Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseta hefur borist bréf um afturköllun máls. Hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson kallar aftur fyrirspurn á þskj. 78, máli nr. 78, sem snýr að námi í ylrækt og garðyrkju.

Forseta hefur borist bréf frá fjármála- og efnahagsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 517, um innflutning á osti og kjöti, frá Þorsteini Sæmundssyni, og þskj. 765, um endurgreiðslu virðisaukaskatts og flokkun bifreiða, frá Birni Leví Gunnarssyni.

Forseti vill vekja athygli á því að í samræmi við samkomulag það sem nú er unnið eftir á Alþingi og tekur til mánaðanna febrúar og mars, getur dagskrárliðurinn störf þingsins staðið lengur í dag en þingsköp gera ráð fyrir, eða þannig að allt að 20 þingmenn komist að.

Forseti. Með leyfi forseta: „Við sem byggjum Ísland viljum skapa réttlátt samfélag þar sem allir sitja við sama borð. Ólíkur uppruni okkar auðgar heildina og saman berum við ábyrgð á arfi kynslóðanna, landi og sögu, náttúru, tungu og menningu. Ísland er frjálst og fullvalda ríki með frelsi, jafnrétti, lýðræði og mannréttindi að hornsteinum. Stjórnvöld skulu vinna að velferð íbúa landsins, efla menningu þeirra og virða margbreytileika mannlífs, lands og lífríkis. Við viljum efla friðsæld, öryggi, heill og hamingju á meðal okkar og komandi kynslóða. Við einsetjum okkur að vinna með öðrum þjóðum að friði og virðingu fyrir jörðinni og öllu mannkyni. Í þessu ljósi setjum við okkur nýja stjórnarskrá, æðstu lög landsins, sem öllum ber að virða.“ Forseti. Þjóðin er stjórnarskrárgjafinn. Við störfum hér á Alþingi samkvæmt þeim leikreglum sem þjóðin setur okkur. Þetta er mjög mikilvægt að við höfum í huga þegar við tökumst á við umræðu dagsins.

Virðulegi forseti. Þetta er ekki í fyrsta skipti og líklega ekki í það síðasta sem ég ætla að ræða það sem ég nefni hér, þ.e. fjölgun starfa í hinum dreifðu byggðum. Það er dapurlegt frá því að segja að í áratugi hefur gengið afskaplega illa að færa störf í hinar dreifðu byggðir þrátt fyrir það að á vef Byggðastofnunar, frá því í desember sl., megi finna kort þar sem birtast 83 staðir í hinum dreifðu byggðum og yfir 100 starfsstöðvar þar undir sem geta tekið á móti fólki sem vinnur störf án staðsetningar. Það markmið var sett núna að 10% allra auglýstra starfa í ráðuneytum og stofnunum ættu að vera án staðsetningar árið 2024, þannig að búseta hefði ekki áhrif á val á starfsfólki. Það gengur allt of hægt. Sannarlega hafa verið stigin skref og ekki skal gera lítið úr þeim. En hægt er að gera miklu betur og það þarf líka að breyta viðhorfi innan stofnananna, ekki bara í ráðuneytunum. En ég veit ekki hvaða aðferð þarf að beita til þess að þetta verði raunverulegt. Það sem hefur verið gert fram til þessa er augljóslega ekki að skila sér. Það er óásættanlegt því að við höfum svo sannarlega, held ég, uppgötvað það öll sem eitt, í tengslum við faraldurinn, að það er auðvelt að vinna ótal mörg störf á þennan hátt. Ég ætla samt að nefna eitt sem er afskaplega ánægjulegt að mínu mati. Nú er verið að auglýsa tvö störf, þ.e. starf lögfræðings og starf sérfræðings í þjónustuveri hjá sýslumanninum á Húsavík. Það var dæmi sem kom inn á borð okkar í fjárlaganefnd og við afgreiddum hér fyrir jólin. Þar er um að ræða fyrirkomulag sérhæfðrar miðlægrar stofnunar í samstarfi við staðbundna ríkisstofnun í héraði. Þetta er hægt að gera svo miklu víðar og tryggja störf sem þurfa ekki að vera hér á höfuðborgarsvæðinu. 

Virðulegi forseti. Það hefur verið samofið sögu hagsmunabaráttu stúdenta að berjast fyrir réttindum sínum og betri lífsgæðum, að til staðar sé nægjanlegt fjárhagslegt öryggi svo stúdentar geti stundað nám án þess að hafa stöðugar áhyggjur af framfærslu sinni. Það er almennt viðurkennt að fjárfesting samfélagsins í menntun og mannauði er góð fjárfesting. En til þess að knýja fram breytingar á kerfum þarf pólitískan vilja. Stúdentar hafa verið háværir í kröfum sínum um fjárhagslegt öryggi síðustu misserin, skiljanlega, enda þokast baráttan frekar hægt áfram þótt margt hafi vissulega áunnist. 72% íslenskra stúdenta vinna meðfram námi og er það mun hærra hlutfall en það sem þekkist á Norðurlöndum, samkvæmt EUROSTUDENT-könnuninni. Þá á 31% íslenskra stúdenta í fjárhagslegum erfiðleikum og 25% telja að vinnan hafi áhrif á frammistöðu þeirra í námi. Nýtt lánasjóðskerfi ríkisstjórnarinnar nær því miður ekki alveg utan um þennan vanda. Á það bentum við í Viðreisn á sínum tíma og komum fram með okkar tillögur um betri leið. Það þýðir nefnilega ekki, virðulegi forseti, að laga rammann ef innihaldið sjálft er ekki lagað, ef staðan er enn þannig að lánasjóðskerfið tryggi ekki framfærslu. Heimsfaraldurinn hefur bitið fast og margir stúdentar hafa misst vinnuna. Þau atvinnutryggingagjöld, sem orðið hafa til vegna vinnu stúdenta og skila sér í Atvinnuleysistryggingasjóð, grípa ekki stúdenta sem misst hafa vinnuna. Þeir standa eftir ráðalausir milli kerfa. Það er óboðlegt. Hér er um að ræða tímabundið ástand, heimsfaraldur sem haft hefur gríðarleg áhrif á líf og líðan ungs fólks og nám þess. Að bæta við fjárhagslegum áhyggjum er ekki rétta leiðin til að koma í veg fyrir brottfall úr námi. Ég veit að fleiri þingmenn hafa blessunarlega vakið athygli á þessari erfiðu stöðu námsmanna, en það er mikilvægt að við látum þessar raddir heyrast áfram hér í þingsal. Hér getur ríkisstjórnin gert betur.

Herra forseti. Í dag langar mig að ræða um málefni öryrkja, sem eru sannarlega ekki forgangshópur í augum stjórnvalda. Hagsmunir þeirra eru oft ræddir hér á hinu háa Alþingi, en aldrei að frumkvæði þeirra sem ráða. Kolbeinn Stefánsson, doktor í félagsfræði, vann nýlega skýrslu um málefni öryrkja fyrir Öryrkjabandalagið og hún er fróðleg. Mig langar að tæpa á örfáum atriðum og hvet hv. þingmenn og aðra áhugasama til að kynna sér efnið nánar, sérstaklega þó fulltrúa ríkisstjórnarinnar. Gjarnan er klifað á því í umræðunni að örorkulífeyrisþegum fjölgi hratt með tilheyrandi kostnaði fyrir ríkið og samfélagið allt, vaxandi kostnaður kalli svo á viðbrögð í formi róttækra breytinga á almannatryggingum og endurhæfingu. Það rétta er, segir í skýrslunni, að örorkulífeyrisþegum hefur fjölgað umtalsvert frá aldamótum, en breytingin yfir svo langt tímabil kann að gefa villandi mynd af þróuninni. Raunar hægði á fjölguninni eftir 2005 og segir skýrsluhöfundur að nýjustu gögn bendi einnig til að enn frekar hafi hægt á henni frá 2017. Því hefur verið haldið fram að fjölgun örorkulífeyrisþega megi að mestu rekja til ungra karla. Það hlutfall hefur vissulega hækkað á síðastliðnum áratugum, en stærsti hluti fjölgunar örorkulífeyrisþega er rakinn til kvenna 50 ára og eldri, eða rúm 42%. Það er sérstakt og alvarlegt rannsóknarefni. Herra forseti. Fjallað er um títtnefnt starfsgetumat í niðurlagi skýrslu Kolbeins og segir hann að miklu meiri áherslu eigi að leggja á almenna samfélagsþátttöku öryrkja sem nái betur til þeirra sem eru algjörlega ófærir um að taka þátt á vinnumarkaði, ekki bara að einblína á atvinnuþátttöku. Þótt atvinnuþátttaka sé ákjósanleg leið til virkni í samfélaginu sé hún síður en svo eina leiðin. Það sé afar mikilvægt að samfélagsþátttaka fólks sé tryggð óháð starfsgetu, og undir það tökum við jafnaðarmenn í Samfylkingunni kröftuglega.

Virðulegur forseti. Í boði þessarar ríkisstjórnar heldur áfram fjárhagslegt ofbeldi sem bitið hefur þá verst sem síst skyldi. Verðbólguófétið var vakið upp með látum af ríkisstjórninni og sleppt lausu á sauðsvartan almúgann með hækkandi íbúðarlánum sem enn einu sinni eru ekkert annað en eignaupptaka í boði ríkisins. 3,6% hækkun um áramótin horfin í hækkandi 4,3% verðbólgudrauginn og eina ráð þeirra verst settu, öryrkja og eldri borgara, atvinnulausra, er að herða sultarólina enn og aftur. Hvernig reiknar þessi ríkisstjórn út að verst settu hópar þjóðfélagsins séu þeir einu sem ekki þurfa fjárhagsaðstoð í veirufaraldrinum? Er það vegna þess að þeir verst settu, öryrkjar, eldri borgarar og atvinnulausir, hafa það svo slæmt nú þegar í boði ríkisstjórnarinnar og því sé í lagi að þeir hafi það enn verr, því að lengi getur vont versnað og þau finna ekkert fyrir því? Þarna eru breiðu bök ríkisstjórnarinnar fundin í miðjum Covid-19 faraldrinum, keðjuverkandi fjárhagslega skertir öryrkjar og eldri borgarar, sem hafa ekki fengið krónu í hækkun umfram 3,6% hækkun um áramótin sem dugar ekki einu sinni fyrir verðbólguhækkuninni. Þá eru einnig fáránlegar og sveltandi skerðingar sem skella á þeim sem detta út af atvinnuleysisbótum. Þeir þurfa að reiða sig á félagsbætur sem skila sér ekki því að þar er keðjuverkandi skerðingarófétið grasserandi og áhyggjur vegna leigu, fæðu og annarra nauðsynja bíta sárt. Þá eru það einnig atvinnulausir sem klárað hafa bótarétt sinn og verða að tóra á ömurlega lágri sveitarframfærslu, þ.e. ef hún er ekki skert króna á móti krónu. Með þessum aðgerðum er fótum keðjuverkandi kippt undan fjölskyldum á ömurlegan og vanvirðandi hátt. Tjaldað til sárafátæktar, svelti fyrir einstaklinga, börn, fjölskyldur þeirra og það með ófyrirsjáanlegum afleiðingum. Hvernig getum við hér á Alþingi látið þennan mismununarósóma viðgangast áratug eftir áratug án þess að bregðast við?

Forseti. Lífið er lotterí, sungu Papar. Lífið er lotterí en það er ekki svo að það sé réttlætanlegt að líf og heilsa fólks sé undir í lotterí annarra og hvað þá ríkisins óbeint. Svokallaðir söfnunarkassar hafa verið leyfðir á Íslandi síðan árið 1994. Tækni þessara véla hefur hins vegar umbylst gríðarlega á þessum 26 árum og þróast í áttina að því að um er að ræða úthugsaða spilatækni, sérstaklega þróaða til að vera gríðarlega ávanabindandi. Nútímaspilakassar eru svo ávanabindandi að oft er talað um þá sem rafrænt heróín. Um er að ræða starfsemi sem fór úr því að vera nokkuð sakleysisleg yfir í að vera eftirlitslaust áhættuspil. Það er ólíklegt, virðulegi forseti, að vilji löggjafans við setningu laganna hafi staðið til að leyfa starfsemi spilakassa í þeirri mynd sem þeir eru í dag og undir því yfirskini að verið sé að draga úr útgjöldum hins opinbera. Við vitum að rannsóknir sýna að yfirgnæfandi hluti þeirra sem spila eru haldnir alvarlegri spilafíkn. Þetta á ekkert skylt við frjáls framlög. Þetta er ekki fólk sem er aflögufært. Veruleikinn er sá að um er að ræða örfáa sárlasna einstaklinga sem fórna öllu með háum fjárhæðum og spila lífið frá sér. Það er ekki lengur um að ræða fólk sem hendir smámynt í spilakassann um leið og það fær sér pylsu út í sjoppu eins og áður var. Þegar samkomubann var sett á vegna Covid-19 í mars var spilakössum lokað. Svo voru þeir opnaðir aftur en standa nú lokaðir til 17. febrúar að öllum líkindum. Þá gætu þeir opnað aftur: Viðhorfskannanir sýna að þorri fólks er neikvætt gagnvart því að starfsemi í almannaþágu sé fjármögnuð með spilakössum. Forseti. Það eru fá meðferðarúrræði í boði og sjálfsvíg eru algeng meðal spilafíkla. Það eru engar rannsóknir sem sýna fram á það að þeir sem glíma við spilafíkn myndu frekar snúa sér að fjárhættuspili á netinu í staðinn. Engar. Þvert á móti kom það fram í samtölum mínum við Ölmu Hafsteinsdóttur, formann Samtaka áhugafólks um spilafíkn, að þetta fólk fer heim, fer aftur heim til sín og fer að fúnkera í miklu meira mæli. Er ekki kominn tími 

Herra forseti. Ég minni á markmið stjórnvalda í loftslagsmálum. Við bæði sjáum og heyrum tilraunir til að gera lítið úr þeim með alls konar einkunnum. Ég tel þau bæði framsækin og ábyrgðarfull og vel framkvæmanleg, sem skiptir öllu máli, með endurteknum uppfærslum á aðgerðaáætlun sem er endurskoðuð árlega í samræmi við árangur. Nýjasta uppfærslan verður send út samkvæmt Parísarsamkomulaginu á næstunni. Aðalatriðin eru 55% minni losun og orðin „að minnsta kosti“ standa þar fyrir framan, ég vek athygli á því. Það er líka talað um að áföngum verði flýtt í kolefnisbindingu og það er gert með ýmsum aðferðum eins og við vitum og þróunarsamvinna er auðguð með loftslagstengdum aðgerðum. Hlutverk ríkisins í þessu öllu er að leggja fram fé, milljarða á milljarða ofan, beint í minni losun, og það tekur m.a. til þessara 55%, og líka að auðvelda að minnka losun með fé og öðrum framlögum, lögum og reglum og öðrum aðilum. Og hverjir eru það? Það eru sveitarfélög, það eru fyrirtæki, það eru stofnanir og það er almenningur. Þrír fyrstu aðilarnir geta sett sér metnaðarfull markmið sjálfir og þeir bæta við prósentustigum þannig að losun Íslendinga umfram 55% getur auðveldlega farið upp í 60–70% fyrir 2030. Þannig stöndum við í líkum sporum og þjóðir sem hafa slík markmið og ná þeim m.a. með orkuskiptum í raforkuframleiðslu og húshitun þar sem við erum á grænum grundum. Þess vegna er sá samanburður ekki sanngjarn.

Virðulegi forseti. Nokkur umfjöllun hefur verið í fjölmiðlum síðustu daga um skort á talsettu efni á efnisveitunni Disney+, sem varð aðgengileg Íslendingum í fyrra. Íslenskusérfræðingar og ráðamenn hafa vakið athygli á þessu og sent áminningu til Disney um málið. Það er vel því að við viljum vernda íslenska tungu, tungumálið, sem er í hættu ef við stöndum ekki vörð um það. En við þurfum að líta okkur nær. Textun innlends sjónvarpsefnis heyrir nánast til undantekninga í íslensku sjónvarpi. Textun innlends efnis myndi gagnast tugþúsundum landsmanna. Jafnvel erlent barnaefni vantar textun og heyrnarskertir krakkar, sem eiga erfitt með að fylgjast með talmáli, missa því af barnaefni. Það hefur verið baráttumál heyrnarskertra að íslenskur texti fylgi ávallt því myndefni sem innlendar fjölmiðlaveitur miðla, og þá texti sem endurspeglar texta hljóðrásar myndefnis eins nákvæmlega og kostur er. Frumvarp þess efnis hefur nokkrum sinnum verið lagt fram af hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur, nú ráðherra, en ekki náð fram að ganga, sem er miður. Um 200 börn og unglingar þurfa á heyrnartækjum að halda hér á landi. Einnig eru um 15% þjóðarinnar heyrnarskert að einhverju leyti. Virðulegi forseti. Í dag er lögð mikil áhersla á læsi barna sem hefur farið hnignandi. Textun efnis gæti eflt læsi barna. Það er samt ekki aðeins textun á barnaefni sem er ábótavant heldur textun á öðru íslensku efni, svo sem kvikmyndum og þjóðfélagslegri umræðu í sjónvarpi. Í byrjun faraldurs var vel staðið að textun á sjónvarpsefni fyrir heyrnarskerta. Þá var ánægjulegt að sjá táknmálið sýnilegt. En betur má ef duga skal og er því mikilvægt að nýta þá reynslu sem fékkst af þessu, að halda áfram á sömu braut. Óskastaðan væri sú að við stjórnmálamenn gætum sagt „hakúna matata“ í þessum málum, en þangað til er það okkar að þrýsta á þetta réttlætismál.

Virðulegi forseti. Uppbygging íbúðarhúsnæðis á landsbyggðinni er komin á skrið eftir langt hlé. Það er m.a. að þakka leigufélaginu Bríeti sem tók til starfa í mars 2019 en leigufélagið er mikilvægur liður í úrbótum á húsnæðismarkaði sem Framsóknarflokkurinn hefur unnið að með einum eða öðrum hætti frá 2013 og nú eru komnar til framkvæmda. Ný Húsnæðis- og mannvirkjastofnun hefur það hlutverk að stuðla að stöðugleika á húsnæðismarkaði og tryggja almenningi aðgengi að viðunandi húsnæði á viðráðanlegu verði, hvort sem er á eignar- eða leigumarkaði. Bríeti er ætlað að vera hluti af uppbyggingu og styrkingu leigumarkaðar sem stuðlar að búsetuöryggi með sérstakri áherslu á landsbyggðina. Félagið vinnur með sveitarfélögum og langtímamarkmið þess er að stuðla að nýsköpun og uppbyggingu þar sem þörf er á húsnæði á landsbyggðinni. Félagið er sjálfstætt starfandi og er áhersla á rekstur og útleigu íbúða til lengri tíma en félagið byggir eða kaupir eldra húsnæði til endurbóta og kaupir og selur, til að vera í takt við þarfir á markaði á hverjum stað og tíma. Tilvist Bríetar leigufélags hefur heldur betur sannað sig og er félagið ásamt hlutdeildarlánum að rjúfa stöðnun sem ríkt hefur á húsnæðismarkaði víða á landsbyggðinni í árum saman. Þá tryggir tilvist félagsins líka að nú er hægt að bregðast hratt við húsnæðisþörf á Seyðisfirði eftir náttúruhamfarirnar þar í desember. Í gær var undirritað samkomulag um byggingu sex íbúða þar með hraði og tækifæri eru til þess að byggja enn fleiri íbúðir á næstunni ef þörf reynist á. Bríet hefur einnig nýlega auglýst eftir samstarfsaðilum um 

Hæstv. forseti. Á morgun, 4. febrúar, er alþjóðadagur krabbameina. Ég vil því nota tækifærið til að minna á þingsályktun sem var samþykkt hér á Alþingi á síðasta ári, nánar tiltekið 30. júní. Hún fjallaði um ráðstafanir til að lágmarka kostnað vegna krabbameinsmeðferðar og vegna langvinnra og lífshættulegra sjúkdóma. Ráðherra var falið að skila skýrslu þar að lútandi eigi síðar en 1. mars nk. Það er nauðsynlegt að staðið verði við þessa ályktun; að greinast með krabbamein hefur áhrif á fjölmarga og við sjáum dæmi um það í átaki Krafts, stuðningsfélags fyrir ungt fólk með krabbamein, þessa dagana. Ég vil líka nota tækifærið hér og vekja enn og aftur athygli á því að hækka á aldursviðmið kvenna í fyrstu brjóstaskimun úr 40 árum í 50. Ákvörðuninni var frestað og því vofir hún enn yfir. Rökin eru þau að það sé í lagi þar sem engin gögn styðji að rétt sé að miða við 40 ár. Eru þessi gögn til? Er til greining á því hversu margar konur greindust með skimun á aldursbilinu 40–49 ára, eða hversu margar greindust vegna einkenna? Á því er stór munur. Munum að á síðastliðnum árum hefur að meðaltali greinst 31 kona á aldrinum 40–50 ára á ári og það hlýtur að skipta máli. Konur vilja taka ábyrgð á eigin heilsu. Við eigum að auka aðgengi í stað þess að standa í veginum.

Virðulegi forseti. Þegar samkeppnislög komu fyrst fram á sjónarsviðið í Bandaríkjunum árið 1890 var tilgangurinn að vernda neytendur gegn háu verði annars vegar og takmörkuðu framboði hins vegar. Hæstiréttur Bandaríkjanna hefur sagt samkeppnislög og samkeppnislöggjöf jafn mikilvæg fyrir efnahagslegt frelsi og sjálf stjórnarskráin er fyrir vernd mannréttinda. Samkeppni er enda verkfæri til að stuðla að fjölbreyttara framboði og lægra vöruverði í þágu almennings. Nú um áramótin var tekin upp aðferð við úthlutun tollkvóta á erlendar landbúnaðarvörur sem felst í því að innflutningsheimildum er úthlutað til hæstbjóðanda. Innflytjendur þurfa að greiða útboðsgjald til að fá að flytja inn vörur án tolla. Í máli framkvæmdastjóra Félags atvinnurekenda hefur komið fram að gjaldið hafi um nokkurt skeið farið lækkandi, en um áramótin var tekin upp ný aðferð, eða raunar eldri, við að ákvarða gjöldin og þá hafi það hækkað á ný. Þessi breyting mun auðvitað að líkindum leiða til verðhækkana á matvöru. Þarna er t.d. 65% hækkun á tollkvóta fyrir nautakjöt, 115% hækkun fyrir lífrænt alifuglakjöt og til að fá að flytja inn ákveðna tegund af skinku, parmaskinku eða serranóskinku, 29-faldast útboðsgjaldið. Ef tilgangurinn var sá að vernda íslenskan landbúnað, hefði þá ekki mátt gera það með þeim hætti að bændur sjálfir hefðu notið góðs af? Aðgerðir stjórnvalda núna byggjast nefnilega ekki á beinum stuðningi við rekstraraðila heldur eingöngu á því að skerða stöðu keppinauta. Þetta er á skjön við aðrar stuðningsaðgerðir ríkisstjórnarinnar núna þar sem aðgerðirnar hafa einmitt verið fólgnar í beinum stuðningi. Íslensk matvælaframleiðsla verðskuldar vitaskuld stuðning og að búa við aðstæður og umgjörð til að blómstra, en stríð ríkisstjórnarinnar við serranóskinkuna er dálítið broslegt. Varnarmúr stjórnvalda á landamærunum er ógnarhár. Stafar almenningi mögulega einhver hætta af parmaskinku, sem við ekki þekkjum? Er þetta eitthvert öryggismál? Eða hvers vegna er ríkisstjórnin einhuga í því markmiði að draga úr samkeppni, hækka verð og fækka valmöguleikum almennings?

Herra forseti. Það er þannig að faraldurinn sem nú er í gangi í þjóðfélaginu mun að öllum líkindum vera hér lítt breyttur fram eftir árinu, hugsanlega allt fram til hausts. Það þýðir að hjól efnahagslífsins verða seinni af stað en vonast var til. Það þýðir að þeir sem eru atvinnulausir í dag fara á strípaðar atvinnuleysisbætur hver af öðrum. Það þýðir að fólk verður í hættu á að missa húsnæði sitt, þá væntanlega í hendur banka og annarra lánastofnana. Það sem fyrir mér vakir, með því að ræða þetta hér, er að við þurfum að koma í veg fyrir það með öllu móti að eignir almennings verði aftur gerðar upptækar eins og gert var á árunum eftir hrun. Nú nýlega hefur borist svar um eitt af þeim atriðum, þ.e. þær íbúðir sem Íbúðalánasjóður hirti af fólki á þessum árum. Svörin hafa vakið afskaplega litla athygli, svo merkilegt sem það nú er því að þarna eiga í hlut 10.000 manns, 4.000 fjölskyldur. Það ríkir enn þagnarhjúpur um það sem Landsbanki Íslands gerði í þessum málum á svipuðum tíma og verður reynt að rjúfa hann eftir bestu getu. En það sem ég vildi sagt hafa er að við þurfum að koma í veg fyrir það með öllu þeim ráðum sem við eigum að þetta ástand skapist aftur. Ríkisstjórnin verður að hafa forgöngu um það að bankar og lánastofnanir gæti nú sanngirni fyrir heimilin í landinu og fari ekki sömu leið og illu heilli var farin í kjölfar hrunsins.

Forseti. Mig langar að leggja aðeins orð í belg varðandi umræðuna í stjórnmálum sem við höfum rætt hér síðustu daga og vikur, og ekki að ósekju í kjölfar hryllilegra fregna af því að skotvopnum hafi verið beitt bæði á bíl borgarstjóra og skrifstofur stjórnmálaflokka. Ég sat fund þingmannanefndar Eystrasaltsráðsins á mánudag og þar var akkúrat verið að fjalla um þessi mál og hvernig staðan er t.d. í Svíþjóð því að þetta er alþjóðlegt vandamál. Þar er staðan sú að einn af hverjum þremur stjórnmálamönnum hefur orðið fyrir áreiti, hótunum, ofbeldi og ákveðið að tala ekki um einstaka mál af ótta við þetta allt saman. Þar er staðan sú að fjórir af hverjum tíu blaðamönnum hafa forðast að fjalla um ákveðin málefni vegna hótana. Það er grafalvarleg staða sem við búum við alls staðar í heiminum þótt ég hafi horft til Svíþjóðar vegna þess að mér bárust þessar upplýsingar á umræddum fundi. Ég held að við hér inni og við öll sem tökum þátt í stjórnmálum þurfum að vera mjög vakandi gagnvart þessu. Við þurfum að taka saman höndum um að gera allt sem í okkar valdi stendur til að sporna gegn þessu. Ég er þannig gerður að ég reyni að horfa á hlutina og sjá hvað ég get lært af þeim. Í ljósi alls þess sem gerst hefur hef ég ákveðið að setja mér ákveðnar reglur. Ég hef ákveðið að haga orðum mínum ekki þannig að saka samþingfólk mitt sem ákveður að fara eina leið umfram aðra við afgreiðslu þingmála um ofbeldi, að saka þau ekki um landráð sem hafa aðrar skoðanir en ég hef, að kalla þau ekki illum nöfnum eða saka um mannvonsku, að segja fólki ekki að „fokka“ sér í opinberri umræðu og að reyna ekki að nota niðrandi og smættandi merkimiða. Þetta er það sem ég hef ákveðið að gera í þessari umræðu.

Hæstv. forseti. Hvernig og hvaða framleiðslu ætlumst við Íslendingar til að landbúnaður standi fyrir? Þessi spurning kom upp í viðræðuþætti í netheimum fyrir stuttu síðan og mér finnst þetta vera spurning sem við ættum að spyrja okkur, stjórnmálamenn, og jafnvel þjóðin öll, vegna þess að undanfarnar vikur og mánuði hefur verið mikil umræða um landbúnaðarmál og sitt sýnist hverjum. Það hefur verið mikið um greinaskrif og það kom fram í ræðu áðan að aðgerðir ríkisstjórnarinnar í tollamálum nú um áramótin leggist misjafnlega vel í landann. Við í Miðflokknum komum með þá tillögu fyrir jólin að fresta útboði á tollum til þess að hægt væri að taka niður kjötbirgðir og mjólkurbirgðir í landinu og í millitíðinni taka okkur saman í andlitinu og spyrja okkur þessarar spurningar: Hvernig og hvaða framleiðslu ætlumst við Íslendingar til að landbúnaður standa fyrir? Við hljótum að vilja standa við bakið á landbúnaðinum, ég hef ekki heyrt neinn koma hér upp í ræðu og andmæla því. En misjafnar eru leiðirnar, það er alveg augljóst. Inn í þessa umræðu blandast mikið loftslagsmál og aðgerðir í loftslagsmálum í landbúnaði. Þar tala ég fyrir því og við í mínum flokki að þær aðgerðir þurfa að vera í formi hvata, í þessu tilfelli til bænda svo að þeir hafi hvata til að vinna með þeim sem um þessi mál fjalla, þ.e. vísindamenn og fleiri, svo fólk geti unnið saman að því að koma þessum málum í jörð, ef við getum sagt svo. 

Herra forseti. Allt er breytingum undirorpið. Stundum eru það stórir hlutir sem varða ríka hagsmuni og stundum eru það smáir hlutir sem varða mann persónulega. Oft er ekkert samhengi á milli þessara breytinga en stundum er það mjög mikið. Öll viljum við borða hollt og gott til að halda góðri heilsu og halda línunum í skefjum. En það gengur nú svona og svona hjá okkur mörgum. En hitt færist í vöxt að fólk vill beita mataræði sínu til að hafa annars konar góð áhrif á aðra þætti. Gott dæmi um þetta eru þau sem gerast vegan og neyta þá engra dýraafurða í hvaða formi sem þær birtast. Uppreisn, ungliðahreyfing Viðreisnar, skoraði á þingflokkinn að gerast vegan í viku. Þeirri áskorun tók ég og vikunni lauk á miðnætti síðastliðinn sunnudag. Ég tók þetta mjög alvarlega og fylgdi öllum reglum veganismans út í ystu æsar. Mér þótti þetta satt að segja ekki eins erfitt og ég bjóst við fyrir fram og hef þrifist ágætlega eins og sjá má. En þetta hefur vakið mig til umhugsunar um ýmsa hluti, svo sem hollustu, dýravelferð, en ekki síst hve gríðarleg áhrif við getum haft á umhverfismál með því að draga úr neyslu kjöts og að það muni hafa vaxandi áhrif á skipulag landbúnaðar hér á landi og erlendis. Án þess að hafa tekið nokkra ákvörðun um að gerast vegan til framtíðar hef ég ákveðið að halda áfram enn um sinn á þessari braut því að það gerir mér gott og umhverfinu lika.

Herra forseti. Ég fagna snöfurmannlegu framtaki hæstv. menntamálaráðherra Lilju Alfreðsdóttur varðandi talsetningu á erlendu efni á streymisveitum. Ég tek undir orð hæstv. ráðherra sem segir óboðlegt að stórveldi eins og Disney nýti ekki íslenskar talsetningar og þýðingar á streymisveitunni Disney+ og hvetur hún fyrirtækið til að gera bragarbót á því og ég tek undir þá hvatningu. Ég vil um leið hvetja hæstv. ráðherra til að huga að öllum. Á þessum tímum upplýsinga og tækniframfara er framboð af sjónvarpsefni enn takmarkað fyrir einstaka hópa. Mikill misbrestur er á því að íslenskt sjónvarpsefni sé textað. Allt að 16% þjóðarinnar eru heyrnarskert að einhverju leyti sem þýðir að um 54.000 manns geta illa notið þeirra mannréttinda að fylgjast með útsendu efni. Það hefur áhrif á samfélagsþátttöku þessa fólks að geta t.d. ekki fylgst með stjórnmálaumræðu og öðru sem er í gangi í þjóðfélaginu og í fjölmiðlum í beinni útsendingu. Sjónvarpsáhorf, herra forseti, er ekki síst félagsleg athöfn. Textun á innlendu sjónvarpsefni gagnast einnig mun stærri hópi en heyrnarskertu fólki því að hún auðveldar fólki með þroskahömlun að njóta áhorfs, styður við læsi barna og gagnast jafnframt eldra fólki og fólki með annað móðurmál við að læra íslenskt mál. Við viljum öll efla íslenska tungu. Ég vil því skora á hæstv. menntamálaráðherra að gera bragarbót á þessu, að stjórnvöld veiti fjölmiðlum sem sjónvarpa íslensku efni, hvort sem um er að ræða fréttaefni eða annað efni, stuðning þannig að hægt sé að nota róbóta, eins og er annars staðar um heiminn, til að texta á rauntíma það efni sem sjónvarpað er. Þannig tryggjum við mannréttindi allra, líka þeirra sem búa við skerta heyrn.

Virðulegur forseti. Fréttir bárust af því í gær hvað varðar framvindu bóluefnakaupa að íslenska ríkið hafi skrifað undir nýjan samning við enn einn bóluefnaframleiðandann, CureVac. Það sem mér fannst sérstaklega ánægjulegt í þeirri frétt var að samið var um kaup á bóluefni fyrir 90.000 manns. Hví er það sem ég nefni þessa tölu, sem mér finnst vera svolítil lykiltala í öllum þessum málum? Ég kom inn á það í umræðu hér við hæstv. heilbrigðisráðherra síðast í desember - eða hvort það var núna í janúar - þegar ég spurði hæstv. heilbrigðisráðherra af hverju ekki hefði verið samið við alla bóluefnaframleiðendur um nákvæmlega að kaupa a.m.k. skammta fyrir 90.000 manns, vegna þess að það er sá fjöldi manna hér á Íslandi sem mér sýnist af lista og flokkun heilbrigðisráðuneytisins og heilbrigðisyfirvalda vera sá fjöldi landsmanna sem við myndum telja að væri brýnt að fengi bóluefni. Ríður mikið á að að tryggja bóluefni fyrir þennan flokk svo hægt verði að koma hér öllu aftur í gang, efnahagslífi og eðlilegu lífi. Þess vegna fannst mér ánægjulegt að sjá að nú væri farið fram og samið strax um skammta fyrir 90.000 manns, en það hafði ekki áður verið gert nema gagnvart einum bóluefnaframleiðanda, AstraZeneca, í október, en síðan við Pfizer í nokkrum skrefum seint í desember. Þannig að það var ánægjulegt. Í þessu sambandi vil ég líka nefna, af því að ég heyri að sú umræða er að koma upp hvort það geti verið siðferðilega réttlætanlegt að land eins og Ísland klári sínar bólusetningar á undan öðrum, eða Evrópulöndin eða hin vestrænu ríki, að ég vara við þeirri umræðu vegna þess að það ríður mjög á, einkum og sér í lagi fyrir þróunarríkin, að Vesturlönd klári bólusetningar og komi efnahagslífinu á fullt skrið, vegna þess að afleiðingar þessara lokana á Vesturlöndum eru orðnar geigvænlegar einmitt í þróunarlöndunum.

Virðulegi forseti. Landsbyggðarskattur á kostnað heilsu er fyrirsögn á grein sem birtist á visi.is rétt áðan eftir Díönu Jóhannsdóttur og Sif Huld Albertsdóttur. Þar fjalla þær bæði um aðgengi landsbyggðarfólks að heilbrigðisþjónustu í víðum skilningi og svo kostnaðarþátttökuna við að nýta sér aðgengið hér á höfuðborgarsvæðinu. Þetta mál er einmitt svolítið stórt landsbyggðarmál. Kerfin og umfjöllunin virðast alltaf snúa að því þar sem notendurnir eru flestir og vera sem næst þeim stöðum þar sem slíkar ákvarðanir eru teknar. Það er margt skrýtið við þetta. Ég held að við þurfum virkilega að endurskoða öll greiðsluþátttökukerfi og ferðakostnaðarþátttöku og líka hvernig þjónustan er veitt. Nú er það bara staðreynd að fólk sem býr úti á landi nýtir sér mun síður þjónustu sérfræðilækna eða aðra sérhæfða heilbrigðisþjónustu. Þetta kemur líka inn á það sem hefur verið í umræðunni undanfarið varðandi talmeinafræðingana, að þeir þurfi tveggja ára reynslu til að komast inn á samning en þetta eru einmitt talmeinafræðingarnir sem eru úti á landi. Ég hef heyrt að sjúkraþjálfararnir séu í svipaðri stöðu og það er einmitt úti á landi sem þarf að fara að endurnýja samninga. Við þurfum að láta þessi kerfi tala saman og vinna hvert með öðru. Það er mikilvægt að við drögum úr þessari sóun og þröngvum fólki ekki að óþörfu til heimilislæknisins að sækja vottorð eða annað. Við þurfum að skoða hvernig við getum aukið þjónustu úti á landi þannig að ekki séu fjölmargir sem þurfi að fara suður og annað slíkt. Þetta þurfum við alltaf að láta tala í takt.

Herra forseti. Húsnæði er meira en steypa og bárujárn, meira en skjól frá veðri og vindum. Húsnæði er ekki lúxus sem á eingöngu að standa efnamiklu fólki til boða. Húsnæði er nauðsynjavara, ekki hefðbundin markaðsvara, snýst um mannréttindi. Tryggt húsnæði er staður sem skapar einstaklingum og fjölskyldum öryggi og við köllum því fallega orði heimili. Samkvæmt nýrri skýrslu vinnuhóps um umbætur á húsnæðismarkaði, sem ASÍ birti á mánudag, gætu allt að 7.000 manns búið í atvinnuhúsnæði á landinu, þar af 4.000 á höfuðborgarsvæðinu. Há leiga og skortur á leiguhúsnæði er talin vera helsta skýringin. Slíkur húsakostur getur skapað mikla hættu þegar eitthvað kemur upp, t.d. við eldsvoða eða þegar fólk missir einfaldlega leiguhúsnæði. Skýrslan staðfestir það sem lengi hefur verið vitað að það er mikil uppsöfnuð íbúðaþörf í landinu. Það þarf að byggja 3.000 íbúðir á ári til að vinna hana upp á næstu tíu árum. Markaðurinn hefur ekki ráðið við að leysa húsnæðisvandann og stjórnvöld ekki heldur. Samfylkingin lagði til aðgerðaáætlun í húsnæðismálum í átta liðum árið 2018 til að tryggja betur húsnæðisöryggi fólks en ríkisstjórnin hefur einungis hrint í framkvæmd brotabroti af þeim aðgerðum á kjörtímabilinu. Aðgerðir stjórnvalda í húsnæðismálum hafa því miður verið of losaralegar og augljóslega ekki skilað nægilegum árangri. Í stað þess að vinna markvisst að varanlegum lausnum hafa stjórnvöld frekar reynt að slökkva elda þegar þurft hefur. Þessi skýrsla á því erindi við okkur öll hér inni. Það er nefnilega ekki síst okkar að tryggja öllum sem hér búa mannsæmandi húsnæði á viðráðanlegu verði og því miður, herra forseti, eigum við enn talsvert langt í land.

Herra forseti. Ég vildi nota þetta tækifæri til að vekja athygli hv. þingmanna á því að málefni sem varða Sundabraut eru að komast aftur á dagskrá með ýmsum hætti. Í þessum töluðu orðum er hæstv. samgönguráðherra, Sigurður Ingi Jóhannesson, með blaðamannafund þar sem verið er að kynna niðurstöður starfshóps sem unnið hefur að úttekt á staðsetningu vegtengingar yfir sundin. Án þess að ég hafi átt þess kost að sjá niðurstöður úr þessu vil ég segja að ég vona að niðurstaða þessa starfshóps, sem skipaður er fulltrúum frá stjórnvöldum, Vegagerðinni og sveitarfélögum hér á höfuðborgarsvæðinu, verði til þess að hnútur sem verið hefur í sambandi við staðarval að þessu leyti leysist. Ég vona það innilega vegna þess að hér er um að ræða gríðarlega mikilvæga samgöngubót, ekki bara fyrir okkur sem búum hér á höfuðborgarsvæðinu heldur líka fyrir stóran hluta landsmanna, alla þá sem búa á vesturhluta landsins og langt inn á Norðurland, held ég að mér sé óhætt að segja. Sundabraut hefur dúkkað upp í umræðunni með reglulegu millibili í áratugi. Ég minnist þess að hafa setið í umhverfismálaráði Reykjavíkurborgar fyrir sennilega 30 árum og verið að skoða teikningar af staðsetningu Sundabrautar þannig að þetta hefur dúkkað upp með ýmsum hætti. Ég er að vona að skref sem hafa verið stigin í samgöngumálum á þessu kjörtímabili geri það að verkum að við getum farið að hrinda í framkvæmd áformum að þessu leyti. Ég minni á að hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir og fleiri þingmenn Sjálfstæðisflokksins hafa lagt fram þingmál sem gerir ráð fyrir einkaframkvæmd á þessu sviði. Ég held að það sé ekki eftir neinu að bíða með að ráðast í verkin, hætta áætlanagerð og umræðum um leiðir og láta verkin tala í þessum efnum.

Forseti vill geta þess til gamans að sú rýmkun á ræðutíma sem tengist samkomulagi um breytta uppsetningu þingvikunnar og við störfum nú eftir, þ.e. að rýmka tímann fyrir störf þingsins þannig að allt að 20 þingmenn komist að, leiddi til þess að framboð og eftirspurn mættust 100% í einum punkti. 20 þingmenn óskuðu eftir að ræða störf þingsins og 20 þingmenn komust að. Hlýtur það að gleðja menn og alveg sérstaklega þá sem eru markaðslega sinnaðir.

Herra forseti. Það er ástæða til að óska því fólki sem nú fær íslenskan ríkisborgararétt, ásamt fjölmörgum öðrum, til hamingju með það. Það hlýtur að vera ánægjuleg stund fyrir allt þetta fólk. En ég vil enn einu sinni sem oftar gera athugasemd við það fyrirkomulag sem er á þessum málum. Vilji menn að Alþingi afgreiði það hvort fólk fái ríkisborgararétt eða ekki þurfa að fylgja því einhverjar upplýsingar. Ef menn vilja hins vegar að þetta sé afgreitt annars staðar, eins og tillögur hafa komið fram um, og mér skilst að vinna hafi hafist við í dómsmálaráðuneytinu á sínum tíma, gera þeir það með þeim hætti. En það fer illa á því að blanda þessu saman án þess að þingið hafi upplýsingar um forsendur eða nokkrar aðrar upplýsingar um það sem það er að samþykkja og því mun ég ekki greiða atkvæði í málinu.

Virðulegur forseti. Bara þannig að það sé á hreinu þá fær þingið alveg upplýsingar um þessi mál og það er undirnefnd hv. allsherjar- og menntamálanefndar sem fer yfir þær, og fær reyndar mjög mikið af upplýsingum, svo mikið að það þarf að ríkja mjög mikill trúnaður um þær, bara svo að það komi skýrt fram. Það er hins vegar alveg rétt hjá hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni að aðrir þingmenn hafa ekki aðgang að þessum upplýsingum og þetta ferli er skrýtið. Það verður að viðurkennast. Lykillinn að því er að bæta löggjöfina sem þegar er fyrir hendi vegna þess að við rekumst aftur og aftur á það að manneskjurnar passa ekki í boxin sem við setjum upp og löggjöf er alltaf eitthvert box. Ég er alveg sammála því að þetta sé skrýtið ferli en við verðum að hafa það áfram á meðan við erum ekki búin að lagfæra það sem þarf að lagfæra í löggjöfinni sem fyrir er. Ég held að það sé langtímaverkefni. Það verður ekki gert með einföldu frumvarpi en mér finnst mjög mikilvægt að við höfum það í huga. Þessar gagnrýnisraddir koma upp. Það er eitthvað til í þeim. En við þurfum að passa að leysa þau vandamál sem leiða það af sér að þetta ferli er jafn mikilvægt og það hefur reynst vera, en það hefur reynst mjög mikilvægt.

Virðulegur forseti. Hafandi tekið þátt í þessari vinnu undirnefndar hv. allsherjar- og menntamálanefndar nokkuð oft vil ég taka fram að þetta er mjög vönduð vinna. Þótt hún lúti ekki lögum stjórnsýsluréttar er farið rækilega yfir allar umsóknir og það mikla magn upplýsinga sem liggur fyrir til að taka þær ákvarðanir sem teknar eru. Hins vegar vil ég að það sé alveg skýrt: Langflestir sem fá ríkisborgararétt á Íslandi gera það gegnum framkvæmdarvaldið eftir stjórnsýsluleiðinni. Langflestir fá þannig ríkisborgararétt eftir þeim leiðum sem við myndum telja venjubundnar. Hins vegar er ekkert skrýtið við það, og það er mjög algengt í ríkjunum í kringum okkur, að einhver aðili innan stjórnsýslunnar, hvort sem það er forsetinn eða löggjafarvaldið, hafi geðþóttavald til undantekningar á að veita ríkisborgararétt og ég tel ekkert athugavert við það. Nýlega voru gerðar breytingar á lögum um ríkisborgararétt þannig að veita þarf miklu færri undanþágur nú en áður og það er vissulega til bóta. Ég tek undir með hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni, það má vissulega áfram bæta þá löggjöf því að enn þarf þingið að grípa inn í og veita undanþágur.

Herra forseti. Þetta ferli er mjög ógagnsætt. Það eru þrír þingmenn sem taka að sér að fara yfir umsóknir. Ég hef ekki hugmynd um hvað liggur á borðinu fyrir framan þá ágætu þingmenn. Ég veit að þeir gera sitt besta til að velja úr þessum hópi sem sækir um. Þetta ferli er stórgallað. Ég veit ekki hvernig ég get greitt atkvæði með einhverju sem ég veit ekki hvað er. Ég hef ekki hugmynd um hver er að sækja um ríkisborgararétt á Íslandi, hef ekki hugmynd um það. Það er miklu frekar að þetta fari í gegnum ferli sem er þá augljóst og gagnsætt en að hér sé einhvers konar valnefnd sem velji þetta. Ég greiði þessu ekki atkvæði.

Herra forseti. Ég tók ekki þátt í því að afgreiða þetta mál úr nefnd. Ég mun ekki greiða atkvæði með eða á móti, ég mun sitja hjá í þessari atkvæðagreiðslu. Mér finnst einfaldlega rangt að Alþingi sé að taka að sér verkefni eins og þetta. Mér finnst að verkefni eins og þetta eigi heima í stjórnsýslu og tek það skýrt fram að afstaða mín snertir ekki þá sem í dag fá ríkisborgararétt eða hafa fengið á meðan ég hef átt sæti hér á þingi. Þetta snýst einfaldlega um það að mér finnst að Alþingi eigi ekki að vera í svona verkefnum. Ég held að við þekkjum öll dæmi um að það hefur verið hringt í alþingismenn og þeir hafa sjálfir beitt sér fyrir einstökum einstaklingum. Þetta ferli er ekki sjálfsagt. Þetta ferli er ekki gagnsætt. Þetta ferli er ekki eins og það á að vera. Við þurfum að breyta þessu. Ég greiði ekki atkvæði.

Herra forseti. Að sjálfsögðu greiði ég atkvæði með þessu frumvarpi sem senn verður að lögum sem veitir ákveðnum einstaklingum ríkisborgararétt á Íslandi og hvet þingmenn til að sinna því hlutverki sínu að vera löggjafi. Hér er verið að veita ríkisborgararétt samkvæmt gildandi lögum á Íslandi og þeir sem eru á móti þeim lögum geta nýtt krafta sína hér inni til að gera tilraun til að breyta þeim lögum eða breyta því fyrirkomulagi en ekki koma í veg fyrir eða sitja hjá við veitingu ríkisborgararéttar til handa fólki sem sækir um það samkvæmt gildandi lögum.

Forseti. Ég spyr fyrir forvitnissakir hvernig standi á því að ákveðið sé að gert verði hlé á því máli sem næst er á dagskrá, ef á þarf að halda, klukkan þrjú. Ég spyr í ljósi þess að það mál sem þá tekur við er þingmannamál sem hefur fengið forgang fram yfir önnur þingmannamál sem voru framar í þeirri röð. Ég vona að hæstv. forseti geti útskýrt hvers vegna flýtimeðferð er í þessu tiltekna tilviki.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á almennum hegningarlögum er varðar kynferðislega friðhelgi einstaklinga. Hér er um stórt skref í átt til kvenfrelsis að ræða og því ber að fagna að við skulum vera komin á þennan stað. Kynferðisleg friðhelgi hefur verið í umræðunni, sérstaklega í tengslum við það sem stundum hefur verið kallað hefndarklám. Núna er það oftar kallað stafrænt kynferðisofbeldi, þ.e. sú mikla ógn sem steðjar að kynferðislegri friðhelgi einstaklinga, sérstaklega kvenna, að nektarmyndir eða annað efni sem notað er til að vega að kynferðislegri friðhelgi einstaklinga sé notað til að niðurlægja, lítillækka, kúga eða að öðru leyti smætta konur, til að hafa tökin á þeim, til að setja þær á sinn stað. Staðan eins og hún er núna í almennum hegningarlögum er sú að þær greinar sem ná utan um þessa hegðun eru óskýrar. Þeim hefur verið beitt misjafnlega eftir dómstólum. Þær hafa ekki alltaf dugað til að ná utan um háttsemi sem við erum sannarlega sammála um að ætti að teljast refsiverð. Ekki hefur verið samræmi í dómaframkvæmd vegna þess að verið er að nota ákvæði sem fjalla í raun ekki nákvæmlega um þann verknað sem um ræðir. Þarna hefur verið talað um blygðunarsemisbrot eða ýmislegt því um líkt, sem hefur bara ekki dugað til að ná utan um þennan sérstaka brotaflokk á öld margmiðlunar. Í leiðinni tökum við nokkur skref til að uppfæra friðhelgiskafla almennu hegningarlaganna þannig að þau stigi inn í 21. öldina og viðurkenni tölvutæknina, taki það sérstaklega fram og hafi það sem hluta af andlagi sínu. Þetta er einnig gert vegna þess að örlað hefur á því að dómstólum ber ekki saman um hvað telst að vera í nánu sambandi. Þannig hafa sumir dómar álitið það nóg að viðkomandi einstaklingar hafi búið saman í eitt ár til þess að um náið samband sé að ræða, svo það falli undir hegningarlögin, en aðrir dómstólar ekki. Þetta hefur auðvitað valdið misræmi í dómaframkvæmd, ósamræmi og óréttlæti gagnvart brotaþolum þessara brota. En aðeins um sögu þessa ákvæðis. Kynferðisleg friðhelgi er kannski ekki nýtt hugtak en það er hugtak sem er tiltölulega nýtilkomið í þessari umræðu sem segja mætti að hafi mögulega hafist með hreyfingunni #frelsumgeirvörtuna eða #freethenipple. Hana má rekja aftur til 2012 en birtingarmyndir hennar hér á Íslandi mætti kannski rekja aftur til 2015. Hreyfingin #freethenipple er alþjóðleg hreyfing sem rakin er til bandarískrar heimildarmyndar frá árinu 2012 þar sem fylgst var með konum hlaupa berbrjósta um götur New York-borgar. Markmið myndarinnar var að varpa ljósi á það hvernig líkaminn hefur verið kyngerður. Brjóst kvenna eru talin kynferðisleg en ekki brjóst karla þrátt fyrir að vera oft miklu stærri. Konur eru víða handteknar fyrir að ganga um berbrjósta, jafnvel án þess að slíkar handtökur eigi sér lagastoð, en karlar geta berað barminn án þess að það fari fyrir brjóstið á neinum. Að sama skapi hefur brjóstum kvenna verði beitt gegn þeim. Hrottar telja myndir af berbrjósta konum gott kúgunartól. Geri þær ekki það sem kúgarinn vill eiga þær á hættu að myndirnar fari í dreifingu, eitthvað sem fáir léttklæddir karlmenn þurfa nokkurn tíma að upplifa eða óttast, enda einungis kvenmannsbrjóst sem talin eru ósiðleg. Öllu þessu óréttlæti sögðu ungar íslenskar konur stríð á hendur í lok mars 2015. Adda Þóreyjardóttir Smáradóttir, nemi í Verslunarskólanum, reið á vaðið og birti mynd af brjóstunum á sér á Twitter sem hún taldi að myndi vekja harðari viðbrögð en ef strákur myndi gera slíkt hið sama. Viðbrögðin létu ekki á sér standa, hundruð íslenskra kvenna birtu sambærilegar myndir af sér á netinu en rákust víða á veggi við birtinguna. Brjóst þeirra voru talin kynferðisleg af efnissíum samfélagsmiðlanna sem aðeins undirstrikaði misréttið sem baráttukonurnar vildu benda á. Samfélagsmiðlarnir voru jú uppfullir af berbrjósta körlum. #freethenipple var þá ekki síst barátta gegn fyrrnefndri kúgun, að konur þurfi að búa við það ok að þeirra eigin líkama sé beitt gegn þeim. Með því að taka völdin í eigin hendur, normalísera líkama sinn og brjóta niður skaðleg viðhorf til kvenna, tóku þær um leið vopnin úr höndum kúgara sinna eða, eins og meðlimur í Femínistafélagi Verslunarskólans komst að orði í fjölmiðlum í lok mars 2015, með leyfi forseta: „Þetta er eitthvað sem þú ættir ekki að sjá eftir. Ég póstaði svona mynd og hugsaði bara: Djöfullinn, á ég eftir að sjá eftir þessu einhvern tímann? En svo hugsaði ég að það skipti ekki máli. Við erum að gengisfella hefndarklám og þetta er að gera miklu meira en við höldum að þetta sé að gera.“ Virðulegi forseti. Þetta var árið 2015 og það hefur vissulega tekið löggjafann drjúgan tíma að bregðast við ákalli þessara kvenna um aukið réttlæti og aukna vernd fyrir kynferðislega friðhelgi sína. Nú er komið árið 2021 og við erum loks í þann mund að samþykkja að kynferðisleg friðhelgi skuli njóta verndar almennra hegningarlaga. Því ber að fagna og því ætla ég að snúa mér að sögu þess frumvarps sem liggur hér fyrir og innihaldi þess. Fyrstur til að leggja til breytingu á almennum hegningarlögum til þess að vernda kynferðislega friðhelgi, á þeim tíma var það kallað bann við hefndarklámi, var þingflokkur Bjartrar framtíðar. Síðar meir tók hv. þm. Pírata, Helgi Hrafn Gunnarsson, sig til og lagði fram frumvarp um bann við stafrænu kynferðisofbeldi. Hann gerði það í tvígang og í síðara skiptið sem þeirri meðferð lauk, sem var árið 2019, var málið unnið töluvert mikið í nefnd. Margar umsagnir bárust og mikil vinna fór fram af hálfu þingsins sem var svo tekin inn í undirbúningsvinnuna við gerð þessa frumvarps. Frumvarpið er unnið eftir mikla undirbúningsvinnu, sérstaklega Maríu Bjarnadóttur lögfræðings og doktorsnema og kunnum henni við góða þakkir. Hún gerði skýrslu um þetta málefni og önnur, og í kjölfarið kom þetta frumvarp, sem lagt var fram fyrir áramót af hálfu hæstv. dómsmálaráðherra. Allsherjar- og menntamálanefnd hefur fjallað umtalsvert um þetta mál og fengið til sín marga góða gesti sem taldir eru upp í nefndarálitinu og óþarfi er að árétta hér. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á XXII. kafla almennra hegningarlaga um kynferðisbrot og XXV. kafla laganna um ærumeiðingar og brot gegn friðhelgi einkalífs. Þá er kveðið á um breytingu á lögum um meðferð sakamála til að tryggja virkni þeirra breytinga sem lagðar eru til á hegningarlögunum. Efni þessa frumvarps, eins og ég hef komið inn á, miðar að því að styrkja réttarvernd einstaklinga með hliðsjón af þeim samfélagslegu breytingum sem hafa orðið með aukinni tæknivæðingu og viðhorfsbreytingu gagnvart kynferðisbrotum á Íslandi. Ég vil koma aðeins inn á nokkra þætti. Í fyrsta lagi er andlag málsins það að leggja bann við að dreifa efni án samþykkis. Fyrsta efnisgrein frumvarpsins, með breytingu nefndarinnar, hljómar svo: „Hver sem útbýr, aflar sér eða öðrum, dreifir eða birtir myndefni, texta eða sambærilegt efni, þar með talið falsað efni, af nekt eða kynferðislegri háttsemi annars manns án hans samþykkis skal sæta sektum eða fangelsi allt að 4 árum.“ Þetta er meginverknaðarlýsingin sem við leggjum til að verði gerð refsiverð samkvæmt almennum hegningarlögum. Við leggjum einnig til að sömu refsingu skuli sá sæta sem hótar því sem greinir í 1. mgr. enda sé hótunin til þess fallin að vekja hræðslu eða kvíða hjá þeim sem hún beinist að. Sé brotið framið af gáleysi varðar það sektum eða fangelsi allt að einu ári. Við erum einnig að uppfæra þennan friðhelgiskafla, eins og ég kom inn á, virðulegur forseti, í almennum hegningarlögum þannig að hann nái utan um tölvutæknina á fullnægjandi hátt og viðurkenni að hún sé til, stafræna miðla svona almennt, og við setjum inn sérstakt undanþáguákvæði þegar kemur að friðhelgisbrotunum, þessum almennu, sem snýr að því að sú háttsemi teljist ekki refsiverð ef hún er framin með almannahagsmuni eða einkahagsmuni í huga. Ástæðan fyrir því að við gerum þetta er sú að taka fyrir að hægt sé að beita þessari löggjöf gegn t.d. blaðamönnum eða einstaklingum í leit að uppruna sínum, eða einstaklingum að tala um brot gegn sinni friðhelgi opinberlega, hvort sem einhverjir gerendur eigi þátt í því sem annars gætu notfært sér þetta ákvæði til þess að þagga niður í þolendum. Það viljum við auðvitað ekki, virðulegi forseti. Nokkur álitamál komu upp við meðferð frumvarpsins. Í fyrsta lagi var bent á að mögulega gæti verið rétt að tilgreina sérstaklega að það myndi virka til refsiþyngingar ef brot sem þetta beinist gegn barni undir 18 ára aldri eða gegn einstaklingum í sérstaklega viðkvæmri stöðu eins og t.d. fötluðum. Flestum sérfræðingum sem komu fyrir nefndina bar saman um að þetta væri ekki nauðsynlegt vegna þess að þegar kæmi að brotum gegn börnum myndu önnur ákvæði almennra hegningarlaga duga og væri hægt að bæta við verknaðarlýsingar á þessu broti til að ná utan um það til refsiþyngingar. Varast bæri að taka fatlaða einstaklinga sérstaklega fram í þessu tilfelli til að forðast möguleikana á því að farið yrði af stað í einhvers konar gagnályktanir. Fyrst minnst er á fatlað fólk í þessu andlagi en ekki öðru getur ekki verið að það eigi við þar o.s.frv. Það er eitthvað sem þarfnast heildstæðari skoðunar sem ég tel að við ættum að fara í. Síðan voru nokkur atriði sem tjáningarfrelsisbaráttukonan í mér og okkur Pírötum rak augun í, það var t.d. orðalagið „að afla sér eða öðrum“. Eins og fram kemur í nefndaráliti var mikið rætt um hvað þetta gæti falið í sér, hvað teldist til slíkrar háttsemi, t.d. hvort það myndi teljast uppfylla þessa verknaðarlýsingu að leita að einhvers konar myndum á leitarvél. Á móti var bent á að verknaðarliðirnir sem taldir eru upp í 1. mgr., þ.e. að afla sér eða öðrum, eru í samræmi við upptalningu á svipuðum brotum, þar á meðal 210. gr. a almennra hegningarlaga. Þá hefur hugtakið öflun fengið nokkra umfjöllun í dómaframkvæmd, að sú framkvæmd gefi vísbendingar um inntak hugtaksins. Nefndin telur vissulega mikilvægt að samræmi sé á milli þessara ákvæða og vísar í þeim efnum til umfjöllunar um breytingartillögu nefndarinnar. Þar er svolítið fjallað um þetta, að það þurfi a.m.k. að vista og hlaða niður myndum til að þessi verknaðarlýsing sé uppfyllt. Sömuleiðis þurfi alltaf að liggja fyrir rökstuddur grunur um brot. Það sem ég óttaðist helst var að þetta gæti verið notað sem einhvers konar opin heimild til að fylgjast með netumferð og annað slíkt. En það ætti ekki að vera vegna þess að alltaf þarf að sækjast sjálfstætt eftir þessari heimild, liggja þarf fyrir rökstuddur grunur um ákveðið brot en ekki almennur grunur um að almennir netverjar þessa lands séu mikið í því að hlaða niður ólöglegu efni, og að þetta sé í samræmi við 210. gr. a sem snýr að barnaklámi, hvernig það er skilgreint. Það er komin dómaframkvæmd í kringum þetta og það sló a.m.k. svolítið á áhyggjur mínar. Í frumvarpinu er líka lagt til að gáleysisbrot af þessu tagi verði gerð refsiverð. Samkvæmt almennum hegningarlögum er meginreglan sú að brot eru ásetningsbrot, þ.e. að brotamaðurinn þarf að hafa ásetning til að fremja verknaðinn eins og hann liggur fyrir. En við setjum ákveðna gáleysisheimild sem grundvöll refsiábyrgðar. Við meðferð málsins komu fram sjónarmið um hvort efni stæðu til að takmarka refsiábyrgð, svo sem við stórfellt gáleysi. Og munurinn þarna á milli, fyrir þá sem ekki eru alltaf að velta þessu fyrir sér, er að stórfellt gáleysi þýðir að viðkomandi einstaklingur geri sér grein fyrir því að verknaðarlýsingin gæti verið uppfyllt, geri sér grein fyrir því að sá skaði sem verið er að koma í veg fyrir, verið er að banna fólki að valda, gæti vel orðið af hegðun viðkomandi en lætur sér það í léttu rúmi liggja, er í raun sama um afleiðingar gerða sinna. Hvað varðar venjulegt gáleysi er miklu minni sönnunarbyrði á hvað liggur að baki; viðkomandi þarf ekki endilega að hafa gert sér grein fyrir því að afleiðingarnar yrðu eins og þær urðu. Þetta er lægra stig ábyrgðar hvað varðar hinn huglæga hluta þess sem metið er þegar kemur að því hvort verknaðarlýsingar brota séu uppfylltar. Nefndin tekur hins vegar fram að hún telur ekki þörf á stigskiptum refsiramma varðandi ásetningsbrot en telur aftur á móti ástæðu til að lækka refsirammann fyrir gáleysisbrot. Það er einfaldlega til þess að meiri munur sé á milli þessara brota, annars vegar gáleysis- og hins vegar ásetningsbrota. Það er í samræmi við það hvernig þetta er í almennum hegningarlögum almennt og yfirleitt, þ.e. að oft er töluverður munur á milli refsirammans gagnvart gáleysisbrotum og gagnvart ásetningsbrotunum sjálfum, meginbrotunum. Því töldum við rétt að leggja til að refsiramminn, sem var áætlaður tvö ár samkvæmt upprunalegu frumvarpi, verði lækkaður niður í eitt ár. En í stað þess að setja markið hærra upp í stórfellt gáleysi höldum við okkur við gáleysisbrot þar til að halda þessum fælingarmætti, til að fæla fólk frá því að taka þátt í þessu refsiverða athæfi, að fólk þurfi að fara svolítið varlega í það hvernig það fer með kynferðislega friðhelgi annarra. Við leggjum einnig til breytingar á 228. og 229. gr. almennra hegningarlaga. Komið hafa fram sjónarmið um að þessi ákvæði þarfnist frekari skoðunar, að þau séu ekki endilega tilbúin, að ekki sé endilega tilefni til þess að breyta þeim alveg strax og það beri að bíða með það þangað til þingið er búið að ákveða hvað það ætlar að gera við ærumeiðingarkafla almennra hegningarlaga. Nefndin tekur fram að frumvarp til laga um bætur vegna ærumeiðinga hefur ekki verið lagt fram að nýju á þessu þingi. Það er okkar mat að þetta frumvarp feli einungis í sér lágmarksbreytingar þar sem leitast er við að tryggja einstaklingum, sem ekki eru nákomnir gerendum sínum, fullnægjandi réttarvernd friðhelgi sinnar. Hér erum við einnig sérstaklega að huga að stöðu fólks í viðkvæmri stöðu eins og fatlaðs fólks, mikilvægi þess að réttarvernd þeirra verði sérstaklega tryggð eins og þegar um er að ræða birtingu myndefnis í heimildarleysi. Það kom fram á fundum nefndarinnar að það er nokkuð algengt að fatlað fólk lendi í því af myndum af þeim í viðkvæmri stöðu sé deilt í heimildarleysi. Var tekið dæmi um það að myndir af fólki í mjög varnarlausri stöðu, jafnvel nöktu á einhverri heilbrigðisstofnun eða eitthvað slíkt, séu notaðar á ráðstefnum, sé dreift án þeirra samþykkis. Að mörgu leyti gæti það skýrst af því að fatlað fólk sé ekki álitið kynverur, að ekki sé hægt að særa kynferðislega friðhelgi þeirra þar sem ekki sé litið á þau sem kynferðislegar manneskjur. Okkur fannst því mjög mikilvægt að halda 228. gr. inni vegna þess að hún tekur fyrir myndbirtingar af fötluðu fólki í viðkvæmri stöðu, það er mjög skýrt að það er hluti af þessu andlagi og þar með er orðið mjög skýrt að ekki má dreifa myndum af neinum og heldur ekki fötluðu fólki í viðkvæmri stöðu, burt séð frá fordómum. Síðan komu fram ýmsar ábendingar um að gott væri að gera hitt eða þetta í leiðinni, að það væri gott að hækka refsirammann fyrir kynferðislega áreitni til að það væri í samræmi við þetta brot; að það þyrfti að þyngja refsingu við dreifingu og vörslu á barnaklámi. Þetta eru allt þarfar og réttar og góðar ábendingar en ég tel hins vegar að alltaf sé vandmeðfarið að breyta almennum hegningarlögum. Það þarf alltaf að liggja fyrir alveg frá upphafi hvað stendur til í þeim efnum til að allir geti tekið samtalið, til þess að umsagnir geti snúist um nákvæmlega hvað það er sem verið er að breyta í almennum hegningarlögum og til þess að fagleg umfjöllun nefndarinnar fjalli um nákvæmlega hvað á að gerast varðandi almenn hegningarlög. Við erum þarna að tala um refsiábyrgð og refsiheimildir gagnvart borgurunum og það þarf að vera mjög skýrt hvað verið er að gera hverju sinni. Því fannst mér ekki rétt að fara í einhverjar hækkanir á refsiramma í öðrum brotum í leiðinni, en ég bendi á að vinna er í gangi í dómsmálaráðuneytinu þegar kemur að barnaníði og barnaklámi. Sömuleiðis fyndist mér tilefni til þess, annaðhvort fyrir ráðuneytið eða fyrir hv. allsherjar- og menntamálanefnd, að skoða það að leggja fram frumvarp af hálfu nefndarinnar um að hækka refsirammann hvað varðar kynferðislega áreitni upp í fjögur ár, rétt eins og þetta brot felur í sér, bara til samræmis og vegna þess að það geta oft verið alveg jafn alvarleg brot, ef ekki alvarlegri en það, sem rata nú loksins inn í almenn hegningarlög. Ég ætla ekki að hafa þetta mikið lengra, virðulegi forseti. Ég vil enn og aftur fagna því að þetta mál sé komið á þennan stað. Það er afrakstur samvinnu stjórnar og stjórnarandstöðu. Ég vil leyfa mér að velta því aðeins fyrir mér í lokin hvort við hefðum kannski verið komin á þennan stað aðeins fyrr ef samstarfsviljinn hefði verið jafn mikill á báða bóga. En það þýðir svo sem lítið að þrasa um það á þessu stigi máls. Hingað erum við komin. Það er vegna framlags frá mörgum flokkum, Bjartri framtíð, Pírötum og nú hæstv. ráðherra Sjálfstæðisflokksins, og auðvitað öllum þeim góðu þingmönnum sem sitja í hv. allsherjar- og menntamálanefnd og hafa unnið þetta mál með þeirri sem hér stendur. Ég vil því ljúka máli mínu með því að telja upp þá hv. þingmenn sem standa að þessu nefndaráliti. Það eru, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Páll Magnússon, formaður nefndarinnar, Guðmundur Andri Thorsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Birgir Ármannsson, með fyrirvara, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Steinunn Þóra Árnadóttir, Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir og Þorsteinn Sæmundsson. Ég þakka þeim fyrir gott samstarf í nefndinni og hvet hv. þingheim til að samþykkja þetta mál með hraði svo við getum loksins stigið þetta mikilvæga skref í átt að vernd kynferðislegrar friðhelgi á Íslandi.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að fagna því að þetta mál sé komið á þann stað sem það er komið. Eins og farið var yfir í framsöguræðu með nefndaráliti lagði ég á sínum tíma fram frumvarp með sama markmiði. Ástæðan fyrir því að ég lagði það fram var tvíþætt, annars vegar sú að ég trúi því að til þess að tryggja frelsi þurfi að banna kúgun. Umrætt vandamál sem hefur að miklu leyti komið til með upplýsingatæknibyltingunni, að nota nektarmyndir eða kynferðislegt efni til kúgunar eða brota gagnvart einkalífi annarra, hefur vaxið gríðarlega mikið. Það hefur svo sem alltaf verið til, alla vega jafn lengi og myndavélar hafa verið til, í einhverju magni en þessi brot hafa orðið svo ofboðslega auðveld og ofboðslega algeng og ofboðslega meiðandi að bregðast þarf sérstaklega við. Seinni ástæðan fyrir því að ég vildi leggja frumvarp fram er sú að ég tel mjög mikla hættu á því að við lagasetningu séu gerð mistök. Undirliggjandi tækni er þannig, hið alþjóðlega eðli internetsins og tölvutækninnar, að það er vandasamt að ætla að banna hegðun sem er háð því að við höfum stjórn á upplýsingum sem við viljum ekki hafa og eftirliti sem við viljum ekki lifa við. Togstreitan þarna birtist mjög gjarnan í vandamálum sem eru afleiðing upplýsingatækninnar. Þetta er engin undantekning á því. Þá þarf oft að dansa línudans til að reyna að ná fram tilteknum markmiðum. Eitt varðar sérstaklega það athæfi að afla sér þessara mynda eða þessa kynferðislega efnis. Ég hef átt í smávandræðum með það í gegnum tíðina vegna þess að það er mjög auðvelt að fremja það brot óvart. Á Google, vinsælustu leitarvél heimsins, er myndaleit og þar er hægt að leita að myndum af berbrjósta konum eða nöktu fólki, það er hægt að leita að nekt og þá kemur heill hellingur af myndum af nöktu fólki og ýmsu öðru talsvert svæsnara með. Það er engin leið fyrir venjulegan notanda að ætla að nota slíka leitarvél til fullkomlega saklausra verka án þess að sjá myndir af fólki sem teknar voru í leyfisleysi. Það þarf ekki einu sinni að vera beinlínis að leita að einhverju klámfengnu, kynferðislegu eða nekt til að rekast mögulega á slíkar myndir. Það er ekki hægt að gera notendur ábyrga fyrir þessu. Það er ekki hægt að hafa eftirlitsheimildir hjá lögreglu sem fela í sér að hún geti rannsakað alla sem hugsanlega gera þessi mistök. Í þessu liggur vandinn við annars vegar það að gera það refsivert að afla sér, eins og það er orðað, og hins vegar það að búa til rannsóknarheimildir sem gera ráð fyrir því að þær séu auknar umfram það sem tíðkast við brotum sem varða svo lága fangelsisrefsingu sem eitt eða tvö ár. Það varðar sömuleiðis spurningar um gáleysi vegna þess að það er líka tvíþætt. Gáleysið sem ég var að lýsa er eitthvað sem ég hugsa að hver einasti blaðamaður hafi margsinnis sýnt í sínu starfi og fólk sem notar myndaleit almennt í lífinu, margoft gert það án þess að átta sig einu sinni á því. Það er til þannig gáleysi. Við viljum ekki að það sé refsivert, alla vega ekki þannig að lögreglan hafi opið veiðileyfi á alla sem nota netið með þeim hætti. Þá erum við búin að draga svo mikið úr réttindum borgaranna til einkalífs, til að nota netið í fyrsta lagi og í öðru lagi að gera fólk sekt um eitthvert brot sem það var ekki að fremja. Það er hins vegar eðlisólíkt því að einhver taki nektarmynd eða kynferðislegt efni, jafnvel með samþykki, af einhverjum einstaklingi, deili því síðan vitandi að það er óheimilt til annars eða þriðja aðila sem síðan deilir því til fjórða aðila án þess að „vita“ hvort það hafi verið heimilt eða ekki. Þarna er ekki endilega svo auðvelt að finna skýra línu. Þess vegna hef ég pínulitlar áhyggjur af því að við gerum mistök í þessari lagasetningu. Ég verð þó að segja: Ég lagði mig mjög mikið fram við að reyna að finna einhverja skynsamlega lendingu í mínu frumvarpi á sínum tíma. Ég þakka fyrir samráðið við gerð þess en ég hef spjallað við eitthvað af því fólki sem kom að gerð þess. Ég verð að segja að mér þykir afraksturinn mjög góður og hef engar tillögur að því hvernig gera megi þetta betur, enn sem komið er alla vega. Mér þykir þetta mjög snyrtileg lending eða a.m.k. jafn snyrtileg og ég gæti sjálfur lagt fram. Það eru alveg möguleikar á því að í framkvæmd og sér í lagi þegar komin er dómaframkvæmd komi upp einhver tilfelli þar sem við erum að gera saklaust fólk sekt um eitthvað sem við viljum ekki að það sé sekt um og sömuleiðis er mögulegt að það hafi einhver áhrif á rannsóknarheimildir lögreglunnar sem við kærum okkur ekki um. Með tilliti til lögskýringargagna, bæði nefndarálitsins, greinargerðar frumvarpsins og síðan ræðunnar sem við hlýddum á áðan, hef ég þó litlar áhyggjur af þessu hvað varðar frumvarpið. Ég tel tiltölulega vel komið í veg fyrir að þau vandamál verði að raunveruleika og fyrir það ber að þakka og því ber að fagna. Þetta er mikilvægt mál vegna þess að við viljum, vona ég, búa í frjálsu samfélagi. Það þýðir að við getum hagað okkur samkvæmt því frelsi í okkar einkalífi án ótta við að verða fyrir hræðilegum afleiðingum af hendi annarra aðila. Internetið gefur og internetið tekur og það eru mörg tvíeggjuð sverð í allri þeirri þróun. Þá er mikilvægt að við áttum okkur á því hvaða frelsi það er sem við viljum búa við. Við viljum ekki búa við það frelsi að hægt sé að brjóta á einkalífi okkar með því að smella á nokkra takka. Við viljum ekki að kynhegðun okkar í einkalífinu geri okkur að skotspæni fyrir almenning eða okkar nánustu. Í þeim aðstæðum felst kúgunaraðstaða sem okkur ber skylda til að berjast gegn og afmá, og eins og ég sagði snemma í ræðu minni: Til þess að tryggja frelsi þarf að banna kúgun. Til þess að tryggja frelsi þarf að banna þrælkun. Ég tel að hér séum við að banna kúgun og kúgunarefni, og ég tel vel að verki staðið. En þetta er afskaplega viðkvæmur og erfiður línudans. Ég hlakka til að sjá frumvarpið verða að lögum von bráðar sem ég býst fastlega við að verði.

Virðulegur forseti. Ég tek undir heildarmarkmiðið með þessu frumvarpi, þingmáli, sem er það að skýra löggjöf sem er æskileg, ég tala nú ekki um þegar kemur að hegningarlögum, þá er mjög brýnt að refsilöggjöfin og ákvæði um viðurlög og útgáfu ákæru séu afar skýr og það sé skilgreint með skýrum hætti nákvæmlega hvaða háttsemi það er sem er refsiverð en ekki látið í hendur dómstóla að túlka löggjöf. Þetta frumvarp er ágætt ágætt að því leyti að það dregur sérstaklega fram og varpar fram og setur með orðum á blað það sem löggjafinn metur að sé refsivert, sem er þessi dreifing einkum og sér í lagi, þó að frumvarpið fjalli um meira, eins og gerð er grein fyrir í greinargerð þar sem segir að mikilvægt hafi þótt að fjalla aðeins víðar um þessi mál en bara um dreifingu á ljósmyndum á internetinu, eins og var kannski tilefni þessa frumvarps. Hins vegar hefur mér fundist bera við í umræðunni um málið, og ekki bara um þetta sérstaka þingmál heldur um þau mál sem komið hafa inn á borð þingsins á undanförnum árum og framsögumaður nefndarálits vísaði til, að uppi sé sá misskilningur, a.m.k. er málflutningurinn nokkuð villandi að mínu mati að því leyti að því hefur jafnvel verið haldið fram að verði þetta tiltekna þingmál samþykkt sem við fjöllum hér um, þá gerist það að tiltekin háttsemi verði loksins refsiverð. Mér finnst bagalegt að málum sé stillt þannig fram vegna þess að það er auðvitað ekki þannig að í dag, áður en þetta þingmál verður samþykkt, sé það refsilaust að dreifa ljósmyndum af nöktu fólki án samþykkis þess, á internetinu svo dæmi séu tekin, að ég tali nú ekki um af börnum, og önnur sú háttsemi sem þetta frumvarp fjallar um. Það hefur verið refsivert um langt skeið og hafa margir dómar fallið um slíkt. Nýlega féll einmitt dómur um dreifingu á nektarmyndum af manneskju sem ekki hafði veitt heimild sína fyrir því að slík mynd færi á flakk á internetinu, jafnvel þótt hún hefði sjálf komið henni á stafrænt form og sent áfram til tiltekins aðila. Um þetta eru margir dómar. Í greinargerð frumvarpsins hefur mér fundist skorta aðeins frekar á umfjöllun um þetta atriði, þ.e. það réttarástand sem er í dag. Í greinargerðinni er ágæt tafla sem sýnir hvernig tiltekin brot hafa verið heimfærð, ég vænti þess að þau hafi verið heimfærð í ákæru. Ég átta mig ekki á því. Það kemur ekki fram í greinargerðinni hvort þarna er verið að ræða um heimfærslu í ákæru eða heimfærslu dómsins sjálfs. En allt að einu þá er þarna ágætistafla og þegar maður lítur yfir hana þá blasir við að í öllum þessum málum, öllum þessum aðstæðum sem þarna eru nefndar sem dæmi, hafa þeim verið heimfærð undir 209. gr. hegningarlaganna, sem er ákvæðið sem kallað hefur verið blygðunarsemisbrot. Þess vegna finnst mér skjóta skökku við að í greinargerðinni segi að dómaskoðunin sýni þá meginveikleika í lagarammanum að þeir liggi einkum í óskýrum mörkum við heimfærslu brota undir kynferðislegri áreitni og blygðunarsemi. Mér hefur fundist vanta smáumfjöllun um þetta í greinargerðinni og ég finn því ekki stað að fjallað hafi verið sérstaklega um þetta, a.m.k. í nefndarálitinu. Auðvitað kann að hafa verið fjallað eitthvað um þetta í nefndinni. En mér finnst hins vegar mikilvægt að það komi skýrt fram, í ljósi þeirrar umfjöllunar sem verið hefur um þetta mál og önnur, að þessi brot hafa verið refsiverð, fyrir þau hefur verið veitt refsing með dómum í fjölmörgum málum. Því skyldi maður kannski spyrja sjálfan sig - það heyrir nú upp á mig, ég náði ekki að fara í andsvar við hv. framsögumann nefndarálitsins - að hvaða leyti menn hafa lagt mat á hvað muni nákvæmlega breytast við samþykkt þessa frumvarps. Þá vísa ég til þess hvort menn sjái fyrir sér fjölgun á ákærum eða fjölgun á dómum, en a.m.k. ekki harðari refsingar vegna þess að hér er gert ráð fyrir sama refsiramma, sem er þó sá kostur sem þetta frumvarp hefur umfram önnur þingmál sem ratað hafa hingað vegna þess að í þeim var einhverra hluta vegna gert ráð fyrir vægari refsingum, minni refsiramma fyrir þessi sömu brot en gert er ráð fyrir í 209. gr. almennra hegningarlaga. Það er a.m.k. ljóst að frumvarpshöfundar og nefndin hafa ekki í hyggju að breyta refsirammanum. En svo ég nefni það nú bara, án þess að ég hafi kafað ofan í störf nefndarinnar eða nefndarálitið, þá vakti það athygli mína, af því að hv. framsögumaður nefndarálitsins fjallaði sérstaklega um það, og það var ágætt að vekja athygli á því að hér er gert sérstaklega ráð fyrir því að refsing verði ekki í tilteknum aðstæðum, eins og það er kallað, þegar háttsemin gæti verið réttlætanleg með vísan til almanna- og einkahagsmuna. Hér er vísað til þess ef fjölmiðlar ætla að fjalla um einkamálefni manna eða jafnvel dreifa því sem menn hafa hingað til talið að séu einkamálefni manna og mönnum hefur hingað til þótt, í áraraðir, kannski árhundruð, rétt að leynt fari. Ég hefði talið heppilegt ef menn hefðu komið með eitthvert dæmi um þetta í umfjöllun nefndarinnar. Úr því að ekki er sérstaklega mikil umfjöllun í greinargerðinni þá hefði það kannski verið til skýringar að fá aðeins nánari umfjöllun um það og kannski dæmi um það hvaða aðstæður það gætu verið sem gætu réttlætt tiltekna háttsemi sem menn hafa lagt áherslu á að sé refsiverð. En ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta heldur aðallega leggja áherslu á það að eins og ég sé þetta mál, nái það fram að ganga, sem ég hef fulla trú á, þá eru vangaveltur mínar hvort þetta hafi raunverulega þýðingu í réttarvörslukerfinu., þ.e. varðandi ákærur, varðandi uppkvaðningu dóma, fyrir utan auðvitað tæknileg atriði. Ég er ekki að fjalla um það tæknilega atriði sem hér er, það sem gert er núna, sem er nýmæli, að tiltekin háttsemi verði gerð að ákærumálum en ekki, eins og nú er, að einkaréttarlegum kröfum. En varðandi dreifingu án heimildar með stafrænum miðlum, eða með öðrum hætti, af fólki beru án þess samþykkis, þá finnst mér rétt að árétta að það hefur verið og er refsivert og fjölmargir dómar hafa fallið um það.

Virðulegur forseti. Ég ætlaði aðeins að svara vangaveltum hv. þm. Sigríðar Á. Andersen um þessi tvö atriði sem hún kom einna helst inn á í ræðu sinni. Svo ég byrji á undantekningunni gagnvart almanna- eða einkahagsmunum, hvað átt sé við með því, vil ég í fyrsta lagi taka fram að þar er ekki verið að tala um fyrsta ákvæðið, þar er engin undanþága, bara svo það sé á hreinu. Hvað varðar þennan aðalverknað, brot gegn kynferðislegri friðhelgi, er ekki tekið fram að það sé einhvers konar undanþága hvað varðar almanna- eða einkahagsmuni að dreifa nektarmyndum eða öðru kynferðislegu efni af fólki, það er engin undanþága í því. Þegar kemur því að komast yfir gögn frá öðrum sem varða einkamálefni þeirra, snýr ekki að kynferðislegri friðhelgi, heldur bara að verða sér úti um gögn annarra í heimildarleysi, setjum við inn þessar undanþágur einmitt til þess að vernda starfsemi fjölmiðla og til að vernda líka þolendur, eins og ég kom inn á í framsöguræðu minni, sem tala mögulega um eða birta jafnvel hluta af samskiptum við gerendur sína eða eitthvað slíkt. Það mætti líka segja að það væru einkahagsmunir gerendanna, þetta er til að jafna það út ef þolendur vilja tala um kynferðisofbeldi eða annars konar friðhelgisbrot sem þeir hafa orðið fyrir, að þeir séu ekki sóttir til saka fyrir að tjá sig um brot sem þeir hafa orðið fyrir eða að það sé a.m.k. hluti af mati dómstóla hvort svo sé eða ekki. Og hvað varðar fjölmiðla, af því að hv. þingmaður falaðist eftir einhverju dæmi, þá eru Glitnisskjölin dæmi um þetta. Lögbannið á Stundina er dæmi um þetta, þar sem farið var í hart við fjölmiðil fyrir að hafa undir höndum eða fyrir að vera grunaður um að hafa undir höndum gögn sem vörðuðu einkahagsmuni annarra eða einkamálefni annarra; lögbann var sett á fjölmiðilinn og ýmislegt annað slíkt í þeim efnum. Það er dæmi. En ég þyrfti að koma inn á hitt atriðið hjá hv. þingmanni í síðara andsvari.

Forseti. Ég þakka hv. framsögumanni nefndarálitsins fyrir að hafa snúið við hlutverkum og hún sé í raun að svara spurningum sem ég varpaði fram í ræðu. Ég þakka fyrir það og það er ágætisábending að halda því til haga að ekki sé verið að gefa afslátt af tiltekinni háttsemi eða þeim refsiverðu brotum sem felast t.d. í dreifingu á nektarmyndum. Því var velt upp í greinargerðinni - svo ég noti tíma minn í þessu andsvari til að varpa fram fleiri spurningum, sem hv. framsögumaður metur hvort hún kemst yfir að ræða - án þess þó að þeirri spurningu sem hér er lögð fram hafi verið svarað, að kannski hefði mátt ráðast í endurskoðun á 209. gr., um blygðunarsemi, og færa þannig í orð, eins og ég nefndi í ræðu minni, þá verknaði sem um ræðir. Ég er alveg sammála því að löggjöfin þarf að vera þannig að það þarf að tilgreina skýrt nákvæmlega hvaða háttsemi er um að ræða þó að við getum öll sagt okkur í hverju blygðunarsemisbrot felast. Því er ekki svarað hér af hverju sú leið var ekki farin heldur varpað upp þeim agnúa á þeirri leið að þá myndi fyrst og fremst reyna á túlkun dómara á t.d. áhrifum af samþykki. Þá er líka fjallað um að bregðast mætti við því með því að endurskoða ákvæði um samþykki og réttaráhrif samþykkis. Það væri gaman að vita hvort nefndin hefði eitthvað fjallað sérstaklega um þá leið 

Virðulegur forseti. Svo að ég svari hv. þingmanni þá var samþykki í raun rætt í samhengi við það að breyta orðalaginu á þessari verknaðarlýsingu þannig að það kæmi fram að dreifingin væri án samþykkis viðkomandi aðila í staðinn fyrir, eins og kemur fram í frumvarpinu, að það væri gert í heimildarleysi. Út frá þeim grunni átti sér stað samtal í nefndinni hvað varðaði þetta samþykki. Það er eitthvað sem við höfum séð þróast í almennum hegningarlögum, eins og t.d. þegar kemur að nauðgunarákvæðinu; við erum búin að uppfæra það þannig að það grundvallist á að samþykki hafi ekki verið fyrir hendi, það hafi ekki legið fyrir, en ekki beinlínis að það hafi verið mótspyrna eða eitthvað slíkt. Þetta er hluti af þeirri þróun sem við sjáum í kynferðisbrotakaflanum. Hv. þingmaður spurði út í væntingarnar sem fylgdu því að samþykkja frumvarpið eins og það er. Ég ætla ekki að spá um það hvort það leiði til frekari ákæra eða ekki. Hins vegar hefur verið mjög skýrt ákall frá brotaþolum þessara brota, sem hafa verið kölluð stafrænt kynferðisofbeldi, hrelliklám eða hefndarklám, að skýr verknaðarlýsing sé á slíkum brotum í almennum hegningarlögum, að ekki sé byggt á frekar úr sér gengnum ákvæðum almennra hegningarlaga um blygðunarsemisbrot sem hægt er að túlka á ýmsa vegu. Það er vissulega rétt að þau ákvæði hafa verið notuð til að ná utan um þessa hegðun, en það hefur leitt af sér ósamræmi í dómaframkvæmd, það hefur leitt af sér að staða brotaþola gagnvart brotamanni hefur skipt töluverðu máli um það hvers konar refsingum er beitt, hvort viðkomandi séu í nánu sambandi eða ekki, og svo hefur verið á reiki hvað telst náið samband eða ekki. Allt þetta er eitthvað sem hefur staðið í vegi fyrir því að brotamenn fái mjög skýra mynd af því hvað er refsivert í raun og veru, að þolendur viti á hverju þeir geta byggt sína kæru og að lögreglan viti hvað hún er nákvæmlega að rannsaka. 

Virðulegur forseti. Það var svo sem ekki neinni spurningu beint til mín í þessu en ég þakka fyrir svarið. Í framhaldi af ummælum hv. framsögumanns vil ég nefna að 209. gr. hefur verið notuð, eins og fram kemur í greinargerðinni, bæði í heimfærslu ákæru og í dómum. En í þessum málum eins og öðrum refsimálum er oft mörgum ákvæðum hegningarlaga beitt til fyllingar öðrum og það þótt mál hafi síðan ekki verið dæmd á grundvelli þeirra allra, enda er það kannski ekki endilega vaninn. Það er eitt ákvæði sem tæmir sök í þessu, eins og það heitir. Hv. framsögumaður nefndi að það væri eitthvað óljóst þegar aðilar væru í tengslum, eins og kallað er, í nánum tengslum, en ég hef ekki fundið því stað í dómaframkvæmd að það hafi valdið vafa í þessum málum heldur hafi þá mögulega 209. gr. tæmt algerlega sök en önnur komið til fyllingar og til refsiþyngingar sé staðan sú að aðilar séu í nánum samskiptum, að ekki sé talað um börn en þá eiga önnur sjónarmið við sem mögulega tæma sök frekar en 209. gr. Ég vildi bara árétta það með innkomu minni í þessa umræðu. Það velkist enginn í vafa um að dreifing í heimildarleysi af myndum af nöktu fólki, í nánu sambandi eða ekki, hefur verið refsiverð á Íslandi um áratugaskeið.

Virðulegur forseti. Ég er hér undir því loforði að klára fyrir klukkan þrjú, ég vil slá á þær áhyggjur. Mig langar að spóla aðeins til baka til 18. desember 2013. Þá kom allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna saman og samþykkti ályktun um rétt til einkalífs og friðhelgi í stafrænum heimi. Það var ákall til þjóða um að virða og vernda réttinn til friðhelgi einkalífs, einnig í samhengi stafrænna samskipta. Þetta kemur í kjölfar þeirra aðstæðna sem þá voru uppi, það voru mjög stórar spurningar um hvort í raun ætti að njósna um almenna borgara til að koma í veg fyrir t.d. ólöglegt niðurhal. Það mál sem við ræðum hér er nákvæmlega það sama í stærra samhengi. Sú ályktun snerist í einfaldri mynd sinni um að bregðast við brotum með öllum tiltækum ráðum, að endurskoða alla ferla og lög sem málið varðar, þ.e. friðhelgi einkalífs í stafrænum heimi, og það er það sem þetta frumvarp snýst um, og svo að tryggja gagnsæi og ábyrgð í eftirliti ríkisins, þ.e. að það sé tryggt að þar sem ríkið kemur að málum, fylgist með ýmiss konar samskiptum og svoleiðis, fylgi því gagnsæi og ábyrgð að safna slíkum gögnum saman. Í stærra samhengi erum við að glíma við nákvæmlega þetta vandamál núna rúmum tveimur áratugum of seint, en sem betur fer erum við komin á þennan stað og erum að klára þetta skref. Það eru þó nokkur skref eftir sem varða það samhengi sem við búum í núna, hvernig það hefur þróast á undanförnum áratug eða svo, sem er kannski mun erfiðara að glíma við. En þetta er rosalega góður grunnur að byggja á og ég er mjög ánægður með að þetta mál sé komið á þann stað sem það er loksins komið.

Herra forseti. Hér biðja margir um orðið en þeir komast ekki að nærri því strax því að hér hef ég klukkustund til umráða og mun reyna að nýta hana að sjálfsögðu alla til að ræða þessi stóru mál og vafalaust mun ég ekki ná að fara algjörlega yfir allt sem ég vildi sagt hafa. Ég mæli fyrir frumvarpi til stjórnarskipunarlaga um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944. Þar er lagðar til breytingar á II. kafla stjórnarskrárinnar um forseta og framkvæmdarvald en að auki er lagt til að ákvæðum verði bætt við um náttúruvernd, auðlindir náttúru Íslands og íslenska tungu og táknmál. Mitt mat er að við höfum tækifæri á þessu þingi til að koma okkur saman um góðar, markverðar og mikilvægar breytingar á stjórnarskrá lýðveldisins, mörgum hverjum sem kallað hefur verið eftir lengi. Staðreyndin er sú að það sem við höfum fyrst og fremst rætt í þessum sal undanfarin ár er forsaga máls, þ.e. atburðarás sem má rekja allt aftur til ársins 2009 þegar hér var deilt um stjórnarskrá í aðdraganda alþingiskosninga sem þá voru haldnar og síðan það ferli sem fór af stað á kjörtímabilinu 2009–2013 þar sem ég sat í ríkisstjórn og gegndi embætti mennta- og menningarmálaráðherra. Ég gæti talað um þetta ferli örugglega í heila klukkustund, ég ætla ekki að gera það núna, en veit að margir þingmenn hafa vafalaust hug á að ræða það. Ég vil nefna ágæta bók sem kom út í fyrra, ritstýrt af Ágústi Þór Árnasyni heitnum, sem kom einmitt að þessum málum á sínum tíma, og Catherine Dupré, þar sem fyrir koma margar persónur og leikendur í þessu ferli, m.a. forseti lýðveldisins núverandi, ýmsir fræðimenn á borð við Salvöru Nordal, Jón Ólafsson, Björgu Thorarensen, Skúla Magnússon, Pál Þórhallsson, Aðalheiði Jóhannsdóttur og Ragnheiði Elfu Þorsteinsdóttir, enn fremur Þorvaldur Gylfason, og sú sem hér stendur er þar í viðtali um þetta ferli allt saman. Til að gera langa sögu stutta þá munum við sem hér vorum auðvitað vel eftir þeirri umræðu sem stóð yfir vorið 2013 og varð ekki lokið. Vorið 2013 var ljóst að umræðunni yrði ekki lokið, m.a. vegna þess að áhöld voru um hvort meiri hluti væri fyrir því frumvarpi sem þá var til umræðu og formaður annars stjórnarflokksins hafði lýst því yfir að ekki væri rétt að ljúka þessu máli og vitna ég þá til Árna Páls Árnasonar, fyrrverandi hv. þingmanns og formanns Samfylkingarinnar. Í kjölfarið voru gerðir þinglokasamningar og skipuð nefnd sem starfaði kjörtímabilið 2013–2016, sem ég átti sæti í ásamt hv. þingmönnum úr ólíkum flokkum og fulltrúum flokka. Sú nefnd vann allt það kjörtímabil og því lauk með því að þáverandi hæstv. forsætisráðherra flutti mál í sama búningi og það sem hér kemur fram, þ.e. eitt frumvarp sem mælt var fyrir, ekki sem stjórnarfrumvarpi heldur frumvarpi Sigurðar Inga Jóhannssonar sem þá mælti fyrir málinu. Kosningar voru mjög skammt undan og því varð umræðu um það mál ekki lokið. Metnaður minn stóð til þess að unnt væri að efna til þverpólitísks samstarfs með aðkomu þjóðarinnar á þessu kjörtímabili, eins og fram kemur í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarflokkanna, enda er það algjörlega ljóst að sú mikla vinna sem hefur verið ráðist í undanfarin tólf ár hefur leitt í ljós bæði þörf og vilja til að breyta og bæta lýðveldisstjórnarskrána. Þess vegna tala ég um þetta mál sem ákveðið tækifæri fyrir Alþingi til þess að sýna að við ráðum við það verkefni að uppfæra grunnreglur samfélagsins í takt við tímana og að við séum í færum að ná um það eins mikilli samstöðu og er unnt. Hér hefur reyndar verið töluvert talað um að ekki sé hægt að breyta stjórnarskrá nema um það sé algjör samstaða. Kannski var það reyndin í fortíðinni þar sem töluverð samstaða var oft um breytingar, þó ekki alltaf. Það er ekki algilt. Raunar held ég að þessi mál hafi þróast með þeim hætti að það sé kannski ekki raunsætt að telja að í þessum sal verði fullkomin samstaða um allar breytingar á stjórnarskrá. Samt hef ég þá trú, eftir að hafa átt töluvert marga fundi með formönnum og fulltrúum flokka á Alþingi á þessu kjörtímabili í vinnu sem ég tel að allir hafi sinnt af heilindum og heiðarleika, að það séu full efni til að ætla að náðst geti samstaða um a.m.k. margar af þeim breytingum sem hér eru lagðar til. Hins vegar verð ég að segja í ljósi umræðu sem átt hefur sér stað á undanförnum dögum um orðræðuna, sem við ræðum nú reglulega í samfélaginu, að hluti af því sem við heyrum allt of oft um að Alþingi sé ónýtt og stjórnmálin séu ónýt eigi að einhverju leyti rætur að rekja til umræðu um stjórnarskrárbreytingar. Þess vegna fagna ég því ef hér verður góð og mikil efnisleg umræða um þau mál þar sem við ræðum hvað við viljum gera í þessum málum og horfum fram á veginn. Ég tel það skyldu okkar að horfa fram á veginn og ekki dvelja endilega við alla þessa forsögu sem ég tæpti hér á því að hún getur auðvitað tekið ansi langan tíma. Formenn stjórnmálaflokka hafa tekið þátt í þessari vinnu, eins og ég nefndi hér, sem er ólíkt verklag frá því sem var á árunum 2013–2016. Vissulega sat ég í þeirri nefnd sem formaður minnar hreyfingar en þar voru aðrir fulltrúar flokkanna fyrst og fremst sem skipuðu nefnd og stundum var óvíst um stuðning baklandsins. Kom það raunar mjög skýrt fram eftir því sem leið á vinnuna að fulltrúar voru ekki allir vissir um stuðning síns baklands við allar þær tillögur sem þar voru undir. Ég tel hins vegar, eins og ég nefndi áðan, að formenn hafi nálgast þetta verkefni af bæði heilindum og alvöru þó að í ljós hafi komið eftir því sem leið á vinnuna að full samstaða myndi líklega ekki nást um allar breytingar. Farnar voru nýjar leiðir í þessari vinnu hvað varðar samráð við almenning. Efnt var til rökræðukönnunar og rökræðufundar, sem ég mun koma nánar að síðar í þessari ræðu. Það er aðferðafræði sem ég tel mjög góða, var unnin í nánu samráði við fræðasamfélagið og er aðferðafræði sem við ættum að nýta í auknum mæli við stefnumótun í stórum grundvallarmálum. Ráðinn var sérstakur verkefnisstjóri, aðstoðarmaður ríkisstjórnar, til að halda utan um verkefnið. Fyrrverandi forseti Alþingis, Unnur Brá Konráðsdóttir, tók það verkefni að sér og ég veit að við erum henni öll mjög þakklát fyrir hennar vinnu. Upphafleg ætlun okkar var að ljúka heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar á tveimur kjörtímabilum. Það var nokkuð sem hafði verið rætt á fyrri stigum, m.a. á kjörtímabilinu sem stóð árið 2017 þar sem þáverandi hæstv. forsætisráðherra, núverandi fjármála- og efnahagsráðherra, boðaði okkur til fundar til að ræða mögulega heildarendurskoðun á þremur kjörtímabilum sem þá byggði á norskri fyrirmynd. Nú nálgumst við lok kjörtímabils og fyrir liggur afrakstur þessarar nálgunar í frumvarpi þessu. Þetta eru að mínu mati góðar og vel ígrundaðar tillögur. Ég hef þá tilfinningu að mjög margir geti verið efnislega sammála um að þær séu til mikilla bóta, verði frumvarpið að stjórnarskipunarlögum, þó að einhverjir geti haft fyrirvara við orðalag eða efnislegar athugasemdir, enda er frumvarpið afrakstur samráðs og við vinnslu þess var lögð áhersla á að skapa sátt milli mismunandi sjónarmiða. Væri ég að leggja fram frumvarp sem endurspeglaði eingöngu mínar skoðanir myndi það líta öðruvísi út. Þannig er þetta mál ekki eingöngu runnið úr rifjum minnar pólitíkur - runnið undan rifjum, ég veit ekki með þetta orðalag - það er ekki komið úr kistu minna pólitísku skoðana, svo ég sé skapandi í málnotkun, heldur byggir það á þeirri vinnu sem áður hafði verið unnin, fyrri tillögum, sjónarmiðum sem komu fram í samtali formanna og fulltrúa flokka, á niðurstöðum almenningssamráðs og sjónarmiðum fræðimanna sem komu að vinnunni. Frumvarpið tekur ekki á öllum þeim atriðum sem hafa verið rædd á þessu kjörtímabili. Lengst af var til að mynda miðað við að frumvarp um þjóðaratkvæðagreiðslur að frumkvæði kjósenda yrði hluti af þessum tillögum, en eftir umsögn Feneyjanefndarinnar um það frumvarp var fallið frá því að sinni. Þar má segja að takist á sjónarmið annars vegar á borð við þau sem komu fram í áliti Feneyjanefndarinnar, um að þröskulda beri að hafa sem lægsta í þjóðaratkvæðagreiðslum og undanþágur sem minnstar, og hins vegar þau sjónarmið sem mátti lesa úr niðurstöðum rökræðufundarins, sem ég vitnaði til áðan, þar sem greina mátti þau sjónarmið skýrlega að mikilvægt þætti að ramma vel inn viðfangsefni þjóðaratkvæðagreiðsla og hafa þar einhvers konar þröskulda. Ég tel því að þau mál þurfi frekari vinnu áður en unnt er að ræða þau í frumvarpsformi. Sjónarmið flokkanna um framsal valdheimilda voru ólík, sömuleiðis sjónarmið um breytingarákvæði. Nú get ég viðurkennt það að ég hef sjálf flutt tillögur um breytingarákvæði á Alþingi og ég veit að mörgum þykir þær vera með of háum þröskuldum en eigi að síður var það ekki mín sýn að við ættum að leggja í að breyta breytingarákvæðinu á þessum tímapunkti þar sem mjög ólík sjónarmið eru uppi um það hvernig breytingarákvæðið eigi að vera. Eins og það er núna þarf samþykki tveggja þinga. Þær tillögur um breytingarákvæði sem ég hef sjálf tekið þátt í að leggja fram hafa miðað við aukinn meiri hluta og ákveðna þröskulda í þjóðaratkvæðagreiðslu í kjölfar afgreiðslu þings. Við höfum líka haft til umfjöllunar breytingarákvæði þar sem einfaldlega er miðað við einfaldan meiri hluta, bæði á þingi og í þjóðaratkvæðagreiðslu. Þarna eru töluvert ólík sjónarmið uppi en allt var þetta rætt og sérfræðingar komu og viðruðu sín sjónarmið á þessu á fundum með formönnum og fulltrúum flokka. Hvað varðar umsögn Feneyjanefndarinnar, sem birt var 9. október síðastliðinn, að öðru leyti kemur þar fram að nefndin telur markmið breytinganna jákvæð, þ.e. að bæta stjórnarskrána til að hún endurspegli sameiginleg grundvallargildi landsmanna og leggi traustan grunn að lýðræðis- og réttarríki þar sem vernd mannréttinda er tryggð. Nefndin fagnaði jafnframt þeim ólíku samráðsleiðum sem farnar voru við mótun tillagnanna. Feneyjanefndin telur það ekki vera hlutverk sitt að veita álit á því hvaða leið við stjórnarskrárbreytingar sé farsælust. En ábending nefndarinnar, sem verið hefur verið til umræðu í þessum sal, var að í ljósi þess að drög stjórnlagaráðs hafi verið borin undir þjóðina í þjóðaratkvæðagreiðslu og það samþykkt að drögin yrðu grundvöllur nýrrar stjórnarskrá, þyrfti að gefa þjóðinni sannfærandi skýringar á nálgun stjórnvalda og öllum breytingum frá tillögum. Í kjölfarið leitaði ég til Lagastofnunar Háskóla Íslands um álitsgerð þar sem tillögur, sem finna má í þessu frumvarpi, eru bornar saman við tillögur stjórnlagaráðs og frávik útskýrð. Álitsgerðin fylgir í fylgiskjali með frumvarpinu. Annars þarf ég ekki að dvelja við þá augljósu staðreynd sem ég fór yfir í upphafi míns máls, af því að hér vitnar Feneyjanefndin í atburðarásina á kjörtímabilinu 2009–2013, að málið varð ekki útkljáð í þingsal þá af þeim ástæðum sem ég nefndi áðan. Það hefur gert að verkum að lítið hefur þokast í breytingaátt undanfarin 15 ár eða svo. Mín bjargfasta trú er að eina leiðin til að hreyfa málið sé að stjórnmálin taki það sem ég hef kallað efnislega umræðu um inntak tillagna að breytingum á stjórnarskrá. Ferlið hefur verið langt, 12 ár, og á þeim tíma hefur mikið umrót verið bæði í samfélaginu og stjórnmálunum. Í þeirri ágætu bók sem ég vitnaði til áðan er raunar fjallað töluvert um þá stöðu að leggja af stað í mjög umfangsmiklar stjórnarskrárbreytingar, sem upphaflega áttu að vera breytingar samkvæmt ósk þingsins til stjórnlagaráðs, þar sem óskað var eftir því að gerðar yrðu tillögur að breytingum á stjórnarskrá sem leiddu til þess að ráðið samdi nýja stjórnarskrá. Rakið er hvernig samfélagslegt umrót, gríðarstór pólitísk verkefni og óstöðugleiki í stjórnmálum þar sem töluverðar sviptingar voru m.a. í þingliði stjórnarflokkanna á þeim tíma, varð m.a. til þess að því verkefni lauk ekki. Um þetta ferli hefur verið tekist á um æ síðan og þessi átök um ferlið sjálft dæma okkur til áframhaldandi kyrrstöðu í stað þess að við ræðum einmitt hinar efnislegu breytingar en um það tel ég að ákall þjóðarinnar sé hávært og skýrt öllum þeim sem vilja hlusta eftir. Virðulegi forseti. Þá ætla ég að fara að ræða sjálft frumvarpið og dvelja kannski ekki meira við forsöguna. Með frumvarpinu er lagt til að gerðar verði tilteknar breytingar á II. kafla stjórnarskrárinnar um forseta og framkvæmdarvald. Breytingarnar miða að því að skýra betur ýmis grundvallaratriði um forseta, ríkisstjórn og ráðherra. Orðalag ákvæðanna verði þannig í betra samræmi við gildandi framkvæmd og nútímaviðhorf. Enn fremur eru lagðar til nokkrar afmarkaðar efnislegar breytingar. Þær taka mið af lagaframkvæmd á lýðveldistímanum, umfjöllun fræðimanna, samanburði við önnur lönd og niðurstaðna þess almenna samráðs sem ég ræddi áðan. Nýmælin eru helst þessi: Lagt er til að forseti verði kjörinn með svokallaðri forgangsröðunaraðferð. Henni er ætlað að koma í veg fyrir að kjörinn sé forseti sem njóti stuðnings mikils minni hluta þjóðarinnar. Núverandi fyrirkomulag getur boðið þeirri hættu heim, til að mynda þegar margir eru í framboði sem njóta tiltölulega jafns stuðnings kjósenda. Þessi tillaga er niðurstaða samráðs við almenning en rökræðukönnunin gaf eindregið til kynna að stuðningur við núverandi kerfi minnkaði eftir því sem samtalinu um það kerfi vatt fram á þeim fundi. Sömuleiðis jókst stuðningur við raðaða kosningu verulega að umræðunum loknum. Þetta kosningakerfi dettur ekki af himnum ofan. Það á sér fyrirmynd, til að mynda á Írlandi þar sem þessu hefur verið beitt og gengið vel. Önnur Evrópuríki með þjóðkjörinn forseta fara sum þá leið að forsetakjör fari fram í tveimur umferðum ef enginn fær hreinan meiri hluta í þeirri fyrri. Það má spyrja, í ljósi þess að embætti forseta Íslands er ekki valdaembætti eins og mörg þau embætti sem þar sem þetta á við og er mun líkara til að mynda hinu írska fyrirkomulagi, hvort tveggja umferða kerfið væri ekki í ákveðnu ósamræmi við inntak forsetaembættisins. Samhliða breytingum á framkvæmd forsetakjörs er lagt til að kjörtímabil forseta verði lengt í sex ár og áskilið að sami maður geti ekki gegnt embætti forseta samfellt lengur en tvö kjörtímabil eða alls 12 ár. Þessi takmörkun er aðalregla um þjóðkjörna forseta víðast hvar í Evrópu, svo vitnað sé til fordæma frá öðrum löndum. Það má deila um, alveg tvímælalaust, hvort við viljum hafa slíka takmörkun og hvort hún ætti að miðast við lengri tíma. Það hefur kannski ekki endilega verið bent á það í samráðsferlinu en þó hafa sjónarmið verið uppi um hvort 12 ár séu jafnvel of stuttur tími fyrir forsetaembættið og fremur ætti að horfa til 18 ára. Það hefur verið bent á að slíkar takmarkanir ættu að eiga við um fleiri en eingöngu forseta en þá vil ég minna á að forseti er eini þjóðkjörni fulltrúinn sem við eigum, eini einstaklingurinn sem er kosinn með þeim hætti sem við kjósum forseta, þ.e. hann er sá eini einstaklingur sem er þjóðkjörinn. Það tel ég vera rök fyrir því að hafa sérreglu um forsetann. Nái frumvarpið fram að ganga verður fortakslaust ábyrgðarleysi forseta Íslands á stjórnarathöfnum afnumið. Hvað felst í því? Jú, að forseti beri ábyrgð á athöfnum sem hann framkvæmir á eigin spýtur. Friðhelgi þjóðhöfðingja á sér vissulega sögulegar skýringar en er víðast hvar á undanhaldi vegna nútímaviðhorfa um tengsl valda og ábyrgðar en einnig vegna alþjóðlegra sáttmála gegn alvarlegum glæpum. Það þýðir í raun og veru að séu athafnir forseta ekki að tillögu ráðherra ber forseti ábyrgð á eigin athöfnum. Veruleg breyting er lögð til varðandi lagalega ábyrgð ráðherra. Þannig er gert ráð fyrir því að sérregla um ákæruvald Alþingis verði afnumin og þess í stað kveðið á um að ríkissaksóknari fari með það vald. Samhliða því er lagt til að ríkissaksóknari fái stjórnskipulega vernd sem sjálfstætt embætti líkt og handhafar dómsvalds njóta nú. Þetta tengist málum sem við höfum auðvitað rætt hér töluvert oft, það sem við köllum bara dagsdaglega þegar við ræðum þessi mál, annars vegar landsdóm og hins vegar ráðherraábyrgð. Það er nokkuð sem við höfum rætt á Alþingi nokkrum sinnum að sé orðið tímabært að endurskoða. Hér er lögð til ákveðin breyting á stjórnarskrá hvað þetta varðar. Til upprifjunar þá fer Alþingi með ákæruvaldið gagnvart ráðherra en hér er þessu breytt hvað varðar ríkissaksóknara en málið er eigi að síður tekið til skoðunar af Alþingi og þaðan beint til ríkissaksóknara. Það er í sjálfu sér hægt að endurskoða lög um landsdóm og lög um ráðherraábyrgð án þess að breyta stjórnarskrá. En ákæruvaldið er hluti af því sem við leggjum hér til til að breyta stjórnarskránni. Það er hægt hins vegar að gera ákveðnar breytingar á skipan mála í lögunum. Þau eru frá sjöunda áratugnum. Samhliða þessu máli hafa verið unnin drög að frumvörpum um breytingar á lögum ráðherraábyrgð og lögum um landsdóm sem ég hef kynnt formönnum og fulltrúum flokka og ég legg til að hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd kynni sér þau samhliða skoðun málsins. Eðli máls samkvæmt, verði stjórnarskrá breytt, er ekki hægt að taka fyrir slík lagafrumvörp fyrr en að loknum breytingum en hins vegar má líka velta því upp teoretískt, ef stjórnarskrá yrði ekki breytt, að það er að sjálfsögðu löngu tímabært að endurskoða þessa lagabálka. Það hefur verið unnið í samráði forsætisráðuneytis og dómsmálaráðuneytis og fyrir liggja drög að frumvörpum. Ragnhildi Helgadóttur prófessor var falið að endurskoða þessar reglur og ég ítreka það að mér finnst mikilvægt að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd skoði þetta samhliða umfjöllun um frumvarpið. Það var áhugavert að sjá í rökræðukönnuninni að þar komu fram áhyggjur af hugsanlegri misbeitingu ákæruvalds Alþingis gagnvart ráðherrum. Fyrir umræður voru 70% sem töldu að hætta væri á slíku en 79% eftir umræður. Að því er varðar landsdóm voru í upphafi fundar 60% þátttakenda á móti því að leggja hann niður en aðeins 32% voru á þeirri skoðun í lok fundar. Þetta var eitt af þeim málum þar sem viðhorf breyttust mest eftir því sem umræðunni vatt fram. Lagt er til að breyta úreltu fyrirkomulagi um að stjórnarfrumvörp séu lögð fram í nafni forseta enda má segja að undirskrift hans hafi reynst vera ákveðið formsatriði. Forseti mun hins vegar hafa áfram hlutverki að gegna við staðfestingu laga þar sem hann getur áfram synjað þeim samþykkis. Áhugavert var sömuleiðis að skoða niðurstöður rökræðukönnunarinnar sem gáfu ótvírætt til kynna að þjóðin vildi halda fast í synjunarvald forseta og raunar má segja að frumvarpið byggi á þeirri meginniðurstöðu að töluverður meiri hluti sé fyrir því að völd forseta eigi ekki að auka og ekki eigi að draga úr þeim, þ.e. að viðhalda eigi tiltölulega svipuðum völdum forsetaembættisins. Að lokum er lagt til að ákvæðum sem varða kvaðningu Alþingis og frestun þingfunda verði breytt til þess að undirstrika forræði Alþingis á eigin störfum og starfstíma. Lagt er til að þingmál falli ekki lengur niður sjálfkrafa áður en nýtt þing hefst að hausti. Það verður því í höndum Alþingis í gegnum þingskapalög að ákveða hvort þingmál lifi af milli þinga. Þetta er enn eitt málið sem við höfum lengi rætt í þessum sal. Önnur ákvæði frumvarpsins fela í sér áréttingu eða nánari útfærsla á því sem þegar hefur verið talið gilda. Má þar fyrst telja þingræðisregluna sem lagt er til að fest verði í stjórnarskrá og er lykilatriði í okkar stjórnskipan sem þýðir að ríkisstjórn og einstakir ráðherrar skuli njóta stuðnings meiri hluta Alþingis eða hlutleysis. Ef vantraust er samþykkt ber ráðherra eða eftir atvikum ríkisstjórn í heild að víkja. Þá er lagt til að orðalag ákvæða um myndun og hlutverk ríkisstjórnar verði fært til samræmis við áratuga framkvæmd. Áréttað er forystu- og samhæfingarhlutverk forsætisráðherra sem er í samræmi við ráðleggingar Feneyjanefndarinnar. Mælt verði fyrir um hlutverk starfsstjórnar í stjórnarskrá og vald hennar temprað eins og gengið er út frá í samtímanum. Í frumvarpinu er lagt til að ákvæði stjórnarskrár um embættismenn verði uppfært til að endurspegla kröfur um að hæfni og málefnaleg sjónarmið ráði för við skipun embættismanna og starfslok. Ákvæði um þingrof, sem hafa verið töluvert rædd bæði í þessum sal og á fundum formanna og fulltrúa flokka, eru útfærð nánar í frumvarpinu þannig að ljóst sé að forseti og forsætisráðherra deili þessu valdi. Forseta beri þannig að ráðfæra sig við forseta Alþingis og formenn þingflokka áður en hann fellst á tillögu forsætisráðherra um þingrof. Forseta myndi þá samkvæmt þessu vera heimilt að hafna tillögu forsætisráðherra um þingrof ef unnt er að mynda nýjan starfhæfan meiri hluta í stað þess að efna til kosninga. Sökum takmarkaðs tíma ætla ég ekki að rifja upp allt það sem rætt hefur verið og ritað um þessa heimild til þingrofsins. En þetta tel ég að myndi skýra þá heimild í þeim anda sem hún hefur verið túlkuð, alla vega á undanförnum árum. Úrelt heimild forseta til að veita undanþágur frá lögum og fella niður saksókn verður numin úr gildi ef frumvarpið verður að stjórnarskipunarlögum og fest verður í stjórnarskrá heimild Alþingis til að fella úr gildi lög sem forseti synjar samþykkis þannig að ekki komi til þjóðaratkvæðagreiðslu. Talandi um túlkun, þá er þetta auðvitað eitthvað sem hefur verið gert. Það voru ekki allir sammála þeirri túlkun 2004 þegar Alþingi afturkallaði lögin sem þáverandi forseti lýðveldisins vísaði til þjóðarinnar. En sú túlkun er þá staðfest hér með þessum tillögum. Samandregið eru þessar tillögur um breytingar á II. kafla stjórnarskrárinnar mjög til bóta. Þær taka mið af því að kannanir á viðhorfum almennings til forsetaembættisins benda til þess að mikill stuðningur sé við forsetaembættið eins og það hefur þróast og að hlutverk forseta eigi að vera tiltölulega óbreytt frá því sem nú er. Því má með sanni segja að hér er ekki verið að leggja til róttækar breytingar. Þetta eru annars vegar lagfæringar sem færa þennan kafla inn í nútímann og hins vegar breytingar sem miða að því að skýra betur embætti forseta og umboð sem og ríkisstjórnar. Ég vil nefna á þessum tímapunkti að í greinargerð Lagastofnunar HÍ, þar sem fjallað er um bakgrunn og tilgang skýrslunnar, er hægt að bera saman frumvarpið sem kom fram 2011, breytingar sem voru gerðar af hálfu meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, frumvörp Sigurðar Inga Jóhannssonar og svo þetta frumvarp, til að átta sig betur á muninum á milli ákvæða. Þar með er ég að koma til móts við m.a. ábendingar Feneyjanefndarinnar um að við höfum það skýrt af hverju hlutirnir eru gerðir öðruvísi hér og hver munurinn er. Það ætti því að vera mjög aðgengilegt. Þar kemur fram að þetta frumvarp breytir hlutverki forseta mun minna en frumvörp stjórnlagaráðs og stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar þar sem töluverðar breytingar voru gerðar á því og aukin völd færð til forseta. Hér er ekki verið að leggja til slíkar breytingar og ég tel það vera í anda þess sem við höfum dregið út úr rökræðukönnunum og skoðanakönnunum. Það er ekki verið að leggja til grundvallarbreytingar á valdsviði forseta lýðveldisins. Í greinargerðinni er farið ágætlega yfir hverja grein. Margt í þessu frumvarpi er auðvitað dregið úr frumvörpum frá 2011 og 2013. Ég get svo sem ekki farið yfir það ítarlega, m.a. hvað varðar stjórnskipulega stöðu ríkissaksóknara, forgangsraðaða kosningu og fleira. Þetta eru hugmyndir sem allar koma fram í tillögum stjórnlagaráðs. Í ljósi þess að tími minn er hálfnaður ætla ég að færa mig yfir í þau ákvæði sem gert er ráð fyrir í frumvarpinu að bætist við stjórnarskrána. Ég þarf ekki að rekja sögu stjórnarskrárinnar en í grunninn er hún auðvitað frá þeim tíma, miðri 19. öld, þegar iðnbylting var tiltölulega nýhafin. Núna þegar við glímum við afleiðingar iðnbyltingarinnar, loftslagsvá og aðra ógn ýmsa sem steðjar að lífríki jarðar, fjölbreytileika þess og heilnæmu umhverfi, er löngu tímabært að taka upp í stjórnarskrá ákvæði um náttúru og umhverfisvernd líkt og aðrar þjóðir hafa gert undanfarna áratugi. Í greinargerð með frumvarpinu er ágætisumfjöllun um þau umhverfisákvæði sem er að finna í stjórnarskrám Noregs, Svíþjóðar og Finnlands. Eins og glöggir lesendur munu sjá er margt í þessu ákvæði dregið úr þeim ákvæðum. Greinin í norsku stjórnarskránni kveður til að mynda á um rétt manna til heilnæms umhverfis og sömuleiðis að nýta beri náttúruauðlindir á grundvelli heildrænna langtímasjónarmiða. Þetta er orðað einmitt hér í ákvæðinu þar sem rætt er sérstaklega um varúðar- og langtímasjónarmið með sjálfbæra þróun að leiðarljósi. Í sænsku stjórnarskipunarlögunum er rætt um að stjórnvöldum beri að stuðla að sjálfbærri þróun sem leiði til góðs umhverfis fyrir núverandi og komandi kynslóðir. Áhugavert er að sjá að ákvæðið er ekki í mannréttindakafla laganna heldur í þeim hluta sem fjallar um undirstöður ríkisins, meðan í norsku stjórnarskránni er ákvæðið í mannréttindakaflanum af því að þar er byggt á réttinum til heilnæms umhverfis og það sé hluti af ákveðnum réttindum að stuðla að náttúru- og umhverfisvernd. Ákvæðið í finnsku stjórnarskránni lýtur að þremur þáttum, þ.e. ábyrgð á náttúru- og umhverfisvernd, skyldu yfirvalda til að tryggja heilnæmt umhverfi og síðan að þátttökuréttindum. Greinin er í mannréttindakaflanum. Þar helst rétturinn til heilnæms umhverfis í hendur við skyldu allra til að stuðla að vernd umhverfisins, sem er sama tenging og sjá má í frönsku stjórnarskránni og er hluti af því ákvæði sem hér er lagt til, þar sem er einmitt talað um réttinn til heilnæms umhverfis en líka skyldu okkar allra til að stuðla að vernd náttúru og umhverfis. Stjórnarskrá okkar hefur verið þögul um þennan málaflokk og því er löngu tímabært að um þetta sé fjallað í stjórnarskrá. Slíkt ákvæði tryggir að ákveðin grunngildi er lúta að umhverfis- og náttúruvernd endurspeglist í lögum og réttarframkvæmd. Það verður leiðarljós fyrir löggjafann og stjórnvöld en færir jafnframt almenningi og dómstólum úrræði til aðhalds. Þess má geta að í skoðanakönnun Félagsvísindastofnunar Háskóla Íslands fyrir forsætisráðuneytið, sem framkvæmd var árið 2019, töldu 84% aðspurðra frekar eða mjög mikla þörf á því að bæta ákvæði um umhverfisvernd í stjórnarskrána. Ákvæðið geymir nokkrar mikilvægar meginreglur, hefst á yfirlýsingu um að náttúra Íslands sé undirstaða lífs í landinu og náttúra sé forsenda byggðar í landinu, en eins og segir í greinargerð hefur hún einnig gildi í sjálfu sér og að það gildi verðskuldi viðurkenningu. Undirstrikað er, eins og í finnsku og frönsku stjórnarskránni, að ábyrgð á vernd náttúru og umhverfis hvílir sameiginlega á öllum, að verndin skuli grundvallast á varúðar- og langtímasjónarmiðum með sjálfbæra þróun að leiðarljósi og stuðla skuli að því að fjölbreytni náttúrunnar verði viðhaldið og vöxtur lífríkis og viðgangur tryggður. Með öðrum orðum á náttúran að njóta vafans og við eigum að skila umhverfinu til komandi kynslóða í ástandi sem ekki er lakara en þegar við tókum við því. Það er síðan verkefni löggjafans að útfæra nánar hvaða skyldur verða lagðar á aðila á grundvelli þessarar samábyrgðar. Í réttinum til heilnæms umhverfis felst að viðhalda skuli þeim náttúrulegu ferlum sem gera jörðina byggilega hvað varðar loftslag og andrúmsloft, líffræðilega fjölbreytni og aðgang að vatni. Heilnæmt umhverfi er forsenda þess að manneskjan geti lifað heilbrigðu lífi og notið annarra mannréttinda. Ákvæðið leggur stjórnvöldum þær skyldur á herðar að umhverfisgæðum landsmanna sé hvorki ógnað til skamms né langs tíma. Þá mælir ákvæðið fyrir um rétt til frjálsrar farar um landið, að allir geti notið náttúru landsins. Þetta er mál sem við höfum svo sannarlega rætt í þessum sal á undanförnum árum. Almannarétturinn sem þarna birtist á rætur aftur í Grágás og Jónsbók. Hann hefur verið í náttúruverndarlögum síðan 1956 og það myndi auðvitað skipta mjög miklu að hann fengi með þessum hætti stjórnskipulega stöðu. Hins vegar er löggjafanum falið að útfæra almannaréttinn nánar því taka þarf tillit til réttmætra hagsmuna landeigenda. Loks er lagt til að réttur almennings til upplýsinga um umhverfið og áhrif framkvæmda á það og til þátttöku í undirbúningi ákvarðana sem áhrif hafa á umhverfið verði stjórnarskrárbundinn. Þessi réttindi eru þegar viðurkennd í almennri löggjöf og byggja á Árósasamningnum. Það er reyndar sérstök stúdía eða rannsókn sem þyrfti að fara í, hve margar af þeim tillögum sem hér hafa oft verið til umræðu í tengslum við stjórnarskrá hafa síðan ratað inn í almenn lög. Ég gæti nefnt nokkrar slíkar tillögur, sem ég þekki m.a. frá fyrri störfum sem menntamálaráðherra, þar fór til að mynda akademískt frelsi inn í lög um háskóla sem ekki hafði verið þar undirstrikað í lögum, einmitt vegna umræðu um stjórnarskrárbreytingar. Ég ætla aðeins að minna á greinargerð Lagastofnunar þar sem bent er á að ákvæðið sem varðar rétt allra til heilnæms umhverfis sé ótvíræðara í því frumvarpi sem hér liggur fyrir en í frumvarpinu sem lá fyrir 2016. Það mætti benda á það sömuleiðis að hér er ekki ákvæði sem tryggir almenningi heimild til að leita til hlutlausra úrskurðaraðila. Það er auðvitað eitthvað sem við ræddum töluvert á vettvangi formanna og fulltrúa flokkanna. Það hefur ekki ratað inn í allar þær erlendu stjórnarskrár sem ég fór yfir áðan og að einhverju leyti var ákveðið að fara sömu leið og þar hefur verið farin, þ.e. að tala um áhrif á ákvarðanir sem varða eigið umhverfi. Ég minni aftur á finnsku stjórnarskrána í því samhengi. En það er eðlilegt að við ræðum þetta því að niðurstaðan er ekki sjálfgefin þó að þetta sé gert hér að tillögu. Virðulegi forseti. Stjórnarskrár 18. og 19. aldar fjölluðu ekki um auðlindir en deilur um auðlindir eru ekki nýjar af nálinni. Mikil átök urðu hér á landi fyrir um einni öld varðandi eignarrétt á vatni og virkjunarréttindum og síðustu áratugi hafa yfirráð yfir fiskveiðiauðlindinni verið eitt helsta deilumál íslenskra stjórnmála. Hugmyndir hafa verið uppi um stjórnarskrárákvæði í því samhengi í áratugi. Það má eiginlega segja að eignarhald á náttúruauðlindum hafi verið til umræðu á Alþingi Íslendinga alla lýðveldissöguna. Þar hafa ýmsar grundvallarspurningar verið uppi. Framan af snerist það fyrst og fremst um eignarhald þjóðarinnar og þar með hvernig þjóðin fengi notið arðsins af auðlindum. Á síðari tímum hafa komið upp önnur sjónarmið vegna aukins vægis umhverfis- og náttúruverndar um það hvernig tryggt verði að auðlindirnar verði nýttar með sjálfbærum hætti. Fyrirheit um auðlindaákvæði hafa ratað inn í ansi marga stjórnarsáttmála en aldrei hefur slíkt ákvæði verði samþykkt á Alþingi. Framan af voru það fremur stjórnmálamenn vinstra megin við miðju sem lögðu slík ákvæði fram og má þar nefna Einar Olgeirsson 1963 með tillögu um að komið yrði í veg fyrir eignarhald útlendinga á fasteignum og náttúruauðæfum og Ragnar Arnalds og fleiri með frumvarp um að tilteknar auðlindir skyldu verða skilgreindar í þjóðareign. Þessar tillögur voru þó ekki einkamál vinstri sinnaðra stjórnmálamanna. Í frumvarpi Gunnars Thoroddsens árið 1983 um heildarendurskoðun nýrrar stjórnarskrár var lagt til að náttúruauðlindir og auðlindir hafsins skyldu vera þjóðareign. Árið 1994 lagði Davíð Oddsson, þáverandi forsætisráðherra, fram frumvarp um að í stjórnarskrá skyldi koma ákvæði um að nytjastofnar sjávar skyldu vera sameign þjóðarinnar en kveðið var á um slíkt ákvæði í stjórnarsáttmála þáverandi ríkisstjórnar. Ekkert af þessum ákvæðum varð útrætt. Auðlindanefnd undir forystu Jóhannesar Nordals skilaði svo tillögum árið 2000 sem æ síðan hafa verið meðal mælistika á þau auðlindaákvæði sem á eftir hafa komið en verða því ekki, því miður, talin upp með tæmandi hætti á svo skömmum tíma. Það ákvæði sem hér er lagt til felur í sér tillögu um að færa í stjórnarskrá helstu meginreglur um sameiginlegar auðlindir. Það er kveðið á um að auðlindir í náttúru Íslands tilheyri íslensku þjóðinni. Þar er átt við allar auðlindir óháð eignarhaldi. Slíkt ákvæði undirstrikar rík tengsl Íslendinga við auðlindir landsins, sama hver á þær í lagalegum skilningi, enda er eignarrétturinn mannanna verk. Við eigum auðlindir okkar saman í djúpstæðum skilningi sem ristir dýpra en eignarhald sem leyfir kaup og sölu. Þetta þýðir líka að sá sem á auðlind í einkaeignarréttarlegum skilningi má ekki gera hvað sem er við hana. Eign fylgir ábyrgð og auðlindirnar ber að nýta á sjálfbæran hátt til hagsbóta landsmönnum öllum, eins og segir í tillögunni með skýrum hætti. Þarna er komin inn hugsunin um hina sjálfbæru nýtingu sem ekki er að finna í auðlindaákvæðum fyrri tíðar. Um sumar auðlindir gildir að enginn getur gert eignartilkall til þeirra og það á í raun við um okkar helstu auðlindir eins og fiskimiðin, miðhálendið og vatnsföll sem þar renna. Þessar auðlindir eru lýstar þjóðareign sem þýðir að þær verða aldrei einkavæddar. Ríkið getur alltaf tekið þessar auðlindir til sín, sama hversu lengi þær hafa verið nýttar af einkaaðilum, og enginn annar en ríkið getur sölsað þær undir sig fyrir hönd þjóðarinnar. Þetta er mjög mikilvægt skref sem dregur ákveðna línu í sandinn og setur því skýr mörk hversu langt einkaeignarrétturinn getur náð. Kjósi ríkið að gefa einkaaðilum færi á að nýta auðlindir í þjóðareign skal nýtingarheimildum samkvæmt tillögunni úthlutað á grundvelli laga og gæta skal jafnræðis og gagnsæis. Skýrt er áréttað í ákvæðinu og nánar í greinargerð að slík úthlutun má ekki vera varanleg ráðstöfun sem þýðir að hún verður annaðhvort að vera tímabundin eða afturkallanleg. Í því sambandi skiptir ekki máli þótt nýting sé hafin áður en tillögur frumvarps þessa taka gildi. Þannig eru tekin af öll tvímæli um það að Alþingi og stjórnvöld geti í framtíðinni breytt fyrirkomulagi nýtingar og kallað inn fiskveiðiréttindi sé þingvilji til þess. Það þarf að sjálfsögðu að gerast málefnalega og með hæfilegum fyrirvara líkt og á við um alla stjórnsýslu og meðferð opinbers valds sem hefur áhrif á réttindi og skyldur borgaranna. Loks er kveðið á um að taka beri gjald fyrir nýtingu í ábataskyni samkvæmt því sem nánar verður útfært í almennum lögum. Í greinargerð Lagastofnunar er fjallað um þetta ákvæði. Það er áhugavert að lesa þar hluta af niðurstöðukaflanum því þótt frumvörp þau sem lögð hafa verið fram hér á þingi frá árinu 2011 skilgreini þjóðareign með mismunandi hætti eiga þau það öll sammerkt að kveða á um að enginn geti fengið þjóðareignir eða réttindi tengd þeim til eignar eða varanlegra afnota. Af því leiðir m.a. að heimildir til nýtingar á þjóðareignum verða að vera tímabundnar eða uppsegjanlegar. Hvað varðar tímabindingu leyfa ganga ákvæði frumvarpanna 2011 til 2013 lengra því að þau áskilja að nýtingarheimildir skuli veittar til tiltekins hóflegs tíma í senn. En grundvallaratriðið um að þetta verði ekki afhent með varanlegum hætti er algerlega skýrt í þessari tillögu, eins og raunar öllum fyrri tillögum. Í ákvæði frumvarpsins 2011 var sérstaklega talað um fullt gjald fyrir nýtingu þjóðareigna en það er farin önnur leið hér. Löggjafanum er gert skylt að kveða upp úr um gjaldtöku fyrir nýtingu í ábataskyni. Það er nýmæli að tala sérstaklega um ábataskyn en það svarar ákveðnum spurningum sem hafa vaknað um hvernig beri að skilgreina gjaldtöku og hvort hún eigi alltaf rétt á sér, til að mynda ef um er að ræða samfélagslegan rekstur. Tökum bara hitaveitu og vatnsveitu sem dæmi, sem ég vona nú að mörg okkar vilji að séu í samfélagslegum rekstri en ekki markaðsrekstri þar sem fullt gjald hlýtur auðvitað að vera það gjald sem fundið er á markaði. Vegna þessarar umræðu m.a. breyttist sú tillaga í það sem kallað var eðlilegt gjald í tillögu meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sem nú hefur verið lögð fram á Alþingi af ýmsum þingmönnum. En skilgreiningin á eðlilegu gjaldi hefur sömuleiðis reynst þrautin þyngri. Þar verður auðvitað að líta til eðlis auðlindanna og hvernig nýtingunni er háttað. Ég tel að nýting í ábataskyni sé mjög mikilvæg viðbót í þessari tillögu þar sem hún tryggir að leyfilegt er að nýta auðlindir með samfélagslegum hætti. Um það hefði jafnvel mátt efast í fyrri tillögum þar sem kveðið var á um fullt gjald því að þar er verið að ræða hæsta verð sem unnt er að fá fyrir auðlindir. Við hljótum að velta því fyrir okkur, þegar við ræðum eins hápólitískt mál og auðlindanýting er, hvort við viljum að í stjórnarskrá sé kveðið á um slík pólitísk markmið, að þar eigi að stefna að fullri gjaldtöku fyrir sérhverja auðlind eða hvort við viljum láta löggjafanum það eftir að taka afstöðu til þess þegar lög eru sett um hverja auðlind þannig að þingviljinn birtist á hverjum tíma. Ég segi já við þeirri leið sem hér er lögð til af því að ég tel ekki að það verði útkljáð með endanlegum hætti í stjórnarskrá hvert nákvæmlega gjaldið á að vera fyrir auðlindanýtingu. Ég tel að það sé viðfangsefni stjórnmálanna og ég tel að þar geti ýmis sjónarmið komið inn þegar við ræðum um fisk eða orku eða vatn eða hvað það er, hvernig við viljum að þessar auðlindir séu nýttar og hvort við yfir höfuð viljum að þær séu nýttar á hinum frjálsa markaði eða séu nýttar með samfélagslegum hætti. Og ég verð að segja að ég hefði talið að slík umræða ætti skilið meiri tíma hér í sölum Alþingis, nákvæmlega þessi hápólitíska umræða sem mér finnst hafa týnst iðulega í umræðum um auðlindaákvæði, sem fyrst og fremst hefur snúist um sjávarútveg og fiskveiðistjórnarkerfi en ekki aðrar þær auðlindir sem okkur hefur verið falið að gæta að hér, bæði fyrir þjóðina og náttúruna. Ég óska þess að við getum tekið þá umræðu á þessum málefnalega grunni því að við munum ekki og ég held að það verði aldrei lending að setja sérákvæði um fiskveiðistjórnarkerfið inn í stjórnarskrá þó að einhverjir kunni að vilja það. Ég óska þess líka í ljósi umræðu um orðræðu að þingmenn geri mér eða öðrum ekki upp þau sjónarmið að þeir séu að starfa fyrir hönd tiltekinnar atvinnugreinar, eins og ég hef stundum heyrt fleygt, heldur að við ræðum einmitt þessi efnislegu atriði. Virðulegur forseti. Eins og ég kom að í upphafi ræðu minnar birtist hin nýja nálgun - fyrirgefið, ég gleymi einu mjög mikilvægu ákvæði. Það er eigi að síður það ákvæði sem flestir hafa sagst geta fylgt og stutt. Það er ákvæði um íslenska tungu og táknmál í stjórnarskrá. Það byggir ekki á tillögum stjórnlagaráðs því ekki var fjallað um þetta í þeim. Hins vegar ákvað meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að setja ákvæði um íslenska tungu inn í sínar tillögur um breytingar á stjórnarskrá. Það kviknaði í umræðum formanna flokkanna að það væri réttast að tala um íslenskt táknmál líka. Ég bið þingmenn núna afsökunar á því að frumvarpinu sem hér var dreift var ekki dreift í réttri gerð. Það áttu tvær uppprentanir sér stað. Ég bið þingheim afsökunar og útskýri hvað það er, það var sögnin „þurfa“, sem var í frumvarpinu sem upphaflega var dreift. Á fundi okkar formanna og fulltrúa flokkanna í júní 2020 var sérstaklega farið yfir umsagnir um þetta ákvæði þar sem Samskiptamiðstöð heyrnarlausra gerði verulegar athugasemdir við það orðalag í stjórnarskrá að notuð væri sögnin „þurfa“, því að það gæfi til kynna að táknmálið væri neyðarúrræði. Þessu var því breytt. Ég biðst afsökunar á því að þetta hafi þó ratað inn, en þið þekkið hvernig það er þegar 15 skjöl eru í gangi með röktum breytingum, það geta orðið mistök og ég biðst afsökunar á því. Ég kem að hinni villunni núna úr því að ég er byrjuð að ræða uppprentanir. Einnig kom þar í ljós breyting, á hverri athygli mín hafði ekki verið vakin, sem var gerð í prófarkalestri í þinginu og varðaði orðalag um þjóðréttarsamninga sem kynna skuli fyrir forseta í ríkisráði. Þar stóð í frumvarpinu eins og við skiluðum því að samningarnir „horfi til“ breytinga á landslögum en breyttist hér í: valdi breytingum á landslögum. Þetta voru mistök sömuleiðis og það útskýrir sömuleiðis uppprentunina. Þá eru hv. þingmenn með ástæðuna algjörlega á hreinu. Virðulegi forseti. Eins og ég kom að í upphafi ræðu minnar birtist hin nýja nálgun á stjórnarskrárbreytingar m.a. í nýjum aðferðum við almenningssamráð sem ég kom að í upphafi míns máls og lýsti vonum mínum um að meira mætti gera af slíku í stefnumótun hér á landi. Félagsvísindastofnun Íslands annaðist umsjón rökræðukönnunar sem skiptist í viðhorfskönnun sem gerð var sumarið 2019 og síðan rökræðufund sem þátttakendum var boðið að sækja dagana 9. og 10. nóvember 2019. Þar mættu 233 fundarmenn og sátu alla helgina, ræddu um tiltekna kafla í gildandi stjórnarskrá, kosti og galla og hugsanlegar breytingar. Aðferðafræðin sem m.a. hefur verið mótuð af James Fishkin, prófessor við Stanford-háskóla, byggir á þeirri sýn að upplýst samtal almennings og sérfræðinga leiði til farsællar ákvarðanatöku. Á fundinum sátu þátttakendur saman í litlum hópum og ræddu málefnið mjög skipulega undir leiðsögn umræðustjóra. Þeir höfðu aðgengi að upplýsingum um ólík sjónarmið og tækifæri til að spyrja sérfræðinga. Að loknum fundi var lögð önnur viðhorfskönnun fyrir þátttakendur og þannig fylgst með því hvernig stuðningur við ýmsar fullyrðingar jókst eftir því sem fundinum vatt fram eða minnkaði. Með þessari aðferðafræði næst einstök innsýn í skoðanir þátttakenda og varpar líka ljósi á hvernig upplýstar umræður og samtal við sérfræðinga hafa áhrif á viðhorf fólks til stjórnarskrárbreytinga. Lokaskýrslu um framkvæmd verkefnisins má finna á vef Félagsvísindastofnunar en um leið er gerð grein fyrir því í frumvarpinu sjálfu hvernig einstakar tillögur þess samræmast niðurstöðunum í greinargerð. Mér fannst þetta dæmi um aðferðafræði sem við getum nýtt okkur í miklu meiri mæli þegar kemur að því að virkja almenning til þátttöku. Það að greiða atkvæði um tillögur sem maður hefur ekki haft tækifæri til að ræða neitt sérstaklega víða er allt annars konar aðferðafræði. Þá er ég að vitna til að mynda bara í þjóðaratkvæðagreiðslur sem vissulega geta verið mjög góðar til að svara afmörkuðum spurningum. En þessi aðferðafræði snýst um það að geta í raun og veru farið í virkt samtal. Við höfum séð þetta nýtt víða í Evrópu. Við höfum líka séð slíka tengda aðferðafræði annars staðar og af því að ég nefndi Írland áðan þá hafa Írar verið mjög framarlega í því að nýta almenningssamráð til að leysa flókin viðfangsefni. Ég vil nefna til að mynda borgaraþing sem þar voru haldin um jafn viðkvæm mál og þungunarrofsmál sem leiddu af sér miklar breytingar í þeim málum. Þetta tel ég vera eitthvað sem við eigum að nýta okkur. Hér eru tvö fylgiskjöl. Gaman er að segja frá því. Það er greinargerð Lagastofnunar sem ég hef vísað töluvert í en þar eru ólík frumvörp dregin saman og gert með þeim hætti að borin eru saman ákvæði, sundurliðað, og síðan dregið saman í lokakafla. Ég nefni það bara til upplýsingar að eitt af því sem mér hefur fundist áhugavert er sú staðreynd að auðlindaákvæði frumvarpa 2011–2013 hafa að geyma upptalningu á auðlindum í þjóðareign. Það var gert í tillögum stjórnlagaráðs á sínum tíma en því var breytt af meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar með þeim hætti að bætt var við auðlindum en um leið var sett inn setning um að Alþingi gæti lýst fleira auðlindir ef upptalningin reyndist ekki tæmandi. Þetta er eitt af því sem ég hef stundum gert að umtalsefni hér. Ég tel að ákvæði án upptalningar, þar sem auðlindir eru skilgreindar opið, miklu eðlilegra í stjórnarskrá en slík löng upptalning. Ég spurði hér um daginn þingmann, og við náðum ekki að klára það, þetta var allt rætt á þessum fáu mínútum: Er maður þá í raun og veru að henda tillögum stjórnlagaráðs? Er þetta ekki einmitt eitt af því sem við þurfum að ræða? Finnst okkur að þessi upptalning eigi að vera og finnst okkur að í stjórnarskrá eigi svo að standa að Alþingi geti breytt upptalningunni? Ég held að það sé miklu flóknari leið en hér er farin þar sem er einfaldlega knappt orðalag sem rúmar auðlindir, sem sumar hverjar eru kannski ófyrirsjáanlegar. Ég hef velt því upp að hér hefur verið rætt um það hvaða auðlind felst í jarðvegi og jarðlögum á Íslandi til niðurdælingar á koldíoxíði. Það má segja að það mætti kannski rúmast sem jarðefni í þjóðlendum, eins og það er orðað 2012. En viljum við ekki bara að hafa þetta opið ef þetta er t.d. ekki í þjóðlendum? Það er eindregið mín sannfæring. Lagastofnun fer í gegnum þessi ákvæði eitt af öðru, hverja setningu, og ég vonast til þess að það einfaldi vinnu hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar við hina efnislegu umræðu að geta borið saman, lagt mat á frávikin, lagt mat á hvað er ólíkt og hvað er líkt. Hér sé ég að formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar er með skýrslu Lagastofnunar opna, sem eru mjög góð meðmæli með þeirri skýrslu. Hitt fylgiskjalið er bókun fulltrúa Samfylkingar og Pírata úr vinnu formanna flokksins. Undir lok þeirrar vinnu kom fram að þau sem þess óskuðu gætu komið sjónarmiðum sínum á framfæri með þessum hætti, en allir formenn og fulltrúar flokkanna tóku þátt í vinnunni á 25 fundum og milli funda. Samfylking og Píratar skiluðu þessari bókun og hún birtist hér í fylgiskjali. Meðferðin á Alþingi mun svo varpa ljósi á það hvar línur liggja á Alþingi um tillögur frumvarpsins. Ég nefndi í upphafi að ég teldi að það gæti náðst efnisleg samstaða um mjög mörg mál í frumvarpinu. Ég held það vegna þess, eins og ég nefndi, að það er ekki úr verkfærakistu formanns Vinstri grænna, það byggir á samtölum, það byggir á samráði, það byggir á því að tekið hefur verið tillit til ólíkra sjónarmiða. Ég átta mig á því að það er ekki fullkomin samstaða um það en ég vænti þess að það sé allgóður samhljómur um allmörg atriði. Ég bind því miklar vonir við umfjöllun þingmanna og vonandi landsmanna allra um þessi skref sem ég tel öll til mikilla framfara frá ríkjandi ástandi. Virðulegi forseti. Nú eru tvær mínútur eftir af mínum tíma þannig að ég ætla ekki að hefja nýja umræðu á þessum tímapunkti. Það er nægur tími til stefnu og til vinnunnar sem hér er undir hefur verið vandað og hún er vel ígrunduð. Því vil ég ítreka að ég vona svo sannarlega að þetta Alþingi nái að ljúka ákveðnum breytingum á stjórnarskrá sem vonandi verða svo staðfestar af nýju þingi. Mér finnst við skulda samfélaginu að ljúka slíkum breytingum. Ég dreg þann lærdóm af reynslu síðustu ára þar sem ég sat í þeirri ríkisstjórn sem átti frumkvæðið að stofnun stjórnlagaráðs á sínum tíma að það sé mikilvægt að gera þetta í áföngum. Ég tel að þannig munum við ná árangri í þessum breytingum. Mín upplifun af góðu samtali við formenn og fulltrúa flokka vekur mér vonir um að við munum geta lokið slíkum breytingum og ég held að þá værum við að gera þjóðinni mikið gagn. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki hafa fleiri orð um þetta að þessu sinni. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að lokinni þessari umræðu.

Virðulegi forseti. Það þarf ekki að koma neinum á óvart að ég ætla að beina sjónum mínum að auðlindaákvæðinu sem er risamál. Annað fer ég yfir á eftir í minni ræðu. Hæstv. forsætisráðherra og formaður Vinstri grænna, við erum að tala hér um þingmannamál, sagði í ræðu sinni og undirstrikaði, sem mér fannst mikilvægt, að það fæli í sér að nýtingarheimildir þyrftu að vera tímabundnar eða uppsegjanlegar. Þetta kemur líka fram í greinargerð með frumvarpinu. En eins og við vitum sem erum búin að vera lengi hér í þinginu þá vigta orð í greinargerð ekki mikið. Það er lagatextinn sjálfur sem skiptir máli. Það er lykilatriði. Ég spyr: Ef þetta er meiningin, ef þetta er hin raunverulega þýðing - og það eru gríðarlega miklir hagsmunir fólgnir í því hvert svar forsætisráðherra verður hér á eftir og hvort þingið hafi yfir höfuð svigrúm og heimild af hálfu meiri hluta hér í þinginu til að breyta þessu. Sér forsætisráðherra fram á að þingið taki nákvæmlega þetta inn í lagaákvæðið sjálft og hnykki á þeim raunverulega vilja sem kemur fram í greinargerðinni og vilja forsætisráðherra um að nýtingarheimildir séu tímabundnar eða uppsegjanlegar? Er forsætisráðherra að ljá máls á því að setja orðið „tímabundnar“ inn í ákvæðið?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Fyrir mér er ákvæðið mjög skýrt. Ákvæðið segir skýrlega: „Náttúruauðlindir og landsréttindi“ - og ég vek athygli á því að landsréttindi hafa ekki alltaf verið undir, þetta er mjög mikilvægt atriði þegar við lesum söguna - „sem ekki eru háð einkaeignarrétti eru þjóðareign. Enginn getur fengið þessi gæði eða réttindi tengd þeim til eignar eða varanlegra afnota.“ Hvað merkja þessi varanlegu afnot? Jú, það er skýrt í greinargerð. Það þýðir að þau eru tímabundin, nú eða afturkallanleg eða uppsegjanleg eins og ég fór yfir í minni ræðu. Þetta er minn skýri skilningur á þessu ákvæði. Hefur þingið heimild til að breyta? spyr hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir. Nú fer málið að lokinni þessari umræðu til þinglegrar meðferðar og ég hef væntingar til þess að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd muni fara yfir það í mikilli alvöru því að ég hef þá trú að þingleg meðferð geti oft orðið til þess að gera mál betri. En fyrir mér persónulega er þessi texti algerlega skýr.

Virðulegi forseti. Þá vil ég fá alveg skýrt svar frá hæstv. forsætisráðherra, að hún segi nákvæmlega hverju þetta auðlindaákvæði breytir. Erum við að tala um að þjóðareignin verði raunverulega virk eða að hún verði bara óvirk og það sé engin breyting frá 1. gr. fiskveiðistjórnarlaga sem nú er í gildi? Hvað þýðir þetta? Ef það er þessi skilningur er þá ekki best að hnykkja rækilega á honum í ákvæðinu sjálfu og setja inn tímabindingu eða uppsegjanleika heimildanna? Þetta skiptir gríðarlega miklu máli og á þessu veltur að mínu mati hvort við getum tekið þetta skref, af því að ég er sammála hæstv. forsætisráðherra og formanni Sjálfstæðisflokksins líka að við eigum að taka þessi skref í áföngum en þá verða þau að vera raunveruleg. Þá má það ekki vera sýndarmennska eða orðhengilsháttur. Ef forsætisráðherra er á því að það sé raunverulega um tímabindingu að ræða þá á að setja það inn í ákvæðið. Þess vegna spyr ég: Hverju breytir þessi tillaga forsætisráðherra frá núverandi fyrirkomulagi? Breytir hún einhverju? Virkjum við þjóðareignina að einhverju marki? Eða er þetta kannski engin breyting?

Hverju breytir þetta ákvæði? spyr hv. þingmaður. Það breytir auðvitað lagaumhverfi auðlindanýtingar að þjóðareign á auðlindum sé áréttuð í stjórnarskrá. Það breytir því auðvitað. Það eru fleiri auðlindir en fiskur í sjó og þó að þetta standi í 1. gr. laga um fiskveiðistjórnarkerfið þá erum við að fjalla um fleiri auðlindir hér í fyrsta lagi og í öðru lagi verður lögum breytt með allt öðrum hætti en stjórnarskrá. Hverju breytir þetta? Ég myndi segja að það breyti gríðarlega miklu að ákvæði um auðlindir í þjóðareign sé komið í stjórnarskrá. Það hefur áhrif á hvernig við nálgumst það verkefni sem og gjaldtöku. Það eru ekki mörg ár síðan við hv. þingmaður tókumst á um auðlindagjöld hér 2012, þegar við ræddum um veiðigjöld sem þá voru til umræðu. Það hefur mikið breyst í umræðunni síðan þá. En það minnir okkur hins vegar á að lögum verður auðveldlegar breytt en stjórnarskrá. 

Herra forseti. Aðeins framhald á muninum á uppsegjanlegu og tímabundnu. Segjum að gamall vinur minn hafi stundum fengið að gista í herbergi sem ég á, þegar þannig stóð á. Einn daginn kemur hann til mín í vandræðum, þarf á húsnæði að halda, og ég segi að hann geti leigt af mér herbergið þangað til ég þurfi að nota það í annað. Nú teygist talsvert úr dvölinni. Hann málar, leggur parket og kaupir húsgögn. Svo gerist það að hann fer að framleigja herbergið helgi og helgi fyrir miklu hærri upphæð en ég rukka hann um. Eftir því sem tíminn líður finnst mér stöðugt erfiðara að segja honum upp leigunni og réttmætar væntingar um lengri dvöl byggjast upp hjá honum í leiðinni. Nú langar mig einfaldlega að spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort eftir á hefði ekki verið hyggilegra fyrir okkur báða að ég gerði við hann tímabundinn samning með markaðsleigu og ásættanlegum uppsagnarfresti.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég vænti þess að sagan af leigjandanum góða, sem mætti kalla einhvers konar dæmisögu, eigi að vísa til auðlindaákvæðis. Þá vil ég segja það við hv. þm. Loga Einarsson að eðli þessa ákvæðis á að mínu viti að rúma margar auðlindir. Þegar hv. þingmaður ákveður að leigja herbergi getur verið að hann geri það til skemmri tíma þó að það sé ekki alveg fullkomlega fyrirséð. Síðan getur önnur nýting auðlinda kallað á annars konar sjónarmið. Tökum sem dæmi leiguland þar sem hv. þingmaður byggir sér sumarhús en gjarnan er slíkur tími til 99 ára. Það kann að vera eðlilegur tími þegar um er að ræða nýtingu á landi. Síðan þegar um er að ræða einhverja aðra auðlindanýtingu, segjum orku, þá hefur til að mynda verið talað um 35 ár. Þannig að þegar rætt er um ólíkar tímalengdir held ég að við verðum að horfa á ólíkar tegundir auðlindanna.

Herra forseti. Við skulum ekki fara eins og köttur í kringum heitan graut. Forsætisráðherra byrsti sig áðan og talaði um að við festumst í fiskveiðiauðlindinni. En það er einmitt ástæðan fyrir því að ekki er fast kveðið á um tímabindingu. Það er verið að hlífa einni atvinnugrein umfram aðrar. Það væri miklu betra að ná samkomulagi um að þetta félli allt undir það sama. Það er ágætt að sjá að hér er skýrt talað um að gjald sé tekið af nýtingu í ábataskyni. Það er mjög gott. En af því að það er einmitt talað svona skýrt um gjaldtöku í ábataskyni og búið að skilja frá þessa samfélagslegu nýtingarstarfsemi er þá ekki líka málefnaleg ástæða til þess að kveða fastar á um að sú gjaldtaka skuli vera þannig að eigandinn fái hámarksgjald fyrir hana?

Herra forseti. Ég fagna því að formaður Samfylkingarinnar taki undir sjónarmið mín um samfélagslega nýtingu því að þeim er ekki fyrir að fara til að mynda í þeim frumvörpum sem hafa verið til umræðu af hálfu stjórnlagaráðs og stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Það er galli á þeim frumvörpum að mínu viti. Hv. þingmaður talar líka um markaðsleigu og þá komum við aftur að því sem ég nefndi áðan. Ég kann ekki við þegar sagt er að verið sé að hlífa einni atvinnugrein umfram aðrar. Þá finnst mér, með réttu eða röngu, að verið sé að gera mér upp skoðanir. Og það er ekki þannig. Það er mín eindregna skoðun að þetta ákvæði eigi að rúma allar auðlindir og það sé hlutverk löggjafans að taka afstöðu til gjaldtöku á nýtingu í ábataskyni. Það er mjög mikilvægt að það sé skylda að löggjafinn geri það. En ég hef líka þá skoðun að það sé viðfangsefni þingsins hverju sinni að taka slíka umræðu því að það er ólíkt hvort við tölum um land, fisk eða orku.

Virðulegur forseti. Það eru mér ákveðin vonbrigði hvernig þetta starf hefur orðið. Ég ætla að fara aðeins betur yfir það í ræðu á eftir og ekki þreyta hæstv. forsætisráðherra meira með því. En ég sakna þess sérstaklega að við séum ekki, alla vega ekki fleiri en þeir þingmenn sem hafa áhuga á því, að ræða þjóðaratkvæðagreiðsluákvæðið sem mér þykir hæstv. forsætisráðherra hafa ákveðið að sleppa fullfljótt. Ég fer út í það í ræðu minni hér á eftir. Ástæðan fyrir því að hæstv. ráðherra gerir það er væntanlega sú að hún telur of mikið verk fyrir höndum til þess að tímabært sé að hafa það með í frumvarpinu; sjónarmið sem ég er ósammála en skil. Það sem ég á erfiðara með að skilja er þá hvers vegna auðlindaákvæðið er sett fram í þessum augljósa, mikla og áratugalanga ágreiningi, þegar ekki er einu sinni skýrt hverjar beinar afleiðingar af setningu þessa ákvæðis verða á núgildandi kerfi. Auðvitað erum við mikið til að tala um fiskveiðiauðlindina vegna þess að hún er rót ágreiningsins sem veldur því að þetta ákvæði „þvælist“ svo fyrir umræðunni.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að segja að ég skil líka hv. þm. Helga Hrafn Gunnarsson sem hefur auðvitað haft mjög mikinn og einbeittan áhuga á lýðræðisþróun og þar með talið þjóðaratkvæðagreiðslum. Bara svo að ég skýri mitt mál þá er ég ekki búin að kasta því ákvæði út í hafsauga en ég taldi það ekki nægjanlega þroskað, bara út frá þeim ólíku sjónarmiðum sem ég fór yfir í framsöguræðu minni. Ég tel hins vegar að við munum þurfa að takast á við það. Annað mál sem ég vil nefna, og tel að full færi séu til að við gætum innleitt með almennri löggjöf, er þjóðarfrumkvæði sem við höfum rætt, þ.e. að ákveðinn hluti landsmanna - klukkan er eitthvað aðeins á reiki - geti óskað eftir því að mál séu sett á dagskrá. Varðandi auðlindaákvæði hef ég þá trú að þetta megi ekki bara snúast um fiskveiðiauðlindina. Ég held að það hafi að hluta til verið ástæðan fyrir þeim miklu deilum sem hér hafa verið. Ég get ekki lagt nægjanlega áherslu á það hversu mikil verðmæti við eigum í öðrum auðlindum sem eru eðlisólíkar. Mér finnst mikilvægt að þetta ákvæði nái líka utan um þær.

Klukkan er á reiki af því að forseti svaf á verðinum.

Virðulegi forseti. Þær tillögur sem sá sem hér stendur, og aðrir úr svipaðri átt í stjórnarskrármálum, hefur ítrekað á þeim fundum sem við höfum haldið eru ákvæði sem gera ráð fyrir því að það nái yfir allar auðlindir. Tillagan er ekki sú að setja auðlindaákvæði sem á einungis við um fiskveiðiauðlindina heldur ákvæði sem á meðal annars við um fiskveiðiauðlindina. Þetta snýst um það að við gleymum henni ekki bara og látum eins og hún sé eitthvað sem við þurfum að halda fyrir utan umræðuna. Nýting á fiskveiðiauðlindinni er umdeildasta auðlindanýtingin á landinu og hefur verið það frá því að við settum kvótakerfið á til að byrja með, hvað þá þegar framsal var heimilað og allt það havarí sem fylgdi því. Ég vil bara hafa það á hreinu. Þá vek ég athygli á tveimur breytingartillögum, annarri frá Viðreisn og hinni frá Pírötum, Samfylkingu o.fl., sem gefa þinginu kost á því að greiða atkvæði um aðrar útfærslur. Þær varða báðar allar auðlindir. 

Herra forseti. Þetta auðlindaákvæði rúmar líka fiskveiðiauðlindina, að mínu viti. Þegar hv. þingmaður segir að það sé umdeildasta auðlindin sem við eigum þá skal ég bara verða fyrst til að segja: Já, fiskveiðistjórnarkerfið hefur verið umdeilt. En það er ekki eina deiluefnið í auðlindanýtingu á Íslandi. Ég hlýt að minna á orkunýtingu sem er eitt af þeim grundvallarmálum sem hafa klofið þjóðina ítrekað og minni þar af leiðandi á að það er gríðarlega mikilvægt að hér sé verið að leggja til að auðlindir skuli nýta á sjálfbæran hátt og að ákvæði um umhverfisvernd rati inn í stjórnarskrá. Þau mál hafa ekki síður verið umdeild. Það er það sem ég er að benda á, að þetta ákvæði þarf að rúma alla þessa hugsun. Þess vegna geri ég athugasemd við upptalningu í ákvæðum og þess vegna geri ég athugasemd við að við séum að ræða gjaldtöku út frá því sem mér hefur þótt vera fyrst og fremst umræða um fiskveiðistjórnarkerfið en ekki aðrar auðlindir. Ég veit að þarna er heilmikill ágreiningur og það er ástæðan fyrir því að ég legg til þetta auðlindaákvæði en ekki það ákvæði sem kemur fram í breytingartillögunum sem hv. þingmaður spurði um.

Herra forseti. Ég vildi í upphafi þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir að flytja þetta mál. Ég held að það sé gagnlegt og mikilvægt að við náum umræðu um efnisatriði máls en ekki forsögu og endurtökum ekki einhverjar 10–12 ára gamlar deilur eins og við höfum oft lent í varðandi stjórnarskrármál. Ég vildi spyrja hæstv. forsætisráðherra um forsetakaflann eða II. kafla stjórnarskrárinnar sem varðar forseta og æðstu handhöfn framkvæmdarvalds. Þá vildi ég kannski fyrst segja að ég hef ýmsar athugasemdir við þann kafla og útfærslu hans, að því marki að ég tel að þar sé verið að breyta ýmsu sem er engin þörf á að breyta en annað látið standa sem væri kannski ástæða til að taka til endurskoðunar. Eitt atriði sem ég vildi spyrja sérstaklega um á takmörkuðum tíma varðar aðferðina við forsetakjör, hvernig hún kemur til. Hún var ekki sett í samráðsgátt á sínum tíma, ekki send til Feneyjanefndar heldur kemur hún síðar inn. Ég velti fyrir mér: Hvaðan í veröldinni er þessi hugmynd tekin?

Herra forseti. Hv. þingmaður spyr: Hvaðan í veröldinni er þessi hugmynd komin? Það er rétt að hún var ekki í samráðsgáttinni. Hins vegar bárust þangað athugasemdir og við setjum auðvitað frumvörp í samráðsgátt til að fá athugasemdir. Bent var á að við hefðum ekki tekið afstöðu til þess í tillögunum að kjörinn forseti hefði meirihlutastuðning. Þá skoðaði ég sérstaklega niðurstöður rökræðukönnunarinnar, eins og ég nefndi áðan í ræðu minni, og í því samtali sem þar átti sér stað kom fram mjög vaxandi stuðningur við þessa aðferðafræði. Og hvaðan í veröldinni? Þetta er víða þekkt. Ég nefndi hér að forseti Írlands er einmitt kosinn með raðaðri kosningu. Því hefur verið haldið fram að það eigi ekki við þegar um tiltölulega valdalítinn forseta er að ræða en ég tel að þau rök eigi miklu betur við um tveggja umferða kerfið. En ég kem að þessu betur hér á eftir.

Herra forseti. Já, ég þekki dæmið frá Írlandi og veit að einu sinni hefur verið notað kosningakerfi í þessa líkingu hér á landi, í stjórnlagaþingskosningunni frægu sem auðvitað var einhver mislukkaðasta kosning sem fram hefur farið hér á landi í allri lýðveldissögunni. En það er önnur saga og kemur þessu máli auðvitað ekki við. En ég vildi bara nefna að ákveðnar breytingar sem er verið að gera á forsetaembættinu og kosningu og kjörtímabilum og öðru þess háttar gefa einhvern veginn til kynna að einhver hugmynd sé í gangi um að forsetaembættið sé raunverulegt valdaembætti og að með einhverjum hætti þurfi að takmarka valdatímann. Því þurfi að tryggja meirihlutakjör og þess háttar. Á sama tíma erum við með ákvæði, bæði í núgildandi stjórnarskrá og eins í þessum tillögum, þar sem skýrt er tekið fram að forseti sé bæði ábyrgðarlaus af stjórnarathöfnum og að hann láti ráðherra framkvæma vald sitt. Mér finnst því töluverð mótsögn vera í þessu fólgin.

Herra forseti. Ég kom einmitt að því í ræðu minni að ekki sé verið að leggja til aukið valdsvið og þá er eðlilegt að þau sjónarmið komi fram sem hv. þingmaður fór yfir. Ég vil þó nefna að ef við horfum til sögunnar og forsetakosninga eins og þær hafa þróast hér á landi þá hefur frambjóðendum fjölgað mjög í þeim kosningum sem gerir það að verkum að atkvæði dreifast mjög. Ljóst er að núverandi fyrirkomulag tryggir ekki að forseti sé kjörinn með meiri hluta atkvæða nema með tilteknu lágmarkshlutfalli atkvæða kosningarbærra manna. Ég minni á nefndarálit sameinaðrar stjórnarskrárnefndar Alþingis 1944 þar sem vitnað er til þess að þjóðinni hafi hingað til tekist að fylkja sér þannig um forsetaefni að atkvæði dreifist eigi úr hófi fram. Ég myndi telja að reynsla nýliðinna ára sýni okkur hins vegar að framboðum hafi heldur fjölgað. Hér er að vísu líka verið að leggja til að hækka tölu meðmælenda sem ég ímynda mér að sé breyting sem enginn leggist á móti en þó skal ég ekki fullyrða um það. Þetta er þá tilraun til að tryggja að forseti njóti meira fylgis án þess að verið sé að leggja til breytingar á valdsviði hans.

Virðulegi forseti. Ég verð bara að segja það hér til að byrja með að ég er afskaplega vonsvikin með að við skulum standa í þessum sporum, að sú vinna sem við höfum lagt í, auðfús og ánægð, skuli vera komin hingað í þingmannanefnd, þingmál forsætisráðherra. Annað sem mig langaði til að spyrja hæstv. forsætisráðherra um: Er það virkilega svo að hæstv. forsætisráðherra sé að segja hér að það sé eðlilegra að þingið taki ákvörðun um það hverju sinni hvert auðlindagjaldið eigi að vera frekar en stjórnarskráin sjálf, okkar grundvallarlög? Það er ekki eins og við séum að setja einhverja almenna reglu. Við erum jú að tala um stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. Ég ítreka það áður en ég les pistilinn hérna í næsta andsvari: Er þetta virkilega það sem hæstv. forsætisráðherra er að segja?

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir hennar andsvar og þetta höfum við oft rætt. Ég veit að hér eru sjónarmið um fullt gjald, óháð því hver nýtingin er. Ég veit að hér eru sjónarmið um eitthvað sem heitir eðlilegt gjald, óháð tegund nýtingar. Ég hef alla tíð lagt áherslu á það, eins og ég held að hv. þingmaður þekki, að það eigi að hafa sérstök ákvæði um nýtingu í ábataskyni. Og: Já, ég tel eðlilegt að stjórnarskráin setji löggjafanum þau skýru fyrirmæli að honum beri að taka afstöðu til gjaldtöku af auðlindum. Það kann að vera að hér myndist meirihlutavilji fyrir að setja auðlindir á einhvers konar uppboð. Þá er það vilji löggjafans og ég held ekki að stjórnarskráin geti mælt fyrir um það. Það kann að vera að hér verði meiri hluti fyrir að hækka veiðigjöld. Ég held ekki að stjórnarskráin geti kveðið nákvæmlega á um það. En löggjafinn verður að taka afstöðu til þess þegar um er að ræða nýtingu í ábataskyni.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svarið og ætla að vísa til þess sem hæstv. ráðherra sagði áður en hún varð forsætisráðherra, að við ættum að taka auðlindagjald sem greinin bæri með sér að hún hefði efni á að greiða. Það sem ég er að velta fyrir mér núna er með einfalda lagaáskilnaðarreglu í stjórnarskrá og þá kemur núna þessi spurning: Getur hæstv. forsætisráðherra svarað því hvað það þýðir í raun og veru að tala um sanngjarnt, eðlilegt gjald í ábataskyni sem hver ríkisstjórn fyrir sig getur ákveðið? Er það ekki einfaldlega geðþótti? Felur það ekki í sér geðþóttaákvörðun sem á ekkert skylt við það að tryggja fullt verð fyrir aðgang, ekki bara að sjávarauðlindinni, sem við vitum náttúrlega öll að liggur hér undir, við vitum það öll, alveg sama hvað sagt er, heldur að öllum öðrum auðlindum sem við eigum sameiginlega?

Herra forseti. Nú kann að koma fram breytingartillaga um að tekið verði fullt gjald, markaðsgjald, fyrir auðlindir. Hún er ekki til umfjöllunar á þingi hér og nú. Það er tillaga um svokallað eðlilegt gjald sem eðli máls samkvæmt er alltaf ákvarðað af þinginu. Hv. þingmaður kýs hugsanlega að gera breytingartillögu um fullt gjald sem væri þá einhvers konar markaðsgjald. En ég er að benda á hér hversu erfitt okkur hefur einmitt reynst að ná utan um það að skilgreina gjaldtöku í stjórnarskrá. Það er vegna þess að sama hvað hver segir þá er þetta auðlindaákvæði um ólíkar tegundir auðlinda og ekki eingöngu um fiskinn í sjónum. Okkur getur fundist alls konar um það, það er eðlilegt því að við erum fulltrúar ólíkra flokka og ólíkra sjónarmiða. En ég legg á það áherslu að við tökum tillit til þessarar fjölbreytni í þessu ákvæði.

Herra forseti. Ég klóra mér aðeins í kollinum varðandi auðlindaákvæðið vegna þess að ég skil ekki alveg hvað er unnið með því að taka fram í stjórnarskrá að með lögum skuli kveða á um gjaldtöku fyrir eitthvað. Ég hélt að það væri grundvöllur þess sem við gerum dagsdaglega. Við kveðum á um rammann utan um allt sem í landinu er, þar á meðal væntanlega gjaldtöku fyrir auðlindir. Hér hefur umræðan farið út í það að ekki sé hægt að líta á þetta sem eingöngu ákvæði um fiskveiðiauðlindina heldur þurfum við líka að hugsa um auðlindir sem eru í samfélagslegum rekstri. Já, en er það? Í b-lið 22. gr. er talað sérstaklega um heimildir til nýtingar í ábataskyni. Við erum ekki að tala um hitaveitur sem eru reknar á samfélagsgrunni, við erum ekki að tala um almannagæði sem við viljum ekki 

Herra forseti. Þetta er eitt af þeim málum sem voru rædd mjög ítarlega á fundum nefndar sem starfaði 2013–2016 og er fjallað um hér í greinargerð Lagastofnunar sem ákveðið nýmæli í þessu frumvarpi, sem ég hefði talið vera fagnaðarefni. Það sem hefur einkennt umræðu um gjaldtöku, eins og sömuleiðis er rakið hér ágætlega, er einmitt að menn hafa ekki verið á eitt sáttir um túlkun þeirra ákvæða í fyrri frumvörpum. Mismunandi málefnaleg sjónarmið kunna nefnilega að ráða för þegar rætt er um gjaldtöku af nýtingu auðlinda. Þetta snýst ekki eingöngu um að kveðið sé á um að ekki sé öll nýting í ábataskyni, því það er hún ekki og á ekki að vera það endilega, heldur geta líka verið mjög mismunandi málefnaleg sjónarmið hvað varðar ólíkar tegundir nýtingar.

Herra forseti. Einmitt af því að við erum að ræða um þær auðlindir sem nýttar eru í ábataskyni, þess þá heldur að kveðið sé á um hversu fullt gjaldið eigi að vera og að það sé tímabundið. Mig langar aðeins að ræða breytingarákvæðið sem hæstv. ráðherra velur að leggja ekki fram. Í ljósi orða hennar í framsöguræðu um að við þekkjum hvernig það er þegar við erum með 15 skjöl í gangi með röktum breytingum, þá verði mistök og þá sé verkefnið dálítið stórt, er það ekki lýsandi dæmi um hvers vegna við þurfum breytingarákvæði sem leyfir breytingar á stjórnarskrá án þingrofs? Þannig hefði verið hægt að vinna þetta, ekki með 15 skjöl á lofti heldur kannski bara eitt í einu, taka auðlindaákvæðið fyrir eitt árið, samþykkja það, senda það í þjóðaratkvæðagreiðslu, klára þann pakka, fara í næsta verk, frekar en að standa hér rétt fyrir kosningar með risastóran pakka 

Herra forseti. Í fyrsta lagi vil ég segja, af því að hv. þingmaður hefur áhyggjur af því að það sé stutt til kosninga: Það er nógur tími til að ræða þetta mál hér á þingi og langt til kosninga enn þá. Það snýst fyrst og fremst um að leggjast í verkefnið. Hv. þingmaður gerir athugasemd við það að formenn flokka hafi fundað fyrir luktum dyrum. Gott og vel. Það er vinnulagið sem lagt var upp með og við höfum birt fundargerðir okkar og gögn opinberlega eftir því sem vinnunni hefur undið fram. En ég vil bara vitna aftur í ágæta samantekt Lagastofnunar þar sem vitnað er í það þegar umsagnaraðilar veittu umsögn um tillögu stjórnlagaráðs um fullt gjald þar sem stjórnlagaráð skýrði þá tillögu með því að miðað væri við bætur fyrir eignarnám þegar eign er tekin af eiganda hennar á grundvelli laga vegna almannahagsmuna. Þau sjónarmið gætu einfaldlega ekki átt við um sérhverja auðlind þó að þau gætu átt við í einhverjum tilvikum. 

Hæstv. forseti. Ég tel að sú leið sem hér er farin við að reyna að ná fram breytingum á stjórnarskrá feli í sér varasamt fordæmi og geti orðið til þess að stjórnarskrá til langrar framtíðar verði fórnarlamb pólitískra deilna hversdagsins. Það að lagðar séu fram breytingar á stjórnarskrá sem þingmannamál er til þess fallið að auka líkurnar á að menn sjái fyrir sér til framtíðar að það sé leiðin til að ná fram breytingum á stjórnarskrá og færi inn í þennan sal, þar sem oft ríkja átök um umdeild mál, hugsanlegar breytingar á stjórnarskránni og þá væntanlega einnig í kosningabaráttu. Ef við hverfum frá markmiðinu, sem mér heyrðist hæstv. forsætisráðherra telja orðið nokkuð gamaldags, um sem mesta samstöðu um stjórnarskrárbreytingar er ekki aðeins verið að skaða stjórnarskrána með því að gera hana að pólitísku þrætumáli heldur einnig að draga úr því gildi sem stjórnarskrá þarf að hafa og hefur haft og er hugsuð sem, þ.e. plagg sem allir meira og minna sætta sig við og geta sameinast um að séu grundvallarreglur samfélagsins. Ég læt þetta nægja af athugasemdum mínum um aðferðina í bili en geri þó ráð fyrir að ræða það aðeins síðar í þessari umræðu. Ég ætla núna að snúa mér að einstaka tillögum að nýjum greinum en þó einkum tveimur þeirra. Ég er mjög sáttur við og tel það einfaldlega jákvætt að bætt verði inn í stjórnarskrána ákvæði um íslenska tungu og íslenskt táknmál, ég þarf ekki að verja miklum tíma í umræðu um það. Ég geri þá í leiðinni athugasemd við það að ríkisstjórnin sé að mínu mati þegar byrjuð að brjóta þetta ákvæði áður en það hefur verið innleitt með áformum um að rústa íslenskri mannanafnahefð. En það er umræða fyrir síðari tíma og er vonandi ekki til marks um það sem koma skal með þann alvarleika sem þarf að leggja í stjórnarskrá, ákvæði hennar, greinar og breytingar þar á. Hvað varðar forsetakaflann, sem svo er kallaður, eða greinar sem lúta að hlutverki forseta ætla ég líka að bíða með umræðuna að mestu leyti. Þetta er atriði sem var tiltölulega vanreifað eða lítið rætt í undirbúningsvinnunni og eins og hv. þm. Birgir Ármannsson benti á áðan þá bætast auk þess við nýir hlutir sem birtust eiginlega tiltölulega óvænt. Í þessum kafla eru atriði sem geta virst smáatriði við fyrstu sýn en geta engu að síður haft mjög veruleg áhrif. Sú umræða bíður hins vegar þar til síðar því að nú þarf ég að nota tíma minn til að fjalla annars vegar um það sem kallað er ákvæði um náttúruvernd og hins vegar um auðlindir. Þessi ákvæði bera það með sér að margar setningar hljóma meira eins og markmið úr stefnuskrá stjórnmálaflokks heldur en skýrar greinar í stjórnarskrá, útlistun á skýrum grundvallarreglum um það hvernig hlutirnir skuli ganga fyrir sig, hvað sé leyfilegt og hvað ekki, hvar réttur og skyldur liggja. Ég var þó tilbúinn að sætta mig við einhverjar slíkar setningar til skrauts í viðleitni minni til að vinna að sátt og samstöðu um þetta mál í þeirri vinnu sem stóð, eins og rakið hefur verið, árum saman. En það hefði verið háð því að skýrt lægi fyrir og menn áttuðu sig á og gerð væri grein fyrir því hver áhrifin af þessu yrðu, hver raunveruleg áhrif af svona fallegum frösum yrðu á lagaumhverfið og stjórnskipan landsins. Það liggur hins vegar ekki fyrir, a.m.k. alls ekki nógu vel. Þar af leiðandi eru báðar þessar greinar sem ég gat um hér, náttúruverndargreinin og auðlindagreinin, til þess fallnar að auka á óvissu fremur en að draga úr henni. En hlutverk stjórnarskrár hlýtur að vera að skýra grundvallarreglurnar og draga úr óvissu varðandi aðra lagasetningu og stjórn landsins. Hér er hins vegar verið að setja inn vanreifaðar setningar sem allt of mikil óvissa ríkir um hvaða raunverulegu áhrif muni hafa. Lítum á tillöguna að 79. gr., en hún hefst svo: „Náttúra Íslands er undirstaða lífs í landinu.“ Þetta eru tiltölulega augljós sannindi og kannski óþarfi að taka það fram í stjórnarskrá. En gott og vel, það er allt í lagi að byrja grein á svona yfirlýsingu. Næst kemur: „Ábyrgð á vernd náttúru og umhverfis hvílir sameiginlega á öllum …“ Hér veltir maður fyrir sér hvaða ábyrgð er verið að setja á herðar almenningi í landinu. Auðvitað gilda almenn lög um að það eigi að fara vel með náttúruna, kveðið er á um það í ýmsum lögum og á ýmsan hátt. En hvaða nýja stjórnarskrárbundna ábyrgð er að bætast á allan almenning hvað þetta varðar? Við fáum kannski smávísbendingu um það í greinargerðinni en til að fara skipulega yfir þetta þá ætla ég að bíða með það og klára fyrst að rekja mig í gegnum texta greinarinnar sjálfrar. „Stuðlað skal að því að fjölbreytni náttúrunnar sé viðhaldið og vöxtur lífríkis og viðgangur tryggður.“ Önnur falleg setning, almenn skynsemi sem ég geri ráð fyrir að flestir eða allir geti tekið undir. En hver verða raunveruleg áhrifin? Ég kem aðeins inn á það á eftir hver þau gætu orðið. Enn ein svona setning fylgir í kjölfarið: „Allir eiga rétt til heilnæms umhverfis.“ Ég tel að það sé erfitt að finna þann Íslending sem ekki er þeirrar skoðunar að allir eigi að eiga rétt til heilnæms umhverfis. En hvaða áhrif hefur þetta? Nú tek ég smáforskot á sæluna áður en ég fer í greinargerðina hér á eftir því að þar er þetta ákvæði til að mynda notað til að rökstyðja það að ekki megi losa gróðurhúsalofttegundir vegna þess að það megi ekki hafa áhrif á loftslagið. Auðvitað er það gott markmið að draga sem mest úr losun gróðurhúsalofttegunda. En hvar á að draga mörkin? Allar framkvæmdir losa gróðurhúsalofttegundir. Er þá hægt að nýta þetta ákvæði til þess að hindra framkvæmdir? Allt athæfi mannanna losar gróðurhúsalofttegundir. En þarna er sérstaklega tekið fram, þessi setning er sérstaklega sett í samhengi við það að ekki megi hafa áhrif á loftslagið. Þetta er svo sett í samhengi við annað sem fylgir á eftir. Áður en ég kem aftur að heilnæma umhverfinu er hér sagt um heimild almennings til að fara um landið að ganga skuli vel um náttúruna. Önnur almenn og góð sannindi sem ég held að flestir læri bæði heima hjá sér og í fyrstu árgöngum skóla eða leikskóla. „Ganga skal vel um náttúruna og virða hagsmuni landeigenda og annarra rétthafa.“ Hér segir ekki að virða rétt eða réttindi landeiganda heldur virða hagsmuni þeirra. Á hvaða hátt eiga menn sérstaklega að taka tillit til hagsmuna þessara aðila fremur en réttinda þeirra? Þetta opnar á miklu víðari túlkun en þörf er á. Þessari grein lýkur svo á orðunum: „Í lögum skal mælt fyrir um rétt almennings til upplýsinga um umhverfið og áhrif framkvæmda á það svo og til þátttöku í undirbúningi ákvarðana sem áhrif hafa á umhverfið.“ Rétt til upplýsinga og rétt til þátttöku í undirbúningi ákvarðana sem hafa áhrif á umhverfið. Hvaða framkvæmdir hafa ekki áhrif á umhverfið, herra forseti? Hér er verið að leggja það til að allar framkvæmdir sem hafa áhrif á umhverfið skuli leggja í mat alls almennings, a.m.k. á Íslandi, en svo má reyndar með samhenginu við Árósasamninginn álykta sem svo að allir eigi meira og minna, hvar sem þeir búa, a.m.k. í Evrópu, rétt á að leggja mat á allar þær framkvæmdir sem fram fara á Íslandi. Við þekkjum auðvitað dæmi um það þar sem erlendir þrýstihópar hafa safnað undirskriftum og hvatt sína menn á netinu og annars staðar til þess að senda erindi til Íslands í krafti þessa réttar til að hafa áhrif á framkvæmdir hér. Með þessu er verið að setja slíkan rétt í stjórnarskrá og útvíkka. Það er líka margt óljóst um hugtakið „sjálfbæra þróun“ sem getið er um ofarlega í þessari grein. Ætli það sé ekki rétt, herra forseti, að ég lesi þá setningu alla: „Ábyrgð á vernd náttúru og umhverfis hvílir sameiginlega á öllum og skal verndin grundvallast á varúðar- og langtímasjónarmiðum með sjálfbæra þróun að leiðarljósi.“ Þetta hugtak kom nokkuð til umræðu í undirbúningsvinnunni eða í samráði formannanna og var breytt eftir að bent var á að orðalagið eins og það var, að þetta ætti að gerast á sjálfbæran hátt, ef ég man rétt, gæfi mjög óljós fyrirmæli. Þetta lítillega breytta orðalag, að þetta skuli gera með sjálfbæra þróun að leiðarljósi, kemur sannarlega ekki í veg fyrir álitaefni, öðru nær. Sjálfbærni er ekki möguleg í öllum mannanna verkum, til að mynda í námuvinnslu, námuvinnsla er ekki sjálfbær eðli máls samkvæmt. En með því að segja „með sjálfbærni að leiðarljósi“ ætla menn sér hugsanlega að segja sem svo að þar sem hægt er að viðhafa sjálfbærni þá skuli það eiga við. En svo sjáum við betur síðar hver hugsunin er á bak við það orðalag að hafa sjálfbæra þróun að leiðarljósi. Það er í rauninni sú hugsun að innleiða ákveðna hugmyndafræði í stjórnarskrána. Þar er sjálfbær þróun skilgreind sem ákveðin hugmyndafræði sem skuli verða stjórnarskrárbundin á Íslandi og fyrir vikið verða áhrifin afskaplega óljós og ekki gerð nein veruleg tilraun til að útskýra það hver áhrifin í raunheimum yrðu. Þá að tillögu að 80. gr. stjórnarskrárinnar. Hún hefst svo: „Auðlindir náttúru Íslands tilheyra íslensku þjóðinni. Þær skal nýta á sjálfbæran hátt til hagsbóta landsmönnum öllum.“ Aftur þetta orð nema nú er kveðið heldur skýrar að orði, þær skal nýta á sjálfbæran hátt. Aftur veltir maður því fyrir sér hvernig hægt sé til að mynda að nýta námu á sjálfbæran hátt. Svo segir: „Ríkið hefur eftirlit og umsjón með meðferð og nýtingu auðlindanna.“ Stóra spurningin í þessu ákvæði, sem er eins og töluvert hefur verið rætt auðvitað að miklu leyti sprottin úr áratuga langri umræðu um sjávarútvegsmál og fiskveiðistjórnarkerfið, er hvernig náttúruauðlindir eru skilgreindar. Hæstv. forsætisráðherra sagði hér áðan að hún vildi hafa þá skilgreiningu opna en um leið væri hægt að bæta stöðugt atriðum í löggjöfina, skilgreina fleiri og fleiri hluti sem náttúruauðlindir. Það fylgir reyndar listi yfir tilteknar tegundir auðlinda. En auðlindir eru býsna fjölbreytilegt fyrirbæri. Berjalyng er auðlind, berjamói er auðlind þess sem á landið. Væri þá hægt að leiða í lög að berjalyng félli undir þetta? Umræðan í formannahópnum náði reyndar það langt í samtölum við sérfræðinga að því var velt upp, án þess að skýr svör fengjust við því, hvort t.d. vindurinn, jafnvel sólin, sólskinið, væri auðlind. Menn treystu sér sumir hverjir ekki til að svara því neitandi. Þá var bent á að ríkið gæti með þessu haft stjórnarskrárbundinn rétt til að taka auðlindagjald af notkun loftsins. Á meðan þetta er eins óljóst og það er og einkennist auk þess af þessum fallegu frösum fremur en skýrum reglum, er ómögulegt að segja til um hvert þetta leiðir. En með þessu er alls ekki óhugsandi heldur beinlínis gefið til kynna að það verði búinn til stjórnarskrárbundinn réttur til að svipta menn eignarrétti. Eignarréttur var nú áður talinn ein af helstu stoðum stjórnarskrár, ekki bara á Íslandi heldur annars staðar. En hér er verið að setja inn í stjórnarskrá þann möguleika að svipta menn eignarrétti. Nú er rétt að taka fram að ég er ekki að tala um sjávarútveginn eða fiskveiðiauðlindina en hugurinn hjá mörgum þingmönnum virðist iðulega fara í þá átt þegar þetta ákvæði er rætt. Ég er að tala um þá hluti sem nú heyra undir eðlilegan eignarrétt, að verið sé að opna fyrir það að setja þá hluti undir þessa skilgreiningu sem heimilar að svipta menn þeim rétti. Loks segir í þessari grein: „Veiting heimilda til nýtingar á náttúruauðlindum og landsréttindum sem eru í þjóðareign eða eigu íslenska ríkisins skal grundvallast á lögum og gæta skal jafnræðis og gagnsæis. Með lögum skal kveða á um gjaldtöku fyrir heimildir til nýtingar í ábataskyni.“ Þá spyr maður aftur: Hversu víðtækt á það að vera, hversu margir eiga nú að fara að greiða fyrir eitthvað sem þeir áttu í raun áður eða áttu a.m.k. rétt á? Og þá er áhugavert að freistast til þess að setja þetta strax í samhengi við greinargerðina því að það er ekki hægt að túlka hana öðruvísi en svo að beitarréttur á þjóðlendum til að mynda væri núna gjaldskyldur. Ríkið færi að rukka bændur fyrir það ef sauðfé þeirra færi yfir einhver mörk inn á ríkislandið. Þetta eru því ákvæði sem flækja réttindi og skyldur í stað þess að skýra réttindi og skyldur eins og stjórnarskrá á að gera. Þá að greinargerðinni og aftur að náttúruverndarákvæðinu. Þar segir um gildi náttúrunnar: „Leggja ber til grundvallar að náttúran hafi eigið gildi jafnframt því að hafa efnahagslegt og samfélagslegt gildi fyrir núlifandi og komandi kynslóðir.“ Hvað þýðir það, herra forseti, að náttúran hafi eigið gildi? Hún hefur auðvitað gildi fyrir okkur mannfólkið, fyrir dýrin sem lifa í náttúrunni, hún hefur vissulega efnahagslegt gildi, eins og getið er um hér, en einnig gildi sem felst í t.d. fallegu umhverfi. En hvað þýðir að náttúran hafi eigið gildi? Það er ekki skýrt en ekki er hægt annað en að setja það í samhengi við þá þróun sem hefur orðið vart í umræðu í nútímastjórnmálum að maðurinn eigi að líta á náttúruna nánast eins og lifandi veru ef ekki guðlega veru. Náttúran hefur að sjálfsögðu gildi fyrir okkur á fjölbreytilegan hátt og það er mikilvægt fyrir okkur þess vegna að fara vel með hana og vernda hana. En hvað þýðir það að náttúran hafi eigið gildi? Er þetta ef til vill bara ein af þessum aukasetningum sem einkenna þessa vinnu um of? Svo að hlutverki löggjafans, sem ég gat um áðan, að útfæra í almennum lögum hvaða skyldur verða lagðar á einstaka aðila á grundvelli ákvæðisins um ábyrgð á vernd umhverfis og náttúru. Hér kemur aðeins betur í ljós hvaða ábyrgð er verið að leggja á landsmenn. Þetta eru ekki bara almenn tilmæli um að menn eigi að rækta garðinn sinn í eiginlegri eða óeiginlegri merkingu. Nei, við sjáum að það er verið að leggja nýjar skyldur á almenning, ákveðna þegnskylduvinnu ef svo mætti segja, eins og skýrist þegar fram vindur í greinargerðinni. Það má minna á að skylda til að fara vel með náttúruna er auðvitað þegar í lögum. Þá að umfjöllun um þetta hugtak, sjálfbæra þróun. Þar virðist vísað í Brundtland-skýrsluna frá 1987. Maður getur ekki annað en velt því fyrir sér hvort það sé nægur grundvöllur til skilgreiningar á þessu, að skýrsla sem fyrrverandi forsætisráðherra Noregs skrifaði fyrir einhverjum áratugum eigi að marka grundvöll á skilningi á stjórnarskrá Íslands. Þá er farið í útskýringar á því hvað átt sé við með réttinum til heilnæms umhverfis og það sem ég freistaðist til að nefna of fljótt áðan, þ.e. áherslan á loftslagsmálin. En það er líka talað um til að mynda líffræðilega fjölbreytni. Hvar draga menn mörkin þar? Rétt eins og með flest af því sem ég hef rakið hér held ég að það sé almenn samstaða hvað varðar viðhorf Íslendinga til þessara mála. En hvað með það þegar búið er að setja í stjórnarskrá kvöð um það að líffræðileg fjölbreytni skuli alltaf varðveitt? Hvaða áhrif hefur það t.d. varðandi mink á Íslandi? Nú er hann orðinn hluti af náttúrunni hér, illu heilli. Mun þetta ekki þá draga úr tilraunum til að útrýma mink þótt það sé nú sjálfsagt ekki raunhæft, a.m.k. að halda honum í skefjum? Hættan við svona orðalag í stjórnarskrá er að fallegir en óljósir frasar séu síðan notaðir til þess að réttlæta það sem ekki er grundvöllur fyrir. Þess vegna þarf stjórnarskrá að byggjast á skýrum reglum og skiljanlegum reglum. Næst sný ég mér að umfjöllun um réttinn til upplýsinga og þátttöku í ákvarðanatöku. Ég held að það sé rétt að ég byrji á að lesa fyrstu setningu þess kafla í greinargerðinni en þar segir: „Í 3. mgr. a-liðar 22. gr. er fjallað um rétt almennings til upplýsinga um umhverfið og áhrif framkvæmda á það svo og til þátttöku í undirbúningi ákvarðana sem áhrif hafa á umhverfið. Þessi réttindi eru forsenda þess að almenningur geti gætt réttar síns til heilnæms umhverfis.“ Þetta er nefnilega mjög áhugavert í samhengi við réttinn til heilnæms umhverfis. Hér birtist mjög víðtæk skilgreining og ekki er hægt annað en að setja t.d. í samhengi við það sem sagði að ofan um þetta sem tæki í loftslagsstefnu, enda er ekki hvað síst átt við það þegar talað er um heilnæmt umhverfi. Svoleiðis að hér er verið að gera líklega ekki bara Íslendingum heldur fólki víða um heim aukinn rétt til að koma að ákvarðanatöku og öðlast þátttöku í undirbúningi þeirra framkvæmda sem geta losað gróðurhúsalofttegundir, sem eru í rauninni allar framkvæmdir. Næsta setning á eftir hljóðar svo: „Réttindin hafa einnig mikla þýðingu þegar kemur að ábyrgð almennings á umhverfis- og náttúruvernd …“ Þar komum við að þegnskylduvinnunni sem ég nefndi áðan og segir sína sögu um til hvers er ætlast þegar sagt er að almenningur hafi skyldu til að vinna að umhverfisvernd. Þá virðist hann eiga að nýta þá skyldu ekki hvað síst til þess að senda erindi í hvert skipti sem einhver hyggst framkvæma eitthvað einhvers staðar. Svo er þetta í framhaldinu sett í samhengi við Árósasamninginn sem ég gat um áðan en hann hefur auðvitað þegar haft töluverð áhrif hér á landi. En nú er verið að útvíkka þetta og setja í stjórnarskrá. Þess vegna ítreka ég í lok ræðunnar, fyrst tíminn er að renna frá mér, mikilvægi þess, sérstaklega þegar menn nálgast stjórnarskrá með þessum hætti og setja inn skraut eins og svona fallega frasa, að það sé á hreinu hver tilætluð áhrif þessara frasa eru. Það er líka áminning um mikilvægi þess að ná sem víðtækastri sátt í vinnu við stjórnarskrárbreytingar. Hæstv. forsætisráðherra vísaði ítrekað í samtalskönnun eða eitthvað slíkt, ég man nú ekki alveg hvað þetta heitir sem hæstv. ráðherra stóð fyrir eða fékk pólitíska samherja sína til að standa fyrir. Þeir unnu þá vinnu eflaust ágætlega og voru reyndar ekki allt endilega pólitískir samherjar, herra forseti, þeir sem kannski innleiddu þetta. En það sem vakti sérstaka athygli mína með þessa miklu áherslu hæstv. ráðherra á þessa samræðukönnun var að það hversu áreiðanleg hún var eða hversu miklu máli hún skipti virtist byggjast á þeirri niðurstöðu sem náðist þar fram. En varðandi forsetakaflann, sem ég hef ekki tíma til að fjalla um í þessari ræðu, var annað uppi á teningnum. Þá virðist Feneyjanefndin svokallaða trompa afstöðu þessarar samræðukönnunar. Hvers vegna á einhver fimm manna hópur, held ég að það sé, Norðmaður, Belgi og Moldóvumaður ásamt fleirum, að ráða meiru um það hvernig við breytum stjórnarskránni en þessi samræðukönnun, sem að öðru leyti virðist eiga að vera sérstök rök fyrir nauðsyn breytinga? Það er margt skrýtið í þessu, herra forseti. Ég vona að þessi umræða skili samt sem mestum árangri og við forðumst slysin. En hættan við þetta er fyrst og fremst sú hversu óljóst þetta er og hversu ólíkur skilningurinn á áhrifunum mun fyrir vikið verða.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Hann ræddi nokkuð um auðlindaákvæðið og kom inn á það í ræðu sinni að honum þætti það ekki nógu gott og það næði ekki einhverri samstöðu í hugsun meðal þjóðarinnar, ef ég skildi þingmanninn rétt. Nú hefur þetta ákvæði verið rætt hér í þingsölum a.m.k. síðan 1983 í alls konar formum. Það hefur verið rætt kannski mest síðan 2009 og hv. þingmaður þekkir ágætlega aðdraganda þeirrar umræðu og átti m.a., alla vega eins og ég hef skilið það, þátt í að ýta henni af stað í aðdraganda kosninganna 2009, þótt kannski ekki sé hægt að halda því fram að auðlindaákvæðið sem slíkt hafi verið aflvakinn í því. En engu að síður kom þingmaðurinn þeirri umræðu af stað og tók síðan væntanlega þátt í sams konar umræðu á árunum 2013–2016. Mig langar að spyrja þingmanninn í framhaldi af þessu: Á hvaða tímapunkti má ætla að það sé tímabært að taka umræðu um auðlindaákvæðið upp á næsta stig og taka til afgreiðslu hér í þinginu, ef við á? Lítur þingmaðurinn virkilega þannig á, hvort sem við tökum það sem 12–13 ára umræðu sem hefur verið frá 2009 eða 30–40 ára umræðu frá 1983, að ekki sé tímabært að fara að klára þessa umræðu og leyfa þinginu að taka afstöðu til málsins?

Herra forseti. Það getur aldrei verið röksemd fyrir því að klára mál að það hafi gengið svo illa að vinna það og tekið svo langan tíma. En það er tímabært að afgreiða svona ákvæði, og vonandi er hægt að gera það sem fyrst, þegar myndast einhver skilningur á því hvað ákvæðið þýðir. Hættan við svona skrúðmælgi, eins og birtist í þessu ákvæði og reyndar fleirum, er sú að menn leggi gjörólíkan skilning í áhrifin af ákvæðinu og við vitum ekki einu sinni hvað er þarna undir, hvað verður flokkað sem náttúrugæði eða auðlindir. Þar af leiðandi myndast stjórnarskrárvarinn réttur til gjaldtöku, jafnvel eignarnáms. Vandinn við þetta ákvæði hefur verið sá að menn hafa fyrst og fremst rætt það út frá sjávarútvegsmálum. Ég held að þar sé skýringin á því hversu langan tíma hefur tekist að setja saman ákvæðið og jafnvel líka skýringin á því hvers vegna það er svona óljóst. Það er væntanlega til að reyna ekki hvað síst að nálgast það mál með slíkum hætti að menn geti skilið það hver á sinn hátt. En það er ekki gott þegar um stjórnarskrárákvæði er að ræða að menn samþykki það hver á sínum forsendum og ætli svo að túlka það í allar áttir. Stutta svarið er: Það er rétt að afgreiða það þegar menn vita hvað þeir eru að afgreiða.

Herra forseti. Það á nú líklegast við um flest mál að menn vilji kannski ekki afgreiða þau fyrr en þeir skilja þau. En einmitt í ljósi sögunnar og í ljósi undanfarinna 12–13 ára hefði maður haldið að það væri farinn að myndast einhver skilningur á því, ekki bara hjá á einhverjum tilteknum einstaklingum heldur í samfélaginu, hvað menn vilja hafa þarna inni. Það sé tímabært að taka þá umræðu efnislega hér inni og reyna að finna lendingu fyrst, eins og þingmaðurinn kemur inn á, það tekst ekki með betri eða greinarbetri hætti í þeim nefndum og ráðum sem hafa verið að ræða þetta úti í samfélaginu, hv. þingmaður hefur átt sæti í slíkum hópum í gegnum tíðina og stjórnað a.m.k. einni slíkri nefnd. Það þarf kannski bara að taka þá umræðu hingað inn í þingið og ræða þetta og klára málið. Í framhaldi af þessu, ef þetta auðlindaákvæði er ekki ásættanlegt, ekki nógu skýrt, ekki nógu víðfeðmt eða hvaða lýsingu við veljum á það, hvaða ákvæði myndi þá duga eða hvaða ákvæði teldi þingmaðurinn að dygði? Eða er slíkt ákvæði kannski bara algerlega óþarft að mati þingmannsins? Eða mun þingmaðurinn, eða þá eftir atvikum fulltrúar flokks hans í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, leggja fram slíkt ákvæði og reyna að ná samstöðu um það í nefndinni? Ég held að við skuldum ekki bara þjóðinni heldur líka þessari stofnun að koma okkur niður á það að reyna í eitt skipti að afgreiða slíkt mál frá þinginu.

Herra forseti. Það er auðvitað hárrétt hjá hv. þingmanni að umræða, jafnvel hér í þinginu, getur gagnast við að menn öðlist betri skilning á málum en í ljósi þess að átta formenn stjórnmálaflokkanna virðast á mörgum mánuðum eða einhverjum árum ekki hafa náð sameiginlegum skilningi á þessu ákvæði eða orðalagi þess þá hefur maður efasemdir um að sameiginlegur skilningur náist meðal allra 63 þingmanna. Þess vegna hefði ég talið að skýrara ákvæði væri betur til þess fallið að ná samstöðu í þinginu. Ég skal hins vegar viðurkenna að ég hef hrósað hæstv. forsætisráðherra fyrir vinnuna við að reyna að ná mönnum saman um þetta ákvæði. Ég geri mér grein fyrir því að hluti af þessu tiltölulega óljósa orðalagi, eða fallega orðalagi, svo við notum nú fallegra orð um það, sé afleiðing af tilraunum hæstv. forsætisráðherra til að ná mönnum saman. En þá er engu að síður algjörlega nauðsynlegt að það myndist nægilega samræmdur skilningur á því við hvað sé átt en sérstaklega að við áttum okkur á hver raunveruleg áhrif verði á lagasetningu og eftirfylgni gildandi lagasetningar. En það er allt óljóst enn þá því að þessi vinna kláraðist ekki. Það er ekki hægt að segja til um með nokkurri vissu hver verða hin raunverulegu áhrif þessa ákvæðis eins og það lítur út núna.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og samstarfið. Ég vil segja þrennt í þessu andsvari, kannski tvær athugasemdir og ein spurning til hv. þingmanns. Í fyrsta lagi get ég engan veginn fallist á þann skilning hv. þingmanns á auðlindaákvæðinu að það sé óljóst. Ég tel einmitt að þetta auðlindaákvæði sé gott vegna þess að það er knappt. Það er mun skorinorðara en fyrri ákvæði og rúmar þar með grundvallarregluna sem stjórnarskrárákvæðið á að rúma. Athugasemd tvö: Ég hlýt að gera athugasemd við það þegar hv. þingmaður kýs að kalla Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands, prófessor við Stanford-háskóla, hvern ég þekki ekki persónulega, og aðra fræðimenn við Háskóla Íslands pólitíska samherja mína. Ég geri athugasemd við þennan málflutning af því að þarna er um að ræða fræðimenn, fólk sem starfar í akademísku umhverfi og var fengið til að vinna að máli sem ég kynnti öllum formönnum og fulltrúum flokka í upphafi ferilsins, um það hvernig við gætum nýtt aðferðir almenningssamráðs. Ég man reyndar ekki eftir miklum athugasemdum við að nýta slíkar aðferðir og þær snerust ekki um pólitík. Þær snerust um það hvernig við gætum virkjað fólk í umræðunni. Og þetta tókst bara ljómandi vel, algerlega óháð pólitískum skoðunum alls þessa fólks. Hv. þingmaður leiddi ríkisstjórn 2013–2016 og stóð þá fyrir endurskoðun stjórnarskrárákvæða og skipaði nefnd. Ég á enn skipunarbréfið frá hv. þingmanni þar sem hann skipaði mig í nefnd þar sem við ræddum ákvæði um auðlindir í þjóðareign, umhverfis- og náttúruvernd og framsal valdheimilda. Síðar meir var fallið frá því ákvæði og þjóðaratkvæðagreiðslu. Í þriðja lagi langar mig því að spyrja, af því að hv. þingmaður notaði nú megnið af tíma sínum til að ræða ákvæði um umhverfis- og náttúruvernd: Var hann þá ósáttur við þá vinnu sem unnin var 

Herra forseti. Hæstv. forsætisráðherra bregst til varnar fyrir félagsvísindadeild Háskóla Íslands og einhvern prófessor í útlöndum. Ég bætti því við áðan að ekki væru allir þarna endilega stuðningsmenn hæstv. ráðherra. Ástæðan fyrir því að ég nefndi þetta er sú að auðvitað var ágreiningur innan nefndarinnar um það hverjir ættu að leiða tiltekna vinnu enda óhjákvæmilegt að afstaða þeirra til mála, ég tala nú ekki um þegar þeir eru pólitískir aktívistar, geti haft þar áhrif. Þessi ágreiningur gekk svo langt að til að mynda náðist ekki samstaða um að skipa sérstakan sérfræðingahóp eins og til stóð í upphafi. Ég tel ekkert að því að nefna það í þessu samhengi. Þetta var töluvert stórt mál að mínu mati og leiddi til slíks ágreinings að ekki var hægt að skipa sérfræðingahóp. Hins vegar leitaði hæstv. ráðherra til fólks sem margt hvert er, og líklega allflest, hlutlaust og gott fræðifólk. Varðandi vinnu stjórnarskrárnefndarinnar fyrri skipaði ég Sigurð Líndal prófessor formann þeirrar nefndar. Ég efast um að hann hefði látið frá sér mjög óljós ákvæði eða með óljósu orðalagi, a.m.k. ekki öðruvísi en að það lægi þá fyrir hvernig bæri að skilja það sem þar fór fram. Svo tóku aðrir við og unnu án efa mjög góða vinnu en sú vinna, rétt eins og sú vinna sem 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið og langar að grípa aftur þann þráð sem hann lauk máli sínu á, þ.e. þeirri vinnu sem unnin var 2013–2016. Hann vitnaði í það að Sigurður Líndal hefði leitt vinnuna framan af. Síðan tók við annar fulltrúi hæstv. þáverandi forsætisráðherra, Páll Þórhallsson, og leiddi vinnuna áfram. Hv. þingmaður ræddi hér áðan svo ítarlega um umhverfis- og náttúruverndarákvæði sem honum þótti óljóst að einhverju leyti en eigi að síður byggir það á þeirri vinnu sem ég hef ávallt litið svo á að hafi framan af verið unnin undir forystu hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar. Ég vil því bara spyrja aftur: Var hann ósáttur við þá vinnu eða hefur hann að einhverju leyti skipt um skoðun á ákvæði um umhverfis- og náttúruvernd og mun hann gera einhverjar tillögur til breytinga á slíku ákvæði? Því að ég trúi ekki öðru en að hv. þingmaður vilji sjá slíkt ákvæði í stjórnarskrá.

Hæstv. forseti. Það er fáheyrt að hæstv. forsætisráðherra, sem hefur í þessari umræðu lagt mikla áherslu á að við ræðum innihaldið, staðreyndirnar, skuli núna leggja svona mikið upp úr því hver hafi gert hvað og hver hafi sagt hvað. En gott og vel, ég var raunar búinn að svara andsvari hæstv. forsætisráðherra á a.m.k. tvennan ef ekki þrennan hátt. Sú vinna sem fram fór í tíð Sigurðar Líndals og eftir að hann lauk störfum var án efa mjög góð vinna. Þar komust menn áfram með auðlindaákvæði sem, eins og hæstv. ráðherra nefndi, er mjög áþekkt því sem unnið var með áfram í formannahópnum. Og hvað sagði ég um það ákvæði? Ég sagði að ég hefði hvatt hæstv. forsætisráðherra til dáða í því og verið ánægður með tilraunir hennar til að byggja á því ákvæði. En það að þetta ákvæði verði nýtilegt er auðvitað háð því að takist að greina hver áhrifin af því verða. Ég sýndi því skilning að það væri orðað með ákveðinni skrúðmælgi og kannski bætt inn í einhverjum aukaorðum sem tilraun til að leiða menn saman. En vinnan er ekki búin fyrr en sæmilega góður skilningur myndast á því hver verða raunveruleg áhrif af þessu. Ég hef þar af leiðandi hvorki gagnrýnt fyrri stjórnarskrárnefnd vegna þessa ákvæðis, eins og mér fannst hæstv. ráðherra gefa til kynna, né hefur mér snúist hugur hvað ákvæðið varðar enda, svo að ég ítreki það, hef ég hrósað hæstv. ráðherra fyrir að reyna að halda þessu saman. En ekki er hægt að innleiða það í stjórnarskrá fyrr en menn hafa áttað sig á því hver verða raunveruleg áhrif þess.

Herra forseti. Þetta endaði í þó nokkru skjalli undir lokin. Eins og hæstv. forsætisráðherra nefndi áðan bauð hún flokkunum upp á að leggja fram bókun sem birtist í greinargerð. Samfylkingin nýtti það tækifæri ásamt Pírötum til að koma á framfæri almennum athugasemdum. Minna er þar um efnislega umfjöllun um einstakar greinar. Það munum við auðvitað gera, ég hér á eftir og síðar í ræðum, nefndarvinnu, nefndarálitum og loks í atkvæðagreiðslum, ef málið kemst svo langt. Í upphafi þessarar umræðu er þess vegna nauðsynlegt að fara aðeins yfir bókunina. Stjórnarskrá Íslands er samfélagssáttmáli, æðstu lög landsins og grundvöllur íslenskrar stjórnskipunar. Í henni eru mannréttindi varin og skilgreindar skyldur jafnt ríkisvalds sem borgara. Því er mjög mikilvægt að stjórnarskráin tilheyri landsmönnum öllum, endurspegli sameiginleg gildi þeirra og njóti almenns trausts. Staðið hefur til frá lýðveldisstofnun að Íslendingar settu sér sína eigin stjórnarskrá í stað þeirrar núgildandi sem átti að vera til bráðabirgða og okkur var færð. Fjölmargar nefndir þingmanna og formanna stjórnmálaflokka hafa fjallað um endurskoðun einstakra kafla. Sumt hefur tekist, en heildarendurskoðun hefur ekki farið fram. Ég held að fullyrða megi að langlengst höfum við komist með vinnu stjórnlagaráðs 2011–2012. Ráðið skilaði Alþingi heildstæðu frumvarpi til stjórnarskipunarlaga. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd vann tillöguna áfram og lagði fram fullbúið nefndarfrumvarp vorið 2013. Þrátt fyrir að tveir þriðju kjósenda vildu í þjóðaratkvæðagreiðslu leggja það frumvarp til grundvallar nýrri stjórnarskrá tókst ekki að afgreiða málið frá Alþingi. Samkvæmt upphaflegu frumvarpi um stjórnlagaþing, sem síðar varð stjórnlagaráð, átti þingið að starfa í þremur atrennum með hléum á milli. Við áframhaldandi vinnu við stjórnarskrána hefði farið best á því að halda þeirri meginhugmynd til haga og að málið héldi áfram í öðrum áfanga, í áframhaldandi vinnu stjórnlagaráðs og stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, m.a. að teknu tilliti til álits Feneyjanefndarinnar, innlendra sérfræðinga, eftir atvikum, og almennings. Slík framhaldsvinna hefði getað átt sér stað á vettvangi nýkjörins stjórnlagaþings með borgarafundum, slembivöldum ráðum, rökræðukönnununum, hjálp internetsins, sjálfstæðu sérfræðingaráði eða með öðrum opnum, nútímalegum, lýðræðislegum aðferðum sem við höfum mögulega núna. Ný stjórnarskrá, sem er unnin með þeim aðferðum sem beitt hefur verið á þessu kjörtímabili, er verri að tvennu leyti. Fyrri leiðin er ferðalag þar sem markmiðið er að hluta til það sem skiptir máli, stjórnarskrá sem verður til með opnum og lýðræðislegum hætti sem er minnst háður hefðbundnum flokkastjórnmálum og valdahagsmunum og í raun stjórnarskrá landsmanna sjálfra með möguleikum þeirra á beinni þátttöku. Það myndi vafalaust auka miklu meira traust og virðingu og verða raunverulegur samfélagssáttmáli, miklu frekar en sú leið sem við höfum farið á ágætisfundum, en þó lokuðum, þar sem formenn stjórnmálaflokka hafa hist, embættismenn ráðuneyta hafa verið með okkur og sérfræðingar verið kallaðir inn. Það er líka merkilegt að þessi tilraun til almenningssamráðs, rökræðukönnunin, sem ég studdi heils hugar, skilaði sér þó ekki með sýnilegri hætti en raun ber vitni í frumvarpi forsætisráðherra og hefur forvígismaður könnunarinnar vakið athygli á því. Reyndar kom fram fín breyting á síðustu metrunum en annað ekki. Í öðru lagi er slík stjórnarskrá fólksins miklu líklegri en ella til að vera heildstæð og leidd af tilteknum grunngildum sem móta og samræma heildarmyndina. Svo dæmi sé tekið voru leiðarstef stjórnlagaráðs valddreifing, gegnsæi og ábyrgð. Þessi stef höfðu áhrif á alla kafla frumvarpsins, allt frá 1. gr., um stjórnskipan lýðveldisins, til ákvæða um völd forseta, þjóðarfrumkvæði o.s.frv. Stjórnarskrá sem er í grunninn byggð á dönsku konungsveldi, að uppistöðu frá seinni hluta 19. aldarinnar og síðan margbætt, verður sennilega seint heildstæð og samrýmd og nútímaleg. Það er því eindregin skoðun þeirra flokka sem lögðu fram þessa bókun að leiða ætti stjórnarskrármálið til lykta með öðrum og lýðræðislegum áfanga í framhaldi af þeim fyrri sem hafinn var með skipun stjórnlagaráðs. Þar eiga almenningur og sérfræðingar kost á að taka þátt, fullmóta og fullbúa nýja og heildstæða stjórnarskrá fyrir Ísland á þeim grunni sem liggur nú þegar fyrir. Sumt af því hefur auðvitað ratað hingað inn og ég geri ekki lítið úr því. En það verður heldur ekki hjá því komist við upphaf þessa þinglega ferils að fjalla aðeins um þá vinnu sem átt hefur sér stað á fundum formanna síðustu þrjú ár. Hún var að undirlagi hæstv. forsætisráðherra sem lagði okkur línurnar með minnisblaði frá því í janúar 2018. Þar kom m.a. fram að um væri að ræða heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar á þessu kjörtímabili og því næsta. Litið yrði til þeirrar vinnu sem lögð hefði verið í endurskoðun á undanförnum árum. Sérstaklega var nefndur þjóðfundur, stjórnlaganefnd og stjórnlagaráð auk stjórnarskrárnefndanna 2005–2007 og 2013–2016. Þá yrði líka horft til þeirrar umræðu sem ætti sér stað samhliða þessu á meðan formannavinna væri í gangi og auðvitað mögulegar umræður í stjórnmálunum á Alþingi á sama tíma. Þá hefur væntanlega líka verið litið til þeirra 43 þúsunda einstaklinga sem síðasta haust skrifuðu undir stuðning við nýju stjórnarskrána. Hæstv. forsætisráðherra sagði hér áðan að þetta væri ekki hennar óskaplagg og ég trúi því ágætlega að hún hafi horft til samtala og annarrar vinnu. En hún leggur það ein fram og það er val hennar hvaðan hún tekur hlutinn og hvaðan ekki. Það er býsna ólíkt hvað kemur t.d. fram í auðlindaákvæði stjórnlagaráðs eða í frumvarpi Sigurðar Inga Jóhannssonar, hv. þingmanns og hæstv. ráðherra. Þau ákvæði sem við ætluðum að klára á þessu kjörtímabili voru um náttúruauðlindir, umhverfi, náttúruvernd, þjóðaratkvæðagreiðslur, framsal valdheimilda forseta lýðveldisins, meðferð framkvæmdarvalds og loks ákvæði um hvernig stjórnarskránni yrði breytt. Aðspurð hvort formenn hefðu neitunarvald í þessari vinnu sagði hæstv. forsætisráðherra að hún áskildi sér rétt til að halda vinnunni áfram, jafnvel þó að einn eða fleiri flokkar segðu sig frá henni, og útilokaði ekki framlagningu frumvarps enda væri breiður stuðningur og samhljómur í nefndinni fyrir slíku. Þetta skiptir talsverðu máli þegar við stöndum hér og fjöllum um frumvarp sem lagt var fram af einum hv. þingmanni þó að hún sé hæstv. forsætisráðherra. Þó að við í Samfylkingunni hefðum efasemdir um þessa aðferðafræði töldum við auðvitað að við yrðum, vegna þessara þátta, að halda áfram, taka þátt í vinnunni og leggja okkar af mörkum til að ná árangri. En við héldum því líka á lofti alveg frá upphafi að við teldum að fyrst og fremst ætti að leggja tillögur stjórnlagaráðs frá 2012 til grundvallar eins og mikill meiri hluti þjóðarinnar hafði samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég get ekki sagt núna, þegar ég sé þetta, þó að margt sé hér ágætt, að þær hafi verið rauði þráðurinn í vinnu við öll þau ákvæði sem við fjöllum um hér. Í dag, u.þ.b. þremur árum og 25 formannafundum síðar, hefjum við því yfirferð á þessu frumvarpi hæstv. forsætisráðherra. Það inniheldur fjögur ákvæði; um auðlindir, um umhverfi, um forseta, eins og gert var ráð fyrir í minnisblaði, auk ákvæðis um íslenska tungu, sem ekki var gert ráð fyrir þar. En ég held að nokkuð breiður stuðningur hljóti að vera um það. Það má svo koma í ljós á næstu vikum hvort hin ákvæðin njóti þess breiða stuðnings sem forsætisráðherra taldi, a.m.k. í upphafi, vera forsenduna fyrir því að þetta yrði lagt fram. Það er líka ljóst að helmingur þeirra ákvæða sem við ætluðum að koma áfram á þessu kjörtímabili verða ekki kláruð. Þau rötuðu ekki inn í frumvarp hæstv. forsætisráðherra en þau eru hins vegar gríðarlega mikilvæg. Ég ætla að eyða örfáum orðum í þau. Á fyrstu fundunum lögðu a.m.k. formenn bæði Samfylkingar og Pírata mikla áherslu á að breytingarákvæði yrði klárað áður en lengra yrði haldið þannig að þjóðin fengi a.m.k. beinni og augljósari aðkomu og auðveldara væri að breyta stjórnarskrá án þess að rjúfa þing ef ekki tækist að gera annað. Þessu var ekki endilega vel tekið af meiri hluta nefndarinnar þannig að satt að segja var ekkert mikið fjallað um þetta ákvæði á næstu þremur árum. Eins og fram kom í máli hæstv. forsætisráðherra rataði ákvæðið um þjóðaratkvæðagreiðslu heldur ekki í frumvarpið. Hún hefur gefið þá skýringu að ábendingar Feneyjanefndarinnar við drög frá formannahópnum hafi verið dálítið í aðra átt en þær hugmyndir sem virtust njóta mests hljómgrunns í rökræðukönnuninni. Ég skil auðvitað að vandinn er töluverður. En þetta kveikir býsna áhugaverðar spurningar og komin er upp skrýtin staða. Ég held að við þurfum að ræða hvernig samspil vinnu sérfræðinga og almennings þarf að vera og þá hvernig og hvenær í ferlinu heppilegast sé að ráðast í rökræðukönnun eða annað almannasamráð. Það er eitthvað sem ég held að við þurfum öll að vera opin fyrir að ræða. Þá finnst mér mjög slæmt að ekki sé víðtækari vilji hér í þinginu til að móta gott, opið framsalsákvæði. Það eru greinilega mjög skiptar skoðanir á því hversu langt á að ganga þar eða hvort yfir höfuð sé þörf á því. Sífelld kvaðning stjórnskipunarfræðinga á nefndafundi í tengslum við ýmiss konar innleiðingar vegna fjölþjóðlegra skuldbindinga okkar ættu reyndar að taka af allan vafa um að það væri heppilegt. Þar fyrir utan erum við auðvitað að glíma við alls konar áskoranir frá degi til dags sem ættu að gera okkur öllum ljóst að við munum ekki ná farsælli niðurstöðu um áframhaldandi líf í mannheimum nema við eigum í miklu víðtækara fjölþjóða- og alþjóðastarfi. Við þurfum að vera reiðubúin til að taka þátt í því með öðrum. Við getum nefnt eilífðarmál eins og ófrið og ójöfnuð, en ekkert síður hamfarahlýnun, hvað þá nýja tækni, sem er af allt öðrum toga en við höfum þekkt áður, sem virðir engin landamæri og gerir það að verkum að á næstunni munu hugmyndir og umræður manna um landamæri og jafnvel þjóðríki vafalaust þurfa að vera með allt öðrum hætti en hefur verið. Þessi hugtök eru ekki fasti, þau eru í stöðugri þróun enda kannski ekki sérlega gömul, rúmlega einkabíllinn. Loks hefur kórónuveirufaraldurinn kennt okkur að kostir samvinnu eru nauðsynlegir og ótvíræðir þegar við stöndum frammi fyrir óvæntum hlutum af þeim toga. Þessir hlutir munu gjósa upp, kannski í einhverri allt annarri mynd en við áttum okkur á núna og kannski illviðráðanlegri. Ég held því að hafið sé yfir vafa að við þurfum að hafa ákvæði sem gerir okkur kleift að skuldbinda okkur til víðtækara fjölþjóðasamstarfs. Mér finnst a.m.k. að það ætti að vera lágmark að þjóðin geti sjálf kallað eftir slíkum heimildum ef hún vill það og að henni sé ekki bannað það. Aðeins að frumvarpinu. Auðvitað verður ekki litið fram hjá því að það er að líða að lokum kjörtímabilsins. Þá, og bara þá, gefst okkur færi á að koma að aðkallandi breytingum í núverandi stjórnarskrá, a.m.k. samkvæmt núverandi breytingarákvæðum þar. Þrjú ákvæði af þeim sem stefnt var að að yrðu kláruð á yfirstandandi kjörtímabili rata í frumvarpið; ákvæði um forseta og framkvæmdarvald, umhverfi og loks auðlindir. Í vinnu formannahópsins komu fram tillögur að nokkrum tæknilegum endurbótum á núverandi stjórnarskrá sem eru þrátt fyrir allt betri en engar. Þær er sumar að finna í frumvarpi hæstv. forsætisráðherra. Samfylkingin útilokar því ekki að í meðförum nefndar verði unnt að sættast á þær breytingar sem þykja nauðsynlegastar og augljósastar og eru ekki ósamrýmanlegar tillögum stjórnlagaráðs. Þá ber fyrst að nefna í frumvarpi hæstv. forsætisráðherra tillögu að grein um náttúru og umhverfi sem tekið hefur mjög jákvæðum breytingum á vettvangi formannanefndarinnar og er orðin mjög efnislega áþekk tillögu stjórnlagaráðs. Hún felur í sér skírskotun til sjálfbærrar þróunar, ákvæði um rétt almennings til upplýsinga um umhverfið og áhrif framkvæmda á það og aðrar mikilvægar endurbætur sem aðstandendur bókunarinnar leggja áherslu á að þoli kannski ekki frekari bið á tímum loftslagsvárinnar. Við í Samfylkingunni erum því reiðubúin til að vinna jákvætt að grein í þessum anda um náttúru og umhverfi þannig að hægt sé að samþykkja hana. Í öðru lagi eru í frumvarpi hæstv. forsætisráðherra gerðar breytingar er lúta að forseta og framkvæmdarvaldi. Eins og kom fram í ræðu hæstv. forsætisráðherra áðan er augljóslega verið að smíða skýrari ramma um hvernig embættið hefur verið rækt, með öðrum orðum um ríkjandi venju. Í tillögunni er ýmislegt til bóta en sumt er þó óljósara. Sem dæmi um það góða eru t.d. tæknileg atriði eins og auknar kröfur um fjölda meðmælenda og tímamörk á setu forseta í embætti, þó að maður geti líka spurt sig hvort það sé nauðsynlegt í embætti sem er ekki svo valdamikið, en síðast en ekki síst svokölluð forgangskosning sem myndi tryggja að forseti hefði ávallt meirihlutastuðning þjóðarinnar. Það finnst mér jákvætt. Það er t.d. í samræmi við tillögur stjórnlagaráðs. Síðast en ekki síst er talað um að kjörtímabilið verði lengt úr fjórum árum í sex. Ég leggst ekki gegn því. En frekari vinna við þetta ákvæði mun svo á endanum leiða í ljós hvort Samfylkingin er fylgjandi því eða ekki. Í þriðja lagi er í frumvarpi hæstv. forsætisráðherra einnig tillaga um auðlindir í náttúru Íslands. Án efa verður langmest tekist á um þann hluta frumvarpsins. Það er óhemju mikilvægt að í stjórnarskrá sé ákvæði sem tryggir eignarhald og utanumhald þjóðarinnar um allar auðlindir sínar, þekktar og óþekktar, með skýrum hætti. Hins vegar skiptir miklu máli hvernig slíkt frumvarp er, ekki síst í ljósi þess að hugsanlega munu áratugir líða þangað til við gerum aðrar breytingar á þeim ákvæðum sem við ræðum hér. Þessi grein var rædd mjög mikið og oft á fundum formanna, auk þess sem fjölmargir hæfir sérfræðingar voru kallaðir til. Loks var tillaga send inn í samráðsgátt sem einstakir flokkar voru reyndar ekki bundnir af. Á þeim tímapunkti var hins vegar fyrirséð að mikið bæri í milli einstakra stjórnmálaflokka enda fór svo að ekki náðist breið sátt um málið. Mér fannst þó undarlegt við alla þessa vinnu, og það kom mjög skýrt fram við meðferð greinarinnar, að svolítið erfitt var að glöggva sig á þeim breytingum sem urðu á frumvarpsdrögum milli funda. Það var mjög torvelt að sjá með hvaða hætti unnið var með ábendingar sem bárust t.d. í samráðsgátt stjórnvalda. Tillagan kom t.d. breytt inn á borð formanna eftir að hafa legið í samráðsgátt án þess að breytingarnar endurspegluðu á skiljanlegan hátt fyrirferðarmestu sjónarmiðin sem þar komu þó fram og liggja fyrir á netinu. Við kölluðum eftir minnisblaði úr ráðuneytinu sem skýra átti aðferðafræðina, en það færði okkur sáralítið nær svarinu. Forsætisráðherra hefur verið tíðrætt um nauðsyn almannasamráðs. Ég er sammála henni um það og ég trúi henni þegar hún segir það. En við þurfum þó að muna að ekki er nóg að bjóða upp á samráð og kalla eftir samráði og röddum almennings, það verður að sýna með hvaða hætti orðið er við því. Einn af aðstandendum rökræðukönnunarinnar, Jón Ólafsson, gagnrýndi það m.a. í harðorðri umsögn hversu tilviljanakennt hefði verið tekið úr rökræðukönnuninni þar sem tæplega 300 borgarar hefðu eytt dýrmætum tíma sínum í að bæta hlutinn. Að ákvæðinu sjálfu, herra forseti. Tillaga hæstv. forsætisráðherra um auðlindir gengur að mati Samfylkingarinnar allt of skammt og myndi í rauninni festa í sessi og helga í stjórnarskrá óásættanlega úthlutun nýtingarheimilda. Tillagan er gjörólík auðlindaákvæðinu í frumvarpi Samfylkingarinnar og Vinstri grænna frá 2013 sem byggði á tillögum stjórnlagaráðs. Sú tillaga var afgerandi, í samræmi við meiri hluta þjóðarinnar og hefði tryggt bæði skilyrðislausa tímabindingu heimilda og eðlilega gjaldtöku. Hér hefur hæstv. forsætisráðherra því heldur betur breytt um kúrs frá því að hún tók þátt í að leggja það frumvarp fram, eða a.m.k. flokkurinn. Þetta frumvarp tryggir ekki að eigandi auðlindarinnar, landsmenn allir, njóti eðlilegs arðs af eign sinni með réttlátri gjaldtöku. Slíka grein munum við einfaldlega ekki samþykkja. Ýmsum hefur þótt umræðan um auðlindaákvæði hafa snúist of mikið um fiskveiðiauðlindina. Það hefur bæði komið fram hér í umræðunni og eins á formannafundunum. Vissulega eru auðlindir þjóðarinnar af ýmsum toga og nýtingarkostum fer og mun fara fjölgandi vegna ýmissa þátta. Það geta verið veðurfarsbreytingar en ekkert síður með aukinni þekkingu og hugkvæmni mannsins. Hins vegar er ekkert undarlegt við það þó að umræðan hverfist svolítið um fiskveiðistjórnarkerfið. Sú grein hefur verið hryggjarstykkið í atvinnulífi Íslendinga í áratugi, skilað þjóðarbúinu miklum verðmætum, mjög mörgum atvinnu en fáum gríðarlegum auði. Harðar deilur hafa verið um fyrirkomulag nýtingarinnar í áratugi og út af fyrir sig er það heldur ekki góð staða, hvorki fyrir eigendur auðlindarinnar né þá sem nýta hana. Við getum eflaust flest hér inni verið sammála um að innleiðing kvótakerfisins 1983 hafi verið farsælt skref sem lagði grunninn að umhverfislegri sjálfbærni greinarinnar og síðar hafa aðrar breytingar tryggt rekstrarhæfið. En grunnhugmyndafræði úthlutunarinnar hefur lítið breyst á nær 40 árum. Enn er þriðja stoð sjálfbærninnar, umhverfisþátturinn, hin samfélagslega stoð, allt of veik. Bæði er erfitt að horfa upp á einstök byggðarlög og jafnvel heilu landsvæðin - og oft er líka karpað um hvort nægilegur arður af auðlindinni skili sér til eigenda hennar, fólksins í landinu. Fyrirkomulag úthlutunarinnar hefur jafnvel skapað ágreining um hver réttmætur eigandi fisksins í sjónum sé, því að þrátt fyrir 1. gr. fiskveiðistjórnarlaganna hafa ýmsir haldið því fram í gegnum tíðina að þessar ótímabundnu og sífellt framlengdu heimildir í nokkra áratugi hafi skapað ríkan hefðarrétt. Einhverjir halda því fram að á endanum myndi það eignarrétt. Þó að ég sé ekki sammála því tæki tímabinding allrar auðlindanýtingar af allan vafa þar um. Hér er meira að segja hægt að slá margar flugur í einu höggi. Það liggur þá ljóst fyrir, eftir að búið er að gera allar nýtingarheimildir í öllum auðlindum tímabundnar, hversu langur sá tími er í einstökum tilfellum. Það skapar væntanlega ákveðinn fyrirsjáanleika fyrir þá sem nýta auðlindirnar og það er nauðsynlegt, bæði fyrir samfélagið en auðvitað líka fyrir fyrirtækin. Allir hafa hag af því að atvinnulífið gangi vel. Þá opnast líka möguleikar á annars konar fyrirsjáanleika sem er nýliðun. Hún er öllum atvinnugreinum lífsnauðsynleg, auk þess sem hún snýst einfaldlega um atvinnufrelsi sem eru grunnréttindi. Mér er reyndar til efs að við værum yfir höfuð að velta fyrir okkur að kveða ekki á um skilyrðislausa tímabindingu ef við værum einungis að ræða nýtingu nýrra auðlinda. Ég vona a.m.k. ekki. Þess vegna mótmæli ég því að áhersla okkar á þetta, eins og kom fram í máli hæstv. forsætisráðherra, snúist um að við séum bara með augað á fiskveiðiauðlindinni. Ástæðan fyrir því að við erum ekki að leggja til skilyrðislausa tímabindingu heimilda er einmitt að það er einhvern veginn verið að forðast að taka á þessu vandamáli. Hræðslan snýst um að þurfa að aðlaga núverandi kerfi, sem hefur þó margoft verið gert frá 1983 og bara með ágætisárangri. Ég hef engar áhyggjur af því að ekki finnist flötur á lengd tímabindingar í mismunandi auðlindum og mismunandi greinum sem tryggir eðlilegt meðalhóf og stefnir ekki afkomu einstakra auðlindagreina í voða. Töluvert af tíma nefndarinnar fór í að ræða hvernig orða ætti það sem lýtur að gjaldtöku. Sjónarmið Samfylkingarinnar er einfaldlega að eigandinn, þjóðin sjálf, fái sem hæst verð í hvert sinn án þess að það gangi of mikið á rekstrarhæfi greinarinnar og eigendur fyrirtækja njóti í leiðinni sanngjarns arðs af. Oft er það fólk sem rekið hefur fyrirtæki sín af eljusemi, útsjónarsemi og frumkvöðlakrafti. Enginn ætlar að taka það af þeim. Samfylkingin hefur bent á að augljósasta leiðin til að fá rétt verð væri með einhvers konar útboðum. Þau yrðu útfærð í takti við ýmsa hagsmuni eigandans, þjóðarinnar. Það geta verið byggðasjónarmið, leyfileg stærð fyrirtækja o.s.frv. Þannig myndu fyrirtækin sjálf finna út hvað þau gætu borgað án þess að það gengi of nálægt rekstrarhæfi þeirra. Þetta tíðkast auðvitað almennt í atvinnurekstri þar sem fyrirtæki á markaði bítast um aðgang að takmarkaðri auðlind og mikilvægt er að muna að þetta er takmörkuð auðlind. Dæmi um slíkt eru t.d. útboðsverk í mannvirkjagerð sem eru ekkert frábrugðin þessu í sjálfu sér. Raunar má alveg segja að þetta tíðkist líka í sjávarútvegi. Það heita að vísu viðskipti milli fyrirtækja, milliviðskipti, þar sem eitt fyrirtæki borgar hinu eitthvað sem er þá nálægt markaðsgjaldi og er a.m.k. miklu hærra en það sem íslenska ríkið fær. Ef einhver hefur betri lausn sem skilar þjóðinni sem mestum arði um leið og það tryggir rekstrarhæfi fyrirtækjanna er ég opinn fyrir henni, en hún þarf svo sannarlega að vera meira sannfærandi en að Alþingi hvers tíma telji sig þess umkomið að þykjast geta svarað því hvað sé hæfilegt verð á hvaða tíma og hvað ekki. Að lokum, af því að ég er nú að verða búinn með tímann, finnst mér líka áhugavert að í lokin hafi dúkkað upp ný útgáfa af ákvæðinu sem hæstv. forsætisráðherra gerði aðeins að umtalsefni. Þar er hnykkt á því hvenær taka skuli gjald af auðlindum, þ.e. þegar það er í ábataskyni. Þá getum við gleymt öllum vangaveltum sem verið hafa í nefndinni um hitaveitur eða samfélagsleg verkefni. Þá er það tekið út fyrir sviga. En þegar það er orðið ljóst er líka mjög rík ástæða til að ætlast til þess af eigandanum að hann fái hæsta mögulega verð sem hægt er að fá á hverjum tíma án þess að ganga af þeim dauðum sem kaupir heimildirnar. Í þessu máli er þjóðarviljinn afgerandi og hann er sýnilegur. Ég á örugglega eftir að koma í fleiri ræður, en við í Samfylkingunni viljum ítreka að við viljum vinna málefnalega að þessum frumvörpum. Við munum halda sjónarmiðum okkar skýrt á lofti en við leggjum samt til að málinu verði fundinn annar og lýðræðislegri farvegur sem er meira í takt við það sem hafist var handa við árið 2010.

Forseti minnir hv. þingmann á að vísa til annarra hv. þingmanna og hæstv. ráðherra með fullu nafni.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og fagna því að Samfylkingin sé jákvæð þegar kemur að því að reyna að ná saman, það er þá líklega helst um umhverfisákvæðið sem við erum búin að vera að fjalla hvað mest um, og jákvæð gagnvart breytingum á forseta- og framkvæmdarvaldi og ýmsu öðru sem hv. þingmaður kom inn á. Það er auðvitað það sem er fram undan. Þetta er komið hingað og nú þurfum við að hjálpast að við það hér á þinginu að reyna að finna út úr því hvort okkur auðnist ekki að klára verkefnið. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt. Hv. þingmaður endaði á dálitlu sem mig langaði aðeins að ræða betur við hann, sem kemur fram í tillögu hans ásamt fleiri þingmönnum. Mér finnst það ekki skýrt í þeirri tillögu en mér finnst það hins vegar vera skýrt sem þingmaðurinn kom inn á í lok síns máls, þ.e. rekstur á samfélagslegum grunni og hvernig hann muni rúmast innan auðlindaákvæðisins þegar talað er um eðlilegt gjald og til tiltekins hóflegs tíma, eða þegar talað er um fullt gjald. Getum við náð niðurstöðu um eðlilegt eða fullt gjald? Verðum við einhvern tímann sammála um það? Það er það sem ég á við. Getum við náð einhverri niðurstöðu í gegnum það? Við höfum ekki talað fyrir því að fara með alla skapaða hluti á markað. Ég er kannski líka að velta því hér upp. Hv. þingmaður nefndi vatns- og hitaveiturnar. Getum við gert ráð fyrir því að opinberir aðilar eigi að greiða eðlilegt gjald af þeirri notkun? Getur það bundið hendur löggjafans 

Herra forseti. Það kemur skýrt fram í bókun okkar að við munum nálgast þessa vinnu málefnalega. Að sjálfsögðu munum við greiða fyrir þeim hlutum sem ganga ekki beinlínis í berhögg við tillögur stjórnlagaráðs eða anda þeirra tillagna, þær þurfa ekki að vera óbreyttar, sem samþykktar voru af tveimur þriðju kjósenda. Það eru þá fyrst og fremst kannski umhverfisákvæðið og íslensk tunga. Það er nú kannski nokkuð augljóst. Í forsetakaflanum er margt gott. Við hefðum viljað fara aðra leið að því og gera meiri breytingar en við skulum sjá til samt. Já, ég held að ekkert sé að því að hafa í svona ákvæði orð eins og „eðlilegt“ sem einhverjum kann að þykja loðin. Það eru þá bara skýr skilaboð og þarf að styðja mjög vel í greinargerð, eins og er reyndar gert í tillögunni 2013 þar sem farið er mjög vel yfir hvað felst í eðlilegu gjaldi. Það að nefna það, ásamt því auðvitað að koma því að í greinargerð, eins og frumvarp hæstv. forsætisráðherra gerði ráð fyrir, skýrir það í hvaða tilfellum maður ætlast til að fá hæsta verðið. Það hlýtur að vera grundvallaratriði þegar við ætlum að reka samfélag með fyrsta flokks velferðar- og heilbrigðisþjónustu, og sjá til þess að allir sem hér fæðast geti lifað innihaldsríku og góðu og öruggu lífi, að við fáum sem best verð fyrir afnot af mjög takmörkuðum auðlindum en gefum ekki meiri hlutann af arðinum fyrir þær, hvaða auðlindir sem það nú eru, í hendurnar á örfáum aðilum sem hafa rakað peningum saman á síðustu árum og áratugum. Ég hefði nú haldið að þingmenn Vinstri grænna styddu þau sjónarmið.

Virðulegur forseti. Ég þakka þingmanninum svarið. Það hefur alltaf verið skýrt af hálfu Vinstri grænna að við viljum hámarka eignir þjóðarinnar og auðlindir. En við höfum ekki viljað og höfum ekki talað fyrir markaðslausnum eins og mér finnst hv. þingmaður gera, yfir alla línuna í rauninni. Það er dálítið þannig. Ég hef alla vega skilið þann málflutning með þeim hætti að þar sé línan lögð og að þannig og einungis þannig getum við nálgast það sem við vorum að ræða um áðan; eðlilegt gjald eða sanngjarnt. Við vitum alveg að mjög skiptar skoðanir eru á Alþingi um hvað sé sanngjarnt og eðlilegt og ekki síst þegar kemur að peningum. En ég held að við hv. þingmaður getum verið sammála um margt þegar kemur að því. Í tillögunni sem hv. þingmenn flytja nokkrir saman eru auðlindirnar taldar upp. Mér finnst það vera tæmandi talning en ekki er gert ráð fyrir nýjum auðlindum. Ég hef kannski mislesið eitthvað. Ég velti fyrir mér hvernig við eigum þá að fara með það þegar við tölum um gjaldtöku í framhaldinu. Ekki förum við að taka upp stjórnarskrá eingöngu til þess að gera það. Þetta hefur mér kannski fundist vera gegnumgangandi, fyrir utan að vera búin að eyða allt of miklum tíma, mörgum árum, í að ræða um ferli en ekki innihald. Þannig að ég fagna því mjög að við séum að ræða innihald þessa máls, sem er stjórnarskráin og það sem hér er undir. Ég trúi ekki öðru en að á endanum verðum við öll sammála um að það eigi og verði til bóta að koma þessum ákvæðum inn í stjórnarskrá. Þess vegna bind ég vonir við vinnuna fram undan.

Herra forseti. Til að halda því til haga þá nefndi ég að ég þekkti enga betri leið til að láta keppa um takmarkaðar auðlindir en einhvers konar útboð eða samkeppni. Ég væri opinn fyrir öðrum tillögum ef þær fyndust. Ég hef hins vegar litla trú á því að þingmenn hér geti fundið hið rétta verð. Útboð geta verið margs konar, þau er hægt að búta í sundur vegna þess að við þurfum að gæta líka að samfélagsstoðinni sem er hluti af sjálfbærninni. Það má bjóða út hluta í einu, bjóða út á ákveðnum svæðum og bjóða út til ákveðinna stærðarflokka. Síðan eru önnur lög eins og um hámarksaflaheimildir sem einstök fyrirtæki mega eiga sem koma stundum í veg fyrir að þau bjóði í meira. Þannig að ég hef engar áhyggjur af þessu og þetta er, eins og ég sagði, gert alls staðar annars staðar. Fyndist hv. þingkonu það eðlilegt, verðugt, gott eða auðvelt verkefni fyrir þingið ef við værum að funda um hvað væri eðlilegt að ákveðin fyrirtæki þyrftu að borga fyrir einhverjar lóðir eða hvað væri eðlilegt að þau fengju borgað fyrir að byggja brú Sundabrautar eða annað slíkt? Ég meina, komið þið með leiðir sem gefa okkur sannvirði. Þingflokkur Vinstri grænna samþykkti a.m.k. hærra hlutfall til útreiknings veiðigjalds í ríkisstjórninni með Samfylkingunni en hann gerir núna. Á hverju byggist það? Tilfinningu? Samstarfsflokkunum? Hverju?

Forsendurnar …

Já, forsendurnar? Nei, þetta var bara hlutfallstala. Það er miklu eðlilegra að fólk keppi bara um þetta.

Herra forseti. Það er kannski tvennt sem ég vil nefna í framhaldi af ræðu hv. þm. Loga Einarssonar. Annars vegar er auðvitað það að hann hefur ásamt félögum sínum í Samfylkingunni og fleiri flokkum lagt mjög mikla áherslu á tillögur stjórnlagaráðs og framgang þeirra í þeirri mynd sem stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd skildi við þær í mars 2013. Ég held að ég verði bara að spyrja hv. þm. Loga Einarsson beint: Hefur Samfylkingin einhvern tímann verið til viðtals um einhverjar breytingar á stjórnarskránni á öðrum grundvelli en þeim sem þar kom fram?

Herra forseti. Já, það höfum við verið og það er hægt að gera töluverðar breytingar frá upphaflegum tillögum stjórnlagaráðs. Ég nefndi það í ræðunni að ég teldi æskilegast að halda þessu lýðræðisferli áfram og fara með tillögurnar eins og þær voru árið 2013 aftur út til þjóðarinnar og láta vinna úr þeim. Komið hafa álit frá Feneyjanefndinni, frá sérfræðingum. Þar gefst almenningi tækifæri til að ræða þær betur. Hver veit nema þær komi aðeins öðruvísi inn og við getum haldið áfram með þær. Ég nefndi líka áðan að við sæjum ýmsar úrbætur í einstökum ákvæðum hérna sem væri verið að ræða þó að heildarákvæði og heildarhugsunin væri ekki beinlínis í samræmi við tillögur stjórnlagaráðs. Ég gaf upp boltann með það að við myndum a.m.k. skoða það jákvætt á endanum með hvaða hætti við myndum nálgast atkvæðagreiðslu um það. Þannig að ég er miklu opnari maður en þú heldur, hv. þm. Birgir Ármannsson,  Ég skil reyndar ekki að hv. þingmaður, sem tilheyrir flokki sem ævinlega skal flagga hugmyndinni um hina frjálsu samkeppni og kosti markaðarins, treysti sér aldrei til að styðja slíkar hugmyndir þegar kemur að kannski stærstu atvinnuvegum þjóðarinnar. Það er mér algerlega ómögulegt að skilja. Það er kannski rétt að hv. þingmaður komi og skýri það hérna núna.

Herra forseti. Ég er ánægður með að heyra að hv. þm. Logi Einarsson sé tilbúinn til að ræða fleiri lausnir og fleiri leiðir í sambandi við stjórnarskrárbreytingar en bara að vera pikkfastur í tillögum stjórnlagaráðs frá þriðja kjörtímabili héðan í frá aftur í tímann. Ýmislegt hefur gerst í millitíðinni. Margar tillögur hafa verið ræddar á ýmsum vettvangi en í þeirri vinnu af því tagi sem ég þekki best strandaði á endanum á því að Samfylkingin og Píratar voru svo föst í því að það yrði að vinna áfram á grundvelli tillagna stjórnlagaráðs að ekki væri hægt að ná niðurstöðu um neitt annað, jafnvel þótt sú málamiðlunarviðleitni væri mjög langt komin. Þá er ég að vísa til þess sem gerðist vorið 2016. Það sem ég er að inna hv. þingmann eftir er í raun og veru það hvort Samfylkingin er stödd á einhverjum öðrum og sveigjanlegri stað en þá og ég skil hv. þingmann þannig að svo sé og það er út af fyrir sig jákvætt. Hitt atriðið sem ég ætlaði að nefna í samræðum mínum við hv. þingmann að þessu sinni varðar tillögu sem hann hefur flutt ásamt fleiri þingmönnum um breytingarákvæði stjórnarskrár, sem er auðvitað ekki til umræðu sérstaklega hér í dag en hefur samt áhrif í þessu sambandi. Það vekur athygli mína að í þeirri tillögu, sem ég held að hafi verið dreift hér á þinginu í dag eða í gær, er gert ráð fyrir einfaldri samþykkt Alþingis og þjóðaratkvæðagreiðslu í kjölfarið án nokkurra skilyrða. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður og meðflutningsmenn hans hafi ekki skoðað t.d. þá útgáfu sem menn komu sér saman um vorið 2013, 

Herra forseti. Jú, ég kannast við þær tillögur og eins og gengur þegar fleiri flokkar safnast saman um tillögu þá þarf að finna einhvern samnefnara og ég geri ráð fyrir því að hv. þingmaður kannist við það í ríkisstjórn með Vinstri grænum. Ég veit ekki hversu mikið ég á að trúa söguskoðun hv. þingmanns. Við höfum auðvitað verið sveigjanleg þar sem við teljum okkur geta verið sveigjanleg en við skulum alveg hafa það í huga að við erum ekki að skiptast á leikaramyndum úti á skólalóð. Við erum að ræða grundvallarákvæði í stjórnarskrá þannig að við höfum talað um að við getum gert málamiðlanir á ýmsum sviðum en um sumt munum við aldrei gera málamiðlun og þar kannski helst ræði ég auðlindaákvæðið. En eins og ég sagði áðan, við erum opin fyrir að vinna með þetta umhverfisákvæði og við teljum að halda eigi sem fastast í að byggja á grundvelli tillagna stjórnlagaráðs, þó að gerðar verði einhverjar breytingar vegna þess að tveir þriðju hlutar þjóðarinnar vildu að það yrði gert. Og hvenær á maður að hlýða einhverjum, ef ekki svo stórum meiri hluta í þjóðaratkvæðagreiðslu?

Án þess að forseti ætli að vera með óþarfa leiðindi þá vill hann geta þess að þingmenn beina orðum sínum að forseta.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að ræða aðeins um sögu þessa máls þó að ég ætli að verja bróðurhluta ræðu minnar í að fara yfir efnisákvæði frumvarpsins sem hér liggur fyrir. Ég vil hefja mál mitt á að segja að forsætisráðherra stóð frammi fyrir mjög krefjandi verkefni, að leiða þessa vinnu, og valdi til þess þá leið að hafa alla flokka með í ráðum og sitt sýndist hverjum. En ég held að forsætisráðherra hafi gert eins vel og aðstæður buðu upp á og hafi haft forystu um mikilvægt mál sem mikill tími hefur farið í á þinginu á undanförnum árum til þess að láta á það reyna hvort einhver lágmarkssamstaða gæti verið um tilteknar breytingar á stjórnarskránni. Ég vil láta það koma fram strax í upphafi að ég lýsti því snemma í þessu ferli að ég væri þeirrar skoðunar að ekki væri þörf á grundvallarbreytingum á stjórnarskránni. Ég hef sömuleiðis lýst því áður að ég telji það rangtúlkun að þingið sé með einhverjum hætti bundið af þeirri þjóðaratkvæðagreiðslu sem átti sér stað á sínum tíma og það sé alrangt að þar hafi verið kosið um sjálft frumvarpið sem samið var á sínum tíma, það sé einfaldlega ekki rétt. Vísast þar til orðalagsins sem var lagt til grundvallar í þjóðaratkvæðagreiðslunni sjálfri og nærtækt er að vísa til bæklings sem var dreift í hvert hús í aðdraganda kosningarinnar um hvaða þýðingu kosningin hefði um það. Ég ætla ekki að eyða frekari tíma í þetta. Aðalatriðið er að við, Sjálfstæðisflokkurinn á Alþingi, greiddum atkvæði gegn þessari aðferðafræði. Þá kem ég að ákveðnum kjarnapunkti sem ég vil byrja á, sem er þessi: Það eru ekki mistök að hafa það ákvæði í stjórnarskránni sem svo oft er rætt um í tengslum við þessa umræðu og er geymt í 79. gr. hennar eins og það er. Það eru ekki mistök að hafa þetta ákvæði þannig að það sé torvelt að breyta stjórnarskránni. Það er beinlínis af ástæðu sem ákvæðið er smíðað eins og það er smíðað og Alþingi á ekki að gera sér far um að fara í kringum sjálft stjórnarskrárákvæðið um það hvernig eigi að breyta stjórnarskránni. Það er þvert á stjórnlögin sjálf. Það fer gegn vilja þeirra sem sömdu stjórnarskrána í upphafi. Ég ætla að leyfa mér að fullyrða að þeir sáu það einmitt fyrir að erfitt yrði að breyta stjórnarskránni í frumvarpi og til þess var greinin smíðuð eins og hún er. Þetta er alveg gríðarlega mikilvægt grundvallaratriði. Víða um lönd eru stjórnlög og stjórnskipan með þeim hætti að ekki er hlaupið að því að breyta lögum og reglum. Í Bandaríkjunum þarf t.d. að komast í gegnum tvær deildir. Við höfum séð það á undanförnum árum að það hefur reynst erfitt. Sumir spyrja sig hvort það sé ekki galli á stjórnfyrirkomulaginu þar í landi en það er einmitt öfugt. Þannig vildu menn hafa þetta, að það yrði að leita málamiðlana, að enginn einn gæti ráðið yfir minni hlutanum eins og hann er á hverjum tíma og breytt grundvallarlögum eða öðrum mikilvægum réttarreglum í viðkomandi landi, ef ég nefni Bandaríkin sem dæmi. Víða í Evrópu er að finna ýmist í lögum eða stjórnarskrám reglur sem ætlað er að tempra vald. Í okkar eigin stjórnarskrá er grundvallarreglan sem smíðuð er í þessum tilgangi sú að þrískipta ríkisvaldinu í dómsvald og framkvæmdarvald og löggjafarvaldið. Ég held að segja megi sem svo að hér hvíli þungamiðjan í þrískiptingunni. En þó er það þannig að oft er rætt um það á þingi, og ég ætla að koma aðeins inn á það á eftir, að mörgum þykir sem framkvæmdarvaldið ráði fullmiklu í þessu valdatogi ólíkra arma ríkisvaldsins. Það eru þessi kjarnaákvæði um skiptingu valdsins í landinu og jafnvægi á milli þessara ólíku arma sem eru kjarninn í stjórnarskrá. Þar tökum við í raun og veru afstöðu til þess hvernig samfélagi við viljum búa í, hvernig við ætlum að haga lýðræðisskipulagi okkar. Hversu frjáls við erum gagnvart valdhöfunum ræðst að verulegu leyti af því að við höfum t.d. sjálfstæða dómstóla. Í stjórnarskrá okkar er nú um mundir að finna ákvæði um það hvernig við högum kjördæmaskipaninni, þó að það kallist síðan á við kosningalögin. Ég nefni þetta í upphafi ekki bara til að vekja athygli á því að 79. gr. er eins og hún er og okkur ber að virða hana, heldur líka til þess að minna aðeins á að margt af því sem við ræðum hér snertir mjög lítið við þessum grundvallarþáttum í stjórnskipun okkar. Þótt margir láti svo í þessari umræðu eins og við séum að tala um algjör grundvallaratriði í stjórnarskrármálum þá erum við ekki að gera það. Við erum ekki að gera það. Við erum að stórum hluta til að tala um dægurmál stjórnmálanna sem er verið að þvæla hér inn í stjórnarskrárumræðu, stundum með að því er mér finnst allt of miklum látum. Þetta skiptir máli vegna þess að við hefjum hér umræðu um frumvarp sem er, þrátt fyrir alla vinnuna, eingöngu flutt af forsætisráðherra en ekki formönnunum sem sátu saman við að greiða úr málum og láta reyna á sameiginlegan vilja til tiltekinna breytinga. Ég styð forsætisráðherrann í því. Ég tel að hún sé að gera rétt í því og ég ætla bara að segja: Ég dáist dálítið að forsætisráðherra fyrir hennar einbeitta vilja til þess að láta þingið standa frammi fyrir þessum álitamálum en hafa þau ekki lokuð inni í fundarherbergi út allt kjörtímabilið. Það skiptir máli. Ég styð það mjög eindregið þess vegna að við séum að taka þessa umræðu. Það er á sama tíma dálítið sorglegt að þurfa að vera að ræða um formsatriði þegar umræðan á auðvitað að snúa að stóru efnisatriðunum. Það er freistandi, en ég hef kannski ekki nógu mikinn tíma til þess í hálftímaræðu, að fjalla um eitt og annað í stjórnarskránni okkar sem ég tel að mætti alveg velta upp og hefði betur verið stærri hluti umræðu um stjórnarskrána á undanförnum árum. Án þess að fara út í nein smáatriði ætla ég að leyfa mér að nefna t.d. valdskiptinguna á milli löggjafarvalds og framkvæmdarvalds, valdajafnvægið þar á milli. Það er grundvallaratriði og það er spennandi að ræða það mál. Ef eitthvað er þá held ég að ég geti sagt sem þingmaður til allnokkurra ára, bæði verið hér í stjórnarmeirihluta og í stjórnarandstöðu og átt sæti í ríkisstjórn, að það sé nokkuð óumdeilanlegt að framkvæmdarvaldið fer með töluvert mikið vald á Íslandi. Sumt af því sem lagt er til hér myndi ég telja að auki vald framkvæmdarvaldsins, t.d. það ef við opnum á þann möguleika að þingmál lifi, ekki bara innan kjörtímabils heldur jafnvel milli kjörtímabila og skoðum þá tillögu í ljósi þess að það er hjá framkvæmdarvaldinu þar sem frumvörpin eru smíðuð að uppistöðu til. Þá held ég að megi segja að það væri til þess að styrkja framkvæmdarvaldið enn frekar gagnvart þinginu. En það er margt fleira sem hefur þar að sjálfsögðu áhrif. Við höfum verið að gera breytingar á jafnvægi milli meiri hluta og minni hluta á þinginu án þess að það hafi endanlega verið klappað í stein þannig að það standi til langrar framtíðar. Við höfum verið, ég ætla að leyfa mér að segja, að prófa eitt og annað í þeim efnum. Ég nefni þetta sem eitt. Annað sem ég gæti nefnt, sem við erum ekki að ræða í þessu frumvarpi, er kjördæmaskipanin. Það er atriði sem ég finn fyrir að kjósendur koma oft að máli við mann um og mér finnst orðið tímabært að velta því fyrir sér hvort kjördæmaskipanin sem við komum á með breytingunni síðast hafi reynst vel. Hvernig dugar hún til þess að ná þeim markmiðum sem við stefnum að, að halda sambandi við kjósendur? Hvernig líkar fólki í landsbyggðarkjördæmunum að búa í þetta stórum kjördæmum? Ég myndi segja að það mætti skera þau í tvennt, hvert fyrir sig, til að ná betri tengingu. Hvaða vit er í því að hafa Reykjavík norður og Reykjavík suður? Ég segi: Mest lítið vit í því. Mætti mín vegna vera eitt kjördæmi og ef maður les stjórnarskrána um þetta atriði þá er þetta eiginlega praktísk lausn, við skerum bara kjördæmið í tvennt til að uppfylla aðrar kröfur eða önnur markmið sem við erum að vinna að. Svona gæti ég áfram haldið um atriði sem við fjöllum um í stjórnarskrá og varða raunverulegt lýðræði og framkvæmd þess í landinu, en við erum ekki að ræða það hér. Við erum hins vegar að ræða margt mjög mikilvægt. Ég ætla að leyfa mér að segja aftur um 79. gr. að nú erum við í þessari stöðu, við erum með þetta frumvarp, margar tillögur, ekki mikill samhljómur heyri ég, hér í 1. umr. Hæstv. forsætisráðherra segir: Þetta er ekki mitt draumafrumvarp, þetta er ekki það sem ég hefði lagt til ef ég hefði setið ein við lyklaborðið. Ég get sagt alveg það sama. Ég gæti engu að síður séð fyrir mér að styðja einstök ákvæði eða vinna með þau a.m.k. í þinginu. Ég hef engan heyrt segja sem hefur tekið hér til máls: Þetta er mitt draumafrumvarp. Þetta er staðan sem við erum í. Við erum á sama tíma í þeirri stöðu að jafnvel þótt hér myndist meiri hluti fyrir breytingunni þá vitum við á sama tíma á grundvelli reglunnar í 79. gr. að það dugar ekki til. Ef maður ætlar að berjast fyrir því og taka mikinn tíma og leggja sig allan fram á þinginu þarf maður innst inni að hafa einhverja sannfæringu fyrir því að það muni duga til þess að á næsta þingi verði það aftur klárað til að stjórnarskrárbreytingin eigi sér stað. Hvað er líklegast til að stuðla að því? Jú, það er að vinna málin eins og hæstv. forsætisráðherra hefur reynt að gera allt þetta kjörtímabil, að eiga þetta samtal. En það reynist okkur gríðarlega erfitt. Ég segi að það sé aðallega vegna þess að menn vilja einfaldlega ekki virða þessa grein stjórnarskrárinnar og hafa leitað leiða og leitað langt til að fara í kringum þá grein. Stjórnlagaráð og allt það bix sem menn hafa búið til í kringum ákvæðið, henda síðan í þjóðaratkvæðagreiðslu og segja: Þetta bindur okkur, þegar allir vita að það er ekki bindandi. Þetta er allt of langt gengið. Það er kominn tími til að þingið horfist í augu við verkefnið og taki það af alvöru til sín. Ræði það af einhverri alvöru, reyni ekki að vísa þessu stanslaust frá sér og virði það sem samþykkt var af miklum meiri hluta þjóðarinnar í þjóðaratkvæðagreiðslu, að hafa þetta nákvæmlega svona á sínum tíma. Það þarf að virða það. Það væri góð byrjun, myndi ég segja. Ég ætla að fara aðeins yfir nokkur ákvæði frumvarpsins sem eru innbyrðis auðvitað mjög ólík, en mig langar að gera tilraun til að koma við þau sem flest. Ég ætla að byrja á 2. gr. frumvarpsins þar sem fjallað er um kosningar til forseta Íslands. Ég ætla aðeins að nefna að þegar lögð er til forgangsröðunaraðferð við að kjósa forseta Íslands þá er í sjálfu sér ekki vísað í annað en að rökræðukönnun hafi kallað fram áhuga á forgangsröðunaraðferð. Gott og vel. Ég held að það sé ekki gríðarlegt ákall um þetta. Ég ætla að leyfa mér að vekja athygli á því að í greinargerð með frumvarpinu segir, og vísað þar í fyrri umræðu, að þjóðinni hafi þrátt fyrir þá galla sem megi finna á núverandi fyrirkomulagi ávallt tekist að „fylkja sér þannig um forsetaefni að atkvæði dreifist eigi úr hófi fram“, eins og segir orðrétt og þar er vísað í niðurstöður nefndar um þetta. Ég held að þetta sé dálítið kjarni málsins um þetta atriði. Þetta er tillaga. Hún er áhugaverð. Mér finnst þess virði að ræða hana hér en við erum ekki að leysa einhvern aðkallandi vanda sem hefur birst okkur í framkvæmd sem einhvers konar galli á stjórnskipaninni. Það er mitt innlegg um þetta atriði á þessum tímapunkti. Ég held sömuleiðis að við séum komin út í töluverð smáatriði í 2. mgr. 2. gr. þegar við erum farin að velta fyrir okkur að það megi ákveða lágmarksfjölda í hverju kjördæmi o.s.frv. Það bindur okkur dálítið ef við förum síðan í framtíðinni að gera breytingar á kjördæmaskipaninni. Þá þurfum við að fara aftur að breyta þessu ákvæði og ég veit ekki alveg hvað er unnið með því. Ég held það væri nær að halda sig bara við tiltekinn fjölda meðmælenda sem grunnregluna og vera ekkert að skrifa það meira út. Af þessum toga eru margar að mínum athugasemdum við frumvarpið, þ.e. verið er að teygja sig töluvert langt til að bregðast við einstaka málum sem hafa komið upp og varða kannski ekki mjög stór atriði en þarf aðeins að hugsa. Sex ára kjörtímabil hugnast mér alveg ágætlega og er í sjálfu sér engin grundvallarbreyting. En eins og hæstv. forsætisráðherra kom inn á kallast valdatíminn og takmörkun á honum almennt dálítið á við völd embættisins. Þegar við erum með tiltölulega valdalítið embætti eru rökin fyrir því að tempra valdið með því að setja hámarksvaldatíma auðvitað veigaminni. Maður hefði haldið að það ætti við hér þar sem forsetinn er ekki mjög áberandi stór persóna með mikið framkvæmdarvald þótt hann sé sá sem er kosinn með beinum hætti. Það eru þá lýðræðisrökin sem ættu kannski aðeins að vega á móti. Þetta ætla ég að nefna bara til að koma inn á þennan þátt. Ég hef ekki mjög heitar tilfinningar gagnvart því hvort við förum út í að setja þak á þetta en ég minni á að þjóðin hefur dálítið kosið með hinni aðferðinni, þ.e. kosið sér ítrekað forseta til lengri tíma en þarna á við. Spurningin er: Hvað segir sagan okkur um þetta? Ég veit ekki hvort við erum að leysa raunhæft vandamál en mér finnst fínt að fá þetta fram og held að ekkert myndi fara úr skorðum á Íslandi ef við tækjum þessa reglu upp en hún snertir ekki þau kjarnaatriði sem ég var að nefna í upphafi. Mér finnst það ekki. Ég ætla aðeins að minnast á það að forseti Íslands hefur dálítið kallað eftir því að valdmörk hans yrðu betur skýrð. Þetta hefur komið fram í máli hans, að ég hygg oftar en einu sinni, án þess að farið hafi verið mjög djúpt ofan í það. Ég hef ávallt skilið það þannig að fyrir forsetaembættið sé mikilvægt að það sé skýrt á milli hans og þeirra sem veita honum umboð, þeirra sem kjósa hann beint, hvar hans valdmörk liggja, til hvers hann skrifar undir og hvaða ábyrgð fylgir því. Hér segir í stjórnarskrárfrumvarpinu, eins og gildir í stjórnarskránni, að hann sé ábyrgðarlaus. Ég tel að það sé góð hugsun á bak við þann þátt málsins sem skýri þetta betur og marki við embættisfærslur. Ég veit ekki hvort það sé alveg skýrt samkvæmt frumvarpinu að gagnálykta megi frá þessu á þann veg að önnur regla gildi í dag, en það er fínt að skýra þetta nákvæmlega og að því leytinu til finnst mér greinin ágæt. En ég vek athygli á því að við erum ekki að breyta miklu sem snertir valdmörk forsetans, sem forsetinn hefur stundum minnst á þegar hann talar um samband sitt og kjósenda. Það er ágætt að vera bara með það uppi á borðum að við erum ekkert að hreyfa við því. Ég ætla næst að staldra aðeins við 7. gr. Þar er fjallað um að ríkissaksóknari geti ákært ráðherra fyrir embættisrekstur og síðan verði fjallað í lögum um ráðherraábyrgð svo og rannsókn og dómsmeðferð mála vegna ætlaðra embættisbrota ráðherra. Það vekur athygli að í rökræðukönnun sem vísað er til í greinargerð, þar er kynning á málinu, lýsa 70–79% þátttakenda áhyggjum af því að ákæruvaldi gagnvart ráðherrum verði hugsanlega misbeitt, 70–79% telja það. Það er auðvitað rosaleg staðreynd. Það er mikil sending til þingsins að þetta sé niðurstaðan. Menn trúa því raunverulega að það séu yfirgnæfandi líkur á því samkvæmt þessu að ákæruvaldi gagnvart ráðherrum verði ekki bara beitt, nei, heldur misbeitt. Það er svakaleg niðurstaða og kemur kannski ekki á óvart að öllu leyti. En ég fagna því að þetta sé á dagskrá. Það sem kannski vantar hérna er að botna vísuna. Það verður kannski ekki gert í stjórnarskrárákvæðinu sjálfu en allt það sem á eftir að ákveða í lögum með því að taka afstöðu til þess hvort landsdómur lifi, með hvaða hætti verði staðið að rannsókn kæru, hvort ríkissaksóknari geti tekið mál upp að eigin frumkvæði eða eingöngu eftir kæru frá Alþingi - öll þessi litlu atriði er erfitt að skilja út undan ef maður ætlar að stíga þetta skref til breytinga eitt og sér. Það er mjög erfitt að segja bara: Við tökum ákæruvaldið af Alþingi, en svara ekki öllum spurningum um hvernig farið verður að ef Alþingi telur ráðherra hafa brotið af sér. Þar byrjum við á því að spyrja spurningarinnar: Kemur það Alþingi við? Er það hugmyndin, að taka það alfarið frá Alþingi? Eða hefur Alþingi einhverju hlutverki að gegna? Um það hvort t.d. landsdómur eigi að lifa segir í greinargerðinni að Alþingi þurfi að ákveða það. Það er eðlilegt og ég hefði eiginlega talið að við þyrftum að hafa það frumvarp í hægri hendinni meðan við erum með stjórnarskrárbreytinguna í vinstri. Þetta vildi ég segja um það. Í rökræðukönnuninni kemur fram að fyrir umræðu hafi 60% þátttakenda verið á móti því að leggja niður landsdóm en eftir að hafa kynnt sér málið einungis 32% á móti því að leggja niður landsdóm. Þetta er greinilega mál sem fólk tengir við í dag. Ekki er tími til að fara ofan í alla þætti. Ég hefði viljað hafa lengri tíma til að ræða t.d. 14. gr., að skrifa það út varðandi þingrofsréttinn eins og gert er þar. Það er stórmál. Ég fór í gegnum lagadeildina og las það í stjórnskipunarrétti að forsætisráðherra færi með þingrofsréttinn. Svo lærðum við það hérna í framkvæmd fyrir nokkrum árum að það er kannski ekki alveg þannig. Þá fáum við tilefni til þess mögulega að skrifa það inn í stjórnarskrána en hvort þarf að skrifa það inn með þessum hætti og taka það fram berum orðum að þetta sé það sem forseti þurfi að gera áður en hann fellst á þetta - ég veit það ekki. Mér finnst menn vera komnir út í töluvert mikil smáatriði í framkvæmdinni. Eins er með 16. gr. Ég ætla að leyfa mér að segja að fjölmiðlafrumvarpið er greinilega fólki ofarlega í huga. Fjölmiðlafrumvarpið er samþykkt á Alþingi. Forseti synjar. Alþingi kemur saman og fellir lögin úr gildi. Þá klóra menn sér í hausnum og segja: Er þetta eðlilegt? Er komin einhver niðurstaða um að þingið hafi bara fimm daga? Ég held að þessi regla sé í raun og veru óframkvæmanleg vegna þess að í pólitískum átökum eins og þeim sem þá áttu við er alveg ljóst hvað hefði gerst ef þing hefði verið kallað saman og menn ætlað að klára frumvarp á fimm dögum. Það frumvarp hefði aldrei verið klárað á fimm dögum. Það er bara þannig. Ég veit ekki alveg með þetta. En þetta er ekki spurning um framkvæmd lýðræðis og mannréttinda í landinu eða neitt slíkt. Og talandi um mannréttindi, það eru nú stjórnarskrárnar sem hafa þykkustu og lengstu greinarnar um mannréttindi sem oft verja ríkisborgara sína minnst vegna þess að þar vanta alla viðleitni til að dreifa valdinu eins og ég hef verið að koma inn á, sem er kjarnaatriðið í okkar stjórnarskrá. Þá er það 21. gr. Ég var aðeins búinn að minnast á það að mál falli niður í lok kjörtímabils. Ég þekki þetta svo vel. Ég hef svo oft setið hér við þinglokasamninga og það er grátlegt að sjá sama málið samið út af borðinu aftur og aftur. Það er auðvelt að vera pirraður á þessu sem ráðherra eða sá sem á mál sem eru strikuð út, en maður verður að horfa á þetta í valdajafnvægissamhengi. Þarna erum við að tala um hversu langt við eigum að ganga í því að gera framkvæmdarvaldinu kleift að ná vilja sínum fram í krafti meiri hluta og hversu miklu varðar okkur að verja minni hlutann. Ég hef ekki tíma til að fara yfir öll atriði. Ég ætla að snúa mér beint að einu stóru máli sem eru síðustu ákvæðin og fara í auðlindaákvæðið sem á sér, eins og forsætisráðherra kom að, langa, langa sögu. Ég ætla að byrja á því að lýsa þeirri skoðun minni að mér persónulega finnst að hérna gæti einhvers misskilnings um greinina. Þá er ég sérstaklega að vísa til þess þegar fólk kallar eftir því, og ég hef heyrt fleiri en einn frummælanda kalla eftir því, að greinin þurfi og hún verði að kveða á um tímabundna úthlutun heimilda. Það verði bara að gerast ella stöndum við frammi fyrir hættunni á því, ef ég skil þetta rétt, að heimildirnar verði með einhverjum hætti varanlegar. En við erum með úrlausnir dómstóla um þetta atriði. Við erum með dóm í svokölluðu Vatneyrarmáli þar sem Hæstiréttur hefur fjallað um þetta atriði sérstaklega. Og hvað segir Hæstiréttur? Með leyfi forseta, ætla ég að grípa niður í rökstuðning Hæstaréttar. Ég hef ekki tíma til að fara yfir það allt saman en þetta er meiri hluti Hæstaréttar. Þar segir: „Aflaheimildir eru þannig aðeins varanlegar í þeim skilningi að þær verða hvorki felldar niður né þeim breytt nema með lögum. Í skjóli valdheimilda sinna getur Alþingi því kveðið nánar á um réttinn til fiskveiða, bundið hann skilyrðum, eða innheimt fyrir hann frekara fégjald en nú er gert vegna breyttra sjónarmiða um ráðstöfun þeirrar sameignar íslensku þjóðarinnar, sem nytjastofnar á Íslandsmiðum eru.“ Sem sagt: Hæstiréttur tekur þetta álitamál til umfjöllunar og kemst að niðurstöðu og segir: Það er alveg skýrt að jafnvel þótt lög um stjórn fiskveiða kveði á um ótímabundna úthlutun þá getur löggjafinn að sjálfsögðu alltaf gripið inn í. Þessa túlkun, þessa niðurstöðu erum við að styrkja með frumvarpinu með ákvæðinu sem hæstv. forsætisráðherra leggur fram. Í mínum huga höfum við fyrir framan okkur ágætisákvæði um auðlindir sem breytir því ekki að þingið verður að taka ákvörðun um það hvert fyrirkomulagið er hverju sinni. Eina athugasemdin sem ég verð að gera er sú risastóra málamiðlun sem felst í raun og veru í því að taka það til greina að styðja svona ákvæði er að hugtakið þjóðareign, sem er þá nýtt í stjórnarskrá, þarf að skilgreina upp á nýtt. Feneyjanefndin hefur brugðist við og sagt: Hvert eruð þið að fara með þessu nýja hugtaki? Hvað stendur til með því að búa til eitthvert nýtt eignarréttarlegt fyrirbæri - sem hvað? Hver er tilgangurinn? Í sögulegu samhengi hafa þær stjórnarskrár þar sem lýst er þjóðareign eða eignir eru lýstar eign þjóðarinnar, almennt verið t.d. í Sovétríkjunum og öðrum slíkum ríkjum sem hafa á endanum molnað niður og slík ákvæði hafa nákvæmlega enga þýðingu haft. Þetta er að þessu leytinu til töluvert sósíalísk hugmyndafræði með einhverju nýju íslensku afbrigði í greinargerð. Í greinargerðinni er eiginlega sagt að þetta hafi ekki aðra þýðingu en bara sem almenn stefnuyfirlýsing og undirstriki heimildir löggjafans til þess að fara með fullt forræði yfir nýtingunni. Ég verð einfaldlega að láta þetta fljóta með sem almenna athugasemd um þetta. Að öðru leyti finnst mér krafan um að skilyrðislaust verði að byggja á tímabundnum heimildum ekki hafa verið rökstudd nægilega vel, sérstaklega í ljósi þess dóms sem ég vísaði til. Hæstiréttur hefur tekið þetta áður til umfjöllunar. Virðulegi forseti. Hér er sjálf stjórnarskráin undir og þegar maður tekur til máls finnst manni tíminn fljótur að líða. Ég ætla að ítreka það sem ég tók fram í upphafi máls míns að forsætisráðherra hefur gert vel í því að láta þingið standa frammi fyrir þessum stóru álitamálum og ég tel að við eigum að reyna að rísa undir því með því að taka þessa vinnu alvarlega og láta reyna á það hvað við getum sammælst um þannig að einhverjar líkur séu á því að eftir kosningar fáist endurstaðfesting. Annars er þetta unnið til lítils.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðuna. Hún var áhugaverð eins og oft. Ég er samt pínu ringlaður yfir einu, þ.e. hvernig hæstv. ráðherra sér fyrir sér lýðræðislega aðkomu þjóðarinnar og hvaða þjóðarvilja beri að virða hverju sinni. Hæstv. ráðherra fór nefnilega í það að skoða mætti skiptingu á milli framkvæmdarvalds og löggjafarvalds og það er sem tónlist í mínum eyrum. Við ættum auðvitað að gera það eins og við myndum gera ef við værum að ræða frumvarp til nýrrar stjórnarskrár á grundvelli frumvarps stjórnlagaráðs. Því miður erum við ekki að því í dag en ég er sammála hæstv. ráðherra um að það sé grundvallaratriði og spennandi að ræða það. Ég hlakka til að taka nánari umræðu við hæstv. ráðherra um það. Aftur á móti gerði hæstv. ráðherra athugasemd við að hér væru tillögur um að breyta breytingarákvæði stjórnarskrár þannig að þing þyrfti að staðfesta og kjósendur þyrftu að staðfesta, sem væri lýðræðisaukning, frekar en að kjósa þyrfti aftur til nýs þings. Hann vísaði þar til þjóðaratkvæðagreiðslu um núverandi breytingarákvæði, væntanlega frá lýðveldisstofnun. Ég vek athygli á því, virðulegi forseti, að það ákvæði er 61. gr. stjórnarskrár um hin sérstaklegu málefni Íslands. Í nýju frumvarpi eru fyrstu orðin, með leyfi forseta: „Við sem byggjum Ísland viljum skapa réttlátt samfélag þar sem allir sitja við sama borð.“ Upphafsorðin í stjórnarskránni sem hæstv. ráðherra virðist telja það lýðræðislega eru, með leyfi forseta: „Vér, Christian hinn Tíundi af guðs náð, konungur Íslands og Danmerkur, Vinda og Gauta, hertogi í Slésvík, Holtsetalandi, Stórmæri, Þéttmerski, Láenborg og Aldinborg, gjörum kunnugt …“ Virðulegi forseti. Mér þætti vænt um ef hæstv. ráðherra gæti aðeins skýrt skilning sinn á aðkomu þjóðarinnar að ákvarðanatöku.

Virðulegi forseti. Það er reyndar svo, bara þannig að það sé alveg á hreinu, að stjórnarskrá lýðveldisins Íslands byrjar á orðunum: „Ísland er lýðveldi með þingbundinni stjórn.“ En hvernig sé ég fyrir mér aðkomu þjóðarinnar? Ég tel að hún skipti miklu máli og ég vísa til þess að þingið verður að rísa undir ábyrgð sinni. Þá er ég að horfa til þess fyrirkomulags sem var ákveðið hér á sínum tíma, þegar ég var reyndar í stjórnarandstöðu, að þingið bara gaf frá sér verkefnið, gafst upp á því og sendi málið í raun og veru til einhvers konar nefndar sem var á endanum kosin með meirihlutavaldi á Alþingi. Það er það sem ég geri athugasemdir við. Við getum vel sammælst um að eftir að mál hefur verið afgreitt hér á þinginu og tekist hefur um það ágætissamstaða þá látum við reyna á þjóðarviljann. Mér finnst fara ágætlega á því og ég sé t.d. ekkert að því að eftir að tvö þing hafa samþykkt það þá sé einhvers konar öryggisventill í því að málið gangi til þjóðarinnar. Ég get alveg séð það fyrir mér. En þingið verður að hafa frumkvæðið.

Virðulegi forseti. Ég verð að fagna því að hæstv. ráðherra sé góðfúslega til í að spyrja þjóðina að nokkrum sköpuðum hlut vegna þess að ég tek eftir því hvað það er valkvæmt hvenær á að hlusta á þjóðina eða kjósendur þegar kemur að þjóðaratkvæðagreiðslum. Breytingarákvæðið, en hæstv. ráðherra orðaði það sem svo að verið væri að fara í kringum gildandi breytingarákvæði stjórnarskrár, er til þess að auka lýðræðið, til þess að hafa aðkomu kjósenda að breytingum á stjórnarskrá í stað þess að einungis fulltrúar geri það. Það er lýðræðisaukning. Ekki er verið að fara í kringum neitt, það er verið að lýðræðisbæta. Hins vegar er ákvæðið sem hæstv. ráðherra sagði hér ranglega að hefði verið samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslu upprunnið úr stjórnarskrá um hin sérstaklegu málefni Íslands sem konungur afhenti okkur góðfúslega. Það er því ekki mikill lýðræðislegur vilji á bak við það tiltekna ákvæði. Það er nánar tiltekið 61. gr. eins og kemur fram í breytingartillögum 

Virðulegi forseti. Mér er farið að líða eins og ég og hv. þingmaður séum hvor í sinni umræðunni hérna, hvor í sínum þingsalnum, jafnvel hvor í sinni deildinni. Ég veit ekki hvað hv. þingmaður er að fara þegar hann segir að ég sé að andmæla einhverri frumvarpstillögu. Ég er að vísa í atburði síðastliðinna ára. Ég er að vísa í það fyrirkomulag sem var ákveðið hér af meiri hluta þings á árunum frá 2009 og áfram, að skapa nýjan farveg fyrir stjórnarskrárbreytingar án grundvallar í sjálfum stjórnlögunum. Auðvitað endaði það allt saman með ósköpum. Það er það sem ég er að vísa í. Ég er ekkert að andmæla aðkomu þjóðarinnar. Ég tel að það sé mjög til bóta, alveg eins og núgildandi stjórnarskrá var í upphafi borin undir þjóðina og fékkst mjög breiður stuðningur við hana sem er auðvitað grundvallaratriði. Eða eru menn kannski komnir á þá skoðun að það sé bara fínt að meiri hlutinn á hverjum tíma sé dálítið að hræra í stjórnarskránni og það skipti engu máli að ná nema kannski 52% með sér í þjóðaratkvæðagreiðslu, svo komi bara ný ríkisstjórn skömmu síðar og taki slaginn aftur? Þetta er ekki það sem ég sé fyrir mér.

Herra forseti. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnar sem stjórnarflokkarnir láta stundum eins og sé ófrávíkjanlegur sáttmáli, eins og t.d. þegar hæstv. ráðherra vill selja banka, segir, með leyfi forseta: „Ríkisstjórnin vill halda áfram heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar í þverpólitísku samstarfi með aðkomu þjóðarinnar …“ Svo segir að ríkisstjórnin leggi áherslu á að samstaða náist um feril vinnunnar. Mig langar af þessu tilefni að vísa í bókun hæstv. fjármálaráðherra frá því í október 2018 eða þegar vinna við þetta frumvarp var nýhafin. Þar segir hæstv. ráðherra að hann telji ekki þörf á heildarendurskoðun. Þó að hann beri virðingu fyrir ólíkum sjónarmiðum formanna um efnið telji hann hópinn vera kominn í kaf í umræðu um efni sem standi fyrir utan það sem hann telji þörf á að ræða. Í minnisblaði forsætisráðherra í upphafi er nefnd heildarendurskoðun á stjórnarskránni og þess vegna langar mig aðeins að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hafi verið í þessari vinnu formanna af heilum hug, hvort hann hafi kannski aldrei ætlað sér 

Virðulegur forseti. Hér gengur hv. þingmaður út frá því að þegar fólk segist ætla að fara í heildarendurskoðun á stjórnarskránni ætli það sér að breyta hverju einasta ákvæði. 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og mér þykir leitt ef ég hef komið honum í uppnám. En ég veit ekki betur en hæstv. ráðherra hafi einmitt ekki verið tilbúinn til að sætta sig við þá niðurstöðu sem við erum að ræða hér í dag, hæstv. fjármálaráðherra, hluti af þríeykinu í ríkisstjórn og formaður Sjálfstæðisflokksins. Ég skil ekki af hverju hann er að draga formann Samfylkingarinnar inn í þetta þegar hann stendur ekki á bak við það sem við ræðum hér í dag. Var það þá þannig að formenn stjórnarandstöðuflokkanna áttu að samþykkja allt sem forsætisráðherra lagði á borðið, allar tillögurnar, en þeir sem gerðu þennan stjórnarsáttmála og eru í samstarfi við hæstv. forsætisráðherra þurftu ekki að vera sammála? Ég tók líka eftir því að hæstv. fjármálaráðherra talar hér um að dægurmál stjórnmálanna séu þvæld inn í umræðu um stjórnarskrá og vil því spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji að arður þjóðar af auðlindum sínum sé hluti af dægurmálum stjórnmála sem verið sé að þvæla inn í umræðu um stjórnarskrá.

Virðulegi forseti. Það er ágætt að hv. þingmaður hefur eitthvað efnislegt um málið að segja. Spurt er um hvað ég eigi við. Ég er að tala um að á Alþingi hefur verið tekist á um stjórn fiskveiða um langt árabil og nú virðist mér sem sumir vilji leggja á það áherslu að binda enda á þá umræðu alla með því hreinlega að breyta stjórnarskránni. Þá þurfi ekkert að ræða þetta frekar. Og ég segi: Það er bara röng nálgun. Mér finnst krafan um þá tegund breytinga á stjórnarskránni sem felur í sér kröfuna um tímabundnar heimildir til nýtingar á sameiginlegum auðlindum illa rökstudd og rökin sem fram koma í frumvarpi hæstv. forsætisráðherra gríðarlega sterk og að baki því ákvæði er löng greinargerð sem er ítarlega rökstudd.

Virðulegur forseti. Ég vil fagna því sérstaklega að formaður Sjálfstæðisflokksins ætli að taka þetta mál alvarlega. Ég vona að hann líti ekki á stjórnarskrána sem dægurþras eða dægurmál. Ég fyrir mitt leyti lýsti því strax yfir, eftir að hafa unnið á þessum 25 fundum, að ég væri tilbúin til að vera á a.m.k. þremur málum. Ég er að mörgu leyti sammála ýmsu sem kom fram hjá hæstv. fjármálaráðherra um forsetakaflann. En það er ekki spurning mín hér heldur er ég núna einfaldlega að draga fram að við vildum sýna að hægt væri að ná breiðri samstöðu sem var lykillinn að upphaflegu vinnunni. Ég vil hins vegar spyrja hæstv. fjármálaráðherra hvort ég hafi þá skilið hann rétt, styður hæstv. fjármálaráðherra frumvarpið um auðlindaákvæðið eins og það kemur frá hæstv. forsætisráðherra? Ég held að það skipti mjög miklu máli að fá það á hreint. Er fjármálaráðherra að lýsa yfir stuðningi við þetta ákvæði? Af því að hann er búinn að hæla ákvæðinu sem snertir auðlindir eins og hæstv. forsætisráðherra leggur það fram.

Virðulegi forseti. Svo að ég byrji bara á svipuðum nótum og hv. þingmaður vil ég fagna því að hún virðist ætla að taka umræðuna í þingsal alvarlega. Það er auðvitað mikið fagnaðarefni. Ég skila því bara til hv. þingmanns og þakka fyrir þessa athugasemd hennar. Það er mér auðvitað mjög mikils virði að hún hafi tekið eftir því að ég ætlaði að taka málið alvarlega. Ég held að ég hafi verið býsna skýr varðandi auðlindaákvæðið, að það sé vel rökstutt, að það nái utan um viðfangsefni sem við höfum verið að ræða í aldarfjórðung og að ákvæðið sé þó ekki fullkomið. Það sem ég hef einkum við ákvæðið að athuga er þörfin fyrir hugtakið þjóðareign. Auðvitað skiptir þar á endanum öllu máli hvernig er útlistað í greinargerð hvað átt er við. Þetta er auðvitað nýtt hugtak í íslenskum rétti sem hvergi er að finna með sambærilegum hætti og hér er lagt fram 

Herra forseti. Svo að við höldum alvörunni áfram þá er alveg ljóst að hæstv. fjármálaráðherra ætlar að styðja ákvæðið eins og það lítur út núna. Það sem truflar hann er þjóðareignarákvæðið. Ákvæðið um þjóðareign eins og það er núna breytir engu frá núgildandi lögum enda segir Lagastofnun Háskóla Íslands: Þetta ákvæði breytir engu. Hæstv. forsætisráðherra leggur enda engin frumvörp fram um hverju eigi að breyta samhliða þessu frumvarpi. Í greinargerðinni segir að þetta feli í sér að nýtingarheimildir þurfi að vera tímabundnar eða uppsegjanlegar. Fyrst hæstv. fjármálaráðherra er svona ofsalega ánægður með ákvæðið eins og það kemur frá forsætisráðherra spyr ég: Getur hæstv. fjármálaráðherra tekið þennan passus í greinargerðinni, ef þetta á að vera raunverulegur vilji hans og forsætisráðherra, og sett hann inn í greinina sjálfa þannig að vilji löggjafans sé ótvíræður eins og hann kemur fram í greinargerðinni? Væri hæstv. fjármálaráðherra í fullri alvöru tilbúinn til að hugsa það?

Virðulegi forseti. Það sem hv. þingmaður lét hér í skína var að hún væri sátt við ákvæðið ef í því stæði að nýtingarheimildir þyrftu að vera tímabundnar eða uppsegjanlegar. Samt sem áður hefur það verið þannig í gegnum alla vinnuna í aðdraganda framlagningar þessa frumvarps, og er sömuleiðis í breytingartillögu frumvarpsins, að orðalaginu „eða uppsegjanlegar“ er sleppt. Málið snýst um að óþarfi er að útkljá þetta í textanum sjálfum. Það er algerlega skýrt í frumvarpinu og í greinargerðinni. Það sem hv. þingmaður þarf kannski að vera aðeins skýrari um er að þörf sé fyrir að sleppa því að taka fram „eða uppsegjanlegar“. Hv. þingmaður er ekki að reyna að gera neitt annað en að knýja á um í gegnum stjórnarskrárbreytingar breytingar á fiskveiðistjórnarkerfinu. Við skulum bara ræða þetta eins og það er. Þetta snýst um það. Þrátt fyrir að ég hafi vakið athygli á Vatneyrardómnum, þar sem Hæstiréttur hefur tekið af skarið um þetta atriði sem haldið er fram að einhver lagaleg óvissa ríki um, þá er alltaf haldið áfram að tönnlast á þessu.

Forseti. Í frumvarpi hæstv. forsætisráðherra segir, með leyfi forseta: „Með lögum skal kveða á um gjaldtöku fyrir heimildir til nýtingar í ábataskyni.“ Ef við myndum ná inn anda þess sem var í frumvarpi stjórnlagaráðs og endaði síðan með nefndaráliti frá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd 2013 þá var þar talað um fullt gjald og talað var um eðlilegt gjald í meðferð þingsins í málinu. Það sem við Píratar höfum verið að reyna að taka saman og passa upp á er að það sé fullt gjald, þ.e. markaðsgjald. Nú ætla ég bara að nota orðið markaðsgjald fyrir það sem segir í frumvarpi forsætisráðherra, „gjaldtöku fyrir heimildir til nýtingar í ábataskyni“, þannig að allir þeir sem nýta auðlindir Íslands í ábataskyni borgi fyrir það markaðsgjald. Er það eitthvað sem myndi hugnast hæstv. fjármálaráðherra?

Virðulegi forseti. Ég hef átt aðild að ríkisstjórnum sem hafa haft það beinlínis í stjórnarsáttmála að opna á þennan möguleika, að fyrir nýtingarréttindi komi gjald sem mögulega sé mótað af markaði. En það þarf auðvitað að fullgera slíkar hugmyndir og smíða þær þannig að við náum tilgangi okkar. Það sem upp úr stendur alltaf er að ekkert af því sem við gerum í stjórnarskránni kemur í veg fyrir að löggjafinn geti tekið af skarið um hvert gjaldið skuli vera á hverjum tíma. Við þurfum að vanda okkur þegar við notum hugtök eins og fullt gjald, markaðsgjald, eðlilegt gjald eða hvað það kann að heita vegna þess að með slíku orðalagi bindur stjórnarskráin hendur löggjafans upp að því marki sem stjórnarskrárgjafaviljinn stendur til. Við þurfum að vera alveg skýr um hvað átt er við. Hér var komið aðeins inn á að þetta ætti einungis við þegar verið væri að stunda slíka nýtingu í ábataskyni. Það er vegna þess að stundum er ómögulegt að hafa mikinn ávinning nema eftir jafnvel langan tíma.

Herra forseti. Mig langar aðeins að stríða hæstv. fjármálaráðherra í seinna andsvari varðandi 79. gr. Eins og hæstv. ráðherra fór yfir þarf náttúrlega að breyta stjórnarskránni eins og 79. gr. gerir ráð fyrir. Samt er líka hægt að breyta henni með þingmannafrumvarpi og það var gert 2013 á þann veg að hægt væri að breyta henni á einhvern annan hátt. Hæstv. fjármálaráðherra, þá hæstv. forsætisráðherra, samþykkti þá breytingu að í ákveðinn tíma væri hægt að breyta stjórnarskránni með öðrum hætti. Ef Alþingi samþykkti frumvarp eða lagabreytingu með tveimur þriðju hlutum greiddra atkvæða og 40% kjósenda að lágmarki samþykktu það þá væri hægt að breyta stjórnarskránni. Það er því hægt að brydda upp á breytingarákvæði um stjórnarskrá. Það hefur verið gert og hefur verið samþykkt, m.a. af hæstv. fjármálaráðherra. Kannski vill hæstv. ráðherra koma eitthvað inn á þetta. Varðandi vilja þjóðarinnar: Það sem er í frumvarpi stjórnlagaráðs er bara það sem kom fram á þjóðfundinum og í gegnum ítarleg ferli. Fólk vill annars vegar aðkomu að því að geta lagt fram lagafrumvarp á Alþingi sem stjórnmálamenn eru að vanrækja og hins vegar aðkomu að því að séu stjórnmálamenn að gera eitthvað sem er klárlega í andstöðu við þjóðarviljann geti þjóðin sjálf kallað eftir að fá málið til sín, 

Virðulegi forseti. Aðeins um bráðabirgðaákvæðið sem hv. þingmaður vísaði til sem á sér sínar sögulegu skýringar og var með þeim öryggisventli að það myndi þá aldrei getað gerst nema með mjög ríkum stuðningi þjóðarinnar. Þetta á sér allt saman sögu sem var skrifuð á árunum frá 2009, og reyndar fyrir kosningarnar 2009, þar sem verið höfðu gríðarleg átök hér í þinginu, stál í stál, um hvernig ætti að vinna málið áfram. Það endaði í alls konar atkvæðagreiðslum og fyrirbærum eins og stjórnlagaráði og -þingi og hvað þetta allt saman hét. Það var tilraun þingflokkanna á Alþingi til að taka málið aðeins upp úr skotgrafahernaði og segja: Við getum gert þetta ef við náum breiðri samstöðu og náum líka samstöðu þjóðarinnar. En það dugði ekki til, því miður. Málflutningur minn gengur einfaldlega út á að það sé gott mál að leita til þjóðarinnar, líka eftir atvikum með beitingu þjóðaratkvæðagreiðslu um breytingar á lögum eins og hv. þingmaður var að spyrja um. Ég vek hins vegar athygli á athyglisverðum niðurstöðum í rökræðukönnuninni um þetta atriði. 

Virðulegi forseti. Þjóðin er stjórnarskrárgjafinn, þannig að það sé á hreinu, og hyggst ég ekki svara neinum spurningum um það. Þannig er það bara. Hins vegar er spurning hvernig við ætlum að láta hér á Alþingi í ljósi þeirrar staðreyndar, þ.e. hvernig við ætlum að standa að stjórnarskrárbreytingum í ljósi þeirrar lagatækni sem við búum við, nefnilega gildandi stjórnarskrár og hins þinglega ferlis. Við ræðum frumvarp hæstv. forsætisráðherra um breytingar á stjórnarskrá. Margt í því frumvarpi er efnislega fínt, annað ekki svo fínt og fjölmargt vantar. Það er aðaleinkenni þess, hlutir sem vantar, þrátt fyrir upprunalegar áætlanir hæstv. forsætisráðherra og þeirra sem lögðu í leiðangurinn og þeirra sem eltu. Hæstv. forsætisráðherra og fjármálaráðherra hafa talað svolítið mikið um ósk sína um það að við ræðum málið efnislega og að öllu jöfnu er það mjög málefnaleg ábending. Stundum festist Alþingi í því að karpa um það hvort einhver nefnd hafi hist á réttum tíma eða hvort nægur tími hafi liðið milli einhverra útgáfna eða hvað sem er og gleymir að hugsa um efnisatriði málsins þannig að það virðist í fljótu bragði rosalega málefnalegt þegar hæstv. ráðherrar tala þannig. Venjulega væri ég á þeim stað sjálfur. En formið skiptir samt máli og skiptir líka máli í öðrum tilfellum þar sem við ræðum eitthvað annað en stjórnarskrá, en sér í lagi þegar kemur að hlutverki þingsins og hlutverki almennings, kjósenda, við það að setja nýja stjórnarskrá, myndi maður halda að ferlið skipti máli. Tökum dæmi, segjum að forsætisráðherra myndi ákveða að hann, hún eða hán hefði heimild til að setja lög án atbeina þingsins og þingið myndi mótmæla og forsætisráðherra segði: Já, við skulum ræða málið efnislega. Hvað myndi þingið segja þá? Ég held að þingið myndi segja: Nei, við ætlum ekki að ræða þetta efnislega en við ætlum að ræða hvernig þú ert að fara langt út fyrir valdsvið þitt og hvernig við eigum að hafa lýðræðið í landinu. Ég held og ég vona að það sé það sem Alþingi myndi segja og gera það sem þyrfti til að framfylgja því. En núna eigum við að ræða þetta mál efnislega þegar staðan er sú að það var í alvörunni, í raunveruleikanum sem við búum öll í og deilum, haldin þjóðaratkvæðagreiðsla 20. október 2012 og niðurstöðurnar úr þeirri þjóðaratkvæðagreiðslu voru skýrar. Það skiptir máli, virðulegi forseti, að við förum eftir þeirri niðurstöðu. Jafnvel þótt við getum hunsað hana lagatæknilega þá er það rangt, virðulegur forseti. Það er siðferðislega rangt að hunsa hana. Nú er alveg rétt sem hæstv. fjármálaráðherra sagði áðan að sú þjóðaratkvæðagreiðsla snerist ekki um tiltekið frumvarp, hún var um að grundvalla nýja stjórnarskrá á frumvarpi stjórnlagaráðs. Við getum alveg gert það og málið hefur tekið breytingum og má taka breytingum og það hefur alltaf verið skýrt. Það var skýrt þegar stjórnlagaþing var kosið. Það var skýrt þegar stjórnlagaráð var skipað. Það var skýrt þegar stjórnlagaráð skilaði tillögum og það var skýrt við þinglega meðferð málsins á Alþingi 2012 og 2013. Það er enginn ágreiningur um það hér inni og við þurfum ekki að karpa um það, þess vegna leiðist mér svolítið að látið sé eins og við þurfum að karpa um það. Þetta blasir bara við. Hitt er síðan að ef við ætlum að vera stjórnmálamenn af heilindum verðum við í það minnsta að þykjast vilja hlusta á þjóðarviljann þegar kemur að mikilvægum ákvæðum sem þjóðin er búin að fella dóm um. Það eru ekki endilega ákvæði sem okkur líkar vel við. Ég skal nefna dæmi, þjóðkirkjuákvæðið sem meiri hluti kjósenda 2012 vildi hafa í stjórnarskrá. Það var afleit ákvörðun að mínu mati, mér finnst algerlega galið að hafa þjóðkirkjuákvæði í nútímasamfélagi, en gott og vel, ég skal samt setja nafn mitt á frumvarp með slíku ákvæði, öskrandi og sparkandi að vísu, vegna þess að ég trúi því að ef ég ætla að fara að breyta því þá eigi að gera það undir öðrum formerkjum. Frumvarp til nýrrar stjórnarskrár er málamiðlun. Það var alltaf málamiðlun og stjórnarskrár eru það alltaf. Það er rangt, efnislega rangt, af ráðherrum að láta eins og að hér hafi þingmenn bara viljað sinn veg og ekkert annað. Það er bara rangt. Þingmenn hafa verið fullkomlega reiðubúnir til að taka þátt í umræðum um þessi mál og hafa tekið þátt í umræðum og hafa haft frumkvæði að því að ræða þessi mál um árabil. Frumkvæðið vantar frá hæstv. fjármálaráðherra til að ræða þau mál sem hann kemur síðan í pontu og segist vilja ræða frekar en málið sem er hér til umfjöllunar. Verði honum að því. Að ákveðnu leyti tek ég undir með hæstv. ráðherra. En gott og vel, hér er þetta frumvarp, í því er sumt fínt og annað vantar og enn annað er vont, sem ég ætla að fara hérna yfir og vona að mér endist tími til þess. En það er ansi margt að fara yfir. Eins og fólk veit væntanlega hér inni var ég á meðal hinna svokölluðu formanna, ég er reyndar ekki formaður Pírata, Píratar eru ekki með formann, en ég var fulltrúi Pírata í formannahópnum sem hefur verið hittast á kjörtímabilinu og endaði með því að hæstv. forsætisráðherra lagði fram þetta frumvarp. Ég hef lagt mig fram við að mæta og fylgjast með og vinna heimavinnuna mína og ég verð að segja að í upphafi þessa starfs hafði ég hreinskilnislega ekki mikla trú á því en vildi samt að við mættum á þessa fundi, hefðum sjónarmið okkar með í umræðunni og reyndum að passa að þessu yrði stýrt á sem skásta braut og reyndum að sjá það góða og bjarta sem þó var í tillögum hæstv. forsætisráðherra. Við lögðum strax til að við byrjuðum á breytingarákvæðinu. Við lögðum strax til að fundirnir yrðu opnir en aldrei var hlustað á okkur þegar kom að einhverju slíku. Allt í góðu, hæstv. forsætisráðherra ákvað að gera þetta og forsætisráðherra ákveður það og hefur ekki skuldbundið sig til að gera eins og við vildum. Ég vil bara benda á að við hefðum gert þetta öðruvísi og vildum gera þetta öðruvísi. Við tókum þátt í þessu þrátt fyrir að við vissum að það gæti endað allt öðruvísi en við vildum. Það er vegna þess að við erum víst, virðulegur forseti, til í samtal, víst. Við höfum sannað það núna. En eftir þetta ferli er ég, því miður, algjörlega sannfærður um - ég hef vonandi rangt fyrir mér en mér finnst líklegt að ég hafi rétt fyrir mér - að Alþingi ræður ekki við verkefnið, sér í lagi ríkisstjórn. Ég held að ástæðan sé ekki sú að þetta tiltekna fólk hafi valist í ríkisstjórn eða að þessi tiltekni meiri hluti sé til staðar, ég held að ákveðinn pólitískur ómöguleiki sé fólginn í því að ríkisstjórn eða formenn flokka komi saman og setji sjálfum sér mörk um hvernig vald þeirra eigi að virka. Í hruninu var hrópað „vanhæf ríkisstjórn“ og stundum hefur verið gert gys að því, þetta hljómi eins og „hundur í vanskilum“ þegar fólk meinti kannski „óhæf ríkisstjórn“ en ég held, virðulegi forseti, að hrópið hafi verið rétt. Ríkisstjórnin er vanhæf til þess að ákveða eigin valdmörk og það kristallast ofboðslega vel í þessu frumvarpi hversu djúpstæður sannleikur það er. Það er nefnilega áberandi við frumvarpið hvernig þar vantar hlutina úr frumvarpi stjórnlagaráðs og öðrum hugmyndum sem hafa komið fram, hluti til að tempra og takmarka vald ráðherranna sjálfra eða hafa aðhald og mótvægi í stjórnmálum almennt. Sem dæmi eru í þessu frumvarpi tímatakmörk á setu forseta lýðveldisins, sem er nær valdalaus með öllu, a.m.k. viljum við trúa því. Til hvers, virðulegi forseti? Af hverju þarf að passa að forseti lýðveldisins sitji ekki of lengi? Er það bara út af fyrrverandi hæstv. forseta, Ólafi Ragnari Grímssyni, eða hvað? Af hverju eru ekki ráðherrar þar inni eins og í frumvarpi stjórnlagaráðs? Fyrir því er mjög augljós ástæða, virðulegi forseti: Ráðherra skrifaði þetta frumvarp og það er ekkert flóknara en það. Það er engin málefnalegri ástæða á bak við það. Þarna á bak við er engin ráðgáta eða leyndarmál sem gerir það að verri hugmynd. Það er bara vegna þess að fólkið sem stjórnar því í dag, lagatækninni samkvæmt, hver stjórnarskráin skuli vera er sama fólkið og á að lúta þeim takmörkunum sem stjórnarskráin á að setja valdi þess. Ég er farinn að hallast að því að við neyðumst á endanum til þess, og kannski vonandi sem fyrst, að átta okkur á því að til þess að takast á við stjórnarskrármál, uppfæra stjórnarskrána okkar þannig að hún sé nútímaleg og sé stjórnarskrá Íslands, þá þurfum við einhvers konar aðskilda samkomu, stjórnlagaþing einhvers konar, sem ég hef ekki útfært endanlega í höfðinu á mér, en ég tel að það sé eina leiðin til að koma í veg fyrir þann hagsmunaárekstur sem er óhjákvæmilega fólginn í því að stjórnmálamenn ákveði sjálfir takmörk sín. Eitt af fjölmörgu sem mér finnst vanta í frumvarpið er ákvæði um þjóðaratkvæðagreiðslur. Nú er allur gangur á því hvaða ákvæði eða hugmyndafræði í frumvarpi stjórnlagaráðs mörgum hér inni og stuðningsfólki Pírata sem annarra finnst skipta mestu máli. Ég sem borgari, sem kjósandi, er þeirrar skoðunar að þjóðaratkvæðagreiðsluákvæði skipti mestu máli. Það er ekkert ákvæði sem mér þykir vænna um en það, ekkert ákvæði sem ég held að myndi bæta stjórnmálin meira en það og er þó af nógu að taka og vil ég undirstrika það. Það er ekki í frumvarpinu og frá sjónarhorni forsætisráðherra get ég svo sem alveg skilið málefnalegu ástæðuna fyrir því. Það var þannig að frumvarp - sem við Píratar höfum reyndar gagnrýnt mjög harðlega, og er ekki víst að við hefðum greitt atkvæði með, það er reyndar frekar ólíklegt - var sent til Feneyjanefndarinnar sem gaf álit sitt á því og allt í góðu með það. Feneyjanefndin hafði allnokkrar athugasemdir við það frumvarp, tók þar á meðal undir sumt af þeirri gagnrýni sem við höfum lagt fram, sér í lagi um höfnunarþröskuldinn, og þá sá forsætisráðherra fyrir sér að það væri of skammur tími eða erfitt einhvern veginn að reyna að breyta því og bjarga, sér í lagi með hliðsjón af niðurstöðum rökræðukönnunar sem var haldin á sínum tíma. Gott og vel, ég skil, ég er ósammála en ég skil. Ég hefði viljað setja miklu meiri pressu og miklu meiri metnað í að hafa almennilegt þjóðaratkvæðagreiðsluákvæði. Það vekur athygli mína að það er eins og ekkert sé hlustað á fólk sem vill hafa meira lýðræði þegar kemur að því, eins og það séu alltaf einhverjir draumórar, eins og það megi svo sem vera þjóðaratkvæðagreiðsluákvæði svo lengi sem það er annaðhvort aldrei notað eða virkar ekki eða er svo gallað að það er engin leið fyrir þjóðina að hafna neinu. Það er eins og Sjálfstæðisflokkurinn sé alveg til í ákvæði um þjóðaratkvæðagreiðslur svo lengi sem þær annaðhvort eiga sér ekki stað eða skipta engu máli. En ég vil þjóðaratkvæðagreiðsluákvæði sem skiptir máli og er notað, ekki á hverjum degi en af og til. Mér þykir útfærsla frumvarps stjórnlagaráðs bara ágæt í þeim efnum fyrir utan kannski það að skýra mætti ákveðna hluti betur en ég tel það ekki óvinnandi veg. Ég held að það sé alveg hægt ef fólk vill, en fólk þarf þá að vilja það. Annað ákvæði sem hefur mikið verið rætt hér í dag og í samfélaginu er auðlindaákvæðið og skyldi engan undra. Sú umræða endurspeglar áratugalanga baráttu fólks fyrir því að breyta hlutunum þannig að horfið sé frá ástandinu sem er í dag. Ástandið er þannig í dag að ákveðin atvinnugrein hefur fengið varanlegar veiðiheimildir í sínar hendur og jú, það er tönnlast á því að löggjafinn gæti, ef Sjálfstæðisflokknum þóknaðist, tekið þær til baka, og vísað til hæstaréttardóma því til stuðnings. Ég geri ráð fyrir að það sé satt. En, virðulegur forseti, af hverju er það þá ekki gert? Það er bara ein ástæða fyrir því, hún er deginum ljósari. Ég vona að ég fari að móðga einhvern núna í þessari ræðu, en það er vegna þess að það er hagsmunagæsla í gangi. Sjálfstæðisflokkurinn stendur vörð um einkahagsmuni. Það er ómálefnalegt og það er siðlaust, virðulegi forseti. Við eigum ekki að láta eins og það sé í lagi að stjórnmálaflokkur standi hálfopinberlega vörð um fjárhagslega hagsmuni tiltekinna aðila í samfélaginu. Það er ekki í lagi, allra síst þegar kemur að stjórnarskrá. Til þess að breyta því þurfum við ákvæði í stjórnarskrá og ég vil nefna dæmi. Kvótasetning makríls átti sér stað nýlega og núna er til meðferðar í atvinnuveganefnd mál um að kvótasetja grásleppu. Augljóst er að því er viðhaldið að það sé fullkomlega eðlilegt að úthluta kvóta varanlega í samfélaginu en það er ekki í lagi og það á að vera grundvallaratriði að það sé ekki í lagi og það á að vera fast í stjórnarskrá að það sé ekki í lagi. Og um leið og það er rætt málefnalega þá eigum við bara að hafa þetta á hreinu, jafnvel þótt við skiljum eftir spurninguna um það hvað yrði um núverandi kvótaeign með lögfestingu þessa ákvæðis eða breytingartillagna af hálfu Viðreisnar, Pírata, Samfylkingar og fleiri, þetta eru tvær breytingartillögur. Það skiptir máli að við setjum einhvern takt í það í stjórnarskrá að þjóðareign þýði í það minnsta ekki varanleg afnot í höndum einkaaðila af hinni svokölluðu þjóðareign, alla vega ekki það. Það á að vera á hreinu. Mér þótti fyndið eiginlega, en hálfsorglegt, að hlýða á svar hæstv. ráðherra við fyrirspurn hv. þm. Jóns Þórs Ólafssonar áðan þegar hann spurði hæstv. ráðherra beint hvað honum þætti um að hafa fyrirkomulagið þannig. Svar hæstv. fjármálaráðherra var á allan hátt þannig að jú, hann væri alveg til í að hafa einhver gjöld svo lengi sem þetta varanlega eignarhald væri enn við lýði, þ.e. alla vega meðal þeirra sem þegar hafa það. Við höfum lagt fram, Píratar, Samfylkingin, Flokkur fólksins og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson, eina breytingartillögu sem sneri að því að breyta frumvarpinu þannig að efnistextinn yrði hinn sami og í öðru frumvarpi sem við höfum lagt fram, sem er framhald af frumvarpi stjórnlagaráðs, sem sagt frumvarp grundvallað á frumvarpi stjórnlagaráðs. Hún var lögð fram áður en mælt var fyrir málinu til að hún væri með í málsmeðferðinni, yrði með í nefndinni. Það kemur vel til greina að breyta henni. Sé það gert á skýrum og málefnalegum forsendum þá er ekkert að því ef tryggt er að það nái markmiði sínu. Við höfum lagt okkur fram við að hafa efnistextann hinn sama og þar sem málið var statt eftir málsmeðferð stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar í framhaldsáliti hennar árið 2013. Þó vísum við í greinargerð, sem er ansi umfangsmikil, um 35. gr. frumvarps til nýrrar stjórnarskrár sem einnig er hér á Alþingi á þingskjali 26 og þar er m.a. fjallað um hið eilífa bitbein, fullt gjald eða eðlilegt, og ég ætla að fara örstutt út í það og lesa úr greinargerð frumvarpsins til að hafa það á hreinu. Í V. lið skýringa við 35. gr. segir, með leyfi forseta: „Í samræmi við eignarréttarleg sjónarmið er því að meginreglu eðlilegt að tekið sé fullt gjald af nýtingu auðlinda í þjóðareigu. Með fullu gjaldi er átt við markaðsverð, þ.e. hæsta gjald sem nokkur er fús að greiða, t.d. á markaði eða uppboði eða í samningum við ríkið sem umboðsmann rétts eiganda, þjóðarinnar. Sem fyrr greinir er fullt gjald meginreglan og á við í þeim tilvikum þar sem auðlindarenta myndast á annað borð. Ef auðlindanýting er á hinn bóginn með þeim hætti að ekki er um auðlindarentu til einkaaðila að ræða, svo sem vegna samfélagslegra verkefna, rannsókna eða hefðbundinnar nýtingar einstaklinga án verulegrar tekjusköpunar, getur löggjafinn kveðið á um að eðlilegt gjald sé eftir atvikum ekkert eða ákveðið með öðrum hætti en á markaði eða uppboði, svo sem með fastri gjaldskrá.“ Þar er meiri umfjöllun að finna, virðulegi forseti, sem ég ætla sleppa lesa beint en vísa til hennar. Ég las þetta upp vegna þess að ég hef tekið eftir því að í umræðunni um auðlindagjald hefur verið reynt að mála hlutina þannig upp að það sé ómögulegt að hugtökin eðlilegt gjald eða fullt gjald eigi einungis við fiskveiðiauðlindina. Ég vil ítreka að það er rangt þegar hæstv. ráðherrar segja að þetta auðlindaákvæði, eða það sem Viðreisn hefur staðið fyrir eða Samfylkingin eða við í Pírötum eða það sem er í frumvarpi stjórnlagaráðs, geri einungis ráð fyrir fiskveiðiauðlindinni. Það er einfaldlega rangt. Gert er ráð fyrir öllum auðlindum. En auðvitað er lögð höfuðáhersla á að skýrt sé hvernig farið er með fyrirferðarmestu auðlindina, auðvitað er lögð áhersla á það. Það þýðir ekki að hún varði einungis hana. Ég verð líka að segja að ég hef svolítið velt fyrir mér nákvæmlega hvað það er við þessar markaðsleiðir sem hefur farið fyrir brjóstið á Vinstrihreyfingunni – grænu framboði. Ég átta mig ekki alveg á því. Það eina sem ég hef heyrt var að hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir nefndi það í andsvari að Vinstri græn væru almennt ekki mikið fyrir markaðsleiðir, eða eins og hún orðaði það, þau hafi ekki talað fyrir því að fara með alla skapaða hluti á markað. En það er ekki verið að leggja til að markaðsvæða allt. Það er bara gert ráð fyrir að við notum rétta leið til þess að fá rétta verðið fyrir auðlindanotkun og mér þykir ekki mikið fyrir því satt best að segja, stundum er markaðsleiðin bara besta leiðin til að gera það, ekkert alltaf, en stundum. Hún hefur almennt nýst betur en að ríkið ákveðið það, eins og dæmin sanna, hér sem annars staðar. Ég vil ekki nudda Vinstrihreyfingunni – grænu framboði upp úr því sérstaklega en auglýsi eftir aðeins nánari skýringum á því frá hv. þingmönnum VG hvað það er við þessar markaðsleiðir sem er slæmt eða hvaða afleiðingar það hefur sem eru slæmar. Ég átta mig ekki á því nema það að orðið markaðsleið hljómar kannski ekki vel fyrir fólk sem kallar sig til vinstri. Það er minn skilningur og vonandi dýpkar sá skilningur eitthvað með kvöldinu eða tímanum. En þá vil ég víkja máli mínu að breytingarákvæði. Ég nefndi áðan að í upphafi starfsins sem hæstv. forsætisráðherra hefur staðið fyrir lögðum við til að breytingarákvæðið yrði sett í forgang. Ástæðan er sú að gildandi stjórnarskrá virkar þannig að til þess að breyta henni þarf Alþingi að samþykkja breytingu, rjúfa strax þing, ekki seinna heldur strax, það er ekkert sérstaklega teygjanlegt hugtak í því samhengi, og svo þarf eftir þær kosningar nýtt þing að samþykkja sömu breytingar og þá hafa þær tekið gildi. Það hefur í för með sér að það er tilhneiging til þess að bíða með stjórnarskrárbreytingar fram í lok kjörtímabils. Ég held að það sé næstum því alltaf gert þótt ég hafi ekki skoðað hvert einasta tilfelli reyndar hvað það varðar. Sömuleiðis er aðkoma kjósenda að breytingum afskaplega lítil. Flokkar eins og Sjálfstæðisflokkurinn gera ekki sérstaklega mikinn greinarmun á þjóðaratkvæðagreiðslum og almennum alþingiskosningum. Það endurspeglast kannski í því að Sjálfstæðisflokkurinn er yfirleitt í stjórn, finnst hann hafa rétt á því að því er virðist og finnst það bara þjóðarviljinn að hann sé við stjórn og ráði sem allra flestu, það sé nú þjóðaratkvæðagreiðsla. Sumir þingmenn úr öðrum flokkum sögðu reyndar hér á þarseinasta kjörtímabili beinum orðum að farið hefði fram þjóðaratkvæðagreiðsla og vísuðu þá til alþingiskosninga. Það er fráleit hugmynd ef ég er spurður, virðulegur forseti, en það er nú þannig að við megum hafa slíkar hugmyndir í kollinum og tjá þær jafnvel upphátt. En hvað sem því líður hafa komið fram nokkrar hugmyndir að því að breyta breytingarákvæði stjórnarskrárinnar þannig að aðkoma þjóðarinnar sé tryggð með einhverjum hætti í þjóðaratkvæðagreiðslu. Fram hafa komið allnokkrar útfærslur á því, ein í drögum stjórnlagaráðs, önnur í frumvarpi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar í kjölfarið, enn önnur í nefndaráliti eða framhaldsnefndaráliti, og enn ein sem kom frá hv. þm. Birgittu Jónsdóttur á sínum tíma, árið 2016 sennilega. Það er ekki mikill heilagleiki þegar kemur að efnisákvæðum þar og útfærslurnar hafa verið ýmiss konar en þær hafa átt það sammerkt að vilja auka aðkomu þjóðarinnar að breytingum á stjórnarskrá. Það er góð ástæða fyrir því. Hún er sú að þegar við kjósum til Alþingis þá kjósum við ansi marga hluti. Það er grundvallarmunurinn á þjóðaratkvæðagreiðslum og kosningum um fólk. Aðkoma kjósenda að því hvernig hlutirnir virka á Íslandi er að þeir fá nokkra bókstafi, hluta af stafrófinu okkar gullfallega, og fá að ráðstafa einum staf á fjögurra ára fresti. Það er öll aðkoman. Það er allt sem kjósandinn fær að segja um það hvernig landinu er stjórnað. Ég legg til, og vona að það hljómi ekki anarkískt, að það megi alveg vera aðeins meira en það. Bókstafirnir mættu vera fimm, jafnvel tíu. Kannski væri best ef kjósendur hefðu einhvern rétt sem þeir gætu sjálfir nýtt til að ákveða hlutina beint, hefðu bara heilan helling af bókstöfum fyrir framan sig, kannski í formi frumvarps eða tillögu þar sem kjósendur gætu lesið tillöguna og sagt þá já eða nei við öllum þeim gullfallegu orðum sem þar stæðu. Mér finnst það ekkert klikkuð pæling, virðulegur forseti, mér finnst hún bara tiltölulega hógvær og sjálfsögð, það finnst mér, verandi Pírati og allt það. Hæstv. fjármálaráðherra fór áðan yfir það að honum þætti eðlilegra að nota hið gildandi ákvæði til að breyta stjórnarskrá og fórum við aðeins í smákarp í andsvörum um það hvernig í ósköpunum það ætti að þykja lýðræðislegra en þær hugmyndir sem hafa komið upp um það að breyta breytingarákvæði stjórnarskrár. En þá vildi hæstv. fjármálaráðherra verja sig með því að hann hefði verið að tala um stjórnlagaþings- og stjórnlagaráðsfyrirbærið og allt það havarí sem var farið í á sínum tíma, fyrir alllöngu síðan. Því vil ég svara svona: Ef stjórnmálamenn á Íslandi ætla að segja að þeir vilji aðkomu þjóðarviljans þá skulu þeir koma fram með tillögur þess efnis, hvort sem það felur í sér ákvæði um þjóðaratkvæðagreiðslu eða gildistökuákvæði með þjóðaratkvæðagreiðslu eða breytingarákvæði stjórnarskrár með þjóðaratkvæðagreiðslu eða nýtt stjórnlagaráð eða hvað eina, bara að þeir komi fram með einhverjar tillögur. En sá málflutningur að lýðræðislegasta leiðin sé að gera þetta eins og þetta hafi alltaf verið gert, virðulegi forseti, þykir mér beinlínis hlægileg. Þegar grafið er í söguna verður hún það mjög hratt. Enda hygg ég að andstaðan við breytingar í þessum efnum byggist fyrst og fremst á ótrúlegri meintri dýrð fortíðarinnar, sem er skoðun sem ég deili ekki. Síðast en ekki síst vil ég fjalla, á síðustu mínútunum sem ég hef, um veginn fram undan því að mér er hann því miður pínu óskýr. Ég veit ekki hvernig fer með þetta frumvarp og ég segi stundum við fjölmiðla, reyndar mjög oft, að því lengur sem ég starfi í pólitík því erfiðara finnist mér að spá fyrir um framtíðina. En ég veit það eitt að sú hugmynd að þjóðin sé stjórnarskrárgjafinn er ekki að fara aftur inn í flöskuna. Sá andi er laus. Hann er ekki að fara að gufa upp, hann er ekki að fara neitt, hann verður áfram. Það er ákveðin togstreita á milli grundvallarhugmynda um hvernig breyta skuli stjórnarskrá eða setja nýja stjórnarskrá á grundvelli lýðveldisins Íslands. Þá blasir við sá vandi að ef það eru stjórnmálamenn sem eiga sjálfir að ákveða hvernig stjórnarskráin heftir völd þeirra þá verður alltaf ákveðið vanhæfi til staðar. Stjórnmálamenn ætla sjálfir að setja sér leikreglur. Ég tel eðlilegra og skynsamlegra að einhver önnur samkoma setji löggjafarvaldinu, framkvæmdarvaldinu og dómsvaldinu mörk í stjórnarskrá. Það batterí yrði einhvern veginn lýðræðislega kosið og helst með sem mestri aðkomu kjósenda sjálfra, margar leiðir eru vísar í þeim efnum. En ég sé ekki fyrir mér, jafnvel þótt þetta verði samþykkt, að neitt breytist í grundvallaratriðum um þessar skörpu, óljósu sýnir á það hver sé stjórnarskrárgjafinn, því að þegar við fengum stjórnarskrá um hin sérstöku málefni Íslands árið 1874 var sama fyrirkomulag við lýði, tvö þing með kosningum á milli skyldu samþykkja nýja stjórnarskrá. Síðan hefur ansi mikið vatn runnið til sjávar. Við höfum orðið sjálfstætt lýðveldi en við höfum trassað að setja okkur nýja stjórnarskrá, grundvallaða á þeim hugsjónum, þeirri sýn sem við höfum um okkur sjálf. Við höfum enn þá tækifæri til að breyta því í stað þess að vísa til þess að hlutirnir hafi alltaf verið eins og þeir eru eða það beri að virða hvernig stjórnarskráin sé núna, sem er satt í ákveðnum skilningi, ekki þó satt í þeim skilningi að við eigum aldrei að breyta henni eða leggja til breytingar á henni. En það þarf að vera skýrt, virðulegur forseti, því að við komumst ekki áfram sem lýðveldi nútímans nema með því að útkljá þessa grundvallarspurningu: Hver er stjórnarskrárgjafinn? Það er spurningin og svarið er: Þjóðin.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni fyrir ræðuna. Ég vil byrja á að taka það fram að ég er sammála niðurlagi ræðu hans, að auðvitað er það á endanum þjóðin sem er stjórnarskrárgjafinn, þannig ætti það a.m.k. að vera og ég get alveg tekið undir þá sýn þingmannsins. Mér hefur reyndar persónulega þótt vanta að þegar breytingar hafa verið gerðar á stjórnarskránni þá hefur það eiginlega verið meira þannig að þjóðin hafi gefið ætlað samþykki sitt við þeim breytingum fremur en að hún hafi beinlínis kosið um þær af því að það hefur alltaf verið kosið um þær í tengslum við alþingiskosningar án þess að einhver sérstök skil væru þar á milli. En það er nú annað. Þingmanninum varð tíðrætt um ferlið, hvernig allt þetta væri gert og talaði dálítið mikið um 79. gr. Mig langar í fyrri umgangi að spyrja þingmanninn aðeins út í það hvort honum finnist að það eigi að vera auðvelt að breyta stjórnarskrá og hvort það eigi að vera svo að þannig séð eigi að vera hægt að gera breytingar á stjórnarskránni frá þingi til þings eftir því hvernig vindar blása í samfélaginu. Eða telur þingmaðurinn að til þess að slíkt gæti gengið yrði að vera annað tveggja; aukinn meiri hluta á þingi sem ákvæði slíkt eða aukinn meiri hluti í þjóðaratkvæðagreiðslum á milli? Eða er þingmaðurinn virkilega að kalla eftir því að það sé raunverulega hægt að breyta bara frá þingi til þings án nokkurra sérstakra vandkvæða?

Virðulegi forseti. Ja, hvað ætli séu sérstök vandkvæði í pólitískum skilningi? Svar mitt er nei. Mér finnst ekki að það eigi að vera auðvelt að breyta stjórnarskrá. Mér finnst að það eigi að vera erfitt, ekki ómögulegt, en ég verð að viðurkenna að ég er ekki með endanlega útgáfu í kollinum á því hvernig því sé best fyrir komið. Hins vegar er ég staðfastlega þeirrar skoðunar að kjósendur eigi að koma að þeirri ákvörðun. Ástæðan er sú að í þingkosningum erum við að kjósa um svo marga hluti í einu eins og ég fór aðeins yfir áðan. Við höfum í raun og veru bara einn bókstaf af mjög takmörkuðu mengi til að segja allt sem við höfum að segja. Og sem dæmi hef ég oft sagt áður en ég varð þingmaður, og reyndar eftir að ég varð þingmaður, að ég er oft mjög sammála Vinstrihreyfingunni – grænu framboði um ýmislegt og sammála Sjálfstæðisflokknum um annað. Ég þarf að velja annað hvort. Ég skil ekki alveg af hverju. Af hverju má ekki bara velja meira og betur? Það gæti reyndar dregið mig inn í umræðu um annað en ég ætla ekki að gera það hér í andsvörum, þ.e. um forgangskosningu. Fyrir mér er aðalatriðið aðkoma þjóðarinnar að málinu vegna þess að í kosningum drukknar hvert málefni í öllum hinum. Við erum aldrei bara að kjósa um skatta, eða forræðishyggju á móti frjálslyndi. Við erum aldrei bara að kjósa um einstök málefni. Við sem höfum verið í kosningabaráttu, sem eru auðvitað allir hér inni, þekkjum það alveg að við erum að reyna að höfða til kjósenda út frá okkar eigin gildum og því sem við trúum. En við erum ekki endilega með öll svör til hvers einasta kjósanda, við erum reyndar sennilega ekki með öll svör til eins einasta kjósanda. Þetta er allt saman í belg og biðu. Þetta er allt saman í sama pottinum. En þegar kemur að stjórnarskránni er um svona grundvallaratriði að ræða um það hvernig þjóðríki við ætlum að vera og þá finnst mér eðlilegt að þeirri spurningu sé svarað alveg sérstaklega, alveg burt séð frá því hvað kjósandinn vill að öðru leyti, það er aðalatriðið fyrir mér. Útfærslan á því er t.d. aukinn meiri hluti þings og jafnvel aukinn meiri hluti kjósenda, ég er opinn fyrir slíkum hugmyndum en vara þó við því að slíkar kvaðir séu settar að það komi niður á lýðræðisferlinu sjálfu. Ég hef ekki tíma til að útskýra það, kem kannski að því í seinna andsvari.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Við erum að þessu leyti til sammála hvað það varðar. Okkur finnst greinilega báðum að við, eða þjóðin, höfum svolítið verið snuðuð um það að fá beinlínis að greiða atkvæði um stjórnarskrá þegar breytingarnar eru undir í kosningum. Ég hef alla vega verið þar. Hins vegar er þessi þáttur ekki inni í þeim breytingum sem eru hér til umræðu. En hv. þingmaður kom inn á það að þegar hafa verið lagðar fram breytingartillögur sem verða ræddar í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Gott og vel. En varðandi þær breytingar sem eru hér undir, og við erum að ræða núna frumvarp hæstv. forsætisráðherra um breytingar á stjórnarskránni efnislega, þykir hv. þingmanni það eftirsóknarvert, ég veit ekki hvort maður á að segja það, að ræða frekar þær tillögur sem þó eru á borðinu efnislega, reyna að ná sameiginlegri lendingu með þeim annaðhvort í þingsalnum eða í nefndinni og bera þær síðan aftur fyrir þingið og láta á það reyna hvort það er einhver meiri hluti í þinginu til að gera þó a.m.k. þessar breytingar? Þinginu virðist hafa reynst þetta erfitt eins og hv. þingmaður kom inn á, af nokkurri svartsýni, vil ég meina, en er það ekki samt skylda okkar að færa þinginu það verkefni að þurfa raunverulega að taka afstöðu? Er það ekki skylda okkar sem þings, þjóðkjörins þings, að koma einhverri afurð hingað aftur inn í þingsal eftir umræðu í nefndinni þannig að þingið þurfi raunverulega að taka afstöðu til hennar? Er það ekki okkar verkefni?

Virðulegi forseti. Það er væntanlega ætlast til þess að auðvelt sé að segja já. Ég skal segja já - en. Frumvarpið sem var til umræðu 2013 komst ekki til atkvæðagreiðslu. Frumvarpið sem Samfylkingin og Píratar og aðrir hafa lagt fram hérna síðustu þing hefur ekki komist til atkvæðagreiðslu. Í grunninn, hugmyndafræðilega séð er svarið já. Mér finnst að þingheimur eigi að taka afstöðu til þess. En ég vildi að það gilti um þær hugmyndir sem liggja á borðinu vegna þess að ég hef tekið eftir því að það virðist vera áberandi minni vissa hjá þingmönnum um það hvernig þeir eigi að taka á þessu máli en meðal þeirra sem ég ræði við og það á bæði við um fólk sem er á móti nýrri stjórnarskrá eða hlynnt henni. Ég sé til hvort mér takist að komast í aðra ræðu á eftir. Mig langar aðeins að fjalla um það á eftir hvernig viðhorfið til nýrrar stjórnarskrár einkennist af ákveðnu skeytingarleysi úr ákveðnum áttum í samfélaginu og ekki bara frá kommentakerfunum, ég er að tala um aðila sem er treyst til að kynna sér málin, skoða þau af alvöru og veita alvöruálit sem eru gagnleg til uppbyggingar. Mér hefur þótt skorta á slíkt. Ég vona að þetta svari spurningu hv. þingmanns. Ég álasa ekki hæstv. forsætisráðherra fyrir að leggja fram þetta mál til umræðu og ég gleðst yfir því að við séum þó að tala um stjórnarskrána því að það er mikilvæg umræða og allt það. En mér finnst hins vegar miðað við þá ætlan að við einbeitum okkur alfarið að efnislegum þáttum þessa frumvarps, þá þurfi að spyrja spurningarinnar um það hvers vegna við erum þá ekki efnislega að tala um allt hitt. Þar er ósanngirnin í því að mér finnst, það er ekki andstaða við að ræða þetta mál. Ég vildi bara óska þess að við ræddum annað líka.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér gríðarlega mikilvægt þingmannamál sem er afurð mikillar vinnu, ég ætla að draga það fram. Ég hef sagt lengi af heilum hug að þetta hafi verið vönduð vinna. Ég studdi forsætisráðherra, formann Vinstri grænna - af því að þetta er þingmannamál þá ætla ég kannski að tala um formann Vinstri grænna frekar en hæstv. forsætisráðherra - í því að fara í heildarendurskoðun á stjórnarskránni, að við gæfum okkur tvö kjörtímabil og áfangaskiptum verkefnum. Ég skynja það að ég er ekki á ósvipuðum slóðum og hæstv. forsætisráðherra og formaður VG varðandi það hvernig hægt er að breyta stjórnarskrá. Jómfrúrræða mín 1999 var einmitt um stjórnarskrána, um jafnt vægi atkvæða. En þar hefur ekkert breyst og ég kem kannski inn á það á eftir. En vinnan var góð og auðvitað voru allir þar af heilindum en ég vil líka draga fram að þar voru bara þannig skoðanir að maður fann strax að framlag ákveðinna formanna var kannski ekki mikið af því að þeir, og það hefur komið fram í dag, vilja ekki miklar breytingar. Það er gömul saga og ný. Það er skoðun og nálgun og við skulum virða hana. Ég hef oft fengið á fundum út af þessari stjórnarskrárvinnu athugasemdir um að við værum að taka þátt með þessum hætti og værum ekki að styðja hinar og þessar útfærslur, hvort sem þar er talað um nýja stjórnarskrá eða annað. Ég vil vekja athygli á því að Viðreisn er með skýra stefnu hvað það varðar. Bara síðast á landsþingi okkar um daginn var það undirstrikað að við viljum endurskoðun á stjórnarskránni í samræmi við m.a. tillögur stjórnlagaráðs en ekki síður að farið verði yfir þær breytingar sem hafa orðið síðan. Flokkurinn hefur reglulega verið upplýstur um það hvernig þessari vinnu hefur undið fram. Engu að síður, og ég vil draga það fram, eru skiptar skoðanir innan flokksins hvað varðar afstöðuna til breytinga á stjórnarskrá. Það mótast að mínu mati ekki síst út frá því að við upplifum alltaf, eins og kom mjög skýrt fram í máli formanns Sjálfstæðisflokksins áðan, þvergirðingu gagnvart öllum breytingum sem snerta raunverulegt auðlindaákvæði með inntaki sem virkjar þjóðareignina. Ég mun fara yfir það á eftir. Ég studdi formann VG eindregið í þessari vinnu og það var gaman að taka þátt í henni framan af en undir lokin áttaði maður sig á því að þetta var byrjað að snúast meira um það hvernig stjórnarflokkarnir gætu komið heilir út úr þessari vinnu heldur en að við værum til að mynda með auðlindaákvæði sem myndi virkja þjóðareignina. Það dugar ekki eitt og sér að setja orðið þjóðareign inn, það verður að hafa inntak. Eins og ákvæðið er núna breytir það engu miðað við núgildandi lög, ég kem líka að því síðar. Í þessari miklu vinnu, og nokkuð hefur verið farið yfir það, áfangaskiptum við verkefnunum og það var bara ansi erfitt, virðulegi forseti, að taka afstöðu til þess hvaða mál ættu að bíða og hver ekki. Þá þurftu formenn að forgangsraða og hugsa hver heildarmyndin og -sýnin væri. Sýnin hjá mér, og að ég held líka hjá formanni VG, var sú að eftir tvö kjörtímabil hefði þingið farið heildstætt yfir stjórnarskrána, tekið tillit til ýmissa sjónarmiða, ekki endilega breytt öllu en farið engu að síður yfir hana með þessi viðmið. Ég minntist áðan á jómfrúrræðu mína. Hún snerti jafnt vægi atkvæða. Það hefur alltaf verið mér mikið hjartans mál og ég man að ég rauk upp á sínum tíma, án þess að átta mig á því að það væri jómfrúrræða, þetta var bara stutt athugasemd, af því að það er ekki rétt þegar vægi atkvæða fer eftir því hvar fólk býr á landinu. Ég skil vel að bæta þurfi innviði og vinna gegn ýmsu óréttlæti sem landsbyggðin stendur til að mynda frammi fyrir en það verður ekki gert á grunni misvægis atkvæða. Við gerum það með öðrum hætti. Mér finnst miður að nú hafi liðið hátt í 21 ár og ekkert breyst hvað það varðar. Það var því erfitt fyrir mig að samþykkja að beðið yrði með þetta gríðarlega prinsippmál Viðreisnar um jafnt vægi atkvæða, einn maður eitt atkvæði, fram á næsta kjörtímabil. En í staðinn sá ég að við færum í mikla vinnu út af auðlindaákvæði, færum í breytingu og skerpingu á forseta- og framkvæmdarvaldskaflanum en kæmum ekki síst með skýrt framsalsákvæði auk ákvæðis um þjóðaratkvæðagreiðslur sem var mikilvægt, eins og kom fram hjá hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni áðan. Í hans huga er það einna mikilvægasta ákvæðið. En hvað gerðist? Fljótlega eftir að samkomulag náðist um að áfangaskipta vinnunni var alveg ljóst að stjórnarflokkarnir auk Miðflokksins höfðu engan áhuga á framsalsákvæði. Vissulega fóru að renna á mig tvær grímur þegar þjóðaratkvæðagreiðslurnar fóru líka út og síðan fékk breytingarákvæðið, sem ekki síst Samfylkingin og Píratar hafa lagt mikla áherslu á, ekki heldur umræðu. Það sem fékk í rauninni umræðu og umfjöllun var annars vegar eitthvað sem við gátum sætt okkur við og stutt, og ég heyri það á ræðum flestra ræðumanna, eins og ákvæði um íslenska tungu eðlilega og fleiri ákvæði, og hins vegar auðlindaákvæði sem heldur stjórnarflokkunum saman og breytir ekki neinu. Þó að maður hafi einhverja reynslu í pólitík þá var ég alltaf innst inni, og það er kannski einfeldni af minni hálfu, að vona að við sæjum fram á raunverulega breytt vinnubrögð, breytta nálgun sem fæli í sér að sá sem leiddi stjórnarskrárvinnu hefði raunverulegt vald til að leita samstarfs þvert yfir stjórn og stjórnarandstöðu. Að það þyrfti ekki alltaf að leita blessunar einhvers sem hinir stjórnarflokkarnir gætu sætt sig við, heldur værum við að reyna að ná breiðri samstöðu eins og uppleggið var. Uppleggið var einmitt að það ætti að leggja breytingar fram í nokkrum málum. Ef ekki væri sátt um málið þá yrði alla vega breið samstaða um það. Í ljós hefur komið að svo er ekki. Steininn tók svolítið úr þegar við fórum fram með rökræðukönnunina. Ég ætla ekki að gagnrýna hana, ég studdi það hvernig við fórum í hana og mér fannst ekki rétt sem ég heyrði fyrr í dag þegar verið var að gagnrýna aðferðafræðina og spyrja hvort einhverjir væru vinir forsætisráðherra eða innan Vinstri grænna. Ég ætla að draga fram að sú vinna var vel unnin og þar var hægt að rýna mjög til gagns og fá fram nokkuð skýran vilja hjá almenningi. Við vorum að reyna að draga fram almenningsvilja. Þar kom margt mjög áhugavert fram, m.a. um jafnt vægi atkvæða. Því meira sem menn fóru í það, því meiri varð stuðningurinn, til að mynda á landsbyggðinni, þegar menn áttuðu sig á því út á hvað hugmyndin gengi. En þó að búið væri að slaufa framsalsákvæðinu og slaufa þjóðaratkvæðagreiðslum var ekki farið í að taka inn jafnt vægi atkvæða þrátt fyrir ríkan vilja almennings til að taka á því máli. Ég geri mér grein fyrir því eftir ræður dagsins að það mál er ekki ofarlega í forgangsröðinni. Ég segi það m.a. af því að formaður Sjálfstæðisflokksins ræddi ýmis mál hér og dró m.a. fram kjördæmaskiptinguna. Já, það má alveg deila um kjördæmaskiptinguna, hann vill greinilega hafa fleiri kjördæmi, en ég hef í síðari tíð hallast frekar að því að hafa landið eitt kjördæmi og afgreiða í eitt skipti fyrir öll jafnt vægi atkvæða. En aldrei leiddi hann talið að jöfnu vægi atkvæða sem skiptir svo miklu máli. En ég vil um leið fagna því að innan Sjálfstæðisflokksins eru raddir sem hafa byrjað að ræða þann anga málsins. Rökræðukönnunin dró fram þennan vilja, sama könnun og formaðurinn notaði síðan til að rökstyðja að það væri gott að fólk væri andsnúið landsdómi, sem ég fagna líka, og notaði til að ýta undir mál sitt þegar hann ræddi forsetakaflann. Þar var í engu farið í það sem var skýr leiðsögn til okkar formanna, að taka á jöfnu vægi atkvæða. Þetta er eitt af þeim málum sem ég sé til að mynda Viðreisn lofa að við klárum á næsta kjörtímabili. Við verðum að lofa því að halda áfram með það verklag sem lagt er upp með og klára málið. Ég vona að hæstv. forsætisráðherra og formaður VG sé sammála mér um að það sem við náðum ekki að klára núna klárum við á næsta kjörtímabili. Annars er það alltaf þannig að á endanum er það Sjálfstæðisflokkurinn eða Framsókn sem ræður öllu þegar kemur að stjórnarskránni. Ég vil undirstrika að það eru ýmsar skoðanir varðandi það hvernig við eigum að breyta stjórnarskránni. Ég hef verið, eins og ég sagði áðan, frekar hlynnt þeim skrefum og þeirri aðferðafræði sem hefur verið lagt upp með, að þingið geri það og taki sér tíma en reyni einmitt að skoða hvað hefur verið gert. Þá er rétt upplegg að horfa til stjórnlagaráðs, þjóðaratkvæðagreiðslunnar, þjóðfundar, vinnunnar síðan þá og reyna að nýta rökræðukönnunina. Ég tel það skynsamlega nálgun en hún má ekki verða til þess á þessu stigi að við komumst ekki lengra. Það er óboðlegt. Þetta er eitthvað sem við skuldum þjóðinni. Formaður Vinstri grænna hefur sagt hér ítrekað að við skuldum samfélaginu að klára þetta. Já, við skuldum samfélaginu að klára m.a. þessar breytingar og gera það með sóma en við eigum heldur ekki að selja þjóðinni eitthvað sem er ekki rétt eins og auðlindaákvæðið. Ég ætla að eyða mestum tíma, eðlilega, í auðlindaákvæði því að það er langstærsta málið og ég vil að fólk setji allar viðvörunarbjöllur í gang þegar það hugsar um málið og pælir í því hvað sé í rauninni verið að selja þjóðinni, en ég vil líka geta þess og undirstrika að ég bauðst til að vera með á frumvarpi um íslenskuna enda ekki nema eðlilegt. Ég tók þátt í því að móta það ákvæði á fundunum. Eins með umhverfisákvæðið og forsetakaflann, það eru mál sem ég lýsti yfir við formann VG að ég væri tilbúin, og Viðreisn væri tilbúin, að vera með á til að reyna að ná sem mestri samstöðu um þau og vonandi fá fleiri flokka til þess að gera það. Ég fagna því að ég heyri að fólk sé tilbúið til að skoða þá þætti meira og frekar. Varðandi forsetakaflann eru atriði sem má velta vöngum yfir en þar eru líka atriði sem ég held að séu fagnaðarefni. Við sjáum að verið er að taka á ákæruvaldi gagnvart ráðherra, þegar á að ákæra ráðherra fyrir embættisrekstur, og taka á ráðherraábyrgð. Ég tek undir athugasemdir sem hafa komið hér fram að við þurfum aðeins að móta það hvernig framhaldið verður, hvaða lögum þarf að breyta og þá hvernig. En þarna eru stigin mikilvæg skref. Ég er þeirrar skoðunar að tímamörk eigi að vera á setu í embætti forseta Íslands. Hvort það eru 12 ár eða 16 ár er ekki stóra málið en ég held að það sé ekki í samræmi við eðlilegar lýðræðisreglur að við höfum það svigrúm. Þrátt fyrir að embættið sé að margra mati valdalítið er það áhrifamikið og ég tel að það skipti máli að við sjáum fram á endurnýjun á einhverra ára fresti. Mér finnst tillagan sem formaður VG setti fram allrar athygli verð. Við ræddum það og það var eitt af því sem við áttum skemmtilegar samræður um. Ég tel mikilvægt að þingið fái það svigrúm sem þarf til að meta það og fara yfir. Ég tel mjög mikilvægt að umhverfisákvæði verði samþykkt. Ég tel brýnt að umhverfisákvæði eins og það lítur hér dagsins ljós fái góða yfirferð hér í þinginu að sjálfsögðu en brýnt að við samþykkjum það með þeim hætti að það sé skýrt hver vilji löggjafarþingsins er gagnvart umhverfi og náttúru Íslands. Það finnst mér mikilvægt og mun, að breyttu breytanda, gera mitt til að styðja það. En hér er náttúrlega einn hængur á og hann er sá að í þessu frumvarpi er auðlindaákvæði sem ég segi að sé stórhættulegt eins og það er núna. Það kemur engum á óvart eftir allt þetta og það segir svolítið mikið um þetta ákvæði, þekkjandi vel aðdragandann og hafandi tekið þátt í umræðum fyrir hönd Sjálfstæðisflokksins um stjórnarskrána, að ef þetta er ákvæði sem Sjálfstæðisflokkurinn samþykkir og Framsóknarflokkurinn samþykkir, og eftir atvikum hugsanlega ekki bara Vinstri græn heldur Miðflokkurinn líka, þá er verið að segja ákveðna sögu. Þar er verið að segja þá sögu að ekki sé verið að breyta neinu. 1. gr. fiskveiðistjórnarlaganna er það sem hún er og þetta ákvæði gerir ekkert meira en það. Enda segir Lagastofnun Háskóla Íslands nákvæmlega að hér sé ekki verið að breyta neinu í íslenskri framkvæmd, ekki neinu. Það þýðir að enn er mikil óvissa um tímamörk þeirra sem hafa yfir auðlindum okkar að ráða, hvort sem það er fiskveiðiauðlindin eða aðrar auðlindir. Og af hverju er það þannig að við tímabindum og gerum samninga? Það er það sem við eigum að gera, gera samninga um auðlindirnar eins og formaður Framsóknarflokksins lagði til á sínum tíma, tímabundna samninga, en hann virðist núna hafa fallið frá þeirri hugmynd. Við eigum að tímabinda samninga um auðlindirnar og sjávarútvegurinn er þar ekki undanskilinn. Með þessu ákvæði er verið að undanskilja sjávarauðlindina. Verið er að sérhanna auðlindaákvæði fyrir sérumhverfi fiskveiðistjórnarkerfisins. Með okkar tillögum er ekki verið að kollvarpa fiskveiðistjórnarkerfinu, aldeilis ekki. Mín tillaga varðandi breytingu á auðlindaákvæðinu felur einfaldlega í sér að í stjórnarskrá eigi að kveða á um að gera eigi tímabundna samninga. Það er ekki verið að tala um tímalengdina. Það er löggjafans að ákveða tímalengdina. Eru samningarnir gerðir til 15, 20 eða 25 ára? Það er bara verið að segja í stjórnarskrá að ekki sé heimilt fyrir löggjafann, fyrir framkvæmdarvaldið, að afhenda auðlindir nema með tímabundnum samningum. Þrátt fyrir Vatneyrardóminn og þrátt fyrir umhverfi 1. gr. fiskveiðistjórnarlaga er enn verulega mikil óvissa um það hver tímamörkin eru. Vel að merkja sagði formaður atvinnuveganefndar þingsins, hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir, hér á þingi að þetta væri allt hið ömurlegasta mál á sínum tíma þegar verið var að ræða um veiðiheimildir og hverjir gætu framselt slíkar heimildir. Þá sagði hún m.a. að veiðirétturinn myndi flytjast á milli kynslóða um aldur og ævi og undirstrikaði þar með þá nálgun sína og meiri hlutans hér á þingi að þar er um ótímabundna þjóðareign að ræða að þeirra mati. Ég hef ekki fengið svör við því önnur en einhvern undanslátt, engin skýr svör, ekki annað en að þetta sé rosalega skýrt í huga formanns VG. Hún og formaður Sjálfstæðisflokksins hafa bæði haldið ræður hér í dag en þau eru ekki tilbúin til að setja þessi skýru orð, tímabundnir samningar, í stjórnarskrá þannig að enginn vafi sé um rétt þjóðarinnar varðandi þjóðareignina, að við virkjum þjóðareignina raunverulega en séum ekki með leiktjöld og sýndarmennsku. Ef við skuldum samfélaginu eitthvað þá er það að tala skýrt, að segja að við ætlum ekki að afhenda heimildir til auðlindanýtingar, hvar sem þær eru, til ótakmarkaðs tíma, bara alls ekki. Af hverju má þá ekki segja það skýrt í ákvæðinu sjálfu? Það dugar ekki fyrir mig að formaður VG segi það í framhjáhlaupi í ræðu sinni eða að það standi á bls. 37 í greinargerð með frumvarpinu að þetta feli í sér að nýtingarheimildir þurfi að vera tímabundnar eða uppsegjanlegar. Af hverju stendur það þá ekki bara beinlínis í greininni ef það er tilgangurinn? Við hvað eru menn hræddir? Ég vil minna á að auðlindanefndin sem starfaði árið 2000, undir forystu Jóhannesar Nordals, setti fram mjög skýra tillögu um það hvernig ætti að tryggja raunverulega sameign þjóðarinnar á auðlindum. Hún áttaði sig alveg á því að 1. gr. fiskveiðistjórnarlaga frá árinu 1991 dugði ekki til að tryggja sameign þjóðarinnar á auðlindum. Þetta tók til allra auðlinda og það var alveg skýrt að þær ættu að vera tímabundnar eða uppsegjanlegar með einhverjum fyrirvara. Það var líka alveg skýrt hvaða lögum þyrfti að breyta. Lagastofnun Háskóla Íslands og forsætisráðherra og formaður VG hafa sagt það ítrekað að þetta breyti bara engu. Hvern er verið að blekkja? Af hverju eru hlutirnir ekki sagðir hreint út? Þetta er mjög alvarlegt en um leið vil ég draga fram að við erum í 1. umr. um málið í þinginu og ég ætla enn þá að leyfa mér að vona að við fáum breytt vinnubrögð og nýja nálgun. Látum ekki enn og aftur Sjálfstæðisflokkinn stjórna því hvernig auðlindaákvæði verði hér á landi og fáum raunverulega virka þjóðareign inn í auðlindaákvæðið. Tillaga mín er unnin út frá tillögu forsætisráðherra og er viðleitni mín til þess að reyna að ná einhverri sátt um auðlindaákvæði. En það er ekki hægt að gefa afslátt af því að mínu mati að virkja ekki þjóðareignina og ekki hægt að fara með falleg orð inn í stjórnarskrá og segja að það skipti rosalega miklu máli að það sé komið inn í stjórnarskrá þegar allir segja að þetta breyti engu. Er þetta pólitík? Já, þetta er pólitík, harðkjarnapólitík. Snýst pólitíkin um að vilja umturna fiskveiðistjórnarkerfinu? Nei, alls ekki. Það eru útúrsnúningar. En það er hins vegar gott að skynja það hver nálgun Sjálfstæðisflokksins, og núna ríkisstjórnarflokkanna, er í þessu stjórnarskrármáli, í auðlindamálinu. Hún er að móta enn og aftur, kannast einhver við það, sérreglu fyrir sjávarútveginn. Þau eiga eftir að svara því af hverju sjávarútvegurinn, ein atvinnugreina, ein auðlindagreina, á að vera án tímabundinna samninga. Við þurfum að virkja þjóðareignina. Þetta ákvæði gerir það ekki. Tímabinding er almenn regla í lögum á Íslandi. Sjávarútvegurinn er undantekningin. Þessi leið ver sérstöðu sjávarútvegsins, hún ver ekki þjóðina. Hún virkjar ekki þjóðareignina. Það kemur alveg skýrt fram hjá Lagastofnun, hún breytir engu. Tímabindingin á að mínu mati og okkar í Viðreisn að taka tillit til allra auðlinda. Þess vegna legg ég ekki til að nýtingartíminn verði ákveðinn í stjórnarskrá. Það er löggjafans að ákveða það, eins og t.d. núverandi hæstv. samgönguráðherra gerði á sínum tíma sem þáverandi sjávarútvegsráðherra þegar hann lagði fram tillögu sem fól í sér ákveðna tímabundna samninga með uppsegjanlegu ákvæði, 8 og 15 ára minnir mig að það hafi verið, samtals gat það verið allt upp í 23 ár. Það var tímabinding. Það var leið. Vinstri græn verða að útskýra það fyrir mér og þjóðinni hvað breyttist árið 2017. Árið 2017, m.a. í þeirri nefnd sem ég skipaði á sínum tíma sem sjávarútvegsráðherra, var alveg skýrt að Vinstri græn vildu tímabindingu. Þau gátu m.a. sætt sig við frumvarp Framsóknarflokksins um tímabindingu. Hvað breyttist? Jú, Vinstri græn fóru í ríkisstjórn með Sjálfstæðisflokknum og þá breyttist allt. Það er skrýtið en ætti ekki að koma á óvart þegar maður hefur séð alla þróunina og ferilinn í þessu. Auðlindanefndin árið 2000 gaf skýra leiðsögn. Hér er ekki farið eftir henni. Sú leið sem er farin hér er eitthvað allt annað en að virkja þjóðareignina. Þetta er svo mikið risamál, það er svo mikil alvara á bak við þetta og þessa gagnrýni og nálgun. Ég biðla til þingheims að skoða mjög vel m.a. þá leið sem ég er að leggja til, að segja það skýrt, eins og segir í greinargerðinni, að við tímabindum réttindin, setjum það inn í greinina til að tryggja raunverulega þjóðareign. Ég get alveg tekið undir með hæstv. forsætisráðherra og formanni VG að við getum rætt um eðlilegt gjald og útfærslu á því og er sammála þeirri nálgun að á endanum sé það þingið sem ákveður hvernig við fáum fullt eða eðlilegt gjald. Leið okkar í Viðreisn er að tala um markaðsleið því að þannig teljum við að þjóðin fái skynsamlegasta, eðlilegasta og mesta gjaldið. En það er eitthvað sem við tökum á hér inni. Ég er ekki að leggja til að það verði sett í stjórnarskrá. Fyrst og fremst verði gjald tekið fyrir og það verði á endanum löggjafinn sem segi til um það. Ég horfi á tímabindinguna fyrst og fremst. Stjórnarskráin verðskuldar ekki þessa umræðu. Þetta sagði hæstv. forsætisráðherra fyrir nokkrum dögum og ég er sammála því. Ég er sammála því að stjórnarskráin eigi betri meðferð skilið. Hún á það líka skilið að við komum hreint fram og segjum hlutina. Ef þetta er til þess að halda stjórninni saman og stjórnarflokkunum saman, þá er það bara fínt. Ef ætlunin er að breyta ekki neinu, segið það þá líka. Ef ekki á að treysta grundvöllinn undir þjóðareignina er bara heiðarlegast að segja það. Stjórnarskráin á það skilið, fólkið á það skilið. Við sáum það m.a. í Bandaríkjunum þegar fyrrverandi forseti, Trump, fór í þann leiðangur að skipa eftirmann Ruth Ginsburg hæstaréttardómara, að sú ákvörðun hans að setja afturhald og öfgasjónarmið inn í réttinn mun hafa áhrif á réttinn til næstu áratuga. Þess vegna er þetta svo mikil alvara hér þegar við stöndum frammi fyrir þessum breytingum, þetta eru ekki breytingar sem munu gilda örstutt heldur í áratugi ef þetta verður samþykkt eftir næstu kosningar. Virðulegur forseti. Ég er reyndar rétt að byrja en ég sé að það er mínúta eftir. Tjónið sem þessi tillaga formanns Vinstri grænna skapar er tjón sem mun lifa með næstu kynslóðum. Þessi afurð, þetta frumvarp, svarar því svart á hvítu að þessir þrír flokkar, hugsanlega með stuðningi Miðflokksins, ætla að halda samstarfinu áfram eftir kosningar. Það liggur alveg ljóst fyrir. Það þarf meiri hluta eftir næstu kosningar og þá þarf að samþykkja að hafa þetta óvirka stjórnarskrárákvæði. Þetta er því líka yfirlýsing um að þessir flokkar ætli að halda áfram til að geta klárað nákvæmlega þetta mál af því að það þarf samþykkt þingsins. Afleiðingin er síðan sú að sjávarauðlindin verður áfram í eigu og á forræði hinna fáu, á þeirra forsendum en ekki þjóðarinnar. Ef svo reynist verður það á endanum hin raunverulega vonda arfleifð þessarar ríkisstjórnar.

Forseti. Ég ætla bara að vera heiðarlegur og segja að ég er mjög hugsi eftir ræðu hv. þingmanns. Mér fannst hún byrja vel. Hún talaði um að skuldbinda okkur til að klára það á næsta kjörtímabili sem ekki náðist núna eins og jafnt vægi atkvæða, sem var reyndar alltaf dagskrá á næsta kjörtímabili hjá hæstv. forsætisráðherra, að halda áfram með það sem ekki kláraðist núna. En hún endar í einhverri samsæriskenningu um að það sé í gegnum stjórnarskrárbreytingar sem Vinstrihreyfingin – grænt framboð ætli að hlekkja sig við Sjálfstæðisflokkinn til að vera með honum í ríkisstjórn eftir næstu kosningar. Í hvaða veröld lifir hv. þingmaður, virðulegur forseti? Að það sé í gegnum breytingar á stjórnarskrá Íslands sem hægt sé að ná tangarhaldi á Sjálfstæðisflokknum? Hv. þingmaður þekkir Sjálfstæðisflokkinn betur en ég. Ég hef aldrei verið í honum öfugt við hv. þingmann. Hún veit vel að þar er kannski ekki líklegast að fá þann af og til ágæta flokk með sér í einhvern sprett. Hún veit kannski eitthvað meira en ég um innvols Sjálfstæðisflokksins. En að orðum hv. þingmanns um ýmislegt annað. Margt væri hægt að segja um það og væri gaman að fjalla um þetta í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. En ég ætla bara að biðja fólk um að tala ekki eins og það breyti engu að taka ákvæði sem er í lögum í dag, sem hægt er að breyta með einföldum meiri hluta á Alþingi, og setja í stjórnarskrá, sem við vitum að er tiltölulega erfitt að breyta, að það leyfi sér ekki í sinni flokkspólitík að tala eins og það breyti engu. Þá eru menn að leggja stjórnarskrárákvæði að jöfnu við lagaákvæði.

Virðulegi forseti. Ég skil vel að hv. þingmanni hafi þótt það gott hvernig ég byrjaði ræðu mína. Það er augljóst að hann vill að ég hossi ríkisstjórninni. Ég geri það bara gjarnan. Við í Viðreisn höfum lagt okkur fram um að hæla ríkisstjórninni þegar á við en við gagnrýnum hana þegar þörf er á. Við styðjum góð mál, við stoppum vond mál, við breytum vondum málum og reynum að hafa áhrif á þau. Og þetta mál er eitt stærsta og áhrifaríkasta mál ríkisstjórnarinnar undir forystu Vinstri grænna og það er formaður Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs sem leggur það fram. Það er engin útskýring á því af hverju það er kúvending á stefnu þeirrar hreyfingar í þessum málum varðandi tímabindingu, varðandi það að virkja þjóðareignina. Að setja eitthvað í stjórnarskrá sem engu breytir frá núgildandi lögum, hvern er verið að blekkja? Af hverju er ekki unnið áfram með tillögur auðlindanefndarinnar frá árinu 2000? Ég gat um það sérstaklega að árið 2000 hafi auðlindanefndin gert sér grein fyrir því að 1. gr. fiskveiðistjórnarlaganna tryggði ekki virka þjóðareign. Það þyrfti að gera þetta almennilega. Það þyrfti að breyta lögum. Það þyrfti að setja inn í fiskveiðistjórnarlögin tímabundna samninga. Af hverju á sjávarútvegurinn einn auðlindagreina að vera án tímabundinna samninga þegar nýta á sameiginlega auðlind þjóðarinnar? Af hverju? Hvers konar sérhagsmunagæsla er þetta? Við erum að tala um risastór prinsippatriði. Vekur það ekki hv. þingmenn til umhugsunar um hvort þingið þurfi einmitt - og ég vil hvetja hv. þingmann til að nýta sér rétt sinn í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd til að fara mjög vel yfir nákvæmlega þennan þátt 

Forseti. Við erum að tala um risastórt mál. Ég var að vona að við gætum hafið okkur upp yfir afskaplega þreyttar hnútur í dægurpólitíkinni. Sérhagsmunagæsla, það að forsætisráðherra leggi þetta fram er tjón sem mun lifa með næstu kynslóðum, skrifaði ég eftir hv. þingmanni áðan. Já, ég mun fjalla vel um málið í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Ég mun spyrja alla lögspekinga sem að því koma hvort lagaákvæði og stjórnarskrárákvæði séu jafn gild, hvort eitthvað sem stendur í lögum sem breyta má með einföldum meiri hluta Alþingis sé það sama og það sem stendur í stjórnarskrá sem þarf að fara í gegnum það ferli sem þarf til að breyta stjórnarskrá og hvort sá skilningur hv. þingmanns sé réttur, sem kom fram í máli hennar, að allir lögspekingar segðu að þetta breytti engu. Ég leyfi mér að efast um hann, forseti.

Virðulegi forseti. Lagastofnun Háskóla Íslands segir að þetta breyti engu. Þetta breytir engu, þetta staðfestir bara þann rétt og verið er að flytja inn þann skilning sem er á 1. gr. fiskveiðistjórnarlaganna. Þetta breytir engu. Ekki er verið að fara í aðrar breytingar á lögum, eins og auðlindanefndin lagði til á sínum tíma, til að tryggja þjóðinni rétt sinn. Ekki er verið að gera það. Ég reyndi allt þetta tímabil og það hvernig ég vann lýsti sér m.a. í því að ég var reiðubúin til að vera á þremur málum með forsætisráðherra og formanni VG. Ég var eini formaðurinn sem lýsti því yfir. Er það merki um ómálefnalega nálgun? Eftir á, væntanlega. Fyrirgefðu hæstv. samgönguráðherra, Sigurður Ingi Jóhannsson, ég var eini formaðurinn í stjórnarandstöðu sem lýsti því yfir. Er það merki um ómálefnalega nálgun? En ég spyrni við fótum þegar verið er að ógna rétti þjóðarinnar til að hafa raunverulegt forræði yfir sínum eigin auðlindum. Ég óttast að verið sé að gera það með þessum tillögum.

Herra forseti. Annars vegar ætla ég að nefna það að hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir þarf auðvitað að átta sig á því að hér er ekki um að ræða stjórnarfrumvarp eða stjórnarandstöðumál eða eitthvað þess háttar. Hún þekkir náttúrlega forsöguna betur en ég og veit að svo er ekki. Hitt atriðið sem ég vildi nefna og bið hana að svara, vegna þess að ég er aðeins að reyna að átta mig á ákveðnum þáttum í málflutningi hennar, og það er ef hún gæti bara í örstuttu máli greint mér frá því hvað það er í núverandi stjórnarskrá sem kemur í veg fyrir að hugmyndir Viðreisnar um breytingar á fiskveiðistjórnarkerfinu geti náð fram að ganga.

Virðulegi forseti. Þetta er réttilega þingmannamál og ég held að hv. þingmaður átti sig á því, ef hann hefur fylgst með og ég veit að hann hefur fylgst með umræðum í dag, að uppleggið var auðvitað að ná sem mestri sátt. Ef ekki þá yrðu mál lögð fram í breiðri samstöðu. Frá því var síðan horfið með því að sameina málin þegar ljóst var að hugsanlega væru fleiri flutningsmenn en formaður VG á nokkrum málum. Við sjáum það líka og erum að kreista það út, sem segir náttúrlega svolítið mikið um allt málið, og munum örugglega fá það fram núna - ég veit að formaður Framsóknarflokksins styður málið eins og það er núna - og erum þá búin að fá það út hér í dag að það eru stjórnarflokkarnir sem styðja auðlindaákvæðið. Kemur það á óvart? Kemur þessi aðferðafræði á óvart? Nei, bara ekki. Það kemur bara alls ekkert á óvart að verið sé að koma með auðlindaákvæði með þessum hætti sem tengir stjórnarflokkana. Það sem kemur hins vegar á óvart er að tveir af þremur stjórnarflokkum hafa í rauninni kúvent í afstöðu sinni varðandi tímabindingu og treysta sér ekki til að segja það skýrt í þessu ákvæði. Þá eru það þessar aðdróttanir, með fullri virðingu af því að ég ber mikla virðingu fyrir hv. þm. Birgi Ármannssyni en ég heyrði líka hjá formanni Sjálfstæðisflokksins að þetta sé leið fyrir Viðreisn til að breyta fiskveiðistjórnarkerfinu. Alls ekki. Þetta er leiðin til að treysta rétt þjóðarinnar. Við höfum verið eindregnir talsmenn þess að vera með kvótakerfi. Við viljum aðra leið og treystum markaðnum til að ákveða gjaldið. Það er löggjafans að ákveða hvaða leiðir eru notaðar til að innheimta gjöld. Það er bara pólitíkin. En við erum að undirstrika ákveðinn rétt þjóðarinnar varðandi auðlindirnar og við erum að segja: Við afhendum engar auðlindir í eigu þjóðarinnar 

Herra forseti. Ég skil hv. þingmann svo að við séum sammála um að ekkert sé í núgildandi stjórnarskrá sem kemur í veg fyrir að þær hugmyndir nái fram að ganga sem Viðreisn kann að hafa um breytingar á fiskveiðistjórnarkerfinu eða innheimtu veiðigjalda eða öðru þess háttar. Til að gera þær breytingar sem hv. þingmaður talar fjálglega um þarf því ekki að breyta stjórnarskrá. Er það réttur skilningur minn á málflutningi hv. þingmanns?

Virðulegi forseti. Það er ágætt að hv. þingmaður hafi komið inn á þetta því að ég væri kannski að einhverju leyti rólegri með ákvæðið, sérstaklega varðandi gjaldið, ef stjórnarflokkarnir hefðu ekki margítrekað fellt tillögur okkar í Viðreisn, og frá Pírötum og Samfylkingunni, um að tímabinda samninga. Það hefur verið fellt. Það er enginn vilji hjá stjórnarflokkunum til að setja það ákvæði með lögum. Á meðan það er ekki gert og á meðan verið er að leggja fram tillögu með þessum hætti og engum lögum er breytt samhliða þá veikir það rétt þjóðarinnar. Það virkjar ekki rétt þjóðarinnar til eignarinnar yfir auðlindinni. Það er ekki verið að fara alla leið. Þess vegna spyr ég aftur: Hvern er verið að blekkja? Af hverju þessi leikjafræði? Mér finnst þetta ósmekklegt. 

Forseti. Nú er þjóðin stjórnarskrárgjafinn og 2012 var kosið um hvort ætti að leggja grundvöll að nýrri stjórnarskrá með frumvarpi sem þar lá á bak við. Þar var í texta fullt gjald til hóflegs tíma í senn. Í breytingartillögu hv. þingmanns er talað um eðlilegt endurgjald fyrir tímabundnar heimildir. En það sem bætist við, bæði í breytingartillögu hv. þingmanns og í frumvarpi hæstv. forsætisráðherra, eru orðin „í ábataskyni“ sem mér finnst mjög áhugavert. Það er mjög málefnaleg gagnrýni á fulla gjaldið. Það er verið að reyna að taka til allra auðlinda, sólarorkunnar, loftsins eða hvers sem er. Við ætlum að reyna að útvíkka þetta eins og eðlilegt gjald og reyna að haga þessu eftir behag, - afsakið orðbragðið, herra forseti - geta stillt það inn og aðlagað okkur að aðstæðum vegna mismunandi auðlinda. En þegar við bætum við orðunum „í ábataskyni“ hver eru þá rökin fyrir því að gera þennan greinarmun? Ef nýting er í ábataskyni hljótum við að sjálfsögðu að vilja fullt gjald með tímabundnum heimildum fyrir þær. Allar hinar geta verið undir þessum venjulegu forsendum um nýtingu og samfélagslega notkun og hvað sem það er. En um leið og stjórnvöld ákveða að nýting sé í ábataskyni ættu þau að sjálfsögðu að vilja fá fullt gjald fyrir hana til takmarkaðs tíma.

Virðulegi forseti. Það er kannski aldrei hyggilegt þegar þingmenn byrja að semja fyrst við sjálfa sig og nálgast einhverja málamiðlun. Breytingartillaga mín er svolítið til þess að reyna að ná ákveðinni sátt við tillögu hæstv. ráðherra og formanns Vinstri grænna. Ég vann breytingartillöguna út frá því. Hvað þýðir það varðandi eðlilegt gjald eða fullt gjald eða þá leið sem er farin hjá formanni VG? Á endanum er það alltaf þingið sem ákveður þetta. Það er þingsins að ákveða. Það er alveg eins og með það sem ég er að tala um og er lykilatriði í þessu, að við þurfum að tímabinda samninga og segja í stjórnarskránni að við þurfum tímabundna samninga. Það er síðan löggjafans að ákveða til hve langs tíma samningarnir eiga að vera gerðir. Þeir getað verið til skemmri tíma eða lengri í sjávarútvegi, en til lengri tíma varðandi nýtingu annarra náttúruauðlinda; orku o.s.frv., eins og er í dag. Þegar við tölum um gjald í þessu tilviki er ekki verið að beina því að sjávarútveginum einum og sér heldur að það nái til allra auðlinda. Það er lykilatriði líka. Ég tel mikilvægt og það er mín hugsun og hefur alltaf verið í þessari nálgun að á endanum sé mjög erfitt að setja allt inn í stjórnarskrána. Það er einfaldlega löggjafans að meta það. Stjórnarskráin mælist hins vegar til þess að tekið verði gjald og sérstaklega þegar nýting er í ábataskyni.

Forseti. Þess vegna nefndi ég þjóðaratkvæðagreiðsluna sem rammar inn þann grundvallarvilja að hafa fullt gjald til hóflegs tíma í senn. Þar sem þjóðin er stjórnarskrárgjafinn rammar hún inn þær valdheimildir sem þingið hefur til að ákveða þessa hluti á einn eða annan veg. Nú hafa alveg komið fram málefnaleg rök fyrir því að fullt gjald geti ekki átt við um allar auðlindir. Þá er reynt að stilla það af með því að segja „eðlilegt“. En þegar við bætum við orðunum „í ábataskyni“ eigum við við auðlindir sem stjórnvöld ákveða að eigi að skila ábata. Fiskveiðiauðlindin á að vera rekin með afkomu sem skilar ágóða fyrir þá sem nýta hana, þar af leiðandi myndi það þýða fullt gjald og auðlindagjald, á meðan hitaveita eða eitthvað svoleiðis er bara rekið í 

Virðulegi forseti. Ég skil alveg þessa nálgun hjá hv. þingmanni. Engu að síður er það svo að hvort sem stæði hér fullt gjald, eðlilegt gjald eða leið forsætisráðherra væri farin er það alltaf á endanum þingið sem ræður þessu. Varðandi ákvæðið sem var samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslunni 2012 og er lagt fram núna, m.a. af Pírötum og Samfylkingunni, þá er miklu meira í öllu því ákvæði, eins og varðandi það að afnema alla veðsetningu heimilda. Ég held að það væri eitthvað sem myndi ógna fiskveiðistjórnarkerfinu, ekki síst hjá smábátakerfinu sem reiðir sig mikið á veðsetningu eins og stóra kerfið. Svo að ég komi aftur því hvort maður sé kannski búinn að semja við sjálfan sig áður en þetta er sett svona fram: Ég er að reyna að finna þá nálgun sem við getum náð sátt um og treystir um leið rétt þjóðarinnar en treystir ekki bara rétt útgerðarinnar eins og leið ríkisstjórnarflokkanna gerir í þessu máli.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér frumvarp til stjórnarskipunarlaga. Í sjálfu sér gæti ég haldið stutta ræðu og lýst því yfir að mér lítist nokkuð vel á þær tillögur sem hér liggja fyrir en ég ætla að fara yfir í nokkru máli af hverju svo er. Það segir sig auðvitað sjálft að hluti af þessum tillögum, þ.e. ný grein er varðar náttúruverndina, sem er 22. gr. verður ný 71. gr., um að ábyrgð á vernd náttúru og umhverfis hvíli sameiginlega á öllum, er nokkuð keimlík grein í því frumvarpi sem ég lagði fram sem forsætisráðherra árið 2016. Auðlindaákvæðið, sem er líka nýtt og ég tel mjög mikilvægt að komi hérna inn, er ekki heldur mjög frábrugðið því frumvarpi. Hins vegar vil ég lýsa því yfir að eftir þá vinnu sem við höfum farið í gegnum á þessu kjörtímabili er það orðið miklu skýrara. Textinn er orðinn miklu betri og stjórnarskrárlíkari. Menn verða hér í umræðunni að gera greinarmun á því að verið sé að ræða hefðbundin lagafrumvörp eða stjórnarskrá og þann texta sem þar liggur að baki. Ég verð líka að segja að almennt er bara bannað að umgangast stjórnarskrána af einhverri léttúð. Að umgangast breytingar á stjórnarskrá af léttúð er líka eitthvað sem ég kann ekki við og ég mun koma aðeins inn á að fleiri eru sammála mér um það. Þennan hluta frumvarpsins lagði ég líka fram á sínum tíma þegar ég sem forsætisráðherra lagði fram breytingar á stjórnarskrá. Vegna umræðunnar sem hér hefur átt sér stað, ekki kannski mikið í dag en í kringum þetta, bæði í fjölmiðlum og hjá einstökum þingmönnum, var tilgangur minn með því að leggja frumvarpið fram eftir mikla vinnu auðvitað sá að vonast til að þingið gæti tekist á við það verkefni og klárað þær breytingar. Að sjálfsögðu gildir nákvæmlega það sama um frumvarp hæstv. forsætisráðherra, þetta þingmannafrumvarp sem hún leggur fram. Auðvitað er hæstv. ráðherra ekki að leggja það fram bara til að sýna vinnuna. Tilgangurinn er sá að rjúfa þá kyrrstöðu sem verið hefur um breytingar á stjórnarskrá. Ég hef í mjög langan tíma verið talsmaður þess að gera það með þessum hætti, að fara yfir tiltekna kafla, gefa okkur tíma í það og klára það. Ég hef m.a. horft til fyrirmyndar frá Noregi þar sem menn tóku, að ég held, þrjú kjörtímabil í að fara skipulega í gegnum stjórnarskrána og breyta og laga, eða breyta ekki, og tóku til þess nægilegan tíma og unnu það saman. Ég hef verið talsmaður slíkra breytinga. Ég er á móti byltingum. Það kemur ekki á óvart, ég er formaður Framsóknarflokksins. Við viljum hægfara breytingar. Stundum þurfa þær að vera róttækar til að ná umbótunum fram en við erum á móti byltingum. Við erum á móti tilraunastarfsemi þegar kemur að stjórnarskrá. Þess vegna var svo margt í upphaflegum tillögum stjórnlagaráðs á sínum tíma sem mér féll illa. Á einum stað sagði að fyrirmyndin að því fullkomna stjórnkerfi sem við vildum hafa væri Norðurlöndin. Svo ætluðu menn að smíða bara eitthvað allt annað, eitthvert séríslenskt fyrirbrigði sem mönnum datt í hug, gera tilraun til þess. Ég var á móti því. Sem betur fer var ýmislegt af því lagfært í gegnum vinnu þingsins á sínum tíma en það var byggt á grunni tilraunastarfsemi sem hafði ekki neitt sem ég held að sé nauðsynlegt varðandi stjórnarskrána. Þess vegna verð ég að segja alveg eins og er að verklagið sem hæstv. forsætisráðherra hefur viðhaft á þessu kjörtímabili, að skilgreina ákveðna hluti sem við ætlum að fara í gegnum, jafnvel þó að við höfum ekki náð því öllu - í mínum huga gerir ekkert til þótt það náist ekki á tveimur kjörtímabilum. Það má alveg taka þrjú kjörtímabil, bara ef við náum að axla þá ábyrgð að fjalla um það málefnalega hér í þingsal. Ég vil halda því fram að umræðan sé að stóru leyti málefnaleg miðað við það sem ég hef heyrt í dag, þegar niðurstaðan er komin og koma málinu síðan til nefnda þingsins með það markmið að við ljúkum þessu, með það markmið að við göngum til kosninga og tökum síðan þær tillögur sem þingið samþykkir að lokum og gerum að breytingum á stjórnarskrá. Ég held að það sé ákall úti í samfélaginu um að við gerum það og sú vegferð sem við erum á er eitthvað sem ég felli mig bara ágætlega við, eftir 25 fundi sem ég held að ég hafi setið allflesta þar sem við höfum einfaldlega farið nokkuð vel yfir þetta með aðstoð sérfræðinga sem komu úr forsætisráðuneytinu og sérfræðinga á þessu sviði úr háskólasamfélaginu. Þeir hafa sannarlega hjálpað okkur að fá betri innsýn í ákveðna hluti, lagt til breytingar, farið yfir heilu kaflana og við höfum tekið ítarlegar umræður um þetta. Ég verð að segja alveg eins og er að ég felli mig mjög vel við þá leið sem við fórum í þessu. Mér líst vel á að við séum komin á þann stað sem við erum komin á. Ég gæti í sjálfu sér sagt að ég geti algjörlega sætt mig við að breytingar á 22 greinum verði niðurstaðan, eins og breytingar á II. kafla stjórnarskrárinnar um forseta og framkvæmdarvald. Við höfum fengið sérfræðinga á því sviði til að skoða hann sérstaklega og leggja til ákveðnar breytingar, fengið aðra til þess að yfirlesa það, tekið umræðuna sjálf í okkar hópi og síðan verið sannfærð um að það sem við séum að reyna að ná geri ekki stórkostlegar breytingar heldur fyrst og fremst að nútímavæða hlutina. Til að mynda kom einn sérfræðingur, fyrrum forseti, á fund okkar og varaði við því, sem mér fannst áhugavert, að jafnvel þótt við breyttum litlu, jafnvel einstaka orðum, gætum við breytt gangvirki stjórnarskrárinnar. Ég held að við höfum svolítið verið að passa okkur að gera það ekki. Við höfum reynt eins og mögulegt er að vanda okkur við það verk. Og mér finnst þetta vera bara ágætt. Ég hef nefnt umhverfisverndarákvæðið. Það er mjög líkt því ákvæði sem ég lagði fram sem forsætisráðherra haustið 2016. Þó svo að ég gæti vissulega fjallað um hvort það sé algerlega nauðsynlegt eða hvort ég myndi vilja orða það nákvæmlega svona ef ég réði einn, þá get ég algerlega fellt mig við það sem hluta af stærri heild, sérstaklega þar sem það rímar að mínu viti ágætlega við nýtt auðlindaákvæði sem ég legg alveg gríðarlega áherslu á að við náum saman um að klára. Það er ákaflega mikilvægt. Ég hef heyrt umræðuna um það hér í dag, annars vegar af hálfu formanns Samfylkingarinnar og hins vegar formanns Viðreisnar, þar sem fjallað er um markaðsgjald og uppboðsleiðir, sem eru reyndar þær leiðir sem þessir flokkar hafa lagt til, þau eru alltaf að tala um sjávarútvegsauðlindina eina þegar þar að kemur. Ég verð að segja að nokkur önnur lönd hafa farið þessa leið og það eru gjarnan mestu hægri ríki heims, hrein kapítalistaríki, sem hafa prófað þessa leið eða kommúnísk lönd sem aðhyllast slíka starfsemi. Hvað er sammerkt með þessum tveimur þáttum? Jú, það er ójöfnuður. Og annað er sammerkt með þeim leiðum sem þessi lönd hafa farið: Þau hafa öll hætt við hana. Hún hefur nefnilega endað illa. Hún hefur endað þannig að þeir stærstu urðu mjög stórir og einráðir á markaðnum. Það er staðreyndin. Svo geta menn sagt: Ja, það er hægt að finna aðrar leiðir til þess. Jú, það er örugglega hægt. En þetta er reynslan og þetta eru fyrirmyndirnar sem menn eru að tala upp. Þetta er jafnaðarmennskan. Ég er ekki sammála því. Ég er hins vegar sammála því að Framsóknarleiðin, frumvarp sem ég vann að sem sjávarútvegsráðherra á sínum tíma, gæti svarað mjög mörgum þeirra spurninga og álitaefna sem hér hafa verið uppi. Og ég ætla að fullyrða það hér, hv. þingmaður og formaður Viðreisnar sem ég horfi á í salnum, að það ákvæði sem hér er myndi styrkja slíka lagagerð miðað við að í dag er ekkert ákvæði. Ég ætla að fullyrða það, alveg þvert á umræðu hv. þingmanns og formanns Viðreisnar um sýndarmennsku. Ég verð að segja eins og er að mér leið eins og ég væri staddur í einhverju leikriti og verið væri að setja á svið einhverja hluti. Af því að mér finnst það ekki. Það er í raun, þegar ég les íslensku, kristalklárt í mínum huga hvað stendur í þessu nýja ákvæði. Og það er betra en ákvæðið sem ég lagði fram sem forsætisráðherra haustið 2016. Það er betra. Það myndi klárlega undirbyggja þá vegferð sem ég var á og við Framsóknarmenn höfum talað um í sjávarútvegsstefnu okkar. Engin spurning. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um þriðju nýju breytinguna, þ.e. um íslenska tungu. Mér finnst einhvern veginn svo sjálfgefið og eðlilegt að ákvæði um tungumál sem er talað af svo fáum, sem á svo mikið undir högg að sækja, standi í stjórnarskrá. Ég held að ég þurfi ekki að rökstyðja það. Ég styð það ákvæði að sjálfsögðu. Mig langar á eftir að hafa nokkur orð um forsetakaflann og kannski aðeins meira um auðlindaákvæðið. En mig langar að segja að mér fannst það áhugaverð tilraun til almenningssamráðs að fara í þessa rökræðukönnun. Mér fannst sérstaklega áhugavert að sjá niðurstöður fundarins. Þarna voru 233 mættir, en það voru held ég 300 boðaðir, sem er býsna gott. Vissulega var valið handahófskennt en passað var upp á að dreifingin væri jöfn yfir allt Ísland, jöfn eftir kynjum, jöfn eftir aldri og slíkum þáttum. Það sem gerðist var að þarna kom saman hópur sem hafði ákveðnar skoðanir og var örugglega með mismikla þekkingu á málefnunum. Gerð var könnun á afstöðu þeirra, síðan fengu þau sérfræðinga til fundarins, málin voru rædd og aftur var gerð könnun. Mér fannst heildarniðurstaðan í þessu verkefni vera sú að sá hluti þjóðarinnar sem var valinn, með til þess að gera góðum hætti, var varfærnari heldur en við og sérstaklega varfærnari en þeir sem vilja fara í mjög brattar breytingar á stjórnarskrá. Þessi hópur vildi fara varlegar í breytingar en við sem vorum að vinna að breytingum. Þau gengu jafnvel svo langt að vera í einhverjum tilvikum íhaldssöm að okkar mati. Mér fannst þetta áhugavert vegna þess að á okkur dynur látlaust áróður um að ef við tökum ekki upp nýja stjórnarskrá sem ákveðinn tiltekinn hópur samdi séum við að svíkja þjóðina. Þarna kom annar hópur, milli 200 og 300 manns, sem sagði skoðun sína umbúðalaust og hún var önnur. Hún var í þá átt að styðja það sem ég hef staðið fyrir, að við eigum að fara varlega, að við eigum að umgangast breytingar á stjórnarskránni af varúð, ekki af léttúð, af varúð. Mér finnst við vera að gera það í þessu tilliti en engu að síður að vera að taka mjög umtalsverð mikilvæg stór skref. Ég ætla að nefna dæmi úr fyrrnefndri rökræðukönnun. Á bls. 8 í greinargerð með frumvarpinu er sagt að í könnuninni sé sú skoðun áberandi að orðalag stjórnarskrárinnar þurfi að einfalda og skýra. Það var það sem við vorum að reyna. Hv. þingmaður og formaður Flokks fólksins sagði að hún skildi bara alls ekki hvað stæði í þessari grein, hægt væri að skilja hana alla vega, sérstaklega varðandi það hvað forsetinn ætti að gera. Ég held að við getum verið svolítið sammála því. Við vorum að reyna að gera breytingar án þess að breyta gangverkinu í stjórnarskránni og ég held að það skipti líka máli. Í könnuninni var áberandi sú skoðun að einfalda þyrfti og skýra, ekki síst hvað varðar raunverulegar heimildir forsetans. Hins vegar var afdráttarlaus sú skoðun að forseti ætti að vera fulltrúi allrar þjóðarinnar og hafinn yfir hefðbundin stjórnmál og að hlutverk forseta yrði óbreytt frá því sem nú er. Það var það sem þessi hópur sagði. Það er talsvert ólíkt þeim hugmyndum sem komu fram í stjórnlagaráði sem vildi leggja þetta embætti niður. Ég held að við höfum svolítið hitt á þetta. Ég ætla þó að nefna að lagt er til að kjörtímabil forseta verði lengt úr fjórum árum í sex og að forseti geti setið í tvö kjörtímabil eða 12 ár samfleytt. Ég er ekkert viss um að það sé nákvæmlega rétt. Ég er samt heldur á því að skynsamlegt sé að hafa einhverja tímabindingu. En ætti það frekar að vera þrisvar sinnum fjögur ár eða, eins og ég nefndi, kannski af því að ég er Framsóknarmaður, fimm ár og væri þá þrisvar sinnum fimm ár eða 15 ár? Það kæmi til móts við þá sem voru að velta fyrir sér hvort þetta ætti að vera þrisvar sinnum sex ár eða eitthvað slíkt. Þetta eru hlutir sem við verðum að ræða. Rökin fyrir því að tímabinda eru kannski fyrst og fremst þau að ekki sé æskilegt að menn sitji óendanlega lengi. Hins vegar viðurkenna allir að forsetaembættið okkar er meira virðingarstaða en valdastaða og þar af leiðandi er kannski minni þörf á að tímabinda. Þetta er líka málefnaumræða sem ég held að sé eðlilegt að taka hér í salnum. Mér finnst áhugaverð sú breyting að forgangsraða þannig að tryggt sé að forseti hafi meiri hluta á bak við sig við kjör. Ég hef verið í vafa um hvort það sé nákvæmlega rétt. Það byggir maður auðvitað á reynslu af kosningum fyrri tíma. Maður sér að ekki er endilega víst að sumir hefðu orðið forsetar ef slíkt ákvæði hefði verið uppi á þeim tíma. Þá veltir maður fyrir sér: Er það gott inn í framtíðina? Við þurfum að ræða þetta málefnalega til að finna nákvæmlega réttu leiðina. Heildarsvipurinn á þessu starfi okkar finnst mér vera sá að við höfum náð býsna vel utan um það sem var hin almenna niðurstaða almenningssamráðsins. Ég er þar af leiðandi ósammála þeim sem segja að við höfum ekki hlustað neitt á það. Ég fullyrði að við höfum svolítið tekið það inn í beinin að sá hópur væri að biðja okkur um að breyta hægar og minna. En það eru byltingar. Það eru þrjú ný ákvæði og reyndar er talsvert langt síðan komið hafa upp hugmyndir um að setja inn í stjórnarskrá ákvæði um náttúru, umhverfi og auðlindir. Það hefur verið unnið við slíkar breytingar öðru hvoru á síðustu árum. Ég ætla hér undir lokin að hafa nokkur orð um auðlindaákvæðið sem ég tel vera gríðarlega mikilvægt. Bara fyrir þá sem hafa hlustað hingað í kvöld ætla ég að leyfa mér að lesa það vegna þess að ég er ekki viss um að nokkur hafi heyrt það. Tillagan er svona, með leyfi forseta: „Auðlindir náttúru Íslands tilheyra íslensku þjóðinni.“ - Er það ekki skýrt? - „Þær skal nýta á sjálfbæran hátt til hagsbóta landsmönnum öllum.“ - Er það ekki skýrt?  Ég verð að segja alveg eins og er að aftur er niðurstaða mín sú að þó svo að við séum ekki nákvæmlega sammála hefur okkur í þessari vinnu auðnast að koma saman með tillögur sem eru vel ásættanlegar, eru fínar sem stjórnarskrárákvæði, hafa gæði í texta og útskýringum, m.a. í greinargerð, sem gerir það að verkum að mér finnst þau ríma vel við stjórnarskrána að öðru leyti. Á bls. 30 er fjallað um séreinkenni þjóðareignarréttarins. Þetta er sérkenni. Tekið er fram að enginn geti fengið þau gæði sem teljast til þjóðareignar eða réttindi tengd þeim til eignar eða varanlegra afnota. Þar með er, með leyfi forseta, „girt fyrir að aðrir aðilar gætu eignast beinan eignarrétt að þeim, t.d. fyrir hefð. Af þessu leiðir að óheimilt er að selja auðlindirnar eða landsréttindin og af sömu ástæðu verða þessi gæði ekki veðsett. Jafnframt þurfa nýtingarheimildir að vera tímabundnar eða uppsegjanlegar. Nánar er fjallað um þessi atriði síðar í greinargerðinni.“ Og nú spyr ég þá sem hlusta, líka fyrir utan þennan sal: Skiljið þið þetta ekki þannig að þetta séu tímabundin réttindi? Það er bannað að veðsetja þau og það getur enginn eignast þau og þetta er þjóðareign. Er það ekki þannig? Ég skil þetta þannig.

Nei. Formaður Sjálfstæðisflokksins sagði …

Ég skil þetta þannig. Neðst á bls. 30 og 31 eru síðan taldar upp örfáar auðlindir. Þær eru miklu fleiri af því að auðlindir eru ekki svartar eða hvítar og nýting á þeim er ekki svört eða hvít. Þetta er allt meira og minna grátt. Hér eru þjóðlendur nefndar sem fyrsta mál. Af því að við höfum líka rætt talsvert um miðhálendisþjóðgarð og mikilvægi þess að þjóðin upplifi að hún eigi þjóðlendurnar og ekki virðist vera nóg að þær séu í ríkiseigu, eins og þær eru, ætla ég bara að segja að með þessu nýja auðlindaákvæði værum við að styrkja þá stoð að þjóðlendurnar á Íslandi séu þjóðareign. Kannski væri nóg fyrir suma að upplifa það þannig og þá þurfi ekki að ganga lengra í þeim efnum. Kannski, ég velti því bara upp. Alla vega er þetta nýja auðlindaákvæði það mikilvægasta sem við erum að gera hér. Það er mikilvægast að koma því fyrir í nýrri stjórnarskrá, eða sem breytingu og nýju ákvæði í stjórnarskránni, vegna þess að það skiptir máli. Það mun styrkja það sem margir vilja gera en það kollvarpar ekki samfélaginu. Það er rétt hjá hv. þingmanni, formanni Viðreisnar. En ég gat ekki betur heyrt en að viðkomandi væri reyndar ekki á því að æskilegt væri að kollvarpa einu eða neinu, jafnvel með nýju stjórnarskrárákvæði. Rétt áður en ég lýk máli mínu ætla ég að segja eitt um þjóðaratkvæðagreiðslu og rökræðukönnunina. Ég sem forsætisráðherra 2016 lagði fram frumvarp, alveg á sama hátt og núverandi forsætisráðherra leggur fram þessi ákvæði og þjóðaratkvæðagreiðslan er ekki inni. Það var vegna þess að í okkar hópi, og reyndar ætla ég ekki að setja mig í þann hóp, vildu sumir hafa þröskuldana miklu lægri og að það þyrftu miklu færri að taka þátt og færri að samþykkja. Rökræðukönnunin varðandi þjóðaratkvæðagreiðslu var algjörlega á hinn veginn, algerlega. Þátttakendur vildu hafa mjög háa þröskulda og kröfðust þess að það væri meiri hluti, ef ég man rétt, ég er nú ekki með þetta fyrir framan mig. Með öðrum orðum er það kannski ástæðan. Svo kom Feneyjanefndin og sagði að það væri ómögulegt ef við færum þá leið. Þá var það sett til hliðar. Er það eitthvað hræðilegt? Nei, það er ekki hræðilegt. Við getum bara tekið það upp næst ef við erum sammála um að skynsamlegt sé að breyta stjórnarskránni í svona takti, að gefa okkur tíma og vanda okkur eins og mér finnst að hæstv. forsætisráðherra hafi gert í sinni vinnu og við formenn flokkanna höfum lagt okkur fram við að vinna þannig.

Virðulegur forseti. Margt er grátt í þessu en hluti af vinnunni okkar hérna snýst um að búa til ákveðinn fyrirsjáanleika, að hlutirnir séu skýrir. Það var það sem ég reyndi að fjalla um í andsvari við hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur. Þegar stjórnvöld ákveða að nýta ákveðna auðlind í ábataskyni erum við búin að eyða þeim gráma sem verið er að tala um hérna. Þá er orðið mjög skýrt að við þá auðlind eiga þær takmarkanir, fullt gjald til hóflegs tíma í senn, sem grunnur var lagður að í frumvarpi stjórnlagaráðs, sem var samþykktur í þjóðaratkvæðagreiðslu. Núna fjallaði hæstv. ráðherra dálítið um að það þyrfti að vera á móti byltingum og á móti tilraunastarfsemi og o.s.frv. En hægt er að gera þetta á löngum tíma. Það var byrjað á því árið 2009, fyrir 12 árum. Síðan eru fjögur kjörtímabil, þau hafa verið mislöng að vísu. Búið er að leggja rosalega mikla vinnu í þetta nú þegar og það er ekkert óvænt í frumvarpi stjórnlagaráðs. 80% af núverandi stjórnarskrá eru í því frumvarpi. Það er mjög auðvelt að fara yfir þann lista og útskýra af hverju ýmis atriði eru ekki þar lengur. Nýju atriðin, mest af því sem er bætt við, eru atriði úr stjórnarskrám víðs vegar í heiminum, þar er engin tilraunastarfsemi í gangi. Enginn hefur talað um það á neinu stigi málsins að þetta mál eigi að meðhöndla af einhverri léttúð. Ég frábið mér að hæstv. ráðherra segist nálgast málið af varúð en allir aðrir nálgist það af léttúð. Það er ekki þannig. Við viljum gera þetta vel. 

Virðulegur forseti. Áður en ég svara þeirri spurningu er nauðsynlegt að bregðast aðeins við því sem hv. þingmaður sagði, um að hér væri búið að vera að vinna að stjórnarskrárbreytingum síðan 2009 og liðin væru 12 ár. Og hvað var það sem ég sagði í ræðu minni? Ég sagði að það væri skynsamlegt að stíga smærri skref og klára þau. En flokkur hv. þingmanns hefur sagt: Það kemur ekki til greina að breyta neinu nema allt verði undir og byggt á tillögum stjórnlagaráðs. Flokkur hv. þingmanns hefur í grundvallaratriðum sagt á síðustu árum, og reyndar fleiri flokkar, Samfylkingin líka: Ef ekki er allt undir og byggt á tillögum stjórnlagaráðs þá kemur ekki til greina að samþykkja nokkurn skapaðan hlut. Og eru það þá þeir flokkar sem vilja fara varfærnislega? Nú ætla ég aftur að vitna í rökræðukönnunina, hóp fólks sem kom „fri“ - af fúsum og frjálsum vilja til að -  Varðandi spurningu hv. þingmanns þá er það einfaldlega þannig að þó svo að sagt sé að hér eigi hlutir ekki að vera með félagslegum hætti heldur í ábataskyni, þá gæti t.d. fundist ný auðlind og löggjafinn segðist á næstu 10–20 árum ætla að gefa þeim tækifæri sem væru að reyna að nýta sér auðlindina og fjárfesta og segðist ætla að vera með gjaldtöku í samræmi við það 

Virðulegur forseti. Það er mjög merkilegt að verið sé að reyna að kenna flokkum sem vilja fara eftir niðurstöðum þjóðaratkvæðagreiðslu um einhvern tafaleik í þessu, mér finnst það bara frekar kjánalegt, því að við leitum væntanlega eftir leiðbeiningu um það hvernig við störfum frá þjóðinni og þegar niðurstaða kemur úr þjóðaratkvæðagreiðslu, vinsamlegast leggið fram heildarendurskoðun á stjórnarskránni, eigum við ekki að gera það? Eigum við að gera eitthvað annað? Ég skil ekki hvað hæstv. ráðherra er að reyna að fara með þessu. Mig langar líka til að minnast á öll þessi kommúnistalönd og lönd með stjórn langt til hægri sem hafa farið einhverja uppboðsleið. Það voru Íslendingar sem mæltu með því t.d. í Namibíu að þar ætti að bjóða upp kvóta. Namibíumenn gerðu það að vísu ekki, þeir fóru allt aðra, miklu verri leið, en að grunni til fóru þeir núverandi íslensku leiðina, með örlítið meiri spillingu á milli 

Virðulegi forseti. Varðandi uppboðsleiðina, svo ég lýsi því hvers ég var að vísa til, ég held að það hafi verið Síle, Rússland og Eistland sem hafa prófað þessar leiðir og þau hafa öll fallið frá þeim, Eistland þegar það var ráðstjórnarríki. Þess vegna var ég að vísa til þess. Hv. þingmaður þekkir kannski að ójöfnuðurinn í Síle er ævintýralegur og hann versnaði. Þess vegna féllu menn frá þessu og hættu við og þetta er ekki það sem almennt er notað, þannig að það er nú alveg skýrt. Ég veit að hv. þingmanni og öðrum í flokki Pírata svíður það þegar maður segir að þeir hafi komið í veg fyrir breytingar, sem hafa hingað til sagt að ekki komi til greina að breyta neinu nema öllu verði breytt á grundvelli þeirrar aðferðafræði sem þeir vilja að sé notuð. Ég ætla að minna á að í ágúst 2016 tók nýr forseti við embætti í þessum sal. Í innsetningarræðu sinni sagði hann að lítil skref við breytingar á stjórnarskrá væru líka sigur og ég hef heyrt herra forseta lýðveldisins halda slíku fram síðar. Ég er sammála honum. Ég spyr hv. þingmann: Er hann sammála því?

Virðulegi forseti. Ég tek undir með hæstv. samgönguráðherra og formanni Framsóknarflokksins. Það sem er mikilvægast í þessu öllu núna er auðlindaákvæðið. Við getum komið okkur saman um margt og við hv. þm. Sigurður Ingi Jóhannsson erum búin að vera nokkuð sammála um margt í þessari stjórnarskrárvinnu eins og forsætisráðherra. Hins vegar er ég í prinsippinu ósammála þeirri nálgun sem kemur fram í frumvarpinu. Ég er ekki að leggja til grundvallarbreytingar á málinu. Ég er hins vegar að leggja til breytingar á þremur orðum, en það eru lykilorðin fyrir íslensku þjóðina. Ég legg til að tekið verði út orðið „varanlegt“ og sett inn „ótímabundið“ í staðinn, að það verði ekki heimilt að afhenda auðlindir til ótímabundinna nota. Ég undirstrika að það veitti mér ákveðna von að heyra bæði hæstv. forsætisráðherra og hæstv. samgönguráðherra, formenn þessara stjórnarflokka, segja: Við erum að tala um tímabundna samninga. Fínt. Gerum það þá bara óyggjandi í sjálfu ákvæðinu, en ekki í þessu fumi og fáti sem er hér. Aftur á móti talaði formaður Sjálfstæðisflokksins mjög skýrt. Hann vill enga tímabundna samninga. Þá spyr maður sig: Bíddu, formenn Framsóknar og VG segja að þetta séu í rauninni tímabundnir samningar. Svo kemur formaður Sjálfstæðisflokksins og segir: Nei, þetta er ekki þannig. Hver ræður hér? Á ég að trúa því að enn eitt skiptið séu stjórnarflokkar búnir að binda trúss sitt við Sjálfstæðisflokkinn? Formaður Framsóknarflokksins lagði sjálfur fram frumvarp á sínum tíma um tímabindingu samninga. Hann gerði það. Og því spyr ég: Eigum við ekki að veita þinginu tækifæri, tól og svigrúm til að gera nákvæmlega það til að ná sátt um þetta gríðarlega mikilvæga mál, um að auðlindirnar séu raunverulega í eigu þjóðarinnar og þjóðareignin sé virk en ekki óvirk eins og frumvarp forsætisráðherra og formanns Vinstri grænna segir til um.

Herra forseti. Við hv. þingmaður, formaður Viðreisnar, erum ósammála um túlkun á íslensku. Mér finnst greinin vera mjög skýr. Ég las bæði greinina áðan í ræðu minni sem og hvað þýðir, þ.e. sérkenni þessa þjóðareignarréttar og hvað verið er að segja í þessari grein. Og svo ég ítreki það: „Af þessu leiðir að óheimilt er að selja auðlindirnar eða landsréttindin og af sömu ástæðu verða þessi gæði ekki veðsett.“ - Er það ekki mikilvægt? - „Jafnframt þurfa nýtingarheimildir að vera tímabundnar eða uppsegjanlegar.“ Það er það sem stendur í greininni. Hverju á maður að trúa? spyr hv. þingmaður. Það minnir mig á sögu einhvers staðar langt úti á landi þar sem eldri hjón bjuggu og þegar gestir komu þá töluðu þau bæði í kapp og að lokum gargaði annað hvort þeirra, segjum að það hafi verið konan: Hlustaðu ekki á hann, hlustaðu á mig. Það er kannski það sem ég er að segja hér. Mér finnst þetta vera svo kristalskýrt, þessi texti. Mér finnst hann vera stjórnarskrárlegur. Mér finnst hann ríma við annað það sem er í stjórnarskránni. Hann segir: Það er ekki hægt að gefa, það er ekki hægt að veðsetja, það er ekki hægt að eignast og þessi réttindi eru bæði tímabundin og uppsegjanleg. Mér finnst ekki hægt að hafa þetta skýrar. Ég styð því þennan texta eins og hann er og fullyrði að hann, eins og hann lítur út, myndi styðja við frumvörp um tímabundna nýtingu á hvaða auðlind sem er.

Virðulegi forseti. Þá skulum við hafa það skýrt. Og vel að merkja, ég væri reiðubúin til að trúa þessu ef það væri ekki þannig að stjórnarflokkarnir hafa ítrekað á þessu kjörtímabili fellt tillögu um að tímabinda samninga. Við vorum ekki að gera ágreining um það hvernig ætti að innheimta veiðigjöld. Við vorum ekki að draga inn í það uppboðsleið, markaðsleið eða leið ríkisstjórnarinnar, en við lögðum fram sáttatillögu um það. Fínt, við ætlum ekki að gera ágreining um auðlindagjaldið að þessu sinni en við ætlum að fá tímabundna samninga af því að í sjávarútvegi eiga að vera tímabundnir samningar um einkaafnot af auðlindinni eins og í annarri nýtingu á öðrum auðlindum íslensku þjóðarinnar. Eðlilega er það þannig, og lái mér hver sem vill, að maður spyrji sig hvort maður eigi ekki að hafa allan varann á þegar Sjálfstæðisflokkurinn, Framsókn, Vinstri græn og Miðflokkurinn eru komnir á einn og sama bátinn þegar kemur að auðlindaákvæðinu. Þess vegna höfum við lagt fram tillögur til að treysta og tryggja virka þjóðareign, ekki óvirka eins og ríkisstjórnarflokkarnir vilja.

Virðulegi forseti. Ég verð að segja alveg eins og er að það var nákvæmlega þetta sem ég var að tala um þegar ég sendi eiginlega orðræðuna um sýndarmennsku til baka í höfuð formanns Viðreisnar, með fullri virðingu, 

Það er það.

Það er það ekki. Það ákvæði sem ég las upp áðan er mjög skýrt á góðri íslensku, á góðri stjórnarskráríslensku, textinn er góður og 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra Sigurði Inga Jóhannssyni fyrir ræðu hans og ekki bara honum heldur vil ég líka þakka okkur öllum sem vorum dugleg og flott í þessum hópi. Ég sem hef ekki mikla þingreynslu og var greinilega rennblaut á bak við eyrun hafði framan af fulla trú á því að við værum að meina það sem við vorum að gera en fljótlega beygðist krókurinn í aðra átt. Hæstv. ráðherra talar um hinn mikla skýrleika sem fram kemur í b-lið þessarar nýju greinar, sem verður 80. gr. Hann talar ítrekað um að auðlindir náttúru Íslands tilheyri íslensku þjóðinni. Þetta er skýrt. Ég skal viðurkenna það. Þetta er frábært. En hvaða afleiðingar hefur það? Þegar og ef við tryggjum vonandi þetta nýja ákvæði sem er tímamótaákvæði fyrir okkur - vegna þess að sannarlega er mjög margt gott sem er sett hér fram og ég mun fara frekar yfir það í ræðu minni - telur þá hv. ráðherra að það muni ekki hreinlega gilda afturvirkt miðað við þá stöðu sem t.d. er uppi núna í sambandi við auðlindaákvæðið sem er sett fram í fiskveiðistjórnarkerfinu í almennum lögum? Eða mun þetta ekki hafa nein áhrif á þá sem hafa verið með sjávarauðlindina í fanginu í áratugi og hafa nýtt hana eins og þeir eigi hana, hafa selt hana og leigt hana, sem ber öll einkenni 72. gr. stjórnarskrárinnar um eignarrétt? Telur hæstv. ráðherra að þetta sé það skýrt og það klárt og frábært ákvæði að það muni jafnvel strika út þá meginreglu að bannað sé að vera með afturvirka löggjöf?

Virðulegi forseti. Ef ég skildi spurningu hv. þingmanns rétt var hún um það hvort hægt væri að strika út 1. gr. fiskveiðistjórnarlöggjafarinnar.

Nei.

Þá hef ég misskilið hv. þingmann. En að öðru leyti ætla ég að segja að það er engin spurning í mínum huga að þetta ákvæði mun styðja mjög vel við ákvæðið í fiskveiðistjórnarlögunum. Ég ætla líka að segja að ef við ætlum enn og aftur að einblína bara á fiskveiðiauðlindina þá viðurkenna langflestir ef ekki næstum allir það í dag að það séu tímabundin réttindi sem hægt sé að taka af með tímabundnum samningum. Ég held að næstum allir viðurkenni að svo sé. Dómar hafa fallið um það. Menn hafa velt því fyrir sér í háskólasamfélaginu og hjá lærðum lögfræðingum, sem ég þykist ekki vera, að það sé þá spurningin um tímalengdina og aðferðafræðina. Ég ætla að fullyrða að þetta ákvæði muni styrkja þá stöðu sem ég held að við hv. þingmaður séum sammála um að þjóðin og við eigum að vera í varðandi auðlindir. En svo vil ég bara segja: Það eru svo margar auðlindir. Nú er ég fjarskiptaráðherra og bara úthlutun fjarskiptatíðna er auðlind. Þeim er úthlutað tímabundið. Það getur verið svo margt sem kemur upp. Ég heyrði hæstv. forsætisráðherra minnast hér á umframkoltvísýring. Endar hann á því að verða auðlind vegna þess að það verður samkeppni um að koma honum ofan í jörðina eða eyða honum? Það er svo margt sem við getum ekki skilgreint sem er auðlind 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið en í raun og veru misskildi hann mig alfarið. Ég ætla að einfalda þetta eins og ég get. Telur hæstv. ráðherra að þegar við verðum vonandi búin að löggilda ákvæði í stjórnarskrá um að auðlindir náttúru Íslands tilheyri íslensku þjóðinni þá nái þau utan um þau réttindi sem hafa í rauninni þegar verið viðurkennd í sjávarútvegsauðlindinni? Ég er aðallega að hugsa um sjávarútvegsauðlindina akkúrat núna, ekki í rauninni neitt neðan jarðar, einhverja rafmagnsstrengi eða eitthvað svoleiðis. Svo er annað sem ég ætla að bæta við hér í fljótheitum. Það er í sambandi við ákvæðið um umgengni, að almenningi sé heimil för um landið okkar. Gæti hugsast að þegar við verðum búin að koma þessu dásamlega ákvæði inn í stjórnarskrána að það myndi í rauninni strika út þá óvissu sem virðist vera núna um miðhálendisþjóðgarðinn og hvort við megum ganga um hann eða ekki?

Virðulegi forseti. Varðandi seinni spurninguna held ég að slíkt ákvæði muni styrkja þá stöðu. En það er líka alveg skýrt og hefur verið rætt í öðru samhengi að það tekur ekki frá Alþingi möguleikann á að takmarka slíkt, til að mynda ef verið er að vaða yfir land annarra sem er í einkaeigu í ábataskyni. Það er annað mál. En ég ætla að fullyrða það, og nú skil ég hv. þingmann, að þetta ákvæði - mér finnst misskilningurinn liggja í spurningunni. Hv þingmaður vill, held ég, ekki trúa því sem ég sagði hér áðan, að í dag viðurkenni nær allir að fiskveiðiauðlindin sé eign þjóðarinnar eins og stendur í lögum um fiskveiðistjórnarkerfinu. Nær allir. Ég þekki engan þann dóm sem hefur gengið um þau réttindi sem ekki styður þann skilning. Ég ætla hins vegar að segja að þetta ákvæði, nýtt auðlindaákvæði eins og það lítur út, mun styrkja bæði ákvæði í fiskveiðistjórnarlögunum og almennan skilning okkar 

Virðulegi forseti. Ég ætla að ítreka það sem ég sagði áðan í andsvari mínu við hæstv. ráðherra Sigurð Inga Jóhannsson og ítreka það við alla þá sem voru í þingmannanefndinni um breytingu á stjórnarskrá að mér þykir við hafa átt mjög ánægjulegt og að mínu viti, lengst framan af, farsælt starf. Það er næstum því að mig langi til þess að segja að þetta ætti heima undir störfum þingsins vegna þess að það kemur mér algjörlega á óvart hvernig við vinnum saman fyrir utan þennan sal, hvernig mér finnst við vera svo rosalega mikið og oft á sömu blaðsíðu, en svo þegar við komum hingað er fólk jafnvel farið að tala gjörsamlega í kross við það sem maður heyrði það segja skömmu áður á öðrum vettvangi. Ég á greinilega mikið ólært. Þetta verður mér erfitt. Ég er kannski að verða eins og Framsóknarflokkurinn, frekar íhaldssöm og gamaldags hvað varðar einhverjar stökkbreytingar frá því að labba úr einu herbergi fyrir utan þennan þingsal og svo inn í salinn og allt í einu er allt orðið allt öðruvísi. En nú skulum við snúa okkur að því verkefni sem okkur var falið, þessum hópi formanna stjórnmálaflokkanna, að vinna að breytingu á stjórnarskrá. Það er ekki eins og stjórnarskráin okkar hafi ekki gengið í gegnum breytingar á sínum lífdögum. Mig minnir að einhver sú öflugasta, ein af þeim stærstu a.m.k., hafi verið í kringum 1993 þegar við breyttum mannréttindakafla stjórnarskrárinnar í takti við það að við vorum að löggilda mannréttindasáttmála Evrópu. Sá kafli er í rauninni góður og ágætur, finnst mér, að flestöllu leyti. Ég er kannski líka svolítið íhaldssöm hvað varðar breytingar á stjórnarskránni yfir höfuð, sérstaklega þegar kemur að því að breyta henni bara breytinganna vegna, því ég hef oft gagnrýnt það að mér finnst að þeirri sem við eigum fyrir sé bara alls ekki hlýtt og fylgt. Þá hef ég gjarnan vísað í 2. gr. stjórnarskrárinnar sem kveður á um þrískiptingu ríkisvaldsins, að löggjafinn, framkvæmdarvaldið og dómsvaldið eigi að vera aðskilin. Það kemur frá hinum góða og gegna sáluga Montesquieu sem kom fram með þær kenningar að til að sporna gegn spillingu og öðru slíku væri hver armur ríkisvaldsins ákveðinn varnagli fyrir hina, en þeir ættu alls ekki að skríða undir sömu sæng eins og virðist vera gert hér á hinu háa Alþingi þar sem við erum með framkvæmdarvaldið og löggjafann í eina og sama kjörna fulltrúanum. Það er þverbrot á 2. gr. núgildandi stjórnarskrár. Ekki er það flóknara en svo. Síðan hef ég iðulega vísað til 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar þar sem segir að öllum skuli með lögum tryggður réttur til aðstoðar vegna örorku, sjúkleika og annars. Mér hefur oft og tíðum þótt farið með þessa grein af mikilli léttúð og mér hefur ekki fundist, í vaxandi fátækt og kjaragliðnun, sérstaklega á síðasta ári, mikill vilji á hinu háa Alþingi til að fylgja gildandi stjórnarskrá. Lái mér hver sem vill. En nú ætla ég að venda mínu kvæði í kross, hætta að tala um þá gömlu og skoða í staðinn helstu breytingartillögur sem hafa komið fram núna hjá hæstv. forsætisráðherra. Í 22. gr. frumvarpsins segir, með leyfi forseta: „Á eftir 78. gr. stjórnarskrárinnar koma þrjár nýjar greinar, 79.–81. gr., svohljóðandi, og breytist greinatala samkvæmt því:“ Ég er ekki vön að vera með blað en ég var svo forsjál núna að koma með blað því ég kann þetta ekki allt utan að, þetta er svo nýtt. Í a-lið, sem verður 79. gr., er verið að tala um náttúru Íslands. Ég held að ég fari ekki með fleipur eða skrökvi upp á neinn þegar ég segi að við höfum í rauninni verið meira og minna sammála í formannahópnum þegar kemur að þessu ákvæði. Ég er alveg ofboðslega vonsvikin yfir því hvernig þessi staða er. En burt séð frá því ætla ég að snúa mér beint að efninu. Í a-lið segir, með leyfi forseta: „Náttúra Íslands er undirstaða lífs í landinu. Ábyrgð á vernd náttúru og umhverfis hvílir sameiginlega á öllum og skal verndin grundvallast á varúðar- og langtímasjónarmiðum með sjálfbæra þróun að leiðarljósi.“ Vá, hvað þetta er öflugt. Maður er næstum því stjarfur, virðulegi forseti, þetta er svo glæsilegt. Ef þetta væri nú bara svolítið skýrara. Með því á ég við að stjórnarskráin okkar er grundvallarlögin okkar og þau eiga að vera það skýr að hvert einasta mannsbarn, a.m.k. hvert einasta mannsbarn sem getur lesið íslensku, því að ekki prentum við hana á öllum tungumálum, skilji hvað þar stendur. Við eigum ekki að þurfa að kalla inn alls konar lagatækna, prófessora og sérfræðinga á öllum sviðum til að mata okkur, jafnvel löggjafann sjálfan, á því hvað stendur raunverulega í löggjöfinni sem við erum að rembast við að setja. Er það ekki svolítið kaldhæðnislegt að við skiljum varla sjálf eða vitum varla hvort við erum að koma eða fara í því að setja lögin? Mér finnst það. Mér finnst það vont. Við eigum nokkrar reglur í almennum lögum, en samt mjög fáar, eiginlega skammarlega fáar, sem eru skýrar og taka af allan vafa um það hvað löggjafinn vill og hvað hann er að boða og hvað hann er að segja. Sem dæmi er regla sem segir að við eigum að keyra hægra megin á vegum, um hægri umferð. Það er regla sem segir að maður verði að vera orðinn tvítugur til að kaupa brennivín í áfengisbúð, það er líka regla. Svo er regla sem segir að 18 ára verði fólk sjálfráða. Það er regla. Þetta er skýrt og skorinort. Það fer ekkert á milli mála. Við þurfum ekki að kalla til einhverja sérfræðinga á öllum sviðum til að segja okkur hvað stendur þarna. En það er ívið verra þegar við erum að tala um eitthvað sanngjarnt og eðlilegt og þegar löggjafinn á að gera þetta og hitt og við vitum að skipt er um í brúnni sýknt og heilagt, þrátt fyrir að Sjálfstæðisflokkurinn hafi eiginlega setið við stýrið meira og minna frá upphafi með smáhléum, með góðvinum sínum í Framsókn oftar en ekki. En þetta hefur stokkast og verður spennandi að sjá hvað verður á hausti komanda þegar við förum í næstu kosningabaráttu. Með leyfi forseta ætla ég að halda áfram og segja frá þessu frábæra ákvæði í sambandi við náttúruauðlindirnar okkar. Þá er ég að tala um umhverfi og náttúruna, ég er ekki alveg nógu æst í að byrja á auðlindaákvæðinu sjálfu strax en það hlýtur að koma. Hér segir: „Stuðlað skal að því að fjölbreytni náttúrunnar sé viðhaldið og vöxtur lífríkis og viðgangur tryggður.“ Svo kemur frábært innlegg sem ég hef viljað rembast við að túlka, ég þarf sennilega að leita mér einhverrar sérfræðiaðstoðar til að skilja það: „Allir eiga rétt til heilnæms umhverfis.“ Svo kemur í 2. málslið 2. mgr. þessarar greinar að almenningi sé heimil för um landið og dvöl þar í lögmætum tilgangi. Ég velti fyrir mér og kom inn á það áðan í andsvari við hæstv. samgönguráðherra, Sigurð Inga Jóhannsson, hvort sá málsliður 2. mgr. tæki ekki af allan vafa um að okkur væri í rauninni frjálst að fara um landið ef í lögmætum tilgangi væri. Það stendur einfaldlega þarna. Ég myndi telja að ekki þyrfti að fá sérfræðing til að lesa þetta, mér finnst þetta eitt af því fáa sem er skýrt. Svo heldur áfram, með leyfi forseta: „Ganga skal vel um náttúruna og virða hagsmuni landeigenda og annarra rétthafa.“ Mér finnst það nú liggja bara í hlutarins eðli. Við erum ekki vön að vaða inn á annarra eign nema með leyfi, a.m.k. er það almenn kurteisi og ég tel að við gerum það yfir höfuð. Svo kemur að í lögum eigi að mæla fyrir um inntak og afmörkun almannaréttar. Ég ætla ekki að lesa meira um þetta vegna þess að mér liggur mjög mikið á að sveifla mér yfir í b-lið 22. gr., sem verður 80. gr., nýja auðlindaákvæðið, sem mér þótti eins og flestum öðrum afskaplega spennandi. Mér finnst í rauninni stórmerkilegt að til þess að réttlæta það að toga það í einhverjar áttir þá er talað um allar auðlindir, berin sem við tínum, loftið sem við drögum að okkur, sólina, hvað eigum við að rukka fyrir hana? Jafnvel sandinn niðri í fjöru. Þetta er eiginlega alveg - ég ætla að nota það orð og það er ekki enskusletta en það er íslenska sem ég er ekki vön að nota hér: Mér finnst þetta hallærislegt. Við erum aðallega að tala um það sem hefur legið okkur á hjarta. Það er sjávarauðlindin okkar, sameign okkar og hvernig við höfum farið með hana og hverjir hafa fengið að nýta hana. Það er eiginlega það sem við erum að tala um. Og hvernig arður og renta hefur gengið til okkar þegar ákveðnum aðilum er heimilaður aðgang að auðlindinni. Sem dæmi langar mig að nefna það, fyrst ég er komin í þennan ham, að einhvers staðar hefur verið sagt að meginmarkmiðið með gjaldtöku hafi verið alla vega það, og alls ekki minna en svo, að hún ætti að geta staðið undir rekstri á sjávarauðlindinni sjálfri. Það væri ekki verið að tala um að skila einhverri rentu í ríkiskassann heldur að íslenskir skattgreiðendur væru a.m.k. ekki að greiða með því að heimila einhverjum að veiða fiskinn í sjónum sem við eigum öll saman. Við vorum að heimila í fjárauka 120 milljóna aukafjárveitingu til Hafró til að fara í loðnuleit. Það eru miklir hagsmunir fyrir okkur að finna loðnuna. Ég hefði talið að arðurinn, auðlindarentan, hefði átt að geta staðið undir því að leita að loðnu. Við hefðum ekki þurft að sækja aukafjárveitingu í fjárauka til þess að gera það. En svona er maður nú grunnur á því. Mér finnst mikla mótsögn að finna hér vegna þess að ég vil sjá fjármuni koma í ríkissjóð fyrir aðgang að auðlindinni, alvörufjármuni, fullt af peningum, ekki bara tugi milljarða fara í stórútgerð og vöxt hennar þó að mér finnist það alveg frábært. En við horfum upp á það að atvinnugrein sem fór af stað með það að ætla að veiða fiskinn í sjónum skuli nánast vera komin í fjölmiðlarekstur og tryggingafélög og nefnið það bara. Það er ekki einu sinni í tengingu lengur við það sem var farið af stað með nema að þessum hluta, að moka upp arði af auðlindinni og fjárfesta svo í allt öðruvísi rekstri. Ég held að markmiðið hafi aldrei verið slíkt, virðulegi forseti, ef ég á að segja alveg eins og er. Mér finnst það frekar miður. Við í Flokki fólksins höfum sagt að við viljum fá arð af auðlindinni. Við viljum fá hæsta mögulega verð fyrir aðgang að auðlindinni. Hvernig förum við að því? Hér hefur verið spurt: Hverjir hafa efni á að kaupa ef þetta fer á markað? Eru það ekki bara þeir sem eiga allan peninginn, verður ekki bara enn þá meiri samþjöppun? Það er einmitt málið, þannig yrði það ekki. Hér er ég í æðsta ræðustóli landsins, á löggjafarsamkundunni. Ég er á hinu háa Alþingi Íslendinga og það er akkúrat hér sem löggjöfin er sett. Það er hér og akkúrat hér sem við myndum búa til reglurnar, móta reglurnar, og skapa þá umgjörð sem við viljum hafa til þess að allir geti tekið þátt. Við erum sannarlega ekki að leyfa öllum að taka þátt. Eins og við vitum takmörkum við mjög aðgang að auðlindinni með kvótasetningu og öðru slíku sem átti svoleiðis að vera búið að þeyta upp fiskinum í sjónum. Hann átti að margfaldast og vera kominn í samt lag aftur fljótlega eftir að við fórum að vesenast í þessu í kringum 80 og eitthvað, 1983 minnir mig. Það hefur í rauninni ekki gengið eftir, því miður. Ég veit ekki alveg út af hverju, ég er enginn sjávarlíffræðingur þótt ég þykist nú allt vita á stundum. Ég tel að við getum gert þetta betur. Ég er þakklát fyrir að hér skuli standa að náttúruauðlindir Íslands tilheyri íslensku þjóðinni. Mér finnst það risastórt skref og ég er þakklát mjög fyrir það, en ég geri mér hins vegar fullkomlega grein fyrir því að í áratugi hafa ákveðnir aðilar haft aðgang að auðlind sem þeir fengu í rauninni í fangið, sem þeir hafa haft heimild til að framselja, leigja og tileinka sér að öllu leyti, samanber eignarréttarákvæði 72. gr. stjórnarskrár. Við eigum örugglega eftir að finna fyrir því og það verður örugglega látið á það reyna hver á raunverulega fiskinn í sjónum. Að ætla að láta þetta auðlindaákvæði virka afturvirkt held ég að gangi ekki upp. En löggjafinn getur alltaf tekið auðlindina til sín. Það er ekki vandamálið. Við getum alltaf kallað til baka kvótann, við getum alltaf innkallað hann í skömmtum og hvernig sem er. En það breytir ekki þeirri staðreynd að við erum að ganga á eitthvað sem hugsanlega hefur skapast hefð fyrir að kallist eignarréttur. Þá mun ríkið bera skyldu til að greiða fyrir það fullt verð eins og um eignaupptöku væri að ræða. Við getum stigið inn ef við teljum að það sé almannahagur. Það er engum blöðum um það að fletta, ég er ekki að segja annað, alls ekki. Þetta er það sem ég hef verið að velta fyrir mér. Við, átta formenn stjórnmálaflokka, höfum verið að vinna að þessu, ekki bara á 25 fundum, ég myndi margfalda það síðan með a.m.k. þremur og hálfum. Ég held að þetta séu sirka 175 klukkutímar. Mér finnst allt í lagi að segja það líka, það er miklu stærri tala. Nú langar mig að kíkja á annað ákvæði sem mér finnst mjög athyglisvert og eiginlega bara yndislegt og vona að sé svo skýrt að hafið sé yfir allan vafa hvað það þýðir og við þurfum ekki að kalla til marga sérfræðinga. Það er í sambandi við tungumálið okkar, c-liður 22. gr., ný 81. gr. Ég held að við séum öll sammála um hana. Mig langar bara að vitna í 2. mgr. greinarinnar sem mér finnst einstaklega falleg og ég er næstum viss um að þeir sem settu þetta fram hafa ekki fattað það, en þar stendur skýrum stöfum, með leyfi forseta: „Íslenskt táknmál er tungumál þeirra sem reiða sig á það til tjáningar og samskipta. Skal ríkisvaldið styðja það og vernda.“ Virðulegi forseti. Hvað skyldi þetta þýða? Skyldi þetta þýða að þeir sem ekki geta haft tjáskipti sín á milli eða fylgst með því sem við erum að gera nema með táknmáli fái þann rétt hér með c-lið 81. gr.? Þegar við erum búin að löggilda þetta ákvæði - við hljótum öll að vera sammála um að gera það - erum við þá að segja að við bjóðum aldrei þegnum okkar upp á annað en að vera með táknmál alls staðar þar sem við komum fram? Táknmál hér á þingi? Marga sem sitja þarna úti í samfélaginu langar að fylgjast með því sem við erum að segja hér og nú. Ég hef engan heyrt tala um það að í rauninni er þetta tímamótagrein. Hún er meira að segja risastökk í áttina að því sem við erum alltaf að kalla eftir varðandi réttindi fatlaðs fólks samkvæmt samningi Sameinuðu þjóðanna. Svo er eitt sem ég verð að koma að, ég er alltaf næstum því á leiðinni úr ræðustólnum, ég held alltaf að ég sé hætt, en ég sakna þess að sjá það hér inni að við treystum þjóðinni til að taka ákvarðanir. Mér þykir það mjög miður. Við fórum eiginlega af stað með það og ræddum það þegar við vorum að glíma við forsetakaflann og einfalda hann og vildum gera hann skilvirkari og skýrari vegna þess að fæstir vita í rauninni hvert hlutverk forsetans er. Það virðist vera hártogað í allar áttir. Hér úti í samfélaginu kemur hver stjórnskipunarsérfræðingurinn á fætur öðrum sem veit allt um það hvaða völd forseti Íslands hefur og veit það jafnvel betur en hinn virðulegi, frábæri forseti okkar gerir sjálfur. Það er alveg með ólíkindum hvað hann á stundum að vera valdamikill og menn virðast gleyma því að við búum við þingræði, ekki forsetaræði. En við vorum að tala um 26. gr. núgildandi stjórnarskrár, um málskotsréttinn sem við vitum að okkar ágæti Ólafur Ragnar Grímsson, fyrrverandi forseti, virkjaði á sínum tíma. Við vorum að tala um hvort við gætum alveg eins virkjað þjóðina, að X mörg prósent eða X mörg þúsund þjóðarinnar gætu kallað eftir atkvæðagreiðslum um mál sem okkur varða og eru umdeild úti í samfélaginu og varða okkur kannski til framtíðar. Ég verð að segja, virðulegi forseti, að ég sakna þess að við næðum að setja það inn vegna þess að mér finnst meira um vert, sérstaklega þar sem þjóðin er t.d. stjórnarskrárgjafinn, að þjóðin fái að taka meiri þátt vegna þess að við vitum alveg hvernig þingræðið okkar virkar. Hér eru flokkar samankomnir, sumir í stjórnarandstöðu en aðrir í ríkisstjórn. Hér er meirihlutastjórn venjulega við lýði þannig að það skiptir í rauninni engu máli hvað minni hlutinn gaggar. Ef meiri hlutinn ætlar að fara með eitthvað fram þá bara gerir hann það. Það eru oft kannski bara 32–34 þingmenn. Auðvitað eru þeir lýðræðislega kjörnir en það breytir ekki þeirri staðreynd að það form sem við erum að vinna eftir er að mínu mati voðalega samansaumað og óskilvirkt á margan hátt og ósanngjarnt líka gagnvart okkur sem erum t.d. í stjórnarandstöðu hverju sinni. Ég held að ég geti talað fyrir munn allra sem hafa verið í stjórnarandstöðu, allir hafa neyðst til að prófa það, þegar ég segi að maður nái nánast engu fram. Það sem verra er, kjósendur halda jafnvel að stjórnarandstöðuþingmenn séu ekki að gera nokkurn skapaðan hlut þó að maður vinni myrkranna á milli til að reyna að berjast fyrir þeim málefnum og hugsjónum sem maður er kjörinn út á. Nú er ég farin að láta gamminn geisa í allar áttir. En þetta er það sem ég vildi sagt hafa í bili. Ég ítreka að mér þykir stjórnarskráin okkar vera þess eðlis að hún eigi að vera skýr, hún eigi að vera það skýr að hver einasti læs einstaklingur sem getur litið á hana skilji það sem þar stendur. Mér finnst ekki við hæfi að setja inn orðalag um eitthvað eðlilegt eða sanngjarnt eða eitthvað matskennt, sem fer í rauninni eftir því hver situr í ráðherrastólum hverju sinni, um hvernig hlutirnir fara fram. Mér finnst það ekki sanngjarnt. Mér finnst ekki að stjórnarskráin eigi að vera full af lagaáskilnaðarreglum þannig lagað séð og ekki að þingið sem slíkt hafi í rauninni allt of mikið vald hvað hana varðar, mér finnst hún vera það takmörkuð. Enda er hún pínulítil, miklu minni en ég hélt. Ég hélt að þetta væri einhver ægilegur doðrantur þegar ég var að fara að skoða stjórnarskrána í fyrsta skipti en þá var þetta bara pínulítill bæklingur sem kom mér mjög á óvart, skemmtilega og þægilega á óvart meira að segja. Textinn á að vera skýr og hann á að vera góður fyrir okkur öll og það er það sem ég hef að segja.

Frú forseti. Ég get verið sammála hv. þingmanni um að lagatextar eigi að vera skýrir. Ég hef sagt stundum í hálfgerðu gríni að lögfræðingar eigi ekki að koma nálægt ritun lagatexta, ég veit ekki hvort hv. þingmaður er sammála mér í því. En hvernig stjórnarskrár eiga að vera, það er stór spurning. Ég hef stundum talað um að þær ættu að vera frekar einfaldar og með fáum grundvallargreinum og svo setjum við lög um annað, en skiptar skoðanir eru um það. Ég verð að segja að ég er ósammála hv. þingmanni varðandi skilgreiningu á auðlindum. Eins og ég hafði gaman af að hlusta á margt í ræðu hv. þingmanns varð ég fyrir örlitlum vonbrigðum með hvað mér finnst hv. þingmaður horfa þröngt á auðlindir. Ég var svo viss um að við gætum náð saman í baráttunni fyrir því að þjóðin fengi réttlátan arð og það væri tryggt að í þjóðareign væru allar þær auðlindir sem okkar góða land býr yfir, ekki bara sjávarútvegur. Staðreyndin er sú að sjávarútvegurinn er gríðarlega mikilvæg atvinnugrein og ég tala nú ekki um í sögulegu samhengi. En auðlindanýting er svo miklu meira. Eigum við að tala um álútflutninginn, álið sem er búið til vegna krafts úr náttúru Íslands, eða landið sem fólk kemur og skoðar og útflutningstekjurnar sem það skilar? Og svo held ég að auðlindir verði alltaf fleiri og fleiri. Ég held einmitt að víðernin, náttúran og ég hugsa að þjóðgarður verði auðlind í framtíðinni, fólk sæki í akkúrat það sem við höfum upp á að bjóða, sem við eigum öll saman. Ég held, forseti, að ég og hv. þingmaður getum einmitt tekið höndum saman um að tryggja það að allar þessar auðlindir verði í stjórnarskrá ævarandi í eigu þjóðarinnar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé fyrir þetta fína andsvar. Ég hef einhvern veginn komið því þannig frá mér að hv. þingmaður virðist halda að ég sé bara að tala um sjávarauðlindina, ég hef þá kannski klikkað áðan þegar ég mundi ekki hvað ég ætlaði að segja. En það er alls ekki svo. Ég vildi bara leggja sérstaka áherslu á það hvað hún er okkur mikilvæg, akkúrat þessi auðlind, akkúrat núna. Hún er náttúrlega eitt af þremur eggjum í körfunni okkar og auðvitað er útflutningsgreinin okkar, ferðaiðnaðurinn, risastóra eggið í körfunni okkar. Við vitum það alveg. En ég var að segja að ég vildi tryggja þessa auðlind. Það hefði verið hægt að taka það fram núna. Þótt við séum ekki alltaf að breyta stjórnarskrá þá hefði alveg verið hægt að taka það sérstaklega fram núna, a.m.k. það sem við höfum og það sem við vitum að við erum með akkúrat núna, þ.e. sjávarauðlindin. Ég segi: Auðvitað eigum við að fullnýta og eiga jafnan rétt á rentum af öllum okkar sameiginlegu auðlindum. Það er alveg sama hvaða nöfnum þær kunna að nefnast, en það breytir ekki þeirri staðreynd að mér er mjög umhugað um sjávarauðlindina og mér finnst hún í rauninni ekki hafa skilað þeim rentum og þeim arði til eigenda sinna sem ég vildi séð hafa. Ég vona að þetta svari hv. þingmanni einhvern veginn, a.m.k. nóg til þess að hann átti sig á því að ég er ekki alveg föst úti á sjó.

Hæstv. forseti. Það hlaut að liggja í því einhver misskilningur og ég hugsa að hann sé ekki síður af minni hálfu, hv. þingmaður. Ég er svo ánægður með hvernig horft er á þessi mál í þessari tillögu. Hér er horft á auðlindir í náttúru Íslands, að þær tilheyri þjóðinni. Hér er ekki verið að horfa á eina auðlind heldur allar. Þær skal nýta á sjálfbæran hátt til hagsbóta landsmönnum öllum. Þarna finnst mér vera býsna skýrt að orði kveðið og gríðarlega mikilvægt að draga fram að nýting skuli vera á sjálfbæran hátt. Ég var t.d. að vinna í nefnd sem var að móta Íslandi orkustefnu, þar er nú aldeilis verið að vinna með auðlindir. Þar þurftum við akkúrat að tala okkur inn á það að gríðarlega mikilvægt væri að þær yrðu nýttar á sjálfbæran hátt. Það hefði ekki verið ónýtt í þeirri vinnu að hafa stjórnarskrárákvæði sem tryggði að það þyrfti alltaf að vera þannig og mér finnst gott að við getum tekið höndum saman akkúrat um þetta. Ég er alveg sammála hv. þingmanni um að fiskurinn í sjónum er gríðarlega mikilvæg atvinnugrein og auðlind. Við getum ekki lokað augunum fyrir því að umræðan hefur snúist mikið um akkúrat þá atvinnugrein. Ég er hins vegar á því að allt of mikið, eða eigum við að segja allt of lítið, hafi það verið þannig að fólk líti út fyrir þá atvinnuvegi af því að ef horft er á mikilvægi út frá krónum og aurum, sem er náttúrlega ekki eini mælikvarðinn, þá er býsna mikið af öðrum auðlindum sem við ættum að veita jafn mikinn ef ekki meiri áhuga og athygli og sjávarútvegsauðlindinni. Um þetta þarf allt að hnýta tryggum og traustum hnútum þannig að auðlindir séu ævarandi eign þjóðarinnar og nýttar á sjálfbæran hátt. Það er það sem er gert svo vel í frumvarpinu.

Virðulegi forseti. Já, við getum alveg verið sammála um það að við viljum náttúrlega fá arð af öllum okkar auðlindum en sumar auðlindir eru rótgrónari en aðrar og víðtækari reynsla komin á þær. Við erum alltaf að kynnast einhverju nýju hvað það varðar og bara til lánsins duttum við í lukkupottinn á sínum tíma, eftir skellinn og það mikla efnahagshrun 2008, og hingað sigldi ekki bara makríllinn inn í lögsögu okkar, akkúrat fiskur, sem aldrei fyrr heldur flæddu hingað inn ferðamann eins og enginn væri morgundagurinn. Og það var náttúrlega það mikið að við erum í rauninni hálfvegis á hliðinni í þessum Covid-faraldri vegna þess að þeir geta ekki komið og heimsótt okkur. Við bíðum því spennt eftir að þeim ósköpum ljúki. En ég er ekki sátt við að það skuli ekki vera tekið fram að við viljum fá fullt verð fyrir aðgang að auðlindinni. Mér væri nákvæmlega sama þótt sagt yrði öllum auðlindum. En það yrði náttúrlega að taka tillit til þess að við hliðina á því stæði sjálfbærni. Þær verða að vera sjálfbærar og þannig verður það að reiknast út. En það yrði hér á þessu háa Alþingi sem regluverkið yrði smíðað um hvernig það yrði og gert í sátt við þjóðina. Við vitum að þjóðinni hefur líka oft fundist að hún sé hlunnfarin. Hún horfir upp á það hvernig hefur verið farið með arðinn af sjávarauðlindinni, hvernig hann hefur flætt bara út um allan heim, hvernig íslenska þjóðin er búin að fjárfesta úti um allan heim vegna þess að ákveðnir aðilar hafa haft mjög víðtækan aðgang að sjávarauðlindinni okkar. Við hefðum viljað fá að vera með í þessu partíi. Það er bara þannig.