Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. þetta er flutt að beiðni fjögurra samtaka, L.Í.Ú., Sjómannasambands Ísl., Farmannasambands Ísl. og Alþýðusambands Ísl. Efni frv. er ákaflega einfalt, sem sé það, að útvegsmenn fái einn fulltrúa til viðbótar við þá, sem fyrir eru í stjórn Síldarverksmiðja ríkisins, og að samtök sjómanna, sem eru innan hinna þriggja sambanda, er ég síðast nefndi, fái sameiginlega að kjósa eða tilnefna annan fulltrúa í stjórn Síldarverksmiðja ríkisins. Það er óþarft að skýra hv. þm, frá því, að mörg undanfarin ár hafa samtök sjómanna mjög eindregið óskað eftir því, og sérstaklega hafa þær kröfur komið upp í sambandi við ákvörðun um verðlagningu síldar árlega, að þeir ættu þarna atbeina stjórnaraðila. Nú nýlega hefur borizt formleg ósk frá þessum þrennum samtökum um, að við þessu verði orðið. Ákvað ríkisstj. að leggja þetta mál fyrir Alþ. svo fljótt sem frv. fengist úr prentun, og því var nú útbýtt í morgun. Mér er það fullvel ljóst, að frv. er það seint fram komið á starfstíma þingsins að lítil sem engin von er um afgreiðslu málsins, nema um það geti orðið allsherjar samkomulag. Ég hygg, að menn greini heldur ekki á um það, að eðlilegt sé, að samtök þessara aðila eigi þarna stjórnaraðild, hvort sem mönnum kann að þykja tilnefningin vera frá réttum aðilum eða ekki. Ég hef nú orðið þess var, að ýmsir telja þarna æskilega beina aðild hins nýstofnaða félags síldarsjómanna, en mér er tjáð, að það hafi verið form. þeirra samtaka, sem flutti þessa till. í stjórn Farmannasambandsins, en þaðan er till. komin, svo að ég verð að trúa því, að till. sé flutt í fullu samráði og samstarfi við þetta nýstofnaða félag, þótt fyrirhuguð sé aðild þessara þriggja samtaka. Ég tel, að ekki sé þörf á að rekja efni þessa frv. frekar en gert er í grg., en vænti þess, að sú n., sem málið fær til meðferðar, vinni skjótlega að afgreiðslu þess, því að það er, eins og ég áðan sagði, algjör forsenda þess, að frv. nái fram að ganga, að sem víðtækust samstaða sé um það og að samstarf takist með sjútvn. beggja d. Ég óska þess, herra forseti, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.



Herra forseti. Mér finnst eðlilegt, að samtök útvegsmanna og sjómanna fái fulltrúa í stjórn Síldarverksmiðja ríkisins, eins og þeim málum nú er háttað, og það er aðalefni þess frv., sem hér liggur fyrir. Ég vil sem sagt mæla með því, að sá háttur verði upp tekinn. En ég vil taka fram, að maður áttar sig ekki rétt vel á því í fljótu bragði, hvernig heppilegast er að koma fyrir tilnefningu fyrir sjómenn. Þarna er gert ráð fyrir því, að þrír aðilar tilnefni, og ef þeir koma sér ekki saman, þá tilnefni ráðh. Mér finnst það þurfi að athuga þetta og þá sérstaklega í samráði við þau nýju samtök, sem hafa verið sett á fót og munu bera nafnið „Félag síldveiðisjómanna“. Mér finnst þurfi að athuga sérstaklega: Í fyrsta lagi, hvort þetta ákvæði, sem hér er í frv., gæti orðið til þess, að sjómenn misstu af sínum fulltrúa og málið færðist í hendur ráðh. Í öðru lagi, hvort þetta, sem, hér er stungið upp á, er í samræmi við óskir hins nýja félags, og hvort það kæmi til greina, að þetta nýja félag annaðist þetta. Ég vil beina því til hv. n., sem fjallar um þetta, að kynna sér þessi atriði og grennslast eftir því, hvernig horfur eru á því, að sjómenn fái þarna raunverulega fulltrúa, valdið færist ekki úr þeirra höndum. Það verði réttir aðilar, sem að þessu standa. En ég mæli með meginefni frv., þ.e.a.s. því, að fulltrúar verði í stjórninni bæði frá útvegsmönnum og sjómönnum.



Herra forseti. Ég get tekið undir það, sem hér hefur verið sagt, að ég tel ekki óeðlilegt, að bæði útvegsmenn og sjómenn fái beina aðild að stjórn Síldarverksmiðja ríkisins, og ég set mig ekki upp á móti því, en ég tel, að sá háttur, sem gert er ráð fyrir að hafa á með tilnefningu fulltrúa frá þessum aðilum, sé mjög óeðlilegur. Það var að vísu gert ráð fyrir því, að L.Í.Ú. tilnefni fulltrúa f.h. útgerðarmanna og það verður ekki fundinn þar annar aðili, sem er eðlilegri, en fulltrúi síldveiðisjómanna á að tilnefnast af Alþýðusambandi Ísl., Farmanna- og fiskimannasambandi Ísl. og Sjómannasambandi Ísl. Í fyrsta lagi þá er það nú svo, að það er vitanlega engin vissa fyrir því, að þessir þrír aðilar komi sér yfirleitt saman um það að tilnefna einn mann, og eru eins miklar líkur til þess, eins og þessi samtök eru saman sett, að þau komi sér ekki saman og þá sé þarna beinlínis verið að gera ráð fyrir því, að ráðh. geti fengið leyfi til að sækja þarna einn viðbótarmann. Ég er á móti slíku fyrir mitt leyti. Og enn þá óeðlilegra finnst mér þetta vera, þegar þess er gætt, að síldveiðisjómenn hafa einmitt stofnað með sér samtök, mjög fjölmenn samtök, og í þeim samtökum eru bæði yfir- og undirmenn og þeir einir, sem stunda einmitt síldveiðarnar og eiga hér beina hagsmuni að. Þessi samtök hafa samþykkt á mjög fjölmennum fundi að óska eftir því að fá aðild að stjórn Síldarverksmiðja ríkisins. En hér er hins vegar gert ráð fyrir því, að Alþýðusamband Íslands, Farmanna- og fiskimannasambandið, og Sjómannasamband Íslands, tilnefni fulltrúa sjómanna, en í þessum samtökum eru auðvitað fjölmargir aðrir aðilar, sem hafa hér litla eða enga hagsmunaaðild að, auk þess sem mjög erfitt er að búast við fullu samkomulagi þeirra á milli. Mér er að vísu sagt, að það muni vera samkomulag um tilnefningu manns að þessu sinni, en það réttlætir í rauninni ekki það fyrirkomulag, sem hér er verið að gera ráð fyrir. Ég tel fyrirkomulagið óeðlilegt og alveg greinilega móðgun við þau samtök, sem nýlega hafa verið stofnuð og gert hafa mjög ákveðna og skýra samþykkt um það að fá beina aðild að þessu, að tilnefna fulltrúa í stjórn Síldarverksmiðja ríkisins. Ég hefði því miklu frekar kosið, að þeir aðilar, sem hér eiga alveg beina aðild að og eru einir sér í samtökum, fengju þennan rétt, en það sé ekki verið að koma hér á tilnefningu þriggja aðila, sem ég fyrir mitt leyti efast mjög um, að yfirleitt mundu koma sér saman um það að tilnefna mann í þessa stjórn, þó það kunni svo sem að henda, að slíkt verði. Þetta mál verður að sjálfsögðu athugað nánar í þeirri n., sem á að fjalla um það, og þó að ég telji, að þessi leið hefði verið langeðlilegust, að það hefði verið Félag síldveiðisjómanna, sem hefði fengið þennan rétt, þá kann að finnast einhver leið til þess að ná, hér fram því, sem er aðalatriði þessa máls. Og skal ég svo ekki ræða það frekar á þessu stigi.



Herra forseti. Hæstv. sjútvmrh. hefur gert grein fyrir þessu frv. og þarf engu við það að bæta. Hins vegar skal ég upplýsa það út af ræðum tveggja þm., sem nú hafa talað, að Alþýðusambandinu var send till. sú, sem tilgreind er hér í grg., og segir þar, að á fjölmennum fundi síldarsjómanna, sem haldinn var í nóv. s.l. á Reyðarfirði, var samþ. að óska eftir því, að samtök sjómanna og útvegsmanna fái aðild að stjórn Síldarverksmiðja ríkisins. Þessi samþykkt, sem þarna er um rætt, barst Alþýðusambandinu og sá, sem þá till. flutti Alþýðusambandinu, var Páll Guðmundsson, formaður samtaka síldarsjómanna, og óskaði eftir því, að aðildin yrði á þennan veg og þegar það dróst nokkuð, að þetta yrði afgreitt hjá þessum þrennum samtökum, þá man ég eftir því, að Páll Guðmundsson átti einmitt við mig viðtal í síma til þess að herða á því og láta í ljós áhuga sinn á því, að þetta fengist afgreitt, svo að það næði afgreiðslu á því Alþ., sem nú starfar, og var þá málið þegar í stað, einmitt að hans ósk, afgreitt frá Alþýðusambandinu. Hins vegar skal ég taka það fram, að mér hefði ekki þótt óeðlilegt, að aðildin að þessum tveimur viðbótarmönnum í stjórn síldarverksmiðjanna hefði verið frá L.Í.Ú. og t.d. Alþýðusambandinu. En núna eru menn held ég sammála um það, að þetta mál er einmitt tekið upp af síldarsjómönnum og gerð samþykkt um það á þeim sama fundi, sem þeir stofnuðu sín samtök á og ýtt á málið við þessi þrenn samtök af þeirra hendi, og þá fyndist okkur ekki óeðlilegt að kjósa forustumann þessara samtaka sameiginlega sem fulltrúa í síldarverksmiðjustjórnina, því að það eru þó síldarsjómennirnir einir, sem þarna eru að fara fram á að fá áhrif á sín hagsmunamál hjá verksmiðjunum. Ég held því, að frv. sé að öllu leyti flutt af hæstv. ríkisstj. einmitt eins og samtökin, sem hér eru nefnd og eiga að fara með sameiginlega aðild, hafa komið sér saman um, að beiðni samtaka síldarsjómanna. Við tókum ekki málið upp.



Herra forseti. Ég vil aðeins staðfesta þau orð hv. síðasta ræðumanns, að það eru forustumennirnir sjálfir úr hinum nýstofnuðu samtökum síldveiðisjómanna, sem hafa óskað eftir því, að þessi háttur væri á hafður, enda er það kannske eðlilegt, þegar þess er gætt, að þessi svonefndu samtök síldveiðisjómanna eru aðeins rúmlega mánaðar gömul og enn þá engin reynsla fengin á, hvernig þeim takist að gegna sínu hlutverki. Ef þeim tekst það, þá álít ég, að þetta fyrirkomulag að skipun fulltrúa í stjórn síldarverksmiðjanna gangi einmitt að þeirra eigin óskum, eins og segir í lögum þeirra, en í 7. gr. þeirra laga segir, með leyfi hæstv. forseta: „að markmið þeirra m.a. sé að efla samvinnu þeirra stéttarfélaga, er taka til hinna ýmsu starfshópa um borð í síldveiðiskipum og samhæfa starfsemi þeirra í þjónustu sameiginlegra hagsmuna.“ Og við skulum ekki gleyma því, að þessi nýstofnuðu samtök eru ekki stéttarfélag í samræmi við ákvæði núverandi vinnulöggjafar, heldur hagsmunasamtök. Stéttarfélagasamtökunum er falið sameiginlega að skipa þennan fulltrúa og það er, eins og forseti Alþýðusambandsins benti réttilega á, fullur skilningur og samstaða meðal þeirra um að skipa þann mann, sem gegnir þessari trúnaðarstöðu að vera formaður þessara samtaka, til þess að taka þetta sæti fyrir þeirra hönd í stjórn síldarverksmiðjanna. Ég hefði haldið, að það þyrfti ekki að verða neinn ágreiningur út af þessu. Við þekkjum dæmi þess, að þessi þrenn samtök skipi mann til trúnaðarstarfa fyrir sín samtök sameiginlega, og bendi ég þar á verðlagsráðið, en þar eru það þessi þrenn samtök, sem skipa mann á víxl, ef til þarf, í yfirnefnd. Mér er ekki kunnugt um það, að nokkur ágreiningur hafi orðið á milli þeirra vegna þeirrar skipunar, og ég held einmitt, að sú þróun, sem orðið hefur á seinni árum í samskiptum þessara samtaka, bendi til þess, að það komi kannske enn síður til ágreinings á næstu árum en undanfarið, þótt hv. 5. þm. Austf. léti í það skína, að svo gæti farið. Það er einmitt það, að þessi nýju samtök, sem hér hefur verið vikið að, urðu til vegna úrelts skipulags hjá þeim samtökum, sem fyrir eru. Það hefur aldrei komið fram ósk frá þeim um að hin eldri samtök yrðu lögð niður eða vanmat á þeirra starfi í einu eða neinu. Hins vegar vildi ég halda því fram, að tilorðning þessa nýja félags eða samtaka stafl fyrst og fremst af því, að skipulagið og starfsemi þeirra er úrelt, og þar sem nú er að því unnið að reyna að ná fram breytingum á þessu skipulagi, þá held ég að síður sé ástæða til að ætla, að illa fari í samstarfi þessara samtaka í framtíðinni en fram til þessa.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umræður Hv. 5. þm. Vestf. hefur skýrt og skilmerkilega rakið aðdraganda þessa máls, en ástæðan til þess að ég stóð upp var sú, að ég vil að það komi fram hér af minni hálfu, að það var alls ekki meiningin að móðga ein eða nein samtök með flutningi þessa frv. Það er flutt að ósk þeirra samtaka, sem ég nefndi í mínum framsöguorðum, og það er einungis til að verða við þeim óskum, sem frv. er lagt fram hér nú. Og ég er á þveröfugri skoðun við hv. 5. þm. Austf., þegar hann taldi litlar líkur á, að þessi þrenn samtök kæmu sér saman um einn fulltrúa. Ég verð að telja alveg það gagnstæða, að það séu langtum meiri líkur til að þau komi sér saman þar sem þau hafa komið sér saman um að gera þessa sameiginlegu ósk eða kröfu, og þó að sú krafa sé komin frá fjórðu samtökunum, sem eru samtök síldarsjómanna, þá ætti það enn þá að styðja að því, að þessi samtök óskuðu eftir þessari aðild og kæmu sér saman um sameiginlegan fulltrúa. Ég hygg, að forustumenn þessara samtaka hefðu ekki undirritað þessa áskorun til ráðuneytis síns, ef þeir hefðu ekki séð möguleika á því, að samstarfsgrundvöllur næðist um þá fulltrúaskipan, sem hér er gert ráð fyrir. Ég lýk þessu svo með ósk um það, að n. starfi fljótt og vel og hafi samráð um málið við samstarfsnefnd sína í Ed., svo að kanna megi sem allra fyrst, hvort möguleikar eru á allsherjar samkomulagi um framgang málsins.



Herra forseti. Hinn 13. apríl 1965 skipaði menntmrh. n. til þess að endurskoða lög nr. 41/1955, um greiðslu kostnaðar við skóla, sem reknir eru sameiginlega af ríki og sveitarfélögum. N. skilaði áliti 13. apríl 1966, en tekur þó fram í bréfi, að hér sé ekki um fullfrágengið frv. að ræða, en n. telji sig þrátt fyrir það hafa lokið störfum, þar sem menntmrh. hafi óskað eftir, að hún skilaði áliti þú þegar. Í n. þessari áttu sæti Knútur Hallsson, deildarstjóri í menntmrn., sem jafnframt var skipaður formaður n., Björn Halldórsson skrifstofustjóri, skv. tilnefningu borgarstjórans í Reykjavík, Hafsteinn Baldvinsson, þáv. bæjarstjóri, skv. tilnefningu Sambands ísl. sveitarfélaga, Tómas Gunnarsson, þáv. fulltrúi í fjmrn., skv. tilnefningu fjmrh., Aðalsteinn Eiríksson, fjármálaeftirlitsmaður skóla, Einar Bjarnason ríkisendurskoðandi og Helgi Elíasson fræðslumálastjóri. Í samráði við fjmrh. fól menntmrh. Birgi Thorlacius ráðuneytisstjóra, Knúti Hallssyni, deildarstjóra í menntmrn., Runólfi Þórarinssyni, deildarstjóra í fræðslumálaskrifstofunni, Höskuldi Jónssyni, deildarstjóra í fjmrn. og Torfa Ásgeirssyni, skrifstofustjóra Efnahagsstofnunarinnar, að fara yfir frv., gera á því þær breyt., er ástæða virtist til, og ganga frá því til fullnustu. Haft hefur verið samráð við ýmsa aðila um efnisatriði frv., og m.a. hafa þeir Björn Halldórsson skrifstofustjóri, Magnús Guðjónsson framkvæmdastjóri Sambands ísl. sveitarfélaga og Hjálmar Ólafsson, bæjarstjóri í Kópavogi, starfaði mikið að endurskoðun frv. Frv. þetta markar þýðingarmikið spor í þá átt að stuðla að því, að byggð verði hagnýt skólamannvirki á sem hagkvæmastan hátt. Skv. ákvæðum frv. verður byggingarhraðinn aukinn við hverja einstaka framkvæmd, þar sem framlög ríkisins til bygginganna verða veitt á tveim til þrem árum í stað fimm ára nú. Stefnt er að því að gera áætlun um heildarþörf hinna ýmsu skólastiga varðandi nýbyggingar. Þá verða dregnar skýrar línur um, hvað í rekstri skólanna er sameiginlegt hjá ríki og sveitarfélögum og hvernig það þá skiptist og hverju ríkið eigi að standa að einvörðungu og hvað fellur í hlut sveitarfélaganna að annast alfarið á sinn kostnað. Þá er það og mikilsvert atriði, að gert er ráð fyrir samstarfsnefnd þessara aðila, sem fjallar um hina sameiginlegu þætti þessa máls. Menntmn. þessarar hv. d. ræddi frv. á fundi sínum fyrir páska og kaus undirnefnd til þess að yfirfara frv. í þinghléinu. N, hefur fengið á sinn fund Torfa Ásgeirsson, skrifstofustjóra Efnahagsstofnunarinnar, og Aðalstein Eiríksson, fjármálaeftirlitsmann skóla. Veittu þeir n. upplýsingar um einstakar greinar frv. Þá komu á fund n. þrír skólastjórar frá heimavistarskólum. Einnig bárust n. nokkur erindi frá skólamönnum. Allir höfðu skólamennirnir fram að færa ábendingar um einstök atriði, sem þeir töldu, að þyrfti að breyta. Að nokkru upplýstist við frekari umr., að um misskilning var þar að ræða og í einstökum atriðum leggur meiri hl. n. til, að breyt. verði gerðar, m.a. til að koma til móts við ábendingar áður umgetinna skólamanna, og er það von mín, að allir geti verið ánægðir hvað það varðar. Það kom ákveðið fram hjá þeim öllum, að frv. væri til mikilla bóta, frá því sem er í gildandi 1., og lögðu þeir á það áherzlu, að málið næði fram að ganga nú. Eins og fram kemur í nál. á þskj. 481. var menntmn. ekki sammála um afgreiðslu málsins. Meiri hl. n. leggur til, að frv. verði samþykkt með þeim breyt., sem er að finna á þskj. 482 og 496, og eins og fram er tekið í áliti meiri hl. n., áskilja einstakir nm. sér rétt til þess að flytja brtt. og fylgja brtt., sem fram kunna að koma við afgr. málsins. Í I. kafla frv. eru almenn ákvæði. Í 1. gr. er upptalning á þeim skólum, sem frv. tekur til, og er hvað það snertir ekki um breyt. að ræða frá því, sem er í gildandi lögum. Skv. 2. gr. frv. ákveður menntmrn. skiptingu landsins í fræðsluhéruð og skólahverfi og hvar stofna skuli heimangöngu- og heimavistarskóla, og skal rn. áður hafa aflað sér till. fræðslumálastjóra, hlutaðeigandi skólanefndar, fræðsluráðs og sveitarstjórnar. Í 8. gr. 1. nr. 34 1946 um fræðslu barna segir, að hver sýsla og hver kaupstaður sé fræðsluhérað, en þó skuli sameina tvær sýslur í eitt fræðsluhérað, svo og hrepp eða hluta úr hreppi fræðsluhéraði annarrar sýslu, ef fræðslumálastjórn mælir svo fyrir og hlutaðeigandi fræðsluráð samþykkir, og að hvert fræðsluhérað sé eitt eða fleiri skólahverfi og skuli einn barnaskóli vera í hverju skólahverfi. Í 9. gr. sömu l. segir, að fræðslumálastjórn mæli fyrir um, hvernig fræðsluhéraði skuli skipt í skólahverfi, enda samþykki fræðsluráð skiptinguna. Fræðsluráði er skylt að leita álits hlutaðeigandi skólanefndar um skiptingu fræðsluhéraðs í skólahverfi skv. þeirri þróun, sem átt hefur sér stað á undanförnum árum og talin er æskileg, að við að sameina nokkur skólahverfi um heimavistarskóla, er nauðsynlegt, að rn. ákveði skiptinguna að fengnum till. fræðslumálastjóra, hlutaðeigandi skólanefndar, fræðsluráða og sveitarstjórna. Í 3. gr. frv. eru ákvæði um, að athugun verði gerð á skólabyggingarþörf fyrir öll þau skólastig, sem l. taka til, í hinum ýmsu skólahéruðum og verði þar stuðzt við þjóðskrá. Á þennan hátt á að vera hægt að mynda sér nokkra skoðun á heildarbyggingarþörfinni nokkuð fram í tímann. II. kafli frv. fjallar um stofnkostnað. 4. gr. frv. gerir ráð fyrir því, að á grundvelli þeirrar athugunar, sem um getur í 3. gr. frv., verði gerðar framkvæmdaáætlanir um skólabyggingar fyrir allt landið. Annars vegar áætlun til lengri tíma eða allt að 10 ára tímabili og hins vegar til 1 árs. Í þeirri áætlun raðar menntmrn. framkvæmdum í þeirri röð, sem þörfin er talin brýnust, og kemur sú áætlun með grg. til Alþ. Það verður svo Alþ., sem ákveður endanlega með fjárveitingum sínum, hver röð framkvæmdanna verður. Það er tvímælalaust í rétta átt, að slíkar áætlanir, sem um getur í greininni, verði gerðar. 5. gr. kveður svo á, að komið verði á fót sérstakri deild í menntmrn., sem hafi með höndum eftirlit með undirbúningi og byggingu skólamannvirkja. Er gert ráð fyrir því, að í þessari deild starfi arkitekt, verkfræðingur og byggingaeftirlitsmenn. Byggingadeildin lætur í té upplýsingar um þær reglur, sem byggingarkostnaður hinna ýmsu tegunda skólamannvirkja miðast við. Hlutverk byggingadeildarinnar er ekki að annast gerð teikninga eða kostnaðaráætlana, heldur að endurskoða þær. Í reglugerð verða ákveðnar þær reglur, sem stofnkostnaðurinn er miðaður við. Það er tvímælalaust mikil nauðsyn á því, bæði fyrir sveitafélögin og ríkið, að á komist skipulegri vinnubrögð um undirbúning og framkvæmdir við gerð skólamannvirkja en verið hefur. Ákvæði 5. gr. eiga að stuðla að því, að svo verði. Í 6. gr. eru ákvæði um, að sveitarfélögin hafi frumkvæði að nýbyggingum. Sveitarstjórnirnar ráða sérfræðinga til þess að gera uppdrætti að skólamannvirkjum, einnig verklýsingar og kostnaðaráætlanir. Eins og áður hefur verið að vikið, er byggingadeild rn. ekki ætlað að annast teikningar. Sveitarstjórnirnar geta varðandi gerð teikninga leitað til húsameistaraembættisins og annarra arkitekta. Í 7. gr. frv. er kveðið á um, að ríkissjóður greiði 50% af byggingarkostnaði skólahúsnæðis í öllum skólum, sem lög þessi taka til. Nú er gert ráð fyrir því, að aðskilið sé í kostnaðaráætlun skóla annars vegar kennslurými og hins vegar heimavistarrými. Varðandi heimavistarrýmið er lagt til, að ríkissjóður greiði 85% af stofnkostnaði þess og allt að 100%, þegar fleiri en eitt sveitarfélag stendur að skólabyggingunni. Er þessi mismunur hafður til að ýta enn frekar undir þá þróun, að sveitarfélög sameinist um byggingu heimavistarskóla, þar sem því verður við komið. Til stofnkostnaðar teljast einnig, auk alls húsnæðisins, innanstokksmunir, kennslutæki, áhöld og búnaður. Auk þess teljast til stofnkostnaðar þau útgjöld, sem nauðsynleg eru vegna tengingar við almenningsveitur og vegakerfi næsta nágrennis og kostnaður við frágang skólalóðar skv. nánari ákvæðum í reglugerð. Kostnaður við borun eftir heitu og köldu vatni, sem eingöngu er gerð fyrir skólann, með samþykki menntmrn., telst og til stofnkostnaðar, sem ríkissjóður tekur þátt í, en réttindakaup annast sveitarsjóður á sinn kostnað. Í 8. gr. segir, að kostnaðaráætlun skólamannvirkja skuli miða við byggingarkostnað á þeim tíma, er áætlunin er staðfest. Hækki byggingarkostnaðurinn, hækka framlög ríkissjóðs í sama hlutfalli, og skal framlag ríkissjóðs þá leiðrétt í næstu fjárlögum. Þessi ákvæði gilda einnig um geymdar fjárveitingar til skólamannvirkja. Í 9. gr. eru hliðstæð ákvæði og eru í núgildandi l. um, að ekki megi hefja framkvæmdir, fyrr en fé hefur verið veitt í fjárlögum ag fyrir liggur skriflegt samþykki menntmrn. Þá er í gr. ákvæði um, að ef fjárveitingar í fjárlögum nægja ekki til að greiða 1/3 af áætluðu framlagi ríkissjóðs, má menntmrn. ekki leyfa að hefja framkvæmdir fyrr en að fengnu leyfi fjmrn. Þessi ákvæði öll eru til þess að stuðla að því, að ekki séu hafnar framkvæmdir við skólamannvirkjagerð fyrr en tryggt er, að í fjárlög hafi þó verið tekinn 1/3 hluti af áætluðum kostnaði ríkissjóðs. Allt miðar þetta að því að stytta byggingartíma hvers áfanga í skólabyggingu. Í 10. gr. segir, að menntmrn. geti, að fenginni umsögn sveitarstjórnar, ákveðið listskreytingu skólamannvirkja. Má sú upphæð, sem til þess er varið, nema allt að 2% af áætluðum stofnkostnaði skólamannvirkisins, en þó aldrei hærri fjárhæð en kr. 500 þús. Á undanförnum árum hefur nokkru fé verið varið til listskreytinga eða listaverkakaupa í skólahús. Nú eru sett ákvæði inn í l. til þess að tryggja, að þannig verði að unnið í framtíðinni. Ég vík að 11. gr. hér síðar. Í 12. gr. er heimild fyrir ríkissjóð að greiða framlag til stofnkostnaðar íþróttahúsa og sundlauga, og verður þetta ákvæði, ef notað verður, mjög til þess að létta undir með þeim sveitarfélögum, sem eftir þessum l. ráðast í byggingu íþróttamannvirkja af áðurnefndri gerð og notuð verða að öllu leyti eða hluta fyrir skólana. Í 13. gr. er menntmrn. heimilað að fresta greiðslu fjárveitinga að einhverju eða öllu leyti til byggingar skólamannvirkja, sem fyrirsjáanlegt er, að hvorki er hægt að ljúka að fullu né að nothæfum áfanga með fjárveitingum Alþ., sem fyrir hendi eru, og framlögum sveitarfélaga. Er rn. jafnframt heimilað að lána slíkt geymslufé til að hraða byggingu þeirra skólamannvirkja, sem unnið er að, svo að þeim verði af þeim ástæðum fyrr lokið. Greinin miðar öll að því, að fyrst og fremst verði að því stefnt að nýta það fjármagn, sem til er, sem allra bezt og stuðla að auknum byggingarhraða. 14. gr. tekur til héraðsskólanna. Í gr. er tekið fram, að ríkið greiði allan stofnkostnað við þær framkvæmdir, sem eru á döfinni, miðað við núverandi stærð og nemendafjölda þeirra. Þessir skólar eru: Eiðaskóli, Reykholtsskóli, Núpsskóli, Reykjanesskóli, Reykjaskóli, Skógaskóli og Laugarvatnsskóli. Laugaskóli í Suður-Þingeyjarsýslu kemur undir þessi ákvæði, ef hann verður afhentur ríkinu. Ég vil að gefnu tilefni víkja að því, að engin breyt. verður með samþ. þessara l. á eignarrétti ríkisins á þessum skólum. Eftir sem áður eru þeir að öllu leyti eign ríkisins. Í 15. gr. segir, að framlög ríkissjóðs til skólamannvirkja skiptist á 2–3 ár vegna hverrar framkvæmdar. Þarna er um mjög mikilsvert atriði að ræða og tvímælalaust eitt af því þýðingarmesta fyrir sveitarfélögin, en eins og nú er, greiðist framlag ríkisins á 5 árum, en með þessu ákvæði er stefnt að því, að það geti orðið á 2–3 árum. Þá er í gr. ýtarleg skilgreining á því, hvernig hlutur ríkissjóðs greiðist eftir því, sem verkinu miðar áfram. Þá er og í gr. ákvæði um sérstaka gjalddaga á framlagi ríkissjóðs, þegar um það er að ræða, að sveitarfélag hefur fleiri en eitt skólamannvirki í byggingu. Þá er í gr. ákvæði til að tryggja, að sveitarsjóðir standi við sinn hlut kostnaðarins. Í 16. gr. er ákvæði um kaup á skólahúsnæði, ef það þykir henta frekar en ráðast í nýbyggingu. Í þessari gr. eru einnig ákvæði um greiðslu stofnkostnaðar við skólabifreiðar, ef að því ráði er horfið að kaupa sérstakar skólabifreiðar: Í III. kafla frv. er fjallað um rekstrarkostnað. Í 17. gr. eru ákvæði um, að öll laun skólastjóra, fastra kennara og annarra starfsmanna, sem menntmrn. ræður, setur eða skipar, svo og laun stjórnskipaðra prófdómenda, greiðist beint úr ríkissjóði. Þá er lagt til, að ríkissjóður endurgreiði sveitarfélögunum mánaðarlega á starfstíma skólanna laun vegna forfallakennslu og allar aukagreiðslur til skólastjóra og kennara. Við heimavistarskóla skyldunáms greiðir ríkissjóður laun starfsfólks í mötuneytum. Í 18. gr. eru ákvæði um, hver sé grundvöllur hámarksákvæða um endurgreiðslur til sveitarfélaga vegna kennslukostnaðar. Í 19. gr. eru ákvæði, sem eiga að tryggja, að gerð sé sem raunhæfust áætlun um þá tölu reiknaðra stunda, er hver skóli þarf til að sinna, verkefnum sínum á næsta skólaári. Þar er og ákvæði, sem heimilar menntmrn. að veita sveitarfélögum, sem reka fleiri en einn skóla á sama fræðslustigi, rétt til að ráðstafa hluta reiknaðra stunda til sameiginlegra stjórnunarstarfa vegna skólans. Ég vík einnig að 20. gr. síðar, en í 21. gr. er kveðið á um, að ríkið greiði sinn hluta, sem ýmist er 50%, 85% eða 100%, af húsaleigu, viðhaldskostnaði, viðhaldi og endurnýjun tækja og búnaðar og flutningskostnaði nemenda að og frá skóla með skólabifreiðum, eftir því, hvort um er að ræða heimangöngu- eða heimavistarskóla. Þá er í gr. ákvæði um það, að endurkrefja skuli heimasveitir nemenda, sem sækja héraðsskóla ríkisins. Tekur þetta til greiðslu vegna húsvörzlu, hitunar, lýsingar, ræstingar og annars, sem ríkissjóður á ekki að greiða af rekstrarkostnaði samkv. frv. þessu. Þá er sveitarfélögum, sem láta nemendum úr öðrum sveitarfélögum í té kennslu á gagnfræðastigi, einnig heimilt að endurkrefja heimasveit þeirra um þátttöku í áður tilgreindum rekstrarkostnaði. Það er eðlilegt, að slík ákvæði sem þessi séu sett í lög, ekkert er eðlilegra en að þau sveitarfélög, sem ekki reka gagnfræðaskóla, greiði öðrum sveitarfélögum sem láta nemendum þeirra í té skólavist, hluta af þeim rekstrarkostnaði, sem sveitarfélagi ber. Á sama hátt er það og eðlilegt, að sama gildi um héraðsskóla ríkisins og aðra gagnfræðaskóla. Héraðsskólarnir færast æ meir yfir í það að verða tveggja vetra gagnfræðaskólar og þá er eðlilegt, að sama regla gildi um þetta efni varðandi þá eins og t.d. gagnfræðaskóla, sem starfandi eru í nágrannahéraði við héraðsskóla. Eðlilegt er að skapa sem mest samræmi þarna á milli. Varðandi framkvæmd á slíkri innheimtu sýnist okkur í meiri hl. n. eðlilegast, að slík útjöfnun milli héraða fari fram gegnum fræðslumálaskrifstofuna. Í 22. gr. er gert ráð fyrir því, að hver skóli greiði til fræðslumyndasafns ríkisins ákveðið gjald, miðað við nemendafjölda. Skólarnir fá svo gegn þessu afnot af myndum safnsins. Lagt er til, að ríkissjóður greiði 3/4 hluta, en sveitarsjóður 1/4 af þessu gjaldi. Skólanna sjálfra vegna er mikil nauðsyn á því, að fræðslumyndasafnið verði eflt. Ég vék að 23. gr. hér fyrr í sambandi við 21. gr. og mun koma að 24. gr. hér síðar. 25. gr. frv. kveður á um eignarhlutföll ríkis og sveitarfélaga. IV. kafli frv. fjallar um endurskoðun og reikningshald, og eru þau ákvæði efnislega óbreytt frá því, sem nú er í l. Í V. kafla frv. eru ýmis ákvæði. 28. gr. er efnislega óbreytt frv. því, sem er í gildandi l. Í 29. gr. er nýmæli, þar sem segir, að komið verði á fót samstarfsnefnd menntmrn. og Sambands ísl. sveitarfélaga. Er þetta mikilsvert nýmæli, sem stuðla mun að árekstraminni framkvæmd þessara margþættu mála, sem svo mjög reyna á gott samstarf þessara aðila, sem þar koma til, þ. e. ríkis og sveitarfélaga. Vil ég þá víkja nokkrum orðum að brtt. þeim, sem meiri hl. menntmn. flytur á þskj. 482 og 496. Fyrstu tvær brtt. eru varðandi samræmingu á frv. við l. um iðnfræðslu, en iðnfræðsluskólar er sameiginlegt heiti á þeim skólum, sem þau lög taka til. Við 7. gr. er brtt. í þrem stafliðum. Í lið a er gert ráð fyrir því, að fram sé tekið, að ákvæðið taki einnig til skólastjóra- og kennaraíbúða við heimavistarskóla. B-liðurinn gerir ráð fyrir því að heimila ríkissjóði að greiða 75% af áætluðum byggingarkostnaði skólastjóra- og kennaraíbúða skyldunámsins við þá heimangöngu- eða heimanakstursskóla, sem að dómi menntmrn. eru ekki líkur á, að hægt verði að fá skólastjóra eða kennara að, nema þetta komi til. C-liðurinn er aðeins til að fella iðnfræðsluna inn í þessa gr. l. 4. brtt. er um að breyta ákvæðum, sem eftir er farið, þegar svo fer, að ekki næst samkomulag í þeim tilfellum, þegar tvö eða fleiri sveitarfélög standa saman að skóla. Það mun vera reynsla þeirra, sem að þessum þætti málanna hafa komið, að eftir þeim ákvæðum, sem eru í núgildandi l. og eru í frv., hafi ekki verið farið, heldur hefur verið reynt að finna út aðra reglu til að miða við í hinum ýmsu tilfellum. Hér er lagt til, að sveitarfélögin greiði stofnkostnað eftir sömu reglum og sýslusjóðsgjald er lagt á samkv. 101. gr. laga nr. 58 1961. Ég vil biðja hv. þdm. um að leiðrétta, það stendur í brtt: samkv. 1. gr. l., en á að vera 101. gr. l. nr. 58 frá 1961. 5. brtt. er, að í stað 5 komi 6, og við nánari athugun sést, þegar litið er á, hvernig greiðslurnar skiptast í prósentum eftir því, sem verkinu miðar áfram, að þar er um 6 áfanga að ræða. Þetta er við 15. gr. 6. brtt. er aðeins leiðrétting varðandi 19. gr. Við flytjum brtt. í 7 stafl. á þskj. 482 við 20. gr. og eru þær flestar til nánari skýringar á þeim ákvæðum, sem þær taka til, og einnig til rýmkunar á þeim ramma, sem greinin setur, og er þá tilgangurinn með brtt. fyrst og fremst sá að tryggja það, að heimavistarskólar, sem starfa undir venjulegum kringumstæðum, þurfi alls ekki að koma undir undanþáguákvæði þau, sem í gr. eru. Er búið að leggja mikla vinnu í að athuga, hvernig ákvæði þessarar gr. koma til með að verka á hinum ýmsu skólastigum og í mismunandi stórum skólum, og leyfi ég mér að vona að þar hafi verið tekið tillit til þeirra margþættu sjónarmiða, sem þar hafa komið fram í sambandi við hin mörgu ákvæði þessarar gr. Eins og ég gat um, þá eru brtt. okkar í 7 stafliðum, á þskj. 482. A-liðurinn felur í sér að hækka úr 20% í 25% það, sem umfram er reiknaðra stunda. B-liðurinn og c-liðurinn er orðalagsbreyting, að í stað þess sem stendur í frv., „má hækka“ komi „hækkar“. Í d-lið till. hækkar prósenttalan úr 15 í 20. „Sé heimavist við skóla, má auka stundafjölda samkv. a- og b-liðum um allt að 15%“, stendur nú í frv., en verður, ef brtt. okkar er samþ., „allt að 20% vegna þeirra nemenda, sem eru samtímis í heimavist“, og þarna bætist og við, „m.a. vegna umsjónar utan kennslustunda.“ Í e-lið brtt., sem er við f-lið, bætist: „Sama gildir um greiðslu yfir- og eftirvinnuálags, heimavinnu og vinnu í kaffitímum, sbr. 18. gr.“ Þarna er nánast um enn frekari skilgreiningu á ákvæðum 18. gr. að ræða. Í f-lið brtt., í 2. mgr., komi „iðnfræðsluskóla“ í stað „iðnskóla“, og er það, eins og ég áður gat um, til þess að færa þessi lög til samræmis við iðnfræðslul., sem afgreidd voru á hv. Alþ. s.l. ár. Þá er það g-liðurinn: Á undan næst síðustu mgr. komi: „Þegar ekki er fullnægt ákvæðum námsskrár um vikulegar kennslustundir og um kennslugreinar og þar af leiðandi ekki þörf fyrir þann stundafjölda, sem greindur er í a- til e-liðum, lækkar fjöldi reiknaðra stunda og samsvarandi greiðslur úr ríkissjóði til samræmis.“ Þar sem hér er með brtt. þeim, sem ég hef hér rakið, lagt til að minnka þann ramma, sem spennir yfir þessi atriði, þykir og eðlilegt að setja þó einhver ákvæði, sem ná til þess, þar sem þetta er ekki notað, til þess að taka af öll tvímæli. Þá er á þskj. 496 einnig brtt. við 20. gr., þar sem lagt er til, að í stað þess, sem nú segir: „Eigi skal að jafnaði setja eða skipa fleiri kennara við skóla en sem nemur því, að skyldukennsla þeirra sé allt að 70% af þeim stundafjölda, er viðkomandi skóli á rétt á“, verði þetta hækkað í 80%, og er þetta gert samkv. einróma óskum skólastjóranna, sem ég áður vék að. Hafa þarf fyrst og fremst í huga heimavistarskóla úti um landsbyggðina, en eins og öllum hlýtur að vera ljóst, er það ekki heppilegt, að gert væri ráð fyrir því, að ráðnir yrðu fastir kennarar, sem svarar til allrar þeirrar kennslu, sem framkvæma þarf í hverjum skóla. Þau er lagt til samkv. brtt. okkar að hækka þetta mark úr 70 í 80 og einnig síðar, að í stað orðanna „nema þegar 1–3 kennarar, að skólastjóra meðtöldum, fullnægja kennsluþörf og rétti skólans með fjölda skyldustunda sinna“ er lagt til að hækka þetta og breyta þannig, að það séu 1–4, og er það einnig samkv. óskum skólastjóranna, eins og ég áður vék að. 8. brtt. er við 24. gr. frv. og er nánast til skýringar og til að taka af allan vafa um, að ákvæði gr. um heimavistargjöld nemenda í heimavistum taka ekki til skólaskyldunámsins. Í brtt. er iðnfræðsluráðinu einnig gert að gera till. um heimavistargjöld í þeim skólum, sem heyra því til. 9. brtt. er við 29. gr. Er lagt til, að bætt verði við greinina ákvæði um, að ágreiningsatriðum milli Sambands ísl. sveitarfélaga annars vegar og rn. hins vegar verði, ef upp koma, vísað til umsagnar samstarfsnefndarinnar, áður en þau koma til úrskurðar. Að vísu mætti kannske segja sem svo, að þetta ákvæði ætti að vera óþarft, því að þannig hlýtur að verða staðið að framkvæmd málanna að reyna að leysa ágreining, sem upp kemur, einmitt á grundvelli þeirrar samstarfsnefndar, sem um getur í greininni. Brtt. er því fyrst og fremst til enn frekari áréttingar á starfssviði n., og í gr. er getið um, að hún skuli fá til umsagnar reglugerðir, sem varða samskipti þessara aðila, áður en þær eru gefnar út og því ekki nema eðlilegt, að sama gildi um þau ágreiningsatriði, sem ganga þurfa til úrskurðar, að samstarfsnefndin fái þau einnig til umsagnar, áður en úrskurður er upp kveðinn. 10. brtt. er varðandi rekstur húsmæðraskólanna. Í ljós kom við nánari athugun, að hvað áhrærir rekstur þeirra, mundi hlutur sveitarfélaganna versna við samþykkt þessara l., vegna þess að til þessa hefur hlutur ríkisins verið meiri í kennslukostnaði þar en í öðrum skólum, svo að þegar sú breyt. verður á samkv. þessum l., að ríkið tekur á sig allan kennslukostnaðinn, verður það engin breyt., varðandi þessa skóla, frá því, sem er. Ef á að láta sveitarfélögin, sem standa að rekstri þeirra, taka þátt í þeim rekstrarliðum, sem teknir eru upp í 23. gr. frv., mun niðurstaðan verða sú, að þótt þessir skólar sætu þá alveg við sama borð og aðrir skólar í landinu, sem þessi lög taka til, mundi hlutur sveitarfélaganna, sem reka þessa skóla, versna frá því, sem er, vegna þess að þeir hafa verið undir öðrum reglum um greiðsluhlutfall ríkissjóðs í rekstri þeirra. Því þótti meiri hl. n. rétt að víkja þarna frá þeirri stefnu, sem frv. hefur markað um þátttöku ríkisins í rekstrarkostnaði skóla. Ég hef þá rætt þær brtt., sem við í meiri hl. n. flytjum á þskj. 482 og 496. Eins og ég áður gat um, eru þær fyrst og fremst til rýmkunar á nokkrum ákvæðum, sem sérstaklega geta snert heimavistarskólana. Þá eru í brtt. frekari skýringar við nokkur ákvæði frv. og samræming við lög um iðnfræðslu, sem samþ. voru á s.l. ári, en samkv. þeim var m.a. gert ráð fyrir annarri skiptingu á stofnkostnaði iðnfræðsluskólanna og einnig varðandi hlut ríkisins í kennslukostnaði og rekstrarkostnaði þeirra. En samkv. frv, er gert ráð fyrir því, að iðnfræðsluskólarnir verði undir sömu ákvæðum og aðrir þeir skólar, sem frv. tekur til. Ég er þess fullviss, að mikill og almennur áhugi er meðal þeirra, sem þessi mál varða, að þetta frv. verði að l. nú á þessu þingi. Ég veit t. d, um, að aðalfundur Sambands sveitarfélaga í Reykjaneskjördæmi, sem nýlega var haldinn, lét í ljós mikinn áhuga á því, að málið næði fram að ganga. Að vísu er naumur tími til þingloka, en ef menn leggja sig fram um að koma málinu áfram, á það að takast. Ég vil, herra forseti, leggja til, að frv. verði samþ. með þeim breytingum, sem við flytjum á þskj. 482 og 496.



Herra forseti. Þessu frv. var vísað til menntmn. 13. marz, viku fyrir páskaleyfi þm. Svo hófst páskaleyfið, og þingið kom aftur saman 6. apríl og er nú 14. í dag. Þetta er þá önnur vikan. Þetta er nú tíminn, sem menntmn. hefur haft til þess að athuga þetta mál. Og það er ekki nóg með það, að tíminn hafi verið stuttur, heldur hefur verið hrúgað upp málum í þd., sem nú á að reka áfram og koma gegnum þingið, áður en því lýkur. Þetta bitnar líka á þessu máli. M. a. gátu sumir nm. menntmn. alls ekki mætt á sumum fundum n., af því að þeir voru í sjútvn. Þar var annað mál, sem líka þurfti að keyra áfram á fáum dögum. Það er ekki þægilegt að vinna undir svona kringumstæðum, jafnvel þótt allir séu eins samvizkusamir og við vorum í þessari n. Ég tel það mjög miður farið, að þetta mál skyldi koma svona seint fram. Ég veit ekki, hver ástæðan er. Ég býst við, að hún sé nú, að undirbúningurinn hafi tekið þetta langan tíma, vegna þess að málið er svo flókið og erfitt á margan hátt. Þetta kemur líka fram í því, að hæstv. ríkisstj. skipaði sjö manna n. fyrir nákvæmlega tveimur árum til að undirbúa þetta mál. Þegar hún var búin að vinna í eitt ár nákvæmlega, frá 13. apríl 1965 til 13. apríl 1966, óskar hæstv. menntmrh. eftir, að hún skili af sér. Samt var frv. ekki tilbúið, en hann vildi fá það strax. Ég veit ekkert, hvernig á þessu hefur staðið. Ég efast ekki um, að hæstv. ráðh. hafi meint allt vel með því að vera ekki að láta n. vera lengur í þessu starfi, en þá skipar hann aðra n., en hann hafði nm. ekki .nema fimm. Þeir eru þá orðnir tólf. Þetta hefur að mínum dómi verið vegna þess, að hæstv. ráðh. hefur talið verkið ganga betur eða fljótar sennilega, með því að hafa nm. fimm heldur en sjö, þ.e.a.s. að hafa þá færri, og svo voru þeir enn þá handgengnari, þessir fimm en hinir sjö, eða réttara sagt nær hæstv. ráðh., en ég efast ekki um, að hann hefur meint allt vel með því að gera þetta. Hverjir eru þeir svo þessir tólf? Jú, sjö eru embættismenn hjá ráðh. í stjórnarráðinu, deildarstj., ráðuneytisstj., fulltrúar og svoleiðis, ágætir menn, þrír eru embættismenn fræðslumálanna undir yfirstjórn hæstv. ráðh., þ.e.a.s. hjá fræðslumálaskrifstofunni og skólaeftirlitinu. Þetta kalla ég nú eiginlega allt stjórnarráð. Þetta eru bara d., svo að mér reiknast svo til, að þeir séu tíu af tólf úr stjórnarráðinu, sem hafa undirbúið málið. Sá 11. er tilnefndur af stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga og mér er sagt, og ég held, að það standi nú þarna einhvers staðar í grg., að hann hafi verið áður bæjarstjóri.  En vandinn liggur náttúrlega aðallega í þessu, þegar á að setja reglur um skiptingu skólakostnaðar milli ríkis annars vegar og bæjar- og sveitarfélaga hins vegar, að skólarnir eru svo misjafnir, aðstaðan er svo misjöfn. Allt er þetta svo margþætt og flókið, að það er mjög torvelt að finna nokkra meginreglu, sem getur gilt fyrir þetta allt saman. Það er ekki aðeins það, að skólarnir séu misstórir, þ.e.a.s. misjafnlega margir nemendur í hverjum, heldur er starfstími skólanna ákaflega misjafn. Það er víxlkennsla í mörgum þeirra, þ.e.a.s. það er sumum börnum kennt kannske annan hvern dag eða aðra hverja viku eða jafnvel annan hvern mánuð. Skóli getur þannig staðið í 6 mánuði, en börnin fá ekki nema þriggja mánaða kennslu. Til alls þessa þarf að taka tillit, þegar á að setja svona reglur. Sumir starfa í 9 mánuði, aðrir í 6, 7 eða 7½. Sumir eru heimavistarskólar og aðrir eru heimangönguskólar. Sumt eru barnaskólar, aðrir gagnfræðaskólar, þá húsmæðraskólar og loks iðnfræðsluskólar. Eftir öllu þessu þurfa þær reglur að laga sig, sem hér eru settar, svo að það má nærri geta, hvort þetta hefur ekki verið erfitt verk fyrir þá, sem undirbjuggu frv. Ég held, að það hafi komið strax fram í brtt. meiri hl. n. sýnishorn af því, hvað þetta getur verið erfitt. Þar er ein till., ég held, að það hafi verið síðasta till. þeirra, já, 10. till. þeirra er þannig: „Þó geta sveitarfélög, sem að húsmæðraskóla standa, að fengnum till. skólanefndar, fyrir 1. sept. 1968 ákveðið, að skipting rekstrarkostnaðar skólans skuli áfram fara eftir reglum l. nr. 41 frá 1955.“ Það kemur þarna strax fram, að taka varð einn flokk skólanna hreinlega út úr. Hvernig stóð nú á þessu, að þeir þurftu að taka húsmæðraskólana út úr? Og þetta var ekki gert fyrr en á síðustu stundu? Þessi till. kom fram í n. á síðasta fundi hennar. Það stóð þannig á þessu, að þegar n. hafði fengið Aðalstein Eiríksson skólaeftirlitsmann til sín til að skýra þessa flóknu 20. gr. þessa frv., segir hann okkur frá því, að þarna séu of þröng ákvæði hvað snerti suma skólana, og m.a. mundi þetta frv., ef það færi óbreytt gegnum þingið, hafa þau áhrif, að hluti sveitarfélaga af rekstrarkostnaði húsmæðraskóla mundi hækka um 113%. Það munaði heldur ekki um það. Enginn okkar hafði komið auga á þetta, og það var ekki við því að búast heldur, en hitt var merkilegra, að þessir 12 skyldu ekki vera búnir að sjá þetta. En þetta kom nú í ljós. Svona er þetta flókið. Svona er það vandasamt að setja reglur fyrir þetta allt saman. Þrautaráðið verður svo að slá bara striki yfir þennan skólaflokk. Þeir mega vera eftir gamla kerfinu. Bara að það komi nú ekki fleiri skólar, sem verður að fara eins með. Í fáum orðum sagt er það mín skoðun, að reglur um skiptingu á skólakostnaði, sem alls staðar geti átt við og alls staðar væru sæmilega sanngjarnar og réttlátar, verða aldrei fundnar. En svo er á annað að líta í sambandi við þetta, þegar rætt er um skólakostnað og hlutdeild byggðarlaga í þeim kostnaði. Hvers vegna á ríkið að borga allan kostnað, bæði stofnkostnað og rekstrarkostnað, sumra skóla í landinu, en ekki sumra? Hvers vegna á ríkið að greiða t.d. allan rekstrarkostnað og stofnkostnað allra menntaskólanna í landinu, allra sérskóla eins og kennaraskóla, sjómannaskóla, vélskóla o.s.frv. og allt upp í háskóla? Hvers vegna á ríkið að greiða allan kostnaðinn þarna, en ekki nema nokkuð af kostnaðinum við ýmsa aðra skóla? Allir eru þessir skólar nauðsynlegir. Þeir eru allir nauðsynlegir þjóðinni, en þegar verið er með svona tvískipt kerfi, ef kerfi skyldi kalla, verður niðurstaðan sú, að rekstrarkostnaður skólanna, eða réttara sagt verulegur hluti af menntunarkostnaði sumra manna í landinu, mikill hluti af menntunarkostnaði æskunnar í landinu lendir af handahófi á byggðarlögum landsins. Samt vænti ég þess, að menn séu sammála mér um það, að allir skólanemendur eigi rétt á að búa hér við svipuð kjör. Að nemendur í einu byggðarlagi eigi ekki að bera þyngri byrðar vegna menntunar en nemendur í öðru byggðarlagi. Það er erfitt að jafna þetta, ég veit það. Að ég nú ekki tali um þá hlið málsins, að í sumum byggðarlögum skuli enginn skóli vera til nema barnaskóli og hann jafnvel ekki nema að nafninu, en þar á ég við farskóla. Skyldunámið nær til 15 ára aldurs, en enginn skóli er til sums staðar fyrir æskuna að stunda þetta skyldunám í. Berum þetta saman við aðstöðu æskufólks í öðrum byggðarlögum, sem hefur kannske allar tegundir skóla, svo að segja við húsvegginn hjá sér. Ekki er nú jafnréttið meira en þetta. Mér finnst eiginlega, að það séu alls ekki jöfn mannréttindi í þjóðfélagi, sem ekki reynir að lagfæra þetta, að svo miklu leyti sem það er hægt, og þá fyrst og fremst með því að jafna kostnaðinum meira en gert er. Hitt er vitað mál, að það geta ekki allir búið við skólaveggi, það er ekki alls staðar hægt að hafa skóla. En það er hægt að taka tillit til þess við ákvörðun um skólakostnað, eða réttara sagt menntunarkostnað þjóðarinnar, það er hægt að taka tillit til þess og jafna hann nokkuð. Og niðurstaða mín út frá þessum hugleiðingum er þessi. Ríkið á að greiða allan menntunarkostnað þjóðarinnar. Hvort sem við köllum hann stofnkostnað eða rekstrarkostnað, á ríkið að greiða hann allan. Hins vegar ættu byggðarlögin, hvort sem það eru sýslu-, sveitarfélög eða bæjarfélög, að greiða til ríkissjóðs eftir einni allsherjarreglu gjald vegna menntunarkostnaðar þjóðarinnar. Þetta held ég, að sé einna sanngjarnasta reglan, ef við viljum sýna jafnrétti í þessum málum. Framkvæmd fræðslumálanna gæti eftir sem áður verið í höndum ríkisvaldsins og byggðarlaganna, engin vandkvæði eru á því, þó að önnur regla kæmi um skiptingu kostnaðar, enda sjálfsagt, að svo væri, því að kostnaðurinn kemur frá byggðarlögunum í ríkissjóð eftir sem áður, þó að hann komi eftir nýrri reglu. En þó að við, sem sæti eigum í menntmn., hefðum allir orðið sammála um þessa skoðun, sem við erum nú sjálfsagt ekki, var það vitanlega óframkvæmanlegt að fara að breyta þessu frv. í það form. Til þess þarf að sjálfsögðu að undirbúa nýja löggjöf, en ekki að fara að koma með neinar brtt, við þetta, að ég ekki tali um, hve skammur tími væri til slíkra hugleiðinga núna í þinglokin. Ég skal þá víkja að einstökum efnisatriðum þessa frv., en vil þó geta þess, eins og reyndar frsm, meiri hl. n. er þegar búinn að gera, að n. gat ekki orðið sammála um afgreiðslu málsins. Við, sem skipuðum minni hl. n., lögðum til, að ýmsu væri nú breytt í þessu frv. og mundum hafa fylgt frv., ef við hefðum fengið svona megintill. okkar samþ. í n., en það fór á annan veg. Meiri hl. n. gat ekki fallizt á eina einustu af brtt. okkar. Hins vegar skal ég taka það fram, að þær brtt., sem engar eru stórvægilegar, sem meiri hl. n. flytur, eru til bóta, og yfirleitt munum við, sem minni hl. skipum, vera þeim sammála, svo langt sem þær ná, en þær ná ekki til neinna stærstu atriðanna í þessu frv. Minni hl. hefur því ekki getað orðið samferða hinum og hefur gefið út sérstakt nál. og flytur brtt. við frv. á þskj. 499. Ég skal þá geta þessara brtt. í öllum aðalatriðum. 1. brtt. okkar er við 5. gr. frv. Áður en ég ræði þá brtt., vil ég þó aðeins minna á ákvæði 2. gr. frv., en þar er svo ákveðið, að menntmrn. fái endanlegt vald til þess að skipta landinu í fræðsluhéruð og skólahverfi og að ákveða, hvar stofna skuli heimangönguskóla og hvar heimavistarskóla, að fengnum till. fræðslumálastjóra, hlutaðeigandi skólanefnda og sveitarstjórna. Þetta er náttúrlega allmikil breyt. frá því, sem nú er. Þetta vald hefur rn. ekki nú, eins og greinilega er skýrt frá í grg. þessa frv. En ég kem að því síðar reyndar, hvaða þýðingu þetta muni hafa, ég skal aðeins geta þess nú, að við gerum ekki brtt. við þessa gr. frv., þó að hér sé um mikla breyt. að ræða á gildandi l. Við gerum ekki brtt. við hana. Við getum fallizt á, að þetta spor verði stigið. Og ástæðan til þess, að við föllumst á þessa gr. er sú, að þetta er gert til þess að geta framkvæmt þá stefnu frv. að sameina héruð um einn skóla, einn heimavistarskóla fyrir tvö eða fleiri sveitarfélög. Við teljum, að þessi stefna sé rétt, - þetta leiði til fullkomnari eða betri fræðslu í þessum skólum, skólatíminn verður lengri, nemendurnir fá meiri kennslu. Allur aðbúnaður og skólahúsnæði verður fullkomnara og öll skilyrði betri til þess að námið gangi betur að öðru jöfnu en með því fyrirkomulagi, sem nú er að hafa þetta dreifða skóla, einn og einn fyrir hvert sveitarfélag. Þessa stefnu viljum við styðja og við gerum það m.a. með því að fylgja þessari ráðstöfun, að ráðh. fái þetta vald í hendur. Því miður hafa orðið árekstrar út af staðsetningu skóla nú að undanförnu, og sjálfsagt lengi, þó að um aldalangt skeið hafi þetta verið vilji menntmrn., en fræðsluráðin hafa haft úrskurðarvald um þetta og byggðarlögin heima fyrir, og ráðh. gat ekki fyrirskipað neinum að ganga til slíkrar samvinnu, þó að hann ynni að því og fræðslumálayfirvöldin, þar sem valdið var heima fyrir. Ég get nefnt sem dæmi hinn glæsilega héraðsskóla, Laugagerðisskóla á Snæfellsnesi, sem nú er nýbyggður, ég held fyrir 4–5 sveitarfélög, en eitt sveitarfélagið á Snæfellsnesi svona inn á milli hinna skarst úr leik og var ekki með, og óskar sjálfsagt eftir að byggja sérskóla fyrir sig. Þetta eru óheppilegir árekstrar og ekki til bóta í skólamálum. Ég hef nú heyrt um dæmi úr Húnavatnssýslu, sem er eitthvað hliðstætt, ég veit ekki eins glöggt um það, en hræddur er ég nú um, að það hafi eitthvað gerzt af þessu tagi þar. Í minni sveit er verið að byggja heimavist, en engan skóla - byggja heimavist við félagsheimilið, og ég er ekki hrifinn af þeirri ráðstöfun. Næsta sveit, sem er mun fjölmennari og með mun fleiri skólaskyld börn, hefur engan skóla, og ég veit ekki til, að það hafi nokkurn tíma komið til mála, að þessi sveitarfélög sameinuðust um skóla, eins og manni fyndist þó vera eðlilegur hlutur. Ég hef þá gert grein fyrir því, að við erum fylgjandi ákvæðum 2. gr. þessa frv., þó að það raski eða dragi úr endanlegu valdi manna heima í héruðunum. Þá er annað ákvæði, sem ég vil aðeins drepa á, en ég vil ekki vera að lengja þessar umr. að óþörfu, enda hefur hæstv. ráðh. óskað eftir, að slíkt yrði ekki gert. Í 4. gr. frv. eru ákvæði um 10 ára áætlun um skólabyggingar og síðan eins árs áætlun, sem fylgir síðan fjárlagafrv. hvers árs til Alþ. Við teljum þetta til bóta. Þetta er betra skipulag. Af þessu ætti að leiða það, að þær skólabyggingar yrðu látnar ganga fyrir, sem mest er um vert, þar sem þörfin er mest, svo að við teljum, að þetta sé réttmæt stefna. Þetta er kostur við frv. Þá kem ég að 5. gr., en við hana er 1. brtt. okkar minnihlutamanna á þskj. 499. Í 5. gr. segir: „Í menntmrn. skal vera deild, sem hefur með höndum eftirlit með byggingu skólamannvirkja. Í deildinni skulu m.a. starfa húsameistari, verkfræðingur og byggingaeftirlitsmenn. Byggingadeildin skal annast eftirlit með undirbúningi skólamannvirkja, endurskoða teikningar, kostnaðaráætlanir og útboðs- og vinnulýsingar, líta eftir, að framkvæmd verksins sé í samræmi við teikningar og útboðs- og vinnulýsingar, sjá um úttekt að verki loknu o.s.frv.“ Greinin er nú eitthvað lengri, en þetta eru aðalatriðin. Við teljum, að svona eftirlit, - svona endurskoðun eigi auðvitað að fara fram, sjálfsagt að endurskoða teikningar, kostnaðaráætlanir og útboðslýsingar og undirbúa byggingu hvers einasta skólamannvirkis sem allra bezt. Um það atriði er ekki nokkur ágreiningur innan menntmn., en af hverju þarf að stofna heila deild? Af hverju þarf að stofna heila deild í stjórnarráðinu til að annast þetta? Hefur þetta ekki verið gert að undanförnu? Hefur ekki þetta eftirlit verið haft? Það hlýtur að vera. Eða hefur þetta verið eftirlitslaust? Nei, það getur ekki verið. Ég veit ekki betur en hæstv. menntmrh. verði að samþ. hverja einustu teikningu, áður en farið er að byggja skóla. Og hann hefur ekki farið að samþykkja teikningar, nema rækilega hafi verið búið að endurskoða þær og gagnrýna. Svo að þetta eftirlit hefur hlotið að vera að undanförnu. En deildaskipting sýnist okkur ekki nauðsynleg. Þetta er útvíkkun á embættismannakerfinu. Það er einn toppurinn enn. Manni finnst einhvern veginn, að þeir séu orðnir nógu margir. Auk þess má minna á það, að í skólamálum höfum við svo sem stofnanir, sem eiga að sjá um þessi mál. Við höfum fræðslumálaskrifstofu. Við höfum skólaeftirlit. Við höfum húsameistara ríkisins og við höfum menntmrn. og ég hygg, að í öllum þessum stofnunum séu sérfróðir menn um öll þessi atriði, svo að minni hl. n, getur ómögulega séð, að það sé nokkur þörf á að stofna þessa deild. En sjálfsagt er, að þessi störf fari fram og því leggjum við til, að 1. mgr. 5. gr. orðist þannig: „ Menntmrn. skal sjá um eftirlit með undirbúningi skólamannvirkja“ o.s.frv., m. ö. o. vinna þessi sömu verk, enda efumst við ekki um, að það hefur gert það. Ég kem þá að 2. brtt. á þskj. 499. Hún er við 6. gr. frv. og er aðeins til þess að taka af öll tvímæli um skilning á gr. og ekkert annað. Í 6. gr. frv. segir: „Sveitarstjórnir ráða sérfræðinga til þess að gera uppdrætti að skólamannvirkjum, verklýsingar og áætlun um framkvæmd verksins og kostnað.“ Þetta eiga sveitarstjórnirnar að gera, ekki deildin nýja. Nei, sveitarstjórnirnar eiga að gera þetta. Við höfum ekkert við það að athuga, en það er hvergi nefnt í þessu frv., hverjir eiga að borga, þ.e.a.s. hvort þetta tilheyrir stofnkostnaði eða ekki. Við lítum reyndar svo á, að þau séu ótvírætt tilheyrandi stofnkostnaði, þessi verk, en okkur finnst rétt til þess að taka af allan vafa um þetta atriði, að nefna það í sjálfri gr. og því viljum við bæta aftan við þessa mgr. „og telst þetta til stofnkostnaðar“. Þá kem ég að 7. gr. frv., en hún er um skiptingu á stofnkostnaði skólamannvirkja milli ríkissjóðs annars vegar og sveitarfélaga hins vegar. Og nú er komið með alveg nýja reglu. Hingað til hefur það verið svo í l. að það er ýmist 50% eða 75% af stofnkostnaði skóla, sem ríkið greiðir. Það greiðir núna 50% af stofnkostnaði heimangönguskóla barnafræðslustigs og gagnfræðastigs. Það greiðir 75% stofnkostnaðar heimavistarskóla barnafræðslunnar, gagnfræðastigs og húsmæðraskóla. Svo er ein undantekning. Ríkið greiðir núna 75% af skólastjóraíbúð við heimangöngubarnaskóla alla. Svona eru reglurnar í núgildandi l. Reglurnar, sem nú á að taka upp samkv. þessari gr., eru þær, - eða meginreglan: ríkið greiði 50% af stofnkostnaði skólarýmisins og 85% af stofnkostnaði heimavistarrýmis, nema ef sveitarfélög sameinast um heimavistarskóla skyldunámsins, þá greiðir ríkið 100% af heimavistarrýminu, greiðir allan stofnkostnað heimavistarrýmisins. Þetta eru reglurnar. Það er nú enginn vandi að setja þetta á sig út af fyrir sig. En hitt er aftur á móti vandasamara að sjá, hvernig þetta verkar á það greiðsluhlutfall, sem nú er í l., þegar á þannig alveg að breyta til um regluna. Og það er ekkert hlaupið að því að finna þetta út, þ.e.a.s. bera þetta saman. Það er vegna þess, að til þess að geta borið þetta saman, verður maður að vita, hvað heimavistin er mikill hluti af heildarbyggingunni, hvað stofnkostnaður heimavistarinnar er mikill hluti af öllum stofnkostnaði skólans. Ekki er nóg að vita, hvað hann verður mikill, heldur líka hvernig þessi hlutföll hafa verið. Öðruvísi er ekki hægt að bera þetta saman. Það lítur út fyrir það, að hér eftir, þegar þessi lög eru komin til framkvæmda, verði að halda kostnaðarliðunum aðgreindum, fyrst ríkið á að greiða misjafnlega mikið eftir því, hvort það er heimavist eða kennslurými. Þá verður að halda öllu sér. Það er spauglaust! Þegar farið er að byggja skóla með heimavist, mun það oftast vera svo, að það er gengið að verkinu öllu í einu lagi. Sömu menn vinna allt. Byggingarefni er keypt í heild o.s.frv., en ef á að fara að sundurgreina þetta allt saman og blanda engu saman, það held ég, að sé auma verkið. Ég held, að það mundi hækka byggingarkostnaðinn þó nokkuð. En hvernig á þá að fara að? Það stendur ekkert um það í þessum l. Menn eru svona að gizka á, að sérfræðingar í rn., og þá sennilega í byggingadeildinni, mundu hreinlega áætla þetta og láta svo slag standa. En áætlaður kostnaður er ekki alveg, sama og raunverulegur kostnaður, jafnvel þótt um svona skiptingu sé að ræða, svo að þetta veldur erfiðleikum. En til hvers er þá þetta ákvæði sett? Það er sýnilegt og frá því greint í grg. frv. Það er sett í frv. til þess að ýta á sveitarfélögin að sameinast um skóla. Það er hagsmunamál fyrir sveitarfélög, ef þau gætu orðið saman um byggingu skóla. Ef einhver vill slíta sig út úr, eitthvert sveitarfélag vill fá skóla fyrir sig, verður það að borga 15% af heimavistarkostnaðinum, sem önnur þurfa ekki. En það er ekki ýkja mikil þörf á að beita þessari skrúfu á sveitarfélögin, ef samþ. verða ákvæðin í 2. gr. frv. Þar sem ráðh. á að fá allt valdið til að ákveða, hvar skólar skulu vera, er ekki þörf á þessu. Komi eitthvert sveitarfélag og segi: Ég vil fá skóla fyrir mig, segir hæstv. ráðh. kurteislega: Nei. Það þarf ekki annað. Og hann á að gera það undir flestum kringumstæðum að mínum dómi, til þess að framfylgja stefnunni.

Nei verður aldrei kurteislegt.

Þetta ákvæði er gersamlega óþarft til þess að ná þessu marki, gersamlega óþarft. En við skulum segja, að nú komi oddviti úr afskekktu sveitarfélagi úti á landi til hæstv. ráðh. og segi við hann: Nú langar okkur til þess að fá skóla fyrir okkur. Við getum ekki verið í félagi með öðrum vegna landfræðilegra ástæðna eða af ýmsum öðrum ástæðum. Það er útilokað fyrir okkur. Við viljum vera með öðrum, en við getum það ekki, og færir full rök fyrir því. Hvað segir hæstv. ráðh. þá? Hann segir að mínum dómi: Þetta er alveg rétt, ég sé, að þið getið það ekki. Já, segir oddvitinn kannske, en það er þarna um stofnkostnaðinn, getum við ekki fengið 100% í heimavistina? Nei, nei, nei. Það er ekki hægt. Það er skýrt tekið fram í l., að það skuli vera 85%. Það er þetta, sem minni hl. n. vill fyrirbyggja, að það verði farið að íþyngja sveitarfélögum í stofnkostnaði, af því að þau geta ekki verið með öðrum, þótt þau vildu það. Þetta eru rökin fyrir því, að við viljum afnema þetta ákvæði um 85% út úr frv. En jafnframt teljum við, að hið sama eigi að gilda um hliðstæða skóla, sama eigi að gilda um skóla gagnfræðastigs og skyldunáms. Ég nefndi það áðan, að það væri erfitt að bera þessar reglur saman við þær, sem eru nú í gildi, hvað snertir sveitarfélögin. Nú hafa menn gizkað á, að heimavist í skóla sé helmingur eða jafnvel meira en helmingur af heildarkostnaði skólans. Þetta veit enginn, hversu hátt settur sem hann er, og er ekki hægt að ráða við það. En menn gizka nú t.d. á þetta. Sumir segja, að heimavistin hljóti að vera talsvert meira en helmingur af heildarkostnaðinum. Ég hef verið að reyna að gera mér grein fyrir því, hvernig þetta mundi koma út, þessi ákvæði frv., ef heimavistin væri 55% af heildarkostnaðinum, en skólahúsnæði 45%. Og mér sýnist, og það er reyndar held ég alveg öruggt, að séu hlutföllin þessi, sé þetta mjög nálægt því að vera hið sama og 75% hlutur ríkissjóðs í heildarkostnaði núna. Mjög nálægt því. Ég tók dæmi af heimavistarbarnaskóla, þar sem byggingarhlutföllin væru þessi. Þá yrði það þannig, að ríkið greiddi 50% af skólarýminu, þ.e.a.s. 45% kostnaðarins: Það gerir þá 22½%, en 100% heimavistarrýmisins, ef það eru mörg sveitarfélög um skólann. Það eru þá 55%. Út úr þessu koma 77½ %, en eru nú í l. 75%, svo að þetta er mjög svipað. En á þessu getum við séð, að ef 85% reglan á að gilda, er það auðsjáanlega verulegt tap fyrir sveitarfélögin að verða að hlíta henni, verulegt tap. Og ég held, að það sé ótvírætt, að eigi sú regla að koma til, að ríkið greiði ekki nema 85% af heimavistarrýminu, þarf heimavistarrými að vera yfir 70% af heildarkostnaðinum til þess að ná reglunni, sem nú er í gildi. Af þessum ástæðum er það, að við í minni hl. n. leggjum til, - það er 3. brtt. okkar að 1. mgr. 7. gr. orðist svo: „Ríkissjóður greiðir 50% stofnkostnaðar tilbúins kennslurýmis þeirra skóla, er lög þessi taka til, og 100% stofnkostnaðar tilbúins heimavistarrýmis. Með heimavistarrými teljast m.a. skólastjóra- og kennaraíbúðir. Ríkissjóður greiðir 75% stofnkostnaðar skólastjóraíbúðar heimangöngubarnaskóla, þar sem nauðsyn krefur slíkra bygginga.“ Þetta er breytingin, 85% reglan er felld niður. Önnur breyting er ekki, nema um skólastjóraíbúðir í heimangöngubarnaskólum, sú brtt. okkar er hér um bil alveg eins og er hjá meiri hl. n., svo að það skiptir engu máli eiginlega, hvor till. yrði samþ. Hins vegar er rétt að benda á það, að þetta er skerðing, bæði hvað snertir okkar till. og till. meiri hl. n. Það er skerðing frá því, sem nú er í 1., þar sem segir, að ríkið skuli greiða 75% skólastjóraíbúða heimangönguskóla alls staðar í landinu. Það hefur bara ekki verið framkvæmt þannig. Þá kem ég að 8. gr. frv. En hún er í raun og veru ekkert hégómamál að okkar dómi. Samkv. henni og reyndar samkv. öllu skýrari ákvæðum í upphafi 7. gr. á stofnkostnaður að skiptast eftir áætluðum kostnaði, en ekki raunverulegum kostnaði. Það er eftir endurskoðun teikninga og kostnaðaráætlana hjá rn., sem áætla skal kostnað hvers einasta skólamannvirkis, áður en farið er að byggja það. Og eftir þeirri áætlun á að skipta kostnaðinum. Ekki eftir því, hvað hver skóli hefur kostað raunverulega, heldur eftir því, hvað hann var áætlaður í stjórnarráðinu. Ef verðlag hækkar eða byggingarvísitala hækkar, á að vísu að bæta henni við áætlunina og skipta svo, en ef byggingin fer samt fram úr þessari áætlun, á sveitarsjóður að greiða afganginn einn, hver sem hann verður. Það er bent á það mjög rækilega í grg. frv., að sveitarsjóður geti líka grætt á þessu, því að hann eigi hreinlega að fá afganginn, ef afgangur verður. Ef áætlunin reynist hærri en raunverulegur byggingarkostnaður, fær sveitarfélagið afganginn. Við vitum náttúrlega ekki, hvorn kostinn sveitarstjórnir í landinu mundu velja, ef þær ættu að velja um þetta. En við verðum að dæma um þetta út frá okkar eigin sjónarmiði, og við í minni hl. n. þorum ekki að taka þessa áhættu á bæjar- og sveitarfélög. Við þorum það ekki, jafnvel þótt gróðavon kunni að vera einhvers staðar í framtíðinni, sem við höfum nú heldur litla trú á. Við þorum ekki að taka á sveitarfélögin þessa áhættu. Það er auðvitað vegna þess, að reynslan er ólygnust. Hún hefur sýnt það, að áætlanir standast svo illa, ákaflega illa, og hækkanir verða miklu meiri en nemur einhverri byggingarvísitölu. Ætli menn hérna í Rvík, sem hafa verið að byggja sér íbúðir, kannist ekki við það. Mér dettur í hug í sambandi við fullyrðingar um það, hvernig áætlanir standast, þegar ríkisstj. lagði fyrir Alþ. heljarmikla skýrslu um álverksmiðju og allt það, sem henni tilheyrði. Þá var í þessari skýrslu greint frá því, að ríkið ættí að byggja höfn í Straumsvík og byggja hana fyrir sína eigin peninga, hvort sem það hefur nú verið í góðgerðaskyni eða hvað, veit ég ekki. Og það var áætlað, að þessi höfn kostaði 69 millj. Svo gekk álmálið gegnum Alþ. og þar með ákvæðin um það, að ríkið byggði þessa höfn, eða að nafninu til Hafnarfjarðarbær. Það skiptir víst litlu máli. Fyrir tiltölulega skömmum tíma síðan var höfnin boðin út, og það komu tilboð í höfnina, ég man ekki, hversu mörg. Hvernig ætli tilboðin hafi verið? Ekki 69 millj. Það lægsta var 146 millj., það hæsta var 225 millj. Þetta á ríkið fram undan, að byggja þessa höfn, sem kostar þetta. Það er helzt að sjá svo, að ríkið eigi einhverja aura afgangs þarna frá hafnarbyggingum í landinu, ef það getur þetta. En þetta er nú svona. Hvernig hefði nú farið fyrir sveitarfélagi, ef slík áætlun hefði legið fyrir um skólamannvirki og áætlunin hefði reynzt svona? Ég verð að segja, að það er spauglaust fyrir ríkið að fá á sig þetta út af Straumsvíkurhöfn. Það getur líka orðið spauglaust fyrir einstök sveitarfélög að fá á sig kostnað, vegna þess að áætlanir standast ekki. Og það er ekkert merkilegt, þó að áætlanir standist ekki. Það er ekki kannske á neinn hátt mönnunum að kenna, sem gera þessar áætlanir. Það getur verið fyrir aðrar ástæður. Út af þessu hefur menntmn. fengið mótmæli frá nákunnugum manni þessum málum, Gunnari Guðbjartssyni á Hjarðarfelli, þar sem hann mótmælir því mjög, að þessi regla verði upp tekin. Hann bendir réttilega á það, að byggingarkostnaður sé svo misjafn í landinu, að hann geti verið þetta mikill á þessum stað og allt annar á öðrum stað. Það þurfi að flytja byggingarefni, ekki bara sand og möl og sement, hérna innanlands, heldur líka erlent byggingarefni langar leiðir á einum stað, en örstutt hjá öðrum, að maður tali nú ekki um bæina, þar sem hafnirnar eru og hægt er að fá þetta frá útlöndum beint. Hann bendir á, að byggingarmenn verði sveitirnar að fá úr kaupstöðunum, alla starfsmenn til að byggja, þ. á m. tæknimenn. Sveitirnar verða að borga þeim frítt fæði allan tímann, ef þær eiga að fá þá og ókeypis ferðir svona öðru hverju heim og heiman. Þetta þurfa ekki þeir að greiða, sem hafa þessa starfsmenn við höndina og geta fengið þá með því að hringja í þá. Nei, það er víst engum blöðum um það að fletta, að þetta getur orðið ákaflega misjafnt og komið illa við sums staðar, en mun betur annars staðar. En hvernig ættu sérfræðingar í stjórnarráði að geta reiknað þetta allt út fyrir fram fyrir hvern einasta skóla? Ég held, að engum detti það í hug. Þeir slá upp dæmi, reikna það út og segja: Svona skal skólinn vera, hann kostar þetta. Við það situr. Það er 4. brtt. á þskj. 499, sem fjallar um þetta efni hjá okkur. Við leggjum til, að 8. gr. falli niður. Það þýðir það, að byggingarkostnaðurinn verður að skiptast á milli sveitarfélaga og ríkis eins og hann reynist raunverulega í hverju einstöku tilfelli.

Ég bið hv. þm. afsökunar, en ég vildi spyrja, hvort hv. þm. vildi gera örstutt hlé á ræðu sinni, meðan leitað er afbrigða

. Alveg sjálfsagt. –[Frh.]



Ég var að ræða um 4. brtt. minni hl. n. við 8. gr. og kem þá að 5. brtt., en hún er við 13. gr. Í 13. gr. segir: „ Menntmrn. er heimilt að fresta greiðslu fjárveitinga að einhverju eða öllu leyti til byggingar þeirra skólamannvirkja, sem fyrirsjáanlegt er, að hvorki er hægt að ljúka að fullu né að nothæfum áfanga með fjárveitingum Alþ., sem fyrir hendi eru, og framlögum sveitarfélaga. Skulu þá slíkar fjárveitingar geymdar í ríkissjóði, en jafnframt heimilt að veita lán af þeim til þess að hraða byggingu þeirra skólamannvirkja, sem unnið er að, til þess að ljúka þeim sem fyrst “ En ákvæði um takmörkun á því að hefja skólabyggingar eru þau í 9. gr. í fyrsta lagi, að enginn má byrja að byggja, nema hann hafi skriflegt samþykki menntmrn. Þetta bar á góma í menntmn., en ég mun þó ekki ræða þetta sérstaklega, þetta skriflega samþykki, sem þarf frá menntmrn., til þess að sveitarfélög geti farið að byggja. Hins vegar segir í þeirri gr. „Ef hafnar eru framkvæmdir án samþykkis rn., verður stofnkostnaður ríkissjóði óviðkomandi.“ Þetta þýðir það náttúrlega, að sveitarfélög geta byggt. Það getur enginn bannað sveitarfélagi að byggja skóla, en það á engan pening að fá úr ríkissjóði til þeirrar byggingar, það er meiningin í gr. En þar segir einnig: „Séu þegar samþykktar fjárveitingar Alþ. til skólamannvirkja ónógar til að greiða 1/3 af áætluðu stofnkostnaðarframlagi ríkisins, má menntmrn. eigi leyfa að hefja framkvæmdir fyrr en að fengnu skriflegu samþykki fjmrn.“ Það, sem felst í þessu, er þessi stefna að ljúka byggingu hvers mannvirkis á þremur árum. Þetta hefur verið miðað við 5 ár að undanförnu, en mér er nú sagt, að það hafi kannske dregizt upp í 8 ár stundum, en reglan mun hafa verið 5 ár. Nú er ætlunin að hraða byggingum, svo að þeim sé þó lokið á þremur árum, og óbeint er við það miðað í þessari gr., að reglan verði sú hjá hv. Alþ. að veita í einu lagi a.m.k. þriðjung þess hluta, sem ríkissjóður þarf að greiða í hvert mannvirki. Þó getur náttúrlega verið, að Alþ. telji rétt að veita minni upphæð, en þá verður bara ekki byggt fyrir hana það árið. Það er búið að vísu að fá þá byggingu inn á nokkurs konar áætlun með því móti, en aðra þýðingu hefur ekki fjárveiting, sem ekki má vinna fyrir. Það, sem mér finnst dálítið óvenjulegt í þessari gr. er það, að þarna er með l. verið að banna menntmrh. að gera hluti nema hann fái leyfi hjá fjmrh. Ég man bara ekkert eftir svona löguðum ákvæðum í l., að Alþ. sé að setja ákvæði um það, að menntmrh, fari nú ekki að gera neina vitleysu, hann verði að gera svo vel og fara til fjmrh. og fá leyfi þar. Manni finnst, að þetta sé heimilismál og eigi að útkljást innan veggja þessa heimilis, sem við köllum ríkisstj. Þeir skipta með sér verkum og þeir um það, hvað einn leyfir eða hvað annar vill banna hinum. En að fara að setja slíkt í lög, það er óvenjulegt. Þó erum við ekki með neina brtt. um þetta atriði, en ekki finnst mér þetta viðkunnanlegt. En 13. gr. er aftur á móti víðtækari. Þar er hemillinn meiri á það, hvort sveitarfélög geta farið að byggja skóla, því að hún er þannig orðuð, eins og ég las áðan, að menntmrn, er heimilað að fresta greiðslu framlags, jafnvel þó að það sé nógu mikið til þess að ljúka þriðjungi byggingarinnar á einu ári. Við skulum segja, að það hafi verið gerð áætlun um þetta, að þessi skóli skuli byggður á þremur árum. Alþ, hefur veitt til þess nægjanlega fjárhæð, að þriðjungi verði lokið á þessu ári. Sveitarfélagið hefur sinn hluta reiðubúinn, en þá getur komið til, að hæstv. ráðh. segi: Ja, þetta er að vísu nóg fjárveiting til þess að ljúka skólabyggingunni á þessum þremur árum, en það er nefnilega annar skóli hérna hinum megin við fjallið. Þar vantar svo lítið, og ég má til með að fá þessa fjárveitingu í hann og ég bara tek hana. Þið fáið ekki að byrja í ár. Ég tek hana í hitt. Þetta þykir mér of langt gengið í þessum efnum. Minni hl. n. þykir það of langt gengið að heimila svona lagað. Það má segja, að það sé ekkert óeðlilegt vald kannske í 9. gr., sem ég nefndi áðan, en það er óeðlilegt, að ef hægt er að standa við þriggja ára áætlun um byggingu skóla, sé samt hægt að stöðva verkið. Og þetta á að vera aðeins að dómi ráðh., hvað honum finnst. Í 13. gr. segir: „Ef ekki er hægt að ljúka (byggingu) að fullu né að nothæfum áfanga.“ Hvað um nothæfan áfanga? Hvað er það? Við skulum segja, að það sé bara búið að útibyrgja allt húsið, setja þak á allt saman, glugga o. fl., ganga frá hitaveitu eða hitalögn. Er þetta orðinn nothæfur áfangi? Nei, til hvers er hægt að nota hann? Ekki til neins. Það getur samt verið þriðjungurinn af byggingarkostnaðinum, sem kominn er í þetta. En eftir þessu orðalagi getur ráðh. sagt: Ja, það er ekkert hægt að nota þetta, þetta er bara steinkumbaldi með þaki og gluggum og þess háttar, en það er ekkert hægt að nota það og ég stöðva greiðslu. Ég er ekki að segja, að þessi hæstv. ráðh. geri svona hluti. En möguleikarnir eru til þess. Við leggjum því til í minni hl., að fyrri málsl. þessarar gr. orðist þannig: Menntmrn. er heimilt að fresta greiðslu fjárveitingar að einhverju eða öllu leyti, ef fjárveitingar til skólamannvirkis nægja ekki til greiðslu 1/3 hluta áætlaðs stofnkostnaðar. M. ö. o., þetta sé eingöngu bundið við það, að það skorti á fjárveitinguna. Annars megi ekki hindra byggingu. Þá kem ég að 14. gr., en hún er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Ríkissjóður greiðir allan stofnkostnað vegna þeirra framkvæmda, sem að áliti rn. eru nauðsynlegar við eftirtalda heimavistarskóla gagnfræðastigs, enda sé miðað við núverandi stærð og nemendafjölda þeirra: Alþýðuskólann á Eiðum, Reykholtsskóla, Núpsskóla, Reykjanesskóla, Reykjaskóla, Skógaskóla og Laugarvatnsskóla. Laugaskóli í S.-Þingeyjarsýslu komi undir ákvæði þessarar gr., verði sá skóli afhentur ríkinu samkv. heimild í l. nr. 34 1962. Stefnt skal að því, að kennsla í skólum þessum miðist við 3. og 4. bekk gagnfræðastigs, þannig að nemendur, sem teknir eru í skólann, hafi áður lokið skyldunámi“. Það er sjálfsagt öllum hv. þm. kunnugt, um hvaða skóla er hér að ræða. Þetta eru allt saman ríkisskólar, sem voru afhentir ríkinu til eignar með l. frá 1962. Það getur að vísu verið, að þeir hafi verið afhentir eitthvað seinna, en l. eru frá 1962, sem heimiluðu þá samninga. Og ástæðan til þess, að byggðarlög kusu að afhenda ríkinu þessa skóla var sú, að héruðin töldu sig ekki geta ráðið við rekstrarkostnað þeirra, enda var verðbólgan farin að feta sig áfram þá. Með l. var svo ríkisstj. heimilað að taka við þessum skólum sem eign ríkisins, en skuldlausum og kvaðalausum að öllu leyti. Þannig eru þau lög. Í raun og veru gáfu þessi héruð ríkinu skólana. Viðkomandi hérað gefur skóla til þess að ríkið reki hann og kosti rekstur hans. Og þessi lög hafa allir héraðsskólarnir notfært sér nema Laugaskóli í S-Þingeyjarsýslu, en hann getur notfært sér þau hvenær sem hann vill. En efnið í þessari gr. er þannig, að ríkið skuli annast stofnkostnað miðað við núverandi stærð og nemendafjölda. Það þýðir, að ef á að fara að stækka einhvern af þessum skólum, gildir núv. regla ekki um stækkunina. En mér er ekki ljóst, hvað er meint með þessu. Hvað er stofnkostnaður skóla miðað við núverandi stærð? Skólinn er byggður, hann er af þessari stærð, sem allir sjá. Það er búið fyrir löngu að borga allan stofnkostnaðinn. Hvaða stofnkostnað á þá ríkið að fara að greiða miðað við núverandi stærð? Ég sé enga glóru í þessu. Það, sem þarf að gera í slíkum skólum, er að halda þeim við. Það er ekki stofnkostnaður. Það er auðsjáanlegt, að ríkið kemst mjög létt út af því að bera þennan stofnkostnað, sem er löngu kominn og hvíldi að nokkru leyti á byggðarlögum, en búið er að gefa ríkinu. En það er viss stefna í þessari gr., eða mér sýnist, að það sé ákveðin stefna, sem búi á bak við þessi ákvæði. Það er sú stefna, að ríkið skuli losa sig við þessa skóla alfarið. Þetta er bara áfangi. Það kemur líka fram síðar, þegar kemur að rekstrarkostnaði þessara skóla, að það er alveg sýnilegt. Það á enginn þeirra að stækka á kostnað ríkisins nema þá samkv. reglunum um almenna gagnfræðaskóla, þar sem ríkið greiðir 50%. Þetta er byrjunin á því, að ríkið skili skólunum aftur. En það á ekki að gefa héruðunum þá aftur, þó að ríkið fengi þá gefins. Ríkið ætlar að eiga skólana áfram, a.m.k. fyrst um sinn. Þetta er talsvert stórt mál, hvort það á að fara að gera þetta, afnema héraðsskólana sem ríkisskóla. Ég fullyrði, að þetta er stefnan, þó að það eigi að heita svo, að ríkið eigi þá eitthvað fyrst, þá er þetta áætlunin. En nú skulum við hugsa okkur, að áhugamenn í þessum byggðarlögum vildu ekki sætta sig við það að mega ekki stækka þessa skóla eða fá ekki stækkaðan þennan skóla og tækju sig til og vildu stækka hann eftir reglunni um gagnfræðaskóla. Gerum svo ráð fyrir, að ríkisstj. hefði ekkert við það að athuga, gæti fallizt á það, að skóli yrði stækkaður, því að það er sífelld ásókn í það að koma nemendum í skólana og verður að vísa svo mörgum frá, og þá vantar átakanlega þessa skóla í landinu. Það er sjálfsagður hlutur að stækka þarna frekar en að byggja kannske nýjan, og allir aðilar telja réttmætt, að það verði gert. Hvernig verða þá eignarhlutföllin í þessum skóla á eftir? Þá ætti ríkið 100% af nokkrum hluta skólans, 75% af nokkrum hluta heimavistar, 50% af nokkrum hluta kennslurýmis. Það yrði fallegur eignahlutfallsgrautur, sem kæmi út úr þessu. Við í minni hl. n. leggjum því til, í 6. brtt., að gr. orðist svo: „Ríkissjóður greiðir allan stofnkostnað þeirra skóla, sem eru eign ríkisins, þegar lög þessi taka gildi.“ En í sambandi við þetta mál verð ég nú að játa, að við gleymdum einu atriði, sem átti að vera þarna með, og nú vildi ég mega koma því að um leið. Það er ekki aðeins það, að nauðsyn sé á að halda þessum skólum við sem ríkisskólum, að stækka þessa skóla til þess að reyna að fullnægja eitthvað betur þörfum æskufólksins til að geta stundað nám, heldur er full nauðsyn á því, að þessum heimavistarskólum fjölgi undir sömu reglum og héraðsskólarnir gera nú, áður en nokkur breyting kemur til, þ, e. a. s. að stofnaðir verði fleiri héraðsskólar í ríkiseign. Og það er a.m.k. ekki til of mikils mælzt, að hin einangruðu byggðarlög og reyndar öll byggðarlög fái slíkan rétt, miðað við það, sem gert er í þéttbýlinu, sem er þó sannarlega ekkert of mikið. Af því að mér var bent á, að þetta hefði gleymzt, mun ég nú leyfa mér að flytja hér skrifl. brtt., sem hljóðar þannig, að við 2. mgr. þessarar gr. bætist: „Héraðsgagnfræðaskólar með heimavist, sem sýsla eða sýslur standa að og þegar hafa verið stofnaðir eða síðar kunna að verða það, koma undir ákvæði þessarar gr.“ Till. verður að vera skrifl. brtt, frá mér, þar sem ég gat ekki borið þetta undir meðnm. mína í tæka tíð, af því að þetta gleymdist. En eitt atriði er enn í þessari gr., sem ég vil benda hv. þm. á. Hér stendur: „Stefnt skal að því, að kennsla í skólum þessum miðist við 3. og 4. bekk gagnfræðastigs, þannig að nemendur, sem teknir verða í skólann, hafi áður lokið skyldunámi.“ Hvað þýðir þetta? Þetta er stefnuyfirlýsing, ekki nein bein fyrirmæli, heldur stefnuyfirlýsing. Þeir eigi að verða svona, skólarnir. Það má segja um slíka ósk, að hún hafi ekki mikla þýðingu inn í sjálfa löggjöfina. Það skaðar ekki, þó að menn láti óskir í ljós í l., en það hefur heldur ekki neina þýðingu, að manni finnst. Og þó getur þetta haft þýðingu. Það getur verið, að í reynd fari skólastjórar og skólanefndir þessara skóla að framkvæma þetta, þó að það sé ekki komið í lög. Af því að það er gefið í skyn, að þetta muni koma í lög. En gerir það þá nokkuð til, þó að skólamenn geri það? Það er ekkert annað en það, að verið er að stjaka frá þessum skólum unglingum, sem ekki hafa lokið skyldunámi, víðs vegar að af landinu, þar sem engir möguleikar eru vegna skólaskorts til að láta unglingana ljúka skyldunáminu. Þeir ljúka þá bara sínu barnaskólanámi og ekki meiru. En það er mikið um það, að þessir unglingar sæki um skólavist í héraðsskólunum og fái hana. Enda væri það, ég vil segja, sorglegt, ef þeim væri stjakað frá. En þarna á að gera það, ekki með lagafyrirmælum, heldur með stefnuyfirlýsingu. En það ætti öllum að vera ljóst, að svona lagað kemur ekki til mála fyrr en búið er að sjá æskufólki landsins fyrir skólum í öllum byggðarlögum til þess að það geti lokið sínu skyldunámi þar. Þá fyrst er kominn tími til þess að setja slík ákvæði sem þetta. Það hefur ekkert að gera inn í þessa gr. eða inn í þetta frv. fyrr en þannig hefur verið bætt úr hinum átakanlega skólaskorti í landinu. Ég skal reyndar minna á það líka, að við höfum í þessari brtt. það ákvæði, sem er í frv., látum það fylgja: að Laugaskóli í S.-Þingeyjarsýslu kemur undir ákvæði þessarar gr., verði sá skóli afhentur ríkinu samkv. heimild í lögum. Ég kem þá að 7. brtt. á þessu þskj., sem er við 15. gr. En í 15. gr. segir: „Greiðsla á framlagi ríkissjóðs hverju sinni er háð því, að framlag viðkomandi sveitarsjóða sé greitt, og skulu framlög þeirra og mótframlög ríkissjóðs greidd í sérstakan reikning byggingarinnar í banka eða sparisjóði, sem samkomulag verður um milli menntmrn. og hlutaðeigandi sveitarfélaga.“ Ég ætla, að tilgangurinn með þessu ákvæði gr. sé sá að tryggja það, að ekki standi á greiðslu sveitarfélaga, þegar fara á að byggja. Og það er eðlilegt, ég get ekki ]áð neinum, þó að það skuli tryggt fyrirfram. Það er nánast sjálfsagður hlutur að gera það. En ákvæðið er um það, að þetta framlag sveitarfélaganna skuli hafa verið greitt fyrirfram inn í banka eða sparisjóð. Ég held, að það geti verið dálítið erfitt fyrir ýmis sveitarfélög að gera þetta, þó að þau hins vegar gætu tryggt það, að þau stæðu í skilum með framlagið sitt á þeim tíma, sem þörf er á því. Það má segja, að ríkið á líka að sæta þessum afarkostum, en ríkinu veldur það engum erfiðleikum, þó að því sé skipað með l. að leggja sitt framlag inn í banka, þegar það sjálft á fjóra banka. Þá er það ekki vandasamt fyrir það, svo að þetta hefur ekki þýðingu fyrir aðra en sveitarfélögin. Við leggjum til í brtt. okkar, að síðasta mgr. þessarar gr. hljóði þannig: „Greiðsla á framlagi ríkissjóðs hverju sinni er háð því, að tryggt sé, að framlag viðkomandi sveitarsjóðs sé handbært, þegar á þarf að halda.“ Ég get nefnt dæmi. Sveitarfélag hefur kannske fengið einhvern hluta af sínu framlagi að láni hjá banka, fær það útborgað á ákveðnum degi, við skulum segja síðla árs, og hefur tryggingu fyrir því og gæti meira að segja lagt fram viðurkenningu banka fyrir því eða einhverra lánastofnana, en það á að byrja að byggja að vorinu. Sveitarfélagið getur ekki lagt peningana fram, af því að það fær þá ekki fyrr. En það þarf að fara að byggja strax og það þarf ekkert að óttast um, að framlagið komi. Þess vegna er nóg, að þetta sé orðað þannig, að það sé tryggt, að framlagið komi í tæka tíð. Þá kem ég að 8. brtt. Hún er við 16. gr. Hún er smávægileg og aðeins til þess að taka af allan vafa um skilning á ákvæðum frv. Þar segir svo í 16. gr.: „Andvirði skólabifreiða greiðir ríkissjóður í sömu hlutföllum og stofnkostnaður mundi greiddur, ef að mati rn. er hagkvæmara að kaupa sérstakar skólabifreiðir en greiða fyrir flutning nemenda á annan hátt“. Þetta er eitthvað óljóst. Þó virðist eftir grg. að dæma um þessa gr. að það sé reyndar ótvírætt, að ef þetta sparar heimavistarhúsnæði, sem ríkissjóður á að greiða einn, greiðir hann einn kostnað við kaup skólabifreiðarinnar. En það stendur þarna í gr., að andvirðið greiðist í sömu hlutföllum og stofnkostnaður. Við viljum aðeins orða þetta skýrt og ótvírætt: „Andvirði skólabifreiða greiðir ríkissjóður, ef með því sparast heimavistarrými að mati rn.“, svo að þetta sé alveg ótvírætt, og þarf ég ekki að fara fleiri orðum um það. En þá kem ég nú loksins að þessari flóknustu og vandasömustu gr. alls frv., og það er 20. gr. Hún er ekki auðveld viðfangs. Það er ekki einfalt fyrir menn að skilja hana og hefur vafizt fyrir fleirum en okkur í menntmn. að skilja allt það, sem þar stendur. Það er búið að segja í 17. gr. frv., að ríkið skuli greiða öll laun, bæði laun fastra kennara og stundakennslu, svo og laun óhjákvæmilegra starfsmanna vegna eftirlits og gæzlu o. þ. h., sem núnar er ákveðið þar. Og ég hygg, að flestir séu þeirrar skoðunar, að þessi ákvæði 17. gr. taki af öll tvímæli um það, að öll laun við skóla, hverrar tegundar sem þau eru, greiði ríkissjóður að fullu. En þetta er ekki svona einfalt. Ákvæðin í 20. gr. um reiknaðar kennslustundir er hámark þess, sem ríkið greiðir í launum. Það er hámark þess að meðtöldum þeim frávikum, sem í 20. gr. eru. Fari launagreiðslur fram yfir það, sem markað er í þessum ákvæðum 20. gr., verða sveitarsjóðir að greiða viðbótina. Þetta var miklu einfaldara hér áður og er enn í l. Þar er það ákveðið, að ríkið greiði öll laun fastra kennara og ákveðið, hve margir kennarar skuli vera í hverjum skóla fyrir sig miðað við nemendafjölda. Nú kemur hér allt önnur regla og algerlega ný og mjög torskilin. Í staðinn fyrir þetta, að nemendafjöldinn skuli ráða, er sett kerfi, þar sem öll kennsla og öll nauðsynleg vinna í hverjum skóla er lögð að jöfnu, reiknuð út og sá stundafjöldi, sem út kemur, á að fara eftir þessum ákvæðum 20. gr. með þeim frávikum, eins og ég sagði, sem þar fylgja. Við í menntmn. fengum Torfa Ásgeirsson, skrifstofustjóra Efnahagsstofnunarinnar, til viðtals út af þessu frv. og er við fórum að ræða þetta mál, kom það í ljós, að hann hafði samið þessa gr. Honum hafði verið falið það verk, enda mjög fær og ágætur maður á þessu sviði. Þá sagði ég í gamni og alvöru, að mér hefði verið tjáð, að hann væri eini maðurinn, sem skildi gr. og nú óskuðum við eftir ýtarlegum skýringum á henni. Hann gerði sannarlega sitt til þess að koma okkur í skilning um það, hvað fælist í þessari 20. gr. En við höfum sennilega skilið svona hæfilega mikið hver fyrir sig, sem þarna vorum. Hins vegar tókum við auðvitað trúanlegt það, sem þessi ágæti maður sagði. Næsta dag kom á fund n., eftir beiðni okkar, skólaeftirlitsmaður ríkisins, Aðalsteinn Eiríksson. Þá segir Aðalsteinn Eiríksson okkur það, að hann líti svo á, að ákvæði I þessari 20. gr. séu heldur þröng í einstökum atriðum og séu á misskilningi byggð. Við höfðum nú sjálfir eiginlega hvorki skilið né misskilið neitt í þessu efni, en þegar Torfi Ásgeirsson kom til okkar, segir hann, að það sé alveg rangt, skýring hans sé hin rétta, en hitt sé misskilningur hjá Aðalsteini Eiríkssyni. Ég segi frá þessu sem dæmi um það, hversu erfitt er að skilja þetta kerfi, sem þarna er sett upp, þegar fróðustu mennina, - annar er höfundur gr., hinn skólaeftirlitsmaðurinn og sá, sem talinn er jafnvel fróðastur allra manna í landinu um skólakostnað, - greinir á um það, hvað felist í þessari gr. Það mætti segja mér, að einhverjir hv. þm., að þeim ólöstuðum, eigi erfitt með að skilja hana til fullnustu. Úrræðið var svo það, að þeim var báðum falið að ræða saman um þetta mál og koma aftur á fund n. með skýringar sínar á þessari frvgr. og þá væntanlega brtt. við gr., ef þeir teldu ástæðu til þess og gætu sameinazt um það, annars hvor fyrir sig með brtt. En við vildum fá þá aftur og það næsta dag á okkar fund. Og þetta var gert. Ég hygg, að þeir hafi unnið vel þennan dag, og þeir komu næsta dag. Niðurstaðan varð sú, að gr. var að vísu breytt smávegis. Hvor hafði rétt fyrir sér og hvor ekki rétt; get ég ekkert dæmt um, en þetta er táknrænt um það, hversu erfitt er að skilja þessi ákvæði. Þeir komu svo með brtt., og þær brtt., sem þeir lögðu til, að fluttar yrðu, eru vafalaust til bóta og eru í till. meiri hl. n., og við, sem skipum minni hl., erum að sjálfsögðu samþykkir þeim, sem eru til bóta. En þó að svo sé, að þessi vandi hafi þarna verið leystur, er ekki allur vandinn leystur með þessu. Jafnvel þarna, á þessum eina fundi, ber þeim saman um, þessum ágætu mönnum, Torfa Ásgeirssyni skrifstofustjóra og Aðalsteini Eiríkssyni skólaeftirlitsmanni, að verði ákvæðum þessarar gr, ekki breytt enn þá meir en þetta, muni hluti sveitarfélaga í rekstrarkostnaði húsmæðraskólanna aukast um 113% og af því flytur hv. meiri hl. n. þá brtt., sem hann flytur, að þessir húsmæðraskólar skuli vera áfram undir gamla kerfinu. En það vaknar hjá manni sú spurning, þegar svona hlutir gerast: Getur þetta ekki komið fyrir annars staðar og kannske aftur og aftur, af því að þetta er svo flókið mál? Við minni hl. nm. teljum, að það verði að gera einhverja þá breytingu á gr., sem fyrirbyggi, að slys gerist af þessu tagi, því að allir ætlast til þess, að öll laun fyrir nauðsynleg störf í skóla verði greidd af ríkinu. Því höfum við leyft okkur að flytja brtt. við þessa 20. gr. Það er 9. till. á þskj. 499, a-liður, sem er þannig: „Nú kemur í ljós, að reiknaðar stundir eru ekki nægjanlegar, að dómi rn., til að fullnægja námsskrá og þörfum hvers einstaks skóla fyrir nauðsynlega starfskrafta, miðað við starfstíma skóla, nemendafjölda, víxlkennslu og störf þau, sem nauðsynleg eru á þessu sviði, og skal þá fjölga reiknuðum stundum svo, að þessu marki verði náð.“ Þessi mgr. á að tryggja það, að ef síðar koma fram erfiðleikar við framkvæmd þessara l., skuli bæta úr á þennan hátt. Við sjáum okkur ekki annað fært en leggja slíkt til, því að annars gætu erfiðleikar af þessu hlotizt. Þrír skólastjórar komu á fund n., án þess að þeir hefðu verið kallaðir, en þeir fengu leyfi til þess að skýra mál sitt þar. Þeir kvörtuðu mjög undan þessari gr. Hvort sem það hefur verið af því, að þeir hafa ekki skilið hana eða þeir höfðu raunverulega rétt að mæla, þá töldu þeir, að mjög vantaði á í einstökum tilfellum, að ákvæði gr. fullnægði skólum, þ. á m. fyrst og fremst þeirra skólum, og orðaði einn þeirra það á þann hátt, að sér sýndist, að það skorti á 1/4-1/3 af þeim stundafjölda, sem þyrfti að reikna þarna með viðvíkjandi sínum skóla. Og ég held, að ég muni það rétt, að annar skólastjóri hafði orð á því, að ákvæði þessa frv. um fjölda fastra kennara væru svo ströng, að þeim mundi fækka um helming við sinn skóla. Þetta er ekki vandalaust og það er óaðgæzla að sjá ekki við því, sem kann að koma fyrir, þegar farið er að framkvæma lögin. Þá er í þessari sömu 20. gr. svo hljóðandi mgr.: „Þó skal ekki leyfa slík frávik - þ.e.a.s. frávik frá reglum a-e-liða - umfram það að útgjöld ríkissjóðs þeirra vegna nemi allt að 2% af áætluðum heildarútgjöldum hans samkv. þessari gr., nema samþykki fjmrn. komi til.“ Ég veit ekki, hvernig þetta yrði í framkvæmd. Ég held, að það þurfi að leyfa frávikin fyrirfram, áður en nokkur veit, hvað þau þurfi að kosta eða muni kosta. Annað er það, að þarna kemur það í annað sinn fyrir í þessu frv., að verið er að blanda hér inn í lög samskiptum einstakra ráðh. Fjmrh. kemur þarna aftur til skjalanna, og á að vera, hvað þetta snertir, nokkurs konar yfirmaður menntmrh. Þetta er hlutur, sem okkur finnst, að eigi ekki að vera í l. og sé mál innan ríkisstj., ef svo mætti að orði komast. Við leggjum til, að þessi mgr., 4. mgr., falli niður. Þá er loks í þessari sömu gr. ákvæði, sem við leggjum til, að falli niður, vegna þess að ef þannig er hægt að stöðva frávik eða undantekningar frá reglunni, er líka verið að brjóta höfuðregluna, sem er sú, að ríkið greiði öll laun. Þá segir einnig í þessari sömu 20. gr. í næstsíðustu mgr.: „Eigi skal að jafnaði setja eða skipa fleiri kennara við skóla en sem nemur því, að skyldukennsla þeirra sé allt að 70% af þeim stundafjölda, sem viðkomandi skóli á rétt á, nema þegar 1–3 kennarar, að skólastjóra meðtöldum, fullnægja kennsluþörf og rétti skólans með fjölda skyldustunda sinna.“ Það var nú reyndar um þetta atriði eins og fleiri í þessari gr., að það var dálítið torskilið, en sú er þó bót í máli um þetta atriði, að það er skýrt í grg., hvernig eigi að skilja þetta ákvæði. Um þetta segir í grg.: „Lagt er til, að fjöldi fastra kennara sé að jafnaði ekki meiri en svo, að skyldukennsla þeirra sé 70% af þeim stundafjölda, sem skólinn á rétt á. Nauðsynlegt þykir að hafa slíkt hámarksákvæði, til þess að fastir kennarar eigi kost nokkurrar aukakennslu, og eins þess, að skólar geti ráðið stundakennara til sérkennslu.“ Það virðist þá vera aðaltilgangurinn með þessu ákvæði, að fastir kennarar geti fengið stundakennslu, m. ö. o. aukavinnu. Og það á að setja þetta í lög. Ef Alþ. fellst á svona lagað ákvæði, held ég, að það verði ekki langt þangað til aðrir embættismenn fara að heimta það sama. Ef embættismenn skólanna eiga að fá að hafa eitthvert tryggingarákvæði í l. um það, að þeir geti fengið aukavinnu, er ekki útilokað, að einhverjum öðrum embættismönnum ríkisins kunni að detta það sama í hug: „Ég vil tryggja mér með lagaákvæði að fá aukavinnu.“ Við leggjum því til, að þetta ákvæði falli niður. Ég býst við, að ég láti þetta duga um 20. gr. Við gerum ekki till. um að hverfa að gamla kerfinu og heldur ekki að gerbreyta þessu, en aðalatriðið er það, að við viljum setja inn þessa einu mgr., sem á að tryggja það, að ekki verði neitt slys vegna skilnings á gr. Þá kem ég að 10. brtt. á þskj. 499, en hún er um flutningskostnað. 1. mgr. 21. gr. frv. er um það, að ríkissjóður greiði eftir á, samkv. endurskoðuðum reikningum og fskj., viðhald og endurnýjun tækja og búnaðar og auk þess stendur þarna: „svo og flutningskostnað nemenda, þegar við það sparast heimavist“. Það er sama um þetta, að við leggjum til, að orðalagið verði ótvírætt. Eina breyt., sem við gerum hér hvað þennan lið snertir, er, að það komi skýrt og ótvírætt fram, að flutningskostnaður á nemendum í skóla og úr á að greiðast úr ríkissjóði, þegar hann sparar heimavist, þ. e. kostnað við heimavistarbyggingu. Það er í samræmi við það, sem er um kaup á skólabílum. En svo er meira í þessari gr. Það er 2. mgr.: „Endurkrefja skal heimasveitir nemenda þeirra, sem sækja skóla þá, sem taldir eru í seinasta málsl. fyrri mgr., um kostnað samkv. 23. gr., og skal miða við kostnað þeirra sveitarfélaga, er sambærilega kennslu veita.“ Þarna er verið að færa verulegan hluta af rekstrarkostnaði héraðsskólanna yfir á sveitarfélög. Rekstrarkostnað ríkisskóla er þarna verið að færa yfir á sveitarfélög þeirra nemenda, sem sækja skólana. Þetta held ég þó, að sé ótvíræð bending um það, að ætlunin er að leggja skólana niður sem ríkisskóla. Mér finnst nú nánast furðulegt, að ríkið ætli sér að eiga héraðsskólana áfram, af því að þeir voru gefnir ríkinu, en ætli nú að koma rekstrinum að verulegu leyti yfir á sveitarfélögin. Þetta væri einna líkast því að bóndi gæfi nágranna sínum kú, en eftir nokkur ár segir nágranninn: „Ég ætla nú að eiga kúna, en þú verður að fóðra hana“. Nú eiga sveitarfélögin að fara að fóðra ríkisskólana með því að taka á sig þennan þátt í rekstrarkostnaði þeirra. Og nú er tekin upp ný regla, þ. e. að leggja þetta á sveitarfélögin, sem senda þangað nemendur. Ég veit ekki, hvaða afleiðingu þetta kann að hafa. Kannske að einhver æskumaðurinn, sem sækir um vist í héraðsskóla, fái það svar hjá skólastjóranum: „Þú þarft, góði minn, að koma með tryggingu eða viðurkenningu frá oddvitanum, um að sveitarfélagið greiði þann kostnað, sem leiðir að því, að þú kemur í þennan skóla.“ Og pilturinn fer kannske til oddvitans. Hvaða svör hann fær þar, veit maður ekkert um. Maður getur látið sér detta í hug, að oddvitinn segi sem svo: „Já, þú getur fengið þessa viðurkenningu, ef þú eða pabbi þinn endurgreiðir hreppnum kostnaðinn.“ Það er varla hægt að gera sér grein fyrir, hvernig þetta getur orðið í framkvæmdinni. Og nánast held ég, að þetta sé gersamlega óframkvæmanlegt, og ekki er þetta sérstaklega geðug aðferð. Það er því mjög fjarri því, að við getum fallizt á að samþykkja þessa mgr. Þá er jafnframt tekið upp í þessa gr. nýtt ákvæði: „Með sama hætti skal sveitarfélögum, sem láta nemendum úr öðrum sveitarfélögum í té kennslu í skóla gagnfræðastigs, heimilt að endurkrefja heimasveitir nemenda.“ Það á að taka upp þessa reglu, að nemendur eða heimasveitir taki á sig rekstrarkostnað. Við vitum ekkert, hve mikinn. Á þetta að vera allur rekstrarkostnaðurinn, sem sveitarfélaginu tilheyrir, og hvað verður þetta mikið gjald á hvern nemanda, t.d. í þessum eða hinum skólanum? Ég skal ekki hafa fleiri orð um þetta, aðeins geta þess, að við leggjum til, að þessi ákvæði falli niður og 21. gr. hljóði eins og ég hef áður getið um, en endi þó á þessum orðum: „Ríkissjóður greiðir allan rekstrarkostnað í þeim skólum, sem eru eign ríkisins“. Þetta er ótvírætt. 11. brtt. okkar er um það að breyta þarna nokkru í 23. gr., þ.e.a.s. hvaða kostnaðarliði sveitarfélög eiga að greiða að fullu. Við fengum ábendingar um það frá Gunnari á Hjarðarfelli, að upphitunin, rafmagnsnotkunin og vátryggingargjöldin væru orðin ákaflega mikill kostnaðarliður hjá heimavistarskólum, og hann hefur reynsluna af því í hinum nýja, stóra og glæsilega Laugagerðisskóla, hvernig þetta er. Hann bendir okkur á, hvað snertir rafmagnið, að rafmagnsmótorar eru þarna alltaf í gangi, því að þeir dæla heita vatninu um byggingarnar, en auk þess verði að geyma þarna matvæli, þegar skólinn er ekki starfandi að sumri til, og það þurfi að halda húsinu heitu, halda því vel við. Til þessa þurfi að hafa stöðuga rafmagnsnotkun í byggingunni. Þarna verður margföld rafmagnsnotkun á móts við það, sem kann að vera annars staðar. Þá má geta þess, að það eru ákvæði nú í l., að ríkið skuli greiða 75% af upphitunarkostnaði í heimavistarskólum, þar sem ekki er jarðhiti. Gunnar segir okkur einnig, að bara vátryggingargjöldin af þessum byggingum nemi um 50 kr. á hvern íbúa á því svæði, sem skólinn er fyrir, svo að þetta er ekkert smáræði. Til þess að hér verði ekki of þungir baggar bundnir einstökum héruðum, höfum við í minni hl. n. lagt til, að sveitarfélögin greiði þó ekki nema að hálfu móti ríkissjóði hitunarkostnað, rafmagnsnotkun, húsvörzlu og vátryggingargjöld, en þó greiði ríkissjóður að 3/4 hitunarkostnað í heimavistarskóla, þar sem ekki nýtur jarðhita, en það er óbreytt ákvæði frá því, sem nú er í l. Allan annan rekstrarkostnað, sem ekki er sérstaklega nefndur, greiða sveitarfélögin að fullu. Ég vona, að þetta sé nú nokkurn veginn ljóst, hvað við meinum. Síðasta till. er svo við 24. gr. Þar stendur í frv.: „ Menntmrn. ákveður heimavistargjöld nemenda í heimavistum, að fengnum till. fræðslumálastjóra og skólanefnda.“ Þetta er ekkert nýtt. Þetta er í l. núna. Þetta er nefskattur á nemendurna, ógeðfelldur skattur, að vísu ekki á nemendur við skyldunám, heldur hina. Og ég held, að þessi skattur dragi ekki svo langt til að greiða rekstrarkostnað, að það sé ekki hægt með einhverju móti að vera án hans. Foreldrar, sem þurfa að senda kannske 3–4 börn sín að heiman, sum í barnadeildir, hin í gagnfræðadeildir, fá víst nóg að borga að greiða allan dvalarkostnaðinn þar, þó að ekki sé verið að setja þetta heimavistargjald líka á þau. Og hvað er þetta heimavistargjald? Það er nokkurs konar húsaleiga, held ég helzt. Það er langt gengið, finnst mér, að vera með slíka nefskatta á nemendur, og ég kann ekki við þá og vil afnema þá, og sama sinnis eru þeir, sem með mér standa að þessum till. Herra forseti, ég hef nú reynt að skýra þessar till., sem minni hl. n. flytur. Ég hef leitazt við að gera það eins samvizkusamlega og mér var unnt, og þó að fáir séu áheyrendurnir, ber ég ekki ábyrgð á því, en það er í þeim eina tilgangi gert af minni hálfu að verja til þess nægilegum tíma að fara í gegnum þetta frv., ef ske kynni, að það lægi þá eitthvað ljósara fyrir mönnum. Hitt get ég ekki ráðið við, þó að hv. þm. hafi metið meira að fá sér að borða eða horfa á Steinaldarmenn eða Dýrling. Ég lít svo á, að þetta mál sé miklu meiri „dýrlingur“ en sá, sem kann nú að vera hv. þm. til skemmtunar heima fyrir. Ég legg svo til, herra forseti, að frv. nái fram að ganga með þessum breyt., en hvað verður um afstöðu okkar til afgreiðslu málsins, ef þær kynnu að verða felldar, get ég ekki skýrt frá á þessari stundu.



Herra forseti. Ég hef ekki haft tækifæri til þess að sitja hér á þingi áður, og ég er auðvitað þakklátur hæstv. forseta fyrir að taka þetta frv., sem ég flyt hér á þskj. 434, á dagskrá, svo að ég fái tækifæri til að flytja mína jómfrúræðu, þó að ég hefði óskað eftir því, að það yrði virðulegra mál en þetta, en hann hefur ekki viljað láta mig fara sem virgo intacta frá Alþingi, og er ég þakklátur honum fyrir. Þetta mál þarf ekki skýringar við, það er flutt sem brtt. við sveitarstjórnarlög og nánast í sambandi við framkvæmd þeirra laga. Það kemur fram í greinargerð, - og vísa ég til hennar að verulegu leyti, - að sýslusjóðsgjald er lagt í þrennu lagi á fasteignir, á samanlagða nettóeign og nettó-tekjur og í þriðja lagi á tölu verkfærra manna. En það eru engin lög núna um, að það eigi að skrá verkfæra menn. Þau ákvæði voru í 12. gr. laga nr. 34 frá 1947, og þau lög eru numin úr gildi með nýju vegalögunum. Þar að auki þarf að kippa þessu í lag. Ég hef haft samband við félmrn., og það ætlaði sér á sínum tíma að koma þessu í kring, en þá var snemma sumars og svo hefur það gleymzt. Ég sýndi hæstv. félmrh. þessa brtt., og hafði hann ekkert við hana að athuga, svo að é vænti þess, að alþm. geti fallizt á þessa till. Ég veit, að það verður ekki hægt í þetta sinn, en ég vona, að einhverjir góðir menn verði til þess að taka þetta upp á hausti komanda. Svo vil ég leggja til, að þessu frv. verði vísað til heilbr.- og félmn. að umr. lokinni.



Herra forseti. Ég flyt ásamt 7. þm. Reykv. frv. til laga á þskj. 448 til breytinga á almannatryggingalögum, sem er þess efnis, að það sé greitt með börnum foreldra eða þeirra, sem þurfa á að halda sjúkrabótum og slysabótum, ef börnin eru fleiri en þrjú. Þessi skerðing hefur þvælzt inn í lögin, ef ég má orða það þannig, fyrir misskilning. Ég tek það hér fram, hvernig þetta hefur komið inn, að þegar tryggingalögin voru sett 1946, þá voru fjölskyldubætur greiddar með 4 börnum o.fl., og þá var gerð sem sérstök ívilnun til þeirra, sem þurftu að njóta slysabóta eða sjúkrabóta, að greiða einnig með öllum börnum þeirra fjölskyldubætur. Þetta fór svo síðar þannig í gegn fyrir misgáning, að nú er ekki greitt lengur með fleiri börnum en þrem, og það er algerlega óeðlilegt. Þetta hefur í sjálfu sér ákaflega litla fjárhagsþýðingu fyrir þá aðila, sem þetta eiga að greiða, þ.e.a.s. slysatryggingadeildina og svo sjúkrasamlögin, vegna þess að það eru svo tiltölulega fáir, sem þetta snertir. En þetta er sanngirnismál, sem ég vona að hv. alþm. sjái sér fært að samþykkja, þegar þar að kemur. Ég veit, að það verður ekki fært á þessu þingi, en það koma tímar og koma ráð, og ég vona, að einhverjir taki þetta hér upp í haust og flytji fram til sigurs, því að þetta er eitt af þeim málum, sem við verðum varir við, sem störfum í þessu, en fer fyrir ofan garð og neðan hjá þeim,sem eru að reyna að hugsa þetta út og líta á þetta frá fræðilegu sjónarmiði. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri. Ég legg til, að þessu frv. verði vísað til 2. umr. og til heilbr.- og félmn.



Herra forseti. Ég flyt ásamt hv. 7. þm. Reykv. á þskj. 449 frv. til l. til breyt. á atvinnuleysistryggingalögunum, sem snertir það sama og ég var að ræða hér um áðan, að greiða atvinnuleysisbætur með börnum þeirra, sem njóta þeirra bóta, ef börnin eru fleiri en þrjú. Þetta hefur, að ég ætla, komizt inn fyrir misskilning, og það hefur ekki verið leiðrétt, vegna þess að það er á svo tiltölulega fáum stöðum, sem hefur þurft að greiða atvinnuleysisbætur, en eins og allir geta séð, nær ekki nokkurri átt að stöðva þetta við fjórða barn, ef einhver þarf á því að halda, og þessar bætur eru ekki svo ríflegar, að mönnum veiti ekki af því með öllum sínum börnum. Ég hef þessi orð ekki fleiri. Ég vísa til þess, sem ég sagði rétt áðan, og legg til, að þessu frv. verði vísað til heilbr.- og félmn. og 2. umr.



Herra forseti. Ég vil taka undir það mál, sem hér er flutt, og raunar hið fyrra einnig, en tel, að þetta hafi þó raunar sérstöðu, ekki beint í sambandi við það, sem hér er um rætt, heldur almennt varðandi bætur. Hér er um að ræða bætur úr atvinnuleysistryggingasjóði, en menn hafa gjarnan viljað halda því fram, að þær ættu endilega að fylgja öðrum bótum úr almannatryggingum, og þær voru á síðasta þingi samræmdar slysabótum almannatrygginganna. Þetta er mál, sem ég hef oft haft aðstöðu til að ræða, en haft þá skoðun, að það ætti ekki endilega að binda saman bætur þessa sjóðs og bætur almannatrygginga, vegna þess að hér er um sjálfstæðan og aðskilinn sjóð að ræða, sem hefur sínar eigin tekjur, sem eru óháðar tekjum almannatrygginganna, og upplýst var nú nýlega hér í hv. d., hve stór og öflugur þessi sjóður er orðinn og hefur þess vegna vel efni á því að greiða bætur, ekki einhverja ölmusustyrki, heldur nánast laun, þegar menn eru atvinnulausir. Dagpeningar eru nú aðeins 150 kr. fyrir kvænta menn, fyrir giftar konur það sama og 135 kr. röskar fyrir einstaklinga, og þetta er ekki nema hluti af dagkaupi nú, rýr hluti, mundi ég segja, og með hverju barni allt að þremur eru greiddar núna 17 kr., og þetta er með vísitöluálagi. Það sjá náttúrlega allir, að hér er um mjög lágar upphæðir að ræða og ekki von til þess, að menn geti framfleytt fjölskyldum sínum af því. Ég ætla ekki að orðlengja frekar um þetta mál hér. Ég vil mjög taka undir einmitt þau rök, sem hér hafa verið flutt fyrir báðum þeim málum, sem hér um ræðir. Það er auðvitað ekki nokkurt réttlæti í því, að einmitt barnmörgu fjölskyldurnar skuli i raun og veru verða afskiptar, þegar verið er að úthluta styrkjum eða dagpeningum á þann hátt, sem hér er gert. Það mætti kannske segja, að það mætti vera eitthvert hámark bóta, t.d. miðað við laun, þannig að það færi ekki beinlínis að vera gróðavegur fyrir menn að vera á bótum úr slíkum sjóðum, en það á ekki að takmarka við barnafjöldann á þann hátt sem hér er gert. Ég sem sagt vil mjög eindregið taka undir efnisatriði þessa frv.