Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Eins og hv. þm. er kunnugt lauk nýlega verkfalli sjómanna. Á þeim tíma sem það stóð áttu fulltrúar ríkisstj., fyrst og fremst sjútvrh. en einnig ég og fjmrh., marga fundi með fulltrúum sjómanna, fulltrúum farmanna og fulltrúum útvegsmanna. Í ljós kom að deilan yrði ekki leyst án þess að stjórnvöld legðu þar nokkuð af mörkum. Náðist samkomulag um sjö atriði sem öll eru rakin í almennum athugasemdum við þetta frv. Nokkur þessara atriða koma síðan fram í frumvarpsformi í frv. um Aflatryggingasjóð sem ég mun mæla fyrir síðar á þessum fundi fyrir hönd sjútvrh. Mér þykir þó rétt að gera grein fyrir þessum atriðum í heild sinni. Hygg ég að þannig fáist betri heildarmynd af þeim atriðum sem hér er um að ræða. Það fyrsta varðar lífeyrisréttindi sjómanna. Sjómenn hafa lengi barist fyrir því að lífeyrisréttindi myndist af öllum launum þeirra. Áhafnir á svokölluðum stórum togurum, sem nú eru aðeins 12 að tölu, hafa lengi haft þau réttindi en hins vegar ekki sjómenn yfirleitt. Þeirra lífeyrisréttindi hafa myndast af tiltölulega lágum föstum greiðslum. Samkomulag náðist þó milli sjómanna og útvegsmanna um það að á næstu tveimur árum hækki stofn lífeyrisgjalds í áföngum upp í heildarlaun sem verði síðan grundvöllur lífeyrisréttinda sjómanna frá 1. janúar 1987. Það var skilyrði fyrir þessu samkomulagi af hálfu útvegsmanna að áhafnadeild Aflatryggingasjóðs legði fram 1% af skiptaverði afla til þess að standa undir hluta af kostnaði við lífeyrisgreiðslur. Ríkisstj. ákvað að styðja þetta mál með því að verja 80 millj. kr. á árinu 1985 af endurgreiðslu söluskatts til sjávarútvegs. sem fé er veitt til á fjárlögum, til að standa straum af þessari greiðslu. Eins og ég sagði áðan þá hefur verið dreift hér á Alþingi frv. til laga um breytingu á lögum um Aflatryggingasjóð þar sem gert er ráð fyrir að festa þetta í lög. Er þessu samkomulagi sjómanna lýst nánar í því frv. Ég vil lýsa ánægju minni með þennan áfanga í lífeyrismálum sjómanna. Ég tel að þetta sé ákaflega mikilvægt mál. Það hefur lengi verið baráttumál sjómanna. Ég tel þetta réttlætismál og fagna því að samstaða hefur náðst með útvegsmönnum og sjómönnum og tel eðlilegt að ríkissjóður hlaupi nokkuð undir bagga til að stuðla að því að þetta mál komist í höfn. Í öðrum lið þeirra atriða sem ríkisstj. samþykkti segir að sjútvrh. muni enn fremur gera ráðstafanir til þess. að áhafnadeild geti hækkað fæðispeningagreiðslur til sjómanna sérstaklega um 25% frá 1. mars 1985. En fæðispeningagreiðslur úr áhafnadeild Aflatryggingasjóðs hafa undanfarin tvö ár rýrnað nokkuð í hlutfalli við fæðiskostnað sjómanna. Tekjustofn áhafnadeildar dugir hins vegar að óbreyttu einungis fyrir fæðispeningum eins og þeir eru nú. Sjómenn lögðu mikla áherslu á leiðréttingu á þessum greiðslum og féllst ríkisstj. á að auka fjárveitingu til áhafnadeildar um 50 millj. kr. á árinu 1985 til þess að gera deildinni kleift að hækka fæðispeninga um 25% frá 1. mars. Einnig um þetta er tillaga í frv. til l. um breytingu á lögum um Aflatryggingasjóð sem hér liggur fyrir. Þá er í þriðja lagi á listanum að fiskimannafrádráttur verði aukinn úr 10% í 12% við álagningu tekjuskatts árið 1985 af tekjum ársins 1984. Þessi aukni skattfrádráttur sjómanna kostar ríkissjóð um 20 millj. kr. Auk þess er í frv. lagt til að slíkur frádráttur gildi einnig fyrir farmenn eins og fjmrh. hafði heitið við lausn kjaradeilu farmanna og skipafélaga. Útvíkkun tekjutengds sjómannafrádráttar er talinn munu kosta ríkissjóð um 30 millj. kr. á þessu ári, þ.e. bæði til fiskimanna og farmanna. Ég vil geta þess að fyrir hinu háa Alþingi mun liggja frv. til laga um breytingu á skattalögum hvað varðar þessa útvíkkun til farmanna. En í frv. því sem hér er flutt er gert ráð fyrir hvoru tveggja og kemur þetta ákvæði frv. því í stað þess sem liggur fyrir Alþingi. Í fjórða lagi hefur kostnaðarhlutdeild útgerðar utan skipta lengi verið mikið deiluefni. Í frv. er lagt til að kostnaðarhlutur lækki þegar í stað um 2% en það eykur aflahlut sjómanna að sama skapi. Þessi breyting er talin kosta útgerðina um 50 millj. kr. á heilu ári. Tekjuskiptingarmálefni útvegsins eru nú öll í endurskoðun í sérstakri nefnd sem sjútvrh. hefur skipað. Eins og hv. þm. er kunnugt varð á þessum þætti nokkur breyting eftir að samkomulag útvegsmanna og sjómanna hafði verið fellt. Því hafði verið heitið að þessu yrði breytt í tengslum við endurskoðun á sjóðakerfinu. Gert var ráð fyrir því að það kæmi til framkvæmda fyrir næstu áramót. En við endurtekna samninga féllust útvegsmenn á að þessi kostnaðarhlutdeild kæmi til framkvæmda strax. Rituðu formaður Sjómannasambandsins og formaður Farmanna- og fiskimannasambandsins ríkisstj. bréf þar sem farið var fram á að þessu yrði breytt á þann veg sem nú er gert ráð fyrir í frv. Þetta er því gert að ósk deiluaðila að öllu leyti. Í fimmta lagi gerir frv. ráð fyrir lækkun á ýmsum kostnaðarliðum sem á olíu falla. Á síðastliðnu sumri ákvað ríkisstj. að fara skyldi fram endurskoðun á skattlagningu á olíuvörum til útvegsins. Með þessu frv. eru lagðar fram ákveðnar tillögur um framkvæmdir í þessu efni sem leiða munu til lækkunar olíuverðs um 2% eða nálægt 50 millj. kr. á heilu ári fyrir útveginn. Aðrir notendur olíu munu einnig njóta þessarar lækkunar. Þessi breyting á olíusköttum mun kosta ríkissjóð um 30 millj. kr. á heilu ári en um 22 millj. kr. á þessu ári þar sem breytingin kemur til framkvæmda frá 1. apríl n.k Niðurfelling landsútsvars mun kosta sveitarfélögin um 60 millj. kr. á næsta ári. 1986, en ekkert á þessu ári. Áhrif niðurfellingar landsútsvars af gasolíu og svartolíu munu hins vegar koma fram í verði á þessum vörum þegar frá 1. apríl n.k Þá hefur viðskrh. lagt fram á Alþingi frv. til l. um flutningsjöfnunarsjóð olíu og bensíns sem væntanlega mun leiða til frekari lækkunar á olíuvörum til útvegsins. Erfitt er að segja nákvæmlega fyrir um hversu mikil sú lækkun verður og er hún því ekki með í þeim tölum sem ég hef hér nefnt um lækkun á olíuverði um 2% eða í þeirri töflu sem birt er í aths. frv. Hér er ekki um stóra liði að ræða almennt fyrir ríkissjóð og banka. Ég tel eðlilegt að felld séu niður gjöld af olíu, bæði gasolíu og svartolíu, og þannig að því stuðlað að hún geti verið á lægsta verði sem fært er. Þetta er þyngri baggi fyrir sveitarfélögin, það er alveg ljóst, og eðlilegt að athuga hvort ekki megi bæta tekjumissi Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga eftir öðrum leiðum, t.d. með því að fyrirtæki, sem nú greiða ekki landsútsvar en starfa á landsvísu, greiði landsútsvar í Jöfnunarsjóð með breytingum sem gerðar yrðu þá á lögum slíkra fyrirtækja. Í sjötta lagi. Ríkisstj. hefur þegar haft samband við forustumenn olíufélaganna um það að allra leiða verði leitað til þess að koma í veg fyrir að skammvinn hækkun olíuverðs á Rotterdam-markaði valdi hækkun á olíuverði hér á landi meðan fiskverð er bundið, þ.e. til loka maí. Nú mun væntanlegt til landsins olíuskip með farm á hærra verði en síðast gilti. Hins vegar er ekki talið ólíklegt, og reyndar er því mjög ákveðið spáð af sérfræðingum, að olíuverð lækki með vorinu. Því er hér um það að ræða að brúa u.þ.b. 25 millj. kr. kostnað í mjög skamman tíma. Munu verða gerðar ráðstafanir við viðskiptabankana til þess. Í sjöunda lagi að lokum er þess getið í þessum atriðum að fyrir Alþingi er nú frv. til siglingalaga þar sem m.a. eru ákvæði um slysatryggingu sjómanna. Nýjum kjarasamningi sjómanna og útvegsmanna fylgdi samkomulag um verulega hækkun bæði örorkubóta og dánarbóta frá því sem er í frv. til siglingalaga. Beina samningsaðilar því til Alþingis að taka þær breytingar inn í frv. í meðförum þingsins. Í þessu felst nær tvöföldun örorkubóta og tæplega 40% hækkun dánarbóta fyrirvinnu. Kostnaðurinn af þessum auknu tryggingum er borinn af útgerðarmönnum. Ég þykist þess fullviss að samgn. Ed., sem hefur siglingalagafrv. nú til meðferðar, muni fúslega taka til greina þessa málaleitun. Samgrh. mun skrifa nefndinni þar að lútandi. Ég vil einnig geta þess að með tilvísun til þeirrar áhættu, sem sannarlega fylgir sjómannsstarfinu og er margstaðfest af slæmum slysum, sýnist mér að hér sé einnig um réttlætismál að ræða og nauðsynlegt að teygja sig eins langt og frekast er unnt, án þess að misræmis gæti við aðrar stéttir. Þessum aðgerðum fylgir að sjálfsögðu, eins og ég hef nefnt, kostnaður fyrir ríkissjóð og sveitarfélög. Ríkið leggur verulegar fjárhæðir af mörkum til þess að samningar gætu tekist í sjómannadeilunni enda taldi ríkisstj. að mikið væri í húfi. Í heild má segja að fyrir utan þær 80 millj. kr. sem koma af endurgreiðslu söluskatts til sjávarútvegs, sem fé var veitt til á fjárlögum, kosti þessar aðgerðir ríkissjóð um 100 millj. kr. á einu ári en rúmlega 80 millj. kr. á þessu ári. Niðurfelling landsútsvars mun, eins og ég hef áður sagt, rýra tekjur sveitarfélaganna um 60 millj. kr. á árinu 1986 en ekkert á þessu ári. Má segja að það mál komi fyrst til raunverulegra álita við gerð fjárlaga og fjárhagsáætlunar fyrir árið 1986. Eins og fram kemur í fylgiskjölum með frv., sem sjútvrh. hefur lagt fram um Aflatryggingasjóð, er afkoma útgerðarinnar erfið við ríkjandi skilyrði. Þessi sömu gögn sýna að rekstrarstaða útvegsins er þó til muna skárri nú en hún var 1983. Það ár var tap á botnfiskveiðum sem nam um 10% af tekjum. Nú virðist útlit fyrir tap sem nemi um 4–5% af tekjum. Staða nýjustu togaranna er þó enn afar erfið. Reyndar er staða nýjustu togaranna mjög stór þáttur í þessu tapi sem reiknað er 4–5% af tekjum. Virðist satt að segja lítil von til þess að útgerð þeirra beri sig með þeim afla sem nú er leyft að taka. Afkoma flotans í heild hefur fyrst og fremst skánað vegna þeirra aðgerða sem ríkisstj. hefur gripið til. Vil ég þar nefna sérstaklega greiðslur úr Aflatryggingasjóði til útvegsins sem nema nú 7% af skiptaverðmæti alls afla, auk greiðslna úr verðjöfnunardeild Aflatryggingasjóðs. Undir þessum greiðslum verður m.a. staðið með endurgreiðslu söluskatts til sjávarútvegsins eins og hér hefur verið rætt um við afgreiðslu fjárlaga og gert er ráð fyrir í fjárlögum ársins í ár. Þá vil ég einnig nefna lengingu lána til útvegsins og lækkun vaxta Fiskveiðasjóðs sem samanlagt mun láta nærri að hafi helmingað greiðslubyrði flotans af vöxtum og atborgunum stofnlána. Mun sú upphæð nema á ársgrundvelli um 1.5 milljörðum kr. Þarna hefur því átt sér stað mjög mikil fjárhagsleg endurskipulagning sjávarútvegsins sem vonir standa til að muni, ásamt vaxandi afla, breyta afkomu hans í náinni framtíð. Það eru hins vegar, eins og ég sagði áðan, tiltölulega fá skip sem enn glíma við mikinn fjárhagsvanda. Eru þar víðast ekki aðrar leiðir færar en að láta málin ganga sína eðlilegu viðskiptaleið, eins og reyndar er gert ráð fyrir í því uppgjöri sem fram hefur farið á vegum Fiskveiðasjóðs og annarra skuldheimtumanna útgerðarinnar. Við þessar aðstæður er þó augljóst að ekki er unnt að leggja mikið á útgerðina. Í aðgerðum ríkisstj. nú felst þannig ekki íþynging fyrir útgerðina, fremur stuðningur, eins og ég gerði grein fyrir. Ljóst er þó að útgerðin hefur tekið á sig nokkuð aukinn kostnað með hinum nýju samningum. Má áætla mjög lauslega að fyrir utan lækkun kostnaðarhlutdeildar um 2%, sem er nokkurn veginn vegin upp með 2% lækkun olíuverðs, kosti samningarnir útgerðina um 100–120 millj. kr., sem vonandi tekst að kljúfa með aukinni hagkvæmni í rekstri og auknum afla af þeim fisktegundum sem heimilt er að veiða. Nýgerðir kjarasamningar og þær aðgerðir sem ég hef rakið bæta tvímælalaust kjör sjómanna á ýmsa lund. Þó er dálítið erfitt að meta það til fjár, t.d. stórbættan lífeyrissjóð, tryggingar og önnur mál sem sjómenn leggja mikla áherslu á. En fyrst og fremst vil ég nefna þessi réttindamál sem ekki verða, eins og ég segi, beinlínis talin til launa á líðandi stundu. Þetta eru að mínu mati mikilvægustu þættir samninganna. En samningarnir og aðgerðir þær sem hér er talað fyrir í framhaldi af þeim bæta einnig kjör sjómanna hvað varðar greidd laun á þessu ári. Eftir fiskverðsákvörðunina um áramótin var talið að tekjur sjómanna í hlutfalli við tekjur annarra væru nærri meðallagi síðustu sjö árin. En þar í eru bæði feit og mögur ár. Með þessum samningum hygg ég að tekjur sjómanna borið saman við aðrar stéttir séu a.m.k. fyllilega sambærilegar þótt erfitt sé að meta það í hundraðshluta. Ég vil að endingu segja að ég tel þetta mjög mikilvæga og nauðsynlega leiðréttingu á kjörum sjómanna. Og mér sýnist að eins og að þessum málum er staðið í gegnum lífeyrissjóðinn og gegnum tryggingamál sjómanna fyrst og fremst, gegnum matarpeninga sjómanna og með hækkun skattfrádráttar, þegar tekið er tillit til fjarveru sjómanna frá sínum heimilum, sé ekki um að ræða fordæmi fyrir aðrar stéttir. Ég tel að viðurkenna verði að sérstaða sjómanna er mikil og fyrst og fremst varða þessi hagsmunamál þá sérstöðu. Herra forseti. Ég skal ekki lengja ræðu mína um þetta mikilvæga mál. Ég hef kosið að lýsa frv. með því að lýsa þeim sjö atriðum sem ríkisstj. lagði til mála og eru síðan í hinum ýmsu greinum frv. færð í lagaform. Ég legg svo til að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til hv. sjútvn.



Herra forseti. Hér er auðvitað á ferðinni hið merkasta mál þar sem verið er með lögum að breyta kostnaðarhlutdeild svokallaðri í samræmi við lausn á kjarasamningum nú fyrir skömmu. Þegar undirstöðuatvinnuvegur þjóðarinnar stöðvast vegna verkfalls sjómanna, sem voru orðnir langþreyttir á kjaraskerðingum umfram alla aðra landsmenn, þá hriktir auðvitað í þjóðfélaginu. Það var þó svo merkilegt að þegar sjómannaverkfallið stóð yfir heyrðist varla á það minnst miðað við aðrar vinnudeilur í landinu. Eftir því mætti ætla að launadeilur sjómanna og kjarabarátta þeirra væru minna virði en annarra þegna í þessu þjóðfélagi. En svo er auðvitað ekki. Sjávarútvegurinn hefur nú um alllangan tíma staðið illa og hagur hans farið versnandi um mörg ár enda er óhætt að segja að til margra ára hefur verið hin hroðalegasta stjórn á þessum atvinnuvegi. Það er ekki hægt að víkjast undan að viðurkenna það hverjir svo sem hafa átt sæti í ríkisstj. á þessum árum. Þegar erfiðleikar hafa verið miklir og ráðamenn þurft að standa frammi fyrir því að leysa vandamál útgerðar hefur það skeð hvað eftir annað að þeir erfiðleikar hafa verið leystir á kostnað sjómanna. Hlutur sjómanna hefur verið rýrður á sama tíma og afli hefur minnkað. Þannig hafa þeir orðið fyrir meiri kjaraskerðingu en nokkrir aðrir. Þykir þó fólki nóg um kjaraskerðingar í öðrum atvinnugreinum og síst ástæða til að gera lítið úr því. Síðast þegar þessi hæstv. ríkisstj. gekk á kjör sjómanna til að leysa vanda í sjávarútvegi sagði ég hér úr þessum ræðustóli að þetta væri ekki hægt að endurtaka. Nú þegar væri gengið svo langt að lengra yrði ekki komist. Og það var auðvitað ekki í fyrsta skipti sem þessi ríkisstj. réðist á kaup og kjör sjómanna. Hún hefur verið mjög dugleg við það. Til þess að gera langt mál stutt langar mig aðeins að nefna þó það, að fyrir eins og áratug kom þriðjungur af afla, sem dreginn var á land, til skipta milli sjómanna (fyrir utan aukahlutina). Nú er hins vegar aðeins fimmti hlutinn skilinn eftir handa sjómönnum. Það er mikil skerðing. Til þess að leysa vinnudeilurnar er í þessu frv. farin sú leið að minnka kostnaðarhlutdeildina nokkuð, lítils háttar er óhætt að segja. En það er þó til réttrar áttar. Og ég vil leggja á það áherslu að ég bæði ætla og vona að þetta sé aðeins upphafið á þeirri þróun að skila sjómönnum til baka a.m.k. verulega stærri hlut en þessum af því sem af þeim hefur verið tekið. Þrátt fyrir þær úrbætur sem felast í lausn vinnudeilnanna, sem eru ýmsar og að sumu leyti verulegar, þar sem er um lífeyrissjóðsmál að tefla, þá get ég ekki verið sammála hæstv. forsrh. þegar hann sagði rétt áðan að hann teldi tekjur sjómanna fyllilega sambærilegar við laun annarra stétta í landinu. Ég tel að miðað við vinnutíma, álag og erfiði. hættulegt starf, þá eigi það langt í land enn. Ég er viss um að við nánari íhugun gæti hæstv. forsrh. fallist á þá skoðun. Það hefur ekki verið launahlutur sjómanna sem hefur verið að drepa útgerðina á undanförnum árum. Það eru allt aðrir hlutir. Ég ætla þó ekki að fara að eyða tíma í að telja þá upp. En nokkrir liðir eru svo stórir og augljósir sem þarf að ráðast á. Má t.d. nefna það, að útgerð á Íslandi þarf að búa við geysilega dýra þjónustu þar sem innlendur kostnaður, sem leggst á útgerðina, hækkar miklu meira en tekjur. Við höfum dýr skip, dýrustu olíu í heimi, mesta fjármagnskostnað sem þekkist. Og það sem vegur auðvitað þyngst er að við höfum lægra fiskverð en nokkurs staðar þekkist í veröldinni. Fyrir þessu þingi liggur þáltill. um rannsókn á erfiðleikum sjávarútvegsins. Í hv. atvmn. sameinaðs þings er meiningin að afgreiða tillöguna til ríkisstj., þ.e. menn vilja ekki láta þá könnun fara fram sem þar er óskað eftir. Ég vil spyrja hæstv. forsrh. að því af þessu tilefni hvort hann álíti það ekki þess virði að rannsaka í hverju þessir erfiðleikar sjávarútvegsins eru fólgnir og síðan að rannsaka hvernig hægt verði að bæta úr þeim með því að þessi þáltill. yrði samþykkt. Herra forseti. Ég vil ekki eyða tíma fundarins í að ræða þetta mál, þótt stórt sé, miklu meira. En ég legg á það áherslu að ég, og vonandi minn flokkur, taki þátt í að afgreiða þetta frv. sem allra liðugast og fljótast í gegnum deildina.



Herra forseti. Mig langar til að beina einni lítilli fsp. til hæstv. forsrh. í tilefni af þessu máli. Hún varðar vinnubrögð í sambandi við samningagerðina. Nú munum við að þessi ríkisstj. hafði mjög á orði á fyrstu vikum og mánuðum lífs síns að hún berðist fyrir frjálsum samningum að frumkvæði og á ábyrgð samningsaðila. Sá ásetningur var birtur á ýmsan hátt. Það var t.d. tekið sérstaklega fram í samstarfsyfirlýsingu ríkisstj. Það var líka sérstaklega tekið fram í teiknimyndablaði sem ríkisstj. dreifði til þjóðarinnar á haustdögum 1983. Þetta var reyndar heldur hjárænulegt plagg og óvíst hvort það opinberaði hugarheim ríkisstj. eða hugmyndir hennar um gáfnafar borgaranna. Þetta plagg var engu að síður sent inn á hvert heimili í landinu. Í því var lögð þung áhersla á þetta fyrirkomulag við samningagerð. Þessi stefna hefur verið ítrekuð æ ofan í æ við kjarasamninga, að vísu með svolítið nýjum blæ þegar rammagerðarmeistararnir fóru á kreik í kringum ÍSAL-samningana, en engu að síður var aðaláherslan lögð á afskiptaleysi ríkisvalds af samningum af þessu tagi. Nú höfum við hins vegar haft um sinn fréttir af samningum í sjómannaverkfalli. Þar voru t.d. upplýsingar um mikla þátttöku fulltrúa ríkisstj., forstjóra Þjóðhagsstofnunar, Jóns Sigurðssonar. Það voru fréttir um fundi deiluaðila með ráðh. Svo var í dag sagt frá því í viðtali við hæstv. forsrh. í NT að þessir fundir hefðu raunar verið miklu, miklu fleiri en fréttamönnum auðnaðist að vita um. Þessir fundir voru haldnir svo ótt og títt að þeir festust ekki einu sinni á filmu. Því er spurning mín hvort öðruvísi hafi verið staðið að samningum að þessu sinni en venja hefði verið í tíð fyrrv. ríkisstj. Ég hygg að hæstv. forsrh. ætti að geta svarað þessu þar sem hann er fyrrv. sjútvrh. og ætti að hafa af þessu góðar fréttir og geta gert á þessu góðan samanburð. Í ljósi síendurtekinna yfirlýsinga ríkisstj. um nýjar aðferðir í samningamálum langar mig sem sagt að spyrja hvort á einhvern hátt hafi öðruvísi verið staðið að þessum málum í þetta sinn en venja hefur verið.



Herra forseti. Hæstv. forsrh. greindi frá því hér áðan að tekjulækkun sveitarfélaganna árið 1986 skv. þessum ráðstöfunum yrði í kringum 60 millj. kr. Í orðum ráðh. kom ekki fram hvaða hugmyndir ríkisstj. er með til að bæta sveitarfélögunum þetta tekjutap. Ég tek það fram að ég tel það eðlilegt að þessi gjöld verði felld niður af olíu eins og hér er gert ráð fyrir. En um leið hlýtur ríkisstj. að vera búin að átta sig á því hvernig eigi að tryggja það að sveitarfélögin verði ekki fyrir tekjutapi. Hæstv. forsrh. sagði að hugsanlega yrði þá landsútsvar lagt á önnur fyrirtæki sem ekki borga útsvör. Mín spurning til hæstv. ráðh. er þessi: Hvaða fyrirtæki eru það sem hæstv. ríkisstj. er með í huga í þessu efni?



Herra forseti. Hv. þm. Garðar Sigurðsson er genginn úr salnum svo að það er kannske til lítils að svara spurningum hans sem reyndar voru ekki margar. Hv. þm. taldi að litlar fréttir af þessum samningum hefðu gefið til kynna að sjávarútvegurinn væri talinn minna virði en aðrar atvinnugreinar. Það er náttúrlega mikill misskilningur. Öllum er fullkomlega ljóst að sjávarútvegurinn er sú grundvallaratvinnugrein sem við Íslendingar byggjum á. Hv. þm. taldi að tekjur sjómanna hefðu skerst meira en tekjur annarra stétta. Það sem ég hef fyrir mér í því, sem ég sagði áðan, er sá samanburður sem Þjóðhagsstofnun hefur gert lengi um hlutfall tekna sjómanna annars vegar og verkamanna og iðnaðarmanna hins vegar. Það hafa vissulega verið mismunandi mögur ár á milli eins og ég hygg að ég hafi sagt áðan. En að mati Þjóðhagsstofnunar, sem byggt er á þessum sama samanburði, standa sjómenn fyllilega verkamönnum og iðnaðarmönnum á sporði að þessu leyti. Það vil ég hins vegar taka skýrt fram að ég er mjög sammála hv. þm. í því að tekjur sjómanna þurfa að vera góðar með tilliti til þeirrar vinnu sem þeir sinna og vinnuaðstöðu, fjarveru að heiman, óreglulegs vinnutíma o.s.frv. Einnig er vert að spyrja sjálfan sig þeirrar spurningar hvort launaskrið, sem hjá vissum stéttum er töluvert, nái til sjómanna. Ég hygg að það sé að vísu ákaflega breytilegt, en t.d. iðnaðarmenn í landi njóta miklu fremur launaskriðs en sjómenn. Að þessu leyti hygg ég því að hv. þm. hafi rétt fyrir sér. En það er á þessum samanburði sem ég byggði og lagði áherslu á að sú hækkun á tekjum sjómanna, sem felst í þessu og er nokkur, er m.a. af þessum ástæðum ekki grundvöllur til raunverulegs samanburðar fyrir aðrar stéttir. Það er vitanlega sjálfsagt að skoða erfiðleika sjávarútvegsins. Allir þeir sem hafa farið með, eins og hv. þm. sagði. hroðalega stjórn hans á undanförnum árum, hafa verið að gera það og það hefur verið gert af fjölmörgum nefndum og hópum sem fulltrúar sjútvrn. hafa tekið þátt í. Þegar liggja fyrir mjög miklar upplýsingar. Eins og allir vita og komið hefur mjög glöggt fram í endurskipulagningu á fjármálum sjávarútvegsins, skuldbreytingum sem hafa verið tíðar í gegnum árin m.a., hefur hann orðið ákaflega mikið fyrir barðinu á dýrri fjárfestingu alveg sérstaklega og mikilli hækkun dollarans þar sem ákaflega mikið af skuldum sjávarútvegsins er í dollurum. Varla þarf nokkur að spyrja að því að sjávarútvegurinn hafi orðið fyrir barðinu á aflabresti þeim sem varð fyrst á loðnunni 1981–1982 og síðan á þorskinum 1982 og eflaust er líka hroðalegri stjórn sjávarútvegsmála að kenna. Að vísu segja vísindamenn að hitastig sjávar hafi lækkað um tvö stig. en það er alveg eins hægt að taka á sig þá sök eins og hverja aðra. Reyndustu sjómenn segja manni að þeir hafi aldrei séð sjóinn eins glæran og 1982–1983. Það segir kannske meira um átumagn og lífsskilyrði í sjónum en flest annað. Þessu hefur verið mætt með ýmsum aðgerðum sem vissulega hafa ekki leyst allan vanda, það er algerlega ljóst, en trú mín er sú að ekki vegna stjórnar á sjávarútvegi fyrst og fremst heldur vegna breyttra náttúruskilyrða vegna hlýnandi sjávar muni afkoma sjávarútvegsins fara ört batnandi á næstu árum eins og hún hefur gert í öllum þeim sveiflum sem orðið hafa hér með u.þ.b. 14–15 ára bili. Hv. þm. Guðmundur Einarsson spurði hvort einhver breyting væri í samningagerð eða afstöðu ríkisstj. til samninga. Þessir stjórnarflokkar, eins og allir aðrir. leggja áherslu á frjálsa samninga við deiluaðila. Það er engin breyting að því leyti. Hins vegar höfum við opinberlega lagt á það áherslu að við erum reiðubúnir að taka þátt í þeim viðræðum sé þess óskað. Það hefur kannske verið undirstrikað meira núna en fyrr. m.a. vegna þess að við teljum að ríkisstj. beri skylda til þess í því mjög viðkvæma ástandi sem íslensk efnahagsmál eru. Ég hygg að ég hafi nefnt í framsöguræðu minni að deiluaðilar fóru fram á afskipti ríkisvaldsins. Fulltrúar sjómanna og farmanna gengu bæði á minn fund og sjútvrh. rétt áður en verkfall var að skella á og lögðu á það áherslu að þeir teldu algerlega vonlaust að samkomulag næðist milli deiluaðila án afskipta ríkisvaldsins og óskuðu eftir því mjög eindregið að ríkisstj. kæmi inn í þessi mál. Þeir lögðu jafnframt fyrir okkur ýmsar hugmyndir þar að lútandi. Við ræddum að sjálfsögðu einnig við fulltrúa útvegsmanna sem staðfestu það að litlar líkur virtust til þess að samkomulag næðist. Það varð því niðurstaða ríkisstj. að í þessari mikilvægu deilu yrði ríkisvaldið að taka töluverðan þátt. Þrír ráðh., forsrh., fjmrh. og sjútvrh., áttu síðustu dagana mjög ítarlegar viðræður við samningsaðila. Sömuleiðis var fulltrúi ríkisstj. beðinn að vera á fundum hjá sáttasemjara að ósk sáttasemjara og deiluaðila. Sem sagt, þetta var gert að ósk þeirra aðila sem í þessari deilu stóðu. Ég hef sagt, eins og hv. þm. sagði, að þetta hafi tekist vel. Og ég er þeirrar skoðunar að þetta hafi tekist mjög vel, ekki vegna þess að filmurnar séu ekki nógu hraðar - þær eru nú komnar upp í meira en þúsundasta brot af sekúndu og það er náttúrlega bara gamanyrði hjá hv. þm. - heldur vegna þess að það tókst að gera þetta m.a. í kyrrþey og það er ekkert lítið mál. Það tókst að gera það í kyrrþey án þess að hlutirnir, eins og því miður oft vill vera þegar þeir eru á samningsstigi á milli aðila, væru rangfærðir. Ég er ekki að segja viljandi heldur af alls konar misskilningi. Þetta tel ég að eigi að vera regla í svona viðkvæmum málum. Hv. þm. Svavar Gestsson spurði um tekjutap sveitarfélaga á þessu ári. Mér mun hafa láðst að geta þess að að mati fjmrn. er talið að tekjur af söluskatti verði töluvert miklu meiri en áætlað var í fjárlögum og því muni tekjur Jöfnunarsjóðs ekki skerðast á þessu ári af þessum sökum. Það muni sem sagt renna í Jöfnunarsjóð meira en gert var ráð fyrir í fjárlögum.



Herra forseti. Hæstv. forsrh. hefur sennilega misskilið spurningu mína. Hún gekk út á það að gert er ráð fyrir að fella niður landsútsvör. Þar af leiðandi verður dregið nokkuð úr tekjum sveitarfélaganna eða um 60 millj. kr. á árinu 1986 eins og hæstv. ráðh. upplýsti í framsöguræðu sinni. Hann gat þess jafnframt að meiningin væri að leggja útsvör á einhver fyrirtæki sem ekki bæru útsvör núna. Ég spyr hæstv. ráðh.: Hvaða fyrirtæki eru það sem hann hefur í huga? Ég held það væri mjög fróðlegt að fá um það upplýsingar. Í öðru lagi segir hann að söluskattur muni skila mun meiri tekjum á árinu 1985 en gert hafði verið ráð fyrir og dregur þá þá ályktun að þar af leiðandi fari þeim mun meira í jöfnunarsjóðinn. Þetta hlýtur að vera misskilningur hjá hæstv. ráðh. vegna þess að fyrir Ed. liggur frv. til lánsfjárlaga sem gerir ráð fyrir að takmarka söluskattsgreiðslur í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga á árinu 1985 við ákveðna upphæð. Það hlýtur þá að vera ætlunin hjá hæstv. ríkisstj. að breyta þeirri upphæð sem liggur fyrir í frv. til lánsfjárlaga og verið er að fjalla um nú í Ed. Ég vildi leyfa mér að inna hæstv. ráðh. nánar eftir þessu tvennu.



Herra forseti. Þá höfum við hlýtt á skilgreiningu hæstv. forsrh. á samningum án afskipta ríkisvalds. Það kom fram í máli ráðh. að að mati samningsaðila hefði verið vonlaust að samningar næðust án afskipta ríkisstj. Þá langar mig til að spyrja hæstv. ráðh. hvort hann telji þá staðreynd koma að einhverju leyti nálægt hinum margumtalaða vanda sjávarútvegs á Íslandi, þ.e. að þar er líklega fátt hægt að gera og þar geta útgerðaraðilar, hvort sem eru sjómenn, útgerðarmenn eða verkendur, lítið hreyft sig án afskipta ríkisstj. Getur verið að þetta atriði, þ.e. þessi skortur á svigrúmi og sjálfstæði innan greinarinnar, sé að einhverjum hluta undirrótin að vanda sjávarútvegsins?



Herra forseti. Þessari spurningu hv. þm. er vandsvarað. Ég vil hins vegar halda því fram að íslenskir útvegsmenn hafi haft mjög mikið frelsi til eigin ákvarðana. Ef útvegsmaður kaupir skip er ríkisvaldinu að vísu venjulega kennt um, en ég hygg að það sé oftast útgerðarmaðurinn sjálfur sem ákveður að kaupa skipið. Hann verður að fá lán í Fiskveiðasjóði, hann verður að ganga fyrir stjórn Fiskveiðasjóðs og fá þar sitt mál afgreitt, en Fiskveiðasjóður er ekki undir stjórn ríkisstj. Að vísu gilda ákveðnar reglur um Fiskveiðasjóð sem Alþingi hefur sett og reglugerðir sem sjútvrh. hefur sett á grundvelli þeirra laga, en innan þess ramma starfar stjórn Fiskveiðasjóðs. Sama gildir um fiskverkendur. Ég hygg að ef hægt er að tala um takmarkað frelsi útvegsmanna og fiskverkenda sé það fyrst og fremst vegna fjármagnsskorts. Ef útvegsmaður hefur fjármagn bannar honum enginn að fara í endurbætur á sínu frystihúsi eða sínu skipi. Þetta hefur að vísu breyst nýlega með kvótakerfinu, sem setur miklu meiri hömlur á útvegsmenn þannig að jafnvel þó útvegsmaður hafi fjármagn hefur hann enga tryggingu fyrir því, ef hann kaupir skip, að hann fái leyfi til að veiða. Að því leyti hefur á þessu orðið mikil breyting nú. Ég lít svo á að hún hafi orðið af illri nauðsyn til þess að takmarka heildaraflann við það magn sem talið er óhætt að taka. Ég skal ekki segja hvort meira frelsi fyrir útvegsmenn og auðveldari aðgangur að fjármagni leiddi til betri afkomu útvegsins og fiskvinnslunnar. Ég hygg að afkoma þjóðarbúsins í heild væri betri ef fjármagn væri hér ekki af svo skornum skammti því vitanlega er það okkar erfiðasti þröskuldur í dag. Það er því margt sem þessu tengist. Hv. þm. Svavar Gestsson ítrekaði spurningar til mín. Ég tel mig hafa svarað fyrri spurningunni, en mér láðist að svara þeirri síðari. Í sambandi við þá fyrri er rétt hjá hv. þm. að lánsfjárlagafrv. liggur fyrir Ed., en hefur ekki verið afgreitt. Fjmrh. mun leggja til nauðsynlegar breytingar á því þannig að Jöfnunarsjóður sveitarfélaga beri ekki tjón af þessari breytingu í ár. Varðandi önnur fyrirtæki sem greiða ættu landsútsvar vil ég segja að sú hugmynd var nefnd við afgreiðslu þessa máls og hefur alls ekki verið afgreidd í ríkisstj. Það sem ég segi um það hér eru því eingöngu vangaveltur mínar. Ég nefndi t.d. sementsverksmiðju sem mér er tjáð að greiði ekki landsútsvar. Vel kæmi til greina að hún greiddi landsútsvar. Ég vil ekki, vegna ókunnugleika á því hvaða fyrirtæki greiða landsútsvar eða ekki, fara að telja upp fyrirtæki almennt. En á þetta hefur félmrh. minnst og reyndar fleiri ráðh. og það verður skoðað.



Herra forseti. Hæstv. forsrh. er ákaflega hress maður í ræðustól og lætur sig ekki muna um að dylgja um að ég álíti að slæm skilyrði í sjónum séu slæmri stjórn á sjávarútveginum að kenna. Hvers konar málflutningur er þetta nú hjá hæstv. forsrh. sjálfum? Þetta gengur auðvitað ekki. Menn verða að vera aðeins vandari að virðingu sinni þegar þeir tala um þessa hluti.  (Grípið fram í: Þm. sömuleiðis.)  Ég hef aldrei látið mér detta það í hug einu sinni. Auk þess tel ég skylt að nefna það að ég átti ekki aðeins við stjórn á sjávarútvegsmálum þegar hæstv. forsrh. var sjútvrh. Þetta nær auðvitað yfir langtum lengra tímabil. Hitt er svo annað mál að margumtöluð stjórn á sjávarútvegi og þá ekkert síður í valdatíð hæstv. forsrh. þegar hann var í sjútvrn. er svo sem ekkert glæsileg. Það sem lesa má frá Landssambandi ísl. útvegsmanna um stjórn hæstv. ráðh. Steingríms Hermannssonar á sjávarútvegsmálum er ekki glæsilegt. Ég er svo sem ekkert undrandi á því þó að hæstv. ráðh. reyni að fegra það ástand og reyni að fegra sína stjórn á þessum hlutum, menn verða að reyna að klóra svolítið í bakkann, en ekki má gera það með þeim hætti að verði hreinlega hlægilegt. Það er sama hvar gripið er niður, þegar sjómenn, útgerðarmenn og aðrir aðilar í sjávarútvegi tala um afkomumál sjávarútvegsins. það er allt á sömu bókina lært. Ég er t.d. með fyrir framan mig þskj. nr. 8 frá 43. Fiskiþingi. Það er svo sem ekki fallegur lestur. Ég get auðvitað leyft hæstv. ráðh. að hlusta á hvað Fiskiþing segir um þessa hluti og raunar ýmsir aðrir því að ég er með margs kyns álit og skjöl mætra og ábyrgra manna í þessum efnum. Það væri ekki úr vegi að leyfa hæstv. ráðh. að heyra eitthvað af því svo hann geti ekki verið með útúrsnúninga og heldur ómerkilegan málflutning þegar hann er að finna að því hvað ég segi hér. Ég er auðvitað ekki eins fróður í sjávarútvegi og hæstv. ráðh. Steingrímur Hermannsson. Hann hefur raunar aldrei komið nálægt sjávarútvegi öðruvísi en að vera ráðh. og kann það auðvitað ekki góðri lukku að stýra, svo einfalt er málið. Ég þekki sjávarútveginn kannske frá svolítið annarri hlið því að ég hef verið til sjós um áratuga skeið. En ég veit ekki hvað ætti að velja af öllum þeim gögnum sem hinu háa Alþingi hafa verið send um þessi mál. Það er svo sem alveg sama hvort það kemur frá Fiskiþingi, Landssambandi ísl. útvegsmanna eða flokksbræðrum hæstv. forsrh. í öllum áttum, sem vinna í sjávarútvegi, hvort sem þeir heita Björgvin Jónsson eða Arni Benediktsson eða eitthvað annað. Þetta er allt saman á sömu bókina lært. Nefnum aðeins eitt dæmi. Telur hæstv. ráðh. það eðlilegar aðstæður í sjávarútvegi þegar mikið aflaskip greiðir samviskusamlega og skilvíslega 20% af öllum sínum afla sem það dregur á land, miklum afla, verðmætum afla, beint í kjaftinn á sjóðunum til þess að borga skuldir og vexti? Það skeður á sama tíma að lánin stíga til himins þrátt fyrir allar þessar greiðslur. Það er mikil kvöð og þung að greiða 20% af aflaverðmæti upp úr sjó í skuldir og vexti. Það þarf auðvitað að greiða fleira en vaxtakostnað. Það sem fer til sjómanna, það er misjafnt eftir skipum, er á milli 30 og 40%. Olían á togurunum er á milli 20 og 30% og enn fremur kosta veiðarfæri og viðhald sitt og allt það sem er óþarfi upp að telja. Það er næstum því ekki hægt að ætlast til þess að nokkur leið sé að greiða 20% í fjármagnskostnaðinn. Þetta hafa menn þó gert, en samt hækka skuldirnar upp úr öllu valdi og þessir myndarlegu sjómenn og skipstjórar, sem bera þennan gífurlega mikla og verðmæta afla til lands, horfa sífellt á skuldirnar hækka og hækka vegna þessarar snarvitlausu meðferðar á fjármálum í landinu: vextir og vaxtavextir sem engin einasta leið er að éta sig út úr. Það er auðvitað þetta sem við verðum að laga. Og það er mín skoðun að í þessum efnum sé ekki til annað ráð en pennastrikið sem nefnt var hér í fyrra þó margir leyfðu sér að brosa og teldu þann mann sem það nefndi af göflunum genginn. En hann hafði auðvitað rétt að mæla þrátt fyrir allt. Herra forseti. Mig langar að lesa örlítinn texta af þskj. nr. 8 frá fiskiþinginu síðasta, með leyfi forseta: „Fiskiþing bendir á að nær öll útgerð og fiskvinnsla í landinu er nú að stöðvast vegna fjárhagsörðugleika. Gengisstefna, sem í raun hefur útilokað eða gert óarðbæran allan útflutning okkar á hina hefðbundnu markaði í Vestur-Evrópu, hávaxtastefna og miklar verðhækkanir í öllum þjónustugreinum og á aðföngum, ásamt miklu hærra olíuverði til fiskiskipa en í nokkru samkeppnislanda okkar, eru búin að eyða því litla eigin fé sem eftir var í atvinnugreininni. Rekstrarhallinn er búinn að veikja svo lausafjárstöðu viðskiptabanka sjávarútvegsins að þaðan er ekki hjálpar að vænta. Við þetta bætist svo vandinn af tveggja milljarða króna vanskilahala sem myndaðist í óðaverðbólgu síðustu ára. Fiskiþing vekur athygli þjóðarinnar á því að fiskveiðar og vinnsla hafa þrátt fyrir alla þessa erfiðleika tekið af fullum heilindum þátt í tilraunum stjórnvalda og vinnandi fólks til að reyna að kveða niður verðbólguna sem var að steypa þjóðinni í efnahagslega glötun. Sjávarútvegurinn taldi ekki annarra kosta völ, enda yrðu allir látnir fórna. Í stað þess taldi hann sig hafa yfirlýsingar og fyrirheit um lækkandi vexti og verðlag. Eftir að ríkisvaldið tók að losa stóra hópa í þjóðfélaginu undan ábyrgð í þessum efnum og þó alveg sérstaklega eftir að ríkið sjálft tók upp og leyfði hina ríkjandi hávaxtastefnu, sem nú tröllríður atvinnuvegunum, sjá allir nema ráðamenn að þessi kapítuli í viðureigninni við verðbólguna er tapaður. Afleiðingarnar hafa ekki látið á sér standa. Eigi í alvöru að leggja til atlögu við verðbólguna á nýjan leik verða stjórnvöld að gera sér ljóst að sú orrusta er fyrir fram töpuð verði nokkur þjóðfélagshópur undanþeginn að færa þær fórnir sem til þarf. Fiskiþing vekur athygli á að sjávarútvegurinn aflar 73% þess gjaldeyris sem þjóðin hefur til ráðstöfunar. Að baki þessarar gjaldeyrisöflunar eru þá aðeins 16% af erlendum skuldum þjóðarbúsins. Ef þessi gjaldeyrisöflun á að halda áfram verður að uppfylla viss grundvallaratriði: 1. Gengið verði skráð þannig að vel rekin fyrirtæki í sjávarútvegi hafi eðlilegan rekstursgrundvöll. Þess verði sérstaklega gætt við gengisskráningu að hún tryggi möguleika á útflutningi á hefðbundna markaði í Evrópu. 2. Vextir verði stórlækkaðir. 3. Verð á olíu til fiskiskipa verði meðaltal af olíuverði í Færeyjum, Noregi, Danmörku, Bretlandi og Vestur-Þýskalandi. 4. Raforkuverð til fiskiðnaðar verði stórlækkað. 5. Ekkert verði gert af hálfu íslenskra yfirvalda sem torveldað geti hin hagstæðu viðskipti sem sjávarútvegur og iðnaður eiga við Sovétríkin. 6. Þegar í lok þessa árs [þ.e. 1984] verði sjávarútveginum endurgreiddur uppsafnaður söluskattur ársins 1984“. - Og það hefur verið gert. Að lokum: „Sjávarútveginum verði endurgreitt gengistap af 40% afurðalána ef til gengisbreytingar kemur, enda var þessi hluti lánanna færður yfir í erlenda mynt án samráðs við nokkurn aðila í sjávarútvegi. Geti ríkisvaldið ekki tryggt sjávarútveginum viðunandi rekstursgrundvöll m.a. með framangreindum aðgerðum leggur 43. Fiskiþing til að gjaldeyrisverslun verði gefin frjáls þannig að þeir sem gjaldeyris afla geti notið fulls arðs af sinni starfsemi og kjör þess fólks sem í sjávarútvegi starfar batni.“ Svo mörg voru þau orð, herra forseti. Þetta er ekki sú lesning sem notar þyngst orð, síður en svo. Og ég tel að þrátt fyrir að ýmislegt hafi verið gert í þessum efnum, og skal ég ekkert vera að draga það neitt undan, sé höfuðvandamálið eftir. Það kemur fram hér eins og víða annars staðar í þessu þjóðfélagi nú að vaxtafrelsið og peningafrelsið í þjóðfélaginu er að drepa niður alla atvinnuvegi. Það er að kroppa þökin ofan af fólki sem er að byggja eða kaupa, landbúnaðurinn fær sinn skammt af þessum ófögnuði og það er sama hvert er litið. Ég vil biðjast undan því að hæstv. forsrh., sá ágæti maður, leyfi sér aftur málflutning af því tagi sem hann viðhafði áðan.



Herra forseti. Fyrir hönd sjútvrh. mæli ég fyrir frv. til l. um breytingu á lögum nr. 51 frá 28. apríl 1983, um Aflatryggingasjóð sjávarútvegsins. Ég get að verulegu leyti vísað til þess sem ég sagði áðan um hinar almennu aðgerðir sem ríkisstj. ákvað vegna kjaradeilu sjómanna og útvegsmanna. Ég vísa einnig til almennra athugasemda við þetta frv. þar sem fram kemur að ýmis útgjöld Aflatryggingasjóðs hafa verið ákveðin á undanförnum mánuðum. Þar ber í fyrsta lagi að nefna uppbætur á ufsa, karfa, ýsu og annan botnfisk, sömuleiðis útgjöld vegna Lífeyrissjóðs sjómanna að upphæð 80 millj. kr. og 50 millj. kr. vegna aukinna útgjalda áhafnadeildar vegna fæðispeninga sjómanna. Jafnframt hefur verið ákveðið og samþykkt með fjárlagafrv. að söluskattur, sem fiskvinnslan greiðir, verði endurgreiddur sjávarútveginum með því að láta þá upphæð renna til Aflatryggingasjóðs og ásamt tekjum Aflatryggingasjóðs standa undir þeim auknu útgjöldum sem sjóðnum eru ætluð. Er lagt til í frv. að þessi upphæð, sem er áætluð 540 millj. kr. á árinu 1985, renni til Aflatryggingasjóðs. Á fjárlögum eru 450 millj. kr. þannig að hér er um nokkru hærri upphæð að ræða. Stafar það af því að hluti af þessari greiðslu kemur ekki fyrr en eftir áramót. Uppsafnaður söluskattur verður greiddur á svipaðan hátt og verið hefur í iðnaði en þar mun vera um þriggja mánaða biðtími eftir slíkum greiðslum. Ég vil aðeins nota tækifærið og geta þess út af ræðu hv. þm. Garðars Sigurðssonar áðan, að það er hárrétt hjá hv. þm. að ég hef ekki reynslu í sjávarútvegi né við fiskveiðar. Hins vegar hafði ég mjög reyndan mann, Garðar Sigurðsson, sem formann sjútvn. Nd. meðan ég var sjútvrh. og frá honum komu margar ágætar ráðleggingar. Ég vísa því á bug að mér sé ekki leyfilegt að svara fyrir þegar því er lýst yfir að stjórn sjávarútvegsins hafi verið hroðaleg á undanförnum árum. Ég tek undir það með hv. þm. að það er allt of mikið að þurfa að greiða 20% af heildartekjum, sumir greiða jafnvel allt upp í 25 Ég 30%, vegna botnlausra skulda. Það er allt of mikið. Ég þekki hins vegar sem betur fer nokkuð marga útgerðarmenn, þrátt fyrir reynsluleysi mitt á þessu sviði, sem greiða langtum lægri tölur en þetta og hafa átt auðvelt með að standa í skilum. Þessir menn hafa, skulum við segja, verið svo heppnir að kaupa skip með annaðhvort pundaláni eða láni í norskum krónum, en þau hafa, eins og allir vita, ekki hækkað nema um brot af því sem dollarinn hefur hækkað. Það er út af fyrir sig ein leið að strika út skuldir. En einhver verður að borga. Og hér er um stórar upphæðir að ræða. Það verður þá ekki gert nema þjóðarbúið í heild greiði slíkar skuldir. Það gæti vel komið til greina en til þess yrði að sjálfsögðu að afla verulegra tekna með einhverju móti og ég ætla ekki að fara að ræða það hér. Og þó að þessu hafi verið hvað eftir annað slegið fram þá var niðurstaðan sú, eins og lýst hefur verið, að ráðast í mjög víðtæka skuldbreytingu. að lengja lánin mjög mikið, jafnvel svo mikið að líkur eru til þess að ýmis þessi lán séu lengri en endingartími viðkomandi skipa og muni því jafnvel falla á Fiskveiðasjóð og verða að greiðast af sameiginlegum sjóðum landsmanna. Vitanlega er þetta í raun og veru einn angi af umræddu pennastriki. Ég hef að sjálfsögðu séð þá ályktun sem hv. þm. lýsti. Þar er áhersla lögð á að skrá gengið rétt. Ekki léttast nú skuldir útgerðarinnar við það að skrá gengið rétt, eins og fiskvinnslan leggur áherslu á. Þá hækkar dollarinn enn þá meira og skuldirnar enn þá meira. Þannig er það nú oft að það rekst hvað á annars horn. Ég tek undir það með hv. þm. að ekki má gera neitt það sem stefnir viðskiptum okkar við Sovétríkin í hættu eins og fram kom í þessari ályktun. Þaðan kaupum við olíuna og skv. samningum við Sovétríkin þá er hún keypt á Rotterdam-verði. Það liggja fyrir og hafa hvað eftir annað verið lagðar fram hér ítarlegar upplýsingar um það hvernig olíuverðið er myndað. Nú er lagt til að létta öllum opinberum gjöldum af olíunni til að lækka hana, þó að vísu ekki nema um 2%. Ég hygg að útilokað yrði, nema þá að leggja til verulegt fjármagn úr ríkissjóði og afla þá tekna til slíks, að tryggja að meðalolíuverð yrði það sem ályktunin gerir ráð fyrir, m.a. stórlega niðurgreitt olíuverðið á Bretlandseyjum til útgerðarinnar. Ég vek athygli á því að olíuverð í Færeyjum er nokkurn veginn það sama og hér. Þó að þetta sé ágætur listi og margt í honum athyglisvert, eins og í öðru sem aðilar samþykkja, þá er staðreyndin þó sú að flestar þessar aðgerðir kosta óhemju fjár. Og einhvers staðar verður að taka það fé. Ef menn vilja heldur taka það frá hinum almenna launþega þá er það út af fyrir sig ein leið. En ég vil endurtaka það sem ég sagði áðan að ég held að flestir, sem til mála þekkja, bindi miklar vonir við batnandi afkomu fyrst og fremst með auknum afla og batnandi aðstöðu í sjávarútvegi. Ég vil svo, herra forseti, leggja til að að lokinni þessari umr. verði þessu máli vísað til hv. sjútvn.



Herra forseti. Aðeins örfá orð. Ég er auðvitað samþykkur þessu frv. sem hæstv. forsrh. var að mæla fyrir. En vegna orða hæstv. ráðh. um skipakaup og greiðslubyrði þá er það ljóst að þeir sem keyptu skipin sín á „réttum tíma“ geta auðvitað borgað sínar skuldir. Þær eru óverðtryggðar. Og þeir útgerðaraðilar eru ekki búnir að borga niður sín skip vegna þess að þeir hafi fiskað svo mikið og verið duglegir, heldur vegna þess að skuldin hækkar ekkert með verðbólgunni og það er verið að. greiða skuldina með langtum verðminni krónum. Ég man eftir því að fyrstu vertíðina sem ég reri var ég á nýjum, glæsilegum bát, nýsmíðuðum úr Þýskalandi, afar vandað skip. Það skip kostaði 1.2 millj. kr.  Það dugar ekki að fela þennan vanda fyrir sér með því að benda á skip sem standa eitthvað skár eða þau skip sem smíðuð voru langtum fyrr, fyrir verðtryggingu.



Herra forseti. Hér er um að ræða frv. til l. um ríkisábyrgð á launum sem flutt var í Ed. á þskj. 50. Ed. hefur fjallað um málið og gert á því eina breytingu frá frv. sem er talsvert veigamikil. Til að stytta umr. tel ég ekki ástæðu til að endurtaka ítarlega framsögu fyrir málinu í hv. Ed. þar sem ég flutti framsöguræðu fyrir þessu frv. á síðasta þingi en þá náði frv. ekki fram að ganga. Þetta frv. er fyrst og fremst flutt til að lagfæra ýmsa vankanta sem verið hafa á framkvæmd laga um ríkisábyrgð á launum. Það er samið af valinkunnum mönnum sem til þess voru kjörnir í nefnd 1981. Í nefndinni áttu sæti Hólmfríður Snæbjörnsdóttir deildarstjóri í félmrn., og var hún formaður nefndarinnar, Egill Sigurgeirsson hæstaréttarlögmaður, tilnefndur af Alþýðusambandi Íslands, Einar Árnason lögfræðingur, tilnefndur af Vinnuveitendasambandi Íslands, Gunnlaugur Claessen deildarstjóri í fjmrn. og Markús Sigurbjörnsson fulltrúi yfirborgarfógeta í Reykjavík. Helstu breytingar frá gildandi lögum sem í þessu frv. felast eru í fyrsta lagi í III. kafla frv. þar sem eru reglur um meðferð greiðslukröfu á hendur ríkissjóði, en fyrirmæli þar um eru ekki ítarleg í gildandi lögum. Reglur þessar miða að því að hraða málsmeðferð og gera hana einfaldari í framkvæmd, auk þess sem þær samræma betur skiptameðferð bús en núgildandi lög gera. Í því sambandi er bent á ákvæði 7. gr. frv. en þar er að finna upptalningu á þeim upplýsingum og gögnum sem launþegi þarf að láta fylgja kröfu sinni til rn. Þá er enn fremur í 8. gr. tilgreint hverra upplýsinga rn. þurfi að afla frá skiptaráðanda um kröfuna. Í 9. gr. er sérregla um gagnaöflun launþega og rn. í þeim tilvikum sem gögnin eru ekki gefin út fyrir skiptameðferð í búi vinnuveitanda. Í 11. gr. eru fyrirmæli um ákvarðanatöku í rn. um það hvort kröfu skuli greiða úr ríkissjóði og jafnframt fyrirmæli um hvernig leysa skuli úr ágreiningi um hvort krafa njóti ríkisábyrgðar. Loks eru í 13. gr. fyrirmæli um tilkynningar o. fl. varðandi yfirtöku ríkissjóðs á kröfu. Ríkisábyrgðin nær skv. 1. gr. frv. til kröfu launþega á hendur skuldafrágöngubúi látins vinnuveitanda auk þess að ná til kröfu á hendur gjaldþrota vinnuveitanda eins og núgildandi lög mæla fyrir um. Skv. d-lið 4. gr. frv. er fjölgað þeim aðilum sem krafið geta ríkissjóð um dánarbótakröfu á hendur vinnuveitanda. Í b-lið 5. gr. frv. eru fyrirmæli um 5% hámarks hlutafjáreign sem launþegi má eiga í gjaldþrota hlutafélagi til þess að hann njóti ríkisábyrgðar á kröfum sínum. Núgildandi reglugerðarákvæði þar að lútandi eru 2%. Í 8. gr. 2. mgr. er heimild til að taka greiðslukröfu á hendur ríkissjóði til afgreiðslu fyrr en núgildandi lög mæla beinlínis fyrir um. Í 2. mgr. 11. gr. frv. er heimild til veitingar gjafsóknarleyfis til handa launþega í ágreiningsmálum um hvort ríkisábyrgð fylgi kröfu. Í þriðja lagi gerir frv. í b-lið 4. gr. ráð fyrir að ríkisábyrgð nái ekki til orlofsfjárkrafna eins og núgildandi lög gera ráð fyrir nema í þeim tilvikum sem launþegi fer sjálfur með fyrirsvar fyrir kröfu sinni. Í a-lið 4. gr. er sett hámark á það tímabil sem launþegi getur fengið greiðslu launakröfu úr ríkissjóði fyrir. Það ákvæði kemur í staðinn fyrir 5. mgr. 2. gr. núgildandi laga sem reynst hafa mjög óljós og torveld að fylgja í framkvæmd. Þá vil ég taka fram að í 3. gr. frv. eru skilgreind grundvallarhugtök varðandi framkvæmd laganna sem nær með öllu vantar í núgildandi lög. Á ég þar við hugtökin „vinnulaun“ og „launþegi“. Eins og ég áður sagði, herra forseti, tel ég ekki ástæðu til að fara ítarlega í frv. við þessa umr. Ég vil aðeins geta þess að það var gerð veigamikil breyting í hv. Ed. þar sem gengið er til móts við óskir launþegahreyfinga um það að taka inn í ríkisábyrgðina kröfu viðurkenndra lífeyrissjóða vegna vangoldinna lífeyrissjóðsiðgjalda, bæði iðgjaldahluta launþega og vinnuveitenda, að því leyti sem það tímabil fellur innan tímamarka þeirra sem kröfunni fylgir forgangsréttur í búið. Þetta er ákaflega mikilvægt atriði og launþegasamtökin lögðu mikla áherslu á að fá þetta inn í frv. Í hv. Ed. var algjört samkomulag um að taka þetta inn í frv. og hef ég að sjálfsögðu ekkert við það að athuga. Ég vil svo að lokinni þessari umr. mælast til þess að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. félmn. Ég legg mikla áherslu á að hv. alþm. geti sameinast um að láta þetta frv. verða að lögum á þessu þingi.



Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til l. um breytingu á lögum um eftirlit með matvælum og öðrum neyslu- og nauðsynjavörum, með áorðnum breytingum. Þetta frv. er komið frá Ed. og fékk þar ítarlega meðferð. Á fund heilbr.- og trn. Ed. kom Örn Bjarnason forstöðumaður Hollustuverndar ríkisins og gaf upplýsingar um það af hverju hæstv. heilbr.- og trmrh. taldi þörf á því að flytja þetta frv. Að þessu er vikið í grg. sem fylgir frv. En aðdragandi þess er sá að heilbrigðiseftirlitið á Reykjavíkursvæði kærði fyrir nokkru til ríkissaksóknara dreifingaraðila sem taldi ákveðna vöru ekki til sölu á dreifingarstað og hélt því fram að það væri heilbrigðiseftirlitsins að sanna að hún væri til sölu. Ríkissaksóknari taldi ekki lagalega forsendu til aðgerða þar sem áðurnefnd reglugerðarákvæði ættu sér ekki lagastoð og þegar sönnunarbyrði væri snúið við á þennan hátt þyrfti til ótvíræða lagaheimild. Hún var ekki til staðar því að fyrsta reglugerðin um eftirlit með matvælum og öðrum neyslu- og nauðsynjavörum kom í kjölfar laga sem voru sett 1936. Nú eru sem sagt tekin af tvímæli með þessu frv. og ég tek það fram að við í heilbr.- og trn. þessarar hv. deildar vorum öll sammála um að mæla með samþykkt frv. óbreytts eins og það kom frá Ed.



Herra forseti. Það hefur verið margt og mikið fjallað um þetta ágæta útvarpsmál og ætla ég mér ekki að gera að umtalsefni alla enda þess og kanta. heldur langar mig til að víkja athyglinni að hlutum sem ég held að séu nokkuð mikilvægir. þ.e. sambúð stjórnmálamanna og stjórnmálastofnana og fjölmiðla. Það vefst ekki fyrir neinum að nauðsynlegt er að til sé í landinu öflug fjölmiðlun. Ef vel er er hún í formi blaða, tímarita, sjónvarps, útvarps og ýmissa þeirra miðla sem fyrir hendi eru. Hlutverk þessara stofnana hlýtur að vera að reyna að skýra og upplýsa fólk og reyna að sundurgreina og útlista málefni til þess að á endanum komumst við hugsanlega að einhvers konar sannleik. Kannske má segja að hlutverk blaða, tímarita, sjónvarps, útvarps o.fl. sé að reka í sameiningu einhvers konar sannleiksmálaráðuneyti. Viðleitni þessara aðila beinist að ýmsum. Hún beinist að Alþingi. Hún hlýtur að beinast að ríkisstj. og ýmiss konar almannasamtökum sem eru valdamiklar stofnanir í samfélaginu eða öðrum valdaaðilum. Til þess að þetta gangi er tvennt mikilvægt. Það eru tvö grundvallarskilyrði. Í fyrsta lagi þarf að gera einhverjar þær aðgerðir sem tryggja fjölbreytileika fjölmiðlanna, tryggja að fyrir séu á hverjum tíma margar uppsprettur eða lindir upplýsinga þannig að um vissa samkeppni sé þar að ræða. Í öðru lagi er mikilvægt að tryggja sjálfstæði þessara sömu aðila. Þá höfum við annars vegar fjölbreytileika og hins vegar sjálfstæði. Tökum fjölbreytileikann fyrir fyrst. Hann skiptir verulega miklu máli. Fróðlegt er t.d. að líta til annarra landa. Í Bretlandi starfaði á árunum upp úr 1974. að ég hygg, svokölluð Annan-nefnd. Hún var undir forsæti Annans lávarðar og fjallaði um fjölmiðlun í Bretlandi. Þegar sú nefnd skilaði niðurstöðum lagði hún mikla áherslu á þörfina fyrir fjölbreytileika í menningarlegum og samfélagslegum atriðum. Þetta þykir svo sem ekkert nýtt, en þótti kannske nýtt þá. Þessa áherslu á fjölbreytileika sjáum við gerast í ýmsu tilliti í menningarmálum, eins og í áherslu á staðbundið útvarp, áherslu á staðbundna blaðaútgáfu og fjölgun þeirra sem þar koma við sögu. Þetta er breyting frá því sem má kannske segja að hafi verið stefnan á áratugnum á undan þar sem leitast var við að stækka einingar, steypa þær í sama mót og jafnvel skapa miðstýringu sem menn kölluðu reyndar ekki miðstýringu. Menn voru sælir í þeirri trú. sem var kannske eðlilegt þá. að þeim mun stærri sem einingarnar væru og þeim mun færri sem kæmu að stjórnun þeirra. þeim mun markvissari yrði starfsemi þeirra. Annan-nefndin taldi það verulega hættulegt lýðræðinu ef uppsprettur fréttaskýringa og skoðana yrðu fáar. Ég er sammála þessari niðurstöðu og því tel ég að það sé eitt hlutverk stjórnmálamanna í umræðum um fjölmiðlun að útbúa skilyrði til að fjölga uppsprettum skoðana og skýringa og koma líka í veg fyrir að þær safnist á eina hendi eða fáar hendur. Það er af því taginu sem sú tillaga okkar Bandalagsmanna er í framkomnum brtt. við útvarpslagafrv. að setja ákveðnar reglur gegn því að mikilvægir fjölmiðlar, hvort sem það er útvarp. sjónvarp eða blöð. safnist á fáar hendur. Þetta er grundvallaratriði til að tryggja fjölbreytileika skoðanalindanna. Maður heitir Anthony Smith og er Breti, gamall og reyndur fjölmiðlari. Hann er háskólakennari í þessari grein og hefur skrifað mikið um þetta og sömuleiðis stjórnað sjónvarpsþáttum, bæði um fjölmiðlun og önnur efni, í Bretlandi. Hann telur að eina leiðin til raunverulegrar virkrar útvarpsstarfsemi, bæði hljóðvarps og sjónvarps sé með mörgum einingum þar sem hver þeirra hafi örugga fjárhagslega afkomu. Það er grundvallaratriði til að þessar stofnanir geti gengið. Meðal þessara stofnana verði síðan samkeppni með því nauðsynlega sjálfstæði. t.d. frá pólitískum ítökum, sem sé nauðsynlegt til að þessar stofnanir geti gengið eðlilega. Ég held að það sé mikilvægt að íslensk útvarpslög. þegar þau verða samþykkt. hafi það að markmiði að tryggja að sem flestir geti komist að og sem flestir geti starfrækt stöðvar af þessu tagi. Þá er ég að meina elektrónísku miðlana, en þetta gildir í raun líka um blöð. tímarit o. fl. Því næst langar mig að koma að sjálfstæði þessara stofnana. Það sem ég vil segja í sambandi við sjálfstæði er tvíþætt: Í fyrsta lagi er það stjórnun útvarps og sjónvarps. Hvernig er stjórnun fyrir komið? Hvernig er útvarpsstjórn? Hvernig er útvarpsráð? Í öðru lagi skiptir líka fjármögnunin máli, eins og ég sagði áðan. Það er mat fjölmiðlamanna að stjórnmálamenn, sem standa álengdar og fylgjast með fréttamönnum með hljóðnema og myndavélar, öfundi þá kannske á ýmsan hátt og óttist jafnvel völd þeirra. Þetta fólk hefur mikil völd og mikil áhrif. Þau völd eru að því leyti án ábyrgðar að þetta fólk verður ekki kallað til ábyrgðar gagnvart kjósendum. Þetta fólk stendur ekki í sömu sporum og stjórnmálamenn, ef vel á að vera, þurfa að gera. Þannig hefur, kannske af eðlilegum ástæðum, komið fram viss tortryggni þar sem stjórnmálamenn leitast við að gera fjölmiðlafólkið ábyrgt gagnvart þeim sem þeir telja réttkjörin stjórnvöld - í flestum tilfellum þeir sjálfir. Þetta kemur fram á ýmsan hátt. T.d. er á Íslandi hafður sá siður að Alþingi kýs stjórnvöld útvarps. Alþingi kýs núna útvarpsráð og Alþingi á samkv. framkomnum tillögum um útvarpslög að kjósa bæði útvarpsréttarnefnd og útvarpsráð. Í Bretlandi er farin önnur leið. Þar er einfaldlega farin sú leið að sambærilegar nefndir eru skipaðar af ráðh. Þær eru skipaðar af framkvæmdavaldi. Það er álitið hlutverk framkvæmdavaldsins að sjá um skipan þessara stofnana. Ráðh. og rn. er látið það eftir. Í Þýskalandi tíðkast hins vegar nokkuð undarleg blanda. Þar tíðkast tilnefningar ýmissa aðila í yfirstjórn sjónvarps- og útvarpsmála. Það eru tilnefndir fulltrúar frá stjórnmálaflokkum, fulltrúar frá fylkisstjórnum og sömuleiðis eru tilnefningar frá ýmsum valdaaðilum í samfélaginu, eins og ASÍ, VSÍ, Stéttarsambandi bænda, kirkjunni og fleiri aðilum svo ég nefni þá hérlenda aðila sem kæmu til greina í svipuðu kerfi. Lítum fyrst á breska kerfið. Þar er sá siður að rn. og ráðh. skipa einfaldlega útvarpsréttarnefnd og útvarpsráð. Þetta er aðferð sem menn hafa aldrei treyst sér til að nota hér. Ég er þá ekki eingöngu að tala um skipan útvarpsmála hér, heldur hefur sú venja verið mjög rík hjá okkur að láta Alþingi kjósa í stjórnir og ráð fyrir hinar ýmsu stofnanir og hin ýmsu fyrirtæki sem rekin eru annaðhvort af ríkinu eða í einhverjum tengslum við ríkið. En í Bretlandi er alfarið á valdi ráðh. og rn. hverjir eru þar skipaðir. Það er einfaldlega hlutverk framkvæmdavaldsins að sjá um þetta mál. Svo er það hlutverk stjórnmálaflokkanna að fylgjast með starfsemi þessara sömu stofnana og rn. ganga eftir því að farið sé eftir settum reglum og fylgjast með því eftir föngum að menn gæti réttsýni og sanngirni. Þetta kerfi leyfir að stjórnmálaflokkar hafi aðgang að því að sinna eftirlitsskyldu sinni. Eins og kerfið er hjá okkur, þar sem fulltrúar hinna einstöku stjórnmálaflokka sitja í þessum sömu nefndum og ráðum, koma þeir um leið sjálfir í veg fyrir að flokkssystkini þeirra gangi eftir þeirri eftirlitsskyldu sem þeir í raun hafa. Þessar nefndir og þessi ráð eru skipuð ópólitíski hjá Bretunum. Það er safnað saman fólki sem menn telja að hafi sitthvað til málanna að leggja í sambandi við fjölmiðlun. Ég hygg að núverandi útvarpsráð BBC sé samsett af endurskoðanda, fyrrv. ritstjóra, skólastjóra, háskólakennara, fyrrv. sendiherra og vísindamanni í raungreinum, svo dæmi séu tekin. Þetta er fólk sem þarf ekki að standa neinum stjórnmálaflokkum reikningsskil eða hagsmunasamtökum. Það er einfaldlega skipað af ráðh. til að vinna stofnuninni sem mest gagn. Það hefur líka sýnt sig að þessir fulltrúar telja skyldur sínar ríkastar gagnvart fólki og gagnvart hefð stofnunarinnar sem þeir vinna hjá, en telja sig ekki eiga neina skuld að gjalda pólitíkusum, stjórnmálaflokkum eða einhverjum stofnunum úr kerfinu. Þrátt fyrir ríka hefð sjálfstæðis í stjórn og rekstri breskra sjónvarpsstöðva hafa þær starfað innan mjög ákveðinna ramma. Um þær hafa verið settar mjög ákveðnar skorður. Þær skorður hafa verið settar af ríkisstjórn og þingi. Því hefur stundum verið haldið fram að útvarpsmálum í Bretlandi megi skipta í þrjú meginskeið. Í fyrsta lagi sé hljóðvarpsskeiðið, í öðru lagi sé sjónvarpsskeiðið þar sem ætíð hafa gilt strangar reglur frá stjórnvöldum og í þriðja lagi það skeið sem hófst í kringum 1980 þar sem verulega hefur verið losað um reglugerðir varðandi framleiðslu og dreifingu sjónvarps- og útvarpsefnis af þeim einföldu ástæðum að tæknilegt umhverfi nútímans er þannig að ekki er hægt að setja um það eins ákveðnar reglur og áður var gert. Menn telja að reglugerðarfestan hafi valdið ákveðinni deyfð í breska sjónvarpinu og útvarpinu. bæði ríkisrekna kerfinu og því sem er í einkarekstri, og að strangar reglur hafi múlbundið þessi fyrirtæki á vissan hátt og staðið þeim í vegi þegar að því kom að taka upp nýja starfshætti. Þetta er kannske fróðlegt fyrir okkur að íhuga þegar við ætlum að opna fyrir þessi mál, að við reynum að feta meðalveg þess að setja þessari starfsemi skynsamlegar reglur án þess að hneppa okkur um of í reglugerðarfestuna sem er tímaskekkja vegna breyttra aðstæðna á tæknimarkaðinum. Lítum á hvernig þessi mál hafa þróast í Þýskalandi, þ.e. afskipti stjórnvalda af útvarpi og sjónvarpi. Það hefur orðið talsvert öðruvísi. Ég tók að gamni mínu saman upplýsingar um hvernig stjórnun einnar sjónvarpsrásarinnar, Zweites Deutsches Fernsehen, ZDF, er háttað. Hún var stofnuð 1961 og samanstendur af sjónvarpsfyrirtækjum sem eru sameignarfélög sambandsríkjanna. Þeim var ætlað merkilegt hlutverk, að stuðla að endursameiningu, að stuðla að heiðarlegum fréttaflutningi og flestu því sem gæti orðið nútímalegu lýðræðisríki til framdráttar. Stjórnunin á þessari sjónvarpsrás er eiginlega í tvennu lagi. Í fyrsta lagi er stór nefnd sem hefur mest völd. Þar eru á milli 60 og 70 fulltrúar og þar hefur verið farin sú leið að tilnefna fulltrúa frá ýmsum svokölluðum hagsmunaaðilum. Þar eiga t.d. stjórnmálaflokkar fulltrúa, þar á sambandsríkið fulltrúa, þar eiga hin einstöku fylki fulltrúa, mótmælendakirkjan, kaþólska kirkjan, gyðingar, verkalýðshreyfing, vinnuveitendasamband, bændur, landssamband iðnaðarmanna, blaðamannafélög svo nokkur dæmi séu nefnd, allt upp í milli 60 og 70 manns. Þarna er reynt að ná breiðri samstöðu um hvernig stjórna eigi þjóðinni til sem mestrar blessunar. Hugmyndir um svipaða skipan útvarpsráðs hafa komið fram hér. Í öðru lagi er starfandi minni nefnd, sem er svokölluð framkvæmdanefnd, sem í eru fulltrúar sambandsríkjanna og fulltrúar kosnir af þessu stóra ráði og fer sú nefnd með nánari stjórn. Hérna er gerð tilraun til að ná saman fulltrúum frá sem flestum þjóðfélagsöflum sem ætla mætti að máli skiptu og ætla mætti að hefðu áhuga á að láta þetta fara sem best fram til að ná einhvers konar heildarsátt og sækja fram til sameiginlegs markmiðs hjá þýskri þjóð. En hvað hefur gerst? Hin pólitísku flokkstengsl ráða mestu um starfsemi allra fulltrúa í báðum þessum sjónvarpsráðum. Það gerist m.a.s. að áberandi framagjarnir stjórnmálamenn sækjast eftir því að vera kosnir í þessi ráð og það gerist líka að fulltrúar svokallaðra ópólitískra samtaka, eins og kirkjunnar, bænda o.fl., verða flokkspólitískir, þeir eru kjörnir vegna þess að þeir hafa mikilvæg pólitísk embætti eða mikilvæg pólitísk tengsl. T.d. hefur það gerst hjá Bæheimska sjónvarpinu að aðeins þriðjungur fulltrúa í stórráðinu hjá þeim hafði flokkspólitíska afstöðu fyrir 25 árum, en 15 árum seinna næstum 60%. Sé fólk kosið á einhvers konar ópólitískum grundvelli til þátttöku í þessu hneigist það til pólitískra afskipta og til að taka pólitíska afstöðu. Dæmi um áhuga pólitískra forustumanna á því að starfa í svona útvarpsráðum má t.d. taka af framkvæmdaráði annarrar sjónvarpsrásarinnar í Þýskalandi. Þar voru árið 1976 eftirtaldir starfandi: Helmut Kohl flokksformaður kristilegra demókrata, forustumaður stjórnarandstöðu, var líklega forseti framkvæmdanefndarinnar, varaforseti framkvæmdanefndarinnar var borgarstjórinn í Bremen, sem var líka varaformaður jafnaðarmannaflokksins, Hans Koschnick, og í stjórninni var varakanslari, utanrrh. og flokksformaður frjálsra demókrata Hans-Dietrich Genscher. Þarna höfum við dæmi um að forustumenn í stjórnmálum telja það æskilegt fyrir sig og sína flokka að hafa bein afskipti og íhlutun af starfi þessara fjölmiðla. Þetta eru sem sagt dæmi um flokkspólitíska ásókn í stjórnir sjónvarpsfyrirtækja. Og hver eru áhrifin af þessum staðreyndum? Þau kristallast í nafni greinar sem er skrifuð um þýski sjónvarp og er í bók sem heitir „Television and political life“. sjónvarp og stjórnmál. Greinin heitir „From a democratic showcase to party domination“ eða: Frá lýðræðislegri fyrirmynd til flokkslegra yfirráða. Sem sagt: Sjónvarpskerfi, sem var sett á stofn til að verða fyrirmynd um lýðræðislega starfshætti og lýðræðisleg áhrif, er orðið dæmi um yfirráð stjórnmálaflokka. Í þessu kerfi átti að ná almennri þátttöku og sameiginlegri ábyrgð hinna ýmsu þjóðfélagshópa, stjórnmálaflokka og stjórnvalda, en vegna beinna pólitískra afskipta af þessum miðlum er hið þýska sjónvarpskerfi orðið dauflegt, það er hrætt við að taka almennilega á málum vegna þess að þeir sem það gera eru lamdir í hausinn af fulltrúum flokkaveldisins. Út úr þessu kemur meðalhnoð sem enginn er almennilega ánægður með. Yfirmenn einstakra sjónvarpsstöðva. sem eru valdir af þessum stjórnvöldum, eru sömuleiðis valdir eftir pólitískum leiðum, en ekki með tilliti til reynslu eða hugsanlegrar gagnsemi fyrir fjölmiðlun. Á endanum gerist það, sem menn kannske þekkja lítið, það gæti verið að einhverjir þekktu það hér, að starfsfólk er ekki að sinna fréttamennsku og fjölmiðlun, heldur er það að reyna að feta einhvers konar einstigi flokkspólitísks jafnvægis. Kannske endar með því að það er ekki fréttamat sem þeim er aðallega hugleikið, heldur einhvers konar flokkamat til að vera nokkurn veginn viss um að öllum sé gert sæmilega hátt undir höfði. Það er nokkuð fróðlegt að athuga ummæli ýmissa sem hafa starfað í þessu þýska sjónvarpskerfi sem er svona nátengt pólitískum áhrifum og pólitískum flokkum. Þar kalla ég fyrst til vitnis Klaus von Bismarck, hvorki meira né minna, sem stýrði stóru sjónvarpskerfi frá 1961 til 1976. hann segir í ræðu 1977, stuttu eftir að hann lætur af störfum, hann þorir ekki að segja þetta fyrr en hann er hættur að vinna hjá sjónvarpinu, hann segir: „Ég hef gert mér grein fyrir að þar sem atvinnustjórnmálamenn koma nærri þá eru það flokkslegir valdahagsmunir sem á endanum ráða gjörðum þeirra. Það að gera ráð fyrir einhverju öðru væri barnaskapur.“ Eða eins og hann segir: „To put an idealistic gloss on the situation.“ Síðan segir hann: „Hver er ástæðan fyrir þessari vaxandi tilhneigingu til flokkspólitískrar skiptingar? Það er þrýstingur flokkanna, yfirleitt flokkshópanna á hinum ýmsu svæðum, á fulltrúa í þessum ráðum. Það er þessi þrýstingur sem hefur aukist. Áhrifin eru þau að frelsi meiri hluta ráðsmanna til ákvarðana, manna sem eiga undir flokk sinn að sækja, frelsi þeirra til ákvarðana er orðið afar lítið.“ Síðan segir Bismarck: „Það gengur gegn grundvallarhugmyndum um frjálslynt samfélag að stjórnmálaflokkar, sem eru ábyrgir fyrir því að koma fram ákveðnum pólitískum vilja og til þess kosnir, það gengur gegn grundvallarreglum þessa frjálslynda samfélags að þeir til samans hegði sér eins og þeir séu handhafar einhvers konar almenns samfélagslegs vilja“. eins og kemur fram hjá íslenskum stjórnmálaflokkum þegar þeir telja að með því að vera kosnir á löggjafarsamkomu í ákveðnum hlutföllum hafi þeir um leið fengið framselt vald hjá þjóðinni til þess að gegna ýmiss konar starfsemi og ráða ýmiss konar starfsemi sem ekkert á skylt við löggjafarstörf. Ég held ég ræði nú ekki meira af þessum ummælum Klaus Bismarcks. Hann hefur lýst skoðun sinni á flokkspólitískum hagsmunum í sjónvarpsmálum. Það hafa fleiri svipaða sögu að segja. Annar yfirmaður úr þýska sjónvarpskerfinu hefur sagt: „Ég tel það barnaskap að gera ráð fyrir að fulltrúar ýmissa samfélagslegra hagsmunasamtaka (eins og ég lýsti áðan). kirkjunnar, atvinnumarkaðar og fleiri og fleiri, líti á sameiginlega hagsmuni þjóðarinnar framar hagsmunum sinna eigin samtaka. Á endanum eru menn þrælar og þjónar þeirrar hagsmunaklíku sem velur þá til þátttöku í þessu starfi frekar en þeir séu með einhvers konar samfélagsleg markmið heildarinnar í huga.“ Þetta er aðeins lítið dæmi um mat manna, sem um langt skeið hafa starfað í kerfi sem er nátengt flokkspólitískum hagsmunum, fjölmiðlakerfi sem hefur sýnt sig að má sig hvergi hræra núna, vegna þess að alls staðar sitja fulltrúar stjórnmálaflokkanna og gæta hagsmuna sinna og sinna flokka frekar en hagsmuna heildarinnar. 
             Ætli ég ljúki ekki ræðu minni klukkan 6, ég á eftir að draga af þessu ýmsar ályktanir. - Fundarhlé. Herra forseti. Það sem ég gerði að umtalsefni hér áðan var einn hluti þessa útvarpsmáls, þ.e. hvert samband stjórnmála, stjórnmálamanna og útvarps og þá aðallega sjónvarps skuli vera. Það kemur í raun og veru fram í því stjórnarfyrirkomulagi sem er á þessum málum, þ.e. hvernig stjórnvöld. Alþingi eða ríkisstj., skipa t.d. í útvarpsréttarnefndir eða útvarpsráð, þar sem um er að ræða ríkisrekstur á einhverjum hluta útvarps- eða sjónvarpskerfisins. Ég nefndi mismunandi fyrirkomulag. Ég nefndi að Bretar fara þá leið að þar er það ráðherra sem skipar þær nefndir sem eru hliðstæðar við þær nefndir sem við höfum með útvarpsréttarnefnd eða útvarpsráði. Þar eru skipaðir fulltrúar sem eiga ekki neina skuld að gjalda pólitískum samtökum eða hagsmunasamtökum af einu eða neinu tagi heldur eru aðeins ábyrgir gagnvart ráðh. sínum og þeim reglum og lögum sem um viðkomandi starfsemi gilda. Ég tel að þetta sé hin eðlilega leið í þessum efnum. Þetta er það starf sem framkvæmdavaldið á að hafa. Ekkert Alþingi hefur verið kosið til þess að fara með stjórn fyrirtækja eða stofnana sem eru rekin á vegum ríkis eða í samvinnu við ríki. Umboði alþm. lýkur á Alþingi með lagasetningu. Þangað og ekki lengra á það að ná. Það á síðan að vera hlutverk framkvæmdavalds að skipa í stjórnir fyrirtækja. Alþm. hafa síðan eftirlitshlutverki að gegna gagnvart þessum sömu aðilum og það hlutverk að fylgjast með að farið sé eftir settum lögum og reglum og hagsmuna heildarinnar gætt en ekki einstakra stjórnmálaflokka. Sú hefur reyndar orðið raunin á í Bretlandi að menn, sem eru á þennan hátt skipaðir til útvarpsmála hafa bersýnilega talið að þeirra tryggð og trúfesta væri gagnvart stofnuninni, væri gagnvart því hlutverki sem viðkomandi stofnanir hafa en ekki gagnvart einstökum stjórnmálaflokkum eða einstökum faghreyfingum. Þessu kann að einhverju leyti að ráða hin ríka breska hefð og trúfesta við stofnanir sem eru sumar hverjar mjög gamlar. Um það skal ég ekki fullyrða, en tel þó að þarna sé fyrirmyndar að leita. Að auki tel ég að þetta fyrirkomulag styðjist í raun við grundvallarreglur þeirrar stjórnskipunar sem við viljum hafa, þ.e. um aðskilnað valdþáttanna, framkvæmdavalds og löggjafarvalds og síðan eftirlitshlutverk löggjafarvaldsins. Þetta er sem sagt hið breska kerfi. Í þýska kerfinu, sem ég vitnaði í áðan og er í kringum aðra þýsku sjónvarpsrásina, hefur verið farin önnur leið. Þar var reynt að fara þá leið að kalla saman til ábyrgðar og ákvarðanatöku fulltrúa frá hinum „socially relevant forces“, þ.e. öllum viðkomandi þjóðfélagsöflum. Þar er þá safnað saman fulltrúum bæði frá stjórnmálaflokkum, frá ríkisstjórnum eða fylkisstjórnum og frá hinum einstöku hagsmunasamtökum. Skv. þeim vitnisburði, er ég vísaði í í ræðu minni áðan, hefur þetta kerfi gersamlega mistekist vegna þess að, eins og þeir segja sem hafa unnið undir því, á endanum er hugurinn og tryggðin í yfirgnæfandi tilfellum gagnvart stjórnmálaflokkum frekar en einhvers konar heildarhagsmunum, ef við getum reiknað með að slíkir hagsmunir séu til. Ég tel að af þessu höfum við lærdóm að draga og ættum að hyggja vel að því að þetta er mjög mikilvægt atriði í því efni sem við erum hér að fara inn á með nýrri löggjöf og varðar bæði útvarpsréttarnefnd og útvarpsráð. Svo að ég víki að Íslandi erum við með eitt kerfið enn þar sem við kjósum hreinlega á Alþingi fulltrúa í þessar nefndir. Ég held að þetta sé á sinn hátt skylt þessu þýska kerfi. Við erum að reyna að úttæra ítök og ábyrgð stjórnmálaflokka út fyrir Alþingi. út í þjóðlífið og ég tel að það sé rangt. Ég enda þessa ræðu mína með þeirri samantekt að það sé rangt að fara þá leið, sem gert er ráð fyrir í fram komnu frv., að láta Alþingi kjósa útvarpsréttarnefnd og útvarpsráð. Þau verkefni, sem þessar nefndir og þessi ráð hafa, eru best komin hjá hópi sem skipaður er af ráðh. og hefur skyldur gagnvart ráðh. Þannig getum við haldið flokkspóltískum hagsmunum og sjónarmiðum utan við þetta mikilvæga svið. Á þann hátt mundum við geta komið við því sjálfsagða eftirlitshlutverki sem alþm. eiga að hafa með þessum málum og öðrum, ekki síst í þessum málaflokki þar sem við erum loksins og ekki seinna vænna vonandi að ganga inn í nýja tíð, við erum að reyna að semja okkur að háttum annarra vestrænna þjóða í þessum fjölmiðlunarmálum og ná upp slaka sem er orðinn allt of gamall og allt of stór og ekki vansalaust að svo verði áfram. Hér með læt ég lokið þessari ræðu minni. Hún hefur fjallað um þetta samband stjórnmála og stjórnunarfyrirkomulags í útvarpsmálum. Ég mun síðar, við 3. umr., víkja að öðrum hlutum, eins og boðveitum, reglum til að hamla gegn einokun, til að hamla gegn því að þessar upplýsingauppsprettur, sem fjölmiðlunarfyrirtækin eru, safnist á of fáar hendur.



Herra forseti. Erindi mitt hér í ræðustól er að þakka meiri hl. menntmn. fyrir ágætt starf. Hann hefur breytt frv. og breytt því til mikilla bóta að mínum dómi. Ég setti fram gagnrýni á frv. þegar það var til 1. umr. Sumt af henni var tekið til greina af meiri hl. nefndarinnar. Ég viðurkenni að ég gæti hugsað mér þetta frv. öðruvísi ef ég mætti einn ráða, en þetta er niðurstaða af samkomulagi stjórnarflokkanna. Fulltrúar Framsfl. og Sjálfstfl. í menntmn. Nd. hafa unnið gott starf, teygt sig langt til samkomulags. Þannig hlýtur að vera farsælast að vinna. Þetta frv., eins og það kom frá nefndinni, var byggt á því að við framsóknarmenn töldum að Sjálfstfl. stæði einnig að þessu frv., að mestu leyti a.m.k., og stæði að frv. eins og meiri hl. gekk frá því. Þess vegna kom mér á óvart brtt. Friðriks Sophussonar sem lögð var hér fram á þskj. 514. Ég tel að þarna hafi verið staðið að málum með þeim hætti sem ekki sé æskilegur. Ég get lýst því yfir að ég mun ekki styðja málið ef sú brtt. yrði samþykki. Ég hef ekki trú á því að þm. Framsfl. greiði þeirri till. atkv. Það liggur ljóst fyrir að einn þm. Framsfl. er á móti málinu, Stefán Valgeirsson, og það hefur komið hér fram í umr. Aðrir þm. Framsfl. munu það ég best veit greiða málinu atkvæði eins og meiri hl. menntmn. Nd. gekk frá því. En ég tel að við séum óbundnir af þeirri samþykki ef farið yrði að samþykkja brtt. á þskj. 514 eða einhverjar aðrar en þær sem meiri hl. stendur að.



Herra forseti. Það eru nokkur atriði sem fram hafa komið hér í umr. frá því að ég mælti fyrir mínu nál. sem 2. minni hl. menntmn. sem ég vildi víkja hér að. Þau varða m.a. athugasemdir sem fram hafa komið við mitt mál og brtt. sem ég hef flutt við þetta frv. en auk þess örfá almenn atriði sem ég tel rétt að komi hér enn skýrar fram af minni hálfu í sambandi við þetta útvarpslagafrv. Það er í fyrsta lagi sú notkun hugtaka sem fram hefur komið, bæði hér í umr. af hálfu einstakra ræðumanna og einnig úti í þjóðfélaginu. þegar rætt er um svokallað frjálst útvarp. Verið er að tala um það að með þessu frv. sé verið að opna fyrir frjálsan útvarpsrekstur og sá rekstur verði ekki frjáls og rísi ekki undir nafni nema heimilað verði óskorað frelsi nýrra svæðisstöðva varðandi auglýsingar til tekjuöflunar. Ég get út af fyrir sig skilið þessa hugtakanotkun hjá þeim flokkum sem hafa það grundvallarsjónarmið að markaðurinn og fjármagnið skuli ráða ferðinni á nánast hvaða sviði sem er. Þar er Sjálfstfl. vissulega fremstur, a.m.k. í orði, þó að það liggi við borð að Bandalag jafnaðarmanna slái hann út þegar kemur til þessa máls sérstaklega og auglýsinganna sem þeir hafa lýst sem alveg sérstöku tæki til upplýsingar og telja sem sagt að öllu leyti að auglýsingar séu af hinu góða og því beri að opna fyrir þær óhindrað. Hitt er erfiðara að skilja þegar fréttamenn ríkisfjölmiðlanna fara að éta upp þetta hugtak um frjálst útvarp og frjálsan útvarpsrekstur eftir talsmönnum ákveðinna stjórnmálaafla og hefur slíkt gerst mjög ítrekað við þessa umr. Ég get nefnt sem dæmi viðtal sem fór fram í sjónvarpinu þann 15. febr. s.l. þar sem fréttamaður sjónvarpsins tók sér þetta hugtak í munn oftar en einu sinni í því viðtali. Við hljótum að spyrja þegar farið er að beita slíkum hugtökum: Er ríkisútvarpið okkar ófrjáls fjölmiðill? Líta menn svo til að meginútvarp landsmanna hafi verið ófrjálst og starfi ófrjálst? Það hlýtur að vera andstæðan. Einhver hlýtur andstæðan að vera við hinar svokölluðu blessuðu, frjálsu stöðvar sem hér á að fara að heimila. Ég vara við hugtakanotkun af þessu tagi og ég bendi á að talsmenn auglýsingafrelsisins, óhefts markaðs- og viðskiptafrelsis í sambandi við útvarpsrekstur, nota þetta til að gylla sínar hugmyndir um það að lögmál markaðarins fái að njóta sín óheft og til fulls í útvarpsrekstri. Það kom mjög skýrt fram hjá hv. 6. þm. Reykv., Ellert Schram, í ræðu sem hann flutti hér á síðasta fundi deildarinnar og einnig hjá hv. 4. þm. Reykv., Birgi Ísl. Gunnarssyni, að þeir teldu að bann við auglýsingum í svæðisútvarpi jafngilti nánast að eyðileggja alla möguleika á slíkum rekstri, jafngilti því að aðrar útvarpsstöðvar en Ríkisútvarpið fengju ekki notið sín. Ég held að hv. þm. Ellert Schram hafi orðað hugsun sína m.a. á þá leið að án verulegra tekna af auglýsingum sé vonlaust að reka útvarp. Hann sagði einnig nokkurn veginn efnislega að ýmislegt í frv. reisi skorður og takmarki samkeppnismöguleika við Ríkisútvarpið. Ég held að það sé nauðsynlegt fyrir okkur að átta okkur á þessum málflutningi og hvað á bak við hann liggur. Það er sem sagt verið að biðja um það hér og leggja það til með tillögu meiri hl. menntmn. og enn frekar með brtt. varaformanns Sjálfstfl. að farið verði að opna fyrir viðskiptaútvarp hér óheft, að farið verði að líta á það sem samasemmerki á milli þess að opna ljósvakann fyrir öðrum en Ríkisútvarpinu og afnema einkaleyfi þess, að setja samasemmerki á milli þess og fyrirtækjareksturs. Ef það verði ekki heimilað að reka slíkar svæðisstöðvar etir lögmálum markaðarins þá sé þetta einskis vert. Ég hef fyrr í umr. bent á reynslu nágrannaþjóða okkar í þessum efnum og hvernig þær hafa tekið á þessum málum. Á hinum Norðurlöndunum eru ekki heimilaðar neinar auglýsingar í svæðisstöðvum og raunar ekki ríkisútvarpi þeirra landa nema að einhverju leyti í Finnlandi. Telja menn þó að tilraunin sé ómaksins verð og í takt við tímann. Ég hygg að sænska ríkisstj. sé að leggja fram sérstaki stjfrv. sem byggir á tilraunarekstri með svæðisútvarpi um árabil þar sem ekki er gert ráð fyrir neinum auglýsingum eða tekjuöflun með auglýsingum. Eru þessar grannþjóðir okkar svona þröngsýnar að mati þeirra sem tala um samasemmerki milli auglýsinga í útvarpi og frelsis í útvarpsrekstri eða rýmkunar á einkarétti ríkisútvarps? Að mínu mati er það ekki, heldur eru menn einfaldlega að taka þarna markvisst skref til að auka fjölbreytni án þess að opna fyrir flóðgáttir fjármagnsins í þessum rekstri. Það er sjónarmið út af fyrir sig að líta á útvarpsrekstur sem bisness, sem viðskipti, sem gróðamöguleika. En það er sjónarmið sem ég er andsnúinn og hef varað við fyrr í umr. og geri það enn hér. Þessi hugmynd, að jafna samkeppnisaðstöðuna við Ríkisútvarpið, eins og hv. þm. Ellert Schram orðaði það, lýsir einmitt inn í þann hugmyndaheim sem þarna er að baki, þ.e. að þessar svæðisstöðvar geti orðið virkur samkeppnisaðili við ríkisfjölmiðilinn og knésett hann eftir lögmálum hinnar óheftu samkeppni. eins og um hana er gjarnan rætt í þessu samhengi. Það er það sem Sjálfstfl. vill fá fram í þessu máli. Hann vill geta opnað hér fyrir Ísfilm fyrst og fremst, fyrir þann fjölmiðil sem íhaldið ásamt forustunni í Sambandi ísl. samvinnufélaga hafa sameinast um og á að verða keppinauturinn við Ríkisútvarpið og er ætlað það hlutverk að knésetja Ríkisútvarpið sem fjölmiðil í útvarpsrekstri hér á þéttbýlissvæðinu a.m.k. til að byrja með. Ég undrast það að þm. Framsfl. skuli ætla sér að taka þátt í þeim leik með þeim hætti sem lagt er til i till. meiri hl. menntmn., þ.e. að heimila - að því marki sem þar er - auglýsingar í svæðisstöðvum. Hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson, 5. þm. Vestf., leiddi raunar nánast hjá sér að ræða nokkuð um auglýsingaþáttinn. Hann rétt tæpti á því, svo feiminn var hann við þetta. Hann komst að þeirri niðurstöðu að þetta væri eina færa leiðin, ef ég hef skilið hann rétt og hann afgreiddi tillögur okkar Alþb.-manna um það að auðvelda svæðisstöðvum tekjuöflun með því að skipta afnotagjaldi með Ríkisútvarpinu með útúrsnúningum. Hann sagði að menn gætu auðveldlega gefið upp rangar upplýsingar, villandi upplýsingar og þannig yrði kökunni rangt skipt. Okkar till. um það að innheimta afnotagjöld sameiginlega þar sem notandinn getur valið úr tiltekna svæðisstöð til viðbótar við Ríkisútvarpið og tryggt þannig tekjuöflun til hennar er ekki hugsuð sem svo að það sé neinni tilviljun háð, heldur merkir viðkomandi notandi einfaldlega við þá stöð sem hann vill að fái fjórða part hugsanlega af heildarafnotagjaldi á móti Ríkisútvarpinu. Það rennur til viðkomandi stöðvar. En tekjumöguleikarnir eru auðvitað fleiri með frjálsum framlögum og með beinum stuðningsgreiðslum þeirra aðila sem hafa áhuga á að nota sér ljósvakann til að koma sínum hugmyndum á framfæri af hugsjónaástæðum, af hugmyndalegum ástæðum. Það er það sem gerst hefur á Norðurlöndum á undanförnum árum í þeim rekstri sem þar hefur farið fram í „närradio“ eða í svæðisstöðvum. Það er þannig sem fjölbreytnin kemur. það er þannig sem ekki koma upp fjölmiðlarisar á þéttbýlissvæðum sem mylja aðra undir sig eftir lögmálum markaðarins. Það er þó vissulega fróðlegt að verða var við að það er ekki alveg búið að knésetja Framsfl., ekki gersamlega beygja hann í duftið þó að það sé búið að hálfu leyti í þessu máli. Þeim hnykkir þó aðeins við þegar blekið er ekki þornað undir samkomulagi meiri hl. menntmn. og hér kemur inn í þingið brtt. frá varaformanni Sjálfstfl. sem yfirlýst er síðan af talsmönnum úr menntmn., sem að þessu samkomulagi standa, að þeir muni styðja og það hafi verið gert samkomulag milli forsrh. og menntmrh. þess efnis að það verði óátalið látið. Það hefur þó komið fram frá hv. þm. Ólafi Þ. Þórðarsyni og formanni þingflokksins Páli Péturssyni í þessari umr. að Framsfl. ætli ekki að una því að verða lagður alveg í duftið til viðbótar þeirri hneigingu sem hann hefur gert fyrir markaðsöflunum með samkomulaginu sem fyrir liggur í frv. sjálfu og í till. meiri hl. Ég tel það fullvíst að það eru ekki aðeins þessi atriði um auglýsingafrelsið sem Sjálfstfl. hefur tryggt inn í þetta meirihlutasamkomulag, þó að hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson létist tala með nokkrum fögnuði um brtt. sem ég er nokkurn veginn viss um að hann hefur ekki skrifað undir með glöðum huga. Hann lét þó svo að þar horfðu til bóta atriði eins og að breyta frá texta frv. eins og það liggur nú fyrir varðandi það atriði í upphafi 3. gr., að mig minnir, að eingöngu sérstökum félögum, sem stofnuð eru um útvarpsrekstur, sé heimilt að sækja um leyfi til slíks rekstrar. En brtt. meiri hl. hnígur að því að í staðinn fyrir sérstök útvarpsfélög komi „lögaðilar“. Hvaða lögaðili sem er, Árvakur hf., getur sent inn sína umsókn fyrir útvarp, Frjáls fjölmiðjun hf. getur sótt um slíkt án þess að greina það að nokkru leyti frá sínum almenna rekstri. Hv. þm. greip til þess ráðs til að rökstyðja hvað það væri mikið snjallræði að gera þessa breytingu frá fyrirliggjandi texta frv. að segja sem svo: Hvernig líst ykkur á ef Alþýðusamband Íslands - og þar var hann raunar að vitna til brtt. BJ - fær ekki samtímis að gefa út fréttabréf og standa að útvarpsrekstri? Ég vil að það komi fram að ég er þó hlynntur þeim texta sem er í frv. um þessi atriði, tel hann mun frambærilegri en hina óframbærilegu till. meiri hl. vegna þess að það er eðlilegt að þeir aðilar, sem eiga að fylgjast með útvarpsrekstrinum, hvernig leyfin eru notuð, hafi fyrir sér skilgreindan aðila sem eingöngu fáist við viðeigandi rekstur. Í þessu tilviki Alþýðusambands Íslands t.d. liti málið þannig út að það þyrfti að standa að stofnun félags um útvarpsrekstur á sínum vegum. Það tel ég ofur eðlilega tilhögun. Margar af athugasemdum hv. þm. Ólafs Þ. Þórðarsonar varðandi brtt. sem ég hef flutt við frv. voru það léttvægar að tæpast er ástæða til að gera þær að umtalsefni. Ég nefni hér bara sem dæmi um misskilning eða útúrsnúning af hálfu þm. þegar hann taldi að í því sjónarmiði, sem fram kemur í brtt. tölusett 1 á þskj. 516 um að sveitarstjórnir á svæðum þar sem stofna skal útvarpsstöð hafi átt kost á að veita um það umsögn til útvarpsréttarnefndar, felist það að við ætlum sveitarstjórnum að hafa neitunarvald um slíkt. Þetta er alger misskilningur eða vísvitandi útúrsnúningur af hálfu þm. Við erum eingöngu að tryggja með þessu atriði að sveitarstjórnum berist vitneskja um það, það sé tryggt með því að það verði skylda að leita umsagnar sveitarstjórna skv. lögunum, að sveitarstjórnir hafi vitneskju um hvað er að gerast á þeirra svæði í þessu efni og hafi möguleika til umsagna þar að lútandi. Við tökum hins vegar ekki undir texta frv. sem mælti svo fyrir um að skilyrði fyrir leyfi til svæðisútvarps væri að sveitarstjórnir á svæðum þar sem stofna skal útvarpsstöð mæli með veitingu leyfis. Þannig var og er textinn í fyrirliggjandi frv. Ég hef ekki tekið undir slíkt skilyrði um samþykki viðkomandi sveitarstjórnar. Ég hef hér vikið að nokkrum atriðum, herra forseti, og sé ekki ástæðu til að elta ólar við minni háttar athugasemdir sem hafa'komið fram við tillögur Alþb. sem ég hef gert grein fyrir í fyrri ræðu minni. Ég hef hér enn frekar vakið athygli á því hvað felst á bak við tal manna um frjálsan útvarpsrekstur, tal krossriddara viðskiptalífsins sem mæla fyrir slíkum rekstri og sem forstjóravaldið í SÍS hefur tekið saman við í fyrirtækinu Ísfilm. Það virðist vera sem það séu þau sjónarmið og það bandalag sem nær hér inn í sali Alþingis þegar um er að ræða sjónarmið og gerðir þm. Framsfl. í þessu máli, því miður. Það dregur væntanlega að því að atkvæði verði greidd um einstaka þætti frv. við lok 2. umr. Þá kemur það í ljós hvert fylgi er við till. um það að heimila viðskiptalífinu óheftan aðgang og ítök í auglýsingaútvarpi. Ég vísa á bug sem blekkingum einum fullyrðingum sem komu fram hér fyrr í umr., bæði frá hv. 4. þm. Reykv. og hv. 6. þm. Reykv. um það að ef ekki kæmu til auglýsingar þá fyrst gætu fjársterkir aðilar farið að skipta sér af slíkum rekstri. Ég spyr: Hafa menn trú á því að þeir sem ganga fyrir gróðasjónarmiðum, sjónarmiðum rekstrarins og hagnaðarins standi lengi í slíkum rekstri sem rekinn væri með tapi út frá viðskiptalegum sjónarmiðum? Það getur verið að það henti einhverjum að reyna að brjótast inn í slíkt rétt fyrir kosningar til þess að koma sínum áróðri á framfæri en ég hef ekki trú á því að kapítalistarnir, sem hv. 6. þm. Reykv. nefndi svo í sinni ræðu, hafi mikinn hug eða úthald til að standa í slíkum tapútvarpsrekstri. Með tali í þessa átt er einungis verið að villa um fyrir mönnum. Ég vænti þess að hv. alþm, varist að stíga þau skref sem lagt er til varðandi auglýsingaútvarp. Niðurstöðunnar í því efni verður vafalaust beðið með eftirvæntingu af mörgum.



Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umr. sem neinu nemur, en víkja að örfáum atriðum sem mér finnst að valdi misskilningi. Það er hárrétt athugað að skv. frv. eins og það kemur fram er gert ráð fyrir að frjálsar stöðvar, sem eru þau orð sem ég vildi nota yfir þær stöðvar sem koma, stöðvar sem hafa fengið leyfi til hljóðvarps- eða sjónvarpsreksturs, geta annaðhvort aflað tekna með áskriftum eða með auglýsingum, ekki hvoru tveggja. Þetta er skýrt mjög rækilega, undir hvaða kringumstæðum áskriftir eiga við og undir hvaða kringumstæðum auglýsingar eiga rétt á sér. Ég tel að Ríkisútvarpið, sem hefur hinar miklu skyldur, þurfi að hafa vissan forgang einnig og það hefur svo sannarlega vissan forgang skv. því frv. sem hér er verið að samþykkja. Það hefur bæði áskrift og auglýsingar. Hv. 5. þm. Austurl. taldi að það kerfi sem þeir hefðu lagt til að yrði notað við innheimtu afnotagjalda og byggt yrði á hlustendakönnun kæmi réttlátlega út og ekki væri hægt að misnota það. Ég er á annarri skoðun. Ég tel að það sé mjög auðvelt að misnota það kerfi. Ég tel að þar gæti m.a. pólitískur þrýstingur haft áhrif á það á hvað menn segðust hlusta, hvort sem þeir hlustuðu á viðkomandi stöð eða ekki. Ég skýrði það í mínu máli. Ég vil aftur á móti undirstrika að það útvarp sem ég er hræddastur við að leiði til lítillar menningar og hafi fyrst og fremst það markmið að reyna að hafa áhrif á skoðanir, sé útvarpið sem fær stuðningsgreiðslurnar. Það er útvarp á mála. - Hjá hverjum? Eitt útvarpið getur verið á mála hjá SÍS, annað hjá Loftleiðum, þriðja hjá ASÍ og þannig get ég haldið áfram að telja upp. Er það þannig útvarp á mála sem við viljum hafa? Ég held ekki. Ég held að menn verði að gera greinarmun á því hvort við viljum að útvarpsstöðvarnar séu reknar á þann hátt að þær eigi rekstrargrundvöll miðað við þá tekjustofna sem þær eiga möguleika á að hafa, fráleitt sé að líta svo á að það geti verið eðlilegt að þeirra styrkur leiði til hnignunar Ríkisútvarpsins. Ég er í það minnsta það harður stuðningsmaður Ríkisútvarpsins að ég teldi að slíkt væru mistök. En ég er dálítið hræddur við útvarpsstöð sem sett væri á stofn án þess að hafa tekjustofna. Hvaða hvatir liggja þá á bak við það að menn reka slíka stöð? Það er ekki gróðahvötin. Er það hvötin til að láta á sér bera, nokkurs konar löngun til að komast fram í sviðsljósið, eða er það hvötin til að koma áróðri á framfæri og móta skoðanir manna með áróðri? Ég er því miður hræddur um að það yrði það síðastnefnda sem yrði grunnurinn að því að menn kæmu slíkum stöðvum af stað. Frændur okkar á Norðurlöndum gera margt skynsamlegt, en ætli það sé samt ekki nauðsynlegt fyrir okkur Íslendinga að reyna að meta hlutina sjálfstætt og ekki ávallt að líta á það sem heilagan erkibiskups boðskap sem frá þeim kemur? Það reyndist í það minnsta ákaflega hæpin kenning forðum þegar þeir héldu því fram að það væri fráleitt að eitt land í öllum heiminum hefði engan konung. Auðvitað getum við deilt um þetta fram og til baka og menn haft á þessu misjafnar skoðanir, en hitt vil ég undirstrika, að þetta frv., ef að lögum verður. þarf að endurskoða innan þriggja ára. Með því er viðurkennt af þeim sem styðja frv. að þeir treysta sér ekki til að sjá fyrir þá þróun að öllu leyti sem verið er að tala um. Þeir vilja hafa það á hreinu að lagt verði mat á hverjar eru afleiðingar þess sem menn eru að gera og í ljósi slíks mats verði teknar ákvarðanir, annaðhvort um óbreytta stefnu eða um breytta stefnu. Það má vel vera að ég hafi misskilið það sem kom fram í brtt. Alþb. varðandi sveitarstjórnir. að ég hafi litið svo á að þeir teldu að þær ættu nánast að vera umsagnaraðili á þann veg að þeirra umsögn ætti að vera mjög stefnumarkandi. Það má vel vera að ég hafi misskilið þetta, en það er ekki ætlun mín að snúa út úr orðum manna eða ætla þeim annað en þeir hafa sagt. En mér finnst að ef markmiðið er fyrst og fremst að sveitarstjórnum berist vitneskja um hvað er að gerast á þeirra svæði sé hægt að nota einfalda tilkynningarskyldu þar sem þeim sé tilkynnt formlega að sótt hafi verið um leyfi til útvarpsreksturs og hver niðurstaða hafi orðið. Hitt vil ég undirstrika í þessu sambandi að upprunalega frv. var samið af nefnd manna úr öllum flokkum og þeir lögðu til málamiðlun. Hér hafa menn staðið upp, sem störfuðu í þeirri nefnd, og kvartað yfir því að sú málamiðlun hafi ekki verið þeim að skapi. Hv. 6. þm. Reykv. stóð upp og kvartaði yfir því að málamiðlunin hefði ekki verið sér að skapi. Ég hygg að hver sá sem kynnir sér þetta frv. geri sér grein fyrir því að hv. 6. þm. Reykv. hefur verið sveigður verulega af leið miðað við þær skoðanir sem hann lét hér uppi og hann hefur orðið að færa sig þó nokkuð langt til til að samkomulag næðist. Mér er það efst í huga nú að ég tel æskilegt að þetta mál komi til atkvæða í þinginu og að Alþingi taki þá ákvörðun að láta reyna á hvort ekki er hægt að auka frelsi í fjölmiðlun án þess að það verði á kostnað íslenska ríkisútvarpsins og íslenskrar menningar. Hvort það tekst á eftir að koma í ljós, en ég bind miklar vonir við, eins og frá þessu er gengið, að það geti tekist.



Herra forseti. Ég hlýt að þakka hv. menntmn. þessarar deildar fyrir mjög ítarlega umfjöllun um þetta mál. Það er að vonum, þegar gerð er breyting á fyrirkomulagi starfsemi sem rekin hefur verið í landinu um langan aldur, að menn vilji athuga sinn gang vel og velta fyrir sér hvað breytingar beri í skauti sér. Dæmi um slíkt þekkjum við auðvitað mörg í áranna rás, en engu síður verðum við að bregðast við nýjum möguleikum, nýjum kröfum og veita fólki ný tækifæri til menningar og til fróðleiks og til afþreyingar ef því er að skipta. Allt getur þetta þrennt stundum farið saman sem betur fer. Aðalatriðið í þessu frv. er að fleiri en Ríkisútvarpið hafi tækifæri til að nota hina nýju og vaxandi tækni til fjölmiðlunar. Menn skilja æ betur að það er ekki ástæða til þess að ríkið sitji eitt að slíkum upplýsingamiðli öllu lengur. Aðgangur fleiri aðila að slíkri starfsemi getur veitt miklu meiri fjölbreytni inn í líf manna en nú er, meiri gleði inn í líf þeirra sem um fátt hafa að velja. eru bundnir e.t.v. á heimilum sínum eða það sem er erfiðara e.t.v. á sjúkrahúsum. Í ýmsum slíkum tilvikum gefur nýtt fyrirkomulag nýja möguleika. nýtt val og færir heiminn fyrir utan hinn þrönga markaða hring nær mönnum sem ekki geta sótt þangað sjálfir. Þess vegna tel ég það vera mjög mikið menningarmál, sem við erum hér að fjalla um, að opna þessar dyr, og það er meginmálið. Það er í sjálfu sér ekkert einkennilegt að menn greini á um með hvaða hætti þetta skuli gert og það er heldur ekkert einkennilegt að það hljóti að verða málamiðlunarlausn sem Alþingi velur þegar að því kemur að breyta lögum í þessu skyni. En á það er að líta að hér er, eins og fram hefur komið í máli margra ræðumanna að sé í mörgum löndum, um tilraunafyrirkomulag að ræða. Það segir í sjálfu frv. að lögin skuli endurskoðuð ekki síðar en þrem árum eftir gildistöku þeirra og að leyfin. sem fyrst eru veitt, skuli ekki veitt til lengri tíma. Mörg tækifæri gefast því til að læra af reynslunni. Við gætum bæði lært af okkar reynslu og e.t.v. líka annarra og við getum miðlað öðrum okkar reynslu. Svo er t.d. í sambandi við títtnefndar auglýsingar. Nú er komin upp mjög mikil umræða um það í ýmsum nágrannalöndum okkar, sem ekki hafa rekið auglýsingaútvarp, að hverfa að því ráði að leyfa slíkt. Menn hafa sem sé komist að þeirri niðurstöðu að til þess að tryggja að ýmsar nýjar stöðvar hafi ráð á því að bjóða upp á gott og menningarlegt efni, innlenda framleiðslu þar sem innlendir listamenn koma fram og þurfa auðvitað að fá sína greiðslu fyrir verkefnin, þurfi einhver fjárhagslegur bakhjarl að vera. Tryggingin sem við höfum fyrir því að það séu ekki einungis fyrir fram fjársterkir aðilar sem eru í stakk búnir til að sinna slíku er einmitt möguleikinn til auglýsinga. Ég veit að afstaðan til þessa máls er einstaklingsbundin. Menn hafa misjafna afstöðu til þessa og það er sjálfsagt að menn hafi það og breyti samkvæmt því við afgreiðslu þessa máls. En ég vil láta persónulega skoðun mína koma fram á þessu atriði, að ég tel að það sé um jafnréttismál að ræða að þessi aðferð til fjármögnunar sé heimil. Við getum ekki ætlast til þess að stöðvar bjóði upp á innient framleitt efni, gott efni, nema eitthvert fé sé til til að greiða það. Sé slíkt efni á boðstólum er auðvitað meira hlustað á stöðina. Þarna er um atriði að ræða sem ég tel að horfi til menningarauka. Það er vel hægt að haga þessu svo að þarna sé um afmarkaða auglýsingaþætti að ræða, eins og er hjá Ríkisútvarpinu, þannig að það þurfi ekki að trufla einstakar útsendingar eins og gerist sums staðar í veröldinni. Um einstök önnur atriði í frv. er það að segja að ég get afar vel fellt mig við það samkomulag sem meiri hl. n. hefur gert. Ég segi ekki að við hefðum ekki mörg getað hugsað okkur eitthvert annað form á sumum þáttum. En ég hygg að það sé alveg sjálfsagt að láta það standa sem samkomulag er um, enda er líklegt að þar sé um niðurstöðu meiri hluta Alþingis að ræða og að það ráði hvernig hið nýja fyrirkomulag verður þegar að þessu verður horfið. Ég vil að endingu ítreka þakklæti mitt fyrir að mjög vandlega hefur verið um þetta mál fjallað. Mér virðist vera almennur skilningur á því í þinginu að hér sé um að ræða byrjunaraðgerðir. Við ætlum að stíga fyrstu skrefin af nokkurri aðgát. Við ætlum að miða við þrjú ár til að byrja með. Við ætlum að læra af reynslunni. Það held ég að verði til góðs. Það hefur þótt sjálfsagt í mörgum löndum Evrópu að veita mikinn fjölda útvarpsleyfa. Í ljós kemur að þær stöðvar skera sig fljótlega úr sem lifa og verða sterkar og með góðri dagskrá. Ég hygg að sú verði raunin hér þó að það leiði að sjálfsögðu af fámenninu hér að það verður ekki um eins mikinn fjölda að ræða og t.d. í Noregi og Danmörku, en þar þykja þessar ráðstafanir sjálfsagðar. Ég hygg, herra forseti, að að lokinni þeirri ítarlegu umfjöllun sem málið hefur hlotið í deildinni sé ekki ástæða til þess að ég fjalli um einstakar brtt. málsins að öðru leyti en því að ég tek undir það sem meiri hl. hv. menntmn. hefur lagt til.



Herra forseti. Ég tel nauðsynlegt að það komi fram hjá hæstv. menntmrh. áður en þessari umr. lýkur, með tilliti til þeirra orða sem féllu í ræðu ráðh. áðan, hvort hæstv. ráðh. hyggst greiða atkv. með brtt. á þskj. 514, brtt. sem hv. þm. Friðrik Sophusson flytur, og/eða hvetja þingflokk Sjálfstfl. til að styðja þær brtt. Ég vænti þess að hæstv. ráðh. svari þessu fyrir lok umr.



Herra forseti. Hv. 5. þm. Austurl. er gjarnt að spyrja þess sem þegar hefur verið lýst yfir. Ég sagði í ræðu minni áðan að það væri að sjálfsögðu einstaklingsbundin afstaða hv. þm. til auglýsingaheimildarinnar sem réði og við það stend ég. Í því felst að ég álít að hver þm. greiði atkv. eftir sinni sannfæringu í því efni án fyrir fram bindingar og ég geri ekki tilraun til þess að hafa áhrif á þingflokk Sjálfstfl. í því efni. Þessi afstaða mín liggur fyrir og mín persónulega afstaða liggur fyrir og ég hef ekki leynt henni á neinn hátt, hvorki nú né áður.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir stjfrv. til sveitarstjórnarlaga sem er 320. mál Nd. á þskj. 508. Í stefnuyfirlýsingu núverandi ríkisstj. er kveðið skýrt á um að draga beri úr umsvifum ríkisins og flytja verkefni frá ríkinu til sveitarfélaga og/eða annarra aðila í þjóðfélaginu. Meginatriði þessara áforma eru þessi: 1. Fá fram skýr skil milli verkefna ríkis og sveitarfélaga þannig að saman fari rekstrar- og fjárhagsábyrgð um hvert verkefni. 2. Komið verði í veg fyrir að ríki og sveitarfélög fáist við sömu verkefni hvort á sínum vettvangi á sama tíma. 3. Jafnhliða tilfærslu verkefna verði fluttir tekjustofnar frá ríki til sveitarfélaganna, þannig að þau geti í raun annast verkefnin. Í þessari stefnuyfirlýsingu núverandi ríkisstj. felst viðurkenning á þeirri staðreynd að sveitarstjórnir eru þau stjórnvöld sem standa næst borgurunum, enda hafa sveitarstjórnir og samtök þeirra haldið því fram að sveitarstjórnir ættu að hafa meira vald í eigin málum á eigin ábyrgð, svo sem varðandi ákvörðun og nýtingu eigin tekjustofna og gjaldskráa þjónustufyrirtækja sinna, en ríkisvaldið eigi ekki að skipta sér um of af innri málum þeirra. Þetta er þýðingarmikið fyrir sjálfstæði og sjálfræði sveitarfélaga. Umræða af þessu tagi endurspeglar þá staðreynd að núverandi lög um sveitarstjórnir eru ekki lengur í takt við breytt viðhorf og taka ekki nægjanlegt tillit til þeirra stórstígu breytinga sem hafa orðið í þjóðfélagi okkar frá því að núgildandi sveitarstjórnarlög voru sett. Grundvöllurinn að núgildandi sveitarstjórnarskipan var lagður með sveitarstjórnartilskipun frá 1872. Tilskipunin tók ekki til kaupstaða, en byggði á hinum fornu hreppum sem grunneiningu. Jafnframt var byggðinni skipt í sýslufélög og eru um það bil tíu hreppar í hverri sýslu. Til sýslunefndar var kosinn einn fulltrúi úr hverjum hreppi í almennum kosningum. Sýslumaður, sem var hinn almenni fulltrúi framkvæmdavaldsins og héraðsdómari í sýslunni, var oddviti sýslunefndar. Sýslunefndum var ætlað að gegna aðalhlutverki í sveitarstjórnarmálum og hafa umsjón með störfum hreppsnefnda. Jafnframt var komið á fót amtsráðum, en þau voru lögð niður við stofnun Stjórnarráðs Íslands árið 1904. Þótt núgildandi sveitarstjórnarlög nr. 58/1961 hafi gilt frá 1. jan. 1962 hefur skipulag sveitarstjórnartilskipunarinnar haldist í meginatriðum til þessa dags. Í reynd hefur þó mjög dregið úr hlutverki sýslunefnda. Með tilliti til framangreinds er ljóst að það var orðið löngu tímabært að endurskoða sveitarstjórnarlöggjöfina. Það frv., sem hér er fylgt úr hlaði, byggist á tillögum sem voru samdar af endurskoðunarnefnd sem skipuð var þann 13. júní 1981. Í nefndina voru skipaðir Alexander Stefánsson, Jón G. Tómasson, Magnús H. Magnússon, Sigurjón Pétursson, Sturla Böðvarsson og steingrímur Gautur Kristjánsson, sem var skipaður formaður nefndarinnar. Haustið 1982 tók Björn Friðfinnsson við sæti Jóns G. Tómassonar í nefndinni við formannaskipti í Sambandi ísl. sveitarfélaga og vorið 1983 tók Jóhann Einvarðsson sæti í nefndinni í stað Alexanders Stefánssonar er hann varð félmrh. Meðal þeirra meginsjónarmiða, sem endurskoðunarnefndin hafði að leiðarljósi við samningu frv., má nefna: 1. að sjálfsstjórn sveitarfélaga beri að auka, 2. að réttarstaða allra sveitarfélaga verði sem líkust. 3. að stuðla beri að vald- og verkefnadreifingu, 4. að valfrelsi sveitarfélaga um stjórnarform og verkefnaval beri að auka, 5. að saman fari sem mest ákvörðun, framkvæmd og fjárhagsleg ábyrgð þegar sveitarfélögunum eru fengin verkefni. 6. að stuðla beri að eflingu og stækkun sveitarfélaga til að þau verði færari um að valda verkefnum sínum og taka við auknum verkefnum, 7. að stuðla beri að lýðræðislegum stjórnarháttum-í meðferð sveitarstjórnarmála. Nefndin starfaði vel að málum, hélt fjölmarga fundi og viðaði að sér miklum fróðleik um sveitarstjórnarlöggjöf í nágrannalöndum okkar og um ályktanir og afstöðu hinna ýmsu aðila hérlendis sem fjallað hafa um endurskoðun núgildandi sveitarstjórnarlaga. Nefndin lauk störfum þann 27. júní 1984 og skilaði félmrh. þá tillögum til nýrra sveitarstjórnarlaga í frumvarps formi. Tillögur endurskoðunarnefndarinnar voru teknar til athugunar í félmrn. og að henni lokinni ákvað ráðh. að senda tillögur hennar til allra kjörinna aðalfulltrúa í sveitarstjórnum landsins, til landshlutasamtaka sveitarfélaga og sýslumanna með ósk um að umsagnir og ábendingar um breytingar á tillögunum bærust fyrir 1. okt. s.l. Alls bárust umsagnir frá sex landshlutasamtökum, ellefu sýslumönnum og sýslunefndum og 44 sveitarfélögum, þ.e. 40 dreifbýlishreppum og fjórum kaupstöðum og þéttbýlishreppum. Auk þess mætti ég sem félmrh. á fjölmörgum fundum þar sem tillögurnar voru til umfjöllunar, m.a. á fjórðungsþingi Austfirðinga og fjórðungsþingi Vestfirðinga. Af þessu er ljóst að tillögurnar hafa fengið mikla umræðu í þjóðfélaginu. Þess má einnig geta að öllum hv. þm. voru einnig sendar tillögur endurskoðunarnefndarinnar s.l. haust. Aðfinnslur og mótmæli gegn tillögum endurskoðunarnefndarinnar lúta flest að því að lögþvinguð sameining sveitarfélaga komi ekki til greina og að þau umdæmi, sem um var fjallað í IX. kafla tillagnanna, væru of stör og útilokuðu áhrif hinna smærri sveitarfélaga. Frv. það, sem hér liggur fyrir, er í meginatriðum samhljóða tillögum endurskoðunarnefndarinnar, þ.e. fyrstu átta kaflar frv. Nokkrar breytingar hafa verið gerðar á X. og XI. kaflanum, en IX. kaflanum í tillögum endurskoðunarnefndarinnar. um héraðsþing. hefur verið gerbreytt. Það frv. til nýrra sveitarstjórnarlaga sem hér er fylgt úr hlaði er í 13 köflum og er alls 129 greinar. Ég mun hér á eftir fjalla um hvern kafla fyrir sig og geta helstu nýmæla og breytinga frá núgildandi löggjöf. Í 1. kafla frv. er að finna almenn ákvæði. Í honum er m.a. fjallað um stærð sveitarfélags, en ákvæði um það efni í tillögum endurskoðunarnefndarinnar kölluðu á harða gagnrýni eins og ég hef áður greint frá. Í tillögum hennar var gert ráð fyrir að lágmarksíbúatala sveitarfélags væri 100 íbúar. Í því frv. sem hér er lagt fram er gert ráð fyrir að þessi tala sé 50. Sumum kann að þykja sú tala nokkuð lág og að hæna sé á að svo fámenn sveitarfélög eigi erfitt með að halda uppi þeirri starfsemi sem nú er talin nauðsynleg í hverju sveitarfélagi. Þetta er rétt svo langt sem það nær. En í þessu sambandi má benda á IX. kafla frv. sem fjallar um frjálst samstarf sveitarfélaga. Í þeim kafla eru opnaðar leiðir fyrir sveitarfélög til að eiga með sér aukna samvinnu um framkvæmd einstakra verkefna. Slíkt samstarf getur verið á vettvangi héraðsnefnda eða í byggðasamlögum. Í 107. gr. er t.d. tekið fram að sveitarfélög geti myndað byggðasamlag um varanleg samvinnuverkefni, svo sem um rekstur skóla, heilbrigðisstofnana eða brunavarnir. Á þennan hátt geta hin smærri sveitarfélög veitt sömu þjónustu og hin stærri. Ég er þeirrar skoðunar að heillavænlegra sé að stuðla að frjálsri samvinnu sveitarfélaganna um framkvæmd einstakra verkefna, sem þeim eru falin lögum skv., í stað þess að þvinga þau til að sameinast með misvel heppnaðri lagasetningu. Öflug og oft og tíðum blómleg starfsemi landshlutasamtaka sveitarfélaga sýnir og sannar að þessi leið er fær. Ég hef þá trú að sú þróun samstarfs sveitarfélaga sem hefur átt sér stað fram til þessa muni í framtíðinni leiða til sameiningar að þeirra eigin frumkvæði. Þess vegna er ég eindregið þeirrar skoðunar að óþarft sé með öllu að setja markið hærra en gert er í 5. gr. frv. Meðal annarra nýmæla sem er að finna í 1. kafla frv. má vekja athygli á ákvæði í 4. gr. um nafn sveitarfélags og byggðarmerki. Í 4. mgr. 6. gr. er að finna vísireglu um hver verkefni rétt sé að fela sveitarfélögum. en þar segir að sveitarfélög skuli hafa með höndum verkefni sem ráðast af staðbundnum þörfum og viðhorfum þar sem ætla má að þekking á aðstæðum ásamt frumkvæði heimamanna leiði til betri þjónustu fyrir þá en miðstýring af hálfu ríkisvaldsins. Einnig má vekja athygli á því ákvæði í 6. gr. er segir að sveitarfélög skuli hafa sjálfstæða tekjustofna og sjálfsforræði um gjaldskrár eigin fyrirtækja og stofnana til þess að mæta kostnaði við framkvæmd þeirra verkefna sem þau annast. Á þetta ber að leggja þunga áherslu. 11. kafli frv. ber yfirskriftina „sveitarstjórnir“. Hann samsvarar A-lið II. kafla núgildandi laga. Veigamesta breytingin í þessum kafla frv. er að lagt er til að ákvæði um sveitarstjórnir séu samræmd og að réttarstaða þeirra allra sé gerð hin sama. Í 2. mgr. 10. gr. er enn lagt til það nýmæli að í hreppsfélögum þar sem meiri hluti íbúanna býr í þéttbýli og íbúafjöldi hefur náð a.m.k. 1000 í þrjú ár samfleytt geti sveitarstjórn kveðið svo á um í samþykkt um stjórn sveitarfélagsins að sveitarfélagið nefnist framvegis bær. sveitarstjórn bæjarstjórn o.s.frv. Með þessu er i raun afnumin nær 200 ára sérstaða kaupstaða hér á landi og sérstök löggjöf um kaupstaðarréttindi einstakra sveitarfélaga þar með óþörf. Í greininni er einnig lagt til orðið „byggðaráð“ sem samheiti fyrir framkvæmda- og fjárhagsnefnd sveitarfélaga. þ.e. hreppsráð, bæjarráð og borgarráð. III. kafli frv. fjallar um kosningu sveitarstjórna. en um það atriði er fjallað í lögum nr. 5 frá 1962, um sveitarstjórnarkosningar. og í 5.–20. gr. núgildandi sveitarstjórnarlaga. Helstu breytingar og nýmæli, sem frv. gerir ráð fyrir í þessum kafla, eru sem hér segir: Kjördagur verði sá sami í öllum sveitarfélögum, annar laugardagur i júní. Nýkjörin sveitarstjórn taki við störfum fyrsta dag næsta mánaðar eftir kjördag. Kosningaaldur lækki í 18 ár. Sérstök kjörnefnd fari með úrskurðarvald um gildi kosninga í stað sveitarstjórnar. Sérstakar reglur séu um meðferð sveitarstjórnarmála meðan úrslit kosninga eru í óvissu. Heimild sveitarstjórnar, sem situr á óvissutímabili, til að inna af hendi greiðslur og gangast undir skuldbindingar er takmörkuð. IV. kafli frv., sem fjallar um skyldur og réttindi sveitarstjórnarmanna, kemur í stað 23. og 24. gr. núgildandi sveitarstjórnarlaga. Núgildandi ákvæði þykja fátækleg og því ber nauðsyn til að setja ítarlegri ákvæði um þetta atriði í sveitarstjórnarlög. Byggir endurskoðunarnefndin tillögur sínar um þetta efni á skoðun fræðimanna og má þar nefna Pál Líndal: Drög að greinargerð um bæjarstjórn Reykjavíkur, Úlfljótur, 2. tbl. 1960, og Steingrím Gaut Kristjánsson: Réttindi og skyldur sveitarstjórnarmanna, sem birtust í Sveitarstjórnarmálum, 6. tbl. 1973, og Úlfljóti, 4. tbl. XXIV. árgangs 1973. Þau efni sem fjallað er um í þessum kafla eru meðal þeirra sem sveitarstjórnarmenn leita mest með til umsjónaryfirvalda og virðist því þörf á skýrum og nokkuð ítarlegri reglum en nú eru í sveitarstjórnarlögum. Höfð hefur verið hliðsjón af samþykktum um stjórn sveitarfélaga, sbr. t.d. 3. kafla samþykktar um stjórn Reykjavíkurborgar og fundarsköp borgarstjórnar nr. 140 frá 1964 og 3. kafla samþykktar um stjórn Höfðahrepps og fundarsköp hreppsnefndar nr. 484/ 1983. Þá hefur verið höfð hliðsjón af ákvæðum norskra, danskra og sænskra laga um þetta efni. Í V. kafla er fjallað um það efni sem nú er í 21., 22. og 25.–30. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 58/1961. Meðal nýmæla má nefna að gert er ráð fyrir að sveitarstjórnarfundir séu almennt haldnir fyrir opnum dyrum, hvort sem um hreppsnefnd eða bæjarstjórn er að ræða. Þá er gert ráð fyrir að sú regla gildi sem aðalregla um allar kosningar að meiri hluti sveitarstjórnarfulltrúa skuli standa að kjöri. VI. kafli frv. fjallar um nefndir, ráð og stjórnir. Ákvæði þessa kafla eru mun ítarlegri en 36.-38. gr. núgildandi sveitarstjórnarlaga um sama efni. Í VII. kafla frv. er að finna ákvæði um framkvæmdastjórn og starfslið sveitarfélaga. Meðal nýmæla í þessum kafla má benda á 72. gr. Í henni er kveðið á um að sveitarstjórn ráði starfsmenn í helstu stjórnunarstöður hjá sveitarfélagi og stofnunum þess og veiti þeim lausn frá starfi. Um ráðningu annarra starfsmanna fer eftir ákvæðum í samþykkt um stjórn sveitarfélags. Séu þar eigi sérstök ákvæði þess efnis gefur sveitarstjórn eða byggðaráð almenn fyrirmæli til stjórnenda sveitarfélags og stofnana þess, hvernig staðið skuli að ráðningu starfsmanna. Þessi grein er í samræmi við margar samþykktir um stjórn sveitarfélaga. Í VIII. kafla frv. um fjármál sveitarfélaga er að finna fjölmörg nýmæli. Nægir í því sambandi að benda á 76. gr. sem á sér hliðstæðu í löggjöf annarra Norðurlandaþjóða. Greinin fjallar um fjárhagsáætlun sveitarfélags og er tilgangurinn með henni að sveitarstjórnir horfi til framtíðarinnar og skipuleggi rekstur, framkvæmdir og fjármál sveitarfélags með ákveðin markmið í huga. Í 77. gr. er kveðið á um þá skyldu sveitarfélags að leggja fyrir sveitarstjórn umsögn sérfróðs aðila um kostnaðaráætlun vegna framkvæmda sem áætlað er að nemi hærri fjárhæð en sveitarsjóðsgjöld yfirstandandi reikningsárs. Í IX. kafla frv., um lögbundið samstarf sveitarfélaga, er gert ráð fyrir róttækum breytingum frá núgildandi sveitarstjórnarlögum. Lagt er til að sýslufélögin, sem nú hafa þjónað um 100 ára skeið, verði lögð niður með öllu þar sem þau hafa ekki á síðari árum verið sá samnefnari og framkvæmdaaðili sem sveitarfélögunum var nauðsynlegur. Í frv. er lagt til að við taki nýr vettvangur sveitarstjórna sem kallist héraðsnefndir. Fylgt er þeirri skiptingu innan landshluta sem helgast af sýsluumdæmum, en umdæmin stækka að því marki sem aðild kaupstaðanna að héraðsnefndum markar. Réttarstaða sveitarfélaganna gagnvart ríkisvaldinu verður hin sama, þar sem öll sveitarfélög eiga aðild að héraðsnefndum. Þau munu á þeim vettvangi taka við þeim verkefnum sem ríkisvaldið felur þeim sameiginlega, annaðhvort skv. einhliða ákvörðun eða að höfðu samráði. Skapast þannig vettvangur á jafnréttisgrundvelli til þess að taka við nýjum verkefnum og stuðla að valddreifingu í þjóðfélaginu. Sveitarfélögin geta einnig nýtt héraðsnefndirnar til samstarfs um einstök verkefni er þau koma sér saman um að vinna að, en sú mikilvæga regla gildir um allar samþykktir héraðsnefnda varðandi slíkt samstarf að þær binda einungis þær sveitarstjórnir sem það samþykkja. Verður því ekki um það að ræða að meiri og minni hlutar skapist innan héraðsnefnda hvað varðar einstakar framkvæmdir eða verkefni. Þar eru allar sveitarstjórnir jafnréttháar. Af einstökum greinum sem rétt er að vekja athygli á í IX. kafla frv. má benda á ákvæði 97. gr. Þar er gert ráð fyrir að landinu verði skipt í 18 héruð. Í 99. gr. er að finna mikilvæga breytingu frá tillögum endurskoðunarnefndarinnar um héraðsþing. Í greininni er kveðið á um að öll sveitarfélög eigi fulltrúa í héraðsnefnd. Hér er komið til móts við gagnrýni sem kom fram á þann hluta tillagna endurskoðunarnefndarinnar sem fjallaði um héraðsþingið. Í greininni kemur einnig fram að fulltrúafjöldi í héraðsnefnd fari eftir íbúafjölda sveitarfélags, þannig að sveitarfélag með 2500 íbúa og færri skuli eiga einn fulltrúa í héraðsnefnd. Síðan bætist við einn fulltrúi fyrir hverja 2500 íbúa sem eru þar fram yfir. Eins og ég gat um hér að framan fjallar X. kafli frv. um frjálsa samvinnu sveitarfélaga sín á milli. En eins og kunnugt er hefur samvinna sveitarfélaga um hin ýmsu verkefni stórlega aukist á síðari árum. Slík samvinna er ekki bundin við sveitarfélög innan sýslu eða kjördæmis, heldur gengur hún í mörgum tilvikum þvert á slík mörk og er hagkvæmni af samvinnunni látin ráða. Samvinna sveitarfélaga af þessu tagi er venjulega bundin í stofnsamningum, en ekki hafa verið sett um hana almenn ákvæði í lögum. Getur það í ýmsum tilvikum valdið vandkvæðum, t.d. þegar ágreiningur kemur upp milli sveitarstjórna, sem að slíkri samvinnu standa, og þegar aðstæður breytast vegna þróunar byggðar og verkefna. Í Svíþjóð og Finnlandi starfa svokölluð „kommunalförbund“ sem er sérstakt félagsform fyrir samvinnu sveitarfélaga um lausn einstakra sveitarstjórnarverkefna, svo sem rekstur stofnana, sorphreinsun o.s.frv. Lagt er til að slíkt félagsform verði hérlendis nefnt „byggðasamlag“. Um slík félög eru t.d. ákvæði í XI. kafla finnsku sveitarstjórnarlaganna, 121.–131. gr., og hafa þau ákvæði verið höfð til hliðsjónar við gerð tillagna nefndarinnar. Í lögum nr. 70/1970 er að finna ákvæði um framkvæmd sameiningar sveitarfélaga. Eðlilegt þykir að þær reglur endurskoðaðar komi fram í sérstökum kafla í nýjum lögum um sveitarstjórnir og eru þær því teknar upp í XI. kafla frv. Rétt er að benda á þá breytingu frá fyrri reglum að nú er sveitarstjórnum skylt að láta fara fram atkvgr. um sameiningaráform nema í þeim sveitarfélögum sem falla undir ákvæði 5. gr. frv. Þann 20. jan. 1984 var undirritaður samstarfssáttmáli ríkis og sveitarfélaga. Aðdragandinn að undirritun samstarfssáttmálans var sá að um miðjan janúar 1984 lagði ég fyrir ríkisstj. tillögur um samstarfssáttmála milli ríkisstj. og Sambands ísl. sveitarfélaga. Þessi tillaga var sniðin eftir finnskum samningi sem fjallar um samráð finnsku ríkisstjórnarinnar við finnsk sveitarfélög, en sá samningur þykir hafa reynst vel. Ríkisstj. samþykkti þessa tillögu og var samstarfssáttmáli á milli aðila undirritaður, eins og áður sagði. 20. jan. s.I. Frá undirritun sáttmálans hafa tveir reglulegir samráðsfundir verið haldnir og í framhaldi af þeim skipaðar nefndir til að fjalla nánar um samskiptamál ríkis og sveitarfélaga. Þannig hefur verið skipuð nefnd til að endurskoða lög um tekjustofna sveitarfélaga og huga að flutningi verkefna á milli aðila, svo sem dæmi er tekið um, og þessi nefnd hefur þegar hafið störf af fullum krafti. Nefndin sem fjallaði um endurskoðun sveitarstjórnarlaganna varð sammála um að leggja til að framangreind nýjung verði lögfest. Í XII. kafla frv. er fjallað um samskipti ríkis og sveitarfélaga. Í 124. gr. er ríkisstj. heimilað að koma á formlegu samstarfi við samtök sveitarfélaga með gerð samstarfssáttmála ríkis og sveitarfélaga og með öðrum hætti. Enn fremur er kveðið á um það í greininni að ríkisstj. skuli hafa náið samráð við Samband ísl. sveitarfélaga um þau má1 er varða verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga og önnur samskipti þessara aðila. XIII. kafli frv. fjallar um gildistökuákvæðin. Herra forseti. Sveitarstjórnir byggja tilvist sína á sveitarstjórnarlögum. Þau kveða á um réttindi og skyldur sveitarfélaga og takmarka stjórnsýsluvald ríkisins. Sjálfsstjórn og ákvörðunarréttur héraða og byggðarlaga ræðst því að verulegu leyti af því hvernig til tekst á þessu sviði. Sem gamall sveitarstjórnarmaður er ég þeirrar skoðunar að sjálfsstjórn sveitarfélaga beri að auka, þau eigi að hafa meira sjálfræði en nú um stjórnarform og verkefnaval, og feli löggjafarvaldið í landinu þeim verkefni til úrlausnar fari sem mest saman ákvörðun, framkvæmd og fjárhagsleg ábyrgð. Ég tel að það frv., sem hér er fylgt úr hlaði. stefni að þessum markmiðum. Að svo mæltu legg ég áherslu á að frv. á þskj. 508 fái ítarlega umfjöllun hér á Alþingi og verði samþykkt sem lög sem allra fyrst. Herra forseti. Að lokinni þessari umr. legg ég til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. félmn. Nd.



Herra forseti. Mér finnst rétt að segja örfá orð við þessa umr. um svo merkilegt mál sem hér er á ferðinni. Þau sveitarstjórnarlög sem nú gilda eru nær aldarfjórðungsgömul svo að það er ekki að undra þó að full þörf sé á því að endurskoða þau eftir allan þennan tíma. Sum efni þeirra má rekja allt aftur til tilskipunar um sveitarstjórn Íslands frá 4. maí 1872. Að gerð þessa frv. og undirbúningi hefur unnið nefnd, eins og hæstv. félmrh, gat um, og eru nöfn þeirra ágætu manna talin upp hér á bls. 27. Ég vil geta þess að í þá upptalningu, sem er á bls. 27, sýnist mér vanta nafn Sturlu Böðvarssonar sveitarstjóra þó að það kæmi mjög skýrt fram -  Þessi nefnd hefur starfað frá árinu 1981 og það var auðvitað alveg rétt að láta endurskoða samtímis sveitarstjórnarlög, lög um sameiningu sveitarfélaga og lög um sveitarstjórnarkosningar. Ég ætla aðeins að minnast á nokkur atriði málsins. Lögin nr. 70/1970, um sameiningu sveitarfélaga, eru að sönnu ágæt lög á margan hátt. En það hefur ekki tekist að nýta þau til þess að örva hin smærri sveitarfélög til sameiningar. Þar hefur eitthvað fleira þurft til að koma. Þetta frv. felur það m.a. í sér að sýslunefndir eru lagðar niður. Hæstv. ráðh. orðaði það svo að í reynd hefði dregið mjög úr verkefnum sýslunefnda. Í athugasemdum frv. er þess getið að sýslufélögin, sem hafa þjónað um 100 ára skeið, verði lögð niður þar sem þau hafi ekki á síðari árum verið sá samnefnari og framkvæmdaaðili sem sveitarfélögunum var nauðsynlegur. Satt er það að margt hefur breyst í landsmálum og skipulagi byggðar á Íslandi s.l. 100 ár. Hinu verður þó aldrei neitað að sýslunefndir hafa unnið mjög mikilvæg og merkileg störf og á það eftir að koma betur í ljós ef sú saga yrði öll rifjuð upp og skráð. Samstarfs hreppanna í sýslunefndunum og samstarfs sýslufélaganna sér hvarvetna stað í byggðum landsins þar sem hinum stærstu verkefnum hefur verið hrundið áleiðis í frjálsu samstarfi. En það verður að viðurkenna að þetta atriði hefur breyst mikið með því að landsmenn hafa færst úr dreifðum byggðum í þéttbýli, bæi og borgir. Hingað til hafa sýslunefndir verið hið eina lögbundna samstarfsform hreppanna. Við erum líklega flest sammála um að nauðsynlegt sé að koma hinum fámennu sveitarfélögum til að sameinast í fjölmennari og stærri sveitarfélög svo að þau fái komið einhverjum málum fram og tekist á við stór verkefni. Fyrir nokkrum árum var reynt að lögfesta hér hin svokölluðu landshlutasamtök sveitarfélaga. Við vitum það öll að landshlutasamtök sveitarfélaga hafa starfað í frjálsri samvinnu að mjög merkum málum á liðnum áratugum. En einhvern veginn var það svo að hv. alþm. á þeim tíma þótti ekki ástæða til þess að löggilda þessi samtök. Þau hafa því starfað fram á þennan dag sem frjáls samtök og þykir mér fara mjög vel á því. Eins og ég gat um hefur samstarf tveggja eða fleiri sýslunefnda oft verið með miklum ágætum og slíkt samstarf hefur hrundið ýmsum stórum málum í framkvæmd. Það sem hefur verið visst áhyggjuefni núna á síðari árum er það að hinir fjölmennari hreppar innan sýslufélaganna hafa leitað eftir kaupstaðarréttindum. Það er ekki hægt að lá þeim það. Oft eru þetta framsækin öflug byggðarlög sem hafa séð sér leik á borði og séð vissan hag í því að öðlast kaupstaðarréttindi. En vissulega hefur verið mikil eftirsjá að slíkum sveitarfélögum úr hinu lögbundna samstarfi hreppanna á vegum sýslunefnda. Hvað er svo hér að gerast með þessu frv. að því er manni sýnist? Það er verið að færa þessa þróun til baka á vissan hátt með því að nú eru öll sveitarfélög lögð að jöfnu og gert ráð fyrir því að sveitarfélög á ákveðnu svæði, bæði hreppar og kaupstaðir, séu jafnrétthá og vinni saman eftir sem áður. Ég sé t.d. hér á bls. 20 í IX. kafla þar sem rætt er um lögbundið samstarf sveitarfélaga að þar er talað um Snæfellsesshérað. Snæfellsness- og Hnappadalssýsla hefur eða hafði innan sinna vébanda tólf hreppa þar til eitt öflugasta sveitarfélagið varð kaupstaður núna fyrir tæpum tveim árum, Ólafsvíkurkaupstaður. Nú kemur hér á bls. 20: „Snæfellsesshérað nær yfir Snæfellsness- og Hnappadalssýslu og Ólafsvíkurkaupstað.“ M.ö.o. það er tekið upp aftur samstarf þessara tólf sveitarfélaga sem maður var hræddur um að mundi breytast nokkuð - kannske ekki að öllu leyti til bóta - með stofnun Ólafsvíkurkaupstaðar. Nú takast þessi sveitarfélög öll í hendur á nýjan leik og starfa sem héraðsnefnd Snæfellsness í staðinn fyrir sýslunefnd héraðsins. Væntanlega er þetta aðeins boðberi nýrra komandi tíma sem gera sveitarfélögunum á þennan máta hægara um vik að stunda og leggja áherslu á þróttmikið samstarf. Hvað Dalahérað snertir - svo ég nefni þau tvö héruð þar sem ég er kunnugastur - þá stendur þar: „nær yfir Dalasýslu“. Á því verður engin breyting að mér sýnist nema þar verður um að ræða héraðsnefnd í staðinn fyrir sýslunefnd. Mönnum var löngu ljóst að á þessu þurfti að verða breyting og maður hefur horft á það með vaxandi áhyggju undanfarin ár að hin þróttmestu sveitarfélög hafa orðið kaupstaðir. Ekki vegna þess að maður gæti ekki vel unnt þeim að starfa á þeim vettvangi heldur báru ýmsir ugg í brjósti út af því að með því móti mundu þau fjarlægjast samstarf hreppanna og sveitarfélaganna heima fyrir. Það er svo öllum ljóst að skv. 76. gr. stjórnarskrárinnar á landsstjórnin að hafa umsjón með stjórnsýslu sveitarfélaga og þessum efnum ber að skipa með lögum. Það ber margs að gæta við slíka lagagerð. Ég hef ekki lesið þetta frv. nægjanlega vel til þess að geta lagt á það endanlegt mat. Ég veit að um það verður fjallað vandlega í þingnefnd. Ég met það mikils að það horfir í þá átt að með þessu frv., ef að lögum verður. verði öll sveitarfélög gerð jöfn að lögum, stór og smá. Ég vil láta það verða mín lokaorð að sinni að ég vonast til þess að frv. verði skoðað nákvæmlega í n. svo að væntanleg löggjöf um þessi efni verði á þann veg að allir geti sætt sig við og horfi til framfara í byggðum landsins.



Herra forseti. Á s.l. ári óskaði félmrn. eftir umsögnum sveitarstjórnarmanna um tillögur endurskoðunarnefndar um ný sveitarstjórnarlög eins og kom fram í máli hæstv. ráðh. Sú nefnd hafði starfað allt frá 1981 og unnið mikið starf þótt skiptar skoðanir séu um tillögur hennar. Að fengnum þessum umsögnum hefur hæstv. ráðh. nú lagt fram nýtt frv. til sveitarstjórnarlaga þar sem sniðnir eru af helstu vankantar sem voru í tillögum endurskoðunarnefndarinnar. Ber að fagna því. Skal hér aðeins drepið á nokkur atriði. Í l. kafla er fjallað um stærð sveitarfélaga. Endurskoðunarnefndin lagði til í 5. gr. að lágmarksíbúatala verði 100 íbúar. Þessu er búið að breyta í 50 í frv. Ljóst er að fámenn sveitarfélög eiga undir högg að sækja Ég því nauðsynlegt að leysa vanda þeirra. Álitamál er við hvaða stærðarmörk valdboðin sameining á að miða en eðlilegra er að miða við töluna 50 eins og nú liggur fyrir. Í 114. gr. í tillögum endurskoðunarnefndar er sett fram það ákvæði að rn. skuli vinna að því í samráði við Samband ísl. sveitarfélaga, landshlutasamtök og héraðsþing að lágmarksíbúatala sveitarfélaga sbr. 5, gr. verði 400 íbúar árið 2000. Lög um sameiningu sveitarfélaga hafa verið í gildi síðan 1970. Aðeins tvær sameiningar sveitarfélaga hafa átt sér stað síðan. Það er því ljóst að hægar hefur miðað í þessu efni en ýmsir vildu. Tíminn til að steypa sveitarfélögum saman með valdboði er ekki kominn. 114. gr. hefur nú verið breytt þannig að markið sem sett var við árið 2000 hefur verið fellt út. Rétt hefði raunar verið að fella út allan XI. kaflann, um stækkun sveitarfélaga, sleppa sláturtíðinni en halda sig að X. kaflanum um samvinnu sveitarfélaga sem er nýmæli í lögum en hefur verið framkvæmt og mjög víða vel gefist um hin stærri mál. Ákvæði laga um frjálsa sameiningu sveitarfélaga er hins vegar eðlilegt að hafa í lögunum en varðandi þá sameiningu er nauðsynlegt að undirstrika að íbúarnir sjálfir ákveði þetta og ekki sé gengið fram hjá þeim. IX. kafla frv., um lögbundið samstarf sveitarfélaga, hefur verið gerbreytt frá því sem endurskoðunarnefndin lagði til og er það vel. Í staðinn fyrir stór héraðsþing og fylkjaskipan eru komnar héraðsnefndir með aðild allra sveitarfélaga í stað sýslufélaga. Gömlu umdæmin halda sér og kaupstaðirnir á svæðunum fá fulltrúa í héraðsnefnd. Almenningur kýs ekki lengur sýslunefndarmenn. Þess í stað kjósa hreppsnefndir mann úr sínum hópi í héraðsnefnd. Þannig ættu að skapast góð tengsl milli hreppsnefndar og héraðsnefndar. Í sambandi við héraðsnefndirnar mætti skoða hvort fjölmennari hreppar í sýslufélögunum ættu ekki að eiga tvo fulltrúa í héraðsnefnd. Í 99. gr. er sagt að sveitarfélög með 2500 íbúa og færri skuli hafa einn fulltrúa. Eðlilegt væri að hafa þetta mark lægra. Hagsmunir minni hreppa þyrftu ekki að vera fyrir borð bornir ef þeir hafa hver einn fulltrúa. Í frv. er kveðið á um að kosningar í öllum sveitarfélögum fari fram annan laugardag í júní. Ætti að vera hægt að sameinast um þann dag. Hér hefur aðeins verið minnst á örfá atriði varðandi þetta frv. sem tekið hefur miklum breytingum frá tillögum endurskoðunarnefndarinnar eins og fyrr kom fram. Ég á sæti í félmn. þessarar hv, deildar sem fær mál þetta til meðferðar. Ég vænti þess að gott samstarf takist um afgreiðslu þess.