Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. - Ég hefði kunnað betur við, að hæstv. fjmrh. væri viðstaddur, því að ég vildi víkja nokkrum orðum að honum. Þegar núverandi stj. tók við völdum, flutti hæstv. ráðh. allmargar ræður til þjóðarinnar um nauðsyn þess, að allir legðust á eitt, og háska þann, sem af mundi hljótast, ef þetta tækist ekki. Mörgum brá þess vegna í brún, þegar hæstv. stj. lagði fram þetta frv. sitt. Mönnum þótti þar kveða við annan tón en í sáttaræðum hæstv. ráðh. Þeim þótti hnefinn nokkuð greinilega reiddur á loft og þá fyrst og fremst að verklýðssamtökunum. Mönnum þótti að vonum hart, ef úrbótaráðstafanir hæstv. stj. yrðu eingöngu fólgnar í því að svipta verkamenn dýrmætasta rétti sínum, réttinum til samtaka og samninga við atvinnurekendur. Yfir þingið og fjhn. dundu því mótmæli úr öllum áttum. Fjhn. tók nú að vinna að málinu og einsetti sér að stuðla að því eftir mætti að finna samkomulagsgrundvöll. Hún hefur nú lagt fyrir þingið till. sínar um samkomulag til lausnar þessum vandamálum, og nú fær hún ávitur fyrir hjá hæstv. stj., sem talað hefur svo fagurlega um þegnskap og sameiningu allrar þjóðarinnar, og af munni hæstv. fjmrh. heyrum við nú, að ríkisstj. geti ekki unað við neina þá lausn, sem ekki feli í sér kúgun verklýðsfélaganna og lögfestingu kaupgjaldsins við. ákveðnar vísitölu, ásamt 12% kauplækkun þegar í stað. Þegar fjhn. Nd. er ákveðin í því að leggja till., sem hún álitur vænlegar til samkomulags, fyrir hv. d., þá lýsir hæstv. ríkisstj. yfir því, að slík lausn sé óviðunandi, og hæstv. fjmrh. lýsir yfir því, að með þessu sé verið að heimta af stj., að hún beygi kné sín fyrir verkalýðssamtökum þessa lands. Við þekkjum þennan tón og kunnum illa við hann. Okkur þykir hann bera of greinilegan keim af hroka ríka mannsins gagnvart hinum fátæka. Þessum mönnum virðist þykja það sjálfsagt, að verklýðssamtökin búi við ófrelsi, af því að í þeim eru fátækir menn. Það hefur áður komið fram hér á þingi, að Alþýðusamband Íslands er í augum hæstv. ríkisstj. ekki eins fínt félag og t.d. verzlunarráðið eða SÍS. Hæstv. fjmrh. kallar það m.a.s. „að beygja kné sín“ að leita samkomulags við verklýðsfélögin, en hæstv. stj. telur það hins vegar ekki eftir sér að brjóta l., ef um það er að ræða að þóknast verzlunarráðinu eða SÍS. Hún telur ekki eftir sér að beygja kné sín fyrir þeim samtökum. Í alþýðusambandinu eru ef til vill ekki eins fínir menn, þeir ganga ekki í eins fínum fötum, búa ekki í eins fínum villum. En það eru nú samt þeir, sem skapað hafa villurnar og framleitt auðinn, sem hinir státa af. Það eru þeir, sem flytja hingað vörurnar, er heildsalarnir hafa gróða sinn af. Við mundum að vísu ekki telja hæstv. fjmrh. og ríkisstj. í heild of góð til að beygja kné sín fyrir alþýðusambandinu, en við erum þó alls ekki að fara fram á neitt slíkt, heldur það, að verklýðsfélögin séu látin njóta jafnréttis. Við förum fram á það, að tekið sé eins mikið tillit þessara stærstu samtaka þjóðarinnar og annarra samtaka. Það er þetta, sem við eigum við með orðinu lýðræði, Við höfðum reyndar talið, að þótt vilji hæstv. stj. sé ekki betri en raun ber vitni um, þá væru hyggindi hennar meiri en svo, að hún vildi fara að efna til styrjaldar við þessi samtök, því að það hlyti að kosta nýja baráttu, ef fara ætti að kúga þau, og sú barátta mundi fara fram bæði utan þings og innan. Frelsi verklýðssamtakanna til að ráða sjálf málum sínum er þeim dýrmætara eru allir fjársjóðir, og þau munu ekki láta hann af hendi baráttulaust. Verklýðssamtökin hafa fullan hug á að knýja það fram, að þessi réttur þeirra sé viðurkenndur, og þau hafa afl til að knýja það fram. Ég teldi æskilegt, að það kæmi fram, hvort hæstv. ríkisstj. ætlar að gera það að fráfararsök, ef verklýðssamtökin í landinu verða ekki beygð undir kúgunarokið. Ég skil till. fjhn. svo, að með þeim sé leitazt við að ná samkomulagi stéttanna og afstýra deilum, sem annars gætu komið upp, en mér virðist allt annað felast í till. hæstv. stj. Auk þess sem ég fordæmi algerlega þá kúgunarstefnu, sem kemur fram í till. hæstv. stj., vil ég spyrja bana: Með hvaða valdi ætlar hún að framkvæma þessa stefnu? Hér er raunverulega um tvær stefnur að ræða, og önnur hvor hlyti að verða ofan á. Það kann að vera, að ýmsir aðrir hefðu fundið betri lausn málanna en við, sem starfað höfum í fjhn. Við höfum gert það, sem við gátum bezt, og ekki reynzt færir um að finna betri lausn með því að þurfa að taka tillit til allra þeirra aðila, sem hér koma til greina. Það er talað um það af miklum fjálgleik, að menn verði að hefja sig yfir togstreitu stéttanna og láta þau sjónarmið ráða, sem miðast við almenningsheill. En ég vil vekja athygli á því, að þessar stéttir eru einmitt þjóðin sjálf, almenningsheill er heill verkamanna, bænda o.s.frv. Það er hægt að skapa kúgunarvald, innlent eða erlent, en það er ekki hægt að skapa raunverulega lausn vandamálanna nema með samkomulagi stéttanna tveggja eða fleiri. Landinu hefur að vísu löngum verið stjórnað með kúgun. Verkalýðsstéttin hefur orðið að þola áþján og ofbeldi yfirstéttarinnar. En við vonum, að þeir tímar séu nú á enda. Verklýðsstéttin er orðin svo öflug, að hún þarf ekki lengur að sætta sig við kúgunina. Og vilji menn ekki leita eftir erlendu kúgunarvaldi, þá er ekki um annað að ræða en leita samkomulags við verkalýðsstéttina. Stéttirnar verða sjálfar að koma sér saman. Það er að vísu ekki að svo stöddu hægt að afnema togstreitu stéttanna, því að hún er sjálfur grundvöllur þess þjóðfélagsskipulags, sem við eigum við að búa. Baráttunni milli þessara stétta mun halda áfram, á meðan grundvöllur þjóðfélagsskipulagsins er það, að litill minni hluti á framleiðslutækin og lifir á vinnu meiri hlutans. Þessi togstreita er frá sjónarmiði verkamanna og bænda barátta um líf þeirra og frelsi. Í þessari baráttu hafa oft verið færðar þær dýrustu fórnir, sem hægt er að færa. Hitt er annað mál, hvort þessum stéttum finnst á hverjum tíma ástæða til að heyja þá baráttu af fyllsta vægðarleysi. Margir telja, að nú sé á ferðum sérstakur voði fyrir þjóðina, ekki fyrst og fremst vegna dýrtíðarinnar, heldur vegna sterkra áhrifa, sem flæða hér yfir. Og það yrði að teljast mikill ábyrgðarhluti að fara nú að efna til ófriðar milli stéttanna, á meðan ekki er sýnt, að ein eða fleiri þeirra séu nógu sterkar til að stjórna landinu, þar til lausn væri fengin. Fyrir rúmu ári var reynt af hálfu þeirra, sem telja sig fulltrúa bændastéttarinnar, að beita hörðu við verkalýðsstéttina, og við vitum, hvernig fór. Nú er svo ástatt, að engar stéttanna hafa reynzt þess megnugar að mynda stjórn. Til þess er kraftajafnvægi stéltanna of mikið, og þetta jafnvægi hlýtur að haldast, á meðan því er ekki breytt fyrir átök stéttanna sjálfra. Við í fjhn. höfum í till. okkar aðeins verið að reikna með raunverulegum kraftahlutföllum stéttanna í landinu. Við höfum ekki sérstaklega verið að ber jast fyrir hagsmunum sérstakra stétta, heldur höfum við reynt eftir megni að komast að því, um hvað þessar stéttir gætu komið sér saman og hvað þær gætu sætt sig við á núlíðandi tímum. Við höfum vafalaust hver um sig sína ákveðnu skoðun á þessum till., og hver um sig mundi óska þess, að þær væru öðruvísi. En þessar till. fjhn. eru einmitt komnar fram með tilliti stéttanna, það er þjóðarinnar. Það hefur verið sagt, að þjóðin biði eftir till. til úrlausnar. Ég held, að þessar till. fjhn. séu þær, sem þjóðin getur sætt sig við, eins og nú stendur á. Í sambandi við þessar till. n. hefur verið talað um það, að með þeim sé of langt gengið, að því er snertir uppbætur til bænda. Ég skal ekki draga dul á það, að ég hefði viljað hafa þetta atriði nokkuð öðruvísi. En ég vil spyrja hv. þm. og hæstv. ríkisstj.: Ef sett væru l. á þessu þingi, sem bændastéttin teldi, að væru skerðing á rétti hennar, með hverju ætti þá að framfylgja þeim l.? Bændur framleiða mest af þeim mat, sem við lifum á, meðan aðrar þjóðir í Evrópu eiga að búa við skort og fólk deyr jafnvel úr hungri hundruðum þúsunda saman. Vilja menn stofna til illdeilna við bændur á slíkum tímum? Mér virðist það ekki ráðlegt. Ég stakk upp á því í fjhn., að leitað væri álits bænda um það, hvort ekki væri rétt að leggja uppbæturnar til þeirra í sjóð, sem notaður væri þeim til styrktar að stríðinu loknu, en fulltrúar þeirra vildu ekki fallast á það. Og á meðan skoðanir bænda eru ekki öðruvísi, sé ég ekki, hvernig verkalýðsstéttin eða þingið eða þá ríkisstj. ættu að taka sér vald til að kúga þá. Við getum verið misjafnlega ánægðir með þessa lausn, sem náðst hefur. Ég tel t.d., að fulltrúar bænda hafi spennt bogann of hátt. En ég tel jafnfráleitt að beita bændastéttina ofbeldi og verkalýðsstéttina. Þá kem ég að því atriði í þessum till., sem er algert nýmæli í okkar l. Þar er ríkisstj. sem sé fyrirskipað að leita samkomulags við Alþýðusambandið og fá það til að fallast á, að verðlagsuppbót fyrir maímánuð sé reiknuð eftir vísitölunni í. maí, en ekki mánuði áður, en það mundi þýða 12% lækkun á launum verkamanna í maí. Með þessu væri farið fram á, að verkamenn afsöluðu sér þessu af frjálsum vilja, en það er fórn. Fyrir mann, sem hefur svo sem 1100 kr. að lifa af á mánuði, er það ekki lítil fórn að afsala sér á annað hundrað kr. mánaðarlega. Og ekki er farið fram á, að þetta sé bætt upp. En hins vegar er ríkisstj. heimilað að leggja 3 millj. kr. í sérstakan sjóð, atvinnutryggingarsjóð, sem notaður verði til að tryggja verkamenn fyrir atvinnuleysi. Ég álít eðlilegast, að svona sjóður yrði stofnsjóður til að tryggja verkamenn gegn atvinnuleysi í sambandi við alþýðutryggingarnar. Það var ákveðið, þegar alþýðutryggingarlögin voru sett á árunum, að einn þáttur þeirra skyldi vera atvinnuleysistryggingar. Var gengið út frá því, að ríkið legði fram allt að 75 þús. kr. í þennan sjóð. Þetta framlag hefur aldrei verið greitt, því að lögin voru svo illa úr garði gerð, að þessi þáttur þeirra hefur aldrei komið til framkvæmda. Nú er talað um það með hverri lýðræðisstjórn, að ef menn vilji viðhalda lýðræði og mannréttindum eftir styrjöldina, þá verði að útrýma atvinnuleysinu, koma algerlega í veg fyrir, að það komi aftur. Þetta þykir sjálfsagt hjá hverri þjóð, þar sem lýðræðisskipulag er, og nú er unnið að því ýmist að koma upp atvinnuleysistryggingum eða endurbæta þær, sem fyrir hafa verið. Ég hafði ekki búizt við því, að íslenzka þjóðin vildi vera eftirbátur annarra lýðræðisþjóða í þessu efni. Ég hef gengið út frá því, að ef Bretland og önnur lönd, sem hart verða úti í þessari styrjöld og verða að borga stríðskostnað, sem nemur upphæðum, sem okkur óar við að nefna, geta lagt út í að skapa fullkomnari alþýðutryggingar en nokkru sinni fyrr, þá geti íslenzka þjóðin, sem hefur grætt á þessari styrjöld, skapað fullkomnari tryggingar hjá sér en nokkur önnur þjóð, ef menn vilja tryggja alla borgara þessa lands gegn sjúkdómum, atvinnuleysi og hverju öðru böli, eftir því sem hægt er með þjóðfélagslegum tryggingum. Alþýðutryggingunum var komið á eftir óskum verkalýðssamtakanna. Það hefur verið óskað eftir, að þær yrðu fullkomnari. Það er óskað eftir tryggingum gegn atvinnuleysi, sem séu vel úr garði gerðar. Ef verkamennirnir eiga nú á árinu 1943 að borga úr sínum vasa 12% af launum sínum, þá er sanngjarnt, að því fé sé varið til að stofna sjóð, sem gangi inn í alþýðutryggingarnar, og verði slíkur stofnsjóður í samræmi við l. eins og þau mundu verða, ef þeim yrði breytt þannig, að þau yrðu notuð, sjóður, sem verkamannasamtökin eða atvinnuleysissjóðir þeirra ættu aðgang að, ef til þess kynni að koma, að borga þyrfti tryggingarfé vegna atvinnuleysis Enginn óskar síður eftir því en verkamannastéttin, að til þess þurfi að koma, að atvinnuleysissjóðirnir yrðu notaðir til að borga úr þeim einhvern hungursskammt, til þess að verkamenn geti dregið fram lífið, meðan þeir eru atvinnulausir. Það er ósk verkamannastéttarinnar að hafa næga atvinnu, - alltaf næga atvinnu. Hitt er aðeins neyðarráðstöfun, ef það versta skyldi verða, ef þjóðarheildin skyldi bregðast þeirri skyldu sinni að sjá svo um, að þjóðfélagið verði þannig eftir stríðið, að allir, sem vilja vinna, geti fengið vinnu. Ég vil strax taka af öll tvímæli um það, ef einhver skyldi vera með ótta um, að þess háttar sjóðir, sem tryggja verkamenn gegn atvinnuleysi, yrðu notaðir, ef verkamenn væru atvinnulausir vegna verkfalls. Slíkt kemur ekki til mála. 71. gr. l. um verkföll hljóðar þannig með leyfi hæstv. forseta: „Staðfestur atvinnuleysissjóður má ekki veita atvinnuleysisstyrk: 1. Til manna, er taka þátt í verkfalli eða verkbann nær til.“ Mín hugmynd með þessum sjóði er, að honum sé varið til að skapa tryggingu gegn atvinnuleysinu, og við vitum, að þar sem slíkir sjóðir eru til, er þeim venjulega ekki eytt, heldur eru þeir hafðir sem bakhjarl. Þeir eru myndaðir af framlögum ríkis, bæja og verkamanna og eru svo sterkir, að þeir eru oft lánaðir út að nokkru leyti til ýmissa gagnlegra framkvæmda. Hæstv. fjmrh. segir, að þessar 3 millj. kr. séu betur komnar, sé þeim varið til að berjast móti dýrtíðinni. Við skulum ekki gleyma því, að fleira þarf að gera nú sem stendur heldur en aðeins að eyða fé til að kaupa niður dýrtíðina. Það þarf líka að leggja grundvöll að okkar þjóðfélagi eins og það á að verða eftir stríðið. Þegar bændur fá persónulega útborgað það, sem fer til að kaupa niður dýrtíðina. eða a.m.k. meiri hlutann af því frá sjónarmiði þeirra, sem sækja þeirra mál fastast, þá finnst mér ekki ósanngjarnt af hálfu verkalýðsins, að það, sem verkamenn verða að greiða úr sínum vasa, fari til að tryggja menn gegn atvinnuleysi að styrjöldinni lokinni. Ég skal svo láta útrætt um þann kafla, sem mest hefur verið deilt um í sambandi við þetta mál, en snúa mér ofurlítið að þeim kafla, sem ætlazt er til að fella niður eða breyta. Eins og form. n., hv. þm. V.-Ísf., skýrði frá í framsöguræðu sinni, höfum við 3 komið okkur saman um, þegar séð yrði um afgr. þessa máls, ef það fer á þann veg, sem brtt. gera ráð fyrir, að leggja til, að skipuð verði sérstök mþn., sem hafi lokið störfum fyrir 15. ágúst, til þess að gera till. um breyt. á skattalöggjöfinni, sérstaklega viðvíkjandi eignaaukaskatti. Uppgjör stríðsgróðans hefur ekki farið fram hér á landi, þó að þessi dýrtíðarlög verði samþ. Það geta verið mismunandi skoðanir um það, hvort það eigi að fara fram nú eða síðar á þessu ári, á þinginu, sem byrjar nú eftir nokkra daga. Ég býst við, að það hafi ekki sérstaklega mikla þýðingu, hvort verður gert, en það er engum vafa bundið, að í sambandi við þetta uppgjör og þann eignaraukaskatt, sem hlýtur að verða lagður á, þegar reikningarnir verða gerðir upp eftir öll þessi stríðsgróðaár, þá koma fram mjög eindregnar kröfur af hálfu verkamannastéttarinnar um, að fé, sem þarna fæst, verði varið til þess að tryggja betur þeirra afkomu en verið hefur. Ég skal engu spá, hvort hægt er nú að ná samkomulagi um þær till., sem verkalýðshreyfingin mundi geta sætt sig við. Ég þarf ekki að lýsa skoðun minni gagnvart því. Ég hef gert það svo oft. Ég vil aðeins segja frá því, að ég hef lagt fram í fjhn. till., sem ég álít persónulega, að væru réttlátar, till., sem búa þannig um hnútana viðvíkjandi endurbyggingarsjóðunum, að tryggt sé, að þeim verði ekki varið í taprekstur, heldur verði hægt að byggja fiskiflotann upp fyrir þá seinna meir. Ég lagði fram till. um mjög mikinn eingaraukaskatt, sem að okkar áliti ætti að gefa 10–20 millj. kr. Samkomulag varð ekki um þessar till. í n. Meiri hl. n. var á því, að rétt væri að fresta stærstu atriðum þessa máls, og það er mín skoðun, að eins og nú horfir við, sé heppilegast að halda fast við það, sem n. leggur til. Þá vil ég víkja nokkrum orðum að því, sem einn hv. meðnm. minn, hv. þm. V.- Húnv., minntist á viðvíkjandi útreikningnum um hækkun hjá verkamönnum og bændum. Það er ekki til að vekja deilur um það, heldur til hins, að bæði sjónarmiðin, sem fram komu í n., komi greinilega fram í d. Við höfum, eins og brtt. bera vott um, gengið til samkomulags hvorir við aðra. Hins vegar hafa nm. gert grein fyrir því í nál., hvernig þeir hafi reiknað þetta út. Hv. þm. V.-Húnv. vill halda fram, að hækkun á kaupi verkamanna sé upp undir 60–70%. Sannleikurinn er sá, að það sem deilt er um, er það, hvað leggja skuli til grundvallar, og við getum rifizt um það fram og aftur í þinginu. Ein af ástæðunum til þess, að. við leggjum til, að þessi n. verði sett, er einmitt sú, að þetta rifrildi er bezt komið í höndum fulltrúa beggja aðila, þar sem þeir geta lagt fram sín rök og deilt um þau. Hv. þm. V.-Húnv. reiknar þannig, að hann tekur tímakaupið eins og það var fyrir stríð. Hann tekur tímakaupið eins og það var fyrir stríð, kr. 1,45, og reiknar hækkunina út frá því. Þá var vinnutíminn 10 stundir, en nú 8, sem er þá það, sem er „normalt“ nú. Það þýðir það, að atvinnurekandi, sem ræður verkamann einn dag, ræður hann nú til að vinna í 8 stundir í stað 10 áður. Atvinnurekandinn gerir þetta m.a. vegna þess, að það er reynslan í öllum löndum Evrópu, að menn afkasti jafnmiklu á 8 stunda vinnudegi eins og 10. Það er því vitanlegt, að það verður 8 stunda vinnudagur, sem eftirleiðis verður miðað við í samningum, og það verður 8 stunda vinna, sem verkalýðurinn hefur til að lifa af. Það er því rangt að miða ekki útreikninginn við 8 stunda vinnudag. Grunnkaup Dagsbrúnarmanna er nú kr. 16.80, og er grunnkaupshækkunin því 16%. En ef svo er unnið lengur, unnin eftirvinna, þá er vinnudagurinn orðinn það langur, að það er skaðlegt heilsu manna og gefur verri vinnuafköst. Eftirvinnan gengur því út yfir heilsu manna og menningarstörf og ætti helzt ekki að eiga sér stað, og sums staðar eru slík vinnulaun undanþegin skatti. Þetta þurfa menn að athuga, þegar þeir reikna þetta dæmi. Meginið af verkamönnum hér í bæ vinna nú 8 tíma. Á þá að reikna með þeim kjarabótum, sem tveggja tíma yfirvinna mundi veita þeim, þegar þeir hafa ekki færi á að fá þá vinnu. Hv. þm. V.- Húnv. áleit rétt að taka tillit til þess við ákvörðun á verði landbúnaðarafurða, að það hefði ekki verið hægt að selja nema nokkurn hluta af þessum vörum, en hitt yrði ónýtt. Þetta eru rétt rök frá hans sjónarmiði, en þau eru líka rétt frá sjónarmiði verkamannsins, sem vinnur í 8 tíma, því að honum finnst hart, að sér sé reiknað til kjarabóta á grunnkaupi sú vinna, sem hann vinnur ekki. Ég tek þetta aðeins fram, til að báðar skoðanirnar kæmu fram, en ekki til að vekja deilur um þetta atriði. Þetta var oft rætt í fjhn., og það verður líka rætt í 6 manna n., sem lagt er til að skipa til þess að reyna að finna samningagrundvöll í þessum málum. Ég held, að það sé því þýðingarlítið að vera að endurtaka fram og aftur sömu rökin á þessu stigi málsins. Ég vil svo að endingu lýsa yfir þeirri skoðun minni viðvíkjandi því, hvernig bera skuli upp till., sem fram hafa komið. Ég álít, að fyrst eigi að bera upp brtt. fjhn. Þá fæst úr því skorið, hvort samkomulagsstefnan eða kúgunarstefnau skuli ráða í dýrtíðarmálunum. Það væri æskilegt, enda er það ósk allrar n., að aðrar till. en hennar verði teknar aftur til 3. umr. Það ætti ekki að neinu leyti að skaða.



Ég vil velja mér að einkunnarorðum setningu, er hv. þm. V.-Húnv. (SkG) sagði við umræðurnar hér í hv. deild í gær um dýrtíðarmálin: „Sé ekki gætt nauðsynlegs samræmis í þessum málum, er hætt við að illa fari. Ég mun leitast við að færa rök fyrir því, að það er einmitt þetta, sem stjórnin hefur reynt að gera og er meginkjarni í þeim breytingartillögum, sem stjórnin hefur borið fram við þau ákvæði frumvarpsins, er fjalla um verðlag á landbúnaðarvörum og kaupgjaldið. Þetta mál er erfitt, viðkvæmt og flókið. En þó vona ég, að takast megi að varpa nokkru ljósi á ýmis atriði þess og beita við það öfgalausum rökum og hlutleysi. Þegar dýrtíðarvandamálið er athugað, nægir ekki að stara á kaupgjald og verðlag eins og það er nú í svipinn, þegar það er sem hæst. Það verður líka að athuga sem flest atriði þess síðan stríðið hófst, rekja sögu þess um rúmra þriggja ára bil og draga ályktanir af því með framtíðina fyrir augum. Stjórnin hefur látið gera línurit, sem sýnir gang málsins síðan 1939, og hafa háttvirtir alþingismenn nú um hríð getað kynnt sér það. Ég tel, að fá megi allljósa hugmynd um hlutföllin milli kaupgjalds og afurðaverðs, með því að reikna út meðalvísitölur fyrir hvert dýrtíðarár. Í fyrsta lagi meðalvísitölur framfærslukostnaðar, í öðru lagi meðalvísitölur Dagsbrúnarkauns fyrir 10 stunda vinnudag og í þriðja lagi meðalvísitölur fyrir verðlag landbúnaðarafurða. Ég hef reiknað út þessar þrjár vísitölur hvert ár fyrir sig og síðan tekið meðaltal af vísitölum ófriðaráranna þriggja, 1940–1942 og útkoman er þessi: Meðalvísitala framfærslukostnaðar í þessi 3 ár er 166. Meðalvísitala Dagsbrúnarkaups (10 tíma vinna) í þessi 3 ár er 174. Meðalvísitala landbúnaðarafurða í þessi 3 ár er 209. Útkoman er því sú, að meðalvísitala kaupsins fyrir allt tímabilið er 5% hærri en sjálf framfærsluvísitalan, en verð landbúnaðarafurða hefur verið 26% hærra en framfærsluvísitalan að meðaltali öll þessi þrjú ár. Til þess að hægt sé að sannprófa þetta, skal ég tilfæra tölurnar fyrir hvert ár: Meðal- Fram- Dags- Landbún- vísitala færsluk. brúnark. aðarafurðir 1940 132 118,7 128,4 1941 159,7 156,8 198,3 1942 205,6 245,8 300,6 Af þessu sést, að meðalvísitala kaupsins er lægri en sjálf framfærsluvísitalan bæði árin 1940 og 1941, en verður talsvert hærri árið 1942 vegna grunnkaupshækkana. Hins vegar er vísitala landbúnaðarafurða lægri en framfærsluvísitalan árið 1940, en töluvert hærri bæði hin árin. Eins og kunnugt er, varð röskunin mest, bæði á kaupgjaldi og verðlagi, á síðasta ári. Meðalvísitala kaupsins varð 20% hærri en framfærsluvísitalan, en meðalvísitala landbúnaðarafurða varð 46% hærri árið sem leið. Þessar tölur eru byggðar á útsöluverði landbúnaðarafurða hér í Reykjavík og sanna því ekki, að bændur beri úr býtum í samræmi við það. Er því nauðsynlegt að rannsaka, hvað bændur fengu fyrir vörur sínar fyrr og nú í sinn vasa. Árið 1939 var meðalverð til bænda fyrir mjólk 24.3 au. pr. lítra. Árið 1942 var meðalverð til bænda fyrir mjólk um 87.72 aur. pr. lítra, eða 3,6-falt verð 1939, en hækkun á ostum, rjóma og smjöri þó meiri. Árið 1939 fengu bændur að meðaltali kr. 1.16 fyrir kg. kjöts. Árið 1942 áætla ég verðið, lágt reiknað 5.80 til bænda, eða nákvæmlega fimmfalt verðið 1939. Árið 1942 munu bændur fá fyrir ullina um 6,3 falt verðið 1938, en stríðssala var á nokkru af ullinni 1939, og það ár því ekki tekið með. Árið 1942 munu bændur fá fyrir gærur ca. 4,5- falt verðið 1938, en stríðsverð var á gærum 1939, og það ár því ekki tekið með. Þessi athugun leiðir í ljós, að meðalverðið, sem bændur fá sjálfir fyrir aðalvörur sínar árið 1942, er 3.6 falt - 6.3 falt meðalverðið 1939, (ull og gærur þó miðaðar við 1938), en meðalvísitala ársins 1942 var 2.06, eða nákvæmlega tvöföld vísitala ársins 1939 og Dagsbrúnarkaup tæplega 2.5 falt. Nú gæti verið um að ræða að tilkostnaður bænda hafi aukizt svo frá því, sem hann var fyrir stríð, að verðlag landbúnaðarvara gæti ekki verið lægra en þetta. Helztu kostnaðarliðir eru fóðurbætir, tilbúinn áburður, vextir og afborganir af skuldum og þó fyrst og fremst kaupgjald. Skal nú athugað, hversu verð hafi breytzt á þessu síðan fyrir stríð. Aðaltegundir fóðurbætis eru síldarmjöl og maísmjöl. Árið 1939 kostaði síldarmjöl kr. 31.25, en 1942 kr. 32.00 pr. 100 kg , eða 25 aura verðmunur á 100 kg. Maísmjöl kostaði 1939 um kr. 28.00 pr. 100 kg. hér á staðnum, en 1942 um kr. 78.00 og hefur það því 2,6 faldazt. Þá er tilbúinn áburður. Erfitt er um samauburð á verði, nema um sé að ræða sambærilegar tegundir: Brennisteinssúrt ammoníak kostaði 1939 kr. 22.09 pr. 100 kg., en 1942 kr. 45.00 og hefur verðið því tvöfaldazt. Kaupgjald bænda hefur hins vegar stórhækkað síðan fyrir stríð, aðallega á síðasta ári og 1941, en samkv. búreikningum fyrir árið 1940 var hækkun á aðkeyptri vinnu aðeins 9.5%. Því er haldið fram, og það skal ekki véfengt, að kaupgjald í sveitum hafi verið fimmfalt árið, sem leið, frá því, sem það var fyrir stríð. Nú er talið á búreikningum, að kaupgjald fyrir aðkeypta vinnu nemi um þriðjung af heildarkaupi bænda og hafi sá hluti fimmfaldazt, en kaupið að öðru leyti breytzt eins og Dagsbrúnarkaup (meðaltal síðasta árs). Hefur kaupið í heild sinni verið 3.3 falt kaupið 1939. Virðist þá, að þessir stóru liðir í búrekstrinum: Kaupgjald, tilbúinn áburður og fóðurbætir, hafi hvergi nærri hækkað að sama skapi og verð það, er bændur hafa fengið fyrir vörur sínar í sinn vasa, en vaxtagreiðslur staðið óbreyttar. Að öllu þessu athuguðu hlaut stjórnin að velja þá leið í dýrtíðarmálunum, sem hún nú hefur gert með breytingatillögunum við kaflana um kaupgjald og verðlag. Hún vildi leita nauðsynlegs samræmis milli kaupgjalds og verðlags og festa hlutfallið til bráðabirgða, unz fundin væri nákvæm vísitala fyrir verð landbúnaðarafurða, er fara mætti eftir til frambúðar. Vísitalan komst hæst upp í 272 stig og hafði þannig hækkað um 172 stig. Af þessum 172 stigum áttu 4 innlendir vöruflokkar 100 stig, en þessir flokkar eru: Kjötmeti ............................ 31.4 stig Fiskur og fiskmeti .................. 7.18 - Mjólk, feitmeti (smjörlíki meðtalið) og egg ............................ 53.61 - Garðávextir ...................... 7.83 - samtals 100 stig Allar aðrar vörur, kol, fatnaður, álnavara, skófatnaður, kaffi, sykur, brauð, búsáhöld, húsaleiga o.s.frv. o.s.frv. áttu ekki sök á nema 72 stiga hækkun. Þó er þarna um að ræða vörur, sem keyptar eru í ófriðarlöndunum sjálfum, fluttar hingað með háum stríðsfrögtum vegna ófriðartrygginga, áhættuþóknunar, sem stundum er vitnað í, unnar hér af dýrum iðnaðarmönnum eða dreift meðal almennings af verzlunarstéttinni og tollaðar hátt af ríkinu sumar hverjar. Af þessu er ljóst, að meginorsök dýrtíðarinnar er hjá okkur sjálfum, vegna þess að vöruverð og kaupgjald hækka hvað annað á víxl, eins og allir vita, og vegna ósamræmis þar á milli, eins og ég hef sýnt fram á með ljósum rökum, og fólgið er í því, að verðlag innlendra vara er hlutfallslega of hátt. Þess vegna hefur stjórnin leitazt við að finna lausn dýrtíðarmálsins með því að koma á samræmi hér á milli og lækka vísitöluna í námunda við vísitölu erlendra vara og gæða. Samræmið á milli kaups og verðlags landbúnaðarvöru fæst með því, að setja svipaða „grunnkaupsuppbót“ á afurðaverðið eins og þá, er launþegar hafa fengið, en reikna síðan með verðlagsvísitölu á hvort tveggja. Menn getur greint á um, hvaða grunnkaupsuppbót réttlátust sé, að bændur fái á verðið frá 1938. Fastlaunaðir verkamenn hafa fengið 38% grunnkaupsuppbót, opinberir starfsmenn, verzlunarfólk og skrifstofufólk um 27%, daglaunamenn hér í bæ 39–55%, ef reiknað er út frá raunverulegum vinnustundum í 8 tíma og í 10 tíma vinnudegi, en víða úti á landi talsvert meira. Stjórnin valdi þá leið að setja ca. 50% grunnkaupshækkun á þann hluta afurðaverðs bænda, er fer í kaupgjald, og jafngildir það 40% á verðið í heild sinni. Mér er það vel ljóst, að hægt er að gagnrýna þetta á báða bóga. Verkamenn geta sagt: vinnudagurinn er nú almennt, og verður almennt, 8 stundir, og þá er grunnkaupið aðeins 16% hærra en fyrir stríð. Verzlunarmenn og opinberir starfsmenn geta sagt: Við höfum fengið 27% grunnkaupshækkun, hvers vegna eiga þá bændur að fá 50% hækkun? Verkamenn geta sagt: Bændur hafa atvinnutryggingu árið um kring við bú sín, við erum ofurseldir atvinnuleysi ef að kreppir. Launþegar í kaupstöðum segja: vörur bændanna eru okkur miklu dýrari en þeim, því að við verðum að borga allan milliliðakostnað við sölu og dreifingu þeirra. Hjá okkur fóru 16–20% af launum okkar í húsaleigu fyrir stríð, en hjá bændum sennilega um 5% af launum þeirra. Útlendu vörurnar kosta bændur svipað og þær kosta okkur, því að farmgjöldum er þannig hagað, að verðið gæti orðið sem líkast, hvar sem er. Vísitalan er þess vegna hagstæðari fyrir bændur að mörgu leyti en hún er okkur. En bændur geta svarað: Vinnudagur okkar er lengri en ykkar, þið hafið miklu meiri þægindi, fáið sumarfrí með fullum launum, o.s.frv. Báðir hafa rétt fyrir sér að nokkru, og er því vandratað meðalhófið. Ég leyfi mér að vænta þess, að stjórnin hafi hitt á þann meðalveg, sem báðir aðilar megi við una, þangað til annað kynni að reynast réttara og sanngjarnara. Ef tekið er meðaltal af grunnkaupshækkun pr. klukkust. í 8 tíma vinnudegi og 10 tíma vinnudegi er það 47% (meðaltal af 39% og 55%). Sé slíkri grunnkaupshækkun bætt ofan á kaup gjaldshluta afurðaverðsins handa bændum, jafngildir það 36.7% af heildarverði afurðanna. Ef bætt er við það 4% fyrir orlofsfé, yrði útkoman 40.7% grunnkaupshækkun á afurðaverðið í heild sinni, eða líkt og stjórnin reiknar með. Sé gert ráð fyrir, að verkamenn vinni 9 tíma á dag að meðaltali, og hygg ég þá, að þeir telji hallað á sig, ef svo er gert, og framfærsluvísitalan sé 220, yrði vísitala dagkaups þeirra 303, eða 38% hærri en framfærsluvísitalan. Ef bændur fá 40% hækkun á verðið 1939 og vísitölu 220 þar á ofan, yrði vísitala landbúnaðarafurða 308, eða 40% hærri en framfærsluvísitalan. Er hægt á þessu stigi málsins að finna öllu betra samræmi? Að vísu skal það játað, að með 8 tíma vinnu er dagkaupsvísitala verkamannsins ekki nema 16% hærri en framfærsluvísitalan, en vinnutími bænda er talinn að meðaltali rúmlega 9 stundir á fæðisdag. Ég hygg, að þau rök, sem ég hef nú fært fyrir því, að tillögur stjórnarinnar geti talizt sanngjarnar í garð beggja aðila, hljóti að sannfæra alla um, að svo sé, ef hugsað er um málið með hlutleysi skynseminnar, en ekki hlutdrægni tilfinninganna. Það er þýðingarlaust að skjóta þessu máli á frest, og jafnauðvelt eða erfitt að leysa það nú eins og síðar. Ég skal þá fara fáum orðum um brtt. fjhn. Hv. n. hefur þótt kenna verðbólgu í frv. ríkisstjórnarinnar, og hefur hún því fækkað gr. þess úr 18 niður í 8, þ.e., hún hefur fellt niður 11 og bætt einni inn í staðinn. En um lækkun verðbólgunnar að öðru leyti er öðru máli að gegna. N. hefur talið það heppilegra að kalla skattinn verðlækkunarskatt en viðreisnarskatt svona til þess að sýna greinilega, til hvers hann skuli notaður. Annars er það um þessar till. n. að segja, að með þeim eru allar líkur til þess, að frv. komi að engu gagni, og er slíkt með öllu óviðunandi. Hv. þm. V.- Ísf. gat þess í ræðu sinni, að ef n. sú, sem gert er ráð fyrir, yrði ekki sammála, þá væri þýðingarlaust fyrir löggjafarvaldið að grípa inn í, en hann sagði, að samkomulag væri betra en nokkur lög. Það er að vísu rétt, en hvernig búast menn við, að það samkomulag verði, sem þessi n. kemst að? Stjórnin kýs fremur að lögfesta ákveðið sanngjarnt hlutfall milli kaupgjalds og verðlags en að eiga það undir nokkrum mönnum og því, hvort þeim tekst að verða sammála eða ekki, hvort nokkur árangur næst í baráttunni við dýrtíðina. Ég hef ekki mikið meira um þetta að segja. Ég er vonsvikinn yfir því, hve lítill vilji virðist vera til þess að lækka dýrtíðina. Ég hafði búizt við, að menn hefðu meiri áhuga á því en enn þá hefur sýnt sig. Ég vil benda á það, að ef vísitalan . lækkaði niður í 220 stig, þá þýðir það 20% lækkun á öllum launum, og slík lækkun mundi hafa mikil áhrif á allar opinberar framkvæmdir. Hitaveitan og allar rafvirkjanir meðal annars mundu þá verða stórum ódýrari heldur en meðan vísitalan er svona há. Erfiðast er þó að þurfa að horfa fram á það, hvernig atvinnulífið verður í haust, ef vísitalan verður þá um 260 stig. Hvernig verður vöruverðið þá í haust? Er ekki hætt við því, að það verði svo hátt, að vísitalan hækki enn þá meira, og þá er ekki séð, að atvinnuvegirnir þoli þá hækkun.



Herra forseti. - Frv. það, sem hér liggur fyrir til 2. umr., er um ráðstafanir gegn dýrtíðinni. Þetta frv. er komið frá hæstv. ríkisstj., og hefur því verið ætlað, ef að l. yrði, að leysa þau vandamál, sem nú steðja að þjóðinni. Svo sem kunnugt er, var núverandi ríkisstj. skipuð af ríkisstjóra Íslands laust fyrir s.l. áramót. Hæstv. stj. lofaði að vinna á móti frekari verðbólgu og koma dýrtíðinni niður, og hún hefur keypt hana niður í 262 stig, eða um 10 stig, og hefur vísitalan staðið í því síðan um áramót. Hæstv. ríkisstj. lofaði að leggja fyrir Alþ. frv. um dýrtíðarráðstafanir, og er það þetta frv., sem nú er hér til umr. Alþ. beið eftir þessu frv., þjóðin beið eftir því. Bæði Alþ. og þjóðinni hafði verið lofað því, að frv. skyldi lagt fram, sem fæli í sér lausn á dýrtíðarmálunum. Fjhn. beggja d. Alþ. hafa haft þetta frv. til athugunar í nærri 6 vikur og reynt að gera sér grein fyrir því, að hve miklum notum það mætti verða, ef að l. yrði. Þær hafa reynt að koma sér saman um möguleika fyrir því að skila sameiginlegu áliti, reynt að gera sér grein fyrir því, hvað væri mögulegt að gera til þess að sameina þjóðina um þetta frv., ef hugsanlegt væri, að það gæti orðið til þess að leysa þann vanda, sem að þjóðinni steðjar. Hæstv. fjmrh. lýsti því yfir hér í hv. d. í gær, að hann harmaði það mjög, að fjhn. skyldi ekki hafa getað komið með lausn á vandamálinu. En í sambandi við þessa yfirlýsingu hæstv. fjmrh., ber að sjálfsögðu að athuga það, hvað hæstv. stj. hefur haft fram að bera, og hvers virði það frv., sem hún hefur borið fram fyrir Alþ., er í dýrtíðarmálunum. Það verður ekki hjá því komizt að bera þetta frv. hæstv. stj. saman við þær till., sem fjhn. hefur lagt fram og hér eru til umr. um leið og frv. hæstv. stj. Það er vitanlegt, að það er miklum erfiðleikum bundið að lækka dýrtíðina. Hv. alþm. hafa gert sér erfiðleikana ljósa. Öll þjóðin mun gera sér grein fyrir þeim, og stjórnin mun nú, eftir að hafa setið við völd í 4 mánuði, hafa orðið þess áskynja, að dýrtíðina er erfitt að lækka. Það er ekkert undarlegt, þó að oss Íslendingum reynist erfitt að færa niður dýrtíðarvísitölurnar, ef þess er gætt, að það er ekki mögulegt að benda á eitt einasta land í heiminum, - ekki eitt einasta ríki í heiminum, - sem hefur gert þær ráðstafanir, sem hafa orðið til þess að koma dýrtiðinni niður á þessum umbrotatímum. Þau ríki, sem hafa sterkt vald á bak við sig og hafa gert ákveðnar tilraunir til þess að lækka dýrtíðina, verða nú að horfa upp á það, að dýrtíðarvísitalan stígur þrátt fyrir alla viðleitni og þrátt fyrir allar tilraunir til þess að hefta verðbólguna. Bandaríkjaforseti hefur orðið að horfa upp á það síðustu mánuði, þrátt fyrir allar tilraunir til þess að halda dýrtíðinni niðri, að verðbólgan hefur vaxið. Það er þess vegna ekkert undarlegt, þó að oss Íslendingum reynist það erfitt að koma dýrtíðinni niður. Það munu ef til vill einhverjir segja, að öðru máli sé að gegna hjá Íslendingum heldur en hjá öðrum þjóðum, sem eiga í styrjöld. En við skulum gera okkur það ljóst, að þó að við Íslendingar sendum ekki menn á vígvellina, erum við samt sem áður óbeinlínis í styrjöld. Við erum hernumin þjóð. Á meðal okkar dvelur fjölmennt setulið, jafnvel eins fjölmennt og þjóðin sjálf. Það er því ekkert undarlegt, þó að víð, sem búum við þessa aðstöðu, verðum að sætta okkur við það, að atvinnuvegirnir gangi úr skorðum og hér skapist ástand, sem við ekki að öllu leyti erum ánægðir með. En það er ekki nema gott, - og það er ekki nema eðlilegt, - að þeir, sem stjórna landinu, finni til ábyrgðar og geri allt, sem í þeirra valdi stendur, til þess að berjast við dýrtíðina og önnur vandamál. En hitt er lakara, að þeir skuli hrópa það út til þjóðarinnar, að þetta sé auðvelt, það sé Alþ. að kenna, ef þetta vandamál verði ekki leyst á auðveldan hátt. Mér hefur skilizt á sumum ráðh., að það sé auðvelt að leysa þennan hnút, ef alþm. hafi réttan skilning á málinu, og mér hefur skilizt á ýmsum ráðh., að þeir hafi bent á hina réttu lausn með því frv., sem hér liggur fyrir. Ég kemst ekki hjá því að rekja frv. stj. að nokkru leyti, og mun ég síðan bera það saman við till. fjhn. og leitast við að draga af því niðurstöðu og leitazt við að sýna fram á, hvort frv. hæstv. stj. eða till. fjhn. munu vera heppilegri til úrlausnar og til árangurs. Fyrsti kaflinn í frv. stj. fjallar um það að draga úr varasjóðshlunnindum hlutafélaga, og einnig eru um þetta sett ákvæði varðandi nýbyggingasjóð. Fjhn. var næstum því sammála um það að fella þennan kafla burtu. Einn hv. nm. gerði þó fyrirvara, hvað þennan kafla snerti, en mikill meiri hl. n. komst að þeirri niðurstöðu, að það væri réttara að skipa mþn. til þess að athuga þessi mál heldur en að skella á þungum sköttum, hvað þetta snertir, að óathuguðu máli. Hæstv. ríkisstj. og Alþ. verða að gera sér það ljóst, að um leið og lagt er til að innheimta skatta í ríkissj., þá má ekki ganga það langt í því, að skattþegnarnir, þeir sem hæstan skattinn greiða, verði að stöðva atvinnurekstur sinn og verði af þeim ástæðum ekki oftar skattþegnar. Hvað nýbyggingarsjóðina snertir, þá er óhætt að fullyrða það, að þeir eru á engan hátt orðnir það háir, að nokkur háski geti af því stafað, eins og einn hv. ræðumaður vildi gefa í skyn hér í dag. Hitt er miklu vissara, að þessir sjóðir eru ekki orðnir nægilega öflugir til þess, að möguleikar séu á því, að hægt sé að endurnýja skipaflotann að styrjöldinni lokinni. Það má fullyrða, að nýbyggingarsjóður hvers togara er ekki meiri en sem nemur 300–400 þús. kr., og það sjá allir, hvort sú upphæð nægir til þess að endurnýja skipin. Það er alveg víst, að nú er ekki hægt að byggja togara fyrir minna en 2–3 millj kr., og ef við erum sannfærðir um það, að þjóðin þurfi að eignast góð skip, - nýtízku skip, - þá getum við líka verið sammála um það, að það ber að leggja fé til hliðar í nýbyggingarsjóð, til þess að möguleikar verði á því að endurnýja ryðkláfana, eins og gömlu togararnir hafa verið nefndir. Framtíð þjóðarinnar er undir því komin, að atvinnufyrirtæki hennar geti gengið, og atvinnufyrirtækin geta ekki gengið, nema því aðeins að hægt sé að endurnýja þau tæki, sem að atvinnurekstrinum lúta. Við þurfum að byggja stóra nýtízku togara eftir styrjöldina, við þurfum að eignast fleiri togara og stærri skipastól heldur en við eigum nú. Þess vegna er það þröngsýni, þegar því er haldið fram, að nýbyggingarsjóðirnir geti verið háskalegir fyrir þjóðina. Það er óskiljanlegt, að slík þröngsýni skuli koma fram á hv. Alþ. Það hefur verið bent á það, að það væri réttmætt að búa þannig um hnútana, hvað við kemur nýbyggingarsjóði, að útgerðarfélögin gætu aðeins notað hann til þess að endurnýja flotann. Ég er þessu samþykkur. Ég sé ekki, að það sé neitt því til fyrirstöðu, að búið sé þannig um hnútana með löggjöf, að nýbyggingarsjóðir verði aðeins notaðir til þess að endurnýja flotann. En mþn. sú, sem yrði skipuð eftir till. fjhn., á að athuga þetta mál m.a. Það á ekki að rasa fyrir ráð fram; hlutafélög og útgerðarfélög eiga nú á þessu ári að hafa sömu skattalög og þau hafa áður haft. Þau eiga að fá að leggja í varasjóð og nýbyggingarsjóð nokkuð af ágóða ársins 1942. Ég legg þess vegna til, eins og meiri hl. fjhn. hefur gert, að 1. kafli frv. falli burt. Það verður að athuga það með rannsókn, á hvern hátt skattamálunum, þeim hluta þeirra, sem var í þessum kafla frv., verði hentugast fyrir komið í framtíðinni, hvort það er rétt að taka varasjóðshlunnindin af hlutafélögum, hvort það er rétt að setja kvaðir á nýbyggingarsjóðina o.s.frv. Þriðji kafli frv. er um eignaraukaskatt. Hæstv. ríkisstj. gerði ráð fyrir, að með þeim kafla væri hægt að afla tekna fyrir ríkissj., sem næmu 31/2 millj. kr. Hvað átti nú að gera við þessar 31/2 millj. kr.? Það átti að byggja stjórnarráðshús, hús yfir hæstarétt og fleiri opinberar byggingar. Nú er ekki því að neita, að það þarf að stefna að því að koma upp nýjum byggingum á þessu svíði, en það kemur ekki dýrtíðarmálunum við, hvort nú á þessu stigi málsins er tekinn eignaraukaskattur í þessu skyni, og vitað er það, að ríkisstj. hefur lengur búið í því húsi, sem hún er nú í, heldur en þó að beðið verði með það að reisa slíka byggingu þangað til að stríðinu loknu. Það er a.m.k. víst, að ef einhver hv. þm. hefði leyft sér að bera fram slíka till. sem þessa, þá hefði hann orðið að athlægi. En af því að það er stj., verður henni fyrirgefið, þó að hún komi með þessa till. inn í frv. Fjhn. varð sammála um það að afnema þennan kafla, og hefur því enginn nm. skrifað undir nál. með fyrirvara vegna þessa atriðis. En meginhluti fjhn. hefur orðið sammála um að skipa mþn. einnig til þess að athuga það, hvort réttmætt sé að ganga inn á þá braut að taka eignaraukaskatt, sem er í rauninni ekkert annað en eignarnám. Ég ætla ekki að fullyrða neitt um það efni að svo stöddu, en ég ætlast til þess, að Alþ. og hæstv. ríkisstj. sé ekki svo brátt í brókum, hvað þetta snertir, að hún geti ekki beðið í eitt ár eftir úrskurði mþn., sem tæki þetta mál til alvarlegrar íhugunar. Um 2. kafla frv., sem nefndur er í frv. stj. viðreisnarskattur og skyldusparnaður, er það að segja, að fjhn. hefur breytt orðalagi þessa kafla. - Hæstv. félmrh., sem talaði hér áðan, vildi nú meina, að fjhn. hefði, um leið og hún tók viðreisnarnafnið af þessum skatti, horfið frá því að byggja till. sínar þannig upp, að um nokkra viðreisn væri að ræða. En ég held, að hæstv. félmrh. fari hér villur vegar. Ég held, að þessi skattur, hvaða nafn sem hann ber, muni gera gagn eftir því, hvernig því fé er varið, sem með honum kemur í ríkissjóðinn, en ekki eftir því, hvað hann er nefndur. Hæstv. ríkisstjórn hefur kannske viljað nefna skattinn þessu nafni til þess að minna þjóðina á það, að stjórnin væri fyrst og fremst viðreisnarstjórn, stjórn til þess að reisa þjóðarbúið úr því öngþveiti, sem það er komið í, eins og maður hefur oft heyrt frá hæstv. ráðherrum. Ástæðurnar eru vitanlega alvarlegar og geta orðið það í framtíðinni ekki síður en hjá öðrum þjóðum, sem búa í hringiðu styrjaldarinnar. En af því að svo oft er talað um öngþveiti hjá okkur, vil ég leyfa mér að minna á það, að það er sama, við hvaða mann er talað, úr hvaða stétt í þjóðfélaginu sem er, þá líður öllum vel. Allir hafa fullar hendur fjár, og atvinnuvegirnir hafa aldrei gengið betur en nú. Ef talað er við verkamann, þá segir hann: „Ég hef aldrei átt hægara með að veita mér til daglegra þarfa heldur en nú.“ Ef við tölum við bændur; segja þeir: „Við höfum aldrei haft fjárráð fyrr en nú.“ Ef við tölum við verzlunarmenn, þá segja þeir: Verzlun okkar hefur eiginlega aldrei gengið betur heldur en árið, sem leið. Ef við tölum við útgerðarmenn, þá segja þeir: „Fyrirtæki okkar hafa gengið vel árið, sem leið, og skilað ágætum hagnaði.“ Og sjómenn segja: „Við höfum aldrei borið meira úr býtum en nú.“ - En samt er talað mikið um vandræði og öngþveiti. Ég vil, að menn geri sér ljóst, að það er ekki ástæða til að tala um öngþveiti og vandræði í okkar þjóðfélagi, fyrr en þjóðfélagsborgararnir fara að kvarta. En við getum gert okkur ljóst, að það er hætta á öngþveiti, og það er allt annað. Það er hætta á því, að atvinnuvegirnir ef til vill stöðvist. Það er hætta á því, að verðlag útfluttra vara lækki og að atvinnuvegirnir geti ekki risið undir því kaupgjaldi í framtíðinni, sem nú er greitt. Þess vegna er það hygginna manna háttur að gera ráðstafanir í tíma til að fyrirbyggja það, sem ef til vill kemur, en engan veginn er víst, að komi. Og hæstv. ríkisstj. hefur viljað stuðla að því með því frv., sem hér liggur fyrir, og skal ég ekki gera litið úr þeirri viðleitni. En ég ætlast til þess, að hæstv. ríkisstj. viðurkenni hreinskilnislega, að það frv., sem hún hefur lagt fram fyrir hæstv. Alþ. um þetta, felur ekki í sér þær lausnir á vandamálunum, sem þjóðin vonaði. Ég ætlast til þess, að hún viðurkenni það hreinskilnislega, um leið og hún gerir sér far um það að gera litið úr þeim till., sem fjhn. hefur lagt hér fram. Fjhn. leyfir sér að breyta nafninu á viðreisnarskattinum og nefnir hann verðlækkunarskatt, til þess að nafnið sé í samræmi við það hlutverk, sem þessum sjóði er ætlað að inna af hendi, að borga með landbúnaðarafurðum, meðan bráðabirgðaástandið ríkir, til þess að mögulegt sé að koma vísitölunni eitthvað áleiðis niður á við. Og fjhn. hefur leyft sér að hækka lágmarkið þannig, að verðlækkunarskatturinn komi ekki á lægri tekjur en 10 þús. kr. skattskyldar tekjur umreiknaðar. Það er ætlazt til þess, að verðlækkunarskatturinn með þeim skala, sem fjhn. hefur samið, gefi af sér 6–8 millj. kr. En hæstv. ríkisstjórn gerði ráð fyrir því, að viðreisnarskatturinn gæfi af sér 11 millj. kr., þar af 2 millj. kr. í skyldusparnaði. Hún ætlaðist einnig til þess, að viðreisnarskatturinn yrði tekinn af 6 þús. kr. tekjum umreiknuðum. Hvað skyldusparnaðinn snertir, vil ég segja það, að fjhn. sá ekki ástæðu til að taka hann með, og sízt eins og hann var orðaður í frv. hæstv. ríkisstjórnar. Ég viðurkenni það, að það má margt gott segja um skyldusparnað. Og ég held því fram, að skyldusparnaður hefði átt að vera kominn á fyrr, og það hefði jafnvel átt að lögleiða hann í byrjun stríðsins. En skyldusparnaður í þessu formi, eins og hæstv. ríkisstjórn lagði til í sínu frv., er einskis virði. Þar er aðeins talað um 2 millj. kr. í skyldusparnað. Og ef skyldusparnaði er ætlað að draga úr kaupgetunni í bili og eftirspurn eftir vörum, þá yrði hann svo lítill með því, að hann næmi aðeins 2 millj. kr. yfir allt landið, að það er ekki til neins gagns að lögleiða það. Þess vegna lagði fjhn. til, að þessu atriði yrði sleppt. Þetta er það, sem ég hef að segja um þennan skattakafla. Það mætti margt segja yfirleitt um skattamálin og þá skattapólitík, sem rekin er í landinu. Mér virðist að ýmsir hv. þm. gangi beinlinis með skattaæði. Þeir sjá ekkert annað en skatta. Það má nefna þá skattpíningamenn réttu nafni. Ég fyrir mitt leyti vil ekki draga úr því, að þeir, sem hafa breið bök og standast við að borga skatta, geri það. En ég ætlast til þess, að hv. alþm. séu svo miklir búmenn fyrir sína þjóð, að þeir sjái það, að það er ekki hyggilegt að skattpína svo þegnana eða fyrirtækin, að þau verði ekki framvegis fær um að greiða skatta. Það er ekki nóg, að hægt sé að innheimta skattana á einu ári, ef svo er ekki hægt að halda þeirri starfsemi áfram. IV. kafli stjfrv. var um það að stýfa vísitöluna um 20% og borga aðeins 80% af dýrtíðaruppbót. Þannig hugsaði ríkisstj. sér í fyrstu beina kauplækkun, og það var vissulega virðingarverð viðleitni frá hennar hendi.

Það geta verið skiptar skoðanir um það

. En hvað gerðist svo? Það stóð ekki lengi sú stefna hjá hæstv. ríkisstjórn. Sjálf felldi hún niður þennan kafla með brtt. við sitt eigið frv. Kem ég að því síðar. V. kafli frv. var um verðlagningu landbúnaðarafurða, um verðfestingu landbúnaðarvaranna 10% lækkun á þeim frá 31. des. s.l. að telja. Og það er í þessum kafla ýmislegt fleira varðandi landbúnaðarafurðir, sem ég ætla ekki að rekja nú, heldur brtt. hæstv. ríkisstjórnar, sem nú eru fram komnar, og ræða um þær í þeirri mynd, sem þær nú eru. En ég vil taka það fram, að það form, sem var á V. kafla upphaflega, var eins og hnefahögg framan í bændur. Þar var ekki gert ráð fyrir neinni grunnverðshækkun á landbúnaðarafurðum. Nei, þær skyldu lækka hlutfallslega eins og þær stigu, og bændur áttu að gleyma því, að launþegar höfðu fengið grunnkaupshækkun, sem nám 25–60%. Þeir áttu að sætta sig við það að fá enga verðlagshækkun á grunnverð landbúnaðarafurða. En hæstv. ríkisstj. bætti ráð sitt að nokkru leyti í þessu efni eftir að hafa talað við fjhn., með því að bera fram brtt. við sitt eigið frv., með því að ákveða, að bændur ættu þó skilið að fá einhverja grunnverðsuppbót. En frv. ríkisstj. er þrátt fyrir þessa brtt. hreint og beint hnefahögg framan í bændur landsins. Hæstv. ríkisstj. þarf ekki að gera sér það í hugarlund, að fulltrúar bænda á Alþ. láti bjóða sér slíkt. Hæstv. ríkisstj. beygði sig fyrir verkalýðssamtökunum, þegar mótmæli frá verkalýðssamtökunum komu hvaðan æva af landinu gegn ákvæðum stjfrv. En hæstv. ríkisstj, hefur e.t.v. hugsað, að bændur væru ekki það sameinaðir og ættu ekki þá málsvara, að það mætti bjóða þeim það, sem ekki var þolað, að boðið væri verkalýðnum. Hæstv. ríkisstj. leggur til, að vísitalan fari niður í 220 stig, samkv. brtt. hennar á þskj. 651 Landbúnaðarafurðir séu bættar upp eftir þeirri vísitölu, þegar lagt hefur verið til grundvallar sem grunnverð það verð, sem var á þeim í janúar–marz 1939, að viðbættri 40% grunnverðshækkun. Eftir þessum till. hæstv. ríkisstj. færi mjólkin niður í kr. 1.23 lítrinn í útsölu, en kjöt niður í kr. 5.26 pr. kg. Eftir þessum till. hæstv. ríkisstj. á að greiða uppbót úr ríkissjóði á mjólkina til 15. maí, en síðan á uppbótin að falla niður. Á kjötbirgðir frá fyrra ári skyldi greiða úr ríkissjóði uppbætur að 3/4 hlutum, enda þótt fyrir liggi skýlaus loforð um það, að þessi verðmunur skuli greiddur allur úr ríkissjóði. Niðurstaðan af þessum till. ríkisstj. varð því sú, að kauplækkunin var aðeins 16%; en verðlækkun á landbúnaðarafurðum 30%. Þetta segi ég, að sé að gera upp á milli hinna vinnandi stétta í landinu. Þetta er ekki að taka jafnt tillit til allra þegna þjóðfélagsins. En þetta hlýtur að skapa afstöðu okkar til núverandi ríkisstj., ef hún ætlar sér að halda þessu striki. Till. mínar og hv. þm. A.-Húnv. (JPálm), sem við lögðum fram í fjhn., miðuðu að því að lækka verð landbúnaðarafurða um 20% og lækka kaupgjaldið einnig um 20%. M.ö.o., við vildum byggja á því, sem var sanngjarnt og rétt, að lækka kaupgjald og verðlag jöfnum höndum og samhliða, því að það þykir vel upplýst og sannað, að verðlag og kaupgjald hafi hækkað nokkurn veginn jafnt, miðað við það, sem var 1939. Það hefur verið talað um, að það væri sanngjarnt að miða við 40–45% grunnverðshækkun á landbúnaðarafurðum. En ég vil ekki á neinn hátt viðurkenna þann grundvöll að órannsökuðu máli. Ég hef skrifað með fyrirvara undir nál. ásamt hv. þm. V.- Húnv., hvað þetta snertir. Hv. þm. V.- Húnv. hefur aflað sér upplýsinga um það, að í 40 verkalýðsfélögum, sem hann hefur gert samanburð á, hafi kauphækkun verið 65–76%. Ef þetta er rétt, þá er vitanlega engin sanngirni í að halda því fram, að bændur eigi ekki að fá nema 40–45% grunnverðshækkun á landbúnaðarafurðir. Það hefur verið talað um, að vinnan við framleiðslu bænda sé ekki nema 4/5 hlutar af framleiðslukostnaðinum, og því sé ekki rétt að verðið fyrir hann hækki að sama skapi sem vinnulaunin. En menn bara gleyma því, að framleiðendur í sveit verða auk kaupgreiðslunnar einnig að fæða það fólk, sem vinnur hjá þeim. Og fæði hefur hækkað í verði. Og framleiðendur í sveit verða einnig að kaupa verkfæri, sem eru miklu dýrari nú en fyrir stríð. Sláttuvélar kostuðu t.d. fyrir stríð 300 kr., en nú 1300 kr. Þessu má ekki gleyma, þegar talað er um grunnverðshækkun landbúnaðarafurða og það borið saman við kaupgjaldið. Ég vil þess vegna alls ekki að órannsökuðu máli viðurkenna á neinn hátt, að rétt sé að miða við víssa prósenttölu, þegar talað er um þær grunnverðsuppbætur, sem bændur verða að fá, sem miðuð sé við verðlagsuppbót hinna vinnandi stétta. Og það er verkefni þeirrar n., sem allir flokkar eru sammála um, að verði skipuð, að finna réttan grundvöll fyrir hlutfallinu á milli verðlags og kaupgjalds í landinu. Ég og hv. þm. A.-Húnv. bárum fram till. í fjhn. um það, að í stað þess að það væru tvær nefndir, sem fyndu grundvöll fyrir vísitölu landbúnaðarafurða, væri það ein 6 manna nefnd, skipuð hagstofustjóra. - og væri hann formaður n., - forstöðumanni Búreikningaskrifstofu ríkisins, tveim mönnum eftir tilnefningu Búnaðarfélags Íslands, einum manni eftir tilnefningu Alþýðusambands Íslands og einum manni tilnefndum af Bandalagi starfsmanna ríkis og bæjarfélaga. Og við settum það að skilyrði, að þessi n. yrði að vera öll sammála, til þess að niðurstaða hennar gæti gilt. Og hvers vegna settum við það skilyrði? Af því að við álitum það óhjákvæmilegt, til þess að starf n. mætti verða að notum, til þess að friður mætti fást um þau mál, sem aðalstyrinn hefur staðið um undanfarið. Og við gerðum það líka í eigin hagsmuna skyni til þess að tryggja rétt okkar umbjóðenda, um leið og við vítum, að hinir, sem eru fyrir hönd verkalýðsins, eru líka ánægðir með þetta og telja sinn rétt líka tryggðan. Ég vil ekki eiga neitt á hættu með það, að úrskurðir þessarar n. byggist á litlum meiri hluta. Ég vil ekki afsala réttinum til þessarar verðlagsvísitölu ákvörðunar í hendur 5 manna n., þar sem hæstiréttur eigi að skipa formann n., Búnaðarfélag Íslands einn mann í n., Alþýðusamband Íslands einn mann í n. og Bandalag starfsmanna ríkis og bæjarfélaga einn. Ég vil ekki eiga á hættu, að meiri hluti slíkrar n. hafi vald til þess að ákveða, hvernig vísitalan skuli reiknuð, gegn mótmælum fulltrúa bænda. Nú hefur það komið fram í umr., að mönnum þykir ólíklegt, að þessi n. geti orðið sammála, og ef hún verði ekki sammála, þá sé enginn árangur af hennar starfi og fótunum kippt undan þeirri viðleitni, sem á að gera til þess að stemma stigu fyrir dýrtíðinni. En ég fyrir mitt leyti er svo bjartsýnn, að ég tel mjög líklegt, að slík n. geti orðið sammála, svo framarlega sem í hana veljast sanngjarnir menn. N. hefur 3 mánuði til þess að starfa, og hún hefur vissulega þunga pressu á sér. Hún veit, að ef hún kemur sér ekki saman, þá er þriggja mánaða starf hennar til einskis, og ef hún kemur sér ekki saman, þá er grundvellinum kippt undan þeirri viðleitni að nokkru leyti, sem hér er gerð á hæstv. Alþ. til að stemma stigu fyrir dýrtíðinni. Ég tel mjög líklegt, að þegar 15. ágúst nálgast, þá beri nm. eitthvað á milli. En ég tel einnig mjög líklegt, að þessir aðilar vinni það til að slá báðir eitthvað af kröfum til. þess að mætast á miðri leið, heldur en að starfið verði til einskis. Og ég er hér um bil sannfærður um það, að útkoman verður sú, ef í n. veljast skynsamir og góðviljaðir menn. Mér hefur virzt, að allir flokkar í þinginu væru sammála um að skipa þessa n., sem á að finna landbúnaðarvísitölu. Deilan stendur þá um þetta, hvernig skuli skipa málum þessa 3 mánuði til 15. ágúst. Og það er dálítið hart, ef Alþ. getur ekki komið sér í þessu efni saman um þetta bráðabirgða tímabil. Samkv. till. fjhn. hefur ríkisstj. heimild til 15. september til þess að borga niður dýrtíðina að nokkru leyti. Fjhn. ætlast til þess, að vísitalan komist niður í 230 stig. Hæstv. félmrh. sagði áðan, að ef till. fjhn. væri fylgt, þá kæmist vísitalan niður í 240 stig. Hæstv. fjmrh. sagði, að eftir þessari sömu till. kæmist vísitalan niður í 234 stig. Ég vil spyrja: Hvorum þessara hæstv. ráðh. á þingheimur að trúa? Ég ætla, að það sé sanni nær, sem hæstv. fjmrh. upplýsti, og að ef till. fjhn. væri fylgt, væri hægt að koma vísitölunni niður í 230 slig. Annars væri ástæða til þess, að hæstv. félmrh. væri hér nálægur, því að ég vil leyfa mér að fara hér nokkrum orðum um það, sem hann hélt fram í þessu efni. Ég ætla að bíða með það um stund, ef hann skyldi koma, áður en ég lýk máli mínu. Eftir till. fjhn. er lagt til, að kaupgjald lækki um 12.2% miðað við það, að vísitalan fari niður í 230 stig. Það er líka ætlazt til þess, að mjólkin lækki um sömu prósenttölu til bænda, eða úr kr. 1.15 niður í kr. 1 54 lítrinn. En fjhn. leggur til, að útsöluverð á mjólk fari niður í kr. 1.30 og að ríkissjóður borgi mismuninn, sem eru 24 aurar. Og eftir þeim till. hefur ríkisstj. heimild til þess að borga þennan mismun til 15. september. Þá leggur fjhn. einnig til, að kjötbirgðirnar frá í fyrra verði greiddar að fullu, og voru allir fjhn.- menn sammála um það, að það væri hrein og bein ósvinna að fara fram á það við hæstv. Alþ., að það gangi á bak orða sinna og svíki bændur um það, sem þeim réttilega hafði verið lofað. Samkv. till. fjhn. er ætlazt til þess, að útsöluverð á kjöti muni fara niður í kr. 5.40 pr. kg. Það hefur jafnvel heyrzt frá einstökum fulltrúum bænda, að með þessari aðferð, sem fjhn. leggur til, sé rétturinn að nokkru leyti tekinn af þeim og þeir settir skör lægra heldur en verkalýðsfélögin. Ég vil algerlega mótmæla því, að rétturinn sé að neinu leyti tekinn af bændum með þessari ráðstöfun eða að þeir missi nokkurs í, hvað þetta snertir. Mjólkin er ekki lækkuð til þeirra meira en það, sem nemur kauplækkuninni. Bændur fá, meðan bráðabirgðaástandið ríkir, bætta úr ríkissjóði þá lækkun á mjólkinni, sem nemur meiru hlutfallslega heldur en kaupgjaldslækkuninni. Og þeir fá kjötbirgðirnar frá fyrra ári bættar upp að fullu. Þess vegna er ekki rétt að segja, að bændur hafi afsalað sér nokkrum rétti. Því að þó sex manna nefndin reyndist óstarfhæf og hún fyndi ekki þá vísitölu, sem henni væri ætlað að finna, þá eru verðlagsnefndirnar, sem nú eru til, fyrir hendi, og þær hafa sína möguleika til þess að verðleggja landbúnaðarafurðirnar í haust í samræmi við það, sem kaupgjaldið þá verður. Hvers vegna leggur fjhn. til, að ríkisstjórnin fái heimild til þess að kaupa niður dýrtíðina? Af því að það er ekki hægt að koma dýrtíðinni niður á annan hátt, þegar horfið var frá beinni kauplækkun. Það er talað um það, að meðgjafarleiðin geti ekki staðið til lengdar og sé ekki æskileg, og það er að vísu rétt, enda væri æskilegast, að hægt væri að koma kaupgjaldinu og verðlaginu niður samhliða. En ekki minni fjármálamenn heldur en Bretar hafa leikið þann leik árum saman og allra þjóða mest að kaupa niður dýrtíðina. Og þeir hafa ekki talið, að því fé, sem þannig er varið, sé á nokkurn hátt á glæ kastað. Ég held því, að það sé ekki nein fjarstæða, þó að við um nokkurn tíma förum þessa leið. Það er spurt að því, hvað muni ske í haust eftir 15. september, þegar heimild ríkisstjórnarinnar er fallin úr gildi. Já, hvað yrði þá? Við skulum hugsa okkur, að sex manna nefndin hafi þá komizt að þeirri niðurstöðu, að það verðlag á landbúnaðarvörum, sem nú er, eftir að búið er að kaupa þær niður, verði of lágt. miðað við kaupgjaldið, og að sex manna nefndin hafi orðið sammála og sannfærð um það, að það verði að hækka verðið á landbúnaðarafurðunum, til þess að það verði í samræmi við kaupgjaldið. Ég ætlast til, ef n. kemst. að þessari niðurstöðu, að verkalýðurinn og launþegarnir hlíti úrskurði sex manna nefndarinnar, ef hún kemst að raun um það og verður sammála um það, að það sé ósamræmi milli kaupgjalds og verðlags, og er sannfærð um að kaupgjald er of hátt, miðað við verð á landbúnaðarafurðum, og þá gangi launþegarnir undir þann úrskurð n. að lækka kaupgjaldið eftir því. Hins vegar, ef launþegarnir vilja ekki hlíta þessum úrskurði, þá er ekki annað að gera en hækka landbúnaðarafurðirnar, þangað til þær eru í samræmi við launin, eða í 3. lagi að halda áfram að verðbæta úr ríkissjóði, sem væri algerlega vitlaust undir þeim kringumstæðum. Það er aðeins eitt, sem er afsökun launþeganna nú, og það er það, að ekki hefur farið fram vísindaleg rannsókn á því, hvað sé hið rétta hlutfall milli kaupgjalds og verðlags. Þegar sá úrskurður er fenginn, tel ég, að bæði framleiðendur og launþegar eigi að marka afstöðu sína eftir því. Það hefur verið talað hér um atvinnutryggingasjóð, sem fjhn. leggur til, að stofnaður verði með 3 millj. kr. framlagi úr ríkissjóði. Það má deila um það, hvort ríkissjóður á að stofna slíka sjóði. Ýmsir nefna þennan sjóð verkfallssjóð, en samkv. l. er ekki heimilt að nota hann í því skyni. Ég tel, að sjóðsstofnun sem þessi geti átt fullan rétt á sér, vitandi það, að fyrir styrjöldina greiddi ríkissjóður ekki minna en 1/2 millj. kr. árlega til atvinnubóta, þegar atvinnuleysi steðjaði að. Nú megum við gera ráð fyrir því, að þeir tímar komi aftur, að atvinnuleysi verði og megi þá hlíta því ráði að leggja eitthvað af mörkum úr ríkissjóði til að skapa atvinnu. Ég held þess vegna, að ekki sé óhyggilegt nú, ef peningar eru fyrir hendi, að leggja fé til hliðar í þessu skyni, því að það dugar ekki að þverskallast og berja höfðinu við steininn. Við viðurkennum, að ef það ástand skapast, að fjöldi fólks verði atvinnulaus, verður það að lifa samt, og það er ríkisvaldið, sem verður að hlaupa undir bagga og láta það hafa það, sem nauðsynlegt er til lífsviðurhalds. Ég held við ættum ekki að deila um þetta, því að þessir peningar eru ekki tapaðir. Þeir eru lagðir til hliðar, og það má nota þá eftir styrjöldina, þegar krepputímar ef til vill koma. Félagsmálaráðherra sagði hér áðan, að samkv. till. fjhn. mundu útgjöld ríkissjóðs verða 41/4 millj. kr. vegna kjötsins og vegna mjólkurinnar 2.4 millj. kr. Ég get upplýst, að þetta er algerlega rangt, hvað kjötið snertir, - um mjólkina er mér ekki eins kunnugt. Það er talið, að kjötbirgðir í landinu um miðjan þennan mánuð verði 1700–1800 þús. kg, og verðlækkunin er kr. 1.00 á kg. Hitt er algerlega óviðkomandi till. fjhn., það sem ríkisstj. gerði um síðustu áramót, þegar hún borgaði kjötið niður um 1 kr. kg. Fjhn. leggur til, að kjötið verði borgað niður um 1 kr., en þó nemur það ekki nema tæpum 2 millj. kr. Eins og upplýst hefur verið, þá mun í hæsta lagi verða greitt vegna mjólkurinnar 1 milli. kr. Ég er ekki alveg viss um þetta, en tel ólíklegt, að það verði meira, - með 10 aura lækkun á mjólkurlítrann verða það kr. 125000 á mánuði, og ætti þetta rá að láta nærri. Ég tel, að fjhn. hafi gert tilraun til þess að sameina. sundurleit sjónarmið, og hún hafði vissulega ekki annað en gott í huga, þegar hún gerði það. Fjhn. gerði sér ljóst, að það eru aðeins örfáir dagar þangað til á að slita þessu þingi. Hún gerði sér ljóst, að ef inn í þingið kæmu 3 eða 4 nál., yrði ekkert samþykkt eða gert, frv. ríkisstj. yrði fellt, og upp úr því gæti ekki annað skapazt en glundroði. Fjhn. hafði ekki búizt við þeim viðtökum, sem hún hefur fengið hjá hæstv. ríkisstj. fyrir viðleitni sína. Hæstv. ríkisstj. hefur veitzt að fjhn. fyrir viðleitni hennar, og tel ég það ósæmilegt með öllu. Fjhn. gekk ekki nema gott eitt til. Hún taldi það skyldu sína að leggja fram krafta sína til þess að sameina, en ekki til þess að sundra. Hún taldi, að hægara væri fyrir ríkisstj. að starfa undir samkomulagi og sameiginlegum átökum en sundurlyndi, og taldi það í samræmi við yfirlýsingar ráðh., þegar þeir tóku við störfum. Þeir lýstu því þá yfir hátíðlega, að þeir vildu sameina þjóðina, sameina hana til átaka, og þess er vissulega þörf, ekki síður nú en áður. Það hefur jafnvel verið gefið í skyn, að ríkisstj. taki ekki að sér að framkvæma þessar till. Forsrh. sagði það ekki beinum orðum í gær, heldur það, að ríkisstj. yrði að endurskoða afstöðu sína, ef þingið samþykkti till. fjhn. eða einhverjar aðrar, sem ekki stæðu nær frv. stj. Mér er með öllu óskiljanlegt, ef stj. gerir það að fráfararatriði, að till. fjhn. verði samþykktar. Mér er með öllu óskiljanlegt, ef stj. gerir það að fráfararatriði, að Alþ. er einu sinni sameinað um till. Mér er það óskiljanlegt, af stj. teldi erfiðara að starfa undir þeim skilyrðum heldur en ef þingið væri í 4 flokkum, sem bærust á banaspjótum. Fjhn. hefur lagt til, að farin yrði samningaleiðin. Íslendingar eru þannig skapi farnir, að þeir þola ekki kúgun. Ef þeim er réttur hnefinn rétta þeir hann aftur á móti, og það er vissulega bezt, að hnefinn sé ekki reiddur, nema nauðsyn beri til þess. Við höfum fengið reynsluna af því á síðasta ári, að hnefi ríkisvaldsins var ekki nógu sterkur til þess að framkvæma það, sem átti að gera, og ég hef ekki nokkra trú á því, að hnefi ríkisvaldsins sé sterkari nú en hann var á síðastliðnu ári. Við verðum að játa staðreyndirnar og viðurkenna, að verkalýðurinn er sameinaður og tiltölulega sterkur. Við skulum ekki heldur gera ráð fyrir, að bændur séu sundraðir og láti bjóða sér allt. Við skulum heldur gera okkur ljóst, að fulltrúar bænda eru á verði fyrir þá, og skulum um leið viðurkenna, að það, að verkalýðurinn er sameinaður, sameinar bændur, svo að ekki sé gengið á hagsmuni þeirra. Þegar það er viðurkennt, að verkalýðurinn stendur sameinaður annars vegar og hins vegar bændur, er ljóst, að það er ekkert sem dugar annað en samvinna og samningar. Þess vegna leggur fjhn. til, að þessir sterku aðilar semji. Um leið og sagt er: Launþegar eru sterkir, segi ég: Bændur eru líka sterkir. Þeir mundu ekki láta launþegana kúga sig Um leið og launþegar skrúfa upp kaupið, munu bændur skrúfa upp afurðaverðið. Þess vegna er ekki önnur leið fær en grundvöllur að samningi. Við skulum gera okkur ljóst, hvar við stöndum, og gera okkur ljóst, að dýrtíðin er ekki að mestu heimatilbúin vara, eins og félmrh. sagði áðan. Mér virtist félmrh. vilja gefa í skyn, að dýrtíðin væri að mestu leyti bændum að kenna. Það er þýðingarlítið að halda slíkri fjarstæðu fram. Félmrh. las hér margar tölur áðan. sem ég gat ekki skrifað upp allar. Hann talaði um, hvað mjólkin hefði hækkað mikið síðan 1939, sagði, að það væri 3.6-falt, og hann talaði um, hvað kjötið hefði hækkað mikið, sagði, að það væri 4.5-falt. Hann talaði um, hvað ull og gærur hefðu hækkað mikið, en þá notaði hann ekki árið 1939, heldur tölur ársins 1938, til þess að fá hagstæðari samanburð, vegna þess að hann sagði, að það hefði að nokkru leyti verið stríðsverð á ullinni og gærunum 1939. Hvers vegna fór hann í árið 1938? Til þess að fá hagstæðari sámanburð. Hvers vegna ekki byggja í öllum tilfellum á árinu 1939? Satt að segja var þessi samanburður ráðh. ekki á nokkurn hátt bændum í óhag, þótt hann virtist það eftir skýringum hans. Ef við athugum, hvað kaupgjaldið hefur hækkað í sveitum landsins, og berum það saman við hækkunina á landbúnaðarvörunum, þá er sá samanburður vissulega ekki bændunum í óhag, því að dæmið er sett skakkt upp af ráðh. Við vitum, að einföldustu dæmi er hægt að reikna skakkt, ef þau eru sett skakkt upp. Við skulum tala um það kaup, sem stendur bændunum næst, vegavinnukaupið. Hvað var það 1939? 90 aurar á klukkustund. Og hvað árið sem leið? Kr. 5.36 á klukkustund. Og hvað nemur þessi hækkun miklu? Kaupið hefur sexfaldazt, en ráðh. segir, að mjólkin hafi 3.6-faldazt, ull og gærur hafi 4.6-faldazt og kjötið 4,5-faldazt; og er þessi samanburður bændunum í hag, ef dæmið er sett rétt upp. Ef það er sett skakkt upp, er hægt að fá annað út úr því. Þá talaði ráðh. um áburðinn. Hann sagði, að brennisteinssúrt ammoníak hefði kostað 45 kr. sekkurinn, síðastliðið ár. Hann gleymdi að tala um, að ríkissjóður gaf með áburðinum, og hann gleymdi að tala um, að bændur verða sennilega á þessu ári að kaupa áburðinn 100% dýrari en árið, sem leið. Það er það, sem við megum búast við, þótt vel megi vera, að ráðh. vilji ganga inn á að borga með áburðinum, svo að dæmi hans geti staðizt. En ef halda á áfram með dæmi hans, skulum við ekki tala um kr. 45.00, heldur um kr. 100.00 eða kr. 120.00 sekkinn af brennisteinssúru ammoníaki. Félmrh. minntist á það, að meiri hl. dýrtíðarinnar væri til orðinn hjá okkur sjálfum í sambandi við hækkun landbúnaðarafurðanna. Ég er sannfærður um, að félmrh. er tiltölulega skýr maður, en því meira undrunarefni er það, að hann er hissa á því, að landbúnaðarafurðir skuli hafa hækkað. Ætlaðist þessi ráðh. til þess, að landbúnaðarafurðirnar stæðu í stað, hvernig sem kaupgjaldið væri? Er undarlegt, þótt kaupgjaldið hækki við þær aðstæður, sem við eigum við að búa. Það er vitanlegt, að hér dvelur fjölmennt setulið, og á árunum 1940 og 1941 var eftirspurnin svo mikil eftir vinnu, að framboðið fullnægði henni ekki, og setuliðið borgaði það, sem upp var sett. Er það þá nokkuð undarlegt, þótt vinnulaunin hækkuðu undir þessum skilyrðum? Og vitanlega hækkaði afurðaverðið líka. Ég get nú farið að ljúka máli mínu, en vil aðeins mótmæla því, að dýrtíðin sé heimatilbúin vara, sem að mestu sé búin til af bændunum. Ég hef ætlazt til, að ríkisstj. gerði sér grein fyrir, hvar við stöndum, að við erum í hringiðu styrjaldarinnar og erum engin undantekning í þessum málum, því að engin þjóð ræður við dýrtíðina, og engri þjóð í heiminum hefur tekizt að lækka dýrtíðina, en stj. telur, að hægt sé að koma dýrtíðinni niður á við, ef hennar till. eru framkvæmdar. Það er till. fjhn., að miðað sé við vísitölu 230; og ber þá á það að líta, að útlendu vörurnar fara nú hækkandi. Það væri varhugavert að lækka vísitöluna þannig, að vísitala útlendu vörunnar færi upp fyrir, og ég held, að stj. fái aldrei svo mikið fé til umráða, að hún geti keypt niður þær vörur, sem til landsins flytjast. Ég held, að hún hljóti að eiga fullt í fangi með að borga niður innlendu vörurnar, eftir því sem hægt er. Ég held, að það sé hyggilegast að fara þá leið, sem fjhn. bendir á, að koma vísitölunni niður í 230, til þess að þurfa ekki að hoppa aftur á bak, til þess að þurfa ekki að horfa upp á það, að vísitalan hækki aftur. Það er betra að taka drjúglangt skref en að taka svo stórt stökk, að maður falli á því á miðri leið. Fjhn. hefur tekið að sér það hlutverk að reyna að sætta og sameina hin sundurleitustu sjónarmið. Fjhn. álítur, að sundrungin sé nógu mikil, þótt ein n. innan þingsins gæti komið sér saman, og fjhn. var ekki nógu samvizkulaus, til þess að koma sundurleit og splundruð inn í þingið. Enginn nm. mun vera fyllilega ánægður með nál., því að allir hafa slegið einhverju af fyrstu kröfum sínum, en fjhn. telur, að með þessu nál. sé lagður grundvöllur að meira samstarfi og samkomulagi en áður hefur ríkt, og telur, að það sé hægara fyrir stj. að vinna að nauðsynjamálum þjóðfélagsins undir þeim skilyrðum, og að hafa Alþ. sameinað á bak við sig í því máli, sem þjóðina varðar nú mest. Íslendingar hafa barizt innbyrðis, og þeir eru þannig skapi farnir, að það er eins og þeir vilji alltaf standa í orrustum, en reynslan hefur sýnt oss, að það getur verið dýrt að eiga í stöðugum vígaferlum. 12. og 13. öldin sýndi oss ljósast, hvað það kostaði. Árið 1262 ætti að vera oss minnisstætt. Það var þá, sem þjóðin glataði sjálfstæði sínu, vegna þess að höfðingjar landsins áttu í stöðugum erjum og illdeilum. Látum aldrei henda íslenzku þjóðina, að þeir atburðir endurtaki sig, sem gerðust 1262. Gerum okkur ljóst, að við getum búið svo að okkur, að það kosti okkur sjálfræðið. Það geta komið vandræðatímar, þótt ekki séu þeir nú. Gerum okkur ljóst, að það er nauðsynlegt, að þjóðin sameini krafta sína og standi saman að vandamálunum. Ef þingið samþykkir till. fjhn., er lagður grundvöllur að sameiningu, og þá eru sköpuð betri skilyrði en áður fyrir því að fá árangur í þeim málum, sem við erum að berjast fyrir.



Herra forseti. - Ég hef leitt þessar umræður hjá mér til þessa, en af því að það hefur atvikazt svo, að ég hef verið formaður bæði í mjólkurverðlagsnefnd og kjötverðlagsnefnd lengst af, og af því að því hefur verið haldið fram hér eins og í blöðum og á mannfundum áður, að landbúnaðarvörurnar hafi fyrst verið hækkaðar og af þeirri hækkun hafi síðan leitt alla verðbólguna, þá finn ég ástæðu til að upplýsa þetta mál, svo að menn heyri þó hið rétta, hvort sem því svo verður trúað eða ekki. Það var 8. jan. 1940, sem rætt var um að hækka mjólkurverð. Vísitala kauplagsnefndar hafði þá hækkað, og kom öllum saman um, að eftir því yrði mjólkin að hækka um 3 aura. En auk þess var vitað, að kostnaður við dreifingu og rekstur mjólkurbúanna hafði aukizt, og urðu nokkuð skiptar skoðanir um, hvort seljendur mjólkurinnar ættu að bera það og mjólk til þeirra því lækka; eða neytendur, og mjólkin þá hækka, sem nemi þeim kostnaði fram yfir það, sem vísitala kauplagsnefndar sagði til um. Þetta komst til þáverandi ríkisstjórnar, sem féllst á, að neytendur yrðu í hærra mjólkurverði að bera aukinn dreifingarkostnað, svo að bændur fengju til sín verð, sem væri þeim mun hærra en áður, sem nemi hækkun kaups samkv. vísitölu, eða 3 aurum. Ég hafði reynt að gera mér ljóst, hver þessi aukni kostnaður væri, og taldi hann vera um 2 aura á lítra. Frá hálfu fulltrúa neytenda var því haldið fram, að þetta væri of hátt, það væri mest einn eyrir. Líka þessi ágreiningur komst til ríkisstj., og 13. jan. varð það að samkomulagi, að Björn Árnason og Ari Thorlacius skyldu fara gegnum reikninga samsölunnar og búanna og finna eftir verði á kolum, umbúðapappír, hleypi o.s.frv., hver kostnaður væri nú, miðað við áður, en í bili yrði mjólkin aðeins hækkuð um 4 aura í stað 5, er ég taldi þurfa. Eftir sex vikna starf fundu þeir Ari og Björn, að kostnaðurinn var 2.16 aurar pr. lítra, eða eins og ég hafði sagt hann vera, og í marz fengum við fyrst að hækka um síðasta eyrinn af þeim 5, sem átti að hækka um í ársbyrjun. Allt árið 1940 var síðan fylgt þeirri reglu að hækka mjólkurverðið eftir kaupvísitölu, að viðbættum þeim kostnaði, er áætlaður var, að orðið væri á hverjum tíma á dreifingunni og vinnslunni. Alltaf var því haldið fram, að áætlun mín um, hver hann væri orðinn, væri of há, en þó varð niðurstaða ársins sú, að verðið til bænda varð heldur lægra en kaupvísitalan sagði til um, og kom það af því, að ekki fékkst fyrr en í marz, að þeir Ari og Björn höfðu lokið rannsókn sinni, að taka fullt tillit til þess kostnaðar, er varð á dreifingunni Mér var það ljóst haustið 1940, að kaupvísitala framfærslunefndar og kostnaðarvísitala landbúnaðarvaranna var hætt að fylgjast að, en tók þó ekkert tillit til þess fyrr en í jan. 1941. Bændur fundu þetta sama, og stærsti kúabóndi landsins, Thor Jensen, fór að selja kýr sínar og búa sig undir að hætta af þessari ástæðu. Kaup, sem veturinn 1939–1940 hafði verið 100, var 1940–41 orðið um 300, og sá liður í kostnaðinum við framleiðsluna hafði því stórhækkað, þótt taxtakaup bæjanna væri óbreytt. Þá var farið að reyna að finna kostnaðarvísitölu mjólkurinnar og árið 1939 lagt, til grundvallar, og þá bæði tekið meðal bú eftir búreikningaskrifstofu ríkisins, og meðal bú eftir framtölum bænda í skattskýrslum, og síðan reynt að finna á hverjum tíma, hvað hinir einstöku kostnaðarliðir hefðu hækkað frá 1939, og eftir því hvert mjólkurverðið þyrfti að vera. Hvernig þetta hefur tekizt, er ekki mitt að dæma um, en ég fullyrði, að þegar nefnd sú, er á að reyna að finna vísitölukostnað landbúnaðarvaranna, hefur gert það, þá muni það sýna sig ljóslega, að það hefur hvað mjólkina snertir, verið nærri lagi. Það var þá líka svo, þegar mjólkurverði var breytt í nóv. í vetur, að allir nm. voru sammála um, að mjólkin þyrfti að hækka, en sumir lögðu trúnað á þau ummæli fjmrh., að hans ríkisstjórn mundi strax og þing kæmi saman, gera ráðstafanir til að hækka kaup og verðlag, lækka verðbólguna, og vildu bíða þess, en taka boði hans um að ríkisstjórnin þangað til greiddi mismun á þáverandi mjólkurverði, sem var 1.50, og því er nefndin taldi það þurfa að verða 1.15. Þetta vildi meiri hlutinn ekki. Bæði treysti hann ráðherra í engu, og vildi ekki eins og þá stóð láta ríkið borga með mjólkinni, þar sem kaupendur þá voru meir en nógir. Nokkru öðru máli hefur verið að gegna með kjötið. Af því selst á venjulegum tíma um helmingur í landinu. Verðjöfnunargjald er ákveðið í lögum og því hægt að vita, hvað hægt væri að hafa til að jafna verðlag á kjötinu, sem selt er úr landi, og því, sem selt er innan lands. Og þar sem takmarkað er, hver verðmunurinn má að eðlilegum hætti vera á útflutningskjötinu og því, sem selt er innan lands, þá hefur alltaf ráðið mestu verðlag á því, hvað hægt væri að selja þann hlutann, er út þarf að flytja. Og síðan erlendir kaupendur urðu hér á landi, þá hvað þeir mundu fást til að gefa til þess að kjötið seldist allt. Eftir þessum sjónarmiðum var þar farið, og það er vitað, að bæði 1940 og 1941 lá það verð, er vogandi var að setja á kjötið, neðan við kostnaðarvísitölu, miðað við 1939, en það munaði ekki miklu, og kjötið varð að seljast. Af þessu vona ég menn sjái, að það er alrangt að halda því fram, að landbúnaðarvörur hafi hækkað á undan kaupinu. Þær hafa hækkað, vegna þess að kaupið hefur hækkað, en hitt er svo annað mál, að kaupið í sveitinni hækkaði langt á undan kaupi í kaupstöðunum og margfalt meira. Til þess lágu eðlilegar ástæður á vinnumarkaðinum, en mjólkin er ekki hækkuð fyrr en 3 mánuðum eftir að hlutföllin milli kaups í sveit og kaupstað hafði raskazt, og kjöt svipað. Bæði frv. ríkisstj., brtt. hennar og brtt. fjhn. hafa gengið út á að láta landbúnaðarafurðir lækka og það verða til að lækka vísitöluna. Framkvæmd þessi er nokkuð óljós, eins og till. eru orðaðar. Hvernig hugsar stjórnin sér, að uppbótargreiðslu verði hagað á stað eins og Vestmannaeyjum, þar sem 70 mjólkurframleiðendur selja mjólk, hver í sínu lagi beint til neytenda? Hvernig verður það þá á stað eins og Keflavík, Sandgerði, Siglufirði o.s.frv.? Í slíkum stöðum yrði að snúa sér til ótal einstaklinga og oft engin tök á að dæma um hinar og aðrar óglöggar upplýsingar, sem gefnar yrðu. Það getur vel verið, að bæði fjhn. og ríkisstj. hafi hugsað fyrirkomulagið allt út í hörgul, - enn verður þess ekki vart. Ríkisstj. gerir ráð fyrir verðlækkun framvegis í samræmi við lækkun framfærsluvísitölu. Ég er hræddur um, að þarna yrði verulega gengið á hluta bændastéttarinnar, án þess að nokku kæmi í staðinn. Undanfarna daga hef ég verið að leita fyrir mér hjá mönnum, sem vanir eru að fara í sveit á sumrin, hvaða kaup þeir ætli nú að setja upp. Þeir fást alls ekki fyrir lægra kaup en í fyrra, þótt vísitala lækki, heldur setja þeir hærra upp. Í haust settu þeir upp 800 kr. á mán. og allt fritt, en fóru í jan.-febr. niður í 500 kr. á mán. Nú eru kröfurnar og boðin aftur komin hærra en þau voru í haust og munu alltaf verða hærri en goldið var í fyrra. Þó að ríkissjóður borgi uppbætur á vörurnar, svo að bændur fái óbreytt verð nema lækkað eftir framfærsluvísitölu, fá þeir mjög skarðan hlut, meðan framleiðslukostnaður minnkar ekkert. Kostnaður við kartöfluframleiðslu stórhækkar, tilbúinn áburður hækkar um 100%, ef sú hækkun á frögtum, sem „Eimskip“ vill fá, verður samþykkt, og hvaða ráðstafanir, sem gerðar verða til að láta ekki kartöflur hækka, verða til tjóns, þá þyrftum við e.t.v. ekki að flytja inn svolitla viðbót af þeim eins og nú, heldur mestan kartöfluforðann. Eins og þessum málum er nú komið, held ég hyggilegast sé að gera ekki í bili neitt verulegt til að lækka dýrtíðina, en fyrst og fremst eigi að tryggja ríkissjóði tekjur til að mæta því, sem yfir kann að dynja, og skipa þá nefnd, sem ráðgerð er, til að reyna að finna þann grundvöll, sem á megi byggja eðlileg hlutföll kaupgjalds og afurðaverðs, - þótt ég viðurkenni aldrei grundvöll, sem nær ekki til kaupgjalds eins og það hefur breytzt í sveitum. - Í stað bráðabirgðaráðstafana til að lækka vísitölu með framlögum úr ríkissjóði held ég nægi að skipa fyrst þessa nefnd, sem lyki störfum ekki síðar en í ágúst, og hvort sem hún gerir álit óskipt eða sem meiri og minni hluti, kemur þá fyrst til þingsins kasta að stíga afdrifarík spor í lækkunarátt, ef unnt er á grundvelli þeirrar n. Eins og sessunautur minn, hv. 2. þm. Rang. (IngJ) sagði áðan, eru ákaflega margir, sem finnst þeir hafa fullar hendur fjár og eru ekkert fíknir í að lækka vísitölu fyrr en eitthvað kreppir að. Þetta viðhorf almennings getur breytzt á ekkert löngum tíma. Þegar kemur að því að semja um verð á útflutningsvöru okkar, er hætt við, að hún a.m.k. hækki ekki í verði, og þá getur margt breytzt af þeim orsökum. Áður þarf að reyna að fá grundvöll að samkomulagi og heimila ríkisstj. einhverja fjárhæð til að halda verðlagi í horfinu eða láta það fremur siga. Það þarf víst ekki að orðlengja frekar, að ég tel, að þegar slík n. er búin að skila áliti og almenningur búinn að sjá, að vísítala landbúnaðarframleiðslunnar er eitthvað dálitið uppi á 4. hundraðinu, þá verði illt að þurfa að hækka aftur þær vörur, sem búið yrði að lækka með samþ. þessara till., og væri betra að rasa þar ekki fyrir ráð fram þessa fáu mánuði, sem bíða þarf. Þótt ég sé ekki samþykkur till. ríkisstj. og enda ekki till. fjhn. heldur, er ég henni ákaflega þakklátúr fyrir, að hún vill að málinu vinna og ekki fljóta sofandi að feigðarósi, eins og fyrverandi ríkisstjórn gerði, sem lét hverjum degi nægja sínar þjáningar og aldrei hugsaði fram í tímann.



Herra forseti. - Ég ætla ekki að fara að auka þá þrætu, sem hér er um verðlag og kaupgjald. Ef hér yrðu samþ. í aðalatriðum þær till., sem fram hafa komið frá fjhn. og ríkisstj., liggur fyrir, að þetta hvort tveggja yrði metið af nefnd. Ég tel því þessum langdregnu þrætum ofaukið. Áður en ég geri grein fyrir atkvæði mínu, vil ég taka fram, að mér mislíkaði það, sem á bar í frv. ríkisstj., að verið er að gera einfalt mál flókið. Inn í dýrtíðarmálið er flækt margbrotnum aðgerðum, sem þurftu ekki beint að koma því við, heldur eru skattamál fyrst og fremst. Í frv. eru 3 kaflarnir skattalöggjöf, og ég skil ekki, hvað stjórnin hefur þótzt ávinna með þeirri samblöndun, ég er stórhissa á henni. Það er ekki aðferð til að fá dýrtíðarmálin leyst að draga inn í þau einhver mestu hitamál, sem verið hafa á undanförnum þingum. Auk þess var tilefnislaust að gera það. Ef í það er ráðizt, sem ég tel í flestum tilfellum óþarft og óheppilegt, að greiða niðurfærslu vöruverðs með framlagi úr ríkissjóði, verður framlagið að takast af ríkissjóðnum, sem er einn og óskiptur, og tekjuöflun til hans er annað mál. Það er gömul og úrelt aðferð að vera að skipta tekjum hans í smásjóði til þessa eða hins, það er klútshornapólitík á sama stigi og það, þegar menn riðu í kaupstað með aura í einu klúthorninu fyrir skýlu handa Siggu og í öðru horni fyrir svuntu handa Gunnu. Þess háttar fjármálavizka tíðkast víst hvergi hjá stjórn og þingi nema á Íslandi. Engin rannsókn hefur heldur verið gerð á því, hvort tekjur ríkissjóðs muni hrökkva fyrir niðurfærslu dýrtíðarinnar, ef hún yrði að einhverju leyti keypt niður, og á meðan er ótímabært að leggja á nýja skatta, sem enginn veit, hverju nema mundu, - og hafa um það heila 3 kafla í sjálfri dýrtíðarlöggjöfinni. Hafi ríkisstj. komizt að því, að það sé eitt af mestu þjóðfélagsmeinum okkar, að skattar séu of lágir, er henni þetta e.t.v. vorkunnarmál. En hinir gegndarlausu skattar eru einhver mesti þjóðarvoði okkar og hætt við, að eftir stríðið fáum við að súpa af því seyðið. Ég er þegar búinn að lýsa yfir því, að bæði till. ríkisstj. og fjhn. eru allt önnur lausn málsins en ég hefði kosið. Fyrir mér horfir þetta þannig við, að ef við ætlum að lækka dýrtíðina, verðum við að athuga hvernig hún hækkaði og snúa sömu leið aftur. Við erum komnir í svimandi hæð, upp einstigi, og verðum að fara niður sama einstigið aftur. Það þarf að afskrifa dýrtíðina, en engin hætta er á, að við höfum ekki nógan tíma til þess, ef við veljum einungis hina réttu leið, þá einu, sem fær er. Eins og hv. 2. þm. Rang. (IngJ) tók fram, er ástandið engan veginn hættulegt sem stendur, og atvinnuvegir landsmanna hafa allt að þessu gengið mjög vel. En við óttumst framtíðina. og vildum vera komnir ofan á jafnsléttuna, áður en hrun verður á erlendum markaði. Og þegar þar að kemur, skiptir mestu, að atvinnuvegirnir séu þannig staddir, að þeir þoli taprekstur um skeið. Það gerðist fyrir þetta stríð, að atvinnuvegirnir urðu að búa við taprekstur, og það á eftir að gerast, og þá er getan til þess því meiri, sem þeir eru fésterkari. - Það hefur undanfarið heyrzt frá mörgum, bæði launþegum og framleiðendum, að þeir mundu sætta sig við, að lækkað yrði hjá hvorum tveggja, kaupgjaldið og afurðirnar, og væri þar unnt að finna hlutfall, sem á réttlæti byggðist, mundu flestir unnt því. Samt væri það miklu auðveldara, ef ekki breyttist verðlag um meira en 3–4% í senn og kaupgjald lækkaði um leið að sama skapi. Menn mundu varla taka eftir þeirri lækkun, hún mundi koma svo vægilega niður. Kaupþegar mundu smám saman fá dálítið lækkað verð á sínum nauðsynjum og framleiðendur fá dálítið ódýrari vinnukraft. Og ef svo giftusamlega tækist til, að n. sú eða þær, sem eiga að reikna hlutfallið milli kaupgjalds og verðlags, gætu orðið sammála og komizt að niðurstöðu, sem ekki yrði véfengd, mætti, ef í ljós kæmi, að einhver aðili hefði orðið fyrir skakkafalli, leiðrétta það með framlagi frá því opinbera. En engar till., sem fram hafa komið, hníga í þessa átt, heldur er ætlazt til, að teknar séu nokkuð stórar sveiflur, en ég álít, að þær séu hættulegar. Hvort sem teknar eru till. stj. eða fjhn., gera hvorar tveggja ráð fyrir því, að n. reikni út rétt hlutfall, en ef hinar harðvítugu hagsmuna deildir sætta sig ekki við það, er sýnilegt, að því verður ekki hlýtt. Ég er sannfærður um, að eina leiðin út úr ógöngunum er samkomulag milli þeirra, sem hafa gert sig að forustumönnum framleiðenda annars vegar og launamanna hins vegar. Ég vil ekki skiljast svo við þetta mál, að ég taki það ekki fram, að fjhn., sem hefur orðið fyrir mikilli gagnrýni, hefur samt náð merkilegum árangri, nefnilega þeim, að menn úr öllum þingflokkum hafa þar orðið sammála, en það kemur ekki oft fyrir í viðkvæmum hagsmunamálum, og ég held, að n. mundi ekki hafa náð því samkomulagi, ef hún hefði ekki fundið til ábyrgðar, og það gefur mér vonir um, að samkomulagshugurinn sé svo ríkur, að einnig í haust muni nást samkomulag. En sú leið, sem ég hefði helzt kosið, væri að halda áfram fet fyrir fet að afskrifa dýrtíðina, því að ágreiningurinn er mestur, ef taka á stórar sveiflur. Ég er líka fjhn. þakklátur fyrir, að hún hefur fallizt á að fella niður tvo kafla um álögur í frv. stj. Það er nokkurt spor til að greiða ágreiningsmálin út úr þeirri flækju, sem þau eru í, þó að of skammt sé gengið, þar sem haldið er eftir tekjuskattskaflanum. Ég vil að lokum láta í ljós þá von, að Alþ. takist að afgreiða einhverjar byrjunaraðgerðir í þessu vandamáli, sem stj. geti fallizt á, að fullnægi þeim höfuðtilgangi, sem fyrir henni vakir með frv.

Forseti (JJós): Ég hefði viljað halda áfram fundi í kvöld og mun gera það, ef ekki koma fram óskir um annað.



Herra forseti. Þó að ríkisstj. sé það mikið áhugamál, að þetta mál fái greiðan og góðan enda, þá er hún á þeirri skoðun, að afgreiðslu þess muni betur borgið, ef þdm. fá að sofa yfir nóttina áður en þeir greiða atkv., og af ýmsum ástæðum vil ég óska þess, að umr, verði frestað til morguns.