Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fjhn. þessarar d. hefur athugað frv. og borið tölul. þess saman við ríkisreikninginn endurskoðaðan, og er hann samhljóða. Leggur því n. til, að frv. verði samþ. óbreytt, án þess að hún taki nokkra afstöðu til þess, hvort allar útborganir ríkissjóðs á árinu hafi verið nauðsynlegar. Lýtur þar n. venju um samþykkt ríkisreikninga.



Með tilvísun til umr. í Sþ. um þál. um hraðari afgreiðslu ríkisreikningsins og umr. við samþ. fjáraukal. fyrir 1941 vil ég taka fram. að mátt hefði gera ráð fyrir, að frá fjhn. heyrðist einhver rödd um, að þessi ríkisreikningur hefði mátt vera fyrr á leiðinni. Mér þykir dálítið undarlegt, að n. skuli ekkert víkja að því í áliti sínu. Það hefur komið í ljós, að eftir er að kjósa endurskoðendur landsreikninganna 1944. Ég vildi beina því til hæstv. fjmrh., hvort hann vildi ekki koma því til vegar, áður en þessu þingi lýkur. Ég veit það er ósk hans, að endurskoðunin dragist sem minnst. Þáltill. í Sþ. um, að þessu sé kippt í allt annað horf en er, hlýtur og að verða brýning til ríkisstj. um að láta ekki sitt eftir liggja.



Vitanlega eru ekki skiptar skoðanir um það, að mjög óheppilegt er, að ríkisreikningurinn skuli verða svo langt á eftir tímanum sem raun ber vitni. Ætlun ríkisstj. er að kippa þessu í lag. Endurskoðendur hafa fullan hug á að reyna að vinna upp það, sem tapazt hefur. En þannig er ástatt um húsnæðismál ríkisins, að þeirra vegna er ekki hægt að hraða þessu meir, eins og stendur. Ráðagerðir eru uppi um að reyna að bæta húsakostinn, og ef það yrði, mundi bráðlega sjást einhver breyting í þessum efnum. Hv. þm. Barð. spurði, hvort ég vildi ekki koma því til vegar, að kosnir yrðu endurskoðendur fyrir árið 1944. Ef nokkuð vinnst með því, skal það verða gert. En ég er hræddur um, að svo seint gangi, að ekkert sé unnið með því að kjósa þá fyrr en á haustþinginu. Ég lofa, að þetta skal verða athugað.

Frsm. (Bernharð Stefánsson) N. áleit ástæðulaust að blanda þál. í Sþ. inn í nál., enda tekur hún sinn þátt sem aðrir þm. í afgreiðslu þál. þar. Ég geri ráð fyrir, að nm. séu því sammála, að ríkisreikningurinn hefði átt að verða fyrr tilbúinn en, raun hefur á orðið, þessi ríkisreikningur, sem nú á að afgreiða á þingi, sem er enn þing ársins 1944, hefði átt að afgreiðast á þinginu 1943.



Það má sjá af þskj., að fjhn. hefur ekki orðið á einu máli um afgreiðslu frv. Raunar var vitað um hv. 1. þm. Eyf., sem sá sér ekki fært að flytja frv., að hann mundi leggja til, að það yrði ekki samþ. Hefur hann, sem er minni hl. n., gefið út nál. í þá átt. Eins og nál. meiri hl. ber með sér, hafa tveir af nm. borið fram brtt. á sérstöku þskj., og eru þær um atriði, sem gert hefur verið að nokkuð miklu stefnumáli, hvort skatturinn skuli lagður á veltu ársins 1944 eða ársins 1945. Engu að síður höfum við 4 nm. gefið út sameiginlegt álit, þar sem við mælum með samþ. frv. Þau meðmæli eru veitt með álíka mikilli ánægju og fjmrh. hafði af að flytja frv. Allra dómur er, að þessi skattur sé ekki annað en neyðarúrræði. Augljóst er, að afla þarf tekna, til bráðabirgða a.m.k., og það án þess, að það leiði til verðhækkana í landinu. Frv. er tilraun til þessa. Það má sjá af nál. hv. minni hl., að hann efast um, að unnt sé að leggja á þennan skatt, án þess að leiði til verðhækkana. En til þess verður reynt, hvort sem lagt verður á veltu ársins 1944 eða 1945. Ég held annars, að þau vinnubrögð verði bezt, að ég ræði ekki fleira um deiluefnin, fyrr en menn hafa gert grein fyrir brtt. sínum, það forðar við tvítekningum. Frv. var rætt mjög ýtarlega við 1. umr.



Herra forseti. - Ég gerði grein fyrir meginskoðun minni við 1. umr. þessa máls og sé ekki ástæðu til að endurtaka mikið af því. Auk þess get ég vísað til nál. á þskj. 1109, þar sem ég geri grein fyrir afstöðu minni til málsins. Ég hef ekki getað orðið meðnm. mínum sammála um að mæla með frv. Ég verð að ráða d. til að fella það. Ástæðurnar eru teknar fram í nál. Í fyrsta lagi tel ég þennan skatt ákaflega ranglátan. Eins og menn vita, fer hann eftir veltunni einni, en ekki eftir arði af starfseminni eða efnahag gjaldanda. Það getur farið svo, þó að ég fullyrði það ekki. að þessi skattur taki allan arð og meira til hjá fyrirtækjum, sem hafa þrönga möguleika til að auðgast og stefna meir að öðru, en hafa mikla veltu. Í öðru lagi sé ég ekki betur en skatturinn verði til þess að auka dýrtíð í landinu, að svo miklu leyti sem þær upphæðir, sem þarna er um að ræða, geta haft áhrif. Í 7. gr. frv. er að vísu bannað að taka tillit til skattsins við ákvörðun vöruverðs. En það liggur í augum uppi, að ef verzlanir og fyrirtæki geta greitt þetta án þess að hækka álagningu, þá væri eins hægt að lækka álagningu, sem þessu nemur, og þar með lækka dýrtíðina í landinu. Ég held því, að þegar þetta er athugað, sé ekki hægt að neita því, að þessi skattur komi niður á almenningi í landinu sem neyzluskattur. Ég benti á það við 1, umr., að þetta sést svo greinilega, að ekki er hægt um að deila, þegar um verzlum samvinnufélaga er að ræða. Ein sama niðurstaða verður um alla verzlun og þjónustu í landinu, sem skatturinn nær til, að af almenningi verður féð tekið á einhvern hátt. Um samvinnufélögin ræður það engu, þótt þeim sé bannað að leggja meira á vöruna, það kemur niður á arðinum, sem félagsmönnum er greiddur. Ég skal ekki að þessu sinni ræða um brtt. á þskj. 1113. Ég ætla, að það geri sáralítinn eða engan mun, hvort veltuskattur greiðist af veltu ársins 1944 eða 1945. Að því er samvinnufélögin snertir, verður niðurstaðan nákvæmlega hin sama, og líkt á við fjölmargar aðrar verzlanir. En það er auðvitað óheiðarlegra að koma aftan að mönnum með skatt af veltu ársins 1944. Í þriðja lagi fæ ég ekki betur séð en veltuskatturinn verki alveg eins og e.k. verðtollur, sem væri jafnhár á öllum vörutegundum og miðaðist ekkert við það, hvort vara er almenningi nauðsynleg eða hún er óhófsvara. Að vísu verður veltuskatturinn þeim mun léttari á ódýrum vörum en dýrum sem verðhlutfallinu nemur, en það er lítill mælikvarði á gagnsemina og réttlætir ekki skattinn. Ég sé ekki, hvaða ávinningur er að þessu fremur en hækka blátt áfram verðtollinn, en veltuskatturinn hefur ýmsa meiri ókosti en verðtollurinn. Ég vil ekkert fullyrða um það, sem ég óttast mjög, að veltuskatturinn komi þyngst niður á þá, sem telja réttast fram, og erfitt verði að hafa eftirlit með ýmsum, sem vilja svíkja undan. Ég skal láta þessi fáu orð nægja. Því er miður, að ég geri ekki ráð fyrir, að eftir till. minni verði farið, að fella frv. Það er talið samningsmál flokka, sem styðja ríkisstj., að frv. gangi fram. Mér er einnig ljóst, að afla verður ríkissjóði tekna, og ekki eru nema fáar mínútur síðan ég rétti upp hönd til að samþ. frv. í því skyni (230. mál). Ef þetta frv. félli, mundi ég verða viðmælandi um aðrar tekjuöflunarleiðir, sem ég tel heppilegri. En um hitt hef ég meiri von, að nauðsynlegar brtt. fáist e.t.v. samþ. Þess vegna ber ég fram brtt. á þskj. 1111. Hún er um tvö atriði. Hið fyrra er, að skattur leggist ekki á innlendar matvörur, þótt aðrir en framleiðendur selji vöruna. Ég legg til. að orðin í 3. gr.: „þegar vörur þessar eru seldar af framleiðendum þeirra eða í heildsölu“, - falli burt. Mér er t.d. tjáð, að hér á verðlagssvæði Reykjavíkur séu allmargir, sem selja mjólk í umboðssölu og fá 3% af andvirði mjólkurinnar fyrir starfið. Ef frv. yrði samþ. óbreytt. mundi takast 1/3 af þeirra launum í skatt, og er það há skattlagning að taka þriðjung kaups í þennan eina skatt, - eða þótt aðeins yrði 1/4, þar sem þetta mun yfirleitt vera umboðssala. Mér finnst þar hart að gengið, enda hlyti það að leiða til þess, að brauðsölu úðir og aðrir hættu þeirri umboðssölu - almenningi mjög til óþæginda. Þetta hlyti að koma niður á neytendum eða þá á framleiðendum með hækkun sölulauna. Brtt. mín miðar að lagfæringu á þessu. Í öðru lagi legg ég til að undanþiggja nokkrar brýnustu nauðsynjar almennings þessum skatti, þ.e. kjöt og mjólkurvörur á innanlandsmarkaði, kornvörur allar og byggingarefni. Almenningi er tilfinnanlegra, að þær vörur hækki en flestar aðrar. Verzlanir munu hafa lagt minna á þær vörur en flestar aðrar og standa því illa að vígi að gjalda háan skatt af þeirri veltu. Enginn vafi er á því hins vegar, að þörfin á byggingarefni verður ákaflega mikil nú í stríðslokin. Undanfarin ár hefur verið skortur á efni og það, sem fékkst, verið mjög dýrt. Það er von manna, að þegar, er úr því rætist, verði hafnar stórfelldar framkvæmdir og margar þær framkvæmdir munu njóta styrks úr ríkissjóði. Með því að leggja skatt á veltu þeirra nauðsynja er verið að taka úr einum vasa ríkisins til að láta í hinn, svo að ekki sé kveðið harðar að orði. Þó að ég viti, að meiri hl. d. er andstæður meginskoðun minni, geri ég mér von um, að d. geti fallizt á brtt. mína, sem gerir þessa skattlagningu nokkru mildari en annars mundi. og mundi ég þá láta niður falla frekari andmæli gegn málinu sjálfu.



Ég lét þess getið við 1. umr., að ég teldi tvo sérstaka galla á þessu frv. Annars vegar er það, að skatturinn kemur ekki réttilega niður á hina einstöku gjaldendur, sem hann leggst á, miðað við aðstöðu þeirra til að hagnast. Hitt atriðið er það, að skatturinn á, að miðast við veltu ársins 1945, en ekki 1944. og þar með er að minni hyggju þessum málum svo skipað, að engin fullnægjandi trygging er fyrir því, að skatturinn komi ekki fram í verðlaginu eins og venjulegur neyzluskattur, - þrátt fyrir ákvæði 7. gr. frv. og góðan vilja ríkisstj. Með tilliti til yfirlýsingar hæstv. ráðh., að hér sé aðeins að ræða um skattlagning í eitt skipti, og þar sem ætlazt er til, að byrðin lendi á stéttum, sem vitað er, að hafa haft góðar tekjur undanfarin stríðsár, tel ég skattinn í eðli sínu allt annað en skatt af tekjum eins tiltekins árs, heldur sé þetta eignarskattur á eignir þær, sem myndaðar voru í árslok 1944. Þetta kemur einnig fram í orðalagi frv. Hvorki er heimilt að taka tillit til þessa skatts við ákvörðun vöruálagningar né útreikning skatts og útsvars. Þó að frv. ætlist til, að veltuskattur reiknist eftir veltunni 1945, miðast hann ekki við tekjur þess árs, heldur verður að greiðast af núverandi eignum. - Ég skal játa, að ég hefði heldur kosið aðrár leiðir til að taka þann eignarskatt, sem hér um ræðir, en ég hef fallizt á röksemdir hæstv. ráðh. um það, að almennt falli þessi skattur á þær stéttir, sem hafa haft aðstöðu til að hagnast á stríðsárunum umfram flestar aðrar stéttir. Mér virðist það hins vegar ekki sanngirnismál, að sá, sem hefur mikla veltu og lítið álag, skuli greiða meiri skatt en hinn, sem leggur kannske miklu meira á, en hefur minni veltu. Afleiðing þess, að ég lít á þennan skatt sem eignarskatt, en ekki skatt á tekjur, er sú, að mér virðist í alla staði eðlilegt, að skatturinn sé lagður á umsetningu ársins 1944 og sé greiddur af þeim eignum, sem til eru í lok þess árs. Ég veit það vel, og var því mjög hreyft hér við umr., að eftirskattur er mjög varhugaverður, og skal ég ekki andmæla því. Æskilegast væri, að skattgreiðendur gætu vitað á hverju ári, hvaða skattar ættu að greiðast, en hinu er ekki til neins að loka augunum fyrir, að við höfum hin síðari ár mjög breytt frá þessari reglu í skattamálum og gerum enn. Við erum nýbúnir að afgr. hér í þessari hv. d. frv. til l. um söluskatt af andvirði ísfisks, sem seldur var erlendis á liðnu ári, og enginn af þeim gjaldendum, sem þar er um að ræða, gat vitað, að þetta gjald yrði lagt á eftir á. Tekjuskattsl. hefur verið breytt hér á undanförnum árum, oft ekki fyrr en í apríl þ. á., sem skatturinn er á lagður, og loks eru svo útsvörin í Reykjavík, sem nema fast að 30 millj. kr. Þau eru hreinn eftirskattur að því leyti, að enginn veit, eftir hvaða mælikvarða þau eru á lögð, fyrr en næstum hálfu ári eftir að teknanna var aflað. Það er því fjarri lagi að segja, að það sé nokkuð ósambærilegt um að ræða, þó að skatturinn af veltu ársins 1944 sé ekki ákveðinn fyrr en að loknu því ári. Þetta er þó ekki nema nokkur hluti þeirra ástæðna, sem ég tel mæla með því, að skatturinn sé miðaður við veltu ársins 1944. og ekki þær veigamestu. Það, sem mestu ræður um, hversu mikla áherzlu ég legg á þetta, er það, að ég hygg, að það sé ómögulegt að tryggja það. að skattinum sé ekki velt af sér af þeim, sem eiga að greiða hann, á þá, sem vörurnar kaupa, þrátt fyrir góðan vilja ríkisstj. og skýlaus ákvæði l. Ég er alveg sammála því, sem kemur fram í nál. hv. minni hl. n. á þskj. 1109: „En öllum er auðsætt, að ef fyrirtækin geta greitt skattinn með þessu móti, þá gætu þau alveg eins lækkað vöruna jafnmikið og skattinum nemur, og hefur verðlagseftirlitið vald til að þvinga þau til þess.“ Ég hygg, að þetta sé alveg rétt. Ég hygg, að verðlagseftirlitið mundi trauðla beita valdi sínu svo, að fyrirsjáanlegt. væri, að fyrirtæki hafi halla af því að verzla með vörur, sem skattinum næmi, en þann veg er það tryggt, að skatturinn kæmi ekki fram í vöruverðinu. Fyrir mér liggur þannig í málinu: Það, hvort skatturinn verður í eðli sínu eignarskattur á þessa stétt, þennan hóp gjaldenda, sem hann lendir á, eða hvort hætta er á, að það verði neytendaskattur, sem kemur fram í vöruverðinu, þar um ræður, við hvort árið er miðað. og ég tel svo mikinn eðlismun á skattinum í þessum tveimur tilfellum, eftir því hvort ofan á verður, að það gerbreytir stefnu minni til frv., hvort ofan á verður í þessu efni. Ég hef því leyft mér, ásamt hv. 7. landsk. þm., að bera fram brtt. á þskj. 1113, sem lúta að því að tryggja það, að skatturinn verði það, sem mér skilst honum sé ætlað að vera: Sérstakur skattur á hagnað þeirra stétta eða hópa, sem skatturinn tekur til. Fyrsta brtt. er við 1. gr., um að í staðinn fyrir árið 1945 komi árið 1944, og það er að sjálfsögðu meginefni till. Hitt er afleiðing af henni. Þá er önnur brtt. þess efnis, að 4. og 5. gr., sem fjalla um álag skatta og innheimtu miðað við árið 1945, falli niður, en í þess stað komi ný gr., sem verði 4. gr., og er þar ger; ráð fyrir því, að skattstjórum eða skattanefndum séu sendar skýrslur um veltu ársins 1944 innan þess tíma, sem ráðh. tilskilur, og síðan sé miðað við þær skýrslur, þegar skatturinn er lagður á, nema ástæða sé til að ætla, að þær þurfi betur að athuga, og er þá farið eftir venjulegum reglum í þeim efnum. Ég hygg, að sú gr. þurfi ekki skýringa við. Hún er eins og tíðkast almennt í þeim efnum. Þá er lagt til, að 7. gr., sem fjallar um það, að veltuskatt samkv. l. þessum sé óheimilt að telja í kostnaðarverði vörunnar, falli niður. Þar sem við miðum við, að veltuskatturinn sé lagður á veltu liðna ársins, er gr. óþörf. Ef einhver kynni að telja æskilegt, að gr. þessi haldist, til þess að undirstrika enn frekar efni till., þá mætti bæta henni aftan við 9. gr. frv., og hef ég skriflega brtt. um það efni, sem ég ef til vill legg fram,. ef mér finnst ástæða til eftir umr. 4. brtt. er við 8. gr. Samkv. 8. gr. frv. er gert ráð fyrir því, að létt sé af samvinnufél. og samvinnusamb. þeirri lagaskyldu að leggja 1% af veltu, sinni í varasjóð á því ári, sem veltuskatturinn er miðaður við. Mér sýnist, að þó að þetta út af fyrir sig sé eðlilegt ákvæði, sé það ekki fullnægjandi til þess, að þeim tilgangi sé náð, sem ég hygg vaki fyrir þeim, sem frv. hafa samið. Sannleikurinn er sá, að eins og viðskiptum kaupfélaga og S.Í.S. er háttað, gæti, að þessari gr. óbreyttri, vel farið svo, að í raun og veru greiddu einstök kaupfélög skatt bæði af heildsölu og smásölu. Það er því lagt til í brtt. okkar, að ef ágóði samsvarar því, sem var næsta ár á undan, þá skuli leggja í sambandsstofnsjóð hinna einstöku kaupfél. jafna upphæð og þau áður fengu, og við ákvörðun ágóða, sem kaupfél. greiða út, skuli ekki mega taka tillit til veltuskattsins. Ég tel, að þetta sé í sjálfu sér eðlilegt, því að að öðrum kosti gætu hin einstöku kaupfél., sem skipta við S.Í.S., þurft að greiða í raun og veru skatt af heildsöluumsetningu og smásöluumsetningu sinni. Ég minnist þess, að hæstv. fjmrh. drap á það við í. umr., að aðalörðugleikarnir við að miða veltuskattinn við árið 1944 væru þeir, að það væri þá ómögulegt eða mjög erfitt að sýna fulla sanngirni í meðferð beiðna, sem hlytu að koma fram um undanþágu, vegna þess, að sérstaklega stæði á hjá hinum einstöku skattþegnum. Ég hygg, að það verði ekki auðveldara, þótt miðað sé við árið 1945, þótt segja megi að vísu, að það gefi hinum einstöku fyrirtækjum kost á að breyta til um rekstrarhátt, sem betur henti, er skatturinn er á lagður, svo að hann komi léttar niður en ella. Þetta hefur tvær hliðar að minni hyggju. Ég álít, að það sé ekki ástæða til þess almennt, að þeim, sem greiða eiga þennan skatt, sé gefinn kostur á að breyta um verzlunarhætti og búa í haginn fyrir sig sjálfa; þannig að skatturinn komi sem minnst við þá. Ég er ekki í nokkrum vafa um, að mjög erfitt mun að koma í veg fyrir það, en það hlýtur einnig að verða til þess, að skatturinn nær síður tilgangi sínum og verður erfiðari í framkvæmd. Hæstv. ráðh. drap á eitt sérstaklega, og það var heildsöluverð á kolum. Verði brtt. á þskj. 1113 samþ., þá er ég reiðubúinn að athuga það sérstaklega fyrir 3. umr., og ég hygg, að engir erfiðleikar séu við að sneiða fyrir það, með því að gera örlitla orðabreytingu á 10. gr., þar sem fjallað er um undanþáguheimildir, sem hæstv. ráðh. hefur samkv. lögunum. Ég skal svo ekki að svo stöddu fara fleiri orðum um þetta, en vil aðeins endurtaka það, sem ég fyrr sagði í ræðu minni, að ég tel, að hvert eðli skattsins verður, sé að ákaflega miklu leyti undir því komið, við hvort árið, 1944 eða 1945, skatturinn sé miðaður, og ég legg svo mikið upp úr þessu, að afstaða mín til frv. mótast af því, hvort verður í þessu efni.



Þau rök, sem komið hafa fram frá hv. minni hl. fjhn. gegn frv. í heild og frá hv. 3. landsk. þm. sem meðmæli með brtt. hans og hv. 7. landsk. þm., eru í raun og veru þau sömu og komu hér fram við 1. umr., og ég hef ekki tekið eftir því, að eiginlega hafi komið neitt nýtt fram. Þau rök voru rædd þá, og ég held þess vegna, að í raun og veru séu mjög langar umr. um málið frekar gagnslitlar, vegna þess að það er auðsjáanlegt, hvað það er, sem menn hafa með og hvað á móti hverju um sig af þessu. Hv. minni hl. n., hv. 1. þm. Eyf., færði aðallega tvær ástæður, skildist mér, á móti þessari skattaaðferð, því að mér skildist, að hann í raun og veru væri ekki á móti því, að það þyrfti að ná tilsvarandi tekjum í ríkissjóð. Það, sem mér virtist hann aðallega hafa á móti frv., var í fyrsta lagi það, að þessi skattur væri alveg óvenjulega ranglátur, og svo í öðru lagi, að hann mundi óhjákvæmilega lenda á vöruverðinu og þar af leiðandi á neytendum í landinu. Um fyrsta atriðið, að þessi skattur sé ranglátur, þá er náttúrlega erfitt að neita því, að hann komi ranglátlega niður, þar sem hann kemur niður á mikinn og lítinn gróða og jafnvel á engan gróða sumra þeirra fyrirtækja. sem starfa í landinu eða hafa starfað, ef það yrði ofan á að miða hann við árið 1944, en ég held, að það megi nokkuð lengi elta ólar við það, hvaða skattar séu í raun og sannleika að fullu réttlátir. Ég vil taka jafnþaulprófaða löggjöf eins og sjálfan tekju- og eignarskattinn. Það m á vel vera, að þ. finni svo réttlátan skattstiga, að við það megi una, en enn þá hefur ekki fundizt nein aðferð til þess að fá framtalið og þar af leiðandi grundvöllinn undir skattaálagið þannig, að ekki kenni hins mesta ranglætis á ýmsan hátt. Við skulum taka t.d. embættismann, sem hefur föst laun um árið, ef til vill aukatekjur, sem eru líka opinberar, þannig að skattstofan þarf ekki að spyrja um tekjur hans, heldur fær hún upplýsingar um þær hjá viðkomandi stofnun. Svo skulum við á hinn bóginn taka kaupsýslumann, sem hefur, eins og það er kallað á vondu máli, „lausaforretningu“. Ég gæti trúað, að það væri nokkuð erfitt að bera saman raunverulegar tekjur þessara manna, enda vitað af öllum, að alltaf fer fram hjá tekjuskatti ákaflega mikið af tekjum, og má sjá það, þótt ekki væri af öðru en því, að þrátt fyrir þau skattalög, sem við höfum búið við. hefur þó ýmsum mönnum safnazt æðimikið fé. Eða þá útsvörin. Hvað getur verið ranglátara en það, þegar verið er að leggja svo og svo mikið útsvar á fyrirtæki, sem allir vita, að hafa ekkert gefið af sér. Það hefur orðið að ná peningum, og það hefur orðið að gera það á þennan hátt. Þetta er því ekki eins nýtt og menn vilja vera láta. Bæjar- og sveitarfélögin verða að láta sér það lynda að leggja meira eða minna á veltuna. Ég vil ekki segja, að það sé eins ákaflega ranglátt að leggja á veltuna og stundum er haldið fram. Þessi umfangsmiklu fyrirtæki, sem hafa mikla veltu, hafa þann teygjanleika, að þau geta bjargazt yfir „dauða“ punkta. þar sem aftur á móti þeir, sem minni hafa veltuna eða kannske enga, geta ekki af neinu séð í skattagreiðslur. Það er þessi teygjanleiki í þessari miklu veltu, sem gerir það að verkum, að oft og einatt verður að hlaupa í að láta þau hjálpa yfir erfið tímabil. Þessi stóru fyrirtæki eru annaðhvort rekin í von um gróða eða engin skynsemd er í að reka þau. Ég segi fyrir mitt leyti, að ég vil ekki vera að verja þennan skatt, nema kannske að sumu leyti, með því að það er yfirlýst, að hann skuli ekki verða nema einu sinni tekinn. en ég vil mótmæla því, að hann sé einu rangindin, sem hafi komið fram í skattamálum okkar, því að margir skattar koma ákaflega ranglátlega niður. Þessu sama hefur líka verið haldið fram gegn aðflutningsgjöldunum yfirleitt, að fátækir og ríkir verða að borga þau, sérstaklega þegar um er að ræða þungatoll og toll á algengustu nauðsynjavörum, þá komi þeir að því leyti ranglátlega niður, að margir verða að greiða þá, sem í raun og veru hafa ekki efni á því. Þetta er skattastofn, sem er til frambúðar og verður að greiða ár eftir ár, en hér er þó um að ræða bráðabirgðafyrirbæri, sem ekki er ætlazt til að standi nema 1 ár, og er það mjög til bóta, þó að hér sé að ýmsu leyti um skatt að ræða, sem mun koma niður allranglátlega. Hin ástæðan var svo um það, að þessi skattur mundi koma niður á neytendum, og var það í raun og veru langveigamesta atriðið, einnig í ræðu hv. 3. landsk. þm. Meðmæli hans með því, að skatturinn sé miðaður við árið 1944, en ekki 1945, mun stafa af því, að mér skilst, að hv. 1. þm. Eyf. gerði þar engan mun á, og er ég honum sammála um, að það muni ekki skipta öllu máli. Þar er, eins og ég gat um í hinni stuttu framsöguræðu minni, tilgangurinn sá að reyna að ná þessum tekjuauka án þess að skatturinn komi ranglátlega niður, og ég sagði þá og segi enn, að ég þori litlu að spá um, hvernig þetta takist, en ég sé ekki heldur neitt á móti því að reyna það, og leiðin, sem hv. 1. þm. Eyf. benti á, þar sem hann segir, að eins gott sé að taka þennan skatt með hækkuðum aðflutningsgjöldum, þá er sama sem að gefa upp þessa tilraun og láta skattinn koma niður á almenning og þar með á verðlagið í landinu og vísitöluna og annað slíkt. Mér skilst, að hér greini ekki á um annað en mismunandi trú á, hvernig takist að ná þessari upphæð, án þess að hún festist í verðlaginu. Ég verð að játa, að ég skil ekki fullkomlega, hvað fyrir hv. þm. vakir, þar sem hann segir, að þetta liggi sérstaklega í augum uppi, þegar til kaupfél. komi, vegna þess að þar lækki arðurinn af viðskiptunum og skatturinn lendi því á viðskiptamönnunum, sem séu í rauninni eigendur kaupfél. Þetta sýnir bara, hve einkennilega lengi menn eru að átta sig á því, að með því að verzla er u þessir menn í raun og veru orðnir kaupmenn. Ef ég er í kaupfélagi, þá má ég ekki rugla saman fjárhag mínum og fjárhag kaupfélagsins. Það er auðséð, að arður þessara kaupmanna minnkar og á að minnka við þennan skatt, eins og arður annarra kaupmanna. Þetta er engin sönnun fyrir því, að þetta komi sem neytendaskattur. Hann kemur niður á þeim neytendum, sem jafnframt eru kaupmenn og eiga þess vegna að greiða skattinn. Ég held, að ég segi svo ekki fleira um þetta, en sný mér þá að brtt. hv. 1. þm. Eyf. Ég er honum alveg sammála um það, að mjólkurverzlunin eigi að vera undanþegin skattinum, og ég hygg, að það sé að nokkru leyti missmíði á frv. að miða við sölu beint frá neytendum, því að í raun og veru er tilgangurinn sá, að mjólkin verði alveg undanþegin þessum skatti, og tel ég, að það muni litlu breyta um skattinn í sjálfu sér. Ég verð að segja, að um kjötið er ég ekki jafnviss í þessu efni, hvort það er jafnsjálfsagt, að þeir, sem verzla með kjöt, geti ekki borið þennan veltuskatt. Mig vantar nægilegar upplýsingar um það, hvort kjötverzlanir hafa staðið verr að vígi en aðrar verzlanir og hafi minni ágóða, en mjög mikill munur er á mjólkur- og kjötverzlun að því leyti, að þetta er miklu meiri kaupsýsla, sem þar fer fram. En það, sem ég er fyrst og fremst á móti, er það að undanþiggja kornmat. Þá mætti alveg eins undanþiggja fatnað. En það mun venja, að fæði og klæði fari saman. Ég álít, að hér sé um ráðstöfun að ræða, sem allir verða að taka þátt í, og það næst helzt með því, að nokkur hluti komi á nauðsynjavörur. Þá er það till. hv. 3. landsk. um, að þetta verði miðað við árið 1944. Ég hef hallazt að því að samþ. frv. óbreytt. Skattar eftir á eru yfirleitt siðleysi, og þótt Alþingi hafi stundum gert þetta, þá er það lítil bót, enda mun það varla hafa verið gert á sama hátt, nema þá um fisksöluna. Áður hafa menn að nokkru getað búizt við slíkum sköttum. En hér er alveg um nýjan skatt að ræða. Ég skal játa það, að mér verður fátt um svör, ef ég er spurður, af hverju ég hefði verið með því að skattleggja fisksöluna. En þó er þar nokkuð öðru máli að gegna. Þar eru færri gjaldendur og yfirleitt vel stæðir. En samt hefur sá skattur ef til vill hvað bezt opnað augu mín fyrir því, hvert siðleysi þetta er. Ég fékk t.d. að athuga eitt fyrirtæki, þar sem útkoman var sú, að ágóðinn og skatturinn stóðust á svo að segja upp á krónu. Slíkar aðfarir stefna í rauninni ekki til annars en fullkominnar þjóðnýtingar. Ef skatturinn er lagður á ókomna tímann, er þó sá munur, að atvinnurekandinn getur hagað rekstrinum nokkuð eftir því, t.d. með því að hætta, ef sýnt væri, að reksturinn þyldi ekki skattana. Það er í öllu falli sómasamlegra, að menn viti, að hverju þeir ganga. Þetta virðist mér grundvallarmunurinn á því að leggja skattinn á 1945, en ekki 1944. Ég skal svo ekki telja hér upp aftur þær ástæður, sem voru færðar fram við 1. umr. Það verður ekki framhjá því gengið, að þessi skattur er mikil byrði, en það er þó á valdi þingsins síðar meir að íþyngja mönnum ekki enn meir, ef það telur veltuskattinn hafa orðið of þungan, og leggja þá ekki á tekjuskattsauka. Ég vil svo aðeins minnast á það, sem hv. 3. landsk. taldi meginatriði að sínum dómi, og það er, hvort leggja skal skattinn á neytendur eða ekki. Hann telur, að sé skatturinn lagður á árið 1944, þá komi hann ekki niður á neytendum, en það geri hann aftur á móti, sé hann lagður á árið 1945. Þetta eru mikilvægar forsendur, ef þær gætu staðizt, en það hygg ég þær geri ekki. Reynslan yrði sú, að þótt lagt yrði á árið 1944, þá yrði skatturinn greiddur af rekstri ársins 1945, og ef verðlagsráð kemur til með að taka tillit til þessa, þá mundi það alveg. eins gera það, þótt þannig væri farið að. Varðandi það, að eins megi lækka vöruverðið og leggja á slíkan veltuskatt, þá er því til að svara, að ég get ekki hugsað mér, að verðlagsákvæði geti verið svo nákvæm eða rétt sé, að þau séu svo nákvæm, að þau taki fyrir allan arð af rekstrinum. Að öllu athuguðu held ég, að ekki verði hjá því komizt, að þessi skattur lendi að nokkru á neytendum, hvort sem hann er lagður á 1944 eða 1945. Ég legg því til, að frv. verði samþ. óbreytt, og læt þetta nægja frá minni hendi.



Herra forseti. - Mér þótti dálítið einkennilegt sumt af því, sem hv. 3. landsk. sagði. Hann hélt því fram, að þessi skattur kæmi niður á þeim stéttum, sem hefðu haft mestan hagnað undanfarið. Ég þóttist hafa sýnt fram á, að í raun og veru kæmi þessi skattur niður á almenningi, og hv. þm. játaði, að eins og frv. liggur fyrir, þá kæmi skatturinn þannig niður. Hann játaði það líka, sem ég hafði sagt, að þetta væri raunverulega neyzluskattur, eins og frv. liggur fyrir, og það er einnig að nokkru leyti eignarskattur, sem leggst m.a. á alla viðskiptamenn samvinnufélaga landsins, hvort sem þeir eru ríkir eða fátækir. Hv. þm. sagði, og hv. þm. Barð. vék einnig að því, að það væri ekkert nýtt að leggja skatt á eftir á. Hann segir það út frá sinni till. um að leggja á veltu ársins 1944. Ég mótmæli þeim orðum bæði h já hv. 3. landsk. og hv. þm. Barð., að skattur, sem á nokkurn hátt sé sambærilegur við þennan skatt, hafi verið lagður á eftir á. Þeir skattar, sem hingað til hafa verið lögleiddir, hafa verið lagðir á arð af atvinnu eða eign, en það er talsvert annað að leggja á afgang tekna liðins árs eða leggja á veltu liðins árs. Það hugsa ég, að allir skilji. Hv. 3. landsk. segir, að það, hvort þessi skattur verði neyzluskattur eða ekki, fari eftir því, hvort hans till. um að miða við veltu ársins 1944 verður samþ. eða ekki. Ég sýndi fram á það í fyrri ræðu minni og vakti athygli á því við 1. umr. þessa máls, að þetta er nákvæmlega það sama, a.m.k. að því er snertir þá, sem verzla við samvinnufélögin, en það er um helmingur landsmanna. Það getur vel verið, að hv. þm. álíti það engu máli skipta um þann helming landsmanna, heldur aðeins hinn, en þótt svo væri, þá er grunur minn sá, að þetta yrði einnig útkoman með aðrar verzlanir en verzlanir samvinnumanna, og eins og ég sagði áðan, leggst skatturinn með einhverjum hætti á almenning, hvernig sem að er farið.  Ég skal svo ekki fjölyrða meira um það, sem hann sagði, en aðeins minnast á síðustu brtt. hans á þskj. 1113. Ég verð að segja, að ég sé ekki betur en með þessari till. sé gerð einhver sú svæsnasta árás á samvinnufélög landsins, sem gerð hefur verið á Alþingi. Með brtt. við 8. gr. er nú, eins og allir sjá, lagt beinlínis til, að samvinnufélög landsins séu svipt ákvörðunarrétti um eiginn fjárhag sinn og fjármál. Það hefur ekki verið lagt til áður, svo að ég viti til, í jafnríkum mæli. Í niðurlagi þessarar till. stendur, að ekki megi draga greiddan veltuskatt frá tekjum við ákvörðun ágóða samkvæmt ofansögðu, og er þar átt aðallega við Sambandið. En reynist tekjurnar ekki nægar til að framfylgja þessu ákvæði, á þá að stofna skuldir til að fullnægja þessu ákvæði, eða hvernig hugsar hv. þm. og meðflm. hans sér framkvæmdina á þessu? Hvað sem öðru líður og hvað sem líður öðrum brtt. á þessu þskj., þá vil ég þó alveg sérstaklega vænta þess, að d. felli þessa síðustu till. á þskj. og hrindi þar með þeirri árás, sem þar er gerð á samvinnufélög landsins. Hv. frsm. meiri hl. sagði, að umr. um þetta mál mundu vera gagnslitlar. Ég get alveg fallizt á það, enda mun ég stytta mál mitt. Örlög þessa máls munu vera ákveðin fyrirfram, svo að það má segja, að gagnslítið sé að ræða það. Hann vék að því, sem ég hafði sagt, að þessi skattur væri ranglátur, og hann viðurkenndi fyllilega, að svo væri, en hann varði sig með því, að það væru allir skattar ranglátir, t.d. tekju- og eignarskattur o.s.frv. Afstaða hans flokks var hér áður sú yfirleitt að vera á móti öllum sköttum, en í seinni tíð þó með öllum útgjöldum ríkissjóðs, og þess vegna býst ég við, að þetta sé hans sannfæring, að allir skattar séu ranglátir. Það væri náttúrlega á ýmsan hátt bezt, að ríkið hefði einhverja tekjulind til að ausa úr, sem ekki kæmi við neinn þegn þjóðfélagsins. En ég verð að halda fram, að þótt svo kunni að vera, að allir skattar séu ranglátir, eins og hv. þm. hélt fram, þá sé þessi skattur a.m.k. ranglátastur þeirra skatta, sem enn þá hefur verið stungið upp á að leggja á, og það af þeirri ástæðu, sem ég nefndi í frumræðu minni, að þessi skattur fer ekkert eftir gjaldþoli skattgreiðenda, en allir aðrir skattar, sem lagðir hafa verið á hingað til, a.m.k. fram að þessu þingi, fara þó að einhverju leyti eftir því. Sem dæmi upp á það, hve skattar væru ranglátir, nefndi hv. þm. það, ef embættismaður og forretningsmaður hefðu sömu tekjur á pappírnum, þá greiddu þeir sama tekjuskatt, en það mundi í raun og veru vera ólíkur skattur, sem þeir greiddu, sem auðvitað væri þá af því, að annar þessara aðila sviki skattinn, en hinn ekki, annar gæti það, en hinn ekki. Þetta getur verið rétt, en löggjafinn reynir að koma í veg fyrir skattsvik og sjálfsagt að halda áfram á þeirri braut. því að auðvitað er það, að skattur til ríkisins og bæjar- og sveitarfélaga ætti að ganga jafnt yfir þegnana eftir þeirra gjaldþoli, tekjum og eignum. Hv. þm. segir, að útsvör í Reykjavík séu lögð á veltu. Það kann að vera rétt, að Reykjavík geri það, en ég álít, að það sé rangt af bænum að gera það, og þó að það eigi sér stað hér, þá er það jafnrangt fyrir því, því að skattar eiga vitanlega að fara eftir gjaldþoli, en ekki öðru, og ég sé enga skyldu hjá mér til að fara að verja það, þótt Reykjavíkurbær leggi á ranga skatta. Hv. þm. segist ekki vilja verja þennan skatt, og lái ég honum það ekki, nema þá í einu atriði, að hann yrði ekki lagður á nema einu sinni. Hann segir það, og hæstv. stj. segir það. En ég verð nokkuð að draga í efa, að þessi skattur eða annar honum líkur verði ekki lagður á nema einu sinni. Ég sýndi fram á við 1. umr., og ég hygg, að öllum sem gera sér grein fyrir fjármálaástandinu, sé ljóst, að annaðhvort verður að ári liðnu að framlengja þennan skatt eða setja einhvern annan skatt eða toll í hans stað. Ég spurði um það við 1. umr., hvað ætti að koma í staðinn að ári liðnu og hvers vegna mætti ekki einu sinni stinga upp á því nú, sem ætti að koma í staðinn þá. Hv. frsm. meiri hl. sagði. að það væri verið að gera tilraun með, hvort skatturinn komi niður á neytendum. Mér virðist, að hv. frsm. meiri hl. hafi þá játað með ummælum sínum, að svo mundi fara, að skatturinn kæmi niður á neytendunum, enda er það fyrirfram víst, að svo verður, a.m.k. að einhverju leyti, eins og ég hef þegar sýnt fram á. Viðvíkjandi því, sem ég hafði minnzt á, sem enginn getur hrakið, að þetta kæmi alveg beint niður á þeim helmingi landsmanna, sem verzlaði við samvinnufélögin, þá sagði hann, að það væri vegna þess, að í því efni væru samvinnumenn orðnir kaupmenn, það kæmi niður á þeim sem kaupmönnum, en ekki neytendum. Þetta er dálítið hæpið. Tilgangur kaupfélaganna er að selja raunverulega vörur með sannvirði og hafa engan ágóða af, nema það, sem þarf að leggja í sameiginlega sjóði. En vegna þess að vöruverð getur verið breytilegt, þá þykir hentugt að hafa útsöluverð svipað og hjá kaupmönnum á staðnum, venjulega þó ívið lægra, og úthluta síðan af þessum ágóða til viðskiptamanna. Mér finnst nú, að það sé varla hægt að kalla það kaupmennsku, þegar gætt er að öllu eðli samvinnufélaganna og rekstri, þó að þessum arði sé úthlutað, og þess vegna finnst mér, að þar sem það er játað, að skatturinn komi niður á þessum hluta landsmanna, þá komi hann niður á þeim sem neytendum, það er svo lítil kaupmennska í þessu sambandi hjá hverjum einstakling. Hv. frsm. meiri hl. viðurkenndi, að till. mín væri rétt að því er snerti mjólkursöluna, og geri ég þá ráð fyrir, að hann beri fram brtt. um að kljúfa hana, þannig að hv. dm. eigi þess kost að greiða atkv. um það atriði sérstaklega. En svo þótti honum það galli á till. minni, að ég blandaði inn í fleiri vörutegundum, og spurði, hvers vegna ég hefði ekki tekið klæðnað með. Það var vegna þess, að ég áleit, að till. væri því ólíklegri til framgangs sem fleira væri tekið með, en ég hefði verið fús til að taka klæðnað með og fleiri nauðsynjavörur almennings. Mér skildist á honum, að það mundi verða erfitt og kannske ekki hægt í framkvæmd að skilja þetta undan í verzluninni, að hve miklu leyti veltan stafaði af sölu þessarar vöru og að hvaða leyti af sölu á öðrum vörum. Ég skal ekki fjölyrða mikið um þetta, en ég hygg þó, að öll bókhaldsskyld fyrirtæki gætu gert grein fyrir þessu. Það hlýtur að vera hægt að ganga úr skugga um það í bókum fyrirtækjanna, hvað þar er selt af þessari eða annarri vöru. Mér fannst hv. þm. telja það aðalkost þessa skatts. að það taka svo margir þátt í að bera hann. Þetta kann að vera kostur, og það kann að vera ókostur. En áreiðanlegt er, að í þessu er fengin full viðurkenning á því, sem ég sagði, að þessi skattur lenti raunverulega á almenningi í landinu og hefur ákaflega svipuð áhrif, og nýr tollur. Hv. þm. Barð. var að tala um það, að skatturinn myndi ekki verða framlengdur, ef tekjur landsmanna ykjust eða það færi fram niðurskurður á ríkisútgjöldunum. sem mér fannst hann hafa góðar vonir með að yrði, og byggir hann það vitanlega á trausti til núv. ríkisstj. Ég hef nú ekki séð miklar horfur á því enn, að það sé mikill niðurskurður á ríkisútgjöldunum síðan núv. ríkisstjórn tók við völdum. Ég man ekki, hvað það eru mörg embætti, sem stofnuð hafa verið með l. síðan ríkisstj. tók við völdum, en þau eru orðin nokkuð mörg. Að nýjar framkv. og öflun nýrra atvinnutækja skapi auknar tekjur í ríkissjóð, eins og hann var að spá, . og þar af leiðandi væri ekki þörf á að endurnýja skattinn, þá er vonandi, að þær vonir, sem hann og aðrir bera í brjósti um það, rætist. En ekki sér maður bóla á slíkum framkvæmdum enn. Það eina. sem í þessu efni hefur skeð og nú er verið að framkv., eru ráðstafanir, sem fyrrv. stj. gerði, þó að hún þætti ekki góð og ekki þætti rétt að hafa hana áfram. En misskilningur er það, sem hv. þm. Barð. sagði að ég hafi verið stuðningsmaður þeirrar stj. Ég veit ekki til þess, að ég hafi verið meiri stuðningsmaður þeirrar stjórnar en hann.  Þá sagði hv. þm., að þetta frv. væri borið fram af nauðsyn vegna ástandsins, en ekki vegna stefnu ríkisstj. Ég er nú ekki alveg sammála um þetta. Ég veit, að það hefði þurft að afla nokkurra:ekna í ríkissjóð, hvað sem öðru leið, vegna þess, sem á undan var gengið. En ég er ekki alveg viss um, að það hefði þurft að afla allra þeirra tekna, sem nú er farið fram á, ef stefna ríkisstj. hefði ekki komið til og hennar flokka. Það er ekki nema 10 millj. kr., sem áætlað er, að þessi skattur gefi í ríkissjóð. En t.d. samþ. launal. mun kosta a.m.k. 7 millj. kr. árlega miðað við, að núverandi dýrtið haldist. Það er afleiðing af stjórnarsamningnum, að þessi l. verða samþ. Ég er því alveg viðbúinn, að mér sé svarað, að ég sé einn af flm. frv. - Í fyrsta lagi er það, að ég bar fram lækkunartill. við frv. og ég ber enga ábyrgð á þeim hækkunum, sem síðan hafa verið samþ. Og svo er annað. það er sú hækkun, sem hefur orðið á vísitölunni í staðinn fyrir lækkun. sem hefði átt að vera. Er það ekki bein afleiðing af stefnu stj.? Ég ætla ekki að fara út í það, það yrði langt mál. En ég hygg, að hægt sé að færa býsna góð rök fyrir því, að það sé afleiðing af henni. Ummæli hv. þm. Barð. um það, að mín afstaða markist af því, að verið er að leggja á samvinnufélögin, eru vitanlega ekki svaraverð. Enda hafa orð mín ekki gefið neitt tilefni til þess að segja slíkt. Þegar ég minntist á samvinnufélögin, tók ég það aðeins sem dæmi, af því að það er öllum skiljanlega, að í þeim tilfellum hlýtur skatturinn að koma niður á almenningi. Ég var ekki sérstaklega að mæla samvinnufélögin að öðru leyti undan þessum skatti fremur en aðra. Ég ætla ekki tímans vegna að fara út í þessi margumtöluðu hlunnindi samvinnufélaganna, sem hv. þm. var að tala um. Ég veit ekki um önnur hlunnindi samvinnufélaganna, að því er skatta ríkisins snertir, en þau, sem ýmis félög og fyrirtæki í landinu hafa. Að því er snertir gjöld til bæjar- og sveitarfélaga er það að segja, að hvað, sem samvinnulögin segja, er það praktiserað þannig, að því er mér virðist, að það er lagt á samvinnufélögin eins og hverja aðra verzlun. A.m.k. er það svo um það félag. sem ég er kunnugastur. að mér virðist það borga útsvar til hlutaðeigandi bæjar eins og hver önnur verzlun. Vitanlega er það stærsta verzlun í bænum, en borgar líka margfalt útsvar á við nokkra verzlun. Það, sem hann nefndi olíusamlögin, þá er því auðsvarað, að þessi félög gátu tæpast komizt undir nokkur önnur ákvæði um tilslökun heldur en samvinnul., þau eru nefnilega ekki hlutafélög. Þá minnti hann mig á það, að ég hefði verið með frv. um veltuskatt á togarana, sem væri að nokkru leyti hliðstætt þessu frv. Þetta er dálítið hæpið hjá hv. þm. Ég gerði ekki svo mikinn ágreining um það mál, að ég skrifaði fjhn. út af því og gæfi út sérstakt nál. En ég skrifaði undir nál. fjhn. um málið með fyrirvara. Ég greiddi ekki atkv. með því í hv. d. Ég man satt að segja ekki, hvort hv. þm. greiddi atkv. með þessu frv. En hitt veit ég. að hann styður nú og sjálfsagt áfram þá stjórn, sem bar þetta frv. fram, og þess vegna finnst mér hann eigi ekki að gera mikið veður út af því máli.

Forseti (StgrA): Það er ætlunin að ljúka 2. umr. í dag, og æskilegast væri, ef hægt væri að gera það áður en þessum fundi lýkur. Nú eru tveir hv. þm. á mælendaskrá enn, og sennilega geta þeir ekki stytt mál sitt svo, að það takist, og verður þá að halda fundi áfram í kvöld.



Herra forseti. - Ég get orðið við tilmælum hæstv. forseta að falla frá orðinu. En ég tel rétt að taka brtt. mína aftur til 3. umr. Ég get geymt mér að segja það, sem ég ætlaði að segja nú, þangað til.



Bæði af því, að till. er óaðgengileg í því formi, sem hún er í, og ekki verður skilið í sundur það, sem aðgengilegt er, og það, sem er óaðgengilegt, og með því, að ég tel undanþáguatriði 10. gr. geta náð til þess, sem er nauðsynlegt að framkvæma, segi ég nei. 3. gr. samþ. með 11:4 atkv. 4.–12. gr. samþ. með 10:4 atkv. Fyrirsögn samþ. án atkvgr. Frv. vísað til 3. umr. með 11:4 atkv.



Það hafa komið hér fram tvær athyglisverðar yfirlýsingar. Önnur frá hæstv. fjmrh., þegar hann segir, að ekki sé gert ráð fyrir, að þessi skattur verði framlengdur, og hin frá hv. 3. landsk. um, að atkvæði hans um þetta frv. fari eftir því, hvort skatturinn verði miðaður við 1944 eða 1945. Mér skilst, að yfirlýsing hæstv. fjmrh. hljóti að byggjast á því, að annaðhvort búist hann við, að afkoma ríkissjóðs batni, eða þá, að honum muni takast betur að semja fjárlög, nema hvort tveggja sé. Ég ber svo mikið traust til hæstv. ráðh., að ég vona, að honum takist að finna hér færar leiðir. En þess ber nú að gæta að fara ekki inn á þær leiðir, að taka verði upp ríkisrekstur, en það frv., sem hér liggur fyrir, mun stappa þar nærri. Ég segi þetta ekki sem ásökun í garð núv. ríkisstj. Þetta er afleiðing þess ástands, sem skapazt hefur síðustu ár. Í sambandi við yfirlýsingu hv. 3. landsk. vil ég minna hann á, að þegar rætt var hér um launal. fyrir skemmstu, var hann undrandi yfir afstöðu minni og taldi, að ég væri að svíkja ríkisstj., þegar ég vildi einungis samþ. þau l. innan þeirra takmarka, sem um var samið. En nú lætur hann skína í, að hann verði ekki með þessu frv. nema því verði breytt eftir hans vilja, jafnvel þótt samþ. þess velti á hans atkv. og þar með fall ríkisstj. En svo að ég víki að því, hvaða atriði mæla með því, að þessi skattur sé lagður á árið 1945. þá er það fyrst, sem bent hefur verið á, að óhæfa er að leggja skatta á eftir á, þótt það sé nú orðið alltítt hér á Alþingi og skipti hv. 3. landsk. ekki miklu. Annað er það, sem skiptir miklu máli, en það er, að menn geta hagað bókhaldi sínu þannig, að þeir geti greint sundur smásölu og heildverzlun, sem ekki er unnt, sé skatturinn lagður á 1944. Enn fremur er það mikilsvert atriði, að menn séu fyrir fram viðbúnir slíkum álögum. Hugsum okkur t.d., að fyrirtæki, sem veltir 1 millj. kr., þurfi ekki að spara nema 10 þús. kr. í mannahaldi til þess, að reksturinn beri sig. En ef þetta er gert ári síðar, koma þessar tekjur til skatts. Og það, sem ef til vill er þó mikilsverðast, er það, að með því að leggja þetta á árið 1945, fá menn tækifæri til að hætta rekstri, sem sýnilegt er, að ekki mun bera sig. Það er rétt, sem hv. 1. þm. Reykv. gat um, að það er á valdi Alþingis að samþykkja ekki tekjuskattsauka, ef sýnilegt er, að hér er of langt gengið. Ég skal ekki ræða frekar um þessi atriði, en vil minnast á það, sem kom fram hér við 1. umr. viðvíkjandi samvinnufélögunum. Það er vitað, að afstaða þessa hv. þm. til þessa frv. og afstaða Framsfl. í heild, og það kom einnig fram í ræðu hv. þm. Str., markast aðeins af því, að hér er verið að leggja skatt á samvinnufélögin, sem alveg gagnstætt því, sem hv. 1. þm. Eyf. hélt fram, hafa haft ýmiss konar skattfríðindi. Hv. þm. segir, að þau hafi engin fríðindi haft í sköttum. Ég vil benda hv. þm. á, að samkvæmt skattal. skulu samvinnufélög og kaupfélög ekki greiða nema 8% tekjuskatt, en tekjuskattur annarra félaga og einstaklinga takmarkast við 22%. Þetta er mikill munur, auk þess sem ekkert verzlunarfyrirtæki fær að draga frá meira en 20%, sem er skattfrjálst, en samvinnufélögin fá 33%. Þetta eru stór hlunnindi, og það þýðir ekki að berja höfðinu við steininn um það. En þetta er ekki nema partur af fríðindum félaganna, því að hlutafélögum, sem fá að leggja til hliðar nokkuð af tekjum sínum, áður en skattur er af þeim reiknaður, er markaður svo þröngur bás, að það er ekki hægt að taka þetta fé úr þessum fyrirtækjum til hluthafanna, heldur má aðeins nota það til nýbygginga, eins og hv. þm. er kunnugt, eða til rekstrartapa, en þetta er ekki þannig með samvinnufélögin. Þau eiga að vísu að leggja féð í sérstakan sjóð, en það er hvergi bannað á erfiðum tímum, að þeir, sem eiga þessi fyrirtæki og mest eru bændur, megi ekki lækka vöruverð, svo að félögin komist í rekstrartap og greiða hluthöfum sínum svo og svo mikinn hlut út án þess að greiða arð eða byggja nokkur skip eða önnur framleiðslutæki. Þetta eru kannske langstærstu fríðindin. Ég vil í sambandi við þetta leyfa mér að benda á, að þar sem eingöngu er samvinnufélagarekstur í bæjar- og sveitarfélögum og ekkert annað til að bera uppi gjöldin, þar verður að leggja á gróða samvinnufélaganna gagnstætt ákvæðum l., því að annars hafa sveitarfélögin engar tekjur til að standa undir þörfum sínum. Mér er m.a. kunnugt um einn hrepp, þar sem enginn atvinnurekstur er, hann hefur allur verið lagður í rústir af ákveðnu samvinnufélagi, sem ekki hefur uppfyllt á sama tíma skyldu sína um að halda uppi atvinnurekstri á þessum stað. Þarfir hreppsins eru aðeins 15 þús., og þar af borgar kaupfélagið 10 þús., af því að það er hvergi hægt annars staðar að taka þetta fé, þó að það sé langt fram yfir það, sem heimilt er samkvæmt skattal. En þegar það tók að sér það hlutverk að keppa undir fríðindum skattfrelsisins við kaupmenn, sem þar voru á staðnum, og á sama tíma hafði þær skyldur að halda uppi atvinnurekstri, þá hurfu allir tekjustofnarnir, og þá varð að setja þessa byrði á það. Það mun líka svo fara, að þegar allur rekstur er kominn undir samvinnufélögin, þá verður að breyta skattal., ef bæjar- og sveitarfélög eiga að fá nauðsynlegar tekjur til að standa undir rekstri sínum. Það getur vel verið, að hv. 1. þm. Eyf. haldi því fram, að samvinnufélögin hafi engin skattfríðindi. En hvers vegna var þá samflokksmaður hans, hv. 1. þm. S.-M., að bera fram nýlega hér á þingi till. um breyt. á l. um olíusamlög til að fá þau undir sömu skattfríðindi og samvinnufélög, þó að þau væru í rauninni hlutafélög. Það var eingöngu af því, að samvinnufélögin hafa allt önnur og meiri skattfríðindi en nokkur annar rekstur hér á landi, því að ef það væri ekki, þá væri engin ástæða að bera fram till. um, að olíusamlög fengju sömu skattfríðindi og samvinnufélög. Hv. 1. þm. Eyf. hefur einnig minnzt á það í nál. sínu og sömuleiðis í ræðu sinni áðan, að það mætti einnig fyrirskipa að lækka vöruverð í landinu og halda þannig dýrtíðinni niðri eins og að leggja á þennan skatt. Það má að sjálfsögðu fyrirskipa að lækka ágóðahlutann, en ég hygg, að það sé jafnskýrt mál, að þótt verðlagsvísitalan lækkaði eitthvað, þá kæmi það fé ekki allt í ríkissjóð, og þá yrði að afla teknanna á einhvern - annan hátt. Að síðustu vil ég leyfa mér að benda hv. 1. þm. Eyf. á það, að nú er um það bil búið að samþ. annan mjög þungan skatt út úr þessari d., og þá kom þessi hv. þm. ekki til að mótmæla þeim skatti. Ég vil leyfa mér að upplýsa, hvernig þessi skattur verkar. Það eru þrjú fyrirtæki, sem ég hef rannsakað. Hvert þeirra hafði um 4 millj. kr. ísfiskssölu á s.l. ári. Eitt þeirra hefur grætt 750 þús. kr., en fær að leggja 250 þús. kr. í varasjóð, og af þessu er helmingurinn frystur í nýbyggingasjóði til þess að liggja þar án þess að gefa arð um langan tíma. Samkvæmt skattal. fær þetta fyrirtæki í skatt 495 þús. kr. M.ö.o., það hefur 5 þús. kr. til frjálsra umráða. Annað fyrirtæki hefur grætt 550 þús. kr., en hafði sömu umsetningu. Það leggur 184 þús. kr. í nýbyggingasjóð, en það fær 380 þús. kr. í skatt, eða 14 þús. kr. meira en það skattskylda fé. Ég skal hvenær sem er sýna þessum hv. þm., að þetta er rétt. Þriðja útkoman er þannig, og hún er verst, að þar hefur félagið grætt aðeins 250 þús. kr., og hefur 166 þús. kr. skattskylt, en fær 200380 kr. í skatt, eða nærri því 35 þús. kr. meira en það skattskylda fé. Svona er útkoman þarna. Það er sannarlega ekki af því. að útgerðarmenn hafi ekki séð, hvert stefnir. Þeir hafa séð þörfina á að bæta úr því öngþveiti, sem m.a. þessi hv. þm. hefur verið að halda við hér á þingi með því að styðja beinlínis og óbeinlínis fyrrv. ríkisstj., sem skapaði þetta öngþveiti.

Studdi ég hana?

Já, það gerði hann, hann vildi ekki verða af með hana.

Ég held, að við höfum báðir stutt hana jafnt.

Ég skal svo ekki hafa um þetta fleiri orð. Mér þótti rétt að taka þetta fram að gefnu tilefni frá hv. 1. þm. Eyf., þar sem hann fór hér alveg ranglega með, að samvinnufélögin hefðu ekki notið sérréttinda í skattfrelsi, og út af öðru, sem hér hefur komið fram í sambandi við þessar umr.