Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef ásamt hv. þm. Pétri Sigurðssyni, Steinþóri Gestssyni, Sverri Hermannssyni og Þorv. Garðari Kristjánssyni flutt till. til þál. um skipulegt átak í fiskræktarmálum. Till. er á þessa leið: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að hlutast til um að gerð verði áætlun um skipulegt átak í fiskræktarmálum með það fyrir augum að nýta sem best ár og vötn svo og að nýta ferski vatn, heitt og kalt, til fiskeldis. Í þessu sambandi verði áhersla lögð á: 1) Að efla rannsóknir og tilraunir í veiðimálum, svo að unnt sé að fá sem haldbesta vitneskju um þau skilyrði sem fyrir hendi eru í landinu til fiskræktar. 2) Að auka leiðbeiningar í fiskræki og veiðimálum, m. a. með því að fjölga fiskifræðingum sem staðsettir verði úti á landi. 3) Komið verði á samræmingu í fjárveitingu til fiskræktarmála og Fiskræktarsjóður verði efldur svo að hann verði fær um að styrkja framkvæmdir við fiskræki og fiskeldi í stórauknum mæli.“ Svo sem kunnugt er hefur farið fram mikil umræða hér á landi um þá starfsemi sem till. fjallar um. Hefur verið m. a. á það bent í ályktunum frá Búnaðarþingi og fleiri samtökum, að nauðsyn beri til að koma á nákvæmara skipulagi og skilgreina nánar þau markmið sem álitið er að hagkvæmast sé að stefna að í þessum efnum. Auk þess hefur fléttast inn í þessa umr. viðhorf manna til byggðamála og byggðajafnvægis. Hefur myndarlegt átak og skipulegt í þessum efnum jafnan verið haft á orði þegar fjallað hefur verið um aukin verkefni í sveitum landsins. Er það sannarlega ekki að ófyrirsynju því að í landinu búa miklir möguleikar að því er þessa starfsemi varðar. Hér eru um 250 ár og um 800 stöðuvötn stærri og smærri sem vatnafiskur gengur í í misjöfnum mæli. Það er mat þeirra manna, sem þekkingu hafa á, að þessir landkostir séu með engum hætti fullnýttir. Mikilvæg reynsla hefur fengist í því starfi sem lýtur að uppbyggingu og ræktun á sviði veiðimála. Má þar til sanns vegar færa að á milli áratuganna 1960 og 1970 og aftur frá 1970 til 1980 hefur laxaræki aukist um 80% fyrir áhrif þessarar starfsemi. Þetta skýrir það betur en nokkuð annað, hve hér eru mikilvæg verkefni fram undan og nauðsynlegt að taka þau fyrir með skipulegu átaki. Mikilvægasta löggjöfin, sem leggur grundvöll að þessari starfsemi, er lax- og silungsveiðilöggjöfin sem þetta merka starf hefur byggst á á síðari árum. Ber þar helst að nefna starfsemi fiskræktar- og veiðifélaga. Þau eru nú hér á landi 146 sem sjá um fiskræki og ráðstöfun veiði hvert á sínu svæði. Veiðifélög mörg hver hafa staðið vel að sínum málum og skilað góðu starfi. Þau hafa stofnað með sér öflugt landssamband, Landssamband veiðifélaga, sem vinnur að sameiginlegum málum félaganna. Þá eru enn fremur starfandi tugir stangveiðifélaga sem hafa á leigu ár og vötn til stangveiði og vinna ásamt veiðifélögunum að fiskrækt. Stangveiðifélögin hafa einnig með sér samband, Landssamband stangveiðifélaga, sem vinnur að sameiginlegum málum þeirra. Þá eru starfandi í landinu 12 fiskeldisstöðvar auk nokkurra hafbeitarstöðva. Þessi starfsemi hefur átt í fjárhagsörðugleikum, m. a. vegna skorts á lánsfé til uppbyggingar. Starfsemi fiskeldisstöðvanna er afar mikilvægur þáttur í fiskræktarmálum þar sem til þeirra verður að sækja seiði til fiskræktar og hafbeitar. Þáttur hins opinbera kemur m. a. fram í starfi Veiðimálastofnunar. Þar hefur einkum verið unnið að uppbyggingu veiðimála með leiðbeiningum, athugun á ám og vötnum, rannsóknum á vatnafiskum, bæði laxi og silungi, og með eldi þeirra fiska í tilraunastöðinni í Kollafirði svo og með hafbeit. Þetta starf hefur leitt af sér margháttaðan fróðleik, upplýsingar og athyglisverðar niðurstöður, enda þótt starfsemin hafi jafnan búið við þröngan kost. Í veiðimálum er þegar fyrir hendi mikil þekking og reynsla til að grundvalla nýtt og víðtæki átak á, m. a. með það að markmiði að auka fjölbreytni í atvinnu sveitafólks. Til þess að svo verði þarf með auknum leiðbeiningum að koma þeirri þekkingu, sem nú er fyrir hendi, til þeirra sem hafa ekki enn nýtt sér möguleika sem kunna að vera víða um land, jafnframt því sem nýrrar þekkingar er aflað með auknum rannsóknum og tilraunum. Enn fremur sé þess gætt, að öll þessi mikilvæga starfsemi í fiskræktarmálum njóti nauðsynlegs framlags til uppbyggingar og rekstrar. Hér er fjallað um mikilvægt mál og reynir nú á hvort á vettvangi hinnar almennu umræðu fylgi hugur máli um gagnrýni þess að byggja upp öflugt og víðtækt starf til eflingar fiskræktarmálum. Þetta mál var flutt hér á síðasta Alþingi og varð þá síðbúið. Hins vegar fékk það góðar undirtektir bæði hér við umr. í Sþ. og eins við umfjöllun í atvmn. Sþ. Vænti ég að svo muni enn reynast. Ég geri það svo að till. minni, herra forseti, nú í lokin að málinu verði vísað til atvmn.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að lýsa eindregnum stuðningi við þá þáltill. sem hv. þm. Egill Jónsson hefur gert hér grein fyrir. Það er ekki nógsamlega gert hér á þingi að flytja mál af þessu tagi sem stuðla að aukinni fiskræki í landinu og skipulegu átaki í fiskræktar- og veiðimálum. Það er nú einu sinni svo, að þeir brautryðjendur, sem hafa um margra ára og jafnvel áratuga skeið reynt að koma einhverju lagi á þennan málaflokk hér á Íslandi, hafa fengið heldur dræmar undirtektir stjórnvalda oft og tíðum og ekki síður peninga- og lánstofnana sem þeir hafa þurft að leita til. Sannleikurinn er sá, að svo litlar undirtektir hafa þessir brautryðjendur fengið að nágrannaþjóðir okkar, t. d. Norðmenn og Kanadamenn, eru algjörlega að skjóta okkur ref fyrir rass á þessu sviði, komnir langt fram úr okkur og jafnvel frændur okkar í Færeyjum eru að fara fram úr okkur í fiskræktarmálum, einkum þó í því tilliti, að þeir njóta mun meiri stuðnings og meiri skilnings á því starfi sem þeir vilja vinna. Það hefur t. d. gerst í sumar, að framleiðsla Norðmanna á laxi, sem þeir hafa flutt á markað í Evrópu, er orðin svo mikil, að fyrri hluta sumars varð verðfall á laxi. T. d. gekk treglega að selja lax frá Íslandi á tímabili. Ekki veit ég hvernig sú staða er nú en framleiðsla Norðmanna var orðin þetta mikil. Kanadamenn hafa einnig verið að flytja Kyrrahafslax með flugvélum á Evrópumarkað og tekið þar stóran hluta af þeim markaði sem við t. d. notuðum áður, enda þótt Kyrrahafslaxinn sé ekki talinn eins góður matarfiskur og Atlantshafslaxinn. Mál af þessum og svipuðum toga spunnin hafa komið hér fram á Alþingi alloft og hafa yfirleitt fengið góðar undirtektir en síðan varla söguna meir. Nú er í endurskoðun löggjöf um lax- og silungsveiði og væntanlega verður þar tekið tillit til þess breytta viðhorfs sem komið hefur fram hér á landi til þessara mála, m. a. í þá veru að unnt verði að efla stórlega Fiskræktarsjóð. Við Alþfl. menn höfum raunar gert till. um það við afgreiðslu fjárlaga tvö ár í röð að hann yrði stórkostlega efldur að fjármagni svo að hann gæti staðið undir því verkefni sem hann var stofnaður til. Ég vil enn fremur benda á að þetta mál er að hluta til tengt málaflokki sem afgreitt var frv. um á síðasta þingi, þ. e. frv. um ræktun og eldi sjávarfiska, sem er ekkert síður stórt mál. Mér finnst að menn ættu að hugleiða það, þegar fjallað verður um þetta skipulega átak, að taka inn í þá mynd eldi sjávarfiska sem að mínu áliti mun verða eitt af stórkostlegu framtíðarverkefnum varðandi sjávarútveg hér á landi. Ég lagði leið mína í þennan ræðustól til að lýsa eindregnum stuðningi mínum og míns flokks við þessa till. og mun gera allt sem í mínu valdi stendur til þess að hún geti fengið góðan og skjótan framgang. Allar till. af þessu tagi eru af hinu góða, vegna þess að hér er hreyft málum sem varða mjög framtíð þessa lands og nýjar atvinnugreinar, þó að segja megi að um stund a. m. k. horfi erfiðlega um það, hvernig takast megi að greiða fram úr þeim mikla vanda sem t. d. fiskeldisstöðvar í landinu standa núna frammi fyrir. Þær hafa t. d. ekki getað selt seiði sín og hafa átt almennt við rekstrarörðugleika að etja. Herra forseti.. Ég tel ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta. Ég hef margoft í ræðum hér á þingi lýst eindregnum stuðningi við og reynt raunar að hafa einhverja forustu um málefni af þessu tagi. Það sæti því síst á mér að gera annað en styðja rösklega við bakið á þessu máli. Og ég vænti þess, sem ég hef oft sagt áður, að menn átti sig á því, að hér er ekki eingöngu á ferðinni áhugamál einstaklinga sem vilja stofna til hlutafélaga og græða milljónir - sem sumir halda að liggi í þessum rekstri, en það er auðvitað fjarri öllu lagi - heldur er hér um að ræða nýja búgrein, t. d. fyrir bændur. Ég held að það hafi verið á þingi Stéttarsambands bænda, annaðhvort síðast eða næstsíðast, sem samþykki var ályktun í þessa átt. Menn virtust hafa fengið aukinn áhuga á því að gera fiskræki að eins konar aukabúgrein eða fiskbúskap, og það er hluti af því máli sem hér er til umr. Að endingu þetta: Ég styð eindregið þessa þáltill.



Herra forseti. Ég tel, að hér sé hreyft mikilvægu máli, og vil lýsa stuðningi mínum við það. Ég álít að mikil framtíð sé fólgin í fiskræki á Íslandi. Við eigum verulega auðlegð í fiskivötnum okkar og fiskræktarmöguleikum. Þess vegna er nauðsynlegt að hafa þessi mál öll í athugun og reyna að stuðla sem mest og best að viðgangi þessarar búgreinar. Það vill svo til, að ég á sæti í nefnd sem einmitt nú um þessar mundir er að endurskoða lax- og silungsveiðilöggjöfina. Sú endurskoðun er nú komin nokkuð á veg en þetta er mikið og vandasamt starf. Þessi veiðimál eru viðkvæm og nokkuð torleyst. Eitt af þeim atriðum, sem við veltum fyrir okkur, er einmitt komið inn á í þessari þáltill. hv. þm. Egils Jónssonar, þ. e. eflingu Fiskræktarsjóðs. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að þennan sjóð þarf mjög að efla til þess að hann geti gegnt hlutverki sínu, og hugmyndir um hvernig það verði gert eru vel þegnar af nefndinni. Ég vonast eftir því, að við getum lokið störfum innan ekki mjög langs tíma og á starfi okkar verði hægt að byggja gagnleg lög. Við reynum að ná sem allra víðtækastri samstöðu, höfum það að leiðarljósi, og ég vona að okkur takist að ná árangri í þeirri viðleitni. Þetta er það sem veit að okkur Íslendingum sjálfum. En það er engan veginn fullvíst að það standi í okkar valdi að ráða fullkomlega við þróun þessara mála. Ég leyfi mér að minna á till. til þál. á þskj. 36, um rannsókn á orsökum minnkandi laxagengdar í ár á Austurlandi. Flm. þeirrar till. er hv. þm. Guðmundur Gíslason. Tillgr. hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta rannsaka orsakir minnkandi laxagengdar í ár á Austurlandi eftir 1978. Leitað verði samstarfs við Færeyinga og aðrar þjóðir um rannsókn þessa.“ Í grg. eru vangaveltur um hvernig á þeirri þróun kunni að standa, að mjög hefur dregið úr laxagengd í ár á Austurlandi. Við höfum orðið varir við ótta manna um að laxveiðar í hafinu umhverfis Færeyjar geti e. t. v. átt einhvern þátt í áðurnefndri öfugþróun. Það er undirstaða undir laxveiðilögum á Íslandi - bæði þeim, sem nú eru í gildi, og ég vona að það verði eins eftir þá endurskoðun sem við erum að vinna að - eins og segir í lögunum: „Eigi má veiða lax í sjó.“ Ég held að sé einboðið að halda því við okkar aðstæður. En jafnframt þarf að gæta þess, að sá lax, sem ræktaður er af Íslendingum, sé ekki veiddur af öðrum. Ég held að það sé mikið verk að vinna í þessum laxræktarmálum. Það er hárrétt, sem fram hefur komið fyrr í þessari umr., að þetta er töluverð búgrein. Ég held að hún eigi fyrst og fremst að þróast sem aukabúgrein í höndum einstakra bænda eða samtaka bænda fremur en sem þáttur í fjáraflaplönum stórathafnamanna. Jafnframt þurfum við að gæta þess að hleypa ekki erlendu fjármagni of langt í þessari búgrein. Nú þegar hefur stór hópur bænda í því kjördæmi, sem ég þekki best til, verulegar tekjur af þessari aukabúgrein og hún er til styrktar þeirra búskap. En mikið verk er óunnið og þess vegna er öll hvatning um myndarlegt átak í þessum málum af hinu góða. Ég er þakklátur flm. fyrir að flytja þessa tillögu.



Herra forseti. Með till. þessari er hreyft mikilvægu máli, eflingu fiskræktar hér á landi. Fiskrækt og veiðimál eru meðal mikilvægustu greina í hlunnindatekjum og hlunnindaeign okkar Íslendinga. Um langan aldur hefur þjóðin sótt matbjörg til hlunninda, og öllum er kunnugt að þegar landið var numið voru hér fiskar í öllum ám og gnægð fisks einnig við ströndina. Ég ætla ekki að fara að rekja þá sögu sem síðan hefur gerst en fiskrækt á síðari tímum byggist auðvitað á þeirri nauðsyn að auka þau hlunnindi og bæta þau lífsgæði sem land okkar hefur veitt frá öndverðu. Ég lít svo til, að á mörgum síðari árum hafi mikið verið gert í fiskræktarmálum á Íslandi, enda þótt þar hefði vissulega mátt betur standa að verki og veita til þess meira fjármagn. Ég hlýt að minna á í þessu sambandi bæði verulega þýðingarmikið starf fiskeldisstöðvarinnar í Kollafirði, sem öðrum þræði hefur verið rekin sem tilraunastöð og er í eigu ríkisins, einnig þrotlaust starf margra veiðifélaga í fiskræktarmálum og áhugamanna um þessi efni sem vissulega hefur allt að mínum dómi borið verulegan árangur. Í þessari till. er einkum bent á þrjár leiðir sem nauðsynlegt sé að fara til þess að efla fiskrækt og afrakstur af fiskræki hér á landi. Það er í fyrsta lagi að efla rannsóknir og tilraunir, í öðru lagi að auka leiðbeiningar og í þriðja lagi að koma á samræmingu í fjárveitingum til fiskræktarmála og efla Fiskræktarsjóð. Í þessu sambandi þykir mér rétt að geta þess, að á síðasta ári og þessu ári hefur verið gert verulegt átak af opinberri hálfu til þess að efla fiskræktarmál í landinu. Okkur er kunnugt að Fiskræktarsjóður hefur haft það hlutverk að styðja framkvæmdir sem stuðla að aukinni fiskrækt. Það er rétt, sem hér hefur komið fram, að Fiskræktarsjóður hefur verið vanmegna að sinna þessu hlutverki þrátt fyrir það að fjárveitingar til hans hafa farið hækkandi, að ég hygg nokkurn veginn til jafns við framlög til ýmissa annarra framkvæmdaþátta á fjárlögum íslenska ríkisins. Til þess að sýna fram á, hvaða fjármagni hann hefur úr að spila, má geta þess, að á fjárlögum yfirstandandi árs er framlag til Fiskræktarsjóðs úr ríkissjóði 225 þús. kr. Í fjárlagafrv. fyrir næsta ár er gert ráð fyrir að hækka þessa fjárveitingu um 90 þús. kr., í 315 þús. kr. Þetta er ekki mikið fé. Ég vil taka undir það, sem hefur þegar komið fram, og vænti þess, að við þá endurskoðun lax- og silungsveiðilöggjafarinnar, sem stendur yfir, verði fundnar leiðir til að auka tekjur Fiskræktarsjóðs svo að hann megi eflast verulega. En ég á ekki von á að breytingar verði á lagaákvæðum um Fiskræktarsjóð meðan endurskoðun lax- og silungsveiðilaganna stendur yfir. Sérstaki átak til þess að efla hann hlýtur því að bíða þess, að sú löggjöf verði tekin fyrir hér á Alþingi að lokinni þeirri endurskoðun sem stjórnskipuð nefnd vinnur að undir forustu hv. 1. þm. Norðurl. v., Páls Péturssonar. Með breytingum á jarðræktarlögum frá 1979 var ákveðið að verja fjármagni, sem sparast við þær breytingar, til þess að styrkja tekjuöflunarleiðir í sveitum og efla nýjar búgreinar. Að þessu hefur síðan verið unnið. Á síðasta ári var verulegu fjármagni varið til fiskræktarmála af því fé sem ráðstafað er samkv. lögum nr. 43 frá 1979, um breytingu á jarðræktarlögum, og á þessu ári hefur enn verið varið verulega miklu fjármagni til þessara mála, til þess að efla fiskrækt í landinu. Á þessu ári hefur verið samþykki að verja af þessu fjármagni 1882 þús. kr. til fiskræktar- og veiðimála. Þegar litið er til þess fjármagns, sem varið er til Fiskræktarsjóðs og hefur verið að smáhækka í gegnum tíðina, sést að hér er um fjármagn að ræða sem munar verulega um, enda vænti ég þess, að við þær aðgerðir, sem unnið hefur verið að í fiskræktarmálum bæði á síðasta ári og á þessu ári megi segja að nokkur stakkaskipti hafi orðið til eflingar þessum þýðingarmiklu málum. Það er því ekki að öllu leyti rétt, sem fram kom hjá hv. þm. Árna Gunnarssyni, að fiskræktarmálin og brautryðjendur á sviði fiskræktarmála hefðu fengið dræmar undirtektir. Á því hefur orðið veruleg breyting nú a. m. k. í tvö ár. Til viðbótar vil ég minna á það, að á þessu ári hefur verið stofnað útibú frá Veiðimálastofnun á Austurlandi. Veitt var til þess fjármagn á fjárlögum og a. m. k. starfaði þar maður um tíma til að sinna þessu verki. Fullar heimildir liggja fyrir um að í því starfi sé maður allt árið. Unnið hefur verið að því að útvega húsnæði fyrir starfsemina á Egilsstöðum. Vænti ég að það mál sé til þess fallið að efla fiskrækt verulega í þeim landshluta þar sem fiskræki hefur kannske verið einna skemmst á veg komin á landinu til þessa. Í fjárlagafrv. fyrir næsta ár er gert ráð fyrir sams konar starfsemi á Norðurlandi. Á þessu sviði er því um veruleg umskipti að ræða nú á tveimur árum með því að setja upp útibú, sem fyrst og fremst eru leiðbeiningastöðvar fyrir þessa starfsemi í tveimur landshlutum sem fjærst liggja Kollafjarðarstöðinni og aðalstöðvum Veiðimálastofnunar. Útibúin munu veita leiðbeiningar í þessum málum og verða til þess að auka þekkingu og efla áhuga á slíkri starfsemi í viðkomandi landshlutum. Með þessum hætti er m. a. svarað því sem fram kemur í 2. tölul. till., þar sem rætt er um að auka leiðbeiningar í fiskræki og veiðimálum m. a. með því að fjölga fiskifræðingum sem staðsettir verði úti á landi. Þessi starfsemi er sem sagt í fullum gangi. Ég skal ekki fjalla meira um fjárveitingar til þessara mála. Ég vonast til þess, að framhald geti orðið á því að fé renni til þeirra samkvæmt þeim breyttu jarðræktarlögum, nr. 43 frá 1979, sem ég greindi frá áðan, á grundvelli þeirra laga geti áfram runnið fé til þessara mála sem verulega muni um. Þar er hins vegar um tímabundin lagaákvæði að ræða, fimm ára tímabil, og er þess vegna mikil þörf á, ef ekki yrði framhald á fjárframlögum eftir þeirri leið, að huga vandlega að því í sambandi við endurskoðun laganna að Fiskræktarsjóður geti gegnt því hlutverki sem honum er í rauninni ætlað. Ég hlýt einnig að minna á það, að á allra síðustu árum hafa verið stofnaðar fiskeldisstöðvar á landinu. Ég met mikils áhuga einstaklinga og samtaka þeirra, sem leggja fjármagn til þeirra mála, en ég hlýt sérstaklega að minna á að á síðasta ári tók til starfa fiskeldisstöð á Hólum í Hjaltadal, þar sem um er að ræða 40% eignaraðild ríkisins, en um 60% eignaraðild heimaaðila, þ. e. veiðifélaganna á Norðurlandi vestra. Þessi stöð hefur m. a. því þýðingarmikla hlutverki að gegna að veita fræðslu þeim ungmennum sem stunda nám í Bændaskólanum á Hólum. Með þeim hætti erum við að færa nám í þessum greinum, í fiskrækt og fiskeldisfræðum, inn í landið. Hingað til hafa þeir, sem leitað hafa náms á þessu sviði, orðið að sækja það að mestu leyti til útlanda. Ég tel mjög mikilvægt að þessi fiskeldisstöð skuli rísa í tengslum við Bændaskólann. Það á væntanlega eftir að verða til þess að auka enn þekkingu á þessum málum og þess er full þörf. Við Íslendingar eigum í þessari búgrein væntanlega mikla möguleika og eigum vonandi eftir að sækja í fiskræktina mjög auknar tekjur fyrir þjóð okkar þannig að áfram verði hlunnindaafrakstur og fiskeldisafurðir veigamikill stofn lífsbjargar í landinu. Hér var að því vikið, að nokkuð ískyggilega horfði í sambandi við sjávarveiði á laxi, einkum sjávarveiði Færeyinga. Það er rétt, að við Íslendingar höfum af þessu miklar áhyggjur. Það er mjög ískyggilegt hversu laxveiði og laxagengd hefur þorrið á þessu ári, raunar nokkuð á hinu síðasta, í mörgum ám á landinu, einkanlega á tilteknum landssvæðum, svo sem Austur- og Norðausturlandi, enn fremur á Borgarfjarðarsvæðinu. Þessa virðist ekki gæta eins á sumum öðrum svæðum. T. d. var yfirleitt tiltölulega góð veiði í laxveiðiánum í Húnavatnssýslum báðum. Vegna stóraukinna laxveiða Færeyinga á úthafinu voru þau mál tekin upp undir lok síðasta árs við Færeyinga þegar þeir sendu menn hingað til að semja um framhald fiskveiðiheimilda sinna innan íslenskrar fiskveiðilögsögu. Niðurstaða þeirra viðræðna varð ekki önnur en sú á því stigi, að Íslendingar hefðu fullan rétt til þess að lita eftir og kanna merkingar á laxi sem Færeyingar veiða. Að könnun á þessum merkingum hefur síðan verið nokkuð unnið en þær gefa - enn sem komið er a. m. k. - óljósar upplýsingar um hversu veigamikil hlutdeild íslenska laxastofnsins er í afla Færeyinga. Síðsumars nú á þessu ári skipaði ég nefnd til að kanna leiðir til þess að rannsaka hversu mikil hlutdeild íslenskra laxfiska væri í sjávarveiði Færeyinga og annarri þeirri laxveiði sem fram fer á úthafinu í kringum okkur. Þessi nefnd er að starfi og starfar af miklum áhuga. Ég vil einnig minna á það, að Veiðimálastofnunin hefur með þessi mál að gera og vinnur að þeim m. a. á þann veg að við tökum þátt í alþjóðasamstarfi um það, á hvern hátt komið verði við könnun á þessum málum. Standa fyrir dyrum nýir fundir þar sem þær þjóðir, sem hér eiga mest hlut að máli, Íslendingar, Norðmenn, Danir eða Færeyingar, Bretar og Írar, svo að nokkuð sé nefnt, koma saman til að fjalla um þessi mál og hyggjast ná saman um skiptingu kostnaðar við rannsókn á hlutdeild hinna einstöku laxastofna frá einstökum löndum í veiði á laxi á úthafinu. Ég tel mjög mikilvægt að við Íslendingar tökum þátt í þessu samstarfi. Við eigum mikið í húfi í sambandi við þessi mál, og ég á von á því, að við látum ekki okkar hlut eftir liggja, en til þess þarf auðvitað nokkurt fjármagn. Ég skal ekki hafa um þessi efni fleiri orð. Úthafsveiðar á laxi valda okkur miklum áhyggjum. Við munum reyna að leita þeirra leiða sem við sjáum færar til þess að athuga hversu mikinn þátt þær kunna að eiga í því að draga úr okkar laxveiðum. Vonandi finnast leiðir til þess að skera þar úr svo að það liggi þá ljóst fyrir. Ég tel að hér sé um mjög þýðingarmikið mál að ræða, eins og ég gat um í upphafi, og ég vil ítreka að að þessum málum er nú unnið af miklum áhuga. Það hefur verið unnið að allveigamiklum framkvæmdum hér á landi í sambandi við fiskræktarmál. Það er unnið að stofnun útibúa sem eiga að þjóna aukinni leiðbeiningarstarfsemi, aukinni fræðslu. Það er verið að flytja möguleika til menntunar á þessum sviðum inn í landið og á síðustu tveimur árum hefur verið varið af hálfu ríkisins stórauknu fjármagni til þessara mála. Frekari aðgerða í sambandi við þessi mál eða nýrra leiða kann að þurfa að leita og á þær leiðir verður væntanlega bent í tillögum þeirrar nefndar sem nú vinnur að endurskoðun lax- og silungsveiðilöggjafarinnar. Hvort nauðsynlegt er að setja sérstaka áætlun um þessi mál öll, eins og gert er ráð fyrir í till., skal ég ekki meta á þessu stigi. En sé það talið til bóta að bestu manna yfirsýn, sem um þessi mál fjalla, skal ekki standa á mér að stuðla að því að svo verði gert.



Herra forseti. Hér er vissulega um stórt mál að ræða sem eðlilegt er að nokkur tími sé tekinn til að ræða um hér á hinu háa Alþingi. Eins og fram kom í máli hæstv. landbrh. hefur verið unnið að þessum málum með meiri þunga, sérstaklega nú á síðustu árum, heldur en áður var. Hins vegar vantar inn í þetta svör við ýmsum spurningum. Það vantar frekari tilraunir. Og ef það reyndist nú svo, eins og margir eru hræddir um. að Færeyingar taki töluvert til sín af íslenskum laxi og e. t. v. fleiri þjóðir, þá hlýtur það að breyta viðhorfum okkar í sambandi við fiskræktarmál. Það gæti orðið þannig, ef við komumst ekki að samkomulagi við Færeyinga og aðra sem kunna að veiða lax í sjó, að sú leið, sem hefur verið farin fram að þessu, sé að verulegu leyti lokuð. Þá er spurningin: Hvernig eigum við þá að standa að þessum málum? Það hafa verið gerðar tilraunir, kannske ekki nógu markvissar, í sambandi við fiskeldi bæði í ám og sérstaklega í sjó eða sjávarlónum. Þar sem er meiri hiti en í venjulegu vatni er víst árangurinn ágætur, að mér er tjáð, t. d. í Lóni í Kelduhverfi, þó ég sé því ekki nægilega kunnugur hvernig þetta hefur komið út á síðasta misseri. En þeir, sem þekkja best þessi mál, telja að mjög erfitt sé eða kannske útilokað að stunda fiskeldi í sjávarlónum þar sem er bara venjulegt hitastig á vatninu. Mér er tjáð að t. d. í Noregi geti ein gráða til eða frá ráðið úrslitum um árangur í þessu efni. Ýmsir ungir menn héðan eru að læra þetta í Noregi og reyna að tileinka sér þá þekkingu sem Norðmenn búa yfir í þessum málum. Þeir hafa óskað eftir að fá héðan upplýsingar t. d. um hitamælingar í sjó í kringum landið. Í þessum skólum hefur verið athugað hvernig þetta kæmi út. Sumir vilja fullyrða að hér séu ekki skilyrði fyrir norðan og austan og jafnvel ekki nema hér við Suðvesturlandið til að ala lax t. d. í þessum búrum sem þeir nota, áhættan sé allt of mikil sem menn taki í því efni. Þá hefur mönnum dottið í hug hvort hægt væri að hafa þessi búr á ákveðnu dýpi til þess að verða síður fyrir áföllum í sambandi við hitabreytingar. Það vantar tilraunir í þessu efni og mörgu öðru og spurningin er hvað við eigum að fara hratt fyrr en við fáum svör við þessum spurningum. Á öðrum stöðum, þar sem heitt vatn er fyrir hendi og skilyrði til að dæla sjó í eldisstóðvar og setja heitt vatn saman við, telja menn að séu verulegir möguleikar, ef kostnaðurinn verður þá ekki of mikill. Menn halda því fram, sem eru nú að læra úti í Noregi, að við getum ekki búist við að selja þangað meira af seiðum, það sé liðin tíð. Það má þess vegna gera ráð fyrir að þessi atvinnuvegur hljóti að byggjast í framtíðinni á því, að við ræktum fiskinn í söluhæfa stærð með einhverjum hætti. Hvernig við svo leysum það á hinum ýmsu stöðum er annað mál. Ég hef því takmarkaða trú á að bændur geti almennt haft þetta sem aukabúgrein, nema þá þar sem heitt vatn er fyrir hendi. Hins vegar væri hugsanlegt að margir slægju sér saman og notuðu þessa möguleika þar sem þeir eru. En þá er komið að öðru atriði, sem hér hefur komið fram, að Norðmenn og ýmsir aðrir eru komnir svo langt í þessu fiskeldi að það er orðið þröngt á markaðinum, a. m. k. í okkar næstu viðskiptalöndum. En auðvitað þarf að kanna það betur. Það eru fleiri leiðir í þessum málum en að efla Fiskræktarsjóð. Það hefur verið rætt töluvert, t. d. í stjórn Stofnlánadeildar landbúnaðarins, að með tilkomu þess fjármagns, sem hæstv. landbrh. gat um í sinni ræðu áðan, mætti reyna, ef bændur á lögbýlum ættu í hlut, að lána eitthvað út á slíkar stöðvar þegar komin er nóg reynsla fyrir því, að það sé ekki of áhættusamur búskapur, eða á þeim stöðum þar sem skilyrði eru fyrir hendi með heitt vatn. Ég tel ýmislegt benda til þess, þó að ég geti ekki fullyrt mikið um það, að þarna sé um mikla möguleika að ræða. En við þurfum að læra á þessa starfsemi miðað við það tíðarfar og þau skilyrði sem eru í landinu. Því miður held ég að við séum ekki komin nógu langt á þessu sviði. Við skulum vona að þeir ungu menn, sem eru að læra, sumir komnir heim og hafa verið að læra erlendis, færi okkur nær því marki að geta aukið þetta. En ég legg áherslu á að við förum samt ekki ógætilega í þessum efnum. Við þurfum að auka rannsóknirnar, láta það ganga fyrir og byggja á þeirri reynslu sem þannig fæst í þessum málum.



Herra forseti. Örfáar setningar vegna orða hæstv. landbrh. Hann sagði að það væri ekki alls kostar rétt hjá mér, að brautryðjendur í fiskræktarmálum hefðu hlotið dræmar undirtektir á undanförnum árum. Ég skal fallast á það þegar í stað, að hæstv. landbrh. hefur haldið betur á þessum málum en að ég held flestir forverar hans í því starfi. Hins vegar skulum við ekki draga neina dul á það, að þessi mál hafa hvergi nærri fengið þær undirtektir sem verðugt væri. Mig langar í þessu sambandi til að beina þeirri spurningu til hæstv. landbrh., þegar hann nefnir töluna 1 millj. og rösklega 800 þús, nýkr. eða ríflega 180 millj. gkr., sem vegna jarðræktarlaga hefðu farið til fiskræktar á þessu ári, hve stór hluti af þeirri fjárhæð hafi farið til Hóla í Hjaltadal. Mér er ekki grunlaust um að umtalsverður hluti þeirrar fjárhæðar hafi farið þangað. Og þá væri fróðlegt að vita hve mikill hluti hafi farið til annarra aðila sem við þessi mál fást. Ekki er ég að amast við fiskeldisstöðinni að Hólum í Hjaltadal og er raunar sannfærður um að hún á eftir að gegna veigamiklu hlutverki, ef rétt verður að málum staðið, ef þar verða menn við nám sem taka það nám alvarlega og leitast við að læra fiskeldi a. m. k. eitthvað í þá veru sem gerist við góða skóla erlendis. Mig langar aðeins að láta þá skoðun mína í ljós, að þegar verið er að tala um fiskeldi mega menn ekki beina sjónum sínum eingöngu að eldisstöðvum, vegna þess að í landinu er mikill fjöldi vatna sem fiskeldi er tiltölulega auðvelt í. M. a. hefur bleikja reynst mjög góður eldisfiskur í ýmsum góðum og hreinum vötnum þar sem æti er fyrir hendi. Ég vil m. a. benda á það, sem Þingvallabændur hafa gert með murtuna, og fleira af því tagi sem hægt er að gera án mjög verulegs tilkostnaðar. Ég ætla ekki að munnhöggvast við hæstv. landbrh. um raunir brautryðjenda í fiskræktarmálum á undanförnum árum hér á Íslandi. Sú saga er allt of vel kunn og um það hef ég fjallað dálítið hér á þessu ágæta þingi. Ég vil þó í því sambandi minna á það, að hér á landi hefur verið til um rösklega tveggja áratuga skeið eini alheilbrigði stofninn af regnbogasilungi sem líklega er til í veröldinni. Þessi stofn hefur því miður samkv. ákvörðun embættismanna og stjórnvalda verið bundinn við einn stað á landinu. Hann hefur ekki fengið þaðan að fara þar til nú fyrir skömmu. Nú er verið að rækta þennan fisk í Vestmannaeyjum, og allar líkur benda til að góður matfiskur komi á markað næsta vor og þá muni menn sjá hvaða gildi það hefur haft fyrir þjóðina, að þessi stofn var varðveittur eins heilbrigður í þessu landi og raun ber vitni um. Ég er sannfærður um, að mönnum mun verða fljótlega ljóst, eftir að þessi fiskur kemur hér á markað, að í þessum stofni er á ferðinni umtalsverður möguleiki til fiskræktar, enda vex þessi fiskur hraðar en annar fiskur af svipuðum toga og er þess vegna talinn í flestum löndum einn arðbærasti nytjafiskur af þessu tagi sem til er. Ég vil aðeins skjóta því að hæstv. landbrh., að í þessum fiskræktar- og fiskeldismálum teldi ég mjög mikils virði að við hefðum góða samvinnu við nágranna okkar bæði í Færeyjum og á Grænlandi. Á Grænlandi er að aukast mjög áhugi manna á þessu sviði, og tel ég ákaflega æskilegt að unnt verði að rétta þeim hjálparhönd ef eftir því er leitað.



Herra forseti. Ég á nú ekki mikið erindi hingað í ræðustól að þessu sinni, helst þó til þess að þakka góðar undirtektir undir þetta mál, sem ég reyndar átti von á miðað við það sem áður hefur komið fram þegar þetta eða skyld mál hefur borið á góma hér á hinu háa Alþingi. Eini semingurinn, sem hefur komið fram í þessum umr., er frá hæstv. landbrh. Ræða hans gekk mjög út á það að leiða að því rök, að það hefði verið brotið í blað í þessum málum, þá helst fyrir hans atbeina síðan hann varð ráðh. Það er að sjálfsögðu ekki nein ástæða til að fara að deila um það hér, síður en svo. Hins vegar má minna á það, ekki síst þegar talað er um að stórt sé nú tekið fyrir í þessum málum, m. a. með þeim framkvæmdum sem hafa átt sér stað við Bændaskólann á Hólum í Hjaltadal, að á sínum tíma var uppbygging fiskeldisstöðvarinnar í Kollafirði gífurlega merkilegt átak. Ég held að það liggi alveg ljóst fyrir, að sá landbrh., sem vann að því, hafi ekki séð fyrir að þar þyrfti ekki meira til að koma ef ætti að ná verulegum árangri í þessum málum. Það má kannske minna á það í þessu sambandi varðandi annað útibúið eða ráðunautinn sem hefur verið settur niður á Egilsstöðum, að sú skipan er alls ekki komin í eðlilegt horf enn þá. Það var gert samkv. till. sem var samþykkt hér á Alþingi. Frumkvæðið er því héðan komið og ég vænti þess, að svo muni einnig verða með samþykki þessarar þáltill., þar komi hvatning til að taka fastar á þessum málum. Ég ætla ekki heldur að fara að ræða hér um hagræðingarféð sem svo hefur verið kallað og fengist hefur með breytingum á jarðræktarlögunum frá árinu 1979. Menn eiga eftir að fjalla um það og það verður væntanlega skýrt hér á Alþingi, að við það hefur alls ekki verið staðið. Því hefur alls ekki verið fylgt eftir með þær fjárveitingar sem lögin fjalla um. Og það er nú svo, að það má ekki tvívegis eða oftar vera að tala um gildi þess fjár, eins og reyndar hefur verið skýrt hér af öðrum ræðumanni. Ég ætla ekki að fjalla meira um það að þessu sinni. Það gefst tími til þess síðar og þá ekki síst í sambandi við þann hluta sem hefur gengið til Stofnlánadeildar landbúnaðarins. Þar hefur sannarlega helst verið farið eftir sögunni um nýju fötin keisarans, þar sem Stofnlánadeildinni hefur verið réttur ákveðinn hluti af þessu hagræðingarfjármagni sem opinbert fjárframlag, en aftur á móti hefur samkv. fjárlögum og vegna ákvarðana stjórnvalda verið skorið af lögboðnum fjárveitingum til Stofnlánadeildar landbúnaðarins. Þetta fannst mér eðlilegt að kæmi fram við þessa umr. og þá sérstaklega vegna þess tóns sem gætti í orðum hæstv. landbrh. Ég gat tæpast skilið hann öðruvísi en svo, að hann teldi að þessum málum væri svo vel komið að ekki þyrfti þar um að bæta. En eins og allir hafa væntanlega tekið eftir hafa aðrir ræðumenn tekið undir þetta mál og talið það gagnlegt og endurtek ég þakklæti mitt fyrir það.



Herra forseti. Hv. 6. þm. Norðurl. e. spurðist fyrir um það, hversu mikið af því fé, sem varið hefur verið til fiskræktar- og veiðimála samkv. 3. gr. laga nr. 43/1979, hefði runnið til Hólalax h f. Af þessum 1 millj. 882 þús. kr. hefur verið varið til Hólalax h f. 900 þús. eða tæplega helmingi og er það lánsfé. Um 597 þús. kr. af þessu fé hefur verið veitt sem framlög en 1285 þús. kr. sem lánsfé, þar af 900 þús. kr. sem lánsfé til Hólalax h. f. Hólalax hefur auðvitað fengið lánsfé víðar að, auk hlutafjár sem lagt hefur verið fram bæði af ríkinu, 40%, og af veiðifélögum á Norðurlandi vestra, 60%, en ekki er ástæða til að rekja það frekar. Ég hygg að með þessu sé svarað spurningu hv. þm. Ég tek undir það sem fram kom í hans máli, að við þurfum að leitast við, að hafa samstarf við aðrar þjóðir um þessi mál, þ. á m. Grænlendinga, og hafa viðræður farið fram á milli fulltrúa þjóðanna um þau efni. Ég tel ekki ástæðu til að orðlengja frekar um þetta mál. Ég endurtek að hér hefur verið hreyft þýðingarmiklu máli sem ég hef hvergi dregið úr. Ég fagna því, ef Alþingi vill gera betur í þessum málum en gert hefur verið síðustu tvö árin. Ég vona að við eigum svo mikla möguleika í þessari grein hér á landi, fiskræktarmálunum og veiðimálunum í heild, að það fjármagn, sem til þeirra er látið renna, skiti sér í auknum tekjum til þjóðfélagsins.



Herra forseti. Ég get út af fyrir sig eins og aðrir ræðumenn fagnað fram kominni till. til þál. Vissulega er allt rétt sem þar greinir. En við skulum samt minnast þess, að árum saman hafa þessi mál verið rædd á Alþingi með svipuðum hætti og nú, og ég held að ég geti fullyrt að aðstaða þeirra, sem hafa verið að fást við fiskrækt, hafi verið skárri fyrir svo sem áratug en hún er í dag. Við skulum ekki deila um það, hvort þessi sérstaka fjárveiting til Hólalax, sem er hið merkasta fyrirtæki, og til nokkurra annarra aðila hafi breytt einhverju þar um. Ég held að það hafi lítil breyting orðið og að aðstaða manna til að stunda þennan atvinnuveg sé nú mun verri en hún var fyrir áratug. Þegar Fiskræktarsjóður var stofnaður var dálítið gagn að honum, hann varð til nokkurrar hjálpar. En síðan hefur sigið á ógæfuhliðina. Það eru því miður staðreyndir málsins. Það tókst að vísu vorið 1979 að fá samþykkt í Ed. með öllum atkvæðum þar frv. til breytinga á lögum um lax- og silungsveiði, að aukið skyldi fjárframlag til Fiskræktarsjóðs. Það mál dagaði hins vegar uppi í Nd. af einhverjum algjörlega óskiljanlegum ástæðum því að mönnum hafði skilist að samkomulag væri um að það skyldi ná fram að ganga. Og á síðasta þingi var margsinnis reynt að ná samstöðu um að auka eitthvað fjárveitingar til Fiskræktarsjóðs en það var alls staðar fyrirstaða. Það mátti alls ekki orða það, að neinir peningar kæmu í þetta. Hins vegar var sjálfsagt að tala nógu mikið um það. Það er eins og það sé í öfugu hlutfalli: raunhæfar aðgerðir og allt umtalið. En við skulum vona að þessu tímabili sé að ljúka og menn fari að gera sér grein fyrir því, að hér er um stórkostlegt tækifæri að ræða fyrir Íslendinga. Á því leikur ekki nokkur minnsti vafi. En ástæðan til þess, að ég kveð mér hér hljóðs, er fyrst og fremst ræða hv. þm. Stefáns Valgeirssonar sem sýnilega hefur sett sig meira inn í þessi mál en tíðast er hér á landi. Allt, sem hann sagði um málið, var að mínu mati rétt og hið besta innlegg í umr. Hann spurði sérstaklega að því, hvernig nú mundu ganga tilraunir í lónum í Kelduhverfi, þar sem fyrsta alvarlega tilraunin hér á landi er gerð til að ala lax í sjó, kvíaeldi annars vegar og hafbeit hins vegar. Ég get glatt menn með því, að þær tilraunir ganga framar öllum vonum. Lax, sem þar var settur fyrir 16 mánuðum í kvíar, 50–100 g. smáfiskar, er nú að meðalþyngd eitthvað yfir 2 kg og allar líkur til að sá fiskur geti orðið 6–8 punda fiskur nú upp úr áramótum. En allt skýrist þetta von bráðar. Þarna er ekki um neitt verulegt magn að ræða, þetta er tilraunastarfsemi, en það tókst að fá aðgang að allri tækniþekkingu stærstu fiskeldistöðvar í Noregi við þessar tilraunir og sérfræðingar þeirrar stöðvar hafa verið hér á Íslandi meira og minna frá s. l. áramótum og fram á þennan dag, og svo vill til að rekstrarstjóri þessa fyrirtækis var einmitt að koma til landsins núna við annan mann til að ganga frá útbúnaði í lónunum fyrir veturinn. En ég held að nauðsynlegt sé að menn geri sér grein fyrir því, að það, sem ýmsir einstaklingar og raunar ríkið líka hafa verið að bjástra við, er rétt aðeins byrjunin. Við erum óraveg á eftir Norðmönnum í þessu efni. Það mundi sjálfsagt taka okkur 10 ár að ná þeim ef við hefðum ekki gert samninga við þá um að fá aðgang að þeirra þekkingu og þeirra þjálfaða starfsliði. Fiskrækt í ám og vötnum er auðvitað alveg sjálfsögð og margrædd. En það er sjóeldið fyrst og fremst sem mun geta gefið okkur verulegan afrakstur, á því er enginn vafi. Eins og ég sagði áðan vex lax þegar hann kemst í salt vatn, ekki síst þar sem aðstæður eru þannig að jarðvarma er hægt að nota. Sem betur fer er það mjög víða, norðanlands kannske ekki mjög víða, en þó er þetta ljóst í lónunum. Það virðist vera ljóst líka í Ólafsfjarðarvatni. Ýmis tækifæri önnur eru um allt land. Hér sunnanlands, t. d. á Reykjanesi, er sjálfsögðu nánast ótakmarkaður jarðvarmi og hann er hægt að nota til að koma upp sjóeldisstöðvum á landi. Raunar hefur verið gerð mjög ítarleg athugun og verkfræðilegir og viðskiptalegir útreikningar á einni stöð þar sem mundi framleiða 1–2 þús. tonn af laxi og hagnýta um 200 mw. af jarðvarma. Sú stöð mundi skapa útflutningsverðmæti sem svaraði til útflutningsverðmætis af afla 6–8 skuttogara, en kannske ekki kosta í uppsetningu miklu meira en einn eða tveir. Þetta eru kannske draumórar enn þá, en eins og ég sagði fæst úr því skorið á næstu mánuðum eða á næsta ári hvort þessi tækifæri eru fyrir hendi eða ekki. Auðvitað er eðlilegast að einstaklingar reyni þá að sameinast um að koma upp slíkum stöðvum. Það er að segja um sjóeldi í kvíum, að það er ekki mjög mikið magn sem þarf af smáfiski til þess. Hann margfaldast á örskömmum tíma eins og ég var að skýra frá. Hins vegar er hafbeitin enn þá nærri því ókönnuð þó að virðingarverðar séu þær tilraunir sem gerðar hafa verið í Kollafirði, Lárósi og viðar. En til að ná árangri í hafbeit er talið að þurfi mjög mikið magn af seiðum, það þurfi að sleppa mjög miklu magni og halda mjög miklu magni af fiski einnig í endurheimtustöðinni, því að nú er talið fullvíst að það sé lyktin, sem laxinn leitar á, og það sé einmitt lykt af öðrum fiski, fisklyktin úr ánni, sem gildi, og þess vegna verði að reka hafbeitarstöðvar í nokkuð stórum stíl. En þar með er ekki sagt að þetta geti ekki orðið veigamikil aukabúgrein vegna þess að það þarf að framleiða seiðin. Framleiðsla á 100–200 þús. gönguseiðum gæti verið mjög góð aukabúgrein t. d. fyrir 2-3 bændur sem slægju sig saman. Þannig getur þetta stutt hvað annað. Það hefur verið skýrt frá því í blöðum, að amerískt fyrirtæki, sem stundar hafbeit, geti hugsað sér að sleppa jafnvel 10 millj. gönguseiðum hér við land ef samningar næðust um það. Það þýðir að við mundum tuttugufalda seiðaframleiðslu eða þar um bil. Afköst íslenskra eldisstöðva þyrftu að 10–20–faldast bara til þess að sjá einni slíkri stöð fyrir sleppiseiðum, hvort sem hún væri reist í samvinnu við erlenda menn eða við Íslendingar gerðum það einir og tækjum alla áhættuna einir. Ein stór hafbeitarstóð mundi þýða það, að hægt væri að byggja - við skulum segja: 30–40–50 litlar stöðvar víðs vegar í sveitum landsins til að framleiða seiði fyrir þessa stöð, þó að vafalaust mundi slík stöð hafa stóra stöð við hliðina og framleiða sjálf einhvern hluta þess magns sem hún þyrfti af seiðum. Það hafa þótt draumórar þegar menn hafa verið að ræða um þá möguleika sem hér eru. En ef það t. d. reyndist svo um þessa stöð á Reykjanesi, sem þegar hefur verið reiknuð út og skipulögð frá grunni og allar verkfræðiteikningar og allt liggur fyrir, að hún yrði reist og árangurinn yrði sá sem útlit er fyrir, þá er enginn minnsti vandi að hafa slíkar stöðvar á Reykjanesi einu kannske 10 talsins. Og út um allt land eru slík tækifæri. En það, sem gaf mér tilefni til að koma hér í ræðustól. voru ummæli Stefáns Valgeirssonar og hugleiðingar hans um það, hvernig tilraunastarfsemin þarna norður frá í kjördæmi hans hefði gengið á síðustu mánuðum. Ég get upplýst að hún gengur framar öllum vonum og ef ekki verða stóráföll hygg ég að nú sé verið að brjóta ísinn í þessu efni.



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt nokkrum öðrum þm. Alþfl. og Sjálfstfl. að leggja fram svohljóðandi till. til þál.: „Alþingi ályktar að skora á samgrh. að láta fara fram nú þegar könnun á afstöðu símnotenda til þess, hvor leiðin verði farin til að jafna símkostnað landsmanna: 1) skrefatalning innanbæjarsímtala eða 2) hækkun á gjaldskrártaxta umframskrefa (þó ekki á kostnað langlínunotenda). Spurningarform og upplýsingar á könnunareyðublaðinu verði unnin í samráði við Neytendasamtökin og send út með símreikningum.“ Ég skal ekki verða til þess að tefja hér umr. um þetta mál með langri framsögu þó að full ástæða væri til að rekja hér nokkuð nákvæmlega ýmislegt sem fram hefur komið frá því að þáv. samgrh. Ragnar Arnalds tók ákvörðun um kaup á skrefatalningartæki 1979. Eins og nýlega hefur komið fram í fréttum er fyrirhugað að skrefatalningin komi til framkvæmda 1. nóv. n. k., eftir aðeins örfáa daga, og ég legg mikla áherslu á að till. þessi komist nú til nefndar og fái þar fljóta afgreiðslu. Þeir, sem fylgjandi eru fyrirhugaðri skrefatalningu, hafa lítið viljað hlusta á að til væri önnur leið en skrefatalningarleiðin til að jafna símkostnað landsmanna. Allur aðdragandi og framkvæmd þessa máls bendir einnig ótvírætt til þess, að ekki hafi verið vilji, hvorki hjá Póst- og símamálastofnun né samgrh., að fara aðrar leiðir eða kanna aðra valkosti til að jafna símkostnað landsmanna. Á það hefur þó margsinnis verið bent af þeim sem andmælt hafa skrefatalningunni, að nauðsynlegt væri að kanna aðra valkosti, og t. d. bent á hækkun gjaldskrártaxta umframskrefa í því sambandi. Þessa leið hafa samgrh. eða Póst- og símamálastofnun ekki viljað viðurkenna fyrr en í ágúst s. l. Í blaðagrein 25. ágúst s. l. viðurkenna póst- og símamálastjóri og yfirverkfræðingur Pósts og síma að ná megi saman jöfnuði með hækkun umframtaxtanna. Því er í raun komin upp ný staða í málinu sem ber að skoða áður en skrefatalningin kemst í framkvæmd. Póst- og símamálastofnunin hefur reiknað út og viðurkennt opinberlega að hækkun á umframskrefunum þurfi að vera 35%. Miðað við símnotkun 1979 mundi símreikningur meðalnotanda á Reykjavíkursvæðinu hækka um 6.5% , en lækka utan svæðisins um 9.4% hvor leiðin sem farin yrði, þ. e. skrefatalningin eða hækkun gjaldskrártaxta umframskrefa. Ljóst er þó að útreikningar varðandi skrefatalningu eru byggðir á einni ágiskun um að umframskrefum fjölgi um 35%, en ef yrði hækkun á gjaldskrártaxta umframskrefa er um að ræða fasta hækkun sem frekar er vitað hvað gefur. Ýmislegt hefur og verið óljóst um framkvæmd skrefatalningarinnar. Það er full ástæða til að benda á það hér, að þm. Reykvíkinga hafa margítrekað frá því s. l. vor reynt að fá fram upplýsingar hjá hæstv. samgrh. um ýmis framkvæmdaatriði fyrirhugaðrar skrefatalningar, en lítið hefur verið um svör hjá hæstv. ráðh. við óskum þm. Reykvíkinga. Ég sé ástæðu til að rekja hér nokkuð gang þessara mála. S. l. vetur héldu þm. Reykvíkinga fund um skrefatalningarmálið. Niðurstaða þess fundar varð að skipuð var fjögurra manna nefnd sem í áttu sæti auk mín hv. þm. Friðrik Sophusson, Ólafur Ragnar Grímsson og Guðmundur G. Þórarinsson. Nefndinni var falið að reyna að afla upplýsinga um ýmis framkvæmdaatriði og valkosti sem óljós voru í þessu máli. Í framhaldi af því skrifaði nefndin samgrh. bréf 12. mars s. l. þar sem ýmissa upplýsinga var óskað varðandi framkvæmd skrefatalningarinnar, svo sem hvað lægi fyrir um áætlaða útgjaldaaukningu fyrir símnotendur á höfuðborgarsvæðinu og í hvaða formi ætti að skila tekjuaukningunni aftur til jöfnunar á símkostnaði, hvort skrefagjaldinu yrði breytt, hver skrefalengdin yrði, hvaða valkostir hafa verið kannaðir í því sambandi og hvaða valkostir væru fyrir hendi til að koma í veg fyrir að útgjaldaaukningin vegna skrefatalningarinnar kæmi niður á elli- og örorkulífeyrisþegum. Var í því sambandi sérstaklega um það spurt, hvort sú leið, sem farin yrði, mundi ná til allra elli- og örorkulífeyrisþega. Í svari ráðuneytisins við þessu bréfi var vægast sagt að mjög litlu leyti hægt að finna svör við þessum spurningum, utan þess að vísað var í bréf Póst- og símamálastofnunar þar sem fram komu nokkrar tæknilegar upplýsingar sem snertu örfá atriði þess sem um var spurt. 30. mars s. l. var því sent bréf að nýju, undirritað af öllum þm. Reykvíkinga, þar sem ítrekaðar voru spurningar og sú krafa sett fram að fullt samráð yrði haft við þm. Reykvíkinga um alla framkvæmd, auk þess sem allir þeir kostir, sem fyrir hendi væru, lægju ljóst fyrir og þeir yrðu kynntir þm. Reykvíkinga áður en endanleg ákvörðun yrði tekin. Það er skemmst frá því að segja, að samráð við þm. Reykvíkinga hefur ekkert verið. Það getur varla talist samráð af hendi samgrh. eða ráðuneytisins að framsenda aðeins þm. alls ófullnægjandi upplýsingar frá póst- og símamálastofnun án nokkurs álits eða afstöðu hæstv. samgrh. sjálfs til þess sem um var spurt af þm. Reykvíkinga. Þriðja bréfið var svo sent ráðh. 29. maí s. l., þar sem enn og aftur voru ítrekaðar áður fram komnar óskir og sérstaklega óskað eftir afstöðu og tillögum frá hæstv. samgrh. sjálfum, en árangurslaust. Ekkert svar hefur borist frá hæstv. samgrh. Hér er um að ræða breytingu sem hefur í för með sér verulega aukinn kostnað fyrir símnotendur höfuðborgarsvæðisins. Það verður að teljast lágmarkskrafa að ráðh. láti svo lítið að veita þm. Reykvíkinga skýr og afdráttarlaus svör í þessu máli. Hæstv. ráðh. ætti að skilja að eðlilegt og sanngjarnt er að þm. Reykvíkinga sé gert kleift að hafa áhrif á hvernig þessum málum verði fyrir komið þegar þeir hafa sérstaklega óskað eftir því. Nú, nokkrum dögum áður en skrefatalningin á að skella á, liggur því ekki fyrir að neitt samráð hafi verið haft við þm. Reykvíkinga í þessu máli eða þeim hafi verið kynntir valkostir sem fyrir hendi væru í þessu máli. Það er eðlilegt framhald þessa máls nú, þegar fyrir liggur viðurkenning frá Póst- og símamálastofnun um að hvor leiðin sem farin yrði, skrefatalningin eða hækkun á gjaldskrártaxta umframskrefa, gæfi sömu tekjuaukningu til jöfnunar á símkostnaði landsmanna, - þá er eðlilegt að símnotendur fái að segja álit sitt á hvor leiðin verði farin. Kjarninn í þeirri þál., sem samþykkt var 1974 og mikið hefur verið vitnað til að réttlæti fyrirhugaða skrefatalningu, er að símkostnaður landsmanna verði jafnaður. Þar segir ekkert um að það verði gert með skrefatalningu frekar en eftir öðrum leiðum. Með leyfi hæstv. forseta hljóðar ályktunin á þessa leið: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að haga endurskoðun gjaldskrár Landssímans þannig, að sem fyrst verði náð sem mestum jöfnuði með landsmönnum í kostnaði við notkun símans og dreifbýli og höfuðborgarsvæði beri hlutfallslega sömu byrði hinna sameiginlegu heildarsímaútgjalda. Sérstaklega ber að stefna að því að símgjöld innan eins svæðisnúmers eða landshluta verði hin sömu um land allt.“ Ekki er í þessari þál. eitt orð um að það skuli gert með skrefatalningu. Þetta er þó sú ályktun sem mest hefur verið stuðst við og vitnað í af þeim sem tala fyrir skrefatalningunni. Í ákvæðum laga um stjórn og starfrækslu Póst- og símamála frá 1977 er ekki heldur minnst á skrefatalningu til að jafna símkostnað landsmanna. Þar segir, með leyfi forseta: „Stefnt verði að því við gjaldskrárgerð, að sömu gjöld gildi innan hvers svæðisnúmers, og skal ákveðið í reglugerð, hvenær framkvæmd þessa ákvæðis kemst á.“ Því var auðvitað lítið sem gaf heimild til þess að samgrh. árið 1979 veitti Póst- og símamálastofnuninni heimild til að taka tilboðum um kaup á skrefatalningartækjum og það án nokkurs fyrirvara um samþykki Alþingis fyrir fjárveitingu. Þetta er dæmi um það, hvernig staðið hefur verið að þessu máli af hálfu framkvæmdavaldsins. Það er ekki ofsögum sagt, að ýmislegt hefur verið á reiki um framkvæmd fyrirhugaðrar skrefatalningar þó ýmislegt hafi skýrst að undanförnu. Í umr. á Alþingi 1979 kemur m. a. fram í svari þáv. samgrh., Ragnars Arnalds, við fsp. á Alþingi, að fyrst um sinn verði skrefatalningin á höfuðborgarsvæðinu, en síðar um landið allt í áföngum. Ljóst er nú að tímamælingin á ekki einungis að ná til innanbæjarsímtala á Reykjavíkursvæðinu, heldur til símtala í öllum bæjum og byggðakjörnum landsins er hafa sjálfvirkan síma. Tekur skrefagjaldið strax til um 90 sjálfvirkra símstöðva um allt land eða um 96% símanúmera. Einnig hefur það verið upplýst nú, að skrefatalningin miðist við 6 mínútur, en í upphafi var talað um 3 mínútur, og einnig að mælingin eigi sér ekki stað um kvöld, nætur og hluta helgarinnar. Að vísu verð ég að hafa þann fyrirvara á, að eftir að þessi þáltill. kom fram sá ég í einu dagblaðinu að nú stæði til að hafa ekki mælingu yfir helgar. En þetta er eins og annað. Það hefur margt verið á reiki í þessu og virðist vera að breytast dag frá degi. Nýverið hefur verið upplýst að ekki á aðeins að lengja langlínuskref í 2. og 4. gjaldflokki, heldur er nú fyrirhugað að lengja langlínuskref í 2., 3. og 4. gjaldflokki. Varðandi 6 mínútna skrefalengdina, sem talað er um, hefur verið bent á það, t. d, af Þorvarði Jónssyni yfirverkfræðingi hjá Póst- og símamálastofnun, að töluverðar líkur séu á því, að á fyrstu 6 mínútunum geti reiknast tvær skrefalengdir þannig að fyrir símtal, þó það standi innan við 6 mínútur, þurfi að greiða sem samsvarar tveimur skrefalengdum. Er hér aðeins um að ræða einn af mörgum ókostum sem fylgja fyrirhugaðri skrefatalningu. Bent hefur verið á einnig, að ekki sé ástæðulaust að skrefatalningin komi illa niður á elli- og örorkulífeyrisþegum. Þm. Reykvíkinga hafa margítrekað þá fsp. til hæstv. samgrh., hvaða valkostir væru fyrir hendi til að koma í veg fyrir að útgjaldaaukningin vegna skrefatalningarinnar kæmi niður með fullum þunga á elli- og örorkulífeyrisþegum. Í svari við fsp. um þetta mál í Morgunblaðinu í sumar upplýsti ráðh. að málið væri í athugun. Þó kom fram í svari hans að það, sem gert yrði í því máli, mundi ná til þeirra sem nú hafa frítt fastagjald af síma, til elli- og örorkulífeyrisþega sem hafa óskerta tekjutryggingu. Það er þó ljóst að miklu stærri hópur er af ýmsum ástæðum bundinn heima og kemst ekkert frá og er því mjög brýnt að það fólk geti leitað með ýmis erindi sín í síma, auk þess sem sími bætir mjög úr félagslegri einangrun margra. Það vita og allir að ekki þarf háar tekjur til að tekjutryggingin skerðist. Það er því gífurlega stór hópur þeirra sem bundnir eru heima vegna elli og sjúkdóma og ljóst er að litlar sem engar tekjur hafa, en ekkert virðist eiga að gera fyrir til að létta af þeirri útgjaldaaukningu sem af talningunni verður. Svo mikið sem þó hefur verið rokkað til með þetta mál má þó vera að hæstv. samgrh. hafi breytt einhverju er þetta varðar frá því í júní í sumar, en a. m. k. er mér ekki kunnugt um það. Sú grg., sem þessari till. fylgir, er mjög ítarleg og því get ég stytt mál mitt. Það grundvallaratriði vil ég þó undirstrika, að jöfnun símkostnaðar landsmanna, sem er megintilgangur skrefatalningarinnar, má ná fram á annan hátt, með því að hækka gjaldskrártaxta umframskrefa. Þar sem áætlað er af Póst- og símamálastofnuninni að tekjuaukningin verði sú sama hvor leiðin sem farin verður, þá verður að ætla að þeim, sem tekjuaukningarinnar eiga að njóta, hljóti að standa á sama hvor leiðin verður farin, svo fremi að sama jöfnun eigi sér stað. Einnig hlýtur að vega þungt í öllu þessu máli sá hvimleiði ókostur, sem skrefatalningin hefur í för með sér, að á vissan hátt skerðir hún málfrelsi símnotenda. Hjá því er hægt að komast ef valin er sú leið að hækka gjaldskrártaxta umframskrefa. Hana er hægt að fara ef vilji er fyrir hendi, jafnvel þó að skrefatalningarbúnaðurinn hafi verið keyptur og uppsetning langt komin. Það er ekki síst sá þáttur sem ég bið hv. þm. að hafa í huga þegar þeir taka afstöðu til þeirrar þáltill. sem hér liggur fyrir, að með skrefatalningunni er á óeðlilegan hátt verið að skerða málfrelsi símnotenda. Efni þessarar þáltill. liggur ljóst fyrir. Það er að símnotendur fái að hafa áhrif á hvor leiðin verður farin, að þeir fái að segja hug sinn í þessu máli, sem skiptir þá miklu, og tel ég rétt að framkvæmdavaldið framfylgi afstöðu meiri hluta landsmanna í þessu efni. Herra forseti. Ég sagði í upphafi míns máls að ég legði áherslu á að sú nefnd, sem fær till. til meðferðar, hraði afgreiðslu þessa máls. Einnig verður að ætla að samgrh. fresti fyrirhugaðri skrefatalningu a. m. k. þangað til till. þessi hefur fengið afgreiðslu hér á hv. Alþingi og afstaða hv. alþm. liggur fyrir í þessu máli. Verði till. þessi samþykki liggur í hlutarins eðli að skrefatalningunni verður frestað og ekki tekin ákvörðun í þessu máli fyrr en afstaða símnotenda liggur fyrir. Ég hafði ætlað mér að beina þeirri spurningu til hæstv. samgrh., hvort hann hygðist ekki örugglega fresta því að láta skrefatalninguna koma til framkvæmda þar til fyrir lægi afstaða þingheims til þessarar þáltill. - og yrði hún samþykki að fresta í framhaldi af því ákvarðanatöku í þessu efni þar til könnun meðal símnotenda liggur fyrir. En hæstv. ráðh. sá sér ekki fært að vera við þessa umr. og vissi þó að hún mundi eiga sér stað hér. Ég taldi rétt að þessi umr. færi fram til þess að málið kæmist sem fyrst til nefndar, en eins og upplýst hefur verið er fyrirhugað að skrefatalningin komi til framkvæmda um næstu helgi. Ég vil ekki trúa öðru en hæstv. ráðh. fresti því að láta hana koma til framkvæmda þar til vilji Alþingis liggur fyrir. Ég vil beina þeim eindregnu tilmælum til hæstv. ráðh. að hann verði við þeirri ósk. Ég vil að lokum, herra forseti, lesa hér bréf sem mér barst í dag frá Neytendasamtökunum. Það er dags. í dag, 27/10: „Neytendasamtökin lýsa yfir stuðningi við fram komna tillögu 12 þm. tveggja stjórnmálaflokka á Alþingi um skoðanakönnun meðal neytenda vegna skrefatalningar Pósts og síma. Samtökin hafa ítrekað lýst yfir andstöðu sinni við fram komnar hugmyndir um skrefatalningu og telja að ná megi yfirlýstum markmiðum með skrefatalningunni með einföldum breytingum á gjaldskrám. Neytendasamtökin telja það gagnlegt að þau megi taka þátt í undirbúningi og úrvinnslu skoðanakönnunarinnar, eins og gert er ráð fyrir í umræddri tillögu þm.“ Undir þetta bréf skrifar Jónas Bjarnason. Herra forseti. Ég vil leyfa mér að leggja til, að till. verði vísað til hv. allshn. að lokinni þessari umr., og treysti því, að hún fái skjóta meðferð í nefnd.



Herra forseti. Þetta þykir mér vera slæm till. og ég er ósamþykkur henni. Ég varð reyndar raunamæddur þegar ég fór að lesa hana vegna þess að mér finnst hún lýsa ótrúlegri þröngsýni. Þess vegna er þetta raunalegt og því raunalegra sem þetta er ekkert einkamál hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur. Ef athugaður er listi flm. kemur í ljós að þetta er ekkert smálið. Það er virðulegur hópur sem þarna er. Þarna er formaður Sjálfstfl. og mörg formannsefni í Sjálfstfl. og varaformannsefni, sumir komnir í framboð nú þegar og aðrir rétt ókomnir. Báðir armar Alþfl. eiga þarna fulltrúa. Bæði formaður flokksins, fyrrv. formaður og fyrrv. varaformannskandídat eru þarna á sama þskj. Þetta hlýtur því að skoðast vilji fjöldahreyfingar innan Alþfl. Þeir vilja bregða fæti fyrir framkvæmd þess réttlætismáls sem skrefatalningin er. Skrefatalningin jafnar, þó í litlu sé, lífsaðstöðu þegnanna í landinu. Þetta er byggt á þáltill. sem samþ. var 1974. Það er langur meðgöngutími við að hrinda máli í framkvæmd og það er búið að hugsa töluvert á þeim tíma, spái ég. Samkv. því, sem prentað er hér í grg., hljóðar till., sem samþ. var 28. mars 1974, svo, með leyfi forseta, eða hefst svo: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að haga endurskoðun gjaldskrár Landssímans þannig, að sem fyrst verði náð sem mestum jöfnuði með landsmönnum í kostnaði við notkun símans og dreifbýli og höfuðborgarsvæði beri hlutfallslega sömu byrði hinna sameiginlegu heildarsímaútgjalda.“ Þetta finnst mér vera verðugt markmið og eðlilegt að stefna að. Nú eru menn komnir að þeirri niðurstöðu, að þetta verði helst gert með skrefatalningu. Ég hef ekki fengið sannfæringu fyrir því að önnur aðferð sé skárri. Rökin fyrir skrefatalningunni eru líka prentuð í hinni ítarlegu grg. sem fylgir þessari till. Póst- og símamálastofnun og þeir, sem standa að framgangi þessa máls, telja að það sé réttlátt að greiða fyrir notkun samkv. notkunartíma. Í öðru lagi telja þeir að skrefatalningin leiði til meiri jafnaðar gjalda á milli höfuðborgarsvæðisins og dreifbýlisins en samkv. núgildandi kerfi. Ég ítreka að þetta leiðir ekki til fulls jafnaðar, en til meiri jafnaðar en næst samkv. núgildandi kerfi. Skrefatalningin leiðir til réttlátari gjaldtöku fyrir tal og flutning á myndum, gögnum fyrir tölvur og þess háttar (telex viewdata o. fl.). Í fjórða lagi bætir skrefatalningin nýtingu símakerfisins með því að stytta og fækka einkasímtölum virka daga og fjölga og lengja þau á kvöldin eftir kl. 19 og um helgar. Á þennan hátt dreifist álag símstöðvanna á lengri tíma. Allt þykir mér þetta harla gott og viðkunnanlegt að vinna að. Hér segir, í rökstuðningi andmælanda þessarar skrefatalningar, að skrefatalningin svipti Íslendinga því frelsi, sem þeir hafa nú til að tala óhindrað við fólk í nágrenni sínu í samræmi við hinar margvíslegu þarfir sem það er best dómbært um sjálft, og skerði málfrelsi allra á óeðlilegan hátt þar eð ná má sömu jöfnun símkostnaðar með hefðbundnum gjaldskrárbreytingaleiðum. - Svo mörg eru nú þau orð. Hluti Íslendinga, það virðist nefnilega hafa gleymst flm. þessar till. og það er það sem ég er raunamæddur yfir, nýtur bara ekki þess réttar að geta talað óhindrað við fólk í nágrenni sínu í samræmi við hinar margvíslegu þarfir. Að vísu er ekki tekinn rétturinn af neinum, sem nú þegar hefur hann, til að tala við fólk í nágrenni sínu, og það skerðir ekki málfrelsi. Það er að vísu lagður svolítill skattur á símtöl. Að mínum dómi koma menn töluverðu frá sér á 6 mínútum, t. d. ef menn eru jafnskörulegir í framsetningu og hv. frsm. Hún flutti hér langt mál á 6 mínútum og innihaldsríkt. Þess vegna held ég að hægt sé að leysa venjuleg erindi á þeim tíma. En það er hópur fólks í landinu sem getur, jafnvel þótt það hafi sjálfvirkan síma, ekki náð til nema sárafárra númera öðruvísi en komast inn á talningu. Þeir, sem eru hér á þessu 91-svæði, hafa því yfirburðaaðstöðu og rétt sem er langt fram yfir það sem aðrir landsmenn hafa til að nota þetta samgöngutæki sem er í eigu ríkisins. Allir borgarar þessa lands hafa ekki einu sinni tækifæri til að tala í sjálfvirkan síma. Það var verið að fá mér í hendur í dag skýrslu um ástand og áætlanir um lagningu sjálfvirks síma í Norðurlandskjördæmi vestra og víðar á landinu. Ég er með fyrir framan mig blað um hvernig þau mál standa í mínu kjördæmi. Þar er um það bil helmingur af sveitahreppunum tengdur sjálfvirka kerfinu. Hinir eru ekki tengdir sjálfvirka kerfinu og eru með handvirka afgreiðslu sem vitaskuld er miklu dýrari og algerlega ófullnægjandi. Í einhverju blaði sá ég einmitt í dag grein eftir mann fyrir norðan þar sem hann var að kalla símaástandið sem hann býr við Watergate-kerfi. Það er hlustað á allt sem hann segir. Út af fyrir sig er það kannske ekki það versta. Öryggisleysið um að ná sambandi og stuttur afgreiðslutími eru mjög til baga þó að jafnvel mikið hafi verið á allra síðustu árum unnið að úrbótum með afgreiðslutímann. Ég vil ekki stuðla að því, að þetta misrétti viðgangist áfram í þjóðfélaginu. Ég vil vinna að því samkv. lögum, sem hér voru samþykkt í fyrravor, að öll heimili landsins eigi kost á að tengjast sjálfvirka símakerfinu og sama gjald eða sem næst sama gjald verði fyrir sömu þjónustu hvar sem er á landinu. Ég er t. d. alveg hissa á hugmyndinni um spurningarform og könnunareyðublöð. Hér segir um þessa hugmynd flm.: „Spurningarform og upplýsingar á könnunareyðublaðinu verði unnin í samráði við Neytendasamtökin og send út með símreikningum.“  Það er sem sagt fleira nýstárlegt við þetta en að svo margir foringjar í stjórnarandstöðunni og verðandi foringjar standa að þessu máli. Eitt er nú t. d. málfarið á grg. Mig rak í rogastans þegar ég skoðaði grg., því að mér sýnist að 1. flm. hafi alveg breytt um stíl, bæði hvað varðar málfar og framsetningu. Það fór fyrir mér eins og Ísak gamla í Biblíunni þegar honum datt í hug að þó að hendurnar væru Esaús væri röddin Jakobs.



Herra forseti. Ég skal ekki hafa mörg orð um þessa till. Hún er nokkuð síðbúin miðað við það sem við vitum að tilstendur í þessum efnum. Engu að síður er rétt að fara um þetta mál almennt nokkrum orðum, þó það hafi verið gert rækilega af hv. síðasta ræðumanni. Ég held að við séum öll sammála um það - eða ég vona það a. m. k. - hér innan veggja, að jöfnun símgjalda um land allt sé nauðsyn, að menn þurfi ekki að gjalda búsetu sinnar varðandi þessa sjálfsögðu þjónustu. Það er hins vegar kannske spurning um á hvern hátt sé hægt að ná þessum jöfnuði. Sú leið, sem nú hefur verið valin til þess að þoka þar frekar í áttina, er leið sem ég heyrði fyrst í umræðum milli okkar byggðanefndarmanna á sínum tíma og póst- og símamálastjóra, sem sagði það þá, fyrir 7 eða 8 árum, að vænlegasta leið, sem hann vissi til þess, væri svokölluð skrefatalning sem nú á að fara að framkvæma. Ég veit að þegar verið er að vinna að jöfnunarmálum yfirleitt er það svo, að þeir, sem fleyta rjómann á hverjum tíma, vilja vitanlega ekki þurfa að greiða neitt til að jafna fyrir öðrum. Það er ekkert nýtt. Þá er ég ekki að tala um flm. þessarar till., heldur okkur almennt. Það gildir sjálfsagt alveg sama ef við nytum nú einhverra sérstakra forréttinda úti á landsbyggðinni. Þá væri sjálfsagt viss tregða hjá okkur að jafna út við þá Reykvíkinga, eins og við finnum á Reykvíkingum allajafna að þeir bregðast við allillilega í hvert skipti sem reiknað er með því að jöfnuði verði náð í einhverjum efnum að einhverju leyti á þeirra kostnað. Þetta gildir reyndar um fleiri atriði, og þarf ekki að fara lengra en í kjaramálabaráttuna til að finna hliðstæð dæmi um það. Og kannske gætum við sjálf litið þar í eigin barm. Jöfnun símgjalda hefur verið lengi mjög erfitt baráttumál fyrir þm. landsbyggðarinnar. Við höfum þokað þessu áfram smátt og smátt við hverja gjaldskrárbreytingu nú að undanförnu, en svo sorglega lítið að þegar ég sé sambærilega reikninga fólks hér á höfuðborgarsvæðinu og fólks úti á landi, þá sé ég best hvað okkur hefur þokað skammt áleiðis í þessum efnum ég tala nú ekki um ef um væri að ræða fólk úti á landsbyggðinni sem þarf að eiga einhver viðskipti við stofnanir á höfuðborgarsvæðinu. Ég held að það sé ómaksins vert og meira en það að reyna þá leið sem nú hefur verið ákveðin til að þoka þessu máli í frekari jöfnunarátt. Sú till., sem vitnað var til áðan og samþykkt var á sínum tíma, fól ekki í sér neitt sem heitir skrefatalning, satt er það. En í umr. um þessi mál kom þetta fram og í viðræðum okkar við póst- og símamálastjóra kom það þá þegar fram, að hér væri um að ræða einhverja vænlegustu leiðina, ef ekki þá einu til að ná þessu máli lengra áleiðis. Ég vil ekki trúa því, að þessi leið, sem yfirvöld Pósts og síma bentu þá á og síðan hefur verið unnið að, hafi verið fundin upp af einhverri mannvonsku í garð Reykvíkinga, eins og stundum hefur heyrst, og þá kannske alveg sérstaklega í garð aldraðra eða öryrkja. Ekki trúi ég því. Ég held nefnilega að mergurinn málsins í sambandi við okkar símaþjónustu sé sá sem kemur fram í grg. með þessari till. og hv. síðasti ræðumaður rakti sem 1. lið í rökum þeirra sem mæla með notkun tímamælingar, að það sé réttlátt að greiða notkun samkv. notkunartímanum. Ég held að þetta sé kannske mergurinn málsins. Þetta er verið að gera með þessu móti, að hluta til þó aðeins, og þetta hlýtur að vera réttlátt í því efni. Ágallarnir hafa verið tíundaðir svo rækilega að við gætum helst haldið að við værum með þessari skrefatalningu, þeir sem hafa fylgt henni að máli, að drýgja glæp. Ég dreg enga dul á að ég hef fylgt henni frá fyrstu tíð, eftir að mér var bent á að þar væri um vænlegustu leiðina að ræða til jöfnunar símkostnaðar um landið allt. Ágallarnir hafa verið tíundaðir svo rækilega að ég hef stundum haldið að ég stæði uppi með allhrikalegan glæp á samviskunni, alveg sérstaklega gagnvart gamla fólkinu og nú síðast gagnvart málfrelsinu í landinu og þá sjálfsagt lýðræðinu um leið. Ég er ekki í nokkrum vafa um að við eigum hins vegar að huga vel að elli- og örorkulífeyrisþegum í þessu efni. Það eigum við bara að gera með öðrum hætti. Þá á ekki að nota í þessu máli sem einhverja tylliástæðu til þess að menn séu á móti því, en ég verð að telja að flm. þessarar till. séu á móti því að jafna þennan kostnað milli allra landsmanna sem allra fyrst og sem allra best.



Herra forseti. Fyrst út af orðum Helga Seljans. Hann talaði um það, að í umr. um þetta mál, þegar það var á dagskrá 1974 og síðar, að mér skildist, hafi komið fram í máli manna að skrefatalningin væri leið til að jafna símakostnað landsmanna. Ég held að hann fari ekki þarna með rétt mál. Eftir því sem ég hef kynnt mér umr. um þetta. Þá var það aðeins Einn sem minntist á þetta. Það var Halldór E. Sigurðsson sem minntist á að skrefatalningin gæti verið ein leið í því máli að jafna símkostnað landsmanna. Ég held að ég gæti fullyrt að enginn hafi tekið undir það. A. m. k. sá ég það ekki í þeim umr. sem ég fór yfir um þetta mál. Það er í sjálfu sér lítið svaravert af því sem kom fram í ræðu hv. þm. Páls Péturssonar. Hann talar um að með þessari till. sé verið að bregða fæti fyrir framkvæmd þess réttlætismáls sem skrefatalningin er, eins og hann orðaði það. Auðvitað er þetta fjarstæða, nema hv. þm. sé svo sannfærður um að það verði niðurstaðan úr þessari könnun, ef samþykki verður að viðhafa hana, að meiri hl. vilji fara aðra leið. Þá væri kannske hægt að segja að við værum að bregða fæti fyrir þetta, ef hann er svo sannfærður um að þetta sé rétta leiðin. En þetta er auðvitað alrangt og sýnir það best að hann hefur ekki lesið vel þessa till. Með þessari till. er ekki verið að draga úr eða andmæla því, að jöfnun skuli vera sem mest í símkostnaði landsmanna. Eins og kemur fram í till. er einungis verið að fara þá leið að lofa símnotendum að segja afstöðu sína í þessu máli þegar fram hefur komið, ég vil undirstrika það, að hægt er að fara aðra leið til að ná sömu jöfnun. Hv. þm. segir að þeir, sem með framkvæmdina hafa haft að gera, séu komnir að þeirri niðurstöðu að þetta verði helst gert með skrefatalningunni. Ég vil minna hv. þm. á að þeir hafa líka nýlega komist að annarri niðurstöðu. Þeir hafa komist að þeirri niðurstöðu og viðurkennt það opinberlega, að hægt er að fara aðra leið í þessu máli en skrefatalninguna. Það, sem við förum fram á, flm. þessarar till., er eingöngu að fyrst það er viðurkennt að ná megi inn sömu tekjuaukningu til þess að jafna símakostnað landsmanna fái símnotendur að segja skoðun sína í þessu máli. Þetta er ósköp einfalt. Þó að þessi skrefatalning frestist um einn eða tvo mánuði tel ég það ekki skipta öllu því að það er réttlætismál líka að beðið sé eftir því, að símnotendur segi afstöðu sína í þessu máli. Það á ekki að þurfa að taka langan tíma.



Herra forseti. Það er vegna fram kominnar þáltill. sem mig langar til að segja hér nokkur orð. Ég vil þá fyrst lýsa því, að ég er algerlega sammála því sem kemur fram í grg. þeirrar till. sem lá fyrir Alþingi um að fela ríkisstj. að haga endurskoðun gjaldskrár Landssímans þannig að sem fyrst verði náð sem mestum jöfnuði með landsmönnum í kostnaði við notkun símans o. s. frv., en ég er hins vegar ósammála þeirri þáltill. sem hér liggur frammi og er einnig svolítið undrandi á þeim rökum sem eru sett fram í grg. Þá er fyrst að nefna t. d. að þar er alveg sérstaklega tekið fram að bændur þurfi að fara að greiða sérstaklega fyrir símtöl við næstu nágranna sína eftir tímamælingu strax við tilkomu skrefagjaldsins. Ég veit ekki annað en bændur hafi borgað sitt gjald hingað til þó að þeir hafi getað talað við sína næstu nágranna. Að vísu er spurning um hvar þeirra næstu nágrannar eru. Í annan stað hef ég ekki ástæðu til að halda að bændur hafi nokkurn tíma skorast undan því, að borga símgjöld og því sé óþarfi að taka það sérstaklega fram í grg. Annað vil ég segja og taka undir orð hv. þm. Helga Seljans þar sem hann vitnar í að pyngjan sé besti mælikvarðinn á þetta mál. Ég tel mig vera dómbæran um þetta þar sem ég hef búið bæði utan þéttbýlis og innan. Þar er pyngjan örugglega nákvæmasti mælikvarðinn, að mér hefur fundist, burt séð frá öllum öðrum rökum. Síðan er talað hér um þá sem hafa talað óhindrað við fólk í nágrenni sínu í samræmi við hinar margvíslegu þarfir, talað við næstu nágranna sína. Það er nefnilega spurning hverjir eru næstu nágrannar. Nefnum t. d. Keflavík, Garð og Sandgerði. Þarna er mismunandi gjald. Það er kostnaðarsamara fyrir mig að búa í Keflavík og eiga kunningja í Garðinum eða Sandgerði og tala við þá en að búa t. d. í Hafnarfirði og tala við Garðabæ, við Kópavog, yfir Reykjavík og út á Seltjarnarnes eða yfir í Mosfellssveit. Það er nefnilega spurning um hvar kunningjarnir búa. Þá vil ég setja spurningarmerki við það í grg. sem er reiknað út frá prósentutölum. Þá er miðað við þá notkun símans sem nú er. En ég leyfi mér að fullyrða að með þeirri skrefatalningu, sem er fyrirhugað að komi á, breytist notkun símans verulega og þar með þau prósentuhlutföll sem reiknað er út frá þarna. Að síðustu er eitt sem er mér óskiljanlegt í þessari þáltill. Það er þetta, að spurningarform og upplýsingar á könnunareyðublöðum verði unnin í samráði við Neytendasamtökin og send út með símreikningum væntanlega þannig að þeir, sem eru með símanúmer, geti svarað fyrir sig. Þá kemur spurningin: Hverjir eru símaeigendurnir? Hverjir eiga að svara fyrir opinberar byggingar? Hverjir eiga að svara fyrir allar opinberar stofnanir, sem eru náttúrlega mun fleiri á þéttbýlissvæðinu hér í Reykjavík en úti um land? Hverjir eiga að svara fyrir þær? Og fleira er í sambandi við það að senda út eyðublóð þessi með símreikningum. Ég leyfi mér að fullyrða að það er ekki eins auðveld aðferð og hér liggur fyrir, vegna þess að símreikningar þurfa oft úti á landi að bíða lengi á símstöðvum og þar er annað kerfi á innheimtu en er hér, að því er ég tel mig best þekkja. En það er sérstaklega þetta með spurningarformið. Hverjir eiga t. d. að svara fyrir þær stofnanir sem eru með síma? Ég hefði gaman af að heyra það. Ég er algerlega ósammála þessari till. og tel hana ekki nógsamlega vandaða til að flytja hana á hv. Alþingi.



Herra forseti. Ég vil taka undir það með hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur, að mig undrar það furðulega ofstæki, sem fram gengur t. d. hjá hv. þm. Páli Péturssyni að því er þessa þáltill. varðar, og mig undrar hvaðan honum kemur sú viska, að með þessari till. sé verið að bregða fæti fyrir framkvæmd þessa rétt(ætismáls, eins og hann orðar þetta. Maðurinn hefur ekki leyfi til að tala svona vegna þess að í framsöguræðu hv. frsm. og í grg., sem till. fylgir, er bókstaflega ekkert sem vísar til þess að verið sé að bregða fæti fyrir þetta réttlætismál, eins og hann kemst að orði. Það, sem hér er um að ræða, er einfaldlega það, að að mati vísustu manna, sem til þekkja er um að ræða tvær leiðir til að ná þessu markmið, en þær leiðir eru að öðru leyti einnig mjög misjafnar. Þarna er, eins og segir í till. sjálfri, annars vegar um að ræða hreina skrefatalningu innanbæjarsímtala og hins vegar hækkun á gjaldskrá umframskrefa að undanskildum kostnaði fyrir langlínunotendur. Í grg. kemur það skýrlega fram, að um hinn síðari valkost liggur fyrir hvað hann muni gefa af sér. Það er margsinnis tekið fram hvaða galla skrefatalningin hefur, einkum fyrir aldrað fólk, það fólk sem notar löng símtöl. Það þarf ekki mörgum orðum að fara um það, á hvaða fólki slík aðferð kemur til með að bitna. Hins vegar er ekki lagt til að hverfa frá þeim jöfnunarhugmyndum sem hér er um að ræða, heldur aðeins að gefa símnotendum kost á því að velja hvora leiðina þeir kjósa að fara. Það eru um það alveg hreinar og klárar hugmyndir með hverjum hætti á um þetta að spyrja. Það, sem hv. síðasti ræðumaður sagði þegar hann var að gera því skóna að þetta mál væri eitthvað erfitt í framkvæmd, m. a. vegna opinberra stofnana, er auðvitað alveg út í hött. Þær eru ekki nema örfá prósent af símnotendum. Svör, sem skipta máli, eru svör hinna almennu símnotenda í þessum efnum.  Það er hægt að taka annað dæmi. Á svæðum á landsbyggðinni, þar sem eru þúsund íbúar eða þaðan af færri, kostar lítið eða ekkert að komast til vinnu sinnar. Hér á stór-Reykjavíkursvæðinu kostar of fjár í bensínkostnaði að komast til vinnu sinnar. Það eru 13 km. úr Breiðholtinu niður í miðja Reykjavík. Dytti mönnum samt í hug að setja upp jöfnunarsjóð þeirra, sem þurfa að komast til vinnu sinnar, og jafna þessum kostnaði í gegnum sjóðakerfi? Þó að ég sé þm. Reykv. teldi ég slíka jöfnun ekki vera skynsamlega og verða til þess að bruðlið og eyðslan yrði meiri en það sem áynnist. Það er líka dýrt að búa á þessu svæði, það hefur kosti og það hefur galla í hreinum efnahagslegum skilningi. Við verðum að fara að skilja að málflutningurinn má ekki bara vera á einn veg að því er þessi efni varðar. Það er alveg rétt, að fólk á landsbyggðinni hefur borið meiri kostnað af notkun síma og menn eiga að vera af vilja gerðir til að leiðrétta það. Hins vegar má það ekki verða þannig að það bitni t. a. m. á öldruðum og öryrkjum sem hér á þessu svæði búa því að það er enginn jöfnuður. Það er beinlínis ójöfnuður sem slíkt getur falið í sér. Hér er um að ræða hógværa og skynsamlega till. Það er vitað að það eru tvær leiðir. Og það eru uppi hugmyndir um það, sem hér eru færð rök fyrir, að seinni leiðin sem nefnd er hér í till., sé skynsamlegri og réttlátari. Hér er lagt til að símnotendur sjálfir séu spurðir, og þeir eru fullfærir um að svara hvora leiðina þeir kjósa að fara. Auk þess er hér að finna lýðræðislega aðferð sem ég er sannfærður um að gæti verið til eftirbreytni í fleiri málum. Að gera því skóna, að fólk mundi kjósa yfir sig lægri skatta eða helst enga skatta, það er náttúrlega að ætla fólk vitlausara en það er, svo að ekki sé dýpra í árinni tekið að því er þessi rök hv. þm. Páls Péturssonar varðar. Hann lét hér t. a. m. falla orð um grg. þessa frv. sem eru svo ósæmileg að meira að segja fyrir neðan virðingu þessa hv. þm. hlýtur að teljast. Kjarni málsins er sá, að það er spurning um hvaða tæknilega lausn á að nota að því er þetta varðar. Það er ekki spurning um það markmið, að símakostnað skuli jafna. En við höfum auðvitað áhyggjur af því, sem á þessum svæðum búum, á hverjum skrefatalningin kemur til með að bitna. Hún kemur til með að bitna á þeim sem síst skyldi, og það er það sem er kjarni málsins. Þessi till. er satt að segja þannig fram komin og þannig var fyrir henni mælt, að hún gaf ekki tilefni til þeirrar ræðu sem hv. þm. Páll Pétursson flutti áðan. Ég sem einn af flm. vil undirstrika það. Hér er um till. að ræða um að símnotendum verði gert kleift að velja á milli tveggja tæknilegra valkosta. Ég hygg að alls vegna, líka vegna þess að í upphaflegu stefnunni, sem mörkuð var, var aldrei minnst á skrefatalningu, eins og hér hefur komið fram hjá mörgum ræðumönnum, sé skynsamlegt að fara þá leið sem hér er lögð til. Jöfnuður er takmark í sjálfu sér, það skal vera alveg ljóst, og menn, hvar sem þeir búa á landinu, eiga að vera sammála um það almenna takmark. En ræða af því tagi sem hv. þm. Páll Pétursson flutti er út af fyrir sig ekki beiðni um jöfnuð því að allur málflutningurinn var svo einsýnn. Það eru fullkomlega tvær hliðar á þessum málum. Stundum er dýrt að vera hér og stundum ódýrt, og það sama gildir um Norðurland vestra eða hvað annað svæði á landinu. Um þessi mál verðum við að fjalla frá sjónarhóli heildarinnar, en ekki með þeirri einsýni sem kom fram hjá þessum hv. þm.