Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breyting á lögum um vátryggingarsamninga, nr. 30/2004. Frumvarpið er á þskj. 175 og er 163. mál þessa þings. Frumvarp til laga um vátryggingarsamninga var samþykkt á 130. löggjafarþingi og birt sem lög nr. 30/2004. Var vátryggingafélögum þar ætlaður rúmur tími til að undirbúa sig fyrir gildistöku og koma þeim til framkvæmda þann 1. janúar 2006. Eftir gildistöku þeirra laga hefur risið vafi og deilur og túlkunarefi um hvort unnt sé að svara spurningum um heilsufar skyldmenna án þess að í því felist miðlun upplýsinga um erfðaeiginleika og þar af leiðandi hvort í bannreglu þeirri sem fram er sett í 82. gr. laganna felist að ekki megi óska upplýsinga um heilsufar náinna skyldmenna. Eins og fram kemur í athugasemdum með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 30/2004 er tilgangur bannákvæðisins ekki sá að banna notkun upplýsinga, heldur var ákvæðinu ætlað að ákveða mörk upplýsingaskyldunnar og heimildar vátryggingafélaga til að nýta sér slíkar upplýsingar. Er reyndar mikilvægt að það liggi skýrt fyrir hvar þessi mörk liggja. Nú er staðan sú að sumir túlka sem það séu engin mörk og þeir megi óska eftir hvaða upplýsingum sem er, aðrir túlka að þeir hafi ekki heimild til að afla upplýsinga. Efinn er út í öfgarnar í báðar áttir. Okkar verkefni er að skilyrða, takmarka og skýra hvaða heimildir félögin hafa til að óska eftir upplýsingum þannig að gætt sé jöfnum höndum að persónuvernd og ýtrustu hagsmunum þannig að sanngirnissjónarmið á báða bóga nái fram að ganga. Með frumvarpi þessu er lögð til breyting á 82. gr. laganna sem fjallar um upplýsingaöflun við töku persónutrygginga. Tilgangurinn er sá að eyða vafa um hversu ríkar heimildir vátryggingafélög hafi til öflunar persónuupplýsinga þegar þau meta vátryggingaráhættu. Það er þar sem túlkunarvafinn liggur núna og um það er sem sagt deilt, vafinn er um það hversu ríkar heimildirnar eru og hvort þær séu almennt til staðar. Þetta er túlkað algjörlega í báðar áttir, annars vegar að félögin hafi ekki heimildir til að afla neinna upplýsinga sem hefur orðið til þess að einhver þeirra erlendu félaga sem bjóða upp á þessa samninga sem mikilvæga samkeppnisbót á íslenskum neytendamarkaði hvað varðar slíkar tryggingar hafa farið af markaði. Önnur hafa ekki talið sig geta fengið endurtryggingar á tryggingar sínar út af því að félögin hafa ekki heimildir til að leita eftir þessum upplýsingum. Svo er hin túlkunin sú að það séu engin takmörk á heimildum félaganna til upplýsingar. Það á tæpast við rök að styðjast en verkefni okkar núna er að skera úr um það í eitt skipti fyrir öll hvar þessi mörk eigi að liggja, með hvaða hætti eigi að fara með málið og við hvað eigi að skilyrða upplýsingagjöf vátryggingartaka um þriðja aðila ef þær upplýsingar eru á annað borð veittar. Á 133. löggjafarþingi var lagt fram frumvarp um sama efni. Vegna þess hve skammur tími gafst til þingstarfa vegna kosninga og fleiri atriða í vor náðist ekki að afgreiða frumvarpið og í rauninni komst engin niðurstaða í málið þó að þingmenn hafi nálgast lausn í málinu í gegnum t.d. nefndarálit þáverandi minni hluta sem var býsna skynsamlegt og liggur þessu máli að hluta til grundvallar. Frumvarpið byggir að meginefni á því auk þess sem nokkrar breytingar eru gerðar í þá átt að afmarka eða skilgreina enn frekar heimildir til upplýsingaöflunar við töku persónutrygginga. Það er von mín, virðulegi forseti, að með þessu frumvarpi takist að eyða vafanum sem er uppi um túlkun á 82. gr. laganna og sætta þau ólíku sjónarmið sem þá tókust á um túlkunina og hversu langt félögin megi ganga við öflun upplýsinga um væntanlega tryggingartaka. Ég er á þeirri skoðun að reisa eigi tryggingafélögunum verulegar skorður við slíkri upplýsingaöflun og það eigi t.d. að vera algjörlega ljóst að samþykki þriðja aðila liggi fyrir o.s.frv. Við eigum að þrengja að þessu leytinu umfangið til upplýsingaöflunar ef það er túlkunarefinn sem er þarna uppi og tryggja að það sé háð samþykki þeirra sem upplýsingarnar eru veittar um. Þetta eru grundvallaratriði. Á hinn bóginn eru þau sjónarmið samkeppninnar og neytenda að þessar tryggingar standi þeim áfram til boða sem verulegur fjöldi hefur nýtt sér og ég mun fara nánar út í það í lokin sem viðbótarupplýsingar um þetta mál. Með frumvarpinu eru lagðar til nokkrar breytingar á greininni og mun ég fara yfir þær allra helstu. Persónutryggingar lúta að lífi og heilsu þess sem tryggir, hins vátryggða. Upplýsingagjöf vátryggingartaka hefur mikla þýðingu enda er það vátryggingartaki eða hinn vátryggði sem að jafnaði býr yfir þeim upplýsingum sem vátryggingafélag þarf á að halda til að meta vátryggingaráhættuna. Til að ná fram raunhæfu mati á vátryggingaráhættunni þarf að sjálfsögðu sá sem tekur tryggingarnar að geta og vilja gefa sem allra greinarbestar upplýsingar um heilsufar sitt og að sjálfsögðu líkur á því að hann fái þessa og hina sjúkdóma o.s.frv. Út á það ganga þessar tryggingar. Hér er lögð til breyting á 1. mgr. þannig að nýr málsliður, 2. málsliður, bætist við málsgreinina. Samkvæmt honum er vátryggingafélagi einungis heimilt að afla upplýsinga um þá sjúkdóma sem vátryggingartaki eða vátryggður, svo og foreldrar og systkini vátryggðs, eru haldin og félagið telur nauðsynlegt að fá vitneskju um til að geta lagt mat á hina væntanlegu vátryggðu áhættu gegn því skilyrði að það sé háð samþykki þriðja aðila. Í gildandi lögum er vísað til heilsufars samanber lokamálslið 2. mgr. sem frumvarpið leggur til að verði felld brott en frumvarpið gerir ráð fyrir að umsækjandi gefi upplýsingar um tilgreinda sjúkdóma sem spurt kann að verða um. Breyting þessi er lögð til þar sem ekki er hægt að ætlast til þess að umsækjandi sem ekki býr yfir þekkingu á læknisfræði geti lagt almennt mat á sitt eigið heilsufar eða þeirra tilteknu ættingja sem hann veitir upplýsingar um með þeirra samþykki. Með sanngirni er hins vegar hægt að gera þá kröfu til viðkomandi að hann viti um þá sjúkdóma sem máli kunna að skipta við áhættumatið sjálft og þá afmarkar ákvæði hins nýja málsliðar þann hóp sem spyrja má um sem er líka mjög mikilvægt að liggi algerlega fyrir, þ.e. um hverja má spyrja. Það er háð samþykki þeirra. Nöfn þeirra sem spurt er um mega aldrei koma fram, enda ekki spurt um þau í dag heldur. Það er ekki eins og svo sé fyrirkomið. Það er verið að skilgreina þetta allt, þrengja og afmarka. Í gildandi lögum er vísað til heilsufars mannsins, þ.e. vátryggingartaka eða vátryggðs, eða annarra einstaklinga. Frumvarpið afmarkar heimildir vátryggingafélaga til upplýsingaöflunar við foreldra og systkini auk upplýsinga um hann sjálfan, víðar um má ekki fara, og að því gefnu að samþykki þessara liggi fyrir. Heimild vátryggingafélags til upplýsingaöflunar er þó takmörkuð af bannreglu 2. mgr. sem ég mun víkja að síðar. Frumvarpið gerir ráð fyrir að ekki skipti máli við hvaða aðstæður sjúkdómsgreining hefur átt sér stað. Eftir sem áður hvílir sú skylda á herðum þess er óskar vátryggingar að veita tæmandi svör við spurningum vátryggingafélagsins. Hafi sjúkdómsgreiningin t.d. orðið til samhliða erfðafræðirannsókn sem vátryggingartaki tók þátt í ber honum að gefa upplýsingar um greininguna sjálfa enda hafi það spurt um þann tiltekna sjúkdóm sem þar var greindur. Að öðru leyti hefur vátryggingafélagið ekki rétt til að nýta sér aðrar þær upplýsingar sem kunna að hafa orðið til við erfðafræðirannsóknina. Þar er það skilgreint mjög nákvæmlega. Frumvarpið leggur ekki til breytingar á 3. málsl. 1. mgr. sem er 2. málsl. í gildandi lögum en það er að orðunum „eftir bestu vitund“ er skeytt inn og er að sjálfsögðu mikilvægt fyrir vátryggingartakann og stöðu hans komi eitthvað upp að það sé inni að hann hafi veitt upplýsingarnar eftir sinni bestu vitund á þeim tíma. Í ljósi þess að vátryggingartaki kann að hafa alist upp fjarri öðru hvoru eða báðum foreldrum, viti jafnvel ekki hver þau eru eða annað hvort eða bæði látin er ekki ætlast til þess að hann búi í öllum tilfellum yfir upplýsingum um sjúkdóma sem þau gætu hafa verið haldin. Það þarf að koma skýrt fram að svo óréttmætar kröfur séu ekki lagðar á herðar hans. Auk þessa nýja 2. málsl. leggur frumvarpið til að nýr málsliður, sá fjórði, bætist við málsgreinina. Samkvæmt honum er gert ráð fyrir að vátryggingartaki, eftir atvikum vátryggður, staðfesti með umsókn um töku vátryggingar að hann hafi hlotið samþykki foreldra eða systkina fyrir því að hann megi gefa upplýsingarnar sem um er spurt. Það liggur því algerlega til grundvallar að það samþykki hafi verið fengið. Annars má hann ekki veita upplýsingarnar og tryggingafélagið getur þar með ekki fengið þær í hendurnar. Áfram er gert ráð fyrir að spurningar á umsóknareyðublaði séu með þeim hætti að tiltekinn sjúkdómur sé ekki tengdur einstaklingi. Það er líka mikilsvert persónuverndaratriði og samkvæmt því skal spyrja um foreldra eða systkini sem eina heild. Hefur foreldri eða systkini fengið þennan eða hinn sjúkdóminn? Ákvæðið gerir jafnframt ráð fyrir að vátryggingartaka sé af vissum ástæðum ekki mögulegt að verða við þessum kröfum. Má þar taka sem dæmi að foreldrar eða systkini séu látin og vátryggingartaki þekki í raun ekki blóðforeldra eða að samband systkina hafi rofnað um svo langa hríð að vátryggingartaki hafi ekki tök á að afla samþykkis viðkomandi fyrir upplýsingagjöfinni. Frumvarpið tiltekur ekki hvernig vátryggingafélag skuli bregðast við ákvæðum þessa nýja málsliðar en gera má ráð fyrir að ákvæði hans kalli á endurskoðun á þeim umsóknareyðublöðum sem vátryggingartakar þurfa að útfylla. Frumvarpið leggur til breytingu á 2. mgr. sem felur í sér að vátryggingafélagi er óheimilt að nýta sér niðurstöður erfðarannsókna en gildandi lög vísa til upplýsinga um erfðaeiginleika manns. Með erfðarannsókn er einkum átt við DNA-rannsókn, RNA-greiningu og vefja- og blóðrannsókn sem gerð er í þeim tilgangi að meta áhættu einstaklings á því að verða veikur. Það er sem sagt alveg skýrt að félaginu er óheimilt að nýta sér niðurstöður slíkra rannsókna. Það er mikilvægt að það komi fram að bannregla 2. mgr. er byggð á danskri fyrirmynd sem nánar er gerð grein fyrir í athugasemdum með frumvarpinu. Það er einnig ítarlega fjallað um tilefni breytinga þeirra sem hér eru lagðar til. Einnig er rétt að ítreka að með breytingartillögum frumvarpsins er leitast við að eyða vafa um hvers konar upplýsingar það eru sem vátryggingafélagi er óheimilt að nota í áhættumati sínu. Að lokinni þessari umræðu óska ég þess að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. viðskiptanefndar. Fyrst ætla ég aðeins að koma að því sem ég nefndi áðan um stöðu þessara trygginga á íslenskum neytendamarkaði. Það er talið að í gildi séu rúmlega 200 þús. samningar um persónutryggingar. Af þeim má gera ráð fyrir að samningar við erlend persónutryggingafélög sem hafa selt í gegnum miðlara séu um þriðjungur á þeim markaði. Samningar við innlend vátryggingafélög eru við 143 þús. einstaklinga þannig að þetta nær til helmings þjóðarinnar og stórs hluta landsmanna þegar allt er talið. Innlendu samningarnir skiptast í einstaklings- og hóplíftryggingar, söfnunarlíftryggingar og heilsutryggingar sem eru t.d. um 40 þús. talsins, hóplíftryggingar eru 94 þús. taldar með einstaklingstryggingum en ekki eru handbærar upplýsingar um hvernig erlendu samningarnir skiptast þarna á milli. Aukin samkeppni erlendis frá hreyfði mjög við innlendu vátryggingafélögunum á sínum tíma og jók verulega framboð á þessari vöru sem er vátryggingarsamningar, persónu-, líf- og heilsutryggingar, til að mæta þessari auknu samkeppni. Tilkoma þeirra inn á markaðinn á sínum tíma skipti mjög miklu máli þannig að það væri stórmál ef þau færu af markaði. Tvö erlend félög hafa verið stærst, Sun Life og French Provident. Þegar ágreiningur reis haustið 2005 um túlkun ákvæða 82. gr. fór Sun Life af markaði og French Provident hefur skriflega lýst því yfir að félagið muni hætta viðskiptum verði lagaóvissunni ekki eytt með einum eða öðrum hætti eins og við erum að reyna að gera hér. Óvissan hefur áhrif á möguleika þeirra til að fá viðhlítandi endurtryggingavernd eins og við segjum. Íslensku persónutryggingafélögin tóku þá afstöðu haustið 2005 að fara að túlkun Fjármálaeftirlitsins og hafa haldið sínu striki. Það er mikilvægt að þetta nái fram að ganga og helstu breytingarnar, verði frumvarpið að lögum, eru að þarna er komin frekari takmörkun á heimildum tryggingafélaganna til upplýsingaöflunar. Ég held að það sé mjög mikilvægt að sú takmörkun liggi alveg skýrt fyrir, að um það sé ekki í neinu deilt hvað þeir megi ganga langt og að ekki verði lengur hægt að spyrja um heilsufar, heldur einungis um tiltekna sjúkdóma. Það er einnig skýr afmörkun sem þessu fylgir á hópnum sem þetta nær til. Það er alveg skýrt um hverja má spyrja, hvernig, að nöfn þeirra komi ekki fram og þeir hafi samþykkt með einhverjum hætti að þessar upplýsingar komi fram. Aðeins verður spurt um hópinn sem slíkan en ekki einstaka aðila í hópnum. Þetta eru helstu breytingarnar og örfáar upplýsingar um stöðu þessara trygginga á íslenskum tryggingamarkaði sem er samkvæmt þessu mjög mikil.

Frú forseti. Tillaga til þingsályktunar sem hér liggur fyrir mælir fyrir um mótvægisaðgerðir vegna tekjutaps hafnarsjóða í kjölfar niðurskurðar þorskkvóta og er svohljóðandi: Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að verja hluta þess fjár sem ætlað er til mótvægisaðgerða vegna niðurskurðar þorskkvóta til fullrar greiðslu á tapi á löndunargjöldum hafnarsjóða sökum lækkandi tekna í kjölfar samdráttar í útgerð og vinnslu. Í tillögum þingflokks framsóknarmanna sem kynntar voru 28. september síðastliðinn var lagt til að ríkissjóður mætti með beinum fjárframlögum því tekjutapi hafnarsjóða og sveitarsjóða sem stafar af aflasamdrætti og verði til þeirra mála allt að 1 milljarði kr. Þannig verði allt að 200 millj. kr. varið til framlaga til hafnarsjóða til að mæta þar samdrætti í tekjum hafnanna og 800 millj. kr. varið í gegnum Jöfnunarsjóð sveitarfélaga til þess að bæta sveitarfélögum útsvarstap vegna minnkandi þorskveiða. Enn ríkir mikil óvissa um hvar niðurskurður aflaheimilda kemur harðast niður. Mögulegt er að stærri útgerðarfyrirtæki fari þá leið að loka ákveðnum starfsstöðvum sínum en auki heldur umsvif á öðrum. Þá getur komið til þess að einstakar útgerðir hætti rekstri. Vandi einstakra byggðarlaga getur því verið mjög mismunandi og brýnt að aðstoð stjórnvalda taki mið af því. Skilvirkasta leiðin til þess er að stjórnvöld greiði beint tekjutap sem stafar af aflasamdrætti. Um þetta mál þarf svo sem ekki að hafa neitt mjög mörg orð í viðbót við það sem hér segir í greinargerð. Mér þykir þó rétt að það komi fram, frú forseti, að tillögugerð þessari er engan veginn stefnt gegn þeim mótvægisaðgerðum sem ríkisstjórnin hefur lagt fram heldur kemur hún fram sem eðlilegt aðhald. Í fréttum um mótvægisaðgerðir hafa komið fram yfirlýsingar í þá veru að ríkisstjórnin hyggist greiða að einhverju leyti þetta tekjutap til baka. Við framsóknarmenn teljum að það eigi að kveða þar skýrar að orði og höfum raunar gagnrýnt að margt sé enn óljóst í mótvægisaðgerðunum og erum hér að gegna því sjálfsagða og eðlilega hlutverki að brýna stjórnvöld til þess að vinna þetta verk sem allra best. Af öðrum aðgerðum sem við höfum lagt til vegna niðurskurðar í þorskkvóta má nefna að við höfum gert það að tillögu okkar að ríkisstjórnin greiði beint framlag til þeirra sem missa vinnu tímabundið eða alveg vegna þessa niðurskurðar, greiði beint framlag til menntunar þessa fólks þannig að það geti hvort heldur það vill farið í endurmenntun í sínu fagi eða menntað sig til nýrra starfa í samfélaginu. Við höfum einnig lagt til ákveðna endurskoðun á vissum þáttum í kvótakerfinu og að síðustu vil ég taka fram, án þess að ég ætli að rekja þessa tillögur hér í smáatriðum, að við höfum lagt til og erum þar nokkuð samhljóða tillögum ríkisstjórnarinnar, en eins og áður kveðum skýrar að, að þorskeldi í landinu verði stóreflt enda er það mjög brýnt hagsmunamál fyrir sjávarbyggðirnar í landinu og fyrir þá markaði sem við Íslendingar eigum fyrir þorskafurðir, að við töpum ekki niður þorskvinnslu í landinu og raunar er engin leið raunhæfari til þess en að auka til muna þorskeldi. Ég ætla ekki að hafa um þetta fleiri orð. Þetta er fyrsta mál sem ég flyt hér formlega á þinginu sem 1. flutningsmaður og ég vil beina því vinsamlega til stjórnarmeirihlutans að hann taki þetta til jákvæðrar skoðunar og að þessi tillaga verði samþykkt.

Frú forseti. Ég óska hv. þm. Bjarna Harðarsyni til hamingju með að hafa flutt hér inni á þingi sjálfstætt mál, eins og þingmaðurinn komst að orði og vonandi eiga þau eftir að verða fleiri og örugglega mörg hver enn þá betri. Varðandi þá tillögu sem hér er flutt af þremur hv. þingmönnum Framsóknarflokksins um mótvægisaðgerðir vegna tekjutaps hafnarsjóða í kjölfar niðurskurðar á þorskkvóta þá tek ég undir þau sjónarmið sem þar koma fram um að hafnirnar munu eiga í gríðarlegum vandræðum. Hafnirnar vítt og breitt um landið hafa verið í vandræðum með rekstur sinn og reyndar líka stofnkostnaðinn núna síðustu árin. Niðurskurður á aflaheimildum og minnkandi umsvif í gegnum hafnirnar munu enn auka þar á. Ég tek alveg undir þetta hjá hv. þingmanni. Þær aðgerðir sem grípa þarf til, bæði til að rétta almenna stöðu hafnanna og einnig í ljósi eða reyndar í myrkri þessa niðurskurðar á þorskkvóta sem bitnar hart á höfnunum, sem eru í gríðarlegri fjárþörf, þá er það er algerlega óábyrgt af hálfu stjórnvalda að þau skuli ekki koma með ítarlegri tillögur að úrlausn á þeim bráðavanda sem hafnarsjóðir standa frammi fyrir. Eins og hv. þingmaður minntist á er aðeins getið um aðgerðir í svokölluðum mótvægisaðgerðum ríkisstjórnarinnar vegna niðurskurðar á aflaheimildum um að mig minnir 200 millj. kr. á ári næstu tvö árin til þess að styrkja stöðu hafnarsjóða, sem er bara dropi í hafið hvað það varðar, og er allt, allt of lág upphæð og í rauninni fjarri þeim raunveruleika sem hafnirnar standa frammi fyrir, því miður. Ég tek því undir þær áherslur sem koma fram hjá hv. þingmanni um að það þurfi að gefa mun meira í hvað þetta varðar. Hins vegar tel ég að þau fjárframlög sem hafa verið kynnt til mótvægisaðgerða vegna niðurskurðar á þorskafla séu svo lítil og ónákvæm og vanmáttug í sjálfu sér að þeim sé ekki frekar skiptandi. Mér finnst því ekki vera hægt að ætla að taka af því fjármagni sem nú hefur verið boðað í almennar og sértækar aðgerðir vegna þessara verkefna heldur eigi að koma þar inn nýtt fjármagn. Það þarf að koma inn aukið fjármagn og ríkisstjórnin þarf að viðurkenna þá staðreynd að hafnirnar eru í miklum vandræðum, en það virðist hún ekki gera. Þetta höfum við séð af ályktunum sem hafa komið frá samtökum sveitarfélaga vítt og breitt um landið. Frá fjórðungsþingi Vestfjarða kom mjög afdráttarlaus krafa um aukinn stuðning við hafnirnar og einnig frá Norðurlandi vestra, ég hef í höndunum ályktun frá þeim, sömuleiðis frá Snæfellsnesi. Þau framlög sem ríkisstjórnin hefur nú í hyggju að setja í þessar mótvægisaðgerðir og til hafnamála eru allt of lág og hverfandi og fjarri þeim raunveruleika og þeirri þörf sem þar er brýn. Ég vil árétta þá skoðun mína og okkar þingmanna í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði að hafnirnar séu hluti af hinum almennu mannvirkjum til þjónustu við atvinnulíf og samgöngur í landinu. Sú lagabreyting var gerð á hafnalögunum, fyrir líklega fjóru og hálfu ári, að farið var út í að einkavæða hafnirnar, að láta hverja höfn standa uppi sem samkeppniseiningu, hún ætti að fara að keppa við hafnirnar í næsta byggðarlagi. Það hefur komið í ljós að hafnalög sem keyrð voru í gegnum þingið að mig minnir árið 2003 eru alveg fráleit. Ég vil minna á að þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs bentu á það hér á Alþingi að ætla að fara að einkavæða hafnir landsins og láta þær reka sig á samkeppnisgrunni væri algerlega fráleitt. Það var hægt að hugsa sér slíkt með tvær hafnir, höfnina á Grundartanga og höfnina í Reykjavík. En þær höfðu hvort sem var einokunarstöðu eða fákeppnisstöðu þannig að breyting á lagaumhverfi þeirra í að gera þær að samkeppnishöfnum var í sjálfu sér út í hött. En að ætla sér að fara að einkavæða og setja í samkeppnisform hafnir á Vestfjörðum, Norðurlandi, Norðausturlandi víðast hvar, var alveg fráleitt. En það var keyrt í gegn og m.a. af Framsóknarflokknum. Ég efast um að hv. þm. Bjarni Harðarson mundi hafa stutt þetta á sínum tíma því mér líst svo vel á margt í málflutningi hans. En engu að síður var það Framsóknarflokkurinn sem gerði það mögulegt að hleypa þessari einkavæðingu á höfnunum í gegn og Samfylkingin studdi það reyndar. Nú hafa komið fram kröfur frá sveitarfélögunum vítt og breitt um að fresta gildistöku þessara laga, ákveðinna greina í þeim. Lögunum var gefinn aðlögunartími, m.a. hvað varðaði þennan samkeppnisþátt og búið er að fresta gildistöku a.m.k. einu sinni ef ekki tvisvar síðan lögin voru samþykkt og nú er komin krafa um að fresta þessu einu sinni enn. Sem sýnir okkur bara hversu mikið óheillaspor og vitleysa þessi lagasetning var, að ætla að láta hafnir landsins fara að reka sig á samkeppnisgrunni. Það er mjög brýnt og ég tek undir þær kröfur sem komið hafa frá langflestum sveitarfélögum landsins um að breyta þurfi hafnalögum með þeim hætti að hafnirnar séu viðurkenndar sem ein af grunnstoðum atvinnulífs og búsetu þar sem þær eru en ekki einhver samkeppnistæki sem reki sig á samkeppnisgrunni. Fjárhagsleg staða hafnanna er mjög alvarleg. Það er ekki komið til móts við erfiðleika þeirra og stöðu þeirra hvað varðar fjármagn, hvorki í svokölluðum mótvægisaðgerðum né með almennum hætti. Þær eru undirstaða atvinnulífsins í sjávarbyggðunum og á ekki að vera að leika sér að þeim eins og ríkisstjórnin hefur verið að gera. Þannig að það markmið sem hv. þingmaður gerði grein fyrir hér varðandi þessar tillögur um að það þurfi að stórbæta og efla tekjugrunn og fjárhagsstöðu hafnanna vítt og breitt um landið tek ég afdráttarlaust undir.

Frú forseti. Mig langar að koma inn á orð hv. þm. Jóns Bjarnasonar. Við framsóknarmenn höfum lagt til að hluti af því fjármagni sem fer til mótvægisaðgerða fari til þessara tilteknu verkefna. Þar með erum við ekki að leggja blessun okkar yfir hversu lág heildarupphæðin er. Framsóknarflokkurinn hefur lagt fram mjög mótaðar og heilsteyptar tillögur sem miða að því að heildarfjármagn til mótvægisaðgerða verði nokkru hærra. Við höfum einnig áhuga á að ekki verði allir þeir hlutir skilgreindir sem mótvægisaðgerðir sem nú eru skilgreindir þannig. Eins og hv. þm. Jón Bjarnason þekkir vel af samstarfi okkar í fjárlaganefnd er erfitt að greina á milli hvenær unnið er í venjulegri fjárlagagerð og hvenær að sérstakri mótvægisfjárlagagerð. Varðandi þau orð að hér hafi farið í gegn vond lög um hafnirnar fyrir atbeina Framsóknarflokksins þá ætla ég ekki að taka afstöðu í því tiltekna máli. Ég held að það geti vel verið svolítið til í því að margar af höfnum á landsbyggðinni eigi nokkuð erfitt uppdráttar undir hinum nýju reglum. En það er æskilegt að hv. þm. Jón Bjarnason og aðrir sem hér tala geri sér grein fyrir því að þótt eitthvað hafi verið samþykkt á síðasta kjörtímabili þá þarf það ekki að standa til eilífðarnóns. Lögum má breyta. Þess vegna ákvað þessi þjóð að hafa enn og aftur kosningar og að enn og aftur skyldi skipað Alþingi vegna þess að málum var á síðasta kjörtímabili ekki verið skipað til endanlegs horfs. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að halda uppi varnarræðu fyrir fráfarandi ríkisstjórn.

Frú forseti. Ég vil árétta að grunnatriðið er að meira fjármagn vantar inn til hafnanna, til rekstrar, til endurnýjunar og stofnkostnaðar í mörgum höfnum. Sveitarfélögum hefur verið þröngur stakkur skorinn hvað varðar að hafa ekki getað lagt fram mótframlag til að endurgera og endurbyggja hafnir sínar þannig að það eru ærin verkefni fyrir höndum. Þess vegna tel ég að þessi tillaga hv. þm. Bjarna Harðarsonar mætti snúast um að auka framlag til hafnanna, ekki síst vegna niðurskurðarins, en láta ekki í veðri vaka að taka eigi af því því lúsarlega fé sem ríkisstjórnin þykist verja til mótvægisaðgerða vegna niðurskurðar á þorskveiðikvóta og erfiðs atvinnuástands sem skapast hefur vegna hans. Ég held að við öll séum meira og minna sammála um að þær tillögur ríkisstjórnarinnar eru fullkomlega í skötulíki og enginn veit hvernig á að útfæra þær, fyrir utan það hvað upphæðirnar eru lágar. Ég fagna því að hv. þingmaður sé sammála mér um að breyta þurfi hafnalögum sem voru keyrð í gegn á sínum tíma. Ég vonast til að við getum staðið saman um að flytja aftur lög þar sem hafnirnar verði gerðar að grunnstoðum samfélags og atvinnulífs vítt og breitt um landið.

Frú forseti. Nú er það vissulega svo að hv. þm. Jón Bjarnason hefur verið mér lengur í stjórnmálum og þykir því kannski nokkuð djarft að ég taki að mér að kenna honum vinnubrögðin. En ég tel samt að í málum sem þessum muni vænlegra til árangurs að mæla fyrir ákveðnum tillögum sem miða að ákveðnum upphæðum og ákveðnum aðgerðum en segja einfaldlega: Það þarf meiri pening til hafnanna. Það er ekki mjög vænlegt til árangurs eða líklegt til að skila okkur fram á veginn. Það má vel vera að þar með sé ekki nóg að gert. Ég hef aftur á móti ekki bundist loforði um að flytja með hv. þm. Jóni Bjarnasyni ný hafnalög. Ég tel einfaldlega ekki stað né stund til þess í dag að taka afstöðu til þeirra lagabreytinga sem gerðar voru um hafnir á síðasta kjörtímabili. Ég tók aðeins fram að þau lög þyrftu ekki að vera endanleg um alla framtíð og yrðu að skoðast í ljósi reynslunnar. Það er hins vegar mikið atriði og ég vona að hv. þm. Jón Bjarnason átti sig á því að auðvitað þarf að gæta aðhalds og sparsemi við hafnarrekstur. Samkeppnissjónarmið í hafnarrekstrinum stuðla að nokkru leyti að því, en það getur vel verið að þau henti ekki alls staðar í landinu.

Frú forseti. Það liggur alveg kýrskýrt fyrir að hafnir á öllu landinu, nema í þéttbýlinu í Reykjavík og ef til vill aðrar stærri hafnir, standa afar illa. Um það hef ég fengið upplýsingar á ferðalögum mínum í Suðurkjördæmi í kosningabaráttunni í vor. Ferðir okkar hv. þingmanna Suðurkjördæmis um kjördæmið á kjördæmadögum þar sem við hittum fulltrúa allra sveitarstjórna í kjördæminu leiddu hið sama í ljós. Hafnirnar standa afar illa, svo illa að það stefnir í gjaldþrot hjá þeim flestum. Við heyrðum sömu umkvartanir frá Sandgerði, Reykjanesbæ, Grindavík, Þorlákshöfn, Vestmannaeyjum og Höfn í Hornafirði. Á þessum fundum var hæstv. fjármálaráðherra. Hann fékk þessar upplýsingar beint í æð. Svo upplifir maður það á fundi sveitarstjórna um fjármál í gær að það á ekkert að gera í þessu máli frekar en öðrum verulegum fjárhagsvandamálum sveitarfélaganna sem ekki geta staðið undir þeim skuldbindingum sem lög áskilja og veitt íbúum sínum þá þjónustu sem þeir eiga lögbundinn rétt á. Í Grindavík er staðan þannig, ef ég man rétt upplýsingar bæjarstjórans, að 50 millj. kr. taprekstur var á höfninni. Þetta er ein kvótastærsta sjávarbyggð landsins og það er deginum ljósara að reynslan af lögunum, þótt ég ætli ekki að fara að karpa um hversu góð og slæm þau voru eða hvort þetta var rétt eða röng lagasetning, er sú að þau eru ónýt. Faxaflóahafnir standa uppi, ráða ferðinni og landsbyggðinni blæðir. Landsbyggðinni blæðir í þessu máli eins og svo mörgum öðrum. Landsbyggðin situr ekki við sama borð þrátt fyrir jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Þetta er bara eitt af mörgum slíkum dæmum. Tökum háhraðatengingar, tökum menntun, tökum farsíma, tökum samgöngumálin. Það er allur pakkinn. Landsbyggðin situr ekki við sama borð og við stöndum frammi fyrir þeirri grundvallarspurningu, eins og forseti Íslands Ólafur Ragnar Grímsson benti á við þingsetningu: Viljum við að það sé byggð í landinu? Við stöndum frammi fyrir þeirri ákvörðun. Við erum að tala um vel rekin sveitarfélög þar sem er ekki óráðsía í gangi, þar sem 100% af tekjum sveitarfélags fer í rekstur. Við erum að tala um sveitarfélög, t.d. Hrunamannahrepp og Bláskógabyggð sem hafa ekki efni á að sinna frumþörfum íbúa sinna. Þau geta ekki lagt vatnsveitur vegna þess að ríkisstjórnin er búin að skera framlög til vatnsveitna úr 50% í núll, fyrir þessar grunnþarfir. Það er deginum ljósara að breyta verður lögum um hafnir og það verður að gefa upp á nýtt. Þar er ég að horfa til framtíðar en ekki til fortíðar. Ég ítreka að hæstv. fjármálaráðherra og ríkisstjórnin skellir algerlega skollaeyrum við þessum stóra vanda hafnanna og vandamálum landsbyggðarinnar. Eitt af því sem ræður stöðu hafnanna í dag er að á Íslandi voru lagðar niður strandsiglingar. Það voru lagðar óhemjufjárfestingar í þessar hafnir frá því að ég man eftir mér, byggðar hafnir og lagðir ótrúlegir fjármunir í þær sem eru víða ónýttar eða vannýttar. Það þarf að hugsa fyrir því hvernig hægt er að nýta þessa hafnaraðstöðu. Strandsiglingarnar voru eitt dæmi, þ.e. að leggja af strandsiglingar, um ranga hugsun. Hún gekk ekki eingöngu gegn hagsmunum hafnanna. Hún gekk líka gegn eðlilegri þróun í umhverfismálum, þ.e. vöruflutningar á sjó eru mun umhverfisvænni en landflutningar. Þar réð ekki samfélagsleg heildarhugsun, þegar strandsiglingar voru aflagðar, heldur þröng gróðahugsun ákveðinna einokunarfyrirtækja. Vegirnir þola ekki álagið og eru ekki byggðir fyrir þessa þungaflutninga. Hvaða vit er í því að keyra vörur alla leið frá Raufarhöfn til Reykjavíkur með þungaflutningabíl sem mætir svo öðrum sem flytur fisk til Raufarhafnar? Skipulagið á þessum málum er ekki til mikillar fyrirmyndar hjá okkur. Ég tek undir þessa tillögu hv. þm. Bjarna Harðarsonar en ég er ekki sammála einum þætti í því að skipta mótvægisaðgerðafjármunum öðruvísi. Mótvægisaðgerðaféð er svo lítið að það er ekki til skiptanna. Það þarf að auka við féð. Það verra er að þorskaflaskerðingin skellur á af fullum þunga á yfirstandandi fiskveiðiári, 2007/2008. Mikið af þessum mótvægisaðgerðum eiga ekki að koma fyrr en á seinni árum, 2009–2011. Ég legg til að farið verði í stórfelldar mótvægisaðgerðirnar og þá horfi ég fyrst og fremst á grunnatriðið í þjónustu við landsbyggðina, það að landsbyggðin lifi, búi við jafnræði á við þéttbýlisstaðina á höfuðborgarsvæðinu. Það er skorið svo við nögl í þessum mótvægisaðgerðum að það er ekki af því takandi. Það eru ekki einu sinni lagðir fjármunir beint til þeirra sem mótvægisaðgerðirnar bitna helst á, þ.e. til sjómanna og fiskverkafólks. Með þeim athugasemdum og þessari ræðu tek ég þó undir góðan vilja hv. þm. Bjarna Harðarsonar.

Virðulegi forseti. Tillaga hv. þm. Bjarna Harðarsonar og félaga er rökrétt og skynsamleg. Það er engin spurning að við þá skerðingu sem á sér stað í þorskafla mun þrengja mjög að mörgum höfnum landsins. Hafnir landsins eru lífankeri þjóðarinnar og auðvitað ekki síst fólksins sem býr í sjávarbyggðunum. Það er því miður þannig, virðulegi forseti, að það er komin veruleg gjá í mörgu milli landsbyggðar og höfuðborgarsvæðisins. Sumt af því virðist óafvitandi, sumt af því virðist stafa af einhverjum lobbíisma sem á sér stað hér og þar. Jafnvel er það svo fáránlegt að tekin var ákvörðun um það á hv. Alþingi að fella úr gildi þann þátt sem lýtur að hafnalögum. Nú hefur þeirri niðurfellingu verið frestað til 2011 að því er sagt er í tengslum við þær aðgerðir sem ríkisstjórnin hefur kynnt vegna niðurskerðingar í þorski. En það er engin spurning að þessum þætti verður að breyta. Þetta er stór liður, miklu stærri liður en við fjöllum hér um í bætingu á tekjum hafnanna. Þetta er einfaldlega spurning um það hvort höfnum landsins verður viðhaldið. Ég er ekki að tala um að það þurfi að fjölga höfnum á Íslandi, það er ekki meginvandamálið, en það þarf að tryggja að þær séu í lagi. Þessar 800 millj. sem hafa farið á ári í hafnaáætlun í allar hafnir landsins eru ekki stór peningur en þær hafa ráðið úrslitum um það að menn hafa þó getað haldið sjó í hinum smærri byggðum landsins. Það er svo fáránlegt að það er í rauninni í gegnum hafnasamlögin og hafnasamböndin sem þessi tillaga kom inn á hafnasambandsþing þannig að heimamenn sjálfir víða um landið bregðast og kyngja tillögum frá hinum voldugu aðilum Faxaflóahafna. Það er ótrúlegt en engu að síður staðreynd. Hv. alþingismenn geta ekki horft upp á að það sé verið að murka lífið úr því sem byggðin í sjávarþorpunum byggist á, höfninni, möguleikum hennar til að skapa þá atvinnu sem þarf til að hægt sé að búa á þessum stöðum. Þetta er grafalvarlegt mál sem þarf að fylgja eftir. Tillaga hv. þm. Bjarna Harðarsonar er spor í þá átt að bæta þarna úr, bregðast við á eðlilegan hátt. Alveg eins og að greiða þarf atvinnuleysisbætur til þeirra sem missa atvinnu þarf að greiða bætur höfnum landsbyggðarinnar sem nánast allar eru veikar, standa mjög höllum fæti, veikar fjárhagslega. Í rauninni eru kannski bara tvær hafnir sem standa fjárhagslega vel, auðvitað höfn höfuðborgarinnar, Faxaflóahafnir, sem hefur gríðarlegar tekjur og sjálfvirka tekjusköpun á meðan hafnir austan lands, norðan og vestan búa við mjög þrönga stöðu. Ég fagna þessari tillögu og ábendingu hv. þm. Bjarna Harðarsonar og tel hana standa fullkomlega undir rökum.

Hæstv. forseti. Ég vildi segja hérna nokkur orð sem einn af flutningsmönnum þessa máls. Ég vil byrja á að þakka síðasta ræðumanni, hv. þm. Árna Johnsen, fyrir stuðning við tillöguna og það hvað hann var afgerandi í afstöðu sinni með þessu máli og þar af leiðandi gegn ríkisstjórninni sem hann styður þó væntanlega, eða ég hefði reiknað frekar með því. Það er óvanalegt að þingmenn Sjálfstæðisflokksins tali svona skýrt gegn aðgerðum sem ríkisstjórnin ber ábyrgð á og þá er ég að tala um þær mótvægisaðgerðir sem gripið var til af hálfu ríkisstjórnarinnar og hafa verið til umfjöllunar um allt land á síðustu vikum og mánuðum. Því er ekki að neita að a.m.k. í mínu kjördæmi eru gríðarleg vonbrigði með þessa tillögu og fólk áttar sig ekki á því á hvaða vegferð ríkisstjórnin er þegar hún kemur fram með tillögur sem þessar sem snúa að engu leyti - ég leyfi mér að segja það - að þeim sem verða fyrir þessari miklu skerðingu. Ég viðurkenni alveg að það er ekki auðvelt fyrir ríkisstjórn að bregðast við þegar svona mikill samdráttur blasir við í þorskveiðum. Þær tillögur sem birtust voru settar fram að mínu mati af mikilli vanþekkingu á aðstæðum á landsbyggðinni. Þessi tillaga hér gengur út á það að styrkja hafnirnar og sveitarfélögin líka sem verða fyrir mestu skerðingunni í gegnum jöfnunarsjóðinn. Svo vorum við framsóknarmenn með aðra tillögu líka sem varðar sjómennina beint og fiskvinnslufólkið sem tapar vinnu. Fréttir hafa birst á síðustu vikum um það hvernig fyrirtækin eru að bregðast við. Það er gríðarlegur fjöldi manna sem missir vinnuna á þessum stöðum sem voru veikir fyrir, margir hverjir, þó að ég haldi því fram að ýmislegt hafi horft til betri vegar á síðustu árum á landsbyggðinni og þeim stöðum hafi í rauninni fækkað þar sem maður virkilega hefur áhyggjur af byggðinni. Þeim hefur fækkað en þeir eru til staðar. Einmitt í dag eru í fréttum skilgreind nokkur sveitarfélög sem munu fara hvað verst út úr skerðingunni. Að mati þeirra sem rannsakað hafa málið kemur þar allra verst út lítið sveitarfélag, Grímsey. En það er svo gott að í Grímsey býr ákaflega öflugt fólk, öflugt samfélag þótt fámennt sé, sem ætlar sér ekki að gefast upp enda væri það mikill missir fyrir þetta þjóðfélag ef byggðin legðist af í Grímsey. Hún er glæsileg og skiptir miklu máli upp á fjölbreytileika samfélagsins og okkar landsmanna. Ég ætla ekki að nefna fleiri staði þótt ég gæti gert það. Þetta er sem sagt viðleitni af hálfu okkar framsóknarmanna til að sýna hug okkar í þessu máli og sýna hann í verki með því að leggja fram þetta mál. Við teljum að gera hefði þurft betur en ríkisstjórnin gerði með tillögum sínum og við væntum þess að sjálfsögðu að það sé von til þess að ríkisstjórnin muni koma fram með fleiri tillögur. Mér hefur heyrst á hæstv. ráðherrum sem hafa tjáð sig um þetta að ekki sé þar með sagt að ekki eigi eftir að gera betur. Þetta er þá eitt af því sem gæti komið til greina í þeim efnum. Auk þess höfum við lagt áherslu á, eins og fyrsti flutningsmaður kom inn á í framsögu sinni, að efla þurfi þorskeldi og að ríkisvaldið hafi ákveðnu hlutverki að gegna í þeim efnum. Vissulega eru útgerðarfyrirtækin burðarásinn í þeirri atvinnugrein og mæðir mest á þeim, þau skipta mestu máli í sambandi við það að efla þessa atvinnugrein. Ríkisvaldið getur samt komið með útgerðarfyrirtækjunum að því að efla þorskeldi og við teljum það mikilvægt. Við erum með svo mikla þekkingu á því sviði og samhliða samdrætti í veiðum væri mjög skynsamlegt að stíga ákveðin skref í sambandi við þá atvinnugrein. Það vill svo vel til að á morgun mun ég eiga orðaskipti við hæstv. sjávarútvegsráðherra um þorskeldi hér í fyrirspurnatíma og er mjög spennt að heyra hvað hann ætlar að gera. Hann hefur látið þau orð falla að ríkisstjórnin hafi uppi áform um einmitt það.

Virðulegi forseti. Það er rangt hjá hv. þm. Valgerði Sverrisdóttur að túlka það svo að ég mæli gegn vinnubrögðum ríkisstjórnarinnar. Ég er að mæla með viðbót við það sem ríkisstjórnin hefur kynnt og er að vinna með. Þess vegna er líka ábendingin góð eins og kom fram hjá hv. þm. Bjarna Harðarsyni. Ég hef ekkert farið í launkofa með það að ég tel mótvægisaðgerðirnar ekki burðugar. Það þarf að hnykkja betur á og setja hrygg í málið. Ríkisstjórnin er að vinna í þeim málum þannig að ekki er útséð hvað kemur endanlega út úr því. Allar góðar ábendingar eru góðar og þeim ber að fagna. Fyrir utan að þetta er, eins og ég sagði, rökrétt og skynsamleg tillaga hjá hv. þingmönnum er líka skemmtileg hugmyndafræði hjá hv. þm. Bjarna Harðarsyni að leggja svolítið saman að jöfnu að fjölga þorskhausum og fjölga í ríki Framsóknarflokksins. Á hvoru tveggja þurfum við á að halda. Þetta er mál sem þarf að fylgja eftir og vinna að framgangi þess. Það eru ótalmörg atriði sem þarf að hnykkja á í þessu. Enn hefur ekki verið útfært í sambandi við mótvægisaðgerðirnar hvernig brugðist verður við gagnvart sveitarfélögum landsins nema í mjög litlum mæli eftir því sem hefur til að mynda komið fram hjá hæstv. fjármálaráðherra.

Hæstv. forseti. Það er nú ekki hægt að láta það fram hjá sér fara að ræða aðeins það mál sem hér er á dagskrá, tillögu til þingsályktunar um að auka tekjur hafnanna. Það mál er angi af þeim meiði að aðgerðir ríkisstjórnarinnar á undanförnum árum, og ekki síst nú með niðurskurði þorskkvótans, eru að draga þróttinn úr byggðinni með margvíslegum hætti. Í þingsályktunartillögunni er kannski eingöngu verið að tala um tekjustreymið til hafnanna sjálfra. Þótt þær séu vissulega stór og mikill þáttur í hverri sjávarbyggð þá er það nú samt atvinnan sjálf sem skiptir öllu máli fyrir sjávarbyggðirnar, þ.e. að geta haldið úti eðlilegri sjósókn og eðlilegum aflabrögðum. Það hefur verið undirstaðan í öllum minni sjávarbyggðum landsins alla tíð og verður vonandi áfram þó að nú ríki vægast sagt talsvert svartnætti í þeirri grein. Það vita allir í þessum þingsal hvaða afstöðu við í Frjálslynda flokknum höfum tekið til tillagna ríkisstjórnarinnar, til ákvörðunar sjávarútvegsráðherra, um að skera þorskaflann jafnmikið niður og raun ber vitni. Það dregur enn skýrar fram þá stöðu sem byggðirnar eru í, þá stöðu að sjávarbyggðir sem missa þessar grunntekjur eiga mjög undir högg að sækja. Hitt er alveg ljóst að þær tekjur sem sveitarfélögum hafa verið ætlaðar á undanförnum árum hafa iðulega ekki dugað til þeirrar þjónustu sem þau þurfa að veita samkvæmt lögum og vilja veita íbúum sínum. Það byggist á því að í sveitarfélögunum, mörgum hverjum, hefur íbúum fækkað og í sumum landshlutum hefur íbúum verið að fækka um langt skeið. Má þar t.d. nefna Vestfirði, Norðvesturland, norðausturhornið, Vestmannaeyjar, suðausturhornið og fleiri svæði á landinu. Tekjum í þjóðfélaginu er mjög misskipt. Þær tekjur sem hafnarsjóðum hafa verið ætlaðar á undanförnum árum hafa að stórum hluta byggst á því að þar væri landað afla, að tekjurnar kæmu eftir þeirri leið. Það hefur hins vegar verið margbent á aðra leið til þess að styðja við rekstur hafnanna. Bent hefur verið á, t.d. varðandi auðlindagjaldið, að auðveldlega væri hægt að láta það renna til hafnar- eða sveitarsjóða á viðkomandi stað. Ein af þessum svokölluðu mótvægisaðgerðum ríkisstjórnarinnar var að lækka auðlindagjald, þ.e. fella það niður af þorskveiðiheimildum eingöngu. Þrátt fyrir að það hafi verið gert, upp á 275 millj. kr. á þessu fiskveiðiári, er veiðigjaldið samt hærra nú en það var á síðasta fiskveiðiári þó að tekjurnar minnki sennilega upp undir 25%, eða hrynji um 25 milljarða, milli fiskveiðiára. Þetta er nú raunveruleikinn, hæstv. forseti, og þess vegna verða mjög margir hafnarsjóðir nú í miklum vandræðum. Það sem hefði kannski verið hægt að gera til þess að hjálpa upp á ástandið, sem hefur skapast vegna aðgerða ríkisstjórnarinnar, hefði m.a. verið að efla framkvæmdir í höfnum þar sem þarf að vinna að viðhaldi og endurbótum. En þá eru fjármunirnar ekkert endilega til. Þetta rekst hvert á annars horn og mótvægisaðgerðir, eins og menn kalla það, hitta ekki í mark. Þegar hafnalögin voru á sínum tíma samþykkt á Alþingi var ljóst að stefna mundi í það að minni hafnirnar stæðust ekki samkeppni og fengju ekki nægar tekjur til þess að reka sig. Það hefur svo sem allt komið fram og menn hafa síðan verið að fresta ýmsum ákvæðum þessara laga til þess að reyna að gefa minni höfnunum ákveðinn aðlögunartíma varðandi verklegar framkvæmdir og annað slíkt. Það mál sem við ræðum hér er bara einn þáttur af byggðamálunum í heild sinni, þeirri stefnu stjórnvalda að standa ekki með byggðunum þegar á reynir heldur standa fyrir aðgerðum sem veikja byggð í landinu. Þeir tekjustofnar sem beinlínis tengjast sjávarfangi, eins og auðlindagjaldið, og væri hægt að merkja til hafnanna - ekki hefur fengist vilyrði fyrir því, og hefur það þó oft verið nefnt í þessum þingsal að það væri m.a. leið til að styrkja hafnar- og sveitarsjóði. Þetta vildi ég nú láta koma fram við þessa umræðu. Ég tel að í þingsályktunartillögunni sé verið að benda á rétt mál, að hafnirnar hafa ekki nægar tekjur, sveitarsjóðir hafa ekki nægar tekjur og ríkisstjórnin hefur staðið fyrir því enn á ný í stefnumótun sinni að veikja byggðina. Það vinnur gegn þeirri þróun að reyna að efla byggð í landinu. Það vinnur með þeirri þróun að veikja byggðina. Þetta er hinn kaldi veruleiki. Og við eigum að viðurkenna að ekki er í reynd verið að taka á þeim vanda sem víða snýr að landsbyggðinni hvað varðar atvinnuhætti og afkomu fólks í hinum dreifðu byggðum. Má þar nefna fjöldamargt, eins og dýra flutninga, erfitt vegakerfi o.s.frv. Það er ágætt að vekja athygli á málinu með þessari tillögu um að auka fjárveitingar til hafnarsjóða. Vonandi bætir það eitthvað úr ef ríkisstjórnin tekur það upp. En það leysir engan veginn þann vanda sem við höfum verið að stefna í með aðgerðum ríkisstjórnarinnar.

Frú forseti. Ég vil þakka fyrir að þessi þingsályktunartillaga skuli koma fram, það er mjög af því góða og veitir ekkert af að styrkja hafnir landsins. Út af þessum nýju hafnalögum, sem samþykkt voru fyrir fjórum til fimm árum, hafa verið gerðar miklar kröfur á sveitarfélögin af ríkinu, það er að segja um vopnaleit - eftir að turnarnir tveir voru sprengdir í Ameríku fóru í gang aðgerðir á heimsvísu um að passa að ekki væru flutt út smyglvopn frá Íslandi sem og öðrum höfnum. Af því að lítil höfn eins og höfnin í Sandgerði flytur út farm af sjávarafurðum til Danmerkur einu sinni í mánuði kostaði það fleiri milljónir að standa vakt til að koma í veg fyrir að vopn yrðu flutt til erlendra landa. Þetta hefur reynst öllum höfnum landsins mjög dýrt, fyrir svo utan það að þær þurfa að vera með mannaðar vaktir við skip og lokaðar hafnir. Hafnarmannvirkin nýtast miklu verr en áður út af því. Þetta skapar ýmis vandamál og kostnað fyrir allar hafnir landsins sem á annað borð flytja eitthvað á erlendan markað. Þetta er ótrúlegt en þetta er samt staðreynd og sannleikur. Ég hef bent á það varðandi þessar mótvægisaðgerðir að allur fiskurinn á fiskmarkað er nánast patentlausn fyrir hafnirnar. Og meira en það, það lagar líka stöðu sveitarfélaganna, það hækkar tekjur sveitarfélaganna í gegnum útsvar, það hækkar tekjur ríkissjóðs vegna þess að fiskur sem er í dag verðlagður af Verðlagsstofu á 140–150 kr., þá er ég að tala um þorsk, er seldur á mörkuðunum fyrir yfir 300 kr. kílóið, upp í 350 kr. Það leiðir af sér að hafnargjöld, sem eru prósenta af aflaverðmæti, hækka þá um helming við þennan gjörning, allur fiskur farinn á fiskmarkað. Ef fiskverð, stuðullinn sem borgað er af, er 300 kr. í staðinn fyrir 150 kr. þá er það nákvæmlega helmingshækkun sem kemur í hafnarsjóð. Bara vegna þessara breytinga sem hægt væri að gera. Það ætti að vera sjálfstæðismönnum mikið kappsmál að berjast fyrir frelsi til athafna og gjörða og að markaðslögmálin væru virt. En þeir hafa náttúrlega ekki staðið í stykkinu í þessu. Þeir hafa talað á hátíðis- og tyllidögum um þessi mál og í kosningabaráttu. En þegar á reynir gera þeir ekkert með það, hvorki til lands né sjávar, að reyna að stuðla að markaðslausnum eða láta markaðslögmálið ráða. Þeir eru frekar eins og kommúnistarnir í Sovétríkjunum hér á árum áður sem vörðu hagsmuni fárra hópa, voru í hagsmunagæslu fyrir sérhagsmunahópa en létu hagsmuni heildarinnar lönd og leið. Það er nú það sem blasir við manni. Ég fagna þessari þingsályktunartillögu sem slíkri, hæstv. forseti, og tel að best væri að framsóknarmenn sneru af villu síns vegar og tækju upp aðra hugsun varðandi fiskveiðistjórnarkerfið og öll vinnubrögð í sjávarútvegi. Ég ráðlegg þeim að endurskoða stefnu sína þar sem fyrst.

Frú forseti. Örfá orð sem andsvar við lokaorðum hv. þm. Grétars Mars Jónssonar, sem oft hefur rætt kvótakerfið í þessum stól. Ég tel það þessu máli óviðkomandi. Það gætir mikils misskilnings að herma allar raunir landsbyggðarinnar upp á kvótakerfið. Ég held okkur miði lítið áfram með því að tala um eitthvað sem hefði mátt gera öðruvísi fyrir mörgum árum. Athyglisverðast í þeirri umræðu er að þeir sem gagnrýnt hafa þetta kerfi, þar á meðal hv. þm. Grétar Mar Jónsson og flokksbræður hans, hafa hvorki hér í þessum ræðustól, svo ég hafi heyrt, né annars staðar lagt fram raunhæfar lausnir til úrbóta. Það skiptir nokkru máli.

Frú forseti. Ég vil bara segja það enn og aftur að framsóknarmenn bera ábyrgð á hinum mikla vanda á landsbyggðinni. Þeir bera mesta ábyrgð á fiskveiðistjórnarkerfinu ásamt Sjálfstæðisflokknum.  Þegar talað er um að reyna að gera breytingar á öðrum sviðum en snúa beint að veiðum eða hafrannsóknum eins og það að setja allan fisk á fiskmarkað, sem er þó til þess að tryggja mönnum jafnan aðgang að auðlindinni, í gegnum fiskmarkað, heilbrigt verslunarmunstur, heilbrigt kerfi til að versla með fisk, en afhenda hann ekki fáum útvöldum og leyfa þeim að braska með hann eins og þeim sýnist og verðleggja hann eftir eigin hag og hafa peninga af höfnum og annað í þeim dúr, þá er óþolandi að framsóknarmenn skuli ævinlega reyna að koma sér undan þeirri ábyrgð sem þeir bera á þessu bölvaða fiskveiðistjórnarkerfi.

Frú forseti. Það er ekki létt verk að koma í ræðustól á eftir fjallræðu þeirri sem hér var flutt. Síst vil ég undanskilja Framsóknarflokkinn í því að bera nokkra ábyrgð á sjávarútvegskerfinu, hann hefur komið þar mjög að og það er með það kerfi eins og önnur mannanna verk að það er ekki gallalaust. Þó vita þeir sem eru eldri en tvævetur að áður en það kerfi var innleitt var staða sjávarútvegsins langt í frá góð. Þá fjölluðu raunar flestir fréttatímar í landinu um erfiðleika í sjávarútvegi og erfiðleika í sjávarútvegsfyrirtækjum. Kvótakerfið hefur lagfært margt þar og fært margt til betri vegar en á því eru gallar. Þó að ég vilji síst telja það galla sem hv. þm. Grétar Mar Jónsson vék hér að að skylda ætti útgerðarmenn til að færa allan fisk á markað,  Að öðru leyti er tíminn hér fullstuttur til að gera öllum málum kvótakerfisins skil.

Frú forseti. Það er auðvitað sorglegt að lenda í umræðu við fulltrúa frá Framsóknarflokknum sem heitir Bjarni Harðarson og veit ekkert hvað sjávarútvegur snýst um. Það er dálítið dapurlegt að engir aðrir sem þykjast þekkja meira og betur til sjávarútvegs en hv. þm. Bjarni Harðarson skuli treysta sér til að koma og reyna að ræða þessi mál. Við í Frjálslynda flokknum höfum boðað breytingar á fiskveiðistjórnarkerfinu og við höfum komið með tillögur. Við höfum bent á færeyska dagakerfið sem fyrirmynd sem er ekki síðra og miklu betra. Það þekkist ekkert brottkast í Færeyjum þó að það sé kannski allt upp í 20% á Íslandi eða jafnvel meira.

Og er þar enginn byggðavandi?

Þar er sem betur fer ekki sami byggðavandi og á Íslandi, þar er ekki flótti í dag frá byggðunum eftir að þeir hættu með svokallað aflamarkskerfi á sínum tíma sem Danir neyddu upp á þá og þeir notuðu í eitt og hálft ár. Þeir hættu því, þeir sáu að þeir gengu illa um auðlindina, þeir voru að henda fiski í sjóinn og þeir voru að landa fram hjá eins og menn gera í íslenska kerfinu. Það veit enginn hvað verið er að drepa í hafinu í dag á Íslandsmiðum, það veit enginn hve miklu er verið að henda í sjóinn eða að landa fram hjá. Þetta eru bara staðreyndir sem allir vita og vakin hefur verið athygli á mörgum sinnum, m.a. í Kompásþætti rétt fyrir síðustu kosningar, og er auðvitað stór þörf á því að Alþingi geri eitthvað í þessum málum, tryggi það að menn geti sagt frá og upplýst um það hvernig þessi mál eru í alvörunni. Þetta er auðvitað mjög mikið mál og Alþingi þarf að taka á þessu með einhverjum hætti og ég hef komið með tillögur um það. En að segja að við höfum ekki komið með hugmyndir er náttúrlega bara vanþekking og algjört rugl í hv. þm. Bjarna Harðarsyni.

Frú forseti. Ég verð að biðja virðulegan forseta velvirðingar á því að ég misskildi það að hv. þm. Bjarni Harðarson væri í andsvari en ekki í ræðu og viðbrögð mín helguðust af því. Hv. þm. Bjarni Harðarson sagði hér í ræðustóli að kvótakerfið kæmi stöðu hafnanna ekkert við, eða þannig skildi ég hv. þingmann, að það ætti ekki að draga kvótakerfið inn í umræðu um stöðu hafnanna. Ég er honum algjörlega ósammála. Það verður að skoða hvert mál heildstætt, hvert mál út frá heildarhagsmunum hafnanna og heildarhagsmunum landsbyggðarinnar og samfélagsins. Kvótakerfið hefur haft gríðarleg áhrif á rekstur hafnanna í landinu, það er bara þannig. Með minnkandi afla og því að kvótakerfið hefur ekki uppfyllt markmið sín, þ.e. það hefur verið yfirlýst markmið kvótakerfisins að efla byggð í landinu, að auka atvinnu, að styrkja fiskstofnana við landið. Það hefur allt mistekist  Hvað þýðir það að kvótakerfið hafi mistekist? Það þýðir auðvitað að minni afli berst að landi. Það þýðir m.a. að botninn á Íslandsmiðum hefur verið eyðilagður með togveiðum, það er stórhætta varðandi uppeldisstöðvar og hrygningarsvæði. Það er stórhætta á því að landsbyggðinni blæði endanlega út vegna þessa kerfis og vegna fjölmargra annarra atriða sem síðustu 16 ríkisstjórnarár Sjálfstæðisflokksins hafa leitt yfir þjóðina. Það er ekkert öðruvísi. Við verðum að skoða þetta mál heildstætt eins og önnur málefni landsbyggðarinnar en fara ekki frá einu tré til annars, skoða skóginn, horfa yfir, hafa heildarmynd út frá samfélagslegum hagsmunum og það eru samfélagslegir hagsmunir að hafnirnar standi blómlegar. Þær eru, eins og hv. þm. Árni Johnsen sagði, grunnæðar samfélags okkar. Ég er honum hjartanlega sammála. Við skoðum stöðu hafnanna og landsbyggðarinnar í samhengi og heildstætt m.a. út frá því að tekjustofnar sveitarfélaga eru í rúst. Miklar skyldur hafa verið lagðar á sveitarfélögin til að mynda með EES-tilskipunum um eitt og annað, í frárennslismálum, sorpmálum, umhverfismálum og öðru slíku, mjög góðir málaflokkar sem ég styð heils hugar, en þessum skyldum sveitarfélaganna við umhverfi sitt hefur ekki verið fylgt eftir með tekjustofnum. Hins vegar er það lagaskylda að kostnaðarmeta frumvarp ef það kemur frá ríkisstjórninni. Nú er staðan þannig að ríkissjóður stendur öflugur meðan sveitarfélögunum blæðir og það er ekki hægt að annað stjórnsýslustigið standi jafnandvana í fjármálum og raunin er og geti ekki uppfyllt sínar skyldur. Þetta verður að skoða um leið og maður talar um hafnir, það verður líka að tala um þorskveiðistjórnarkerfið, það verður líka að tala um það að konur á landsbyggðinni eigi ekki kost á fjarnámi vegna háhraðatenginga. Allt þetta verður að skoða í samhengi. Hvert höggið á fætur öðru hefur dunið á landsbyggðinni og staða hafnanna er eitt sorgarmálið í því ferli öllu.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka þá umræðu sem verið hefur um þessa þingsályktunartillögu og jákvæðar undirtektir við hana frá öllum sem talað hafa og það þykir mér vænt um. Varðandi það hvort við getum í framhjáhlaupi jafnframt afgreitt kvótakerfið, háhraðatengingar og vanda sveitarsjóða í stuttum andsvörum og svörum þá er mér til efs að þau mál séu svo léttvæg að þau verði afgreidd þar. Ég vil aftur á móti koma að því vegna orða hv. þm. Atla Gíslasonar um að ekki sé hægt að sjá vanda hafnanna nema kenna þar kvótakerfinu um, að það er þá að þeim forsendum gefnum að afli sem berst á land í heildina sé minni núna vegna kvótakerfisins en ella væri.

Það er alveg augljóst.

Þessu er ég algjörlega ósammála og tel að jafnvel þótt hv. þm. Grétar Mar Jónsson segi það augljóst að fyrir því séu engar sannanir. Ég ætla aftur á móti ekki að taka svo stórt upp í mig að fullyrða að kvótakerfið hafi ekki getað haft þessar afleiðingar. Það er mjög miður ef svo er og þá vantar eitthvað mikið inn í þekkingu okkar á lífríkinu. Það er alveg ljóst að við þurfum að vinna þar mun betur og ég er sammála hv. þm. Atla Gíslasyni að það þarf að skoða hluti eins og það hvernig botninn er skrapaður. En ég sé ekki að hægt sé að kenna kvótakerfinu um það vegna þess að fyrir tíma þess var mönnum einnig heimilt að skrapa botninn og ég vara menn við fullyrðingum sem þessum. Ég held að það sé líka mikilvægt í umræðu eins og þessari að við getum einbeitt okkur að því sem við erum sammála um og unnið út frá því en drögum ekki inn í umræðuna um tekjutap hafnarsjóða öll þau atriði sem menn kunna hugsanlega 

Frú forseti. Ég nefndi það í fyrri ræðu minni að ég teldi að hv. þm. Bjarni Harðarson hreyfði góðu máli þó að ég hefði ákveðnar athugasemdir við það sem ég tel hafa verið málefnalegar og þá innlegg í frekari umræðu um þetta mál. Ég er ekki að biðja um að þorskveiði eða hafrannsóknir eða önnur mál séu afgreidd í þessari umræðu. Eina sem ég er að segja er að hv. þingmaður sá ekki ástæðu til að ræða kvótakerfið í samhengi við stöðu hafnanna. Þess vegna stóð ég upp og flutti þessa seinni ræðu mína. Það er hreinlega ekki hægt að ræða stöðu hafna og loka augunum á allt annað. Hvernig á maður að greina vandamál nema taka öll þau atriði sem varða hafnirnar inn í sama pakka? Það erum við að gera, við erum að ræða stöðu landsbyggðarinnar í heild út frá þessu vandamáli hafna. Það er mjög eðlileg og skynsamleg aðferð í allri umræðunni að skoða alla þætti sem maður sér. Ég hefði getað rætt miklu fleira varðandi stöðu hafnanna, eins og skuldir sjávarútvegsins sem eru að sliga sjávarútveginn og hafa verið hér til umræðu og fjöldamörg önnur atriði. En þegar landsbyggðin stendur jafnveikt og raun ber vitni varðandi menntun, menningu, samgöngur og fjarskipti þá verður maður að taka þetta inn í samhengið vegna þess að höggið á hafnirnar er eitthvað sem landsbyggðin þolir ekki. Einhvern tíma kemur að því að dropinn fylli mælinn í stöðu landsbyggðarinnar og hugsanlegt er að staða hafnarsjóða sé sá dropi ef fram fer sem horfir að þessar hafnir sjávarbyggða í landinu stefni í gjaldþrot eins og við virðist blasa.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um háskóla á Ísafirði sem ég flyt ásamt hv. þingmönnum Guðjóni Arnari Kristjánssyni og Jóni Magnússyni. Frumvarpið er í sex köflum, samtals 19 greinar. Í I. kafla er gerð grein fyrir hlutverki skólans. Samkvæmt 1. gr. frumvarpsins er Háskólinn á Ísafirði vísindaleg mennta- og rannsóknarstofnun sem veitir stúdentum sínum menntun til að sinna sjálfstætt vísindalegum verkefnum og til að gegna ýmsum ábyrgðarstörfum í atvinnulífinu. Háskólanum er heimilt að veita framhaldsmenntun og endurmenntun í þeim fræðum sem stunduð eru í deildum hans. Í II. kafla frumvarpsins er fjallað um kennara og stúdenta og kveðið á um að kennarar við skólann eru prófessorar, dósentar, lektorar, aðjúnktar og stundakennarar. Þar er einnig kveðið á um að rektor ræður prófessora, dósenta, lektora, aðjúnkta og stundakennara og að skipuð er dómnefnd eftir tilnefningu háskólaráðs til að dæma um hæfi umsækjenda um störf við skólann. Í III. kafla frumvarpsins er fjallað um stjórnskipulag hans og kveðið á um að háskólaráð er æðsti ákvörðunaraðili innan skólans nema annað sé berum orðum tekið fram í lögum og að í háskólaráði sitji rektor sem jafnframt er forseti þess, tveir fulltrúar kennara, einn fulltrúi stúdenta og einn fulltrúi skipaður af menntamálaráðherra. Þá er í þessum kafla mælt fyrir um að menntamálaráðherra skipar rektor til fimm ára samkvæmt tilnefningu háskólaráðs og að rektor er yfirmaður stjórnsýslu háskólans. Háskólaráð ákvarðar deildaskipan háskólans og afmarkar aðrar stjórnunareiningar innan hans. Fyrir hverja deild háskólans eða skilgreinda námsbraut skal setja námsskrá sem kveður á um markmið, inntak og meginviðfangsefni námsins, þar með talda starfsþjálfun á vettvangi þar sem það á við. Í IV. kafla frumvarpsins eru ákvæði sem varða kennslu, framkvæmd prófa og agaviðurlög og eru hefðbundin miðað við ákvæði annarra háskóla á vegum ríkisins. Í V. kafla er fjallað um rannsóknir og bókasöfn og kveðið á um að skólanum sé heimilt að starfrækja rannsóknarstofnun á eigin vegum eða í samvinnu við aðra og að eiga aðild að, með samþykki menntamálaráðherra, rannsóknar- og þróunarfyrirtækjum sem eru hlutafélög, sjálfseignastofnanir eða félög með takmarkaða ábyrgð og stunda framleiðslu og sölu í því skyni að hagnýta og þróa niðurstöður rannsókna sem háskólinn vinnur að á hverjum tíma. Þá er kveðið á um að við skólann skuli vera rannsókna- og sérfræðibókasafn sem tengist fræðasviðum skólans og að skólanum sé heimilt að gera samstarfssamninga við aðrar stofnanir og fyrirtæki sem tengjast starfssviði háskólans, t.d. um kennslu, rannsóknir, ráðningu kennara og annarra starfsmanna. Þá er að finna í þessum kafla ákvæði sem veitir háskólaráði rétt til að veita doktorsnafnbót. Í VI. kafla eru ákvæði um gildistöku og reglugerðir með hefðbundnum hætti. Gert er ráð fyrir því að lög þessi öðlist gildi þegar í stað og í ákvæði til bráðabirgða er menntamálaráðherra falið að skipa fimm manna háskólaráð sem tekur til starfa þegar í stað til þess að undirbúa stofnun skólans. Miðað er við að skólinn hefji kennslu eigi síðar en á haustönn 2008 og þá verði skipað nýtt háskólaráð samkvæmt ákvæðum 5. gr. frumvarpsins. Þetta er megininntakið í þessu lagafrumvarpi, virðulegi forseti. Það er gert ráð fyrir því að skólinn verði hefðbundinn ríkisháskóli og við hann séu ekki innheimt skólagjöld með öðrum hætti en gildir um slíka skóla. Auðvitað má hugsa sér annað form í þessu, t.d. finnst mér vel koma til greina að háskólinn sé sjálfseignarstofnun, jafnvel hugsanlegt að hann sé hlutafélag. Það eru allt spurningar um form sem er engin ástæða til að útiloka að geti komið til greina ef samstarfsaðilar eru fyrir hendi sem gera það mögulegt að fara þá leið. En þetta er sú leið sem við flutningsmenn leggjum til að verði farin. Hún er á valdi ríkisins og Alþingis ef vilji er til þess að hrinda henni í framkvæmd með skjótum hætti sem full þörf er á. Flutningsmenn telja að öll rök hnígi að því að farsælast sé að stjórna uppbyggingu á háskólanámi á Vestfjörðum með sjálfstæðri stofnun, með fjárveitingu á fjárlögum eins og aðrir háskólar búa við. Þá munu forustumenn skólans vinna að uppbyggingu hans og móta námsframboð á þeim forsendum sem gagnast best þeim sem skólanum er einkum ætlað að þjóna. Ég vek athygli á því að fyrir liggur að töluverður fjöldi nemenda er til staðar. Í dag er áætlað að 150–200 manns á Vestfjörðum stundi nám við háskóla, fyrst og fremst í fjarnámi. Bent er á reynslu af uppbyggingu Háskólans á Akureyri. Í upphafi var lagt til að hafin yrði kennsla á háskólastigi á Akureyri í tilteknum greinum á vegum Háskóla Íslands en frá því var horfið og stofnaður sjálfstæður háskóli fyrir norðan. Eru væntanlega fáir nú í nokkrum vafa um að það hafi reynst heillaráð og háskólanám fyrir norðan væri með allt öðrum og lakara hætti nú ef það hefði verið annexía frá háskóla héðan að sunnan og uppbyggingu þess hefði verið stjórnað af fjarlægum stjórnendum í öðrum landshluta. Miklar framfarir á síðasta áratug gera það kleift að hinn nýi háskóli getur átt samstarf við aðra háskóla og sótt til þeirra þekkingu og námsframboð. Er gert ráð fyrir að þeir möguleikar verði nýttir sem mest í þágu háskólanáms á Vestfjörðum. Rökin fyrir sérstökum háskóla á Vestfjörðum eru enn þau sömu og sett voru fram þegar stofnað var til Háskóla á Akureyri. Birgir Ísleifur Gunnarsson, þáverandi menntamálaráðherra, mælti fyrir frumvarpi um Háskólann á Akureyri á Alþingi 12. desember 1987 og sagði þá m.a., með leyfi forseta: „Ég gat þess áðan að háskóli á Akureyri hefur verið mikið áhugaefni forustumanna í byggðum norðan lands. Það er mjög skiljanlegt. Ég hygg reyndar að ekkert sé raunhæfara í byggðamálum en að flytja menntun út í byggðir landsins. Mér er það í minni að menntamálaráðherra Svía var hér í heimsókn á sl. sumri og við ræddum um þróun skólamála, ekki síst þróun háskólamála í Svíþjóð. Hann sagði að ríkisstjórnir í Svíþjóð hefðu gert mjög margt til að halda uppi byggðastefnu. Þær hefðu látið mikið fé af hendi rakna í ýmiss konar félagsleg verkefni og til ýmiss konar atvinnufyrirtækja, en í rauninni hefði ekki nein stefna reynst betri en sú þegar Svíar fóru að flytja sitt æðra nám út í hinar dreifðu byggðir landsins.“ Ég legg áherslu á þessi lokaorð í framsöguræðu þáverandi menntamálaráðherra, Birgis Ísleifs Gunnarssonar. Sömu sjónarmið komu síðar fram hjá Ólafi G. Einarssyni, þáverandi menntamálaráðherra, 26. febrúar 1992, þegar hann mælti fyrir frumvarpi til nýrra laga um Háskólann á Akureyri, en hann sagði þá, með leyfi forseta: „Ég vil einnig minna á að starfsemi Háskólans á Akureyri er mikilvægur þáttur í byggðastefnu, þ.e. fólk í hinum dreifðu byggðum landsins fái aukna möguleika á að notfæra sér þá menningu og þau lífsgæði sem felast í þróttmikilli háskólamenntun og vísindastarfsemi.“ Mikill áhugi er á háskólanámi á Vestfjörðum. Milli 150 og 200 manns stunda þar nám í fjarnámi eins og fyrr kom fram. Enginn háskóli hefur starfsemi þar, aðeins háskólasetur og þegar litið er á upplýsingar á vefsíðu Háskólaseturs Vestfjarða sem út af fyrir sig er ágæt og merkileg stofnun er þar tekið fram eftirfarandi, með leyfi forseta: „Háskólasetur Vestfjarða er tengiliður fyrir Vestfirðinga sem ætla að tengjast háskóla. Mikilvægast í þessu sambandi er að Háskólasetur Vestfjarða er þjónustustofnun fyrir fjarnemana á Vestfjörðum.“ Það er skilgreiningin á tilgangi og starfsemi háskólasetursins samkvæmt upplýsingum af vefsíðu setursins sjálfs. Þar segir líka, virðulegi forseti: „Við háskólasetrið sjálft eru því ekki kennslu- eða rannsóknarstöður.“ Þannig að þó að háskólasetur hafi verið að sumu leyti merkileg stofnun og ýtt áfram uppbyggingu á háskólanámi, þá er það ekki háskóli, getur ekki orðið það, getur ekki tekið að sér hlutverk þess vegna þess að hér er um að ræða þjónustuaðila fyrir aðra háskóla. Þess vegna þarf að stíga skrefið til fulls. Ef aðsókn að nýjum háskóla verður svipuð og ætla má út frá þeim fjölda sem stunda fjarnám á Vestfjörðum munu nemendur við nýjan háskóla í upphafi verða margfalt fleiri en þeir sem hófu nám við Háskólann á Akureyri þegar kennsla hófst þar, en ef ég man rétt þá voru þeir innan við 40. Allar ástæður eru til að ætla að nýr háskóli á Vestfjörðum á næsta ári mundi þegar í upphafi hafa margfalt þann fjölda sem menn lögðu af stað með við stofnun Háskólans á Akureyri. Og þó að fjöldinn væri ekki mikill þar á þeim tíma þá tókst vel til og Háskólinn á Akureyri er orðinn mjög öflugur háskóli sem hefur skilað því inn í samfélagið sem honum var ætlað að gera, ekki bara þjóðfélaginu í heild sem hann að sjálfsögðu hefur lagt sitt af mörkum til að efla heldur hefur hann styrkt samfélagið sem hann starfar í. Í því sambandi minni ég á nýlega skýrslu sem kom út á vegum OECD þar sem einmitt er bent á að eitt öflugasta tækið til þess að styrkja byggð í dreifðum byggðum einstakra landa er í gegnum menntastofnanir og sérstaklega háskóla. Það helgast af því að háskólinn er auðvitað sjálfur stofnun eða atvinnufyrirtæki sem hefur starfsfólk og nemendur og þar er starfsemi. En fyrst og fremst vegna þess að út úr háskólanum kemur fólk sem sest að á þessum stöðum í meira mæli en væri ef það hefði gengið til mennta annars staðar, tekur til starfa í sínu samfélagi og beitir sér hvert á sínum vettvangi, hvort sem það er hjá atvinnufyrirtæki, hinu opinbera, í félagasamtökum eða stjórnmálum. Það hefur þekkingu á ýmsum viðfangsefnum þjóðfélagsins sem er við að glíma. Það getur hjálpað atvinnufyrirtækjum og öðrum í samkeppni í þjóðfélaginu um fólk, tekjur, verkefni, tækifæri og annað og það leiðir til þess að svæðið eflist vegna þess að þekkingin hefur styrkst. Það eru fleiri á svæðinu með meiri þekkingu og meiri getu til þess að drífa hlutina áfram og í því felst helsti styrkurinn og ávinningurinn fyrir viðkomandi svæði. En fyrst og fremst legg ég áherslu á þann ávinning sem slíkt er fyrir þjóðfélagið í heild því að aukið menntastig þýðir aukin landsframleiðsla, auknar tekjur og meiri velsæld í viðkomandi þjóðfélagi. Með fjölgun skóla hefur fjölgað þeim sem hafa gengið menntaveginn. Þetta er þróun sem menn sáu fyrst í framhaldsskólunum eða kannski öllu heldur fyrst í iðnskólunum sem voru víða um land og áttu sitt blómaskeið á sínum tíma. Síðan komu menntaskólarnir og það var mikil togstreita um það fyrir 30 árum eða svo að fá nægilegan pólitískan stuðning til að stofna framhaldsskóla í ýmsum byggðarlögum landsins, t.d. á Ísafirði. Að baki stofnun Menntaskólans á Ísafirði var margra ára barátta nokkurra alþingismanna á þeim tíma sem að lokum skilaði þeirri ákvörðun að skólinn var stofnaður því að þeir sem voru fyrir óttuðust að þetta hefði áhrif á hag sinna skóla. Þannig eru hlutirnir. Þess vegna var þessi togstreita. Við sjáum að því víðar sem við förum með framhaldsskólana þá styrkjast viðkomandi byggðarlög og landsvæði, sem styrkir þjóðina í heild af því að stærri hluti af hverjum árgangi menntar sig meira en ella væri. Ýmsar breytingar sem orðið hafa gera það auðveldara að stofna framhaldsskóla með færri nemendum en fyrir 30 eða 40 árum. Þess vegna er gerlegt að stofna framhaldsskóla í Borgarnesi, á Snæfellsnesi, Ólafsfirði og víðar. Ég hygg að það sé nokkuð samdóma álit þingmanna í þeim kjördæmum þar sem skólar hafa verið settir á stofn að það hafi verið til góðs. Ég man ekki eftir dæmi um að menn haldi því fram að það hafi leitt til verri stöðu að stofna framhaldsskóla á tilteknum stað. Sama þróun á sér stað með háskólana. Þeir eru að færast út um landið rétt eins og framhaldsskólarnir áður. Þeir munu skila jákvæðum áhrifum alveg eins og framhaldsskólarnir gerðu. Það er deginum ljósara að það er ávinningur af því fyrir þjóðina eða þjóðarbúið í heild að það er háskóli á Bifröst, á Hvanneyri, á Hólum og á Akureyri. Það er líka ávinningur fyrir viðkomandi byggðarlög eða landsvæði sem njóta í ríkari mæli en önnur góðs af þeirri starfsemi. Þannig mun það halda áfram. Það mun koma háskóli á Suðurnesjum. Reyndar er búið að gefa því vel undir fótinn af hálfu ríkisstjórnarinnar að koma honum formlega á legg. Það mun koma háskóli á Selfossi. Ég er alveg sannfærður um það. Það mun verða háskóli á Egilsstöðum innan skamms og hér er lagt til að það verði háskóli á Ísafirði. Allt þetta mun koma, vil ég leyfa mér að spá. Allt mun þetta mun verða til góðs fyrir þjóðina og fyrir einstök svæði. Ég flutti þingsályktunartillögu um stofnun háskóla á Ísafirði fyrir fjórum árum ásamt þremur öðrum þingmönnum, Gunnari Birgissyni, Einari Oddi Kristjánssyni og Magnúsi Stefánssyni. Þá létum við taka saman fyrir okkur upplýsingar. Þar var m.a. dregið fram, til að sýna áhrifin af skóla á tilteknu landsvæði eins og lagt er til í þessu tilviki, að 400 stúdenta skóli sem hefði þar af 300 í staðarnámi, sem kallað er, mundi leiða til fjölgunar íbúa um 900. Það munar dálítið um það. Við erum þegar með langleiðina upp í þann fjölda af nemendum á svæðinu í fjarnámi, fjórum árum síðar. Ég hugsa að við hefðum kannski ekki þorað að halda því fram þá að fjölgunin yrði svo hröð sem reyndin hefur orðið. Svo bætast við nemendur af svæðinu sem eru í staðarnámi í öðrum háskólum. Fjórðungssamband Vestfjarða ályktaði um stofnun háskóla á Ísafirði á þingi sínu í byrjun september og hvatti til að hann yrði stofnaður og tæki til starfa á næsta ári, árið 2008, rétt eins og lagt er til í þessari tillögu okkar þriggja þingmanna. Þá hefur bæjarstjórn Ísafjarðarbæjar lýst yfir stuðningi sínum við stofnun háskóla á Ísafirði. Því til viðbótar liggur fyrir stuðningur við tillöguna frá því fyrir fjórum árum frá bæjarstjórninni í Bolungarvík og ýmsum hagsmunasamtökum á svæðinu og reyndar frá Menntaskólanum á Ísafirði sem ég vil sérstaklega geta um að lýsti strax yfir stuðningi við stofnun háskóla. Fræðslumiðstöð Vestfjarða er annað dæmi um samtök sem studdi málið fyrir fjórum árum og ég hef enga ástæðu til að ætla annað en að sú afstaða sé óbreytt, bæði hjá Menntaskólanum á Ísafirði og fræðslumiðstöðinni. Hins vegar kom fram, eins og ég átti von á, í umsögnum um málið fyrir fjórum árum, andstaða annarra háskóla, svo sem Kennaraháskólans og Háskólans í Reykjavík, af þeirri einföldu ástæðu að þeir eiga hagsmuna að gæta. Þeir óttast um hagsmuni sína verði þessi skóli að veruleika og leggjast því gegn málinu. Ég tel það vera skammsýni. Ég tel að menn eigi að draga lærdóm af reynslunni á Akureyri og þessir háskólar eigi að leggjast á sveif með okkur flutningsmönnum, styðja við bakið á tillögunni og vinna að því að stofna háskóla á Ísafirði. Reyndar held ég að menn ættu að halda áfram, eins og ég nefndi áðan, t.d. á Selfossi og Egilsstöðum, en það mál bíður betri tíma og er ekki til umræðu í þessu þingmáli. Ég held að út af fyrir sig geti verið hægt að hugsa sér ýmsar útfærslur. Eitt verður þó að liggja alveg ljóst fyrir, að þar verður að vera sjálfstæður skóli. Það verður að vera sjálfstæð stofnun og það verður að vera skóli. Annað er óásættanlegt. Það er nauðsynlegt til að þeir sem hafa forræði málsins á sinni hendi, þeir sem fara fyrir stofnuninni eða skólanum, séu fullmektugir í starfi. Annað kemur okkur ekki áfram eins og ætlast er til. Til eru dæmi um það erlendis að margar stofnanir sameinast í háskóla. Ég varpa þeirri hugmynd fram, þótt það sé ekki tillaga okkar flutningsmanna, að auðvitað getur maður séð fyrir sér, horft til lengri tíma, að nokkrar stofnanir sem eru um landið myndi saman einn skóla þótt þær séu hver um sig sjálfstæð stofnun. Það væri ekki ósvipað form og þekkist og dæmi eru um í Englandi þar sem háskólar eru í raun safn af tiltölulega sjálfstæðum eða algjörlega sjálfstæðum einstökum skólum eða stofnunum. Ég gæti séð það fyrir mér að landsbyggðarskólarnir gætu orðið einn skóli samanlagt en hver um sig haldið sínu sjálfstæði og fjárveitingum en geti unnið saman, lagt saman krafta sína. Ég legg þessa hugmynd inn til að undirstrika hvert markmiðið enda ljóst að leiðir að því markmiði gætu verið fleiri en ein. Við leggjum til eina ákveðna leið í þessu frumvarpi, þekkta leið sem hefur verið farin og af er góð reynsla. En virðulegi forseti. Ég held að ég hafi ekki fleiri orð í framsögu fyrir þessu máli okkar en legg til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og menntamálanefndar að lokinni 1. umr.

Frú forseti. Frumvarpið sem hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson hefur mælt fyrir, til laga um háskóla á Ísafirði, er um margt ágætt og ég styð hugmyndin að baki því og markmiðin í því. Það hefur komið fram áður á Alþingi að við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs höfum hér lagt fram þingmál á Alþingi við afgreiðslu fjárlaga nokkur undanfarin ár, um að varið verði sérstakri fjárupphæð á fjárlögum til Háskóla Vestfjarða á Ísafirði. Með því hefur verið að undirstrika að eitt fyrsta skrefið í þeim efnum er að slík stofnun fái sjálfstætt fjárlaganúmer. Útfærslan sem hér er kynnt, að leggja hér fram sérstakt frumvarp til laga fyrir slíkan skóla er mjög gott og góðra gjalda vert. Ég ætla ekki að fara í einstakar efnisgreinar þessa frumvarps. Það er meira tæknilegt atriði að mínu mati. Málið er sett fram með heildstæðum hætti og markmið þess eru skýr, að stofna skuli sjálfstæðan háskóla á Ísafirði eins og flutningsmaður nefndi í ræðu sinni. Sjálfsagt hefði verið enn betur til fundið hefðum við reynt að ná breiðari samstöðu um flutning þessa máls. En hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson hefur áður flutt, ásamt öðrum þingmönnum, þingsályktunartillögu um stofnun háskóla á Ísafirði og því er nú fylgt eftir. Það hefur verið eitt stærsta baráttumál Vestfirðinga, Ísfirðinga, og í rauninni allra velunnara Vestfjarða, að stofnaður verði sjálfstæður háskóli á Ísafirði. Ég minnist þess að fyrir kosningarnar 2003 var það eitt af stefnumiðum okkar í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði í kosningunum það ár. Um það hefur síðan verið ályktað æ ofan í æ af hálfu samtaka á Vestfjörðum, af hálfu fjórðungssambands Vestfirðinga og nú síðast af hálfu bæjarstjórnar Ísafjarðar. Í-listinn á Ísafirði hefur haft það sem sérstakt baráttumál, þ.e. framboðslisti Samfylkingar, Vinstri grænna og Frjálslyndra. Síðan hefur þetta verið samþykkt eins og hv. þingmaður gat um, samþykkt sem áskorun og ályktun af allri bæjarstjórn Ísafjarðarbæjar. Það eru mikil vonbrigði að í fjárlagafrumvarpinu sem lagt hefur verið fram skuli stofnun þessa skóla ekki vera sett fram sem skilgreind stærð í fjárlögum næsta árs. Í umræðum svokallaðrar Vestfjarðanefndar, um aðgerðir til að styrkja atvinnulíf, búsetu og samfélag á Vestfjörðum, hefur stofnun háskóla á Ísafirði verið sett ofarlega og oft og tíðum hefur það verið númer eitt á listanum. Á fjórðungsþingi Vestfirðinga fyrir skömmu var einmitt aftur ítrekuð ályktun um stofnun sjálfstæðs háskóla á Ísafirði. Ég var á framboðsfundum á Vestfjörðum, á Ísafirði, fyrir síðustu alþingiskosningar. Ég man ekki betur en að minnsta kosti þingmenn annars stjórnarflokksins, Samfylkingarinnar, væru afdráttarlausir í sínum yfirlýsingum um að eitt fyrsta skrefið sem ætti að taka strax í haust væri stofnun háskóla. Þeir tóku undir með okkur öðrum sem lögðum þunga áherslu á þetta mál. Ef ég man rétt, ég hygg að ég geti grafið það upp, gaf meira að segja frambjóðandi Sjálfstæðisflokksins vilyrði í þá átt. Það er sitt hvað að vera með háskólasetur eins og nú er eða sjálfstæðan háskóla. Háskólasetrið sem nú er reynir að vinna sem best við þau skilyrði sem því eru sköpuð en það hefur takmarkaðar forsendur til að vinna að rannsóknum og kennslu á eigin vegum. Það er fremur samnefnari og farvegur fyrir aðkomu annarra aðila. Það þýðir að setrið er mjög veikt til þess að axla eigin ábyrgð og geta stýrt þróun með skipulegum hætti áfram, hvort heldur það er til kennslu eða rannsókna. Á heimasíðu háskólasetursins, sem hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson vísaði til, er undirstrikað að setrið er ekki sjálft með kennslu- eða rannsóknastöður. Hins vegar er það í náinni samvinnu við allar rannsóknarstofnanir á svæðinu. Það styrkist með þeim hætti. Hv. flutningsmaður, Kristinn H. Gunnarsson, vitnaði til stofnunar Háskólans á Akureyri. Þar var lengi vel sú stefna mjög sterk að útilokað væri að Háskólinn á Akureyri gæti starfað á sjálfstæðum forsendum, hann yrði að vera útibú eða deild frá Háskóla Íslands eða öðrum háskólum sem stæðu að honum í einhverju samstarfi. Þessi stefna var í rauninni búin að drepa hugmyndina um Háskóla á Akureyri en sem betur fer höfðu aðilar innan stjórnsýslunnar kjark og þor til að taka þá ákvörðun að stofna sjálfstæðan háskóla á Akureyri. Ég tek undir með hv. þm. Kristni H. Gunnarssyni, að ef það hefði ekki verið gert hefði ekki orðið neinn verulegur fiskur í þeirri stofnun. Vandi Háskólans á Akureyri hefur lengst af síðan verið sá að hann hefur átt erfitt með að byggja upp sínar eigin rannsóknastöður og sína eigin rannsóknastarfsemi. Skipulagið hefur verið knúið fram með þeim hætti að aðrar rannsóknastofnanir, sem eiga höfuðstöðvar sínar í Reykjavík, hafa verið með útibú á Akureyri sem síðan hafa verið fléttuð inn í starfsemi háskólans. Háskólinn á Akureyri hefur sem slíkur ekki borið stjórnsýslulega ábyrgð, hvorki fjárhagslega né verkefnalega, á þeim rannsóknaverkefnum sem þar hafa lengst af verið stunduð. Þetta hefur gert Háskólanum á Akureyri erfitt fyrir að þróast sem háskóli. Ég þekki það af reynslu minni við að byggja upp Hólaskóla, sem nú hefur fengið lagalega stöðu sem háskóli, að ég þurfti ætíð að berjast við þessi sjónarmið, einkum frá fólki sem taldi sig hafa sérstakt vit á þessum hlutum, var gjarnan á höfuðborgarsvæðinu og taldi ófært að sinna starfsemi, rannsóknum og kennslu, á háskólastigi með ábyrgum hætti svo vel færi úti á landi án þess að einhver í borginni bæri ábyrgð á þeim eða væri einhvers konar forsjáraðili. Þetta er hin stöðuga forsjárhyggja sem við mætum frá miðstýrðum stofnunum á höfuðborgarsvæðinu, við þekkjum það ósköp vel. Þetta var það sem maður þurfti helst að takast á við. Þá var leiðin sú að maður þurfti að vera búinn að sanna sig meira en fyrir fram og ná verkefnunum helst áður en nokkur vissi af því til þess að standast stofnunum á höfuðborgarsvæðinu snúning, þær höfðu náttúrlega aflið með sér. Ef við hefðum ekki farið þá leið að leggja áherslu á að þau verkefni sem byggðust upp við Hólaskóla væru á forsendum skólans sjálfs, og hann hefði forræði yfir þeim sem flestum, hefðum við náð skammt, ef við hefðum algjörlega átt að lúta því sem aðrir vildu leggja okkur til í þeim efnum. Þetta þarf að hafa í huga á Ísafirði. Þar hafa allnokkrar rannsóknastofnanir útibú sem starfa í tengslum við háskólasetrið, við getum nefnt Hafrannsóknastofnun, Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins, Snjóflóðasetrið, á vegum Veðurstofunnar, o.s.frv. Ég tel það forsendu fyrir því að þetta starf geti blómgast og vaxið og komið að fullum notum, bæði inn á við og út á við, að þessar stofnanir heyri með beinum hætti undir háskóla á Ísafirði, stjórnsýslulega, fjárhagslega, ábyrgðarlega og einnig faglega. Menn taka mikla áhættu með því að stilla upp útibúum frá mörgum stofnunum til hliðar við háskóla eða háskólasetur sem á að fara að byggja upp á eigin forsendum. Þeir nýta þá ekki þá krafta sem verið er að leggja inn í þetta samfélag í formi vísindastarfa, nýta það ekki með þeim hætti að færa það saman stjórnsýslulega og Háskóli Vestfjarða ætti að hafa yfirumsjón með því. Áður en við förum lengra í að fylgja eftir hugmyndum um uppbyggingu á rannsóknum, þróunarstarfi og kennslu á háskólastigi á Vestfjörðum er afar brýnt að um þetta sé stofnuð ein stofnun, hún fái þessi verkefni, geri samninga um skilgreind verkefni við Hafrannsóknastofnun, við þær stofnanir sem nauðsynlegt er að gera samninga við um skilgreind verkefni en beri sjálf ábyrgð á því að þau vaxi og þróist í samstarfi við þá aðila. Talað er um að vandi stofnana á Íslandi sé sá hvað þær séu litlar, að stofnanir eins og háskóli á Ísafirði, háskóli á Hólum eða háskóli á Akureyri séu svo litlar að þær geti ekki starfað sem slíkar. Menn vitna þá gjarnan í einhverja heimsmynd hvað það varðar. Þá er rétt að hafa í huga að hver einasti háskóli á Íslandi, eða háskólastofnun, er mjög lítill í alþjóðlegu samhengi. Styrkur starfa á þessum vettvangi, hvort sem er nám eða rannsóknir á háskólastigi, felst í styrk og frumkvæði einstaklingsins og hvernig hann nýtir sitt nánasta samfélag og alþjóðasamfélagið til þess að vinna að málum. Einstaklingurinn skiptir gríðarlega miklu máli og hann er okkar styrkur. Það er hann sem við eigum að rækta og gefa tækifæri. Litlar stofnanir hafa sveigjanleika, þær eru fljótar að laga sig að breyttum aðstæðum, þær eru fljótar að taka til sín strauma, finna hvað er efst á baugi eða hvað er að gerast í samfélaginu. Slíkar stofnanir verða því gríðarlega mikill þáttur í daglegu lífi, daglegri sýn og daglegri vitund samfélaga. Háskóli á Ísafirði yrði þetta allt ef hann yrði stofnaður. Ég tel að stjórnvöld séu að leika sér að eldinum með því að stofna ekki háskóla á Ísafirði, með því að láta hann áfram berjast sem háskólasetur. Hann hefur enga stjórnsýslulega stöðu, hann er ekki með viðfangsefnisnúmer á fjárlögum. Hann hefur því mjög takmarkaðan sjálfstæðan grunn til þess að byggja á. Hins vegar notfæra ýmsir aðrir sér þá velvild og þær væntingar sem að baki búa með því t.d. að efla útibú frá hinum og þessum stofnunum. Það er svo sem gott en styrkinn á að nota, umræðuna, viljann til að láta þetta gerast, núna til þess að stofna háskóla á Ísafirði. Hann fær síðan tækifæri til að þróast á sínum forsendum, á forsendum heimamanna, á forsendum þeirra auðlinda og þess umhverfis sem þar er og skapar honum sérstöðu. Frú forseti. Ég styð þetta afdráttarlaust. Ég tel að með því að verða ekki nú þegar við óskum heimamanna um stofnun háskóla á Vestfjörðum sé í rauninni verið að svíkja þau loforð og fyrirheit sem þar hafa verið gefin á undanförnum vikum og missirum. Þetta var eitt stærsta loforð sem gefið var fyrir síðustu kosningar á Vestfjörðum, að minnsta kosti þar sem ég var á framboðsfundum. Þetta hefur líka verið ein helsta krafa íbúa á Vestfjörðum nú í sumar og haust, jafnvel í ljósi þess að þar eru erfiðleikar og mikilvægt að styðja það sem þar er í gangi og þar er verið að byggja upp. Þetta voru ein stærstu fyrirheit sem hafa verið gefin íbúum og samfélögum á þessum svæðum og það er svo sannarlega verið að leika sér að eldinum ef ekki á að verða við þeim óskum og standa við þau fyrirheit og stofna Háskóla Vestfjarða á Ísafirði nú strax í vetur. Fjárlög fyrir árið 2008 eiga einmitt að taka af allan vafa í þeim efnum. Við bjóðum hættunni heim ef við rennum út í eitt ár enn í óvissu. Aðeins í gegnum fjárlög og fjárveitingar gerast þessir hlutir og þar verða þeir að koma fram. Frú forseti. Ég læt ræðu minni lokið. Ég ítreka að það er eitt stærsta mál Vestfjarða og samfélagsins alls að við stöndum myndarlega að stofnun og stöndum myndarlega á bak við háskóla á Ísafirði og gefum honum tækifæri til að vaxa og þróast á þeim forsendum sem hann getur skapað sér, bæði hvað varðar samfélagið og auðlindirnar. Möguleikarnir eru miklir.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir eindreginn stuðning við málið. Það kemur mér ekki á óvart, ég vissi af afstöðu þingmannsins, hún hefur komið fram áður, m.a. í umræðu um þingsályktunartillöguna sem flutt var fyrir fjórum árum. Ég tek undir það sem kom fram í máli hv. þingmanns, að stofnun háskóla í því umhverfi sem byggt hefur verið upp á undanförnum árum á Ísafirði, með fjölgun stöðugilda í rannsóknum hjá ýmsum stofnunum, er ákaflega skynsamlegt skref. Háskólinn er miklu betur í stakk búinn til að taka til starfa eftir að þau störf hafa verið sett á fót á undanförnum árum og komið er til starfa fólk sem sinnir þeim og getur stutt við bakið á skólanum. Það mundi líka styðja við bakið á umræddum stofnunum eða útibúum, sem eru oft einyrkjabúskapur, að verða hluti af háskólanum, annaðhvort renna inn í hann eða vera í samstarfi við hann með sameiginlegum rekstri og með samstarfssamningi. Ég hugsa að báðir aðilar mundu njóta góðs af þeirri breytingu sem hv. þingmaður stakk upp á að yrði gerð. Ég held að þessi ábending þingmannsins styrki málið. Það er með þennan skóla eins og aðra að þeir sem koma til með að leiða skólann, vera í forsvari fyrir hann, eiga að ráða ferðinni og móta framtíðina fyrir skólann. Það er ekki okkar að stafa það ofan í menn langt fram í tímann, við getum ekki séð það fyrir og eigum ekki að vera að reyna það. Mér sýnist þó að skóli þarna fyrir vestan mundi sérhæfa sig á sjávarútvegssviði og umhverfissviði.

Frú forseti. Ég vil undirstrika að það er mikið fagnaðarefni að þó að stofnanir eigi sínar höfuðstöðvar í Reykjavík séu þær að byggja upp starfsemi sína á Ísafirði. Ég fagna því og hvet til þess að það sé gert eins myndarlega og nokkur kostur er. Ég legg hins vegar áherslu á heildarsýnina, sem ég held að sé mikilvægt að hafa, til þess að sýna fram á hvar möguleikarnir liggja og hvar hlutverkið liggur. Við höfum, eins og hv. þingmaður minntist á, þessi hafsvæði, strandsvæði, úti fyrir Vestfjörðum, við höfum líka hina hrikalegu, stórbrotnu og margvíslegu náttúru sem Vestfirðir bjóða upp á. Við höfum tenginguna til Grænlands, til norðurslóðarinnar, það er mjög eðlilegt að horft sé til þess. Þar eru að opnast nýir heimar og breyttir frá því sem verið hafa með bráðnun íss þó að það hafi í sjálfu sér ekki áhrif á mikilvægi rannsókna og menntastarfs á þessum sviðum. Þarna eru gríðarlega miklir möguleikar og það er mikilvægt að við notum og nýtum þann drifkraft, þær væntingar sem hafa verið byggðar upp í tengslum við uppbyggingu háskóla á Ísafirði, að við notum það núna, tökum ekki þá áhættu að fresta eða fara að vinna eitthvað betur, skoða og skoða. Þetta hefur verið skoðað býsna vel undanfarin ár. Það liggja fyrir dæmi, forsendur, Háskólinn á Akureyri, háskólinn á Hólum, háskólinn á Hvanneyri, háskólinn á Bifröst, það er eiginlega flestallt þekkt í þessu. En þetta byggist á frumkvæði, krafti, endalausum vilja og þreki heimamanna til að byggja þetta upp. 

Virðulegur forseti. Ég tek líka undir það sem kemur fram í máli hv. þingmanns, kannski er rétta tækifærið núna til að láta til skarar skríða í þeirri stöðu sem sjávarútvegurinn er eftir ákvörðun um niðurskurðinn í þorski um einn þriðja. Fyrirsjáanlegt er að þessi niðurskurður muni vara um eitthvert árabil í umtalsverðum mæli. Áhrifin eru mjög mikil á þessu svæði og trúlega nokkuð langvarandi og þá er kannski öflugasta mótvægisaðgerðin sem hægt er að grípa til um þessar mundir sú að stofna háskóla á Ísafirði. Það mundi gjörbreyta stöðunni þar, bæði í atvinnumálum, menntamálum og kannski viðhorfi Vestfirðinga þar sem töluverður uggur er um framtíðina. Menn sjá ekki alveg fram á veginn hvert stefnir. Menn eru uggandi um að fram undan sé heldur samdráttur og áframhaldandi undanhald í þessum byggðum. Stofnun háskóla fyrir atbeina stjórnvalda yrði mjög skýrt merki um vilja þeirra til að snúa þróuninni við. Ég held að þau ættu að nýta þetta tækifæri. Það kæmi í réttu framhaldi af uppbyggingunni á háskólasetrum á undanförnum fjórum árum. Þá var farin sú leið að í stað þess að stofna háskóla, eins og við lögðum nokkrir til, var stofnað háskólasetur. Nú eru þeir sem aðhylltust það komnir á þá skoðun að rétt sé að stíga skrefið til fulls og nýta þá uppbyggingu sem hefur verið með setrinu til þess að stofna skóla á 

Frú forseti. Eins og hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson rakti í framsöguræðu sinni hefur menntunin náttúrlega þróast og byggst upp. Við erum komin með framhaldsskóla mjög víða um land. Krafan er sú núna og hefur verið. Við fluttum einmitt þingmál, eitt fyrsta þingmál mitt hér á þingi, 1999–2000, um að það skyldi vera skylda að bjóða upp á nám í heimabyggð til 18 ára aldurs. Það þótti mjög fjarlægt þá, og hópi hér, meira að segja þáverandi menntamálaráðherra, fannst það fráleitt. Núna þykir sjálfsagt og brýnt að koma því á þannig að jafnrétti sé til náms hvað það varðar. Þetta er bara eðlileg þróun og nú erum við að þróast upp í háskólastarfsemi með háskóla víða um land. Hv. þingmaður minntist á Selfoss. Ég flutti síðasta vetur tillögu um háskólasetur á Selfossi og reyndar líka á Akranesi. Ég tel að þetta eigi að koma. Þetta á að koma til þess að hluti af heimasamfélagi sé starfsemi á þessum vettvangi, rannsóknir, kennsla og þróunarstarf sem krefst háskóla- og akademískrar menntunar á vettvangi sem hluti af hverju samfélagi en ekki bara samfélag hér og rannsókna- og háskólasamfélag þar. Það tel ég einmitt ranga nálgun, vil heldur að þetta falli saman. Liður í því væri háskóli á Ísafirði. Ég vona að við getum orðið sammála um það, við hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson, að flytja líka tillögu við afgreiðslu fjárlaga um að sérstök fjárveiting verði veitt á fjárlögum til háskóla á Ísafirði. Það held ég að sé næsta og stærsta skrefið.

Virðulegi forseti. Ég tek undir sjónarmiðin og röksemdirnar sem hv. fyrsti flutningsmaður þessa frumvarps, Kristinn H. Gunnarsson, flutti áðan í framsöguræðu sinni fyrir frumvarpinu. Enn sem komið er verður ekki séð að mikill ágreiningur sé kominn fram um efni þess eða þau sjónarmið. Vissulega er hægt að taka undir það með hv. þm. Jóni Bjarnasyni að vert væri að skoða það að flytja sérstaka breytingartillögu við fjárlög um það að veita fjármuni til þessa verkefnis fljótlega þannig að framkvæmdir gætu komist í gang ef vilji þingmanna er að standa þannig að. Þau orð sem hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson hafði eftir fyrrverandi menntamálaráðherra Birgi Ísleifi Gunnarssyni varðandi Háskólann á Akureyri um að ekkert væri raunhæfara í byggðamálum en að færa menntun út í byggðir landsins eru sjónarmið sem við þurfum að skoða. Ég tek undir þau sjónarmið heils hugar. Það er áætlað að um 150 manns stundi fjarnám á Vestfjörðum. Ef myndarlega væri staðið að uppbyggingu háskóla á Vestfjörðum mætti ætla að sá fjöldi sem sækti þá skólastofnun yrði töluvert meiri. Þau sjónarmið og þau atriði gera það að verkum að ég tel réttlætanlegt, og meira en það, að samþykkja það frumvarp sem hér liggur fyrir. Þá er spurningin hvort tíminn sé réttur í sambandi við þetta mál. Er eðlilegt að leggja út í eða hugsa um framkvæmdir við háskóla á Ísafirði eins og nú árar? Hefur ekki háskólum fjölgað? Er ekki komið nóg? Er nokkur ástæða til að bæta við? Staðreyndin er sú að þegar talað var um háskóla á Akureyri sögðu margir: Það er ekki möguleiki, þetta gengur ekki, þetta er ekki hægt. Það er verið að útþynna háskólanám á Íslandi. Reynslan hefur orðið önnur. Þegar maður kemur í háskólana á Akureyri, að Hólum, Hvanneyri og Bifröst sér maður að þarna eru vaxandi þekkingarsetur sem hafa jákvæð áhrif á umhverfi sitt. Það að sjá það starf blómstra hvetur mann til þess að hugleiða hvort ekki sé möguleiki á því og rétt að skoða hlutina í öðru ljósi hvað varðar fleiri staði á landinu. Ég er þeirrar skoðunar að það sé mikilvæg mótvægisaðgerð en ekki bara mótvægisaðgerð eins og nú árar varðandi Vestfirði að koma á háskóla á Ísafirði, heldur sé þarna spurningin um að hugsa hlutina út frá nýjum sjónarmiðum og nýjum leiðum til þess að skjóta styrkri stoð undir byggð á þessu svæði á grundvelli vitsmuna og þekkingar. Miðað við það sem við höfum séð gerast annars staðar þar sem háskólar hafa tekið til starfa er ég ekki í nokkrum vafa um að þarna yrði um mjög jákvæðan hlut að ræða. Virðulegi forseti. Með sama hætti og ég tel að afleggja verði stefnu sem skilar ekki árangri hljótum við sem viljum sjá blómlega byggð um allt land að leita nýrra leiða, leiða sem móta traustar byggðir grundaðar á arðsköpun, þekkingu og dugnaði fólksins. Með því að samþykkja þetta frumvarp leggja þingmenn sitt lóð á vogarskál nútímalegrar byggðastefnu, mótað á grunni þekkingar, hagkvæmni og hugvits.

Hæstv. forseti. Ég fagna því að hér er komið fram frumvarp um háskóla á Ísafirði og ætla að fjalla um málið eins og það lítur við mér. Sjálfur hef ég talað mjög fyrir því að ein af grundvallarstoðum í byggðamálum í nútímalegri byggðastefnu sé menntun og tækifæri til náms sem næst heimabyggð. Við höfum séð það á ýmsum úttektum og athugunum að þessu hefur verið mjög misskipt í landinu og menntun verið heldur síðri, þ.e. styttra nám hjá einstaklingum sem hafa búið á landsbyggðinni en á höfuðborgarsvæðinu. Nú er það þannig á Vestfjörðum að þar er starfandi háskólasetur sem menn höfðu séð fyrir sér sem vísi að háskóla. Þetta háskólasetur hefur gegnt þar mikilvægu og vaxandi hlutverki. Eins og komið hefur fram fyrr í umræðunni hafa menn líka fært ýmis störf út á þetta svæði sem væri mjög æskilegt að tengja háskólastarfi á svæðinu eins og réttilega hefur komið fram. Þetta háskólasetur hefur byggt á því að það hefur haft tengsl við aðra háskóla og hefur kennt áfanga frá öðrum háskólum en ekki notið sjálfstæðis til ákvarðanatöku. Það verður að segjast eins og er að ótti Vestfirðinga, eins og gjarnan vill verða með svona útibú eða háskólasetur, hefur verið sá að þegar að þrengir verði þessir angar skornir af. Í þessu samhengi er mjög eðlilegt að hér sé flutt tillaga um að háskóli rísi á Ísafirði. Það er réttilega bent á í þessu frumvarpi til laga sem flutt er hér að þetta mál hefur verið borið fram af mjög mörgum aðilum, stofnunum og pólitískum samtökum. Meðal annars fjallaði Vestfjarðanefndin um þetta og mælti með háskóla á Vestfjörðum. Niðurstaðan varðandi framhald málsins varð sú, þrátt fyrir að réttilega megi benda á að það sé kannski kominn tími aðgerða en ekki umræðna, að skipuð var nefnd af menntamálaráðherra og ríkisstjórninni og henni falið að finna leið og koma fram óskum og hugmyndum um að sett yrði upp framtíðarsýn varðandi háskóla og rannsóknastarf á Vestfjörðum. Þessi nefnd hefur fengið mjög skamman tíma til að skila tillögum. Hv. þm. Guðfinna Bjarnadóttir leiðir þessa nefnd og hún á að skila núna um áramót. Þar treysti ég á að menn skoði þá tillögu sem kemur fram hér í frumvarpinu ásamt öðrum sem hafa verið ræddar, m.a. af flutningsmanni, hv. þm. Kristni H. Gunnarssyni, um hvort um yrði að ræða sjálfstæðan háskóla eins og hér er gert ráð fyrir eða háskóla undir einhverjum regnhlífarsamtökum landsbyggðarskóla eða með öðrum hætti. Mér finnst að menn eigi að ræða þetta mjög opið og hreinskilnislega. Ég tek undir áhyggjur sem komu fram fyrr í umræðunni, réttara sagt undirstrika með þeim sem hér hafa talað áður, að það er mikilvægt að þarna verði um að ræða sjálfstæða stofnun sem hafi vald til að taka ákvarðanir, hafa frumkvæði, en verði ekki sett undir eitthvert miðstýrt vald af höfuðborgarsvæðinu. Ég bind miklar vonir við þessa nefnd. Ég veit að hún er þegar farin að starfa af fullum krafti og er m.a. að funda, ef ég veit rétt, í augnablikinu. Ég vona að hún skili sem allra fyrst og að menn geti þá farið að vinna að þeim tillögum sem þar koma fram ef um þær verður samkomulag. Eins og ég sagði áðan hef ég verið talsmaður þess, og það er alveg réttilega vitnað í Samfylkinguna í því efni í Norðvesturkjördæmi, að háskóli eigi að rísa á Ísafirði. Það er liður í því að efla menntun á landsbyggðinni og tel ég það gríðarlega mikilvægt. Ég hef gjarnan orðað þetta þannig í umræðunni: Leyfum blómunum að gróa. Við eigum að fá fallegt landslag. Háskólar eru að spretta upp víða á landinu og eru að styrkjast. Ég held að það sé mjög gott. Það kann að vera, eins og hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson benti réttilega á, að síðar meir þurfi að setja þau undir einhver regnhlífarsamtök, einhverja sameiginlega stjórn til að fyrirbyggja að kostnaðurinn fari mjög úr böndum, til þess að stjórna háskólastarfinu í landinu. Við sjáum það á höfuðborgarsvæðinu þar sem Kennaraháskóli Íslands er að renna sem sjálfstæð deild inn í Háskóla Íslands. Það kann að vera með einhverjum svipuðum hætti sem við þurfum að taka háskólanámið síðar meir en ég held að það sé mikilvægt að menn fari af stað sem sjálfstæðir skólar, vinni að eigin rannsóknum, taki mið af því umhverfi sem háskólinn sprettur upp úr, fái tækifæri til að móta sig og fái til þess fjármagn því að það skiptir mjög miklu máli. Það verður eitt af því sem við þingmenn Norðvesturkjördæmis, og raunar vonandi landsins alls, tökum okkur fyrir hendur, þ.e. að verja háskólana sem einmitt eru á þessu svæði, Bifröst, Hvanneyri og Hólaskóla. Það þarf að standa þétt við þá þannig að þeir fái að vaxa og dafna til jafns við aðra háskóla. Ég fagna því að þetta frumvarp kemur fram. Ég hef að vísu orðað það stundum þannig að því miður erum við þingmenn oft að keppast við það að vekja athygli á okkur sjálfum. Þá víkur málið sjálft kannski fyrir því að það skiptir máli hver merkir sér það. Mér finnst þetta mál að því leyti bera merki um að ekki var leitað samráðs um að reyna að flytja málið þó að menn hafi vitað hug þingmanna almennt. Hv. þm. Jón Bjarnason benti á að hann hefði flutt tillögur um þetta. Hann veit af áhuga mínum, en menn hafa áhuga á að merkja sér þetta sem er út af fyrir sig bara hið besta mál. Það skiptir meira máli að við náum árangri í því sem við erum að gera og reynum þá að standa saman að því að koma málum í farveg sem skilar árangri. Það ætla ég að vona að okkur takist í framhaldinu. Ég tek undir þau sjónarmið sem hafa komið fram um að það megi leggja í töluverðan kostnað til að stuðla að aukinni menntun á landsbyggðinni. Það væri örugglega ein öflugasta byggðastefnan, ég vil ekki kalla þetta lengur mótvægisaðgerðir, að stuðla að aukinni menntun, þ.e. tækifæri til menntunar sem næst því þar sem fólkið býr. Ég vonast til að þetta frumvarp fái eðlilegan framgang í menntamálanefnd, að við fáum síðan tækifæri til að skoða það í framhaldi af vinnu þeirrar nefndar sem er að vinna að málefnum háskóla á Vestfjörðum og náum þá saman um einhverja þá leið sem getur stuðlað að aukinni háskólamenntun á Vestfjörðum sem og annars staðar á landsbyggðinni.

Frú forseti. Ég dreg ekki í efa einlægan hug hv. þm. Guðbjarts Hannessonar varðandi stofnun háskóla á Ísafirði, ég heyrði hv. þingmann taka það svo skýrt fram í aðdraganda kosninga á síðastliðnu vori að ég hef enga ástæðu til þess. Hins vegar hlýtur það að valda vonbrigðum þegar ríkisstjórnarsamstarf Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar er komið á að eitt stærsta málið sem Vestfirðingar hafa borið fram, stofnun sjálfstæðs háskóla á Ísafirði, skuli enn einu sinni vera sett í nefnd. Það er nú ekki svo að þetta mál hafi ekki áður verið í nefnd. Ég held að ég minnist a.m.k. tveggja nefnda á þeim skamma tíma sem þetta ferli hefur staðið um stofnun háskóla á Ísafirði, fyrir utan Vestfjarðanefndina sjálfa sem lagði þetta mjög afdráttarlaust til, og svo skal málið nú sett aftur í nefnd. Af því að hv. þingmaður á aðild að ríkisstjórnarsamstarfinu og um leið þeirri ákvörðun sem þarna var tekin vil ég spyrja hann: Var þetta virkilega nauðsynlegt? Var haft samráð við þingmanninn um að setja þyrfti málið í enn eina nefndina? Ég hefði skilið það ef tekin hefði verið pólitísk ákvörðun um stofnun háskóla og svo hefði verið skipuð nefnd til að útfæra hana í einstökum atriðum, ef tekin hefði verið pólitísk ákvörðun eins og gefin voru fyrirheit um. En að setja málið aftur í nefnd til þess að skoða stjórnsýslulega stöðu og hvað eigi að gera, ég verð að lýsa mikilli óánægju með það og tel það hafa verið algjöran óþarfa og ég spyr hv. þingmann hvort hann hafi verið aðili að 

Hæstv. forseti. Það var nú ekki svo að ég stæði við samningaborðið á Þingvöllum þegar ríkisstjórnin var sett af stað þannig að var ég ekki spurður sérstaklega hvað þetta varðar. Aftur á móti vil ég taka fram að nefndin sem sett var á stofn er framkvæmdanefnd, hún er ekki til að svæfa málið. Talað er um nefnd sem á að vinna að framtíðarsýn háskóla- og rannsóknarstarfs á Vestfjörðum og hún er einmitt stofnuð í framhaldi af tillögum sem komu frá Vestfjarðanefndinni þannig að ég bind mjög miklar vonir við þessa nefnd. Aftur á móti ætla ég mér ekki það hlutverk að svara nákvæmlega, þrátt fyrir mikla umræðu á undanförnum árum, með hvaða hætti eigi að gera þetta. Mér finnst eðlilegt að það komi fram frá nefndinni sem vönduð tillaga og ég áskil mér þá rétt til að hafa skoðun á því þegar þar að kemur. Ég lít ekki á nefndina sem nefnd til að byrja á málinu upp á nýtt heldur nefnd til framkvæmda í framhaldi af öllum þeim tillögum sem hafa verið fluttar á undanförnum árum, misjafnlega útfærðar, því að við skulum ekki láta eins og það sé bara ein tillaga uppi um það hvernig eigi að gera þetta. Hv. þm. Jón Bjarnason veit það m.a. frá yfirmanni Háskólasetursins á Ísafirði að hann gerði í sjálfu sér ekki greinarmun á því hvort þar yrði áfram háskólasetur eða háskóli þegar við heimsóttum stofnunina nýlega. Eftir sem áður ætla ég að undirstrika það að ég tel réttara að þar verði sjálfstæður háskóli, a.m.k. til að byrja með, vegna þess að ég held að það tryggi sjálfstæði og tryggi að fjármagnið fari ekki yfir á Reykjavíkursvæðið eins og svo margt annað.

Frú forseti. Þarna stendur nefnilega hnífurinn í kúnni. Það þarf pólitíska ákvörðun um hvað á að gera. Meðan þessi nefnd hefur ekki pólitíska ákvörðun til að fara eftir fellur hún bara að mínu mati í safn fyrri nefnda sem eru að skoða málin og velta fyrir sér hvað sé hægt o.s.frv. Ákvörðun um Háskólann á Akureyri var pólitísk, hún var tekin hér, það var pólitísk ákvörðun. Hún var hvorki embættismannaleg né nefndarleg og gott ef ekki var að þær nefndir sem voru að störfum hafi lagst gegn þessu eða dregið í efa að þetta væri skynsamlegt eða hægt. Sama var um endurreisn Hólaskóla, það var pólitísk ákvörðun, það var búið að taka embættislega ákvörðun um að leggja hann niður. Það var reyndar hluti af ríkisstjórnarákvörðun 1980 að hann skyldi endurreistur og það var pólitísk ákvörðun. Stofnun þessara háskóla og stofnun þessara skólasetra eru pólitískar ákvarðanir en ekki embættislegar. Auðvitað er gott að þær séu vel undirbyggðar embættislega. En nefnd núna - það er búið að fara vel í gegnum þá vinnu og það skortir pólitíska ákvörðun. Ég tel hættulegt að draga hana enn á langinn og ekki síst með svona hálfgerðum seim sem hv. þingmaður var með um sjálfstæði fyrst og að sjá svo til. Eitt mikilvægasta atriðið er að fram komi pólitísk ákvörðun um stofnun háskóla á Ísafirði og síðan verði lagt allt kapp á að hann standi undir því nafni með samfélaginu og þeim möguleikum sem hann hefur. Ég er viss um að hann hefur þá mikla og það muni takast eins vel til þar og á Akureyri, Hólum, Hvanneyri og Bifröst þegar ákvörðun verður tekin og menn þjappa sér saman á bak við hana. En það þarf þá að taka þá ákvörðun.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekkert að draga úr því að það er rétt hjá hv. þm. Jóni Bjarnasyni að hér þarf pólitíska ákvörðun. Ég ætla að vona að hún komi, þ.e. nákvæmlega hvernig við ætlum að framfylgja þessu, sem sagt framkvæmdaplan um það með hvaða hætti staðið verður að háskóla- og rannsóknastarfi á Vestfjörðum. Aftur á móti getum við deilt um hvort eðlilegt hefði verið að það yrði fyrst ákveðið og síðan sett á stofn framkvæmdanefnd til að fylgja því eftir eða hafður sá aðdragandi sem kom með skipun nefndarinnar sem nú er að störfum. Ég ætla ekkert að deila um það í sjálfu sér, ég vona að niðurstaðan verði jafngóð hvora leiðina sem við förum.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir góðar undirtektir við þetta mál. Ég hafði svo sem búist við því að hann legðist á sveifina bæði með okkur sem flytjum málið og flokksfélögum sínum á Vestfjörðum, þannig að það kemur mér ekki algjörlega á óvart að hann skuli styðja málið eins eindregið og fram kom í máli hans. Ég geri ekki athugasemdir við að stjórnarflokkarnir í nýrri ríkisstjórn setji mál af þessum toga í nefnd til athugunar og undirbúnings, það er eðlilegt að þeir sem koma nýir að stjórnarborðinu gefi sér tíma til að fara yfir það sem fyrir liggur og skoði valkostina í því, því að þeir eru auðvitað fleiri en einn og frumvarpið dregur einn valkost skýrt fram sem er þekktur og hefur verið farinn og góð reynsla er af. Ég gat þess einmitt í framsöguræðu að til væru fleiri útfærslur vegna þess að ég þykist vita að fleiri séu að hugsa á þeim nótum hvort ekki sé réttara að fara aðra leið til stofnunar sjálfstæðs háskóla en bent er á í frumvarpinu og vildi því vera undir það búinn að geta mætt þeim sjónarmiðum og sett það fram strax í upphafi að við erum tilbúin til að ræða slíka hluti, enda hafi þeir sama markmið og frumvarpið stefnir að, sjálfstæða skólastarfsemi á Ísafirði. Ég held að menn eigi að taka öllu slíku með opnum huga. Í þessu máli er líklega að ég hygg, ég vil leyfa mér að halda því fram, þingmeirihluti fyrir málinu. Fyrir liggur afstaða Vinstri grænna, að ég hygg alls flokksins, Framsóknarflokkurinn hefur það í sinni stefnu að stofna háskóla á Ísafirði, Frjálslyndi flokkurinn styður málið og ég veit að það er mikill stuðningur við þetta mál í báðum stjórnarflokkunum.

Hæstv. forseti. Ég þarf í sjálfu sér ekkert að svara því sem hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson segir, ég held að við séum algjörlega sammála um að málið þurfi að fara í áframhaldandi vinnu, ekki til að svæfa það heldur þvert á móti til að koma því á framkvæmdastig og ég treysti á að við eigum um það gott samstarf. Ég óttast ekki að ríkisstjórnin standi ekki að því að efla háskólastarf og framhaldsskólastarf á landsbyggðinni og þó að við sjáum það ekki allt í fyrstu fjárlögum treysti ég á að það verði enn þá sýnilegra í næstu fjárlögum á næsta ári.

Virðulegi forseti. Mikið vatn hefur runnið til sjávar frá því að mál þetta var flutt fyrir fjórum árum og sett hér fram sem nánast nýmæli í pólitíska umræðu í menntamálum á þeim tíma. Þá þegar var töluverður stuðningur við málið heima í héraði og reyndar víðar. Hann hefur vaxið með árunum og þess vegna er ég tiltölulega bjartsýnn um framgang málsins því að ég þykist sjá að stuðningurinn sé orðinn það mikill og hafi aukist það mikið á þessum fjórum árum að það séu góðar líkur á því að málið muni ná fram að ganga. Það er auðvitað ekki öruggt fyrr en það er í höfn og auðvitað hafa fulltrúar annarra sjónarmiða beitt sér gegn þessu máli og við þau sjónarmið þarf að glíma. Við stjórnmálamennirnir þurfum að hlusta á þau sjónarmið, sem ég hygg að komi fyrst og fremst úr háskólasamfélaginu á höfuðborgarsvæðinu, og fara yfir þau rök sem þar er að finna og vega það og meta á móti málinu að öðru leyti sem hefur verið ágætlega rakið í ræðum í þessari umræðu hver ávinningurinn er bæði þjóðhagslega og á einstökum svæðum. Ég treysti því að menn komist að þeirri niðurstöðu og ríkisstjórnin líka að það séu meiri hagsmunir í að fara þessa leið en ekki. Þess vegna er ég nokkuð bjartsýnn á að mál þetta muni ná fram að ganga á næstu árum, skulum við segja, það mun kannski verða gert í einhverjum áföngum en ég er sæmilega bjartsýnn á að næstu árum málið fái þann framgang sem við óskum eftir.

Hæstv. forseti. Ég fagna því hversu jákvætt hefur verið tekið undir þetta mál efnislega sem við þingmenn Frjálslynda flokksins höfum flutt, um stofnun háskóla á Ísafirði. Það fer ekki á milli mála að það yrði mikil lyftistöng fyrir Vestfirði í heild að háskóli yrði formlega stofnaður á Vestfjörðum. Háskólasetrið sem þar starfar hefur vissulega verið góð viðbót við það sem fyrir var og við höfum auðvitað bundið við það vonir að það fengi að þróast til þess að verða sjálfstæður háskóli. En okkur hefur fundist miða frekar hægt. Þess vegna ákváðum við að flytja þetta mál, frumvarp sem væri þá einn valkosturinn til þess að stofna háskóla á Ísafirði með formlegum hætti sem hefði lagastoðir og lagagrunn til að byggja á þannig að hægt væri að fara af stað. Ég heyri frá ríkisstjórninni að málið verið sett í nefnd og fagna því að hv. þm. Guðbjartur Hannesson skuli orða það svo að það sé framkvæmdanefnd sem ekki sé ætluð til þess að svæfa málið. Ég tel að það sé gott að fá slíka yfirlýsingu hér í umræðu um þetta mál. Ég vænti þess úr því að slík viðhorf hafi verið rædd innan ríkisstjórnarinnar að ekki standi til að stöðva framþróun þess að stofna háskóla á Ísafirði og það sé eingöngu verið að skoða framkvæmdarhliðina á því hvenær og hvernig verði að því staðið. Þá sé í raun og veru komin fram viljayfirlýsing frá ríkisstjórninni um að málið fái framgang. Það verður fróðlegt að sjá hvaða afgreiðslu málið fær í hv. nefnd og það væri náttúrlega óskandi að slíkri framkvæmdarnefnd sem er að störfum á vegum ríkisstjórnarinnar tækist að vinna hratt. Það er til mikið af nefndum á vegum ríkisstjórnarinnar sem tekst að vinna afar hægt og það er engin sérstök eftirsókn í að fá slíkar nefndir, sem hvorki ná að lifa né deyja. Þær svæfa ekki, þær veltast með málin árum saman og það kemur engin lausn fyrr en seint og um síðir. Ég vona því að í þeim orðum sem hér voru sögð, hæstv. forseti, sé full meining af hálfu fulltrúa þeirra flokka sem standa að ríkisstjórn Íslands. Það er ljóst, hæstv. forseti, að háskóli á Ísafirði er ný stoð undir byggðina á Vestfjörðum. Stoð sem eflir byggðina. Það hefur sýnt sig annars staðar þar sem háskólar hafa verið stofnaðir eða eru starfandi að þeir hafa orðið til mikils góðs fyrir þau byggðarlög og eflt þar byggð og menntunarstig og haft mjög mikil margfeldisáhrif á þeim landsvæðum þar sem þeir starfa. Þess vegna bindum við auðvitað vonir við það, flutningsmenn þessa máls, að það fái skjóta afgreiðslu. Það mun væntanlega koma í ljós í hv. nefnd hvernig menn vilja meðhöndla þetta mál. En að sjálfsögðu tökum við því fagnandi ef stjórnarliðar vilja leggja málinu lið og erum tilbúnir að skoða það með þeim með hvaða hætti mætti að því standa, eins og hv. 1. flutningsmaður Kristinn H. Gunnarsson sagði réttilega hér í pontu. Ég tel að rétt sé að vekja athygli á því að starfsemi háskóla á Ísafirði mun væntanlega reyna að byggja á sérstöðu Vestfjarða, eins og segir í athugasemdum við frumvarpið, með leyfi forseta: Kjarninn í starfsemi háskóla á Ísafirði er kennsla og rannsóknir. Ætla má að námskrá háskólans muni taka sérstakt mið af sérstöðu Vestfjarða. Þar komum við auðvitað að sjávarútvegi á ýmsum sviðum og sérstöðu Vestfjarða að því leyti til sem er mikil og örugglega meiri en margur gerir sér grein fyrir. Ég hef t.d. ekki viss um að það séu mjög margir Íslendingar sem hafi áttað sig á því að telja firðina fyrir vestan. Þeir eru 49 frá Gilsfirði í Hrútafjarðarbotn. Hvorki fleiri eða færri en 49 firðir. Ég hef stundum spurt að því í greinum sem ég hef skrifað um lífríki sjávar og Vestfjarða, hvers virði einn slíkur fjörður væri í lífríkinu. Hvað gefur hann af sér? Hvað leggur hann til? Við vitum svona sæmilega, eða betur, hvað firðir, fjöll og dalir leggja til, þ.e. það sem er ofan sjávarmáls. En um það sem er neðan sjávarmáls vitum við allt of lítið eins og dæmin sanna og höfum í raun og veru ekki stundað kerfisbundnar rannsóknir á því að reyna að átta okkur á því hvað einn fjörður getur gefið af sér t.d. í stofnstærð ákveðinna nytjastofna eða yfirleitt hvaða þýðingu vistkerfi eins fjarðar hefur fyrir viðhald og viðgang fiskstofna eða samspil sjávar og náttúru. Ég tel að þetta séu mjög mikilsverðar spurningar og t.d. í umræðu um samgöngumál tók ég dæmi af þveruninni í Mjóafirði í Djúpi þar sem ég benti réttilega á að það væri afar verðugt rannsóknarefni að rannsaka þann fjörð. Ég teldi reyndar að það hefði átt að sjá til þess að straumakerfið í honum hefði haldist óbreytt með því að gera ákveðnar ráðstafanir í þeirri fyllingu sem byggð var í svokölluðu Norðursundi. En því var ekki sinnt og sundinu lokað. Ég held að það væri t.d. afar verðugt rannsóknarefni að skoða lífríki þessa fjarðar og sjá hvernig það mun breytast næstu 10–15 árin við þetta mannanna verk. Það er ekki þar með sagt að það verði til skaða en það mun örugglega breytast. Þetta eitt og sér gæti verið mjög lærdómsríkt verkefni um það hvernig að vinnst og hvaða áhrif athafnir mannsins hafa á slíkt lífkerfi því ég tel að það muni setja nokkurt samasemmerki þess að taka einn slíkan fjörð í góða vöktun við marga aðra firði í Ísafjarðardjúpi því það vill svo til að þeir liggja allir í sömu átt. Þeir ganga allir til suðvesturs inn úr vestanverðu Ísafjarðardjúpi. Þetta er þekkt uppeldsslóð fyrir seiði, marga nytjastofna og það veit raunverulega enginn hvað einn slíkur fjörður gefur af sér. Þeirri spurningu hefur aldrei verið svarað. Það hefur aldrei verið leitast við að svara henni. Menn hamast við að telja rjúpur og friða rjúpur á Reykjanesskaganum og komast þá að því 15 árum seinna að þeim fjölgar ekki neitt þó að þær séu friðaðar. En þeim fjölgar heldur ekki annars staðar þar sem þær eru skotnar. En menn vita ekkert af hverju. Vestfirðir eru mikil náttúruperla og ég tel tvímælalaust að háskóli á Vestfjörðum muni sérhæfa sig í því að sinna þekkingu sem snýr m.a. að sjávarútvegi og umhverfismálum og umhverfisvernd, að ég tali nú ekki um það merkilega sund sem er á milli Vestfjarða og Grænlands og er talið eiga þátt í því að straumakerfi veraldar er eins og það er þegar Golfstraumurinn gengur til norðurs og sekkur svo til botns norður af landinu og myndar það sem margir vísindamenn kalla hjarta eða dælustöð Atlantshafsins. Þannig að það er af nógu af taka og það er nóg sérstaða til að vinna með. Við ættum að geta þróað það með skynsamlegum hætti á komandi árum. En til þess þurfum við að fá að taka það frumkvæði sem við höfum alla burði til að geta tekið. Við höfum fólk, áhugasamt fólk sem vill vinna við þessi störf, við höfum húsnæði og þetta er tvímælalaust ein af betri leiðum í því að styrkja byggð á þessu landsvæði. Ég segi því að lokum, hæstv. forseti: Ég vona að það hafi verið réttnefni að menn hafi sett framkvæmdanefnd í þetta mál en ekki nefnd sem mun svæfa málið til lengri tíma.

Herra forseti. Mig langaði bara til að koma hér örstutt upp og lýsa ánægju minni og eindregnum stuðningi við þetta mál. Það er nefnilega mikilvægt það sem 1. flutningsmaður, hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson, sagði hér í upphafi, að þetta er mál sem styrkir ekki bara Vestfirði heldur líka þjóðina í heild. Það er mikilvægt að við sem búum í 101 Reykjavík styðjum og höfum skilning á mikilvægi þess að landsbyggðin lifi og blómstri og menntun og tækifæri þeirra sem þar búa aukist með vaxandi velsæld. Því markviss menningar- og menntauppbygging í dreifbýlinu er jú eitt dýrmætasta byggðamál okkar tíma. Það er fjárfesting og áætlanagerð sem getur ekki farið úrskeiðis og mun alltaf gefa meira af sér í framtíðinni heldur en hún tekur af í nútíðinni. Það er líka þannig að á Vestfjörðum eru einmitt svo spennandi möguleikar til sérhæfingar eins og komið hefur fram í ræðum sem hér hafa verið fluttar. Síðasti ræðumaður, hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson talaði um lífríki hafsins og hvernig einn fjörður af 49 er mikilvægur og býr til gnótt rannsóknartækifæra og aukinnar þekkingar. Sjávarútvegurinn, auðlinda- og umhverfisrannsóknir eru augljós tækifæri á Vestfjörðum. Og þá er það sannarlega grundvallaratriði að þetta sé sjálfstæð stofnun, sjálfstæður skóli. Það er nefnilega svo merkilegt að margir þeirra sem tala einna helst fyrir frelsi og sjálfstæði standa um leið fyrir öflugu kerfi miðstýringar og forræðishyggju, þ.e. miðstýringar sunnanmanna yfir hinu stóra landsvæði Íslands. Þá er ekki úr vegi að nefna fjarskiptamálin því við Íslendingar erum ekki öll svo heppin að búa við þau góðu fjarskipti sem við finnum innan þessara veggja á þessu svæði. Víða um landið eru fjarskipti óboðleg þannig að meira að segja tækifæri til fjarnáms eru ekki eins góð og þau ættu að vera. Menntamál snerta jú ekki síst konur á landsbyggðinni en þær eru meiri hluti þeirra sem sækjast eftir áframhaldandi námi og vilja styrkja stöðu sína í heimabyggð með slíkum menntunartækifærum. Ég var í háskólasetrinu fyrir ekki svo löngu síðan og var mjög hrifin af því starfi sem þar er unnið. Það er mjög merkilegt starf sem er búið að vinna þar og byggja upp undir mjög framtaksamri og færri forustu. Þetta er kannski eðlilegt framhald af þeim sprotum sem þar hefur verið til sáð. Þá er nefnilega líka gott að hugsa til þess sem ég held að hv. þm. Jón Bjarnason, hafi bent hér á, og það er að allir háskólar á Íslandi og allt á Íslandi er lítið í samanburði við hið stóra alþjóðlega samhengi. Ef við Íslendingar gætum sent öll okkar ungmenni utan til náms til að fá bestu fáanlegu menntun sem til er þá kemur að því að það besta er afstætt, þ.e. það er mismunandi hvað er best fyrir hvert land, hvert svæði og hvern einstakling. Það sem Háskóli Íslands, þegar hann var stofnaður á sínum tíma, gerði kannski öðru fremur var að byggja með þjóðinni bjartsýni á eigið framtak og eigin mannauð og eigin framtakssemi og eigin framtíð og það sem í okkar fólki bjó. Það er með því hugarfari sem við eigum að líta á uppbyggingu menningar og mennta á landsbyggðinni. Að það er eitthvað ákveðið sem hver og einn getur tekið að sér með framúrskarandi hætti og þannig verið akkúrat það allra besta sem þörf er á á hverjum stað. Þetta hangir allt saman, svæðisbundin nýsköpun og svæðisbundin menntun, endurnýjun, rannsóknir og þar með sjálfstraust og framtakssemi. Ég vil því taka undir þau orð að hver og einn fjörður af 49 skiptir máli og ég vona svo sannarlega eins og sagt hefur verið að þetta fari ekki í svæfingu heldur til framkvæmda.

Herra forseti. Mér datt það í hug þegar hv. þm. Guðfríður Lilja Grétarsdóttir var að tala hér áðan í þessu máli - ég get tekið undir þau sjónarmið sem hún setti fram um einmitt mikilvægi fjarskipta fyrir menntun víða um landið - og gat þess vegna ég ekki stillt mig um að koma í ræðustól og halda því til haga sem verið er að gera gott í þessum málum núna. Það er m.a. verið að fara í umfangsmestu uppbyggingu á fjarskiptakerfinu sem hefur verið gerð í mörg ár á Íslandi. Á vegum samgönguráðuneytisins er núna verið að bjóða út ákveðnar leiðir úti um land til að tryggja einmitt þetta fjarskiptasamband sem þingmaðurinn kom inn á. Því má heldur ekki gleyma þegar verið er að ræða menntun á landsbyggðinni, háskóla á Ísafirði eða hvað annað sem skiptir auðvitað mjög miklu máli fyrir byggðir landsins, að kannski má orða það þannig að besta byggðastefnan sé einmitt uppbygging í samgöngum og fjarskiptum, að tryggja góðar samgöngur til og frá stöðum á landsbyggðinni og tryggja örugg fjarskipti og nettengingu sem víðast. Mér finnst að þessu verði að halda til haga í umræðunni vegna þess að við erum að fara í, vil ég leyfa mér að segja, umfangsmestu fjárfestingu í samskiptum og fjarskiptum sem um getur í Íslandssögunni alveg frá upphafi.

Herra forseti. Mér þykir það frumvarp sem hér er lagt fram um margt ánægjulegt. Það snýr að miklu hagsmunamáli fyrir þær byggðir sem hér er um að ræða, Vestfirðina alla, bæði norður- og suðurfirðina, en vissulega er Ísafjörður hjarta þeirrar byggðar. Ég held að það dyljist ekki nokkrum manni að mikið hefur gengið á í þeim byggðum á undanförnum árum og byggðirnar hafa veikst mjög. Margir hafa af því miklar og þungar áhyggjur að erfitt verði að snúa þeirri þróun við, að það sé svo langt fram gengið að það þurfi meiri háttar átak til þess að svo verði. Ég lít svo á að frumvarpið sem hér er lagt fram sé hluti af slíkum aðgerðum. Reyndar eru uppi og í gangi núna aðgerðir einmitt til að skoða þetta. Það sem mér finnst skipta máli er að sá skilningur hefur vaxið að þegar kemur að langtímaaðgerðum í byggðamálum séu áherslurnar á menntamálin, félagslega þáttinn og samgöngumálin. Auðvitað verður aldrei nein búseta nema atvinna sé til staðar, en þar verðum við fyrst og fremst að treysta á heimamenn. Það hefur sýnt sig að tilraunir ríkisvaldsins til að taka þátt í atvinnurekstri eða styrkja hann með beinum hætti hafa oft og tíðum farið mjög illa. Það er á þeim sviðum sem ég nefndi áðan sem ríkisvaldið á hvað besta möguleika til að gera gagn og því er ég ánægður með þá tillögu sem hér er komin fram. Þó eru atriði sem snúa að því formi sem við viljum hafa á slíkri stofnun sem ég tel að væri áhugavert að velta aðeins fyrir sér. Ég er þeirrar skoðunar að það ætti að skoða mjög vel hvort uppbyggingin verði þannig að samið verði við einhverja núverandi háskólastofnun, t.d. annaðhvort Háskóla Íslands eða Háskólann í Reykjavík svo að dæmi séu tekin, um að koma mjög náið að þessu samstarfi. Ástæðan fyrir því að ég tel að það sé betra er að þarna er um að ræða mjög lítið samfélag og til þess að búa til háskóla sem stendur undir því nafni að vera háskóli en ekki bara t.d. kennslustofnun á háskólastigi, stofnun þar sem fram fara fullburða rannsóknir sem hægt er að nota í alþjóðlegu samhengi o.s.frv. þarf töluvert öflugt samfélag í kring. Bæði þarf að vera efnahagslegur kraftur en það þarf líka auðvitað töluverðan fjölda af vísindamönnum, fræðimönnum, kennurum og nemendum. Ég velti fyrir mér hvort það væri heilladrýgra fyrir Vestfirði að fara í slíkt samstarf. Það þarf ekki að þýða að um væri að ræða einhverja stýringu frá slíkri stofnun, þ.e. að ekki væri hægt að tryggja sjálfstæði hennar, en slíkt samstarf gæti auðveldlega orðið báðum til hagsbóta, ekki bara stofnuninni sem væri vestur á fjörðum heldur líka þeirri stofnun sem ynni með þeirri stofnun, þ.e. annaðhvort Háskóla Íslands eða Háskólanum í Reykjavík í gefnu dæmi. Ég nefni þetta m.a. vegna þess að ég teldi að möguleikar þeirra einstaklinga sem færu í slíkt nám í háskólanum á Vestfjörðum og tækju BA- eða BS-gráðu t.d. til að stunda framhaldsnám erlendis yxu við það að hafa háskólagráðu frá háskóla sem hefur þá þegar viðurkenningu í hinu alþjóðlega háskólasamstarfi. Við vitum að þegar ungt fólk velur sér háskólanám horfir það til þess hvaða gildi gráðan hefur, ekki bara í heimabyggðinni, heldur líka annars staðar, bæði hér á Íslandi og erlendis sem möguleiki upp á t.d. framhaldsnám. Ég held að við þyrftum að vanda okkur mjög vel með það. Ef við viljum virkilega að þetta skili árangri, og ég held að allir séu sammála um það, þarf að nálgast það m.a. út frá þeirri forsendu. Hitt sem mig langar að nefna er að við vorum fyrir ekki svo mörgum dögum að fjalla um þingsályktunartillögu um hjúkrunarnám í Háskólanum á Akureyri. Þar var m.a. vitnað til rannsókna sem þýddu að nemendur sem hefðu stundað nám við Háskólann á Akureyri væru líklegri en aðrir til að setjast að úti á landi, hvort sem var á Akureyri eða annars staðar. Einn af stóru kostunum sem fylgja þessu háskólanámi, verði af því, er að það er líklegra að þeir sem þar stunda nám sitji um kyrrt og vilji áfram búa á staðnum þar sem þeir stunduðu háskólanám. Það væri heilmikill kostur. Síðan tek ég líka undir það sem hefur komið fram að það eru heilmiklir sóknarmöguleikar fyrir Vestfirði. Ég er reyndar sannfærður um að þegar upp verður staðið, og vonandi ef menn standa af sér þennan þorskniðurskurð sem er svo þungbær fyrir svæðið og hefur verið á undanförnum árum - það er ekki fyrst núna verið að skera niður þorskveiðar, þær hafa minnkað árum saman - sjáum við ljós við enda ganganna. Það er hægt að snúa þessari þróun við en það þarf margt að koma saman, bæði aðgerðir ríkisvaldsins eins og þessi hugmynd hér snýr að og eins þurfa líka að ganga upp þær hugmyndir sem fiskifræðingarnir hafa verið með um að þorskstofninn muni vaxa ef það verður farið að ráðum þeirra. Það er mikil og þung ábyrgð sem hvílir á Hafrannsóknastofnun hvað varðar ráðgjöfina í þorskveiðinni. Við hljótum að ætlast til þess að innan örfárra ára getum við farið að veiða meiri þorsk, það skiptir máli, en á meðan verðum við að nota tímann til að styrkja innviði byggðarinnar. Við verðum að styrkja og auka þá möguleika sem ungt fólk hefur á Vestfjörðum til að láta til sín taka í sinni heimabyggð, stunda þar nám og síðan atvinnu í framhaldinu. Hvort sem við erum að tala um möguleika í sjávarútvegi eða einhverjum öðrum greinum getum við aldrei ætlast til þess að við náum árangri þar svo lengi sem grunnurinn er að gefa sig. Það er það sem ég hef mestar áhyggjur af og þeir sem þekkja vel til vestur á fjörðum vita að maður kemst ekki hjá því að hafa verulegar áhyggjur af því að við séum komin þar svo langt niður að það verði erfitt að snúa þessu við. Það er það sem ég á við þegar ég segi að það er ljós við enda ganganna, hugmyndir líkar þessum sem snúa að innviðunum þurfa að ganga fram hérna á næstu árum til að það sé möguleiki, það er alveg lykilatriði. Þess vegna styð ég þessa hugmynd. Ég tel að hana þurfi að útfæra aðeins öðruvísi, í það minnsta ræða hana og skoða vel, en þetta er eitt af því sem skiptir máli þegar menn horfa til framtíðar á Vestfjörðum.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þá góðu umræðu sem fram hefur farið um frumvarpið um háskóla á Ísafirði. Hér hafa verið fluttar 20 ræður og andsvör sem er býsna gott í þingmannamáli og stuðningur við málið hefur komið úr öllum flokkum. Ég held að það endurspegli í raun almennan stuðning sem orðinn er við þetta mál, hefur farið vaxandi á undanförnum fjórum árum, nær inn í alla stjórnmálaflokka, er örugglega meirihlutastuðningur fyrir í þremur þeirra og líklega mjög mikill stuðningur í báðum stjórnarflokkunum eins og komið hefur fram. Þess vegna er ég tiltölulega bjartsýnn á að málið muni fá framgang í vetur og að í framhaldinu verði efnt til háskólastarfs á Ísafirði. Við flutningsmenn teljum best að það verði sjálfstæður skóli. Við erum sammála þeim sjónarmiðum sem hér hafa komið fram um nauðsyn þess að eiga samstarf við aðra háskóla innan lands og hugsanlega erlendis eftir atvikum til að byggja upp þetta nám, rétt eins og Háskólinn á Akureyri var byggður upp í mjög nánu samstarfi við háskólasamfélagið á höfuðborgarsvæðinu. Það er hægt að hugsa sér fleiri leiðir en þá sem frumvarpið hefur að geyma eins og hv. þm. Guðbjartur Hannesson og Illugi Gunnarsson hafa báðir bent á. Við flutningsmenn erum opnir fyrir því. Við leggjum hins vegar áherslu á að forræði málsins sé í höndum manna sem geti stýrt þróuninni þannig að henni verði stjórnað heima í héraði af þeim sem þar eru í forsvari og veljast til þess en ekki af forsvarsmönnum annarra skóla. Skurðpunkturinn í þróun málsins verður einfaldlega að vera þar, forræði málsins verður að vera á hendi manna sem eiga að bera fram þessa stofnun eða þennan skóla á Ísafirði. Það er ekki gott að sjá fyrir hvernig þróunin kann að verða. Það er hægt að setja einhverja meginlínu í stefnu fyrir stofnunina en svo mun það ráðast mikið af þeim mönnum sem veljast til starfa hver þróunin verður. Hún kann að verða mjög óvænt sem við sjáum ekki fyrir í þingsölum, og allt í lagi með það. Við sjáum ekki allt fyrir og það er ekki okkar að stika út allar leiðir nákvæmlega, heldur gera mögulegt að einhverjir geti fetað leiðina. Ég held hins vegar að líklega verði stuðst mikið við rannsóknir á sjávarútvegssviðinu sem hafa verið byggðar upp á undanförnum árum í tengslum við háskólasetrið og ýmsar ríkisstofnanir á Ísafirði. Ég held reyndar að mjög verði horft til umhverfismála í framhaldi af því sem þegar hefur verið gert á Vestfjörðum og hugmyndum sem eru uppi af hálfu heimamanna um rannsóknir á náttúru og lífríki Vestfjarða í ýmsum skilningi, á Hornströndum, atferli og lífi refa. Fleira má nefna sem mönnum hefur orðið tilefni til rannsókna á þessu sviði. Mér finnst líklegast að starfsemin miðist dálítið inn á þessar brautir auk þess að vera auðvitað almennt háskólanám til fyrstu háskólagráðu, a.m.k. á tilteknum brautum, og svo hugsanlega í samstarfi við aðra skóla á öðrum brautum þar sem námsmenn verða færri. Ég tek undir það sem hér kom fram í máli hv. þm. Guðfríðar Lilju Grétarsdóttur. Það var sjónarhorn sem ég hafði bara ekki tekið eftir og gott að fá ábendingu um það. Það er rétt að áherslan á háskólamenntun snertir konur ákaflega mikið. Þær eru orðnar meiri hluti þeirra sem stunda háskólanám og þetta verður konum verulega til framdráttar á þessu svæði eins og annars staðar á landinu þar sem þær eiga greiðan aðgang að háskólamenntun. Ég þakka henni fyrir þessa ágætu ábendingu sem styrkir málið enn frekar. Ég er líka sammála því sem kom fram hjá hv. þm. Illuga Gunnarssyni. Það er sjálfsagt að skoða formið enda er það aðeins umbúðir en ekki innihald og ef hægt er að komast lengra áfram með gott mál í breyttu formi held ég að ég geti sagt fyrir hönd okkar flutningsmanna að það muni ekki standa á okkur í því. Markmiðin eru alveg ljós og við viljum helst ekki hvika frá þeim. Mér fannst ég heyra það á máli hv. þingmanns að hann tæki undir þau markmið og væri þeim sammála. Kjarni málsins varðandi formið er auðvitað sá að njóta góðs af því sem fyrir er. Ný stofnun á Ísafirði getur verið sterkari ef hún styðst við þær sem fyrir eru í landinu, eina eða fleiri. Það er þá báðum hugsanlega til hagsbóta. Það er rétt ábending hjá honum að slíkt samstarf getur auðveldað nýjum skóla að fá viðurkenndar prófgráður sem nemendur afla sér í námi á fyrstu árum skólans meðan hann er að festast í sessi. Mér finnst þetta form sem þekkist í Bretlandi að mörgu leyti ákaflega heillandi fyrir fámenna þjóð ef við horfum á það sem hér hefur komið fram hjá sumum ræðumanna, hv. þm. Guðfríði Lilju Grétarsdóttur og Jóni Bjarnasyni sem ég man eftir í svipinn, um að við Íslendingar séum fámenn þjóð og skólar hér litlir í alþjóðlegu samhengi, jafnvel Háskóli Íslands. Einhvers konar samstarfsform eða regnhlífarform yfir marga skóla hér á landi, hvort sem þeir eru allir á landsbyggðinni eða það er blandað, er bara hlutur sem menn skoða, sjá hvað mögulegt er í þeim efnum. Það getur styrkt alla skólana. Við eigum ekki að slá hendinni á móti eða loka augunum fyrir því að skoða þann möguleika. Þá vil ég segja líka að lokum, virðulegi forseti, að ég tek undir áhyggjur hv. þm. Illuga Gunnarssonar af stöðu byggðar á Vestfjörðum. Atvinnugrunnurinn er orðinn svo veikur eftir langvarandi samdrátt á mörgum sviðum, sérstaklega í sjávarútvegi, að það er ástæða til að hafa miklar áhyggjur af framhaldinu. Mér finnst ánægjulegt að heyra frá þingmanni í stjórnarliðinu að hann geri sér grein fyrir þessu og er tilbúinn til að ræða hlutina opinskátt í þeim efnum. Það finnst mér vera málinu til framdráttar því að forsenda einhvers árangurs og skynsamlegra aðgerða er sú að menn viðurkenni stöðuna, geri sér grein fyrir henni eins og hún er og séu tilbúnir að ræða hana opinskátt og einlægt. Það þekkjum við þingmenn kjördæmisins sem höfum farið um Norðvesturkjördæmið í kjördæmavikunni að því miður er uggur í fólki í sjávarbyggðum landsins, sérstaklega á Vestfjörðum þar sem staðan hefur verið erfið lengur en í flestum öðrum sjávarbyggðum landsins. Þar er afar þungt hljóð í fólki, satt að segja, mjög þungt hljóð í fólki. Ég er ekki að segja það að ástæðulausu, heldur einfaldlega vegna þess að það er svoleiðis og það er kannski eins gott að menn átti sig á því, geri sér grein fyrir því og séu þá tilbúnir til að taka ákvarðanir í samræmi við það. Ég heyri að það er vilji allra þeirra sem tóku þátt í þessari umræðu núna að gera sitt til að snúa þróuninni við og finna úrræði sem styrkja grundvöllinn undir búsetu í þessum byggðarlögum. Að svo mæltu, virðulegi forseti, ítreka ég þakkir okkar flutningsmanna til þeirra sem hafa tekið þátt í umræðunni fyrir góðar undirtektir og vonast til þess að uppskeran af tillöguflutningnum og umræðunni komi í ljós fljótlega á nýju ári.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 94/1986, um kjarasamninga opinberra starfsmanna, sem er að finna á þskj. 46. Frumvarp þetta hefur sex sinnum áður verið lagt fram og því jafnan verið vísað til efnahags- og viðskiptanefndar. Málið hefur ekki hlotið afgreiðslu úr nefnd en á 130. löggjafarþingi samþykkti nefndin að leita eftir lögfræðilegu áliti á efni frumvarpsins utan þings. En umfang málsins þótti það mikið að það reyndist of dýrt. Hér á eftir verður því haldið fram og færð fyrir því rök að ákvæði 2. mgr. 7. gr. laga nr. 94/1986 kunni að brjóta gegn stjórnarskrá lýðveldisins Íslands á tvo ef ekki þrjá vegu. Það er í andstöðu við 74. gr. stjórnarskrárinnar sem segir að menn eigi rétt á að taka þátt í félögum en ekki sé hægt að skylda menn til þátttöku í félögum. Það er enn fremur í andstöðu við 40. gr. stjórnarskrárinnar sem segir að engan skatt megi á leggja nema með lögum. Það er og í andstöðu við 77. gr. sem segir að ekki megi fela stjórnvöldum ákvörðun um hvort leggja skuli á skatt, breyta honum eða afnema hann. Það kann líka að brjóta gegn ákvæði stjórnarskrárinnar um frelsi manna til að hafa skoðanir. Sú grein sem lagt er til að felld verði brott, 2. mgr. 7. gr., hljóðar svo, með leyfi herra forseta: „Starfsmaður, sem lög þessi taka til og eigi er innan stéttarfélags samkvæmt lögum þessum, greiði til þess stéttarfélags, sem hann ætti að tilheyra, gjald jafnt því sem honum bæri að greiða væri hann í því, enda fari um laun hans og önnur starfskjör samkvæmt samningum þess samkvæmt nánari ákvörðun fjármálaráðherra eða sveitarstjórnar. Þá ákvörðun skal tilkynna viðkomandi sveitarfélagi.“ Nú vill svo til að í Fréttablaðinu 25. október er frétt um það að Félag prófessora við ríkisháskóla hyggist fara í mál. Þar er viðtal við formann félagsins, Gísla Má Gíslason, sem segir, með leyfi herra forseta: „„Menn eru nú skikkaðir til að greiða í stéttarfélög án þess að vilja vera í þeim þar sem stéttarfélag okkar, sem hefur verið til frá árinu 1989, fæst ekki viðurkennt. Ég kannast ekki við að stéttarfélag hafi ekki fengist viðurkennt síðan á fjórða áratug síðustu aldar og finnst vinnubrögð fjármálaráðuneytisins í sovéskum anda,“ segir Gísli. Hann bendir auk þess á að þau stéttarfélög sem hann segir prófessora nú í hafi ekki samið fyrir prófessora og að launakjör þeirra ráðist ekki af þeim samningum sem þar eru í gildi.“ Samkvæmt þessari frétt er í raun ekki félagafrelsi. Menn geta ekki stofnað stéttarfélög á Íslandi af því að fjármálaráðherra viðurkennir þau ekki. Þetta er náttúrlega dálítið merkileg staða þar sem í upphafi síðustu aldar reis verkalýðurinn upp til að berjast gegn ofurvaldi, stofnaði stéttarfélög og mátti það. En það virðist ekki lengur heimilt í dag. Í þessu sambandi er kannski rétt að geta þess að sambærilegt gjald er iðnaðarmálagjald þar sem öll iðnfyrirtæki eru skyldug með lögum til að greiða til stéttarfélags iðnaðarins eða félagasamtaka þeirra, Samtaka iðnaðarins. Það mál hefur gengið til Mannréttindadómstóls Evrópu eftir dóm frá Hæstarétti sem féllst á að heimilt væri að leggja gjaldið á og Mannréttindadómstóllinn ákvað 15. október síðastliðinn að taka það mál upp. Það er mjög sjaldgæft á þeim bæ að þeir taki mál upp. Það er töluverður áfangi og kann hugsanlega að leiða til þess að menn fari að skoða alla skylduaðild manna að stéttarfélögum, ef Mannréttindadómstóll Evrópu skyldi nú komast að annarri niðurstöðu en Hæstiréttur Íslands. Í lagagrein þeirri sem ég las áðan felst í raun dulbúin skylda til aðildar að stéttarfélagi. Það væri mjög óskynsamlegt fyrir starfsmann að njóta ekki allrar þjónustu stéttarfélags með því að gerast félagi, þótt honum sé það þvert um geð, þar sem hann er þegar búinn að greiða fyrir þjónustuna með félagsgjaldinu. Ég mun líka færa rök fyrir því að ákvæðið gæti brotið gegn ákvæðum stjórnarskrárinnar sem kveður á um að skattar skuli lagðir á með lögum og að ekki skuli fela stjórnvöldum, hvað þá einkaaðilum, ákvörðun um hvort leggja skuli á skatt, breyta honum eða afnema hann. Samkvæmt 2. mgr. 7. gr. er ekki kveðið á um hámarksfjárhæð þess gjalds sem rennur til stéttarfélags. Félagsfundur í stéttarfélagi getur samþykkt hvaða félagsgjald sem er, án hámarks, og það er innheimt af stjórnvöldum með stuðningi þessara laga. Þeim ber að innheimta viðkomandi gjald sem rennur til aðila sem ekki er opinber aðili, þ.e. stéttarfélags. Sá sem á að greiða gjaldið samkvæmt þessum lögum þarf ekki að vera félagsmaður, kæri hann sig ekki um það, og hefur þar af leiðandi ekki neitt með ákvörðunina að gera. Einhver aðili, félagsfundur, ákveður félagsgjald og það er fræðilega ekkert hámark á því gjaldi þannig að félagsfundur gæti ákveðið að gjaldið yrði 100% af launum. Launaskrifstofa ríkisins yrði að innheimta gjaldið samkvæmt þessum lögum. Menn hljóta að sjá af þessu að þetta gengur engan veginn upp, bara alls ekki, gagnvart stjórnarskrá, að einhverjum aðila úti í bæ, félagsfundi í stéttarfélagi skuli falin ákvörðun um hversu mikið gjald menn eigi að greiða, hve mikinn skatt menn eigi að greiða. Á 126. löggjafarþingi var leitað umsagna frá ýmsum aðilum. Þær bárust nokkrar. Um þær umsagnir er það að segja að allar nema tvær eru frá aðilum sem njóta núverandi kerfis, skyldugreiðslu til stéttarfélaga. Stéttarfélögin voru náttúrlega öll neikvæð gagnvart þessu frumvarpi. Engin þessara umsagna tók afstöðu til þess hvort um skattlagningu væri að ræða eða ekki. Ég ætla ekki að fara nánar ofan í þennan kafla, þetta stendur allt í greinargerðinni sem er á fylgiskjalinu sem ég nefndi áðan. Mig langar til, herra forseti, að ræða rétt aðeins um dóm Félagsdóms, nr. 4/1998, sem margoft hefur verið vísað í, sérstaklega í umsögnum. Samkvæmt 1. málslið 61. gr. stjórnarskrárinnar skulu dómendur í embættisverkum sínum einungis fara eftir lögunum. En við höfum því miður engan sérstakan stjórnlagadómstól á Íslandi eins og er víða, t.d. í Þýskalandi, þannig að Hæstiréttur hefur í einstökum málum farið í hlutverk stjórnlagadómstóls og dæmt hvort lög frá Alþingi, þar á meðal þessi lög hér, standist stjórnarskrá. Það sérkennilega er að Félagsdómur komst að þeirri niðurstöðu í máli nr. 4/1998 að greinin sem um ræðir samræmdist ákvæðum stjórnarskrárinnar um félagafrelsi. Það er mjög athyglisvert að Félagsdómur telji sig umkominn að dæma um hvort lög frá Alþingi standist stjórnarskrá. Ég fullyrði að dómurinn hafi ekki haft til þess heimild. Ef einhver mun ekki una þeim dómi, einhver opinber starfsmaður og mundi kæra það til almennra dómstóla sem heyra ekki undir Félagsdóm þá mundi það að sjálfsögðu geta lent í Hæstarétti. Hvað gerðist ef Hæstiréttur kæmist að þeirri niðurstöðu að þetta stæðist ekki stjórnarskrá? Eftir að Félagsdómur er búinn að fella þennan úrskurð kæmi upp mjög merkileg staða. Ég tel að Félagsdómur hafi ekki haft heimild til þess að kveða úr um málið og fara í hlutverk stjórnlagadómstóls. Mikið hefur verið rætt um það að félagsgjald sé þjónustugjald. Menn séu að borga fyrir alls konar réttindi sem stéttarfélagið afli. Það má kannski segja það. En þá ætti líka þjónustugjaldið að vera krónutala því það getur varla verið meira mál að semja fyrir mann sem er með 400 þús. á mánuði í laun heldur en fyrir þann sem er með 200 þús. kr. á mánuði og mætti kannski halda því fram að það væri öfugt. Það væri erfiðara að semja fyrir þann sem er með lægri launin. Þannig að gjaldið ætti þá ekki að vera hlutfallslegt. En það er hlutfallslegt, er yfirleitt 1% eða 1,5% af launum af því að félagsfundir hafa ákveðið það þannig með skattlagningarvaldi sínu. Þetta getur því varla verið þjónustugjald fyrir utan það að samkvæmt nýrri stefnu þá er búið að heimila forstöðumönnum ríkisstofnana að gera persónulegan samning við starfsmenn um launakjör og þá nýtur starfsmaðurinn ekki stéttarfélagsins lengur. Hann þarf að semja sjálfur nema í samningum um lágmarkslaun. Í því tilfelli eru samningar um laun atriði sem ekki getur verið innifalið í félagsgjaldinu. 77. gr. stjórnarskrárinnar hljóðar svo, með leyfi herra forseta: „Skattamálum skal skipað með lögum. Ekki má fela stjórnvöldum ákvörðun um hvort leggja skuli á skatt, breyta honum eða afnema hann. Enginn skattur verður lagður á nema heimild hafi verið fyrir honum í lögum þegar þau atvik urðu sem ráða skattskyldu.“ Hér er sérstaklega kveðið á um réttarvernd borgaranna gagnvart álagningu skatta sem stjórnarskráin tryggir. Ekki má framselja vald til ákvörðunar skatta til stjórnvalda og álagning skatta skal vera samkvæmt lögum. Hvorugt er til staðar varðandi það gjald sem fjallað er um í þessu frumvarpi. Upphæð þess er ákveðin á félagsfundi og álagningin er ekki samkvæmt lögum. Það er ekkert sem segir í lögum um það hvað þetta gjald eigi að vera hátt. Hvort það eigi að vera 1%, 10%, 50% eða 100% af launum. Eða hvort það eigi að vera föst tala, 50 þús. kr. á mánuði. Það er ekkert í lögunum sem segir til um það og félagsfundur hefur algerlega frjálsar hendur um að ákveða hvað gjaldið eigi að vera. Í greinargerð með frumvarpinu eru talin upp nokkur svipuð dæmi og þar er m.a. nefnt dæmi um búnaðargjaldið en ég er einmitt með frumvarp sem var rætt og vísað til landbúnaðarnefndar fyrir stuttu, í síðustu viku, þar sem lagt er til að búnaðargjald verði fellt niður eða að skylda bændur til að greiða til stéttarfélags. Svo er nefnt dæmi um sóknargjald samkvæmt lögum nr. 91/1987 sem er nefskattur og hækkar eins og laun og rennur til trúfélags viðkomandi en ella til Háskóla Íslands ef viðkomandi er ekki í neinu trúfélagi. Það verður ekki séð að sá trúlausi fái neina sérstaka þjónustu hjá háskólanum umfram aðra menn þannig að það er heldur ekki þjónustugjald. Enn fremur nefndi ég stefgjald sem er m.a. tekið sem prósenta af tölvum og segulbandstækjum og þessi vörugjöld renna til samtaka höfundarréttafélaga sem aðallega eru listamenn en það rennur ekki til aðalhöfundanna sem eiga hagsmuna að gæta í tölvum sem eru hugbúnaðarsmiðir. Þeir fá ekkert af þessu gjaldi og það er mjög sérkennilegt. Svo er það iðnaðarmálagjaldið sem ég nefndi rétt áðan að það er líka eitt dæmi um svona skatt og ég hef flutt um það frumvarp og það er komið núna til hv. efnahags- og skattanefndar til umfjöllunar og er auk þess til umfjöllunar hjá Mannréttindadómstóli Evrópu sem hefur samþykkt að taka það upp eins og ég gat um áðan. Svo er líka spurningin um iðgjald til lífeyrissjóðs samkvæmt lögum nr. 129/1997 sem er heldur ekki þjónustugjald vegna þess að karlmaður sem er einhleypur og ekki eins langlífur og konan að meðaltali, hann þarf að borga sama gjald og kona sem er langlífari, hugsanlega gift.  Að minnsta kosti borga þeir sem eru með maka sama iðgjald og þeir sem eiga mörg börn sem geta notið barnalífeyris þannig að þetta er ekki þjónustugjald. Svo mátti líka líta á útvarpsgjaldið sem undarlegan skatt en núna er búið að breyta því yfir í nefskatt eins og kunnugt er. Í greinargerðinni er enn fremur fjallað um félagafrelsi en ég ætla nú ekki að fara nánar ofan í það en árið 1992 skrifaði Elín Blöndal kandídatsritgerð til embættisprófs sem fjallaði um neikvætt félagafrelsi og er farið í gegnum þá vinnu í greinargerðinni. En það sem ég ætla að geta um í lokin er skoðanafrelsi. Það er sem sagt frelsi manna til að hafa skoðanir. Nú er ekkert sem bannar stéttarfélagi að hafa skoðun á hinum og þessum hlutum og þau hafa oft og tíðum skoðanir á þessu og hinu. Það væri svo sem í lagi ef þeir sem greiddu til þeirra hefðu frelsi til þess að hætta að greiða í félagið ef þeim líka ekki skoðanirnar. En í þessu tilfelli verða menn að greiða til viðkomandi stéttarfélags og ég vil minna á að BSRB hefur sett á oddinn og boðið hingað til lands sérfræðingum á sviði réttinda manna til að njóta vatns, haft mikinn áhuga á því að fólk hafi hreint vatn til að drekka o.s.frv. sem er í sjálfu sér ágætt mál. En það er ekki endilega víst að allir félagsmenn í BSRB séu sama sinnis. Þeir eru þá neyddir til þess að greiða fyrir skoðun sem þeir eru andvígir. Þeir verða að greiða fyrir hana. Gott dæmi um slíkt er t.d. að þegar prófessorarnir vilja stofna stéttarfélag þá er þeim í rauninni bannað það. Eins væri með þá sem væru á öndverðu máli og teldu t.d. að núverandi stéttarfélög opinberra starfsmanna hafi ekki staðið sig nógu vel í því að berjast fyrir kjörum sínum og mundu vilja stofna nýtt herskárra stéttarfélag. Þá mættu þeir það ekki eða þeir yrðu þá að borga jafnframt til gamla stéttarfélagsins líka, sem hugsanlega berðist gegn stofnun nýja félagsins því það væri í samkeppni við það. Ég held því, herra forseti, að þetta fyrirkomulag gangi engan veginn upp. Ég ætla ekki að ræða þetta frekar. Þetta stendur allt í greinargerð með frumvarpinu. Ég legg til að lokinni umræðu verði því vísað til hv. efnahags- og skattanefndar.

Herra forseti. Hv. þm. Pétur Blöndal sýnir mikla staðfestu í þessu máli, lofsverða staðfestu verð ég að segja. Ég velti því hins vegar fyrir mér hvort á bak við þessa staðfestu kunni að liggja forræðishyggja. Ég velti því fyrir mér. Aðilar vinnumarkaðarins, félagsmenn þeirra, hafa komið sér niður á ákveðið skipulag um vinnuréttargjöld, um félagsgjöld, um forgangsrétt og hafa samið um það og eins gildir á sviði opinberra starfsmanna nema þarna er löggjöf afsprengi samninga og samkomulags aðila á vinnumarkaði. Er einhver vísir að forræðishyggju þess að hv. þm. Pétur Blöndal vilji að Alþingi gefi fyrirmæli ofan frá um að stéttarfélög velji sér aðrar leikreglur en eru í gildi? Ég velti því fyrir mér. Getur verið að svo sé? Það er nú einu sinni svo, hv. þm. Pétur Blöndal, að þetta kerfi sem við höfum á vinnumarkaði, hvað sem menn vilja segja um það, hefur verið býsna friðsamlegt síðustu tæpa tvo áratugina. Skipulagið hefur gert það að verkum að menn hafa gengið til kjarasamninga og fleira með skipulegum hætti í friði, verkföllum hefur fækkað verulega og þar fram eftir götunum. Ég velti því líka fyrir mér fyrir utan hugsanlegt forræðishyggjuívaf hv. þm. Péturs Blöndals, hvort þetta frumvarp samþykkt óbreytt kunni að vera kveikja að ófriðarbáli á vinnumarkaði, í óskipulögðum vinnumarkaði. Ég velti þeirri hugsun fyrir mér af fullri alvöru að í landinu séu 500 stéttarfélög sem þurfi að semja við í hverjum einasta kjarasamningi. Ég ítreka það aftur að þetta skipulag byggir á frjálsum samningum og félagsgjaldið eða vinnuréttargjaldið á samningsfrelsi, sem er líka stjórnarskrárbundið. Þetta eru nú svona hugleiðingar sem koma í huga minn ásamt mörgum fleirum og það er alltaf merkilegt þegar þingmaður, eins og hv. þm. Pétur Blöndal stendur upp og veltir fyrir sér mannréttindum. Það er fagnaðarefni. Hv. þingmaður hefur haft þá staðfestu að leggja þetta frumvarp fram í febrúar 2001. Einhverjar umræður urðu þá. Aftur í febrúar 2002. Þá sagði enginn neitt. Í nóvember 2002 var rætt um það og þar tóku helst til máls hv. þm. Pétur Blöndal og hv. þm. Ögmundur Jónasson sem fjölluðu ítarlega um málið og skiptust á skoðunum og fóru í svör og andsvör. Enn á ný kemur frumvarpið fram 2003 en þá vildi enginn hv. þingmaður ræða það þannig að um eintal var að ræða hjá hv. þingmanni í framsögu. 2004 urðu hins vegar ansi fjörugar umræður og þar voru sömu hv. þingmenn í aðalhlutverkum og ég hef hér nefnt. Enn kom frumvarpið fram haustið 2005 og þá var eingöngu flutt framsöguræða. Það veldur mér vissum vonbrigðum með staðfestu þingmannsins að frumvarpið skyldi ekki koma fram 2006–2007. Hv. þingmaður skýrir það ef til vill fyrir þingheimi hvað veldur staðfestuleysi hans það árið. Getur verið, hv. þingmaður, að eitthvert samsæri hafi verið þar á bak við, að Sjálfstæðisflokkurinn hafi bannað hv. þingmanni að leggja það fram til að ekki yrði atkvæðaflótti frá flokknum? Þetta er auðvitað samsæriskenning. Ég viðurkenni það sjálfur. En hún er alveg spurningarinnar virði þessi kenning. Hún er alveg spurningarinnar virði hvort flokkurinn hafi sett hv. þingmanni stólinn fyrir dyrnar. Ég trúi því ekki en það væri gott að fá svör við því. Í ljósi þessarar staðfestu hv. þingmanns og í ljósi þeirrar miklu umræðu sem farið hefur fram þá þarf ég ekki að lengja mál mitt hér mikið heldur vísa í umræðuna og vísa sérstaklega í ræður hv. þm. Ögmundar Jónassonar sem leggst gegn þessu og það er stefna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs. Ég tek undir rök hans heils hugar. Aðeins svo um 2. mgr. 7. gr. laga nr. 94/1986. Því fer fjarri að mínu mati að þetta ákvæði kveði á um skylduaðild að stéttarfélögum. Það er óheimilt. Hins vegar er talið að samningar um forgangsrétt og samningar um félagsgjöld til stéttarfélaga og vinnuréttargjöld standist stjórnarskrána. Það er svo. Þessi gjaldtaka á sér ákveðinn bakgrunn. Stéttarfélög gegna opinberum skyldum, svo sem að ganga til kjarasamninga og gera þá. Það svið er umvafið löggjöf um stéttarfélög opinberra starfsmanna og almennri löggjöf um stéttarfélög og vinnudeilur frá fjórða áratug síðustu aldar en var endurskoðuð á síðasta áratug hennar. Um er að ræða vinnuréttargjald sem stenst stjórnarskrána að mínu mati. Hv. þm. Pétur Blöndal sagði að með þessu ákvæði væri komið í veg fyrir stofnun stéttarfélaga opinberra starfsmanna og nefndi í því sambandi prófessora en því er ég ósammála. Þetta ákvæði girðir ekki fyrir að Félag prófessora geti krafist kjarasamninga við hæstv. fjármálaráðherra Sjálfstæðisflokksins, valdið til að tryggja það liggur hjá þeim flokki. Stofnuð hafa verið sjálfstæð stéttarfélög og félagsmenn úr einu stéttarfélagi hafa flutt sig til annars. Dómar Félagsdóms þar að lútandi liggja fyrir svo ég hef ekki áhyggjur af Félagi prófessora. Sem lögmaður félagsins hef ég reyndar stutt þá í kröfugerð þeirra þannig að mér er málið nokkuð kunnugt. Hv. þm. Pétur Blöndal talaði um samráð, samráðspólitík og forræðishyggju. Nú stendur yfir endurskoðun á kjarasamningum og lagaumhverfi opinberra starfsmanna. Ekki er klókt að grípa inn í samráðs- og samstarfsferil frjálsra félagasamtaka og ríkisins því að frelsið er líka hjá stéttarfélögum. Í stjórnarskránni er stéttarfélögum meira að segja gert sérstaklega hátt undir höfði. Þau eru talin meðal mikilsverðustu félaga í lýðræðisþjóðfélagi ásamt stjórnmálaflokkum. Andstaðan gegn frumvarpinu er ekki bundin við Vinstri hreyfinguna – grænt framboð. Læknafélag Íslands, Alþýðusambandið, BSRB, fjármálaráðuneytið og Bandalag háskólamanna hafa mælt gegn því. Miðað við afstöðu hæstv. fjármálaráðherra er það innanflokksvandamál í Sjálfstæðisflokknum að hv. þm. Pétur Blöndal rekst ekki í húsi Sjálfstæðisflokksins með skoðanir sínar.  
             Hv. þm. virðist heldur ekki rekast í ríkisstjórnarsamstarfinu hvað þetta mál varðar því að samstarfsflokkur Sjálfstæðisflokksins í ríkisstjórn hefur lagst eindregið gegn lagabreytingatilþrifum hans. Fyrrverandi formaður Samfylkingarinnar, Össur Skarphéðinsson, tók dyggilega undir sjónarmið Ögmundar Jónassonar í ræðu sinni á 131. löggjafarþingi þegar frumvarp hv. þm. Péturs Blöndals var til umræðu eina ferðina enn. Ég ítreka að ekki skal rugga bátnum þegar skipulag verkalýðshreyfingarinnar og atvinnurekenda eiga í hlut. Ég fagna umhyggju hv. þingmanns fyrir stjórnarskránni en forgangsröðun þjóðþrifamála mætti ná lengra. Landsbyggðin brennur og ég get nefnt margt fleira.  Ég hefði líka kosið að sjá hv. þingmann ganga til liðs við mig og fleiri landsbyggðarþingmenn og krefjast þess að jafnræðisregla stjórnarskrárinnar væri virt gagnvart fólki sem býr á landsbyggðinni, að það geti kosið sér búsetu úti á landi án þess að vera mismunað hvað varðar menntun, samgöngur, atvinnu og margt fleira.

Herra forseti. Þetta var skrýtin ræða. Svo virðist sem hv. þingmaður kveinki sér undan þeim málflutningi að hann sé að berjast gegn mannréttindum og stjórnarskrá. Hann segir að ekki skuli efna til ófriðarbáls á vinnumarkaði. Hvað hefði hann sagt í árdaga verkalýðsbaráttunnar þegar verkalýðurinn stofnaði stéttarfélög og ruggaði bátnum til að krefjast betri kjara og réttinda handa sjálfum sér? Það getur verkalýðurinn ekki nú því að allt er orðið niðurnjörvað eins og í Sovét. Það er þó ekki víst að fyrirkomulagið sem við fundum upp fyrir nokkrum áratugum eigi að gilda til eilífðar. Það er firra að halda að Sjálfstæðisflokkurinn banni mér eitt og annað og ég hafi þess vegna ekki flutt frumvarp í tvö ár. 

Herra forseti. Ef ég hefði verið uppi þegar verkalýðshreyfingin stóð í réttindabaráttu sinni hefði ég aldeilis tekið þátt af fullum krafti.

Hefðirðu verið réttu megin?

Barátta hv. þingmanns snýst ekki um réttindi verkafólks, 

Herra forseti. Mér dettur ekki í hug að reyna að forgangsraða hugsjónum hv. þingmanns. Hann má hafa þær í þeirri röð sem hann vill. Hv. þingmaður talaði ekki um skattlagningarvandann, að félagsfundur í stéttarfélagi geti ákveðið hvaða gjald sem er, annaðhvort sem prósentur eða krónutölu. Það er ekkert í lögunum sem hindrar það. Þeir geta ákveðið að félagsgjaldið sé 100 þús. kr. á mánuði eða 100% af launum eða hvað sem er. Hvernig stenst það ef hv. þingmaður ber svona mikla umhyggju fyrir stjórnarskránni? Hann segir að ég gæti ekki hagsmuna verkafólks. Það er ekki verkafólk sem ég berst fyrir eða ræðst á, það eru stéttarfélög. Verkalýðsrekendur eru allt annað en verkafólk. Frumvarpið gengur út á frelsi einstaklingsins til að velja sér stéttarfélag eða láta það vera eins og stjórnarskráin segir til um. Samkvæmt frumvarpinu ber honum að greiða til stéttarfélags sem hann hefur ef til vill ímugust á. Hann skal samt halda uppi starfseminni og greiða fyrir skoðanir forustumanna viðkomandi stéttarfélags eða stéttarfélagasambanda eins og BSRB.

Herra forseti. Ég lagði ekki til að hv. þm. Pétur Blöndal breytti forgangsröð sinni. Ég benti hins vegar á að mér þætti réttara að hann tæki upp önnur mál. Ég vil nota tækifærið og tala um skattlagningu. Þegar stjórnarskránni var breytt 1995 var í forvinnunni sem fram fór 1992 til 1994 mikið rætt um félagsgjöld, skattlagningu og annað sem hv. þingmaður talaði um. Þá kallaði ég frumvarp ríkisstjórnarinnar vopnabúr árása á verkalýðshreyfinguna. Því tókst að breyta, t.d. með ákvæðinu um að stéttarfélögin væru mikilvægustu félög í lýðræðisríki ásamt stjórnmálafélögum. Þau og félagsmenn þeirra eiga sjálf að fá að ráða málum sínum. Leitað var til virtra fræðimanna á sviði stjórnskipunar og voru allir sammála um að skipulag á félagsgjöldum, forgangsrétti og öðru stæðist. Menn eru ekki skyldaðir til veru í stéttarfélögum. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður muni næst leggja fram frumvarp þar sem skoðaðir yrðu innviðir samtaka atvinnulífsins og skylduaðildarákvæði sem þar ríkja. 
            

Herra forseti. Hv. þm. Atli Gíslason fór yfir það hversu oft áður hv. þm. Pétur Blöndal hefði flutt þetta mál. Hann fór líka yfir það hverjir hefðu talað og raunar hve fáir hefðu talað. Ég skildi það á þann veg að hann teldi málið þar með ekki nógu athyglisvert til að leggja það fram á þingi. Ég vil benda hv. þingmanni á að í mörgum merkum málum hafa ekki endilega svo margir talað. Ekki er þar með sagt að mál séu þess eðlis að ekki eigi að taka þau alvarlega og jafnvel hafa áhuga á að ræða þau eins og hér er gert. Hann nefndi að enginn í Sjálfstæðisflokknum hefði áhuga á því að ræða þetta mál og fann ég mig því knúna til að standa upp og segja örfá orð. Mér þótti líka lítillæti af hv. þm. Atla Gíslasyni að segja að allt hefði komið fram í þessu máli sem hefði þurft að koma fram. Það sé nóg fyrir okkur að lesa þingræðurnar, lesa ræður hv. þm. Péturs Blöndals og hv. þm. Ögmundar Jónassonar, og þá þyrfti ekki að bæta miklu við. Mér þótti þingmaðurinn gera heldur lítið úr sinni eigin þekkingu á málinu, sem ég hygg að sé töluverð. Mig langar að benda á eina setningu í greinargerðinni sem fylgir frumvarpinu hjá hv. þm. Pétri Blöndal, þar sem segir að málið hafi ekki hlotið afgreiðslu vegna þess að ekki hafi verið hægt að fá álit sérfræðinga eins og nefndin hafði óskað eftir. Í þessu samhengi vil ég benda á að mikilvægt er að þingmenn leggi sjálfir fram sín hugsjónamál, mál sem þeir vilja að nái fram að ganga og vilja að rætt verði um. Ég vil einnig leggja áherslu á að alþingismönnum sé tryggð sú vinnuaðstaða að geta fengið sérfræðiálit eða haft sérfræðinga á sínum snærum til að fara 

Herra forseti. Ég er eiginlega hjartanlega sammála flestu því sem hv. þm. Ólöf Nordal flutti hér. Ég verð að segja alveg eins og er, ég veit ekki hvað hefur komið fyrir mig. Ég rakti það að á köflum hefðu fáir talað en það hefur kannski ekki komist nógu vel til skila að stundum urðu mjög fjörugar umræður. Margir aðrir tóku til máls um frumvarpið. Ég vísa í það til að lengja ekki ræðutímann hér á þingi. Ég get reyndar upplýst að ég ætlaði að vera á fundi klukkan fimm en mér fannst málið það mikilsvert að ég ákvað að vera hér. Það vekur hins vegar athygli mína að ekki skuli fleiri en ég standa upp og flytja ræður, skarpar, greinargóðar ræður, þar sem vikið er að öllum þáttum þessa máls og það skoðað í heildarsamhengi. Ég er algjörlega sammála hv. þm. Ólöfu Nordal um það að ekki er nógu vel búið að okkur þingmönnum sem höfum hugsjónir eins og hv. þm. Pétur Blöndal. Það skortir aðstoð. Ég bý að því að vera lögfróður og kunna fleira en ég hugsa til fólks sem vinnur í allt öðrum starfsgreinum. Það hefur ekki færni til að semja lagafrumvörp þó að það hafi færni á sínu sviði, geti sett hugsanir á blað og ég veit ekki hvað. En ég tek undir það að þingið þarf að skapa okkur betri aðbúnað. Ég hef stundum talað um að þingið væri ekki annað en lagaafgreiðslustofnun framkvæmdarvaldsins. Það hljómar kannski kunnuglega en við erum það allt of mikið. Við erum allt of mikið að afgreiða frumvörp frá framkvæmdarvaldinu, síðast bráðabirgðalög með atkvæðagreiðslu í dag. Ég hefði gjarnan kosið að sjá frekari aðstoð og ég tala nú ekki um aðstoð við landsbyggðarþingmenn sem er að mínu mati í skötulíki.

Hæstv. forseti. Kvartað hefur verið undan ónógum umræðum þannig að maður verður að leggja sitt fram. Ég vil lýsa mig andsnúna frumvarpinu. Ég tel að það muni grafa undan starfsemi stéttarfélaga og verkalýðshreyfinga í landinu og þar með grafa undan einni af meginstoðum lýðræðisþjóðfélags nútímans. Það hefur færst í vöxt að einstaklingar semji beint við atvinnurekendur sína um kaup og kjör. Ég er ekki alveg viss hvað mér finnst um þá þróun, að minnsta kosti virðist hún koma verr út fyrir konur en karlmenn. Það er nokkuð sem ég óttast. Hins vegar er ekki jafnmikill uggur í brjósti mér og væri ef kjarasamninga nyti ekki við þar sem lágmarksréttindi eru tilgreind. Þeirra lágmarksréttinda njóta allir opinberir starfsmenn enda greiða þeir allir fyrir þau réttindi sín og við ræðum það hér hvort það gjald sé dulbúin félagsskylda. Svo virðist sem hv. flutningsmenn telji að slíkar greiðslur séu í andstöðu við stjórnarskrána og um sé að ræða dulbúna félagsskyldu. Það tel ég hins vegar ekki og er, líkt og komið hefur fram, ekki ein um þá skoðun. Nægir að vitna í niðurstöðu Félagsdóms, sem ekki allir eru sammála. Hægt er að rökstyðja ýmislegt í nafni frelsisins. Ég tel þó öfugsnúið frelsi að búa til aðstæður þar sem erfitt er fyrir verkalýðsfélög og stéttarfélög að dafna. Að sjálfsögðu er erfitt fyrir stéttarfélög að dafna ef fólk getur kosið að greiða ekki til þeirra en engu að síður notið réttinda um lágmarkskjör. Það segir sig sjálft að fólk kýs að greiða ekki fyrir það. Öfugsnúið frelsi, segi ég, því að ég tel að frelsi hafi margar birtingarmyndir. Ein þeirra birtingarmynda sem mér finnst hvað sterkust er það frelsi sem verkalýðshreyfingin hefur fært okkur með áratugabaráttu sinni, frelsi til að lifa með reisn og frelsi til að fá mannsæmandi kjör fyrir vinnu okkar.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi um breytingar á lögum um almannatryggingar, sem eru nr. 100 frá 2007. Flutningsmenn eru auk mín hv. þingmenn Guðjón A. Kristjánsson, Grétar Mar Jónsson og Jón Magnússon. Í frumvarpinu er lagt til að gera breytingar á 42. gr. almannatryggingalaga, sem fjallar um sjúkratryggingar og tannlækningar viðvíkjandi þeim, og lagt til að gera breytingar á þann veg að auka tryggingaverndina frá því sem kveðið er á um í gildandi lögum. Í 42. gr. gildandi laga er tekið fram í fyrsta lagi að tannréttingar séu undanskildar sjúkratryggingum og í öðru lagi að sjúkratryggingar taki eingöngu þátt í greiðslum vegna tannlæknaþjónustu aldraðra, öryrkja, barna og unglinga yngri en 18 ára. Við flutningsmenn leggjum til að þessu verði breytt, annars vegar að tannréttingar verði teknar inn í sjúkratrygginguna og viðeigandi breyting á 1. mgr. 42. gr. gerð til þess að það náist fram, hins vegar að tryggingaverndin hjá sjúkratryggingunum verði aukin hvað varðar tannlæknaþjónustuna þannig að hún nái til stærri hóps en er í gildandi lögum. Við leggjum til í frumvarpinu að stigið verði skref í þá átt að tannlæknaþjónustan verði að öllu leyti undir tryggingaverndinni. Við leggjum einnig til að það verði gert í áföngum og að tryggingaverndin nái strax við gildistöku frumvarpsins, sem við áætlum að verði 1. janúar 2008, til allra þeirra sem eru yngri en 25 ára en ekki bara þeirra sem eru yngri en 18 ára auk þeirra sem njóta tryggingaverndarinnar og taldir eru upp, þ.e. aldraðra og öryrkja. Við leggjum til að tryggingaverndin verði hækkuð fyrir þá sem eru 25 ára og yngri í stað 18 ára. Auk þess leggjum við til að aldursmörkin hækki um þrjú ár um hver áramót þar til að allir sem eru orðnir fertugir og yngri eru komnir undir tryggingavernd. Þetta er innihald frumvarpsins, virðulegi forseti, og ef það nær fram að ganga verður veruleg breyting á tryggingavernd varðandi tannréttingar og tannlæknaþjónustu frá því sem nú er þó svo að skrefið sé ekki stigið til fullnustu í þessu frumvarpi. Okkur þótti rétt að gera þetta í áföngum og stíga þetta skref með frumvarpinu núna. Frumvarpinu fylgir greinargerð sem ég vil leyfa mér að lesa, með leyfi forseta: „Með frumvarpi þessu eru lagðar til verulegar breytingar á greiðsluþátttöku ríkissjóðs í tannlæknakostnaði landsmanna. Gert er ráð fyrir að tannréttingar verði felldar inn í tannlæknaþjónustuna og greiddar með sama hætti og sjúkratryggingin og látin ná til fleiri en nú er. Aldursmörkin verði hækkuð strax úr 18 árum í 25 ár við næstu áramót og síðan árlega um þrjú ár þar til allir 40 ára og yngri, auk aldraðra og öryrkja, falla undir sjúkratrygginguna 1. janúar 2013. Ekki er lagt til að stíga skrefið til fulls að svo stöddu, en af hálfu flutningsmanna er markmiðið að kostnaður sjúklings við tannlækningar, án tillits til aldurs, verði meðhöndlaður eins og annar lækniskostnaður og falli að lokum inn í sjúkratrygginguna. Gert er ráð fyrir að greiðsluþátttaka sjúklings verði föst fjárhæð, sambærileg við kostnað við aðra læknisþjónustu utan sjúkrahúsa og ákveðin í gjaldskrá sem ráðherra setur en horfið frá því fyrirkomulagi sem verið hefur að endurgreiðsla ríkisins miðist við gjaldskrá sem ráðherra setur án tillits til þess gjalds sem tannlæknar innheimta fyrir þjónustu sína. Rétt þykir að minna á frétt í Ríkisútvarpinu frá 14. mars 2007 með fyrirsögninni Tannverndarstefna stjórnvalda í molum. Þar er haft eftir Sigurjóni Benediktssyni, formanni Tannlæknafélags Íslands, að stjórnvöld hafi brugðist í tannverndarmálum barna. Segir hann að tannheilsa barna fari eftir því hvort foreldrar þeirra hafi efni á því að senda þau til tannlæknis. Sem dæmi þá kosti tannskoðun þriggja ára barns hjá barnatannlækni um 11.000 kr. en aðeins um 3.000 kr. fáist endurgreiddar og því greiði foreldrar um 8.000 kr. úr eigin vasa. Þann kostnað sé svo ekki hægt að telja með við umsókn um afsláttarkort vegna lækniskostnaðar. Annars staðar á Norðurlöndum greiði stjórnvöld yfirleitt allan kostnað af tannvernd barna. Sigurjón segir að nýlegar rannsóknir heilbrigðisráðuneytisins bendi til þess að stefna íslenskra stjórnvalda hafi reynst illa. Nýlegar tölur benda til þess að fimmtungur barna og unglinga á aldrinum 4–18 ára fari ekki til tannlæknis. Ekki liggja fyrir nákvæmar upplýsingar um kostnað við tannlækningar, en lauslegt mat gerir ráð fyrir að heildarkostnaður, að tannréttingum meðtöldum, geti verið allt að 7–8 milljarðar kr. Hlutur ríkisins er um 1.300 millj. kr. eða tæplega 20% af heildarkostnaði. Ætla má, verði frumvarpið að lögum, að kostnaður nemi í fyrstunni um 1 milljarði kr. árlega, en að fullu komið til framkvæmda nái það til ríflega helmings kostnaðar þeirra sem í dag eru ekki sjúkratryggðir eða 3–4 milljarðar kr.“ Þannig er greinargerðin með þessu frumvarpi. Ljóst er að kostnaður er umtalsverður. Það er ástæðan fyrir því að við tökum þetta í tveimur áföngum. Í þessu frumvarpi er fyrri áfanginn, þar leggjum við til þá breytingu að um það bil helmingurinn af þeim kostnaði sem í dag fellur utan tryggingaverndar falli á ríkissjóð. Gert er ráð fyrir öðru frumvarpi síðar þar sem skrefið verður stigið til fulls. Ég vil vekja athygli á því í lokin, virðulegi forseti, að það er dálítið sérstakt að hér á landi hafi mál skipast svo að tannréttingar og tannlækningar skuli að verulegu leyti vera undanþegnar tryggingavernd sjúkratrygginga. Þetta eru einu bein líkamans, og eini staður líkamans, sem ekki eru sjúkratryggð. Eigi einstaklingur við sjúkdóm að stríða eða verður fyrir meiðslum er hann tryggður fyrir því. Heilbrigðiskerfið tekur við honum og veitir honum sína þjónustu og ríkið borgar kostnaðinn að mestu leyti. Meðaltalstölur eru þannig að ríkið greiðir um 85% af kostnaði en sjúklingurinn 15%. Það er meðaltalskostnaður í heild en það getur verið breytilegt eftir sjúkdómum. Þegar munnholið á í hlut eða tannbeinin er tryggingaverndin miklu rýrari. Ríkið greiðir kannski um 20% af kostnaðinum en einstaklingurinn 80%. Í þessu er ekkert samræmi, virðulegi forseti, og því finnst okkur eðlilegt að breyta almannatryggingalögunum þannig að munnhol og tannbein verði sjúkratryggð með nákvæmlega sama hætti og aðrir líkamspartar. Því er líka gert ráð fyrir, eins og kemur fram í greinargerðinni, að kostnaðarþátttaka ríkissjóðs breytist samhliða því að frumvarpið nær fram að ganga svo að það verði ekki þannig að ríkið greiði sinn hlut miðað við auglýsta gjaldskrá, sem það býr við, en ekki raunverulegan kostnað sjúklinga af því að fara til tannlæknis. Virðulegi forseti. Ég legg til að málið gangi til heilbrigðisnefndar og 2. umr. að þessari umræðu lokinni.

Herra forseti. Ég ætla að kynna hér tillögu til þingsályktunar um heilsársveg yfir Kjöl. Ásamt mér eru þó nokkuð margir meðflutningsmenn að þessari tillögu og ætla ég, með leyfi forseta, að fá að lesa nöfn þeirra hv. þingmanna. Það eru Kristján Þór Júlíusson, Guðni Ágústsson, Einar Már Sigurðarson, Valgerður Sverrisdóttir, Árni Johnsen, Bjarni Harðarson, Björk Guðjónsdóttir, Grétar Mar Jónsson, Birkir J. Jónsson, Ólöf Nordal, Bjarni Benediktsson, Jón Gunnarsson, Ármann Kr. Ólafsson, Jón Magnússon og Ásta Möller. Þetta eru þeir 16 hv. þingmenn sem standa að þessari þingsályktunartillögu. Hún hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að kanna þjóðhagslega hagkvæmni þess að leggja heilsársveg yfir Kjöl. Jafnframt verði gerð forkönnun á umhverfisáhrifum og könnuð samfélagsleg áhrif framkvæmdarinnar, m.a. á atvinnustarfsemi og byggðir landsins. Ríkisstjórnin skili Alþingi skýrslu um málið fyrir 1. apríl 2008.“ Í greinargerð með þingsályktunartillögunni segir á þessa leið: Ekki er langt síðan farið var að tala af alvöru um þann möguleika að stytta leiðina milli Norður- og Suðurlands með bættum hálendisvegum. Á síðustu árum hefur hins vegar mikið verið um þetta rætt af fullri alvöru með það að markmiði að tengja saman fjölmennustu byggðir landsins. Árið 2003 tók Vegagerðin saman stutta samantekt um styttingu leiða en í henni var m.a. velt upp þeim möguleika að fara um Kjöl og virkja aftur þessa fornu samgönguleið sem Íslendingar hafa nýtt sér um aldir. Sívaxandi þungi ferðamannaumferðar er nú á gamla Kjalvegi með tilheyrandi skemmdum á bifreiðum og rykmengun. Félagið Norðurvegur ehf. hefur látið vinna úttektir á samfélags- og byggðaáhrifum sem framkvæmdin kynni að valda. Enn fremur hefur félagið látið vinna fyrstu athugun varðandi rekstrarkostnað, stofnkostnað, umferðarspá og hagkvæmni framkvæmdarinnar. Loks hefur verið gerð skoðanakönnun sem sýnir að 52,6% landsmanna eru mjög hlynnt eða frekar hlynnt lagningu heilsársvegar yfir Kjöl. Enn meiri stuðningur er við framkvæmd sem þessa á Akureyri, 66,1%, og 64,7% í Árborg. Þessi gögn munu nýtast við frekari athuganir og undirbúningsvinnu. Vegagerðin hefur enn fremur skoðað veðurfar á hálendinu með vegalagningu í huga. Allar líkur benda til þess að hægt sé að leggja nýjan Kjalveg frá þjóðvegi 1 við Silfrastaði í Skagafirði yfir að Gullfossi. Slíkur vegur gæti legið upp Goðdalafjall að norðan og svo áfram sem leið liggur milli jökla, lægi síðan austan við Bláfell og mundi enda við umferðarmiðstöðina við Gullfoss. Það mundi þýða 47 km styttingu milli Reykjavíkur og Akureyrar ef farin væri Hellisheiði. Vegalengdin fer úr 388 km niður í 341 km. Stytting milli Selfoss og Akureyrar verður 141 km, fer úr 430 km niður í 289 km. Fyrstu athuganir benda til þess að vetraraðstæður á Kili verði ekki að ráði verri en á fjallvegum á Norður- og Austurlandi. Ekki þarf að fjölyrða um gífurleg jákvæð byggða- og samfélagsleg áhrif framkvæmdarinnar með tengingu búsvæða. Gera má ráð fyrir því að samkeppni aukist með minni fjarlægðarvernd fyrirtækja bæði fyrir sunnan og norðan, þó sérstaklega fyrir norðan. Flutningskostnaður fyrirtækja mundi einnig lækka. Framkvæmdin sem slík styttir vegalengdir milli tveggja fjölmennustu svæða landsins frá 50–150 km eftir því við hvaða staði er miðað. Þessi stytting á leiðinni þýðir mun minni olíueyðslu og minni mengun og þar með minna útstreymi gróðurhúsalofttegunda. Norðurvegur hefur látið reikna út fyrir sig að með vegstyttingu mundi losun gróðurhúsalofttegunda minnka um 1.500 tonn á ári. Með færri eknum kílómetrum vegna styttingar fækkar slysum að sama skapi. Einnig er líklegt að gert yrði ráð fyrir að vegurinn yrði breiðari en þjóðvegur 1 sem er ekki nema 6,5 m að breidd víðast hvar. Breiðari vegur eða sem nemur 8 metrum eykur öryggistilfinningu ökumanna. Öryggi eykst jafnframt með því að umferðin dreifist á fleiri en eina leið. Nýr Kjalvegur mun hafa gríðarleg áhrif á ferðaþjónustu og dreifa sívaxandi fjölda ferðamanna erlendra og innlendra betur um landið en nú er gert. Framkvæmdin mun auka tekjur af ferðaþjónustu og gera landsmönnum kleift að bregðast betur við sívaxandi ferðamannastraumi. Vegurinn mun tengja saman helstu ferðamannasvæði landsins og ekki verður nema rúmlega 200 km leið milli Gullfoss og Akureyrar svo dæmi sé tekið. Nýr ferðamannaöxull verður þar af leiðandi til milli Gullfoss og Mývatns sem gefa mun miklu meiri möguleika. Kjalvegur mun lengja ferðamannatímabilið, sérstaklega á Norðurlandi en þar er minnst fjölgun gistinátta á landinu og styrking ferðaþjónustu þar því mjög mikilvæg. Nýr Kjalvegur getur einnig haft mikil áhrif á innlenda ferðamenn sem m.a. gætu skipt um veðursvæði með því að fara milli landshluta á rúmum tveim klukkustundum. Þeir einstaklingar sem eiga sumarbústaði í uppsveitum Árnessýslu gætu á rúmum tveim klukkustundum farið norður yfir heiðar og komist þar þá í betra veður ef svo bæri undir, eða öfugt. Framkvæmd sem þessi, ef hagkvæm reynist, fellur vel að byggðastefnu stjórnvalda og öllum meginmarkmiðum í samgönguáætlun um að stytta leiðir og tengja byggðir betur saman. Þess má geta að markmið Evrópusambandsins í vegagerð er einfalt, það er að tengja stærri byggðarlög, stytta leiðir og draga þar með úr samgöngukostnaði. Hið sama má segja um frændur okkar Norðmenn sem hafa eitt meginmarkmið í vegasamgöngum, stytta leiðir og tengja þéttbýlustu svæðin á vesturströndinni við Óslóarsvæðið. Norðmenn fara í gegnum sitt hálendi á fimm stöðum með hálendisvegi sem eru allt að 600 km langir og ná upp í allt að 1.100 m hæð. Herra forseti. Það má færa frekari rök að því að þessi vegalagning yfir Kjöl sé arðbær og ég hef rakið nokkra af þeim þáttum. Við það má bæta að ég tel að þessi samgöngubót muni styrkja starfsemi eins og Háskólans á Akureyri, tengja betur saman Suður- og Norðurland og að sama skapi styrkja og styðja frekar að háskólanum á Hólum svo og Kennaraháskóla Íslands sem er með íþróttaskor á Laugarvatni. Þessi byggðarlög munu ná betur saman og menning mun aukast verulega á milli þessara svæða sem mun styrkja þau hvert um sig. Ég er sannfærður um að samkvæmt byggðaáætlun 2006–2009 sem var samþykkt á Alþingi hafi megininntak hennar verið að auka menntun á landsbyggðinni og bæta og auka samgöngur. Það er nákvæmlega það sem heilsársvegur yfir Kjöl mundi gera og ég tel að þetta væri ein af betri mótvægisaðgerðum sem gerðar væru miðað við núverandi ástand og þá þróun sem er að verða varðandi niðurskurð þorskveiðiheimilda. Svona mundum við styrkja atvinnulífið á víðum grunni. Auk þess tel ég að vegur yfir Kjöl yrði grænn vegur. Þetta er vegur sem mundi breyta því ástandi sem nú er þar sem hlykkjóttur, holóttur og pollóttur vegur yfir Kjöl gerir ekki annað en að skemma bifreiðar og valda mikilli mengun og hávaða í umhverfinu. Þannig lít ég á þennan veg sem grænan veg, hann mun falla að landslaginu, það verður grætt upp með veginum og þess vegna fullyrði ég að þetta sé grænn og vænn vegur fyrir samfélagið okkar. Hæstv. forseti. Ég legg til að þessari tillögu verði vísað til samgöngunefndar.

Herra forseti. Mig langar að ræða lítillega það mál sem hv. þm. Kjartan Ólafsson mælti fyrir, tillögu til þingsályktunar um heilsársveg yfir Kjöl, ásamt 15 öðrum meðflutningsmönnum, hv. þingmönnum. Ég vil jafnframt nota tækifærið til að lýsa þeirri skoðun minni að ég er hjartanlega ósammála hv. þingmönnum sem flytja þetta mál. Hvers vegna er ég það og hvers vegna segi ég það? Vegna þess að ég horfi á þetta mál fyrst og fremst út frá sjónarmiðum og hagsmunum náttúrunnar, ég tel að hvort sem um er að ræða veg yfir Kjöl eða vegalagningu eins og þingmaðurinn talaði um áðan, uppbyggðan malbikaðan heilsársveg, hafi slíkir hálendisvegir neikvæð áhrif á náttúruna og að í þessum efnum eigi náttúran að njóta vafans. Ég vil einnig geta þess að Landvernd skoðaði þetta mál á sínum tíma og leggst eindregið gegn þessari uppbyggingu einmitt út frá hagsmunum náttúrunnar. Ég get ekki alveg verið sammála því sem hv. þingmaður sagði að það jákvæðasta við málið sé endilega stytting tíma og þessa vegarspotta milli höfuðborgarsvæðisins og Norðurlands. Ég held að miklu nær sé að horfa á þetta í víðara samhengi og einbeita sér frekar að því að laga þann veg sem ekið er eftir í dag frekar en að æða inn á hálendið með vegalagningu með þessum hætti. Ég bendi á að eins og staðan er í dag vantar raunverulega að móta heildstæða stefnu um landnotkun á hálendinu og meðan ekki er búið að því finnst mér ekki rétt að samþykkja þetta mál eða setja það í þennan farveg. Ég bendi jafnframt á að á vegum umhverfisráðuneytisins er verið að vinna undirbúningsvinnu að einhvers konar landskipulagi og að ég held að menn ættu að bíða eftir því áður en farið er af stað með þetta mál eins og það er kynnt hérna. Mig langar líka að nefna það, herra forseti, í þessu samhengi að í Fréttablaðinu 19. júní á þessu ári þegar nýir ráðherrar höfðu tekið við embættum sínum er haft eftir bæði hæstv. samgönguráðherra og hæstv. umhverfisráðherra að hvorugt þeirra telji rétt að leggja sérstakan heilsársveg yfir Kjöl. Ég vil nota þetta tækifæri til að fagna þeirri yfirlýsingu beggja ráðherranna sérstaklega. Eftirfarandi kemur fram í þessari frétt Fréttablaðsins frá 19. júní, með leyfi forseta: „Kristján [þ.e. Kristján Möller samgönguráðherra] sagði í pistli í Morgunblaðinu nýlega að ekki stæði til að ráðast í gerð upphækkaðs heilsársvegs yfir Kjöl. Kristján bendir á að í umhverfisskýrslu með tillögu að tólf ára samgönguáætlun sem samþykkt var 2007 er engin samræmd stefna um landnotkun á hálendinu og þar með ekki vitað hvernig vegagerð þar verður háttað.“ Ég held að þetta sé einmitt aðalatriði málsins, að menn eigi fyrst að vinna slíka undirbúningsvinnu og marka stefnu hér á þinginu um það hvernig menn vilja sjá landnotkunina þarna fyrir sér. Síðan geta menn farið að ræða þennan sérstaka vegarspotta yfir Kjöl. Mér finnst ekki tímabært að samþykkja málið að þessu sinni og fyrir utan það er ég í prinsippinu á móti því að malbika hálendið eða leggja sérstaka heilsársvegi yfir það, við ættum frekar að einbeita okkur að því að bæta það vegasamband sem er í dag, þjóðveg 1, og allt það sem því fylgir.

Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um þessa tillögu til þingsályktunar, um heilsársveg yfir Kjöl, sem hv. þm. Kjartan Ólafsson hefur mælt fyrir. Þó vil ég aðeins koma inn á nokkur atriði. Ég tek undir orð hv. þm. Steinunnar Valdísar Óskarsdóttur, bæði hvað varðar umhverfisþáttinn og eins forgangsröðun í samgöngumálum. Ég vil árétta það að svo mörg og brýn óleyst verkefni eru í samgöngumálum í byggð, bæði innan héraða og milli héraða, að þetta mál sem hv. þm. Kjartan Ólafsson mælir fyrir getur ekki talist forgangsmál í mínum huga. Það getur verið hættulegt að vekja væntingar og veita svona málum brautargengi því að með því dreifist athyglin og með því dreifast stefnumarkmiðin og eftirfylgnin við þau verkefni sem raunverulega þarf að vinna að. Ég hefði viljað sjá hv. þingmann flytja tillögu um stóraukið framlag til vegagerðar í sveitum landsins, í byggðum utan aðalstofnbrauta því að ég veit að einmitt í kjördæmi þingmannsins eru langir vegarkaflar, malarvegarkaflar, illa uppbyggðir og eldgamlir, nærri því frá hestakerrutímanum, sem eiga að þjóna nútímakröfum í samgöngum. Ég veit að þetta á líka við í öðrum landshlutum, framlög til innanhéraðsvega hafa verið í svo fullkomnu lágmarki á undanförnum árum að til mikils vansa hefur verið. Kannski er eitt brýnasta málið í samgöngumálum þjóðarinnar að gera átak hvað þessa vegi varðar og ég sakna þess í þeirri áherslu sem nú er lögð á að reyna að flýta vegaframkvæmdum til að vinna upp nokkuð af því sem vanrækt var á undanförnum árum, að sjá ekki stóraukið framlag til innanhéraðsvega. Ég hefði talið að það stæði þingmönnum enn þá nær að berjast fyrir því heldur en koma með tillögu um veg yfir Kjöl. Ég hygg að þeir sem beðið hafa í ár og áratugi eftir framkvæmdum í vegum á Vestfjörðum og hafa setið uppi með ráðherra einmitt úr sama flokki og hv. þingmaður, Sjálfstæðisflokknum, í 20 ár, horft upp á hver svikin á fætur öðrum eða vanefndir á loforðum og yfirlýsingum varðandi vegaframkvæmdir, ég held að þeir hefðu frekar viljað sjá þingmanninn leggjast á sveif með þeim sem vilja nú horfa á stórátak í þeim efnum og að staðið verði við það. Nei, þá velur þingmaðurinn ásamt hópi annarra þingmanna að dreifa athyglinni, draga inn mál sem að mínu viti er alls ekki næst á dagskrá og draga athyglina frá þeim verkefnum sem er raunverulega brýnt að inna af hendi. Það er með ólíkindum að horfa á þetta mál. Flutningsmenn eru 15 eða 16 talsins, nærri því eins margir og voru á brennivínsmálinu, ekki það að ég ætli að draga alveg samasemmerki á milli þessa máls og brennivínsmálsins en þetta er samt greinilega mikið áherslumál. Ég hefði viljað sjá þessa orku og þennan kraft fara í að mæla fyrir átaki í vegamálum á öðrum sviðum. Varðandi Kjalveg að öðru leyti get ég tekið undir það sjónarmið að það sé nauðsynlegt að þar sé gerður þokkalegur og góður sumarvegur sem beri umferð fólks en ekki vöruflutninga og geti þannig þjónað vel sem sumarvegur. Ég get tekið undir það sjónarmið. Ég ætlaði ekki að hafa mörg orð um þetta, herra forseti. Ég vil bara árétta að þetta er ekki aðeins umhverfissjónarmið heldur varðar þetta líka áherslur í vegagerð, eins og forgangsröðun hvað varðar brýn verkefni sem takast þarf á við í samgöngumálum sem þjóðin hefur beðið eftir, íbúar landsins hafa beðið eftir víða. Þeir mundu vilja sjá kjark, kraft og dugnað þingmannsins birtast þar en ekki í því að drepa umræðunni á dreif með því að berjast fyrir því að leggja heilsársveg yfir Kjöl, eitt mesta vetrarveðravíti landsins. Ég hvet þingmanninn og aðra flutningsmenn tillögunnar til að huga frekar að öðrum áherslumálum en þessum í samgöngumálum þjóðarinnar.

Herra forseti. Ég kem í ræðustól til að lýsa eindreginni andstöðu minni við hugmyndir um heilsársveg yfir Kjöl. Nokkur mikilvæg hugtök vantar í þeim hugmyndum sem koma fram í þessari tillögu til þingsályktunar, svo sem náttúra og náttúruvernd, landslag, víðerni og öræfi og öll þau dýrmæti sem þeim fylgja. Við búum í heimi þar sem afar hart er sótt að náttúrunni og það á að vera eitt af okkar meginforgangsverkefnum að verjast þeirri árás og einn hluti þess er að vernda hálendið frá uppbyggingu á hraðbrautum, og það snýst að sjálfsögðu ekki bara um einn stóran og mikinn heilsársveg þar sem miklir flutningar fara um heldur fylgir slíku að sjálfsögðu annars konar þjónustuuppbygging, bensínstöðvar, sjoppur og margt annað sem verður eins og risastórt ör á hálendi Íslands. Það er löngu kominn tími til að það náist breið samstaða um hálendið sem er ein dýpsta auðlind sem við búum að á svo margan og magnaðan hátt. Eins og hv. þingmenn Steinunn Valdís Óskarsdóttir og Jón Bjarnason komu að áðan eru svo sannarlega mörg önnur samgönguverkefni sem ættu að hafa forgang, en jafnvel þótt svo væri ekki á náttúran að vera í fyrsta sæti í þessu máli. Það sem er auðvitað afar brýnt, eins og hér hefur verið komið að, áður en nokkuð annað er gert er að hafa heildstæða sýn á vegagerð á hálendinu og ganga frá landskipulagi í þessum málum. Það er fáránlegt að gera ekki greinarmun á ferðamannavegum og almennum vegum. Annars vegar á almennum vegum þar sem það eitt er í raun haft að leiðarljósi að koma fólki og flutningabílum hratt og örugglega á milli staða, og hins vegar á ferðamannavegum þar sem hugmyndin er sú að fólk geti farið til skoðunar á landslagi og náttúrufari og upplifað eitthvað sem hraðbrautir eyðileggja og ekki er hægt að fá til baka þegar það hefur verið eyðilagt. Ég vil taka undir með þeim sjónarmiðum sem hér hafa komið fram að það ætti frekar að fara í meiri uppbyggingu á þjóðvegi 1. Það er langt í frá að allir vegir séu grænir vegir, en 1. flutningsmaður, hv. þm. Kjartan Ólafsson, talaði um þennan veg sem grænan veg. Ég hafna þeirri lýsingu, þessi vegur mun eyðileggja öræfastemningu þá sem land okkar hefur upp á bjóða og það mikla gildi sem hálendið fyrir þjóðina. Slíkan veg á einfaldlega ekki að hafa uppi á borðinu og ég vona að við getum fundið okkur önnur og betri verkefni til að vinna úr.

Hæstv. forseti. Ég leggst í sjálfu sér ekki gegn því að gera þá hagkvæmnisathugun sem þessi þingsályktunartillaga kveður á um. Ég vil hins vegar benda á að verði farið í slíka athugun þurfi að skoða þann möguleika að hafa uppbyggingu vegarins þannig að hann nýtist vel þann tíma sem litlar líkur eru á óveðrum á heiðum. Mér finnst algjör óþarfi að byggja hann verulega mikið upp því að því fylgir náttúrlega heilmikið rask og umrót. Í greinargerðinni sem fylgir með stendur, með leyfi forseta: „Fyrstu athuganir benda til þess að vetraraðstæður á Kili verði ekki að ráði verri en á fjallvegum á Norður- og Austurlandi.“ Þessi vegarspotti yfir Kjöl er örugglega dálítið mikið lengri en yfir Holtavörðuheiði eða aðrar heiðar á Norður- og Austurlandi. Jafnframt þarf að fara yfir Hellisheiði til þess að komast á þennan veg og hún er nú oft á tíðum ófær samkvæmt útvarpinu. Þeir sem eru á móti þessum vegi tala oft um mengunina af rykinu sem er yfir Kili allt sumarið. Það er náttúrlega sjónmengun að bæta veginn dálítið og breikka þar sem þarf og setja þar slitlag. En það hefði góð áhrif og þá hætti rykmengunin og jafnframt minnkaði slit á bílum. Þá nennti maður kannski að fara þessa fallegu og skemmtilegu leið oftar. Menn ættu að hafa það í huga. Í sjálfu sér er það mjög góður punktur sem hv. þm. Jón Bjarnason og Guðfríður Lilja Grétarsdóttir nefndu áðan, að leggja meiri áherslu á aðra vegi. Það er náttúrlega mikilvægt að því að ég tel, sem íbúi úti í sveit. Hv. þingmenn hafa kannski séð óhreina bílinn niðri í kjallaranum, það er minn bíll því að ég skrapp heim og það er alveg hræðilegt fyrir okkur sem búum við þessa sveitavegi að vera sífellt á óhreinum bílum og slitnum út af holum. Það er nokkuð sem þarf að laga og þarf að kappkosta að leggja slitlag út um sveitir. Það var aðallega þetta sem ég vildi nefna, þ.e. hvort þetta þurfi að heilsársvegur og hvort ekki mundi duga að bæta hann að miklu leyti. Svo datt mér í hug, þegar framsögumaður, hv. þm. Kjartan Ólafsson nefndi grænan veg og vænan veg, að þegar Vegagerðin gengur frá vegum setur hún grasfræ meðfram þeim sem ég held að það verði kannski svolítið ljótt að sjá á Kili, þennan veg og svo grænan kafla meðfram honum öllum því að Kjölur er ekki allur gróinn.

Herra forseti. Ég vil fyrst fá að endurtaka örlítinn upplestur, með leyfi forseta, varðandi einmitt tillöguna sjálfa. Mér þykir hafa gætt misskilnings meðal hv. þingmanna sem hér hafa komið upp og tjáð aðra skoðun en ég hef á þessu máli. Það er afar mikilvægt að menn átti sig á því að hér er ályktað um „að fela ríkisstjórninni að kanna þjóðhagslega hagkvæmni þess að leggja heilsársveg yfir Kjöl“. Það er fyrsta setningin, að kanna þjóðhagslega hagkvæmni. „Jafnframt verði gerð forkönnun á umhverfisáhrifum,“ segir síðan. Umhverfisáhrifin eru svo sannarlega inni í þessari tillögu, hvort sem það heitir víðerni, hálendi. Þá er rætt um að kanna „… samfélagsleg áhrif framkvæmdarinnar, m.a. á atvinnustarfsemi og byggðir landsins“. Þetta er megininntak tillögunnar, að ríkisstjórnin skili Alþingi 1. apríl á næsta ári einhverri niðurstöðu um þetta. Ég legg ekki fram samgönguáætlun eða frumvarp um lög um að þetta skuli gera heldur skuli ríkisstjórn kanna þessa tilteknu þætti, sem fjalla bæði um umhverfisþáttinn í víðum skilningi, um samfélagsáhrif, hversu arðbært þetta yrði og hvaða áhrif vegurinn hefði á byggðir landsins. Ég er sannfærður um að hann hefði jákvæð áhrif á þau svæði sem þetta kemur mest við, þ.e. Suðurlandið og Norðurlandið, Eyjafjörð, Skagafjörð og Húnavatnssýslur. Hv. þm. Steinunn Valdís Óskarsdóttir kom inn á að það hefði komið fram í vor er leið þegar ríkisstjórnin var mynduð að tveir hæstv. ráðherrar hefðu tjáð sig um þetta mál. En þeir hæstv. ráðherrar hafa ekki tjáð sig um að þessi könnun verði gerð. Ég trúi því ekki að þeir hæstv. ráðherrar séu á móti því að þessi könnun verði gerð. Við mundum fela samgöngunefnd að vinna málið og síðan yrði því vísað til ríkisstjórnar. Ég trúi hreinlega ekki að þeir hæstv. ráðherrar verði á móti því að þessi könnun eigi sér stað. Það væri bara blindingsleikur að hafna því að hlutir séu kannaðir. Ég vil árétta að þetta væri gríðarlega mikil byggða- og samgöngubót fyrir Norður- og Suðurland og ég vil jafnframt nefna að við höfum nokkra hálendisvegi í dag. Við erum með veginn um Möðrudalsöræfi og vegi á heiðum, bæði á Austurlandi og Norðurlandi. Sjálfur keyri ég Hellisheiði á Suðurlandi sem er kannski ekki miðhálendið en það er hálendisvegur. Það er heiði yfir að fara og ég sé ljós og gufu í allar áttir og mikið að gerast á þeirri heiði, því mikla víðerni sem þar er. Það hefði mátt segja sem svo að nær hefði verið að hafa engar framkvæmdir á því ágæta svæði sem Hellisheiðin er. Við þurfum að skoða þetta svolítið heildrænt. Hér var búinn til hringvegur á sínum tíma um Skeiðarársand, opnaður hringvegur 1 allt í kringum landið. Hefðu þeir þingmenn sem hér eru á móti að bæta veg sem er í raun opinn, það er vegur og ferðamannastraumur á Kili í dag? Það var hins vegar enginn vegur á Skeiðarársandi eða þar yfir, þar fóru nánast aðeins einhverjir vatnadrekar, ríðandi menn sem fóru Skeiðarársand og vötnin þar. Þar hreyfði enginn mótmælum gegn því að þar yrði brúað og gerður heilsársvegur með suðurströndinni frá Kirkjubæjarklaustri, um Öræfin og áfram á Hornafjörð. Þetta þykir sjálfsagt og það er enginn sem talar um að vegurinn eigi ekki að vera þar. Sama gildir um svæði sem eru þjóðgarðar, þar mætti t.d. nefna Þingvelli. Það er ekki malarvegur á Þingvöllum af því að það megi ekki malbika þar, þar er byggður upp vegur og lagður snyrtilegur vegur þar. Skaftafell, sama gildir þar þegar hringvegurinn kom. Þar er malbikaður vegur að Skaftafelli og enginn finnur að því þótt malbikað sé í okkar þjóðgörðum, það er bara eðlilegt og sjálfsagt. Sama gildir um Snæfellsnesið. Ég held að þetta sé fælni sem við þurfum að ná að yfirstíga. Hv. þm. Jón Bjarnason talar um forgangsröðun og jafnframt um að margir malarvegir séu til sveita, sem er alveg hárrétt. Ég er sammála hv. þm. Jóni Bjarnasyni um að auka þyrfti fjármuni til slíkra vega. En þarna er verið að taka tiltekna leið og rætt um að meta arðsemi hennar, sem ég tel mjög háa. Reyndar hefur það komið fram að í arðsemisúttekt Háskólans á Akureyri er arðsemin af þessari framkvæmd metin upp á 5,6–6 milljarða kr. Þar eru nefnd mörg atriði en það er mikil skýrsla sem of langt mál væri að fara yfir hér. Ég bendi á það í greinargerð minni að þau gögn sem Háskólinn á Akureyri hefur þegar unnið nýtist því starfi sem þarna um ræðir. Þess má og geta að það er möguleiki í hverri framkvæmd sem þessari og öðrum á að fara fram hjá samgönguáætlun eða þeim fjármunum sem eru á samgönguáætlun með því að fjármagna þetta með öðrum hætti, fara þá leið að þar yrði um gjaldtöku að ræða svipað og gert er í Hvalfjarðargöngunum. Við þurfum ekki að segja sem svo að ef þessi samgöngubót yrði þá væri tekið frá öðrum framkvæmdum í landinu. Ég tel að svo sé alls ekki. Hv. þm. Guðfríður Lilja Grétarsdóttir fór nokkrum orðum um þessa þingsályktunartillögu og ég hef svarað henni að hluta til. Ég held að við þurfum, rétt eins og komið hefur fram hjá öðrum þingmönnum, að fara aðeins yfir skipulagið. Hvernig ætlum við að hafa aðkomu útlendinga að hálendinu? Viljum við hreinlega loka Kili? Viljum við loka augunum og segja: Þarna má enginn fara? Þar er vegur. Hann er holóttur, hlykkjóttur, ekki með neinum ofaníburði, þar er aur og óþrif á þessum vegi. Hvar í Evrópu sjáum við ferðamannaleiðir að fallegum stöðum með vegtengingar af því tagi sem eru á Kili? Menn mundu bara halda að þeir væru komnir til Afríku, sem fara þessa leið, útlendingar. Það er fullkomlega eðlilegt að huga að því, ef vegurinn yrði uppbyggður þarna á milli, að hópar sem koma með skemmtiferðaskipum sem ýmist koma að Suðurlandi í Faxaflóahafnir eða í Eyjafjörðinn, að þeir hópar færu aðra hvora leiðina í rútum, annaðhvort suður eða norður Kjalveg og mundu njóta þess að keyra á milli jökla, sjá virkileg öræfi. Skipin færu svo síðan norður fyrir eða suður fyrir hvort heldur ætti við. Þannig mundu farþegar þessara skemmtiferðaskipa njóta þess að sjá hálendið. Ég er sannfærður um að engum ferðaþjónustuaðila dettur í hug að fara með fólk þá leið sem nú er, þar sem menn hoppa og hristast á veginum og sjá ekki út um gluggana fyrir óþrifnaði. Við þurfum að átta okkur á því hvernig við ætlum að markaðssetja Ísland. Þeir sem tala mest á móti virkjunum segja að við eigum bara að sýna hálendið. Það verða ekki allir ferðamenn fótgangandi á Íslandi, fólk vill fá að njóta þess nákvæmlega eins og við gerum það með miklu stolti að fara með útlendinga, þá gesti sem sækja landið heim, akandi um Þingvelli og þjóðgarðinn þar. Það er auðvitað á góðum og eðlilegum vegum samkvæmt nútímakröfum. Ég held að við þurfum að skoða þetta og, eins og þingsályktunartillagan sjálf segir til um, að það sé fullkomlega eðlilegt að skoða málið út frá öllum hliðum, bæði umhverfisþáttum og samfélagsþáttum í víðum skilningi. Þá skulum við sjá hver niðurstaðan verður. Það kann vel að vera að við verðum ekki sammála niðurstöðunni. En það hlýtur að vera skárra að sjá niðurstöðuna þegar málið hefur verið skoðað. Við verðum bara að taka því þegar þar að kemur.

Herra forseti. Ég hafði svo sem ekki hugsað mér að taka svo mikinn þátt í upphafi umræðunnar en svona er það stundum, að umræður dragast úr hófi. Ég vil segja það við hv. þm. Kjartan Ólafsson, 1. flutningsmann þessa máls, að mér og að ég held öðrum sem hafa talað í þessu máli og lýst okkur andsnúin því, er fullkunnugt um að hér er um forkönnun að ræða en það er kannski ekki aðalatriði málsins. Mér finnst að menn eigi í raun að taka af skarið og segja sem svo að uppbygging hálendisvega sé nokkuð sem við viljum ekki sjá, heilsársvegar. Þetta er álíka og þegar menn settu af stað „forkönnun á jarðgöngum til Eyja“. Ég held að a.m.k. margir hafi vitað það innst inni að þetta væri leið sem yrði aldrei farin. Menn kynda undir ákveðnar væntingar og gefa í skyn að hlutirnir geti hugsanlega orðið öðruvísi heldur en síðar verður. Mér finnst að í þessu máli kyndi menn undir óraunhæfum væntingum. Annað vildi ég nefna, herra forseti, sem kom fram í máli hv. þm. Kjartans Ólafssonar. Ég held að hv. þingmaður hafi vísað í greinargerð með þessu máli þar sem hann talaði um forkönnun á umhverfisáhrifum. Það er ekkert til, hv. þingmaður, sem heitir forkönnun á umhverfisáhrifum. Í lögunum er það þannig að annaðhvort er farið í mat á umhverfisáhrifum eða ekki. Það er ekkert til sem heitir forkönnun í þeim efnum. Örfá orð um það sem kom fram í máli hv. þingmanns varðandi samanburð við aðra vegi á Íslandi. Hv. þingmaður tiltók m.a. þjóðgarðinn í Skaftafelli, Skeiðarársand og Þingvelli, þá er þar mjög ólíku saman að jafna. Það er ekki um það að ræða að menn geti keyrt malbikaða vegi innan þjóðgarðsins í Skaftafelli. Það er hins vegar ágætisaðgangur og aðgengi að þjóðgarðinum sem slíkum. Brýrnar yfir Skeiðarársand og sú mannvirkjagerð sem átti sér stað á sínum tíma var bylting í samgöngumálum landsins. Það var samgöngubót til að tengja saman landshluta og búa til hringveg um Ísland. Ég get ekki verið sammála hv. þingmanni um að setja uppbyggðan heilsársveg yfir Kjöl í sama flokk og þá vegarspotta sem hann nefndi áðan. Varðandi það sem hv. þingmaður nefndi um ferðaþjónustuna þá ætla ég að leyfa mér að hafa efasemdir um það að menn fari um með ferðamenn yfir Kjalveg yfir vetrartímann þótt vegurinn verði uppbyggður. Þótt menn fari út í það þá er ekki víst að menn muni sjá mikið. Eins og kom fram í máli hv. þingmanns í upphafi er auðvitað nokkuð mikið veðravíti uppi á Kili og kannski ekki hægt að sjá í fljótu bragði að ferðamenn hafi mikið gagn af því að keyra á uppbyggðum heilsársvegi að norðan og suður til Reykjavíkur í grenjandi byl og stórhríð og sjá ekki út um gluggana þótt svo vegurinn væri uppbyggður. Þetta mál fer væntanlega til umfjöllunar í samgöngunefnd þar sem ég gegni formennsku. Við munum ræða það niður í kjölinn þar. Það á örugglega eftir að koma aftur til umræðu í þessum þingsal þannig að í sjálfu sér ætla ég ekki að ræða málið meira efnislega að þessu sinni. En ég ítreka það sem ég sagði í fyrri ræðu minni. Ég sé ekki nauðsyn á því að fara í þetta mál þótt menn kalli það forkönnun. Menn setja svona mál ekki af stað og í forkönnun öðruvísi en svo að þeir sjái fyrir sér að fara í verkefnið einhvern tíma. Ég er ósammála því að við eigum að gera það.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á umferðarlögum, nr. 50/1987, með síðari breytingum. Ásamt mér eru flutningsmenn hv. þm. Karl Valgarð Matthíasson, Ólöf Nordal, Ragnheiður Ríkharðsdóttir, Árni Þór Sigurðsson og Ármann Kr. Ólafsson. Okkur sem flytjum þetta mál er kunnugt um að núna fer fram í samgönguráðuneytinu heildarendurskoðun á umferðarlögum sem væntanlega mun koma inn á vorþingi ef gengur vel. Þetta frumvarp er liður í að efla almenningssamgöngur og gengur út á að skilgreina svokallaðar forgangsakreinar í umferðinni. Forgangsakreinar eru nokkuð sem sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu, sérstaklega Reykjavíkurborg, hafa sett í forgang til að flýta fyrir för almenningsvagna, strætó. Það er alveg ljóst að á næstu árum þarf að fara í átak í eflingu almenningssamgangna. Umferðin og skipulag hennar, bæði í Reykjavík og á höfuðborgarsvæðinu öllu, sýnir að ekki er vanþörf á að greiða leið strætisvagna. Í dag eru á nokkrum stöðum í borginni svokallaðar forgangsakreinar. Hægt er að taka dæmi um þær í Lækjargötu og eins á Miklubraut. En þar sem þessar forgangsakreinar eru ekki skilgreindar í umferðarlögum hefur lögreglan engin tæki til að bregðast við, engar heimildir til að sekta þá sem virða ekki þessar akreinar. Því miður hefur það verið þannig. Ég hygg að flest okkar sem höfum ekið þarna um sjáum að oft á tíðum eru aðrir bílar en strætisvagnar og leigubílar sem keyra þessar akreinar og menn geta komist upp með það því að engar heimildir eru í lögum til sekta fyrir það. Það má segja að þetta sé ekki stórt mál í umferðarpólitísku samhengi en það er einn lítill liður í því að efla almenningssamgöngur á þessu svæði. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er aukin áhersla á almenningssamgöngur og á bls. 7 í stefnuyfirlýsingunni segir, með leyfi forseta: „Ríkisstjórnin mun beita sér sérstaklega fyrir úrbótum á samgöngukerfi höfuðborgarsvæðisins.“ Ég kýs að túlka þetta sem svo að menn séu tilbúnir til að auka þátt almenningssamgangna í umferð í borginni. Þetta væri einn liður í því. Í sjálfu sér, herra forseti, þarf ég ekki að hafa lengri inngang að þessu máli. Ég ítreka að hugsun mín með því að setja málið fram núna en bíða ekki nýjum lagabálki um umferðarlög frá samgönguráðuneytinu er fyrst og fremst að koma til móts við athugasemdir lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu og borgaryfirvalda í Reykjavík, óskir um tæki til að fylgja þessu fastar eftir og að því sögðu legg ég til að þetta mál fari í þann farveg sem venja er á þingi.