Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Nú að undanförnu hafa orlofslög nágrannalanda okkar verið endurskoðuð og yfirleitt í þá átt að lengja orlofið, bæði í Danmörku, Noregi og Svíþjóð hefur orlofstíminn verið nokkuð lengdur. Og það hefur verið hér til umr. hjá okkur og til nokkurrar athugunar hjá félmrn., hvað gera skyldi í þessu máli. Þegar samkomulagið var gert við Alþýðusamband Íslands og Vinnuveitendasamband Íslands í júnímánuði s.l., var þetta mál einnig á dagskrá. Og í samkomulaginu, sem gert var milli þessara aðila, segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „ Ríkisstj. mun þegar beita sér fyrir lagasetningu um lengingu orlofs verkafólks úr 18 dögum í 21 dag, sem svarar hækkun orlofsfjár úr 6% í 7%.“ Efni þessa frv., sem hér liggur fyrir, er eingöngu að uppfylla þetta loforð, sem ríkisstj. gaf í sambandi við samkomulagið í júnímánuði s.l. Í frv. segir aðeins, að í staðinn fyrir „6%“ orlofsfé komi: 7%, og í stað orðanna „1 1/2 dag fyrir hvern unninn mánuð“ komi: 1 3/4 dagur. Þetta þarf ekki frekari skýringar við að mínu áliti. Ég leyfi mér, herra forseti, að leggja til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og félmn.



Herra forseti. Ég var ungur, þegar fyrst var talað um orlof, og þá átti orlofsféð að vera greitt, að því er mig minnir, í einhvers konar merkjum, og því átti eingöngu að vera varið til þess, að menn hefðu frídaga, hvíldu sig frá starfi. En í framkvæmdinni hefur þetta ekki verið þannig, og yfirleitt mun þetta vera borgað í peningum um leið og kaupið. Það er ekki nema eðlilegt, að menn þurfi að hvíla sig og eiga sínar frístundir, hvort sem þeir vinna skrifstofustörf eða líkamlega vinnu. En það er svo með menn í atvinnulífinu, að þeir geta ekki tekið sér frí í mörgum tilfellum að sumrinu, og ef þeir vilja fá sér frístund, þá er það oft að vetrinum. Skrifstofufólk og það fólk, sem vinnur í bæjunum, hefur aftur þörf fyrir að ferðast út um landsbyggðina að sumrinu eða þá til annarra landa jafnvel og njóta þannig sumarsins. Ég hef aldrei skilið það, hverju það skipti að vera alltaf að gera kröfu um sífellt hærra og hærra orlof. Fyrir atvinnurekendur og fyrir þá, sem vinna líka, er það alveg nákvæmlega sama og að kaupið sé hækkað. Nú er það svo, að Íslendingar hafa dálítið sérstæðan atvinnuveg, þar sem sjávarútvegurinn er. Og tímarnir eru breyttir, þannig að með aukinni tækni hefur kaup, einkum yfirmanna á skipum, stórhækkað. Í raun og veru eru kjör sjómanna ekki hliðstæð og annarra fastlaunaðra manna á mánaðarkaupi. Þeir eru að nokkru atvinnurekendur, þannig að þeir taka þátt í atvinnurekstrinum og fá sinn hluta af brúttótekjunum. Af þorskveiðum fá þeir um 40%, í hlutaskipti af síldveiðum fá þeir um 50%, þegar allt er reiknað, yfirmannakaupið líka, eða aukahlutirnir. Útgerðarmaðurinn sér um rekstur skipsins, veiðarfæri, afborganir, vexti, viðgerðir. Þetta er því sameiginlegur atvinnurekstur í raun og veru. Ég álít, að það sé rangt, miðað við hagsmuni þjóðfélagsins og réttlætið, að greiða orlof á hluti sjómanna. Ég minntist á það hér um daginn, að sumir skipstjórarnir muni hafa frá 1/2 millj. og jafnvel hátt í eina milljón í tekjur. Að bæta svo 7% við þetta finnst mér vera eins og hver önnur vitleysa. Það er alltaf verið að bæta einu og einu prósenti við. Það er verið að leggja eitt prósent núna á þennan launaskatt, svo kemur annað prósent í orlofi. En þegar litið er á útgerðina, þá er þetta bara miklu meira, því að þetta, megnið af þessu, lendir á útgerðina, vélaverkstæðin, nótaviðgerðarstöðvarnar, fiskvinnslustöðvarnar. Þetta hækkaða orlof verður að fást frá hráefninu. Það þrengist sem sagt allt að hráefnaframleiðslunni, svo að þegar þetta er athugað, þá er það mikið á annað prósent, sem í raun og veru kemur á útgerðina sjálfa. Nú er mér sagt, að eigi að fara fram á hækkaða hluti sjómanna, og auk þess talað um lífeyrissjóði, sem kosta útgerðina mikið. Það, sem gerist því þarna, þegar borgað er orlof á kaup, sem er kannske tvöfalt, þrefalt við það, sem venjulegir skrifstofumenn hafa eða starfsfólk hér í bænum, sem vinnur venjulega dagvinnu, þá er ekkert annað, sem gerist, heldur en það, að það er fært frá þeim, sem eru launalægri, til þeirra, sem eru launahærri. Það er ekkert annað að gerast, því að vitanlega þarf einhvers staðar að taka þetta fé. Ég get ómögulega skilið, að það sé sérstakt áhugamál fyrir þá, sem þykjast vera málsvarar þeirra, sem lakast eru settir í þjóðfélaginu, að vinna að þessu. Ég álít ekkert við það að athuga, að það sé borgað orlof af hlutum. Það fyndist mér eðlilegt og alveg tilsvarandi og þegar maður á mánaðarkaupi fær sitt frí. Raunar má segja, þegar aflinn er ekki það mikill, að það svari til hlutar, þá geti orðið halli, þá sé borgað orlof í raun og veru af meiru en sjómennirnir afla og yfirmennirnir á skipunum. En þetta er útgerðin látin bera, án þess að tekið sé tillit til þess, þegar ekki aflast fyrir tryggingu, og þar að auki verður hún að borga orlof af öllum hlutum. Aðstaðan er breytt frá því, sem áður var. Tekjur þeirra, sem eru á þeim skipum, sem mest afla, eru orðnar margfaldar við það, sem áður var. Og það er því hrein vitleysa að ætla sér bæði að hækka orlofið og borga af öllu þessu, enda eru þarna þátttakendur í atvinnurekstri, sem alls ekki hafa hliðstæð kjör við venjulega fastlaunaða menn. Á þetta vildi ég benda við 1. umr. Og mér finnst það dálítið skrýtið, dálítið einkennilegt, að það skuli vera sjútvmrh., sem mælir fyrir þessu. Og ég vildi óska þess, að hann væri orðinn jafnmikill og frekur og hæstv. landbrh., því að þá mundi hann ábyggilega hafa veitt þessu athygli og reynt að verjast þessum óréttlátu álögum.



Herra forseti. Ég vil aðeins lýsa því yfir, að ég fagna því, að þetta frv. er flutt. Ég álít, að það samkomulag, sem gert var varðandi greiðslu á orlofi af kaupi með samningunum á s.l. sumri, hafi verið réttlátt og mjög eðlilegt, eins og á stóð, því að um það er ekki að villast, að við höfum hér á landi dregizt talsvert aftur úr nágrannaþjóðum okkar í sambandi við orlof og orlofsgreiðslur. Það mun nú vera orðið algengast í löndunum í kringum okkur, að reiknað sé með 9% orlofi, en með þessu samkomulagi var verið að hækka greiðslurnar hér úr 6% upp í 7%, svo að því fer alls fjarri, að við séum komnir óeðlilega langt í greiðslu orlofsfjár, eins og mér heyrðist einna helzt á þeim ræðumanni, sem hér talaði næstur á undan mér, hv. 5. þm. Norðurl. v. Þá vil ég einnig í sambandi við það, sem kom fram í hans ræðu, mótmæla því sem algerum misskilningi, að sjómenn á okkar fiskiskipaflota séu raunverulega atvinnurekendur. Ef við ættum að kalla þá atvinnurekendur, vegna þess að þeir taka kaup sitt í hlutum úr afla, þá gætum við á nákvæmlega sama hátt kallað alla þá launþega atvinnurekendur, sem t.d. koma til með að vinna á einn eða annan hátt í ákvæðisvinnu. Hér er vitanlega algerlega ruglað saman, eins og sérstaklega nú er háttað útgerðarrekstri. Þar sem allur rekstrarkostnaður er útgerðarinnar, þá er vitanlega ekki hægt að blanda því saman að kalla sjómenn útgerðarmenn, þó að þeir taki kaup sitt sem hlut úr afla. Og vitanlega eiga sjómenn sama rétt og aðrir launþegar á því að fá greitt orlofsfé til þess að standa undir hinum eðlilega orlofskostnaði, þegar að honum kemur. Það má ekki heldur í þessu sambandi láta það villa sér sýn, þó að á einstaka aflabátum sé um það að ræða, að þar geti orðið háir aflahlutir. Þegar rætt er um kaup sjómanna með tilliti til þess, hvort réttmætt sé að borga orlof á það, verður vitanlega að leggja til grundvallar meðaltalskaup, sem kemur út yfir fiskveiðiflotann, en ekki taka það kaup, sem kann að koma út í einstökum tilfellum á skipum, sem eru með alveg óvenjulegan afla. Reynslan er því miður sú, að meira að segja þegar jafnvel aflast á síldveiðum og gert hefur á þessu ári, eru það margir tugir báta, sem eru vel úr garði gerðir, sem er þannig ástatt með, að þeir fiski ekki fyrir lágmarkskauptryggingu á síldveiðunum. Og það gefur vitanlega auga leið, að það er mikill munur á launakjörum eða kaupi slíkra sjómanna og hinna, sem eru á þeim skipunum, sem hæstan eða mestan gefa aflann. Á því er enginn vafi, að það liggja almenn rök til þess, að orlofsfé sé nokkuð hækkað hér á landi, ef við berum okkar aðstæður saman við aðstæður í nágrannalöndunum. Og ég hélt satt að segja, að öll andstaða gegn því að greiða orlof á hlut sjómanna væri fyrir löngu úr sögunni. Það er svo málefni alveg út af fyrir sig, þegar hér kemur upp framsóknarmaður og kvartar yfir því, að sjútvmrh. standi sig illa, a.m.k. í sambandi við hinn feiknalega duglega landbrh., sem sé frekur og duglegur og standi sig vel í þeim málum. En hvað um það, ég vil vænta þess, þrátt fyrir þessar athugasemdir, sem hér komu fram hjá hv. 5. þm. Norðurl. v., að þá verði ekki um neina andstöðu hér á Alþingi að ræða gegn frv., sem hér liggur fyrir, og ekki heldur gegn því, að sjómenn fái að halda þeim orlofsgreiðslurétti, sem þeir hafa þegar unnið sér með samningum og með lagasetningu.



Herra forseti. Ég vil aðeins við þessa 1. umr. láta í ljós ánægju mína yfir því, að samningar hafa náðst um það að lengja orlof, að hækka orlofsfé í 7%. Mér er sagt af fróðum mönnum, að gert sé ráð fyrir, að það samsvari um 24 daga orlofi, en samkv. upplýsingum, sem við höfum frá Noregi t.d., þá er þar gert ráð fyrir 28 daga orlofi. Það er nokkuð augljóst, að við erum á eftir að þessu leyti, og megum við þó allra sízt við því, vegna þess að hér er vafalaust unnið lengur að staðaldri á hverjum sólarhring en nokkurs staðar annars staðar á byggðu bóli. Mun það eiga við bæði á sjó og landi, og ekki er vinnutíminn síður langur á sjónum en á landi. En til þess að hafa ofan af fyrir sér þurfa menn vafalaust að leggja meira að sér en víða annars staðar. Við megum því allra sízt við því að dragast aftur úr í orlofsmálum. Ég sé því ástæðu til að fagna því, að samkomulag varð um þessa breytingu, og mun hiklaust veita henni brautargengi, og þá einnig því, sem ég tel sjálfsagt, að sjómenn sitji við sama borð og þeir, sem vinna í landi. Ekki þurfa sjómenn síður á sínu fríi að halda eða fá tilbreytingu frá sínum störfum en aðrir menn. Líklega eru engir, sem hafa fremur þörf á því að geta fengið orlofsfé en þeir.



Herra forseti. Á þskj. 16 er frv, til l. um breyt. á l. um orlof, þar sem segir, að orlof skuli hækka úr 6% í 7%. Það var hv. 5. þm. Norðurl. v., sem kom mér til þess að standa upp. Þegar orlofslög voru fyrst sett hér á landi, mun núv. hæstv. utanrrh, hafa flutt frv. um 4% orlof, og í þeim lögum var gert ráð fyrir, að hlutarsjómönnum væri greitt 2% í orlof. Þetta var í gildi allt þar til, - ég held, að ég muni það rétt, - að vinstri stjórnin beitti sér fyrir breytingu í 6% og þá enginn munur gerður á hlutarsjómönnum og öðrum launþegum. Hvort á að telja hlutarsjómenn atvinnurekendur eða launþega, það er að mínu viti ekki nokkur vafi á því nú. Það hefur orðið sú breyting, að hlutarsjómenn taka ekki lengur þátt í útgerðarkostnaði, eins og var áður, heldur er hér aðeins um að ræða aðferð til þess að reikna út kaup. Það dæmi, sem hv. 5. þm. Norðurl. v. kom með hér í þingsölunum nú fyrir skömmu, um mjög háan hlut til skipstjóra, er engan veginn rétt mynd í sambandi við kaupgreiðslur til sjómanna yfirleitt. Ég vildi segja, að þrátt fyrir það þótt kaupgreiðslur séu háar og prósentur og greiðslur, í þessu tilfelli orlof, séu vissulega mjög tilfinnanlegar fyrir marga, þá álít ég, að miðað við núverandi aðstæður í kaupgreiðslum til sjómanna sé ekki hægt að gera þarna upp á milli almennra verkamanna, launþega og sjómanna yfirleitt. Það eina, sem mér finnst að gæti komið til mála að væri athugað, en ég er þó ekki að gera till. um það, er, að þegar kaupgreiðslur væru komnar upp í mjög háar upphæðir, þá næði orlofið ekki lengra, því að vissulega er hægt að benda á það, að þarfir manna til þess að lifa sínar orlofsvikur fara ekki eftir því, hvort maðurinn hefur 200, 400 þús. kr. eða jafnvel hærri upphæð í árslaun. En eins og málum er komið og með tilliti til þess samkomulags, sem gert var milli atvinnurekenda og launþega í júnímánuði s.l., þá tel ég, að það sé sjálfsagt, að þetta verði svo, að frv., sem hér liggur fyrir, verði samþ., sem m.a. mundi verða til þess að auka vinnufriðinn í landinu. Og vonandi leiðir það til áframhaldandi vinnufriðar, því að íslenzka þjóðin hefur engan veginn efni á að berast á banaspjótum, eins og hún hefur gert mörg undanfarin ár.



Herra forseti. Ég gerði aldrei ráð fyrir, að mál mitt fengi almennar undirtektir. Yfirleitt er það þannig með þingmenn, að þeir reyna að tala eins og þeir halda að kjósendunum þóknist, þó að það sé ekki viturlegt, því miður. Og vitanlega þykir öllum gott að fá peningana. En það verður einhvers staðar að taka þessa peninga. Og nú er það þannig, að skattarnir hafa alltaf verið að hækka, þó að Vísir segi, að þeir hafi alltaf verið að lækka. Og svo fá menn þessa útgjaldamiða sína í ofanálag á óbeina skatta, sem hirða um 40% af öllu vöruverðinu. Það sagði mér atvinnurekandi, að það væru ekki nema fáeinar krónur, sem sumir starfsmenn fengju útborgað nú, hitt færi í opinber gjöld. Við verðum að gera okkur ljóst, að orlofspeninga þarf einhvers staðar að taka. Það er enginn að tala um það, að sjómenn eigi ekki að hafa orlof. Vitanlega eiga þeir að hafa orlof eins og aðrir menn og af eðlilegum launum. Og þeim eru tryggð nokkurn veginn eðlileg laun með tryggingunni, eða 9-10 þús. kr. á mánuði. Og það er ekki nema eðlilegt og sjálfsagt, að þeir hafi það. En þegar farið er að borga orlof á kaup, sem allir viðurkenna, sem vilja tala af sanngirni um það, að er meira en einstaklingurinn þarf til að lifa af og meira í mörgum tilfellum heldur en útgerðin getur greitt og útgerðin þarf þess vegna að leita til ríkisins um aðstoð, eins og gert var s.l. ár, og sú aðstoð er greidd af neytendum, sem margir hverjir eru fátækir, með söluskatti og öðru, þá finnst mér ekki vera um neitt skynsamlegt jafnrétti að ræða. Það er þægilegt að segja: Þið eigið að fá hærra orlof og orlof á hvað hátt kaup sem er. - Það má vera, að það falli vel í eyru. En það er hvorki karlmannlegt né viturlegt. Ég álít, að það eigi að leggja eðlileg laun til grundvallar öllu orlofi, bæði hjá sjómönnum og öðrum. Þá kom það fram hjá hv. síðasta ræðumanni, - maður man nú ekki alltaf númerin á hv. þm., - að þetta hefði breytzt svo mikið við það, að sjómenn hættu að borga olíu og beitu á línuveiðum, - þeir borguðu olíu og beitu áður, nú fyrir nokkrum árum, - þannig að nú væru þetta ekkert annað en launþegar, en áður hefði kannske mátt segja, að þeir hefðu tekið þátt í atvinnurekstrinum. Þetta kom einnig fram hjá hv. 5. þm. Austf., að sjómenn væru bara einfaldir launþegar. Ef þeir væru einfaldir launþegar, þá væru þeir upp á fast kaup, vist mánaðarkaup, það eru hinir einföldu launþegar. Það er allt annað með akkorðsmenn, sem eru að salta síld í tunnu og annað slíkt. Þeir hafa visst fyrir tunnuna, hvort sem veiðist mikið eða lítið. Sjómaður fær visst á tonnið, en hann fær bara meira, ef illa veiðist. Það má segja, að vinnan verði lengri hjá fólki, ef mikið veiðist, heldur en þegar lítið veiðist. En það er óneitanlegt, að hafi þeir tekið þátt í atvinnurekstrinum, meðan þeir borguðu beitu og olíu, sjómennirnir, þá skiptir það engu máli, hvort hlutur þeirra lækkar um 2% eða 3%, og er það ekkert atriði í þessu sambandi. Hafi þeir fengið 45% áður, en 40% nú, skiptir það engu máli, þeir taka þátt í atvinnurekstrinum. Nú er samband milli útgerðarmanna og sjómanna þannig, að það hefur gengið illa að skapa misskilning og úlfúð þeirra á milli, því að þetta er sameiginleg barátta, og ef gengur vel fyrir öðrum, þá gengur vel fyrir hinum. Það vita allir sjómenn, að undirstaða undir því að þeir hafi góðar tekjur, er, að útgerðin hafi efni á að gera bátana vel út hvað snertir veiðarfæri og önnur tæki. Þetta er undirstaðan, þannig að vitanlega þarf alltaf að finna sanngjarna leið til að skipta því, sem aflast. En þráður mun alltaf liggja milli þessara aðila, þess, sem gerir út bátinn, og sjómannanna, sem heyja sína lífsbaráttu á honum. Það skiptir engu máli út af fyrir sig, hvort orlofið er 7% eða 9%, því að það er ekki nema takmarkað, sem atvinnureksturinn getur borgað, það vita allir, og hvort það kemur fram í hækkuðu kaupi eða hækkuðu orlofi, það skiptir launþega litlu máli. Hitt er dálítið annað með dagafjölda fastlaunaðra skrifstofumanna. Það má vel vera, ef þjóðfélagið hefur efni á að lengja það, að þá sé ekki nema gott um það að segja, að þeir fái löng frí. En þetta er þannig, að það skiptir atvinnuvegina engu máli, hvort orlofið er 1% hærra og kaupið 1% lægra eða kaupið 1% hærra og orlofið 1% lægra. Það skiptir engu máli. En hitt gefur bara auga leið, að það að borga orlof á miklu meira en almennar tekjur í landinu, eins og gert er með yfirmenn á t.d. skipunum, sem mest veiða, miðar ekki að jöfnum lífskjörum. Nú er það þannig - við vitum það - með þessa hálaunuðu menn á skipunum, þeim sem veiða mikið, að skipstjórarnir eru hættir að kæra sig um að vinna allt árið. Þeir segja, að það sé ekki til neins, það sé allt tekið í skatta. Og þeir fá sér frí, fara út í lönd. Bátarnir hvíla sig þá á meðan eða fá einhverja, sem ekki eru eins góðir að fiska, þannig að þarna er kominn líður í okkar atvinnuvegi, sem ekki verður til þess að auka þjóðartekjurnar og ekki til að auka jafnan efnahag borgaranna. Það er ekki nema eðlilegt og sjálfsagt að borga þeim vel, sem vinna vel, og það er ekki nema sjálfsagt að borga góðum vélamönnum og góðum skipstjórum mjög gott kaup, en það eru náttúrlega takmörk fyrir öllu. Þetta var áhending frá mér í upphafi, sem ég vildi skjóta fram til n., áður en hún tæki til starfa. Og það er svo með allt, sem eitthvert vit er í, að það fær sjaldan miklar undirtektir í byrjun, en svo kemur þetta með tímanum, með hægðinni, og maður má aldrei vera hræddur við að standa einn uppi í bili. Ég vil taka það fram, að ég tala hér persónulega, en ekki fyrir hönd flokksins. Þetta er mín persónulega skoðun, en ég hef ekkert verið við umr. um það í flokknum. Það má líka vel vera, að ríkisstj. sé þannig búin að semja um þetta nú við launþegana, að það sé ekki hægt annað en gera þetta í þetta skipti. En þetta er ábending frá mér, sem ég hygg að í framtíðinni muni verða viðurkennd, hvað sem gert verður nú.



Herra forseti. Mér þykir vænt að heyra það, að yfirleitt taka hv. þm. þannig undir þetta litla frv., að ég vona, að það fái greiðan gang í gegnum þessa hv. d. Þó virtist mér, að einn hv. ræðumaður, hv. 5. þm. Norðurl. v., hefði nokkrar aths. að gera við það. Hann taldi, að með þessu væri verið að íþyngja útgerðinni, þarna kæmi 1% í viðbót við annað prósent, sem hefði verið tekið með launaskatti, og svona væri haldið áfram, þangað til að mér skildist að greiðslugetu a.m.k. útgerðarmanna væri ofboðið. Út af þessu vildi ég aðeins segja, að stefnan eða þróunin í þessum málum, bæði í nágrannalöndum okkar og hér hjá okkur, hefur verið sú, að með vaxandi þjóðartekjum og þjóðarframleiðslu og þeirri öru tækniþróun, sem byggð hefur verið upp hér á landi síðustu árin og áratugina, ætti að vera hægt bæði að stytta vinnudaginn og auka möguleikana til þess, að vinnandi menn, bæði á sjó og landi, gætu fengið nokkurt frí til þess að rétta sig upp frá venjulegu daglegu striti. Ég er ekki í vafa um það, að þessi prósenta, 6-7% í orlof til sjómanna, sem þessi hv. þm. minntist á sérstaklega, sker ekki úr um afkomuna. Ef talið er, að afkoman hafi verið það bág fyrir, að þetta 1% riði baggamuninn, þá held ég, að það sé meira gert úr heldur en raunverulega er. Í nágrannalöndum okkar hefur, eins og hér hefur komið fram, verið stefnt að því að auka orlofið. Í Danmörku t.d. er orlofið nú eftir síðustu breytinguna, sem gerð var þar í vor, komið upp í 7 1/4%, og í öðrum löndum Norðurlanda er prósentutalan jafnvel eitthvað hærri, þannig að við erum, eins og líka kom hér fram, orðnir á eftir, og þetta frv. gerir ekki nema minnka bilið á milli okkar og Norðurlandanna, það er ekki að fullu unnið upp með þessu frv. Sjálfsagt kemur að því, að þessi 7%, sem hér eru nefnd, verði hækkuð enn, enda álít ég það vel koma til greina og vel vera hægt með þeim auknu þjóðartekjum, sem nú eru fyrir hendi. Ég vildi um sjómennina sérstaklega segja það, að ég tel, að þeir með sínum langa vinnudegi hafi alveg sérstaka þörf fyrir að fá gott og verulegt orlof. Það er náttúrlega mikil þörf fyrir þá, sem inni sitja og á skrifstofum vinna eða við verksmiðjuvinnu innanhúss, að þeir komist út, en ég álít ekki síður, þó að sjómenn stundi sína vinnu á sjónum og utan dyra, að þá þurfi þeir líka til þess beinlínis að hvíla sig eftir hinn langa vinnudag að fá sitt orlof á sama hátt og aðrir menn í landinu. Annað væri ranglæti að mínu viti. Ég vonast því til, að þetta sjónarmið hv. 5. þm. Norðurl. v. eigi sér ekki marga fylgjendur í þessari hv. d. og frv. fái, eins og ég sagði áðan, greiða afgreiðslu hér í deildinni.

Forseti (BF): Svo hljóðandi bréf hefur borizt: „Reykjavík, 5. nóv. 1964. Matthías Á. Mathiesen, 3. þm. Reykn., hefur í dag ritað mér á þessa leið: „Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og verð fjarverandi næstu vikur, leyfi ég mér, með skírskotun til 138. gr. l. um kosningar til Alþingis, að fara þess á leit, að 2. varamaður Sjálfstfl. í Reykn., Oddur Andrésson bóndi, Neðra–Hálsi í Kjós, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt með ósk um, að þér látið fram fara í sameinuðu þingi rannsókn á kjörbréfi varamanns. Sigurður Bjarnason, forseti neðri deildar. Til forseta sameinaðs Alþingis.“ Kjörbréf Odds Andréssonar liggur hér fyrir. Þar sem hann hefur ekki áður átt sæti á Alþingi, verður að fara fram rannsókn á því og vildi ég biðja hv. kjörbréfanefnd að taka bréfið til athugunar. Á meðan verður gert fundarhlé. - Fundarhlé.



Herra forseti. Það frv., sem hér er til 1. umr., fjallar um ráðstafanir til þess að létta skatta- og útsvarsbyrðina á þessu ári og að nokkru um framtíðarskipulag þeirra mála. Það er alkunna, að þessi mál hafa undanfarna mánuði vakið alveg óvenjumikla eftirtekt og verið jafnvel enn þá meira umræðuefni manna á meðal og áhyggjuefni, en venja er til og er þá vissulega töluvert sagt, því að það er ávallt þýðingarmikill liður í afkomu fólks hverju sinni, hversu háa beina skatta þarf að greiða og þess vegna er alltaf beðið eftir útkomu skattseðlanna með eftirvæntingu. En athyglin, sem skattskráin vakti að þessu sinni, er alveg sérstaklega mikil. Ég mun því leyfa mér að rekja nokkuð aðdraganda þessa máls, áður en ég sný mér að því að gera grein fyrir því, um hvað frv. fjallar. Þar er þá fyrst til máls að taka, að með l. nr. 18 frá 12. apríl 1960 var afnuminn umreikningur á persónufrádrætti og tekjutölum skattstigans, en sú aðferð að umreikna þessa liði með hliðsjón af raunverulegu gildi teknanna hafði verið í l. frá árinu 1954 og með l. nr. 43 frá 1960 voru enn fremur ákveðnir fastir útsvarsstigar, sem ekki gerðu ráð fyrir breytingum, þó að verðgildi peninganna breyttist. Þessar ráðstafanir höfðu þær óhjákvæmilegu afleiðingar, að skattbyrðin þyngdist stöðugt vegna vaxandi dýrtíðar á því tímabili, sem þessi regla var í gildi. Þessar breytingar voru sagðar vera liður í framkvæmd á því stefnuskráratriði hæstv. ríkisstj. að breyta um í skattamálum, þannig að ríkistekjurnar skyldu í vaxandi mæli innheimtar í formi óbeinna skatta og tolla, enda voru jafnframt lagðir á þjóðina nýir söluskattar, er námu hundruðum millj. kr. Niðurfelling umreikningsins hefði vitanlega ekki komið að sök, ef hæstv. ríkisstj. hefði tekizt að framkvæma annað af aðalstefnuskráratriðum sínum, sem gefið var á sama tíma, nefnilega það að halda dýrtíðinni í skefjum. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að sú barátta hefur mistekizt. Allir viðurkenna nú dýrtíðarvöxtinn, enda annað vitanlega gersamlega þýðingarlaust. Á árinu 1963 óx dýrtíðin meira en nokkru sinni fyrr og sá vöxtur á því ári varð til þess, að miklar launahækkanir áttu sér stað á miðju árinu. Tekjur manna urðu því miklu hærri að krónutölu en verið hafði undanfarin ár. Það var því öllum ljóst og hæstv. ríkisstj. auðvitað líka, að samkv. óbreyttum álagningarreglum hlutu tekjuskattur og útsvar að hækka stórkostlega og langt umfram það, sem nokkrir möguleikar væru á að innheimta. Þess vegna var á siðasta þingi lagt fram frv., sem gerði ráð fyrir hækkun á persónufrádrætti, en samhliða var í því frv. að finna ákvæði um breytingar á skattstigunum, sem leiddu til hækkunar, þannig að lagfæringin, sem fékkst með hækkun persónufrádráttarins, var að verulegu leyti tekin aftur með fækkun skattþrepanna. Þegar á s. i. vori, þegar þetta frv. var til meðferðar á hv. Alþingi, var augljóst, að hér var hvergi nærri nóg að gert og á það var bent, að samþykkt frv. hæstv. ríkisstj. í óbreyttu formi mundi valda því, að skattar og útsvar hækkaði meira en hóflegt væri. Þm. Framsfl. bentu rækilega á þetta hér á hv. Alþingi og hér í þessari hv. d. og báru fram brtt. til lagfæringar, sem voru fólgnar í þrennu: Í fyrsta lagi að hækka persónufrádráttinn meira en frv. gerði ráð fyrir, í öðru lagi að fella niður þá grein frv., sem gerði ráð fyrir fækkun skattþrepanna og í þriðja lagi að taka upp á ný umreikning á persónufrádrætti og tekjutölum skattstigans, eins og var í l. frá 1954, óbreytt að öðru leyti en því, að miða skyldi við framfærsluvísitölu, vegna þess að kaupgjaldsvísitala var ekki lengur reiknuð. Þessar lagfæringar mundu hafa haft þær afleiðingar, að afskræming verðbólgunnar á skatta- og útsvarsreglunum frá 1960, hefði verið afnumin, ef samþykktar hefðu verið, en því miður voru þær kolfelldar með atkv. viðstaddra stjórnarsinna á Alþingi og þeim voru valin hin háðulegustu eftirmæli í blaðakosti ríkisstj. Þær voru kallaðar yfirboð, sem ekkert mark væri á takandi og ýmislegt fleira í þeim dúr. Við umr. hér á hv. Alþingi í vor, bentum við á það, að brtt. okkar gerðu ráð fyrir því, að tekin væru upp á ný ákvæði skattalaga frá 1954 um umreikning tekjutalna og persónufrádráttar og við lögðum áherzlu á, að það færi ekki á milli mála, að nauðsynlegt væri að hafa slíkan öryggisventil sem umreikningurinn er í skattalögum á slíkum verðbólgutímum sem nú eru hér. Ef það væri ekki gert, mundi afleiðingin óhjákvæmilega verða sú, að skattbyrðin þyngdist með hverju árinu vegna stighækkunar skattsins. Þær tekjur, sem taldar voru hátekjur árið 1960, þegar umreikningurinn var numinn úr gildi, eru nú aðeins þurftartekjur eða kannske tæplega það. Hæstu laun það ár voru t.d. 100 þús. kr. Það þykja ekki há laun núna. Það samsvarar launum í 12. launaflokki og það þykja ekki hálaunamenn, sem þar eru settir, þegar þess er gætt, að launaflokkarnir eru nú 28. Nei, aukning skattbyrðarinnar án umreiknings er óhagganlegt lögmál og þetta bentum við á og að það væri vegna þessa lögmáls, sem hæstv. ríkisstj. varð á s.l. vori að fá samþykktar breytingarnar á skattal., sem þá voru gerðar, til þess að skila aftur nokkrum hluta af því, sem verðbólgan hefur tekið af mönnum í formi tekjuskatts umfram það, sem l. sjálf gerðu ráð fyrir. Við bentum líka á það, að endurgreiðslan væri ekki næg, vegna þess að persónufrádrátturinn væri aðeins hækkaður um 30%, en dýrtíðin hefði hækkað meira og að ekkert tillit hefði verið tekið til dýrtíðaraukningarinnar að því er snertir þann hluta teknanna, sem umfram eru persónufrádráttinn. Og við sögðum, að ef frv. hæstv. ríkisstj. yrði samþ. án nokkurs varnagla, eitthvað svipað því sem okkar brtt. gerðu ráð fyrir, þá mundi misræmið verða enn þá meira á næsta ári en það er nú, vegna þess að meðalvísitala framfærslukostnaðar ársins 1964 mundi verða miklu hærri, en meðaltalið var árið 1963 og ákvæði frv. dugðu þó ekki einu sinni til að jafna þau met, sem orðin voru á árinu 1963. Þess vegna mun, sögðum við, á næsta ári verða að bera fram enn þá frv. um hækkun persónufrádráttar eða eitthvað, sem jafngilti því. Þetta voru þau rök, sem við færðum fram fyrir brtt. okkar á s.l. vori, og margt fleira. Þetta var sá málflutningur, sem kallaður var yfirboð, sem ekkert mark væri á takandi, í blöðum hæstv. ríkisstj. En nú hefur allt þetta, sem við sögðum, komið fram. Það hefur komið fram, að skattabyrðin samkv. lögum hæstv. ríkisstj. frá því í vor er svo gífurleg, að mjög miklum fjárhagsörðugleikum veldur á fjölmörgum heimilum í landinu og víða er nú svo komið, að langmestur hluti launanna fram að n. k. áramótum a.m.k. fer til að greiða opinber gjöld og það eru dæmi til þess, að öll launin hrökkva ekki einu sinni til. Mér sýnist það alveg augljóst og það hygg ég, að fleiri muni gera, að þegar þannig löguð skattheimta bætist ofan á þær miklu fjárhæðir, sem heimilunum er nú gert að greiða í ríkissjóð í formi óbeinna álaga, þá er gjaldgetu fólks alveg ofboðið og víða horfir til hreinna vandræða af þessum sökum. Þetta finna allir. Og strax eftir að gjöldin höfðu verið á lögð og kunnugt varð um álagninguna, var það, að því er virtist, allra manna mál, að nú hefði verið gengið lengra, en fært væri í álögunum og ekki kæmi annað til greina en leiðrétta þau mistök, sem orðið hefðu. Þessi skoðun var almenn og mjög útbreidd og m.a. gengu dagblöðin hér í Reykjavík mjög rösklega fram í að skýra frá því, hversu útkoman úr reiknivélunum væri í hrópandi ósamræmi við það, sem allir hefðu átt von á. Það er auðvitað engan veginn óþekkt fyrirbæri, að menn telji opinber gjöld, sem þeim er gert að greiða, of há og þeir, sem eru í andstöðu við yfirvöldin, hvort sem það er hjá ríki eða hjá sveitarfélögum, tala mjög gjarnan hátt um það skattrán, sem verið sé að fremja. Það má því segja, að engum hafi komið á óvart, þó að dagblöð stjórnarandstöðunnar í Reykjavík, Tíminn og Þjóðviljinn, héldu því fram, að of langt væri gengið í skattheimtunni og þau viðhefðu nokkuð stór orð um þessa skattaálagningu, sem fór fram í sumar. Þó verður það að segjast, að meira að segja þeirra málflutningur var talsvert harðorðari en oft áður, enda gild ástæða til. En það, sem var óvenjulegt að þessu sinni, var þó hitt, að stjórnarblöðin voru engu mildari í dómum sínum, a.m.k. fyrst eftir að kunnugt varð um skattaálagninguna og að einnig þau réðust harkalega á niðurstöðurnar. Til þess að minna á, hvernig þau skrifuðu í sumar, ef einhverjir skyldu kannske hafa gleymt því, vil ég - með leyfi hæstv. forseta - leyfa mér að fara með nokkrar tilvitnanir úr Morgunblaðinu, Vísi og Alþýðublaðinu. Þar er af nógu að taka, því að svo að segja í hverju tölublaði þessara blaða í sumar voru skattamálin gerð að umtalsefni, en ég skal reyna að takmarka tilvitnanirnar við örfá atriði, með því líka að tónninn var mjög á einn veg. Ég vitna þá fyrst í Alþýðublaðið. 1. ágúst birtist ritstjórnargrein í Alþýðublaðinu, í henni stóð þetta: „Hin mikla krónuhækkun útsvara og skatta skapar alvarlegt innheimtuvandamál, sérstaklega fyrir fastlaunamenn. Fyrstu sjö mánuði ársins hafa verið heimtar af þeim upphæðir, sem miðaðar voru við eldri útsvör. Nú er krafizt greiðslu á því, sem á vantar, á 4–5 mánuðum, með þeim afleiðingum, að fjöldi manns fær lítið sem ekkert annað, en kvittanirnar í launaumslögum sínum.“ Sama dag skrifaði sá blaðamaður Alþýðublaðsins, sem nefnir sig „Hannes á horninu", m.a. þetta : „Stopp. Ég sagði í fyrradag: Vomurinn kemur. Hann kom og er orðinn landfastur, a.m.k. í hugum fólksins. Ég hef fylgzt með því, þegar skattskráin hefur komið, í 40 ár og aldrei hefur hún valdið annarri eins reiði, undrun og furðu og í þetta sinn. Álögurnar hafa hækkað hjá fjölmörgum, sem ég hef talað við, um 30–60%, án þess þó að tekjurnar hafi hækkað nálægt því síðan í hittið fyrra.“ Þessi skrif halda áfram. 14. ágúst segir í Alþýðublaðinu, með leyfi hæstv. forseta: „ Ríkisstj. hefur haldið fund út af skattskránni. Þetta er sögulegur viðburður, því að aldrei fyrr hefur verið haldinn sérstakur ráðuneytisfundur af tilefni skattskrárinnar. Hvers vegna var það gert? Til hvers bendir það? Svörin liggja í augum uppi, þó að þau séu ekki látin fylgja með. Skattskráin er vandræðamál. Útkoma hennar kemur á óvart, einnig ríkisstj.“ Og sama blað, Alþýðublaðið, talar um það 18. ágúst, þegar heitast brann í kolunum vegna skattamálanna og reiði almennings var við suðupunkt, að sjálfsagt væri að athuga það, hvort ekki væri rétt að endurgreiða þau opinberu gjöld, sem á hefðu verið lögð á þessu ári. Ég læt þessar tilvitnanir til Alþýðublaðsins nægja að sinni. En það er, eins og ég áðan sagði, af nógu að taka og hægt að lesa hér í allan dag. Svo mjög voru þessi mál ofarlega í hugum þeirra, sem rituðu blöðin og svo mjög fundu þeir andúð almennings gegn þessu máli. Ég mun þá leyfa mér - með leyfi hæstv. forseta - að vitna örlítið í dagblaðið Vísi, en einnig þar birtust löng skrif um þessi mál. Laugardaginn 15. ágúst í sumar var birt viðtal við ríkisskattstjórann, þar var haft eftir honum: „Breytingarnar, sem gerðar verða á skatta- og útsvarsl., munu felast í tvennu, sagði ríkisskattstjóri, persónufrádráttur verði hækkaður og skatta- og útsvarsstigaþrepunum verði breytt í samræmi við launahækkanirnar á undanförnum mánuðum, þannig að menn þurfi ekki að greiða hlutfallslega hærri upphæð af launum sínum í skatta og útsvar þrátt fyrir auknar tekjur.“ Svo segir blaðið í viðtalinu: „Í vor, þegar skatta- og útsvarsl. nýju voru samþykkt á Alþingi, var þegar ljóst, segir ríkisskattstjóri, að enn á ný þurfti að breyta skatt- og útsvarsstiganum vegna þeirra hækkana, sem þá höfðu orðið á kaupgjaldi í landinu, m.a. eftir desemberverkfallið. Í ljós hefur nú komið, að tekjuaukning almennings árið 1963 var mun meiri ,en reiknað hafði verið með og nýju skattal. voru byggð á. Til þeirrar aukningar verður að taka tillit í sambandi við þær breytingar, sem nú eru fyrirhugaðar.“ Og forustugrein blaðsins fjallar um þetta viðtal og segir svo, með leyfi forseta: „Í viðtali á forsiðu Vísis í dag greinir ríkisskattstjóri frá því, að unnið sé nú að breytingum á skattal., persónufrádráttur verði hækkaður og skatta-og útsvarsþrepunum breytt í samræmi við auknar tekjur manna, þannig að þrátt fyrir hækkuð laun þurfi menn ekki að greiða hlutfallslega hærri upphæð í skatta. Hér er verið að leiðrétta það misræmi, sem skapazt hefur í skattlagningunni vegna þeirrar dýrtíðarþróunar, sem verið hefur í þjóðfélaginu síðustu árin og hinnar miklu aukningar á tekjum manna. Munu menn almennt telja þetta góð tíðindi og vissulega má segja, að slíkar breytingar séu tímabærar vegna fyrrgreindrar þróunar. Hún hefur valdið því, að margir skattgreiðendur hafa færzt mun ofar í skattstiganum, þótt aðeins hafi verið um venjulegar launatekjur að ræða.“ Þetta segir Vísir 15. ágúst blaðið, sem lengst gekk í því fyrir 2–3 mánuðum þar á undan að kalla till. okkar framsóknarmanna hér á hv. Alþingi til breytinga á skattal. yfirboð, sem ekkert mark væri á takandi. Nú er þetta orðinn heilagur sannleikur, hafður eftir sjálfum ríkisskattstjóranum og þannig undirstrikað, að það var algert fleipur, sem blaðið fór þá með, að okkar till. væru óraunhæfar. Þvert á móti, þær voru nauðsynlegar, eins og nú er játað. Að þessu sinni hef ég ekki fleiri tilvitnanir í Vísi uppi hér, þær eru margar, eins og ég hef áður sagt. Ég mun leyfa mér að vitna örlítið í Morgunblaðið. Þar segir í ritstjórnargrein 5. ágúst: „Eins og Morgunblaðið hefur áður sagt, hefur tekjuaukning orðið svo mikil, að skattalagabreytingarnar á síðasta þingi hafa naumast nægt til þess, að heildarniðurstaðan yrði jafnhagkvæm fyrir skattgreiðendur og næstu árin á undan.“ Hún byrjar fremur hógværlega, játningin í Morgunblaðinu, en það á eftir að koma meira. Í því blaði er 9. ágúst skrifað á þessa leið, með leyfi forseta: „Það hlýtur að vera leiðindastarf að standa í því að telja öðrum trú um hluti, sem maður trúir ekki sjálfur og veit jafnvel að aðrir fást ekki til að trúa heldur. Þetta hafa leiðarahöfundar eins dagblaðsins í Reykjavík verið að fást við upp á síðkastið í sambandi við alræmda álagningu opinberra gjalda. Okkur hefur verið sagt það mjög ótvíræðum orðum í nefndu blaði, að skattar og útsvör hafi lækkað, að almenningur standi betur að vígi fjárhagslega, en áður og sé hæstánægður með útreikninga skattheimtunnar. Þetta og annað svipað lesa menn í blaðinu, meðan þeir handfjalla gjaldseðilinn hálfringlaðir, því að hann segir allt aðra sögu og miklu ískyggilegri um stórauknar opinberar álögur, skattpíningu, sem ekki á sér hliðstæðu um mörg undanfarin ár. Mér hefur lengi verið það hrein ráðgáta, hvaða tilgangi leiðarahöfundar þykjast vera að þjóna með slíkum skrifum. Nú er það að vísu rétt, að íslenzkir kjósendur eru sauðtryggir og einstaklega fylgispakir. En dettur umræddum skriffinnum raunverulega í hug, að menn taki meira mark á fjálgum orðum þeirra, en óhugnanlegum tölum á skattseðlinum? Það er út af fyrir sig gott og blessað að geta kastað fram háfleygum hagfræðilegum skýringum, studdum töfraformúlum tölvísinnar, á hinu nýja skattafargani. En sagði ekki hæstv. núv. forsrh. einhvern tíma, að buddan væri, þegar öll kurl kæmu til grafar, öruggasti hagfræðingurinn og nú segir hún vissulega ömurlega sögu á þessum síðustu tímum opinberrar bjartsýni.“ Þetta var tilvitnun úr Morgunblaðinu 9. ágúst s.l. Í sama blaði segir í forustugrein 14. ágúst, með leyfi forseta: „Eins og margsinnis hefur verið bent á hér í blaðinu, voru breytingar á skatta- og útsvarslögunum, sem samþ. voru á síðasta þingi, miðaðar við það að létta byrðar lágtekjumanna, þótt það yrði til þess, að hinir tekjuhærri fengju hærri skatta en ella. Það er nú ljóst, að almennar launatekjur eru miklu hærri, en menn þá gerðu sér grein fyrir og fjöldi launamanna fær því hærri skatt, en tilætlunin var.“ Hér er sagt alveg berum orðum, að fjöldi launamanna fái hærri skatt, en tilætlunin var. Enn segir í sömu forustugrein: „Enn á ný urðu hér miklar kauphækkanir og verðhækkanir í kjölfar þeirra,“ - sem áður er minnzt á í greininni, - „þannig að skattstigar röskuðust og hin heilbrigðu skattalög urðu úrelt. Á þeim voru að vísu gerðar breytingar til úrbóta, en nægðu þó ekki, eins og í ljós hefur komið.“ Og ég skal fara að ljúka þessum tilvitnunum í Morgunblaðið. Það er aðeins ein enn, sem ég vildi leyfa mér að fara með að þessu sinni. Hún birtist í blaðinu 25. ágúst og er svona: „Kröfurnar á hendur ríki og sveitarfélögum hafa stöðugt aukizt undanfarna áratugi. Af því hefur að sjálfsögðu leitt mikla skattheimtu. Menn gera sér nú grein fyrir því, að of langt hefur verið gengið í þessu efni og þess vegna eru menn á einu máli um það, að draga þurfi úr sköttum.“ Eins og þessar fáu tilvitnanir, sem ég hef leyft mér að fara með, sýna ljóslega, var það allra manna mál, eftir að skattskráin kom út, að útkoman væri í ósamræmi við það, sem allir höfðu búizt við og að of langt væri nú gengið í innheimtu opinberra gjalda. Ég hef sleppt hér tilvitnunum í Þjóðviljann og Tímann, en þær voru mjög á sama veg og ég tel ástæðulaust að gera grein fyrir þeim af ástæðum, sem ég gat um í upphafi. Þessi skoðun, sem dagblöðin hér túlkuðu og ég hef leyft mér að vitna til, var svo útbreidd á þessu tímabili, að sjálft ríkisútvarpið hófst handa um það að efna til sérstaks þáttar, þar sem fulltrúum frá öllum þingflokkunum var gefinn kostur á því að koma fram og svara tveim spurningum þessu máli viðkomandi. Þeir, sem komu fram í útvarpinu, voru fyrir hönd Alþb. formaður þess, Hannibal Valdimarsson, fyrir hönd Alþfl. kom fram hæstv. viðskmrh., Gylfi Þ. Gíslason, fyrir hönd Framsfl. kom fram formaður flokksins, Eysteinn Jónsson, og fyrir hönd Sjálfstfl. hæstv. fjmrh., Gunnar Thoroddsen. Og ég vil nú leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að vitna örlítið til þess, sem hver þessara manna sagði í þessum útvarpsþætti, vegna þess að mér finnst það skipta máli, þegar verið er að gera sér grein fyrir, hvaða viðbrögð útsvars- og skattaseðlarnir vöktu á sínum tíma. Ef ég leyfi mér að taka þessa hv. ræðumenn í sömu röð - stafrófsröð flokkanna, eins og ég áðan gerði, þávil ég fyrst vitna til þess, sem Hannibal Valdimarsson, hv. 5. þm. Vestf., sagði. Hann sagði: „Núverandi skattalöggjöf verður að breyta eins fljótt og við verður komið. Sú skattaálagning, sem þessa dagana hefur verið birt almenningi, hefur sannfært alla réttsýna menn um nauðsyn þess. Það er alkunna, að árlega nöldra sumir gjaldendur yfir sköttum, sem á þá eru lagðir. Þá skortir þegnskap til þess að bera sínar þjóðfélagsbyrðar án möglunar. Ég tek ekki undir við þessa sérhlífnu skattanöldrara. En eru hin almennu viðbrögð skattborgaranna nú ástæðulaust nöldur eitt? Nei, nú hefur reiðialda risið og hún fer hækkandi með hverjum degi. Hér er um að ræða heilaga bræði þess fólks, sem sér sig rangindum beitt, horfir á réttlætið fótum troðið og krefst réttlætis.“ Hæstv. viðskmrh. sagði í sama útvarpsþætti m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Íslendingum hefur því miður aldrei tekizt að setja sér skynsamlega og heilbrigða löggjöf um tekjuöflun til opinberra þarfa. Þeim hefur þó tekizt miklu verr að koma á laggirnar embættiskerfi, sem sé fært um að framkvæma slíka löggjöf af myndarskap og réttsýni. Og sjálfu siðferði þjóðarinnar í þessum efnum hefur verið svo ábótavant, að mikill hluti þjóðarinnar virðist telja það jafnsjálfsagt að hafa fé af opinberum aðilum með því að skjóta sér undan að greiða skatt og útsvar eða toll og menn telja það fráleitt að hafa fé af náunga sínum, jafnvel svarnasta fjandmanni. Gallana á skipulagi þessara mála hér hjá okkur tel ég fyrst og fremst vera þessa: 1) Algerlega ófullnægjandi eftirlit með því, að raunverulegar tekjur séu taldar fram. 2) Tekjuskatts– og útsvarsstigarnir eru of háir og þá sérstaklega: hámarkinu er náð við of lágar tekjur. Þegar skattstigar eru jafnháir og hér á sér stað, verður ranglæti þess, að sumir skjóta tekjum undan, en aðrir ekki, enn þá tilfinnanlegra. 3) Skattarnir eru greiddir heilu ári eftir að tekjurnar myndast. 4) Tollar eru hér allt of háir og valda verulegu misræmi á verðlagi innanlands og erlendis og hafa í för með sér smygl. 5) Tollaeftirliti er hér eins og skattaeftirliti stórlega áhótavant.“ Síðan segir hæstv. viðskmrh. í útvarpinu 17. ágúst : „Það er skiljanlegt, að mönnum hafi þótt hækkun opinberu gjaldanna mikil og meiri, en þeir höfðu búizt við. Menn hafa áreiðanlega ekki gert sér nógu ljósa grein, að tekjuaukning þeirra á s.l. ári var að miklu leyti verðbólguaukning, en ekki raunveruleg tekjuaukning. Hér við bætist það, að tekjuaukning á s.l. ári var meiri, en almennt var gert ráð fyrir. Ef Alþingi og ríkisstj. hefðu vitað það, þegar skatta- og útsvarslögin voru sett á síðasta þingi, hverjar tekjur manna raunverulega yrðu 1963, er líklegt, að skatta- og útsvarsstigar hefðu verið hafðir nokkuð öðruvísi, en reyndin varð.“ Eysteinn Jónsson, hv. 1. þm. Austf., sagði í þessum sama útvarpsþætti 17. ágúst m.a.: „Ástandið núna eftir nýjustu álagningu skatta og útsvara sýnir glöggt, að knýjandi nauðsyn ber til að breyta mjög skatta- og útsvarslöggjöfinni. Mikill þorri manna sér enga leið til að greiða gjöld sín, eins og nú er komið málum. Opinberu gjöldin, sem nú er búið að leggja á, eru öllum fjöldanum alveg óviðráðanleg. Mín skoðun er því sú, að það verði að lækka þessi gjöld.“ Og hæstv. fjmrh. sagði í sama útvarpsþætti, með leyfi hæstv. forseta: „Hitt er svo annað mál, að æskilegt er að gera frekari breytingar á skattalögunum. Tekjur manna hafa almennt hækkað mikið á s.l. ári og munu einnig hækka verulega á þessu ári. Þeir láglaunamenn, sem síðasta skattalagabreyting var einkum fyrir, virðast vera miklu færri, en áður var talið, en fleiri og fleiri komast of ört upp í hina hærri skattstiga.“ Og síðar í sömu ræðu segir hæstv. fjmrh. þetta: „Ég tel æskilegt að gera ýmsar breytingar á skattalöggjöfinni til viðbótar þeim umbótum, sem að undanförnu hafa verið gerðar, bæði í lögum og í framkvæmd. Meðal þeirra breytinga, sem ég tel æskilegar, eru þessar: Að hækka enn persónufrádráttinn eða skattfrjálsar tekjur. Að breikka þrepin í skattstiganum, þannig að það þurfi hærri tekjur, en nú, til þess að komast upp í 20% og 30% skatt. Að setja í lögin ákvæði um breytingar á persónufrádrætti og skattstiga með hliðsjón af kaupgjalds- eða framfærsluvísitölu. Að innheimta bæði tekjuskatt og útsvar af tekjum jafnóðum og þeirra er aflað. Mér finnst þessar breytingar, sem hæstv. fjmrh. telur æskilegt að gera á skattalögunum, koma mér nokkuð kunnuglega fyrir sjónir. Mig minnir, að við framsóknarmenn hér í þessari hv. d. hefðum í vor, fyrir 4 eða 5 mánuðum, flutt þessar brtt. og hæstv. fjmrh. eða blað hans a.m.k. hafi þá talið þær marklaust yfirboð. Ég verð að segja, að það eru orðin mikil og ánægjuleg sinnaskipti þarna, en vitanlega hefði það verið æskilegra, að þau hefðu komið svolítið fyrr, þannig að við þyrftum ekki nú að standa frammi fyrir því vandamáli, sem hér er til umr., að skatta- og útsvarsálagningin er svona óviðráðanleg, eins og reyndin var og miklu hærri, en nokkur maður átti von á.  Eftir allar þær yfirlýsingar, sem ég hef hér rakið, hygg ég, að allir landsmenn hafi trúað því, að ekki mundi koma annað til mála, en að gjöldin á þessu ári yrðu lagfærð, þar sem svona háttsettir menn í öllum þingflokkunum, formenn tveggja þeirra og ráðherrar hinna tveggja, höfðu sagt, að útkoman á skattaálagningunni væri allt önnur, en menn hefðu átt von á. Og annar þeirra hæstv. ráðh., sem ég vitnaði til að talaði í útvarpið á sínum tíma, sagði það beinlínis berum orðum, að ef Alþingi og ríkisstj. hefðu vitað það, þegar skatta– og útsvarslögin voru sett á síðasta þingi, hverjar tekjur manna raunverulega yrðu árið 1963, þá sé líklegt, að skatta- og útsvarsstigar hefðu verið hafðir öðruvís, en reyndin varð. Miðstjórn Framsfl. sendi hæstv. ríkisstj. ályktun, sem var svona, með leyfi hæstv. forseta: „Vegna þess alvarlega vanda, sem nú hefur skapazt eftir síðustu álagningu skatta og útsvara, leggur stjórn Framsfl. til eftirfarandi: 1) Að ríkisstj. gangist án tafar fyrir skipun n. með þátttöku allra þingflokka til þess að gera nú þegar till. um endurskoðun þeirra opinberu gjalda, sem nú hafa verið á lögð og réttmæta skipan skatta- og útsvarsmála til frambúðar. 2) Að ríkisstj. geri þær ráðstafanir til bráðabirgða að fresta innheimtu á verulegum hluta af álögðum opinberum gjöldum, á meðan þessi endurskoðun fer fram.“ Og svipuð ályktun barst, að mig minnir og áreiðanlega var það svo, frá miðstjórn Sameiningarflokks alþýðu, sósíalistaflokksins, þar sem einnig var farið fram á, að ríkisstj. gerði einhverjar ráðstafanir í tilefni af þessari skattaálagningu. Og það var í tilefni af þessum ályktunum, sem ríkisstj. hélt hinn sögufræga fund, sem Alþýðublaðið skýrði frá á sínum tíma og ég leyfði mér lítillega að drepa á áðan. Í þeirri samþykkt ríkisstj., sem gerð var á hinum sögufræga fundi, fyrsta og eina fundinum, sem haldinn hefur verið í tilefni af skattskránni, var mönnum gefinn kostur á því að fresta greiðslu á nokkrum hluta af álögum sínum fram á næsta ár. Og stuttu síðar, þegar samtök launamanna vildu ekki una því, að þetta eitt væri að gert, þá mun hafa verið skipuð n. frá Alþýðusambandinu, Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja og Sambandi íslenzkra sveitarfélaga ásamt fulltrúa frá ríkisstj. til þess, eins og þar segir, „að athuga alla möguleika á því að veita afslátt og frekari greiðslufrest á álögðum opinberum gjöldum.“ Það var því, eins og ég hef leyft mér hér að fullyrða, allra manna mál á s.l. sumri, að ekki kæmi annað til greina, en að lagfæring yrði gerð á álagningunni á þessu ári. Nú virðist mér aftur á móti svo komið, að ráðamenn hér séu að komast á þá skoðun, að þrátt fyrir allt þetta, sem ég hef hér gert grein fyrir, sé það nú svo, að það þurfi kannske lítið eða ekkert að gera til að lagfæra ranglætið. Í frásögn, sem ég las í Morgunblaðinu af fundi í Varðarfélaginu um daginn, er það haft eftir hæstv. fjmrh., að rannsóknir sýndu, að eiginlega væru skattar hér á landi alls ekki hærri, en annars staðar gerðist. Og það voru birtar margar tölur þessu til staðfestingar. Þó varð niðurstaðan samt sú, að óhjákvæmilegt var talið að lækka skattana hér. Og nú er talað um að hjálpa fólki til að greiða þessa árs skatta með því að lána því til tveggja ára einhvern hluta hinna opinberu gjalda, auðvitað með vöxtum. Þessi niðurstaða finnst mér skjóta skökku við þær forsendur, sem áður eru raktar, um það, að skattabyrðin hér sé léttbærari, en annars staðar, því að það þekkist þó ekki annars staðar, mér vitanlega, að fólki sé lánað, af opinberri hálfu, til að greiða opinber gjöld. Og þessi niðurstaða er náttúrlega í hrópandi ósamræmi við yfirlýsingar, sem ég hef leyft mér að vitna til. Þegar talað er um að lána fólki fyrir sköttum, þá finnst mér það helzt minna á, að tveir menn hefðu átt skipti saman og kæmust svo að því, að verðið, sem þeir hefðu komið sér saman um, væri of hátt og þá mundi fara fram samtal eitthvað á þessa lund: Kaupandinn segði við seljandann: „Þú hefur haft af mér í viðskiptunum. Verðið á ekki að vera svona hátt.“ Og seljandinn mundi svara þessu svona: „Þetta er alveg rétt hjá þér. Ég hef látið þig borga of mikið. Ég skal bara bæta þér þetta upp með því að láta þig hafa frest. Þú mátt borga það, sem þú átt ekki að borga, á tveimur árum með 9% vöxtum. Það er alveg sjálfsagt. Ég er svo sanngjarn í viðskiptum.“ En ég er hræddur um, að þetta yrðu taldir dálítið einkennilegir viðskiptahættir. Og það er áreiðanlega ekki svona lagfæring, sem fólk vonaðist eftir og það telur sig mega eiga von á eftir þær yfirlýsingar valdhafanna og stuðningsmanna þeirra, sem ég hef hér lítillega gert grein fyrir. En hér þurfa annars konar aðgerðir að koma til, raunhæfar aðgerðir. Og það frv., sem hér er til umr., er flutt til að koma skriði á það mál. Það, sem lagt er til í frv. til lagfæringar á álagningunni á þessu ári, er tvennt: Í fyrsta lagi að lækka tekjuskatt einstaklinga á árinu 1964 um 7.000 kr. á hvern gjaldanda, en einstaklingstekjuskattur, sem lægri er, en 7.000 kr., falli niður. Þessi eftirgjöf, 7.000 kr., jafngildir því, að skatturinn sé felldur niður af fyrstu 50 þús. kr. af skattskyldum tekjum og byrjað að reikna skattinn á 30% þrepinu. Vissulega hefði verið miklu æskilegra að breyta persónufrádrættinum og haga álagningunni eitthvað svipað því, sem till. okkar framsóknarmanna frá því í vor gerðu ráð fyrir. En til þess að því mætti verða við komið að þessu sinni, þyrfti að endurreikna öll framtölin. Og við, sem flytjum þetta frv., teljum þá aðferð of seinvirka. Við höfum valið að benda á þá fljótvirkustu leið til lagfæringar, sem völ er á. Ég vil taka það fram fyrir mína hönd og að ég held allra annarra flm. þessa frv., að ef bent væri á aðrar leiðir til lagfæringar á ástandinu á þessu ári, sem teldust heppilegri og hægt væri að framkvæma, þá er það að sjálfsögðu ekkert kappsmál hjá okkur, að það sé sú aðferð, sem við bendum á, sem valin verður. Aðalatriðið er hitt, að það verði eitthvað gert, því að lagfæringar þurfa til að koma. Hin leiðin, sem við leggjum til að farin verði, er sú, að öll tekjuútsvör, sem lögð voru á einstaklinga á árinu 1964, verði lækkuð um 20%. Okkur er ljóst, að sveitarfélögin geta ekki tekið þessa lækkun á sig, eftir að vera búin að gera sínar fjárhagsáætlanir og við gerum þess vegna tillögu um það, að þessi lækkun verði þeim bætt úr jöfnunarsjóði sveitarfélaganna, en ríkissjóður leggi honum það fé, sem til þarf og við teljum, að ríkissjóður geti það, eins og ég mun aðeins koma að síðar. Þessi tilhögun, að lækka útsvörin um 20%, hefði að sjálfsögðu jafngilt því, að sveitarfélögin öll hefðu notað fimmtungi minna af útsvarsstiganum, en þau hvert um sig gerðu, en fengju þess í stað meiri greiðslur úr jöfnunarsjóði. En jöfnunarsjóður er, eins og öllum er kunnugt að sjálfsögðu, til þess stofnaður og starfræktur að fá sveitarfélögunum í hendur fjármagn, til þess að þau geti lækkað útsvörin, því að útsvarsbyrði hvers sveitarfélags er vitanlega það, sem á vantar til þess að bera uppi útgjöldin, sem áætluð eru hverju sinni. Það má í þessu sambandi benda á það, að við þm. framsfl. fluttum till. um það á s.l. þingi, í febr. s.l., þegar verið var að ákveða nýjan 300 millj. kr. söluskatt, að nokkur hluti af honum gengi til jöfnunarsjóðs sveitarfélaga í því skyni að létta undir með sveitarfélögunum, en sú tilhögun mundi hafa jafngilt útsvarslækkun og í rauninni jafngilt því, sem hér er verið að leggja til. Önnur ástæða fyrir því, að við bendum á þessa leið sem heppilega og mögulega að framkvæma, er sú, að það er auðvelt og verður að vera auðvelt fyrir jöfnunarsjóð að reikna út þær endurgreiðslur, sem hvert sveitarfélag um sig á að fá. Og sú framkvæmd þess verður auðveldust á þann hátt, að það sé um fastan hundraðshluta að ræða, sem útsvörin í heild eru lækkuð um. Þessi ákvæði, sem ég hef nefnt, miða að skjótri og sem sanngjarnastri leið til úrbóta. Ég er ekki að segja, að það sé allra sanngjarnasta leiðin, sem hér er bent á. Sanngjarnasta leiðin er önnur, en við teljum, að hún sé hartnær ófær vegna þess, hve mikið verk er að framkvæma hana. Þeir, sem hafa talað hér á hv. Alþingi og annars staðar fyrir hönd hæstv. ríkisstj., hafa gefið þær skýringar m.a. á því, hve skattarnir urðu háir á þessu ári, að tekjur manna á árinu 1963 hafi farið langt fram úr áætlun og menn hafi ekki gert sér grein fyrir því, hvað þær væru raunverulega háar, þess vegna væri afskræmingin svona ofboðsleg. Sé þetta rétt, sem ég rengi ekki, þá lætur að sjálfsögðu að líkum og er augljóst mál, að tekjuskatturinn hefur þá einnig farið mikið fram úr áætlun og ríkissjóður hefur fengið miklu meiri tekjur af þeim tekjustofni, en ráðgert var. Þá má ætla, að sú eftirgjöf, sem hér er gert ráð fyrir, verði ríkissjóði ekki þungbær, vegna þess að það er hægt að nota þær tekjur, sem hann átti ekki von á og ekki var reiknað með, þegar fjárlagafrv. var gert, til þess að standa undir þessum hluta endurgreiðslunnar. Við gerum einnig ráð fyrir því í frv., að ríkissjóður bæti sveitarfélögunum lækkun útsvaranna, þannig að hann leggi jöfnunarsjóði fé það, sem hann þarf til þess að bæta þeim það upp, sem á vantar. Og við höldum því fram, að ríkissjóður geti þetta. Við bendum því til staðfestingar fyrst og fremst á raunverulega greiðsluafganga undanfarinna ára. Og mér þykir sennilegt, að sú verði einnig raunin á að þessu sinni, að það verði greiðsluafgangur. Ég byggi það á því árferði, sem við höfum búið við, þeim aflabrögðum og ýmislegu þess konar, sem ég skal ekki fara út í að rökstyðja frekar. Þá er í frv. gert ráð fyrir því, að fram fari víðtækari rannsóknir á framtölum manna, en átt hafa sér stað að undanförnu og einnig þannig er líklegt, að ríkissjóði bætist enn tekjur til að mæta þeim álögum, sem hér eru ráðgerðar. Ég segi, að okkur þyki það sérstaklega líklegt, vegna þess að ég minnist þeirra skrifa, sem sett voru á prent hér í sumar, þegar skattskráin kom út, um það, hvernig framtölum væri nú hagað hér á landi og hversu mikið ósamræmi væri þar í framtölum og raunverulegum tekjum. Þessi ákvæði, sem ég nú er að tala um, eru í 4. gr. frv. og eru á þann veg, að það skuli fara fram sérstök rannsókn á skattframtölum ársins 1964, þ.e. fyrir tekjuárið 1963. Þess er skylt að geta, að við meðferð tekjuskattslaganna hér í vor báru þm. Alþb. nokkrir fram till., sem gekk í þá átt að láta fara fram sérstaka rannsókn á skattframtölum, nokkuð svipað því, sem hér er tekið upp. Þetta var ágæt till., en hún hlaut ekki stuðning stjórnarliða hér á Alþingi, frekar en aðrar till., sem reynslan hefur sýnt að áttu þó rétt á sér. Við gerum ráð fyrir því, að þessi rannsókn nái til 3% allra framtala þeirra, sem bókhaldsskyldir eru og til 2% af öðrum framtölum. En fyrst og fremst og það vil ég undirstrika, á þó að rannsaka þau framtöl, sem gefa tilefni til grunsemda. Það er auðvitað augljóst mál og þarf kannske ekki að taka það sérstaklega fram, en ég geri það þó til að fyrirbyggja misskilning, að við viljum að sjálfsögðu leggja megináherzlu á, að þau framtöl, sem gefa tilefni til grunsemda, séu rannsökuð og nú hefur verið stofnuð sérstök rannsóknardeild, sem hlýtur að hafa það hlutverk. En við teljum það bara ekki nóg. Við viljum tryggja það, að enginn maður í landinu, hversu góða aðstöðu sem hann telur sig hafa til að telja rangt fram, geti treyst því, að hans framtal verði ekki rannsakað. Og það er þetta, sem till. okkar miðar að. Segja má, að það væri hægt að fela rannsóknardeild skattstofunnar að ákveða sjálf, hvaða reglur hún hefði við það að tína úr framtöl til rannsóknar, þ.e. handahófsúrtaks rannsóknir, en hér í frv. er gert ráð fyrir því, að framtölin séu valin með úrdrætti úr öllum framtölum landsins af Hagstofu Íslands samkv. reglum, sem hún setur. Þetta ákvæði er alls ekki sett til þess að lýsa neinu vantrausti á þá ágætu menn, sem falið hefur verið að rannsaka skattaframtöl, það er öðru nær. En við flm. viljum bara hlífa þeim við þeim vanda að þurfa að ákveða það sjálfir, hvaða framtöl þeir taki til rannsóknar og við teljum það fullkomlega réttmætt, að hagstofan framkvæmi þessi úrtök eftir reglum, sem hún setur sjálf, þannig að fulltryggt sé, að enginn geti verið viss um að sleppa við rannsóknina. Það var mikið skrifað um skattsvikin í vor, og ég skal ekki þreyta hv. þm. á því að rifja mikið af því upp, en það var skrifað í öll blöðin um það, hvað skattsvikin væru almenn og það eins og hitt, að skattálögurnar væru of háar, var mjög almenn skoðun. T.d. segir í Alþýðublaðinu 5. ágúst svona, það er Hannes á horninu, ,sem skrifar, með leyfi forseta: „Mér datt ekki í hug, að skattskráin liti svona út. Ég hélt, að einhvers konar vit væri í þessu. En það er ekkert vit í þessu. Hverjir kunna að telja fram? Kunna þeir einir að telja fram, sem bera byrðar samkv. tekjum sínum eða er það í raun og veru svo, að þeir einir kunni að telja fram, sem bera nú léttustu byrðarnar? Það er að verða trú fólksins, að svo sé. Ég fullvissa stjórnarvöldin um, að þetta getur ekki gengið. Það er alveg ljóst, að skattskráin nú, hin augljósu skattsvik, stórþjófnaðirnir, þjófnaðir einstaklinga og fyrirtækja, hlýtur að hafa varanleg áhrif í stjórnmálalífinu.“ Og til þess að gera nú báðum stjórnarflokkunum alveg jafnhátt undir höfði, leyfi ég mér að fara með eina eða tvær tilvitnanir í Morgunblaðið því til staðfestingar, hversu almenn sú skoðun var, að skattsvikin hefðu aldrei verið meiri en nú. Þar segir 9. ágúst: „Íslenzkt þjóðfélag hefur á undanförnum áratugum þokazt æ meir í átt til hreinræktaðs braskarafélags og það er löngu kominn tími til að þjarma að braskaralýðnum og lukkuriddurunum, sem grassera í þjóðfélaginu.“ Og Morgunblaðið segir í Reykjavíkurbréfi þann 16. ágúst : „Menn eru óánægðir með háa skatta, en ekki síður yfir því, að þeim er kunnugt um einstaklinga, sem berast mikið á, en greiða lítil gjöld. Menn sjá því skattsvik fyrir augunum og una því ýmist illa að greiða af öllum sínum tekjum eða þá að þeir freistast til þess að skjóta einnig undan skatti. Viðreisnarstjórnin hefur upprætt margháttaða spillingu, sem þróaðist í skjóli haftanna og uppbótanna. Hún hefur afnumið bitlingana og margvíslegt brask. Engu að síður er enn mikið verk óunnið í þessu efni og er margt af því, sem miður fer, bein eða óbein afleiðing af því, að ekki hefur tekizt að tryggja rétt og heiðarlegt framtal.“ Mér finnst hálfgert ósamræmi í þessu og því, sem ég las áðan, en þetta er samt úr sama blaðinu. Það er ekki við mig að sakast um það. Ég hygg, að þessar litlu tilvitnanir, - sem raunar kannske voru óþarfar, því að það var allra manna mál, að skattsvikin væru nú meiri, en nokkru sinni fyrr, - að þær rökstyðji það, svo að ekki verður um deilt, að til mjög róttækra ráðstafana þarf að grípa til þess að uppræta þennan ósóma. Og sú till., sem við flytjum í 4. gr. þessa frv., sem hér er til umr., miðar að því. Þá kem ég að síðasta atriði þessa frv., en það er ákvæði til bráðabirgða, sem er þannig, að sameinað Alþingi kjósi 7 manna nefnd hlutfallskosningu til þess að gera tillögur um skipan skatta- og útsvarsmála. N. skal leggja till. sínar fyrir Alþingi svo fljótt, að hægt verði að afgreiða nýja löggjöf um þessi mál á yfirstandandi þingi. Ég hygg, að varla verði um það deilt, að skatta og útsvarsmálin séu nú orðið mjög mikið vandamál, sem brýna nauðsyn ber til að ráða fram úr. Og okkur flm. þessa frv. finnst það vera a.m.k. tilraun til þess að leita að viðeigandi ráðstöfunum í þessu efni, að allir þingflokkar leggist þar á eitt til þess að finna sem sanngjarnasta lausn málsins, því að hér er komið í hreinan voða. Ef nokkur efast um það og það þykir ekki nóg, sem vitnað hefur verið til, þá vil ég að síðustu leyfa mér að vitna til greinar, sem ritstjóri Fjármálatíðinda skrifar í síðasta blaðið, sem út kom, júlíblaðið. Þar segir, með leyfi forseta: „Það virðist nú almennt álitið, að þær skattareglur, sem í gildi eru, hafi bæði leitt til hærri skattbyrðar á launþegum, en þeir vilja sætta sig við og jafnframt því hafi stórfellt ranglæti átt sér stað vegna útbreiddra skattsvika. Beinir skattar á tekjur hér á landi séu með öðrum orðum orðnir hærri en svo, að hægt sé að tryggja sæmilega réttláta skiptingu skattbyrðarinnar, jafnframt því að sú hætta sé yfirvofandi, að skattarnir dragi verulega úr áhuga manna á starfi og heilbrigðri tekjuöflun. Augljóst virðist, að úr þessu virðist ekki bætt nema með verulegri lækkun beinna skatta.“ Þegar svo er komið, að við borð liggur, eins og hér segir, að skattarnir eru farnir að draga úr „áhuga manna á starfi og heilbrigðri tekjuöflun“, þá er augljóst, að komið er í óefni og það er ekki lengra síðan, en svona klukkutími, að þess var minnzt hér í þingsölunum, að ástandið á skipaflotanum, síldveiðiflotanum sérstaklega, væri orðið þannig, að margir vildu ekki vinna eins mikið og þeir gætu, vegna þess að allt færi í skattinn, eins og þar var sagt. Og þetta er alveg rétt. Ég minnist þess, að það er ekki langt síðan ég las um það í einu dagblaðanna hér í borg, að tveir landsþekktir aflakóngar ætluðu sér á næsta ári að skiptast á um skip. Það var ekki getið um, vegna hvers það væri, berum orðum, en það skildu allir, vegna hvers það var og annar af þessum landsþekktu aflakóngum ætlaði sér að eiga frí að sumrinu til, til þess að vera þá betur búinn undir vetrarvertíðina. Þegar svona er komið, er um mikið vandamál að ræða og það er skoðun okkar flm., að skynsamlegt sé að játa það, að vandamálið sé stórt og freista þess að taka höndum saman um lausn þess. Og þess vegna er till. í bráðabirgðaákvæði okkar fram borin, að allir þingflokkar takist það sameiginlega á hendur að reyna að leysa þetta mikla vandamál. Ég sé svo ekki ástæðu til að hafa þessi orð fleiri að sinni. Ég vil leyfa mér, herra forseti, að leggja til, að frv. verði að þessari umr. lokinni vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Þetta frv. fjallar um tvö meginatriði. Annað er um lækkun skatta og útsvara, sem álögð hafa verið í ár, hins vegar um endurskoðun á skipan skatta- og útsvarsmála. Varðandi fyrra atriðið er rétt að rifja það hér upp, að í miðjum ágústmánuði rituðu Alþýðusambandið og Bandalag starfsmanna ríkis og bæja ríkisstj. og fóru fram á, að viðræður yrðu hafnar við fulltrúa þessara tveggja sambanda um, hvernig skatta- og útsvarsmálum hefði verið hagað á þessu ári. Ríkisstj. taldi sjálfsagt að verða við þessum tilmælum. Voru haldnir tveir viðræðufundir með fulltrúum ríkisstj. og þessara aðila. Á síðara fundinum náðist samkomulag um það, að tilnefndir yrðu 4 menn til þess að athuga alla möguleika á því að veita afslátt og frekari greiðslufrest á álögðum opinberum gjöldum og kanna nánar önnur þau atriði, sem fram höfðu komið í viðræðunum. Þeir, sem skyldu tilnefna þessa fulltrúa, voru ríkisstj., Samband ísl. sveitarfélaga, Alþýðusamband Íslands og Bandalag starfsmanna ríkis og bæja. Þessir 4 menn, en það voru þeir Jónas Haralz, Páll Líndal, Árni Halldórsson, Guðmundur Ingvi Sigurðsson, tilnefndir í sömu röð og ég taldi aðilana áðan, tóku þegar til starfa og unnu að þessu af mikilli samvizkusemi og nákvæmni. Þeir hafa skilað mjög ýtarlegri grg. og skýrslu um þetta mál allt. Þeir hafa reynt að kanna það, hvernig útsvör og skattar hafa komið við ýmsa tekjuhópa úr ýmsum stéttum á þessu ári og athugað þróun þessara mála undanfarin ár. Þessi ýtarlega grg. þeirra verður væntanlega birt almenningi nú innan skamms tíma og skal ég ekki fara út í það mál frekar að sinni, en þó taka það fram, að allir þessir 4 menn urðu sammála um grg. og þær niðurstöður, sem þar fengust og tillögur. Varðandi hitt atriðið, um endurskoðun útsvars- og skattalaga til frambúðar, er þess að geta, að ríkisskattstjóra var á sínum tíma falið að gera till. hér til endurskoðunar og breytinga á. Ég geri ráð fyrir, að innan skamms verði lagt fram á Alþingi frv. um breytingar á tekjuskattsl., sem ríkisskattstjóri hefur undirbúið. Útsvarsmálin hafa einnig verið í athugun, en áður en frv. um breytingar á útsvarsl. verður lagt fram, verður að sjálfsögðu haft náið samráð við Samband ísl. sveitarfélaga. Það, sem þetta frv. fer fram á varðandi árið 1964 er, að allur tekjuskattur lagður á einstaklinga í ár skuli lækkaður um 7 þús. kr. á hvern gjaldanda, en einstaklingstekjuskattur, sem lægri er en 7 þús. kr., skuli felldur niður. Framtalsskyldir einstaklingar nú á þessu ári voru 84.550. Af þeim voru tekjuskattslausir 51.305. Tekjuskattur í ár var þannig lagður á 33.245 einstaklinga. Þegar reynt er að gera sér grein fyrir, hvernig þetta frv. mundi verka á tekjuskatt manna, kemur í ljós, að samkv. frv. mundu til viðbótar þeim, sem tekjuskattslausir eru þegar í landinu, rúm 51 þús., þá mundu rúmlega 24 þús. manns verða tekjuskattslausir til viðbótar, þ.e.a.s. þeir, sem hafa lægri skatt í ár, en 7 þús. En þeir, sem hafa yfir 7 þús. kr. í tekjuskatt, eru rúmlega 9 þús., en allir þeir eiga að fá afslátt, sem nemur þessari upphæð. Alls mundi þetta frv. hafa í för með sér lækkun á álögðum tekjuskatti í ár um ca. 125 millj. kr. Varðandi útsvörin er gert ráð fyrir í 2. gr., að öll tekjuútsvör lögð á einstaklinga á árinu 1964 skuli lækkuð um 20%. Eftir þeim upplýsingum, sem nú liggja fyrir, má gera ráð fyrir, að tekjuútsvör einstaklinga álögð í ár séu um það bil 730 millj., e.t.v. rösklega það. Afslátturinn, sem hér er því lagt til að veittur verði, nemur upp undir 150 millj. kr. Það, sem þetta frv. felur þannig í sér að ríkissjóður taki að sér á þessu ári, er ýmist niðurfelling eða beinar greiðslur, sem nema samtals líklega um 275 millj. kr. Og þetta á að gerast á mánuðunum október-desember nú á þessu ári. Varðandi það atriði, hvernig eigi að afla fjár til þessa mikla afsláttar og tekjurýrnunar, er farið heldur fljótt yfir sögu og lauslega í frv. Þar segir aðeins, að ríkissjóður skuli leggja jöfnunarsjóði sveitarfélaga þetta til. Og síðan segir á bls. 3 í grg. frv., með leyfi hæstv. forseta: „Ríkissjóður er þess vel megnugur að taka á sig þessa byrði.“ Þannig er það mál afgreitt. Varðandi afkomu ríkissjóðs nú í ár hef ég nýlega við 1. umr. fjárl. gert grein fyrir því, að afkoma ríkissjóðs verður örðug á þessu ári og stafar það af þeim orsökum, sem ég greindi, sumpart að megintekjustofnar ríkissjóðs virðast ekki fara, a.m.k. neitt að ráði, fram úr áætlun á þessu ári og sumir þeirra verða undir áætlun, hins vegar hafa hlaðizt á ríkissjóð á þessu ári ýmsar greiðslur og það verulegar, sem ekki var gert ráð fyrir, þegar fjárlög voru afgreidd og á ég þar fyrst og fremst við niðurgreiðslur á vöruverði til þess að halda vísitölunni óbreyttri og er það auðvitað langstærsti útgjaldaaukinn, sem hér veldur líka mestu um. Það er því engan veginn hægt að gera ráð fyrir því, að ríkissjóður hafi á þessu ári nokkra möguleika eða bolmagn til þessarar tekjulækkunar og framlaga, sem þetta frv. fer fram á. Þvert á móti má segja, að það séu engar líkur til þess, að hann sé í ár eða verði aflögufær til þess. Þá er spurningin, hvort mætti taka af greiðsluafgangi undanfarinna ára til að fá fé til þessara greiðslna, sem eins og ég rakti eru hátt á 3. hundrað millj. kr., nú fyrir áramót. Það er rétt, að ríkissjóður hefur haft allverulegan greiðsluafgang, bæði á árinu 1962 og 1963. Þeim greiðsluafgangi hefur þegar verið ráðstafað að töluvert miklu leyti. Er þess fyrst að geta, að lagðar voru 100 millj. í jöfnunarsjóð ríkisins samkv. l. frá 1932, sem ekki höfðu komið til framkvæmda fyrr, en tilgangur þessa sjóðs er sá, að í hann sé lagður greiðsluafgangur eða hluti af greiðsluafgangi ríkissjóðs og hann á að geyma til þess að mæta erfiðum árum, sem eftir lögmálum náttúrunnar venjulega koma öðru hvoru, hvort sem það yrði með aflabresti, ótíð, markaðstregðu, verðfalli eða af öðrum ástæðum okkur óviðráðanlegum. Það er engin heimild til þess í l. að taka þessar 100 millj. úr jöfnunarsjóði ríkisins og verja því til að lækka tekjuskatt og útsvar manna. Ef það er ætlunin að verja nú fé úr þessu í þessu skyni, þyrfti þetta frv. að sjálfsögðu að fela í sér slíka heimild, en hún er ekki í frv. En efnislega er það náttúrlega fráleitt og gersamlega gagnstætt tilgangi þessa sjóðs, ef í góðæri eins og nú er og veltiári á marga lund, þar sem næg er atvinna í landinu að undanteknum einstaka stað, sem vegna staðhátta eða tímabundins atvinnuleysis hefur orðið fyrir þungum búsifjum, en yfirleitt er hér góðæri í landi, mikill afli, miklu meiri þjóðarframleiðsla og þjóðartekjur, en nokkru sinni fyrr og að fara að verja 100 millj. úr þessum sjóði nú til þess að lækka útsvör og tekjuskatt er gersamlega gagnstætt tilgangi sjóðsins og í rauninni óverjandi. Varðandi tekjuafgang ríkissjóðs að öðru leyti undanfarin ár hefur töluverðum hluta af honum verið varið til þess að greiða niður skuldir ríkisins og að því leyti búið að ráðstafa honum. Þetta hefur m.a. haft þau áhrif, að um undanfarin þrenn áramót hefur ríkissjóður ekki haft neinar lausaskuldir. Í þriðja lagi hefur verið lagt til af hendi ríkisstj. í fjárlagafrv. að verja 40 millj. til að grynna á vangoldnum framlögum til hafna og sjúkrahúsa, en eins og kunnugt er, hefur það verið um mörg ár og jafnvel áratugi þannig, að ríkissjóður hefur ekki greitt jafnóðum sín lögboðnu framlög eða sinn lögboðna hluta til þessara framkvæmda og er þessi ráðstöfun gerð m.a. til þess að reyna að lækka þessa skuld, ef má orða það svo, eða grynna á þessum vangoldnu framlögum. Að öðru leyti en þessu þrennu er greiðsluafgangur ríkissjóðs undanfarin ár rekstrarfé ríkissjóðs og nægir það þó hvergi nærri til, þannig að t.d. á þessu ári hefur ríkissjóður orðið mikinn hluta ársins að sækja verulegar upphæðir til rekstrar í Seðlabanka Íslands. Það, sem þetta frv. felur í sér raunverulega, ef þetta er rakið sundur, er annaðhvort það, að þessar 275 millj. eigi að sækja í Seðlabankann sem viðbótarrekstrarfé til handa ríkissjóði og nota það til þessara hluta. Hvort það er hyggileg ráðstöfun fyrir efnahags- og atvinnukerfi landsins í heild að taka þannig upp undir 300 millj. kr. til viðbótar úr Seðlabankanum og dæla því út, það er svo annað mál og í rauninni býst ég ekki við, að neinn maður muni mæla með þeirri leið. Hin leiðin, ef á að taka þetta frv. alvarlega, hlýtur þá að vera sú, að leggja þurfi á nýja skatta til að afla fjár til þessara greiðslna. Og þá erum við komin að því, sem í rauninni er efni þessa frv., það er frv. um að lækka útsvör og skatta með því að leggja á nýja skatta. Að vísu hafa hv. flm. ekki gert tilraun til að leggja fram þær till., að leggja skuli á nýja skatta, en þegar málið er skoðað, er auðvitað engin leið til önnur en þessi, ef á að taka frv. alvarlega. Það hefur löngum verið vinsælt að bjóða upp á brauð og leiki, og það má vel vera, að það verði vinsælt fyrir Framsfl. að bjóða rúmlega 24 þús. landsmanna að strika út tekjuskatt þeirra og bjóða svo öðrum 9 þús. upp á það að lækka þeirra tekjuskatt um 7 þús. kr., bjóða svo öllum landslýðnum upp á það að lækka útsvarið um fimmtung. Þetta er kannske vinsælt, en ég hefði nú haldið, að Íslendingar væru það hugsandi menn og hefðu þá ábyrgðartilfinningu, að þeir tækju svona hluti ekki fyrir góða og gilda vöru. Hins vegar tel ég sjálfsagt að taka því með þökkum, að hv. 1. flm. fullyrti að, að áliti Framsfl. gæti ríkissjóður vel tekið þetta á sig án sérstakra ráðstafana og felur það náttúrlega í sér mikla traustsyfirlýsingu til fjármálastjórnarinnar, sem skylt er að þakka. Hins vegar finnst mér ákaflega lítil þakklætiskennd koma hjá hv. 1. flm. í garð ritstjóra málgagns Framsfl., því að í sinni löngu ræðu hér er hann alltaf að vitna til stuðnings máli sínu í Morgunblaðið og Alþýðublaðið og Vísi, en sýndi ekki sínu flokksblaði og hinum ötula málsvara flokksins, sem veitir því blaði forstöðu, þann sóma að vitna til hans og finnst mér þetta ómaklegt, þegar það er athugað, hversu mjög hann hefur lagt sig í líma um að styðja þennan málstað. Í sambandi við álagða skatta nú á þessu ári og útsvör mun gefast tækifæri til þess, þegar skýrsla fjórmenninganna verður birt, að taka það mál allt rækilega til athugunar og ég mundi telja, að sú nákvæma og samvizkusamlega rannsókn og grg., sem þar liggur fyrir, gefi réttari mynd af þessu, en ýmis þau blaðaummæli, sem hv. 1. flm. las hér upp í sinni ræðu. En varðandi þessi mál til frambúðar gefst tækifæri til að ræða þau öll ýtarlegar, þegar ríkisstj. leggur fram sín frv. til breytinga á tekjuskatts- og útsvarslögum.