Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forstisráðherra: Samkvæmt því valdi, sem mjer er þannig gefið, lýsi jeg því hjer með, í nafni hans hátignar konungsins, að Alþingi Íslendinga er sett. Stóð þá upp Ólafur Briem, 2. þm. Skagf., og mælti: Lengi lifi konungur vor, Kristján hinn tíundi! og tóku þingmenn undir það með níföldu húrra.

Forsætisráðherra(J.M.): Eins og hv.þm. er kunnugt, eru ekki allir þingmenn komnir til bæjarins, og þykir því rjett að fresta fundi þar til föstudaginn 12. þ. m., kl. 1 miðdegis.

Forstisráðh. (J. M.) Skömmu áður en hið háa þing var kallað saman, barst mjer svo hljóðandi brjef frá hv. 1. landsk.þm. (H. H.): Samkvmt fyrirmlum húslknis míns, herra landlknis Guðm, Björnssonar, og með skírskotun til meðfylgjandi vottorðs hans, dags, 21. f.m., leyfi jeg mjer hjer með að beiðast þess, að hinu háa stjórnarráði mtti þóknast að kveðja varamann minn til þingsetu á komandi aukaþingi í minn stað, Reykjavík, 31. mars 1918. Virðingarfylst H. Hafstein. Til stjórnarráðs Íslands, en í vottorðinu er það tekið fram, að háttv. 1. landsk.þm. (H. H.) geti ekki, eins og heilsu hans er nú háttað, setið á þingi. Þegar er jeg fjekk brjef þetta skýrði jeg háttv. 1. varaþm. af A-lista við landskosningarnar 1916, hr. Sigurjóni Friðjónssyni, frá brjefi þessu og beindi því til hans, hvort hann vildi eigi koma til Alþingis, og er hann mættur hjer. Jeg finn ekki að sinni ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta, en mun gefast færi til þess ef til vill, þegar kjördeild sú, er rannsakað hefir kjörbrjef hans, hefir lokið starfi sínu, því að sjálfsögðu verður skift í kjördeildir, svo sem venja er til er nýir þingmenn taka sæti. Skiftust þingmenn nú í kjördeildir, og urðu í 1. deild: Benedikt Sveinsson, Björn Kristjánsson, Einar Árnason, Einar Jónsson, Guðmundur Ólafsson, Jón Jónsson, Jörundur Brynjólfsson, Magnús Torfason, Pjetur Ottesen, Pjetur Þórðarson, Sigurður Jónsson, Sigurjón Friðjónsson. 2. deild: Bjarni Jónsson, Eggert Pálsson, Einar Arnórsson, Guðmundur Björnson, Hákon Kristófersson, Hjörtur Snorrason, Kristinn Daníelsson, Magnús Guðmundsson, Magnús Pjetursson, Pjetur Jónsson, Sigurður Eggerz, Sveinn Ólafsson, Þorleifur Jónsson. 3. deild: Björn Stefánsson, Gísli Sveinsson, Guðjón Guðlaugsson, Jóhannes Jóhannesson, Jón Magnússon, Karl Einarsson, Magnús Kristjánsson, Sigurður Sigurðsson, Sigurður Stefánsson, Stefán Stefánsson, Þorsteinn Jónsson, Þórarinn Jónsson.

Frsm. meiri hl. (Bjarni Jónsson) Það hefir farið svo, að þessi nefnd, eða deild, rjettara sagt, hefir klofnað í tvent um þetta mál; þó ekki í rauninni að öllu, því að þetta kjörbrjef, sem hjer kemur, er talið fullgilt, og enginn vafi á því, að þessi maður, sem hjer ræðir um, hefir rjett til að koma sem 1. landsk.varaþm. á A-lista, þegar svo stendur á, að varamaður, lögum samkvæmt, á að koma. Um þetta hefir nefndin ekki klofnað; en hún hefir klofnað um hitt, hvort hjer sje svo ástatt, að varamaður eigi að koma. Meiri hluti kjörbrjefadeildarinnar hefir kosið mig til frsm. Jeg veit ekki, hvern minni hl. hefir kosið sjer frsm., en hann mun segja til sín á sínum tíma. Jeg vil fyrst geta þess, af því að margir voru sammála um það, að okkur þótti sanngjarnt og rjett, að til væru varamenn fyrir alla þingmenn, að löggjöfinni væri svo háttað. Það er svo í Noregi, Svíþjóð og víða um lönd, og því hafa ýms fjelög og nefndir, sem menn þekkja, haft það svo, að það er ekki nema sanngjarnt og gott. Þar sem hjer er um skýlaus ákvæði að ræða, og það í stjórnarskránni, verður ekki unt, eftir okkar skoðun, að fara eftir því, sem betur ætti við. Svo er um varamann á þessu þingi; stjórnarskráin hefir þar um mjög ákveðin orð. Það stendur á bls. 12 í kveri því, sem hjer hefir verið útbýtt meðal þm. og stjórnarskráin og þingsköpin eru í. Þar stendur: „Deyi þingmaður, kosinn óhlutbundinni kosningu, meðan á kjörtímanum stendur, eða fari frá, þá skal kjósa þingmann í stað hans fyrir það, sem eftir er kjörtímans. Verði á sama hátt autt sæti þingmanns, kosins hlutbundinni kosningu, tekur sæti hans varamaður sá, er í hlut á ...“ Hjer er skýrt ákveðið um það, að kosning getur ekki farið fram, samkvæmt stjórnarskrá Íslands, í neinu kjördæmi, nema sætið sje autt, að þm. fari frá, glati kjörgengi sínu eða hafi sagt af sjer. Það þýðir þá að fara frá, eftir þessari gr. stjórnarskrárinnar. Þá er hitt, sem hjer er um að tala: „Verði á sama hátt autt sæti þingmanns, kosins hlutbundinni kosningu ...“-Þá kemur til þess, að varamaður komi, en þá verður fyrst og fremst sætið að vera autt. Og það á að vera á sama hátt sem sæti kjördæmakosinna manna, nefnilega þannig, að kjósa megi nýjan mann í staðinn, að þm. deyi, glati kjörgengi sínu, eða hafi sagt af sjer, - þá á varamaður að taka sæti allan þann tíma, sem eftir er af kjörtímabilinu. Þetta hygg jeg sje alveg skýrt, þurfi ekki að hafa langa ræðu um það eða deila. Stjórnarskráin tekur af öll tvímæli. Nú stendur svo á, að hjer er ekkert einasta sæti autt, enginn dauður, enginn glatað kjörgengi sínu, enginn sagt af sjer. Ef á að taka þennan háttv. mann (S. F.) inn, þá er það 41. þm. Því setjum svo, að háttv. 1. landsk.þm. (H. H.) vildi koma á þing við og við; það er honum heimilt. Því að þótt hann hafi skrifað brjef um, að bann sje heilsulaus, eða geti ekki erfiðað á þessu þingi, þá hefir hann alls ekki þar með afsalað sjer þeim rjetti, er hann fjekk þegar hann var kosinn. Hann getur komið á hvaða stundu sem er og sest í sitt sæti, og haldið því fram, að þar sem það sje hvergi bannað í stjórnarskránni, að hjer sje 41 þm., þá sje kann ske „praktiskt“ að koma á þessari venju. Jeg hefði ekkert um þetta sagt, ef hjer hefði verið um lög að ræða, sem þetta þing gæti breytt, og veit jeg ekki, hve langt jeg hefði teygt mig, ef svo stæði á, því að mjer þætti svo miklu betra, ef lögin leyfðu, að þessi þm. (S. F.) kmist að, en mjer er ekki hægt að brjóta stjórnarskrá landsins. Jeg hefi ekki umboð til þess frá kjósendum mínum. Það er kunnugt, að til eru tveir löggjafaraðiljar hjer á landi, eða venjan er sú, að í framkvæmdinni eru þeir tveir. Menn gætu nú hugsað sjer, þegar annar aðilinn leyfir sjer að skýra stjórnarskrána svo sem minni hl. vill, þá myndi ef til vill hinn aðilinn, konungurinn, leyfa sjer að skýra eitthvað öðruvísi aðrar greinar hennar en holt væri; en jeg hygg, að það sje Heppilegast að koma ekki þeirri reglu á að skilja stjórnarskrána öðuvísi en ætlað var, því að það veit jeg, að þm. ætluðu sjer ekkert annað með varaþm. en að koma í veg fyrir það, að landið þyrfti að fara að kjósa aftur, þótt einn þm. dæi, enda eigi unt að kjósa einn mann hlutbundinni kosningu. Þess vegna þótti sjálfsagt að hafa varamann, sem kæmi í þeirra stað, þegar sætið væri orðið autt; ekkert annað var átt við með því; því að þar unnu eigi svo ógreindir menn, að þeir mundu þá eigi hafa kveðið skýrt á um það, að varamenn kæmu þá fyrir alla þm. í forföllum þeirra. Þessum sætum var ekki vandara um en öðrum þingsætum, og á því sjest, að tilætlun þingsins var aldrei sú, að varamaður kæmi í forföllum þm., heldur að eins þegar sætið væri autt. Þar sem nú ekki eitt einasta sæti er autt á Alþingi, getur ekki 41. þm. komist hjer að.

Frsm. minni hl. (Pjetur Jónsson) Jeg ætla að eins að færa örstutta skýringu á þeim ástæðum, sem við leikmenn höfum til að hallast að því að greiða atkvæði með því, að Sigurjón Friðjónsson taki varamannssæti á þessu þingi. Það er auðvitað, að þegar á að fara að skýra orð stjórnarskrárinnar, koma lögfræðingarnir til, og þeir skýra lögin, en æði oft sinn á hvern veg. Háttv. frsm. meiri hl. (B. J.) tók það fram, eða mjer skildist það svo, að hann gengi út frá því, að orðin, sem hjer standa í 18. gr., þessi: „Deyi þingmaður, kosinn óhlutbundinni kosningu, meðan á kjörtímanum stendur, eða fari frá, ...“ - að þessi orð eigi við alveg á nákvæmlega sama hátt um þm. kosna hlutbundnum kosningum, með öðrum orðum.  (B. J.: Það stendur: „á sama hátt“)  . Nei, jeg segi, að ef orðin: „eða fari frá“, ná ekki til samskonar forfalla fyrir landsk.þm. og hjer er um að ræða, þá er það vöntun í stjórnarskránni. Það er vöntun, ef ekki er gert ráð fyrir öðrum tilfellum en þeim, að þm. deyi eða segi af sjer, til þess að varamaður komi til. Jeg held, að við sjeum báðir jafnfróðir um það, hver hugsun þeirra manna hafi verið, sem sömdu stjórnarskrána.  (B. J.: Má jeg benda á, að jeg var í nefndinni)  . Jeg var það líka.  (B. J.: Jeg er minnisgóður)  . Það er jeg líka. Jæja, jeg skal ekki fara út í það, en jeg get þess til, að það muni hafa gleymst. Mjer finst nefnilega, að þessari setningu, í enda 9. gr. (sjá stjórnskipunarlög 1915), sem snertir hina hlutfallskosnu þm., vera skeytt við í nokkurskonar flýti. Ákvæði um varamenn er ekki til fyr en þar, og eigi heldur síðar, og er það furðu lauslegt. Finst mjer þetta alt benda til þess, að ekki hafl verið nógu rækilega um þetta hugsað, og sje hjer því um vöntun að ræða. Nú er það mín skoðun, að úr henni eigi að bæta á sanngjarnan hátt, samkvæmt anda laganna. Jeg held, að andi stjórnarskrárinnar og kosningalaganna sje sá, þegar um hlutfallskosna menn er að ræða, að þeir mæti sem fulltrúar fyrir flokka í landinu eftir hlutfallstölu. Nú þegar þessir menn eru eins fáir og hjer á sjer stað, truflast hlutfallið svo geysilega, ef einhvern þeirra vantar á þing. Mjer skildist líka á háttv.frsm. meiri hl. (B. J.), þótt hann vilji ekki samþykkja till., að hann telji þó þetta ásigkomulag ekki gott eða heppilegt í sjálfu sjer. Að því er snertir þetta tilfelli háttv. 1. landsk.þm. (H. H.), þá er það að segja, að hann er alls ófær til að sitja á þessu þingi og mætir alls ekki hjer. En þetta er ekki hið eina tilfelli, sem komið getur fyrir um landsk. þm, sem kosinn er til langs tíma, eins og 12 ára; jeg vil benda á, að það getur komið fyrir, að einhver mesti trúnaðarmaður landsins, sem á sæti á Alþingi sem landsk.þm., sje sendur í önnur lönd sem fulltrúi landsins, sem sendiherra eða eitthvað annað.  (B. J.: Hann getur sagt af sjer)  . Það er ekki heppilegt, að hann þurfi að segja af sjer kann ske þegar í byrjun kjörtímabils, og geti svo alls ekki átt kost á að fá neitt sæti á þingi sem landsk.þm. í 12 ár. Þess vegna finst mjer að allar „analogier“ við kjördæmakosna menn sjeu til að færa þetta mál á verra veg, Því að þegar kjördæmakosinn maður forfallast, t. d. heilt þing, þá er hægt að sjá um, að hann segi af sjer og annar þingmaður sama flokks komi í staðinn. Þetta getur flokkurinn átt algerlega á valdi sínu. En á hinu á hann ekki vald, að fá sæti, sem autt er sökum slíkra forfalla, sem hjer eru, og annars, er jeg hefi bent á, nema bætt sje úr vöntun stjórnarskrárinnar með þeirri skýringu, sem Alþingi á vald á. Það, sem háttv.frsm. meiri hlutans (B. J.) var að tala um autt sæti, finst mjer vera hártogun, því að það verður að teljast autt sæti, sem þm. kemur ekki í á þinginu og getur alls ekki greitt atkvæði frá.  (B. J.: Það er málvenja stjórnarskrárinnar, en ekki almenn málvenja, sem hjer er að tala um)  . Jeg á bara við sæti í þingsalnum, og við vitum það allir fyrir víst, að þetta sæti, HannesarHafsteins verður autt í sumar, ef ekki er varamaður. Ef hann væri neyddur til að leita sætis síns, til þess að greiða þaðan atkvæði sitt, þá geta orðið meiri afleiðingar af því en svo, að menn óski eftir því, hvort sem væri hans samflokksmenn eða mótflokksmenn. Það er þýðingarlaust að fara í nokkra orðasennu út af þessu. Jeg og fleiri skoðum þetta sem vöntun í lögunum, og svo framarlega sem svo er litið á það, þá er sjálfsagt að fá bætt úr þeirri vöntun með úrskurði Alþingis.

Sigurjón Friðjónsson Jeg vil gera grein fyrir því með nokkrum orðum, hvaða ástæður hafa ráðið mestu um það, að jeg er kominn á þennan stað. Það var á þriðjudagskveld 2. þ. m., að jeg fjekk skeyti um það frá forsætisráðherra að koma suður og ef til vildi taka sæti Hannesar Hafsteins á þessu þingi, sem vegna sjúkleika væri ekki fær um að annast þingstörf, en vildi þó ekki sleppa sætinu með öllu. Þá stóð svo á, að jeg var staddur úti á Húsavík; hafði farið að heiman sannfærður um, að þetta gæti ekki komið fyrir. Til þess að geta skroppið heim og náð svo í Lagarfoss varð jeg að hraða mjer sem mest, og þurfti því að svara strax og umhugunarlítið. En þótt jeg hefði haft lengri umhugsunartíma, mundi jeg að líkindum samt sem áður vera kominn hjer. Jeg leit svo á, og lít svo á, að ef jeg tregðaðist við að koma suður, þá setti jeg Hannesi Hafstein þá kosti, að hann yrði að sitja á þessu þingi, sjúkur maður, eða að segja af sjer þingmensku að öðrum kosti, eða í þriðja lagi að þingsætið yrði autt. En jeg vildi ekki verða til þess að setja þá kosti þeim manni, sem jeg álít að þjóðin eigi stærsta þakkarskuld að gjalda allra þeirra Íslendinga, sem nú eru á lífi. Jeg veit það, að orð stjórnarskrárinnar um það atriði, sem hjer er um að tala, eru tvíræð; en að þau sjeu einræð, eins og háttv.þm. Dala. (B. J.) heldur fram, því neita jeg. Jeg veit, að bókstafurinn er engu síður á móti því, að varamaður taki sæti aðalþingmanns í svona tilfelli; en það má líka, og engu síður, segja, að bókstafur stjórnarskrárinnar sje í öllum tilfellum á móti því, að varamaður taki sæti aðalmanns, þar sem ákveðið er, að varamenn skuli vera jafnmargir og aðalmenn, en það getur ekki átt sjer stað þegar aðalmaður fellur frá, nema varamaður falli frá um leið eða annar sje kosinn í staðinn. Bókstafsskilningurinn stefnir því í ófærar ógöngur. En á hinn bóginn hlýtur andi stjórnarskrárinnar að vera sá, að nota alla þá krafta, sem þingið á ráð á, án þess þó að misbjóða heilsu tanna. Jeg ætla svo ekki að segja fleira um þetta. Jeg er við því búinn að taka rólega hverri niðurstöðu sem er í þessu máli. Jeg lít svo á, að jeg hafi gert skyldu mína, og það læt jeg mig skifta mestu.

Einar Arnórsson Jeg vil leyfa mjer að gera stutta athugasemd um þetta mál, og þá einkum út af ræðu háttv.þm. Dala. (B J.). Hann virðist telja spurningu þeirri, sem hjer liggur fyrir, algerlega svarað með ákvæðum 9. gr. stjskpl. 19. júní 1915, eða 18. gr. í „kverinu“, er hann nefndi og hefir að geyma samsteypu af stjórnskipunarlögum landsins þremur. Jeg get ekki talið, að tilfelli það, sem hjer þarf umræðu og úrlausnar, sje lögákveðið með orðum stjórnskipunarlaganna. Í stjórnskipunarlögunum 1915, 9. gr. (18. gr. í „kverinu“) 2. málsgr, segir: „Deyi þingmaður, kosinn óhlutbundinni kosningu, meðan á kjörtímanum stendur, eða fari frá, þá skal kjósa þingmann í stað hans, fyrir það, sem eftir er kjörtímans“. Þetta á að eins við um kjördæmakosna þingmenn, en eigi svo kallaða „landskjörna“, eins og líka orðin sýna glögt. En svo kemur á eftir í sömu málsgrein: „Verði á sama hátt autt sæti þingmanns, kosins hlutbundinni kosningu, tekur sæti hans varamaður sá, er í hlut á“. Mig og háttv.þm. Dala. (B. J.) greinir á um skilning þessa ákvæðis, og ágreiningur sá liggur í því, hvort þetta ákvæði stjórnarskrárinnar sje tæmandi. Hjer er ekkert sagt annað en það, að þegar aðalþingmaður deyr eða fer frá, þá skal varaþingmaður taka við. Um slíkt tilfelli, sem hjer er um að ræða, sem sje það, ef aðalþingmaður sannanlega forfallast svo, að hann getur ekki setið eitt þing, er ekkert sagt. Jeg get ekkert um það sagt, hvað borið hefir á góma hjá þingnefndum þeim, er fjölluðu um stjórnarskrána 1913, en í nefndaráliti þeirra er ekkert á þetta atriði minst. En þar sem þetta er algerlega ólögákveðið, er frá mínu sjónarmiði ekki nema um tvent að ræða, annað hvort að ályktun „e contrario“ (andstæðuályktun) eða „analogiu“-ályktun (lögjöfnun). Noti maður andstæðuályktun, verður að líta svo á, sem ákvæði þetta sje tæmandi, og á þá varaþingmaður ekki að taka sæti. Vill háttv. framsm. meiri hlutans (B. J.) hafa þá aðferð. En nú er hún aldrei notuð við lagaskýringar, nema knýjandi nauðsyn sje til. Hjer yrði því að sanna, að tilgangurinn með samningi þessa ákvæðis hafi verið sá, en til þess brestur öll gögn, því að gögn get jeg ekki talið fullyrðingar háttv. nefndarmanna, allra síst þegar þær fara í andstæðar áttir. Jeg býst við, að það verði erfitt að dæma um, hvor þeirra fer með rjett mál; að minsta kosti hefi jeg enga vog til að mæla á vit manna og minni. Að vísu er það virðingarvert af háttv.þm. Dala. (B. J.) að vilja gæta þess sem best, að fyrirmæli stjórnarskrárinnar sjeu haldin. En það má líka brjóta anda þeirra og tilgang með einstrengingslegri bókstafsskýringu. Jeg ætla að benda á nokkur atriði í stjórnskipunarlögunum, sem vafi getur leikið á hvernig skilja beri, líkt og hjer, hvort lögjafna skuli eða álykta „e contrario“, og þar sem velja verður því þá skýringuna, sem skynsamlegri er og betur fullnægir tilgangi löggjafarinnar. Í 1. gr. stjórnskipunarlaga frá 1915 2. gr. í kveri þessu, segir svo: „Nú deyr ráðherra eða lætur af embætti, og gegnir landritari þá ráðherrastörfum á eigin ábyrgð, þangað til skipaður hefir verið nýr ráðherra“? Ákvæði þetta er skýrt og glögt og að því leyti eins um það og ákvæðið í 9. gr. stjórnskipunarlaga 1915 (18. gr. í kverinu). Nú getur ekki orkað tvímælis, að óumflýjanlegt hefði verið, að landritari gegndi einnig ráðherrastörfum á eigin ábyrgð, enda þótt ráðherra hvorki dæi nje ljeti af embætti, ef hann yrði t. d. vegna geðveiki eða af öðrum slíkum ástæðum ófær til að bera nokkra ábyrgð gerða sinna. En slíkur skilningur er þó ekki eftir orðum ákvæðisins, heldur anda þess. Enda þótt orðin í nefndri grein sjeu engu síður fortakslaus en í 9. gr. stjórnskipunarlaga 1915 (18. gr. í „kverinu“), er það alveg fráleitt að álykta af þeim „e contrario“. Hitt er samkvæmt anda og tilgangi ákvæðisins að lögjafna. Það verður því öllum ljóst, að við skýringu þessa ákvæðis verður að nota „analogi“ eða lögjöfnun, en eigi andstæðuályktun. En svo að jeg haldi mjer við sömu greinina, 2. gr. í kverinu, þá er þar annað atriði, sem ekki er heldur hægt að leggja bókstafsskilninginn í. Þar stendur svo, að landssjóður greiði laun ráðherra, svo og kostnað hans við ferðir á konungsfund. Eftir bókstafnum ber landssjóði ekki að greiða kostnað við utanferðir hans í öðrum erindum. Jafneinstrengingsleg bókstafsskýring og sú, er háttv.þm. Dala. (B. J.) fylgir, mundi hjer leiða til þessa. En þann veg hefir þingið þó ekki litið á, því að með lögum frá 2. jan. 1917 er það ákveðið, að landssjóður greiði utanfararkostnað ráðherra, þótt ekki sje á konungsfund. Þann veg mætti til tína mörg fleiri dæmi úr sjálfum stjórnskipunarlögum vorum, þar sem álitamál er, hvort nota skuli andstæðuályktun eða lögjöfnun við skýringu lagaákvæða. Verður þá jafnan að taka það, sem skynsamlegast þykir og næst tilgangi þeim, er löggjafinn ætlar að ná, eða virðist ætla að ná, með ákvæðum sínum. Tilgangurinn með varaþingmönnum er fyrst og fremst sá, að aldrei þurfi að vera óskipað sæti aðalþingmanns, enda játar háttv.þm. Dala. (B J.), að sanngirni mæli með því, að varaþingmaður (S. F.) komi nú í sti 1. landsk.þm. (H. H.). Eftir Alþ.tilskipun frá 1843 var þetta og svo, að varamaður tók sti, ef aðalmaður var forfallaður, enda þótt hann væri hvorki dáinn nje farinn til fulls frá. Svo er það og enn um sýslunefndarmenn. Það yrði því að sanna, að stjórnskipunarlögin hefðu beinlínis átt að útiloka hjer gamla viðurkenda reglu, bæði frá ráðgjafarþinginu og sýslunefndum. En sú sönnun er eigi fram komin. Jeg get því ekki sjeð, að hjer sje um brot á stjórnarskránni að ræða, þótt varaþm. taki sæti forfallaðs aðalmanns, frekar en í dæmum þeim, sem jeg tilnefndi, og fleirum, þar sem ákvæðið er ekki tæmandi og tekur ekkert fram um slíkt tilfelli, sem útkljá þarf. Hjer er að eins tekin líking af svipuðum ákvæðum. Samkvæmt því, er jeg nú hefi sagt, virðist mjer varaþingmaður (S. F.) geta tekið sætið með fullum rjetti og án þess að stjórnskipunarlögin sjeu á nokkurn hátt brotin. Þá kem jeg að gamanyrði háttv.þm. (B. J.) um 41. þm. Þá hefði eins mátt segja, eftir tilskipun frá 1843, að þm. væru 21, 22, eða jafnvel 40, þar sem svo var tilskipað, að varaþm. tæki sæti hvert sinn, er aðalþm. var hindraður, líkt og nú á sjer stað í sýslunefndunum. Það mætti telja í allan dag samskonar dæmi úr stjórnskipunarlögunum, þar sem vafamál er og skiftar skoðanir um, hvernig skilja beri. En jeg vildi að eins með þessum orðum mótmæla því, að hjer sje framið brot á stjórnarskránni, þótt varaþm. fái sti á þinginu.

Frsm. meiri hl. (Bjarni Jónsson) Jeg get verið stuttorður. Háttv. frsm. minni hl. (P. J.) gat þess, að hjer vri um vöntun að ræða í stjórnarskránni. Það kann vel að vera. Jeg benti líka á það í framsögu minni, að betur færi, ef varamaður væri fyrir hvern þm. En hjer getur ekki verið að ræða um vöntun af gleymsku hjá löggjöfunum, því að slíkt er ekki fátítt, að þm. vanti. En verði þetta talin vöntun, þá tel jeg auðgert að breyta stjórnarskránni og bæta úr göllum hennar, en ekki get jeg fallist á, að bæta úr þeim á þennan hátt. Aftur á móti mun jeg á sínum tíma verða þeirri breytingu fylgjandi, að varamenn komi fyrir alla þm. Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) tók að sjer það verk að sýna fram á, að þetta væri ekki brot á stjórnarskránni. Hefir það verið ilt verk, þar eð jafnverkfærum manni reyndist það ofurefli. Hann byrjar á því, að við sjeum sammála, en bætir svo við, að ekkert ákvæði sje til yfir tilfelli það, sem hjer er um að rða. Þar virðist hann tala af annarlegum anda, þar sem það er nákvæmlega tiltekið, að varamaður skuli ekki setjast, nema sæti þm. sje autt, á sama hátt og þegar kjósa þarf þjóðkjörinn þm. Þá telur hann það engin gögn, sem við, nefndarmennirnir, segjum um málið á fyrri þingum.  (E. A.: Jú, ef ykkur bæri saman)  . Það má hann þó vita, að jeg man þetta betur, þar sem honum er kunnugt um minni mitt. Enda man jeg það glögt, að jeg hjelt því fram þá, að varlegra væri að orða síðari hluta greinarinnar eins skýrt og hinn fyrri, til að taka af skarið um það, að sömu ákvæði giltu um landsk. og kjördæmakjörna þm. En einn af nefndarmönnum, Lárus H. Bjarnason, mótmælti því og taldi þess ekki þörf. Vona jeg, að háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) meti orð samkennara síns um það, að þetta sje rjett skilið hjá mjer. En hann lagði þann skilning í ákvðið, að það vri tæmandi, eins og það er nú orðað. En vilji menn vefengja orð mín nú, get jeg skírskotað til flokksfunda, sem um málið hafa rætt. Skýrði jeg þar frá því og sýndi fram á, að ákvæði þetta um varaþm. kom fram af þeim ástæðum, að kostnaður og erfiðleikar allmiklir mundu fylgja því að stofna til landskosninga í hvert skifti sem sæti yrði autt. Skyldi því varaþm. setjast í autt sæti. En nú er hjer ekkert sæti autt, því að hver af hv.þm. hefir dáið, hver hefir sagt af sjer þingstörfum? Jeg vil leyfa mjer að beina þeirri spurningu að hstv. forsætisráðh., hvort hjer sje nokkurt þingsæti autt. Því hefir ekki verið lýst yfir, og engin skjöl hafa verið lögð fram því til sönnunar. Háttv. 1. landsk.þm. (H. H.) situr því enn þá í sínu sæti, því að með þingsæti meina jeg ekki stól þann, sem þm. situr á, því að ef svo væri, mætti senda veika manninum stólinn heim.  (P. J.: Þingsæti er stóllinn, sem atkvæði eru greidd frá)  . Jeg vil enn þá fullyrða, að hjer er ekkert þingsæti autt. Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) talaði um fjárveitingu til ferðakostnaðar ráðherra. En það er ekki nýtt, þótt með fjárlögum sje ákveðin útgjaldahkkun eða lækkun. Til þess hefir heldur aldrei verið ætlast, að stjórnarskráin yrði notuð fyrir fjárlög, og ákvði hennar um útgjöld landssjóðs eru engan veginn tæmandi. Það kemur því ekki til mála að taka það ákvæði til samanburðar. En hins má geta, að eins stendur á um tölu þm. Það er hliðstætt dæmi. Þar stendur, að þm. skuli vera 40, en er hvergi bannað, að fleiri sjeu. Hjer stendur, að varaþm. skuli setjast í autt sæti, en er ekki bannað, að tveir skipi sama sætið. En hvorttveggja virðist jafnfráleitt, meðan hvorki er til lagaheimild nje fyrirskipun um það.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg býst ekki við, að langar tölur þurfi í máli þessu. Háttv. þm. eru víst þegar búnir að ráða við sig, hvern veg þeir ætla að fara. Jeg stóð því að eins upp til að svara spurningu þeirri, sem að mjer var beint, hvort jeg teldi nokkurt þingsti autt. Jeg tel þá spurningu ekki heppilega, því að aðalvandinn, sem hjer er um að ræða, er sá, hvort skýra eigi ákvæði stjórnarskrárinnar með lögjöfnun eða ályktun „e contrario“. Og jeg tel það sönnu næst að viðhafa hjer lögjöfnun, enda hefir háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) skýrt það svo ljóslega, að skiljanlegt mun vera flestum, þótt ólöglærðir sjeu. En hitt er öllum kunnugt, að löglrðir menn deila um margt, og eitt þykir rjett í dag og annað á morgun. Jeg veit það, að háttv.þm. Dala. (B. J.) er vel að sjer í lögum, en í skýringum sínum er hann talsvert gamaldags og miklu ófrjálslyndari en nú tíðkast meðal lögfræðinga. Jeg minnist þess ekki, heldur en háttv.frsm. minni hl. (P. J.), að skýring háttv.frsm. meiri hl. (B. J.) á ákvæði þessu hafi komið fram í stjórnarskrárnefndinni, er um þetta fjallaði á. sínum tíma. Jeg var einnig í þeirri nefnd og get borið um það, að þetta atriði kom aldrei til umræðu á þann hátt, að stutt gæti skýring hvors hluta kjördeildarinnar sem er, en það er ekki heldur neitt aðalatriði.

Framsm. minni hl. (Pjetur Jónsson) Jeg ætlaði ekki að fara út í það, hver meining löggjafanna hafi verið með þessari grein, hefði ekki hv.þm. Dala (B. J.) haldið því fram, að hún hafi verið hin sama og hans nú. Jeg minnist þess ekki, að þetta kæmi til orða í nefndinni, eða að hún hefði til umræðu, hve nær varamaður skyldi mæta fyrir þingmann. En mjer finst greinin bera það með sjer, að hjer hafi verið farið fljótt yfir sögu. Til að sýna fram á það nægir að lesa upp bæði fyrri og síðari hluta greinarinnar (með leyfi hæstv. forseta). Hún hljóðar svo: „Deyi þingmaður, kosinn óhlutbundinni kosningu, á meðan á kjörtímanum stendur, eða fari frá, þá skal kjósa þingmann í stað hans fyrir það sem eftir er kjörtímans. Verði á sama hátt autt sæti þingmanns, kosins óhlutbundinni kosningu, tekur sæti varamaður sá, er hlut á“. Þegar hjer er komið, lítur út fyrir, að oss nefndarmönnum hafi alt í einu hugkvæmst, að hvergi er búið að minnast á, að varamenn skuli sitja á þingi í forföllum þingmanna, kosinna hlutbundinni kosningu, og að oss hafi þótt viðkunnanlegra að minnast á þetta dálítið meira og geta þess, að varamenn skuli vera jafnmargir. En það er auðsjeð, að við höfum verið fullmikið að flýta okkur, því að viðbótin er á þessa leið: „ ... en varamenn skulu vera jafnmargir og þingmenn, kosnir hlutbundnum kosningum, enda kosnir á sama hátt og samtímis“. Á þessari viðbót, sem eru hin einu ákvæði um varamennina, er furðu mikill flausturssvipur. Stjórnarskráin er auðvitað vor merkustu lög, en samt er hún ekki gallalaus, fremur en önnur mannaverk, og miður frá mörgu gengið en mátt hefði og átt að vera. Það hefir ekki verið lögð áhersla á, að hjer stæði beinlínis „positiv“ ákvæði um varamennina, eða nákvæmari og fyllri ákvæði um það, hve nær þeir mæti. En um þetta hefðu átt að vera sjerstök ákvæði. Nú er reynslan að sýna oss það. Ætla jeg svo ekki, að þörf sje á lengri umr., því að jeg vona, að ræður háttv 2. þm. Árn. (E. A.) og hæstv. forsætisráðherra hafi skýrt nægilega þetta mál frá sjónarmiði okkar, sem viljum, að 1. landsk.varaþm. (S. F.) taki sæti á þessu þingi í stað háttv. 1. landsk.þm. (H. H.)

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg vil að eins leyfa mjer að gera grein fyrir atkvæði mínu í fám orðum. Öllum háttv.þm. er það vitanlega ljóst, að hjer sitja þingmenn í raun og veru í dómarasæti, er þeir eiga að úrskurða mál eins og þessi, og á það því alls ekki að koma til greina, úr hvaða flokki sá maður er, sem úrskurða á um. Eftir lögunum einum verður hver og einn að sjálfsögðu að fara í þessu efni. Jeg minnist þess, að jeg hefi áður hjer á þingi greitt atkv. um líkt mál. Þá var spurningin um það, hvort maður úr andstæðingaflokki mínum, Heimastjórnarflokkinum, skyldi taka sæti á þinginu. Mjer fundust lögin mjög ákveðið mæla með því og greiddi því atkv. með. Það var vitanlega sjálfsagt og auðvitað, að allir fari svo að. Satt að segja er langt frá því, að jeg hafi nokkurn áhuga á að útiloka þetta háttv. þingmannsefni frá þingsæti. Hins vegar er mjer það ljóst, að í þessu máli getur það ekki komið til greina, hvort jeg vil persónulega veita leyfið, heldur að eins hitt, hversu skilja beri stjórnarskrána. Skal jeg lýsa yfir því, að í ákvæði hennar hjer að lútandi get jeg ekki lagt annan skilning en háttv. framsm. meiri hluta 2. kjörbrjefadeildar (B.J.). Ákvæði stjórnarskrárinnar eru nefnilega mjög ljós í þessu efni. Um þingmenn, kosna óhlutbundnum kosningum, er tekið fram, að í stað þeirra skuli að eins kosið, ef þeir deyi eða fari frá. Hjer er það ljóst, að í þessu sambandi getur „fari frá“ ekki þýtt annað en að þeir hætti að vera þingmenn, því að vitanlega fer kosning ekki annars fram. En síðar í greininni segir, að varamaður taki sæti landskjörins þingmanns, ef sæti verði autt á sama hátt. Þar sem skilningurinn á „fer frá“ er ótvíræður, þá er enginn vafi á því, sbr. tilvísunina, að varamaður á engan rjett á að taka sæti nema aðalmaður sje ekki lengur þingmaður, sbr. og að sæti sje „autt“, sem getur ekki þýtt annað en að þingmann vanti í sætið. Mjer virðist líka, þegar litið er á allar ástæður, að úr því að ekki eru til varamenn þjóðkjörinna þingmanna, að þá sje ekki full ástæða til, að varamenn landskjörnir skuli taka sætið, þótt þingmaður sje veikur um hríð. Þessir landskjörnu varaþingmenn eru settir til þess, að ekki þurfi að setja kosninga“apparatið“ á stað, þótt einn landskjörinn þingmaður deyi eða fari frá. Skilningur sá, sem hjer hefir verið baldið fram, felst því ekki að eins beint í orðunum, en er einnig í fullu samræmi við anda laganna. Jeg vildi að eins gera stuttlega grein fyrir atkvæði mínu. Mjer virðist þessi stjórnarskrárgrein úttæmandi um það, hve nær varamaður hafi rjett til að taka sæti aðalmanns, en það er að eins þegar aðalmaðurinn er hættur að vera þingmaður, hvort sem það er dauðinn eða aðrar orsakir sem valda því.

Frsm. meiri hl. (Bjarni Jónsson) Stutt athugasemd. Tveir háttv. þingm., hæstv. forsætisráðherra og háttv.þm. S. Þ. (P. J.) hafa farið rangt með það, sem jeg sagði í stjórnarskrárnefndinni. Jeg sagði ekki, að þar hefði komið til orða líkt tilfelli og þetta, heldur hitt, hvort orðin „deyi“ eða „fari frá“ skyldu endurtekin í síðari hlutanum eða eigi. Um það átti jeg orðastað við Lárus H. Bjarnason, með þeirri niðurstöðu, er jeg sagði áður. Þetta er satt og rjett, enda hafa þessir háttv. þingmenn ekki neitað því, að jeg hafi sagt þetta, heldur hafa þeir fyrst gert mjer upp orð og síðan neitað þeim.

Aldursforseti gekk þá til forsetastóls og mælti á þessa leið: Áður en byrjað er á störfum þingsins að þessu sinni, vildi jeg leyfa mjer að minnast eins manns, er látist hefir eftir að síðasta þingi var slitið. Sá maður er Tryggvi Gunnarsson. Hann var fæddur 18. október 1835, dáinn 21. okt. 1917. Kosinn á þing af Norður-Þingeyingum 1869, þingmaður Sunnmýlinga 1875-1885, Árnesinga 1894-1899 og Reykvíkinga 1901-1907. Sat samtals 17 þing. Tryggvi Gunnarsson er svo þjóðkunnur maður, að það er óþarft og yrði of langt mál að telja upp hin miklu og margvíslegu störf, sem hann leysti af hendi með sæmd. En aðaleinkenni hans voru óbilandi starfsþrek og einlægur áhugi á að vinna öðrum gagn, frábr ósjerplægni og innileg samúð með öllu því, sem lífsanda dregur, jafnt mönnum sem dýrum og jurtum. Fyrir þessara mannkosta sakir mun minning hans lifa lengi í heiðri hjá íslenskri þjóð. Þingmenn tóku undir ummæli forseta með því að standa upp. Þessu næst kvaddi aldursforseti sjer til aðstoðar sem skrifara þá Sigurð Stefánsson, þm.N.-Ísf., og Þorleif Jónsson, þm. A.-Sk.