Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Samgn. hefur fjallað um frv. til l. um skipulag á fólksflutningum með langferðabifreiðum. Við 1. umr. þessa máls gerði hæstv. samgrh. grein fyrir efni þess og tel ég því ekki ástæðu til að rekja það ítarlega, en í grg. kemur fram að megintilgangur þessara laga er að stuðla að sem bestum og hagkvæmustum fólksflutningum með fólksbifreiðum, jafnt í dreifbýli sem þéttbýli. Á fund nefndarinnar komu Ólafur Steinar Valdimarsson skrifstofustjóri samgrn. og ennfremur fulltrúar sérleyfishafa og hópferðaleyfishafa. Gerðu þeir grein fyrir viðhorfum sínum og starfi í þeirri nefnd sem vann að undirbúningi að endurskoðun laganna. Í nefndinni hafði náðst samkomulag um hvernig með þessi mál skyldi farið og niðurstaðan kemur fram í þessu frv. Samgn. var sammála um að mæla með samþykkt frv. óbreytts. Fjarverandi afgreiðslu málsins voru Lárus Jónsson og Stefán Jónsson.



Herra forseti. Það sem ég vildi um þetta mál segja hefði kannske átt að koma fram strax við 1. umr. Ég reikna ekki með að gera við það neinar veigamiklar athugasemdir, en eigi að síður koma hér með örfá orð til íhugunar og nokkurrar aðvörunar um leið gagnvart þessu máli. Það er ekki að ástæðulausu því að fyrir rúmu ári áttum við Austfirðingar í miklum vanda vegna okkar sérleyfishafa. Þeir hættu þá akstri um sinn þar sem þeim þótti sinn hlutur ekki nægilega góður við úthlutun leyfa á svæðinu og í samgöngum við svæðið, að vísu innan fjórðungsins allsæmilegur, en milli landshluta hvergi nærri sá sem þeir vildu og töldu eðlilegan sem rétt heimamanna. Þessi mál leystust á farsælan hátt í fyrra, m. a. í ljósi þess að ný löggjöf væri í undirbúningi um skipulag slíkra fólksflutninga. Það fór ekki á milli mála að Austfirðingar fundu glögglega hve mikið gildi þessara samgangna er þegar þær duttu niður þó að óneitanlega hafi svo farið þar eins og annars staðar að menn nota einkabílinn óhóflega mikið og til bifreiða sérleyfishafanna sé gripið eingöngu þegar samgöngur eru sem allra verstar. Þrátt fyrir allt kvein manna um bensínverð og okur á umferðinni vilja menn f. d. frá ýmsum stöðum á Austurlandi frekar skjótast með einn farþega á einkabíl upp á Egilsstaðaflugvöll með ærnum kostnaði en ferðast gegn mjög hóflegu gjaldi með sérleyfihöfum. Ég óttast það svolítið að með þeim ákvæðum sem nú er í þessu frv. sé í raun og veru ennþá þrengt að og í raun og veru gert ennþá erfiðara fyrir heimamenn að nýta sér sitt svæði. Ég er ekki viss um að það sé ætlunin, en ég er býsna hræddur um að svo verði í reynd. Ég held líka að sú hætta fari vaxandi að þeir stærri og kröftugri í þessum hópi verði alls ráðandi og þeir smærri hætti þá um leið. Afleiðingin af því verði svo minni þjónusta á þessum svæðum. Ég tek sem dæmi 7. gr. frv. með sinum tvöföldu tryggingum fyrir því að þeir sitji fyrir sem áður hafa verið með þessi sérleyfi. Vissulega kunna að vera full rök fyrir því, en þarna eru í raun og veru tvöföld höft á sett. Annars vegar af meiri hl. sveitarstjórnarinnar tryggilega o síðan attur sérstaklega varðandi endurveitinguna. Ég sem sagt óttast nokkuð að þarna sé verið að setja þröskuld um of og geri við það vissa athugasemd. Ég hefði t. d. viljað sjá það beint inni í þessum lögum - kannske er of seint að segja það nú þegar nefnd hefur fjallað um þetta - að heimamenn hefðu forgang að þessum sérleyfum inn og út úr sínum byggðarlögum ef þeir að öllum öðrum skilyrðum uppfylltum sjá sér fært að gera þetta. Sveitarstjórnirnar geta gripið inn í samkv. 7. gr., en á það eru þó settar vissar skorður. Ég sé líka að kvaðirnar eru í 6. gr. um kaupskyldu þess sem við tekur. Það er reyndar ekkert nýtt. Þetta ákvæði hefur verið áður svipað í lögum. En ég er svolítið hræddur við kaupskyldu af þessu tagi. Viðkomandi ráðh. er ekkert öfundsverður af þeim vanda sem hann er þar settur í, þó að vissulega sé þess kostur, í lokin að kveðja til dómkvadda menn til að meta þetta. Þar getur maður hlaupið frá rekstri síns sérleyfis með við skulum segja bílakost sem er vægast sagt orðinn lélegur. Engu að siður er hinum nýja sérleyfishafa gert skylt að kaupa þær eignir af þeim sem áður var með sérleyfið, ef hann vill fá það. Ég get ekki neitað því að mér sýnist þetta um of samið í anda þeirra stóru aðila sem fyrir eru og grónir standa í faginu. Það er ekkert nema gott um það að segja að þeir séu a. m. k. jafn réttháir hinum. En mér finnst hagsmunir einstakra aðila, sem gegna mikilvægu þjónustuhlutverki eða geta gegnt í heimahéraði, nokkuð fyrir borð bornir í frv. Ég sé líka í hendi mér - það hefur reyndar verið áður og þetta frv: þess vegna engin breyting þar á, að það er auðvitað unnt að braska með sérleyfi þrátt fyrir allt. Það er unnt að gera bara hreinlega með því að selja fyrirtækið sem hefur sérleyfið. Vitanlega er unnt að koma því þannig fyrir. Það er ekkert nýtt heldur, en vissulega hefði verið gott að fá reistar við því meiri skorður en eru. Ég sé a. m. k. enga hindrun þess að þetta geti átt sér stað, það sé bara hægt að selja fyrirtækið, sem hefur tiltekið sérleyfi, og það haldi síðan áfram sínum rekstri. Ég sé ekki hindrun þess. Einni fyrirspurn vildi ég beina til hv. frsm. Ég hef kannske ekki lesið þetta alveg nægilega vel, en í gömlu sérleyfislögunum var að finna skylduákvæði um póstflutninga. Það ákvæði finn ég ekki þarna lengur. Ég veit að margir sérleyfishafar hafa kvartað undan því að vera bundnir því skylduákvæði, en þá spyr maður sjálfan sig: Hver annar gæti þá í raun og veru annast þessa póstflutninga ef sérleyfishafarnir neituðu alfarið að gegna þeim? Ég sé ekki í fljótu bragði hvernig á að koma pósti skaplega á milli, ef þetta skylduákvæði er afnumið, sem ég kem ekki auga á þarna. En aðalatriðið, sem ég vildi benda hér á að fenginni reynslu í fyrra austan að, er að ég tel að réttur heimamanna á hverjum stað sé hvergi nærri tryggður sem skyldi. Mér finnst einhvern veginn að svo kunni að fara, jafnvel þó ætlunin sé önnur samkv. grg., að þetta leiði til þess að hagur þeirra þrengist enn. Menn munu sjálfsagt segja að þessar almennu athugasemdir hefðu átt að koma fram við 1. umr. og að þeim hefði átt að fylgja eftir með vissum brtt. við frv., sem tryggðu betur rétt heimamanna en raun ber vitni. Ég hef hins vegar ekki séð á því beinan flöt. Um þetta mál hefur orðið samkomulag í þeirri nefnd sem um það hefur fjallað og ég sé ekki beinan tilgang í því að hreyfa við málinu á þessu stigi. Það er kannske rétt fyrst og fremst að láta á það reyna hvernig þessi lög koma til með að nýtast í framtíðinni, hvort þau verða til þrengingar, sem ég er hræddur um, eða hvort þau þjóna því markmiði sem hæstv. samgrh. lýsti, að þarna væri í raun og veru verið að auka möguleikana fyrir heimamenn og aðra þá sem vildu notfæra sér þennan rétt og um leið að bæta þjónustuna. Þetta vildi ég aðeins að kæmi fram hér. Það sem gerðist hjá okkur í fyrra fyrir austan leiddi til ástands sem var illt undir að búa og þó það mál leystist þá farsællega m. a. fyrir sameiginlega milligöngu okkar þm. og annarra sem að þessum málum komu, þá urðu út af þessu mikil leiðindi, mikil vandræði og hefðu getað orðið enn frekari. Þessi mál geta alltaf þróast á þann veg að samgöngur stöðvist. Og vissulega er vá fyrir dyrum í þessum dreifðu byggðum ef sérleyfishafar af einhverjum ástæðum eru svo óánægðir að þeir telja sig ekki geta starfað við þær aðstæður sem þeim er boðið upp á. Aðeins þetta, hér við 2. umr. þessa máls. Ég veit ekki hvað n. hefur skoðað þetta grannt núna á þeim stutta tíma sem hún hefur haft málið til meðferðar. Ég efast ekki um að það er meining allra hér að ekki verði þröngvað kosti þeirra aðila heima fyrir sem eru kannske ekki mikils megnugir heldur þvert á móti, en þá þurfa menn kannske að átta sig örlítið betur á því hvernig það verður betur tryggt en þarna er gert.



Herra forseti. Samgn. fjallaði um þetta mál á tveimur fundum og fékk þá aðila sem ég gat um til viðræðu. Mér er ekki fyllilega ljóst á hvern hátt þetta þrengir hag heimamanna. Það getur vel verið að hv. 2. þm. Austurl. hafi þar lög að mæla, að slíkt geti átt sér stað, en ég held að þetta eins og margt fleira fari eftir því hvernig framkvæmdin verður og erfitt að ganga þannig frá í lögum að komið verði í veg fyrir slíkt. Þó virðist að við það að bæta inn fulltrúa Sambands ísl. sveitarfélaga í skipulagsnefnd fólksflutninga ætti heldur betur að vera auðveldara fyrir sveitarfélögin að koma sínum sjónarmiðum á framfæri. Hitt er annað, að forgangsréttur sveitarfélaga er kannske ekki mjög einfalt mál vegna þess að nú er orðið hægt að keyra hringinn í kringum á landinu og sum sérleyfi liggja í gegnum mörg héruð. Það er vafasamt að heppilegt væri að búta þau niður í smáeiningar. A. m. k. hefur reynsla undanfarinna áratuga orðið sú, að sérleyfishöfunum hefur fækkað mikið frá því sem áður var vegna þess að óhagkvæmt er að það séu mjög margir aðilar sem keyra sömu leiðina. Atriðið um kaupskyldu á hinum gömlu bifreiðum, ef skipt er um sérleyfishafa, var nokkuð rætt í nefndinni. Mönnum fannst að e. t. v. væri þarna um atriði að ræða sem nú mætti falla út þar sem vitanlega eru breyttar aðstæður frá því sem áður var. En það var mat okkar nefndarmanna að eins og það hefur orðið minni þýðingu, þá væri jafnframt minni hætta í því fólgin, þ. e. að því yrði beitt í óhag þeim sem við tekur. Enda á að fara fram mat á eignum og þetta á því aðeins að vera mögulegt að þær eignir, sem um er að ræða, séu nothæfar. Ennfremur var rætt hvort hægt væri að framselja sérleyfin. En vegna gildandi hlutafjárlaga er vitanlega ekki hægt að koma í veg fyrir að eignaskipti verði á hlutabréfum, ef það er hlutafélag sem er sérleyfishafinn. Það er held ég eini möguleikinn þar sem um væri að ræða eignaskipti án þess að sérleyfi væri auglýst. Ég held að atriðið um póstflutningana hafi ekki verið rætt sérstaklega í n. og get því miður ekki gefið fyllri svör um það án þess að afla mér þá betri upplýsinga.



Herra forseti. Ég tek undir það með hv. 3. þm. Suðurl. að það er vissulega til bóta að fá fulltrúa Sambands ísl. sveitarfélaga í skipulagsnefndina þó að hann hljóti auðvitað að vera minnihluta maður þar. Ég tel hins vegar að skipulagsnefnd fólksflutninga fái í raun og veru of mikið vald, sérstaklega í sambandi við að veita leyfi aftur, því að þar er mjög erfitt inn í að brjótast. Það er kannske ósköp eðlilegt að menn hafi nokkra tryggingu fyrir því að fá þessi sérleyfi sín aftur. En ef einhverjir nýir aðilar koma þarna inn í, t. d. heimaaðilar sem vilja koma beint inn í ákveðnar leiðir, þá komast þeir það naumast samkv. þessum lögum. Það er varla kleift af þeirri einföldu ástæðu að fyrri sérleyfishafi þarf hreinlega að hafa brotið stórlega af sér til þess að fá það ekki aftur. Þetta hefur t. d. verið þannig hjá okkur eystra, að við vorum lengst af með samgöngur við Norðurland að austan, og ég vissi til þess að Norðlendingar höfðu ekki nema allt gott um það að segja út af fyrir sig. Síðan féll þetta niður um skeið og snerist svo aftur við. Samgöngur við Austurland eru nú eingöngu á vegum sérleyfishafa á Akureyri. Síðan er það sama sagan sunnan að. Það er fyrirtæki á Suðurlandi, Austurleið með lögheimili á Hvolsvelli, sem er svo aftur með samgöngur að sunnan og austur. Þar gegnir að vísu nokkuð öðru máli vegna þess að bílstjóri frá þeim Austurleiðarmönnum er búsettur á Höfn í Hornafirði. Nú hafa Austfirðingar viljað fá nokkra hlutdeild í þessum akstri yfir sumarið. Það hefur ekki tekist að fá neina hlutdeild í þessum akstri yfir sumarið, þ. e. þeim akstri sem eitthvað er ábatasamur, en sannleikurinn er auðvitað sá, að sá sérleyfishafi sem stundar þennan akstur á sumrin frá Akureyri og austur hefur engar skyldur yfir vetrartímann. Hann er laus allra mála frá því einhvern tíma í sept. og þangað til í júní þannig að hann hefur eingöngu ábatann af þessu. Austfirðingar sjá hins vegar um þær leiðir sem þeir eru með innan fjórðungsins allt árið og þurfa að sinna þeim yfir þá erfiðustu tíma sem eru hvað dýrastir fyrir rekstur þeirra. Það er þess vegna engin furða þó að þeir hafi verið og séu býsna óánægðir. Ég þykist vita að þeim þyki sem þarna sé ekki gengið nægilega til móts við þeirra sjónarmið, heimamannasjónarmið. Við skulum þó vona að sveitarfélagafulltrúinn í þessari skipulagsnefnd beri sigurorð af Félagi sérleyfishafa, því að sannleikurinn er auðvitað sá, án þess að ég ætli að tala nokkuð um það félag út af fyrir sig, það hefur ekki málsvara hér, að Félag sérleyfishafa er þannig upp byggt að í þeim félagsskap ráða hinir fáu og stóru nær öllu, það er ekkert leyndarmál. Menn vita mætavel að þar ráða þeir. Og þeir eru meira að segja með sína menn þarna inni, sem eiga beinna hagsmuna að gæta og skipta sér af þessum málum og úthluta þessum sérleyfum. Ég ætla sem sagt ekki að flytja brtt. við þetta frv., en bendi aðeins á það, að þetta frv. réttir a. m. k. ekki að mínu viti hlut heimamanna, sem við vorum að berjast fyrir í fyrra varðandi þann þátt samgöngumála sem þá leiddi til vandræða.