Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Bjarni Bjarnason) : Ég vil aðeins mælast til þess, að fjárlfrv. verði vísað til 2. umr .

Forseti (HG): Eins og hv. þm. er .kunnugt, hefur það verið venja, að við frh. 1. umr. fjárl. færu fram almennar umr. og þeim útvarpað. Nú hef ég að þessu sinni tilmæli frá þingfl. um það, að ekki yrðu útvarpsumr. viðhafðar við þessa umr. fjárl. Þar með er ekki sagt, að þetta sé brot á þingsköpum, því að þau mæla svo fyrir, að ekki sé skylt að hafa útvarpsumr. nema ósk um það komi frá þingfl. Það verða því ekki að þessu sinni viðhafðar útvarpsumr.



Það hefur verið siður undanfarin ár, að frh. 1. umr. fjárl. hafi verið notað til þess að koma með almenna gagnrýni á stjórnarfarið og umr. um það almennt, svo kallaður „eldhúsdagur“. En það var alls ekki minn tilgangur með því að kveðja mér hljóðs, að hefja slíkar umr. Mér þykir það mjög leitt, að það atvikaðist svo, að það þurfti að kalla þm. aftur saman til fundar til þess að hefja þessa umr., því að ég hefði náttúrlega getað geymt þessi orð mín til 2. umr. En hins vegar er ekki hægt að neita því, að eftir þingsköpum ber að hafa almennar umr. um málið við 1. umr ., en ekki aðra. Það, sem kom mér til að kveðja mér hljóðs, er nál. fjvn., sem mér þykir að sumu leyti alleinkennilegt plagg, og vildi ég minnast nokkrum orðum á þá fjármálastefnu, sem sýnist koma fram í þessu nál. Hv. fjvn. lýsir því í byrjun nál., að starfið hafi verið tvíþætt. Ég skal þó geta þess, að 3 nm. skrifa undir nál. með fyrirvara að því er snertir nokkurn hluta þess. Eins og kunnugt er, hefur hv. fjvn. tekið það upp í seinni tíð að hafa tvíþætt starf, þ. e. a. s.: fyrst það mál,sem henni er falið að fást við, en hins vegar annan þátt, sem ýmsum sýnist henni í rauninni ekki koma við, nema að því leyti, að þeir menn, sem eru í n., hafa náttúrlega sinn þingmannsrétt til þess að fást við almenn þingmál og gefa út um það sín álit. T. d. eins og þegar fjvn. ber fram frv. um ýmsa hluti, sem varða ekki sjálft fjárlfrv. frekar en önnur mál, og er skemmst að minnast hins fræga frv., sem n. bar fram í fyrra og fékk nafnið „höggormurinn“, eins og um það mál fór líka í meðferð þingsins. Nú hefur n. enn tekið upp tvíþætt starf. Fyrr í þátturinn, en um hann ræðir á 1. bls. nál., er eingöngu um meðferð fjárl. yfir standandi árs, m. ö. o. þau gildandi fjárl. Það hefur verið álitið, að yfirleitt væri það starf fjvn. að fara yfir frv. það, sem fyrir liggur, en láta liggja. milli hluta a. m. k. þau gildandi fjárl., sem n. hefur farið yfir næsta þing á undan og gert þá sínar till. um. Náttúrlega mætti hafa þetta þannig, að þingið bæri fram aukafjárl., ef menn vildu bæta við fjárveitingar á því ári, sem nú stendur yfir, og fyndist þörf á því að veita nú meira fé til ýmissa framkvæmda en ákveðið er í gildandi fjárl. Það virðist svo sem n. hafi litið þannig á, að á árinu 1940 mundu verða mjög ríflegar tekjur, og sérstakt útlit fyrir það nú eftir á, að t. d. tekjuskatturinn mundi verða mikill á því ári, og meiri en búizt var við á sínum tíma, vegna þess að nú er í landinu ákaflega mikið fjármagn. Vinnukrafturinn í landinu er nú mjög upp tekinn af ýmsum framkvæmdum, og þá finnst n., að það beri að ráðast í sérstaklega miklar verklegar framkvæmdir. Mér finnst þetta svo einkennileg stefna, að ég vildi strax við 1. umr. andmæla henni vegna þess, að það hefur alltaf verið mín stefna, og að ég hélt þess flokks, sem ég tilheyri, að þessu bæri að haga þveröfugt við það, sem n. leggur til. Það hefur verið borið fram bæði f ræðu og riti, innan þings og utan af Sjálfstfl., að þegar vel lætur í ári og mikið fé yfirleitt starfandi og menn hafa góð atvinnuskilyrði, þá beri ríkinu að draga sig í hlé og gerast ekki keppinautur atvinnuveganna. Það hefur oft verið tekin til dæmis gamla sagan um Jósef í Egyptalandi og talað um að nota góðærin til þess að safna í kornhlöður og geyma til góðu áranna. Það er sérstaklega sú stefna, er kemur fram í nál. fjvn., sem gerir það að verkum, að ég gat ekki annað en andmælt því, a. m. k. frá mínu sjónarmiði. Það segir í nál., að það beri að nota þessar miklu tekjur, sem ríkissjóður hefur hlotið, annars vegar til að létta skuldabyrði ríkisins og á hinn bóginn til þess að koma í framkvæmd ýmsum nauðsynlegum umbótum á sviði verklegra framkvæmda og ráðast í þær nú þegar á þessu ári. Það er svo skýrt frá því, að n. hafi gert till. um að hækka ýmsar fjárveitingar á þessu ári, sem samtals nema 1,6 millj. kr., og gefið til kynna, að fjvn. ætli sér að bera fram till. um þetta við 2. eða 3. umr. fjárl. Þetta er ekki hægt að skilja öðruvísi en svo, að n. ætli sér að gera till. um, að ráðizt verði í miklar framkvæmdir. Nú er hins vegar í nál. talað um það, að það kunni að verða skortur á vinnuafli. Þess vegna er mér ómögulegt að skilja þetta plagg öðruvísi en þannig, að ríkissjóður eigi í lengstu lög að keppa um vinnukraftinn. Ég vil einnig segja það um till. n. um fjárlfrv. sjálft, að þar kemur einnig fram sama bjartsýnin. Þar er fyrirhugað, eftir því, sem sagt er í nál., að aukatill. n. nemi 1 millj. 669 þús. 244 kr. Það er auðséð, þó að halda eigi aths. um það, að ríkisstj. sé heimilt að lækka útgjöld fjári., að það eitt út af fyrir sig, að afgr. fjárl. svona há, mundi skapa ríkisstj. stórkostlega erfiðleika um að draga þar úr, ef árferði yrði svipað að því leyti, að erfitt yrði um vinnukraft. Það er hætt við því, að erfitt yrði fyrir ríkisstj. að standa á móti einstökum héruðum, sem fá loforð um verklegar framkvæmdir. Það hefur alltaf verið mín skoðun í fjármálum, og því hefur ekki verið andmælt af mínum fl., að góðærin ætti yfirleitt að. nota til þess að byggja upp, þegar illa árar. Það er alls ekki svo, að það geti ekki verið nauðsynlegt að hefja framkvæmdir, en það verður að líta á það, að atvinnuástandið ræður nú meiru um það, að draga verður úr framkvæmdum. Hins vegar verður að ráðast í þær framkvæmdir, sem miða að því að viðhalda verðmætum slíkt má auðvitað aldrei vanrækja. Þá kemur sú spurning, hvað eigi að gera þau árin, þegar einhverjar ástæður veita miklu fé inn í ríkissjóð. Það er bent á eina aðferð í nál., sem er sú, að borga skuldir, og það mál er tvíþætt mál. Annars vegar að borga erlendar skuldir og gera ráðstafanir til þess að ná upp innlendum lánum í þeim tilgangi að greiða þær. Hins vegar er svo það, að greiða innlent lán aftur. Það er ekki víst, að þetta sé eins auðvelt eins og það virðist vera. Það hefur verið talað um að gefa út ríkisskuldabréf og greiða skuldir á þann hátt. En það, að farið yrði að losa féð á þennan hátt, er mjög hættulegt á þessum tímum; a. m. k. verður að fara mjög gætilega í þeim efnum. Þá er sú aðferð að safna í sjóði. Að vísu er það gott og blessað, en þó er það svo, að ef um mikið fé er að ræða, kannske margar millj., hefur það stórkostleg áhrif á verðgildi peninganna í landinu. Það verður að geyma þessa sjóði ákaflega vel, og það er ekki hægt að geyma þá öðruvísi en að loka þá inni. Það, að lána svona mikið fé út, yrði auðvitað til þess að auka stórkostlega þau vandræði, sem nú eru í landinu út af of miklu fé. Við hér á Íslandi erum óvanir að fást við slíkt, því að það hefur alltaf verið til of lítið fé. Það hefur alltaf orðið að leita uppi féð og sækja það til annarra landa. Ýmis ríki hafa orðið að berjast við hið gagnstæða, sem sé of mikið fé, og hefur það komið fram t. d. í Svíþjóð. Þar skapaðist kreppa fyrir það, hvað mikið fé var til. Við eigum nú við þetta að stríða, og getur vel verið, að við misstígum okkur, ef við förum ekki mjög varlega. Það er sennilega ekki um annað að ræða eins og nú er en að geyma féð inni án þess að það gefi nokkuð af sér, og lána það alls ekki út. Mönnum finnst kannske einkennilegt, að þetta gerist á sama tíma og vandræði eru með að byggja. En það er augljóst, að ef farið yrði nú að auka verklegar framkvæmdir, gæti það haft mjög hættulegar afleiðingar. Þó að hvert einstakt hérað taki fegins hendi við því, að farið yrði eitthvað að gera, þá er þess að gæta, að allt efni er nú bæði óhæfilega dýrt og lítt fáanlegt til landsins, og eins hitt, að vinnukraftur er lítt fáanlegur. Ég vil vekja athygli hv. þm. á því, að nú er sú ástæða, sem oftast var borin fram, að óhætt væri að ráðast í framkvæmdir, sem ekki þyrfti nema íslenzkt efni til, burtu fallin. Það var lengi fullgild ástæða, að það bæri að ráðast t. d. í vegagerðir, þar sem ekki væri um miklar brýr að ræða, af því að þar væri nær eingöngu um íslenzkt efni að ræða. Nú er þessi ástæða alveg burtu fallin. Nú er svo um skipt fyrir okkur, að við verðum að kaupa efni frá Bretlandi, og eins og ástatt er um siglingar þangað, er ekki sjáanlegt, að auðið verði að ráðast í miklar framkvæmdir að sinni. Auk þess er v innukraftur svo dýr, og þar að auki nær ófáanlegur, að alls ekki er hugsanlegt, að um framkvæmdir geti verið að ræða. Vinnukrafturinn er nú orðinn það, sem erlend innkaup voru áður. Það þarf að fara mjög varlega í að stofna til sérstakrar samkeppni við setuliðið um vinnukraftinn. Ég skal ekki fara út í þá hættu, út af fyrir sig, sem stafar af hinum brezku framkvæmdum, en það er öllum hv. þm. ljóst, að sú hætta er alveg gífurleg. Það eru hundruð manna eða jafnvel þúsund, sem vinna hér að verkefnum, sem engar líkur eru til, að við höfum nokkurt gagn af. Og í rauninni eru það Íslendingar sjálfir, sem kosta þetta allt. Það er tekinn vinnukrafturinn frá framleiðslunni og nauðsynlegum störfum þjóðfélagsins og settur í framkvæmdir, sem þjóðin hefur ekki gagn af fyrir sína afkomu. Þetta er síðan allt borgað með gjaldeyri, sem við látum af hendi í íslenzkum peningum. Hins vegar vitum við ekki, hvað mikils virði hin ensku pund kunna að verða á sínum tíma. Þannig má segja, að Íslendingar framkvæmi þetta allt upp á sinn kostnað. Þegar svona stendur á, ætti það að vera augljóst., að það getur verið mjög varhugavert að ráðast í stórfelldar framkvæmdir. Hættan, sem yfir okkur vofir, er fyrst og fremst af verðhruni peninganna, því að hin vaxandi dýrtíð er ekkert annað en verðhrun peninganna. Þetta er mönnum vél ljóst, enda hafa verið gerðar ýmsar ráðstafanir af hálfu þess opinbera, og sumar hverjar mjög harkalegar, til þess að hamla á móti verðhruninu. Það hafa verið boðin út stór innlend lán. Þetta er vitaskuld gert til þess að festa féð og á þann hátt reynt að ná milljónum króna úr umferð. Það hefur verið gripið til þeirra mjög harkalegu ráðstafana að binda sterlingspundainnieignir manna í Englandi. Lögleg eign manna er þannig fest í gjaldeyri, sem mörgum þykir vonarpeningur. Þetta er gert til þess að flytja ekki meira af peningum inn í landið, sem mundu spyrja eftir verðmætum þar. Þá er ein ráðstöfunin enn, það er að taka mikinn hluta af gróða útgerðar félaganna og binda hann í hinum svonefnda nýbyggingarsjóði. Þetta er sumpart gert til þess að geyma féð, þar til betur áraði með að fá ný skip, en það er líka gert til þess að binda peningana. Það þyrfti líka, þótt harkalegt þætti, að gera einhverjar ráðstafanir viðvíkjandi Bretavinnunni. Það er ómögulegt fyrir ríkisvaldið að horfa upp á það, að verið sé að framkvæma aðgerðir á okkar kostnað, sem við kærum okkur ekki um. Lægi ekki nærri að segja við verkamennina: Þið verðið að binda nokkurn hluta af hinum óvenjulegu vinnulaunum, t. d. með því að leggja til hliðar og geyma þar til vinna þverrar, svo þið hafið eitthvað fyrir ykkur að leggja. Þegar á allt þetta er lítið, er ómögulegt að verja það, að ríkið fari svo að hækka gjöld til verklegra framkvæmda og gerast keppinautur í þeim tryllta dansi, sem nú á sér stað og hlýtur að enda í verðhruni og þeirri mestu kreppu, sem sögur fara af. Ég sé, að þrír nefndarmenn hafa skrifað undir nál. með fyrirvara einmitt um þetta atriði, að auka framkvæmdir á yfirstandandi ári, og gera till. um meiri framkvæmdir á næsta ári. Mér þykir vænt um það, því það hefur þá einnig komið fram í n., hvílík hætta hér er á ferðum. Þetta mál er mjög víðtækt og mætti ræða það lengi, en ég læt það nægja, sem ég hef hér sagt. Ég vildi aðeins benda á þetta til viðvörunar, þar sem till. n. hafa nú verið afhentar ríkisstj. til athugunar, en svör hennar hafa ekki borizt enn.

Frsm. (Bjarni Bjarnason) : Það er ekki nema eðlilegt, að þingmenn vilji ræða um fjárl. og fjárlfrv., sem fyrir liggur, svo sem oft. hefur verið venja, eða að halda hinn svonefnda eldhúsdag, en þær umræður hafa þá mest snúizt um fjármálastjórn undanfarins árs og þá einnig að sjálfsögðu um fjárlfrv. Hins vegar hefur það ekki verið venja, að þingmenn gerðu brtt. fjvn. og nál. að umtalsefni við þessa umr. Eins og hv. þm. vita, hefur fjvn. ekki fengið tækifæri til þess enn þá að mæla með till. sínum og gera grein fyrir áliti nefndarinnar. Ég hef verið valinn frsm. fjvn ., og mun ég skýra till. n., þegar sá tími kemur, sem til þess er ætlaður. Má vera, að ef hv. 1. þm. Reykv. hefði beðið þangað til ég hafði skýrt till. n., að hann hefði þá betur skilið, hvað fyrir n. vakir. Ég mun því ekki svara hv. þm. fyrr en í framsöguræðu minni og vænti, að hann muni þá fá svör bæði beint og óbeint að því er snertir störf n., sem geri honum ljóst, hvað fyrir n. vakir með till. sínum.

Pétur Ottesen Hv. 1. þm. Reykv. hefur horfið að því ráði að hverfa ekki alveg frá eldhússtörfunum, enda þótt hann hafi ekkert við framferði stj. að athuga, og gerir hann eldhúsdag að störfum fjvn. Eins og hv. 2. þm. Árn. og frsm. fjvn. tók fram, hefði verið eðlilegra að láta þetta bíða þar til við 2. umr. fjárlfrv. eða þar til till. nefndarinnar lágu fyrir til umr. En það er ekki svo að skilja, að fjvn. sé ekki við því búin nú eins og síðar að ræða við hv. þm. um stefnu þá, sem felst í áliti n., og þær till., sem settar hafa verið fram í því sambandi. Ég mun því ræða við hv. 1. þm. Reykv. nú að því er veit að sjálfu fjárlfrv., en hv. þm. sveiflaði sér nokkuð víða og lét hugann renna um fjármálaviðhorfið í heild, m. a. um einn þátt skattamálanna og Bretavinnuna, sem vitanlegt er, að atvinnuvegum vorum stafar mikil hætta af. Slíkar almennar umræður mun ég leiða hjá mér. En áður en ég sný mér að aths. hv. þm., get ég ekki látið hjá líða að geta þess, að mér finnst hann hafa gengið fram fyrir skjöldu fyrir hæstv. fjmrh., því að þegar rætt er um till. fjvn., er það fjmrh., sem fyrst tekur til máls út af þeirri meðferð, sem fjárlfrv. hefur fengið hjá n. Ég hef auðvitað ekkert við því að segja, þótt hv. þm. gangi fram fyrir skjöldu fyrir hæstv. fjmrh.; hann hefur til þess sinn fulla þingmannsrétt, en ég vildi aðeins benda á þetta. Hv. 1. þm. Reykv. hóf mál sitt á því að átelja fjvn. fyrir það, að hún hefði í raun og veru gengið út fyrir sitt verksvið, þegar hún fer að athuga fjárlögin fyrir yfirstandandi ár. Ég veit satt að segja ekki til, að verksvíð fjvn. sé svo einskorðað, að þetta sé átöluvert. Það er vitað, að fjárlfrv. er ekki eina málið, sem Alþ. ætlast til, að fjvn. fjalli um. Það er algengt, að ýmsum till., sem snerta fjármál landsins yfirleitt, sé vísað til nefndarinnar. Það er því ekki með rétti hægt að átelja n., þótt hún eins og á stóð gerði till. í þá átt, sem hún hefur gert. Það var heldur engan veginn ætlun n. að fara fram hjá Alþ., því það er skýrt tekið fram í nál., að vitanlega taki Alþ. endanlega ákvörðun hvað þær snertir, ef ríkisstjórnin treystir sér til, þess að mæla með því, að inn á þessa braut verði farið. Hv. þm. og aðrir, sem kunna að hafa eitthvað að athuga við hækkunartill. til verklegra framkvæmda í ár, fá þá væntanlega tækifæri til þess að láta ljós sitt skína, þegar till. koma til meðferðar. Mér þykir einkennilegt, hvernig hv. þm. (MJ ) hefur lesið nál. Það bendir allt til þess, að hv. þm. hafi lesið það eins og viss persóna les ákveðna bók, sem ætti að vera hv. þm. vel kunn. Hann túlkar nál. alveg ranglega og fær með því grundvöll fyrir átölur sínar í garð n., að hún ætli að fara að stofna til samkeppni við atvinnuvegi landsmanna með því að láta vinna fyrir þetta fé á yfirstandandi ári. Það kemur einmitt alveg skýrt fram í nál., þótt hv. þm. hafi hagrætt þessu þannig, til að koma að ádeilu sinni, að n. gengur út frá, að það sé ekki hægt að vinna fyrir þetta fé á þessu ári, og leggur n. því til við ríkisstj., að þetta fé sé geymt, þar til betur byrjar. Hvernig á nú bæði að leggja féð til hliðar og vinna fyrir það samtímis? Ég undra mig stórlega á því, að hv. þm. skuli geta lesið það út úr grg. n., að hún fyrirskipi að vinna fyrir þetta fé nú og stofna þannig til óheilbrigðrar samkeppni við atvinnuvegi landsmanna. Annars er ekki þörf á að útskýra þetta nánar, því að niðurlagið á þeim málslið, sem um þetta fjallar, sýnir ljóslega, hvað fyrir n. vakir með till. þ. e. að fé sé lagt til hliðar, þar til atvinnuástandið er á þann veg, að hvort tveggja fari saman, að njóta gagnsins af þeim framkvæmdum, sem fyrir það fást, og uppfylla um leið atvinnuþörf landsmanna. Hv. þm. vitnar í það, að 3 nm. skrifi undir nál. með fyrirvara hvað þetta atriði snertir. Þetta er ekki alveg rétt. Þessir 3 nm. voru ekki samþykkir því, að n. byggi til sundurliðaðar till. og einskorðaði þær við ákveðin verk, heldur vildu þeir láta leggja féð til hliðar og ákveða síðar, á sínum tíma, til hvaða verka það skyldi renna. Ég ætla, að ég hafi nú leiðrétt þann misskilning, sem hv. þm. byggði átölur sínar í garð n. á, en hann taldi og, að stefna n. væri í andstöðu við stefnu hans flokks. Nú erum við báðir, hv. þm. og ég, í sama flokki, Sjálfstfl., og ætti mér því að vera jafnkunnugt um stefnu flokksins og honum. - En ég veit ekki betur en að þetta sé einmitt stefna Sjálfstfl., að nota óvæntar tekjur til þess að létta skuldabyrði ríkissjóðs og efla verklegar framkvæmdir. Þetta er ekki aðeins stefna Sjálfstfl. í orði, heldur og á borði. Vænti ég, að hv. þm. mæli því ekki í gegn. Þá er hitt atriðið, hvernig á því stóð, að n. fór að taka til athugunar fjárlög þessa árs. N. leit öll svo á, að þegar svo miklar óvæntar tekjur bærust ríkissjóði, væri ekki nema eðlilegt, að reynt væri að tryggja það, að þær rynnu ekki úr greipum ríkisvaldsins án þess að marka spor í framkvæmdum á verklega sviðinu. Ég fyrir mitt leyti vil standa á því, að það sé réttmætt, þegar svona stendur á, að gera sérstakar ráðstafanir til þess að tryggja, að eitthvað af þessum miklu tekjum verði geymt og notað til þess að hrinda nauðsynjamálum í framkvæmd. Það kann að vera, að skoðanamunur hjá mér og hv. 1. m. Reykv. um þétta atriði byggist á því, að hann hafi erfiðari aðstöðu til þess að fylgjast með nauðsyn þessara verklegu framkvæmda, t. d. vega, hafnarbóta, landþurrkunar o. s. frv., en við, sem lifum á landsbyggðinni og verðum að berjast áfram yfir veglausar torfærur. Við nefndarmenn allflestir þekkjum meira til þessa en hann, og er því ekkert eðlilegra en að álykta, að því leyti, sem um skoðanamun. milli hans og okkar er að ræða, þá byggist hann á aðstöðumun, þar sem hann hefur ekki jafn náin kynni af þessum erfiðleikum og við. Mér þótti heldur vandast málið hjá hv. þm., þegar hann komst að þeirri niðurstöðu, að þær miklu tekjur, sem við getum búizt við, að verði á þessu ári, þótt ekki sé víst hvernig verður á því næsta, mætti ekki nota til verklegra framkvæmda, ekki til þess að greiða skuldir og ekki leggja þær í sjóð. Hann taldi svo mikla annmarka á þessum þrem leiðum, að leitt gæti beinlínis til ófarnaðar fyrir íslenzku þjóðina. - Það er auðvitað mál, að það verður að viðhafa alla fyrirhyggju um það, hvaða leið verður farin í þessu efni, en ég vænti þó, að Alþ. verði ekki í neinum vandræðum með að ráðstafa því fé, sem aflögu verður, á þann veg, að það verði til velfarnaðar í framtíðinni og styrktar, þegar erfiðleika ber að höndum. Ummæli hv. þm. um allar þessar leiðir gáfu mér tilefni til þess að benda á þetta, af því að mér virtist, að hann hefði ekki yfirstigið þá erfiðleika, sem voru því fylgjandi, hvor leiðin sem farin væri. Viðvíkjandi fjárlfrv., sem fyrir liggur, og ummælum hv. þm. um það, sem, hann átaldi, er það að segja, að honum þótti við í n. vera allt of stórtækir og ekki gæta nægilegrar varfærni í till. okkar. Ég skal aðeins geta þess í sambandi við það, sem snertir till. n. um afgreiðslu fjárlfrv. fyrir árið 1942, að þó að hv. þm. færi ekki inn á það atriði nál., þá býst ég við, að hann sé líkt á vegi staddur og n. um það, að erfitt sé að ákveða um það, hvernig árferði muni verða hér á landi á næstu árum, eða 1942. Það kemur mjög greinilega fram í nál., að þar sé úr vöndu að ráða. Eiginlega ber nál. það með sér, að n. gafst alveg upp við það að fara að geta í þær eyður, sem kynnu að verða eða mættu okkur á árinu 1942. N. tók því þann kostinn, sem ríkisstj. hefur tekið, sem náttúrlega hlaut að líta mjög svipað á þetta mál og n., að miða fjárlfrv. fyrir 1942 við sæmilega gott verzlunar- og atvinnulífsárferði. Nú var það svo, að í frv. voru allmiklar eyður, sem gerðar voru vitandi vits, en ekki þannig, að ekki væri ætlazt til, að fyllt væri upp í þessar eyður í frv., heldur var það látið bíða þangað til þing kæmi saman til að gera till. um það. Ég vil í þessu sambandi benda á það, að í 13. gr. hafa ekki verið tekin upp nein framlög til hafna eða lendingarbóta, heldur eru þar eingöngu framlög, sem ríkið hefur átt vangreidd til þeirra staða, sem búnir eru að koma þessum framkvæmdum í verk. Það var fullt samkomulag um það í n., og líka var á það minnzt við ríkisstj. að taka upp nokkuð svipaða fjárhæð í þessu skyni eins og gert hefur verið á undanförnum árum, að undanteknu því, að þar er tekin upp ein stór upphæð, 250 þús. kr., sem er til hafnarbyggingar við sunnanverðan Faxaflóa, og þessi upphæð er flutt af n. fyrir ósk hæstv. atvmrh. N. fannst sjálfsagt að verða við þessari till., með tilliti til þess, hvað okkur er brýn nauðsyn á að bæta hafnarskilyrðin við sunnanverðan Faxaflóa. Við vitum, hvaða slys henti þar síðastl. vetur, og við vitum líka, hvað þessi slys kosta mikið. Það situr þarna á bak við hv. 1. þm. Reykv. maður, sem er forstöðumaður þeirrar stofnunar, sem endurtryggir fiskibáta. Hann gæti kannske borið um það, hvaða tjón hafi hlotizt á síðastl. vetri af hafnleysinu við sunnanverðan Faxaflóa. Í sambandi við þetta hefur n. enn fremur gert till. fyrir árið 1942 um nokkra hækkun á vegafénu, sem er nokkuð í samræmi við þær hækkanir, sem n. hefur lagt til, að gerðar verði á yfirstandandi ári. Enn fremur hefur hún gert ýmsar aðrar till., sem snerta verklegar framkvæmdir í landinu. Þó að bætt hafi verið ýmsu við, höfum við fyllt út í eyðurnar í fjárlfrv., sem að sjálfsögðu var ætlazt til, að yrði gert: Auk þess höfum við lagt til að hækka nokkuð fjárframlög til nauðsynlegustu framkvæmda. Þó hygg ég, að ekki sé hægt að segja annað en það, að þarna hafi verið fylgt sömu stefnu og kemur fram í fjárlfrv. hjá ríkisstj., og að því leyti, sem ræða hv. 1. þm. Reykv. var ádeila á n. fyrir hennar stefnu í þessu atriði, má segja, að hún sé líka ádeila á hæstv. ríkisstj., sem lagði grundvöllinn að þessu fjárlfrv. Ég segi þetta ekki af því, að hann hafi ekki jafnan rétt til þess að deila á ríkisstj. eins og n. fyrir hennar fjármálastefnu. Það hefur hann vitanlega rétt til að gera. Hv. þm. leit svo á, að sú heimild, sem gefin væri í fjárlfrv. til þess að færa niður um allt að 35% þau útgjöld ríkissjóðs, sem ekki eru bundin í öðrum lögum en fjárlögum, mundi engan veginn vera fullnægjandi, ef illa færi í þessu efni, og þar af leiðandi hefði fjvn. litla afsökun að því leyti sem hún vitnaði til þessarar heimildar. Hv. þm. hljóp alveg yfir niðurlagið á þessari málsgr., eftir að n. hafði vitnað í þessa 35% heimild til niðurskurðar, en það hljóðar svo: „Ef í nauðirnar rekur, verður að sjálfsögðu að taka enn dýpra í árinni um niðurfærslu útgjalda.“ Og þetta byggist á því, að fjárlfrv. er miðað við sæmilegt verzlunar- og atvinnuárferði, - það er ekkert gert til þess að leyna því, að svo sé. Fyrst og fremst sýnir fjárlfrv. það sjálft, eins og það liggur fyrir ásamt brtt. n., að ekkert er gert til þess að leyna því, heldur er gengið út frá því sem sjálfsögðum hlut, að það geti brugðizt svo verulega um árferði og tekjumöguleika ríkissjóðs, að þessu takmarki verði hvergi náð. Og meira að segja gæti þetta brugðizt svo, að þessi niðurskurður hrökkvi ekki heldur til þess, að tekjur og útgjöld stæðust á. Þá tekur n. það fram sem sína skoðun, að ef nauðsyn beri til, þá verði að sjálfsögðu að taka enn dýpra í árinni um þennan niðurskurð. Ég vil bæta því við, að það getur vel verið, að það fari svo, að það verði að taka svo djúpt í árinni, að það verði líka að ganga út yfir fjárhæðir, sem á fjárlögum standa. Við megum á þessum tímum sannarlega vera við öllu búnir í þessu efni. Ég ætla, að fjvn. hafi ekki getað gert hreinna fyrir sínum dyrum en með því að benda á, að gera þurfi allróttækar ráðstafanir í sambandi við það, að fyrir gæti komið, að erfitt yrði um tekjuöflun til ríkissjóðs. Ég held, að ekki sé heldur hægt að deila á fjvn. fyrir neina óvarfærni í þessum till., þar sem ekki er sleginn sá varnagli, að fyrir n. vaki fyrst og fremst, að fyllstu varfærni sé gætt. Enn fremur má benda á það, að ekki eru allar þessar upphæðir í fjárlfrv. miðaðar við það að efla verklegar framkvæmdir, ef kringumstæður eru fyrir hendi, því að n. hefur orðið að taka upp samkv. till. hæstv. fjmrh. 600 þús. kr. hækkun, sem er verðlagsuppbót á launagreiðslur til starfsmanna ríkisins og ríkisstofnana. Hv. þm. fór ekki út í það að deila á einstakar till. n., heldur málið í heild. Þess vegna flutti hann heldur ekki ádeilu á n. fyrir að hafa tekið inn í frv. svona háa tölu. Og ef það dýrtíðarástand, sem við nú lifum við í þessu landi, helzt, þá skildist mér á hæstv. fjmrh., að það mundi geta brugðizt til beggja vona um það, að þessi upphæð nægði, heldur gæti þrátt fyrir þessa hækkun farið svo, að bæta yrði nokkru við þessa 1 millj. og 800 þús. kr. Alþingi hefur nýlega afgr. lög, sem fólu í sér þessa miklu hækkun á verðlagsuppbótinni, og varð ég ekki var við, að hv. 1. þm. Reykv. væri með nein varnaðarorð um það, að það væri kannske vafasamt að binda ríkissjóði svo þungan bagga sem gert væri með þessu. Mér þykir svo ekki ástæða til að fara lengra út í þetta mál. Úr því að þessi venja var tekin upp að þessu sinni, að fara að ræða fjárlfrv. áður en það í raun og veru lá fyrir til umr., og hv. frsm. n. vildi með eðlilegum hætti halda sér við þá venju, sem fylgt hefur verið alla tíð. að tala ekki um till. n. fyrr en til þess kæmi að það lægi eðlilega fyrir, þá vildi ég þó út af ræðu hv. þm. leiðrétta þann misskilning, sem kom fram hjá honum og hann byggði átölur sínar til n. á. Hann hélt því fram, að n. ætlaðist til, að það fé, sem hún vildi tryggja í verklegar framkvæmdir fram yfir það, sem í fjárlfrv. er áætlað, ætti að koma fram sem samkeppnisvinna. Ég vildi leiðrétta þennan misskilning og jafnframt sýna fram á, að það væri ekki með réttu hægt að bera n. það á brýn, að full varfærni fælist ekki í þessum till., og að því leyti sem það nægir ekki, sem ég hef borið hér fram fyrir þessu, þá snertir þetta bæði fjvn. og líka hæstv. ríkisstj. að nokkru leyti. Hv. þm. fór nokkuð út fyrir þetta, eins og ég minntist á í upphafi máls míns. Hann fór að ræða um nýbyggingarsjóð þann, sem gert er ráð fyrir í skattalögunum, sem nú liggja fyrir Alþingi, og þær skattaívilnanir, sem útgerðarmenn eigi að njóta í sambandi við hann. Ég get alveg tekið undir það, sem hv. þm. sagði um þetta atriði, því mér er það fullkomlega ljóst, að eins og það er nauðsynlegt að mínum dómi að reyna að tryggja það, að þær miklu tekjur fari ekki allar út í veður og vind, þá held ég, að rétt sé að ganga svo frá því, að nauðsynlegar framkvæmdir í landinu geti notið meira gagns af því en gert er ráð fyrir í fjárlögum yfirstandandi árs. Ég er líka sammála hv. þm. um það, að það er hin mesta nauðsyn fyrir framtíð okkar lands, að útgerðin fái að vissu marki að njóta ríflegs hluta þeirra tekna, sem henni hafa hlotnazt, til þess að endurnýja skipaflotann og til þess að tryggja það, að við getum átt á að skipa skipum af þeirri gerð, sem henta því viðhorfi, sem við komum til með að horfast í augu við, þegar þessum hildarleik linnir. Þetta er mikil nauðsyn, og það er mikið undir því komið, að Alþingi tryggi þetta eins og bezt má verða. Hitt er annað, sem ég er líka sammála hv. þm. um, að atvinnuvegum okkar stafar hin mesta hætta af hinni geigvænlegu Bretavinnu í landinu, sem er byggð upp á því að framkvæma hér ýmsa hluti, sem ekki marka nokkurt spor í framtíð þessa lands né leggja grundvöll að framþróun, heldur verður allt til ónýtis fyrir okkur, þegar hernaðarástandinu léttir. Af þessu stafar okkur geysilegur voði, því þó það sé illt og ekki rétt að fara í samkeppni með atvinnuvegina, þá er þó sá stóri munur á okkar vinnu og Bretanna, að okkar verk eru mikils virði og undirstaða þessa þjóðfélags í framtíðinni. Á þessu tvennu er því allmikill eðlismunur. Og ég vil taka undir það, að það er óeðlilegt að stofna til slíkrar vinnu eða vinnubragða í landinu með þeim hætti, að það gangi út yfir það, að okkar eiginn atvinnurekstur hafi ekki á að skipa nægilegum vinnukrafti. En það er nú vitað, að ríkisstj. og Alþingi og sömuleiðis landbn. eru nú að vinna að þessu máli og reyna að leggja grundvöll að því, að á þessu verði nokkur bót ráðin, hvernig sem það tekst, en það er vitað, að í þessu efni er við ramman reip að draga. Það er sá munur á þessu og öðrum árekstrum við setuliðið, að þar hefur þjóðfélagið staðið saman sem einn maður með ríkisstj. að fá ráðnar bætur á, en þarna klofnar þjóðfélagið í tvennt, annars vegar í þá menn, sem líta á hinar háu upphæðir, sem Bretarnir borga, og hins vegar í atvinnurekendur, sem sjá fram á þann voða, sem af því leiðir fyrir þjóðfélagið, ef við verðum að fella mikinn hluta af búpeningi landsmanna á næsta hausti, sem óhjákvæmilegt er, ef ekki fæst breyting á þessu. Það er augljóst mál, hverjar afleiðingarnar af þessu verða einmitt á þeim tímum, sem siglingar okkar til þeirra landa, sem við sækjum nauðsynjar okkar til, eru að lokast. Það er þess vegna aldrei ofgert, og má segja, að það sé ekki nema rétt og eðlilegt, að þetta og önnur tækifæri á Alþingi séu notuð til þess að rifja upp þann þjóðfélagsvoða, sem við horfumst þarna í augu við. Ég skal nú ekki fara lengra út í þetta, því ég þykist hafa gert hér þá grein fyrir stefnu n. og það hreint fyrir hennar dyrum að því er stefnu hennar snertir í þessu máli, að hún þurfi ekki að bera neinn kinnroða fyrir. Það er svo vitanlega undir ákvörðun Alþingis komið, hvernig þessari stefnu n., sem ég vil kalla varfærnisstefnu, verður mætt. Það sýnir sig náttúrlega við 2. umr. þessa máls, og um það er vitanlega ótímabært að tala að svo stöddu. Ég vænti, að ég hafi leiðrétt svo þann misskilning, sem komið hefur fram hjá hv. þm. um stefnu n. og hann las út úr fyrri hluta álitsins, að hann þurfi ekki hér eftir að flaska á því skeri, og miklar umr. um það atriði þessa máls þurfi ekki að verða eftirleiðis.

*Sigurður Kristjánsson: Ég flutti hér fyrir 5 vikum mál í þingsályktunarformi í sameinuðu Alþingi. Það var um innflutning á efni í skipasmíðastöðvar og báta. Fyrir tilmæli hæstv. viðskmrh., sem ekki er viðstaddur, var þessu máli vísað til allshn. Sþ., í stað þess að ég óskaði eftir, að því yrði vísað til fjvn. Nú eru liðnar 5 vikur síðan, og ég hef enn ekki orðið var við málið. Mér er sagt, að þessi n. sé búin að afgreiða 1 mál á 10 vikum. Nú vildi ég, ef hæstv. forseti álítur ekki of langt gengið um vinnuhörku við þessa n., biðja hann að ganga fram í því, að hún, að loknu 10 vikna striti sínu við þetta eina mál, afgreiði nú þetta mál einnig til þingsins, hví að um það verður ekki deilt, að það er eitt af stærstu málunum, sem fyrir þinginu liggja. Ég vænti, þó að hæstv. viðskmrh. sé ekki viðstaddur, að hann sé fús til að leggja fram liðsemd sína til þess, að n. afgreiði málið, því það var fyrir hans aðgerðir, sem það fór til allshn., en ekki fjvn., sem mundi vera búin að skila málinu, þó að hún hafi meiri störfum að sinna en allshn.

*Árni Jónsson: Vegna þess að formaður allshn. sameinaðs þings er ekki viðstaddur, þá vil ég víkja að þeirri fyrirspurn, sem hv. 5. þm. Reykv. gerði út af þáltill. N. hefur ekki afgr. hana enn þá. Hún hefur aðeins afgr. 3 mál. Það voru aðeins 10 mínútur eftir af fundi, þegar þetta var tekið fyrir, og ég geri ráð fyrir, að hv. 5. þm. Reykv. sé mér sammála um, að það verður ekki afgr. á þeim tíma. Og afgreiðsla mála er tekin eftir röð.

*Sigurður Kristjánsson: Ég vil taka fram út af því, sem hv. 9. landsk, sagði, að það eru engar 10 mín., sem nefndin hefur haft til að afgreiða málið, heldur 5 vikur, og ég tel þetta ekki vera forsvaranlega afgreiðslu á málinu. Það væri æskilegt, ef hv. forseti vildi hlutast til um, að n. gerði skyldu sína.