Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Samgmrh. (Emil Jónsson) : Herra forseti. Þegar þetta mál var hér til umr. síðast, varð það að samkomulagi við hv. frsm. allshn., að málinu yrði frestað og reynt, hvort ekki mundi vera unnt að fá samkomulag við n. út af brtt. hennar við 5. gr. En eins og þskj. 500 ber með sér, leggur meiri hl. n. til, að 5. gr. frv. verði felld niður. Nú hefur mér ekki tekizt að hafa samband við n. um þetta mál. En ég orðaði það hér við umr. síðast, hvort ekki mundi verða hægt að ná sama markmiði með því að umorða brtt. lítils háttar. Og hef ég því hugsað mér að bera hér fram skrifl. brtt. í samræmi við það, sem fer í þá átt, að þessi eignarnámsheimild verði ekki notuð nema því aðeins, að allir aðilar, sem að málinu standa, ríkisstj. í heild og aðrir aðilar, sem hafa bundizt samtökum um lausn málsins, séu sammála um, að þetta eignarnám fari fram. Það ætti að tryggja, að ekki yrði gripið til neinna örþrifaráða í þessu sambandi og að fyrirbyggt væri, að eignarnámsheimildinni yrði misbeitt. Ég vil því leyfa mér að leggja fram svo hljóðandi skrifl. brtt., að aftan við fyrri málsl. 5. gr. - en hann hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Ríkisstjórninni er heimilt að taka eignarnámi lóðir, hús og mannvirki eftir því, sem hún telur þurfa undir gistihúsið og því til afnota“ - komi: „enda sé öll ríkisstjórnin og þeir aðilar, sem að byggingunni standa, sammála um, að eignarnámið fari fram.“ - Leyfi ég mér að afhenda hæstv. forseta þessa skrifl. brtt.

Forseti (BG) : Hæstv. samgmrh. hefur lýst sinni skrifl. brtt. Hér þarf afbrigða við, sem ég vil leita.



Herra forseti. Við 1. umr. þessa máls hér í hv. d. upplýsti hæstv. samgmrh., að hann gerði ráð fyrir, að fenginn yrði amerískur sérfræðingur til þess að gera teikningar og annað, sem að byggingu þessa gistihúss lýtur. Ég skal ekki fara frekar út í það. En í því sambandi hefur hér á hæstv. Alþ. oftar en einu sinni verið minnzt á útvarpshöllina fyrirhuguðu. Og í tilefni af því vildi ég fá upplýsingar um það, hvort sannur sé sá orðrómur, sem gengið hefur um bæinn, að þær frumteikningar, sem búið sé að gera í Ameríku að þessari útvarpshöll, muni kosta um 45 þús. dollara og sé þó ekki nærri lokið. Og vissa mun vera fengin fyrir því, að reynt hefur verið að fá 45 þús. dollara yfirfærslu til Ameríku, til þess að greiða fyrir teikningu af þessu húsi. Ef nú eitthvað svipað ætti sér stað um teikningar af þessu væntanlega hóteli, þá renna a. m. k. á mig tvær grímur um það, hvort ekki muni vera hægt að fá þær eins góðar innan lands fyrir sama eða minna gjald en gefið er fyrir þær, þó að mikið sé í munni að fá þær frá Ameríku. Í öðru lagi hef ég heyrt það frá umr. í hv. Ed., að sá hæstv. ráðh., sem flytur þetta frv., sem hér liggur fyrir, telji enga möguleika á því að samþ. svo kallaðan Austurveg, af því að enginn fólkskraftur sé í landinu til þess að vinna við þann veg, m. a. vegna þess, að menn fari á þá nýju togara, sem keyptir eru til landsins. Nú er ég ekki svo fróður, að ég geti gert samanburð á því, hve margir menn munu þurfa að vinna í Austurvegi, eftir þeim framlögum, sem til þess vegar hafa verið fyrirhuguð, og hve margir þurfi að vinna við þessa hótelbyggingu, ef það verður byggt. Það kann að koma eins út og þegar hæstv. forsrh. taldi, að til væri mannskapur á 30 togara, en enginn maður á þann 31. Nú er sá 31. kominn, og e. t. v. þarf hann þá að standa á þurru landi. Nú vil ég spyrja hæstv. samgmrh. um það, hvort það sé svo miklu meira vit í því fyrir þjóðina að byggja þetta hótel heldur en að framkvæma annað, að það eigi t. d. að sitja í fyrirrúmi um vinnukraft fyrir Austurvegi, sem ég held, að allir telji brýna nauðsyn á að framkvæma, - ekki bara fyrir erlenda menn, sem geta ekki verið nema á fínum hótelum og geta ekki verið á þeim hótelum, sem einstakir menn ætla að byggja hér á landi, - heldur fyrir all landsmenn. Mér er tjáð, að í hv. Ed. hafi það verið ein aðalröksemd þeirra manna tveggja, sem þar lögðust á móti Austurvegi, að ekki mætti festa verkafólk í Austurvegi. Og þá spyr ég: Er þá frekar til vinnuafl í landinu til þess að festa það í hótelbyggingu en til þess að gera nýjan veg, sem alþjóð þarf á að halda? Ég spurði hér um daginn viðvíkjandi innflutningi byggingarefnis til landsins og benti á það, að ef þetta hótel bætist við allar aðrar opinberar byggingar, sem fyrirhugað er að byggja, þá teldi ég vafasamt, að byggingarefni yrði til í allt, sem hæstv. atvmrh. ætlar að láta bygga og allir eru sammála um, að þarf að byggja. Ég hef athugað þetta ofurlítið síðan. Það munu, fyrir utan hótel þetta, vera fyrirhugaðar byggingar af hinu opinbera, sem mun kosta hátt upp í 40 millj. kr. að reisa með núverandi verði. Menn greinir nú nokkuð á um það, hve mikill hluti af byggingarkostnaðinum sé kostnaður við efniskaup. Fyrir verðbólguna var talið, að efnið væri helmingur og stundum 40% af byggingarkostnaðinum. Nú telja menn, að efnið kosti miklum mun minna en vinnan og jafnvel að hlutföllin hafi snúizt við. Við höfum í þessu efni sérstöðu, samanborið við önnur lönd, þar sem talið er, að efniskostnaður við byggingar hjá okkur muni vera 30–40% af öllum byggingarkostnaðinum, en hitt sé vinna. Líklega þarf því aldrei minna en fyrir 10 millj. kr. sement í þær opinberu byggingar, sem búið er að veita fé til í fjárl. Nú spyr ég: Veitir þá af því sementi, sem eftir er þá af sementsinnflutningnum, miðað við það, sem von er á, í byggingar yfir mannfólkið í landinu? Gerir hæstv. samgmrh. sér von um, að það fáist það mikið af sementi flutt til landsins, að hægt verði að byggja miklu meira á næstunni eða á þessu ári en þær byggingar, sem búið er að gera ráð fyrir á fjárl. og ekki mun þurfa minna sement til en fyrir 8–10 millj. kr., ef þær verða byggðar, að óbreyttu sementsverði? Ég hefði haldið, að allt hnigi í þessu efni að því sama. Í fyrsta lagi, að nóg verkefni væru til í landinu, sem væri miklu þarfara að vinna að en að byggja þetta hótel. Og úr því að viðurkennt er, að ekki megi taka vinnukraft frá framleiðslunni til þess að leggja veg, sem allir eru þó sammála um, að nauðsynlegt sé að leggja, þá álít ég, að það sé því síður ástæða til að taka vinnukraft frá framleiðslunni til þess að byggja hótel. Og úr því að allir eru sammála um, að það vanti íbúðir fyrir hið starfandi fólk í landinu, þá hygg ég, að í öðru lagi beri það þá líka að sama brunni, að menn eigi þá að láta sementið, sem við getum fengið flutt til landsins, til þess að byggja það, sem við ekki þurfum að byggja, ganga til þess að byggja yfir fólkið, sem nú býr í bröggum og ónothæfum íbúðum öðrum, en ekki í lúxushótel fyrir útlendinga. Þess vegna tel ég, að þetta frv. eigi ekki að samþykkja.



Herra forseti. Ég sé nú mjög greinilega, að það er alvara hjá Framsfl. að reyna að setja fótinn fyrir þetta frv. Hv. 2. þm. S.-M. gerði tilraun til þess við 2. umr., og nú hefur hv. 2. þm. N.-M. gert slíkt hið sama, og skal ég ekki fara langt út í hans ræðu. Hún var meira af vilja en mætti flutt og langt og óhöndulega seilzt til raka í henni. Hv. 2. þm. N.-M. spurði, hvað kostað hefðu teikningar að útvarpshöll, sem á að byggja hér í Reykjavík. Ég veit það ekki. Það hefur aldrei komið til minna kasta kostnaður við þá teikningu, og mér er ókunnugt um, hvað hefur samizt um að greiða fyrir hana. Hitt veit ég, að þeir tveir sérfræðingar, sem samið hefur verið um, að kæmu hingað til þess að gera teikningu að hótelbyggingu, hafa verið ráðnir þannig til fararinnar, að þeir fái 500 dollara hvor og ferðakostnað, ef úr samningum verður ekki um, að þeir teikni þessa byggingu. Hins vegar ef úr verkinu verður og þeir teikna bygginguna, verður samið sérstaklega við þá. Þessir 500 dollarar eru rúmlega 3.000 kr., sem samið er að greiða hvorum manni auk ferðakostnaðar. En vitaskuld koma þar mjög mikið aðrar tölur til greina, ef þeim verður falið verkið. Um hitt, hvað beri að gera og hvað beri ógert að láta á þessum tímum, skal ég ekki rökræða við hv. 2. þm. N.-M. Hann var að reyna að hafa eftir mér ummæli út af Austurvegi við umr. í hv. Ed. í gær og fór mjög skakkt með. Hann hafði það eftir mér, að ég hefði álitið, að ekkert fólk væri til til þess að vinna í veginum. En ég hafði alls ekki þau orð. Ég dró í efa, að hægt væri að vinna að þeim vegi með þeim hraða, sem frv. um það mál gerir ráð fyrir. Því að ef á að vinna með þeim hraða að því verki, sem frv. gerir ráð fyrir, þá þarf til þess 200–400 menn á ári, og ég efaðist um, að sá mannfjöldi væri fyrir hendi aflögu frá framleiðslustörfum, sem nauðsynlega þarf að vinna. Það er rétt, að það má. lengi deila um það, í hvaða röð eigi að framkvæma þessi eða hin mannvirki. En ég held, að því verði slegið föstu, að þessi hótelbygging sé líkleg til að verða fyrsta undirstaða undir nýjum atvinnuvegi á Íslandi, sem geti ekki þrifizt á Íslandi, nema þetta hótel verði byggt. Og að setja fótinn fyrir þetta mál er að reyna að eyðileggja þann atvinnuveg um óákveðinn tíma. Það þýðir ekki að bjóða útlendingum hingað nema með því móti að hafa húsakynni til þess að bjóða þeim í, sem þeir vilja nota. Það þýðir ekkert að bjóða þeim lélegan aðbúnað eða lélegri en þeir vilja sætta sig við. Hitt væri þá betra, að þeir kæmu hingað alls ekki, heldur en að við fengjum orð fyrir kotungshátt fyrir að geta ekki tekið á móti þeim að þeirra óskum. Það er og vitað, að þau gistihús, sem til eru í landinu, eru yfirfull þegar af innlendum mönnum, af því að gistihúsin í landinu fullnægja ekki þörfinni. - Allt ber þetta því að sama brunni. Því aðeins getum við hugsað okkur að taka upp greiðasölu til erlendra ferðamanna á Íslandi, að eitthvað sé gert til þess að bæta úr gistihúsaskortinum. Og þetta frv. fer í, þá átt. Vitanlega er ekki hægt að nota þann mannafla til annars á meðan, sem að því starfar að byggja þetta hús. En um það má alltaf teygja lopann, um hvaða verkefni sem er að ræða. Og ég hygg, að vandfundið muni vera það verkefni hér á landi, sem ekki megi segja um, að e. t. v. sé meiri ástæða frá einhverju sjónarmiði til að vinna að öðru í þann svipinn. En ég tel þessa gistihúsbyggingu eitt af þeim málum, sem bráðnauðsynlegt sé og aðkallandi að leysa á næstunni, og að ríkisstj. beri að fara út í þessar framkvæmdir á þann hátt, að það verði ekki til þess að standa fyrir öðru, sem við nánari athugun gæti talizt nauðsynlegt eða nauðsynlegra. Það get ég gengið inn á. En ég geri ekki heldur ráð fyrir, að málið verði rekið á þann hátt, að það verði látið ganga fyrir öðru, sem talizt geti nauðsynlegra. Ég sem sagt tel, að þessar aðfinnslur hv. 2. þm, N.-M, séu fram komnar meir af vilja en mætti og meir til þess að reyna að setja fótinn fyrir þetta mál en að það, sem hann tók fram, séu bein rök gegn framgangi þessa máls.



Herra forseti. Ég var í þeim minni hl. allshn., sem vildi samþ. frv. þetta, sem hér liggur fyrir, óbreytt. Ég er í raun og veru sömu skoðunar um þetta enn þá, eins og ég var í n., að eðlilegt væri, að frv. væri samþ. óbreytt. Sjálfur var ég hvorki hræddur þá né heldur nú við 5. gr. frv. Enda hefur hæstv. samgmrh. bent á það, að þessi gr. á sér mörg fordæmi í íslenzkri löggjöf og að það muni ekki vera nein hætta á því, þegar það er það opinbera, sem á hér hlut að máli, eins og sjálft ríkið, og væntanlega líka höfuðstaður ríkisins og eitt af þeim stærstu félögum, sem hér eru á landinu, Eimskipafélag Íslands, sem er líka að nokkru leyti ríkisfyrirtæki, að þessir aðilar muni á nokkurn hátt misnota þá heimild, sem veitt væri um eignarnám með 5. gr. frv. Ég hefði því fyrir mitt leyti verið algerlega óhræddur við að láta frv. ganga óbreytt í gegn og verða að l. Hinsvegar get ég líka samþ. þá brtt., sem hæstv. samgmrh. hefur nú borið fram, sem er viðauki við 5. gr. frv. efnislega, þar sem því er slegið föstu, sem í raun og veru hefði mátt ganga út frá sem sjálfsögðum hlut, sem er grundvöllur undir frv., að þeir aðilar, sem stæðu að byggingu þessa væntanlega hótels, væru um það sammála að beita eignarnámsheimildinni. Ég vildi þess vegna vænta þess, að þeirri einkennilegu hræðslu eða varhygð, sem komið hefur fram í umr. hjá sumum hv. þm. í sambandi við þessa eignarnámsheimild, ætti að vera rutt úr vegi með þessari brtt. hæstv. samgmrh. Ég vil líka undirstrika það, sem hæstv. samgmrh. sagði, að hér er verið að gera ráðstafanir til þess, að hægt verði að einhverju leyti að leggja grundvöll að því að stunda nýjan atvinnurekstur á Íslandi, sem er bundinn við komu erlendra ferðamanna hingað til landsins. Frá náttúrunnar hendi höfum við hér á landi svo margt, sem auga útlendingsins girnist að sjá, ef aðeins væri hægt að koma því þannig fyrir að veita þeim útlendingum, sem til landsins koma, þann aðbúnað, sem þeir telja sér nauðsynlegan til þess að geta heimsótt landið, og það er síður en svo, að ferðamannastraumur og sá gjaldeyrisauki, sem stendur í sambandi við hann, sé hættulegur litlu landi. Við höfum séð, hvernig frændur vorir Norðmenn hafa hænt til sín stórkostlegan ferðamannastraum frá löndum víða um heim, og var þetta þýðingarmikill liður í þjóðarbúskap þeirra, áður en þeir voru herteknir. Sama má segja um mörg önnur lítil ríki, t. d. Sviss. Ég álít því, að hér sé verið að gera mjög þýðingarmikla tilraun af hæstv. ríkisstj. með því að reyna að beina framtaki hins opinbera, ríkis og höfuðstaðarins í samvinnu við Eimskipafélag Íslands h/f, að því að koma hér upp myndarlegu gistihúsi, sem gæti orðið til þess, þegar tímarnir verða aftur eðlilegir, að hingað beindist á næstunni verulegur ferðamannastraumur. Ég álít það byggt á misskilningi eða öðru verra að reyna að bregða fæti fyrir þetta mál, og vil ég mega vænta þess, að þeir, sem eru hræddir við ákvæði 5. gr. frv., geti nú sefað sinn ugg með brtt. hæstv. samgmrh., samþ. hana og eftir það greitt frv. brautargengi, en hinir aðrir, sem álíta það stefna í öfuga átt að koma upp myndarlegu gistihúsi í höfuðborg íslenzka lýðveldisins, þeir þjóna að sjálfsögðu sinni skoðun og greiða atkv. gegn þessu máli. Ég er sannfærður um, að þeim verður ekki snúið með neinum rökræðum hér í hv. d., en ég vildi þó láta þessi orð falla, af því að ég á sæti í allshn. Fyrir mitt leyti er ég ásáttur hv. 2. landsk. um það, að engin ástæða er til að fella niður 5. gr. frv., en er hins vegar fús til að samþ. brtt. hæstv. samgmrh., ef vera mætti með því, að menn yrðu óhræddari við að samþ. frv. þannig. En það tel ég merkilegt spor í nýsköpunarátt til þess að mæta þeim tímum, sem sérhvert sjálfstætt ríki verður að geta mætt nú á næstunni, og það er að geta tekið á móti erlendum ferðamönnum, bæði þeim, sem koma í skemmtanaskyni, og hinum, sem koma í atvinnuerindum, þannig að þeir útlendingar, sem sækja heim höfuðstað hins íslenzka lýðveldis, geti ekki borið okkur þá sögu, að hér sé varla um að ræða ríki, sem geti borið fullveldisheitið með rentu.

Frsm. (Gunnar Thoroddsen) : Herra forseti. Út af þeim umr., sem hér hafa farið fram, og brtt. hæstv. samgmrh. vil ég taka það skýrt fram, að ég treysti hæstv. ráðh. til þess að misnota ekki þá heimild, sem í frv. er, og skiptir það ekki miklu máli frá mínu sjónarmiði, hvort hann hafi þessa heimild á sinni hendi eða öll ríkisstj. Eins og ég tók fram áður, þá er hér frá sjónarmiði meiri hl. n. um „princip“mál að ræða, hvort veita eigi svo víðtæka eignarnámsheimild. Hins vegar varð á fundi hér í gær samkomulag um að fresta umr, í hv. d. um þetta mál, þangað til hæstv. ráðh. og n. hefðu getað átt viðræður um það. Þær viðræður hafa ekki getað farið fram enn þá, og vildi ég því æskja þess, að því verði fram haldið, sem til stóð í gær, unz þær viðræður hafa getað farið fram, sem væntanlega verður nú á næstunni. Má ekki skoða það sem tilraun til þess að tefja málið, því að öll allshn. er sammála um nauðsyn þessa máls og telur enga hættu á því, að þetta verði því til trafala.



Herra forseti. Hæstv. atvmrh. upplýsti það í framsöguræðu sinni fyrir þessu máli, að ráð væri gert fyrir því, að ríkisstj. keypti, að því er mér skildist, allverulegan hluta af saltfiskframleiðslunni eða kringum 5 þús. tonn. Nú veit ég ekki betur en enn þá liggi í landinu töluvert af saltfiskframleiðslu síðasta árs og þeir útgerðarmenn og fiskimenn, sem þann fisk eiga, fái ekkert út á hann enn þá. Nú langar mig í þessu sambandi að fá upplýsingar um það, hvernig í þessu liggur. Mig minnir, að þegar þessi mál voru rædd hér í fyrra, hafi verið ætlazt til þess, að fiskimálan. skyldi sjá um að senda skip til hinna ýmsu hafna til þess að kaupa fiskinn og flytja hann ísaðan út, en þar sem það var ekki mögulegt, var ætlazt til að veita heimild til þess að greiða styrk til þess að flytja fiskinn milli smáhafnanna, svo að hann gæti komizt í skip til útflutnings. Nú hefur hvorugt þetta gerzt, a. m. k. ekki það ég veit. Á Bakkafirði og Borgarfirði eystra er saltfiskur frá fyrra ári enn ófarinn þaðan og óseldur. Mér skildist það þá, að þar, sem nauðsynlegt yrði að salta fiskinn, væri tryggt, að sá fiskur seldist samkvæmt þeim samningi, sem við gerðum þá við Englendinga. Þess vegna er mér það hulin ráðgáta, hvernig á því stendur, að smáhafnirnar, t. d. Bakkafjörður og Borgarfjörður, gátu yfirleitt ekki fengið skip eða styrk til þess að flytja þaðan fiskinn inn á aðrar hafnir, þar sem skip voru til þess að flytja hann út. Þeir, sem áttu þennan fisk, urðu því að salta hann og fá hann ekki borgaðan. Um þetta langar mig til að fá upplýsingar í sambandi við þetta mál í framtíðinni, því að það þýðir lítið að heimta af ríkisstj., að hún kaupi fisk og veiti heimild til þess að borga fiskflutninga milli smáhafna, ef ekkert er síðan gert í málinu, heimildin ekki notuð og fiskurinn liggur á, þessum stöðum, þannig að eigendurnir fá ekkert út á hann, en þannig var þetta í fyrra. Afstaða mín til þessa frv. markast þess vegna af því, hvort ég fæ tryggingu fyrir því, að betri trygging fáist fyrir aðgerðum í þessum málum en raunin varð á í fyrra.



Herra forseti. Það voru sérstaklega ummæli hv. þm. Borgf. (PO) og hv. 2. þm. S.-M. (EystJ), sem voru þess efnis, að mér fannst rétt að taka hér til máls. Þessir tveir hv. þm. lýstu yfir sem sinni skoðun, að þetta frv., sem hér lægi fyrir, bæri vott um, að sjávarútvegur okkar væri ekki lengur samkeppnishæfur og þess vegna þyrfti að grípa til slíkra neyðarráðstafana eins og þetta frv. gerði ráð fyrir; enn fremur að þetta frv. væri afleiðing af þeirri dýrtíðarverðbólgustefnu, sem farin hefði verið, og skildist mér á hv. 2. þm. S.-M., að þetta væri sérstaklega að kenna þeirri stefnu, sem hæstv. ríkisstj. hefði farið í þessum málum. - Ég lít á þetta mál, sem hér liggur fyrir, allt öðrum augum en þessir hv. þm. Ég get ekki fallizt á, að þær ráðstafanir, sem gert er ráð fyrir að heimila hæstv. ríkisstj. að framkvæma með þessu frv., séu fram komnar vegna dýrtíðarmálanna sérstaklega. Ef þess er gætt, hvernig þessum málum var fyrir komið t. d. um það leyti, sem núv. hæstv. ríkisstj. tók við völdum, og hvernig ástandið var þá í verðlagsmálunum hér á landi, þá er það augljóst, að það, sem nú er verið að gera, og það, sem gert var um síðastliðin árámót, er ekki sérstaklega vegna þess, að dýrtíðin hafi hækkað á þessum tíma, heldur er hér fyrst og fremst um það að ræða, að það er einmitt nú verið að hlutast til um að hækka fiskverðið til fiskimanna fram yfir það, sem áður hefur verið. Fyrir rúmu ári síðan, þegar hæstv. ríkisstj. tók við völdum, var skráð fiskverð til fiskimanna kr. 0.45 pr. kg miðað við slægðan fisk, þó með haus, og hygg ég, að dýrtíðarvísitalan hafi þá verið kringum 275 stig. Þegar ríkisstj. hafði setið að völdum 2–3 mánuði, gerði hún ráðstafanir til þess, að fiskverðið væri hækkað til fiskimanna um það bil 8%, og hafði þá dýrtíðin ekki vaxið neitt á þeim fáu mánuðum. Hæstv. ríkisstj. gat komið þessari fiskverðhækkun fram á þá lund að velta þessari verðhækkun yfir á þá, sem önnuðust fiskflutninga á erlendan markað, og voru þeir skyldaðir til þess að greiða fyrir allan þann fisk, sem þeir keyptu, með 15% verðhækkun frá því, sem gilt hafði um tveggja ára skeið. Hins vegar þótti ekki fært að láta frystihúsin greiða hækkað fiskverð, en sett var á verðjöfnun og er talið, að meðaltalshækkun hafi numið ca. 8%. Það frv., sem hér liggur nú fyrir, er beint áframhald af þessum ráðstöfunum hæstv. ríkisstj. um áramótin 1944–1945. Nú hefur hún enn hlutazt til um, að fiskverð til fiskimanna hækki um ca. 12% frá því, sem var, þegar hæstv. ríkisstj. tók við völdum. En þessi verðhækkun hefur ekki fengizt samþ. nema með þeim skilyrðum, að frystihúsin fái nokkra baktryggingu frá ríkinu vegna þessarar hækkunar, meðan ósýnt er, hvaða verð kemur til með að fást fyrir hraðfrysta fiskinn. Svipað er að segja um þann saltfisk, sem hér er ætlazt til, að ríkisstj. fái heimild til að verðtryggja allt upp að kr. 1.70 pr. kg. Ef maður ber saman það fiskverð, sem ákveðið var á vertíðinni 1944, og fiskverðið, sem ákveðið var 1945, og loks á vertíðinni 1946 og svo verðlagsmálin þessi sömu ár, þá er sýnilegt, að það eina, sem verulega hefur tekið breytingum, er það, að með ráðstöfunum hæstv. ríkisstj. er fiskimönnum ákveðið nokkru hærra verð fyrir afla sinn en þeim var ákveðið árin áður. Þessar ráðstafanir ganga aðeins í þá átt að bæta nokkuð aðstöðu fiskimanna frá því, sem áður var, en ekki neinar afleiðingar af hækkuðu verðlagi á þessum tíma. - Það er alveg rétt, að árið 1944, þegar utanþingsstj. fór með völd, hefði verið hægt að hækka þetta fiskverð um 8% eða um 12% eins og nú, og meira að segja hefði það verið enn þá auðveldara þá, af því að á því ári var fiskverðið á erlendum markaði hærra en í fyrra og nú. Þá voru hins vegar engar slíkar ráðstafanir gerðar og dýrtíðin þó sú sama og nú, svo að það má öllum ljóst vera, að það frv., sem hér liggur fyrir til stuðnings bátaútveginum, er ekki að kenna stefnu hæstv. ríkisstj. í verðlagsmálunum, heldur ber að þakka henni fyrir það, að hún skuli nú, þegar þessi mál eru orðin erfiðari en þau voru áður, sjá nauðsynina og réttlætið í því, að fiskverðið til fiskimannanna verði nokkuð hækkað frá því, sem var. Hitt er svo annað mál, að þær ráðstafanir, sem þetta frv. gerir ráð fyrir í þessum efnum, eru að mínum dómi á engan hátt fullnægjandi og við þurfum að ganga lengra í þessum efnum. En það er líka rétt að athuga það, að þessi mál liggja nú þannig fyrir, að ekki er hægt um .vik að fá þeim þannig fyrir komið, að fiskimönnum verði yfirleitt sýnt fullkomið réttlæti. Það hefur verið talið, að hraðfrystihús landsins, sem síðustu 3–4 ár hafa keypt verulegan hluta af fiskaflanum til vinnslu, hafi greitt fyrir hann sanngjarnt verð, og menn hafa yfirleitt slegið því föstu, að þau hafi ekki getað greitt hærra verð, þótt þeir hafi séð, að hraðfrystihúsunum hafi vegnað svo vel undanfarið, að þau hafa komið sér upp stórum og dýrum byggingum. Við höfum séð, að hraðfrystihúsin hafa safnað allmiklum fjármunum, og að dómi flestra fiskimanna hefur það verð verið skráð of lágt, sem þau hafa greitt fyrir aflann, miðað við getu þeirra. Ég er einnig á þeirri skoðun, að flest hinna nýju hraðfrystihúsa séu það vel úr garði gerð og það stæð, að þau gætu nú greitt það verð, sem nýlega hefur verið ákveðið fyrir fiskinn, þ. e. 50 aura fyrir kg, miðað við sama verð og gilti á hraðfrystum fiski síðastliðið ár, og ef tekið er tillit til þess, að flest þessi fyrirtæki hafa verið að auka vinnukraft og véltækni sína til mikilla muna á síðastliðnum árum, þannig að fyrirtækin hafa getað skilað eigendunum auknum arði, þá hefur þetta ekki verið látið koma fram í hækkuðu fiskverði til fiskimanna, fyrr en ef það verður gert nú að þessu sinni. En það er nú einu sinni orðið þannig, að ekki er auðhlaupið að því að skylda hraðfrystihúsin til að greiða fiskimönnum hærra verð fyrir aflann en þau hafa gert, vegna þeirrar hefðar, sem á er komin í þessum efnum, og það liggja ekki fyrir nægilegar skýrslur um það, hvað þessi fyrirtæki geta gefið fyrir hráefnið. Þegar nokkrar vonir stóðu til þess, að sjómenn fengju hærra verð fyrir fiskafla sinn, var ekki hægt að verða við kröfum þeirra nema ríkið yrði einnig við kröfum hraðfrystihúsaeigenda, þannig að það tæki á sig stóra bakábyrgð þeirra vegna, þar til séð yrði, hvaða verð fengist fyrir hraðfrysta fiskinn, þegar samningar hefðu farið fram. Hvað viðvíkur þeirri heimild, sem felst í þessu frv. og snýr að saltfiskinum, þá er einnig rétt að athuga það, að það verð, sem gert er ráð fyrir, að fáist fyrir hann, er mjög verulega hærra en það var öll stríðsárin. Hefur verið skýrt frá því hér, að saltfiskverðið eigi nú að vera kr. 1.54 pr. kg, en síðastliðið ár var verð á honum kr. 1.24 pr. kg. Má af þessu sjá, að það hefur verið hægt að hækka fiskverðið um 20–25% frá því, sem það var í fyrra, án þess að koma þyrfti til nokkurrar sérstakrar ábyrgðar ríkissjóðs fyrir þessa tegund fisks. Þetta sýnir, að hæstv. ríkisstj. hefur í þessu tilfelli verið að leitast við að koma fram verulegri hækkun á fiskverði til fiskimanna. Þetta eru þau atriði, sem ég vildi undirstrika í sambandi við þetta mál. Það verður að skoða þær ráðstafanir, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, í framhaldi af því, að hér er verið að koma fram verðhækkun á fiskinum til fiskimanna frá því, sem verðið hefur verið, þótt aðstaðan sé nú ekki betri til þess en verið hefur. Hér er hins vegar ekki verið að framkvæma verðhækkun á fiskinum af þörf vegna aukinnar dýrtíðar, sem orðið hafi t. d. frá því í fyrra. Flestum mun vera kunnugt, að upphæð þessi er of lág. Og hæpið er að miða verðið við vetrarvertíðina eina. Ég er hér með brtt. um að breyta 2. gr. frv., svo að hún verði líka bundin við upphæð til fiskafla þess, er saltaður verði til októberloka þ. á. En þessi brtt. er reyndar ekki enn komin fram. Það er ekki hægt að binda sig við vetrarvertíðarfisk. Einnig á að taka til greina fisk, er til fellur um sumarið. Það er ekki hægara fyrir þá, sem stunda sumarútgerð, að selja afla sinn, og er því nauðsynlegt, að þetta nái líka til þeirra. Er ekki óeðlilegt, að ábyrgð ríkisins nái út yfir sumarmánuðina. Að því leyti, sem fiskflutningamálin frá síðasta ári hefur borið á góma, get ég verið fáorður. Hv. 2. þm. N.-M. sagði, að ekki hafi verið staðið við gefin loforð um fiskflutningana frá smáhöfnum. Skip hefðu ekki verið fengin til að ganga á þær og sú heimild hafi ekki verið notuð að styrkja fiskflutninga milli hafna. Ég hygg þetta vera munu ranghermi hjá hv. þm. Þessi heimild var veitt 1944, en þáv. atvmrh., sem einmitt er flokksbróðir þessa hv. þm., neitaði að notfæra sér heimildina, og var hún því ekki endurnýjuð 1945. Þá var hún ekki til. - Ég veit, að ýmsar smærri hafnir urðu þeirra skipa aðnjótandi, er ríkið hafði á leigu. Hygg ég, að einmitt megi þar nefna smáhafnir eins og Vopnafjörð og Bakkafjörð, sem hv. þm. tiltók. Mér er kunnugt um, að skip fiskimálanefndar tóku þar nokkrum sinnum fisk. En hafnir þessar eru hins vegar svo litlar, að varla er hægt að taka þar ísaðan fisk. Aflinn er svo lítill, að hann getur ekki fyllt fiskflutningaskipin á viðunanlega stuttum tíma eða svo, að fiskurinn skemmist ekki, enda get ég nefnt dæmi. Vissi ég um það, að eitt sinn, er skip hafði tekið fisk á þessum höfnum, þá fékkst ekki einn eyrir fyrir hann í erlendri höfn, m. ö. o.: hann eyðilagðist allur. Það var engin leið að koma aflanum í sómasamlegu ástandi á markaðinn. En menn fundu ástæðu til að reka upp neyðaróp mikið og ásaka fiskimálanefnd fyrir að stuðla að eyðileggingu fisksins. Það var takmörkunum háð að koma fiskinum á markaðinn. Fiskimálanefnd bar engin skylda til þess að reyta saman fisk á smáhöfnum úti um land. Hér hefur einnig verið minnzt á útflutningsuppbæturnar. Hv. 2. þm. S.-M. sagði, að þetta frv. væri að því leyti merkilegt, að nú væri í fyrsta skipti gert ráð fyrir að greiða útflutningsuppbætur á afurðir aðalatvinnuvegs þjóðarinnar. Hann væri ekki orðinn samkeppnisfær. Mér finnst of snemmt hjá hv. þm. að minnast á útflutningsuppbætur í þessu sambandi. Held ég, að frv. muni ekki leiða af sér greiðslu þeirra, og álít þess von, að til þeirrar þarfar komi ekki. En hitt er aðalatriðið, að ekki er hægt að koma fram fiskverðshækkun til sjómanna, nema ríkið vildi baktryggja hraðfrystihúsin. Það er ekkert víst, að til þess komi að greiða þetta. Leið þá, er ríkisstj. hefur farið, tel ég verið hafa alveg rétta. Annar er sá þáttur þessa máls, sem ég tel rétt að drepa á. Flestir hafa gert sér ljóst, að algengust verkun á fiski hér áður fyrr, þ. e. a. s., að hann var ísaður, mundi ekki geta staðizt lengi eftir stríðslok. Menn hafa líka séð, að gamla aðferðin, saltfisksverkunin, yrði ekki tekin upp með sama árangri og fyrr. Flestir voru hins vegar á því máli, að við mundum hverfa að því að hraðfrysta fiskinn og sjóða hann niður. Þyrftum við þá sýnilega að koma okkur upp niðursuðuverksmiðjum og hraðfrystihúsum. Þá var auðséð og eðlilegt, að millibilsástand eins og nú er mundi skapast, meðan verið væri að skipta um yfir í hinar nýtízku aðferðir, hraðfrystingu og niðursuðu, og koma upp nægilega mörgum byggingum í þessu skyni. Við mundum þurfa að selja lengur með gömlu aðferðinni en hagkvæmir markaðir mundu fást. En þá var vandamálið. Átti að draga úr tekjum fiskimannanna með verðlækkun eða átti ríkið að styrkja sjómennina, þegar þeir yrðu að flytja út ísvarinn fisk lengur en æskilegt hefði verið? M. ö. o., spurningin var, hvort fiskimenn skyldu bera skaðann einir, eða hvort réttmætt væri, að ríkið hlypi undir bagga með þeim, tæki á sig ábyrgð og styrkti þá á annan hátt. - Við verðum að sjá, hversu meiri fisk við verðum að flytja út en heppilegt er. Álit flestra útgerðarmanna og sjómanna er, að ekki sé haganlegt að flytja út ísfisk í apríl og maímánuðum, en nú verðum við að gera þetta, þótt okkur þyki það slæmt. Af því að vinnslustöðvum hefur ekki fjölgað nægilega mikið, verðum við að flytja út þvílíkan fisk. Ég tel sjálfsagt, að ríkið taki á sig skakkaföllin. Á síðastliðnu vori hefðu fiskflutningar stöðvazt, ef ríkið hefði ekki aðstoðað, þá er margir skipsfarmar fóru fyrir ekki neitt, þegar ekki var hægt að selja fiskinn, af því að menn hlupu frá störfum sínum, en það var bein afleiðing af friðardögunum úti. Til viðbótar þeim ráðstöfunum, er hér um ræðir, tel ég brýna nauðsyn bera til þess, að ríkið styrki bátaútveginn meira. Íslenzku fiskiskipin ein hafa nú fiskflutningana með höndum. Þau hafa talið sér hagkvæmt að flytja fiskinn út, þegar fiskverðið er hæst. Þegar kemur fram undir næstu mánaðamót, verðið lækkar niður í sumarverð, eins og venjulega, og allar fisksölur verða vafasamari, má búast við því, að íslenzku fiskflutningaskipin skorist undan því að kaupa fisk, flytja hann út og selja. Er viðbúið, að þau snúi sér að öðru í staðinn. Ég tel að stjórnin hefði því átt að hafa heimild til að láta ríkið annast flutningana, sjá um fisktökuskipin, taka þau á leigu eða jafnvel leigunámi e. ,t. v., svo að flotinn yrði svo lengi við flutningana og bátaútvegurinn krefst þess. Verið getur, að ekkert skip verði við flutninga á fiskinum eftir svo sem ½ mánuð. Það er engin leið að salta allan þann fisk, sem bátar kunna væntanlega að koma með. En stj. mun nú enga heimild hafa til leigunáms, og tel ég, að þessari heimild ætti að bæta við. Svo er hér eitt atriði, sem hið opinbera verður að taka föstum tökum, en það er að fara að vinna kappsamlega að því að reisa fleiri fiskvinnsluverksmiðjur, svo að við þurfum ekki lengur að flytja út meiri ísfisk og saltfisk en nauðsynlegt er. Í Hornafirði er t. d. ekki enn hægt að hraðfrysta einn fiskugga, því síður að sjóða þar hið minnsta niður. En sumar leiðirnar til úrbóta eru neyðarleiðir. Á stöðum eins og Hornafirði verður hið opinbera óhjákvæmilega að taka í sínar hendur að koma fiskvinnslustöðvum upp. Fyrir Alþ. liggur nú frv. um, að ríkið beiti sér fyrir byggingu fiskvinnslustöðva. Mér er ljóst, að ríkið getur ekki lengur skorazt undan því að taka málið föstum tökum. Þetta ár má ekki líða sem hin fyrri, án þess að það sé tekið föstum tökum. Ég geymi mér svo að ræða það frekar.



Ég sé nú, að umr. um þetta frv. eru e. t. v. að fara út fyrir það, sem tilefni gefst til. Vil ég þá fyrst geta þess í sambandi við þetta frv., að ég tel stj. farið hafa inn á mjög rétta leið viðvíkjandi bátaútveginum, án þess þó, að það baki ríkissjóði nein veruleg fjárútlát. En ég læt þess getið, að það er ekki einvörðungu þetta atriði, sem ég legg áherzlu á og tel nauðsynlegt. Ég bendi hér á aðra leið og tel rétt að vekja athygli stj. á því. Undanfarið hefur svo háttað til, að jafnóðum og ný vinnsluaðferð hefur verið fundin upp af einhverjum, þá hafa allir framleiðendur farið að einbeita sér að þeirri aðferð til verkunar. Það er eðlilegt, að menn keppi hver við annan á þennan hátt. Við þekkjum þetta vel hjá sjálfum okkur. Má þar til nefna t. d. harðfiskinn, hraðfrysta fiskinn o. fl. Og nú sjáum við, hversu hagar til um niðursuðuna o. fl. En fyrir þjóðarheildina getur þetta verið hættulegt. Við verðum að athuga, að allt útlit er nú fyrir, að fiskframleiðslan muni aukast um helming á næstunni, og markaðirnir eru vafasamir og ótryggir fyrir fiskinn, bæði í Bretlandi og á meginlandi Evrópu. En þá verðum við bara að gæta þess að nota alla markaðsmöguleika, hvar sem er og í hvaða mynd sem er. Aðalatriðið er, að markaður fyrir allar okkar vörur sé fyrir hendi. Þannig er það, að betra verð fyrir eina vörutegund leiðir af sér lakara verð fyrir aðra. Án eftirlits mundu allir snúa sér að sem mestri framleiðslu þeirrar vöru, er hæst verð fæst fyrir, enda er það eðlilegt. En hins vegar yrði afleiðingin sú, að samtímis mundi vanta fisk til að svara eftirspurninni á öðrum fiskafurðum. M. ö. o., hér væri um offramleiðslu einnar vörutegundar að ræða, en kreppa mun skapast af því. En ríkið verður að jafna á milli og tryggja hag manna, með sérstökum ráðstöfunum, svo lengi sem hagkvæmt telst. Við gætum fyrst framleitt eins og einhver ákveðinn markaður þyldi, siðan tekið til við framleiðslu annarra vörutegunda fyrir þá markaði, er fyrir þær fengjust, og svo koll af kolli. Markaðsþörfin yrði athuguð fyrir hvers konar fisk og mannafla landsins einbeitt á ákveðin svið með sjónarmiði til heildarinnar. - Ég álít þess vegna, að um það, sem felst í þessum heimildum, ætti ríkisstj. að athuga, hvað framtíðina snertir, ekki aðeins hvort þetta gæti ekki orðið upphaf að því að skapa tryggingu fyrir öruggum grundvelli undir verðhækkun á vörum sjávarútvegsins, heldur líka til þess að koma á betra skipulagi um hagnýtingu markaða og skipulagi á framleiðslu okkar aðalútflutningsvöru. Og ég held, að þetta sé mikið atriði, sem leggja beri áherzlu á. Þá hefur í þessum umr. mikið verið rætt um markaðsörðugleika okkar, sem er ekki nema eðlilegt, þegar verið er að ræða um ráðstafanir; sem ríkisstj. er að gera til þess að reyna að fá fram hærra verð á afurðum okkar en verið hefur áður og til þess að tryggja landsmönnum það. Ég held, að það sé nauðsynlegt, að við ræðum þó nokkuð okkar markaðsöflun og markaðsmöguleika. Því að það er engum efa bundið, að það hlýtur að koma meir til kasta Alþ. að fjalla um það atriði en verið hefur fram að þessu: Í raun og veru hafa markaðir okkar, sérstaklega síðustu árin fyrir þetta síðasta stríð, verið mjög takmarkaðir. Og ég held, að við verðum að venja okkur við, þegar við hugsum um markaði okkar, að hugsa um afurðir okkar sem heimsvöru og takmarka það ekki við tiltölulega fá lönd, eins og við höfum gert fram að þessu. Og ef við ætlum að hafa álíka stórhug í okkar markaðsöflun og við höfum haft gagnvart því að leggja grundvöll undir öflun nýrra atvinnutækja til handa sjávarútveginum og fiskiðnaði á Íslandi, þá verðum við að taka betur á en við höfum gert í því efni fram að þessu. Mættum við þá byrja á því að umskapa nokkuð hugmyndaheim okkar sjálfra um möguleikana í þessu sambandi. Við erum þannig landfræðilega í heim settir, að við höfum góða aðstöðu til að hagnýta okkur markaði bæði austan hafs og vestan. Og ef við framleiðum markaðsvöru úr öllum þeim fiski, sem við erum að skapa okkur möguleika til að veiða, þá held ég, að markaðir okkar gætu verið í flestum löndum Ameríku og Evrópu, og jafnvel nokkuð utan þeirra heimsálfa. Og það þýðir það, að það starf, sem við verðum að inna af hendi til öflunar markaða í þessum löndum, er geysilegt. Það þýðir, að við verðum að einbeita þeim kröftum, sem við höfum, til þess að afla markaða á þessum stöðum. Og það kostar venjulega allharða og langa baráttu að komast inn með vörur sínar í ný markaðslönd, ekki sízt ef við eigum í samkeppni og baráttu í því efni við frændþjóð okkar, Norðmenn. Það hafa nokkrum sinnum komið fram raddir um það utan þings, og nú síðast innan Alþ., að við þurfum að hafa samstarf við Norðmenn um okkar fiskmarkað. Það hafa að vísu verið gerðar tilraunir til þess áður fyrr, að fá menn til að athuga þetta, en það hefur mætt andúð hér á Alþ., sem hefur orðið til þess að kveða þá viðleitni niður. Ég held, að það hefði verið heppilegast fyrir báðar þessar frændþjóðir, Íslendinga og Norðmenn, að þær hefðu fyrir löngu tekið upp samstarf um hagnýtingu markaða fyrir fisk og síld, og ég álít, að það sé mjög heppilegt, að þær raddir komi fram hér á Alþ., sem undirstrika þörfina á þessu. Og ég vildi eindregið hvetja hæstv. ríkisstj. til þess að vinna að slíku samstarfi og reyna að koma því á sem allra fyrst. Meðan slíku samstarfi er ekki komið á, er gefið, að við megum ekki láta okkar eftir liggja um að reyna að komast inn á markaði, hvar sem er í heiminum. Það er nauðsynlegt, líka ef til samninga kæmi við Norðmenn, að vera sem víðast búnir að koma ár okkar fyrir borð, þannig að ef til samninga kæmi um þetta, yrðum það ekki við, sem yrðum að biðja um að fá að komast inn á markaði, sem þeir væru búnir að taka, heldur að við sem allra víðast stæðum sem jafnast að vígi og þeir. Og það er ekki aðeins um þorsk að ræða í þessu sambandi. Við Íslendingar verðum að gera okkur ljóst, að lífsafkoma þjóðar okkar byggist, ég vil segja frekar á síldveiðum en þorskveiðum. Það er mitt álit, að síldveiðin sé mesta auðsuppsprettan, sem við höfum. Það er meira og meira að sýna sig við rannsóknir, að einmitt þar sem þorskmergðin hér við land að öllum líkindum er það takmörkuð, að hún þoli ekki meiri veiði en það, sem framleitt var af þorski hér fyrir stríð, af Íslendingum, Englendingum og Þjóðverjum, þá er það svo með síldina, að hún þolir svo að segja ótakmarkaða veiði. Reynslan hefur enn fremur sýnt, að við höfum á tveggja mánaða tíma jafnmikil uppgrip af síld, að því er magnið snertir, eins og við höfum af þorski allt árið. Og síldin er, hvað næringargildi snertir, talin margfalt dýrmætari en þorskurinn. - Ég held því, að við getum litið svo á okkar þorskveiðar, að viðkomandi þeirri atvinnugrein stöndum við þannig að vígi, að við höfum jafna aðstöðu í þeirri grein við aðra, sem að sjávarútvegi vinna, en með síldveiðunum, þegar vel gengur, gerum við okkur að efnaðri þjóð og sköpum okkur betri lífsafkomu en við sem fiskimannaþjóð annars mundum hafa. Nú upp á síðkastið höfum við einbeitt okkur meir og meir að því að bræða síldina. Og það hefur gengið svo langt, að síðustu árin hefur verið saltað minna af síld en var fyrir 1914 í beztu árum. Nú hefur hins vegar komið í ljós, að einmitt sjálf síldarsöltunin er e. t. v. verðmætasta hagnýtingin á síldinni - og ég tala nú ekki um, þegar niðurlagning síldar bætist við, sem er verðmætasta vinnsla á síldinni, sem við gætum haft í okkar landi. Og markaður fyrir síld, hefur sýnt sig að vera sérstaklega góður. Ég held þess vegna, að þegar við tölum um markaðsöflun okkar og markaðsmöguleika, megum við ekki einblína um of á hraðfrysta fiskinn, heldur taka með öflun markaða einnig fyrir síldina og ekki sízt saltsíldina og niðurlögðu síldina, sem alltaf er að vinnast sívaxandi markaður fyrir, sérstaklega í Bandaríkjunum. Það má gera ráð fyrir því, að í ár verði, ef vel gengur, framleiddar 300–400 þús. tunnur saltsíldar og 30 þús. tonn af hraðfrystum fiski. - Það er þess vegna rétt, þegar við planleggjum herferð okkar til markaðsöflunar, að taka tillit til allra þessara atriða. - Nú er það svo, að Evrópa hefur fram að þessu síðasta stríði verið okkar aðalmarkaðssvæði, og ég fyrir mitt leyti held, að hún verði það einnig framvegis. En það þýðir ekki það, að við eigum fyrir það að vanrækja þá markaðsmöguleika, sem við höfum t. d. í Ameríku, bæði fyrir niðurlagða síld og einnig fyrir nokkuð af saltaðri síld og fyrir hraðfrystan fisk og e. t. v. fyrir þurrkaðan og hertan fisk. En það er nú svo, að svo að segja í öllum löndum Evrópu höfum við skilyrði til markaða fyrir vörur okkar. Við höfum okkar gamla saltfiskmarkað, þegar við förum að reyna við hann aftur. Og ekki er ástæða til þess að selja ekki saltfiskinn, meðan fólkið vill borða hann. Við höfum markaðsmöguleika í Mið- og Austur-Evrópu, sem tvímælalaust geta orðið að nokkru leyti undirstaða undir stórfelldari framleiðslu í síldariðnaði hjá okkur en við höfum haft nokkurn tíma fyrr. Það hefur sýnt sig á undanförnum 10–15 árum, að við höfum bókstaflega slegið Englendinga út í sambandi við matjessíldina. Hin ágæta enska matjessíld hafði rutt sér til rúms. En á hverju ári, sem leið, sýndi það sig, að markaðsmöguleikar fyrir okkar matjessíld í nýjum og nýjum löndum voru að skapast. Og þetta er ekki undarlegt, þegar maður aðgætir, hvílíkt næringargildi okkar síld hefur, og að það er erfitt fyrir nokkra aðra þjóð en okkar að framleiða þessa vöru í eins stórum stíl, svo að hún sé neitt nándar nærri eins góð og hún er frá okkur. Ég held þess vegna, að við þurfum að hraða okkur með markaðsöflun fyrir okkar síld miklu meir en gert hefur verið fram að þessu. Og ég vil mjög eindregið hvetja hæstv. ríkisstj. til þess að leggja fram meira fé og meiri orku en gert hefur verið fram að þessu, til þess að afla þeirra markaða. Ég hef dálítið kynnzt þessu sjálfur í sambandi við þá för, sem ég tók þátt í, eftir beiðni hæstv. ríkisstj., til Póllands og Tékkóslóvakíu. Og ég held, að það sé alveg rétt að taka það fram hér, að ég held, að markaðsmöguleikarnir, sem eru í báðum þessum löndum fyrir okkar vörur, hafa alls ekki verið hagnýttir til fulls enn þá. Nú hefur verið gerður samningur við Tékkóslóvakíu, og það tekst vonandi áður en langt líður að hagnýta markaðsmöguleika þá til fulls, sem þar hafa skapazt fyrir vörur okkar. Og viðkomandi Póllandi er vitanlegt, að möguleikar eru á því að fá, markað þar fyrir a. m. k. 50 þús. tunnur síldar, og mikill áhugi var þar fyrir hraðfrystum fiski og ísfiski. Ég vonast því til þess, að hæstv. ríkisstj. takist sem allra fyrst að hagnýta markaðsmöguleika þá, sem þar eru fyrir vörur okkar. Það er slæmt, að það skuli ekki hafa verið gert fram að þessu. - Það er leitt, að hæstv. utanrrh. er hér ekki viðstaddur á fundi. Hann er nú veikur. En mjög æskilegt hefði verið að geta fengið upplýsingar frá honum um þetta, því að ég trúi ekki öðru en að þetta mál sé í fullum gangi hjá hæstv. ríkisstj. - Og ég er í engum efa um það, að líka í Sovétríkjunum, sem enn þá hafa ekki verið gerðir neinir samningar við, og áður en langt um liður einnig á gömlu þýzku landsvæðunum verði líka möguleikar fyrir okkur á því að selja okkar afurðir. Það er tvennt, sem ég álít, að hæstv. Alþ. þurfi að láta alveg sérstaklega koma í ljós um það, sem það ætlast til af hæstv. ríkisstj. í þessum málum. Í fyrsta lagi, að Alþ. telji ekki eftir, að varið verði fé til markaðsöflunar eins miklu og ríkisstj. þykir við þurfa; Ég hef orðið þess var, sérstaklega frá hinum fremstu mönnum Framsfl., að það hafi þótt vera of miklu fé eytt til íslenzku utanríkisþjónustunnar. Og ég gæti trúað því, að hjá ríkisstj. væri mikil tilhneiging til að spara í þessu efni. En ég læt í ljós sem mína skoðun, að við eigum að eyða meira fé til utanríkisþjónustunnar. Við eigum meira undir útlendum mörkuðum en nokkur önnur þjóð í veröldinni, og það þarf því engan að undra, þó að við verðum að verja miklu fé til markaðsöflunar erlendis. Það er dýrt starf að afla nýrra markaða, og það sýnir ekki árangur undir eins. Það kemur ekki strax verzlunarsamningur upp úr hverri för, sem farin er í því skyni að afla markaða, slíkar farir skapa okkur möguleika smátt og smátt til markaða. Ég held, að hæstv. ríkisstj., hver sem hún er, eigi ekki að skera við neglur sér það fé, sem varið er til markaðsöflunar erlendis, og að það stefni algerlega í ranga átt, þegar raddir koma fram, um það frá fulltrúum hér á hæstv. Alþ., að Íslendingar verji of miklu fé til sinnar utanríkisþjónustu, og ég held, að það sé okkar sök alþm. að hafa ekki hvatt ríkisstj. til að verja meira fé til þessa. En svo er eitt mál, sem kemur til greina, nú eins og sakir standa, þegar við ræðum um okkar markaðsöflun á þessu ári, og það er spursmálið um lánsfrest. Við vitum, hvernig ástandið er í Evrópu eins og nú stendur. Flutningakerfi Evrópu hefur að mjög verulegu leyti eyðilagzt hér og hvar. Það er til fjöldi verksmiðja í Evrópu, sem gætu framleitt með fullum krafti, ef hægt væri að flytja til þeirra hráefni og frá þeim vörur. En framleiðsla þeirra strandar að verulegu leyti á því, að flutningakerfið er ekki í lagi. Evrópa hungrar nú að vísu sem stendur, og hún virðist vera fátæk, þegar maður heyrir sögur um skort þar víða. En þetta er ekki nema stundar fyrirbrigði, því að Evrópa er enn þá sterkasti hluti jarðar, vegna þess stórfellda iðnaðar, sem þar er saman safnaður, og vegna þess mannfjölda, sem þar er, og þeirrar fagkunnáttu, sem hann býr yfir. Þær 400 millj. manna, sem eiga heima á þessum litla skaga, sem Evrópa er, veita okkur að líkindum beztu markaði heimsins, þar sem þær búa í svo miklu þéttbýli, en við hins vegar framleiðum matvæli. Evrópuþjóðirnar, sem nú virðast vera fátækar og nú skortir möguleika til þess að flytja að sér og frá vörur, koma til með að rífa sig upp á tveim til þrem árum, þannig að Evrópulöndin verði tiltölulega rík lönd og þá að ýmsu leyti öruggari markaðslönd en þau voru fyrir styrjöldina. Við höfum hvað eftir annað rekið okkur á það ástand fyrir síðustu styrjöld, að lönd, sem voru rík, þannig að þau áttu mikil vinnutæki, voru ekki góð markaðslönd, vegna þess að þar voru svo margir atvinnulausir og gátu ekki keypt af okkur matvæli. En það kemur ekki til greina neitt atvinnuleysi í Evrópu á næstu árum, því að Evrópa kemur til með að þurfa á að halda vinnuafli hvers manns á a. m. k. næstu 5–10 árum við uppbyggingu atvinnuveganna og annars. Og fyrir markaðsöflun okkar Íslendinga er kaupgeta fjöldans eitt aðalatriðið. - Ég held þess vegna, að fyrir okkur sé það eitt höfuðatriðið að komast nú þegar í viðskiptasamband við sem allra flest af þessum löndum. Við höfum kvartað yfir því á undanförnum árum og áratugum, að okkur hafi ekki gefizt tækifæri til að láta fólk í þessum löndum prófa okkar vörur, vegna tollmúra og annars slíks. Nú eru þessir tollmúrar brotnir niður, og nú geta því þessi lönd tekið við matvælum frá okkur án nokkurra tollmúra, ef við getum komið vörunum til þeirra hvað greiðsluskilmála snertir. Ég held þess vegna, að lánsfrestur til svo eða svo margra landa í Evrópu væri sú nauðsynlegasta og skynsamlegasta pólitík, sem við gætum rekið, þar sem við á annað borð álítum nauðsynlegt að komast inn í þessi lönd með vörur okkar. Það mundi undirbyggja örugg viðskiptasambönd við þessi lönd. Hins vegar hefur orðið vart nokkurrar andúðar hér heima viðvíkjandi slíkri pólitík, og ég held, að það sé rétt, að fram komi rödd hér á Alþ. til þess að hvetja ríkisstj. til að fara þessa leið að komast að verzlunarsamböndum í löndum, sem við höfum trú á, að innan tiltölulega skamms tíma muni vinna sig upp. Við mundum vinna tvennt með því. Annars vegar að bæta úr brýnni nauðsyn fyrir vörurnar og hins vegar að, geta tryggt yfirleitt hærra verð fyrir okkar afurðir en ella, því að þau lönd, sem mest þurfa á vörum okkar að halda nú, eiga erfitt með að greiða þær nú þegar, en munu koma til með að verða tryggir viðskiptavinir síðar meir. Og ég tel rétt, að ríkisstj. undirbúi sem bezt markaði fyrir ekki aðeins fisk, heldur einnig síld í löndum Evrópu, svo sem Hollandi, Frakklandi, Belgíu, Þýzkalandi, Tékkóslóvakíu, Júgóslavíu, Rúmeníu og víðar. Það er vafalaust hægt að undirbúa nú markað fyrir síld og fiskafurðir í þessum löndum, ef unnið er nægilega að því. Og við megum ekki láta þau tækifæri, sem við höfum nú til öflunar markaða í Evrópu, ganga okkur úr greipum. Það væri stórhættulegt fyrir okkar framtíð að einangra okkur þannig með tilliti til markaðsmöguleika. Það er slæmt, að við skulum ekki hafa verzlunarsamninga nema við tvö eða þrjú lönd á meginlandi Evrópu, þar sem við helzt þyrftum að hafa viðskiptasamninga við tíu þjóðir a. m. k. Vegna þeirrar gagnrýni, sem hér hefur komið fram við þessar umr., er vert að athuga það, hvort við höfum ekki gert okkur seka um að hafa rekið ranga pólitík í okkar verzlun: Ég hygg, að við höfum gert okkur seka um ekki aðeins ranglátar, heldur og mjög óheppilegar aðfarir á þessu sviði, sem eiga rót sína að rekja til þess tímabils, þegar hv. 2. þm. S.-M. var einn aðalráðamaður hér á landi, frá þeim tíma, er Framsfl. stjórnaði, þegar fyrir tólf árum að innflutningshöftin hófust hér. Síðustu 12–13 árin hefur innflutningsverzlunin hér á landi verið einokuð á þann hátt, að ákveðnum firmum hefur svo að segja einum saman verið úthlutað innflutningsleyfum, og þeim firmum hefur svo með löglegri álagningu verið tryggður hagnaður af þessari verzlun, og hefur það verið allgóður ágóðahlutur. Það hefur verið tekin upp sú pólitík undanfarin 12–13 ár, að svo og svo stórri stétt hefur verið seld innflutningsverzlunin á leigu. En þetta hefur eðlilega orðið til þess, að innflutningsverzlunin hefur verið mjög öruggur atvinnuvegur, sem á hverju ári hefur gefið ákveðinn hagnað af sér, og hefur því verið eftirsótt að komast í þennan atvinnuveg. Þarna hefur verið eins konar óasi í íslenzku atvinnulífi, sem hefur verið á grænni grein og skilað öruggum gróða, meðan sjávarútvegurinn og landbúnaðurinn hafa borið sig illa og þeir, sem við þá atvinnuvegi hafa verið, hafa tapað. Þetta er ófært ástand, ef menn hugsa sér að stefna að því að setja fjármagn þjóðarinnar helzt í framleiðsluatvinnuvegina. Í kapitalistísku þjóðfélagi er ekki hægt að tempra þetta á annan hátt en með því, að ágóðamöguleikar í hverri atvinnugrein séu í hlutfalli við þá þörf, sem þjóðin álítur að sé fyrir, fjármagn í þeirri grein. Þjóðin verður að búa betur að þeim, sem vilja leggja fjármagn í útflutningsverzlun, heldur en þeim, sem stunda innflutningsverzlun. En við höfum rekið aðra pólitík í þeim málum hingað til. Innflutningsverzlunin hefur verið örugg, óbeinlínis fyrir aðgerðir hins opinbera, en útflutningsverzlunin hefur verið svo áhættusöm, að engir hafa viljað leggja fjármagn í hana. Ég álít, að með þessu frv. sé stigið spor í áttina, að ríkið skapi meira öryggi fyrir þá, sem vilja leggja fjármagn í útflutningsverzlun, en engum getur blandazt hugur um, að það sé miklu réttari pólitík en sú, er Framsókn rak, að gera innflutningsverzlunina örugga, en fæla menn frá því að reyna að koma íslenzku afurðunum í verð á erlendum markaði. Það er nauðsynlegt, að ríkið hlaupi undir baggann með að gera útflutningsverzlun okkar öruggari á friðartímum en hún var áður, og með því álít ég snúið á braut, sem skapar heilbrigðari þróun. Með þessari stefnubreytingu standa vonir til, að við fengjum einhverja af okkar duglegu verzlunarmönnum til að afla markaða og ryðja útflutningnum braut. Ég hef farið nokkuð út fyrir hið gefna tilefni, en það er vegna þess að ég held, að það væri mjög heppilegt, að það kæmi greinilega í ljós, ef vilji þingsins er sá, að meira væri gert og meira fé varið af hálfu ríkisstj. til að afla nýrra markaða.



Frv. það, sem hér liggur fyrir, er samið af 4 manna nefnd, sem skipuð var af félmrh. 1943 í tilefni af samþykkt Alþingis. Þessu frv. fylgir ýtarleg grg., og sé ég því ekki ástæðu til að rekja hinar ýmsu greinar þess. Ástæðan til þess, að við flm. höfum tekið upp þetta frv., er sú, að við töldum, að sá dráttur, sem orðið hefur á að það kæmi fram, væri óþolandi. Og þess vegna töldum við rétt, að það kæmi fyrir þingið nú. Það var gerð fyrirspurn til félmrh., hvort stjórnin mundi leggja frv. fyrir þingið, en hann svaraði, að það væri til athugunar, en síðan er liðinn alllangur tími, og ekki hefur heyrzt neitt frá ráðh. um málið. Aðalefni þessa frv. er það, að umráðaréttur yfir löndum og lóðum í bæjum og kauptúnum verði færður úr höndum eigenda og í hendur stjórna viðkomandi bæjar- eða hreppsfélaga. Í öðru lagi að öll leiga skuli ákveðast eftir mati. Og í þriðja lagi, að sérstakur verðhækkunarskattur skuli settur á alla þá verðhækkun, sem orðið hefur á löndum og lóðum, að frádregnum þeim umbótum, sem gerðar hafa verið og valdið verðhækkuninni. Meginatriði þessa máls eru löngu kunn og öllum ljóst, hversu bagalegt það er fyrir bæjar- og hreppsstjórnir, hversu takmarkaðan yfirráðarétt þær hafa yfir löndum og lóðum, auk þess sem mjög hefur verið erfitt að fylgja settu skipulagi með þessu fyrirkomulagi. Af þessu hefur leitt það, að allmargir sveitarstjórar hafa orðið að leita til Alþingis um eignarnámsheimildir. Alþingi hefur orðið við þessum tilmælum í sumum tilfellum, en ekki öllum. Oft hefur matið orðið svo hátt í þessum eignarnámsheimildum, að bæjarfélögunum hefur verið ókleift að framfylgja þeim. Það er því eðlilegt, að leitað sé eftir því, hvort meiri hl. Alþ. vill ekki fá þessu breytt, þannig að bæjarfélögin geti haft nauðsynleg ráð á löndum og lóðum, en þetta frv. miðar að því. Mér er kunnugt um, að í kaupstað, sem ég þekki vel til, eiga 5 landeigendur 1/3 hluta af bæjarlandinu, en kauptúnið 2/3 hluta. Landið er óskipt og vegna þess hafa þessir fimm landeigendur fullnaðarákvörðunarrétt á úthlutun lóða. Þessir fimm menn geta því komið í veg fyrir, að framfylgt sé því skipulagi, sem mikill meiri hluti þorpsbúa óskar eftir. Landeigendurnir telja sér oft hagnað að því að geyma að ráðstafa góðum lóðum, vegna vonar um, að þær hækki í verði, þó að það sé hins vegar til mikilla örðugleika fyrir skipulag bæjarins eða þorpsins. Og það hafa áreiðanlega margir sömu sögu að segja og stjórnendur þessa þorps. Það verður ekki dregið lengur að setja lög um, að bæjarstjórnirnar fái yfirráðarétt yfir löndum og lóðum. - Ég sé ekki ástæðu til að ræða þetta nánar nú, en óska eftir, að málinu verði vísað til allshn.

Félags- og dómsmrh. (Finnur Jónsson) : Fyrrv. stjórn hafði fengið þetta frv. í hendur og sent það til hæstaréttar til umsagnar, og hæstiréttur hafði látið í ljós, að það gengi í berhögg við stjórnarskrána. Ég hef ekki fengið þetta skriflegt frá hæstarétti, en með því að þetta lá fyrir, taldi ég ekki rétt að leggja frv. fram. Lóðamálin eru mikið vandamál. Það er mjög hvimleitt fyrir bæjarfélögin, að öll verðhækkun á lóðum rennur í vasa einstakra manna án þess að fá nokkuð að gert. En ef gengið er út frá því, að aðalatriði frv. brjóti í bága við stjórnarskrána, er þýðingarlaust að afgreiða frv. eins og hér er lagt til. Það verður því að leita annarra ráða til þess að bæta úr því öngþveiti, sem í þessum málum ríkir. Nú er stjórnarskráin í endurskoðun. Það var lengi ráðgert, að þær till., sem fram kæmu í því sambandi, yrðu lagðar fyrir þetta þing. Á meðan taldi ég ekki rétt að koma fram með frv. um þetta mál, áleit réttara að bíða þar til ákvæði fengist í stjórnarskrána, sem tryggði það, að verðhækkun á löndum og lóðum ætti að vera eign þess opinbera. Nú er hins vegar ekki útlit fyrir, að stjórnarskránni verði breytt á þessu þingi, og er þá til athugunar, hvort ekki mætti ná sama tilgangi og ætlazt er til í frv. án þess að það brjóti í bága við stjórnarskrána. Ég er alveg á sama máli og flm. þessa frv., að það er nauðsyn úrbóta, en tel mér hins vegar ekki fært að samþ. frv. óbreytt, vegna þess að það brýtur í bága við stjórnarskrána.