Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Sigurður Sigurðsson Jeg hefi skrifað undir nál. í þessu máli með fyrirvara, en var ekki viðstaddur þegar málið var til 2. umr. Jeg skal þó ekki vera langorður nú. Það, sem jeg hafði að athuga við gerðir nefndarinnar, var það, að mjer fanst eiga best við, að um leið og lögin um skýrslur um alidýrasjúkdóma eru afnumin þá væri flutt frv. um dýralækna, þess efnis að fjölga þeim og gera þeim að skyldu að safna þessum skýrslum um alidýrasjúkdóma. Mjer finst óviðkunnanlegt að nema úr gildi lög, sem áður hefir verið óskað eftir og þá þótt nauðsynleg. Að vísu hefir það verið tilfært sem ástæða gegn þessum lögum, að þau hafi ekki gert neitt gagn. Jeg geri það þá ekki heldur að kappsmáli, að lögin sjeu látin standa, og set mig því ekki á móti frv., sem hjer liggur fyrir. En jeg hefði þá viljað, að dýralæknalögin væru endurskoðuð um leið. Jeg álít þess fulla þörf, þó að lögin sjeu ekki eldri en frá 1915. Það, sem einkum þyrfti að gera, er að fjölga dýralæknunum, að minsta kosti um helming. Landbúnaðarnefndin sá sjer þó ekki fært að flytja frv. í þá átt að þessu sinni. En engum getur blandast hugur um, að þörfin á fleiri dýralæknum er mikil, Það er óhætt að fullyrða, að sveitirnar hjer fyrir austan fjall sjeu sama sem dýralæknislausar, því að svo erfitt er að ná til dýralæknisins hjer í Reykjavík. Sama er að segja um vestursýslurnar fyrir norðan, Skagafjarðar- og Húnavatnssýslur. Þar munu menn varla nokkurn tíma sjá sjer fært að sækja dýralækninn frá Akureyri. Fyrir þá sök, að svona erfitt er að ná til læknis, þá rísa upp skottulæknar úti um hjeruðin, sem að vísu oft hafa gert gagn, en miklu oftar talsvert ógagn. Þessir menn hafa venjulega, eins og við er að búast, lítil tæki og ófullkomin og stundum alls engin. Þess vegna eru oft lagðar óþolandi píslir á skepnurnar hjá þessum mönnum. Jeg vildi að eins benda á þetta atriði, þó að jeg sjái mjer ekki fært að flytja frv. um það að þessu sinni. En jeg tel aðkallandi nauðsyn á að endurskoða dýralæknalögin og geng út frá, að þess verði ekki langt að bíða, að það verði gert.

Frsm. (Bjarni Jónsson) Jeg sje enga ástæðu til að ræða þetta mál frekar. Jeg vona, að menn sjeu búnir að átta sig á því, að hjer er verið að gera Háskólanum mikið gagn, án nokkurs kostnaðar, og tel því víst, að frv. verði samþykt núna, eins og um daginn.

Frsm. (Matthías Ólafsson) Jeg hefi enga ástæðu til að fjölyrða um þetta frv. Það getur ekki verið neinum til meins, en er lýsisframleiðendum til bóta. Í athugasemd við frv. er gerð grein fyrir nauðsyn þess og það tekið fram, að vænta megi betra verðs á lýsi, ef mat yrði lögleitt. Jeg geri ekki ráð fyrir því, að nokkur hafi nokkuð við frv. að athuga, og þykist því ekki að svo komnu þurfa að færa fleira fram málinu til styrktar.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Jeg leyfi mjer að vekja athygli á því, að mál þetta var falið allsherjarnefnd í háttv.Ed., og mundi því hlýða, að það færi til sömu nefndar hjer.

Matthías Ólafsson Þetta frv. er komið frá háttv.Ed. og mun hafa verið þar til meðferðar í sjávarútvegsnefnd. Jeg hefi fylgst með frv. frá því fyrsta og álít mikla nauðsyn, að það verði að lögum. Það er kunnugt, að uppsátur eru víðast undir yfirráðum einstakra manna, er því geta gert öðrum óhagræði, ef vilja. Hins vegar virðist frv. þó ekki ganga á rjett einstaklinganna. Þar sem því annars vegar er að ræða um mikið nauðsynjamál, en hins vegar engin óbilgirni er sýnd einstaklingunum, vona jeg, að háttv.Nd. taki frv. vel, og að lokinni þessari umræðu vísi því til sjávarútvegsnefndar, og geri jeg það að tillögu minni.

Frsm. (Benedikt Sveinsson) Síðari árin hefir landsverkfræðingurinn haft hjer í Reykjavík smiðju til þess að smíða járnbrýr, gera við ýms verkfæri og smíða vitagrindur úr járni. Þessi smiðja hefir verið notuð síðan árið 1911, og stendur hún uppi við Klapparstíg hjer í bænum. Nú eru húsakynnin þar orðin ofþröng, og því hefir smíð á vitum og því, er til þeirra þarf, orðið að þoka burt, því að hinar smíðarnar eru orðnar svo umfangsmiklar. Vitamálaverkfræðingurinn hefir skrifað fjárveitinganefndinni, og vill hann láta veita 25-30 þús. króna til þess að koma á sjerstakri smiðju til þess að smíða vitana. Til þessara smíða þarf samskonar áhöld og til brúarsmíða. Sýndist nefndinni einsætt, að hagfeldara væri að eiga eina öfluga smiðju, auðga að áhöldum, heldur en burðast með fleiri smærri smiðjur, og þess vegna leist henni ráðlegast að vísa þessu máli til stjórnarinnar, svo að hún undirbúi undir næsta reglulegt Alþingi byggingu sjerstakrar smiðju, þar sem smíða mætti bæði brýr og vita, eða þá að auka þessa smiðju, sem til er, svo að hún nægi til þessa. Nú er það augljóst, að vjer þurfum að fá stærri smiðju í framtíðinni, ekki einungis til þess að smíða brýr og vita, heldur og til þess, að hægt sje hjer á landi að gera við járnskip og smíða slík skip af nýju. Sú smíð ætti helst að vera í sambandi við þessa smiðju, og þyrfti hún því að standa á hentugum stað, þar sem nóg væri landrými, svo að hægt væri að koma þar fyrir nauðsynlegum byggingum, og svo nærri sjó, að auðvelt væri að koma skipum á flot eða draga þau upp til viðgerðar. Jeg skal svo ekki fara fleirum orðum um þetta mál, því að jeg vona, að allir skilji, að hjer er nauðsynjamál um að ræða.

Fjármálaráðherra (B. K.) Að eins örfá orð. Það er öðru nær en að stjórnin hafi á móti þessari till. En jeg vildi einungis geta þess, að það þarf að gera þessa smiðju þannig úr garði, þegar í upphafi, að hún geti fullnægt öllum okkar stórsmíðaþörfum. Hitt er sjerstakt atriði, að smíða og gera við járnskip. Hjer er um mjög fjarskylt smíði að ræða, því að til skipasmíða þarf að hafa þurkví eða »slipp«, og væri óráðlegt fyrir landið að setja slíka smiðju á stofn.

Bjarni Jónsson Sökum þess, að háttv.frsm. (B. Sv.) var kallaður frá í löglegum þingerindum, ætla jeg að leysa hann af hólmi og þakka fyrir hans hönd stjórninni fyrir undirtektir hennar. Það er að vísu rjett, að brúa-, vita- og járnskipasmíð stendur ekki í nánu sambandi hvað við annað, en þó er gott til þess að vita, að stjórnin rannsaki líka kostnaðinn við að koma hjer upp slíkri skipasmiðju, og það var tilætlun nefndarinnar. Jeg held, að slík rannsókn þyrfti ekki að kosta mikið. Það er nauðsynjamál, þótt ekki kalli eins brátt að og hitt. Jeg skal taka það fram, að í till. felst engin skipun um það fyrir stjórnina að koma slíkri skipasmiðju þegar í stað á stofn.

Frsm. (Jón Jónsson) Já, það mun margur hugsa, að svo kunni að fara, að bændur setji illa á í haust, bæði vegna þess, að aðflutningar eru erfiðir og því ilt að fá kraftfóður, og í öðru lagi af því, að veturinn í fyrra var harður, en tíðin í sumar óhagstæð, því að enda þótt gras hafi verið mikið sunnanlands, hefir það illa nýst, vegna stöðugra óþurka, en norðan- og austanlands hefir að vísu verið góð nýting, en grassprettan slæm. Þegar svona standa sakir, munu flestir álíta, að rjett sje fyrir þingið að gera einhverjar ráðstafanir til þess, að bændur athugi þetta mál sem best. Vitanlega er það bændum í eigin hag, en maður veit, að þeim geta verið mislagðar hendur með það. Nú hefir okkur í landbúnaðarnefnd dottið í hug að skora á stjórnina, með þingsályktunartill., að brýna fyrir sveitarstjórnum að gera ráðstafanir um ásetning hjá bændum í haust. Hugsun nefndarinnar er, að þetta sje gert að þessu sinni, en gæti líka ef til vill orðið framtíðarspursmál fyrir hreppsstjórnirnar. Ef þetta yrði gert árlega, gæti það orðið til þess, að bændur sættu sig betur við forðagæslulögin og hlýddu betur reglum um ásetning. Nefndin gerir ráð fyrir, að ákveðið verði á hreppamótum eða almennum sveitarfundum, að hver bóndi eigi svo mikið fóður, að hann geti gefið inni í svo og svo margar vikur. Nú vitum við, að ólag er á forðagæslunni; fyrst og fremst er hún ekki komin alstaðar á, og í öðru lagi hafa menn ekki alstaðar skilið tilgang hennar og ekki hlýtt lögunum. Þetta gæti komið sem nokkurskonar uppfylling á lögunum. Jeg veit, að sumir munu álíta, að þörf sje á heimildarlögum um hjeraðasamþyktir, en nefndin áleit það ekki nauðsynlegt, af því að forðagæslulögin gilda áfram. Það er óviðkunnanlegt að hafa tvenn lög um sama efni, og betra að hafa frjáls samtök. Það er því hugsun tillögunnar að fá bændur til að vakna til umhugsunar um að hafa nóg fóður, og þá væri vitanlega æskilegt, að skoðun færi fram á undan slíkum sveitarfundum, sem hjer er um að ræða, svo að bændur vissu, hve mikinn forða þeir þyrftu og hve lengi það entist, sem þeir hafa. Nú vitum við, að ætlast er til í forðagæslulögunum, að skoðun fari ekki fram fyr en í vetrarbyrjun, en það er nokkuð seint, ef menn ætla sjer að farga fje því, sem of er í sláturtíðinni. Jeg hygg, að það mætti hafa skoðunina fyr en lögin ætlast til. Hvernig sem á er litið, er rjett, að tillaga sje gerð í þessa átt, því að það skiftir mestu, að almenningur taki því vel, að stjórnarvöldin vilja hafa eftirlit með, hvernig sett er á, og jeg sje ekki, að það verði betur gert á annan veg en þann, að bændur sjeu sjálfir látnir gera samþyktir um það, sem er sveitum þeirra fyrir bestu. Það er hugsun nefndarinnar, að slík tillaga sem þessi verði til umræðu bæði í þessari háttv. deild og háttv.Ed., svo að málið verði sem best athugað.

Þorleifur Jónsson Það er enginn efi á því, að nú getur það verið mesta nauðsyn að gera sjerstakar ráðstafanir til að tryggja bústofn bænda. Það mætti líta svo á, að það væri einhver hin mesta óhamingja, sem yfir þessa þjóð gæti dunið, ef fóðurskortur yrði, svo að fellir hlytist af. Að þessu leyti tel jeg það mjög vel til fallið að skora á hreppsnefndir að vera á verði, og mjer þykir sjerstaklega vænt um, að háttv. landbúnaðarnefnd hefir sjeð, að ekki var alt sem best trygt, þótt við hefðum þessi svo kölluðu forðagæslulög. Það hefir sýnt sig áður, að þrátt fyrir forðagæslulögin hefir orðið fellir í ýmsum landshlutum síðan þau lög voru samin, og þau eru því ekki einhlít bjargráð, enda hyggur nú landbúnaðarnefnd hjer það miklu betra ráð að snúa sjer til almennings og fá hann til að taka málið í sínar hendur. Jeg hygg líka best, að hreppsnefndir og bestu menn hverrar sveitar fái menn með góðu til að athuga, hvílíkur voði er á ferðum, ef fóðurskortur verður. Jeg tel till. fara í rjetta átt, og vil því leyfa mjer að mæla með því, að hún verði samþykt. En það getur þó hugsast, að hún nái ekki nógu langt. Það má ætla, að á Norðurlandi verði nægar heybirgðir, en hjer á Suðurlandi og í Skaftafellssýslum, þar sem alt hey er að rotna niður af óþurkum, geta orðið stór vandræði í vetur, ef þingið sjer ekki neitt bjargráð. Það væri ekki neitt sjerlega efnilegt fyrir bændur og búalið að verða nú í haust að skera niður bjargargripi sína, vegna ónógra og vondra heyja. Það virðist heppilegra, ef hægt væri að afla innlends fóðurbætis, ef taðan ónýtist. Mjer dettur í hug, hvort ekki væri hægt að fá síldarmjöl og síld, ef reynt væri nú þegar.  (S. S.: Bjargráðanefndin hefir haft það mál til meðferðar)  .  (E. A.: Og kemur bráðum með þingsályktunartillögu um það)  . Jæja, mjer var ekki kunnugt um það, en úr því að bjargráðanefndin ætlar að koma með þingályktunartillögu um það, sje jeg ekki ástæðu til að ræða það frekar. Jeg býst við, að þinginu sje það ljóst, að hjer er um mikilsvert mál að ræða, sem hefir mikla þýðingu fyrir þetta land. Jeg vil því mæla hið besta með þingsályktunartillögunni.

Sveinn Ólafsson Það ber auðvitað að líta á þessa þingsályktunartillögu sem sjerstaka dýrtíðarráðstöfun, og eftir því, sem hv.frsm. (J. J.) tók fram, er henni ætlað að nægja ásamt forðagæslulögunum. Jeg get nú ekki verið sammála hv.frsm. (J. J.) um það, að það hafi mikla þýðingu, þótt landsstjórnin láti til sín heyra úti um land. Við vitum, að þar eru dýrtíðarráðstafanir aðallega í höndum hreppsnefndanna, og jeg skil ekki í, að þær gangist mikið upp við nýja áskorun frá stjórnarráðinu. Landsstjórnin snýr sjer varla beint til þeirra, heldur sýslumannanna, og vænti jeg þess, að árangurinn verði svipaður og vant er, að eins fáar brjefdúfur milli stjórnarvalda þessara, og útkoman núll. Jeg álít þetta því eintómt pappírskák. Háttv. frsm. (J. J.) sagði, að forðagæslulögin væru ekki enn alstaðar gengin í gildi. Það er mjer ókunnugt um, og sje það rjett, er vissulega kominn tími til að líta þar eftir fyrir framkvæmdarvaldið, ef annars á að láta slíka lagasmíð standa, sem jeg þó hefi enga trú á að verði að liði. Mjer skildist á háttv.frsm. (J. J.), að landbúnaðarnefndinni hefði ekki unnist tími til að semja frv. til heimildarlaga, og hefði því bjargað málinu við með þessari aðferð. Sem sagt, jeg hefi ekki trú á aðferð þeirri og ætla því að greiða atkv. gegn till., því að jeg álít hana þýðingarlausa.

Frsm. (Jón Jónsson) Mjer þykir undarlegt að heyra, að hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) ætlar að greiða atkv. gegn till., því að hún er þó a. m. k. saklaus. Hv. þm. (Sv. Ó.) sagði oftar en einu sinni, að till. hefði enga þýðingu, en jeg vil nú benda á það, sem við allir, er kunnugir erum til sveita, þekkjum, að í flestum sveitum eru til óprútnir menn, sem hafa ekki nóg handa skepnum sínum og taka þó ef til vill á fóður, í von um, að alt slarkist einhvern veginn. Það er ekki víst, að þeir taki tillit til áminninga frá nágrönnum sínum, en þeir taka ef til vill meira tillit til þess, ef margir líta sömu augum á málið á almennum fundi. Jeg vil biðja háttv.þm. (Sv. Ó.) að athuga þetta, að meiri líkindi eru til, að það hafi áhrif, ef margir leggja orð í belg. Þetta er það, sem við í nefndinni höfðum fyrir augum. Nefndin leit svo á, að ekki þyrfti heimildarlög, af því að forðagæslulögin eru komin fyrir; þetta er einmitt gert til þess að fá menn til að fylgja forðagæslulögunum. Jeg held því, að ummæli hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) um till. sjeu röng. Það er áreiðanlega besta ráðið að koma bændum til að ræða málið í bróðerni, því að þá er jeg viss um, að þeir fara eftir því, sem skynsamir menn leggja til.

Hákon Kristófersson Jeg get verið stuttorður, því að háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) hefir að mestu tekið fram það, sem jeg vildi sagt hafa. Mjer blandast ekki hugur um, að hv. nefnd gengur gott eitt til að bera fram þessa till. En hitt er mjer alveg óskiljanlegt, að tilganginum verði náð, þótt þessi till. verði samþ.Hv. frsm. (J. J.) sagði, að ásetning væri í miklu ólagi hjá bændum. Hann hefir eflaust mikið til síns máls; en jeg sje ekki, að það ólag lagist neitt, þótt þessi till. verði samþ. Og jeg verð að líta svo á, að þar sem við höfum forðagæslulögin, þá sje þetta atriði nokkurn veginn trygt, ef lögunum er framfylgt. Hv. frsm. (J. J.) sagði, að almenningur mundi taka því vel, ef stjórnarvöldin blönduðu sjer í málið, sem getur eigi orðið á annan hátt en að stjórnarráðið skrifi brjef út um sveitirnar. Ef það liggur eigi á tilfinningu bænda sjálfra að setja þolanlega á, þá efast jeg um, að það hafi nokkra þýðingu, þótt stjórnin færi að skifta sjer af ásetning þeirra. Jeg held, að fóðurbirgðamálinu verði ekki fremur stýrt í hagkvæma höfn, þótt stjórnarráðið sitji við stýrið. Hv. frsm. (J. J.) sagði, að ef málið væri rætt í bróðerni meðal bænda, þá mundi það hafa góðar afleiðingar. Mjer finst þetta vera vantraust á okkur bændum, að álíta, að við munum ekki geta rætt málið í bróðerni og gert tryggilegar ráðstafanir, eftir því er best virðist við eiga, án íhlutunar frá hæstv. stjórn. Hv. þm. A.-Sk. (Þorl. J.) sagði, að forðagæslulögunum væri ekki hlýtt. Jeg sje ekki, að þessi till. muni auka hlýðni við þau lög. Sami hv.þm. (Þorl. J.) sagði, að fellir ætti sjer nú stað á hverju ári. Það er hart að heyra þessa yfirlýsingu hvert árið eftir annað, en verst af öllu er það þó, ef hún skyldi vera sönn; en jeg sje ekki, að þessi till. komi í veg fyrir felli. Sami hv.þm. (Þorl. J.) sagði, að yrði till.samþ., þá mundi almenningur taka málið í sínar hendur. Jeg get ekki betur sjeð en að bændur hafi nú fullan rjett á að taka málið til athugunar, án þess að fá um það tilmæli frá stjórninni. Það er vonandi almennur áhugi, að haustskoðun fari fram á hverju hausti, en þótt nokkuð vanti á, að framkvæmdir á þeirri skoðun sjeu svo góðar, sem skyldi, þá sje jeg ekki, að þessi tillaga bæti nokkuð úr því. Jeg skal lýsa yfir því, að jeg lít á þetta mál nokkuð svipað og hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), að þessi till. sje ekkert annað en pappírsgagn, og mun því greiða atkv. á móti henni, sem alveg óþarfri og gagnslausri. Annars er það einkennilegt, hve hv. þingmenn virðast hafa mikla tilhneigingu til þess að vísa sem flestu til stjórnarinnar. Þótt jeg vilji á engan hátt gera lítið úr því trausti, er hæstv. stjórn á skilið, þá verð jeg að telja það líkast oftrausti á henni að hugsa sjer þá fjarstæðu, að hún hafi nokkur veruleg áhrif á ásetning hjá bændum og búandmönnum, hversu mörg brjef, sem hún hefir þá ánægju að gefa út um slíkt efni.

Björn Stefánsson Jeg ætla að leyfa mjer að leggja þessari till. liðsyrði, af því að jeg held, að háttv. framsögumaður (J. J.) sje dauður. Jeg held ekki, að hún sje eintómt pappírsgagn, eins og sumir háttv.þm. halda fram. Jeg þekki það vel, að forðagæslulögin koma ekki að tilætluðum notum og er slælega fylgt. Jeg býst við því, að menn finni nú á þessu hausti venju fremur til nauðsynjarinnar á því að setja á fóðurforða sinn með fullri forsjá. En jeg efast um, að nokkuð verði úr framkvæmdum til að varna því, að ógætilega sje farið, ef ekkert er gert til að hvetja menn og vekja. En eitt vildi jeg taka fram, sem ekki hafa aðrir minst á. Brjefunum frá stjórninni til sveitarstjórnanna ætti að fylgja tilboð um fóðurbæti til þeirra, sem senda pöntun í tíma. Stjórnin ætti að kynna sjer, hvað til er af fóðurbæti í landinu og hvað hægt er að útvega, áður en hún sendir brjefin. Það ætti að vera hægt fyrir stjórnina að útvega síldarúrgang frá síldarstöðvunum fyrir norðan, og mjer finst sjálfsagt, að hún kynni sjer það, hvað til er í landinu og hvað hægt er að útvega, áður en hún fer að senda út áminningar og viðvaranir. Hún þarf áður að vita, hvað hún hefir úr að moða til að hjálpa þeim, sem taka aðvörunina til greina og til hennar vilja leita. Þess vegna vil jeg, að áminningunni fylgi tilboð um útvegun á því, sem um kann að verða beðið og kostur er á að útvega.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Ef jeg hefi skilið hv. flutningsmann tillögunnar (J. J.) rjett, þá ber hann fram tillöguna í þeim tilgangi, að forðagæslulögin komi þá betur að liði, en ekki til þess, að hún komi í staðinn fyrir þau. Jeg skal ekki neita því, að verði tillagan samþykt, þá verði hún ný hvöt til framkvæmda í fóðurbirgðamálinu; ekki ólíklegt, að hún verði til þess, að menn komi fremur á samþyktum í sveitunum. Slíkar samþyktir eru sumstaðar komnar á, og að því, er jeg best veit, hafa þær komið að talsverðu gagni. Mjer sýnist það því vera talsverður ábyrgðarhluti að reyna að bregða fæti fyrir tillöguna, því að ekki er þó hægt að segja annað en að tillagan sje að minsta kosti meinlaus, en getur ef til vill komið að gagni. Mjer finst einmitt, að þessi till. nálgist hugsjón háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), og því átti jeg síst von á, að hann tæki svona í málið, enda hafði hann ekkert á móti tillögunni í sjálfu sjer, en óttaðist einungis, að hún kæmi ekki að haldi. Jeg skal taka það fram, að jeg sje ekki, að landsstjórnin gæti skorast undan að skrifa þessi brjef til sveitarstjórnanna. Jafnvel þótt hún áliti, að það væri ekki annað en skriffinska, þá hygg jeg, að mörg skriffinska, sem nú er talin í fullu gildi, sje ónauðsynlegri, því að altaf getur þó verið, að einhversstaðar komi tillagan að liði, en slíkt verður tæplega sagt um sum atriði núgildandi skriffinsku.

Flm. (Bjarni Jónsson) Þetta frv. er það sama sem jeg flutti á síðasta þingi hjer í hv. deild. Jeg ætla mjer því ekki að fjölyrða mjög um það að sinni, en vísa í aðalatriðunum til þess, sem jeg sagði þá, og þess, sem jeg síðan hefi tekið fram í öðru máli, sem hjer hefir legið fyrir, en það er, að þessi verðmælir, sem jeg vil láta nota, er sá eini rjetti til að miða við. Menn geta sjálfir gert sjer í hugarlund, hvort ekki sje rjettara að mæla gildi hlutanna, sem við eigum með að fara, við einhvern fastan og ákveðinn verðmæli, sem altaf stendur óhaggaður, eða þá við eitthvað, sem altaf er hvarflandi úr einu í annað, eftir atvikum, sem landsmenn sjálfir hafa ekki vald á. Þó nú að þannig sje reiknað eftir álnum, þá er þar með hvorki farið fram á að hækka nje lækka kaupgjald manna; gamlar reglur þar að lútandi geta staðið alveg eftir sem áður; það er að eins verðmælirinn, sem jeg vil láta breyta. Af því gæti svo aftur leitt, að krónutalan yrði meiri eða minni, sem mönnum væri goldin, en það fer auðvitað eftir því, hvort peningar stíga eða falla í verði. Þegar jeg fyrst bar þetta frv. fram hjer á þingi síðast, þá lagði jeg það til, að álnarverðið skyldi miðað við það meðalverð, sem hefði verið á alininni síðastliðin 20 ár, en í frv. því, er jeg nú flyt, er þessu breytt á þann veg, að álnarverðið skuli miðað við meðalverð það árið, sem lögin öðluðust gildi. Eftir lauslegum útreikningum kemur þetta undarlega vel heim við þá verðhækkun, sem hefir orðið á nauðsynjavörum, eða lækkun á peningaverði, í síðastliðin ár, en er þó heldur lægra, en alls ekki hærra. Það hlýtur að vera rjett hjá mjer að ákveða, eftir vilja löggjafana, einmitt þegar lögin eru gefin út, hve mikið skuli vera í alin. Jeg skal svo ekki fjölyrða meir um þetta nú, en vil mælast til þess við hv. deild, að hún vísi málinu til fjárhagsnefndar. Nefndin er vel mönnum skipuð, og tel jeg eflaust, að hún geti athugað málið betur en jeg hefi getað. Sjerstaklega vildi jeg mælast til, að hún athugaði, hvernig haga skuli samningu á nýrri verðlagsskrá; sú gamla er orðin úrelt, og tíminn vaxinn upp úr henni, ef jeg mætti svo segja; þar stendur ýmislegt, sem ekki á að vera, en annað vantar í staðinn. Jeg álít, að hægra sje fyrir nefndina að fást við þetta, og hefi hugsað mjer, að hagstofan hefði hönd í bagga með og semdi verðlagsskrá, en þá yrði auðvitað að gefa henni heimild til að kveðja sjer til hjálpar aðra þjóna ríkisins, sem henni líst. Jeg vil svo að endingu vona, að lögin fái umbætur í höndum nefndarinnar, því að, eins og jeg tók fram áðan, er hún vel mönnum skipuð, og því vel treystandi til þess.

Flm. (Einar Arnórsson) Það eitt nýmæli felst í þessu frv., að landsstjórninni er heimilað, í 2. gr. frv., að undanþiggja innlendar vörur, sem útflutningsbann er á, eða kynni að verða lagt á, frá verðlagi. Að öðru leyti er frv. soðið upp úr tveim lögum, sem nú gilda. Vera má, að ástæða þyki til þess að taka fleiri ákvæði til athugunar, og sje því þörf á að athuga frv. í nefnd; því vil jeg leyfa mjer að leggja það til, að frv. verði vísað til bjargráðanefndar, að lokinni þessari umræðu.

Flm. (Bjarni Jónsson) Jeg hefi borið fram þetta frv. einu sinni áður hjer í deild; það var í þann tíð, er þingmenn ákváðu að leggja verðhækkunartoll á afurðir tveggja stjetta í landinu, leggja hann á sjómenn og bændur. Jeg hjelt því fram, og það reyndist rjett, að landssjóði mundi þörf á tekjum fram yfir það, sem ákveðið er í fjárlögum. Og þótt þörfin hafi ekki beint verið knýjandi fram að þessu, þykjast vitrir menn heyra hana berja nú hart á dyr. Þegar svo er komið, að auka þarf tekjur landsins með nýrri skattaálagning, þá er einasti rjetti vegurinn sá, að leggja skattgjaldið á alþjóð, eftir efnum og ástæðum, en ekki á einstakar stjettir eða atvinnuvegi, en sleppa hinum. Jeg hefi heyrt það undir væng, þótt enn hafi eigi í hámæli komist, að hugur sumra hjer á þingi muni hneigjast að því að framlengja lögin um verðhækkunartollinn. Vildi jeg því, að þetta frv. væri til, er hitt kæmi fram, svo að þingið gæti valið á milli þessara tveggja leiða. Jeg efast ekki um, að minn vegur sje betri og rjettari en hinn. Það eru ýms ákvæði í frv. um, hvernig ná skuli skattinum, sem ábótavant mun vera. Jeg var einn um að semja það, því að aðrir, sem líklegastir voru til samvinnu við mig, lögðu svo mikið kapp á að fá fram verðhækkunartollinn, að þar var ekki aðstoðar að vænta. Varð jeg því að semja frv. eftir mínu eigin viti og erlendum fyrirmyndum, því að jeg hygg, að málið eigi að fara í nefnd og vera rannsakað þar. Grundvöllurinn er góður og þarf ekki rannsókn; það veit jeg; en ýms einstök atriði mega sjálfsagt betur fara en hjá mjer, og það verður hlutverk nefndar að athuga það Jeg get þess, að þeim takmörkum, sem í frv. eru sett um byrjunarupphæð tekjuskattsins, og eins hundraðstölunum, mætti breyta; það er mjer ekkert kappsmál. En nú er það stjórnarinnar um að segja, hvort þörf muni á auknum skatti, annað hvort á þennan veg eða annan. Þurfi hans ekki, þá má bæði þetta frv. falla niður og engin þörf á verðhækkunartollsfrv. Vil jeg því, að frv. sje látið liggja, sem einskonar handveð, hjá fjárhagsnefnd, sem gripið sje til því að eins, að fram komi frv. um verðhækkunartoll, annars ekki.

Atvinnumálaráðherra (S.J.): Það er enginn vafi á því, að landinu er þörf á auknum tekjum, og að það má eiginlega engan missa af tekjustofnum þeim, sem nú eru. Og sennilega veitti ekki af að fara báðar leiðirnar, að halda verðhækkunartolli, og þá, er háttv.þm. (B.J.) vill fara. Það er auðvelt að breyta hundraðstölunum, ef aðrar þykja hæfilegri, en engum mun blandast hugur um, að það sje rjett stefna að afla þar mestra tekna, sem af mestu er að taka. Jeg tel því rjett, að nefnd athugi báðar þær leiðir, sem hjer ræðir um.

Gísli Sveinsson Hv. flutnm. (B.J.) tók það fram, að hann hefði á þinginu 1915 komið fram með samskonar frv. og þetta, til að vega á móti verðhækkunartollinum, eða til að hindra, að hann yrði samþyktur; og nú kæmi hann fram með þetta frv. í sama tilgangi; það ætti að koma í veg fyrir það, að verðhækkunartollurinn yrði framlengdur. Sennilega mun stjórnin ekki ætla sjer að koma fram með frv. um framlenging verðhækkunartollsins, því að hún hefir snúið sjer til fjárhagsnefndar um að bera fram slíkt frv., en jeg tel það ekki uppljóstur leyndarmáls, þótt jeg skýri frá því, að nefndin vildi það ekki. Það þarf því varla að búast við, að frv. um framlenging verðhækkunartollsins komi frá stjórn nje fjárhagsnefnd, og varla mun þurfa að vænta þess frá einstökum þingmönnum, ef jeg þekki þá rjett. Enda standa sakir svo nú, að þótt einhver vildi nú bera fram frv. um verðhækkunartoll, þá mundi það eiga meira en erfitt uppdráttar. Alt er nú svo á hverfanda hveli með verðlag alt og allan hag landsmanna, að í raun og veru er ekki viðlit að ákveða þann toll svo, að af nokkru viti sje; og í þeim vandræðum sem nú blasa við, sýnist ógerlegt að halda verðhækkunartolli þeim, sem nú er. Hvort stjórn eða einstökum mönnum kann að sýnast tiltækilegt síðar að koma fram með tillögur um verðhækkunartoll, um það skal jeg ekkert segja. Þegar jeg sný mjer að frv. því, sem hjer liggur fyrir, þá er þess að gæta, að það á eins að gilda meðan misæri er, eins og það er orðað, og skatturinn að sjálfsögðu að falla niður að afstöðnu misærinu. En það gæti vel komið til mála að breyta til frambúðar ákvæðunum um tekjuskatt og afla landsjóði aukinna tekna með því að hækka hann á þeim, sem háar tekjur hafa, en þetta frv. er ekki einhlítt til þess. Hv. atvinnumálaráðh. virtist hallast að frv. þessu, og taldi rjett að taka þaðan mest, sem af mestu er að taka. Um þetta er ekkert að segja. En hitt er undarlegt, að hv.þm. Dala. (B.J.) skuli hafa sniðið frv. sitt eins og það er. Hann vill láta leggja skatt á þá, sem að hans eigin skoðun hafa ekki einu sinni nægilegt sjer til framfæris. Bæði hann og fleiri hafa komið fram með tillögur um dýrtíðaruppbætur, og er það í sjálfu sjer rjettmætt, en hann hefir þá um leið haldið því fram, að á þessum tímum geti heimili eigi komist lífvænlega af með 2.500 kr. árstekjur. Mjer finst því, svo framarlega sem staðhæfing hv.þm. (B.J.) er rjett, ekki vera tiltök að leggja misærisskalt á svo lágar tekjur.  Þegar jeg ber frv. þetta saman við hin gildandi tekjuskáttslög frá 14. des. 1877, þá vakna hjá mjer nokkrar spurningar, sem jeg bið hv. flutnm. (B.J.) að svara. Jeg spyr hann, hvort það sje tilætlunin, að þeir, sem misærisskattinn greiða, eigi líka að greiða tekjuskatt eftir tekjuskattslögunum frá 1877, því að ekki gerir frv. ráð fyrir, að þeim sje breytt að neinu; þá spyr jeg og, hvort sjerstakar skattanefndir eigi að jafna niður misærisskattinum, því að frv. virðist gera ráð fyrir því, en ekki skattanefndir þær, sem skipaðar eru eftir tekjuskattslögunum frá 1877. Fleira er sjálfsagt að athuga við málið, en jeg sleppi því að þessu sinni, og geri að mínu leyti ráð fyrir, að frv. verði athugað í nefnd.

Flm. (Bjarni Jónsson) Jeg skal leyfa mjer að svara fyrirspurninni í örstuttu máli. Jeg tók það ráð að hafa tölurnar hinar sömu sem áður, ekki af því, að jeg áliti gerlegt að krefjast misærisskatts af þeim, sem varla hafa nóg sjer til lífsviðurværis, heldur fyrir þá sök, að jeg ætlaði nefndinni að ákveða lágmark tekjuupphæðar þeirrar, er gjalda skyldi af misærisskatt. Að jeg fór þessa leið gerði athugun á almennri sálarfræði; jeg er ekki nauðbeygður til að segja hjer, hvaða setning sálarfræðinnar kom mjer til þess, en jeg get sagt háttv.þm. V.-Sk. (G.Sv.) það undir fjögur augu. Jeg ber ekki fram þetta frv. í því skyni, að jeg vilji hafa misærisskatt. En ef stjórnin ætlar sjer að leggja á einhvern aukaskatt, t. d. framlengja verðhækkunartollslögin, þá er þetta frv. mitt bending til hennar um það, á hvern hátt eigi að leggja slíkan aukaskatt á. Þetta er markmið mitt með þessu frv., og þess vegna á þessi misærisskattur eða aukaskattur ekki að breyta neinu um venjulegan tekjuskatt. Um skattanefndirnar er það að segja, að jeg hefi hugsað mjer, að það væri algerlega á stjórnarinnar valdi, hvort hún ljeti þær gömlu skattanefndir eða aðrar nýjar jafna þessum skatti niður. Jeg ætlast til, að þær yrðu öðruvísi en verið hefir, gengju harðar að mönnum og segi t. d. ekki frá, hve mikið fje menn eigi inni í bönkum. Það var einmitt eitt, sem jeg nefndi í flutningsræðu minni og ætla að endurtaka, sem sje það, að jeg tel fjárhagsnefndina færari til þess en sjálfan mig að ákveða nánar um einstök atriði frv., en jeg hef að eins með frv. bent henni á, í hvaða stefnu hún á að halda. Jeg ætlast til, að nefndin taki og geymi þetta frv. og reiði það móti till. um verðhækkunartoll, ef þær koma fram.

Fjármálaráðlierra (B.K.): Jeg vil að eins leiðrjetta þann misskilning hjá háttv. V.-Sk. (G.Sv.), að stjórnin ætlaði ekki að flytja frv. um framlenging verðhækkunartollslaganna. Jeg sagði einmitt, að hún ætlaði að gera það, þrátt fyrir það, að hún færi þess á leit við háttv. fjárhagsnefnd að flytja það, en það gerði hún að eins til að spara það að síma um það út til konungs. Stjórninni þótti rjettara að byggja ekki eingöngu á áliti fárra manna nefndar, heldur láta þingið í heild sinni skera úr því. Landssjóður þarf auknar tekjur. Jeg ætla ekki að fara inn á einstök atriði í frv. háttv.þm. Dala. (B.J.), en benda þó að eins á, af því að háttv.flm. (B.J.) benti sjálfur á það, að eigi getur komið til mála að skylda bankana til að segja frá innieign sparisjóðsinneigenda, því að það verður að eins til þess, að menn taka fje sitt út úr innlendu bönkunum og flytja það í útlenda banka.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Það, sem þetta frv. fer fram á, mun þykja nýmæli hjer á landi, en í öllum menningarlöndum eru fyrir löngu komnar á slíkar stofnanir. Öllum mun nú geta komið saman um það, að ef nokkursstaðar er þörf á veðurathugunarstofnun, þá sje það hjer, svo mjög sem aðalatvinnuvegir vorir, landbúnaður og sjávarútvegur. eru háðir veðráttufari og veðrabrigðum. Utanlands eru þessi vísindi, veðurfræðin, og þessar stofnanir Svo langt komnar, að veðurfræðingar segja fyrir veðrabrigði, að vísu ekki alveg upp á stund, en þó töluvert nærri. Jeg skal geta þess í sambandi við þetta, að ekki er ætlast til þess, að fleiri veðurathugunarstöðvar verði en ein hjer á landi, og hún hjer í Reykjavík. En slíkar smærri stöðvar þyrfti þó að selja á öllum andnesjum landsins. Það nægir ekki að hafa eina stöð hjer, heldur þarf smástöðvar kringum land, t d. á Horni, Langanesi eða Rifstanga, Gerpi og á Reykjanesi eða Snæfellsnesi; þá mundu stöðvarnar koma að miklum notum, auðvitað með því að vera í sambandi við aðalstöðina. Veðurfræðingar ytra eru komnir svo langt, að þeir geta sagt fyrir stórviðri 12 klst., eða þar um bil, áður en þau skella á. Af þessu sjá menn, að þessar stofnanir hljóta að koma að miklu haldi, einkum sjávarútveginum eða sjómönnum; um þessi veðrabrigði þyrfti þá að gefa sjómönnum bendingar eða merki, og til þess þyrfti þá að setja upp viðvörunarstöðvar, sem gæfu merki, sem hægt væri að sjá til langt að. Jeg býst við því, að mest yrðu notin fyrir sjávarútveginn, en þau yrðu þó nokkuð einnig fyrir landbúnaðinn. Útlendir vísindamenn í þessari grein geta sjeð nokkru fyrir mjög miklar úrkomur, og einnig ef þær eru langvinnar. Það hefir mikla þýðing fyrir landbúnaðinn að fá vitneskju um það fyrirfram. Jeg þarf svo ekki að fara fleirum orðum um frv. Jeg skal að eins benda á það, að ekki er ætlast til þess, að stofnunin sje sett upp nú þegar, heldur svo fljótt sem unt er. Jeg skal og taka það fram, að frv. er ekki samið af okkur flutningsmönnum, heldur var mjer sent það og jeg beðinn að flytja það. Jeg skal leyfa mjer að leggja það til, að frv. verði vísað til mentamálanefndar, að lokinni þessari umr.

Matthías Ólafsson Jeg hef ekkert við það að athuga, að þetta frv. er komið fram. Það gat aldrei liðið á löngu, áður en þessi hugmynd kæmi fram hjer á landi, með því að aðrar þjóðir kosta nú svo mjög kapps um að skygnast inn í leyndardóma náttúrunnar að þessu leyti. Samt hygg jeg, að þetta mál sje enn lítl hugsað hjer. Og lítið gagn mundi hjer að einni stöð, heldur þyrfti, eins og hv.flm. (J.B.) tók fram, að setja stöðvar á öllum andnesjum, og ekki nóg með það heldur þyrfti að koma á sambandi milli allra stöðvanna, annaðhvort með símalínum eða loftskeytum. Það er enginn vafi á því, að þetta mál verður að teljast einn liðurinn í menningu vorri, og sjerstaklega yrði það mikilsvert fyrir sjávarútveginn, eins og háttv.flm. (J.B.) tók fram; það er enginn vafi á því, að með slíkum stofnunum mælti oft koma í veg fyrir slys, með því að. með nokkurri nákvæmni má segja fyrir, hve nær stórviðri ber að og hvaðan þau koma; að vísu breyta fjöllin nokkuð stefnu vindanna, en við sjóinn má þó oftast marka leiðbeiningarnar. Jeg tel því frv. mjög gott málefni, en þó því að eins gagn að því, að það verði að lögum, að komið verði á góðu sambandi milli stöðvanna, og um það verður að hugsa fyrst að gera sambönd milli væntanlegra stöðva á andnesjum, t. d. Langanesi, Horni og Reykjanesi, eins og háttv.flm. (J.B.) tók fram.

Benedikt Sveinsson Jeg er þakklátur hv.þm. V -Ísf. (M.Ó.) fyrir liðlegar undirtektir hans, og býst við, að frv. nái fram að ganga á skynsamlegan hátt, verði sent mentamálanefnd, er taki það til rækilegrar athugunar og geri þá tillögur um, hvort setja skuli upp þessar stöðvar nú þegar eða síðar meir. Jeg get að eins ekki fallist á þau orð hv.þm. V.-Ísf. (M.Ó.), að ekki sje hægt nú að færast þetta í fang, með því að símasamband sje ófullkomið til andnesja landsins. Jeg held þvert á móti, að símasamband sje nú því nær orðið svo fullkomið, sem orðið getur. Sími er t. d. kominn á Langanes, að vísu ekki út á tá, en til Þórshafnar, og kemur það í einn stað niður. Sama er að segja um Sljettu. Þangað er sími kominn til Raufarhafnar. Sjálfsagt er og gott að hafa veðurathuganastöð á Hornströndum, og þess er nú eigi langt að bíða, að þangað verði lagður sími, þ. e. til Aðalvíkur, en þangað til mun vera mikið gagn að því að hafa veðurathuganir á Ísafirði. Jeg skal benda á það, að kostnaðurinn við slíkar veðurathuganastöðvar mundi aldrei nema miklu. Hjer hafa veðurathuganir farið fram í nálega 40 ár, og menn gert þær fyrir lítið eða ekkert, og nú eru þær gerðar í sambandi við landsímann, og birtar daglega. Þess vegna er ekki að ræða um aukna síma nje mikið aukinn kostnað við veðurathuganir. Aðalkostnaðurinn yrði sá, að hafa mann eða menn hjer í Reykjavík, sem þekkingu hefir til þess að draga rjettar ályktanir af veðurskýrslum þeim, sem gerðar eru í landinu og sendar hingað. Að svo mæltu vænti jeg þess, að hv. mentamálanefnd taki frv. til ítarlegrar athugunar.

Magnús Guðmundsson Jeg stend að eins upp til þess að beina þeirri fyrirspurn til hv. flutningsmanna, hvað þeir hafa hugsað sjer kostnaðinn háan við framkvæmd þessa frv. til að byrja með. Það gefur að skilja, að það atriði hefir talsvert að segja. Í annan stað, hvað hafa þeir hugsað forstjóranum og aðstoðarmanni hans há laun? Í þriðja lagi, í 5. gr. frv. er gert ráð fyrir því, að landssjóður kosti áhöldin, en þóknun til veðurathugunarmanna er ætlast til að tekin verði úr sveitarsjóðum eða bæjarsjóðum. Nú vil jeg spyrja, á þá bæjarsjóður Reykjavíkur að greiða laun starfsmanna við stöðina í Reykjavík, þ. e. forstjóra og aðstoðarmanns hans? Jeg hjelt fyrst, að tilætlunin væri sú, að þeim yrðu greidd laun úr landssjóði, en eftir 5. gr. frv. sýnist mjer, sem bæjarsjóður Reykjavíkur muni eiga að greiða þeim laun.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Jeg ætla að eins að segja örfá orð viðvíkjandi fyrirspurnum hv. 1. þm. Skagf. (M.G.). Hann spurði þá fyrst um kostnaðinn, sem þetta myndi hafa í för með sjer, og er þar til því að svara, að það er ekki auðvelt að gera nákvæma grein fyrir honum að svo stöddu. Við leituðum okkur upplýsinga þar að lútandi, eftir því sem föng voru á, og komumst að þeirri niðurstöðu, að hann mundi ekki fara fram úr 10–15 þús. kr. Þar er talinn með stofnkostnaður við stöðina, auk launa forstöðumanns hennar og aðstoðarmanna. Áhöld, sem þarf til þessa, hugsa jeg ekki að hleypi kostnaðinum afarmikið fram. Það verður aðallega stöðin sjálf, eða húsrúm til hennar, sem mestu nemur, og svo launin. Um athuganastöðvar er það að segja, að ekki er gott að giska á, hvað þær koma til að kosta, en jeg býst ekki við, að þær verði fleiri en 3–4 fyrstu árin, svo að það verður aldrei mikið. Sem sagt, þá býst jeg ekki við, að kostnaðurinn fari fram úr 10–15 þús. kr.  (M. G.: En svo vaxandi úr því?)  . Það álít jeg að ekti þyrfti að vera, því að þótt athuganastöðvunum verði fjölgað, er ekki meiningu, að sá kostnaður leggist á landssjóð. Auðvitað þarf dálítið fje til símskeyta innanlands, en það vil jeg varla telja til beins kostnaðar, þar sem það fer úr einuni vasa í annan. Öðru máli er að gegna um skeyti frá útlöndum. Það þarf auðvitað fje fyrir dagleg skeyti, helst sem viðast að, t. d. frá Englandi, Noregi og Danmörku, og helst vestan um haf líka, en því verður að haga eftir ástæðum. Viðvíkjandi fyrirspurn hv. 1. þm. Skagf. (M.G.) um það, hvort bæjar- og sveitarfjelög eigi að taka þátt í höfuðkostnaðinum, þá er það ekki meiningin, að því er til kemur stofnkostnaðar og launa forstöðumanns, heldur að þau greiði að eins það, sem þarf til viðvörunarstöðvanna, en, eins og jeg tók fram áðan, nemur það aldrei miklu. Þar sem svo háttar til, að leggja þarf síma, yrði það auðvitað dálítið kostnaðarsamt, en þar er hægt að sníða sjer stakk eftir vexti.

Bjarni Jónsson Það er aðeins örstutt athugasemd. Jeg fyrir mitt leyti er einráðinn í því að ljá þessu frv. fylgi mitt, og mundi ekki setja fyrir mig kostnaðinn, þótt hann næmi töluverðu, því að hjer er, að mínum dómi, um mjög merkilegt mál að ræða, sem fer í þá átt að tryggja mannslífin hjer á landi, en jeg met hvert mannslíf dýrt, ekki síst fyrir þá sök, að fólksfæð er hjer mikil. En hitt finst mjer sjálfsagður hlutur, að allan þann kostnað, sem slíkar öryggisráðstafanir fyrir líf manna hafa í för með sjer, beri að greiða úr landssjóði, en ekki frá einstökum sveitar- eða bæjarfjelögum. Hvað snertir skeyti frá útlöndum, þá hygg jeg ekki, að þau mundu verða okkur dýr, því að jeg hugsa, að þeir hafi einmitt beðið þess með óþreyju, að slík stofnun sem þessi kæmist á hjer, svo að þeir gætu fengið fregnir um veðráttu hjer norður í Atlantshafi. Jeg gæti miklu fremur haldið, að þeir væru fúsir til að leggja fram fje til þessarar stofnunar.