Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nál. á þskj. 722 sem fjallar um frv. til laga um breytingar á lögum nr. 7 frá 26. febr. 1975, um heimild fyrir ríkisstj. til þess að staðfesta fyrir Íslands hönd samþykkt um alþjóðareglur til að koma í veg fyrir árekstra á sjó 1972. Frv. þetta er komið frá Ed. Þar hlaut það ítarlega athugun. Í þeirri deild voru bornar fram brtt. að því er varðaði fyrst og fremst orðfæri og þýðingu á þessum alþjóðareglum sem voru samþykktar í þeirri deild. Allshn. Nd. hefur kynnt sér frv. og rætt þessi atriði sérstaklega á fundi sínum og leggur til að frv. verði samþykkt í núverandi mynd.



Herra forseti. Þetta frv. um varnir gegn mengun sjávar var flutt snemma á þinginu. Það er samið af nefnd sem í áttu sæti Magnús Jóhannesson siglingamálastjóri, sem var formaður nefndarinnar, Guðmundur Eiríksson, þjóðréttarfræðingur í utanrrn., og Gunnar B. Guðmundsson, hafnarstjóri í Reykjavík. Með nefndinni starfaði sem ritari Gunnar H. Ágústsson, deildarverkfræðingur í Siglingamálastofnun ríkisins. Þessi nefnd skilaði þessu fullbúna frv. með ítarlegum athugasemdum og grg. á s.l. vori og var frv. lagt fyrir hv. Ed. óbreytt frá því sem nefndin lagði til. Samgrn. annast nú framkvæmd átta alþjóðasamninga sem varða varnir gegn mengun sjávar og Ísland hefur staðfest. Með sérstökum lögum hafa ákvæði sjö þeirra lagagildi hér á landi. Þeir eru: 1. Alþjóðasamþykkt frá 12. maí 1954 um varnir gegn óhreinkun sjávar af völdum olíu, með breytingum frá 1962 og 1969. 2. Alþjóðasamningur frá 15. febr. 1972 um varnir gegn mengun sjávar vegna losunar úrgangsefna frá skipum og flugvélum. Þessi samningur er almennt kallaður "Oslóarsamningurinn". 3. Alþjóðasamningur frá 29. des. 1972 um varnir gegn mengun hafsins vegna losunar úrgangsefna og annarra efna. Þessi samningur gengur undir heitinu "Lundúnasamningur". 4. Samningur frá 4. júní 1974 um varnir gegn mengun sjávar frá landstöðvum eða "Parísarsamningurinn" svonefndi. 5. Alþjóðasamningur frá 29. nóv. 1969 um íhlutun á úthafinu þegar óhöpp koma fyrir sem valda eða geta valdið olíumengun. 6. Alþjóðasamningur um einkaréttarábyrgð vegna tjóns af völdum olíumengunar. 7. Alþjóðasamningur frá 18. des. 1971 um stofnun alþjóðasjóðs til þess að bæta tjón af völdum olíumengunar. Við staðfestingu 8. samningsins, en það er alþjóðasamningur frá 2. nóv. 1973 um varnir gegn mengun frá skipum, öðru nafni "MARPOL", var ekki farin sú leið að lögleiða ákvæði samningsins heldur var samgrh. veitt heimild með lögum til að setja reglur um framkvæmd hans. Í þeirri nefnd, samgn., sem fékk málið til meðferðar í Ed. kom fram í umsögnum sem bárust að nokkur ágreiningur var meðal aðila um málið, m.a. Náttúruverndarráðs og Hollustuverndar ríkisins. Til þess að ná nauðsynlegri samstöðu um málið var það tekið til athugunar að nýju í samgrn. og fjallað um það ásamt fulltrúum þeirra sem þetta mál varðar. Brtt. nefndarinnar eru niðurstaða þeirra viðræðna og um þær varð fullt samkomulag í Ed. nema að því er varðar 10. gr. frv. og þátt olíufélaganna í losun og eyðingu olíuúrgangs. Brtt. sem samgn. Ed. lagði til má flokka í aðalatriðum í tvennt. Annars vegar eru þau ákvæði er lúta að mengun frá landstöðvum af völdum eiturefna og annarra hættulegra efna og hins vegar ákvæði 10. gr. um móttöku olíuúrgangs. Þegar þessar brtt. voru lagðar fram var það gert með samþykki allra nefndarmanna þannig að um meðferð málsins náðist mjög góð samstaða og málið fór ágreiningslaust í gegnum Ed. og allar þær breytingar sem gerðar voru á frv. voru gerðar í fullu samráði við samgrn. Herra forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði frv. vísað til 2. umr. og hv. samgn.



Herra forseti. Þetta frv. er samið af nefnd sem viðskrh. skipaði 15. febr. á s.l. ári. Í nefndinni áttu sæti Sigurgeir Jónsson, þá aðstoðarbankastjóri í Seðlabankanum, sem var formaður nefndarinnar, en aðrir nefndarmenn voru Árni Kolbeinsson ráðuneytisstjóri, Eyjólfur Konráð Jónsson alþm., Gestur Jónsson hæstaréttarlögmaður og Markús Sigurbjörnsson borgarfógeti. Í skipunarbréfi þessarar nefndar segir að henni sé falið að semja reglugerð um meðferð og sölu skuldabréfa og sé til þess ætlast að nefndin athugi hvort rétt sé að binda starfsemi verðbréfamiðlara við sérstakt starfsleyfi, svo og hvort ástæða sé til að herða á eftirliti með verðbréfaviðskiptum m.a. með kröfu um nafnskráningu skuldabréfa og upplýsingaskyldu verðbréfamiðlara gagnvart almenningi og stjórnvöldum. Þá var þess óskað að nefndin athugaði skattalega meðferð skuldabréfa og að hún gerði tillögur til úrbóta í þeim efnum. Með samningu þessa frv. og sömuleiðis frv. til laga um nafnskráningu skuldabréfa, sem einnig var lagt fram í Ed. Alþingis, hefur nefndin að verulegu leyti lokið störfum. Hún á þó eftir að leggja fyrir ráðuneytið tillögur um skattalega meðferð skuldabréfa. Samkvæmt þessu frv. verður starfsemi verðbréfamiðlara framvegis háð leyfi viðskrh. og skal veita leyfið að fullnægðum fastákveðnum skilyrðum. Jafnframt er lagt til að í starfsemi þessari verði að fylgja ákveðnum grundvallarreglum sem í senn er ætlað að tryggja öryggi þeirra sem eiga viðskipti við verðbréfamiðlara og að eftirlit megi hafa með þeirri starfsemi. Fjh.- og viðskn. Ed. gerði nokkrar brtt. við þetta frv., sem ekki eru veigamiklar, en að öðru leyti stóð nefndin að sameiginlegu nál. og afgreiddi Ed. málið með brtt. sem eru á þskj. 640. Ég tel ekki ástæðu til að hafa þessi orð miklu fleiri, en legg áherslu á að hér er um neytendavernd að ræða. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði frv. vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Þegar frv. til laga um Seðlabanka Íslands var til 1. umr. í hv. Nd. gerði hæstv. viðskrh. grein fyrir ýmsum málum sem óhjákvæmilegt væri að taka afstöðu til í tengslum við það frv. og viðskrn. hefði á prjónunum eða væri að leggja fram um það leyti. M.a. var þar um að ræða frv. til laga um verðbréfamiðlun, sem skömmu síðar var lagt fram í Ed., og frv. til laga um nafnskráningu skuldabréfa sem einnig var lagt fram í Ed. Nú hefur frv. um Seðlabanka Íslands verið til meðferðar í fjh.- og viðskn. hv. Nd. um nokkurt skeið, en hins vegar hefur sú nefnd af eðlilegum ástæðum ekki fengið til meðferðar 202. og 203. mál þessa þings sem hér er nú á dagskrá, þ.e. það fyrrnefnda, frv. um verðbréfamiðlun, er núna loksins komið frá Ed. Hér er um að ræða gífurlega stórt mál og ég bendi á að Alþb. flutti snemma á þessu þingi frv. til laga um ráðstafanir til að koma í veg fyrir okurlánastarfsemi þar sem byggt var á sömu grundvallaratriðum og síðar birtust í þessum tveimur stjfrv. Annars vegar gerði frv. Alþb. ráð fyrir að verðbréfamiðlun yrði háð leyfum eftir alveg ákveðnum reglum, eins og gert er ráð fyrir í stjfrv., og hins vegar var í frv. Alþb. byggt á þeirri forsendu að skuldabréf væru alltaf skráð á nafn. Svokölluð handhafaskuldabréf, sem hafa verið uppspretta okurlánastarfsemi hér í landinu í vaxandi mæli á síðustu misserum, eru þannig felld niður. Nú ber svo við að ofan úr Ed. berst okkur frv. til laga um verðbréfamiðlun, en frv. til laga um nafnskráningu skuldabréfa er hins vegar ekki komið hingað enn þá og mér er ekki kunnugt um að það sé komið út úr fjh.- og viðskn. hv. Ed. Ég tel að þessi mál séu svo skyld að það sé óhjákvæmilegt þegar við 1. umr. frv. um verðbréfamiðlun að spyrja hæstv. viðskrh. að því hvort það sé ætlun ráðherrans og ríkisstj. að slíta þessi mál í sundur eða hvort einhver alvara var á bak við frv. ríkisstj. um nafnskráningu skuldabréfa og hvort það er þá ætlunin að reyna að knýja það mál til afgreiðslu ef nokkur kostur er á þeim tíu dögum eða svo sem eftir eru af starfsemi löggjafarsamkomunnar, þ.e. deildanna, ef þingi lýkur um sumarmál eins og gert hafði verið ráð fyrir og rætt hefur verið um. Ég beini þessari spurningu til hæstv. viðskrh. því að ég tel óhjákvæmilegt að þessar upplýsingar liggi fyrir. Fari svo, mót vonum mínum, að ríkisstj. muni ekki leita eftir því eða meiri hlutinn á Alþingi að nafnskráning skuldabréfa verði að lögum mun ég fyrir mitt leyti beita mér fyrir því að flytja brtt. við frv. um verðbréfamiðlun sem fela í sér þau ákvæði sem gert er ráð fyrir í frv. um nafnskráningu skuldabréfa og láta þá á það reyna hvort hér í Nd. er meiri vilji til að koma þessu máli fram en virðist vera í hv. Ed. þingsins.



Herra forseti. Mér er bæði ljúft og skylt að svara þeirri fsp. sem hv. 3. þm. Reykv. beindi til mín. Ég get fullvissað hann um að minn ásetningur er óbreyttur, að frv. um nafnskráningu skuldabréfa nái fram að ganga alveg eins og frv. um verðbréfamiðlun svo og fleiri frv. sem liggja í nefndum. Ég hef hvað eftir annað rekið á eftir afgreiðslu þessa máls og veit ekki annað en að hún sé á næsta leiti. g tel að nafnskráning skuldabréfa sé nauðsynleg. Hún er ákveðið aðhald. Ég get ekki skilið að nokkur sé á móti því að skuldabréf séu skráð á nöfn, a.m.k. ekki þeir sem hafa ekkert að fela og þurfa ekkert að fela. Ég tel að í þessum frv. öllum sé veruleg neytendavernd sem ég tel mjög æskilega og í raun og veru nauðsynlega.



Herra forseti. Á þessu stigi málsins eru aðeins örfá orð um þetta frv. til laga um verðbréfamiðlun. Eins og fram kom í máli hæstv. viðskrh. er megintilgangurinn með þessari frumvarpssmíð að binda starfsemi verðbréfamarkaða við sérstök starfsleyfi samkvæmt sérstökum skilmálum og að tryggja í annan stað aukið eftirlit með þessari starfsemi sem nú er á bernskuskeiði í landinu. Eitt meginatriði í erindisbréfi nefndarinnar var reyndar að athuga og fjalla um samræmingu á reglum um skattalega meðferð skuldabréfa og koma með tillögur til úrbóta í því efni, en eins og segir í grg. hefur nefndin enn ekki komist að því verki. En hún mun starfa áfram, skilst mér, og skila tillögum um það efni síðar. Þessi tvö meginatriði, að koma lögum yfir verðbréfamarkaðinn samkvæmt sérstökum skilmálum um starfsleyfi og að tryggja eftirlit með þeirri starfsemi samkvæmt nánari ákvæðum, eru auðvitað af hinu góða. Það er seinni þátturinn, eftirlitsþátturinn, sem einkum snertir aðra löggjöf sem nú er í meðförum þingsins, lög um Seðlabanka og um bankaeftirlit. Eitt með mörgum ágreiningsefnum um það er einmitt hvernig skuli haga starfsgrundvelli bankaeftirlitsins. Eru uppi ýmsar skoðanir á því. Samkvæmt fyrirliggjandi frv. er gert ráð fyrir að bankaeftirlitið sé áfram deild í Seðlabanka og lúti stjórn bankastjórnar og bankaráðs, jafnvel þó forstöðumaður bankaeftirlits sé ráðherraskipaður, og er meira að segja þannig um hnútana búið að yfirmaður bankaeftirlitsins er jafnframt meðlimur stjórnarnefndar sem á að hafa eftirlit með starfsemi bankaráðsins. Þetta þykir mörgum heldur klúðurslegt og ýmsir hafa lýst þeirri skoðun sinni afdráttarlaust að best færi á því að bankaeftirlitið væri sjálfstæð stofnun, enda liggur fyrir á hinu háa Alþingi tillaga þess efnis að bankaeftirlitið verði algjörlega sjálfstæð stofnun og heyri beint undir ráðherra og viðskrn. Ég er sjálfur þeirrar skoðunar að þetta væri skynsamlegasta leiðin þannig að bankaeftirlitið hafi á sinni könnu eftirlit með Seðlabankanum sjálfum, viðskiptabönkum og verðbréfamarkaði. Þessi mál koma væntanlega til ítarlegrar umræðu þegar fjh.- og viðskn. deildarinnar hefur skilað brtt. og nál. um fyrirliggjandi frv. um Seðlabanka. Ég vil, herra forseti, nota tækifærið til að lýsa yfir ánægju minni með þær brtt. sem gerðar hafa verið á þessu frv. í meðförum fjh.- og viðskn. Ed. Að því er varðar Il. kaflann, um leyfisveitingar, eru þessar brtt. tvennar, þ.e. í fyrsta lagi að fyrir utan persónubundið starfsleyfi, sem er háð sérstökum skilmálum, er bætt við tveimur skilmálum öðrum, í fyrsta lagi að umsækjandi setji bankatryggingu til að standa straum af greiðslu skaðabóta sem honum kann að vera gert að greiða viðskiptamanni og í annan stað að binda í lög að skylt skuli vera að löggiltur endurskoðandi annist endurskoðun verðbréfafyrirtækja. Þá sýnist mér í fljótu bragði að því er varðar kaflann um eftirlit með starfsemi verðbréfamarkaða að það sé tvíþætt, í fyrsta lagi að engir annist þessa starfsemi aðrir en þeir sem fengið hafa tilskilin leyfi og í annan stað að nú eru skilgreind ákveðin grunnhugtök í lagatexta um þær lagaskyldur sem þeir þurfa að uppfylla í starfi sínu. En þriðji þátturinn kom til umræðu áður á hinu háa Alþingi og varðaði samskipti verðbréfamarkaðarins við almenning. Í því efni vísa ég til ræðu hv. 3. þm. Reykn. Kjartans Jóhannssonar sem gagnrýndi á sínum tíma mjög villandi ef ekki beinlínis rangar upplýsingar sem birtust í auglýsingum frá verðbréfafyrirtækjum og þá einkum og sér í lagi um ávöxtunarkjör. Mér sýnist af brtt. fjh.- og viðskn. að tekið hafi verið tillit til þessarar gagnrýni, einkum og sér í lagi með þeim ákvæðum sem eru sett í brtt. með kröfum um upplýsingar um ávöxtunarkjör. Þá er gert ráð fyrir í brtt. að bankaeftirlitið sendi álitsgerð með þessum upplýsingum til viðskrh. og verðlagsráðs. Þetta var einmitt eitt meginatriðið í gagnrýni hv. 3. þm. Reykn. og virðist hafa verið tekið fullt tillit til þess. Ætlast er til að þessar upplýsingar til viðskrh. og verðlagsráðs verði sendar sérstaklega til verðlagsráðs og framkvæmd eftirlitsins tengist þannig ákvæðum V. kafla laga um verðlag, samkeppnishömlur og óréttmæta viðskiptahætti, en sá kafli fjallaði einkum um neytendavernd. Þannig getur verðlagsráð samkvæmt ákvæðum þessa kafla bannað athafnir sem í því felast að veita rangar, ófullnægjandi eða villandi upplýsingar í auglýsingum, enda séu þessar auglýsingar til þess fallnar að hafa áhrif á eftirspurn eða framboð vara, fasteignaþjónustu eða annars sem þar er haft á boðstólum í atvinnuskyni. Ákvæði brtt. um framkvæmd á refsiákvæðum sýnast mér fljótt á litið einnig vera til bóta þannig að ég vil í fljótu bragði lýsa heldur jákvæðri afstöðu til þessa máls og eins stuðningi við þær brtt. sem fyrir liggja á þskj. 640 frá fjh.- og viðskn. Ed.



Herra forseti. Ég lýsi stuðningi mínum við þetta frv. og ég held að það sé einboðið að lögfesta það á þessu þingi. Jafnframt vil ég láta koma fram að ég hef mikinn áhuga á framgangi frv. til laga um nafnskráningu skuldabréfa. Ég held að það sé mjög mikilvægt frv. og feli í sér nauðsynlega neytendavernd og dýrmæta. Ég fagna þess vegna yfirlýsingu hæstv. viðskrh. um að hann sé að reka á eftir frv. og afgreiðslu fjh.- og viðskn. Ed. á því. Ég heiti því að fjh.- og viðskn. Nd. mun taka málið fyrir þegar það kemur eða ef það kemur til hennar og við munum reyna að sjá til þess að það strandi ekki í þeirri nefnd. Ég minni enn fremur á frv. til laga, sem var í þessari kippu á sínum tíma og er enn, á þskj. 493, frv. til laga um breytingu á lögum nr. 7 frá 1. febr. 1936, um samningagerð, umboð og ógildingu löggerninga. Ég held að þar sé líka um mjög mikilvægt mál að ræða sem óhjákvæmilegt sé að taka afstöðu til.



Herra forseti. Á þskj. 670 flytjum við þm. Alþb. í Nd. frv. til laga um breytingu á lögum nr. 5 frá 1984, um vísitölu framfærslukostnaðar og skipan kauplagsnefndar. Frv. er á þá leið að á eftir 1. málsgr. 2. gr. komi ný málsgr. sem orðist svo: "Við útreikning á vísitölu framfærslukostnaðar skal strax og við verður komið að mati kauplagsnefndar reikna sérstaklega framfærslukostnað þess þriðjungs þátttakenda sem hafði lægst heimilisútgjöld samkvæmt neyslukönnuninni. Kauplagsnefnd skal gefa út á þriggja mánaða fresti upplýsingar um þróun framfærslukostnaðar samkvæmt þessari málsgrein. Þá skal kauplagsnefnd og láta reikna út breytingar á útgjöldum aldraðra og öryrkja sem einungis hafa lífeyri almannatrygginga." Tilgangurinn með þessu frv., herra forseti, er sá að tryggt verði í lögum að unnt verði bæði fyrir stjórnvöld og aðila vinnumarkaðarins að fylgjast með því hvernig þróun framfærslukostnaðar láglaunafólks er í landinu. Það er í rauninni aldrei fráleitara en einmitt nú að ætla sér að gera tilraun til að stjórna landinu eftir meðaltalsvísitölu. Það er fráleitara nú en nokkru sinni fyrr fyrst og fremst vegna þess að launamismunur er svo gífurlegur hér á landi um þessar mundir að það er alveg fráleitt að ætla að ákveða efnahagsráðstafanir eða taka meginákvörðun í kjaramálum einvörðungu út frá meðaltalsvísitölu. Það er hætt við því að slíkar ákvarðanir sneiði hjá garði þeirra sem helst þurfa á því að halda að kjaramálum þeirra sé sinnt, þ.e. láglaunafólksins í landinu. Samkvæmt gildandi lögum stendur nú yfir neyslukönnun fyrir nýjan grunn vísitölu framfærslukostnaðar. Það er sem sagt verið að vinna þennan nýja grunn núna. Sú könnun, sem nú stendur yfir, hófst á s.l. ári og það er meiningin að ljúka úrvinnslu hennar á þessu ári. Þessi könnun, sem nú er verið að gera, er miklu víðtækari en sú könnun sem var byggt á við síðasta vísitöluútreikning og er gert ráð fyrir því að nýja könnunin nái til um 500 aðila víðs vegar á landinu, en síðast náði hún aðeins til 176 fjölskyldna í landinu þegar könnunin var gerð upp að lokum. Þá var eingöngu miðað við launavinnufjölskyldur og einvörðungu við hjón og sambýlisfólk. Ætlunin er nú að nýja neyslukönnunin nái miklu víðar. Verður því unnt við birtingu á niðurstöðum hennar að sýna fram á mismunandi neyslusamsetningu fólks eftir tekjum fjölskyldnanna eins og þetta frv. gerir reyndar ráð fyrir. Tilgangurinn með frv. er ekki að fá mismunandi mælingar á verðbólgu, eins og gjarnan virðist ætlunin með vísitöluumræðu stjórnmálamanna. Það er aukaatriði í þessu máli. Vísitölur mæla flestar sama eða nær sama verðbólgustigið yfir lengri tíma. Tilgangur frv. er hins vegar sá að tryggja að fram komi að vísitala meðalfjölskyldunnar og t.d. vægi bílsins eða búvörunnar er allt annað en hjá láglaunafjölskyldunum. Í þessu sambandi má kannske minna á að þegar nýi vísitölugrundvöllurinn var tekinn upp sem viðmiðun við vísitölu framfærslukostnaðar urðu matvörur og þó sérstaklega búvörur miklu léttari í vísitölunni eins og það er kallað en áður var. Ég er þeirrar skoðunar að gamla vísitalan hafi þannig verið betri sem stjórntæki vegna láglaunafjölskyldna í landinu en nýja vísitalan er. Nýlega komu fram upplýsingar um að verulegur hluti íslenskra fjölskyldna væri undir þeim mörkum sem í alþjóðlegum skýrslum eru kölluð fátæktarmörk. Tveir sérfræðingar sendu frá sér tilgátur í þessu efni, annar um að 17% allra fjölskyldna í landinu væru undir fátæktarmörkum sem svo eru kölluð, hinn að svo væri háttað um 20 000 fjölskyldur af 70 000. Ljóst er, hvor talan sem notuð er, að hér er um að ræða nýtt vandamál á Íslandi eftirstríðsáranna og það verður að taka á því tafarlaust. Um leið og fátæktin hefur haldið innreið sína á íslensk heimili liggur fyrir að þjóðartekjur á mann eru á þessu ári einhverjar þær hæstu sem verið hafa hér á landi. Fjöldi hinna fátæku er því ekki aðeins til marks um ástand þeirra. Fjöldinn er líka til marks um að hinn fámenni og ríki minni hluti er efnaðri en nokkru sinni fyrr. Milli þessara þjóðfélagshópa er óbrúanlegt bil, milli hinna fátæku annars vegar og hins forríka litla minni hluta hins vegar. Því bili verður hins vegar ekki eytt með meðaltalsvísitölum. Það er liðin tíð að slíkar vísitölur séu nothæf stjórntæki. Þær eru hins vegar eða geta verið ágætur mælikvarði á verðbreytingar í heild, en veruleikinn á bak við vísitölurnar er svo mismunandi að fráleitt er að ætla að stýra þjóðfélaginu út frá einhverjum meðaltalsjóni. Herra forseti. Ég hygg að það sé þarflaust að skýra efni þessa frv. nánar. Það er einfalt, skýrir sig sjálft, en þó mikilvægt til þess að unnt sé að gera sér grein fyrir því hvernig þróun útgjalda láglaunafjölskyldnanna er og að hvaða leyti hún er frábrugðin, sú útgjaldaþróun, þeirri vísitölu sem venjulega er miðað við, þ.e. meðaltalsvísitölu framfærslukostnaðar sem segir allt annað um neyslusamsetningu fólks en slík viðmiðunarvísitala fyrir tekjur og útgjöld láglaunafólks mundi segja. Ég tel ekki þörf á því, herra forseti, að fjölyrða um þetta mál frekar. Ég legg til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn. Umr. (atkvgr.) frestað.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að leggja fram á Alþingi Íslendinga frv. til l. að nýrri stjórnarskrá. Þetta frv. hefur verið í smíðum í um þrjú ár, en hugmyndirnar á bak við það eru aftur á móti eldri. Samtök um jafnrétti milli landshluta spruttu upp þegar sýnt þótti að þeir sem ráða málum á Alþingi Íslendinga hefðu ekki hug á því að koma á nýrri stjórnarskrá fyrir landið, en vildu aftur á móti aðeins breyta þeim kosningalögum sem í gildi höfðu verið. Nefnd á vegum þessara samtaka samdi þetta frv. Það er engum ljósara en mér að innan veggja þingsins og utan finnst flestum að of mikið sé í fang færst hjá einum þm. að ákveða að flytja frv. til l. að nýrri stjórnarskrá. Ég hefði gjarnan viljað að þetta verk hefði ég ekki þurft að vinna, en mér rennur blóðið til skyldunnar því að það kjördæmi sem ég er þm. fyrir hefur átt í vök að verjast hvað byggðaþróun varðar innan þess ramma sem núverandi stjórnarskrá hefur markað og beint íslensku þjóðfélagi í. Hún hefur óneitanlega leitt til svo yfirþyrmandi miðstýringar í landinu að það liggur við að hægt sé að segja að á sumum svæðum eigi menn hvorki að fæðast né deyja, það sé spurning hvort þeir eigi að vera þar miðbik ævinnar. Þegar ég segi að stjórnarskráin íslenska, sú sem er í gildi, hafi leitt til þessarar miðstýringar hlýt ég að sjálfsögðu að verða að finna þeim fullyrðingum mínum stað. Ég viðurkenni það sem eðlilega þróun að það fjölgi í þéttbýli en fækki í sveitum. Tækni okkar tíma leyfir það. En meðan þann veg er háttað þeim efnalegu gæðum sem þessi þjóð lifir á að þau koma frá framleiðslustöðum hringinn í kringum landið byggt á tveimur beltum, græna beltinu upp frá ströndinni og því brúna sem liggur frá ströndinni, þ.e. lífríki sjávar, hlýt ég að verða að spyrja þeirrar spurningar: Hvers vegna þarf að standa þannig að uppbyggingu þjónustunnar að hún sé að mestu leyti staðsett á örlitlum hluta af landinu? Það er ekki náttúrulögmál. Það er mannanna verk. Náttúrugæði landsins liggja ekki að baki þeirri íbúaskiptingu sem nú er í landinu. Það eru stjórnvaldslegar aðgerðir og heimssögulegir atburðir, eins og heimsstyrjöldin síðari, sem koma þar við sögu. Í stjórnarskránni er aftur á móti hvergi að finna neitt ákvæði er vinni gegn miðstýringu, en aftur á móti mörg sem stuðla að henni. Það er kosið með sama hætti til Ed. og Nd. Alþingis. Alþingi getur með almennum lögum ráðskast um hvaða landsvæði sem er eins og því sýnist. Með skattheimtu er fjármunum þjóðarinnar safnað saman, en miðstýringin ákveður hvar hin nýju störf verða til. Stjórnarskráin tryggir í reynd vöxt og viðgang Reykjavíkur, en hún tryggir ekki vöxt og viðgang neins landsvæðis annars. Verði það frv. að lögum sem hér er lagt fram tryggir það vissulega viðgang Reykjavíkur, en það tryggir einnig viðgang landsins alls og uppbyggingu eftir því sem efnahagsleg hagsæld og fólksfjölgun leyfir. Höfuðborgin er og verður Reykjavík, en hún verður ekki eina borg Íslands. Ég get ekki stillt mig um að lesa upp tölur um fólksþróunina á seinasta ári, 1985, til að undirstrika hvað þessi þróun er hröð og hvers vegna ég tel að það sé ekki hægt að bíða lengur með að hefjast handa og draga úr miðstýringunni. Það eru þrjár töflur sem ég ætla að lesa. Sú fyrsta er um flutningsjöfnuð hinna ýmsu landsvæða gagnvart landsvæðum annars staðar á Íslandi og öðrum löndum. Suðurnesin tapa 106 íbúum í þessum flutningsjöfnuði, Vesturland tapar 157, Vestfirðir tapa 351, Norðurland vestra 83, Norðurland eystra 252, Austurland 136, Suðurland 268, höfuðborgarsvæðið bætir við sig 856 í þessum flutningsjöfnuði. Í flutningsjöfnuði innanlands tapa Suðurnesin 56 íbúum, Vesturland 149, Vestfirðir 305, Norðurland vestra 65, Norðurland eystra 150, Austurland 100, Suðurland 194, en höfuðborgin bætir við sig 1035. Þriðja taflan fjallar um fólksfjölgun eða fækkun hinna ýmsu svæða. Suðurnesin bæta við sig á árinu 1985 45 íbúum, Vesturland tapar 14, Vestfirðir tapa 213, Norðurland vestra bætir við sig 27, Norðurland eystra tapar 24, Austurland bætir við sig 27, Suðurland tapar 25, höfuðborgarsvæðið bætir við sig 1831. Þegar talað er um höfuðborgarsvæðið í þessari upptalningu er átt við sama landsvæðið og frv. kallar höfuðborgarfylkið. Nú er það svo með frjósemi kvenna, ef miðað er við lifandi fædd börn, að hún er mun meiri úti á landi en á höfuðborgarsvæðinu. Það er ástæðan fyrir því að Suðurnes, Norðurland vestra og Austfirðir fá jákvæðar tölur í seinasta dálknum. Ég verð aftur á móti að segja eins og er að litlu verður Vöggur feginn ef fulltrúar þessara svæða líta svo á að ástandið sé eðlilegt miðað við þær tölur sem ég hef lesið upp. Ég vil svo bæta því við að áætlaður íbúafjöldi um næstu aldamót hér á landi er talinn vera 262 þús. - og vel að merkja: Þeir árgangar Íslendinga sem eru að vaxa upp eru farnir að verða fámennari og fámennari. Það segir okkur m.ö.o. að sú íbúafjölgun sem verður til aldamóta mun ráða úrslitum um byggðaþróun í landinu, þ.e. hvar þeir íbúar muni búa ræður úrslitum. Þegar rætt er um hvort í landinu eigi að vera tvö eða þrjú stjórnsýslustig er það fyrst og fremst viðhorf manna til þess hversu mikla miðstýringu þeir vilja hafa í landinu hvort þeir aðhyllast tvö stjórnsýslustig eða þrjú. Það fer ekki milli mála að því er þröngur stakkur skorinn hvað hægt er að afhenda sveitarfélögum stór verkefni af þeirri einföldu ástæðu að stærð margra þeirra takmarkar möguleikana til að fást við stór verkefni. Það sjá það t.d. flestir í hendi sér að það er ekki auðvelt að ætla að útdeila verkefnum annars vegar til sveitarfélags sem hefur um 400 manns eða til annars sem hefur yfir 10 þús. íbúa. Hér hlýtur það mjög að takmarkast hvað hægt er að fela sveitarfélagi með 400 manns að fást við. Gildi sömu reglur um öll sveitarfélög takmarkar það umsvif þeirra allra. Auðvitað er hægt að segja sem svo að sveitarfélög eigi að vinna saman. Rétt er það. En aftur á móti er spurning hvort það eigi að vera duttlungum háð, hvort það eigi að fara eftir því hvort menn úr sama stjórnmálaflokki stýri sveitarfélögunum eða yfirleitt eftir því hvort viðkomandi aðilum falli. Ég held að á þessu máli verði að taka af miklu meiri alvöru og undan því verði ekki vikist, vilji menn draga úr miðstýringunni, að setja upp þriðja stjórnsýslustigið það öflugt að hægt sé að fela því umsjá mjög margra þeirra málaflokka sem í dag eru rúmfrekastir í verkefnum hjá ríkinu. Ég vil byrja á því að gera mönnum grein fyrir þeirri stöðu sem miðstýringin hefur fært okkur í gagnvart uppbyggingu landsins. Frá 1981 til 1985 að báðum árum meðtöldum flytja til Stór-Reykjavíkursvæðisins 4300 manns. Það má geta þess að á sama tíma eru um 87% þeirra nýju starfa sem verða til í þjóðfélaginu í þjónustu, 1985 verða um 90% nýrra starfa til í þjónustu og gera má ráð fyrir því að það sem eftir er af þessari öld sé ekki ólíklegt að um 90% nýrra starfa verði til í þjónustu. En eins og þjónustunni er háttað í dag verður mestöll þjónustan til á Stór-Reykjavíkursvæðinu. Gera má ráð fyrir því að 80-90% af hinni nýju þjónustu verði til á því svæði að öllu óbreyttu. Menn hafa verið með ýmsar hugleiðingar um hvernig atvinnuskipting þjóðarinnar gæti orðið um næstu aldamót. Ef þetta er skoðað í ársverkum má búast við því að í landbúnaði, þar sem nú eru um 7 þús. ársverk, verði eitthvað á bilinu 4-8 þús. ársverk. Það fer mjög eftir því hvernig til tekst með nýjar búgreinar. Í fiskveiðum má gera ráð fyrir því að það verði um 5500 ársverk um næstu aldamót, þ.e. svipað og er í dag. Í fiskvinnslunni er talið að fækka muni úr 10 þús. ársverkum niður í um 7 þús. ársverk vegna tækniframfara. Í iðnaðinum er ekki gert ráð fyrir því að fjölgi meira en úr 16 500 ársverkum í 17 500 ársverk, þ.e. um 1000 manns. Og í mannvirkjagerð er ekki hægt að gera ráð fyrir neinni aukningu. Það er hægt að hugsa sér að þar verði um 11 000 ársverk. Þessar spár, sem hér eru settar fram, eru hugleiðingar mínar í ljósi þeirra upplýsinga sem ég hef fengið um þessa hluti hjá þeim aðilum sem hafa verið að spá fram í tímann. Í þjónustunni í dag eru um 62 000 ársverk. Heildarársverkafjöldi um næstu aldamót verður ca. 140 þús. ársverk. Þar er miðað við að atvinnuleysi herji ekki á Íslendinga í þeim mæli sem það er hjá nágrannalöndunum. Þessar tölur gefa vissulega tóninn um það hvaða fjölgun verður í þjónustunni á þessu tímabili. Það blasir því við hvort sem okkur líkar það betur eða verr að hún er orðin afgerandi sá þáttur sem tekur við mannaflaaukningunni. Ef við gerum ráð fyrir að ekkert verði að gert og miðstýringin haldi áfram er tómt mál að tala um að svæði eins og Vestfirðir haldi þeim mannafla sem þar er í dag. Það má gera ráð fyrir því að þar verði heldur fækkun á þessu tímabili til aldamóta. Segja má um landið allt að ekki sé hægt að gera ráð fyrir neinni fjölgun utan Stór-Reykjavíkursvæðisins. Tækniframfarir í fiskvinnslu munu spara það mikinn mannafla að sá mannafli sem bætist við í þjónustu úti á landi mun aðeins jafna þessa tölu. E.t.v. finnst mörgum að ég sé of svartsýnn þegar ég segi þetta. En ég vil bæta því við að allt útlit er fyrir að iðnaðaruppbyggingin verði mun meiri á Stór-Reykjavíkursvæðinu en annars staðar. Vonandi verður iðnaðaruppbyggingin veruleg því að þó að mannafli standi hér um bil í stað í iðnaði má gera ráð fyrir því að það verði fækkun á ýmsum þeim vinnustöðum þar sem nú er iðnaðarstarfsemi vegna tækniframfara, en nýir vinnustaðir með nýjum verkefnum taki við meiri mannafla. Ég hygg að hver sá sem skoðar það af raunsæi hvar skynsamlegast sé að efla iðnaðinn hljóti að staðnæmast við aðalþéttbýlissvæði landsins. Það er sá innanlandsmarkaður sem skiptir höfuðmáli. Þar eru og greiðustu samgöngurnar við útlönd. Það er því rökrétt að gera ráð fyrir því að það svæði fái bróðurpartinn að iðnaðaruppbyggingunni. Allt leiðir þetta hugann að því hvort menn vilja snúa sér að því í alvöru að koma þjónustunni út til fólksins eða hvort menn vilja halda áfram þeirri stefnu að auka miðstýringuna. Mér er þetta svo ríkt í huga vegna þess að sá stjórnmálaflokkur sem ég aðhyllist hafði það sem markmið í sinni fyrstu stjórnmálayfirlýsingu að vinna að framför landsins alls. Nú sýnist mér aftur á móti sem sumir menn þar séu gengnir í björg og skynji það ekki að sú miðstýring sem þeir styðja í dag þýðir ekki framför landsins alls. Hún þýðir aðeins framför ákveðins hluta af landinu. Mér er ljóst að þeir eru til í voru landi sem telja að einmitt á þennan veg eigi uppbyggingin að vera, það eigi ekki að vinna að framför landsins alls, það eigi fyrst og fremst að tryggja að hér á suðvesturhorninu sé lífvænleg byggð. Nú er það svo að ég hygg samt sem áður að sá hópur sé miklu stærri sem telji eðlilegt að byggja landið allt og nýta gæði þess, enda er það að mínu viti grundvallaratriði ef við ætlum að ná upp þeim hagvexti sem við þurfum. Þá vaknar sú spurning hvort menn vilja stinga höfðinu í sandinn og neita að horfa á þær staðreyndir sem blasa við eða hvort menn vilja taka mið af þeim og vinna að þeirri þjóðfélagsbreytingu sem hefði í för með sér nokkuð jafna uppbyggingu alls staðar á Íslandi, þ.e. í öllum fylkjum landsins eins og þau eru sett fram í frv. Ég ætla ekki að fara út í nákvæmar útskýringar á því hvaða þættir það eru sem skipta höfuðmáli þegar skoðað er hvaða þjónustu við þurfum að koma út á land. Ég vil aðeins byrja á að geta þess að Landspítalinn er fjölmennasti vinnustaður á Íslandi og uppbyggingu sjúkrahúss í hverjum fjórðungi ásamt aðstöðu fyrir aldraða og þeirri læknisaðstoð sem segja má að nái til fjöldans þarf að koma fyrir í hverju fylki fyrir sig. Það má vel vera að mönnum finnist að þessi hávísindalega grein sé þess eðlis að þetta séu draumórar. Ég held aftur á móti að í þeim tækniheimi sem við lifum í bendi allt til þess að megnið af þeim störfum sem unnin eru á spítala þróist yfir í það að hvorki stjórnunarlega séð né af öðrum ástæðum sé eitt eða neitt sem mæli gegn þessu. Ég held að ef við höldum hinni stefnunni áfram að skilja eftir heilar sýslur án þess að þar sé t.d. eitt einasta elliheimili hljótum við að vera að flytja ekki aðeins gamla fólkið burtu heldur einnig störfin sem fylgja því að veita því umönnun og ættingja þeirra einnig. Það þarf ekki annað en skoða fjárlög íslenska ríkisins til að átta sig á því að heilbrigðisþjónustan tekur með örari hætti en nokkur annar geiri hins opinbera til sín stærri og stærri hluta af þeim fjárhæðum sem til skipta eru. Hitt atriðið, sem ég tel að þurfi að leggja höfuðkapp á, er að koma skólunum út í fylkin. Þetta er hægt ef skólarnir verða í vaxandi mæli starfræktir sem fjölbrautaskólar en í minnkandi mæli sem sérskólar. Það má segja það sama um skólana og um sjúkrahúsin að stóraukin tækni og upplýsingastreymi, m.a. með fjarkennslu, ætti að auðvelda að hægt væri að stunda í gegnum fjölbrautaskóla það nám sem allur þorri manna stundar. Ég tel að með því að koma upp háskóla á Akureyri sé einnig stigið stórt skref í þá átt að hluti af því námi sem þeir stunda sem fara í háskóla verði utan höfuðborgarinnar og það geti orðið á fleiri stöðum þegar frá líði. Allt eru þetta aðgerðir á þann veg að fjölga störfum í þjónustu úti á landi. Til þess að ná þeim árangri að æskan eigi möguleika á störfum úti á landi þarf einnig að taka þá ákvörðun að skipta niður mjög mörgum stofnunum, sem í dag eru reknar á landsvísu, þannig að þær verði reknar sem sjálfstæðar einingar í hverju fylki. Það verk þarf að vinna í áföngum. Það er heldur engin nauðsyn að hafa allar hinar nýju stofnanir á sama stað. Sjálfstæðar þjónustustofnanir í hverju fylki verða því aðeins til að ríkið hætti að sjá um þjónustu á mörgum sviðum en feli fylkjunum að sjá um hana. Aðeins með þessu móti fást störf úti á landsbyggðinni í hverju fylki sem geta veitt hinni menntuðu æsku þessara svæða atvinnu. Þessi svæði verða látin greiða fyrir þessa þjónustu. Það vita allir. Spurningin er aðeins: Vilja þeir sem þar búa að þeir sem eru á launum hjá þeim búi innan hvers fylkis eða vilja þeir að miðstýringin flytji þá á brott til Stór-Reykjavíkursvæðisins? Æskan hefur valið. Samkvæmt könnun sem gerð hefur verið vill hún búa sem næst sínum átthögum. Með því að halda miðstýringunni áfram neyðum við hana aftur á móti til að flytja búferlum. Herra forseti. Ég hef byrjað á að gera grein fyrir þeirri grundvallarbreytingu á stjórnkerfi landsins sem ég ætla að ágreiningur verði mestur um. Ég vil nú rekja þær breytingar sem ég tel helstar á hinum ýmsu ákvæðum stjórnarskrárinnar. Þær breytingar sem gerðar eru og snúa að forseta Íslands eru þær helstar að hann hafi ávallt stuðning meiri hluta þeirra er taka þátt í forsetakjöri þegar hann er kjörinn. Honum er ætlað að sitja sem hámark í átta ár. Ábyrgð hans skal ákveðin með lögum og honum er heimilt að segja af sér. Það er settur hámarkstími á hve lengi forseti getur beðið eftir því að þm. myndi ríkisstjórn er njóti meirihlutastuðnings eða hlutleysis Alþingis. Hafi ekki verið mynduð ríkisstjórn innan átta vikna ber forseta að skipa utanþingsstjórn. Engin mismunun er lögð til á embættismönnum og öðrum ríkisstarfsmönnum í frv. Engan ríkisstarfsmann er heimilt að ráða ævilangt. Þingrofsrétturinn er mjög þrengdur og þarf Alþingi að samþykkja þingrof með 2/3 atkvæða hið minnsta. Þm. halda umboði þar til á kjördegi. Það er jafnframt lagt til að Alþingi geti ekki samþykkt vantraust á ríkisstjórn nema fyrir liggi samstaða meiri hluta alþm. um val á nýjum forsrh. Hér er lagt til að þjóðaratkvæðagreiðsla fari fram ef 20% þjóðarinnar óska þess og forseta er heimilt að óska eftir þjóðaratkvæðagreiðslu um lagafrv. áður en hann skrifar undir það. Niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslu er bindandi fyrir Alþingi og forseta. Þrengd eru ákvæði um útgáfu brbl. og sett það skilyrði að þau séu kynnt viðkomandi þingnefnd og þau séu lögð fyrir Alþingi strax og það kemur saman. Það verður einnig að vera búið að samþykkja þau innan þriggja mánaða frá því að þau voru lögð fram. Frv. gerir ráð fyrir því að sett verði lög um stjórnmálaflokka og þeir verða að gera grein fyrir fjárreiðum sínum. Það er sett inn m.a. til að hægt sé að fylgjast með því hvort erlendir aðilar leggi til fé í stjórnmálastarfsemi á Íslandi. Ríkisendurskoðunin er færð undir þingið. Þrískipting valdsins er skert. M.a. mega ráðherrar ekki vera þingmenn. Þeir hafa þó seturétt á Alþingi með málfrelsi og tillögurétti. Lagt er til að dómstigin verði þrjú og það verði betur skilið frá framkvæmdavaldinu á þann veg að stjórnsýslu- og lögreglustjórn verði ekki í höndum dómara. Lagt er til í frv. að landinu verði skipt í fimm fylki og að kosnir verði til Ed. 15 þm., 3 frá hverju fylki, en til Nd. 31 þm. og er þar gengið út frá því að að baki hverjum þm. standi því sem næst jafnmargir kjósendur í öllum fylkjum. Þetta þýðir í reynd að ekkert fylki getur fengið meiri hluta í báðum deildum þingsins. Aftur á móti getur meiri hluti þjóðarinnar bundið hvora þingdeildina sem er í afstöðu sinni í þjóðaratkvæði. Fylkjafyrirkomulagið er vel þekkt frá Norðurlöndum og sambandslýðveldin eru með áþekkt form. Þar er það m.a. höfuðreglan að kosið er til þingdeilda eftir mismunandi aðferðum og viðurkennt að það er nauðsynlegt til þess að gæta jafnvægis í ríkinu. Þetta er algengasta fyrirkomulagið hjá þeim lýðræðisríkjum sem virtust eru í heiminum. Í skýringum við 29. gr. er þetta orðað svo: "Algengasta fyrirkomulag þjóðþinga lýðræðisríkja Evrópu, Norður-Ameríku og Ástralíu er að starfandi eru tvær þingdeildir. Er kosið til annarrar með hliðsjón af sem jöfnustu vægi atkvæða, en til hinnar með hliðsjón af hagsmunum héraða eða landshluta en íbúatalan ekki lögð til grundvallar." Það er aftur á móti nýmæli hér að lagt er til að fylkisbanki sé í hverju fylki og hann sjái um bindiskyldu fylkisins og fylkisbankarnir sjái sameiginlega um gengisskráninguna. Hér hafa þær aðstæður skapast hvað eftir annað að æskilegt er vegna þenslu á ákveðnum svæðum að hafa bindiskyldu ekki þá sömu hvar sem er á landinu. Varðandi gengisskráninguna fer það ekki á milli mála að sérstaða Íslands liggur m.a. í því hve erlend viðskipti eru hlutfallslega mikil miðað við þjóðarframleiðslu og þau svæði landsins sem mest hafa lagt af mörkum hlutfallslega í erlendum gjaldeyri hafa oft verið neydd til þess að láta hann af hendi undir sannvirði um lengri eða skemmri tíma. Afleiðing þessarar stefnu er að eiginfjárstaða fyrirtækja í útflutningi hefur hvað eftir annað verið rústuð og ríkisvaldið misnotað gengisskráningarvaldið til að draga úr verðbólgu en ekki hirt um erlenda skuldasöfnun og öll vitum við hver afleiðing þessa hefur orðið. Hér er sem sagt unnið gegn miðstýringunni. Í frv. er gert ráð fyrir því að réttindi almennings séu aukin, m.a. með rétti til að koma á þjóðaratkvæðagreiðslu og að hún er bindandi fyrir þingið og forsetann. Einnig er lagt til að 25% íbúa sveitarfélags geti krafist atkvæðagreiðslu um málefni sveitarfélagsins. Óheimilt er að lög verði afturvirk. Í frv. er lagt til að Alþingi kjósi sér ármann og með því er ætlað að draga úr þeim líkum að stjórnvöld geti misbeitt valdi sínu gagnvart almenningi. Jafnframt eru mannréttindaákvæði efld. Einkalíf manna er betur varið og óheimilt að rannsaka einkagögn eða rjúfa bréfa- og símaleynd nema með dómsúrskurði eða sérstakri lagaheimild. Það er og nýmæli að lagt er til að ekki verði heimilt að kjósa um breytingar á stjórnarskránni samfara kosningum til Alþingis og meiri hluti í hverju fylki fyrir sig getur stöðvað stjórnarskrárbreytingu. Ýmis ákvæði eru í frv. sem undirstrika almennt viðurkennd viðhorf þótt þau hafi ekki áður verið áréttuð í stjórnarskránni. Þar má nefna eignarrétt að náttúruauðlindum náttúruvernd og margt fleira. Herra forseti. Ég hef reynt að gera grein fyrir þeim atriðum sem ég ætla að séu höfuðatriði þessa frv. Ég trúi því að alþm. skoði þetta frv. af gaumgæfni og geri sér grein fyrir því að krafa íslensku þjóðarinnar um nýja stjórnarskrá er skýlaus. Auðvitað eru mjög margar greinar stjórnarskrárinnar íslensku þess efnis að þeim þarf ekki að breyta og þær eru teknar orðrétt upp í frv. Einnig eru mjög margar breytingar, sem samstaða varð um við endurskoðun stjórnarskrárinnar, frá stjórnarskrárnefnd dr. Gunnars Thoroddsens. Þetta skyldi engan undra, en ég vil geta þess að framreiknað í núvirði kostaði sú stjórnarskrárvinna sem þar var unnin á sjöttu milljón. Það starf sem unnið hefur verið af þeirri nefnd sem vann þetta frv. og þeim aðilum sem yfirfóru það verk hefur ekki verið reiknað til verðs. En ég ætla það fátítt á vorum dögum að jafnmikið hugsjónastarf sé unnið og unnið hefur verið af þeim einstaklingum sem lögðu á sig þá vinnu að lesa yfir stjórnarskrár fleiri ríkja og reyna að sameina í þessu frv. það besta sem þeir fundu í þeim gögnum. Ef til vill finnst mörgum, sem á mál mitt hafa hlýtt, að þessi umræða hafi borið of mikinn keim af fjórðungaskipuninni fornu sem lítt má greina í þinghúsi eða í sölum þingsins á annan veg en þann að utan á þinghúsinu má sjá hina fornu landvætti. Ég ætla ekki að fara langt út í þá umræðu. Ég vil aftur á móti geta þess að ég hef unnið sem sveitarstjórnarmaður á heimavígstöðvum og sem sveitarstjórnarmaður sem formaður fjórðungssambands Vestfirðinga og sem alþm. að því að reyna að tryggja að réttlát uppbygging ætti sér stað í þessu landi fyrir það skattfé sem af þegnunum er tekið. Mér finnst að ég hafi aldrei verið fjær því að ná árangri en ég er í dag. Satt best að segja get ég tekið undir með stórskáldinu Einari Benediktssyni þegar hann gerir upp sína ævi í kvæðinu "Einræður Starkaðar" og er vissulega ekki sáttur við það hvað honum hefur áunnist. En hann segir svo: Synduga hönd, þú varst sigrandi sterk, en sóaðir kröftum á smáu tökin. Að skiljast við ævinnar æðsta verk í annars hönd, það er dauðasökin. Og vissulega eru það örlög okkar allra að skiljast við ævinnar æðsta verk í annars hönd. Hins vegar er það svo að það gerir okkur sáttari við tilveruna ef við höfum þó reynt að koma einhverju til leiðar af því sem við töldum að væri þess virði að leggja vinnu í það. Ég hygg að sá skollaleikur, sem leikinn hefur verið með íslensku stjórnarskrána, að slá því á frest, ýta því stöðugt til hliðar að leggja fram á Alþingi frv. að nýrri stjórnarskrá, sýni því miður alvöruleysi þeirra manna sem í orði kveðnu láta svo að þetta verk þurfi að vinna. Þeir vilja hafa það nokkuð á hreinu að þeir geti eins og Pílatus þvegið hendur sínar og þeir munu segja: Þetta mál er í góðum farvegi. Það er hjá ágætri nefnd undir forustu eins af ráðherrum þessa lands. En ég hygg að þeir sem beðið hafa um meira réttlæti í ákvarðanatökunni um það hvar þjónustustofnanir verða staðsettar séu búnir að bíða nægilega lengi, séu búnir að gera það upp við sig að hlusta ekki á neinar útskýringar meir á því hvers vegna stjórnarskrárfrv. er látið liggja. Þeir óska eftir efndum. Og það skyldi þó ekki fara svo að það eigi eftir að hitna meir í kolunum úti á landsbyggðinni og einnig hér á höfuðborgarsvæðinu ef stefnan verður óbreytt að geyma stjórnarskrárfrv. í nefnd? Það er tímanna tákn að þm. dreifbýlisins vilja ógjarnan hlusta á þá lýsingu sem hér hefur verið kynnt á byggðaþróuninni í landinu og ég skil vel að þeir hafi ekki hug á því að hlusta á þá lýsingu. Herra forseti. Ég legg til að lokinni þessari umræðu að þessu máli verði vísað til 2. umr. og til hv. allshn.



Herra forseti. Hv. 5. þm. Vestf. hefur á þskj. 621 flutt frv. til stjórnarskipunarlaga um stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. Frv. þetta er samhljóða tillögum sem unnar hafa verið á vegum nýstofnaðra samtaka um jafnrétti milli landshluta. Sem gömlum stjórnarskrárnefndarmanni rennur mér blóðið til skyldunnar að fjalla nokkuð um þetta mál. Út af fyrir sig fagna ég frumkvæði hvaðan sem það kemur til þess að hefja á hinu háa Alþingi umræður um endurskoðun stjórnarskrárinnar, en eins og því máli vegnar nú er á því full þörf. Þetta er að sjálfsögðu geysilega viðamikið mál og ég mun takmarka mínar athugasemdir við nokkur meginatriði. Í fyrsta lagi er ástæða til að spyrja: Hver eru helstu nýmæli eða þýðingarmestu atriði í þeim tillögum sem hér eru lagðar fram til umræðu? Í annan stað: Hver er þá afstaða míns flokks og íslenskra jafnaðarmanna til þessara meginatriða? Hvað hefur komið fram í tillöguflutningi og umræðum á hinu háa Alþingi um afstöðu annarra flokka til þessara aðalatriða? Þá vil ég fara nokkrum orðum um ýmsar þær tillögur sem hér liggja fyrir, sem ekki geta flokkast undir meginatriði, og gera á því nokkurn samanburð hvað af þessum tillögum telst til nýmæla og hvað af þessum tillögum og hugmyndum er eldra og hefur áður komið fram í tillögum og umfjöllun stjórnarskrárnefndar á undanförnum árum. Loks er ástæða til að spyrja, miðað við stöðu málsins á hinu háa Alþingi: Er nokkur von til þess að endurskoðun stjórnarskrárinnar komist í höfn eða þurfum við að reyna að ná samstöðu um aðra aðferð til þess, þ.e. að reyna að ná samkomulagi um að efnt verði til sérstaks stjórnlagaþings til að ljúka þessu máli? Fyrsta spurningin er þessi: Hver eru aðalatriði þeirra tillagna sem hér eru fram lagðar? Að mínu mati eru þau fyrst og fremst tvö. Þau birtast í 29. gr. frv. í nýstárlegum ákvæðum um kosningar til Alþingis og ákvæðum um nýskipan sveitarstjórnarmála í 62.-69. gr. Skv. þessum tillögum er gert ráð fyrir að Nd. þingsins skipi 31 þingmaður og kjósendur skiptist á fylki þar sem gengið er út frá því að u.þ.b. jafnmargir kjósendur séu í hverju fylki. Þingmannatalan skiptist þá þannig að frá höfuðborginni koma 16, frá Vesturlandi 3, frá Norðurlandi 5, frá Austurlandi 2 og frá Suðurlandi 5 eða alls 31. Í annan stað er gert ráð fyrir því að til Ed. verði kosið með þeim hætti að hana skipi 3 þm. frá hverju fylki eða alls 15. Ég skil tillögurnar á þann veg að það sé reynt að stefna að jöfnu vægi atkvæða í kosningum til Nd. En að því er varðar Ed. eru önnur grundvallarsjónarmið látin ráða, þ.e. fylkin hafa jafnmarga fulltrúa og á það er litið að þeir eigi að vera þar gæslumenn hagsmuna héraða eða landshluta og hafa til þess jafnan rétt án tillits til íbúafjölda. Þetta felur í sér að jöfnunar- eða uppbótarþingsæti eru felld niður. Þessu er síðan fylgt eftir með ákveðnum tillögum um takmörkun á þingrofsrétti og athyglisverðum tillögum um þjóðaratkvæðagreiðslu og bindandi niðurstöður hennar. Þetta er að mínu mati fyrra meginatriðið. Hvert er þá hið síðara aðalatriði þessara tillagna? Það birtist í 62.69. gr. þar sem settar eru fram tillögur um að landið skiptist í fimm fylki. Síðan er nánar kveðið á um stjórnskipan og stjórnsýslu þessara fylkja, þ.e. verkefni þeirra, þar sem m.a. er stuðst við svipaða skipan mála annars staðar á Norðurlöndum. Í annan stað eru kosningareglur að því er varðar kosningar til fylkisþinga og stjórna og svo nokkuð nýstárlegar tillögur um fylkisbanka eða nýskipan gjaldeyrisviðskipta og peningamálastjórnar innan ramma þessarar stjórnsýslutillögu. Eins og í fyrra tilvikinu er einnig gert ráð fyrir víðtækari rétti til almennra atkvæðagreiðslna um einstök mál ef 25% íbúa sveitarfélags óska eftir því. Að lokum er hnykkt á í 69. gr. með því að gera grundvallarreglu um valddreifingu og sjálfsstjórn byggða að meginstjórnsýslureglu í stjórnarskrá. Þetta, herra forseti, eru að mínu mati aðalatriði þessara tillagna og reyndar vafalaust kveikjan að því að þessar tillögur eru fluttar af hálfu þeirra samtaka sem ritað hafa á sinn skjöld kjörorðið um jafnrétti milli landshluta. Í framhaldi af þessari grg. fyrir aðalatriðum langar mig til að nota þetta tækifæri til að gera í sem skemmstu máli grein fyrir afstöðu míns flokks til þessara tveggja meginhugmynda, þ.e. nýskipunar sveitarstjórnarmála og valddreifingar með nýrri stjórnarskrá. Þá vil ég fyrst rifja upp að í marsmánuði á síðasta ári efndum við Alþýðuflokksmenn til sérstaks flokksstjórnarfundar á okkar vegum norður á Akureyri þar sem við tókum þessar hugmyndir til umfjöllunar. Þar var samþykkt stefnuyfirlýsing í þessum málum um leið og settur var á laggirnar sérstakur starfshópur til að vinna áfram að þessum málum, að fyllri tillögugerð. Þessi tillöguflutningur gefur tilefni til að kynna þessa stefnumarkandi samþykkt sem er tiltölulega stutt, en hún er á þessa leið, með leyfi forseta: "Starfshópnum er falið að taka afstöðu til eftirfarandi meginhugmynda: 1. Til þess að draga úr miðstjórnarvaldi ríkisins og embættismannakerfis þess skal koma á nýjum stjórnsýslueiningum í sveitarstjórnarmálum er taki við veigamiklum verkefnum sem nú heyra undir ríkisvaldið og fái sjálfstætt ákvörðunar- og fjármálavald á þeim sviðum. 2. Fjórðungarnir eða fylkin skulu annaðhvort fylgja hinni gömlu fjórðungaskipan ásamt með höfuðborgarsvæði eða núverandi kjördæmaskipan. Það skal tekið fram að í starfi starfshópsins hefur einnig verið bent á ýmsar aðrar viðmiðanir og þó einkum lögð áhersla á að meiru ráði eðlileg félagsleg samskiptareynsla í nútímanum en fyrst og fremst sögulegar erfðir. 3. Hin nýja skipan sveitarstjórnarmála skal ákveðin í stjórnarskrá lýðveldisins. Efnt skal til sérstaks stjórnlagaþings til að ljúka endurskoðun stjórnarskrárinnar og um leið kveða á um kjördæmaskipan og kosningalög. 4. Kosið skal til fylkisþings með lýðræðislegum hætti eins og til annarra sveitarstjórna. Fylkisþingin skipi hverju fylki sérstaka stjórn. 5. Endurskoða skal núgildandi lagaákvæði um tekjustofna hins opinbera með það fyrir augum að fylkin öðlist fjárhagslegt sjálfstæði og hafi sjálfstætt skattlagningarvald og sjálfstæða tekjustofna. 6. Að því skal stefnt að saman fari ákvörðunarvald, framkvæmd og fjárhagsleg ábyrgð þegar fylkjunum eru fengin sérstök verkefni. 7. Að því skal stefnt við endurskoðun bankalaga að í hverju fylki starfi öflugur ríkisbanki með óskoruðum gjaldeyrisverslunarréttindum. 8. Tillögur að nýrri stjórnarskrá, sem samþykktar verða á stjórnlagaþingi, verði lagðar fyrir þjóðina í þjóðaratkvæðagreiðslu." Herra forseti. Þetta var sú stefnuyfirlýsing sem samþykkt var á flokksstjórnarfundi Alþfl. í marsmánuði á Akureyri fyrir rúmu ári. Þessari stefnuyfirlýsingu fylgir örstutt grg. sem hljóðar á þessa leið, með leyfi forseta: "Megintilgangur þessara tillagna er að setja skorður við sívaxandi miðstjórnarvaldi ríkisins og embættismannavalds þess með því að dreifa hinu pólitíska valdi í innanlandsmálum á fleiri hendur og færa það nær fólkinu. Núverandi skipan sveitarstjórnarmála er tímaskekkja. Sveitarfélögin eru allt of mörg og of smá og of ósjálfstæð gagnvart ríkisvaldinu. Sveitarfélögin eru í núverandi skipan eins konar niðursetningar stjórnkerfisins. Þau eru ekki nægilega sjálfstæð. Réttur þeirra til frumkvæðis um framkvæmdir er of takmarkaður. Í flestum tilvikum þurfa sveitarstjórnir að leita á náðir Alþingis, ríkisstjórnar, sérstakra sjóða, banka og stofnana um fyrirgreiðslu og mótframlög til framkvæmda. Einn versti galli núverandi skipunar er sá að frumkvæði mála, ákvörðunarvald og fjárhagsleg ábyrgð fer sjaldnast saman. Núverandi kerfi er því hvort tveggja ólýðræðislegt og óskilvirkt stjórnsýslukerfi. Þessu vilja jafnaðarmenn breyta með róttækri uppstokkun á stjórnkerfi sveitarstjórnarmála með nýskipan byggðamála. Starfshópi framkvæmdastjórnar er jafnframt falið að endurskoða tillögur svokallaðrar stofnananefndar sem skilaði álitsgerð og tillögum um flutning ýmissa ríkisstofnana eða útibúa þeirra og deilda út í landsfjórðungana. Jafnframt er starfshópnum falið að endurskoða tillögur, sem fram voru settar um það leyti sem lýðveldið var stofnað og á næstu árum þar á eftir, um fylkjaskipan í líkingu við hina fornu landsfjórðunga sem einn af hornsteinum stjórnskipunar lýðveldisins samkvæmt nýrri stjórnarskrá. Sérstaklega er vakin athygli á samþykktum fjórðungsþings Austfirðinga árið 1946 um þetta efni." Með þessari stefnuyfirlýsingu og grg. hef ég í aðalatriðum svarað spurningunni um hver er afstaða okkar íslenskra jafnaðarmanna til þeirra meginhugmynda sem fram koma í þessu frv. til nýrrar stjórnarskrár. Meginhugmyndin er um uppstokkun á núverandi stjórnkerfi, um kerfisbundna valddreifingu, um að færa til vald og fjárhagslega ábyrgð frá miðstjórnarvaldi ríkisins til nýrra og stærri sveitarstjórnareininga, öflugri héraðsstjórnar eða fylkisstjórnar. Svar okkar við þessum spurningum er samkvæmt þessu tvímælalaust jákvætt. Af þessu leiðir í raun og veru að ef þessi skipan mála kæmist á er hlutverk Alþingis og miðstjórnarkerfis ríkisins um leið komið til endurskoðunar. T.d. sýnist mér augljóst að ef þessi skipan næði fram að ganga væru veigamikil rök komin fyrir því að fækka mjög alþingismönnum á Alþingi Íslendinga. Hvort sú tala á að vera 46, 31 eða 27 skiptir kannske ekki meginmáli. Reyndar er það ekki aðalatriði málsins heldur hitt, að með þessari skipan færðumst við nær þeirri meginhugsun að meginhlutverk Alþingis eigi að vera setning löggjafar og eftirlit með löggjöf og framkvæmd laga miklu fremur heldur en skömmtunarstjórn á fjármagni. Herra forseti. Í framhaldi af þessari stefnumarkandi yfirlýsingu, sem ég kynnti áðan, vil ég skýra frá því að á vegum þess starfshóps sem fjallað hefur um nýskipan sveitarstjórnarmála og reyndar einnig um byggðastefnu í umboði framkvæmdastjórnar Alþfl. hafa verið settar fram ýmsar aðrar hugmyndir sem fara í nánari smáatriðum út í ýmsar tillögur er varða þessi mál. Ég tel ekki tímabært á þessu stigi málsins að kynna þær tillögur allar. Ég vil þó, með leyfi forseta, gera undantekningu að því er varðar nokkur meginatriði. Ég vil þess vegna kynna nokkrar af þeim tillögum sem frá þessum starfshópi hafa komið, með leyfi forseta, en tek fram að endanleg afgreiðsla á þessum tillögum liggur ekki fyrir af hálfu flokksins. Hún styðst þó í aðalatriðum við þau grundvallarsjónarmið sem kynnt voru áðan. Í þessari álitsgerð um nýskipan sveitarstjórnarmála segir svo, með leyfi forseta: "Núverandi skipan sveitarstjórnarmála er úrelt. Sveitarfélögin eru allt of mörg og smá, en millistigið, þ.e. sýslurnar, hafa mjög víða misst hlutverk sitt sem stjórnsýslueiningar. Lagt er til að lágmarksstærð sveitarfélaga verði ekki færri en 200 íbúar, en við það mundi sveitarfélögum fækka úr 223 í u.þ.b. 100 til 120 talsins. Einnig er lagt til að landinu verði skipt í átta fylki er fylgi núverandi kjördæmaskipan nema hvað Suðurnes og höfuðborgarsvæðið verði aðskilin fylki. Með þessu breytta fyrirkomulagi ættu minnstu sveitarfélögin að vera betur fær um að valda verkefnum sínum og taka við nýjum, auk þess sem stjórnunarkostnaður þeirra mundi minnka verulega. Markmiðið með stofnun fylkja er að draga úr samþjöppun og miðstýringu opinberrar þjónustu í Reykjavík og lögbinda og koma í fastara form núverandi samstarfi sveitarfélaga. Jafnframt þessu mundi samstarfsvettvangur sveitarfélaga ná yfir stærra svæði en nú er, þjónustan yrði færð nær fólki, störfum við opinbera þjónustu yrði dreift meira um landið en nú er og ákvarðanataka færð í meira mæli út í fylkin. Í þessum tillögum eru settar fram eftirfarandi tillögur sem umræðugrundvöllur að því er varðar hlutverk fylkja og fylkisstjórna: 1. Rekstur á stjórnsýslumiðstöð fylkis og hugsanlegum útibúum hennar. Fylkisstjórnin hafi umsjón með og beri fjárhagslega ábyrgð á eftirtöldum verkefnum fyrir hönd ríkis og viðkomandi sveitarfélaga: heilbrigðismálum, framhaldsskóla, tónlistarfræðslu, húsnæðismálum, skipulagsmálum, öldrunarmálum og hafnarmálum. Hugsanlega má einnig fela fylkjunum fleiri verkefni, svo sem orkudreifingu. Mögulegt er í kjölfar þessa nýja fyrirkomulags að leggja megi niður allmargar ríkisstofnanir, svo sem Hafnamálastofnun, Húsnæðisstofnun ríkisins og Skipulag ríkisins. Fylkisstjórnin vinni að ýmsum ráðgjafar- og samstarfsverkefnum sem nú er sinnt af samtökum sveitarfélaga, iðnþróunarfélögum, ferðamálasamtökum og náttúruverndarsamtökum. Fylkin verði lögsagnarumdæmi og skattumdæmi. Í hverju fylki utan höfuðborgarsvæðisins starfi útibú frá nokkrum ríkisstofnunum og hafi þau aðsetur í stjórnsýslumiðstöð fylkisins ef mögulegt er. Má þar sem dæmi nefna útibú frá: Stjórnarráði Íslands, Vegagerð ríkisins, Rafmagnsveitum ríkisins og ýmsum eftirlitastofnunum, svo sem eins og Vinnueftirliti, Hollustuvernd, sem og svæðisstjórn um málefni fatlaðra og fræðsluskrifstofur. Um stjórnsýslu höfuðborgarsvæðisins verði sett sérstök lög því aðstæður eru þar gerólíkar frá því sem er annars staðar á landinu. Réttarstaða allra sveitarfélaga verði sem líkust og sérstaða kaupstaða verði afnumin. Tryggja verður sveitarfélögum og fylkjum tekjustofna til að standa undir lögboðnum verkefnum. Meginreglan verði sú að ríkið innheimti óbeina skatta, en sveitarfélögin beina skatta og fái þá til ráðstöfunar. Sveitarfélög og ríki greiði síðan framlög til fylkjanna eftir ákveðnum grundvallarreglum. Dregið verði úr kostnaðarskiptingu milli ríkis og sveifarfélaga frá því sem nú er innan einstakra verkefnaflokka og verkefnin í framtíðinni höfð meira aðskilin á milli hinna þriggja stjórnsýslustiga. Með því fer saman ákvörðun, framkvæmd og fjárhagsleg ábyrgð innan hvers stjórnsýslustigs um sig. Stuðla ber að lýðræðislegum stjórnarháttum í meðferð sveitarstjórnarmála. Fylkisstjórnir skipi 9 til 15 manns kosnir eftir listum. Settar verði í lög takmarkanir á kjörgengi í sveitarstjórnir og fylkisstjórnir. Æðstu embættismönnum ríkisins, alþingismönnum og ráðherrum verði óheimil seta í sveitarstjórnum og fylkisstjórnum. Fastráðnum starfsmönnum sveitarfélaga verði óheimil seta í sveitarstjórnum. Sama gildir um starfsmenn fylkja og fylkisstjórnir. Sveitarfélög og fylki hafi frjálsan ákvörðunarrétt um gjaldskrár eigin fyrirtækja og stofnana." Herra forseti. Ég læt þessa grg. um tillöguflutning að því er varðar Alþfl. og sem snertir meginatriði þessa máls nægja að sinni. Ég vil einnig, herra forseti, leyfa mér að vekja athygli á að af hálfu annarra flokka hafa verið fluttar á hinu háa Alþingi tillögur sem varða aðalatriði þessa máls. Í því efni minni ég á 17. mál 108. löggjafarþings þar sem er till. til þál., flutt af þm. BJ, um gerð frv. til stjórnarskipunarlaga um fylkisstjórnir. Þetta er þáltill. sem felur í sér að Alþingi álykti að fela stjórnarskrárnefnd að semja frv. til stjórnarskipunarlaga þar sem upp eru talin þau meginatriði að landinu verði skipt í fylki þar sem tekin verði mið af samskiptum fólks eða náttúrlegum staðháttum, að hverju fylki verði kosin fylkisstjórn í almennum kosningum, að fylkisstjórnirnar fái aukin völd sem efli sjálfsforræði íbúa, styrki heimastjórn þeirra og vinni gegn miðstýringu, og loks að hvert fylki verði sjálfstætt lögsagnarumdæmi og komið verði á embættum fylkisdómara og fylkislögreglustjóra. Þessum till. fylgir ítarleg grg. Þrátt fyrir einhvern áherslumun í einstökum atriðum leyfi ég mér þó að fullyrða að þessar tillögur séu mjög samhljóða því sem ég áður gerði grein fyrir að því er varðaði tillöguflutning okkar Alþýðuflokksmanna. Þá vil ég einnig, herra forseti, geta till. til þál. um nýja byggðastefnu og valddreifingu til héraða og sveitarfélaga sem þeir þegar hafa flutt hv. þm. Hjörleifur Guttormsson og Steingrímur J. Sigfússon, en þar er einnig gert ráð fyrir því að komið verði á héraðsstjórnum og tillögur settar fram um að héraðsstjórnirnar fái aukna tekjustofna og aukið fjárhagslegt sjálfsforræði, auk þess sem tekið er undir tillögur um stækkun sveitarfélaga og aukið sjálfræði í tekjuöflun sveitarfélaga. Af þessu má ljóst vera að af hálfu þriggja stjórnmálaflokka, reyndar allra í stjórnarandstöðu, þ.e. Alþb., Alþfl. og BJ, hafa verið fluttar tillögur eða settar fram stefnumarkandi yfirlýsingar þar sem með mjög jákvæðum hætti er tekið undir þau aðalatriði sem fram koma í þessu frv. til stjórnarskipunarlaga og ég lýsti áðan. Það sem raunverulega vantar til þess að það skýrist hver afstaða meiri hluta á hinu háa Alþingi er til þessara þýðingarmiklu mála er að fyrir liggi einhverjar upplýsingar um afstöðu stjórnarflokkanna sjálfra, þ.e. spurningin er: Hver er afstaða þess þingflokks, sem hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson tilheyrir, til þessara meginmála sem hann flytur hér í þessu ítarlega frv. til stjórnarskipunarlaga? Og sömuleiðis verður að spyrja: Hver er afstaða hv. þm. í þingflokki Sjálfstfl. til þessara tillagna? Ég ætla ekki með nokkrum hætti, herra forseti, að gera þessum hv. þm. núverandi stjórnarmeirihluta á Alþingi upp skoðanir í því efni. En það vekur athygli mína að hv. 5. þm. Vestf., Ólafur Þ. Þórðarson, er einn flm. að þessum tillögum. Það segir mér að undirtektir við þetta frv. hafi ekki verið miklar í þingflokki hv. þm. Þá vil ég einnig rifja upp að hér á hinu háa Alþingi hefur verið að þvælast vanburðugt frv. frá hæstv. félmrh. um málefni sveitarfélaga. Það frv. var óburðugt þegar það var lagt fram en er orðið nú slíkur bastarður að í raun og veru væri það miskunnarverk að heygja það utangarðs hér á hinu háa Alþingi eða láta það deyja drottni sínum með hægð. Sá tillöguflutningur bendir ekki til þess að hæstv. félmrh., sem oddviti þeirra framsóknarmanna í sveitarstjórnarmálum, hafi hinn minnsta skilning á þeim grundvallaratriðum sem hér er verið að ræða um. Af þessum ástæðum beini ég þeirri spurningu til hv. flm. hvort hann geti upplýst okkur, sem jákvæðir erum gagnvart aðalatriðum þessa máls, um hver raunveruleg afstaða þingflokks Framsfl. er í þessu máli. Er það kannske svo að þingflokkur framsóknarmanna hafi hafnað því að styðja þessar tillögur, sbr. það að hv. flm. flytur þetta mál einn? Er hægt að upplýsa þingheim um það hvort nokkur vinna hafi farið fram innan Framsfl. þar sem færa megi rök að því að undirtektir framsóknarþingmanna við þennan málflutning séu einhverjar? Sömu spurningum beini ég að sjálfsögðu til þm. úr Sjálfstfl. Það þarf að koma fram við þessar umræður hvort þeir hafa einhverja stefnu í þessum málum. Ef hún er sú hin sama og birtist í afstöðu þm. Sjálfstfl. til frv. um sveitarstjórnarmálefni, þá liggur ljóst fyrir að hún er ekki jákvæð. Fleiri orð ætla ég að svo stöddu ekki að hafa um aðalatriði þessa máls, en víkja örfáum orðum að öðrum tillögum um breytingar á stjórnarskránni sem í þessu frv. felast. Herra forseti. Ég er hér með í höndum frv. til stjórnskipunarlaga, sem lagt var fram á Alþingi 1982- 1983 og flm. þáv. hæstv. forsrh., dr. Gunnar Thoroddsen, sem og fylgiskjöl með þessu frv. til stjórnskipunarlaga sem heitir skýrsla stjórnarskrárnefndar um endurskoðun stjórnarskrárinnar. Þetta frv. ásamt meðfylgjandi skýrslu var með seinustu pólitísku verkum hæstv. fyrrv. forsrh. Gunnars Thoroddsens. Með þessu frv. og þessari skýrslu gerði hann grein fyrir því hvað hafði áunnist í starfi stjórnarskrárnefndar undir forustu hans frá árinu 1978. Ef spurt er: Er hér að finna í þessu frv. til stjórnarskipunarlaga, sem flutt er af hv. þm. Ólafi Þ. Þórðarsyni, mörg nýmæli sem ekki er að finna í frv. dr. Gunnars Thoroddsens eða í skýrslu stjórnarskrárnefndar? - þá er mitt svar einfalt: Við lauslegan samanburð á því hvað telst til nýmæla í þessu frv., sem við hér ræðum, og hvaða tillögur það voru, sem til nýmæla geta talist, sem voru fluttar í frv. Gunnars Thoroddsens eða fyrir liggur úr skýrslu nefndarinnar að voru teknar þar á dagskrá, en felldar þá af meiri hl. nefndarinnar, þ.e. af stjórnarmeirihlutanum, flokki sjálfstæðis- og framsóknarmanna, þá kemur á daginn sú niðurstaða að nýmælin í þessu frv. eru fá. Flestallar þessar tillögur eru af því taginu að þær eru annaðhvort fyrirliggjandi í frv. Gunnars Thoroddsens frá árinu 1983 eða að það liggur fyrir að þær hafa verið settar fram í störfum stjórnarskrárnefnda, en þá verið vísað á bug af meiri hluta stjórnarliða. Þessu til staðfestingar, herra forseti, vil ég aðeins telja upp nokkur slík atriði samkvæmt plaggi sem ég hef hér undir höndum og er skýrsla til þingflokks Alþfl., dags. 31. okt. 1982, um starf stjórnarskrárnefndar undir fyrirsögninni "Breytingar og nýmæli við endurskoðun stjórnarskrár". Þar er fyrst rifjað upp, herra forseti, að núverandi stjórnarskrá skiptist í sjö kafla, alls 81 grein, og kaflarnir fjalla um: 1. Grundvallarreglur og handhöfn valds. 2. Forseta- og framkvæmdarvald. 3. Kjördæmi og kosningar. 4. Alþingi og störf þess. 5. Um dómsmál. 6. Um þjóðkirkju. 7. Um mannréttindi. Og loks ýmis ákvæði, þar á meðal eitt þeirra þýðingarmeiri um breytingar á stjórnarskrá. Samkvæmt þessum lista hafa eftirfarandi nýmæli þá verið ýmist samþykkt eða flutt á fundum stjórnarskrárnefndar. Í fyrsta lagi að ákvæði 1. og 2. gr. stjórnarskrárinnar, um grundvallarreglur íslenskrar stjórnskipunar, verði orðaðar á þessa leið: "Lýðræði, þingræði og jafnrétti eru grundvallarreglur stjórnskipunar." Og í annan stað: "Að stjórnvöld ríkisins fari með vald sitt í umboði þjóðarinnar." Þetta er orðrétt tekið upp í hinu nýja frv. Síðan tel ég upp nokkur ákvæði sem er að finna í báðum þessum frv.: Í fyrsta lagi: Meðmælendum vegna forsetakjörs er fjölgað - reyndar er tala þeirra tvöfölduð. Spurningin er um hvort gera ætti að skilyrði meirihlutakjör forseta Íslands. Tillaga um það var flutt í stjórnarskrárnefnd, en um það var ekki meirihlutasamkomulag og því var vísað á bug af meiri hl. nefndarinnar. Þarna er að finna ákvæði um að ríkisstjórn skuli njóta stuðnings meiri hluta Alþingis eða hlutleysis og verði því aðeins mynduð að forseti hafi gengið úr skugga um að meiri hluti Alþingis sé henni ekki andvígur. Þarna er að finna nýmæli um að hafi viðræður um stjórnarmyndum ekki leitt til myndunar ríkisstjórnar innan átta vikna sé forseta heimilt að skipa ríkisstjórn. Þarna var flutt tillaga um afnám æviráðningar opinberra starfsmanna. Hér er að finna nýmæli um meðhöndlun á samningagerð við önnur ríki sem er mjög áþekkt því sem einnig er að finna í tillögum Samtaka um jafnrétti milli landshluta. Hér er að finna nýmæli um þingrof, þ.e. að forseti geti ekki rofið Alþingi nema með samþykki þess, sem einnig hefur áhrif á breytingar á ákvæðum um vantraust. Þarna er að finna nýmæli um það að Alþingi starfi samfellt þannig að alþm. haldi umboði sínu til kjördags. Þarna er að finna breytingar á gildandi ákvæðum um synjunarvald forseta, þ.e. að frv. fái ekki lagagildi fyrr en að lokinni þjóðaratkvæðagreiðslu. Hér er að finna tillögur um meðhöndlun bráðabirgðalaga, þ.e. þrengingu á valdi ríkisstjórna til þess að gefa út bráðabirgðalög. Þrengingarákvæðin eru þessi: 1. Efni bráðabirgðalaga skal kynnt viðkomandi þingnefnd. 2. Þau skulu ætíð lögð fyrir næsta Alþingi, í upphafi þings. 3. Þau skulu falla úr gildi ef þau eru óstaðfest þremur mánuðum eftir þingsetningu. Þetta er tekið orðrétt upp í það frv. sem við ræðum hér. Alþýðuflokksmenn í stjórnarskrárnefnd lögðu hins vegar til að heimild ríkisstjórnar til útgáfu bráðabirgðalaga yrði afnumin. Þá eru margvísleg nýmæli sem varða starfsemi Alþingis. Að vísu var þarna yfirleitt gert ráð fyrir því í öllum tillögunum að Alþingi starfaði í einni málstofu. Þó höfðu fulltrúar ýmissa flokka fyrirvara á stuðningi sínum við þá tillögu í starfi stjórnarskrárnefndar, þ.e. fyrirvararnir voru um það að breytingar yrðu á þingsköpum Alþingis og á ákvæðum um nefndarstarf Alþingis, t.d. af okkar hálfu um það að nefndir þingsins störfuðu í heyranda hljóði, að þær fengju aukið rannsóknar- og eftirlitsvald og að þær störfuðu allan ársins hring, jafnvel á þeim tímum þegar Alþingi situr ekki. Þarna er að finna ákvæði um að hæstaréttardómarar og ríkissaksóknari hafi ekki kjörgengi til kosninga. Þá eru ákvæði um fastanefndir Alþingis og um rannsóknarnefndir og verksvið þeirra í anda þeirra tillagna að auka hlutverk Alþingis og þingnefnda til eftirlits með framkvæmd laga. Þarna er að finna það nýmæli að endurskoðun á fjárreiðum ríkisins og stofnana þess og ríkisfyrirtækja skuli fara fram á vegum Alþingis og í umboði þess. Þarna var hreyft tillögum um að varamenn taki sæti þm. sem taka við ráðherraembætti, en sú tillaga fékk ekki meirihlutastuðning. Þessa tillögu er hins vegar að finna í því frv. sem við ræðum hér. Flestöll nýmælin, sem er að finna í þessu frv. og varða kaflann um dómsvald, voru þegar komin inn í frv. það sem Gunnar Thoroddsen flutti 1982-1983. Ég nefni sem dæmi umfjöllun um Hæstarétt sem æðsta dómstól landsins; um hlutverk ríkissaksóknara sem frumkvöðuls að meðferð ákæruvaldsins; í þriðja lagi að ekki megi fela dómurum föst umboðsstörf nema með lögum; í fimmta lagi að Hæstiréttur verði stjórnlagadómstóll, þ.e. hafi vald til að skera úr um hvort lög brjóti í bága við stjórnarskrá. Þetta eru ýmis ný ákvæði sem einnig er að finna í þessu frv. sem hér liggur fyrir. Í stórum dráttum má segja að kaflinn um mannréttindaákvæði, sem er að finna í þessu nýja frv., sé nánast samhljóða þeim tillögum sem lagðar voru fram í stjórnarskrárnefnd á sínum tíma þótt ekki hafi orðið samkomulag að því er varðar meiri hluta nefndarinnar um að taka þau upp öll. Ég nefni sem dæmi ákvæðið um að allir skuli njóta frelsis, mannhelgi og jafnréttis að lögum; ákvæði um að menn skuli njóta sömu mannréttinda án manngreinarálits vegna kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernis, kynþátta og litarháttar, efnahags eða þjóðfélagsstöðu, sem er reyndar að finna í hvorugu tilvikinu; um það að frelsissviptingu verði því aðeins beitt að til hennar sé sérstök lagaheimild. Þá nefni ég það nýmæli að koma í veg fyrir afturvirkni refsilaga og sérstaklega að koma í veg fyrir afturvirk áhrif skattalaga; nýmæli í kaflanum um friðhelgi einkalífs, um vernd upplýsinga um einkahagi, rýmkun á ákvæði um tjáningarfrelsi, rýmkun á ákvæði um félagafrelsi, ferðafrelsi. Og þá nýmæli sem fólst í tillögum bæði okkar Alþýðuflokksmanna og Alþýðubandalagsmanna um rétt manna til almannatrygginga, um rétt manna til að njóta menntunar og fræðslu og rétt manna til vinnu og orlofs. Þá var einnig að finna í tillögum sömu flokka, þ.e. þeirra sem ég nefndi, Alþfl. og Alþb., viðamiklar tillögur um breytingar á stjórnskipan ríkisins að því er varðar þjóðareign á landi og þjóðareign á náttúruauðlindum og einnig á ákvæðum um bætur vegna eignarnáms í ákvæðinu um eignarréttarskipan. Þessi ákvæði er hins vegar ekki að finna í því frv. sem hér liggur fyrir og er það að mínu mati eitt með meiri háttar göllum á þessum tillögum. Fjölmargar aðrar tillögur voru settar fram og ræddar í stjórnarskrárnefnd án þess að ná þar fram að ganga. Nefni ég þar sem dæmi tillögur um umboðsmann Alþingis sem í þessu frv. er nefndur ármaður Alþingis; tillögur um að sett væru ákvæði um þingflokka og hagsmunaaðila, eins og t.d. stéttarfélög, í stjórnarskrá. Þá voru menn ekki á eitt sáttir um að þjóðaratkvæðagreiðsluákvæði skyldi vera bindandi, sem ég tel hins vegar rétt, og um ný ákvæði um hvernig með skuli fara breytingar á stjórnarskrá í framtíðinni. Þetta, fyrir utan umfjöllun í stjórnarskrárnefnd um kosningakerfi, þ.e. aukinn rétt til persónukjörs og ölI ákvæði kosningalaga, mun ég ekki fjalla um hér að þessu sinni. Herra forseti. Þessi upptalning nægir til að sýna að að því er varðar hin almennu ákvæði stjórnarskrárinnar, sem hér er gerð tillaga um, eru flest þeirra af því tagi að þau voru á dagskrá stjórnarskrárnefndar, langsamlega flest, þannig að meirihlutasamkomulag tókst um, en önnur þýðingarmikil ákvæði að vísu náðist ekki samkomulag um, fyrst og fremst vegna þess að meiri hluti í stjórnarskrárnefnd, sem skipaður er af núverandi stjórnarflokkum, þ.e. Sjálfstfl. og Framsfl., féllst ekki á þau ákvæði. Enn er því ástæða til að spyrja hv. flm. hvort hann vilji við frekari umræðu málsins gera þingheimi grein fyrir því hvern stuðning þessar tillögur um nýmæli af margvíslegu tagi hafi í þingflokki hans, og þá beina sams konar spurningu til einhvers af talsmönnum Sjálfstfl., bæði að því er varðar kaflana um dómsmál, um mannréttindaákvæðin, um þjóðaratkvæði, um þingrofsrétt, um vantraust o.s.frv., svo ég nefni aðeins nokkur dæmi. Herra forseti. Ég hef í eins stuttu máli og mér er unnt gert grein fyrir hver eru að mínu mati aðalatriði þessa frv. til stjórnarskipunarlaga, þ.e. annars vegar tillögur um nýskipan sveitarstjórnarmála með því að taka upp héraða- eða fylkisstjórn, og í annan stað breytingar á starfsháttum Alþingis sem felast í því að það starfi í tveimur deildum og að kosið verði til deildanna með ólíkum hætti. Ég lít svo á að meginatriði þessarar tillögugerðar og reyndar kveikjan að henni sé tillagan um aukið sjálfsforræði og aukna valddreifingu frá miðstjórnarvaldi ríkisins til stækkaðra eininga sveitarstjórnarmála. Ég hef lýst afstöðu míns flokks til þessara tillagna með vísan til stefnuyfirlýsinga og nál. Það sem nú skortir á er að flm. sjálfur geri þingheimi grein fyrir hver sé afstaða hans þingflokks til þessara þýðingarmiklu mála og um leið að einhver fulltrúi samstarfsflokksins, Sjálfstfl., geri grein fyrir því hvort hugmyndir um valddreifingu og það að draga úr miðstjórnarvaldi ríkisins eigi sér þrátt fyrir allt einhverja talsmenn í þeim þingflokki.



Herra forseti. Eins og fram kemur í grg. með því frv., sem hér er rætt, er það samið á vegum Samtaka um jafnrétti milli landshluta, en það er hreyfing áhugamanna víða um land sem sprottið hefur upp hin síðustu ár, ég má segja þvert á stjórnmálaflokka, og hefur haldið fundi víða um land. Ég átti þess kost nýlega að sækja slíkan fund á vegum þessara samtaka í mínu kjördæmi á Reyðarfirði. Þar gerði ég grein fyrir viðhorfum mínum til þessa máls, sem hér er til umræðu, og hlýddi á rök þeirra sem bera málið fram. Það er hingað komið inn á vettvang Alþingis, flutt af hv. 5. þm. Vestt., og það er mjög eðlilegt að spurt sé, eins og kom fram hjá síðasta ræðumanni: Hver er stuðningurinn við þetta mál í þingflokki flm. og hvert er viðhorfið til þessa máls í stærsta stjórnmálaflokki landsins, Sjálfstfl.? Undirrót þessa máls eru þær róttæku breytingar sem orðið hafa í landinu á undanförnum árum og reyndar áratugum, það mikla þjóðfélagslega rót sem leitt hefur til meiri byggðaröskunar á Islandi en gerst hefur á jafnskömmum tíma í grannlöndum okkar, sú mikla sveifla sem lýsir sér í því að nú búa um 56% Íslendinga á suðvesturhorni landsins en minni hluti þjóðarinnar í öðrum landshlutum. Þessi byggðaröskun á sér margar ástæður en þó sérstaklega það að markaðsöflin sem hafa verið ráðandi í þjóðfélaginu hafa ýtt undir þessa þróun, og það alveg sérstaklega hin síðustu ár, og uppbygging stjórnsýslunnar í landinu og stjórnkerfisins hefur orðið til að magna þessa þjóðflutninga í landinu. Alveg sérstaklega hefur þessi óheillaþróun ágerst í tíð núv. ríkisstj. þannig að það er engin tilviljun að Samtök um jafnrétti milli landshluta, sem gert hafa þær tillögur sem hér eru til umræðu, hafa sprottið upp á þeim árum sem hún hefur setið við völd. Frá árinu 1980 hafa um 3500 Íslendingar flust til Faxaflóasvæðisins umfram hina sem hafa flust til baka, þ.e. mínusinn fyrir landsbyggðina eru 3500 manns á þessum árum.  Sú tillaga til nýrra stjórnarskipunarlaga sem hér er rædd hefur að geyma ýmis gagnleg nýmæli en þar er einnig að finna, eins og kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni sem gerði þeim málum glögg skil, ýmis atriði sem komin voru inn í tillögu að nýrri stjórnarskrá sem lögð var fram af Gunnari heitnum Thoroddsen. Ég tel að margt af því sem hér er lagt til sé til bóta, horfi til réttrar áttar þó að einstök atriði hefði ég viljað sjá með öðrum hætti og mun víkja lítillega að því hér á eftir. Hinu er ekki að leyna að ég tel að það orki nokkuð tvímælis að bíða eftir því að samstaða skapist um jafnveigamikið atriði eins og breytingu á sjálfri stjórnarskránni, að bíða aðgerða sem eru í raun afar brýnar til þess að breyta þeirri óheillaþróun sem ég hef verið að ræða hér. Ég hef vakið athygli á því við umræður um þessi mál, tilefni hafa verið til þess hér í þinginu í vetur, að við þurfum á skjótum viðbrögðum að halda, skjótum ákvörðunum af hálfu Alþingis til þess að breyta þessari þróun. Og því miður óttast ég að það eigi nokkurt vatn eftir að renna til sjávar áður en samstaða skapast um heilstæðar breytingar á stjórnarskrá lýðveldisins í þá átt sem hér er lagt til og með þeim hætti sem samstaða geti orðið um hér á Alþingi Íslendinga. Sagan segir okkur að það hefur tekið langan tíma að þoka fram breytingum á stjórnarskránni, og raunar ekki tekist um það samstaða þrátt fyrir verulega vinnu á vegum þingflokka hér á Alþingi, og sem endurspeglaðist í þeirri tillögu sem dr. Gunnar heitinn Thoroddsen flutti fyrir fáum árum. Ég hef flutt tillögur um þessi efni ásamt fleiri þm. Alþb. í tengslum við önnur mál hér í þinginu í vetur og reyndar sjálfstæða till. til þál. um nýja byggðastefnu og valddreifingu til héraða og sveitarfélaga. Þar er afstaða mín til þessa máls mörkuð með skýrum hætti að ég tel, svo og í þeirri till. til breytinga á frv. til sveitarstjórnarlaga sem er að finna á þskj. 545. Þessi efni hafa verið rædd í þingflokki Alþb. og það m.a. af því tilefni að 27. febr. 1985 beindi byggðanefnd þingflokkanna, sem sett var á laggirnar á árinu 1984, erindi til þingflokkanna. Þessi nefnd var sett á laggirnar í framhaldi af sérstakri samþykkt formanna þingflokkanna þegar ákvörðun var tekin um það að breyta kosningalögum og fjölga alþm. upp í 63 og breyta mörgum atriðum kosningalaga. Byggðanefndin beindi nokkrum spurningum til þingflokkanna og fulltrúi Alþb. í byggðanefndinni, Helgi Seljan, flutti svör þingflokksins við þessum spurningum til baka inn í nefndina. Þar kom efnislega fram að meiri hlutinn í þingflokki Alþb. væri hlynntur því m.a. að fjölga stjórnsýslustigum í landinu og ná með þeim hætti áfanga til aukinnar valddreifingar og styrkara lýðræðis í landinu. Þetta er einn meginþátturinn í þeim tillögum til breytingar stjórnarskránni sem er að finna í fyrirliggjandi frv. sem hér er til umræðu. Það segir hins vegar sína sögu að umrædd byggðanefnd þingflokkanna, sem var að fjalla um þessi efni og aðrar leiðir til þess að breyta þeirri óheillaþróun sem nú er í fullum gangi, hefur ekki starfað nema mjög óreglulega, svo vægt sé til orða tekið, því það liðu heilir 8 mánuðir frá vori 1985 þangað til núna í síðasta mánuði að þessi nefnd var kvödd saman. Meiri áhugi er ekki ríkjandi á starfi þessarar nefndar hjá þeim sem veita henni forustu, að því er virðist, því erfitt er að sjá aðrar ástæður fyrir þeirri deyfð sem ríkt hefur varðandi störf þessarar nefndar. Ég skal nú, herra forseti, víkja að örfáum atriðum í þessu frv. sem ég tel vera ótvírætt hægt að taka undir, en stikla þarf mjög á stóru og get ég í rauninni vísað til umræðna hér um frv. til sveitarstjórnarlaga sem verið hefur á dagskrá þingsins og enn er í meðferð Ed. Hér er gert ráð fyrir því í 5. gr. þessa frv. að forseti Íslands skuli kosinn með meirihlutafylgi, þ.e. ef fleiri en tveir eru í kjöri skuli kjósa milli þeirra tveggja sem flest atkvæði hlutu. Mér finnst þetta athyglisverð tillaga og fullkomlega umræðuverð sem þarna er á ferðinni. Ég tek undir ákvæði 13. gr. þess efnis að ráðherrar megi ekki vera alþingismenn, þ.e. að þingmaður sem tekur við ráðherrastarfi afsali sér þingmennsku og varamaður taki við á meðan viðkomandi gegnir starfi ráðherra. Undir þetta sjónarmið hef ég oft tekið og ég tel mig tala þar af nokkurri reynslu eftir að hafa setið í ríkisstjórn landsins. Ég tel að með þessum hætti verði skilið skýrar en ella á milli starfa á löggjafarsamkomunni og hins vegar framkvæmdarvaldsins. Í 20. gr. frv. er gert ráð fyrir því að forseti og ríkisstjórn verði að samþykkja samninga sem gerðir eru við önnur ríki og fjölþjóðafyrirtæki. Það má kannske segja að það liggi í hlutarins eðli að slíka samninga þurfi að bera undir Alþingi og ríkisstjórn þurfi að sjálfsögðu um að fjalla, en ég tel eðlilegt að ákvæði í þessa átt séu sett inn í stjórnarskrá. Það atriði sem hvað mestu skiptir í þessum tillögum og mest er um rætt er að finna í 62. gr. og greinum sem þar fylgja á eftir og ég mun víkja að þeim sérstaklega en áður vil ég taka undir upphafsákvæði 91. gr. um að náttúruauðlindir landsins skuli vera ævarandi eign Íslendinga. Ég tel hins vegar svipað og síðasti hv. ræðumaður, hv. 5. þm. Reykv., að þarna hefði þurft að ganga lengra og setja ótvíræð ákvæði um það að bæði land og auðlindir lands, svo sem orkulindir og land utan jarða, þar sem einkaeignarréttur er gildandi, verði sameign. Um þetta hefur Alþb. ítrekað flutt frv. hér á Alþingi svo og Alþfl. Stefna okkar að þessu leyti er ljós og ég teldi eðlilegt að binda slík ákvæði í stjórnarskrá. Ég tel til bóta og eðlilegt ákvæði 92. gr. varðandi þjóðaratkvæðagreiðslu sem skuli fara fram um einstök málefni. Vissulega er matsatriði hvar skuli draga mörkin, hversu margir skuli beita sér fyrir slíkri þjóðaratkvæðagreiðslu. Hér er miðað við 20% og er það e.t.v. of hátt hlutfall. Ég tel að það hefði þurft að gera meira af því, það hefði þurft að beita möguleikum til þjóðaratkvæðagreiðslu þó fyrr hefði verið í sögu okkar lýðveldis, sérstaklega um hin mikilsverðustu mál og eðlilegt að ákvæði um þessi efni séu inni í stjórnarskrá og þau séu frekar rýmri heldur en hitt. Þá kem ég, herra forseti, að hugmyndunum um skiptingu landsins í fimm fylki sem sveitarfélögin mynda. Ég tel hugmyndina um fylkjaskipan vera góðra gjalda verða. Hér er gert ráð fyrir að kosið sé til fylkisþinga í almennum leynilegum kosningum, skv. 64. gr., og einnig ákvæði um fjölda fulltrúa á fylkisþingum og um skipan fylkisstjórnar. Ég er hins vegar ekki sammála þeirri skiptingu landsins sem hér er gert ráð fyrir. Ég hef sjálfur flutt till. í formi brtt. við frv. til sveitarstjórnarlaga um héruð - nafnið eitt skiptir ekki máli - en þar hef ég gert ráð fyrir þeirri skiptingu landsins í átta héruð sem ég tel að eðlilegust sé og líklegast að unnt verði að vinna fylgi og ná samstöðu um á ekki löngum tíma. Þar er í meginatriðum gert ráð fyrir því að við skiptingu í héruð verði miðað við núverandi skiptingu landsins í kjördæmi nema hér suðvestanlands þar sem komi til breyting, þ.e. að Stór-Reykjavíkursvæðið myndi eitt hérað en Suðurnes verði hérað fyrir sig. Mér er ekki fyllilega ljóst þegar segir í 62. gr. þessa frv. að landið skuli skiptast í fimm fylki sem sveitarfélögin mynda, en hins vegar er gert ráð fyrir kosningu til fylkisþinga í almennum leynilegum kosningum. Ég tel eðlilegt að allir sem kosningarrétt hafa séu jafnframt kjörgengir til héraða, enda hafi þeir búsetu í viðkomandi héraði eða fylki, ef menn kjósa að nota það nafn, þannig að ekki séu eingöngu sveitarstjórnarmenn kjörgengir þó svo að þeir hljóti að hafa kjörgengi eins og hver annar á viðkomandi svæði. Ég er viss um að breyting í þá átt sem ég hef gert tillögur um og eins og hugmyndir liggja fyrir um í þessu frv., og ætla ekki að gera að neinu meginatriði þann mismun sem er á tillögum skv. þessu frv. og þeim tillögum sem ég hef mælt fyrir, sé afar mikilvægt atriði, breyting sem sé líkleg til að vinna gegn þeirri búseturöskun sem er í fullum gangi í landinu og efla í senn sjálfsstjórn og efnahagslegt sjálfstæði einstakra svæða í landinu, vinna þar með gegn markaðsöflunum, sem beina fjármagninu til aðalþéttbýlissvæðis landsins í mjög ríkum og vaxandi mæli, og með þeirri breytingu á stjórnsýslu sem fylgdi skiptingu landsins í héruð yrði klippt á þá þróun sem uppbygging stjórnkerfisins veldur, þ.e. að á höfuðborgarsvæðinu verða til stöðugt fleiri störf í kringum hið miðstýrða vald sem hér er byggt upp, í kringum Alþingi, í kringum ríkisstjórn og stofnanir stjórnarráðsins og mörg önnur starfsemi sem þessu tengist. Það er því afar mikilvægt atriði í þessu samhengi, hvort sem það er bundið í stjórnarskrá eða látið nægja að setja um það einfalda löggjöf sem er mun skjótvirkari leið, að taka upp slíka héraðaskipan og nýta slíka breytingu sem tæki til að efla sjálfsstjórn í landinu og efla lýðræðislegt vald fólksins. Ég hef gert um það tillögu, og nefni það hér því að það tengist að sjálfsögðu umræðu um þetta mál, að af svæðisbundnum verkefnum, sem sjálfsagt er að færa frá ríkinu til héraða, má nefna eftirtalda málaflokka: húsnæðismál, almannatryggingar, skipulagsmál, byggðamál, menntamál, þjóðminjavernd, heilbrigðismál, vegamál, orkumál, opinbert eftirlit með ýmsum þáttum og ráðgjöf í atvinnumálum. Slík tilfærsla á svæðisbundnum verkefnum út í héruð eða fylki yrði ótvírætt til þess að heimaaðilar, rétt kjörnir, lýðræðislega kjörin héraðsþing, þyrftu að taka á þessum verkefnum. Um leið losnuðu störf sem nú eru leyst af hendi með fólki sem er búsett á höfuðborgarsvæðinu og færðust yfir til fólks úti í héruðunum. Það ynni um leið gegn þeim atgervisflótta sem er hluti af byggðavandamálinu og fleira fylgdi þar með. Ég er sannfærður um að samhliða slíkum breytingum yrði ekki aðeins um að ræða að heimaaðilar tækju á þeim málum og ynnu sig fram til samkomulags um þau mál sem snerta opinbera stjórnsýslu og hafa verið á hendi ríkisins heldur yrði það þeim aflgjafi til að ná saman um aðra þætti sem vissulega valda mjög miklu í sambandi við búsetu í landinu. Þar á ég við ýmsa þætti atvinnumála, bæði hina hefðbundnu atvinnuvegi sem eru burðarásinn í atvinnustarfsemi út um landið en einnig þjónustuþætti sem hafa safnast upp á höfuðborgarsvæðinu, þar með talin verslunarstarfsemin, innflutningsstarfsemin og slíkir gildir þættir. Það er alveg ljóst að ef okkur ekki tekst að efla þjónustuþættina í víðum skilningi út um landið, aðrar greinar en frumvinnslugreinarnar sem landsbyggðin stendur undir að meginhluta, takist okkur ekki að ná utan um þjónustuþættina, verslun og viðskipti, og leysa þau verkefni svæðisbundið tekst ekki að snúa við þeirri þróun sem hefur verið í gangi og er að færa heilu byggðirnar nánast í auðn og draga þróttinn úr heilu landshlutunum. Ég vísa, herra forseti, til tillagna minna og rökstuðnings míns eins og hann hefur komið fram í umræðum um frv. til sveitarstjórnarlaga, þar á meðal um tekjustofna til héraða og þá tilfærslu á fjármagni sem þeim á að fylgja. Þar er að sjálfsögðu um mjög þýðingarmikil atriði að ræða því að fjármagn er driffjöður þeirra hluta sem gera þarf til viðbótar við fólkið sem verkin vinnur og ein meginundirrót þeirrar öfugþróunar, sem hér hefur verið í gangi, er vissulega tilfærsla fjármagnsins, fólkið hefur flutt á eftir, þó að sumpart gangi þessi þróun fram hönd í hönd. Ég undirstrika, herra forseti, undir lok máls míns að þessu sinni, að það sem skiptir miklu máli í sambandi við valddreifingu í landinu og myndun héraða eða fylkja sem nýs stjórnsýslustigs er að þar er um að ræða að flytja þætti sem eru á hendi ríkisins nær fólkinu. Þar er ekki um að ræða tillögur, a.m.k. ekki eins og ég hef úttært þær og ég vil skilja hugmyndir settar fram af samtökum um jafnrétti milli landshluta, um að taka verkefni frá sveitarfélögunum og færa þau í hendur héraða eða fylkisstjórna, heldur fyrst og fremst að færa verkefni sem hafa verið á hendi ríkisvaldsins út í héruð. Ég tel að sveitarfélögin þurfi að efla og það þurfi að ýta undir stækkun þeirra og samruna, en ég hef ekki viljað taka undir tillögu um lögþvingun í því efni. Ég tel ekki heldur að það skipti neinum sköpum í því stóra vandamáli sem hér er til umræðu þó að sveitarfélög nái að sameinast, t.d. dreifbýlishreppar aðliggjandi þéttbýli, í miklu ríkara mæli en gerst hefur. Slíkt er ekki nema góðra gjalda vert ef það getur gerst með frjálsum samningum og samstöðu viðkomandi aðila. En það breytir ekki í grundvallaratriðum neinu um þá krafta sem eru að baki byggðaröskuninni. Því er það að ég var talsmaður þess að leita nýrra leiða og nýta uppbyggingu stjórnsýslunnar í landinu sem einn þáttinn af mörgum sem þurfa að koma til ef við eigum að bera gæfu til að byggja Ísland allt og gefa landsbyggðinni eðlilegt færi á að njóta þeirra auðæfa sem þar falla til og þar eru sköpuð en hins vegar hafa færst í mjög ríkum mæli yfir til höfuðborgarsvæðisins og valdið þar þeirri miklu fjölgun íbúa sem raun ber vitni. Ég vil að endingu, herra forseti, ítreka þær spurningar sem ég setti fram í upphafi máls míns og fram hafa komið hjá ræðumönnum fyrr í þessari umræðu, hjá hv. 5. þm. Reykv., í sambandi við afstöðu núverandi stjórnarflokka til þessa máls, samþingmanna hv. flm. þessa frv., afstöðu Framsfl. til málsins og afstöðu Sjálfstfl. líka, því að það hefur verið mjög hljótt um viðhorf þessara flokka hér á Alþingi og ekki orðið til að greiða fyrir störfum í byggðanefnd þar sem engin svör hafa komið, að ég hef haft spurnir af, varðandi þær fsp. sem byggðanefndin bar fram í skriflegu erindi til viðkomandi þingflokka. Við hljótum að eiga kröfu á því að fá vitneskju um hver séu viðhorfin hjá þessum flokkum. Það má vissulega leiða líkur að afstöðunni með tilliti til afstöðu í ýmsum öðrum málum sem hafa unnið gegn byggðajafnvægi í landinu beinlínis og þar á ég við fjölmargar stjórnarathafnir núv. ríkisstj. Þar hafa verkin talað hjá þessum flokkum, m.a. hin óhefta samkeppni um fjármagnið og það hvernig losað hefur verið um gróðaöflin í landinu og opnaðar flestar gáttir fyrir þau öfl nánast að kröfu fremstu frjálshyggjupostula í landinu sem gáfu þessari ríkisstj. siðgæðisvottorð í upphafi. Það verður heldur ekki séð af meðferð frv. til nýrra sveitarstjórnarlaga að neinn hugur sé hjá þessum flokkum til að nota stjórnsýsluuppbygginguna í landinu til að efla byggðarlögin og vinna gegn byggðaröskuninni. Þar var krafa þessara flokka, og ég hygg Sjálfstfl. alveg sérstaklega, að sá vísir að lögbundnu samstarfi sveitarfélaga innan héraðs sem þar var að finna var felldur út og sá vísir að þriðja stjórnsýslustigi~sem sýslurnar eru skal af lagt og er þegar búið að greiða um það atkvæði í hv. Nd. án þess að nokkuð annað komi í staðinn nema það gatasigti sem héraðsnefndaskipanin er sem ætlað er að taka við af sýslunefndum. Herra forseti. Af minni hálfu væri hægt að lengja þetta mál verulega, en ég sé ekki ástæðu til að taka inn í umræðuna fleiri þætti að þessu sinni. Ég vil aðeins að lokum ítreka hversu brýnt er að við, sem erum kjörnir fulltrúar landsbyggðarinnar á Alþingi, leitum allra færra leiða til að ná samstöðu og vinna gegn þeirri öfugþróun sem er alltaf að vinda utan á sig, hefur fært fólkið í síauknum mæli yfir á eitt landshorn og fjármagnið í þeim mæli sem birtist okkur dag hvern hér í höfuðstað landsins. Umr. frestað.