Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða um þetta mál. Það er komið frá hv. Ed. og hefur gengið gegnum þá hv. d. breytingarlaust. Allshn. hv. Nd. hefur kynnt sér málið og er samþykk því að mæla með, að það gangi fram óbreytt eins og það liggur fyrir. Það er ekkert vafamál, að samkvæmt slíkri lagasetningu verður manntal og skráning manna í landinu miklu öruggari en tíðkazt hefur til þessa, og er rétt að greiða fyrir því.



Herra forseti. Það verða aðeins örfá orð, sem ég læt fylgja þessu frv. á þskj. 475, sem er frv. til laga um kirkjuþing og kirkjuráð íslenzku þjóðkirkjunnar. Ég skal taka fram, að það hefur orðið samkomulag um það innan ríkisstj. að leggja þetta frv. fram sem stjórnarfrv. Það eru til þess að gera mjög glöggar athugasemdir við frv., svo að hv. þm. geta þar kynnt sér, hvað þar er. Ég tel þó rétt að taka aðeins fram einstök atriði varðandi málið. Það er ekki að ófyrirsynju, að þeir tímar, sem við lifum á, séu kallaðir öld hinna frjálsu félagssamtaka, og það, sem einna mest hefur borið á, eru hin mörgu þing, sem stofnuð hafa verið varðandi ýmsar stéttir þjóðfélagsins, bæði að því er snertir atvinnumál og hins vegar um starfsmannahópa, sem hafa skipað sér saman um það, o.fl. Elzt af þessum þingum sérstakra stétta mun búnaðarþingið vera, sem stofnað var 1899, en í kjölfar þess hafa komið svo mörg þing, að ég kann ekki tölu á þeim. Kirkjan hefur farið mjög hóflega að í þessu efni, og þó er langt síðan farið var fyrst að hreyfa því máli, að kirkjan fengi eigið ráðgefandi þing varðandi löggjafarmálefni og annað slíkt, og er eitthvað fyllilega hálfrar aldar gamalt fyrsta frv., sem borið var fram hér á Alþingi varðandi stofnun kirkjuþings. En það varð ekkert af því, og á tímabili var svo látið nægja með lögum að ákveða kirkjuráð, sem er fimm manna ráð, stofnað samkvæmt sérstökum lögum, sem biskup hefur verið forseti fyrir og hefur verið ráðgefandi f.h. kirkjunnar um löggjafarmál varðandi kirkjustjórn og haft nokkurt vald einnig varðandi ýmis innri mál kirkjunnar, snertandi skipulagshætti þá, en vitanlega ekki neitt löggjafarvald. En á síðustu árum hefur mjög verið ýtt á það af hálfu herra biskupsins og fleiri áhugamanna innan kirkjunnar, að kirkjan fengi sitt þing, sitt ráðgefandi þing, og það frv., sem hér er borið fram af ríkisstj., er einmitt um þetta atriði. Biskupinn hefur verið mjög athafnasamur, bæði um að semja þetta frv. og sömuleiðis um að hvetja til þess, að málið kæmi hér fram á Alþingi nú, og hefur það orðið, eins og ég tók fram, að samkomulagi innan ríkisstj., að hún fyrir sitt leyti er þessu sammála og telur þetta rétt og eðlilegt, eins og nú er orðið skipað þessum málum. Ég skal taka það fram, sem að vísu er óþarfi, af því að það kemur glöggt fram í frv. og þeim athugasemdum, sem fylgja, að lög þau, er nú gilda um kirkjuráð, eru algerlega tekin inn í þetta frv. og kirkjuráð því þar með sett undir yfirstjórn kirkjuþingsins og í raun og veru bara nokkurs konar framkvæmdastjórn, sem kirkjuþingið kýs varðandi þau málefni, sem því eru falin. Í raun og veru er hér um mjög litlar breytingar að ræða, því að efnislega má segja, að lögin um kirkjuráð séu svo að segja tekin óbreytt inn í þetta frv. um kirkjuþingið, þó að nokkrar smærri breytingar séu þar á. Ég geri ráð fyrir, að ýmsir spyrji, hvað þetta muni kosta, og ég hef orðið var við það, að sumir voru hræddir um, að hér væri verið að setja upp mikið bákn, sem gæti orðið dýrt. En frv. er mjög hóflega orðað, og samkvæmt þeim athugunum, sem hafa verið gerðar í kirkjumrn., um það, hvað þetta mundi kosta ríkissjóð, eru það um 50 þús. kr. á ári með því peningagengi, sem nú er, og er þá gert ráð fyrir, að þingið komi saman annaðhvort ár, eins og ákveðið er í 1. gr. frv., og það hafi ekki lengri setu en mánuð hvert skipti, eins og þar er líka gert ráð fyrir, þannig að heildarkostnaður við þingið annaðhvort ár verður þá um 100 þús. kr. eða um 50 þús. kr. á ári. Þetta taldi ég rétt að nefna hér, því að ég held, að það sé ekki tekið inn í sjálfar athugasemdirnar við frv. Það eru hér fyrirmæli um, hvernig kosningum skuli hagað. Það er ekki ætlazt til, að hér sé um að ræða almennan kosningarrétt allra þeirra, er í þjóðkirkjunni eru, varðandi þetta mál, heldur að það séu prestar og sóknarnefndir, sem kjósi, og að í hverju þeirra 7 kjördæma, sem landinu er skipt í samkv. 2. gr. frv., verði kosnir einn prestur eða andlegrar stéttar maður og einn leikmaður, og er svo ætlazt til, að á kirkjuþingi eigi sæti þar að auki biskup og kirkjumrh. Ég geri ráð fyrir, að hið háa Alþingi muni vera nokkurn veginn sammála um það, að rétt sé að verða við óskum kirkjunnar um þessa breytingu á starfsháttum sínum, sem hér er ráð fyrir gert. Það kostar ekki mikið fé, og þar sem er verulega mikill áhugi hjá kirkjunnar mönnum um að fá þessa skipan á, þá virðist mér, að á allan hátt sé rétt og eðlilegt að verða við þeim óskum. Kostnaðurinn er það lítill, að það getur alls ekki réttlætt það, að Alþingi sjái eftir því að verja þessu fé í þessu skyni, og yfirleitt held ég, að frv. sé samið þannig, að það séu ekki miklar líkur til, að það þurfi að gera miklar breytingar á því hér. Þó getur vel verið, að þær nefndir. sem fá málið til meðferðar, kunni að finna eitthvað, sem betur megi fara, og er sjáifsagt, að það sé athugað. Veit ég, að þeir, sem um þetta mál hafa fjallað, bæði á biskupsskrifstofunni og í kirkjumrn., eru fúsir þá til að athuga það með nefndunum og að sjálfsögðu viljugir til að gera þær breytingar, sem kynnu að benda á einhvern hátt á betri leið en hér er sagt fyrir um. Ég sé ekki ástæðu til á þessu stigi málsins að fara fleiri orðum um þetta frv., en vil leyfa mér að leggja til, að því verði að lokinni umr. vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Ekkert er þjóðfélaginu eins dýrt og láta fólk ganga atvinnulaust. Það er því ein af frumskyldum þeirra, sem löndum og lýðum ráða, að koma í veg fyrir atvinnuskort. Ef t.d. 1000 manns ganga atvinnulausir í 4 mánuði, kostar það þjóðfélagið ekki minna en a.m.k. 15–16 millj. kr. í töpuðum vinnuverðmætum. Og sennilega teldist það ekki almennt eða óvenjulegt atvinnuleysi, þó að í allt fyndust allt að 3000 manns í öllum bæjum og kauptúnum Vestfjarða, Norðurlands og Austurlands, sem væru atvinnulausir í 4 mánuði ársins. En samt hlytist af því beint framleiðslutap fyrir þjóðfélagið, sem næmi a.m.k. 45–50 millj. kr., og slík saga endurtekur sig því miður hjá okkur á ári hverju. Auk fjárhagslega tjónsins getur ekki heldur dapurlegri sjón en að sjá efnilegt og vinnufúst fólk á bezta aldri með fullt vinnuþrek eigra um atvinnulaust og sjá enga möguleika til þess að sjá sér og sínum farborða. Þetta fólk þjáist af tærandi ótta við afleiðingar atvinnuskortsins. Atvinnuleysið dregur vissulega dug úr fólki og lamar þrótt þess. Atvinnuleysið er bæði persónulegt og þjóðfélagslegt eyðingarafl. Ekkert er ungu kynslóðinni heldur hættulegra en atvinnuleysi, enda gengur það glæpi næst að synja ungu fólki um að fá að beita kröftum sínum, synja því um að fá að vinna fyrir sér og vinna þjóð sinni gagn. Það er sennilega eitt af því fáa, sem ekki er deilt um hér á landi, að atvinnuleysi sé böl, sem þjóðfélaginu beri skylda til að fyrirbyggja með öllum ráðum. En er þá nokkurt atvinnuleysi hér á landi um þessar mundir? Vissulega er það svo, því miður. Enginn má láta það villa sér sýn, þó að hér í Reykjavík og nágrenni hennar sé völ nægra verkefna fyrir alla þá, sem vilja vinna. Í þremur landsfjórðungum er það meira og minna algengt, að fólk gangi atvinnulaust mánuðum saman á hverju ári, sums staðar allt að því hálft árið. Þetta ástand er einna alvarlegast í bæjum og sjóþorpum, sem byggt hafa afkomu sína á síldveiðum og síldariðnaði, og enginn getur sakað fólkið á þessum stöðum um það, þó að síldin veiðist ekki og þó að dýrmæt atvinnutæki notist þannig ekki heldur ár eftir ár, en vissulega er bölið og tjónið jafntilfinnanlegt fyrir því. Litlu betra er ástandið þar, sem þorskveiðar hafa brugðizt árum saman á grunnmiðum og stór skip hefur vantað til að sækja afla á fjarlægari fiskimið. Það léttir ekki böl atvinnuleysingjanna, þó að ef til vill megi segja, að þetta sé í flestum tilfellum afleiðing þess, að erlendir veiðiþjófar hafa fengið að skarka svo nálægt ströndum landsins, að grunnmiðin mega heita eyðilögð. Það er léleg raunabót, þó að menn viti, að úr þessu hefði ef til vill mátt bæta með því, að stjórnarvöldin hefðu þorað að bægja veiðiþjófunum frá og rýmka friðunarsvæðin við strendur landsins, eftir að reynslan hafði staðfest, að hjá því yrði ekki komizt, ef vel ætti að gæta hagsmuna Íslendinga. Staðreyndin er samt sú, að þetta hefur ekki verið gert. Forsrh. og ríkisstj. hafa sagt eins og danski karlinn, sem sagði: Jeg tör ikke for Anne. - Þeir þora ekki að leysa lífsnauðsyn íslenzkra þegna fyrir brezkum ofríkismönnum, sem þá hins vegar langar til að selja óunninn fisk sér til einhvers hugsanlegs ábata annað slagið, en þjóðinni þó áreiðanlega bæði til tjóns og vanvirðu. Og þar við situr. Þar með er fólkið í þessum landshlutum látið eiga sig með sitt atvinnuleysi. Í það er í mesta lagi slett einhverri smáfúlgu af atvinnubótafé. En málið er stærra en svo, að það verði leyst á þann hátt. Þetta frv., sem hér er til. umr., bendir á allt aðrar leiðir, og skal ég nú gera nokkra grein fyrir efni þess og flutningi. Málið er flutt af fjórum þm., sínum úr hverjum stjórnmálaflokki, nefnilega hv. 9. landsk., Karli Guðjónssyni, hv. þm. V-Ísf., Eiríki Þorsteinssyni, hv. 8. þm. Reykv., Gils Guðmundssyni, og mér. Frv. er, eins og segir í upphafi grg., að mestu leyti sniðið eftir fjórum lagafrv., sem fram komu á seinasta þingi og öll fjölluðu um togaraútgerð og lausn alvarlegra atvinnuvandamála Öll miðuðu þessi frv. að því að auka framleiðslu sjávarafurða og vinna bug á atvinnuleysi því, sem landlægt er á vissum tíma árs víðs vegar á landinu. Efniviður sá, sem frv. er byggt á í sinni núverandi mynd, er þá í fyrsta lagi frv. til laga um smíði togara innanlands og aukningu togaraflotans. Það var þá flutt af fjórum þm. Sósfl. í Nd. Alþingis. Í öðru lagi er hér um að ræða frv. til laga um togaraútgerð ríkisins til atvinnujöfnunar, flutt af mér og hv. þm. V-Ísf., Eiríki Þorsteinssyni. Það frv. hafði ég þá flutt þrisvar sinnum áður, fyrst í Ed., en síðan alltaf í Nd. Þriðja frv., sem hér um ræðir, er frv. til laga um útgerð togara til þess að koma á og viðhalda jafnvægi í byggð landsins, flutt af þremur þm. Framsfl. Þá er það fjórða frv., frv. til laga um stuðning við bæjar- og sveitarfélög til atvinnuframkvæmda, flutt af þremur þm. Sósfl., einnig flutt í Nd. Nú varð það að ráði, að ekki skyldi þetta mál flutt af þessum þm. hvert í sínu lagi, heldur skyldu þau felld saman í eina löggjöf og þm. fjögurra flokka sameinast til flutnings á frv. Samtals hafa þessir flokkar öflugan meiri hl. á þingi, eða 31 þm., svo að með þessum samflutningi málsins ætti að vera miklu vænlegra en áður um framgang þess. Um nokkur önnur mál var þessi háttur einnig upp tekinn í byrjun þessa þings, að sameina þm. fleiri flokka um flutning meiri háttar mála. Má þar til nefna frv. um þriggja vikna orlof. Er vonandi, að þessi vinnubrögð leiði til þess, að þessi mál bæði verði nú afgreidd sem lög. Þetta frv. er í fjórum köflum. I. kaflinn er um það, að ríkisstj. skuli leita eftir samningum við íslenzkar skipasmíðastöðvar um smíði þriggja togara af fullkomnustu gerð. Á því sviði hefur ísinn þegar verið brotinn um smíði stálskipa. Eitt skip hefur þegar verið smíðað. Það er dráttarbáturinn Magni, sem jafnframt er ísbrjótur í bókstaflegri merkingu, og nú er annað stálskip í smíðum, nefnilega björgunarskúta Norðurlands. Báðar þessar tilraunir þykja hafa tekizt með ágætum. Auðvitað á ríkisvaldið að hlúa að þessum nýgræðingi í íslenzkum iðnaði með því að fá honum í hendur sístækkandi verkefni til þess að glíma við. Og að sjálfsögðu á að stefna að því, að stálbátar, sem nú eru mjög að ryðja sér til rúms, og togarar okkar verði yfirleitt smíðaðir hér heima. Með þessu mundu skapast atvinnuskilyrði fyrir margar iðngreinar, svo sem skipaverkfræðinga, skipasmiði, rafvirkja, pípulagningarmenn, vélsmiði, húsgagnasmiði, málara og fleiri iðnstéttir. Þá er einnig lagt til í I. kafla frv., að ríkisstj. skuli kaupa erlendis 12 fullkomna togara, og skuli við það miðað, að smíði þessara 15 skipa verði lokið á árunum 1957, 1958 og 1959. Í þessu skyni er ríkisstj. heimilað að taka . allt að 100 millj. kr. lán. 10 af þessum 15 skipum er ríkisstjórninni heimilað samkvæmt frv. að selja samvinnufélögum, bæjar- eða sveitarfélögum, hlutafélögum eða einstaklingum eða hverjum öðrum lögformlegum aðila, sem slíkan atvinnurekstur vill annast. II. kafli frv. er um togaraútgerð ríkisins til atvinnujöfnunar. Þar segir, að ríkið sjálft skuli eiga og gera út ekki færri en 5 þeirra togara, sem um ræðir í I. kaflanum, og skuli þessir togarar fyrst og fremst afla hráefnis fyrir hraðfrystihús og önnur fiskiðjuver, sem illa eru hagnýtt vegna hráefnisskorts. Í þessum frv.- kafla segir enn fremur, að það skuli vera höfuðmarkmið þessarar togaraútgerðar ríkisins að jafna atvinnu í kaupstöðum og kauptúnum landsins með þeim hætti, að togararnir leggi þar einkum afla á land, sem atvinnuleysi geri vart við sig og mest sé þörf aukinnar vinnu hverju sinni. Einnig er heimilað að taka tillit til þess við ákvörðun staða, sem ríkistogari á að leggja afla sinn upp á, að illa hagnýtt fiskiðjuver fái aukið hráefni til vinnslu. Þarna er sem sé hugsað um þetta tvennt, að bæta fyrst og fremst úr atvinnuþörf fólksins, að hagnýta vinnuafl þess við framleiðslustörf í þágu þjóðfélagsins, og hins vegar að bæta hag atvinnurekenda, taka tillit til réttar fjármagnsins í atvinnurekstrinum með ríkisaðstoð um öflun hráefnis til vinnslunnar. Ég minnist þess, þegar ég flutti frv. um ríkisrekstur togara til atvinnujöfnunar í fyrsta sinn, það var fyrir nokkrum árum, að fyndinn andstæðingur kallaði þetta hugmynd um flökkutogara. Það fannst mér vera ágætt nafn. En ég benti þá á, að slíkir flakkarar kæmu a.m.k. ekki betlandi um björg, heldur færandi hendi, berandi björg í bú þeirra, sem sætu annars auðum höndum og ættu þess ekki kost að vinna sér og sínum og þjóðfélaginu gagn. Þetta væru því þarfir og góðir flakkarar, sem menn ættu að taka vel á móti. Nú gera menn ekki heldur lengur að gamni sínu um ríkisrekna togara til atvinnujöfnunar. Það er orðin sannfæring fólksins víða um land, þar sem atvinnuleysið er árlegur óheillagestur, að honum verði ekki bægt frá dyrum með neinu öðru fremur en einmitt ríkisreknum togurum, sem leggi afla sinn á land ýmist á Austfjarða-, Vestfjarða- eða Norðurlandshöfnum o.s.frv., aðeins með tilliti til þess, hvar atvinnuþörfin sé mest og brýnust á hverjum tíma. Þegar ég starfaði í atvinnumálanefnd ríkisins, kynntist ég þessu viðhorfi fólksins víða um land mjög vel, og það merkilega er, að fyrir þessu máli hefur engan áróður þurft að hafa í frammi. Það hefur mælt með sér sjálft. Hið vinnandi fólk hefur krafizt þess þráfaldlega, að þetta mál kæmi til framkvæmda. Nú fyrir nokkrum dögum gerði verkalýðsfélag Hólmavíkur t.d. svo hljóðandi samþykkt um atvinnuúrræði í því kauptúni og annars staðar, þar sem líkt stæði á: „Almennur fundur í verkalýðsfélagi Hólmavíkur, haldinn 8. febrúar 1956, leyfir sér að skora á Alþingi og ríkisstj. að láta nú þegar koma til framkvæmda raunhæfar aðgerðir til jafnvægis i byggð landsins, t.d. með öflun hráefna til frystihúsa og annarra fiskiðjuvera, sem í ýmsum kauptúnum og kaupstöðum er varla hægt að starfrækja sökum hráefnaskorts. Í því sambandi vill fundurinn benda á frv. til laga nr. 136, flutt af Hannibal Valdimarssyni, Karli Guðjónssyni, Eiríki Þorsteinssyni og Gils Guðmundssyni, en frv. þetta virðist að verulegu leyti leysa þessi mikilsverðu mál, ef að lögum yrði.“ Þessi ályktun talar skýru máli, og það er óyggjandi staðreynd, að meðan ekki fæst fram rýmkun á landhelginni, verður ekki ráðin bót á atvinnuleysi kauptúnanna í Strandasýslu og við austanverðan Húnaflóa með öðru móti fremur en einmitt aðfluttu hráefni til vinnslu á þessum stöðum. Þess vegna krefjast menn þess, að þetta frv. verði samþykkt og látið koma til framkvæmda. Alveg sama er að segja um Vestfirðina alla. Með aumingjaskapnum f landhelgismálunum er búið að lama alla vélbátaútgerð í þessum landshluta og svo að segja ganga af henni dauðri. Þar er því ekki um neitt annað að ræða fyrst um sinn en aukna togaraútgerð, enda eru þar úti fyrir einhver allra beztu togaramið í heimi. Áframhaldandi aðgerðarleysi og sinnuleysi ríkisvaldsins leggur þennan landsfjórðung blátt áfram í auðn á nokkrum áratugum, ef ekkert verður að gert, og væntanlega er þó ekki ætlunin að bíða eftir því, að svo fari. Nú skal ég taka það fram, til þess að þeir, sem aldrei mega heyra ríkisrekstur nefndan, þurfi ekki af þeim sökum að snúast gegn málinu, að mér er rekstrarformið sjálft algert aukaatriði. Verði einstaklingsrekstri eða félagsrekstri í einhverri mynd við komið til þess að leysa þetta vandamál jafnvel, þá er mér það vitanlega jafnkært. Afnám atvinnuleysisins er aðalatriðið og kjarni málsins. En sé fordómalaust litið á málið, þá er augljóst, að sá hreyfanleiki, sem nauðsynlegur er á atvinnutækjunum til þess að ná þessu marki, verður aðeins tryggður með ríkisreknum togurum, og þess vegna og vegna þess eins er lagt til, að rekstrarformið ríkisrekstur verði viðhaft í þessu tilfelli. Sú aðalmótbára, að með ríkisrekstri nokkurra togara taki ríkið á sig verulega fjárhagslega áhættu, er fyllilega svaraverð, því að það er auðvitað hverju orði sannara. En því er þó fyrst til að svara, að enginn þarf að gera því skóna, að atvinnuleysisvandamálið verði nokkurn tíma leyst án mikils tilkostnaðar af hendi hins opinbera. Í annan stað ber ríkið bæði verulegan tilkostnað og áhættu af einstaklingsútgerð togara, eins og nú standa sakir. Ríkið annaðist í upphafi togarakaupin, lagði sjálft fram fé eða útvegaði það, gekk í ábyrgðir vegna nýju togaranna, og eins og á hefur verið bent af öðrum, eru þeir skattar, sem á voru lagðir á síðasta ári til að létta halla af togaraútgerð, jafnt teknir af íbúum þeirra staða, sem eiga togara og hafa fengið af þeim atvinnubót, eins og af hinum, sem ekki hafa fengið neina slíka aðstoð. Hins vegar ræður ríkið engu um það, hvernig rekstri þessara togara er hagað né hvar þeir leggi afla sinn á land. Í þriðja lagi geta svo töp fimm ríkisrekinna togara aldrei orðið nema lítill brothluti þeirra upphæða, sem atvinnuleysið tortímir og glatar, eins og ég sýndi fram á í upphafi máls míns. Að síðustu er svo þess að gæta, að sá tilkostnaður, sem fram er lagður til þess að útrýma atvinnuleysi, skilar sér auðvitað að nokkru aftur, bæði í bættum efnahag einstaklinga, í bættri rekstrarafkomu margra þýðingarmikilla atvinnufyrirtækja og í aukningu framleiðslu og gjaldeyristekna þjóðarinnar allrar. III. kafli frv. er um það, að ríkisstj. skuli heimilað að verja allt að 5 millj. kr. til hlutabréfakaupa í félögum, sem stofnuð kunni að verða með þátttöku tveggja eða fleiri sveitarfélaga í þeim tilgangi að reka togaraútgerð. Þarna er ætlunin að opna möguleika til samvinnu milli sveitarfélaga og ríkisins til þess að útrýma atvinnuleysi á ákveðnum stöðum. Þessi samvinna er þannig hugsuð í aðalatriðum, að stofna skuli hlutafélög um togaraútgerð. Síðan skal safna hlutafé í heimahéraði, og þegar tekizt hefur að safna hlutafé, sem nemur a.m.k. 10% af áætluðum stofnkostnaði útgerðarinnar, hefur einnig skapazt réttur til 10% hlutafjárframlags frá ríkinu. Sé þessi leið farin, skal ríkisstj. enn fremur vera heimilt að ábyrgjast f.h. ríkissjóðs allt að 80% af stofnkostnaði slíkra útgerðarhlutafélaga. Samkv. frv. er þannig hægt að velja um leiðir eftir því, hvers menn óska um það, hvaða kafli frv. eigi að koma til framkvæmda. Þá skal aðeins vikið að efni IV. kafla frv., sem er um stuðning ríkisins við bæjar- og sveitarfélög til ýmiss konar atvinnuframkvæmda. Þar er ríkisstj. heimilað að taka 50 millj. kr. lán, sem síðan verði endurlánað bæjar- og sveitarfélögum til atvinnuframkvæmda og framleiðsluaukningar. Þessu fé mega sveitarfélögin verja til byggingar eða endurbóta á hraðfrystihúsum, fiskimjölsverksmiðjum, lýsisvinnslustöðvum, þurrkhúsum og til annarra fiskvinnslustöðva. Einnig má verja þessu fé til að bæta aðstöðu við afgreiðslu fiskiskipa eða til þess með einhverjum hætti að auðvelda hagnýtingu sjávarafla. Hér er því um það að ræða að skapa aðstöðu til að notfæra togaraafla til atvinnubóta, og er það auðvitað geysiþýðingarmikið atriði í sambandi við öflun sjálfs skipastólsins. Þetta er þá í stuttu máli aðalefni þess frumvarpsbálks, sem hér er til umræðu. Það getur engum dulizt, að þetta er einmitt hið mikla mál hinna dreifðu byggða. Ekkert annað mál liggur fyrir þessu þingi, sem fólkið á Vestfjörðum, Norðurlandi og Austfjörðum leggur t.d. meiri áherzlu á að fá samþykkt en einmitt þetta, nema þá vera skyldi tillögurnar um rýmkun friðunarsvæðanna. Þá er þess og að geta, að þetta frv. er að verulegu leyti byggt á atvinnumálasamþykktum, sem gerðar voru einróma á seinasta Alþýðusambandsþingi, og er víst, að samþykkt þessa máls mundi af verkalýðsfélaganna hendi verða tekið með mikilli velþóknun. En á sama hátt verða alþýðufólki um allt land það mikil og sár vonbrigði, ef stórmál eins og þetta verður svæft eða drepið einnig á þessu þingi. Færi svo, mundi alþýðufólk þúsundum saman missa trúna á, að nokkur alvara sé í öllu skrafinu um jafnvægi í byggð landsins, og óefað mundi það herða á fólksflóttanum til Suðvesturlandsins. Þetta er veigamikill þáttur í því að skapa aukið jafnvægi í byggð landsins og ætti því auðvitað að samþykkjast af öllum þeim, sem taka sér það mjög í munn. Nú kynni einhver að segja sem svo: Er nokkurt vit í því að vera að fjölga togurum, þegar hvert einasta skip þarf a.m.k. 6 þús. kr. styrk á dag? Við þessu er fyrst því að svara, að án togara getum við alls ekki verið, og í annan stað minnir þessi taprekstur togaranna, sem meira en hálf þjóðin lifir þó á, hvað sem hver segir, einungis á það, að aðstöðu þeirra verður að bæta. Þeir verða að eiga eigin hraðfrystihús, saltfiskverkunarstöðvar og herzlustöðvar, og þeir verða að fá útgerðarnauðsynjar sínar á réttu verði. Það er á þann hátt, sem leysa þarf vanda togaraútgerðarinnar, svo að ekki sé þúsundataprekstur á þeim á hverjum degi, og sleppa síðan öllum styrkjum til þeirra niður. En höfum við þá ekki nógu marga togara fyrir? Er nokkur þörf á því að vera að fjölga þeim? Veit nokkur maður um, spyr ég, bæ eða byggðarlag, sem að skaðlausu fyrir atvinnulíf sitt gæti misst af togara og þeirri atvinnu, sem hann skapar í byggðarlaginu? Ég held, að enginn bendi á slíkan stað. En vantar þá nokkurs staðar togara? Jú, Vestfjarðasvæðið, sem bezt allra landshluta liggur við togaraútgerð, vantar a.m.k. þrjá togara, ef vel ætti að vera. Strandasvæðið og Húnaflóahafnir vantar togara. Sauðárkróki, Ólafsfirði og Húsavík er eitt skip alls ófullnægjandi. Mætti ekki minna vera en að hver þessara bæja styddist við útgerð eins togara. Neskaupstaður, sem er á stærð við hvern þessara bæja, hefur tvo togara auk mikils vélbátaflota og telur það vera sízt of mikið fyrir sig. Norðausturlandið vantar tilfinnanlega togara, og Austfjarðakauptúnin, sem nú hafa einn togara í samlögum, þyrftu nauðsynlega að fá 1–2 togara í viðbót. Þarna hefur strax verið bent á ákveðna staði, sem strax þyrftu að fá níu togara. Þá eru einir sex eftir til endurnýjunar og viðbótar annars staðar eftir 7 eða 8 ára hlé, síðan seinustu togararnir voru keyptir til landsins. En eru þetta þá ekki draumórar einir, að hægt sé að verja 160 millj. kr. til kaupa á nýjum togurum og til atvinnubóta í landi? „Hvað er milljónin nú á dögum, góði minn,“ sagði fjármálamaðurinn í blaðaviðtali í vetur, og hvað eru þá 160 millj.? Það er um hálfs árs gjaldeyristekjur af Keflavíkurflugvelli, og til hvers skyldi þeim vera betur varið en einmitt í þessu skyni? Og þá er þess að gæta, að þetta framkvæmdaátak á að gerast á þremur árum. Það er því aðeins um 50–60 millj. að ræða á ári til þess að stíga þetta merkilega spor til atvinnujöfnunar í landinu og draga úr hinum óheillavænlegu þjóðflutningum til Suðvesturlandsins. Við höfum áður lyft miklu stærra taki og búum að því enn. Fyrir 10 árum voru keyptir 33 nýir togarar í einu og skömmu síðar bætt 10 togurum við. Það var stórátak, og þetta, sem hér er rætt um, er smámunir einir í samanburði við það. Nei, nú duga engar úrtölur. Við megum ekki draga svo lengi að endurnýja togaraflotann, að það verði að gerast allt í einu eða á fáum árum. Hitt er miklu viturlegra, að gera sér ljóst, að við þurfum að eiga um 50 togara, getum ekki búizt við hærri meðalaldri en 25 árum, og verðum því að kaupa a.m.k. tvo togara á hverju ári aðeins til þess að halda í horfinu. Hér hefur því mikið verið vanrækt. Eiginlega skuldum við alla þessa 15 togara eðlilegu viðhaldi flotans á síðustu 7–8 árum. Stærra er nú þetta átak ekki, þegar alls er gætt. Jafnframt þessu kallar víða að stækkun hraðfrystihúsa, bygging annarra fiskvinnslustöðva, bætt afgreiðsluskilyrði og hafnaraðstaða í útgerðarbæjum og kauptúnum. Þetta á að gera, og þetta getum við gert. Þetta þurfum við líka að gera, því að okkur skortir tilfinnanlega erlendan gjaldeyri og notum illa vinnuafl þjóðarinnar. Þess vegna treystir Alþýðuflokkurinn því, að þetta frv. fái nú óskiptan stuðning allra þeirra þingflokka, sem þátt hafa tekið í flutningi málsins, og þar með ætti því að vera örugglega borgið. Herra forseti. Ég leyfi mér að leggja til, að þetta frv. verði samþykkt, og vil þar næst mæla með því, að frv., þegar umr. lýkur, verði vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Hv. 3. landsk. þm., Hannibal Valdimarsson, hefur gert hér svo ýtarlega grein fyrir efni frv. okkar fjórmenninganna um kaup og útgerð togara og stuðning við sveitarfélög til atvinnuframkvæmda, að ég get látið nægja örstutta upprifjun á aðalefni þess. Frv. gerir ráð fyrir, að ríkið láti smíða 15 togara, þar af 3 innanlands. Það heimilar ríkisstj. að selja 10 þessara skipa einstaklingum, útgerðarfélögum eða bæjarfélögum, en mælir svo fyrir, að minnst fimm skipanna verði gerð út á vegum ríkisins til atvinnujöfnunar, þannig að aflinn verði hverju sinni lagður þar á land til vinnslu, sem ella væri hætta á atvinnuleysi. Enn fremur gerir frv. ráð. fyrir því, að ríkið greiði götu bæjar- eða sveitarfélaga til þess að eignast veiðiskip þessi, með því að ríkissjóður geti, þegar svo þykir henta, verið meðeigandi í togara ásamt bæjar- eða sveitarfélögum, tveimur eða fleirum. Og að lokum, þótt ekki sé minnst vert um þann þátt málsins, er lagt til, að ríkið hafi forgöngu um lántöku, allt að 50 millj. kr., sem endurlánaðar verði bæjar- og sveitarfélögum til atvinnuframkvæmda og framleiðsluaukningar, svo sem til byggingar eða endurbóta á hraðfrystihúsum, fiskimjölsverksmiðjum, lýsisvinnslustöðvum eða til mannvirkja, sem bæta aðstöðu til afgreiðslu fiskiskipa eða með öðrum hætti auðvelda hagnýtingu sjávarafurða. Mál þetta teljum við sósíalistar eitt hið allra mikilvægasta, sem fyrir þessu þingi liggur, og því höfum við óskað eftir, að þessi umræða fari fram í áheyrn alþjóðar. En við því hefur raunar verið þrjózkazt síðan fyrir áramót. Ekki verður sagt, að efnisþættir málsins séu nýir af nálinni hér á þingi. Allir hafa þeir sézt hér áður, þótt það sé fyrst nú, sem þeir liggja frammi f einu frv. Í fyrra voru á ferðinni 4 frv. um þetta efni, eins og frummælandi hefur rakið. En þeir virðulegu hofmenn, sem hér stjórna vinnubrögðum, sáu ekki ástæðu til þess að afgreiða neitt þeirra. Öll komust þau til nefnda, en ekki heldur lengra, og verður þó ekki annað séð en að efni þeirra sé fyrir líf og afkomu fjölda fólks fullt eins mikilvægt og t.d. ákvörðunin um það, að Kópavogsbyggð skyldi fremur heita kaupstaður en hreppur. En til þess að koma þeirri nafnbreytingu á vakti þingið um nætur í fyrra, á meðan þessi mál dagaði uppi. Nú höfum við flm. þessa frv. talið rétt, að athugun allra þessara málsþátta fylgist að og löggjöf um þá verði felld í eitt. Það væri ekki með neinum ólíkindum, þótt nokkrar efasemdir vöknuðu hjá einhverjum mönnum, sem hugleiða það, að lagt skuli til á Alþ., að togaraflotinn verði aukinn og einhverjar vonir bundnar við sjávarútveginn. Máske verður líka spurt: Eru ekki togararnir ómagar, sem sjúga daglega 5000 kr. rekstrarstyrk hver um sig undan blóðugum nöglum okkar fátæku þjóðar? Og er ekki sjávarútvegurinn sem slíkur vonlausastur af öllu vonlausu hjá þessari þjóð? Ekki ber því að neita, að þeir, sem telja, að hin æðstu sannindi sé helzt að finna í ríkisbókhaldinu og á skattaframtölum, munu geta fundið jákvæð svör við þessum spurningum. En sum sannindi bókhaldsins í okkar þjóðfélagi standast ærið illa fyrir dómstóli hinna köldu staðreynda og engin þó verr en ómegðarúrskurðurinn um útveginn. Ef horft er fram hjá sleggjudómum og bókhaldsgöldrum, en litið af raunsæi á málefni togaraútvegsins, gildi hans og þróun, þá blasir það við, að togaraútgerðin er afkastamesta og að ýmsu leyti bezta útgerð Íslendinga þjóðhagslega séð. Má í því sambandi benda á, að útvegur þessi nýtur minni fyrirgreiðslu af hálfu ríkisins en öll önnur útgerð. Bátagjaldeyrir hefur ekki verið lagður á afurðir honum til styrktar. Þá liggur það í augum uppi, að Íslendingar eru sífellt að sækja á fjarlægari fiskimið, og bendir allt til, að nauðsyn þess að auka veiðarnar á fjarlægu miðunum, t.d. við Grænland, muni fara vaxandi. En engin íslenzk fiskiskip eru vel til slíkra veiða fallin nema togararnir, og eru þó flestir þeir togarar, sem nú eru í eigu Íslendinga, að nokkru vanbúnir til mjög langsóttra veiða. Það er því augljóst, að hinir ágætu nýsköpunartogarar - en þeir elztu eru nú 9 ára gamlir - ganga úr sér og úreldast, og endurnýjun flotans kallar að á næstu árum. Þar að auki er núverandi togarafloti of lítill. Á árunum fyrir síðustu heimsstyrjöld voru jafnan gerðir út hérlendis fram undir 40 togarar, 36–37 togarar á árunum 1934–39, og hafði togaraflotinn þá hrörnað um skeið. Þótt þeir 33 togarar, sem kaup voru fest á á nýsköpunarárunum, ættu fyrst og fremst að bæta upp langvarandi skort á endurnýjun skipastólsins, var ekki reiknað með, að gömlu togararnir hyrfu jafnskjótt úr sögunni og raun hefur á orðið. Nú munu aðeins 2 þeirra reknir. Ólíklegt er, að þeir verði þannig gerðir út í framtíðinni, að afla þeirra gæti að nokkru ráði í heildarframleiðslunni. Auk togaranna frá tíð nýsköpunarstjórnarinnar hefur ríkissjóður látið smíða 10 togara, svo að i eigu landsmanna voru 43 nýlegir togarar, þar til á s.l. vetri, að 2 þeirra fórust, og hefur enn ekki verið fyllt í þau skörð, svo að af nútíma togveiðiskipum er nú aðeins til 41. En þegar þess er gætt, að möguleikarnir til þess að hagnýta þau verðmæti, sem togararnir færa á land, eru margfaldir við það, sem áður var, þegar eingöngu varð að flytja fiskinn út ísvarinn eða salta hann, sést ljóslega, að það er hagfelldara nú en áður að leggja kapp á aukna togaraútgerð. Er það fyrst og fremst vegna tilkomu frystihúsanna, og einnig á skreiðarverkunin sinn þátt í því. Þess verður þó þráfaldlega vart, að valdhafar þjóðfélagsins, bæði í stjórnarráði og bönkum, líta á útveginn frá bókhaldssjónarmiðinu, og f samræmi við það bera samskipti þeirra við hann svipmót af framkomu hins harðdræga húsbónda, sem fyrr á tímum kúgaði sveitarómagann til að skila búinu öllu því gagni, sem verða mátti, samtímis því sem niðursetningurinn var rækilega á það minntur, að verðleikar hans væru harla litlir, og honum svo illa skammtaður viðurgerningur, að tilveran varð sultur og seyra. Til að sannfærast um, að hér er rétt frá greint, geta menn t.d. flett upp í riti Framkvæmdabankans og lesið sér til um þróun þá, sem er að gerast í útlánastarfsemi bankanna. Þar er svo frá greint um árið 1954, að lánveitingar til landbúnaðarins jukust um 61 millj. kr., lán til verzlunar jukust um 42 millj. kr., lán til iðnaðar jukust um 13 millj., en lán til útgerðarinnar minnkuðu um 9 millj. kr. En þótt stjórnarvöldin líti ekki stórum augum á útveginn, þá breytir það ekki þeirri staðreynd, að sjávarafli er alltaf nokkuð yfir 90% útflutningsverðmætanna, enda verða allar aðrar atvinnugreinar landsins að nærast á þeim gjaldeyri, sem útgerðin skapar. Þrátt fyrir lánsfjársveltuna og þrátt fyrir það, að margsinnis hefur komið til meiri og minni framleiðslutruflana, af því að þjóðfélagsleg aðstaða útvegsins hefur verið gerð svo ótraust sem raun ber vitni, hefur útgerðin í heild samt skilað vaxandi árangri ár frá ári að undanförnu. Aflabrestur í einstökum verstöðvum og á einstökum fisktegundum breytir ekki þeirri heildarútkomu. Aflamagnið síðustu 4 ár sýnir t.d. 23% aukningu á því tímabili. Það er því mjög villandi að telja fiskveiðarnar þjóðhagslega ótrygga atvinnugrein; þvert á móti reynast þær vera traustari þjóðarbúinu en flest sú starfsemi, sem nú fer fram á þurru, þrátt fyrir allt. Heildarafli síðustu ára er þessi: 1952 veiddust 332 þús. lestir af fiski. Næsta ár veiddust 337 þús. lestir. 1954 var aflinn kominn upp í 388 þús. lestir. Og á s.l. ári nam hann 409 þús. lestum. Á togara hefur að undanförnu veiðzt um helmingur aflamagnsins, en með því að bátaflotinn hefur vaxið og togaraflotinn minnkað nú um skeið, er afli togaranna nú nokkru minni en bátanna, eða 43% af heildaraflamagninu 1955, en var 54% af aflanum 1952. Þess má geta, að á s.l. ári urðu þær einar breytingar á skrá um íslenzk botnvörpuskip, að 7 voru strikuð út af henni. Voru það 2 hinna nýju togara, er fórust, og 5 eldri togarar, sem seldir voru úr landi sem brotajárn. Þrátt fyrir mikla aukningu bátaflotans og nýtt flutningaskip rýrnaði skipastóllinn í heild á árinu 1955 um meira en 1000 rúmlestir, og er öll rýrnunin á togaraflotanum. Af því, sem hér hefur verið drepið á, má glöggt marka, að áhugi stjórnarvaldanna beinist ekki að því að efla útveginn og sízt togaraútgerð. Og hið sama verður einnig upp á teningnum, ef litið er á stóru skattana, sem lagðir voru á fyrir rúmum mánuði undir því yfirskini, að þannig ætti að „bjarga“ útgerðinni. Sannleikurinn um þá er sá, að þeir eru á lagðir til þess að fá útgerðarmenn, sem eru álíka skammsýnir og stjórnarherrarnir sjálfir, til þess að þegja í bili og mögla ekki, þótt t.d. olíusalar og útflutningseinokarar liggi þungt á herðum útvegsins. En ráðstafanirnar sem slíkar bjarga engu, heldur þvert á móti koma þær atvinnugrein þessari í koll, eins og öllum þeim aðilum öðrum, sem eiga afkomu sína tengda eðlilegri framleiðslu. Þeir, sem efast um, að æskilegt sé að auka togaraflotann, hafa það vissulega til síns máls, að aukningin er ekki einhlítt framfaraspor, nema henni fylgi bættir stjórnarhættir, þannig að ríkið kappkosti að byggja upp framleiðslukerfi, sem verði undirstaða að bættum efnahag, ekki einasta ríkissjóðs, heldur og miklu fremur fólksins, sem að framleiðslunni vinnur. Það, sem hingað til hefur hindrað lagasetningu um aukningu togaraflotans, er ofríki og afturhaldssemi .ríkisstj., sem setið hefur og enn lafir á stóli, nú mörkuð feigðinni. Einmitt nú, þegar fantatök hennar á liðsmönnunum eru tekin að daprast, er vert að kanna það, hvort manngrein einstakra þm. getur ekki þokað máli þessu áleiðis, meðan óráðið er, hverjir verða stuðningsmenn og hverjir andstæðingar næstu stjórnar, enda er þetta mál svo vaxið, að árangur þess kemur ekki fram þann dag, sem lög eru samþykkt, og er það ekki nýlunda, þótt ný skip sigli hér að landi, sem hreppt hefur aðra ríkisstj. en þá, sem sat, þegar smíðaákvörðunin var tekin. Og það er til huggunar, að nú er þó ekki mikil hætta á versnandi stjórnarfari. Hvað sem líða kann rekstrarstyrkjum og efasemdum, sem þeir valda hinum varfærnustu mönnum, þá er aukning togaraflotans þjóðhagslegt velferðarmál, sem of lengi hefur dregizt. Þm. Sósfl. hafa á þingum margra undanfarinna ára barizt fyrir og flutt hvert frv. á fætur öðru um, að togarasmíðum á vegum Íslendinga væri haldið áfram, og allt frá 1953 höfum við lagt áherzlu á, að hluti af þessari nýsmíði færi fram hér innanlands, enda höfðu þá skapazt hér aðstæður til slíkra smíða, og eru nú stálskipasmíðar þegar hafnar hér, svo sem kunnugt er. Dráttarbátur Reykjavikurhafnar, Magni hinn nýl. og björgunarskúta Norðurlands, sem nú er að því komin að hlaupa af stokkum, sýna, að íslenzkt handbragð í þessari iðn þarf ekki að vanmeta. Það er líka sannast mála, að endurnýjun og aukning fiskiskipastólsins verður á næstu árum að vera verk íslenzkra handa og hugvits. Við verðum að skipa öndvegi sem fiskveiða- og fiskiðnaðarþjóð. Við verðum ekki einasta að tileinka okkur á hverjum tíma hinar beztu tækninýjungar, sem fram koma hjá öðrum þjóðum, heldur verðum við og að nota eigin reynslu til stöðugra endurbóta á gerð og búnaði fiskiskipa og veiðarfæra. En það er augljóst mál, að á þetta mun jafnan skorta, meðan fiskiflotinn, bátar og togarar, kemur í hendur sjómannanna sem fjarlægir gripir, góðir eða lélegir eftir því, hvort lánið er hagstætt eða rangsnúið hverju sinni, en ekki nema að litlu leyti ávöxtur lífsreynslu þeirra, sem skipin nýta. Hér er því ekki einungis um sjávarútvegsmál að ræða, heldur mundi einnig verða blásið hér lífi í hinn unga skipasmiðaiðnað, sem áreiðanlega á eftir að vinna hér stórvirki, ef hann fær að glíma við verkefni;.sem honum eru samboðin, en svo mundi verða, ef að þessu ráði yrði horfið. Í nánustu framtíð er líklegt, að togarafloti landsmanna verði eitthvað yfir 50 skip. Óvarlegt er að reikna meðalendingu skipanna mikið yfir 25 ár. Endurnýjunarþörfin verður því 2 skip á ári, og ætti það að vera fast verkefni innlendra skipasmiða. Og það eru raunar fleiri þjóðfélagsvandamál, sem yrðu auðveldari viðfangs, ef horfið yrði að því einfalda ráði að auka togaraflotann. Ársafli eins togara, sem sæmilega er rekinn, skapar um 12 millj. kr. gjaldeyrisverðmæti, sé hann fullverkaður og seldur þannig úr landi. Allir kannast við það, að í blöðum og bankastjóraræðum hefur mikið kvein verið að undanförnu af því tilefni, að gjaldeyrisaðstaða bankanna versnaði nokkuð á s.l. ári. Ekki var raunverulegur gjaldeyrishalli þó uggvænlegri en svo, að 3–4 togarar hefðu getað sléttað hann. Enginn þeirra, sem þessi mál ræða fjálglegast með tilheyrandi sparnaðarráðleggingum til handa alþýðu manna, virðist láta sér detta það í hug, að hægt sé að bregðast við þessum vanda með framleiðsluaukningu. Enginn þeirra sér neitt óeðlilegt við það, þótt viðhald togaraflotans sé með öllu vanrækt, þannig að ekkert skip er enn komið í skörð þeirra, sem týnd eru. Enginn þeirra virðist heldur telja það annað en sjálfsagt, þótt togarar liggi ónotaðir hálfu og heilu árin, af því að ríkið, sem er hinn raunverulegi eigandi allra skipanna, er að velta því fyrir sér, hver eigi að vera hinn skráði eigandi einhvers þeirra. Togararnir Askur, Vilborg Herjólfsdóttir og nú síðast Keflvíkingur hafa allir fengið að kasta mæðinni af þessum orsökum. Síðasttalda skipið er nú þessa dagana að ljúka ellefta mánuðinum í hvíldinni, og hávertíð er gengin í garð, en það er ekkert fararsnið á Keflvíkingi. Það þótti fávísleg spurningin hjá karlinum, sem sagði: Ljósker, hvaða ker er það? En ríkisstj. gæti spurt: Vertíð, hvaða tíð er það? Slíkur er sljóleiki hennar gagnvart undirstöðuatvinnuvegi þessa þjóðfélags. Hóflausar frátafir ágætra skipa frá sjósókn vegna bókhaldsörðugleika í landi eru auðvitað fráleitar með öllu og verri meðferð á almannaeign en svo, að slíkt megi þola. Höfum við því hinir sömu þm. og þetta mál flytjum, að undanteknum hv. þm. V-Ísf., Eiríki Þorsteinssyni, einnig flutt frv., sem skyldar ríkisstj., ef að lögum yrði, til að knýja eigendur ónotaðra togara til að gera þá út, eða ef það ekki tekst, að gera þá út sjálf til veiða á reikning ríkissjóðs. Vinnuafl landsmanna er engan veginn fullnýtt, og margháttuð vandamál skapast einmitt af því, að enginn jöfnuður er á atvinnunni. Þess eru mörg dæmi, að menn neyðast til þess að yfirgefa eignir sínar, hús og óðul, af því að atvinnumöguleikarnir í heimahéraði þeirra eru látnir ónotaðir, og verða menn þá að flytja sig þangað, sem atvinna er fáanleg, en neyðast þá oft til að gefa allt, sem þeim kann að hafa áskotnazt á hálfri ævi, til þess að komast þar í okurdýrt húsaskjól, en ofurselja auk þess möguleika síðari ævihelmingsins fyrir skuld og vaxtaþunga sömu íbúðar. En hinir, sem engar eignir eiga eða geta ekki komið þeim i neitt verð, eiga vart annars kost en að láta sér nægja ófullnægjandi húsnæði. Þjóðfélaginu skapast af þessu sá vandi meðal annars, að byggingarframkvæmdir draga til sín mestan hlutann af fjárfestingunni, en framleiðslutækin taka ekki eðlilegri þróun og framleiðslan vex ekki að því skapi, sem efni gætu staðið til. Með löggjöf slíkri sem þetta frv. miðar að væri hægt að tryggja stórlega bætta afkomu fólks í fjölmörgum kaupstöðum og kauptúnum, þar sem nú er óvissa og deyfð í atvinnulífi, og leysa þannig í senn þann vanda, sem þjóðfélaginu er á herðar lagður, og þau vandræði, sem einstaklingar hreppa í miklum og ótímabærum fólksstraumi, sem nú á sér stað frá þrem landsfjórðungum til Suðvesturlands og einkum til Reykjavíkur. En hvað hafa stjórnarflokkarnir svo aðhafzt til að jafna kjör landsmanna, á meðan þeir hafa sofið á þessum málum? Eða hafa þeir ekki komið auga á nauðsyn þess að gera einhverjar ráðstafanir til að tryggja atvinnuöryggi fólksins utan Reykjavíkur og nágrennis. Jú, þeir hafa séð nauðsynina. En í stað þess að samþykkja aukningu togaraflotans og atvinnujöfnun, byggða á aukinni framleiðslu, hafa þeir haft uppi óraunhæft hjal um jafnvægi í byggð landsins. Til framkvæmda og skipulagningar á jafnvæginu skipuðu stjórnarflokkarnir svokallaða jafnvægisnefnd fyrir þremur árum. Áhugi þeirrar nefndar, ef einhver væri, virðist þó einkum hafa beinzt að hinu innra jafnvægi stjórnarflokkanna. Tveir menn skipa nefndina. Annar þeirra er íhaldsþingmaður, kosinn á Vesturlandi, hinn er framsóknarþingmaður, kosinn í austurhluta landsins. Til jafnvægis búa þeir auðvitað báðir í Reykjavík. Nefndarmenn eru nafnar, svo að einnig i því efni hefur verið gætt jafnvægis. Sjálfsagt er það einna helzti árangurinn af jafnvægisæfingum Gíslanna tveggja og stjórnarinnar, að þau byggðarlög, sem fastast hafa sótt að fá aðstöðu til togaraútgerðar, hafa verið kippuð svo mörg saman til kaupa á einu skipi að breytingin á atvinnuástandinu hefur orðið ófullnægjandi öllum aðilum og framleiðsluaukningin engin, því að í stað þess að afla nýrra tækja til slíkra staða hefur stjórnin sölsað gömul skip út úr flokksbræðrum sínum annars staðar. Hitt vil ég ekki ætla þeim Gísla Guðmundssyni og Gísla Jónssyni, að þeir hafi svo illilega misst jafnvægið, að á þeirra reikning einna megi skrifa þá ráðstöfun framleiðslunni til handa, sem nú er vitað að íslenzk stjórnarvöld vinna að og líklegt er að komi til framkvæmda rétt á næstunni og hreint ekki síðar en að afstöðnum væntanlegum alþingiskosningum á komandi vori, ef afturhaldi landsins kynni þá enn að endast þróttur til faðmlaga í ríkisstjórn, en það er að hætta vinnslu verulegs hluta togaraaflans hér á landi og taka á ný upp ísfiskssölur togaranna á hinum tombólukennda markaði í Bretlandi. Ég hef áður bent hér á þá grátbroslegu staðreynd og get endurtekið það nú, að helzt hefur það orðið atvinnulífi íslenzku þjóðarinnar til bjargar á síðustu árum, að erlendir vildarvinir ríkisstjórnarinnar hafa beitt okkur fólskubrögðum, svo sem Bretar gera með löndunarbanninu. Löndunarbann þeirra hefur neytt okkur til að fullvinna okkar afurðir. Það hefur neytt okkur til þess að nýta þá markaði, sem beztir hafa reynzt okkur. Það hefur lagt grundvöll að þeirri hagsæld okkar, sem jafnvel hin versta ríkisstjórn gat ekki afmáð. En það átakanlegasta af öllu því, sem núverandi ríkisstjórn skilur eftir í slóð sinni, er sú fyrirmunun að hafa ekkert lært af löndunarbanninu, heldur ganga enn með auðmýkt og biðjandi eftir brezkum stjórnarvöldum og togaraeigendum, - en forkólfur þeirra er Croft nokkur Baker, sá sem taldi Íslendinga vera banamenn skipverjanna á tveim brezkum togurum, sem fórust á Halamiðum í fyrra, - og sækja undir þeirra náð og miskunn að fá að taka upp að nýju þá verzlunarhætti með óunninn fisk, sem fyrirsjáanlega leiða til stórfelldra vandræða og fjármálaöngþveitis hér heima. Og það fer ekki á milli mála, að til þess að öðlast vonina um að geta tekið upp þessi viðskipti, svo fráleit sem þau eru, er bitinn hausinn af allri skömm með því, að okkar stjórnarvöld hafa sýnilega orðið að gjalda áheyrn þokkapiltanna þar ytra með fyrirframvíxli, sem á var loforð um að neyta ekki réttar Íslands til stækkunar á landhelginni eða til aukinna friðunarsvæða á Íslandsmiðum að sinni, og fregnir hafa meira að segja borizt um það, að einnig hafi þar ytra verið rætt um sérréttindi Breta í landhelgi okkar, hvort sem loforð um það hefur nú verið skráð og gefið eða ekki. Í dag er ekki annað sýnna en að til verulegrar sölu óunnins fisks muni koma, enda er flestu svo háttað um þarfir og aðstöðu togaraútgerðarinnar, að öll sú útgerð, sem ekki á sérstaklega vandabundið við vinnslustöðvar eða verkafólk í landi, hlýtur að hyllast til útsiglinga. Og þótt hér sé ekki kostur á að rekja allt, sem að því hnígur, má nefna hinn mikla mun á verðlagi útgerðarnauðsynja hér og erlendis, en olíuverðið hér heima er t.d. 20-60% hærra en í nágrannalöndum okkar. 5000 kr. dagstyrkurinn úr ríkissjóði er hins vegar hinn sami, hvort sem togari siglir eða veiðir til vinnslu innanlands. Ef svo kynni að fara, að helmingur togaraaflans yrði fluttur út óunninn, mundi það þrengja mjög kost þeirra, sem atvinnu hafa við verkun sjávarafurða. Það mundi enn stuðla að því að fækka fólki við framleiðslustörfin, og stjórnarvöldunum er nú vafalaust sama um það, því að aðgerðarkarlar og frystihúsakerlingar, það er ekki hennar fólk, en dálítið munar nú samt um handtökin þess. Helmingur togaraaflans fullunninn er raunar 240 millj. kr. virði. Einungis þriðjungur þess verðmætis getur fengizt, ef skipin sigla. Þar týnast því 160 millj. kr. Nú þykir válega horfa, af því að 46 millj. kr. vantar á, að gjaldeyrisjöfnuður næðist síðasta ár. Hvað mundi vanta, þegar svo væri komið? En auk fólksins, sem vinnur við afurðirnar, mundi iðnaðurinn, siglingarnar, verzlunin og raunar allar aðrar atvinnugreinar landsins súpa seyðið af þeim óheillaráðstöfunum. og það mundi ríkissjóður einnig gera, því að allt er þetta óstarfhæft, nema það sé matað á gjaldeyri útvegsins, - útvegsins, þessa ómaga, sem fínir menn telja sig halda lífinu í með drykkjuskap og lúxusbílakaupum fyrir hugvitsama milligöngu ríkisstjórnarinnar. Sú neikvæða stjórnarstefna, sem gegn þessu máli hefur staðið, liggur nú í þessum töluðum orðum rotuð af höggi fylgjenda sinna í öðrum þeim flokki, sem að henni stendur. Engum framsæknum Íslendingi mun harmur að því kveðinn. Hér er þó ekki nóg að gert. Það verður að ganga svo frá, að sú þjóðmálaófreskja, sem þar hneig, rísi ekki upp að nýju til að slá kaldri hönd á íslenzk framfaramál. Framgangur þessa frv. nú gæfi nokkra tryggingu fyrir því, að hún mætti liggja kyrr á beði sínum, en frá dys hennar verður endanlega gengið í kosningunum í vor.



Herra forseti. Frv. það, sem hér er til umr. og flutt er af okkur fjórum þm. fjögurra flokka, felur í sér þessi meginatriði: Í fyrsta lagi, að fyrir atbeina ríkisins verði á næstu þrem árum, 1957-59, smíðaðir og keyptir hingað til lands 15 togarar af fullkomnustu gerð, þar af 3 smíðaðir í landinu sjálfu. 10 af þessum skipum skal heimilt að selja bæjar- og sveitarfélögum, samvinnufélögum, hlutafélögum, einstaklingum eða hverjum þeim lögformlegum aðilum, sem reka vilja slík skip hérlendis. Í öðru lagi: Ríkið geri sjálft út eigi færri en 5 hinna nýju fyrirhuguðu togara, og skulu þeir fyrst og fremst afla hráefnis fyrir hraðfrystihús og önnur fiskiðjuver, sem ekki eru að fullu hagnýtt sakir skorts á hráefni. Í þriðja lagi: Ríkisstj. sé heimilt að verja allt að 5 millj. kr. til að kaupa hlutabréf í hlutafélögum, sem stofnuð kunna að verða með þátttöku tveggja eða fleiri bæjar- eða hreppsfélaga til að reka togaraútgerð á þeim stöðum, þar sem atvinna er stopul og fiskvinnslustöðvar skortir hráefni. Þá er ríkisstj. heimilað að ábyrgjast fyrir hönd ríkissjóðs lán, allt að 80%a af stofnkostnaði slíkra útgerðarfélaga, er bæjar- og sveitarsjóðir standa að. Í fjórða lagi: Ríkisstj. er heimilað að taka 50 millj. kr. lán, sem endurlánað verði bæjar og sveitarfélögum til byggingar og endurbóta á frystihúsum, fiskimjölsverksmiðjum, lýsisvinnslustöðvum og til annarra mikilvægra fiskvinnslustöðva. Þá hefur frv. og að geyma lánsheimildir vegna togarakaupanna og þeirra framkvæmda annarra, sem hér eru ráðgerðar. 1. flm. þessa frv., Hannibal Valdimarsson, hefur þegar gert svo glögga grein fyrir málinu, að ég tel ekki þörf á eða ástæðu til að fjölyrða mjög um efni þess í einstökum atriðum. Þess í stað vil ég leitast við að svara tveim spurningum, en jákvætt svar við þeim er alger forsenda þess, að frv. slíkt sem þetta eigi rétt á sér. Spurningarnar eru þessar: Er þörf á því að auka fiskiskipaflotann og bæta og efla fiskiðnaðinn víðs vegar um landið? - og: Er vit í því, eins og högum útgerðarinnar er komið, að festa fé þjóðarinnar í auknum fiskiskipaflota og fiskiðjuverum? Um þörfina á auknum fiskiskipaflota, fleiri og stærri hraðfrystihúsum og betri aðstöðu til fiskiðnaðar ætla ég að þurfi naumast að deila. Þó eru til menn, sem halda því fram vegna algers misskilnings á orsökum ríkjandi öngþveitis í fjárhags- og dýrtíðarmálum, að nú beri að skera stórlega niður fjárveitingu til þeirra atvinnugreina, sem eiga við rekstrarerfiðleika að etja, en þar er sjávarútvegurinn efstur á blaði. M.ö.o.: Viss öfl eru að leitast við að læða inn hjá þjóðinni þeirri falskenningu, að sjávarútvegurinn sé orðinn hálfgerður ómagi á þjóðinni og því beri að verja fjármagninu til arðbærari atvinnugreina. En skyldi ekki fara svo, að mörgum tæki að þykja þröngt fyrir dyrum, þegar svo hefði verið þjarmað að sjávarútveginum, að hann ætti sér ekki viðreisnar von? Hann er þó sá atvinnuvegur, sem nálega öll gjaldeyrisöflun þjóðarinnar byggist nú á. Og eigi þess að vera nokkur kostur á næstu árum að auka útflutningsverðmætin og þar með þá fjármuni, sem þjóðin hefur úr að spila sér til lífsframfæris og margvíslegra framkvæmda, þá er efling sjávarútvegsins fljótvirkasta og stórvirkasta leiðin til að ná því marki. Ég vil ekki fullyrða, að þeir menn, sem mestu hafa ráðið um stjórnarstefnu síðustu ára, hafi sagt það berum orðum, að sjávarútvegurinn sé orðinn ómagi á þjóðinni, en hitt er staðreynd, að sumar aðgerðir þeirra benda ótvírætt í þá átt, að þeir líti þannig á. Alger kyrrstaða hefur ríkt að því er varðar viðhald og stækkun togaraflotans, þeirra veiðiskipa, sem ein geta í skjótri svipan og með sæmilegu öryggi bætt úr óviðunandi atvinnuástandi í tilteknum landshlutum, þar sem vélbátaútgerð er margvíslegum annmörkum háð sakir langvarandi aflatregðu og ofboðslegrar ágengni erlendra fiskiskipa. Nú eru 8 ár liðin síðan nýr togari hefur verið keyptur til landsins, en með tilliti til eðlilegs viðhalds togaraflotans eingöngu þyrfti að kaupa sem svarar tveimur skipum á ári a.m.k. Sér hver maður, hversu óheppilegt það er, ef allur togarafloti landsmanna verður gamall og úreltur svo að segja samtímis. Vitanlega ætti að stefna að því í framtíðinni að endurnýja flotann og auka sem jafnast, láta ekki mörg ár liða án þess, að ný skip bætist í hópinn. Að sjálfsögðu er það óhentugra á alla lund að hafa þann hátt á að láta endurnýjun skipastólsins liggja niðri árum saman, en neyðast síðan til að endurnýja hann nálega allan á skömmum tíma. Og því aðeins taldi ég réttmætt að flytja frv. um byggingu svo margra togara i senn sem hér er ráð fyrir gert, að okkur er þess full þörf að auka flotann, jafnframt því sem endurnýjun hans hefur verið vanrækt nú um langt skeið. Síðan ætti að stefna að því, að nýsmíðar togara gætu orðið sem allra jafnastar, og að sjálfsögðu hlýtur það að vera keppikefli okkar, að þær geti orðið íslenzk atvinnugrein. Stálskipasmíði er þegar hafin hér á landi, þótt í smáum stíl sé, og virðist gefa góða raun. Án efa er hér um að ræða vísi að innlendum skipasmíðaiðnaði í miklu stærri stíl en enn á sér stað. Til þess að styðja þá þróun og flýta henni leggjum við flm. þessa frv. til, að leitað skuli samninga við íslenzkar skipasmíðastöðvar um smíði þriggja hinna fyrirhuguðu togara. Erum við þeirrar skoðunar, að jafnvel þótt þeir togarar verði eitthvað dýrari en skip smíðuð erlendis, beri að gera þessa tilraun. Má og tvímælalaust gera ráð fyrir því, að með bættri aðstöðu og aukinni reynslu fari sá verðmunur minnkandi. Um hitt þarf ekki að fara í neinar grafgötur, að það er ekki aðeins metnaðarmál, heldur einnig hagsmunamál okkar Íslendinga, að innlendur stálskipaiðnaður eflist og þróist sem bezt. Slíkar smíðar veita ekki aðeins atvinnu fjölda iðnaðarmanna og spara gjaldeyri, heldur má vænta þess, að áður en langt um líður fáum við betri skip en ella, sniðin eftir íslenzkri reynslu og þörfum og miðuð við staðhætti hér við land. Sú hefur reynslan orðið um innlendar bátasmíðar, og svipað mundi án efa gerast að því er togara og önnur stálskip varðar. Við eigum þegar álitlegan hóp sérmenntaðra manna á sviði skipasmíða, og ég er sannfærður um, að þeir munu reynast þess megnugir að leysa af hendi vandasöm verkefni, sjálfum sér til sóma og þjóð sinni til gagns. Fiskur úr togurum, verkaður hér innanlands, hefur á undanförnum árum bætt stórlega atvinnuástandið á þeim stöðum, þar sem hans hefur verulega notið. En mörg eru þau kauptún og sjávarþorp, sem orðið hafa í þessu efni afskipt að mestu eða öllu leyti, og þar hefur atvinnuleysið víða herjað með öllum þeim afleiðingum, sem það hefur í för með sér. Fjölda vinnufúsra handa á Vestur-, Norður- og Austurlandi hefur skort verkefni á undanförnum árum, einkum að vetrinum. Menn hafa aðeins átt um tvo kosti að velja, að sitja heima aðgerðalitlir og bjargarsnauðir eða hrekjast að heiman í atvinnuleit. Oftar en skyldi hafa þeir menn, sem síðari kostinn völdu, horfið frá íslenzkri framleiðslu og í stað þess tekið upp vinnu við hervirkjagerð eða önnur þjónustustörf fyrir erlent herlið. Þetta hefur gerzt hjá þjóð, þar sem óleyst verkefni og ónotaðir möguleikar blasa hvarvetna við, bæði til sjávar og sveita. Hefur þá ekkert verið gert af opinberri hálfu til að bæta aðstöðu þess fólks, sem skort hefur atvinnu um lengri eða skemmri tíma ár hvert? Nokkrir tilburðir hafa verið til þess hafðir, en meira hefur verið þar um fálm og kák en föst tök og varanlegar úrbætur. Nokkrum milljónum hefur verið varið í þessu skyni, en ýmist úthlutað eins og fátækrabrauði eða pólitískri náðargjöf. Þess eru dæmi, að forvígismenn sveitarfélaga hafa leitað á náðir hins opinbera vegna atvinnuframkvæmda, sem hreppsfélög þeirra stóðu í, en komið að harðlæstum dyrum. Síðan hafa landskunnir skuldakóngar, sem gutla í pólitík, verið látnir taka að sér erindreksturinn, og þá hafa allar hurðir og fjárhirzlur hrokkið galopnar. Svo eiga þakkirnar fyrir aðstoðina að koma á kjörseðlinum við næstu kosningar. En lítið er þá eftir af skapi Íslendinga, ef þær þakkir koma allar til skila með þeim hætti, sem valdhafarnir ætluðust til. Árið 1952 skipaði félmrh. svonefnda atvinnumálanefnd ríkisins, er skyldi rannsaka og gera till. um, á hvern hátt megi með mestum árangri vinna gegn því árstíðabundna atvinnuleysi, sem orsakast af því, hve atvinnuvegir landsmanna eru háðir árstíðum. Var n. einkum ætlað að miða rannsóknir sínar og till. við kauptún og kaupstaði, þar sem veruleg brögð höfðu verið og voru að atvinnuleysi. Nefnd þessi vann mikið og að mörgu leyti merkilegt starf, og fyrir rúmu ári kom út fjölrituð bók, sem nefndist „Álit og tillögur atvinnumálanefndar ríkisins“. Rit þetta hefur að geyma mikinn fróðleik um atvinnuástand og atvinnuskilyrði í 44 kaupstöðum og kauptúnum víðs vegar um land svo og ábendingar og till. um það, hvað nauðsynlegt sé og tiltækilegt að gera á þeim mörgu stöðum, þar sem atvinnutæki eru ýmist af skornum skammti eða ekki fullnýtt einhverra hluta vegna. Þar með hafði n. lokið sínu starfi, og kom nú til kasta Alþingis og ríkisstj. að hagnýta þessar upplýsingar og ábendingar og leggja grunninn að skipulegu viðreisnar- og endurbótastarfi. En hver eru afrekin? Hver hefur verið forusta ríkisstj. í þessu mikilvæga máli? Harla vesæl og fálmkennd, svo að ekki sé fastara að orði kveðið. Atvinnumálanefndin leggur réttilega á það ríka áherzlu, að aukið magn af fiski til vinnslu og bætt aðstaða til fiskiðnaðar sé mjög víða skjótasta og hentugasta úrræðið atvinnulífinu til eflingar, annar iðnaður og iðja þurfi að vísu að rísa upp á ýmsum stöðum og þróast á heilbrigðan hátt, en hitt sé þó í bili veigamest og árangursríkast, að fiskiðnaðurinn nái að eflast. Sums staðar geti aukin vélbátaútgerð verið úrræðið, en á öðrum stöðum sé naumast um annað að ræða en fisk úr togurum. Telur n., að sérstakra ráðstafana sé þörf í þessu efni að því er varðar ýmsa staði á Austurlandi, Norðurlandi og Vestfjörðum. Í till. n. er sérstök áherzla lögð á það, að bæta þurfi útgerðarskilyrði á þessum stöðum, svo sem með endurbótum á fiskiðjuverum, en jafnframt óg ekki síður beri að gera ráðstafanir til þess, að fiskiðjuverin fái aukið hráefni til þess að vinna úr. Um þetta atriði farast nefndinni m.a. orð á þessa leið: „Þegar n. leitaði eftir tillögum frá hinum ýmsu útgerðarstöðum um úrræði gegn atvinnuleysinu, voru flest svörin á eina leið: Við þurfum fyrst og fremst að fá meira hráefni fyrir fiskiðjuverið til að vinna úr. Víst er þessi ósk eðlileg, eins og sakir standa nú. Bak við óskina um aukið hráefni mun búa hugsunin um upplögn togarafisks til frystingar, herzlu og saltfiskverkunar. Eins og nú er háttað sölumöguleikum okkar á togarafiski, er þessi leið að ýmsu leyti álitleg,“ segir i áliti nefndarinnar. Síðan ræðir nefndin nánar um möguleika til öflunar aukins hráefnis handa fiskiðjuverum og fjallar þar m.a. um þær tvær leiðir, sem áherzla er lögð á í því frv., sem hér er nú til umræðu, stofnun hlutafélaga til togaraútgerðar, þar sem bæjar- og sveitarfélög væru aðilar, er hið opinbera kæmi til aðstoðar, og ríkisútgerð togara til atvinnujöfnunar. Það má því telja, að frv. okkar fjórmenninganna sé helzta umtalsverða tilraunin í þá átt að bæta úr brýnni atvinnuþörf fjölmargra kaupstaða og kauptúna og koma þar með í framkvæmd nokkru af því, sem atvinnumálanefnd ríkisins telur brýnasta nauðsyn til bera, ef leysa á einn hinn stærsta vanda, sem að okkur steðjar á sviði atvinnumála. Nú kunna einhverjir að álykta eitthvað á þessa leið: Það væri vafalaust mjög æskilegt að auka togaraútgerð landsmanna og þar með atvinnu manna og heildarframleiðslu þjóðarinnar, en þar sé sá hængur á, að togaraútgerð beri sig ekki, hún sé nú að færast í kaf í vaxandi flóði óstöðvandi verðbólgu og sé nú einungis haldið á floti með stórfelldum styrkjum. Þetta er að vísu rétt, svo langt sem það nær. Hér er við sérstakt vandamál að etja, vandamál, sem valdhafar þjóðarinnar hafa hvorki haft vilja né getu til að leysa. Hin skefjalausu gróðasjónarmið burgeisanna, sem ráða Sjálfstfl., hafa ráðið lögum og lofum með þeim afleiðingum, að útvegurinn er mergsoginn og tap hans síðan þjóðnýtt. Á sama tíma getur verið gróðavegur að verka sjávarafla, annast um flutning hans til markaðslanda og sjá um sölu hans þar. Þeir, sem komið hafa sér vel fyrir í verzlun og viðskiptum og fá að ráðstafa þeim gjaldeyri, sem fyrir sjávaraflann fæst, virðast margir hverjir hagnast prýðilega og þá ekki sízt þeir, sem selja hinum þrautpínda sjávarútvegi nauðsynjar hans. Hér þarf að sjálfsögðu að verða gerbreyting á. Rekstrarfyrirkomulagi útvegsins þarf að breyta í það horf, að þeir, sem eiga lífsafkomu sína undir fiskveiðum, fái aukna hlutdeild um reksturinn og sem fyllsta tryggingu fyrir því, að sannvirði vinnu þeirra falli þeim f skaut, en gufi ekki upp að verulegu leyti einhvers staðar á leiðinni. Útgerðarsamvinnufélög, sem njóta stuðnings og fyrirgreiðslu ríkisvaldsins, eru án efa ein þeirra leiða, sem fara verður í stórum stíl til að ná þessu marki. Þá verður og að koma á fullum tengslum milli útgerðarinnar og fiskiðnaðarins. Það er ein meginforsenda þess, að þeir, sem að sjávarútvegi vinna, njóti þess alls, sem fiskveiðarnar gefa í aðra hönd. Hið sama gildir raunar um verzlun með fisk og fiskafurðir svo og verzlun með nauðsynjar útvegsins. Jafnframt ber og brýna nauðsyn til þess, að lagt sé til atlögu við verðbólguna og leitazt við að bæta svo sem verða má fyrir þau afglöp, sem einkennt hafa allan feril þeirrar óstjórnar, sem hér hefur helzt til lengi hangið við völd. Það mun naumast dyljast nokkrum hugsandi manni, að eina von íslenzkrar þjóðar til viðreisnar og bjargar er gerbreytt stjórnarstefna, þar sem auðhyggju- og gróðasjónarmiðin verða að þoka, en alþýðustéttirnar til sjávar og sveita ná að taka höndum saman í þróttmiklu starfi við uppbyggingu íslenzks atvinnu- og efnahagslífs, sem nú er að hrynja i rúst. Ríkjandi stjórnarstefna hefur beðið algert og óumdeilanlegt skipbrot. Verðbólga, skattpíning, brask og hermang eru þau fjögur orð, sem gleggst einkenna feril hennar og munu verða þau eftirmæli, sem hún hlýtur á spjöldum sögunnar. Með hinum ofboðslegu nýju skattaálögum, sem hún dembdi á þjóðina fyrir nokkrum vikum, mátti svo heita, að hún kórónaði öll sín fyrri verk. Afleiðingar þeirra glapa bitna nú á þjóðinni með síauknum þunga og munu gera það í æ ríkari mæli næstu mánuði og missiri. En hvað tekur við? munu margir spyrja. Hverjar horfur eru á því, að nú létti senn því svartnætti afturhalds, sem grúft hefur yfir þjóðinni? Er nú loksins að því komið, að þeir menn, sem helzt til lengi og af furðulegri auðmýkt hafa þjónað öflum íhalds og auðhyggju, bæti ráð sitt og segi: Hingað og ekki lengra. Nú ætlum við að snúa við og taka að byggja það upp, sem við höfum hjálpað íhaldinu til að rífa niður. - Engir mundu fremur enn við þjóðvarnarmenn fagna slíkum sinnaskiptum, en þau verða að lýsa sér í verki, ekki aðeins í orði, ef nokkur vitiborinn maður á að taka það trúanlegt, að slík tíðindi hafi gerzt. Á flokksþingi Framsfl., sem lauk fyrir tveimur dögum, var samþykkt stjórnmálaályktun, sem vekja mun ærna athygli og umtal. Fjögur eru þau atriði, sem vert er að leiða hugann að sérstaklega í þeirri ályktun. Hið fyrsta er þetta: Þar kemur fram svo ljóslega sem verða má, að stjórnarstefna íhalds og Framsóknar hefur leitt hinn mesta ófarnað yfir land og þjóð. Er þar með viðurkennt af Framsfl., að hin harða gagnrýni okkar þjóðvarnarmanna á stefnu núverandi ríkisstj. hefur verið á fullum rökum reist og algerlega réttmæt. Hitt kann að vera mannlegt, þótt stórmannlegt sé það ekki, er framsóknarmenn vilja nú í vertíðarlokin skella allri skuld á íhaldið af þeim margvíslegu óhappaverkum, sem þessir tveir flokkar hafa framið í svo innilegu bróðerni, að þar hefur ekki gengið hnífurinn á milli. Sök Sjálfstfl. er vissulega stór, og skal ég sízt úr henni draga, en það veit allur landslýður, að engu hefði sá flokkur komið fram einn. Með fulltingi 16 framsóknarhanda á þingi og þriggja framsóknarráðherra í ríkisstj. hefur Sjálfstfl. tekizt að vinna öll sín óþurftarverk. Hvorugur getur stjórnarflokkurinn undan ábyrgðinni skotizt. Sameiginlega verða þeir að taka afleiðingum gerða sinna og standa frammi fyrir dómstóli þjóðarinnar, þegar dagur reikningsskilanna rennur upp. Annað atriði, sem mikla athygli vekur i ályktun framsóknarþingsins, er samþykkt þess um herstöðvamálin, en aðalatriði hennar er á þá leið, að hafin verði endurskoðun herstöðvasamningsins með það fyrir augum, að Íslendingar annist sjálfir gæzlu og viðhald hinna svonefndu varnarmannvirkja, en herinn hverfi að því búnu úr landi. Fáist ekki samkomulag um þessa breytingu, verði málinu fylgt eftir með uppsögn samkvæmt 7. gr. samningsins. Hér hafa þau tíðindi gerzt, að einn af flokkunum, sem stóðu að hernáminu, hefur snúið við á þeirri braut, í orði kveðnu a.m.k. Efndirnar eru eftir. Áður hafði Alþfl. borið fram svipaða till., og eru þá tveir af hernámsflokkunum þremur komnir á augljóst undanhald í þessu stórmáli. Þeir hafa svignað undan þunga almenningsálitsins, og getur Þjóðvarnarflokkur Íslands vissulega vel við unað, því að hér er um að ræða augljósan árangur af baráttu hans. Nú er að reka flóttann, sem brostinn er í hernámsliðið. Allir þeir, sem eru heils hugar í þessu máli og vilja herinn á brott, verða nú að fylgja fast eftir og knýja til enn frekara undanhalds. Það mega menn vita, að hér er tæpast um sinnaskipti að ræða hjá ýmsum forustumönnum þessara tveggja flokka. Það er a.m.k. óvarlegt í mesta máta að gera ráð fyrir því. Hræðslan víð harðan dóm kjósenda er sú svipa, sem þessir menn hafa beygt sig fyrir í bili. Hvað eftir annað undanfarin ár hefur Eysteinn Jónsson staðið hér fyrir framan hljóðnemann og hamazt að okkur þjóðvarnarmönnum, kallað okkur fáráðlinga og allt að því glæpamenn fyrir að krefjast brottfarar hersins, fyrir að vilja láta landið vera óvarið, eins og það hefur verið orðað. Nú samþykkja þessir sömu menn allt í einu, að herinn skuli hverfa á brott. Sé hér um raunveruleg sinnaskipti að ræða, þá er það mikið fagnaðarefni, en því miður er meira en hæpið að gera sér vonir um það. Margir fulltrúanna á framsóknarþingi hafa vafalaust greitt ályktuninni um brottför hersins atkvæði af heilum hug. En um ýmsa þá forustumenn, sem hafa tögl og hagldir, þegar til framkvæmdanna kemur, gegnir öðru máli. Óttinn einber við dóm þjóðarinnar fyrir þjónkun þeirra við erlent vald hefur knúið þá til að láta undan í orði. Þó hafa þeir vaðið fyrir neðan sig og forma till. sína á þá leið, að eftir eru skildar útgöngudyr til að smjúga í gegnum, ef færi gæfist eftir kosningar. Og því má ekki gleyma, að þessir herrar, forustumenn í Alþfl. og Framsóknarfl., hafa áður svarið og sárt við lagt, en brugðizt þó gefnum heitum. Okkur er ekki úr minni liðið kjörorð Alþfl. fyrir kosningarnar 1949: „Aldrei herstöðvar á Íslandi á friðartímum“. Efndirnar komu 1951, þegar hernámssamningurinn var gerður. Einn er sá möguleiki, sem almenningur hefur til að knýja hernámsflokkana til algers undanhalds, ekki aðeins í orði, heldur og á borði; sá möguleiki er efling og aukið áhrifavald Þjóðvarnarflokks Íslands. Hið þriðja atriði, sem athygli vekur í stjórnmálaályktun framsóknarþingsins, er sú ákvörðun að slíta stjórnarsamvinnunni við Sjálfstfl. og efna til kosninga í sumar. Jafnframt er felldur harður dómur yfir samstarfsflokknum og honum bornar á brýn ýmsar vammir og skammir. Síðan er svarið og sárt við lagt, að endurnýjun stjórnarsamvinnunnar komi ekki til mála. Ekki dreg ég það í efa, að margir af fulltrúum þeim, sem þingið sátu, mæla þetta af heilum hug. Mikill meiri hluti kjósenda Framsfl. vill tvímælalaust slíta allri sambúð við íhaldíð og taka upp heiðarlega og afdráttarlausa vinstri stefnu. En það hafa þeir áður viljað og gert samþykktir í sömu átt. En hver hefur árangurinn orðið? Hafa ekki forustumenn flokksins þrátt fyrir allar fyrri samþykktir framsóknarþinga hlaupið beina leið í faðm íhaldsins og myndað með því stjórn eftir kosningar? Mönnum er því spurn: Á nú ekki að endurtaka enn einu sinni gamla leikinn, hlaupast úr íhaldssamvinnunni og gerast býsna róttækir nokkra mánuði fram að kosningum, betla um atkvæði vinstri sinnaðra manna og bregða sér svo í íhaldsflatsængina eftír kosningar? Slíkan blekkingaleik er hægt að leika einu sinni, kannske tvisvar, en ekki endalaust. Menn eru nú dýrkeyptri reynslu ríkari. Í kosningunum 1946 þóttist Framsfl. mikill íhaldsandstæðingur, og ef ég man rétt, var Alþfl. að burðast víð að láta líta svo út sem hann væri það líka. Eftir kosningar mynduðu þessir tveir flokkar stjórn með íhaldinu, Stefaníu sálugu, sem svo var kölluð. Fyrir kosningarnar 1949 gerðu framsóknarforingjarnir harða hríð að íhaldinu, sóru og sárt við lögðu, að samstjórn með því kæmi aldrei til greina. Að kosningum loknum voru allir svardagar gleymdir, og Framsókn og íhald mynduðu ríkisstjórnina Steingrímu. Fyrir kosningar 1953 gekk mikið á, eins og flestir muna. Flokksþing framsóknarmanna samþ. þá að slíta stjórnarsamvinnunni við íhaldið eftir kosningar. Sérstakt vantraust var samþ. á Bjarna Benediktsson í sæti dómsmrh. Eftir kosningar gekk Framsókn enn á ný í eina sæng með íhaldinu. Þá fæddist Ólafía, og Bjarni Benediktsson hefur verið dómsmrh. fyrir náð Framsóknar fram á þennan dag. Er ekki von, þótt margir spyrji: Á nú einu sinni enn að leika þennan leik, búa til baráttumál við íhaldið, þótt fram á þennan dag hafi ekki gengið þar hnífurinn á milli, reyna að fleka einlæga vinstri menn til stuðnings við bandalag hægri aflanna í Framsfl. og Alþfl., en láta síðan fallast í náðarfaðm íhaldsins að loknum kosningum? Svo mikið er víst, að Sjálfstfl. er ekki ýkja smeykur við það, sem nú er að gerast hjá Framsókn. Hann þykist þekkja allt sitt heimafólk. Í Morgunblaðinu í gær, þar sem rætt er um þá ákvörðun framsóknarþings að rjúfa stjórnarsamstarfið og efna til kosninga, er komizt svo að orði: „Þessi yfirlýsing Framsóknar þarf engum að koma á óvart. Það er háttur hinnar gömlu maddömu að ókyrrast í ríkisstj., þegar liður á kjörtímabil. Hún rauf samstarfið um samsteypustjórn Stefáns Jóh. Stefánssonar haustið 1949. Vorið 1953 lýsti flokksþing hennar yfir, að Framsfl. mundi rjúfa samstarfið við Sjálfstfl. og ráðh. hans segja af sér að kosningum loknum. Nú hefur sama sagan endurtekið sig.“ Þetta segir aðalmálgagn Sjálfstfl., og það má lesa það á milli línanna, að sagan muni endurtaka sig, ekki aðeins um það, sem gerist fyrir kosningar, heldur einnig um hitt, sem átt hefur sér stað eftir kosningar. Og því miður eru teikn á lofti, sem benda í þá átt, að hægri öflin í Framsfl. hafi fullan hug á að knýja fram þann vilja sinn að kosningum loknum, hvað sem öllum samþykktum líður. Naumast er það góðs viti, að eindregnustu vinstri mennirnir, sem áttu sæti í miðstjórn Framsfl., skyldu felldir frá kosningu í miðstjórn, svo að nú er miðstjórn flokksins skipuð eindregnara hægra liði en nokkru sinni fyrr. Fjórða atriðið í flokksþingssamþykkt framsóknarmanna, sem ástæða er til að fara um nokkrum orðum, er sú ákvörðun að bjóða Alþfl. allsherjar kosningabandalag við kosningar á komanda sumri. Það er raunar vitað, að nú um margra mánaða skeið hafa hægri klíkurnar í þessum flokkum báðum setið að samningamakki um þess konar bandalag. Óttinn einber við stórfellt fylgishrun hefur knúið þessa herra til að leita slíks úrræðis. Nú á að halda að þjóðinni þeirri firru, að hrörnandi Framsfl., sem kemur beint upp úr íhaldsflatsænginni, ótútlegur og illa til reika, geti með tilstyrk hægra arms Alþfl. náð hreinum þingmeirihluta, og vesalings Alþfl., þ.e.a.s. sá hluti hans, sem þessu tilboði sinnir, á nú að halda upp á fertugsafmæli sitt á þann sérkennilega hátt að leggja sjálfan sig að miklu leyti niður, hætta að lifa sjálfstæðri tilveru, en gerast eins konar annexía Framsfl. Almenningur hefur þegar gefið þessu fyrirtæki hægri afla Framsóknar og Alþfl. nafnið Hræðslubandalagið, og er það sannnefni. Allir einlægir vinstri menn, sem fram til þessa hafa fylgt þessum tveimur flokkum, munu hugsa sig um tvisvar, áður en þeir láta enn einu sinni hafa sig til þess að lyfta gömlu, íhaldssömu og værukæru hækjuliði til áhrifa og valda, hækjuliði, sem alltaf hefur reynzt reiðubúið til þjónustu við flokk auðhyggju og afturhalds, þegar honum hefur legið á. Sjálfstfl. svokallaði á nú i nokkurri vök að verjast þrátt fyrir allt. Stefna hans, sem mestu hefur ráðið í núverandi ríkisstj., hefur þegar leitt mikinn ófarnað yfir þjóðina. Eina von þessa flokks til áframhaldandi aðildar að stjórn landsins er sú, að hann eigi nógu dauðtryggt hækjulið innan hinna svokölluðu vinstri flokka. Enn er það á valdi einlægra íhaldsandstæðinga innan Framsfl. og Alþfl. að gera úrslitatilraun til að knýja fram myndun vinstri stjórnar, sem þegar tæki upp hina erfiðu glímu við vandamál þau, sem við er að etja, knýja fram myndun ríkisstj., sem starfaði til loka kjörtímabilsins og sýndi í verki, að áhrifum og sjónarmiðum íhaldsins hefði verið bægt frá, en viðreisn atvinnu- og efnahagslífs hafin með fulltingi vinnandi stétta til sjávar og sveita og hagsmuni alþjóðar fyrir augum. En mistakist þetta, þá er öllum alþýðusinnum og vinstri mönnum, hvar í flokki sem þeir hafa staðið, í sjálfsvald sett að láta ekki lengur nota atkvæði sitt til að lyfta íhaldi og íhaldshækjum upp í valdastóla. Þjóðvarnarflokkur Íslands óttast ekki kosningar, hvenær sem þær verða. Tilvíst hans og barátta hefur þegar borið mikinn ávöxt. Hann mun reynast trúr þeirri stefnu, sem honum var mörkuð þegar í upphafi, að berjast gegn íhalds-og afturhaldsöflum þessa lands og leitast við að sameina hin veglausu vinstri öfl á grundvelli lýðræðislegs stjórnarfars til verndar sjálfstæði þjóðarinnar, eflingar atvinnuvega hennar, efnahagslífs og menningar.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Ég er einn af fim. þessa frv., sem hér liggur fyrir á þskj. 136, um kaup og útgerð togara og stuðning við sveitarfélög til atvinnuframkvæmda. Aðrir flm. þess eru hv. 3. landsk. þm., Hannibal Valdimarsson, hv. 9. landsk. þm., Karl Guðjónsson, og hv. 8. þm. Reykv., Gils Guðmundsson. Mun ég hér gera grein fyrir flutningi frv. frá mínu sjónarmiði. Eins og ég nú hef tekið fram, eru flm. frv. úr fjórum þingflokkum, en eins og skýrt er frá í grg. þess, er það að verulegu leyti sett saman úr og sniðið eftir fjórum lagafrv., er flutt voru á Alþ. 1954 og fjölluðu um atvinnulíf við sjávarsíðuna, þ. á m. og sér i lagi togaraútgerð til atvinnujöfnunar. Þessi frv. voru: 1) Frv. til l. um togaraútgerð ríkisins til atvinnujöfnunar, sem ég var flm. að ásamt hv. 3. landsk. þm., Hannibal Valdimarssyni. 2) Frv. til l. um útgerð togara til þess að koma á og viðhalda jafnvægi i byggð landsins, flutt af þrem þm. Framsfl. í Ed., hv. þm. S-Þ., Karli Kristjánssyni, hv. 1. þm. Eyf., Bernharð Stefánssyni, og hv. 2. þm. S-M., Vilhjálmi Hjálmarssyni. 3) Tvö frv., sem flutt voru af þm. úr Sósfl., hv. 9. landsk., hv. 11. landsk., hv. 4. landsk. og hv. 2. þm. Reykv. Þau frv. fjölluðu um smíði togara innanlands og aukningu togaraflotans svo og stuðning bæjar- og sveitarfélaga til atvinnuframkvæmda. Þess vil ég jafnframt gata, að ég hef snemma á þingi því, er nú situr, ásamt öðrum þingmanni úr Framsóknarflokknum, hv. þm. A-Sk., Páli Þorsteinssyni, flutt frv. um stofnun jafnvægislánadeildar við Framkvæmdabanka Íslands. Hef ég áður rætt það frv. í framsöguræðu við 1. umr., en það er nú til athugunar í þingnefnd. Mun ég ekki gera nánari grein fyrir því að þessu sinni, en annar ræðumanna Framsfl. mun væntanlega ræða það nokkru nánar. Í frv. því, sem hér er til umr., er það fyrst og fremst II. kafli frv., um togaraútgerð ríkisins til atvinnujöfnunar, sem veldur því, að ég er einn af flm. þess ásamt þm. úr flokkum, sem aðhyllast ríkisrekstur. Sjónarmið mitt í þessu efni er byggt á því, að ég veit, að það er skammgóður vermir fyrir lítil sjávarþorp að eignast að nafninu til togara til að afla hráefnis fyrir fiskiðjuver sín, togara, sem svo geta orðið févana þegar á fyrstu mánuðum með þeim afleiðingum, að byggðarlögin missi þá aftur eftir lengri eða skemmri tíma. Ef svo er, er hætt við, að slík útgerð skilji aðeins eftir vantrú fólksins á lífsafkomumöguleika í heimabyggð. Þar með er þó ekki loku fyrir það skotið, að útgerð, sem þannig er til stofnað, geti komið að gagni á hinum fjölmennari stöðum, og kem ég að því síðar. En togaraútgerð fyrir fámenn þorp verður naumast að gagni að mínum dómi, nema ríkið komi þar til sögunnar. Það er þess vegna, sem ég hef á undanförnum þingum ásamt hv. 3. landsk., Hannibal Valdimarssyni, gerzt flm. að fyrrnefndu frv. um togaraútgerð ríkisins til atvinnujöfnunar. Í frv. okkar hv. 3. landsk. var gert ráð fyrir, að ríkið keypti og gerði sjálft út eigi færri en fjóra togara af þeirri stærð og gerð, sem að áliti reyndustu útgerðarmanna væru taldir heppilegastir til öflunar hráefnis á heimamiðum fyrir hraðfrystihúsin og önnur fiskiðjuver, sem illa eru hagnýtt vegna hráefnisskorts. Samkv. frv. okkar átti það að vera höfuðmarkmið þessarar togaraútgerðar ríkisins að jafna atvinnu í kaupstöðum og kauptúnum landsins á þann hátt, að togarinn legði þar einkum afla á land, sem atvinnuleysi gerir vart við sig og mest er þörf hráefnis og aukinnar atvinnu hverju sinni. Togaraútgerð ríkisins skyldi hafa sjálfstæðan fjárhag og reikningshald, en ríkissjóður bera ábyrgð á rekstri fyrirtækisins og sjá því fyrir rekstrarfé. Nú gerir þetta frv., sem hér er til umr., ráð fyrir, að byggðir verði alls 15 togarar hér og erlendis, enda séu ekki færri en 5 þeirra reknir af ríkinu til atvinnujöfnunar. Þá er einnig tekið upp í hið nýja frv. okkar fjórmenninganna ákvæði í frv. hinna þriggja framsóknarþingmanna í Ed. frá í fyrra þess efnis, að ríkisstj. sé heimilt að verja allt að 5 millj. kr. til þess að kaupa hlutabréf í hlutafélögum, sem stofnuð eru með þátttöku tveggja eða fleiri bæjar- eða hreppsfélaga til að reka togaraútgerð. Þar og í frv. framsóknarmannanna þriggja segir svo m.a.: „Nú verða stjórnir tveggja eða fleiri bæjar eða hreppsfélaga, þar sem atvinna er stopul eða fiskvinnslustöðvar skortir verkefni, sammála m að stofna félag til útgerðar og leggja fram hlutafé í þeim tilgangi, og skulu þær þá leita eftir hlutafjárframlögum hjá íbúunum, hver á sínum stað, og öðrum, er þær telja til greina koma sem hluthafa. Þegar safnazt hefur hlutafé, er nemur a.m.k. 10% af áætluðum stofnkostnaði útgerðarinnar, er bæjar- eða hreppsstjórnum rétt að snúa sér til félmrn. með beiðni um hlutafjárframlag af hálfu ríkisins, og er þá ríkisstj. heimilt að leggja fram allt að 10% stofnkostnaðar, enda séu löndunar- og verkunarskilyrði á togaraafla fyrir hendi í þeim kaupstöðum eða kauptúnum, er að félagsstofnuninni standa. Ríkisstjórninni er heimílt að ábyrgjast f.h. ríkissjóðs lán allt að 80% af stofnkostnaði útgerðarfélaga, sem mynduð eru samkv. ákvæðum þessa kafla.“ Þetta eru ákvæði úr efrideildarfrumvarpi þriggja framsóknarmanna í fyrra, sem tekin hafa verið inn í frv. okkar fjórmenninganna og ég tel að komið geti að góðu gagni í hinum fjölmennari stöðum. Framsfl. í heild er því fylgjandi, að þessi leið verði farin svo sem fært reynist, og hann hefur heldur enga flokkslega fordóma gegn ríkisrekstri, ef slíkt rekstrarform er að hans dómi óhjákvæmilegt til að leysa brýn verkefni, enda hefur nýafstaðið flokksþing Framsfl. gert svofellda yfirlýsingu: „Komið verði á fót bæjar- og félagsútgerð eða ríkisútgerð togara til stuðnings þeim landshlutum, sem skortur er á atvinnutækjum í, og miðað að því að skapa skilyrði til löndunar á togarafiski, þar sem skortir hráefni til vinnslu í fiskiðjuverum.“ IV. kafli frv. okkar fjórmenninganna fjallar um það, að ríkisstj. sé heimilt að taka 50 millj. kr. lán, sem endurlánað verði bæjar- og sveitarfélögum til atvinnuframkvæmda og framleiðsluaukningar. Skal lánum til bæjar- og sveitarfélaga fyrst og fremst varið til byggingar og endurbóta á frystihúsum, fiskimjölsverksmiðjum, lýsisvinnslustöðvum og til annarra mikilvægra fiskvinnslustöðva. Einnig má veita slík lán til framkvæmda, er miða að því að bæta aðstöðu til afgreiðslu fiskiskipa eða með öðrum hætti að auðvelda hagnýtingu sjávarafla. Bæjar- og sveitarstjórnum er síðan heimilt að endurlána einstaklingum eða félögum lán þessi, enda sé jafnframt örugglega frá því gengið, að lánin komi þannig að fullu gagni til atvinnu- og framleiðsluaukningar á staðnum. Ræði ég þann kafla ekki nánar og ekki heldur I. kaflann, a.m.k. ekki í þetta sinn. Ég kem þá aftur að togaraútgerðinni og ástæðum mínum fyrir því, að skapa þurfi löggjafargrundvöll fyrir ríkisútgerð a.m.k. vegna einhvers hluta togaraflotans. Það er vitað mál, að togaraútgerðin, sem nú er rekin í landinu, hefur þurft á s.l. ári til þess að fljóta að fá 2000 kr. tillag á dag, sem ríkið hefur orðið að afla með sérstökum bifreiðaskatti. Þetta hefur verið gert án þess, að nokkur afskipti ríkisvaldsins hafi komið til greina í þá átt að skylda togarana til að leggja afla á land á staði, sem vantaði hráefni til vinnslu. Svona ríkisaðstoð kemur ekki að gagni nema þeim, sem hlotið hafa togarana, sem fyrir eru í landinu. Nú hefur áðurnefnt tillag verið hækkað um 3000 kr. á hvern rekstrardag togaranna. Það hefur orðið hlutskipti þeirra ríkisstjórna, sem með völdin hafa farið eftir heimsstyrjöldina, að endurnýja togaraflota landsmanna og gera á honum miklar umbætur til batnaðar, bæði hvað snertir afköst og aðra hætti. Nokkuð hefur áunnizt í því að dreifa skipunum út um landið til hinna fjölmennari staða, en enn þá eru flest minni kauptúnin á Vestur-, Norður- og Austurlandi með árstíðabundið atvinnuleysi og má jafnvel nefna ýmsa stærri staði þar með. Það er ekki að sjá, að togaraútgerðin í landinu sé byggð á fjárhagslega traustum grundvelli. Þessi atvinnurekstur er fjárfrekur, og þegar hallar á ógæfuhlið með slíkan rekstur, eru upphæðir það háar, að ekki er fært fyrir lítil hreppsfélög að ráða við slíkt ofurefli. Þess vegna hefur þróunin orðið sú, að það eru aðeins stærri bæjarfélögin með mikla tekjustofna, sem hafa getað haldið slíkum rekstri gangandi með meðgjöfum frá bæjarsjóðunum og nú frá ríkinu, en minni kauptúnin, þar sem bátafiskur gengur ekki á grunnmið, vantar hráefni til vinnslu og atvinnu a.m.k. hluta úr árinu. Nú eru hinir eldri nýsköpunartogarar orðnir 8–9 ára gamlir og engin nýtízku skip, hafa e.t.v. aldrei verið það. Yngri togararnir, sem voru tíu talsins, munu vera 4–5 ára og fullkomnari skip. Endingartími togara er takmarkaður, sér í lagi að því er varðar samkeppnishæfni við veiðar. Að öllu þessu þarf að gefa gaum. Varðandi sérstaka landshluta kemur fleira til, sem ekki verður gengið fram hjá í sambandi við þetta mál. Vorið 1951 var friðunarlína fiskimiða hér við land færð út, svo sem kunnugt er, og Faxaflói og fleiri breiðir firðir friðaðir fyrir botnvörpuveiðum. Þjóðin fagnaði þessum ráðstöfunum, svo sem vera ber, og þær eru til mikilla hagsbóta fyrir bátaútveginn í stórum landshluta, en ekki alls staðar. Á Vestfjörðum og víðar, þó einkanlega á Vestfjörðum, er það almannamál, að hinar nýju friðunarráðstafanir hafi komið að fremur litlu gagni, en hins vegar haft þar mjög alvarlegar afleiðingar. Togarar, sem hafa misst af veiðisvæðum við Suður- og Vesturland, hafa sótt miklu meira en áður á miðin úti fyrir Vestfjörðum og dregið úr aflamöguleikum bátaútvegsins þar. Fyrir Vestfirði er nýja friðunarlínan því algerlega ófullnægjandi. Hún þarf að vera a.m.k. 16 mílur fyrir utan grunnlínu eða 12 mílum utar en hún er nú. - Á Alþingi hef ég ásamt hv. 3. landsk. þm. borið fram till. um, að reglugerðinni yrði breytt og friðunarlínan færð út, eins og nú hefur verið nefnt að nauðsynlegt er. Skal ekki nánar farið inn á að ræða það mál hér. En þjóðfélagið hefur skyldur að rækja við Vestfirði, því má ekki gleyma. Hafið úti fyrir Vestfjörðum er íslenzku togaraútgerðinni dýrmætasta veiðisvæðið hér við land og hefur verið það frá upphafi hennar. Halamið, Víkuráll og Hornbanki hafa oft og tíðum haft að geyma stærsta gjaldeyrisforða Landsbankans og þar með allrar þjóðarinnar. Það er því fullkomið réttlætismál, að það þjóðfélag, sem lætur yrja upp þann gjaldeyrissjóð vestfirzkrar alþýðu til sjávar og sveitar, skili örlitlu aftur til kaupa nýrra togara, svo að hún megi halda áfram að byggja upp sína fögru og frjósömu firði í stað þess að verða að taka þátt í þjóðflutningunum til Reykjanesskagans. Við ykkur Vestfirðinga, einkum þá, er á hinum fámennari stöðum búa, vil ég segja þetta: Ég þekki orðið svo vel, hvernig er að útvega fisk til vinnslu í landi á þeim tímum, sem þörfin er mest og brýnust ástæða til úrbóta, að mér er ljóst, að öryggi fyrir efnahagslegu sjálfstæði er ekki unnt að skapa með öðru en ríkisreknum togurum í félitlum byggðarlögum, sem geta ekki staðið undir óhöppum eða töpum af rekstri. En það sýnir reynslan af allri togaraútgerð hér á landi, að fjárhagsgrundvöllur fyrir rekstri hennar er ótryggur, enda verða þá jafnan aðgerðir Alþingis og ríkisstj. að koma til, ef á ógæfuhlið hallar með þann rekstur, eins og ég áður hef á minnzt, enda réttmætt, af því að þjóðarheildin þarf á gjaldeyrisöflun togaranna að halda. Það er ekki unnt að byggja trú fólks á lífsafkomumöguleika fyrir langa framtíð, þó að einhver tækifærissinni, sem fallvalt veraldarhjól snýst í haginn fyrir í dag á einhverju sviði, sýnist gegnum stundarduttlunga taka að sér að tapa á framleiðslu í bili, þangað til hann gefst upp fyrir fjárþröng eða missir áhuga fyrir hugsjón, sem aldrei rætist eða verður að veruleika. Sameiginleg átök þjóðarinnar verða að koma til í enn ríkara mæli en áður til aukinnar hagsældar í afskekktum byggðarlögum landsins. Vestfirðingar og aðrir, sem líkt stendur á fyrir í útvegsmálum, verða að standa sameinaðir. En enga þarf að undra, þótt Sjálfstfl. eða fulltrúar hans velti vöngum yfir þessu frv. Það eru eðlileg viðbrögð þess flokks. Bak við vangaveltur hans býr að vísu umhyggja, en ekki fyrir þeim, sem mega sin miður, heldur fyrir sérréttindum og ójöfnuði. Nú er tími til kominn fyrir þjóðina að svara þeim pólitísku öflum innan sinna vébanda á verðugan hátt, er setja rétt einstaklinga ofar hagsmunum fjöldans, hvar í byggð sem er. Þeir verða að krefjast réttlætis og skynsamlegra aðgerða. Á Suðurnesjum hafa að undanförnu gerzt vellystingarævintýri, en ekki má öll þjóðin safnast þangað. Það mundi ekki verða henni til hamingju, og sem betur fer er víðar en þar gott að vera í okkar fagra landi, ef rétt er á haldið. Jafnvægi í byggð landsins er oft nefnt um þessar mundir. En það þarf meira en orð til þess að skapa raunverulegt jafnvægi og viðhalda því í byggð Íslands. Það þarf djarfhuga framkvæmdir. Frv. þetta, sem ég hef nú fyrir mitt leyti gert grein fyrir, er vangaveltulausar tillögur um slíkar framkvæmdir. Dreifbýli landsins verður bezt tryggt atvinnu- og fjárhagslega með því, að þjóðin sé þess umkomin að fylkja sér um þann málstað, sem treystir varanlega atvinnuhætti, er skapi trú æskunnar á eigin átthaga, því „hollt es heima hvat“. Þess vegna er það von mín, að hv. Alþ. afgreiði nú frv. þetta, er hér liggur fyrir til umr., sem lög frá Alþingi, áður en því verður slitið.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Til þessara útvarpsumræðna er stafnað að ósk kommúnista, sem aldrei þreytast á að reyna að telja þjóðinni trú um, að þeir beri manna mest atvinnumál hennar fyrir brjósti og ekki sízt sjávarútveginn og þá sérstaklega togaraútgerðina. Vitna þeir sí og æ í, að stjórn þeirra og Ólafs Thors 1944–46, sem kallaði sig nýsköpunarstjórn, hafi keypt rúmlega 30 togara í stað gömlu ryðkláfanna, sem svo voru nefndir. Þessi svokallaða nýsköpunarstjórn, sem kommúnistar réðu allmiklu í, fór illa og óhöndulega með þann gjaldeyri, sem hún fékk í hendur, og lét jafnvel heilar stéttir eins og bændur fara að mestu á mis við aðstoð við að afla sér nýrra atvinnutækja. En séu kommúnistar og aðrir, sem að stóðu, sérstaklega hrósverðir fyrir að verja hluta af hinum svokallaða stríðsgróða til endurnýjunar hinum gamla og úr sér gengna togaraflota, hvað verður þá sagt um næstu ríkisstjórn, sem á eftir kom og framsóknarmenn áttu sæti í? Sú stjórn tók við, þegar allir gjaldeyrissjóðir voru þrotnir, og keypti samt tíu togara, stærri og betri en svokallaðir nýsköpunartogarar eru. Þeirri skoðun var lengi haldið á lofti, að það væri ekki á færi annarra en stærstu bæjanna við Faxaflóa að gera út togara. Nýsköpunarstjórnin virðist hafa verið á sama máli, því að hún gerði ekkert til að hjálpa hinum fámennari landshlutum til að eignast slík skip, fyrr en með einhuga stuðningi framsóknarmanna hafði verið borin fram á Alþ. áskorun til hennar um að gera nauðsynlegar ráðstafanir til þess, að svo mætti verða. Hins vegar gerði næsta ríkisstj. það ótilkvödd að beita sér fyrir og auðvelda dreifingu þeirra tíu togara, sem hún stóð fyrir kaupum á, og fór helmingur þeirra til staða utan Faxaflóa. Þykir nú sýnt og sannað, að hægt er að gera út togara frá hverjum þeim stað, sem hefur viðunandi hafnar- og fiskvinnsluskilyrði, og telja verður það staðreynd, að togararnir veiti þeim stöðum, sem þeirra njóta, svo mikið atvinnuöryggi, að ekki virðist nú fyrir hendi betra ráð til að viðhalda jafnvægi í byggð landsins við sjávarsíðuna en að gera sem flestum útgerðarstöðum kleift að njóta að meira eða minna leyti atvinnuöryggis með því að hjálpa þeim til að öðlast ítök í togaraútgerð. Ýmsum kann að þykja undarlegt, að talað sé um aukna þátttöku hinna fámennari landshluta i togaraútgerð, þegar rekstur hennar gengur jafnilla og raun ber vitni. Það er vissulega illt til þess að vita, hvernig komið er í því efni, en ekki sérstaklega óvænt, þegar betur er að gætt og athugað, hvernig ástandið er yfirleitt í atvinnumálum okkar. Á það má og m.a. benda, að strax 1946 var bátaútvegurinn að þrotum kominn og hefur síðan orðið að fá rekstrarstuðning í einni og annarri mynd. Um s.l. áramót var svo komið fyrir honum, að sú aðstoð, sem hann hafði notið nokkur undanfarin ár eftir hinni svokölluðu bátagjaldeyrisleið, reyndist algerlega ófullnægjandi, enda af mörgum talið úrelt stuðningsform, þótt það á sínum tíma þætti handhægt og hafi orðið útgerðinni að miklu liði. Það er mikið áhyggjuefni og ömurleg staðreynd, að fjárhagskerfi okkar virðist nú svo úr skorðum gengið, að íslenzk hönd getur tæplega framleitt samkeppnishæfa vöru fyrir erlendan markað. Og því alvarlegra er þetta sem fullyrða má, að fáar þjóðir eigi eins fjárhagslega velferð sína undir hagstæðri útflutningsverzlun og við Íslendingar. Má rekja tildrög þessa ástands aftur til síðari stríðsáranna, þótt ekki verði frekar farið út í þá sálma hér. Örðugleika útflutningsframleiðslunnar kennir stjórnarandstaðan fyrst og fremst fyrrverandi og núverandi ríkisstjórn. En sumir þeir, sem þar um gala hæst, áttu drjúgan þátt í að gróðursetja fyrir meira en áratug ræturnar að þeim erfiðleikum, sem nú virðist örðugt að yfirstíga. Fullyrða má, að síðan 1950 hafi allt verið gert sem unnt var að gera til að hjálpa útflutningsframleiðslunni og þá um leið atvinnulífinu í heild. Þessar ráðstafanir hafa þó ekki verið þess megnugar að komast fyrir og uppræta meinið sjálft, og er kommúnistum þar ekki sízt um að kenna, sem hafa með sundrungarstarfi sínu gert verkalýðssamtökin ómegnug þess að geta tekið höndum saman við önnur lýðræðisleg umbótaöfl í landinu. Má líka segja, að á síðustu árum hafi þeir ekki staðið einir við þessa iðju, þar sem þeim hefur bætzt liðsauki frá hinum svonefnda Þjóðvarnarflokki, sem fylgir kommúnistum trúlega í því að sundra þeim, sem til þjóðþrifa ættu saman að vinna, og sannar það bezt seinni hluti ræðu Gils Guðmundssonar þingmanns, þar sem hann afflutti og gerði forustumönnum Framsfl. og þingflokknum í heild upp orð og athafnir, sem eru staðlausir stafir. Margar aðgerðir ríkisstjórnarinnar síðan 1950 hafa orðið þjóðinni mjög gagnlegar. Má telja, að án þeirra væri fólkið til sjávar og sveita meira og minna sokkið í eymd atvinnuleysis og fjárhagsvandræða. Vonir stóðu til og ástæða var að ætla, að ýmsar þær ráðstafanir, sem gerðar hafa verið til hagsbóta útflutningsframleiðslunni, entust lengur en raun hefur á orðið, og eiga kommúnistar með Þjóðvörn sinn drjúga þátt í, að svo hefur farið sem komið er í því efni. Þeir hafa snúizt öndverðir gegn hverri ráðstöfun, sem gerð hefur verið til framdráttar atvinnuvegunum. Þeir hafa æpt gegn bátagjaldeyri og fjáröflun vegna togaranna, án þess þó að benda á aðrar færar leiðir í málinu. Og þeir hafa hamazt móti hverri tekjuöflun til handa ríkissjóði, sem m.a. gerði mögulegt að rétta atvinnuvegunum hjálparhönd. Eru í þessu sambandi frægar að endemum ýmsar tillögur þeirra, sem gengu í þá átt að svipta ríkissjóð mikilvægum tekjustofnum, eins og t.d. söluskattinum, en sömu menn voru á sama tíma með hvers konar almennum útgjaldahækkunum. Er ekkert sýnna en að markmiðið hafi verið að koma fjárhag ríkisins í sömu erfiðleikana og atvinnuvegir okkar eru nú komnir í. Hvað varðar mig um þjóðarhag? var eitt sinn sagt. Þetta kjörorð virðist gilda hjá kommúnistum, þegar þeir telja það henta flokkshagsmunum. Vegna góðs fjárhags ríkissjóðs síðustu ár hefur samkv. fjárlögum verið árlega hægt að verja milljónatugum í einu og öðru formi til eflingar landbúnaði og sjávarútvegi, auk þess sem til sömu hluta hafa árlega gengið vænar fjárfúlgur af tekjuafgangi ríkissjóðs. Má t.d. benda á, að síðustu fimm árin hefur verið varið allt að 30 millj. kr. til svonefndrar atvinnuaukningar, þ.e. til eflingar atvinnulífinu víðs vegar um land utan Faxaflóa og Vestmannaeyja. Hefur mikið af því fé verið veitt af tekjuafgangi ríkissjóðs, auk þess sem lánsstofnanir landbúnaðar og sjávarútvegs hafa einnig eftir þeirri leið fengið fé til útlána í þágu atvinnuveganna. Andstæðingar Framsfl. virðast nú trúminni en áður á, að það þýði fyrir þá að reyna að bera brigður á, að Framsfl. hafi forustu um allt það, sem raunverulega varðar heill landbúnaðarins. Hins vegar hafa þeir tregðazt við að viðurkenna forustuhlutverk flokksins í sjávarútvegsmálum. Sannleikurinn er þó sá, að Framsfl. hefur yfirleitt átt frumkvæði að eða staðið með öllum þýðingarmestu og farsælustu aðgerðum, sem gerðar hafa verið til eflingar sjávarútvegsins. Má sem dæmi nefna fiskveiðasjóð, sem Framsfl. beitti sér 1930 fyrir að yrði efldur og gerður að lánsstofnun fyrir bátaútveginn, og ætíð síðan hefur flokkurinn staðið að nauðsynlegri eflingu sjóðsins. Hafa stofnlán hans til bátakaupa og byggingar fiskiðjuvera og fiskimjölsverksmiðja síðan 1930 numið samtals rúmlega 112 millj. kr., og þar af hafa gengið um 60% til staða utan Faxaflóa. Þá stofnaði Framsfl. fiskimálasjóð í samvinnu við Alþfl. 1935 og beitti sér einnig 1947 fyrir verulegri eflingu hans. Hefur sá sjóður orðið útgerðinni til stórmikils gagns, bæði með lánum og styrkveitingum í þágu framfaramála sjávarútvegsins. Þá stóð Framsfl. að stofnun Framkvæmdabankans, sem hefur veitt meira en 6 millj. kr. lán til byggingar fiskiðjuvera. Og ætíð síðan 1947 hefur flokkurinn staðið að fjárlagaheimild, sem þá fyrst var veitt ríkissjóði, að ábyrgjast lán til frystihúsabygginga. Hefur sú ráðstöfun stórlega greitt fyrir slíkum framkvæmdum og ríkissjóður síðan veitt til þeirra hluta ábyrgðir að upphæð nálægt 24 millj. kr. Þá hef ég áður bent á þátt Framsfl. í að gera útgerðarstöðum úti á landi kleift að fá togara. Ætti svo að vera óþarft að minna á, að Framsfl. hefur tekið þátt í þeim ráðstöfunum, sem á síðari árum hafa reynzt nauðsynlegar til þess að aðstoða útgerðina, svo að hún gæti haldið óhindruð áfram. Og giftudrjúg fjármálastjórn ríkissjóðs á undanförnum árum hefur gert það mögulegt að hlaupa betur en ella undir bagga útflutningsframleiðslunnar. Þá er víssulega ástæða til að segja það hér, að sérstakar verðbætur, sem nú eru greiddar úr ríkissjóði á allan smáfisk, bæði þorsk og ýsu og einnig á steinbít, eru teknar upp eftir ötula forgöngu og kröfu Framsfl., og munu þær ráðstafanir hafa stórmikla þýðingu fyrir bátaútveginn, ekki sízt austanlands og norðan. Einnig er vert að geta þess, að framsóknarmenn hafa á þessu þingi lagt fram frv. um jafnvægislánadeild Framkvæmdabanka Íslands, og er frv. flutt af þeim alþm. Eiríki Þorsteinssyni og Páli Þorsteinssyni. Í frv. er gert ráð fyrir, að jafnvægislánadeildin fái 10 millj. kr. árlegt stofnframlag frá ríkissjóði næstu fimm ár og að ríkið ábyrgist allt að 100 millj. kr. lán, sem deildinni er ætlað að taka til starfsemi sinnar. Gert er ráð fyrir að veita lán til staða, þar sem skortur er á atvinnutækjum, og einnig til hafnarbóta, þar sem löndunarskilyrði fyrir stærri fiskiskip, svo sem togara, eru ekki fyrir hendi. Þá er í frv. gert ráð fyrir heimild að greiða til bráðabirgða rekstrarskuldir atvinnufyrirtækja, ef um byrjunarörðugleika er að ræða og fyrirtækið hefur fengið lán úr sjóðnum. Ekki mun þetta frv. fá afgreiðslu á þessu þingi, en víst er, að hér er bent á leið til úrlausnar miklu vandamáli dreifbýlisins við sjávarsíðuna. Það, sem hér hefur verið bent á sem dæmi um aðgerðir Framsfl. til stuðnings sjávarútveginum, sannar hið raunverulega viðhorf hans í þeim efnum. Framsfl. vill ætíð vera vakandi á verðinum og sífellt leita að úrræðum til aðstoðar, þar sem þess er þörf, og aðgerðir sínar í sjávarútvegsmálum hefur flokkurinn ætíð viljað miða við það, sem á hverjum tíma hefur virzt vera þjóðarheildinni fyrir beztu. Framsfl. vill nú sem áður stuðla að sem mestu jafnvægi í atvinnu- og efnahagsmálum, jafnt til sjávar og sveita, og mun þjóðinni slík stjórnmálastefna farsælust.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Hv. ræðumenn Alþfl. og kommúnista í þessum umræðum hafa látið sem þeim sé sérstaklega annt um heilbrigðan rekstur framleiðslutækja Íslenzks sjávarútvegs. En þeir hafa ekki skýrt frá því, f hverju skilningur þeirra á þörfum útvegsins hafi verið fólginn, hvernig þeir hafi sýnt hann á undanförnum árum. Ég mun taka það mál lítillega til meðferðar síðar í ræðu minni, en það er flestum landsmönnum kunnugt, að bæði kommúnistar og Alþýðuflokksmenn hafa gerzt berir að fullkomnum fjandskap við þennan aðalbjargræðisveg þjóðarinnar. Um það mun naumast deilt, að þeir stórfelldu fólksflutningar, sem átt hafa sér stað frá sveitum og sjávarþorpum um land allt til hinna stærstu kaupstaða, hafi haft óheppileg áhrif á þjóðarbúskap Íslendinga. Enda þótt þeir hafi að nokkru leyti átt rætur sínar í gerbreyttum atvinnuháttum og fjölbreyttari verkaskiptingu þjóðarinnar, hafa þeir þó einnig haft í för með sér, að því fólki hefur fækkað, sem stundar framleiðslustörf, en á afrakstri framleiðslunnar hlýtur lífsafkoma þjóðarinnar að byggjast í bráð og lengd. Við hina miklu fólksfækkun í mörgum byggðarlögum landsins hafa almenningi þar skapazt ýmiss konar erfiðleikar. Það hefur orðið erfiðara að hrinda í framkvæmd ýmiss konar nauðsynlegum umbótum á sviði efnahags- og félagsmála, og fólksfækkunin hefur víða skapað vantrú á framtíðina, ekki sízt meðal æskunnar. Hinu ört vaxandi þéttbýli og þá fyrst og fremst höfuðborginni hafa einnig skapazt víðtæk vandkvæði vegna þessara fólksflutninga. Reykvíkinga hefur skort íbúðarhúsnæði, skóla og sjúkrahús til þess að geta fullnægt þörfum sínum, enda þótt hvergi hafi verið unnið jafnötullega að alhliða uppbyggingu og einmitt þar. En til Reykjavíkur hefur fólkið viljað flytja, vegna þess að þar voru atvinnuskilyrðin bezt, lífsþægindin mest og möguleikarnir fjölbreytilegastir til þess að heyja lífsbaráttuna með góðum árangri. Meginstefna okkar sjálfstæðismanna í þessum málum hefur verið sú, að öruggasta leiðin til þess að skapa nauðsynlegt jafnvægi í byggð landsins væri að koma á sem mestu samræmi milli lífskjara fólksins í þéttbýlinu og í strjálbýlinu. Við höfum bent á, að þýðingarlaust væri að ætla sér að loka Reykjavík með lagaboðum, enda þótt raddir hafi um skeið verið uppi um það. Það er lögmál lífsins, að fólkið vill vera þar, sem mest er gert fyrir það, þar sem það nýtur mikilla þæginda og þar sem það hefur góða aðstöðu til þess að bjarga sér. Sjálfstfl. hefur þess vegna lagt megináherzlu á baráttuna fyrir því að bæta aðstöðu fólksins úti um land í lífi þess og starfi. Einn þátturinn í þeirri baráttu er uppbygging atvinnulífsins á þeim stöðum, þar sem góð lífsskilyrði eru fyrir hendi. Það er skoðun okkar sjálfstæðismanna, að enda þótt samfærsla byggðarinnar sé eðlileg á víssum stöðum á landinu, þá verði þó gæði Íslands og möguleikar því aðeins fullnytjaðir, að meginhluti hins byggilega hluta þess sé byggður og þar haldið uppi starfi og framleiðslu. Í samræmi við þessa meginskoðun Sjálfstfl. hefur hann á undanförnum árum haft forustu um stærstu skrefin, sem stigin hafa verið til þess að byggja upp blómlegt atvinnulíf i öllum landshlutum og tryggja fólkinu þar öryggi um lífsafkomu sína. Tel ég rétt að rifja þær ráðstafanir lauslega upp í sambandi við það frv. um kaup og útgerð togara, sem hér liggur fyrir til umræðu. Í lok síðustu heimsstyrjaldar var svo að segja allur togarafloti þjóðarinnar gerður út frá Reykjavík. Hafði svo verið lengstum, frá því að togaraútgerð hófst í landinu. Þegar formaður Sjálfstfl., Ólafur Thors, núverandi hæstv. forsrh., myndaði ríkisstj. á morgni lýðveldisins, haustið 1944, var nýsköpun atvinnulífsins til lands og sjávar höfuðatriði stefnu hennar. Í samræmi við málefnasamning stjórnarinnar var stórum hluta þeirra gjaldeyrisinneigna, sem þjóðin hafði eignazt á stríðsárunum erlendis, varið til þess að endurnýja togaraflotann og kaupa rúmlega 30 ný botnvörpuskip til landsins. Þessum nýju og fullkomnu skipum var síðan úthlutað til byggðarlaga í öllum landshlutum. Í næstu ríkisstjórn, sem Sjálfstfl. tók einnig þátt í undir forsæti þáverandi formanns Alþfl., Stefáns Jóh. Stefánssonar, var síðan samið um kaup á 10 nýjum togurum í viðbót. Fyrir forgöngu sjálfstæðismanna var bæði hlutafélögum, einstaklingum og bæjarfélögum víðs vegar um land gert kleift að kaupa þessi skip og hefja útgerð þeirra. Í dag er útgerð þessara skipa þannig háttað, að af 44 togurum, sem þjóðin á, eru aðeins 17 gerðir út í Reykjavík og 27 úti á landi. Það er ómaksins vert að minnast á það í þessu sambandi, hvernig Framsfl. brást við, þegar sjálfstæðismenn hófust handa um kaup og innflutning þessara nýju og stórvirku framleiðslutækja. Hann reyndi á alla lund að gera þau tortryggileg og ógna þjóðinni með því glapræði, sem væri verið að fremja með öflun þessara framleiðslutækja til landsins. Einn af þm. Framsfl., hv. þm. V-Húnv., Skúli Guðmundsson, lýsti hinum nýju skipum þannig í þingræðu, að fyrst væri spýta, svo væri spýta og svo væri spýta í kross, svo væri spýta upp og svo væri spýta niður og svo færi allt í ganginn. En sannleikurinn væri þó sá, sagði þessi hv. þm. brosandi, að fullkomin hætta væri á því, að hin nýju skip færu aldrei í ganginn. Virtist sú tilhugsun vera hv. þm. síður en svo ógeðþekk. Annar hv. þm. Framsfl. og einn af aðalleiðtogum hans kallaði nýsköpunartogarana „gums“. Sjálfur vinstri höfðinginn, sem aldrei segist hugsa um sérhagsmuni, hv. þm. Str., Hermann Jónasson, lýsti því einnig yfir í ræðu, að nýsköpunartogararnir væru ókaupandi, og réðst harðlega á Sjálfstfl. fyrir að hafa forgöngu um þessi skipakaup. Framsóknarflokkinn hefur áreiðanlega oft iðrað þessara orða leiðtoga sinna, og það mátti m.a. heyra á ræðum hv. þm. flokksins, sem töluðu hér á undan mér í kvöld. Öll þjóðin fagnaði hinum nýja tíma, sem sigldi í höfn með nýsköpunartogurunum, og þúsundir manna um land allt hafa undanfarin ár notið góðrar atvinnu við rekstur þeirra og verkun afla þeirra í fiskiðjuverum og hraðfrystihúsum. Ég hika ekki við að fullyrða, að þessi aukning togaraútgerðarinnar í kaupstöðum og sjávarþorpum í öllum landshlutum sé raunhæfasta sporið, sem stigið hefur verið til atvinnubóta við sjávarsíðuna á Íslandi og til uppbyggingar atvinnulífsins í þeim landshlutum, sem fengið hafa hin nýju tæki. Í byggðarlögum, þar sem áður ríkti oftlega tímabundið atvinnuleysi, hefur hin nýja togaraútgerð gerbreytt atvinnuskilyrðunum til hins betra. Hagnýting afkastamöguleika hraðfrystihúsa og fiskiðjuvera hefur verið stórbætt. Í stað þess, að þessi framleiðslutæki, sem atvinna almennings við sjávarsiðuna byggist fyrst og fremst á, stóðu oft ónotuð vegna hráefnisskorts, hefur vinnsludögum þeirra nú fjölgað stórlega. Það veldur naumast ágreiningi, að þessi þróun stefnir í rétta átt. Við verðum að leggja allt kapp á að fullvinna sjávarafla okkar innanlands. Með því verður útflutningsverðmæti hans í senn meira og meiri og öruggari atvinna skapast fyrir almenning í landinu. Það er eitt af hinum stóru verkefnum framtíðarinnar að byggja hér upp fullkominn fiskiðnað, sem geri þann fisk, sem íslenzkir sjómenn afla, eins verðmæta og útgengilega vöru og frekast er kostur. Hljótum við þá jafnframt að hafa í huga að auka fjölbreytni þessa iðnaðar og láta ekki við það eitt sitja að hraðfrysta fiskinn, salta og herða, heldur koma hér á fót fullkomnum niðursuðuiðnaði með svipuðum hætti og Norðmenn, Bandaríkjamenn, Þjóðverjar og fleiri þjóðir hafa gert með góðum árangri. Jafnhliða því, sem nýsköpunarstjórnin hafði forgöngu um kaup hinna nýju togara og dreifingu þeirra út um land, vann hún að stórkostlegum framkvæmdum á sviði síldariðnaðarins. Afköst síldarverksmiðjanna á Norðurlandi voru margfölduð. En vegna þeirrar hörmulegu staðreyndar, að síldveiði hefur brugðizt fyrir Norðurlandi s.l. 10 ár, hefur þessi uppbygging síldariðnaðarins ekki komið að tilætluðum notum. Hinar nýju verksmiðjur hafa staðið þögular ár eftir ár, og þjóðarbúið og útgerðin hafa beðið við það afhroð, sem reyndar sætir furðu að ekki skuli hafa haft enn geigvænlegri afleiðingar en raun ber vitni. Einn af fróðustu mönnunum um íslenzk sjávarútvegsmál hefur reiknað út, að aflabresturinn á síldveiðunum fyrir Norðurlandi hafi haft í för með sér milli 2 og 3 þúsund millj. kr. tap fyrir sjávarútveginn og þjóðina í heild. Er þetta gífurlega tjón ein af ástæðum þess, hversu illa er nú komið fyrir sjávarútveginum. Þá hefur á tímabilinu frá 1946 til ársloka 1954 verið tekinn í notkun 201 nýr þilfarsbátur. Hafa 74 þeirra verið smíðaðir innanlands, og er smálestatala þeirra 2977 brúttólestir. Frá útlöndum hafa verið keyptir 137 vélbátar á þessu tímabili, og er smálestatala þeirra 10193 brúttólestir. Samtals gerir þessi aukning bátaflotans 13170 brúttólestir. Nærri öll þessi aukning bátaflotans hefur farið til verstöðva úti um land. Hér í Reykjavík hafa undanfarin ár aðeins verið gerðir út innan við 20 vélbátar á hverri vetrarvertíð. Það er skoðun okkar sjálfstæðismanna, að þrátt fyrir þessa miklu aukningu framleiðslutækjanna við sjávarsíðuna s.l. áratug bresti enn mikið á það, að einstök byggðarlög og jafnvel heilir landshlutar séu nægilega vel á vegi staddir með framleiðslutæki til þess að geta tryggt íbúum sínum örugga, varanlega atvinnu og lífvænlega afkomu. Þingmenn flokksins hafa þess vegna á síðustu árum flutt frv. og till. um víðtækar ráðstafanir til öflunar nýrra framleiðslutækja og aukningar framleiðslunni. Leyfi ég mér að drepa hér lauslega á nokkrar þeirra. Haustið 1952 fluttu sjálfstæðismenn ásamt nokkrum þm. Framsfl. till. til þál. um undirbúning heildarframkvæmdaáætlunar í þeim tilgangi að skapa og viðhalda jafnvægi í byggð landsins. Var sú till. samþykkt og ríkisstj. falið að hefja undirbúning að heildaráætlun um framkvæmdir í þeim landshlutum, sem við erfiðasta aðstöðu búa sökum erfiðra samgangna og skorts á raforku og atvinnutækjum. Skyldu slíkar framkvæmdir stefna að því, að skapa og viðhalda jafnvægi í byggð landsins og tryggja sem mest framleiðsluafköst þjóðarinnar. Ég játa hiklaust, að okkur sjálfstæðismönnum hefur fundizt framkvæmd þessarar till. ganga fullseint, en mikið verk hefur þó verið unnið af sérstakri nefnd, sem skipuð var í samræmi við hana. Mikilvægra upplýsinga hefur verið aflað um ástandið víðs vegar um land og þarfir þjóðarinnar í þessum efnum. Það er og á grundvelli þessarar till., sem tvær síðustu ríkisstjórnir hafa beitt sér fyrir árlegum fjárveitingum til atvinnuaukningar á þeim stöðum á landinu, sem helzt hafa þurft á slíkri aðstoð að halda. Á árunum 1952–55, að báðum árunum meðtöldum, hefur samtals verið úthlutað tæpum 30 millj. kr. í þessu skyni. Hefur þessu fé verið varið til báta og vélakaupa, til iðjuvera, fiskverkunarstöðva, verbúða, hafnargerða og lendingarbóta, til atvinnubóta í kaupstöðum og kauptúnum og til viðhalds byggðar í nokkrum sveitum og loks til stuðnings togaraútgerðar í einu þeirra byggðarlaga, sem harðast hafa orðið úti fyrir barði aflabrestsins á síldveiðunum fyrir Norðurlandi. Þá má geta þess, að nokkuð af greiðsluafgangi ársins 1955 hefur nú verið lagt til hliðar til jafnvægisráðstafana. Er það ætlan okkar sjálfstæðismanna, að sérstök löggjöf verði sett um það, hvernig þessu fé verði skynsamlegast varið til atvinnuuppbyggingar í þeim landshlutum, sem mesta þörf hafa fyrir ný framleiðslutæki eða endurbætur á þeim, sem fyrir eru. Við sjálfstæðismenn höfum enn fremur á undanförnum árum flutt frv. um ráðstafanir til atvinnujöfnunar og um atvinnubótasjóð. Síðast á þessu þingi hafa þm. flokksins flutt frv., þar sem lagt er til, að ríkisstj. semji um smíði togara erlendis eða innanlands og selji þá sveitarfélögum, hlutafélögum eða einstaklingum. Er gert ráð fyrir, að hið opinbera veiti svipaðan stuðning til þessara skipakaupa og gert var, þegar nýsköpunartogararnir voru keyptir til landsins. Loks vil ég geta þess, að á s.l. ári fólu núverandi stjórnarflokkar tveimur fulltrúum úr hvorum flokki, Sjálfstfl. og Framsfl., að semja frv. um útgerð togara til atvinnujöfnunar. Í uppkasti að frv., sem þessir fulltrúar sömdu, var lagt til, að á næstu þremur árum yrðu smíðuð ekki færri en 9 botnvörpuskip til útgerðar frá þeim stöðum, þar sem atvinnu skorti og sjávarafla til vinnslu eða verkunar í fiskiðjuverum. Var gert ráð fyrir, að einstaklingar, útgerðarfélög eða sveitarfélög yrðu aðilar að kaupum þessara skipa með aðstoð ríkisins. Þetta frv. hefur ekki enn þá verið lagt fram af hæstv. ríkisstj., en ég leyfi mér að fullyrða, að a.m.k. meðal ráðherra og þingmanna Sjálfstfl. ríkir fullur skilningur á nauðsyn þess, að slíkar ráðstafanir verði gerðar til eflingar atvinnulífinu og aukningar framleiðslunni á þeim stöðum á landinu, þar sem atvinnutæki skortir, en aðstaða er góð til togaraútgerðar. Núverandi hæstv. ríkisstj. hefur haft í mörg horn að líta. Hún hefur átt sjö börn í sjó og sjö á landi, þar sem eru fjölþættar stórframkvæmdir í þágu sveita og sjávarsíðu. Verkefnin kalla hvarvetna að í þessu stóra og strjálbýla landi, en þjóðin er fámenn og fjármagn hennar takmarkað. Þrátt fyrir það viljum við helzt gera allt í einu. En við Íslendingar verðum að gera okkur það ljóst, að sá er sannastur framfaramaður, sem kann að miða framkvæmdir sínar við fjárhagsgetuna á hverjum tíma, en reisir sér ekki hurðarás um öxl og skapar með því kyrrstöðu eða jafnvel afturför. Ég hef rakið hér nokkuð afskipti Sjálfstfl. af atvinnubótamálum og uppbyggingu bjargræðisveganna við sjávarsiðuna undanfarin ár. Ég hef sýnt fram á, að sú nýsköpun togaraflotans og dreifing þessara stórvirkustu framleiðslutækja til allra landshluta, sem sjálfstæðismenn beittu sér fyrir, hefur verið eitt raunhæfasta sporið, sem stigið hefur verið til þess að bæta atvinnuskilyrðin í fjölmörgum kaupstöðum og sjávarþorpum. Þó er hér aðeins um að ræða einn þátt viðleitninnar til þess að skapa og viðhalda jafnvægi í byggð landsins. En einnig á öðrum sviðum hefur Sjálfstfl. beitt sér fyrir þýðingarmiklum framkvæmdum í þessu skyni. Ræðir þar fyrst og fremst um þá rafvæðingu landsins, sem nú hefur verið hafizt handa um. Með henni verður ekki einungis þúsundum sveitabýla sköpuð aðstaða til þess að njóta nytsemdar og lífsþæginda rafmagnsins, heldur mun atvinnulífi sjávarsíðunnar skapast við það stórbætt aðstaða til þess að hagnýta afla fiskiskipa sinna og njóta öruggrar og varanlegrar atvinnu. Þær umbætur í húsnæðismálum, sem Sjálfstfl. hefur haft forustu um, munu einnig stuðla að aukinni trú fólksins á framtíð byggðarlaga þess og skapa því aðstöðu til þess að lifa betra og fegurra lífi. Bygging nýrra félagsheimila, skóla og sjúkrahúsa víðs vegar um land er einnig framkvæmd, sem á ríkan þátt í að skapa samræmi milli lífskjara almennings úti um allt land og fólksins, sem býr í þéttbýlinu hér við sunnanverðan Faxaflóa. Og það er þetta samræmi, sem verður að nást á sem flestum sviðum, ella er hætt við því, að fólksstraumurinn haldi áfram frá framleiðslunni í strjálbýlinu til þéttbýlisins, þar sem útflutningsframleiðslan er ekki eins ríkur þáttur í daglegu starfi fólksins. Ég mun nú víkja nokkru nánar að afstöðu Sjálfstfl. til þess, sem gera þarf í framtíðinni til þess að tryggja atvinnu og afkomu almennings við sjávarsíðuna á næstunni. Sjálfstæðismenn telja, að nauðsynlegt sé að láta smíða innanlands eða utan nokkra togara, sem síðan verði seldir einstaklingum, hlutafélögum eða bæjar- og sveitarfélögum í þeim landshlutum, sem skortir atvinnutæki; enn fremur beri að efla vélbátaútveginn, þar sem hann hentar betur til þess að fullnægja atvinnuþörfinni og hagnýta framleiðslumöguleikana, jafnhliða þurfi að stuðla að auknum afköstum hraðfrystihúsa og fiskiðjuvera, þannig að sem mestur hluti aflans verði fullunninn innanlands. Þá ber einnig nauðsyn til þess, að kannaðar verði nýjar leiðir til þess að byggja upp fjölbreyttari iðnað en nú tíðkast í smærri kaupstöðum og sjávarþorpum landsins. Verkaskipting þarf að aukast og fleiri stoðir að renna undir afkomugrundvöll fólksins. Enda þótt íslenzk fiskimið hafi verið gjöful, sérstaklega áður en gegndarlaus rányrkja stórspillti þeim, hefur þó aflabresturinn oft leitt bágindi og þrengingar yfir fólk sjávarsíðunnar. Það er mikið verkefni og erfitt að draga úr þeim sveiflum, sem hinir fábreyttu atvinnuhættir okkar hafa oftlega skapað í efnahagslífinu. En að þessu verkefni verður að vinna sleitulaust af framsýni og árvekni. Við megum einskis láta ófreistað til þess að hagnýta okkur reynslu annarra þjóða, sem búa við fjölbreytilegra atvinnulíf og bjargræðisvegi. Síðast, en ekki sízt, er það eitt af stærstu viðfangsefnum dagsins í dag og á morgun að bera fram til sigurs kröfu íslenzku þjóðarinnar um alger yfirráð yfir þeim stalli í Atlantshafinu, er við nefnum landgrunnið og þetta land stendur á. Stefnan í því mikla máli hefur verið mörkuð á grundvelli raka og helgs réttar þeirrar þjóðar, sem hlaut Ísland í vöggugjöf, og frá þeirri stefnu mun aldrei verða hvikað um hársbreidd. Mikilvægum áfanga var náð með þeim friðunarráðstöfunum, sem framkvæmdar voru vorið 1952, er flóum og fjörðum var lokað og fjögurra mílna friðunarlínan ákveðin. Þessar ráðstafanir hafa þegar orðið að stórkostlegu gagni fyrir útgerðina í heilum landshlutum og þá fyrst og fremst á svæðinu frá Breiðafirði og Faxaflóa til Vestmannaeyja. En gagnvart öðrum landshlutum horfir þetta öðruvísi við. Og því miður verður að segja, a.m.k. hvað Vestfirði snertir, að ásókn botnvörpuskipa á þau mið hefur stóraukizt við það, að flóunum var lokað. Það er því eitt stærsta hagsmunamál útgerðarinnar í þessum landshlutum, að nýjar friðunarráðstafanir verði gerðar þeim til hagsbóta eins fljótt og frekast er kostur. Á sókninni fyrir þeim má ekkert lát verða. Það má vera öllu sjálfstæðisfólki í landinu mikið gleðiefni, að það hefur komið í hlut þriggja forustumanna flokks þess að hafa forustu um þau heillaspor, sem þegar hafa verið stigin í baráttunni fyrir verndun fiskimiðanna við strendur landsins. Þessir menn eru þeir Ólafur Thors, hæstv. núverandi forsrh., Bjarni Benediktsson, hæstv. dómsmrh., og hv. þm. Vestmannaeyjakaupstaðar, Jóhann Þ. Jósefsson, fyrrv. sjávarútvegs- og fjármálaráðherra, að ógleymdum hv. þm. Borgf., Pétri Ottesen, sem fyrr og síðar hefur haldið uppi harðri baráttu í málinu. Undir forustu þessara manna voru lögin um vísindalega verndun fiskimiðanna sett árið 1948, en á grundvelli þeirra voru friðunarráðstafanirnar gerðar árið 1950 og vorið 1952. Á engum íslenzkum stjórnmálamönnum hefur það heldur mætt meira að verja rétt Íslands fyrir erlendum yfirgangi, síðan hið örlagaríka skref var stigið. Ég held, að réttlætið sigri í þessu máli að lokum eins og flestum öðrum. Þátttaka Íslands í alþjóðlegu samstarfi og vaxandi skilningur hinnar stóru veraldar á rétti smáþjóðanna mun tryggja okkur þann sigur. En öll þjóðin verður að standa saman í baráttunni fyrir rétti sínum. Ég hef nú rætt nokkuð hið víðtæka uppbyggingarstarf Sjálfstfl. í þeim tilgangi að skapa almenningi við sjávarsíðuna afkomuöryggi og bætta afkomu í lífi hans og starfi. Þar með hefur í stórum dráttum verið mörkuð afstaða flokksins til þess máls, sem hér liggur fyrir til umræðu og flutt er af 4 hv. þm. úr Alþfl., Sósfl., Framsfl. og Þjóðvfl. Í því felst í raun og veru ekkert nýtt annað en það, að þeir leggja til, að ríkið geri út ákveðinn fjölda togara. Við sjálfstæðismenn höfum talið skynsamlegra, að samtök einstaklinga og einstakra byggðarlaga annist slíka útgerð. Við teljum það líklegra, til þess að hún komi að fullu gagni og rekstur tækjanna nái þeim tilgangi, sem að er stefnt. Við höfum þess vegna á undanförnum árum haft forustu um stuðning ríkisvaldsins við kaup slíkra atvinnutækja til eflingar atvinnulífinu í fjölda byggðarlaga víðs vegar um land, og sjálfstæðismenn munu vinna að því, að slíkum stuðningi verði haldið áfram, eftir því sem fjárhagsgeta ríkisins leyfir á hverjum tíma. Ég skal ekki draga f efa, að tilgangur hv. flm. þessa frv. sé góður og að þeir vilji stuðla að bættum atvinnuskilyrðum á þeim stöðum, þar sem atvinnutæki skortir. En ég get ekki varizt því að finnast það dálitið broslegt, að einmitt þessir hv. þm., sem þetta frv. flytja, skuli telja sig sérstaklega til þess bæra og kjörna að flytja frv. um skipulag togaraútgerðar í landinu. Hv. fyrsti flm. frv., sem hóf þessar umræður hér í kvöld, 3. landsk. þm., Hannibal Valdimarsson, stjórnaði einu sinni bæjarfélagi, sem átti og gerði út togara. Það var á hápunkti stríðsgróðatímabilsins. En þessi hv. þm. var ekki í rónni, fyrr en hann og flokkur hans voru búnir að selja þennan eina togara frá Ísafirði til Reykjavíkur. Og svo glaður var hann yfir þessu afreki, að hann lofaði guð hástöfum á prenti fyrir það að hafa losað bæjarfélag sitt við togarann, og þó græddu allir á tá og fingri á togurum í þá daga. Það kom svo í hlut sjálfstæðismanna að útvega tvo nýja og fullkomna togara til þessa bæjarfélags nokkru síðar. Hafa þeir orðið byggðarlaginu og nálægum sjávarþorpum til stórkostlegra atvinnubóta. Það er ekki að furða, þótt hv. 3. landsk. þm. talaði hraustlega hér áðan um afrek sín og slóðaskap annarra í atvinnubótamálum. En þetta eru þó afskipti þessa hv. þm. af togaraútgerð til atvinnubóta úti á landi. Hv. annar flm. frv., 9. landsk. þm., Karl Guðjónsson, er einn af forustumönnum kommúnista í Vestmannaeyjum. Hinir sósíalistísku flokkar þar efndu á sínum tíma til bæjarútgerðar tveggja togara. Ég skal ekkert um þá útgerð fjölyrða hér, en þannig var á stjórn hennar haldið af hálfu kommúnista og Alþfl., að enda þótt Vestmanneyingar séu einir beztu og harðgerðustu sjómenn landsins, varð niðurstaðan sú, að hvergi á öllu landinu tókst á jafnskömmum tíma að sökkva rekstri hinna fullkomnu skipa í hyldýpi óreiðu og úrræðaleysis. Niðurstaðan varð sú, að kommúnistum og Alþýðuflokksmönnum tókst að skapa svo algera vantrú á togaraútgerð í Vestmannaeyjum, að selja varð bæði skipin burt úr bænum. Ég veit ekki, hve nálægt hv. 9. landsk. þm. hefur komið þessari útgerð, en hann hefur um alllangt skeið verið einn aðalleiðtogi flokksins í þessu þróttmikla sjávarútvegsbyggðarlagi og hefur því áreiðanlega einnig verið nærstaddur, þegar mörkuð var stefna hans í togaraútgerðarmálum. Það liggur við, að mér renni til rifja að minnast hér á þátt hv. þm. V-Ísf., Eiríks Þorsteinssonar, sem talaði hér áðan, í togaraútgerðarmálum, en hann er þó þriðji flm. þessa frv. Hv. þm. stjórnaði útgerð togara á Þingeyri í rúmlega eitt ár. Þeirri útgerð lauk með ósköpum daginn eftir kosningar 1953. Hún hafði þá gert sitt pólitíska gagn. Þessi útgerð hafði þó hlotið fyllstu fyrirgreiðslu, óvenjuleg stofnlán, auk bátagjaldeyrisfríðinda. En þegar henni lauk, var hún gjaldþrota og skipið talið óútgerðarhæft. Milli Dýrafjarðar og Önundarfjarðar er ekki löng leið, aðeins Barðinn, hár og tignarlegur, stendur á milli þessara tveggja fögru fjarða. En fyrir norðan Barðann, á Flateyri, hefur útgerð þessa sama togara og annars togara til skapað mikla atvinnu undir stjórn dugandi manna og er nú ein meginástæða þess, að þar ríkir almenn velmegun. Ég sagði áðan, að tilgangur þessara hv. þm. með flutningi þessa frv. væri sjálfsagt góður. En ég endurtek, að ég dreg í efa, að einmitt þeir séu færastir um það að ákveða skipulag á togaraútgerð Íslendinga. Í þessu sambandi er ekki heldur hægt að láta hjá líða að minnast lítillega á afstöðu stjórnmálaflokkanna til rekstrargrundvallar atvinnutækjanna almennt og þá einnig sjávarútvegsins. Þegar hinir nýju togarar voru keyptir til landsins undir forustu sjálfstæðismanna, lögðu þeir áherzlu á, að það væri ekki nóg, að þjóðin eignaðist fullkomin og glæsileg framleiðslutæki, hún yrði jafnframt að tryggja heilbrigðan rekstrargrundvöll þeirra, skip, sem rekin væru með halla, gætu ekki til lengdar veitt mikla og varanlega atvinnu, þau hlytu að stöðvast og leggjast við landfestar. Því miður hefur þessum aðvörunarorðum ekki verið sinnt sem skyldi. Framleiðslukostnaðurinn hefur aukizt ár frá ári, og nú er svo komið, að sjálf hin nýja tækni er að lamast í höndunum á okkur vegna stórkostlegs hallarekstrar. Ríkið verður að greiða hátt á aðra millj. kr. í rekstrarstyrk til hvers togara. Einnig vélbátaútgerðin verður að fá stórkostlega aðstoð. Og þó er það sjávarútvegurinn, sem skapar nær öll útflutningsverðmæti þjóðarinnar og stendur undir eyðslu hennar. Hv. stjórnarandstæðingar segja, að þetta sýni algert skipbrot stefnu Sjálfstfl. í efnahags- og atvinnumálum. Hefur öðrum eins þvættingi nokkru sinni verið slöngvað framan í þjóðina? Þegar hinum sósíalistísku flokkum hefur með pólitískum verkföllum og ofbeldisaðgerðum tekizt að hefja hér a ný taumlaust kapphlaup milli kaupgjalds og verðlags og brjóta niður þá jafnvægisstefnu, sem núverandi og fyrrverandi ríkisstj. beittu sér fyrir í efnahagsmálum, þá segja þeir, að stefna Sjálfstfl. hafi beðið skipbrot. Öllu lengra er ekki hægt að komast í því að snúa staðreyndum við. Það er alþjóð kunnugt, að eftir þær jafnvægisráðstafanir, sem sjálfstæðismenn beittu sér fyrir í ársbyrjun 1950, færðist íslenzkt efnahagslíf hægum, en öruggum skrefum í heilbrigða átt. Sparifjársöfnun jókst, vöruskortinum var útrýmt, svartamarkaðsbraskið hvarf, og framleiðslutækin juku afköst sín. Verðmæti útflutningsins jókst verulega, og almenn velmegun ríkti í landinu. Jafnhliða tókst að halda dýrtíðinni í skefjum. Hafa jafnvel sérfræðingar Alþýðusambands Íslands viðurkennt, að kaupmáttur launa hafi haldizt svo til óbreyttur frá árslokum 1952 til ársins 1955, er kommúnistar settu af stað nýja dýrtíðarskriðu og vægðarlaust kapphlaup milli kaupgjalds og verðlags. Það eru þannig kommúnistar og fylgilið þeirra, sem fyrst og fremst bera ábyrgð á því, að útflutningsframleiðsla þjóðarinnar berst nú í bökkum. Það þarf töluverð brjóstheilindi hjá þessum herrum að koma nú fram fyrir þjóðina og segjast vera hinir einu sönnu stuðningsmenn og velunnarar sjávarútvegsins og atvinnulífsins í landinu yfirleitt. Velmegun almennings á Íslandi verður ekki tryggð með slíkum vinnubrögðum. Hvorki ný né gömul skip geta bætt úr atvinnuskorti, ef ekki er hægt að reka þau. Til lengdar getur þetta þjóðfélag ekki tryggt borgurum sinum betri og jafnari lífskjör en tíðkast víðast hvar annars staðar, ef kommúnistum tekst að hafa jafnmikil áhrif á þróun efnahagsmálanna og þeir hafa haft undanfarin ár. Stærsta hættan, sem steðjar að atvinnuöryggi okkar í dag, er þau tök, sem hinn alþjóðlegi kommúnismi hefur náð á nokkrum stærstu verkalýðsfélögum landsins, og sá klofningur, sem honum hefur tekizt að skapa í hinum ráðreikula og veika íslenzka jafnaðarmannaflokki. Góðir hlustendur. Sjálfstæðisfl. hefur s.l. 17 ár, síðan hann komst til valda og áhrifa í stjórn landsins, reynt að beita sér fyrir fjölþættum umbótum og bættri aðstöðu til handa öllum almenningi. Hann hefur gert það, eins og ég sagði áðan, með því að hafa forgöngu um öflun nýrra og fullkominna atvinnutækja til handa þéttbýli og strjálbýli. Höfuðtakmark hans er, að hver hönd, sem vill vinna, fái að vinna og að fólkið njóti atvinnuöryggis og velmegunar, hvort sem það býr í höfuðborg landsins eða í sveitum, kaupstöðum og sjávarþorpum um land allt. Sjálfstfl. leggur höfuðáherzlu á, að samræming lífskjaranna við það bezta, sem þekkist í landinu, sé öruggasta leiðin til þess að stöðva fólksflutningana frá framleiðslunni til yfirbyggingar þjóðfélagsins. Við sjálfstæðismenn biðjum þjóðina aðeins að virða fyrir sér reynsluna af starfi okkar og gera sér ljós áhrif þess á lífskjör hennar og alla aðstöðu. Við treystum á heilbrigða dómgreind fólksins og biðjum það að láta ekki upplausnaröflin valda sér svartsýni. Við trúum því, að ef íslenzka þjóðin lítur raunsætt á hag sinn og mætir stundarerfiðleikum af festu og manndómi, þá getum við gengið á móti framtíðinni í bjartsýnni trú á það land, sem við eigum ein, frjáls og óháð öllum nema samvizku okkar og þeim guði, sem gaf okkur það í árdaga. - Góða nótt.



Herra forseti. Hv. áheyrendur. Umræðurnar í kvöld byrjuðu þannig, að ég var farinn að halda, að hér yrðu aðallega flutt fræðileg erindi um sjávarútveg, menn mundu halda sér við málefnalegar umræður, og þá var út af fyrir sig vel. En sá gamli Adam var ekki langt undan. Hv. þm. N-Ísf., Sigurður Bjarnason, lét sig hafa það hér að fullyrða, að Alþfl. hefði sýnt sjávarútveginum fullan fjandskap. Samtímis átti hann varla nógu sterk orð til þess að lofa framtak nýsköpunarstjórnarinnar, en hann gleymdi því, - viljandi eða óviljandi, - að það var Alþfl., sem setti þau skilyrði fyrir þátttöku sinni í nýsköpunarstjórninni, að þessi tæki yrðu fengin hingað til landsins. Hv. 8. þm. Reykv., Gils Guðmundsson, hafði hér uppi einnig sérstakan málflutning, en ég mun koma að því örlitið síðar. Mig langar þó til þrátt fyrir þetta að fara nokkrum orðum um það mál, sem hér liggur fyrir, þó að ég verði að stikla á stóru og enda ekki nauðsynlegt að fara langt út í það, því að það hefur verið rætt hér allnokkuð af þeim, sem undan mér hafa talað. Kjarni þess máls, sem hér liggur fyrir, er togaraútgerð ríkisins til atvinnujöfnunar. Þetta mál hefur Alþfl. flutt á undanförnum þingum mörgum, en það hefur hins vegar ekki enn náð fram að ganga. Ég vildi um afstöðu flokksins til þessa máls nú segja, að það sé eitt af þeim málum, sem flokkurinn leggur hvað allra mesta áherzlu á að koma fram, hvenær og hvernig sem hann sér færi á. Andstæðingar Alþfl. hafa á undanförnum árum talað fagurlega um jafnvægi í byggð landsins, sem svo er kallað, en einhvern veginn hefur þeim tekizt að harka það af sér að koma þessari hugmynd fyrir kattarnef, sem í frv. felst, sem þó er viðurkennd af öllum að vera langáhrifaríkasta aðferðin til þess að útrýma atvinnuleysi úr kauptúnum og sjávarþorpum. Hér á Suðvesturlandi hefur atvinna og afkoma undanfarin ár verið allgóð. Höfuðástæðurnar til þess eru aðallega tvær og báðar að nokkru leyti ósjálfráðar. Hin fyrri er vinna við varnarliðsframkvæmdirnar og byggingarvinna ýmiss konar, sem við hana er tengd, beint og óbeint. Hin síðari er löndunarbann Breta, sem hefur neytt okkur til að verka þann fisk, sem við veiðum, þegar við gátum ekki selt hann óunninn úr landi, ísaðan, eins og áður. Þetta hljómar undarlega, en svona er það nú samt. Verkunarlaun í landi á þeim 50-60 þúsund tonnum, sem togararnir áður fluttu árlega til Bretlands, og tekjur af vinnslu á úrgangi úr þeim afla nema tugum milljóna króna, sem eiga nú að geta orðið varanleg og örugg viðbót við heilbrigðar atvinnutekjur þjóðarinnar. Þessar tekjur falla af eðlilegum ástæðum fyrst og fremst i skaut þeim stöðum, þar sem togararnir eiga heima, a.m.k. þegar aðstaða hefur verið sköpuð til þess að taka á móti þessum afla til vinnslu á þessum stöðum, og að því er nú unnið viðast hvar. Nú skiptist togaraeign landsmanna þannig, að 26 eiga heimahöfn við Faxaflóa, 4 á Vestfjörðum, 8 á Norðurlandi og 3 á Austfjörðum. Hv. ræðumaður, sem hér talaði á undan mér, vildi gera hlut landsbyggðarinnar betri með því að segja, að í Reykjavík væru aðeins 17 togarar, en hinir 24 staðsettir úti á landi. Þetta má segja að sé rétt. En hitt er einnig rétt, að við Faxaflóa eiga þeir heima 26, en hinir 15 skiptast á alla hina landsfjórðungana. Um það bil 2/3 af skipunum eru því staðsettir hér við Faxaflóa, en aðeins rúmur 1/3 samtals í öllum hinum landshlutunum. Auk þess er það að athuga, að þessi þriðjungur togaraflotans, eða 15 skip, er staðsettur á ákveðnum stöðum og leggur því fyrst og fremst á land afla sinn þar. Það er því ljóst, að margir staðir, sem þó hafa möguleika til verkunar, verða alveg útundan og aðrir, sem að vísu hafa umráð yfir togara eða parti úr togara, fá ekki nema nokkurn hluta þess, sem þeir gætu tekið á móti. Úr þessu ástandi er frv., sem hér liggur fyrir, ætlað að bæta. Nokkrir af smæstu kaupstöðunum, eins og Húsavík, Ólafsfjörður og Sauðárkrókur, hafa að vísu komið sér saman um útgerð togara, og nokkuð svipað hefur gerzt á Austurlandi, og er það vitaskuld spor í rétta átt, það sem það nær. En hvort tveggja er, að ekki nær þessi útgerð til allra staða á svæðinu, sem koma þurfa til greina, og eins hitt, að hún er ekki megnug að fullnægja eftirspurninni á þessum stöðum eftir fiski til verkunar og þar að auki vanmáttug að standa af sér áföll, ef eitthvað ber út af við reksturinn, en hann er nú, eins og öllum er kunnugt, mjög ótryggur. Allt ber þetta að sama brunni, að hér verður einhver viðbótaraðili til að koma til þess að fylla í skarðið. Þessi aðili getur enginn annar orðið en ríkissjóður, enda ber honum vissulega til þess nokkur skylda. Hv. þm. N-Ísf., Sigurður Bjarnason, sem siðast talaði hér, lýsti sig þó andvígan því, að þetta rekstrarform yrði tekið upp, og hann gerði meira, hann talaði háðulega um þá staði, sem gefizt höfðu upp vegna fjárskorts í sinni útgerð. En þetta, hvernig margir staðir hafa gefizt upp við sinn togararekstur, sýnir einmitt það, að þegar útgerðin berst í bökkum, þá er hún of stórkostleg til þess, að smástaðir, kauptún og minni kaupstaðir, geti við hana ráðið. Einstaklingur, sem útgerð togara stundar, álítur sér ekki bera neina skyldu til að leggja afla á land á öðrum stöðum en þar, sem honum sjálfum þóknast, eða frekar en hagsmunir hans sjálfs gefa tilefni til, og sveitarstjórnirnar á stöðunum eru þess ekki umkomnar að hefja útgerðina sjálfar. Annaðhvort verður því að fara þá leið, sem frv. bendir á, eða gefa verður atvinnulíf þessara staða að þessu leyti alveg upp á bátinn. Eftir því óskar náttúrlega enginn. Í sambandi við togaraútgerð okkar Íslendinga og alveg sérstaklega í sambandi við þá fjölgun togaranna, sem gert er ráð fyrir í þessu frv., er óumflýjanlegt að reyna að gera sér grein fyrir, hvernig koma mætti þessum rekstri á traustari og fastari grundvöll en nú er. Eins og er, verður ríkissjóður að greiða hverjum togara 5000 kr. á úthaldsdag og þó nokkuð meira. Þetta er engin lausn til frambúðar, þó að hún hafi verið notuð sem örþrifaráð til bráðabirgða. Það verður því að leitast við að finna leiðir til þess að draga úr þessum greiðslum ríkissjóðs og helzt að koma rekstrinum þannig fyrir, að hægt sé að losna við þær með öllu. Togaranefndin, sem starfaði að athugun þessara mála fyrir einu og hálfu ári, var sammála um eftirfarandi atriði til þess að létta undir með rekstri togaranna: Í fyrsta lagi að lengja lánstíma stofnlána þeirra, er á skipunum hvíla. Í öðru lagi að auka rekstrarfé skipanna,svo að þau gætu gert hagkvæmari innkaup. Í þriðja lagi, að togaraútgerðinni verði gert kleift að koma sér upp eigin fiskvinnslustöðvum, til þess að útgerðin sjálf geti fengið fullt andvirði aflans. Í fjórða lagi að afskrifa nokkuð af stofnkostnaði nýjustu togaranna. Í fimmta lagi, að vátryggingariðgjöld verði lækkuð. Í sjötta lagi, að olíuverð verði lækkað. Í sjöunda lagi, að vextir verði lækkaðir. Og í áttunda lagi, að farmgjöld af útfluttum afurðum þeirra yrðu lækkuð. Síðan yrði það, sem ekki næðist á þennan hátt, greitt úr einhvers konar rekstrartryggingarsjóði til bráðabirgða, sem ríkissjóður aflaði tekna í eins og nú hefur verið gert um hríð. Ég tel engan vafa á því, að hefðu þessi atriði öll, sem n. var sammála um, verið tekin til greina af ríkisstj., þá hefði verið hægt að draga mjög verulega úr þeim styrk, sem ríkissjóður verður nú að leggja fram og almenningur að greiða. En hæstv. ríkisstj. óskaði ekki eftir því að fá þessar till. einu sinni til sín, til þess að hún þyrfti ekki að ómaka sig við að finna neina leið til þess að vísa þeim frá. Sannleikurinn er sá, að að hennar dómi þurftu allir aðilar, sem nálægt útgerðinni komu, að græða á henni, þó að hún sé sjálf rekin með dúndrandi tapi. Bankarnir græða tugi milljóna á hverju ári, en þó má ekki lækka vextina. Viðhaldskostnaður skipanna er orðinn svo gífurlegur, að engu tali tekur. Ég þekki dæmi af einum nýsköpunartogara, sem kom hingað til lands 1947. Fyrstu árin á viðhald skips og áhalda að vera mjög hóflegt samanborið við það, sem síðar verður, þegar skipin fara að eldast. En hjá þessu skipi var viðhaldskostnaðurinn einn saman fyrstu 7 árin jafnmikill og allt kaupverð skipsins í upphafi, og þetta er áreiðanlega ekkert einsdæmi. Vátryggingarfélög, olíufélög og eigendur flutningaskipa þurfa líka að fá verulegan gróða í sinn hlut, og þeir, sem kaupa aflann til verkunar í landi, sömuleiðis. Á meðan allt þetta er látið ganga eftirlitslaust og óátalið af stjórn landsins og á meðan einnig eru afnumdar allar hömlur á verðlagi, húsaleigu og ýmiss konar þjónustu, er engin von til þess, að hægt sé að reka þennan atvinnuveg né rannar neinn annan atvinnuveg á nokkurn veginn heilbrigðum grundvelli. Á meðan ekki er spyrnt við fótum, heldur hjólið áfram að snúast. Sjómenn og verkafólk neyðist til þess að hækka sitt kaup, styrkurinn úr ríkissjóði verður þá einnig að hækka, og skatturinn á almenning hækkar svo aftur að sama skapi. Á þessu græðir enginn nema braskarar, sem á hinn bóginn geta grætt stórfé, ef þeir eru sniðugir að koma ár sinni vel fyrir borð. Hvað á þá til bragðs að taka? spyrja menn. Það verður að snúa við og taka upp gerbreytta stjórnarstefnu. Það verður að lækka milliliðagróðann og allan þann gróða, sem á þurru landi er tekinn af taprekstri útgerðarinnar. Þegar það hefur verið gert, og þá fyrst þegar það hefur verið gert, er hægt að freista þess að koma á samkomulagi við verkalýðs- og sjómannasamtökin eða milli þeirra og ríkisstj. og útgerðarinnar um heilbrigða lausn málsins. En þessi lausn verður að finnast. Undanfarin ~3 ár hefur togaraútgerðin verið rekin með svo miklu tapi þrátt fyrir styrkinn úr ríkissjóði, að það er beinlínis hefndargjöf að stuðla að því, að fátæk bæjar- og sveitarfélög ráðist í slíkt, nema tryggari grundvöllur undir rekstri þeirra verði fundinn. Sjálfstfl. virðist ekki hafa áhuga á því að lækka þá kostnaðarliði útgerðarinnar, sem ég nefndi áðan. Til þess bendir a.m.k. það, að till. mþn. um lækkun milliliðagróðans voru ekki teknar til greina. Eina vonin til þess, að það fáist gert, er, að skipt verði um ríkisstj. Umr. um það hafa nú farið fram um nokkurt skeið. Á flokksstjórnarfundi Alþfl. í nóvember s.l. var samþykkt að leita samstarfs við Framsfl. og Þjóðvfl. um kosningabandalag og stjórnarmyndun að kosningum loknum, í höfuðatriðum á þeim grundvelli, sem markaður var á fundinum, þ.e. lýðræðissinnaða og vinstri sinnaða umbótastjórn, er miði stefnu sína við hagsmuni alþýðustéttanna í landinu, en ekki braskaranna. Undir þetta var mjög linlega tekið af Þjóðvfl. og eiginlega alveg neikvætt. Hins vegar tók Framsfl þessari uppástungu vel, og á nýafstöðnu flokksþingi hans nú í þessari viku var samþykkt að ganga til samvinnu við Alþfl. á þessum grundvelli. Málin standa því þannig nú, að gera má ráð fyrir, að þessir tveir flokkar, Alþfl. og Framsfl., geti nú alveg á næstunni gengið frá samkomulagi sín á milli um fullkomna samvinnu í væntanlegum alþingiskosningum í vor og um stjórnarmyndun eftir þær á málefnagrundvelli, sem þegar hafa verið lögð drög að á þingum flokkanna og gerður verður alþjóð kunnur fyrir kosningar. Von íslenzkrar alþýðu um breytta og bætta stjórnarstefnu er eingöngu bundin við, að þessi samtök sigri í kosningunum og fái hreinan meiri hluta, enda .hafa þau öll skilyrði til þess að geta fengið það. Til þess að hrinda því máli í framkvæmd, sem hér liggur fyrir f kvöld til umr., togaraútgerð ríkisins til atvinnujöfnunar, aukningu togaraflotans og byggingu fiskvinnslustöðva, og fjöldamörgum öðrum hliðstæðum málum og til þess að koma fyrir kattarnef þeim ormi, sem nagað hefur rætur atvinnulífsins, verður að tryggja, að þau samtök, sem ein hafa möguleika til að geta þetta, fái tækifæri til þess. Það má sjá þess ýmis merki, að Sjálfstfl. er orðinn uggandi um sinn hag. Hans vonir byggjast auðvitað eins og vant er á sundrungu andstæðinga hans. Það er því augljóst, að hann lítur ekki hýru auga þau samtök, sem nú er verið að tala um að mynda til andstöðu við hann. Það er því ekki ónýtt fyrir hann að fá hér liðsmann eins og hv. 8. þm. Reykv., Gils Guðmundsson, sem hér var að burðast við að reyna að gera tortryggileg þau samtök, sem hér er verið að undirbúa. Ekkert er Sjálfstfl. jafndýrmætt og sundrungartal hans. Á því byggist hans eina von. En á það vil ég benda þeim hv. þm., að einmitt í samvinnu við Framsfl. hefur Alþfl. tekizt að þoka í framkvæmd ýmsum hinum þýðingarmestu málum fyrir íslenzka alþýðu, bæði til sjávar og sveita. Ég nefni aðeins verkamannabústaðalög, og tryggingalög fyrir verkamenn við sjávarsíðuna og afurðasölulög fyrir bændurna. Alþfl. er því engan veginn hræddur við að halda upp á fertugsafmæli sitt á þann hátt að ganga til samstarfs við Framsfl. um lausn aðkallandi mála til hagsbóta fyrir íslenzka alþýðu, hvað sem þessi hv. þm. kann að hafa um það að segja. Hann þarf hvort sem er væntanlega engar áhyggjur að hafa af fertugsafmæli síns flokks.



Herra forseti. Góðir tilheyrendur. Út af ummælum hv. 2. þm. N-M. um áhuga Framsfl. fyrir aukningu togaraflotans á nýsköpunarárunum vil ég benda þessum hv. þm. á, að núverandi hæstv. fjmrh. kallaði nýsköpunartogarana gums og lét blað sitt, Tímann,flytja hverja árásargreinina eftir aðra á þá ráðstöfun nýsköpunarstjórnarinnar að láta smíða 33 fullkomna togara. Þannig var stuðningur framsóknarmanna við þetta stórmál þá, hvað sem líður skoðun þeirra nú. Mætti segja, að batnandi mönnum sé bezt að lifa. Annars var auðheyrt á báðum þeim hv. þm. stjórnarliðsins, sem hér töluðu áðan, að kominn var í þá allmikill kosningaskjálfti, og láir það þeim enginn. Ferill þeirrar ríkisstj., sem syngur nú sitt síðasta vers, er með slíkum endemum, að einsdæmi mun vera. Spor þeirrar hæstv. ríkisstj. hræða, enda hefur annar aðalstuðningsflokkur hennar, Framsfl., yfirgefið hina strönduðu þjóðarskútu og leitar nú til pólitískra fanga á nýjum miðum. Eitt af aðalstefnuskrármálum okkar sósíalista hefur verið og er stóraukning togaraflotans og alhliða uppbygging atvinnuveganna. Þing eftir þing hafa þm. flokks okkar flutt frv. hér á Alþ. um kaup á nýjum togurum, um nýsmíði togara innanlands og stuðning ríkis við bæjar og sveitarfélög til atvinnuframkvæmda. Ekkert af þessum frv. hefur þó náð fram að ganga. Þau hafa ekki einu sinni hlotið afgreiðslu í nefndum þingsins. Sömu sögu má segja um hliðstæð frv., sem þm. Alþfl. og Framsfl. hafa flutt um lík mál. Nú er þó svo komið, að þm. úr öllum flokkum, þar með talinn að nokkru leyti Sjálfstfl., telja sig vera fylgjandi aukningu togaraflotans, enda standa nú kosningar fyrir dyrum. Þykir það ekki vænlegt til væntanlegs kosningafylgis að beita sér á móti slíku máli. A hinu leikur nokkur vafi, hvort hugur fylgir máli, en úr því sker reynslan. Í upphafi var togaraútgerð að mestu leyti rekin frá Reykjavík og Hafnarfirði, enda hefur atvinnulíf og fjárhagsafkoma alls almennings í þessum bæjum, svo og bæjarfélaganna sjálfra að miklu leyti byggzt á togaraútgerð. Eins og kunnugt er, voru keyptir til landsins 33 nýir togarar á nýsköpunarárunum. Síðar var svo samið um kaup á 10 togurum til viðbótar. Síðan á árinu 1949 hefur enginn kaupsamningur verið gerður um smíði á togurum fyrir Íslendinga, ef frá er dreginn samningur um smíði á einum togara i Þýzkalandi í staðinn fyrir Egil rauða, sem strandaði. Ekki hefur þó togaraútgerð Reykjavíkurbæjar samið um kaup á skipi í staðinn fyrir togarann Jón Baldvinsson, sem strandaði fyrir ári. Bendir það ekki til mikils áhuga hjá foringjum Sjálfstfl. fyrir aukningu togaraflotans. Það virðist því vera kominn tími til þess, að farið sé að athuga fyrir alvöru um kaup á nýjum togurum. Eftir kröfu ýmissa bæjarfélaga víðs vegar um land úthlutaði nýsköpunarstjórnin og fjárhags ráð 11 togurum til bæjarfélaga utan Reykjavíkur og Hafnarfjarðar eða hlutafélaga, sem bæjirnir voru hluthafar í. Síðan hefur tala þeirra togara, sem eru gerðir út frá stöðum utan Reykjavíkur og Hafnarfjarðar, hækkað allverulega. Það er máske óþarfi að lýsa þeirri hrifningaröldu, sem greip hugi fólksins á hinum ýmsu stöðum úti á landi, þegar hin nýju og glæsilegu skip sigldu til hafnar í fyrsta sinn. Við komu þessara glæsilegu togara glæddust vonir fólksins um aukna atvinnu, betra líf og meiri framfarir. Á sumum þessara staða var atvinnuleysið í algleymingi, og alger auðn og flótti vofði yfir heilum byggðarlögum, enda hafði síldarleysi og aflatregða herjað byggðarlögin árum saman. Fyrstu árin sigldu togararnir nokkrar ferðir til Englands og Þýzkalands með aflann. Þessar söluferðir gáfust misjafnlega, og í mörgum tilfellum var um stórtap að ræða. Það var ekki fyrr en Englendingarnir settu á hið margumtalaða löndunarbann, að farið var að vinna úr aflanum hér heima í stórum stil til hraðfrystingar. Hagstæðir markaðir fengust fyrir mikið magn af hraðfrystum fiskflökum í Rússlandi og fleiri sjávarafurðum auk þeirra markaða, sem fyrir voru í öðrum löndum. Löndunarbann ensku útgerðarmannanna varð því til þess að stórauka atvinnu verkafólks í landi og til aukins gjaldeyris í þjóðarbúið. Talið er, að togarafarmur, sem lagður er á land til vinnslu í hraðfrystihúsi, gefi i vinnulaun yfir 200 þús. kr., þar með talin öll vinna við fiskinn og fiskúrgang, frá því að hann er lagður á land og þar til afurðirnar eru fluttar um borð í skip til útflutnings, svo og ýmis vinna við skip og veiðarfæri. Í þessu sambandi má minna á, að togararnir hafa svo að segja á hverju árifundið ný fiskimið eða sótt á fjarlæg mið til veiða, svo sem við Grænland og víðar, þar sem skipin hafa ausið upp tugum milljóna verðmæta, sem áhugsandi hefði verið að Íslendingar hefðu getað notað sér án þess að eiga fullkomna togara. Þetta sýnir, hve stórvirk atvinnutæki togararnir eru og hvers mætti vænta til úrbóta á atvinnuleysi sjávarþorpanna víðs vegar um land, ef togaraflotinn væri aukinn um 15 skip og þau látin leggja upp afla til vinnslu á þeim stöðum, þar sem fólk býr nú við stöðugt atvinnuleysi 4–6 mánuði ár hvert. Með slíkri stóraukningu togaraflotans mundu svo gjaldeyristekjur þjóðarinnar vaxa á annað hundrað milljóna. Það er því furðulegt, að til skuli vera íslenzkir menn, sem telja það til stórkostlegs taps fyrir land og þjóð, að Englendingar skyldu setja löndunarbann á íslenzkan togarafisk. Það er í sjálfu sér einkamál Englendinganna sjálfra, hvort þeir vilja kaupa ísvarinn fisk af íslenzkum togurum.a.m.k. verður ekki séð, að það sé hagsmunamál fyrir íslenzkt verkafólk. Fyrir togaraeigendurna sjálfa er slík verzlun hið mesta happdrætti, þar sem fiskurinn er ekki seldur á föstu verði, heldur á uppboði og þá oft og tíðum við hin verstu skilyrði. Ekki verður útkoman glæsilegri, ef athuguð er gjaldeyrishlið málsins. Þar hef ég sýnt fram á, að gjaldeyrisverðmæti af afla eins togara, sem leggur upp fisk til yinnslu hérlendis og stundar veiðar allt árið, sé um 11-12 millj. kr. yfir árið. Togari, sem eingöngu selur á erlendum markaði ísfisk og fer 12 söluferðir yfir árið og selur að meðaltali fyrir 8500 sterlingspund í túr, gefur i heimkominn gjaldeyri um 4 millj. kr. Mismunurinn verður því hvorki meira né minna en 7–8 millj. kr. á skip. Af þessu sést, að stórfellt gjaldeyristap hlýzt af því, ef togaraflotinn færi aftur að sigla með afla sinn til sölu á erlenda markaði að nokkru ráði. Til viðbótar hinu mikla gjaldeyristapi kæmi svo, eins og ég hef áður bent á, geigvænlegt atvinnuleysi á þeim stöðum, þar sem togararnir hafa lagt upp afla sinn til vinnslu. Ég held, að þeir menn, sem nú standa í samningamakki við enska útgerðarmenn um að fá upphafið löndunarbannið fyrir íslenzkan togarafisk, séu að vinna allt annað en þarft verk, að maður nú ekki tali um það, ef á móti ættu svo að koma skuldbindingar í sambandi við landhelgismál, Íslendingum í óhag, en á því er yfirvofandi hætta, hvað sem líður svardögum og fullyrðingum hv. þm. N-Ísf. hér áðan. Því er mjög á lofti haldið, að togaraflotinn sé rekinn með stórfelldu tapi og af þeim ástæðum sé hin mesta fjarstæða að auka togaraflota landsmanna frá því, sem nú er. Með nýjum lögum frá Alþ. er svo ráð fyrir gert, að greiddar verði í ár með hverjum togara 5000 kr. á hvern úthaldsdag. Þessi styrkur mun koma til með að nema yfir 1~1/2 millj. kr. á hvert skip, eða samtals 66 millj. kr. yfir árið. Enginn neitar því, að þetta er há upphæð. Í sambandi við togararekstur er rétt að athuga þá fjárhagslegu aðstoð, sem fiskibátafloti landsmanna fær. Í ársbyrjun 1951 var settur á svokallaður bátagjaldeyrir til stuðnings bátaútveginum. Þessi aðstoð til bátaflotans hefur numið að meðaltali yfir 100 millj. kr. ár hvert, en í ár eru líkur fyrir því, að þessi aðstoð verði ekki undir 180 millj. kr., þar með taldar væntanlegar uppbætur á síld, veidda við Suðvesturland og í Austurdjúpi, sem eru áætlaðar 10 millj. kr. Minna má á, að togararnir hafa ekki notið neinnar fjárhagslegrar aðstoðar þar til á s.l. ári, að þeim voru greiddar 2000 kr. á hvern úthaldsdag. Togaraflotinn fiskar tæpan helming af öllu fiskmagni Íslendinga. Þessi hlutföll geta að sjálfsögðu breytzt bátaflotanum í hag, ef t.d. síldin færi að fiskast fyrir Norðurlandi. Þá hefur og bátaflotinn aukizt allverulega hin síðari ár, á sama tíma sem togurunum hefur fækkað. Eykur þetta að sjálfsögðu fiskimagn bátaflotans. Þessi dæmi sýna, að þrátt fyrir 5000 kr. styrkinn á dag til hvers togara, sem stundar veiðar, nemur sú aðstoð þó helmingi lægri upphæð á hvert fiskikíló en sá styrkur, sem bátaflotinn fær. Samanburður sá, sem hér hefur verið gerður á rekstri togaranna annars vegar og rekstri bátaflotans hins vegar, sýnir, að útgerð togaranna er þrátt fyrir allt hagstæðari fyrir þjóðarheildina en bátaútgerðin. Vert er og að hafa það í huga, er rætt er um þessi mál, að það er miklum örðugleikum bundið að gera út fiskibáta frá Vestfjörðum, Norðurlandi og Austfjörðum frá heimahöfnum yfir vetrarvertíðina. Veldur þar mestu um hin mikla aflatregða, sem verið hefur á þessum stöðum mörg undanfarin ár. Flestir stærstu mótorbátar þessara staða eru því gerðir út héðan frá höfnum við Faxaflóa, Vestmannaeyjum og sjávarþorpunum við Breiðafjörð. Það liggur því ljóst fyrir, að þessi skip geta ekki aukið atvinnu í landi í heimahöfn yfir vetrarvertíðina. Á þessu mundi þó verða stórbreyting til batnaðar, ef landhelgislínan yrði færð út. Með slíkri ráðstöfun mundu stórlega vaxa líkurnar fyrir auknum aflabrögðum fyrir fiskibátana, sem þar eiga heima, en stækkun landhelgislinunnar er langstærsta hagsmunamál Íslendinga. En svo merkilegt sem það kann að virðast, hefur þó hæstv. ríkisstj. stöðvað allar umr. um það mál á Alþ. Og þrátt fyrir það að 16 alþm. fjögurra flokka hafi verið með að flytja breytingartillögur um stækkun núverandi landhelgislinu, hafa þessi mál ekki fengizt afgr. Vegna stærðar og ganghraða togaranna er það engum sérstökum erfiðleikum bundið að leggja upp afla hvar sem er á landinu, þar sem á annað borð eru til löndunarskilyrði og vinnslumöguleikar í landi. Það er því óumdeilanlegt, að aukning togaraflotans sé mikið hagsmunamál fyrir sjávarþorpin utan Reykjavíkur og eina raunhæfa leiðin, eins og nú er, til að bæta úr hinu mikla landlæga atvinnuleysi, sem er í mörgum bæjum og sjávarþorpum. Margt bendir þó til þess, að hæstv. ríkisstj. liti allt öðrum augum á þetta mál og telji það litla nauðsyn að auka togaraflota landsmanna. Eitt er víst, og það er, að hún lætur sig það litlu skipta, þótt atvinnuleysi sé algert í sumum sjávarþorpum marga mánuði ár hvert. Í bezta tilfelli úthlutar hæstv. fjmrh. nokkrum tugum þúsunda kr. af atvinnubótafé til pólitískra gæðinga og máske til þeirra staða, sem verst eru staddir. Aðstoð þessi er í langflestum tilfellum það lítil, að engin raunhæf lausn fæst á ástandinu og atvinnuleysið er jafntilfinnanlegt eftir sem áður. Í sambandi við aðgerðaleysi hæstv. ríkisstj. í því að leysa atvinnuvandræði hinna ýmsu byggðarlaga er rétt að benda á eftirfarandi dæmi: Í Reykjavíkurhöfn hefur legið einn af nýsköpunartogurunum í fjárhagslegu reiðileysi. Að nafninu til mun togari þessi vera talinn í eigu Keflavíkurbæjar. Nú virðist ekkert hafa verið sjálfsagðara en að ríkisstj. hefði yfirtekið skipið og gert það út til veiða og látið það leggja upp aflann á þeim stöðum, þar sem mest var þörf fyrir aukna atvinnu. Ef ríkisstj. hefði ekki talið sig hafa umboð til slíkrar útgerðar, var henni í lófa lagið að gefa út bráðabirgðalög þar um.a.m.k. var hæstv. félmrh. ekki hikandi við að gefa út bráðabirgðalög til að ógilda löglega kjörskrá i Kópavogshreppi í sambandi við bæjarstjórnarkosningarnar, sem þar fóru fram í haust. Ef þetta skip hefði nú verið gert út á vegum ríkisins þann tíma, sem það er búið að liggja ónotað í Reykjavikurhöfn, og látið leggja upp afla sinn til vinnslu t.d. í sjávarþorpunum í Strandasýslu og Húnavatnssýslu, en þar mun nú vera eitt versta atvinnuástand hér, hefði verið hægt að veita verkafólki á þessum stöðum stöðuga atvinnu fyrir milljónir króna á ári, auk þess hefði svo togarinn lagt til þjóðarbúsins nokkrar millj. kr. í auknum gjaldeyri. Í sambandi við aukningu togaraflotans er rétt að benda á þá staðreynd, að í bæjum eins og t.d. Ísafirði, Siglufirði og Akureyri er togaraútgerðin orðin einn stærsti og öruggasti atvinnuvegur þessara bæjarfélaga. En þrátt fyrir það að t.d. séu gerðir út tveir togarar frá Siglufirði með siglfirzkum sjómönnum og þrátt fyrir það að togararnir leggi upp afla sinn að staðaldri til vinnslu í landi, er langt frá því, að atvinnuástandið sé þar viðunandi. Á hverjum vetri verður mikill fjöldi af dugandi verkafólki að sækja atvinnu sína til verstöðvanna hér við Faxaflóa og víðar. Þannig er atvinnuástandið í flestum bæjum og sjávarþorpum á Vestur-, Norður- og Austurlandi. Úr þessu ástandi verður ekki bætt á neinn raunhæfari hátt en þann, að til þessara landsfjórðunga fáist nokkrir nýir togarar til viðbótar, sem svo verði gerðir út af bæjarfélögunum, hlutafélögum eða ríkinu til atvinnujöfnunar. Fjórði og síðasti efniskafli frv. er um stuðning ríkisins við bæjar- og sveitarfélög til atvinnuframkvæmda. Í þessum kafla er lagt til, að ríkissjóður taki 50 millj. kr. lán, sem endurlánað verði bæjar- og sveitarfélögum, fyrst og fremst til þess að koma upp mest aðkallandi framkvæmdum til framtíðarúrbóta í atvinnumálum. Augljóst er, að margir útgerðarstaðir mundu, ef þeir ættu þess kost, gera nauðsynlegar umbætur og nýbyggingar til þess að tryggja sér togarafisk til vinnslu. Þessi kafli frv. er því f beinu framhaldi af hinum fyrri og nauðsynlegur þáttur í því, að hægt sé að auka togaraútgerð í hinum ýmsu bæjum og sjávarþorpum, sem verst eru á vegi stödd með atvinnu. Án fjárhagslegrar aðstoðar hins opinbera geta fæst bæjar- og sveitarfélög lagt út í slíkar framkvæmdir. Oft heyrist um það talað, að það sé hin mesta fásinna, jafnvel fjárhagslegt glapræði að auka togaraflotann frá því, sem nú er, hér sé öll útgerð rekin með stórtapi og ríkisstyrk. Jafnvel þótt gengið sé út frá því, að um taprekstur yrði að ræða hjá togaraútgerðinni, á þetta frv. fyllsta rétt á sér. Með því er, ef að lögum yrði, ráðizt á eina alvarlegustu meinsemd í okkar þjóðfélagi, atvinnuleysið. Það kostar þjóðina tugi milljóna króna, að hundruð og þúsundir verkamanna skuli þurfa að ganga atvinnulausir mánuð eftir mánuð ár hvert, en úr því mundi verða bætt með þeim framkvæmdum, sem gert er ráð fyrir í frv. Það er oft um það talað, að gera þurfi raunhæfar ráðstafanir til að halda við jafnvægi í byggð landsins og stöðva flóttann til Suðurlandsins. Samþykkt og framkvæmd þessa frv. er ábyggilega raunhæfasta leiðin til úrbóta í þessu máli. Þá er það gömul og ný mótbára á móti flestum nýjum framkvæmdum, að ekki séu til peningar. Það má vel vera, að örðugleikar séu á því að fá innanlandslán til slíkra framkvæmda, eins og nú er á þeim málum haldið hjá aðalbönkum landsins. Hins vegar eru miklir möguleikar til að útvega fjármagn erlendis til að koma í framkvæmd togarakaupum þeim, sem gert er ráð fyrir í frv. Kunnugir menn telja t.d., að hægt muni vera að semja um smíði á tíu eða fleiri skipum i Austur-Þýzkalandi með skjótum afgreiðslutíma og að greiðsla fyrir skipin gæti farið fram í sjávarafurðum. Enn fremur er ekkert líklegra en að þau lönd, sem eru stórkaupendur að hraðfrystum fiski okkar, mundu fáanleg til að lána fé í sama tilgangi, sem fengist svo að endurgreiða með sjávarafla. Ein aðalmótbáran, sem komið hefur fram á móti aukningu togaraflotans, er sú, að ekki fáist einu sinni menn á þá togara, sem fyrir eru, hvað þá heldur á 15 skip í viðbót. Hér er komið að einni alvarlegustu hlið þessa máls. Þessa örðugleika geta engir leyst nema Íslendingar sjálfir. Það má telja nokkurn veginn öruggt, að með því að afhenda fleiri togara út á land og þá til staða, þar sem fyrir er atvinnuleysi, mundu fjölmargir sjómenn fást á skipin. Það sýna okkur dæmin frá Ísafirði, Siglufirði, Ólafsfirði, Akureyri og Austfjörðum. Áður en togaraútgerð hófst á þessum stöðum, var það undantekning, að sjómenn frá þessum plássum væru á togurum hér sunnanlands. Á tiltölulega stuttum tíma hafa þarna alizt upp ágætis togarasjómenn, og í sumum tilfellum fá færri menn pláss á togurum þessara staða en þess óska. Í þessu sambandi verður ekki hjá því komizt að benda á þá nöpru staðreynd, að á sama tíma sem aðalatvinnuvegir þjóðarinnar eru í vandræðum með að fá fólk til að vinna að framleiðslunni og eru neyddir til að flytja inn erlenda sjómenn og verkamenn, eru þúsundir Íslendinga hafðar í vinnu suður á Keflavíkurflugvelli og víðar til byggingar hernaðarmannvirkja. Slíkt ástand er áþolandi og öllum hugsandi mönnum hið mesta áhyggjuefni. Þetta verður að breytast og það fyrr en síðar. Hernaðarvinnunni verður að hætta, og það ágæta fólk, sem þar vinnur, verður að taka upp störf við okkar gömlu og góðu atvinnuvegi. Til þess að tryggja, að hægt verði að fá nægilega marga dugandi sjómenn bæði á bátaflotann og togarana, verða kjör fiskimanna að stórbatna frá því, sem nú er. Það þarf að búa þannig að íslenzkri fiskimannastétt, að það verði eftirsóknarvert að verða sjómaður á togara eða mótorbát. Það eru augljós sannindi, að Íslendingar geta ekki lifað í landi hér, nema til séu á hverjum tíma nægilega margir menn, sem vilja stunda sjómennsku. Þetta er staðreynd, sem ekki þýðir að ganga fram hjá. Störf fiskimannanna verður þjóðfélagið að meta að verðleikum, ekki aðeins í orði, heldur og í verki. Gamall togaraskipstjóri, sem líka var togaraeigandi, sagði einu sinni við mig, að sér hefði alltaf fundizt það skylda hins opinbera að veita sjómönnum stórkostleg skattfríðindi. Þessi maður vissi vel, hvað hann var að segja, og honum var fullljóst í gegnum starf sitt í mörg ár, hvers virði sjómenn og sjómannastéttin er fyrir þjóðfélagið. Ég er þess fullvíss, að ef fiskimenn fengju slík fríðindi, mundi ástandið stórum batna frá því, sem nú er. Þetta hefur Sósfl. verið ljóst, enda hafa þm. flokksins flutt frv. um skattfríðindi ár eftir ár til handa sjómönnum án þess að fá kröfum þessum framgengt. Þá er og sjálfsagt að veita þeim togarasjómönnum, sem þá atvinnu stunda að staðaldri, stóraukna aðstöðu til húsbygginga, t.d. á sama hátt og lagt er til í frv. hv. 2. þm. Reykv, Einars Olgeirssonar, og fleiri þm. Sósfl. um lífeyrissjóð togarasjómanna. Slíkar ráðstafanir frá hendi þess opinbera mundu stórlega bæta ástandið í þessum efnum frá því, sem nú er. Auk þess kæmi svo til greina margt annað, svo sem hærra kaup og meira frí. Ég hef nú rætt þetta frv. að nokkru. Ég hef sýnt fram á, hvílíkri gerbreytingu það mundi valda í atvinnulífi fólksins úti á landsbyggðinni, sem nú býr við atvinnuleysi, ef það næði fram að ganga, og að aukning togaraflotans er langstærsta og raunhæfasta leiðin til þess að bæta úr því ömurlega atvinnuástandi, sem víða ríkir. Sýnt hefur verið fram á, hvílík reginvilla það væri, ef íslenzkir togarar færu að staðaldri að sigla með afla sinn til sölu á erlendum markaði. Slíkt mundi kalla yfir heil héruð stóraukið atvinnuleysi. Auk þess mundi það þýða stórkostlega rýrðar gjaldeyristekjur. Í hinni stórmerku og djörfu stefnuyfirlýsingu Alþýðusambands Íslands segir m.a.: „Þegar í stað verði gerðar ráðstafanir til að kaupa erlendis og byggja innanlands allt að 20 togurum, og séu þeir gerðir út af ríkinu og bæjarfélögum með það höfuðmark fyrir augum að tryggja atvinnujafnvægi og atvinnuöryggi um allt land.“ Með þessari samþykkt hafa verkalýðssamtökin gert þessi mál að sinu máli, og það mega þeir menn vita, sem torvelda vilja framgang þessa frv., að verkalýðsfélögin munu fyrr eða síðar knýja það fram. Verkalýðssamtökin munu sjá til þess, að hver einasti frambjóðandi í væntanlegum þingkosningum muni verða að því spurður, hver sé afstaða hans og hans flokks til þessa máls. Að þessu frv. standa nú þm. úr fjórum flokkum. Það mætti ætla, að þessu frv. væri þegar tryggður þingmeirihluti. Við sósíalistar teljum það vera prófstein á heilindi stjórnmálaflokkanna hér á Alþ. til eins mesta vandamáls okkar þjóðfélags, atvinnuleysisins, hvaða afstöðu þeir taka til þessa frv. Verkafólkið í hinum ýmsu sjávarþorpum víðs vegar um land, sem býr við atvinnuleysi marga mánuði ár hvert, mun fylgjast með því, hvaða afgreiðslu málið fær hér á Alþ. Alþýðan um allar byggðir Íslands er orðin langþreytt á fögrum loforðum ríkisstjórnarflokkanna. Hún krefst nýrrar stjórnarstefnu, sem bindi enda á það ófremdarástand, sem ríkir á flestum sviðum þjóðlífs okkar í dag. En fyrst og fremst krefst verkafólkið þess, hvar sem það á heima, hvort sem það er hér sunnanlands, vestur á Fjörðum, norður i Norðurlandi eða á Austfjörðum, að fá örugga atvinnu við lífræn framleiðslustörf. Þessi krafa verður aldrei látin niður falla, meðan fyrirfinnst atvinnulaust verkafólk á Íslandi, sem vill og getur unnið, Um gervalla byggð Íslands, frá yztu annesjum og fram til dala, rís krafan um aukna samvinnu og samstarf milli hins vinnandi fólks hærra og hærra. Einyrkjabændur í sveitum landsins, sjómenn á hafi úti og landverkafólk krefjast þess í þúsundatali, að stjórnmálasamtök vinstri flokkanna allra taki höndum saman og myndi ríkisstj., sem hafi að stefnuskrá alhliða endurbætur og nýsköpun á sem flestum sviðum á grundvelli stefnuyfirlýsingar Alþýðusambands Íslands. Hið vinnandi fólk til sjávar og sveitar krefst þess, að hinum pólitísku hjaðningavígum milli þeirra flokka, sem telja sig vera stjórnmálasamtök alþýðunnar, sé hætt og í staðinn fyrir flokkadeilur komi samstarf og samhugur um hagsmunamál hins vinnandi fólks. Afturhaldsöflin óttast hina vaxandi samfylkingaröldu alþýðunnar, þau skelfast við þá tilhugsun að missa völd sín og áhrif. Vinnandi stéttir Íslands, verið þess minnugar, að það eruð þið, sem öll velferð þjóðfélagsins hvílir á. Alþýðustéttir Íslands, sameinizt. –Góða nótt.



Herra forseti. Heiðruðu hlustendur. Af ræðu þeirri, sem Halldór Ásgrímsson flutti hér áðan, varð ekki vart við þá stefnubreytingu og þann aukna skilning á því, að vandamál efnahagslífsins verði ekki leyst í samstarfi við Sjálfstfl., sem framsóknarmenn reyna nú að telja almenningi trú um að hafi einkennt flokksþing þeirra og flokksþingssamþykktir. Fékk ég ekki betur séð en hann rembdist eins og rjúpa við staur við að lofsyngja skattheimtu núverandi ríkisstj. og þjóðnýtingu hennar á sönnuðu og ósönnuðu tapi fiskeinokunarhringa og aukningu milliliðagróða. Og ég gat ekki betur heyrt en Halldór Ásgrímsson væri stefnu og lausn ríkisstj. í efnahagsmálum algerlega sammála og teldi hana mjög farsæla í hvívetna, rétt eins og hann hefði ekki enn frétt þau tíðindi, að Framsfl. hefur nú samþykkt að rjúfa stjórnarsamvinnuna við Sjálfstfl. vegna þess, að sú holskefla hafi nú risið og muni ríða yfir efnahagskerfið og atvinnuvegina, er þeim mun um megn að standast, ef ekki sé nú þegar rofið það stjórnarsamstarf, sem þessa holskeflu hefur reist. Ef til vill stafar þetta af því, að Halldór Ásgrímsson hefur vegna langvarandi íhaldsþjónustu ekki enn þá áttað sig á nýju línunni, þeirri línu að látast vera á móti íhaldinu og því efnahagsöngþveiti, sem núverandi stjórnarstefna hefur á undanförnum árum skapað. Það fer varla hjá því, að ýmsir hafi brosað að þeirri yfirlýsingu Sigurðar Bjarnasonar, að Sjálfstfl. mundi berjast fyrir því, að við ættum sjálfir og réðum þeim hólma, sem við búum á. Eftir hina endurteknu eiða Framsfl. um, að hér skuli aldrei vera her á friðartímum, og þessa yfirlýsingu Sigurðar Bjarnasonar bíða menn nú þess eins, að Sjálfstfl. leggi fram till. um brottför hersins, sem gangi feti lengra en till. Alþfl. og Framsfi. Færi einkar vel á því af vissum ástæðum, að Bjarni Benediktsson og Brynjólfur Bjarnason bæru fram á því þingl. sem enn situr, sameiginlega till. um tafarlausa uppsögn hernámssamningsins frá 1951. Væri það í fullu samræmi við það eðli Sjálfstfl., sem ótal dæmi sanna, að þegar þau mál, sem Sjálfstfl. hefur hvað mest barizt fyrir, eru orðin svo óvinsæl, að breytingar á þeim eru óumflýjanlegar, þá hafa sjálfstæðismenn hlaupið til og flutt tillögur gegn sínum fyrri baráttumálum og síðan reynt að eigna sér þá breytingu, sem almenningsálitið hefur knúið fram til úrbóta. Frv. það, sem hér er til umr., um togarakaup til atvinnujöfnunar í landinu og til atvinnuaukningar, er hliðstætt fjölmörgum öðrum málum, sem við þm. Þjóðvfl. og aðrir þm. stjórnarandstöðunnar höfum flutt hér á Alþingi í því skyni að tryggja efnahagslegt sjálfstæði þjóðarinnar og lífsbjargarmöguleika án erlendra fjárgjafa og hernáms. Þjóðkunnugt er það þó, að þannig er háttað pólitísku valdi þjóðarinnar, að öll slík mál, sem til umbóta og framfara horfa, eru svæfð f nefndum þingsins og fást ekki einu sinni rædd, hvað þá samþykkt. Allir hljóta að skilja, hve takmarkað hagnýtt gildi það hefur að flytja frumvörp og tillögur um margs konar nauðsynleg framfaramál, þegar það höfuðskilyrði er ekki fyrir hendi, sem nauðsynlegast er, pólitískt vald og meiri hl. á Alþingi til að forða slíkum frv. frá þeim örlögum að lenda í glatkistu íhaldsstjórnar. Það verður því ekki komizt hjá því, að íhaldsandstæðingar geri sér grein fyrir hinum innsta kjarna þessara mála, en hann er, hverjar líkur séu á því, að takast megi í náinni framtíð að mynda þann meiri hl. á Alþingi, sem líklegur sé til að samþykkja mál eins og kaup á nýjum framleiðslutækjum til atvinnuaukningar og atvinnujöfnunar í þjóðfélaginu, og önnur mál, sem lífsnauðsyn eru íslenzkri þjóð. Af þeim sökum mun ég á þeim mínútum, sem ég hef hér til umráða, leitast við að gera mér og öðrum grein fyrir þessu, af þeirri ástæðu, að ef vonleysi um að brjóta á bak aftur þau íhaldsöfl, sem hafa verið einráð að undanförnu, grípur almennt um sig, mun þess ekki langt að bíða, að menn gefist jafnvel upp við að flytja nytsamleg umbótafrv. til þess eins að lenda í glatkistu íhaldsaflanna. Þess munu fá dæmi í íslenzkri stjórnmálasögu, að önnur eins andúðaralda hafi risið gegn ríkisstj. landsins og stefnu hennar á jafnskömmum tíma og átt hefur sér stað síðan Alþingi samþ. síðustu bjargráðatill. núverandi ríkisstj. í efnahagsmálum, sem nú eru þjóðfrægar orðnar. Þess munu ekki heldur mörg dæmi, að meginþorri þjóðarinnar hafi í jafnskjótri svipan öðlazt jafnglöggan skilning á því og sannfæringu um það, að sú íhaldsstefna, sem öllu hefur ráðið um gerðir núverandi ríkisstj. í efnahagsmálum, hlyti innan eins árs að valda algeru öngþveiti í efnahagskerfi okkar, ef ekki væri beitt öllum skynsamlegum ráðum til að hindra frekari gerðir núverandi stjórnarfl. í þeim efnum. Þetta er nú beinlínis játað af stjórnarfi. sjálfum, enda hafa engir fundið jafnvel, hve þung þessi andúðaralda er, eins og einmitt valdamenn stjórnarflokkanna. Er og ljóst af ýmsum viðbrögðum þeirra síðustu daga, að þeir hafa aldrei óttazt það jafnáþreifanlega, að nú loksins hafi þeir stigið stærra skref gegn heill og hagsmunum íslenzkrar þjóðar en almenningur léti bjóða sér. Hv. 8. þm. Reykv., Gils Guðmundsson, hefur skýrt hér rækilega frá viðbrögðum Framsfl. í þeim efnum, og skal ég ekki endurtaka það. Til viðbótar má nefna, að nokkrum dögum eftir að hinar nýju 250 millj. kr. skattaálögur höfðu verið samþ., skall slík mótmælaholskefla yfir forustumenn Sjálfstfl. frá fyrrv. kjósendum þess flokks, að sjálfstæðisforsprakkarnir settu sérstakan rannsóknarrétt til að reyna að bæla niður uppreisn í sjálfum innsta kjarna flokksins. Ljóst dæmi um, hvernig sú tilraun hefur gengið, er till., sem Ingólfur Jónsson viðskmrh. var látinn bera fram á ríkisstjórnarfundi nýlega. Er sú till. eitthvert furðulegasta plagg, sem sézt hefur, og hefur þó margt einkennilegt komið úr þeirri átt. Þar er játað, að hinar nýju 250 millj. kr. skattaálögur á almenning ásamt því feiknaálagi á allt vöruverð, sem milliliðirnir munu sópa til sín í skjóli þessara hækkana, muni valda gífurlega aukinni verðbólgu, eins og allir sjá og skilja. Þá er játað, að sú stefna sé rétt, sem við þjóðvarnarmenn höfum einir barizt fyrir að undanförnu, að draga úr verðbólgunni á kostnað gróðamanna, fiskeinokunarhringa og milliliða, en síðan lagt til, að verðbólguáhrifin, sem stafa af öllum þessum fjárfúlgum, verði stöðvuð með 33 millj. kr. niðurgreiðslum á vísitöluvörum. Auðvitað sjá allir, hve skynsamlegt er að halda því fram, að það sé unnt að taka fyrst nokkur hundruð milljónir í nýjum sköttum og milliliðaokri af almenningi, en bæta síðan allt þetta tjón með 33 millj. kr. greiðslum úr ríkissjóði, sem auk þess eru einnig teknar úr vasa almennings. Slíkar blekkingar lýsa svo furðulegu vanmati á dómgreind almennings, að þær sýna raunar ekkert nema fullkomin örþrifaráð flokks, sem veit, að þúsundir heiðarlegra og glöggskyggnra manna hafa nú þegar snúið við honum baki, manna, sem eru staðráðnir i að gera völd Sjálfstfl. og áhrif sem minnst í næstu kosningum. Mér vitanlega hefur íslenzkur bóndi og fyrrv. kjósandi Sjálfstfl. lýst þessari bjargráðatill., sem kennd er við Ingólf Jónsson viðskmrh., betur og af gleggri skilningi en nokkur maður annar. Þegar þessi bóndi var spurður um það, hvaða álit hann hefði á þessari leið flokksins til að stöðva dýrtíðina, svaraði hann: „Þetta minnir mig á gamla sögu af manni, sem fór í ferðalag, vel búinn með nesti og nýja skó. Þegar hann hafði gengið lengi, lengi, mætti hann svo horuðum og soltnum hundi, að hann hafði aldrei séð neitt þvílíkt áður, og þar sem maðurinn var brjóstgóður eins og hann Ingólfur minn frá Hellu, langaði hann auðvitað til að líkna eitthvað blessaðri skepnunni. En nú voru góð ráð dýr. Loks hugkvæmdist honum það snjallræði að skera skottið af hundinum og stinga því upp í hann til að stilla sárasta sultinn. Og,“ bætti bóndinn við, „ég get ekki að því gert, að þessi saga minnir mig á tillöguna hans Ingólfs míns frá Hellu um að stöðva dýrtíðina.“ Þessi íslenzki bóndi bar höfuðið hátt eins og maður, sem hefur unnið mikinn sigur. Hann hafði líka unnið þann mikla sigur að finna sjálfan sig, að greina óstuddur og af sjálfsdáðum kjarna sannleikans gegnum það blekkingamoldviðri, sem þyrlað hafði verið upp til að villa honum og öðrum sýn. Og það er fullkomin ástæða til að samfagna þessum íslenzka bónda og öllum þeim þúsundum af fyrrv. kjósendum Sjálfstfl., sem nú hafa fundið sjálfa sig, tætt sundur blekkingavefinn og áróðurslygarnar og ákveðið að vinna þjóð sinni aldrei það ógagn framar, að kjósa Sjálfstfl. Sama er að segja um marga kjósendur hinna gömlu flokkanna, eins og ég mun víkja að síðar. Ég játa það umbúðalaust, að það þarf meira en meðalþrek til að vinna slíkt afrek, eins og áróðri, fjármagni og valdi er nú beitt í íslenzku þjóðfélagi. Því er ekki að leyna, að ýmsir mætir menn hafa verið uggandi um, að íslenzkri þjóð væri þetta þrek gefið. Liggja fyrst og fremst þau rök til þess, að áður en Þjóðvfl. var stofnaður, hafði myndazt algerlega dautt jafnvægi í íslenzkum stjórnmálum. Allir höfðu hinir fjórir gömlu stjórnmálaflokkar unnið sér til óhelgi í augum heiðarlegra manna. Allir höfðu þeir ánetjazt erlendu valdi og fjármagni og erlendri íhlutun um íslenzk málefni. Hinir þrír svonefndu vinstri flokkar höfðu allir unnið það hermdarverk að aðstoða flokk braskara og sérhagsmunamanna, Sjálfstfl., við að setja brennimark sitt á íslenzkt efnahagslíf og ráða mjög miklu um sjálfa tekjuskiptingu þjóðarinnar. Allir höfðu þessir gömlu flokkar tekið þátt í að sýkja efnahagslífið, hver á sinn hátt, með ráðstöfunum, sem leiddu til sívaxandi verðbólgu, eyðileggingar gjaldmiðilsins og sparnaðarvilja þjóðarinnar og höfðu í för með sér gengisfellingu á gengisfellingu ofan og stefndu og stefna enn að efnahagslegu hruni. Í hverjum kosningum af öðrum kusu einlægir vinstri sinnaðir kjósendur gömlu flokkana út frá því sjónarmiði einu, hvern þeir álitu minnst hættulegan tilveru og lífi þjóðarinnar hverju sinni. Á þessum árum voru úrslit kosninga kunn fyrir fram, því að allir vissu, að engar teljandi breytingar gátu af framangreindum sökum orðið á hlutföllum flokkanna. Að því hlaut þó að reka, að íslenzk manndómslund gæti ekki unað þessu hlutskipti til frambúðar, heldur freistaði þess að rifa þjóðina úr þessu dauða jafnvægi og fylkja henni á ný í stjórnmálabaráttunni í samræmi við breytt viðhorf og þjóðfélagshætti. Sú mótsagnakennda staðreynd, að sjálfur aflgjafi lífrænnar stjórnmálabaráttu, hið lýðræðislega vinstri sinnaða fólk, var hneppt í þrældómsfjötra hægri aflanna í Framsfl. og Alþfl., en ofsatrúarmanna alþjóðakommúnismans í Sósfl., og neyddist jafnvel í stórum stíl til að kjósa flokk eins og Sjálfstfl., gat ekki endað nema á einn veg, með tilraun hinna sundruðu og sjálfum sér ósamkvæmu, en einlægu vinstri manna til að herða harðsótta, en sigurvissa baráttu gegn spilltum valdhöfum, peningavaldi og atvinnuofsóknum og þeim eyðileggingaröflum, sem rækilega höfðu búið um sig í valdastöðum þjóðfélagsins. Sú staðreynd, að það voru samtök manna, sem stofnuðu Þjóðvfl., sem hófu þessa tilraun, er í sjálfu sér ekki söguleg. En hitt er sögulegt, að aldrei hafa jafnvanbúin samtök unnið jafnmikinn sigur á jafnskömmum tíma í íslenzkri stjórnmálasögu, og sýndi það bezt, hver nauðsyn var að fylkja til samstilltrar baráttu þeim mikla hluta þjóðarinnar, sem enn er laus við drottinhollustu við erlenda valdhafa og reiðubúinn til að berjast heiðarlega og fórna kröftum sínum á altari framtíðárinnar án þess að hugsa eingöngu um eigin stundarhagsmuni. Þessi barátta Þjóðvfl. hefur framar öllum vonum leitt til mjög skjótra og gleðilegra stórtíðinda í íslenzkum stjórnmálum. Öllum, sem nokkuð fylgjast með stjórnmálaþróuninni, er ljóst, hve hröðum skrefum ótti allra gömlu flokkanna um að missa þau völd og áhrif, sem þeir höfðu geipilegast misnotað, hefur vaxið vegna þessarar nýsköpunar á flokkakerfinu. En það er nú, eins og öllum er kunnugt, þegar að riðlast af þessum sökum. Auk þess, sem þegar er sagt um Sjálfstfl., er rétt að minnast þeirra gleðilegu tíðinda, sem nú eru þjóðkunn orðin, að hægri klíkan, sem nú er einráð í Alþfl. og hvert mannsbarn sá og viðurkenndi að hafði enga von um að fá nokkurn mann kosinn á þing í næstu kosningum, hafði fyrir nokkru boðið Framsfl. upp á kosningabandalag og allsherjaratkvæðabrask við sig. Hægri armur Framsfl. hefur á nýloknu flokksþingi samþ. fyrir sitt leyti að bjóða hækjuliði Alþfl. kosningabandalag við sig og viðskipti um frambjóðendur og atkvæði. Þannig hafa hægri armarnir í báðum þessum flokkum boðið hvorir öðrum að búðarborði sínu í næstu kosningum, og þó að svo einkennilega standi á, að hvorugu tilboðinu hafi enn verið tekið, verða þó allir einlægir vinstri menn að gæta þess, að þessir aðilar sameinist um annað hvort eða bæði tilboðin eða þá þriðju leiðina, að sameinast í einum flokki, sem væri að ýmsu leyti einna geðfelldust og með mun minna verzlunarbragði en Hræðslubandalagið. Sú leið væri og í fyllra samræmi við það skemmtilega nafn, sem Eysteinn Jónsson hefur valið Hræðslubandalaginu, en hann hefur, eins og kunnugt er, gefið því nafnið „þriðja aflið“, þó að flestum finnist nú aflleysið öllu raunsærri nafngift. Einlægir vinstri menn fagna því, ef hægri öflum Framsfl. og Alþfl. tekst nú sú fyrirætlun að sameinast í næstu kosningum, fyrst og fremst af þeirri ástæðu, að það sýnir betur en nokkuð annað, að sú þróun, sem hófst með stofnun Þjóðvfl., að fylkja öllum þeim þúsundum vinstri manna í landinu, sem eiga algera skoðanalega samleið, í samstæða heild og losa þá úr viðjum gömlu flokkanna, er nú komin lengra áleiðis en hinir bjartsýnustu menn þorðu að gera sér von um. Hve ljóst það er, að það er óttinn einn, sem knýr nú hin sjálfum sér sundurþykku hægri öfl þessara flokka til sameiningar, má bezt sjá af því, að stjórnmálaályktun framsóknarþingsins hefst á háðsglósum og beinum árásum á hina svokölluðu nýsköpunarstjórn, sem Alþfl. var þó áhrifamikill aðili að, en um þá stjórn er þetta sagt, með leyfi hæstv. forseta: „Nýsköpun í raforkumálum og stóriðnaði sat á hakanum svo og kaup á stórvirkum jarðræktarvélum, og varð ekkert af 1200 millj. kr. gjaldeyrissjóði afgangs til þeirra hluta. Landbúnaðurinn var olnbogabarn þeirrar ríkisstjórnar. og félagssamtök bænda voru lögð í einelti.“ Því munu fáir trúa, að það séu einmitt þessi afrek Alþfl. í nýsköpunarstjórninni, sem gera kosningabandalag við hann nú jafngirnilegt í augum Framsfl. og raun ber vitni. Hitt er staðreynd, að það er sameiginlegur ótti þessara afla, sem knýr þau nú til að gera fleira en gott þykir, óttinn við að geta ekki lengur notað sundrungu vinstra sinnaðs fólks til að efla hægri menn þessara flokka til valda og áhrifa, enda er þetta kosningabandalag m. a. undirbúið með því að reka mann eins og Alfreð Gíslason lækni úr Alþfl. og bola einum af elztu merkisberum vinstri manna í Framsfl., Vigfúsi Guðmundssyni, úr miðstjórn flokksins eftir 20 ára setu og starf þar. En þó að hin uppmálaða eymd hægri aflanna sé augljós hverjum hugsandi manni, mega þær þúsundir vinstri manna, sem brjóta nú af sér hlekki gömlu flokkanna, hvorki láta nauman tíma til kosningaundirbúnings né fyrri sundrungu verða til þess að stíga nú að vanhugsuðu ráði skref, sem torvelduðu þann mikla kosningasigur, sem þeim er nú búinn, eða gerðu hann minni en efni standa til. Öll tilfinningasemi í þeim efnum verður að víkja fyrir kaldri rökhyggju, og frómar óskir mega ekki blinda menn, svo að þeir sjái ekki þau víti hinnar löngu harmsögu íslenzkrar stjórnmálabaráttu, sem eru lýsandi á veginum, þeim til viðvörunar. Þessir menn verða að minnast þeirrar einföldu og augljósu staðreyndar, að það var hinn nýi möguleiki, sem myndaðist við stofnun Þjóðvfl., sem nú hefur lyft íslenzkum stjórnmálum úr því dauða jafnvægi, sem skapazt hafði milli allra gömlu flokkanna. Allir þeir, sem nú hafa séð gegnum svikavef hermangs, þjónustulipurðar við erlenda valdamenn, taumlausra möguleika milliliða til auðsöfnunar og þeirrar öfgafullu skattheimtu, sem notuð hefur verið til að borga eftirlitslaust sannað og ósannað tap einstakra atvinnurekenda og jafnvel framleiðslutæki einstaklinga, verða að minnast þess augljósa sannleika, að það er fyrst og fremst hinn mikli hljómgrunnur, sem till. okkar þjóðvarnarmanna um lausn vandamálanna hafa fengið hjá almenningi, og upplýsingar, sem þjóðvarnarmenn einir gátu gefið um starfsemi fiskeinokunarhringa og hermangara og milliliða, sem neyða nú m. a. Framsfl. til að játa hermdarverk sín og afglöp og knýja hann enn einu sinni til að rjúfa samstarfið við Sjálfstfl. og endurtaka gamla eiða um breytta stefnu í utanríkis- og innanríkismálum. Þess vegna verða allir þeir, sem heils hugar vilja taka þátt í því sögulega hlutverki að knýja fram gerbreytta stjórnarstefnu, að átta sig á þeim augljósu sannindum, að ef takast á að fá Framsfl. til að standa í verki við eitthvað af þeim loforðum, sem hann hampar nú framan í kjósendur, þá getur það ekki gerzt með öðru móti en því, að þeir, sem nú hafa losað sig úr viðjum gömlu flokkanna, skipi sér við hlið þjóðvarnarmanna í næstu kosningum og tryggi því nýja afli íslenzkra stjórnmála úrslitaáhrif á myndun vinstri stjórnar að kosningum loknum og tækifæri til að nota ótta Hræðslubandalagsins við áframhaldandi hrun til að knýja það til annarra vinnubragða en því eru nú hugstæðust. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Ég ætla nú ekki að tala hér um nýsköpunarstjórnina sálugu og ekki heldur um hið mikla hlutverk Þjóðvarnarflokks Íslands í sögu þjóðarinnar, sem hér var verið að lýsa áðan með nokkrum vel völdum orðum. En ég ætla að segja það við hv. þm. N-Ísf., að ég held, að hann eða Sjálfstfl. í Vestur-Ísafjarðarsýslu hafi ekkert upp úr því að ráðast á Eirík Þorsteinsson, hv. þm. V-Ísf., nú eftir að hann getur ekki svarað fyrir sig, út af togaranum á Þingeyri. Það mun vera rétt, að útgerð þessa togara hafi ekki gengið vel. Þetta var gamall togari frá því fyrir stríð, og sams konar togari, sem fenginn var til Skagastrandar á sama tíma, var nýlega seldur sem brotajárn, eftir því sem mér er sagt. Það hafa ekki verið birtir rekstrarreikningar þessa gamla Þingeyrartogara, sem nú er á Flateyri. Hann er þar eign manns, sem hefur mikið í veltunni og rekur þar fleiri en eitt hraðfrystihús, og er það kannske skýringin á því, að hann er enn í rekstri. En svo vita allir, hvernig sjálfir nýsköpunartogararnir ganga nú. Út af því, sem hv. 9. landsk., Karl Guðjónsson, sagði um störf okkar Gísla Jónssonar, skal ég aðeins geta þess, að við höfum nýlega sent til ríkisstjórnarinnar frv. til laga um ráðstafanir til að stuðla að jafnvægi í byggð landsins, og geri ég ráð fyrir, að það frv. verði lagt fram. Það er mín skoðun og þeirra, sem svipað hugsa um það mál, sem hér er til meðferðar, að þegar rætt er um að bæta nýjum skipum við togaraflotann, eigi það fyrst og fremst að vera með tilliti til þess að koma í veg fyrir fólksstraum suður að Faxaflóa úr sjávarbyggðunum norðan-, austan- og vestanlands. Efling atvinnulífsins í þeim 8 kaupstöðum og 30 sjávarþorpum öðrum, sem á þessu svæði eru, er mikilsverð til þess að stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Í mörgum þessara sjávarplássa hefur í seinni tíð verið komið upp mannvirkjum í landi til hagnýtingar sjávaraflans og atvinnuaukningar. Mörg þessara nýju fiskiðjuvera berjast í bökkum, af því að þau hafa ekki nægan fisk til vinnslu eða verkunar og af því að vinnsla á smáfiski, ýsu og steinbít hefur verið þeim óhagstæð fjárhagslega. En almenningur á mikið undir því, að þessi atvinnutæki séu rekin og helzt sem lengstan tíma ársins. Í lögum frá þessu þingi var að tilhlutan Framsfl. ákveðin sérstök uppbót á þessar fisktegundir, smáfiskinn, steinbítinn og ýsuna, til hraðfrystihúsanna, sem ekki hefur áður verið, nema að nokkru leyti á ýsu, en ella hefðu þessar fisktegundir lækkað í verði til sjómanna. Þetta mun vera til mikils gagns fyrir mörg sjávarpláss í umræddum landshlutum. En jafnframt hafa margir áhuga á því úrræði að fá togarafisk til vinnslu. Til þess þarf sums staðar að bæta hafnarskilyrði. Og svo er annað: Hvernig eiga fámenn sjávarpláss og fátæk að geta ráðið við það að nota sér togaraútgerð, þegar eitt skip kostar, segjum 10 eða 12 millj., og hvernig eiga þau að ráða við rekstur á slíku skipi? Framsfl. hallast samkvæmt stefnu sinni og lífsskoðun að félagsútgerð í þessu skyni, og er þá spurningin, hvort nokkur félagsskapur reynist nógu öflugur til þessa nema sá, sem víðtækastur er, þ. e. a. s. félag þjóðarinnar allrar. Ég er því fylgjandi og mínir flokksmenn, að þessu frv. verði vísað til 2. umr. og til gaumgæfilegrar athugunar í n., eins og gert hefur verið um önnur slík mál. En varla mun hér verða af gagnlegum framkvæmdum, nema takast megi að breyta núverandi ástandi í málum þjóðarinnar. Vel mætti ræða fleira í þessu sambandi, t. d., hversu mikilsvert það er fyrir Norður- og Austurland, að haldið sé uppi skipulagðri leit að fiskimiðum á hinu víðáttumikla grunnsævi fyrir norðan land og austan. En um þetta efni fluttum við nokkrir þm. Framsfl. úr þessum landshlutum till. til þál. og fengum samþ. á þingi í fyrravetur, og það var framkvæmd nokkur fiskimiðaleit s. l. sumar, eins og kunnugt er. Um útfærslu friðunarlínunnar hefur hv. þm. V-Ísf., Eiríkur Þorsteinsson, rætt hér í kvöld, en á það mun nú verða að hætta að hefja einhverjar aðgerðir í því máli, jafnskjótt sem hentugt þykir. Ég tel ekki svaraverð ýmis ummæli, sem hér hafa fallið í kvöld varðandi það, sem fram hefur farið í því máli undanfarið. Í umr. í kvöld hefur verið vikið að ályktunum þeim, er gerðar voru á flokksþingi framsóknarmanna, sem nú er nýlokið. Ég mun því af þessu tilefni nota nokkuð af ræðutíma mínum til þess að segja frá meginatriðum í stjórnmálayfirlýsingu þeirri, sem samþykkt var við atkvgr. samhljóða á sjötta degi flokksþingsins aðfaranótt þriðjudags í þessari viku. Ég skal geta þess, að þetta flokksþing var hið fjölmennasta, sem haldið hefur verið, og var sótt þangað mjög almennt hvarvetna af landinu, en samtals mættu þar rúml. 400 fulltrúar með atkvæðisrétti. Það er því að vonum, að flokksþinginu og störfum þess hefur verið veitt mikil athygli um gervallt landið, en það heyrði ég fulltrúa segja, langt að komna, sem setið hafa á mörgum flokksþingum, að þeim yrði ógleymanlegur sá samhugur og sú eining, er þar varð um málalyktir. Það eru einkum tvö atriði í stjórnmálayfirlýsingu flokksþingsins, sem mesta athygli hafa vakið og nú eru mest rædd: 1) Ályktun þess varðandi brottför varnarliðsins, sem dvalið hefur hér á landi. 2) Ályktunin um efnahagsmálin, nauðsyn á nýju pólitísku samstarfi og kosningar á næsta sumri. Ályktun flokksþingsins varðandi brottför varnarliðsins er orðrétt á þessa leið: „Með hliðsjón af breyttum viðhorfum, síðan varnarsamningurinn frá 1951 var gerður, og með tilliti til yfirlýsinga um, að eigi skuli vera erlendur her á Íslandi á friðartímum, verði þegar hafin endurskoðun á þeirri skipan, sem þá var tekin upp, með það fyrir augum, að Íslendingar annist sjálfir gæzlu og viðhald varnarmannvirkja, þó ekki hernaðarstörf, og að varnarliðið hverfi úr landi. Fáist ekki samkomulag um þessa breytingu, verði málinu fylgt eftir með uppsögn samkvæmt 7. gr. samningsins.“ Ég vil aðeins bæta því við, að þessi mikilvæga ákvörðun var tekin á flokksþinginu að mjög vandlega athuguðu máli með hliðsjón af breyttu ástandi í alþjóðamálum og þeirri stefnu, sem flokkurinn tók í öndverðu, að hér ætti ekki að vera varnarlið í landi, nema um ófrið eða yfirvofandi ófriðarhættu væri að ræða. Við þetta var líka gerð varnarsamningsins miðuð og einhliða uppsagnarákvæði í hann sett. Þetta er um varnarsamninginn. En áliti sínu á núverandi ástandi í efnahagsmálum og stjórnmálum lýsti flokksþingið m. a. á þessa leið, eftir að gerð hafði verið grein fyrir áhrifum Sjálfstfl. á tiltekna þætti stjórnarfarsins, orðrétt úr yfirlýsingunni : „Í stað jafnvægis, sem ríkt hafði, hefur nú skapazt hið alvarlegasta ástand í atvinnulífinu, sem m. a. kom fram í verðhækkun innlendrar framleiðslu og stórauknum álögum á þjóðina með löggjöf í byrjun þessa árs. Þjóðin býr nú við römmustu gjaldeyrishöft, þótt frelsi sé í orði. Fram undan eru verðhækkanir, sem enn auka framfærslu- og framleiðslukostnað og skapa nýjan vanda. Fjármagnsmyndun hefur á ný dregizt stórlega saman á þessu ári. Reynslan hefur ótvírætt sýnt, að hinn aðsteðjandi vandi efnahagsmálanna verður ekki leystur af stjórn, sem styðst við Sjálfstæðisflokkinn.“ - Og enn fremur: „Það er skoðun flokksþingsins, að með öllu sé óverjandi, að landsmenn bíði aðgerðalausir á stjórnmálasviðinu í því stundarhléi, sem nú kann að verða vegna ráðstafana þeirra, sem gerðar hafa verið til bráðabirgða til þess að koma í veg fyrir stöðvun framleiðslunnar. Þvert á móti telur flokksþingið skylt að horfast í augu við erfiðleika komandi tíma. Telur flokksþingið óhjákvæmilegt og sjálfsagt, að Framsfl. beiti sér nú þegar fyrir því, að komið verði á nýju stjórnmálasamstarfi til lausnar þeim mikla vanda, sem fram undan er, og að afla slíku samstarfi nægilegs fylgis meðal þjóðarinnar. Framsóknarflokkurinn er enn sem fyrr þeirrar skoðunar, að þess sé ekki að vænta, að jafnvægi náist til frambúðar í þjóðarbúskapnum og að grundvöllur verði lagður að öruggri framfarastefnu, nema því aðeins að hinar vinnandi stéttir við sjávarsíðuna eigi sinn eðlilega þátt í því að móta stjórnarstefnu og bera ábyrgð á henni. Flokksþinginu er ljóst, að höfuðnauðsyn beri til, að nýtt viðhorf í þessa átt skapist nú sem fyrst, áður en holskefla sú, sem nú er risin, ríður yfir efnahags- og atvinnulíf landsins. Enn fremur er þinginu ljóst, að til þess að hið nýja viðhorf skapist, þarf að efna til nýrra kosninga nú á næsta sumri, og að við þær kosningar þurfa lýðræðissinnaðir umbótamenn að haga svo baráttu sinni og vinnuaðferðum, að því fólki, sem styrkja vill þriðja aflið í stjórnmálum landsins, takist að samstilla krafta sína og tryggja sér hreinan meiri hluta á Alþingi.“ - Og enn fremur: „Með skírskotun til alls þessa telur flokksþingið ekki fært að halda áfram núverandi stjórnarsamvinnu og ályktar, að flokkurinn beiti sér fyrir því, að þjóðinni gefist kostur á að ganga til kosninga á næsta sumri. Jafnframt ákveður flokksþingið að bjóða Alþfl. samstarf í kosningunum í þeim tilgangi að skapa aðstöðu til þess, að þessir flokkar sameiginlega hafi meiri hluta á Alþingi, enda náist samkomulag milli þeirra fyrir fram um sameiginlega stefnuskrá í kosningum og framkvæmd hennar. Heitir flokksþingið á alla þá, er sjá nauðsyn þjóðlegrar og almennrar samfylkingar umbótamanna gegn sérhagsmunastefnu Sjálfstfl. og sundrungaröflum, að styðja samfylkingu Framsfl. og Alþfl. í kosningunum, hverjum sem þeir kunna áður að hafa fylgt að málum.“ Þess skal að lokum getið, að flokksþingið samþykkti það sem fyrsta stefnuskrármál ríkisstj., er flokkurinn stæði að eftir kosningar, að hafa samstarf við félagssamtök bænda, verkamanna, vinnandi framleiðenda við sjóinn og opinberra starfsmanna um grundvallaratriði í kaupgjalds- og verðlagsmálum og um það takmark að efla atvinnuvegi landsmanna, tryggja stöðuga atvinnu og traust fjármálakerfi. Tími minn er stuttur. Ég hef valið þann kost að láta ályktanir flokksþingsins sjálfar tala með óbreyttum orðum. Það hefur verið minnzt svo oft á þetta flokksþing í kvöld. Stjórnmálaályktunin hefur þegar verið birt í heilu lagi í aðalblaði Framsóknarflokksins. Fulltrúar úr kjördæmum landsins, þeir er þingið sátu, eru nú heim komnir eða á heimleið og geta gefið skýrslur um þær umr., sem fram fóru á flokksþinginu. Um það þurfa framsóknarmenn úti um land ekki sögusagnir manna úr öðrum flokkum, hvorki í þessum útvarpsumræðum né annars staðar. Fulltrúar úr öllum kjördæmum landsins áttu sæti í stjórnmálanefndinni, sem starfaði á þinginu og gerði till. um efni og orðalag þeirrar yfirlýsingar, er þingið samþykkti og ég hef lesið úr nokkrar helztu niðurstöður. Þingmenn flokksins allir og hin kjörna miðstjórn styðja ályktun flokksþingsins og munu vinna að framkvæmd hennar. Kosningar standa væntanlega íyrir dyrum á næsta sumri. Sex ára stjórnarsamstarfi við Sjálfstfl. mun senn verða lokið. Ég hef, eins og aðrir þm. Framsfl., verið stuðningsmaður þessa samstarfs. Af því hefur margt gott leitt og í framfaraátt fyrir byggðir landsins. Mér hefur líkað vel að starfa með ýmsum þm. Sjálfstfl. að ýmsum málum. Hitt er okkur framsóknarmönnum ljóst, ekki sízt eftir svona langt samstarf, að þótt Sjálfstfl. hafi haft marga þm. og mikið atkvæðamagn í kosningum, sem að vísu hefur farið minnkandi, þá er hann samt í aðra röndina of veikur flokkur til þess, að hægt sé, eins og nú standa sakir, að vinna með honum með árangri að þeim vandamálum, sem nú krefjast lausnar. Það mun verða nánar rætt í kosningum og er rætt í stjórnmálayfirlýsingu flokksþingsins, í hverju þessi veikleiki Sjálfstfl. er fólginn. Við framsóknarmenn munum heita á kjósendur í öllum byggðum landsins og gera ýtarlega grein fyrir, hvers vegna við teljum það bezt samræmast hagsmunum og áhugamálum þeirra sjálfra, - við munum heita á þá að byggja upp þá samstarfsfylkingu Framsfl. og Alþfl., sem til er stofnað. Sú fylking á að geta orðið sterk, ef menn meta rétt þau rök, sem fyrir liggja. Miðað við síðustu kosningar ætti hún að geta fengið meiri hluta á Alþingi, þótt fylgi flokkanna væri óbreytt. Það er áróður einn, að Alþfl. sé lítill flokkur. Hann fékk í síðustu kosningum rúmlega 12 þúsund atkvæði, eða svipað og Sósfl., munaði aðeins rúmlega 300 atkvæðum á öllu landinu. Þau mál, sem þessi samstarfsfylking beitir sér fyrir á Alþingi og í ríkisstjórn eftir kosningar í þágu almennings, ættu að eiga vísan stuðning þeirra þm. annarra, sem telja sig vini alþýðunnar, þótt trú þeirra á erlend máttarvöld geri stundum erfitt að hafa við þá náið samstarf. Einhverjir eru nú með bollaleggingar um, að Alþýðusamband Íslands muni bjóða fram í næstu kosningum. Um það segi ég aðeins þetta: Það virðist ótrúlegt, að t. d. þm. Sósfl. geti stutt slíkt. Þeir, sem muna baráttuna í verkalýðshreyfingunni fyrir 18 árum, vita, að sá flokkur, Sósfl., hélt því fast fram þá, að Alþýðusambandið ætti að vera ópólitískt og ekki í tengslum við stjórnmálaflokka. Og þess er nú að vænta, að sá flokkur, sem stofnaður var eingöngu vegna setu varnarliðsins hér, þ. e. a. s. Þjóðvfl., sjái, þegar hann er búinn að hugsa sig um, - það eru víst þm. flokksins ekki búnir að gera enn þá, sem varla er von, - að þá sjái hann ekki lengur þörf á sérsamtökum sínum og að kjósendur hans gangi til samstarfs við umbótastefnu Framsfl. og Alþfl. Ég sá það í aðalmálgagni Sjálfstfl. í dag, að þar var einkum deilt á Framsfl. fyrir tvennt í sambandi við yfirlýsingu flokksþingsins. Þetta var í fyrsta lagi orðað eitthvað á þá leið, að við framsóknarmenn mundum vera að svíkjast frá þeim verkefnum, sem núverandi ríkisstj. væri að leysa, og þó einkum 10 ára áætluninni um rafvæðingu dreifbýlisins; í öðru lagi, að ráðh. okkar bæru ekki fram neinar till. í ríkisstj. til að ráða varanlega bót á erfiðleikum atvinnuvega og viðskiptalífs. Báðum þessum ásökunum er fljótsvarað, og ég tel að athuguðu máli rétt að gera það á þessum vettvangi, um leið og ég lýk máli mínu. Ég veit ekki til þess, að neinum hafi dottið í hug, að lögfesting 10 ára áætlunarinnar um rafvæðingu væri samningur um 10 ára stjórnarsamstarf milli Framsfl. og Sjálfstfl. Því fer auðvitað fjarri. En það er annað alvarlegt í þessu máli. Áætlunarupphæðin, 250 millj. kr. á 10 árum. hefur því miður ekki lengur það gildi, sem hún hafði árið 1953. Ofþenslan í efnahagslífinu er á góðri leið með að kippa fótum undan rafvæðingaráætluninni, og við framsóknarmenn sjáum, að við svo búið má ekki standa. Flokksþingið var m. a. að leita að leið til þess að koma í veg fyrir, að áætlunin verði eyðilögð. Þá er hitt, að ráðherrar okkar hefðu átt að bera fram tillögur í ríkisstj. Þetta kemur auðvitað ekki til mála, því að flokksþingið byggði einmitt afstöðu sína á því, að þau úrræði, sem nú þarf að grípa til, væru ekki framkvæmanleg með Sjálfstfl., til þess að gera þau úrræði möguleg yrði að útiloka hin ráðandi öfl í Sjálfstfl. úr stjórn landsins. Hin ráðandi öfl í Sjálfstfl. eru ekki hinn rétti aðili til að standa að þeim ráðstöfunum, sem að miklu leyti hljóta að koma niður á þeim sjálfum. - Tími minn er þrotinn. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Hlustendur hafa nú heyrt óminn af vinsemd þeirra kumpána, sem um þessar mundir keppast við að bjóða hver öðrum bandalag til að eyða áhrifum okkar sjálfstæðismanna í stjórnmálum þjóðarinnar. Þau tilboð eru gerð að meira eða minna leyti af óheilindum og til að reyna að hressa upp á hrynjandi fylgi þeirra sjálfra og til að breiða yfir sundrungina, ekki aðeins milli þessara flokka, heldur einnig innan þeirra allra. En í öllu þessu bandalagstali gleyma þessir herrar mikilsverðasta og stærsta bandalaginu, því bandalagi, sem kjósendur úr öllum flokkum munu í sumar gera með atkvæði sínu við Sjálfstfl. til að tryggja samhenta og örugga stjórn í landinu á næstu árum, stjórn, sem getur tryggt áframhald þeirrar allsherjar uppbyggingar þjóðfélagsins, sem sjálfstæðismenn hafa beitt sér fyrir á undanförnum árum. Það er eftirtektarvert, að hver þm. eftir annan skuli telja sig þurfa að sýna fram á gildi sjávarútvegsins fyrir Íslendinga, því að vissulega er sjávarútvegurinn undirstaða alls annars atvinnulífs hér á landi, þó að sjálfsagt sé að byggja sem flestar og margbreyttastar stoðir undir afkomu þjóðarinnar. Sú margbreytni hefur m. a. fengizt í smíði fyrstu stálskipanna, sem hér var lofsamlega minnzt áðan, og þakka ég þá hugulsemi andstæðinga minna. Við hinu var ekki nema að búast, að þeir gleymdu því, hverjir hafa beitt sér fyrir því, að þessi skip væru byggð hér innanlands, vegna þess að það er annars vegar Gunnar Thoroddsen af hálfu Reykjavíkurbæjar og hins vegar ég af hálfu dómsmálastjórnarinnar. En af hverju þarf nú að brýna fyrir almenningi nauðsyn þess að halda uppi sjávarútveginum, þeim atvinnuvegi, sem er undirstaða velmegunar hér á landi? Svarið er ofur einfalt. Það eru þeir örðugleikar atvinnulífsins, sem kommúnistar hafa skapað með upplausnarstarfi sínu. Hræsnin í umhyggju Karls Guðjónssonar og kumpána hans fyrir hag útgerðarinnar afhjúpaðist berlega í fjandskap þeirra gegn því, ef takast kynni að vinna þann stórsigur í landhelgisdeilunni að fá löndunarbanninu í Englandi aflétt. Slíkur sigur mundi þó mjög tryggja atvinnuástandið í landinu, skjóta nýjum stoðum undir afkomu verkalýðsins hvarvetna í landinu. En kommúnistar vilja lama sjálfsbjargargetu þjóðarinnar sem allra mest og gera okkur háða einungis einum erlendum aðila. Þess vegna vilja þeir halda við og magna fjandskap við Breta. Þess vegna skrökva þeir því upp, að við ætlum að afsala okkur rétti til stækkunar fiskveiðilandhelgi. Ekkert slíkt hefur komið til greina. Hitt er sjálfsagt, að halda þannig á þessum málum, að allt sé svo undirbyggt, að hvergi þurfi að hopa. Með þeim hætti höfum við sjálfstæðismenn og ríkisstj. í heild haldið á þessu máli, enda hefur aldrei horft betur um frambúðarsigur en um þessar mundir. Vegna skynsamlegrar og hófsamlegrar aðferðar fáum við ætíð fleiri og fleiri bandamenn í þessu mikilsverða máli okkar, og hefur því aldrei riðið meira á en nú að einangra sig ekki og spilla frambúðarmöguleikunum, og er þess vegna sjálfsagt af þeirri ástæðu að bíða og sjá, hver úrslit landhelgismálsins verða á næsta allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna, áður en ákvörðun um nýjar framkvæmdir verður tekin. Sú bið miðast ekki við erlenda hagsmuni, heldur einungis við íslenzka hagsmuni og þá fyrst og fremst hagsmuni íslenzkra sjómanna og íslenzkra verkamanna. Sigurður Bjarnason sýndi glögglega fram á það í ræðu sinni áðan, hvernig sjálfstæðismenn hafa haft forustuna um útvegun togara og annarra atvinnutækja til þeirra byggðarlaga, sem helzt hafa þurft á fyrirgreiðslu að halda. Óþarft er að endurtaka hina skýru og óhagganlegu frásögn hans, en minna má á, hvílík breyting hefur t. d. orðið á atvinnulífi Siglufjarðar fyrir forustu sjálfstæðismanna. Fá eða engin byggðarlög hafa orðið fyrir slíkum óhöppum sem Siglufjörður af ástæðum, er allir þekkja. En með atbeina ríkisstjórnarinnar hefur undir leiðsögn Einars Ingimundarsonar á síðustu 2–3 árum skapazt þar nýtt andrúmsloft, og þar er nú hafið gróskumikið athafna- og atvinnulíf. Atvinnu í Ísafjarðarkaupstað, þaðan sem Hannibal Valdimarsson er flúinn, er nú aðallega haldið uppi af þeim fyrirtækjum, sem sjálfstæðismenn þar hafa beitt sér fyrir. En samvinnufélagsútgerðin, sem áður veitti þar mikla atvinnu, er að flosna upp. Í Vestur-Ísafjarðarsýslu er ekki síður átakanlegur munur á þeim þorpum, þar sem framtakssemi og dugur sjálfstæðismanna hefur notið sín, og staðarins, þar sem látið hefur verið nægja að sýna mikilvirk atvinnutæki rétt fyrir kosningar, en þeim strax lagt upp að kosningum loknum, naumast sólarhringurinn látinn líða. Forusta sjálfstæðismanna bæði heima í héraði og á Alþingi í málum Norður-Ísfirðinga, Ólafsfirðinga, Akureyringa, Seyðfirðinga, Barðstrendinga, Sauðárkróksbúa og Skagstrendinga, svo að nokkur dæmi séu nefnd, er og kunnari en frá þurfi að segja. Jafnvel í Neskaupstað töldu kommúnistar heillavænlegra að afsala sér einræði sínu, þegar afla þurfti nýs togara, og leituðu fyrst almenns samstarfs heima fyrir og síðan ásjár ríkisstj., sem veitti þeim alla hugsanlega fyrirgreiðslu. Þannig mætti lengi telja. Raunin er hvarvetna hin sama. Menn gagnrýna að vísu ýmislegt, sem sjálfstæðismenn gera, sumt með réttu, annað af misskilningi, eins og gengur. En þegar til á að taka, treystir allur almenningur sjálfstæðismönnum bezt til framkvæmda og athafna. Þetta byggist á reynslu, sem sí og æ fær staðfestingu í viðburðanna rás. Nú, þegar gera á tilraun til þess að einangra Sjálfstfl. og svipta hann áhrifum, er og lærdómsríkt að átta sig á ástæðunni, sem færð er fyrir þeirri ráðagerð. Því er nú látlaust haldið fram, að efnahagsmálin hafi komizt úr skorðum vegna þess, að sjálfstæðismenn hafi fengið því áorkað, að leyst voru að verulegu leyti þau höft, er áður voru á atvinnulífinu og þá einkum byggingarframkvæmdum. Í hópi andstæðinganna er t. d. fullyrt, að verkfallið mikla í fyrra hafi orðið vegna þess, að verkamenn hafi undanfarið verið á uppboði og því viljað nota tækifærið til að fá hækkað kaup. Nú skal ég játa, að í þessum efnum sem öðrum hygg ég jafnvægið vera hollast. En ef um tvennt er að vel ja, að vinnuafl skorti til að sinna verkefnunum eða verkefni skorti fyrir vinnuaflið, hika ég ekki við að velja fyrri kostinn. Hinn síðari þekkja þeir, sem nú eru á miðjum aldri eða eldri, allt of vel frá árunum milli 1930 og 1940. Ég sat í bæjarstjórn Reykjavíkur á þeim árum frá 1934 og kynntist vel því hörmungarástandi, sem þá ríkti í atvinnumálunum. Þúsundir verkamanna áttu þá löngum afkomu sína mest undir atvinnubótavinnu svokallaðri er þeir skiptust á um að vera í. Allir þeir, sem yfir einhverri vinnu réðu, voru eltir á röndum, ekki til að biðja þá ölmusu, heldur til að reyna að fá vinnu hjá þeim. Auðvitað þurftu þeir, er biðja urðu, oft að taka nærri sér, en hlutur hinna, er neyddust til að láta flesta synjandi frá sér fara, var ekki heldur góður. Um lífskjör almennings á þeim árum skal ég ekki vera margorður. Allt of margir minnast þeirra af eigin raun, til þess að það hæfi, að ég fjölyrði um þau hér. Munurinn á því, sem nú er og þá var, er himinvíður, jafnvel hjá þeim, sem þá höfðu fulla vinnu, svo að ekki sé hinna minnzt, er við atvinnuleysi bjuggu. Orsakir þessa ástands voru ýmsar, m. a. erfið verzlunarkjör. Var þá út á við ekki haldið eins vel á og unnt hefði verið, eins og menn hljóta að minnast, þegar fulltrúi Alþfl., Hannibal Valdimarsson, brigzlar okkur sjálfstæðismönnum í landhelgismálinu. Í því máli var ekkert gert öll þau ár, sem Alþfl. og Framsókn fóru einir með stjórn, og ekki fyrr en við sjálfstæðismenn hófumst handa fyrir tæpum 10 árum. Eðlilegt er að rifja það athafnaleysi upp nú. En stjórnarstefnan innanlands átti vissulega einnig ríkan þátt í ófarnaðinum á stjórnarárum Frams.- og Alþfl. Þá var dyggilega fylgt þeirri stefnu, sem nú er sögð allra meina bót, frjálst framtak og athafnasemi var drepin í dróma og atvinnurekendur ofsóttir, en alls konar nefndum og ráðum falið að koma í veg fyrir aðrar framkvæmdir en nefndaspekingunum líkaði. Afleiðingin af öllu þess varð sú, að hagur almennings fór síversnandi, og kunnu þáverandi valdhafar undir forustu Hermanns Jónassonar að lokum ekki annað ráð, er stórkostleg gengisfelling var orðin óhjákvæmileg, en að leita ásjár sjálfstæðismanna. Hefði betur farið, ef svo hefði verið gert fyrr. Frá þeim tíma hafa sjálfstæðismenn ætíð ráðið miklu um stjórn landsins, og er þar skemmst frá að segja, að þessi ár eru hin mestu framkvæmda- og framfaraár, sem orðið hafa á Íslandi. Ýmis ytri atvik hafa nú eins og fyrr haft sín áhrif, en hvað sem þeim líður, þá er sú staðreynd óhagganleg, að land okkar er nú orðið sem annað land vegna aukinnar ræktunar og bættra samgangna. Fiskveiðilandhelgin hefur verið stækkuð, framleiðslan stóraukizt, lífskjör almennings batnað meir en glæstustu vonir stóðu til, íbúðir byggðar til sjávar og sveita, rafmagn virkjað og lagt um bæ og byggðir til heimanotkunar og iðnaðar, skólar, sjúkrahús og önnur almenningshýsi reist, bókmenntir og listir standa með meiri blóma en nokkru sinni fyrr. Auðvitað á þjóðin nú við ýmis vandamál að etja. Svo mun lengst af verða, meðan við búum á Þessari jörð. Eitt þeirra er jafnvægisleysi í fjármálum. Vissulega er það alvarlegt. En sumt, sem um það er sagt, ber að taka með nokkurri varúð, eins og þegar látið er svo sem þjóðin sé nánast gjaldeyrislaus og fullyrt er, að gjaldeyrisaðstaðan hafi versnað um 140 millj. kr. á s. l. ári, og sú tala er fengin með því að minnast ekki á, að auðseljanleg útflutningsverðmæti voru um áramótin 100 millj. kr. meiri í landinu en ári áður. Á sama veg er gleymt að geta þess, að um áramótin hafði ekki orðið úr lántökum til sementsverksmiðju, rafmagnsframkvæmda, landbúnaðarframkvæmda, vélbátakaupa og fleiri framkvæmda, sem haldið hafði verið áfram af fullum krafti, þótt ekki væri fengið lánsféð, sem reiknað var með, þegar í framkvæmdirnar var ráðizt. Á meðan ekki tekst að fá lán til þessara framkvæmda og annarra, sem ákveðnar eru og lífsnauðsynlegar eru, er því miður lítið gagn í því að ráðgera 100–200 millj. kr. ný lán, svo sem þetta frv. ráðgerir. Til þess að geta haldið áfram nauðsynlegum framkvæmdum og til að geta ráðizt í aðrar nýjar verðum við að halda þannig á, að lánin séu fáanleg, stöðva verðbólguna, sem kommúnistar hafa hleypt af stokkunum. En hvað um það, framsóknarmenn segja nú, að ójafnvægið sé að kenna of miklum framkvæmdum og þá sérstaklega of miklum byggingum í Reykjavík, og auðvitað á þetta allt að verá sök sjálfstæðismanna. Ég dreg sízt úr vilja sjálfstæðismanna til að létta af höftum og efla frelsið. En um afstöðu framsóknarmanna til byggingarmálanna má segja: Öðruvísi mér áður brá. Þegar verið var að leysa höftin af byggingarframkvæmdunum 1953, sagði Tíminn í október: „En hitt er meginþorra manna ljóst, að um mikil átök í byggingarmálum verður ekki að ræða, fyrr en leiðir finnast til verulegrar fjáröflunar. Geta margar stoðir þurft að renna undir málið, áður en heppileg lausn fæst, en áhuga manna og einlægni má mjög marka á því, hversu á fjáröflun til mikilla byggingarframkvæmda er haldið. Og eitt er víst, að peningarnir verða ekki teknir upp úr grjótinu. Þeir, sem áhuga hafa fyrir skjótum úrbótum, gera sér ljóst, að til þess þarf mikil átök um fjáröflun. Engin vettlingatök munu duga og enn síður að heimta allt af öðrum. Vel getur þurft að minnka aðrar framkvæmdir. Finnist ekki aðrar leiðir tiltækilegar, ber tvímælalaust að gera það, því að gott húsnæði er fyrsta boðorð til handa hverjum manni, næst á eftir mat og klæðnaði.“ Þetta voru orð Tímans þá. Ákefð framsóknarmanna í auknar fjárfestingar var svo sem ekki lítil um þær mundir, því að eftir að byggingarfrelsið hafði verið gefið, taldi Tíminn, að það kæmi ekki að gagni vegna tregðu sjálfstæðismanna, og ásakaði hann þá Reykjavíkurbæ fyrir að torvelda byggingarframkvæmdirnar, sbr. það, sem blaðið sagði 8. jan.: „Þvert á móti hefur bærinn torveldað byggingar þessara aðila, þar sem staðið hefur tilfinnanlega á lóðum, bæði undir smáíbúðahús og sambýlishús, síðan fjárhagsráð rýmkaði um byggingarleyfi. Verk Sjálfstfl. sýna, að honum er ekki til neins treystandi í þessum málum. Verk framsóknarmanna sýna hið gagnstæða. Þess vegna eiga allir, sem vilja, að byggingarmálin séu tekin föstum tökum og framkvæmdir á því sviði stórlega auknar, að skipa sér um Framsfl. og gera honum þannig mögulegt, að þetta verði gert “ Þetta sagði Tíminn þá. Heilindi þeirra manna, sem svona töluðu þá, en ráðast nú á sjálfstæðismenn fyrir of miklar framkvæmdir, skýra sig sjálf, en þó verða þau enn gleggri, ef fleiri staðreyndir eru rifjaðar upp. Óumdeilt er, að útlán bankanna hafa mikil áhrif á fjárhagsjafnvægið. Landsbankinn hefur nýlega skýrt frá því, að útlán sparisjóðsdeildar hans eins hafi vaxið á þriðja hundrað milljóna króna á árinu 1955. Bankinn segir mikið af þeirri aukningu fyrir atbeina ríkisstj. Þá sögu þarf að rekja betur, en látum hana vera í bili. Það, sem hér skiptir máli, er, að bankastjórnin hefur talið sig enn þurfa að auka útlánin umfram það, sem ríkisstjórnin lagði til og hinir bankarnir, sem háðir eru seðladeild Landsbankans, gerðu. Ef Framsókn svarar þessu svo, að þeir Jón Árnason og Vilhjálmur Þór hafi engu ráðið í Landsbankanum, sannast enn, að rödd hennar segir annað en almannarómur. Og lítum á Búnaðarbankann, þar sem sjálfur formaður Framsfl. er formaður bankaráðsins og einn frambjóðenda flokksins er eini bankastjórinn. Sá banki lét vissulega áskoranir ríkisstj. um varleg útlán sem vind um eyrun þjóta, svo sem þjóðkunn dæmi segja ótvírætt til um. Og framsóknarmenn höfðu enn annað óbrigðult ráð til að draga úr eftirspurn vinnuafls. Þeir hafa einir kveðið á um það, hversu margir skyldu vera í varnarliðsvinnunni. Þegar ég var utanrrh., var fjöldinn í þeirri vinnu ákveðinn með samráði félmrn. við utanrrn. að fengnum till. fulltrúa atvinnurekenda og Alþýðusambandsins. Nú hefur utanrrh. haft þetta vald einn og þar með möguleikann til að þyngja eða létta á vinnumarkaðinum eftir vild. Í þeim efnum skiptir engu, þótt fækkað hafi verið í varnarliðsvinnunni, frá því að flest var, því að vitanlega er það hið almenna atvinnuástand á hverjum tíma, sem þessu á að ráða, en ekki tala, sem ákveðin var, þegar allt öðruvísi stóð á. Þó að utanrrh. einn hafi haft valdið, hefur hann um beitingu þess vitanlega haft samráð við flokksbræður sína og þá ekki sízt flokksformanninn. Almenningur tekur vissulega með nokkurri varúð umvöndunarsemi þeirra herra, sem nú berja sér á brjóst og þykjast hvergi hafa nærri komið, þó að þeir hefðu úrslitaráðin um það, er þeir deila nú fastast á. Er ekki hitt sanni nær að segja, að öllum okkur getur skjátlazt og að víst fer sumt öðruvísi en við ætlum. Aldrei má viðurkenning þess samt verða til þess, að við látum undir höfuð leggjast að gera okkur grein fyrir því, hvað sé rétt, og skýra þjóðinni umsvifalaust frá því. Ef við höfum ekki manndóm til þess, þá bregðumst við því forustuhlutverki, sem okkur hefur verið falið. Sú staðreynd, sem mest ríður á að menn átti sig nú á, er, að jafnvægisleysið í efnahagsmálum okkar kemur ekki nema að litlu leyti af fjárhagsástæðum, heldur af gersamlega annarlegum orsökum. Þessi meginsannindi reyna ýmsir að hylja, og láta t. d. sumir svo sem allur vandi okkar væri úr sögunni, ef milliliðagróðanum væri skipt upp. Slíkt tal er ágætt dæmi þess, hvernig menn reyna að villa um fyrir öðrum með loðnum aðdróttunum, ef ekki beinum blekkingum. Einn færasti hagfræðingur landsins hefur nýlega sýnt fram á í ágætri ræðu, að milliliðirnir séu milli 60 og 70% af landsfólkinu. Þær skrafskjóður, sem mest tala um milliliðina, segjast auðvitað ekki meina allan þennan fjölda. Látum svo vera. En við hverja eiga þeir þá? Um áramótin síðustu voru gerðar róttækar ráðstafanir til hagsbóta undirstöðuatvinnuvegum landsmanna, sjávarútvegi og landbúnaði. Þá hefði mátt ætla, að þeir, sem mest hafa talað um, að milliliðagróðinn væri undirrót meinsemdanna, hefðu gert till. um töku hans í þessu skyni. Kommúnistar máttu og eiga það, að þeir báru fram till., sem voru í samræmi við þessa kenningu. En hvað sagði málgagn mannanna, sem nú þykjast mest á móti milliliðunum, um þessar till.? Í Tímanum hinn 8. febr. s. l. stendur: „Tillögur kommúnista eru samkvæmt framansögðu aðallega fólgnar í því að leggja skatta á ýmis þjónustufyrirtæki, banka, tryggingarfélög, skipafélög, og skerða þannig möguleika þeirra til bættrar og ódýrari þjónustu.“ Þessi voru ummæli Tímans. Þarna skiptu helztu milliliðirnir skyndilega um nafn og voru kallaðir þjónustufyrirtæki, sem ekki mátti í neinu skerða. Sjálfir voru framsóknarmenn í einu og öllu sammála þeim úrræðum, sem tekin voru, og nefndu aldrei í öllum samningunum, sem á undan fóru, neinar till. um upptöku milliliðagróða, hvað þá þjónustugjalda í þessu skyni. Óneitanlega hefði það þó verið mikilmannlegra að bera þá fram till. um aðrar leiðir, ef þeir vildu fara þær, en ráðast nú á sjálfstæðismenn fyrir það, sem gert var með samþykki beggja. Hv. síðasti ræðumaður, Gísli Guðmundsson, játaði, að engar aðrar till. hefðu verið bornar fram af Framsfl., en hann gaf þá skýringu, sem landsfólkið mun festa sér í minni og þá ekki síst allir sjálfstæðismenn, að ástæðan var sú, að það á að níðast sérstaklega á sjálfstæðismönnum. Sjálfstæðismenn, þúsundirnar um land allt, langstærsti flokkur landsins, munu minnast þessarar yfirlýsingar, og kjósendurnir munu meta það hugarfar, sem á bak við þá yfirlýsingu liggur. Engar frambærilegar till, aðrar en ríkisstjórnarinnar komu fram, einfaldlega vegna þess, að engar aðrar voru til eins og á stóð. Tillaga Gylfa Þ. Gíslasonar um stórkostlegan skatt á fasteignir manna sýnir bezt, í hverjar ógöngur þessir óraunhæfu tillögusmiðir eru komnir. Gæti ég trúað, að mörgum af fylgismönnum Alþfl., sem með ærnu erfiði hafa eignazt þak yfir höfuðið, hafi þótt anda köldu til sín af þessari tillögugerð prófessors dr. Gylfa. Er sannarlega ekki furða, að þegar svo er á haldið, fari fylgi Alþfl, þverrandi, jafnvel svo, að forustumenn flokksins örvænti nú um að fá nokkurn mann kosinn á þing, ef flokkurinn gengur fram einn og óstuddur. Sú örvænting er upphaf samninganna um hina stórfelldu atkvæðaverzlun milli Framsfl.- og Alþfl. Mjög lærðir og reikningsglöggir menn hafa þar um fjallað, og vantar ekkert til að tryggja stórfelldan gróða atkvæðabraskaranna, sem að standa, annað en atkvæðin sjálf. Þeim ræður enginn nema kjósendur á kjördegi, og er viðbúið, að þeim sýnist annað um ráðstöfun helgustu mannréttinda sinna en reikningsmeisturum valdabraskaranna hér suður í Reykjavík. Allur almenningur mun vissulega skilja, hvert verið er að fara með þessu stórfelldasta braski, sem sögur fara af hér á landi, atkvæðabraski Framsfl. og uppgjöf Alþfl., alveg eins og menn sjá óheilindin í milliliðatali þeirra, sem reyna að bjarga sér undan rökréttum afleiðingum þess með því að umskíra hina stærstu þeirra og kalla þá þjónustufyrirtæki. En þannig fer um blekkingarnar, þegar á þær fellur birta sannleikans og ekki er lengur hægt að hafast við í skugganum af getsökum og gróusögum. Enginn neitar því, að sitthvað fer í súginn í þjóðfélagi okkar og að betur mætti með ýmislegt fara, bæði af almannavaldinu og einstaklingum. Sumir misnota gæði frelsisins, og er hættan á þeirri misnotkun þó smáræði, miðað við óheilbrigðina og sérréttindin, sem samfara eru leyfaúthlutunum ráða og nefnda, þar sem ekki er í raun og veru verið að úthluta pappírsgögnum eða leyfum, heldur stórkostlegum fjárhlunnindum. En hvað sem sagt er um stórgróða sumra, og Íslendingar hafa löngum vitað, að margur hugði meiri auð í annars garði en þar var í raun og veru, þá er það víst, að hvergi á byggðu bóli er munur lífskjaranna minni en einmitt hér á landi. Allir þeir, sem farið hafa um önnur lönd, hafa sannfærzt um þetta með eigin augum, og opinberar skýrslur sanna það, svo að ekki verður um villzt. Miklu minni munur er á þeim, sem lægstar tekjur hafa og hæstar, hér en annars staðar á Norðurlöndum. Þau eru þó fræg fyrir jöfnuðinn, sem þar ríkir, og mikinn mun segir norska verkalýðsnefndin, sem var í Rússlandi s. l. sumar, á því, hve tekjumunurinn sé stórkostlegri þar en í Noregi. Engir vita betur um þessi sannindi en kommúnistar sjálfir. Ofstæki þeirra og blind trú á úreltar kennisetningar er samt svo mikil, að þeir vilja með öllu móti grafa undan þjóðskipulagi okkar, jafnrétti þess og frelsi. Völd sín í verkalýðshreyfingunni hafa þessir menn notað til að koma þeim áformum fram, þ. á m. til að spilla jafnvægi efnahagsmálanna, en ekki til að bæta raunverulegan hag verkalýðsins. Viðurkenning þeirrar staðreyndar, að byltingin og ofbeldið væru undirstaða kommúnismans, hefur sjaldan komið skýrlegar fram en á hinu nýafstaðna þingi rússneska kommúnistaflokksins, þar sem ein helzta nýlundan var sú, að vegna styrkleika hinna kommúnistísku ríkja væri nú svo komið, að í sumum ríkjum kynni stefna þeirra að sigra eftir þingræðislegri leið án byltingar. Að vísu gerði það þessa yfirlýsingu lítt ginnandi í hugum lýðræðissinna, að fyrirmyndin, sem vitnað var til, var valdataka kommúnista í Tékkóslóvakíu. En hvað sem um það er, þá skiptir máli í þessu sambandi, að því var haldið fram, að breyta ætti sums staðar um stefnu, hverfa frá ofbeldinu til annarra aðferða. Það er svo önnur saga, hverjir trúa að óreyndu á þá stefnubreytingu, hvort raunin verði ekki sú, að fyrst komi undirferlið og síðan ofbeldið, svo sem við hér höfum fengið nokkurn smjörþef af. En hvað um það, viðurkenningin á því, að aðferð ofbeldis og byltingar hafi hingað til ein verið talin duga, er góðra gjalda verð, og hefði þó mátt ætla, að fæstir þeirra, sem með stjórnmálum hafa fylgzt, þyrftu á slíkri játningu að halda. Eftir frásögn Tímans s. l. sunnudag er samt vitað um einn, er jafnvel enn talar svo sem hann hafi aldrei heyrt neitt um, hvað fyrir kommúnistum vakir. Í Tímanum segir: „Ef vinnandi fólk fær á framangreindan hátt sannanir fyrir því, að það beri úr býtum það, sem framleiðslan getur hæst greitt, og öllu verðlagi haldið niðri, eins og unnt er, og vill samt ekki una því, þá hlýtur sannarlega að vaka eitthvað annað fyrir þeim, sem hafa forustu verkalýðsins, en að fá réttlætinu fullnægt. Því skulum við ekki trúa að óreyndu. Þess vegna er skylt að reyna þessa leið.“ Svo mörg eru þau orð Hermanns Jónassonar. Stundum er sungið: „Sakleysið, sízt má án þess vera“ - en því er þá bætt við: „en of mikið af öllu má þó gera“. - Og víst er það of mikið sakleysi af formanni næststærsta stjórnmálaflokks landsins að hafa ekki annað en þetta að segja um starfsemi kommúnista í verkalýðsmálum og áhrif þeirra á efnahagsástandið. Sjálfstæðismenn, sem hafa í sínum röðum fleiri verkamenn en Alþfl. og Framsfl. samanlagt, játa vissulega, að gott samstarf við verkalýðinn er lífsnauðsyn. Einmitt þess vegna teljum við skyldu okkar að segja verkamönnum skýlaust, þegar samtökum þeirra er misbeitt, sjálfum þeim og þjóðinni allri til óþurftar. Ef það tekur tíma og erfiði að fá menn til að átta sig á þessu, verður að fórna þeim tíma og leggja á sig það erfiði. Verkalýðurinn verður sjálfs sín vegna að hrinda af sér valdabröskurum og valdránsmönnum, í hvaða gervi sem þeir reyna að ná honum í sína þjónustu. Vegna síns eigin velfarnaðar verður hann að skilja og mun skilja fyrr en síðar, að raunverulegar kjarabætur fást fyrst og fremst fyrir aukna framleiðslu, auknar arðbærar athafnir. Það er vegna þess, að sjálfstæðismenn hafa sannað, að þeir eru meiri athafna- og framkvæmdamenn en aðrir, sem almenningur veit, að forsjá ríkisins er bezt komin í þeirra höndum. Það er engin tilviljun, að meiri framkvæmdir hafa orðið á valdaárum sjálfstæðismanna en nokkru sinni áður í sögu landsins. Þær framkvæmdir hafa orðið öllum landsmönnum að gagni. Þess vegna eru lífskjörin svo ósambærilega miklu betri en fyrr. Þessi reynsla mun enn verða til þess að efla fylgi Sjálfstfl. Jafnskjótt sem þjóðin fær að kveða upp sinn dóm, jafnskjótt munu kjósendur stofna og sanna það bandalag, sem verður þjóðinni til mestra heilla, bandalag kjósendanna um land allt, bandalagið, sem mun stýra þessari þjóð til gæfu og gengis, - Sjálfstæðisflokkurinn. - Góða nótt.