Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Pétur Magnússon) Frv. þetta var flutt í Nd. af hv.þm.N.-Ísf. eftir ósk hreppsnefndarinnar í Hólshreppi. Ástæðan til þeirrar óskar er sú, að hreppurinn þarf að koma upp ýmsum mannvirkjum í nánd við brimbrjótinn í Bolungavík og þarf því að eignast lönd þau, er að honum liggja, en hefir ekki komizt að samkomulagi við eiganda þeirra. Eins og kunnugt er, þá hefir allmiklu fé verið eytt í brimbrjótinn, og er nauðsynlegt, að hann komi að sem beztum notum, en skilyrði þess er, að landið fáist keypt. Allshn. er sammála um að leggja til, að frv. verði samþ. óbreytt.

Frsm. (Pétur Magnússon) Það er líkt um þetta frv. farið og það, er næst var á undan á dagskránni. Hreppsnefndin í Eyrarhreppi hefir ráðizt í að gera alldýra bátabryggju í Hnífsdal. Hefir hún kostað um 80 þús. kr., að því er mér er sagt. Til þess að bryggjan komi að fullu gagni þarf að gera ýms mannvirki í landi, uppfyllingu, geymsluhús o. fl. Hreppnum er því nauðsynlegt að ná eignarhaldi á landinu í kringum bryggjuna. Það land er í sameign 7 manna; hefir náðst samkomulag við flesta, en kaupin hafa strandað á 2 eigenda, að því er mér er sagt. Í frv. er farið fram á, að eignarnámið nái til 4000 m. Hreppsnefndin hafði í bréfi til flm. óskað eftir þessari stærð. Síðan hefir þetta reynzt vera misritun, þar átt að standa 40000 ? m. N. hefir haft tal af starfsmanni í vitamálaskrifstofunni, er athugað hefir staðháttu þarna, og gaf hann þær upplýsingar, að nægilegt mundi vera að láta heimildina ná til 25000 ? m. Með þeirri breyt. hefir n. því lagt til að frv. verði samþ.

Jón Auðunn Jónsson Ég vil spyrja Hæstv. forseta, hvort hann getur ekki tekið málið út af dagskrá, þar sem hv.frsm. minni hl. er ekki viðstaddur.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Við flm. þessa frv. lítm svo á, að það hafi sýnt sig, að sú heimild, sem veitt var ríkisstjórn með 1. frá 1905 og 1907 til þess að selja jarðir úr eign hins opinbera, þjóðjarðir og kirkjujarðir, án sérstakrar heimildar þingsins í hvert skipti, hafi ekki orðið til hagsbóta fyrir þjóðina sem heild, heldur þvert á móti hafi hún orðið til þess, að þjóðfélagið hefir verið rúið verðmætum eignum og að það sé fátækara eftir en áður. Það var látið í veðri vaka þegar þessi lög voru samþ., að með þeim ætti að stuðla að því, að sem flestir íslenzkir bændur gætu orðið sjálfseignarbændur, og var svo lítið á af mörgum þá, að með því væri landbúnaðinum komið í bezt horf. nú hefir það sýnt sig, að það fer fjarri því, að þessi ráðstöfun hafi náð tilætluðum árangri. Ég skal ekki ræða um það að svo stöddu, hvort það sé heppilegt að stefna að því, að sem flestir bændur eigi jarðir sínar, en benda á, hvaða áhrif jarðasala hins opinbera hefir haft í þá átt, eftir nýjustu skýrslum um þetta efni, sem gerðar eru eftir fasteignamati því, sem gert var á árunum 1916–18. Eftir því telst svo til, að leiguliðar á opinberum eignum hafi verið 1234, leiguliðar á jarðeignum einstaklinga 2328 og sjálfseignarbændur alls á landinu öllu 3212. Bændur eru samtals taldir rétt í kringum 6700 á öllu landinu. Af þeim voru aðeins 47% sjálfseignarbændur, eða nokkuð innan við helming. 53% voru leiguliðar. Síðan þessi skýrsla var samin kann að hafa orðið einhver breyt. á þessu, en áreiðanlega ekki meiri en svo, að enn er fullur helmingur íslenzkra bænda leiguliðar, og af þeim helming mun láta nærri, að tveir fimmtu hlutar búi á jörðum, sem eru í eigu hins opinbera, að meðtöldum jarðeignum sveitarfélaga og sýslufélaga. Samkv. sama fasteignamati eru jarðeignir ríkissjóðs metnar á 3600 þús. kr. Jarðeignir einstakra manna á sama tíma eru metnar 18200 þús. kr. Af þeim lætur nærri, að tvær af hverjum fimm hafi verið í leiguábúð. Við flm. þessa frv. lítum svo á, ég hygg báðir, að hagur bænda væri bezt tryggður í raun og veru, ef allar jarðir væru í eign hins opinbera. Hvort sveitarfélögin, sýslufélögin eða ríkissjóður ætti þær, skiptir að okkar hyggju minna máli; það er aðeins fyrirkomulagsatriði, sem alltaf má um ræða. Þá kem ég að því, hvort heppilegt sé að jarðirnar séu einkaeign. Eins og ég sagði áðan, er talið, að nálega helmingur bænda hér á landi séu sjálfseignarbændur. En í raun og veru eiga flestir þeirra ekki jarðir sínar nema í orði kveðnu. Þeir eru svo hlaðnir skuldum, að þeir eru jafnvel verr settir sumir hverjir, og því miður allt of margir, heldur en þó þeir væru leiguliðar. Aðalgallinn á einstaklingseign á landi yfirleitt, hvort sem heldur er um að ræða jarðir eða lóðir, er frá sjónarmiði okkar flm. þó sá, að hverskonar umbætur, sem gerðar eru á landinu, hvort heldur sem er fyrir atbeina eigandans sjálfs eða tilverknað hins opinbera, og í öðru lagi sú verðhækkun, sem stafar af fólksfjölguninni eða hagnýtingu gæða, sem áður hafa verið óþekkt eða menn ekki kunnað að færa sér í nyt, allt þetta kemur fram sem skattur á þá, sem landið nytja. Verðhækkunin rennur öll til einstakra manna, sem síðan við eigendaskipti taka hana í hækkuðu söluverði eða, ef um leigu er að ræða, í hækkuðu eftirgjaldi. Þetta vita menn og því reyna margir hverjir að ná í gróða á þann hátt að sprengja verð landsins meira upp heldur en svarar til hins aukna verðmætis og þeirrar verðhækkunar, sem landið getur þar af leiðandi borið. Segir sig þá sjálft, að landeignin verður þeim til byrði, sem hana vill nota. Þess eru mörg dæmi, t. d. þar, sem hið opinbera hefir lagt veg um hérað, að jarðirnar þar hafa verið sprengdar upp í fjárgróðaskyni meira heldur en það, sem svarar til aukins afrakstrar þeirra vegna vegarins, og hefir þar af leiðandi orðið verra að búa á heim eftir en áður. En jafnvel þó ekki sé gengið svona langt, þó verið jarðanna hækki ekki meira en svarar til aukinna framleiðslumöguleika, þá liggur það í augum uppi, að ef þetta tvennt, auknir afurðamöguleikar og verðhækkun jarðarinnar, helzt í hendur, þá eru þeir, sem jarðirnar sitja, engu betur staddir þrátt fyrir umbæturnar heldur en þeir, sem jarðirnar sátu áður. Það, sem jarðirnar gefa af sér fram yfir það, sem áður var, fer þá allt í vexti og afborganir af verðhækkuninni, eða í hækkaða leigu, ef þær eru ekki í sjálfsábúð, því að maður verður að gera ráð fyrir, að jarðirnar haldist ekki alltaf í eigu sömu manna. Eftir skýrslum lætur nærri, að jarðir hér á landi skipti um eigendur að meðaltali á 15 til 20 ára fresti. Eftir fasteignamati mun verð allra jarða hér á landi vera um 30 millj. kr. Setjum svo, að þær gengju allar kaupum og sölu einu sinni á hverjum 15 árum. Það svarar til þess, að bændur þurfi að greiða tvær millj, kr. á ári í afborganir af verði jarðanna, auk allra vaxta. Ég skal svo ekki hafa þetta forspjall mitt lengra. Það, sem ég hér hefi sagt um jarðir og verðhækkun þeirra, gildir líka um lóðir í kaupstöðum, og það þó öllu frekar, því að þar hefir verðhækkunin orðið miklu stórfelldari en í sveitum, vegna hinnar miklu fólksfjölgunar þar og af því þar hafa sameiginlegar umbætur, sem auka verðmæti lóðanna, verið stórfelldari en í sveitunum. Nægir í því sambandi að minna á lóðaverðið hér í Rvík, sem mun vera komið upp í 300 kr. fyrir hvern fermetra þar sem það er hæst. Ég vil mælast til, að frv. verði vísað til hv. landbn. að lokinni þessari umr. Ég skal taka það fram að lokum, að við lítum svo á flm. frv., að með því að setja sæmilega ábúðarlöggjöf sé auðvelt að tryggja ábúendum á jörðum hins opinbera fullan afnotarétt á þeim og að arðurinn af öllum umbótum þeirra á jörðunum falli þeim sjálfum og afkomendum þeirra í skaut. Við játum það, að eins og ábúðarlöggjöfin er nú, er þessi réttur leiguliða ekki nægilega tryggður. þess vegna flytjum við jafnframt þessu frv. till. til þál. um að skora á hæstv. stj. að undirbúa ný lög um ábúð á jörðum hins opinbera. Við lítum í sjálfu sér svo á, að æskilegra sé að setja sérstök lög um þetta efni, en mundum þó ekki hafa á móti því, að settur væri sérstakur kafli um það inn í ábúðarlögin. Í frv. því til ábúðarlaga, sem nú liggur fyrir þinginu, er ekki gerður sérstakur munur á, hvort jarðirnar eru í eigu einstaklinga eða ekki, og ekki tekið sérstakt tillit til landseta hins opinbera.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það eru aðeins örfá orð í sambandi við þetta frv. Ekki fyrst og fremst vegna þess, að ég er frv. andstæður, heldur til þess að mótmæla þeirri skoðun, sem fram kemur í grg. frv. Hv. flm. segja þar um lögin um sölu þjóðjarða og kirkjujarða, með leyfi hæstv. forseta: „Orkar það vart tvímælis lengur, að lagasetning þessi hefir orðið til hins mesta ógagns“. ég er þessari skoðun gersamlega andstæður. Ég lit svo á, að sú ráðstöfun þingsins að koma jörðum hins opinbera yfir á hendur ábúendanna með sæmilegum kjörum hafi orðið landbúnaðinum hin mesta lyftistöng. Ég álit, að það hafi verið rétt spor og að það hafi orðið þjóðinni farsælt. Þess vegna mun ég greiða atkv. á móti þessu frv., og ég býst ekki við, að það hafi það fylgi hér á þinginu, að það hafi þýðingu að láta það ganga til 2. umr. Það, sem Alþ. á nú að gera, er að afgr. frv. Það til ábúðarlaga, sem hv. landbn. þessarar d. hefir til meðferðar, samþykkja það í aðaldráttum eins og það liggur fyrir hjá n. nú. Ég legg áherzlu á, að það frv. verði samþ. vegna þess, að við þurfum að fá ábúðarlög, sem ásamt 1. um sölu þjóðjarða stuðla að því, að sem flestar jarðir verði í sjálfsábúð.

Magnús Guðmundsson Ég vil taka undir það með hæstv.forsrh., er hann sagði viðvíkjandi frv., og eins það, er hann sagði það vera fjarstæðu eina, að þessi lagasetning um sölu kirkju- og þjóðjarða hefði orðið til ógagns. Hefir hún einmitt orðið til hins mesta gagns. En þótt svo væri, að þessi lög hefðu orðið til óþurftar landbúnaðinum, þá væri þó þetta frv. of seint fram komið, því að það er nú búið að selja flestar þær kirkju- og þjóðjariðir, sem hægt er að selja. Ég veit, að það er skoðun hv.þm. Seyðf., að ríkið eigi að eiga allar jarðir. Hann vill láta taka jarðirnar af bændum, segir, að þeir eigi þær ekki, af því að þeir séu svo skuldugir. Vil ég minna hann á það, fyrst hann heitir Haraldur, að á 9. öld var annar Haraldur, er vildi taka óðulin af bændum í Noregi. Þeir kjarnmestu þeirra vildu ekki sætta sig við þetta, flýðu land og leituðu hingað. Er undarlega breyttur hugur íslenzkra bænda frá því, sem þá var, ef þeir vilja nú gerast leiguliðar. Held ég ekki að slíkt gæti orðið til bóta. Ég held, að ekki sé hægt að gera íslenzkum landbúnaði betra en að stuðla að því, að bændur eigi sín býli sjálfir. Býst ég við, að þeir, sem farnir eru að eldast, muni, hvernig þjóðjarðir og byggingar á þeim skáru sig úr um litlar jarðabætur í samanburði við sjálfseignarbýli, enda lagði ríkið ekki rækt við þessar jarðir, og var engan styrk hægt að fá til bygginga á þeim. Annars álit ég óþarfa að láta þetta frv. tefja lengur störf þingsins og fer því ekki lengra út í þessa sálma.

Steingrímur Steinþórsson Ég ætlaði ekki að taka til máls við þessa umr., en þar sem bæði hæstv.forsrh. og hv. 2. þm. Skagf. vilja, að frv. sé fellt strax, kemst ég ekki hjá því að segja nokkur orð. Það hefir verið skoðun mín frá því ég fyrst fór að veita þessum málum athygli, að rangt spor hafi verið stigið með því að gera svo létt fyrir um sölu þjóðjarða sem þessi lög gera, og þessi skoðun hefir þróazt við þá reynslu, sem fengizt hefir þann aldarfjórðung, sem lög þessi hafa staðið. Segi ég þetta ekki sem ásökun á þá menn, sem fyrir þessu hafa gengizt, því að þeir heldu óefað, að þeir væru að gera rétt og væru að leggja grundvöll að framforum landsins. En ég verð að taka undir það með hv.flm., að þetta hefir ekki orðið. Hv. samþm. minn sagði, að nú væri búið að selja flestar þjóðjarðir, en þetta er ekki rétt. Er eftir mikið enn óselt, og mun ég síðar geta lagt fram skýrslu, byggða á hinu nýja fasteignamati, sem sýnir það, að allmikið er enn óselt af þjóð- og kirkjujörðum, þótt mikið hafi verið að gert hin síðustu ár um sölu þeirra. Þá sagði hv.þm., að þeir, sem farnir væru að eldast, myndu eftir því, hvernig þjóðjarðir hefðu áður verið setnar, og hvað þær hafi verið vanræktar miklu meira en sjálfseignarjarðir. En þetta kom ekki til af öðru en því, að ábúnarl. voru þannig, að leiguliðar gátu ekki lagt fulla rækt við jarðirnar. Ábúðarrétt leiguliða þarf að bæta, fyrst og fremst á leigujörðum, sem eru í eign einstakra manna, því að þeir leiguliðar eru verst settir. En það þarf einnig að gera rétt leiguliða á opinberri eign tryggari en nú er, þótt leiguliðar ríkissjóðs, með þeim réttindum, sem þeir hafa samkv. jarðræktarlögunum, séu langbezt settir allra leiguliða hér á landi. Vil ég benda á eitt atriði í þessu þjóðjarðasölumáli. Það var rétt hjá hæstv.forsrh., að þeir, sem jarðirnar keyptu, fengu þær. fyrir lagt verð. En þessara kaupa njóta ekki þeir kaupendur, sem á eftir koma. Seinna eru þessar jarðir seldar uppsprengdu verði, og nýr ábúandi verður að greiða vexti og afborganir af miklu hærra verði, svo að hin góðu kjör, sem fyrsti kaupandi fékk, koma honum einum að gagni, en jörðin er komin í uppsprengt verð strax við fyrstu eigendaskipti. Þá má benda á það, hvernig oft fer, þegar arfaskipti verða. Tökum dæmi um bónda, sem alla æfi hefir staðið í stríði við að borga af jörð sinni. Segjum, að hann eigi hana að miklu leyti eða öllu við dauða sinn. Hann á mörg börn, og hreppir eitt þeirra jörðina, en hin flytja venjulega í kaupstaðinn. Það barnið, sem á jörðina, er svo alla æfi að reyta í þessi systkini sín, sem í kaupstaðnum búa. Hefir ekki verið tekið tillit til þessa óslitna fjárstraums úr sveitunum í kaupstaðina. Þeir, sem sitja á jörðunum, reyta allt til hinna erfingjanna. Eru flestir kaupstaðir hér á landi byggðir upp að nokkru leyti með því fjármagni, sem á þennan hátt hefir runnið úr sveitum til kaupstaða. Ég tala hér út frá sjónarmiði bænda, en sleppi annars að minnast á önnur atriði, er hér koma til greina, svo sem það, hvernig óhæfileg verðhækkun hefir átt sér stað á mörgum sviðum. Skil ég ekki í þeim mönnum; sem bera hag sveitabænda fyrir brjósti, ef þeir geta lokað augunum fyrir þessum fjárstraumi úr sveitum í kaupstaðina, sem verður til þess að auka misræmið milli þróunar sveita og kaupstaða. Fer ég svo ekki lengra út í þetta mál, en ég drap á það, af því að mér þótti einkennilegt, að hæstv.forsrh. og hv. samþm. minn skyldu snúast svona við því. Veit ég um hæstv.forsrh., að hann mun bera hag sveitanna fyrir brjósti meir en okkur annar maður herlendur, og um hv. samþm. minn veit ég, að honum er vel til sveitanna. Skil ég ekki, að þeir skuli snúast svo öndverðir gegn máli þessu, að þeir vilji banna, að það fái athugun í n. Ég er að vísu samþ.hv.flm. frv., sem sagði, að reynsla sú, sem fengizt hefði þau 25 ár, sem liðin eru síðan 1. voru sett, bendi til þess, að þau hafi ekki komið að notum þeim, sem ætlazt var til. En hitt er víst, að það þarf að gera kjör leiguliða þannig, að þeir geti búið á jörðunum eins og sjálfseignarbændur væru. Eiga þeir að hafa fullan umráðarétt yfir þeim, ef þeir uppfylla viss skilyrði. Hitt er ekkert atriði, hvort hægt er að segja, að eignarrétturinn sé óskoraður í höndum ábúanda, heldur er umráðarétturinn aðalatriðið. Vona ég, að hv. deild láti málið ganga til n.Hv. 2. þm. Skagf. situr í landbn., og er það því óeðlilegt af honum að leggja á móti málinu. Hefði ég ekki tekið til máls núna, ef ekki hefði komið fram till, um að drepa málið.

Ingólfur Bjarnarson Ég vil taka undir það með hæstv.forsrh. og hv. 2. þm. Skagf., að þessi grg. er svo einhliða og slíkar fullyrðingar þar fram settar, að engu tali tekur. Verð ég að mótmæla því, sem þar er sagt, að það orki ekki tvímælis, að þessi lagasetning hafi orðið til hins mesta ógagns. Kemur þetta í bág við það, sem ég og fleiri hafa sannfærzt um við það að athuga, hvernig eignir þær, sem seldar hafa verið, hafa gerbreytzt. Jarðir þær, sem flutzt hafa úr eigu ríkisins í eigu einstakra manna, hafa jafnan verið bættar á marga lund. Sú breyting hefði áreiðanlega ekki átt sér stað, ef þær hefðu haldið áfram að vera í eigu ríkisins. Hv. flm. sagði, að ríkið hefði verið rúið að verðmætum með jarðasölunni. Þetta á við í fæstum tilfellum. Ef ríkið hefði átt þessar jarðir áfram, eru líkindi til, að þær væru nú flestar í mesta ófremdarástandi, miðað við þau dæmi, sem fyrir liggja. Ef hinsvegar er gert ráð fyrir því, að jarðirnar hefðu verið bættar, þá hefði ríkið orðið að leggja fram til þess svo mikið fé, að það hefði orðið tvísýnn gróði. Annars hefir ekki borið mjög á því, að það hafi verið gert. En hitt tel ég gróða fyrir þjóðfélagið, er einstakir menn hafa lagt fram fé til þess að bæta jarðir þær, er af ríkinu hafa verið keyptar og ekki hefði orðið, ef ríkið hefði átt þær áfram. Hv. 1. þm. Skagf. talaði um, að það væri ekki að marka, þótt þjóðjarðirnar væru niðurníddar, því að það hefði að sjálfsögðu þurft að bæta ábúðarkjörin og tryggja ábúendum sinn rétt. Það er nú gott og blessað, en sá er gallinn á, að þetta hefir ekki verið gert, og engin trygging er fyrir því, að þetta verði gert, og þangað til sú trygging er fengin, efast ég um, að það sé þjóðarhagur, að jarðirnar séu í eign ríkisins. Seni sýnishorn upp á þá réttartryggingu, er ábúendur þjóðjarðanna hafa átt við að búa, vil ég segja litla sögu um ein slík viðskipti. Í ábúðarlöggjöf þeirri, sem nú gildir, er eða á að vera sett trygging fyrir því, að abúandi njóti verka sinna á þjóðjörð og að honum sé hjálpað til að gera endurbætur á jörðinni. Um aldamótin bjó landseti einn á ríkisjörð, þar sem forfeður hans höfðu búið hver fram af öðrum. Hann tók sér fyrir hendur að bæta jörðina og vildi fá það endurgreitt samkv. þeim rétti, sem ábúðarlöggjöfin átti að tryggja honum. Umráðamaður jarðarinnar fyrir ríkisins hönd vildi ekki ganga inn á þetta, og for svo að lokum, að umboðsmaður byggði bóndanum út. Það vildi til, að þessi maður var sæmilega efnum búinn og greindur vel; þótti honum þetta harðir kostir og fór í mál. Vann bóndi málið í héraði, en það reyndist ekki nóg. Var málinu vísað til landsyfirréttar og síðan hæstaréttar. Tóku þessi malaferli mörg ár, og var bónda byggt út hvað eftir annað meðan á þeim stoð. Vann hann málið loks að fullu, og fell sá dómur í hæstarétti skömmu áður en hann dó, og hafði þá vitanlega eytt í það bæði tíma, erfiði og miklu fé. Þetta sýnir, að ekki er nóg að setja reglur til þess að tryggja ábúendum á þjóðjörðum rétt sinn. Reynist það stundum erfitt að framfylgja slíkum reglum. Ég vil taka það fram, að þessi umgetni umboðsmaður var talinn drengur góður og fremur vel kynntur. Vil ég taka eindregið í sama streng og þeir hv.þm., sem hér hafa látið það í ljós, að það sé léleg úrlausn, að ríkið eigi allar jarðir hér á landi. Ég held, að það yrði einmitt meiri en lítill baggi fyrir ríkið, ef það ætti að standa straum af þeim endurbótum sem sjálfseignabændur gera nú almennt á sínum jörðum. hér hefir verið talað um, að þeir, sem kaupa þjóðjarðirnar, sökkvi við það í skuldir. Getur það vel verið, að margir, sem keypt hafa þessar jarðir, séu skuldugir, en þær skuldir, sem þeir komast í við endurbætur á jörðum sínum, tel ég ekkert ólán. Munu þjóðjarðalandsetarnir heldur ekki lausir við skuldir, því miður. Tel ég, að betra sé að vera skuldugur fyrir það að hafa bætt eignarjörð sína heldur en að vera í skuldum og eiga enga jarðeign að baki. Finnst mér þetta frv. alveg fráleitt og sé ekki ástæðu til að greiða því atkv. til n. Ég get ekki hugsað mér, að n. geti gert á því nokkra þá breyt., er breytt gæti afstöðu minni.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Af því að þetta kemur kirkjujarðasölunni mikið við og ég hefi um stund haft afskipti af því máli, verð ég að segja nokkur orð. Hefi ég orðið þess var, að ýmsir hv.þm. eru þeirrar skoðunar, að það beri að fella frv. strax. Skiptir það að vísu ekki miklu máli, ef á að fella frv. á annað borð, hvort það er gert fyrr eða síðar, en annars eru menn ekki vanir því að vera svona bráðir á sér um þau frv., sem orka meira tvímælis en þetta. Er ég sammála hv. síðasta ræðumanni um það, að óheppilegt væri, að það færi saman, að Alþingi bannað sölu á kirkju- og þjóðjörðum og að það gerði ekkert til þess að tryggja rétt leiguliða. Það er satt, að nú er mjög erfitt að vera leiguliði, sérstaklega á jörðum einstakra manna. Vestur á Breiðafirði var nýlega ábúandi á jörð, sem var eign manns hér í Reykjavík. Bóndi fluttist ekki alls fyrir löngu burt af jörðinni, og kom þá upp spurningin um það, hvað honum bæri að fá fyrir laglegt steinhús, sem hann hafði komið sér þar upp. Eigandinn býður honum 1 þús. króna fyrir húsið, sem í Reykjavík hefði kostað a. m. k. 10 þús. kr. Gæti þetta og þvílíkt reyndar komið mönnum á þá skoðun, að ófært sé að hindra menn frá kaupum opinberra jarða. En það er annað, sem kemur hér til athugunar, sem sé það, að þótt kirkju- og þjóðjarðir séu seldar, er engin trygging fyrir því, að þær geti haldizt í eign ábúandans. Meira en helmingur af jörðum landsins er nú ekki í sjálfsábúð. Nokkur hluti af þessum jarðeignum er í eigu hins opinbera, og eru landsetar hvergi betur settir en par. Hættan við sölu þjóðjarðanna er í því fólgin, að mikill hluti þeirra verði ekki í sjálfsábúð, þegar til kemur, og vandræði leiguliða aukist þannig að miklum mun. En nú eru þeir litlu betur settir, sem fá jörð keypta, nema rétt í bili, því að þegar svo ábúendaskipti verða, kemur til verðhækkun á jörðunum, sem getur gert það að frágangssök fyrir yngri kynslóðina að taka við þeim. Fyrsta kynslóðina fær jarðirnar fyrir gott verð og græðir á kaupunum, en þeir, sem síðan taka við, eru háðir óeðlilegri verðhækkun, svo að þjóðjarðasalan getur orðið mjög vafasamur velgerningur. Ég álít heppilegt, að ekki sé haldið áfram að selja þessar jarðir, en að það kæmu lög, sem tryggðu leiguliðana á þessum jörðum. Ég álit, og er samdóma hv.þm. S.-Þ. um það, að það verði að tryggja leiguliðunum ábúð á jörðum þess opinbera, en það er ekki hægt nema með erfðafestu, og afleiðingin af því verður sú, að jörðunum verður að mega skipta milli erfingja. Þetta er mjög nauðsynlegt mál, að setja ný ábúðarl., og má ekki dragast; það er miklu stærra mál en sjálft þjóðjarðasölumálið og það mætti athuga, hvort erfðfaábúð ætti að ná yfir allar leigujarðir. hér hefir legið fyrir Alþ. ákaflega vel undirbúinn stór lagabálkur um ábúð á leigujörðum, borinn fram eftir till.mþn. í landbúnaðarmálum. Þetta er náttúrlega stórt mál, og er eðlilegt, að um það séu skiptar skoðanir, og ég vil ekki segja, að það séu ekki ýms vafaatriði í frv. n. En unga fólkið, sem bíður eftir jarðnæði í sveitum landsins, eða þarf að flýja á mölina í kaupstöðunum, af því að jarðnæðið er svo dýrt, þó það sé til, það á heimtingu á, að þetta mál sé nú ekki svæft eða látið verða óútrætt. Þegar svo er ástatt, að meira en helmingur allra leiguliða í landinu byr Við hreint og beint réttleysi, og þeir, sem vilja fá jarðir, geta ekki tekið þær vegna ósæmilegs leigumála, þá er það vist, að Alþ. bregzt skyldu sinni, ef það gerir ekki neitt til að rétta hlut þessara manna. En það verður ekki leyst úr þessu máli á viðunandi hátt nema með erfðaábúð, því að meðan hún er ekki fengin, þá helzt við böl verðhækkunarinnar, sem er mesta plága sveitabúskaparins á Íslandi. Ég álít viðvíkjandi opinberu eignunum, að það sé rétt, að þær séu ekki seldar, nema sérstaklega standi á, en í kjölfar þess þarf að fylgja erfðaábúð, ekki einungis vegna þeirra bænda, sem á jörðunum búa, heldur líka og engu síður vegna ríkissjóðs. Það er rétt, sem hv.þm. S.-Þ sagði, að ef ríkið ætti að kaupa allar jarðeignir í landinu, þá væri það því langsamlega ofvaxið. Og þó að það væri búið að kaupa allar jarðirnar, þá væru þær orðnar því svo dýrar, að það væri ekki hægt að leigja þær með peningavöxtum af kaupverðinu. En þar við bætist svo byggingarspursmálið. Það væri því æskileg leið að taka upp erfðaábúð, því að þá væri hægt að létta af ríkissjóði og kirkjujarðasjóði að byggja upp á jörðunum, og láta abúendurna sjálfa gera það. Og mér finnst það sjálfsagt, fyrst það er hægt, að létta af ríkinu byggingarkostnaðinum. Ef ábúendurnir byggðu upp, þá ætti ríkið landið eða jörðin, en ættin ætti mannvirkin eða endurbæturnar, sem ættu þá að ganga á ódýran hátt frá kynslóð til kynslóðar. Þótt því þetta frv. félli nú, þá gæti vel gengið fram á þessu þingi þáltill. um að selja ekki jarðirnar á meðan væri verið að undirbúa nýja ábúðarlöggjöf. Ég held, að það ætti að mega fá þá málamiðlun, a. m. k. við þá menn, sem viðurkenna núverandi réttleysi leiguliða og vilja breyta því. Og þá ynnist tími til að undirbúa lög um erfðaábúð á opinberum eignum. Ég vil svo minna hv. landbn. og alla þá, sem unna malefnum landbúnaðarins, á það, að þetta stóra frv., sem nú liggur fyrir þinginu um ábúð, á meira erindi inn í umr. í þessari hv. d. en sumt annað, sem hér hefir verið rætt að undanförnu.

Jónas Þorbergsson rétt um aldamótin seinustu, þegar þjóðjarðasalan var fyrst uppi hér á Alþ., var það mikið hitamál. þáverandi þm. S.-Þ. (P.J.) gerðist harðastur andmælandi þjóðjarðasölunnar. Ávallt síðan hefir sú skoðun verið uppi í Þingeyjarsýslu, að það myndi orka mjög tvímælis, til hve mikilla hagsbóta það væri bændastétt landsins, að þær jarðeignir, sem væru eign ríkisins, gengju úr eign þess. Fyrir allmörgum árum - ég held það hafi verið 1910 eða litlu seinna - átti þessi skoðun sér svo mikið fylgi í Þingeyjarsýslu, að það var tekið að berjast fyrir henni með tímariti, og stóðu að því nokkrir ungir menn þar í sýslunni. Þetta tímarit hét Réttur. Í því tímariti voru teknar til túlkunar skoðanir Péturs á Gautlöndum, þær sem hann hélt fram í þessu máli, og þær skoðanir áttu rót sína að rekja til hagfræði Henry George, sem hefir verið talinn einn hinn merkasti hagfræðingur Ameríkumanna. Henry George leit svo á, að einstaklingseign á landi væri undirrót flestra meinsemda þjóðfélaganna. Hann leit svo á, að allt landnam hafi upphaflega verið byggt á fullkomnu réttleysi og af handahófi, venjulega á þann hátt, að einhver landnámsmaðurinn sló eign sinni á eitthvert ákveðið landflæmi, sem hann þá hafði svo stórt sem við varð komið, og braut þannig undir sig réttindi, sem með eðlilegum hætti hefðu átt að vera réttindi allrar þjóðarinnar. Hann leit svo á, að jörð, vatn, sjór og loft væru hlutir, sem eftir eðli sínu ættu ekki að vera einstaklingseign, heldur almenningseign. Enda þótt í þessum skoðunum sé djúpt tekið í árinni, munuð flestir játa, að í þeim sé fólginn mikill sannleikur í þessu máli. Þær almennu framfarir, sem verða fyrir atbeina ríkisins, miða til þess að hækka verðmæti þjóðarinnar, jarðeignir og lóðir, í verði. Þess vegna er ekki neinn vafi á því, að það er réttmætt, að sú verðhækkun, sem á þann hátt verður fyrir atbeina hins opinbera, verði grundvöllur undir þeim sköttum, sem sanngjarnt verður að teljast að leggja á lóða- og jarðaverð. Ég er að vísu sammála hv. andmælendum þessa frv. og grg. fyrir því á þskj. 162 um þá meginhugsun, sem liggur að baki andmælum þeirra. Þeir líta svo á, að sjálfseign fylgi meira öryggi fyrir ábúð og að menn leggi sig meira fram um að bæta jarðirnar, ef þeir eiga þær sjálfir. Að því leyti er ég sammála þeim, að ég tel, að sjálfsábúðaröryggið eigi að vera alltaf fyrir hendi. En ég tel, að lífstíðarábúð og þó sérstaklega erfðafestuábúð geti komið í stað sjálfsábúðar, ef öryggi er jafnmikið fyrir ábúðinni. Það, sem ég tel aðalatriði í þessu máli, er það, að ábúandi hafi rétt og öryggi eiganda til afnota jarðar; hitt skiptir minna máli, hvaða ákvæði gilda um eignarrétt jarðar, sem menn búa á. Ég er því mjög sammála hv.flm. frv. um það, að það orki mjög tvímælis, til hve mikilla hagsbóta og blessunar sú ráðabreytni hafi orðið fyrir þjóðina að selja jarðirnar. Ég tel, að jarðabraskið og lóðabraskið sé þjóðhættulegt böl og að ærin ástæða sé fyrir löggjafarvaldið að stemma stigu fyrir því. Ég lit svo á, að ef jarðir standa undir ráðstöfunarvaldi hins opinbera, þá sé fremur unnt að koma í veg fyrir óeðlilega mikla verðhækkun þeirra. Af þeim ástæðum mun ég verða meðmæltur þessu frv. Og mér þykir furðulegt, jafnmerkilegt mál og hér er um að ræða, og sem var jafnmikið ágreiningsmál fyrir rúmum 20 árum og þá þótti þess vert að vera rætt mikið hér á þingi, skuli nú sæta slíkri áðbúð frá hálfu sumra hv. dm., að þeir vilji fella það frá n. og frekari umr. ég trúi því ekki fyrr en ég tek á, að hv. d. ætli að fara þannig að í þessu máli.

Pétur Ottesen Maður á nú stundum því að venjast, bæði hér á Alþ. og á landsmálafundum, að menn neiti staðreyndum. En lengra hefi ég aldrei vitað gengið í því að neita staðreyndum en þegar því er neitað, að þjóðjarðasalan hafi átt mikinn þátt í þeim auknu framförum, bæði í jarðrækt og bættum húsakynnum, sem orðið hafa síðan þau lög voru sett. Lengra er ómögulegt að ganga í því að neita staðreyndum. En það er það, sem hefir verið gert af þeim mönnum, sem flytja þetta frv. og skrifað hafa neðan við það þessa merkilegu grg. á þskj. 162, og sömuleiðis af þeim, sem tekið hafa undir hana, bæði hv. 1. þm. Skagf. og þm. Dal. Þeim mönnum, sem nokkurntíma hafa stigið fæti á guðs græna jörð og haft opin augu á því ferðalagi, held ég að hljóti að vera það ljóst, að með þjóðjarðasölunni ásamt stofnun hreppabúnaðarfélaganna var stigið verulegt og drjúgt spor til aukinnar jarðræktar og með því lagður grundvöllurinn að þeim framkvæmdum, sem síðar hafa orðið á þessu sviði. Eins og tekið hefir verið fram af hv. 2. þm. Skagf. og þm. S.-Þ., sér þess glögg merki, hvar sala hefir farið fram. Þess sér óræk merki í stórfelldum jarðabótum, og þá ekki siður í húsabótum, sem gerðar hafa verið, og þar með bætt skilyrði fyrir afkomu og líðan manna í sveitum landsins. Það er áreiðanlegt, að þeir menn, sem þessu máli réðu á Alþ., þeir hafa bæði haft góðan skilning á nauðsyn sveitanna og unnið happaverk fyrir þær með því að ákveða að selja þessar jarðir. Og þó nú svo sé, að ekki séu eftir nema fáar jarðir, sem selja má - því þjóðjarðasölulögin taka undan jarðir, sem ekki má selja nema með sérstökum l. í hvert sinn, t. d. öll prestssetur og þær jarðir, sem geta komið til greina sem sérstakt menntasetur, annaðhvort fyrir héraðið eða ríkið, eða til annara almennra þarfa, - þá á, bara í áframhaldi af hinu heppilega, góða og rétta spori, sem stigið var með þjóðjarðasölulögunum, að stíga það nú til fulls og selja þessar jarðar, sem ríkið á eftir, og láta þær koma í hendur borgaranna, sem bera byrðar ríkis og sveita, því á annara herðar koma þær nú ekki. Það kemur nokkuð undarlega við, þegar talað er um, að ríkissjóður hafi beðið mikinn halla við að selja þessar jarðir. Það er eins og þessi verðmunur, sem verið er að tala um, að sé nú orðinn á jörðunum, sé tapaður þjóðfélaginu fyrir fullt og allt, eins og honum hafi verið sökkt í eitthvert sjávardjúp, þar sem hann steinsökkvi og komi þaðan aldrei aftur, fyrr en að eilífu nóni. Nei, sá munur, sem kann að vera á söluverði jarðanna, þegar ríkið selur þær, og svo við síðari sölur, sem venjulegast stafar af bótum á jörðunum, hann verður vissulega eftir í þjóðfélaginu, hann fellur í skaut borgaranna, beint eða óbeint, þessara sömu borgara, sem bera uppi þarfir þjóðfélagsins. Það er nú ekki annað að leita eftir fé til opinberra þarfa en til þessara manna, hvort heldur það er til sveitarþarfa eða í ríkissjóðinn. Hv. 1. þm. Skagf. var mikið að tala um það aðan, að þegar aftur hefði farið fram sala á þessum jörðum, hefðu þær verið seldar fyrir miklu hærra verð en þegar ríkið seldi þær. Þetta er sjálfsagt alveg rétt. En í flestum tilfellum byggist þessi verðhækkun á því, að jarðirnar hafa aukizt að verðmæti við þær framkvæmdir, sem á þeim hafa verið gerðar, bæði í ræktun og stórendurbættum húsakynnum, svo að aðalgrundvöllurinn fyrir því, að þær hafa verið seldar hærra verði eftir að þær hafa verið í einstaklings eign nokkur ár, er vitanlega sá, að jarðirnar hafa tekið svo miklum stakkaskiptum við það að skipta um eigendur - við það að ganga úr eign ríkisins og komast í eigu borgaranna í landinu. Jarðirnar hafa fyrir dugnað og framtakssemi þessara nýju eigenda aukizt að verðgildi, og það er ofureðlilegt, að þetta verðgildi gangi kaupum og sölum eins og önnur verðgildi, sem mönnum er nú ekki ennþá neitað að verzla með. Það getur verið, að eitthvað af þessari verðhækkun stafi af framkvæmdum, sem unnar eru fyrir atbeina hins opinbera; ég skal ekki neitt mæla á móti því. En sá verðmunur er þá heldur ekki tapaður þjóðfélaginu, heldur er hann ávaxtaður og margfaldaður eins og önnur verðgildi þjóðarinnar og er gjaldstofn, sem ríkið og sveitarfélögin m. a. byggja tekjuöflun sína á. Ég vil benda á það, út af því, sem hv. 1. þm. Skagf. sagði, að það hefðu fjölda margir menn orðið að flýja úr sveitunum á mölina í kaupstöðunum, að ef sú stefna hefði ekki verið uppi í þjóðfélaginu að selja jarðirnar, og við á þann hátt farið á mis við þær framfarir, sem orðið hafa í ræktun og húsabótum í sveitum landsins, einmitt fyrir það, að jarðirnar voru seldar, þá hefðu það orðið margfalt fleiri, sem mundu hafa farið á mölina, en það þó eru, sem hafa gert það, því þetta hefir orðið í verulegum mæli til að stöðva þann straum af fólki, sem annars hefði orðið að flytja í kaupstaðina; og það hefir ekki þurft að grípa til eins róttækra ráðstafana til að halda því jafnvægi milli sveita og kaupstaða, sem p6 ennþá er, fyrir forsjálni fyrrv. valdhafa í þessu efni. Þá var sami hv.þm. (StgrS) að tala um afnotarétt og eignarrétt. Það er nú svo, að. eignarréttur er sterkasta hvötin, sem til er til að. knýja fram hjá mönnum þær athafnir, sem gefa uppskeru. Það er sterkasta hvötin fyrir menn til að leggja fram orku sína til framleiðslunnar, að þeir geti sjálfir átt þau tæki, sem til framleiðslunnar þarf, hvort heldur það nú eru tæki til að vinna auðæfi úr djúpi sjávar eða úr hinni gróðursælu íslenzku mold. Þegar lítið er á þessa hlið málsins, þá hefir það mjög mikla, mjög verulega þýðingu til þess að ná sem beztum árangri, að þessir menn viti, að þeir eru að vinna að því að verða eigendur tækjanna, sem útheimtast til. Þess að framleiða þessi verðmæti. Það má því ekki rugla því saman, að menn hafi takmarkaðan afnotarétt af einhverjum hlut og að þeir séu raunverulegir eigendur hans. Það er þetta, sem hefir staðið ljóst og skýrt fyrir þeim mönnum, sem ákváðu, að þær jarðir, sem konungs- og kirkjuvaldið höfðu sölsað undir sig á fyrri öldum, skyldu komast aftur í eigu borgaranna. Það var ekki af góðu til komið eða af þjóðlegri rót runnið, þegar borgararnir hér á landi misstu eignir sínar og óðul undir vald konungs og kirkju. Það var ekki verið að bjarga hagsmunum þjóðarinnar með því hattalagi; sagan sýnir okkur hið gagnstæða. Þetta varð til niðurdreps starfslöngun og framtaki þjóðarinnar. Með þjóðjarðasölulögunum var bætt fyrir þessar fornu syndir og skapaðir möguleikar fyrir borgarana til þess að fá jarðirnar aftur á eigin hönd og reka búuskapinn á sinni eigin eign. Ég verð því að segja, að það er verið að spyrna á móti eðlilegri framþróun á sviði ræktunar og umbóta í sveitum, ef nú á að kippa að sér hendinni aftur um sölu þjóðjarða og kirkjujarða þeirra, sem enn eru eftir í eign ríkisins, og þar með draga úr eða fyrirbyggja, að umbætur verði auknar á jörðunum, ræktun og byggingar og annað, er framtakssamir einstaklingar gera á sínum eigin jörðum. En reynslan hefir sýnt, að þetta eru afleiðingarnar af því, að er jarðirnar ganga úr eign einstaklinganna. Og þetta er vitanlega í algerðu ósamræmi við þá stefnu, sem nú ríkir um að hlynna að jarðræktinni og bæta lífsskilyrðin í sveitum landsins. Mér er það sérstaklega minnisstætt frá þeim árum, þegar verið var að vinna að fasteignamatinu hinu fyrra í einni af beztu búsældarsveitunum í Borgarfjarðarsýslu, hvað ein jörðin í sveitinni, prestssetursjörðin, sem er gamalt höfuðból, hafði dregizt aftur úr um allar umbætur, einkum húsagerð. Þar var ekki járnþak á neinu húsi og engin heyhlaða. En á nálega öllum öðrum jörðum í sveitinni höfðu orðið mjög miklar framfarir í húsabótum, víða búið að byggja reisulega, og jarðræktinni hafði fleygt áfram. Margar jarðir í þessari sveit voru áður ríkis- og kirkjueign, en þá nálega allar komnar í sjálfsabúð, og frá því stöfuðu umskiptin. Slík dæmi sem þetta verða ekki tölum talin. Áður var það svo, að flestir af þeim mönnum, sem sofnuðu fé, höfðu ekki aðra möguleika til að ávaxta fé sitt en að kaupa fyrir það jarðir. Á þann hátt söfnuðust miklar jarðeignir í hendur einstakra manna. En hvernig er svo stefnan og straumurinn í þessu efni í seinni tíð? Stefnan er sú, að fleiri og fleiri af bændum í sveitum landsins hafa nú keypt ábýlisjarðir sínar, bæði af þessum jarðeignamönnum og því opinbera. Þannig hefir smámsaman orðið ákaflega mikil og stórfelld breyt. í þá att, að sjálfsábúð bænda hefir aukizt. Ég held það sé varla hægt að benda á, að jarðeignir hafi í seinni tíð safnazt á fárra manna hendur, þó sumstaðar kunni máske að eima eitthvað eftir af því, að einstakir menn eigi margar jarðir.  Það hefir verið talað um, að einkaeign á jörðum leiddi til óhæfilegrar verðhækkunar á þeim. Eins og atvinnuvegir þjóðarinnar eru misbrestasamir, gefa arð í góðum árum, en valda töpum þegar illa árar, eins er því hattað með verðmæti jarðanna. Þó að jörð sé talin í hæfilegu verði í goðæri, þegar verðhlutfallið á milli aðkeyptrar voru og innlendrar framleiðslu er bændum hagstætt, þá getur farið svo, að sama verð þyki ósanngjarnlega hátt í vondum árum, þegar afrakstur jarðarinnar svarar ekki til þess og verðhlutföll erlendrar og innlendrar voru eru bændum óhagstæð. Þetta á ekkert sérstaklega við um verð jarðanna, heldur um öll þau tæki, sem notuð eru til framleiðslunnar, þegar verð þeirra á hverjum tíma stendur ekki í réttu hlutfalli við afraksturinn. En sala fasteigna fer að eðlilegum hætti eftir staðháttum og afkomuhorfum búnaðarins á hverjum tíma. Verðlag á fasteignum er háð þessu eins og annað verðlag. Ég veit, að það er stefna þeirra manna, sem fylgja þessu frv., að allar eignir séu bezt komnar hjá ríkinu og að borgurunum sé ekki trúandi fyrir þeim. En ég er alveg á öndverðum meið við þá stefnu. Vitanlega eru jarðirnar út af fyrir sig verðlausar nema mannshöndin yrki þær með atorku og dugnaði og þeim tækjum, sem nauðsynleg eru til þess. Það fer því mikið eftir framtaki einstaklinganna á hverjum stað, hvernig jarðirnar eru hagnýttar. Þess vegna er það heppilegast og mest trygging og öryggi í því fólgið fyrir góða afkomu og umbætur á jörðinni, að sá, sem á henni býr, eigi hana. Ég get mjög tekið undir það, sem hæstv.forsrh. sagði um þetta mál. En það var hæstv.dómsmrh., sem virtist hlynntur frv. og taldi heppilegt, að ríkið ætti jarðirnar. Virtist mér hann halda því fram, að þá væri hægt að minnka þann kostnað, sem kemur á ríkissjóð fyrir endurbætur á jörðunum. En ég vil benda á, að samkv. frv. til l. um ábúð og úttekt jarða er lagður á ríkissjóð og aðra jarðaeigendur mikill kostnaður, þar sem ætlazt er til, að eigendur jarða kosti eigi aðeins allar húsabyggingar á jörðunum, heldur og að miklu leyti viðhald húsanna. Með báðum þessum frv., sem nú liggja fyrir þinginu um ábúð og úttekt á jörðum og um hefting á þjóðjarða- og kirkjujarðasölunni, er miklum útgjaldabyrðum hlaðið á ríkissjóð, ef þau verða samþ. í því formi, sem þau eru nú. Eina leiðin til þess að losa ríkið við þann kostnað, sem ábúðarlagafrv. gerir ráð fyrir, er sú, að ríkið selji ábúendum jarðirnar. Hv. þm. Dal. kom nokkuð inn á þetta mál og for að tala um stefnur og skoðanir manna í Þingeyjarsýslu í þessu máli, sem brutu mjög í bága við það, sem fram kom í ræðu hv.þm. S.-Þ., er hann flutti hér áðan í deildinni. Hv. þm. Dal. vildi stefna að því, að ríkið ætti sem mest af jarðeignum, eins og nýlega kom fram í ritgerð í „Tímanum“ eftir einn af ráðunautum Búnaðarfél. Ísl., og þar var því ennfremur haldið fram, að ríkið ætti smámsaman að kaupa upp jarðir einstakra manna. Þá gat hv.þm. Dal. um tímarit, sem fyrst hefði verið gefið út í Þingeyjarsýslu, en síðar á Akureyri, að ég ætla, og mun nú vera orðið höfuðmalgagn kommúnista hér á landi. Ég var kaupandi að þessu tímariti og las það meðan það var gefið út í Þingeyjarsýslu. Þar var ákveðið haldið fram kenningum Henry George, sem að því leyti fellu saman við kenningar sócíalista, að hann vildi láta ríkið ná eignarhaldi á öllum jörðum og lóðum. Ætlaðist hann til, að lagður væri þar skattur á lönd og lóðir í þessum tilgangi, þannig að ekki borgaði sig fyrir einstaklinga að eiga jarðir. Með þessari aðferð vildi hann koma jörðunum í eign ríkisins. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er vitanlega einnig af þeirri rót runnið. Þegar stöðva á söluna á þjóðjörðum og kirkjujörðum, er girt fyrir það, að einstaklingar geti byggt upp efnahagsstarfsemi sína og aukið sjálfstæði sitt á þeim grundvelli, að þeir geti átt sjálfir jarðirnar, sem þeir búa á. Þetta er náttúrlega í fullu samræmi við grundvallarskoðun hv.þm. Dal. Hann vill, að ríkissjóður seilist lengra og lengra eftir verðmætum og eignum einstaklinganna, enda kemur það heim við það, sem hann sagði í Tímanum, þegar hann var ritstjóri hans: „Feimulaus og skefjalaus hnefaréttur fortíðarinnar er í nútíðarviðskiptum klæddur í búning löghelgaðra rána, bakferlis og þjófnaðar“. Þetta segir hann um eignarréttarskipulagið, sem nú gildir, þar sem sjálfstæðir einstaklingar eru undirstaða þjóðfélagsins. Það er skoðun hv.þm. og er í fullu samræmi við allt annað hjá honum. Við, sem andmælt höfum þessu frv., lítum svo á, að þetta sé háskaleg stefna, sem leiði til ófarnaðar fyrir þjóðina. hér er því aðeins um tvær ólíkar stefnur að ræða, sem greiða verður atkv. um, hvort það á að halda áfram að selja jarðeignir ríkisins og stuðla að sjálfsábúð í landinu eða ekki. Ég er fyrir mitt leyti svo sannfærður um réttmæti þess, að stuðla beri að sjálfsábúðinni, að ég vil ekki lengja líf frv. Ég þykist líka vita, að allir hv.þm. séu búnir að átta sig á þeim stefnumun, sem hér er um að ræða, og þurfi ekki lengri frest til atkvgr. um frv.

Bernharð Stefánsson Það er nú búið að taka fram í umr. flest af því, sem ég ætlaði að segja um þetta mál, þegar ég kvaddi mér hljóðs. Mér kemur það undarlega fyrir, hvílíkt ofurkapp sumir hv. þó m. virðast leggja á að sporna við því, að þetta frv. komist til 2. umr. og n. Það er sjaldan lagt mikið kapp á að fella frv. frá 2. umr. og n. Hæstv. forsrh. talaði um, að það væri illa varið tíma þingsins, ef þetta frv. væri látið ganga til n. En ég álít, að hann og hv.þm. Borgf: o. fl. hafi með þessum umr. tafið tíma þingsins engu siður heldur en þó að frv. hefði verið lofað að fara umræðulítið til n. og án verulegrar mótstöðu. Ég hygg, að hv.þm. Borgf. hafi líka tekizt að tefja tíma þingsins með löngum og óþörfum ræðum í öðrum málum.

Á hv.þm. við bjórinn?

. Hefir hæstv.forsrh. ekki áhuga á öðrum málum en því? Það hefir ekki komið fram í ræðum hv.þm., að hér á landi væri nema um tvennskonar ábúð að ræða, sjálfsábúð og ábúð á jarðeignum ríkisins, en þeir hafa gengið framhjá að minnast á ábúð leiguliða á jarðeignum einstakra manna. Hv. 2. þm. Skagf. talaði um, að fyrir 20–30 árum, þegar ríkið átti miklu fleiri jarðir í landinu en nú, þá hefðu þjóðjarðirnar skorið sig úr að því leyti, hvað þær voru illa setnar og húsakynni þar hrörleg. Ég er nú að vísu nokkru yngri en hann, en þrátt fyrir það man ég svo langt, að ég fullyrði, að það er ekki rétt, að þjóðjarðirnar hafi skorið sig úr; það voru leigujarðir einstakra manna, sem skáru sig úr fyrir það, hvað þær voru illa setnar. Því hefir verið haldið fram af hæstv.forsrh., hv. 2. þm. Skagf. og fleiri þdm., að það megi þakka þjóðjarðasölulögunum framfarir í búnaði á síðari árum, jarðrækt og húsabótum á einstökum jörðum. Ég vil nú enganveginn neita því, að fjörkippur hafi orðið í húsa- og jarðabótum fyrstu arin eftir að þjóðjarðasölulögin voru sett. Ég get líka verið sammála þeim að því leyti, að sjálfsábúð sé bezta aðferðin til þess að tryggja það, að jarðirnar séu vel setnar. En á þjóðjarðasölulögunum var sá mikli galli, að þó að ábúendum væru að vísu seldar jarðirnar upphaflega, þá var í lögunum engin hindrun sett gegn því, að jarðirnar gengju aftur úr sjálfsábúð eða yrðu seldar öðrum, jafnskjótt og ríkið hafði látið þær af hendi. Ég þekki mörg dæmi þess, að þjóðjarðir hafi gengið úr sjálfsábúð og verið seldar öðrum, og efast ég ekki um, að fleiri þó m. kannist við það. - Þegar athugaðar eru þessar þrjár tegundir ábúðar, þá tel ég sjálfsábúð bezta, en ábúð á opinberum jarðeignum í annari röð, og miklu betri en leiguábúð á jörðum einstakra manna. Þess vegna álít ég, að við eigum ekki að selja þær litlu leifar, sem eftir eru af þjóðjörðum, nema að tryggja það jafnframt, að þær lendi ekki aftur í leiguábúð eða í sölubrask til einstakra manna. Hv. þm. S.-Þ. talaði um það, hvernig þjóðjarðirnar mundu hafa litið út nú, ef þær hefðu verið eign ríkisins, og gerði ráð fyrir þeim niðurníddum. En hvað synir reynslan? Ég veit ekki betur en að jarðir ríkisins séu margar vel setnar, einkum síðan ríkið fór að búa betur að ábúendum jarðanna. Ég held það muni litlu á því, hvernig þær eru setnar eða jarðir í sjálfsábúð. Í mínu kjördæmi þekki ég vel til þess, að sú jörð, sem þar er bezt setin í einni sveit, er þjóðjörð, en vera má, að það stafi af því, að ábúandinn er einstakur hugsjóna- og dugnaðarmaður. Sami hv.þm. var að tala um umboðsmann þjóðjarða, sem hefði komið illa fram við landseta. Ég efast ekki um, að þetta sé satt. En hve margar slíkar sögur skyldi eigi mega segja af einstökum landsdrottnum og framkomu þeirra? En hv.þm. virðist vilja, að þjóðjarðir verði seldar eins og áður, án þess að nokkuð sé gert til að tryggja, að þær lendi ekki í leiguábúð aftur, ef til vill innan árs frá því að salan fór fram. Það hefir verið minnzt á, að verðhækkun hafi orðið á þessum jörðum við eigandaskipti, og hv. 1. þm. Skagf. hefir bent á, að ríkið hafi þannig orðið fyrir tapi. Hv. þm. Borgf. sagði, að þetta fé hefði ekki tapazt, heldur hefði verðhækkunin orðið kyrr í þjóðfélaginu sjálfu. Þetta getur nú verið, en vafalaust hefir samt eitthvað af því farið til útlanda. Og víst er um það, eins og hv. 1. þm. Skagf. gat um, að mjög mikið af þannig fengnu fé hefir horfið úr sveitum landsins til kaupstaðanna, vegna flutnings efnaðra manna þangað. Ég get bent á eitt dæmi, sem mér er kunnugt, og sakar ekki, þótt ég nefni það. Landseti á opinberri eign keypti hana fyrir 4500 kr. og seldi 5 árum síðar fyrir 41000 kr. og flutti síðan burt.

Var það Hrafnagil? - PO: Síra Þorsteinn Briem?

. Já, það var Hrafnagil, og ég segi þetta manni þeim, er í hlut á, hvorki til hross né hnjóðs. Hvað var eðlilegra en að hann keypti jörðina fyrir það, sem hann gat fengið hana fyrir, og seldi hana fyrir það verð, sem honum var liðið? þetta er mannlegt, og ég býst við, að þeir hv.þm., sem voru að gripa fram í, hefðu gert það sama, ef þeim hefði gefizt tækifæri til þess. Ég þykist hafa sýnt með mínum till., að ég sé ekki á móti sjálfsábúð, en ég er á móti því, að ríkissjóður sé að selja þessar leifar af eignum sínum, án þess að trygging sé fyrir því, að þessar jarðir lendi ekki aftur í leiguábúð. En þetta tryggja þjóðjarðasölulögin ekki á nokkurn háatt, enda hefir fjöldi þjóðjarða, sem í fyrstu voru seldar ábúanda, lent aftur í leiguábúð. Hv. þm. Borgf. sagði, að einstakir menn væru hættir að sækjast eftir jarðagóssi nú orðið. Það má vera, að svo sé þar, sem hann þekkir til, en mér er kunnugt um menn, sem einmitt sækjast eftir að kaupa jarðir til þess að leigja þær fyrir okurleigu. Ég þekki t. d. dæmi þess, að 2 einstakir menn hafa eigi alls fyrir löngu keypt upp næstum heilan hrepp, og þar á meðal jarðir, sem áður voru þjóðjarðir og kirkjujarðir, og veit, að það hefir ekki orðið til neinna þrifa fyrir hreppinn.

Hvaða hreppur er það?

. Ég mun eigi geta þess her, en skal segja hv.þm. Borgf. Það seinna. Einstakir menn í kaupstöðum og jafnvel kaupstaðirnir sjálfir eru einnig farnir að sækjast eftir jörðum í nágrannasveitum, til að setja þar niður fátæklinga, svo þeir verði þar sveitfastir, og mér er kunnugt um, að þjóðjarðir hafa verið notaðar í þessum göfuga tilgangi, og býst ég við, að aðrir þdm. þekki einnig dæmi þess. Ég hefi þá gert grein fyrir því, að þótt ég vilji, að mál þetta gangi til n., er siður en svo, að ég sé á móti sjálfsábúð. En eins og ég hefi synt fram á, hafa þjóðjarðasölulögin alls ekki náð þeim tilgangi að tryggja hana. Til þess að þau hefðu komið að tilætluðum notum hefði jafnframt þurft að setja sæmileg ábúðarlög, sem hefðu gert það lítið fýsilegt að sækjast eftir jörðum til að leigja þær öðrum. En slík lög voru ekki sett. Vilji nú þingið fallast á það ábúðarlagafrv., sem fyrir því liggur, þá má að mínu áliti gjarnan selja þær fáu jarðir, sem enn eru í eigu þess opinbera. En fáist ekki sæmileg ábúðarlög, þá tel ég ekki rétt að halda áfram með sölu þjóðjarðanna og hefi þá ekki á móti því, að frv. þetta verði að lögum.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það er augljóst, að svo fer, að talsverðar umr. verða um þetta mál. Hv. 1. þm. Eyf. talaði um, að það væri sótt með ofurkappi að fella það frá nefnd. Ég mótmælti í upphafi aðeins hinum óhæfilegu ummælum í grg. frv., að lagasetning þessi hefði orðið til hins mesta ógagns. Þetta er svo mikil fjarstæða, að hún má ekki vera óvítt. Ég vil líka benda á, að sala þjóðjarða hefir tvær hliðar. Önnur er salan sjálf, en hin, hvað gert hefir verið við peningana, sem inn hafa komið fyrir jarðirnar. Það kemur líka til greina. Þessir peningar hafa ekki orðið að eyðslueyri, heldur hafa þeir gengið í ræktunarsjóð, sem í mannsaldur hefir verið hin öflugasta lyftistöng landbúnaðarframfara á landi hér og heldur áfram að starfa. Undir slíkri grg. sem þessari er ekki hægt að sitja þegjandi, þegar annars eins misskilnings verður vart.

Sveinn Ólafsson Mér finnst ég verða að segja hér nokkur orð, úr því að umr. er haldið áfram. Ég hjó eftir því í ræðu hv. 2. þm. Skagf., að hann minntist á tvo Haralda, sem verið hefðu uppi með næstum 1100 ára millibili, sem sé Harald hárfagra og Harald Guðmundsson. Fannst hv.þm. mikill munur vera á þeim nöfnum. Mér finnst aftur á móti munurinn ekki jafnmikill. Báðir hafa þeir nafnar reynt að koma umráðum jarðanna undir ríkisvaldið og aftra því, að þær væru undir umráðum einstaklinga. Vér þekkjum afleiðingarnar af því, að hinn fyrri Haraldur fékk vilja sínum framgengt: Niðurstaðan varð sú, að fjöldi af efnilegustu óðalsbændum Noregs flýði land. Ég skal ekkert um það fullyrða, hvernig fara mundi nú, ef jarðir kæmust almennt undir yfirrað sveitarfélaganna, eftir kommúnistiskri fyrirmynd, en ekki þætti mér ólíklegt, að af því leiddi nýjan flotta héðan vestur um haf. Her hefir verið deilt um kosti og galla þjóðjarðasölunnar, og má auðvitað segja ýmislegt með henni og móti. En mín reynsla er yfirleitt sú, að við það, að jarðeignir þessar hafa flutzt í einstakra manna hendur, hefir margt niðurnítt kot orðið að byggilegu og álitlegu sveitabýli. Og eigi nú að taka fyrir þjóðjarðasölu með öllu, er það grunur minn, að margir, sem hafa hug á að fá jörð til að beita við kröftum sínum til landræktar, en eiga þess ekki kost, hverfi til sjávarþorpanna, þar sem horfurnar geta ekki talizt, glæsilegar eða lífvænlegar eins og stendur. Einn hv. ræðumaður sagði, að þjóðjarðasalan ætti sök á útstreyminu úr sveitunum. Mig furðaði á þessu, af því að ég er sannfærður um af eigin reynslu, að þjóðjarðasalan hefir einmitt heft þann straum að talsverðu leyti. Þá hefir og verið sagt, að þjóðjarðasalan hafi ekki leitt til þeirrar sjálfsábúðar, sem til var ætlazt. Ég held, að of fljótt sé að kveða upp dóm um það mál. Síðan þjóðjarðasalan hófst er ekki liðinn fullur mannsaldur og mest verið selt á síðustu 15 árum. Ég hygg, að óhætt sé að treysta því, að eftir 15–20 ár verði mestur hluti þessara jarða í ábúð fyrstu eigenda eða niðja þeirra. Þótt nokkrar jarðir hafi horfið úr sjálfsábúð, eru það engar röksemdir gegn sölu þjóðjarða. Eigendur hafa sumir fallið frá og niðjar ekki getað tekið við búi. Og lætur þá að líkum, að jarðirnar verða leigðar eða seldar. Annars er mér kunnugt um það austanlands, þar sem ég hefi verið milligöngumaður um sölu jarðanna, að af um 30 jörðum, sem seldar hafa verið af hálfu hins opinbera, eru allar nema ein eða tvær í sjálfsábúð ennþá. Ég tel ekki rétt né kurteislegt að meina þessu máli að fara til n., en er hinsvegar reiðubúinn að greiða atkv. gegn því, er ráð kemur úr n., ef það tekur ekki heim stakkaskiptum, sem mér geðjast að, sem ég reyndar tel ólíklegt að verði.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Ég þakka hv.þm., hve ýtarlega þeir ræða þetta mál. En rök sumra þeirra eru þó heldur erfið viðureignar, ef ætti að svara þeim á sama hátt. Þannig taldi hv.þm. Borgf. Það þjóðjarðasölunni til ágætis, að jarðir, sem konungs- og kirkjuvaldið hefðu hrifsað undir sig, hefðu við söluna komizt í hendur réttra eigenda. Við slík rök er erfitt að glíma. Alveg sama er að segja um söguna um „sócíalistann“ (Henry George), sem dó fyrir 35 árum í New-York og 100 þús. manns fylgdu til grafar. Um hann er það þó vist, að hann var ekki sócialisti, þegar hann dó, hvað sem síðar hefir orðið. Það er ekki nema rétt að vekja athygli hv.þdm. á því, að þessi maður, sem snerist í gröf sinni, neitaði ávallt sjálfur, að hann væri jafnaðarmaður, og var andvígur opinberri eign á jörð. Hinsvegar aðhylltist hann einskattskenninguna (Single Taæ), jarðskattinn, og taldi hann heppilegri en ríkiseign á landi. Annars verð ég að segja, að mér finnst talað um þetta frv. á breiðara grundvelli en það gefur tilefni til. Hér er aðeins farið fram á, að hætt sé að selja þær þjóðjarðir, sem eftir eru, og ekki annað meira. Ef það er rétt hjá hv. 2. þm. Skagf., að lítið sé orðið eftir af þessum jarðeignum, sem ég að vísu efa, er varla ástæða til að tala um byltingu eða landflótta út af þessu frv. Annars hefði það verið skemmtilegur ábætir á eldhúsdagsumr., að þessum umr. hefði verið útvarpað, svo að bændum landsins hefði gefizt kostur á að heyra, hvernig þeir hæstv.forsrh., hv. 2. þm. Skagf., hv.þm. Borgf. og hv. 1. þm. S.-M. vitna hver í annan eins og í biblíuna eða passíusálmana. Ég sný mér þá að hv. 2. þm. Skagf. Hann líkti mér við Harald hárfagra, og er ég honum þakklatur fyrir þann samanburð. Hann er þann dag í dag hinn merkasti konungur í augum þjóðar sinnar, sem hún hefir haft, enda safnaði hann fyrstur Noregi í eitt ríki, lagði á skatta, kom á skipulagi og friðaði landið fyrir ránsmönnum og illvirkjum. Fyrir þetta var norska þjóðin honum svo þakklát, að það var lengi fyrsta skilyrði fyrir því að hljóta konungstign í Noregi, að vera af ætt Haralds hárfagra. Þetta sýnir mat Noregs á þessum manni, sem vildi, eins og hv. 2. þm. Skagf. orðaði það, ræna jörðunum af bændum. Annars var það nú mjög orðum aukið. Að vísu var skattur lagður á óðul manna, en umráð höfðu þeir alveg yfir þeim og enginn mun hafa orðið var við, að Noregi hafi hnignað við að Haraldur hárfagri varð þar konungur. Þvert á móti. Landbúnaður blómgaðist aldrei betur en eftir að hann tók við. Það er sjálfsagt rétt hjá hv.þm., að ýmsir ættstórir menn hafi sótt hingað til Íslands frá Noregi, en eitthvað talsvert slíkra manna mun þó hafa orðið eftir, ef ég man rétt. Og ekki munu þeir eingöngu hafa flutt burt vegna jarðaskattsins. Margir þeirra áttu von á því að missa höfuðið, eins og þeir, sem börðust við Harald í Harðangursfirði og víðar. Og þótt puntað sé upp á söguna með því, að óðalsrétturinn hafi verið svona ríkur, þá er ég nú hræddur um, að fleiri hafi flúið burt af hræðslu um að missa lífið en af tómri stórmennsku. Þessi hv.þm. - eins og raunar flestir, sem andmælt hafa þessu frv. - talaði þannig eins og honum væri hið mesta áhyggjuefni, hversu áfátt væri kjörum leiguliða yfirleitt. Einnig talaði hann svo sem ekki væri nema um eina tegund leiguliða að ræða. Það kemur undarlega fyrir sjónir, þegar menn, sem um fjölmörg ár og jafnvel áratugi hafa átt sæti hér í þinginu og aldrei hafa sýnt viðleitni til að fá réttan hag leiguliða, skuli nú standa upp, fullir af fjálgleik og óskapast yfir kjörum þeirra. Ef ég man rétt, þá hefir í þessari d. fjórum sinnum verið lagt fram frv. til ábúðarlöggjafar, sem felur í sér réttarbætur fyrir leiguliða, en mér er ekki kunnugt um, að nokkur af þeim, sem nú hafa andmælt þessu frv., hefi gert hið minnsta til að létta því gönguna. En sumir þeirra, eins og hv. 1. þm. S.-M., hafa andmælt því og barizt gegn því af öllu megni. En það er gott að geta skotið þessu fram svona til varnar í öðru máli, eins og þessu, sem hér er fram borið. Sannleikurinn er sá, að þrátt fyrir þessa lagasetningu frá 1905–1907 er ennþá svo, að meira en helmingur af bændum landsins eru leiguliðar, og sé því lýsing þessara manna rétt á því, hvernig leiguliðar rækti og sitji jarðir sínar, þá er það hörmulegur dómur um þá sjálfa, að þeir skyldu ekki allan þennan tíma hafa reynt að bæta kjör þeirra. Um þá leiguliða, sem hér er um að ræða, er það að segja, að þeir eru tvöfalt fleiri, sem eru leiguliðar einstakra manna, en hins opinbera. Það var rétt, sem hæstv.dómsmrh. tók fram og hv. 1. þm. Eyf. undirstrikaði, að kjör leiguliða hins opinbera hér á landi eru yfirleitt betri en hinna, sem eru leiguliðar einstaklinga. Ábúðarréttur þeirra er oft jafnvel tryggður og þeir væru sjálfseignarbændur, og hvað jarðræktarstyrkinn snertir, þá eru þeir jafnvel betur settir en sjálfseignarbændur. Hæstv. forsrh. mælti eindregið gegn því, að frv. yrði svo mikið sem vísað til n. Í seinni ræðu sinni fannst honum þó sjálfum, að þetta væri nokkuð fruntalega að farið, og vildi afsaka sig með því, að í grg. frv. væru gífurmæli, þau, að það orkaði vart tvímælis lengur, að lagasetningin hefði orðið til hins mesta ógagns. En hæstv. ráðh. hefir enga viðleitni sýnt til að hnekkja þessum ummælum, nema hvað hann fullyrti, að lagsetningin hefði orðið lyftistöng fyrir landbúnaðinn. En það voru bara rökin, sem vantaði. Hv. 1. þm. Eyf. skýrði hér frá einni þjóðjarðasölu. Ég ætla, að ég hafi tekið rétt eftir, að jörðin hafi verið seld úr eigu hins opinbera fyrir 4000 kr., en fáum árum síðar verið seld aftur fyrir 41000 kr. Má vera, að einhverjar umbætur hafi verið gerðar á þessu tímabili, en engum getur blandazt hugur um, að þarna hefir ríkissjóður verið rúinn stórfé. Ég get bent á mýmörg önnur dæmi þessu svipuð. Það er víst, að jarðeignir, sem seldar hafa verið, hafa, þegar tekið er tillit til greiðslukjaranna, verið seldar fyrir gjafverð, og hitt er einnig vist, að einstöku stjórnir hafa notað sér heimildir til jarðasölu til þess að lyfta sínum gæðingum og gefa þeim fé úr ríkissjóði. Hver bót hefir verið að því fyrir íslenzkan landbúnað, að t. d. þessi jörð hefir verið seld úr ríkiseign? Ríkissjóður er þarna rúinn um fé.

Hún var ekki ríkiseign

. Nei, hún var kirkjujörð, en það er sama.

Kirkjujarðir eru séreign kirkjunnar

. Gott og vel, en hún er nú þjóðkirkja ennþá, og það er því eitt og hið sama á meðan aðskilnaður ríkis og kirkju hefir ekki farið fram. Þetta ætti forsrh. að vita, sem sjálfur var prestur.

Kirkjujarðasjóður er séreign kirkjunnar

. En þjóðin á hann, þótt hún hafi kosið að ráðstafa nokkrum hluta hans til þess að greiða laun prestanna, og slíkt skapar þeim ekki eignarráð yfir honum. Ég vík þá aftur að því, sem fyrr var frá horfið. Ég neita því, að sala þessarar jarðar hafi orðið lyftistöng fyrir íslenzkan landbúnað. Það er fullvíst, að það verð, sem jörðin er seld fyrir úr ríkiseign, eða úr eign kirkjujarðasjóðs, svo að é lati að vilja hæstv.forsrh., til fyrsta kaupanda, er hvergi nærri sannvirði, og það er tvísýnt fyrir þann kaupanda, sem kaupir hana á 41000 kr., að hann geti framfleytt búi á henni, sem nægi til að standa straum af þessu kaupverði, eða sé betur settur en sá, sem fyrstur keypti hana, þrátt fyrir þær umbætur, sem gerðar kunna að hafa verið. Þetta liggur í augum uppi. Setjum svo, að vextir af þessum 41000 kr. séu um 3300 kr., eða um 8%. Þetta þarf að greiðast. Setjum ennfremur svo, að jörðin hefði verið áfram í eign ríkissjóðs og þótt hún hefði ekki verið leigð sem 4000 kr., heldur t. d. 12000 kr. eign, þá hefði afgjaldið orðið þriðjungur til fjórði partur af því, sem eigandi hennar nú þarf að skila til þess að standa í skilum. Með þessu braski á sölu þjóðjarða er ríkissjóðurinn rúinn , og þungar kvaðir lagðar á herðar bænda. Hv. þm. S.-Þ. var einnig mjög hneykslaður á ummælunum í grg., og getur það, sem ég hefi svarað hæstv. ráðh., einnig verið svar til hans. Hann sagði hér sögu af málarekstri út af sölu þjóðjarðar, sem farið hafði til héraðsdóms, hæstaréttar o. s. frv. o. s. frv. Mér dettur ekki í hug að bera brigður á þessa sögu, en hún kemur bara þessu máli ekki nokkurn skapaðan hlut við. Ég veit ekki betur en að málaferli rísi engu síður og jafnvel miklu fremur út af ábúð leiguliða á jörðum, sem eru einstakra manna eign, og út af eignarrétti jarða, sem eru í sjálfseign, landamerkjaþræturnar, sem allir sveitabændur kannast svo vel við. Ég vil taka undir það, sem hæstv.dómsmrh. sagði hér, og ég álít, að hann hafi komizt rétt að orði, er hann sagði, að fyrsta kynslóðin, sem ætti jarðirnar þegar styrkir eru veittir eða ódýr vildarkjarlán út á þær, græddi yfirleitt á því, en við næstu sölu er þessi hagnaður burtu tekinn og getur beinlínis snúizt svo, að hann verði aukið álag, sem komi meir niður á eigendunum en leigjendum. Annars minnir þetta mig á tvær greinir, sem hafa nýlega birzt í því ágæta blaði „Tímanum“, blaði stjórnarflokksins. Önnur var eftir dómsmrh., þar sem hann talar um kröfur unga fólksins í sambandi við eignarumráð yfir jörðunum. Þetta er athyglisvert fyrir þá, sem muna eftir því, að fyrir þrem árum fullyrti dómsmrh. og fullvissaði bændur um, að að því er snertir eignarréttinn yfir jörðum, þá væri hann fyllilega sammála hv. 1. landsk. í því, að halda eignarrétti einstaklinganna yfir jörðunum, en það gleður mig, að þessi hæstv. ráðh. skuli nú vera farinn að taka tillit til unga fólksins. Þá vil ég benda framsóknarmönnum á aðra grein í „Tímanum“ eftir einn af ráðunautum Búnaðarfél. Íslands, þar sem ljóslega er sýnt með dæmum, að hag bænda sé þann veg bezt borgið, að jarðirnar séu þjóðareign, og ég vil í því sambandi benda á þær merkilegu upplýsingar, sem hv. 1. þm. Eyf, gaf, að tveir bændur hefðu keypt upp meiri hluta allra jarðeigna í heilum hreppi. Ég veit ekki, hvað bændaumhyggjunni líður, ef þingið reynir ekki að gera ráðstafanir til þess, að slíkt geti ekki átt sér stað. Mér er líka persónulega kunnugt um, að úti um sveitir landsins eykst þeirri stefnu fylgi með ári hverju, að hagkvæmast sé og öruggast fyrir bændurna, að jarðirnar séu ekki einkaeign, sem hver og einn má spekulera og braska með eins og t. d. silkisokka og sigarettur. Það ætti að liggja í augum uppi, að landið, sem er undirstaðan undir afkomu bæði núlifandi og óborinna kynslóða, megi ekki, ef réttur bænda á að vera tryggur, lenda í höndum hvers óvandaðs braskara, sem keypt geti jarðirnar undan tugum bænda. Ég bendi aðeins á þetta í sambandi við þær almennu umr., sem hér hafa orðið, en ekki sérstaklega í sambandi við þetta frv., sem ég játa, að ekki fyrirbyggir þetta nema að litlu leyti. Fái þetta mál að fara til 2. umr., vona ég, að ég geti lagt fram gögn um, að jarðir, sem hafa verið seldar úr eign ríkissjóðs, hafi ekki verið í sjálfseign nema skamman tíma, heldur leigðar til ábúðar af einstökum mönnum. Og dæmi eru líka til þess, að jarðir, sem ríkissjóður hefir selt fyrir sárálítið verð, hefir hann orðið að kaupa aftur fyrir margfalt verð. Í öllum kaupstöðum er þetta svo daglegt brauð, að bæjarfélögin neyðist til að kaupa rándýru verði lóðir, sem þau hafa látið af hendi fyrir svo að segja ekki neitt. Þessar sögur þekkja allir héðan úr Reykjavík, og ég veit, að svipuð dæmi eru mörg í öðrum kaupstöðum og sennilega nokkur einnig utan kaupstaða. Ég skal ekki segja margt um verðhækkun jarða í sveitum, en ég get ekki annað en minnt á það, að hæstv. núv. ríkisstj. hefir fyrir skömmu keypt landspildu fyrir austan Hellisheiði fyrir 100 þús. kr., og margir láta svo, að þetta hafi, eftir atvikum, verið sæmileg kaup. En það er vist, að fyrir tiltölulega fáum árum hefir þessi landspilda ekki verið talin meira virði en 1/10–1/8 hluti þessa kaupverðs. Svo tala menn um, að verðhækkunin sé ekki stórvægilegt atriði í þessu sambandi. Það er oftast svo, að ríkissjóður kaupir fyrir hið háa verð, en selur einstaklingunum fyrir hið laga. Það, sem andmælendur þessa frv. hafa yfirleitt fundið því til foráttu, er, að leigujarðir séu almennt lakar setnar en sjálfseignarjarðir. Við flm. þessa frv. höfum játað, að eins og ábúðaðarlöggjöfinni er nú háttað sé hætt við slíku, en jafnframt bendum við á, hvernig við því megi gera með breyttri löggjöf, þar sem tryggður sé réttum ábúanda til umbóta og afnota jarðarinnar jafnvel og jörðin væri hans sjálfs eign. Þess vegna látum við fylgja þáltill. Þess efnis, að ríkisstj. undirbúi slíka löggjöf. Ég gleymdi að geta þess, þar sem hæstv.forsrh. talaði um gagnsemi sölu þjóðjarða fyrir jarðræktarsjóð og að hann hefði fengið þar mikið fé, að þetta er mjög villandi frásögn hjá ráðh. Það er rétt, að eitthvað af andvirði þjóðjarða hefir runnið í þennan sjóð, en afgjald þjóðjarða á og að renna til ræktunarsjóðs. Ef svo er, sem raun hefir sannað, að jarðeignir ríkisins hafi yfirleitt verið seldar undir sannvirði, þá liggur í hlutarins eðli, að með því að selja jarðirnar þegar í stað til höfuðstólsaukningar hafa tekjur sjóðsins verið skertar, enda er svo komið fyrir þjóðjarðasölu, að afgjald þjóðjarða, sem rennur til ræktunarsjóðs, er ekki áætlað í fjárl. nema 20 þús. kr. Og það er vegna fjármalaspeki af sömu tegund og speki konunnar, sem átti hænuna, sem verpti gulleggjunum, og slátraði henni, - þá hættu gulleggin að koma. Hæstv. forsrh. virðist vera þeirrar skoðunar, að bezta ráðið til að styrkja ræktunarsjóðinn sé að selja þjóðjarðirnar. En þá hættir afgjaldið að koma.

Sjóðurinn vex jafnt og þétt

. Já, maður veit nú, hvernig það verður, og úr því forsrh. gefur tilefni til þess, er bezt að athuga þetta í fjárl.

Það sest í reikningum Búnaðarbankans, en ekki í fjárl.

. Fjárl. sýna, hvað ríkissjóður leggur beinlínis til hans, og það er ekkert á móti því að rifja það upp, úr því að hæstv. ráðh. er farinn að ryðga í því. Í fyrsta lagi leggur ríkissjóður til hans afgjöld af þjóðjörðum, 20 þús. kr. Ennfremur kostnaðartillag, 6 þús. kr., og hluta af útflutningsgjaldi því, sem lagt er á sjávarafurðir, 50 þús. kr. Þetta er það fé, sem samkv. fjárl. er ætlazt til, að renni af opinberu fé til ræktunarsjóðs, sem ekki er nema einn hluti af Búnaðarbankanum. Stærsta upphæðin, sem þar er um að ræða, er byggingar- og landnámssjóður, 200 þús. kr., og bústofnslánadeild 50 þús. kr. Hv. þm. Borgf. var einna fjölorðastur allra andmælenda frv. og hann bar það á okkur flm., að við neituðum staðreyndum. Ég hefi nú engan mann vitað öllu duglegri að slást við staðreyndirnar en hv.þm. Borgf., og syndi hann hina prýðilegu leikni sína í þeim efnum, þar sem hann fullyrti á sama hátt og hæstv.forsrh., hve þjóðjarðasalan hefði orðið mikil lyftistöng fyrir landbúnaðinn. Ég hefi bent á, hvernig Hrafnagilssalan hefir lyft undir landbúnaðinn. Hv. þm. sagði, að ég hefði talað svo fyrir frv., að það væri eins og verðhækkun jarðanna væri sökkt niður í undirdjúpin og enginn hefði síðan gagn af. Ég ætla ekki að fara út í þetta líkingamal hv.þm., en það ætla ég að segja honum - og veit nú, að ég geng alveg fram af honum -, að verðhækkunin er í mörgum tilfellum verr notuð en þótt henni væri sökkt niður í undirdjúpin, því að hvernig kemur þessi verðhækkun fram? hún kemur yfirleitt þannig fram, að sá, sem tekur við jörð til eignar eða leigu, verður að gjalda fyrir hana, annaðhvort sem kaupverð eða vexti og afborganir, þeim mun hærra sem verðhækkunin er meiri. Það liggur hinsvegar í hlutarins eðli, að einmitt sú verðhækkun, sem á jörðinni verður, orsakast oftast að mestu leyti fyrir aðgerðir hins opinbera, en ekki einstaks eiganda, sem þó hefir rétt til að heimta hana af notendum jarðarinnar, oft með aukaálagi, vöxtum og vaxtavöxtum. Og sú verðhækkun, sem þannig kemur fram sem sívaxandi skattur á notendur jarða, er verri en þótt hún væri þurrkuð út með öllu. Ég get bent á mjög einfalt dæmi, sem ég veit, að hv.þm. Borgf. hlýtur að skilja. Hann byr að ég ætla á sjálfseignarjörð, og að því er ég bezt veit situr hann hana mjög vel og nytir hana til hagsbóta fyrir sig og sína. Á seinustu tímum hafa gerzt margir merkilegir atburðir í nágrenni þessa hv.þm. Ríkissjóður hefir lagt fram stórfé til að gera höfn á Akranesi, og verður væntanlega meira. Fólkinu hefir fjölgað þar og er nú um 1200 manns. Ríkissjóður hefir lagt þarna fram fé til lendingabóta ásamt Akranesbúum sjálfum, til þess að byggja þarna höfn fyrir mörg hundruð þús. kr. Bílvegur hefir verið gerður umhverfis Hvalfjörð. nú spyr ég þennan hv.þm.: Heldur hann, að allt þetta hafi engin áhrif á verð þeirrar jarðar, sem hann situr? Ég er ekki í vafa um, að ef hv.þm. ætlaði að selja þessa jörð, myndi hann meta hana hærra eftir en áður, þótt ég fullyrði, að til þess að framkvæma þessar umbætur hafi hv.þm. ekki lagt neitt frekar en hver annar borgari þessa þjóðfélags. Og hann á, eftir minni skoðun, engu meiri rétt að hafa til þessarar verðhækkunar en hver annar. Þessi verðhækkun á að mínum dómi að renna til hins opinbera, en ekki koma fram sérstaklega sem hagnaður fyrir þennan hv.þm. Setjum nú svo, að afrakstrarmöguleikar hafi hækkað sem svarar 10–20 þús. kr. verðhækkun á jörð hans vegna þessara framkvæmda hins opinbera, til viðbótar því, sem hann hefir sjálfur framkvæmt. Ef svo er og jörðin yrði seld þessari upphæð hærra en ella myndi, þarf verðmæti afurðanna að aukast a. m. k. um sem svarar þessari verðhækkun, ef kaupandinn á að vera jafnvel settur og ef hann hefði tekið við jörðinni áður en umbæturnar fóru fram. Ef svo fer ekki, þá er sá, sem í framtíðinni situr þessa jörð, verr settur en pott engar umbætur hefðu verið gerðar. Af þessu má hv.þm. vera ljóst, að stórkostleg verðhækkun, sem verður fyrir atbeina hins opinbera, á ekki að verða eign þeirra manna, sem eiga jarðirnar, þegar umbæturnar eru gerðar. Hv. þm. sagði ennfremur, að aðalástæðan fyrir verðhækkun á eignunum væru umbætur, sem gerðar hefðu verið á þeim af eigendum sjálfum. Þetta er beinlínis rangt hjá hv.þm. Umbætur eigenda sjálfra á jarðeignum eiga ekki nema litinn þátt í verðhækkun þeirra. Eða heldur hann kannske, að það sé fyrir athafnir einstakra lóðaeigenda og umbætur þeirra á lóðum sínum hér í Reykjavík, að hver fermetri í þeim, sem áður var seldur á 2 kr., er nú jafnvel kominn upp í 200 kr.? Þá sagði hann sögu af einhverjum ágætum búfrömuði, sem búið hefði í Reykholti, en ekki látið svo mikið sem eina járnplötu á kofa þar. Ég verð að segja, að eftir lýsingu hv.þm. fæ ég ekki séð, að þetta hafi verið neinn búfrönuður, og þá verð ég að segja, að þeir eru ekki stórvirkir í búnaðarframkvæmdum kjósendur hv.þm., ef þetta hefir verið einn sá ágætasti. Hefði nú Reykholt t. d. verið selt fyrir 20 árum eins og Hrafnagilið á 4000 kr., ætli ríkið hefði samt ekki orðið að kaupa það margfalt hærra verði nú undir skólann? ég er ekki í miklum vafa um það, þó að ekki hefði verið látið svo mikið sem járnplata á einn kofa allan tímann. Að lokum vil ég benda á, þeim til athugunar, sem vilja, að sem flestar jarðir komist í sjálfsábúð, að nú er miklu torveldara fyrir efnalitla menn að eignast jarðir og búa á þeim en var áður, og er það, auk verðhækkunar jarðanna sjálfra, m. a. sökum hinna sívaxandi krafna um bætt húsakynni og aukin þægindi. Ég býst því við, að svo fari að lokum, eins og hæstv.dómsmrh. segir í grein í „Tímanum“, er hann kallar „kröfur hinna ungu“, að láta verði undan hinum háværu kröfum til hins opinbera um það, að gera hinu unga fólki kleift að fá umráð jarðanna og afnotarétt með svo góðu móti, að það geti notað fé sitt til þess að kaupa bústofn, því án bústofns eru jarðirnar sara lítils virði.

Frsm. (Einar Árnason) Við 1. umr. gerði ég nokkra grein fyrir ástæðunum fyrir því, að þetta frv. er flutt. Skal ég eigi endurtaka það. Allshn. hefir nú haft málið til yfirvegunar og fallizt á að mæla með því, að það verði samþ. Hún vill þó gera þá breyt. á frv., að í það verði bætt nýrri grein, þar sem laun læknisins eru ákveðin, en það var ekki gert í frv. Ég sé ekki ástæðu til að hafa þessi orð fleiri, þar sem málið liggur ljóst fyrir. Ég vil aðeins leyfa mér að óska þess fyrir hönd allshn., að frv. verði samþ. með þessari breytingu.

Halldór Steinsson Eins og ég gat um við 1. umr. frv. þá er ég mótfallinn því, að þetta frv. verði gert að lögum. Hér er verið að leggja til, að stofnað verði nýtt embætti með 3000 kr. árslaunum. Er það í ósamræmi við margyfirlýsta stefnu þessa þings, sem yfirleitt aðhyllist frekar fækkun en fjölgun embætta. Þetta er hin almenna krafa á þinginu, að spara sem mest, og þá helzt með því að fækka embættum. Og þegar svo mikil áherzla er lögð á að skera niður fjárframlög og leggja niður embætti sem nú er gert, þá er ósamræmi í því, að sama þingið stofni til nýrra embætta. Ég tók það fram við 1. umr., að ég teldi það ekki heppilega braut að stofna mjög lítil læknishéruð. Það er erfitt að fá lækna til að setjast að í litlum læknishéruðum. Og ef læknir fæst í slíkt læknishérað, þá má búast við, að hann verði útundan um þroska, andlega og líkamlega talað. Andlega vegna þess, hve viðfangsefnin verða fá og fábreytt, svo að hann á bágt um að fylgjast með. Líkamlega af því, að slíkt hérað er svo tekjurýrt, að ekki er hægt að lifa af því. Þetta á yfirleitt við um lítil héruð. Læknar forðast og slík héruð yfirleitt. Ég viðurkenni, að í Ólafsfirði er erfitt að ná í læknishjálp. En Alþingi hefir líka séð þörfina og viðurkennt hana, með því að veita Ólafsfirðingum 2600 kr. til þess að geta tryggt sér læknishjálp. Ég felli mig betur við það fyrirkomulag, að við héldum slíkum háum styrk að svo komnu máli, en létum vera að stofna nýtt embætti.

Jón Þorláksson Ég lít nokkuð öðruvísi á þetta mál en hv.þm. Snæf. Ég lít ekki svo á, að hér sé verið að stofna nýtt embætti. Þarna hefir um skeið verið sérstakur læknir, vegna þess hve þörfin er þarna brýn, og hann hefir að meiri hl. verið launaður af ríkissjóði, en að nokkru leyti af hreppssjóði. Hér er því, að mínu áliti, einungis um það að ræða að gera aðra skipun á launagreiðslu á stöðu, sem er til. Þegar nú svo er, að teljast verður sanngjarnt, að þarna sé sérstakur læknir, þá er viðkunnanlegra, að hann sé skipaður á sama hátt og með sama rétti og aðrir læknar. Ég er heldur ekki sammála hv.þm. Snæf. um það, að ekki sé vegna fámennis rétt að stofna þarna læknishérað. Þetta er að vísu fámennt hérað, en þó munar ekki miklu á því og læknishéraði því, sem fámennast er nú, en það er læknishéraðið í AusturBarðastrandarsýslu. Og ég hygg, að þarna í Ólafsfirði muni vera fullt svo lífvænlegt fyrir lækni sem í Reykhólahéraði. En það er annað atriði í þessu máli, sem ég þykist vita, að allshn. muni hafa litið á. Og það er, að óeðlilegt má telja að halda lækni í héraði, svo sem gert er í Ólafsfirði með núverandi fyrirkomulagi, án þess að hann geti unnið sér þann rétt, sem héraðslæknar vinna sér, bæði hvað þjónustualdur sem héraðslæknar og eftirlaun snertir. Mér finnst heppilegt og nauðsynlegt, að í slík fámenn héruð og launalág séu valdir ungir menn, nýkomnir frá prófborðinu, og að þeir séu þar ekki nema stuttan tíma. Veitingarvaldið láti þá svo njóta þess, að þeir fengust til að taka við fámennu héraði, og veiti þeim annað betra, þegar tækifæri gefst. Það mun verða til þess að gera menn viljugri á að taka við þessum litlu héruðum, ef þeir hafa vissu fyrir betra héraði síðar og vita það, að þeir verða látnir ganga fyrir öðrum, sem nýkomnir eru frá prófborðinu. Ég hefi sagt þessi orð af því, að ég vildi láta verða vart við það, að n. stæði ekki fylgislaus uppi í deildinni, þar sem niðurstöðu hennar hefir verið mótmælt.

Frsm. (Einar Árnason) Ég þarf í raun og veru litlu að svara hv.þm. Snæf., þar sem hv. 1. landsk. hefir að mestu tekið af mér ómakið um það. Hv. þm. Snæf. talaði um, að það væri óviðeigandi á erfiðleikatímum að vera að stofna nýtt embætti. Þessi ummæli geta verið góð og gild út af fyrir sig. En hér eiga þau naumast við. Hvað launagreiðslu snertir, þá er hér eiginlega ekki um nýtt embætti að ræða, því útgjöldin fyrir ríkissjóð verða ekki teljandi meiri en nú er. Munar aðeins fáum hundruðum króna. En með samþykkt þessa frv. er hinsvegar létt þungri byrði af fátæku sveitarfélagi. Er það sanngjarnt, að löggjafarvaldið láti Ólafsfirðinga ekki gjalda þess, hve aðstaðan þar er erfið frá náttúrunnar hendi, með því að láta þá greiða hátt gjald til læknis, sem þeir mega ekki án vera. Hv. þm. Snæf. þótti gott að fækka embættum. Getur það í sumum tilfellum verið rétt. En engar óskir hafa um það komið frá þjóðinni, að læknum væri fækkað; miklu frekar hafa verið látnar uppi óskir um það, að þeim væri fjölgað. Hv. þm. Snæf. talaði um, að hérað þetta væri magurt eða tekjurýrt, svo að læknar mundu ekki fá þar tækifæri til að auka þroska sinn. Það er nú svo í fleiri fámennum og strjálbyggðum héruðum, að þar er ekki alstaðar hægt að veita sér allt það, sem þarf til að skapa nauðsynlegan þroska. Læknar verða þar sem aðrir að búa við fátækt og fámenni og aðra erfiðleika. Ég held nú samt, að þó að þetta læknishérað sé fátækt og fámennt og verði það sjálfsagt áfram, að það komi þó á daginn, að önnur héruð verði enn fámennari. Ég sé á brtt. við frv. það um skipun læknishéraða, sem nú liggur fyrir Nd. og mun á sínum tíma koma hingað líka, að þar er lagt til, að stór hluti eins læknishéraðs verði tekinn frá því og lagður undir 2 önnur héruð. Þetta er Höfðahverfishérað. Ef brtt. verða samþ., þá verður þetta hérað orðið lítið annað en einn hreppur, sem er þó fámennari en Ólafsfjörður. Það er margt sem styður að því, að þetta verði gert. Samgöngurnar hafa breytzt og batnað svo mjög síðan skipun var gerð á læknishéruðum. Hv. 1. landsk. sagði, að þeir menn, sem gegndu þessum fámennu og tekjurýru héruðum um hríð, ættu að verða þeirra hlunninda aðnjótandi að færast í önnur betri, þegar þeirra væri völ. N. ætlaðist til þessa og telur, að það felist í brtt. Ég er fyllilega samdóma því, sem hv.l.landsk. sagði um málið.

Bjarni Snæbjörnsson Það, sem komu mér til að standa upp, var það umtal, sem fram hefir farið um hin fámennu og litlu læknishéruð og um lækna þá, er settust þar að. Ég játa það með hv.þm. Snæf., að það er ekkert gaman að því að vera að mynda ný, fámenn læknishéruð. En hinsvegar er ég sammála því, að varhugavert er að standa á móti því, að læknir sé settur í svo afskekkta staði sem þessi er. Þar getur oft verið svo, að um líf og dauða sé að tefla, ef ekki er hægt að ná í sæmilegan lækni á hverjum tíma sem er. En svo ég víki að þungamiðju þessa máls, sem er sú, hvort rétt er að stofna slík læknishéruð, sem vegna fámennis eru svo, að búast má við því, að þeir læknar, sem þangað fara, verði andlega og líkamlega volaðir, þá þarf að taka það til athugunar, að sá „tendens“ hefir nú unt hríð verið hjá veitingarvaldinu, að þeir læknar, sem hafa glæpzt á því að fara í þessi útkjálkahéruð, í von um að fá betri héruð síðar, og hafa gefið kost á sér einmitt þess vegna, hafa orðið fyrir vonbrigðum. Þeir hafa orðið innlyksa í þess um héruðum og orðið þar máske eða verða andlega og líkamlega volaðir. En það, sem kom fram hjá hv.frsm., virtist mér benda til þess, að hv.allshn. ætlaðist ekki til, að haldið væri fram á þeirri braut, að t. d. héraðsbúar eigi sjálfir að ráða, hver fái læknisembætti, þegar það losnar, og að veitingarvaldið hyllist ekki til þess að láta menn, sem ekkert hafa starfað í þjónustu ríkisins áður, eða þá menn, sem koma beint frá prófborðinu, fá hin feitustu embætti, heldur að láta þá ganga fyrir, sem gerzt hafa læknar afskekktra héraðsbúa og nú í seinni tíð hafa sjálfir orðið að líða fyrir það, að þeir gáfu kost á sér í þessi afskekktu hérað. Ég hygg, að þetta muni vera aðalástæðan fyrir því, að hv.þm. Snæf. er á móti frv., þótt hitt sé líka ástæða hans fyrir því, að vera á móti, að stofnuð séu ný embætti á erfiðum tímum. Ég vil vona, að bæði hér á þingi í sambandi við löggjöf og annarsstaðar þar, sem góðir menn ráða, verði fullt tillit tekið til þeirra, er í slík vandræðahéruð setjast og hjálpa hinum afskekktu og fáu, sem þar búa. Það mundi verða til að tryggja þeim héruðum góða lækna, að þeir, sem setjast þar að, eigi vissu fyrir því að fá önnur betri læknishéruð, þegar tækifæri býðst. Annars er hætt við, að þessi héruð standi tóm, eða þá skipuð lélegum mönnum og lítt nothæfum. Ég vil fyrir mitt leyti, í þeirri von, að þetta muni breytast og lagast í framtíðinni og að ekki haldi áfram það óréttlæti í embættaveitingu lækna, sem ríkt hefir um skeið nú undanfarið, greiða atkv. með því, að þetta læknishérað verði sett á stofn.

Halldór Steinsson Það lítur svo út, að mín skoðun hafi ekki mikið fylgi hér í hv. deild, því tveir hv.þm., auk hv.frsm., hafa staðið upp til að andmæla skoðun minni. Hv. frsm. vildi halda því fram, að hér væri í raun og veru ekki um nýtt embætti að ræða. Ég get ekki skilið, hvernig hann lítur á það mál. Það er svo ljóst, að ekki þarf að því orðum að eyða, að hér er verið að stofna nýtt embætti. Þá vildi hv.frsm. gera lítið úr þeim kostnaði, sem ríkissjóði væri bakaður með þessu. Hann taldi hann aðeins nokkur hundruð kr. Á hinn bóginn gerði hann mikið úr þeim hægðarauka, er hreppurinn hefði af þessu. Ég held nú, að ef það eru lítil útgjöld fyrir ríkið að setja þarna héraðslækni, þá séu það líka lítil útgjöld fyrir hreppinn að kosta hann. En við getum gert dæmið alveg upp. Nú leggur, ríkið fram 2600 kr., en hreppurinn 1600 kr. Ef sett verður þarna héraðslæknisembætti og í það settur ungur læknir, kostar það ríkið 3000 kr. í fyrstu með dýrtíðaruppbót. En ef embættið væri veitt gömlum lækni með fullri aldursuppbót, þá yrðu launin 4000 kr., eða 1400 kr. meiri en nú. Hv. frsm. taldi, að þótt yfirleitt væri rétt að fækka embættismönnum, þá gæti hann samt ekki gengið inn á að fækka læknum. Ég get gjarnan gengið inn á það. Ég hefi heldur aldrei haldið því fram, að þeim ætti að fækka. Ég held, að það sé fullmikil fljótfærni að ráða þessu máli til lykta á þessu þingi, a. m. k. fyrr en frv. það um læknaskipun, er liggur nú fyrir Nd., er komið hingað. Í því eru talsverðar breytingar á læknaskipun þarna nyrðra. Meðan ekki er séð fyrir, hvernig um þær breytingar fer, þykir mér ekki rétt að binda skipulag þessara héraða með þessu frv. því vil ég leyfa mér að bera fram svo hljóðandi rökstudda dagskrá: Í því trausti, að Ólafsfjarðarbúar njóti eigi lægri styrks úr ríkissjóði til læknishalds en þeir hafa haft í undanförnum fjárlögum, og ríkisstjórnin láti rannsaka, á hvern hátt bezt verði bætt úr læknisþörf hreppsbúa og leggi tillögur sínar fyrir næsta þing, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.

Frsm. (Einar Árnason) Mér þykir það furðulegt kapp, sem hv.þm. Snæf. leggur á að koma frv. þessu fyrir kattarnef, og þó undarlegast fyrir það, að hann er sjálfur læknir. En hann sem læknir ætti einmitt að þekkja manna bezt til erfiðleika þeirra, er menn úti um sveitir landsins eiga við að stríða, er þeir þurfa að vitja læknis um langan veg og torsóttan. Hv. þm. hélt því fram, að ef þetta munaði ríkið ekki nema nokkrum hundruðum kr., þá munaði það hreppinn ekki miklu. En það er nú samt mikill munur á gjaldþoli fátæks hrepps og gjaldþoli ríkissjóðs. Ríkissjóð munar lítið um 1000 kr., en fátækan hrepp munar ákaflega mikið um þær. Viðvíkjandi hinni rökstuddu dagskrá hefi ég það að segja, að ég tel rétt, að frv. fái að ganga til Nd. og mæta þar frv. um skipun læknishéraða, og getur þá Nd. ákveðið, hvort þetta skuli tekið þar með eða látið það ganga fram út af fyrir sig. Nd. hefir þá fulla yfirlýsingu þessarar deildar um hennar vilja í málinu.

Jón Jónsson Ég hefi fylgt hv. meðnm. mínum í allshn. og lagt til, að frv. yrði samþ. Mér dylst það ekki, að þessi hreppur á afskaplega erfiða aðstöðu, þar sem hann er innibyrgður og afskorinn frá öðrum sveitum og getur því illa sótt annarsstaðar til. Það er þessi nauðsyn hans, sem ég vil undirstrika við samþykkt þessa frv. Hinsvegar hefi ég vonað, að þegar heildarlögin um læknaskipunina verða afgreidd frá þinginu, þá mundi mega koma því svo fyrir, að læknum þurfi ekki að fjölga, heldur sé nægilegt aðeins að taka meira tillit til aðstöðu Ólafsfjarðar en nú er gert. Og í því trausti, að hv.Nd. takist það og gæti hinsvegar sparnaðar þess, er hv.þm. Snæf. leggur hér áherzlu á, þá fylgi ég frv. til Nd.

Halldór Steinsson Mér finnst hv. 3. landsk. treysta fullmikið hv.Nd., þegar hann vill senda mál þangað í þeirri von, að hún lagfæri það á þann hátt, er hann sjálfur óskar, í stað þess að gera það sjálfur hér í deildinni.

Jón Jónsson Ég ber að vísu gott traust til hv.Nd. En ég geri ráð fyrir, að frv. um skipun læknishéraða komi til okkar, ef ekki á þessu þingi, þá á því næsta. En það er spursmál, hvort það verður afgreitt nú eða þá.

Flm. (Jón Þorláksson) Eins og bent hefir verið á í sambandi við umr. um stjórnarskrárbreyt., þá eru ákvæði núgildandi kosningalaga ósamstæð að því leyti, að í tvímenningskjördæmunum velur hver kjósandi 2 þm., en alstaðar annarsstaðar er það í raun og veru svo, að hver kjósandi greiðir einungis einum frambjóðanda atkv. Ef einhver er í vafa um, að þetta sé svo, þá vil ég leiða athygli að því, hvernig fer, þegar svo stendur á, að það er eitt atkv., sem ræður úrslitum hlutfallskosninga, þá ræður það atkv. kosningu eins þm. En standi eins á í tvímenningskjördæmi, þá getur þetta eina atkv. ráðið kosningu tveggja þm. Það er í sjálfu sér eðlilegast að bæta úr þessu með því að fyrirskipa hlutfallskosningar. En það er ekki hægt undir núgildandi stjórnarskrá. Kosningalögunum verður því fyrst um sinn að breyta á annan hátt, svo að samrímanlegt sé við stjskr. Og að vísu mundi þessi breyt., sem hér er farið fram á, leiða til sömu niðurstöðu og hlutfallskosningar. Ég sé ekki ástæðu til að fara um þetta fleiri orðum, en af því málið stendur í nánu sambandi við stjórnarskrárbreytinguna og úr því hér er á annað borð starfandi stjórnarskrárnefnd, þá legg ég til, að frv. verði til hennar vísað.

Jón Jónsson Ég verð að segja það, að mér finnst hv.flm. nokkuð bráðlátir í breyt. á kjördæmaskipuninni. Þeir láta sér ekki nægja stóra plaggið sitt, stjórnarskrárbreytinguna, sem þeir hugsa sér að knýja fram með einhverjum ráðum á þessu þingi, til þess að geta svo bylt kjördæmaskipuninni á því næsta, heldur vilja þeir fá einhverja breyt. strax. Þetta væri þó sök sér, ef þessi breyt. virtist vera heppileg. En það fæ ég ekki séð, að hún sé, enda skauzt það upp úr hv.flm., að hann teldi þetta neyðarúrræði, úrræði, sem einungis væri gripið til vegna ákvæða stjskr. Mér skilst, að eftir þessu frv. sé það hér um bil gefið, að þar, sem tveir flokkar keppa í tvímenningskjördæmi, komi hvor flokkurinn einum manni að, hversu mikill atkvæðamunur, sem á þeim er, jafnvel þó annar ætti 10 sinnum fleiri kjósendur en hinn. Ég tel afskaplega hæpið, að hægt sé að treysta því; að hægt sé að skipta svo niður kjósendum, að hið rétta komi fram. Það er a. m. k. miklum vandkvæðum bundið, enda þó meiri hl. í kjördæminu eigi þar 2/3 kjósenda eða meira og því sanngirnisrétt á því að fá báða sína frambjóðendur kosna. Þótt segja megi, að sú tilhögun, sem nú er um kosningu þm. í tvímenningskjördæmum, sé gölluð, þá er þetta fyrirkomulag ekki síður gallað. Hitt væri fremur umtalsvert, að skipta tvímenningskjördæmunum, því þá hefði enginn kjósandi úrslitaáhrif nema á kosningu eins þm. Mér finnst þetta frv. svo gallað, að ég tel mig ekki geta fylgt því út úr þessari deild. Hinsvegar veit ég ekki, hvort ég kæri mig um að greiða atkv. gegn því við þessa umr.

Jón Baldvinsson Ég veit varla, hvernig ég á að snúa mér gegn þessu frv., sem borið er fram af hv. sjálfstæðismönnum. Það gæti þýtt það, að þeir sættu sig við þessa einu breyt. á kosningalögunum, sem gæti sennilega tryggt þeim sæti í flestum tvímenningskjördæmum. Eða hvort það þýðir, að þeir búist við, að till. þessi verði samþ. og að þetta sé þá bráðabirgðafyrirkomulag til þess að tveir stærstu flokkarnir geti skipt á milli sín stóru kjördæmunum, sem nú eru tvímenningskjördæmi og þeir eiga flest atkv. í. En þá álít ég þó heppilegra og eðlilegra, að tvímenningskjördæmunum sé skipt, eins og líka hv. 3. landsk. benti á. Þá væru sjálfstæðismenn nokkurnveginn vissir með að fá annan þm. kosinn í flestum þeim tvímenningskjördæmum, sem nú eru, nema í Eyjafjarðarsýslu. Ef till. svipuð þeirri, er hv. 1. landsk. leggur til um skipun kjördæmamálsins og með uppbótarsætum, kæmi fram, þá væri það ekkert óheppilegt fyrir Alþýðuflokkinn, því það tryggði Sjálfstæðisflokknum sæti þar, sem hann hefir þau ekki nú, og þá mundi hann minna keppa við Alþýðuflokkinn um uppbótarsætin, sem þá mundu koma réttlátlegar niður. Ég mun ekki greiða atkv. gegn þessu frv. við 1. umr., en ég er í vafa um, hvort ég fylgi því út úr d., ef þetta eitt verður samþ. á þessu þingi í kjördæmamálinu, sem gerir það eitt að tryggja sjálfstæðismönnum óviss sæti, sem þeir eiga nú í tveimur tvímenningskjördæmum, og e. t. v. annan manninn líka í þeim, sem hann hefir hvorugan í nú.

Einar Árnason Ég vil skjóta því til álits hæstv. forseta, hvort frv. þetta kemur ekki í bág við 26. gr.stjskr. eða a. m. k. anda hennar. Í þeirri gr. er ákveðið, að kosið skuli óhlutbundinni kosningu í kjördæmum utan Rvíkur. En mér virðist svo, að hér sé um hlutfallskosningu eða a. m. k. grímuklædda hlutfallskosningu að ræða í tvímenningskjördæmunum eftir frv. Ég ætla ekki að ræða málið frekar á þessu stigi, en vildi skjóta þessari aths. til aðgerða hæstv. forseta.

Flm. (Jón Þorláksson) Hv. 3. landsk. taldi, að í frv. þessu kæmi fram bráðlæti af hálfu okkar flm. um að breyta kjördæmaskipuninni. Það er nú leiðinlegt að heyra þetta koma fram hjá jafnskýrum manni og hv. 3. landsk. er. Hér er um enga breyt. á kjördæmaskipun að ræða, heldur aðeins á kosningaaðferð. Er gagnlegt að hafa það í huga í umr. um þetta mál, að kjördæmaskipun er eitt, kosningaaðferð annað. Hann talaði svo á móti þessu frv. og taldi, að sú regla, sem þar er lögð til, væri lakari en ef um hlutfallskosningu væri að ræða. Þetta er vitanlega engin hlutfallskosning, og þarf hv. 2. þm. Eyf. engar áhyggjur að bera út af árekstri við stjskr. í þessu frv. Þetta er eingöngu meirihlutakosning. Það er annars afareinkennilegt, að í kosningalögunum er það hvergi tekið fram, að sá, eða þeir, ef um tvímennings- kjördæmi er að ræða, sé kosinn, sem flest atkv. fær. Er það líkleg tilgáta, að þeim; er samdi kosningalögin, hafi þótt þetta svo sjálfsagt, að óþarfi væri að taka það fram. Úr þessu er nú bætt í frv. okkar. Þar er það tekið fram, að sá sé kosinn í einmenningskjördæmi, sem flest fær atkv., og í tvímenningskjördæmi sá, sem fær flest atkv., og líka sá, er fær næstflest atkv. En í kosningal. eru þar á móti ákvæði um það, hversu fara skuli að, ef atkv. reynast jöfn. Þurfti því ekki að taka það upp í þetta frv. Jafnframt þótti okkur það óeðlilegt, að menn í sumum kjördæmum hefðu tvö atkv., en ekki nema eitt í öðrum. Við vildum því afnema þá tilhögun og tryggja þar með réttláta skipun á kosningalögunum. Hinu sama er ekki hægt að ná á annan hátt, og það er ekkert bráðlæti í því fólgið, þótt það sé lagfært, sem hægt er, þegar komið hefir verið auga á það. Út af fyrirspurn hv. 2. landsk. um það, hvort við sjálfstæðismenn mundum sætta okkur við þær einar breyt. á kosningal., sem frv. þetta gerir ráð fyrir, þá get ég svarað með því að vísa til grg. þeirrar, er frv. fylgir. Þar er gerð grein fyrir því, að frv. þetta sé fram komið vegna þess, að alltaf má gera ráð fyrir því, að fram fari einar kosningar með núv. fyrirkomulagi. Með tilliti til þessara einu kosninga, og einungis vegna þess er frv. þetta borið fram. Nú er það von okkar, að frv. það til stjórnskipunarlaga, sem við höfum borið fram, verði samþ. En þá þarf að tryggja það, að kosningar þær, sem fram fara til næsta þings, takist svo, að sá meiri hl., sem þá verður, verði stjórnarskrárbreytingunni fylgjandi. Nú gerði hv. 2. landsk. grein fyrir því, að frv. þetta, ef að l. verður, myndi verða til að auka þann flokk, sem með honum stendur um þetta mál. Hv. þm. ætti því að taka þessu frv. vel, og ég get fullvissað hann um það, að ekki er þörf á neinni tortryggni um það, að sjálfstæðismenn láti sér nægja þetta sem endanlega umbót í kjördæmamálinu. Þetta er eingöngu miðað við einar kosningar, sem hvernig sem allt fer, óhjákvæmilega verða að fara eftir núgildandi stjórnarskrá. Nú fer það að vísu eftir því, hvaða afgreiðslu stjórnarskrárbreytingin endanlega fær, hvaða áherzlu þarf á þetta að leggja, um að það gangi fram. Er því rétt að vísa því til stjórnarskrárnefndar.

Jón Baldvinsson Hv. 1. landsk. sagði, að frv. þetta færi ekki fram á breyt. á kjördæmaskipuninni, hér væri frekar um breytta kosningatilhögun að ræða. En þetta tvennt er nú skylt hvort öðru, því eftir núgildandi kosningal. eru tveir þm. kosnir í þessum kjördæmum og hver kjósandi í þeim hefir rétt til að velja tvo þm. Þetta er því breyt. á hvorutveggja. Og í eðli sínu er þetta líka hlutfallskosning, því þessi aðferð gerir það mögulegt, að hæfilega stór minni hl. komi öðrum manninum að, sem ekki var hægt áður. Hv. 1. landsk. segir, eins og líka stendur í grg. frv., að einungis sé ætlazt til, að þetta verki við næstu kosningar. En ég hafði í huga, að þetta gæti nú allt farið eftir því, hvernig fer um stjórnarskrána. Það er óþarfi að blekkja sjálfan sig eða aðra á því, að allt er undir því komið, að samkomulag fáist milli flokkanna um stjórnarskrána. Ef það samkomulag næst, þá þarf þessarar breyt. á kosningal. ekki við. Sjálfstæðisflokkurinn og Alþýðuflokkurinn hafa orðið sammála, en spurningin er, hvernig Framsóknarflokkurinn snýst við þessu máli. En ef samkomulag fæst, þá er ekki ástæða til annars en ætla, að þetta fái samþ. eftir næstu kosningar. Þetta getur því ekki haft neina verulega þýðingu, nema ef það yrði til þess, að Sjálfstæðisflokkurinn yki svo þingmannafjölda sinn, að hann væri einn fær um að ráða þessum málum á næsta þingi. En eftir líkum og miðað við það, er fram kom við síðustu kosningar, þá má ætla það, að séu framsóknarmenn ekki sammála þeirri breyt. á næsta þingi, sem nú yrði gerð á stjskr., þá hefðu þeir þó alltaf stöðvunarvald á því þingi. En sjálfstæðismenn og jafnaðarmenn hafa það vopn í hendi, sem gerir það að verkum, að það er ófýsilegt fyrir framsóknarmenn að standa móti og ganga til kosninga, ef þeir bregða fæti fyrir stjórnarskrárfrv. En um frv. það, sem nú liggur fyrir; skiptir ekki miklu máli. Ef stjórnarskrárfrv. verður samþ. nú, þá verður það líka samþ. á næsta þingi. Og þá er sama, hvor flokkurinn verður kosinn í þessum kjördæmum. En ef það verður ekki samþ., þá verður að beita öðrum meðulum en þessu frv.

Hvaða meðul eru það?

. Hv. þm. er víst hræddur við byltingu. En það þarf nú ekki annað en neitun hér í Ed., að stjórnarandstæðingar ráði því, hvað samþ. verður hér. Og þá er komið svo, að ekki er hægt að stjórna á annan hátt en með bráðabirgðal. og einræðisvaldi. En það hefir allajafna reynzt undanfari blóðugra byltinga. Á annan hátt en þann er ekki hægt að svara því.

Jón Jónsson Það er rétt, sem hv.flm., 1. landsk.þm., sagði, að frv. þetta fer ekki beint fram á breyt. á kjördæmaskipuninni. En það ber þó eigi að síður vott um bráðlæti um breyt. á henni. Hv. flm. sáu sér ekki fært að koma fram með till. um beina breyt. á kjördæmaskipuninni, og því er þetta framborið til bráðabirgða. En útkoman eða afleiðing þess verður þó á engan hátt réttlátari, heldur þvert á móti. Frv. þetta, ef að l. verður, getur leitt til þess, að örlítill minni hl. fái annan manninn kosinn í tvímenningskjördæmi, en stór meiri hl. ekki nema annan. Þessi tilhögun er því ekki réttlát. Hv. flm. sagði, að þetta væri borið fram vegna einna kosninga. En þetta hefir enga raunverulega þýðingu. Stjórnarskrárfrv. getur ekki orðið afgr. á þessu þingi, nema samkomulag náist um það við Framsóknarflokkinn. Og ef hann verður nú sammála, þá verður hann það líka á næsta þingi. Viðvíkjandi ógnunum þeim, sem fram komu í niðurlagi ræðu hv. 2. landsk., að ef ekki væri gert þetta og þetta, þá hefðu stjórnarandstæðingar vald til þess að láta ekki annað en það, er þeim sýndist, ganga fram á þessu þingi, get ég að vísu ekki mikið sagt. En ég kann því illa, að verið sé að ympra á þessum hlutum. Þótt þeir fái ekki komið fram einhverju máli, sem þeir koma með, þá losar það þá ekki undan þeirri ábyrgð, sem þeim sem þm. er lögð á herðar, að bjarga þjóðinni á þessum erfiðu tímum. Og sízt af öllu er það til þess fallið að bæta samkomulagið að vera með slíkar hótanir.

Flm. (Jón Þorláksson) Ég skal játa það, að ef samkomulag verður um afgreiðslu stjórnarskrármálsins á þessu þingi, þá eru ekki miklar líkur til, að við leggjum verulega áherzlu á, að þetta frv. verði lögfest. En enn er þó hugsanlegt, að stjórnarskrárbreyt. gangi ekki fram, og þá verður baráttan í kosningunum hörð. Er þá ekki þýðingarlaust að hafa getað veitt fylgismönnum frv. betri aðstöðu en þeir hafa nú, með því að ná möguleikum til að fá fleiri þingsæti. Ég veit, að þetta lagfærir hvergi nærri það ranglæti, sem nú ríkir, en aðstaða er ekki til að komast nær réttu hlutfalli í þessu efni en á þann hátt, er frv. þetta gerir ráð fyrir. Ég áleit því rétt, að frv. þetta kæmi fram áður en óhæfilega langt væri liðið á þingtímann. Vona ég, að hv. d. geti fallizt á að láta það ganga til 2. umr. og n. Það fer svo eftir horfunum um það, hvort samkomulagskosningar eða baráttukosningar fara fram næst, hvaða áherzlu við leggjum á það, að frv. þetta verði að lögum.

Jón Baldvinsson Ég veit ekki, hvort ég hefi sett það nógu greinilega fram, er ég lét í ljós undrun mína yfir því, að frv. þetta væri komið fram og gerði fyrirspurn um það, hvort Sjálfstæðisflokkurinn teldi þetta nægilega lausn í kjördæmamálinu. Ég vil því reyna að orða þetta ljósar. Það er öllum kunnugt, að frv. þetta getur ekki náð samþ. nema Framsóknarflokkurinn ljái því fylgi sitt. Því spurði ég um þetta. Ef ekki næst samkomulag við Framsóknarflokkinn, þá getur hann stöðvað það eða fellt hér í þessari deild og margdrepið það í Nd. Það kemst því ekki fram undir neinum kringumstæðum nema með samkomulagi við Framsóknarflokkinn. Því rann í huga minn, hvort slíkt samkomulag væri fengið og að sjálfstæðismenn hefðu talið þessa breyt. á kosningunum nóga til samkomulags. Nú hefir hv. 1. flm. lýst því yfir, að ekkert samkomulag hafi náðst og að þessu sé aðeins ætlað að gilda fyrir einar kosningar. Ég legg nú að vísu ekki fullan trúnað á, ef þetta verður samþ., að endilega sé víst, að það gildi ekki við nema einar kosningar. Um það stendur ekkert í frv., svo þess vegna getur það hæglega staðið lengur. Hv. 3. landsk. talaði um, að ég væri með hótanir. Ég lít nú ekki svo á, að það séu neinar hótanir, þótt ég lýsi ástandinu eins og það í raun og veru er. Hér er háð barátta milli þriggja flokka, og hér í Ed. hafa andstöðuflokkar stj. í hendi sér að fella öll þau mál fyrir henni, er þeir vilja ekki, að gangi fram. Og þeir telja það mál svo mikilsvert, að hver kjósandi fái fullan rétt og jafnan hvar sem er á landinu, að þeir telja rétt að knýja það fram með þeim meðulum, er þeir hafa yfir að ráða. Hv. 3. landsk. veit, að þegar stjórnað er með bráðabirgðalögum og einræðisvaldi; þá er venjulega skammt til byltingar, og það er af því að hann er hræddur um, að hans flokkur geri þetta, að hann er að tala um hótanir. Einræðisstjórnir haft alltaf gert þetta, talað um, að andstæðingarnir hafi í frammi hótanir um ofbeldi, og í skjóli þess hafa svo kúganirnar farið fram. Svona var það í Rússlandi á dögum einræðisstj. Þar fóru kúganirnar fram í því skjóli, að menn væru að æsa til uppreisnar og ofbeldis, og voru þeir svo sendir í útlegð til Síberíu.

Forseti (GÓ): Ég vil segja fáein orð út af fyrirspurn hv. 2. þm. Eyf. Ég vil ekki fullyrða, að frv. brjóti á móti 26. gr.stjskr., en þetta frv. er náttúrlega kynlegt, því að svo er ætlazt til, að í tvímenningskjördæmum hafi menn rétt á að kjósa tvo þm., en með þessu er sá réttur af þeim tekinn. Það hefði verið miklu réttara fyrir þessa hv.þm. að leggja til, að tvímenningskjördæmunum yrði skipt í tvö einmenningskjördæmi. Hv. flm. virðast sjálfir álíta, að þetta sé vandræðafyrirkomulag, því að þeir vilja ekki láta kjósa samkv. þessum reglum nema í eitt einasta skipti. Hví ætti ekki að láta þessar reglur gilda lengur, ef þær væru heppilegar? Ég álít, að frv. geti gengið til 2. umr., og getur þá n. athugað, hvort þetta brjóti eitthvað í bága við stjórnarskrána, sem ég get ekki fundið, því að þetta er ekki kallað hlutbundin kosning, þó að hún fari svipað fram, eins og hv. 2. þm. Eyf. henti á. Þetta athugar n. að sjálfsögðu, og getur svo d. tekið til sinna ráða, þegar málið kemur til 2. umr.

Jón Jónsson Það er aðeins stutt aths. Út af því, sem hv. 2. landsk. sagði, get ég ekki séð annað en að það felist óbein hótun í því, sem hann sagði, að hann áliti rétt að taka til ýtrustu ráða til að knýja fram þetta mikla mál, sem þeir bera fyrir brjósti, og þá þeirra ráða að eyðileggja þau mál, sem verða óumflýjanlega að fá afgreiðslu til þess að hægt sé að stjórna ríkinu. Ég lít svo á, að þetta sé alvarlegur og ábyrgðarmikill hlutur og að enginn þm. hafi rétt til að skorast undan því á þessum tímum að fyrirbyggja það, að þjóðin verði fyrir þeim traustsspjöllum, sem óhjákvæmilega mundi leiða af því, ef þau mál ná ekki fram að ganga, sem verða að fá afgreiðslu, ef ríkið á að geta starfað. Slík hótun sem þessi er því alveg óviðeigandi. Hitt er líka skylda, að þessum hv.þm. sé sýnd full sanngirni í þessum málum. Ég vil því láta þá ósk mína í ljós, að á þessum tímum, sem eru erfiðari en nokkrir aðrir tímar, sem við höfum lifað, skoði þm. það sem sitt sérstaka hlutverk að gera skyldu sína gagnvart þjóðinni.