrir komið. Eftir að hv. þm. Siglf. hefur hlustað á hv. þm. Ak. hér í hv. d. og heyrt hann segja, hvernig þetta kjöt var, sem dysjað var í Hafnarfjarðarhrauni, þá leyfir hann sér að segja í ræðu sinni nú, að þetta hafi verið gert alveg að þarflausu. Svo langt gengur óskammfeilni þessa manns, að nokkrum mínútum eftir, að hann heyrði ræðu hv. þm. Ak., yfirdýralæknis landsins, sem hefur yfirumsjón með kjötmati, hvað þetta snertir, og lagði fyrir að ónýta kjötið, segir hann, að kjöti þessu hafi verið fleygt að þarflausu. Á þessu sér maður nokkurn veginn, hve maðurinn er vandaður og hve hann hirðir mikið um, að það sé rétt, sem hann segir. Þarna er þó alveg tvímælalaust talað á móti betri vitund. Þessir hv. flm. að þessari þáltill., sem þykjast vilja leggja sig í líma um það að afla réttra upplýsinga um það, hvað hér hafi orsakað skemmd í kjöti, sem dysjað var í Hafnarfjarðarhrauni, hafa ekki heldur látið sig dreyma um það, að reynt hefur verið að rannsaka það á undanförnum árum, hvað orsakaði skemmdir í saltkjöti, - því að mörgum sinnum er búið að láta menn fara út með kjötinu til þess að vita, hvað það er, sem kaupendur ytra hafa út á kjötið að setja, og reyna þannig að finna ástæðurnar til skemmda í kjöti, sem héðan hefur verið flutt út. Og hér voru skipaðir menn á sínum tíma, í annað skiptið í þrjú ár og í hitt skiptið í tvö ár, til þess að reyna að finna orsakir til þess, að kjöt, sem héðan væri flutt, skemmdist, og til þess að reyna að finna aðferð til þess að koma í veg fyrir slíkar skemmdir, sem hefur mjög tekizt. Og ég vil spyrja þessa hv. flm., hvort þeir láti sér detta í hug, að þingmannanefnd, sem skipuð væri eftir till. þessarar þáltill., hefði betri aðstöðu til að rannsaka það, af hverju t. d. súrnunarskemmdir koma fram í kjöti, heldur en efnafræðingar, sem við þetta hafa fengizt, bæði hér á landi og annars staðar. Mér þætti gaman að sjá þá þm., sem ætluðu að rannsaka það fullkomnar og betur en þessir efnafræðingar hafa gert, t. d. Gísli heitinn Guðmundsson. Og ef einhverjir menn eru, sem um sárt hafa að binda vegna þessara skemmda, - og það eru alltaf einhverjir, þegar verðmæti skemmast, og í þessu tilfelli þeir einstakir bændur, sem þetta áttu, og það eru bændur úti á landi, en ekki SÍS, - halda þá hv. flm., að það séu ekki fyrst og fremst þeir menn, sem áhuga hafi á að vita, hvaða orsakir hafa verið þarna til skemmdanna í kjötinu og hvaða aðferðir á að hafa til þess að koma í veg fyrir, að slíkt endurtaki sig? Og ég veit ekki betur en það hafi verið fyrir frumkvæði þessara manna, að fyrr og síðar hefur verið reynt að finna orsakir skemmda í kjöti og koma í veg fyrir kjötskemmdir. Og það hefur mjög heppnazt, þó að svona tækist til í þetta skipti. Og það er mjög eðlilegt, að það séu þeir. En í þessu sambandi talaði hv. þm. Siglf. um, að það væri Alþ. eitt, sem hefði aðstöðu til þess að láta rannsókn fara fram í þessu máli, og hana hefði Alþ. fyrir það að hafa gefið SÍS einhverja einkasöluaðstöðu um kjöt hér á landi, en það er vitanlega fjarstæða. Nei, það eru vitanlega menn, sem þetta kjöt eiga, sem allir, hver um sig og í sameiningu, reyna að finna orsakirnar að skemmdunum í kjötinu og koma í veg fyrir, að þær endurtaki sig. Og af því þarf hæstv. Alþ. ekki að skipta sér neitt. Það kemur ekki á nokkurn hátt við fjárhag ríkissjóðs, hvort þetta kjöt skemmist eða ekki, heldur mannanna, sem eiga það, sem því miður hafa orðið fyrir skaða og kannske tilfinnanlegum sumir þeirra. Ég veit ekki, hverjir hafa átt þetta kjöt sérstaklega, sem mest er nú talað um, að skemmzt hafi, þó að það væri á vegum Sambands ísl. samvinnufélaga, þegar það var hér. En það eru þeir fyrst og fremst, sem hafa ástæðu til þess að óska eftir, að komist sé að raun um, af hverju kjöt þetta hefur skemmzt, og það mega menn vita með vissu, að verður reynt. Það hefur ævinlega verið reynt í slíkum tilfellum og verður nú gert eins og áður. Stundum hefur ekkert hafzt upp úr þeim tilraunum, en stundum hafa orsakirnar fundizt, sem geta því miður verið fleiri en ein enda þótt skemmdirnar verði eins. Ég held því, að þessi þáltill. sé í alla staði óþörf. Ef hins vegar ætti að samþ. hana, þá lít ég svo á, að það sé ýmislegt í till., sem þurfi frekari athugunar við og breyt., áður en þingið ætti að samþ. hana. Ég tel þess vegna alveg sjálfsagt, að hún fari til n. og það sé landbn., sem hún fari til. Sú n. hér í hæstv. d. á vitanlega að hafa landbúnaðarmál fyrst og fremst með höndum. Og hér eru það fyrst og fremst sauðfjáreigendur, sem þetta kjöt hafa átt, og á landbn. því að sjálfsögðu að fjalla um till. Ég skal í því sambandi benda á, að í síðari till., 2. liðnum, er rætt um, að rannsaka þurfi, hvernig á skemmdum standi og hverjir eigi sök á skemmdunum. Áður en ég mundi geta verið með því að samþ. till., mundi ég vilja vera búinn að setja mig inn í rannsóknir um hliðstæð dæmi skemmda í matvælum hér á landi og átta mig á, hvort hér muni vera þörf á einhverju sérstöku í þessu máli öðrum fremur. Þá þyrfti að orða till. betur og ekki eins almennt og gert er. Ég geri það því að ákveðinni till. minni, að umr. verði frestað og málinu vísað til landbn.



Flest atriðin, sem ég vildi ræða, er ég kvaddi mér hljóðs, hafa aðrir síðan dregið fram. Einu atriði vildi ég nú víkja að fyrst og fremst. Nýbúið er að samþ. þáltill. um rannsóknarn. í mjólkurmálum og leggja fyrir þá n. að rannsaka, hvort almenningi hafi ekki verið seldar einhverjar skemmdar mjólkurvörur til neyzlu. Hins vegar er þessi till., þar sem talið er vítavert, að skemmdri vöru sé fleygt í stað þess að selja hana almenningi. Þeir, sem standa að báðum þessum till., eru svona samkvæmir sjálfum sér. Ef hvort tveggja á að samþ., verður Alþingi fyrst að setja það í hegningarlög, að bannað sé að láta matvæli skemmast, og leggja við mikil viðurlög, ef duga skal. Án þeirrar skoðunar, að refsivert sé það slys, ef matvæli skemmast, ná þessar till. sameiginlega engri átt. En þá fer að verða vandlifað á Íslandi, hvorki má fleygja skemmdu sé selja, og þeir, sem tjón bíða við skemmdirnar, skulu einnig sæta rannsóknum og væntanlega refsingum fyrir að hljóta þann skaða. Þau verða ekki mörg heimilin við sjó fremur en í sveit, þar sem öruggt er, að aldrei skemmist matarbiti, og svo mun vera í öllum löndum. Ég get ekki heldur látið hjá líða að benda á annað ósamræmi þessara tillagna. Þegar rætt var um rannsóknarn. mjólkurmála, hélt flm. hennar því fram ákveðið, að réttur n. til að leita sér vitneskju samkv. 34. gr. stjskr. væri ekki neitt svipað því eins nærgöngull við hlutaðeigendur og sakamálsrannsókn væri. En fyrri flm. þessarar till. heldur því þvert á móti fram, að sakamálsrannsóknin, sem búið er að biðja um í þessu máli, væri gagnslaus, en opinber rannsókn samkv. ákvæðum 34. gr. stjskr. sé hin eina, sem gengið geti nógu nærgöngult að viðfangsefninu. Báðir þessir hv. flm. eru lögfræðingar, en ber þó ekki minna en þetta á milli. Mér finnst það líka talsvert einkennilegt að heimta, að starfssvið Alþingis sé hér það, að það eigi sérstaklega að fara með ákæruvaldið í landinu, og jafnframt skuli tryggt, að það sé hið pólitíska vald þingsins, sem beitt sé til að knýja fram ákærurnar. Fyrri flm. þessarar till. vildi halda því fram, að SÍS vildi ráða, hvernig rannsókninni yrði hagað. Í bréfi SÍS var skýrt tekið fram, að óskað væri eftir, að öll atriði yrðu tekin með, sem hægt væri að rannsaka í þessu sambandi. Eftir þeirri vitneskju, sem fyrir liggur, eru þessar 200 tunnur, sem skemmdust hjá SÍS, ekki nema dropi í hafi þess, sem skemmzt hefur hér af matvælum á þessu eina ári, þótt ekki sé tiltekinn lengri tími. Það er t. d. vitað, að allt að því heilir skipsfarmar af því, sem flutt hefur verið út, hafa ekki reynzt söluvara, þegar á markaðsstað kom, og orðið að fleygja. Það er líkast kaldhæðni örlaganna, að bændur heyra krafizt rannsókna á sig vegna skemmda í svona litlu broti af kjötframleiðslunni, samtímis því sem sjá má nærri við hvern einasta vegarafleggjara heim að sveitabæjum 10–20 eða 30 tunnur af saltsíld svo skemmdri, að ekki er einu sinni ætíð víst, að hægt sé að hafa hana til skepnufóðurs, en verið er að biðja bændur að taka við þessari framleiðslu. Hví þarf ekki að rannsaka, hvernig á þeirri skemmd stendur? Hví krefst hv. 1. flm. ekki rannsóknar á skemmdum, sem verða til í hans kjördæmi sjálfs? Nú segir hann, að það hafi vakað fyrir flm., að rannsaka skyldi skemmdir í hvers konar innlendum matvörum, og bendir því til sönnunar á 5. lið, þar sem segir, að n. skuli rannsaka þá eyðileggingu, sem fram kunni að hafa farið á öðrum neyzluvörum en kjöti, „að svo miklu leyti sem henni þykir ástæða til“. En í grg. verður að leita skýringa þess, hvaða neyzluvörur átt muni við. Þar verður aðeins ein skýring á því fundin og hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta, að rannsaka skuli, „hvort öðrum tegundum af afurðum bænda hafi verið kastað í sjó eða dysjaðar á víðavangi, svo sem t. d. smjör og ostar“. - Ég hef séð ýmislegt af slíkri málfærslu fyrr, en aldrei neitt sem þetta, þar sem bersýnilegt er, að það er yfirleitt ekki matvælatjónið, sem flm. hirðir um, heldur aðeins það að elta uppi satt og logið um það, sem skemmast kunni af framleiðslu bænda. Svo þegar búið er að kynna till. og grg. hennar fyrir öllum landslýð, segir þessi hv. flm.: „Málið liggur svo ljóst fyrir, að engin þörf er á rannsókn“. - Það á að liggja svo ljóst fyrir, að allar getsakir hans og fullyrðingar séu orðnar heilagur sannleikur, að þetta þurfi ekki að efa, þurfi ekki að rannsaka, bara dæma. Annan eins barnaskap hefur deildin aldrei heyrt í málsfærslu. Hefði það verið meining flm. að láta rannsaka skemmdir og eyðing neyzluvara yfirleitt í þessu sambandi, hefðu þeir átt að ganga inn á till. mínar í sambandi við rannsóknir mjólkurmála. En þeir vilja glögglega allt annað, herferð móti einni ákveðinni stétt, tilraun til að hundelta þá stétt. Ef slík till. fær fylgi, er Alþingi enn verr komið en ég hef hingað til haldið, að það væri.



Ég óska þess, að hæstv. forseti sjái um, að hv. 1. flm. till. komi inn í d., svo að ég geti talað hér við hann. Sé flm. áhugamál að fá atkvgr. um málið, má ekki minna vera en hann sitji hér. Í ræðu hans voru atriði, sem ómögulegt er að ganga fram hjá. Hann hefur kennt sín nóg til þess undir umr., að hann var nú farinn að afsaka sumt af því, sem hann var búinn áður að láta sér um munn fara, en í öðru orðinu leitaðist hann þó við að dylgja um allt hið sama á nýjan leik. Hann segir nú um rannsóknarbeiðni SÍS, að hún sýni, að SÍS „vill komast undan allri rannsókn“, og um þetta hljóti menn að hafa sannfærzt við lestur bréfs SÍS. - Það þarf hestaheilsu óskammfeilninnar til að bera slík öfugmæli fram eftir það, sem upplýst hefur verið, að sá, sem sökum var borinn, hefur krafizt sakamálsrannsóknar á sjálfum sér og öllum aðstæðum til að fá upplýst til hlítar, hvort ásakanirnar hafi við minnstu rök að styðjast. Þessi hv. þm. leyfir sér eftir sem áður að kasta því framan í þm., að allar getsakir sínar um sekt aðila séu sannindi, sem liggi ljóst fyrir, það þurfi enga frekari rannsókn. Svo fór hann að skýra, hvernig lægi í þessu, og útskýringarnar urðu álíka undarlegar og getsakirnar fyrr: Af því að stjórn SÍS sendir kröfuna um rannsókn, er ekki, segir hann, hægt að taka skýrslu af neinum starfsmanni þess í því máli, og með þessu er komið í veg fyrir, að rannsókn á gerðum þess beri árangur. Ég held, að fáum þýði að bjóða upp á annað eins og þetta. Allir vita, að sá rannsóknardómari, sem settur er í þetta mál, getur krafizt vitnisburðar af hverjum þeim starfsmanni þessa fyrirtækis, sem honum sýnist. Hv. þm. sagði, að Alþ. væri eini aðilinn, sem gæti látið rannsókn fara fram, svo að mark væri á takandi. Nú veit hv. þm., að hver einstakur borgari hefur rétt til þess að senda dómsmrn. kæru yfir hverju því, sem honum þykir vítavert, og það þarf ekki að varða hann neitt sjálfan. Hv. þm. gæti þannig sjálfur farið fram á slíka rannsókn, sem hann vill nú láta Alþ. fara fram á. Ég skil ekkert í því, að maður með lagapróf skuli geta farið með aðra eins vitleysu, og ég gæti því hugsað mér, að Alþ. samþ., að bezt mundi að senda hann aftur í lagadeildina til þess að læra betur. Það sýnir bezt málstaðinn og hvaðan þetta er runnið, að hv. þm. Siglf. skuli vilja gera sig að slíku viðundri í augum alls þingheims sem hann hefur gert með því að halda þessu fram. Þá sagði hv. þm., að hann væri hissa á því, að þeir, sem væru hlynntir málinu, skyldu ekki vilja láta fara fram rannsókn í málinu, í hvaða formi sem væri. Ég held, að það sé tæpast hægt að lá nokkrum manni það, þótt hann vilji ekki leggja sig undir rannsókn annars eins manns og hv. þm. hefur sýnt sig að vera með framkomu sinni í þessu máli. Það er auðheyrt af málsfærslu hv. þm., að það, sem fyrir honum vakir, er alls ekki það að fá upplýst það rétta, heldur að enginn endir verði á dylgjunum og róginum í sambandi við þetta mál. Þetta verður ekki dregið í efa. Það, sem honum þykir að sakamálsrannsókn, er það, að þar er ekki hægt að koma hlutdrægni að. Það er ekki hægt að kom við þeirri tegund af skýrslugerð, sem hv. þm. æskir eftir. Þess vegna heitir það á hans máli „að koma sér undan rannsókn“ að óska eftir því, að sakamálsrannsókn fari fram á óhlutdrægan hátt. Hv. þm. sagði, að það hefði verið helzt að heyra á mér, að það mætti kasta kjöti „eftir Behag“. Ég ætla nú ekki að ræða málið á þessu hjá honum, en hvernig gat hv. þm. fengið þetta út úr ræðu minni? Ég tók það þó fram, að fátt eða ekkert hefði verið talið jafnóhæfilegt hér á landi og það að fara illa með matvæli og kasta nýtum matvælum. En dylgjur hv. þm. falla einnig um sjálfar sig, vegna þess að það magn, sem hér er um að ræða, er svo lítill hluti, eitthvað 5–6‰, af því kjöti, sem kemur á markaðinn, að það getur engin áhrif haft á sölumöguleikana. Þá sagði hv. þm., að hann vildi ekki neita því, að kjötið hefði verið skemmt. Þetta er hann þó farinn að bogna, en honum fannst þetta svo óeðlilega mikið. Nú hefur þó hv. þm. Ak. upplýst það, að jafnmikið eða meira kjöt hafi oft skemmzt undir alveg venjulegum kringumstæðum. Þá voru nægar tunnur og enginn dráttur á því, að kjötið væri saltað. En nú voru aðeins til ófullkomnar tunnur og talsverður dráttur á, að kjötið væri saltað, þar sem það átti að reyna að selja það fyrst. En hv. þm. tekur það alls ekki til greina, heldur ber bara höfðinu við steininn. Ég minntist áðan á það, að hv. þm. hefði gefið í skyn, að kjötið hefði verið eyðilagt til þess að létta á markaðinum. Í þessu sambandi langar mig til þess, með leyfi hæstv. forseta, að benda á eitt atriði í grg., sem sýnir, hvernig þessir hv. þm. láta sér sæma að fara orðum um atriði, sem þeir þó viðurkenna nú, að sé alveg óupplýst. Í grg. segir svo: „Íslenzk alþýða hefur fram til þessa lifað við þau kjör, að hún hefur ekki haft nema til hnífs og skeiðar, þegar bezt lét, og frá öndverðu hefur það verið álitin ódyggð og hneisa að fleygja mat hér á landi, - löngum verið vitnað til þess sem táknræns dæmis, hvern óþokka landsmenn lögðu á Kolbein unga fyrir að láta brenna hval, er óvinir hans áttu.“ Með öðrum orðum, að þetta atriði er þarna túlkað þannig, að því er líkt við það, er Kolbeinn ungi fór til Vestfjarða til þess að eyða byggðina þar og herjaði með því að brenna hval fyrir óvinum sínum og hugðist þannig eyða matbjörg þeirra, svo að þeir gætu ekki haldizt við. Svo kemur hv. þm. Siglf. og segist ekkert skilja í því, hvað menn taki þetta óstinnt upp, og er hissa á því, að hann skuli ekki fá till. sína samþ. orðalaust. Fyrr má nú vera hræsni og yfirdrepsskapur en það, sem kemur fram í þessum látalátum hv. þm. Sannleikurinn er sá, að í þessu plaggi er ráðizt með slíkum ofsa og frekju, ekki einungis á alla starfsemi SÍS, heldur er einnig trúnaðarmönnum bænda líkt við mann, sem fór með her manns í þeim tilgangi að leggja í auðn byggðir manna, og gefið í skyn, að þeir leggi það fyrir sig að eyðileggja matvæli. En þessir hv. þm. eru ekki búnir að bíta úr nálinni með allan þann ofstopa, sem þeir hafa sýnt í sambandi við þetta mál. Ég hlustaði með mikilli athygli á ræðu hv. þm. Siglf., ekki þó af því, að ég byggist við, að það væri mikið á henni að græða, en ég hafði gaman af að hlusta á þær fjarstæður, sem hann hlaut að bera fyrir sig, og hef ég nú rætt þær nokkuð. Það er þó eitt atriði eftir, sem mig langar til þess að minnast á. Þegar hann hafði lýst yfir því, að hann skyldi ekki neita því, að kjötið hafi verið skemmt, þá sótti hann í sig veðrið og sagði, að það væri ekkert að marka, þótt hv. þm. Ak. hefði séð úldið kjöt, það væri engin sönnun fyrir því, að kjötið hefði ekki átt að rýma af markaðinum, því að það væri hægt að gera kjöt úldið. En hann ætti að athuga, hve gáfulegt það er að gefa þetta í skyn, þar sem hann veit, að þetta voru aðeins 5–6‰ af því kjöti, sem kemur árlega á markaðinn, og það má því geta nærri, hve mikið það losar um á markaðinum, að þetta magn hverfur þaðan. Af því að úrskurður liggur fyrir um, að kjötið hafi verið skemmt, þá segir hv. þm., að það hafi verið gert úldið til þess að fá blessun yfirdýralæknisins. Það er nú rétt að athuga nokkuð nánar þessar dylgjur hv. þm. - Það er þá fyrst og fremst upplýst í málinu, að þetta kjöt var selt, það var búið að selja það til Bretlands. Ég hefði nú gaman af að vita, hvaða ástæður hefðu getað legið til þess, að SÍS færi að ýlda kjötið af ásettu ráði, þegar búið var að selja það og það stóð til, að uppbætur yrðu greiddar á það, og SÍS færi þá að skaða bændur þannig viljandi með því að ýlda kjötið. Þessu kjöti var ekki ofaukið á markaðinum, það var búið að selja það. Hvaða hvatir hefðu þá átt að liggja á bak við það, sem hv. þm. er að dylgja um? Hverjum hefðu fulltrúar bænda átt að vera að þjóna með því að eyðileggja kjötið? Til hvers ætti það að hafa verið gert? Auk þess hefði alls ekkert munað um þetta kjöt á markaðinum, svo að það var ekki hægt að hafa það fyrir átyllu til þess að eyðileggja kjötið, að það væri þar fyrir. Nei, ég hef aldrei vitað annan eins málsflutning og þann, sem hv. þm. hefur nú séð sig neyddan til að grípa til til þess að verja málstað sinn og öll þau ósköp, sem hann hefur ratað í í sambandi við þessa till. Vill hv. þm. taka þann kost, að við álítum hann þann sauð, að hann trúi því, að SÍS hafi í raun og veru ýldað kjötið viljandi? Hann verður annaðhvort að sætta sig við þann kost eða þá hinn, að hann hafi af framhleypni og illgirni til trúnaðarmanna bænda borið forráðamenn samvinnufélaganna þeim brigzlum í grg. sinni, að með einsdæmum má telja. Ég minntist á það í fyrri ræðu minni, að hv. þm. vildi láta líta á sig sem eins konar varðmann í þessu máli, varðmann, sem gæti ekki horft á það þegjandi, að góður matur færi forgörðum. Ég sýndi þá líka fram á það, að hann gæti ekki orðið skoðaður í því ljósi, en hv. þm. gaf tilefni til þess að fara nánar út í það. Hv. þm. V.-Sk. sýndi fram á það í ræðu sinni, að í grg. væri það kyrfilega tekið fram, að það væri átt við afurðir bænda, þar sem talað er um rannsókn vegna eyðileggingar á öðrum neyzluvörum en kjöti. Það er ekkert vikið að því, að aðrar matvælaskemmdir þurfi að rannsaka. Þegar flm. eru svo að gefa það í skyn, að eyðilegging hafi átt sér stað, þá tala þeir um það af miklum fjálgleik í grg., hve sorglegt það sé, þegar verk bændanna fari þannig forgörðum. Þeir segja svo í grg., með leyfi hæstv. forseta: „Bændur landsins vinna hörðum höndum langan vinnudag allan ársins hring að því að gera bústofn sinn sem arðgæfastan og efla framleiðslu matvæla í landinu. Hinir smærri sauðbændur landsins lifa við þröngan kost, mega aldrei um frjálst höfuð strjúka vegna anna við bú sín og bera þó í mörgu falli ekki úr býtum það, sem aðrar atvinnustéttir mundu kalla sjálfsögðustu og óhjákvæmilegustu lífsþægindi“. - Þetta orð, „sauðbændur“, er harla einkennilegt hjá þeim, og veit ég ekki, hvaðan þeir hafa það, en það má þó skilja það með lagi. Þetta segja þeir til þess að leggja áherzlu á það, hve mikil óhæfa það sé, að árangurinn af striti þessara manna skuli fara þannig forgörðum. En nú skyldu menn halda, ef hv. þm. hafa svo mikinn áhuga á þessu sem þeir vilja vera láta, að það hefði einnig átt að koma fram hjá þeim, hversu sorglegt það væri, þegar fiskimenn landsins leggja saman dag og nótt til að veiða fiskinn og hætta svo lífi sínu til þess að sigla með hann á markað, að þá skyldi vara þeirra einnig eyðileggjast í stórum stíi. En á það er ekki minnzt einu einasta orði. Nú er það þegar upplýst, að a. m. k. 15 sinnum meiri hefur eyðilagzt af sjávarafurðum en landbúnaðarafurðum, og það er aðeins miðað við það, sem upplýst er, að hafi skemmzt af þessa árs framleiðslu, fyrir utan þær þúsundir tunna af síld, sem hafa eyðilagzt, og fyrir utan þær þúsundir tonna af fiski, sem hefur verið fluttur á erlendan markað og verið fleygt þar, þegar sjómennirnir voru búnir að hætta lífi sínu við að flytja hann út, en hann hefur eyðilagzt í skipunum á leiðinni. Nú skyldu menn ætla, að hv. flm. hefðu einnig minnzt nokkuð á þetta, en um það er ekki sagt eitt einasta orð, eins og þeir viti ekki til þess, að nokkurn tíma hafi skemmzt eitt einasta kg. af sjávarafurðum. Þetta sýnir orðalag þáltill. og grg. svo greinilega, að ekki verður um villzt. Hv. flm. eru því alveg fullkomlega berir að fyllstu hlutdrægni í sambandi við þetta mál og geta aldrei þvegið það af sér, hvernig sem þeir stritast við. Það er kafli í grg., þar sem hv. flm. gráta krókódílstárum yfir þessari eyðileggingu á kjöti, og í því sambandi reyna þeir að spila á þá strengi, sem viðkvæmastir eru. Í grg. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Eyðilegging íslenzkra matvæla í svo stórum stíl sem hér hefur verið framin er þeim mun alvarlegra mál sem heimurinn umhverfis okkur er nú á barmi hungursneyðar, en kjötskortur ríkjandi í öllum nálægum löndum, svo að skammtur fólks af þessari fæðutegund hefur hvarvetna utan Íslands verið knepraður til hins ýtrasta. Eyðilegging kjöts er á þessum tímum hneyksli í augum alls heimsins, og mun útlendum mönnum ekki síður en innlendum þykja það undur, ef aðilar, sem uppvísir verða að slíkum óhæfuverkum á neyðartímum, verða ekki látnir hljóta makleg málagjöld. . . .“ Það er með öðrum orðum hneyksli í augum alls heimsins, að 200 tunnur af óætu kjöti skuli urðaðar suður í Hafnarfjarðarhrauni. Hér er og talað um það af miklum fjálgleik, að menn séu nú mjög kjötþurfi í nálægum löndum, en það er hvergi minnzt á það, að nokkur erlendur maður muni hafa lyst á fiski eða síld. Þó vita þessir menn, að miklu af fiski er hent, þegar til Bretlands er komið. Þetta vita þessir menn, og þeir vita e. t. v. líka, að það eru uppi ásakanir um, að þetta stafi af því, að keppzt sé um að láta sem mest í skipin, þó að ég vilji ekki leggja dóm á slíkt. En fyrst þeir eru fullir vandlætingar út af þessum skemmdum á kjöti, hversu illa ætti þeim þá ekki að líða út af því fiskimagni, sem árlega er eyðilagt? Það gengur hneyksli næst, þegar þeir nota þetta tækifæri til þess að útausa hræsni sinni um erfiði íslenzkra bænda. Ég ætla svo ekki að þreyta þm. meira, en ég varð að láta þá heyra, hve aumlega þessir menn eru nú komnir.

Forseti (JörB) : Hv. 2. þm. N.-M. hefur borið fram till. um, að umr. yrði frestað, en þar sem þing þetta á skammt eftir, þá væri ákjósanlegt, ef unnt væri að ljúka atkvgr. um málið.

Ég skal svara þessu innan stundar

.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þetta mikið, enda er búið að hrekja þær staðhæfingar, sem fram koma í till. En ég ber hér fram rökstudda dagskrá og vil, með leyfi forseta, lesa hana upp: „Þar sem rannsókn stendur yfir í máli því, er till. fjallar um, og vitað er, að sú rannsókn verður framkvæmd hlutlaust og á eðlilegan hátt, og Alþ. telur það ekki í sínum verkahring að skipa frekari rannsókn í málinu og álítur till. með öllu óþarfa, tekur deildin fyrir næsta mái á dagskrá“. Enn fremur vildi ég víkja að orðum hv. þm. V.-Sk., er hann sagði, að líking væri með þessari till. og annarri, sem samþ. var hér í kvöld í mjólkurmálinu. Ég get ekki látið undir höfuð leggjast að leiðrétta þennan misskilning. Í þeirri till. var vísað til stjskr. viðvíkjandi rannsókn, auk þess sem þessar tvær till. eru um allt gagnólíkar, og mun það flestum ljóst. Þetta vildi ég einungis taka fram.



Ég gat þess áðan, að þessi till. mundi þurfa allmikla breyt. til þess að unnt yrði að afgreiða hana. Get ég því fallizt á, að málinu verði vísað frá að svo stöddu, og tek ég því till. mína til baka.

Sveinbjörn Högnason Hv. 2. þm. Rang. gat ekki fallizt á, að þessar tvær till. væru líkar. En ég vil benda á, að eins og till. í mjólkurmálinu var fram borin af hv. þm. Snæf. (GTh), þá var hún svipaðs eðlis og þessi till., og með þeirri till. var allur Sósfl. og nokkur hluti Sjálfstfl. Það er einungis að formi til, sem þær eru ólíkar.