Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Áður en ég vík að frv. til fjárlaga, sem lagt hefur verið fram, vil ég fara nokkrum orðum um afkomu ríkissjóðs árið 1955, en ég mun þó ekki verða sérstaklega langorður um það efni né lesa upp ríkisreikninginn, þar sem hv. alþm. fá hann nú í sínar hendur. Tekjur ríkissjóðs á rekstraryfirliti urðu 646 millj. og fóru því fram úr áætlun um 133 millj. kr. Rekstrarútgjöldin urðu 512 millj. og fóru þannig allverulega fram úr áætlun, en þó miklu minna en umframtekjunum nam. Rekstrarafgangur varð 133 millj. í staðinn fyrir 58 millj., sem gert var ráð fyrir í fjárlögunum, en greiðsluafgangur varð um 65 millj. króna. Eins og hv. þm. er kunnugt, þá varð niðurstaðan sú, að nær öllum greiðsluafganginum var ráðstafað á síðasta Alþ., og voru um það efni sett ákvæði í 22. gr. fjárlaganna fyrir yfirstandandi ár. Ég rifja hér upp, hvernig þessu fé var ráðstafað : 1. Lán til bjargráðasjóðs vegna óþurrkanna á Suður- og Vesturlandi 101/2 millj. kr. 2. Lán til ræktunarsjóðs 22 millj. kr. 3. Lán til veðdeildar Búnaðarbankans 2 millj. kr. 4. Lán til fiskveiðasjóðs 10 millj. kr. 5. Lán til íbúðalánasjóðs í kaupstöðum og kauptúnum 13 millj. kr. 6. Framlag til stofnkostnaðar ýmissa skóla 11/2 millj. kr. 7. Aukaframlag til hafnarframkvæmda 1 millj. og 200 þús. kr. Samtals nemur það fé, sem ráðstafað var, 60 millj. og 200 þús. kr. Ýmsar ástæður lágu til þess, að tekjur ríkissjóðs fóru svo verulega fram úr áætlun á árinu 1955. Tekjur og viðskipti yfir höfuð fóru vaxandi í krónutölu vegna hækkandi dýrtíðar og vaxandi verðbólgu, en mest hefur þó munað um þær miklu aukatekjur, sem ríkissjóður hafði af innflutningi bifreiða á árinu 1955, en eins og kunnugt er, voru á því ári fluttar inn mjög margar bifreiðar með sérstöku tilliti til tekjuöflunar til stuðnings útgerðar togaraflotans. Talsverðar umframgreiðslur urðu á ríkisrekstrinum, eins og reikningurinn ber með sér, þó að þær yrðu miklu minni en umframtekjurnar. Eru umframgreiðslur þetta ár á langflestum liðum fjárlaganna, og ástæðan er sú m.a., að á því ári, í fyrra, fóru öll útgjöld mjög vaxandi vegna hækkandi dýrtíðar, eins og fram kemur líka í tekjuhlið fjárlaganna og ég hef þegar rætt um. Þá voru á árinu 1955 gerðar ráðstafanir til þess að afnema ýmsar skerðingar á launum embættismanna, sem höfðu verið í gildi undanfarin ár, afnumin skerðing verðlagsuppbóta og einnig skerðing á grunnlaunauppbót. Fengu opinberir starfsmenn með þessum ráðstöfunum mikla réttingu sinna mála, en uppbótum þessum hafði verið haldið niðri um nokkurt árabil. Þetta var eins konar aðdragandi að þeirri allsherjar endurskoðun á launakjörum opinberra starfsmanna, sem átti sér stað á síðasta Alþ., þegar nýju launalögin voru sett. Það er tæplega ástæða til að nefna sérstaklega mjög marga liði í umframgreiðslunum, vegna þess að þær greinast af framangreindum ástæðum á nær alla eða flesta liði fjárlaganna. Sérstök ástæða er þó til þess að nefna eftirfarandi: Brýrnar á Múlakvísl og Skálm fóru af í hlaupi, og varð að leggja 1 millj. 619 þús. kr. til brúabyggingar á þessar ár án fjárveitingar á árinu 1955. Þá voru greiddar án sérstakrar fyrir fram lagaheimildar 31/2 millj. kr. úr ríkissjóði til uppbótar á útflutning Suðurlandssíldar á árinu 1955. Uppbótargreiðslur á Suðurlandssíld urðu að vísu miklu meiri en þetta á árinu, en meiri hluti kostnaðarins var með lögum frá síðasta Alþ. lagður á framleiðslusjóð. Þá má geta þess, að kostnaður við að greiða niður verð innlendra vara varð 5 millj. og 200 þús. kr. meiri en áætlað var. Ekki voru þó niðurgreiðslur auknar á árinu 1955, heldur varð neyzlan meiri en þau rn. gerðu ráð fyrir, sem þessa liði áætla. Þá má geta þess, að notað var 1 millj. 574 þús. kr. meira til stækkunar sjálfvirku stöðvarinnar í Reykjavík en ráðgert var á fjárlögum, en var þó raunar hluti af því á heimildargrein, og var það gert til þess að tryggja vélar til stöðvarinnar í tæka tíð og einnig til þess, að bygging hennar gæti haldið áfram með fullum hraða, en bygging þessarar stöðvar er orðin ein hin allra mest aðkallandi framkvæmd, svo sem kunnugt er. Kveður svo rammt að símaskortinum í Reykjavik, að jafnvel læknar hafa langtímum saman orðið að vera símalausir og raunar fleiri, sem vegna atvinnu sinnar geta í raun réttri ekki með nokkru móti verið án símasambands. Til framkvæmda í flugvallamálum eru notaðar á árinu 2 millj. og 200 þús. kr. fram yfir áætlun. Þá er einnig þess að geta, að til atvinnuaukningar voru veittar 5 millj. kr., en ráðstafað 6 millj. 950 þús. kr., eða 1 millj. 950 þús. kr. umfram fjárveitingu. Reyndist svo fast sótt eftir fjármunum í þessu skyni og þörfin víðs vegar svo mikil, að gripið var til þessarar umframgreiðslu til þess að bæta úr því allra brýnasta. Þá voru í samráði við fjvn. fest kaup á tveimur sendiherrabústöðum, í París og í Bonn, og notað í því skyni á árinn 1 millj. 944 þús. kr. Eru þó ekki öll kurl til grafar komin í þessu efni, vegna þess að leggja varð mikið fé í að endurbæta hús það, sem keypt var í París, og kemur sá kostnaður á þetta ár. Hefur þá verið greint frá aðalumframgreiðsluliðunum og höfuðástæðunum fyrir umframgreiðslum ársins 1955. Ég kem þá að fjárlagafrv. því, sem hér liggur fyrir, fyrir árið 1957. Fjárlagafrv. ber að leggja fram í byrjun Alþingis. Nú er á hinn bóginn þannig ástatt um efnahags- og framleiðslumál landsins, að öllum er ljóst, að eigi verður hjá því komizt að gera nýjar ráðstafanir i þeim málum. Eru þau mál öll nú í athugun hjá ríkisstj. og ráðuneytum hennar, en ekki verið teknar ákvarðanir um það, til hvaða úrræða skuli grípa. Fjárlagafrv. varð því að miða við það ástand. sem er, þegar það er lagt fram. Verður að gera ráð fyrir, að frv. taki þeim breytingum í meðförum á Alþ. síðar, sem ástæða kann að vera til vegna nýrra ráðstafana í efnahagsmálum og framleiðslumálum yfir höfuð. Þetta á einnig við um tekjuöflunarfrumvörpin, þ.e.a.s. framlengingarfrumvörpin, sem fjárlagafrv. fylgja. Það skal strax tekið fram, að í frv. er ekki gert ráð fyrir viðbótargreiðslum þeim á verði vara innanlands, sem gripið var til í haust samkv. brbl. um stöðvun verðlags og kaupgjalds fram til áramóta. Eru þessar greiðslur ekkí teknar með, þar sem ekkert er um það vitað, hvort til greina kemur eða ekki að inna þær af höndum á næsta ári. En getið skal þess strax til fróðleiks mönnum, að áætlað er, að kostnaður við þessar viðbótarniðurgreiðslur mundi nema á heilu ári um 23–24 millj. kr., en lækka vísitöluna um 31/2 stig frá því, sem hún ella mundi vera. Sýnir þetta, að niðurgreiðslur þessar kosta sem svarar 6 millj. og 800 þús. kr. yfir árið á hvert vísitölustig. Það er ekki gott að fullyrða, hve mikið þessar niður greiðslur kosta ríkissjóð þann tíma, sem þær hafa verið ákveðnar, eða til 1. jan., en ekki er ólíklegt, að þær muni kosta 8–9 millj. kr. á því tímabili. Á fjárlagafrv. eru rekstrarútgjöldin áætluð 642 millj. kr. og útgjöld í eignahreyfingakaflanum 69 milljónir. Á gildandi fjárlögum eru útgjöldin á rekstrarreikningi áætluð 596 millj. kr. og í eignahreyfingakaflanum 65 millj. kr. Verður því niðurstaðan sú, að greiðslur alls eru áætlaðar 50 millj. kr. hærri á þessu frv. en þær, sem ráðgerðar eru í gildandi fjárlögum. Á hinn bóginn eru tekjurnar áætlaðar 711 millj. í þessu frv. í stað 659 í gildandi fjárlögum. Eru því tekjur áætlaðar 51 millj. og 700 þús. kr. hærri í þessu frv. en á fjárlögum ársins. Gert er ráð fyrir því í frv., að tekjur og gjöld standist á, því að ekki er teljandi, þó að örlítill greiðsluafgangur sé ráðgerður. Mun ég þá víkja nokkuð að höfuðatriðum fjárlagafrv. eða réttara sagt gera stutta grein fyrir breytingunum frá gildandi fjárlögum. Þá eru fyrst fjárveitingar til framkvæmda eða fjárfestingarmála, eins og menn eru nú mjög farnir að orða það. Það má segja, að fjárveitingar til verklegra framkvæmda séu í heild sinni jafnháar í þessu frv. og í gildandi fjárlögum. Ekki er þó svo að skilja, að allir framkvæmdaliðir séu nákvæmlega eins settir og i fjárlögum yfirstandandi árs. Nokkrar breytingar eru á einstökum liðum. Þær eru yfirleitt ekki svo stórvægilegar, að ég telji ástæðu til að rekja þær í framsögunni fram og til baka. Sumir framkvæmdaliðirnir eru settir jafnháir og þeir voru i frv. fyrrverandi stjórnar til fjárlaga fyrir árið 1956, þegar það var lagt fyrir Alþ. Aðrir eru settir jafnháir því, sem þeir eru í gildandi fjárlögum, og loks er í nokkrum dæmum farið bil beggja og fjárhæðir settar mitt á milli þess, sem lagt var til í fjárlagafrv. í fyrra, og hins, sem Alþ. að lokum ákvað. Nokkrar undantekningar eru þó frá þessu og eru þessar helztar: Fjárveiting til framkvæmda í flugmálum á 20. gr. er hækkuð um 2 millj. kr. Á fjárlagafrv. yfirstandandi árs eru veittar 31/2 millj. í þessu skyni. Augljóst er, að þessi fjárveiting er nærri því sem dropi í hafið, þegar hún er borin saman við þau verkefni, sem óleyst biða í þessari starfsgrein. Þetta er heldur ekkert undarlegt, þegar þess er gætt, hvað flugið er í rauninni ungur þáttur í samgöngukerfi landsins, og það einnig haft í huga, hversu ör framþróunin er í þeim málum og hve stórfelldur þáttur flugið er nú þegar orðinn í samgöngum landsins. Sýndist því óhugsandi annað en að bæta hér nokkuð við það, sem áður hefur verið áætlað í þessu skyni, og þyrfti þó óneitanlega mun meira fjármagn til þessara mála, en það gildir nú um svo margt annað. Þá eru fjárveitingar til eignaaukningar landssímans hækkaðar um 800 þús. kr. Er það nokkur tilfærsla á einstökum liðum fram og til baka. Þannig er fjárveiting til símalagningar í sveitum aðeins lækkuð eða sett 2 millj. kr. samkv. till. póst- og símamálastjóra, og gerir póst- og símamálastjórnin sér vonir um, að hægt verði með þessari fjárveitingu að verða við öllum óskum um síma eða símasamband á sveitabæi, sem enn þá hafa ekki fengið síma. Er mjög merkum áfanga náð, þegar sími er kominn á alla bæi í sveit, eða símasamband, enda þótt samt vanti þá enn mikið á, að öll sveitaheimili hafi fengið síma, þar sem viða yrði þá enn aðeins einn sími á tvíbýlis- eða fleirbýlisjörðum. Næsti áfangi í símamálum sveitanna yrði að fá síma á hvert heimili í sveit, enda að því stefnt hröðum skrefum, að hvert heimili á landinu eigi kost á síma. Fjárveiting er tekin upp til þess að byrja á byggingu sjálfvirkrar símastöðvar í Keflavík. Haldið er áfram að veita fé til stuttbylgjusambands við Hornafjörð og fjárveiting til stuttbylgjusambands við Borgarnes hækkuð um 600 þús. kr., en báðar þessar framkvæmdir eru liðir í þeim áætlunum, sem nú er verið að framkvæma til þess að bæta úr því vandræðaástandi, sem ríkt hefur í símamálum Austfirðinga og Norðlendinga nú undanfarið. Þá eru veittar 2 millj. og 800 þús. kr. til stækkunar sjálfvirku stöðvarinnar í Reykjavík. Því miður tókst ekki að ljúka nýju stöðinni á þessu ári, eins og ráðgert var. 1. sept. var eftir að leggja í þetta fyrirtæki 17 millj. og 800 þús. kr. Það var sú fjárhæð, sem þá vantaði til þess að ná landi, 1. sept. í haust. En ráðgert er að leysa það mál þannig: leggja fram 2 millj. og 800 þús. kr. samkv. 22. gr. fjárlaga fyrir 1955, þ.e.a.s. fjárlaga yfirstandandi árs, og er verið að reyna að útvega það fé að láni til stutts tíma, vegna þess að gera má ráð fyrir, að sjálfvirka stöðin geti staðið undir stuttu láni. Þá fæst gjaldfrestur á efni til stöðvarinnar í Þýzkalandi, sem nemur 2 millj., og fjárveiting í þessu fjárlagafrv. er ráðgerð 2 millj. og 800 þús., eins og ég sagði áðan. Eru þá komnar 7 millj. og 600 þús. af þessum 17 millj. og 800 þús., sem eftir var að leggja í fyrirtækið frá 1. sept. Vantar þá enn 10 millj., og er það von manna, að stofngjöld frá hinum nýju símanotendum geti staðið undir þeirri fjárhæð. Enn getur harðnað svo á dalnum um fjáröflun til þess að ljúka stöðinni, að grípa verði til þess að selja mönnum réttinn til hinna nýju númera nokkrum mánuðum fyrir fram. Munu menn betur skilja, að vei getur svo farið, að til þessa úrræðis þurfi að grípa, þegar menn hafa kynnt sér þær upplýsingar, sem ég mun gefa hér á eftir um það, hvernig ástatt er um fjáröflun yfirleitt til fjárfestingarmála samanborið við þau verkefni, sem menn hafa með höndum. Þá vil ég greina frá því, að fjárveiting til viðhalds þjóðveganna er hækkuð um 4 millj. kr. í þessu frv. Alþ. hefur undanfarið stöðugt verið að lengja þjóðvegakerfið með því að taka upp nýjar leiðir í þjóðvegatölu, og bætt var við á síðasta Alþingi. Hefur vegamálastjóri sýnt greinilega fram á, að með þeirri umferð, sem nú er orðin, og þeirri þjóðvegalengd, sem Alþ. hefur ákveðið, er alveg vonlaust að halda vegunum færum með minni fjárveitingu en þeirri, sem hér er ráðgerð í fjárlagafrv., og telur hann raunar þörf á meiru. Þess má einnig geta til marks um þróunina í umferðarmálum, að 1953 voru bifreiðar í landinu 10700, en eru nú taldar 15600, eða nærri 5 þús. fleiri en þær voru fyrir þremur árum. Enn fremur má benda á, að lengd akfærra þjóðvega hefur á sama tíma aukizt um 1000 km. Það eru sem sé þær leiðir, sem teknar hafa verið í þjóðvegatölu. Þetta eru helztu hækkanirnar, sem orðið hafa á fjárveitingum til verklegra framkvæmda frá gildandi fjárl., en í heild eru þær, eins og ég sagði áðan, því sem næst jafnháar og í fjárlögum yfirstandandi árs. Allar eru fjárveitingarnar til verklegra framkvæmda miklu lægri en forstöðumenn starfsgreina sýna fram á að brýn þörf sé fyrir, enda vitum við vel, hversu framkvæmdaþörfin kallar að, bæði í vegamálum, brúamálum, hafnar og vitamálum, skólamálum, heilbrigðismálum og raforkumálum, svo að aðeins nokkur dæmi séu nefnd. Þessar till. í fjárlagafrv. eru á hinn bóginn nánast miðaðar við, að ekki er hægt að sjá, að mögulegt sé að hækka fjárveitingar til verklegra framkvæmda, nema nýjar ríkistekjur komi til, og svo hitt, hve fjárfestingin í landinn í heild er mikil, og augljóst er, að þjóðin ræður ekki við meiri fjárfestingu í heild en hún hefur nú með höndum að óbreyttum ástæðum, og raunar ekki að óbreyttum ástæðum við það, sem hefur verið í fang færzt. Af þessum ástæðum eru ekki hærri fjárhæðir teknar í fjárlagafrv., en ekki fyrir það, að þörfin sé ekki fyrir hendi. Er þó vandséð, hvernig á að halda áfram að framkvæma raforkuáætlun dreifbýlisins t.d. með hæfilegum hraða, án þess að ríkið sjálft leggi beinlínis til meira fé en gert hefur verið. Og sama er að segja um ýmislegt af því, sem verið er með á prjónunum varðandi framkvæmdir til þess að stuðla að auknu jafnvægi í byggð landsins. Þá mun eins og fyrri daginn reynast erfitt að komast af með það fé, sem á frv. er ráðgert til vega, brúa, hafna, sjúkrahúsa og skóla, svo að dæmi séu nefnd, og mun það mjög koma í ljós síðar hér á hv. Alþ. En eins og ég kem að síðar, er alvarlegt ástand í fjárfestingar- og fjáröflunarmálum, og það verður ekki hægt að halda áfram að byggja fjárfestingarframkvæmdir á lausaskuldasöfnun, eins og gert hefur verið í raun og veru á þessu ári. Þessa þætti verður að skoða hér á Alþ. ofan í kjölinn, og verða þeir að takast til meðferðar í sambandi við ákvarðanir um ráðstafanir í efnahags- og framleiðslumálum almennt, enda eru ákvarðanir um fjárfestingu og fjáröflun til hennar, þ. á m. um opinbera fjárfestingu, mjög þýðingarmikið atriði í þessu sambandi. Ég sagði áðan, að heildarútgjöld fjárlagafrv. væru um 50 millj. kr. hærri en i gildandi fjárlögum. Nú munu menn spyrja: Í hverju liggja þessar hækkanir? Mun ég gera nokkra grein fyrir því, hvernig á þessari hækkun stendur. Hækkun útgjalda vegna nýju launalaganna umfram það, sem gert var ráð fyrir í fjárlögum 1956, mun að áætlun fjmrn. verða um 4 millj. kr. Í þessu fjárlagafrv. er gert ráð fyrir vísitölu 178, og er það 2 stigum hærra en í gildandi fjárlögum, og veldur það útgjaldahækkun, sem nemur a.m.k. 3 millj. kr. Síðasta Alþingi setti lög um þjóðskrá til afnota fyrir margar stofnanir, og kostnaður við þá starfrækslu mun nema um 540 þús. kr. Gert er ráð fyrir, að nýtt varð- og björgunarskip, Albert, komi til starfa á næsta ári, 9 mánuði ársins, og er rekstrarkostnaður þann tíma áætlaður 1 millj. og 300 þús. kr. Á ríkisspítölunum koma til greina nýjar deildir og nýtt starfsfólk, einkum landsspítalanum. Enn fremur hefur verið samið um að borga þeim. sem vinna um nætur, álag á kaup, og kostnaður við sumarleyfi hefur einnig aukizt vegna lengingar á leyfum. Telst ráðuneytinu svo til, að kostnaðarauki vegna þessara liða á heilbrigðismálum sé um 1 millj. 180 þús. kr. Styrkur til sjúkrahúsabygginga er hækkaður um 700 þús. kr. Sjúkrahúsin stækka, og ný koma til, einnig þau, sem ríkið rekur ekki sjálft, og af því leiðir auknar greiðslur úr ríkissjóði til sjúkra manna og örkumla, sem dvelja á sjúkrahúsum, og hækkar sá liður um 680 þús. kr. Enn fremur fer rekstrarstyrkur til sjúkrahúsa samkv. nýlega samþykktum lögum á Alþingi vaxandi um 800 þús. kr. Þá er tekinn upp nýr liður, rekstrarstyrkur til St. Jósefsspítalanna, 5 kr. á dag, og nemur það um 380 þús. kr. Raunar var í vetur sem leið ákveðið í samráði við fjvn. að veita þennan styrk, en hann hefur ekki fyrr verið í fjárlögum. Fjárveiting til áhaldakaupa vegna vegagerða og hafnargerða er hækkuð um 1 millj., 500 þús. í hvorn stað. Fjárveiting til viðhalds þjóðvega hækkar um 4 millj. kr., eins og ég hef þegar gert grein fyrir. Framlag til sýsluvegasjóða hækkar um 400 þús. kr. vegna lagabreytinga frá síðasta Alþingi. Orlofsgreiðslur vegna vegagerðarinnar hækka um 300 þús. kr. Þá er flokkunarviðgerð á Heklu 900 þús. kr., og framleiðslusjóðsgjald vegna útgerðar strandferðaskipanna samkv. lögum, sem sett voru á síðasta þingi, nemur um 300 þús. kr. Þá er álag á næturvinnu starfsfólks hjá flugmálunum 1 millj. og 100 þús. kr. Þá kemur áætluð hækkun kennaralauna, og kemur þar þrennt til greina undir þeim lið. Kennarafjöldinn er áætlaður of lágt í gildandi fjárlögum. Fleiri kennarar hafa nú fyrirheit um orlof næsta ár en nokkru sinni fyrr, eða 16 talsins, sem hafa fyrirheit um árs orlof. Og hinn 13. júlí s.l. gaf menntmrh. út reglugerð um styttingu vinnutíma hjá kennurum, eftir að vissu aldursmarki er náð, og kostar þessi reglugerðarbreyting sem svarar 10 nýjum kennaraembættum. Samtals er því áætluð hækkun á þessum lið, kennaralaunum, 4 millj. kr. Með breytingu á lögum um ríkisútgáfu námsbóka var á síðasta Alþingi ákveðið, að ríkisútgáfa námsbóka sæi fyrir námsbókum á unglingastiginu, sem svo mun kallað, en áður hafði sú starfsemi aðeins náð til barnaskóla. Er gert ráð fyrir, að hluti ríkissjóðs af kostnaði við þessa breytingu verði næsta ár um 700 þús. kr. Með nýrri lagasetningu nú fyrir skömmu og reglugerð í samræmi við þau lög var með ýmsu móti aukin þátttaka ríkissjóðs í rekstrarkostnaði barnaskólanna, auk þess sem skólakostnaður fer sífellt hækkandi vegna aukins nemendafjölda, og nemur hækkun á þessum lið 2 millj. og 200 þús. kr. Sem kunnugt er, hefur orðið að framkvæma enn á ný fjárskipti í Dalasýslu eða Dalahólfi, eins og það er kallað. Hækkar því kostnaður við sauðfjársjúkdómavarnir og fjárskipti um 4 millj. 245 þús. kr. Með lögum nr. 50 1948 var frestað að leggja fram 1 millj. til landnámssjóðs og lögfest á þeim tíma, að hana skyldi leggja fram árið 1957. Hækkar þetta fjárlögin nú um 1 millj. kr. Gert er ráð fyrir, að jarðræktarframkvæmdir muni enn aukast nokkuð, og hækka því jarðræktarframlögin eða áætlun á þeim lið um 21/2 millj. Fjárveiting til að leita nýrra fiskimiða er hækkuð um 250 þús. kr., og þyrfti þó í raun og veru að leggja meira fé til þeirra mála. Ákveðið var í fyrra að kaupa nýjan jarðbor, stórvirkan, og þá ráðgerður rekstrarkostnaður í fjárlögum yfirstandandi árs hálft árið. Rekstrarkostnaður er nú ráðgerður meiri en hann var ráðgerður þá, og er því hækkun á þessum lið 600 þús. kr. Auk þess er ráðgert að kaupa nú miklu dýrari og stórfenglegri bor en þá var talað um, sem verður miklu dýrari í innkaupi, en þar í móti kemur, að náðst hefur samkomulag um það við Reykjavíkurbæ, að ríkið og Reykjavík kaupi þann hinn mikla bor í félagi, þannig að líklega mun stofnkostnaðarfjárveitingin nægja til þess að greiða hluta ríkissjóðs af stofnkostnaðinum. Þegar ákveðið var að setja löggjöf um atvinnuleysistryggingar, var áætlað, að framlög til trygginganna af ríkisins hendi mundu vera 14 millj. kr. á ári. Þótt ekki sé búið að kanna þetta mál enn til fulls, þykir nú augljóst, að kostnaður ríkissjóðs við tryggingar þessar verður ekki undir 19 millj. kr. á ári, og er því sá liður í þessu frv. hækkaður um 12 millj. kr., en í gildandi fjárlögum er hálfs árs framlag, 7 millj. kr. Nýju lögin um almannatryggingar, sem sett voru á síðasta þingi, eru nú að koma til framkvæmda, og valda þau - ásamt vísitöluhækkun - útgjaldaaukningu, sem nemur um 2 millj. og 900 þús. kr. Kostnaður við húsnæðismálastjórn, sem sett var upp samkv. nýrri löggjöf frá Alþ., er álitið að muni vaxa um 200 þús. kr. Fjárveiting til flugvallagerðar, sem áður hefur verið á minnzt, er hækkuð um 2 millj. kr. Framlag til niðurgreiðslu á vöruverði, sem miðað er við þær niðurgreiðslur, sem framkvæmdar voru fram að 1. sept., er vegna fólksfjölgunar og aukinnar neyzlu landbúnaðarafurða hækkað í frv. í 2 1/2 millj. kr., en annars er í frv. ekki gert ráð fyrir viðbótarniðurgreiðslunum, eins og ég tók fram áðan. Í fjárlögum yfirstandandi árs eru greiðslur vegna vanskila á ríkisábyrgðarlánum áætlaðar 12 millj. kr. Það er nú alveg augljóst orðið, að þessi fjárhæð hrekkur hvergi nærri til að mæta vanskilum á ríkisábyrgðarlánum, en þau fara sífellt vaxandi. Má heita, að ríkissjóður greiði af öllum dieselrafstöðvalánum. Mjög háar fjárhæðir falla á ríkissjóð árlega vegna ábyrgða í sambandi við togarakaup, og sívaxandi vanskil eru á hafnargerðarlánum á þeim stöðum, þar sem verið er að byggja tiltölulega dýrar hafnir og bryggjur i von um vaxandi framleiðslu og umferð, en litlar tekjur í aðra hönd. Af þessum ástæðum er þessi liður nú hækkaður um 4 millj. kr., eða í 16 millj. kr., og er ég þó afar hræddur um, að hann sé ekki settur nógu hár. Það má hiklaust fullyrða, að þessar ríkisábyrgðir, sem mestum ríkisútgjöldunum valda, eru stuðningur við dreifbýlið fyrst og fremst og stuðla þannig að jafnvægi í byggð landsins og verka að því leyti vel. Hitt er eigi að síður álitamál mikið, hvort það er heppileg aðferð að nota þessa leið svo mjög og veita ábyrgðir, sem sýnilega falla beint á ríkið, og þá kæmi til mála, að hin aðferðin væri viðhöfð, að veita heldur meiri beinan stuðning. Það er hætt við því, að þessi stórfelldu vanskil, sem þoluð eru aðgerðalaust, vegna þess að hlut eiga að máli byggðarlög, sem lítið bolmagn hafa, veiki, þegar til lengdar lætur, vilja manna yfirleitt til þess að standa í skilum. Það má t.d. upplýsa það, að ýmis togarafyrirtæki úti um land, og þar eiga bæði hlut að máli fyrirtæki, sem eru opinber og hálfopinber, og líka fyrirtæki einstakra manna, eru í milljóna vanskilum við ríkið, en það hefur ekki verið talið fært að ganga eftir því, að þessi fyrirtæki stæðu í skilum, vegna þess, hvernig ástatt er um atvinnuhætti á þeim stöðum, þar sem þau eru rekin. Hér er á ferðinni mikið vandamál, sem hv. Alþingi og ríkisstj. þurfa að athuga, hvaða fyrirkomulag eigi að hafa á þessum stuðningi framvegis, hvort þetta sé heppilegasta leiðin. Þær hækkanir á ríkisútgjöldum, sem nú hafa verið taldar, nema samtals 59 millj. 679 þús. kr. Þetta er nokkru hærri fjárhæð en nemur nettóhækkun fjárlagafrv. Ástæðan er sú, að niður falla eða lækka nokkrir liðir fjárlaganna, sem kemur á móti, og enn fremur hækka tekjur einstakra stofnana, svo sem flugmála, sem í fjárlögum eru dregnar frá gjöldunum. En ég ætla, að þetta yfirlit eigi að geta gefið mönnum allglögga hugmynd um, hvers vegna fjárlögin fara hækkandi. Það er blátt áfram vegna þess, að Alþingi tekur með nýrri löggjöf sífellt meiri og meiri skyldur á ríkið. Sumpart er þar um nýja þjónustu að ræða við almenning, t.d. auknar tryggingar og þess háttar, en sumpart er verið að færa yfir á ríkið smám saman kostnað, sem aðrir aðilar hafa borið, t.d. eins og sveitar- og bæjarfélögin, og er það talsvert áberandi þáttur undanfarið, bæði í kennslumálum og heilbrigðismálum. Þá hækka fjárlögin að sjálfsögðu með vaxandi dýrtíð í landinu, og ef ekki hefðu verið gerðar ráðstafanir til þess að stöðva dýrtíðarflóðið nú í sumar, mundi þetta fjárlagafrv. hafa litið öðruvísi út. En eins og þegar hefur verið tekið fram, þá er frv. miðað við það ástand, sem nú er í þeim málum, og því gert ráð fyrir vísitölu 178, en skylt er þá um leið að minna á það enn einu sinni, að þær aukaniðurgreiðslur, sem hjálpa til að halda vísitölunni í 178, eru ekki teknar með í frv. af ástæðum, sem ég greindi áðan. Ég gat um það áðan, að tekjur ríkissjóðs væru í þessu frv. áætlaðar um 51 millj. kr. hærri en í gildandi fjárlögum. Í grg. frv. er fjallað um þessa tekjuáætlun, og sé ég ekki ástæðu til að endurtaka það hér. Ég vil aðeins rifja það upp, að þessi hækkun á tekjuáætlun er að nokkru leyti á beinum sköttum, vegna hækkandi tekna almennt í landinu í krónutölu, og að nokkru leyti byggð á því, að tekjuauki sá handa ríkissjóði, sem samþykktur var á síðasta Alþingi, mun færa ríkissjóði auknar tekjur allt næsta ár, en gilti á hinn bóginn aðeins frá 1. febr. það ár, sem nú er að líða. Annars er þessi tekjuáætlun byggð á reynslu yfirstandandi árs og því miðuð við, að innflutningur á næsta ári verði svipaður því, sem hann er í ár. Má það í rauninni telja furðudjarfa áætlun að gera ráð fyrir slíku, eins og ástatt er um gjaldeyrismálin. Það er sem sé augljóst, að það er flutt inn meira nú en hægt er að borga, og þess vegna þarf aukna framleiðslu og auknar þjóðartekjur til þess, að þetta fjárlagafrv. standist vel í framkvæmdinni. Verður tekjuhlið fjárlaganna að athugast mjög gaumgæfilega við meðferð málsins á Alþingi, þegar vitað er, hvaða leiðir verða farnar í efnahagsmálunum og málum framleiðslunnar, og eru frv. um framlengingu núverandi tekjustofna einnig lögð fram nú með fjárlagafrv. með þeim fyrirvara, eins og ég sagði áðan, að þau endurskoðist við meðferðina á Alþingi með tilliti til afgreiðslu efnahagsmálanna yfir höfuð. Á hinn bóginn mun allt gert, sem unnt er, til þess að tryggja og bæta innheimtu ríkisteknanna, og verður aukið eftirlit með innheimtu og álagningu beinna skatta og meira lagt í kostnað við þau mál en verið hefur undanfarið í þeirri von, að hægt verði að koma þar á einhverjum lagfæringum. Tollgæzlan verður líka efld og lagt meira í kostnað við hana en hefur verið í þeirri von, að það geti bætt ástandið í þeim málum. Þá vil ég að lokum, áður en ég skil við fjárlagafrv., minnast á nokkur ný atriði í 22. gr. Undanfarin ár hefur verið í fjárlögum heimild fyrir ríkisstj. til þess að ábyrgjast lán fyrir hraðfrystihús og fiskimjölsverksmiðjur, allt að 60%. Nú er lagt til, að hliðstæða ábyrgð megi veita vegna stofnkostnaðar kjötfrystihúsa og mjólkurbúa. Þykir sanngjarnt, að þessar framkvæmdir njóti sömu fyrirgreiðslu og hinar, ef slíkt mætti verða þeim að einhverju liði, er undir þeim standa. Þá er lagt til að heimila ábyrgðir vegna togarakaupa á Akranesi og á Austfjörðum. Þessi skipakaup hafa þegar farið fram, en þegar kaupin voru gerð, var ekki veitt ríkisábyrgð, Á hinn bóginn eru mörg fordæmi fyrir því, að ríkissjóður gangi í ábyrgð fyrir mestum hluta af andvirði skips, þegar þannig hefur staðið á, og raunar hefur það upp á síðkastið ævinlega verið gert, þegar togarar hafa verið keyptir til byggðarlaga úti um land. Fjárhæðir þær, sem heimilað er að ábyrgjast, eru miðaðar við, að þessir staðir njóti hliðstæðrar fyrirgreiðslu og aðrir staðir, sem fengið hafa togara fyrir milligöngu ríkisstjórnarinnar. Mjög skortir fé til þess að greiða áfallnar kröfur vegna framkvæmda á rafvæðingu dreifbýlisins, og kem ég að því síðar. Verður að leita allra hugsanlegra ráða til að komast fram úr þeim vanda. Þannig stendur á, að ekki hefur þurft á að halda nokkru af því fé, sem lagt hafði verið til hliðar í ákveðnu skyni, sbr. lög nr. 51 1955, um ráðstöfun á greiðsluafgangi ríkissjóðs 1954. Nemur þetta fé samtals 41/2 millj. kr. Er hér lagt til í frv., að heimilað verði að lána raforkusjóði þetta fé. Hrekkur það þó skammt til þess að leysa fjáröflunarvandamál þetta, og kem ég að því síðar. Heimilað var í fyrra að lána ræktunarsjóði, fiskveiðasjóði og íbúðalánasjóði talsverðar fjárhæðir af greiðsluafgangi. Vegna þess að brýna nauðsyn ber til að efla alla þessa sjóði með öllum tiltækum ráðum, leggur ríkisstj. til, að þessi lán verði gerð að beinum framlögum til sjóða þessara. Ég mun nú minnast nokkrum orðum á horfurnar varðandi afkomu ríkissjóðs á þessu ári og ástandið í efnahagsmálum landsins, eins og það nú blasir við. Eins og landsmönnum er kunnugt og raunar hefur að nokkru leyti komið fram af því, sem ég hef þegar sagt, hefur undanfarið verið greiðsluafgangur á ríkisbúskapnum, þótt ekki hafi slíkt verið ráðgert i fjárlögum. Hefur þetta bjargað frá stórvandræðum varðandi ýmsar fjárfestingarlánveitingar, eins og ég hef þegar rakið. Aldrei er hægt að vita með vissu eða nokkurri nákvæmni á þessum tíma árs, hvernig afkoman verður að lokum, en nokkuð sést, hvers vænta má. Verður helzt ráðið af þeim upplýsingum, sem nú liggja fyrir, að greiðsluafgangur verði enginn á þessu ári. Kemur hér ýmislegt til greina, fyrst og fremst það, að tekjuáætlunin var teygð meira en oftast áður til þess að koma endunum saman á Alþingi í fyrravetur í fjárlagafrv. Þá hefur ríkissjóður orðið fyrir talsverðum útlátum umfram það, sem ákveðið var í fjárlögum. Ekki er það þó meira en oft hefur verið áður. Sérstaklega er þess að geta í því sambandi, að til þess að koma í veg fyrir stórkostlega nýja hækkun á verðlagi í landinu og þar með enn nýja hækkun á framleiðslukostnaði og raunar algera stöðvun framleiðslunnar nú þegar var gripið til þess ráðs að auka niðurgreiðslur landbúnaðarvara innanlands í haust, eins og ég hef minnzt á áður. Var þetta gert í sambandi við samkomulag það, sem varð um stöðvun kaupgjalds og verðlags. Áætla ég, eins og ég sagði áðan, að kostnaður við þetta verði um 8–9 millj. kr. á þessu ári. Í fjárlögum yfirstandandi árs var gert ráð fyrir, að tekjur og gjöld stæðust á, og vona ég, að ekki fari svo illa, að greiðsluhalli verði. Á hinn bóginn er það mjög alvarlegt mál, að enginn greiðsluafgangur skuli geta orðið á þessu ári, eftir því sem nú horfir. Brýna nauðsyn hefði horið til, að ríkissjóður hefði haft hreinan afgang og getað lagt fyrir fé til þess að vega á móti ofþenslunni í þjóðarbúskapnum, sem er mjög áherandi, eins og sakir standa. Um slíkt er ekki að ræða á hinn bóginn, enda reyndist ekki einu sinni fært að koma slíku við í fyrra og hitteðfyrra, þótt afgangur væri, vegna þess, hve menn höfðu færzt mikið í fang um framkvæmdir. Það verður mun tilfinnanlegra en ella, að afkoma ríkissjóðs er nú lakari en áður, en verðbólgan hefur nú dregið ríkissjóð uppi líka, ef svo mætti að orði kveða, - þetta verður tilfinnanlegra en ella vegna þess, hvernig nú er ástatt um ýmsar framkvæmdir, sem hið opinbera hefur á sinni könnu, sumpart beint og sumpart óbeint. Verður ekki annað sagt en að til vandræða horfi í þessum efnum. Eins og áður mun hafa verið frá skýrt á hv. Alþingi, tókst loks fyrir tilstuðlan Bandaríkjastjórnar og með þátttöku dönsku ríkisstj. að fá erlent lán til þess að standast erlenda kostnaðinn við sementsverksmiðjuna að mestu leyti, en vantar þó nokkrar milljónir upp á. Þetta gerðist eftir hartnær þriggja ára árangurslausar tilraunir til þess að fá lán í sementsverksmiðjuna. Sementsverkmiðjan kostar alls, að því er nú er áætlað, um 100 millj. kr., og hefur stofnkostnaður verksmiðjunnar auðvitað alltaf verið að hækka vegna verðbólguþróunarinnar í landinu. Erlendi kostnaðurinn nemur um 43 millj., og er fyrir honum séð að miklu leyti. En þótt Framkvæmdabankinn geri eins og hann getur til þess að greiða fyrir innlenda kostnaðinum, þá vantar samt a.m.k. 35 millj. til þess að standast innlenda kostnaðinn við að byggja verksmiðjuna. Framkvæmdir við verksmiðjubygginguna voru settar af stað á s.l. ári, og vantar nokkrar millj. kr. nú strax fram að áramótum til þess að greiða kostnaðinn við þær framkvæmdir og svo í framhaldi af því 25–30 millj. á næsta ári til verksmiðjunnar fyrir utan það, sem Framkvæmdabankinn getur lánað. Raforkuáætlun dreifbýlisins er í framkvæmd, eins og menn vita. Verið er að reisa tvö orkuver og leggja allmargar línur. Það hefur verið tryggt talsvert lánsfé til þeirra framkvæmda, eða um 120 millj. kr. á næstu árum, og var einu sinni gert ráð fyrir, að það fé mundi duga með því fé, sem ríkissjóður legði fram til þess að hrinda áætluninni í framkvæmd. En því fer nú alls fjarri. Bæði er það, að kostnaðurinn við framkvæmd þessarar áætlunar fellur miklu meira á fyrstu ár hennar en í upphafi var gert ráð fyrir, því að þetta var tíu ára áætlun, svo kemur til, að vegna verðbólgunnar hefur heildarkostnaður áætlunarinnar sífellt verið að hækka, og loks hefur ráðizt í kostnaðarmeiri framkvæmdir en ráðgert var. Er því svo komið, að það fjármagn, sem upphaflega var gert ráð fyrir að fá og samið við bankana um að leggja fram, hrekkur hvergi nándar nærri til þess að standa undir kostnaðinum. Hafa þó verið tekin erlend lán til efniskaupa, eftir því sem hægt hefur verið, og ríkissjóður hefur hækkað mjög verulega árlegt framlag sitt á fjárlögum frá því, sem upphaflega var gert ráð fyrir. Á þessu ári var tekið 23 millj. kr. lán í sambandi við efniskaup frá Tékkóslóvakíu. Á hinn bóginn hefur af viðskiptaástæðum orðið að kaupa allmikið af efni frá ýmsum öðrum clearinglöndum eða vöruskiptalöndum, eins og við köllum þau í daglegu tali, þar sem ekki hefur verið hægt að fá lán í sambandi við kaupin, og því heldur minna orðið um erlendar lántökur í þessa rafmagnsáætlun en ella. Ástandið er nú þannig í þessum efnum, að það vantar a.m.k. 15 millj. kr. fram að áramótum til þess að greiða beinlínis áfallnar skuldbindingar vegna verka, sem verið var að vinna í sumar, umfram það, sem til þessara mála hefur verið lagt af ríkisfé, og umfram þau lán, sem tryggð höfðu verið. Er bezt að segja það eins og það er, að enginn veit í dag, hvar á að taka fé til þess að greiða þennan - ef svo mætti orða það - vanskilahala. Þá vantar a.m.k. 30 millj. kr. á næsta ári umfram fjárveitingar og umfram umsamin lán, til þess að hægt sé að halda áfram með fyrirhuguðum hraða. Ræktunarsjóður hefur undanfarið lánað út á framkvæmdir í sveitum landsins, og bændur hafa haldið áfram framkvæmdum sínum á þessu ári í því trausti, að svo yrði áfram. Undanfarið hefur Alþjóðabankinn lánað tvisvar handa ræktunarsjóði gegnum Framkvæmdabankann, en í tvö skipti, árin 1954 og 1955, fengust á hinn bóginn engin lán í Alþjóðabankanum í þessu skyni, þar sem bankinn var okkur þá lokaður af ástæðum, sem ég ræði síðar. Kom þá til bjargar, að greiðsluafgangur varð á ríkisbúskapnum, og var gripið til þess að taka af því fé handa ræktunarsjóði. Því miður eru ekki horfur á því nú, að greiðsluafgangur ríkissjóðs bjargi málum að þessu sinni, og vandast þá málið, ef ekki tekst að fá lán nú í haust í Alþjóðabankanum, en slíkt er algerlega í óvissu enn, og vík ég að því síðar. En fram úr þessu máli verður að ráða á einn eða annan veg, svo að út á þessar framkvæmdir verði hægt að lána eins og undanfarið, og það verður gert. Þá er enn rétt að geta þess í sambandi við þann vanda, sem bráðast kallar að varðandi fjáröflun til fjárfestingarframkvæmda nú á þessu hausti, að fiskveiðasjóður hefur á því byggt, að fundið verði eitthvert fé handa honum til útlána umfram það, sem hann hefur haft úr eigin uppsprettum, og mun vart hjá því komizt, að hann verði að fá einhverja úrlausn strax í haust og meira síðar til þess að standast skuldbindingar sínar, sem að talsverðu leyti a.m.k. hafa verið á hann teknar í samráði við yfirvöldin. Hér eru nú engin smávandamál á ferðinni, þegar þess er gætt, að hér er aðeins um að ræða skuldbindingar, sem yfirvöldin hafa beinlínis á sig tekið og verður að standa við. Er það ekkert minni háttar neyðarúrræði, ef ríkið neyðist til þess að safna lausaskuldum til að standa við þessar skuldbindingar. Slíkt er vitanlega fullkominn neyðarkostur, og ef til þess þyrfti að grípa að safna lausaskuldum í seðlabankanum, sem þessum skuldbindingum nemur, og taka þannig í raun réttri fé, sem ekki er til, og setja það í umferð, þá torveldar það stórkostlega þær ráðstafanir, sem nú þarf að gera til þess að koma á jafnvægi í þjóðarbúskapnum og stöðva verðbólguna. En fram hjá þessum skuldbindingum verður ekki komizt. Það verður að horfast í augu við þær. Ég hef nú aðeins rætt um þær skuldbindingar, sem ríkisvaldið hefur sjálft stofnað til með eigin framkvæmdum eða tekið á sig með beinum fyrirheitum. Það er svo þar fyrir utan, að vitaskuld er mikil þörf fjárfestingarlána þar að auki, og kem ég að því máli siðar. Ástæða er til þess að minnast hér í framhaldi af þessu á framleiðslusjóðinn og horfur varðandi hann. Að vísu er þar ekki um fjárfestingarmál að ræða, en það gefur gleggri mynd af þeim viðfangsefnum, sem nú er við að glíma, og því, hvernig málum er komið, ef hans er minnzt einmitt í þessu sambandi. Framleiðslusjóður var settur upp á síðasta Alþingi til þess að standa undir hinum nýju uppbótum til framleiðslunnar og halda henni þannig gangandi, - það er víst óhætt að segja um stundarsakir, enda var því yfirlýst, að þessar nýju uppbætur ofan á það, sem fyrir var, leystu ekki til frambúðar vandamál framleiðslunnar né efnahagsmálin yfir höfuð. Ekki leið langur tími, frá því að Alþingi var slitið síðast, þangað til það lá fyrir, dagana fyrir kosningarnar í vor, að engin síldarútgerð gat átt sér stað án stórfelldra uppbóta á Norðurlandssíldina, en fyrir því var ekki gert ráð, þegar framleiðslusjóður var settur á stofn örskömmu áður. Til þess að síldveiðarnar skyldu ekki stöðvast, var gripið til þess af þáverandi ríkisstj. að lofa því að bæta upp Norðurlandssíldina. Var sú skuldbinding tekin á framleiðslusjóð með brbl., en ekki séð fyrir nýjum tekjum handa sjóðnum á móti. Sama sagan endurtók sig, þegar átti að gera út á reknetjaveiðar við Suðvesturland og annars staðar á landinu. Þá var enn komið í veg fyrir stöðvun með því að lofa auknum uppbótargreiðslum á Faxasíld úr framleiðslusjóði og enn þá án nýrrar tekjuöflunar, Karfamið fundust í haust, og mikið barst að af karfa, meira en hægt var að taka til frystihúsanna. Var þá enn heitið uppbótum nokkrum á karfaafla, sem færi í fiskimjölsverksmiðjur, einnig úr framleiðslusjóði. Þá var svo komið fyrir togurunum nú fyrir skömmu, að þeim var með engu móti kleift að fiska fyrir það verð, sem frystihúsin gátu boðið fyrir karfann eða fiskinn, þrátt fyrir 5000 kr. dagstyrk, og hefur þá enn verið gripið til þess ráðs að halda gangandi með því að lofa framlögum úr framleiðslusjóði og enn án sérstakrar tekjuöflunar á móti. Jafnframt var í sambandi við þá ráðstöfun gert að skilyrði, að togararnir legðu mikinn hluta af afla sínum á land til verkunar næstu mánuði, og þannig stóraukin atvinna í sjávarplássum landsins. Af landbúnaðinum er það að segja í þessu sambandi, að þar er upp komið mikið verðlagsvandamál vegna mjög aukinnar framleiðslu til útflutnings. Heildarmyndin af þessum málum er sú, að sumar þýðingarmestu greinar framleiðslunnar dragast áfram með harmkvælum og allir meginþættir hennar væru stöðvaðir, ef þeim hefði ekki verið haldið gangandi til bráðabirgða með loforðum um ný og ný fjárframlög, sem ekki er þó fé fyrir hendi til þess að standa undir nema að einhverju leyti a.m.k. Er nú svo komið, að uppbætur á verð það, sem togaraútgerðin fær fyrir fisk sinn, munu nema nálega sem svarar kaupi allrar áhafnarinnar, og heldur þó togaraútgerðinni við stöðvun gersamlega vegna þess, hvernig afkoman er. En uppbætur á útflutningsverð bátafisks eru þó eitthvað meiri tiltölulega en togarafisks. Mér skilst, að hægt mundi vera að borga tæpan helming þess, sem er greitt fyrir Faxasíldina upp úr sjónum, ef menn ættu að búa við útflutningsverðið sjálft. Ég hef minnzt á, hvernig komið er um fjármagn til þess að greiða gerðar framkvæmdir og til þess að greiða uppbætur á framleiðsluvörur, sem búið er að verka og senda úr landi og leggja í kostnað við að framleiða í því trausti, að staðið verði við uppbótarloforðin. En mikið vantar á, að hægt sé að standa við þessi loforð í tæka tíð. Enn er þó eftir að minna á, að langt er síðan gjaldeyrismál Íslands hafa staðið svo tæpt sem nú. Við höfum nú búið við langvarandi gjaldeyrisskort, sem verður sífellt tilfinnanlegri. Gjaldeyriseign þjóðarinnar er minni en ekki neitt, þegar saman eru teknar eignir og skuldir í því dæmi. Sannleikurinn er sá, að þýðingarlaust er að grafa höfuðið í sandinn. Efnahags og framleiðslumál landsins eru reyrð í slíkan Gordionshnút, að með fádæmum verður að teljast. Stöðvun framleiðslunnar og stórfelldur samdráttur framkvæmda og atvinnu bíður á næsta leiti, ef ekki auðnast að koma í framkvæmd nýjum ráðstöfunum til þess að forða frá slíku. En það er allt annað en stöðvun og atvinnuleysi, sem þjóðin þarfnast. Þess vegna eru nú öflug samtök mynduð til þess að finna leiðir til að koma í veg fyrir slíkt, en tryggja í stað þess framleiðsluna og atvinnuna og það jafnvel þótt kosta kunni nokkur átök og breytingar. Ég mun þá þessu næst drepa nokkuð á ýmsar framkvæmdir, sem verið er með á prjónunum og ætlunin er að framkvæma næstu missirin. Jafnframt mun ég ræða nokkuð um fjáröflunarmöguleika í því sambandi. Ég vil þá fyrst minnast á ræktunarsjóðinn aftur. Hann þarf á næstu árum á lánsfjármagni að halda árlega til þess að lána bændum út á framkvæmdir þeirra. Þá þarf fé til þess að lána út á kjötfrystihús, mjólkurbú og aðrar slíkar framkvæmdir, sem nauðsynlegar eru til þess að koma afurðunum í verð. En þannig hefur verið ástatt undanfarið i landinu, að engin lán - bókstaflega engin lán - hefur verið hægt að fá út á slíkar framkvæmdir, og er slíkt vitaskuld algert neyðarástand. Þá er fiskveiðasjóður. Hann verður að lána til bátasmíða og bátakaupa, og sífellt þarf að endurnýja bátaflotann. Verður bátaflotinn einnig, ef vel á að fara, að aukast, en ekki minnka. Má í því sambandi m. a. minna á, að margir þeir, sem bezt vit hafa á útgerð, telja nú nauðsynlegt, að landsmenn eignist nokkur 180–200 tonna skip til síldveiða með hinum nýju aðferðum, sem nú eru að ryðja sér til rúms í þeim efnum og gefa góða raun og eiga vafalaust eftir að valda gerbyltingu í síldarútgerðinni. Þessir bátar mundu þá verða notaðir til togveiða eða netjaveiða þess í milli. Þá ber brýna nauðsyn til að halda áfram að auka og bæta frystihúsakostinn við sjávarsíðuna og önnur tæki og aðstöðu til þess að vinna úr aflanum, og er skemmst af því að segja, því miður, að sumar þýðingarmestu frystihúsaframkvæmdir í landinu eru i þann veginn að stöðvast eða hafa stöðvazt vegna lánsfjárskorts. Bæta þarf skilyrðin til þess að taka á móti togarafiski viða um landið, og koma þar endurbætur í hafnarmálum einnig mjög til greina ásamt endurbótum á frystihúsum og fiskiðjuverum. Halda verður áfram að framkvæma raforkuáætlunina fyrir dreifbýlið, og hlýtur að þurfa til þess mikið fjármagn næstu árin umfram það, sem í öndverðu var tryggt til þeirra mála, eins og ég hef þegar sýnt fram á. Þá þarf að byggja nýju Sogsstöðina, og þolir það mál blátt áfram enga bið úr þessu, þar sem gera má ráð fyrir, að raforkuskortur fari að gera vart við sig á orkusvæði Sogsvirkjunarinnar eftir tvö ár. En skortur á raforku á orkusvæði Sogsins mundi m. a. verða stórkostlegt áfall fyrir iðnaðinn í landinu og koma hart niður á áburðarverksmiðjunni og sementsverksmiðjunni. Leikur víst vafi á því, að hægt verði að nýta sementsverksmiðjuna nema með aukinni raforku, og mun fyrirhugað að tengja Sogsvirkjun og Andakílsvirkjun saman. Þess má geta m.a. til þess að sýna, hver áhrif verðbólguþróunin nú undanfarið hefur haft á fjárfestingarmálin, að heildarkostnaður við Sogsvirkjunina nýju er nú áætlaður 165 milljónir, en var fyrir tveimur árum áætlaður 120 milljónir króna. Þá hefur ríkisstj. ákveðið að beita sér fyrir því að kaupa allt að 15 togara og stuðla með því að jafnvægi í byggð landsins. Mjög hagfellt er að byggja við áburðarverksmiðjuna aðra verksmiðju til þess að framleiða fosfatáburð, og þyrfti að vera hægt að sinna þeirri framkvæmd alveg á næstunni. Halda verður áfram byggingu sementsverksmiðjunnar og koma henni sem fyrst í gagnið, en til hennar vantar enn mikla fjármuni, sem ég hef áður rakið. Margar af þessum framkvæmdum miða beinlínis að því að framkvæma þá yfirlýstu stefnu ríkisstj. að efla jafnvægið í byggð landsins með því að efla sérstaklega atvinnulífið í þeim þremur landsfjórðungum, sem nú eru verst á vegi staddir í atvinnulegum efnum. Að öllum þessum framkvæmdum mun ríkisstj. vinna. Kemur þar margt fleira til greina, og ber því vitaskuld alls ekki að skoða þetta sem nokkra tæmandi upptalningu. Ég hef aðeins minnzt á nokkrar veigamiklar fjárfestingarframkvæmdir, sem snerta sjálft framleiðslustarfið, en þar fyrir utan kemur svo íbúðamálið og fjáröflun í því sambandi, og er það ekkert smáræðis verkefni út af fyrir sig. Ég hef talið hér upp nokkur verkefni, en ekki nefnt margar tölur í því sambandi. Samt sem áður er augljóst af þessu stutta yfirliti, að gífurlegt fjármagn þarf á næstu árum til þess að hrinda þessum málum áfram með hæfilegum hraða ásamt öðru því, sem gera þarf. Lítum þá á möguleikana til þess að tryggja hér á næstunni fjármagn til öflugra framfara, meðal annars þeirra framkvæmda, sem ég hef drepið á. Augljóst er öllum mönnum, að fjárfestingarframkvæmdir, sem menn kosta ekki hver um sig af sínu eigin fé eða með eigin vinnu, verða ekki kostaðar nema af lánsfé, að undanskildum þeim framkvæmdum, sem ríki, bæjar- og sveitarfélög kosta af skatttekjum s:num. En hvernig safnast lánsfé? Með tvennu móti aðeins. Annars vegar af því fé, sem landsmenn leggja til hliðar á hverju ári í reiðufé í þær stofnanir, sem veita lánin, og á hinn bóginn af því fjármagni, sem fæst að láni erlendis og flutt er þannig inn í landið. Það er ekki hægt að búa til lánsfé til fjárfestingarlána. Athugum svo þessa tvo möguleika á lánsfé til fjárfestingarframkvæmda. Fyrst nokkur orð um erlendu lánin. Íslendingum er hin mesta þörf á erlendu lánsfé. Það er ofur eðlilegt. Hér er svo margt ógert og mörg verkefni, sem óbætt er að taka lán til. Íslendingum hefur aldrei orðið hált á því að taka erlend lán til arðgæfra framkvæmda. Á hinn bóginn er mjög nauðsynlegt að gæta þess, að erlendu lánsfé sé skynsamlega varið og að það verði til þess að auka arðbæra framleiðslu og þjóðartekjur. Hitt er svo annað mál, að við höfum átt mjög takmarkaðan aðgang að erlendu lánsfé undanfarið. Við höfum í nær 3 ár engin lán fengið í Alþjóðabankanum og engin löng lán til verklegra framkvæmda á þeim tíma nema lánið, sem við fengum fyrir milligöngu Bandaríkjastjórnar og samvinnu hennar við stjórn Danmerkur til sementsverksmiðjunnar og áður er að vikið. Önnur lán, sem fengizt hafa síðustu þrjú árin, hafa verið vörukaupalán til styttri tíma, sem ekki er hægt að byggja stórframkvæmdir á nema að mjög takmörkuðu leyti. Ber þar að nefna lánið í Tékkóslóvakíu, sem tekið var til kaupa á vélum í orkuver, og lán í Þýzkalandi til hafnargerðar á Akranesi og til kaupa á flökunarvélum. Þetta fjármagn hefur hjálpað nokkuð, en við getum ekki byggt stórframkvæmdir nema að litlu leyti á svo stuttum lánum og verðum því að gæta að okkur á þeirri braut. Þrátt fyrir miklar eftirgrennslanir undanfarið hefur ekki enn tekizt að fá lán til Sogsvirkjunarinnar. Ekki er þó til á Íslandi öruggara fyrirtæki fjárhagslega en fyrirhuguð viðbótarvirkjun Sogsins. Alþjóðabankinn synjaði um lán til sementsverksmiðjunnar fyrir nærri þremur árum og lýsti því þá yfir, að hann vildi ekki athuga um lán til Íslands aftur, fyrr en séð yrði, hvernig fjármagn yrði fengið til þess að byggja sementsverksmiðjuna, og við það hefur staðið síðan. Fyrrverandi ríkisstjórn hafði lýst því yfir, að sementsverksmiðjan væri forgangsframkvæmd, og enginn gert athugasemd við það. Málinu hefur því verið haldið til streitu þrátt fyrir þessa afstöðu Alþjóðabankans. Eftir að tókst s.l. vor að tryggja erlenda lánið til sementsverksmiðjunnar fyrir meginhluta erlenda kostnaðarins, setti ríkisstjórnin sig í samband við Alþjóðabankann að nýju og óskaði eftir því, að umræður yrðu teknar upp um lánveitingar til Íslands, enda þótt ekki væri hægt að segja, að tryggt væri nægilegt fjármagn til þess að koma upp sementsverksmiðjunni, eins og ég hef bent á. Hefur Alþjóðabankinn látið sína menn kynna sér fjárhagsástandið á Íslandi í tilefni af þessari ósk okkar, eins og bankinn ævinlega gerir, áður en nokkrar ákvarðanir eru teknar um slík mál. Það er á vitorði þeirra, sem til þekkja, að Alþjóðabankinn tekur allmjög tillit til þess, hvernig ástatt er um fjárhagslegt jafnvægi og fjárfestingarmál í þeim löndum, sem æskja lána frá bankanum. Og enn er í óvissu um undirtektir bankans við málaleitanir ríkisstjórnarinnar þær hinar nýju. Mikil vinna er að jafnaði lögð í að benda erlendum aðilum, sem fyrir lánsfé ráða, á það, að það sé hættulaust að lána Íslandi, sem skuldar mjög lítið út á við, samanborið við framleiðslu og þjóðartekjur, hefur feikna framtíðarmöguleika og stendur alltaf í skilum með opinber lán og hefur alltaf gert, og að engin ástæða sé til að efast um, að efnahags- og framleiðslumálin leiti hér jafnvægis, þótt um stundarsakir hlaupi alvarlegar snurður á þráðinn. En stofnanir, sem settar eru á fót til þess að stuðla jöfnum höndum að framförum og framkvæmdum og jafnvægi í fjármálum um leið, telja sig sjálfsagt verða að taka tillit til þess m. a., hvort hætta sé á ofþenslu og afleiðingum hennar í þeim löndum, sem við þær vilja skipta. Ég hef hvað eftir annað á undanförnum árum lagt á það mikla áherzlu bæði hér á hv. Alþ. og utan þings, hvílík höfuðnauðsyn það sé okkur Íslendingum að hafa aðgang að erlendu lánsfé, með tilliti til þeirra stórfelldu verkefna, sem biða óleyst og vandséð er, hvernig á að koma í höfn, án þess að til komi erlent fjármagn, svo að ekki sé meira sagt. Ég hef undanfarið hvað eftir annað bent á, hversu hættulegt það er einmitt í sambandi við fjáröflun erlendis, að verðbólga leiki hér lausum hala og framleiðslu- og framkvæmdamál landsins komist í sjálfheldu með örstuttu millibili. Það þýðir ekkert að loka augunum fyrir því, að slíkt ástand er stórhættulegt áliti landsins út á við og veldur því tjóni einnig á þann hátt ofan á allt annað, sem af slíku leiðir að öðru leyti, þegar til lengdar lætur. Ríkisstj. og fjármálastofnanir landsins munu að sjálfsögðu gera allt, sem unnt er, til þess að útvega erlent lánfé á næstunni í hinar þýðingarmestu framkvæmdir. En vitaskuld verða fæstar slíkar framkvæmdir byggðar að öllu leyti á erlendu lánsfé. Hollt er og nauðsynlegt að gera sér fulla grein fyrir því, að eitt öruggasta ráðið til þess, að Ísland geti i framtíðinni átt aðgang að lánum erlendis til nauðsynlegra framkvæmda, er að koma öruggri skipan á efnahags- og framleiðslumál landsins í stað þess óskapnaðar, sem við nú búum við í þeim efnum og við höfum því miður of lengi af og til búið við. Eitt stærsta verkefnið, sem úrlausnar bíður, er að gera þær ráðstafanir í þjóðarbúskapnum, sem geta tryggt aukna fjármagnsmyndun í landinu sjálfu, aukinn sparnað innanlands og aukið lánsframboð innanlands. Það er auðvitað þýðingarmest að koma á samtökum um ráðstafanir í efnahags- og framleiðslumálum og kaupgjaldsmálum, sem stuðla að fjárhagslegu jafnvægi og vekja traust á fjármálakerfinu. Veigamikið atriði í því sambandi er að auka fræðslu um efnahagsmálin og glæða skilning á því almennt, hvers við þarf til þess að ná slíku marki. Eitt af því, sem mundi geta glætt skilning á þessum efnum og bætt vinnuskilyrði þeirra á Alþingi og utanþings, sem að þessu vilja keppa, væri þjóðhagsáætlun, sem fylgdi fjárlagafrv. hverju sinni, eins konar fjárlög fyrir þjóðarbúskapinn í heild, þar sem reynt væri að gera grein fyrir tekjum og gjöldum þjóðarbúsins ásamt fyrirhuguðum framkvæmdum, svo að nokkur atriði sé nefnd. Kæmi þá gleggra í ljós margt af því, sem þarf að fá sem skýrasta mynd af, t.d. hve fjárfestingin í heild getur með góðu móti verið mikil, án þess að getunni sé ofboðið, hvort þjóðartekjur eru vaxandi og hvort gera megi ráð fyrir, að neyzla geti farið vaxandi, miðað við þjóðartekjurnar og nauðsynlega fjárfestingu, svo að dæmi séu nefnd. Samkvæmt löggjöf um Framkvæmdabankann er í þeirri stofnun dregið saman mikið efni i slíka þjóðhagsáætlun, og vona ég, að þess verði ekki langt að bíða úr þessu, að þjóðhagsáætlun geti fylgt fjárlagafrv. Við þekkjum öll, að ein höfuðorsök lánsfjárskortsins og þeirrar þenslu og fjármálaerfiðleika, sem setur velmegun þjóðarinnar í hættu, er vantraust manna á sjálfu fjármálakerfinu, óttinn við sífellda almenna verðhækkun, sem er sama og verðfall peninganna, hvort sem gengisskráningunni sjálfri er breytt eða ekki. Við vitum sem sé glöggt af reynslunni, að verðgildi peninga á orðið sáralítið skylt við þá gengisskráningu, sem viðhöfð er. Peningarnir falla í verði, þegar verðlag hækkar almennt, hvað sem skráningunni líður. Þessi verðbólguótti, sem við búum sífellt við, veldur því, að menn keppast við að koma peningum sínum í verð, sem kallað er, kaupa marga muni, sem þeir annars mundu ekki kaupa strax, vilja heldur eiga húsgrunn eða steinvegg en innstæðu eða í versta falli eyða blátt áfram fé sínu umfram nauðsyn í fánýta hluti. Þetta er ein höfuðástæða fjármálaerfiðleikanna. Það er þetta, sem veldur því, hve illa gengur að fá fjármagn til nauðsynlegustu lána í landinu, og það er þetta, sem er á góðri leið með að stöðva hér framfarir og grefur undan afkomu þjóðarinnar út á við. Öflugasta ráðið gegn þessu er að koma á auknu jafnvægi í efnahags- og framleiðslumálum, sem stutt geti að stöðugu verðlagi. En nú er orðið svo ástatt hjá okkur enn þá einu sinni, að slíku marki verður ekki náð nema með því að mynda grundvöll, sem framleiðslan getur starfað á og hægt er að gera sér vonir um að verði fastur og traustur. Ekki má á hinn bóginn þá heldur gleyma því, að menn eru langhvekktir orðnir í þessum efnum og tortryggnir, vegna þess að margar tilraunir hafa verið gerðar, tekizt um stundarsakir, en síðan aftur sótt í sama farið. Þess vegna ber að athuga gaumgæfilega, hvort eigi sé rétt að taka hér upp í einhverri mynd verðtryggingu á innstæðum eða a.m.k. opna enn betur en gert hefur verið með nokkurri útgáfu vísitölutryggðra verðbréfa, að menn geti átt kost á slíkri verðtryggingu En þá verður að sjálfsögðu um leið að ganga að sama skapi lengra en gert hefur verið í því, að lánveitingar séu sams konar skilyrðum bundnar. Hvað er líka eðlilegra en það, að þeir, sem fá kú að láni, skili aftur kú, en ekki kvígu eða jafnvel kálfi, og hvaða réttlæti er í því, að þeir, sem leggja fjármuni sína til ávöxtunar í þjóðarbúið, eigi það á hættu, að kýr þeirra verði að kvígum eða jafnvel kálfum við geymsluna? Skattfrelsi sparifjár var lögfest til þess að vinna gegn þeim háska, þeirri eyðslu og fjárfestingar-„panik“, sem verðbólgan hefur skapað. Það hefur verkað í rétta átt að þessu leyti án efa, en það þarf miklu fleira að koma til. Ég vil einnig minna á einn þátt enn í þessu sambandi. Efna verður til meiri fjársöfnunar í landinu sjálfu á vegum opinberra þjónustufyrirtækja en tíðkazt hefur í ýmsum greinum undanfarið. Ég vil nefna eitt dæmi, sem virðist sýna, að full þörf er á, að við endurskoðum vinnubrögð okkar að þessu leyti. Sogsvirkjunin er vitaskuld eitt allra þýðingarmesta fyrirtæki landsins. Ætli það sé ekki um 60% af þjóðinni, sem fær raforku frá þessu fyrirtæki, og langflest iðnaðarfyrirtæki landsins og rekstur áburðarverksmiðjunnar byggist alveg á rafmagni frá þessu orkuveri. Sogsvirkjunin hefur afbragðs skilyrði til orkusölu og hefur nú verið rekin um mörg ár. Samt sem áður er nú þannig ástatt, að þegar lífsnauðsyn er að byggja nýtt orkuver og auka orkuframleiðslu Sogsvirkjunarinnar, þá á þetta volduga fyrirtæki, sem býr við þessa aðstöðu, ekkert fjármagn til þess að leggja í nýjar framkvæmdir. Getur þetta nú staðizt í landi, þar sem svo er ástatt, að lánsfjármyndun er sáralítil, allt of lítil, en fjárfestingarþörfin óskapleg? Er hægt að hugsa sér, að stórfelld uppbygging geti átt sér stað með þessum aðferðum, að ekkert fjármagn til útþenslu eða aukningar myndist við skilyrði eins og þessi? Ég held ekki. En hvers vegna hefur Sogsvirkjunin ekki eignazt neitt? Alþingi ákvað það fyrir nokkrum árum, þegar lögin um þessa stofnun voru sett, að hún ætti að selja raforku sína með kostnaðarverði, eins og kallað var, að viðbættum 5%. Auðvitað er mikil nauðsyn að hafa raforkuverð ekki hátt, og það verður að stilla því í hóf. En þótt brýn nauðsyn sé á slíku, þá verða menn samt sem áður að horfast í augu við það, að með aðförum eins og þessum getum við ekki komið stórvirkjum í framkvæmd nógu ört. Varla er hægt að búast við því, að ævinlega sé hægt að grípa upp lánsfé fyrirvaralaust til þess að kosta nauðsynlegustu stórframkvæmdir okkar alveg að fullu án nokkurs framlags frá okkur sjálfum. Við þurfum að endurskoða alla þá þætti í okkar þjóðarbúskap, sem snerta eðlilega fjármagnsmyndun í landinu sjálfu, jafnhliða því sem ævinlega er leitað eftir eðlilegum lántökum erlendis. Hér er um að ræða eitt þýðingarmesta skilyrði þess, að þjóðin geti áfram orðið efnalega sjálfstæð og þar með raunverulega sjálfstæð. Ef menn eru upp á aðra komnir um svo að segja allt, sem gera þarf af meiri háttar verkum, og geta ekki einu sinni lagt til hluta af innanlandskostnaði verkanna, verður þess ekki langt að bíða, að þjóðin verður hættulega mikið upp á aðra komin. Mun ég ræða þennan þátt fjárhagsmálanna örlítið nánar, einmitt í tilefni af því, hvernig nú er ástatt í framleiðslu- og efnahagsmálum landsins og að nú sést einmitt gleggra en oftast áður, hvert verðbólgan og ofþenslan leiðir. Sumum hefur vafalaust hætt við því undanfarið að líta svo á, að verðbólgan hafi ekki neina stórfellda hættu í för með sér. Það væri að vísu hækkun á öllu, en tekjurnar hækkuðu bara á móti og framleiðslunni væri bægt að bjarga með uppbótum, ef í það færi. Engin sérstök hætta væri á ferðum. Það væri mikill skriður á öllu og almenn velmegun. Verðbólgan væri eins konar „krónísk“ heilabólga, sem einstakir sérvitringar þjáðust af. En þeir, sem hugsa svo, gæta þess ekki, að þessar aðfarir geta ekki gengið til lengdar, án þess að í koll komi og það alvarlega. Það er að vísu hægt að komast hjá stöðvun þeirrar framleiðslu, sem fyrir er, um stundarsakir með ýmiss konar ráðum eða máske öllu heldur brögðum og með því að endurtaka neyðarúrræðin með stuttu millibili, en þó verður það hvergi nærri umflúið, að slíkt ástand framleiðslumálanna dregur úr framleiðslunni, jafnvel þeirri, sem fyrir er, og þjóðartekjurnar rýrna og þar með lífskjör allra landsmanna. En þó að mönnum takist nú að dragnast áfram með framleiðsluna á þennan hátt, þá er áður en varir komið að allra háskalegustu afleiðingum verðbólgunnar, sem aldrei verða umflúnar nema um stundarsakir. Fjárfestingarverkefnin verða sem sé algerlega óviðráðanleg. Stofnkostnaður nýrra fyrirtækja fer sívaxandi, og verður erfiðara jafnframt og erfiðara og að lokum alveg óviðráðanlegt að afla fjár til framkvæmdanna, og kyrrstaða og atvinnuleysi kemur til sögunnar. Sparnaðurinn minnkar, vegna þess að enginn þorir að treysta verðgildi peninganna, og lánsfjárkreppan kemst í algleyming, og það er þetta, sem nú er að ske hér hjá okkur. Ég hef sagt frá því, hvernig ástatt er um fjáröflun til sementsverksmiðjunnar, rafmagnsáætlunar dreifbýlisins, ræktunarsjóðs, fiskveiðasjóðs, svo að aðeins sé nefnt það, sem kallar að næsta vikurnar, að ógleymdum íbúðamálunum og framtíðarverkefnunum stóru, sem kalla á fjármuni næstu missirin og ég hef nokkuð rætt um. Það má benda á, hvernig sífellt hækkar kostnaðurinn við opinberar framkvæmdir, en fjárveitingar ekki að sama skapi. Ríkisstjórn og Alþ. gefast bókstaflega upp við að afla þeirra gífurlegu fjármuna, sem þarf til að halda framkvæmdum í horfinn. Bara síðan 1954, núna síðustu 2 árin, hefur kostnaðurinn við að byggja brýr hækkað um 27%, kostnaður við viðhald vega um 24%, við nýbyggingu vega um 21%, við ýmsar þýðingarmestu raforkuframkvæmdirnar á milli 30 og 40% og við allar framkvæmdir yfirleitt að sama skapi. Jafnframt hefur svo á sama tíma meira og meira af fé ríkisins verið varið í hreinar dýrtíðarráðstafanir, niðurgreiðslu á vöruverði o.s.frv., o.s.frv. Allt þetta sýnir svo glöggt sem verða má, hvernig loppa verðbólgunnar nístir að verklegum framkvæmdum og framförum og færir í óleysanlegan hnút þýðingarmestu framtíðarmálin. Það var hægt að halda gangandi svona, meðan þjóðin átti aðgang að gjafafé og framlögum til þess að kosta þýðingarmestu fjárfestingarverkefnin, svo sem Sogsvirkjunina síðustu, stóru, Laxárvirkjunina og áburðarverksmiðjuna, sem að langmestu leyti var byggt fyrir gjafafé. En ef þjóðin á að lifa af sínu og byggja á sjálfri sér og sínu framtaki og því, sem hægt er að fá til láns af erlendu fjármagni eftir venjulegum leiðum, þá er ekki hægt að láta reka á reiðanum á þennan hátt. Það hefnir sín, veldur stöðvun og jafnvel hruni fyrr en varir. Þetta sést glöggt á ástandinu, eins og það er nú, og kemur ef til vill greinilegast fram einmitt með því að virða fyrir sér fjárfestingarverkefnin og hvernig ástatt er nm fjáröflun til þeirra. Það hefur að vísu gert drættina skarpari í þessari mynd en ella, að Íslendingar hafa í rauninni ekki átt aðgang að verulegu lánsfé erlendis undanfarin ár. En það væri blekking að gera sér í hugarlund, að allt hefði getað gengið eins og það hefur gengið, ef bara meira erlent lánsfé hefði fengizt, enda þýðingarlaust að loka augunum fyrir því, að þegar til lengdar lætur, er öflun erlends lánsfjár að verulegu leyti undir því komin, hvort þjóðinni tekst að skipa svo efnahags- og framleiðslumálum sínum, að það veki traust. Auðvitað er líka hægt stutta stund að leyna öngþveiti því, sem verðbólguþróun hlýtur að leiða til, með því að eyða gjaldeyrisinnstæðum, ef þær eru til, eða safna gjaldeyrisskuldum, ef einhvers staðar er hægt að fá slíkt lán í því skyni. En því er ekki til að dreifa hjá okkur nú, að slíkt sé mögulegt, því að gjaldeyriseign er minni en engin. Línan er hlaupin á enda, það er öll teygja úr bandinu. Þetta veit þjóðin og finnur, að komið er á tæpustu nöf. Þess vegna hefur því verið fagnað almennt í landinu, að stigið var í sumar fyrsta skrefið í viðreisnarátt með stöðvun verðlags og kaupgjalds um stundarsakir, á meðan verið er að bera sig saman um, til hvaða ráða skuli gripið í þeim vanda, sem þjóðin er nú í stödd. Mikið veltur á, að þeim þingmeirihluta, sem nú hefur verið myndaður, takist í samráði við samtök vinnandi fólks í landinu að finna hin heppilegustu úrræði til þess að fyrirbyggja þann samdrátt í þjóðarbúskapnum, sem hlýtur að verða, ef ekkert verður aðhafzt til viðreisnar. Fyrst og fremst verður að keppa að því að auka framleiðsluna og búa vel að henni, mynda grundvöll að jafnvægi í efnahagsmálum til þess að efla traust á fjármálakerfi landsins, auka þannig sparnað og fjármagnsmyndun í landinu sjálfu og lánstraust erlendis og tryggja stórfelldar framfarir á næstu árum og atvinnu fyrir alla. Fyrstu ráðstafanirnar verða að beinast að því að bæta hlut framleiðslunnar frá því, sem nú er, og færa fjármagn til þeirra fjárfestingarverkefna, sem eiga að sitja fyrir. Þetta er vandasamt verk, eins og þessum málum er komið, og leiðirnar í þessu verður að velja þær, sem hinu vinnandi fólki í landinu eru hagfelldastar, þegar allar ástæður eru teknar til greina, enda verður að ákveða leiðirnar í samráði við samtök þess. Að baki þess þingmeirihluta, sem nú hefur verið myndaður, standa öfl, sem eiga að vera þess megnug að tryggja framkvæmd heilbrigðrar framfarastefnu og standa af sér allar tilraunir, sem gerðar verða til þess að koma í veg fyrir framkvæmd slíkrar stefnu. Við eigum mikil og góð framleiðslutæki, og það er mikið spurt eftir framleiðsluvörum landsmanna. Við eigum því að hafa góð skilyrði til að snúa vörn í sókn í efnahags- og atvinnumálum landsins, en til þess þarf samstillt átök og góða samheldni þeirra, sem nú hafa efnt til samtaka um stjórn og löggjafarstarf, ekki aðeins þeirra, sem á þingi sitja eða í ríkisstjórn eru, heldur engu síður alls þess mikla fjölda, sem styður ríkisstj. og þingmeirihlutann. Þetta verða menn að festa sér vel í minni og taka öflugan þátt í stjórnmálastarfinu í þessa stefnu.



Herra forseti. Þann 19. apríl s.l. birtist í Tímanum ritstjórnargrein með yfirskriftinni: „Brotið hlað í stjórnmálasögunni“. Var með þessu átt víð þá algeru stefnubreytingu, sem verða mundi í fjármálum og efnahagsmálum þjóðarinnar, ef Framsfl. ég Alþfl. fengju aðstöðu til þess að framkvæma málefnasamning sinn, sem jafnframt var birtur í þessu sama tölublaði Tímans. Í kosningabaráttunni lögðu síðan talsmenn þessara tveggja flokka höfuðáherzlu á að sannfæra þjóðina um það, hvílíkt öngþveiti væri ríkjandi í efnahags- og fjármálum þjóðarinnar og hvernig allt mundi fært til betri vegar, ef þjóðin fæli þessum flokkum forustu sinna mála. Að vísu vottaði þjóðin þessum tveimur flokkum ekki traust í alþingiskosningunum, en með klækjabrögðum tókst þeim þó að hagræða fylgi sínu þannig, að þeir hlutu 25 þingsæti. Ekki kom samt að sök, þótt þeir fengju ekki hreinan meiri hl. á Alþ., því að kommúnistar lýstu sig strax að kosningum loknum reiðubúna til að tryggja meiri hl. svokallaðrar vinstri stjórnar. og var núverandi ríkisstj. síðan mynduð að frumkvæði kommúnista, þótt forsætisráðuneytið kæmi af skiljanlegum ástæðum í hlut Framsfl. Þótt málefnasamningur núverandi ríkisstj. sé í mörgum atriðum harla óljós, þá hafa höfuðmálgögn Framsfl. og Alþfl. lýst því yfir hvað eftir annað, að ríkisstj. starfaði í meginatriðum í anda kosningastefnuskrár þessara tveggja flokka. Það sýnist því augljóst, að þeir hafa fengið það tækifæri til þess að brjóta blað í stjórnmálasögunni, sem þeir lýstu yfir að þeir mundu gera, ef þeir næðu valdaaðstöðu í landinu. Þjóðin hlýtur því að mega vænta mikilla átaka og mikilla breytinga til batnaðar frá því ástandi, sem ríkjandi hefur verið í þjóðfélaginu að undanförnu. Fer þó naumast hjá því, að mönnum þyki harla broslegar fordæmingar framsóknarmanna á þessu ástandi, þegar það er haft í huga, að undanfarin 6 ár hefur Framsfl. átt jafnmarga ráðh. í ríkisstj. og Sjálfstfl. Og lítur sannarlega ekki út fyrir, að ráðh. Framsfl. hafi ráðið miklu í þessum ríkisstj., þegar því nú er haldið fram, að Sjálfstfl. beri einn alla ábyrgð á stjórnarstefnunni undanfarin ár. En látum það gott heita. Sjálfstfl. mælist ekki undan ábyrgðinni, og framsóknarmenn mega gjarnan gera eins litið úr sínum ráðh. og þeir vilja. Fjárlög eru spegilmynd þeirrar stefnu, sem á hverjum tíma er fylgt í efnahags- og fjármálum þjóðarinnar, þótt þeirri furðulegu kenningu hafi að vísu verið haldið fram síðustu mánuðina af framsóknarmönnum, að fjármál og efnahagsmál væru sitt hvað. Það liggur þó í augum uppi, að efnahagsþróunin og fjármálastefna ríkisstj. eru tveir þættir, sem ekki verða sundur greindir, þótt framsóknarmenn hafi neyðzt til að halda fram þeirri kenningu, svo að þeir ekki beinlínis yrðu að játa, að árásir þeirra á fjármálaþróun í landinu væru fordæming á störf átrúnaðargoðs þeirra í fjármálum, hæstv. núverandi fjmrh., sem farið hefur með fjármálastjórnina allt frá árinu 1950 og því allra manna bezt hefur haft aðstöðu til þess að hafa áhrif á þróun þessara mála. Hafa þó árásir höfuðmálgagns Framsfl. hvað eftir annað höggvið svo nærri fjármálastjórninni, að það hefðu áreiðanlega þótt ósæmilegar árásir á fjmrh., ef slík skrif hefðu birzt í málgögnum Sjálfstfl. í tíð fyrrverandi ríkisstj., eins og t.d. þegar Tíminn í sumar átaldi ríkisstj. fyrir að taka á ríkissjóð stórábyrgðir vegna síldveiðanna, svo sem hæstv. fjmrh. gat um í framsöguræðu áðan, án þess að sjá fyrir tekjum á móti. Veit þó væntanlega hvert mannsbarn, að engar slíkar kvaðir er hægt að leggja á ríkissjóð, nema fjmrh. samþykki. En hæstv. fjmrh. lætur þetta allt gott heita, og menn hafa því jafnvel búizt við því, að hann bæði opinberlega afsökunar á skyssum sínum í fjármálastjórninni undanfarin ár og lofaði bót og betrun á kommúnistíska vísu, ef honum yrðu nú gefnar upp sakir. En þegar litið er á fjárlagafrv. fyrir árið 1957, sem nú hefur verið lagt fyrir Alþ., liggur við, að maður láti sér koma til hugar, að hæstv. fjmrh. sé hér að ná sér niðri á árásarmönnum sínum, bæði í eigin flokki og í núverandi samstarfsflokkum, því að frv. ber það sannarlega ekki með sér, að verið sé að taka upp algerlega nýja fjármálastefnu. Og að svo miklu leyti sem hægt er að segja, að með þessu fjárlagafrv. sé brotið blað í stjórnmálasögunni, eins og stjórnarflokkarnir ætluðu að gera, þá er það helzt á þann hátt, að hæstv. fjmrh. hefur tekizt að hækka útgjöld ríkissjóðs, miðað við síðasta fjárlagafrv., miklu meira en nokkru sinni hefur áður þekkzt hér á landi, þannig að útgjöld ríkissjóðs samkvæmt þessu fjárlagafrv. eru 135 millj. kr. hærri en í fjárlagafrv. því, sem sami hæstv. fjmrh. lagði fyrir síðasta Alþ., í tíð þeirrar slæmu ríkisstj., sem þá var að dómi núverandi stjórnarflokka, og er þó ekki í frv. nú reiknað með neinni vísitöluhækkun. Þetta er sú staðreynd, sem blasir við augum, og þótt reynt sé að milda áhrifin með því að bæta því við í athugasemdum við fjárlagafrv., að það muni að sjálfsögðu taka þeim breytingum í meðförum á Alþ., sem nauðsynlegar kunni að reynast í samræmi við úrlausnir þær, sem ofan á verði í efnahagsmálunum, þá gefur slík yfirlýsing harla litlar vonir um samdrátt útgjaldanna, því að bæði er það, að enginn veit enn, ekki einu sinni hæstv. ríkisstj., hvort slíkar ráðstafanir leiða til hækkunar eða lækkunar á útgjöldum ríkissjóðs, og enn fremur kemur hitt til, að verulegar hækkanir hljóta að verða á ýmsum útgjaldaliðum frv., svo sem venja hefur verið á öllum þingum, en sérstaklega af ástæðum, sem ég mun víkja að síðar. Er þess heldur raunar alls ekki að vænta, að boðaðar aðgerðir í efnabagsmálum hafi áhrif á fjárlagafrv. til lækkunar, því að hæstv. fjmrh. hefur tekizt að koma því svo fyrir til þess að geta sýnt fjárlögin í fallegra ljósi að taka út úr fjárlögunum allar þær miklu upphæðir, sem varið er til styrktar útflutningsframleiðslunni, en þau útgjöld hafa stóraukizt þá fáu mánuði, sem núverandi ríkisstj. hefur setið að völdum, enda hafa stjórnarblöðin sérstaklega fært henni til lofs og dýrðar, að hún hafi samþykkt stóraukna útflutningsstyrki, þótt því að vísu hafi verið bætt við, að ekki hafi enn verið séð fyrir neinn fé til þess að greiða þá styrki, og enn bólar ekki á fjáröflun í þessu skyni, hvorki í fjárlagafrv. né skattafrv. þeim, sem ríkisstj. hefur lagt fyrir þingið þegar á fyrsta starfsdegi þess. En það er ekki aðeins í sambandi við útflutningsuppbæturnar, heldur á flestum öðrum sviðum, sem það þykir nú góð latína, sem fordæmt var hjá fyrrverandi tveimur ríkisstjórnum. Því fer þannig víðs fjarri, að fyrsta fjárlagafrv. núverandi ríkisstj. beri nokkurn vott um þá góðu fjármálastjórn, sem væntanlega hefur verið ætlunin að innleiða með lækkuðum álögum á almenning og miklum sparnaði í ríkisrekstrinum, svo að vitnað sé í helztu ákæruatriði fulltrúa Alþfl. og Sósfl. í fjvn. á síðustu þingum á hendur hæstv. fjmrh. Er full ástæða til að minna á þá gagnrýni nú, þar sem einmitt báðir þessir hv. þm. eiga nú sæti í þessari ríkisstj. og hafa vafalaust haft aðstöðu til þess að koma sínum sjónarmiðum að í sambandi við fjárlagafrv. En manni sýnist næstum, að hæstv. fjmrh. sé að storka þessum samstarfsmönnum sínum, því að ekkí í einn einasta atriði er um sparnað að ræða í ríkisrekstrinum, heldur er víða um að ræða aukið mannahald og aukinn tilkostnaður í ýmsum greinum, og í annan stað hefur fjmrh. þegar á fyrsta þingdegi lagt fram frv. um framlengingu á öllum núgildandi skatta- og tollaálögum, sem falla áttu úr gildi um næstu áramót, þ. á m. söluskattinum og tollunum, sem voru á lagðir á síðasta þingi, og hvort tveggja var þá harðlega fordæmt bæði af Alþfl. og sósíalistum. Að vísu er einnig til þess að milda áhrif þessara frv. látið í það skína, að allt kunni þetta að fara á annan veg, þegar bjargráðin margumtöluðu koma. En mér er spurn: Ef það er ekki endanlegur ásetningur ríkisstj. að láta samþykkja þessi lagafrv., til hvers er þá verið að leggja þau fram þegar á fyrsta degi þingsins? Öll þessi tolla- og skattaákvæði gilda til áramóta, og naumast verður þessari afkastamiklu bráðabirgðalagaríkisstjórn ætlað það, að hún hafi ekki, a.m.k. í sinn hóp, í meginatriðum gert sér grein fyrir væntanlegum bjargráðum það löngu fyrir áramót, að nægur tími hefði verið að leggja tollafrv. þá fram, ef þeirra yrði áfram þörf. En ef taka á alvarlega allar fordæmingar tveggja núverandi stjórnarflokka á flestum þessum málum undanfarin ár, þá verður því naumast trúað, að þeir ætli sér að sitja í ríkisstj., sem þurfi að lifa á slíkum blóðpeningum. Framlagning allra þessara skattafrv. nú hlýtur þó óneitanlega að vekja þær grunsemdir, að einnig á þessu sviði verði lítið úr stóru orðunum, þannig að skatta- og tollalækkanirnar verði heldur lítilmótleg búbót fyrir almenning í landinu. Það hefur fallið í minn hlut nokkur undanfarin ár að gera grein fyrir stefnu Sjálfstfl. varðandi afgreiðslu fjárlaga. Ég hef í því sambandi lagt áherzlu á, að meginstefna Sjálfstfl. væri sú, að fjárlög væru á hverjum tíma afgreidd greiðsluhallalaus, að skatta- og tollaálögum væri stillt svo í hóf sem frekast væri unnt, en jafnframt innan þess ramma reynt í sem ríkustum mæli að stuðla að andlegum og verklegum framförum í landinu. Þessi stefna Sjálfstfl. hefur að sjálfsögðu ekkert breytzt, þótt flokkurinn sé kominn í stjórnarandstöðu, og afstaða hans til afgreiðslu fjárlaga í þetta sinn mun því markast af þessum meginsjónarmiðum. Fjmrh. verður að sjálfsögðu á hverjum tíma að ráða mestu um afgreiðslu fjárlaga, því að hann á að bera ábyrgð á fjármálastjórninni, og hefur svo einnig verið undanfarin ár. En þótt Sjálfstfl. hafi einhuga stutt fjmrh., þá fer auðvitað ekki hjá því, að við höfum ekki verið ánægðir með ýmis atriði í fjármálastjórninni og afgreiðslu fjárlaga, þótt sú gagnrýni hafi ekki verið fram sett opinberlega, meðan samstarfið stóð. Sjálfstfl. ætlar sér ekki í stjórnarandstöðu sinni að laka upp hina ábyrgðarlausu afstöðu Alþfl. og sósialista, meðan þeir voru utan ríkisstj., þótt segja megi að vísu, að hæstv. núverandi fjmrh. muni hafa þótt sú afstaða þessara flokka harla góð, úr því að það á að vera eina bjargráðið til lausnar á fjármála- og efnahagsvandamálum þjóðarinnar að mynda samfylkingu við þessa tvo flokka. Hins vegar mun Sjálfstfl. að sjálfsögðu gagnrýna harðlega þær misfellur, sem hann telur vera á fjármálastjórninni og afgreiðslu fjárlaga. Það er vitanlega eðlilegt, að fjárlög hækki eitthvað ár frá ári vegna fjölgunar þjóðarinnar og aukinnar þjónustu við þjóðfélagsborgarana á ýmsum sviðum. Er ekkert við þessu að segja, ef fé ríkisins er varið á skynsamlegan hátt og gjaldþoli borgaranna ekki ofboðið. Þróunin hefur þó verið til meiri hækkunar að undanförnu heldur en góðu hófi gegnir, og nú hefur hæstv. fjmrh. tekizt að slá öll sín fyrri met með því að hækka fjárlagafrv. um 135 millj., miðað við síðasta fjárlagafrv., og rúmar 50 millj., miðað við núgildandi fjárlög. Frá því að núverandi hæstv. fjmrh. tók við fjármálastjórn ríkisins 1950, hefur gjaldabálkur fjárlagafrv. hækkað úr 261.6 millj. í 712.7 millj., eða um 451 millj. Hafa útgjöld ríkissjóðs þannig vaxið á þessu tímabili um nærfellt 175%, og hefur þó fjmrh. tekizt að koma því svo fyrir, eins og ég áðan gat um, að halda utan við fjárlög öllum þeim feiknaháu upphæðum, sem árlega er varið til útflutningsuppbóta, þannig að raunverulega er útgjaldaaukningin miklum mun hærri. Áður hefur mesta hækkun fjárlagafrv. á einn ári verið rúmar 80 millj. kr., þannig að umbótastjórnin heldur myndarlega úr hlaði. Nú mun hæstv. fjmrh. vafalaust koma hér í ræðustólinn á eftir og segja: Hvar á að spara? Vill ekki Sjálfstfl. benda á einhver úrræði til þess að draga úr þessum miklu útgjöldum ríkissjóðs? - Nú er það svo, eins og stjórnarandstæðingar hafa raunar réttilega bent á áður, að enginn hefur svo góða aðstöðu sem fjmrh. til þess að hafa yfirsýn yfir ríkisbúskapinn og gera sér grein fyrir, hvar mætti helzt koma við sparnaði. Sparnaður, svo að neinu nemi, verður heldur ekki framkvæmdur með sparðatíningi út úr fjárlagafrv., heldur verður að taka fjármálakerfið og fjármálastefnuna í heild til endurskoðunar. Er því ekki með nokkru móti hægt að ætlast til, að hægt sé í þinginu að umskapa fjárlagafrv. án þess að hafa þá yfirsýn, sem fjmrh. og ráðunautar hans hljóta á hverjum tíma að hafa. Fjármálastefnunni verður ekki breytt í andstöðu við fjmrh., og eina úrræðið til þess að breyta um stefnu er því að skipta um fjmrh. Ég skal fúslega á það fallast, að það er hægara sagt en gert að spara á einstökum liðum. En það verður hins vegar ekki séð, að hæstv. fjmrh. hafi hvorki nú né síðustu árin haft nokkra sérstaka tilburði í þá átt að draga úr útgjöldum ríkissjóðs. Sérstakar nefndir hafa að vísu verið skipaðar til þess að gera till. um sparnað, en yfirleitt hefur ekki verið farið eftir þeirra ábendingum um nein þau atriði, er máli skipta. Miðað við það, að núverandi stjórnarflokkar hafa lýst því yfir, að brjóta ætti blað í stjórnmálasögunni og taka upp ný vinnubrögð, vitanlega þá ekki hvað sízt í fjármálastjórninni, þá vil ég biðja þjóðina að taka vel eftir því, þegar fjmrh. vinstri stjórnarinnar nú lýsir því yfir, að óumflýjanlegt sé að hækka fjárlagafrv. nú meira en nokkru sinni áður hefur verið gert, að hann geti ekki og samráðherrar hans fundið nokkur minnstu úrræði til að draga úr kostnaði við ríkisbáknið, sem hæstv. núverandi viðskmrh. (LJós) hefur oft deilt á, og að ríkisstj. sé því sammála um það, að engin önnur úrræði séu fyrir hendi en að brjóta blaðið öfugt við það, sem ætlað var, stefna með miklu meiri hraða en áður að milljarðsmarkinu í útgjöldum ríkissjóðs, heimta af þjóðinni alla þá skatta og tolla, sem hún hefur borið til þessa, og festa kaupgjaldið að auki. Einhvern tíma hefði hæstv. núv. félmrh. sagt, að hér væri íhaldsúrræði á ferðinni. Eitt af þeim stefnumálum, sem núv. ríkisstj. flaggar mjög með, eru þau miklu átök, sem hún ætli að gera til eflingar hag strjálbýlisins og til þess að skapa jafnvægi í byggð landsins. Í þessu skyni hefur verið tilkynnt, að kaupa eigi 15 nýja togara, og sérstök nefnd verið sett á laggirnar, ein af mörgum, sem núverandi ríkisstj. hefur skipað, til þess að gera tillögur um staðsetningu þessara togara og jafnvægisráðstafanirnar yfirleitt. Út af fyrir sig er ástæða til að fagna þessum stefnumálum, enda voru það sjálfstæðismenn, sem áttu frumkvæðið að því, að gerðar væru skipulagðar ráðstafanir til þess að stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Fyrrverandi forsrh. skipaði tvo alþm., þá Gísla Jónsson og Gísla Guðmundsson, til þess að rannsaka þetta vandamál niður í kjölinn og gera till. til úrhóta. Fyrsta ráðstöfunin í þessa átt var frv., sem þeir tvímenningarnir sömdu og ríkisstj. flutti á síðasta Alþingi, en hlaut þá þær furðulegu viðtökur, að framsóknarmenn gengu fram fyrir skjöldu til þess að eyðileggja málið. Þar sem hér var hins vegar um vinsælt mál að ræða, sem fólk víðs vegar um land bindur miklar vonir við, taldi núv. ríkisstj. sjálfsagt að taka málið upp. En þá varð auðvitað jafnframt að reyna að hindra, að upphafsmenn málsins, sjálfstæðismenn, gætu haft af því nokkurn heiður, og því þótti sjálfsagt að skipa nýja nefnd í málið og losna þannig við Gísla Jónsson úr nefndinni, einmitt þann manninn, sem allra manna mestan áhuga hefur sýnt á raunhæfum aðgerðum í þessu vandamáli og hefur aflað sér mjög góðrar þekkingar í sambandi við undirbúningsathuganir á málinu, en þetta er í fullu samræmi við aðrar hliðstæðar aðgerðir núv. ríkisstj. En hvað reynist svo verða fyrsti vinsemdarvottur ríkisstj. til strjálbýlisins, því að varla ímyndar ríkisstj. sér, að hún hafi uppfyllt allar sínar skuldbindingar með því einu að skipa þriggja manna nefnd? Vinsemdarvottinn er einmitt að finna í fyrsta fjárlagafrv. ríkisstj. Þar er að finna þær eftirtektarverðu till. til eflingar jafnvægi í byggð landsins, að gert er ráð fyrir að lækka framlög til nýrra þjóðvega um 3 millj. 910 þús. kr., að lækka framlög til brúargerða um 1 millj. 270 þús. kr., að lækka framlög til hafnargerða um 1 millj. 334 þús. kr. og að lækka framlög til skólabygginga um 1 millj. 750 þús. kr. Samtals nema þessar lækkanir frá núgildandi fjárlögum rúmum 8.2 millj. kr. Hér er sannarlega rösklega að verið, og verð ég raunar að biðja afsökunar á þeirri staðhæfingu minni áðan, að hæstv. fjmrh. hefðu ekki komið til hugar nein úrræði til sparnaðar á útgjöldum ríkissjóðs. Hér eru einmitt sparnaðarúrræði, og þetta eru einu sparnaðarúrræðin, sem finnanleg eru í fjárlagafrv., ef undan er skilið framlagið til ráðstafana vegna ófriðarhættu, sem auðvitað er fellt niður í samræmi við þá skoðun hæstv. ríkisstj., að nú sé svo friðvænlegt í heiminum. Það er naumast að efa, að íbúar strjálbýlisins, þar sem enn vantar nýja vegi, þar sem enn eru óbrúaðar ár, ófullgerðar hafnir og ófullnægjandi skólar, muni fyllast gleði og þakklæti til hæstv. ríkisstj. fyrir þessi merkilegu átök hennar til þess að stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Framlög til vegaviðhalds eru að vísu nokkuð aukin, en það hefur ætíð þótt sjálfsagt að reyna að halda við þjóðvegum landsins og kostnaður við vegaviðhald því oft farið fram úr fjárlagaáætlun. Er því hér ekki um neitt þakkarvert atriði að ræða umfram það, sem verið hefur undanfarin ár. Sú staðreynd stendur því óbögguð, að hin mikla umbótastjórn leggur fram fjárlagafrv. með 135 millj. kr. hærri útgjöldum en fjárlagafrv. s.l. árs og lækkar jafnframt framlög til áðurgreindra verklegra framkvæmda um rúmar 8 millj. kr. Þótt framlag til flugvallagerðar sé hækkað um 2 millj. kr., sem er vissulega mikil nauðsyn, afsakar það að engu leyti þennan niðurskurð. Það lítur því út fyrir, að hæstv. ríkisstj. hugsi sér helzt að brjóta blað í stjórnmálasögunni á þann hátt að verða öllum stjórnum meiri íhaldsstjórn varðandi nauðsynlegar framkvæmdir í landinu. Nú segir vafalaust hæstv. ríkisstj., að þjóðin verði enn um skeið að framlengja víxil hennar, því að enn séu úrræðin í efnahags- og fjármálum ófundin og því verði menn enn að fara mildum höndum um ríkisstj. í sambandi við frv. þetta, þar sem henni hafi ekki gefizt tóm til að marka sína fjármálastefnu, áður en það var lagt fram. Látum svo vera. En það er ýmislegt, sem gerzt hefur, síðan núverandi ríkisstj. tók við völdum, sem óneitanlega bendir ekki í þá átt, að ætlunin sé að draga saman ríkisbáknið og lækka almenna kostnaðarliði ríkissjóðs, Varla hefur sú vika liðið að undanförnu, að ekki væri tilkynnt með miklu yfirlæti af hæstv. ríkisstj., að nú hefði hún skipað enn nýja nefnd til þess að gera till. um þetta eða hitt, og ekki nóg með það, heldur hefur ríkisstj. talið svo mikla nauðsyn að hraða eyðslustarfseminni, að gefin hafa verið út sérstök brbl. til þess að fjölga forstöðumönnum innflutningsskrifstofunnar og fjölga í húsnæðismálastjórn, til þess eins að geta komið fulltrúum hinna nýju stjórnarflokka í áhrifamikil embætti. Er naumast að efa, að áfram verði haldið á sömu braut, og getur því innan tíðar myndazt hér myndarlegur nýr útgjaldapóstur í fjárlögum ríkisins. Til allrar ólukku fyrir ríkisstj. er sums staðar svo frá málum gengið, að hún getur ekki blátt áfram rekið andstæðinga sína frá störfum, en þá er sú leið valin að láta þá sitja áfram starfslausa á fullum launum, svo sem t.d. á sér stað í húsnæðismálastjórninni. Í sannleika sagt virðist aðaláhugamál ríkisstj. til þessa ekki hafa verið það að leita að bjargráðum í efnahags- og fjármálum þjóðarinnar, heldur að leita að bjargráðum til þess að tryggja sem bezt völd sín í landinu og að tryggja stuðningsmönnum sínum vegtyllur og embætti, þótt af því leiði stórfelld útgjöld og tjón fyrir þjóðarbúið. Til þess að standa straum af hinum miklu útgjöldum er tekjubálkur fjárlagafrv. hækkaður um 52 millj. kr. frá núgildandi fjárlögum. Er þá ekki gert ráð fyrir neinum nýjum tekjustofnum, heldur að núgildandi tekjustofnar gefi af sér hækkun, sem þessu nemur. Þessa áætlun er að sjálfsögðu ekki hægt að gagnrýna á þessu stigi málsins, en ætla má eftir reynslu undanfarandi ára, að fjmrh. hafi áætlað þessa hækkun mjög varlega. Í sambandi við þetta vil ég taka það fram, að við endanlega afgreiðslu núgildandi fjárlaga taldi hæstv. fjmrh. teflt á yztu nöf með tekjuáætlunina. Voru viðbótartollar þeir, sem á voru lagðir á síðasta þingi, miðaðir við þessa fullyrðingu fjmrh., sem vitanlega hafði bezta aðstöðu til þess að gera sér grein fyrir tekjuhorfunum. Gaf fjmrh. fjvn. jafnframt upplýsingar um það, hver tekjuauki mundi verða af hinum nýju tollum. Tekjuáætlun hæstv. fjmrh. nú bendir ótvírætt í þá átt, að hann hafi áætlað tekjuaukann af hinum nýju tollum allt of lágt og viðbótartollarnir því ákveðnir hærri en raunverulega hefði verið þörf fyrir. Verður að átelja þetta. Ég hef hér brugðið upp nokkurri heildarmynd af fjárlagafrv. því, sem nú liggur fyrir Alþingi. Hlýtur frv. þetta að valda þjóðinni miklum vonbrigðum eftir öll stóryrði núv. stjórnarflokka um það, að nú muni hæstv. forsrh. undir hinum rauða fána leiða þjóðina út úr þeirri eyðimörk fjármálaöngþveitis, sem þessi sami hæstv. ráðh. lýsti fyrir kosningar með átakanlegum orðum, að þjóðin væri nú stödd í eftir sex ára samfellda fjármálastjórn flokksbróður hans, hæstv. núv. fjmrh. Hafi lýsing hæstv. forsrh. þá verið rétt, þá bendir hið nýja fjárlagafrv. ótvirætt í þá átt, að það verði ekki Hermann Jónasson og hinir rauðu vinir hans, sem leiði þjóðina og Eystein Jónsson út úr eyðimörkinni, heldur muni þeir í innilegu samfélagi við hæstv. fjmrh. halda beint af augum það langt inn í eyðimörkina, að út úr henni verði ekki komizt. En þótt það sé auðvitað fjarri öllum sanni, að þjóðin hafi verið stödd á nokkurri eyðimerkurgöngu, þegar fyrrv. ríkisstj. lét af völdum, þá er hitt rétt, að verðbólguþróunin er orðin mjög alvarleg meinsemd í efnahags- og fjármálakerfi þjóðarinnar. Það er eftirlætislýsing núv. stjórnarflokka á sjálfstæðismönnum, að þeir séu verðbólgubraskarar. Skýtur hér nokkuð skökku við staðreyndirnar, því að enginn flokkur í landinu hefur jafnoft og jafnalvarlega varað við hinum hættulegu afleiðingum verðbólgunnar og einmitt Sjálfstfl. Nú er því hins vegar haldið að þjóðinni, að það séu sjálfstæðismenn, sem fyrst og fremst eigi sök á verðbólguþróuninni. Hafa framsóknarmenn einkum haldið þessu á lofti og fært fram til réttlætingar stjórnarsamvinnu sinni við kommúnista. En hverjar eru staðreyndir málsins? Þegar verðbólgan var að sliga atvinnuvegina og dýrtíðin ríkissjóðinn árið 1949, höfðu sjálfstæðismenn forustu um gengisbreytinguna til þess í senn að bæta hag útflutningsframleiðslunnar og afkomu ríkissjóðs. Allt frá þeim tíma hefur hagur ríkissjóðs staðið með miklum blóma, og þótt vísitala framfærslukostnaðar hækkaði af ýmsum ástæðum meira en gert hafði verið ráð fyrir, tókst þó smám saman að koma því jafnvægi á í efnahagsmálunum, að frá árslokum 1952 þar til í byrjun árs 1955 var verðlag í landinu svo að segja stöðugt. Í ávarpi sínu um áramótin 1954–55 vakti þáverandi forsrh., Ólafur Thors, athygli á þeim mikilvæga árangri, sem náðst hafði í efnahagsog fjármálum þjóðarinnar til aukins jafnvægis, og varaði jafnframt alvarlega við því, að gerðar yrðu almennar kauphækkunarkröfur á árinu 1955, heldur yrði beðið átekta og séð, hver þróunin yrði það ár. Því miður var þessum varúðarorðum ekki sinnt, og kommúnistar öttu verkalýðssamtökunum út í harðvítugt og langvarandi verkfall, sem leiddi af sér miklar kauphækkanir á pappírnum, en því miður litlar í reynd. Afleiðingar þessa ógiftusamlega tiltækis kommúnista voru ekki lengi að koma í ljós. Dýrtíðarhjólið tók nú aftur að snúast af fullum krafti, hallarekstur atvinnuveganna óx stöðugt, og jafnframt jukust útgjöld ríkissjóðs. Það voru þannig óvefengjanlega kommúnistar, núverandi samstarfsmenn hæstv. fjmrh., sem vöktu upp þann dýrtíðardraug, sem núverandi ríkisstj. stynur undir átökunum við að kveða niður, og má raunar segja, að það komi vel á vondan. Hins vegar er það furðuleg óskammfeilni, þegar reynt er að eigna uppvakning þennan þeim mönnum, sem alvarlegast vöruðu við þessu ógiftusamlega tiltæki. Séu stuðningsmenn hæstv. núverandi ríkisstj. í nokkrum vafa um, að ég hafi hér lýst sök á hendur réttum aðilum um það dýrtíðarflóð, sem ógnar nú atvinnuvegum landsmanna og afkomu þjóðarinnar, þá víl ég leyfa mér að leiða hér fram máli mínu til stuðnings ekki ómerkara vitni en hæstv. núverandi fjármálaráðherra, en hann komst svo að orði í síðustu eldhúsdagsumræðu: „Ég benti á það þá, að með þessum ráðstöfunum, þ.e. kauphækkununum, væri brotið blað í efnahagssögu þjóðarinnar, fram að þeim tíma hafi framleiðslan faríð vaxandi, verðlag haldizt stöðugt í 21/2 ár, sparnaður aukizt mikið, greiðsluafgangur verið á ríkisbúskapnum, hægt að lækka skatta- og tollaálögur árlega nokkuð.“ En aðeins nokkrum mánuðum eftir að hæstv. fjmrh. hefur gefið þessa lýsingu á óhappaverknaði kommúnista, þá er hann kominn í einlægt samfélag við þá í ríkisstj. landsins, og hæstv. forsrh. gengur berserksgang til þess að tryggja kommúnistum öll völd í verkalýðshreyfingunni, þannig að öruggt verði, að þeir geti misnotað hana eftir vild. Þetta er svo þjóðinni sagt að sé eina úrræðið til þess að koma atvinnulífi hennar og efnahagsmálum á heilbrigðan grundvöll, enda þótt hæstv. núverandi fjmrh. hafi flestum mönnum fremur réttilega á það bent, að kommúnistar stefndu ætíð með aðgerðum sínum að því að skapa upplausn og vandræði í þjóðfélaginu. Ég skal að vísu játa, að kommúnistar hafa sjálfir viðurkennt afglöp sín í verkföllunum á s.1. ári, er þeir láta það verða eitt sitt fyrsta verk, eftir að þeir komu í ríkisstj., að banna vísitöluhækkun á launum. Mun það mál nánar rætt á öðrum vettvangi, en hræddur er ég um, að þessar játningar kommúnista á eigin afglöpum kosti þjóðina fórnir á öðrum sviðum. Svo sem fjárlfrv. ber með sér, standa stjórnarflokkarnir gersamlega ráðþrota gagnvart vandamálunum. Reyna þeir að afsaka úrræðaleysið með því að staðhæfa, að arfurinn frá fyrri árum sé svo slæmur, að ekki sé við öðru að búast en að það taki nokkuð langan tíma að brjóta blaðið í stjórnmálasögunni. Ég hef áður bent á þá staðreynd, að sá arfahluti, sem erfiðastur mun reynast eftirkomendunum, er til orðinn fyrir verknað kommúnista, einmitt eins stjórnarflokksins. Að öðru leyti er arfurinn meiri velmegun almennings en nokkru sinni hefur áður þekkzt hér á landi, meiri og betri framleiðslutæki og miklum mun meiri framleiðsluverðmæti en nokkur önnur ríkisstj. hefur fengið til ráðstöfunar. Það er framleiðslan, sem á hverjum tíma er undirstaðan að afkomu þjóðarinnar, og eins og hæstv. viðskmrh. benti á á fundi Verzlunarráðs Íslands nýlega, hefur framleiðslan aukizt mjög ár frá ári og því engin ástæða til svartsýni, ef skynsamlega er á málum haldið. Við sjálfstæðismenn höfum ætíð lagt á það megináherzlu, að aukning framleiðsluverðmætanna er eina leiðin til bættra lífskjara. Arfur sá, sem Sjálfstfl. lætur eftir sig, er slíkur, að það er vissulega illa stjórnað, ef nú þarf að rýra lífskjör þjóðarinnar. Sjálfstæðismenn hafa sannarlega ekki ástæðu til þess að bera sig upp undan því, þegar stjórnarflokkarnir halda því fram, að þeir hafi ráðið mestu eða jafnvel öllu um stjórnarstefnuna undanfarin ár. Um áhrif þeirrar stefnu hefur sjálft stjórnarblaðið Tíminn sagt, að árin eftir 1950 séu mesta framfaratímabil í sögu þjóðarinnar. Það er sannarlega ekki sú stjórnarstefna, sem Sjálfstfl. markaði, sem hefur skapað það fjármálaöngþveiti, sem við er að fást í dag, heldur er það verk þeirrar fylkingar, sem nú stendur að baki hæstv. fjmrh. Þegar hæstv. fjmrh. segir nú, að við óskapnað í fjármálakerfinu sé að fást, er hann leggur þessi langhæstu fjárlög í sögu þjóðarinnar fyrir Alþ., þá er það sá óskapnaður, sem á upptök sín í herbúðum núverandi stjórnarliðs. Sjálfstfl. hefur æ ofan í æ varað við afleiðingum verðbólguflóðsins fyrir afkomu ríkissjóðs og þjóðarinnar í heild. Hvað eftir annað hefur Sjálfstfl. staðið að ráðstöfunum til þess að stöðva dýrtíðarhjólið, en óheillaöflin hafa jafnan komið því í gang aftur. Nú síðast í lok síðasta þings gerðu sjálfstæðismenn tilraunir til þess að fá samkomulag við Framsfl. um nauðsynlegar ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir vísitöluhækkun á þessu ári með það í huga, að væntanlegri ríkisstj. gæfist tóm til að íhuga leiðir til frekari aðgerða. Framsfl. og hæstv. fjmrh. höfðu þá engan áhuga á að stöðva verðbólguþróunina, og till. sjálfstæðismanna voru fordæmdar sem óhæfilegar álögur á ríkissjóð og kjaraskerðing fyrir alþýðu manna. En hvað gerðist svo? Eitt fyrsta verk núverandi ríkisstj. var að gefa út brbl., þar sem í senn var ákveðið að auka stórum uppbótagreiðslur úr ríkissjóði og jafnframt svipta launþega umsaminni vísitöluhækkun á kaup. Þá var ekki lengur erfitt að taka kvaðir á ríkissjóðinn, og nú áttu ekki aðeins niðurgreiðslurnar, heldur bein kauplækkun að vera til mikilla hagsbóta fyrir launastéttirnar. Sjálfstæðismenn fagna vitanlega sérhverri skynsamlegri ráðstöfun til þess að stemma stigu við verðbólgunni, en ég held, að enginn geti með rétti kallað það goðgá af sjálfstæðismönnum, þótt þeir bendi á hinn dæmalausa hringsnúning og skollaleik stjórnarliðsins. Herra forseti. Ég hef hér gert grein fyrir nokkrum meginatriðum, sem nauðsynlegt er að hafa í huga, er menn athuga efnahags- og fjármálaþróunina síðustu árin og hvaða öfl hafa einkum verkað á þá þróun. Hið risaháa fjárlfrv. hæstv. ríkisstj. nú er bein afleiðing þeirrar stefnu, sem við sjálfstæðismenn höfum jafnan varað við. Það væri vissulega gleðiefni, ef þau öfl, sem nú standa að hæstv. ríkisstj. og mestu hafa valdið um þá erfiðleika, sem nú er við að glíma í sambandi við fjárhagsafkomu ríkissjóðs og þjóðarinnar í heild, vildu nú fyrir alvöru ganga í endurnýjung lífdaganna og reyna að leggja fram krafta sína til þess að bæta fyrir það tjón, sem þau hafa valdið. Úr þessu mun endanlega fást skorið á þessu þingi, en fjárlfrv. þetta ber ekki nein merki um þá nýsköpun hugarfarsins, nema síður sé. Sjálfstæðismenn hafa ekki aðstöðu til þess að hafa áhrif á þá meginstefnu, sem einkennir þetta fjárlfrv. Þeir munu hins vegar beita áhrifum sínum til þess að lagfæra verstu annmarkana, sem á því eru. Má þar fyrst og fremst nefna þann óhæfilega niðurskurð á framlögum til ýmiss konar verklegra framkvæmda, sem ég hef áður vikið að, en annars mun verða tækifæri til þess að ræða nánar einstaka liði frumvarpsins við 2. umr. þess. Sjálfstfl. vill sem fyrr styðja að því, að fjárl. verði afgr. greiðsluhallalaus, en það er í senn krafa hans, að sköttum og öðrum álögum á þjóðina sé haldið innan skynsamlegra takmarka, og eins hitt, að hinn mikla fé, sem ríkissjóði áskotnast, verði svo sem framast er unnt varið til eflingar menningu og alhliða framförum í landinu.



Herra forseti. Mér skilst nú, að hv. 2. þm. Eyf., Magnús Jónsson, sem hér lauk máli sínu, beri í raun réttri allmiklu meira traust til hæstv. ríkisstj. heldur en hann vill vera láta, því að mér skilst, að hann hafi vænzt þess, að hún gæti lagt fram núna fyrir þetta Alþ. frv. til fjárl., sem glögglega sýndi, á hvern hátt ætti að bæta fyrir sjö ára afglöp og óstjórn af hálfu flokksmanna hans í ríkisstj. Sjálfum er honum þó fullvel um það kunnugt, að fjárlfrv. þetta eins og öll önnur frv. hlýtur að sjálfsögðu að byggjast á þeirri löggjöf, sem hefur áhrif á fjárl., annars vegar um tekjuöflunina, þar sem verður að sjálfsögðu að miða við þá löggjöf, sem í gildi er, þegar fjárlfrv. er samið, og hins vegar þær skuldbindingar, sem að lögum hafa verið lagðar á ríkissjóðinn og hann getur ekki komið sér undan án stórfelldra breytinga á löggjöfinni. Mér skilst því, að hv. ræðumaður hafi ætlað stjórninni of mikið, treyst henni of vel, ef hann hefur búizt við, að hún gæti á þessu tveggja mánaða tímabili verið búin að breyta löggjöfinni í það horf, að hægt væri að semja fjárlög, miðuð við hinar nýju aðstæður, sem væntanlega verður að mæta á komandi tíma. Samkvæmt því frv., sem nú liggur fyrir til fjárlaga fyrir árið 1957 og hér er til umræðu, er gert ráð fyrir, að tekjur og gjöld ríkisins verði um 713 millj. kr. á árinu. Mest af gjöldunum, eða um 650 millj., er gert ráð fyrir að verði hrein rekstrargjöld hjá ríkissjóði. Af tekjum ríkissjóðs er áætlað, að um 1/6 hluti, rétt um 120 millj. kr., sé lagður á borgarana eftir efnum og ástæðum, þ.e.a.s. tekinn með tekju- og eignarskatti. Tekjur af sölu tóbaks og áfengis eru áætlaðar nokkru bærri, eða um 130 millj. kr., en langmestur hluti teknanna, milli 400 og 500 millj. kr., er tollar og gjöld, sem lögð eru á neyzluvörur almennings, og vega þar þyngst söluskatturinn, sem er áætlaður 135 millj. kr., og verðtollurinn, sem er áætlaður 203 millj. kr. 713 millj. kr. er geysihá upphæð, um það er ég sammála hv. þm., sem síðast talaði, og það jafnvel þótt tekið sé tillit til þess, hversu krónan hefur smækkað undanfarin ár. Þó fer því fjarri, að öll kurl séu komin til grafar, þegar lokið er lestri fjárlfrv. Hvorki bátagjaldeyrisálagið né heldur gjöldin til framleiðslusjóðs eru þar talin með. Gjöldin til framleiðslusjóðs voru á þessu ári áætluð um 140 millj. kr. skv. lögum frá seinasta Alþingi, og ætla má, að bátagjaldeyrisálagið nálgist sömu upphæð. Hvor tveggja þessi gjöld eru í eðli sínu neyzluskattar eins og önnur innflutningsgjöld, þótt fyrrv. hæstv. ríkisstj. hafi talið heppilegra að halda þeim utan fjárl. Með það fyrir augum að freista að leyna almenning þessum álögum. Það er von mín, að hæstv. núverandi ríkisstj. hætti slíkum feluleik og að fjárl. verði að þessu sinni gerð svo úr garði, að þau segi satt og rétt frá um það, hversu miklar álögur eru lagðar á landsfólkið og hversu því fé, sem þannig er af því tekið, er varið. Sé þeim upphæðum, sem bátagjaldeyrisálagið og framlagið til framleiðslusjóðs nemur, bætt við upphæð fjárl., kemur í ljós, að álögur á landsmenn eru áætlaðar nokkuð yfir 1000 millj. kr., nokkuð yfir einn milljarð á árinu 1957. Er þá að sjálfsögðu miðað við, eins og ég áðan sagði, gildandi tolla- og skattalöggjöf og önnur þau lagafyrirmæli, sem áhrif hafa á fjárl. Það mun láta nærri, að fólk á starfsaldri á þessu landi sé um 100 þús. manns. Þessi upphæð svarar því til þess, að tollar og skattar til ríkissjóðs og í þær stofnanir, sem ég áðan nefndi, nemi rétt í kringum 10 þús. kr. á hvern einasta karl og konu á öllu landinu á aldrinum milli 16 og 67 ára eða á starfsaldri, eins og venjulega er talið. Engar skýrslur liggja fyrir um það, hversu þjóðartekjurnar verða miklar eða eru áætlaðar miklar á þessu ári. Ýmsir, sem þessum málum eru kunnugir, áætla, að á s.l. ári muni þær hafa verið nálægt 3000 millj. kr. Sé gert ráð fyrir svipaðri upphæð nú, þá lætur nærri, að þriðji hver peningur af tekjum þjóðarinnar í heild sé tekinn af ríkinu og til þeirra stofnana, sem ég áðan nefndi. Eru þá ótalin skattar og gjöld til sveita og héraðs- og sýslustjórna svo og sú feikna álagning, sem fellur í hlut milliliðanna á upphæðir tollanna og annarra innflutningsgjalda, Í þessu sambandi þykir mér rétt að endurtaka það, sem ég fyrr sagði vegna ummæla hv. 2. þm. Eyf., að allar þær áætlanir um tekjur og gjöld, sem þetta fjárlfrv. er byggt á, eru miðaðar við gildandi löggjöf, gildandi tekjulöggjöf og gildandi löggjöf um, hverjar greiðslur beri að inna af hendi úr ríkissjóði og þeim sjóðum, sem ég hef drepið hér á áður. Þessi löggjöf var sett og mótuð í framkvæmd, áður en hæstv. núverandi ríkisstjórn tók við, af fyrrverandi ríkisstj. og þeim, sem hana studdu. Þetta er því sá arfur, sem fyrrverandi ríkisstj. lætur eftir sig í hendur hæstv. núverandi ríkisstj. á sviði fjármála ríkisins. Þörfin er metin samkvæmt þeim skuldbindingum, sem hvíla á ríkissjóði nú, nokkuð yfir 1000 millj. kr., sem tekið er af fólkinu með sköttum og álögum. Vissulega eru fjármál ríkisins og fjárhagur ríkissjóðs þýðingarmikið fyrir þjóðina alla, engum dettur í hug að neita því. En því má þó aldrei gleyma, að afkoma ríkissjóðs er aðeins einn þátturinn í þjóðarbúskapnum í heild, afkoma atvinnuveganna til lands og sjávar er sá grundvöllur, sem búskapur þjóðarinnar og lífskjör hennar byggjast á. Til lengdar verður ekki hægt að tryggja fjárhag ríkissjóðs, nema þessi grundvöllur sé traustur. En svo er ekki nú. Það er vitað og viðurkennt af öllum, sem ekki neita bláköldum staðreyndum. Hæstv. fjmrh. er þetta ljóst, eins og aths. þær, sem hann lætur fylgja frv., bera með sér. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „ Fjárlfrv. er miðað við núverandi ástand í efnahags- og framleiðslumálum landsins. Á hinn bóginn er það vitað mál, að þannig er nú um þau efni ástatt, að til frambúðar getur ekki staðizt án nýrra ráðstafana. Stendur nú yfir athugun á þessum málum öllum, og að henni lokinni verða teknar ákvarðanir um, hvað aðhafzt skuli. Verður fjárlfrv. að sjálfsögðu að taka þeim breytingum í meðförum á Alþingi, sem nauðsynlegar kunna að reynast í samræmi við úrlausnir þær, sem ofan á verða í efnahagsmálunum. Sama gildir og um frv. þau, sem fram eru lögð um framlengingu lagaákvæða um tekjur ríkissjóðs.“ Með þessu undirstrikar hæstv. ráðh. skýrt, að hann haldi sig að sjálfsögðu við samningu frv. við gildandi lagaákvæði, en játar hins vegar, að svo sé ástatt í efnahagsmálunum, að hér þurfi nýrra úrræða við, og beri þá að sjálfsögðu að breyta tekjulöggjöfinni og fjárlagafrv. í samræmi við þær niðurstöður, sem ofan á verða. Í orðum hans er vissulega hófsamlega og vægilega að orði komizt. Ástandið í atvinnumálum og efnahagsmálum og þá fyrst og fremst á sviði sjávarútvegsmálanna er þannig, að fullkomin stöðvun blasir við, ef ekki er að gert hið bráðasta í þessum efnum. Um síðustu áramót stöðvaðist nær allur fiskiflotinn um mánaðartíma í byrjun vertíðar, meðan þáverandi ríkisstj. leitaði úrræða til að koma honum á flot. Úrræðið var sem kunnugt er stofnun framleiðslusjóðs og nýjar álögur í hann á neyzluvörur almennings, sem aftur hlaut að leiða, eins og reynslan hefur sannað, til hækkaðs vöruverðs og hækkaðrar vísitölu og aukins kostnaðar við framleiðsluna. Álögur þessar voru teknar í framleiðslusjóð til þess að greiða dagpeninga til togaranna og til uppbóta á sjávarafurðir til viðbótar við bátagjaldeyrisálagið, sem fyrir var og nokkuð hafði verið hækkað. Öllum var ljóst, einnig þáverandi hæstv. ríkisstj., að hér var þó aðeins um bráðabirgðaúrræði að ræða, enga frambúðarlausn. En jafnframt var fullyrt, þegar lögin voru sett, að með stofnun framleiðslusjóðs væri séð fyrir hag útgerðarinnar til loka þessa árs. Árið var þó ekki hálfnað, eins og hæstv. fjmrh. reyndar drap á, þegar það sýndi sig og kom í ljós, að því fór fjarri, að svo væri. Áður en síldveiðin fyrir Norðurlandi hófst í sumar, var því yfir lýst af útgerðarmönnum, að þeir treystu sér ekki til að hefja síldveiðar, nema þeim væri tryggt ákveðið verð, en til þess að það ákveðna verð teldist unnt að greiða af síldarsaltendum og verksmiðjum, sem við síldinni tóku, féllst fyrrverandi ríkisstj. á að greiða uppbót á hverja síldartunnu, sem fór í bræðslu. Uppbótin á hvert síldarmál skyldi vera 10 kr. á hvert mál, allt að 250 þús. málum, og á hverja síldartunnu kr. 57.50, allt að 300 þús. tunnum. Sama var upp á teningnum, þegar hefja skyldi síldveiðar hér í Faxaflóa síðari hluta sumars og í haust. Þá féllst ríkisstj. einnig á að greiða uppbót á hverja síldartunnu, sem nam 110 kr. á hverja tunnu, allt að 60 þús. tunnum, og að greiða 500 kr. á smálest, allt að 4500 smálestum af síld, sem fryst yrði til útflutnings, enn fremur styrk til karfaveiða, ef karfinn var lagður á land til mjölvinnslu. Loks hefur síðan verið tekin upp í haust af hæstv. núverandi stjórn hækkun fiskverðs til togara, sem leggja fisk á land til vinnslu hér á landi, og það þótti eina leiðin til þess að koma í veg fyrir, að stöðvun yrði á starfsemi og framleiðslu fiskvinnslustöðva og hraðfrystihúsa í landinu. Loks er svo styrkur til báta til að greiða vátryggingarkostnað þeirra á síldveiðum norðanlands og við Faxaflóa. Þessar upphæðir samtals telst mér til að nemi milli 32 og 35 millj. kr. samkvæmt þeim áætlunum, sem fyrir liggja, til viðbótar þeim framlögum, sem framleiðslusjóði var ætlað að greiða samkvæmt þeim lögum, sem um hann voru sett á s.l. vetri og talið var að þá mundi verða fullnægjandi hjálp til útgerðarinnar. Samanlagt má því ætla, að þessi viðbótarframlög framleiðslusjóðs, sem talin voru óhjákvæmileg til þess að koma í veg fyrir, að síldveiðar féllu niður með öllu í sumar og haust, og til þess að starfsemi fiskvinnslustöðva og hraðfrystihúsa þyrfti ekki að stöðvast, nemi um 30–35 millj. kr. Sé þessari upphæð bætt við áætluð útgjöld framleiðslusjóðs samkvæmt lögum um hann frá síðasta Alþ. og áætlað bátagjaldeyrisálag, þá virðist framlag hins opinbera til útgerðarinnar á þessu ári verða um eða yfir 300 millj. kr. Hæstv. ráðh. upplýsti hér í ræðu sinni áðan líka, að bátagjaldeyrisálagið gerði meira en að greiða allt kaup skipverja á bátunum og að dagpeningarnir til togaranna, 5000 kr. á dag, létu nærri að nema sömu upphæð og kaupgreiðslur fólksins á togurunum öllum. Sjá þá allir, hversu ástatt er. En þrátt fyrir þessar risaupphæðir er mér tjáð, að nú sé fyrirsjáanlegt, að stórfelldur halli verði a.m.k. á rekstri togaranna á yfirstandandi ári, og líkur til, að svo verði einnig um verulegan hluta bátaflotans. Þannig er þá ástandið í þessum málum. Þó ber þess að gæta, að með brbl., sem hæstv. ríkisstj. hefur gefið út um festingu kaupgjalds og verðlags, hefur þessum atvinnurekstri sparazt stórfé og sparast á síðasta þriðjungi þessa árs, og yrði þá hagur hans þeim mun verri, sem þeirri upphæð nemur, ef ekki hefði verið gripið til þessara ráðstafana til þess að halda í skorðum, meðan undirbúnar væru frambúðarráðstafanir í efnahagsmálum og framleiðsluháttum hjá okkur. Þannig er þá háttað afkomu og rekstri sjávarútvegsins eftir sjö ára stjórn íhaldsins á þessum málum. Þannig er viðskilnaður formanns Sjálfstfl. við sæti sjútvmrh., en það hefur hann fyllt, í því hefur hann setið nú nærfellt sjö síðustu árin, og þannig er þá aðkoma hinnar nýju stjórnar, sem við þessum málum tekur. Og svo furðar hv. 2. þm. Eyf. sig á því, að þegar fjárlfrv. er lagt fram, þá skuli ekki vera búið að finna örugg ráð til að bæta úr þessu ástandi, sem myndazt hefur undir handleiðslu hans eigin flokksmanna og flokksformanns á s.l. 7 árum. En með þessu er ekki sagan sögð öll - fjarri fer því - um þann arf, sem hv. 2. þm. Eyf. talaði um og fyrrverandi ríkisstj. lét eftir, þegar hún veik úr sessi, og lét í hendur núverandi stjórnar. Einnig á öðrum sviðum er svipaða sögu að segja. S.l. ár, 1955, var viðskiptahallinn við útlönd nærfellt 400 millj. kr., ef ég man rétt, eða til uppjafnaðar rétt í kringum Í millj. kr. hvern einasta dag, sem skorti á að verðmæti útflutningsins hrykki til þess að greiða verðmæti innflutningsins. Þrátt fyrir miklar aðrar gjaldeyristekjur, svo sem tekjur af framkvæmdum varnarliðsins o.fl., var greiðslujöfnuðurinn á árinu óhagstæður um hvorki meira né minna en hér um bil 150 millj. kr., sem kom fram sem auknar gjaldeyrisskuldir erlendis eða minnkaður gjaldeyrisforði og reyndar hvort tveggja. Ekki virðist hafa orðið nein breyting á þessu ári, sem nokkru nemi, og sízt til batnaðar. Viðskiptahallinn, það sem af er þessu ári, er nokkuð svipaður og á sama tíma s.l. ár, en um aðrar gjaldeyristekjur er ekki upplýst enn. Afleiðing þessara stjórnarhátta, þessara viðskipta, þessarar afstöðu til útlanda, er svo sá tilfinnanlegi fjárskortur, sem nú þegar lamar eða hefur stöðvað ýmsar nauðsynlegar framkvæmdir og horfur eru á, ef ekki er að gert, að stöðvi enn fleiri. Hæstv. ráðh. gerði í inngangsræðu sinni nokkra grein fyrir því, hversu lánsfjárskorturinn og fjármagnsskorturinn væri tilfinnanlegur. Ég hafði tekið saman nokkur atriði til ábendingar í þessu efni og vænti, að þó að eitthvað af því sé endurtekningar á því, sem hann sagði, þá verði það afsakað. Búið er um alllangt skeið af fyrrverandi ríkisstj. og stjórnarvöldum Reykjavíkurbæjar að leita eftir lánsfé til Sogsvirkjunarinnar algerlega árangurslaust. Hæstv. ráðh. lýsti því, hversu mikið lægi við, að nauðsynleg stækkun á þeirri stöð yrði framkvæmd hið allra skjótasta. Hæstv. ríkisstj. skilur við þetta mál svo, að ekki liggja fyrir nokkur loforð eða ádráttur um fjárframlög, lán, fjármagn til þessara nauðsynlegu framkvæmda. Það fellur því í hlut hæstv. núverandi ríkisstjórnar að sjá, hvers hún er megnug í þessu efni. Hæstv. ráðh. drap á, að fé mundi skorta stórkostlega til rafvæðingar þeirrar, sem ákveðin var af hæstv. fyrrverandi ríkisstj. Það er fyllilega rétt. Á þessu ári vantar a.m.k. 15–20 millj. kr. og nokkru hærri upphæðir hvert næstu ára, ef á að halda í horfinu með þá áætlun. Þó er rétt að minnast þess í sambandi við það, að með þeirri rafvæðingu er ekki um að ræða að skapa grundvöll undir nýjum starfsgreinum eða nýrri framleiðslu, heldur fyrst og fremst að sjá fyrir heimilisþörfum manna í dreifbýlinu, ljósi og rafmagni til heimilisþarfa, en nýjar virkjanir nema, ef ég man rétt, nýjar stöðvar, sem byggðar verða skv. áætluninni, ekki nema tæpum 7 þús. kw., eitthvað þar í kring, þannig að meginfengurinn við þessa rafvæðingu er bætt lífsskilyrði, ljós, hiti og annað slíkt úti um byggðir landsins. Hæstv. ráðh. hefur gert grein fyrir fjárþörf fiskveiðasjóðs og ræktunarsjóðs og hversu horfir í því efni. Hann hefur einnig drepið á og sýnt fram á, að sementsverksmiðjuna vantar enn þá stórfé, til þess að hægt sé að tryggja, að henni verði komið á fót, og um nauðsynlega viðbót við áburðarverksmiðjuna gildir slíkt hið sama. Sama er að segja og næstum verra þó að því er varðar húsnæðismálin og framkvæmdir í þeim efnum. Eftir þeim upplýsingum, sem ég hef fengið, hefur veðlánakerfið fengið til umráða og veitt lán allt í allt, frá því að lögin voru sett, um 80 millj. kr., sem hafa skipzt þannig, að um 25 millj. kr. hafa farið til lánveitinga hér í Reykjavík og 55 millj. kr. úti um land. Þetta er ekki nema lítill hluti þess, sem gert var ráð fyrir að hin nýja veðdeild hefði til umráða af fé á þessu tímabili, og er þó ekkert tillit tekið til þess, að á þessu sama tímabili hefur stórkostlega hækkað byggingarkostnaður, kostnaður við að koma sér upp íbúð. Nú er mér sagt, að málin standi þannig, að til áramóta muni verða til umráða fyrir búsnæðismálastjórn rétt í kringum 6 millj. kr. og af því megi vænta eftir þeirri hlutfallaskiptingu, sem ákveðin var, að um 1.1 millj. kr. renni til Reykjavíkur. Hér í Reykjavík liggja nú fyrir einnig hvorki meira né minna en 1740 umsóknir um lán til húsnæðismálastjórnar. Sé það rétt, að það séu um 1100 þús. kr. til ráðstöfunar í þessu efni fyrir Reykjavík, þá svarar það til þess, að 22 af þessum 1740 umsækjendum gætu kannske fengið 50 þús. kr. lán hver á árinu, ef ekki verður úr bætt og séð fyrir meira fé. Hæstv. ráðh. fór mörgum hörðum orðum um hina miklu lánsfjárþörf, hinn mikla skort á fjármagni, sem við blasir nú, þegar hæstv. ríkisstj. tekur við. Hann minntist einnig á þann mikla viðskiptahalla, sem veríð hefur undanfarin ár á viðskiptunum við útlönd, og að nauðsyn væri þar úr að bæta. Ég er honum sammála um það, að vænlegasta og líklegasta leiðin til þess að bæta viðskiptajöfnuðinn er að auka framleiðsluna og verðmæti hennar. Þess vegna fagna ég því frv., sem hæstv. ríkisstj. hefur lagt fram um kaup á nýjum togurum til framleiðsluaukningar og atvinnujöfnunar í landinu. Önnur leið til gjaldeyrissparnaðar er sú að framleiða meira í landinu af vörum, sem við þurfum sjálfir, og spara með því innflutning á tilsvarandi vörum. Einmitt að því hníga framkvæmdir eins og sementsverksmiðjan, aukning áburðarverksmiðjunnar og annað slíkt. Ég er alveg sammála hæstv. fjmrh. um það, að þörfin fyrir erlent fjármagn er mjög knýjandi, og ég er sammála honum um það, að það væri okkur alveg hættulaust að taka eðlileg lán með eðlilegum hætti í útlöndum til þess að auka framleiðslu okkar og starfsemina í landinu. Ég vil vona, að hæstv. ríkisstj. leggi á það hið mesta kapp og hina mestu áherzlu að vinna að slíku. Ég get ekki látið hjá líða að minna á í því sambandi, að þess þarf að sjálfsögðu að gæta, eins og ég veit að hæstv. ráðh. er vel ljóst, að binda sig ekki um of við einn aðila í því efni, þannig að sá hinn sami geti haft ráð okkar í hendi sér, hvenær sem vera skyldi. Slíkt er ekki hyggilegt, og slíkt ber að forðast. Að sjálfsögðu ber, eins og ég áðan sagði, að leita eftir lánsfé erlendis á eðlilegum grundvelli og með eðlilegum hætti til hverra þeirra framkvæmda, sem vænta má að geti staðið undir fénu og skilað því aftur. Tími minn er nú á þrotum. Mér hefur þótt rétt að nota þennan tíma til þess með fáum orðum að benda á nokkur einstök atriði, sem sýna viðskilnað hæstv. fyrrv. ríkisstj. á sviði atvinnumála, viðskiptamála og fjármála og hvernig aðkoman fyrir hina nýju ríkisstj. hefur verið. Ég álít, að það sé alveg nauðsynlegt, að allur almenningur eigi þess kost að gera sér grein fyrir því, hversu ástatt var við stjórnarskiptin, hverjum arfi nýja stjórnin tók við af fyrrv. stjórn og hver verkefni krefjast úrlausnar. Mig skortir að sjálfsögðu tíma og gögn til þess að gera þessu efni fullnægjandi skil. Ég vil því beina því til hæstv. ríkisstj. að taka til athugunar, hvort ekki sé full ástæða til þess að láta fram fara fullkomna úttekt á þjóðarbúinu, gerða af fróðum og óhlutdrægum aðilum. Síðan ætti að birta þjóðinni öll meginatriði þeirrar úttektargerðar, þannig að öllum megi ljóst verða, hver var viðskilnaður hæstv. fyrrv. ríkisstj. og hver aðkoman hjá hinni nýju ríkisstj. Með því móti skapast þjóðinni skilyrði til þess að leggja réttan dóm á þær leiðir, á þau úrræði, sem hæstv. núv. ríkisstj. hverfur inn á til þess að bæta úr því ástandi, sem nú þjakar okkur.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Fjárlagafrv., sem hér liggur fyrir, gefur sem slíkt ekki til kynna stefnu stjórnarinnar í efnahagsmálum. Fjárlagafrv. ber að leggja fram í þingbyrjun, og því lagaákvæði hefur hér verið fullnægt. Ríkisstj. hefur hins vegar ekki tekið ákvarðanir sínar um það, hver skref skulu stigin til að skapa framleiðsluatvinnuvegunum möguleika eða aðstöðu til að dafna og þróast með eðlilegum hætti. En það er á allra vitorði, að aðgerða er þörf í þeim efnum, því að sá atvinnuvegurinn, sem næstum öll okkar utanríkisverzlun byggist á, stendur mjög höllum fæti. Á meðan ekki er ráðið fram úr vandamálum atvinnulífsins, hlýtur fjárlagafrv. að standa opið, og það hlýtur að taka verulegum breytingum í meðförum þingsins. Það er augljóst, að stjórninni er að nokkru legið á hálsi fyrir það að skila ekki hér inn í þingbyrjun frv., sem gefur til kynna, hver stefna hennar er í fjármálum og hver skref hún ætlar að stíga í efnahagsmálunum til þess að koma atvinnulífi landsmanna í heilbrigðara horf. Það hefði að sjálfsögðu verið æskilegt, að slíkt frv. hefði getað legið hér fyrir, en ef litið er um öxl og rifjaðir upp fáeinir athurðir frá síðustu árum og mánuðum, verður fljótt ljóst, að vandamál atvinnu- og efnahagslífsins eru slík, að ný stj. verður að hafa nokkurt undanfæri til að ákveða, hversu við skuli bregðast. Það hefur verið mikill siður íhaldsins á undanförnum árum að telja allan þjóðfélagsvanda af því sprottinn, að kaupgjald væri of hátt, og í krafti þeirrar kenningar hafa þrásinnis verið gerðar ráðstafanir af opinberri hálfu til þess að minnka kaupmátt launanna. Sú viðleitni hefur að sjálfsögðu fætt af sér kaupdeilur og verkföll, svo að þjóðarbúið hefur uppskorið margháttaðar framleiðslutruflanir og stórtjón. Samt var í engu látið af þessari vígaferlastefnu, á meðan íhaldið átti setu á stjórnarstólunum, heldur fjandskapaðist það við verkalýðshreyfinguna, svo sem föng voru á, en hún bar að sjálfsögðu af sér spjótalögin eftir megni. Á fyrra árshelmingi ársins 1947 munu kjör launþega hafa orðið hvað bezt, en einmitt það ár hófust til valda þau íhaldsöfl, sem létu skammt stórra högga í milli í því augnamiði að knésetja verkalýðshreyfinguna og lækka kaupmátt launanna. Hér er þess ekki kostur að rekja í smáatriðum, hvernig þessi hernaður stjórnarvaldanna gegn alþýðu landsins fór fram né heldur hver viðbrögð verkalýðssamtakanna voru hverju sinni til varnar eða gagnsóknar, en um það, hverjar sveiflur urðu á kaupmætti launanna, liggja fyrir nokkuð glöggir útreikningar. Hinn l. febr. 1955 var kaupmátturinn fallinn niður í um það bil 84 á móti 100, sem hann var á miðju ári 1947. 8 ára barátta íhaldsaflanna frá 1947 til 1955 hafði því borið þann árangur að skerða kaupmátt verkamannslauna um 16%, og þannig stóðu málin þegar til hinna miklu verkfallsátaka kom í marz og apríl á s.l. ári. Þeim verkföllum lyktaði, svo. sem muna má, með nýjum kjarasamningum verkamanna, þar sem verulegar kjarabætur fengust. Íhaldið, sem sótt hafði á í átta ár, varð að hörfa svo verulega, að enn, þann 1. ágúst í ár, stóð kaupmáttur launanna í 90 á móti 84, sem komið var niður í fyrir verkfallið. Þó hefur kaupmátturinn mikið rýrnað á tímabili hins nýja samnings, enda ekkert til sparað af íhaldsins hálfu að eyðileggja þann árangur, sem þarna náðist. Það er flestum enn í fersku minni, hvernig strax upp úr verkföllunum voru framkvæmdar mjög stórfelldar og óeðlilegar hækkanir á alls konar verðlagi í mikilli náð þáverandi verðlagsyfirvalda. Íhaldið réttlætti þá allar slíkar hækkanir með því, að þær væru afleiðing kauphækkana verkafólks, þótt slíkt væri að minnstum parti satt og stundum hrein fjarstæða. En í þessu ofstæki gegn verkalýðsstéttinni og í því verðhækkunarflóði, sem íhaldið magnaði upp 1955, eftir ósigur sinn í átökunum við verkalýðshreyfinguna, var útvegurinn bókstaflega kaffærður í dýrtíð. Þegar þetta ár, 1956, gekk í garð, rumskuðu þáverandi stjórnarvöld við það, að útvegurinn hafði stöðvazt, vélbátaflotinn alveg, en togaraflotinn hálfvegis. Efnahagur þessara atvinnugreina leyfði ekki frekari fiskveiðar. Þetta var afleiðing langvarandi íhaldsstjórnar í viðskiptamálum, þar sem hvers konar milliliðum hafði verið gefinn laus taumur til að hagnast hóflaust á skiptunum við útveginn, enda döfnuðu þeir aðilar og blómguðust að sama skapi og harðnaði á stallinn hjá útgerðinni sjálfri. En þegar fiskveiðarnar voru niður lagðar, þótti íhaldinu blómi skjólstæðinga sinna, milliliðanna, helzt til fallvaltur, svo að eitthvað þurfti að gera. Janúarmánuður fékk raunar að líða svo, að ekkert varð aðhafzt annað en það, að þáverandi stj. sótti í sig veðrið til nýs áhlaups í þágu dýrtíðarpúkans. Og svo gerði stjórnin útrásina. Nýir vöruskattar voru á lagðir og gamlir tollar hækkaðir, svo að nam hundruðum milljóna króna, 250 milljónum, að því er margir telja, og var þetta allt dýrtíðaraukning. Jafnframt voru útgerðinni ákveðnar nokkrar greiðslur, svo að hún hóf starfsemi að nýju. Við, sem andvígir vorum þessum aðgerðum, sögðum þá strax, að auk þess sem þessar náðstafanir kæmu mjög ranglátlega niður á þjóðfélagsþegnana, þá væru þær ekki þess megnugar að veita fiskiflotanum þá aðstöðu, sem nauðsynleg væri, enda færi sá atvinnuvegur sízt varhluta af þeirri dýrtíðaraukningu, sem hér var kallað á. Við bentum á, að þessar ráðstafanir hlytu að valda því, að framleiðslukostnaðurinn mundi stíga stórlega, og afleiðing þess hlyti að verða enn alvarlegri úlfakreppa fyrir útveginn en nokkru sinni fyrr. Við margítrekuðum þá viðvörun, að þessar stóru ráðstafanir mundu ekki einu sinni geta haldið útgerðinni gangandi árið út. En íhaldið taldi sig engin ráð þurfa að sækja til okkar andstæðinga sinna. Það taldi sig nógsamlega vita, hvað við ætti, og undir þess forustu var öllum till. okkar um aðrar leiðir hafnað. Og landsfólkið fékk á sig nýju skattabyrðina. En ef einhver skyldi enn halda, að grundvöllur útgerðarinnar hafi verið tryggður með tilkomu framleiðslusjóðs og þeirra tekna, sem í hann er aflað skv. lögunum frá febrúarbyrjun í vetur er leið, þá er það fjarri öllum sanni. Það fóru fram kosningar til Alþ. hinn 24. júní í vor, svo sem flestir muna, og strax fyrir þær blasti ný stöðvun útgerðarinnar við. Íhaldið slapp ekki einn sinni fram yfir kosningarnar með heilt skinn frá stuðningsráðstöfunum sínum til handa framleiðsluatvinnuvegunum, en svo voru þeir vanir að kalla skattana sína. Hinn 21. júní, þrem dögum fyrir kosningar, gaf Ólafur Thors, þáverandi forsætís- og útvegsmálaráðberra, út sérstök brbl. um nýjar uppbætur á norðanlandssíld, kr. 57.50 á hverja saltsíldartunnu og 10 kr. á hvert mál til bræðslu, auk vátryggingargjalda af skipaflotanum. Ekki hafði verið gert ráð fyrir þessu í lögum um framleiðslusjóð, og var þarna því efnt til 18 eða 20 millj. kr. útgjalda, sem engar tekjur voru til fyrir. Og síðan hefur hver stöðvunin af annarri vofað yfir, svo að núverandi ríkisstj. hefur enn orðið að taka á framleiðslusjóð kvaðir, sem engir tekjustofnar eru fyrir. Í þeim ráðstöfunum er m.a. samningurinn við togaraeigendur, þar sem ákveðin er 15 aura verðuppbót á hvert kg af fiski, sem lagður er upp til vinnslu hérlendis, gegn því skilyrði, að tveir þriðjungar togaraaflans a.m.k. verði lagðir upp hér heima, en ekki seldir óunnir erlendis, enda hefði hvort heldur sem var, stöðvun togaranna eða útgerð fyrir erlendar sölur eingöngu, skapað hið alvarlegasta atvinnuástand heima fyrir, enda alkunna, að þjóðarbúið hreppir þrefaldar gjaldeyristekjur af afla þess togara, sem leggur upp til vinnslu, miðað við hinn, sem selur erlendis. Líklegt er, að upphæð sú, sem framleiðslusjóður hefur verið skuldbundinn til greiðslu á umfram það, sem tekjuáætlun hans leyfir, nemi um 35 millj. kr., ef aflabrögð verða svipuð fram til áramóta og verið hefur á sama tíma að undanförnu. Allar þessar ráðstafanir eru að vísu umdeilanlegar, en sameiginlegt er þeim það, að þær eru gerðar til að forða öðru verra, forðast stöðvun og atvinnuleysi eða verzlun, sem þjóðarbúinu var óhallkvæmari en það, sem gert var. Það er sem sagt komið enn rækilegar á daginn en við andstæðingar stóru skattanna frá s.l. vetri, við, sem vorum þá í andstöðu við stjórnina, sem kom þeim á, sögðum fyrir, að sú leið, sem þar var valin, var ófær. Hún gerði illt verra og var í senn óhóflega þung á herðum alþýðu manna og útgerðinni ófullnægjandi, enda henni dýrust í ýmsum efnum. Ef setið hefði við lagasetningu s.l. vetrar, er það óumdeilanlegt, að síldveiðarnar norðanlands hefðu skilað mun minni árangri en raun varð á, það hefði engin síldveiði verið stunduð sunnanlands og togaraflotinn væri annaðhvort hættur veiðum eða legði allan aflann upp í erlendum höfnum, svo að þar töpuðust þjóðinni stórfelldar gjaldeyristekjur, sem henni nú áskotnast þrátt fyrir allar veilur efnahagskerfisins. Þegar núverandi ríkisstj. tók við, var hið blómlega bú, sem íhaldið telur hana hafa setzt í, sem sagt með undirstöðuatvinnuveginn á slíku nástrái, að íhaldið hafði sjálft þegar skrifað honum 18 eða 20 millj. kr. ávísun, sem engin innstæða var fyrir. Erfiðleikar hindruðu fulla nýtingu flotans, og alger stöðvun vofði yfir sunnanlandssíldveiðunum og veiðum togaranna fyrir innanlandsvinnslu. Við allt þetta bættist það svo, að dýrtíðin hélt áfram að æða upp úr öllum veðrum með öllum þeim afleiðingum, sem hækkaður framleiðslukostnaður hefur í för með sér. Sýnilegt var, að án sérstakra ráðstafana mundi dýrtíðin vaxa svo, að vísitala sú, sem kaup er greitt eftir, hækkaði úr 173 stígum, sem lögð voru til grundvallar, þegar síðast var samið um rekstrargrundvöll útgerðarinnar snemma á þessu yfirstandandi ári, í 190–200 stig. Hefði því 17–27 stiga hækkun bætzt ofan á ríkjandi vandræðaástand. Fyrsta skrefið, sem stjórnin steig til þess að halda þessum vandamálum innan viðráðanlegra takmarkana, var að leita samkomulags við verkalýðs- og bændasamtökin um, að spyrnt yrði við hinum válega dýrtíðarvexti. Og raunin varð sú, að þessar stéttir reyndust fúsar til þess að eiga góðan hlut að lausn þessara vandamála þjóðfélagsins, enda eru það allt aðrir aðilar en íslenzk alþýða, sem skjóta sér undan réttmætum skyldum við samfélagið. Og þótt stundum heyrist skrafað um útveg og landbúnað sem ómaga ríkisins, sem kaupsýslustéttin fóðri, þá vita verkamenn, sjómenn og bændur, að þar er sama fjarstæðan á ferðinni og sú, sem eitt sinn átti sér nokkra rót í hugum manna, en finnst nú sem betur fer aðeins í frásögum í bókum, að kaupmaðurinn hafi í rauninni allt þorpið á framfæri sínu og hið vinnandi fólk sé aðeins hans ölmusulýður, þótt það skapi öll þau verðmæti, sem sá hinn sami kaupmaður varð svo ágætur af. Erfiðleika útvegsins og aðstoð við hann ber oft hærra í ræðu en hitt, sem er eldri staðreynd og þó alltaf jafnný, að útvegurinn leggur þjóðarbúinu til langmestan hluta þess gjaldeyris, sem þjóðin þarfnast. Samkv. stefnu sinni og markmiðum hlaut ríkisstj. að leita allra ráða til stuðnings útveginum, annarra en almennrar lífskjaraskerðingar, gagnstætt því, sem tíðkazt hefur að undanförnu, þegar vandamál hefur borið að garði. Þau brbl., sem ríkisstj. gaf . út 28. ágúst s.l., verða að sjálfsögðu að skoðast í því ljósi, að öll aðstaða er önnur og hægari til að tryggja eðlilegan og tafalausan rekstur fiskiflotans, ef aðeins þarf að mæta verðlags- og kaupgjaldshækkun, sem nemur 5 vísitölustigum, heldur en ef sú hækkun næmi um eða yfir 20 stigum. En hefur þá ekki verið gengið á lífskjör hins almenna launþega með brbl. um stöðvun kaupgjalds og verðlags? Við þeirri spurningu er máske ekki hægt að gefa eitt svar fyrir alla. Lögin innihalda þrjú meginákvæði: 1) Launþegar sleppa tilkalli til 6 stiga verðlagsuppbótar á kaup. 2) Búvöruverð er ekki látið hækka til neytenda. 3) Almenn stöðvun á verðlagi er framkvæmd það tímabil, sem ákvæði laganna gildir. Vera má, að einhverjir misbrestir séu á framkvæmd síðasttalda atriðisins, en þótt svo kunni að vera, hefur það óumdeilanlega mikil áhrif til stöðvunar á verðhækkun. Hinn 1. sept. átti kaupgjald að hækka um 6 vísitölustig, þ.e. tímakaup verkamanns átti að hækka um 62 aura. Í þrjá mánuði nemur þetta 372 kr., miðað við átta stunda vinnu á dag, en 501 kr., ef reiknað er auk þess með tveggja stunda eftirvinnu. Fyrsta hálfa mánuðinn, frá 1.–15. sept., fórnaði verkamaðurinn þessu. Það er því rétt, að verkamenn og aðrir launþegar eru þeir, sem byrjuðu að fórna. En hinn 15. sept. hefði gengið í gildi hækkun á búvöruverði, sem nam 11.4% til bænda og nokkru meira í verðlagi út úr verzlunum. Þar hefðu týnzt óbætt 5.3 af hinum fyrrnefndu 6 vísitölustigum, miðað við neyzlu meðalfjölskyldu. Eftir 1. des. hefði þessi búvöruverðshækkun lyft kaupinu aðeins um 0.8 vísitölustig, þ.e.a.s. um eitt eða ekkert vísitölustig, því að mestur hluti hækkunarinnar hefði orðið á vinnu bóndans og aðkeyptri vinnu, eins og það heitir í verðlagsgrundvelli landbúnaðarins, og í lögum er ákveðið, að þeir liðir komi ekki inn í vísitöluna til kauphækkunar. Hið almenna bann við verðhækkunum ætti að sjálfsögðu að tryggja launþegum það, sem vantar á fullar bætur fyrir það, sem niður fellur úr kaupinu, og í flestum tilfellum nokkru betur. Þótt segja megi, að ekki komi þetta alveg jafnt niður á alla launþega, þá er allténd gott til þess að vita, að eftir því sem fjölskyldan er stærri og launin í lægra launaflokki hjá hverjum einstaklingi fyrir sig, þá verka stöðvunarlögin til aukins hagræðis fyrir þann, sem í hlut á, og fyrir hlutarsjómenn eru þau einskær hagnaður. Það skref, sem stigið var með kaup- og verðstöðvunarlögunum, er þó að því leyti hagkvæmast þjóðinni allri, að það skapar möguleika til, ef slíkt samkomulag næst til frambúðar, að komizt verði hjá framleiðslutruflunum og örþroti því, sem yfir útgerðinni vofði og ekki hefði úr greiðzt nema með ráðstöfunum, sem sárt hefðu brunnið á baki allrar alþýðu. Hér hafa verið dregnar upp dökkar myndir og ljótar. Þær bera vott um undangengna óstjórn. Þær eru arfur liðins tímabils, arfur, sem að vísu verkar á daglegt líf Íslendinga nú og mun gera það um eitthvert skeið enn þá. En þá tekst verr til en skyldi, ef mörg ár líða svo, að þjóðin nái ekki að sigrast á erfðasyndunum frá íhaldstímabilinu. Þrátt fyrir alla óstjórnina, allar framleiðslustöðvanirnar, og þrátt fyrir það takmarkalausa sinnuleysi um endurnýjun framleiðslutækjanna, sem gleggst má marka af því, að enginn togari hefur verið keyptur til landsins á þessum áratug, er efnahagur þjóðarinnar slíkur, að engin ástæða er til bölsýni. Þjóðin á að vísu ekki gjaldeyri nema til næsta máls, og ýmsa hluti skortir í landinn sjálfu. En framleiðslan fer vaxandi ár frá ári þrátt fyrir allt. Í ár er það einkum togaraflotinn, togaraaflinn og síldveiðin á norðurmiðunum, sem er meiri en á s.l. ári. Hinn 1. sept. nú sem leið nam verðmæti útflutningsins 602 millj. kr. á móti 499 millj. kr. á sama tíma 1955, sem þó var metár í framleiðslunni. Birgðir af útflutningsvöru voru nú um 80 millj. meiri en í fyrra á þessum tíma. Í heild er framleiðslan því um það bil 180 millj. kr. meiri nú á þessu ári en á sama tíma á fyrra ári. Til samanburðar má geta þess, að 1954 nam útflutningsframleiðslan 846 millj., 1955 hækkaði hún um 102 millj. í 948 millj., þar af var að vísu ekki útflutningsaukning nema um 2 millj. kr., en birgðaaukning um 100 millj. kr. Á þrem fyrstu ársfjórðungum þessa árs er þegar framleitt verðmæti fyrir 782 millj. kr., en það gefur vonir um, að útflutningsframleiðsla ársins nálgist 1100 millj. kr. um það er árinu lýkur. Það er á allra vitorði, sem nokkuð þekkja til okkar útvegsmála, að framleiðsluna er hægt að auka stórlega, bæði með betri og stöðugri nýtingu þeirra tækja, sem þegar eru tiltæk, og eins hinu, að þjóðfélagið stuðli að eðlilegri framþróun í tæknilegri aðstöðu fiskvinnslustöðvanna, heilbrigðari fjárhagsgrundvelli útvegsins og einnig með aukningu skipastólsins. Íslendingar eiga ekki sjálfir handbært fjármagn til stórfelldra skipasmíða eða annarra fjárfrekra framkvæmda atvinnulífsins. En svo er sjómannastéttinni fyrir að þakka og öðrum þeim, sem að framleiðslunni vinna af meira dugnaði en þekkist með öðrum þjóðum, að okkur hefur skapazt traust og álit meðal viðskiptaþjóða okkar, og má ætla, að ekki séu á því vandkvæði, að erlendis fáist nauðsynleg lán til nýrra stórátaka um uppbyggingu og eflingu atvinnulífsins í landi okkar. Ríkisstj. hefur þegar tekið ákvarðanir um, að þetta skuli gert verða, og hefur af hennar hálfu verið lagt hér fram frv. um smíði 15 nýrra togara og nokkurra annarra fiskiskipa og um ríkisútgerð til atvinnujöfnunar. Það er grundvöllur að framtíðarlausn þess vanda, sem að steðjar á efnahagssviðinu, að framleiðslan verði stórlega aukin. Til þess þarf þrennt að ske. Það þarf að afla nýrra framleiðslutækja, það þarf að nýta vinnuafl landsmanna betur en nú er gert, og það þarf að rýmka um efnahag framleiðsluatvinnuveganna, fyrst og fremst með því að létta af þeim milliliðaokri því, sem um skeið hefur sífellt færzt í óhóflegra horf og tekur til útflutningsviðskipta, þjónustu og innflutningsverzlunar, þ.e. til allra þáttanna, sem íhaldið vildi engan gaum gefa, meðan það hafði aðstöðu til, heldur að beina baráttu þeirra, sem að útgerð unnu, eingöngu til andófs gegn kaupi sjómanna og verkafólks. Hér skal ekkert um það fullyrt, hve nálægt hallalausum rekstri muni hægt að komast með því að minnka möguleika þeirra samskiptaaðila útgerðarinnar, sem oftekið hafa hagnað á undanförnum árum, en það, sem á kann að vanta, verður að tryggja með því að endurkrefja gróðastéttina um hluta af hinu oftekna. Nú hefur hún að sjálfsögðu ekki skilið þá fúlgu, sem til þarf, eftir á neinum einum stað, þar sem hægt er að ganga að henni og flytja hana yfir til verðugri aðila. Engu að síður hljóta hin nýju stjórnarvöld að leita allra ráða til þess, að núverandi lífskjör almennings þurfi ekki að skerða, og þau hljóta að forðast þær aðgerðir, sem leiða til aukinnar dýrtíðar. Frá því að Alþingi samþykkti að segja upp hernámssamningnum við Bandaríki Norður-Ameríku í því augnamiði, að her sá, sem átt hefur hér setu um árabil, hyrfi úr landinu, hafa ýmsir reynt að telja þjóðinni trú um, að með brottför hersins væri lokað fyrir tekjulind, sem ein allra væri þess megnug að skapa hagsæld á Íslandi. Sú kenning er röng með öllu. Að vísu hafa tekjur fengizt fyrir vinnu hjá hernámsliðinu og einstakir viðskiptaaðilar hagnazt á samskiptum sínum við herinn, en íslenzkir atvinnuvegir hafa þjáðst af vinnuaflsskorti, og einnig af þeim sökum er framleiðslan mun minni en möguleikar voru á. Segja má, að engum sé of gott að boða þjóðinni trú á þjónustustörf hjá erlendum stríðsmönnum og vantrú á íslenzka atvinnuvegi að sama skapi, svo sem Sjálfstfl. nú gerir. En þegar á það er litið, að á yfirstandandi ári er það lægri gjaldeyrisupphæð, sem fengizt hefur fyrir setuliðsvinnuna, en það, sem framleiðsluaukning ársins ein gefur hjá hinni fátæku, hrjáðu og aðþrengdu atvinnugrein, fiskveiðunum, verður það augljóst, að lofsöngur íhaldsins um gullkálfinn í Keflavík er með öllu úrelt villutrú. Þótt eingöngu sé litið á efnahagshliðina, sem íhaldið jafnan hefur talið svo bjarta, að ljómi hennar væri meira en til jafnvægis á skuggahliðar hernámsins, þá kemur í ljós, að íslenzka þjóðarbúinu væri betra og drýgra til gjaldeyristekna að bæta jafnmörgum mönnum og nú vinna fyrir Ameríkana við í framleiðslustörf útvegsins en að láta sitja við það, sem er, um störf Íslendinga fyrir herinn. Hér ber því allt að sama brunni, hvernig sem á er litið. Þrátt fyrir allar snurður, sem hlaupið hafa á þræði íslenzks efnahagslífs að undanförnu, sést glöggt á vaxandi útflutningi og stöðugt vaxandi þjóðartekjum, að engin ástæða er til að fyllast hrolli eða kvíða, þegar litið er til framtíðarinnar. Þótt íhaldsstjórnin væri þjóðinni einkar óhagkvæm, þá mátti hún sín þó minna en dugnaður alþýðunnar við framleiðslustörfin, og því eru möguleikar þjóðarinnar til hagsældar ekki þrotnir. Fyrirsjáanlegt er þó, að þunga dýrtíðarinnar verður ekki létt af herðum alþýðustéttanna að sinni, en hitt er jafnaugljóst mál, að ekkert réttlæti væri að leggja aukinn þunga leiðréttinganna á hag útvegsins á bak þeim, sem þjóðhollastir eru og einlægastir í viðleitni sinni til umbóta og hafa þegar sýnt það í verki. Þar á móti verður að leita uppi þá, sem fremur öðrum valda vexti dýrtíðarinnar með óhóflegu verðlagi á vörur og þjónustu, og svipta þá aðstöðu til slíks og láta þá gjalda misgerðanna og bæta þann skaða, sem þeir þegar hafa valdið, eftir því sem við verður komið. Öll afgreiðsla fjárlaga hlýtur að mótast að verulegu leyti af því, hverjar leiðir verða valdar að markinu: öruggur rekstur framleiðslutækjanna, óskert lífskjör almennings, og það standa vonir allra þjóðhollra manna til, að það takist vel til og því markmiði verði náð.



Herra forseti. Í framsöguræðu þeirri, sem ég flutti hér áðan, lagði ég höfuðáherzlu á að gera grein fyrir því, hvernig ástatt væri í efnahags- og framleiðslumálum landsins, en ræddi ekki um hvers vegna. Þó að ýmislegt af því, sem hér hefur verið sagt, gæti gefið tilefni til þess að bæta við nokkrum umr. um, hvers vegna ástatt er eins og nú er, þá mun ég ekki víkja að því í þessum umr., heldur láta það verða höfuðatriðið af minni hendi nú í dag að vekja athygli á því, hvernig komið er, enda tel ég það langþýðingarmest. Ég mun víkja hér nokkuð að ræðu hv. 2. þm. Eyf., Magnúsar Jónssonar, sem talaði hér fyrir stjórnarandstöðuna við þessar umr. Ég vil þá fyrst leiðrétta misskilning hjá honum. Það verður enginn kostnaðarauki við það, þótt fjölgað hafi verið nefndarmönnum í húsnæðismálanefndinni, heldur þvert á móti. Það gera þær breytingar á launakjörum, sem hafa verið gerðar í þeirri nefnd. Hv. 2. þm. Eyf. ræddi hér nokkuð um bjargráð hæstv. fyrrv. viðskmrh., Ingólfs Jónssonar, í ræðu sinni, sagði, að sjálfstæðismenn hefðu viljað stöðva verðbólguna á s.l. vori með því að taka upp niðurgreiðslur á vöruverði, en þá hefðu framsóknarmenn ekki viljað fallast á þetta úrræði og ekki haft áhuga fyrir því að stöðva verðbólguna, á hinn bóginn hefðu þeir nú á eftir, en þó of seint, fallizt á þetta úrræði. Til þess að fyrirbyggja allan misskilning er nauðsynlegt að geta um, að þegar fyrrv. viðskmrh., Ingólfur Jónsson, lagði fram sínar till. um niðurgreiðslu á verðlagi innlendra vara, sem voru raunar um það að borga niður sem svaraði 12–16 stigum í vísitölunni, sem hefði kostað á ári eitthvað á milli 80 og 100 millj. kr., þá voru þessar till. hans ekki í sambandi við neinar aðrar ráðstafanir í þessum málum, voru því alls ekki till. um að stöðva verðbólguna, heldur aðeins um það eitt að gera þessar niðurgreiðsluráðstafanir. Þetta töldum við ekki geta komið til mála af þeirri einföldu ástæðu, að með þessu móti var niðurgreiðsluleiðin alveg óviðráðanleg, eins og bezt sést á þessum tölum, að ef greiða ætti niður 1216 stig, þá yrðu við það 80–100 millj. kr. útgjöld á ári eða eins há fjárhæð og varið er til allra verklegra framkvæmda ríkissjóðs. Á hinn bóginn horfði þetta mál allt öðruvísi við í sumar, þegar fyrir lá, að hægt mundi vera að fá samkomulag við launastéttirnar og samtök landbúnaðarins um stöðvun, almenna verðlagsog kaupgjaldsstöðvun. Þá lá allt öðruvísi fyrir að taka upp nokkuð aukna niðurborgun, sem svaraði 31/2 stigi, og fá með því samþykkta stöðvun á öllum hækkunum fram til næstu áramóta. Það úrræði, sem tekið var í sumar í samráði við vinnustéttirnar, á því ekkert skylt við þær till., sem hv. fyrrv. viðskmrh., Ingólfur Jónsson, lagði fram á s.l. vori eða öllu heldur kastaði fram á s.l. vori um niðurgreiðslur á verðlagi innanlands og sjálfstæðismenn hafa leyft sér að kalla till. um stöðvun verðbólgunnar. Þá sagði hv. 2. þm. Eyf., Magnús Jónsson, að eina kveðjan, sem við hefðum að færa dreifbýlinu í þessu fjárlagafrv., væri lækkun á framlögum til verklegra framkvæmda. Á hinn bóginn láðist hv. 2. þm. Eyf., Magnúsi Jónssyni, auðvitað að geta þess, að þær fjárhæðir, sem nú eru í þessu frv. til verklegra framkvæmda, eru í engu tilfelli lægri en sams konar fjárhæðir voru í fjárlagafrv. því, sem fyrrverandi stjórn lagði fram á s.l. hausti. Þær eru í engu tilfelli lægri, og hv. 2. þm. Eyf. veit það betur en flestir aðrir, að það hefur ævinlega verið hafður sá háttur á að leggja til nokkuð lægri fjárhæðir til vegagerða, brúargerða, hafnargerða og í slíkar framkvæmdir í fjárlagafrv. en eru í gildandi fjárlögum, beinlínis með tilliti til þess, að þetta eru þeir liðir, sem Alþingi sjálft eða fjvn. fjallar einna mest um, vill ráða mestu um og ævinlega leggur til einhverjar hækkanir á. Það er þess vegna alveg föst venja að haga till. um þessi efni á þann hátt, sem hér er gert í þessu fjárlagafrv. Þetta vita fáir hv. alþm. betur en hv. 2. þm. Eyf., Magnús Jónsson. Því fer alls fjarri, að í þessu frv. sé, þegar á heildina er litið, lagt til, að skornar séu niður verklegar framkvæmdir, heldur er því háttað eins og ég sagði áðan, að í heild eru framlög til verklegra framkvæmda álíka mikil og í gildandi fjárlögum, en talsvert hærri en þessi framlög voru í heild sinni á fjárlagafrv. fyrrverandi stjórnar s.l. haust. Þá sagði þessi hv. þm., að þetta væri hæsta fjárlagafrv., og þótti það mikil tíðindi. Þetta er rétt. Þetta er hæsta fjárlagafrv., sem nokkru sinni hefur verið lagt fram, og það sama hefur verið hægt að segja um hvert einasta fjárlagafrv. nú áratugum saman. Þetta eru því engin ný tíðindi, sem hv. 2. þm. Eyf. hafði að segja. Hann vildi þó gera það að ádeiluefni á núv. ríkisstj., að fjárlagafrv. hefði hækkað. Ég gerði grein fyrir því hér áðan, í hverju hækkunin liggur, og ég vil biðja hv. 2. þm. Eyf., Magnús Jónsson, að athuga það, þangað til hann hefur næst tækifæri til þess að taka þátt í útvarpsumræðum frá hv. Alþingi, og biðja hann að benda mér þá á það, hvað af þeirri hækkun er hægt að segja að sé inn á frv. komið fyrir frumkvæði núv. ríkisstjórnar. Ég held, að hv. þm. muni komast að því, sem hann raunar veit nú, þó að hann tali svona, að þessi hækkun stafar af löggjöf, sem sett var á Alþingi, á meðan Sjálfstfl. og Framsfl. fóru saman með þingmeirihlutann, og vegna stjórnarráðstafana, sem fyrrverandi ríkisstj. hafði gert, áður en hún fór frá. Það er furðulegt, að sjálfstæðismenn skuli vilja velja sér það hlutskipti að kenna núv. ríkisstj. um útgjaldahækkanir, sem stafa beinlínis af ráðstöfunum, sem ráðherrar Sjálfstfl. gerðu, áður en þeir fóru úr stjórnarráðinu, og sumar hverjar áreiðanlega gerðu til þess að reyna að gera sig vinsæla hjá vissum hópum manna. Svo senda þeir sína menn hingað til þess að ráðast á núv. stjórn fyrir það, að fjárlögin hækka af þessum ástæðum. Þetta er sú framkoma, sem við eigum hér við að búa af hendi stjórnarandstöðunnar. Þá sagði þessi hv. þm., að það væri mjög athyglisvert, að í tíð núv. fjmrh. hefðu fjárlögin hækkað um meira en 400 millj. kr., og var hann að reyna að læða því inn hjá mönnum, að náttúrlega hefði fjmrh. verið potturinn og pannan í því að hækka ríkisútgjöldin á þessa leið. Eftir því sem hann talaði, þá hefði helzt mátt lita svo á, að það hefði verið sífelld viðureign á milli fjmrh. annars vegar, sem hefði endilega viljað hækka ríkisútgjöldin, og á hinn bóginn sjálfstæðismanna í ríkisstj. og annars staðar, sem hefðu endilega viljað halda þeim niðri. En sannleikurinn er bara dálítið öðruvísi, því að hann er sá, að það hefur verið sífelld stórstyrjöld allan þennan tíma, annars vegar af minni hendi, sem hef viljað halda útgjöldunum niðri, og hins vegar af hendi sjálfstæðisráðherranna, sem ævinlega hafa heimtað útgjöldin upp og viljað hafa þau miklu hærri en þeir hafa getað fengið ráðið. Þetta er sannleikurinn um málið, alveg „ósminkaður“, svo að viðhaft sé orð úr dægurmálinu. Svo kemur þessi hv. talsmaður Sjálfstfl. hér og segir, að það sé mjög athyglisvert, að í tíð þessa fjmrh. hafi ríkisútgjöldin hækkað hvorki meira né minna en yfir 400 millj. Ég hefði gaman af því, að hann tæki sér það fyrir hendur, áður en næstu umr. fara fram um fjármál í útvarpinn, að taka saman skýrslu um það, hvaða ríkisútgjöld það eru, sem hafa komið til á þessu tímabili, sem Sjálfstfl. hefur barizt á móti eða viljað hafa lægri en þau hafa orðið. Það verður fróðlegt að heyra þá skýrslu, þar sem hann með þessum málflutningi virðist vilja gefa það í skyn, að ég hafi verið einhver sérstakur hvatamaður eða ábyrgðarmaður að því, að fjárlögin hafi hækkað, en Sjálfstfl. þá náttúrlega ekki fengið því ráðið, að þau yrðu lægri. Alveg sama er og þó sízt betra, þegar kemur að sparnaði og einstökum liðum í því sambandi. Það væri fróðlegt, ef hv. þm. vildi taka saman skýrslu um það fyrir næstu umræðu, hvaða sparnaðartill. það eru, sem hv. sjálfstæðismenn hafa gert í ríkisstj. undanfarið, sem ekki hafa náð fram að ganga fyrir mótspyrnu mína t.d. eða framsóknarmanna. Þá er hitt auðvitað einnig alveg vonlaust fyrir hv. þm. að vera að reyna að gefa það í skyn, að enginn geti haft áhrif á ríkisútgjöldin nema fjármálaráðherrann. Sannleikurinn er sá, að nær allur gjaldabálkur fjárlaganna er á vegum annarra ráðuneyta og annarra ráðherra en fjmrn. Það eru önnur ráðuneyti en fjmrn., sem fyrst og fremst hafa útgjaldabálkinn með höndum í framkvæmd og hafa forustu um þá löggjöf, sem ákveður útgjaldahlið fjárlaganna. Hitt er svo annað mál, að það er ætlazt til þess, að fjmrh. útvegi peningana til þess að borga með þessi útgjöld og taki auðvitað skammirnar fyrir það, en hinir ráðherrarnir eiga þá vitanlega að uppskera þakkirnar fyrir þá þjónustu, sem í té er látin með vaxandi útgjöldum. Það má seinna tala um það, að settar hafa verið nefndir, m.a. af fyrrv. ríkisstj., til þess að íhuga sparnað, og hvaða till. þær hafa gert, m.a. umboðsmenn sjálfstæðismanna eða ráðherra sjálfstæðismanna í þeim nefndum. Nú er hv. 2. þm. Eyf., Magnús Jónsson, allt í einu farinn að tala um ríkisbáknið. Það er náttúrlega eins og gerist og gengur, að þeir, sem eru í stjórnarandstöðunni, tala um ríkisbáknið. Þegar menn eru komnir í stjórnarandstöðu, þá heitir það ríkisbákn, en ef menn styðja stjórnina, þá heitir það eitthvað annað. Þá sagði hv. 2. þm. Eyf., að það væru undarlegar aðfarir framsóknarmanna um þessar mundir, þeir töluðu eins og þeir hefðu alls ekki verið í stjórninni og bæru enga ábyrgð á því, sem hér hefði gerzt á undanförnum árum. Það verður ekki annað heyrt á málflutningi sjálfstæðismanna en að þeir séu alveg undrandi yfir því, að framsóknarmenn telja hættulegt ástand í efnahags- og framleiðslumálum og segja hreinskilnislega frá þeirri skoðun sinni, enda þótt þeir hafi átt þátt í fyrrv. ríkisstjórn. Þetta gefur mér tilefni til þess að segja um þetta fáein orð að lokum. Framsóknarflokkurinn sleit stjórnarsamvinnunni, af því að hann var óánægður með ástandið og árangurinn af störfum fyrrv. ríkisstj. og vildi alls ekki bera ábyrgð á því, að haldið yrði áfram á þeirri braut, sem þá var gengin. Framsfl. taldi alveg óumflýjanlegt að reyna nýjar leiðir, þar sem reynslan sýndi svart á hvítu, að ekki var hægt að ráða við efnahagsog framleiðslumálin með sjálfstæðismönnum. Hér kom margt til, ábyrgðarleysi sjálfstæðismanna og milliliðadekur þeirra, tortryggni sú af hálfu almennings, sem sú stjórn verður ætið að búa við, sem sjálfstæðismenn eiga verulegan þátt í því, og byggist á því, að fólk telur, að þar muni of mikið tillit tekið til sérhagsmunaaflanna í þjóðfélaginu. Þá kom líka til hatursfull barátta sjálfstæðismanna - og raunar ofsóknir nánast - í garð samvinnufélaganna og notkun valdaaðstöðu til þess að reyna með öllu móti að koma í veg fyrir uppbyggingu þjóðfélagsins á samvinnugrundvelli. Loks ber að nefna það, sem átti ekki hvað minnstan þátt í þessu viðhorfi framsóknarmanna, að hvorki fyrrv. stjórn né öðrum þeim stjórnum, sem Sjálfstfl. hefur tekið þátt í undanfarið, hefur tekizt að ná nokkurri samvinnu við alþýðusamtökin í landinu eða hljóta trúnað þeirra og traust. Hefur þetta verið örlagaríkast, því að segja má, að vonlítið sé að ná því að halda til lengdar nauðsynlegu jafnvægi í framleiðslu- og efnahagsmálum landsins, ef ekki næst samkomulag við þessi samtök um að stefna að sama marki. Á þetta hafa framsóknarmenn lagt ríka áherzlu á undanförnum árum, en möguleikar engir verið til þess að koma slíku samstarfi á, og varð því að búa við þann kost, sem tekinn var. Þegar svo hvort tveggja fór saman, að málefni landsins voru komin í hinn mesta hnút og jafnframt hyllti undir möguleika til þess að skapa nýtt viðhorf í stjórnmálum landsins með aukinni samvinnu við vinnandi fólk til sjávar og sveita, þá hikaði Framsfl. ekki við að taka upp baráttu fyrir því að breyta til. Þótt hættulega horfi og ástandið sé að mörgu leyti ískyggilegt, þá raskar það ekki því, að mörgu góðu hefur verið komið til leiðar á undanförnum árum, ekki sízt fyrir áhrif Framsfl., og framsóknarmenn eru alls ókvíðnir við umr. um það, hversu til hafi tekizt um þá þætti í þjóðarbúskapnum, sem þeim var sérstaklega falið að sjá um í fyrrv. ríkisstj. og nú undanfarið yfirleitt. Þar vil ég t.d. sérstaklega - vegna þess að mín störf hafa verið dregin inn í þessar umr. af hendi sjálfstæðismanna og ég hef verið fjmrh. um nokkurt skeið - taka það fram eða benda á það, að ríkisbúskapurinn mun vera svo að segja eini þátturinn í efnahagskerfinu, sem á undanförnum árum hefur verkað í jafnvægisátt og stuðlað að því, að í landinu hefði getað verið jöfnuður og hagkvæm þróun í efnahagsog framleiðslumálum, en um suma aðra veigamestu þætti hefur þannig skipazt, að til öngþveitis hefur stefnt hröðum skrefum. Við framsóknarmenn höfum ekkert annað gert en að greina frá staðreyndum um ástandið. Mér þætti fróðlegt að kynnast þeim manni, sem vildi halda því fram í alvöru, að allt væri í lagi og að það hafi verið að ófyrirsynju, sem framsóknarmenn beittu sér fyrir því að breyta nú um starfshætti í þjóðmálum landsins. Ég held, að það taki enginn alvarlega lengur gaspur sjálfstæðismanna í þá átt. Það hefur aldrei verið háttur framsóknarmanna að stinga höfðinu í sandinn né leyna þjóðina því, hvernig ástatt er. Það hlaut að vera blindur maður, sem ekki sá, að farið var að reka, og það á ekki við framsóknarmenn að sætta sig við slíkt, ef annars er kostur. Þess vegna vildu þeir eiga þátt í því, að báturinn væri mannaður upp. Það, sem einni áhöfn mistekst, getur annarri heppnazt.