Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forsrh. (Hermann Jónasson) : Eins og grg. frv. ber með sér, er það samið og fram komið vegna þáltill., sem lögð var fram í hv. Ed., þar sem skorað var á ríkisstj. að safna heimildum frá þeim þjóðum, sem skyldastar eru oss Íslendingum, um það, hvernig háttað sé löggjöf þeirra um þetta efni, og leggja síðan fram á Alþ. frv. til 1. um þjóðfánann. Er ekki hægt að neita því, að full þörf var orðin á slíkri löggjöf, þó að það hefði dregizt mjög, að hún yrði sett. Hefur orðið vítaverður misbrestur á því hér, hvernig farið hefur verið með þjóðfánann, enda hefur ekki tekizt að skapa hér á landi fastar reglur um þetta, eins og tíðkast með öðrum þjóðum. Á þetta frv. að bæta úr þeim ágöllum, sem á þessu hafa verið. Eins og í grg. segir, hefur verið leitað upplýsinga hjá þeim þjóðum, sem okkur eru skyldastar. Hefur verið tekið upp í okkar frv. ýmislegt úr löggjöf þeirra þjóða, sem láta sér annast um virðingu fána síns. Held ég, að ekki séu mörg atriði í frv., sem valdið geti verulegum ágreiningi. Ég skal geta þess, að frv. er samið samkvæmt óskum ríkisstj., og hefur Sveinn Björnsson sendiherra leitað upplýsinga erlendis, sem lagðar hafa verið til grundvallar við samningu frv. Hygg ég, að þannig sé frá frv. gengið, að hægt sé að vona, að hv. þingd. geti orðið sammála um það án verulegra breytinga, þó að ýmis atriði megi að sjálfsögðu betur fara, og verður það þá vafalaust athugað í n. Að vísu er eitt atriði í frv., sem er á annan veg en nú er í 1. Er. gert ráð fyrir því, að gerð fánans sé ákveðin með 1. gr. þessara 1., en til þessa hefur hún verið ákveðin með konungsúrskurði. Ég get tæplega ímyndað mér, að þetta verði ágreiningsatriði, því að vissulega er það virðulegra að ákveða þetta með 1. frá Alþ. en konungsúrskurði einum saman. Gerð fána sumra þjóða er ákveðin í stjórnarskránni sjálfri, og ég tel það næsta fráleitt, að þetta sé ekki að minnsta kosti ákveðið í sérstökum 1. frá Alþ. Ákvæði frv. um gerð sumra sérfána kunna að vísu að valda ágreiningi í hv. d. Þetta var þó ekki sett í frv. af því, að ég eða ríkisstj. vilji sækja það fast, að þau atriði verði óbreytt, heldur af því, að talið var æskilegt, að í frv. væri líka tekið fram, hvernig gerð þessara sérfána skyldi vera. Sé ég svo ekki ástæðu til að hafa þessa framsögu lengri, en legg til, að frv. verði vísað til allshn. og 2. umr.

Pétur Ottesen Hæstv. forsrh. hefur nú reifað mál þetta, sem hefur verið látið bíða alllengi byrjar í þinginu, þó að langt sé síðan það var tekið á dagskrá. Ástæðan til framkomu frv. var þál. sú, sem fram var borin á síðasta þingi og hæstv. forsrh. gat um. En ég skal geta þess, að í henni var einungis óskað eftir löggjöf um meðferð þjóðfánans, og aðra hvöt til aðgerða í þessu efni hefur hæstv. stj. ekki fengið frá Alþ., að því er ég veit. En eins og frv. og ræða hæstv. ráðh. bera með sér, er hér líka farið inn á það svið að ákveða gerð fánans. Það er rétt, að gerð fánans hefur til þessa hvílt á konungsúrskurði, og hafa verið gefnir út allmargir konungsúrskurðir um þetta, líklega einir fimm, frá árinu 1913, er út var gefinn hinn fyrsti. Má vera, að það hefði verið réttara að láta gerð fánans hvíla á löggjöf allt frá upphafi, svo að ekki. hefði verið hægt að hringla með þetta fram hjá Alþ., en þar sem ekki hefur orðið árekstur út af þessu allan þennan tíma, hefði mátt vænta þess, að ekki væri ástæða til að gera þessa breytingu fram hjá Alþ., meðan það ástand helzt, sem nú er, að ráðherrar fari með konungsvald. Ég held því, að þessi ástæða hæstv. ráðh. fyrir breytingunni verði að teljast léttvæg. En svo er annað, sem ég vil benda á. þarna er farið inn á víðara svið en óskað var eftir á síðasta Alþ., og vil ég gera nokkrar athugasemdir við það. Það er kunnugt, að upphaflega var fáninn með annarri gerð en sá fáni, sem við höfum haft síðan 1915, þegar gefinn var úrskurður um gerð íslenzks þjóðfána. Og það er vitað, að hin upphaflega gerð fánans, hvítblái fáninn, féll þjóðinni mjög vel í geð. Virtist ekki vera uppi neinn ágreiningur um hann, heldur ríkti með þjóðinni einlæg gleði yfir því að geta sýnt íslenzkan þjóðfána og svo því, að litir hans voru þjóðinni að skapi. En þegar málið er svo tekið fyrir aftur og farið að undirbúa 1. til verndar þjóðfánanum, blandast inn í það margar ástæður aðrar, m. a. samband okkar við Danmörku, og þó að við Íslendingar höfum unnið mjög að því jafnan að fá því sambandi slitið, voru hugir manna þá nokkuð skiptir um það, hversu hratt skyldi stíga skrefin. Afleiðing þessarar tvískiptingar var það, að tekinn var upp í fánann einn sérkennilegur litur danska fánans, sem er rauði liturinn. Sú ákvörðun mun hafa átt rót sína að rekja til þess atriðis, sem ég minntist á,. og varð þetta ofan á í n. þeirri, er um þetta fjallaði, og á Alþ. En þetta olli mikilli óánægju meðal landsmanna, og hefði því mátt ætla, að er Íslendingar fengju tækifæri til að slíta með öllu sambandinu við Danmörku, þá yrði gripið til þess að breyta þjóðfánanum í samræmi við þann vilja, sem upprunalega kom fram hjá þjóðinni í þessu efni. Samkvæmt sambandsl. hefði sambandinu við Dani og danskan konung verið að sjálfsögðu slitið árið 1943, en rás viðburðanna hefur flýtt þessu, og þarf ekki annað en benda til aðgerða, sem framkvæmdar voru hér hinn 10. apríl 1940. Og þótt sporið sé ekki enn þá stigið til fulls, er það dómur sérfræðinga, að fallinn sé allur grundvöllur. undan sambandinu, svo að það sé á valdi Alþ. að gera nú þegar það, sem gert hefði verið árið 1943, ef allt væri með felldu. Af þessum ástæðum kann ég ekki vel við það, að hæstv. ríkisstj. sé nú að lögfesta gerð fánans að tilefnislausu. Ég vil láta það bíða þar til við höfum stigið það spor til fulls, að Alþingi lýsi yfir sambandsslitum við Danmörku, og er þess að vænta, að þinginu ljúki ekki án þess, að það verði gert, þótt það hafi dregizt fram að þessu. Vil ég því leggja til, að þessi ákvörðun verði ekki tekin fyrr en það spor er stigið og gengið frá nýrri tilhögun í stjórnskipun landsins. Mér er það ljóst, að þetta er ekki heppilegur tími til að breyta gerð fánans, því að við þurfum að hafa tök á því að tilkynna heiminum eða þeim hluta hans, er leiðir okkar liggja um, um hina nýju gerð fánans, en á því eru engin tök fyrr en að stríði loknu. Jafnsjálfsagt og það er að setja nýjar reglur um meðferð þjóðfánans, eins er það eðlilegast og réttast að láta sitja við það, sem nú er, um gerð hans, þar til endanlega er gengið frá endanlegri tilhögun á stjórnskipun landsins. Um gerð einstakra fána, sem nota skal við ýmsar stofnanir, skal ég ekki ræða, enda á það ekki við, þar sem þetta er 1. umr., en þó get ég ekki stillt mig um að benda á þann undarlega hlut, að í 2. gr. er tekið upp ákvæði um að lögfesta gyllta kórónu í fána pósts og síma. Skil ég ekki, sátt að segja, hvernig þetta hefur getað slæðzt inn í frv., og finnst mér það blátt áfram dularfullt. Á það hefur verið bent, að Sveinn Björnsson sendiherra muni hafa samið frv., en ganga verður út frá því, að hæstv. ríkisstj. hafi lesið frv., áður en hún lagði það fram. Og þó að þetta stæði í ákvæðum um póstfána, sem samin voru árið 1919, varpar það engu ljósi á það, hvers vegna slíkt er borið fram nú. Það hefði þá verið eðlilegra, með tilliti til ástands þess, er við búum nú við, að kórónurnar hefðu verið fimm. Annars stefna Íslendingar yfirleitt að því að koma á lýðveldi í landinu, og tel ég, að lýðveldið muni ekki verða kórónað með slíkum hætti.

Forsrh. (Hermann Jónasson) : Það hefur komið fram hjá hv. þm. Borgf., að það hafi verið óviðeigandi, eða því sem næst, af ríkisstj. að setja inn í þetta frv. ákvæði, sem 1. og 2. gr. innihalda. Mér finnst sannast að segja þessar aðfinnslur ekki byggðar á miklum röksemdum. Þegar talað er um að setja löggjöf um meðferð fánans, þá er það tvímælalaust nauðsýnlegt, í sambandi við þá virðingu, sem ber að sýna honum, að ákvæðin um gerð hans séu ekki í konungsúrskurðum. En það er eitt af því fyrsta, sem maður rekur sig á í sambandi við þetta mál, að um þetta hefur hver konungsúrskurður inn á fætur öðrum verið gefinn út. Og þess vegna er þetta tvímælalaust eitt af því, sem til heyrir því efni, sem þál. fjallar um. Mér finnst, að það einkennilega við þær aðfinnslur, sem fram hafa komið, vera það, að það er verið að finna að því, að þau ákvæði, sem nú gilda um gerð fánans, skuli vera sett inn í 1. og 2. gr. Það er aðeins tekið upp það, sem nú er, og þetta breytir þess vegna engu. Ef menn eru óánægðir með fánann, þá verða menn að koma með frv. um breyt. þar á. Ríkisstj. hefur ekki gert neitt annað en að taka upp þau ákv., sem gilda. Og ég tel þess vegna að fyllsta ástæða hafi verið til þess að stíga þetta spor. Hv. þm. Borgf. viðurkenndi, að óviðeigandi væri, að ákvæði um þetta væru í konungsúrskurði. Eins og ég tók fram í framsögu, er það vel athugandi, hvort sérfánarnir eiga að vera með öðrum hætti en verið hefur. Og hv. þm. fá þá kærkomið tækifæri til þess að koma með brtt. um þau atriði. Annars vil ég í lengstu lög leiða hjá mér allar deilur um gerð fánans. Ég get vel skilið tilfinningar þeirra manna fyrir bláhvíta fánanum, sem börðust fyrir honum, en slíkar tilfinningar mundu hafa vaknað hjá hverjum þeim, sem barizt hefði fyrir einhverri sérstakri gerð af fánanum. Mönnum þótti ekkert sérstaklega vænt um þessa liti í fánanum, bláa og hvíta litinn, heldur þótti mönnum vænt um þann fyrsta, fallega, íslenzka fána, sem þeir börðust fyrir og fékk jafnmikinn mótbyr og við allir vitum, en þessi barátta jók auðvitað vinsældir fánans, sem geymast enn í dag. En ég vil vænta þess, að menn skilji, að fáninn, sem við höfum haft milli 20 og 30 ár í þessu landi, hafi líka haft þau áhrif, að mörgum þyki vænt um hann, og það ekki síður en hinum þótti um bláhvíta fánann. Ég er t. d. viss um, að sjómannastéttinni þykir svo vænt um þennan fána, að ég efast um, að ef breytt yrði til, þá fengjust þeir til að sigla undir öðrum fána. Það er ekki heldur hægt að neita því, að íslenzki fáninn; eins og hann nú er, er fagur. Það mátti líka vænta þess, að svo væri, eftir því hvaða menn það voru, sem ákváðu gerð hans, en það voru þeir Ólafur Björnsson ritstjóri, Jón Aðils; Þórarinn B. Þorláksson listmálari, Matthías Þórðarson. þjóðmináávörður og Guðmundur Björnsson landlæknir. Hygg ég, að þessum mönnum verði vart borið á brýn, að þeir hafi ekki verið listhneigðir menn, sem höfðu fullkominn smekk fyrir því, hvernig átti að setja saman liti. Og að rauði liturinn sé sameiningarmerki fyrir Dani, eins og ég hef heyrt fleygt, það held ég, að sé á litlum rökum reist, því það er vitað mál, að flestar þjóðir sækjast mjög eftir því að hafa rauða litinn á fánum sínum vegna þess hve litasamsetning með rauðu er oft fögur og eins hitt, að það sýndi sig, þegar fánarnir voru reyndir, að íslenzki fáninn er miklu betri siglingafáni en sá bláhvíti. Um þetta voru gerðar mjög merkar tilraunir. Bláhvíti fáninn var dreginn að hún úti í Engey, og piltar úr sjómannaskólanum voru látnir reyna í björtu veðri, hvort þeir þekktu sænska fánann frá bláhvíta fánanum. Það sýndi sig, að fjarlægðin þurfti ekki að vera mjög mikil til þess að fánarnir þekktust ekki í sundur. Og það var ekki sízt fyrir þessar tilraunir og fyrir tillögur skólastjóra stýrimannaskólans, að þessi fáni varð fyrir valinu, en ekki bláhvíti fáninn, en milli þeirra stóð valið aðallega. Annars er það alveg rétt, sem fram kom hjá hv. þm. Borgf., að við ættum ekki, þótt vilji væri fyrir því á Alþ., að breyta fánanum, fyrr en í sambandi við full slit við Dani. Og ef slík sambandsslit fara fram fyrir ófriðarlok, þá tel ég meira að segja hæpið og jafnvel útilokað, að við ættum að hætta á það að breyta gerð fánans. Af því mundu geta stafað hinar mestu hættur fyrir skip okkar. Íslenzki fáninn er þekktur orðinn á flestum siglingaleiðum, en bláhvíti fáninn algerlega óþekktur, og ef við breyttum til um gerð fánans, þá yrði sennilega ekki almennt tekið eftir því í þeim hildarleik, sem nú geisar, og gæti af því stafað veruleg hætta fyrir skip okkar. Annars hef ég ekki mikla trú á því, að meirihlutavilji sé fyrir því á Alþ., að breyta til um gerð fánans. Ég sé því ekki, að neitt sé athugavert við það, þótt upp í frv. væri tekin ákv. konungsúrskurða, sem nú gilda um gerð fánans. Hins vegar viðurkenni ég, að það má hæglega taka til athugunar í n. að breyta til um gerð sérfánanna. Það er atriði, sem ég býst við, að ekki valdi ágreiningi við mig.



Ég skal aðeins minna á það, að þrátt fyrir ummæli hæstv. forsrh., þá getur hann ekki fundið í þeirri þál., sem samþ. var um þetta efni á síðasta þingi, eða í umr. um hana, neina bendingu um það, að farið væri að taka upp í löggjöf neitt um gerð fánans að svo vöxnu máli. Enda er því máli þannig varið, eins og nú er komið okkar hag, að það er eðlilegast, að frestað yrði að taka ákvarðanir um þau efni frekar en orðið er þangað til endanlegar ákvarðanir verða teknar í sjálfstæðismáli þjóðarinnar. Hæstv. forsrh. sagði, að það væri sjálfsagt, vegna virðingar fánans, að afmá þá konungsúrskurði, sem giltu um gerð fánans. Ég vildi mega skjóta því hér fram, að ég vil vænta þess, að þeir menn, sem eru svo viðkvæmir fyrir því, sem kann að finnast í ökkár löggjöf og byggt. er á í konungsúrskurðum, sem ekkert er annað en form, verði skeleggir í því að afmæa konungssambandið, því ég tel, að ef þetta fer ekki hvort tveggja saman, þá sé þetta tal um konungsúrskurðina harla innihaldsrýrt. En við sjáum nú, hve mikill hugur fylgir máli, þegar á reynir. Hæstv. forsrh. sagði, að þetta væri eina tækifærið, sem þeim gæfist, sem væru óánægðir með gerð fánans, til þess að koma með till. um breyt. þar á. Ef þetta hefði ekki verið sett í frv., hefðu allar leiðir til þess verið lokaðar. Mér finnst þetta harla undarlegt. Er ekki hægt að breyta konungsúrskurðum. Til hvers hefur ráðuneytið þá fengið konungsvaldið, ef ekki er hægt að breyta staf eða kommu í konungsúrskurðum, sem nú eru til? Hæstv. ráðh. talaði um gerð fánans. Með minni ræðu gaf ég ekki neitt tilefni til þess að fara að ræða um gerð fánans almennt, því það er rétt hjá hæstv. ráðh., að til þess að um slíkt verði rætt, þarf að liggja fyrir till. um breyt. á gerð fánans. Ég skal ekki, þrátt fyrir gefið tilefni frá hæstv. forsrh., fara út í umr. um gerð fánans. Ég vil aðeins segja það, að ég er sannfærður um, að ástæðan til þess að rauði liturinn var tekinn inn í fánann, var raunverulega þau stjórnarfarslegu tengsl, sem við vörum, í við Dani. Það var ekkert annað en það, sem kom því til leiðar, að þetta var gert. Og eins og þetta var til komið, er ekki nema eðlilegt, að þegar þessu sambandi er lokið, þá verði horfið að því, sem áður var og vilji þjóðarinnar stóð á bak við, því það var vilji þjóðarinnar, sem þar kom fram. Viðvíkjandi því, sem hæstv. ráðh. sagði um fánann sem siglingafána og álit sjómanna á báðum fánagerðunum, þá má benda á fleira en það, sem hann nefndi, sem fram kom í þessu máli á sínum tíma, meðal annars samþykkt, sem gerð var í stýrimannafélaginu „Öldunni“, en í því félagi voru flestallir skipstjórar hér á Suðurlandi, og það einmitt menn sem siglt höfðu um höfin og höfðu þess vegna bezta aðstöðu til þess að dæma um, hvort þessi gerð fánans væri nægilega skýr og glögg til þess að marka séreinkenni íslenzku þjóðarinnar. Ég skal aðeins benda á 2 samþykktir, sem gerðar voru í skipstjórafélaginu „Öldunni“ um þetta mál. Þessar tillögur voru samþ. á fundi skipstjórafélagsins „Öldunnar“ árið .1914, þar segir svo: Að loknum umr. kom fram svo hljóðandi till.: „Fundurinn álítur, að hinn bláhvíti . fáni, sem notaður hefur verið hér á landi undanfarin ár, líkist eigi hinum sænska þjóðfána svo, að. ástæða sé til að breyta honum þess vegna. Aftur á móti er það bending fundarins til fánanefndarinnar, að hún stuðli að því, að hinn blái dúkur fánans verði gerður dökkblárri en. sá, sem nú er mest notaður: Á sama fundi skipstjórafélagsins var enn. fremur samþ. önnur till., svo hljóðandi: „Þar sem fullsannað þykir, samkv. upplýsingum frá fánan., að hinn bláhvíti fáni, sem notaður hefur verið hér á landi nokkur undanfarin ár, kemur ekki í bága við fána annarra þjóða hvað lit eða gerð snertir, leggur skipstjórafélagið „Aldan“ í Reykjavík til, að honum verði í engu breytt frá því, sem nú er, og væntir þess jafnframt, að þing og stj. geri sitt ýtrasta til að fá hann viðurkenndan sem siglingafána Íslands.“ Ég ætla ekki að fara lengra út í þetta, en vil minna hv. þm. í þessu sambandi, að gefnu tilefni frá hæstv. forsrh. út af þeim tilvitnunum, sem hann var með, á það, sem reyndustu skipstjórar þessa lands, sem, siglt hafa um heimshöfin, hafa sagt um þessi mál, - og hverjir skyldu vera dómbærir um þetta, ef ekki slíkir menn sem þessir? Ég ætla ekki að hefja lengri umr. um þetta mál, en vænti þess, að sú n., er fær þetta mál til meðferðar, athugi þær bendingar, sem ég hef gefið viðvíkjandi 2. og 3. gr. þessa frv., einkum í sambandi við þál., sem samþ. var á síðasta Alþ.

Frsm. (Þorsteinn Briem) : Menntmn. flytur þessa till. Ástæðan til þess, að hún er borin fram, er sú, að enn hafa ekki komið til framkvæmda 16 ára gömul lög, frá 1925, um mannanöfn. Allmjög hefur viljað út af bera um, að góð og gild íslenzk nöfn væru valin mönnum, og þarf ég ekki að tilgreina mörg dæmi. Ég get af handahófi eftir upplýsingum frá hagstofunni tilnefnt t. d.: Konny (á að vera kvenmannsnafn, sbr. íslenzka gælunafnið „Konni“ á karlmanni), Maggy, Hally. Hally á víst að vera í höfuðið á Hallveigu, fyrstu húsmóður Íslands! Það má segja, að smekkurinn hafi breytzt frá því, er konu Ingólfs var nafn gefið. Þá vil ég telja kvenmannsnafnið Prósó. - Til er það líka, að sama nafnið er kvenmannsnafn á einum stað á landinu, en karlmannsnafn á öðrum: T. d. er „Gígja“ kvenmannsnafn á Akureyri og í Skagafirði, en í Reykjavík er það nafn á karlmanni. Kona á Austurlandi er nefnd Elís, en karlmaður er líka nefndur Elís, og er það sýnu nær. Karlmenn eru nefndir eftir spámanninum Elísa, en kvenfólk einnig. Það mætti búast við, að Sturla yrði brátt kvenmannsnafn. Þá gæti komið fyrir, að Sturla og Sturla settust á brúðarbekk saman! Þá fara ýmsar nýmyndanir í þá átt að breyta góðum nöfnum eða stytta þau. T. d. er nafnið Ingibergur orðið að Ingiberg eða jafnvel Ingiber, Víglundur að Víglund, sem ætti þá líklega að bera fram á dönsku, og Vilbergur að Vilberg. Mörg fleiri dæmi mætti nefna. Gamalt íslenzkt nafn er Hreinn, en einhverjum hefur ekki þótt það nógu veglegt, heldur snúið því á grísku, og verður það þá Katrinius. Það er nú tími kominn til, að þessi löggjöf komi til framkvæmda og að hlýtt sé fyrirmælum um að gefa út skrá með þeim nöfnum, sem hönnuð eru. Almennt manntal fór fram 2. des. síðastl., er hagstofan mun brátt byrja að vinna úr. Væri þá heppilegt að vinna að skránni samtímis. Löggjöfin mælir svo fyrir, að ekki má bera önnur nöfn en þau, sem rétt eru samkvæmt lögmálum íslenzkrar tungu, og er prestunum ætlað að hafa eftirlit með, að þessu verði hlýtt. En það mun nú um prestana sem aðra menn, að þeir eru misnæmir á tunguna og eiga líka oft við, ýmsa örðugleika að etja í slíkum málum. Sjálfur hef ég ekki getað komizt lengra en að heimta annað nafn á barn, sem ég átti að skíra, sem væri gott og gilt íslenzkt nafn, svo að barnið gæti seinna meir átt þess kost að hafa það nafn að aðalnafni, en ekki ónefnið. Hér kemur og til greina fastheldni við nöfn ættingja manna, sem er skiljanleg. Nafn góðrar móður hljómar vel í eyrum barns hennar, þó að það fylgi ekki lögum tungunnar. Það er erfitt við þær tilfinningar að eiga, en það verður verra eftir því, sem lengur dregst að framkvæma l. frá 1925. Þess vegna hefur menntmn. lagt til að skora á ríkisstj. að láta 1. frá 1925 koma til framkvæmda, láta gefa út skrá um hin bönnuðu nöfn og jafnframt að láta skránni fylgja leiðbeiningar fyrir almenning. Sums staðar eru ákvæði 1. óljós. Nú eru menn t. d. af erlendu bergi brotnir og vilja halda erlendu nöfnunum í ætt sinni. Þar eru ákveðin óljós. N. ætlar sér ekki þá dul að flytja frv. um breyt. á 1., en vill láta málið vera í höndum ráðh. og heimspekideildar háskólans, samkv. því, sem í 1. er fyrir mælt. Þá vill menntmn. leggja til, að menn geti fengið ókeypis nafnbreytingu. Það kostar nú 50 kr. að fá ónefni breytt. Sú venja hefur skapazt án þess að l. væru fyrir hendi, og þar sem ekki eru lagafyrirmæli til fyrirstöðu, nægir að skora á ríkisstj. að veita slíka nafnbreytingu ókeypis. Margir breyta nöfnum sínum sjálfir, án staðfestingar frá því opinbera, skrifa það inn á manntal og aðrar skýrslur, og það fær smám saman hefð. Síðar getur borið svo til, að heimta verður fæðingarvottorð, og þá kemur í ljós allt annað nafn. Þetta getur valdið ruglingi og óþægindum. Ég mun ekki fara um þetta fleiri orðum, en vænti þess, að hv. d. taki þáltill. vinsamlega.



Það mun vera rétt, sem hv. frsm. sagði, að 1. um mannanöfn, frá, 27. júní 1925, hafi ekki komið til framkvæmda að öllu leyti. Það gæti verið nógu fróðlegt að rifja upp, um hvað 1. eru. Þau eru nefnilega um fleira en hv. flm. tók fram. Ég vil, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp l. gr. Hún hljóðar svo: „Hver maður skal heita íslenzku nafni eða tveim og kenna sig til föður, móður eða kjörföður og jafnan rita nafn og kenningarnafn með sama hætti alla ævi.“ 2. gr. er þannig: „Ættarnafn má enginn taka sér hér eftir.“ Í 3. gr. eru ákvæði um það, að þeir íslenzkir þegnar og niðjar þeirra, sem bera ættarnöfn, sem eru eldri en frá þeim tíma, er 1. nr. 41 10. nóv. 1913 gengu í gildi, megi halda þeim, enda hafi þau ættarnöfn, sem eru yngri en frá aldamótum, verið upp tekin samkv. heimild í lögum, sbr. 9. gr. 1. 41/1913. Sama er samkv. 3. gr. um þá menn erlenda, er til landsins flytjast. Enn fremur er í niðurlagi 3. gr. svo kveðið á, að þeir íslenzkir þegnar og börn þeirra, sem bera ættarnöfn nú (þ. e. við gildistöku l. frá 1925), er upp voru tekin eftir gildistöku 1. 41/1913, megi halda þeim alla ævi. Samkv. þessu hefur enginn heimild til að taka sér ættarnafn eftir gildistöku 1. 54/1925. Ég vil því spyrja hv. menntmn., hvort þessu ákvæði l., um bann gegn töku nýrra ættarnafna, hafi verið hlýtt eða framfylgt af réttum aðilum. Því að ekki virðist vera síður ástæða til að hafa eftirlit með ættarnöfnum en skírnarnöfnum. Eitt af því einkennilegasta og sérkennilegasta í háttum þessarar þjóðar er það, hvernig Íslendingar skrifa nöfn sín. Og ég hygg, að mönnum mundi mörgum þykja illa farið, ef þessi siður legðist niður og yrði að þoka fyrir öðrum útlendum hætti. Vitanlega hefur það verið megintilgangur flm. þessara laga að stemma stigu fyrir þessu. Mig langar til að vita, hvort hv. n. hefur athugað þetta atriði. Viðvíkjandi ónefnum er ég algerlega sammála hv. frsm. menntmn. Það er raun að því, er börn eru skírð ónefnum, og er því full nauðsyn á því, að þeim, sem slík nöfn hafa hlotið, verði gert auðvelt um að losna við þau og taka upp önnur. Ég man eftir því, að fyrir 3 eða 4 árum fékk ég bréf, þar sem spurt var, hvort viðkomandi prestur hefði leyfi til að neita að skíra barn tilteknu nafni. Nú er gert ráð fyrir því í 4. gr. 1. frá 1925, að prestar skuli hafa eftirlit með því, að menn beri ekki önnur nöfn en þau, sem eru rétt að lögum íslenzkar tungu. Því hygg ég, að prestar geti haft þetta mjög á sínu valdi um vernd tungunnar að þessu leyti. Og foreldrum er það bæði gott og nauðsynlegt að geta hlítt forystu þeirra í þessu efni. Mér finnst, að prestarnir ættu að ræða þessi mál sín á milli, t. d. á prestastefnu, til þess að móta sameiginlegt viðhorf sitt til þeirra. En hitt efast ég um að nái tilgangi sínum. Þótt stjórnarráðið gefi öðru hverju út lista yfir þau nöfn, sem bannað er að skíra, því að með því er vitaskuld ekki unnt að fyrirbyggja, að ný ónefni verði tekin upp. Þá held ég, að betra væri að gefa út, ef hægt væri eða hugsanlegt, tæmandi skrá yfir þau nöfn, sem leyfð eru. Eins og ég gat um í upphafi, stóð ég ekki sízt upp til þess að spyrja hv. n., hvort hún hefði gert nokkra athugun á því, hvernig ákv. 3. gr. umræddra laga eru framkvæmd. Enn fremur er þá og rétt að spyrjast fyrir um það, hvort hv. n. telji framkvæmd þeirrar gr. ekki eins þýðingarmikið atriði og t. d. 6. gr.

Frsm. (Þorsteinn Briem) Hv. þm. N.-Þ. tók í mörgu tilliti vel undir það mál, sem hér er flutt: Hann beindi þeirri spurningu til n., hvort hún vildi ekki athuga um aðrar leiðir til að fá ónefnunum útrýmt en þær, sem gert er ráð fyrir í 6. gr. 1. Þar er því til að svara, að n. taldi sér á þessu stigi málsins aðeins skylt að minna á þá leið sem gert er ráð fyrir í 1. En þá fyrst má fara að ræða um aðrar aðferðir, þegar reynt hefur verið að framkvæma það, sem l. skipa beinlínis fyrir um. Annars held ég fast við þá skoðun mína, að þeim, sem falið er að skíra börn, væri mikill styrkur að þeirri skrá, sem gert er ráð fyrir í 6. gr. 1., um bönnuð nöfn. Því að það er mikil hætta á, að slík nöfn festist. Það eru til margir ágætir menn, sem heita ljótum nöfnum. Og því getur verið vilji til að minnast þeirra t. d. með því að láta heita eftir þeim. Í slíkum tilfellum, sem oft eru e. t. v. tilfinningamál aðstandendanna, væri gott fyrir prestana að hafa bókstafinn til að fara eftir. Hv. þm. benti á, að myndazt gætu ný og ný ónefni, þrátt fyrir þessa skrá. Það kann að vera. En ég hygg, að útgáfa skrárinnar mundi einmitt draga úr þeirri hættu. Till. fer raunar fram á fleira en að skráin sé birt. Þar er jafnframt lagt til, að gefnar séu út leiðbeiningar um myndun nafna, t. d. kvenmannsnafna af karlkynsnöfnum og gagnkvæmt. Það ætti að geta orðið gagnleg aðstoð fyrir þá, sem mynda slík nöfn og gefa þau börnum sínum. Hv. þm. benti á það, að prestar mundu hafa það allmjög á valdi sínu, hvaða nöfnum börn eru skírð. Ég hygg nú, að hvort tveggja sé, að okkur prestunum sé misjöfn gáfa gefin að dæma um þetta sem annað, og í annan stað er mjög fjarri því, að prestar hafi nokkurn valdboðsrétt í þessu efni. Því að það stendur hvergi í 1., að presti sé bannað að skíra, ef honum líkar ekki nafnið. Honum er að vísu heimilt að áfrýja til heimspekideildar háskólans, en svo gæti vel staðið á, að presti fyndist slíkt næsta löng stekkjargata. Hins vegar geri ég ráð fyrir því, að það yrði mörgum presti góð stoð, ef heimspekideild gæfi út slíkar leiðbeiningar. Viðvíkjandi fyrirspurn hv. þm. um framkvæmd ákvæða 1. um ættarnöfn skal ég játa, að menntmn. hefur ekki kynnt sér það atriði sérstaklega, en leyfi mér að vísa fyrirspurninni til hæstv. ráðh. þeirrar stjórnardeildar, sem þetta heyrir undir. Hins vegar geri ég ráð fyrir því, að ný ættarnöfn hafi ekki verið leyfð, síðan 1. komu í gildi, þó einhverjir kunni að nefna sig nafni, sem á að vera ættarnafn. Það eru, eins og þáltill. ber með sér, tilmæli n., að ráðuneytið ásamt heimspekideild háskólans taki það til yfirvegunar, á hvern hátt þessum l. verði bezt framfylgt. N. er þeirrar skoðunar, að skrá samkv. 6. gr. 1. yrði til bóta. Enn fremur yrði útgáfa leiðbeininga skv. 4. gr. til hægðarauka fyrir alla aðila, og loks að mönnum yrði leyft að breyta um nöfn, þegar þeir hafa hlotið ónefni.

Forsrh. (Hermann Jónasson) : Eins og bersýnilegt er af grg. þáltill., hefur 1. 54/1925 ekki verið framfylgt. En í 6. gr. þeirra 1. er svo ákveðið, að gefa skuli út skrá þá, er þessi þáltill. fjallar um, ásamt leiðbeiningum um framkvæmd 4. gr. l., eftir tillögum heimspekideildar háskólans. Það má segja, að samkv. 1. geti fræðslumálaráðun. krafið heimspekideildina um þessar leiðbeiningar og skrána yfir hin bönnuðu mannanöfn. En fyrirrennarar mínir munu ekki hafa gert þetta, og ég veit ekki til, að þetta hafi nokkurn tíma verið gert þau 15 ár, sem l. hafa verið í gildi. Af þessu leiðir það jafnframt, að ekki liggur fyrir á því nein rannsókn í ráðun., hvort 3. gr. laganna hefur verið framfylgt. En auðvitað kemur ekki til mála, að upptaka nýrra ættarnafna hafi verið leyfð síðan lögin gengu í gildi. Þó er rétt að ganga út frá því, að prestar landsins muni almennt ekki vera nægilega kunnugir efni l. 54/1925 og því ekki unnt að tala um, að þeir hafi litið eftir framkvæmd l. Af þeim sökum liggja nú engar sérstakar upplýsingar fyrir í ráðuneytinu. En þó má telja víst, að 1. hafi náð tilgangi sínum að því leyti, að ekki hafi verið tekin upp hér ættarnöfn að erlendum sið. Í sambandi við þá fyrirspurn, sem hv. þm. N.-Þ. bar fram, vil ég vekja athygli hv. dm. á ákvæðum þáltill. Þessi orðun till. er e. t. v. dálítið öðruvísi en við má búast, því að væntanlega er það tilgangur hv. menntmn., að lögunum sé framfylgt í heild sinni. En það mun yfirleitt ekki hafa verið gert, eins og sagt er í grg. Með því að orða sérstaklega tvær gr., gæti það valdið þeim misskilningi, að ekki væri ætlazt til að leggja áherzlu á framkvæmd annarra ákvæða laganna. Ég skil nú þessa þáltill. ,þannig, að það sé. vilji n., að öllum 1. sé framfylgt, þótt hún orði aðeins tvær greinar.

Ég skora á ríkisstj. að framfylgja lögunum!

Það er nú einmitt það, sem hér er um að ræða.



Það er rétt hjá hæstv. forsrh., að þáltill., ef samþ. verður, ætti að fela í sér áskorun um framkvæmd 1. í heild sinni. Ég var búinn að orða skrifl. brtt. um að færa orðalag þáltill. til samræmis við þennan tilgang. En mér finnst heppilegra að fresta umr. og hv. n. breyti þessu sjálf í það horf. Annars efast ég um, ef eitthvað á að gera til að útrýma ónefnum og ættarnöfnum, að það sé endilega það, sem ráð er fyrir gert í 1. 1925. Ég vík að því enn, sem ég rétt drap á í fyrri ræðu minni, hvort ekki muni betra að gefa út skrá um íslenzk mannanöfn. Heimspekideild háskólans mundi láta semja þessa skrá, en stjórnarráðið löggilda hana. Á þessa skrá yrði svo bætt nýjum nöfnum íslenzkum, sem upp verða tekin. Auk þess, sem bannskrá sú, sem gefa á út samkv. 1. 1925, mundi lítið gagn gera, er næsta leiðinlegt að semja hana. Ég held, að þetta ákvæði hafi upphaflega verið sett í lögin í fljótræði og ekki hafi verið athugað, hvað verið var að gera eða hvort það mundi að gagni koma. Viðvíkjandi ættarnöfnunum hef ég litlu við að bæta það, sem ég sagði áðan og hv. frsm. tók fram. En ég tel engan vafa á því, að fjöldi manna notar nú ættarnöfn, sem ekki voru til fyrir 1925. Ég tel þetta mjög illa farið og vinna beri gegn því af alefli. Í 1. lagi er það lögbrot, í 2. lagi er það mjög óviðfelldið og í 3. lagi gæti það valdið óþægindum juridiskt séð, ef menn nota óheimil nöfn. Hins vegar ætti að athuga, hvort ekki beri nauðsyn til að endurskoða lögin frá 1925. -Ég skal þó ekki fara út í það, en leyfi mér að skjóta því til hæstv. forseta, hvort hann vill ekki fresta afgreiðslu till., svo n. geti athugað þau atriði, sem ég drap á.

Forseti (JörB) : Ég vil gjarnan fresta umr., ef hv. menntmn. er samþykk því.

* Frsm. (Þorsteinn Briem) : Ég hef ekki neitt við það að athuga, að umr. sé frestað, enda er ekki önnur leið fær til að hv. þdm. gefist tími til að kynna sér efni till. betur, þar sem aðeins fer fram um hana ein umr. N, hefur ekki viljað flytja till. um fleiri atriði að sinni, vegna þess að ekki er á færi hæstv. ríkisstj. að fylgjast með öllu hér að lútandi eða hafa annað eftirlit en það, sem beint heyrir undir hana. En það er áreiðanlegt, að sumum hefur ekki fundizt hvíla þung skylda á sér um framkvæmd l., enda hygg ég, að margir telji nú þessi l. vera orðin með öllu afrækt, með því að ekki hefur komið fram með einu orði, að hið opinbera ætlist til, að l. sé framfylgt. Það kann að vera, að ástæða hafi verið að taka fleiri atriði fram í till. En n. taldi þetta atriði fyrst og brýnast, að hæstv. ríkisstj. framkvæmdi það, sem henni er beint á herðar lagt að framkvæma. Hitt er svo álitamál, hvort heppilegra sé að gefa út skrá yfir leyfð nöfn eða bönnuð. En löggjafinn hefur skorið úr og skipað svo fyrir, að birt skuli skrá yfir bönnuð nöfn. Hins vegar er lagt til í grg., að 1. séu endurskoðuð, ef þau reynast ófullnægjandi, en þar er því beint til réttra aðila. Sumt af því, sem hv. þm. N.-Þ. stakk upp á, er ekki í þessum 1., en vera má, að till. hans verði teknar til greina á sínum tíma. En að svo stöddu vildi n. ekki ganga lengra en að skora á hæstv. ráðh. að láta framkvæma 1. eins og þau hljóða.

* Flm. (Bergur Jónsson) : Í fyrra vor, ég held rétt eftir að Danmörk og Noregur voru hertekin af Þjóðverjum, barst íslenzku ríkisstj. tilkynning frá aðalræðismanni Breta hér á Íslandi um það, að Bretar mundu telja sér nauðsynlegt að gera ýmsar hernaðarráðstafanir hér á Íslandi, sérstaklega með tilliti til innrásar, ef við Íslendingar gæfum samþykki okkar til þess sem hernaðaraðilar og bandamenn Breta. Íslenzka ríkisstj. synjaði tilmælum þessum og mótmælti tilkynningunni, og var það tilkynnt í útvarpinu og blöðum hér á landi. Þegar Bretar hertóku Ísland síðar, hinn 10. maí 1940, voru borin fram kröftugleg mótmæli gegn hernáminu af hálfu íslenzku ríkisstj., og Íslendingar áskildu sér fullar bætur fyrir hvers konar spjöll, sem af hernáminu kynni að leiða. Þessara mótmæla var getið bæði í blöðum og útvarpinu, enda þótt þau hafi aldrei verið birt orðrétt: Bretar lýstu yfir því, að þeir mundu ekki raska réttarstöðu Íslands og ekki skipta sér af innanlandsmálum. Íslenzku ríkisstj. hefur eigi verið álasað fyrir framkomu sína í þessu máli, heldur hafa allir, er hreyft hafa þessu máli opinberlega, talið mótmælayfirlýsinguna réttmæta. Mér þykir rétt að rifja upp þessar staðreyndir, um leið og ég ber fram þá till. til þál., sem hér liggur fyrir til umr. Ég tel það tvímælalaust rangt að mótmæla tilmælum annars hernaðaraðilans um leyfi til hernaðaraðgerða hér á landi, enda þótt þungbærar séu, en láta ómótmælt yfirlýsingu hins hernaðaraðilans, þegar landið er lýst í hafnbann og Íslendingar eru svo réttindalausir, að það má skjóta niður öll skip, hvar sem er, við strendur landsins og reyna að svelta þjóðina inni og láta saklausa íslenzka sjómenn, er reyna að halda uppi siglingum að og frá landinu, falla fyrir hervopnum. Það er enn fremur ákaflega niðurlægjandi orðalag í yfirlýsingu Þjóðverja, þegar Ísland, sem er fullvalda ríki, er kölluð dönsk eyja. Slíkt orð er vitanlega smánaryrði, og er það ekki sízt móðgandi fyrir þá sök, að það er notað af ríkisstj. þess lands, sem hertekið hefur sambandsland vort, Danmörku, og hefði því átt að geta vitað rétt um þjóðréttarstöðu Íslands. Ég tel mér skylt, einkum þar sem hæstv. utanríkismrh. er hér staddur, að mæla nokkur orð með þessari till. Mér hefur verið tjáð, að hafnbannsyfirlýsingu Þjóðverja frá 25. marz síðastl. hafi verið mótmælt af hæstv. ríkisstj. og mótmælin send þýzku stjórninni, og rengi ég það vitaskuld á engan hátt. En með því að þau mótmæli hafa ekki komið fram opinberlega, tel ég vel viðeigandi, að Alþ. lýsi yfir vilja sínum í þessu efni, bæði um það, að ákveðin, kröftug mótmæli gegn þessu séu látin í ljós og jafnframt um það, hvaða atriði skipta máli. Ég hef í 2. tölul. bent á þrjú meginatriði, sem ég tel rétt að mótmæla, en vitaskuld er hægt að breyta þessu, bæði af þeirri n., sem fær málið til meðferðar, og líka af Ed. og Nd., því að það er ætlazt til þess, að það gangi gegnum báðar d., áður en það verður samþ. sem ályktun Alþ. Fyrirspurn viðvíkjandi þessu var borin fram af mér á Alþ. hinn 26. marz, en. sem sagt, –engin mótmæli hafa enn komið fram opinberlega, og ég tel miklu máli skipta, að mótmælin verði birt a., m. k. í meginatriðum í blöðum og útvarpi hér á landi og blöðum þeirra þjóða, er kynnu að vilja birta þau. Á ég þar einkum við Bretland, Bandaríkin og Svíþjóð. Ég hygg, að þessar óskir mínar séu í fullu samræmi við aðferðir allra hlutlausra þjóða, er þær hafa talið sér nauðsynlegt að mótmæla aðgerðum eða yfirlýsingum einstakra ófriðarríkja, sem þær hafa álitið ranglátar eða hættulegar í sinn garð, en það hljótum við Íslendingar að álíta, að þessi yfirlýsing þýzku stj. sé. Ég vil að endingu taka það fram, að ég tel okkur Íslendingum skylt að gera allt, sem í okkar valdi stendur, til að gera sem flestum þjóðum þetta kunnugt. Það er ekki rétt að þegja yfir því, að smánaryrði séu viðhöfð um þjóðréttarstöðu landsins. Ég tel enga þörf á að hafa lengri framsögu í þessu máli, enda er það tekið fram í grg., hvaða ástæður liggja til grundvallar því, að þessi þál. er borin fram. Ég vi1 að lokum mælast til, að að þessari umr. lokinni verði málinu vísað til allshn.

*Félmrh. (Stefán Jóh. Stefánason) : Ég skal geta þess í sambandi við ræðu hv. flm, þessarar þáltill. og einnig með tilvísun til þess, sem ég lýsti yfir á sínum tíma hér í Nd. að gefnu tilefni frá flm. þessarar till., að eins og sakir standa er ekki unnt fyrir ríkisstj. að skýra frá, hvað hún hefur gert í tilefni af hafnbannsyfirlýsingu Þjóðverja hinn 25. marz, sem getið er um á þskj. 176. En ríkisstj. býst við, að hún geti innan skamms tíma gefið yfirlýsingu hér á Alþ. um það, hvaða ráðstafanir hún hefur gert í þessu efni og e. t. v., hvort þær kynnu að hafa borið einhvern árangur. En á þessu stigi málsins getur ríkisstj. alls ekki gefið neinar sérstakar upplýsingar, en mun gera það strax, þegar þess er kostur hér á Alþ.

*Einar Olgeirsson: Herra forseti! Ég álít, að þessi till. sé að vísu sjálfsögð eins og hún er, en þó gæti vel komið til mála, hvort ekki væri rétt að hafa hana víðtækari, þannig að hún kæmi frá Alþ. sjálfu frekar en áskorun til ríkisstj., og væri gott, að n., sem fær málið til meðferðar, athugaði það, en verði það ekki gert, vil ég leyfa mér að bera fram brtt. En í sambandi við þessi mótmæli gegn hafnbannsyfirlýsingu Þjóðverja vil ég leyfa mér að bera fram nokkrar fyrirspurnir til hæstv. ríkisstj. Ég tók sérstaklega eftir þeim orðum hæstv. félmrh., að stj. gæti engar upplýsingar gefið að svo stöddu. Það gæti verið óheppilegt, að ríkisstj. gerði mjög afdrifaríkar ráðstafanir, án þess að ráðfæra sig við Alþ. Hér ber í fyrsta lagi að athuga till. um að vopna íslenzk skip, og er það till., sem hv. form. utanríkismálan. (JJ) hefur mælt með, og virðist gera ráð fyrir, að það verði gert, án þess að Alþ. ræði það neitt. Ég vil beina þeirri fyrirspurn til hæstv. ráðh., hvort þm. mættu ekki vera vissir um, að hæstv. ríkisstj. mundi ekki leyfa, að slíkar ráðstafanir yrðu gerðar, án þess að ráðfæra sig við Alþ. Ég ætla ekki að fara að ræða það mál sérstaklega, - ég býst við að flestum þm. sé ljóst, hvaða afleiðingar slíkt mundi hafa. Í öðru lagi vildi ég beina þeirri fyrirspurn til hæstv. ríkisstj., sem ég get vel skilið, að henni yrði erfitt að svara á opinberum fundi, sem sé, hvort ríkisstj. gæti hugsað sér að fá því framgengt með samningum við fulltrúa þýzku ríkisstj. hér á landi að fá undanþágu fyrir ákveðin íslenzk skip á hafnbannssvæðinu. Þetta gæti e. t. v. komið til mála, því að við höfum áður fengið leyfi frá Þjóðverjum til að flytja vörur frá löndum, sem hafnbann hefur verið lagt á, - við fengum t. d. leyfi til að flytja hitaveituvörur frá Kaupmannahöfn síðastl. vor og leyfi til ferðar Esju til Petsamo síðastl. haust. Enda hafa slíkar undanþágur tíðkazt hjá fleiri þjóðum Evrópu í þessari styrjöld. Af hálfu frönsku ríkisstj. hefur verið farið fram á slíkar undanþágur gagnvart ensku stj. Þá vildi ég enn fremur spyrja hæstv. ríkisstj., því að það er svo sjaldan sem tækifæri gefst til að ræða slíkt, hvort gangskörhafi verið gerð að því af hennar hálfu að athuga möguleika á siglingaleið til Murmansk, þar eð hin nýja hafnbannsyfirlýsing skerðir mjög siglingamöguleika okkar, og er þetta þá hættuminnsta leiðin, því að með því að sigla þangað, þarf ekki að fara yfir nema tiltölulega lítið af hafnbannssvæðinu. Þetta væri vel þess vert að athuga það, ef unnt væri að ná viðskiptum við Sovétríkin eða önnur ríki, sem þá höfn gætu notað. Ég tel rétt, að það mál yrði rætt hér á Alþ. á lokuðum fundi, ef ekki á opnum fundi. En ég tel algerlega ófært, að um mál, sem framtíð íslenzku þjóðarinnar getur að miklu leyti oltið á, séu gerðar ákvarðanir af ríkisstj., án þess að ráðfæra sig við Alþ. Ég vil taka fram út af yfirlýsingu hv. flm., að þó að ríkisstj. kunni að ráðfæra sig við einstaka stuðningsmenn sína um þær ákvarðanir, sem hún tekur, þá eru þær ekki gerðar í samráði við Alþ. og geta ekki verið gildandi sem líkar, ef þær eru teknar eingöngu á ábyrgð ríkisstj. sjálfrar. En slíkt er með öllu ófært á slíkum tímum, sem nú ganga yfir veröldina, að ganga fram hjá vilja Alþ. Ég vil, hvað snertir þá yfirlýsingu, sem fram kom hjá hv. flm., taka það fram, til að það valdi ekki misskilningi, að ríkisstj. var ekki í samráði við Alþ., þegar hún fékk bréfið frá ensku stj. 10. apríl í fyrra. Það er ekki fyrir þá sök, að ég telji ekki víst, að allir þm. mundu hafa orðið sammála um að neita þeirri málaleitun algerlega. En það er býsna mikill ábyrgðarhluti fyrir ríkisstj. að taka á sig ákvarðanir um slíkt, án þess að ráðfæra sig við Alþ. Þegar slík vandamál ber að höndum, er það fyrsta hlutverk ríkisstj. að láta Alþ. vita það, ef Alþ. hefði talið nauðsynlegt að gera þjóðinni aðvart um þá hættu, sem ríkisstj. vissi að stóð fyrir dyrum. Samkv. minni skoðun hefur ríkisstj. með þessari launung verið í vitorði með hinum brezka innrásar her. Hún vissi um hættuna, sem yfir vofði, en vanrækti að ráðfæra sig við löggjafarvaldið, eins og henni bar skylda til sem þingræðisstj. Þá vildi ég enn fremur spyrja um það í sambandi við þær upplýsingar, sem hv. flm. gaf um það, að íslenzka ríkisstj. mundi hafa sent mótmæli út af hafnbannsyfirlýsingu þýzku ríkisstj., hvort ekki megi segja frá því opinberlega. Ég tel nauðsynlegt, að upplýsingar um það efni komi fram: En ef ekkert sérstakt kemur fram, væri óheppilegt fyrir menn að mynda sér þá skoðun, að þýzka stj. hefði fengið mótmælin, og ef ekkert liggur opinberlega fyrir um slíkt, þá tel ég enn ríkari ástæðu til að breyta till. í það horf, að hún sé mótmæli frá Alþ. Þá ætti ekki einungis að mótmæla hafnbannsyfirlýsingu Þjóðverja, heldur einnig hertöku Breta á Íslandi, en henni hefur Alþ. sem stofnun enn ekki mótmælt. Ég ætla ekki að orðlengja meira um þetta, en ég tel mjög æskilegt, ef hæstv. ríkisstj. vildi svara þeim fyrirspurnum, sem ég hef borið fram. En við framhaldsumr., þegar málið kemur frá n., verður væntanlega tækifæri til að ræða það ýtarlegar. En það, sem ég vildi sérstaklega taka fram út af orðum hæstv. félmrh., er, að ríkisstj. á ekki að taka ákvarðanir, sem ekki er unnt að sjá fyrir, hvaða afleiðingar kunni að hafa, án þess að ráðfæra sig við Alþ. fyrst, annaðhvort á opnum eða lokuðum fundi.

*Félmrh. (Stefán Jóh. Stefánsson) : Ég sé enga ástæðu til að svara fyrirspurnum, sem fara út fyrir það mál, sem hér er á dagskrá, og snúast að mestu leyti um allt önnur mál. Í annan stað vil ég geta þess, að ríkisstj. sér enga ástæðu til þess að ráðfæra sig við hv. 5. þm. Reykv. og sálufélaga hans um viðkvæm utanríkismál. Þeir standa fyrir utan það, að þeim sé treystandi til að fara á sómasamlegan hátt með þau mál, er varða heill lands og lýðs. Ríkisstj. hefur enga yfirlýsingu gefið um það, hvað hún hefur gert í tilefni af hafnbannsyfirlýsingu Þjóðverja, og eins og nú standa sakir, getur ríkisstj. ekki gefið neinar upplýsingar í því máli.

*Einar Olgeirsson: Ég bjóst satt að segja við því, að hæstv. félmrh. mundi svara fyrirspurnum mínum á þá leið, sem hann gerði. En ég vil gefa þá yfirlýsingu, að ef hæstv. ríkisstj. telur sér ekki skylt að ráðfæra sig við Alþ. um slík mál sem þessi, en tekur ákvarðanir um þau án þess að þau hafi legið fyrir Alþ., þá sýnir hún það á mjög átakanlegan hátt, að hún lítilsvirðir þingræðið í landinu og þá fulltrúa, sem þjóðin hefur kosið til að fara með umboð sitt á Alþ. Með því móti fer ríkisstj. út yfir það valdsvið, sem henni var ætlað. Hún er ábyrg fyrir Alþ., en ekki einstökum mönnum eða klíkum, sem hún kann að ráðfæra sig við. En hæstv. ríkis- stj. virðist telja sig meira ábyrga fyrir stj. þess erlenda hers, sem hefur hernumið landið, heldur en Alþ. sjálfu. Það hefur hvað eftir annað komið fyrir, að ríkisstj. hefur gefið út fyrirskipanir eða bráðabirgðal., sem hafa beinlínis verið sniðin eftir kröfum hinna erlendu valdhafa. Hún skoðar sig minna ábyrga frammi fyrir Alþ. Íslendinga heldur en hinum brezka innrásarher, sem hefur hertekið landið, og hans stj. Þessi atriði vil ég láta koma alvarlega fram, þegar fyrirspurnum er svarað á þann hátt, sem hæstv. félmrh. gerði. Slík framkoma ber ekki vott um, að stj. hafi staðið vel á verði fyrir hagsmunum Íslands. Það hjálpar enginn derringur í slíkum efnum. Slíkt sannar aðeins eitt, og það er, að stj. þorir ekki að leggja fyrir Alþ. þau mál til úrlausnar, sem mikilvægust eru. Hún virðist ætla að fresta framkvæmdum þeirra, meðan hún er að ráðfæra sig við stj. hins brezka innrásarhers, hvað gera skuli. Mestöll verzlun vor Íslendinga er nú komin undir leyfum erlends manns, og stj. þess erlenda hers, sem hér situr, virðist ráða mestu um, hvernig það fer. Íslenzka ríkisstj. er nú búin að afsala meiri réttindum og sjálfsforræði heldur en þjóðin hefur trúað ríkisstj. fyrir í hendur erlends valds. Það situr því illa ú þeim manni, sem þjóðin hefur trúað fyrir utanríkismálunum, að neita að standa ábyrgð á gerðum sínum fyrir Alþ. Þau ráð og framkvæmdir, sem íslenzka ríkisstj. hefur gert á síðastl. ári, hafa hvorki verið svo skynsamlegar né svo vel undirbúnar, að það hefði veitt af því að ræða þær á Alþ. Ég vil um leið taka það fram, að hvað sálufélag snertir, þá býst ég við, að núverandi ríkisstj. telji sig eiga skyldara sálufélag við stj. þess erlenda hers, sem hefur hernumið Ísland og virðist traðka sjálfstæði þess undir fótum, heldur en þá menn, sem íslenzka þjóðin hefur kosið á Alþ. Íslendinga. Þetta virðist einkum koma í ljós eftir þá yfirlýsingu, sem nokkrir menn hafa gefið, um að ákveðna Íslendinga ætti að setja utan garðs í þjóðfélaginu og svipta þá þeim réttindum, sem stjskr. veitir og kjósendurnir sjálfir hafa gefið þeim. Ef, hæstv. ríkisstj. skoðar sig eingöngu sem stj. þeirra stétta, sem hún styðst aðallega við, sem sé mestu auðmanna landsins, útgerðarmanna og braskara og nokkurra hæstlaunuðu embættismannanna, en ekki annarra stétta þjóðfélagsins líka, og lítur því næst á hinn brezka innrásarher sem nokkurs konar bandamenn sína, þá hún um það. Það er líka auðséð, hvert stefnir með því háttalagi, sem ríkisstj. hefur tekið upp, með því er hún sjálf að drepa þingræðið í þessu landi. Öll stærstu málin hafa verið rædd og teknar ákvarðanir um þau, án þess að það hafi verið borið undir Alþ. Það er hlýðnisafstaða til erlendra valdhafa, sem mestu ræður nú um það, hvað gert er af hálfu íslenzkra stjórnarvalda. Ég mun, þrátt fyrir það, að hæstv. félmrh. neitaði að svara þessari fyrirspurn, bera fram brtt. viðvíkjandi þessari þáltill., sem hér liggur fyrir, ef n., sem hún fer til, sér ekki ástæðu til þess að gera neina breytingu. Þar sem hæstv. félmrh. hefur ekki tekið afstöðu gegn því, sem hv. þm. Barð. lýsti yfir, að mótmæli hefðu verið send til þýzku ríkisstj., þá skoða ég það sem staðfest af honum, - ennfremur vil ég leggja áherzlu á það, að þáltill. verði frá Alþ: sjálfu, en ekki frá ríkisstj.

*Félmrh. (Stefán Jóh. Stefánsson) : Ég vil undirstrika það, að ræða síðasta ræðumanns var mjög, átakanleg sönnun um það, að það er ekki hægt að trúa slíkum mönnum sem honum fyrir viðkvæmum málum, er varða afstöðuna út á við, - ræða hans var öll ein sannanakeðja um það atriði. Auk þess vil ég geta þess, að þeir menn, sem ekki lúta fyrst og fremst íslenzkri stjórn, heldur stjórn erlends einræðisríkis, eiga engan rétt til þess að ræða um málefni Íslands og meðferð þeirra gagnvart öðrum þjóðum.

Flm. (Bergur Jónsson) : Ég tel ekki ástæðu til þess að fara út í neitt af því, sem hv. 4. þm. Reykv. sagði. En út af því, sem hæstv. utanrmrh. sagði, tel ég rétt að skýra frá því, að ekki muni á þessu stigi málsins hafa mikla þýðingu að heimta ákveðnar yfirlýsingar frá hálfu stj. En ég verð að gera þá aths. við ræðu hæstv. ráðh., að ég gerði það í fullu samráði við hæstv. forsrh. og hæstv. utanmrh. að geta um það, að mótmæli hefðu gengið rétta boðleið til Þjóðverja. Mér skildist líka á hæstv. ráðh., að um mótmæli hefði verið að ræða frá hálfu stj. Ég vil svo að lokum leggja áherzlu á það atriði, að ég tel enga þýðingu hafa að vera með mótmæli eða aths. við þessa yfirlýsingu Þjóðverja frá 25. marz, öðruvísi en að jafnframt sé séð fyrir því, að mótmælanna sé getið opinberlega og þau látin koma fram út á við til fulls samræmis við það, sem annars staðar á sér stað á stríðstímum. Ég vil svo að lokum taka það fram, að ég held fast við það, að þáltill. verði vísað til hv. allshn.