Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Með árlegum umræðum um utanríkismál gefst þm. færi á að ræða um Ísland og íslenska hagsmuni í alþjóðlegu samhengi. Á tímum örtölvutækni og fulkominna samgangna erum við ekki þeir einbúar sem við áður vorum. Stundum virðist þó að ekki hafi allir gert sé grein fyrir þessu. Atburðir í fjarlægum heimsálfum hafa oft á tíðum áhrif á líf okkar ekki síður en annarra jarðarbúa. Við erum þátttakendur í margþættum alþjóðlegum eða fjölþjóðlegum samtökum og samvinnu, auk tvíhliða samskipta við aðrar þjóðir, sem ekki er aðeins rétt heldur líka nauðsynlegt að fjalla um. Íslendingar taka þátt í 36 alþjóðasamtökum, að Sameinuðu þjóðunum og hinum 16 sérstofnunum þeirra meðtöldum, sem við erum aðilar að. Íslensk sendiráð og fastanefndir eru í 11 borgum, en við höfum stjórnmálasamband við 80 ríki. Íslenskir sendiherrar eru tilkynntir hjá 59 ríkjum og fastafulltrúar eru hjá allmörgum alþjóða- eða milliríkjastofnunum. Er ég tók við embætti utanríkisráðherra lýsti ég yfir óbreyttri stefnu ríkisstj. í utanríkismálum og jafnframt lýsti ég yfir að áfram yrði haldið því frumkvæði Íslendinga í öryggis- og varnarmálum sem hafist var handa um í tíð forvera míns, Geirs Hallgrímssonar. Eigi að síður er ljóst að nýjar áherslur fylgja nýjum mönnum og hefur m.a. komið fram að ég muni leggja sérstaka áherslu á þann þátt í störfum utanríkisþjónustunnar er lýtur að stuðningi við útflutningsatvinnuvegina. Ég mun nú fyrst fara nokkrum orðum um forsendur og framkvæmd íslenskrar utanríkisstefnu, þá ræði ég nánar um þær nýju áherslur í störfum utanríkisþjónustunnar, sem ég gat um, fjalla um afvopnunarmál, starfsemi Sameinuðu þjóðanna, málefni fjarlægra heimshluta og þróunarsamvinnu. Að endingu fer ég fáeinum orðum um utanríkisþjónustuna. Frá upphafi hefur íslensk utanríkisstefna miðað að því að tryggja frelsi þjóðarinnar og sjálfsákvörðunarrétt í landinu. Vitaskuld hafa margvíslegir þættir haft áhrif á mörkun stefnunnar eða öllu heldur með hvaða hætti henni hefur verið framfylgt. Það hafði mikil áhrif við hvaða aðstæður Íslendingar urðu að taka öll sín mál í eigin hendur snemma í síðari heimsstyrjöldinni. Skyndilega var lítilli þjóð, sem lifði ein í afskekktu landi, kippt inn í átök þar sem barist var um sjálfa undirstöðuna: lýðræði, frelsi og framtíð vestrænnar menningar. Fram að þeim tíma hafði íslensk utanríkisstefna, að svo miklu leyti sem hún var yfirleitt til, tekið mið af sambandinu við Dani. Saga okkar, sjálfstæðisbaráttan, menningararfurinn, eðli sambandsins við Dani, auk annarra þátta, gerði það að verkum að afstaðan sem Íslendingar voru neyddir til að taka var í hæsta máta eðlileg og rökrétt framhald þeirra forsendna sem ég gat um. Ekkert annað kom til greina en að við Íslendingar skipuðum okkur í sveit með lýðræðisþjóðunum gegn ofríki nasista og síðar kommúnista. Eftir styrjöldina báru Sovétríkin ægishjálm yfir önnur ríki Evrópu hernaðarlega. Ýmsir atburðir þá urðu þess valdandi að vestræn ríki fundu sig knúin til að mynda með sér varnarbandalag til að verjast þeirri ógnun sem þeim stafaði af útþenslustefnu alræðisaflanna. Frá því að við tókum framkvæmd utanríkisstefnunnar í eigin hendur hefur öðru fremur þurft að taka mið af öryggishagsmunum. Íslendingar hafa verið aðilar að Norður-Atlantshafsbandalaginu, varnarbandalagi vestrænna þjóða, og með þeim hætti lagt sitt af mörkum til að tryggja frið, en um leið eyða óvissu í okkar heimshluta. Þegar Íslendingar tóku ákvörðun um aðildina að Atlantshafsbandalaginu nutu þeir viturlegrar stefnumörkunar og ákvörðunar um sjálfstæði íslensku þjóðarinnar 1944. Varnarsamstarfið hefur veitt öllum ríkjum í hinum vestræna heimi það öryggi sem er forsenda efnahagslegra og félagslegra framfara í þessum heimshluta. Rétt er að hafa hugfast að frjáls milliríkjaviðskipti og önnur samvinna vestrænna ríkja hafa átt sér stað innan ramma öflugra varna. Þau ríki í Vestur-Evrópu, sem standa utan varnarsamstarfsins, hafa einnig notið góðs af þeirri samvinnu. Ákvörðun Spánverja um að ganga til liðs við Atlantshafsbandalagið er vitnisburður um aukinn skilning vestrænna þjóða á gildi samstöðu þeirra á sviði varna. Þegar í upphafi aðildarinnar að Atlantshafsbandalaginu var ljóst að sakir smæðar yrði ekki um beina þátttöku að ræða í hernaðarlegu tilliti. Framlag Íslands hefur verið að leggja til aðstöðu, svonefnd varnarsvæði. Á grundvelli Atlantshafssáttmálans hafa Bandaríkjamenn lagt fram liðsafla og tæki til reksturs varnarstöðvarinnar. Landið hefur lykilhlutverki að gegna hvað varðar tengsl aðildarríkja bandalagsins annars vegar í Norður-Ameríku og hins vegar í Vestur-Evrópu og eftirlit með samgönguleiðum í lofti, á legi og neðansjávar. Á undanförnum árum hafa miklar breytingar átt sér stað á höfunum umhverfis Ísland. Sovéski flotinn hefur á þessum tíma breyst úr tiltölulega veikburða strandvarnaflota í stærsta úthafsflota veraldar. Öflugastur fjögurra flota Sovétríkjanna er norðurflotinn sem hefur bækistöð sína á Kólaskaga. Þar hafa einnig bækistöð 2/3 hlutar þeirra kafbáta Sovétmanna sem bera langdræg kjarnavopn. Þessi flotastyrkur er ekki aðeins ógnun við samgönguleiðir Atlantshafsbandalagsins heldur og við öryggi Íslands. Yfirráð á höfunum varða eyþjóð eins og okkur afar miklu. Það snertir siglingar okkar eigin skipa og aðdrætti til landsins. Aukin umsvif norðurflotans, á sama tíma og flotaveldi Atlantshafsríkjanna hefur minnkað, eru alvarlegt umhugsunarefni. Flotaæfingar norðurflotans undan ströndum Íslands á s.l. sumri undirstrika hernaðarlegt mikilvægi landsins. Það mikilvægi ræðst öðru fremur af landfræðilegri legu þess í Norður-Atlantshafi. Varnarliðið eitt sér, eða annar varnarviðbúnaður hér á landi, eykur hvorki né dregur úr hernaðarlegu mikilvægi landsins. Varnarliðið hefur á hinn bóginn afgerandi áhrif á aðstöðu Atlantshafsbandalagsins til að fylgjast með hernaðarumsvifum umhverfis Ísland. Mikilvægt er því að varnarliðið sé ávallt búið bestu tækjum sem völ er á hverju sinni, en um bætta aðstöðu varnarliðsins og framkvæmdir á vegum þess er fjallað í sérstökum kafla skýrslunnar. Reynslan hefur ráðið miklu um afstöðu okkar Íslendinga í öryggis- og varnarmálum, en sú afstaða hvílir líka á staðreyndum. Af reynslunni drögum við þann lærdóm að varnarsamstarf vestrænna ríkja hefur tryggt okkur frið og öryggi í landinu. Af staðreyndunum drögum við þá ályktun að samstarfsins sé enn þörf, ekki síst vegna ógnvekjandi uppbyggingar sovéska norðurflotans. Reynslan af útþenslustefnu Sovétríkjanna var kveikjan að stofnun Atlantshafsbandalagsins. Staðreyndin er að hernaðarmáttur Sovétríkjanna er margfalt meiri nú en við lok heimsstyrjaldarinnar. Eins og ég vék að hér að framan drögum við Íslendingar þann lærdóm af sögunni að miklu varðar fyrir heill þjóðarinnar hver ræður höfunum umhverfis Ísland. Við höfum notið góðs af greiðum og frjálsum samgöngum að og frá landinu. Þessu frelsi okkar stafar ógn af gífurlegri flotauppbyggingu Sovétríkjanna, þar sem það er staðreynd að þau stefna að því leynt og ljóst að færa áhrifasvæði sitt út á heimshöfunum. Íslensk utanríkisstefna birtist einnig með öðrum hætti. Vil ég í því sambandi minna annars vegar á viðskiptamálin og hins vegar á landhelgisbaráttuna. Í þeirri baráttu fóru hagsmunir okkar ekki saman við hagsmuni sumra bandalagsþjóða okkar í Atlantshafsbandalaginu. Þá sýndi það sig að samstarf Atlantshafsþjóðanna var okkur styrkur. Ég undirstrika í þessu sambandi að þótt Íslendingar taki sjálfsagt tillit til sameiginlegra hagsmuna ríkja Atlantshafsbandalagsins í öryggis- og varnarmálum stöndum við fast á okkar eigin hagsmunum þegar svo ber undir. Það gerðum við í landhelgismálinu og það gerum við einnig í öðrum málum þótt minni séu að umfangi. Flutningar fyrir varnarliðið að og frá landinu eru dæmi um þetta, en um þá flutninga hafa staðið deilur vegna einokunar bandarísks skipafélags á flutningunum. Í skýrslunni kemur fram að í þessu máli hafa Íslendingar sýnt mikla biðlund sem senn er á þrotum. Ég hef gert Bandaríkjastjórn grein fyrir því að þessu ástandi verði að linna án tafar, enda er núverandi fyrirkomulag hjá Bandaríkjamönnum algjörlega andstætt þeim frjálsu viðskiptaháttum sem báðar þjóðirnar aðhyllast. Um langan aldur höfum við Íslendingar tekið þátt í samstarfi og samvinnu norrænna þjóða. Samstarfið hefur farið fram á vettvangi Norðurlandaráðs síðan 1952, en um starfsemi ráðsins er árlega fjallað í sérstakri skýrslu til Alþingis sem nú hefur verið lögð fram. Landfræðileg lega Íslands gerir það hins vegar að verkum að framkvæmd öryggismála okkar verður að vera með öðrum hætti en annarra þjóða á Norðurlöndum. Eigi að síður eru þjóðirnar oft sammála um grundvallaratriði alþjóðamála og koma þá fram sem ein heild. Utanríkisráðherrar landanna hittast reglulega og bera saman bækur sínar. Enn fremur er náið og reglubundið samstarf milli embættismanna utanríkisráðuneyta Norðurlandanna, milli fastanefnda þeirra hjá alþjóðasamtökum og starfsmanna sendiráða. Þessi samráð gera hinni fámennu utanríkisþjónustu okkar kleift að sinna mikilvægum verkefnum betur en ella. Við Íslendingar erum aðilar að hinu margvíslega samstarfi Sameinuðu þjóðanna. Ég orða það svo í skýrslunni, sem hér er til umræðu, að smáþjóðum, sem ekki hafa yfir eigin herafla að ráða, sé augljóslega mikill styrkur að því að virðing sé efld fyrir alþjóðalögum. Með virkri þátttöku innan Sameinuðu þjóðanna hafa Íslendingar lagt sitt af mörkum til að svo megi verða. Hefur það verið stefna íslenskra stjórnvalda að leggja lið hverjum þeim hugmyndum, er stuðlað gætu að eflingu öryggisráðs og aðalframkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna á vettvangi friðargæslu og afvopnunarmála, en að þessum málum, svo og málefnum Sameinuðu þjóðanna, mun ég víkja á eftir. Með enn öðrum hætti hafa Íslendingar verið aðilar að því að treysta virðingu fyrir sjálfsákvörðunarrétti þjóða og einstaklinga. Ég minni í því sambandi á að á s.l. ári voru tíu ár liðin frá undirritun Helsinki-samþykktarinnar, en veigamikill þáttur hennar eru skuldbindingar aðildarríkja um að virða mannréttindi. Því miður skortir mikið á að ákvæðum samþykktarinnar sé framfylgt og áfram verður haldið að ganga eftir efndum. Af öllu framansögðu er ljóst að Íslendingar hafa rekið ábyrga utanríkisstefnu á þeim tæpa mannsaldri sem þeir hafa haft forsjá þeirra mála í eigin höndum. Utanríkisstefnan hefur m.ö.o. tryggt þeim fullt frelsi og sjálfsákvörðunarrétt í landinu. Utanríkisviðskipti eru snar þáttur alþjóðaefnahagsmála og fer mikilvægi þeirra vaxandi. Þá eykst þýðing svæðasamstarfs á borð við Efnahagsbandalag Evrópu, en það hvetur okkur Íslendinga til að halda vöku okkar þar sem við eigum allt okkar undir frelsi í milliríkjaviðskiptum. Í inngangi skýrslunnar um utanríkismál segir að utanríkisþjónustan verði aðlöguð stefnuatriðum sem fram koma í frv. um útflutningsráð sem er til umræðu í hv. Ed. Alþingis. Í fyrsta lagi verði gert átak í kynningar- og markaðsmálum í samvinnu og samráði við viðskrn. og Útflutningsráð Íslands. Fyrirhugað er að ráða sérstakan markaðsfulltrúa í þau sendiráð sem þurfa þykir. Það er mjög vænlegt til árangurs að veita slíkum viðskiptafulltrúum stöðu opinberra erindreka. Það opnar margar dyr og ætti einnig að horfa til hagkvæmni og sparnaðar. Vænti ég mikillar samstöðu um þetta mál, enda veit ég að þær þjóðir, sem lengst hafa náð á sviði alþjóðaviðskipta hin síðustu ár, hafa rekið mjög árangursríka viðskiptastefnu í samvinnu útflutningsfyrirtækja og stjórnvalda. Í þessu sambandi má benda á að norska utanríkisþjónustan hefur í náinni samvinnu við útflutningsráð Noregs unnið mikið starf við kynningar- og sölumál vegna fiskeldis þar í landi. Við Íslendingar erum að feta okkur inn á þá braut líka og mikið verk er óunnið í markaðsmálunum, þar sem utanríkisþjónustan getur og á að gegna veigamiklu hlutverki. Það hlutverk felst m.a. í öflun upplýsinga um markaðsmöguleika og tækniþróun í umdæmum sendiráða auk almennrar kynningar á Íslandi og íslenskri framleiðslu. Í öðru lagi verði unnið að mörkun framtíðarstefnu gagnvart mjög auknu stjórnmálalegu og efnahagslegu samstarfi ríkja Efnahagsbandalags Evrópu. Hinn 1. janúar s.l. urðu bæði Spánn og Portúgal aðilar að bandalaginu og þar með er um helmingur utanríkisviðskipta okkar við Efnahagsbandalagsríkin, þ.e. 48,8% heildarútflutnings og 52,7% heildarinnflutnings. Það þarf að vinna að nánari viðskiptum Íslands og bandalagsins, í framhaldi af sameiginlegum yfirlýsingum ráðherra EFTA- og EBE-landanna í Lúxemborg árið 1984. Það er afar nauðsynlegt af viðskiptaástæðum að fylgjast náið með málefnum bandalagsins og fyrsta skrefið í þá átt verður að efla skrifstofu fastafulltrúa okkar hjá bandalaginu. Ég hef í gær ritað bréf til sendiherra okkar í Brussel og falið honum að kanna með hvaða hætti þetta verði best gert. Í þriðja lagi verði gerð sérstök athugun á fyrirkomulagi utanríkis- og viðskiptaþjónustu okkar í Asíu og með hvaða hætti auka megi viðskipti okkar þar. Markaður okkar í Asíu, þá sér í lagi Japansmarkaður, er nú þegar mikilvægur fyrir íslenskar afurðir og framleiðslu og þar eru taldir vera miklir framtíðarmöguleikar. Ég vil minna á að japanska stórfyrirtækið Sumitomo er í samstarfi við Íslendinga um rekstur járnblendiverksmiðjunnar og við hljótum að horfa til aukins samstarfs við Japana á sviði orkuvinnslu og hátækni. Undanfarna tvo áratugi hefur það verið mikilvægt stefnuatriði Atlantshafsbandalagsins að ná samningum um niðurskurð vígbúnaðar undir raunhæfu, framkvæmanlegu eftirliti. Traustar varnir eru eftir sem áður undirstöðuatriði í tilraunum bandalagsins til að koma á eðlilegum samskiptum milli austurs og vesturs. Þessi stefna var mörkuð árið 1967. Hún felst annars vegar í traustum vörnum og hins vegar í slökun spennu. Áhersla er lögð á að niðurskurður vopnabúnaðar skuli framkvæmdur með þeim hætti að hann raski ekki heldur auki á öryggi. Yfirlýsingar um einhliða afvopnun væru til þess fallnar að ýta undir óvissu í okkar heimshluta og gætu þannig haft ófyrirsjáanlegar afleiðingar. Ábyrg umræða og áætlunargerð um afvopnun hlýtur að taka mið af gagnkvæmni, jafnvægi, traustu eftirliti, sem aðilar sætta sig við, og eins litlum viðbúnaði og mögulegt er. Mikilvægt er að menn líti á afvopnun í samhengi og geri sér grein fyrir gangi sögunnar. Hernaðaruppbygging eftirstríðsáranna átti rætur sínar í djúpstæðum hugmyndafræðilegum skoðanamun risaveldanna. Fram hjá þeim mun verður ekki gengið. Það er t.d. ekki hægt að horfa fram hjá mannréttindabrotum og hernaðarlegri ævintýramennsku í þriðja heiminum. Af framangreindum sökum binda Íslendingar, Norðmenn og fleiri þjóðir í Atlantshafsbandalaginu miklar vonir við Ráðstefnuna um öryggi og samvinnu í Evrópu. Eitt helsta einkenni Helsinki-samþykktarinnar er sú áhersla sem lögð er á jafnvægi milli ólíkra þátta hennar: meginreglnanna í samskiptum ríkjanna 35 og aðgerðir til að skapa gagnkvæmt traust, samvinnu á sviði efnahagsmála, vísinda-, tækni- og umhverfismála og samvinnu um mannúðarmál og á öðrum sviðum, m.a. á mennta og menningarsviðum. Í sérstökum kafla Helsinki-samþykktarinnar var fjallað um áframhaldsaðgerðir, en með þeim kafla má segja að samþykktin hafi fengið stjórnmálalegt hreyfiafl. Sovétmenn sættu sig við mannréttindakafla Helsinki-samþykktarinnar og ýmislegt annað, sem þeim þótti lítt ákjósanlegt, enda var þeim mjög í mun að fá landamæri í Evrópu viðurkennd. Þeir töldu samþykktina koma í stað landamærasamninga eftir heimsstyrjöldina. Þetta sjónarmið hefur orðið þeim nokkuð þungt í skauti því að aldrei hefur á alþjóðavettvangi verið meira fjallað um mannréttindi í Austur-Evrópu en á árunum eftir 1975. Á þeim áratug, sem liðinn er frá undirritun Helsinki-samþykktarinnar, hafa verið haldnir tveir framhaldsfundir til að fylgjast með og bæta framkvæmd hennar. Hinn fyrri var haldinn í Belgrad veturinn 1977-1978 og hinn síðari í Madrid á árunum 1980-1983. Þriðji framhaldsfundur Ráðstefnunnar um öryggi og samvinnu í Evrópu hefst í Vínarborg síðar á þessu ári. Vonast er til að þar geti legið fyrir einhverjar niðurstöður Stokkhólmsráðstefnunnar um traustvekjandi ráðstafanir til afvopnunar í Evrópu, en óvissa ríkir enn þá um hvort það tekst. Miklar vonir eru bundnar við samningaviðræður risaveldanna í Genf. Slíkar vonir fengu byr undir báða vængi undir lok síðasta árs, þegar leiðtogar ríkjanna, þeir Ronald Reagan og Mikhail Gorbatsjoff, áttu með sér fund í Genf. Það var í fyrsta skipti í langan tíma sem leiðtogar risaveldanna hittust að máli. En það er ýmislegt sem bendir til að fullmikillar bjartsýni hafi gætt í kjölfar þessa fundar. Eigi að síður ber að fagna því að ríkin tvö eru farin að ræðast við á nýjan leik og að Sovétmenn komu loks til samningaviðræðna í Genf eftir að hafa gengið frá samningaborðinu fyrir þremur árum. Í Genfarviðræðum risaveldanna er fengist við þrennt, meðaldrægar og langdrægar kjarnaflaugar, auk geimvopna. Vonir eru bundnar við að unnt verði að komast að samkomulagi um 50% niðurskurð langdrægra kjarnavopna og fjarlægja úr Evrópu allar meðaldrægar kjarnaflaugar. Það hefur valdið vissum erfiðleikum að Sovétmenn hafa sett það skilyrði að Bandaríkjamenn hættu rannsóknum á geimvörnum. Þá hafa Sovétmenn krafist þess að Bandaríkjamenn hættu öllum tilraunum með kjarnavopn nú þegar, eftir að hafa sjálfir nýlokið umfangsmiklum og áralöngum tilraunum með kjarnavopn á sama tíma og Bandaríkjamenn héldu að sér hendinni í þeim efnum. Mikill áherslumunur er á afstöðu risaveldanna. Á sama tíma og Bandaríkjamenn leggja mikið upp úr jafnvægi í niðurskurði og öruggu eftirliti setja Sovétmenn bann við rannsóknum á geimvopnum að frumskilyrði, þótt þeir sjálfir hafi stundað slíkar rannsóknir um árabil. Fengist er við afvopnunarmál á fleiri stöðum. Viss teikn eru á lofti sem lofa góðu um árangur í viðræðum á vegum Sameinuðu þjóðanna varðandi sýkla- og efnavopn. Enn fremur er hreyfing í samkomulagsátt, að því er virðist, í viðræðum austurs og vesturs í Vínarborg um gagnkvæma fækkun hefðbundins herafla í Mið-Evrópu þótt enn sé þar við mikinn vanda að glíma. Áður en ég læt lokið umfjöllun minni um afvopnunarmál vil ég geta tveggja hugmynda sem töluvert hafa verið ræddar hér á landi á undanförnum árum. Það er annars vegar vegna tillöguflutnings á vettvangi Sameinuðu þjóðanna um "frystingu" kjarnavopna og hins vegar hugmyndar, sem hreyft hefur verið, um að lýsa því yfir að Norðurlönd séu kjarnavopnalaust svæði. Um fyrri hugmyndina get ég verið stuttorður þar sem ég fjallaði um hana í ræðu á Alþingi hinn 11. febrúar s.l. og einnig er um hana fjallað í skýrslu þeirri sem við hér ræðum. Ég vil þó geta þess, að við munum halda áfram tilraunum til að fá texta frystingartillögu Mexíkómanna, Svía og fleiri þjóða breytt þannig að við getum stutt hana. Ísland var meðflutningsaðili að tillögum á sviði afvopnunarmála sem samþykktar voru á 40. allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna. Kappkostað hefur verið að veita þar brautargengi þeim sjónarmiðum sem við höfum talið raunhæfust í þessum margflókna málaflokki. Varðandi síðari hugmyndina hefur danska þjóðþingið átt frumkvæði að tillögu um að skipuð verði norræn embættismannanefnd til að kanna og koma með tillögur um kjarnavopnalaust svæði á Norðurlöndum. Í ályktun Alþingis hinn 23. maí 1985 um stefnu Íslendinga í afvopnunarmálum er hvatt til að könnuð verði samstaða og grundvöllur fyrir samningum um kjarnavopnalaust svæði í Norður-Evrópu, jafnt á landi, í lofti sem á hafinu eða í því, er sé liður í samkomulagi til að draga úr vígbúnaði og spennu. Eins og fram kom í umræðum á Alþingi um ályktunina er með Norður-Evrópu átt við lönd í norðanverðri álfunni frá Úralfjöllum til austurstrandar Grænlands. Slíkt svæði tæki til hlutlausra ríkja og ríkja í Atlantshafsbandalaginu og Varsjárbandalaginu. Einnig gerir ályktunin ráð fyrir að utanrmn. kanni, í samráði við utanrrh., hugsanlega þátttöku Íslands í frekari umræðum um kjarnavopnalaust svæði á Norðurlöndum. Þannig tengir ályktun Alþingis umræðuna um kjarnavopnalaus Norðurlönd víðtækara samkomulagi, enda eru Norðurlönd kjarnavopnalaus. Sovétmenn hafa hins vegar komið upp belti kjarnaflauga sem m.a. er miðað á Norðurlönd. Auk kjarnavopna hafa þeir komið fyrir fjölmennum herjum og miklum birgðum hefðbundinna vopna í nágrenni Norðurlanda. Á sviði hefðbundinna vopna er um gífurlega yfirburði Sovétmanna að ræða. Fælingarstefna Atlantshafsbandalagsins, sem m.a. byggir á kjarnavopnum, tryggir öryggi aðildarlandanna, þar á meðal Íslands, Noregs og Danmerkur, gegn þessum hernaðarmætti. Það hlýtur að vera ein af forsendunum fyrir samkomulagi um kjarnavopnalaust svæði að jafnvægi ríki á sviði hefðbundinna hergagna. Ég legg áherslu á þann þátt í ályktun Alþingis að í umræðu um kjarnavopnalaust svæði á Norðurlöndum sé tekið tillit til stærra svæðis en Norðurlanda. Einnig vil ég árétta að ríki Atlantshafsbandalagsins starfa sem heild í öryggis- og varnarmálum. Vettvangur umræðu um kjarnavopnalaust svæði í Norður-Evrópu er fyrst og fremst innan Atlantshafsbandalagsins. Tel ég afar mikilvægt, með tilliti til íslenskra öryggishagsmuna, að Íslendingar standi vörð um þessa grundvallarstarfsreglu Atlantshafsbandalagsins. Ég vík nú máli mínu að málefnum Sameinuðu þjóðanna, en á liðnu ári hefur einkum tvennt sett mark sitt á starfsemi samtakanna. Það er í fyrsta lagi 40 ára afmæli samtakanna, sem haldið var hátíðlegt á síðasta allsherjarþingi, og í öðru lagi afar bágur fjárhagur samtakanna sem er ýmsum mikið áhyggjuefni og var m.a. ítarlega rætt á vorfundi utanríkisráðherra Norðurlandanna í Stokkhólmi í síðustu viku. Stofndagur Sameinuðu þjóðanna er 24. október 1945. Þar sem Ísland var ekki stofnaðili, en gekk í samtökin 19. nóvember 1946, verður 40 ára afmælis aðildar Íslands minnst síðar á þessu ári. Afmælishátíð Sameinuðu þjóðanna var ætlað að ljúka með einróma yfirlýsingu. Hún átti að lýsa vilja aðildarríkjanna til að framfylgja sáttmála þeirra og ítreka stuðning við samtökin. En enn einu sinni var það Palestínumálið, sem kom í veg fyrir samkomulag, þannig að ekkert varð af yfirlýsingu. Setti þetta nokkurn skugga á hátíðarhöldin. Á allsherjarþinginu voru í fyrsta sinn fordæmd brot á mannréttindum í Afganistan og Íran. Tillögur um fordæmingu íhlutunar í Afghanistan og Kampútseu og kröfur um að herir Sovétríkjanna og Víetnams hafi sig á brott úr þessum ríkjum voru samþykktar með fleiri atkvæðum en nokkru sinni fyrr. Umræðum um stríð milli Írans og Íraks var frestað og ekki náðist samkomulag um tillögur um ástandið í Mið-Ameríku. Af ályktunum þingsins er sérstaklega ástæða til að vekja athygli á einróma ályktun um fordæmingu hryðjuverka, hver sem stendur á bak við þau og hvar sem þau eiga sér stað. Öryggisráðið hefur einnig gert samþykkt um fordæmingu mannrána og töku gísla. Allsherjarþingið lýsti árið 1986 alþjóðlegt friðarár og er tilgangur ársins m.a. sá að leggja áherslu á hlutverk samtakanna í alþjóðlegri friðar- og öryggisgæslu. Í tilefni friðarársins hafa stjórnvöld ákveðið að styrkja Félag Sameinuðu þjóðanna á Íslandi til kynningar á starfi samtakanna að friðarmálum og hafa lagt tillögur fyrir félagið í því sambandi. Alþjóðlega friðarársins verður minnst sérstaklega síðar á árinu, um það leyti er 40 ár verða liðin frá inngöngu Íslands í Sameinuðu þjóðirnar, en kynning á starfsemi samtakanna, skipulögð af menntmrn., hefur þegar verið hafin í skólum. Sameinuðu þjóðirnar hafa átt við fjárhagsörðugleika að stríða s.l. tvo áratugi. Gífurlegur halli hefur verið á rekstri stofnunarinnar árum saman. Á síðasta ári nam hann rúmum 390 millj. bandaríkjadala. Mörg ríki greiða seint og illa skylduframlög sín og skulda jafnvel framlög fyrir tvö ár eða meira. Þessar skuldir bera enga dráttarvexti, en vextir eru háir á hinum alþjóðlega lánamarkaði og þetta bil hafa Sameinuðu þjóðirnar þurft að brúa með lánum. Stærsti hluti hallans stafar af því að greiðslur eru ekki inntar af hendi til friðargæslusveita Sameinuðu þjóðanna. Skuldugustu aðildarríkin eru Austur-Evrópulöndin sem neita að greiða fyrir vissa starfsemi samtakanna. Allsherjarþingið samþykkti skipan 18 manna nefndar til að gera tillögur um lausn fjárhagsvandans og bættan rekstur samtakanna. Þessi nefnd mun öðru fremur móta tillögur um haldbæra lausn til langs tíma en ekki takast á við þann bráða vanda sem leysa verður á þessu ári. Þótt ófriðvænlega horfi víðs vegar í heiminum hafa eigi að síður orðið ýmsir þeir atburðir á liðnu ári sem uppörvandi verða að teljast. Vil ég þar öðru fremur nefna tvo atburði: Annars vegar sigur lýðræðisaflanna á Filippseyjum þar sem gerspillt stjórn Marcosar varð að hrökklast frá völdum við lítinn orðstír. Hinn atburðurinn var flótti Duvaliers frá Haiti, en sá atburður markaði lokin á áratuga langri harðstjórn Duvalier-feðga í þessu fátækasta ríki Mið-Ameríku. Þróun í málefnum fjarlægra heimshluta hefur að öðru leyti verið svipuð og undangengin ár. Þannig ríkir sama ófremdarástandið í Suður-Afríku þar sem meiri hluti íbúanna verður enn sem fyrr að sæta ofríki og mannréttindaskerðingu af hálfu hins ráðandi minni hluta hvítra manna. Afstaða íslenskra stjórnvalda til málefna Suður-Afríku er í samræmi við samþykkt utanríkisráðherra Norðurlanda um ráðstafanir gegn Suður-Afríku sem birt var eftir fund þeirra í Osló 17. og 18. okt. s.l. Íslensk stjórnvöld líta svo á að kynþáttaaðskilnaðarstefna Suður-Afríkustjórnar brjóti í bága við mannréttindaákvæði Sameinuðu þjóðanna og vilja stuðla að því að horfið verði frá aðskilnaðarstefnunni með friðsamlegum hætti. Aðskilnaðarstefnan, sem er bundin í stjórnlög í Suður-Afríku, hefur verið fordæmd víðast hvar í hinum siðmenntaða heimi. Á s.l. sumri samþykkti öryggisráð Sameinuðu þjóðanna tillögu sem hvatti til refsiaðgerða gegn Suður-Afríku. Samkomulag hefur á hinn bóginn ekki orðið í öryggisráðinu um samræmdar ráðstafanir, svo sem algert viðskiptabann. Það ýtir síðan enn undir ólguna á svæðinu að Suður-Afríkustjórn hefur ekki verið fáanleg til að láta Namibíu af hendi þar sem stjórnin telur að samþykktir Sameinuðu þjóðanna um sjálfstæði Namibíu séu háðar því að herlið Kúbumanna hverfi á brott frá Angóla og nýtur í því efni stuðnings Bandaríkjastjórnar. Þrátt fyrir að málefnum Suður-Afríku hafi eðlilega verið mikill gaumur gefinn má ekki gleyma að almenn þegnréttindi eru fótum troðin víðar í Afríku. Af tæplega 50 ríkjum álfunnar eru þau ríki teljandi á fingrum annarrar handar sem umbera stjórnarandstöðu eða gera almenningi kleift að hafa áhrif á stjórnarákvarðanir. Í flestum hinna er aðeins leyfður einn stjórnmálaflokkur, flokkur valdhafanna, og eru fjölmiðlar að meira eða minna leyti undir stjórn þeirra. Útbreidd spilling er meðal valdhafa í mörgum Afríkuríkjum og er það ein ástæða þess hörmungarástands sem víða ríkir í álfunni í efnahagslegu, félagslegu og stjórnmálalegu tilliti. Vandi Nígeríumanna ætti að vera okkur Íslendingum nærtækt dæmi um ástandið í löndum Afríku. Fyrir aðeins fimm árum var Nígería þriðja helsta viðskiptaþjóð Íslendinga, en á árinu 1981 fóru þangað 13% alls útflutnings okkar. Vegna alvarlegra stjórnmálalegra, en þó ekki síður efnahagslegra þrenginga í landinu hefur ekki reynst mögulegt að selja þangað skreið undanfarin ár. Nígeríumenn standa í svipuðum sporum og önnur Afríkuríki. Útflutningur landsmanna er afar einhæfur og háður miklum verðsveiflum á alþjóðlegum mörkuðum. Verðfall á olíuvörum að undanförnu kemur til með að auka enn á vanda Nígeríumanna, en helsti útflutningur þeirra hefur einmitt verið olía. Á árinu 1984 varð algert neyðarástand í mörgum Afríkuríkjum vegna matvælaskorts. Verst er ástandið á þurrkasvæðunum þar sem þúsundir manna dóu úr hungri. Ríkisstjórnir og hjálparstofnanir komu til bjargar og veittu fólki í Eþíópíu og Súdan aðstoð sem nam um 50 millj. bandaríkjadala eða 21 milljarði ísl. kr. Þjóðartekjur á mann hafa rýrnað mjög í ríkjum Afríku og hafa tólf þeirra lægri þjóðartekjur á mann en þegar þau hlutu sjálfstæði. Barnadauði er margfalt tíðari í Afríku en í þróunarríkjum annars staðar og um helmingur vinnufærra manna er atvinnulaus eða hefur ónóga atvinnu. Ýmislegt veldur því að aðstæður almennings í Afríku eru erfiðar. Þar koma til ástæður eins og spillt stjórnarfar, sem ég nefndi áðan, og einnig þættir eins og einhæf framleiðsla og verðsveiflur á heimsmörkuðum. Annaðhvort þarf að tryggja þessum ríkjum sanngjarnt verð fyrir framleiðslu sína, t.d. með endurskoðun á niðurgreiðslum á framleiðslu í iðnríkjum, eða hjálpa þeim að vinna frekar úr afurðum sínum og hráefnum til sölu á markaði í iðnríkjum. Við Íslendingar leggjum þjáðum þjóðum þriðja heims lið í þrengingum þeirra með neyðaraðstoð og þróunarsamvinnu. Í sérstökum kafla skýrslunnar er fjallað um þróunarsamvinnu. Þar kemur fram að framlag af ríkisfé til þessara mála nam á s.l. ári rúmum 77 millj. kr. Á fjárlögum yfirstandandi árs er gert ráð fyrir 85,5 millj. kr. sem er undir 0,1% af þjóðarframleiðslu Íslendinga. Vantar því jafnmikið og áður á að náð sé því marki sem velmegunarríki Sameinuðu þjóðanna hafa sett sér, þ.e. að ríkisfé sem nemur 0,7% þjóðarframleiðslu verði varið til þessara mála. Danir. Norðmenn og Svíar eru komnir fram úr þessu marki og Finnar hafa aukið framlög sín verulega ár frá ári. Alþingi lýsti yfir s.l. vor vilja sínum í þessum efnum með þál. þar sem sagði, með leyfi forseta: "Á næstu sjö árum skuli með reglubundinni aukningu framlaga náð því marki að opinber framlög Íslands til uppbyggingar á þróunarríkjum verði 0,7% af þjóðarframleiðslu." Með ályktuninni markar Alþingi ákveðna stefnu í þessu efni. Mestu varðar þó að efnahagsaðstæður skapi skilyrði til að henni verði sem dyggilegast framfylgt. Þær fregnir, sem sífellt berast af örbirgð í þróunarríkjunum, eru hvatning til að láta ekki deigan síga. Ófriður og efnahagsörðugleikar hafa um langt skeið hamlað þróun lýðræðislegra stjórnarhátta í Mið-Ameríku ekki síður en í Afríku. Í þremur ríkjum af sjö geisar borgarastyrjöld enn: í Guatemala, El Salvador og Nicaragua. Hafa átök þessi komið í veg fyrir nauðsynlega efnahagslega uppbyggingu, en útbreidd fátækt jafnframt kynt undir ófriðarbálinu. Athygli heims hefur þó einkum beinst að Nicaragua, en þar hefur þróun mála orðið mörgum áhyggjuefni. Þrátt fyrir að kosningar hafi verið haldnar í nóvember 1984 er engin virk stjórnarandstaða leyfð í landinu. Í október s.l. afnam stjórn sandinista öll borgaraleg þegnréttindi og bar við að nauðsyn bæri til vegna utanaðkomandi afskipta af málefnum landsins. Óhætt er að fullyrða að stjórn Sandinista mun reynast erfitt að ávinna sér traust á Vesturlöndum meðan hún efnir ekki fyrirheit um að greiða götu lýðræðis og hafnar öllum viðræðum við "contra"-skæruliða. Sjónarmið íslenskra stjórnvalda hefur verið að forðast bæri tilraunir til hernaðarlegra lausna á ástandinu í Mið-Ameríku en að reynt skuli til hins ýtrasta að koma á friði með samningum. Af þessum sökum hefur Ísland lýst yfir stuðningi við frumkvæði Contadora-ríkjanna, en ríki þessi hafa leitast við að koma á viðræðum milli stjórnar og stjórnarandstöðu í Nicaragua annars vegar og milli stjórnar Nicaragua og grannríkja hins vegar. Árangurinn af starfi Contadora-hópsins hefur þó verið minni en vonir stóðu til og veldur þar miklu djúpstæður ágreiningur Bandaríkjamanna og stjórnar sandinista. Í maí á s.l. ári settu Bandaríkjamenn viðskiptabann á Nicaragua, en höfðu áður slitið viðræðum ríkjanna í Manzanillo. Á 40. allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna var Ísland meðal þeirra ríkja er fordæmdu viðskiptabannið, enda var það og er skoðun ríkisstj. að slíkar aðgerðir séu lítt vænlegar til árangurs, auk þess sem þær torvelda friðarumleitanir Contadora-ríkjanna á svæðinu. Þegar rætt er um tálmanir í vegi Contadora-áætlunar beinist þó athyglin ekki síður að framferði stjórnar sandinista. Vil ég í því sambandi benda sérstaklega á að í Nicaragua eru fleiri erlendir hernaðarráðgjafar og mun meiri vígbúnaður en nágrannar á svæðinu telja réttlætanlegt með tilliti til varnar landsins einvörðungu. Ófriðlega horfir víðar hér í heimi. Stríð Írana og Íraka geisar sem fyrr, en friðarumleitanir stranda á þeirri kröfu Írana að Hussein Íraksforseti verði rekinn frá völdum. Ekkert lát er heldur á hernaði Sovétmanna í Afghanistan sem stökkt hefur milljónum Afgana á flótta úr landi sínu og leitt ósegjanlegar hörmungar yfir þá sem eftir eru. Þá er engin lausn í sjónmáli í Kampútseumálinu, en stjórn Heng Samrins í Phnom Penh situr í skjóli Víetnama í landinu. Enn er barist í Líbanon og ekki sér fyrir endann á borgarastríðinu sem geisað hefur á annan áratug í landinu. Friðarumleitanir í deilu Ísraela og Araba eru í sömu sjálfheldu og ávallt áður. Ófriðurinn í Austurlöndum nær teygir sig langt út fyrir þennan hrjáða heimshluta, en um það eru nýleg hryðjuverk hryggileg dæmi. Það er mikið áhyggjuefni með hvaða hætti Gaddafi í Líbýu hefur veitt alþjóðlegum hryðjuverkamönnum hæli og stuðning. Það er í ljósi þess stuðnings, sem árás Bandaríkjanna á Líbýu er skýrð af þeim, þar sem Bandaríkjamenn telja sig hafa óyggjandi sannanir um aðild Líbýustjórnar að öldu hryðjuverka að undanförnu. Harma ber þá árás þar sem hún getur leitt til frekari átaka og haft í för með sér ófyrirsjáanlegar afleiðingar. Aðgerðin er ekki til þess fallin að uppræta hryðjuverk, eins og fram kemur í samþykkt ríkisstj. frá því í morgun, en ég vil, með leyfi forseta, lesa hana hér upp: " Ríkisstj. harmar árás Bandaríkjamanna á Líbýu. Telur hún slíkar hernaðaraðgerðir ekki til þess fallnar að uppræta hryðjuverk. Um leið fordæmir ríkisstj. þráláta hryðjuverkastarfsemi, m.a. með stuðningi Líbýustjórnar, sem leitt hefur til þessarar árásar. Hvetur ríkisstj. þjóðir heims til samræmdra aðgerða gegn hryðjuverkum með nýju átaki og minnir á samþykkt 40. allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna um fordæmingu á hryðjuverkum. Lýsir hún yfir þeirri von að ekki komi til frekari átaka sem haft gætu í för með sér ófyrirsjáanlegar afleiðingar." Við lifum því miður á tímum alþjóðlegra hryðjuverka þar sem hvaða land sem er getur fyrirvaralaust orðið vettvangur ofbeldisverka svo sem dæmin sanna. Ég tel mjög mikilvægt að Íslendingar gæti eigin öryggis að þessu leyti og hef lagt til í ríkisstj. að kannað verði ítarlega með hvaða hætti nágrannaþjóðir okkar, einkum Danir og Norðmenn, hagi innra öryggi sínu og að það verði tekið til fyrirmyndar hér að svo miklu leyti sem aðstæður leyfa og krefjast. Þessi mál heyra undir fleiri en eitt ráðuneyti. Því hef ég lagt til að ríkisstj. skipi nefnd til að meta stöðu þessara mála. Nefndinni væri ætlað að skila tillögum um hvernig yfirstjórn og samræming ráðstafana til eflingar innra öryggis skuli fyrir komið í stjórnkerfinu, hvert skuli vera verksvið hvers þeirra aðila er sinni þessum málum og það mun að sjálfsögðu verða haft samráð við utanrmn. varðandi þessi mál. Ég gat þess hér að framan að mikilvægi utanríkisviðskipta færi vaxandi á sviði alþjóðamála. Einnig hef ég gert grein fyrir aukinni áherslu utanríkisþjónustunnar á þjónustu við útflytjendur. Fáar þjóðir eru eins háðar milliríkjaviðskiptum og við Íslendingar. Í þessum efnum hefur það verið í samræmi við viðskiptahagsmuni okkar sjálfra að við höfum verið aðilar og þátttakendur í margvíslegu alþjóða- og fjölþjóðasamstarfi er miðar að því að ryðja hindrunum úr vegi viðskipta milli ríkja heims. Við Íslendingar erum aðilar að Fríverslunarsamtökum Evrópu, en á s.l. ári voru liðin 25 ár frá stofnun samtakanna og 15 ár frá inngöngu Íslands í þau. Þess má geta hér að á fyrri hluta þessa árs hefur viðskrh. á hendi formennsku í ráðherranefnd Fríverslunarsamtakanna. Fundur ráðherra EFTA verður haldinn í Reykjavík 4.-5. júní ásamt fundi ráðgjafarnefndar samtakanna, en í þeirri nefnd eiga sæti fulltrúar vinnumarkaðarins og samtök atvinnulífsins í EFTA-löndunum. Þá erum við aðilar mikilvægs samnings við Efnahagsbandalag Evrópu um tollfríðindi í viðskiptum við bandalagið. Undanfarið hefur það valdið nokkrum erfiðleikum í samskiptum okkar við EBE að í tengslum við aðild Spánar og Portúgals ákvað bandalagið að taka upp að nýju toll á saltfiski sem hafði verið felldur niður einhliða af þeirra hálfu á árinu 1971. Vegna tilmæla Íslendinga var ákveðið að senda í júní á síðasta ári sameiginlegt erindi EFTA-landanna annarra en Portúgals til framkvæmdanefndar Efnahagsbandalagsins til stuðnings málstað Íslendinga. Með margvíslegum öðrum hætti er unnið að því að reyna að finna lausn á þessu vandamáli sem við Íslendingar getum fellt okkur við. Mál þetta verður væntanlega á dagskrá þegar forustumenn Efnahagsbandalagsins sækja okkur Íslendinga heim síðar á þessu ári. Auk framangreinds samstarfs höfum við Íslendingar frá upphafi verið aðilar að Efnahags- og framfarastofnuninni (OECD) sem vinnur að frelsi í alþjóðaviðskiptum og gegn verndarstefnu. Einnig erum við aðilar að Hinu almenna samkomulagi um tolla og viðskipti GATT, en á vegum þeirra samtaka er nú verið að vinna að undirbúningi nýrra viðræðna þar sem gert er ráð fyrir að teknar verði fyrir hindranir á sviði erlendra fjárfestinga, tryggingastarfsemi, samgangna, bankareksturs og ýmiss konar þjónustu. Í stefnuyfirlýsingu stjórnarflokkanna 23. maí 1983 er komist svo að orði að meginmarkmið utanríkisstefnu Íslendinga sé að treysta sjálfstæði landsins og gæta hagsmuna þjóðarinnar. Ég hef hér að framan lýst því með hvaða hætti þetta hefur verið gert m.a. í norrænu samstarfi, í varnarsamstarfi vestrænna þjóða, alþjóðasamvinnu um efnahagsmál, starfi Sameinuðu þjóðanna og stofnana sem eru þeim tengdar. Í samræmi við stefnuyfirlýsinguna hafa Íslendingar einnig beitt sér með ýmsum hætti fyrir mannréttindum og friði jafnframt því að styðja viðleitni í þá átt að draga úr vígbúnaði. Utanrrn. fer með kynningu á Íslandi og íslenskum málefnum með öðrum þjóðum nema þau séu sérstaklega lögð til annars ráðuneytis. Miklum tíma í störfum sendiráða og ræðisstofa Íslands erlendis er varið til að svara fyrirspurnum um land og þjóð frá fjölmiðlum, stofnunum, almenningi; standa að skipulegri kynningarstarfsemi og annast útsetningu og útvegun upplýsingarefnis. Auk sendiráðanna hafa ýmsir aðilar unnið ötult starf að kynningarmálum og vil ég sérstaklega minna á þátt forseta Íslands, frú Vigdísar Finnbogadóttur, sem sýnt hefur þessum málum sérstakan skilning og stuðning. Þessi landkynning beinist ekki einvörðungu að því að laða ferðamenn til landsins, heldur einnig að vekja áhuga og traust manna á Íslandi og íslenskum útflutningi með því að kynna landið, þjóðina, stjórnarfar, sögu, menningu, efnahag og auðlindir. Þrátt fyrir þenslu í stjórnsýslu á undanförnum árum hefur sendiráðum og fastanefndum ekki fjölgað síðan 1970 þótt verkefnin hafi verulega aukist. Ég hef nú lagt til að þessi mál verði tekin til alvarlegrar endurskoðunar þar sem viðskiptahagsmunir okkar Íslendinga krefjast þess. Herra forseti. Ég hef lokið greinargerð minni í sambandi við þá skýrslu sem hér er til umræðu. Ég vil leyfa mér að þakka fulltrúum í utanrmn. fyrir samstarfið og forseta þingsins einnig.



Herra forseti. Árið 1986 var lýst friðarár af hinum Sameinuðu þjóðum. Við vorum að finna að því hér á Alþingi um daginn að ríkisstjórn Íslands hefði ekki sýnt þessu máli þann sóma sem skyldi að undirbúa þátttöku Íslands í þessu alþjóðlega friðarári. Frá því að sú umræða fór fram höfum við ekki orðið varir við frekari aðgerðir af hálfu íslensku ríkisstjórnarinnar þar að lútandi, en við höfum hins vegar orðið vitni að stórum tíðindum á alþjóðavettvangi sem lítið eru í samræmi við yfirlýst markmið þessa árs sem friðarárs. Í skýrslu utanrrh., sem er orðið hefðbundið að lögð sé fyrir Alþingi, lesum við á bls. 8, með leyfi forseta: "Rétt er að rifja upp að Atlantshafsbandalagið er varnarbandalag 16 lýðræðisríkja með þá yfirlýstu stefnu að leiðarljósi að það muni aldrei ráðast gegn öðrum ríkjum eða beita valdi að fyrra bragði. Tilgangur þess er að tryggja öryggi aðildarríkja sinna með gagnkvæmum skuldbindingum og sameiginlegri sjálfsvörn í samræmi við 51. gr. sáttmála Sameinuðu þjóðanna. Það er yfirlýst stefna bandalagsins að virða í einu og öllu stofnskrá samtakanna og leysa ágreining þjóða í milli með friðsamlegum hætti." Forusturíki þessa bandalags, sem á undanförnum dögum hefur dregið saman aðalflota sinn á Miðjarðarhafi og lét í nótt vopnin tala með árás á eitt af aðildarríkjum Sameinuðu þjóðanna, vitnar líka til 51. gr. stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna um sjálfsvörn til réttlætingar gerðum sínum með svipuðum hætti og hæstv. utanrrh. gerir varðandi Atlantshafsbandalagið sem hann er dyggur stuðningsmaður að. Hvernig hljóðar 51. gr. stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna sem Reagan forseti vitnaði til í ræðu sinni til bandarísku þjóðarinnar s.l. nótt þegar hann var að réttlæta árás sína á eitt af aðildarríkjum Sameinuðu þjóðanna? Hún er þannig, með leyfi forseta: "Engin ákvæði þessa sáttmála skulu takmarka hinn órjúfanlega rétt ríkis til sjálfsvarnar eitt sér eða með öðrum ríkjum, ef ráðist er með hervaldi á meðlim hinna Sameinuðu þjóða, þangað til öryggisráðið hefur gert þær ráðstafanir sem nauðsynlegar eru til varðveislu heimsfriðar og öryggis. Ráðstafanir gerðar af meðlimum við framkvæmd þessa sjálfsvarnarréttar skulu undir eins tilkynntar öryggisráðinu og skulu þær á engan hátt skerða vald eða ábyrgð öryggisráðsins skv. þessum sáttmála til að hefja hvenær sem er þær aðgerðir sem það álítur nauðsynlegar til að varðveita eða koma á aftur heimsfriði og öryggi." Þetta er efni 51. gr. sáttmála Sameinuðu þjóðanna sem Reagan forseti vitnar til með svipuðum hætti og utanrrh. Íslands í sambandi við stuðningsyfirlýsingu sína við Atlantshafsbandalagið, en Reagan notar þessa grein til að réttlæta árás sína á Líbýu. Ég held að það sé nauðsynlegt, herra forseti, við þessa umræðu um utanríkismál að við áttum okkur á því hvar við erum stödd í sambandi við öryggishagsmuni okkar og hvernig er komið forustunni í því ríki sem er ótvírætt forustuafl í því bandalagi sem Ísland hefur verið aðili að frá því 1951. Eitt er það að fordæma hryðjuverkastarfsemi. Það gerum við öll. Það eru óhæfuverk sem þjóðir heims verða að bindast samtökum um að snúast gegn með réttum ráðum. Hver ímyndar sér að innrás í ríki eða árás á ríki af því tagi sem gerð var s.l. nótt sé til þess að draga tennurnar úr hryðjuverkastarfsemi eða hryðjuverkamönnum? Ætli bandaríska þjóðin sannfærist um það þegar hún sér sjónvarpsmyndirnar af afleiðingum þessa hervirkis Bandaríkjanna á óbreytta borgara sem fyrir þessari árás urðu og á erlend sendiráð sem einnig urðu fyrir barðinu á þessari árás? Það fór ekki mikið fyrir því í máli hæstv. utanrrh. að fjalla um þetta efni. Hann virðist þurfa að hugleiða það allnokkru lengur umfram það sem hann vitnaði hér til samþykktar ríkisstjórnar Íslands sem harmar samkvæmt viðteknu orðalagi hæstv. forsrh. árás Bandaríkjamanna á Líbýu og lýsir yfir þeirri von að ekki komi til frekari átaka. Sterkari eru nú orðin ekki úr orðasafni ríkisstj. varðandi þetta efni. Hún harmar. Hún lýsir yfir von. Ég lagði á fundi utanrmn. Alþingis í gærmorgun fram tillögu í sambandi við deilu Bandaríkjamanna og Líbýu sem ég ætla að leyfa mér að kynna hér og þingflokkur Alþb. stóð að baki í gær á meðan hún var tímabær og í samræmi við rás atburða. Till. er þannig, sem liggur fyrir utanrmn., með leyfi forseta: "Alþingi lýsir yfir áhyggjum vegna þeirrar miklu spennu sem nú ríkir í samskiptum Bandaríkjanna og Líbýu og varar eindregið við því að gripið verði til hernaðaraðgerða í þessari deilu. Alþingi telur vopnuð átök ekki líkleg til að binda endi á hryðjuverkastarfsemi, en hvetur til samvinnu Evrópuríkja gegn slíkum óhæfuverkum." Utanrmn. sá sér ekki fært í gærmorgun að taka afstöðu til þessarar till. þótt einstakir nefndarmenn hafi lýst yfir stuðningi við hana. Ég gekk eftir því að reynt yrði utan fundar að bera sig saman og ná samstöðu um afgreiðslu till. sem lögð yrði fyrir Alþingi í ljósi þess hver staðan var á Miðjarðarhafi í gær. Hvaða alþm. hefðu í gær ekki viljað taka undir tillögu af þessu tagi? En meiri hl. í utanrmn. eða forustan í utanrmn. og hæstv. utanrrh. þurfti að sofa á tillögunni áður en henni væri veitt brautargengi til að afla sér upplýsinga. Og svarið kom í nótt. Þá töluðu vopnin. Hvar er rödd Íslands í sambandi við þá spennu og þá augljósu hættu sem fyrir lá í gær? Rödd Íslands heyrðist ekki í þeim efnum. Svona má Alþingi ekki bregðast við í stórmálum. Ísland verður og Alþingi Íslendinga verður að gæta sóma síns og láta rödd friðar og sátta tala á meðan enn er tækifæri til. Þessi umræða, herra forseti, sem hér fer fram um utanríkismál, fer fram í skugga þeirra voveiflegu atburða sem hafa verið að gerast síðasta sólarhring og sem hafa verið í aðsigi og öllum sjáanlega í aðsigi undanfarna daga og undanfarnar vikur. Ég treysti því að utanrmn. nái saman um verðuga tillögu fyrr en seinna í ljósi atburða s.l. sólarhrings og þar stilli menn sig saman í þessum efnum svo að Alþingi fái að lýsa yfir vilja sínum í máli sem þessu. En það eru fleiri stórmál á döfinni, sem Alþingi Íslendinga þyrfti að taka afstöðu til í framhaldi m.a. af viljayfirlýsingu þingsins samhljóða um afvopnunarmál fyrir tæpu ári, og þar á ég við þær tilraunasprengingar með kjarnorkuvopn sem forusturíki Atlantshafsbandalagsins, Bandaríkin, lætur sér sæma að standa að ítrekað þó að gagnaðilinn, Sovétríkin, hafi fyrir sitt leyti lýst yfir stöðvun á tilraunum með kjarnorkuvopn þann 30. júlí s.l. og hafi ekki enn sprengt neina kjarnorkusprengju neðanjarðar frá þeim tíma og tvívegis framlengt það bann, framlengt af sinni hálfu stöðvun kjarnavopnasprenginga þó þeir nú, eftir síðustu sprengingu Bandaríkjamanna, mjög öfluga sprengingu á tilraunasvæði þeirra í Nevada, hafi áskilið sér rétt til að taka upp tilraunir á ný. Hér var tækifæri og hér er kannske enn þá tækifæri til þess að byrja að vinda ofan af því brjálæði vígbúnaðar, vígbúnaðarkapphlaups, sem er í fullum gangi og hefur undið upp á sig undir forustu Reagan-stjórnarinnar í Bandaríkjunum frá árinu 1981 að telja og hefur m.a. endurspeglast í stórfelldri uppbyggingu hernaðarmannvirkja hér á Íslandi með samþykki og blessun ríkisstjórnar Íslands og þeirra utanrrh. sem hafa farið með völd á þessu tímabili. Það er ekki spurningin lengur hjá Bandaríkjastjórn, eins og hjá hæstv. utanrrh., um eftirlit með tilraunasprengingum með kjarnavopn. Spurningin snýst ekki um það lengur. Það hefur bara reynst blæja, bara huliðshjálmur, til þess að dylja andstöðu við slíkum tilraunasprengingum. Nei, það er vilji Bandaríkjastjórnar gegn vilja meiri hluta Bandaríkjaþings að halda áfram tilraunasprengingum með kjarnorkuvopn. Hversu lengi hefur ekki verið svarað en þessar sprengingar, þessar tilraunasprengingar, tengjast þeirri áætlun um geimvopn, stjörnustríðsáætlun Bandaríkjanna, sem fær alveg sérstaka blessun í þessari skýrslu hæstv. utanrrh. eins og ég mun koma að nánar síðar. Þar eru kjarnorkusprengingar undirstaða þeirra rannsókna sem meinlausar eiga að teljast og Íslendingar ættu að keppa að að gerast aðilar að eða njóta ávaxtanna af samkvæmt orðum þessarar skýrslu utanrrh. sem hér liggur fyrir. Kjarnorkusprengingar eru einn þátturinn þar til þess að framkvæma þá leysigeisla sem í stjörnustríðsdraumum Bandaríkjaforseta eiga að geta, hugsanlega, grandað eldflaugum andstæðinganna sem fyrst eftir að þeim er skotið á loft, ekki fyrir mannlegt tilstilli því allt verður það tölvuvætt ef þær hugmyndir reynast með einhverjum hætti tæknilega framkvæmanlegar sem miklu fleiri draga í efa en hinir, sem telja að geimvopnadraumurinn, stjörnustríðsdraumurinn, það að færa vopnakapphlaupið út í himingeiminn, eigi sér nokkra stoð í veruleikanum, í veruleika framtíðarinnar. Ég tel nauðsynlegt, herra forseti, að Alþingi Íslendinga segi sitt orð um þetta brjálæði sem þarna er á ferðinni, segi sitt orð um það framferði, svo ekki séu nú notuð sterkari orð, stærsta herveldis heims og öflugasta að halda áfram kjarnorkuvopnatilraunum. Ég lagði fram á vettvangi utanrmn. í gærmorgun, vegna síðustu kjarnorkuvopnatilraunar Bandaríkjanna, svofellda ályktun sem ég les - hún er stutt - með leyfi forseta, og ætlast til að utanrmn. geri hana að sinni, óbreytta eða með breytingum, til að leggja hana fyrir Alþingi til samþykktar. Hún er svofelld: "Alþingi fordæmir að hafnar eru á ný tilraunir með kjarnorkuvopn og telur brýnt að hið fyrsta verði gerður samningur um allsherjarbann við slíkum tilraunum undir traustu eftirliti." Hvaða alþm. treysta sér ekki til að gjalda slíkri ályktun atkvæði sitt? Í gildi er alþjóðasamningur um takmarkað bann við tilraunum með kjarnavopn frá 1963. Þessi samningur gerir ráð fyrir möguleika á endurskoðun ef þriðjungur aðildarríkja óskar eftir því. Þá verði kvödd saman alþjóðaráðstefna til þess að ná fram breytingum og þær breytingar sem þurfa að verða eru allsherjarbann við tilraunum með kjarnavopn. Samþykkt Alþingis um gerð slíks samnings er það sem ég er að mæla fyrir að gerð verði þannig að lóð Íslands falli á skál friðarins á friðarárinu 1986 og það verði hluti framlags Íslands til þessara mála, gildari en sú sýndarmennska sem ríkisstjórn Íslands hefur verið að boða að hún ætli að beita sér fyrir á þessu ári. Alþingi þarf að leggja sitt lóð á þá vogarskál. Herra forseti. Staðan á Miðjarðarhafi undanfarna daga sýnir okkur ótvírætt hversu skammt getur verið í ragnarök. Fréttirnar sem við höfum verið að hlusta á frá því í morgun minna okkur óhugnanlega á þann aðdraganda þriðja heimsstríðs sem dreginn hefur verið upp í vönduðum kvikmyndum, framleiddum í Bandaríkjunum eða Bretlandi, og menn þekkja, kvikmyndum eins og Þráðum, kvikmyndum eins og Daginn eftir eða "The day after" á enskunni, þar sem einmitt aðdragandi af þessu tagi varð til þess að menn voru kvaddir til að ýta á hnappana og opna lyklana í Missouri eða annars staðar í Bandaríkjunum fyrir eldflaugarnar, hleypa þeim af stað. Ég er ekki að segja að það þurfi að vera Bandaríkjamenn sem gera það. Hver verður fyrstur? Kannske er enginn til frásagnar. Kannske verður það aldrei upplýst enda óvíst um að nokkrir sagnfræðingar verði til að grúska í slíku. Yfir svona þróun má Alþingi Íslendinga ekki þegja. Þess vegna þurfum við að álykta og ég vænti þess að við náum saman um skýrari og markvissari ályktun en ríkisstj. hefur fyrir sitt leyti sent frá sér þó hún sé góðra gjalda verð svo langt sem hún nær. Það er áhyggjuefni, eins og ég hef nefnt, hvernig komið er forustusveit í forusturíki Atlantshafsbandalagsins þar sem dómgreindin er af því tagi sem við höfum orðið vitni að á þessum sólarhring þar sem svo virðist, ef trúa má fréttum, að árásir af því tagi sem forustumaður ríkisins stendur fyrir, ber pólitíska ábyrgð á, njóti pólitísks stuðnings í landinu. Það á vissulega eftir að sjást hversu lengi sá stuðningur endist, hversu lengi hann dugir. Það er ekki verið að spyrja bandamenn. Var hæstv. utanrrh. Íslands spurður um þetta efni? Fékk hann kynningu á því hvað til stæði eins og látið er að liggja að gert hafi verið við tiltekna vini og bandamenn Bandaríkjanna af sendiboða fyrir síðustu helgi? Hvað fékk hæstv. utanrrh. Íslands að vita um hvað til stæði? Eða var hann bara tekinn í rúminu? Gleymdist að hafa samband við hann? Ég spyr. Herra forseti. Þessir alvarlegu atburðir sem ég hef gert að umræðuefni verða eflaust ræddir af öðrum við þessa umræðu og e.t.v. verður staðan í þessum málum orðin önnur eftir að við höfum hlýtt á fréttir kvöldsins. Um það vitum við ekki. Óvissan er slík sem hleypt hefur verið af stað af ábyrgðaraðila Atlantshafsbandalagsins, ef svo má segja, forustuaðila, en við erum líka ábyrg sem aðilar að þessu bandalagi og það var verið að nota aðstöðu þessa bandalags í nágrannaríkinu Bretlandi undir árásarflotann. Þaðan var lagt upp og laumast suður með ströndum ríkja Atlantshafsbandalagsins sem ekki vildu leyfa árásarsveitunum að fljúga yfir sitt land. Ætlar íslenska ríkisstj. að láta slíku ómótmælt að í nafni Atlantshafsbandalagsins, sem Ísland er aðili að, sé læðst þannig að aðildarríkjum Sameinuðu þjóðanna í náttmyrkri? Hvað segir hæstv. utanrrh. Íslands um þetta? Hann á eftir að tala síðar við umræðuna. Ég mun, herra forseti, hér á eftir ræða nokkur þau atriði, fá af mörgum, sem ástæða er til að fjalla um í umræðu sem þessari. Ég mun ræða nokkuð um störf utanrmn. og samþykktir Alþingis um utanríkismál. Ég mun líka aðeins ræða um framkvæmd að þessum samþykktum á þeim tíma sem liðinn er síðan þær voru gerðar. Ég mun drepa á nokkra þætti í þróun alþjóðamála umfram það sem hefur verið að gerast síðustu klukkustundirnar, einkum afvopnunarmálin, og ég mun ræða lítillega um afstöðu Alþb. til öryggis- og varnarmála. En það munu fleiri af talsmönnum Alþb. tala við þessa umræðu. Varamaður minn í utanrmn., hv. 4. þm. Norðurl. e. Steingrímur J. Sigfússon mun ræða tiltekna þætti sem ég mun lítt snerta, svo sem þróunarsamvinnu, samvinnu við nágrannaríkin Færeyjar og Grænland sem eru mikilsverð fyrir Ísland, en einnig um hernaðaruppbygginguna hérlendis sem ekki er ástæða til að gleyma og sem hæstv. utanrrh. hefur dregið fram ýmsar gagnmerkar upplýsingar um í sinni skýrslu, tölulegar, og það er vel. Og það munu fleiri talsmenn flokksins tala við þessa umræðu. Formaður Alþb., Svavar Gestsson, hefur tekið þátt í norrænu þingmannasamstarfi í sambandi við undirbúning og umræðu um undirbúning að kjarnorkuvopnalausum Norðurlöndum og ég eftirlæt honum að ræða um það mjög svo mikilsverða mál sem sannarlega þarf að fá skilmerkilegri meðferð af hálfu Alþingis og utanrmn. og ríkisstj. en verið hefur til þessa því að þar er allt afundið. Þar eru engir peningar til að vinna nauðsynlegar skýrslur. Þar er takmarkaður áhugi á því að taka á málum. Það er vissulega góð hefð sem felst í því að hæstv. utanrrh. leggur hér fram skýrslu um utanríkismál. Þau mætti ræða oftar á Alþingi en það er mjög eðlilegt að fram fari ítarleg umræða um þessi efni í tengslum við þessa skýrslu og ég vil þakka framlagið sem slíkt, nú sem fyrr, þó ég hafi margt við innihaldið að athuga. Ég held ég þurfi í rauninni ekki að eyða mörgum orðum að því hversu ólíkt mat mitt á stöðunni varðandi alþjóðamál er því sem fram kemur af hálfu hæstv. ráðherra. Sú uppmálun hlutanna í svarthvítu sem þar kemur fram, nú sem fyrr hjá forvera hæstv. núv. utanrrh., þar hefur ekkert breyst fremur en væntanlega um stefnuna sem hann hefur sagt að hann ætli að fylgja dyggilega fram sem forverinn markaði. Ég mun gera örfá atriði að umtalsefni á eftir og ég hef nefnt geimvopnin þar sérstaklega. Það kemur ljóslega fram í þessari skýrslu að þar er horft á alþjóðamálin í gegnum gleraugu. Hver skyldi hafa lánað hæstv. ráðherra og embættismönnum hans gleraugun þegar þeir eru að draga saman efnið í þessa skýrslu? Þau eru komin vestan um haf. Eða frá öðrum þeim sem eru sannfærðir um að sú stefna sem fylgt er innan Atlantshafsbandalagsins og Bandaríkin hafa alla forustu um sé hin eina sanna, rétta. Það er það sem við sjáum endurspeglast á þessum blaðsíðum. Sjálfstæði í mati á alþjóðamálum eða sjálfstæði í mati á einstökum þáttum utanríkismálastefnu-hvenær kemur að því? Jú, hæstv. ráðherra sagði: Ja, við erum bara að leggja fram nokkuð sjálfstætt mat á utanríkismálunum og stöndum fast á okkar þegar þar að kemur. Og hvenær kemur að því? Jú, það er hermangið. Ef hróflað er við hermanginu og gróðamöguleikanum í sambandi við hersetu Bandaríkjanna hérlendis er mér að mæta, segir hæstv. utanrrh., þá er komið upp sjálfstætt mat á stöðunni. Rainbow Navigation-málið: Nú er komið alveg að lokapunkti. Nú er þolinmæðin brostin. Hér er mér að mæta, sagði hæstv. ráðherrann. Til hvaða ráða ætlar hæstv. ráðherra að grípa í þessu hjartans máli sínu? Hann hlýtur að greina Alþingi frá því. Þetta er hans eina sjálfstæðismál í utanríkismálum ef marka mátti ummæli hans áðan og skal nú hvergi hopað því það er buddunnar lífæð sem er í veði og þá fer að hrikta um Suðurnes og á stöku skrifstofum hér í Reykjavík þar sem safnað er í baukana. Það liggur fyrir og er enn staðfest í þessari skýrslu að ríkisstj. Steingríms Hermannssonar er dyggasti stuðningsmaður stefnu Reagans Bandaríkjaforseta, kannske að frátalinni Margaret Thatcher, hinni bresku. Það er hugsanlegt að ríkisstj. Steingríms Hermannssonar standi þar nokkuð jafnfætis en í sumum atriðum áreiðanlega framar í fylgispekt við stefnu Reagan-stjórnarinnar sem meiri hluti Bandaríkjaþings er andvígur í mjög þýðingarmiklum greinum og forseti Bandaríkjanna er þar í stríði við eigið þing. En hér uppi á Íslandi er allt á hreinu um þetta efni. Allt á hreinu. Og rödd Íslands, hún skal sko ekki hljóma í kór Norðurlandaþjóða ef hætt er við að það styggi aðila vestur í Washington, að það komi einhver hjáróma tónn inn í kórinn héðan frá Íslandi, hæstv. forsrh. Steingríms Hermannssonar og hæstv. utanrrh. hans, tvísöng þeirra í þessum efnum. Þar á ég m.a. við atkvæðagreiðsluna á þingi Sameinuðu þjóðanna í desember s.l. í sambandi við ályktunartillögu frá Svíþjóð, Mexíkó og fleiri ríkjum um frystingu kjarnavopna. Þar skyldi Ísland gæta sín að ekki kæmi neinn falskur tónn sem væri mistúlkaður þar vestra því að tillagan var alveg stórvarasöm. Það vantaði í hana, sagði hæstv. fyrrv. utanrrh. og núv. hefur staðfest það, að hans mati ýmsa þætti þannig að tillagan uppfyllti ekki ákvæði samþykktar Alþingis frá 23. maí 1985. Svoleiðis að honum var bara aldeilis ómögulegt að gjalda tillögunni atkvæði sitt eins og öll hin Norðurlandaríkin gerðu. Ja, þetta er myndarframmistaða. En nú skuldar hæstv. utanrrh. okkur skýringu og ég ætla að biðja hann um að reiða hana fram hér við umræðuna og helst fyrr en seinna. Hvaða þættir eru það sem vantar í Svíþjóðar-Mexíkó tillöguna? Hvaða þættir eru það nákvæmlega í sambandi við eftirlit og öryggi sem þarf að uppfylla til þess að Ísland geti staðið með hinum ríkjunum, á annað hundrað, og ekki setið hjá eins og sex önnur ríki í þágu málstaðar Pentagon? Hvaða atriði eru það varðandi eftirlit og öryggi - því mér skilst að það sé á því sviði? Hæstv. ráðherra verður að upplýsa Alþingi um þetta og líka stuðningsmenn sína svo þeir viti hvar þeir standa. Því að hver veit nema þau fádæmi gætu gerst að Gorbatsjoff austur í Moskvu ætti eftir að leysa málið fyrir hæstv. utanrrh. þannig að hann gæti kannske komið með inn á tillöguna. En mælikvarða verðum við að hafa í svo þýðingarmiklu máli því að það er tekið eftir afstöðu sem þessari á alþjóðavettvangi af Íslands hálfu. Þetta er svo mikilsvert atriði, hæstv. utanrrh., að það lá við stjórnarslitum í desember s.l. Menn eru vonandi ekki búnir að gleyma því að þegar við opnuðum fyrir morgunútvarpið þann 6. eða 7. desember fréttum við að formaður Sjálfstfl. hefði gengið á fund forsrh. landsins og tilkynnt honum að það varðaði stjórnarslitum á Íslandi ef einhverjir undanvillingar úr Framsfl., hv. þm. Framsfl., færu að hlaupa inn á tillögur, vafasamar tillögur sem gerðu ráð fyrir því að Ísland stæði með öðrum Norðurlöndum og segðu já við frystingu tilrauna með kjarnavopn og öðrum þáttum afvopnunarmála á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Það hefur sitthvað gerst, herra forseti, frá því við ræddum skýrslu utanrrh. 2. maí í fyrra og þar er hvað merkast samþykkt Alþingis frá 23. maí um stefnu Íslands í afvopnunarmálum. Sú samþykkt markaði afstöðu þingsins til mikilvægra þátta afvopnunarmála og kjarnorkuvígbúnaðarins. Með þessari samþykkt fagnaði Alþingi m.a. hverju því frumkvæði sem fram kemur til að rjúfa vítahring vígbúnaðarkapphlaupsins. Alþingi beindi því til ríkisstj. í þessari samþykkt að styðja og stuðla að allsherjarbanni við tilraunum, framleiðslu og uppsetningu kjarnavopna. Alþingi áréttaði þá stefnu Íslendinga að á Íslandi verði ekki staðsett kjarnorkuvopn, gerði það að sinni stefnu. Það var hvatt til þess að kanna samstöðu og grundvöll fyrir samningum um kjarnorkuvopnalaust svæði í Norður-Evrópu, jafnt á landi, í lofti sem á hafinu eða í því, og utanrmn. var falið að kanna í samráði við utanrrh. þátttöku Íslands í frekari umræðu um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum. Öryggismálanefnd er falið skv. þessari tillögu í samráði við utanrrh. að taka saman skýrslu um hugmyndir sem nú eru uppi um afvopnun og takmörkun vígbúnaðar. Þetta var stefnumarkandi samþykkt þingsins og mjög mikilsverð samþykkt. Með henni tók Alþingi af skarið um að á Íslandi verði ekki staðsett kjarnorkuvopn og það er afar þýðingarmikil stefnumörkun af hálfu þingsins. Við höfum fengið upplýsingar bandarískra aðila í des. 1984 um áætlanir bandarískra hermálayfirvalda um að flytja til Íslands kjarnorkudjúpsprengjur, 48 talsins, og þessar upplýsingar var fullyrt að hefðu verið staðfestar af Bandaríkjaforseta. Það er víst ekkert skorið úr um þetta mál þó að bæði forsrh. og utanrrh. Íslands spyrðust fyrir því að þeir fengu kalda kveðju, bara svarað: Um svona atriði spyr maður ekki í góðu samkvæmi Atlantshafsbandalagsins. Um það er engar upplýsingar að fá. Hvað eruð þið að ímynda ykkur, drengir góðir? Þetta voru svörin sem fengust. Það er ekki þýðingarlítið að Alþingi Íslendinga hefur tekið af skarið í þessu örlagamáli og lýst því yfir að allar áætlanir af þessu tagi brjóti í bága við vilja Alþingis Íslendinga. Íslensk stjórnvöld hafa enga heimild til að samþykkja að taka við kjarnorkuvopnum yfir á íslenskt yfirráðasvæði, hversu mjög sem þau langaði til ef aðstæður væru þannig, enga heimild til þess á meðan ályktun Alþingis frá 23. maí 1985 stendur og hefur ekki verið breytt af Alþingi sjálfu. Þessi skilningur lá fyrir við samþykkt tillögunnar, var undirstrikaður í þessum ræðustól af ýmsum talsmönnum, m.a. af formanni þingflokks Framsfl., og var ekki mótmælt. Þessi niðurstaða, þessi samþykkt Alþingis er hin þýðingarmesta. Það er ástæða til í þessu samhengi, herra forseti, að minna á yfirlýsingu hæstv. fyrrv. utanrrh. Geirs Hallgrímssonar úr þessum ræðustól á fundi Sþ. þann 16. apríl 1985 þegar hann svaraði fsp. frá hv. 4. þm. Norðurl. e. Steingrími J. Sigfússyni sem innti hann í fyrsta lagi eftir því hvort yfirlýsingar utanrrh. um að kjarnorkuvopn séu ekki geymd hér á landi taki einnig til herskipa sem koma í hafnir hérlendis eða sigla um íslenska lögsögu. Ég sé ástæðu, með leyfi forseta, til að rifja svar hæstv. fyrrv. utanrrh. upp, það er stutt og að þessu sinni sem betur fór skýrt. Geir Hallgrímsson hæstv. ráðherra svaraði þannig: "Fyrri fsp. hv. þm. svara ég játandi. Það er skýr stefna ríkisstjórnar Íslands að kjarnorkuvopn séu ekki geymd hér á landi og tekur hún einnig til herskipa í íslenskri lögsögu." Hv. 4. þm. Norðurl. e. spurði einnig: Er utanrrh. reiðubúinn að beita sér fyrir því að banna siglingar herskipa um íslenska lögsögu og komur þeirra í hafnir hérlendis nema fullvíst sé að þau beri ekki kjarnorkuvopn? Og hæstv. ráðherra svaraði þessu þannig: "Síðari fsp. hv. þm. vil ég svara með þeim hætti að í samræmi við þau svör sem ég gaf við fyrri fsp. og í samræmi við þá stefnu sem lýst hefur verið yfir er fullljóst að sigling herskipa með kjarnorkuvopn um íslenska lögsögu er óheimil og þá jafnframt koma þeirra til hafna hérlendis og mun ég framfylgja þeirri stefnu." Þetta var svar hæstv. ráðherra um þetta efni. Hann sagði einnig: "Ég tel ekki þörf frekar að taka af öll tvímæli í þessum efnum vegna þess að af hálfu íslenskra stjórnvalda og aðildarríkja Atlantshafsbandalagsins hafa engin tvímæli átt sér stað." Þetta var svar ráðherrans og þm. sagði við lok umræðunnar: "Ég skildi hæstv. utanrrh. svo sem það væri ótvírætt og undantekningarlaust að umferð herskipa með kjarnorkuvopn væri brot á þessari íslensku stjórnarstefnu. Ég tek það þá þannig að ef upp komi efasemdir um að þessi vor stefna sé virt muni íslensk stjórnvöld ganga úr skugga um að svo sé. Sé þessi skilningur réttur hjá mér er ég ánægður með þau svör sem hæstv. utanrrh. hefur gefið." Og lengri varð ekki umræða um þetta efni. Þetta var hins vegar hin mikilsverðasta umræða og yfirlýsingar sem ástæða var til að þakka þáverandi hæstv. utanrrh. landsins. Ég treysti því að hæstv. utanrrh. standi við stefnu forvera síns sem hann hefur lýst yfir að hann fylgi að fullu í þessu mikilsverða atriði. Mér finnst hins vegar ekki nógu góður svipur á þeim orðum í skýrslu hæstv. utanrrh. sem varða ályktun Alþingis varðandi kjarnorkuvopnin og er að finna á bls. 8 í skýrslu hans, þar sem hæstv. ráðh. segir, með leyfi forseta: "Ályktunin ítrekar þá stefnu, sem farið hefur verið eftir, að á Íslandi skuli ekki staðsett kjarnavopn. Utanríkisráðherrar Íslands hafa marglýst yfir að staðsetning kjarnavopna á Íslandi sé óheimil án samþykkis íslenskra stjórnvalda. Sú stefna er í samræmi við varnarsamning Íslands og Bandaríkjanna frá 1951 og yfirlýsta stefnu Atlantshafsbandalagsins." Hér er talað um samþykki íslenskra stjórnvalda en ég ítreka það, enda hlýtur það að vera skilningur allra hér á Alþingi, að ætli íslensk stjórnvöld sér að taka afstöðu til mála sem þessara þá eru þau bundin af vilja Alþingis í þessu efni á meðan hann liggur fyrir eins og frá honum var gengið í samþykktinni 23. maí 1985. Vilji íslensk stjórnvöld virða þingið og lúta vilja þess að þessu leyti þá eru þau bundin af samþykkt Alþingis um þetta efni. Herra forseti. Ég ætla ekki að fjölyrða um það, þó ástæða væri til, hvaða undirtektir þessi samþykkt fékk meðal ákveðinna hópa hér innanlands og m.a. má lesa um í Morgunblaðinu í grein sem aðalritstjóri Morgunblaðsins, Styrmir Gunnarsson, skrifaði í blað sitt 8. júní s.l. undir fyrirsögninni "Hvers vegna þessa "málamiðlun?"" Það er alveg ljóst að sumir eru ekkert ánægðir með þessa samþykkt Alþingis og átöldu þingflokk Sjálfstfl. mjög harðlega fyrir að gerast aðilar að henni fyrir sitt leyti. Og það eru kannske slíkar ofanígjafir sem hafa orðið þess valdandi að þm. og ráðherrar með góðan hug hafa kannske þurft að draga til baka eða leitast við að túlka þessa samþykkt með öðrum hætti heldur en ég tel eðlilegt vera. Þar á ég m.a. við afstöðuna til frystingar kjarnorkuvopna, sem ég hef þegar rætt, og afstöðuna til kjarnorkuvopnalauss svæðis á Norðurlöndum, í Norður-Evrópu, sem aðalritstjóri Morgunblaðsins gat um í sinni grein - með leyfi forseta, örlítil tilvitnun: "Í pólitískum umræðum á okkar dögum nær hugtakið Norður-Evrópa ekki nema til Norðurlanda og hluta Þýskalands og Bretlandseyja. Þetta er að mínum dómi sá skilningur sem leggja ber í "Norður-Evrópa" þótt landfræðileg merking þessara orða kunni að vera víðtækari." Þess gætir í túlkunum varðandi þetta að menn vilja teygja þetta og þessa gætir einnig í skýrslu hæstv. ráðh. Og það kom fram þegar formaður utanrmn. mælti fyrir þessu máli á sínum tíma að menn vilja reyna að teygja þetta víðar en almennur skilningur er í þessu efni. Öllu skiptir þó spurningin um það: Er pólitískur vilji fyrir því að skapa kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum? Að Norðurlöndin eigi frumkvæði í slíkri stefnu eða ekki? Um það snýst auðvitað málið, burtséð frá öllum orðhengilshætti er það spurningin um pólitískan vilja. Við ræddum hér fyrir fáum dögum um viðhorf til samþykktar danska þingsins varðandi vinnu að því markmiði að Norðurlönd átti sig á því hvernig á þessum málum verður tekið og hugmyndum um að gera Norðurlöndin kjarnorkuvopnalaus. Ég var ekkert ánægður með það að hæstv. ráðh. vildi ekki ræða þessi mál hér utan dagskrár í Alþingi og mér var synjað um orðið af hæstv. forseta Sþ., synjað um að taka til máls hér utan dagskrár til að ræða þessi þýðingarmiklu efni. En ég ætla ekki að fjölyrða um það hér og nú. Hins vegar er nauðsynlegt, og það ítreka ég, að skýr stefna verði mörkuð af hálfu þingsins um vinnu að málinu í samvinnu við önnur Norðurlönd þannig að okkur miði fram í þessari umræðu og það verði þá leitt í ljós hvar ágreiningurinn er. Hver er þessi ágreiningur? Hvar eru mörk hins pólitíska vilja í þessu efni? Samþykkt Alþingis um afvopnunarmál, sem ég hef rætt hér, hefur mikið gildi þrátt fyrir ólíka túlkun um viss atriði. Og Alþingi verður að skera úr þegar á slíkt reynir, m.a. varðandi afstöðu á alþjóðavettvangi. Ef um ágreining á túlkun á þessari samþykkt er að ræða þá er sjálfsagt að menn skeri úr með atkvæðum hér á Alþingi. Herra forseti. Ég minntist hér á geimvopn. Einn dapurlegasti kaflinn í skýrslu hæstv. utanrrh. varðar einmitt geimvopn. Ég hlýt að vekja athygli á honum, hann er á bls. 10. Ég leyfi mér, herra forseti, að vitna til örstutts kafla úr skýrslunni sem snertir þetta og er svohljóðandi: "Eftir leiðtogafund Reagans og Gorbatsjoffs í nóvember vöknuðu vonir á Vesturlöndum um að samninganefndir Bandaríkjanna og Sovétríkjanna í Genf myndu einbeita sér að því að ná samningum um atriði sem minnstur ágreiningur var um, svo sem um 50% niðurskurð langdrægra kjarnavopna og niðurskurð meðaldrægra kjarnavopna í Evrópu. Þessar vonir hafa ekki ræst því Sovétmenn gera þá kröfu að Bandaríkjamenn hætti við geimvarnaáætlun sína áður en samið verði um meðaldræg og langdræg kjarnavopn. Á þetta hafa Bandaríkjamenn ekki fallist og benda á að hér sé aðeins um að ræða rannsóknir og alls óvíst um niðurstöður þeirra. Hins vegar sé von þeirra sú að þær sýni fram á hvernig unnt sé að gera kjarnavopn óþörf. Vilja þeir þar af leiðandi ekki útiloka sjálfar rannsóknirnar. - Þar á meðal kjarnorkusprengingar. - Vekja þeir athygli á því að Sovétmenn hafi stundað svipaðar rannsóknir um árabil. Íslensk stjórnvöld - og hér kemur stefnan - telja mikilvægt að staðið verði við gerða alþjóðasamninga, þar á meðal áðurnefndan samning um takmörkun gagneldflaugakerfa. Rannsóknir af því tagi sem hér um ræðir þurfa ekki að stríða gegn slíkum samningum. Auk þess er óraunhæft að ætla að hægt sé að framfylgja banni við rannsóknum. Bendi niðurstöður geimvarnarannsókna til að geimvarnakerfi geti stefnt heimsfriðnum í hættu ber risaveldunum að sjá til þess að geimvarnaáætlanir verði aldrei að veruleika. Sýni þær á hinn bóginn að geimvarnakerfi muni stuðla að friði og öryggi er eðlilegt að risaveldin geri samkomulag um framkvæmd slíkra áætlana. Vert er að hafa í huga að geimvarnaáætlun Bandaríkjamanna gerir ráð fyrir stórstígum framförum á sviði tækni og vísinda og má þar nefna upplýsinga-, efna-, orku-, leysigeisla- og kerfistækni. Geri Bandaríkjamenn - ég bið menn um að taka eftir þessu niðurlagi í stefnumótuninni - öðrum þjóðum kleift að taka þátt í áætluninni er ljóst að Íslendingar geta, ekki síður en aðrir, notið góðs af samvinnunni." Hvað er hér á ferðinni, góðir þingmenn? Hvað er hér á ferðinni? Hvað er hæstv. utanrrh. Íslands hér að fara? Ætlar hann að fara að seilast eftir samningum við bandarísk stjórnvöld um aðild að stjörnustríðsáætluninni? Annað verður ekki lesið út úr þessum orðum en það sé keppikefli hæstv. ráðh. að íslendingar leiti eftir aðild og samvinnu um geimvarnaáætlunina sem er kölluð svo fallegu nafni, en almennt gengur undir nafninu stjörnustríðsáform eða -áætlanir, SDI, Strategic Defense Initiative, sem þetta er skammstöfun fyrir. Ég held að hæstv. utanrrh. ætti m.a. að kynna sér greinar í virtum ritum um þessi efni. Það úir og grúir í öllum erlendum blöðum Vestur-Evrópu og Bandaríkjanna af umræðu um SDI. Hérna er Der Spiegel, virt þýskt tímarit, frá 24. mars, sem skrifar um SDI, rannsóknirnar meinlausu sem hæstv. utanrrh. telur að eigi ekkert að standa í veginum fyrir friðsamlegum umleitunum og afvopnun - Rússarnir hafi bara verið að þessu áður, segir ráðh. hér í skýrslu sinni, og það er fullkomlega réttlætanlegt að Bandaríkin standi að slíkum rannsóknum. Hvað ætli Der Spiegel hafi að segja um þetta efni? Ég eftirlæt hæstv. ráðh. að taka hann með sér á náttborðið og kynna sér það sem þar stendur um þær tilraunir sem hafa verið í gangi og hafnar eru í sambandi við stjörnustríðsáætlunina, þessar meinlausu rannsóknir sem erfitt er að koma í veg fyrir, væntanlega af því að þær fari svo hljótt inni í tilraunastofum. En ætli það sé nú víst að þær fari allar svo hljótt? Þann 10. apríl s.l. var sprengd kjarnorkusprengja neðanjarðar og 30. desember s.l., bæði skiptin í Nevada, sem liður í þessum rannsóknum og eingöngu sem liður í þessum rannsóknum, stjörnustríðsrannsóknum Reagan-stjórnarinnar, sem hæstv. utanrrh. Íslands er að sækjast eftir aðild að og lýsir hér með hinum fegurstu gylliorðum um afurðir tækni og vísinda sem geti fylgt í kjölfarið. Áætlanir sem eru um að flytja vopnakapphlaupið út í himingeiminn. Áætlanir sem næstu fimm árin eiga að kosta litla 26 milljarða bandaríkjadollara og verið er að egna fyrir meðal bandalagsríkjanna innan Atlantshafsbandalagsins og reyna að lokka þau með þennan sjóð í höndum til þátttöku og um leið til pólitískrar ábyrgðar á þessari vitfirringu. Rannsóknum, sem fremstu vísindamenn margir draga í efa að nokkurn tímann muni ganga upp, hversu miklum upphæðum sem til þeirra verður varið - og tíma. En gangi þær upp þá liggur það fyrir að flestra mati að maðurinn hefur ekki lengur neina stjórn - og er hún þó orðin takmörkuð - ekki nokkra stjórn á þeim vígtólum, á þeim morðtólum og gereyðingarvopnum sem þegar hafa verið framleidd því að tíminn, sem er til umráða og ákvarðana um að hleypa af stað stjörnustríðsvopnunum, geimvopnunum, hann skiptir aðeins mínútum. Ráðrúmið er ekkert. Það eru tölvur sem taka ákvörðunina, hvenær flaugarnar fara af stað, hvenær sprengja skal til að leysa leysigeislana úr læðingi sem eiga að granda eldflaugunum. Það er þessi rannsóknaáætlun sem hæstv. utanrrh. Íslands er að tala um í skýrslu sinni að við eigum að gerast aðilar að, við eigum að leita samvinnu um. Það er búið að draga Margrétu Thatcher upp í þetta ból með undirritun á samningi. Það er væntanlega upp í það sama rúm sem hæstv. ráðh. vill komast. Og það er búið að draga Helmut Kohl á asnaeyrunum upp í það sama, og samstarfsflokkinn sárnauðugan, frjálsa demókrata - svona svipað eins og þegar Sjálfstfl. er að teyma framsóknarmaddömuna upp í hjá sér í sambandi við hin afdrifaríkustu mál á sviði utanríkismála og afvopnunarmála og feykja út af borðinu flokksþingssamþykktum Framsfl. í sambandi við utanríkismál, eins og er að gerast hér þing eftir þing. Og er ömurlegt upp á að horfa hvernig Framsfl. er komið í þessu samstarfi. Þar fer nú lítið lengur fyrir fyrirvörunum sem einu sinni giltu. Þeir eru gleymdir. Fyrir Alþingi liggur tillaga annars eðlis, tillaga um stuðning við bann gegn geimvopnum, sem ég flutti ásamt þremur hv. þm. í byrjun þings til að Alþingi gæfist kostur á að marka stefnu til geimvopna- og stjörnustríðsáforma Bandaríkjastjórnar. Meðflm. að þessari tillögu eru hv. þm. Kristín S. Kvaran og hv. þm. Guðrún Agnarsdóttir. Þessari till. var snemma þings vísað til utanrmn. Þar liggur hún enn óafgreidd en það hefur verið rætt um hana í undirnefnd. Það hefur komið í ljós að stjórnarþingflokkarnir hafa ekki enn fjallað um till. efnislega. En því var heitið að það yrði gert við fyrstu hentugleika og ég vænti að það hafi gerst í gær þannig að talsmenn þessara flokka geti hér lýst sinni afstöðu til þessarar þáltill. og almennt um stuðning við bann gegn geimvopnum. Ég vil ekki trúa því að hæstv. utanrrh. að athuguðu máli ætli sér þann sess eða það ból - svo ég haldi nú áfram samlíkingunni - að skríða upp í þessa geimferju með vopnabúnaðinn og rannsóknirnar eins og lesa má út úr skýrslu hans hér, því miður. Og ég vænti að afstaða þingflokkanna til þessa máls, þessa afdrifaríka máls, skýrist hér við umræðuna og þá einnig af hálfu þingflokks Alþfl., sem ég vænti að styðji þetta mál, bann við geimvopnum og andstöðu af hálfu Alþingis Íslendinga eins og sósíaldemókrataflokkar um, ég held, gervalla Evrópu standa raunar í harðri baráttu gegn brjálæðinu. T.d. í Vestur-Þýskalandi gegn aðild stjórnvalda að geimrannsóknum, að rannsóknum á þessu sviði. Og sama var uppi á teningnum í Bretlandi. Herra forseti. Það hefur mikið verið að gerast í sambandi við afvopnunarmálin og afstöðu stórveldanna í þeim efnum. Þar hefur sem betur fer komist á mikil hreyfing. Þar hefur orðið breyting t.d. á afstöðu stjórnvalda í Sovétríkjunum, eins og kom fram í máli hæstv. ráðh. og lesa má úr skýrslu hans, mjög róttæk breyting í orði a.m.k., þar sem settar eru fram hugmyndir um það að afvopnast varðandi kjarnorkuvígbúnaðinn þannig að fyrir lok þessarar aldar sé búið að kistuleggja kjarnorkuvopnin. Menn spyrja eðlilega: Hver er alvaran að baki slíkum tillögum eins og við höfum heyrt frá forustumönnum Sovétríkjanna á undanförnum mánuðum? Ég vil ekki fara að skýra þeirra afstöðu eða túlka á einn eða annan hátt, því að um það veit ég ekki, á það verður að reyna við samningaborð. En þar hafa komið fram hugmyndir sem fyllsta ástæða er til að láta reyna á, hvort pólitískur vilji er til að framfylgja að kistuleggja kjarnorkuvopnin og hætta frekari þróun kjarnorkuvopnabúnaðar. Slíkt hljótum við að styðja, að látið verði reyna á og það ætti að vera hlutverk Íslendinga á alþjóðavettvangi að greiða fyrir því að fyrr en seinna fáist úr því skorið og þá einnig varðandi það eftirlit sem menn telja nauðsynlegt að fylgi, en einmitt á því sviði virðist hafa orðið mjög róttæk breyting frá fyrri afstöðu Sovétríkjanna hvað snertir vilja til að opna fyrir eftirlit, en á slíkt verður að reyna. Til þess verður gagnaðilinn að vera reiðubúinn til að lýsa yfir vilja af sinni hálfu til að stíga slík skref, m.a. varðandi frystingu kjarnavopna. Því miður hefur ekki orðið róttæk breyting á mörgum öðrum sviðum þar austur í Sovétríkjunum sem við hefðum viljað sjá. Enn er haldið uppi af hálfu Sovétríkjanna grimmdarlegu stríði gegn nágrannaríki, í Afghanistan, styrjöld sem er siðlaus og stendur í vegi fyrir trausti á málflutning Sovétríkjanna á ýmsum sviðum á meðan þau eru uppvís að slíku framferði eins og þar er enn fram haldið gegn fátækri bændaþjóð. Þó að það mál hafi vafalaust ýmsar hliðar hvað snertir hlutdeild annarra aðila, þá er það ótvírætt hver hóf þann leik og hver ber fyrst og fremst ábyrgð á þeirri styrjöld sem þar er fram haldið. Þar er gengið gegn almenningsáliti heimsins, þori ég að fullyrða, a.m.k. er það hérlendis og minn flokkur, Alþb., hefur ítrekað fordæmt þessa villimannlegu styrjöld sem þar er enn fram haldið. En hitt risaveldið gengur einnig gegn almenningsáliti heimsins. A.m.k. skulum við vænta að sú verði reyndin í sambandi við geimvopnin þegar á reynir og ég hef þegar rætt um hver ætti að vera hlutur Íslendinga að því leyti. Og hið sama gildir um áframhaldandi tilraunir þeirra með kjarnorkuvopn. Spurt er um afstöðu allra þjóða í málum sem þessum, örlagamálum sem varða allt mannkyn. Það er sannarlega ánægjuefni þegar leiðtogar ríkja taka sig saman um að leitast við að breyta stöðunni að þessu leyti, t.d. eins og gerst hefur með friðarfrumkvæði þjóðarleiðtoga sex ríkja úr fimm heimsálfum sem hafa látið mikið að sér kveða og þar sem Olof Palme fyrrv. forsrh. Svíþjóðar, sem veginn var fyrir skömmu, var mikilvirkur aðili að, því friðarfrumkvæði og einn af varaþm. á Alþingi Íslendinga, Ólafur Ragnar Grímsson, hefur helgað krafta sína að undanförnu að verulegu leyti stuðningi við þetta mál sem staðið er að á vettvangi samtaka þingmanna undir heitinu "Parliamentarians for World Order".  Ég tel að það sé mjög jákvætt þegar Íslendingar geta lagt af mörkum skerf með þeim hætti, sem Ólafur Ragnar hefur gert í þessu máli, og það væri betur að það væru fleiri sem legðust á þá sveif, m.a. aðilar sem til þess hafa aðstöðu og eru við stjórnvölinn hérlendis. En því hefur ekki verið að heilsa, því miður. Ég vil, herra forseti, fara að stytta mál mitt því hér eru margir sem vilja tjá sig. Ég vil aðeins rifja hér upp afstöðu Alþb. til öryggismála þeirra, sem ég hef hér verið að ræða varðandi öryggi Íslands, með því að vitna hér örstutt í samþykkt landsfundar Alþb. frá nóvember s.l. um utanríkis- og sjálfstæðismál, en þar segir í upphafi, með leyfi forseta: "Landsfundur 1985 ítrekar fyrri andstöðu Alþb. við veru Íslands í NATO og bandarísku herstöðvarnar hér. Krafan er því ótvírætt: "Ísland úr NATO, herinn burt." Ísland á að standa utan hernaðarbandalaga, lýsa yfir hlutleysi og styðja alla alþýðubaráttu fyrir friði, lýðræði og réttlátu þjóðskipulagi. Fundurinn fordæmir stóraukin hernaðarumsvif hérlendis sem ganga þvert gegn vaxandi friðarvilja almennings og andúð á vígbúnaði. Ísland er tvímælalaust eitt af mikilvægustu víghreiðrum NATO í norðurhöfum og herstöðvarnar hér eru hlekkir í fremstu víglínu í hugsanlegri kjarnorkustyrjöld. Af þessari feigðarbraut verður að snúa. Það er skylda Íslendinga að leggja sinn skerf af mörkum til friðar í heiminum með því að hætta þátttöku í hernaðarbrölti og stöðva allar hernaðarframkvæmdir í landinu. Það er óþolandi að á sama tíma og örbirgð og hungursneyð ríkir víða um lönd er tugum milljarða íslenskra króna kastað á bál vígbúnaðarkapphlaupsins hér á landi. Á meðan því marki er ekki náð að herinn hverfi á brott ber að einangra herstöðvarnar og loka á öll efnahagsleg tengsl og önnur samskipti við hið erlenda herlið." Þetta er sú afstaða sem Alþb. ítrekaði og markaði í þessum efnum á landsfundi sínum hinum síðasta. Eins og ég gat um, herra forseti, þá eru þau mál fjölmörg sem ástæða væri til að ræða en vegna síðustu atburða á alþjóðavettvangi, ekki síst, hef ég hlotið að dvelja mjög við afvopnunarmálin og spurninguna um stríð og frið. Ég minni hér á eitt mál sem fjallað var um á vettvangi utanrmn. Alþingis og gekk fram með samhljóða samþykkt á síðasta vori, en það var staðfesting á alþjóðasamningi um afnám allrar mismununar gagnvart konum. Þar var um mikilsvert mál að ræða og ég flutti s.l. haust, ásamt hv. þm. Guðrúnu Helgadóttur, þáltill. um sérstaka úttekt á mismunun gagnvart konum hérlendis með tilliti til ákvæða þessa alþjóðasamnings. Þessi till. hefur verið til meðferðar í félmn. Sþ. Á þessu sviði er víða pottur brotinn. Vissulega er þar launamisréttið, sem konur í þessu landi sem víðast hvar annars staðar búa við, hvað tilfinnanlegast, en þetta endurspeglast á mörgum sviðum og einnig þá í utanríkisþjónustu okkar. Þar hallar vissulega mjög á konur. Ég óskaði eftir því fyrir nokkru á vettvangi utanrmn. að fá grg. um hlut kvenna í íslensku utanríkisþjónustunni og samkvæmt þeirri grg. var það staðfest að hlutur kvenna í utanríkisþjónustu okkar í sögu lýðveldisins, þ.e. á hinum efri þrepum, hefur verið harla smár. Samkvæmt þeirri grg. starfa nú aðeins þrjár konur með diplómatíska stöðu hjá íslensku utanríkisþjónustunni, sem sendiráðunautar allar þrjár, og frá upphafi lýðveldisins eru það aðeins fimm konur samtals sem hafa starfað með diplómatísk verkefni í íslensku utanríkisþjónustunni. Þeim mun fjölmennari eru konur hins vegar í illa launuðum þjónustustörfum, m.a. sem ritarar í utanrrn. og hjá sendiráðum okkar erlendis. Þetta er ekki sagt þeim körlum til hnjóðs sem starfa í utanríkisþjónustu okkar. Hér er á ferðinni það sama og í flestum öðrum ábyrgðarstöðum í samfélaginu, að þar er hlutur kvenna allur annar og minni en skyldi. Starfsmenn okkar í utanríkisþjónustunni vinna vissulega hin mikilsverðustu störf og oft við mjög erfið skilyrði. Ég tala nú ekki um í samanburði við það sem gerist hjá starfsbræðrum þeirra hjá fjölmennari þjóðum. Þessi störf er ástæða til að þakka þegar við ræðum hér um utanríkismál. Ég vil, herra forseti, um leið og ég lýk máli mínu að þessu sinni við þessa umræðu, undirstrika nauðsyn þess fyrir litla þjóð, fyrir fámenna þjóð sem Íslendinga, að treysta sem best má verða samstöðu sína til hinna mikilsverðustu mála. Íslendingar eiga að þekkja það af reynslu sinni, m.a. þann skamma tíma sem þeir hafa verið fullráða um sín málefni, fullvalda þjóð, hvaða þýðingu það hefur að þjóðin nái saman í hinum mikilsverðustu málum. Þetta sýndi sig ekki síst í sjálfstæðisbaráttunni og þetta hefur sýnt sig í sambandi við sókn okkar til að ná fullum ráðum yfir auðlindum landsins og sjávarins umhverfis það, þar á meðal í landhelgisbaráttu okkar. Sá lærdómur má ekki gleymast. Það er því hryggðarefni að á sviði öryggismála, sem við köllum svo, skuli þjóðin vera klofin í tvær fylkingar með mjög ólík sjónarmið. Annars vegar er sú stefna, sem hefur orðið ofan á, að hengja Ísland aftan í Atlantshafsbandalagið og hernaðarbrölt þess og ljá hér land undir herstöðvar og hins vegar stefna þeirra sem vilja að Ísland skipi sér með hlutlausum þjóðum gagnvart hinum stríðandi blökkum risaveldanna. Það er mikil nauðsyn að við ræðum þessi mál og þennan ágreining af einurð hér á Alþingi íslendinga og með þann vilja í vegarnesti að reyna að brúa bilið en ekki að breikka það. Stefna núv. ríkisstj. hefur því miður leitt til þess að bilið hefur breikkað því að hún hefur verið öll mjög á einn veg. Hún hefur verið einhliða og Ísland hefur á undanförnum árum, alveg sérstaklega í tíð núv. ríkisstj., verið hengt aftan í þá stefnu sem Reagan-stjórnin í Bandaríkjunum hefur fylgt og magnað hefur upp vígbúnaðarkapphlaupið á undanförnum árum. Þetta er ekki stefna sem er samboðin smáþjóð sem Íslendingum. Á þessu þarf að verða breyting. Ég tel að það séu lífshagsmunir Íslendinga í bráð og lengd að taka aðra afstöðu til þess að treysta sjálfstæði sitt og menningu og skipa sér á þann sess með öðrum þjóðum sem okkur er sæmd af.



Herra forseti. Við skulum ekki ganga þess dulin að þessi umræða fer fram í skugga mjög alvarlegra atburða. Ég efast ekki um að þessir alvarlegu atburðir, sem hafa verið að gerast við Miðjarðarhaf, séu flestum Íslendingum og þm. efst í huga þessa stundina. Ég tel að hér hafi mjög hörmulega til tekist. Árás Bandaríkjamanna á Líbýu er sannarlega fordæmanleg með sama hætti og við hljótum að fordæma með hinum hörðustu orðum þá hryðjuverkaöldu sem yfir er gengin. Það er ekki líklegt að sú leið, sem Bandaríkjamenn hafa hér valið, sé til farsældar. Það er langtum líklegra að hún muni draga slóða og það heldur óskemmtilegan slóða. Hér leika menn sér með eld. Ég geri ekki ráð fyrir að nokkrir hér hafi sérstaka samúð með einræðisherranum í Líbýu, Gaddafi, fjarri því. En það dregur ekki úr nauðsyn þess að þjóðir fari fram með gát og þá ekki síst stórveldi því að engum er nauðsynlegra að beita afli sínu í hófi en hinum sterku. Ég sagði að þetta væru sorgleg tíðindi. Ég fordæmi þá árás sem Bandaríkjamenn hafa hér gert á Líbýu á sama hátt og ég fordæmi þá hryðjuverkastarfsemi sem gengur eins og alda yfir heiminn. En þegar ég lít til Bandaríkjanna í þessum efnum, þá tel ég að þau beri sérstaklega þunga ábyrgð. Ég geri einmitt mjög miklar kröfur til Bandaríkjamanna, ekki einungis vegna þess að þeir eru bandalagsþjóð okkar, heldur líka vegna þess að ég hef talið og tel að þessi þjóð hafi mikinn siðferðilegan styrk og sé að ýmsu leyti framvörður meðal þjóða heims. En þetta getur ekki verið leiðin og þess vegna er dapurt um að hugsa og upp á að horfa. Ríkisstjórn Íslands hefur birt yfirlýsingu um þetta efni. Deildin tekur væntanlega eftir því að ég nota sterkara orðalag en ríkisstjórn Íslands hefur treyst sér til að því er varðar umsagnir um þessar hernaðaraðgerðir. Hitt er hárrétt í ályktun ríkisstj. að leiðin hlýtur að vera sú að samræma aðgerðir þjóða heims til þess að ná höndum yfir hryðjuverkamenn og þá sem að baki þeirra standa. Um það þurfa allar þjóðir heims að sameinast. Herra forseti. Það er hollt þegar rætt er um utanríkismál að gæta fyrst að því með hverjum við eigum mesta samleið. Ég held að það sé ljóst að Íslendingar eiga mesta samleið með Norðurlandaþjóðunum, með lýðræðisþjóðunum, einkum lýðræðisþjóðunum í Evrópu og með smáþjóðum og sjálfsagt í þeirri röð sem ég hef hér talið upp ef menn vilja hafa röð á því hversu samleiðin sé dyggilega samofin. Það er heldur ekki vafi á því að við höfum skipað okkur í sveit einmitt með þessum hætti, í Norðurlandaráði, á ýmsum vettvangi Evrópuþjóða, í Atlantshafsbandalaginu og á fjölþjóðavettvangi. Ég tel að allvel hafi til tekist í þessum efnum og við höfum notið góðs af. Við höfum notið góðs af Norðurlandasamvinnunni og við skulum ekki ganga þess dulin. Þess væri óskandi að ýmsum hvimleiðum skeytum til frændþjóða okkar í ýmsum fjölmiðlum mætti linna. Svo góðs höfum við notið af samvinnunni á vettvangi Norðurlandaráðs og svo mikils virði er hún okkur. Ég segi þetta fyrst vegna þess að okkur hættir til ýmist að taka samvinnuna á vettvangi Norðurlandaráðs sem sjálfgefna eða líta framhjá henni. Við höfum líka átt gott samstarf við Vestur-Evrópuþjóðir og bandamenn okkar í Atlantshafsbandalaginu. Margir hafa að sjálfsögðu horn í síðu Atlantshafsbandalagsins og það kom t.d. mjög glögglega fram hjá síðasta ræðumanni. En ég treysti mér ekki til að segja hvað hefði gerst í Evrópu og hver örlög Vestur-Evrópu hefðu verið ef Atlantshafsbandalagsins hefði ekki notið við. Það er ómótmælanlegt að við höfum notið hér friðar og Atlantshafsbandalagið hefur að því leytinu reynst okkur vel. Annað veifið heyrast raddir um vopnlaust hlutleysi og hafa reyndar ýmsir ætíð uppi slíkar hugmyndir. Ég heyrði ekki betur en forveri minn hér í ræðustól, hv. þm. Hjörleifur Guttormsson, ítrekaði gamla stefnu Alþb. í þeim efnum. En ég held að sífellt fleirum sé að verða ljóst að þessi stefna gengur ekki upp. Meira að segja þykist ég hafa orðið þess var að ýmsir Alþýðubandalagsmenn og jafnvel fremstu talsmenn Alþb. fyrirverði sig hálfpartinn fyrir þá stefnu sem stendur þó á blöðum hjá þeim og hv. þm. Hjörleifur Guttormsson rómaði svo hástemmt hér áðan. Ég spyr ekki að því að horfa upp á vopnað hlutleysi á öld hryðjuverkanna eins og þau ganga nú yfir. Nei, við skulum meta það sem við höfum notið og ekki hagga því sem við höfum meðan skipan heimsmála er í stórum dráttum eins og hún hefur verið að undanförnu. Ég tók eftir því að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson ræddi mjög um hernaðarumsvif á Keflavíkurflugvelli, um hermangið þar, eins og hann nefndi það og taldi það vaxandi. Ég þarf kannske ekki að rifja upp að vöxturinn er ekki eingöngu á tímabili þessarar ríkisstj. því að vöxturinn hófst á tímabili fyrri ríkisstjórnar. Þá voru ákveðnar miklar framkvæmdir og miklar framkvæmdir hafnar. Ég þarf kannske ekki að minna á þetta. En hitt vil ég segja að ég hef ekki áhuga á því að varnarstöðin á Keflavíkurflugvelli sé samsett úr úreltum tækjum eða líti út eins og sorphaugur. Ég tel nauðsynlegt að menn fylgist með tækniþróun og að mannvirki þar séu þannig að það sé ekki til vansa. Ég sagði áðan að við hefðum notið friðar og við skyldum meta það. En vitaskuld höfum við lifað í skugga ógnarjafnvægisins sem svo er nefnt. Sumir halda því fram - og ég treysti mér ekki til að mótmæla því - að þetta ógnarjafnvægi hafi tryggt frið. En á sama hátt er ekki nokkur vegur að fullyrða að jafnvel þótt það hafi tryggt okkur frið muni það ætíð og ævinlega gera það. Það er vissulega óhugnanleg tilhugsun að við eigum að fá að lifa fyrir hótun um tortímingu, að það sé eina leiðin til að hafa frið, og vopnin skuli hlaðast upp og eyðingarmátturinn aukast á báða bóga og öllum þeim fjármunum sem raun ber vitni skuli vera til þess varið á sama tíma og mikill hluti mannkyns líður sára neyð og skort. Þess vegna er vitaskuld nauðsynlegt að leitað verði annarra leiða til að tryggja frið en þeirrar sem við höfum búið við að undanförnu. Sú hugsun, sem kemur fram í hugmyndinni um sameiginlegt öryggi í stað gagnkvæmrar ógnunar, er að mínum dómi aðlaðandi en ég veit að það er þröngt stigið þangað og erfitt að feta það. En við hljótum að óska eftir því að í stað þess að síauka vopnabúr tortímingarvopna verði stefnt til gagnstæðrar áttar, nefnilega þeirrar áttar að draga úr vopnabúnaðinum. Í þá veru ályktaði Alþingi á s.l. ári, setti fram heildarstefnu um viðhorf Íslendinga í afvopnunarmálum. Vissulega teygðu sig ýmsir aðilar eins langt og þeir gátu teygt sig til samkomulags í þessari ályktun. Sú ályktun var um heildarstefnu í afvopnunarmálum sem var reist á þeirri grundvallarforsendu að varðandi afvopnunarmálin verði menn að geta treyst því sem um er samið og að gagnkvæmt eftirlit sé hornsteinn þess að gagn sé að. Það gerist með þeim hætti að afvopnunin sé gagnkvæm og þannig að málsaðilar uni því og treysti og það verði undir öruggu eftirliti. Ég tel þetta grundvallaratriði og ég legg til að Alþingi Íslendinga reyni að byggja áfram á þeim grunni sem reistur var þó í fyrra með samþykkt þessarar ályktunar en tæti hana ekki í sundur með því að ætla henni annað en hún er. Afstaða okkar Íslendinga í afvopnunarmálum er þannig í stórum dráttum ljós. En það eru fleiri svið sem hljóta að vekja ugg og umhugsun að því er vopnabúrin varðar. Það er t.d. hættan á slysi, að kjarnorkuvopn verði notuð eða kjarnorkusprengja sprengd fyrir mistök eða af slysni. Um aðgerðir til að koma í veg fyrir að slíkt geti gerst hljóta allir, stórveldin bæði ásamt öllum öðrum, að geta komið sér saman um að vinna að. Þar er sameiginlegt verkefni sem vissulega þarf að gæta að og sem Íslendingar mættu gjarnan hafa uppi. Vopnabúr jarðarinnar, kapphlaupið í vopnabúnaði, varðar ekki stórveldin ein þó að þau séu gjarnan ávörpuð þegar þessi mál ber á góma. Það varðar allar þjóðir heims og smáþjóðir kannske alveg sérstaklega. Maður saknar þess að ekki skuli vera meiri samheldni milli smærri þjóða um að þrýsta á að leitað verði nýrra leiða til að tryggja öryggi þjóðanna í heiminum. Í sambandi við þessi mál mætti margt ræða. En af því að tíminn líður fljótt og margir ætla að taka til máls mun ég einungis stikla á fáeinum atriðum. Eitt þeirra atriða, sem stundum ber á góma og reyndar ósjaldan, er svonefnd kjarnorkuvopnalaus svæði, m.a. spurningin um það að Norðurlönd, sem eru kjarnorkuvopnalaus, gefi sérstaka yfirlýsingu um áform sín að verða ætíð og ævinlega kjarnorkuvopnalaust svæði. Þetta er ekki óumdeilt. En að mínum dómi væri jafnfávíslegt að hafna þessum hugmyndum algerlega eins og að gleypa þær skilyrðislaust. Grunnhugmyndin, sem menn hafa byggt á, varðar belti í gegnum Evrópu þvera eða endilanga eftir því á hvorn veginn menn líta á hana, frá norðri til suðurs sem sagt. Bak við þessa hugmynd liggur ákveðinn skilningur, ákveðin fílósófía svo að segja. Hitt er ljóst að það þarf mörgum skilyrðum að vera fullnægt til að svæði af þessu tagi komi að fullu gagni. Mikilvægasti punkturinn á bak við þessa hugmynd er sá að fjarlægja skammdræg vopn frá línunni á milli austurs og vesturs, frá línunni milli Atlantshafsbandalagsins og Varsjárbandalagsins, til að draga úr freistingunni að nota þau frekar en að láta þau falla í óvina hendur ef illa tækist til. Þetta er vissulega mikilvægur punktur. En það gagnar ekki að standa upp og segja: Svona viljum við hafa það. Hér þarf langtum fleira til að koma og þessi mál verða ekki skoðuð öðruvísi en í stærra samhengi. Við skulum fylgjast með umræðunni á þessum vettvangi og athuga þau nánar eins og Alþingi hefur samþykkt að gert verði og eins og utanrrh. hefur tekið undir. Þessi umræða um kjarnorkuvopnalausu svæðin er sjálfsagt óþroskuð enn þá og ýmislegt á eftir að gerast en sem eins konar tilboð, sem liður í stærra samkomulagi, hlýtur þetta að koma til alvarlegrar athugunar. Annað atriði, sem menn ræða gjarnan þessa dagana, eru sprengingar á kjarnavopnum eða öllu heldur það að banna tilraunir með kjarnavopn. Það er merkilegt ef maður lítur aðeins aftur í tímann að annað veifið hafa komið upp hugmyndir um þetta, ekki bara frá einhverjum smáríkjanna, hlutlausu ríkjanna, heldur eru ekkert ýkja mörg ár síðan að oftar en einu sinni gerðu forsetar Bandaríkjanna tilboð til Sovétríkjanna um að nú skyldu menn hætta tilraunum með kjarnavopn. Þá passaði það ekki Sovétmönnum. Nú þegar Sovétmenn gera tilboðið passar það ekki Bandaríkjamönnum. Ég get þessa og set það í þetta samhengi vegna þess sem mér sýnist að ef menn ætla að komast eitthvað áfram í þessum efnum þurfi menn líka að leita nýrra leiða um takmörkun og eftirlit með þessum tilraunum ef menn ætla að komast út úr þeirri sjálfheldu sem menn eru í í þessum efnum. Ég læt þetta nægja, herra forseti, um þessa hlið málanna, um vígbúnaðarkapphlaupið, um afvopnunarmálið, um öryggismálið, um stöðu Íslands í Atlantshafsbandalaginu. Mig langar nú til þess að fara einungis fáeinum orðum um ýmsa aðra þætti sem fram koma í þessari skýrslu hæstv. utanrrh. Ég vil fyrst nefna hvalveiðar og hugmyndir okkar um að stunda hér rannsóknir á hvalastofninum og gera þær á grundvelli þess að nokkrar veiðar fari fram. Við skulum ekki látast neitt um það hvers vegna við erum að þessum rannsóknum. Það er vegna þess að við höfum áhuga á því að halda áfram hvalveiðum, að nýta áfram þessa auðlind. Ég tel að það sé ótækt að þrýstihópar einhvers staðar í öðrum löndum geti neytt okkur til að láta af nýtingu á auðlindunum í sjónum í kringum okkur. Sú stefna, sem mörkuð hefur verið af okkar hálfu í þessum efnum, er mikilvæg beinlínis út frá auðlindasjónarmiðinu og yfirráðum yfir auðlindum. Við skulum vona að okkur takist að fylgja henni fram af farsæld. Ég hef orðið þess var að það er ekki erfitt að tala máli Íslendinga í þessu máli við útlendinga eða á erlendum vettvangi þegar menn fá til þess tækifæri. Ef við ætlum að halda okkar striki í þessum efnum er ég sannfærður um að við þurfum að halda uppi málstað okkar, við þurfum að sýna öðrum og sanna hvað það er sem við meinum. Sumum finnst þetta kannske erfitt verkefni en ég tel það nauðsynlegt og mikilvægt og ég legg ríka áherslu á að því verði sinnt. Annað atriði, sem mig langar að drepa hér eilítið á, er staða okkar í samningum við Grænland. Mér finnst það orðið eins og fleinn í holdi okkar að okkur skuli ekki hafa tekist enn að ná samningum við grannþjóð okkar, Grænlendinga, um nýtingu þeirra auðlinda sem þeir ásamt okkur ráða yfir eða við gerum sameiginlega tilkall til. Ég veit að ýmsar tilraunir hafa verið uppi í þessum efnum og ég legg áherslu á að áfram verði haldið á þeirri braut og lögð verði alúð og vinna í það af okkar hálfu að ná samkomulagi. En ég ætla heldur ekki að gera því skóna að Grænlendingar verði ekki líka að sýna ábyrgð að því er þeirra afstöðu varðar og það verðum við sjálfsagt líka að gera þeim ljóst. Þessu næst, herra forseti, langar mig til að minnast eilítið á atriði sem gert er að umtalsefni í skýrslunni, þ.e. svonefndan saltfisktoll Efnahagsbandalagsins. Hann hefur í raun ekki bitnað á okkur enn þá. En hér var svo óréttlátlega fram farið af hálfu Efnahagsbandalagsins að við hljótum að nýta hvert tækifæri sem gefst til að mótmæla þessu framferði og leitast við að fá aðrar þjóðir til liðs við okkur til að hnekkja ákvörðun Efnahagsbandalagsins um að taka upp þennan saltfisktoll sem bitnar fyrst og fremst á okkur og svo hins vegar almenningi í Portúgal og á Spáni, þeim sem fiskinn borða. Það er líka skoðun mín, og ég þykist hafa af því nokkra reynslu, að það sé ekki erfitt að tala máli Íslands í þessu máli. Ég hef áður gert tillögu um það, sem ég vil ítreka nú, að Íslendingar geri út sérstaka sendinefnd til allra aðildarríkja Efnahagsbandalagsins til að vinna fylgi einstakra þjóða, einstakra ríkisstjórna Efnahagsbandalagsríkjanna, við okkar sjónarmið, en ætli sér ekki að vinna þetta mál eingöngu hjá kontóristunum og býrókrötunum í Brussel. Ég ítreka þessa till. vegna þess að ég er sannfærður um að með þeim hætti á að vera hægt að ná verulegum árangri. Víkjum þá fáeinum orðum að öðru viðskiptasambandi sem við erum aðilar að, EFTA. Þar hefur ýmislegt verið að gerast eins og kemur fram í skýrslu utanrrh. En ég tel að það sé eitt atriði sem við eigum að beita okkur sérstaklega fyrir innan EFTA og ég og aðrir fulltrúar Íslands innan þingmannanefndar EFTA höfum gert sérstaklega að umtalsefni á þeim vettvangi. Við eigum að vinna að því innan EFTA að fiskur verði gerður að fríverslunarvöru. Við eigum að beita okkur í þá átt. Ekki með þeim hætti að tíndar verði til einstakar fisktegundir og þeim bætt á listann yfir fríverslunarvöru, eins og hefur verið tilhneiging til og kemur reyndar fram í skýrslu utanrrh. Ég tel að sú leið sé ekki hin rétta. Leiðin er sú að taka grundvallarákvörðun um það að menn ætli að fara eins að með fiskinn og með iðnaðarvörurnar en ætla sér ákveðinn aðlögunartíma til að koma því í framkvæmd. Þetta er leiðin til að auka viðskipti með fisk. Þetta er leiðin til að losna út úr styrkjakerfi ýmissa samkeppnisþjóða okkar því að við mundum gera hér sams konar samning og hefur verið gerður varðandi iðnaðarvörurnar. Ég held að á næstu misserum eigi Íslendingar að feta þessa braut innan EFTA, ekki bara til að vinna slaginn innan EFTA heldur jafnframt til að skapa sér betri stöðu gagnvart Efnahagsbandalaginu með því að EFTA hafi tekið upp þessa stefnu. Ég tel að Evrópa öll muni standa betur gagnvart Bandaríkjunum varðandi þá tilhneigingu sem þar virðist gæta til að taka upp sérstakar aðgerðir gegn þeim sem hafa stundað niðurgreiðslur af ýmsu tagi, sbr. þann toll sem Bandaríkjamenn ákváðu að leggja á fiskinnflutning frá Kanada og hafa haft þau orð að útvíkka. Mig langar til þess að minnast örfáum orðum á eitt atriði enn í sambandi við utanríkisviðskipti. Hæstv. utanrrh. hefur lýst sérstökum áhuga á því að láta þau til sín taka og ég tel að hæstv. utanrrh. muni fá alveg sérstakt tækifæri í þeim efnum. Betra tækifæri heldur en ýmsir forverar hans, vegna þess að það er að eiga sér stað viðhorfsbreyting hjá Íslendingum þar sem aukist hefur skilningur á mikilvægi útflutningsstarfsemi og svonefndrar markaðssetningar. Í ljósi þessa tel ég að utanrrh. muni fá betra tækifæri og ég ætla að vænta þess að hann nýti það vel, þannig að það megi gagnast okkur vel í framtíðinni. Ég fagna þannig þeim áhuga sem að hæstv. ráðh. hefur sýnt að því er þetta varðar. Herra forseti. Það er af mörgu að taka í sambandi við umræður um utanríkismál. En fleiri þurfa að að komast. Ég hefði getað rætt um Afghanistan eða um Suður-Afríku, ég hefði getað rætt um styrjöldina milli Íran og Írak, ég hefði getað rætt um ástandið í Mið-Ameríku, alveg sérstaklega í Nicaragua, en ég ætla ekki að gera það. Ég ætla að takmarka mig við þessi fáu atriði sem ég hef hér nefnt og einungis nefna eitt atriði eða tvö að lokum. Það kom fram í máli hæstv. utanrrh., og hefur reyndar komið fram á öðrum vettvangi, að hann hefði áhuga á að líta á og skoða svonefnt innra öryggi eða það sem hefur verið gefið það nafn. Ég held að hér sé lofsvert framtak á ferðinni og vil láta í ljós ánægju mína með að þetta atriði skuli nú tekið til sérstakrar skoðunar. Að lokum kemst ég ekki hjá því að minna á það að hér var hinn 28. maí 1985 samþykkt sérstök þál. um þróunaraðstoð Íslands. Um að á sjö árum skuli með reglubundnum hætti auka framlag til þeirra mála þannig að því marki verði náð á þessu tímabili að opinber framlög Íslands til uppbyggingar í þróunarríkjum verði 0,7% af þjóðarframleiðslu. Ég kemst ekki hjá að minna á þetta vegna þess að okkur miðar ekki neitt þrátt fyrir þessa ályktun. Ég kemst ekki hjá að minna á það vegna þess að það er okkur til vansa, það er okkur til vansæmdar að okkur skuli ekki einu sinni miða hænufet í þessum efnum, svo skammarlega lágt er þetta framlag okkar. Og okkur dugar ekkert að skjóta okkur á bak við lélegt efnahagsástand. Það stoðar ekki, svo smánarlega lágt er framlag okkar í þessum efnum. Við þessa ályktun verður að standa. Fátæktin blasir við í heiminum. Hæstv. utanrrh. gerði sérstaklega að umtalsefni fátæktina í Afríku, en hún er ekki bara í Afríku, hún er í Suður-Ameríku, hún er í Mið-Ameríku, hún er í Asíu, hún er um allt. Og hún er svo hörmuleg að þeir sem kynnast henni fyrsta sinni fá það sem kallað er "sjokk". Það er langt síðan ég fékk að sjá hana í fyrsta skipti en ég hitti annað veifið fólk sem nýlega hefur fengið að kynnast því, hefur fengið að sjá hvernig þetta fátæka fólk lifir og er ég þó ekki að tala um það fólk sem sveltur í Eþíópíu eða Súdan eða Mósambik, heldur hina almennu og hörmulegu fátækt sem menn geta fengið að sjá á ýmsum öðrum stöðum í heiminum. Við verðum, Íslendingar, að leggja okkur fram í þessum efnum. Hér eru ýmsir starfskraftar sem hafa verið til þess reiðubúnir að vinna að þessum málum og ýmsir starfskraftar sem hafa lagt verulega að sér og unnið verulega í þessu viðfangsefni, en það hrekkur skammt. Og það hlýtur að vera leiðinlegt fyrir þessa aðila að horfa upp á það að framlag Íslands, hið opinbera framlag skuli vera jafnsmánarlega lágt og raun ber vitni ár frá ári. Þessu fólki skulum við ekki heldur gera það að sitja alltaf og hjakka í sama farinu og bera fyrir okkur lélegt efnahagsástand því að það dugar ekki sem afsökun. Ég skora á hæstv. utanrrh. að beita sér fyrir og ná nú í gegn verulegri umbreytingu í þessum efnum því ég veit líka að utanrmn. öll hefur mjög mikinn áhuga á og telur mjög nauðsynlegt að hér verði unnin bót á.



Herra forseti. Alþingi gefst nú tækifæri til að fjalla um skýrslu hæstv. utanrrh. um utanríkismál. Þessi skýrsla er í þetta skipti ítarleg og er það þakkarvert í sjálfu sér. Í upphafi skýrslunnar er getið um meginmarkmið utanríkisstefnu Íslendinga og ég er sammála því mati hæstv. utanrrh. að telja norrænt samstarf þar í fremstu röð. Núverandi formaður Íslandsdeildar Norðurlandaráðs mun fjalla ítarlega um skýrslu Íslandsdeildar en ég vil einungis drepa á örfá atriði varðandi norrænt samstarf. Ég tel að norrænt samstarf sé mikilvægara öðru utanríkissamstarfi. Þetta er samstarf við þær þjóðir sem eru okkar skyldastar að tungu, hugsunarhætti og menningu. Það eru enn fremur þær þjóðir sem okkur er mestur sómi að að eiga samstöðu með. Norðurlönd njóta virðingar umheimsins og þegar þau eru á einu máli er tekið verulegt tillit til þeirra. Norðurlönd misstu að vísu einn sinn mikilhæfasta forustumann fyrir fáum vikum þegar forsrh. Svíþjóðar, Olof Palme, féll fyrir morðingjahendi. Olof Palme var sá norrænna forustumanna sem naut mestrar alþjóðlegrar viðurkenningar einkum fyrir baráttu sína fyrir friði og frelsi og gegn kúgun, harðstjórn og ójöfnuði. Þótt Olof Palme sé fallinn og skarðið eftir hann standi opið og ófullt þá megum við ekki láta deigan síga, heldur halda ótrauðir á lofti hinu norræna merki jöfnuðar og friðarviðleitni. Síðasta ár var viðburðaríkt í norrænu samstarfi og það stóð með blóma. Við Íslendingar stóðum fyrir myndarlegu og sögulegu þingi Norðurlandaráðs í Reykjavík í mars 1985 og til þess mun verða vitnað sem eins hins merkasta í sögu Norðurlandaráðs. Norðurlandaráð lagði á síðasta ári aukna áherslu á samskipti við umheiminn og það tel ég mjög mikilvægt. Við þurfum að láta rödd okkar berast út í veröldina þegar við höfum eitthvað að segja. Ég vil vekja athygli alþm. á mjög viðamikilli og vel undirbúinni fjölþjóðaráðstefnu sem Norðurlandaráð gengst fyrir í Stokkhólmi á næsta hausti um loftmengun sem berst milli landa og um ráð til úrbóta. Alþingi hefur verið boðið að senda fulltrúa á ráðstefnuna og mun Alþingi þiggja það boð. Þá vil ég enn fremur geta um ráðstefnu um skattamál sem Norðurlandaráð gengst fyrir í Bergen næsta haust. Ég tel einboðið að alþm. fylgist með þeirri ráðstefnu þar sem við þurfum verulega á fræðslu að halda í þeim efnum. Staða Íslands hjá Norðurlandaráði styrktist tvímælalaust á síðasta ári og Íslendingar voru ráðnir þar í áhrifastöður. Við Íslendingar höfðum einnig forgöngu um merkan málatilbúnað á vettvangi Norðurlandaráðs. Ég vil þakka þm. og ríkisstj., og þá ekki hvað síst hæstv. utanrrh., gott samstarf um málefni Norðurlandaráðs þann tíma sem ég var þar í forsvari. Þá vil ég nefna samstarf Alþingis við þingmenn í Færeyjum og á Grænlandi. Síðast liðið haust var gert samkomulag þingmannanefnda þessara þjóðþinga í Nuuk um stofnun vestnorræna þingmannaráðsins. Þetta samkomulag hlaut staðfestingu Alþingis hinn 19. des. s.l. og samstarfið er nú að hefjast af fullum krafti. Ég tel að hér sé um hið merkasta samstarf að ræða og geti það orðið öllum þrem þjóðunum til hinna mestu hagsbóta þegar fram líða stundir. Þjóðirnar eiga fjölmörg mikilvæg sameiginleg hagsmunamál, bæði sín á milli og út á við, og sameiginlegar auðlindir sem þau þurfa að nýta af fyrirhyggju svo mannlíf geti þrifist í þessum löndum um ókomin ár. Herra forseti. Langur kafli í skýrslu utanrrh. fjallar um öryggis- og varnarmál. Þar er aðgengilegur fróðleikur á öðru leitinu en annað er nú að mínum dómi með nokkrum áróðursblæ. Atburðir síðustu nætur, og þar á ég við hina fordæmanlegu fólskuárás Bandaríkjamanna á Líbýu, fylla mann að vissu leyti mikilli vantrú á hið vestræna samstarf og opna augu manna fyrir þeim háska sem af því getur stafað og þar á ég ekki síst við hinn siðferðilega háska, að ganga til náinnar samvinnu um utanríkismál og hermál við þjóð sem velur sér stjórnendur sem grípa til slíkra örþrifaráða. Ronald Reagan, forseti Bandaríkjanna, hefur tekið ákvörðun sem Íslendingar hljóta að fordæma og verða í framhaldi af því að gæfa þess að treysta varlega á leiðsögn Bandaríkjanna um utanríkis- og/eða hermál. Ronald Reagan hefur með framferði sínu sannað að hann er þess ekki umkominn að hafa vit fyrir heiminum. Ég ætla ekki að fara að mæla stjórnvöldum í Líbýu bót. Aðild þeirra að hryðjuverkastarfsemi er fullkomið áhyggjuefni og mjög fordæmanleg. Og það er réttmætt og sjálfsagt að reyna að vinna bug á henni en það að grípa til slíkra örþrifaráða sem árás Bandaríkjamanna á Líbýu er, réttlætist ekki af hryðjuverkum Líbýumanna. Hryðjuverkamenn verða ekki kveðnir í kútinn með loftárásum á saklausa borgara. Að mínu mati hvetur svona framferði til áframhaldandi hryðjuverka og kann að efla stuðning almennings í Líbýu við hryðjuverkamenn. Þar að auki hefur heimsfriði verið stofnað í voða með þessu tiltæki. Ég þakka ríkisstj. fyrir ályktun sem hún gerði í morgun þó að ég teldi að hún hefði mátt vera skorinorðari. Til að fyrirbyggja misskilning og ofurviðkvæmni ber ekki að skoða það álit mitt sem vantraust á ríkisstjórn Íslands. Sem betur fer hafa flestar lýðræðisþjóðir og bandalagsþjóðir okkar einnig brugðist einarðlega við þessum voðaatburðum. Ég tel að veröldinni sé öðru fremur nauðsyn á friðarviðleitni. Það þýðir ekki að láta stórveldin ein um að teygja það skinn á milli sín. Hver og ein þjóð, hver og einn maður verður að láta sig þau mál miklu varða. Ég tel að það sé ekki eðlilegt að leggja áherslu á gagnsemi fælingarstefnu Atlantshafsbandalagsins eins og gert er á bls. 11 í skýrslunni. Gagnsemi fælingarstefnu er nefnilega villukenning, hvort heldur hún er praktiseruð af Atlantshafsbandalagi eða af hryðjuverkamönnum. Á síðast liðnu vori urðu þáttaskil í meðferð utanríkismála hér á Alþingi með samþykkt ályktunar um afvopnunarmál frá 23. maí 1985. Samþykktin var gerð einróma og þar áréttar Alþingi þá stefnu Íslendinga að á Íslandi verði ekki staðsett kjarnorkuvopn og könnuð verði samstaða um og grundvöllur fyrir samningum um kjarnorkuvopnalaust svæði í Norður-Evrópu. Ég er ekki tilbúinn að láta í ljósi hér eða nú skoðun mína á því hvort ég telji mögulegt eða rétt að koma upp kjarnorkuvopnalausu svæði, en hitt tel ég mjög mikilvægt að Íslendingar fylgist vel með þeirri umræðu og taki þátt í henni vegna þess að ef slíkt svæði yrði myndað án þátttöku Íslands, þá væri stór hætta á því að þrýstingur ykist á jaðra svæðisins, og þar með Ísland, að koma þar fyrir kjarnavopnum. Þess vegna verðum við að vaka vel yfir þessari umræðu og taka þátt í henni. Þá var í ályktuninni - og þar á ég við ályktun Alþingis frá 23. maí s.l. - fjallað um nauðsyn gagnkvæmrar afvopnunar og bann við tilraunum með framleiðslu og uppsetningu kjarnavopna undir traustu eftirliti. Þessi ályktun er grundvöllur að stefnu Íslendinga í afvopnunarmálum og í samræmi við og í framhaldi af ályktuninni frá 23. maí 1985 bar ég fram fyrr á þessu þingi ásamt sjö öðrum framsóknarmönnum till. til þál. á þskj. 223, um frystingu kjarnorkuvopna. Þar var lagt til að Ísland reyndi að ná samstöðu með öðrum ríkjum Norðurlanda um tillögugerð á vettvangi Sameinuðu þjóðanna um frystingu og framleiðslu kjarnorkuvopna og bann við tilraunum með kjarnavopn. Þessi tillaga er enn þá hjá utanrmn. og ég verð að vonast fastlega eftir því að nefndin afgreiði hana jákvætt fyrir þinglok. Herra forseti. Ég læt máli mínu lokið en undirstrika það enn og aftur að ég tel mjög mikilvægt að Alþingi haldi vöku sinni varðandi utanríkismál. Við erum hluti af heiminum og getum ekki látið eins og okkur komi ekkert við hvað gerist í heiminum í kringum okkur eða þá í geimnum yfir okkur.



Herra forseti. Ég vil þakka meðnm. mínum í hv. utanrmn. fyrir gott samstarf í vetur og formanni fyrir sanngjarna fundarstjórn og greiðar upplýsingar. Á starfstíma nefndarinnar á þessu þingi urðu mannaskipti í embætti utanrrh. er Matthías Á. Mathiesen tók við af Geir Hallgrímssyni. Um leið og ég þakka fyrrv. utanrrh. samstarfið óska ég núv. utanrrh. farsældar í starfi og þakka jafnframt þá skýrslu sem hann hefur gefið um utanríkismál og hér er til umræðu. Þessi yfirgripsmikla skýrsla var lögð fram nú fyrir réttri viku og umræða um hana fer fram nú á síðustu dögum þingsins. Ég tel að viðfangsefni þessarar skýrslu sé svo mikilvægt og varði okkur svo miklu að óviðunandi sé að undirbúningur og umfjöllun um hana skuli nær drukkna í önnum þingloka. Því geri ég það hér að tillögu minni að tryggt verði að umræður um skýrslu utanrrh. skuli jafnan fara fram nokkru áður en þingi lýkur. Að vísu má segja að í ár gegni öðru máli en vanalega þar sem þingi lýkur óvenju snemma. Þó skiptir meginmáli að þessar umræður og undirbúningi undir hana sé ævinlega ætlaður nægur og rúmur tími. Þessi umræða hér í dag fer fram í skugga þeirra voðaatburða sem gerðust á alþjóðavettvangi í nótt þegar Bandaríkjamenn gerðu loftárásir á Líbýu. Sú staðreynd að maður eins og Muammar Gaddafi getur manað stórveldi til slíkra aðgerða hengir vonir manna um heimsfrið á bláþráð. Þessar árásir voru gerðar þvert gegn vilja helstu ráðamanna í ríkjum Efnahagsbandalags Evrópu utan, að því er virðist, Margarétar Thatcher, forsrh. Bretlands, og kom kannske fáum á óvart. Og einnig eftir að Gaddafi hafði hótað árásum á herstöðvar Bandaríkjamanna í Evrópu sem geyma kjarnorkuvopn, jafnvel þótt það kostaði þriðju heimsstyrjöldina, var haft eftir honum í fréttum. Og eftir því sem ég hef þegar fregnað þá hafa Líbýumenn endurgoldið þessa árás í nótt með því að skjóta á fjarskiptastöð Bandaríkjamanna á Ítalíu. Þetta er bara fyrsta dæmið sem sýnir hversu óábyrg ákvörðun þetta var, og röng. Slík viðbrögð ber ekki bara að harma, hæstv. utanrrh., heldur gagnrýna mjög harðlega og fordæma því að slík árás mun leiða til meiri átaka. Íslensk stjórnvöld eru gjarnan sein til að taka afstöðu á alþjóðavettvangi í friðar- og afvopnunarmálum og gera sér far um að móðga ekki og ganga hægt um dyr. Þau vilja fremur slá mynt til að minna á friðinn, eins og kom fram í máli hæstv. forsrh. þegar ég bar fram fsp. um aðgerðir á alþjóðlegu friðarári. Þau vilja fremur slá mynt til að minna á friðinn en taka einarðlega afstöðu á alþjóðavettvangi þegar það skiptir máli. Því var það að við misstum af lestinni meðan við veltum fyrir okkur orðalagi sem engan mundi styggja og vorum ekki meðal þeirra Evrópuþjóða sem reyndu að mynda fyrirstöðu gegn þeim árásum sem nú hafa verið gerðar. Þó var mál þetta rætt í hv. utanrmn. í gær, þar sem till. var borin fram um að stjórnvöld myndu lýsa andúð sinni gegn slíkri árás og þar hvatti ég til þess að hæstv. ráðh. hraðaði aðgerðum þannig að íslenska ríkisstj. gæfi út yfirlýsingu áður en til átaka kæmi. En það varð ekki. Þessir atburðir leiða hugann að því hve viðkvæmt öryggi okkar jarðarbúa er. Hve mjög við erum í raun háð hvert öðru og hve afdrifaríkar aðgerðir í einum heimshluta eða landi geta orðið fyrir jarðarbúa alla á skömmum tíma. Það leiðir enn fremur hugann að því að öryggi eins ríkis getur í reynd ekki verið á kostnað annars ríkis. Öryggi okkar er í raun sameiginlegt. Þess vegna er sú sérhyggna hagsmunaþrönga utanríkisstefna, sem rekin hefur verið af flestum þjóðríkjum hingað til, orðin úrelt og við verðum að leita nýrra aðferða, nýrra leiða til þess að tryggja sameiginlegt öryggi jarðarbúa allra. Það eru sífellt fleiri hættur og vandamál sem steðja að okkur sem virða engin landamæri sem dregin eru af mönnum. Kjarnorkuváin ógnar okkur öllum með margslungnum og áður óþekktum afleiðingum. Skelfilegur uppblástur jarðvegs og gróðureyðing sem veldur endurteknum hungursneyðum og eyðir hægt og sígandi ræktanlegu landi af yfirborði jarðar. Súrt regn berst með veðrum úr reykháfum skeytingarlausra iðnaðarríkja og drepur trjágróður og líf í vötnum víðsfjarri upptökum sínum. Þannig mætti lengi telja. Dæmin eru mýmörg. Nógu mörg til að réttlæta það að við nemum staðar, stöldrum við í þessu óðagoti efnishyggjunnar og andvaraleysisins og finnum okkur önnur mörk og mið, aðrar aðferðir til samskipta og aðrar umgengnisvenjur um þessa jörð sem er bústaður okkar allra. Við höfum ratað í ógöngur en það er fyrst og fremst hegðun okkar mannanna sem hefur leitt okkur þangað og nærir rætur þess vanda sem við glímum við. Breytt hegðun okkar getur leitt okkur út úr þessu sjálfskaparvíti og breytt hugsun í utanríkismálum er mikilvægur áfangi í þeim efnum, og ég mun víkja að því síðar. Vegna þess sem ég hef þegar sagt hér langar mig að minnast á það að við þm. Kvennalista ásamt öðrum þm. höfum endurflutt till. um friðarfræðslu. Þessi till. varðar einmitt það málefni að menn breyti framferði sínu og finni upp aðrar aðferðir við að lifa saman en þeir hafa reynt hingað til. Það örlar á skilningi á þessu atriði í núv. skýrslu utanrrh. þar sem segir, með leyfi forseta, á bls. 8: "Mikilvægt skilyrði fyrir lausn vandans - og vandinn er einmitt sá er fjallar um styrjaldir - er skilningur á því að það er ekki vopnabúnaðurinn sem ógnar heimsfriðnum heldur mennirnir sem ráða honum." Þessi till. um friðarfræðslu hefur verið víða flutt annars staðar og m.a. vil ég víkja að nokkrum greinum um friðarfræðslu sem hvetja til friðarfræðslu í skýrslu kvennaráðstefnunnar í Nairóbí, sem ég mun reyndar víkja að nánar síðar. Þar eru a.m.k. sex greinar sem fjalla beinlínis um mikilvægi friðarfræðslu, um mikilvægi þess að konur sinni friðarfræðslu, um mikilvægi þess að hanna heppilegt námsefni fyrir friðarfræðslu og um mikilvægi þess að bera ekki stríðsleikföng eða annan stríðsáróður að börnum. Ég ætla ekki að eyða tíma í að lesa þessar greinar nú vegna þess hve tími er naumur og margir eru á mælendaskrá en ég vísa til þeirra í þessari skýrslu, það er málsgr. 255, málsgr. 256, málsgr. 272, 273, 274 og 344. Skattgreiðendur allra þjóða heimsins munu þurfa að greiða nærri einni trilljón bandaríkjadala til að fjármagna hernaðarútgjöld alls heimsins á árinu 1985. Ein trilljón eru þúsund milljarðar dollara, það er um þúsundföld upphæð íslenskra fjárlaga þessa árs. Bandaríkin og Sovétríkin ein munu hafa eytt a.m.k. 645 milljörðum dollara, þ.e. rúmum helming af því fjármagni sem eytt hefur verið, og bara framlag þeirra er um 1,7 milljarðar á hverjum degi. Árlegur kostnaður við rekstur bæði Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar og Barnahjálpar Sameinuðu þjóðanna er minni en vígbúnaðarrekstur Bandaríkjanna og Sovétríkjanna til samans á hverjum degi. Veltið því fyrir ykkur, hv. þm., þegar jafnframt er verið að ræða um fjárþröng Sameinuðu þjóðanna og stofnana þeirra. Þær ríkisstjórnir, sem nú eru við völd í hinum ýmsu þjóðríkjum, hafa skrýtna forgangsröð. Þær verja að meðaltali 19 300 dollurum á ári á hvern hermann í löndum sínum, en aðeins 380 dollurum á hvert barn á skólaaldri. Hverjum ætla þær að erfa löndin? Hermönnum? Þessi undarlega forgangsröðun stafar einmitt af úreltri stefnu og aðferðum í utanríkismálum. Ríkisstjórnir stórveldanna halda áfram að eyða a.m.k. helmingi meira fé til hernaðarrannsókna en til annarra rannsókna. Sá baggi, sem þessi lönd binda sér vegna þess fjár sem sólundað er til vígbúnaðar, er skoplítill miðað við þau efnahagsáhrif sem þessi fjársóun hefur í þróunarlöndunum. Það virðist ekki öllum nægilega ljóst hve skaðvænlegar pólitískar og efnahagslegar afleiðingar hljótast af vaxandi kostnaði við vígbúnaðarkapphlaupið. En hernaðar- og gróðahyggja gagnsýrir pólitíska hugsun um víða veröld í allt of ríkum mæli. Það fé sem eytt er til vígbúnaðar árlega jafngildir þjóðarframleiðslu allra þeirra landa þar sem fátækari helmingur jarðarbúa býr. Árleg eyðsla heimsins til vígbúnaðar jafngildir allri skuld hinna fátækari þjóða við hinar efnaðri. En vaxtagreiðslur af þessum skuldum eru að kyrkja efnahagslíf margra fátækra þjóða. Ef 10% af því fé sem eytt er til vígbúnaðar árlega yrði varið til að grynnka á þessum skuldum mundu þær hverfa á innan við 20 árum. Hæstv. utanrrh. var viðskrh. áður en hann tók við embætti og þegar hann sótti fund Alþjóðabankans og Alþjóðagjaldeyrissjóðsins í Seoul á s.l. hausti. Þar kom í ljós að í rómönsku Ameríku einni saman gengu 38% af samanlögðum tekjum þeirrar álfu af útflutningi til þess að greiða vexti á síðasta ári, vexti af erlendum lánum. Og þar kom einnig fram að ótti valdsmanna við skuldakreppuna var ekki einungis pólitískur, hann var enn fremur tengdur því að skuldheimtan við þessi fátæku lönd, eins og hún hefur verið rekin hingað til, grefur í raun undan því að í framtíðinni geti viðkomandi ríki framleitt sig út úr skuldakreppunni. Allir sjóðir þeirra eru tæmdir og fjárfestingar hafa skroppið saman. Það má taka sem dæmi að lönd eins og Mexíkó, Argentína, Brasilía og Venezúela skulda einum aðila, Chase Manhattan bankanum, 6,1 milljarð dollara. Þetta svarar tvöföldum höfuðstóli þessa bankarisa. Á þessum fundi í Seoul var spurt að því hvort menn ætluðu að koma í veg fyrir þá öflugu pólitísku sprengju sem skuldakreppan væri og koma í veg fyrir að hún færi í loftið og rifi e.t.v. með sér fjármálakerfi heimsins. Þeirri spurningu var mér vitanlega ekki svarað á þessum fundi en kannske veit hæstv. utanrrh. betur. Svo ólíkir menn að skoðunum sem Castró Kúbuforseti og ritstjóri Dagblaðsins og Vísis eru, virðast þeir þó sammála um það að eina raunsæja leiðin í þessum efnum sé að strika yfir þessar skuldir í eitt skipti fyrir öll. Mig langar að vitna hér í leiðara DV frá 14. apríl. Þar er talað um skuldasöfnun Marcosar fyrrum Filippseyjaforseta. "Dæmi Marcosar er aðeins stærsta dæmið af mörgum tugum um framferði alþjóðabanka í þriðja heiminum. Annað dæmi er Chile sem var í peningasvelti á lýðræðistíma Allendes en hefur verið að drukkna í lánsfé síðan Kissinger kom geðsjúklingnum Pinochet til valda. Eitt sorglegasta dæmið er Argentína, sem drukknaði í lánsfé á valdatíma her- og lögregluforingja sem haldnir voru stelsýki og kvalalosta, en hefur verið fryst af alþjóðabönkunum síðan lýðræðisstjórn komst þar til valda. Argentínumenn bera ekki ábyrgð á skuldunum. Einhverra hluta vegna virðast vestrænir bankastjórar halda að peningar séu vel varðveittir hjá glæpamönnum, sem ryðjast með ofbeldi til valda í þriðja heiminum, en illa geymdir hjá stjórnum sem starfa í umboði borgaranna eins og tíðkast á Vesturlöndum. Staðreyndin er hins vegar sú að þeir sem ráða ríkjum í skjóli hers og lögreglu fara verr með fé en hinir sem hafa umboð." Þessi efnahagsvandamál þróunarríkjanna eru enn önnur afleiðing af úreltri utanríkisstefnu. Halli á fjárlögum Bandaríkjanna var nær 200 millj. dollara á s.l. ári. Mig langar að minnast á ummæli sem ég því miður gat nú ekki fundið tilvitnun í, en var vitnað til í fréttum í fyrri viku. Þá var talað um ummæli sem David Stockman, sem hafði verið fjárhagsráðgjafi Reagans Bandaríkjaforseta, viðhafði í bandarísku tímariti. Hann bar kvíðboga fyrir því hversu lélega ráðgjafa Bandaríkjaforseti hefði og hann óttaðist mjög um ákvarðanir Bandaríkjaforseta vegna þess hve lélega ráðgjafa hann hefði sér við hönd. Sérhver milljarður dollara, sem bætist við hernaðarútgjöldin, eykur fjárlagahallann. Það leiðir svo aftur til vaxtahækkana sem gera skuldastöðu þróunarríkjanna verri og mörg þeirra geta ekki staðið í skilum með vextina eina hvað þá afborganir af lánunum. Ein af réttlætingum fyrir vígbúnaðarsmíð hefur gjarnan verið að af henni verði efnahagslegur ávinningur, hún veiti atvinnu og leiði til hagvaxtar. Nefnd á vegum Sameinuðu þjóðanna, skipuð sérfræðingum frá ýmsum ríkisstjórnum, komst að þeirri niðurstöðu á árinu 1981 að eyðsla til hernaðar væri efnahagslega óarðbær, hún leiddi ekki til hagvaxtar heldur þvert á móti hefði áhrif til verðbólgumyndunar og kæmi í veg fyrir fjárfestingu til arðbærrar nýsköpunar. Með því að draga til sín hæfileikafólk á sviði vísinda dregur hún úr framförum og afrakstri vísinda og tækni á öðrum sviðum. Samkvæmt könnun, sem gerð var í Bandaríkjunum árið 1982 á vegum ráðs um forgangsröðun í efnahagsmálum, "council on economic priorities" á ensku, skapar hver milljarður, sem Pentagon eyðir til hermála, 28 þús. störf sem ekki eru tengd hernaði. En ef sama fjármagni væri varið t.d. til menntamála mundi það leiða til 71 þús. nýrra starfa. Ef sama fjármagni yrði varið í fataiðnaði mundi það leiða til helmingi fleiri starfa en það gefur nú við smíði landsækinna eldflauga, þ.e. eruise-eldflauga, og geimferja. Ráðið komst einnig að þeirri niðurstöðu að 50 til 150 þús. ný störf hlytust af því í Bandaríkjunum ef því fjármagni, sem nú er eytt í kjarnorkuvígbúnað, yrði beint til borgaralegs reksturs. Að baki allra þessara talna liggja grimmilegar staðreyndir þeirrar efnahagsþróunar sem ríkir á okkar dögum. Útgjöld til vígbúnaðar margfaldast meðan frumþörfum milljóna manna er ekki sinnt. Eldflaug, sem ber kjarnaodd, er aðeins sex mínútur á leið sinni frá Vestur-Evrópu til Sovétríkjanna. Venjuleg afríkönsk húsmóðir þarf að ganga margar klukkustundir til að sækja drykkjarhæft vatn. Þetta, hv. þm. - þeir eru ekki margir eftir hér inni - stafar af úreltri hugmyndafræði, óviðunandi verðmætamati og þessu verðum við að breyta. Að þeim orðum sögðum leiðum við hugann að hlutverki smáþjóða á alþjóðavettvangi, smáþjóða eins og Íslendinga. Hvaða hlutverk við höfum til þess að reyna að breyta þessum staðreyndum. Það er liðin sú tíð að Íslendingar voru nýlenduþjóð og örlög hennar ráðin af herraþjóð sem hafði mál hennar í hendi sér. Eða er ekki svo? Í raun má segja að kjarnorkuveldin drottni yfir örlögum annarra þjóða og hafi öryggi þeirra í hendi sér. Og stórveldunum hefur í raun sjálfum verið falið að forða veröldinni frá kjarnorkuvá. Samningamenn þeirra hafa setið löngum stundum að viðræðum en án mikils árangurs. Í reynd hefur kjarnorkuvopnum fjölgað á meðan úr nokkrum hundruðum í 50 þúsund. Í stað þess að stöðva framleiðslu kjarnavopna eða draga úr fjölda þeirra sem fyrir er hafa samningar í raun snúist um það að ákvarða tegundir og fjölda þeirra vopna sem smíða má. Það er flestum orðið löngu ljóst að ríkisstjórnir, sem leyfa smíð nokkurra nýrra kjarnavopna á hverjum degi, eru ólíklegar til þess að taka forustu í því að koma í veg fyrir kjarnorkuvá. Vaxandi fjöldi þjóða gerir sér grein fyrir nauðsyn þess að þrýsta á stórveldin til að knýja fram vilja hjá þeim og aðgerðir til að draga úr vígbúnaði og stöðva frekari vopnasmíð. Öll stjórnvöld svara þrýstingi og stórveldin munu svara þrýstingi frá bandamönnum sínum og nágrönnum en einungis ef sá þrýstingur er nógu mikill. Þess vegna er það hlutverk smáþjóðar, eins og annarra þjóða sem æskja friðar og vilja bægja frá kjarnorkuvá, að láta þennan vilja sinn skorinort og ótvírætt í ljós. Herra forseti. Það er enginn þingmaður staddur hér utan herra forseti sjálfur og ég. 
             Það er ekki sæmandi hlutverk að vera talhlýðinn jábróðir sem ævinlega varast það að styggja stóra bróður. Við eigum að rétta úr hrygglengjunni og vera óhrædd við að láta skoðanir okkar í ljós, þær sjálfstæðu skoðanir sem þessi þjóð hefur, eins og komið hefur fram í skoðanakönnunum og í reynd í samþykkt Alþingis um afvopnunarmál frá s.l. vori. Það er t.d. í samræmi við þær skoðanir sem Íslendingar hefðu átt að styðja tillögu Mexíkó, Svíþjóðar og fleiri ríkja á síðasta allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna eins og hin Norðurlöndin gerðu, en ekki að sitja hjá. Það er sömuleiðis í samræmi við yfirlýstar skoðanir meiri hluta þjóðarinnar í skoðanakönnunum að styðja við hugmyndir um kjarnorkuvopnalaus svæði. Því er eðlilegt að stjórnvöld taki þátt í og stuðli að viðræðum um þetta málefni, þannig að slíkum svæðum verði komið á. Það er því bæði sjálfsagt og mjög æskilegt að smáþjóð eins og Íslendingar láti til sín heyra á alþjóðavettvangi og styðji þar við þau mál sem mega verða til þess að efla frið og leiða til afvopnunar og stjórnvöld gegni þar því fulltrúahlutverki sem þeim ber fyrir íslenska þjóð. Hin óbilgjarna stefna stórveldanna í kjarnorkumálum hefur leitt til þess að margar þjóðir velta því fyrir sér hver framtíð þeirra verði innan bandalaga við kjarnorkuveldin. Og komið hefur fram sú skoðun að ýmsar þjóðir muni ekki una því að fylgja þeim að málum ef þau krefjast þess að bandalagslönd þeirra verði að taka við kjarnorkuvopnum sem aðilar að bandalagi við þau, eins og Helen Clark þingmaður og formaður utanríkismálanefndar þingsins á Nýja-Sjálandi hefur sagt nýlega. Sama skoðun hefur komið fram víða í Evrópu, bæði meðal almennings og stjórnmálamanna, þ.e. að jafnvel þótt þjóðir þessar séu fylgjandi því að vera í bandalagi við stórveldi eins og t.d. Bandaríkin þá muni þau ekki una því að kjarnorkuvopn verði staðsett í löndum þeirra. Og þar sem slíkum vopnum hefur verið komið fyrir hefur það gerst þvert ofan í kröftug mótmæli, bæði almennings og margra stjórnmálamanna. Mig langar til þess að bera fram spurningu í þessu sambandi til hæstv. utanrrh. ef hann er hér. Í samþykkt Alþingis er talað um að kjarnorkuvopn verði ekki leyfð í íslenskri lögsögu, hvorki á landi, lofti né í hafi. Hvernig ætlar hæstv. utanrrh. að framfylgja þessu, hvaða tök hefur hann í raun á því eða hans embætti eða íslensk stjórnvöld almennt að fylgjast með því hvort kjarnorkuvopn eru staðsett í íslenskri lögsögu, hvort flugvélar, sem millilenda á Keflavíkurflugvelli, kunni að bera kjarnorkuvopn, hvort kafbátar, sem koma að landinu, kunni í raun að bera kjarnorkuvopn? Hvaða aðferðum getur hæstv. utanrrh. beitt? Sú skoðun á sér vaxandi fylgi á þjóðþingum í Evrópu og víðar að nauðsynlegt sé að snúa við þessari óheillavænlegu þróun sem orðin er í vígbúnaðarmálum og hafa ýmsir ráðamenn átt frumkvæði að mikilsverðum aðgerðum. Má sem dæmi nefna frumkvæði sex þjóðarleiðtoga frá fimm heimsálfum, sem áður var getið, þeirra Raúls Alfonsin Argentínuforseta, Rasehids Gandhi forseta Indlands, Miguel de la Madrid Mexíkóforseta, Júlíusar Nyerere forseta Sambandslýðveldis Tanzaníu, Andreasar Papandreu forsætisráðhera Grikklands og Olofs Palme forsætisráðherra Svíþjóðar sem var öllum friðelskandi einstaklingum og þjóðum harmdauði er hann var myrtur fyrir nokkrum vikum. Þessir stjórnmálamenn eru og voru allir meðlimir alþjóðlegra þingmannasamtaka sem beita sér fyrir friðar-, afvopnunar- og þróunarmálum og hafa unnið þarft starf í þeim efnum, m.a. með bréfum reynt að hvetja leiðtoga stórveldanna til aukins samstarfs um afvopnunarmál og reynt að glæða vilja þeirra í þeim efnum. Jafnaðarmenn á Norðurlöndum hafa haft frumkvæði að því að hefja umræður meðal allra stjórnmálaflokka á Norðurlöndum um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum og var haldinn fundur um það efni í Kaupmannahöfn í nóv. s.l. Þar tóku til máls meira en 70 þingmenn og lýstu skoðunum sínum. Nú stendur til að halda þessum umræðum áfram og m.a. vísa málinu til meðferðar í nefnd embættismanna sem muni kanna möguleikana á því að koma á slíku svæði og gera um það tillögur til stjórnmálamanna. Ég tel mjög mikilsvert að við styðjum þessa hugmynd og verðum áfram þátttakendur í þessum umræðum. Það kom glögglega fram víða í skýrslu utanrrh. hve náið samstarf Norðurlöndin hafa haft á alþjóðavettvangi, t.d. á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Það hefur einnig komið fram að Norðurlöndin njóta virðingar sem hópur, hópur velviljaðra upplýstra velferðarríkja, og geta þannig haft töluverð áhrif. Það er því beinlínis skylda þeirra að beita sér sameiginlega og taka frumkvæði að því að knýja á stórveldin um afvopnun, leita nýrra leiða í utanríkis- og öryggismálum til þess að rjúfa þann vítahring sem leiðir vaxandi fjármagn og brothætt öryggi jarðarbúa hring eftir hring og reyndar í spíral stigmögnunar án þess að við verði spornað. Nú síðast er þessari stigmögnun ætluð leið út í geiminn. Forsendur þeirrar áætlunar og vísindalegar líkur á því að hún sé framkvæmanleg eru vægast sagt hæpnar og ræddi ég geimvarnaáætlun Reagans Bandaríkjaforseta í löngu og ítarlegu máli við umræður um skýrslu utanrrh. í fyrra og vísa ég til máls míns þar. Sú hugmyndafræði, sem að baki þessari áætlun liggur, er hin sama gamla úrelta sem leitt hefur okkur þær ógöngur sem við höfum ratað í nú, þ.e. að óviðráðanleg vopn verði einungis hamin með nýjum vopnum. Með illu skal illt út reka. En menn skyldu ekki gleyma því að hönd í hönd við þann málshátt gengur annar og hann gildir jafnt um geimvopn og Gaddafi, ofbeldi leiðir af sér ofbeldi. Ég fékk ekki svar á s.l. ári frá hæstv. fyrrv. utanrrh. um afstöðu hans og ríkisstj. til þessarar draumórakenndu og barnalegu en hættulegu áætlunar. Nú stendur í skýrslu utanrrh. skýrum stöfum afstaða stjórnvalda í þessum efnum. Það hefur áður verið vitnað ítarlega til þessa kafla og ég mun ekki endurtaka hann allan. En ég verð þó að segja að mér finnst fjarskalega barnalegt að láta sér detta í hug að ef niðurstöður geimvarnarannsókna bendi til að geimvarnakerfi geti stefnt heimsfriðnum í hættu, beri risaveldunum að sjá til þess að geimvarnaáætlanir verði aldrei að veruleika. Mér finnst þetta þvílík óskhyggja að ég undrast að það skuli vera sett í skýrslu af þessu tagi. Ég hélt að mennirnir þyrftu ekki annað en að kanna sögu hernaðar, þó það væri ekki nema nokkra tugi ára aftur í tímann. Það hafa aldrei verið smíðuð vopn sem hafa ekki einhvern tíma verið notuð og vopnin eru í raun smíðuð til þess að ógna með þeim, ef ekki nota þau. Ef áætlun, sem kostar jafnmikið fé, jafnhrikalegt fjármagn og þessi geimvarnaáætlun eða stjörnustríðsáætlun, er lokið og talið verði að hún geti stofnað heimsfriðnum í hættu dettur nokkrum manni í hug að það verði hætt við hana, henni verði pakkað ofan í kassa og hún geymd? Kjarnorkuvopnin eru með okkur og það hefur ekki hvarflað að nokkrum manni á s.l. áratugum að reyna að fækka þeim í reynd, það hefur ekki örlað á pólitískum vilja til þess arna. En þetta var nú bara barnalegt og það er allt í lagi að mínu mati. Verra og miklu verra þykir mér þar sem sagt er að vert sé að hafa í huga að "geimvarnaáætlun Bandaríkjamanna gerir ráð fyrir stórstígum framförum á sviði tækni og vísinda og má þar nefna upplýsinga-, efna-, orku-, leysigeisla- og kerfistækni. Síðan kemur- og ég vitna áfram, með leyfi forseta: "Geri Bandaríkjamenn öðrum þjóðum kleift að taka þátt í áætluninni er ljóst að Íslendingar geta, ekki síður en aðrir - Er betra að syndga í góðum félagsskap? Er það það sem þetta er að segja, ef það eru fleiri þá er það allt í lagi? - notið góðs af samvinnunni." Mig langar til að spyrja: Hvað er í raun meint með þessu? Á að krækja sér í svolítið fjármagn til þess að fjármagna íslenskan atvinnurekstur, til þess að byggja upp íslenskt hugvit? Hvað er eiginlega meint með þessu? En hæstv. utanrrh. er ekki sá eini sem vill njóta góðs af samvinnunni. Bæði ráðamenn og vísindamenn í Evrópu hafa séð sér leik á borði að krækja í eitthvað af því gífurlega fjármagni sem renna mun til geimvarnaáætlunarinnar. Þar koma margir siðprúðir menn að matarholunni og vilja fá bita. Þeir koma þangað m.a. til að selja hugvit sitt og þeir virðast ekki hafa minnstu áhyggjur af því að hugvit þeirra og afurðir þess verði notað í hernaðarlegum tilgangi. Þeir eru kannske bara að selja tölvu eða forrit, blásaklaust forrit. Þeim virðist sama hvort hernaðarmálastofnun, menningarmálastofnun, matvælastofnun eða vísindastofnun kaupir af þeim hugvit. Eða hvað? Hvar draga þeir línuna? Mundu þeir selja Gaddafi? Einhverjir selja honum vopn og vígbúnað. Mundu siðprúðir vísindamenn, t.d. á Íslandi, selja honum hugvit sitt sem síðan yrði nýtt í hernaðarlegum tilgangi? Ríkir kannske engin siðfræði eða siðferðileg ábyrgð í heimi vísindanna? Vitanlega eru vísindi ekkert annað en eitt af því marga sem manneskjur hafa fyrir stafni og tengd allri manneskjunni, takmörkunum hennar, lífi, ábyrgð og stöðu í samfélagi manna. Og það er ekki hægt að rjúfa þau úr tengslum. Þau eru hvergi tárhrein og ferðast ekki í neinu tómarúmi. Þau eru afurð mannsandans sem er samofin líkama mannsins sem á samskipti við aðrar lifandi verur. Það lítur ekki út fyrir að tillaga okkar þingmanna Kvennalistans, um bann við hönnun og framleiðslu hergagna eða hluta þeirra hér á landi, njóti fylgis allra þeirra sem sitja í utanrmn. Hún er samt að meginefni til samhljóða þeirri tillögu, um bann við dreifingu kjarnorkuvopna, sem Íslendingar eru þegar aðilar að, Non-Proliferation Treaty. En einhverra hluta vegna treystust ekki menn til að samþykkja þessa tillögu. E.t.v. ráða þarna einmitt þær sömu hvatir og eru einna drýgstar til að reka vígbúnaðarkapphlaupið áfram í reynd, en það eru efnahagshagsmunir. - Fundarhlé. Herra forseti. Ég hafði reyndar lokið meginhluta máls míns þegar hlé var gert á umræðu en átti þó eftir í raun að fjalla nokkuð um þá skýrslu sem hér er til umræðu. Ég fagna því að hæstv. utanrrh. skuli ætla að leggja þá áherslu, sem hér kemur í ljós, á það að sinna í auknum mæli viðskiptahagsmunum Íslendinga erlendis og nota utanríkisþjónustuna sem farveg til þess að sinna þeim málum. Á þessu hefur lengi verið brýn þörf og er það mjög jákvætt ef hann getur tvinnað saman fyrri reynslu sína úr viðskrn. og þá reynslu sem hann fær nú af þessu embætti til þess að auka og efla markaðsöflun okkar Íslendinga erlendis. Á því er mikil þörf. Sömuleiðis tek ég undir að það þarf að gæta vel að stöðu okkar gagnvart Efnahagsbandalagi Evrópu, einkum hvað varðar aðild annarra þjóða að fiskveiðiréttindum á fiskislóðum okkar og að afla nýrra markaða í Asíu, eins og kemur fram í þessari skýrslu. Varðandi ráðstafanir utanrrh. um innra öryggi þjóðarinnar, þá mun ég fara fram á það að öll umfjöllun um þau mál verði gerð í náinni samvinnu við utanrmn. og henni leyft að fylgjast með þeim málum. Ég hef þegar tekið á ýmsum þeim málum sem fjallað er um í skýrslunni í ræðu minni áðan. Ég vil þó leggja áherslu á það sem ég gerði líka þá og stendur reyndar í skýrslunni - ég tek eindregið undir það: "Samskipti austurs og vesturs eru ekki einkamál risaveldanna. Þótt afstaða smáþjóðar til afvopnunarmála skipti ekki sköpum varðandi heimsfriðinn megum við ekki liggja á liði okkar í þessum mikilvægustu málum mannkyns. Okkur ber að marka sjálfstæða afstöðu og hafa áhrif til góðs." Þetta vona ég að hæstv. utanrrh. treysti sér til þess að standa við í reynd en ekki að hér liggi einungis fyrir fallega orðuð tillaga um afvopnunarmál sem allir segjast samþykkja og hún sé síðan ekkert annað en orðin tóm og eftir henni sé ekki farið. Þá verður hún lítils virði. Ég hef áður minnst á geimvopnaáætlunina og ætla ekki að eyða fleiri orðum að henni. En mig langar til þess að ræða það sem segir á bls. 11, með leyfi forseta, um umfjöllun tillögu þeirrar um frystingu kjarnavopna sem borin var fram á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna af Mexíkó, Svíþjóð og fleiri þjóðum. Sú ráðstöfun að sitja hjá við atkvæðagreiðslu um þessa tillögu á síðasta allsherjarþinginu er óviðunandi að mínu mati og hlýtur að þurfa að breytast. Í umræðu um þessi mál á þinginu á s.l. hausti spurði ég hæstv. utanrrh. hver væru þau atriði í þessari tillögu sem gerðu það að verkum að hann treysti sér ekki til þess að standa við hana eða samþykkja hana. Ég hef í raun ekki fengið nógu gott svar við því. Þau svör að nægjanlegt eftirlit sé ekki fyrir hendi, að raunhæft eftirlit sé ekki fyrir hendi með þeirri frystingu sem þar er farið fram á, það eru rök sem ekki standast tæknilega. Ég veit að það eru til jarðskjálftamælar sem hægt er að koma upp og geta greint allar tilraunir sem gerðar eru með kjarnorkuvopn. Ég veit að bandarískir sérfræðingar, sem hafa unnið við hernaðarmálaráðuneyti, eru jarðfræðingar eða jarðskjálftafræðingar að mennt, hafa látið hafa eftir sér - og stjórnmálamenn ýmsir hafa leitað ráðgjafar þeirra um þessi atriði - að fyrir liggi tæknilegir möguleikar á því að hafa eftirlit með slíkum tilraunum. Mér finnast því þessar mótbárur vera fyrirsláttur einn og benda til þess að það sé í raun og veru ekki pólitískur vilji til þess að standa að tillögu um frystingu kjarnavopna vegna þess að einhver vilji halda áfram að gera tilraunir með kjarnorkuvopn. Ég vil fara fram á það við hæstv. utanrrh. að hann svari afdráttarlaust: Hver eru raun þau atriði í þessari tillögu sem gera það að verkum að ekki er hægt að samþykkja hana? Ég kem ekki auga á þau sjálf. Hvað varðar jafnvægi í vígbúnaði og fælingarstefnu þá hef ég svo oft áður talað um það hér úr þessum stól að ég ætla ekki að eyða mörgum orðum að því. En í raun og veru þá er það mikið til af kjarnorkuvopnum að það er löngu, löngu, löngu búið að ná því jafnvægi sem hægt væri að ímynda sér að hægt væri að ná með þeim, það er möguleiki á að drepa hvern mann mörgum sinnum. Þannig að það er ekki um að ræða jafnvægi. Það getur ekki verið röksemd fyrir frekari söfnun þessara vopna. Hvað varðar þriðju endurskoðunarráðstefnu aðildarríkja samningsins um að dreifa ekki kjarnavopnum, þ.e. NPT eða Non-Proliferation Treaty, þá er tekið fram að fjórða endurskoðunarráðstefnan verði haldin að fimm árum liðnum um þennan samning. En þá langar mig til þess að spyrja hæstv. utanrrh.: Hvernig verður unnið að þessu máli í þau fimm ár þar til næsta ráðstefna verður haldin til þess að fá fleiri ríki til að samþykkja þennan samning? Og ég fagna því að það skuli þó vera það ítarleg úttekt á hinum ýmsu samningum og ráðstefnum sem haldnar hafa verið um öryggismál eins og raun ber vitni í þessari skýrslu, en ég vek jafnframt athygli á því að síðan í síðustu heimsstyrjöld hafa verið um 40 samþykktir, samningar eða samkomulög, sem varða afvopnun og öryggismál, sem tekin hefur verið afstaða til og verið staðfestar. Um það bil fjórðungur þessara samninga snertir á einhvern hátt kjarnavopn. Enginn þeirra samninga hefur þó leitt til þess að eitt einasta kjarnorkuvopn væri eyðilagt eða tekið úr umferð. Það er t.d. um að ræða a.m.k. 8 samninga sem nú eru í gildi og við erum aðilar að. Vandamálið er kannske fyrst og fremst að reyna að framfylgja þeim samningum sem við þegar höfum gert og standa við þá og ekki síst þá stórveldin eða kjarnorkuveldin. Það segir hér á bls. 13, með leyfi forseta, í umræðu um kjarnorkuvopnalaust svæði. Ég hef áður rætt það í máli mínu áðan og mun ekki fara ítarlegar út í það, en ég get ekki fallist á það sem stendur hér: "Vettvangur umræðu um kjarnavopnalausa Norður-Evrópu eða Norðurlönd er fyrst og fremst innan Atlantshafsbandalagsins." Ég get ekki tekið undir þetta. Það hlýtur að vera fyrst og fremst innan Norðurlandanna meðal Norðurlandaþjóða. Þau hljóta að hafa sjálfræði til að ákveða hvort þau vilji verða kjarnorkuvopnalaus og þá með hvaða skilyrðum. Það getur ekki verið fyrst og fremst hlutverk Atlantshafsbandalagsins að ræða slíkt. Mér finnst fáránlegt að þetta skuli standa þarna. Það er fjallað um aðgerðir vegna alþjóðlegs friðarárs á bls. 16 og ég bar fram fsp. á þinginu til hæstv. forsrh. um þær aðgerðir og þær áætlanir sem stjórnvöld hefðu gert í tilefni af friðarári. Mér fannst svör hans mögur. Mér fundust aðgerðirnar vera seint á ferðinni og vera litlar í raun og veru. Það kom reyndar ekki fram í máli hans að stjórnvöld hefðu lagt tillögur fyrir Félag Sameinuðu þjóðanna á Íslandi í sambandi við þetta ár. Því vildi ég spyrja hæstv. utanrrh., því það er talað um það hér, hvaða tillögur lögðu stjórnvöld fyrir Félag Sameinuðu þjóðanna í þessu sambandi? Og í raun, hvenær á að fara að gera eitthvað í tilefni af þessu ári? Við gerðum ekkert í tilefni af þessu ári í gær áður en þau átök fóru fram sem nú eru í hraðri framvindu. Það var ekkert gert til þess að sýna friðarvilja í gær. Kannske skipta meira máli aðgerðir stjórnvalda og afstaða þeirra heldur en minningarathafnir sem hafa mjög lítið gildi til að minnast friðar. Á sömu síðu, bls. 16, er rætt um fjármál Sameinuðu þjóðanna. Vegna þeirrar gagnrýni sem ég hafði uppi um úrelta stefnu og leiðir í utanríkismálum hinna ýmsu þjóðríkja vil ég benda á leið til úrlausnar, eina af mörgum leiðum, og hún er sú að efla þær alþjóðastofnanir sem vinna að því að tryggja sameiginlegt öryggi allra jarðarbúa en beinast ekki fyrst og fremst að þeim sérhagsmunum sem öryggi eins lands getur krafist á kostnað annars. Þess vegna mundi ég vilja leggja til að Ísland beitti sér af öllu afli fyrir því að einhverju af því mikla fé sem rennur til vígbúnaðar verði beint til starfsemi Sameinuðu þjóðanna til að gera þær að öflugri stofnun en þær eru í dag og hæfari til þess að sinna hlutverki sínu. Ég vil líka spyrja utanrrh., því að hér stendur í þessum kafla um Sameinuðu þjóðirnar að skipuð hafi verið 18 manna nefnd til að gera tillögur um lausn fjárhagsvanda Sameinuðu þjóðanna og aðalframkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna muni kalla 40. allsherjarþingið saman til framhaldsfunda e.t.v. í apríl eða maí til að ræða hið alvarlega ástand sem ógnar nú sjálfum starfsgrundvelli Sameinuðu þjóðanna, eins og segir, með leyfi forseta: Hvað getur hæstv. utanrrh. sagt okkur nánar af þessu máli? Munu fastafulltrúar okkar á þingi Sameinuðu þjóðanna taka þátt í þessum fundum og getur utanrmn. vænst þess að fá fregnir af þeim málum? Varðandi Alþjóðavinnumálastofnunina, sem hér er talað um, vildi ég fá að spyrja hæstv. utanrrh. eða hæstv. félmrh. ef hann er viðstaddur um atriði sem samþykkt var á 68. þingi Alþjóðavinnumálastofnunarinnar í Genf, það var 1982. Þar var gengið frá samþykkt, sem er nr. 158, um uppsögn starfs af hálfu atvinnurekenda. Þessi samþykkt mundi kalla á nokkrar breytingar á íslenskri löggjöf ef Ísland á að staðfesta hana af sinni hálfu en Ísland hefur ekki gert það. Þau atriði sem helst má nefna í þessu sambandi eru afmörkun á heimild til tímabundinna ráðninga, að óheimilt sé að segja upp starfsmanni nema gild ástæða sé til þess í sambandi við hæfni eða hegðun eða rekstrarlegar ástæður leiði til þess, að ekki megi segja starfsmanni upp starfi vegna hegðunar hans eða afkasta án þess að honum sé fyrst gefinn kostur á að verja sig gegn þeim aðfinnslum sem fram eru bornar, nema um sérstaklega alvarlegt brot sé að ræða, og síðan segir í samþykktinni með hvaða hætti viðkomandi starfsmaður geti leitað réttar síns. Það mætti tína fleiri atriði til úr þessari samþykkt sem ég mun ekki gera hér, en það má líka fullyrða að ef þessi samþykkt væri staðfest af Íslands hálfu væri stigið stórt framfaraskref í réttindamálum launafólks hér á landi og því vil ég spyrja hæstv. utanrrh. eða félmrh. ef hann er staddur hér hvort farið hafi fram athugun á þessari samþykkt með það fyrir augum að hún verði staðfest af Íslands hálfu og hvort félmrh. eða utanrrh. muni beita sér fyrir því að þessi samþykkt verði staðfest því að hún skiptir miklu máli fyrir réttindi vinnandi fólks. Í kaflanum um ECOSOC, Efnahags- og félagsmálaráðið, er rætt um samning þann sem við staðfestum á þingi á s.l. ári um afnám alls misréttis gegn konum. Því miður er þessi samningur enn þá einungis orðin tóm. Ég hef ekki orðið vör við það né aðrar þingkonur Kvennalistans að eftir honum væri farið þegar væri staðið að málum hér né heldur það að ríkisstj. hafi haft eitthvert frumkvæði um að standa við þann samning. Ég mun ekki hafa mörg orð um þessa skýrslu frekar. Ég vil þó minnast á það að á 40. allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna var Ísland meðal þeirra þjóða er fordæmdu viðskiptabannið sem hafði verið sett á Nicaragua af Bandaríkjunum, "enda var það og er skoðun ríkisstj.", segir þar, "að slíkar aðgerðir séu lítt vænlegar til árangurs auk þess sem þær torveldi friðarumleitanir Contadora-ríkjanna á svæðinu." Ég vil vekja athygli hæstv. utanrrh. á því að þarna tók hann sjálfstæða ákvörðun gegn þeirri ákvörðun sem Bandaríkin höfðu tekið um málið og ég vil hvetja hann til þess að sýna slíkt sjálfstæði í mannréttindamálum, í friðarmálum og afvopnunarmálum af frekari tilefnum. Ég mun ekki eyða frekari orðum að kaflanum um þróunarsamvinnu því að hv. þm. Sigríður Dúna Kristmundsdóttir mun ræða um þann kafla auk annarra atriða í þessari skýrslu. Ég vil þó harma það, og mér þykir það skammarlegt, að við skulum enn ekki hafa náð nærri því marki sem við höfum skuldbundið okkur til að láta í té til þróunaraðstoðar. Það vantar jafnmikið og áður á það að við höfum náð því marki sem er ekki nema 0,7% af þjóðarframleiðslu sem við ætlum okkur að verja til þessara mála en það sem við raunverulega látum í té er minna en 0,1%. Það er hreinlega skammarlegt og það eru engar þær efnahagsástæður eða aðstæður á Íslandi sem réttlæta slíkt. Við skulum ekki gleyma því að við erum sjötta ríkasta þjóð í heimi hvað varðar þjóðarframleiðslu. Hvað varðar kaflann um öryggis- og varnarmál á Íslandi mun ég ekki verja frekari tíma í umfjöllun um hann. En ég vil segja það að það er og hefur verið ævinlega afstaða Kvennalistans að hernaðarbandalög og vopn muni ekki leysa vandamál manna. Við erum andvígar þeim. Við viljum ekki styrkja þau. Við teljum ekki að öryggi Íslands sé betur komið með því að styrkja hernaðarbandalög. Ég vil vísa til þess sem ég sagði áðan að öryggi allra jarðarbúa er sameiginlegt og byggist hvorki á vopnum né hernaðarbandalögum. Að öðru leyti vil ég taka undir það sem ég sagði upphaflega. Það er í skugga válegra atburða sem við stöndum og ræðum þessi mál hér. Ég spáði því í tali mínu áðan að þær aðgerðir sem Bandaríkjamenn hefðu gripið til, loftárásir á Líbýu, mundu draga á eftir sér slóða, ofbeldi mundi leiða af sér frekara ofbeldi. Það hefur komið á daginn að bara meðan við stöndum hér og ræðum þessi mál hefur framvinda mála orðið nokkuð hröð. Líbýumenn hafa þegar endurgoldið þessa loftárás Bandaríkjamanna með því að skjóta á skotmörk á Ítalíu og Bandaríkjamenn hafa að öllum líkindum hafið aðra loftárás á Líbýumenn. Þetta eru ógnvænlegar staðreyndir og við sáum það í fréttum í hléinu áðan að þær vekja almennan ugg meðal allra þeirra sem leitað var álits hjá, ráðamanna og almennings víða um heim. Ég vænti þess að utanrrh. taki skelegga afstöðu í þessu máli, lýsi yfir vilja sínum og að þingið samþykki ályktun um þessi mál í kjölfar þessarar umræðu.



Herra forseti. Í upphafi máls míns vildi ég byrja á því að óska hinum nýja utanrrh. okkar velfarnaðar í starfi. Í þeirri skýrslu sem við fjöllum um er komið víða við en í upphafi hennar byrjar hæstv. ráðherra á því að skýra að nokkru leyti frá þeim verkefnum sem hann hyggst beita sér fyrir í störfum sinum í utanrrn. Ég vil lýsa stuðningi mínum við þessi markmið, þ.e. að efla og sinna í auknum mæli viðskiptahagsmunum Íslendinga erlendis, að marka framtíðarstefnu gagnvart auknu stjórnmálalegu og efnahagslegu samstarfi ríkja Efnahagsbandalags Evrópu og gera sérstaka athugun á fyrirkomulagi utanríkis- og viðskiptaþjónustu okkar í Asíu. Ég vil þó með tilliti til nokkurra þeirra atriða sem fram koma í þessari skýrslu, án þess kannske að raunverulegt tilefni liggi enn þá fyrir heldur einfaldlega vegna þess að maður gæti átt von á því að þær viðræður og sú kynning sem fram mun fara á frekara samstarfi Íslands og Efnahags- eða Evrópubandalagsins um viðskiptamál, við þá aðstöðu sem við búum við í dag, aðstöðu sem lýst er á blaðsíðu 30 í þessari skýrslu, í umfjöllun um Efnahags- og framfarastofnun, OECD, gætu hugsanlega valdið því að menn færu að hugleiða möguleikana á því að við gengjum í Efnahagsbandalagið sem ég tel með öllu óráðlegt. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: "Sú aukna áhersla sem einstök ríki leggja á það að tengja saman viðskiptafríðindi og fiskveiðiréttindi getur valdið Íslendingum erfiðleikum beint og óbeint." Þ.e. í samningum við ríki Efnahagsbandalagsins liggjum við undir ákveðnum þrýstingi hvað varðar viðskipti okkar með þessa afurð okkar sem fiskurinn er í þessum löndum og það er ekki hægt að horfa fram hjá því að Efnahagsbandalagsþjóðir nota sér þennan stóra markað sem þeir ráða yfir annars vegar og hins vegar þessa sérstöðu okkar að vera svona háðir þessari afurð til þess að ná þeim árangri sem þeir telja vænlegastan fyrir sig í samningum um viðskipti við okkur Íslendinga. Og ég vil leggja á það ríka áherslu að Íslendingar hviki ekki í sjálfstæði sínu að þessu leyti, þ.e. að renna nú ekki inn í Efnahagsbandalagið bara vegna þess að það hugsanlega þjóni einhverjum viðskiptalegum hagsmunum því að til lengdar tel ég að það sé ekki ráðlegt. Ég held að við þurfum ekki að nefna nein dæmi þess þó að við höfum þau fyrir augunum. Þar á ég við aðild okkar að EFTA og áhrif þess á þróun iðnaðar hér á landi. Eitt er það af þeim málefnum sem hæstv. ráðherra nefnir í inngangi þessarar skýrslu sem ég tel nauðsynlegt að minnast á, þ.e. í 2. mgr. á 6. bls. Þar er talað um frumkvæði Íslendinga í öryggis- og varnarmálum sem hafi aukist "í tíð forvera míns", eins og ráðherra orðar það. "Í eðlilegu framhaldi þess hef ég lagt til í ríkisstj. að gerð verði úttekt á "innra öryggi" þjóðarinnar. Þar er öðru fremur átt við varnir gegn alþjóðlegum hryðjuverkum, svo og gegn ólöglegri upplýsingastarfsemi." Ég held nú að það hafi verið tilviljun sem réði því að þessar hugmyndir komu fram nánast í kjölfarið á þeim skringilegu kjarasamningum sem fram fóru fyrir stuttu síðan. Aftur á móti held ég að það sé nauðsynlegt að vara við því að menn fari að búa til drauga og vandamál í þessu tilefni sem hugsanlega leiði til þess að það verði ekki lengur leyfilegt að hafa skoðanir á Íslandi. Ég held að allir verði að hafa á sér andvara að gæta þess að þær hugmyndir og þær úrlausnir sem menn munu leita varðandi innra öryggi landsins snúi fyrst og fremst út á við en alls ekki og aldrei inn á við að okkar eigin þegnum. Ég ætla að láta bíða aðeins að tala um svokölluð einstök alþjóðamál heldur fara hér fljótt yfir sögu. Það er búið að koma víða við í þessari skýrslu en á bls. 19 er eitt atriði sem snertir mjög okkar starf hér á þingi og ekki hvað síst eftir atburði dagsins í dag, og þá er ég ekki að tala um Líbýu heldur um Ed. Í neðstu mgr. á þeirri síðu stendur: "Í nóvember s.l. undirritaði Geir Hallgrímsson, þáv. utanrrh., í Strasbourg tvo Evrópusamninga fyrir Íslands hönd. Sá fyrri fjallar um sjálfsstjórn sveitarfélaga og kveður m.a. á um að opinber þjónusta skuli almennt falin stjórnvöldum sem næst standa þegnunum og að sveitarstjórnir skuli hafa ákvörðunarvald til að laga eigin stjórnkerfi að staðbundnum þörfum." Ég fæ ekki betur séð en þau sveitarstjórnarlög sem afgreidd voru til 3. umr. í dag í Ed. stangist verulega á við þau markmið sem sett eru fram í meginatriðum þessa samnings og skil ekki hvers vegna menn sjá sig tilknúna annars vegar til þess að vera þátttakendur að slíkum samningum eða ella hvers vegna menn sjá sig tilknúna til þess að fara ekki eftir þeim samningum sem þeir undirrita. Á bls. 30 og 31 er talað um viðskiptajöfnuð og útflutning og þar er minnst á útflutning ullarvöru. Ég vil benda á það að útflutningur ullarvöru hefur að nokkuð stórum hluta verið háður mörkuðum austantjalds. Ég vil minna líka á það að við stöndum allt í einu í þeim sporum hvað þennan útflutning varðar að sú vara sem við höfum verið að bjóða okkar viðskiptaaðilum upp á er ekki lengur seljanleg vegna þess að hún er ekki eins og sagt er í tísku. Ég held að hægt sé að tengja að vissu leyti orsakir þessarar óheppilegu þróunar í markaðsmálum þeirri staðreynd að menn lögðu allt of mikla áherslu á þennan austantjaldsmarkað og tóku kannske lífinu allt of létt með tilliti til þess að sá markaður var tryggður með samningum sem í raun og veru gerðu enga kröfu til gæða þeirrar vöru sem verið var að selja og vara við því að menn falli í þessa sömu gryfju í framtíðinni. Þá komum við að V. kafla þessarar skýrslu sem fjallar um þróunarsamvinnuna. Þátttaka okkar í þróunarsamvinnu hefur verið gagnrýnd og hún hefur verið gagnrýnd einna helst á þeim nótum að við höfum ekki nándar nærri skilað frá okkur því framlagi í peningum sem menn ætluðu sér og þar af leiðandi ekki staðið okkur í stykkinu. Ég tel, og það ekki hvað síst í ljósi þess ástands sem við búum við í heiminum í dag, að spurningin um þróunarsamvinnu sé í raun og veru ekki fyrst og fremst spurning um peninga heldur spurning um lífsskoðun, þ.e. hvað ætlum við okkur stóran þátt í því að koma þeim þjóðum til þroska - og þá á ég nú aðallega við hvað menntunar- og tæknilegt ástand snertir - sem enn þá eru mjög langt að baki okkur í þróun sinni og hvað erum við reiðubúin til að leggja mikið af mörkum, í vinnu og áróðri og áhuga, til þess að flýta sem mest fyrir því að þjóðir Afríku og Austurlanda fjær, sem hvað erfiðast standa í samkeppni við veröldina, nái sem fyrst því menningar- og þróunarstigi sem við á Vesturlöndum erum svo heppin að búa við. Þróunarsamvinnustofnun Íslands hefur tekið þátt í verkefnum í Kenýa og Tanzaníu og núna í jan. s.l., eins og upplýst er í þessari skýrslu, var undirrituð yfirlýsing í Harare, höfuðborg Zimbabwe, um sameiginlega aðstoð Norðurlanda við löndin í suðurhluta Afríku. Þetta eru allt saman mjög góðir og vænlegir áfangar en ég held að við verðum að ætla okkur meiri hlut þarna og spyrja okkur þeirra spurninga um það hvað við viljum gera mikið og hvað við getum gert. Á hvaða sviðum getum við lagt eitthvað af mörkum? Ég held að þeirri spurningu sé í raun fljótsvarað. Við höfum þegar, án þess að mikið fari fyrir því, lagt þó nokkuð mikið af mörkum á sviði menntunar, reyndar ekki eftir opinberum leiðum, þ.e. ekki fyrir tilstuðlan ríkisvaldsins beint. Það starf hefur meira verið unnið af líknarstofnunum, trúarsamfélögum og kirkjum. Íslendingar geta tvímælalaust lagt mjög mikið af mörkum á því sviði. Þá á ég við skólun og kennslu, það að kenna fólki að lesa, skrifa og reikna. Í öðru lagi erum við framarlega, ef ekki með fremstu þjóðum veraldar, á sviði sjávarútvegs og þar hljóta að vera ómæld verkefni sem við gætum tekið að okkur. Sýnir það dæmi sem við þekkjum af samstarfi okkar við Grænhöfðaeyjar eilítinn vott um það hverju við gætum tekið þátt í, hvaða árangri við gætum tengst. Ég hef einu sinni áður í umræðu um utanríkismál fyrir held ég tveimur árum bent á að eðlilegt væri að við horfðum til Suðaustur-Asíu, ekki hvað síst vegna þess að þær þjóðir hafa ákveðnar hefðir í því að neyta sjávarafurða frekar eða meira en þær þjóðir sem við hingað til höfum verið að reyna að styðja á þessum vettvangi. Það sem eftir er af þessari skýrslu fjallar að miklu leyti um þau mál sem tengjast þátttöku okkar í varnarbandalagi vestrænna ríkja að undanteknum kaflanum um hafréttarmál, þ.e. VII. kaflanum. Þar vil ég eingöngu lýsa yfir stuðningi mínum við að menn geri sem mest og sem fyrst í því að reyna að ná samstöðu milli okkar og Dana í viðræðum út af Rockall-svæðinu við Breta og hugsanlega Íra. Þá erum við komin að því sem hefur kannske litað mestalla þessa umræðu í dag og skiljanlega. Það eru þeir viðburðir sem við höfum verið að upplifa núna nýlega, þ.e. allra seinustu klukkustundir og þennan sólarhringinn. Áður en ég sný mér að því langaði mig til að beina einni fsp. til hæstv. utanrrh. Það er viðvíkjandi lið 5.3 á bls. 46 í skýrslunni um utanríkismál. Þar er talað um nauðsyn á því að ítarleg úttekt yrði gerð á hugsanlegri aðild Íslands að mannvirkjasjóði Atlantshafsbandalagsins. "Nú er svo komið", segir þar, með leyfi hæstv. forseta, "að flestar framkvæmdir varnarliðsins á Íslandi við varnarmannvirki eru fjármagnaðar af mannvirkjasjóðnum. Hér er um framkvæmdir að ræða svo sem styrkt flugskýli og tengdar byggingar, helming kostnaðar við gerð hafnar og olíubirgðastöðvar í Helguvík, nýjar ratsjárstöðvar og styrkta stjórnstöð. Í dag eru Ísland og Spánn einu aðildarríki Atlantshafsbandalagsins sem ekki eru meðlimir sjóðsins en Frakkland hefur takmarkaða aðild. Á varnarmálaskrifstofunni hefur nú verið hafist handa um ofangreinda úttekt. Að henni lokinni verður hægt að meta kosti og galla hugsanlegrar aðildar okkar." Og mín spurning hljóðar svo: Ef menn sjá hugsanlega galla á aðild okkar að þessum sjóði verður það þá niðurstaðan að Íslendingar hafni aðild að sjóðnum eða hafa þeir ekki möguleika á því að hafna henni? Ég spyr af þeirri einföldu ástæðu að reglur samnings Atlantshafsbandalagsins kveða á um að aðild að sjóðnum, þ.e. fjármögnun framkvæmda af fé úr sjóðnum af hálfu aðildarríkja, skuldbindur þau til þess að framkvæmdir, sem unnar eru fyrir þetta fé, séu boðnar út í NATO- löndum. Við höfum komist fram hjá þessu hér á landi vegna þess að Bandaríkjamenn eiga aðild að sjóðnum og hafa sjálfir tekið sér sjálfdæmi um það að ákveða hvernig þeir standa að framkvæmdunum þannig að okkur hefur ekki verið inn í það blandað. Með aðild okkar blönduðumst við inn í þetta og værum, nema þá að einhverjir sérstakir samningar kæmu til, skuldbundnir til þess að bjóða þær framkvæmdir út í NATO-löndum sem fjármagnaðar væru af hálfu sjóðsins. Við erum aðilar að NATO og þannig séð erum við ófrjálsir og gegn vilja okkar að nokkru leyti orðnir aðilar að þeim atburðum sem nú eru að eiga sér stað suður við Miðjarðarhafið og slá miklum óhug á alla menn. Ég er reyndar ekki þeirrar skoðunar, eða ég er kannske þeirrar bjartsýni að við stöndum ekki frammi fyrir þriðju heimsstyrjöldinni. Ég tel að skoðun okkar á því hvernig þarna er að málum staðið í dag skipti e.t.v. ekki mestu máli. Það er að vissu leyti eðlilegt og ánægjulegt að finna hvað viðbrögð allra eru nánast einróma í óhug og hneykslun á atburðarásinni eins og við höfum upplifað hana. Nú erum við náttúrlega mjög svo háð þeim fréttaflutningi sem við búum við og allir þeir, sem hafa á einhvern hátt upplifað það að fréttir eru fluttar af því sem þeir þekkja til um, þekkja það að þær eru oft og tíðum kannske dálítið öðruvísi en staðreyndirnar. En eitt er víst að Bandaríkjamenn hafa gert árás á Líbýu og þeir réttlæta þessa árás með því að Líbýumenn eigi aðild að hermdarverkum sem framin voru í Berlín fyrir stuttu síðan. Nú er það þannig að hermdarverk, sem unnin eru í Vestur-Evrópu og að einhverju leyti beinast gegn Bandaríkjunum, hljóta náttúrlega að snerta öll aðildarríki NATO-landa, þar sem þau eru framin í einu NATO-landi. Í skýrslu utanrrh. segir svo efst á bls. 37, með leyfi hæstv. forseta: "Stefna okkar Íslendinga í öryggis- og varnarmálum hvílir sem fyrr á aðild okkar að Norður-Atlantshafsbandalaginu og varnarsamningnum við Bandaríkin. Markmiðin eru friður, frelsi og sjálfsákvörðunarréttur þjóða í okkar heimshluta." Síðan segir litlu síðar í lið 1.1. um varnarstefnu Atlantshafsbandalagsins: "Varnarstefna þessi hvílir þannig á því að sannfæra hugsanlega árásaraðila um að árás, hvernig svo sem hún sé framkvæmd og hvar og hvenær sem hún sé gerð, geti haft í för með sér ófyrirsjáanlegar afleiðingar og fórnir. Um leið er forðast að gera ráð fyrir fyrir fram ákveðinni og sjálfvirkri stigmögnun. Vert er að ítreka þá staðreynd að Atlantshafsbandalagið er varnarbandalag, enda er það yfirlýst stefna þess að það muni aldrei grípa til vopna að fyrra bragði og er þá átt við hvers konar vopn, jafnt hefðbundin vopn sem kjarnavopn." Ég tel að það verði mjög erfitt fyrir Bandaríkjamenn að neita því að NATO sé aðili að þessari hernaðaraðgerð og þá bendi ég m.a. á að það er ekki bara eitt NATO-ríki sem er viðriðið þessa árás, heldur eru það tvö og núna síðast í dag er það greinilegt að þriðja NATO-ríkið er að verða aðili að þessu vopnabraki og það eru Ítalir. En eins og allir vita flugu flugvélarnar, sem tóku þátt í árásinni, frá flugvöllum í Bretlandi. Síðast liðið ár hafði reyndar gefið tilefni til þó nokkurrar bjartsýni. Reagan og Gorbatsjoff hittust í Genf. Eins og segir hér í skýrslu utanrrh. voru uppörvandi teikn á lofti í afvopnunarviðræðum á vegum Sameinuðu þjóðanna og enn fremur hreyfing í samkomulagsátt í viðræðum austurs og vesturs í Vín. Einnig má þar nefna Stokkhólmsráðstefnuna og aðgerðir til að skapa gagnkvæmt traust og öryggi um afvopnun sem fram fer innan ráðstefnunnar um öryggi og samvinnu í Evrópu. Ekki veit ég hvort hæstv. utanrrh. var ljóst þegar hann ritaði það sem stendur hér á bls. 8 hversu sannspár hann yrði þegar hann sagði: "Mikilvægt skilyrði fyrir lausn vandans - og þá er hann að tala um vígbúnaðarkapphlaupið - er skilningur á því að það er ekki vopnabúnaðurinn sem ógnar heimsfriðnum heldur mennirnir sem ráða honum." Ég get að vissu leyti tekið undir þetta, sérstaklega í ljósi seinustu atburða. Aftur á móti er það samt sem áður ógnvænleg staðreynd að eins og málum er komið í dag, þá er þetta líklega ekki algjörlega rétt. Tilfellið er að það er greinilegt að vopnabúnaðurinn er farinn að ráða miklu meiru en menn halda. Ég veit ekki hversu margir fylgdust með eftirleiknum eftir seinustu viðskipti Líbýumanna og Bandaríkjamanna, úttekt ýmissa aðila á árás Bandaríkjamanna á eldflaugastöð í Líbýu og viðbrögðum Líbýumanna og svo síðan aðgerðum Bandaríkjamanna í kjölfar þess. Það var nokkuð áberandi að menn töluðu þar um og reyndu að meta árangur af þeim aðgerðum, þ.e. þegar menn fóru að fjalla um þessa svokölluðu aðgerð í fjölmiðlum kom í ljós að þarna hafði verið á ferðinni einhvers konar tilraun, þ.e. hversu dugleg eru þau vopn og vopnakerfi sem við erum með í höndunum? Og þá er hægt að sjá það alveg fyrir sér að það eru vopnakerfin en ekki mennirnir sem farin eru að ráða gangi mála því að mönnunum var greinilega mjög mikið í mun að geta komist á snoðir um það með einhverjum hætti hversu dugleg þessi tól væru sem þeir voru með í höndunum. Og mér óar víð þeirri tilhugsun ef það sem við erum að upplifa í dag er að einhverju leyti tengt sams konar tilraun. Við höfum mikla þörf fyrir öryggistilfinningu, bara sem einstaklingar, sem fólk. Við, sem erum á mínum aldri og eldri, upplifðum það tímabil sem kallaðist "kalda stríðið" og þekkjum alveg þá tilfinningu sem er því samfara að lifa í stöðugum ótta við eitthvað sem maður ekki veit hvað er. Ég minni bara á þá tíma hér á Íslandi þegar fréttaflutningur af kjarnorkuvopnatilraunum og hugsanlegu geislavirku úrfelli yfir norðurhvel jarðar sem af því hlytist var sem mestur, hvaða áhrif þetta hafði t.d. á unglinga og börn. Við höfum á vissan hátt sefað okkur sjálf á síðustu árum með þeirri röksemdafærslu að varnarbandalögin yrðu líklega síst allra til þess að hefja heimsstyrjöld. Og við vorum nokkurn veginn viss um það að ef til heimsstyrjaldar kæmi af hálfu þessara stóru varnarbandalaga þá yrði það miklu frekar af slysni en af vilja eða meðvitund. Aftur á móti hefur vaxið ákveðinn ótti á síðustu árum við aðila sem standa utan þessara bandalaga og þá sérstaklega aðila sem hafa virkilega staðið í stríði við veröldina í kringum sig. Þá á ég við fyrirbæri eins og Gaddafi og Khomeini. Við skyldum samt sem áður varast að tengja þetta allt of mikið þessum einstaklingum því þarna býr að baki annað og miklu meira. Í fyrsta lagi miklu stærri hópur manna en bara nokkrir brjálæðingar. Þarna býr að baki gífurlega mikil og sterk sannfæring fólks sem ekki veit betur í upplýsingaskorti sínum og einangrun. Þessa menn leit maður á sem einna hættulegasta heimsfriðnum. Þess vegna verður maður sleginn undri og felmtri þegar Bandaríkjamönnum dettur í hug að stugga við þessum mönnum fyrstum af öllum. Nú er það alveg greinilegt á umfangi þessara aðgerða að hér er ekki um neina útrýmingu að ræða, þ.e. maður hefði kannske getað séð það fyrir sér sem lausn að ætlunin væri að þurrka þessar þjóðir af yfirborði jarðar og losa sig þannig við þessa hættu, heldur er hér um eins konar kennslustund í einhverju að ræða sem við bara alls ekki skiljum. Við, sem búum hér á Íslandi, á norðurhveli jarðar, gerum okkur kannske alls ekki grein fyrir því hvað vissir þættir menningar eru okkur, ef svo má segja, grónir svo við hörund að við vitum ekki lengur af þeim. Þá á ég við þá lýðræðis- og réttlætiskennd sem við ölumst upp í og eigum með okkur og kemur kannske helst í ljós í viðbrögðum okkar þegar við allt í einu stöndum frammi fyrir atburðum eins og þeim sem við upplifðum í nótt og í dag. Það er nefnilega mjög einfalt og auðskiljanlegt samhengi í hugum Íslendinga á milli lýðræðis og friðar vegna þess að lýðræðið er í sjálfu sér loforð um réttlæti og réttlæti án friðar er í raun og veru óhugsandi. Og þá stöndum við frammi fyrir því að þurfa að samþykkja samt sem áður ákveðinn tvískinnung, þar sem um er að ræða ábyrgð lýðræðislega kjörinna valdhafa á þessum friði, því að lýðræðislegt umboð til stríðs eins og í pottinn er búið í dag - og þá á ég við með því vopnabúri sem við erum með í höndunum í dag - það er í raun og veru með öllu óhugsandi að það fengist nokkurn tíma og nokkurs staðar lýðræðisleg samþykkt fyrir styrjöld. Að nafninu til hvílir samt sem áður þessi ákvörðun á herðum lýðræðislega kjörinna fulltrúa. Samkvæmt öllum samningum um það varnarbandalag, sem við erum þátttakendur í, er það útilokað, á pappírnum a.m.k., að hershöfðingjar geti tekið ákvörðun um það að fara í kjarnorkustríð. Ábyrgðin af þeirri ákvörðun hvílir á herðum kjörinna valdhafa í löndum NATO. Þetta er enn þá meira vandamál en maður kannske hugleiðir svona dagsdaglega. Ef við ímynduðum okkur að lögð væri fyrir íbúa í löndum NATO sú spurning hvort þeir væru reiðubúnir til að fara í stríð gagnvart einhverjum þeim óvini sem við teldum okkur eiga, þá held ég að friðarhugsun manna sé orðin svo sterk og svo rótgróin hér á Vesturlöndum að við kæmumst að þeirri niðurstöðu, ef fólk almennt fengi að láta vilja sinn þar í ljós, að fólk vill frið, það vill ekki stríð. Samt sem áður stöndum við alltaf frammi fyrir þeirri spurningu hvort við viljum stríð eða frið. NATO hefur að eigin mati haldið friðinn í tæp 40 ár. Það er að vísu rétt að NATO hefur ekki farið í stríð formlega séð, en sá friður sem við búum við er náttúrlega miklu skyldari vopnahléi en friði vegna þess að vopnin eru fyrir hendi og einhvern tímann hljótum við að þurfa að svara þeirri spurningu hvort við ætlum okkur að nota þessi vopn eða ekki. Maður veltir þessum spurningum fyrir sér á degi sem þessum þar sem maður er vakinn upp til vitundar um það ástand sem við búum við í dag. Við setjum þetta í samhengi við veröldina í kringum okkur og við reynum á einhvern hátt að gera upp hug okkar til þess sem er að gerast og hvaða þýðingu það hefur fyrir okkur sjálf. Ég sagði áðan að ég væri svo bjartsýnn að vona það að við værum ekki, a.m.k. ekki í dag á leiðinni inn í þriðju heimsstyrjöldina. En ég held að í tilefni þessara atburða verðum bæði við og allir aðrir að leggjast á eitt um að reyna að svara þeirri spurningu til fulls hvort við viljum stríð eða frið. Ef menn ekki vilja stríð þá verða menn að vinna að því að útrýma vopnum. Þannig - og eingöngu þannig - öðlumst við frið. Á meðan þau vopn eru til og fyrir hendi sem við vitum að eru til og fyrir hendi í dag, þá búum við við það óöryggi sem hlýst af því að hafa ekki gert upp hug sinn gagnvart þessum hugtökum, stríð eða friður. Þetta óöryggi hefur ómæld og óholl áhrif, og er búið að hafa á vestræna menningu. Það lýsir sér í skorti á sjálfstrausti, það lýsir sér í kaldhæðni og vantrú fólks á hugsjónir og tilfellið er að þessi skortur á sjálfstrausti og þessi kaldhæðni og vantrú á hugsjónir, sem við verðum svo vör við í dag, þetta er ástand sem getur tortímt okkur alveg eins og bombur. Þetta ætti að verða okkur hvatning til þess að taka upp umræðu um samhengið milli þess að við erum lýðræðisþjóð, við viljum að réttlæti sé fullnægt, réttlæti fyrir alla. Þetta lýðræði er ekki bara einhvers konar stjórnskipan sem við búum við heldur er þetta stór og einn stærsti hluti þeirrar menningar sem við búum við í dag. Og við verðum að nota það til þess að skapa okkur framtíð þar sem fólk getur horft til framtíðar í öryggi en ekki öryggisleysi, í trausti á sjálft sig en ekki í skorti á sjálfstrausti, og ef vel tækist til gætum við kannske upplifað enn eina endurfæðinguna í vestrænni menningu. En fyrir alla muni, þegar að einhverju leyti hefur færst ró yfir heiminn eftir þá atburði sem áttu sér stað í nótt og í dag, þá mega menn ekki sofna aftur á verðinum og hætta að hugsa um þetta vandamál sem við stöndum frammi fyrir, því að haldi þetta ástand áfram, ég tala nú ekki um með atburðum sem þessum, hryðjuverkum og gagnaðgerðum og áframhaldandi hryðjuverkum og áframhaldandi gagnaðgerðum, þá er ekki að sökum að spyrja að sú óheillavænlega þróun, sem hefur átt sér stað í menningu okkar Vesturlanda og gagnrýnd hefur verið sem úrkynjun og áhugaleysi ungra kynslóða, kemur til með að vaxa enn hraðar og enn örar en áður og hlýtur að enda í hruni þess fyrirbæris sem við köllum vestræna menningu og höfum stolt talið okkur vera hluti af. Ég held að við Íslendingar getum í þessari stöðu þakkað fyrir að vera hluti af Norðurlöndum því að í því tilliti ættum við að geta verið hluti af þeim parti heimsins sem er öðrum þjóðum til fyrirmyndar. Því að tilfellið er, hversu mikið sem við gagnrýnum nú okkur sjálf og nágranna okkar, þá næstu og skyldustu, að þegar veröldin í kringum okkur spyr sig sjálf að því hvar sé að finna bestu fordæmi lýðræðis og mannréttinda í veröldinni, þá er það hér í þessum hluta veraldarinnar, á Norðurlöndum, sem við erum hluti af og, eins og ég sagði áðan, skyldum þakka fyrir að vera, og ættum að leggja miklu meira af mörkum til heldur en við höfum gert hingað til. En það hefur reyndar verið raunin á þessu s.l. ári og ég ætla að vona að það starf verði eins blómlegt og það hefur verið núna undanfarið.



Herra forseti. Ég skal ekki vera langorður en vil koma að nokkrum þeim atriðum sem hér hafa verið sögð. Ég get tekið undir flest það sem hefur verið sagt um árás Bandaríkjamanna á Líbýu. Ég get tekið undir formælingar, átölur og sömuleiðis harma ég það sem þarna hefur gerst. Reyndar gæti ég tekið svo djúpt í árinni að segja að mér virðist að þessi árás sé brjálæði næst. Ég sé hins vegar ekkert rangt við það sem ríkisstj. hefur látið frá sér fara. Hér er um að ræða þjóð sem er okkar meginviðskiptaþjóð, vinaþjóð og lýðræðisþjóð og við hljótum svo sannarlega að harma það slík þjóð grípur til þeirra ráða sem nú hefur verið gripið til. Ég get tekið undir það sem menn hafa sagt um afleiðingar þessarar árásar. Þær eru fullkomlega óljósar. Ákaflega hætt er við, þegar í hlut eiga menn sem gjalda auga fyrir auga og tönn fyrir tönn, að þetta leiði til frekari hryðjuverka og jafnvel gagnárása. En það vekur einnig athygli mína, að í þeirri umræðu sem hér hefur verið, hafa fáir nefnt hryðjuverkin, hryðjuverkamenn og aðgerðir þeirra. Ég lít það svo sannarlega ekki síður alvarlegum augum. Þar eiga fjölmargir saklausir um sárt að binda. Tugir manna og hundruð hafa fallið fyrir árásum hryðjuverkamanna. Það munaði sannarlega ekki miklu að stórkostlegt slys yrði yfir Miðjarðarhafinu um daginn þegar sprengja sprakk í flugvél sem þar var á ferð. Ég veit ekki hve margir létu lífið þegar hryðjuverkamenn létu til skarar skríða á flugvöllum í Evrópu fyrir skömmu. Og það hefði sannarlega getað farið verr þegar sprengja sprakk í Berlín fyrir fáeinum dögum. Það vakti athygli mína t.d. að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson minntist lítið eða ekkert á hryðjuverkamenn. Ég verð að segja að ef ég teldi að vopnuð árás gæti komið í veg fyrir hryðjuverk mundi ég skoða hug minn, en ég hef enga trú á því, ekki nokkra trú á því, og það kemur greinilega fram í ályktun ríkisstj. Ályktun ríkisstj. er tvímælalaust fordæming á vopnaðri árás og aðgerðum hryðjuverkamanna. Þar segir svo ekki verður um villst að ríkisstj. telji að slík árás verði ekki til þess að draga úr verkum hryðjuverkamanna. Mér sýnist að það sé nánast orðaleikur að gera lítið á einn máta eða annan úr þessari ályktun ríkisstj. Mér sýnist reyndar að það sé ákaflega breið samstaða á Alþingi um að fordæma þessar árásir þótt menn vilji e.t.v. hafa eitthvað annað orðalag og eigi ekki að gera að deiluefni. Ég gæti alveg eins lýst undrun minni á því orðalagi sem kom fram í till. hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar í utanrmn. í gær. Þar er aðeins varað við vopnaðri íhlutun eða hernaðaríhlutun.

Hún var ekki orðin staðreynd þá.

Nei, en það mátti samt sem áður taka dýpra í árinni en að vara við. Það hefði svo sannarlega mátt segja meira en að "ekki verði talið" að það komi í veg fyrir árásir hryðjuverkamanna. Ég er þó ekki að átelja hv. þm. fyrir það að hafa ekki haft það harðara. Ég er sannfærður um að hv. þm. hefði verið fús til þess. Mér sýnist allir vera sammála um að átelja það sem hefur verið gert og ég held að menn ættu að geta verið sammála um að lýsa frekar ánægju með að ríkisstj. þegar í morgun lýsti harðri andstöðu gegn því sem hefur gerst og fordæmir. Hv. þm. sagði jafnframt að ríkisstj. væri eins konar taglhnýtingur, eða hvernig hann orðaði það, hjá Reagan Bandaríkjaforseta. Ég andmæli því. Ég vil ekki láta kenna mig a.m.k. við stefnu Reagans í fjölmörgum málum. Ég get alls ekki fallist á að þessi árás Bandaríkjanna á Líbýu sé árás Atlantshafsbandalagsins í raun. Ég heyrði ekki betur í fréttunum áðan en að allir forustumenn Atlantshafsbandalagsríkjanna fordæmdu Bandaríkjamenn fyrir þessa árás nema Bretar. Ég gat ekki heyrt annað. Reyndar heyrði ég líka í fréttunum að sumir harðir andstæðingar notuðu svipað orðalag og íslenska ríkisstjórnin notar í ályktun sinni. Ég get heldur alls ekki samþykkt að íslenska ríkisstjórnin hafi nokkru sinni með nokkru móti samþykkt að tilraunir með kjarnorkusprengjur voru hafnar á ný. Ég vil hins vegar taka undir það, sem hv. þm. Kjartan Jóhannsson sagði hér í umræðunni fyrr í dag, að ákaflega erfitt er að rekja hvar upphafið er og hvar endirinn er í þessari víxlverkun. Fyrir nokkrum árum ákváðu Bandaríkjamenn að gera ekki tilraunir með kjarnorkuvopn. Þá gerðu Rússar það o.s.frv. Ég hlýt að komast að þeirri niðurstöðu og ég hygg að margir séu þeirrar skoðunar að í raun, eins og reyndar hefur einnig komið hér fram, veltur framtíð þessara mála fyrst og fremst á því hvernig risaveldin koma sér saman. Það stendur og fellur með því. Og það var ekki að ástæðulausu að menn sáu nokkurn vonarneista þegar stórveldin höfðu haldið sinn fund s.l. sumar. Ég er einn þeirra sem óttast að sá vonarneisti muni nú slokkna og ég er þeirrar skoðunar að endurnýjaðar tilraunir með kjarnorkuvopn hafi verið rangt skref á þessu stigi. Töluvert hefur verið rætt um samþykkt Alþingis frá 23. maí. Ég tel þá samþykkt eina þá merkari sem Alþingi hefur gert í utanríkismálum. Mér fannst hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hins vegar leggja nokkurn annan skilning í það sem þar segir en ég geri a.m.k. Í þeirri samþykkt er greinilega tekið fram að Alþingi leggur áherslu á kjarnorkuvopnalaust svæði í Norður-Evrópu á landi, í lofti, á sjó og í hafinu. Þetta er töluvert annað en kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum. Ég verð að viðurkenna að ég sé ekki mikinn tilgang í kjarnorkuvopnalausu svæði á Norðurlöndunum meðan Kólaskagi er stöðugt byggður upp sem eitthvert stærsta kjarnorkuhreiður í heiminum rétt við landamæri Noregs, Svíþjóðar og Finnlands og reyndar ekki nema örstutt héðan. Ég get upplýst að á mörgum fundum sem ég hef átt m.a. með forsætisráðherrum Norðurlanda hefur alltaf verið viðurkennt, að það væri veiki bletturinn á hugmyndinni um kjarnorkuvopnalaus svæði á Norðurlöndum að hafið í kring er fullt af kjarnorkukafbátum, að því er manni skilst, og allir vita að Kólaskagi er, eins og ég sagði áðan, eitthvert öflugasta kjarnorkuvopnahreiður í heimi. Þetta hefur alltaf verið viðurkennt. Þess vegna tel ég að eins og orðalag á þessari tillögu var sé þar gripið á málunum af fullri alvöru og bent á að slíkt svæði þurfi að vera stærra. Mér fannst liggja í orðum að stjórnvöld gerðu ekki mikið úr þessari ályktun. Ég andmæli því. Ég hef notað mér hana eins og ég hef getað þar sem ég hef verið erlendis. Ég skýrði frá henni í ræðu á 40 ára afmæli Sameinuðu þjóðanna. Ég hef dreift henni til manna sem komið hafa á mína skrifstofu og gert grein fyrir henni m.a. á fundi með Lord Carrington og gerði þar grein fyrir þeim eindregna vilja og skoðun Íslendinga að hverfa ætti frá kjarnorkuvopnakapphlaupinu. Ég tel því að sú samþykkt hafi verið mjög merk og mjög gagnleg fyrir þá sem þurfa og vilja flytja mál okkar Íslendinga á alþjóðlegum vettvangi og fjalla um þessi mál. Mér finnst því satt að segja ekki rík ástæða til að hafa hér uppi deilur. Ég held að þjóðin sé mjög sammála í andstöðu sinni gegn því sem hefur gerst. Ég tel að sú samstaða hafi komið mjög ríkt fram í þeirri samþykkt sem gerð var 23. maí og ég tel að við eigum að byggja á því. Fram kom í ræðu hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar andstaða við Atlantshafsbandalagið. Það kom ekki á óvart. Hún er yfirlýst. Ég vil hins vegar láta það koma skýrt fram að ég tel að við Íslendingar eigum að vera áfram þátttakendur í Atlantshafsbandalaginu. Ég a.m.k. treysti mér ekki til að spá í það sem gæti gerst ef Atlantshafsbandalagið riðlast. Staðreyndin er að það hefur verið friður í Evrópu þótt segja megi, eins og síðasti ræðumaður sagði, að sá friður hafi einkennst af ógnarjafnvægi. Mikið er til í því. En ég tel sömuleiðis að ef menn gera sér einhverjar vonir um að áframhald verði á viðræðum forustumanna stórveldanna og þær viðræður kunni að leiða til þess að menn hverfi frá þessari heljarbraut, sem heimurinn hefur verið á, sé rangt að valda því að jafnvægi það sem nú er breytist. Ég vil láta það koma hér fram og leggja áherslu á að ég tel að við Íslendingar eigum ekki að stuðla að slíku. Herra forseti. Ég sagði að ég ætlaði að vera stuttorður og get því lokið máli mínu. Þó vil ég aðeins nefna það, af því að það kom fram hjá hv. þm. Guðrúnu Agnarsdóttur að engar tillögur hefðu verið frá ríkisstj. til stjórnar Félags Sameinuðu þjóðanna um aðgerðir. Ég man ekki betur en að ég hafi greint frá því í fyrirspurnatíma að ríkisstj. var með hugmyndir þessu lútandi. Ég greindi frá fleiru en peningnum. Ég greindi frá fundum og ráðstefnum og fleiru sem ríkisstj. telur sjálfsagt að verði gert. Á það hefur verið lögð rík áhersla við stjórn Félags Sameinuðu þjóðanna að hendur verði látnar standa fram úr ermum og með þeim fjölmörgu aðilum sem vilja tjá sig um frið verði unnið. Ég tel ástæðulaust að ætlast til annars en að svo verði gert.



Herra forseti. Eins og margir ræðumenn hafa tekið fram fer þessi umræða fram í skugga þeirra alvarlegu atburða sem hafa verið að gerast á þessum sólarhring. Ríkisstjórn Íslands hefur, svo sem flestar aðrar ríkisstjórnir, harmað árás Bandaríkjamanna á Líbýu um leið og hún hefur fordæmt þráláta hryðjuverkastarfsemi m.a. með stuðningi Líbýustjórnar og sem leitt hefur til þessarar árásar. Ég geri ráð fyrir að hæstv. forsrh. hafi mismælt sig þegar hann var að tala um að hann formælti Bandaríkjaforseta eins og hann orðaði það hér áðan. Það er annað að fordæma en formæla. Þótt hér sé vissulega um atburði að ræða sem kalla á umræðu hér á hv. Alþingi mun ég halda mig við þá þætti sem ég hafði ætlað mér að ræða. Ég vil með nokkrum orðum ræða sérstaklega tvö atriði sem drepið er á í hinni ítarlegu skýrslu hæstv. utanrrh. Annars vegar hið norræna samstarf, og þá einkum það samstarf sem Alþingi hefur bein afskipti af með starfsemi Íslandsdeildar Norðurlandaráðs. Hins vegar mun ég koma inn á umræðuna um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum og þingmannaráðstefnuna sem haldin var í Kaupmannahöfn um það mál á s.l. hausti. Sem kunnugt er eiga sjö alþm. sæti í Norðurlandaráði, en hvert hinna fjögurra ríkjanna á þar 20 fulltrúa. Þannig skipa ráðið 87 þingmenn Norðurlandanna. Starf Íslandsdeildar var með venjubundnum hætti að flestu leyti, þó kannske viðameira í ljósi þess, að hv. þm. Páll Pétursson gegndi starfi forseta Norðurlandaráðs frá því þingið var haldið í Reykjavík í marsmánuði árið 1985 og þar til í mars s.l. þegar þingið var háð í Kaupmannahöfn og við forsetastarfi tók Anker Jörgensen fyrrum forsrh. Danmerkur. Hér á Alþingi hefur nú verið dreift skýrslu um norrænt samstarf árið 1985 frá Íslandsdeild Norðurlandaráðs, þskj. 813. Ég vísa til þessarar skýrslu Íslandsdeildarinnar og sé því ekki ástæðu til að tíunda sérstaklega hér úr ræðustól það sem þar er skráð. Þó er rétt að nefna nokkur mál sem við, fulltrúar Íslands í Norðurlandaráði, höfðum sérstök afskipti af. Við áttum frumkvæðið að tillögu um að sett yrði á stofn norræn líftæknistofnun á Íslandi. Umsagnir þær sem Norðurlandaráði bárust um tillöguna studdu þá skoðun okkar að hér væri um mjög áhugavert mál að ræða. Tillagan kom fyrir 34. þing Norðurlandaráðs í Kaupmannahöfn í mars s.l. og var þar samþykkt að beina þeim tilmælum til norrænu ráðherranefndarinnar að kanna hvaða hlutverki líftæknistofnun á Íslandi gæti gegnt fyrir norrænt atvinnulíf. Þessi fyrirhugaða líftæknistofnun á samkvæmt tillögunni að sinna sérstaklega verkefnum og rannsóknum á hita- og kuldaþolnum örverum og er staðarval á Íslandi af þeirri ástæðu talið mjög eðlilegt. Á 34. þingi ráðsins var lögð fram tillaga um norræna framkvæmdaáætlun gegn krabbameini. Tillaga þessi kemur ekki til atkvæða fyrr en á næsta Norðurlandaráðsþingi. Ég nefni hana þó hér, bæði vegna þess að Íslandsdeild Norðurlandaráðs átti frumkvæðið að henni og 1. flm. er Páll Pétursson og vegna þess að hér er um mjög athyglisvert mál að ræða. Tillagan tengist samræmdu átaki Evrópuþjóða gegn krabbameini, átaki sem Evrópubandalagið stendur að. Efni tillögunnar er að forvarnir og krabbameinslækningar verði skipulagðar þannig að komið verði í veg fyrir ótímabær dauðsföll vegna krabbameins. Að mati sérfræðinga er unnt að bjarga á ári hverju 8000 einstaklingum á Norðurlöndum frá því að deyja úr krabbameini frá og með árinu 2000. Að þessu marki er stefnt með tillögunni. Þriðja tillagan sem ég ætla að nefna er ráðherranefndartillagan um stofnun vestnorræns þróunarsjóðs með aðsetri í Reykjavík. Tillaga þessi var samþykkt á 34. þingi Norðurlandaráðs núna í mars. Stofnframlag Norðurlanda til sjóðsins verður 14,1 millj. bandaríkjadala og hlutur Íslands 0,4 millj. dala. Ísland, Færeyjar og Grænland munu skiptast á um formennsku í sjóðstjórn. Markmið stofnunarinnar er að stuðla að samstarfi iðnaðar og verslunar milli Íslands, Færeyja og Grænlands og einnig milli þessara landa og annarra norrænna landa, ásamt því að stuðla að þróun samkeppnisfærs atvinnulífs á Íslandi, í Færeyjum og á Grænlandi með lán- og styrkveitingum. Lítil fyrirtæki munu að öðru jöfnu ganga fyrir um lánveitingar úr sjóðnum. Fleira gæti ég að sjálfsögðu nefnt af tillöguflutningi á vettvangi Norðurlandaráðs og fleiri atriði, sem við höfum unnið að, en geri það ekki, heldur vísa til áðurnefndrar skýrslu Íslandsdeildar Norðurlandaráðs. Ég sný mér þá að hinu atriðinu sem ég mun reifa. Í skýrslu utanrrh. er vikið að hugmyndinni um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum og fundinum sem haldinn var í Kaupmannahöfn dagana 29. og 30. nóv. 1985, en þann fund hefur áður borið á góma hér á hv. Alþingi þótt ekki hafi verið rakið í smáatriðum það sem þar fór fram. Í sambandi við umræður á Alþingi um kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd verða alþm. að muna eftir ályktun þingsins um afvopnunarmál frá 23. maí á s.l. ári, ályktun sem gerð var í einu hljóði. Vegna ummæla hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar hér fyrr í umræðunni vil ég taka fram að ég hef ekki tekið við neinum ákúrum vegna nefndrar samþykktar og tek ekki við ákúrum frá einum né neinum. Við sjálfstæðismenn stöndum við þessa samþykkt og hugsanleg óánægja einhverra flokksbræðra hefur engin áhrif á okkur. Í þessari ályktun var lagt til að könnuð yrði samstaða og grundvöllur fyrir samningum um kjarnorkuvopnalaust svæði í Norður-Evrópu, jafnt á landi, lofti sem á hafinu eða í því og það sé liður í samkomulagi til að draga úr vígbúnaði og spennu. Utanrmn. Alþingis skýrði líka hvað hún ætti við með Norður-Evrópu. Það væru Norðurlönd, eyjar á norðanverðu Atlantshafi, Norður-Þýskaland, þ.e. Norður-Evrópusléttan, og allt frá Grænlandi til Úralfjalla. Einhver önnur túlkun hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar hefur því mjög takmarkað gildi vægast sagt. Norðurlöndin hafa farið mismunandi leiðir eftir seinni heimsstyrjöld til að tryggja öryggi sitt. Þannig eru þrjú ríki Norðurlandanna, Ísland, Danmörk og Noregur, í Atlantshafsbandalaginu. Svíar töldu að hlutleysi hefði reynst sér vel og álitu sig hafa mátt til að verja það. Finnar völdu hlutleysið og voru auk þess í kjölfar friðarsamninga við Sovétríkin bundnir ákveðnum skuldbindingum samkvæmt sérstökum vináttusamningi við Sovétríkin. Íslendingar, Norðmenn og Danir höfðu aftur á móti þá reynslu að hlutleysi væri í engu virt og í því engin vörn. Hugmyndin um kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd er ekki ný. Spurningin er hins vegar nú hvort Norðurlönd eigi þar samleið og þá með hvaða skilyrðum. Mestur hluti umfjöllunar um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum hefur verið almenns eðlis og mörgum spurningum er ósvarað. Sú spurning vaknar t.d. hvort ýmis hugtök séu nægilega skilgreind. Allir sem taka þátt í umræðunni verða að leggja sama skilning í hugtök. Hugtakið "yfirráðasvæði" t.d. verður að vera óumdeilt. Sumir halda því fram að hugtakið "yfirráðasvæði" feli í sér landið sjálft, landhelgina og lofthelgina þar fyrir ofan. Aðrir halda fram þeirri skilgreiningu að yfirráðasvæði hljóti að vera í samræmi við alþjóðalög. Á það leggja Sovétríkin t.d. áherslu í þeim umræðum sem þau hafa tekið þátt í um kjarnorkuvopnalaust svæði og hafna því einhliða yfirlýsingum einstakra ríkja innan svæðisins. Hugtakið "svæði" er heldur ekki óumdeilt. Yfirleitt er litið á hugtakið "kjarnorkuvopnalaust svæði" sem landsvæði þar sem engin kjarnorkuvopn eru til staðar. Hins vegar hefur því einnig verið haldið fram að "svæði" í þessari merkingu verði einnig að taka til alþjóðlegra siglingaleiða í nágrenni svæðisins eða á milli landa innan svæðisins ef það er til að treysta enn betur öryggi ríkjanna. Þetta hefði t.d. í för með sér að ef svæðið frá Finnlandi til Grænlands væri lýst kjarnorkuvopnalaust þýddi það ekki einungis að löndin sjálf, Finnland, Svíþjóð, Noregur, Danmörk, Færeyjar, Ísland og Grænland, væru kjarnorkuvopnalaus, heldur einnig allt hafsvæðið innan þess svæðis, þ.e. sundið milli Íslands og Grænlands, Norðaustur-Atlantshafið, Norðursjór og Eystrasaltið. Sovétríkin eru andvíg svo víðtækri skilgreiningu á hugtakinu "svæði" og neikvæð afstaða Breta og Bandaríkjamanna kann að vera af sömu rót og þeirra Sovétmanna. Hér er um svo mikla hernaðarlega hagsmuni að ræða að kjarnorkuveldin geta varla sætt sig við að siglingaleiðum kafbáta þeirra og herskipa og flugleiðum flugvéla þeirra, búnum kjarnorkuvopnum, verði lokað á þessu víðáttumikla heimssvæði. Og mörk svæðisins skipta máli. Í umræðunni um kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd skýtur því vandamáli hvað eftir annað upp hver skuli vera mörk hins kjarnorkuvopnalausa svæðis á Norðurlöndum, hvort það eigi að taka til hluta af Sovétríkjunum, til vestari jaðarsvæða Norðurlanda, þ.e. Færeyja, Íslands og Grænlands, og hluta landsvæða sunnan við svæðið, þ.e. til Norður-Þýskalands. Margt fleira mætti nefna um þau vandamál sem skapast geta í tengslum við umræður um kjarnorkuvopnalaus svæði, en af þessu má þó sjá að margir endar eru lausir enn þá. Það hefur t.d. ekki alltaf legið skýrt fyrir hvort hugmynda- og tillögusmiðir hafa viljað telja Ísland til Norðurlanda í þessu samhengi. Það leiðir hins vegar af legu landsins að ýmsir komast í töluverðan vanda þegar þeir líta til þess, hvort eylandi á hinu hernaðarlega mikilvæga Norður-Atlantshafi geti verið skipað í flokk með hinum ríkjum Norðurlanda í þessu samhengi. Og hvað með Færeyjar og Grænland? Á þessu máli er engin einföld lausn, en við getum ekki talað um Norðurlönd án þess að ræða um þau öll og þess vegna hlýtur Ísland að skoðast hluti af þeim í þessu efni sem öðrum. Sé hér um að ræða jafnmikilvægt framlag til friðar og öryggis í heiminum og sumir vilja vera láta geta hinir sömu ekki látið sem svo að Ísland sé ekki hluti Norðurlanda af því að það hentar ekki til að tillögurnar verði framkvæmanlegar. Spurningin, sem við stöndum frammi fyrir þegar rætt er um kjarnorkuvopnalaust svæði, er einfaldlega þessi: Eigum við með einhliða yfirlýsingu og í samfloti með öðrum Norðurlandaþjóðum að lýsa því yfir í eitt skipti fyrir öll að við munum aldrei heimila flutning kjarnorkuvopna til landsins? Þegar þessari spurningu er svarað þurfa menn að huga að því hverju það breyti fyrir okkur Íslendinga að lýsa þessu yfir. Stuðlar það að friði í heiminum? Eykur það öryggi okkar sjálfra? Hefur það í för með sér að ríki, sem nú kann að beina kjarnorkueldflaugum á Ísland, snýr þeim eitthvað annað? Er ástæða til að binda hendur sínar á þennan hátt í eitt skipti fyrir öll í stað þess að hafa það frjálsræði sem íslensk stjórnvöld hafa nú? Ég tel ekki skynsamlegt að fórna því ástandi, sem nú ríkir, á altari óvissunnar. Of mikið er í húfi og of litlar vonir bundnar við það að einhliða yfirlýsing Norðurlandanna dragi úr hættu á kjarnorkuárás á þau. Hvers vegna skyldum við treysta á einhliða yfirlýsingar í þessum efnum hér á Norðurlöndum þegar við hvetjum til þess að afvopnun annars staðar fari fram með gagnkvæmum hætti? Hvers vegna vænta menn svo mikils af því að þjóðir, sem ekki ráða yfir neinum kjarnorkuvopnum, lýsi því yfir að þær ætli að vera kjarnorkuvopnalausar? Afvopnunarmál ná ekki fram að ganga frekar en önnur málefni nema unnt sé að færa þau rök fyrir framkvæmd þeirra að breytt ástand sé betra en óbreytt. Yrði ástandið betra á Norðurlöndum eftir að við hefðum einhliða lýst því yfir að þau yrðu aldrei varin með kjarnorkuvopnum ef á þau yrði ráðist? Segir sagan okkur að það sé það skynsamlegasta sem menn gera til að tryggja eigið öryggi og annarra að afsala sér vörn með þeim vopnum sem öflugust og ógnvænlegust eru talin? Frumskilyrðið er auðvitað að gagnkvæmni ríki um afvopnun hér um slóðir eins og annars staðar. Þar sem Norðurlöndin geta ekki fækkað þeim vopnum, sem þau eiga ekki, verður yfirlýsingu um kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd að fylgja loforð stórveldanna um aukið öryggi þeirra um leið og kjarnorkuvörninni er afneitað. Hvernig á að koma slíku fyrir? Ekki viljum við leyfa stórveldum að hlutast til um innri málefni okkar, síst af öllu þeir sem hlutlausir eru. Umræðurnar um kjarnorkuvopnalaust svæði eru að verulegu leyti byggðar á tilfinningalegri óbeit okkar allra á þessum hroðalegu vopnum. Eins og við vitum er oft erfitt að samræma tilfinningalegt mat og það sem nauðsynlegt er og rétt hverju sinni. Líklega er það hvergi erfiðara en einmitt í umræðunum um kjarnorkuvopn. Við berum þá ábyrgð að við megum ekki benda á neinar leiðir, sem ekki eru framkvæmanlegar, þótt þær kunni að ganga í augun á mörgum. Ég er því miður hræddur um að hugmyndirnar um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum séu enn á því stigi að það sé ótímabært að binda við þær miklar vonir ef við hugum að því sem skynsamlegt er að gera til að tryggja öryggi Norðurlanda. En við skulum ekki hika við að halda umræðunum um þetta mál áfram í von um að þær einar haldi athyglinni vakandi á nauðsyn þess að fækka kjarnorkuvopnum. Ég ætla þá að fara nokkrum orðum um þingmannaráðstefnuna í Kaupmannahöfn, sem haldin var 29. og 30. nóv. s.l., um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum og nefni þá afstöðu einstakra flokka til málsins. Þær niðurstöður sem ég dreg af ráðstefnunni byggjast að sjálfsögðu á mínu mati, en ég hef reynt að leggja hér á hlutlægt mat. Það var einkennandi á þessari ráðstefnu að hugmyndin um einhliða yfirlýsingu um að Norðurlönd skuli vera kjarnorkuvopnalaust svæði átti mun meira fylgi að fagna hjá fulltrúum Finnlands og Svíþjóðar en hjá fulltrúum Danmerkur, Íslands og Noregs. Fulltrúar allra finnskra flokka studdu eindregið að Norðurlönd yrðu með einhliða yfirlýsingu gerð að kjarnorkuvopnalausu svæði. Hið sama má segja um fulltrúa sænsku flokkanna með þeirri undantekningu þó að fram komu af hálfu fulltrúa hægri flokksins, eða Moderata samlingspartiet, efasemdir um gildi einhliða yfirlýsinga um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum. Afstaða fulltrúa dönsku flokkanna skiptist þannig að fulltrúar sósíaldemókrata, sósíalistíska þjóðarflokksins, róttæka vinstri flokksins og vinstri sósíalistanna, voru fylgjandi einhliða yfirlýsingu um kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd. Fulltrúar íhaldsflokksins og vinstri flokksins fundu tillögunni um einhliða yfirlýsingu hins vegar flest til foráttu. Í Noregi hafa tillögur um einhliða yfirlýsingu um kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd ekki átt fylgi að fagna en þó kom fram jákvæð afstaða hjá fulltrúum sósíaldemókrata og sósíalistíska vinstri flokksins. Ef við snúum okkur að málflutningi íslensku þingmannanna á þessari ráðstefnu, þá var það svo að fulltrúar Sjálfstfl. og Alþfl. voru andvígir einhliða yfirlýsingu um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum en fulltrúar Alþb., Kvennalistans og Bandalags jafnaðarmanna voru henni fylgjandi. Landsþing Grænlands og lögþing Færeyja hafa tekið ákvörðun um að Grænland og Færeyjar skuli vera kjarnorkuvopnalaus. Allir flokkar grænlenska landsþingsins studdu þá ákvörðun. Þeir fulltrúar á þessari ráðstefnu sem studdu tillögurnar voru upp til hópa ófúsir að fjalla nokkuð um framkvæmd tillögunnar, hvaða hafsvæðis kjarnorkuvopnalausa svæðið ætti að ná til, samninga við kjarnorkuveldin um kjarnorkuvopnalausa svæðið, um Kólaskaga eða yfirleitt nokkuð annað en að Norðurlönd ættu að ganga á undan með góðu fordæmi, að jákvætt hugarfar væri forsenda friðar, að tillögurnar nytu stuðnings almennings og að Suðurpóllinn og hluti af Kyrrahafinu hafi verið lýst kjarnorkuvopnalaus svæði. Hinn látni forsrh. Svía, Olof Palme, tók þó fram í ræðu sinni að skuldbindingar um að Eystrasalt skyldi vera kjarnorkuvopnalaust yrðu að tengjast yfirlýsingu um kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd. Á ráðstefnunni dreifðu sósíaldemókratar tillögu um að skipuð yrði vinnunefnd sem í ættu sæti norrænir þingmenn til að vinna að framkvæmd tillögunnar um kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd. Einnig beindu þeir þeim tilmælum til ríkisstjórna Norðurlanda að skipuð yrði embættismannanefnd til að vinna að málinu. Skömmu síðar kom svo fram stuðningsyfirlýsing við þetta bréf sósíaldemókratanna og undir þá stuðningsyfirlýsingu rituðu ýmsir fulltrúar á ráðstefnunum undir forystu hv. þm. Guðrúnar Agnarsdóttur. Nú hefur formönnum þingflokka hér og á öðrum Norðurlöndum borist bréf frá Anker Jörgensen þar sem hann boðar myndun nýrrar nefndar sem undirbúa skal nýjar aðgerðir í þessum hugmyndum sósíaldemókrata og fleiri um kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd. Í bréfi þessu gerir Anker Jörgensen ráð fyrir að skipuð verði 25 manna nefnd, fimm frá hverju Norðurlandanna, sem undirbúa skuli málið. Þetta munum við að sjálfsögðu taka til umfjöllunar í okkar þingflokkum. Fulltrúi græningja í Finnlandi vék að því atriði sem líklega er meginástæðan fyrir þeim almenna stuðningi sem tillögurnar um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum eiga í Finnlandi. Hann benti á að yfirlýsing Norðurlanda um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum gæti stuðlað að því að Finnland næði samningum við Sovétríkin um að Finnland þyrfti ekki að hlíta því að sovésk kjarnorkuvopn yrðu flutt til Finnlands jafnvel þótt spenna ykist á þessum slóðum. Ræður þeirra sem drógu í efa gildi einhliða yfirlýsinga um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum einkenndust öðru fremur af vangaveltum um það hvaða skilyrði þyrfti að uppfylla til að kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum yki friðarhorfur. Almenn skoðun meðal hægri manna var að yfirlýsingar Norðurlanda um að þau væru kjarnorkuvopnalaust svæði og yrðu það um alla framtíð þyrftu að vera hluti stærra samkomulags um kjarnorkuvopn í Vestur-Evrópu og kjarnorkuveldin þyrftu að vera aðilar þessa samkomulags til að það hefði nokkurt gildi. Þetta er í stórum dráttum það sem gerðist á nefndri ráðstefnu og ég vona að ég hafi skýrt hlutlaust frá henni. Að lokum vil ég segja þetta, herra forseti. Hvað sem líður samþykktum um kjarnorkuvopnalaus svæði er hitt þó aðalatriðið að kjarnorkuvopnum verði aldrei beitt. Í því sambandi minni ég á það sem raunar hefur áður verið sagt að það er ekki aðalatriðið hvar kjarnorkuvopnin eru geymd heldur hvar þau lenda. Og ég minni líka á það að í þau skipti sem kjarnorkuvopnum hefur verið beitt var þeim beitt gagnvart þjóð sem engin kjarnorkuvopn hafði.



Herra forseti. Ég komst ekki hjá því að velta því fyrir mér áðan meðan hv. síðasti ræðumaður talaði hvort hann hefði hugsanlega gengið frá megintexta síns máls fyrir þá atburði sem orðið hafa á síðasta sólarhring og ekki unnist tóm til að laga hann til í ljósi nýrra aðstæðna.

Heyrði ekki þm. upphaf ræðu minnar?

Ég gerði það nú reyndar, hv. þm. Það gaf mér vissulega tilefni til þessara hugleiðinga og ég hef þá væntanlega komist að réttri niðurstöðu. Það er óhjákvæmilegt, herra forseti, að þeir alvarlegu atburðir sem nú hafa orðið á síðasta sólarhring setji mark sitt á þessa umræðu og það má segja með fullum rétti að oft hafi verið minni tilefni til þess að Sþ. eyddi eins og einni dagstund í að ræða utanríkismál. Við hefðum sjálfsagt kosið öll sem tökum þátt í þessari umræðu eða á hana hlýðum að tilefnið hefði verið ánægjulegra, t.d. að náðst hefði umtalsverður árangur í afvopnunarmálum og að friðvænlegar horfði nú í heiminum. En hinu verðum við víst að sæta að upp eru komnir atburðir, alvarlegir, og ég vil jafnvel segja alvarlegri heldur en flest okkar hafa enn þá gert sér grein fyrir. Ég held að með tilliti til alþjóðaréttar, til sjálfstæðis þjóðríkja og til samskipta sjálfstæðra þjóðríkja séu hér slík alvörumál á ferð að fá dæmi séu um önnur slík frá lokum síðari heimsstyrjaldar. Það er e.t.v. ástæða til að rökstyðja þessi orð nokkru nánar því að vissulega hefur verið nóg um ófrið í heiminum á undanförnum árum og áratugum og ekki er þetta einsdæmi um vopnaviðskipti en þetta er einsdæmi að ýmsu öðru leyti. T.d. er það nánast einsdæmi að þarna fer stórveldi með vopnum á hendur miklu minni þjóð án þess undanfara sem gjarnan hefur verið að slíkum vopnaviðskiptum. Þarna er farið í skjóli náttmyrkurs án undangenginna stríðsyfirlýsinga og hefðbundinna viðvarana sem venjuleg samskipti ríkja gera þó ráð fyrir, jafnvel á átakatímum. Ég verð að segja, herra forseti, í framhaldi af ræðu hæstv. forsrh., að ég tek undir þá gagnrýni sem fram hefur komið í umræðunni á samþykkt hæstv. ríkisstj. frá í morgun. Ég les samþykkt ríkisstj. þannig að ég get fyllilega tekið undir fyrri hlutann og það geta væntanlega allir en það er sú tenging sem fram kemur við hryðjuverkin og sú ályktun sem í raun og veru virðist dregin af þeim, m.ö.o. að binda þetta þannig saman að árásin hafi verið óumflýjanleg afleiðing af hryðjuverkunum, sem ég er aldeilis ekki sammála. Ég held að hæstv. ríkisstj. hefði átt að reyna að orða þetta öðruvísi. Það var út af fyrir sig eðlilegt að fordæma einnig hryðjuverkin sem vissulega eru hluti af þessu máli en ég er undir engum kringumstæðum sammála því að það megi álykta sem svo að þessi árás, þessi hernaðaraðgerð, sé að einhverju leyti eðlilegt framhald af þeim atburðum. Hún er það ekki. Jafnalvarleg og hryðjuverkin eru sem slík eru þau engin ástæða, enginn rökstuðningur, fyrir slíkum aðgerðum sem fylgdu í kjölfarið af hálfu Bandaríkjamanna. Ég spyr: Hvert værum við komnir ef menn leyfðu sér að draga slíkar ályktanir? Og ég spyr: Hversu margar vopnaðar árásir hefðum við þá mátt þola á undanförnum árum? Það er óhjákvæmilegt að benda á að jafnvel Líbýa, svo hábölvuð, herra forseti, með leyfi þínu, sem hún nú er, er þó ekki neitt forysturíki hvað það varðar að hýsa hryðjuverkastarfsemi eða skjóta skjólshúsi yfir hryðjuverkamenn. Þvert á móti mundu ýmsir segja að þar væru önnur ríki sem ættu enn þá dekkri fortíð og lékju enn þá ljótara hlutverk. Og ég vil leyfa mér að nefna lönd eins og Sýrland og Íran. Ég mundi segja að Líbýa væri kannske í hópi þeirra 10 ríkja í heiminum sem hvað mestar grunsemdir leika á um að hafi skotið skjólshúsi yfir eða aðstoðað alþjóðlega hryðjuverkastarfsemi og er það vissulega ekki fallegt en þetta leiðir hugann að því hvert menn væru komnir í samskiptum þjóðanna ef þessi vinnuregla væri ávallt viðhöfð. Ég vil benda, herra forseti, á það að það eru ekki einungis ríki við botn Miðjarðarhafs, ekki einungis Arabaþjóðir og nokkrar þjóðir á því landsvæði, sem hafa gerst sekar um íhlutanir í innanríkismál annarra landa, jafnvel með ofbeldisstarfsemi, þannig að álykta mætti sem svo að þær væru þá ástæður til hernaðaríhlutunar. Ég vil spyrja hæstv. utanrrh. t.d. um aðgerðir leyniþjónustu Frakka í Nýja-Sjálandi. Ef menn leyfðu sér að taka sér í hendur slíkan refsivönd, hvað hefði þá nýsjálenska þjóðin mátt segja? Hvaða aðgerða hefði hún þá mátt grípa til með sömu rökum gegn íhlutun, grófri íhlutun leyniþjónustu Frakka, og ofbeldisverkum innan landamæra Nýja-Sjálands á s.l. sumri eða fyrir ekki margt löngu síðan. Ég vil benda á framgöngu leyniþjónustu Bandaríkjanna sjálfra í höfnum Nicaragua. Þar var að sjálfsögðu um ofbeldisaðgerð að ræða þar sem lagðar voru sprengjur inn í hafnir, inn í lögsögu sjálfstæðs ríkis o.s.frv., o.s.frv. Menn hafa auðvitað glímt við hryðjuverk um árabil. Alþjóðleg hryðjuverkastarfsemi hefur verið stórkostlegur höfuðverkur og stórkostlegt vandamál um áratuga skeið og rúmlega það. Menn hafa fyrir löngu svarað því í raun að þar væri um að ræða vandamál sem væri allt annars eðlis en viðbrögð Bandaríkjamanna nú gefa tilefni til. Það hefur verið reynt af hálfu ýmissa ríkja, bæði hlutlausra ríkja og margra Evrópuríkja, að efla samstöðu gegn þessari starfsemi og að beita ýmsum öðrum ráðstöfunum vegna þess fyrst og fremst að menn hafa verið sannfærðir um að önnur ráð væru ekki tiltæk og ofbeldi í slíkum tilfellum mundi ekki leysa vandamálið. Ég vil nefna til samanburðar viðbrögð og aðgerðir gegn flugránum sem mega heita annað alþjóðlegt vandamál af þessu tagi þar sem ofbeldi er beitt gegn saklausum borgurum. Menn hafa glímt við flugrán um langt árabil. Engum heilvita manni hafa, svo langt ég veit, dottið í hug ofbeldisaðgerðir af því tagi, sem hafa nú orðið, í slíkum tilfellum. Þannig að niðurstaða mín er sú, og ég vona að það sé sameiginleg niðurstaða okkar allra á Alþingi, að hernaðaraðgerðir séu algerlega óréttlætanlegar, jafnvel í ljósi þeirrar hryðjuverkaöldu sem gengið hefur yfir heiminn. Þess vegna harma ég það orðalag á ályktun ríkisstj., sem ég tel ekki vera nógu gott, sem tengir þetta saman með óviðurkvæmilegum hætti að mínu mati og gerir því skóna að þessi hernaðaríhlutun Bandaríkjamanna hafi verið nánast óumflýjanleg afleiðing af hryðjuverkum. Herra forseti. Ég er einnig þeirrar skoðunar að þetta mál sé alvarlegra fyrir okkur Íslendinga en kannske mörg önnur vegna þess að hér er jú margnefnd vina- og bandalagsþjóð okkar á ferðinni, Bandaríkjamenn, og um þá eru ekki haldnar svo fáar lofræður hér, m.a. úr þessum virðulega ræðustól, en látum það nú vera. Látum það liggja milli hluta. Við skulum aðeins íhuga þá stöðu sem við erum í gagnvart þessum aðgerðum vegna beinnar aðildar okkar að t.d. Atlantshafsbandalaginu, og út af fyrir sig mætti einnig velta fyrir sér aðild okkar að þessu máli í gegnum varnarsamning okkar við þetta tiltekna stórveldi, og vegna þess herafla sem það hefur hér á landi. Í 4. gr. Norður-Atlantshafssamningsins segir, með leyfi forseta, og þar er vitnað til aðstoðar, gagnkvæmrar aðstoðar, sem aðilar, þ.e. aðildarríki bandalagsins muni veita hvert öðru á átakatímum: "Aðilar munu hafa samráð sín á milli hvenær sem einhver þeirra telur friðhelgi landsvæðis einhvers aðila, pólitísku sjálfstæði eða öryggi ógnað." Þessa grein les ég m.a. vegna þess, herra forseti, að Bandaríkjamenn sjálfir - Ronald Reagan forseti Bandaríkjanna hefur rökstutt innrás eða hernaðaraðgerð Bandaríkjanna gegn Líbýu á grundvelli 51. gr. sáttmála Sameinuðu þjóðanna en þar er fjallað um, eins og þegar hefur verið vitnað til í þessari umræðu, rétt ríkis til sjálfsvarnar. M.ö.o. Bandaríkin hafa talið öryggi sínu ógnað og þess vegna er þessi innrás gerð, til að tryggja öryggi þeirra á grundvelli réttar þeirra til sjálfsvarnar. Þar með erum við komin beint að orðalagi 4. gr. og því hlýt ég að spyrja hæstv. utanrrh., það er óhjákvæmilegt vegna þessarar greinar Norður-Atlantshafssamningsins: Vissi ríkisstjórn Íslands eða hæstv. utanrrh. um þessar fyrirhuguðu hernaðaraðgerðir Bandaríkjanna gegn Líbýu með einhverjum fyrirvara? Ef svo var: Hversu langur var hann og hver voru þá viðbrögð hæstv. ríkisstj.? Ég vona að menn hafi skilið að það stendur skýrum orðum að aðilar Atlantshafsbandalagsins skuli hafa samráð sín á milli telji þeir friðhelgi landsvæðis einhvers aðila, pólitísku sjálfstæði eða öryggi ógnað. Það mætti velta þessu ágæta skjali frekar fyrir sér, herra forseti, í tengslum við þessa alvarlegu atburði, m.a. 5. og 6. gr. nefnds samnings, þar sem segir fyrst í 5. gr., með leyfi forseta, að aðilar séu sammála um að vopnuð árás á einn þeirra eða fleiri í Evrópu eða Norður-Ameríku skuli talin árás á þá alla. Í 6. gr. segir að ákvæði 5. gr. um vopnaða árás á einn eða fleiri samningsaðila skuli taka til vopnaðrar árásar á lönd hvaða aðila sem vera skal í Evrópu eða Norður-Ameríku, á hin frönsku héruð í Alsír - þetta má úrelt kallast - á hernámslið hvers aðila sem vera skal í Evrópu á eyjar undir lögsögu hvors aðila o.s.frv. Ég held að við ættum því að gera okkur grein fyrir því að við erum aðilar að þessu bandalagi, hvort sem mönnum líkar það betur eða verr og hvort sem menn eru nú sáttari eða ekki sáttari við það, og að hér er um alvarlega hluti fyrir íslensku þjóðina að ræða sem við getum ekki léttilega yppt öxlum yfir. Væru þeir nógu alvarlegir samt þó ekki væru þessir pappírar fyrir hendi sem ég hef vitnað í. Ég ítreka því spurningar mínar til hæstv. utanrrh. og ég sé mig knúinn til þess: Vissi utanrrh. Íslands eða ríkisstjórn Íslands um þessar aðgerðir fyrir fram, eins og reyndar skilja mátti á kvöldfréttum Ríkisútvarpsins að bandalagsþjóðir Bandaríkjamanna í Evrópu hefðu gert, þar sem sagt var frá för fulltrúa Bandaríkjastjórnar til Evrópu til að ráðgast við bandalagsþjóðirnar um þessar aðgerðir áður en þær voru framkvæmdar? Og ef svo var, hver voru þá viðbrögð ríkisstjórnarinnar? Var haft samráð við utanrmn. eða hver var aðdragandi þessa máls? Var hæstv. utanrrh. e.t.v. vakinn í rúminu í morgun með þessar fréttir? Herra forseti. Það hefur þegar verið eytt miklum tíma í að ræða þetta tiltekna mál og ég mun ekki gera það frekar hér þó að vissulega væri ástæða til þess að við ekki síður en breska þingið tækjum okkur ekki bara þetta kvöld og nóttina heldur einnig morgundaginn til að ræða þessa alvarlegu atburði. Ég ætlaði að víkja nánar að nokkrum sérstökum þáttum í skýrslu hæstv. utanrrh. og byrja á því að fjalla lítillega um málaflokk sem hefur verið nokkuð til umræðu á þessu hv. Alþingi í vetur þar sem er þróunaraðstoð okkar Íslendinga. Um það tiltekna mál er fjallað á bls. 35 og 36 í þessari skýrslu sem er til umræðu, herra forseti, og einnig er birt tafla á bls. 55 um afrek okkar á þessu sviði á undanförnum árum. Það er hægt að fara fljótt yfir sögu, herra forseti. Því miður miðar okkur ekki áleiðis heldur aftur á bak í þessum efnum. Því hefur reyndar ranglega verið haldið hér fram í þessari umræðu aftur og aftur að framlög okkar ykjust ekki á þessu ári. Hið rétta er auðvitað að þau dragast verulega saman, sbr. töflu á bls. 55 þar sem það kemur fram að áætlun um framlög okkar sem hlutfall af vergri þjóðarframleiðslu á líðandi ári, árinu 1986, fer niður í 0,063% af þeirri stærð úr 0,087%, sem var árið áður, þar áður 0,1% rúmt og enn þar áður 0,129%. Hér hefur því í fjögur ár í röð verið um samdrátt á þessu sviði að ræða. Ég ætla ekki að hafa um þetta fleiri orð, herra forseti, heldur en þau að minna aftur á samþykkt Alþingis um þróunaraðstoð frá því í maí 1985 og lýsa því yfir, eins og ég geri jafnan þegar við ræðum þessi mál, að ég mun ekki una því að frammistaða Íslands sé með jafnbágbornum hætti. Ég mun í hvert eitt skipti gera það sem í mínu valdi stendur til að bæta þar úr og létta þeirri skömm af hinni sjálfstæðu íslensku þjóð, jafnrík og hún nú er, að standa ekki betur að málum á þessu sviði en raun ber vitni. Ég vil sérstaklega harma það að svo lítið er gert með þessa samhljóða samþykkt frá s.l. vori um að auka þessa aðstoð í áföngum. Á sama tíma og þjóðartekjur hafa farið vaxandi þrjú ár í röð hefur þetta hlutfall farið lækkandi og við höfum okkur ekkert til afsökunar, herra forseti, í þeim efnum. Ég vil aðeins nefna þann kafla skýrslunnar sem fjallar um samstarf Íslands, Grænlands og Færeyja og segja það eitt að ég fagna því að nú er slíkur kafli í þessari skýrslu. Það ber vitni um það að þar sé um eitthvað að fjalla í það minnsta og ég hvet eindregið til þess að við Íslendingar sýnum á næstu árum alúð í þessu samstarfi og leitum eftir því að auka það sem allra mest. Ég held að þessum eyþjóðum hér í norðanverðu Atlantshafinu sé mikil þörf á því að ná betur saman en verið hefur og það muni styrkja þær bæði efnalega og menningarlega. Hlutverk okkar, Íslands, er sérstaklega mikilvægt í þessum efnum vegna þess að þetta er eitt af fáum dæmum um alþjóðlega samvinnu þar sem við getum kallast með nokkrum rétti stóri bróðir. Við erum bæði langfjölmennastir og efnalega sterkastir af þessum þremur þjóðum en það leggur okkur einnig bæði skyldur og vanda á herðar og við verðum að gæta þess að ganga ekki þar fram með stórabróðurhugsunarhætti á óeðlilegan hátt. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að við höfum e.t.v. af ýmsum ástæðum betri aðstöðu til að starfa með og aðstoða þessar nágrannaþjóðir en flestir aðrir og liggur þar ýmislegt til grundvallar. Þá vil ég víkja að einum tilteknum kafla á bls. 22 þar sem fjallað er um ástand mála í Mið- og Suður-Ameríku, herra forseti. Það væri út af fyrir sig gaman að velta fyrir sér ástandinu víðar en ég vil sérstaklega taka þennan kafla fyrir og nokkurn veginn afmarka mig við hann með tilliti til tímans. Ég er heldur ósáttur við umfjöllun hæstv. utanrrh. um þetta landsvæði. Mér finnst heldur leiðinlegur nöldurtónn umfram ástæður í garð t.a.m. sandinistastjórnarinnar í Nicaragua og mér finnst gert of lítið úr viðleitni t.a.m. Contadora-ríkjanna og þeim árangri sem þar er hugsanlega hægt að ná til lausnar vandamálunum á þessu landsvæði. Ég vil minna á, herra forseti, að á s.l. sumri skrifuðu 20 íslenskir alþm. undir yfirlýsingu sem send var þjóðhöfðingjum og þjóðarleiðtogum og forsetum þjóðþinga allra nálægra landa þar sem viðskiptabanni Bandaríkjamanna á Nicaragua var sérstaklega mótmælt og lýst var yfir stuðningi við friðarfrumkvæði Contadora-ríkjanna. Þessari yfirlýsingu hefur síðan verið fagnað og fyrir hana verið þakkað af hálfu margra aðila sem hana fengu. Ég held að það verði ekki horft fram hjá því að aðstaða Nicaragua er erfið og viðbrögð Bandaríkjamanna hafa ekki bætt þar úr skák. Þar er komið að ákveðnum þætti í þeirra utanríkisstefnu sem ómögulegt er annað en að harma, jafnvel fordæma, svo að ég segi ekki formæla eins og hæstv. forsrh. áðan. Ég alla vega fordæmi hana og ég hefði vonast til þess að hæstv. ríkisstj. treysti sér til að hanna hana því að hún er stundum til í að harma hlutina, eins og við vitum. Það er ósköp einfaldlega þannig, herra forseti, hæstv. utanrrh., að verið er að ýta stjórn sandinista út í aðgerðir sem við getum ekki sætt okkur við og við hljótum að átelja. En það eru hins vegar þær kringumstæður sem búnar eru til handa þessu þjóðríki, m.a. með viðskiptabanni og ýmsum öðrum þvingunum, sem eru að kippa fótunum undan eðlilegri lýðræðislegri þróun í þessu ríki. Slíku hljótum við harðlega að mótmæla. Þegar talað er um djúpstæðan ágreining Bandaríkjamanna og stjórnar sandinista er ómögulegt annað en að minnast þess að sandinistastjórnin hefur á öllum tímum, þrátt fyrir viðbrögð Bandaríkjamanna, lýst sig reiðubúna til viðræðna við þá um lausn málsins. Stuðningur Bandaríkjamanna við skæruliðahóp contramanna hefur hins vegar gert þarna illt verra og áform þeirra um stóraukinn beinan hernaðarlegan stuðning við þá nú hleypa þessum málum í enn verri hnút en þau hafa verið í hingað til. Ef ég má, herra forseti, langar mig einnig aðeins til að minnast á kaflann um Afghanistan. Þar er ég aftur heldur ósammála hæstv. utanrrh. Mér finnst sú umfjöllun satt best að segja heldur ræfilsleg. Ég verð að spyrja hæstv. utanrrh.: Hvað á það eiginlega að þýða að hann skuli ekki eyða nema örfáum línum á ástandið í Afghanistan? Hvers konar linkind eiginlega er þetta? Eru það einhverjir annarlegir viðskiptahagsmunir við þetta stórveldi, Sovétríkin, sem valda því að hæstv. utanrrh. treystir sér ekki til þess að fjalla nema í örfáum ræfilslegum línum um ástandið í Afghanistan? Mér finnst þetta sérstaklega ámælisvert í raun vegna þess að íslenska þjóðin er sæmilega upplýst um ástandið þarna. Íslenskir fréttamenn hafa verið á þessum slóðum og það hefur jafnvel staðið til að við beindum ákveðnum hluta af okkar hjálparstarfsemi til þessa landsvæðis til lausnar flóttamannavandamálinu þar. Ég hefði talið fyllilega eðlilegt að hæstv. utanrrh. hefði tekið mun sterkar til orða varðandi hernaðaríhlutun Sovétríkjanna í Afghanistan og hvatt miklu frekar til lausnar á þeim vandamálum en hann gerir í sínum örfáu línum. Mér finnst þetta heldur snubbótt. Herra forseti. Ég ætlaði síðan aðeins að koma að kafla sem mönnum finnst kannske ástæðulaust að ræða þegar svona miklir stórviðburðir eru að gerast úti í hinum víða heimi. Það er sú aðstaða sem bandaríski herinn hefur á Íslandi og þróun mála þar. En ég brygði illilega hætti mínum ef ég ekki reyndi að víkja að þessu örfáum orðum og mun nú gera svo. Ég er reyndar þeirrar skoðunar að það sé ekki síður ástæða til að líta á það mál einmitt í ljósi síðustu atburða en ella. Við höfum á síðustu vikum fengið enn eina sönnun þessa, herra forseti, að hernaðaruppbyggingin hér á Íslandi er á fullri ferð. Hæstv. utanrrh. hefur nýlega staðfest það í svari við fsp. frá þeim sem hér heldur ræðu að veitt hafi verið leyfi seint á s.l. hausti fyrir margvíslegum nýjum hernaðarframkvæmdum á Íslandi og þar á meðal stjórnstöð, sem áður hefur reyndar borið hér á góma, sérstaklega styrktri stjórnstöð, að stærð tæpir 2000 fermetrar, sem á að hýsa miðstjórn heraflans í Keflavík og nálægs viðbúnaðar Bandaríkjamanna hér. Nú er það svo, herra forseti, að því er, eins og venjulega í skýrslum þeirra hæstv. utanrrh., haldið fram, ekki bara á einum stað heldur yfirleitt á tveimur, þremur, fjórum stöðum, að bókstaflega ekkert hafi breyst hér í herstöðinni, þetta sé allt eins og áður var og engin eðlisbreyting hafi orðið, þetta sé allt saman eðlileg tækniendurnýjun o.s.frv. Þessu er haldið fram og menn berja höfðinu við steininn hvað sem á dynur þó að það komi fram í þessum skýrslum ár eftir ár að verið sé að leyfa margvíslegar nýjar hernaðarframkvæmdir af allt öðrum toga en áður hafa verið hér leyfðar eða hér hafa verið, til að mynda sérstaklega styrkt mannvirki sem þola umtalsverðar sprengjur og árásir. Engu að síður er fullyrt að hér sé enginn viðbúnaður annar en varnarviðbúnaður til að verja hólmann og nánasta umhverfi og engin eðlisbreyting hafi orðið á því. Maður fer að velta því fyrir sér, herra forseti, hvað þyrfti eiginlega að gerast til þess að augu þessara manna opnuðust, hvers konar blinda þetta er. Hún er greinilega mjög varanleg og erfitt að koma nokkurri skynsemisglætu inn í þennan múr. Maður getur spurt hæstv. utanrrh., ekki í von um að fá svör en það væri eðlileg rökfræði að spyrja hæstv. utanrrh.: Hvers vegna reisa menn sérstaklega styrkt mannvirki, sérstaklega sprengjuheld flugskýli og hálfniðurgrafna sprengjuhelda gluggalausa stjórnstöð á svæði þar sem engin von er á nokkurri árás, þar sem ekki er nokkur viðbúnaður sem getur ógnað nokkrum manni? Hvers konar eiginlega sóun er þetta? Hvaða ástæða er til að hafa þessi mannvirki af þessum styrkleika ef það er allt satt og rétt í skýrslunum að hér sé ekki nokkur hlutur sem ógni nokkrum manni, ekki hagamús. Þetta gengur ekki upp, herra forseti. Það er í raun og veru sálfræðilegt viðfangsefni hvers vegna þetta kemst alls ekki að hjá þessum mönnum, hvers vegna þeir átta sig alls ekki á því og neita að viðurkenna hluti sem ættu að liggja öllu sæmilega gefnu fólki í augum uppi. Það hefur verið venjan þegar við höfum rætt um framkvæmdir varnarliðsins eða eðli herstöðvarinnar í Keflavík að þeir menn sem hafa aflað sér einhverra upplýsinga um þessi mál á erlendum vettvangi, til að mynda þeirra upplýsinga sem liggja á lausu í Bandaríkjunum sjálfum eða hjá ýmsum fræðistofnunum um þessi mál, hafa komið með slíkar upplýsingar heim og talað um þær í nokkur ár og þá hefur loksins byrjað að rofa til. Þá hafa menn, eftir 2-3-4 ár eftir atvikum, viðurkennt að þetta eða hitt gæti átt sér stað. Ég gæti farið út af fyrir sig yfir það, herra forseti, hvernig þetta hefur gerst með hverja framkvæmdina á fætur annarri, hvernig menn hafa staðið jafnvel í þessum ræðustól og neitað því að nokkuð væri á döfinni sem héti stjórnstöð, að nokkur hlutur væri til sem héti Norður-Atlantshafsvarnarkerfið. Einum 2-3-4 árum seinna kemur þetta upp annaðhvort í skýrslum hæstv. utanrrh. eða í svörum við fsp.: Jú, það var verið að leyfa þetta um daginn - eða: Þetta er nú á framkvæmdaáætlun. Svona er þetta ár eftir ár. Ég get flett þessari sögu allri upp í þingtíðindunum og ég gæti lagt hana hérna á borðið. Það þýðir ekkert fyrir hæstv. utanrrh. að hrista höfuðið núna vegna þess að þetta eru borðleggjandi staðreyndir. Þetta eru tölur sem við getum unnið upp úr þingtíðindunum og skýrslum hæstv. utanrrh. frá undanförnum árum. Það voru meira að segja farnir að koma á prenti í skýrslum öryggismálanefndar hlutir sem utanríkisráðherrar þjóðarinnar höfðu fram að þeim tíma alla tíð neitað að væru til, vissu ekki einu sinni af. Ég til að mynda hef úr þessum ræðustóli rætt í líklega þrjú ár, jafnlengi og ég er búinn að sitja á þessu virðulega Alþingi, um þá breyttu áherslu í flotamálum Bandaríkjamanna sem hefur verið að eiga sér stað á norðurhöfunum undanfarin ár. Þessu var auðvitað neitað framan af. Menn önsuðu þessu ekki. Það þótti vitleysa. Þetta er almennur fróðleikur sem allir vita nú orðið, birtist bæði í innlendum og erlendum blöðum, kemur út í skýrslum. Þá loksins fer að rofa til hjá þeim sem fara með varnarmál þjóðarinnar eða samskiptin við þetta svonefnda varnarlið. Svona hefur þetta verið, herra forseti, og það er auðvitað ámælisvert og meira en það. Það er jafn neyðarlegt að lesa þessar síendurteknu lummur um að ekkert hafi breyst hér frá því að hér voru örfáar Delta Dagger-vélar, sem drifu nokkra tugi km út á haf eða hvað það nú var, og til þess tíma sem nú er hér stór orrustuflugsveit staðsett á Íslandi með fullkomnustu árásarþotum bandaríska hersins, meira að segja búnar vopnum til að geta farið í árásarleiðangra. Ég segi ekki að þær dragi alla leið til Líbýu, en langleiðina gætu nýju Phantom- orrustuþoturnar farið í árás á önnur lönd. Og að halda því svo fram að hér sé ekki nokkur hlutur sem ógni nokkurri annarri þjóð, ekkert nema varnarviðbúnaður fyrir skerið og nánasta umhverfi, það er ákaflega barnalegt, herra forseti. En ég vil spyrja hæstv. utanrrh. einnar spurningar um eitt tiltekið mannvirki sem nokkuð hefur verið í nösum manna hér að undanförnu. Það er svonefndur varaflugvöllur. Um hann er ekki fjallað í þessari skýrslu, en ég hef stundum rekið mig á að það er ekki sagt frá hlutum í þessum skýrslum sem síðan skjóta upp kollinum einum tveimur mánuðum eða árum síðar. Vegna þeirrar miklu umræðu sem orðið hefur um þennan varaflugvöll spyr ég hæstv. utanrrh.: Veit hann eitthvað um þennan varaflugvöll? Hafa Bandaríkjamenn áhuga á að byggja annan herflugvöll á Íslandi? Við skulum tala einfalda íslensku sem við skiljum báðir. Er til að mynda verið að tala um Sauðárkróksflugvöll í því sambandi eða dettur einhverjum heilvita manni í hug að við ætlum að fara að byggja sjálfir, Íslendingar, af eigin rammleik fullbúinn varaflugvöll fyrir millilandaflug og reka hann? Hefur einhverjum dottið það í hug? Ég trúi því varla að menn séu svo bjartsýnir á batnandi efnahag íslensku þjóðarinnar að það standi til alveg á næstunni að byggja og reka fullbúinn varaflugvöll fyrir okkur og fyrir okkar áætlunarflug til nálægra landa. Þess vegna vil ég í framhaldi af öllu þessu umtali spyrja hæstv. utanrrh. að þessu og þá kemur svarið vonandi niður í þingtíðindin. Kannske flettum við upp á því eftir nokkur ár til að glöggva okkur á því hvernig atburðarásin var eða ekki var í þessu sambandi. Ég vil lýsa þeirri skoðun minni, úr því að ég nefni varaflugvöll á annað borð, að það vanti lítið á að við Íslendingar eigum út af fyrir okkur nothæfan varaflugvöll þar sem er flugvöllurinn á Akureyri. Ég hef sjálfur látið kanna það mál fyrir mig að hve miklu leyti hann gæti þjónað því hlutverki fyrir okkar flug og mér segja fróðir menn að með tilliti til breyttrar tækni og þróunar í framleiðslu flugvéla líti það tiltölulega vænlega út að fyrir venjulegar tegundir millilandaþota dugi hann okkur og því flugi sem hér er. Aðflugstæki og lendingartæki og tækni í þeim efnum gæti gert þann flugvöll að fullkomlega viðunandi varamillilandaflugvelli fyrir okkur Íslendinga. Hann er það reyndar nú þegar í mörgum tilfellum og það er ekki óvenjulegt að stórar þotur lendi á honum. Þar af leiðandi sé ég ekki nokkra ástæðu til að við förum að leggja í það fé, Íslendingar, að byggja sérstaklega upp varaflugvöll einhvers staðar þar sem ekkert er fyrir og geld mikinn varhug við slíkum hugmyndum. Ég hefði, herra forseti, gjarnan viljað eiga ofurlítinn orðastað við hæstv. utanrrh. um framkvæmd á svonefndum varnarsamningi sem ég hef hér fyrir framan mig. Ég er nefnilega þeirrar skoðunar að þar sé margt í heldur bágu ástandi og það ætti að mega takast um það samstaða að standa þar betur að hlutunum burtséð frá því hvaða afstöðu menn hafa til þess samnings í sjálfu sér. Nú er ég í hópi þeirra, eins og mönnum er vonandi ljóst, sem eru ekki ýkja hrifnir af þeim samningi og vildi gjarnan nema hann úr gildi og losna við þessa óværu af landinu, en ég er þeirrar skoðunar að meðan þetta er hér séu vissar reglur sem við gætum reynt að sameinast um til að bíða ekki nema sem minnstan skaða bæði á sálu okkar og líkama af því að hafa þessa óværu hér. Ég átel það t.d. mjög hvernig hæstv. utanrrh. fer með þessi mál, hvernig hann gengur fram hjá Alþingi Íslendinga við framkvæmd þessa samnings. Það hefur reyndar alla tíð verið gert frá því að þessi her kom hingað í landið. Þá voru lög brotin til að koma hernum inn og ég er þeirrar skoðunar að lög séu brotin enn þann dag í dag, nánast daglega eða í hvert skipti sem einhver meiri háttar atriði gerast í samskiptum við þennan her á Keflavíkurflugvelli. Ég lýsti þeirri skoðun minni fyrr í umræðum sem hér urðu um fsp. að þegar meiri háttar ákvarðanir væru teknar um framkvæmdir á þessum stað væri það á allan hátt óeðlilegt að slíkt væri ekki borið undir utanrmn. Alþingis. Mér finnst margt í framkvæmd og meðhöndlun hæstv. utanrrh. á þessum málum satt best að segja harla kynlegt. Það vakti t.d. athygli mína þegar framkvæmdastjóri Atlantshafsbandalagsins var hér á ferðinni á dögunum að þannig var staðið að því að skipuleggja heimsókn þessa framkvæmdastjóra að alþm. og meðlimir utanrmn. höfðu engin tækifæri til að berja þann ágæfa mann augum eða ræða við hann. Hins vegar gafst einhverjum klúbbfélögum Varðbergs og áhugamönnum um vestræna samvinnu ítrekað tækifæri til að sitja með honum til borðs og ræða við hann. Og ég spyr utanrrh. í fullri hreinskilni: Finnst honum þetta eðlilegt? Er ekki heldur snautlegt að standa svona að hlutunum, að einhverjum Pétrum og Pálum, sem eru í einhverju áhugamannafélagi úti í bæ, sé sérstaklega boðið að stíga í vænginn við þennan ágæta mann, en Alþingi Íslendinga hefur engum skyldum að gegna þarna, því kemur þetta ekkert við? Sama má segja um þann vettvang sem hæstv. utanrrh. valdi sér til að kynna hugmyndir sínar um svonefnd innri öryggismál sem ég ætla ekki að fara nánar út í hér. Það var þessi sami klúbbur úti í bæ, en það var ekki haft fyrir því að ræða við utanrmn. Alþingis hvað þá almennt við þm. um þessi áform áður en þau voru gerð heyrinkunn og gengu til fjölmiðla frá þessum sérstaklega valda vettvangi. Þrátt fyrir þetta geri ég ráð fyrir því að hæstv. utanrrh. hafi lesið þingsköp Alþingis og viti að þingsköp Alþingis eru lög í landinu. Þar með er 15. gr. þingskapa, þar sem kveðið er á um hlutverk utanrmn., lög á Íslandi. Ég vona a.m.k. að hæstv. utanrrh. sé það vel að sér í þingsköpum að hann geri sér grein fyrir þessu. Þar er sem sagt kveðið á um að allar meiri háttar ákvarðanir af þessu tagi skuli bornar undir utanrmn. Alþingis og hún skuli vera ríkisstj. til ráðuneytis í slíkum tilfellum. Ég vil spyrja hæstv. utanrrh. um enn eitt praktískt mál og það varðar áform nágrannaþjóðar okkar Breta um að reisa endurvinnslustöð fyrir kjarnorkuúrgang á strönd Bretlands. Ég hef orðið þess var að ýmsar nágrannaþjóðir Breta hafa af þessu nokkrar áhyggjur. M. a. hafa frændur vorir Norðmenn komið mótmælum á framfæri við þessi áform og er ekki nema eðlilegt vegna þess að það eru tiltölulega alvarlegir hlutir ef kjarnorkuúrgangi eða kælivatni eða skolvatni frá slíkri stöð er hleypt beint út í sjóinn og veldur með tímanum uppsöfnun geislavirkra efna og geislamengun í viðkomandi hafsvæðum. Þetta vandamál er þekkt frá Írlandshafi og þar hafa menn nú af þessum málum verulegar áhyggjur. Ég held að það væri fullsæmandi fiskveiðiþjóð eins og okkur Íslendingum að ganga fram fyrir skjöldu í tilfelli sem þessu og mótmæla hugmyndum um að reisa svona stöð og sleppa úrgangnum beint út í hafið hvort sem það er talið líklegt eður ei að þetta gæti hugsanlega borist að okkar ströndum. Þó er það engan veginn óhugsandi samanborið við þá hafstrauma sem til okkar liggja. Ég vil, herra forseti, hvetja hæstv. utanrrh. til að halda áfram þeirri hreyfingu sem komst á mál og aðgerðir gegn ríkisstjórn Suður-Afríku og fordæmingu á kynþáttaaðskilnaðarstefnú hennar. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við stöndum með hinum Norðurlandaþjóðunum í því að fordæma það og hafa jafnvel forustu um það á alþjóðavettvangi að beita okkur fyrir aðgerðum gegn þeirri ómannúðlegu stefnu. Á þeim málum var nokkur hreyfing hér á s.l. hausti, en nú virðist mér orðið fremur hljótt um það. Ég vil segja, herra forseti, í sambandi við eitt mál sem hæstv. utanrrh. gerði mikið úr og talaði heldur digurbarkalega, það var um svonefnt Rainbow-mál sem mun vera einhver flutningadallur bandarískur sem nestar bandaríska herinn á Keflavíkurflugvelli, að ég er tiltölulega ánægður með það mál eins og það hefur nú þróast. Ég vildi óska þess að þetta væri upphafið að því að Bandaríkjamenn sæju sjálfir meir og meir um sín mál á meðan þeir eru hér, svo bölvað sem það nú er. Það hefur verið stefna, a.m.k. í nösunum á ýmsum, til að mynda því blaði sem ég held að hæstv. utanrrh. telji sig nú helst styðja, þ.e. Morgunblaðið, að það ætti að reyna að halda öllum efnahagslegum tengslum við þennan her í lágmarki á meðan hann væri í landinu. Ég sé ekki betur en það sé liður í því að Bandaríkjamenn sjálfir sjái um flutningana til þessa hers á meðan hann er hér og það mun ég styðja. Sama á auðvitað við um það að herinn nesti sig sjálfur. Ég er mjög ánægður með að herinn éti frosið bandarískt kjöt og hef ekki nokkurn áhuga á því að fara að reyna að troða upp á hann íslenskum afurðum í þeim efnum því að það mundi gera okkur á vissan hátt háða þeim markaði. Hitt er jafnástæðulaust að láta þennan her brjóta landslög um sjúkdómavarnir og annað og einnig jafnástæðulaust að láta þennan her hafa áhrif á flutninga okkar Íslendinga sjálfra til eða frá landinu. Ég er til í það hvenær sem er að aðstoða hæstv. utanrrh. við að setja um það lög að þessi bandaríski flutningadallur sinni engu öðru en flutningum fyrir herinn og væri þá vel að þessu staðið að mínu mati. Ég er sem sagt einlægur stuðningsmaður þeirrar stefnu að við einangrum þennan her á allan tiltækan máta á meðan hann er hér í landinu og höldum öllum efnahagslegum samskiptum við hann í algeru lágmarki og gerum þau helst engin. Ég sé ekki annað en það hafi þróast í rétta átt hvað þessi mál varðar, a.m.k. þetta Rainbow-mál, á síðustu árum. Herra forseti. Ég mun þá ljúka máli mínu. Mér finnst í lósi þeirra atburða sem nú hafa gerst að það hljóti að vera svolítil vandræði á stjórnarheimilinu, sérstaklega í Sjálfstfl. Ég ímynda mér að það sé heldur pínleg uppákoma fyrir Sjálfstfl. sem nú hefur orðið í alþjóðamálum, sem sagt sú að á þá einföldu heimsmynd, sem þeir eru oft að hugga sig við, að það séu bara góðir menn og vondir menn í heiminum og við séum hluti af góða heiminum og hjá okkur sé allt gott og hinir séu vondir og þess vegna sé valið svona einfalt og málin svona einföld, hafi borið smáskugga ef ekki bara komið sprunga í þessa spegilmynd. Það hefur sem sé komið í ljós að Bandaríkjamenn eru býsna gikkglaðir. Ég hygg að hv. þm. Guðmundur Einarsson, sem er vel að sér í kúrekaslangri, hefði leyft sér að sletta með orðunum "trigger happy" og sagt sem svo að þeir Bandaríkjamenn og Ronald Reagan væru dálítið "trigger happy". Nú er hv. þm. fjarri góðu gamni. Hann er einmitt í heimsókn hjá þessum sama manni og kemur þá kannske skoðun sinni á framfæri. Nei, það er auðvitað svo að bandarísk heimsvaldastefna hefur birst allt í einu í nakinni mynd og ofbeldistilhneigingar, ofbeldishugsunarháttur, sem við höfum sjálfsagt ekkert okkar viljað trúa að ætti bólstað í nálægu ríki, hefur nú birst okkur. Það er ekki nokkur leið að afsaka slíkt. Slík framkoma er hörmuleg í samskiptum þjóða og það er ekki hægt að verja hana. Engin hryðjuverkastarfsemi eða aðrir slíkir atburðir, svo alvarlegir sem þeir geta verið í sjálfu sér, réttlæta slíka atburði. Þess vegna hefði hæstv. forsrh., jafnvænt og honum þykir um orðið "að harma", gjarnan mátt reyna að finna orð á hinu ástkæra, ylhýra íslenska máli, svo tært og skýrt sem það nú er og svo mörg kjarnyrt lýsingarorð sem það á, sem hefði hentað betur við þetta tækifæri.



Herra forseti. Þessi umræða um skýrslu hæstv. utanrrh. hefur ögn nærtækari snertipunkt við gráan veruleika alþjóðamála nú en endranær vegna þeirra tíðinda sem spurðust í morgun frá Miðjarðarhafi. Hæstv. utanrrh. kynnti í ræðu sinni afstöðu ríkisstj. Ríkisstj. harmaði atburðina og lét uppi efasemdir um að þeir skiluðu tilætluðum árangri í viðureign við hryðjuverkamenn og hvatti síðan til samstöðu þjóða gegn hryðjuverkamönnum. Ég geri ekki athugasemd, herra forseti, við þessa afstöðu svo langt sem hún nær. Það að harma ástand mála í alþjóðamálum er kannske dálítið slitin plata, en þó er endalaust hægt að telja upp ærin tilefni til þess að harma. Það segir hins vegar kannske ekki mikið. Hitt væri kannske örlítið forvitnilegra að fá einhverjar skýringar á seinni hlutanum. Hvað meina menn þegar þeir hvetja til samstöðu, lýðræðisríkjanna sérstaklega, gegn hryðjuverkamönnum? Þegar ég tek undir þá skoðun að þessar aðgerðir Bandaríkjastjórnar séu harmsefni og ólíklegt að þær skili árangri er það ekki vegna þess, herra forseti, að ég telji ástæðu til að draga úr því að þjóðir heims verða í reynd að svara þeirri spurningu, til hvaða aðgerða á að grípa til að kveða alþjóðlega hryðjuverkastarfsemi niður og það verður að svara þeirri spurningu með hvaða ráðum, hvernig? Ég mundi fyrir mitt leyti segja að þjóðir heims hafi kannske þrenns konar tæki í sínum höndum til þess að bregðast við. Í fyrsta lagi er um að ræða pólitískar aðgerðir. Þau ríki sem eru uppvís að því að hýsa hryðjuverkamenn, vopna þá, gefa þeim griðastaði eða aðstoða þá á einhvern annan máta þyrftu að standa frammi fyrir því að þjóðir heims sýndu í verki andstöðu sína með því t.d. að slíta stjórnmálasambandi við slík ríki, með því t.d. að loka sendiráðum. Svo að ég nefni dæmi af Líbýu væri það ógerningur fyrir útsendara Gaddafis að stunda morð sín með hægu móti ef hann ekki nyti sendiráðaþjónustu, leyniþjónustuupplýsinga og griðastaða. Í annan stað er unnt að grípa til efnahagslegra aðgerða. Það vill svo til að lýðræðisríkin á Vesturlöndum búa yfir tækjum, varningi og gæðum sem mörgum þessara þjóða er lífsnauðsyn að fá. Með því að bregðast hart við og beita efnahagslegum þvingunum slíkar þjóðir er hægt að koma svo við kaunin á þeim að margar ríkisstjórnir mundu hugsa sig um tvisvar áður en þær héldu áfram að styðja leynt eða ljóst við hryðjuverkastarfsemi, t.d. með því að loka flugvöllum fyrir flugfélögum þessara þjóða, t.d. með því að loka höfnum eða setja viðskiptabann að því er varðar þýðingarmiklar vörur. Dugi þetta ekki til má vel vera að niðurstaðan verði sú að þjóðir heims verði í reynd að svara þeirri spurningu hvernig þær ætla að standa saman um að kveða niður hryðjuverk sem, ef þau fá að haldast uppi óátalið og aðgerðarlaust, enda með því að brjóta niður þau tæki í alþjóðlegum samskiptum sem eru nauðsynleg til þess að við getum gert okkur vonir um friðsamleg samskipti þjóða eða lausn ágreiningsmála eftir venjulegum leiðum. Það er nú einu sinni svo að þó að sjálfsákvörðunarréttur þjóða sé helgur eru þau tilvik til að hann sé ekki skilyrðislaus. Ef ríki gera sig sek um að standa ekki við alþjóðlegar skuldbindingar og alþjóðalög eða gera sig sek um að brjóta þau á grimmilegan máta með því t.d. að hýsa sveitir hryðjuverkamanna getur vel verið óumflýjanlegt að þau kalli yfir sig, ríkisstjórnir sem slíkt aðstoða eða stunda, að það verði óhjákvæmilegt að beita þær hernaðaraðgerðum. En þá á það helst að gerast sem örþrifaráð eftir að búið er að beita fyrst þeim leiðum sem ég nefndi fyrst, pólitískum aðgerðum eða jafnvel efnahagslegum þvingunum. Hin alþjóðlega hryðjuverkastarfsemi hefur færst svo mjög í vöxt á undanförnum árum að hún er orðin snar þáttur alþjóðlegra vandamála og varðar ekki aðeins fyrst og fremst öryggi ríkja heldur öryggi óbreyttra borgara sem verða saklaus fórnarlömb hryðjuverka. En hvað eru hryðjuverk? Ein skilgreiningin er sú að hér sé um að ræða kerfisbundin morð eða limlestingar af ásettu og yfirlögðu ráði á saklausu fólki, valdbeiting, oft studd mætti ríkisvalds, til þess að vekja skelfingu, kúga almenningsálit eða fjölmiðla en fyrst og síðast að lokum ríkisstjórnir og það í pólitískum tilgangi. Dæmin um þessi hryðjuverk eru orðin mýmörg. Menn eru hvergi óhultir um líf sitt. Farþegar í flugvélum, á flugstöðvum, á samkomustöðvum. Hvarvetna geta menn átt von á fyrirvaralausum sprengjuárásum og hópmorðum. Fyrst og fremst er munurinn á hryðjuverkastarfsemi og við skulum segja skæruliðastarfsemi sá að fórnarlömbin eru saklausir borgarar. Það var sagt í gamla daga á tíð breska heimsveldisins að þung væri byrði hins hvíta manns. Ég held að það sé ekki á færi neins eins ríkis að vera lögreglumaður heimsins. Menn spyrja um samstöðu ríkja gegn hryðjuverkum alveg eins og menn spyrja um samtök ríkja í öryggismálum frammi fyrir sameiginlegri ógn. Myndir teknar í gervihnöttum, fjarskiptahleranir og leyniþjónustuupplýsingar gefa til kynna að þau ríki séu mörg sem þjálfa hryðjuverkamenn til starfa, vopna þá, kosta starfsemi þeirra, veita þeim griðland og veita þeim jafnvel þjónustu í sendiráðum viðkomandi ríkja. Slíkar upplýsingar eru til um aðstoð við skipulagðar sveitir hryðjuverkamanna innan Sovétríkjanna, í einstökum ríkjum Austur-Evrópu, á Kúbu, í Norður-Kóreu, í Líbýu, í Íran, í Sýrlandi, í Írak, í Suður-Yemen og fleiri ríkjum sem ég ekki hirði um að telja upp. Það mætti kannske bæta við listann bófafélagi því sem nú hefur búið um sig í Hondúras til árása á Nicaragua. Það eru leifarnar af því bófafélagi sem var við völd í því ríki áður í stjórn Somoza. Þetta eru dæmi um hryðjuverkastarfsemi sem fyrst og fremst hefur látið til sín taka á Vesturlöndum. En stöldrum aðeins við. Er þessi skilgreining á hryðjuverkastarfsemi nóg? Ef við lítum á ástand alþjóðamála kemur á daginn við stutta umhugsun að svo er ekki. Megnið af þeirri hryðjuverkastarfsemi sem bitnar á saklausum borgurum er nefnilega alveg grímulaust stunduð fyrst og fremst af ríkisstjórnum. Það er ríkisvaldið sjálft sem beitir slíkum ofbeldisaðgerðum ýmist gegn sínum eigin þegnum eða saklausum borgurum annarra landa. Mestu ofbeldisverk okkar aldar voru skipulögð af ríkisstjórnum gegn eigin þegnum. Dæmi: Útrýmingarherferð Hitlers gegn Gyðingum og reyndar fjölmörgum öðrum einstaklingum af ólíku þjóðerni. Annað dæmi: Grimmileg borgarastyrjöld sovéska ríkisvaldsins gegn borgurum Sovétríkjanna sem kostaði tugi milljóna manna lífið og er ekki hægt að líkja í mörgum tilvikum við annað en skipulegt þjóðarmorð. Nærtækt dæmi: Morð á milljónum manna í Kampútseu sem stundað var af ríkisvaldi, þ.e. bófafélagi sem tekið hafði völdin í viðkomandi ríki. Þannig mætti telja upp fjöldamörg dæmi um herferðir ríkisstjórna eða öllu heldur bófafélaga sem kalla sig ríkisstjórnir á hendur eigin borgurum. Ég nefni dæmi um Íran, ég nefni dæmi um Eþíópíu og ég gæti nefnt ótal dæmi frá hinum nýfrjálsu ríkjum Afríku þar sem stunduð hafa verið fjöldamorð og útrýmingarherferðir gegn einstökum kynþáttum af ríkisstjórnum sem að vísu höfðu hvergi verið kjörnar til þess að fara með vald heldur höfðu tekið sér vald með valdi og raunverulega eru lítið annað en skipulögð bófafélög. Það væri æskilegt, og þá hefði stór draumur ræst, ef við hefðum getað borið það traust til hinna Sameinuðu þjóða að þar væri aðili þar sem væru fulltrúar ríkisstjórna sem færu með ósvikið umboð þjóða sinna til að taka að sér lögregluhlutverk í heiminum gagnvart slíkri hryðjuverkastarfsemi. Eitt af því óhugnanlegasta við staðreyndir alþjóðamála er að stór hluti ríkisstjórna í heiminum, og fulltrúar ríkja á samkomum hinna Sameinuðu þjóða, eru lítið annað en hryðjuverkamenn, sem þar eru ekki í umboði neinna löglegra ríkisstjórna heldur fyrst og fremst útsendarar pólitískra bófafélaga sem hafa stundað fjöldamorð í hverju ríkinu á fætur öðru, ýmist á eigin þegnum eða á þegnum grannríkjanna. Hver er sá aðili í heiminum sem getur axlað það hlutverk að halda uppi löggæslu í nafni óbreyttra borgara, einstaklinganna sem eru fórnarlömb slíks stjórnarfars, slíkra ríkisstjórna? Það er með öðrum orðum hægara um að tala en í að komast. Ef við lítum til þjóða heims og spyrjum um afstöðu til einstakra hryðjuverka er hægt að nefna nokkur dæmi um ríki, sem hafa mótað sér stefnu, sem hafa aldrei hvikað fyrir hótunum hryðjuverkamanna, hversu grimmilegar sem þær hafa verið og nefni ég Ísrael þar sem dæmi. Það er líka hægt að nefna dæmi um ríkisstjórnir, eins og ég hef þegar gert, sem styðja hryðjuverkastarfsemi með ráðum og dáð. En allur þorri ríkisstjórna er að sjálfsögðu hlutlaus, a.m.k. meðan hryðjuverkaöflin láta ekki til skarar skríða gegn viðkomandi ríki og þá í von um að með því að heiðra skálkinn svo að hann skaði þig ekki verðir þú látinn í friði. Slík afstaða gengur ekki. Að lokum er óumflýjanlegt að reyna að svara þessari spurningu: Hvernig geta ríki heims, sem vilja virða grundvallarreglur alþjóðalaga og hafa í heiðri samskipti siðaðra manna í samskiptum ríkisstjórna, beitt samtökum sínum til að kveða þetta niður? Þá kann ég ekki önnur svör en þau sem ég nefndi áðan: Í fyrsta lagi að beita pólitískum aðgerðum, í annan stað efnahagsþvingunum og ef þetta ekki dugar þá með samtökum að láta til skarar skríða til að uppræta þessa starfsemi, öðrum til viðvörunar. Það eru hins vegar ekki mjög bjartar horfur á því að slík samstaða náist, m.a. vegna þess að gróðahagsmunir einkaaðila og ríkisstjórna eru oft miklir. Ríkisstjórnir skirrast við að beita efnahagsþvingunum af þeim ástæðum að þær óttast um viðskiptalega hagsmuni. Í annan stað er hlutleysisafstaðan oft byggð á voninni um að verða látinn í friði og að sumu leyti lýsir þetta siðferðilegri kreppu. Eitt meginmarkmið hryðjuverkamanna er að sjálfsögðu að nýta sér fjölmiðla í vestrænum opnum þjóðfélögum til að ná þar aðstöðu til að kúga almenningsálitið til hlýðni. Það er eitt þýðingarmikið atriði sem ætti að koma til álita. Það á að vera ein fyrsta skylda blaðamanna að afhjúpa glæpastarfsemi í sínum eigin þjóðfélögum. Ég nefni t.d. framgöngu bandarískra fjölmiðla við að afhjúpa mafíustarfsemi þar í landi. Ef fjölmiðlar í opnum lýðræðisþjóðfélögum beittu svipuðum aðferðum og gerðu sömu kröfur til sjálfra sín þegar um er að ræða alþjóðlega hryðjuverkastarfsemi, eins og sagan sýnir að þeir hafa gert með því að fletta ofan af starfsemi innlendra glæpamanna, gæti það verið mjög þýðingarmikil aðgerð ein út af fyrir sig. Herra forseti. Ég sagði áðan: Það er útslitin plata að harma ástand mála og hrekkur skammt, en ef menn vilja ræða þessi mál í alvöru er þýðingarmeira að leitast við að svara þeirri spurningu: Hvað geta lýðræðisþjóðirnar sérstaklega, og ég segi lýðræðisþjóðirnar vegna þess að þær eru augljóslega helstu fórnarlömb alþjóðlegrar hryðjuverkastarfsemi, hvað geta þær að lokum gert, ekki hver og ein heldur þá sameiginlega, til að verja líf og limi saklausra fórnarlamba slíkrar starfsemi? Niðurstaðan er hin sama og að því er varðar grundvallarforsendur fyrir öryggispólitík þessara landa. Það er aðeins með því að setja sér sameiginlegar reglur og hafa kjark til að fylgja þeim fram sem einhver von er um árangur. Herra forseti. Þessi skýrsla utanrrh. gæfi að sjálfsögðu tilefni til að ræða fjölmargt annað en atburði dagsins. Ástæða væri til að fjalla allítarlega um tillögur og hugmyndir um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum, um afvopnunarmál almennt, um samskipti okkar við granna okkar, Grænlendinga og Færeyinga, um það sem þarna er sagt um öryggis- og varnarmál, að árétta grundvallaratriðin sem skýra hvers vegna aðild okkar að varnarsamtökum lýðræðisríkja er brýnni nú en kannske nokkru sinni fyrr. Það væri ástæða til að efna til eldhúsdags um varnarstefnu Atlantshafsbandalagsins, m.a. í ljósi hugmyndanna um kjarnorkuvopnalaust svæði, og um ýmsar breytingar sem hafa orðið á starfsemi utanríkisþjónustunnar að undanförnu, eins og um varnarmálaskrifstofu, þátttöku í hermálanefnd og því næst um veru varnarliðsins hér, sambúðina við það, verktakastarfsemina o.s.frv. Augljóslega gefst enginn tími til þess arna. Ég ætla að láta mér það nægja að drepa á tvennt áður en ég lýk máli mínu. Fyrst örfá orð um kjarnorkuvopnalaust svæði og að lokum nokkrar athugasemdir um afstöðu þeirra fulltrúa Alþb. sem hafa talað í þessum umræðum til utanríkismála og það að gefnu tilefni. Afstaða okkar íslenskra jafnaðarmanna til hugmyndarinnar um kjarnorkuvopnalaust svæði er held ég sæmilega kunn og þarf ekki að árétta hana í löngu máli. Í raun og veru má furðu gegna að þessi umræða hefur yfirleitt sjaldnast farið fram í eðlilegu samhengi við grundvallaratriði um öryggisstefnu ekki aðeins þessa ríkis heldur Norðurlanda og Vestur-Evrópu í heild. Það vita allir menn að Norðurlöndin eru kjarnorkuvopnalaus. Það vita það líka allir að enginn stjórnmálamaður og engin stjórnmálahreyfing á Norðurlöndum hafa neinn vilja til að breyta því. Við viljum viðhalda því ástandi meðan við fáum nokkru um það ráðið, þ.e. á friðartímum. Hins vegar vita allir sem vilja vita að ef til þeirra skelfilegu atburða drægi að til kjarnorkustyrjaldar kæmi verðum hvorki við né aðrir spurðir um það. Þetta þýðir ósköp einfaldlega að spurningin um kjarnorkuvopnalaust svæði hér eða þar er ekki fyrst og fremst staðbundið vandamál, spurning um hvar þessum vopnum er komið fyrir, heldur er það fyrst og fremst spurning um hvernig smáþjóðir í okkar heimshluta, sem ekki búa yfir kjarnorkuvopnum flestar hverjar, geta mótað sér sameiginlegt öryggiskerfi eða haft með sér sameiginlegt varnarsamstarf sem við getum gert okkur vonir um að skili þeim árangri að koma í veg fyrir styrjöld og þar með að kjarnorkuvopnum verði nokkurn tíma beitt. Engin leið er að ræða þessa öryggispólitík eða leggja mat á hana, hvern árangur hún hefur borið frá stríðslokum, nema menn gefi sér einhverjar sameiginlegar forsendur um hvaðan öryggi okkar er ógnað. Ef menn telja að öryggi lýðræðisríkjanna stafi engin ógn neins staðar frá þarf ekki frekar um málið að ræða. Ég hef, eins og t.d. á ráðstefnunni í Kaupmannahöfn um hin kjarnorkuvopnalausu svæði, vitnað sérstaklega til sovéskra heimilda um hver áform þeirra eru að því er varðar Vestur-Evrópu. Þau áform eru óbreytt frá stríðslokum. Þau eru einfaldlega að gera Vestur-Evrópu að sovésku áhrifasvæði með svipuðum hætti og Austur-Evrópa er nú þegar. Friðarskilmálarnir eru þekktir, þ.e. að sætta sig við hið sama pólitíska ástand og þar ríkir. Sovétríkin eru hervætt nýlenduveldi á útþensluskeiði, eins og allir mega skynja sem þekkja eitthvað til eðlis Sovétríkjanna og sögu þeirra á tímabilinu frá byltingu til okkar daga. Spurningunni um hvernig við eigum að mæta þessu hernaðarstórveldi í okkar heimshluta hefur þegar verið svarað. Samstaðan um það svar hefur sjaldan verið meiri í okkar heimshluta þrátt fyrir allt en einmitt nú. Þrátt fyrir forna frægð er svo komið að ríkin í Vestur Evrópu eru ýmist smá- eða miðlungsríki. Ekkert þeirra hefur hernaðarlegt bolmagn til að sjá öryggishagsmunum sínum borgið eitt út af fyrir sig. Lexía sögunnar og staðreyndir samtímans hafa kennt þeim að þetta öryggi verði aðeins tryggt með sameiginlegu varnarsamstarfi. Þetta breytir engu um að öllum er þessum ríkjum það sameiginleg ósk að bægja frá kjarnorkuvopnaógnuninni sem ekki er staðbundið vandamál heldur varðar heimsbyggðina alla. Niðurstaðan er sú að það getum við því aðeins gert að við gerum það sameiginlega, með sameiginlegum og gagnkvæmum samningum um að fjarlægja kjarnorkueldflaugar beggja megin víglínu, stöðvun á framleiðslu og tilraunum með kjarnorkuvopn og afvopnun og samdrætti herja beggja aðila og það líka að því er varðar venjuleg vopn. Ef einhverjir menn trúa því að einstök smáríki í þessum heimshluta geti skorið sig úr og náð sérstökum friðarskilmálum með einhliða aðgerðum er það mikill misskilningur. Um þetta snýst þetta mál. Það sem þarf að taka afstöðu til er einfaldlega þetta: Trúa menn að það auki friðarhorfur í heiminum eða í okkar heimshluta, dragi úr spennu, auki öryggi Norðurlanda, ef einstök ríki, sem nú eru aðilar að NATO, eins og Noregur, Danmörk eða Ísland, taki sig út úr varnarsamstarfi Atlantshafsbandalagsins og geri sérsamninga um Norðurlönd sem kjarnorkuvopnalaust svæði? Ef menn halda að slík aðgerð þjóni einhverjum tilgangi eða tryggi betur öryggi Norðurlandaþjóðanna er það að mínu mati hreint og klárt öfugmæli. Það eru líka hreinar öfgar að segja að valið sé eingöngu annars vegar milli stríðs eða þess friðar sem fáanlegur er á friðarskilmálum Sovétmanna. Málið er ekki þannig vaxið. Málið snýst um það að lýðræðisríkin með sameiginlegu varnarkerfi vilja tryggja öryggi þeirrar þjóðfélagsskipunar sem við kjósum okkur og byggir á lýðræði og frelsi einstaklinga og við viljum gera það án þess að lúta þeim afarkostum að við verðum annaðhvort að láta þetta af hendi og þá lúta friðarskilmálum Sovétmanna eða ella bíða allsherjar tortíming. Svo einfalt er málið ekki. Það væri mjög æskilegt í þessu viðfangi að skýra nánar ýmis þýðingarmikil atriði þessarar umræðu, en ég ætta ekki að gera að. Ég vil aðeins benda hv. alþm. á að kynna sér rækilega skýrslu þá sem sérstök nefnd á vegum norska utanríkisráðuneytisins skilaði til norska Stórþingsins 25. okt. 1985. Skýrslan heitir "Vandamálið um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum." Hún er geysilega ítarleg. Hún er kennd við Kjeld Colding sem er sendiherra Norðmanna í Finnlandi. Þetta er sú ítarlegasta ritið sem ég hef séð í norrænu samhengi um hugmyndina um kjarnorkuvopnalaust svæði. Ég læt mér nægja að nefna að í þessari skýrslu er bent á um það bil 20-30 þýðingarmikil málsatriði, sem varða praktíska útfærslu þessarar hugmyndar, sem sýna mönnum fram á, hversu yfirborðskennd og einfeldningsleg umræðan er, fyrr en hún fer að beinast að grundvallarspurningum. Eins og t.d. um það einfalda mál að einhliða yfirlýsing breytir ekki nokkrum sköpuðum hlut að því er varðar öryggi Norðurlanda öðru en því að auka vafalaust spennu á þessu svæði Norðurlandanna og draga úr árangri þess öryggiskerfis sem þessar þjóðir hafa þó búið við allt frá stríðslokum. Sérstaklega væri ástæða til þess fyrir Íslendinga að huga að því hvaða áhrif slík einhliða aðgerð hefði á hafsvæðið á Norður-Atlantshafi á milli Íslands og Noregs verði kjarnorkuvopn flutt í auknum mæli af landi á haf út. Það eitt út af fyrir sig ætti að vera okkur nægilegt umhugsunarefni til að taka með fyrirvara patentlausnum af þessu tagi. Herra forseti. Íslensk utanríkismálaumræða og öryggismálaumræða hefur fyrir löngu staðnað í gömlum skotgröfum og klisjum eins og t.d. slagorðið "Ísland úr NATO - herinn burt" bendir til. Kannske getum við gert okkur einhverjar vonir um að það fari að breytast. Sérstaklega er ástæða til að gera sér vonir um að talsmenn Alþb., sem allan tímann frá stríðslokum hafa farið með þessa rullu, kunni að vera fáanlegir til að endurskoða grundvallaratriðin í þeirri afstöðu. Eins og allir vita er sú tíð liðin að talsmenn Alþb. verji Sovétkerfið í sinni pólitísku umræðu. Margir þeirra vilja láta sem svo að þeir hafi, þótt seint sé, komist að nýjum niðurstöðum um eðli þess þjóðfélags og geri sér grein fyrir að lýðræðisríkjunum kunni að stafa nokkur hætta af hinu hervædda alræðisríki í austri og áformum þess í okkar heimshluta. Ef svo er er ástæða til að spyrjast fyrir um hvort ekki sé orðið tímabært að talsmenn Alþb. dragi rökréttar niðurstöður af þeirri greiningu á eðli hins sovéska nýlenduveldis. Ég segi: Það er kannske tímabærara en ella nú með vísan til atburða sem eru að gerast í kringum okkur. Fyrir skömmu var frá því skýrt í fréttum og vakti nokkra athygli að á flokksþingi ítalska kommúnistaflokksins var enn einu sinni áréttað að ítalski kommúnistaflokkurinn hefði endurskoðað algerlega afstöðu sína til NATO, sem hann hefur reyndar gert fyrir allmörgum árum, og væri nú þeirrar skoðunar að þjóðarhagsmunir Ítala séu slíkir að Ítalíu beri að vera áfram aðili að Atlantshafsbandalaginu og það sé eðlilegt út frá sjónarmiði ítalskra kommúnista að Vestur-Evrópuríkin, lýðræðisríkin, tryggi öryggi sitt með varnarsamstarfi við Bandaríkin. Því er haldið fram af hálfu ítalskra kommúnista að með þessu móti hafi þeir, Ítalir, meiri áhrif í þá átt að móta tillögugerð og stefnu Atlantshafsbandalagsins í heild að því er varðar t.d. tilraunir til að draga úr kjarnorkuvopnum í okkar heimshluta eða í afvopnunarmálum almennt en ef þeir væru utan bandalagsins. Þeir leggja á það sérstaka áherslu að þeir telji að þeir hafi meiri áhrif með þessum hætti en t.d. hlutlausu ríkin fjögur í Evrópu, þ.e. Svíþjóð, Austurríki, Sviss, Júgóslavía, sem byggja öryggisstefnu sína á vopnuðu hlutleysi. Sú var tíð að Alþýðubandalagsmenn vildu leita til Ítalíu um fyrirmyndir um Evrókommúnisma. Ef þeir meina eitthvað með þeirri gagnrýni, sem þeir hafa sett fram á Sovétríkin og Sovétkerfið, mætti ætla að þetta væri út af fyrir sig rökrétt niðurstaða af þeirri greiningu á eðli stjórnmála vegna þess að utanríkismál eru líka stjórnmál. Þá er líka sérstök ástæða, herra forseti, til að vekja athygli þeirra Alþýðubandalagsmanna á því að í nýjasta hefti Nordisk Kontakt er frá því skýrt að fulltrúi vinstri sósíalista í Danmörku, Klaus Birkholm, hefur sett fram mjög svipaðar skoðanir og ítalskir kommúnistar, þ.e lagt það til að flokkur hans gerbreyti sinni utanríkispólitísku afstöðu, taki m.ö.o. afdráttarlausa afstöðu með því að Danmörk eigi heima í varnarsamtökum lýðræðisríkjanna, tekur undir það sjónarmið að þar með sé líklegt að Danmörk hafi meiri áhrif til góðs og í friðarátt að því er varðar starf að afvopnunarmálum en ef hún stæði utan, fullyrðir að stefna danskra kommúnista hingað til og vinstri sósíalista um óvopnað hlutleysi sé rugl og reyndar strútspólitík, eins og segir í þessari grein, en leggur um leið áherslu á að aðildin að NATO, aðildin að Atlantshafsbandalaginu er þess eðlis, þar sem saman eru komin lýðræðisríki þar sem ríkisstjórnir þiggja umboð sitt frá fólki, að ekki þýði að líkja Atlantshafsbandalaginu saman við leppstjórnir Varsjárbandalagsins vegna þess að þetta eru sjálfstæðar ríkisstjórnir. Auðvitað endurspegla þær umræðu og áhrif almenningsálits á þær, svo sem augljóst er af þróun í okkar heimshluta á undanförnum árum, þannig að þeir gera sér vonir um að með starfi innan Atlantshafsbandalagsins og með því að virkja almenningsálitið innan þess með upplýstri umræðu um afvopnunarmál hafi Evrópuríkin fulla burði til að lýsa sjálfstæðri afstöðu sinni t.d. gagnvart ríkisstjórn Bandaríkjanna á hverjum tíma, enda ótal dæmi um að það hafa þau gert. Varnarsamstarf lýðræðisríkjanna byggist m.ö.o. á sameiginlegum niðurstöðum. Þar er ekki um leppríki eins stórveldis eins og í Varsjárbandalaginu að ræða. Ég er ekki í nokkrum vafa um að þessi sjónarmið, sem þarna eru sett fram, eru af hinu góða, enda er það fljótsagt að fulltrúar t.d. danskra sósíaldemókrata lýstu sérstakri ánægju sinni með þessi sinnaskipti talsmanns danskra vinstri sósíalista í öryggismálum. Að lokum, herra forseti. Ef slíkar breytingar yrðu hér á málflutningi og stefnumótun Alþb. að því er varðar utanríkis- og öryggismál teldi ég að þeir Alþýðubandalagsmenn hefðu gert sitt til að ryðja úr vegi ágreiningsefnum sem að vísu hvíla á úreltum forsendum en hafa staðið í vegi fyrir æskilegu samstarfi afla eins og jafnaðarmanna og Alþýðubandalagsmanna að öðrum og þýðingarmiklum innanlandsmálum.



Herra forseti. Fátt er smáþjóðum mikilvægara en að um utanríkismál þeirra geti náðst almenn samstaða á innlendum vettvangi og að innanlandsdeilur grafi ekki undan þeirri stefnu sem fylgt er út á við. Flest lýðræðisríki, smá sem stór, hafa raunar lagt áherslu á að um utanríkisstefnu þeirra væri eining og að stöðugleiki ríkti á þessu sviði þrátt fyrir ríkisstjórnarskipti. Stefnufesta í þessum efnum óháð tímabundnum innlendum stjórnmálasveiflum hefur af mörgum verið talið markmið í sjálfu sér. Það er ólán Dana um þessar mundir að þar í landi hefur á undanförnum árum orðið frávik í þessu efni og hefur meiri hluti þingsins fylgt annarri stefnu í ýmsum veigamiklum utanríkismálum en ríkisstj. hefði kosið. Vissar blikur sýnast einnig á lofti í Noregi að því er þetta varðar. Vonandi leiðir staða Dana ekki til ófarnaðar, en vissulega er hún lítt eftirsóknarverð. Ekki þarf að fara mörgum orðum um mikilvægi þess fyrir okkur Íslendinga að sameinast um utanríkisstefnuna, ekki síst á viðsjárverðum tímum. Þess vegna ber að fagna því að um grundvallaratriði íslenskrar utanríkisstefnu, þar á meðal stefnuna í varnar- og öryggismálum, hefur um áratuga skeið verið samstaða milli stærstu stjórnmálaflokkanna. Margt bendir og til þess að andstæðingum þeirrar varnarstefnu sem fylgt hefur verið fari nú mjög fækkandi og er það einnig fagnaðarefni. Hin vandaða skýrsla hæstv. utanrrh., sem hér er til umræðu, ber þess glöggt vitni að öruggum skrefum er nú unnið að því að treysta þann grundvöll sem utanríkisstefna okkar byggir á og þróa hana áfram á ýmsum sviðum. Hún er órækur vitnisburður um það mikla og góða starf sem fram fer á vettvangi utanrrn. og staðfestir að áfram verður haldið á þeirri braut sem mörkuð var af fyrrv. utanrrh. Utanríkismálum má með handhægum hætti skipta í nokkur meginsvið: 1. Öryggis- og varnarmál. 2. Alþjóðleg efnahagsmál og fjármál, þar með talin milliríkjaviðskipti og málefni þróunarlandanna. 3. Almenn alþjóðastjórnmál, þar með talin afvopnunarmál. Þessir málaflokkar tengjast innbyrðis með ýmsum hætti. Farsæl utanríkisstefna verður að ná til þeirra allra og fjölmargra einstakra málefna sem út frá þeim spinnast. Þá má nefna málefni er snerta almenna samvinnu milli ríkja, tvíhliða eða marghliða, og samskipti einstaklinga og fyrirtækja milli landa. Í öllum þessum efnum geta vaknað spurningar eða skapast vandamál sem unnt þarf að vera að greiða úr. Það er nauðsynlegur þáttur utanríkisstefnu að móta slík svör og undirbúa hvernig bregðast eigi við óvæntum aðstæðum. Helstu alþjóðastofnanir og samtök sem við Íslendingar eigum aðild að samsvara þeim meginsviðum er ég nefndi. Þannig er um alþjóðastjórnmál í víðasta skilningi fjallað á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Öryggismálunum er sinnt innan Atlantshafsbandalagsins og um alþjóðleg efnahagsmál er fjallað hjá stofnunum eins og Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og Efnahags- og framfarastofnuninni, OECD. Milliríkjaviðskipti eru síðan rædd innan vébanda hins almenna samkomulags um tolla og viðskipti, GATT, og svæðasamtaka eins og EFTA og að sjálfsögðu mun víðar. Miklu varðar fyrir okkur Íslendinga, sem eigum meira en flestar aðrar þjóðir undir góðum samskiptum við önnur lönd og greiðum milliríkjaviðskiptum, að á öllum þessum stöðum sé þess freistað að fylgjast vel með þróun mála og tryggja sem best íslenska hagsmuni. Ég tel reyndar að svo sé gert í dag þótt jafnan þurfi að vinna markvisst að því að bæta skipulag og starfshætti og aðlaga kröfum tímans. Virk utanríkisstefna felur í sér að sækja verður fram fyrir Íslands hönd á öllum hagsmunasviðum. Ráðning íslensks varnarmálafulltrúa á hermálaskrifstofu Atlantshafsbandalagsins í Brussel er spor í þá átt og mikilvægur liður í þeirri viðleitni að byggja upp hér innanlands nægilega þekkingu á þessu sviði svo að íslensk stjórnvöld þurfi síður að reiða sig á ráðgjöf annarra um þessi mál. Efling skrifstofu Íslands hjá Evrópubandalaginu, sem lögð er til í skýrslu utanrrh., er sömuleiðis mikilvægur þáttur í því að gera stjórnvöld hérlendis færari en ella til að gæta hagsmuna Íslands hjá því stóra og volduga bandalagi. Ég vil taka undir tillögu hæstv. utanrrh. um þetta atriði. Um öll meginsvið utanríkismála má hafa mörg orð, en mig langar, herra forseti, að einskorða mig í því sem á eftir fer við nokkur atriði sem snerta milliríkjaviðskipti og þátttöku Íslands í alþjóðlegu efnahagssamstarfi. Hin alþjóðlega efnahagsframvinda skiptir okkur Íslendinga gífurlega miklu máli. Nægir að vitna til þeirra atburða sem nú gerast með öðrum þjóðum á efnahagssviðinu og hafa bætt viðskiptakjör okkar og m.a. auðveldað gerð þeirra kjarasamninga sem urðu að veruleika síðla vetrar. Yfirsýn yfir þessi mál er því afar nauðsynleg og hlutverk þeirra stofnana, sem það verkefni hafa að fylgjast með málum þessum, mikilvægt. Engum blöðum er um það að fletta að alþjóðlegt viðskiptafrelsi og fríverslun eru fáum þjóðum jafnmikilvæg og þeim sem eiga allt sitt undir því að geta selt afurðir sínar á erlendum mörkuðum og flutt inn ýmsar nauðsynjar í staðinn. Þannig er um okkur Íslendinga sem flytjum út um helming alls sem framleitt er í landinu. Það er því sérlega mikilvægt fyrir okkur að staðinn sé vörður um hið alþjóðlega viðskiptafrelsi sem þjóðir heims hafa með ærinni fyrirhöfn náð að þróa allvel á áratugunum frá síðari heimsstyrjöld. Hinu er ekki að leyna að þegar kreppir að í efnahagsmálum á viðskiptafrelsið jafnan nokkuð undir högg að sækja. Á því kunna að vera nokkrar skýringar meðal þjóða þar sem hagur af frjálsum alþjóðaviðskiptum er ekki jafnaugljós og hann er hér á landi. Það er hins vegar til marks um mikla skammsýni þegar hérlendis rísa upp menn sem telja það lausn á efnahagsvanda að koma á takmörkunum á innflutningi og öðrum viðskiptatálmunum, þvert á þá almennu hagsmuni þjóðarinnar að alþjóðleg viðskipti séu sem greiðust. Við getum ekki vænst þess, Íslendingar, að aðrar þjóðir greiði fyrir innflutningi frá okkur ef við setjum tálmanir á útflutning þeirra hingað til lands. Um þessi mál er fjallað af þekkingu í skýrslur hæstv. utanrrh. og það er rétt að undirstrika að þessi afstaða er liður í stefnu Íslands á alþjóðaefnahagssviðinu. Við erum að sjálfsögðu og sem betur fer ekki ein um þessa stefnu. Undir hana taka t.d. velflest Vesturlönd í orði þótt stundum reynist erfitt að framfylgja henni á borði. Ég vil í þessu sambandi vekja athygli á sameiginlegri yfirlýsingu fjármálaráðherra Norðurlanda sem birt var í tengslum við þing Norðurlandaráðs í Kaupmannahöfn í síðasta mánuði. Þar er lögð rík áhersla á viðskiptafrelsið og varað við verndarstefnu. Svo er raunar í öðrum yfirlýsingum sem Norðurlöndin hafa sameiginlega látið frá sér fara um þessi efni undanfarin ár. Þessi afstaða er hluti af utanríkisstefnu landanna. Hún er raunar skráð sem markmið í stofnskrá Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og er því hluti af því alþjóðlega efnahagskerfi sem þróast hefur frá stríðslokum þótt misvel hafi tekist að fylgja henni eftir. Það er í þessu sambandi umhugsunarefni að fyrir þróunarlöndin er vafasamt að nokkuð sé jafnmikilvægt og óhindraður aðgangur fyrir afurðir þeirra að mörkuðum í hinum þróaðri ríkjum. Þeir sem mæla gegn viðskiptafrelsinu eru því einnig í raun að tala fyrir því að dregið verði úr möguleikum þróunarlandanna til að koma undir sig fótunum. Rétt er að vekja athygli á því að frelsi í gjaldeyrismálum er nátengt viðskiptafrelsinu og að vissu leyti forsenda fyrir því að það fái notið sín. Hin afkáralega skömmtunarstefna Íslendinga í gjaldeyrismálum, sem lengi viðgekkst og enn eimir eftir af, var að sínu leyti skammsýn utanríkisstefna, að ekki sé talað um skatt vinstri stjórnarinnar 1978 á ferðamannagjaldeyri sem hefði getað kallað fram viðbrögð annarra ríkja. Afstaðan til erlends fjármagns er einnig liður í utanríkisstefnu á efnahagssviðinu. Deilur hérlendis um það efni eru alkunnar en heyra vonandi brátt fortíðinni til því óhjákvæmilegt verður í framtíðinni að tryggja greiða fjármagnsstrauma til og frá landinu ef hér á að reka þjóðarbúskap sem er samkeppnisfær við önnur lönd um starfskjör atvinnuvega og lífskjör almennings. Mér hefur alltaf þótt það merki um undarlegan tvískinnungshátt þegar menn hafa allt á hornum sér varðandi erlent fjárfestingarfé hér á landi en sjá á sama tíma ekkert athugavert við að taka stórfé að láni erlendis jafnvel til að greiða niður ýmsa innlenda vöru eða þjónustu. Þessa afstöðu hafa ýmsir vinstri menn haft hér á landi leynt og ljóst, meðvitað eða ómeðvitað. En það er mikilvægt að líta ekki á þetta atriði einangrað og óháð öðrum þáttum í stefnu landsins gagnvart öðrum þjóðum heldur ber að skoða þessi mál í samhengi við hina almennu efnahags- og viðskiptastefnu út á við. Herra forseti. Af máli mínu má ráða að ég er mjög eindregið þeirrar skoðunar að við Íslendingar eigum að skipa okkur á bekk með þeim þjóðum sem hafa markað frjálslyndasta stefnu í alþjóðlegum efnahags- og viðskiptamálum. Við eigum að greiða fyrir því að vörur, þjónusta, fjármagn og fólk eigi auðvelda leið yfir landamæri og hagkvæmni frjálsra utanríkisviðskipta og alþjóðlegrar verkaskiptingar fái notið sín til fulls. Við eigum þess vegna að vera talsmenn lækkandi samkeppnistolla á alþjóðavettvangi, jafnframt því sem við búum þannig um hnútana heima fyrir að okkar eigin atvinnuvegir séu betur í stakk búnir til að takast á við ný verkefni í heimi lækkandi aðflutningsgjalda og harðnandi samkeppni milli landa. Það er einmitt eitt af þeim stóru viðfangsefnum sem við blasa hér á innlendum vettvangi, að tryggja að svo verði og að atvinnuvegir okkar geti búið landsmönnum batnandi kjör. En þá verða menn að vera stórhuga og hafa kjark til að beina huganum í meira mæli að hinum stóra heimi og þeim tækifærum sem þar bíða. Ein meginforsenda þess að unnt sé að nýta slík tækifæri er að sú stefna sem mörkuð er í efnahags- og viðskiptamálum út á við sé frjálslynd og opni hagkerfið í báðar áttir. Annars er hætta á efnalegri stöðnun og andlegri forpokun og er hvort tveggja jafnslæmt. Sú útrás, sem samtök atvinnulífsins hafa í samvinnu við stjórnvöld beitt sér fyrir á þessu sviði undanfarin ár, m.a. með undirbúningi að stofnun fyrirhugaðs úttlutningsráðs, er gleðilegur vottur um það að menn eru tilbúnir til mikilla átaka á þessu sviði. Þessir aðilar gera sér líka grein fyrir því að þeir verða sjálfir að vera hreyfiafl þess átaks sem gera verður og stjórnvöld geta ekki verið þar í aðalhlutverki heldur aðeins veitt liðsinni og fyrirgreiðslu. Frumkvæðið verður að koma frá atvinnulífinu sjálfu. Í þessu sambandi velta menn því mjög fyrir sér hvernig best skuli staðið að útflutningsátaki í hinum fjarlægari heimshlutum, t.d. í Austurlöndum fjær. Það er ljóst að á meginlandi Asíu, ekki síst í Kína, er að skapast gífurlega stór markaður fyrir ýmsar af framleiðsluvörum vestrænna þjóða. Í Kína er að verulegu leyti óplægður akur fyrir íslenska útflytjendur vöru en ekki síður seljendur ýmiss konar sérhæfðrar þjónustu. Að mínum dómi kæmi til greina að setja þar upp tímabundna viðskiptaskrifstofu á vegum utanrrn. og hins nýja útflutningsráðs, t.d. til fimm ára, sem ynni að markaðsöflun á þessum fjölmennasta markaði heims. Við eigum að nota utanríkisþjónustu okkar þar sem þörfin fyrir starfsemi hennar er mest og ónýtt tækifæri flest. Meiri sveigjanleiki í þessu efni en verið hefur kann að vera nauðsynlegur. Ég tel t.a.m. að samskipti okkar við hin Norðurlöndin séu orðin það náin og beint samband milli sambærilegra aðila, t.d. í stjórnsýslunni, það gott að óhætt sé að draga heldur úr hinum formlegu sendiráðasamskiptum við þessi lönd. Sambönd okkar við þessi ríki eru það vel þróuð að þau þarf ekki að rækta eftir hefðbundnum diplómatískum leiðum lengur með sama hætti og ýmis nýrri og viðkvæmari sambönd. Réttindi Norðurlandabúa í ríkjum hvers annars eru einnig orðin það mikil að erindrekstur beinn vegna vandamála einstaklinga er minni en áður var. Öll vitum við sömuleiðis vel hversu náin samvinna er milli stjórnarráða, þjóðþinga og einstakra stjórnarstofnana allra þessara landa. Þar eru menn í reglubundnu sambandi og samstarfi jafnvel daglega ýmist beint eða fyrir atbeina skrifstofa á vegum Norðurlandaráðs án þess að sendiráð landanna komi þar nokkuð nærri. Þetta þekkja allir sem nálægt þessum málum hafa komið. Við eigum að aðlaga utanríkisþjónustu okkar að þessum breytta veruleika og beina takmörkuðum kröftum hennar í meira mæli frá þessum ríkjum til fjarlægari landa þar sem þeir nýtast betur. Ég tek það skýrt fram að ég er ekki að mæla fyrir því að við drögum úr samskiptum okkar við frændþjóðir okkar, heldur þvert á móti að benda á hugmynd um að við lögum hin formlegu samskipti á sendiráðagrundvelli að breyttum tímum og minnkum umsvif sendiráðanna í þessum löndum eftir því sem fært þykir til þess að geta beint kröftunum annað. Tímabundin starfsemi á vegum utanríkisráðuneytisins á stöðum eins og Kanada, Kína eða Japan er að mínum dómi líkleg til að skila góðum árangri og á þessum stöðum mundi hún njóta góðs af því starfi sem þegar hefur verið unnið á vegum ráðuneytisins. Ég er sannfærður um að hið ágæta starfslið utanríkisráðuneytisins mundi ekki vera síður fært um eða fúst til að leysa af hendi ný verkefni á slíkum stöðum í samvinnu við fulltrúa útflutningsaðila en sinna hefðbundnari verkefnum í sendiráðum okkar hér í næsta nágrenni. En eldri viðskiptasambönd okkar mega að sjálfsögðu ekki gleymast. Þau verður stöðugt að rækta og efla. Ég vil fagna fram kominni þáltill. þar sem lagt er til að fela ríkisstjórninni að kanna kosti og galla þess að gera sérstakan fríverslunarsamning við Bandaríkin. Alkunna er að þar í landi er okkar mikilvægasti útflutningsmarkaður. Bandaríkin munu á undanförnum misserum hafa gert fríverslunarsamninga við Kanada og Ísrael og ég tel eðlilegt að kannað verði hvort slíkur samningur, ef til boða stæði, gæti þjónað okkar hagsmunum. Virk utanríkisstefna felst m.a. í því að hafa vakandi auga á tækifærum á borð við þetta sem vera kunna á boðstólum. Herra forseti. Ég gat þess í upphafi að ég teldi skýrslu utanrrh. í ár óvenju vel úr garði gerða. Ég hef í minni ræðu einkum vikið að málum er snerta þá kafla skýrslunnar er fjalla um alþjóðleg efnahagsmál og viðskipti. Mér finnst það raunar ánægjuefni að meira rúmi er varið til þessara mála í skýrslum utanríkisráðherra nú síðustu ár en áður var. Það er á sinn hátt vísbending um það að þungamiðja umræðna um íslensk utanríkismál er að færast frá deilum um öryggis- og varnarmál yfir í annað og er það vel. Viðfangsefnin blasa við hvert sem litið er á viðskipta- og efnahagssviði utanríkismálanna. Skýrsla utanrrh. ber með sér að ætlunin er að taka til hendi á því sviði utanríkismála. Því hljóta allir framsýnir menn að fagna. Ég hef lokið máli mínu, herra forseti.



Herra forseti. Ég vil um leið og ég vísa til skýrslu hæstv. utanrrh. um utanríkismálin í heild og afstöðu ríkisstjórnar til síðustu atburða ræða nokkuð um Alþjóðavinnumálastofnunina í Genf. Þann 19. október s.l. voru liðin 40 ár síðan umsókn Íslands að Alþjóðavinnumálastofnuninni í Genf var tekin til afgreiðslu og samþykkt. Mér þykir því rétt að nota þessi tímamót til að rifja upp eitt og annað um Alþjóðavinnumálastofnunina og minna á það merka starf sem hún hefur unnið frá því að hún varð til. Rétt hefur þótt að gera nokkrar breytingar á því formi sem fram til þessa hefur verið viðhaft við skýrslugjöf til Alþingis um alþjóðavinnumálaþingin og færa það nær því sem gert er ráð fyrir í stofnskrá stofnunarinnar. Í 19. grein hennar er kveðið á um skyldur aðildarríkja til að leggja þær samþykktir, sem alþjóðavinnumálaþingin hafa gert, fyrir þann handhafa opinbers valds sem mál ber undir þannig að hægt sé að setja lög henni til framkvæmdar eða hægt sé að gera aðrar ráðstafanir til að stuðla að framkvæmd samþykktarinnar. Þessari skyldu hefur verið fullnægt af Íslands hálfu með því að skýrslum um alþjóðavinnumálaþingin hefur verið dreift til þm. Ég er þeirrar skoðunar að réttara sé að Alþingi sé gerð formlega grein fyrir vinnumálaþingunum og að skýrslum um þau sé dreift sem þingskjölum til þm. og legg til að það verði gert framvegis. Þessi háttur er hafður á í þeim löndum sem við Íslendingar erum skyldastir stjórnskipulega og menningarlega. Eins og ég gat um í upphafi máls míns eru liðin 40 ár síðan umsókn Íslands að Alþjóðavinnumálastofnuninni var samþykkt. Aðdragandinn að aðild var samþykkt þáltill. 15. okt. 1943 þar sem ríkisstjórninni var falið að athuga um þátttöku í stofnuninni. Ári síðar, 7. desember 1944, ályktaði Alþingi að fela ríkisstjórninni að sækja fyrir Íslands hönd um upptöku í Alþjóðavinnumálastofnunina. Á 27. þingi hennar, sem haldið var í París 1945, var tillagan tekin til afgreiðslu og samþykkt einróma. Það gerðist 19. október. Þótt 40 ár séu liðin frá því að umsókn Íslands að Alþjóðavinnumálastofnuninni var samþykkt er stofnunin mun eldri. Þau ákvæði sem lágu til grundvallar stofnun hennar er að finna í friðarsamningum sem ganga undir heitinu Versalasáttmálinn en hann var undirritaður 28. júní 1918. Í XIII. kafla Versalasáttmálans eru ákvæði um það að komið skuli á fót sérstakri stofnun er hafi það hlutverk að reyna að ráða bót á þeim félagslegu vandamálum sem öll ríki eigi við að stríða og aðeins verði sigruð með sameiginlegu átaki allra þjóða. Sérstaklega er tekið fram að varanlegur friður verði ekki tryggður nema félagslegu réttlæti sé fyrst komið á innan þjóðfélaganna sjálfra vegna þess að vísirinn að árekstrum sem einatt leiða til styrjalda þjóða á milli felist í því félagslega ranglæti sem milljónir manna eigi við að búa í hinum ýmsu löndum. Í síðari greinum XIII. kafla sáttmálans er nánar kveðið á um stofnun þessara alþjóðasamtaka og meginlínur lagðar fyrir starfsemi hinnar nýju stofnunar. Hún sá dagsins ljós árið 1919 eins og áður segir og hlaut nafnið Alþjóðavinnumálastofnunin. ILO, eins og hún er skammstöfuð í ræðu og riti, er þannig eitt af mörgum afkvæmum fyrri heimsstyrjaldarinnar og er nú svo komið að hún er eina stofnun Þjóðabandalagsins sem enn er á lífi. Árið 1946 fékk hún ný og mikilvæg viðfangsefni þegar hún tengdist Sameinuðu þjóðunum og varð ein af sérstofnunum þeirra. Stofnþing Alþjóðavinnumálastofnunarinnar var háð í Washington í Bandaríkjunum vorið 1919 og þar var fyrsta stofnskráin samþykkt 11. apríl. Öll ríki sem stóðu að stofnun Þjóðabandalagsins voru sjálfkjörnir aðilar að Alþjóðavinnumálastofnuninni þegar hún var stofnsett og hvert það ríki sem gekk í Þjóðabandalagið varð um leið aðili að Alþjóðavinnumálastofnuninni. Flest munu aðildarríki ILO hafa orðið 55 fyrir síðari heimsstyrjöldina en þau eru nú 141. Á þeim rúmlega 65 árum sem Alþjóðavinnumálastofnunin hefur starfað hefur óneitanlega töluvert miðað í áttina að þeim fjölmörgu umbótamálum sem nefnd eru í þeim inngangi, sérstaklega í okkar heimshluta, en samt sem áður er rétt að vekja athygli á tvennu: Í fyrsta lagi hafa Íslendingar enn ekki séð ástæðu til að staðfesta nema 14 af þeim 161 alþjóðasáttmála sem alþjóðavinnumálaþingin hafa afgreitt. Í annan stað skulum við ekki gleyma að í öðrum heimshlutum býr fólk við það erfið kjör að þau eru eins langt og hugsast getur frá því sem við þekkjum. Alþjóðavinnumálastofnunin og ekki síst þær þjóðir innan vébanda hennar sem byggja okkar heimshluta eiga enn fyrir höndum mikið verk óunnið við að liðsinna þessu fólki á þann hátt sem það sjálft kýs. Herra forseti. Ég hef hér að framan gert í örstuttu máli nokkra grein fyrir aðdragandanum að stofnun Alþjóðavinnumálastofnunarinnar og þeim háleitu markmiðum sem hún vinnur að. Einnig hef ég drepið á forsögu aðildar Íslands að stofnuninni. Á yfirstandandi Alþingi hefur verið dreift til hv. þm. skýrslum um þing Alþjóðavinnumálastofnunarinnar árið 1983 á þskj. 473, 1984 á þskj. 418 og árið 1985 á þskj. 628. Síðast liðin ár hefur verið unnið að ýmsum breytingum á starfsháttum í félmrn. og það hefur einnig átt sinn þátt í að útgáfa þeirra skýrslna, sem hér eru lagðar fram, hefur dregist. Ég vænti þess að nú sé það mál komið í þann farveg að hægt verði í framtíðinni að gefa Alþingi skýrslu um alþjóðavinnumálaþingin innan hóflegs tíma frá þingslitum. Í því felst að stefnt verður að því að láta hana koma fram um svipað leyti og Alþingi fjallar almennt um samskipti Íslands við önnur ríki og alþjóðastofnanir. Ég mun vegna takmarkaðs ræðutíma einungis víkja að nokkrum atriðum í þskj. 628 en það hefur að geyma skýrslu um alþjóðavinnumálaþingið 1985. 71. alþjóðavinnumálaþingið var haldið í júnímánuði á síðasta ári. Þingið afgreiddi samþykktir og tillögur um hagskýrslugerð um atvinnumál og um heilsugæslu á vinnustöðum. Einnig var tekið stórt skref í þá átt að leiða til lykta 25 ára gamalt deilumál varðandi skipulagsmál ILO. Á þinginu náðist samkomulag um að afnema annars vegar fastasæti tíu aðildarríkja heimsins í stjórnarnefndinni og hins vegar þann mun sem er á aðal- og varamönnum í nefndinni. Ítarleg grein er gerð fyrir fyrirhuguðum breytingum á skipulagi ILO í skýrslunni en áætlað er að tillögur um breytingar á stofnskrá Alþjóðavinnumálastofnunarinnar verði á dagskrá vinnumálaþingsins nú í sumar. Í skýrslunni um 71. alþjóðavinnumálaþingið er að finna samþykkt og tillögu um hagskýrslugerð um atvinnumál sem þingið afgreiddi. Hér er um að ræða endurskoðun á samþykkt nr. 63 frá árinu 1938 um hagskýrslur um laun og vinnutíma. Þess má geta að samþykktin frá 1938 þótti ekki lengur vera í takt við tímann og því nauðsynlegt að gera nýja samþykkt. Á þann hátt verði stuðlað að því að tölfræðilegar upplýsingar um málefni vinnumarkaðarins frá þeim aðildarríkjum ILO sem staðfesta hana verði sambærilegri og betri grundvöllur fyrir áætlanagerð á þessu sviði. Alþjóðavinnumálaþingið 1985 afgreiddi einnig samþykkt og tillögu um heilsugæslu á vinnustöðum. Samþykktin gerir ráð fyrir samstarfi atvinnurekenda og launafólks um fyrirbyggjandi heilsugæslu innan fyrirtækja og bætt vinnuumhverfi. Í þessu sambandi er rétt að geta þess að alþjóðavinnumálaþingin hafa afgreitt nokkrar samþykktir sem snerta öryggi og hollustuhætti á vinnustöðum. Ég mun á næstunni beita mér fyrir athugun á því hvaða samþykktir sé rétt að Ísland staðfesti á þessu sviði. Herra forseti. Ég hef í ræðu minni gert nokkra grein fyrir aðdraganda stofnunar Vinnumálastofnunarinnar og aðild Íslands að henni. Vegna takmarkaðs ræðutíma hefur mér einungis gefist tækifæri til að geta um helstu atriðin sem koma fram í skýrslu um 71. alþjóðavinnumálaþingið þótt einnig hafi verið dreift til þm. skýrslum um vinnumálaþingin 1983 og 1984. Ég vil að lokum taka fram að þótt Ísland sé smáríki í samanburði við önnur ríki heimsins vegur atkvæði okkar á fundum alþjóðasamtaka, eins og t.d. Sameinuðu þjóðanna og Alþjóðavinnumálastofnunarinnar, jafnþungt og annarra ríkja. Slíkum rétti til áhrifa fylgja jafnframt skyldur sem við verðum að uppfylla eins og fjárráð og mannafli leyfa. Við Íslendingar verðum að hafa smæð okkar í huga þegar um stórar alþjóðastofnanir er að ræða en við megum ekki láta hugfallast og vera óvirkir áhorfendur. Við höfum á mörgum sviðum náð lengra en milljónaþjóðirnar, t.d. á sviði félags- og menntamála. Á þeim sviðum geta margar þeirra lært ýmislegt af okkur. Á hinn bóginn getum við lært ýmislegt af þeim á öðrum sviðum, e.t.v. sömu sviðum. Eitt af hlutverkum alþjóðastofnana er einmitt upplýsingamiðlun af þessu tagi á milli ríkja heimsins. Á þann hátt er stuðlað að framþróun og velmegun allra íbúa jarðarinnar og eins og segir í inngangi stofnskrár Alþjóðavinnumálastofnunarinnar: Bætt úr því félagslega ranglæti sem milljónir eiga við að búa í ýmsum löndum og er vísirinn að árekstrum sem einatt leiða til styrjalda þjóða í milli. Herra forseti. Hv. 3. landsk. þm. gerði í ræðu sinni fyrr í kvöld fyrirspurnir sem ætlast var til að ég gæfi nokkur svör við. Hún spurðist fyrir um samþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar nr. 158, um uppsögn starfs af hálfu atvinnurekanda. Það sem hún spyr um er fyrst og fremst hvort félmrh. hafi látið fara fram athugun á samþykktinni með það fyrir augum að samþykktin verði staðfest af Íslands hálfu. Svarið er já. Sú athugun hefur farið fram. Um þetta mál hefur verið ágreiningur milli aðila vinnumarkaðarins hér á landi þar sem aðstaða á þeim tíma sem fyrst og fremst var rætt um þessa samþykkt var mjög erfið að mörgu leyti. Þessi aðstaða hefur breyst til batnaðar með nýjum kjarasamningum sem hafa tekið meira mið af þessu ákvæði samþykktarinnar. Svar mitt er það að þetta mál er nú til umfjöllunar í nefnd á vegum félmrn. sem fjallar um málefni Alþjóðavinnumálastofnunarinnar. Í þessari nefnd eiga sæti aðilar vinnumarkaðarins. Á það hefur verið lögð áhersla að gera vandaða úttekt á þessu máli. Það er ljóst að hér má ekki flasa um of því að málið er vandasamt en allar líkur eru til að hægt verði að koma með þau rök frá þessari nefnd á þessu ári að hægt verði á grundvelli þeirra að taka ákvörðun um það hvort Ísland staðfestir þessa samþykkt eður ei. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að tefja umræður hér. Ég endurtek það sem ég sagði í upphafi að ég tek undir það sem kemur fram í hinni vönduðu skýrslu hæstv. utanrrh. Auðvitað erum við allir hv. þm. og væntanlega þjóðin öll sammála um að full ástæða er til þess að líta alvarlegum augum þá atburði sem nú eru að gerast og reyna að sameina kraftana til þess að draga úr og koma í veg fyrir þær hörmungar sem sú hryðjuverkastarfsemi leiðir af sér sem gengur yfir heiminn.



Herra forseti. Það er orðið nokkuð langt liðið á þessa umræðu og tveir þm. Alþb., hv. 5. þm. Austurl. og hv. 4. þm. Norðurl. e., hafa þegar gert grein fyrir okkar sjónarmiðum varðandi þá skýrslu sem er til umræðu, svo og árás Bandaríkjamanna á Líbýu, en öll þessi umræða hefur mjög verið í merki þeirra atburða. Ég ætla þess vegna ekki að bæta þar við mjög mörgum orðum og hafði einkum hugsað mér að dveljast við tvö atriði, þ.e. í fyrsta lagi spurninguna um kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd og í annan stað framkvæmdir í bandarísku herstöðinni á Íslandi og hvernig þær hafa þróast á undanförnum árum. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon ræddi þau mál nokkuð en í skýrslunni koma fram upplýsingar um þann kostnað sem til er stofnað í herstöðinni í Keflavík. Hv. þm. Kjartan Jóhannsson var svo smekklegur fyrr í dag að taka upp gamla tuggu frá hæstv. fyrrv. utanrrh., Geir Hallgrímssyni, um það að framkvæmdir hér á landi í herstöðinni væru í rauninni svipaðar og verið hefðu og að þær hefðu náð ákveðnu hámarki í tíð síðustu ríkisstjórnar. Ég tel að það sé óhjákvæmilegt að svara þessum áróðurslummum nokkrum orðum og að það verði kannske best gert með því að vitna í skýrslu hæstv. utanrrh. á bls. 46 þar sem tekin eru af öll tvímæli í þessu efni. Þar kemur það fram að á þessu ári er gert ráð fyrir að framkvæma verk á vegum Íslenskra aðalverktaka fyrir 57 millj. dollara og á vegum Keflavíkurverktaka upp á 9 millj. dollara, eða samtals 66 millj. dollara. Hér er um að ræða upphæð sem er í kringum 2,5 milljarðar ísl. kr., upphæð sem er meira en tvisvar sinnum hærri en var að jafnaði á árunum næst þar á undan. Það er því alveg ljóst að í tíð núv. ríkisstj. er um að ræða margföldun á framlögum til framkvæmda í herstöðinni. Hermangið margfaldast frá því sem verið hefur á sama tíma og framkvæmdir á vegum landsmanna sjálfra í félagslegum verkefnum af margvíslegum toga eru skornar niður með býsna harkalegum hætti. Ég held að það sé gott að hæstv. núv. utanrrh. skuli hafa stigið sín fyrstu skref með því að taka aftur áróðursfullyrðingar forvera síns í þessu efni með þeim skriflega hætti sem gert er á bls. 46 í skýrslu utanrrh. Hv. þm. Kjartan Jóhannsson nefndi þetta atriði í sinni ræðu í dag. Ég hefði ekki farið að vekja sérstaka athygli á þessu nema vegna þess að hann sá ástæðu til þess að leggja lykkju á leið sína til að núa Alþb. því um nasir að í þeirri tíð sem Alþb. var aðili að ríkisstjórn hafi verið um sérstaka aukningu framkvæmda á vellinum að ræða. Það varð veruleg aukning framkvæmda á vellinum á árinu 1983 en ákvörðun um þær framkvæmdir var m.a. tekin eftir kosningarnar 1983 þegar þáv. ríkisstj. hafði sagt af sér en væntanlega þá í trausti þess að þáv. hæstv. utanrrh. hefði stuðning hernámsflokkanna, sem svo voru kallaðir hér áður og mega gjarnan heita það enn, á Alþingi við hugmyndir sínar og áætlanir. Þetta vildi ég nefna, herra forseti, til þess að leiðrétta fullyrðingar sem uppi hafa verið í þessu efni. Þá vil ég leyfa mér þessu næst að taka til meðferðar hugmyndina um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum en það mál er einnig rætt lauslega í skýrslu utanrrh. á bls. 12 og 13. Þar er farið um þessa hugmynd orðum með svipuðum hætti og utanrrn. telur að þóknanlegt sé í Bandaríkjunum. Ekki er gerð nein tilraun til að leggja neitt sjálfstætt mat á hlutina af hálfu íslenska utanrrn. frekar en fyrri daginn, það er ekkert nýtt. Það hefur ekki komið til með þeim embættismönnum sem þar eru nú eða þeim ráðherra sem þar situr nú. Þannig hefur það lengi verið. Ég komst reyndar einu sinni svo að orði um hæstv. fyrrv. utanrrh., Geir Hallgrímsson, að hann væri kaþólskari en páfinn, Bandaríkjamegin við Reagan, og ég held ég leyfi mér að hafa svipuð ummæli um utanrrn. í dag. Ég tel að margt af því sem kom fram í ræðu hv. 9. landsk. þm. í kvöld um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum hafi verið athyglisvert þar sem hann gerði grein fyrir umræðum um þau mál í nefnd sem við áttum báðir sæti í til að undirbúa ráðstefnu þingmanna á Norðurlöndum s.l. haust. Það var hins vegar mjög sláandi í hans ræðu að hann gerði allt sem hann gat til þess að finna veikleika á þessum hugmyndum um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum, finna þeim eitthvað til foráttu, benda á vandamálin. Hann dró ekki fram hina hliðina á málinu sem er það jákvæða framlag sem yfirlýsing um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum gæti verið til umræðunnar í heiminum um þessar mundir og þróunar afvopnunarmála. Ég held að við verðum að gera okkur ljóst að það er úrslitaatriði að Íslendingar taki þátt í öllum umræðum um hugmyndir um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum þegar frá upphafi og að við verðum aldrei viðskila í þeirri umræðu við hin Norðurlöndin. Með því að Íslendingar yrðu viðskila við hin Norðurlöndin í þeim efnum væri verið að skapa hættu á klofningi milli Íslands og annarra Norðurlanda, skapa hættu á auknum þrýstingi á Ísland að taka við kjarnorkuvopnum í framtíðinni. Hvað sem öllu öðru líður og hvað sem talsmenn Sjálfstæðisflokksins, ríkisstjórnarinnar og Alþýðuflokksins segja um þessi mál viðurkenna þeir þó allir að Íslendingar eigi að vera með í þessari umræðu. Þeir eiga að fylgjast með henni skref af skrefi. Mér fannst það mjög athyglisvert á þingmannaráðstefnu um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum í haust að einmitt talsmenn Sjálfstfl., bæði hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson, Birgir Ísl. Gunnarsson og Ólafur G. Einarsson, lögðu á þetta sérstaka áherslu, að þarna mætti Ísland ekki verða viðskila, við yrðum að reyna að verða samferða hinum Norðurlöndunum svo sem frekast er unnt. Ég hef engan íslenskan stjórnmálamann heyrt hafna þessu. Ég heyrði að vísu ræðu hv. 5. þm. Reykv. Jóns Baldvins Hannibalssonar á ráðstefnunni í Kaupmannahöfn í haust. Hún er ein af þessum ræðum sem maður stundum heyrir og eru vondar og maður hefði helst viljað að hefðu aldrei verið haldnar og er í raun og veru tilbúinn til að gleyma henni. En það örlar þó á því að maður minnist þess hvernig þm. setti málin upp og ég hygg að enginn þm. á þeirri ráðstefnu fyrir utan talsmenn Glistrup-flokksins í Danmörku hafi komist jafnlangt í að níða niður hugmyndina um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum. Hins vegar veit ég það að Alþfl. hér á Íslandi hefur tekið þátt í umræðum um þessi mál með öðrum sósíaldemókrataflokkum á Norðurlöndum og ég er sannfærður um að innan Alþfl. eru margir sem telja að hér sé um að ræða brýnt pólitískt verkefni. Menn segja: Málið er flókið. Hvernig á að afmarka landsvæðið? Hvað með höfin? Hér er um að ræða siglingaleiðir stórveldanna. Allt eru þetta réttmætar og eðlilegar spurningar. En við skulum ganga út frá því í fyrsta lagi sem við vitum, eða hvað? Við höfum ekki kjarnorkuvopn á Norðurlöndum skv. yfirlýsingum sem gefnar hafa verið. Í öðru lagi, við viljum ekki hafa kjarnorkuvopn á Norðurlöndum. Í þriðja lagi, við viljum ekki taka við kjarnorkuvopnum á Norðurlöndum. Við getum gengið þannig út frá mikilvægum grundvallaratriðum í þessum efnum. Þess vegna er það skynsamlegt, sem formaður sósíaldemókrataflokksins í Danmörku hefur lagt til, að sett verði á laggirnar 25 manna þingmannanefnd frá öllum Norðurlöndunum sem fari yfir þessi mál, setji fram hugmyndir um útfærslu kjarnorkuvopnalauss svæðis á Norðurlöndum í eins konar samningsuppkasti sem síðan gengi til umræðna, skoðanaskipta og athugasemda á þjóðþingum Norðurlandanna meðal norrænu þjóðanna. Þannig færu menn yfir málin lið fyrir lið. Þegar slíkur samningstexti væri tilbúinn mætti hugsa sér að þessar fimm þjóðir, sem eru þekktar á alþjóðlegum vettvangi að samstöðu og mörgu skynsamlegu í málatilbúnaði, leggi þetta samningsuppkast fram og segi: Hér erum við. Við viljum hafa þetta svona. Komið þið nú. Standið að þessu með okkur. Þessi uppsetning í "einhliða" og "ekki einhliða", sem kom fram hjá hv. þm. Ólafi G. Einarssyni hér fyrr í kvöld, er ekki rétt uppsetning. Þegar við erum að ræða um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum skoðum við það auðvitað í stóru, almennu, alþjóðlegu samhengi. Annað kemur ekki til greina. En hugsum við um það eitt augnablik hvaða áhrif það gæti haft ef Norðurlöndin öll hefðu sagt þetta: Við viljum ekki hafa kjarnorkuvopn og munum ekki taka við þeim. Á sama tíma og fyrir liggur að það hafa verið gefnar yfirlýsingar um kjarnorkuvopnalaus svæði í Mið-Ameríku, Suður-Ameríku, Kyrrahafi og Suðurskauti og það er verið að ræða um þessi mál annars staðar. Ímyndum okkur að slík svæði séu orðin til, þrjú eða fjögur, og fulltrúar þeirra gangi fyrir stórveldin og segi: Hér erum við. Við höfum ákveðið að við viljum hafa þessa hluti svona. Við erum nýtt afl í alþjóðastjórnmálum. Þið eigið ekki ein að ráða öllum hlutum og sitja yfir hvers manns hlut í þessum heimi. Það er þessi nýja hugsun í alþjóðastjórnmálum sem hörðustu talsmenn NATO-flokkanna á Íslandi hafa ekki fengist til að glíma við. Mér finnst það miður. En þó, umræðan hefur verið í gangi að undanförnu með þátttöku m.a. þm. úr öllum íslenskum stjórnmálaflokkum. Þeirri umræðu verður haldið áfram og ég held að við séum þarna að þróa kost í utanríkis- og öryggismálum sem við getum sameinað fleiri um en unnt hefur verið til þessa í utanríkis- og öryggismálum Íslendinga. Við skulum gera okkur grein fyrir því, hversu sannfærðir sem menn eru um ágæti Atlantshafsbandalagsins og alls sem því fylgir, að það hefur verið bullandi ágreiningur um aðildina að NATO og herstöðina og útfærslu utanríkisstefnunnar hér allan tímann frá árinu 1946. Það er nauðsynlegt fyrir þjóðina að sameinast um kost í utanríkismálum sem nær til fleiri og stærri hluta þjóðarinnar, miklu stærri en okkur hefur áður tekist. Samþykktin, sem var gerð á Alþingi Íslendinga s.l. vor, var skref í rétta átt. Ég tel að hér sé um að ræða þýðingarmikið og alvarlegt mál og þess vegna megi menn ekki yppta öxlum yfir þessu og líta á þessar hugmyndir um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum fyrst og fremst sem niðurstöðu af tilfinningum vegna þess að við höfum óbeit á þeim hryllilegu vopnum sem hér er um að ræða. Ég tel, eins og ég sagði áðan, herra forseti, að bréf Ankers Jörgensens, sem hefur borist hæstv. forseta Alþingis, þar sem óskað er eftir aðild þingflokka að þessari 25 manna norrænu nefnd, sé merkilegur atburður. Það er reyndar í rökréttu framhaldi af ráðstefnunni í Kaupmannahöfn. Spurningin er hér um það: Viljum við að Norðurlöndin hafi frumkvæði burtséð frá öllum orðhengilshætti, eins og einhver maður orðaði það hér í dag? Í umræðum um utanríkismál og í skýrslu utanrrh. stendur aðaláherslumálið í utanríkisstefnu okkar-það stendur líka í stjórnarsáttmálanum, það er fölgræn bók sem var gefin út vorið 1983 og heitir "Stjórnarsáttmáli ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar" og flestir eru búnir að gleyma-  Ég tel að þetta sé algjörlega fráleit uppsetning, eins og hv. þm. Guðrún Agnarsdóttir reyndar benti á hér í dag. Auðvitað eigum við að nálgast þessi mál út frá norrænum hagsmunum, þátttöku í norrænu samstarfi. Reynslan er sú að þar sem menn hafa gengið heils hugar til norræns samstarfs hefur það skilað árangri. Það sýna dæmin í félags- og menningarmálum og á fleiri sviðum. Ég tók eftir því að hv. þm. Kjartan Jóhannsson talaði um að við Alþýðubandalagsmenn ættum að fyrirverða okkur fyrir okkar stefnu í utanríkismálum og var þar að vitna til spurningarinnar um aðild að Atlantshafsbandalaginu. Við Alþýðubandalagsmenn höfum rætt um þau mál opnum huga, skoðum þau mál eins og önnur á hverri stundu og teljum það eðlileg vinnubrögð. Hins vegar er það fróðlegt að horfa á okkar afstöðu í þessum efnum einmitt í dag. Er Ísland í dag betur komið sem aðili að Atlantshafsbandalaginu og þar með hluti af átökunum sem eiga sér stað um Líbýu vegna þess að í varnarsamningnum er kveðið á um það að árás á eitt ríki sé árás á þau öll? Lítur hæstv. utanrrh. svo á að Ísland sé nú á þessari stundu í stríði við ríkið Líbýu? Hefur Ísland í rauninni þegar skuldbundið sig með alþjóðlegum samningum til að vera í stríði við ríkið Líbýu og þar með standa við hliðina á Ameríkananum gjörsamlega í þessari deilu þrátt fyrir harmskvaðninguna og ályktun ríkisstjórnarinnar í dag? Það er óhjákvæmilegt að hæstv. utanrrh. gefi hér skýrar yfirlýsingar í þessu efni vegna þess að hér er um að ræða einstæðan viðburð á undanförnum árum og ég geri ekki ráð fyrir því að utanrrn. eða ríkisstj. hafi fabrikkerað einhver svör við spurningum af þessu tagi. En spurningin er gild. Veruleiki dagsins í dag kallar á svar við þessari spurningu og það verður að gera þá kröfu til utanrrh. að hann með afdráttarlausum hætti skýri sína afstöðu í þessu efni. Ég vil einnig spyrja hæstv. utanrrh.: Ætlar hann að beita sér fyrir því innan Atlantshafsbandalagsins að árásinni verði mótmælt? Ætlar hann að beita sér fyrir því að Atlantshafsbandalagið mótmæli þessari árás? Ég hef tekið eftir því að einstaka ráðamenn í Vestur-Evrópu hafa lýst því yfir að þessi árás sé ekki á vegum Atlantshafsbandalagsins. En ég spyr: Ætla þessir menn að fylgja þessum yfirlýsingum eftir með því að Atlantshafsbandalagið vísi þessari árás algjörlega frá sér og segi: Þetta er amerískt málefni, þetta er ekki málefni Atlantshafsbandalagsins? Eða ætla menn að sitja og þrymja og þegja undir þessum ósköpum sem eru að ganga yfir? Eða ætla menn að muna hvaða örlög eru hér í húfi fyrir þjóðir heimsins? Ætla menn að muna eftir þeim skyldum sem við höfum bæði við okkur sjálf og okkar þjóð og nágrannaþjóðir okkar? Þessum spurningum, sem ég hef hér borið fram, verður að svara. Utanrrh. verður að gera grein fyrir sinni afstöðu og við að halda áfram umræðum hér í nótt um þetta mál ef þörf krefur. En ætli að það hafi verið skynsamlegt af hv. 3. þm. Reykn. einmitt í dag að spyrja okkur að því hvort við vildum fyrirverða okkur fyrir stefnu okkar gagnvart Atlantshafsbandalaginu? Ég hygg að aðrir þurfi í dag að gera hreint fyrir sínum dyrum gagnvart Atlantshafsbandalaginu og láta það koma skýrt fram hvernig þeir vilja taka þar á málum. Hvað segir Alþfl. um þessi mál?

Þeir eru að því vinstri sósíalistar í Danmörku og SF.

Hvað segir Alþfl. um þessi mál varðandi NATO og stöðu þess gagnvart árásinni á Líbýu, af því að hv. 5. landsk. þm. er næsti ræðumaður á eftir mér? Í árásinni á Líbýu kemur heimsvaldastefnan fram kviknakin, alþjóðalögreglan sem ætlar að hafa vit fyrir okkur öllum hinum hvar sem er í heiminum, hann sjálfur, Ronald Reagan, sem vakti þjóðir þessa heimshluta í morgun með því að ljúga því að þeim, með leyfi forseta, að það hefðu verið gerðar árásir á búðir hryðjuverkamanna einvörðungu og sú árás hefði tekist. En í sama fréttatíma birti sjónvarpið frétt um það í myndum hvaða hryðjuverkamenn það voru sem hann var að tala um, forseti Bandaríkjanna, fólkið inni á spítölunum í Trípólí. Það er rétt sem hv. þm. Páll Pétursson sagði, hér var um að ræða fólskulega árás og slíkum mönnum er ekki treystandi fyrir örlögum heimsins. Það er eðlilegt að hæstv. forsrh. landsins komi í hug og að hann nefni hér úr þessum ræðustól orðið "brjálæði" þegar slíkir atburðir gerast. Úr því að ég nefndi hæstv. forsrh. má ég til með að víkja að einu atriði í hans ræðu, einkar "framsóknarlegu" atriði. Það atriði var um að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hefði í raun og veru ekkert talað um hryðjuverkastarfsemi í sinni ræðu. Með því var verið að gefa í skyn að þó að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson gagnrýndi árásina á Líbýu væri hann ekki að fara mörgum orðum um hryðjuverkastarfsemi. Þetta var þessi "millilínapólitík" sem Framsfl. stundum rekur. Hann er sennilega farinn, hæstv. forsrh., sem á þarna stól enn þá. Ég vil í allri vinsemd minna á mjög hörð og eindregin ummæli hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar varðandi hryðjuverkastarfsemi. Hann sagði m.a., með leyfi hæstv. forseta: "Það eru óhæfuverk sem þjóðir heims verða að bindast samtökum um að snúast gegn með öllum ráðum." Í ræðu sinni gagnrýndi hann auðvitað hryðjuverk mjög harðlega. Hverjum dettur það í hug að einhver á Alþingi Íslendinga geri annað en að gagnrýna hryðjuverk mjög harðlega? Ég vil spyrja eins og hv. 5. þm. Reykv.: Hvernig ætlar ríkisstj. að fylgja eftir ályktun sinni varðandi hryðjuverkastarfsemina? Hér segir: "Hvetur ríkisstj. þjóðir heims til samræmdra aðgerða gegn hryðjuverkum með nýju átaki." Ætlar ríkisstj. að láta sitja við orðin tóm eða ætlar hún að flytja tillögu á alþjóðavettvangi um átak í þessu efni? Ég er sannfærður um að hér á Alþingi Íslendinga er ekki bara meiri hluti heldur samhljóða stuðningur við slíkt átak. Það er þess vegna óþarfi og það er ómerkilegt af sjálfum forsrh. landsins að vera með dylgjur um annað í umræðum um utanríkismál. En eins og ég sagði áðan, herra forseti, þetta var einkar "framsóknarleg" athugasemd og ég er satt að segja farinn að þekkja þær býsna vel. Ég ætlaði, herra forseti, að drepa hér á fleiri atriði en sumt af því hefur þegar komið glöggt fram í ræðum félaga minna hér fyrr í dag. Ég fer því ekki að tefja tímann með löngum ræðuhöldum úr þessu. Ég hef borið fram nokkrar spurningar til hæstv. utanrrh. og vænti þess að hann svari þeim og síðan eigum við hér góðar og gagnlegar umræður. Nóg er nóttin til að fara yfir þessi mál. Það er aðeins eitt atriði varðandi fréttatilkynningu ríkisstj. sem ég ætla að rifja upp að lokum. Það er í sambandi við 2. málslið fyrri málsgr. þeirrar ályktunar. Þar segir, með leyfi forseta: "Um leið fordæmir ríkisstjórnin þráláta hryðjuverkastarfsemi, m.a. með stuðningi Líbýustjórnar, sem leitt hefur til þessarar árásar." Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon nefndi hér fyrr í kvöld þetta sérstaka atriði. Ég vil ítreka spurningu hans til hæstv. utanrrh. um það hvort þessi setning þýði að ríkisstj. telji hryðjuverkastarfsemina og árásina á Líbýu vera í eðlilegu og rökréttu samhengi. Ég vil þá spyrja hæstv. utanrrh.: Hvað þá með aðrar ríkisstjórnir sem sannanlega eru að veita hryðjuverkastarfsemi stuðning? Er meiningin að bombardera fleiri borgir? Er meiningin að halda áfram á þessari braut? Ég held að það sé óhjákvæmilegt að hæstv. utanrrh. svari þessari spurningu sem hér var borin fram fyrr í kvöld. Svo að allra síðustu þetta: Ég sé í skýrslunni mér til ánægju að skipuð hefur verið nefnd til að taka á skipulagsmálum á vallarsvæðinu. Það er ekki seinna vænna. Það er ánægjulegt að utanrrn. skuli treysta sér til að fara í nefnd um skipulagsmál á svokölluðum varnarsvæðum því að sú var tíðin hér áður að utanrrn. vildi ekki fara í svoleiðis nefndir. Þegar félmrn. gerði tilraun til að skipa slíka nefnd á árinu 1982-83 vildi utanrrn. ekki fara í svoleiðis nefnd. En nú er komin svoleiðis nefnd. Batnandi manni er best að lifa. Ég tel að það sé út af fyrir sig gott að menn séu farnir að skoða þessi mál því að þau eru öll í graut, þessi vitleysa. En nú er búið að stefna utanrrh. vegna þess að Miðneshreppur telur að það eigi að greiða gatnagerðargjöld, ef ég man rétt, eða önnur opinber gjöld af flugstöðinni þar sem að hún sé ekki á svonefndum varnarsvæðum. Miðneshreppur vill draga utanrrh. fyrir dóm í þessu máli. Nú vil ég spyrja hæstv. utanrrh.: 1. Er flugstöðin á varnarsvæði? 2. Hvenær varð það svæði að varnarsvæði? Hvar er sú yfirlýsing í Stjórnartíðindum að þetta svæði sé varnarsvæði? 3. Er Helguvíkurhöfnin varnarsvæði? Hvenær varð það svæði varnarsvæði? Er ætlunin að Helguvíkurhöfnin verði undir íslenskum hafnalögum eins og hæstv. núv. forsrh. lýsti yfir fyrir fáeinum árum? Eða er meiningin að lýsa Helguvíkurhöfnina varnarsvæði þegar hún verður fullbúin og framkvæmd? Æskilegt væri að fá um þetta upplýsingar og eins hvernig hæstv. utanrrh. hyggst bregðast við þeim kröfum sem honum hafa birst frá Miðneshreppi um greiðslu almennra gjalda af flugstöðinni í Keflavík.



Herra forseti. Ég held að ástæða sé til nú þegar þessi umræða um skýrslu utanrrh. hefur staðið í allmargar klst. að velta því fyrir sér hvort sá háttur, sem nú er á hafður, sé endilega sá rétti og endilega sá besti. Nú eru aðeins fáir dagar eftir þings og þessi skýrsla tiltölulega nýkomin fram. Hún hefur verið rædd hér frá því kl. hálf fjögur eða svo í dag og verður rædd eitthvað fram eftir nóttunni. Ég er ekki viss um að rétt sé að leggja skýrslu um utanríkismál fram svo seint á þinginu. Ég held að það sé í rauninni ekkert sem segi að það þurfi að gera þó að það hafi verið siður lengi. Ég held að það megi gjarnan leggja þessa skýrslu fram miklu fyrr á þinginu. Ég tek það fram að ég er ekki að sakast neitt við núv. hæstv. utanrrh. í þessu efni þetta er siður sem hér hefur verið alllengi. Ég held að þetta eigi að gerast fyrr, þannig að umræðan geti orðið með öðrum hætti. Það er engin dagsetning og það er ekki neitt sem segir að þessi skýrsla þurfi endilega að koma fram núna, hún gæti sem best komið fram í janúar eða byrjun febrúar. Annað, sem er íhugunarvert í ljósi þessarar umræðu nú, er það að hér hafa þó nokkuð margir þm. talað, þó ekki mjög margir, og forseti hefur samviskusamlega raðað því niður þannig að flokkarnir hafa skipst á. Skv. þingsköpum ræður forseti hins vegar ekki við það við svona umræðu hversu lengi menn tala. Hér hafa menn haldið mjög langar ræður. Hér hafa menn talað á annan klukkutíma. Það er satt best að segja heldur lítil tillitssemi við þá mörgu sem voru búnir að kveðja sér hljóðs hér í dag. Það frelsi, sem felst í ótakmörkuðum ræðutíma við umræður sem þessar, er í rauninni ófrelsi vegna þess að þeir sem nýta sér þetta frelsi, eins og sumir hv. þm. hafa gert í dag, gera það á kostnað annarra. Þetta er til íhugunar, hvort ekki sé rétt að takmarka ræðutíma, t.d. við hálfa klst. eða svo, við svona umræður vegna þess að ég held að það sem menn ekki ná að segja í hálftíma ræðu í umræðum sem þessum megi þá allt eins vera ósagt. Það hefur verið farið allvíða í þessari umræðu í dag. Í henni hafa þegar talað af hálfu Alþfl. hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson 5. þm. Reykv. og hv. þm. Kjartan Jóhannsson 3. þm. Reykn. og ég get sparað mér að fara mörgum orðum um það sem þeir hafa þegar um fjallað. Sömuleiðis er hægt í stuttu máli að taka undir þá almennu fordæmingu sem hér hefur komið fram á þeim atburðum sem átt hafa sér stað undangenginn sólarhring í Líbýu án þess að um það séu höfð fleiri orð. Ég hygg að það ríki nokkuð almenn samstaða hér á Alþingi um að fordæma þá atburði, enda þótt hv. þm. Alþb. geri sitt besta til þess að, eins og hv. síðasti ræðumaður gerði hér, segja berum orðum að hér væri það Atlantshafsbandalagið sem stæði að baki. Það er auðvitað alrangt eins og allir vita sem fylgst hafa með fréttum. Þetta er framtak Bandaríkjanna, að vísu með stuðningi forsrh. Bretlands, frú Thatcher. Atlantshafsbandalagið sem slíkt á ekki aðild að. Það er eðlilegt og við því að búast og það er í eðlilegu samhengi við allan málflutning Alþb. að það skuli reynt að snúa þessari umræðu í þann farveg sem þeir hv. þm. gerðu nú. Ég sé að hv. þm. Svavar Gestsson, sem talaði næstur á undan mér, situr hér í hliðarherbergi og ég ætlaði að beina til hans fáeinum orðum í ljósi þess sem hann sagði áðan. Það er greinilegt að hv. þm. Alþb. eru afar viðkvæmir fyrir því þegar talað er um framkvæmdir á Keflavíkurflugvelli og aukningu framkvæmda og þá staðreynd að þar hefur ekki orðið nein minnkun á þó að þeir sitji í ríkisstjórn og raunar hefur engin breyting orðið á neinu í sambandi við varnir landsins eða framkvæmdir á Keflavíkurflugvelli þó Alþb. hafi sest í ríkisstjórn. Það sýnir sagan svo langt aftur sem líta má, allar götur síðan Alþb. tók sæti í ríkisstjórn 1956, en varnarliðið kom hingað 1951. Það er því eðlilegt að þeir bregðist illa við og þetta er viðkvæmur punktur. Það sýndu viðbrögð formanns Alþb. mætavel áðan. En það er annað efni sem hér hefur verið vikið að og mig langar til að fara um nokkrum orðum. Það er sú stefna Alþb. sem felst í orðunum "Ísland úr NATO - herinn burt", eins og þeir segja gjarnan þegar þeir eru utan stjórnar. Mér sýnist að Alþb. standi nú senn uppi, a.m.k. í norrænum stjórnmálum, eins og nátttröll sem dagað hefur uppi á heiði. Í þessum umræðum í kvöld hefur verið vitnað í viðtal við flokksbróður þeirra Alþýðubandalagsmanna, vinstri sósíalistann Klaus Birkholm, í Nordisk kontakt og umfjöllun um afstöðu hans, sem er í síðasta tölublaði þess blaðs, þar sem hann ásamt fleiri flokksbræðrum sínum, og þetta er flokkur sem Alþb. hefur náin samskipti og samstarf við, m.a. innan Norðurlandaráðs, styður eindregið aðild Danmerkur að Atlantshafsbandalaginu og talar m.a. um kjarnorkuvopnalaus svæði á Norðurlöndum, Balkanskaga og í Mið-Evrópu. Þetta er eitt atriði. Enn fremur liggur innan seilingar frá hv. formanni Alþb. þar sem hann situr í hliðarherbergi dagblaðið Information þar sem er grein um afstöðu frú Margaretar Auken, sem komið hefur töluvert við sögu hér í fréttum t.d. af starfinu í Norðurlandaráði og er í nánu sambandi við ýmsa af þm. Alþb., þar sem skýrt er frá þeirri stefnubreytingu frú Auken að styðja Atlantshafsbandalagið. Það segir hér í blaðinu, með leyfi forseta, og er það tilvitnun í ummæli Margaretar Auken: "Ef Danir gengju úr NATO mundi það aðeins leiða til aukinna hernaðarútgjalda, ekki aðeins leiða til aukinnar hernaðarspennu og öryggisleysis heldur mundi það gera það að verkum að það sendi eins konar stjórnmálalegt "sjokk" um alla Evrópu" - segir frú Margaret Auken þm. danskra vinstri sósíalista sem þekkt hefur verið fyrir annað en stuðning við NATO fram að þessu. Það segir líka í þessari grein og þar er nú notuð samlíking sem ég hef sjálfur notað í mörg ár varðandi Ísland: "Ef við breytum Danmörku í hernaðarlegt tómarúm munu sterk öfl fljótlega fylla þetta tómarúm. Árangurinn verður aukinn vígbúnaður í næsta nágrenni við Danmörku." Þetta eru orð að sönnu. Nákvæmlega sama gildir hér. Og þetta eru athyglisverðar staðreyndir. Alþb. stendur nú uppi sem nátttröll meðal þessara flokka. Það á kannske réttilega einna helst samleið með þeim fáu hreinu kommúnistaflokkum sem enn starfa á Norðurlöndunum.' Vinstri sósíalistar viðurkenna staðreyndir í þessum efnum. Það skyldi nú aldrei vera svo, þrátt fyrir stóru orðin sem fallið hafa hér í kvöld, fyrst í hinni afar löngu ræðu hv. 5. þm. Austurl. Hjörleifs Guttormssonar, síðan í ræðu hv. þm. Steingríms Sigfússonar og svo í ræðu formanns Alþb., að þessi stefna Alþb. ætti eftir að breytast áður en langt um líður, innan tveggja ára.

Hefurðu áhyggjur af því?

Nei, ég vonast til að hv. þm. Alþb. sjái ljósið í þessum efnum. Ég vonast til að þeir vitkist um síðir. Það gæti nefnilega skapað mjög breyttar forsendur í íslenskri pólitík. Það gæti skapað forsendur fyrir víðtækara samstarfi á vinstri væng íslenskra stjórnmála og traustara samstarfi en tekist hefur að skapa nokkurn tímann til þessa. En forsenda þess held ég að sé sú að Alþb. vitkist og forustumenn þess í öryggis- og varnarmálum íslensku þjóðarinnar. Ég held að það sé forsenda þess að þarna verði breyting á. Herra forseti. Það eru mörg mál sem ástæða væri til að fara um nokkrum orðum. Það hefur lítið verið talað um Sameinuðu þjóðirnar í þessum umræðum. Það hefur lítið verið talað um vandamál þróunarlandanna. Það hefur lítið verið talað um stjórnmálaþróun t.d. í Mið-Ameríku sem væri þó sannarlega ástæða til. Það hefur lítið verið talað um hafréttarmál. Enn sýnir þetta mér að þessi umræða þyrfti að vera með töluvert skipulegri hætti þannig að hún væri ekki meira og minna karp um þessa hversdagslegu og kannske fánýtu hluti sem okkur hættir, því miður, og undirritaður ekki undanskilinn, til að fara út í í þessari umræðu þannig að hér gæti verið meiri verkaskipting og þessi umræða öll með skipulegri hætti. Hér hefur líka verið talað um kjarnorkuvopnalaus svæði á Norðurlöndum. Ég ætla að víkja að því örfáum orðum. Ég hef ekki breytt um skoðun á því að einhliða yfirlýsing um kjarnorkuvopnalaus svæði er lítils virði og kannske einskis virði, en ég hef heldur ekki breytt um skoðun á því að þær umræður sem hafa átt sér stað og eiga eftir að eiga sér stað um þetta kunna að geta leitt til einhvers konar samkomulags sem við teldum af hinu góða. Ég er ekkert sérlega bjartsýnn á það. Ég hef ekki séð þau rök sem sannfæra mig um að slík einhliða yfirlýsing auki á öryggi eða geri friðvænlegra í okkar heimshluta. Hins vegar er það bjargföst sannfæring mín að við eigum að taka þátt í öllum þessum umræðum og fylgjast með og vera þar þátttakendur hvort sem það leiðir til einhvers eður ei. En engu að síður eigum við að fylgja Norðurlöndunum og taka þátt í þessu samstarfi, taka þátt í þeirri nefndaskipan sem tilmæli hafa borist um hingað frá Anker Jörgensen, formanni danska jafnaðarmannaflokksins. Við eigum að gera það alveg tvímælalaust og hispurslaust af fullri einurð og velvilja og það segi ég enda þótt ég sé ekkert bjartsýnn á að það leiði til neins árangurs. Hér hefur líka verið lögð fram skýrsla um norrænt samstarf og starfið í Norðurlandaráði. Þar sem ég á sæti í Norðurlandaráði og hef raunar um nokkurt skeið gegnt formennsku í einni af nefndum ráðsins þykir mér hlýða að víkja að því nokkrum orðum. Það er raunar svo að það væri sérstök ástæða til að í tengslum við umræðuna um skýrslu utanrrh. væri sérstök umræða um norrænt samstarf. Ég held að það væri mjög brýnt í ríkisstjórninni ef einn ráðherranna, hæstv. sjútvrh., sem sérstaklega sinnir þessu samstarfi, flytti fyrir hönd ráðherranefndarinnar sérstaka skýrslu og síðan yrði almenn umræða um hið norræna samstarf. Þar er ýmislegt að gerast. Ég nefni sérstaklega samstarfið í sjónvarpsmálum, fjarskiptahnöttinn Tele-X sem á að byrja að senda á miðju ári 1987. Það er nú ekki nema rúmt ár þangað til það á að gerast og hefur satt best að segja heldur lítil umræða um það farið fram hér á hinu háa Alþingi. En ég vildi gjarnan áður en þessari umræðu lýkur nefna nokkra þætti úr norræna menningarmálasamstarfinu, sem ég held að við ættum að gefa gaum, sem menningarmálanefnd Norðurlandaráðs hefur fjallað um og sem eru á döfinni þar. Ég held að ein af forsendunum fyrir aukinni norrænni samvinnu, sem tvímælalaust á að stefna að, sé sú að það fáist aukið fjármagn til samstarfsins. Ég minni þá á tillögu sem norrænir jafnaðarmenn hafa flutt innan Norðurlandaráðs um að framlögin til samstarfsins verði 0,1% af þjóðartekjum hvers lands. Þetta mundi þýða í raun fimm- til sexföldun á framlaginu til Norðurlandaráðs og mundi tvímælalaust verða bylting í þessu samstarfi. Það er ekki miðað við í tillögunni að þetta gerist í einni svipan heldur að þetta mundi gerast á allmörgum árum, einum 6-8 árum, og að markinu yrði náð í kringum 1994-1995. En meðal annarra mála sem ég vildi nefna hér er að menningarmálanefndin hefur lagt til að gerð verði sérstök framkvæmdaáætlun á sviði norrænu menningarmálasamvinnunnar sem lögð verði fyrir næsta þing ráðsins. Við höfum líka ályktað í menningarmálanefndinni um sjónvarpssamvinnuna að leggja beri sérstaka áherslu á samstarf á sviði dagskrárgerðar við undirbúning þessa samstarfs á sviði útvarps og sjónvarps og gera tillögur um hvernig samstarfi um dagskrárgerðina skuli háttað. Ég get sagt frá því í framhaldi af því að ég hef innan Norðurlandaráðs lagt fram tillögu um að stofnaður verði sérstakur sjóður til að styrkja samstarf um kvikmyndagerð, gerð sjónvarpsþátta og myndbandaefnis, en eins og kunnugt er eru bæði kvikmyndagerð og framleiðsla sjónvarpsþátta orðin svo dýr að það er oft einu landi eða einu fyrirtæki ofviða að standa straum af slíku. Þessi tillaga hefur þegar verið lögð fram. Hún verður tekin til umfjöllunar á næsta fundi menningarmálanefndarinnar og væntanlega til afgreiðslu á næsta þingi Norðurlandaráðs. Ég hygg að allir íslensku fulltrúarnir í Norðurlandaráði hafi gerst meðflutningsmenn að þessari tillögu. Það hefur verið ályktað um það líka eftir sérstaka ráðstefnu sem menningarmálanefndin gekkst fyrir að kanna hvernig megi með skipulegum hætti stuðla að auknum nemenda- og kennaraskiptum á Norðurlöndunum. Þetta er tiltölulega nýtt mál, en á eftir að verða býsna stórt mál og það hefur þegar verið veitt fjármagni til þessa samstarfs en það þarf að veita meira fjármagni til þess. Menningarmálanefndin gerði einnig tillögur um breytingar á ýmsum fjárveitingum. Þar náðist ekki nema fátt eitt fram. Þó náðist það að bókmennta- og tónlistarverðlaunin verða hækkuð verulega, þ.e. úr 75 000 kr. í 125 000 kr. á næsta ári, en nefndin hefur um nokkurt skeið beitt sér fyrir því að fá þessa hækkun fram. Innan menningarmálanefndarinnar held ég að sú skoðun sé uppi að framlögin til menningarmálanna og menningarmálasamstarfið hafi í mörgum tilvikum skilað meiri og áþreifanlegri árangri en samstarfið á ýmsum öðrum sviðum. Við reyndum líka að fá auknar mjög fjárveitingar til Norrænu eldfjallarannsóknastöðvarinnar hér á landi. Það tókst ekki nema að nokkru leyti, en þegar starfsemi þeirrar stofnunar var metin að tíu árum liðnum fékk hún einhvern besta dóm og eitthvert mesta hól sem ég minnist að nokkur norræn stofnun hafi fengið í slíku mati. Það var alþjóðleg sérfræðinganefnd sem framkvæmdi þetta mat. Við megum vera stolt af þeim íslensku vísindamönnum sem þarna hafa starfað með svo góðum árangri. Ég ætla ekki í ljósi þess hversu framorðið nú er, herra forseti, að hafa þessi orð fleiri, en ég vísa til þess að nýju, sem ég sagði í upphafi máls míns, að ég held að það sé brýnt að endurskipuleggja formið á þessum umræðum um skýrslu utanrrh. vegna þess að þetta er svo mikilvægt mál að það á betra skilið en að vera til umræðu að næturþeli þegar tiltölulega fáir þingmenn eru viðstaddir og menn eru kannske orðnir þreyttir, alla vega þeir sem voru hér til kl. 1 s.l. nótt og byrjuðu nefndarfundi kl. 8 í morgun. Þetta eru ekki hin æskilegustu vinnubrögð og ég vona að við getum náð samstöðu um að breyta þeim.



Herra forseti. Ég vil taka undir ummæli síðasta hv. ræðumanns um fyrirkomulagið á umræðum hér. Það er heldur illt við það að una að standa í ræðustól um lágnættið eftir að hafa beðið um orðið fyrir hálfum sólarhring og komast þá fyrst að. Ég beini þessu ekki sérstaklega til forseta, sem hefur stjórnað þessum umræðum mjög vel, en fyrirkomulagið mætti mjög bæta hér. Hér er til umræðu skýrsla utanrrh. um utanríkismál til Alþingis. Það er að líkum að atburðir síðustu nætur og dagsins í dag hafa sett mikil merki á þessa umræðu. Það skyldi engan undra. Ég er þess fullviss að allir alþm. taka af heilum hug undir ályktun þá sem ríkisstj. gerði vegna þessa máls á fundi sínum í morgun, árásar Bandaríkjastjórnar á Líbýu, og hefði þó mátt kveða í þeirri ályktun ríkisstj. fastara að orði svo fordæmanlegt sem það athæfi var. En ég skal ekki fjölyrða um það. Ég vildi á hinn bóginn, þótt nokkuð sé liðið nætur, víkja að örfáum atriðum í skýrslu utanrrh., en þó ekki mörgum. Skýrslan er óvanalega ítarleg og vönduð og ber sérstaklega fyrir það að þakka. Hún ber glöggt vitni góðs starfs starfsliðs utanrrn. og utanríkisþjónustunnar. Ég vildi í upphafi víkja nokkrum orðum að því sem kemur fram sem stefnumótandi atriði hjá utanrrh. í upphafi skýrslunnar. Það eru atriði sem varða þátt utanrrn. og utanríkisþjónustunnar í heild í því að efla og auka utanríkisverslun og útflutning landsmanna. Að því er vikið strax í upphafi skýrslunnar að sendiráðin verði efld til að sinna í auknum mæli viðskiptahagsmunum Íslendinga erlendis. Þessari stefnumótun ber að fagna. Þetta hefur vitanlega alltaf verið gert í nokkrum mæli, en á þetta er að þessu sinni lögð sérstök áhersla og það er vissulega orðið tímabært. Við höfum of lengi sinnt þessum málum í of litlum mæli. Það má raunar segja að við Íslendingar séum eftirbátar nágrannaþjóða okkar og raunar miklu fleiri þjóða, á tveimur sviðum sérstaklega, í atvinnulífinu, þ.e. í framleiðni íslenskra atvinnuvega og í markaðssetningu og sölumennsku. Þar stöndum við samkeppnisþjóðum okkar langt að baki. Þess vegna er mikil nauðsyn á að hér verði gerð á bragarbót. Þess vegna er það sem hér er fjallað um mjög mikilsvert og ekki síst það að virkja og nýta sendiráðin í mjög auknum mæli í þessum efnum. Þá beinist hugurinn vitanlega að því hvort ekki er orðið tímabært að fjölga sendiráðum og þá sérstaklega sendiráðum sem hafa að meginhlutverki að fjalla um viðskipta- og markaðsmál. Ný sendiráð hafa ekki verið stofnuð á vegum Íslendinga síðan 1970. Það er þess vegna fyllilega tímabært að stofnaðar séu annaðhvort viðskiptaskrifstofur eða ný sendiráð í helstu viðskiptalöndum okkar þar sem þau eru ekki fyrir hendi. Þá beinist hugurinn fyrst og fremst að löndum Asíu og þá Austurlöndum fjær. Ég vakti nýlega úr þessum ræðustól athygli á nauðsyn þess að kannað verði hvort ekki er ástæða til að opna sendiráð í Japan. Ég vil aðeins nefna það í þessu sambandi. Til Japans fluttum við út á síðasta ári vörur fyrir tæplega 2 milljarða kr. Japan er orðið eitt af mestu viðskiptalöndum okkar og þar eru mjög góðir markaðir, framtíðarmarkaðir fyrir íslenskar vörur. Þess vegna er full ástæða til að gefa því gaum. Þaðan mætti þjóna viðskiptahagsmunum í nálægum Asíulöndum. Fyrr í þessum umræðum var minnst á það af hv. þm. Geir Haarde að ástæða væri til að athuga opnun viðskipta- og verslunarskrifstofu í Kína. Undir það vil ég einnig taka. Þessa möguleika þarf vissulega að kanna og það sem allra fyrst. Það er víðar ástæða til að efla samskipti okkar við önnur ríki og þá ekki endilega eingöngu á viðskiptagrundvelli. Í þeim efnum hefur einnig á þingi nýlega verið vakin athygli á nauðsyn þess að við tækjum upp nánari viðskipti og samskipti við Grænlendinga, okkar næstu nágranna, og skipuðum þar sérstakan ræðismann eða fulltrúa sem m.a. færi með viðskipamál, en einnig önnur málefni. Ég held að það sé orðið mjög tímabært að við látum af því verða, ekki síst vegna þeirra miklu hagsmuna sem þessar tvær þjóðir eiga sameiginlega og oft hefur verið bent á innan og utan þingsala. Það er ekki síst vegna þeirra fiskveiðihagsmuna sem eru í húfi. Þessar tvær þjóðir, Íslendingar og Grænlendingar, ráða yfir miklum hluta hafsvæðanna í Norðaustur-Atlantshafi og þess vegna er tímabært að taka upp miklu nánari samvinnu við Grænlendinga í þeim efnum. Við eigum þar ýmis óleyst vandamál. Ég minni á óleyst vandamál varðandi rækjuveiðar á Dohrnbanka beggja vegna miðlínu. Við eigum óleyst vandamál að því er varðar loðnuveiðarnar, en þar gera Grænlendingar kröfu til kvóta sem enn hefur ekki verið ákveðinn og stendur nú í stímabraki að ákveða þann kvóta fyrst og fremst vegna krafna Norðmanna í því spili. Við eigum enn þá einnig óútkljáð karfamálin við Grænlendinga, en þeir hafa veitt Efnahagsbandalaginu 55 000 tonna kvóta. Þeir hafa verið að selja Japönum karfaveiðiréttindi, en karfinn er fullnýttur og raunar ofnýttur stofn og skiptir vitanlega okkar fiskveiðar miklu máli. Ég bendi á þessi þrjú atriði, fyrir utan laxveiðarnar, sem eru óleyst í samskiptum okkar við Grænlendinga, en full ástæða er til að leysa sem fyrst og m.a. á þann hátt sem ég nefndi. Það er raunar fyllilega tímabært að við tökum upp miklu nánari samvinnu, þrátt fyrir skipun þingmannanefndar nýlega og skipun embættismannanefndar sem á að fjalla um samskipti okkar við Grænlendinga, og ekki aðeins við þá heldur einnig við Færeyinga. Það er fyllilega tímabært að þessi þrjú eyríki stofni með sér raunveruleg samtök eða bandalag. Slíkt bandalag getur náttúrlega ekki verið á þann hátt sem við þekkjum þau annars staðar úr Evrópu vegna þess að þessi tvö lönd, Grænland og Færeyjar, eru ekki fyllilega sjálfstæð. En föst samtök gætu þetta orðið þar sem ríkisstjórnir þjóðanna hefðu samráð nokkrum sinnum á ári um þau hagsmunamál sem ég nefndi. Það samband væri í miklu fastara formi en því nefndarformi sem nú gildir og stefndi að þeim markmiðum sem ég gat um, fyrir utan að fjalla frekar um alla stjórn auðlinda á þessum víðlendu hafsvæðum og fjalla þar að auki um markaðsmál, en þar eiga þjóðirnar sameiginlegra hagsmuna að gæta. Raunar seljum við nú allan frystan fisk fyrir Færeyinga í Bandaríkjunum. Á því sviði eru því miklir kostir aukinnar samvinnu svo ég tali ekki um menningarmálin. Hér þurfum við alveg nýjan farveg. Það er ljóst að hér verður að stokka upp spilin því að það nefndakerfi sem hefur gilt í þessum efnum dugar ekki lengur. Það er okkur í hag og það er þessum tveimur nágrannaþjóðum okkar, eyþjóðunum, í hag að við komum á miklu fastara bandalagi þessara þriggja þjóða. Í öðru lagi, herra forseti, vildi ég víkja lítið eitt að öðru máli. Við leggjum í dag fram fjármuni til að vinna að verðugum verkefnum fjarri Íslandsströndum. Þar á ég við þróunarsamvinnu, þróunarverkefni Íslendinga í öðrum löndum sem í raun hefur verið allt of lítill gaumur gefinn í þessum umræðum í dag og í kvöld. Alþingi samþykkti þann 28. maí 1985, rétt fyrir tæpu ári, merka þáltill. Alþingi ályktaði þar um það að á næstu sjö árum skuli með reglubundinni aukningu framlaga náð því marki að opinber framlög Íslands til uppbyggingar í þróunarríkjunum verði 0,7% af þjóðarframleiðslu. Þetta er verðugt markmið og þetta er háleitt markmið en þetta er einnig markmið sem ekki er byrjað að fara eftir og efna. Það er að vísu ekki langur tími liðinn síðan þessi þáltill. var samþykkt en á þessu fjárlagaári verður veitt allt í allt 85 millj. kr. til þróunarstarfa, þróunaraðstoðar, af hálfu Íslands. Það er innan við 0,1% af þjóðarframleiðslu, þannig að langt eigum við í land til þess að standa jafnfætis öðrum þjóðum. Ég vil nefna sérstaklega að til Þróunarsamvinnustofnunar Íslands, sem er sú stofnun sem fer með þessi mál af hálfu Alþingis, eru aðeins veittar 24 millj. kr. Heildartalan var 85 millj . kr. Hitt féð fer til annarra þróunarverkefna og stærsta upphæðin fer til Alþjóðaframfarastofnunarinnar, IDA, sem starfar í nánum tengslum við Alþjóðabankann, eða 27 millj. kr. Meira fé rennur til þeirrar alþjóðastofnunar en til Þróunarsamvinnustofnunar Íslands. Það er ekki vansalaust hvað við höfum farið okkur hægt í þessum efnum. Menn bera við fátækt þjóðarinnar sem er náttúrulega hinn mesti misskilningur og hin mesta firra. Ísland er með ríkustu löndum veraldar. Þjóðartekjur okkar eru sennilega fimmtu eða sjöttu hæstu allra þjóða í veröldinni. Spurningin er sú hvaða forgangsröð við höfum á verkefnum og því sem við veitum fé til. Það væri okkur til minnkunar ef á þessu yrði ekki breyting þegar í stað á næsta ári og á árunum sem fylgja í kjölfarið. Hér verðum við að taka okkur á og auka verulega framlög okkar á þessu sviði, enda hefur Alþingi um það ályktað og eftir því ætti því að fara. Í þessu sambandi má minnast á það að sú þróunaraðstoð okkar sem kannske hefur borið einna mestan ávöxt er stofnun Jarðhitaskóla Sameinuðu þjóðanna sem starfar og hefur starfað á Íslandi frá upphafi og gefið mjög góða raun. Það er mikil spurning hvort einn þáttur í okkar þróunarstarfi á næstu árum ætti ekki að vera í því formi að við stofnuðum nýjan skóla, að þessu sinni fiskveiðaskóla fyrir þróunarlöndin á sama hátt og við höfum stofnað jarðhitaskólann. Á því er mikil þörf. Slíkur skóli tíðkast hvergi, mér vitanlega, í veröldinni en í þeim skóla gætu menn frá þróunarlöndunum hlotið fræðslu bæði í fiskveiðum, meðferð veiðarfæra, nýtingu afla o.s.frv. Og það er ekki stærra fyrirtæki en það að við ættum vel að geta boðið upp á slíkan skóla. Það er mín tillaga að slíkt verði gert. Annað atriði sem við þurfum að gefa miklu meiri gaum að er að tengja verkefni íslenskra fyrirtækja við útflutning til þróunarlandanna í sambandi við þróunaráætlanir okkar þar. Ég minni á fiskveiðaverkefnið á Grænhöfðaeyjum þar sem við lögðum til skip til þess að annast það, íslenskt skip, en á sama tíma létu Grænhöfðaeyjamenn smíða allmörg fiskiskip í öðru Evrópulandi en Íslandi. Það er ekki alveg vandalaust að tengja slíka atvinnustarfsemi við þróunaraðstoð, en það gera allar þjóðir, ekki síst Norðurlandaþjóðirnar, og við eigum að hyggja miklu betur að málum í þeim efnum. Það mun vera svo að þjóðir binda fjárframlög sín til Alþjóðaframfarastofnunarinnar ýmsum skilyrðum og þess er skemmst að minnast að á síðasta ári mun raunar framlag Íslendinga til þeirrar stofnunar hafa farið til þess að fjármagna jarðhitaverkefni í Kenýa sem Ástralíubúar unnu að og það skýtur náttúrlega nokkuð skökku við. Það er full ástæða til þess að hyggja að því í þessu sambandi hvort ekki ætti að breyta lögunum um Útflutningslánasjóð, sem eru frá 1970, í þá veru að sá sjóður veitti íslenskum fyrirtækjum áhættulán til þess að starfa að verkefnum í þróunarlöndunum fyrir eigin reikning sem yrðu endurgreidd ef verkefnin tækjust en yrði ella veitt sem styrkur. Þetta er eitt af þeim atriðum sem þarf að hyggja að í þessum efnum. Meginatriðið er það, og um það eru jákvæð ummæli í skýrslu utanrrh., að hér þarf að taka verulega betur á málum. Við þurfum að auka starf okkar í þessum efnum og efla frá því sem nú er. Það hefur verið stefna okkar. Okkur hefur ekki tekist nægilega vel upp með framkvæmdina þrátt fyrir góðan vilja en ég vil mega ljúka þessum orðum mínum með þeirri von og þeirri ósk að á því verði bragarbót í framtíðinni.



Herra forseti. Það er nú töluvert liðið á nóttu og nýr dagur senn að rísa. Ég skal reyna að vera eins stuttorður og ég mögulega get og jafnframt haga máli mínu þannig að það veki ekki upp umræður til þess að lengja þann fund sem hefur staðið síðan um fjögurleytið í gær. Ég vildi mega byrja á því að taka undir orð hv. 5. landsk. þm. og annarra sem hafa vikið að umræðunni og því að skýrslan sé seint fram komin. Mér var ljóst að ekki var um að ræða gagnrýni á mig heldur hitt að þetta er sá tími sem skýrslan hefur jafnan verið til umræðu. Ég er sammála því og er reiðubúinn að beita mér fyrir því að þessi skýrsla verði fyrr á ferðinni og því að gerð verði breyting á fyrirkomulagi umræðna og treysti ég þar mjög vel forseta og forsetum Sþ. í samráði við formenn þingflokka að koma þar á breyttu fyrirkomulagi. Ég er sannfærður um að við fengjum gagnlegri umræður miðað við þær hugmyndir sem voru settar fram af hv. 5. landsk. þm. og öðrum sem höfðu talað fyrr á fundinum. Ég vil þessu næst leyfa mér að þakka hv. þm. ummæli þeirra um skýrsluna og einstaka þætti hennar. Ég er sjálfur þeirrar skoðunar að ýmis þau mál sem tekið er á eigi eftir að koma til með að skila hagstæðum niðurstöðum og ég vil sérstaklega víkja að því sem lagt er til í sambandi við viðskiptamál og aðstoð af hálfu utanrrn. við útflutningsatvinnugreinarnar. Fyrir ekki löngu síðan talaði hv. 3. þm. Reykv. Svavar Gestsson og gerði að umræðuefni nokkur atriði í sambandi við skýrsluna og þau mál önnur sem hafa verið til umræðu. Ég sé ekki ástæðu til þess að víkja sérstaklega að þeim atriðum sem hann fjallaði um varðandi kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd. Bæði vísa ég þar til skýrslunnar, þess sem ég sagði í minni ræðu og þess sem hér hefur komið fram af hálfu þm. Hv. þm. vék að Keflavíkurflugvelli sérstaklega og þeirri starfsemi sem þar fer fram. Hann vildi hrekja fullyrðingar sem áður höfðu verið fram bornar um það hversu mikið hefði verið framkvæmt á árinu 1983 og las upp úr skýrslunni á bls. 46 þar sem kemur fram að framkvæmdir á varnarsvæðinu jukust töluvert mikið á árinu 1983 en hv. þm. vildi ekki viðurkenna krógann og vék því þannig til að hér væri um að ræða ákvarðanatökur af hálfu þeirrar ríkisstjórnar sem tók við í maímánuði 1983. Hér er um að ræða misskilning af hálfu þm. því að allar þessar ákvarðanir eru teknar í tíð fyrri ríkisstjórnar á árunum fyrir 1983, framkvæmdar 1983, þannig að það sem sagt hafði verið áður er rétt í þessum efnum. Þm. spurði hvort flugstöðin væri á varnarsvæði. Því er svarað játandi. Og síðan hvenær? Þetta er varnarsvæði síðan 1951. Hann spurði enn fremur um Helguvík þar sem hafnarbygging á sér stað. Það er hins vegar ekki á varnarsvæði. Þm. vék síðan að því sem áður hafði verið og ég gerði grein fyrir í minni ræðu, þ.e. fréttatilkynningu ríkisstj. frá því í morgun. Það liggur í hlutarins eðli, þar sem vísað er til þess að þjóðir heims taki höndum saman, að forustan á að sjálfsögðu að vera í þessu tilfelli Sameinuðu þjóðanna. Það gerðist og á síðasta þingi Sameinuðu þjóðanna að samþykkt var samhljóða tillaga í þessum efnum sem er nokkur undantekning að mér skilst í þeirri stofnun. Ég held að við getum allir verið sammála um að það er ekki sama hvaðan forusta í þessum efnum kemur. Fyrst og fremst hlýtur það að vera forusta Sameinuðu þjóðanna sem ætti að hafa hlutverki að gegna. Hv. 5. þm. Reykv. Jón Baldvin Hannibalsson gerði að umræðuefni í kvöld þessi mál sérstaklega og með hvaða hætti hægt væri að bregðast við, dró þar upp mjðg glögga mynd og undirstrikaði með hvaða hætti væri hægt að standa að þessum málum. En að sjálfsögðu gerist það ekki öðruvísi en að um það geti myndast mjög breið samstaða. Ég held að rétt sé, m. a. vegna orða hv. 3. þm. Reykv. og fsp. hans varðandi þá atburði sem gerðust s.l. nótt og Atlantshafsbandalagið og Ísland sem aðila að því, að víkja að þeim atburðum nokkrum orðum. Ljóst er að árás Bandaríkjanna á Líbýu er frá þeirra bæjardyrum séð árás gerð á grundvelli sönnunargagna sem Bandaríkin telja sig hafa um stuðning Líbýumanna við ógnaræði hryðjuverka sem geisað hafa um skeið og ekki hvað síst beinst að Bandaríkjamönnum. Íslensk stjórnvöld hafa ekki haft aðstöðu til þess að dæma um þessi sönnunargögn. Hvers eðlis sem slík sönnunargögn eru legg ég áherslu á samþykkt ríkisstj. frá því í morgun þar sem lýst er skoðun hennar á þessum atburðum sem gerst hafa og lögð er áhersla á að slíkar hernaðaraðgerðir séu ekki til þess fallnar að uppræta hryðjuverk. Það er að sjálfsögðu von mín eins og allra annarra að þessir atburðir leiði ekki til frekari stigmögnunar átaka við Miðjarðarhafið. Ég mótmæli því eindregið, sem hér hefur verið haldið fram, að átökin séu tengd Atlantshafsbandalaginu. Það er ekki. Hér er um að ræða aðgerðir Bandaríkjanna sem þeir sjálfir gera grein fyrir að styðjist við ákvæði í sáttmála Sameinuðu þjóðanna um sjálfsvarnarrétt þjóða. Ein þjóð Atlantshafsbandalagsins, Bretar, hefur lýst stuðningi við þessar aðgerðir. Mér var ekki kunnugt um þær aðgerðir sem var gripið til. Það vil ég að komi skýrt fram og hafði ég áður verið spurður að því af hv. þm. Steingrími Sigfússyni fyrr í kvöld. Hv. 4. þm. Norðurl. e. Steingrímur Sigfússon vék að nokkrum atriðum í sinni ræðu varðandi þróunaraðstoð. Það gerði einnig hv. 2. þm. Reykn. hér rétt áður. Alþingi hefur samþykkt stefnu í þessum málum en eins og ég réttilega benti á í minni framsöguræðu þá eru það að sjálfsögðu efnahagsaðstæður á hverjum tíma sem ráða. Það er Alþingi sjálft sem hefur tekið afstöðu og ákvarðað það sem ætlað er til þessara mála á þessu ári. Ég get sagt það sem mína skoðun að hér erum við miklir eftirbátar okkar næstu nágranna og vissulega er ástæða til þess fyrir okkur að við skoðum þessi mál betur og reynum að átta okkur á því með hvaða hætti sé hægt að bæta úr. Hv. 4. þm. Norðurl. e. vék að framkvæmdum á Keflavíkurflugvelli, á varnarsvæðinu og gagnrýndi með hvaða hætti að þeim væri staðið og jafnframt að Alþingi, utanrmn., fengi ekki vitneskju um þá hluti. Einhvers staðar að hefur þó þm. þann mikla fróðleik sem hann býr yfir í sambandi við þessi mannvirki sem þar er unnið að, enda hefur Alþingi fengið og fær upplýsingar m. a. í þeirri skýrslu sem lögð er fyrir þingið um utanríkismál og þá hefur utanrmn. og verið gerð grein fyrir þeim framkvæmdum sem ráðist er í á varnarsvæðinu. Ég held ég megi fullyrða að það hafi orðið töluverð breyting á þessu í tíð forvera míns einmitt og hann komið fram með allar þær upplýsingar sem fyrir hendi eru, ýmist í skýrslunni til Alþingis eða til utanrmn. Hv. þm. spurði um sérstaka framkvæmd, varaflugvöll. Um það er það að segja að lýst hefur verið áhuga á varaflugvelli fyrir Atlantshafsbandalagið. Hins vegar hafa engar formlegar viðræður farið fram um það en eins og kunnugt er er skrifleg fsp. í þinginu frá hv. 6. landsk. þm. sem verður svarað og útbýtt á morgun þar sem nánar er getið um þessa hluti og ég vænti þess að hv. þm. sætti sig við þau svör sem ég hef gefið varðandi þetta efni. Um endurvinnslustöð vegna kjarnorkuúrgangs vil ég vísa til skýrslu á þskj. 812. Þar er einmitt gerð grein fyrir hver staða þess máls er eftir fund sem alþm. tóku þátt í en þar kemur fram sú niðurstaða að kjarnorkuúrgangi skyldi ekki fleygt í sjóinn enn um sinn eða þar til frekari niðurstöður rannsóknar lægju fyrir. Á þeim fundi sem tók þessa afstöðu var m.a. hv. 3. þm. Reykn. Kjartan Jóhannsson og var einmitt með tillögu í þessum efnum. Hv. þm. vék að því atriði sem ég hef vakið máls á, innra öryggi. Við áttum nokkur orðaskipti um þessi mál fyrir ekki löngu síðan. Hann vísaði til 15. gr. þingskapa og þar með að þessi mál færu til umræðu í utanrmn. Það er ekki svo að það sé ekki ætlunin að gera slíkt en þar er skýrt tekið fram að um utanríkismál sé að ræða. Hvort svo innra öryggi, sem ekki aðeins heyrir undir utanrrn. heldur fleiri ráðuneyti, sé málefni af því tagi geta menn svo deilt um. En mér finnst sjálfsagt og eðlilegt að þegar farið verður að vinna að þessu máli á vegum ráðuneytisins fylgist utanrmn. þar með. Ég vil ekki að svo langt sé gengið að það sé ekki hægt fyrir einn ráðherra, eins og ég orðaði það, þm. eða einstakling, að mæta þar sem hann er beðinn og flytja sitt mál, koma fram með sínar hugmyndir. Það held ég að menn mundu ekki sætta sig við, enda þótt starfsemi Alþingis og ríkisstj. sé eftir þeim þingsköpum sem gilda hverju sinni. En mér er fullljóst að þingsköp eru lög og eftir þeim ber að fara. Hv. þm. Stefán Benediktsson kom fram með fsp. varðandi mannvirkjasjóð Atlantshafsbandalagsins. Þær reglur gilda að þar sé um að ræða útboð á verkum sem sjóðurinn fjármagnar, útboð á meðal aðildarríkja. Það hefur hins vegar gilt sá réttur aðildarríkis að það geti farið fram á undanþágu frá almennu reglunni um vissa byggingarþætti. Reynslan er sú að sé farið fram á undanþágu á útboðum, á tilgreindum þáttum, hefur undanþágan verið veitt. Hugsanleg aðild Íslands að mannvirkjasjóðnum mundi því ekki breyta núverandi ástandi en úttektin sem ráðuneytið lætur gera kemur að sjálfsögðu til með að draga betur fram kosti og lesti. Eftir að það hefur verið gert er ástæða til að taka ákvörðun um hvort að því skuli staðið að Ísland gerist aðili að mannvirkjasjóðnum. Fyrr í kvöld beindi hv. 3. landsk. þm. Guðrún Agnarsdóttir nokkrum spurningum til mín. Enda þótt hún sé ekki viðstödd þykir mér rétt að víkja að þeim nokkrum orðum. Í fyrsta lagi spurði þm.: Hvernig ætlar utanrrh. að tryggja það að kjarnorkuvopn séu ekki flutt til eða staðsett í íslenskri lögsögu eins og tekið er fram í ályktuninni? Það er öllum ljóst að stefna íslenskra stjórnvalda er sem fyrr sú að ekki séu staðsett kjarnavopn hér á landi eða í íslenskri landhelgi án samþykkis ríkisstj. Þessi stefna er í fullu samræmi við varnarsamning Íslands og Bandaríkjanna frá 1951, svo og skuldbindingar okkar gagnvart Atlantshafsbandalaginu. Vegna umræðu um komu loftfara og skipa til landsins sem geta borið kjarnavopn skal skýrt tekið fram að gengið er út frá því að slík vopn séu ekki til staðar þar sem fullt traust er borið til þess að yfirlýst stefna okkar í þessu máli sé virt. Spurt var um ástæður fyrir því að íslensk stjórnvöld töldu sig ekki geta samþykkt tillögu Mexíkó og Svíþjóðar. Ég held að ég vísi þar til ræðu minnar frá 11. febr. og svo til ræðu fyrrv. utanrrh., Geirs Hallgrímssonar, 5. des., þar sem hann vék einmitt að því að skilyrði sem ályktun Alþingis gerir ráð fyrir væru ekki fyrir hendi til þess að hægt væri að greiða atkvæði með þeirri tillögu. Það hefur verið gerð ítrekuð tilraun til þess að koma fram breytingu á þessari tillögu. Það hefur ekki tekist að ná fram þeim breytingum sem gætu orðið til þess að Ísland greiddi atkvæði með tillögunni. Ég gat þess í minni ræðu í dag að það yrði áfram reynt að vinna að því og þannig fá fram að Ísland gæti greitt atkvæði með tillögunni. Hins vegar vek ég athygli á því að enda þótt þessi tillaga hafi verið samþykkt sjá menn ekki árangur af henni, einfaldlega vegna þess að hún nýtur ekki stuðnings þeirra aðila sem til þarf til þess að hún beri árangur. Þm. vék að því að umfjöllun um innra öryggi yrði í nánu samstarfi við utanrmn. Því hef ég svarað hér. Þá var vikið að því að umfjöllun um kjarnorkuvopnalaust svæði eigi að eiga sér stað innan Atlantshafsbandalagsins og rætt um það að hér væri fyrst og fremst um norrænt málefni að ræða. Ég vék að því í minni ræðu að það væri grundvallaratriði í okkar öryggismálum að þau væru rædd innan Atlantshafsbandalagsins. Það væri öryggismál fyrir okkur og þá væri það eins í þessum efnum eins og öðrum. Þm. spurði um afstöðu íslenskra stjórnvalda til fjárhagsvanda Sameinuðu þjóðanna. Þetta mál var til umræðu á fundi utanríkisráðherra Norðurlandanna fyrir tæpri viku síðan og þar var niðurstaðan að láta frá sér heyra til þeirra aðila sem ekki standa sig í þessum efnum og að sjálfsögðu gera það sem hægt er til þess að koma fram breytingum í þessum efnum. Ég trúi því að ég hafi svarað þeim atriðum sem ég var sérstaklega spurður um og ekki komu fram í minni framsöguræðu. Ég sé ekki ástæðu til að endurtaka þau sjónarmið sem þar komu fram varðandi afvopnunarmálin, varðandi frystingu kjarnorkuvopna eða geimvarnir. Ég held að ég vilji undirstrika í sambandi við friðarárið að gerðar eru ráðstafanir til þess að hægt verði að standa að því eins og við teljum að eigi að gera. Það er rétt að það komi fram af þessu tilefni að Félag Sameinuðu þjóðanna hefur síðan því var falið umrætt verkefni undirbúið öfluga starfsáætlun sem er um það bil að koma til framkvæmda. Ég skal ekki tefja tímann með því að lesa upp þau atriði sem ég hef en að sjálfsögðu verður lögð áhersla á það af hálfu utanrrn. að að þessum málum verði staðið með þeim hætti sem ég veit að Alþingi og ríkisstj. óska. Ég ætla svo ekki að hafa þessi orð mín fleiri. Ég endurtek þakkir til hv. þm. fyrir umræðurnar. Ég þakka forseta fyrir hans stjórnun og ég veit að þó að nokkuð sé liðið á nýjan dag hafa þessar umræður orðið til gagns. Ég veit hins vegar að takist okkur að koma þeim hugmyndum sem hér komu fram í það horf sem á var bent væri það sýnu betra og engum, eins og ég sagði, treysti ég betur til þess heldur en forseta Sþ. í samstarfi við formenn þingflokka.



Herra forseti. Menn hafa nokkuð verið að mæðast yfir því að það sé svolítið liðið á kvöldið og eitthvað kannske fram á nóttina og þessi umræða standi enn yfir. Ég verð að segja eins og er, herra forseti, að ég vorkenni okkur ekki hætis hót. Hér eru mikilsverð mál til umræðu og annað eins hafa menn lagt á sig eins og að standa hér eitthvað fram í nóttina til að ræða þá hluti sem mikilsverðir teljast. Ég sé miklu frekar, herra forseti, ástæðu til að átelja þann bjálfadóm allt of margra hv. þm. að vera horfnir héðan úr þingsalnum og það jafnvel fyrir löngu þegar þessir alvarlegu hlutir eru hér til umræðu. Ég sæi út af fyrir sig full rök til þess að halda þessum fundi áfram nokkuð enn. Ástæðan fyrir því að ég kem hingað aftur er fyrst og fremst ein. Það kom fram í svari hæstv. utanrrh. áðan við beinni spurningu frá mér að það umtal sem verið hefur á undanförnum misserum um áform um að reisa annan hernaðarflugvöll á Íslandi á við rök að styðjast. Forsvarsmenn herafla NATO hafa sýnt á því áhuga, komið áhuga sínum á framfæri má kannske orða það, við hæstv. utanrrh. eða embættismenn hans að fá að reisa hér slíkan herflugvöll. Og þar með er skýringin komin á umtali og umræðum um svonefndan varaflugvöll. Ég vil, vegna þess einnig að hæstv. utanrrh. gat þess að þetta mundi birtast í skriflegu svari við fsp. á morgun sem þá lýtur þeim reglum að koma ekki til umræðu nema það sé sérstaklega tekið fram, nota þetta tækifæri sem gefst, vegna þess að utanríkismál eru til umræðu og á dagskrá, til að mótmæla öllum áformum af þessu tagi, um fjölgun hernaðarmannvirkja í landinu, um að draga ný byggðarlög og nýja landsfjórðunga inn í þessa útþenslu hernámsins. Og ég sé engin efnisleg rök fyrir því að við Íslendingar heimilum slíka framkvæmd. Ég nefndi það áðan í minni ræðu að við gætum að öllum líkindum á farsælan hátt leyst úr því máli sem menn hafa nokkuð rætt um, þ.e. að búa betur en nú er út varaflugvöll fyrir okkar eigið millilandaflug og það flug annað sem á leið um nágrenni Íslands. Ég hef látið sérfróða menn gera á þessu fyrir mig sérstaka athugun, menn sem eru vel að sér um þróun þessara mála, tæknilega séð, og fylgjast með þeim dag frá degi gegnum sín störf. Þeir hafa m. a. vakið athygli mína á því að sú umræða sem reis fyrir nokkrum mánuðum og misserum síðan um nauðsyn þess að taka tillit til nýrrar gerðar flugvéla, tveggja hreyfla farþegaþota, við gerð áætlana í farþegaflugi yfir Atlantshafið, fari nú hjaðnandi vegna þess að þessar tegundir flugvéla hafa reynst svo öruggar við ítrekaðar prófanir og þá lengri reynslu sem á þær er komin að nú er verið að slaka á kröfum hvað varðar nálægð þeirra á hverjum tíma við næsta flugvöll. Þetta þýðir það að mati þessara sérfróðu manna að það mun ekki vera að vænta þrýstings úr þessari átt eins og sumir hafa haldið fram. Í öðru lagi benda menn á það að þotuflug hefur verið stundað frá og til Akureyrarflugvallar um árabil og tekist vel. Í þriðja lagi er nú komin reynsla á aðflug að Akureyrarflugvelli úr báðum áttum. Það var til skamms tíma þannig að ekki var talið tryggt aðflug fyrir stærri flugvélar úr suðri í blindflugi en nú hefur þetta verið um nokkurt skeið og gefist vel. Enn fremur er á það bent að ný aðflugstækni sé í prófun sem að öllum líkindum muni gera það óhagræði sem landfræðilegar aðstæður skapa við Akureyrarflugvöll í dag að engu og það muni einfaldlega þýða það að allar venjulegar tegundir flugvéla geti athafnað sig þar með fullkomnu öryggi í flestöllum veðrum. Þá er það sem eftir stendur hugsanlega það að það þarf að búa eitthvað betur að Akureyrarflugvelli en nú er, hugsanlega lengja flugbraut um einhver hundruð metra og breikka flughlöð og öryggissvæði. Það hlýtur að liggja í hlutarins eðli að það er sú lausn sem er langskynsamlegust og eðlilegust í þessu máli út frá sjónarhóli okkar Íslendinga og það sem kannske er betra, hún sýnist vera fullkomlega á okkar valdi og viðráðanleg af efnahagslegum ástæðum fyrir okkur sjálfa. Með allt þetta í huga, herra forseti, alveg sérstaklega, þá vil ég endurtaka það að ég mótmæli öllum hugmyndum um að gefa nokkurn kost á því að í landinu verði settur á fót annar herflugvöllur. Einn er miklu meira en nóg. Einn er einum flugvelli of mikið til þessara nota. Það mundi þýða enn breytingu á aðstæðum á Íslandi ef við léðum máls á slíkum hlutum og enn alvarlegri breytingar vegna þess að þessi flugvöllur færðist enn norðar og yrði væntanlega bækistöð flugsveita sem þá gætu enn sótt norðar og nær þeim andstæðingi sem um er rætt í þessu efni og mundu þá auka á það árásar- og ógnarhlutverk sem herafli héðan frá Íslandi hefur nú þegar og ég kæri mig ekki nokkurn hlut um að eiga aðild að, allra síst þegar það blæs eins og nú gerir í þessum málum. Ég fagna því út af fyrir sig að það hefur komið fram að þessi áform eru á döfinni. Ég fagna því að ekki er lengur við algeran draug að slást í þessum efnum en það er einmitt athyglisvert að orðrómur um það að slík áform væru uppi hefur nú verið til tals hér um líklega tveggja ef ekki þriggja ára skeið þegar það er í fyrsta skipti staðfest af hálfu þeirra manna sem fara með utanríkismálin á Íslandi. Þetta endurspeglar þá atburðarás sem verið hefur í hverju málinu á fætur öðru. Um árabil var búið að ræða t.d. um þá stjórnstöð sem í fyrsta skipti var viðurkennt að ætti sér stoð í raunveruleikanum á Alþingi Íslendinga í fyrravetur en er núna komin á framkvæmdaáætlun ári síðar. Það er ekki síður þessi atburðarás sem er ástæða til að hafa í huga og gagnrýna sérstaklega, burtséð frá eðli einstakra hernaðarmannvirkja í það og það skiptið.