Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Sú óvænta fregn barst í gær að Eiður Guðnason, fyrrverandi alþingismaður og ráðherra, hefði orðið bráðkvaddur á heimili sínu sl. mánudag, 30. janúar, 77 ára gamall. Eiður Svanberg Guðnason var fæddur í Reykjavík 7. nóvember 1939. Foreldrar voru Guðni Guðmundsson, verkamaður þar, og kona hans, Þóranna Lilja Guðjónsdóttir húsmóðir. Hann lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum í Reykjavík árið 1959, var við nám í stjórnmálafræði við Delaware-háskóla í Bandaríkjunum eitt ár en lauk svo BA-prófi í ensku og enskum bókmenntum frá Háskóla Íslands árið 1967. Hann var löggiltur dómtúlkur og skjalaþýðandi úr ensku. Eiður Guðnason varð, aðeins rúmlega tvítugur, blaðamaður við Alþýðublaðið, en réðst árið 1967 sem fréttamaður til hins nýstofnaða íslenska sjónvarps. Varð hann þegar þjóðþekktur í því starfi, vinsæll og vel látinn gestur í stofum allra landsmanna. Við hin miklu umbrot í stjórnmálum árið 1978 söðlaði Eiður um, kvaddi fréttamennsku og fór í framboð fyrir Alþýðuflokkinn í Vesturlandskjördæmi. Hann fékk mikinn byr, bæði í prófkjöri og kosningum, og sat í stórum hópi þingmanna Alþýðuflokksins eftir kosningarnar það ár. Átti hann síðan sæti á Alþingi í samfellt 15 ár, sat á 17 löggjafarþingum alls. Árið 1991 varð Eiður Guðnason umhverfisráðherra og norrænn samstarfsráðherra í samsteypustjórn Sjálfstæðisflokks og Alþýðuflokks og gegndi því embætti í um tvö ár. Um mitt ár 1993 sagði Eiður af sér bæði þingmennsku og ráðherradómi og varð sendiherra Íslands í Noregi. Því starfi gegndi hann með miklum ágætum í fimm ár, á viðkvæmum tíma í samskiptum landanna, en varð þá skrifstofustjóri í utanríkisráðuneytinu þar til hann fór, árið 2001, til Winnipeg í Kanada sem aðalræðismaður Íslands. Hann varð síðar sendiherra í Peking, en lauk ferli sínum sem fyrsti sendimaður Íslendinga í Þórshöfn í Færeyjum árið 2007. Eiður Guðnason var starfsamur þingmaður og öflugur talsmaður síns kjördæmis og kjósenda. Hann var formaður þingflokks Alþýðuflokksins 1983–1991, mjög virkur í norrænu samstarfi á þingmannsárum sínum en átti einnig sæti í öðrum alþjóðanefndum. Á þinginu 1979–1980 var hann formaður fjárlaganefndar, þótt stjórnarandstæðingur væri. Sem þingmaður lét hann mest til sín taka á sviði mennta- og menningarmála. Á blaðamannsárum sínum ritaði Eiður Guðnason mikið í blöð og þýddi úr erlendum málum, og sem sjónvarpsmaður varð rödd hans og málfar þekkt og rómað. Hlaut hann árið 1974 verðlaun úr Móðurmálssjóði Björns Jónssonar ritstjóra. Alla tíð lét Eiður sér mjög annt um íslenskt mál og íslenska menningu og ritaði um það hugðarefni sitt ófáa pistla í seinni tíð á netinu, alveg fram á síðasta dag. Eiður Guðnason var félagslyndur, ávallt skáti, og tók þátt í mörgum félögum og samtökum. Hann verður öllum sem honum kynntust, hvort sem var í blaðamennsku, í sjónvarpi, á vettvangi Alþingis eða ríkisstjórnar, svo og í utanríkisþjónustunni, minnisstæður maður fyrir dugnað sinn, einlægni og sterkar skoðanir. Ötull þátttakandi í þjóðfélagsumræðunni og með ágæta starfsorku kveður hann nú vettvang mjög óvænt. Ég bið þingheim að minnast Eiðs Guðnasonar með því að rísa úr sætum. - 
            

Til svara eru: Ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, félags- og jafnréttismálaráðherra, utanríkisráðherra, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra og heilbrigðisráðherra.

Frú forseti. Að undanförnu hefur verið til umræðu umsókn einkaaðila um að fá samning við Sjúkratryggingar Íslands um að opna nýja starfsemi sem felur í sér sérhæfðar skurðaðgerðir og legudeild fyrir allt að fimm daga. Þetta er í raun og veru ekki hægt að kalla neitt annað en einkarekið sjúkrahús enda líta bæði landlæknir og einkaaðilinn, Klíníkin sjálf, á starfsemina sem sérhæfða sjúkrahúsþjónustu. Ef starfsemin verður skilgreind með þeim hætti kallar það á að hæstv. heilbrigðisráðherra þarf að taka ákvörðun um hvort veita eigi starfseminni starfsleyfi. Hjá ráðherra hvílir því risastór ákvörðun sem haft getur óafturkræf áhrif á íslenskt heilbrigðiskerfi og væri í raun grundvallarstefnubreyting í íslenskri heilbrigðisþjónustu. Það er ólíku saman að jafna, stofurekstri sjálfstætt starfandi sérfræðilækna, einyrkjastarfsemi og því sem hér er á döfinni, því að þarna er í raun farið í kjarnastarfsemi Landspítalans og eftir atvikum annarra sjúkrahúsa út um land. Ef ákveðið verður að semja um þessa starfsemi er verið að færa fé frá hinu opinbera yfir til einkaaðila því að ekki liggur fyrir að bæta eigi neinu fé inn í heilbrigðiskerfið á tímum þar sem styrkja hefði þurft pólitíska samstöðu um að efla hið opinbera heilbrigðiskerfi, ekki síst þjóðarsjúkrahúsið, sem er yfirfullt og undirmannað. Það gleymist nefnilega oft í þessari umræðu að Íslendingar eru ekki nema 338 þúsund. Samanburður við milljónasamfélög er óraunhæfur því að hættan hér er sú að uppbygging jafn sérhæfðrar þjónustu á einum stað muni grafa undan henni annars staðar. Það er óskynsamlegt að dreifa kröftum og fjármunum með þessum hætti á sama tíma og við þurfum að einbeita okkur að því að efla hið opinbera heilbrigðiskerfi sem um 80% landsmanna vilja að áfram verði rekið með félagslegum hætti. Ekki má heldur gleyma hlutverki þjóðarsjúkrahússins sem menntastofnunar, háskólasjúkrahúss. Ég vil spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hvort við getum ekki treyst því að hann muni standa vörð um hið opinbera heilbrigðiskerfi. Að sjálfsögðu vildi ég helst heyra hann taka afdráttarlausa afstöðu gegn þessum áformum um einkarekið sjúkrahús.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta fyrirspurn. Mikið hefur verið rætt um umsókn Klíníkurinnar síðustu daga og mikil umræða hefur verið um eðlisbreytingu í þeirri starfsemi. En mér finnst mikilvægt í þeirri umræðu að minna á að starfsemi Klíníkurinnar er ekki ný af nálinni heldur hefur hún verið í rekstri og rekið þjónustu samkvæmt samningi heilbrigðisráðuneytisins við Læknafélag Reykjavíkur um einfaldari aðgerðir til einhverra ára. Hún er þar af leiðandi á svipuðum stað og aðrar starfsstöðvar sérfræðinga sem starfa á einfaldari markaði. Það er rétt að hér er verið að sækja um starfsleyfi og skoðun landlæknisembættisins á aðstöðu til þess að taka að sér flóknari aðgerðir, sem hingað til hafa bara verið framkvæmdar á sjúkrahúsum hins opinbera. Samkvæmt lögum er það skylda landlæknis að taka út aðstöðu og starfsemi Klíníkurinnar eins og hann hefur gert. Það er ekki þar með sagt að tekin hafi verið nein ákvörðun um að semja við Klíníkina um þannig aðgerðir á vegum hins opinbera. Varðandi flóknari aðgerðir hefur hið opinbera fyrst og fremst samið við opinbera spítala, Landspítalann, Sjúkrahúsið á Akureyri og að einhverju leyti héraðssjúkrahúsin, eins og á Akranesi, en ekki hefur verið tekin ákvörðun um neitt annað gagnvart Klíníkinni. Tími minn er uppurinn þannig að ég verð að svara restinni af fyrirspurninni í seinna svari.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að reifa hér málið þótt ekki liggi fyrir svör við þeirri fyrirspurn sem ég bar fram. Það liggur fyrir, eins og fram kom í máli hæstv. ráðherra, að landlæknir hefur skilgreint þetta sem sérhæfða sjúkrahúsþjónustu. Það kom fram líka hjá hæstv. ráðherra að væri farin sú leið að semja við Klíníkina væri það grundvallarstefnubreyting, því að hingað til hefur eingöngu verið samið við hið opinbera um svo flókna sjúkrahúsþjónustu. Ég vil nefna það hér að í stjórnarsáttmála nýrrar ríkisstjórnar er talað um að móta heildstæða heilbrigðisstefnu. Ég vil því í fyrsta lagi segja að ég tel mjög mikilvægt að slík stefna verði mótuð áður en slíkar grundvallarstefnubreytingar eru ákveðnar og að hún verði mótuð í góðu samtali bæði innan þings og utan við sem flesta aðila. Í öðru lagi vil ég segja að ég öfunda ekki hæstv. ráðherra af því að standa frammi fyrir þessari ákvörðun, því að henni fylgir mjög þung pólitísk 

Virðulegur forseti. Ég get tekið undir með hv. þingmanni um mikilvægi þess að mörkuð sé heildstæð heilbrigðisstefna enda kemur skýrt fram í stjórnarsáttmálanum að það stendur til. Þá þarf að horfa til alls heilbrigðiskerfisins eins og það liggur fyrir. Ég held að það sé fulldjúpt í árinni tekið hjá hv. þingmanni að skilja orð mín sem svo að hér standi fyrir dyrum grundvallarstefnubreyting, vegna þess að vissulega hefur hið opinbera gert samninga við einkaaðila. Stór hluti heilbrigðisþjónustunnar er nú þegar rekinn af einkaaðilum, sjálfseignarstofnunum, sérfræðingum o.s.frv. Reglulega hefur verið samið um fyrst og fremst einfaldari aðgerðir við einkafyrirtæki í tengslum við biðlistaátakið sem hefur verið í gangi og verður áfram í tvö ár í viðbót. Ég get fullvissað hv. þingmann og þingheim allan um að sá ráðherra sem hér stendur mun ekki gera 

Frú forseti. Mig langar til að þakka hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur fyrir að starta þessari umræðu, en ég er með spurningar á svipuðum nótum til hæstv. heilbrigðisráðherra. Í ljósi þess að margoft hefur komið fram að yfirgnæfandi meiri hluti Íslendinga vill ekki einkarekið heilbrigðiskerfi langar mig að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hvort hann telji skynsamlegt að fara í stefnumótun um frekari einkavæðingu innan heilbrigðiskerfisins. Og ef svo er, hvort hann muni viðhalda lýðræðislegum vinnubrögðum og ráðfæra sig við þingið eða hvort þetta sé ákvörðun sem hann muni bara taka einn og sér. Hver er afstaða ráðherra til þess að Klíníkin fái samning við Sjúkratryggingar Íslands um að fá greitt úr DRG-greiðslukerfinu? Þarf Klíníkin að sækja starfsleyfi til ráðherra eða hafa Sjúkratryggingar Íslands vald til að semja án aðkomu ráðuneytisins, mun ráðherra þurfa að gefa starfsleyfi samanber 7. gr. heilbrigðislaga? Ætlar ráðherra að gera einhvers konar mat á því hvers konar áhrif innkoma Klíníkurinnar sem sjúkrahússeiningar muni hafa á opinbera heilbrigðisþjónustu á Íslandi? Bæði hvað varðar mannafla, þjónustugetu og innkomu? Ef svo er, hvers konar mat og hver mun framkvæma það? Hvert er hið formlega ákvörðunartökuferli í sambandi við Sjúkratryggingar Íslands og hvernig er ákveðið hvort Klíníkin fái úr þessum sjóði? svo ég árétti spurningarnar, ég veit að þær eru margar. Vonandi nær hæstv. ráðherra að svara þeim öllum skýrt.

Frú forseti. Ég þakka fyrirspurnina. Svör mín eru á svipuðum nótum og þau voru við fyrirspurn hv. þingmanns sem spurði hérna á undan. Það er nú svo að stór hluti af heilbrigðisþjónustu Íslendinga er unninn af einkaaðilum, sérfræðingum og af sjálfseignarstofnunum þegar kemur sérstaklega að öldrunarþjónustu. Þegar kemur að sérfræðingum og aðgerðum á þeirra vegum o.s.frv. eru þær unnar á grundvelli samnings við Læknafélag Reykjavíkur. Það er í sjálfu sér ekki í bígerð og yrði ekki auðvelt að breyta því kerfi yfir nóttu. Varðandi starfsemi Klíníkurinnar hefur, eins og ég sagði í svari áðan, Klíníkin starfað á grundvelli þessa samnings og tekið að sér einfaldari aðgerðir eins og aðrar læknastofur hafa gert. Til þess að taka að sér stærri og flóknari aðgerðir þyrfti samning við Sjúkratryggingar Íslands og það yrði á vegum ráðuneytisins og undir pólitísku forræði mínu sem heilbrigðisráðherra að fela Sjúkratryggingum Íslands að gera slíka samninga. Það er alveg ljóst að slíkt yrði aldrei gert nema auðvitað eftir lögum og með tilliti til laga, m.a. þeirra laga sem segja að ekki verði gerðar stórkostlegar breytingar öðruvísi en að taka tillit til heilbrigðiskerfisins í heild og getu opinbera heilbrigðiskerfisins, þar á meðal Landspítalans, til að veita þjónustu. Vitaskuld væri slík ákvörðun aldrei tekin á mínum vegum 

Frú forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir þessi svör. En ég er með tvær spurningar. Er það sem sagt mat hæstv. ráðherra að við búum í reynd að miklu leyti við einkarekið heilbrigðiskerfi nú þegar en ekki samfélagslega rekið heilbrigðiskerfi? Og svo langar mig líka ofboðslega mikið til að heyra skýrt frá hæstv. ráðherra hvort hann ætli að fara í þessa stefnumótun, að fara í frekari einkarekstur, og hvort hann muni þá ráðfæra sig við þingið eða hvort hann telji að hann hafi umboð til að gera það bara einn og sér, hvort þetta sé ekki erindi sem eigi að koma hingað inn og við þurfum þá að ræða frekar hvort við viljum fara í frekari einkarekstur.

Frú forseti. Ég vil ítreka svör mín um að það er ekki ætlun mín að gera stórkostlegar breytingar á heilbrigðiskerfi Íslendinga. Það er ekki ætlun mín að einkavæða kerfið eða auka stórkostlega einkarekstur í kerfinu. Það er ljóst að íslenska heilbrigðiskerfið er opinbert heilbrigðiskerfi að því leytinu til að greitt er fyrir mestalla heilbrigðisþjónustu af opinberu fé. Það er gert með yfirumsjón og undir ábyrgð heilbrigðisráðuneytisins og opinberra aðila. Það er engin ætlun mín, eða annarra, held ég, og enginn pólitískur vilji til þess að gera breytingar þar á. Hins vegar hef ég verið að reyna að útskýra að hluti af rekstri og vinnu í íslenska heilbrigðiskerfinu er unninn af einkaaðilum nú þegar, bæði sjálfseignarstofnunum, sérstaklega þegar kemur að öldrunarþjónustu, en líka sjálfstætt starfandi sérfræðingum og fyrirtækjum þeirra. En það er allt gert með opinberu fé 

Hæstv. forseti. Einn af þeim þáttum sem hefur veruleg áhrif á afkomu garðyrkjunnar er hátt raforkuverð sem garðyrkjubændur verða að greiða. Ég fór á fund garðyrkjubænda nýlega og þar kom einnig fram að endurnýjun í stéttinni er sáralítil, fyrst og fremst vegna hás fjárfestingarkostnaðar og stopullar afkomu vegna þessa háa raforkuverðs. Við flytjum inn ríflega 25 þús. tonn af grænmeti samkvæmt tölum frá 2015 og ræktum um 15 þús. tonn sjálf þannig að þarna eru greinilega sóknarfæri. Þetta mál er alls ekki nýtt af nálinni og oft hefur verið fjallað um það í þessum sal. Hv. þm. Sigurður Ingi Jóhannsson lagði til að mynda fram þingsályktunartillögu ásamt fleiri þingmönnum Framsóknarflokksins á 138. þingi sem var samþykkt. Með henni ákvað Alþingi að fela iðnaðarráðherra að kanna leiðir til að lækka rafmagnskostnað garðyrkjubænda, sérstaklega dreifingarkostnað. Tillagan fór frá ráðherra til nefndar, en síðan hefur ekkert til hennar spurst og ekkert komið frá ráðuneytinu um þetta mál samkvæmt þeim gögnum sem ég hef undir höndum. Aftur var fjallað um málið á 144. þingi í munnlegri fyrirspurn til ráðherra, Ragnheiðar Elínar Árnadóttur. Í svari sínu segir ráðherra, með leyfi forseta: „Frá því ég tók við núverandi embætti höfum við í ráðuneytinu átt þó nokkra fundi, ýmist ég sjálf eða mínir starfsmenn, með fulltrúum garðyrkjubænda og verið í góðu samstarfi við þá. Þar hefur verið farið yfir þróun raforkuverðs til garðyrkjubænda, stöðu þeirra í samanburði við aðra raforkunotendur í landinu og hugmyndir sem þeir hafa lagt fram um breytingar á gjaldskrá vegna sölu á raforku til þeirra. Þessi vinna er enn þá í gangi en niðurstöður liggja ekki fyrir að svo stöddu, enda eru til fleiri en ein aðferð við að koma til móts við þessi sjónarmið.“ Þetta var árið 2014. Í framhaldi af þessu vil ég því spyrja hæstv. iðnaðarráðherra: 1. Hvar er þessi vinna stödd í ráðuneytinu? 2. Hvaða sýn hefur ráðherra á málið, hyggst hún beita sér fyrir lækkun raforkuverðs til bænda? 3. Kæmi til greina að breyta raforkulögum, ef þau eru fyrirstaðan, svo hægt sé að gera nauðsynlegar breytingar á gjaldskrá og tryggja þannig afkomu garðyrkjunnar?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Fyrst vil ég nefna að raforkuverð til garðyrkjubænda er mjög verulega niðurgreitt. Raforkumarkaðurinn er samkeppnismarkaður, en garðyrkjubændur búa við önnur lögmál. Ég vil taka undir með hv. þingmanni og segja að mikil tækifæri eru í landbúnaði og matvælaframleiðslu. Ég er að sjálfsögðu reiðubúin að gera það sem ég get í mínu ráðuneyti til að liðka fyrir enn frekari matvælaframleiðslu hér á landi. Ég er viss um að við eigum mikið inni þar. Það er vel. Ég veit ekki til þess að það sé vinna í gangi í ráðuneytinu til þess að lækka þetta verð enn frekar, en ég hef vissulega ekki fengið kynningu á öllum hópum eða öllum nefndum í ráðuneytinu enn þá. Ég á sjálf eftir að funda með þeim aðilum sem hv. þingmaður nefndi og reifaði, þannig að þeir munu þá að sjálfsögðu koma sínum sjónarmiðum á framfæri og ég get spurt enn frekar. Vonandi er hægt að gera eitthvað gott. En ég ætla samt ekki að standa hér og lofa því að það verði einhver meiri háttar stefnubreyting. Ég er einfaldlega ekki í stöðu til þess sem stendur en ítreka þetta með tækifærin í landbúnaði og matvælaframleiðslu og þá sérstaklega er varðar garðyrkjubændur.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir gott svar og sérstaklega að finna að hún hefur áhuga á þessu máli. Ég bind því miklar vonir við það að hún beiti sér í því og finni leiðir, vegna þess eins og ég sagði í ræðu minni áðan, að málið hefur verið til umfjöllunar hjá nokkrum ráðherrum nú þegar. Mér finnst mjög skrýtið þegar ég hitti garðyrkjubændur að þeir segja alltaf það sama: Það er vilji hjá ráðherranum, það er einlægur vilji til að breyta. Og ég spyr: Af hverju er ekki búið að breyta þessu? Ja, þetta bara er hjá Rarik í einhverju excel-skjali og það er ekki vilji til að breyta. Nú erum við með nýjan ráðherra, öflugan ráðherra. Ég vona að hún beiti sér af heilum hug í þessu máli. Nú eru niðurgreiðslur talsverðar til garðyrkjubænda vegna raforku. Þetta snýst um það að garðyrkjubændur vilja fá sérstakan taxta. Þeir greiða núna fyrir raforku samkvæmt heimilistaxta sem er mjög óeðlilegt miðað við þá framleiðslu sem þeir vinna við.

Ég ætla að þakka brýninguna og ítreka það sem ég sagði. Auðvitað verður maður að hafa í huga að niðurgreiðslan er mjög veruleg. En ég mun ekki standa í vegi fyrir því ef eitthvað er hægt að gera. Vonandi er þá annaðhvort hægt að ljúka vinnunni eða alla vega taka ákvörðun. Það er fátt meira þreytandi fyrir einstaklinga sem eru að reyna að spreyta sig í verðmætasköpun að einhverjar hindranir séu fastar í nefnd. Þá er stundum betra að fá svar. Ég mun taka þetta til skoðunar og hef á þessu áhuga og vona að ég muni geta beitt mér að góðu einu.

Frú forseti. Ég mun höggva í sama knérunn og þeir tveir þingmenn sem hófu umræðuna í dag. Heilbrigðisþjónusta hefur verið fyrirferðarmikil í umræðunni á Alþingi að undanförnu og er það vel. Fregnir af grundvallarstefnubreytingu í framkvæmd þjónustunnar hafa skekið samfélagið nokkuð, þ.e. að færa einkaaðilum til rekstrar sérhæfða sjúkrahússtarfsemi til að græða á henni. Þarna er lagt út á brautir sem ekki sér fyrir endann á, brautir sem erlendar þjóðir, ekki langt frá okkur, þekkja og mæla ekki bót. Enn er áréttað að 80% þjóðarinnar segja aðspurð í könnunum: Við viljum að heilbrigðisþjónusta sé skipulögð og starfrækt af hinu opinbera. Þjóðin hefur eindregna skoðun. Opinbert heilbrigðiskerfi er fjársvelt og fær ekki að starfa á fullum afköstum. Góð aðstaða á vel búnum heilbrigðisstofnunum í eigu verkkaupa sjálfs, hins opinbera, er vannýtt. Þessar stofnanir kalla eftir fleiri verkefnum. Ekkert heildstætt skipulag ríkir um framkvæmd heilbrigðisþjónustu í landinu og hentistefna og pólitískar áherslur ráðherra hverju sinni ráða för. Látið er reka fyrir vindi. Fyrir þinginu liggur tillaga um heilbrigðisáætlun eða skipulag heilbrigðisþjónustunnar á öllu landinu og sömuleiðis liggur fyrir þinginu frumvarp til laga um breytingar á lögum um sjúkratryggingar sem taka á þáttum sem skerpa á þeim atriðum sem við ræðum um. Því leyfi ég mér að spyrja hæstv. ráðherra tveggja spurninga. Önnur þeirra hefur nú að hluta til komið fram: Þegar háttar til eins og hér hefur verið lýst, hyggst ráðherra í alvöru stíga þau skref að veita einkarekinni starfsstöð í heilbrigðisþjónustu heimild til sjúkrahússtarfsemi í samræmi við umsókn sem fyrir liggur? Og jafnframt: Í ljósi þess að eitt af meginhlutverkum embættis landlæknis er að veita ráðherra og öðrum stjórnvöldum ráðgjöf og fræðslu á málefnasviði embættisins spyr ég: Hefur ráðherra óskað eftir umsögn landlæknis um það hvort embættið telji þetta skynsamlega, farsæla og hagkvæma leið fyrir íslenskt heilbrigðiskerfi?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Það er ýmislegt sem nú þegar hefur komið fram í svörum mínum í þessu máli. Ég ætla ekki að endurtaka það. En hv. þingmaður beinir til mín tveimur spurningum. Þeim er í raun nokkuð auðsvarað. Hann spyr hvort ráðherra hyggist veita heimild til sjúkrahúsþjónustu. Ráðherra hefur ekki tekið ákvörðun um það, nei. Það er alveg ljóst að mér ber skylda, ábyrgð og m.a.s. lagaleg skylda til að taka tillit til heilbrigðiskerfisins í heild áður en ég tek afdrifaríkar ákvarðanir af þeim toga. Ég mun standa við þá skyldu mína. Ég hef ekki óskað eftir umsögn landlæknis sérstaklega um slíka ákvörðun enda er hún ekki í farvatninu hjá mér, svo það sé sagt. Ég vil taka undir það grunnstef sem fram kom í máli hv. þingmanns og fleiri þingmanna hér áðan, að það er mjög mikilvægt, svo ég noti orðfæri hv. þingmanns, að heilbrigðiskerfið á Íslandi sé skipulagt og starfrækt af opinberum aðilum. Það er grunnprinsipp. Ég vil setja þrjú aðalprinsipp gagnvart allri heilbrigðisþjónustu á Íslandi, þ.e. að aðgengi sé gott og jafnt fyrir alla Íslendinga óháð uppruna, efnahag, búsetu o.s.frv.; að gæði þjónustunnar séu skilgreind og skýr, og að kostnaðar, þ.e. meðferð opinbers fjár, sé vel gætt. Það eru grunnprinsipp. 

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég vil árétta það er varðar meginhlutverk embættis landlæknis. Mun ekki hæstv. ráðherra leita álits þessa helsta ráðgjafa heilbrigðisþjónustunnar á því hvort hann telji þetta skynsamlega leið, skynsamlega þróun, og ráðlegt fyrir okkur á Íslandi í þeirri stöðu sem við erum í núna?

Frú forseti. Jú, það er skýrt að ráðherra og ég sem hér stend mun leita álits landlæknis ef til kemur að ég vilji skoða grundvallarbreytingar. Ég vil samt leggja áherslu á, eins og fram kom á ágætum fundi mínum og velferðarnefndar Alþingis í gærmorgun, að setja heildstæða heilbrigðisstefnu, eins og fram kemur í stjórnarsáttmála. Ég mun leggja í þá vinnu og hef nú þegar hafið undirbúning að þannig vinnu. Og ég vil, svo ég svari líka hv. þm. Halldóru Mogensen sem spurði og ég náði ekki að svara, vinna slíka stefnumótun á breiðum grundvelli, stunda eins og mögulegt er lýðræðisleg vinnubrögð og fá breiða aðkomu að þeirri vinnu. Eins og fram kom á fundi með velferðarnefnd í morgun legg ég mikla áherslu á samvinnu í þeirri vinnu. 

Virðulegi forseti. 1. júlí árið 2015 var samþykkt þingsályktun hér á þingi sem hefst svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela innanríkisráðherra, í samstarfi við hlutaðeigandi sveitarfélög og stofnanir, að láta kanna hagkvæmni lestarsamgangna milli Keflavíkurflugvallar og Reykjavíkur annars vegar og léttlestakerfis innan höfuðborgarsvæðisins hins vegar.“ Hv. þm. Katrín Jakobsdóttir var fyrsti flutningsmaður og meðal flutningsmanna var hv. þingmaður og hæstv. núverandi heilbrigðisráðherra Óttarr Proppé sem stóð hér á undan mér. Meðal þeirra sem samþykktu þessa ályktun var hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, Jón Gunnarsson, og reyndar samráðherra hans Kristján Þór Júlíusson. Samkvæmt mínum upplýsingum hefur ekkert verið gert með þessa ályktun, engin hagkvæmnisathugun átt sér stað. Samtök sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu, aðildarsveitarfélög þeirra, samþykktu í desember samning um að koma upp svokallaðri borgarlínu, hágæðakerfi almenningssamgangna sem þau líta á sem stærsta sameiginlega verkefni sveitarfélaganna á höfuðborgarsvæðinu. Í samningi SSH er kveðið á um viðræður við innanríkisráðuneytið, fjármálaráðuneytið og Vegagerðina um formlegt samstarf um sameiginlega fjármögnun og uppbyggingu borgarlínunnar, m.a. með vísun í samkomulag SSH og Vegagerðarinnar frá 17. apríl 2015 og eftir atvikum stofnun undirbúningsfélags. Þetta rímar vel við stjórnarsáttmálann þar sem segir, með leyfi forseta: „Skoðaður verði möguleiki á samstarfi við sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu um „Borgarlínu“.“ Mig langar að spyrja hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra: Mun hann beita sér fyrir því að hagkvæmnisathugunin sem hann samþykkti á þingi árið 2015 verði gerð? Er hæstv. ráðherra sammála því mati að uppbygging borgarlínu sé ein besta fjárfestingin til að létta á umferðarálaginu á höfuðborgarsvæðinu?

Virðulegur forseti. Ég þakka þessa fyrirspurn frá hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé. Það hefur verið í gangi vinna, kannski ekki beint undir stjórn ráðuneytis mér vitanlega alla vega, en á Suðurnesjum og hjá fleiri aðilum varðandi mögulegar lestarsamgöngur á milli Keflavíkur og höfuðborgarsvæðisins. Það er fyrirhugaður fundur í ráðuneytinu á næstu dögum með þeim sem hafa staðið að hagkvæmniúttektinni og þeim hugmyndum sem lagt er upp með á þeim vettvangi. Ég mun því bíða með að tjá mig um það í sjálfu sér hvernig mér líst á þessa lausn. Mér finnst þetta allrar athygli vert og mun heils hugar skoða þetta. Það hafa verið um þetta mjög skiptar skoðanir og mismunandi upplýsingar sem hafa komið fram. En þarna liggur einhver vinna til grundvallar sem mér finnst sjálfsagt að við förum vel yfir og skoðum möguleika á. Varðandi borgarlínuna þá virðist vera mikil samstaða meðal sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu um mikilvægi þessa verkefnis. Við munum í ráðuneyti samgöngu- og sveitarstjórnarmála hefja viðræður við sveitarfélögin um þetta mál sérstaklega. Þetta hefur komið fram í viðræðum mínum við einstaka sveitarstjórnarfulltrúa á þeim tíma sem ég hef verið ráðherra, en hann er stuttur eins og menn vita. Ég hef lýst yfir vilja til þess að við setjumst yfir þetta og skoðum þetta. Ég held að hægt sé að stíga mörg mikilvæg skref í því að bæta almenningssamgöngur og að það geti orðið hluti af lausn á þeim samgönguvanda sem við er að etja á höfuðborgarsvæðinu. En það eitt og sér mun ekki leysa vandann að öllu leyti ef horft er til lengri tíma þannig að við horfum ekki á það að eðlilegt sé að slá öllum öðrum framkvæmdum á frest. Það þarf að vera einhvers konar samspil á milli bóta í samgöngukerfinu hér á þessu svæði, samhliða því að við reynum að stíga stór skref á sviði almenningssamgangna.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra skýr og greinargóð svör. Það er gott að heyra að við deilum skoðun á mikilvægi uppbyggingar almenningssamgangnakerfis á höfuðborgarsvæðinu. Það hlýtur að vera okkur öllum kappsmál hér inni, ekki síst þegar við höfum loftslagsmarkmið í huga um að draga úr losun. Það væri gaman að gera könnun á því hverjir í þessum sal komu á bíl í vinnuna, jafnvel einir í bíl, fyrir utan kannski hæstv. ráðherra sem höfðu bílstjóra og voru kannski ekki einir á ferð. Ég veit ekki hvað sú skoðun mundi leiða í ljós um hvernig við stöndum okkur í því að uppfylla okkar þátt í að koma loftslagsmarkmiðinu á. Mig langar að spyrja hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra beint: Mun hann beita sér fyrir því að fjármunir verði settir í þetta verkefni og þá hvenær?

Virðulegur forseti. Auðvitað er það grunnur að því eða hluti af því að huga að því hvernig við getum dregið úr mengun með loftslagsmarkmið í huga að efla almenningssamgöngur þó að þar komi auðvitað margt annað til og þarf að koma til. Já, það er áhugavert að vita hversu margir koma á bíl í vinnuna. Það er líka áhugavert að vita hvaða skref hafa verið stigin í því á undanförnum árum. Ráðherrann steig sjálfur það skref fyrir nokkrum árum að breyta tiltölulega bensínfrekum bíl sem hann átti, jeppa, í metanbíl og kostaði til þess heilmiklu. Hann er reyndar að reyna að losa sig við þann bíl í dag og kaupa sér eyðslugrennri bíl.  Hvort ég styðji það að fjármunir fylgi í þetta verkefni? Það er augljóst að gerist ekkert án þeirra. Það er augljóst að við erum að fara að taka þátt í þessum viðræðum með það fyrir augum hvernig við getum náð sem bestum árangri með sem hagkvæmustum hætti. En það er margt annað sem kemur þar til. Þetta vekur auðvitað upp spurningar um t.d. ákvörðun borgaryfirvalda sem við höfum lesið um í fjölmiðlum í dag 

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 95/2000, um fæðingar- og foreldraorlof, með síðari breytingum, og lögum nr. 113/1990, um tryggingagjald, með síðari breytingum. Hér er um að ræða eitt þriggja forgangsmála þingflokks Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs á þessu nýhafna þingi. Kjarni málsins hér er lenging fæðingarorlofs. Það hefur auðvitað verið eitt af meginmarkmiðunum í samfélagsumræðunni um langt árabil, annars vegar að lengja fæðingarorlofið og hins vegar að hækka upphæðina. Eins og þingheimi er kunnugt er áhersla í stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar á hækkun fjárhæðarinnar. En þar er í raun lítið fjallað um lengingu orlofsins, þótt ég hafi reyndar lesið viðtal við hæstv. ráðherra í Stundinni, ef ég man rétt, í morgun, þar sem hann víkur orðum að þeim þætti sem er að brúa bilið milli leikskóla og fæðingarorlofs. Það er mál sem við í þingflokki Vinstri grænna og þingmenn í öðrum flokkum raunar líka höfum lagt mjög mikla áherslu á að samfélagið þurfi með einhverju móti að horfast í augu við, að börn á aldrinum frá því að fæðingarorlofi lýkur þar til leikskólarnir taka við eru í raun og veru á ábyrgð foreldra sinna einna því samfélagið tekur ekki þátt í lífi barnafjölskyldna á þessum aldri, því miður. Það er náttúrlega óásættanleg staða. Frumvarpið er sett fram í því skyni að freista þess að ná um þetta öflugri umræðu á Alþingi. Ég vonast til þess að þegar við erum með minni og tæpari stjórnarmeirihluta en oft áður sé rými fyrir það að skoða áherslur sem eru ekki endilega áherslur núverandi ríkisstjórnar heldur áherslur sem kunna að eiga liðstyrk þvert yfir línur stjórnar og stjórnarandstöðu eins og gæti verið um þetta mál hér. Með frumvarpinu eru lagðar til þær breytingar á lögum um fæðingar- og foreldraorlof að rétturinn hækki úr núverandi níu mánuðum í tólf mánuði í tveimur þrepum, sem sagt á árunum 2018–2019. Verði frumvarpið að lögum mun heildarlengd fæðingar- og foreldraorlofs verða ellefu mánuðir 2018 og tólf mánuðir á árinu 2019. Það er gert ráð fyrir að réttur til fæðingarorlofs skiptist þannig milli foreldra að hvort um sig hafi rétt til fimm mánaða en eigi tvo mánuði sameiginlega og geti skipt þeim með sér eins og verkast vill. Með þessu er farið að tillögum starfshóps um framtíðarstefnu í fæðingarorlofsmálum sem fram komu í skýrslu hópsins í mars á síðasta ári. Ég vil geta þess hér að um þetta kunna að vera ýmis álitamál og ýmiss konar sjónarmið. Á meðan frumvarpið var í smíðum hjá þingflokki Vinstri grænna kom upp sjónarmið um að það kynni að vera nær lagi að fjórir mánuðir yrðu bundnir við hvort foreldri og fjórir yrðu til skiptanna eða annað fyrirkomulag á þessum skiptingum og var þá líka sérstaklega vikið að sjónarmiðum sem varða stöðu einstæðra foreldra og ýmsum öðrum sjónarmiðum sem eðli málsins samkvæmt er ekki fjallað um hér þar sem um frumvarp er að ræða en ég tel fullt tilefni til að hv. velferðarnefnd skoði í meðförum málsins. En hér er þessi kostur valinn, 5–5–2, ef svo má að orði komast, í samræmi við tillögur áðurnefnds starfshóps. Fæðingar- og foreldraorlof er eins og kunnugt er greitt af Fæðingarorlofssjóði sem er fjármagnaður með tekjum af tryggingagjaldi. Samkvæmt 5. tölulið 3. gr. laga um tryggingagjald renna nú 0,65% af gjaldstofninum í Fæðingarorlofssjóð. Í 4. gr. frumvarpsins sem hér er mælt fyrir er lagt til að þetta hlutfall hækki til jafns við hlutfallslega lengingu fæðingar- og foreldraorlofs. Það er því ekki gert ráð fyrir hækkun á heildartryggingagjaldshlutfalli sem nú er 6,85% heldur er breytingin sem lögð er til einungis hugsuð þannig að stærri hluti af þeim stofni fari til Fæðingarorlofssjóðs og felur því ekki í sér aukna skattheimtu en felur í sér endurskoðun á forgangsröðun verkefna hins opinbera. Eins og kemur fram í greinargerð með frumvarpinu var það svo að við efnahagshrunið haustið 2008 þurfti að draga varð verulega úr ríkisútgjöldum, þar á meðal voru greiðslur vegna fæðingarorlofs lækkaðar verulega með því að sett var þak á hámarksgreiðslur. Skerðingar á fæðingarorlofi á árunum 2008–2011 voru alltaf gerðar með því fororði - og sú sem hér stendur átti sæti í þeirri ríkisstjórn sem þurfti að taka ákvarðanir um þessar aðgerðir - að þær yrðu teknar til baka jafn skjótt og hagur ríkissjóðs vænkaðist. Enda hófst endurreisn fæðingarorlofsins þegar í lok ársins 2012 þegar þáverandi velferðarráðherra lagði fram frumvarp til laga um breytingar á lögum nr. 95/2000, um fæðingar- og foreldraorlof, með síðari breytingum, þar sem í senn var gert ráð fyrir hækkun hámarksgreiðslna úr Fæðingarorlofssjóði og lengingu fæðingarorlofs úr níu mánuðum í tólf í áföngum eins og gert er í því frumvarpi sem hér er lagt fram og mælt fyrir. Frumvarp velferðarráðherra varð raunar að lögum nr. 143/2012, með gildistöku 1. janúar 2013, en þær réttarbætur sem í því fólust voru teknar af með lögum nr. 140/2013, um ýmsar forsendur fjárlagafrumvarps 2014, samanber 3. mál á 143. löggjafarþingi. Þar með sýndu forvígismenn þáverandi ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks afstöðu sína til þessarar aðgerðar á þeim tíma. Ég vænti þess auðvitað að þau sjónarmið sem hér hafa margoft verið rædd, bæði í aðdraganda kosninga og ekki síður í umræðunni um myndun nýrrar ríkisstjórnar, sjónarmið sem lúta að kjörum ungs fólks, vegi þyngra nú en þau hafa gert um langt árabil, ekki síst vegna þess að við sjáum að staða og kjör ungs fólks er verulegt áhyggjuefni á Íslandi. Við vitum að ungt fólk kýs sér búsetu út frá margs konar þáttum. Einn þeirra er staða á húsnæðismarkaði, annar er Lánasjóður íslenskra námsmanna og möguleiki til menntunar án tillits til efnahags, og hluti af þessu vali, þessari afstöðu til búsetu á Íslandi, er staða smábarnaforeldra, kjörin sem við búum okkar yngstu fjölskyldum. Það er auðvitað partur af þessari sígildu togstreitu milli sveitarfélaga og ríkisins og spurningarinnar um það hvar kostnaðurinn eigi að lenda, að þetta bil hefur ekki enn verið brúað. En það er jafnframt ekki á herðum nokkurs annars en kjörinna fulltrúa bæði á sveitarstjórnarstiginu til sveita og á höfuðborgarsvæðinu að leysa úr þessum vanda sem er ærinn fyrir fjölskyldur ungra barna og þar með fyrir börnin sjálf. Virðulegur forseti. Fæðingarorlof er styttra hér á landi en í nágrannalöndunum. Það er skoðun flutningsmanna þessa frumvarps, og ég vænti þess að við eigum fleiri liðsmenn á hv. Alþingi, líka í röðum stjórnarflokkanna, að við svo búið megi ekki standa þar sem hér er um að ræða mikilvægt velferðar- og kjaramál ungra fjölskyldna. Samfélagið hefur ráð á því að bæta kjör og aðstöðu ungbarna og foreldra þeirra. Það er mikilvægt að við lítum á mál af þessu tagi sem kjaramál barna, ekki bara kjaramál foreldra. Það er sérstakt og afmarkað áhyggjuefni á Íslandi hversu miklar líkur eru á fátækt barna, miklu meiri hlutfallslega en í löndunum í kringum okkur. Við eigum að huga sérstaklega að kjörum barnanna sjálfra og því umhverfi sem þau eiga kost á og alast upp við. Með því að bæta kjör og aðstöðu ungra barna og foreldra þeirra erum við í raun að bæta samfélagið í heild. Þegar allt kemur til alls er þar grunnurinn. Það er þar sem við metum hversu gott samfélagið er, hvernig við búum að okkar minnsta fólki, hvort sem það eru börn eða fólk sem á í einhvers konar vanda. Kannski eru það ágætisgleraugu að setja á nefið í dagsins önn fyrir okkur sem vinnum að löggjafarstörfum að reyna að freista þess að setja okkur í spor þeirra sem ekki hafa völd. Þar eru sannarlega kjör og hagsmunir barna mikilvæg. Breytingin sem lögð er til í þessu frumvarpi felur í sér breytta ráðstöfun skattfjár. Þar með verður að treysta því að stjórnvöld sjái möguleika á að koma fram þessari forgangsröðun í þágu hagsmuna ungra barna og foreldra þeirra sem þessi hækkun á hlutdeild fæðingarorlofs í tekjum af tryggingagjaldi krefst. Virðulegir forseti. Ég vænti þess að frumvarpið gangi til hv. velferðarnefndar og fái þar efnislega og ítarlega umfjöllun og vonast auðvitað til þess að þetta mál eigi víðtækan stuðning á Alþingi og verði allra helst að lögum hið fyrsta.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og fagna því að tillaga um lengingu fæðingarorlofs sé enn og aftur komin fram. Það var búið að gera áætlun um þetta í ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur sem tekin var úr sambandi þegar ný ríkisstjórn tók við 2013. Svipuð tillaga um lengingu upp í tólf mánuði, að vísu í einu skrefi og með skiptingunni 5–5–2 lagði þingflokkur Samfylkingarinnar fram haustið 2015. Þannig að ég er virkilega sammála þessari tillögu og styð hana heils hugar. Það sem ég vil spyrja hv. þingmann út í er fjármögnunin. Gert er ráð fyrir að breytingin verði innan tryggingagjaldsins og skiptingarinnar þar. En við horfum fram á það núna að fæðingum er að fækka. Það má vera að það sé vegna þess að við búum ekki nægilega vel að ungu fólki og það hafi hreinlega ekki efni á að eignast börn eða slái því á frest, og því skiptir þessi tillaga auðvitað miklu máli en það skiptir líka mjög miklu máli í efnahagslegu samhengi að barneignum fjölgi aftur að nýju. Þess vegna vil ég spyrja hv. þingmann hvort það hefði ekki komið til greina þegar verið var að setja þessa tillögu niður að hreinlega greiða þetta úr ríkissjóði en halda inni möguleikanum á því að lækka tryggingagjaldið, sem ég leyfi mér að segja að allir flokkar á Alþingi hafa talað um að væri æskilegt og gott fyrir lítil og meðalstór fyrirtæki.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það liggur auðvitað fyrir að allir jafnaðarmenn á Alþingi eru stuðningsfólk þessarar tillögu. Það gildir um Vinstri hreyfinguna – grænt framboð og auðvitað þingmenn Samfylkingarinnar og fleiri sem vilja kenna sig við jöfnuð og félagshyggju hér á Alþingi - og kinka ég hér kolli bæði til hægri og vinstri í þingsalnum. Það er rétt sem kemur fram í spurningu hv. þingmanns að þessi tillaga er í jafnvægi, þ.e. hún leggur til ákveðin útgjöld og ákveðna leið til að fjármagna þessa ráðstöfun. Ég tel, og eins og fram hefur komið ítarlega og ítrekað í málflutningi Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, hvort sem var í stjórnarmyndunarviðræðum, í aðdraganda kosninga eða hvað það er, að við eigum með opin augun og óttalaus að vera tilbúin að afla tekna fyrir betra samfélag. Það höfum við alltaf verið tilbúin að gera. Það að greiða ráðstöfun af þessu tagi úr ríkissjóði tel ég koma mjög vel til greina. Ég átta mig á því að umræðan um stöðu tryggingagjaldsins hefur verið rík og mikil og miklar væntingar um að lækka það. En hér er hins vegar lagt til að miðað við núverandi stöðu tryggingagjaldsins sé hægt að ráðast í þessar breytingar miðað við rammann eins og hann liggur fyrir. Þetta er enn eitt dæmið um að við í þingflokki Vinstri grænna viljum leggja okkur fram um að öll okkar tillögugerð og umbúnaður um tillögur sé með ábyrgum hætti.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ekki er ég að gera athugasemdir við að það fylgi ábendingar um hvernig megi afla fjár til að framkvæma tillöguna. Ég er sannarlega ekki að gagnrýna það. En ég mæli með því að þegar farið verður yfir málið verði þetta skoðað og metið, ekki bara á félagslegum grunni heldur líka á efnahagslegum og horft til þess hversu miklu máli það skiptir fyrir okkur að fæðingum fari aftur að fjölga, í efnahagslegu tilliti. Ég vil spyrja hv. þingmann. Hún talaði hér um sveitarfélögin. Þegar rætt er um að það þurfi að brúa bilið, það þurfi að lengja fæðingarorlofið svo bilið sé styttra á milli fæðingarorlofs og leikskóla, þá er það auðvitað á ábyrgð sveitarfélaganna. Hvernig sér hv. þingmaður þetta samspil? Hún mælir með því að tryggingagjaldið sé nýtt til að fjármagna ríkishlutann, en hvernig sér hún samspilið? Kannski munu sveitarfélögin segja að þetta, ef frumvarpið verður samþykkt, fari í grábókina um gráa svæðið á milli ríkis og sveitarfélaga. Kannski er ekki búið að hugsa þetta alveg út í gegn en ég leyfi mér að varpa þessari spurningu fram.

Forseti. Mig minnir að fyrsta þingmál í áherslukippu Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs á síðasta kjörtímabili, hafi verið þingmál um að brúa bilið, þ.e. að fela velferðarráðherra þá, félags- og húsnæðismálaráðherra, að láta fara fram úttekt á stöðu og möguleikum þess að brúa þetta bil. Á grundvelli þeirrar tillögu, sem var síðan samþykkt á því þingi, þinginu 2013–2014, var lögð fram skýrsla um þessi mál. Það er rétt sem hv. þingmaður nefnir, eitt af stóru málunum þar er auðvitað tekjuþáttur, þ.e. útgjaldamöguleikar sveitarfélaganna í þessu efni. Það er auðvitað partur af því sem þarf að styrkja verulega. Þau grundvallarþjónustuverkefni sveitarfélaganna sem lúta að 

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur og hv. þingflokki Vinstri grænna fyrir þetta góða mál sem ég styð heils hugar. Eins og fram kom í ræðu hv. þingmanns eru lagðar til þær breytingar á lögum um fæðingar- og foreldraorlof að réttur til þess hækki úr núverandi níu mánuðum í tólf mánuði í tveimur þrepum á árunum 2018 og 2019. Og gert er ráð fyrir að réttur til fæðingarorlofs skiptist þannig milli foreldra að hvort um sig hafi rétt til fimm mánaða en eigi tvo mánuði sameiginlega og geti skipt þeim með sér eins og verkast vill. Þetta er mjög gott. Eins og fram kom í máli hv. þm. Svandísar Svavarsdóttur komu ýmis sjónarmið er varða þetta ákvæði til umræðu við vinnslu þingmálsins. Ég held við séum öll sammála um mikilvægi þess að báðir foreldrar nýti að fullu rétt sinn til fæðingarorlofs, þannig stuðlum við að jafnrétti og að auknum möguleikum fyrir barnið, málið snýst um barnið, til þess að njóta samvista með báðum foreldrum sínum. Ég hef orðið vör við áhyggjuraddir fagfólks - af því að ég var sjálf mikið að velta fyrir mér að leggja fram mál þessa efnis og var aðeins að viðra það við fólk sem þekkir til - fagaðilar, ljósmæður, hafa haft áhyggjur og horfa m.a. fram á stöðu einstæðra foreldra. Segjum t.d. mæður sem hafa ekki maka sér við hlið og geta ekki leitað til hans og tilvist hans er ekki til staðar í kerfinu. Var skoðað við vinnslu þingmálsins hvort hægt væri með einhverju móti að koma til móts við þá einstæðu foreldra sem eru í slíkri stöðu? Því að þessir fagaðilar sjá þá einstæðu foreldra sem eru í slíkri stöðu fara mjög fljótt út á vinnumarkaðinn að nýju og klára í rauninni ekki þann rétt sem þeir eiga til fæðingarorlofs samkvæmt þeim lögum sem eru í gildi núna. Mig langaði bara að byrja á þessu.

Forseti. Ég þakka hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur fyrir það í fyrsta lagi að lýsa yfir stuðningi við málið. Eins og ég tók fram og fór yfir í framsögu minni áðan tel ég að þetta þingmál eigi strax þegar það er lagt fram töluvert mikinn stuðning á Alþingi. Ég vil líka taka fram að það er lagt fram sem grundvöllur að umfjöllun í þingnefndinni. Ég og við í þingflokki Vinstri grænna viljum freista þess að ná utan um þetta mikilvæga kjaramál fyrir barnafjölskyldur í landinu en er þá ekki nákvæmlega þannig að þessi ákvæði séu höggvin í stein eins og þau eru lögð hér fram. Það gildir til að mynda um þau áhyggjuefni sem hv. þingmaður nefndi. Þetta er auðvitað útfærslumál og þyrfti að fara yfir með skýrum og skilgreindum hætti hvernig ætti að koma til móts við þá hópa sem falla ekki undir kjarnafjölskylduskilgreininguna sem er að sumu leyti mjög íhaldssöm miðað við fjölbreyttar fjölskyldugerðir í nútímasamfélagi. Það er auðvitað eitthvað sem er ekki fjallað um með neinum hætti, hvorki í frumvarpstextanum né í greinargerðinni. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að nefna það sem lýtur að stöðu einstæðra foreldra. Auðvitað er hér um að ræða líka aðrar fjölskyldugerðir sem gætu fallið milli skips og bryggju í svona stífum ramma frumvarpsins eins og það er lagt fram. Ég vænti þess að hv. velferðarnefnd muni skoða þessi sjónarmið og önnur þau sem lúta að fjölbreyttum fjölskyldugerðum.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur fyrir afar góð svör. Ég tel að þetta þingmál sé mjög góður grundvöllur fyrir vinnu í hv. velferðarnefnd. Ég sit í hv. velferðarnefnd og hlakka mikið til að takast á við þetta mál og þá umræðu og skoða hvaða möguleika við höfum til að gera löggjöfina jafnvel sveigjanlegri ef mögulegt er. Þetta er afar mikilvægt mál og því nátengt einmitt að brúa bilið milli leikskóla og fæðingarorlofs af því að við vitum og þekkjum öll til þess álags sem getur orðið á barnafjölskyldur í landinu þegar verið er að velta fyrir sér hvernig maður eigi að redda hlutunum á ákveðnu tímabili. Við getum horft á það í víðara samhengi að það hefur áhrif víða í samfélaginu, bara á líðan okkar. Þetta er mjög gott mál og ég hlakka til að takast á við það í velferðarnefnd.

Forseti. Ég þakka enn stuðning hv. þingmanns. Ég vil líka nefna af því að mér láðist að gera það áðan sem viðbragð við andsvari hv. þm. Oddnýjar G. Harðardóttur að það kunni að vera að full ástæða til, og ég bið bara velferðarnefnd að skoða það, að fá umsögn um málið frá hv. efnahags- og viðskiptanefnd sem lýtur að bæði efnahagslegum áhrifum og auðvitað þeim þáttum sem lúta að ráðstöfun tryggingagjaldsins. Þetta er eitt af þeim málum sem fer svolítið þvert á nefndir. Ég vil hvetja hv. velferðarnefnd til að gæta að því sérstaklega í umfjöllun málsins.

Herra forseti. Mig langar til þess að byrja á því að fagna þessu frumvarpi. Þetta er alveg frábært. Ég hef fundið það á eigin skinni hversu lítill tími er eins og staðan er núna varðandi fæðingarorlof þegar ég eignaðist mitt barn og hafði sex mánuði og horfði fram á það að fara í vinnu eftir sex mánuði og þetta pinkulitla kríli, mér fannst alls ekki tímabært til þess að fara frá henni. Það er ofboðslega mikilvægt að horfa á þetta út frá ekki bara réttindum foreldra heldur réttindum barnsins til þess að hafa aðgang að foreldrunum sínum. Það gleymist oft að horfa á þetta út frá réttindum barna. Mig langar líka til þess að þakka Elsu Láru Arnardóttur fyrir fyrirspurn hennar sem var í raun og veru það sem ég ætlaði að spyrja um. Sem einstæð móðir spyr ég hvort hv. þm. Svandís Svavarsdóttir sé hlynnt þeirri hugmynd að einstæðir foreldrar geti sótt í allan þennan tíma ef faðirinn er ekki til staðar til þess að taka sína fimm mánuði. Ég geri ráð fyrir því að það hafi verið gert einhvers konar mat á kostnaði bak við þetta frumvarp og velti fyrir mér hvort það mundi hafa einhver afgerandi áhrif á kostnaðinn, hvort það yrði of dýrt eða hvort þetta sé einhver möguleiki. Ég mun alla vega beita mér fyrir því innan velferðarnefndar, og hlakka mjög til að taka til umræðu þar, að sá valmöguleiki verði skoðaður.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir jákvæða afstöðu og stuðning við málið í grundvallaratriðum. Eins og fram hefur komið hef ég núna þegar rætt eða nálgast þau sjónarmið er lúta að fjölbreyttum fjölskyldugerðum og ekki síst stöðu einstæðra foreldra eða barna sem fæðast inn í þannig fjölskyldur. Af því hv. þingmaður spurði hér um mat á kostnaði ef farin yrði sú leið að einstætt foreldri gæti sótt í fæðingarorlofið í heild þá finnst mér fullkomlega eðlilegt að skoða það. Hins vegar þurfum við auðvitað alltaf að gæta að þeim meginsjónarmiðum sem lúta að jafnréttinu, þ.e. að við séum ekki að færa þungann af skyldu föður til þess að nýta sér sitt fæðingarorlof yfir á það að það sé fyrst og fremst verkefni móðurinnar. Þetta er auðvitað þessi togstreita sem við erum iðulega að glíma við þegar um er að ræða þá gerð fjölskyldu að það sé faðir og móðir og barn sem er nýfætt og fæðingarorlofið fer í gang. Af því að ég hef dálítinn tíma og hér eru hv. þingmenn sem eru í hv. velferðarnefnd þá langar mig til þess að nefna sjónarmið sem er ekki rætt í þessu frumvarpi og heldur ekki í greinargerðinni sem lýtur að fæðingarstyrknum, þ.e. þessum lágu greiðslum fyrir þá sem ekki uppfylla skilyrði til þess að njóta fæðingarorlofs. Það eru þeir sem eru til að mynda stúdentar eða eru í einhverjum öðrum kerfum ef svo má að orði komast og fá alveg rosalega lágar upphæðir til framfærslu í fæðingarorlofi. Ég hef fylgst með því þegar ungt fólk er annars vegar sem er að reyna að tvinna saman framhaldsnám 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni Svandísi Svavarsdóttur fyrir að koma með þennan punkt sem er mjög mikilvægur líka. Ég átti sjálf í mjög miklum erfiðleikum með það fé sem ég fékk í hendurnar við mitt fæðingarorlof en var bara svo ofboðslega heppin að búa við þannig aðstæður að ég borgaði mjög lága leigu og fékk mikla hjálp frá fjölskyldunni. En það er ekki hægt að ganga út frá því að allir búi svo vel og hafi svona góða aðstöðu. Við verðum að tryggja að lagaumhverfið sé þannig að það sé meiri jöfnuður í samfélaginu og fólk hafi tækifæri til þess að vera með börnunum sínum og ala þau upp og hafi efni á því að eignast börn. Ég vil taka það fram að ég er mjög hlynnt því að barnið hafi rétt á meiri tíma með föður sínum, það er ofboðslega nauðsynlegt. Ég hlakka til að skoða þetta og fá frekari upplýsingar um málið og sjá hvar við lendum í velferðarnefnd.

Forseti. Ég vil taka undir þau sjónarmið sem koma fram hjá hv. þingmanni um mikilvægi þess að þegar við breytum lögum sé það í áttina að því að draga úr mismunun og auka jöfnuð. Ég held að það sé mikilvægt leiðarstef í öllum okkar lagabreytingum og umbótum á íslensku lagaumhverfi vegna þess að eitt stærsta viðfangsefni nútímans er að draga úr mismunun í samfélaginu. Þess vegna er þetta mál m.a. sett fram, til þess að jafna kjör barnafjölskyldna. Þá þarf auðvitað að horfa sérstaklega til þeirra líka sem er ekki fjallað um í þessu máli og ég nefndi áðan sem eru þeir sem í raun og veru njóta ekki eða uppfylla ekki skilyrði til að njóta fæðingarorlofs samkvæmt þessum lögum heldur fá fæðingarstyrk eða aðra framfærslu sem er langt undir því sem fullnægjandi getur talist til þess að búa börnum öruggt efnahagslegt umhverfi fyrstu mánuði ævinnar.

Virðulegi forseti. Ég þakka þessa tillögu og þá umræðu sem hér fer fram og langar að gera grein fyrir meginsjónarmiðum mínum. Þannig var ef ég lít á svar frá þáverandi hæstv. félagsmálaráðherra, Eygló Harðardóttur, núverandi hv. þingmanni, að af börnum sem fædd voru árið 2014 voru það 76% feðra sem nýttu sér einhvers konar greiðslur úr Fæðingarorlofssjóði, hvort sem það var fæðingarorlof eða fæðingarstyrkur, á móti nánast 97% kvenna. Það er sirka þrír fjórðu. Þessi tala á árunum 2004–2007 var 90%. Það hefur orðið, ég ætla ekki að segja annað hrun en okkur hefur farið aftur hvað þetta mál varðar. Því miður er það þannig að okkur fer aftur ár frá ári. Tölur á ári hverju í þessu svari þáverandi hæstv. félagsmálaráðherra benda til þess að körlum sem taka feðraorlof fækki ár frá ári. Það er miður. Það er þróun sem þarf að snúa við að mínu mati. Það er spurning hvað olli þessari þróun. Auðvitað var þarna eitt stykki bankahrun sem hafði heilmikil áhrif og ýmislegt sem því fylgdi. Sumt sem var ekki auðvelt að bregðast við og annað sem er kannski einhverjum að kenna. Mér detta þrír þættir í hug. Einn er efnahagsleg áhrif þess að atvinnuleysi eykst og annað kynið hverfur af vinnumarkaðnum í meira mæli en hitt. Atriði númer tvö er lækkun hámarksgreiðslna, veruleg og mikil lækkun. Þar aftur ætla ég ekki að hallmæla þáverandi ríkisstjórn, hún þurfti einfaldlega að gera ýmsa hluti sem henni líkaði ekki endilega við að gera en þurfti af því að uppi var þessi staða í ríkisfjármálum. En í þriðja lagi er það líka sú staðreynd að því miður gerðist það á þeim tíma að Fæðingarorlofssjóður virtist fara í mjög markvissar og harkalegar aðgerðir gegn feðrum sem tóku orlof. Ég þekki það að einhverju leyti á eigin skinni. Í kjölfar fyrirspurnar sem ég sendi þá sem óbreyttur borgari til viðkomandi ráðuneytis kom í ljós að með einum eða öðrum hætti hefði þriðjungur allra karlmanna sem reynt höfðu að taka fæðingarorlof á þeim tíma lent í því að vera krafðir um einhvers konar endurgreiðslu. Þar var hátt hlutfall sjómanna einstaklega dapurlegt. Í flestum þeim málum þegar maður las kæruskjölin var alls ekki um að ræða að einhver væri að þiggja tvöfaldar greiðslur heldur var einfaldlega verið að brjóta einhverjar reiknireglur sem Fæðingarorlofssjóður hafði sett sér. Skömm ríkisvaldsins var nú sú að þetta var allt saman meira og minna - ríkissjóður þurfti að greiða þetta allt saman til baka í kjölfar álits umboðsmanns Alþingis. Ekki var sú vegferð jákvæð og ekki hjálpaði hún til við þá ímynd að það væri gott fyrir karlmenn að taka fæðingarorlof. En af þessum þremur atriðum ráðum við einu hvað mest, það eru hámarksgreiðslurnar. Þekkjandi það að hafa gengið í gegnum þetta ferli í tvígang á seinustu árum og talað við kynbræður mína er það upplifun mín að það eru hámarksgreiðslurnar sem eru sú afsökun sem fólk gefur oftast fyrir því að annaðhvort taka ekki feðraorlof eða taka stutt feðraorlof. Meginsjónarmið mín eru þau að það er þar sem við þurfum að leggja meginþungann. Það eru auðvitað margs konar sjónarmið sem togast á hér og þau hafa mörg verið nefnd í ræðum bæði hv. flutningsmanns, hv. þm. Svandísar Svavarsdóttur sem og annarra. Þau þurfa ekki alltaf að vera mjög samrýmanleg. Það eru sjónarmið um jafnrétti kynjanna á vinnumarkaði, sjónarmið um réttindi barna, ákveðin réttlætissjónarmið um hvort við eigum að eyða peningum úr ríkissjóði til að greiða hálaunafólki pening fyrir að vera með börnin sín. Það eru ákveðin sanngirnissjónarmið sem hægt er að segja að eigi við. Það eru sjónarmið um að einstaklingar ættu að ráða þessu alfarið sjálfir, að þeir ættu að skipta orlofinu til fulls á milli sín nákvæmlega eins og þeir vilja. Mín meginsjónarmið í þessari umræðu eru þau að stuðla eigi að jafnri stöðu kynjanna. Af þeirri ástæðu tel ég að fé sé best varið í fyrstu til að hækka hámarksgreiðslurnar verulega. Auðvitað finnst mér eðlilegt að hafa einhvers konar hámark svo að þeir sem eru í allra hæstu tekjuhópunum, svo það gefi nú afkomuviðvörun þegar stóreignamaður eignast börn samkvæmt Séð og heyrt. En þessi 99% eða 95% okkar sem eru þarna einhvers staðar, ég veit ekki hvort ég á að segja „okkar“ lengur, satt að segja, að þau fái undir þessari hámarkssummu svo hún sé ekki mótandi fyrir ákvörðun fólks. Þetta eru sjónarmið sem hafa auðvitað verið viðruð áður. Ég hjó eftir því þegar ég las umsagnir um tillögur sem bárust á síðasta þingi frá þingmönnum Samfylkingarinnar. Þá kom einmitt umsögn frá Íslandsdeild UN Women þar sem segir, með leyfi forseta: „Landsnefnd UN Women gerir því að tillögu sinni að sú breyting verði gerð á frumvarpinu að þeim fjármunum, sem augljóslega verða að koma til, eigi markmið frumvarpsins að nást, verði forgangsraðað í þágu hækkunar fæðingarorlofsgreiðslnanna fremur en lengingar orlofsins.“ Ég ætla ekki að láta sem svo að nú sé UN Women sammála mér, því þetta var annað frumvarp og þar var lagt til að þakið yrði hækkað upp í 500 þúsund sem þegar hefur verið gert. Ég vænti þess að sá umsagnaraðili sem og aðrir muni koma með sín álit þegar unnið er að þessu frumvarpi. En meginsjónarmið mitt er að við ættum að setja langstærsta hluta þeirra fjármuna sem við setjum í þessi mál í að hækka hámarksgreiðslurnar þar til það verði aftur alger meginregla að karlmenn taki feðraorlof að fullu, sína þrjá mánuði og helst meira. Og þegar sú vitundarvakning hafi átt sér stað getum við hugað að því að lengja orlofið. En ég hef ekki meira um þetta að segja að sinni.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Pawel Bartoszek fyrir góða og áhugaverða ræðu. Ég vil spyrja hvort það sé réttur skilningur minn á ræðu hans að hann telji að það eigi að vera fortakslaust sjálfstæður réttur feðra sem ekki sé a.m.k. nema að hluta til yfirfæranlegur. Það hlýtur að vera hin hliðin á peningnum varðandi það að báðir foreldrar taki fæðingarorlof, að rétturinn sé að einhverju leyti sjálfstæður báðum megin og ekki yfirfæranlegur. Að sjálfsögðu vitum við öll að þegar þökin voru færð verulega niður verkaði það letjandi á, við skulum segja tekjuhærra foreldrið, í hvoru tilviki sem var, að nýta sinn hluta fæðingarorlofsins. Veruleikinn er enn í dag sá að það eru að uppistöðu til karlar sem eru tekjuhærri og tilhneigingin þar af leiðandi að þeir taki síður fæðingarorlof, er mjög rökrétt í raun og veru þegar þessir hlutir eru skoðaðir. Mér þætti fróðlegt að heyra hvort hv. þingmaður sé ekki þeirrar skoðunar að sjálfstæður réttur feðra eða sjálfstæður réttur beggja foreldra sem að verulegu leyti sé ekki yfirfæranlegur eigi ekki að vera áfram hluti af þessu kerfi. Alla vega er ég þeirrar skoðunar. Ég tel reyndar að það eigi ekkert endilega að vera að gera upp á milli þess hvort sé mikilvægara að lyfta þökunum, hvort sem við miðum við meðallaun eða 2/3 af þingfararkaupi eða hvar það nú væri sem við ættum að draga strikið, og að lengja það. Það á ekki að stilla þessu upp sem andstæðum. Í mínum huga er hvort tveggja gríðarlega mikilvægt. Að lokum vil ég svo bara harma það ef bar að skilja ræðu hv. þingmanns þannig að hann væru hættur barneignum. Ég tel að það sé mjög misráðið.

Virðulegur forseti. Ég ætla að láta vera að svara þriðja parti þessarar fyrirspurnar  Nú man ég ekki aðra fyrirspurn.

Þök, hversu lengi.

Já, þök, hversu lengi. Það er sjónarmið. Ég held að það sé rétt, vissulega er hægt að gera hvort tveggja í einu en þá er annað gert á kostnað hins. Ef við ákveðum að lengja orlofið upp í tíu mánuði eða ellefu gætum við hækkað hámarkið minna út frá sömu fjármunum. Það er þá mín afstaða að það eigi fyrst um sinn að setja mestan kraft í að hækka hámarkið.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin. Það virðist vera svo að við séum sammála að öllu leyti nema þá þessu eina, hv. þingmaður hefur þá afdráttarlausu skoðun að það sé meira forgangsatriði að hækka þökin en lengja fæðingarorlofið. Ég vil helst hafa þetta hlið við hlið sem jafn gild markmið og taka þá skref á báðar hliðar samhliða. Auk þess tel ég að þetta sé okkur ekki ofvaxið á nokkurn hátt. Útreikningarnir í frumvarpinu sem hér er til umræðu sýna að tryggingagjaldsstofninn hefur styrkst svo verulega að nú þarf ekki nema mun lægra hlutfall til þess að fjármagna að fullu lengingu fæðingarorlofs í tólf mánuði en hefði þurft fyrir nokkrum árum síðan. Þegar Fæðingarorlofssjóður var kominn í vanda þegar komið var dálítið inn í kreppuna á sínum tíma eftir hrunið var um tíma nauðsynlegt að hækka hlutdeild hans í tryggingagjaldi í 1,22% ef ég man rétt, alla vega 1,2% af tryggingagjaldsstofninum. Síðan var hann helmingaður niður í 0,62. Hér er talið nægjanlegt að fara upp í 0,9. Við hljótum að ráða við að ráðstafa innan við einu prósentustigi af tryggingagjaldsstofninum í fæðingarorlofskerfið. Ég held að við gætum gert það með því að ríkið gæfi í skrefum eftir hlutdeild í tryggingagjaldinu. Frumvarpið gengur út á það. Við erum ekki að tala um að hækka það. Það er í raun algerlega sjálfstætt mál hvað ríkið gerir svo við sína hlutdeild í tryggingagjaldinu að öðru leyti. Það er allt annað mál. Hér er verið að færa upp hinn markaða tekjustofn sem ég tel að eigi áfram að fjármagna þetta. Jafnréttið er að sjálfsögðu gífurlega mikilvægur þáttur í þessu þó að margt fleira skipti hér 

Virðulegi forseti. Ég veit ekki hve miklu ég ætti að bæta við í þessu seinna andsvari. Ég lít svo á að 1. umr. um frumvarp sé vettvangur til að leggja meginlínur um afstöðu manna varðandi frumvörp, án þess endilega að rýna í einstaka tölur og prósentur hvað það varðar. Auðvitað er ekkert ókeypis. Ef við ákveðum að eyrnamerkja hluta tryggingagjaldsins einhverju einu er minna til skiptanna fyrir eitthvað annað. Þó svo að tryggingagjaldsstofninn standi vel núna þarf það ekki að vera um ókomna tíð. Þessi skuldbinding um að hækka mun hins vegar vera það. Þannig að ég ítreka að þetta er mitt meginsjónarmið í þessu máli, að fjármunum, líkt og er gert ráð fyrir í stefnu ríkisstjórnarinnar, verði í fyrstu aðallega varið til þess að hækka þakið fremur en að lengja orlofið.

Herra forseti. Þetta eru skínandi góðar umræður um þetta mikilvæga mál. Mér heyrist vera meiri samhljómur en minni í kjarna þess. Ég verð að taka undir það sem hér var fjallað um síðast, að þetta snýst um grundvallarréttindi barns til samvista við foreldra sína ef því verður við komið, þ.e. ef báðir foreldrar geta komið að uppeldi barns. Við megum ekki gleyma því að þetta snýst fyrst og fremst um það en ekki rétt foreldranna. Þó að það sé hin hliðin á peningnum er þetta réttur barnsins til samvista við foreldra sína. Ég tek líka undir að við eigum að stíga varlega til jarðar í því að fjölga undanþágum í þessu efni. Auðvitað breytist samfélagið reglulega og við getum alltaf skoðað lögin út frá því, og það er mjög nauðsynlegt, en ég held að ég myndi ekki styðja það að breyta rétti einstæðra foreldra yfir í að annað foreldrið geti tekið allt fæðingarorlofið. Mér finnst það ekki skynsamleg nálgun. Ég myndi vilja nálgast stöðu einstæðra foreldra út frá öðrum forsendum í samhenginu en að ganga á fæðingarorlofið með því að koma beinlínis í veg fyrir að foreldrar geti báðir tekið fæðingarorlof. Það kemur ágætlega fram í lögunum að ef aðstæður eru þannig, hvort sem það er vegna andláts eða þess háttar, getur einstæða foreldrið fengið viðbótargreiðslur. Ég er líka alveg sammála þeirri ákvörðun að hækka greiðslur í fæðingarorlofi. Ég held að það hafi verið mjög nauðsynlegt því að eins og hér hefur komið fram hefur þeim körlum fækkað sem taka fæðingarorlof. Það er ekki gott því að markmið sjóðsins var að draga þá frekar inn í það hlutverk að njóta samvista við nýfædd börn sín. Þegar óhjákvæmilega þurfti að lækka tekjuviðmiðið í kjölfar hrunsins, eins og svo margt annað, dró úr því að feður tækju fæðingarorlof. Það voru líka vonbrigði að viðmiðið skyldi ekki vera hækkað fyrr en raun bar vitni í tíð síðustu ríkisstjórnar. Það voru enn fremur vonbrigði þegar tekjustofn Fæðingarorlofssjóðs var helmingaður á þeim tíma í staðinn fyrir að byggja vel undir tryggingagjaldið. Þó að staða sjóðsins sé ágæt í augnablikinu er samt fyrirhuguð lækkun á tryggingagjaldinu og má alveg spyrja sig hvort það sé gott eða skynsamlegt að halda því óbreyttu og reyna frekar að auka við greiðslur Fæðingarorlofssjóðs til þess að geta gert hvort tveggja, eins og hér hefur verið nefnt, að lengja fæðingarorlofið um leið og við áætlum áframhaldandi hugsanlegar hækkanir greiðslna til foreldra. Það er bæði tekjutengd ákvörðun og kynbundin. Þess vegna þurfum við að reyna að lagfæra fæðingarorlofskerfið til samræmis við þann upprunalega tilgang að jafna stöðu foreldra til töku á fæðingarorlofi. Það er heldur ekki í takt við jafnréttishugsjónina að skerða Fæðingarorlofssjóðinn eða byggja ekki betur undir hann og veldur því að konur verða áfram lengur utan vinnumarkaðar en karlar, eins og verið hefur. Þá viðhöldum við um leið þeim launaójöfnuði sem við höfum glímt við og glímum enn við. Ég held að við ættum frekar að byggja undir þennan sjóð og sjá til þess að barn geti notið samvista við báða foreldra. Við þurfum að vanda vel til verka þegar við endurreisum kerfið þannig að það verði eins og talað var um árið 2012 að það ætti að vera, þegar það kom fram með breyttum forsendum. Hér var talað eins og hvort tveggja gæti ekki átt sér stað í senn, að hækka greiðsluþakið og lengja orlofstímann. Ég er ekki sammála því. Þrátt fyrir að 500.000 kr. séu ekki óskaplega há fjárhæð hjá mörgum skiptir hún máli, sérstaklega fyrir margt ungt fólk sem er að koma sér þaki yfir höfuðið, er jafnvel nýútskrifað og stendur í barneignum. Þá þurfum við kannski að gera betur á fleiri sviðum. Við þurfum að breyta tekjuviðmiðinu varðandi barnabæturnar. Við getum líka gert það gagnvart vaxtabótum hjá yngra fólki sem er að koma sér þaki yfir höfuðið. Við getum komið til móts við barnafólk á margan annan hátt en í gegnum fæðingarorlofið. Ég man að þegar við ræddum tillögu Samfylkingarinnar á síðasta þingi kom fram að ungar mæður teldu erfitt að lifa af þeim fæðingarorlofgreiðslum sem þá voru í boði, jafnvel svo að þær treystu sér ekki til að búa einar heldur bjuggu í foreldrahúsum. Ég held að það verði ekki jafnað að neinu leyti með því að taka réttinn af öðrum heldur einmitt frekar að reyna að brúa bilið með lengingu orlofs fram að leikskóla þannig að báðir foreldrar hafi tækifæri til að njóta samvista við ungt barn sitt. Fæðingum hefur fækkað, það er morgunljóst, bæði vegna hækkandi lífaldurs og vegna þess að konur eru mun meira úti á vinnumarkaðnum, sem betur fer, sem hefur leitt til þess að þær eru eldri þegar þær eignast börn. Á sama tíma hafa feður ekki tekið fæðingarorlof eða hafa minnkað það vegna tekjuviðmiðsins. Þetta skiptir alla foreldra máli, hvort sem þeir eru ungir eða eldri. Hv. þingmaður talaði um við hvað ætti að miða tekjur eða fæðingarorlof. Ef maður er með rúma milljón á mánuði, er þá ekki allt í lagi að fæðingarorlofið skerðist? Þó að við viljum jafna rétt allra til fæðingarorlofstöku viljum við frekar hugsa til þess að tekjulágt fólk eða millitekjufólk hafi tækifæri til að njóta samvista við barn sitt og nýta sér allt fæðingarorlofstímabilið. Fólk sem er alla jafna með háar tekjur hefur betra rými til þess og á auðveldara með að lækka í tekjum um einhvern tiltekinn tíma en fólk sem er í lægri enda tekjuviðmiðanna, sérstaklega yngra fólk sem er kannski nýútskrifað með námslán og ekki komið með stórkostlega há laun. Þegar við veltum fyrir okkur hvernig við jöfnum stöðuna annars vegar og hins vegar hverjir geta gert þetta vil ég fyrst og fremst horfa á málið; fæðingarorlofið, barnabætur, vaxtabætur, alla aðstoð við foreldra; út frá stöðu fólks, þ.e. hafa tekjuviðmið. Mér finnst það skynsamlegt af því að því miður fara þeir sem standa verr fyrr út á vinnumarkaðinn eftir að þeir eignast barn og leita annarra leiða til að koma barni sínu fyrir, í umsjá ættingja eða eitthvað slíkt, til að geta haft ofan í sig og á. Þess vegna held ég að við eigum að láta þetta snúast um barnið og tækifæri foreldra til að njóta samvista við það. Við getum gert það á margan annan hátt en þennan. Hér var vissulega talað um grá svæði, sveitarfélög og annað slíkt. Ég sá ekki alveg hvernig það ætti að vera, áttaði mig ekki alveg á því, nema það ætti að koma í gegnum húsnæðisstuðning eða annan stuðning við einstæða foreldra eða foreldra sem eru illa staddir, en ríkissjóður getur gert þetta svona, a.m.k. eftir þessum þremur leiðum. Ég er ánægð með að sjá hversu margir ætla að taka þátt í þessari umræðu, hversu jákvætt fólk virðist almennt vera til þessa frumvarps. Það má vel vera að það taki einhverjum breytingum í meðförum nefndarinnar og að fram komi einhver sjónarmið sem við ekki höfum áttað okkur á. Þá vænti ég þess að það verði til góðs en ekki til að fjölga undanþágum eða brjóta upp fæðingarorlofskerfið. Ég held að hugmyndafræðin á bak við það sé góð þannig að við eigum ekki að þurfa að fara inn í þann grunn. Virðulegi forseti. Ég ætla að láta þetta duga. Það er ánægjulegt að sjá að hér virðist ríkja almennur velvilji í garð þessa máls.

Virðulegi forseti. Mig langar að spyrja hvort við vinnu þessa frumvarps hafi það verið rannsakað hvernig þessu er farið í nágrannaríkjum okkar, hvort það sé einhver munur á því milli kynjanna, þ.e. hvernig kynin nýti með mismunandi hætti þann tíma sem þau hafa úr að spila í fæðingarorlofi og hvort eitthvað hafi verið litið til þess hvort konur séu líklegri til þess að taka lengri tíma í fæðingarorlof en karlar þar sem báðum kynjum stendur jafn langur tími til boða.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Mér skilst að það sé þannig að þetta fyrirkomulag hafi frekar verið tekið upp á eftir okkur, þ.e. við höfum verið ákveðnir frumkvöðlar í þessu samhengi bæði með lengingu orlofsins og þessa skiptingu á milli kynjanna. Ég játa að ég þekki ekki til hlítar hvernig það er í nákvæmlega í öllum nágrannalöndum okkar. Það er kannski eitt af því sem kemur þá enn og aftur upp í vinnu nefndarinnar, en væntanlega kom þetta fram á sínum tíma þegar lögin voru sett og mér er sagt að nágrannalönd okkar hafi í raun brúkað okkar frumkvæði til þess að reyna að koma til móts við þá jafnréttishugsjón sem liggur til grundvallar fæðingarorlofskerfi okkar. Hér er í rauninni bara verið að reyna að bæta það enn frekar, þ.e. lenging orlofsins snýr auðvitað að því að barnið njóti samvista við foreldra sína til lengri tíma á þessum viðkvæma tíma.

Virðulegi forseti. Ég held að enginn efist um það og það er einmitt gríðarlega mikilvægt að barn fái notið samneytis við báða foreldra. Hins vegar held ég að það sé áhugavert líka að skoða í þessu samhengi, eins og ég kom inn á, hver er reynsla þeirra ríkja sem við viljum gjarnan bera okkur saman við að hafa eins langt fæðingarorlof og raunin er og hvort kynin nýta þann rétt sem þau hafa til jafns. Því ef svo er ekki þá þurfum við auðvitað að hugsa um, alla vega er það þess virði að taka það upp í umræðunni í vinnslunni í framhaldinu, hver áhrifin eru af því fyrir konur, ef við lengjum orlofið, ef þær nýta miklu lengri tíma í fæðingarorlof og eru þar af leiðandi lengur út af vinnumarkaði sem hefur áhrif á samkeppnishæfni þeirra á vinnumarkaði á meðan karlmaðurinn nýtir sér kannski síður þann rétt. Ég held alla vega að það væri þess virði að skoða þetta í vinnslu frumvarpsins í kjölfarið eða bara fyrir okkur almennt að hugsa um þetta.

Herra forseti. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni akkúrat hvað þetta varðar. Það er kannski tilgangur þessa máls, þ.e. bæði að lengja orlofið og að jafna stöðu kynjanna. Það var einmitt eitt af því sem ég sagði í ræðu minni áðan að konur eru lengur utan vinnumarkaðar, það hefur verið tilhneigingin, og það stuðlar áfram að þeim launaójöfnuði sem við búum við og viljum reyna að brjóta upp. Það er tilraun til þess með því að fæðingarorlofskerfið var byggt upp eins og hér var gert og hér er lagt til að verði breyting á af því við höfum dregist aftur úr. Mér skilst að flest Norðurlöndin séu komin með 12 mánuði. Þó að við höfum verið í fararbroddi á þeim tíma sem lögin eru sett þá höfum við dregist aftur úr. Það eru eflaust margar ástæður fyrir því. En núna er staðan í samfélaginu þannig að við eigum að geta gert þetta að mínu mati, ekki síst eru færi á, eins og ég sagði áðan, að styrkja Fæðingarorlofssjóð enn frekar en gert er þrátt fyrir að staðan sé þokkaleg núna til að búa í haginn fyrir framtíðina. Ég tel að við þurfum að gera það til þess að þetta markmið nái fram að ganga og vonast til þess að núverandi ríkisstjórn styðji þetta mál og sjái til þess að sjóðurinn verði til þess bær, ekki bara núna heldur til langrar framtíðar. Í mínum huga er það lágmarkstími að eiga eitt ár í samvistum, þ.e. gefa foreldrum færi á því áður en ungviðið fer á einhverja tiltekna stofnun þó að þær séu alla jafnan frábærar. Ég held að við eigum að gera allt sem við getum til þess að styrkja sjóðinn núna meðan við höfum fjárhagslegt bolmagn til þess að gera það.

Herra forseti. Ég ætla að ganga svo langt að segja að þetta sé eitt stærsta mál þessa þings, enn sem komið er a.m.k. Í mínum huga er það alveg gríðarlega stórt og mikið samfélagsmál sem hefur margar víddir. Það hefði auðvitað verið fróðlegt að heyra frá fleirum fulltrúum stjórnarflokkanna, með undantekningunni Pawel Bartoszek sem þökk skilið kom inn í umræðuna, hvers við megum vænta í þeim efnum af hálfu núverandi ríkisstjórnar umfram það sem ráða má af stjórnarsáttmálanum. Ég hefði haldið miðað við það að nú er mikil endurnýjun á þingi og mikið af ungu fjölskyldufólki að hér væri full mælendaskrá og umræður yrðu langt fram eftir degi um þetta stórmál. Eins var það að hæstv. ráðherra kom til fundarins fyrr í dag og hefði gjarnan mátt blanda sér í umræðurnar. En það stendur kannski allt til bóta. Í mínum huga snýst þetta mál um marga nokkuð jafngilda þætti, það á sér margar víddir eða skírskotanir. Við getum byrjað á að ræða þetta sem spurninguna um fjölskylduvænt samfélag, að skapa barnvænt fjölskylduvænt samfélag, umhverfi á Íslandi. Það veitir ekki af. Við stöndum frammi fyrir þeirri staðreynd að við töpum úr landi ungu menntuðu fólki eða fólki sem fer til þess að sækja sér nám og kemur ekki til baka. Þrátt fyrir efnahagslega uppsveiflu í sex ár er ástandið enn þetta, og hefur reyndar heldur sigið á ógæfuhliðina aftur undangengin tvö ár, að Ísland er nettó að tapa fólki og það er að uppistöðu til ungt fólk sem yfirgefur landið í meira mæli en það kemur til baka. Það ætti að fá okkur til að hugleiða: Er okkur að takast að búa til það fjölskylduvæna barnvæna, umhverfi sem við þurfum að gera ef við ætlum að hafa framtíðarhorfurnar nógu spennandi fyrir ungt fólk? Ég held að hlutir eins og nákvæmlega þetta, fæðingarorlof og fyrirkomulag stuðnings við ungar barnafjölskyldur, sé ekki síður stór þáttur í þessu en launasamanburðurinn, enda stöndumst við hann orðið alveg þokkalega á nýjan leik, kannski með lengri vinnutíma að breyttu breytanda og lægra tímakaupi en þegar skoðuð eru heildarlaun þá hefur dregið saman, a.m.k. eins og það er reiknað út með núverandi gengisskráningu. Félagsfræðilegar kannanir sýna að þegar fólk er að velta fyrir sér hvar það eigi að setja sig niður þá eru það ekki fyrst og fremst launin sem það horfir á, það spyr um skólann. Er góður leikskóli og grunnskóli á þessum stað? Er vel búið að barnafjölskyldum í því umhverfi sem ég ætla að setja mig niður? Er það tryggt og friðsælt umhverfi o.s.frv.? Það er alveg eðlilegt. Þegar Bang og Olufsen, það ágæta danska fyrirtæki, ákvað að flytja stóran hluta starfsemi sinnar út á Jótland var það m.a. gert á grundvelli könnunar meðal starfsmanna um hvað þeir legðu áherslu á í því umhverfi sem þeir vildu búa. Mönnum kom nokkuð á óvart að það var ekki endilega að vera inni í Kaupmannahöfn. Nei, það var að það væri góður skóli, það væri heilsusamlegt og gott umhverfi, það væri vel búið að barnafjölskyldum. Þá sögðu menn: Þá er okkur ekkert að vanbúnaði að setja okkur niður á Jótlandi, þótt framleiðslustarfsemin eða stjórnstöðvarnar verði þar. Svona hugsa framsýnir stjórnendur og svona eiga framsýn stjórnvöld að hugsa. Þetta er mikið jafnréttismál að sjálfsögðu, bæði gagnvart vinnumarkaðnum sem slíkum og einstaklingunum og kynjunum sem í hlut eiga. Það hefur verið rætt þó nokkuð þegar í umræðunni. Þar kemur inn í þetta með að rétturinn sé sjálfstæður og ekki yfirfæranlegur nema að litlu leyti og með skýrum reglum, vegna þess að ef við lengdum fæðingarorlofið úr níu mánuðum í 12 og héldum bara eftir þremur mánuðum sem væru ekki yfirfæranlegir væri hættan sú að annað foreldrið, oftast móðirin, mundi nýta restina af níu mánuðunum og vera þá mun lengur frá vinnumarkaði en faðirinn. Það viljum við ekki. Þess vegna er að mínu mati mjög mikilvægt að færa upp réttinn báðum megin í jöfnum skrefum, hvort sem það eru 5–5–2 eða 4–4–4, það má ræða. Þetta snýst að sjálfsögðu um réttindi barnsins og það er afar mikilvægur þáttur að börnin eiga rétt á því að foreldrar þeirri geti annast um þau og þeir séu samvistum við þau á þessu afar mikilvæga þroskaskeiði sem fyrstu níu eða 12 mánuðirnir eru, fyrsta árið þar um bil. Þetta er líka réttlætismál sem snýr að báðum foreldrum. Auðvitað er þetta mannréttindamál einnig frá hlið foreldranna, að sjálfsögðu, að samfélagið tryggi að menn geti átt þess kost að njóta samvista við og vera með barni sínu og axla sameiginlega ábyrgðina. Það má ekki heldur gleyma því að þetta mál var gríðarlega stórt framfaraskref í umræðu um jafnréttismál á Íslandi hvað það varðaði að undirstrika og lögbinda skyldur beggja foreldranna. Það er sameiginlegt verkefni að eignast og ala upp barn. Þar bera báðir jafna ábyrgð. Við erum að reyna að komast í burtu frá gamla tíðarandanum, að það sé fyrst og fremst ábyrgð móðurinnar sem þetta snúist um og faðirinn sé meira og minna laus allra mála þegar hann er búinn að geta barnið. Það er ekki þannig sem við ætlum að hafa þetta. Þess vegna voru það merk skref sem Ísland tók þegar það eiginlega eitt allra fyrst ríkja, ef ég veit rétt, tók inn þennan sjálfstæða rétt feðra. Það varð síðan öðrum löndum í kringum okkur fordæmi. Það var talað mikið um þetta íslenska módel í þeim efnum. Ég hygg að það hafi verið þannig að slíkur umtalsverður sjálfstæður réttur beggja foreldra eða feðra hafi komið til sögunnar annars staðar á Norðurlöndunum á eftir okkur og hann er núna hluti af grundvallarstefnu þeirra í þessu kerfi. Ég hef fylgst vel með því í Noregi. Þar leggja menn mjög mikið upp úr því að varðveita þessi element kerfisins. Hver einasti ungur faðir á norska Stórþinginu sem eignast barn fer umsvifalaust í fæðingarorlof og tekur út allan sinn rétt því að hann yrði ekki vinsæll pólitískt í Noregi ef hann svikist um það. Menn leggja metnað sinn í það að axla slíka ábyrgð. Vonandi eigum við eftir að sjá meira af ungum feðrum fara í fæðingarorlof héðan af Alþingi. Þá er rétt að segja frá því, herra forseti, að hér stendur nú sá sem líklega reið á vaðið. Ég hygg að ég hafi verið fyrsti faðirinn á Alþingi sem fór í fæðingarorlof. Það var rétt um áramótin 1998/1999. Hvað var minn réttur þá? Hann var hálfur mánuður. Fyrsta skrefið var ekki beysnara en það að það kom inn einhvern tímann á árunum á undan réttur feðra eða beggja foreldra til að taka fæðingarorlof. Ég held það hafi í fyrstunni bara verið sjálfstæður réttur föðurins sem hann þurfti ekki einu sinni að taka eða hvort hann var jafnvel yfirfæranlegur. Það var allt og sumt, hálfur mánuður. Mér er þessi hálfi mánuður alveg gjörsamlega ógleymanlegur. Alveg. Ekki af því þetta hafi verið svona mikið nýmæli heldur af því að það var dásamlegt að fá þó frið með barninu í hálfan mánuð og bera ábyrgðina á þeim tíma. Það er ákaflega mikilvægt. Ég held að þessa vegna þurfi að stíga mjög varlega til jarðar. Ég vil segja inn í umræðuna um stöðu einstæðra foreldra og hvort kerfið eigi að vera sveigjanlegra hvað það varðar að færa réttinn alveg upp í níu mánuði eða heilt ár til hins einstæða foreldris, oftast móðurinnar þá, að þar tel ég að menn eigi að stíga mjög varlega til jarðar. Ég er sammála hv. þm. Pawel Bartoszek um það eins og fleira í þessu máli. Ég tel að lögin eins og þau eru í dag reyni í öllum aðalatriðum að nálgast mjög málefnalega þau tilvik þar sem það er réttlætanlegt og á að gerast, þ.e. þegar annað foreldrið deyr rétt eftir fæðingu barnsins eða á meðgöngunni, að sjálfsögðu. Þegar barn er ættleitt af einstæðum foreldrum, að sjálfsögðu. Þegar veikindi hindra annað foreldrið í að gegna skyldum sínum að þessu leyti og taka fæðingarorlof, að sjálfsögðu. Ef annað foreldrið er því miður svo ógæfusamt að þurfa að sitja af sér refsidóm eða eitthvað slíkt, að sjálfsögðu. Þessi tilvik eru öll þarna meira og minna og ég held nokkuð vel skilgreind. Þannig að frumvarpið gerir ekki ráð fyrir að breyta því. Að sjálfsögðu má fara yfir það ef það er eitthvað sem er ástæða til að skoða í þeim efnum en ég mæli með því að menn stígi varlega til jarðar til þess að ekki opnist glufur í sjálfan grundvöll málsins, sem er jafnrétti kynjanna og sameiginleg ábyrgð kynjanna og sú staða sem við viljum færa út á vinnumarkaðinn varðandi það að annað kynið sé ekki í lakari stöðu hvað varðar að sækja um störf eða fá framgang í starfi vegna þess að það beri meiri ábyrgð en hitt þegar börn koma í heiminn. Allt þetta þurfum við að hafa í huga í þeim efnum. Lengingin sem hér er lögð til er að mínu mati gríðarlega mikilvæg ásamt með því að sjálfsögðu að færa upp þökin, því að það þurfum við að gera. Ég er ekki þeirrar skoðunar að við eigum að fara alveg aftur til upphafsins þegar ekkert þak var á þessu og menn fengu 70% af himinháum launum í fæðingarorlof. Það var reyndar fyrir daga ofurlaunanna í aðdraganda hrunsins, en menn sáu fljótlega að það var kannski ekki ástæða til þess, það var full langt gengið, og settu inn þök. Þau voru mjög rúm í byrjun og voru svo eitthvað færð niður og svo verulega þegar harðnaði á dalnum eins og kunnugt er. En að sjálfsögðu eigum við að fikra okkur í áttina aftur til baka. Mér finnst ekki óeðlileg viðmiðun að þakið sé a.m.k. ekki lægra en 70% af meðallaunum í landinu eða eitthvað slíkt, jafnvel ívið hærra en það. Þá ætti ekki að vera neinum að vera vorkunn og sérstaklega ekki hátekjufólki þótt það lækki tímabundið aðeins í launum eða greiðslum með því að taka fæðingarorlof og axla skyldur sínar að þessu leyti. Gleymum því ekki að þeir sem hafa á viðmiðunartímanum verið á gríðarlega háum launum eru væntanlega að breyttu breytanda betur settir en hinir sem voru á mjög lágum launum. Þess vegna mætti færa rök fyrir því að það væri enn meiri jafnlaunastefna að greiða 100% af viðmiðunarlaununum upp að vissum mörkum og svo færi það niður í 70% og þaðan væri þak. Þá værum við virkilega að hjálpa tekjulægstu hópunum til að búa við óskerta afkomu á meðan þeir væru að koma upp börnum. Það er ekki endilega einu sinni víst að þessi upphaflega útfærsla sé sú besta ef út í það er farið. Ekki stæði á mér og væntanlega ekki þeim sem standa að frumvarpsflutningnum að gera þarna betur. Ég vil aðeins segja um stuðning við barnafjölskyldur almennt. Hann er lítill á Íslandi. Hann er of lítill á Íslandi, það er alveg á hreinu. Barnabæturnar sem hafa nú verið skertar og eru auðvitað merkilega lágar og að fullu tekjutengdar eru mikið umhugsunarefni hjá okkur. Að einhverju leyti væri eðlilegt að tiltekinn almennur stuðningur við barnafjölskyldur væri óháður tekjum og síðan kæmi viðbótarstuðningur til þeirra sem væru í veikustu stöðunni vegna þess að það er eftir því sem við erum að sækja hér, að það sé sérstaklega tekið tillit til aðstæðna barnafjölskyldna, ég tala nú ekki um þegar mörg börn eru að vaxa úr grasi innan sömu fjölskyldunnar og reiða sig á tekjur eins eða tveggja foreldra. Það var því miður óumflýjanlegt að skerða eitthvað barnabætur á erfiðleikaárum eftir hrun þótt reynt væri eins og kostur var í því tilviki, eins og öllum öðrum, að dreifa byrðunum með sem félagslega réttlátustum hætti. Ísland hefur fengið ágætiseinkunnir fyrir að hafa siglt í gegnum erfiðleika sín og skorið sig verulega úr hvað það snertir að standa vel vörð um velferðarkerfið á sama tíma. Til marks um það er t.d. úttekt óháðs sendifulltrúa mannréttindaráðs Sameinuðu þjóðanna sem gaf Íslandi háa einkunn fyrir að hafa staðið sig vel í að tryggja félagsleg réttindi og mannréttindi þrátt fyrir erfiðleika í efnahagsmálum, öfugt við ýmsar aðrar þjóðir sem því miður létu byrðarnar bitna verulega á tekjulágu fólki. En við komumst að þeirri niðurstöðu þegar leið á kjörtímabilið 2009–2013 að við hefðum þurft að gera betur varðandi barnafjölskyldurnar. Það viðurkenndum við. Kannski vorum við ekki nógu meðvituð um að þær áttu í miklum vanda eins og fleiri. Niðurstaðan af úttektum, upplýsingum frá velferðarvaktinni og úttektum félagsfræðinga var að stórhækka barnabætur á síðari hluta kjörtímabilsins, sem ríkisstjórnin þar á eftir skar því miður niður. Núna eru þær eiginlega svipur hjá sjón því að tekjumörkin, skerðingartekjumörkin, hafa ekki verið færð upp. Ég held að við þurfum að taka þetta mjög alvarlega og það tengist því sem ég nefndi í byrjun, því hvernig við stöndum okkur í að búa til barnvænt og fjölskylduvænt umhverfi. Að lokum um fjármögnunina. Þökk sé mikilli vinnuþátttöku á Íslandi og ágætisuppgangi í efnahagslífinu að aftur hefur tryggingagjaldsstofninn styrkst svo myndarlega, kominn vel á annað þúsund milljarða króna, og tiltölulega lágt hlutfall af þeim skattstofni, andlaginu, andlagi tryggingagjaldsins sem er heildarlaunasumman í landinu, launagreiðslusumman í landinu, dugar til að fjármagna þetta. Það hlýtur að vera þannig að við höfum ráð á þó að það væri 1% af launasummunni í landinu til þess að fjármagna myndarlega útfært fæðingarorlofskerfi. Frumvarpið hér gerir ráð fyrir því að innan við 0,9% dygðu til að fjármagna þessa lengingu. Þá ætti ekki að vera mönnum ofverkið, ég segi eiginlega því miður, því að ég vildi að þyrfti hærri prósentu, þ.e. að barneignir væru meiri. Við þurfum líka að huga að þeim þætti, sem einhverjir hafa komið inn á, að þær eru að dragast saman og það eigum við að taka mjög alvarlega.

Virðulegi forseti. Mig langar að byrja á að þakka hv. flutningsmanni fyrir að leggja fram þetta fína frumvarp. Ég styð frumvarpið og ég styð líka að það verði tekið betur fyrir í hv. velferðarnefnd og þar verði skoðuð ýmis þau sjónarmið sem hafa komið fram í umræðunni, m.a. um fjölbreytt fjölskylduform. Sú kjarnafjölskylda sem við þekkjum kannski einna helst hefur tekið svolitlum breytingum og er orðin talsvert fjölbreyttari en hún var. Því ætti alltaf að hafa í huga að fólk er margvíslegt, alls konar og margbreytilegt og gæti þurft á mismunandi stuðningi að halda eftir því hvernig fjölskyldan er samsett. Ég vona að þetta frumvarp verði upphaf að víðtækari vinnu í að bæta löggjöf og stuðning við barnafólk hérlendis, og þá sérstaklega gagnvart þeim sem uppfylla ekki skilyrði til að fá fæðingarorlof, enda mikil verðmæti fólgin í því að fá góða fjölskylduaðstoð, sérstaklega í byrjun þess að fjölskylda er stofnuð. Í því sambandi er þetta mikilvægt mál þar sem lífskjör sérstaklega ungs fólks hafa verið hér mikið til umræðu og eru stundum lakari en í löndunum í kringum okkur. Ég þekki það að margir í kringum mig og í mínum vinahópi eru að stofna fjölskyldu þessa dagana og íhuga að flytja til útlanda. Þar býðst þeim betri stuðningur við fjölskylduna og að koma upp fjölskyldu heldur en þeim býðst hér. Þar af leiðandi tel ég þetta mikilvæga þróun í rétta átt. En ég held að við verðum að taka þetta frá nokkrum eða mörgum hliðum. Þetta frumvarp eins og margt annað hér er vísbending um hreyfingu í átt að eða betri stuðningi við ungar fjölskyldur. Við sjáum það hér á Alþingi að loksins sjáum við meira að segja skiptiborð sem hefur ekki verið til hingað til inni í þessu húsi, það er svona ákveðin jákvæð þróun sem er að eiga sér stað gagnvart því að vernda betur og styðja betur við barnafjölskyldur hér á þingi sem og annars staðar í þjóðfélaginu. Mig langar að tala svolítið um mína nálgun á þetta og hvernig hægt er að nálgast réttinn til fæðingarorlofs út frá mörgum hliðum mannréttinda. Við Íslendingar eða íslenska ríkið er aðili að mörgum mannréttindasáttmálum sem taka akkúrat á þessu, rétti foreldra til að umgangast börnin sín eftir að þau eru nýfædd, rétti mæðra sérstaklega til að fá fæðingarorlof, þar sem þetta eru allt orðnir frekar gamlir sáttmálar sem ég er kannski að vísa í hérna. Þá á ég m.a. við félagssáttmála Evrópu og samning Sameinuðu þjóðanna um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi. Þar er sérstaklega tekinn fram réttur kvenna til fæðingarorlofs og réttur kvenna til verndar á vinnumarkaði þegar þær eignast börn. Ekki síður ber að minnast á 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu sem tekur til friðhelgi einkalífs en felur einnig í sér réttinn til fjölskyldulífs, og loks samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barna, sem felur í sér víðtæk réttindi barns til að njóta stuðnings og nærveru við foreldra sína, og svo víðtækar skuldbindingar þeirra ríkja sem eru aðilar að samningnum til þess að styðja við foreldra. Flest af þeim réttindum sem ég er að telja hérna upp, eða flestir af þessum samningum, eru dæmi um svokölluð félagsleg réttindi. Félagsleg réttindi eru af þeim meiði að ríki heims skuldbinda sig til þess að reyna alltaf að gera betur í að vernda félagsleg réttindi. Þannig að þessi réttindi eru ekki af þessum absalútt toga eins og t.d. borgararéttindi eru, þar sem talað er um að ekki megi gera eitthvað ákveðið, heldur ætli ríkið að reyna að gera eitthvað og alltaf betur og betur eftir sinni bestu getu fjárhagslega. Ég mundi því vilja ítreka það við þingheim og ríkisstjórnina að þegar kemur að skuldbindingum Íslands gagnvart félagslegum réttindum þegna sinna þá beri okkur alltaf að gera betur í dag en við gerðum í gær, sérstaklega þegar við höfum svigrúm og rými til þess. Í ljósi þess að núna hefur margoft verið ítrekað að við höfum ágæta stöðu, efnahagslega, þá ætti lítið að standa í vegi fyrir því að við uppfyllum betur þau félagslegu réttindi sem íslenska ríkið hefur nú undirritað og hefur sagst ætla að tryggja og vernda. Ég vil bara impra á þessu því að mér finnst mikilvægt að við reynum að hafa mannréttindi borgaranna í huga við alla lagasetningu sem við setjum hérna, sérstaklega þegar kemur að félagslegum réttindum. Það er ekki nóg að segja bara að hér sé fæðingarorlof. Okkur ber alltaf að reyna að bæta og tryggja betur réttindi foreldra til að vera í kringum börnin sín, réttindi barna til að vera með foreldrum sínum og réttindi okkar allra til að hafa fjölskyldulíf. Ég vil þess vegna beina því til hæstv. velferðarnefndar að skoða sérstaklega hvernig bætt tilhögun á fæðingarorlofi, eins og að lengja það, verndi betur félagsleg réttindi foreldra og reyna að hafa það svolítið að leiðarljósi í vinnu sinni hvaða alþjóðlegu skuldbindingar Ísland hefur gengist undir þegar kemur að félagslegum réttindum foreldra og barna í því að jafnvel dýpka og bæta þetta frumvarp. Þeirri sem hér stendur finnst að minnsta kosti mjög mikilvægt að við notum þau verkfæri sem alþjóðaskuldbindingar Íslands eru til að stuðla að aukinni framþróun réttinda einstaklinga, til að vernda þá betur og sinna þeim betur en við gerum. Og ekki sé nóg að skrifa undir eitthvert plagg, heldur verðum við alltaf að hafa í huga að félagsleg réttindi eru þess eðlis að við viljum alltaf efla þau betur. Þetta heitir á ensku ef ég fæ að sletta, virðulegi forseti, „progressive realization“. Þetta er eitthvað sem ríkt land eins og Ísland hefur fullkomlega efni á að standa við og styðja við.

Hæstv. forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um fæðingar- og foreldraorlof, með síðari breytingum, og lögum um tryggingagjald, með síðari breytingum. Eins og fram kom í ræðum og umræðum áðan er þetta eitt af forgangsmálum þingflokks Vinstri grænna og í andsvörum þakkaði ég hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur, sem flutti framsögu að málinu, fyrir að flytja það. Eins og jafnframt kom fram áðan í andsvörum þá styð ég málið. Þetta er afar gott mál. Ég hef haft mikinn áhuga á þessum málum, hef setið í hv. velferðarnefnd til nokkurs tíma þar sem þau mál hafa verið til umfjöllunar og auk þess ætlaði ég að leggja fram mál um þetta en sá síðan þetta viðamikla mál frá þingflokki Vinstri grænna og vil leggja mitt til málanna varðandi það. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að lagðar eru til breytingar á lögum um fæðingar- og foreldraorlof að réttur til þess hækki úr núverandi níu mánuðum í 12 mánuði í tveimur þrepum á árunum 2018 og 2019. Verði frumvarpið að lögum mun heildarlengd fæðingar- og foreldraorlofs verða 11 mánuðir árið 2018 og 12 mánuðir árið 2019. Gert er ráð fyrir að réttur til fæðingarorlofs skiptist þannig milli foreldra að hvort um sig hafi rétt til fimm mánaða en eigi tvo mánuði sameiginlega og geti skipt þeim með sér eins og verkast vill. Við erum öll sammála um mikilvægi þess að báðir foreldrar nýti að fullu rétt sinn til fæðingarorlofs til að vera með börnunum sínum og að foreldrar nýti sameiginlegan rétt sinn að jöfnu. Eins og fram kom í umræðum snýst þetta auðvitað um rétt barnsins til samvista með foreldrum sínum. Eins og kom fram hjá mér í andsvörum áðan hef ég talsvert rætt þetta mál og verið að viðra það við fagfólk í greininni, þ.e. ljósmæður og þær sem hafa verið að sinna heimaþjónustu, aðallega þá ljósmæður. Þær umgangast auðvitað talsverðan fjölda af fólki í fæðingarorlofi. Sumt þetta fagfólk hefur, þetta eru nokkrar manneskjur, verið að lýsa fyrir mér áhyggjum sínum af einstæðum foreldrum, foreldrum sem hafa ekki maka sér við hlið eða tilvist annars foreldrisins, það sé ekki til staðar. Það geta verið um ýmsar ástæður að ræða og jafn mismunandi og þær eru margar. Fagfólk þetta hefur lýst áhyggjum af því, í þeim tilvikum sem við mig var rætt, að þarna séu mæður sem hafi ekki einu sinni nýtt og fullklárað það fæðingarorlof sem lögin veita þeim nú þegar rétt til að taka því að fjárhagsleg staða hefur verið erfið og foreldrið hafi bara þurft að fara út á vinnumarkaðinn áður en fæðingarorlofi lauk. Hins vegar er ég sammála því sem fram hefur komið í ræðum hjá hv. þingmönnum að stíga verður mjög varlega til jarðar í því að setja stórar undanþágur við þessa löggjöf. Ég velti fyrir mér, og þetta er eitt af því sem við þurfum að skoða mjög vel í vinnu hv. velferðarnefndar, hvort það séu önnur tæki og tól sem við höfum til að ná því markmiði að styðja betur við þessa hópa heldur en undanþágur frá þessari löggjöf, eða hvort það séu einhverjar undanþágur. Þetta er eitt af þeim atriðum sem ég sem hv. þingmaður í hv. velferðarnefnd mun kalla eftir upplýsingum um og skoða hvernig okkar félagslega velferðarkerfi geti stutt við þessa hópa. Því að við erum eins og ég sagði áðan að hugsa um hagsmuni barnsins. Þetta eru hagsmunir barnsins og einhver börn njóta ekki jafnræðis á við þau börn sem hafa báða foreldra sér við hlið. Þetta er eitt af þeim atriðum sem þarf að skoða og stíga varlega til jarðar upp á jafnréttissjónarmið að ræða. Eins og fram kom í andsvari við hv. flutningsmann lítur hún svo á að frumvarpið sé grundvöllur til heildarendurskoðunar á löggjöfinni í hv. velferðarnefnd og að það liggi jafnvel mun fleiri þættir undir en fram koma í löggjöfinni eða í frumvarpinu. Ég tel að farið verði mjög vel í þetta í nefndinni, að skoða þessa þætti. Núverandi ríkisstjórn hefur gefið það út í stjórnarsáttmála að hækka eigi greiðslur í fæðingarorlofi. Jafnframt kom það fram í ræðu í morgun hjá hv. þingmanni að fram hefði komið í fréttum í morgun, að ég tel, að hæstv. félagsmálaráðherra hafi talað um það í einhverri blaðagrein að það væri einnig ætlun ríkisstjórnarinnar að brúa með einhverjum hætti það bil sem er á milli fæðingarorlofs og leikskóla. En þetta frumvarp snýr einmitt að því að lengja fæðingarorlofið til þess að bilið verði minna. Mig langar að ræða eitt atriði aðeins því að það kemur fram í greinargerð að á síðasta kjörtímabili hafi verið stigið skref til baka þar sem í upphafi þess kjörtímabils hafi verið hætt við þá lengingu sem ríkisstjórnin þar á undan hafi ákveðið varðandi fæðingarorlofsmálin. Minni þó á að í tíð síðustu ríkisstjórnar, þar sem Framsóknarflokkurinn var í forustu, þ.e. í lok þess kjörtímabils voru hámarksgreiðslur í fæðingarorlofi hækkaðar frá 370 þús. kr. upp í 500 þús. kr. Mikilvægt var að vinna að því, því að í skýrslu starfshóps um endurskoðun á þessari löggjöf og í tölum sem við hv. þingmenn höfum verið að sjá og fram hafa komið í fjölmiðlum á undanförnum árum, er sýnt fram á það að eftir að þakið á hámarksgreiðslum í fæðingarorlofi var lækkað þá voru færri feður sem nýttu sér fæðingarorlof. Auðvitað voru þetta aðgerðir. Ég er ekki að kenna einum eða neinum um eitt né neitt, þetta voru bara nauðsynlegar aðgerðir sem þurfti að fara í á sínum tíma, en með auknu svigrúmi er nauðsynlegt að hækka greiðslurnar því að við viljum að barnið njóti samvista við báða foreldra ef þeir eru til staðar. Mig langar í örstuttu máli að fara aðeins yfir það sem fram kom í skýrslu sem starfshópur um endurskoðun á fæðingarorlofsmálunum lagði til í vinnu sinni. Fyrrverandi hv. þingmaður Framsóknarflokksins, Birkir Jón Jónsson, stýrði þeim hópi og ýmsir hagsmunaaðilar úr samfélaginu tóku sæti þar og sögðu sínar skoðanir. Hæstv. þáverandi félags- og húsnæðismálaráðherra, Eygló Harðardóttir, núverandi hv. þingmaður Framsóknarflokksins, skipaði nefndina og lagði til að endurskoðun færi fram. Þar var lagt til að hámarksgreiðslur úr Fæðingarorlofssjóði yrðu 600 þús. kr. og að tekjur allt að 300 þús. kr. á mánuði myndu ekki skerðast líkt og nú er. Eins og kom fram áðan voru stigin skref í ákveðna átt með þeim 500 þús. kr. sem tóku gildi núna fyrir áramótin. Fram kom í frétt sem fylgdi niðurstöðum þessa starfshóps að hækka yrði greiðslur svo fólk gæti séð sér fært að nýta þennan rétt í meiri mæli en gert hefur verið síðustu ár, því það kom bersýnilega í ljós að feður nýttu sér fæðingarorlof í minni mæli en áður. Með því að taka þennan 300 þúsund kall og láta hann ekki skerðast væri sérstaklega verið að horfa til þeirra sem hefðu lágar og millitekjur til að koma á móts við þann hóp líka. Eins og ég segi og fram kom í umræðum áðan er þetta frumvarp grundvöllur fyrir hv. velferðarnefnd til að vinna þetta mál, frumvarpið væri lagt fram til að ná utan um þessa mikilvægu þætti. Fæðingarorlofslöggjöfin er mikið kjaramál. Við vitum líka að mikilvægt er að lengja fæðingarorlofið til að brúa bilið á milli fæðingarorlofs og leikskóla eða dagmömmu. Síðan er það líka bara þannig að í mörgum byggðarlögum víða úti á landi þekkist það að ekki er einu sinni hægt að koma börnunum til dagmóður því að skortur hefur verið þar á. En margar dagmömmur sinna verulega góðu og mikilvægu starfi. Við vitum að það getur haft álag í för með sér fyrir barnafjölskyldur í landinu þegar stöðugt púsluspil þarf að vera í gangi um hvernig eigi að redda málunum, hver eigi að hugsa um barnið þennan daginn og hinn daginn. Þetta hefur oft og tíðum áhrif á fjölskyldulíf. Nú sjáum við merki um að líðan sumra barna er ekki nógu góð. Það er mikill hraði í þjóðfélaginu og töluvert stress. Það er ábyrgðarhlutverk okkar þingmanna og stjórnmálamanna að skoða hvernig við getum komið á móts við barnafjölskyldur í landinu til að meiri velferð verði í kringum hlutina og til að skapa fjölskylduvænna samfélag en við erum með í dag. Ég hlakka til að leggja mitt af mörkum til að vinna að því.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni Elsu Láru Arnardóttur fyrir ræðu hennar og þau sjónarmið Framsóknarmanna sem hún flutti inn í þessa umræðu. Ég segi bara skárra væri það nú, því að Framsóknarflokkurinn á auðvitað merka arfleifð á þessu sviði og væntanlega er eitt það merkilegasta sem fyrrverandi ráðherra flokksins, Páll Pétursson, skilur eftir sig hlutdeild hans í löggjöfinni á þessu sviði. Það er allt í góðu lagi með að halda því til haga og nefna nafn þess ágæta mæta manns sem hér var lengi meðal okkar á þingi. Það er að sjálfsögðu rétt og skylt að velferðarnefnd fari yfir ýmis mál í tengslum við þetta frumvarp og þar á meðal spurninguna um undanþágur frá þeirri meginreglu að báðir foreldrar hafi sjálfstæðan rétt til orlofstökunnar og hann sé ekki yfirfæranlegur nema í undantekningartilvikum og að farið verði yfir þau undantekningartilvik, hvort þau eiga að einhverju leyti að breytast eða hvort menn vilja hugsanlega setja á fót eitthvert ferli fyrir undanþágunefnd eða undanþáguferli fyrir umsóknir, um jaðartilvik sem ekki falla almennilega inn í undanþáguákvæði laganna. Ég er ekki að útiloka slíkt en endurtek það sem hv. þingmaður nefndi sjálf, að það þarf að stíga varlega til jarðar í því. Frumvarpið er auðvitað fyrst og fremst nauðsynlegar lagabreytingar til að lengja fæðingarorlof að óbreyttum lögum að öðru leyti. Ég er ekki þeirrar skoðunar að það þurfi víðtæka grundvallarendurskoðun á þessum lögum. Löggjöfin er í grunninn mjög góð og á að standa. En að sjálfsögðu er alltaf rétt og skylt að fara yfir það hvort eitthvað megi betur fara ef aðstæður í þjóðfélaginu hafi breyst þannig að það kalli að einhverju leyti á endurskoðun. Þar á meðal þetta sem þegar hefur verið nefnt. Ég tek sömuleiðis undir það og nefndi það í minni ræðu að ég tel að stefna eigi að því að greiða full viðmiðunarlaun í fæðingarorlofi upp að einhverjum lágmarkstekjumörkum. Ef við hugsum okkur lægstu umsamin laun, sem eiga víst að tosast í 300 þús. kr. á árinu 2018, er þá ástæða til að skerða það sem greiðslu í fæðingarorlofi? Ég held ekki. Einhvers staðar þar fyrir ofan ætti að fara að koma til sögunnar eitthvert hlutfall af viðmiðunarlaunum sem greiðsla í fæðingarorlofi.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni fyrir andsvarið og falleg orð í garð okkar Framsóknarmanna og þá sérstaklega fyrrverandi hæstv. ráðherra Páls Péturssonar. Ég er sammála hv. þingmanni um það að þarna voru mjög stór og mikilvæg skref stigin í réttindabaráttu og jafnréttisbaráttu foreldra. Ég er sammála hv. þingmanni um að við verðum að stíga varlega til jarðar í þessum undanþágum. Ég styð það að sjálfsögðu að foreldrar eigi sjálfstæðan rétt og við munum skoða undanþágunefnd eða einhvers konar form í hv. velferðarnefnd, hvort það geti verið lausn á málinu að skoða þessi jaðartilvik. Það hefur líklega komið hálfklaufalega út hjá mér í ræðunni áðan en ég tel þetta mjög gott frumvarp og nauðsynlegt að lengja fæðingarorlofið og finnst þessi löggjöf góð. Það sem ég meinti með orðum mínum var að í vinnu hv. velferðarnefndar munum við skoða fleiri þætti tengda þessari löggjöf, sem eru þá hvort það er undanþága og hvort hún eigi jafnvel heima í einhverjum öðrum lögum, að við víkkum út rétt foreldra þar. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni að ekki ætti að skerða greiðslur í fæðingarorlofi sem eru undir lágmarkslaunum í landinu og er mjög til í að skoða það í vinnu hv. velferðarnefndar hvort við getum hækkað það eitthvað.

Herra forseti. Ég held að það verði gaman þegar við förum að glíma við þetta í hv. velferðarnefnd, við sem erum svo heppin að fá að sitja þar. Kannski eru að fæðast hér í umræðunni, eins og oft gerist þegar gagnlegar og góðar umræður eiga sér stað um mál, ákveðnar hugmyndir sem eru vel þess virði að skoða, samanber þetta síðasta sem hefur verið til umræðu, að setja kannski bæði gólf og þak í kerfið, ekki bara þak sem sker ofan af hæstu launum heldur þá líka gólf sem tryggir lágmarksgreiðslur. Það held ég að sé vel þess virði. Kosturinn við málið eins og við búum um það núna, þingflokkur Vinstri grænna, og höfum lagt vinnu í að gera, er að þetta er fullbúið frumvarp. Þetta er tilbúið frumvarp. Þetta eru þær lagaráðstafanir sem þarf að gera til að ganga frá lengingu fæðingarorlofs. Þar með er heilmikil vinna unnin. Þetta er ekki bara einhver viljayfirlýsing eða ályktun af hálfu þingsins. Hér er komið fullbúið frumvarp eins og það þarf að vera til þess að gera nauðsynlegar ráðstafanir í lengingu fæðingarorlofs. Ég held að eftir því sem velferðarnefnd vinnst tími til sé hins vegar mjög gott að fara yfir stóra samhengið í málinu, taka þetta inn í umræðuna um fjölskylduumhverfi barnafjölskyldna og fjölskylduvænt barnvænt samfélag og, eins og við Vinstri græn leggjum áherslu á og höfum gert með ýmsum málatilbúnaði frá því strax í árdaga hreyfingar okkar, að líta á þetta sem hluta af því að brúa bilið milli fæðingarorlofs og leikskóla eða tryggrar dagvistunar fyrir foreldra og að sjálfsögðu á í fyllingu tímans að fylgja því gjaldfrjáls leikskóli. Að mínu mati er þessu starfi ekki lokið fyrr en það er ekkert gat á milli fæðingarorlofs og leikskóla eða annarra tryggra úrræða og að það sé gjaldfrjálst. Það er gríðarleg tekjubót, gríðarleg búbót fyrir barnafjölskyldurnar í landinu og væri myndarlegur stuðningur við þær. Ríki og sveitarfélög eiga auðvitað 

Hæstv. forseti. Ég þakka að nýju hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni fyrir andsvarið. Það hefur verið mjög gaman að fylgjast með umræðu um þetta mikilvæga mál í þingsal í dag og það hafa mjög mörg sjónarmið og vangaveltur komið fram sem gaman verður að taka til efnislegrar umræðu í hv. velferðarnefnd þegar málinu hefur verið vísað þangað eftir þessa umræðu. Þar verður m.a. mjög gaman og fróðlegt að takast á við og skoða möguleikann á gólfi og þaki varðandi greiðslur í fæðingar- og foreldraorlofi. Ég er sammála hv. þingmanni að þetta er tilbúið frumvarp. Í rauninni væri ekki lengi verið að koma því í gegnum hv. velferðarnefnd. En ég tel mjög mikilvægt, því að við höfum þetta tæki í höndunum, að við skoðum samlegðaráhrif af ýmsum öðrum þáttum eins og hækkun á greiðslum, gólfi, þaki og hvernig er með einstæðu foreldrana. Viljum við koma því inn í fæðingarorlofslöggjöfina eða viljum við að það séu annars konar lög sem taka á því? Þetta er eitt af þeim málum sem eru undir því að búa hér til velferðarfjölskyldustefnu, að við náum að brúa þetta bil sem er mörgum barnafjölskyldum erfitt. Ég segi að lokum: Ég hlakka til samvinnu við hv. þm. Steingrím J. Sigfússon og aðra hv. þingmenn í velferðarnefnd. Takk kærlega fyrir.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur og Vinstri grænum fyrir að leggja þetta mál fram. Hér er um að ræða málefni sem hefur lengi verið ofarlega í mínum huga og reyndar okkar allra í Bjartri framtíð. Við höfum talað fyrir að hámarksfjárhæðir fæðingarorlofs verði hækkaðar í öruggum skrefum nú á kjörtímabilinu og innan flokksins er mikið talað um mikilvægi þess að lengja einnig fæðingarorlofið. Við teljum það einfaldlega vera réttindi barna og foreldra. Og þar með er það bæði samfélagsmál og jafnréttismál. Hér vil ég nefna út frá persónulegri reynslu að ég á margar vinkonur í Bandaríkjunum sem fara ekki aftur út að vinna eftir að hafa eignast börn. Það er ekki í boði. Það er ekkert fæðingarorlof. Því er eingöngu stýrt af almennum vinnumarkaði. Ein vinkona mín er lögfræðingur og hún gat ekki brúað kostnaðarbilið með lögfræðingslaunum sínum þannig að börnin hennar gætu farið í góða leikskóla. Þegar ég sjálf var ólétt að mínu fyrsta barni bjó ég í Bretlandi. Þar sem ég hafði ekki verið í vinnu hjá fyrirtækinu sem ég var hjá nógu lengi átti ég eingöngu rétt á níu vikum sem boðið var upp á af breska ríkinu. Breska ríkið býður upp á lágmarksorlof og fyrirtækið tekur svo við. Ég velti fyrir mér þar sem við ræðum þetta sem samfélagsmál: Hver er ábyrgð vinnumarkaðarins í þessu efni? Ég varpa þeirri spurningu fram. Ég vil einnig þakka fyrir tækifærið til að vinna með þetta mál í hæstv. velferðarnefnd og tel að með því að hlusta á umræður í þingsalnum í dag munum við ná góðum umræðum og væntanlega samstöðu. Ég hlakka persónulega til að taka á mig þá ábyrgð sem mér er falin sem formaður í hæstv. velferðarnefnd, að vinna með þessi málefni. Af því að þetta er samfélagsmál vil ég koma á framfæri sjónarmiðum frá þeim hluta samfélagsins sem axla mun ábyrgðina sem fylgir ákvörðunum okkar um að breyta þessum lögum. Sú ábyrgð tengist því hvernig við sjáum fyrir okkur að brúa bilið milli loka fæðingarorlofs og upphafs leikskólavistar í leikskólum sem eru reknir eða fjármagnaðir af sveitarfélögunum. Eins og ég nefndi í ræðustól í gær glímir leikskólinn okkar við alvarlegan skort á leikskólakennurum. Við verðum að huga vel að því hvað tekur við í lok tólf mánaða fæðingarorlofs. Sköpum við með þessu enn stærri vanda fyrir foreldra, að brúa bilið milli tólf mánaða til átján eða upp að 24 mánuðum? Eru til nægilega góð úrræði þar? Sem leikskólastjóri hef ég unnið hinum megin við borðið og þekki örvæntinguna og erfiðleikana sem fjölskyldur glíma við þegar það kemur að því að brúa þetta bil. Reykjavíkurborg, sem ég hef starfað lengi hjá, hefur einnig verið að vinna með þessi málefni og ég tel að það sem við gerum hér muni hafa gríðarlega áhrif á þróun á leikskólastigi. Ég vil fjalla aðeins um skýrslu sem gerð var á vegum starfshóps um að brúa bilið milli fæðingarorlofs og leikskóla og skilað var til borgarráðs í Reykjavíkurborg þann 28. maí 2015. Markmið hennar var að skoða sérstaklega lengingu fæðingarorlofs, dagforeldrakerfið og ungbarnaleikskóla sem úrræði sem tekur við. Einnig var starfshópnum falin sú ábyrgð að stilla upp mismunandi sviðsmyndum og skrefum miðað við hvenær vist í leikskóla hefst; miðað við tólf mánuði og átján mánuði. Það sem ég vil ræða sérstaklega sem fram kemur í þessari skýrslu, þótt hægt væri að ræða margt og mikið, er að áætluð útgjöld hjá Reykjavíkurborg munu aukast um 5,8 milljarða króna, ef ég man rétt. Síðustu tvö ár hefur verið rætt í fjölmiðlum um gríðarlega mikla skerðingu og erfiðleika Reykjavíkurborgar við að reka leikskóla nú þegar. Þessir 5,8 milljarðar eru ef til vill kvíðaefni. Og það er bara ef öll tólf mánaða börn fengju vist á leikskóla. Einnig mun fjölgun barna í leikskólum kalla á mikla fjölgun starfsmanna, eða um 515 stöðugildi samkvæmt skýrslunni. Ég minni á að skýrslan var skrifuð 2015. Tölur eru núna verulega miklu hærri því að leikskólakennarar og starfsfólk leikskóla fengu kjarabót. Ég varpa því fram að við búum við mikinn skort á faglærðum leikskólakennurum. Hver tekur við þessum 515 stöðugildum? Það er mjög mikilvægt að við höfum það í huga og að samráð verði haft um þetta samfélagsmál við Kennarasambandið, menntakerfið og velferðarkerfið, að við stöndum saman um að hugsa um hvað við gerum. Augljóslega þarf margt að hafa í huga og þar er mikilvægt að við horfum til menntakerfis og velferðarkerfis í okkar starfi. Þar nefni ég aftur að sú ákvörðun sem við stöndum frammi fyrir er samfélagsmál og snertir marga fleti í samfélagi okkar. Rétt er að málefnið er bæði brýnt og mikilvægt. Hér er um að ræða hagsmuni barna, foreldra og samfélagsins sem heildar sem við þurfum að gæta vel að. Mikilvægt er að við vöndum okkur og skoðum öll þau sjónarmið sem hér hafa verið nefnd. Ég þakka aftur fyrir umræðuna og hlakka til vinnunnar sem liggur fyrir okkur. Ég tel það ekki síður mikilvægt, eða jafnvel mikilvægast, að haft verði öflugt samráð við samfélagið í starfi okkar. Ég hlakka til að hefjast handa eins og margir aðrir.

Forseti. Ég vil þakka fyrir afar góða umræðu um þetta mál. Ekki síst vil ég þakka hv. þm. Nichole Leigh Mosty sem er formaður hv. velferðarnefndar fyrir stuðning hennar við málið og hennar jákvæðu orð sem skipta gríðarlega miklu fyrir framgang máls af þessu tagi, en hún væntir þess að ná samstöðu í nefndinni um frumvarpið. Innsýn hennar í þennan málaflokk skiptir þar líka gríðarlega miklu máli, þá ekki síst þau mál sem lúta að viðfangsefni leikskólastigsins. Ég tek undir það sem kemur fram í hennar máli. Þar er auðvitað að mjög mörgu að hyggja og miklu fleiri þáttum en þeim sem eru beinlínis fjárhagslegir. Ekki síst þeim málaflokki sem er í raun kannski enn þá stærri sem er kennaramenntun á Íslandi almennt, að ég tali nú ekki um kjaramál kennara á öllum skólastigum. Það er stórt mál, sem og húsnæðismál leikskólastigsins, ef við erum að tala um þau, rými fyrir hvert barn o.s.frv. Þetta eru allt saman umfjöllunarefni. Ég vil benda hv. þingmanni og fulltrúum í velferðarnefnd á þá skýrslu sem ég nefndi fyrr í umræðunni þar sem fjallað er sérstaklega um þessa þætti. Frumvarpið sem hér er undir er í raun einn þáttur málsins í heild, einn þáttur í þá veru að leysa málið. Mér finnst vel koma til greina af hendi velferðarnefndar að nefndin sjái það þannig fyrir sér, þ.e. vinni með frumvarpið sem slíkt, sem er náttúrlega breytingar á lögum, en skoði þá alltaf þetta heildarsamhengi og gæti þá hugsanlega verið þinginu leiðsögn í því hvaða skref er hægt að stíga, raunhæf skref, í þá veru að brúa bilið í raun. Hv. þingmaður talaði til að mynda um skýrsluna sem er til á vegum Reykjavíkurborgar, Samband íslenskra sveitarfélaga hefur fjallað um þetta, þingið hefur fjallað um þetta, ráðuneytin hafa fjallað um þetta o.s.frv. En við komumst aldrei upp úr skýrslufasanum. Við erum alltaf þar og komumst ekki inn í að skilgreina þessi stig, þessar aðgerðir, og hefja þá vegferð að brúa bilið milli fæðingarorlofs og leikskóla. Eins og hér hefur komið fram í mjög góðri og breiðri umræðu um þennan málaflokk vegast mjög mörg sjónarmið á. Þau eru stundum samhljóða og stundum toga þau hvert í sína áttina. Þetta er eitthvað sem nefndin þarf að fjalla um og ég treysti henni mjög vel í ljósi þess hve 1. umr. er hér yfirgripsmikil til þess að fjalla um þessa þætti. Almenn sjónarmið um jafnstöðu kynjanna, jafnstöðu kynjanna í fjölskyldulífinu, á vinnumarkaði, um réttindi barna sem þurfa að vera miðlæg í allri þessari umræðu, sjónarmið um mannréttindi og mannréttindasáttmálann sem Ísland er aðili að, sem komu fram í máli hv. þm. Þórhildar Sunnu Ævarsdóttur, og skipta mjög miklu máli. Það er m.a. þannig að Ísland hefur undirgengist sáttmála um að staða og réttindi fjölskyldna batni frá ári til árs og við séum að vinna okkur fram á við, að staða fjölskyldna sé betri eftir fimm ár en í dag og betri í dag en var fyrir fimm árum. Og má segja í því efni að við séum í raun og veru enn þá í skuld eftir efnahagshrunið þar sem við höfum ekki náð þeim stað að íslenskar barnafjölskyldur séu í þeim fararbroddi sem þær voru fyrir þann tíma þegar við vorum enn þá leiðandi í þróun í þessum efnum á Norðurlöndum, en höfum núna dregist aftur úr. Það má segja að við skuldum barnafjölskyldum á Íslandi enn þá eftir efnahagshrunið. Við þurfum að líta á það líka með það að leiðarljósi. Ég vil bara hafa þetta stutt í lokin og enn og aftur lýsa ánægju með góðar undirtektir í þingsal og tek undir með þeim þingmönnum sem hér hafa talað og lýst því yfir að þeir styðji markmið málsins og vilji leitast við að ná samstöðu um þingmálið sem slíkt, brýna velferðarnefndina í því efni að vinna þetta á tveimur plönum, ef svo má að orði komast, annars vegar þingmálið og lagafrumvarpið, og auðvitað allra helst að afgreiða það samhljóða úr nefndinni og gera að lögum með kurt og pí og sóma fyrir íslensk börn, en ekki síður að líta á þetta sem eitt skref af mörgum í því skyni að brúa bilið milli fæðingarorlofs og leikskóla fyrir íslenskar barnafjölskyldur.

Herra forseti. Ég sat í forsetastóli áðan og klæjaði í fingurna að taka þátt í umræðu um málið og var ekki alveg viss hvort hún myndi klárast fyrir matarhlé. Sem betur fer gerði hún það ekki svo ég get tekið þátt. Mér fundust mjög áhugavert þau sjónarmið sem reifuð voru við 1. umr., sem er vanalega ekki mjög beysin en var mjög góð núna. Þá á ég við markmið um réttindi barnanna til samvista við foreldra, réttindi foreldra til samvista við börn. Svo er það jafnréttisvinkilinn, að réttur foreldra til að njóta samvista við börn sín sé jafn. Og svo er það vinnumarkaðsvinkillinn, réttindi foreldranna til að hafa jöfn tækifæri til vinnu og annars í lífinu þegar fólk eignast börn. Svo eru leiðir að þessu. Þarna eru ólík markmið, eins og hv. þm. Svandís Svavarsdóttir, frummælandi málsins talaði um. Þessi markmið geta togast á og stangast á að einhverju leyti. En það er ótrúlega oft þannig að þegar hægt er að skoða leiðirnar í upphafi er hægt að vinna sig í áttina að því að samþætta þær, ná öllum markmiðunum. Ef eitthvert markmið vegur þyngst held ég að flestir þingmenn séu sammála því að það hljóti að vera réttindi barnsins til samvista við foreldra. Síðan koma hin réttindin. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hún sé ekki sammála því. Þegar kemur að leiðunum að markmiðunum er mikið talað um upphæðir; gólf svo fólk hafi alla vega lágmarksframfærslu, og talað er um þök á það hvað megi fara umfram, og svo er talað um prósentur innan þess markmiðs. Og leiðin að markmiðinu er líka lengdin á tímabilinu og hvernig hægt er að skipta því á milli fólks. Hv. þingmaður og ég ræddum um mögulegar leiðir að þessu í matsalnum áðan. Og kannski bara til að koma því inn í umræðuna varðandi það 

Virðulegi forseti. Ég fagna því sömuleiðis að þessi umræða náði að teygja sig fram yfir hádegi þannig að hv. þingmaður gæti tekið þátt í henni. Einnig vil ég segja almennt að mér finnst mikið fagnaðarefni þegar svona mál er undir að við skulum ná svona öflugri 1. umr. Það hefur því miður þróast þannig í gegnum árin að 1. umr. er veik og umræðan hefst í raun í þingnefnd og verður ekki sterk fyrr en komið er að 2. umr. og afgreiðslu úr nefndinni. Þá eru kannski orðnir til ákveðnir flokkadrættir, eða það getur gerst. Ég vil því fagna því sérstaklega hversu breið og opin umræðan hefur verið hér, alveg þvert á flokka og stjórn og stjórnarandstöðu og svo framvegis. Mér finnst það skipta miklu máli og það er mikilvægt nesti fyrir hv. velferðarnefnd að hafa alla þá punkta sem komið hafa upp í umræðunni. Ég vil taka undir þau sjónarmið sem fram komu í máli hv. þingmanns um að réttindi barnsins eigi að vera í forgrunni. Ég held að þau séu í raun mikilvægust, ekki síst vegna þess að börnin eiga sér síður málsvara en fullorðið fólk. Það er þá okkar sem erum kjörnir fulltrúar sem búa til eða skapa lagalega umgjörð fyrir réttindi og skyldur borgaranna, að gæta sérstaklega að þeim sem ekki hafa sterkustu raddirnar í samfélaginu, þar á meðal barnanna. Að því er varðar vangaveltur hv. þingmanns um greiðslur og uppbyggingu á því öllu saman treysti ég því að hv. þingmaður komi þeim sjónarmiðum á framfæri í gegnum þingmann Pírata í þingnefndinni, því að mér finnst þau allrar skoðunar verð. Það er ein af þeim tæknilegu vangaveltum sem væri alveg rétt að skoða við meðferð og úrvinnslu málsins. En það er líka eftirsóknarvert að kerfið sé sem skýrast og einfaldast.

Herra forseti. Algerlega. Varðandi stöðuna og möguleika á að fá málið samþykkt: Þetta er frumvarp, sem er yfirleitt svolítið þungt. Píratar eru líka með frumvarp um upplýsinga- og sannleiksskyldu ráðherra. Við vitum að það er yfirleitt svolítið þungt. En það þýðir ekki að ekki geti orðið góð vinna hérna. Ef menn ná góðri vinnu og samstöðu eru frumvörp oft samþykkt, sér í lagi eitt frumvarp frá þingflokki, miðað við þann óhefðbundna þingmálakvóta sem er til staðar. Þetta er í rauninni mál sem snýst um tvíþætt markmið. Það snýst um réttindi barns og foreldra annars vegar og hins vegar um jafnrétti. Ég held að það hljóti að vera mjög sterkur hljómgrunnur hjá ríkisstjórninni og öllum að hafa réttindi barns í forgangi. Þar hljótum við öll að vera algerlega sammála. Þá er það jafnréttisvinkillinn. Þegar kemur að jafnrétti á vinnumarkaði er ríkisstjórnin búin að leggja sérstaka áherslu á þann málaflokk, að tryggja hann. Ef maður horfir á meginmarkmið frumvarpsins, hið pólitíska landslag og pólitískar áherslur ríkisstjórnarinnar sýnist mér þetta vera mál sem ætti að geta náð langt og jafnvel vera samþykkt ef menn vinna það í sátt og reyna að vera málefnalegir.

Forseti. Ég tek undir þessi bjartsýnisorð hv. þingmanns um að það séu meiri líkur en minni að frumvarpið verði að lögum. Það ber líka að líta til þeirra sjónarmiða að hér er um að ræða minnsta mögulega meiri hluta á Alþingi bak við núverandi ríkisstjórn. Skýr fyrirheit eru um samstarf við stjórnarandstöðuna í stórum málum, vilji til að leggja áherslu á jafnréttismál. Þarna erum við með þó nokkur lykilsjónarmið sem ættu að vera byr í seglin fyrir þetta tiltekna þingmál, að ég tali nú ekki um góðar undirtektir nokkurra stjórnarliða við þessa umræðu, þannig að ég tek undir það. Almennt að því er varðar vangaveltur hv. þingmanns um að frumvörpin séu þyngri en þingsályktanir til að fást samþykkt undir lokin: Já, það kann að vera, en það er þá því miður vegna þess hvernig við höfum oftar en ekki séð hvernig þingsályktunartillögum reiðir af í ráðuneytunum. Þær hafa kannski ekki verið teknar mjög alvarlega meðan frumvörp verða að lögum og þar með fá þau stöðu í lögbókinni og eru þá alvörumál. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að það sé mjög mikilvægt fyrir alla þingmenn, ekki síst þingmenn í stjórnarandstöðu, að glíma við að ljúka við málatilbúnað sinn í formi frumvarps. Þar með er maður í raun búinn að sýna fram á hvernig hin pólitísku markmið komast fyrir í lögbókinni, ef svo má að orði komast; hvernig það spilar saman, ólíkt þeirri leið að fela ráðherra að fara í einhverja vinnu sem enginn veit alltaf upphaf og endi á. Ég held að það geti orðið styrkur fyrir mál af þessu tagi að við sjáum nákvæmlega að þetta er hægt. Svona er hægt að gera þetta. Og að það geti hjálpað málinu. En að lokum, virðulegi forseti, vil ég þakka kærlega fyrir góða umræðu um þetta mikilvæga mál.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða, nr. 116/2006, með síðari breytingum. Frumvarpið fjallar um útboð á viðbótarþorskkvóta. Flutningsmenn ásamt mér eru hv. þm. Logi Einarsson og Guðjón S. Brjánsson. 1. gr. hljóðar svona: „Við lögin bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða, svohljóðandi: Ef heildarafli þorsks verður aukinn fyrir fiskveiðiárið 2017/2018, sbr. 1. mgr. 3. gr., skal ráðherra bjóða þann viðbótarkvóta út til hæstbjóðanda. Ráðherra skal með reglugerð setja nánari reglur um framkvæmd útboðsins.“ Frumvarp sama efnis var lagt fram á síðasta þingi. Þá voru meðflutningsmenn mínir úr þingflokki Samfylkingarinnar, Pírata og Bjartrar framtíðar. Nú er það lagt fram að nýju, lítillega breytt. Sú lagabreyting sem hér er lögð til byggist á því að við úthlutun veiðiheimilda sé æskilegast að lögmál markaðarins ráði við nýtingu fiskveiðiauðlindarinnar. Í útfærslu tilboðsleiðarinnar skal setja reglur sem taka tillit til byggðasjónarmiða, koma í veg fyrir samþjöppun og virða sérstöðu minni útgerða. Beinast liggur við að nota tilboð og tilboðsmarkaði þegar kvóta tiltekinnar fisktegundar er útdeilt eða viðbótartonnum samkvæmt tillögum Hafrannsóknastofnunar. Ólíklegt er að sátt náist um upphæð veiðigjalds fyrr en það verður ákvarðað á markaðslegum forsendum. Einn af kostum tilboðsleiðar er að leigugjald sem greitt er fyrir aflahlutdeildir sveiflast sjálfkrafa með arðsemi veiða og dregur úr líkum á pólitískum inngripum um ákvörðun leiguverðs. Þannig byggist upphæð leigugjalds ekki á matskenndum ákvörðunum og eigendur auðlindarinnar, fólkið í landinu, geta treyst því að ekki sé verið að hygla einum umfram annan. Útgerðin ákvarðar sjálf það gjald sem hún telur sér fært að greiða fyrir aðgang að auðlindinni með tilboðum á markaði og það kemur líka í veg fyrir brask með kvótann. Einnig styrkir tilboðsleiðin rekstrarumhverfi sjávarútvegsins til lengri tíma vegna þess að duttlungar stjórnmálamanna ráða ekki með ófyrirséðum breytingum frá einu kjörtímabili til annars. Svigrúm innan kerfisins verður meira með tilboðsmörkuðum og nýliðun möguleg sem veitir best reknu fyrirtækjunum aukin tækifæri hvort sem þau eru gömul eða ný. Í útfærslu tilboðsleiðar er auðvelt að taka tillit til byggðasjónarmiða, koma í veg fyrir samþjöppun og virða sérstöðu minni útgerða. Reynsla af tilboðsleið til úthlutunar auðlinda er víðtæk um allan heim og auðvelt væri að leita í smiðju nágrannaþjóða, svo sem til Færeyinga og Norðmanna, eftir góðum fyrirmyndum. Ef rétt er á málum haldið leiðréttir tilboðsleiðin óréttlætið sem felst í því að ávinningur af hagræðingu innan útgerðarinnar renni í vasa fárra en íbúar sjávarbyggða beri kostnaðinn. Fiskmarkaðir á Íslandi eru góðar fyrirmyndir þar sem markaðslausnir ráða. Þar kaupa fiskvinnslur án kvóta fisk daglega á tilboðsmarkaði. Þessi fyrirtæki hafa enga aðra rekstrartryggingu en þá að tilboðsmarkaðurinn verði starfandi á morgun. Aldrei er deilt um fiskverð á fiskmarkaði enda hafa kaupandi og seljandi komið sér saman um verð. Allar fiskvinnslur landsins hafa jafnan aðgang að fiskmörkuðum. Nýliðun í fiskvinnslu er því miklu auðveldari en í útgerðinni. Fleiri góð dæmi má nefna. Loftslagsheimildir eru boðnar út og íslensk flugfélög, álver og fleiri verksmiðjur gera tilboð í loftslagsheimildir á evrópskum markaði en tekjurnar renna í ríkissjóð. Stuðst er við útboð til að velja á milli símafyrirtækja þegar úthluta þarf tíðnisviðum fyrir fjarskipti og þegar ríkið felur einkaaðilum verkefni í samgöngum eru gerð tilboð í sérleyfin. Þegar landsmenn kaupa þak yfir höfuðið eru gerð tilboð á markaði sem stýrt er af fasteignasölum. Það er því góð og víðtæk reynsla af tilboðsleiðinni í ýmsum myndum og hún á mjög vel við þegar úthluta á takmörkuðum gæðum, svo sem náttúruauðlindum. Nú geta þeir sem fá úthlutaðan kvóta stungið fullu veiðigjaldi í eigin vasa með því að selja og leigja kvóta til þriðja aðila. Sem dæmi má nefna að kvótalitlar útgerðir hafa þurft að greiða stærri útgerðum um 200 kr. fyrir kílóið af þorski í veiðigjald á meðan ríkið innheimtir aðeins 13 kr. í veiðigjald samkvæmt fréttum frá Fiskistofu. Þetta er sláandi munur. Niðurstöður Hafrannsóknastofnunar úr stofnmælingu botnfiska á Íslandsmiðum árið 2016 voru kynntar 20. apríl sl. Niðurstöður stofnmælinga eru mikilvægur þáttur árlegrar úttektar Hafrannsóknastofnunar á ástandi nytjastofna við landið. Mælingarnar frá því í mars bentu til góðs ástands helstu botnfiskstegunda og horfur eru á aukinni nýliðun í veiðistofnum þorsks og ýsu á næstu fiskveiðiárum. Lokaúttekt á niðurstöðum og tillögur Hafrannsóknastofnunar um aflamark fyrir næsta fiskveiðiár voru síðan kynntar í byrjun júní sl. Fiskveiðikerfinu þarf að breyta í heild sinni en hægt er að taka strax skref í rétta átt. Þorskkvótinn var aukinn á síðasta fiskveiðiári um 21 þús. tonn og á yfirstandandi fiskveiðiári um 5 þús. tonn en alls er aukningin 114 þús. tonn frá fiskveiðiárinu 2007/2008 og er nú í 244 þús. tonnum. Á þessum tíma, frá fiskveiðiárinu 2007/2008, hefur þorskveiðikvótinn því nánast tvöfaldast. Viðbótin hefur runnið til þeirra sem eru fyrir á fleti. Mælingar Hafrannsóknastofnunar benda til að kvótinn verði enn aukinn á næstu fiskveiðiárum. Ef Hafrannsóknastofnun gerir tillögu um viðbótarþorskkvóta fyrir fiskveiðiárið 2017/2018 gerir lagabreytingin kleift að bjóða aukninguna út til hæstbjóðenda. Reglur um útboð, sem taka tillit til byggðasjónarmiða, koma í veg fyrir samþjöppun og virða sérstöðu minni útgerða, verði síðan settar með reglugerð. Með því fengist reynsla í framkvæmd útboða af þessu tagi ásamt markaðsverði aflaheimilda. Virðulegur forseti. Í umræðum fyrir kosningar var heilmikið talað um veiðigjöld, lækkun á þeim, hvernig mætti finna réttlætið og réttlætiskenndina hjá eigendum auðlindarinnar og um útboðsleiðina í því sambandi. Tveir af ríkisstjórnarflokkunum töluðu heilmikið um þetta og það var kosningaloforð þeirra að koma þessari kerfisbreytingu á. Það fer að vísu ekkert fyrir því í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar en þó að ég og minn þingflokkur viljum kerfisbreytingu í heild er þetta skref sem við leggjum til sem er aðeins viðbótarkvóti. Við leggjum þetta til vegna þess að þetta er viðráðanlegt skref og með því fengist reynsla. Þá gætum við á grundvelli þeirrar reynslu ákveðið hvernig hlutirnir ættu að vera og hvaða skref mætti taka í framtíðinni. Þetta er mjög sanngjörn tillaga. Ég vona að hún fái skjótan framgang í hv. atvinnuveganefnd og síðan afgreiðslu í þingsal. En eins og ég sagði áðan eru tveir af ríkisstjórnarflokkunum með það á sinni stefnuskrá að bjóða út aflaheimildir. Þeir eru að vísu ekki margir þingmennirnir í þingsalnum frá þessum flokkum. Ég sé að hér er einn hv. þingmaður úr Viðreisn. Ég vona að hann taki til máls. Ég vona að þeir flokkar sem hafa haft þetta á sinni stefnuskrá, þetta réttlætismál, leggi þessu litla sanngjarna skrefi lið sitt þannig að það fáist samþykkt hér í þingsal.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka flutningsmanni, hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur, fyrir frumvarpið og framsögusræðu hennar. Það er sjálfsagt og eðlilegt að fagna því að menn séu áhugasamir um stjórn fiskveiða, þá sérstaklega um að kanna markaðsleiðir við úthlutun á kvóta. Mig langar, með leyfi forseta, að vitna í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar þar sem segir m.a.: „Kannaðir verða kostir þess að í stað ótímabundinnar úthlutunar verði byggt á langtímasamningum og samhliða verði unnið að mati á þeim kostum sem tækir eru, svo sem markaðstengingu, sérstöku afkomutengdu gjaldi eða öðrum leiðum, til að tryggja betur að gjald fyrir aðgang að sameiginlegri auðlind verði í eðlilegu hlutfalli við afrakstur veiðanna. Gæta þarf að langtímarekstraröryggi í greininni og stöðugleika í byggðum.“ Athugið sérstaklega: „Gæta þarf að langtímarekstraröryggi í greininni og stöðugleika í byggðum.“ Þetta frumvarp og hugmyndir sem þar koma fram finnst mér vera mjög gott innlegg í þá umræðu um heildstæða endurskoðun á úthlutun aflaheimilda sem nú stendur fyrir dyrum. Ég vil ítreka að ég fagna öllum hugmyndum og tillögum sem miða að þessu markmiði. Við þurfum að reyna að ná eins víðtæku samkomulagi og unnt er hér á Alþingi um farsæla langtímalausn þessa máls. Þess vegna vonast ég innilega eftir því að við getum átt gott samstarf á þinginu við könnun markaðsleiða, við stjórnarandstöðuna alla. Ég veit, eins og hér var minnst á, að það er í það minnsta verulegur samhljómur á milli stefnu Viðreisnar og Samfylkingarinnar í þeim efnum. Það er gott fyrir þá heildarendurskoðun sem nú stendur fyrir dyrum. Ég treysti á góða samvinnu við Samfylkinguna og stjórnarandstöðuna í þeirri vinnu sem er fyrir höndum á vegum ríkisstjórnarinnar.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég var einmitt búinn að lesa þessa málsgrein í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar og var að reyna að átta mig á hvað þetta í rauninni þýddi. Ég skildi það ekki alveg. Við höfum verið með alls konar nefndir, síðast stóra sáttanefnd þar sem var farið yfir þessi mál. Ég vil spyrja hv. þingmann á móti hvort þetta frumvarp og sú leið sem lögð er til þar, að á næsta fiskveiðiári verði viðbótaraflaheimildirnar boðnar út, sé ekki gott tæki til þess síðan að vinna að könnun á kostum, eins og talað er um í yfirlýsingunni. Ættum við ekki að gera svipað og Færeyingarnir gerðu, að gera tilraun og æfa okkur og máta aðferðir, fá sérfræðinga í útboðsmálum til að hanna útboðið eftir pólitískum áherslum og láta síðan á reyna hvað gerist? Eins og ég sagði áðan í ræðu minni er aukningin frá fiskveiðiárinu 2007/2008 114 þús. tonn af þorski. Það er engin ástæða til að dreifa þeim alltaf yfir á þá hlutfallslega sem eru fyrir með kvóta. Það kemur í veg fyrir nýliðun og auk þess er ekkert réttlæti í því. En í umræðunni og leitinni að stöðugleika fyrir greinina - núna er enginn stöðugleiki í greininni, núna úthlutum við frá ári til árs - í þeirri viðleitni að fá réttlátt gjald sem rynni til eigenda auðlindarinnar og einnig til að skapa stöðugleika í greininni, 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Það kann vel að vera að þetta sé ein aðferð við að finna út úr því hvernig við best leysum skipulag í úthlutun kvóta til framtíðar. Ég útiloka það alls ekki. Ég held hins vegar, ljósi þess að við erum að fara af stað með þessa vinnu, sem ég ítreka að ég vona að við getum átt gott samstarf um við allt þingið, það kann vel að vera að þetta gæti verið partur af þeirri endurskoðun, þá held ég að það sé ekki skynsamlegt að samþykkja þetta á þessu stigi heldur hafa það þá, ef vill og næst um það samkomulag og menn stefna í einhverja tiltekna átt, sem hluta af því að innleiða nýtt kerfi sem ætlun okkar er að reyna að ná fram og að um það verði sem best og ríkust sátt. Ég ítreka að þetta er góð hugmynd og gott innlegg í umræðuna en ég er ekki viss um að rétt sé að samþykkja það svona eitt og sér.

Herra forseti. Þetta veldur mér miklum vonbrigðum. Ég hefði haldið að flokkar, bæði Viðreisn sem hv. þingmaður tilheyrir og Björt framtíð, hefðu aldeilis stokkið á svona tillögu sem ruggar í rauninni engum bátum, í orðsins fyllstu merkingu, heldur er aðeins viðbótarkvóti tekinn út og boðinn út og við æfum okkur á því að bjóða út aflaheimildir. Þetta er ein af okkar verðmætustu og jafnframt viðvæmustu auðlindum. Um hana hefur staðið styr lengi. Það eru eilífar deilur. Núna er það þannig að það eru íbúarnir í sveitarfélögunum, sérstaklega í sjávarbyggðunum, sem bera kostnað af hagræðingu í greininni. Ef menn meina eitthvað með því að þeir vilji í rauninni gera eitthvað í málinu erum við hér í Samfylkingunni að rétta upp í hendurnar á ríkisstjórninni góða leið. Þess vegna ætti auðvitað að samþykkja þetta frumvarp einmitt á þessu stigi, þannig að á næsta fiskveiðiári verði hægt að byrja að æfa sig á útboðinu. Þetta varðar líka eignarhald fólksins á auðlindinni, að byrjað sé að gera kerfisbreytinguna, í alvörunni tekin skref og að flokkarnir sem hafa haft þetta á stefnuskrá sinni, og fengu fullt af atkvæðum út á, sýni í verki að þeim sé alvara og vilji taka alvöruskref í átt að kerfisbreytingum.

Virðulegi forseti. Ég verð nú að byrja á að lýsa undrun minni á andsvari hv. þm. Jóns Steindórs Valdimarssonar. Ég skildi hann ekki öðruvísi eftir fyrra andsvar en að hér væri að myndast samstaða með ríkisstjórnarflokki og stjórnarandstöðuflokki. Mér fannst hann tala þannig í fyrra andsvari. En svo kom í ljós að reyndin var allt önnur þegar hann kom upp í sitt seinna andsvar. En svo lengi lærir sem lifir. Mig langar að spyrja hv. þm. og fyrsta flutningsmann þessarar tillögu, Oddnýju G. Harðardóttur, aðeins nánar út í efni tillögunnar. Í því ákvæði til bráðabirgða sem á að bætast við 1. gr. segir að bjóða eigi viðbótarkvóta út til hæstbjóðanda en síðan skuli ráðherra með reglugerð setja nánari reglur um framkvæmd útboðsins. Í greinargerðinni er aðeins farið yfir að í útfærslu tilboðsleiðarinnar skuli setja reglur sem taki tillit til byggðasjónarmiða, komi í veg fyrir samþjöppun og virði sérstöðu minni útgerða. Ég verð að játa að mér finnst þetta dálítið opið. Í fyrsta lagi: Ef maður ætlar að taka tillit til þeirra þátta sem eru í greinargerðinni er maður væntanlega ekki alltaf að bjóða út til hæstbjóðanda, eða hvað? Stundum þarf að taka lægra boði því að einhver útgerð er komin með upp í þakið sem hún má kaupa, ekki satt? Það verður að taka tillit til byggðasjónarmiða, eða hvað? Mér finnst ákveðið ósamræmi í tillögunni sjálfri og svo greinargerðinni og að auki finnst mér þetta, eins og ég sagði áðan, dálítið opið. Hafa flutningsmenn engar tillögur um það hvernig þessar reglur skuli vera? Eða treysta þeir því bara að ráðherra muni setja þær og uppfylla þar með öll þau sjónarmið sem flutningsmenn hafa væntanlega í þessum efnum?

Herra forseti. Það var niðurstaðan að orða þetta svona í þessu frumvarpi og gefa ráðherra tækifæri til að setja reglugerðina, setja viðmiðin. En við erum auðvitað að tala um hæstbjóðanda að teknu tilliti til þessara reglna. Núna er það þannig að það eru skorður við samþjöppun. Mig minnir að það sé 12% sem mest má vera á einni hendi. Það væri engin breyting. Þetta er bara sanngjarnt, þetta er til að koma í veg fyrir að auðlindir safnist á fárra hendur. Við höfum núna í dag tekið tillit til smærri útgerða með afslætti á veiðigjöldum. Við nefnum það. Það er ástæða til að smíða reglur sem taka tillit til þeirra. Og síðan byggðasjónarmiða. Það gæti verið þannig að við bjóðum út kvóta á einhverju ákveðnu landsvæði. En það er hæstbjóðandi á því landsvæði sem fengi úthlutað. Ég er ekki sérfræðingur í útboði og gat ekki smíðað þær reglur sjálf, en það eru hins vegar sérfræðingar til sem sérhæfa sig sérstaklega í útboði á auðlindum. Færeyingar voru með einn slíkan sér til aðstoðar þegar þeir fóru í sitt tilraunaútboð og eru með sérfræðinga til að vinna með sér á breytingunni sem mun taka gildi hjá þeim árið 2018. Auðvitað geri ég og við sem flytjum þetta frumvarp ráð fyrir að þegar reglurnar séu útbúnar sé nýtt sérfræðiþekking. Það er þannig að með reglum um útboð geturðu náð öllum þínum pólitísku áherslum. Það væri auðvitað galið að henda öllu út og segja bara: Sá sem býður best fær. Það myndi ekki uppfylla pólitískar áherslur Samfylkingarinnar frekar en annarra flokka.

Virðulegi forseti. Það er kannski einmitt vandamálið í mínum huga og veldur vantrú minni, þetta með pólitísku áherslurnar eins og hv. þingmaður kom inn á, því að pólitískar áherslur mínar og pólitískar áherslur hæstv. sjávarútvegsráðherra eru kannski ekki þær sömu. Þannig að ég deili ekki þessari ofurtrú hv. þm. Oddnýjar G. Harðardóttur á að ráðherra muni í reglugerðinni taka endilega tillit til allra þeirra sjónarmiða, sérstaklega ekki þegar þau eru svona opin eins og mér finnst þau vera í greinargerðinni. Hv. þm. Oddný G. Harðardóttir fór ágætlega yfir ýmsar leiðir hér í pontu í svari við andsvari mínu rétt áðan. En ekkert af þeim svörum er þó í greinargerðinni. Að taka tillit til byggðasjónarmiða er ansi opið. Hvað þýðir það? Samþjöppun, 12% eru ekki hér inni og að virða sérstöðu minni útgerða. Þetta er allt saman ansi opið. Sérfræðingar eru allra góðra gjalda verðir en þeir eru ekki þeir sem setja pólitísku stefnuna. Þeir geta smíðað verkferlana og tækin sem við nýtum okkur til að allt verði sem best úr garði gert við það að koma á pólitísku stefnunni. En í þessum efnum snýst pólitíska stefnan um það sem hér er lítillega tæpt á: Eigum við í úthlutun eða uppboði á kvóta að taka raunverulegt tillit til byggðasjónarmiða eins og hér var komið inn á? Á að bjóða þetta út á sérstökum svæðum? Á að nota eitthvað af þessu eingöngu á ákveðnum svæðum og engum öðrum o.s.frv.? Ég sakna þess að það sé ekki betur farið í þessi mál í greinargerðinni. Mér finnst verið að setja töluvert vald í hendur ráðherra sem með einfaldri reglugerð, án þess að spyrja Alþingi eða ræða það við Alþingi á nokkurn hátt, getur komið með reglurnar í kringum þetta.

Herra forseti. Þetta bráðabirgðaákvæði sem lagt er til að verði samþykkt á við eitt fiskveiðiár. Hugmyndin er sú að gera tilraun. Ég er ekki sérfræðingur, eins og ég sagði áðan, en við ákváðum, til þess að vera sanngjörn í stöðunni, til þess að auka líkurnar á að fleiri samþykktu að við færum í þessa tilraun, að hafa þetta opið. Auðvitað er greinargerðin lögskýringargagn og þar stendur til hvers á að taka tillit þegar útboðið er gert. Ég er algerlega viss um að það vill enginn hér inni henda út einhverjum þúsund tonnum og segja: Sá sem býður best fær allt, það myndu allir vilja setja einhvers konar reglur, en hugmyndin er að reyna að stíga skref og máta aðferðir við útboð á aflaheimildum sem myndu henta íslenskum aðstæðum. Við gætum prófað. Vegna þess að reglurnar eru opnar væri hægt að prófa að bjóða út svo og svo mörg tonn á Vestfjörðum og svo og svo mörg tonn fyrir Suðurnesin og gæta að byggðasjónarmiðum. Og samþjöppunarskorður eru náttúrlega algerlega augljósar. Þetta frumvarp er hugsað sem tilraun og skref til að brjótast út úr því kerfi sem við erum í núna. Núna er það þannig að stjórnmálamenn setja nánast puttann upp í loftið og segja: Höfum þetta 13 kall, hvað segið þið um það, strákar? Þegar bisnessinn á milli manna í útboði tvö er upp á 200 kr. Þetta er óréttlátt. Útboðið er leitin að réttlátara kerfi 

Virðulegi forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða. Það varðar uppboð á umframaflaheimildum umfram úthlutun í þorski samkvæmt því sem sjávarútvegsráðherra mun gefa út í haust. Það kemur fram í þessari umræðu að hér sé um að ræða eins konar æfingaútboð á aflaheimildum. Ég vil vara við því að við förum í eitthvert æfingakerfi með fiskveiðiúthlutanir. Það kemur hér fram að við eigum að fara að ráði Færeyinga og Norðmanna. Ég held að þeir hafi brennt sig allalvarlega á að bjóða út fiskveiðiheimildir og séu nú að draga í land með það. Þar seldust allar fiskveiðiheimildirnar úr landi og varð nánast ekkert eftir af þeim heima. Það er líka annað sem hér kemur skýrt fram, það er að hæstbjóðandi eigi að fá úthlutunina. Reyndar er talað um að ráðherra eigi að gera tillögur um hvernig sé hægt að skipta þessu upp. Það er ansi flókið þegar á að taka til greina byggðasjónarmið og útgerðarflokkasjónarmið, þau eru margs konar. Það eru uppsjávarskip, trollbátar, netabátar, línubátar, trillur og dagróðrabátar. Þetta eru náttúrlega alls konar útgerðarflokkar sem við þurfum að taka til greina. Þeir eru reknir með mjög mismunandi afkomu. Hvernig á þá að reikna út hæsta mögulega boð? Það kemur fram í greinargerðinni að ólíklegt sé að sátt náist um upphæð veiðigjalds fyrr en það verður ákvarðað með markaðslegum forsendum. Það getur vel verið að það verði einhvern tíma hægt. Ég held að við höfum ekki séð þá leið enn þá að það sé víst að það skili okkur meiru en veiðigjaldið í dag. Ég hef ekki séð neitt yfirlit yfir það að með því að fara markaðsleið tryggjum við hærra gjald. En það má vel vera að það markist af því sem útgerðin getur betur ráðið við. En ég bendi þá aftur á að það munu alltaf verða þeir sterkustu sem geta boðið í þennan afla. Það verður útgerð sem er þegar mjög sterk fyrir á markaði, rótgróin útgerð með sín bankamál í góðu lagi. Þegar slík útgerð á að fara að keppa á móti annarri útgerð í sama útgerðarflokki en hefur kannski gengið brösuglega að gera út getur verið erfitt fyrir slíka útgerð að fjármagna boð í uppboði á fiski, nákvæmlega eins og er á fiskmörkuðum núna. Nú þurfa allir að vera með ábyrgðir. Þær eru takmarkaðar við ákveðið magn af fiski. Og fyrst ég er að tala um fiskmarkaði er það auðvitað ekki rétt að kaupandi og seljandi komi sér saman um verð á fiskmörkuðum. Þar er bara framboð af fiski og kaupandinn sem kaupir og ræður verðinu. Það fer eftir magni hverju sinni. Það er væntanlega nákvæmlega það sama og í því útboði sem hér er stungið upp á. Mér finnst líka varðandi þetta annars ágæta frumvarp sem er ágætt innlegg í þessa umræðu, sem við höfum kannski ekki tekið nógu mikið á þingi, að það er auðvitað ekki hægt að draga tennurnar svona úr stóru kerfi með því að taka eina fisktegund út úr með öðruvísi reglur en gilda um allar aðrar fisktegundir í stað þess að hafa þá þrek í það sem við höfum reyndar ekki haft á síðustu tveimur kjörtímabilum að fara yfir fiskveiðistjórnarkerfið og gera margs konar breytingar á því sem bæði ég og fleiri teljum að þurfi að gera. Ég held að við náum ekki árangri í að breyta fiskveiðistjórnarkerfinu með því að rífa eina og eina tönn úr því. Ég held að við þurfum að taka þetta heildstætt. Það er margt í framsalinu sem við þurfum að skoða. Þar eru líka brotalamir sem þarf að bæta. Ég held að við þurfum að hafa þrek til að fara í þá vinnu og taka þetta heildstætt. Við getum ekki farið í einhverja æfingaferð með þorskinn og ætlað síðan að láta aðrar tegundir koma á eftir. Það hefur auðvitað komið fullt af tillögum fram um svona úthlutanir, hámarksúthlutanir eins og verið er að tala um í þessu frumvarpi. Mér finnst auðvitað ekkert úr vegi að það verði rætt á vettvangi þingsins og í atvinnuveganefnd og í þingflokkunum. En hvenær kemur að því að einhver ákveðin fisktegund er orðin svo há í úthlutun að ekki sé eðlilegt að útgerðin fái meira? Það er eitthvað sem við þurfum að skoða. Það er auðvitað ein þeirra hugmynda sem við þurfum að velta upp þegar kemur að nýju kerfi. Þá má t.d. taka allar þessar helstu tegundir og spyrja: Hver er meðaltalsúthlutun í ýsu, þorski, ufsa, karfa, frá upphafi kvótakerfisins? Og notast þá við eitthvert slíkt meðaltalsútboð og það verði þá ákveðið að dreifa því magni sem er umfram það með öðrum hætti, með útboði eða á einhvern annan hátt. Mér finnst að við þurfum að hafa þrek til að ræða saman um þetta. Ég tek undir að það erum auðvitað við í þessu húsi, í þessum sal, sem berum ábyrgð á því að taka þessar ákvarðanir. Við þurfum ekki að leita langt yfir skammt. Hér inni er ágætisþekking á þessum málum. Hér eru reynslumiklir þingmenn sem maður hefur starfað með hér í nefndum. Ég er sannfærður um að við getum fundið ágætisleiðir til að laga fiskveiðistjórnarkerfið. Útboðsleiðin er erfið að mörgu leyti. Það er erfitt að snúa til baka í þessu kerfi. Ef við ætlum t.d. að fara að bjóða út allar aflaheimildir hvernig ætlum við að endurgreiða útgerðinni sem á þegar þær aflaheimildir sem eru í dag? Hvernig ætlum við að hafa það ef við ætlum að miða við ákveðið hámark sem hefur verið úthlutað? Hvað gerist þá þegar þarf að skerða þá úthlutun eins og við höfum séð í þorski 2007–2008, sem fór niður í 130 þús. tonn og er núna í 244 þús. tonnum? Á þá að borga bætur ef útboðið fer niður fyrir eitthvað ákveðið? Það eru margar mjög erfiðar hliðar sem þarf að leysa í þessu stóra máli. Þess vegna er þetta nánast hættulegt í annars ágæta kerfi sem við búum við, sem er auðvitað eins og öll góð kerfi: Kannski eru mestu kostir kerfisins jafnframt mestu gallarnir. Þannig er það í fiskveiðistjórnarkerfinu. Það eru ákveðnir gallar í framsalinu en framsal er mikilvægasti þáttur kvótakerfisins. Hér var bent á margar leiðir og hæstv. flutningsmaður nefndi stóru sáttanefndina sem var einmitt að störfum í þinginu og Samfylkingin leiddi á sínum tíma, þar náðist víðtæk sátt milli allra aðila, en ríkisstjórn Samfylkingarinnar tók þá ákvörðun að fara ekki að þeirri sátt. Það var auðvitað mjög slæmt líka á þeim tíma. Þannig að ég segi: Minn hugur stendur til þess að við hefðum þrek til að taka upp fiskveiðistjórnarkerfið, fara í gegnum það, í stað þess að vera að taka út eina og eina tegund og gera einhverjar sérstakar undanþágur eða bragarbót á henni. Ég held að það muni ekki verða okkur til góðs. Sporin hræða. Við sjáum hvernig Færeyingar hafa farið út úr þessu. Þeir hafa lent í ömurlegri stöðu. Við skulum læra af því.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðu hans. Það var ýmislegt athyglisvert sem þar kom fram. Ég fagna áhuga hans á að fara í heildstæða yfirferð á fiskveiðistjórnarkerfinu og því að hann sé tilbúinn til breytinga í þeim efnum. Framsalið er einn af grundvallarþáttunum í kvótakerfinu, heyrðist mér hann segja. Það er athyglisvert að bera orð hv. þm. Ásmundar Friðrikssonar saman við orð hv. þm. Jóns Steindórs Valdimarssonar sem talaði hér áðan. Fyrst ég hef nú færi á því langar mig að spyrja hv. þingmann út í þau orð, því að ég gat ekki skilið hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson öðruvísi en svo að hann væri í grundvallaratriðum mjög sammála þeirri tillögu sem við ræðum hér og flokkurinn sem hann situr fyrir hefur talað mjög fyrir róttækum breytingum á fiskveiðistjórnarkerfinu með innköllun aflaheimilda og að markaðslausnir verði notaðar til að bjóða þær aftur út. Nú vill svo til að þessir tveir hv. þingmenn sitja saman í stjórnarmeirihluta. Þeir hljóta að þurfa að koma sér saman um þá endurskoðun í fiskveiðistjórnarkerfinu sem ég gat ekki skilið annað en að hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson væri að boða. Tekur hv. þm. Ásmundur Friðriksson undir þær hugmyndir sem Viðreisn, og þá ráðherra sjávarútvegsmála, hefur lagt fram um hvaða leið á að fara í endurskoðun fiskveiðistjórnarkerfisins, með innköllun aflaheimilda og svo útboði á markaði?

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspurnina frá hæstv. þingmanni. Ég vil taka strax fram að við höfum ekkert sérstaklega rætt það, hvorki á göngum né á fundum. Þetta er skrifað í stjórnarsáttmálann eins og fram kom. Ég hef sagt það í mínum flokki, og held áfram að segja það sem mér finnst, að það eru fjölmargar leiðir sem við getum farið til að breyta fiskveiðistjórnarkerfinu. Ég held að við eigum ekki að gera stórar, drastískar breytingar nema við sjáum fyrir okkur að þær muni verða til góðs. Ég held að það sé mjög mikilvægt. Að þær muni þá skila meiru til samfélagsins, sterkari fiskstofnum og betri afkomu fyrir sjómenn og útgerð. Ég held að það sé alltaf lykillinn í því sem við ræðum. Ég ætla ekki að útiloka fyrir fram innköllun aflaheimilda á einhverju árabili og breytingu yfir í leigusamninga. Það þarf að leggja það á borðið fyrir okkur hvernig það mun líta út. Við þurfum að skoða það saman. En ég held að það sé svo margt í fiskveiðistjórnarkerfinu sem við getum þó farið yfir og náð sátt um til þess að ná almennt betri sátt um kerfið. Við vitum að það er ekki almenn sátt um kerfið. Við þurfum að ná henni í hús. Ég held að henni verði fyrst og fremst náð með því að við í þessu húsi séum samtaka um að ná þeirri sátt. Ég held að við getum ekki verið að ræða fiskveiðistjórnarkerfið eins og í boxhring, að það sé hver í sínu horni og að enginn ætli að gefa neitt eftir og allir vilji eiga rothöggið. Ég held að við þurfum að geta náð saman um leið sem er farsæl fyrir okkur og gefur frið um kerfið til lengri tíma. Ég held að það sé málið, ekki að það sé spurning um hvað ég vil heldur hvernig við náum þessu saman, við öll hérna í þinginu. Ég hef trú á því að það sé hægt.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Það var margt athyglisvert að finna í því. Líkt og ég sagði í fyrra andsvari mínu hlakka ég til þessa áhugaverða verkefnis sem er fyrir höndum, að fara í alvöruendurskoðun á fiskveiðistjórnarkerfinu. Ég skildi hv. þingmann þannig að hann væri opinn fyrir öllum leiðum í því, líka innköllun aflaheimilda. Það er mjög mikilvægt, ég er sammála honum um það, að ná sátt um kerfið. Það hefur hins vegar verið reynt ansi lengi og tekist þannig að við erum hér enn nýkomin úr kosningum þar sem breytingar á kerfinu urðu kosningamál og augljóst að ekki ríkir sátt um það. Að því leyti skil ég mjög vel flutningsmenn umrædds frumvarps og hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur sem kom inn á það í framsögu sinni áðan. Það er alveg ljóst að maður einhendir sér ekki í það verkefni og lýkur því á skömmum tíma. Ef á að takast að sætta öll sjónarmið í þessu efni hlýtur það að taka umtalsverðan tíma. Eitt af því sem við höfum mörg talað um er að fiskveiðistjórnarkerfið þurfi að vera sanngjarnt og skila sanngjörnu afgjaldi til þjóðarinnar, hins rétta og sanna eiganda auðlindarinnar. Þess vegna velti ég því fyrir mér hvort hv. þm. Ásmundur Friðriksson gæti hugsað sér að á meðan verið er að vinna að þessari heildarendurskoðun þar sem öll sjónarmið eru sætt sé gripið til þess að hækka veiðigjöld til að fá aukna fjármuni í ríkissjóð sem má þá nýta í samneysluna sem er verkefni okkar allra. Og jafnvel að skoða sérálag á stórar og vel stæðar útgerðir.

Forseti. Ég þakka áframhaldandi fyrirspurn. Ég ætla þá að byrja á öfugum enda og tala um hækkandi veiðigjald. Í dag eru liðnar átta vikur af verkfallinu og loðnukvótinn sem gefinn er út er 57.000 tonn, af því fá Norðmenn 40.000 tonn og Færeyingar 6.000 tonn og þá eru eftir 11.000 tonn fyrir okkur. Ég held að það sé ekki líklegt að hægt sé að hækka veiðigjald á uppsjávarflotann miðað við það. Þrátt fyrir það borgar uppsjávarflotinn hærra veiðigjald en hinir. Það er innbyggt í kerfið að hann greiðir hærri gjöld. Ég held að gjöldin verði alltaf að vera það sem menn ráða við. Hér í þingsal er yfirleitt alltaf byrjað á að ákveða hvað hægt sé að gera mikið fyrir veiðigjaldið, hversu mikið eigi að gera, og svo eru þau sett á. Það þarf auðvitað að taka mið af því hvað útgerðin getur hverju sinni. Ég vil fara varlega í þá skattlagningu eins og aðra. En hún þarf auðvitað að vera sanngjörn. Ég er algerlega sammála því. Hvort sem menn kalla eftir innköllun á aflaheimildum eða hvaða leiðir menn tala um þar þá held ég að mikilvægast sé að þær breytingar sem við ætlum í á kerfinu séu vel ígrundaðar því að við erum í grunninn með gott kerfi. Við eigum ekki að breyta því nema það hafi jákvæð áhrif á afkomu greinarinnar, fyrir sjómenn, fyrir útgerðina og fyrir þjóðfélagið í hærra veiðigjaldi. Það held ég að sé útgangspunkturinn. Hvort leiðin er þessi eða önnur er ég ekki svo krítískur á í sjálfu sér. Mikilvægast er fyrir okkur að ná einhverri samstöðu um málið. Það virðist ekki vera innbyggt hjá okkur að ætla að ná samstöðu um sjávarútvegsmálin hér í þinginu. Við virðumst ekki ná henni. Það er vandamálið. Og það verður enn meira vandamál ef við ætlum svo að taka einn og einn þátt út og breyta honum. Þá held ég fyrst að við förum að gata kerfið.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Þótt ég sé þakklát fyrir að hann taki þátt í umræðunni um frumvarpið get ég ekki verið neitt sérstaklega ánægð með ræðuna. En það er önnur saga og við því var að búast. Hv. þingmaður talar mikið um samstöðu. Það er einmitt í þeim anda sem frumvarpið er lagt fram. Ég vil breyta kerfinu í heild. Ég er sannfærð um að útboð á aflaheimildum sem er leitt inn í varfærnum skrefum muni verða gott bæði fyrir útgerðina og fólkið í landinu. En það er ekki það sem ég er að leggja til hér. Ég er að leggja til að við tökum örlítið skref, tökum bara viðbótarkvótann og bjóðum hann út. Það breytir þá engu fyrir þá sem eru með kvóta fyrir og við getum æft okkur í að bjóða út og athuga hvort hugsanlega sé hægt að ná samstöðu um þá leið. Hv. þingmaður gagnrýnir að bara sé talað um þorskkvótann. Það var einmitt líka til að hafa þetta einfalt, að taka bara þorskkvótann. En nú er hv. þingmaður í atvinnuveganefnd þangað sem frumvarpið fer til umræðu. Ég vona þá að hann leggi til að það verði viðbótarkvóti í öllum greinum sem verði undir svo það sé ekki verið að taka eina grein út. Ég spyr hvort honum lítist þá betur á að gera þetta þannig, þetta tilraunaskref. Ef við gerum ekki tilraunir er ekki líklegt að við náum að smíða leið sem er farsæl. Þetta er lítil og góð tilraun. Ég vil spyrja hv. þingmann, af því að hann hefur áhyggjur af afkomu útgerðarinnar og lántöku fyrir kvóta eða útboði, hvernig honum lítist á þá hugmynd sem ég veit að Færeyingar 

Forseti. Ég þakka h. flutningsmanna fyrir fyrirspurnina. Ég mun ekki leggja það til í atvinnuveganefnd að við förum að taka allar tegundirnar inn í þetta frumvarp því að ég hef auðvitað sagt að mér finnst að kvótakerfið sé miklu meira mál en svo að við gerum einhverjar tilraunaútgáfur af því. Ég held að það sé ekki rétt. Það er mjög margt sem við þurfum að skoða, eins og ég er margbúinn að segja hér, en við megum alls ekki gera það með stuttum fyrirvara og að óathuguðu máli. Þetta þarf að sjá hvaða áhrif allt hefur hvað á annað. Hvort greiðslan fyrir leiguna yrði tekin af uppgjöri á fiskmarkaði, spyr h. þingmaður. Það er reyndar akkúrat sú leið sem ég talaði alltaf fyrir í atvinnuveganefnd, að veiðigjaldið yrði nútímalegt gjald sem væri föst prósenta af verðmæti hverrar tegundar fyrir sig sem væri síðan tekið af við hverja löndun, bara eins og hafnargjöldin. Það þarf ekki nema að bæta við einum lið í reikninginn frá hafnarskrifstofunni til að setja inn veiðigjaldið og það er þá bara rukkað við hvern róður. Þá hækkar það og lækkar eftir framboði þann daginn. Það má líka hugsa sér, og ég veit að Íslandsmarkaður sem sér um öll uppgjör fyrir fiskmarkaðina getur tekið þriggja mánaða meðaltal og reiknað út frá því, sem færist svo alltaf um hvern dag. Ég er ekki á móti slíkri afgreiðslu og teldi hana reyndar mjög eðlilega. En ég segi hv. flutningsmanni það að mér finnst að við eigum ekki að vera með svona tilraunastarfsemi á kvótakerfinu. Þetta er miklu meira mál en svo. Spor Færeyinga í þessum málum hræða einmitt því að þeir brenndu sig mjög illa á þessu. Við skulum ekki lenda í þeim djúpa pytti.

Herra forseti. Nú erum við bara að tala um viðbótarkvóta. Honum hefur ekki verið úthlutað enn þá. Þess vegna er svo heppilegt að prófa að bjóða hann út og æfa okkur á útboðsleiðinni. Færeyingar gerðu tilraunir. Þeir ráku sig á ýmislegt og breyttu og gerðu áætlanir fram í tímann og ætla að halda áfram og bjóða út afla á árinu 2018. Spor þeirra hræða ekki. Þeir höfðu kjark til að gera tilraunir og læra af þeim og það eigum við líka að gera. Ég vil spyrja hv. þingmann út af ræðu hans hér áðan einfaldrar spurningar: Hver á sjávarauðlindina? Ég vil líka spyrja hv. þingmann hvort honum hugnist ekki betur að markaðsleið verði látin ráða þegar verðið er ákveðið frekar en að stjórnmálamaður ákveði krónutöluna og það verði alltaf einhverjir hópar í þjóðfélaginu sem gagnrýna það og telja að hann sé að draga taum eins umfram annars og hvort það að bjóða út aflaheimildirnar sé ekki líklegra til að ná sátt. Og ef við gerum það ekki, hefur hv. þingmaður ekki áhyggjur af því að það verði engin nýliðun í greininni? Er það ekki ákveðið vandamál sem við þurfum að horfast í augu við, erfiðleikar við að komast inn í sjávarútveginn?

Virðulegi forseti. Ég hef áhyggjur af nýliðun í greininni. Ég held að við höfum það öll. Og ég er ekkert viss um að það verði nokkru sinni auðvelt að komast inn í þessa grein. Þetta er það fjárfrek grein að það verður mjög erfitt að komast inn. Kvótinn kostar mikla peninga, því miður. Það er ekki á færi margra að byrja með tvær hendur tómar og ætla að kaupa fullt af kvóta. Það er erfitt. Þó að við höfum auðvitað strandveiði og ýmislegt í kerfinu, þennan félagslega þátt, þá er það svolítið að þynnast af því að þeir eru orðnir svo margir sem stunda hana að kílóum á hvern veiðimann fækkar alltaf og afkoman versnar þar líka. Það er auðvitað erfitt. Ég segi kannski sem lokasvar við framsögumann í þessu máli: Kosturinn við þetta frumvarp er sá að við förum að ræða þessi mál og segja okkar skoðanir. Ég ætla ekki að segja að ein verðmyndun sé betri en önnur. Ég ætla ekki að fullyrða að við í þessu húsi séum alltaf rétta fólkið til að segja hvert veiðigjaldið eigi að vera. Ég hef ákveðnar efasemdir þegar um er að ræða tiltölulega fámennan markað sem væri á útboðum á fiski, ég veit ekki alveg hver verðmyndunin yrði þegar það hefur gerst að útgerðum hefur fækkað mjög mikið og þær eru gríðarlega stórar. Einstaklingsútgerðir eru orðnar afar fáar og trillukarlarnir eru líka í vörn. Ég er ekkert viss um að þótt við samþykktum að fara þessa markaðsleið hefðum við eitthvað meira út úr því. Kannski snýst málið ekki um hvað við höfum út úr þessu en ég held að við þurfum að fara varlega í þær breytingar sem við viljum gera á kerfinu 

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þetta ágæta frumvarp. Þetta er góð hugmynd, enda voru Píratar með á frumvarpinu síðast þegar það var lagt fram. Ég held að það hefði verið ágætt ef það hefði hreinlega farið í gegn á síðasta þingi. Ég get svo sem tekið undir orð hv. þm. Jóns Steindórs Valdimarssonar um að auðvitað væri æskilegra að fara í einhvers konar heildarendurskoðun eða í það minnsta stíga heildstæðari skref í átt að eðlilegum kerfisbreytingum, svo sem uppboðum. En ég vil þó meina að meðan ekkert slíkt frumvarp er komið fram og ekkert bendir til þess að hæstv. ríkisstjórn ætli sér að leggja slíkt frumvarp fram er þetta frumvarp það albesta sem hefur komið fram í átt að því markmiði. Og raunar ef út í það er farið er þetta einnig það alversta því að þetta er svo sem eina frumvarpið sem hefur komið fram, eins og staðan er í dag, sem miðar að þessu markmiði. Það töluðu margir flokkar fyrir uppboði kvóta í aðdraganda síðustu kosninga. Frumvarp af þessu tagi væri einmitt mjög gott í áttina að því markmiði að skapa reynslu af uppboðum hér á landi. Við getum vonandi farið smám saman í átt að almennu uppboðskerfi á fiskveiðiheimildum, þrátt fyrir að tveir þriðju, eða núverandi stjórnarflokkar, hafi gengið bak orða sinna varðandi fyrirætlanir um að bjóða upp þær aflaheimildir. Mér finnst einmitt áhugavert að hv. þm. Ásmundur Friðriksson skuli segja að framsalið sé mikilvægasti þátturinn í fiskveiðistjórnarkerfinu, eins og hann gerði. Ég hefði haldið að þetta væri einmitt stærsta brotalömin á núverandi fiskveiðistjórnarkerfi, sem kom reyndar líka fram í máli hv. þm. Ásmundar Friðrikssonar. Ég veit svo sem ekki alveg hver hans afstaða er. Hún virðist vera í andstöðu við sjálfa sig. En samt, varðandi þetta frumvarp, er ýmislegt sem þarf að gæta að. Það er til dæmis ekki skynsamlegt að kvótinn fari einungis til hæstbjóðanda, þrátt fyrir að fram komi ágætlega í greinargerð að þetta skuli vera eitt af þeim atriðum sem verði tekið tillit til, en jafnframt þarf kannski að gæta að því að hinir þættir úthlutunarreglnanna falli ekki alveg útbyrðis í umræðunni. Það þarf einmitt að gæta þess að hafa einhverjar úthlutunarreglur sem tryggi að einhver einn aðili geti ekki komið og einokað markaðinn með stórkostlegu yfirboði, sem undir venjulegum kringumstæðum á frjálsum markaði væri kannski ekki líkleg niðurstaða, en ég myndi segja það afar líklega niðurstöðu í þessu tilfelli einmitt vegna þess hversu mótandi áhrif veiðireynsla hefur í núverandi almenna aflamarkskerfinu. Sömuleiðis vegna þess hve mikil samþjöppun hefur verið í útgerð undanfarin ár og má kannski vísa til þess að 12% hámarksreglan er lítils virði þegar menn skipta eignum niður á mörg fyrirtæki til að geta verið með stærri hlutdeild í heildarkerfinu. Það gæti einmitt verið skynsamlegt að styðjast við þá vinnu sem var unnin í svokallaðri sáttanefnd á sínum tíma. Auk þess sem hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra ætti að sjálfsögðu að leita aðstoðar hjá helstu sérfræðingum í uppboðshönnun til að tryggja góða framvindu í svona máli. En kannski er eitt af því sem út af stendur og við þurfum að ræða hér, og ég er sammála hv. þm. Ásmundi Friðrikssyni í því, að við þurfum að ákveða hver eiginleg markmið uppboða á fiskveiðiheimildum eigi að vera. Og sömuleiðis hvaða markmiðum fiskveiðistjórnarkerfið í heild sinni á að ná. Því að þetta er náttúrlega grundvallaratriði í allri okkar stefnumótun og stefnumörkun og ákvörðunartöku á þessu þingi sem lýtur að því hvernig við stjórnum. En til aðgreiningar, svo það sé alveg skýrt, geri ég greinarmun á fiskveiðistjórn, sem sagt stjórn fiskveiðanna sjálfra, og almennri kvótasetningu sem snýst að sjálfsögðu um að verja auðlindina og lífríki sjávar. Ég legg til að markmið fiskveiðistjórnarkerfisins séu fyrst og fremst þrjú: Að hámarka skilvirkni í sjávarútvegi, og þá vil ég meina að þetta snúist ekki bara um stærðarhagkvæmni, sem menn bera gjarnan fyrir sig til verndar því kerfi sem nú er í dag, heldur einnig annars konar samfélagslega hagkvæmni og hámörkun á söluverði. En það er svo sem vitað að ýmsar minni útgerðir og landvinnslur hafa fengið hærra verð á markaði en þær stærstu vegna þess að þær vinna vöruna frekar og eru kannski frekar að reyna að ná gæðum en magni. Svo myndi ég segja að hluti af þeirri samfélagslegu hagkvæmni sé einmitt mikilvægi þess að tryggja stöðu byggðanna, ekki endilega með einhverjum sérstökum tilfærslum - mér finnst að byggðakvótakerfið hafi ekki sinnt hlutverki sínu nægilega vel til að tryggja stöðu byggða - heldur þarf að fara í einhverjar frekari æfingar til að tryggja að stök fyrirtæki geti ekki farið að safna saman allri vinnslunni í einu bæjarfélagi á kostnað allra hinna. Þetta er auðvitað afleiðing núverandi aflamarkskerfis og framsalsins sem ég nefndi áðan, eins og íbúar í Þorlákshöfn fengu heldur betur að kynnast nýlega. Einhvers konar smærri útboð gætu styrkt það markmið og náð því vel. En að lokum þarf líka að tryggja að auðlindarentan af auðlindinni skili sér í eðlilegum mæli til eigenda auðlindarinnar, þ.e. þjóðarinnar. Uppboð ganga auðvitað mun nær því markmiði en núverandi aflamarkskerfi. En eins og áður segir skiptir útboðshönnunin alveg gríðarlegu máli í að ná því fram. Þar er ég algerlega sammála því sem hv. þm. Oddný Harðardóttir nefndi áðan, að það að fá 18 kr. fyrir kílóið er kannski frekar slappt þegar söluverðið er þeim mun hærra, jafnvel framsalið á markaði, leigumarkaði og þess háttar, er í kringum 200 kr. Það segir okkur að mikill munur er í gangi á því hvað við öflum okkur í gegnum veiðigjaldamekkanismann sem þó á að vera pólitískur að einhverju leyti frekar en að nýta okkur kosti frjálsra markaða, þegar frjálsi markaðurinn sem þó er til í einhverri mýflugumynd skilar okkur ekki betri niðurstöðum en þetta, og skilar þó hærra verði til þeirra sem græða á því leigukerfi sem er til staðar. Þetta eru svona varúðarorð og einhver útfærsluatriði og umkvartanir yfir þessu frumvarpi sem ég er þó sammála efnislega. Mér líst mjög vel á þetta mál og ég hlakka til að sjá það hljóta brautargengi hérna á þinginu. En að lokum varðandi samstöðu. Ég er sammála því sem hv. þm. Ásmundur Friðriksson bendir á, að samstaða er afskaplega gott verkefni. Ég hef ekki síst áhuga á því að við náum samstöðu um grunnatriðin, um markmiðin, um það til hvers við erum að þessu öllu og hvernig við ætlum að reyna að stjórna fiskveiðum í þágu samfélagsins. En þá ættum við líka að nýta okkur staðreyndir málsins eftir atvikum. Ein staðreynd sem skiptir miklu máli í þessari umræðu er sú að reynslan hefur verið mjög góð hjá þeim í Færeyjum. Þau hafa verið í tilraunavinnu. Þau hafa þróað þessar hugmyndir. Þetta er svo sem ekki tilraunavinna sem er lokið enn sem komið er, en það er nauðsynlegt að við lítum til tilraunaverkefna sem eru í gangi, nýtum okkur reynsluna, nýtum okkur þekkinguna, byggjum upp okkar eigin þekkingu og reynum svo að vinna saman að því að finna bestu hugsanlegu lausn. Það er einmitt ekki að ástæðulausu sem svona uppboðsleiðir hafa verið til umræðu að því marki sem raun ber vitni.

Hæstv. forseti. Ef ég skildi hv. þingmann rétt er hann nokkuð hrifinn af þessu frumvarpi. Það er svokölluð útboðsleið með þeim tilgangi að lögmál markaðarins ráði yfir nýtingu fiskveiðiauðlindarinnar. En í greinargerð með þessu frumvarpi segir að í útfærslu uppboðsleiðarinnar skuli setja reglur sem taki tillit til byggðasjónarmiða, komi í veg fyrir samþjöppun - það á væntanlega enn þá að hafa sama þakið - og virði sérstöðu minni útgerða. Hvaða markaður er þetta? Þetta er auðvitað enginn markaður. Mér finnst kannski undarlegast að hv. þingmaður nefndi ekki mikilvægi þess að við værum með sjálfbæran sjávarútveg Þetta er hvergi notað, þessi uppboðsleið eða útboðsleið eða tilboðsleið, nema að örlitlu leyti í Færeyjum og hún er mjög umdeild. Eru menn virkilega tilbúnir til þess að taka svona áhættu sem menn kalla markaðsleið og breyta verulega kerfi sem er sjálfbært, með mestu framlegð í öllum heiminum, arðbær, gefur þjóðinni miklar tekjur? Menn kom hér og eru tilbúnir með frumvarp af þessu tagi og ætla að rústa kerfinu af því að þeir telja það hugsanlega réttlátara. Þetta verður auðvitað aldrei réttlátt. Einhver uppboðsleið þar sem þeir geta einir keypt sem hafa aðgang að lánsfé verður aldrei réttlát. Hvernig eiga þeir að fara í uppboð? Við vitum ekki einu sinni hvort það verði loðnuvertíð eða síldarvertíð á næsta ári. Þetta er fullkomlega vanhugsað að mínu viti. 

Herra forseti. Mér finnst þetta mjög fínar spurningar hjá hv. þingmanni. Mín spurning á mót er: Hvar er frjálsi markaðurinn í dag? Er ekki almennt viðkvæðið hjá Sjálfstæðisflokknum að frjálsir markaðir séu af hinu góða? Ég hélt það. Ég er rosalega hrifinn af frjálsum mörkuðum og þó svo að frjálsir markaðir séu stundum háðir einhvers konar reglum sem takmarka það hvernig einstök viðskipti geta farið fram er það allt annað en að ríkið sé að hlutast til um og úthluta eftir sínu höfði og eftir reglum sem eru algerlega pólitískt ákvarðaðar. Frjálsir markaðir snúast einmitt um það að einstaklingar og fyrirtæki á markaði geti komið sér saman um hluti, m.a. komið sér saman um verð. Það er eitthvað sem við leggjum til hér. Sjálfbærni er að sjálfsögðu mjög mikilvæg en sjálfbærni er ekki bara það að hámarka arðsemi og tekjur ákveðinna fyrirtækja. Þess má geta að á meðan veiðigjöld voru 12,8 milljarðar árið 2012 og 9,2 milljarðar 2013 og 7,7 milljarðar 2014 og hafa farið lækkandi hefur arðsemi fyrirtækja í útgerðinni farið upp eftir nákvæmlega sama mynstri og voru 6,3 milljarðar í arð til eigenda árið 2012 sem var komið upp í 13,5 milljarða 2014. Ég veit ekki alveg hvert markmiðið á að vera ef hv. þingmaður gengur út frá því að reyna einungis að skapa mestan arð fyrir eigendur sjávarútvegsfyrirtækja. Ég myndi segja að samfélagslegu markmiðin sem snúa að því að reyna að fá mikinn arð til þjóðarinnar til þess að geta sinnt verkefnum þjóðarinnar og það að skapa sem mest af arðsemi og sjálfbærni fyrir fyrirtækin sem starfa á þessum markaði séu tvö markmið sem þurfi ekki að vera í andstöðu hvort við annað. En það er staðan sem er uppi í dag.

Hæstv. forseti. Arðsemi til þjóðarinnar snýst ekki aðeins um það hvað ríkið tekur í gjald eða hvernig það skattleggur greinina hverju sinni. Það er bara ekki þannig. Arðsemin er miklu flóknara fyrirbæri. Við þurfum auðvitað öflug félög sem skila arði þannig að einhver vilji fjárfesta í þessari grein. Það er grundvallaratriði. En uppboð út í óvissuna í kerfi sem virkar mjög vel finnst mér mjög mikil áhætta að taka og það að ekki betur hugsuðu máli. Það er það sem ég er að segja. Við getum alltaf deilt um hvert hlutfallið af arðinum eigi að vera sem rennur í sameiginlega sjóði okkar. Það er önnur umræða í mínum huga. En þessi aðferð er ekki líkleg til þess að greinin beri sig. Það verður enn meiri samþjöppun. Við erum þó enn þá með tæplega 200 útgerðarfyrirtæki í landinu. Þetta verður auðvitað til þess að raska mjög kerfinu með algerri óvissu um að arðsemi fyrir samfélagið verði meiri en í núverandi kerfi. Um það snýst þetta mál. Ef menn ætla að fara í þessa óvissu - mestu áhættufíklar myndu ekki einu sinni gera það. Ég er mjög undrandi að menn skuli leggja því lið að ekki betur athuguðu máli. Fyrst hv. þingmaður minntist á Færeyjar þá er útboðið eða uppboðið þar með allt öðrum hætti, það var auðvitað opið fyrir gesti og gangandi. Það eru stórar útgerðir úti í heimi sem buðu í þetta. Þetta getur haft áhrif á það sem er tengt atvinnugreininni innan lands, arðsemi af fiskvinnslu o.s.frv., í staðinn fyrir að einhverjir 

Ég þakka hv. þm. Brynjari Níelssyni fyrir aðra ágætisspurningu um til hvers þessi útboð séu. Ég myndi halda að þetta væri tilraunastarfsemi. Það er verið að leggja upp með að taka aðeins þá aukningu sem verður á heildarkvótanum og nýta hana í að reyna að skilja eðli þess hvernig svona frjáls markaður getur gengið fyrir sig og hvort hann geti ekki orðið skilvirkari en það kerfi sem nú er til staðar. Þetta eru tilraunir með frjálslyndi frekar en að verið sé að hvetja til aukinnar samþjöppunar. Ef hv. þm. Brynjar Níelsson hefur mikla trú á því að núverandi kerfi sé gott þætti mér rosalega áhugavert að heyra hvað hann hefur að segja við t.d. íbúa Þorlákshafnar eða annarra byggða á landinu sem hafa misst frá sér kvóta á undanförnum árum. Það er nefnilega svolítið þannig að þegar við tölum um hagkvæmni og þess háttar getum við ekki aðeins hugsað um hversu mikill peningur skilar sér í sköttum, enda er það í sjálfu sér ákveðið aukaatriði. Aðalatriðið er að það sé til staðar sanngjarnt kerfi sem sér til þess að allir geti komið að greininni með eðlilegum hætti. Það er einmitt það sem vantar í dag. Ég held að það að leggja í minni háttar tilraunir til að byggja upp reynslu á svona uppboðskerfi og treysta á lögmál frjálsa markaðarins væri ágætisnýbreytni á Íslandi og mér finnst alveg ótrúlega furðulegt að hv. þingmaður Sjálfstæðisflokksins geti ekki hugsað sér að fara út á frjálsan markað. Ég skil það ekki.

Virðulegi forseti. Ég tek heils hugar undir hugmyndafræði frumvarpsins. Mikilvægasti þátturinn í aðgerðum innan fiskveiðistjórnarkerfisins er að mínu mati einmitt nýliðun, bæði í veiðum og vinnslu. Það er þó áhyggjuefni í orðalagi frumvarpsins að aflaheimildir skuli fara til hæstbjóðanda í einangruðu smáútboði, eins og boðað er hér miðað við síðustu aukningu í þorski. Þá gætu stærstu aðilar innan greinarinnar hæglega yfirboðið þá minni og því aukið misskiptingu innan greinarinnar enn frekar. Í greinargerð er þó tekið fram að sjónarmið byggða og nýliðun séu markmið ein og sér. Ég tel að með örlitlum breytingum og varnöglum gæti frumvarpið orðið það tól sem stjórnvöld þurfa til að vinda ofan af söfnun auðs og valds innan þröngs hóps sjávarútvegsins á kostnað byggða í landinu. Hægt væri að beita niðurstöðu útboða og fá fram eðlilegri verðlagningu á fiski í verslun tengdra aðila. Verðlagsstofa gæti t.d. tekið mið af leiguverði aflaheimilda við áætlun á kaupverði afla lóðrétts samþættra útgerða og skapað þar hvata til að bjóða ekki of hátt verð fyrir leiguheimildirnar. Það myndi auka möguleika nýliða á að fá hluta kökunnar og eins væri hægt að hvetja til aðskilnaðar veiða og vinnslu. En annars fagna ég tillögunni og þrautseigju flytjanda fyrir að leggja hana fram í núverandi umhverfi stjórnmálanna.

Hæstv. forseti. Þegar maður skoðar frumvarp þetta, eins og hefur kannski komið fram í umræðunum áður, þá á ég mjög erfitt með að átta mig á þeirri markaðsleið sem er verið að tala um. Ég sé ekki hvernig um geti verið að ræða einhvern markað þegar enn er bundið með hámarki á eignarhluta hvers og eins, taka þarf tillit til byggðasjónarmiða og virða sérstöðu minni útgerða. Þetta er ekki markaðsleið í mínum huga. Þetta er bara tilfærsla sem mér sýnist í fljótu bragði leiða einfaldlega til þess að hugsanlega verði enn meiri samþjöppun, algerlega óvíst hvort hærra verð fáist fyrir fiskinn í raun, a.m.k. ekki til lengri tíma litið, inn í ríkissjóð. Ekki er búið að athuga hvaða afleiðingar það hefði fyrir þjóðina að breyta kerfinu með þessum hætti. Hvaða áhrif mun þetta hafa á vinnsluna og byggðirnar umfram það sem nú þegar er orðið? Það vantar allar rannsóknir og umfjöllun. Við búum hins vegar við kerfi, sem á sér auðvitað sögu, sem hefur reynst okkur alveg ótrúlega vel. Eftir 1983 þegar við fórum úr því að vera með frjálsar veiðar í takmarkaðri auðlind sem skapaði offjárfestingu, slæma nýtingu á afurðunum, minni sérþekkingu, fleiri að veiða en áttu erindi til, til hvers leiddi það? Hér voru eilífar gengisfellingar, með tilheyrandi kjaraskerðingu, til þess að við gætum enn þá selt fisk út og fengið gjaldeyri. Þetta snerist allt um gjaldeyri. Sem betur fer áttuðu menn sig á því að þessar frjálsu veiðar í takmarkaðri auðlind gengu ekki miklu lengur. Við gátum ekki haldið áfram í slíku stöðnunartímabili eins og var alveg frá 1970 til eiginlega má segja 1990. Við eltum skottið á okkur. Við vorum með 130% verðbólgu. Eilíflega að fella gengið til þess eins að geta aflað gjaldeyris. Hverjir báru kjaraskerðinguna? Allur almenningur í landinu. Við fórum í kvótakerfið, aflamarkskerfið. Þá var okkur auðvitað vandi á höndum. Hverjir áttu að fá hlutdeild í heildaraflanum á hverjum tíma? Farið var í mikla lögfræðivinnu í kringum það. Menn muna það hér, kannski þeir allra elstu, og voru þá ef til vill með í þessu. Jú, menn komust að því að þeir einir gætu fengið úthlutað þessari hlutdeild sem hefðu nýtt auðlindina. Enda réttur þeirra varinn af eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar. Þannig verður þetta til, til upplýsingar fyrir þá sem hafa ekki velt þessu mikið fyrir sér. Þannig verður þetta til, að viðkomandi fá hlutdeild í heildaraflanum. Síðan er stigið stóra framfaraskrefið til aukinnar hagræðingar, þannig að hér yrði alvöruatvinnurekstur úr þessu með heimild til að framselja aflaheimildir. Framsalið var gífurlega mikilvægt til að ná hagræðingu. Við verðum bara að viðurkenna það, hvort sem okkur líkar betur eða verr. Þannig náðist ótrúleg hagkvæmni. En við þetta, þegar aflaheimildirnar færast þá á færri hendur en áður, varð ótti margra stjórnmálamanna við það að við þær aðstæður myndaðist einhver beinn eignarréttur útgerðarinnar á auðlindinni, sem menn þurftu auðvitað engar áhyggjur að hafa af að mínu viti. Það myndast enginn beinn eignarréttur með þessum hætti þótt menn hafi rétt til nýtingar. Og þá setja menn inn í lögin 1990, um stjórn fiskveiða, til að tryggja það með öruggum hætti, að þeir sem höfðu aflahlutdeild og aflaheimildir myndu ekki eignast fiskinn með beinum eignarrétti. Þess vegna er þetta orðað með þeim hætti: Þetta er sameign þjóðarinnar. Hins vegar myndast ekki heldur beinn eignarréttur með þessum hætti til þjóðarinnar. Þjóðin hefur enga kennitölu, þjóðin getur ekki verið aðili að máli. En bara þetta eina ákvæði hefur að mínu viti gert alla umræðu um stjórn fiskveiða kolranga og verið á villigötum alveg frá þeim tíma. Bara með svona einu ákvæði virkar það mjög huglægt að arður af auðlindinni, auðlindum þjóðarinnar, fari til einhverra annarra. Að einhver annar geti haft hag af því, arð af því, er mjög erfitt. Þegar menn tala um að það þurfi að vera réttlæti og sátt í kerfinu - ég fullyrði hér í ræðustól að það mun aldrei verða sátt um stjórn fiskveiða eða fiskveiðikerfið meðan einhver hefur arð af fjárfestingu sinni í greininni. Því að sá arður er af eigninni okkar. Upphaflega átti að verða sátt um auðlindina, um fiskveiðistjórnarkerfið, með því að leggja á veiðigjald. Svo var það gert. Allt á vakt Sjálfstæðisflokksins. Það var gert. Hvað gerist þá? Enn þá er einhvers staðar hagnaður, einhvers staðar er arðsemi. Þá er víglínan bara færð til. Og hvað gerist svo? Jú, það er sett sérstakt veiðigjald. Á allt kerfið. Alla verðmætasköpun sem verður alveg þar til fiskurinn er kominn ofan í maga manns. Miklu meira en af auðlindinni sem slíkri, bara af öllu kerfinu í kringum þetta. Bíddu, síðan gerist það að arður er samt einhvers staðar. Hagræðingin er svo mikil. Þá verður kerfið bara alltaf óréttlátt. Það eru einhverjir menn að hagnast á auðlindinni minni. Bara af þessum ástæðum verður aldrei sátt um þetta kerfi. En það sem við stjórnmálamenn þurfum auðvitað að hugsa um eru heildarhagsmunirnir, þjóðarhagsmunirnir. Ekki hvort einhver einn eða tveir eða þrír eða einhver sex fyrirtæki nái 6, 10 eða 12% arði eiginfjár í þeim fyrirtækjum. Sem er ekki einu sinni stórkostlegt. Og það við bestu aðstæður. Sá arður verður ekki á næstu árum. Þetta er bara veruleiki sem við stöndum frammi fyrir. Það verður ekki sátt. En í núverandi kerfi, í bráðum 30 ár, hefur hagræðingin og arðurinn, og arður fyrir þjóðina ekki síst, verið mjög vaxandi. Vegna þeirra sterku fyrirtækja sem við eigum í sjávarútvegi hefur skapast ýmiss konar tækniiðnaður og margs konar þjónusta við minni fyrirtæki. Hagkvæmni þjóðarinnar af þessu kerfi, sem er sjálfbært, og framleiðnin á hvern mann er með því besta sem gerist í heiminum, sama til hvaða atvinnugreinar er litið. Svo koma þingmenn hér í nafni réttlætis og jafnvel einhverra markaðslausna, sem er nú algerlega fráleitt, og segja: Nú ætlum við að kollvarpa þessu kerfi. Nú ætlum við að búa til uppboðsleið. Og trúa því að algerlega óathuguðu máli að meiri arður yrði fyrir þjóðina af því. Að þjóðin fengi meiri arð af auðlindinni með þeim hætti. Án þess að geta með nokkrum hætti sýnt mér fram á það. Þá er þetta orðið eitthvert prinsipp, markaðslausn. Í fyrsta lagi virkar markaðurinn ekkert sérstaklega vel þegar um takmarkaðar auðlindir er að ræða. En þó er heilmikill markaður. Þessar aflaheimildir með framsalinu ganga kaupum og sölum. Ef ég tel mig geta rekið útgerð betur en þessi sem á aflaheimild og hann er tilbúinn að selja mér á ákveðnu verði, að ég geti rekið það betur, þá get ég keypt og farið í útgerð. Það er fullt af nýliðum. Hvað ætli Samherji hafi átt við upphaf kvótakerfisins? 5% af því sem hann á í dag. Þetta eru allt keyptar aflaheimildir. Meira og minna allar aflaheimildir Samherja. Og flestra fyrirtækja. Þetta er allt meira og minna keypt. Þetta var á markaði. Aflaheimildir eru á markaði. Mönnum geta þótt þær dýrar en þær munu auðvitað lækka þegar arðurinn verður minni og veiðar minni. Ég mun aldrei samþykkja það að fara að kollvarpa kerfinu, þótt kannski sé með minni aðgerð hér, miðað við þau kosningaloforð sem sumir flokkar voru með, og ana út í fullkomna óvissu í atvinnugrein sem hefur auðvitað verið ótrúlega mikilvæg fyrir þjóðina alla tíð, atvinnugrein sem skapar beinar tekjur í ríkissjóð fyrir utan allar aðrar tekjur og allt sem henni fylgir. Að menn komi hingað og ætli að kollvarpa kerfinu og ana út í óvissuna. Mér finnst það alveg ótrúlegt ábyrgðarleysi. Ég er ekki að segja að núverandi kerfi sé fullkomið. Það getur vel verið að hægt sé að sníða einhverja annmarka af því. Við getum auðvitað áfram deilt endalaust um það hvað sé eðlileg skattlagning. Og ég segi alveg fullum fetum og hef alltaf sagt: Þeir sem hafa einhvers konar einkarétt á nýtingu takmarkaðrar auðlindar borgi eitthvað fyrir það. En ég vil ekki leggja meira á útgerð en svo að menn séu tilbúnir að hætta fé sínu og það sé eðlileg arðsemi í greininni í heild. Því að ef við göngum of langt í því erum við að skjóta okkur í fótinn. Það sér hver maður. En þetta kerfi verður sjálfsagt aldrei fullkomið. Aldrei. En ég mun aldrei samþykkja það að ana út í óvissuna hvað þetta varðar. Ég veit ekki til þess að nokkur þjóð eða nokkrir sérfræðingar á þessu sviði hafi talið það skynsamlegt að fara slíka leið. Ég vil frekar ræða þetta á þeim grunni hvort við getum haft hugsanlega einfaldari leið við skattheimtu í þessu, sanngjarnari leið hugsanlega. Það má skoða. Hvað á að vera hátt hlutfall af heildardæminu o.s.frv. Ég er opinn fyrir því öllu saman. En ég mun aldrei, aldrei samþykkja neitt svona lagað af því að ég geti ekki unnt einhverjum sem hefur tekið þá áhættu að hagnast hugsanlega þó að ég „eigi“ auðlindina.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa undarlegu ræðu. Ég heyri að hv. þingmaður gagnrýnir hámarkið til einstakra fyrirtækja. Mig langar til að spyrja hvort hv. þingmaður trúir því að á markaði þar sem keppa margir tugir fyrirtækja sé það eðlilegur hluti hagkerfisins að einstök fyrirtæki hafi ekki bara vel yfir 10% heildarhlutdeild af auðlindinni heldur fái að njóta þeirrar hlutdeildar án þess að borga tífalt gjald. Tökum bara dæmi um tvö fyrirtæki, annað þeirra borgar 18 kr. á kíló og hitt fyrirtækið borgar 200 kr. á kílóið. Ég spyr hvort hv. þingmanni þyki það eðlileg tilhögun. Svo langar mig líka til að spyrja hvernig hv. þm. Brynjar Níelsson sér fyrir sér framtíð núverandi kerfis ef fram fer sem horfir. Hversu mörg fyrirtæki gerir hann ráð fyrir að muni starfa í sjávarútvegi eftir tíu ár? Og í hversu mörgum byggðum muni þessi fyrirtæki starfa? Hvað getur hann séð fyrir sér að verði margir starfsmenn þar? Hvað þýðir þetta fyrir byggðarlögin sem eru undanskilin? Sér í lagi langar mig að spyrja hvað þetta þýði fyrir Vestfirði, fyrir Austfirði, fyrir minni byggðir á Suðurlandi. Hvaða afleiðingar hefur þetta? Hver er framtíðarsýnin sem núverandi kerfi býður upp á sem veldur því að hv. þingmaður hefur svo miklar áhyggjur af því að við förum í minni háttar tilraunir með að búa til einhvers konar réttlátara kerfi sem við getum svo, ef í ljós kemur að þetta var ekki góð hugmynd, bakkað með? Þetta er tilraun sem við erum að tala um, tilraun til þess að reyna að ná einhvers konar réttlæti.

Hæstv. forseti. Það er svo sem ekkert skrýtið að einfaldur sannleikur hljómi undarlega í eyrum Pírata.  En ég er alveg viss um það að með því að fara einhverja svona leið, það breytir kannski ekki öllu með þetta mál sem er kannski ekki stór hluti af þessu, en ef þessi leið verður almennt farin mun það hafa miklu meiri áhrif á heildarhagsmunina í samfélaginu sem er auðvitað aðalatriðið. Það eru heildarhagsmunirnir. Ekki endilega að hvert einasta sveitarfélag standi að þessu og geti boðið í, eins og virðist vera hugsunin með þessum byggðasjónarmiðum. Ég veit svo sem ekki hvernig menn ætla að framkvæma þetta nákvæmlega, það er enda ekki sagt hér. En á endanum snýst þetta kannski um það að það eru heildarhagsmunir að hafa t.d. sterka kjarna í hverjum landsfjórðungi. Búa til sterka kjarna 

Herra forseti. Ég heyri það að rökvillublætið heldur áfram. Það sem mig langar til að spyrja, þó svo að hv. þm. Brynjar Níelsson hafi ekki næga framtíðarsýn til þess að sjá fyrir hverjar verði afleiðingar áframhaldandi núverandi fiskveiðistjórnarkerfis, er hvort hann geti svarað hinni spurningu minni úr fyrra andsvari. Ég vildi fá að vita hvort honum þætti eðlilegt að tvö fyrirtæki á sama markaði sem eru jafnvel að öllu öðru leyti eðlislík, að annað borgi 18 kr. á kílóið fyrir aðgang að auðlind sem hitt þarf að borga 200 kr. á kílóið fyrir.

Er það einhvers staðar svoleiðis?

Já, þetta er leigumarkaðurinn.  
            

Ekki samtal.

Hæstv. forseti. Útboð eða uppboð mun engu breyta í þessu sambandi. Ég er ekkert að segja að það sé allt fullkomið, eins og ég sagði áðan í ræðu minni, í þessu kerfi. Hér er þó markaður. Það er bæði leigumarkaður og þú getur keypt. Þannig er veruleikinn.

Er það eðlilegt?

Já, það er eðlilegt. Það er eðlilegra en að bjóða þetta upp með einhverjum svona takmörkunum með þessum hætti. Þetta er allt eðlilegt. Vandamálið sem við glímum við er að við erum með takmarkaða auðlind. Það er vandinn sem við glímum við. Og við glímum líka við þann vanda að þeir sem hafa nýtt auðlindina eins og allar aðrar auðlindir hafa forgang til auðlindarinnar. Þú tekur það ekkert af mönnum og býður það upp. Það er ekki hægt. Það er samt fullt af fólki sem trúir því, kannski meira að segja hálf þjóðin sem trúir því að maður geti tekið af þeim sem hefur nýtt einhverja auðlind og boðið einhverjum öðrum hana. Það mun aldrei gerast og verður aldrei gert og dómstólar myndu aldrei samþykkja það.

Það er heldur lýjandi málflutningur að allar tækniframfarir séu aflamarkskerfinu að þakka. Aflamarkskerfið í núverandi mynd er mjög hamlandi fyrir frumkvöðlastarfsemi vegna þess að ungu fólki er haldið frá greininni. Og svo því sé haldið til haga þá byrjaði Samherji með 5.000 tonn af þorskkvóta í rassvasanum. Það er nú svolítill aðstöðumunur miðað við t.d. strandveiðar, sem eru hugsanlega með 10. Varðandi tækniframfarir. Það var á teikniborðinu árið 1983 að vinna ensím úr þorskslógi. Það þótti bara ekki flott því að við seldum svo mikið af þorski. Það var fellt í Samvinnubankanum, held ég, að veita lán fyrir því. Að einhverjir hafi álpast inn á það 35 árum seinna er málinu óviðkomandi.

Hæstv. forseti. Einhver talaði áðan um að ég væri með undarlega ræðu. Nei, það er að vísu ekkert sjálfgefið að tækniframfarir séu bundnar við aflamarkskerfið. En við sem eru eldri en tvævetur munum tíma stöðnunar, lélegrar nýtingar, þegar illa var farið með auðlindina. Svo var komið á kerfi, sem ég vil nú þakka hæstv. forseta þingsins að mestu þó að hann sé ekki í sama flokki og ég, aflamarkskerfi og framsal. Þær breytingar urðu svo hraðar eftir það og krafturinn og dýnamíkin, og menn fóru allt öðruvísi með hráefnið. Menn hagræddu í rekstrinum eftir langt stöðnunartímabil. Og tækniframfarirnar, krafan um betri nýtingu. Hvernig verða til fyrirtæki eins og Marel? Vegna þess að útgerðin gerði kröfur um hámarksnýtingu, lagði pening í það, og sagði að við skyldum gera vel því að nú værum við tryggir, við hefðum rétt til veiðanna, við gætum haft einhverja framtíðarsýn, við gætum skipulagt okkur. Það varð til þess að hér varð arðbær og sjálfbær sjávarútvegur. Það er meginskýringin á því. Svo koma menn hér og ætla bara að henda þessu út og bjóða einhverjum einhvers staðar að veiða sem jafnvel kann ekki að veiða en hefur aðgang að lánsfé, það er framtíðarsýnin. Mér finnst engin framtíðarsýn í því.

Mér varð á að ávarpa ekki forseta í byrjun minnar skrýtnu ræðu áðan. Ég biðst afsökunar á því. Þannig að ég segi: Forseti. Þau undur og stórmerki gerðust við framsalið að til varð viðskiptavild. Í framhaldinu fóru menn að fjárfesta gríðarlega utan greinarinnar. Síðan kom gríðarlega frægt viðtal þar sem háttvirtur maður í samfélaginu fór að tala um að kitla þyrfti pinnann meira eða gefa í. Og síðan hrundi Ísland. Það er bein afleiðing; framsalið og síðan hrunið. Væri ekki þægilegt að losna við veðin út úr bönkunum, bjóða fram heimildirnar og ja, fyrirbyggja annað hrun?

Hæstv. forseti. Það getur vel verið að einhverjir trúi því að framsal á aflaheimildum hafi orsakað alþjóðlega bankakreppu. Mér finnst það fulllangt gengið. Ég ætla ekki að verja það að það var mjög sérstakt ástand hér upp úr 2000, hvernig Íslendingar höguðu sér í fjármálum sínum, ekki bara þeir sem seldu sig úr greininni heldur fór allur almenningur á flug, hafði endalausan aðgang að lánsfé, eyddi langt um efni fram og svo framvegis. Við berum öll ábyrgð. En það er mikil einföldun að halda því fram að framsalið á aflaheimildum hafi valdið alþjóðlegri bankakreppu.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Brynjari Níelssyni fyrir mjög innblásna og hástemmda ræðu áðan. Ég og hv. þm. Brynjar Níelsson verðum seint sammála um skipulag sjávarútvegsins og við verðum enn síður sammála um réttlæti fiskveiðistjórnarkerfisins og hvort það nýtist öllum borgurum þessa lands á jafnan máta. Hv. þingmanni varð tíðrætt um að arður til samfélagsins úr greininni hafi farið vaxandi. Mig langar til að biðja hann að útskýra þau orð sín nánar því að eins og við vitum lækkuðu veiðigjöld frá árinu 2012 til ársins 2014 um heila 5 milljarða á ári, fóru úr 12,8 milljörðum í 7,7 milljarða, en arðgreiðslur til eigenda hækkuðu á sama tímabili meira en tvöfalt, þ.e. voru 6,3 milljarðar og fóru í 13,5 milljarða árið 2014. Á hann við arðgreiðslur til eigenda? Eða hvað á hann nákvæmlega við þegar hann talar um arð til samfélagsins?

Hæstv. forseti. Þegar ég var að tala um aukna arðsemi til samfélagsins var ég að tala um það kerfi sem nú er, frá því kerfi sem áður var. Auðvitað fer arður til eigenda og arður til þjóðarinnar í beinum sköttum eftir því hversu vel gengur. Þetta er bara þannig tengt í dag, hve vel gengur í útgerðinni, í greininni. Það var alveg rétt með fyrirhugaða hækkun árið 2013, sem varð svo aldrei af, að það átti að lækka af ástæðu. Við mátum það miðað við þær hugmyndir sem voru uppi hjá fráfarandi stjórn að það myndi hafa mjög slæmar afleiðingar fyrir stóran hluta útgerðarinnar. Við vissum alveg að sum fyrirtæki gætu það en menn mátu það svo að þetta hefði mjög slæmar afleiðingar fyrir aðrar útgerðir sem voru mikilvægar í mörgum byggðarlögum og að sá skaði yrði ekki tekinn til baka. Við getum deilt um það en það var ástæðan fyrir þessu. Ég horfi ekki aðeins á beinar skattgreiðslur eins og veiðigjald heldur met ég það svo að það sé hagur allrar þjóðarinnar að hér séu til öflug útgerðarfyrirtæki sem geta staðið af sér hörmungarnar, aflabrestina, sem hafa alltaf orðið í sögunni og verða alltaf. Þessi arður vinnur einhvers staðar, hann býr til eitthvað. Menn hafa auðvitað greitt sér arð. Það var kannski 10% arður að meðaltali árið 2014, á besta ári útgerðarinnar fyrr og síðar. Einhver myndi segja: Bíddu, ef ég ætla að fara í slíkan áhætturekstur sem útgerð er finnst mér að ég eigi að fá meiri arð 

Það er rétt hjá hv. þm. Brynjari Níelssyni að við getum deilt um þetta og munum eflaust gera það oftar. Ég hefði hins vegar haldið að það væri hagur þjóðarinnar að arður greinarinnar dreifðist meira en í beinum arðgreiðslum til eigenda sjávarútvegsfyrirtækjanna. Ég hefði haldið það. Ég held að innst inni sé hv. þingmaður sammála því. Þegar hann talar um skelfilegar afleiðingar veiðigjaldsins á útgerðarfyrirtækin þá hafa þær ekki verið verri en svo, eins og ég rakti áðan, að arðgreiðslur hafa hækkað úr 6,3 milljörðum í 13,5 milljarða til eigendanna sjálfra. Svona hafa arðgreiðslurnar verið að þróast. Ég átta mig ekki alveg á því þegar hann talar um hræðilegar afleiðingar veiðigjaldsins á greinina þegar greinin hefur verið að vaxa og dafna, ekki síst 

Hæstv. forseti. Ég benti á áðan að það eru mörg fyrirtæki sem gætu greitt meira í bein gjöld. Sum fyrirtæki fá meira að segja megnið af hagnaði sínum frá útlöndum, eins og Samherji. Þessi fyrirtæki gætu borgað. En skattlagningin snerist ekki að þeim fyrirtækjum einum heldur öllum útgerðarfyrirtækjum. Um leið og það er komin slík skattlagning …  Við skulum taka umræðu um hvernig skattlagningin á að vera, með hvaða hætti, hvernig hún verður sanngjörnust. Ég er kannski ekki að fjalla um það hér. En það finnst mér vera önnur umræða. Förum í hana þegar það á við.

Hlakka til.

Já. Og undirbúum það. Ég er ekki að segja að þetta kerfi sé fullkomið. Ég er segja að ef ég ætti einhverja peninga myndi ég ekki fjárfesta í áhættusamri útgerð upp á sömu býti í arðgreiðslur og ég fengi af 

Virðulegi forseti. Við Píratar styðjum heils hugar uppboð á aflaheimildum og höfum barist fyrir því frá því fyrir kosningar. - Eruð þið ekki til í að vera áfram í salnum, strákar?  Mér finnst svolítið undarlegt að menn, sérstaklega þeir sem eru yfirlýstir á hægri vængnum, skuli tala um það að þeir skilji ekki hvað er markaðsleið við það að bjóða aflaheimildir upp og tala eins og þá sé verið að afhenda þetta einhverjum hingað og þangað af handahófi. Ástæðan fyrir því að þetta er markaðsleið er að verðlagningin ákvarðast í samkeppni á markaði sem hefur það væntanlega í för með sér, fyrir þá sem hafa mjög miklar áhyggjur af sjálfbærni greinarinnar og gengi hennar og afrakstri, að aðilar sem stunda útgerð í landinu munu varla bjóða meira í kvótann en þeir treysta sér til að standa undir og græða á. Eins og markaðurinn virkar í samkeppni þá bjóða þeir eða þau sem sagt það mesta sem þeir eru tilbúnir að greiða fyrir þessi afnot þannig að þeir geri ráð fyrir því að græða eftir sem áður á verðinu. Markaðurinn, sem hv. þingmönnum er umhugað um sem og mér, ætti því að tryggja það að rekstur greinarinnar fari aldrei niður fyrir mörkin vegna þess að þeir borga ekki meira en þeir eru tilbúnir að greiða. Ég skil ekki hvernig þetta getur verið flókið. Það er einmitt verið að tala um mismunandi útfærslur á skattlagningu, hverju minni aðilar geti staðið undir og stærri aðilar og hvernig arðurinn eigi að greiðast. Þetta er einmitt útfærsla á skattlagningu sem tekur mið af markaðsaðstæðum hvers og eins og tekur mið af því að útgerðin greiði aldrei meira en hún ræður við en alltaf eins mikið og hún ræður við þannig að hún græði eftir sem áður en að þjóðin fái sinn réttmæta arð. Ég frábið mér það eiginlega að menn fari alltaf að rugla því í þessa umræðu að aflamarkskerfið okkar sé svo frábært, að það tryggi út af fyrir sig sjálfbærni ef við höfum kvóta. Það er enginn ágreiningur um það. Ágreiningurinn er um það hversu mikið útgerðin á greiða fyrir þennan kvóta og hvernig það fyrirkomulag verður. Ég sé ekki að neinn andmælandi hér hafi sýnt fram á að það að bjóða upp á kvótann á frjálsum markaði, þar sem útgerðin sjálf ræður í raun í frjálsri samkeppni hvað hún borgar mikið, muni verða útgerðinni að falli. Mér þætti forvitnilegt ef menn eru ekki farnir of langt ef þeir væru til í að veita andsvör þar sem þeir skýra þessa afstöðu sína nánar með sérstakri vísan til verðlagningar á frjálsum markaði.

Frú forseti. Hv. þm. Brynjar Níelsson fór hér nokkrum orðum um getu sumra fyrirtækja til þess að greiða hærri veiðigjöld en nú er, ekki annarra. Þá er náttúrlega spurningin: Hvers vegna var þá ekki einfaldlega ákveðið að þau fyrirtæki, miðað við eitthvert ákveðið hagnaðarmark, greiddu hærri veiðigjöld? Það hlýtur að vera vegna þess að það átti að hlífa þeim. Svo langar mig að benda á að ég ræddi um það við framámann í mjög stóru útvegsfyrirtæki í mínu kjördæmi, Suðurkjördæmi, og spurði hann beinlínis út í þetta. Nú eru það u.þ.b. 15 fyrirtæki sem ráða yfir 50% kvótans. Það er rætt um að þetta sé mjög hagkvæmt, samþjöppunin sé mjög hagkvæm. Ég spurði hann einfaldlega: Hvar eigum við að stoppa? Í 60%? 70%? 80% kvótans? Þessi ágæti maður sem ég ætla ekki að nefna því að hann er ekki hér til staðar, gat ekki svarað þessu. Þetta er auðvitað mergurinn málsins að samþjöppunin er komin langt út yfir öll mörk. Það er ekkert hagrænt í sjálfu sér við það. Að lokum örfá orð um sjálfbærni. Það er ekki kannski ágreiningur um sjálfbærni aflamarkskerfisins þegar kemur að fiskstofnunum sjálfum, þ.e. náttúrulega þættinum, en það gleymist alltaf í umræðum um sjálfbærni að þættirnir í sjálfbærni eru þrír, ekki bara einn, ekki bara náttúran. Það er félagslegi þátturinn og það er hagræni þátturinn. Menn geta horft á landsbyggðina þar sem menn hafa heflað hægt og rólega burt kvótann sem þar var og spurt sig hvort þetta hafi verið félagsleg sjálfbærni. Ég held ekki. Á sama hátt er hægt að horfa til hagræna þáttarins og spyrja hvort það sé raunverulega hagræn sjálfbærni að reka fiskveiðistjórnarkerfið eins og það er. Þetta er mitt innlegg í þessar umræður hér í fljótheitum. En ég er alveg sannfærður um það að umræður á þessum nótum skýra málið alls ekki nógu vel.

Frú forseti. Ég ætla nú ekki að kalla það að bera af mér sakir en það er svona næsti bær við það. Hv. þm. Brynjar Níelsson gerði mér fullhátt undir höfði og ætlaði mér fullstóran hlut, að mér fannst, í ræðu sinni hér áðan og það er miður að hv. þingmaður er farinn úr salnum. Það er ágætt ef menn koma og halda miklar ræður að þeir séu þá viðstaddir umræðuna og geti tekið við andmælum ef þau koma einhver. Það varðar sem sagt það að ég hafi verið sérstakur stuðningsmaður og átt þátt í því að taka upp kvótakerfið. Það er auðvitað sögulega mjög rangt. Það er vissulega rétt að ég var kominn á þing þegar kvótakerfið var sett á í desember 1983 og man enn þá ágætlega þær löngu og hörðu umræður sem þá urðu. Ég var í hópi þeirra sem voru á móti þeirri ráðstöfun eins og hún var útfærð og sérstaklega ósáttur við hvernig farið var með réttindin, að þeim væri öllum úthlutað til eins aðila í greininni, þ.e. útgerðanna, og að t.d. byggðarlögin eða fólk í landi fengi enga hlutdeild í þeim réttindum sem öllum mátti ljóst vera að verið var að leggja grunninn að með því að loka greininni og úthluta síðan aðgangi að miðunum. Væri nú margt öðruvísi umhorfs á Íslandi ef menn hefðu farið aðra leið þarna, samanber það að í upphafi skyldi endinn skoða. Þá er líka ágætt að minna á það hvernig þessu var troðið í gegnum þingið á endanum rétt fyrir áramótin eftir mikil fundahöld nætur og daga að menn sögðu, þeir sem létu sig hafa það að samþykkja kerfið, ég var ekki í þeim hópi, að þetta væri til bráðabirgða í eitt ár. Margir af þingmönnum þáverandi stjórnarflokka réttlættu stuðning sinn við málið með því, þetta væri bráðabirgðaráðstöfun, neyðarráðstöfun vegna svartrar skýrslu um ástand fiskstofnanna, og þetta mundi ekki standa lengur en í eitt ár. Þingmenn Vestfirðinga, t.d. úr stjórnarflokkunum, sem studdu upptöku kvótakerfisins, sem vildu nú ekki allir kannast mikið við það síðar, réttlættu þátttöku sína í því svona. Framsalið kemur svo til sögunnar löngu síðar. Það er rétt að ég var í þeim hópi sem greiddi þeim breytingum atkvæði enda sat ég í þeirri ríkisstjórn, en ég var ekki upphafsmaður þess heldur var það þáverandi sjávarútvegsráðherra. Mér finnst nú fulllangt gengið að eigna mér verk Halldórs Ásgrímssonar í þessum efnum, að ég sé sérstakur upphafsmaður þessa. Það var mjög erfið málamiðlun en þá voru líka aðrir tímar uppi í greininni. Þá er rétt að minnast þess t.d. að minni hluti flotans, þ.e. smábátarnir og smærri bátar, var þá í opnu kerfi. Það var ekki búið að loka því með þeim hætti sem síðar varð. Í þeirri breytingu voru líka samþykktar viðamiklar mótvægisaðgerðir við þeirri breytingu að leyfa framsal á veiðiheimildum innan kerfisins, innan þess lags sem þá var bundið af aflamarkinu. Síðan var ekki vel við það staðið á árunum þar á eftir af því að mönnum var alveg ljóst að þetta mundi hafa í för með sér samþjöppun og tilfærslu innan greinarinnar. Það gæti orðið sársaukafullt fyrir ýmis byggðarlög, þannig að því áttu að fylgja allviðamiklar ráðstafanir og var lagt af stað með þær. Þá koma til sögunnar fyrstu byggðarlegu og félagslegu ráðstafanirnar, að segja má, innan kerfisins. Þær áttu að verða miklu umfangsmeiri en síðan var staðið við að gera. Þá var staðan vissulega enn þá þannig að það var mikil umframafkastageta í flotanum. Veiðigetan var langt umfram það sem menn töldu óhætt að veiða á þeim árum og flotinn minnkaði í framhaldinu og heilmikil uppstokkun átti sér stað. Því vildi ég nú koma á framfæri til þess að hafa það í þingtíðindunum alla vega, af því að mér leiðist þegar menn eru að reyna að slá keilur með þessum hætti. Ég tók eftir því í kosningabaráttunni, af því að það vill svo til að ég er einn fárra sem eftir eru í stjórnmálum sem var til staðar á þessum tímum, að mönnum finnst það fyndið og handhægt að gera mig að einum allsherjarsökudólgi í þessu. Það er nú fullvel í lagt þó að mér sé auðvitað löngu ljóst að það eru til menn á Íslandi sem finnst langþægilegast að kenna mér um allt sem miður hefur farið á Íslandi síðastliðin 30 ár og að ég hljóti einhvern veginn með einhverjum hætti að bera ábyrgð á bankahruninu líka og svo framvegis. Það er mjög þægileg svart/hvít heimsmynd fyrir þá sem aldrei horfast í augu við sjálfa sig, eins og svartasta íhaldið gerir ekki, sem kunnugt er. Það er svo merkilegt með Sjálfstæðisflokkinn hann er auðvitað ekki flokkur, eins og menn hafa löngu áttað sig á, og væri hægt að vitna í fyrrverandi utanríkisráðherra Jón Baldvin Hannibalsson, sem á sennilega frægustu samlíkinguna við ónefnt fyrirbæri í Mið-Ameríku. Hann er miklu meira hagsmunabandalag, en hann er fyrst og fremst kirkja - kirkja þeirra trúarbragða að Sjálfstæðisflokkurinn hafi alltaf rétt fyrir sér og geri aldrei mistök - geri aldrei mistök, hann hafi alltaf rétt fyrir sér. Mér fannst hv. þm. Brynjar Níelsson svolítið mengaður af þessu uppeldi í Sjálfstæðisflokknum þegar hann talaði hér áðan. Af þeim toga er barnaskapur eins og það að eigna kvótakerfinu alla jákvæða hluti sem gerst hafa í sjávarútvegi á Íslandi. Það er auðvitað tómt kjaftæði. Það hefur vissulega stuðlað að vissri þróun, það er rétt, en það er ekki eitt þar á ferð. Hvernig dettur mönnum í hug að heimfæra það upp á kvótakerfið, aflamarkskerfið eða framsalið, að þar hafi orðið framþróun varðandi meðferð afla og gæðamála í íslenskum sjávarútvegi? Jú, jú, það getur átt sinn þátt í því að menn hörfuðu smátt og smátt frá magnhugsun á meðan menn gátu sótt ótakmarkað magn og aukið tekjur sínar með því að veiða bara sem mest. Þá voru tímar í sjávarútvegi þar sem minni áherslan var á gæðin. En það var líka vegna þess að á þeim dögum létu menn bjóða sér matvæli af miklu lakari gæðum en menn gera í dag. Hún var ekki féleg öll skreiðin sem verkuð var á þessum mestu aflaárum þegar menn unnu í húsunum þar sem hægt var, restin fór út á tún, og síðan var hún hengd upp eftir atvikum í alls konar ástandi og seld til Afríku. Síðan eru sem betur fer mjög breyttir tímar og þeir væru hvort sem er mjög breyttir vegna þess að kröfur um gæði matvæla eru auðvitað allt aðrar í dag. Og markaðurinn sjálfur hefði meira og minna stuðlað að slíkri þróun hvort sem er þótt ekkert væri kvótakerfið á Íslandi eða þótt menn stýrðu sókninni með einhverjum öðrum aðferðum. Þegar menn heimfæra allt þetta, sjálfbærni veiða á Íslandi upp á kvótakerfið, aflamarkskerfið er það auðvitað líka barnalegt vegna þess að það eru til svo margar aðrar aðferðir til þess í sjálfu sér að stýra því hversu mikið menn sækja í fiskstofnana. Menn mega alveg hafa þá trú fyrir mér að aflamarkskerfi sé besta aðferðin til þess, en það er svo fjarri því að það sé eina aðferðin. Enda er það ekki eina aðferðin. Menn horfa alltaf fram hjá því í umræðum um sjávarútveginn að fiskverndaraðgerðirnar eru fjölþættar. Það eru líka reglur um veiðarfæri, möskvastærðir. Það eru landhelgislínur. Það eru hrygningarstopp. Það eru alls konar aðgerðir sem er blandað saman við það hvað mikið magn nákvæmlega má taka úr hverjum stofni sem til samans mynda umgengnisreglurnar um auðlindir. Ef við viljum nú ræða þetta málefnalega og af einhverju viti skulum við bara hafa hlutina eins og þeir eru. Það er ekki þannig að það sé bara aflamarkskerfi og það leysi málin, hvað þá að allt gott sé því að þakka. Svo verða líka þeir menn sem svona tala að velta þá upp spurningunni og svara sjálfum sér eða öðrum: Bíddu, á þá ekki aflamarkskerfið líka ókostina sem því hafa fylgt? Það er ekki hægt að aðskilja þetta tvennt. Við skulum ekki tala eins og þetta allt saman hafi bara verið svona dásamlega gott og ánægjulegt. Jú, það er rétt, það eru til byggðarlög sem hefur sem betur fer vegnað vel í þessu kerfi, en það eru líka til mörg önnur sem farið hafa hryllilega út úr því. Af því að hv. þm. Brynjar Níelsson nefndi Þórshöfn fyrir einhverja algjöra tilviljun, þá er það rétt. Mér þykir vænt um mína heimabyggð, Þistilfjörðinn. Þar hefur mönnum gengið að breyttu breytanda bara allvel. En við þekkjum líka hvernig gengið hefur allt í kringum okkur, á Raufarhöfn, á Bakkafirði, Breiðdalsvík, Hrísey, og svo þekkjum við erfiðleikana á Flateyri. Ætla þeir ekkert að kannast við þá, Sjálfstæðismenn, þegar þeir hæla kerfinu? Það er nú ekki þannig að þetta hafi alls staðar verið svona óskaplega gott og dásamlegt. Satt best að segja hafa það verið að sumu leyti verið einhverjar mestu byggðarlegu, félagslegu og mannlegu hamfarirnar sem gengið hafa yfir Ísland, hvernig kerfið hefur farið með sumar sjávarbyggðir. Það er fullkomlega óréttlætanlegt og óverjanlegt hvernig menn hafa látið það ganga yfir á kostnað þess fólks sem þar bjó. Eða muna menn ekki tímana þegar íbúar á Raufarhöfn þóttust góðir ef þeir gátu afhent lykilinn að ágætis einbýlishúsi og fengið eina milljón fyrir það af því að fótunum var kippt undan tilveru þessara staða og fólkið skilið eftir eignalaust og réttlaust í kerfinu? Og það var látið taka á sig kostnaðinn, hinn félagslega og mannlega kostnað af þessari aðlögun í sjávarútvegi. Það hefði ekki þurft að vera þannig. Það er ekkert náttúrulögmál að samþjöppunin hefði þurft að verða svona mikil. Að sjálfsögðu ekki. Það er ekkert náttúrulögmál sem segir mönnum að stórrekstur í sjávarútvegi sé endilega hagkvæmari en smárekstur. En kerfið hefur hlúð að honum og smátt og smátt þurrkað upp einyrkja. Það hefur gert það m.a. í gegnum það verð sem aðgangurinn að auðlindinni hefur fengið á sig í höndum þeirra manna sem hann hlotnaðist, gert kynslóðaskipti erfið, sérstaklega fyrir einyrkja þar sem hver kynslóð þyrfti þá að kaupa út aðganginn af þeirri næstu á undan sér o.s.frv. Það er ekki endilega mjög mikið réttlæti í því. Ef við ætlum nú að fara að tala hérna almennilega um sjávarútveg - sú var nú tíðin að svona umræða, frumvarp um sjávarútvegsmál, tók aldrei minna en tvo sólarhringa hér á Alþingi. Aldrei. Það var oftast um þriggja, fjögurra daga umræða ef sjávarútvegsmál bar á góma yfirleitt. Þetta er kannski örlítið sýnishorn, örlítill vísir að því að hægt sé að tala um sjávarútvegsmál á Íslandi. Þá skulu menn bara ræða hlutina eins og þeir koma fyrir og í heild sinni. Um þetta frumvarp, sem maður þarf nú kannski að nefna úr því að maður er kominn í ræðustólinn,  Því sem betur fer hefur Hæstiréttur að breyttu breytanda almennt tekið afstöðu með því að þjóðin eigi auðlindina og stutt 1. gr. laga um stjórn fiskveiða, sem að vísu vantar enn að komi inn í stjórnarskrána. Ég ætla að vona að ekki sé að taka sig upp aftur hjá erkiíhaldinu tilraunirnar til þess að reyna að fara að tala eignarréttinn inn í þetta aftur. Eða eru menn kannski orðnir svo hrokafullir aftur af því að þeir eru komnir með þennan gríðarlega meiri hluta á þingi,  Auðvitað væri mjög vel hægt að ákveða það varðandi ráðstöfun viðbótarafla af þessu tagi, að ef við búumst við því að kvótinn verði eitthvað aukinn á næsta ári, sem er að vísu því miður ekki víst að verði mikið, þá verði ráðstöfun viðbótarafla með öðrum hætti og t.d. bara meðan það ástand varir. Ég lét reikna það út á sínum tíma hvað þorskkvótinn þyrfti að aukast í aftur til þess að allar skerðingar væru sannarlega örugglega komnar til baka og að teknu tilliti þá til þess sem tekið er frá í félagslegar byggðarlegar aðgerðir, 5,3% þau sem nú eru, þar reiknaðist mönnum til að væru svona einhvers staðar á bilinu 220–230 þús. tonn. Þar fyrir ofan lít ég svo á að við getum vel réttlætt að fara öðruvísi með aflann. En ég er ekki endilega viss um, og það væri ekki mitt fyrsta boð, að bjóða það upp á frekar óskýrum forsendum. Ég mundi nota það til að auka byggðafestu í kerfinu, til að efla strandveiðar og til að þróa meiri sjálfbærni af því tagi. Það væri fínt að taka nokkur þúsund tonn af þorskkvótaaukningunni, ef hún verður einhver á næsta fiskveiðiári, og fara einhvern veginn þannig með það. Þetta var nú mitt stutta innlegg, að bera 

Frú forseti. Þetta var hressandi ræða hjá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni eins og honum var von og vísa. Nú liggur það fyrir og um það verður ekki deilt að hin alþjóðlega bankakreppa skrifast ekki á reikning hans. Mig langar aðeins til að ræða efnislega um kvótakerfið, gjaldtöku o.s.frv. og spyrja hv. þingmann og fyrrverandi hv. sjávarútvegsráðherra hvernig hann telji rétt almennt að standa að gjaldtöku í sjávarútvegi. Hvort það eigi að miða við afkomu með beinum hætti, hvort það eigi að vera sérstakt álag t.d. á tekjuskatt sjávarútvegsfyrirtækja, eða hvort núverandi fyrirkomulag sé skynsamlegt og réttlátt óháð fjárhæðum í þessu. Ég skil hins vegar ekki alveg hvort ráðherrann - hv. þingmaður, ég er orðinn svo vanur að hv. þingmaður gegni ráðherraembætti, ég þarf að venja mér af þessu.

Óskhyggja.

Mig langar til að spyrja hv. þingmann: Hvernig vill hann í raun skipuleggja nýtingu sjávarauðlindarinnar, með hvaða hætti? Mér fannst hann slá svona í og úr, annars vegar væri hann hlynntur kvótakerfinu en síðan í hinu orðinu virtist hann vera andstæðingur þess og finna því allt til foráttu. Ég vil spyrja hv. þingmann: Er það þannig að hann telji að þrátt fyrir alla sína galla sé skynsamlegt að halda áfram og þróa kvótakerfið? Eða vill hann 

Frú forseti. Við skulum bara vona að ég verði ráðherra sem allra fyrst aftur þannig að  Það er hins vegar góð og málefnaleg spurning hvernig er vænlegast að standa að gjaldtökunni í sjávarútveginum. Mitt svar liggur svo sem þokkalega fyrir, held ég, því ég lét smíða mikla löggjöf um það, það er sú nálgun sem almennt hefur verið að ryðja sér til rúms í heiminum varðandi skattlagningu á nýtingu takmarkaðra auðlinda og sérstaklega náttúruauðlinda, þ.e. auðlindarentunálgunin. Í þessum litla einangraða tebolla umræðunnar hér heima þá gleymist oft að við erum ekki ein þjóða að glíma við þetta. Þetta er þróun í skattaréttinum sem er í gangi á fullri ferð í heiminum og alþjóðlega viðurkennt að eðlilegt sé að þegar einhverjum er veittur aðgangur að takmarkaðri auðlind, takmarkaðri náttúruauðlind, sem leiðir sjálfkrafa til þess að sá aðgangur verður verðmætur af því að auðlindin er takmörkuð, ég tala nú ekki um ef hún er ríkuleg líka og það gefur vel af sér að nýta hana, þá greiði menn sérstaklega gjald fyrir það. Með öðrum orðum þá telja menn ekki nægjanlegt að skattlagningin sé á hinum almennu forsendum í hagkerfinu eða atvinnulífinu. Dæmi um þetta er auðvitað olían, fiskurinn okkar og fleiri orkuauðlindir o.s.frv. Þetta er fyrst og fremst rökrétt og besta leiðin vegna þess að ef þessi auðlindanýting skilaði engum sérstökum hagnaði þá dygði venjulegur tekjuskattur. En ef aðgangurinn býr til verðmæti í sjálfu sér og það fylgja því sérstök hlunnindi að fá þann aðgang þá myndast viðbótarhagnaður. Það er auðlindarenta. Þess vegna er að mínu mati besta nálgunin sú að skoða afkomu greinarinnar eins vel og hægt er, að fanga 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir. Við eigum kannski eftir að fá tækifæri til þess að ræða frekar saman um þetta mikilvæga mál. Vandinn hins vegar við auðlindarentuna er hvernig við finnum hana út. Það er nefnilega þannig að það fer eftir því hver heldur á málum. Auðlindarenta eins fyrirtækis getur verið miklu hærri en auðlindarenta annars. Það fer eftir því hvernig menn standa að útgerðinni, hversu skynsamir menn eru. Það fer m.a. eftir því hvernig menn fara með sjávarfangið og það fer líka eftir því hvernig menn vinna markaði og standa að sölumálum almennt og hvaða árangri þeir ná. Þannig að auðlindarentan er í sjálfu sér fallegt og göfugt markmið og það getur verið skynsamlegt, en vandinn er hins vegar sá að finna út þessa auðlindarentu, hver hún raunverulega er. 

… markað.

Herra forseti. Það er hægt að finna öllum aðferðum eitthvað til foráttu í þessum efnum. Þeir sem ekki vilja neina gjaldtöku einblína auðvitað á þá hlið mála, vandamálin við að leggja á veiðigjöld, vandamálin við að fanga auðlindarentuna o.s.frv. En allt er þetta nú gert og allt er þetta leyst og allt er þetta tæknilega mögulegt. Sums staðar eru menn býsna afdráttarlausir í þessu með grimmri brúttóskattlagningu eins og í olíunni. Þá taka menn bara stóran hluta teknanna og gera hann upptækan, eru ekkert að spá í afkomu hvers og eins.

Viltu það?

Nei, hér væri hægt að fara blandaða leið. Það er það sem menn gera. Það geta verið rök fyrir því að þeim mun betur sem þú getur brotið þetta niður á nýtingu hverrar tegundar fyrir sig og jafnvel að einhverju leyti eftir stærðarflokkum fyrirtækja þá nálgist maður þetta betur og betur. En það að fara niður í einstök fyrirtæki hefur líka stórkostlega galla. Það má segja að þá sé maður að verðlauna skussana ef þetta er bara tekið og lesið út úr rekstri þeirra. 

Hæstv. forseti. Mér sýnist að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hafi dottað eitthvað í forsetastól áðan þegar ég flutti ræðuna, kannski rankað við sér öðru hvoru og heyrt eitt og eitt orð. Ég hélt því aldrei fram að einhverjar útgerðir ættu auðlindina, alls ekki. Ég sagði hins vegar að það verði ekki þannig á grundvelli þess að menn hafi nýtt þessa auðlind, við það myndast ákveðin eignarréttindi eða réttindi sem varin eru af eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar, og ég er ekki að tala um það sem yrði auka eða nýr stofn eða ný tegund af fiski. Ég var einfaldlega að segja að maður innkallar ekki á einu bretti aflaheimild eða hlutdeild útgerðar og býður það upp til annars. Það gerist ekki. Hv. þingmaðurinn hlýtur að vita af hverju menn fóru þá leið þegar var verið að koma kvótakerfinu á, miðað við veiðireynslu sem var málefnaleg og eðlileg og var ekki hjá komist þegar var verið að úthluta aflaheimildum á sínum tíma. Annað atriði sem var mikill misskilningur hjá hv. þingmanni er að ég hafi haldið því fram að kvótakerfið og framsalið sé fullkomið og sé skýringin á öllu sem hafi gengið vel í dag. Ég er ekki að segja það heldur. Ég sagði að þetta hefði ýmsa annmarka. Þetta er ekki fullkomið. En áratugina á undan vorum við með óarðbæran sjávarútveg, offjárfestingu, lélega nýtingu afla. Þetta allt breytist með hinu breytta kerfi. Það kann vel að vera að fleiri þættir hafi haft áhrif á þetta. Það er líka alltaf hægt að segja það sama og 

Frú forseti. Nei, það var nú ekki þannig að mér tækist að blunda í forsetastólnum því ég gat það ekki, hv. þingmaður talaði svo hátt.  Það er gott að hv. þingmaður fer betur yfir hvað hann var í raun og veru að fara með tali sínu, sem mér fannst stappa ansi nærri því að þarna væri stjórnarskrárvarinn, ef ekki beinn eignarréttur þá a.m.k. óbeinn að einhverju leyti í höndum útgerðanna. Þetta er gamalkunnug þræta og umræða. Ég fagna því ef svo er ekki. Nú er það svo að lögin eru alveg skýr. Þetta er sameiginleg auðlind þjóðarinnar. Þau eru líka skýr að öðru leyti sem lítið er talað um, að úthlutun réttindanna er aðeins til eins árs í senn. Það er nú þannig. 

Hæstv. forseti. Þetta er svona nærri lagi sem kom fram í andsvari hv. þingmanns. Á grundvelli fullveldisréttarins getum við auðvitað ákveðið að hér verði frjálsar veiðar. En það er allt annar handleggur að taka af réttindi. Menn hafa keypt þessa hlutdeild, keypt hana dýrum dómi, og þá gerist það ekki þannig. Ég get alveg fullyrt það við hv. þingmann að dómstólar munu aldrei viðurkenna að menn geti tekið þennan nýtingarrétt, sem er auðvitað varinn af stjórnarskránni, bótalaust á einu bretti. Það er alveg rétt að það er hægt að láta það fyrnast á löngum tíma, með langri aðlögun. Það er kannski ekkert óeðlilegt við það. En það er ekki hægt að gera það á einu bretti, eins og sumir flokkar sögðu fyrir kosningar, að innkalla bara 

Frú forseti. Það tengist aðeins spurningu sem ég náði ekki að svara áðan frá hv. þingmanni um það hvernig þetta var gert í byrjun, að þá hafi menn notað veiðireynsluna til að úthluta heimildum. Já, já, en það var ekkert sjálfgefið að gera það eins og það var gert nákvæmlega. Eins og ég benti á hefðu menn með alveg nákvæmlega sömu rökum getað fest hluta veiðiréttindanna í byggðarlögunum og sagt: Landverkafólkið, fiskvinnslan í landi og sveitarfélögin og byggðarlögin hafa lagt sitt af mörkum til þessarar auðlindar, þau eiga líka rétt. Það var pólitísk ákvörðun, grimm pólitísk ákvörðun, að festa öll þessi réttindi hjá útgerðinni. En svo er auðvitað praktískur veruleiki í þessum efnum að almennt veiða menn fisk á skipum. Mér finnst oft þessi umræða fara alveg út um víðan völl þegar menn fara að tala um það eins og sá dagur gæti allt í einu runnið upp að einn góðan veðurdag ákveðum við að taka allar veiðiheimildirnar og úthluta þeim öllum á leigubílana, eitthvað svoleiðis. Nei, það mundi væntanlega ekki gerast þannig. Fiskurinn verður sóttur af sjómönnum og á skipum. Hvað er þá svona óskaplegt við það að ræða breytingar á þessu fyrirkomulagi? 

Frú forseti. Nú þykir mér sem svart sé orðið hvítt og upp sé orðið niður í þessum þingsal þar sem Samfylkingin, vinstri flokkur, leggur fram tillögu um að farið verði út í frjálsan markað í sjávarútvegi og hægri flokkur kemur og ver það sem mætti undir eðlilegum kringumstæðum kalla argasta kommúnisma beint niður í það að vera „politburo“ sem ákveði hverjir fá að veiða og hversu mikið. Í ljósi þessa langar mig svolítið að vita, fyrst við erum að varpa öllum hefðbundnum reglum á hvolf, hvort hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon væri til í að hjálpa mér við að velta þeirri söguskýringu á hvolf að það hafi verið aflamarkskerfið og tilkoma þess sem hafi valdið öllum þeim jákvæðu breytingum sem hafa orðið á sjávarútvegi á undanförnum árum og áratugum. Ég hef nefnilega heyrt aðra söguskýringu sem mér þykir nokkuð líklegri, að það hafi hugsanlega verið aukið frjálsræði í viðskiptum við útlönd, ekki síst EES-samningurinn, sem hafi orðið til þess að skapa þessi auknu viðskipti sem hafi aukið möguleika á hagræðingu og tæknivæðingu og þar fram eftir götunum.

Frú forseti. Bara til að það hendi ekki að ég verði settur í vitlausa sveit í þessu, af því að ýmislegt er farið að fara á hvolf og menn tala hér mikið um frjálsan markað og láta hann verðleggja þetta og sjá um þetta, þá er ég enginn sérstakur aðdáandi einhvers „frjáls markaðar“. Mér þykir í vestrænum samfélögum sem landamæri markaðarins hafi verið færð of mikið út og hann ráði of miklu um mannlífið og of miklu um það hvernig samfélögin þróast. Ég hef engan sérstakan áhuga á að auka hans vigt í þeim efnum, hvorki á Íslandi né annars staðar. Hann getur verið nytsamlegt tæki svona innan hóflegra marka, en hann á ekki að vera húsbóndi og hann á ekki að ráða öllu. Því hvað er markaðurinn með frelsisforskeytinu framan við annað en afl peninganna? Auðvitað ráða þeir sem hafa aflið í krafti fjármunanna. Ekki vil ég sjá að íslenskur sjávarútvegur sé gerður að enn frekari vígvelli þess að þeir sterku ráði í krafti peninganna. Ég tel að aflamarkskerfið hafi að sjálfsögðu átt sinn þátt í því að menn fóru að huga meira að gæðum og það leiði bara svolítið af sjálfu. Þegar við Íslendingar urðum að horfast í augu við það árunum fyrir og upp úr 1980 - auðvitað kom kvótakerfið ekki upp úr þurru, það kom ofan í skrapdagakerfi og fyrri svartar skýrslur um ástand þorskstofna, þannig að sá veruleiki fór að birtast okkur á 8. áratugnum að við gætum ekki veitt eins og við gætum, við yrðum að fara að hugsa það upp á nýtt. Árin frá útfærslu landhelginnar og fram að þessum tíma voru kannski ekkert sérstaklega góð því þá kom tímabil þegar menn reiknuðu með því, af því að við sætum núna einir að miðunum, að við gætum bara veitt alveg endalaust. Þá var gæðahugsunin ekki sterk. Þetta átti þátt í þessu, en alls ekki eina skýringin á því að gæði og framþróun hefur farið fram. Það er rétt hjá hv. þingmanni. Ég held að megi alveg reikna með því að einhver hluti þróunarinnar og aukinnar fjölbreytni hafi komið til sögunnar þegar stóru sölusamtökin og einokunarkeðjurnar misstu að einhverju leyti sín tök og fleiri aðilar gátu 

Frú forseti. Ég ætla ekki að gera þingmanninum upp skoðanir. Ég biðst afsökunar ef hann hefur skilið mig þannig. En þó væri kannski ágætt til að botna kannski þá umræðu að fá skoðanir hv. þingmanns fram á því hvort hafi vegið þyngra í þessu tvennu; það aukna frjálsræði sem kom með m.a. EES-samningnum og öðrum viðskiptasamningum sem við urðum aðilar að, ekki síst kannski EFTA, eða aflamarkskerfið sjálft. Sem þó, jú, ég viðurkenni það að hefur klárlega haft alveg töluverð mikil áhrif, en hefur kannski fengið of stóran sess í þeirri söguskoðun sem hefur verið hvað hæst borin á loft undanfarna áratugi.

Frú forseti. Ég held að mjög erfitt sé að vega og meta saman vægi hvers þáttar um sig. Við skulum segja að aflamarkskerfið, þ.e. sú staðreynd að við áttuðum okkur á og kyngdum því að við hefðum ekki nema takmarkað magn til að veiða á hverju ári, ýtti mönnum í að fara að hugsa: Hvernig get ég gert meiri verðmæti úr þessu takmarkaða magni sem ég má sækja? Það er klárlega þarna. Í öðru lagi má vel vera að gerjun í sölu- og markaðsmálum hafi líka átt sinn þátt, þ.e. þegar minni aðilar komu til sögunnar sem reyndu að finna sér pláss á markaðnum til hliðar við þá sem fyrir voru og voru uppfinningasamir í sambandi við nýja vöruþróun, verkunaraðferðir og nýja markaði. Um það vitum við alveg dæmi. Í þriðja lagi var einfaldlega aukin krafa um gæði frá markaðnum, sem ég tel að hefði hvort sem er komið. Það á ekki að heimfæra slíka hluti upp á bara aflamarkskerfið. Rannsóknir, þróun og tækniframfarir hefðu 

Frú forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um sölu ríkiseigna, lækkun skulda ríkissjóðs og fjárfestingu í innviðum, en flutningsmenn auk þess sem hér stendur eru hv. þm. Brynjar Níelsson og Haraldur Benediktsson. Tillagan er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela fjármála- og efnahagsráðherra að skipa nefnd sem móti langtímaáætlun um sölu ríkiseigna, lækkun á skuldum ríkissjóðs og fjárfestingu í innviðum. Nefndin verði skipuð þremur sérfræðingum á sviði hagfræði, fjármála og lögfræði. Nefndin skili áfangaskýrslu eigi síðar en 31. maí 2017 og lokaskýrslu eigi síðar en 10. október 2017. Í áfangaskýrslu verði úttekt á eignum ríkissjóðs og annarra ríkisaðila, þar á meðal jörðum og öðrum fasteignum og beinum og óbeinum eignarhlutum í fyrirtækjum, hvort sem er í formi hluta- eða stofnfjár eða með öðrum hætti. Sérstaklega verði tilgreind fyrirtæki sem eru beint eða óbeint í meirihlutaeigu ríkissjóðs eða annarra ríkisaðila. Í lokaskýrslu verði: a. verðmat á eignum ríkissjóðs og annarra ríkisaðila, b. mat á kostum og göllum þess að selja, að hluta eða að öllu leyti, hluti í einstökum fyrirtækjum, c. tímasettar tillögur um sölu ríkiseigna með mati á áhrifum sölu á þróun skulda og vaxtagreiðslna ríkissjóðs, d. áætlun um þörf á fjárfestingum í samfélagslegum innviðum, sérstaklega í heilbrigðis-, mennta- og samgöngukerfum, e. mat á möguleikum ríkisins til að ráðast í fjárfestingar í innviðum án skuldsetningar, svo sem með skatttekjum, lækkun vaxtakostnaðar með niðurgreiðslu skulda og/eða tekjum af sölu eigna, f. mat á því hvort skynsamlegt sé að fjármagna innviðafjárfestingar, að hluta eða öllu leyti, með samstarfsfjármögnun opinberra aðila og einkaaðila, og g. úttekt á efnahagslegum áhrifum af lækkun skulda ríkissjóðs og sölu ríkiseigna. Í vinnu sinni fái nefndin fullan aðgang að nauðsynlegum gögnum opinberra aðila.“ Frú forseti. Þetta er tillagan. Í greinargerð er vakin athygli á því að fjármagnskostnaður ríkissjóðs á árunum 2009–2015 hafi numið rétt um 526 milljörðum kr. og er það á verðlagi hvers árs. Þetta jafngildir því að hver fjögurra manna fjölskylda hafi þurft að bera 6,3 milljónir, við getum haft það í formi hærri skatta eða lakari þjónustu ríkisins o.s.frv. Það er merkilegt að árið 2015 nam fjármagnskostnaður ríkissjóðs rétt um 60% af nettótekjuskattstekjum ríkisins. Það er því mikið hagsmunamál fyrir almenning að við náum tökum á skuldum og vaxtagreiðslum ríkisins þegar sex af hverjum tíu krónum sem koma inn í ríkiskassann af tekjuskatti einstaklinga fara í raun til þess að greiða vexti. Ég hygg að þingheimur allur geti verið sammála um það að hér er stórt verkefni sem við þurfum að vinna að. Þó að menn hafi náð ágætum árangri í ríkisfjármálum er líka ljóst að það er mikið verk óunnið, sérstaklega á skuldahlið ríkisins. Við þurfum að bera gæfu til þess að eiga hreinskiptar umræður um stöðu ríkissjóðs, hvernig hægt er að lækka skuldirnar og draga þannig úr lamandi vaxtagreiðslum. Til þess að við náum einhverju árangri í þeirri umræðu og sú umræða geti orðið málefnaleg og án þess að vera í stíl upphrópana, þá held ég að sé nauðsynlegt að við fáum allar upplýsingar upp á borðið um eignir ríkisins, hverju nafni sem nefnist og um skuldir ríkisins. Ég held að það sé mikilvægt þannig að við getum áttað okkur á því hvort og þá hvaða eignir sem eru í höndum ríkisins sé rétt að selja. Við vitum það öll að margar eignir í höndum ríkisins verða aldrei seldar og mæla engin skynsemis- eða réttlætisrök fyrir því. Til að draga fram upplýsingar af þessu tagi er lagt til að fengin verði nefnd sérfræðinga til að kortleggja eignir og leggja mat á verðmæti þeirra og búa til einhvers konar langtímaáætlun um hugsanlega sölu ríkiseigna. Það er t.d. merkilegt að hafa í huga að ríkissjóður er sjálfsagt með 450 milljarða eða svo bundna í bankakerfinu á sama tíma og við þurfum að sætta okkur við það að greiða einna mest af öllum þjóðum í Evrópu þegar kemur að vöxtum. Spurningin er auðvitað hvernig við nýtum eignir ríkisins og hvort skynsamlegt sé m.a. að minnka með verulegum hætti eignarhlut ríkisins í fjármálafyrirtækjum. Það eru ýmsar jarðir o.s.frv., og eignarhlutir í öðrum fyrirtækjum sem ríkið fer með. En okkur vantar heildaryfirsýnina. Við þurfum að fá mat á því hvert verðmætið er og hvort raunverulega sé skynsamlegt að selja viðkomandi eignir og þá líka hvenær. Um leið þurfum við að reyna að ná yfirliti yfir það verkefni, sem er gríðarlegt, sem er innviðafjárfesting, fjárfesting í heilbrigðiskerfinu, í skólakerfinu o.s.frv. Vil ég vitna til þess að það er mat sérfræðinga, m.a. Gamma, að uppsöfnuð fjárfestingarþörf í innviðum sé um 500 milljarðar. Það eru syndir okkar frá fortíðinni. Það vantar 500 milljarða í þessa málaflokka. Það sem meira er er að fjárfestingarþörfin á næstu tíu árum til þess að halda við innviðunum og til þess að byggja ofan á þá eins og við þurfum að gera er líklegast svipuð fjárhæð. Það er því mikið verk fram undan. Við þurfum að reyna að draga saman sem heildstæðasta mynd þannig að við getum þá a.m.k. skipst á skoðunum og tekist á um verkefnin, hvort heldur um hugsanlega sölu eða hvernig við ætlum að forgangsraða þegar kemur að nauðsynlegum innviðum o.s.frv. En ég hygg samt að við séum a.m.k. flest sammála um það að við eigum að vinna að því með öllum skynsamlegum hætti að minnka skuldir ríkisins, draga úr vaxtakostnaði sem er þriðji stærsti útgjaldaliðurn ríkissjóðs sem hefur lamandi áhrif á getu hans til að sinna þeim verkefnum sem við erum sammála um að ríkissjóður eigi að sinna og sem leiðir auðvitað líka til þess að það eru ekki sömu möguleikar og annars til þess að létta t.d. álögum af almennu launafólki.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni fyrir framsöguna og verð að lýsa því yfir að ég er sammála honum að það fer vel á því að koma sölu ríkiseigna í fastara ferli og hafa það ferli opnara, gagnsærra og faglegra og einmitt um nauðsyn þess sem ég held að við getum öll sammælst um að lækka skuldir ríkissjóðs o.s.frv. Mig langar til þess að spyrja um afstöðu þingmannsins til þess að í staðinn fyrir þriggja manna nefnd skipaða af sérfræðingum á sviði hagfræði, fjármála og lögfræði, færi betur á því að skipa nefnd með aðkomu fulltrúa allra stjórnmálaflokka á Alþingi, jafnvel aðkomu fulltrúa verkalýðshreyfingarinnar, þar sem flutningsmenn leggja áherslu á að lækkun skuldasöfnunar ríkissjóðs sé eitt af brýnustu verkefnum samtímans. Ég velti því líka fyrir mér hvort ekki sé nokkuð bratt hjá flutningsmönnum þingsályktunartillögunnar að ætla nefndinni að skila lokaskýrslu um svo viðamikið málefni sem sala ríkiseigna er strax eftir rúma átta mánuði. Liggur eitthvað á? Þarf ekki einmitt að vanda til verka? Þetta langar mig að heyra til að byrja með hjá hv. þm. Óla Birni Kárasyni. Svo er ég með fleiri spurningar handa honum í næsta andsvari.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég hef miklar efasemdir um að skipa nefnd sem er fjölmenn og er með fulltrúum allra stjórnmálaflokka. Ég vil heldur fá sérfræðinga til að draga saman allar upplýsingar og leggja þær síðan fram fyrir okkur og við getum síðan tekið til við það verkefni að ræða það og diskútera og takast á eins og við þurfum alveg örugglega að gera. Ég held að hitt sé vísasta leiðin til þess að þetta verði aldrei gert, vegna þess að ég held að þetta sé nauðsynlegt. Ég held að það sé algjörlega lífsnauðsynlegt fyrir þingmenn að við fáum þá kortlagningu, bæði hvað varðar eignir ríkisins í heild, hugsanlegt mat á því hvað kemur til greina að ríkið losi sig við, hvað er skynsamlegt og hvað er réttlátt í þeim efnum, en líka hvaða verkefni bíða okkar, gríðarlegu verkefni sem bíða okkar í innviðafjárfestingu í samgöngum, í heilbrigðismálum o.s.frv. Ég vara því við að við séum að pota okkur sjálfum í þessa vinnu á þessum tíma. Við eigum að taka við úttektinni, við upplýsingunum. Við skulum síðan fara að ræða með hvaða hætti það er gert. Það kann hins vegar vel að vera að það sé bratt að ætlast til þess að slíkri vinnu sé lokið á þeim tíma sem hér er lagt til. En það er kannski skagfirska blóðið í mér sem veldur því að mér finnst nú betra, og við Íslendingar erum vanir því, að hafa tímann knappan. Það er einhvern veginn þannig að þegar tíminn er knappur þá vinnst okkur best.

Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin. Hann svaraði mér að vísu ekki varðandi aðkomu annarra fulltrúa hagsmunasamtaka í þessa nefnd. Ég er honum ekki sammála með það, þetta þarf að vera fjölmennari nefnd. Ég held að það færi betur á því. Varðandi innviðauppbygginguna og þann þátt í þessari þingsályktunartillögu þá er greinilegt að hér er í grunninn tillaga um niðurgreiðslu skulda en ekki um innviðauppbyggingu. Ég rökstyð skoðun mína með því að ég er þess þenkjandi að það sé mun vænlegri og ábyrgari hagstjórn að leggjast í breytingar á reglulegri tekjuöflun ríkissjóðs og réttlátar breytingar á skattkerfinu til þess að tryggja stöðugar og reglulegar tekjur í ríkissjóð heldur en með sölu eigna. Þegar ég tala um réttlátari breytingar á skattkerfinu þá er ég að tala um breytingar sem myndu lúta að því að stórfyrirtæki og auðmenn myndu greiða hlutfallslega hærri hlut í innviðauppbyggingu íslensks samfélags. Ég myndi gjarnan vilja fá að heyra afstöðu flutningsmanns til þessa þótt ég viti nú kannski mætavel fyrir fram svarið hans þegar kemur að breytingum á skattkerfinu og tekjuöfluninni.

Frú forseti. Ég bið hv. þingmann afsökunar, ég gleymdi hagsmunasamtökunum, það er rétt. Það gildir eiginlega það sama. Ég vil helst ekki að hagsmunasamtök komi að þessari vinnu í upphafi vegna þess að ég er að biðja um að þetta sé fræðilega gert, óháðir sérfræðingar vinni þá úttekt sem um er beðið þannig að hún sé ekki lituð eða smituð af einhverjum pólitískum viðhorfum eða sérhagsmunum atvinnurekenda eða launþegasamtaka o.s.frv. Síðan eigum við að taka við á hinum pólitíska vettvangi þegar við erum búin að fá þessa heildarmynd. Mér finnst það skynsamlega að verki staðið að gera það með þessum hætti. Varðandi tekjuöflunarkerfi ríkisins þá verð ég að segja að ein besta leiðin til að auka tekjur ríkisins og hins opinbera, sveitarfélaganna líka, er auðvitað að örva efnahagslífið, gera það meira lifandi og dýnamískara þannig að til verði auknar tekur á öllum sviðum, hvort heldur hjá fyrirtækjum eða launamönnum o.s.frv. Ég trúi því og það er hægt að vitna í sögu hér, bæði á Íslandi og annars staðar, að ef menn gæta hófsemdar í opinberum álögum þá aukast tekjur hins opinbera. Það er bara svona. Vísasta leiðin til að drepa niður tekjustofna og draga úr tekjum ríkissjóðs og sveitarfélaga er einmitt að ganga of langt og setja of íþyngjandi skatta og gjöld á fyrirtæki og almenning. Það mun draga úr tekjum hins opinbera og þar með möguleikum til að standa undir þeim sameiginlegu verkefnum sem við erum þó sammála um að við eigum að sinna.

Virðulegi forseti. Ég fagna framlagningu þessarar þingsályktunartillögu. Það er langt síðan ég hef séð jafn grímulausa nýfrjálshyggju og birtist í tillögunni og enn fremur birtist hún í síðustu orðum hv. þm. Óla Björns Kárasonar, hin aldagamla kenning nýfrjálshyggjunnar um að stækka þurfi kökuna og þá verði allt gott, væntanlega vel skreytta köku, og brauðmolakenningin muni sjá um rest. Ég fagna þessu. Það er gott að menn skuli koma hreint fram og tala eins og þeim er í blóð borið að gera. Þetta er svo langt gengið í átt til nýfrjálshyggju að ég sé ekki betur en að eitt af því sem er lagt til sé útvistun skattheimtu, því að sérfræðingahópurinn á m.a. að meta möguleika ríkisins til að ráðast í fjárfestingar í innviðum án skuldsetningar, svo sem með skatttekjum. Hvernig er nú komið? Þurfum við að fara að láta einhverja sérfræðinga úti í bæ meta það hvernig við getum ráðist í hluti með skatttekjum? Er ekki  Í allri þessari tillögu er eingöngu gengið út frá þessum einfalda svart/hvíta raunveruleika sem snýst um ríkiseignir sem eru 

Frú forseti. Ég veit ekki hvernig ég á að svara hv. þingmanni.  Það sem ég er hreinlega að leggja til er að við fáum allar nauðsynlegar upplýsingar til að geta átt málefnalega og upplýsta umræðu um hvort og þá hvaða eignir ríkisins kemur til greina að selja. Ég nefndi sérstaklega bankana. Ég nefni sérstaklega að það eru líklegast 450 milljarðar bundnir í bönkunum á sama tíma og ríkissjóður er skuldum vafinn og þriðji hæsti útgjaldaliður ríkisins er vaxtagreiðslur. Ég segi: Bíddu, er ekki skynsamlegt samfélagsins vegna, til þess að við getum sinnt þeim verkefnum sem við eigum að vera að sinna m.a. í heilbrigðismálum, að nýta þá fjármuni betur, með skynsamlegri hætti, með því að losa um þá fjármuni, með því að selja hlut í öðrum hugsanlegum ríkisfyrirtækjum, lækka skuldir og/eða nota fjármunina til uppbyggingar í innviðum? Það er svo einfalt. Ég legg líka til að lagt verði mat á það hverjir möguleikar ríkisins eru til að standa í innviðafjárfestingu sem er nauðsynleg, m.a. með skatttekjum, 

Virðulegi forseti. Það er leitt að valda hv. þingmanni Óla Birni Kárasyni þeim vonbrigðum sem ég hef augljóslega gert. Hann kallar hér eftir málefnalegri umræðu. Gott og vel. Ég skal verða við þeirri kröfu hans og reyna að taka þátt í henni. En hvert er uppleggið í þeirri málefnalegu umræðu í umræddri tillögu? Hér stendur, með leyfi forseta: „Með nokkurri einföldun má segja að Íslendingar standi frammi fyrir tveimur kostum. Annars vegar getur ríkið áfram átt fyrirtæki, hús, jarðir og fleira og búið við þungar vaxtagreiðslur á komandi árum með tilheyrandi lakari þjónustu og hærri sköttum. Hins vegar er hægt að selja hluta eigna ríkisins og greiða niður skuldir.“ Þetta er slík einföldun, hv. þingmaður, að manni hálfpartinn blöskrar við að lesa það. Eins og þetta séu einu tvær leiðirnar í því hvernig hægt er að reka ríkissjóð. Það er eiginlega hálf „trist“, svo ég leyfi mér að sletta hér í ræðustól og á þá jafnvel yfir mér vítur forseta eins og hefur gerst á undanförnum dögum, fólk hefur verið vítt fyrir að sletta, að láta eins og þetta séu einu tvær leiðirnar. Annaðhvort eigum við vondu slæmu ríkiseignirnar og erum bundin á klafa skuldabyrðanna eða við seljum þær og allt er gott. Ég hefði alveg verið til í mjög málefnalega umræðu þar sem fjárþörf ríkisins væri rædd. Við getum skoðað skattkerfi síðustu ára, hvernig skattbreytingar síðustu ríkisstjórnar hafa gagnast þeim sem best hafa það, hvernig hægt er að nýta skattkerfi sem tekjujöfnunartæki, hvernig hægt er að skoða eignarhald ríkisins á ákveðnum ríkiseignum og jafnvel með sölu í huga, hvaða áhrif það hefur á notendur þjónustu þeirra ríkiseigna 

Forseti vill árétta að hér hefur enginn þingmaður verið víttur fyrir slettur úr erlendum tungumálum en forseti vill jafnframt vekja á því athygli að þingmálið er sannarlega íslenska.

Frú forseti. Ég held að því miður munum við hv. þingmaður seint verða sammála en það er allt í lagi, ég sætti mig við það. Ég var svo gæfusamur á mínum yngri árum að eiga marga góða vini sem voru miklir vinstri menn. Við áttum góðar rökræður og hnakkrifumst oft en skildum alltaf sem vinir. En guð minn almáttugur, það er auðvitað bent á það, og það segir hv. þingmaður með nokkurri einföldun, að við stöndum frammi fyrir þeim kosti að taka ákvörðun að ríkið skuli halda áfram að eiga allt sem það á, þar á meðal alla eignarhluti í fjármálafyrirtækjum upp á 450 milljarða eða losa þá fjármuni að einhverju leyti, að hluta, á einhverjum tíma og nota þá í innviði og/eða lækkun skulda. Ef hv. þingmaður telur að það sé nýfrjálshyggja get ég ekki hjálpað til í þeim efnum. Þetta er ekki spurningin um það. Þetta er spurningin um það hvernig og í hvaða verkefni við ætlum að nota sameiginlegar eigur okkar. Ég segi: Sameiginlegar eigur okkar eru ekki best nýttar í fjármálafyrirtækjum. Ég vil frekar hafa þær í sjúkrahúsum, í skólum, í vegakerfinu. Ef það er nýfrjálshyggja, hv. þingmaður, þá er ég nýfrjálshyggjumaður.

Frú forseti. Það er svo sannarlega gleðilegt að hv. þm. Óli Björn Kárason vill fjárfesta í innviðum. Hann talaði um syndir fortíðar áðan og nefndi 500 milljarða sem skorti í þá. Ég efast ekki um að þessi upphæð láti nærri lagi. Og það er alveg rétt, auðvitað verðum við að lækka skuldir. Við verðum að fjárfesta í innviðum. En áður en lengra er haldið get ég ekki látið hjá líða að rifja örlítið upp. Þessar syndir fortíðar, það er ástæða fyrir þeim. Sporin hræða. Ég velti því nefnilega fyrir mér hvort Sjálfstæðisflokkurinn kunni að selja ríkiseignir svo vel fari. Við urðum vitni að því upp úr aldamótum að hér voru ríkisbankar einkavæddir. Sú einkavæðing mistókst herfilega, svo ekki sé meira sagt. Við höfum fylgst með því líka síðustu misserin hvernig eignir ríkisins hafa verið seldar á vakt Sjálfstæðisflokksins. Þar dettur mér í hug, því að hv. þingmaður nefndi fjárfestingarþörf upp á 500 milljarða og bar fyrir sig skýrslu frá Gamma, hvernig eignasafn Íbúðalánasjóðs hefur verið selt undanfarin misseri á vakt, eins og ég segi, Sjálfstæðisflokksins. Það er dæmi um afdrifarík mistök þar sem hákarlar á fasteignamarkaði hafa keypt íbúðir í hundraðavís og stuðlað að enn meiri þrengingum á húsnæðismarkaði á meðan almenningur hefur á sama tíma haft mjög takmarkaðan aðgang að slíkum íbúðum. Það er svo sem óþarfi að telja upp fleiri dæmi. Það er eitt sem vantar í þessa þingsályktunartillögu. Það snýr einmitt að því hvernig komið verði í veg fyrir að þessi afdrifaríku mistök sem Sjálfstæðisflokkurinn varð uppvís að, í samráði við aðra reyndar, verði endurtekin. Þá á ég við hvernig komið verði í veg fyrir sölu ríkiseigna til flokksgæðinga og að þeim verði úthlutað eftir einhverju slíku kerfi. Það er spurning hvort ekki verði hægt að selja þær á frjálsum markaði til tilbreytingar, fyrst það var nú verið að tala um frjálsan markað hér áðan í sambandi við fiskveiðistjórn. Það er tvennt sem vekur mig til umhugsunar þegar ég les þessa þingsályktunartillögu, reyndar er þar margt sem vekur mig til umhugsunar en tvennt vil ég tiltaka sérstaklega. Hv. þm. Rósa Björk Brynjólfsdóttir minntist á fámennan hóp sérfræðinga sem á að vinna þessa vinnu. Hv. þm. Óla Birni Kárasyni þótti það ekkert tiltökumál þótt þetta væri unnið í flýti. Þessir þrír sérfræðingar eiga að fjalla um aðskilin og eðlisólík mál. Annars vegar að fjalla um sölu ríkiseigna, jú og hvernig hægt sé að nota andvirðið til að lækka skuldir o.s.frv. Og þar erum við komin að hinu, fjármögnun innviða. Og ég spyr mig: Væri ekki rétt að aðskilja þessi tvö meginatriði? Þessir þrír sérfróðu aðilar þurfa ekki endilega að vera sérfróðir í heilbrigðis-, menntamálum og samgöngumálum þótt þeir séu sérfróðir um það hvernig hægt sé að koma eignum ríkisins í verð. Virðulegur forseti. Ég hef áhyggjur af f-lið þingsályktunartillögunnar. Þar stendur, varðandi mat á því hvað eigi að standa í skýrslunni, með leyfi forseta: „Mat á því hvort skynsamlegt sé að fjármagna innviðafjárfestingar, að hluta eða öllu leyti, með samstarfsfjármögnun opinberra aðila og einkaaðila.“ Þarna höfum við það. Einkavæðing, einkarekstur er ég smeykur um að þarna eigi að lauma inn svo lítið beri á. Hv. þm. Óli Björn Kárason hefur nú í tvígang sent inn fyrirspurnir til ráðherra, þ.e. bæði fyrir jól og eftir að þing kom saman eftir jól, þar sem hann spyr út í eftirlitsstofnanir og kostnað við þær. Það er gaman að því að þingmaðurinn skuli hafa áhuga á eftirlitsstofnunum. Það var nefnilega skortur á þeim sem varð m.a. til þess að hér varð hrun, sem menn kölluðu reyndar í hæðnistón í Valhöll og í Hádegismóum „svokallað hrun“ eins og það væri valkvæð upplifun þegar gengi krónunnar hrundi um tugi prósenta og fjölskyldur misstu aleigu sína og fyrirtæki fóru á hausinn. En það er allt annar handleggur. Mér leikur forvitni á að vita hvort þingmaðurinn stefnir kannski að því að þessar innviðafjárfestingar verði að einhverju leyti fólgnar í því að einkavæða eftirlitsstofnanirnar. Það kæmi mér ekki á óvart. Ég hef reyndar ekki endilega mestar áhyggjur af því. Ég hef meiri áhyggjur af því að menntakerfið og heilbrigðiskerfið verði einkavætt.

Frú forseti. Þetta voru áhugaverð skoðanaskipti sem áttu sér hér stað áðan, það er óhætt að segja það. Það hefði nú ekki átt að koma á óvart að Vinstri græn væru ekki alveg á sömu línu og hv. frummælandi þessa máls, svo vægt sé til orða tekið. Það sem vekur athygli mína í þessu er að verið er að búa til stofnefnahagsreikning fyrir ríkið. Gert er ráð fyrir því að hann verði birtur í síðasta lagi með ríkisreikningi 2017 og talið að það taki að minnsta kosti þetta ár að vinna þann stofnefnahagsreikning. Þar undir eru jú allar eignir ríkisins, þar með taldir vegir og hvaðeina. Það má svo sem segja að vinnan sé nú þegar hafin við að kortleggja eignir ríkisins. Ég sé að formaður fjárlaganefndar er einn af tillöguflytjendum. Hann veit það þó vel að verið er að vinna þessa vinnu. Maður spyr sig þá: Treysta þeir ekki þeim sem eru í þessum störfum? Hvers vegna telja þeir þá að þeir þurfi að fá einhverja utanaðkomandi aðila í það? Það var nú eiginlega það fyrsta sem vakti athygli mína í þessu efni. Svo verður að segjast að þegar við horfum á svona umfangsmikla nýfrjálshyggju - ég tek undir með hv. félaga mínum, Kolbeini Óttarssyni Proppé varðandi það að þetta er jú auðvitað ekkert annað en nýfrjálshyggja og kom eiginlega fram hjá Viðskiptaráði á dögunum. Þar kom tillaga um að selja eiginlega allt, með manni og mús nánast. Ég heyrði að hv. þingmaður svaraði því til að sumt yrði aldrei selt. Það er nú gott að við erum sammála um það. Það er alla vega ekki þannig að allt sé falt. En það má svo sem segja að við Íslendingar erum færir í að selja ýmislegt. Við getum til dæmis keypt niðursoðið fjallaloft í minjagripabúð, í einni lundabúðinni, þannig að okkur hefur nú tekist að selja ýmislegt. Málefnaleg umræða? Jú, á hvers forsendum? Við flest sem eru vinstrisinnaðri í lífinu erum ekki inni á þeirri línu að það sé endilega hagstæðasta og besta leiðin að selja allar ríkiseignir. Við þekkjum söguna. Við seldum Símann, við stöndum frammi fyrir því að þurfa að ljósleiðaravæða hér með miklu dýrari hætti í framhaldinu. Mörg minni sveitarfélög sitja ekki við sama borð og þau stærri. Það átti að byggja Landspítala fyrir símapeningana. Hér er talað um að byggja annan Landspítala, eða byggja upp aðra innviði fyrir það sem yrði selt. Ég tek undir með hv. þingmanni sem hér var síðast í pontu um að sporin hræða í þessu samhengi. Við getum líka tekið sem dæmi sveitarfélög, eins og Reykjanesbæ, sem féllu í þá gryfju að selja eignir sínar til Reita og leigja svo miklu dýrara. Hvers vegna á það að vera hagkvæmara að selja mikið af húsnæði? Við tölum fyrir því og væri áhugavert að vita hvort þingmaðurinn sé því sammála, að reisa hér á Alþingisreitnum húsnæði fyrir skrifstofur þingsins, því að við teljum það ekki hagkvæmt að leigja húsnæði úti um allar koppagrundir fyrir þingmenn og aðra starfsemi sem þingið þarf að reka. Varðandi hinar verðmætu fasteignir sem ríkissjóður á þá er ég ekki sannfærð um að það sé skynsamlegt að selja þær. Vissulega kom fram í máli hv. þingmanns að það ætti að vega og meta hvað væri skynsamlegt að selja og hvað ekki. En þá er alltaf spurningin: Skynsemi byggð á forsendum hvers? Og vitna ég þá til orða minna hér áðan um það þegar búið er að selja mjólkurkúna einu sinni og hún er ekki notuð með skynsamlega hætti. Af hverju ætti það þá ekki að gerast aftur? Hvað er það sem hefur breyst? Við erum líka að tala um allt í eigu ríkisins. Það eru Landsvirkjun og orkuveiturnar. Hér voru bankarnir nefndir, eða fjármálastofnanir. Flugstöðin, það hefur t.d. komið tillaga um að selja hana. Og svo framvegis. Ég geld alla vega varhuga við því að þingsályktunartillaga sé sett fram í þessum tilgangi. Mér finnst margt í því benda til þess sem forkólfar þessarar ríkisstjórnar hafa talað fyrir, eins og varðandi ferðaþjónustuna, að þar eigi líka bara að selja þannig að eignamenn geti eignast landsvæði og selt aðgang. Það hefur m.a. komið fram hjá núverandi ráðherra, að mig minnir. Ég tek undir það að þetta er hinn mikli kapítalismi þeirra sem farið hafa með fjármuni landsins allt of lengi og ekki vel. Þegar við hugsum um það hverjir gætu keypt eignirnar komumst við alltaf að sömu niðurstöðu. Það eru þeir sem eiga peningana, sem eru að sölsa undir sig ótrúlega miklar eignir nú þegar. Risastórar eignir eru nú á fárra höndum, sem verður meðal annars til þess að leigumarkaðurinn er eins og hann er. Hér eru keyptar upp heilu blokkirnar og líka byggðar blokkir sem fara beint í leigu, ýmist í gegnum ferðaþjónustuna eða okurleigu, og halda fólki í fjötrum. Ég veit ekki hvort skattgreiðendur mundu græða eða þá auðmenn landsins. Ég hef eiginlega meiri trú á að auðmenn landsins myndu græða. Ég er hins vegar sammála þeirri sýn þingmannsins að auðvitað eigum við að greiða niður skuldir og draga úr vaxtakostnaði ríkissjóðs. Um það eru flestir sammála því að það er íþyngjandi og ekki gott til framtíðar að skulda. En að það sé gert með því fororði að það sé ekki hægt að gera það nema einvörðungu með sölu ríkiseigna - ég er ekki að segja að við eigum að eiga allar þær fjármálastofnanir um aldur og ævi sem okkur hafa áskotnast. Það þarf örugglega að velja tíma til þess að minnka umfangið því að auðvitað vitum við að fjármálakerfi okkar þarf að minnka frá því sem það nú er. En það er vandmeðfarið. Meðan við tökum að minnsta kosti drjúgan arð út úr þessum fyrirtækjum er engin ástæða til þess að flýta sér í þeirri sölu. Það er að minnsta kosti mín skoðun. Ég bendi á nálgunina, eins og hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé kom inn á, að það er bara tvennt í boði, annars séum við illa stödd í lífinu, þ.e. ef við seljum ekki búum við við þennan mikla vaxtakostnað. Auðvitað er það ekki svo. Við nálgumst það ekki á sama hátt hvernig við öflum tekna, og fyrir liggur að þessi ríkisstjórn og þingmenn hennar hafa ekki mikinn áhuga á því, hvort sem það er að taka það almennt úr auðlindum sem sanngjarna rentu, eða leggja skatta á þá sem hafa mjög miklar tekjur; nú eða til dæmis að taka betur utan um arðgreiðsluþáttinn hjá þeim sem velja að greiða sér laun með arði eða fjármagnstekjum. Hægt er að afla ríkissjóði tekna á margan annan hátt til þess að greiða hraðar niður skuldir. En svo má heldur ekki gleyma því að það er ekki eina verkefnið okkar. Það er auðvitað líka að byggja upp innviði, sem þessi ríkisstjórn og sú síðasta virðast fara hægt í. En það þarf ekki að gera eingöngu með þessu. Ég geld varhuga við því. Mér hefur ekki fundist það sýna sig að þeir sem eiga peningana, þeir sem við gjarnan köllum auðmenn, beri einhverja sérstaka umhyggju fyrir ríkinu eða mundu leigja ríkinu eða ríkisstofnunum eða öðrum þeim sem þurfa húsnæði, sem við auðvitað þurfum, eða sameign þjóðarinnar. Ég hef ekki orðið vör við að þeir séu eitthvað almennt að hugsa um hagsmuni skattgreiðenda. Það held ég ekki. Ég held að það sé röng nálgun. Ég get ekki sagt að ég sé mjög spennt fyrir þessari þingsályktunartillögu. Það er allt í lagi að ná utan um eignirnar, ég ætla ekki að bera á móti því. Ég held að verið sé að vinna að því í ráðuneyti fjármála með því sem ég vitnaði til áðan þannig að ég tel að þetta sé algerlega óþarft. Mér finnst undirliggjandi tónninn hér vera sá 

Frú forseti. Mér þykir nokkuð gott að sjá tillögu um að gerð sé langtímaáætlun um sölu ríkiseigna, enda hefur mér yfirleitt þótt sala ríkiseigna vera að jafnaði framkvæmd af miklu handahófi og oft að því virðist að tilefnislausu að öðru leyti en því að koma eignum undan. Mér finnst einnig gott að gera langtímaáætlun um lækkun skulda ríkissjóðs en nú er slík langtímaáætlun í rauninni til í formi fjármálastefnu ríkisins sem miðar út frá þeirri reglu að komast undir 30% af vergri landsframleiðslu. Ég spyr: Hvert er markmiðið með þessu? Í tillögunni er talað um að reyna að lækka ríkisskuldir, en sala eigna, þ.e. einkavæðing ríkiseigna, er oft réttlætt á grundvelli lækkunar á ríkisskuldum, en hafa verður í huga að lækkun ríkisskulda þýðir að jafnaði minnkun á einkasparnaði í hagkerfinu í heild. En það er ekki stóra vandamálið að ríkið skuldi svo mikla peninga í augnablikinu. Við erum jú aðeins ofan við sett markmið og mætti að sjálfsögðu halda áfram að borga niður ríkisskuldir. En stóra vandamálið er ekki há skuldastaða heldur hár vaxtakostnaður sem skýrist af mjög háu vaxtastigi. Ég vísa í Ólaf Margeirsson hagfræðing en ég spurðist í algeru gríni fyrir um háar skuldir ríkissjóðs, hvort þær leiddu af sér háan vaxtakostnað. En staðreyndin er: Nei. Ekki í Japan, svo ég vitni í hann. Getur verið að þarlend peningastefna skipti máli? En á Íslandi? Svarið er já. Það er nefnilega mikið til þannig að peningastefnan á Íslandi hefur löngum gert okkur mjög erfitt fyrir varðandi vaxtakostnað og útgjöld ríkisins. Það er alveg rétt að ríkisskuldir hafa lækkað. Þær hafa lækkað svo hundruðum milljarða nemur á síðustu árum. En vaxtakostnaðurinn hefur ekki lækkað nema um 4 milljarða á ári og við sitjum enn þá uppi með 70 milljarða árlega vaxtabyrði. Því er ekki augljóst að með þessari tillögu verði neinn árangur í áttina að því markmiði að hætta að dæla peningum úr ríkissjóði í vasa, ja, fyrst og fremst lífeyrissjóða, ef satt skal segja. Hættan á því að fara í svona áætlunargerð um sölu ríkiseigna er sú að menn missi sjónar á raunverulega markmiðinu, sem er að greiða töluvert minna, að mínu mati, en 70 milljarða kr. í vexti árlega. Það ætti að vera markmiðið. Því mætti kannski bæta við í tillögu af þessu tagi einhvers konar áætlunargerð gagnvart háu vaxtastigi. Ég hef verið að bíða eftir slíkri tillögu frá hæstv. ríkisstjórn en ekkert hefur bólað á henni. En mér finnst nefnilega alveg ótrúlegt, og ég hef sagt það áður í þessum ræðustól, að heyra ríkisstjórnina berja sér á brjóst um ágæti þess að vera með lánshæfismat upp á A mínus meðan vaxtastigið er svona hátt í landinu. Ég fagna því vissulega að hér sé gengið út frá því að reyna að kortleggja nauðsynlega innviðauppbyggingu enda er mikil þörf á henni því að innviðir falla ansi oft milli skips og bryggju í umræðunni. En að setja þetta tvennt í samhengi hvort við annað er alveg galið. En fyrst við tölum um innviðina gætum við talað um innviði heilbrigðisþjónustu, þar sem heilbrigðisinnviðirnir hafa fengið að grotna niður helst til mikið undanfarin ár, og nú höfum fengið smjörþefinn, af því að markmiðið er að skipta út þessum samfélagslegu innviðum fyrir einhvers konar einkarekstur. Sömuleiðis eru vegir landsins margir hverjir í slæmu ástandi. Reykjavegur á Suðurlandi og Vatnsnesvegur þurfa báðir úrbætur, og svo náttúrlega hringvegurinn og fleiri vegir. En allt liggur þetta svo sem fyrir í samgönguáætlun sem einhverra hluta vegna er ekki hægt að fjármagna til fulls. Þrátt fyrir að þingið vilji gjarnan lofa öllu fögru þegar kemur að samgöngumálum, og reyndar fleiri málaflokkum, þá fylgir sjaldnast viljinn til þess að fjármagna það. Ríkisfjármál eru nefnilega oft teiknuð upp sem einhvers konar samkeppni milli væntinga og raunveruleika þar sem lögmál heimilisbókhaldsins eru dregin fram og á einhvern hátt gjaldgeng. En ríkisfjármál eru fyrst og fremst ekki heimilisbókhald. Þau lúta bara allt öðrum lögmálum. Ég fagna að sjálfsögðu öllum tilraunum til að kortleggja ríkisfjármálin, kortleggja innviðauppbygginguna og skilja til dæmis hverjar eignir ríkisins eru vegna þess að við höfum í raun ekki heildrænt yfirlit yfir það í dag. Ég vona að vinna af því tagi geti m.a. orðið til þess að heildrænar, opinberar skrár verði gefnar út og þeim haldið við til lengri tíma. Gagnsæi í stjórnsýslunni er alltaf af hinu góða. En ég hef áhyggjur af þeirri endalausu skammsýni, svo ekki sé talað um hagfræðilegu ólæsi, að halda því fram að sala ríkiseigna geti komið á góðu ástandi í ríkisfjármálum. Ég myndi miklu frekar vilja sjá einhverja skynsemi. Mig langar að benda á að í mínu gamla starfi þar sem ég fékkst við rannsóknir, m.a. á spillingu, töluðum við oft um að það væru tíu spillingarmynstur sem kæmu alltaf aftur og aftur fram í mismunandi birtingarmyndum. Eitt þeirra helstu er það að moka eignum og verðmætum út úr ríkinu í þágu sérhagsmuna. Þótt slíkt tíðkist um víða veröld - mér verður hugsað til Mið-Asíu, Kákasus-landanna, Austur-Evrópu og líka ansi margra annarra landa - þá á það ekki að tíðkast á Íslandi. Ég er ekki að segja að við eigum aldrei að selja ríkiseignir. Það er kannski ekki alveg raunhæft. En ég vil að við förum afskaplega varlega í allt slíkt. Við þurfum gríðarlega sterkt regluverk um það. Síðan þurfum við að láta alfarið af þeirri bilun að halda að við getum borgað fyrir einstakar skammtímaframkvæmdir sem þurfa kannski viðhald, þurfa aðrar tengdar framkvæmdir og þar fram eftir götunum, að reyna að borga það alltaf með því að losa sig við eignir sem í einhverjum tilfellum gætu framkallað arð, eins og var með mörg sveitarfélög sem seldu fasteignir sínar til Fasteignar ehf. fyrir nokkrum árum. Þar breyttist rekstrarkostnaður yfir í leigukostnað og ástandið skánaði ekki, enda er ekki að ástæðulausu sem Reykjanesbær hefur verið í gjörgæslu sem eitt þeirra sveitarfélaga sem hefur selt eignir með þessu móti. Þessi endalausa einkavæðing eigna er skammtímahugsun, hún er fáránleg. Hún stemmir ekki við raunveruleg hagfræðileg rök. Ef fólk hefur raunverulegan áhuga á að reyna að minnka skuldir ríkisins, vinnum þá að því, reynum að fjármagna það með einhverju móti. Kannski með auknum arðgreiðslum úr einhverjum af þessum ríkisfyrirtækjum, kannski með einhverju öðru. En horfum á raunverulega vandamálið. Raunverulega vandamálið er hátt vaxtastig í landinu sem skaðar neytendur, skaðar fólk á almennum markaði sem er að reyna að taka lán, reyna að fjármagna uppbyggingu fyrirtækja eða fjármagna húsnæði. Og skaðar líka ríkissjóð sem þarf að borga um 70 milljarða kr. á ári í vexti. Þetta er raunverulega vandamálið sem þarf að fást við. Og þó svo að mér lítist ágætlega á að við kortleggjum þessa hluti held ég að við megum alls ekki missa sjónar á því markmiði.

Frú forseti. Ég er nú sammála ýmsu sem kom fram í síðustu ræðu og get vísað til þess. Mér finnst það í sjálfu sér ágætt að hér hafa þrír ungir gleðipinnar í Sjálfstæðisflokknum sameinast um tillögu, hv. þm. Óli Björn Kárason, Brynjar Níelsson og Haraldur Benediktsson. Þeir eru þá alveg örugglega ekki í fýlufélaginu. Og maður gæti látið sér það í léttu rúmi liggja, en auðvitað er maður tortrygginn. Það er þarna dálítill frjálshyggjuþefur á ferðum. Ég held að það liggi meira á bak við en látið er í veðri vaka á yfirborðinu. Auðvitað er þetta til þess að halda einkavæðingartrúboðinu á dagskrá. Hér eru allar eignir ríkisins undir. Allar. Það á að verðmeta allt. Örugglega Hóladómkirkju því að þeir halda að ríkið eigi hana. Og allar jarðir ríkisins, allar fasteignir, allt húsnæði ríkisins. Það á allt að vera undir þótt aðallega sé svo talað um það þegar er saumað að mönnum, að þetta geti snúist um eignarhlut í bönkum. Já, við skulum endilega ræða það. Er ástæða til að ríkið eigi alla þessa banka? Hér er auðvitað blandað saman og settir í einn graut svo eðlisólíkir hlutir að það er varla hægt að taka það alvarlega. Það er svoleiðis gríðarlegur munur á eignarhaldi ríkisins í kannski öðrum eða þriðja bankanum í landinu og svo í grundvallarinnviðafyrirtæki eins og Landsvirkjun að það hálfa væri nóg eða í bráðnauðsynlegu húsnæði til þess að veita kjarnaþjónustu í landinu. Þessu á ekki að blanda saman. Tökum bara Landsvirkjun sem dæmi. Ætli eigið fé hennar sé ekki um 250 milljarðar eða svo í dag. Hún er reyndar lágt metin í bókum ríkisins þannig að einhver söluhagnaður kæmi ef hún færi út. Fyrirtækið sjálft boðar núna að innan tveggja ára eða svo, eftir tvö ár, verði staða þess orðin sú sem það hefur keppt að miðað við skuldaframlegðarhlutföll. Þá geti hún farið að borga 10–20 milljarða á ári í arð. Væri skynsamlegt að selja fyrirtæki á svona tvöfalt eigið fé eins og sumir tala um? Menn hafa verið að skrifa um það. Já, það væri fínt að fá 400 milljarða fyrir Landsvirkjun, menn munaði um það. Já, það væri þá um 20 ára arður sem fyrirtækið gæti borgað. Með öðrum orðum: Með því að selja fyrirtækið ekki og eiga það og láta það borga okkur arðinn ættum við það á 20 ára fresti upp á nýtt. Skuldlaust. En í reynd er dæmið ekki einu sinni svona vegna þess að í Landsvirkjun eru náttúrlega fólgin gríðarleg dulin verðmæti sem fyrirtækið hefur fengið frá ríkinu, sumpart endurgjaldslaust. Virkjunarréttindi sem ríkið lét inn í fyrirtækið. Og enn sem komið er nýtir Landsvirkjun fallréttinn í þjóðlendum án þess að borga krónu fyrir. Erum við tilbúin til að láta þetta allt saman fara með? Öll virkjunarréttindi Landsvirkjunar, allan aðgang hennar að auðlindunum? Nei, ætli það nú. Eigum við þá að vera að blanda því saman við spurninguna um hvort ríkið eigi kannski selja eitthvað af eignarhlut sínum í Arion banka eða Íslandsbanka, svo dæmi sé tekið. Ég held ekki. Jarðir. Á það að vera sjálfgefið að ríkið selji frá sér jarðnæði sitt? Það á kannski 500–600 jarðir enn þá í lögbýli sem eru að vísu kannski að stórum hluta í eyði. Er það skynsamlegt, alla vega á meðan jarðalög eru þannig að ríkið á ekki einu sinni forkaupsrétt þegar land er selt og ekki heldur sveitarfélögin? Ríkið á forkaupsrétt í þeim einu tilvikum sem um er að ræða friðlýst svæði. Algerlega fráleitt að mínu mati. Og það á þeim tímum þegar ásókn auðmanna, þar á meðal erlendra, í jarðnæði er að stóraukast á nýjan leik. Ætlum við að horfa upp á það og að ríkið stuðli að því að þjóðin verði í meira og meira mæli leiguliði í eigin landi? Nei, ætli það. Að mínu mati á að snúa þessu við. Ríkið á að hætta að selja jarðir. Það á að setja fortakslausan forkaupsrétt ríkis og sveitarfélaga inn í lög þannig að samfélagið geti alltaf velt því fyrir sér, ef jarðnæði er selt: Er það betur komið í félagslegri eigu? Af hverju ættu ekki sveitarfélög að hafa forkaupsrétt á hlunnindajörðum þegar erlendir auðkýfingar koma og reyna að kaupa þær upp? Og verja þannig arðinn af hlunnindunum í samfélaginu? En hann er ekki til staðar í dag. Jarðalögin voru eyðilögð á sínum tíma. Menn þurfa að líka að svara samhengi hlutanna þegar þeir velta því fyrir sér: Á ríkið að halda á einhverjum tilteknum eignum sínum eða ekki? Og svo gæti ég haldið ræður um húsnæðið og galskapinn í Viðskiptaráði, hrokann sem er kominn í þetta lið aftur þegar það tekur allar fasteignir ríkisins og telur að það eigi að selja þær meira og minna, gera ríkið að einum allsherjarleiguliða á fasteignamarkaðnum. Já, eins og hann er nú félegur í dag. Hvað kom út þegar Alþingi lét reikna út hvort það væri hagstætt að ganga til samninga við einn aðila um langtímaleigu? Sá möguleiki var uppi á borðum um tíma að kannski gæti Alþingi leyst sín húsnæðismál hérna í Kvosinni þannig að í staðinn fyrir að leigja af fjölmörgum aðilum misgott húsnæði tvist og bast að til sögunnar kæmi einn stór leigusali sem tæki verkefnið alveg að sér. Menn vissu nokkurn veginn hvar leiguverðið myndi liggja í endurbættu húsnæði. Niðurstaðan varð sú að mati fjármálaráðuneytisins, Framkvæmdasýslunnar og Alþingis sjálfs og allra sem skoðuðu málið að það væri ekki glóra í því fyrir Alþingi að leigja. Og að Alþingi myndi eiga sitt eigið húsnæði hérna á reitnum skuldlaust á innan við 25 árum með því að byggja það sjálft, borið saman við að borga leiguna á jafn löngum tíma. Er þá einhver efnahagsleg skynsemi í því? Ég tek undir með hv. síðasta ræðumanni, stundum finnst manni eins og öll heilbrigð, mannleg skynsemi sé látin lönd og leið þegar trúboðið veður áfram. Það bara skal einhvern veginn vera þannig að það sé betra að ríkið eigi ekki og ríkið geri ekki. Og þótt það stangist á við dóm reynslunnar, stangist á við öll rök, er haldið áfram. Ég verð líka að segja alveg eins og er að þegar t.d. Viðskiptaráð, sem er nú kannski ekki sanngjarnt að skamma tillögumenn fyrir en þó er skylt skeggið hökunni þegar Sjálfstæðisflokkurinn og Viðskiptaráð eiga í hlut, kemur með sínar tillögur núna í fasteignamálunum, ofan í reynsluna af Fasteign ehf. sem hv. þingmaður nefndi, ofan í staðreyndir mála á fasteignamarkaði í dag, þá er manni öllum lokið. Hvað gengur mönnum til? Trúa menn virkilega sjálfir þessari þvælu? Eða skiptir það bara ekki máli? Trúboðið blífur. Ég gæti svo tekið undir með öðrum ræðumanni sem hér varaði svolítið við reynslunni af því að hafa einkavæðingu ríkiseigna í höndum Sjálfstæðisflokksins. Eigum við að fara yfir það hvernig gekk með Sementsverksmiðjuna? Hvernig gekk að fá hana borgaða þegar hún var einkavædd? Nei, hún var aldrei borguð. Ríkið fékk aldrei greiðsluna. Eigum við að fara yfir SR, Síldarverksmiðjur ríkisins? Hvernig gekk það? Sem voru seldar, einkavæddar fyrir áramót, það lá svo mikið á að bókfæra þær á því ári. Hvað gerðu kaupendurnir? Þeir borguðu sér einn þriðja af kaupverðinu í arð á útmánuðum. Hvernig var með Áburðarverksmiðjuna sem var seld á 1.100 milljónir? Jú, menn gleymdu því að það voru 760 milljónir í birgðum af áburði. Það var frekar þægilegt að fá að kaupa hana á 1.100 milljónir og borga hana svo bara með áburðarsölunni sem var í birgðum þegar hún var keypt. Þá áttu menn verksmiðjuna og áttu landið í Gufunesi. Eigum við að fara yfir Landssímann? Hvernig gekk með Landssímann? Það var reynt að einkavæða hann 2002 ef ég man rétt, eða rétt upp úr aldamótunum. En það mistókst, sem betur fer, í fyrri tilraun. Ríkið átti Landssímann og grunnnetið og allt saman í ein fjögur ár í viðbót. Og hvað gerðist á þeim árum? Landssíminn borgaði ríkinu á milli 20 og 30 milljarða í arð eða þriðjung til hátt í helming af söluverðinu sem svo fékkst fyrir hann fjórum, fimm árum síðar. Var það þá gáfuleg ráðstöfun að selja Landssímann? Hvað varð um allt sem átti að gera og byggja fyrir hann? Það fór fyrir lítið. Það óhappaverk að einkavæða grunnnet fjarskiptanna í landinu eru einhver hroðalegustu mistök sem menn hafa lengi gert. Að einu leyti til má segja að tillagan nálgist hluti þar sem ég get verið sammála þeirri hugsun að gott sé að fara yfir það hvort í einhverjum tilvikum sé skynsamlegt að breyta um form á eign ríkisins úr einu í annað. Það er ég alveg tilbúinn til að skoða. En ég vil ekki slá utan um það þeirri umgjörð að allt sé undir. Það tortryggi ég. En ef við værum bara að tala um að skoða eignarhluti t.d. í bönkum, segjum að það væri samstaða um að ríkið ætlaði að eiga Landsbankann, einn stóran kjölfestubanka, þá væri ég alveg til í að ræða það. Já. Gæti verið skynsamlegt að breyta um form á eign ríkisins, færa hana úr Íslandsbanka yfir í vegi? Já, það er alveg málefnalegt. Við þurfum ekki að vera ósammála um allt þótt við séum ósammála um sumt í þessu. Varðandi síðan niðurgreiðslu skulda er rétt að hafa í huga að menn selja bara sömu eignina einu sinni. Það hefur í sjálfu sér ekki áhrif á hreina skuldastöðu ríkisins því að eignin fer á móti skuldinni sem er greidd niður. Og það kemur ekkert út úr því í sjálfu sér gagnvart hreinni skuldastöðu nema að arðurinn sem fékkst  Að vísu var einu sinni, frú forseti, maður á Ísafirði sem gat selt sama hundinn oft.