Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Áður en ég kem beint að málinu sjálfu, vil ég leyfa mér að gera aths. við ummæli, er féllu persónulega í minn garð við fyrri umr. í þessu máli. Hv. 1. þm. N.-M. lét þau ummæli falla samkv. þingriturum, að ég hefði haldið því fram, að Framsfl. ynni hatursfullt starf til niðurrifs í landbúnaðinum, og hefði hann haldið þau ummæli mín ósambærileg við samstarf mitt við þennan flokk. En slík orð hef ég aldrei látið falla, en vildi þó ekki segja neitt fyrr en ég hefði öll plögg í höndunum um þetta mál, og vil ég nú, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp það, sem þingritari hefur fært inn um þetta atriði. „Allur þessi úlfaþytur Framsóknar er aðeins til þess að rægja stjórnina, en það mega framsóknarmenn vita, að með þessu eru þeir að grafa sjálfum sér gröf. Það er því ekki annað en hatursfull öfundsýki Framsóknar, er ræður gerðum þeirra, af því að þeir fengu ekki að vera með í ríkisstjórninni.“ Þetta eru nokkuð önnur ummæli en hv. 1. þm. N.-M. segir, að ég hafi haft við, og getur hann þá deilt um það við þingritarann, hvor hafi réttara mál, hann sjálfur eða þingritarinn. Viðvíkjandi þeim ummælum hv. 1. þm. Eyf., að ég hefði hafið þingmennsku mína með því að svívirða Framsfl. einu sinni á dag, en gerði það nú aðeins einu sinni á viku, vildi ég segja það, að þetta er vitleysa, en hins vegar tóku framsóknarmenn þannig á móti mér, er ég lenti fyrst í kappræðu við þá hér á hv. Alþ., að hrækja til mín yfir deildina. Ég vildi sem sagt aðeins leiðrétta þessar fullyrðingar hv. 1. þm. Eyf. Ég vil þá snúa mér að málinu sjálfu. Margt nýtt kom hér fram í gær í umr. Það er bersýnilegt, að þeir, sem eru á móti frv., halda því ranglega fram, að hér sé verið að skipa bændastéttinni annan sess í þjóðfélaginu en öðrum. Í l. nr. 1 1943 er sagt, hvernig skipað skuli í viðskiptaráð. Þar er sagt, að ekki megi skipa fulltrúa neinna ákveðinna stétta, en í búnaðarráð eru hins vegar eingöngu skipaðir þeir menn, sem eiga hagsmuna að gæta. Hvernig leyfa menn sér svo að halda því fram, að freklega sé hér gengið á rétt bænda? Í húsaleigunefnd fá húseigendur ekki einn einasta fulltrúa. Mér finnst þetta nóg til þess að sanna, að hér er ekki skertur meira réttur bænda en annarra stétta þjóðfélagsins. Öðru nær. Hér er einmitt hlúð að rétti þeirra, undir þessum kringumstæðum, þegar ákveða þarf verðlag í landinu. Sama er að segja um iðnaðinn. Húsgagnaiðnaðurinn er t. d. undir ströngu eftirliti, og þar er keðjuverzlun bönnuð. Og þessir menn eiga engan fulltrúa í þeirri nefnd, sem ákveður verð á vörum þeirra. Hv. 1. þm. Eyf. sagði, að menn fengju fríðindi við að loka stéttinni. Ég veit ekki um þetta, en ég hef fengið þær upplýsingar hjá iðnn. eftir hæstv. samgmrh., sem með þau mál hefur að gera, að ekki minna en 1/5 af þjóðinni færi í iðnaðarmannastéttina, og ég hygg, að til engrar stéttar sé jafnmikið aðstreymi. Það kom mjög fram við umr. hér í gær, að bændum væri bannað að hafa sama rétt og verkamenn hafa. Ég taldi ekki heppilegt, að farið væri hér inn á sömu braut og í verklýðsmálunum, þar sem stöðugar deilur eru milli vinnuveitenda og vinnuþiggjenda. Það virðist aðalstefna andstöðumanna frv., að bændur standi í sama rétti, en jafnframt sömu áhættu og verkamenn. Þessi l. banna bændum alls ekki að selja sína vöru. En enginn verkamaður getur gert verkfall, án þess að hætta á að missa vinnu sína. En hvort sem hv. þm. Str. getur hætt að láta lömbin vaxa og kýrnar að mjólka, meðan á þessu stæði, þá er það allt annað mál. En þeir vilja draga bændur inn í þessar deilur. Þeir vilja láta Búnaðarfélag Íslands hafa með þessi mál að gera og gera það að verklýðssambandi á borð við Alþýðusambandið og Dagsbrún. En það ætti fyrst að athuga stjórnina á þessu fyrirtæki. Ég vil minna á það, að hér um bil 700 þús. kr. eru veittar til Búnaðarfélags Íslands úr ríkissjóði. Ég skil ekki, að lengi verði hægt að halda því fram, að það eitt stéttarfélaga eigi að fá svona styrk úr ríkissjóði, ef gera á það að stéttarfélagi. Aðrar stofnanir mundu koma á eftir. Ætti þá ekki að veita Alþýðusambandinu og Landssambandi útvegsmanna slíka styrki? Á launalista Búnaðarfélagsins eru kr. 275,725, 00. Þar af hefur búnaðarmálastjóri um 30000 kr. En svo fékk fjvn. þær upplýsingar að gefnu tilefni, að nauðsynlegt væri, að þessi sami maður hefði full laun í nýbyggingarráði. En er þá hægt að láta þann mann vera forstöðumann Búnaðarfélagsins? Eða á hann að hafa tvöföld laun? Annað dæmi: Pálmi Einarsson hefur 26000 kr. hjá Búnaðarfél. og hefur unnið mikið fyrir ríkið og verður að starfa við ýmislegt annað. Svo fær Páll Zóphóníasson líka 26000 kr. í Búnaðarfél. Íslands, en hann mætir hér á Alþ. og vinnur einnig hjá ríkisskattanefnd og fær þar sín laun, og er það mikið starf, sem hann hefur þar. Halldór Pálsson er bæði hjá Búnaðarfél. Íslands og Atvinnudeild háskólans. Hann er á fullum launum hjá báðum stofnununum, en óhugsandi er, að hann geti látið þeim báðum fulla starfskrafta sína í té. Ég hygg, að þessi dæmi nægi til þess að sýna stjórnina á þessu félagi, en hún er með þeim endemum, að tími er til kominn að endurskoða starfsemi þess, og ætti sömuleiðis að athuga, hvort þetta er orðin pólitísk stofnun. Mér er sagt, t. d., að það hafi verið svo undanfarið, þangað til á síðasta kjörtímabili, að það hafi staðið til, að búnaðarmálastjóri hafi farið til framboðs í Skagafirði - ekki af því, að þar vantaði frambjóðanda fyrir Framsfl., heldur til þess að stjaka þar manni frá, sem er ekki eins þægur. Og ef Framsfl. getur þannig ráðið yfir mönnum, sem hann á sínum tíma hefur veitt embætti, sem þá var krafa bændanna í þessu tilfelli, að viðkomandi maður mætti ekki koma nærri pólitísku starfi, ef hann ætti að fá þetta starf - þá var það rétt á litið hjá Barðstrendingum, að Steingrímur Steinþórsson ætti ekki að eiga sæti á Alþ. Og þeir, sem starfa í þessari stofnun fyrir bændur, eiga að beita kröftum sínum sem bezt við sín störf þar, sem þeir eru ráðnir til, heldur en að vera við önnur störf. - Ég álít því mjög heppilegt, ef hægt væri að gera því miklu betri skil en gert hefur verið hingað til að skipuleggja Búnaðarfélag Íslands, til þess að á vegum þess geti farið fram sú vísindastarfsemi fyrir bændastéttina, sem upphaflega var ætlazt til, en að því sé haldið frá allri pólitík. Því að til starfsemi þess er greitt úr ríkissjóði, sem á ekki að vera neinum pólitískum flokki tiÍ framdráttar. Hv. þm. Str. sagði, að bændur hefðu aldrei beðið um verðuppbætur. Þetta er ekki rétt. Hv. þm. hlýtur að minnast þess, að þær eru til komnar fyrst vegna þess, að enska ríkisstj. greiddi hingað 5 millj. kr. á sínum tíma til þess að bæta upp markaðstöp vegna hernámsins. Langmestur hluti þessara 5 millj. kr. fór að sjálfsögðu til bænda, vegna þess að þeir höfðu tapað mestum mörkuðum við hernámið. Og það var sannarlega sótt af fulltrúum bænda þá að fá þennan hluta af því fé, enda áttu þeir þetta fullkomlega skilið. Og það var síður en svo, að þeir neituðu að taka á móti því. Hins vegar neituðu brezku yfirvöldin að halda áfram þessari greiðslu síðar, vegna þess að aðrir atvinnuvegir í landinu græddu meira á hernáminu en landbúnaðurinn tapaði. Og þeir álitu þá, að íslenzka ríkisstj. ætti að jafna þessi met í þjóðfélaginu. Nú vil ég minna á það, að árið 1942 var á Alþ. samþ. þáltill. um að láta 25 millj. kr. til landbúnaðarins. Það var fyrir tilmæli bændafulltrúanna, en var sannarlega ekki verið að þrengja þessu upp á bændastéttina. Og þetta var einnig gert af réttlátri fjárhagslegri þörf, samkv. sex manna nefndar álitinu. - Það má segja, að það kerfi, sem einnig lét hækkandi laun ganga inn í vísitöluna, jafnframt því, sem bændum var tryggt visst verð fyrir afurðir sínar, hafi verið vanhugsað. En svona er það. Hv. 1. þm. Eyf. hélt því fram, að þessir menn væru ekki fulltrúar bænda, sem fara með landbúnaðarafurðaverðlagninguna, heldur skipaðir af ríkisstj. og gætu ekki skoðazt nema eins og konungkjörnir þm. voru skoðaðir á sínum tíma. Þeir væru fulltrúar ríkisstj., en ekki fulltrúar bændanna. Ég vildi spyrja þennan hv. þm. um það, hvort þetta beri svo að skilja, að meðan framsóknarmenn sátu í ríkisstjórn og réðu lögum og lofum í landinu, að hvenær sem veitt var þá embætti einhverjum manni, þá hafi það verið veitt með þessum forsendum. En varla verða orð hv. 1. þm. Eyf. skilin öðruvísi en svo, að þeir embættismenn hafi átt fyrst og fremst að gæta hagsmuna framsóknarmanna. Enda kemur það skýrt fram hjá þessum hv. þm., að hann ætlast til þess, að þegar einhver maður hefur fengið einhverja stöðu fyrir tilstilli einhvers ráðh., þá sé sá embættismaður fyrst og fremst fulltrúi þess manns, sem er ráðh., bæði á pólitísku sviði og hagsmunasviði. En það er bara allt annar skilningur en við hinir höfum lagt í þessi mál. Hv. þm. S.-Þ. talaði um, að launal. væru sett fyrir áhrif stéttarfélaganna, sem hefðu knúið þau fram. Nú vil ég benda honum á, að þetta Stéttarfélag, sem hann vísaði til, er miklu óánægðara með afgreiðslu launal. en bændur eru almennt með verðlagið á landbúnaðarafurðum, og að launal. sjálf gefa engan rétt til þess að hefja verkfall, eins og þó mátti heyra á ræðu hv. þm. S.-Þ., að hann gerði ráð fyrir. Það var að vísu sótt fast af þessum stéttarfélögum að fá kjarabætur, eins og það hefur verið sótt fast af öllum stéttarfélögum. En enginn réttur var því skapaður til þess að gera verkföll, eins og mér skildist, að hv. þm. Eyf. vildi láta veita bændunum í sambandi við verðlagningu afurða þeirra. Ég held, að ef hv. þm. Framsfl. vilja gera bændunum vel til, þá sé það hið fyrsta, sem ætti að gera, að halda þeim fyrir utan verkfallsdeilurnar, hér eftir sem hingað til. Ég hygg, að engri stétt sé gefið eins mikið vald og þeim með verðlagningarlögunum, og það svo, að mig undrar, að aðrar stéttir, sem verða að lúta mjög þungbærum fyrirmælum snertandi þeirra atvinnu, skuli bókstaflega þola þau ákvæði, eftir að búið er að gefa einni stétt svo ríkuleg réttindi eins og gert er með þessum l. Og hef ég þar sérstaklega í huga húseigendur hér í bæ, sem verða að sæta þungbærum lagaákvæðum. Eftir að bændum eru veitt þessi réttindi, sé ég ekki, að húseigendur geti fellt sig við það að fá ekki einn fulltrúa til þess að fjalla um sín mál, þegar önnur stétt í landinu fær alla fulltrúana úr sínum hópi til þess að fjalla um sín mál.



Herra forseti. Ég skrifaði upp hér nokkur atriði í gær, sem ég taldi mig þurfa að svara, en sá miði hefur týnzt, sem það var á, hér af borðinu, svo að ég minnist aðeins nú á þau atriði, sem ég man úr þessum umr. Og skiptir það þá held ég ekki svo miklu, þó að sumt fari fram hjá mér, sem sagt hefur verið um þetta mál - það var ekki svo merkilegt, að það þurfi þá að svara því. - Það var um ræðu hv. þm. S.-Þ., að ég skildi ekki, frekar en aðrir, sem á mál hans hlýddu, hvað hann var að fara með því, sem hann sagði í þessu máli. Hann talaði um stéttarfélag bænda og að það vildi fá peninga úr ríkissjóði til þess að kosta félagsskapinn. Þetta er rangt og óskiljanlegt misminni. Það er stungið upp á því viðkomandi félagssamtökum bænda, eins og óskað var eftir, að stofnað yrði til þeirra af hálfu Búnaðarsambands Suðurlands, að peningar yrðu borgaðir úr búnaðarmálasjóði til þessa, og það var fellt af búnaðarþingi. - Mér skildist á hv. þm. S.-Þ., að hann teldi aðalgallann á þessum félagsskap bændanna, að þeir væru ekki búnir að gera verkfall. En það hefur oft komið fram í þessum umr., að hv. þm. hafa talið og aðrir, að það skipti mestu máli, að halda bændunum utan við að gripa til þeirra vopna. En það er vitanlega á valdi bændanna sjálfra, hvort og hvenær þeir gera verkfall. Og það er sjálfsagt fyrir þá að beita þeim rétti, þegar þeir telja sig svo rangindum beitta, að þeim sýnist hagkvæmt að beita þessu vopni. Og þó að þetta væri gert hér á landi, væri það ekki eins og það hefði aldrei heyrzt um slíkt áður. Því að sænskir bændur hafa hótað mjólkurverkfalli af því, að þeim mislíkaði við stjórnina, og tilkynntu ríkisstj., að ef hún léti ekki að óskum þeirra, settu þeir á mjólkurverkfall eftir tiltekinn tíma. Og í erlendum fréttum kom svo, að sænska stjórnin hefði látið undan því, að gert væri þetta verkfall. Ég svara með þessu bæði hv. þm. S.-Þ. og hv. 3. landsk. þm., sem taldi fráleitt, að bændur beittu verkfallsrétti, svo og hv. þm. Barð., sem einnig taldi þetta fráleitt. Slíkt kemur vitanlega til álita hjá bændum sjálfum, og þeir verða þess vegna að meta öll rök með og móti því að ráðast í verkfall. Það ákváðu þeir að gera ekki á síðasta hausti. Þeir álitu það ekki rétt að gera það þá. En þeir hafa hins vegar undirbúið reglur fyrir sínum stéttarsamtökum, þannig að þeir geta gripið til þessa vopns, hvenær sem þeir telja ástæðu til. Mér skildist á hv. þm. S.-Þ., að hann væri á báðum áttum um það, hvort hann ætti að vera með þessu frv. eða móti, aðallega af því, að með þessu frv. væri viðurkennt, að þetta ríkisframlag, sem frv. er um, væri neytendastyrkur. Og mér skildist, að þar sem þessi viðurkenning væri gefin af hæstv. landbrh., þá teldi hann svo mikils virði, að skorið væri úr um þetta, að hann væri frekar hlynntur frv. en það gagnstæða. Annars finnst mér það lítt skiljanlegt, að þeir, sem halda því fram, að bændur séu sérstaklega kúgaðir með þessu máli og á annan hátt, geti fyrir það eitt, að það er viðurkennt, sem allir hafa vitað, að hinn svokallaði styrkur til landbúnaðarins hefur verið og er hvorki neytendastyrkur né heldur framlag til bænda, heldur framlag ríkisins til þess að geta haldið framleiðslunni í gangi, og þess vegna hluti af kaupgreiðslu til verkalýðsins, - mér finnst undarlegt, að þeir, sem haldið hafa fram, að bændur væru kúgaðir með þessu máli, geti fyrir þessa viðurkenningu eina fylgt þessu frv., - fyrir það, að þetta er loksins nú viðurkennt. Annars er það um bændasamtökin að segja að það er fullkomið samkomulag um það hjá miklum meiri hluta sjálfstæðisbænda og framsóknarbænda, hvernig þessum samtökum verði fyrir komið. Það er í þessu efni ágreiningur um formsatriði, sem bændur gera út um sjálfir í félögum sínum í vor. Og þau ágreiningsatriði eru svo lítilfjörleg, að það getur svo að segja engu máli skipt, hvor leiðin verður valin í þeim efnum. Og þetta er skiljanlegt fyrir þann mann, sem hugsar um málið. Í Búnaðarfélagi Íslands er Framsfl., a. m. k. í svipinn, í meiri hluta, en það er þó unnið með þeim hætti í því félagi, að þess gætir ekki á nokkurn hátt, hvaða flokkur er þar í meiri hluta. Menn sjá það í hendi sér, að það hefur engin áhrif á stéttarsamtök bænda, hvaða tengsl eru á milli Búnaðarfélagsins og Framsfl. Það er aðeins ímyndun, ef einhver heldur, að Framsfl. ætli sér að ná einhverjum sérstökum yfirráðum með því að hafa meiri hluta í Búnaðarfélagi Íslands. Hitt er svo annað mál, sem ég ætla ekki að fara að ræða hér, nema sérstakt tilefni gefist til, hvort það er rétta leiðin og bændum fyrir beztu, - þar sem mikill hluti sjálfstæðisbænda og framsóknarbænda er á einu máli um það, hvernig þessum samtökum skuli háttað í öllum aðalatriðum, að stofnað sé til lítilfjörlegs klofnings, sem þó er kannske svo lítill, að ekki skiptir máli. En söm er þeirra manna gerð, sem að þessu standa, að reyna að koma inn þessum klofningi og auka hann. Ég get ekki stillt mig um að minnast á þá sjálfheldu, sem hv. 3. landsk. þm. er kominn í. Það er siður hér í hv. d. og á Alþ. að telja þann hv. þm. mikinn málafylgjumann og rökfastan þm., og skal ég ekki draga úr því. En þau rök, sem hann færði fram í þessu máli, sérstaklega í síðari ræðu hans, þau voru ekki á marga fiska. Í fyrri ræðu sinni hélt hann því fram - en fór kostgæfilega í kringum það í sinni seinni ræðu - að rökin fyrir því, að gerðardómsl. voru sett viðkomandi bændum, væru þau, að ríkið greiddi hluta af kaupgjaldi, þ. e. tekjum bænda með kjötuppbótunum og þeirri niðurfærslu, sem það greiðir á mjólkurverðinu. Ég sýndi fram á - og hann reyndi ekki að svara því, - að þetta væri misskilningur. Bændur hafa ekki óskað eftir þessu sérstaklega, heldur að fá að selja vörur sínar fyrir það verð, sem þarf, til þess að geta borið svipað úr býtum og aðrar stéttir í þjóðfélaginu. En ef þetta væri tilfellið, sem hv. 3. landsk. þm. hélt fram, þá mætti benda á, að með ábyrgðinni á freðfiskverðinu og saltfiskverðinu og verði fleiri útflutningsvara væri ríkið á sama hátt byrjað að greiða stóran hluta kaups sjómanna og verkamanna. Og ætti þá, eftir rökum hv. 3. landsk. þm., ríkið að geta sett gerðardóm til þess að ákveða kaup þessara manna og láta þá „skammta sér úr ríkissjóði“, eins og orð hv. 3. landsk. lágu. Þessu reyndi þessi þm. ekki að svara neinu, enda mundi það næsta erfitt. Og ég verð að segja, að ég álít, að þessi rök hv. 3. landsk. þm. fyrir því að setja gerðardómslög viðkomandi einni stétt landsins séu ákaflega léttvæg. Og get ég ekki tekið undir það, að réttlátt væri að setja slík lög um verkamannastéttina eina fyrir það, að hún þiggur hluta af sínum launum úr ríkissjóði. Hv. 3. landsk. þm. hefur nú, eins og stjórnarflokkarnir hafa oft gert, haldið því fram, að það sé Framsfl., sem eigi aðalsökina á dýrtíðinni, með því, - eins og þeir orða það - að hafa slitið sundur sambandið á milli afurðaverðs og kaupgjalds. Þetta er vitanlega algerlega rangt. Fyrir styrjöldina voru hlutföllin, sem atvinnutekjur verkamanna og bænda voru miðuð við, reiknuð út eftir kauptaxta fyrir klukkustund og verðinu fyrir eitt kg. af kjöti og mjólkurlítrann. Í raun og veru var þetta þá mælt á þennan mælikvarða. En þegar styrjöldin kemur til, gerbreytist þetta, þannig að, í stað þessa mælikvarða kemur annar. Og það hefði verið að slíta í sundur sambandið milli afurðaverðs og kaupgjalds að miða áframhaldandi á þennan hátt við taxtakaup og kjötkg. og mjólkurlítrann. Því að það var vitað, að þó að hvorki kjötkg. né mjólkurlítrum fjölgaði í búum bænda, þá fjölgaði klukkustundum þeim, sem verkamenn unnu, vegna þess að þeir fengu stöðuga vinnu árið um kring. Og þess vegna gerbreyttust tekjur þeirra frá því, sem var fyrir styrjöldina. Það, sem raunverulega var tekið upp, þegar þetta styrjaldarástand breytti svo tekjum manna, var, að reiknað var út, hvert afurðaverðið ætti að vera, til þess að tekjur bænda væru sambærilegar við tekjur verkamanna, þegar miðað væri við afurðir, sem bændur seldu og framleiddu fyrir sig. Og þetta var raunverulega að halda því hlutfalli, sem hafði verið á milli tekna verkamanna og bænda. Aðeins var miðað við nýjar aðstæður, sem höfðu komið til, þegar styrjöldin skall á. Það er í þessu sambandi ákaflega fróðlegt að benda á það, sem ég minntist á hér í gær, að sænska verkamannastjórnin sá sér alls ekki fært að miða við verð mjólkurlítrans og kauptaxtann, sem hafði verið fyrir stríð í Svíþjóð, heldur var kaup bóndans miðað við það, að það verð, sem hann fékk fyrir afurðirnar, var 25% hærra en kauptaxtarnir, miðað við það, sem var fyrir stríð. Svíum var ljóst, að ef þeir hefðu látið hvort tveggja hækka jafnt að krónutölu miðað við kaup á klukkustund og verð fyrir mjólkurlítrann, þá hefðu þeir rofið réttlátt samband á milli kaupgjalds og verðlags. Hv. 3. landsk. þm. sagði, að verðlagningin á landbúnaðarafurðum hefði verið viðunandi fyrst framan af hjá verðlagsnefnd. En hann sagði, að undir lokin hefði algerlega keyrt um þverbak, og vegna þessarar breyt., sem varð á þeim undir lokin, hefði alls ekki orðið komizt hjá því að stofna til þeirrar löggjafar, sem hér liggur fyrir. Væntanlega minnist þessi hv. þm, þess, að það var stjórn, sem hann kom á laggirnar og studdi árið 1942, sem skipaði þá verðlagsnefnd. Það var þessi hv. þm. sjálfur, sem studdi, þá stjórn, sem skipaði form. verðlagsn., sem réð verðinu á afurðum þessum haustið 1942 og áfram.

Ekki er það rétt

. Vitaskuld er það rétt, því að þessi fulltrúi ríkisstj. er oddamaður í n. og réð þess vegna verðinu. Þess vegna fellur um sjálfa sig ásökun þessa hv. þm. í garð framsóknarmanna í þessu efni, því að það var hans eigin stjórn, sem skipaði þennan mann. Og stjórn, sem hann bar ábyrgð á, bar ábyrgð á verðlaginu á landbúnaðarafurðunum 1942. Ég ætla svo aðeins að segja við þennan hv. þm., af því að hann var að tala um vistaskipti og að ganga úr vistinni og að ég hefði talað um það, að Alþfl. menn væru gengnir úr vistinni. Ég var að sítera þar í Alþýðublaðið sjálft. Og ég vil ekki, að hv. 3. landsk. þm. komist fram með þær blekkingar, að ég hafi verið að hefja umtal um nein vistaskipti hjá flokkunum. Það kemur skýrt fram í þessari blaðagrein í Alþýðublaðinu, sem einn af helztu flokksmönnum hv. 3. landsk. hefur skrifað, að hann telur, að flokkurinn sé genginn úr vistinni að því er snertir sína , eigin stefnu. Og hann segir, að slíkur flokkur geti aldrei orðið annað en óaldarflokkur, en geti ekki erft ríkið. Þess vegna gerir hann till. um, að hann losni úr lausamennskunni og geri tilraun til þess að erfa ríkið á þann hátt, sem stefna hans var framan af. Það er ekki þannig, að ég sé kominn í neina biðilsför til hv. 3. landsk. eða hans flokks til að óska eftir vistaskiptum af hans hálfu frá því, sem nú er. Ég geri mér fyllilega ljóst, að Alþfl. er nú í því samstarfi, að hann þarf að gera miklu meira - og það vil ég, að hv. 3. landsk. leggi sérstaklega á minnið - en að samþ. tryggingalöggjöf, um að allir skuli fá greitt svo og svo mikið, ef þeir verða fyrir tjóni, svo sem sjúkdómum, slysum o. s. frv. Þetta er allt gott og blessað út af fyrir sig, en Alþfl. þarf að gera meira og mun eiga annríki næsta haust við að sjá fyrir tekjum til þess að geta staðið undir þessari og annarri löggjöf, sem afgr. verður frá þessu þingi. Ég er, satt að segja, einn af þeim mönnum, sem álíta, að núverandi stjórnarsamstarf geti því aðeins orðið dæmt nýtilegt af þjóðinni, að þessi ríkisstjórn geri meira en að samþ. pappírslög. Það væri t. d. ákaflega létt að samþ. það á Alþ., að allir skyldu hafa 30 þús. kr. árstekjur. En það verður fyrst dæmt um það, sem gert hefur verið eða samþ. á þessu þingi, þegar stjórnin er búin að samþ. fjárl. næst og séð er, hvort þjóðin getur staðið undir því, sem stjórnarflokkarnir hafa samþ. á þessu þingi, og þegar stjórnin er búin að koma fjármálakerfi þjóðarinnar í lag eftir þá röskun, sem hún hefur valdið á því, og koma því í réttar skorður, eftir að hafa fært það stanzlaust úr skorðum síðan árið 1942. En það eru nokkurn veginn sömu flokkar, sem hafa ráðið síðan. Hv. þm. Barð. var að minnast á okkar ferðalag og skýra frá einkasamtölum, sem þó höfðu ruglazt mjög í heilanum á honum á þessari löngu leið að vestan, og ég get, því miður, ekki kannast við að muna eftir. En fyrst hann minntist á það, þá finnst mér rétt að segja frá því, og hv. 3. landsk. má vel heyra það, að hv. þm. Barð. taldi það réttlætingu á því að vinna með kommúnistaflokknum og Alþfl., og þá eina réttlætingu, sem mundi sýna sig að vera rétt í framkvæmd, að þegar að því kæmi að allt stöðvaðist og að ríkið yrði að borga með allri framleiðslunni í landinu, en gæti ekki gert það raunverulega, - þegar að þessu kæmi, mundu alþýðuflokkarnir færa verðlagskerfið niður og færa allt í lag. Þetta hefur verið endurtekið aftur síðan. Og það er gott, að hv. 3. landsk. þm. og Alþfl. ásamt kommúnistum muni það, að á næsta hausti muni þeir eiga geysiannríkt við að koma þessu í lag. Og það er fjarri því, að ég sé á nokkurn hátt að sækjast eftir þeim hlutum að þurfa að glíma við afleiðingar samþykkta þessarar hæstv. ríkisstj., sem nú er. Og ég álít, að reynslan á þessari stjórn sé ekki komin fyrr en séð er, hvernig þessi verk verða unnin. Það verður ekki hægt að dæma um þessa ríkisstj. eftir pappírslögum einum, sem samþ. eru, heldur eftir því, hvort allt, sem samþ. er, er framkvæmanlegt. Og það er það, sem hv. stjórnarflokkar eiga eftir að sýna. Ég þarf ekki að svara hv. þm. Barð. nema fáum orðum. Það eru víst aðaleftirhreyturnar, eftir því, sem mér skilst, af orðaskaki því, sem átt hefur sér stað hér í hv. d. um þetta mál. –En ég skil ekki, hvernig rúmazt getur í sama heila það tvennt, sem haldið er hér fram, annars vegar, að það eigi sér stað stöðug öfundsýki hjá Framsfl. út af því að vera ekki í ríkisstj., og hins vegar; að sá flokkur hafi farið úr ríkisstj. árið 1942, án þess að vera knúinn til þess. Framsfl. hefur neitað að vera í ríkisstj. með kommúnistum. Og fyrir það, fyrir að Framsfl. á að hafa svikizt undan því - eftir því sem sjálfstæðismenn orða það - að fara í ríkisstjórn með kommúnistum, nema með því að fá tryggingu fyrir því, að atvinnulífið væri tryggt, - fyrir þetta er Framsfl. óalandi og óferjandi í landinu. Annars finnst mér, að þessar umr. hafi verið færðar niður á götustrákaplan, líkt og ef einhver strákur á götunni nær í eitthvað, þá kalli hinir til hans: Skammastu þín! Þú ert öfundsjúkur! - Mér virðist slíkur blær yfir umr. á hæstv. Alþ. gersamlega óviðurkvæmilegur. Svo ætla ég bara að vekja athygli á því, hversu þetta er skynsamlegt út af fyrir sig, að tala um, að Framsfl. sé öfundsjúkur af því að fá ekki að vera í ríkisstjórn. Það væri þó undarlegt, að einhver öfundsýkiblær væri á mönnum yfir því að fá ekki að vera í ríkisstjórn nú, eins og búið er að fara með hlutina! Ég ætla svo aðeins að minnast á Búnaðarfélag Íslands, því að um það komu fram atriði, sem ég þarf nauðsynlega að leiðrétta. Ég hef að vísu bent á það með örfáum orðum, en ég get endurtekið það, að þetta tvennt, stéttarsamtök bænda og Búnaðarfélag Íslands, er ekki ætlazt til, að verði nátengt hvað öðru, eftir að stéttarsamtök bænda eru komin á laggirnar. Það hefur aldrei verið ætlazt til annars en að Búnaðarfélag Íslands setti aðeins reglur um það, hvaða mál heyri undir stéttarsamtökin og hvaða mál undir Búnaðarfélagið. Og það var ákveðin þannig þessi skipting, að Búnaðarfélagið hefði með að gera þau faglegu mál, en stéttarsamtökin hin stéttarlegu. Og þegar Búnaðarfélagið hefur gengið frá þessu, þá er þetta hvað öðru algerlega óháð. Og þetta er gert þannig vegna þess, að þar sem Búnaðarfélag Íslands er, þar er um miklu eldri samtök að ræða en flest önnur samtök í þessu landi og þroskaðri. Þau eru búin að sjá, hvernig fór fyrir Fiskifélaginu og tvenns konar samtökum öðrum, sem útvegsmenn hafa stofnað, þar sem orðið hafa árekstrar í þessum efnum, þó að í seinni tíð hafi verið reynt að leiðrétta það. Og þessi félagsskapur útvegsmanna hefur orðið tiltölulega áhrifalitill fyrir þessa sök, þó að áhrif hans séu að vaxa. En á sínum tíma hefur hvort tveggja þessi félagsskapur útvegsmanna verið máttvana. Þess vegna var það, að Búnaðarfélag Íslands ákvað að setja um þetta öruggar reglur, þannig að ekki skyldi heyra undir Búnaðarfélagið nema það faglega og framkvæmd á þeim verkefnum, sem ríkið felur því að gera. Ég hef gaumgæfilega athugað þetta og fullyrði, að það, sem ég segi um það, er á rökum byggt. Og það er ekki undarlegt, þó að Búnaðarfélag Íslands óski eftir því sem gamalt félag til styrktar bændastétt landsins að setja þessar reglur. Því að annars gæti svo farið, að samkeppni og ýtingur yrði á milli þessara tveggja félagasamtaka, ef mörkin á milli verksviða þeirra væru ekki sett greinileg. Það gæti valdið því, að fyrir samtökum bænda færi eins og fyrir Fiskifélaginu og þeim bræðrafélögum, sem áttu að starfa því við hlið, að ýtingur varð þar á milli, þó að hann sé að hverfa nú, eftir alllanga mæðu. Um laun hjá Búnaðarfélaginu fyrir það að framkvæma ýmislegt fyrir ríkið sé ég ekki ástæðu til að rökræða, né heldur, að einstakir menn, sem starfa hjá félaginu, séu í öðrum störfum. En það get ég upplýst, að Steingrímur Steinþórsson er eini maðurinn í nýbyggingarráði, sem hefur neitað því að taka þar nema hálf laun. Hann tekur hálf laun á öðrum hvorum staðnum, annaðhvort í Búnaðarfélaginu eða nýbyggingarráði. Og er það samkv. ákvæðum launal. Hitt er rétt, sem komið hefur fram hjá hv. þm. Barð., að þetta er of mikið starf fyrir búnaðarmálastjórann. Hins vegar var talið nauðsynlegt að verða við þeirri ósk hæstv. landbrh., sem taldi það eðlilegt og óskaði eftir því, að hann væri einnig í nýbyggingarráði, til þess að geta fylgzt þar með þeim málum, sem snertu landbúnaðinn. Það er beinlínis eftir ósk hæstv. landbrh., að Steingrímur Steinþórsson er í nýbyggingarráði. Og mér finnst það ekkert óeðlilegt. En Framsfl. hefur engin afskipti haft af því, hvort Steingr. Steinþórsson á sæti í nýbyggingarráði eða ekki. Hann er þar því ekki heldur fulltrúi flokks, heldur sem búnaðarmálastjóri, sem hæstv. landbrh. taldi hagkvæmt, að. starfaði í nýbyggingarráði. Enda sjást nokkur merki þess í frv., sem komið hafa frá því ráði, að Steingrímur hefur átt sæti þar, sem ég hygg, að ekki hefðu fram komið, ef hann hefði ekki átt þar sæti. Um framboð í Skagafirði sé ég ekki ástæðu til að fara að ræða. Og hvað kjósendur gera þar, er mér óviðkomandi, og veit ég ekkert um það. Það er atriði, sem ég að sjálfsögðu ræði ekki í sambandi við þetta mál. Ég held svo, að það hafi ekki verið fleira, sem ég sé ástæðu til að taka fram. - En náttúrlega er það ákaflega langt seilzt til raka að fara að blanda því í þetta mál, er hv. þm. Barð. telur, að bændur séu ólíkt betur settir í sambandi við ákvörðun verðlags á sínum afurðum en húseigendur í sambandi við sín mál, þar sem hinir síðar töldu hefðu engan fulltrúa í þeirri n., sem ákveður húsaleiguna. Það er vitanlega ákaflega mikil óánægja meðal þeirra húseigenda út af húsaleigulögunum, sem verða fyrir barðinu á þeim, út af því, hvernig með þá er farið eina allra manna. Og óánægjan hjá þeim er svo rík, að það er ekki á það bætandi. En þó er í þessu sambandi vert að minnast þess, að húseigendur eru stétt, sem á þessu sviði hefur fyrst og fremst tekjur af eignum, stétt, sem ég álít; að sé þó farið alveg sérstaklega illa og ranglega með, en stétt, sem alls staðar, undir þeim kringumstæðum, sem styrjaldir skapa, verður að þola kvaðir húsaleigulaga. Því að það eru húsaleigulög í flestum löndum nú. - En ég vil biðja hv. þm. Barð. að benda mér á það land, ef hann getur, annað en Ísland, þar sem bændum er skammtað kaup af mönnum, sem hlutaðeigandi landbrh. skipar til þess að skammta þeim kaup. Og ég vildi gjarnan, að blað hans og blað hv. 3. landsk. þm. upplýstu það, í hvaða landi í veröldinni, öðru en Íslandi, hafi verið sett þvingunarlög hliðstæð þessum l. viðkomandi bændastéttinni. - Hitt er vitað, að l. eins og gerðardómsl., sem sett voru 1942, voru einhver hin beztu l., sem sett hafa verið í þessu landi. Og þó að núverandi hæstv. forsrh. hætti til að taka stundum nokkuð djúpt í árinni, þá álít ég það rétt hjá honum, að þau l. hafi verið einhver beztu og þýðingarmestu l., sem sett hafi verið í þessu landi. Og líklega hefur aldrei í seinni tíð hent þjóðina meiri ógæfa en að geta ekki sameinazt um slík lög og að halda þau. Slík lög hafa verið sett í mörgum löndum. - En hvar geta hv. þm. bent á land, þar sem sett hafi verið lög til þess að skammta einni einstakri stétt í landinu kaup? Ég hygg, að löggjöf af þeirri tegund sé hvergi til nema hér. En lög, þar sem öllu verðlagi er haldið niðri, eru algeng í löndum, meira að segja þar, sem frjálslyndir menn stjórna, svo sem jafnaðarmenn. En þessi lög hafa verið hér, með illu eða góðu, brotin á bak aftur. Það er vitað. Og ég hygg, að jafnvel þó að Alþfl. sé nú eins og lýst var áðan - í lausamennsku og kommúnistafl. líka hjá Sjálfstfl. við að stjórna landinu og lagfæra það í fjármálum þjóðarinnar, sem þarf á næsta vetri að lagfæra, þá getur farið svo, að jafnvel þó að bændur sýni alla sanngirni - og einmitt vegna þess, að þeir sýna alla sanngirni - þá verði ekki auðvelt. að stjórna landinu án þess að hafa bændur með í ráðum.

Frsm. 2. minni hl. (Páll Hermannsson) : Herra forseti. Við 2. umr. þessa máls lét ég falla ummæli, ásamt fleiri hv. þm., um það, að mál þetta væri mikið rætt og sennilegt væri, að langar umr. um það framvegis mundu litlu breyta. Ég er nú eiginlega þessarar skoðunar enn. Það er búið að ræða þetta mál mikið, óvanalega mikið, og ég hugsa, að langar umr. þoki litlu til um það, sem við kemur framgangi málsins. Nú var þetta mál rætt svo að segja allan þingfundartímann í gærdag, og lítur út fyrir, að það muni geta vel tekið einnig allan þingfundinn í dag. Ég skal því ekki lengja mjög þessar umr., sem mér finnst snúast um býsna margt, sem að vísu sumt snertir þetta mál, en sumt kemur kannske því ekki beinlínis við. En það voru þó tvö atriði, sem mig langar til að víkja að nánar, sem hefur borið hér á góma og má segja, að komi þessu máli nokkuð við. Hv. 3. landsk. sagði það í þingræðu hér í gær, í fyrri hl. umr., að það væri hraustlega mælt hjá mér, er ég lýsti því yfir, að ég gerði mér nokkrar vonir um það, að álíka mikið mundi seljast af kjöti innanlands, þó að verðið væri ekki greitt niður úr ríkissjóði, ef verðið hefði áhrif á það að ákveða verðvísitöluna og þá þar af leiðandi á það, að allir, sem taka laun hjá öðrum, fengju laun sín hækkuð í hlutfalli.við þessa hækkun á framleiðsluvörum bænda. Ég get ekki fullyrt þetta, en mér finnst það samt, að ekki liggi fyrir vissa um það, að salan yrði miklu minni. Það liggur heldur engin vissa fyrir um það, að kjötið seldist allt - eins og mér heyrðist á hv. þm. - innanlands með því fyrirkomulagi, sem haft er. Og ég get náttúrlega því síður fullyrt, að það hefði selzt allt, ef verðið hefði ekki verið greitt niður úr ríkissjóði. En mér finnst nokkrar líkur vera til þess, að það þefði átt að seljast. Og því held ég fram, að ríkissjóður greiði ekki niður verð á landbúnaðarvörum vegna bændanna sérstaklega, heldur vegna þjóðarinnar í heild. Ríkissjóður greiðir verðið niður t. d. vegna þess, að hátt verð á þessum vörum mundi hafa beinan útgjaldaauka í för með sér fyrir ríkissjóð. Ég veit ekki, hvort það yrði hærri upphæð en niðurgreiðslurnar, sem ríkissjóður mundi þurfa að greiða, ef þær væru ekki, í hækkuðum launum til embættis- og starfsmanna ríkisins. En hún yrði há. En alveg sérstaklega greiðir ríkissjóður niður verðið á þessum vörum vegna þess, að ef verðið á þeim væri hátt, eins og það raunverulega er, en ekkert greitt niður, þá hefði það í för með sér hækkun, sem stöðvaði margar af framleiðslugreinum þjóðarinnar. Og mér finnst algerlega rangt að kalla þessar niðurgreiðslur styrk til bænda eða neytendastyrk. Þetta finnst mér hvort tveggja rangt. Mér finnst þetta verá útgjöld, sem þjóðfélagið í heild leggi á sig vegna sjálfs sín. Hv. 3. landsk. þm. tók það fram sem sína skoðun, að fyrsta frumorsök verðbólgunnar, hefði verið sú, að snemma á stríðstímanum, sennilega seint á árinu 1939 - ég man það ekki fyrir víst, en held, að það hafi verið þá, - hafi verið rofið samræmið, sem hafði verið áður á milli verðlags á framleiðsluvörum annars vegar og kaupgjalds hins vegar. Hv. 3. landsk. benti á það sem sína skoðun, að fyrsta frumorsök verðbólgunnar hefði verið sú, að snemma á stríðsárunum hefði verið rofið samræmið, sem áður hafði verið milli verðlags á framleiðsluvörum og kaupgjalds. Hann taldi sem næst sanni, að verð á framleiðsluvörum hefði þá farið 30 stigum fram úr kaupgjaldinu. Það kom hér fram í umr. í gær, að laun til farmanna hafi t. d. hækkað mjög, og minnir mig, að þessi hækkun hafi numið allt að 300% sums staðar. Þetta hlaut að draga dilk á eftir sér, og fannst mér þetta á sínum tíma of hátt, þótt ég viðurkenndi, að þeir, sem hættu lífi sínu í þágu þjóðarinnar, ættu allt gott skilið, og hefði mér þótt heppilegra að leggja meiri áherzlu á að tryggja þessa menn betur fyrir slysum og skyldulið þeirra, ef um dauðsföll hefði orðið að ræða. - Þegar verið er að ræða um, að slitið hafi verið samræmið milli vöruverðs og vinnulauna, þá finnst mér það dæmi alltaf hafa verið reiknað skakkt. Hv. þm. Str. fór inn á þetta atriði, svo að ég skal ekki fjölyrða mikið um það. Mér finnst réttara að miða þar við, hvað hvor um sig, framleiðandinn og verkamaðurinn, fær fyrir vinnu sína um árið og hvað hann þarf til þess að framfleyta fjölskyldu sinni, en mér finnst alltaf, að mest áherzla hafi verið lögð á að miða við kaup fyrir vinnustundir og hvað greitt er fyrir þunga í vöru, og held ég, að útkoman úr dæminu yrði þá allt önnur. Hitt mætti og minnast á, að einhvern tíma stóð svo á hjá okkur, að hv. þm. hér yfirleitt vildu hlynna sérstaklega að matvælaframleiðslunni til sveita, og var það svo á nokkrum tímabilum, að þingheimur leit svo á, að sú framleiðsla í sveitunum væri kannske þýðingarmesti liðurinn í atvinnulífi okkar. Var það þá nokkuð undarlegt, þótt menn álitu, að kjör manna í sveitunum ættu ekki að vera verri en kaupstaðarbúa, þegar á það er litið, að menn streymdu úr sveitunum í augnabliksvinnuna í kaupstöðunum, sem bundin var við komu herjanna til landsins og menn sjá nú, að var aðeins augnabliksvinna? Annað atriði, sem ég vildi minnast á, er varðandi gerðardómsl. Ég býst við, að menn sjái það nú, að á þeim l. voru gallar, sem hefði þurft að lagfæra og hefði verið hægt að lagfæra. Það var viðurkennt, að það átti að fylgja öllum þeim ráðstöfunum, sem gerðardómsl. gerðu ráð fyrir, og ég lít svo á, að verkamenn og þjóðin yfirleitt væri nú betur sett og sérstaklega í framtíðinni, ef þau l. hefðu getað notið sín með sanngjörnum lagfæringum, eftir því sem reynslan og frekari umhugsun leiddi í ljós. Það stappar nærri því, að mér finnist það mesta yfirsjónin, sem ég hef komið auga á í fari hv. 3. landsk. og annarra þeirra manna, sem vilja þjóðinni vel og sérstaklega verkalýðnum, að þeir skyldu ekki á sínum tíma telja fólkinu trú um, að þetta væri sú leið, sem fara ætti, í stað þess að telja því trú um, að þetta væru þrælalög. Ég álít, að þeir hefðu gert fólkinu meiri greiða með því og að við værum hér betur settir en við nú erum og verðum. Um það leyti, sem verið var að setja gerðardómsl., var almenn velmegun meðal fólks, og það sem átti að gera, var að láta það ástand haldast og safna í sjóði sem mestum gróða. Það, sem sérstaklega olli því, að ég kvaddi mér hljóðs, var það, að hv. þm. Barð. (GJ) taldi, að ég hefði ekki haft rétt eftir sér ummæli, sem hann lét hér falla við 2. umr. þessa máls. Ég hef nú litið yfir handrit ræðuskrifaranna og sá, að þetta er ekki orðað alveg eins í báðum ræðunum. Fer því fjarri, að ég ætli að fara að ámæla ræðuskrifurum fyrir það, að þeir nái ekki ræðum þm.; ég álít, að þeir nái þeim oft, en ekki heldur alltaf, en ég get upplýst hv. þm, um það, að ég hafði ummæli hans hér rétt eftir honum, og stóð ég miklu betur að vígi en ræðuskrifarar, af því að ég skrifaði niður hjá mér aðeins þessa einu setningu, og mér var því vorkunnarlaust að ná henni réttri. Hitt er svo annað mál, að mér þótti vænt um, að ræðuskrifarar náðu henni ekki alveg réttri, vegna þess að ég viðurkenni, að það var mikil ónærgætni af mér að vera að skjalfesta ummæli hans í minni ræðu, og skal ég ekki gera honum þau eins óþægileg og þau voru og víkja því við orðum í ræðu minni til samræmis við hv. þm. án þess þó að efnið brjálist. Þau voru óþægileg fyrir hv. þm., af því að þau voru vondur vitnisburður um mann, sem hv. þm. á oftast samleið með í stórmálum, svo sem setningu launalaga og afgreiðslu fjárlaga. Skal ég svo láta útrætt um þetta atriði af minni hálfu og þykir vænt um, að ræðuskrifarar hafa hlaupið undir bagga með hv. þm. í þessu tilfelli.



Herra forseti. Ég skal reyna að lengja ekki þessar umr., en finnst, að ég geti ekki látið hjá líða að svara nokkru því, sem fram hefur komið hjá andmælendum frv. Hv. þm. Framsfl. telja, að bændastétt landsins sé beitt miklu misrétti með því, sem felst í frv. þessu, en það hefur verið sýnt fram á, og enda ómótmælanlegt, að í þessum efnum er breyt. í raun og veru engin frá því, sem nú er samkv. gildandi verðlagsl. Hirði ég ekki um að fara út í frekara orðakast út af jafneinföldu atriði, því að áður hefur verið sýnt fram á, að munurinn er svo sem enginn frá gildandi 1. og í hverju hann felst. Hv. þm. Str. hélt því fram, að með þessu frv. væru bændur einir látnir sæta annarri meðferð en aðrar stéttir um ákvörðun á afurðaverði Þeirra, en þetta er auðvitað fjarstæða, þar eð t. d. útgerðarmenn og fiskimenn verða einnig að sætta sig við, að ákvörðun er tekin um verð á afurðum þeirra af sömu ástæðum og gildir um afurðaverð til bænda. Hv. þm. vildi halda því fram, að af þessu leiddi, að á sama hátt ætti ríkisvaldið að lögbinda kaup til hinna ýmsu stétta, en gengur fram hjá því, að þar eru 2 aðilar, sem semja eftir settum reglum. Í Bandaríkjunum eru enn í gildi ákvæði um hámarksverð afurða, og hygg ég, að úrslitavaldið í þeim efnum sé í höndum forseta, og er þetta að ég bezt veit með sams konar hætti í Bretlandi, hvað snertir íhlutun hins opinbera. Allur málflutningur hv. þm. Str. í þessu máli er tákn þeirrar lausamennsku, sem hann og flokkur hans rekur og er málflutningur hans nú allur annar en þegar hann var sjálfur í ríkisstj., er þetta svo áberandi að lítt er honum sæmandi. Hv. þm. sagði t. d., að Framsfl. hefði ekki viljað taka þátt í myndun þeirrar ríkisstj., sem nú situr að völdum, án þess að atvinnulíf landsmanna hefði verið tryggt fyrirfram. Mér er satt að segja óskiljanlegt, hvernig maður, sem gegnir áberandi stöðum, getur látið annað eins út úr sér, því að allir eru sjálfsagt sammála um það, að yfirleitt er ekki hægt að tala um tryggingu í þessum efnum fyrir atvinnulífi landsmanna, þar sem okkar þjóð á tiltölulega svo mikið undir viðskiptum við aðrar þjóðir komið, sem miklum úrslitum ræður í þessum efnum, og hefur slík trygging mér vitanlega aldrei verið fyrir hendi þau 20 ár, sem ég hef setið á þ. hins vegar er þetta hlutverk þeirrar ríkisstj., sem með völdin fer á hverjum tíma, að ráða fram úr þessum vandamálum á þann bezta veg, sem unnt er. Þá vildi ég minnast nokkrum orðum á þau ummæli hv. þm. Str., að Framsfl. hefði aldrei átt nokkurn þátt í að efla dýrtíðina í landinu. Staðreyndirnar tala hins vegar öðru máli. Ég minnti á það áður, og hefur ekki verið mótmælt, að með hækkun á flutningsgjöldum var fyrstu skriðunni hleypt af stað í hækkun dýrtíðarinnar, og þegar kaupið hækkaði ekki nema um 20–30%, hækkuðu landbúnaðarafurðir um 70%, fyrir það að ráðh. notaði aðstöðu sína, sem hann þá hafði til að ráða oddamanninn í n. þá, sem með verðlagsmál fór á þeim tíma, og hafði þannig vald til að ráða þessum málum. Þetta hlaut að kalla á aðgerðir annars staðar frá, og þetta er sú mikla pólitíska ábyrgð, sem ómögulegt er að létta af hv. þm. Str., sem þá var forsrh. - Þá vil ég minnast nokkrum orðum á það, að árið 1940, þegar verð á fiski okkar hækkaði í Englandi, bar Alþfl. fram till. um að leggja sérstakan skatt á þann fisk, sem seldist til Englands, til þess að halda niðri verðlagi landbúnaðarafurða og lækka flutningsgjöld. Framsfl. lagðist á móti þessu og raunar Sjálfstfl. líka. Kallaði Framsfl. þetta móðgun við bændur og að slíkt væri ölmusa til þeirra. Á vetrarþinginu 1941 varð samkomulag um dýrtíðina, sem að ýmsu leyti varð til bóta. Þá var ríkisstj. gefið vald til þess að halda niðri verði landbúnaðarafurða og taka sérstakan skatt til þess að halda niðri flutningsgjöldum. Það sýndi sig, þegar kom fram á sumarið, að ekki varð samkomulag una þessi l., og óskaði Alþfl. þá eftir því að kalla þ. saman um sumarið. Fyrir haust 1941 hækkar svo verðlagsnefnd stórkostlega verð á íslenzkum afurðum. Og síðan fer Framsókn fram á, að bundið verði hvort tveggja, kaupgjald og afurðaverð, án þess hins vegar, að kaupgjald verði hækkað. En þetta náði ekki fram að ganga. Rétt fyrir jólin, en þá var hv. þm. Str. forsrh., er mjólkin allverulega hækkuð með atkv. oddamanns, skipaðs af ráðh. Svo koma gerðardómslögin til sögunnar og binda þar með allt fast, en þá var þegar áður búið að hækka landbúnaðarafurðir tvívegis. Undirbúningurinn að því, er þessi l. varðar, var slæmur. En á hinn bóginn ætlar þessi hv. þm. að halda því fram, að l. hafi raunverulega borgað sig, þótt þau hafi svo verið undirbúin, að þau hlytu að verða dauðadæmd.

Verkalýðurinn mætti þakka fyrir, ef hann hefði gerðardómslögin núna.

Hv. þm. o. fl. vita það ósköp vel, að l. voru dauðadæmd. En þessi hv. þm. hélt, að hann væri sá sterki maður, sem gæti gert hlutina. Síðan látast framsóknarmenn hafa ákaft verið á móti þessu, þ. e. að setja l. - Ég hef talið nauðsynlegt að segja þessa sögu, rekja hana, þótt e. t. v. hv. þm. finnist hún leiðinleg, enda er hún ljót. Það er nú nokkuð liðið á tímann. - Ég játa, að þetta fyrirkomulag getur ekki verið til frambúðar. Tel ég rétt að samþ. þetta lagafrv. þó, en með þeim breyt., er á því eru gerðar. Á yfirborðinu er nokkuð gengið til móts við Framsfl. með því, að neytendastyrkur er veittur. - Miðað við 4000 tonna sölu þarf að greiða um 3 millj. kr. En ég tel þetta feluleik með orðin, enda er svo að sumu leyti. Smásöluálagningin verður því meiri sem útsöluverð hækkar. Það er mjög liðið af árinu, og rétt er að líta á þetta sem til bráðabirgða sé. - Ég læt þetta svo nægja að sinni.



Ég ætla aðeins að gera örstutta aths. og skal hafa orðin fá. - Úr því að við hv. 3. landsk. erum farnir að ræða dýrtíðarmálin á annað borð, þá vildi ég segja það, að ég er ekki í neinum vafa um, að ummæli hv. þm. stafa af því, að hann finnur til sektar, og hann veit, að sá tími er skammt undan, að þjóðin fer að skilja, að verðfestingarlögin voru ekki framkvæmanleg. En gerðardómslögin voru hin einu réttu lög, sbr. afstöðu verkalýðsins, og var það ógæfan meiri, að Alþfl. reis upp gegn þeim og gekk á band annarra flokka. T. d. um það, hvað dýrtíðin skiptir miklu máli, þá hefur formaður húsaleigunefndar upplýst, að eftir mati n. verða menn að greiða 9–10 þús. kr. á ári fyrir 2 herbergi og eldhús. Enn fremur kvað hann menn þurfa að greiða í það a. m. k. hluta af árstekjum sínum. - Það er engin furða, þótt hv. 3. landsk. sé órólegur yfir því, að l. komu ekki til framkvæmda. Hann veit of vel, hver dómur honum er búinn. Verkamenn fara að skilja, hvernig málum er komið. Það hefði þótt tíðindum sæta, ef árið 1942 hefði áskorun komið til stj. frá verklýðsfélagi í fyrrv. kjördæmi hv. 3. landsk. um að fara að lækka dýrtíðina og hætta þessu kapphlaupi, sbr. stöðvunarlögin 1941. En þessi áskorun kom. Það, að Framsfl. eigi sinn þátt í hækkun dýrtíðarinnar, og ásakanir á hendur honum af því tilefni, er eðlilegt framhald af öðru, sem eins og þetta er í blekkingaskyni gert. Eru allar þessar aðdróttanir hreinn þvættingur, svo og hitt, að kjötverðið hafi hækkað 1941. En hvers vegna má á hinn bóginn kjötverðið eigi hækka til samræmingar við annað verð? Því áttu bændur að draga sig til baka? Máttu þeir ekki setja upp það verð, sem þeir gátu fengið á erlendum markaði? Herinn keypti mikið af kjöti, og bændur urðu að taka því, er að þeim var rétt. Svo er það mjólkin. Hún er greinilega á eftir að verðlagi til. Reiknað var út í byrjun des.mánaðar 1941, hve mikil verðhækkun mjólkur skyldi vera. Hvað hefur síðan komið í ljós? Það hefur sýnt sig, að mjólkurhækkunin 1941 var í nákvæmlegu samræmi við sex manna nefndar álitið. Hún var rétt. Hverjir reiknuðu svo út þetta verð. Sá embættismaður, sem á hér hlut að máli, er hagstofustjóri. Aðrir? Tveir menn voru líka frá verkamönnum, Alþýðusambandinu. Og þeir töldu, að bændur ættu að fá þetta, og yrði verðlag þeirra í samræmi við það, sem þeir reiknuðu út skv. sex manna nefndar álitinu. Framsfl. hefur aldrei tekið þátt í þessu kapphlaupi. Hann bauð, sem kunnugt er, upp á stöðvun 1941 og '42, en því var ekki anzað. - Sú stjórnarstefna, sem tekin var upp vorið 1942, að brjóta gerðardómslögin á bak aftur, er sú stefna, sem. ber ábyrgðina á núverandi ástandi, en Framsfl. kom þar hvergi nálægt. Hægara er að uppfylla þær kröfur, sem hv. þm. Barð. lætur uppi um að koma fjármálunum í það horf, er var, áður en núverandi stjórnarlið tók höndum saman, og ættu hvorki hann né aðrir að klína hækkun dýrtíðarinnar og núverandi stjórnarstefnu á Framsfl., sem hefur engan þátt tekið í þessu: Ég skal svo ekki þreyta hæstv. forseta með frekari orðalengingum um þessi efni.



Ég skal líka vera stuttorður. - Mér er sönn ánægja að því að fá yfirlýsingu hv. þm. Str. um hækkun kjötverðs 1941. - En svo er það bara hitt, að verkamenn vildu eigi sætta sig við launalækkanir. Þeir kröfðust þess líka að fá þá hækkun á launum, er herinn bauð. - Hv. þm. Str. ætlast til þess, að bændur njóti verðlagshækkunar, en verkamenn ekki sambærilegrar launahækkunar. Það er ekki hægt fyrir bændur að neita þeim um hækkun. Ómögulegt var að gera það, meðan hið erlenda herlið dvaldist í landinu. Annars stóð ég nú upp til þess að svara fyrirspurn hv. þm. Str. um það, hvar l. hafi verið sett um það atriði, er hér um ræðir, l., sem veiti slíkt vald sem hér. Ég ætla nú að ósk hans að benda honum á það. - Reyndar veit ég ekki um önnur lönd, en ég veit um þetta land. Það eru nú t. d. lög um viðskiptaráð og l. nr. 1 og 2 frá 1935, en þau l. undirskrifaði hann sem landbrh. Gáfu þau honum síðan vald til að veitast gegn bændum landsins hvað eftir annað. Sjálfur getur þessi hv. þm. svo setzt niður og „stúderað“ þessi lög. Hann minntist og á, að húseigendur hefðu tekjur af eignum sínum. Hv. þm. Str. veit, að margir þeirra hafa engar aðrar tekjur. Að lokum vil ég svo, varðandi Búnaðarfélag Íslands, geta þess, að ég tel mjög varhugaverða braut, að félag sem kostað er og rekið á kostnað ríkisins, skuli hafa þá starfsmenn í þjónustu sinni, sem vinna meira og minna að öðrum störfum en þeim, er þeir eru ráðnir til að sinna hjá félaginu. Þetta þarf lagfæringar með. Mér þætti bæði gaman og gott að heyra eitthvað frá hv. þm. Str. um þetta.



Ég vildi gera örfáar aths. við ræður, sem hér hafa haldnar verið. Sný ég mér þá fyrst að hv. 3. landsk. Hann sagði í sambandi við hækkunina til sjómanna, að ég hefði látið ógætileg orð falla í garð stéttarinnar. Þess er að gæta, að stjórnarflokkarnir hafa farið að deila um aðra hluti, en haldið því máli, sem hér um ræðir, vandlega leyndu. Þeir fóru að tala um þetta að fyrra bragði. - En ég vildi spyrja þennan hv. þm., hvernig Norðmenn fóru að. Norsku sjómennirnir fóru ferða sinna fyrsta stríðsveturinn. Þá var það tekið til bragðs að hækka tryggingarnar, en ekki kaupið. Á hinn bóginn hjá okkur var það yfirsjón hjá hæstv. ríkisstj., stuðningsmönnum hennar og sjómönnunum, að eigi var að því gætt, að verið var að setja allt þjóðfélagið í hættu, um leið og þessi hækkun var gerð. Það verða svo mörg útlend skip að sigla fyrir okkur. Og t. d. þegar Eimskip fær hin nýju skip sín, verður það .að fá erlenda menn á þau. Eimskip hefur fengið allan sinn gróða af leiguskipunum, af vinnu erlendra manna, en tapað á eigin skipum. Þannig hefur það verið : Ævinlega tap á rekstri innlenda flotans, en græðzt hefur á þeim útlenda. - En um áhættu sjómannanna er það að segja, að hún var að sjálfsögðu engu meiri en hætta okkar hv. 3. landsk. og annarra Reykjavíkurbúa, sem búum á milli flugvallarins og hafnarinnar. - Að því, er varðar aðdróttanir manna í minn garð, þá er því að svara, að ég hef með ráðnum hug talað háðulega um kauphækkun sjómanna, af því að ég álít, að tryggja hefði átt sjómenn, en ekki hækka kaup þeirra. Þessi hækkun var gerð af léttúð, en ekki þannig, að tryggt gæti hag eftirkomendanna. Merkur, brezkur maðar sagði við mig fyrir nokkru, að Íslendingar yrðu búnir að eyða öllum fjármunum sínum eftir 1½ ár. Og í gær sagði mér fjármálamaður hér heima, að nú væri búið að festa allan stríðsgróðann. - Við erum orðnir undur veraldar fyrir að sóa peningum okkar fyrir sáralítið. - Þegar ég lít yfir þennan fríða hóp, held ég að enginn hér inni, nema e. t. v. einn, hafi átt meiri þátt í því en ég að standa með sjómönnum árið 1916, er þeir hófu hið fyrsta átak sitt til að standa gegn arðráni, og veita þeim svefnvernd. Ég tek því glaðlega við öllum glósum. Mun ég ekki hafa sýnt öllu meiri sviksemi við sjómenn en aðrir menn hér inni. -Margir hafa bara setzt að ætinu, þegar búið var að draga til búsins. Þá gaf hv. 1. þm. Eyf. mér það heilræði, að ég ætti að gæta þess, ef ég hefði einhverja reynslu í verklýðsmálum, að valda eigi klofningu í stéttarsamtökum bænda. Hér í bænum hafði verið verklýðsfélagsskapur að byrja 1916. Við Ólafur Friðriksson settum kraft í félagið, og fór það úr því að hafa áhrif. Það verður hvorki af skafið né hrakið. Og ég ætla bara að segja hv. 1. þm. Eyf. það, þótt einhverjir kjánar úr verklýðsfélagsskapnum segi mig farið hafa rangt að, að þá held ég mínu striki. Þannig er það eins hér. Er ég skyldugur til að leiða bændur út í einhvern voða? Ég beini ekki neinum orðum að hv. þm. Str. hér, því að hann er eigi viðstaddur. Þessu næst mun ég víkja orðum að hreyfingu hinna tvennu fjórtán um að unna bændastéttinni sannmælis. Menn hafa komið svo fram, að þeir misstu nokkuð af stuðningnum, því að þeir kunnu ekki að halda á spilunum. Svo hefur verið búið að mönnum, að þeir fóru yfir til kommúnista. En þeir, sem brugðust, hafa farið yfir til bændanna og vinna nú gagn þeirri stétt. - Ráðleysi, vesöld og aumingjaskapur hafa hér ekki riðið við einteyming. Hvað hefur svo gerzt síðan? - Búnaðarfélag Íslands, sem aðili fyrir hönd bænda, gaf eftir árið 1944 um 8 millj. kr. Þetta var gert eftir bendingu og beiðni þeirra manna, sem nú stjórna Framsfl., ekki sérstaklega hv. 1. þm. Eyf., en þeirra, sem hann stendur í sambandi við. Og hvað fengu bændur fyrir? Ekkert nema spott og spé. Þeir treystu sínum mönnum og héldu, að þeir kynnu að halda á spilunum. En þeir kunnu það ekki. Niðurstaðan varð sú, að bændur gáfu eftir sinn rétt. Og meira að segja sumir af þessum vel þekktu mönnum, sem tekið höfðu þátt í þeim leik, skrifuðu undir skjal, þar sem gefin var yfirlýsing um það, að sex manna nefndar sáttmálinn væri tóm vitleysa og hefði aldrei verið neitt annað. Svo að það er ekki aðeins það, að kastað hafi veríð burt peningum fyrir hönd bænda, heldur hefur grundvellinum undir verðlagningu afurða þeirra verið fleygt burt. - Svo er farið að tala um sex manna nefndar grundvöllinn aftur, eftir að búið er að gefa hann upp(!). Svo átti að stofna bændasamtök. En hvað hefur gerzt? Það hefði verið hægt í haust að stofna ærleg bændasamtök, og bændur hefðu gert það, ef ekki hefðu komið í spilíð pólitískir spekúlantar, sem eiga eftir að fá sinn dóm. Hv. 1. þm. Eyf. skal vita, að það mál er ekki útkljáð. Það skal verða rakið, svo að það fái maklegan dóm. Mér dettur ekki í hug annað - ef bændastéttin hefði fylgt svipuðum aðferðum og aðrar stéttir í landinu - heldur en að þá hefði landbrh. samið við þá. Og það, sem verst er í þessu, er það, að þeir, sem fyrir bænda hönd eiga að koma fram í Búnaðarfélagi Íslands, eru menn úr tveimur stjórnmálaflokkum, sem ekki geta samið um málin, vegna þess að þeir eiga í stríði og erjum innbyrðis. Það er versti stríðsundirbúningur að espa til mótstöðu, og það hefur í þessu tilfelli skapað réttmæta fyrirlitningu. Og eins og ríkisstj. vissi, að þessi samkoma bænda var hér í sumar mjög lítilfjörleg, þá var þessum mönnum, sem þar voru, gefin bending um, að þeir skyldu tala við kommúnista. Búnaðarfélag Íslands hleypur þá upp til handa og fóta, og þetta er gert. En kommúnistarnir segja bara: Við tölum ekki við ykkur um afurðaverðið, en víð skulum tala um, hvernig þið eigið að búa. Það er ekki hægt að áfellast neinn mann, þó að hann leiki með menn, sem eru svona vesalir. Og það var líka gert.



Herra forseti. Eins og fram er tekið í grg., er frv. þetta flutt af fjhn. skv. beiðni minni, en er undirbúið af skrifstofustjóra fjmrn. og ríkisféhirði. Ég hef í sjálfu sér litlu við að bæta um frv. það, sem fram er tekið í grg. Afskriftir af húseignum ríkisins skulu færast á rekstrarreikning, eins og gert hefur verið, en fyrningarupphæðin skal svo lögð í sérstakan sjóð, sem notaður skal vera til endurbygginga fasteignanna. Ég fellst á það, að þetta er hagkvæmt fyrirkomulag. Mér er ekki kunnugt um, hvort hv. fjhn. hefur athugað þetta mál.

Nei, hún hefur ekki gert það

. Ég vildi þá beina þeim tilmælum til hæstv. forseta að taka málið ekki á dagskrá, fyrr en n. hefur athugað það.