Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti! Samþykkt þessa frv. mun jafnan verða talin einn merkasti viðburðurinn í sögu Íslands. Þegar frv. þetta tekur gildi sem lög, og það vonum vér flestir, að verði eigi síðar en 17. júní 1944, er stigið lokaskrefið í hinni stjórnarfarslegu sjálfstæðisbaráttu Íslendinga, enda þótt vel megi vera, að við eigum enn langa og erfiða sjálfstæðisbaráttu fyrir höndum. Stofnun lýðveldis og samþykkt hinnar nýju stjskr. er rökrétt afleiðing af skilnaði Íslands og Danmerkur. - Allir Íslendingar munu nú vera sammála um, að stjórnskipulag Íslands skuli vera lýðveldi, þegar landið losnar að fullu úr stjórnskipulegum tengslum við önnur ríki. Um það er nú enginn ágreiningur. Rök þau, sem að þessu hníga, er ekki einungis hinn sögulegi arfur Íslendinga, - Íslendingar hafa aldrei haft innlendan konung, svo að hugmyndir þjóðarinnar um konungsvald hafa því jafnan verið og eru enn tengdar við erlenda yfirdrottnun. - Konungsvald og lýðræði í raunhæfum skilningi beggja hugtakanna eru í rauninni ósamrýmanleg. Í þeim lýðræðislöndum, sem enn hafa konung yfir sér, er konungsvaldið ekki annað en leifar fornra. sums staðar ævafornra stjórnarhátta, leifar þjóðskipulags, sem fyrir löngu er liðið undir lok. Það er því hverjum manni ljóst, hverjar sögulegar stoðir renna undir það, að það hvarflar naumast að nokkrum Íslending, að vér tökum upp annað stjórnarform en lýðveldi, þegar vér ráðum sjálfir öllum málum vorum. Alþ. hefur þegar tekið skýra afstöðu til þessa máls, og það alveg einróma. Það var gert með hinni einróma samþykkt Alþ. frá 17. maí 1941, og jafneinróma með stjskrbreyt. frá 1942. Sá ágreiningur, sem var um það mál, var annars eðlis. En það eru nú ekki lengur aðeins sögulegar stoðir, sem renna undir ákvörðun vora um stofnun lýðveldis. Þó að það stjórnskipulag, sem vér höfum búið við síðan 1940, er vér tókum öll vor mál í eigin hendur, sé að formi til konungsstjórn, þá er það í engu frábrugðið stjórnarfari þeirra lýðvelda, sem algengust eru í Evrópu. Þjóðhöfðinginn, sem fer með æðsta valdið, er kosinn af fulltrúasamkundu þjóðarinnar. Þar sem nú hefur verið horfið að því ráði samkv. stjskrbreyt. frá 1942 að gera nú engar aðrar breyt. á stjórnskipulögum landsins en þær, sem leiðir af skilnaðinum við Danmörku og því, að æðsta valdið er fært inn í landið, verður samþykkt þessarar stjskr. í raun og veru lítið annað en staðfesting á „status quo“, staðfesting þess ástands, sem er í stjórnarskipulagslegum efnum. Það er því fjarri, því, að nokkur skyndileg breyt. verði á högum Íslendinga með samþykkt þessa frv. En stofnun hins íslenzka lýðveldis er engu að síður stórmerkur viðburður. - Réttarstaða Íslands er nú endanlega og óafturkallanlega mörkuð, - öll tvímæli tekin af um réttarstöðu Íslands sem algerlega fullvalda og sjálfstæðs ríkis. Þeim þætti í sjálfstæðisbaráttunni, sem hefur verið meginþráðurinn í sögu þjóðar vorrar um aldir, baráttunni við Dani um stjórnskipulegt frelsi vort, þeim þætti er nú lokið. Og þetta skref, sem vér stígum nú, sá réttur, sem vér tryggjum oss nú, og einmitt það, að vér látum ekki dragast að tryggja oss þennan rétt, getur haft ómetanlega þýðingu fyrir framtíð vora, ómetanlega þýðingu fyrir þá sjálfstæðisbaráttu, sem vér eigum eftir að heyja og háð verður, meðan nokkur gerir tilraun til að traðka á rétti vorum, sem háð verður, meðan yfirgangur, undirokun og hnefaréttur eru enn í gildi í viðskiptum þjóðanna. 1944 mun því jafnan verða talið eitt af merkustu ártölum í sögu þjóðarinnar. Verkefnið, sem nú er fram undan, er að skapa hið nýja þjóðfélag vor Íslendinga sem fullvalda þjóðar í þeim heimi, er upp mun rísa eftir stríðið, - og marka stefnuna með nýrri stjskr., þar sem öllu voru þjóðskipulagi verður stakkur sniðinn. Þess vegna hefur orðið samkomulag um, að stjskrn. haldi áfram störfum, þegar skilnaðarmálið er til lykta leitt, og taki stjskr. til gagngerðrar endurskoðunar. Ég held, að enginn ágreiningur sé um það, að þessi gagngera endurskoðun þarf að fara fram og það starf beri að hefja nú þegar. En meðal vor Íslendinga er djúptækur ágreiningur, hvernig beri að skipa þjóðmálum vorum, og þess vegna hlýtur líka að verða mjög mikill ágreiningur milli flokka um hina gagngeru endurskoðun stjskr. En nú er það svo, að við stofnun hins fullvalda, íslenzka ríkis ríður oss öllu framar á þjóðareiningu. Það er næstum því hægt að kveða svo fast að orði, að oss ríði lífið á að vera algerlega einhuga. Þess vegna held ég, að flestir séu nú komnir á þá skoðun, að það, sem gert var með stjskr.ákvæðinu 1942, - að takmarka breyt. á stjskr. nú við það, sem leiðir af skilnaði við Danmörku og flutningi æðsta valds inn í landið, með öðrum orðum að útiloka fyrir fram öll þau deilumál, sem ágreiningi gætu valdið, hafi verið hið eina rétta. En því miður skeði hið óvænta þrátt fyrir alla þessa varúð. Það tókst ekki að útiloka allan ágreining. Það hafa meira að segja risið upp háværar og heitar deilur um málið, enda þótt andófsflokkurinn hafi verið mjög fámennur. Þessar deilur hafa að vísu aðallega snúizt um það, hvort vér hefðum rétt til að skilja við Dani, án þess að bókstaf sambandsl. væri fylgt, sem ekki er unnt að gera meðan Danmörk er hernumin. En það hefur einnig verið til ágreiningur um það, hvort vér hefðum rétt til þess að stofna lýðveldi, enda þótt sambandinu við Dani væri slitið, hvort vér hefðum lagalegan og siðferðilegan rétt til þess að losna við Danakonung og taka oss innlendan þjóðhöfðingja, án þess að Danakonungur afsalaði sér völdum formlega. Út af þessu er ágreiningurinn risinn um það, hvort við ættum að ákveða tiltekinn gildistökudag fyrir lýðveldisstjskr. eða biða, þar til hægt væri að tala við Danakonung. Allir nm. í stjskrnefndunum að einum undanskildum (StJSt) eru á einu máli um það, að í þessu efni sé réttur vor alveg ótvíræður, bæði siðferðilega og lagalega. Um hinn siðferðilega rétt þarf ekki að fjölyrða. Það ætti ekki að þurfa að segja Íslendingum, að sem fullvalda þjóð hafi þeir siðferðilegan rétt til þess að taka upp það stjórnarfyrirkomulag, er þeir sjálfir kjósa sér. Um hinn lagalega rétt er það að segja, að það er skoðun hinna fróðustu manna, að með sambandsslitunum við Danmörku sé konungssambandið niður fallið af sjálfu sér. Í áliti stjskrn., sem allir tólf nm. hafa undirskrifað, stendur: „Í nefndaráliti meiri hluta fullveldisnefndar Alþ. um sambandslögin 1918 er það tekið fram, að það hafi verið skoðun Dana við samningana 1918, að sambandsslitin hljóti að valda skilnaði, og er án efa att við konungssambandið, þegar þannig er gerður munur á sambandsslitum og skilnaði“. Enda þótt engu megi breyta frá núgildandi stjskr., öðru en því að flytja æðsta valdið inn í landið, var óhjákvæmilegt að gera nokkrar breyt. á valdsviði þjóðhöfðingja. Þegar æðsta valdið er flutt inn í landið og alveg sérstaklega þegar þjóðhöfðinginn er kosinn af þjóðinni, þá leiðir það af sjálfu sér, að hann fær raunverulega miklu meira vald en konungur hafði, ef valdið er formlega hið sama samkv. bókstaf stjórnskipunarlaganna. Synjunarvald konungs samkv. núgildandi stjskr. hefur í reynd orðið form eitt. Síðan 1918 hefur konungur aldrei neitað lögum um staðfestingu. Allt öðru máli hlýtur að gegna, þegar slíkt vald er fengið í hendur innlendum þjóðhöfðingja, vald, sem hann fær beint frá þjóðinni samkv. frjálsri ákvörðun þjóðarinnar sjálfrar. Forseti mundi undir öllum kringumstæðum telja sig hafa siðferðilegan rétt til að synja um staðfestingu laga, ef hann teldi það málefnislega rétt og teldi sig hafa málefnalega afstöðu til þess. Ef synjunarvald forseta væri það sama og synjunarvald konungs, fengi hann raunverulega miklu meira vald en konungur hafði, og vald þingsins yrði skert frá því, sem nú er. Þess vegna hefur verið talið nauðsynlegt að breyta ákvæðinu um synjunarvaldið, þannig að lög öðlist gildi, þótt forseti synji þeim um staðfestingu. En þá eru þau borin undir þjóðaratkv. og falla þá úr gildi, ef þeim er synjað. Synjunarvaldið er því með þeim hætti í raun og veru hjá þjóðinni. Forseti kemur aðeins fram sem umboðsmaður þjóðarinnar gagnvart þinginu, og er það í fullu samræmi við það, að hann er kosinn af þjóðinni, fer með umboð þjóðarinnar. Þetta má telja veigamestu efnisbreyt., sem er í till. mþn. og á hana var. fallizt af stjskrn., enda hníga til hennar sterk rök, þegar forseti er þjóðkjörinn. Nú hefur Nd. gert á þessu nokkra breyt., samkv. till. frá forsrh. Samkv. till. ráðh., sem Nd. samþ., skulu l. ekki taka gildi, ef forseti synjar um staðfestingu, fyrr en þau hafa verið samþ. við þjóðaratkvgr. Þetta þýðir að auka mjög vald forseta og draga úr valdi Alþ. Mörg l. eru þess eðlis, að þau hafa fyrst og fremst tímabundið gildi. Það er hægt að ónýta þau með öllu með því að fresta framkvæmd þeirra. Forseti, er hefði slíkt vald, vald til að fresta framkvæmd laga um mánaðatímabil, - gæti gert stj. og þingmeirihluta, sem hefði þjóðarmeirihluta að baki sér, ómögulegt að starfa. Þetta mundi jafngilda algeru persónulegu synjunarvaldi forseta um fjölda mála. Þetta ákvæði, eins, og Nd. samþ. það, er því í algeru ósamræmi við þá hugsun, sem vakti fyrir meiri hl. stjskrn., en hún var sú, að löggjafarvaldið skyldi að öllu leyti vera í höndum Alþ., nema hvað forseti getur gefið út brbl., en synjunarvaldið skyldi aðeins vera hjá þjóðinni og forseti vera umboðsmaður hennar. Meiri hl. stjskrn. leggur því til, að ákvæðunum um synjunarvald forseta verði aftur breytt í sama horf og gert var ráð fyrir í frv. eins og það var lagt fyrir þingið. Brtt. frá n. um það liggur nú hér fyrir d. með þeirri einu viðbót, að frv. skulu lögð fyrir forseta til staðfestingar innan tveggja vikna, eftir að þau eru samþ. á Alþ. Mþn. hélt sig annars stranglega innan þeirra takmarka, sem mörkuð eru með stjskrbreyt. frá 1942, og margar af þeim orðalagsbreyt., sem stjskrn. leggja til, eru til að sýna enn meiri varúð í þessu efni. Hins vegar taldi n. sér heimilt að gera hvaða tillögur, sem henni þótti henta bezt, um fyrirkomulag æðsta valdsins, eftir að það er flutt inn í landið, því að það eru breyt., sem beinlínis leiðir af flutningi þessa valds inn í landið. Ég ætla aðeins að drepa á helztu brtt. Langveigamesta breyt., sem gerð hefur verið samkv. till. stjskrnefnda, er sú, að forseti skuli vera kjörinn af þjóðinni, en ekki þinginu. Meiri hl. mþn. lagði til, að forseti yrði þingkjörinn, en minni hl., að hann yrði þjóðkjörinn. Þetta var eina atriðið, sem máli skipti, þar sem nm. í mþn. töldu sig hafa óbundnar hendur. Annars skrifuðu þeir allir undir nál. fyrirvaralaust, og talið víst, að þeir stæðu allir saman um framgang frv., eins og þeir gengu frá því, með þeim breyt. í minni háttar atriðum, sem samkomulag yrði um. Hins vegar voru þeir einhuga um að standa óskiptir að frv., hvort sem yrði ofan á í þinginu, að forseti yrði þjóðkjörinn eða þingkjörinn. Umr. þær, sem orðið hafa um frv. meðal þjóðarinnar, virtust allar benda eindregið í þá átt, að meiri hl. Íslendinga vildi, að forseti þeirra yrði kosinn af þjóðinni. Og í stjskrn. varð það ofan á, að n. legði einróma til, að forsetinn yrði þjóðkjörinn. Um þetta atriði er nú enginn ágreiningur lengur, og má það teljast fagnaðarefni, að menn hafa ekki gert þetta að ágreiningsatriði. Allir hafa verið sammála um að virða þjóðarviljann þrátt fyrir mismunandi skoðanir áður. Rökin, sem að því hníga, að forseti sé þjóðkjörinn, tel ég vera fyrst og fremst þessi: Forseti á eðli málsins samkvæmt að fara með umboð þjóðarinnar beint, en ekki þingsins. Það mætti telja óeðlilegt, að forseti hefði synjunarvald gagnvart þinginu, en færi þó með umboð þingsins. En ef forseti þingsins hefði ekki synjunarvald eða gæti ekki skírskotað til þjóðarinnar, verður ekki séð, að nauðsyn beri til að hafa sérstakan forseta. Það virðist þá vera einfaldast, að forsrh. færi með æðsta valdið og undirskrifaði lög frá Alþ., eins og tíðkast í sumum lýðveldum nú á tímum. Í sjálfu stjskrfrv. er það eitt tekið fram um kjör forseta, að forsetaefni skuli hafa meðmæli 1500 –3000 kjósenda og að sá skuli talinn rétt kjörinn, sem hlýtur flest atkvæði. Um þetta síðasta atriði voru nokkuð skiptar skoðanir í n. Með þessu fyrirkomulagi er hugsanlegt, að forseti hafi minni hluta þjóðarinnar á bak við sig. En um þetta var samt ekki gerður ágreiningur. Meiri hl. n. leggur til, að þessi háttur sé á hafður, í trausti þess, að menn sameinist svo um forsetaefni, að sá, sem kosningu hlýtur, hafi jafnan mikinn þorra kjósenda að baki sér. Þá er það ákvæði, að þingið skuli kjósa forseta í fyrsta skipti og kjörtímabil hans ná til 31. júlí 1945. - Það mætti spyrja, hver nauðsyn væri á, að þingið kjósi forseta til svo langs tíma. Vitaskuld mætti hafa frestinn styttri. En n. taldi samt sem áður réttara að hafa frestinn svona langan og það frá því sjónarmiði, að þjóðin fengi rúman tíma til þess að búa sig undir forsetakjör, til þess að þjóðin fengi sem bezt tækifæri til þess að nota réttinn og vanda valið á hinum fyrsta þjóðkjörna forseta. Þá kem ég að ágreiningsatriðinu, eina ágreiningsatriðinu, sem máli skiptir og ég tel vera eina meginbreyt. - og örlagaríkustu breyt. -, sem Nd. hefur gert á frv. mþn. Samkv. frv. mþn. skyldi stjskr. taka gildi 17. júní 1944, en samkv. frv., eins og Nd. gekk frá því, skal hún taka gildi, þegar Alþ. samþ. Um þetta atriði tala ég ekki fyrir hönd stjskrn. allrar, heldur frá sjónarmiði minni hl., sem er hv. 2. þm. Reykv. (EOl) og ég. Mál þetta er orðið þrautrætt og litlar vonir til þess, að frekari umr. um það í þessari d. breyti neinu þar um. Meiri hl. stjskrn. hefur samþ. þessa breyt. til samkomulags við Alþfl. og telur, að með því einu móti hafi verið hægt að tryggja það, að skilnaðartill. og lýðveldisstjskr. yrðu samþ. einróma af Alþ: Hins vegar lýsa sjálfstæðis- og framsóknarmenn yfir því, að þeir séu eftir sem áður ráðnir í að fylgja því, að stjskr. taki gildi 17. júní. Ef um eitthvert annað og minna mál væri að ræða, mundi ég fyrir mitt leyti ekki hika við að taka þessa áhættu, hvað sem því líður, að hátíðlegar yfirlýsingar stjórnmálaflokka eru eins og hver önnur mannaverk, eins og dæmin sanna. En þegar um þetta mál er að ræða, get ég ekki varið það fyrir samvizku minni að taka nokkra áhættu, ef ekki ber brýna nauðsyn til. Menn getur greint á um það, hvort áhættan sé mikil eða lítil, en hinu getur enginn neitað, að með því að taka gildistökudaginn út úr stjskrfrv. er málinu stefnt í meiri tvísýnu en áður. Og í þessu máli skulum vér fyrir alla muni vera hreinskilnir og ekki láta leiðast út á glapstigu hæpinna fullyrðinga. Enginn má skilja orð mín svo, að ég sé með neinar getsakir í garð nágrannaþjóða vorra, sem vér eigum vinsamlegt samband við. En það er staðreynd, að til eru öfl, bæði utan lands og innan, sem munu róa að því öllum árum, að málinu verði enn frestað, og hik Alþ. í þessu máli, hik Alþ. við að ákveða þann gildistökudag, sem yfirgnæfandi meiri hl. þ. hafði áður komið sér saman um og bundizt samtökum um, hlýtur að gefa slíkum öflum byr undir báða vængi. Það eru einnig önnur sterk rök, sem mæla á móti því, að gildistökudagurinn sé ekki ákveðinn í frv. því, sem borið er undir atkvæði þjóðarinnar. Þjóðinni er ekki gefinn kostur á að skera úr því með atkvæði sínu, hvenær stjskr. skuli taka gildi. Með öðrum orðum: Þjóðaratkvgr. sker ekki úr um það atriði, sem mest er um deilt. Alþ. getur ekki skírskotað til ótvíræðs vilja þjóðarinnar, þegar það ákveður gildistökudaginn. Það er augljóst, að þetta gerir málstað vorn veikari en ella. Því er að vísu haldið fram, að þjóðin hafi falið Alþ. að ákveða gildistökudaginn í fullri vitund þess, að meiri hl. þess muni ákveða 17. júní. En þeir, sem á annað borð vefengja rétt vorn, munu ekki taka tillit til slíkra afsakana. Á það mun bent, sem ekki verður mótmælt, að þeir þm., sem þetta er gert til samkomulags við, hafi lýst yfir því, að þeir vilji ekki ákveða gildistökudaginn, af því að þeir vilja fresta stofnun lýðveldisins, þar til hægt er að tala við konung. Og með þessum fyrirvara hvetja þeir þjóðina til að greiða atkvæði með lýðveldisstjórnarskránni. Hver er kominn til að segja, hve margir kjósendur hafa greitt stjskr. atkvæði með þessum fyrirvara? Meiri hl. stjskrn. styður afstöðu sina með því, að með þessu eina móti hafi verið hægt að skapa algera einingu um málið, bæði á þingi og með þjóðinni. - Ég og hv. 2. þm. Reykv. (EOl) og þeir þm., sem okkur eru sammála, lítum allt öðrum augum á þetta. Um skilnaðartill. var enginn ágreiningur, eftir að samkomulag varð um, að atkvgr. færi ekki fram fyrr en eftir 19. maí. Hún mundi því hafa verið samþ. einróma nú á þessu þ., því að hitt tel ég alveg fráleitt, að nokkur þm. hefði farið að greiða atkv. á móti skiinaðartill. vegna ágreinings um þetta eina atriði stjskr. Ég get ekki heldur skilið annað en stjskrfrv. hefði verið samþ. einróma, enda þótt gildistökudagurinn hefði verið ákveðinn 17. júní. Ef þm. Alþfl. taka alvarlega þá yfirlýsingu annarra flokka, að stjskr. skuli samt sem áður taka -gildi þennan dag, gat það ekki skipt neinu höfuðmáli frá þeirra sjónarmiði, hvort þetta var í frv. eða ekki. Eina skýringin á því, að þm. Alþfl. láta það ráða úrslitunum um afstöðu sína, að 17. júní sé tekinn úr frv., er sú, að þeir hafi sterkar vonir um, að gildistökunni verði raunverulega frestað. Um það má lengi deila, hvort með þessum hætti, með samkomulaginu við þm. Alþfl., sé sköpuð meiri eining meðal þjóðarinnar. Margir halda því fram, að einingin meðal þjóðarinnar verði minni, áhuginn dvíni, þátttakan í atkvgr. geti orðið minni en ella. Um þetta má deila. En hitt er staðreynd, að eining þingsins er engan veginn tryggð með því að hverfa að ráði meiri hl. stjskrn., því að að lokinni þjóðaratkvgr. hafa þm. Alþfl. óbundnar hendur að greiða atkv. bæði gegn skilnaðartill. og gildistöku stjskr. Það er einlæg von mín, og ég vildi ég mætti segja einlæg von vor allra, að beygur manna við möguleika þá, sem skapazt hafa til frekari frests í málinu, reynist með öllu ástæðulaus og hið íslenzka lýðveldi verði stofnað eigi síðar en 17. Júní 1944, - að þingið allt og þjóðin öll standi að þeirri ákvörðun. Megi gifta þjóðarinnar verða svo mikil, að hún verði algerlega einhuga, er hún stígur lokaskrefið í hinni löngu og erfiðu baráttu sinni fyrir stjórnarfarslegu sjálfstæði. Vér vonum, að hamingjan gefi, að vér stöndum sem einn maður um að hvika hvergi upp frá þessu, meðan kostur er, hvað sem að höndum kann að bera.



Herra forseti. - Ég ætla ekki að lengja umr. mikið, en vildi þó segja nokkur orð í tilefni af brtt. 132 og út af orðum hv. frsm., sem hann lét fylgja þessari till. Ég tek hér til máls af því, að ég á nokkra hlutdeild í frv., eins og það kom frá Nd. - Ég minnist þess ekki að hafa hlustað á jafnskýrar umr. í Nd. og er rætt var um neitunarvald forsetans, um það, að löggjafarvaldið skyldi að öllu leyti vera í höndum Alþingis. Hv. frsm. kveður hér hreint að orði, svo að ekki er um að villast. Synjun forseta á ekki að leiða til frestunar á gildistöku l., heldur skulu þau öðlast gildi samt sem áður og halda því, unz þjóðaratkvgr. hefur skorið úr. Þar sem niðurstaða stjskrn. varð á þessa leið, er ljóst, að löggjafarvaldið er alls ekki hjá forseta, þótt orðalag stjskrfrv. bendi til þess. Það hefði því átt að orða 1. mgr. 2. gr. öðruvísi: Alþingi fer með löggjafarvaldið, eða: Alþingi og kjósendur fara með löggjafarvaldið. Er það sökum þess, sem ég hef áður tekið fram, að l., sem forseti hefur neitað að staðfesta, öðlast samt sem áður gildi. Það er eðlilegt, að Alþ. fallist ekki á það ákvæði, að forsetinn hafi synjunarvald, því að það eru aðeins leifar frá einveldistímanum. En ég get ekki skilið, að algerlega þurfi að svipta hann hlutdeild í löggjafarvaldinu, þótt hann sé innlendur. Ég hefði getað skilið, að slíkt ákvæði væri lögfest, ef forseti væri óafsetjanlegur erfðaherra, sem væri þrýst inn í landið af útlendu valdi, en að þjóðinni missýnist svo, að hún velji til forseta mann, sem gengi í berhögg við vilja Alþ. og hennar, - því trúi ég ekki. Því að hvað er forseti, ef hann hlustar ekki eftir því, sem þjóðin meinar? Ef forseti synjar lagafrv. staðfestingar, en það er samþ. við þjóðaratkvæði, þá álít ég, að áreiðanlega væri nokkur ástæða fyrir hendi, til þess að Alþ. kærði þann forseta. En neitun forseta væri ekki órökstudd, ef frv. næði ekki ríflegum meiri hl. hjá þjóðinni. Það undrar mig, að mþn. í stjskrmálinu skuli ekki hafa athugað 24. gr. stjskr., því að jafnframt og þjóðhöfðingi kemur inn í landið, er full ástæða til þess. Samkv. þessari gr. getur forseti rofið þing og stjórnað í átta mánuði þinglaust. Þetta eru gamlar leifar, sem frekar væri ástæða til að hrófla við. Ég get ekki komið því úr huga mér, að ef brtt. verður samþ., þá er 26. gr. í ósamræmi við 2. gr. frv. Mér finnst hart að trúa ekki sínum eigin þjóðhöfðingja, sem þjóðin hefur sjálf kosið, til að fara réttilega með vald sitt í fjögur ár. Ég trúi því ekki, að hv. d. samþ. hina frambornu brtt. við 26. gr., eins og hv. Nd. samþ. hana.



Herra forseti. - Ég skal ekki vera margorður um þetta, en ég vil út af því, sem hæstv. forsrh. sagði um málið, láta í ljós undrun mína yfir þeirri ályktun, sem hann dregur af brtt., að hér sé um hugsunarvillu að ræða og mótsetningu við 2. gr., sem segir, að löggjafarvaldið sé hjá Alþ. og forseta. Breyt. er ekki þannig, að forseti hafi ekki eftir sem áður það synjunarvald, sem honum er ætlað í stjskr. Breyt. er aðeins um það, hvor aðilinn skuli ráða á tímabilinu, frá því að forseti synjar staðfestingar og þar til búið er að bera frv. undir þjóðaratkv. Forseti hefur eftir sem áður þessa stórkostlega merkilegu heimild til að bera lagafrv. undir þjóðaratkv. Það, sem um er að ræða, er, hvort frv. hefði lagagildi þennan styttri eða lengri tíma, sem hlýtur að líða, frá því forseti synjar staðfestingar, þar til þjóðin hefur sagt sitt orð. Nú skal ég ekki fara út í að ræða um, hvað leiðir af hvoru fyrir sig, en ég býst við, að maður gæti sett ýmis hugsuð dæmi um, að þetta vald forsetans gæti ónýtt l. frá Alþ., sem væru þannig, að þau þyrftu þegar að ganga í gildi. Mér finnst hér hvorki um rangt né rétt að ræða, en það eitt, að Alþ. ákveði, hvora leiðina það vilji fara í þessu máli. Mín afstaða er sú, að okkur beri að halda valdi þjóðhöfðingjans praktískt talað óbreyttu frá því, sem það hefur verið fram til þessa. Og praktískt talað er synjunarvaldið, sem konungur hefur haft, - ekkert. Það er í vitund allra manna, að Alþ. hefur löggjafarvaldið og synjun staðfestingar frá konungi komi ekki til. Nú tel ég rétt, að kosinn forseti hafi visst vald, og það fær hann. Hann getur skotið lagafrv., sem Alþ. hefur samþ., en hann telur háskalegt, undir atkv. þjóðarinnar. Þá er kominn upp ágreiningur milli þessara tveggja aðila löggjafarvaldsins, Alþ. og forseta, og meðan beðið er eftir úrskurði þjóðarinnar, vil ég láta Alþ. ráða. Af þessum tveim aðilum, sem ráða löggjöfinni, hika ég ekki við að telja Alþ. aðalvaldið og finnst því sjálfsagt, að það ráði, meðan beðið er eftir úrskurði þjóðarinnar, enda þótt rétt sé, að forseti, sem kjörinn er á lýðræðislegan hátt af þjóðinni, geti skotið málum til hennar. Ég veit ekki, hvaða traust menn bera til Alþ., ef þeir ætla, að það muni samþ. svo háskaleg lagafrv., að þau geri miska, rétt á meðan beðið er eftir úrskurði þjóðarinnar. Fyrir mér vakir svipað og fram kom hjá hv. frsm. mþn., að þjóðkjörinn forseti verði, ekki sízt hjá svo lítilli þjóð sem Íslendingum, ákaflega valdamikill maður. Þó að honum væri ekki einu sinni ætlaður málskotsréttur í stjskr., þá væri hann samt sem áður valdamikill aðeins í krafti þess, að hann er ókrenkjanlegur þjóðhöfðingi og virðingarmesti maður þjóðarinnar. Og mér finnst eiga að láta hann hafa sem minnst völd fyrir utan þetta ósjálfráða. Ég skal ekkert um það segja, hvort ég á sínum tíma geti verið því samþykkur að fá forseta svo og svo mikil völd í hendur. Það getur verið, að reynsla okkar verði sú, að það verði heppilegt. En meðan við þekkjum þetta ekki og erum að flytja völd inn í landið, hallast ég eindregið að því, að hinir kjörnu fulltrúar þjóðarinnar á Alþ. ráði málefnum yfirleitt.



Herra forseti. - Ég kvaddi mér hljóðs til þess að gera grein fyrir atkv. mínu um brtt. á þskj. 132, þótt ef til vill megi segja, að það sé undarlegt, að þm. standi upp,hver á fætur öðrum til að deila um ákvæði, sem gera má ráð fyrir, að hafi mjög litla praktíska þýðingu. Hv. frsm. benti á, að síðan 1918 hefur það aldrei komið fyrir, að synjað hafi verið staðfestingar á lagafrv. En ég verð að segja, að mér þykir undarlegt, að þeir ágætismenn, sem skipa mþn. í stjskrmálinu, skuli hafa getað komið sér saman um ákvæði eins og hér er um að ræða, af því að eins og gengið er frá stjskr. að öðru leyti, get ég ekki betur fundið en hér sé um rökvillu að ræða. Í stjskr. er gert ráð fyrir því, að löggjafarvaldið sé tvískipt, svo að lagafrv. þarf fyrst staðfestingu hjá Alþ. og síðan hjá forseta. Þá get ég ekki betur séð en l., sem Alþ. hefur samþ., fái fyrst gildi, er hinn aðilinn hefur lagt blessun sína yfir. Það finnst mér rökstudd afleiðing af tvískiptu löggjafarvaldi. Hv. frsm. komst svo að orði, að forseti hefði rétt til að synja lagafrv. staðfestingar, ef hann áliti það málefnislega rétt. Mér er ekki fyllilega ljóst, hvað hv. frsm. meinar með þessu „málefnislega“, en það liggur ekki fjarri að skilja það svo, að hann álíti forseta hafa rétt til synjunar, ef hann álíti frv. efnislega óheppilegt. Sú skoðun sýnist mér fjarri lagi. Það getur ekki komið til mála, að forseti mundi láta sína persónulegu skoðun á lagafrv. ráða því, hvort hann veitti staðfestingu sina. Ég get hugsað mér eitt tilfelli, þar sem það gæti komið fyrir, og það er undir þeim kringumstæðum einum, að hann teldi, að l. væru brot á stjskr. Það eru einnig til teóretískir möguleikar, t.d., að hann teldi lögin ómórölsk. Svona dæmi má taka, en það er frekar til skemmtunar. Hitt er möguleiki, að Alþ. samþ. l., sem mættu teljast brot á stjskr. Það hefur komið fyrir, að Alþ. hefur samþ. l., sem dómstólarnir í landinu telja brot á stjskr., og eins er vitanlegt, að slík l. hafa verið samþ., án þess að dómstólarnir hafi kveðið upp sinn dóm um þau. Ef það kæmi fyrir, að forseti synjaði staðfestingar af þessari ástæðu, þá sýnist mér augljóst, hvaða afleiðingar það gæti haft, ef frv. fengi lagagildi, meðan á þjóðaratkvæði stæði. Það gæti valdið slíkri truflun, að við það yrði ekki unað. Hv. 1. þm. Reykv., sessunautur minn, heldur því fram, að meiri ástæða sé að fara þá leið, sem ráðgerð er á þskj. 132, fyrir það, að þjóðhöfðinginn sé í landinu og vald hans því meira en ella. Nú er það svo, að eftir stjskr. eru forseta ætluð lík völd og konungurinn hafði, og mér skilst, að aðstaða hans verði svipuð og konungsins. Ég skal játa það, að þjóðhöfðingi, sem búsettur er í landinu, hefur betri aðstöðu til að hafa óbein áhrif, en ekki til að hafa bein pólitísk völd. Einmitt fyrir það finnst mér, að rík ástæða sé til, að lagafrv., sem hann synjar staðfestingar, fái ekki gildi, fyrr en þjóðin hefur kveðið upp úrskurð sinn. Ef skerða á þau litlu völd, sem forseta eru nú ætluð, þá veit ég satt að segja ekki, hvað eftir er handa honum. - Eins og skilja má af því, sem ég hef hér sagt, mun ég greiða atkv. á móti brtt. á þskj. 132. En þar sem ég nú tók til máls, langar mig til þess að minnast á eitt atriði annað. Það eru ákvæði 5. gr. um forsetakjörið. Ég álít, að því máli sé óheppilega fyrir komið. En þar sem samkomulag var orðið um það í stjskrn. og ætla má, að svo sé einnig milli flokka hér á þingi, þá taldi ég ástæðulaust að bera fram till., sem aðeins væri til að tefja framgang málsins. Gert er ráð fyrir, að forsetakjör fari fram eins og kjör fulltrúa á Alþ. Þá verða menn að bjóða sig fram til forsetakosninga, en það þýðir, að hinir pólitísku flokkar koma hver með sitt forsetaefni, og svo hefst hinn alkunni hildarleikur. Afleiðingin er sú, að enginn getur orðið þjóðhöfðingi, án þess að búið sé að ata hann auri og brigzla honum um alls konar vammir og skammir, oft glæpi og hvað eina, svo að forseti verður orðinn hálfgerður misindismaður í augum þeirra, sem skipa annan stjórnmálaflokk en hann. Það er þýðingarlaust að vera að fjölyrða um, hvaða tilhögun væri heppilegust, þar eð ég ber ekki fram neina till., en nær er mér að halda, að skárra væri, þrátt fyrir allt, að Alþ. kysi forseta eða af tvennu illu, að forseti væri kosinn af kjörmönnum. Þá yrði ekki kunnugt fyrr en eftir kjörið, hverjir hefðu verið í framboði og við slyppum við þann leiðinlega blæ, sem hinn grimmi hildarleikur mun setja á kosningu þjóðhöfðingjans. Við þessu er ekkert að gera nú, en ég hygg, að þetta verði eitt af því fyrsta, sem breytt verður, þegar stjskr. verður endurskoðuð.



Herra forseti. - Ég ætla ekki að ræða um þetta mál almennt. Það eru að vísu ýmis atriði í ræðu hv. frsm., sem ég er langt frá að vera sammála honum um, sérstaklega um hættuna, sem af því gæti stafað að taka ákvæðið um 17. júní úr stjskrfrv. eins og gert hefur verið af meiri hl. stjskrn. Ég færði fram gagnrök gegn þessari staðhæfingu hans í n., og held ég því, að óþarfi sé að endurtaka þær umr. hér í þessari hv. d. En ástæðan til þess, að ég stend hér upp, sem ég mundi sennilega ekki hafa gert nema vegna sérstaks tilefnis, er sú, að ég get ekki greitt atkv. með þeirri brtt., sem borin er fram af stjskrn. þessarar hv. d. Vinnubrögðin í stjskrn. beggja d., sem eins og alþm. er kunnugt, unnu saman og héldu sameiginlega fundi, voru þannig, að greidd voru atkv. um hverja einstaka gr. frv. og hvert einstakt atriði hverrar gr., og síðan varð það samkomulag, að þeir, sem voru í minni hl., gerðu ekki ágreining og bæru ekki fram brtt. Þetta atriði, sem hér liggur fyrir, bar þannig að í störfum n., að það lá fyrir brtt. frá ríkisstj., sú sama eða að minnsta kosti svipuð þeirri, sem hefur verið samþ. í Nd. við 26. gr. frv. Ég greiddi atkv. með brtt. stj., en sú brtt. var felld með 7 atkv. gegn 3 í n. Þá var brtt. borin fram í Nd., en hún kom frá ríkisstj. eða forsrh., ef ég man rétt., og eftir að hún hefur verið samþ. í Nd., þá greiði ég atkv. í samræmi við það, sem ég gerði í n. Hins vegar finnst mér ekki ástæða til að halda uppi langri umr. um þetta mál, því að mér finnst, satt að segja, að ekki skipti neinu verulegu máli, hvort þau ákvæði verði látin haldast eins og Nd. gekk frá þeim eða frv. verði aftur breytt í það form, sem það var í, þegar það var lagt fyrir Nd. Það má ýmis rök færa með því og gegn því, svo sem gert var í þeim umr., sem áttu sér stað í n. og Nd. En ég mun að sjálfsögðu greiða atkv. í samræmi við það, sem ég gerði í stjskrn.



Herra forseti. - Út af þeim ummælum, sem fallið hafa hér í umr. um brtt. á þskj. 132, vil ég segja nokkur orð og gera grein fyrir atkv. mínu varðandi þá hlið málsins. Hv. 8. landsk. hélt því fram, að varla gæti komið til mála, að forsetinn synjaði staðfestingar á öðrum l. en þeim, sem kæmu í bága við stjskr. landsins á hverjum tíma, og gæti því gildistaka slíkra l. valdið ýmsum truflunum, þótt ekki tæki nema stuttan tíma að fá úrskurð um þau hjá þjóðinni. - Ég er ekki sammála hv. þm., að þetta séu einu l., sem forsetinn gæti beitt synjunarvaldi sínu við. Einkum breyttist þó viðhorfið, ef í forsetasætið veldist maður með ákveðnar pólitískar skoðanir, og við höfum enga tryggingu fyrir því, að svo verði ekki í framtíðinni. Ef trygging væri fyrir því, að í forsetasæti veldist ópólitískur maður, þá horfði málið öðruvísi við. En það verður að gera ráð fyrir, að komið geti til mála, að á því sviði og öðrum verði hann tilneyddur að beita valdi sínu samkvæmt pólitískri skoðun sinni. Það er því ekki útilokað, að í framtíðinni muni stjórnmálaflokkarnir í landinu beita sér fyrir því að fá fyrir forseta sína flokksmenn eða a.m.k. menn, sem beittu sér ekki á móti hag flokksins í þeim deilumálum, sem þeir hefðu vald til að láta til sín taka í. Þannig er það a.m.k. í Bandaríkjunum. Ég vil benda á, að í því ástandi, sem nú ríkir á Íslandi, er ríkisstj. skipuð af ríkisstjóra, og ef slíkt ástand helzt hér í landi, eftir að þessi stjskr. hefur verið samþ., og stj. þá verður skipuð af forsetanum, og ef Alþ. tæki sig svo saman um að semja og samþ. fjárlög, sem slík stj. vildi ekki taka við, vegna þess að henni þætti þau ekki skynsamleg, og forsetinn neitaði svo að undirskrifa slík fjárl., þá ætti að vera fjárlagalaust, þar til þjóðin hefði með atkvgr. sagt álit sitt. En mér finnst, hvor stefnan sem verður ofan á, að nauðsynlegt sé, ef þessi till. verður samþ., að þá komi fram aðrar brtt. við stjskr., og get ég þá vísað til ýmissa gr. í frv., eins og forsrh. gerði. Mér finnst sem sé, að ef forsetanum er fengið það vald, sem um er talað í 26. gr. frv., þá beri líka að gera forsetann ábyrgan gerða sinna. En eins og frv. er nú, er ætlazt til þess, að hann verði ábyrgðarlaus. En maður, sem tekur á sig þá ábyrgð að hrinda vilja Alþ. og láta landsmenn búa við l., sem stríða gegn vilja Alþ., - hann getur ekki verið ábyrgðarlaus. Mér finnst, að taka ætti til athugunar, hvort ekki ætti að breyta 11. gr. og fella úr henni það, að forsetinn skuli vera ábyrgðarlaus. Ef þetta yrði gert, gæti vel komið til mála, að hægt væri að fylgja 26. gr. eins og hún er nú, án þess að henni yrði breytt í það horf, sem lagt er til á þskj. 132. En þá þyrfti líka sú breyt. raunverulega að koma inn í stjskrfrv., að svo framarlega sem þjóðin gengi á móti úrskurði forsetans, þá skuli það kosta hann forsetasætið. Það er óviðeigandi, að forseti, sem í stórmálum neytti valdaaðstöðu sinnar til að stöðva lagafyrirmæli og gengi með því á móti vilja Alþ. og þjóðarinnar, að hann samt sem áður haldi sæti sínu. Í því er ekkert samræmi. Mér finnst því, ef 26. gr. verður samþ. hér eins og hún kom frá Nd., að þessar tvær breyt. þurfi að koma inn í frv., - annars vegar, að forsetinn sé ekki ábyrgðarlaus, og hins vegar, að gangi þjóðaratkvgr. á móti úrskurði hans, verði hann að víkja úr forsetasæti, þótt kjörtími hans sé ekki útrunninn. Sé þessi breyt. sett inn í frv., þá kann að vera nokkurn veginn sama, þótt önnur ákvæði frv. haldist: Hæstv. forsrh. benti á það, að ekki þyrfti að gera ráð fyrir, að nokkur maður yrði settur í forsetastól, sem beita mundi þessu valdi sínu, nema nauðsyn bæri til, og ef hann beitti sér gegn réttmætum vilja Alþ., þá væri hægt að kæra hann. En mér finnst, að svo lengi sem ákvæðið um, að forsetinn sé ábyrgðarlaus, stendur í frv., sé ekki hægt að kæra hann, svo að sú athugasemd, að hægt sé að kæra forsetann, fær varla staðizt, nema 11. gr. stjskr. sé breytt. Vildi ég fá að heyra frá forsrh., hvort hann er ekki sammála mér um þennan skilning. Auk þessa vil ég leyfa mér að benda á, að það hefur verið gefið fordæmi í þessu efni, síðan æðsta valdið var flutt inn í landið, fordæmi, sem við óskum, að ekki endurtaki sig. En það var, þegar ríkisstjóri neitaði ríkisstj. um lausn. Ég efa, að slíkt hefði komið fyrir 1941, ef konungurinn hefði farið með þetta vald, en því var beitt hér af núv. ríkisstjóra, er hann neitaði forsrh. um lausn í níu daga og neyddi hann til að fara í stj., eftir að hann hafði lýst yfir, að hann tæki enga ábyrgð á ríkisstj. Hér held ég, að gefið hafi verið fordæmi, sem ekki er æskilegt. Þess vegna vil ég undirstrika það, hvort ekki væri rétt að kveða skýrar á um þetta, þar sem segir, að forsetinn skipi ráðh. og veiti þeim lausn. Væri ekki rétt að kveða skýrar á um það, að hann sé skyldur að veita ráðh. lausn, ef þeir óska, en geti ekki þvingað menn til að sitja í stjórn ábyrgðarlausa. Ég vil beina því til frsm. n., hvort ekki muni fært að taka til umr. og athugunar í n. þetta atriði 11. gr., því að sjái hann sér ekki fært að athuga þessi mál, getur vel komið til mála, að ég beri fram brtt. þessu viðvíkjandi við 3. umr. En ég vildi hins vegar ekki bera þær brtt. fram, nema hafa um þær fulla samvinnu við n., en ég álít, að hún eigi að taka til, athugunar hverja þá athugasemd, sem fram kemur við umr. Þá vil ég minna á 5. gr. frv. Hv. 8. landsk. hefur þegar minnzt á fyrri málsl. þeirrar gr. Ég er að sumu leyti sammála honum, þó ekki að öllu leyti og sízt í því, að nokkur bót yrði að því að velja kjörmenn. En ég hygg, að það sé vanhugsað hjá hv. 8. landsk., að þjóðin muni ekki vita fyrr en eftir á, hverjir verði í kjöri við forsetakosninguna, því að vitanlega kýs þjóðin kjörmenn eftir því, hvaða menn þeir hugsa sér að kjósa sem forseta. Ég vil í sambandi við 2. málsgr. 5. gr. benda á það, að óheppilegt er, að þar standi: „Að öðru leyti skal ákveða með lögum um framboð og kjör forseta, og má þar ákveða, að tiltekin tala meðmælenda skuli vera úr landsfjórðungi hverjum í hlutfalli við kjósendatölu þar“. Ég tel, að með þessu ákvæði sé þingmeirihluta á hverjum tíma gefinn möguleiki til að breyta l. um kjör forseta sér í hag, og er það mjög óheppilegt. Það þarf ekki annað en að setja inn í l., að forsetinn skuli hafa svo eða svo mikið atkvæðamagn í hverju kjördæmi, og mætti með því útiloka ákveðna flokka frá að hafa mann í kjöri. Það er ekki æskilegt að leggja nú inn á þær brautir, sem síðar gætu orðið að ásteytingarsteini milli flokkanna. Ég tel nauðsynlegt að ganga svo frá þessu hér, að ekki sé hægt að breyta neinu um þau skilyrði, sem sett eru um forsetakjör, nema með stjskrbreyt., því að það verður ekki til farsældar fyrir þjóðfélagið, ef sett verða mjög þröng skilyrði fyrir forsetakjöri. Þetta vildi ég biðja hv. frsm. n. að taka til athugunar. Þá vil ég einnig benda á það, að mér finnst leiðinlegt ósamræmi í stjskrl., að sums staðar er talað um „forseta Íslands“, eins og í 3. gr., en síðan á víxl „forseta Íslands“ eða „forsetann“, í stað þess, er áður var „forseti lýðveldisins“. Mundi ekki vera rétt og eðlilegt að hafa hér aðeins „forsetinn“, en aftur á móti „forseti“ um forseta Sþ.? Þetta er að vísu ekki veigamikið atriði, en mér finnst leiðinlegra að hafa þetta á víxl, eins og það kemur fram í nál. stjskrn. að heita má í öllum gr. Að síðustu vildi ég mega minna á það, að ég harma, að 17. júní skuli hafa verið tekinn úr frv., því að ég var einn af þeim mönnum, sem vildu, að það ákvæði stæði í stjskrfrv. Ég harma það, að ekki skuli hafa náðst fullkomið samkomulag og eining um þetta stórmál. En úr því sem komið er, skal ég að sjálfsögðu ekki gera neinn ágreining út af því, ef það mætti verða til þess, að þjóðin stæði fastar saman um málið en hún hefði gert, ef þessi ásteytingarsteinn hefði verið til staðar.



Herra forseti. - Ég vil fyrst lýsa yfir ánægju minni, að svo er nú komið, að fullt samkomulag verður bæði um þáltill. og stjskr. hér á Alþ. Ég tel - og segi það í tilefni af orðum frsm. -, að einmitt með því sé fengin sú mesta trygging, sem unnt er að fá fyrir fullri þjóðareiningu um málið, en það sé jafnframt mesta tryggingin fyrir því, að engum mótbárum verði hreyft á gerðir Alþ. og þjóðarinnar í þessum efnum. Ég vil segja það, að ég álít það hafa verið rétt og hyggilegt af þeim meiri hl., sem hér var að sveigja til samkomulags um málið. Hv. frsm. drap á það í ræðu sinni, að Sósfl. hefði eindregið verið þeirrar skoðunar í stjskrn., að rétt væri að hafa forsetann þjóðkjörinn. - Hér er ekki fyllilega rétt frá sagt, og vil ég leiðrétta það. Það var ætlunin í stjskrn. að taka þetta atriði til athugunar, en það varð nú ekki. En eins og hann tók fram, þá höfðu einstakir nm. óbundnar hendur um þetta atriði, svo sem síðar kom í ljós. Ég er að nokkru leyti sammála hv. 8. landsk. um það, að ákvæðin um kjör forsetans séu ekki alls kostar heppileg, en ég er fullkomlega sammála honum um, að hann skuli vera þjóðkjörinn. Að vísu tel ég ekki rétt að setja kjörmenn, en mér finnst, að gera verði ráð fyrir því, að svo geti farið, að forseti verði kosinn með tiltölulega mjög litlum fjölda atkv. miðað við alla þá, sem þátt taka í atkvgr. En svo getur farið, eins og nú er frá þessu máli gengið í 5. gr. frv. Ég fyrir mitt leyti hefði talið rétt að athuga möguleika á því, að forsetinn skuli kjörinn með meiri hl. atkv., jafnvel þótt endurtaka yrði kosninguna. Að ég ber ekki fram neina brtt. í þessu efni, stafar af því, sem frsm. minntist á í ræðu sinni, að ráðgert er að endurskoða stjskr., og mun það væntanlega verða gert nú á næstu árum. Tel ég víst, að þetta atriði verði þá tekið til athugunar. Ég vildi aðeins láta þessa aths. í ljós hér. Ég fellst algerlega á þau rök, sem frsm. bar fram fyrir því, að rétt er og eðlilegt, að forsetinn sé þjóðkjörinn, en ekki kjörinn af Alþ. Ef forsetinn væri kjörinn af Alþ. og hefði vald sitt frá því, þá mætti raunverulega eins láta forsrh. hafa með höndum framkvæmd þessa valds og óþarfi, að hann hefði sérstaka forsetanafnbót. Með því að forseti yrði kosinn beint af þjóðinni, yrði hann skoðaður sem fulltrúi þjóðarinnar á Alþ. Ég endurtek þessi rök, sem frsm. bar fram, af því að hér liggur fyrir brtt. frá stjskrn. Ég álít ekki rétt að samþ. þessa brtt. Ég var því sammála, að í stjskr. var sett það ákvæði, að forsetinn skyldi vera kjörinn af Alþ. En einmitt um leið og þessu er breytt og forseti þjóðkjörinn, en ekki þingkjörinn, finnst mér eðlilegt, að hann hafi þetta vald. Nú skal ég játa, að það er fullkomlega rétt, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði, að um þetta mætti sjálfsagt deila óendanlega, hver eigi að ráða þann tíma, þar til þjóðaratkvgr. fer fram og forseti er kjörinn af þjóðinni. Ég tel, að rétt sé, að forsetinn hafi þetta synjunarvald í hendi sér, ef hann er þjóðkjörinn. Mér er ljóst, að það er rétt, sem hv. frsm. sagði, að forseti gæti með þessu í vissum tilfellum gert l. að engu, vegna þess að l. geta verið tímabundin og ef til vill áhrifalaust að beita þeim, þegar atkvæðagreiðsla hefði farið fram að 6–7 vikum liðnum. En það má líka taka málið frá hinni hliðinni. L. gætu verið búin að hafa full áhrif, áður en atkvgr. hefði farið fram um þau meðal þjóðarinnar. Þannig má í báðum tilfellunum sýna fram á dæmi bæði með þessu og móti. En sem sagt, eftir þá breyt., sem gerð hefur verið á frv. af stjskrn., að forsetinn skuli vera þjóðkjörinn, þá tel ég eðlilegra, að frestunarvald þetta sé í höndum forsetans en að l. taki gildi án staðfestingar hans og hvað sem valdi hans líður, þar til þjóðaratkvgr. hefur farið fram og þjóðin sagt álit sitt. Það eru ekki fleiri atriði, sem ég sé sérstaklega ástæðu til að benda á í sambandi við þetta. En ég læt í ljós ánægju mína yfir þeim málalokum, sem fengizt hafa í þessu efni. Og ég vona, að sú eining, sem hefur fengizt í málinu, haldist, þar til full afgreiðsla er fengin á málinu.



Herra forseti. - Það hafa í raun og veru ekki komið fram neinar verulegar mótbárur nema um eitt atriði stjskrfrv., synjunarvald forsetans og þá brtt., sem fyrir liggur í því sambandi frá hv. stjskrn. Hæstv. forsrh. taldi ástæðu til að spyrjast fyrir um þetta atriði, er hann hafði hlýtt á þann skilning minn, sem ég hef á afstöðu stjskrn., að löggjafarvaldið ætti að vera hjá Alþ. og það að öllu öðru leyti en því, að forseti hefði rétt til þess að gefa út brbl. og auk þess þann rétt að skjóta máli sínu til þjóðarinnar um synjun á staðfestingu á l., sem við getum deilt um skilgreiningu á, hvort tilheyri löggjafarvaldi eða ekki. Eftir að hæstv. forsrh. hafði hlýtt á þann skilning minn á þessu, gerði hann þessa fyrirspurn: Hvers vegna breytti þá stjskrn. ekki líka orðalagi 2. gr., þar sem stendur, að Alþ. og forseti Íslands fari saman með löggjafarvaldið? - Það gerði stjskrn. ekki vegna þess, að þrátt fyrir það að sá háttur væri á hafður, sem stjskrn. leggur til, þá er enn lagður nokkur hluti löggjafarvaldsins í hendur forsetans, sem sé valdið til þess að gefa út brbl., og enn fremur, ef menn vilja kalla það þátt í löggjafarvaldi, að geta skírskotað til þjóðarinnar, eins og gert er ráð fyrir, að forseti hafi vald til samkv. till. stjskrn. Ég þarf nú ekki að fara fleiri orðum um þennan ágreining n. og hæstv. forsrh. Það komu þar fram nokkuð ólík sjónarmið, sem liggja aðallega í tvennu, að mér virðist. Í fyrsta lagi er skoðanamunur á því, hvernig skipta eigi löggjafarvaldinu, og svo í öðru lagi er skoðanamunur um það, hvað staðfesting forseta og synjunarvald hafi mikið praktískt gildi. Og þessi skoðanamunur, sem þarna virðist vera á milli stjskrn. og hæstv. forsrh., kom þó enn greinilegar í ljós í ræðu hv. 8. landsk. þm. (PM): Hv. 8. landsk. þm. byrjaði ræðu sína á því að halda því fram, að þetta mál mundi ekki hafa mikla praktíska þýðingu. Ég fyrir mitt leyti er hins vegar á þeirri skoðun, að þetta mál geti haft mjög mikla praktíska þýðingu. Það kom í ljós í umr. í stjskrn., að um þetta voru allskiptar skoðanir. En ég held samt sem áður, að flestir nm. hafi verið á einu máli um það, að synjunarvaldið, eftir að æðsta valdið væri flutt inn í landið, hlyti að hafa meiri þýðingu en það hefur haft til þessa. Hv. 8. landsk. þm. vildi halda því fram, að það væri rökvilla í afstöðu stjskrn. í þessu máli. Væri hún í því fólgin, að úr því að á það væri fallizt, að til þess að frv. öðluðust lagagildi, þyrftu þau staðfestingu forseta, þá gæti það ekki verið rökrétt að synja forseta í stjskrn. um vald til þess að hindra með neitun á staðfestingu sinni, að frv. gætu orðið að l., því að annars væri ákvæðið um, að forseti skuli staðfesta l., einskis virði, þýðingarlaust og meiningarleysa. Þannig skildi ég hv. 8. landsk. þm. Þarna kemur fram allmikill skoðanamunur á því, hvaða gildi staðfesting þjóðhöfðingjans hefur í þessu sambandi. Staðfesting þjóðhöfðingjans fer auðvitað alveg eftir réttarstöðu hans í þjóðfélaginu. Ef um einvaldan konung er að ræða, þó að hann hafi þing sér við hlið, jafngildir vald hans til þess að synja l. um staðfestingu því, að hann hefði í raun og veru einveldi, að því er snertir löggjafarvaldið, og löggjafarvald þingsins væri þá aðeins ráðgefandi vald. Ef um raunverulega einvaldan konung er að ræða, sem er ekki kosinn af þjóðinni og ekki hefur embætti sitt frá þjóðinni, heldur t.d. frá guði samkv. titli sínum, eins og hinir fornu einvaldar höfðu, sem voru „konungar af guðs náð“, þá getur hann, hvenær sem er, notað persónulegt vald sitt til þess að synja l. um staðfestingu. En það þýðir, að hann hefur úrskurðarvald gagnvart þinginu, sem hann hefur sér við hlið, og getur hann því gert þingið valdalaust.

Ekki, nema hann hafi þjóðina á bak við sig.

Ég er að tala um konung, sem hefur alls ekki vald sitt frá þjóðinni, heldur er einvaldur í krafti einhverra dularfullra hugtaka, t.d. af „guðs náð“  Þegar við nú, um leið og við flytjum æðsta valdið inn í landið og fáum það í hendur þjóðhöfðingja, sem kosinn er af þjóðinni, setjum slík ákvæði inn í stjskr. okkar, að hann hafi synjunarvald, þá hljótum við að gera okkur grein fyrir því, hvað við erum að gera. Erum við að setja hér upp eitthvert form, sem hefur enga raunverulega þýðingu, eða hefur þetta praktískt gildi fyrir stjórnskipulag okkar? Ég álít, að svo framarlega sem þetta væri álitið aðeins form, að forseti eigi að staðfesta l., þá væri forsetinn alveg þýðingarlaus og þá ætti forsetinn enginn að vera, því að þá þyrfti alls engin staðfesting forseta að koma til. Þá gæti forsrh. alveg eins komið fram sem æðsti maður þjóðarinnar og undirskrifað l. frá Alþ. En ég hugsa mér þetta ekki þannig, að undirskrift forseta sé aðeins form, heldur sem raunverulegt vald. - En vald í höndum hvers? Það er næsta spurningin. Ég hugsa mér þetta sem vald í höndum þjóðarinnar, þannig að það, sem við erum að gera, þegar við setjum þetta inn í stjskr., að l. þurfi staðfestingu forseta, sé það, að við gefum umboðsmanni þjóðarinnar rétt til þess að skjóta málum undir úrskurð þjóðarinnar og afgreiðslu. Og frá þessu sjónarmiði er ekki til annað rökréttara fyrirkomulag en það, sem stjskrn. leggur til, sem sé, að l., sem Alþ. samþ., séu í gildi, þangað til úr því hefur verið skorið við þjóðaratkvgr., hvort þau skuli vera í gildi, - ef forseti hefur synjað um staðfestingu, - og þau séu þannig afgreidd frá þeim eina dómstóli, sem er viðurkenndur í þeim efnum, dómstóli þjóðarinnar. Ef Alþ. hefur notað umboð sitt, sem það hefur fengið hjá þjóðinni, á annan veg en þjóðin hefur ætlazt til, þá kemur það í ljós við þá atkvgr. Og frá því sjónarmiði, sem fyrir mér vakir og ég hygg, að vaki líka fyrir meiri hl. stjskrn., væri það algerlega órökrétt, ef sá háttur væri hafður á, sem hæstv. forsrh. leggur til í þessu efni. Og þar sem ég tel, að þetta fyrirkomulag hafi raunverulega praktískt gildi, þá þykir mér það hafa mjög mikla þýðingu, hvað samþ. verður á Alþ. í þessu efni. Ef forseti á að hafa rétt til þess að synja l. um staðfestingu, þannig að þau öðlist ekki lagagildi, fyrr en þjóðin hefur samþ. það, ef forseti synjar um staðfestingu, þá er ekki hægt að neita því, að í mörgum tilfellum jafngildir þetta algeru persónulegu synjunarvaldi forseta, og það var t.d. viðurkennt af hv. 3. landsk. (HG), að þannig væri það í mörgum tilfellum. Nú getur menn vitanlega greint á um það, hvort forseti eigi að hafa algert synjunarvald eða ekki og hvort hann eigi að hafa það í öllum tilfellum eða aðeins í sumum, t.d. í þeim tilfellum, þegar það mundi jafngilda algeru synjunarvaldi að fresta framkvæmd l. um t.d. 2 mánuði, og það getur átt við allra þýðingarmestu mál þjóðfélagsins. Það vald væri í höndum forseta nægilega sterkt til þess að gera hvaða ríkisstj., sem er, ómögulegt að starfa, svo framarlega sem því væri beitt. En ég er algerlega andvígur þeirri skoðun, sem fram kemur hjá hæstv. forsrh. og hv. 8. landsk. þm., að við ættum ekki að gera ráð fyrir, að slíku valdi mundi verða beitt, ef það væri í höndum forseta. Skal ég minnast frekar á það nokkrum orðum. Hv. 8. landsk. þm. lítur svo á, að forseti mundi ekki og ætti ekki að nota synjunarvald sitt, nema um l. væri að ræða, sem færu í bága við stjskr. Þar er ég á allt öðru máli, vegna þess að ég álít, að þetta synjunarvald sé allt annars eðlis en synjunarvald konungs,, og það hlýtur að verða litið svo á það atriði. Ég sagði, að ég teldi, að forseti mundi nota þetta vald, þegar hann telur það málefnalega rétt og telur sig hafa málefnalega aðstöðu til þess. Hv. 8. landsk. þm. spurði, hvað við væri átt með því, hvort átt væri við það, að forseti hefði rétt til þess að synja frv. um staðfestingu sem l., ef hann væri persónulega á móti efni frv. Ég skal skýra, við hvað ég á með því, er ég tala um málefnalegan rétt og aðstöðu forseta til þess að synja l. um staðfestingu. Það er í fyrsta lagi, ef hann þykist viss um, að meiri hl. þjóðarinnar sé andvígur l., sem Alþ. hefur samþ., og þau brjóti þannig í bág við þjóðarvilja. Þá álít ég að forseti hafi fullan siðferðilegan rétt til þess að neita l. um staðfestingu og muni gera það. En ég held líka, að slík synjun mundi geta komið til greina í mörgum öðrum tilfellum, að farseti mundi undir öðrum kringumstæðum neita l. um staðfestingu. Ég álít, að það gætu komið fyrir tilfelli, þegar forseti væri kosinn á sama hátt og gert er ráð fyrir í stjskr., að hann gæti verið fulltrúi fyrir minni hl. þjóðarinnar, - ég tel, að þannig kjörinn forseti mundi undir ýmsum kringumstæðum geta talið skyldu sína að neita l., sem Alþ. hefur samþ., um staðfestingu, ef hann hefur aðstöðu til þess, jafnvel þó að hann á engan hátt sé viss um, að hann hafi meiri hluta þjóðarinnar á bak við sig. Og slíku valdi mundi verða beitt í hinum allra þýðingarmestu þjóðmálum. Ég tel, að hann mundi gera það í því tilfelli, að hann áliti l. háskaleg, við skulum segja „ómórölsk“, eins og hv. 8. landsk. þm. komst að orði, frá sjónarmiði þeirra stétta, sem hann er fulltrúi fyrir. Og við megum ekki gleyma því, að við lifum í þjóðfélagi, sem er klofið í andstæðar stéttir, - sem líta frá mismunandi siðferðilegum sjónarmiðum á málin. Það þýðir ekkert að loka augunum fyrir því. Ég gæti nefnt ótal dæmi þess, ef ég vildi orðlengja þetta. Þá er það fyrirspurn hv. þm. Barð. Hann spurði mig, hvort ég vildi koma því á framfæri í stjskrn., að gerðar yrðu nokkrar frekari breyt. á frv., og þá einkum og sér í lagi, ef brtt. sú, sem fyrir liggur nú frá hv. stjskrn., yrði felld. Og þær breyt., sem hv. þm. Barð. taldi þá, að ekki væri ástæðulaust að gera á frv., voru í fyrsta lagi við 11. gr. frv., þar sem svo er kveðið á, að forseti lýðveldisins sé ábyrgðarlaus, hvort ekki væri þá ástæða til að taka það ákvæði til endurskoðunar, því að ef forseti fengi eins mikið vald og honum er ætlað með frv., þá ætti hann líka að hafa ábyrgð. - Í öðru lagi spurði hann, hvort ekki væri rétt að taka til athugunar, hvort forseti skyldi ekki víkja úr embætti í því tilfelli, að þjóðin samþ. l., sem Alþ. hefði samþ., en forseti neitað um staðfestingu á. Ég er samþykkur hv. þm. Barð. um þessi atriði. Hinu get ég aftur á móti ekki svarað, hvernig n. mundi líta á þessi mál. En ég er samdóma um það, að svo framarlega sem forseta verði fengið það vald í hendur, sem ætlazt er til samkv. því, er samþ. var í hv. Nd. eftir till. hæstv. forsrh., þá þyrftu þessar breyt. einnig að koma til. Slíku pólitísku valdi verður að mínum dómi að fylgja pólitísk ábyrgð. Og eins álít ég hitt, að svo framarlega sem í ljós kæmi, að slíkur forseti hefði ekki haft þjóðina á bak við sig, þegar hann neitaði l. um staðfestingu, þá yrði hann að víkja. Hv. 3. landsk. þm. vildi vefengja það, sem ég sagði um, hvernig menn hefðu skipzt í mþn. um stjórnarskrármálið, að því er snertir kjör forseta, hvort hann skyldi vera þingkjörinn eða þjóðkjörinn. Ég hef nú hér fyrir framan mig fundargerðir þessara nefnda, og ég sé ekki betur en þær staðfesti það, sem ég sagði um þetta. Hér stendur bókað í fundargerð 19. fundar, með leyfi hæstv. forseta: „,Samþykkt var með 6: 2 atkv., að forseti skyldi kosinn af sameinuðu Alþingi.“ Þetta er alveg ótvírætt. Tveir sósíalistar á móti, hinir allir með. Á þessum fundi, sem haldinn var 29. marz, var þetta þannig samþ. En það er tekið fram í þessari fundargerð, - og ég geri ráð fyrir, að það sé það, sem hv. 3. landsk. þm. á við, - að það geti komið til greina, að einstakir fundarmenn hefðu óbundnar hendur um þetta mál síðar. Það er þegar tekið fram í þessari fundargerð. En hitt er óhaggað, að það er samþ. á þessum fundi með öllum greiddum atkv. gegn þessum tveimur atkv. sósíalista, að forseti skuli vera kosinn af sameinuðu Alþ.



Herra forseti. - Ég skal ekki vera fjölorður um þetta mál. Hv. 8. landsk. þm. sagði, að brtt. sú frá stjskrn., sem hér er um að ræða, hefði eða rúmaði í sér hugsunarvillu, að því er þetta ágreiningsmál snertir. Ég skal játa, að segja má, að þetta sé í vissu falli satt almennt talað, þegar það er sett fram eins og hann gerði: Löggjafarvaldið er alveg hjá tveimur aðilum, og af því leiðir, að ekkert verður að l., fyrr en þeir tveir aðilar hafa samþ. það. Og þessu er alveg jafnt haldið í stjskr., hvort sem brtt. verður samþ. eða ekki. 2. gr. stjskr. er þar af leiðandi alveg rétt og getur staðizt alveg jafnt eftir sem áður. Það er almenn regla, að l. öðlist ekki gildi, fyrr en þau eru borin upp í ríkisráði og undirskrifuð af forseta. En stjskrn. hefur náttúrlega leyfi til, þrátt fyrir þá almennu hugsun, sem þar er sett fram, að setja undantekningu frá þessari reglu. Það er auðvitað hægt í stjskr. að setja takmarkanir fyrir þessu valdi forseta í sjálfu sér, alveg eins og Alþ. sýnist. Og ef þessi brtt. verður samþ., þá eru þessar takmarkanir settar, sem sé, að ef ágreiningur er milli þessara tveggja aðila, Alþ. og forseta, þá sé það í raun og veru Alþ., sem ræður. En þá er forseta eftir sem áður áskilinn réttur, sem engum öðrum í þjóðfélaginu er áskilinn, sem sé málskotsréttur, er orðið getur til þess, að hann geti orðið aðili að löggjöf samt sem áður, þannig að hann er eini aðilinn í þjóðfélaginu, sem hefur aðstöðu til þess að fella úr gildi l., sem Alþ. hefur samþ. Með þessu yrði brugðið út af þessari almennu reglu, sem . annars er haldið, að lagafrv. verða ekki l., nema þau séu samþ. af Alþ. og undirrituð af forseta. Ég sé því ekki annað en þetta sé aðeins mál, sem Alþ. ákveður, og það sé ekkert í því, sem hægt sé að tala um, hvort sé sérstaklega hugsunarrétt eða hugsunarrangt. Hér er aðeins um það að velja, hvort þingið vill efla dálítið vald forsetans eða draga úr því. - Ef maður færi í þessu sambandi að tala um, hvað væri „hugsunarrétt“, þá gæti maður náttúrlega sagt, að forsetinn, þessi eini þjóðfélagsþegn, sem valinn er í þessa stöðu, hann hafi í sjálfu sér enga lýðræðislega aðstöðu til þess að vera svo mikill aðili að löggjöf. En hann hefur þessa aðstöðu aðeins í krafti þess, að hann sé réttari fulltrúi þjóðarviljans en Alþ. Hann hefur rétt til þess að skjóta því undir atkv. þjóðarinnar, hver er sá rétti þjóðarvilji í ákveðnu máli. Og þá á vilji hans ekki að ráða, fyrr en atkvgr. hefur sýnt, hvort hann er sá rétti fulltrúi þjóðarviljans. Fulltrúar þjóðarinnar á Alþ. eiga að ráða fyrst um sinn, og forseti á að hafa rétt til þess að spyrja þjóðina um, hvort hann sé ekki raunverulegri og réttari fulltrúi þjóðarviljans, og úr því verður ekki skorið, fyrr en þjóðin samþ. það í hverju tilfelli, að hann sé það. En ef ekki má framkvæma l., sem Alþ. samþ., en forseti synjar um staðfestingu, fyrr en búið er að samþ. þau við þjóðaratkvgr., þá getur forseti gert svo til hverri ríkisstj. ómögulegt að starfa, því að hann getur verið með einlæg málskot til þjóðarinnar. Það má kannske segja, að hann geri það ekki. En hver veit, ef forsetinn er þannig gerður, að honum finnst Alþ. sí og æ vera með háskalega löggjöf fyrir þjóðfélagið, angurgapalegar samþykktir og algerlega rangar, að því er stefnu snertir. Og þá getur forseti gert Alþ. og ríkisstj. algerlega ómögulegt að starfa, ef hann getur með einlægum málskotum til þjóðarinnar hindrað það í margar vikur, að hægt sé að framkvæma l., sem samþ. hafa verið á Alþ. Sá er munurinn á aðstöðu forseta og konungs, að sá fyrrnefndi er kosinn af þjóðinni og fenginn þessi réttur í hendur. Samkv. þessari lýðveldisstjskr. getur hann alltaf hindrað, að l. fái gildi, því að hann getur hindrað Alþ. í að starfa. Forseti getur hindrað l. í trássi við þjóðarviljann og allar reglur. Ef þjóðaratkvgr. gengur forseta í óhag og l. öðlast gildi, þá verður þetta svo hlægilegur skrípaleikur, að óhugsandi er, að nokkur forseti leyfi sér slíkt. Ef hinn kosturinn er tekinn, að láta l. öðlast gildi þrátt fyrir synjun forseta, þá getur hann ekki hindrað það nema í samræmi við þjóðarviljann. Mér kemur því mjög á óvart, hvað margir eru með því að auka vald forsetans. Ég hélt, að Alþ. væri á þeirri skoðun, að því bæri að halda því löggjafarvaldi, sem það hefur nú. Það er og hefur alltaf verið á tilfinningu allra, að Alþ. hafi eitt haft löggjafarvaldið. Ég vil, að það hafi það áfram. Ég álít þó ekki hægt að komast hjá að áskilja honum þennan málskotsrétt, þannig að hann geti fellt l. úr gildi, ef hann þykir réttari fulltrúi þjóðarviljans en Alþ. Mig furðar stórlega á, hvað hv. 3. landsk. lagði á það mikla áherzlu í ræðu sinni, að forseti yrði kosinn með meiri hl. atkv. allra kjósenda. Ég álít, að hann megi vera kosinn með eins fáum atkv. og vill. Ég álít, að hann eigi að vera valdalítill og ekki sé rétt að tryggja honum mikið þjóðarvald til að byrja með. Hann á að vera kosinn jafnvel af minni hluta kjósenda, ef þjóðin kærir sig ekki um að veita honum meiri hluta. Ég er eindregið þeirrar skoðunar, að Alþ. eigi að hafa löggjafarvaldið og halda forsetanum eins mikið utan við málefnin og frekast er unnt. Mér þótti það því næsta undarlegt, þegar hv. 8. landsk. talaði um, að óheppilegt væri að draga forsetaefni inn í deilur. Það er mjög slæmt. Ég játa það. En þá veit ég ekki, hvers vegna menn vilja fá honum svona mikið vald, sem rótar honum, þegar hann er orðinn forseti, í mestu ágreiningsmálin. Sannleikurinn er sá, að ef forsetinn á að vera utan við deilur og standa sem hlutlaus maður, t.d. í stjórnarskiptum, verðum við að hafa hann sem valdaminnstan. Það, sem fyrir mér vakir með þessu, að hafa forsetann sem valdaminnstan, er einungis að vernda þetta dýrmæti, að hafa einhvern mann, sem getur staðið utan við deilur. Ég ætla svo ekki að orðlengja þetta meira. Ég furða mig á ræðu hv. þm. Str. Þessi till. er mjög undarleg, en svo rís hér upp einn maður úr n. og segist ætla að greiða atkv. á móti henni. Ég var ekki undrandi yfir afstöðu hv. þm., en mér þótti þetta undarlegt, því að ég hélt, að n. stæði saman um þessa till.