Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegur forseti. Ég kveð mér hljóðs vegna þess að ég vil vekja athygli þingmanna á því að það eru gríðarleg tækifæri í þeirri úthlutun á kvóta í makríl sem fram undan er á þessum vetri. Það er augljóst að þar eru ný verðmæti og gríðarleg verðmæti sem koma til úthlutunar og það er algerlega sjálfsagt að þau séu að verulegu eða jafnvel öllu leyti boðin út á markaði þannig að aðilar geti keppt um þær heimildir og greitt fyrir þær eðlilegt endurgjald í ríkissjóð. Það er auðvitað tækifæri sem stjórnarliðið í þinginu má alls ekki láta fram hjá sér fara því stjórnarliðið skortir fjármuni til að leggja í Landspítalann, til að hætta við niðurskurðinn, bæði í skólakerfinu og á heilbrigðisstofnunum hringinn í kringum landið og ef marka má fréttir skortir jafnvel enn þá fjármögnun, a.m.k. að einhverjum hluta, á fyrirhuguðum skuldaleiðréttingum. 
             Í því að úthluta makrílkvóta varanlega eru fólgin gríðarleg atvinnutækifæri sem er eðlilegt að borgararnir hafi jafnan aðgang að en líka verðmæti sem er erfitt fyrir okkur að ákveða verð á hér og er langbest að ráðist á markaði í frjálsri samkeppni aðila. Ég ætla út af fyrir sig ekki að útiloka að þeir aðilar sem hafa aflað veiðireynslu ættu rétt á því að fá einhvern hluta af þessum heimildum til að mæta tilkostnaði sem þeir kunna að hafa orðið fyrir við að afla veiðireynslunnar. En að langstærstum hluta er hægt að bjóða út á markaði kvóta á makríl og afla þannig gríðarlegra tekna fyrir ríkissjóð og tryggja jafnræði fólks til að stunda sjó.

Virðulegi forseti. Um helmingur lagasetningar sem varðar persónuvernd hefur komið til á síðustu sex árum. Á sama tíma hafa fjárútlát til stofnunarinnar Persónuverndar verið mjög langt frá því að halda í við lögin sem þýðir að stofnunin er í reynd ófær um að sinna lögbundnu eftirlitshlutverki sínu. Þetta er hvimleitt því að það er sífellt meiri hætta á því að misbrestur verði í framfylgni persónuverndarlaga eftir því sem tækninni fleygir fram - og henni fleygir fram. Því þarf að vera til staðar stofnun sem hægt er að leita til og hún þarf að hafa mannskap og tíma til bæði leiðsagnar og eftirlits. Persónuvernd á að sinna því hlutverki en hefur í dag einfaldlega ekki nægt fjármagn til þess. Nú eru brot á persónuverndarlögum sjálfsagt yfirleitt framin eiginlega í mesta sakleysi. Við getum öll flett upp kennitölum hvert annars á netinu og ég spyr hv. þingmenn hvort þeir séu meðvitaðir um hvað þeir megi nákvæmlega gera við þær upplýsingar. Það er alls óvíst enda er ekki hægt að ætlast til þess af öllum sem nota tölvur að kunna deili á öllum lagabókstaf. Til þess höfum við Persónuvernd. Því er mikilvægt að sú stofnun hafi svigrúm til sinna starfa. Ofan á þetta allt eru ýmis fyrirtæki á landinu, sérstaklega fjármálafyrirtæki, sem virðast deila upplýsingum, áframsenda og selja ýmsar mjög viðkvæmar upplýsingar um einstaklinga. Nú eru fimm ár liðin frá hruni og á þeim tíma hefur mikið af fullkomlega heiðvirðu og ábyrgu fólki þurft að glíma við alls kyns fjármálavandræði. Fólk er sett á hinar og þessar skrár fyrir það eitt að vera fórnarlömb aðstæðna. Með upplýsingabyltingunni koma mörg tækifæri en einnig ógnir. Allt sem varðar upplýsingar og vinnslu þeirra verður sífellt auðveldara, þar á meðal brot á friðhelgi einkalífsins eins og frægt er orðið. Í því sambandi er mikilvægt að við gleymum ekki þeim verkfærum og þeim stofnunum sem við höfum sett á laggirnar til að vernda réttindi okkar til frambúðar.

Herra forseti. Á opinn fund efnahags- og viðskiptanefndar í gær mættu fulltrúar Seðlabankans til að ræða nýjustu skýrslu bankans um peningamál. Á þeim fundi fengu seðlabankamenn spurningu um þær hugmyndir sem heyrst hafa um að fjármagna niðurfærslu skulda heimilanna í gegnum efnahagsreikning Seðlabankans. Seðlabankamenn svöruðu eðlilega spurningunni aðspurðir út frá afstöðu sinni, bentu á að það þyrfti lagabreytingar til og að slíkt gæti verið varhugavert frá sjónarhóli fjármálastöðugleika, valdið verðbólgu enda væri það ígildi peningaprentunar. Þá ber svo við að hæstv. forsætisráðherra veitist að Seðlabankanum sérstaklega fyrir þessi svör í fjölmiðlaviðtölum í gærkvöldi. Til dæmis á Stöð 2 sagði forsætisráðherra að þetta væri ákaflega sérkennilegt, Seðlabankinn byrjaði á því að gefa sér einhverjar forsendur og segði svo að ef þetta og hitt þá yrði það svona og hinsegin.  Hér fer hæstv. forsætisráðherra einfaldlega rangt með. Seðlabankinn gaf sér engar forsendur í þessum efnum fyrir fram og tók ekki upp þetta mál að fyrra bragði heldur svaraði aðspurður beinni efnislegri spurningu. Ég tel það alvarlegt að forsætisráðherra veitist með þessum hætti að ósekju að Seðlabankanum. Það er umhugsunarefni fyrir okkur sem þingmenn og þingnefndarmenn ef gestir á þingnefndarfundum þurfa að sæta meðhöndlun af þessu tagi þegar út í þjóðfélagið er komið, af hálfu ráðamanna. 
             Ég beini því máli mínu til formanns efnahags- og viðskiptanefndar. Ég tel að formaður nefndarinnar eigi í þessu tilfelli að taka upp hanskann fyrir gestina sem sæta ósanngjarnri meðhöndlun þegar látið er að því liggja að þeir hafi gefið sér einhverjar forsendur eða skáldað sér upp 

Hæstv. forseti. Ég vil gera heilbrigðiskerfið að umtalsefni en víða um land er skortur á læknum og fyrir því eru ýmsar ástæður. Um 75% þjóðarinnar búa á suðvesturhorni landsins milli Hvítár og Hvítár eða á um fjórðungi landsins. Ég ætla ekki hér að auka togstreituna í umræðunni um landsbyggðina gegn höfuðborginni en það breytir því hins vegar ekki að um fjórðungur þjóðarinnar býr á um 75% landsins. Öll viljum við hafa greiðan aðgang að læknisþjónustu og mig langar að benda hér á ákveðna lausn. Á aðalfundi Læknafélags Íslands árið 2012 var ályktað um dreifbýlislækningar eða héraðslækningar eins og sumir læknar tala um. Í þeirri ályktun stendur, með leyfi forseta, að skorað er á velferðarráðherra - nú heilbrigðisráðherra - „að binda í reglugerð heimild til að læknir með sérfræðileyfi geti fengið viðurkennda undirsérgreinina dreifbýlislækningar“ og skilgreina um leið hvað felst í því. Fram kemur í greinargerð með ályktuninni að lítil endurnýjun hafi átt sér stað meðal heimilislækna á landsbyggðinni, jafnframt að starf læknis í dreifbýli, héraði eða svæði sé að mörgu leyti frábrugðið læknastarfinu á mölinni. Fámennið veldur einnig því að vaktabyrði er almennt meiri á strjálbýlum svæðum og fjölbreyttari vandamál sem koma upp á vöktum en á sama tíma er möguleikinn á félagslegum og ekki síst faglegum stuðningi kollega minni. Síðan árið 2003 hefur Sjúkrahúsið á Akureyri tekið formlega þátt í menntun lækna en ég er ekki að tala um viðbót við það nám heldur að taka upp nýja námsgrein enda Ísland strjálbýlt land. Nám í dreifbýlislækningum er víða viðurkennt og beinlínis nauðsynlegt eins og í Noregi, Kanada og Ástralíu og áhugavert að fylgjast með málum sem eru að gerast á Grænlandi. Ég sé fyrir mér uppbyggingu og styrkingu Háskólans á Akureyri í samvinnu við Sjúkrahúsið á Akureyri vegna þessa og um leið uppbyggingu og styrkingu heilbrigðisstofnana víða um land.

Hæstv. forseti. Nýlega átti hér leið um Ísland norskur maður sem starfar að upprætingu bótasvindls í almannatryggingakerfinu í Noregi. Það kom fram í máli hans að Norðmenn hafa unnið mjög skipulega að þessum málum um tíu ára skeið. Þeir geta meðal annars samkeyrt upplýsingakerfi hins opinbera í því skyni að komast fyrir bótasvindl með eftirtektarverðum árangri. Fram kom í máli þessa ágæta manns að Norðmenn teldu að hver króna sem eytt væri til slíks eftirlits skilaði sér fjórfalt til baka. Nú er það almennt álitið að hér á landi sé því miður um að ræða töluvert svindl í almannatryggingakerfinu. Menn hafa látið að því liggja að t.d. hjá Tryggingastofnun ríkisins gæti sú upphæð verið 3–4 milljarðar kr. á ári. Sama er upp á teningnum í atvinnuleysisbótakerfinu. Þar er því miður verulegt undirliggjandi svindl en einhverra hluta vegna hefur ekki fengist vilyrði eða leyfi Persónuverndar til að samkeyra þessi tvö kerfi, þ.e. ríkið, hið opinbera, fær ekki vilyrði til að samkeyra tvö opinber tölvukerfi til að koma í veg fyrir svik. Furðuleg afstaða. Þess vegna skora ég á þingheim að ef lagabreytingu þarf til að hægt sé að stunda hér virkt eftirlit með bótasvindli þá eigum við að bæta þar úr og ég skora á viðkomandi ráðherra að veita þegar peninga í þennan málaflokk sem mun ef að líkum lætur skila sér margfalt til baka því að þjófnaður er þjófnaður hvar sem hann kemur fram.

Virðulegi forseti. Ég vil gera flokkun sorps að umræðuefni mínu í dag. Því miður held ég að þau mál séu á heildina litið ekki í nógu góðum farvegi hjá þjóðinni. Þegar ég hóf störf á þessum vinnustað þurfti ég, líkt og aðrir landsbyggðarþingmenn, að koma mér upp heimili hér á suðvesturhorninu. Hluti af því að reka heimili er að afla fanga og síðan að ganga frá umbúðum og afgöngum. Hér er afar gott aðgengi að mat og öðrum nauðsynjum en þegar kemur að því að losa sig við sorp kárnar gamanið og þátttakan ekki eins almenn og í því að afla aðfanga. Einfalt er að taka pappa frá og setja í sértunnu sem boðið er upp á og annað getur farið í heimilissorp. Hér finnst mér að við gætum gert betur. Auðvitað er þetta ekki algilt og vissulega eru einstaklingar sem taka þessi mál föstum tökum og sinna þeim vel. En hér þarf almenna hugarfarsbreytingu og svolítið átak. Mörg minni sveitarfélög vítt og breitt um landið hafa staðið sig með stakri prýði í flokkun sorps. Þar sem ég þekki best til, á Vopnafirði, hófu íbúar að flokka sorp um áramótin 2010/2011. Farin var sú leið að hvert heimili flokkar sitt sorp, pappír er til dæmis flokkaður í minnst þrjá flokka o.s.frv. Síðan fer hver með sitt góss á flokkunarstöð en heimilissorp sér sveitarfélagið um að sækja. Það er skemmst frá því að segja að heimilissorp minnkaði um 60% og flokkunarstöðin er orðin einn af samkomustöðum íbúa þar sem ræða má málin. Þetta er hægt eins og sjá má af fjölmörgum dæmum um landið og hver einstaklingur verður að taka ábyrgð á sínu umhverfi og leggja sitt af mörkum. Ég legg því til að við þingmenn hugsum okkar gang á vinnustaðnum og byrjum á pappírsflóðinu hérna í húsinu. Ég vil benda á að ruslaföturnar í salnum eru fyrir almennt sorp en pappír til endurvinnslu fer í þar til gerða kassa hér frammi. Björgum verðmætum og verum ekki í rusli.

Virðulegi forseti. Peningaþensla er komin af stað. Aftur. Bankar hafa aukið laust fé um 10% á aðeins hálfu ári. Þessi þróun er áhyggjuefni og kallar á snör viðbrögð. Í aðdraganda hrunsins óx peningamagn hratt þrátt fyrir háa stýrivexti. Peningastefna Seðlabankans sem á þeim tíma byggði á stýrivaxtatækinu kom hvorki í veg fyrir gegndarlausa peningaþenslu bankanna né það hrun sem af henni leiddi. Hvað getum við lært af þeirri reynslu? Bindiskylda er stýritæki sem Seðlabankinn gæti beitt til að draga úr peningaþenslu. Bindiskylda hefur hins vegar verið hér óbreytt, 2%, allt frá árinu 2003 en þá var hún 4%; hún var sem sagt lækkuð um helming. Aukin bindiskylda gæti verið ódýrara tæki til að draga úr peningaþenslu en það tæki sem Seðlabankinn beitir. Nú hefur Seðlabankinn selt bönkum 120 milljarða af innstæðubréfum sem bera 5,7% vexti. Tilgangurinn með þessu er að binda laust fé en kostnaðurinn við aðgerðina er gríðarlegur fyrir Seðlabankann. Samkvæmt tölum DataMarket er kostnaðurinn frá því í janúar 2009 til dagsins í dag orðinn 28 milljarðar. Sá kostnaður leggst á ríkissjóð og skattgreiðendur og þar með heimilin í landinu. Með virkri notkun bindiskyldu gæti Seðlabankinn dregið úr peningaþenslu og jafnframt lækkað útgjöld sín um nokkra milljarða árlega. Vissulega á Seðlabankinn að vera sjálfstæður í mótun peningastefnu en það þýðir ekki að hann eigi að vera undanskilinn því markmiði að ná sem bestum árangri án óþarfaútgjalda.

Herra forseti. Íslendingar hafa mikla möguleika á að auka sjálfbærni sína, bæði í matvælaframleiðslu og framleiðslu á innlendu eldsneyti. Umræðan um aukna sjálfbærni hefur staðið yfir í mörg ár, en ég held að þegar hrunið átti sér stað haustið 2008 og landið var á barmi þess að lokast höfum við orðið enn þá meðvitaðri um mikilvægi þess að auka sjálfbærni hér til muna. Við stöndum nú þegar mjög framarlega í matvælaframleiðslu og getum gert enn betur, þ.e. aukið framleiðsluna og gert meira af því að fullvinna hráefni, nýta það betur og auka þannig verðmæti. Sjávarútvegsfyrirtæki eru mörg hver komin vel á veg í þróun í þessa átt og eru í heimsklassa. Sjávarklasasamstarf hefur gefið mjög góða raun. Garðyrkjubændur og framlag þeirra til matvælaframleiðslu er verðmætt. Íslenskir garðyrkjubændur eru mjög framarlega á sínu sviði og aðstæður hér til ylræktar eru framúrskarandi góðar. Það er gaman að segja frá því að ásókn í nám í ylrækt hefur aukist frá árinu 2008 og nú stunda 25 nemendur nám í ylrækt við Garðyrkjuskólann í Ölfusi. Haustfundur garðyrkjubænda var haldinn á Flúðum sl. föstudag og sú sem hér stendur sótti þann fund sér til fróðleiks. Þar voru haldin nokkur áhugaverð erindi. Það sem meðal annars kom fram var að afkoma í greininni er misjöfn eftir framleiðslutegundum þegar horft er til síðustu tíu ára en á heildina litið er afkoman á góðri uppleið í öllum tegundum, sem segir okkur að þar sé um góða fjárfestingarkosti að ræða. Stöðug vöruþróun er í gangi hjá Sölufélagi garðyrkjubænda og það er gaman að segja frá því að meðal þess sem kemur í hillur verslana á næstunni er alíslensk tómatsósa og ýmsar spennandi og ljúffengar tómatvörur. Nú flytjum við til dæmis inn um 800 tonn af tómatvörum árlega. Þarna eru greinilega tækifæri. Að lokum vil ég ítreka að það er þjóðarhagur að garðyrkjubændur fái sanngjarnara raforkuverð. Við hljótum að geta sameinast um að klára það verkefni sem fyrst.

Virðulegi forseti. Það er gaman að vera þriðja stjórnarþingkonan sem kemur í pontu í dag til að ræða umhverfismál, en mig langar til að taka undir orð Ban Ki-moons, framkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna, sem hann lét falla fyrir nokkrum dögum. Framkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna sagði að hinn skæði fellibylur sem fór yfir Filippseyjar væri afleiðing loftslagsbreytinga og ætti að vera öllu mannkyni til viðvörunar. Gríðarlegt manntjón og sömuleiðis eignatjón varð á Filippseyjum af völdum hamfaranna eins og menn vita. Mig langar sérstaklega til að geta þess hversu ánægjulegt er að sjá hvað Íslendingar hafa brugðist af miklum myndarskap við beiðnum um hjálp til Filippseyinga. Ég sendi öllum Filippseyingum sem búa á Íslandi og hafa misst ástvini sína samúðarkveðjur. En svo ég haldi áfram að vitna í Ban Ki-moon, sem ég tel vera mann sem fer ekki með neitt fleipur, þá segir hann það mikið áhyggjuefni hve margir virði loftslagsbreytingar á jörðinni og alvarlegar afleiðingar þeirra að vettugi. Hækkandi hitastig hefur hins vegar áhrif á okkur öll, jarðarbúa. Mikilvægt er að setja markmið um að hitastig á jörðinni hækki ekki meira en um 2 gráður á þessari öld, en samkvæmt framkvæmdastjóranum kann að stefna í að yfirborðshiti hækki um allt að 4,8 stig með stóraukinni hættu á alvarlegum flóðum, þurrkum og hækkun sjávarborðs í framtíðinni og svipuðum atburðum og urðu á Filippseyjum. Á sama tíma og þetta gerist er haldin loftslagsráðstefna á vegum Sameinuðu þjóðanna í Póllandi þar sem 190 ríki taka þátt. Það er auðvitað bráðnauðsynlegt að koma á samkomulagi allra ríkja um aðgerðir sem fyrst en sérfræðingar telja því miður afar ólíklegt að það takist á ráðstefnunni í Varsjá sem nú stendur yfir, þrátt fyrir þá vá sem yfir okkur vofir. Það er verulegt áhyggjuefni.

Virðulegur forseti. Mér finnst að þingheimur verði að íhuga alla tekjumöguleika þegar við þurfum að velta fyrir okkur hverri krónu og verið er að skera niður víða og henda frá sér tekjumöguleikum, eins og stjórnvöld hafa verið að gera undanfarið. Við verðum að horfa til tekjumöguleika sem minnst var á hér áðan, þ.e. auðlindarinnar makrílsins. Makríllinn er auðlind sem við höfum fengið hingað að Íslandsströndum og vonandi verður það þannig áfram. Ég tel rétt að við skoðum möguleika á að leigja hann út eða bjóða hann út. Manni var bara brugðið þegar hæstv. ráðherra gaf út að nú stæði til að kvótasetja makríl og færa handhöfum kvótans sem fyrir eru þessa auðlind, framseljanlega, að virði hátt í 100 milljarða. Það hlýtur að vera þingmönnum umhugsunarefni þegar þeir horfa upp á niðurskurð í heilbrigðiskerfinu vítt og breitt um landið að þarna sé auðlind sem við sem þjóð eigum að hafa arð af og eigum að gera tilkall til, að þeir sem nýti þá auðlind borgi gjald fyrir það til þjóðarinnar en fái þetta ekki sem innstæðu á bankabók, framseljanlega, og geti nýtt sér það sem fjármuni þegar þeim þóknast. Ég trúi ekki öðru en að þingmenn hérna inni þrýsti á ráðherra sinn að skoða þetta upp á nýtt og skoða með hvaða hætti við sem þjóð getum haft arð af þessari auðlind. Það gæti breytt mörgu fyrir uppbyggingu þjóðfélagsins næstu árin.

Virðulegi forseti. Mig langar að gera að umtalsefni fjárhagsaðstoð við atvinnulaust fólk og virkni í samfélaginu. Ég hef bæði í riti og ræðum fjallað um virkni í samfélaginu og það er gríðarlega mikilvægt að þeim sem festast á bótum verði sköpuð sýn á vinnu og þeim verði skapaður vettvangur til að sinna starfi. Það fylgir því höfnun að vera heima hjá sér og hafa engin störf til að hverfa að á hverjum degi eins og við hin sem getum aflað okkur fjár til að sjá fjölskyldum okkar og börnum farborða. Það er mjög mikilvægt að við vinnum að þessum málum í þinginu. Ég hef kynnt mér sjálfboðaliðastarf í Bandaríkjunum. Þar sinnir fólk störfum í samfélaginu - án þess að taka þau frá öðrum - í skólum, í opinberum stofnunum og víðar. Ég held að við þurfum að skoða hvort virkni í samfélaginu geti ekki aukist með því að þeir sem eru atvinnulausir og fá félagslega aðstoð komi og mæti til vinnu til að hafa eitthvað fyrir stafni yfir daginn. Það hvílir myrkur hugans yfir þessu fólki þegar dagarnir eru endalausir og næturnar nýttar til að sinna því sem er dægradvöl þess. Það er mikilvægt að við tökum okkur saman og aukum virkni þessa fólks með því að skapa því vinnu og tækifæri til að afla sér lífsviðurværis.

Virðulegi forseti. Kæru þingmenn. Það getur verið freistandi í umræðunni að einfalda hlutina og stilla málum upp; svart og hvítt, með eða á móti, í þessu eða hinu liðinu. Stjórnarliðar margir hverjir tala ítrekað um stjórnarandstöðuna. Stjórnarandstaðan þetta, stjórnarandstaðan hitt. Ég heyrði til dæmis tvisvar sinnum um helgina stjórnarliða segja að stjórnarandstaðan hefði gagnrýnt hagræðingartillögurnar. Mér finnst fjölmiðlar reyndar líka hafa þessa tilhneigingu. En ég hef fréttir að færa. Stjórnarandstaðan sem svo er kölluð samanstendur af fjórum flokkum og þeir hafa ekki alltaf allir sömu skoðun á málunum. Við í Bjartri framtíð höfum til dæmis ekkert sérstaklega tjáð okkur um þessar hagræðingartillögur. Við munum örugglega gera það ef eftir því verður leitað. Það er því ekki rétt sem hefur komið fram, að stjórnarandstaðan hafi gagnrýnt tillögurnar og við því hafi mátt búast, eins og það var orðað. Lífið væri örugglega einfaldara ef það sætu bara tveir flokkar í stjórnarandstöðu eða ef allir flokkarnir fjórir væru alltaf sammála, en það er ekki þannig. Lífið er ekkert alltaf einfalt og mér finnst í rauninni að með því að tala svona séum við að færa pólitíkina niður á lægra plan. Mér finnst að við ættum frekar að reyna að lyfta pólitíkinni upp á hærra plan. Það þýðir að það þarf að auka við einhverjum orðum í setningum og kannski nefna flokkana sem um er að ræða. Ég á eftir að koma hérna upp vikulega eða mánaðarlega, allt eftir því hver framvindan verður. Þetta er í annað skiptið sem ég kem hérna upp og bendi á þetta.

Virðulegi forseti. Ég ætlaði að ræða um þá skýrslu sem Ríkisendurskoðun skilaði um starfsemi Matvælastofnunar en ég verð að byrja á því að svara aðeins þeirri makrílumræðu sem nokkrir hv. þingmenn hafa komið upp með í þessum ræðutíma. Það er holur hljómur í hugmyndum og gagnrýni þeirra hv. stjórnarandstöðuþingmanna. Það eru lög í landinu. Þau gera ráð fyrir að tegundir skuli kvótasettar og deilt út miðað við aflareynslu ef um staðbundinn stofn er að ræða sem hefur verið veiddur í þrjú ár við land. Ef um er að ræða flökkustofn eða deilistofn þá skulu tekin þrjú bestu árin á síðustu sex árum. Nú hefur makríll verið veiddur við Ísland síðan árið 2007 þannig að skilyrði þessara laga eru augljóslega í gildi og þau lög sem við eigum að starfa eftir. Ekki þarf að rifja upp þá hamfarasögu sem síðasta ríkisstjórn á í fiskveiðistjórnarmálum. Nú koma þessir hv. þingmenn hingað og gagnrýna hæstv. sjávarútvegsráðherra og núverandi meiri hluta fyrir að ætla að kvótasetja þá tegund endanlega með framseljanlegum aflaheimildum eins og okkar fiskveiðistjórnarkerfi býður upp á. Hvar voru þessir hv. þingmenn á síðasta ári? Hæstv. fyrrverandi sjávarútvegsráðherra, Steingrímur J. Sigfússon, sem kemur hingað og eys úr visku sinni yfir okkur að nú þurfi að gera þetta allt öðruvísi. Af hverju breytti hann þessu ekki á síðasta kjörtímabili? Það er holur hljómur í svona málflutningi. Nú er verið að reyna að þyrla upp ryki enn eina ferðina um fiskveiðistjórnarkerfið, þann mikilvæga málaflokk í íslensku atvinnulífi sem þingið þarf að sameinast um í vetur að ná einhverri sátt um. Ég höfða til þeirra hv. þingmanna, við skulum nú reyna 

Virðulegi forseti. Í ljósi þess sem þeir tveir sem síðast töluðu sögðu er best að tala um að við sem skipum minni hluta hverju sinni erum vissulega misjöfn, en við sjáum ekki mikið af því sem núverandi meiri hluti hefur kallað samvinnu og samráð. Það er ánægjulegt að hv. þm. Jón Gunnarsson er tilbúinn í samvinnu og samráð. Því var ekki alltaf fyrir að fara á síðasta kjörtímabili. Við höfum í sjálfu sér ekki fengið að koma að neinu af því sem núverandi ríkisstjórn ákvað að einhenda sér í á sumarþingi fremur en því sem birtist núna sem breytingartillögur við fjárlagafrumvarpið sem fram undan er. Ég hef heyrt það af reyndari þingmönnum að fáheyrt sé að fundur falli niður í fjárlaganefnd á þessum árstíma þegar við eigum að vera á bólakafi í að ræða málin og gera breytingar á frumvarpinu sem hefur verið boðað hér af miklum móð að verði stórt og mikið og hagræðingartillagnanna sjái stað. Sama má segja um fjáraukann, hann er ekki kominn fram. Það eru fjórir nefndadagar fram undan og einn þingdagur, þ.e. á morgun. Væntanlega er þessum nefndadögum ætlað að fara í þessa vinnu eða ég skil það þannig því að fjárlagafrumvarpið á að taka til 2. umr. 3. desember. Mér finnst afar sérkennilegt að breytingartillögur séu ekki komnar til umræðu formlega í fjárlaganefnd. Fjáraukalagafrumvarpið er ekki komið til umræðu í fjárlaganefnd. Ef það verður ekki lagt fram á morgun þá verður það væntanlega ekki tekið fyrir og ekki breytingartillögurnar heldur, eða hvað? Þær verða kannski frekar teknar fyrir en alla vega ekki fjáraukalagafrumvarpið á þeim nefndadögum sem fram undan eru. Fyrir utan það þurfum við síðan að fá gestina sem við höfum óskað eftir og ekki hefur verið orðið við. Það hefði verið hægt að gera á mánudaginn var þegar fundur féll niður.

Virðulegur forseti. Nú eru ekki nema nokkrir dagar í að ríkisstjórnin muni kynna framkvæmd boðaðra skuldaleiðréttinga. Heimilin eru orðin óþolinmóð eftir aðgerðum og undrar mig það ekki því að biðin hefur verið löng, mun lengri en þetta kjörtímabil hefur staðið. En um leið og óþolinmæðin brýst fram, sem ég viðurkenni alveg að hefur gerst hjá mér, er ég um leið ánægð. Ég er ánægð með hversu mikil vinna hefur farið í undirbúningsvinnuna, vinnuna fyrir komandi aðgerðir sem tryggja að komið verði fram með tillögur sem duga og verða í takt við stjórnarsáttmála ríkisstjórnar Framsóknar og Sjálfstæðisflokksins. Herra forseti. Það er samt ekki laust við að ákveðnir þættir hafi haft áhrif á ánægju mína, en það eru til dæmis hér í salnum nokkrir þingmenn sem leika sér að því að afvegaleiða umræðuna um skuldaaðgerðir ríkisstjórnarinnar, slá fram fullyrðingum um skuldaleiðréttingarnar sem enginn fótur er fyrir. Þessir aðilar hafa í sjálfu sér enga hugmynd um hvernig eigi að framkvæma aðgerðirnar. Fyrirhugaðar aðgerðir eru eingöngu talaðar niður og reynt að auka ótrúverðugleika þess sem koma skal. Herra forseti. Þetta finnst mér ekki fallega gert því að í hvert sinn sem umræðan fer á þetta plan grípur um sig hræðsla hjá ákveðnum hópi einstaklinga úti í þjóðfélaginu sem búa á skuldsettum heimilum og hjá þeirri sem hér stendur stoppar varla síminn, póstarnir hrúgast inn og fólk spyr: Hvað átti hinn og þessi við með orðum sínum? Hv. þingmenn. Við verðum að passa okkur á því hvað við segjum og þrátt fyrir að einhver hafi gaman af orðaleikjum og að leika sér með fullyrðingar hafa ekki allir jafn gaman af umræðunni. Kvíði og ótti tekur völdin í samfélögunum innan veggja skuldsettra heimila. Auðvitað á gagnrýni alltaf rétt á sér en þá þurfum við að muna að við verðum að fara með staðreyndir. Munum það.

Virðulegi forseti. Ég vil gera hér að sérstöku umræðuefni tillögur hagræðingarhóps ríkisstjórnarinnar um sameiningu Fjölmenningarseturs, Jafnréttisstofu, réttindagæslu fatlaðs fólks, Persónuverndar, umboðsmanns barna og mögulega úrskurðarnefndar um upplýsingamál. Í fyrsta lagi vil ég velta upp hvernig þessar ólíku stofnanir falla saman og skoða kosti þess og galla að sameina þær hugmyndafræðilega og fjárhagslega. Í öðru lagi vil ég spyrjast fyrir um skilgreiningar á hugtökum en stofnunin vísar einvörðungu til borgaralegra réttinda, svokallaðra fyrstu kynslóðar mannréttinda, en ekki félagslegra réttinda sem eru skilgreind innan mannréttindafræða sem önnur kynslóð mannréttinda. Í þriðja lagi vil ég beina sjónum mínum að því hvað er mikilvægt að hafa hugfast við sameiningu þessara stofnana, bæði í tengslum við að sameiningin fari fram í sátt og samráði við starfsfólk þessara stofnana og þeirra hópa sem þær vernda og með sérstöku tilliti til margþættrar mismununar og samtvinnunar mismunarbreyta svo tryggt sé með bestum hætti að stofnunin þjóni tilgangi sínum. Ef hlutverk áðurnefndra stofnana er skoðað er ljóst að þær eiga flestar margt sameiginlegt, t.d. það að eiga að hafa eftirlit með réttindum þeirra hópa sem þeim ber að vernda, veita upplýsingar til hópsins sjálfs sem og stofnana og almennings um réttindi og möguleika ásamt því að fylgjast grannt með og hafa áhrif á lagasetningu og stefnumótun í málefnum þessara hópa. Stofnanirnar heyra flestar undir tiltekinn ráðherra þó að sumar virðist eiga að vera óháðari hinu opinbera eins og umboðsmaður barna. Sumar stofnanirnar hafa vald til þess að úrskurða í tilteknum málum, eins og Jafnréttisstofa, en aðrar hafa það ekki og sumar stofnanir blanda sér í einstaklingsmál, t.d. réttindagæslu fyrir fatlað fólk, en aðrar stofnanir gegna ekki slíku hlutverki. Tel ég mikilvægt að vandað sé til verka á þessu sviði og að hlutverk stofnunar um borgaraleg réttindi sé bæði skilgreint og skýrt, ekki síst fyrir þá sem leita til hennar sem og að leitast verði við að tryggja að öll sviðin mæti þeim verkefnum sem ráðast af þörfum þess hóps sem það varða. Þó að ólík svið verði að vera samræmd verða þau að taka mið af sérstöðu hvers hóps, t.d. barna, fólks af erlendum uppruna eða fatlaðs fólks. Þó að grunnur mannréttindaverndar og jafnréttisþróunar ólíkra valdaminni hópa í samfélaginu sé að mestu leyti sá sami hafa þeir sína sérstöðu og þar af leiðandi kröfur um fjölbreytt verklag. Það sem sker mest í augu hvað varðar tillögurnar að sameiningu ólíkra stofnana varðar Persónuvernd og hugsanlega úrskurðarnefnd um upplýsingamál. Þarna tel ég gengið of langt. Vissulega varða Persónuvernd og úrskurðarnefnd um upplýsingamál mannréttindi en þó með allt öðrum hætti en Fjölmenningarsetrið, Jafnréttisstofa, réttindagæsla fatlaðs fólks og umboðsmaður barna. Þar er um að ræða stofnanir sem eiga að vernda undirskipaða hópa vegna slæmrar valdastöðu þeirra. Mannréttindahugtakið hefur þróast í áranna rás og þegar Sameinuðu þjóðirnar hófu að vinna að lagasetningu voru uppi mismunandi skoðanir og hugmyndir um skilgreiningu á hugtakinu. Í upphafi var fyrst og fremst talað um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi sem snerust fyrst og fremst um réttindi einstaklingsins gagnvart ríkisvaldinu, að tryggja lýðræði, tjáningarfrelsi, trúfrelsi, kosningar- og kjörgengisrétt og annað í sambærilegum dúr. Eru þetta oft kölluð fyrstu kynslóðar mannréttindi. Í kjölfar þess að meðvitund jókst um það hvernig ákvörðunarhópar voru menningarlega, pólitískt og kerfislægt undirskipaðir, eins og konur, svart fólk, fatlað fólk og hinsegin fólk, fékk krafan um að viðurkenna mannréttindi jafnt sem efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi aukinn hljómgrunn. Áðurnefndir hópar voru beittir illri meðferð, lítilsvirðingu og annars konar ofbeldi auk þess sem það fólk var útilokað í samfélaginu. Á jafnréttisþingi velferðarráðuneytisins fyrr í mánuðinum fjallaði Þorgerður H. Þorvaldsdóttir, doktor í kynjafræði, um útvíkkun jafnréttisstarfs og margþætta mismunun í málstofu um útvíkkun jafnréttishugtaksins. Þar fjallaði hún um það að ekki væri spurning um hvort heldur hvenær Jafnréttisstofa yrði útvíkkuð og þá með það að leiðarljósi að tryggja að tekið verði tillit til margþættrar mismununar og þeirra samlegðaráhrifa sem tengjast því að tilheyra mörgum hópum. Væri gott að fá viðbrögð hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra við þessum hugleiðingum, þ.e. hvort ekki þurfi að forðast að blanda saman stofnunum með mjög ólík hlutverk í stað þess að einblína á jafnréttisþörf ólíkra minnihlutahópa, hvernig tryggja megi að um sterka stofnun verði að ræða, að hún hafi skýr markmið og byggi á heildarjafnréttislögum og hvort ekki sé nauðsynlegt að endurskoða heiti stofnunarinnar í samræmi við nútímaskilgreiningar á mannréttindum. Að lokum kalla ég eftir viðbrögðum við því með hvaða hætti skuli unnið í samráði við stofnanir og hópana sem þær varða svo þetta ferli verði unnið án átaka og í sátt sem er algjört lykilatriði í þróun jafnréttismála og mannréttindaverndar á Íslandi.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu sem á upphaf sitt að rekja til tillögu hagræðingarhóps stjórnvalda um að setja á stofn stofnun borgaralegra réttinda með þeim hætti sem þar er lagt til og að stofnanir sem hv. þm. Freyja Haraldsdóttir fór í gegnum yrðu sameinaðir í eina stofnun undir þessu nafni. Mér finnst margt í tillögum hagræðingarhópsins áhugavert. Eins og kemur fram í skjalinu er þegar farið að vinna að sumu í velferðarráðuneytinu og ég get upplýst hv. þingmenn hér að hluti þeirrar tillögu sem þar kemur fram er í samræmi við vinnu sem er þegar hafin í ráðuneytinu og snýr að sameiningu Fjölmenningarseturs, Jafnréttisstofu og réttindagæslu fatlaðs fólks í eina stjórnsýslustofnun á sviði jafnréttismála. Það kemur meðal annars fram í þingmálaskránni sem var lögð fram í upphafi þessa þings að til standi að leggja fram frumvarp á þessu sviði, nokkur frumvörp í raun og veru. Við höfum verið að vinna að smíði frumvarps sem hefur þann tilgang að sameina lagaákvæði um stjórnsýslu í tengslum við framkvæmd ýmissa laga á sviði jafnréttismála í eina löggjöf. Hér er verið að tala um jafnréttishugtakið í víðari skilningi en hefur almennt tíðkast að ræða á Íslandi þar sem við höfum almennt talað um jafnrétti í tengslum við kynjajafnrétti. Hér er hins vegar verið að huga að því hvernig hægt sé að beita sér gegn mismunun á grundvelli ýmissa annarra þátta. Hugmyndin er þá að ráðherra fari með yfirstjórn á sviði jafnréttismála um jafna meðferð óháð kyni, kynþætti, þjóðernisuppruna, trú, lífsskoðun, fötlun, skertri starfsgetu, aldri, kynhneigð og kynvitund. Í þeirri vinnu sem hefur verið í gangi er gert ráð fyrir að ein stofnun mundi þá annast stjórnsýslu á þessum þáttum og mundi þá fjalla um jafna meðferð kynjanna, bæði innan og utan vinnumarkaðar og í nánu samstarfi við aðila vinnumarkaðarins, og jafna meðferð óháð kynþætti og þjóðernisuppruna utan vinnumarkaðar. Í ljósi þessa þótti eðlilegt að litið væri til skipulags stjórnsýslumála í einum lögum til að tryggja þá heildaryfirsýn í þessu sambandi í staðinn fyrir að dreifa þeim í fleiri en ein lög. Kostir þess að huga að þessu er að þá yrði til ein öflug stofnun á sviði jafnréttismála í stað fleiri smærri. Eins og kom fram á málþingi sem var haldið í dag er beinn rekstrarkostnaður við yfirstjórn og sameiginlega stofnþjónustu minni stofnana hlutfallslega mun hærri hjá smærri stofnunum á vegum hins opinbera en hjá stærri stofnunum. Til dæmis er Fjölmenningarsetrið ein minnsta stofnunin á vegum velferðarráðuneytisins. Þótt ég sé ekki beint að bera þetta upp á Fjölmenningarsetrið hafa menn talað um að hjá mjög smáum stofnunum geti sá kostnaður sem ég nefndi vegna yfirstjórnar og sameiginlegrar þjónustu verið allt að 30–40% af heildarrekstrarkostnaði en um 10% hjá stærri stofnunum. Ég hef viljað nálgast þessar tillögur frá hagræðingarhópnum þannig að þar sé verið að benda á leiðir til að við getum gert meira fyrir það takmarkaða fé sem við höfum. Ég held að flestir sem hafa komið nálægt velferðarráðuneytinu séu sammála því að svo sannarlega veiti ekki af því að gera meira. Það er mikil krafa um að gera meira fyrir það takmarkaða fé sem við þó höfum. Þær þrjár stofnanir sem ég nefndi eru að mörgu leyti mjög sambærilegar í dag en þær gegna forvarnahlutverki og sinna fræðslu- og upplýsingastarfsemi til ýmissa aðila og svo hafa þær ákveðið eftirlitshlutverk í tengslum við framkvæmdir laga á málefnasviði sínu sem öll fjalla með einum eða öðrum hætti um jafna meðferð einstaklinga. Það er þá hugsunin að þetta yrði áfram verkefni þessara stofnana og hugað sérstaklega að því sem snýr að jafnri meðferð á vinnumarkaði óháð framangreindum mismunarþáttum og síðan eru þessir tveir þættir fyrir utan vinnumarkaðinn. Í mínum huga mundi þá ný stjórnsýslustofnun á sviði jafnréttismála aðallega fjalla um félagsleg, menningarleg og efnahagsleg réttindi en að sjálfsögðu er þarna verið að tala um mannréttindi. Það er verið að tala um borgaraleg réttindi líka þannig að hér getum við svo sem rætt um það nafn sem hagræðingarhópurinn hefur gefið þeirri stofnun sem hann leggur til, en ég vil miklu frekar leggja áherslu á verkefnin, hugmyndafræðina en endilega nafngiftina, hvort það sé sú nálgun sem við erum að ræða hér. Þess vegna hef ég í hyggju núna 

Virðulegur forseti. Þetta er mikilsverð umræða og mér finnst mikilsvert að við áttum okkur á því hvað felst í mannréttindum. Eins og hv. þm. Freyja Haraldsdóttir benti á hefur mannréttindalöggjöf þróast allmikið undanfarið. Mér hefur oft orðið hugsað til þess að þegar við á Alþingi samþykktum þingsályktun um stjórnlagaráð vorum við með átta liða upptalningu yfir það hvað stjórnlagaráð ætti að fjalla um og þar var ekkert um mannréttindi. Eftir upptalninguna var þessi setning, með leyfi forseta: „Stjórnlagaráð getur ákveðið að taka til umfjöllunar fleiri þætti en getið er að framan.“ Eftir umfjöllunina ákvað stjórnlagaráð að ráðast í endurskoðun mannréttindakaflans og gerði tillögu um veigamikla breytingu, einmitt þá að færa inn í stjórnarskrána þau réttindi sem framsögumaður nefndi hér, annarrar kynslóðar réttindi, þ.e. efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi. Eins og margir muna ætlaði allt um koll að keyra og helst var að skilja að dómskerfið allt mundi leggjast á hliðina ef þetta yrði leitt inn í stjórnarskrána. Þau réttindi eiga sér þó samsvörun í Mannréttindasáttmála Evrópu og alþjóðlegum samningum sem við tökum þátt í. Mörg þeirra hafa meira að segja verið færð inn í lög hér á landi. Mér hefur fundist sú staðreynd að stjórnlagaráðið taldi nauðsynlegt að endurskrifa og bæta við mannréttindakaflann, en ekki við, benda til þess að við beinum sjónum okkar oft ekki sem skyldi að grunngildum mannlífsins og að því þurfi að breyta. Því er til dæmis breytt með því að það sé alveg ljóst 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Freyju Haraldsdóttur fyrir að vekja máls á þessari ágætu tillögu hagræðingarhópsins og jafnframt þakka ég ráðherranum fyrir hennar orð. Hún segir að tillagan sé þegar komin í vinnslu og eins og ráðherrann sagði verður hægt að koma með ábendingar inn á vef ráðuneytisins. Herra forseti. Hagræðingarhópurinn var settur á fót í sumar til þess að leggja til aðgerðir til að hagræða, forgangsraða og auka skilvirkni í rekstri stofnana ríkisins. Hópnum var falið að skoða hvort gera mætti kerfisbreytingar sem mundu leiða af sér aukna framleiðni og betri nýtingu fjármuna án þess að draga þrótt úr öllu kerfinu. Ég bind miklar vonir við að þessi tillaga muni gera einmitt það, að við ætlum okkur þarna að fara yfir þessi verkefni. Hópnum var falið að staldra við og spyrja spurninga eins og: Eru verkefni ríkisins nauðsynleg? Í þessu tilviki var sagt: Já. Þess vegna eru þessir málaflokkar settir þarna og gert ráð fyrir að þessar stofnanir renni saman í eina. Þar með er verið að segja að verkefnin séu mikilvæg en við í hópnum teljum hægt að ná fram betri nýtingu fjármuna án þess að draga kraftinn úr þeirri mikilvægu starfsemi sem þarna fer fram. Það verður gaman að fylgjast með því, herra forseti, hvernig tekst til við framvinduna, hversu hratt hægt verður að vinna þessa tillögu og ég hvet ráðherra ríkisstjórnarinnar til dáða í því efni vegna þess að út úr þessu öllu saman getur komið sterkari stofnun sem hefur meiri slagkraft og þar með náum við betri nýtingu fjármuna fyrir okkur öll og jafnframt betri þjónustu og nálgun á þessi mikilvægu verkefni.

Virðulegi forseti. Ég tek undir með og þakka hv. þm. Freyju Haraldsdóttur fyrir að hefja þessa mikilvægu umræðu. Þrátt fyrir að þessi 49. tillaga hagræðingarhópsins sé óútfærð eins og flestar aðrar sem komu frá hópnum er hún að mörgu leyti áhugaverð. Það má fastlega gera ráð fyrir samlegðaráhrifum og stofnunin sem ég mundi vilja kalla, eins og hér hefur nú kannski verið rætt, Mannréttindastofu Íslands yrði örugglega faglega sterkari. En þetta er ekkert nýtt af nálinni, það kom meðal annars fram þegar fjárlaganefnd fór norður á Akureyri í haust og heimsótti þar ríkisstofnanir, m.a. Jafnréttisstofu sem hafði verið að viðra sig upp við aðrar, m.a. Fjölmenningarsetur Vestfjarða, og auðvitað leita allir leiða til að styrkja sína stofnun. Ég tek undir með þeim sem hér hafa talað um Persónuvernd. Ég tel hana ekki eiga heima í þessari sameiningu og vona að þar um komi ábendingar inn á vef ráðuneytisins. Hún starfar með allt öðrum hætti, veitir til dæmis rannsóknarleyfi og annað sem ég held að engin önnur stofnun í þessari tillögu geri. Það væri til dæmis nær að huga að sameiningu við Vinnumálastofnun, hún hefur að mörgu leyti líkara starf með höndum. Ég vil líka undanskilja umboðsmann barna því að ég tel að börn eigi að eiga sér sérstakan talsmann og minni í þessu sambandi á það að á Norðurlöndunum var sambærileg stofnun látin í friði þegar stofnanir voru sameinaðar. Hvað varðar réttindagæslumenn fatlaðra held ég að í þessum dreifðu byggðum þar sem starfsmennirnir eru átta gæti orðið mikill faglegur stuðningur fyrir þá sem þjónustunnar njóta og þeirra sem veita því að þar skarast ýmis mál. Mikilvægast af öllu er að huga að þessum alþjóðlegu skuldbindingum sem við stöndum frammi fyrir og lúta að jafnrétti kynjanna, réttarvernd minnihlutahópa og banni við 

Virðulegi forseti. Ég hef nokkrar efasemdir um þessar hugmyndir. Þótt það sé sjálfsagt að sameina það sem sameina ber tek ég undir áhyggjur, sérstaklega af Persónuvernd, og velti fyrir mér hvort þetta eigi endilega allt heima undir sama þaki. Réttindin eru mjög misjöfn, sérstaklega þegar kemur að borgaralegum réttindum, þ.e. hvernig þau eru vernduð fyrir mismunandi hópa. Það getur verið misjafnt og þá er mikilvægt að við höfum alla hópa í huga. Sem dæmi ringlar það mig pínulítið, með fullri virðingu fyrir öllum hlutaðeigendum, að við skulum ekki hafa hæstv. innanríkisráðherra heldur hæstv. velferðarráðherra þegar við erum að tala um borgararéttindi sem maður hefði haldið að heyrði undir hæstv. innanríkisráðherra. Þetta er nokkuð sem fatlaðir hafa nefnt við mig, að það er litið á öll réttindi þeirra sem velferðarmál. Þau eru það vissulega að miklu leyti en málefni þeirra varða líka borgararéttindi. Hver pælir til dæmis í friðhelgi einkalífs fatlaðra? Hvaða rétt hafa fatlaðir til friðhelgi einkalífs? Það hafa ekki margir hugsað út í þetta, hvað þá hvernig útfærslan eigi að vera. Þess vegna finnst mér ofboðslega mikilvægt að þessi umræða eigi sér stað því að borgararéttindi eru fyrir alla. Alla, alla, alla. Því er mikilvægt að við höfum það í huga, sérstaklega þegar við ætlum að fara að spara peninga. Við vitum alveg hver hættan er. Hættan er sú að einstaka liðir ýmist gleymist, týnist eða séu misflokkaðir þannig að þeir séu ekki á þeim stað sem þeir eiga heima á. Ég þakka kærlega fyrir umræðuna. Mér finnst hún mjög mikilvæg og í raun er kominn tími til að ræða borgararéttindi heildstætt.

Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega fyrir þessa góðu umræðu. Sá sem hér stendur hefur gjarnan sungið eftirfarandi línur með hljómsveit sinni, með leyfi forseta: Óréttlætið, það er óréttlátt, það verður seint tekið í sátt. Þetta eru línur sem er alltaf sérstaklega gaman að flytja vegna þess að undirtektirnar eru mjög miklar og jákvæðar. Fólk gerir sér almennt vel grein fyrir mannréttindum og það er ekki bara að þetta hafi verið smellið rím, heldur er það inntakið sem allir virðast spegla sig í. Síðustu áratugi höfum við skilgreint mannréttindi æ betur. Við höfum áttað okkur á mikilvægi þess og þörfinni á að byggja upp mannréttindi margra hópa og í þeirri breytingu hefur verið stofnað til stofnana og úrræða sérstaklega til að styrkja mannréttindi ákveðinna hópa. Það er alls ekki óeðlilegt að skoða það að sameina stofnanir sem hafa verið búnar til sértækt til þess að auka slagkraftinn og auka og bæta þjónustu og standa frekar vörð um mannréttindi. Það er mikilvægt alltaf þegar verið er að sameina stofnanir eða þjónustu að það sé ekki bara gert til að safna saman mörgum hefturum af mörgum skrifborðum og hrúga þeim á færri skrifborð og sjá hvað gerist. Það er mjög mikilvægt að við hugsum málið til enda, undirbúningurinn sé faglegur og góður og að passað sé upp á að breytingar bitni ekki á þjónustunni á meðan á þeim stendur. Ég tek einnig undir orð þingmanna á undan mér um að Persónuvernd og umboðsmaður barna séu öðruvísi stofnanir en aðrar sem nefndar eru og ætti að aðskilja áfram.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Það er ánægjulegt að nú séu tillögur hagræðingarhópsins farnar að rata inn í sérstakar umræður í þingsölum. Í ljósi þess hvað er hér til umræðu skulum við ekki gleyma því að mannréttindi eru varin í stjórnarskrá. Mannréttindum fylgja skyldur stjórnvalda að uppfylla þau fyrir hönd borgaranna. Þegar hagræðingarhópurinn fór að skoða þessa hugsanlegu framtíðarstofnun sem á að hýsa borgaraleg réttindi hafði hann það í huga sem hefur gerst hingað til, að ýmis réttindi hafa fallið niður, fólki er vísað á milli Pontíusar og Pílatusar og einstaklingar hafa verið lengi að finna út úr því hvar viðkomandi á raunverulega heima, sé viðkomandi með einhver kvörtunarefni eða telji að stjórnvöld séu að brjóta á einhvern hátt á sér. Þegar við skoðuðum innihald þessarar hugsanlegu framtíðarstofnunar um borgaraleg réttindi höfðum við það fyrst og fremst að leiðarljósi að til yrði stofnun sem hefði að minnsta kosti 20 starfsmenn. Eins og fram hefur komið í umræðunum er mikið óhagræði af örstofnunum eins og við þekkjum úr íslensku samfélagi þar sem jafnvel eru bara þrír, fjórir, fimm starfsmenn en samt hefur stofnunin yfirstjórn þannig að þá getum við séð kostnaðinn fyrir samfélagið sem hlýst af því að hafa þessar örstofnanir starfandi. Hér hefur verið gagnrýnt að við settum í tillögum okkar umboðsmann barna og persónuvernd undir þessa stofnun. Ég hefði viljað sjá þessa tillögu jafnvel stærri og impraði á því að þarna ætti umboðsmaður skuldara að vera til framtíðar. Þó að umfang hans minnki mikið til framtíðar held ég að við þurfum að hafa slíkan umboðsmann til að leysa skuldamál til framtíðar. Ég fagna þessari umræðu 

Virðulegur forseti. Ég þakka frummælanda þessa mikilvæga málefnis, hv. þm. Freyju Haraldsdóttur, fyrir að vekja athygli á þessum málaflokki, þessu umræðuefni og þessari tillögu hagræðingarhópsins sem hér hefur verið að störfum. Óneitanlega kvikna hjá manni ýmsar spurningar þegar maður fer að kafa aðeins dýpra í málið. Ég tek undir orð hv. þm. Freyju Haraldsdóttur um nafngiftina, hvort stofnunin mætti ekki heita mannréttindastofa sem er fallegt orð og hefur fallegt hlutverk og er hjá okkur til dæmis staðfest í mannréttindasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Ég mundi halda að það ætti að vera leiðandi plagg í þessari vinnu allri saman. Það hefur staðist tímans tönn, var staðfest 10. desember 1948 og hefur tekið litlum breytingum síðan þá. Þegar maður rýnir í mannréttindayfirýsingu Sameinuðu þjóðanna veltir maður líka fyrir sér hvort fleiri stofnanir gætu komið að þessari vinnu til að bæta stöðu ákveðinna minnihlutahópa í samfélaginu hjá okkur. Í 15. gr. er til dæmis sagt að allir hafi rétt á ríkisfangi. Þá veltir maður fyrir sér innflytjendamálunum, hvar eru þau í þessari umræðu? Svo er Útlendingastofnunin o.fl. Í 23. gr. er áréttað að allir eigi rétt til atvinnu að frjálsu vali, til sanngjarnra og hagstæðra vinnuskilyrða og til verndar gegn atvinnuleysi, eigi rétt á vinnueftirliti, Vinnumálastofnun o.fl. í þeim dúr. Samkvæmt 25. gr. eiga allir rétt á ákveðnum lífskjörum sem nauðsynleg eru til verndar heilsu og vellíðan þeirra sjálfra. Þá velti ég fyrir mér aðkomu sveitarfélaganna að þessum undirbúningi. Einnig erum við með Mannréttindaskrifstofu Íslands og ég velti fyrir mér hvar henni sé fundinn sess í þessari vinnu allri saman. Ég hvet ráðherra sem er greinilega byrjaður að vinna að þessu máli 

Hæstv. forseti. Þegar við erum að velta fyrir okkur að sameina stofnanir og hvað þær eiga að heita þurfum við líka að vita hvað felst í hugtakinu mannréttindi. Hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir velti því einmitt fyrir sér hvað fælist í þessu hugtaki. Menn tala hér um fyrstu kynslóðar, annarrar kynslóðar og jafnvel þriðju kynslóðar mannréttindi. Hugtakið mannréttindi hefur alltaf verið skýrt, það er réttur hvers og eins gagnvart stjórnvöldum; tjáningarfrelsið, friðhelgin, eignarrétturinn. Af hverju mega hin réttindin ekki bara heita efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi? Af hverju þurfa þau að heita mannréttindi líka? Það ruglar þetta allt saman. Sumar þær stofnanir sem hér er um að ræða eiga auðvitað saman, þær sem snúa að hinum hefðbundnu mannréttindum. Ég er til dæmis ekki viss um að málefni fatlaðra eigi öll heima þar undir, þau ættu að vera sér. Ekki svo að skilja að málefni fatlaðra geti ekki komið inn á nýju stofnunina þegar kemur að sérstökum mannréttindum þeirra eins og allra annarra. Það er auðvitað gott að ræða þetta og fara aðeins yfir hvað gæti átt saman, búa til öfluga stofnun um þessi mikilvægu réttindi og þess vegna aðra stofnun um önnur réttindi, efnahagsleg, félagsleg og menningarleg. Við verðum þá að vita hvað felst í þessu hugtaki. Við verðum að byrja á því að ræða þetta og finna hvað getur átt saman og hvað ekki. Ég tel að umboðsmaður barna eigi ekki heima þarna, ég held að það embætti eigi bara yfir höfuð ekki að vera til. Umboðsmaður Alþingis ætti að sinna því sem snýr að eftirlitsskyldu þingsins varðandi réttindi barna 

Virðulegi forseti. Við ræðum hér tillögur hagræðingarhópsins um sameiningu ólíkra stofnana í stofnun borgaralegra réttinda og ég þakka hv. þm. Freyju Haraldsdóttur fyrir að hefja þessa umræðu. Í tillögu hagræðingarhópsins er gert ráð fyrir að komið verði á fót stofnun borgaralegra réttinda með sameiningu Fjölmenningarseturs, Jafnréttisstofu, réttindagæslu fatlaðs fólks, Persónuverndar og umboðsmanns barna. Jafnframt þessu verði skoðað hvort úrskurðarnefnd um upplýsingamál ætti að vera hluti þessarar stofnunar. Ekkert kemur þó fram um það hvort þessari stofnun sé ætlað að gæta félagslegra réttinda eða menningar- og efnahagslegra réttinda sem eru að sjálfsögðu stór hluti af mannréttindum og jafnréttismálum. Mér finnst málið allt vera vanreifað. Ekki liggja fyrir neinir útreikningar um hvað mundi sparast né hver tilkostnaður yrði við slíkar breytingar. Enn fremur kemur hvergi fram hver markmiðin séu með þessari tillögu önnur en þau að ná fram hugsanlegum sparnaði sem ekki liggur fyrir. Allan rökstuðning vantar fyrir því hvaða faglegi ávinningur næðist fram með þessari sameiningu og hver fjárhagsstaða slíkrar stofnunar yrði er allsendis óljóst. Óttast ég að þær stofnanir sem þarna eiga í hlut sem líka eru staðsettar á landsbyggðinni og byggt hafa upp faglegt starf verði lagðar niður við slíka ráðstöfun og heyrist mér það koma fram í máli hæstv. ráðherra. Enginn efast um mikilvægi þess að styrkja og efla þær stofnanir sem sinna félagslegum, menningarlegum og öðrum borgaralegum réttindum almennings í landinu, fatlaðra sem ófatlaðra, en áður en til sameiningar slíkra stofnana kemur verður að skilgreina markmiðin og leiðir varðandi undirliggjandi málaflokka sem að þessu snúa. Það þarf að sýna fram á faglegan ávinning og betri þjónustu sem af þessari sameiningu mundi leiða fyrir þá sem þjónustunnar njóta. Síðast en ekki síst 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra og öllum öðrum hv. þingmönnum fyrir að taka þátt í þessari mikilvægu umræðu. Það er alltaf skemmtilegt að taka þátt í umræðu sem lætur hjartað slá svolítið hraðar og ég verð að viðurkenna að það hefur gert það, sérstaklega undir lokin. Að sjálfsögðu er þessi umfjöllun um hugmyndafræði og hlutverk þessarar stofnunar, ekki nafngift hennar. Það hlýtur að vera augljóst, er það ekki, að við hljótum að þurfa að vita hvaða hlutverki eitthvað gegnir til að vita hvað það á að heita og við þurfum að segja það sem við meinum og meina það sem við segjum? Við getum ekki kallað einhverja stofnun eitthvað sem hún er ekki. Ég held að þessar breytingar og í rauninni sameining geti, ef vel er að henni staðið, verið mjög góð. Þarna er um að ræða ólíka hópa, fólk er ekki bara karlar og konur heldur erum við alls konar annað líka, og þá er eðlileg þróun að nýta þá krafta sem búa í ólíkum minnihlutahópum til að berjast saman og standa vörð um réttindin. Ég held að samvinna hópanna geti líka verið góð og stuðlað að faglegum stuðningi hvers við annan eins og komið hefur fram. Þetta er samt umdeilt og hefur verið. Til dæmis í jafnréttisbaráttunni hefur verið ótti og hræðsla við það að einangra jafnréttisbaráttuna. Við þurfum að taka tillit til þess að allir hóparnir eru hræddir um sig og sína stöðu. Þess vegna er mikilvægt að vanda virkilega til verka. En áður en ég þakka endanlega fyrir þessar umræður verð ég að nefna í lokin að ég held að við hv. þm. Brynjar Níelsson þurfum að fá okkur einn hressan kaffibolla og ræða saman um mannréttindi.

Virðulegi forseti. Ég þakka líka kærlega fyrir þessa umræðu. Það er áhugavert að heyra skoðanir manna á þessum tillögum hjá hagræðingarhópnum og að einhverju leyti því sem snýr að þeirri vinnu sem hefur verið í gangi í ráðuneytinu. Hugmyndin varðandi þessi þrjú verkefni sem eru hjá velferðarráðuneytinu í þessari tillögu er sú að stofnunin annist þá fræðslu- og upplýsingastarfsemi og fylgist með þróun á sviði jafnréttismála í samfélaginu, vinni að skýrslugerð og könnunum á sviði jafnréttismála, veiti ýmsum aðilum ráðgjöf og aðstoð á sviði jafnréttismála og komi á framfæri við ráðherra og önnur stjórnvöld ábendingum og tillögum um aðgerðir á sviði jafnréttismála. Einnig er lögð áhersla á að auka virkni sem flestra til að sem flestir taki þátt í að móta samfélagið hér á landi sem grundvallast á jafnri stöðu einstaklinga og stuðla að virku samráði við samtök aðila á vinnumarkaði og frjáls félagasamtök um hvernig tryggja megi framgang jafnrar meðferðar á sem skilvirkastan hátt í samfélaginu. Hún á að vinna að forvörnum, gegn kynbundnu ofbeldi, neikvæðum staðalímyndum og launamisrétti og annarri mismunun á sviði jafnréttismála sem hefur viðgengist í samfélaginu og þá einkum á vinnumarkaði og mun sinna sérhæfðri þjónustu. Í framhaldi af því sem kom fram í umræðunni er hægt að benda á að hún mun, ef þetta verður að raunveruleika, veita sveitarfélögum ráðgjöf við móttöku til dæmis innflytjenda og sjá um upplýsingamiðlun til innflytjenda. Hún mundi einnig annast réttindagæslu fyrir fatlað fólk, hafa eftirlit með réttindagæslumönnum fatlaðs fólks og sjá um fræðslu- og upplýsingastarf um réttindi fatlaðs fólks. Hér eru alls ekki nefnd öll þau verkefni sem stofnunin mundi sinna en ég nefndi dæmi um slík verkefni. Verkefnin sem heyra undir framkvæmdaáætlun um málefni fatlaðs fólks, Fjölmenningarsetrið, Jafnréttisstofa, innflytjendaráð, réttindagæslumenn og réttindavaktin fengu árið 2013 222 milljónir til ráðstöfunar og samkvæmt fjárlagafrumvarpinu er gert ráð fyrir 229 milljónum. Ég vil líka minna á að þetta tengist ekki Mannréttindaskrifstofu Íslands því að frjáls félagasamtök standa að henni. Það er lögð mikil áhersla á að það sé annars vegar það sem snýr að stjórnsýslunni, stofnun á vegum hins opinbera, og hins vegar mjög mikilvægt að hafa sjálfstæða stofnun sem er á vegum frjálsra félagasamtaka til þess einmitt að halda stjórnvöldum við efnið.

Samkomulag er um skiptingu ræðutíma en umræðan mun standa yfir í um eina klukkustund.

Virðulegi forseti. Síldardauðinn í Kolgrafafirði veturinn 2012–2013 er fordæmalaus hér á landi að því er best er vitað hvað magn og umfang varðar. Raunar er fá sambærileg tilvik að finna í heiminum. Í tveimur viðburðum í desember 2012 og febrúar 2013 drápust samtals um eða yfir 50 þúsund tonn af síld sem rak í gríðarlegu magni á land, einkum í síðara skiptið. Orsök síldardauðans virðist hafa verið súrefnisleysi en enn eru uppi spurningar um hvaða þættir höfðu þar mest áhrif. Hættan virðist mest yfir dimmustu mánuðina þegar ljóstillífun er lítil í stilltu veðri og þegar mikið magn síldar safnast saman inni á firðinum. Spurningar hafa einnig vaknað um hvort þverun fjarðarins kunni að hafa haft áhrif á súrefnisbúskap í innri hluta hans en ekki er hægt að gefa óyggjandi svör um það að svo stöddu. Ekki er heldur auðvelt að meta líkur á að slíkur viðburður endurtaki sig því að ljóst er að á undanförnum árum hefur stundum verið mikið magn síldar á þessum slóðum á dimmustu mánuðunum án þess að viðlíka viðburður hafi orðið. Vera kann að súrefniskrefjandi rotnun eftir fyrri viðburðinn hafi verið einn af orsakaþáttum seinni síldardauðans. Niðurstöður rannsókna munu vonandi gefa betri mynd af áhættuþáttum sem getur auðveldað ákvörðun um aðgerðir en ljóst er þó að alltaf verður nokkur óvissa um líkur á endurtekningu á þessum atburðum. Stjórnvöld gripu til hreinsunaraðgerða síðastliðinn vetur þar sem mikil sjón- og lyktarmengun fylgdi síldardauðanum og óttast var að grútarmengun skaðaði fuglalíf, þar á meðal hafarnarstofninn. Hreinsunaraðgerðir tókust vel að mati Umhverfisstofnunar og sjást nú lítil merki um viðburðina. Einnig settu stjórnvöld fé til vöktunar og rannsókna á aðstæðum í firðinum til að skilja betur orsakir viðburðanna og byggja undir hugsanlegar aðgerðir til að koma í veg fyrir endurtekningu þeirra eða í það minnsta draga úr líkum á því. Þessar aðgerðir hafa kostað ríkissjóð 40 millj. kr. en einnig hafa opinberar stofnanir, einkum Hafrannsóknastofnun, haft kostnað af rannsóknum og aðgerðum vegna viðburðanna. Erfitt er að meta tjónið vegna síldardauðans en giskað hefur verið á að það gæti verið um 2–3 milljarða tap vegna minni afla úr íslenska sumargotsstofninum. Tjónið gæti verið meira en jafnvel þótt matið lækkaði er ljóst að miklir hagsmunir eru hér á ferð fyrir þjóðarbúið í heild. Hreinsun á fjörum skiptir svo heimamenn miklu máli og má telja líklegt að byggð á bænum Eiði hefði verið í hættu ef ekki hefði verið gripið til aðgerða þar. Það þarf svo vart að skýra það nánar að það væri ólíðandi fyrir heimamenn og viðkomandi sveitarfélag að búa mánuðum eða jafnvel missirum saman við þúsundir tonna af rotnandi fiski í fjörum í alfaraleið. Ég setti á laggirnar tengiliðahóp, m.a. í samstarfi við innanríkisráðherra, til að tryggja gott flæði upplýsinga milli ráðuneytanna, stofnana og heimamanna sem fjalla um málefni Kolgrafafjarðar og til að fjalla um ýmsar hugmyndir og tillögur sem komið hafa fram og koma þeim áleiðis til ráðherra og réttra aðila. Ég tel að það starf hafi verið gagnlegt. Á grunni þeirrar umræðu var ráðist í gerð viðbragðsáætlunar um mögulegan frekari síldardauða og vöktun á svæðinu efld. Hópurinn hefur einnig tekið saman fjölmargar tillögur um fyrirbyggjandi aðgerðir o.fl. og ýtt á frekari útfærslu þeirra og kostnaðarmat. Þessar tillögur bíða svo frekari mats sérfræðinga á fýsileika ákvörðunar stjórnvalda um framkvæmd og fjármögnun. Það má setja viðbúnað stjórnvalda vegna ástandsins í Kolgrafafirði í þrjá flokka: 1. Vöktun á ástandi fjarðarins og staðsetningu síldarinnar. 2. Viðbragðsáætlun vegna hugsanlega endurtekins viðburðar. 3. Fyrirbyggjandi aðgerðir til að tryggja að atburður af þessu tagi endurtaki sig ekki. Það er kannski rétt að byrja á því síðasttalda því að auðvitað væri best ef stórfelldur síldardauði í Kolgrafafirði endurtæki sig ekki. Eina lausnin sem virðist geta með nokkuð öruggum hætti komið í veg fyrir síldardauða í innsta hluta fjarðarins er sú að loka opinu á þveruninni þar sem nú er brú, annaðhvort til frambúðar eða tímabundið, með fyllingu eða færanlegum lokum af einhverjum tagi. Þetta er þó ekki hægt með skömmum fyrirvara. Þverun fjarðarins fór í gegnum mat á umhverfisáhrifum og róttæk breyting á þeirri framkvæmd sem mundi í raun breyta innri hluta fjarðarins í lokað lón þar sem sjávarfalla gæti ekki þyrfti einnig að fara í mat samkvæmt lögum. Jafnvel þótt gerð yrði breyting eða undanþága á lögum er ljóst að töluverðan tíma þyrfti til undirbúnings og framkvæmda því þverunin var ekki hönnuð til að loka firðinum og taka á sig þunga sjávarfalla. Þarna þyrfti einnig að huga að öryggisþáttum og verkfræðilegri hönnun jafnt sem umhverfissjónarmiðum. Kostnaður við þetta er gróflega metinn 500 millj. kr. eða meira, undirbúningstími um tveir mánuðir og framkvæmdatími um einn. Ég tel ákaflega hæpið að grípa til varanlegrar lokunar nú í vetur vegna tímans og óvissu um fýsileika þessa kosts án fullnægjandi mats. Ég tel hins vegar ekki rétt að útiloka þennan möguleika og rétt að undirbúa hann ásamt öðrum kostum. Eru aðrir möguleikar í boði? Það er enginn skortur á hugmyndum og fjölmargir aðilar hafa sent inn tillögur til ráðuneyta, stofnana og heimamanna og hefur listi yfir helstu tillögur verið tekinn saman í ráðuneytinu. Einn möguleiki er sá að opna þverunina frekar til að hafa áhrif á strauma, sjóræstingu og súrefnisbúskap. Þessi möguleiki væri enn dýrari en lokun og árangur óviss. Engu að síður hafa Vegagerð og Hafrannsóknastofnun sett í gang verkefni sem miðar að því að kanna strauma, súrefnismettun og fleira innan brúar. Niðurstöður þessa verkefnis liggja ekki fyrir fyrr en á næsta ári og ekki er ljóst á þessari stundu hvort þær munu gefa svar við hugsanlegum áhrifum þverunar á súrefnismettun innan brúar. Annar möguleiki er að koma upp einhvers konar fælingarbúnaði skammt fyrir utan brúna þannig að síldin mundi forðast að synda þangað inn fyrir. Nú þegar liggja fyrir nokkrar útfærslur að slíkri fælingargirðingu sem notast við hvít spjöld, loftbólur, rafmagn, ljós eða hljóð sem menn telja líklegt að síldinni standi stuggur af. Lausn af þessu tagi gæti verið miklum mun ódýrari en lokun fjarðarins og hefði minni umhverfisáhrif. Það er þó engin vissa um að fælingin virki sem skyldi en unnið er nú að frekari útfærslu á kostnaðarmati og vænlegum tillögum í þá veru. Enn ein tillaga sem hefur komið upp er súrefnisauðgun fjarðarins þegar talið er að þar sé síld og hætta á súrefnisskorti. Ráðuneytið hefur óskað eftir verkfræðilegri úttekt á þeim kosti ásamt kostnaðarmati. Þá má nefna að veiðistjórnun gæti haft áhrif, t.d. ef veiðar væru leyfðar á síld innan brúar en ekki rétt fyrir utan þar sem hætta væri á að síldin fældist innar. Mun ég skoða hvort slíkt sé fýsilegt sem sjávarútvegsráðherra að fengnu mati Hafrannsóknastofnunar. Sumar hugmyndir sem komið hafa að lausn kunna að virðast langsóttar en ég tel æskilegt að sem flestar séu útfærðar aðeins nánar og metnar af sérfræðingum. Þetta verkefni er líklega einstakt á heimsvísu og rétt að ganga að því með opnum huga en útiloka kosti sem nánari greining sýnir að eru vart fýsilegir eða allt of dýrir. Hópur ráðuneytisstjóra hefur verið settur á fót til að fara yfir kosti í stöðunni og ráðleggja ríkisstjórn varðandi hugsanlegar framkvæmdir og kostnað við þær. Ég ætla ekki að fara mörgum orðum um viðbragðsáætlun við hugsanlega nýjum síldardauða. Slík áætlun hefur verið unnin af Umhverfisstofnun og nýtur góðs þar af reynslunni frá fyrra vetri en þó er ljóst að fjaran við Eiði getur ekki rúmað mikið magn af dauðri síld í viðbót við það sem þar er grafið nú. Verið er að skoða möguleika á að dæla dauðri síld í pramma og flytja hana út fyrir brú þar sem strauma gætir. Ég ítreka að auðvitað vonumst við til að aldrei verði gripið til slíkrar áætlunar en það er rétt að hafa hana við höndina þar sem við erum ekki í þeirri stöðu að geta útilokað frekari síldardauða. Að síðustu er rétt að geta bættrar vöktunar. Hafrannsóknastofnun fylgist með síldinni og sérstaklega á umræddu svæði og fer reglulega í leiðangra á svæðið. Baujur fylgjast með súrefnismettun og öðrum umhverfisþáttum í firðinum og unnið er að endurbótum á þeirri vöktun þannig að hægt sé að fá rauntímaupplýsingar um ástandið. Það verður ekki eingöngu til að bæta þekkingu okkar á aðstæðum og áhættuþáttum, sem er auðvitað gagnlegt, heldur getur það líka orðið til þess að styðja mótvægisaðgerðir þannig að til dæmis verði reynt að fæla síldina með veiðum innan brúar eða hvalahljóðum ef súrefnismettun sýnir fram á hættuástand. Hægt er að segja að við séum með Kolgrafafjörð í gjörgæslu og munum við fylgjast grannt með öllum áhættuþáttum og breytingum. Sú vinna sem ég hef nefnt hér er ekki bara til að undirbúa komandi vetur heldur einnig framtíðina því að allar líkur eru á að sumargotssíldarstofninn muni dvelja á þessum slóðum í einhverjum mæli í framtíðinni þótt síldin velji mismunandi vetrardvalarstaði við landið og sé að mörgu leyti óútreiknanleg skepna. Ef þessi vetur líður án stóráfalla, sem við vonum, þarf samt að hugsa til lengri tíma. Segja má að tíminn vinni með okkur við að meta og þróa bestu fyrirbyggjandi aðgerðir því að við búum þá að niðurstöðum rannsókna og tilrauna og getum útfært betur þær fjölmörgu tillögur og hugmyndir sem á borðinu liggja. Slíkt kann alla jafna betri lukku að stýra en að renna blint í sjóinn með það. Að margra mati er eina örugga lausnin til að hindra síldardauða í innsta hluta fjarðarins lokun fjarðarins. En ég met það svo að hún sé ekki raunhæf þennan vetur. Við vitum allt of lítið um áhrif hennar á umhverfið og lífríkið og öryggi samgöngumannvirkisins sem yrði breytt. Þessi kostur verður hins vegar metinn ásamt öðrum við leit að langtímalausn á vandanum. Varðandi komandi vetur munum við leita allra leiða til að draga úr líkum á síldardauða og ég er tilbúinn að beita mér fyrir hvers kyns aðgerðum sem sérfræðingar telja raunhæfar til að afstýra slysi. Nú þegar er unnið að tilraunum og útfærslu á slíkum aðgerðum og ríkisstjórnin hefur gefið vilyrði fyrir fjármögnun þeirra að fengnu áliti þeirra sérfræðinga sem best þekkja til. Ég taldi rétt að flytja Alþingi skýrslu um stöðu þessara mála þar sem þau hafa verið mjög í umræðunni og varða þjóðarhag jafnt sem hagsmuni íbúa á norðanverðu Snæfellsnesi sem margir eru áhyggjufullir eftir atburði síðasta vetrar. Það er ekki auðvelt verkefni að hindra viðburði af þessu tagi, bæði vegna þess að við skiljum þá ekki til fulls og einnig vegna þess að verkefnið er stórt í sniðum og miklir óvissuþættir tengdir öllum aðgerðum sem miða að lausn. Ég vil hins vegar fullvissa Alþingi og aðra um að við vinnum hörðum höndum að því að bæta skilninginn, efla vöktun og undirbúa aðgerðir sem geta vonandi komið í veg fyrir stórfelldan síldardauða á þessum slóðum í framtíðinni.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þá skýrslu sem hér hefur verið gefin um síldardauðann í Kolgrafafirði og viðbrögð við honum. Þessi síldardauði hefur minnt okkur illþyrmilega á hversu óútreiknanleg náttúran er og að hún tekur gjarnan sinn toll. Það getur reynst erfitt að skilja ástæður og bregðast við þegar slíkir hlutir gerast. Það er líka ástæða til að skoða hver áhrif mannanna verk geta verið á náttúruna, hvort sem er til að spilla henni, hlúa að henni eða nýta hana. Það er kannski það sem manni dettur fyrst í hug þegar verið er að ræða um hvað gerðist, hvað hefur valdið þessu í Kolgrafafirðinum og að hve miklu leyti sjálf Vegagerðin á þátt í að þetta varð með þessum hætti. Það hefur komið fram hjá hæstv. ráðherra að umhverfismat hafi verið framkvæmt á sínum tíma, en nú þegar eru menn farnir að velta fyrir sér áhrifum strauma fjarðarins, vatnaskipta og annars þarna og hvort opnun fjarðarins eða lokun hans gæti breytt þessu ástandi. Það er gríðarlega stórt mál þegar samtals drepast um 55 þús. tonn af síld í Kolgrafafirði, að því er menn telja, annars vegar í desember fyrir ári og síðan í febrúar. Eins og hæstv. ráðherra benti á er þarna kannski um að ræða verðmæti upp á 2–3 milljarða kr. Samanborið við árskvótann í síldveiðum, um 65 þús. tonn, sjá menn hve gríðarlegt magn þetta er. Ef þetta gerist aftur hljótum við að reyna að bregðast þannig við að menn geti nýtt þessa síld í staðinn fyrir að láta hana deyja inni á firðinum. Þegar þetta gerðist á sínum tíma, í desember og síðan aftur í febrúar, voru menn að átta sig á því í hvaða stöðu þeir væru komnir. Ég held að enginn hafi gert sér grein fyrir því í byrjun hversu mikið magnið var. Þá var gripið til margvíslegra aðgerða og í rauninni hefur býsna margt tekist vel í hreinsunaraðgerðum. Það tókst að grafa mikið af síldinni í firðinum, en það er jafn ljóst að það er ekki hægt að nota þá aðferð aftur. Menn geta ekki tekið tugi þúsunda tonna og grafið aftur í flæðarmálinu í kringum Kolgrafafjörðinn. Þetta er varla spurning um hvort þetta gerist aftur, heldur frekar hvenær. Við skulum átta okkur á því að núna er verið að veiða síld rétt utan við brúna í Kolgrafafirðinum. Menn hafa lýst því að þarna sé síldin hugsanlega að þétta sig og spurningin er hvort þetta getur skollið á á næstu dögum. Hæstv. ráðherra nefndi vöktunina sem er gríðarlega mikilvæg og þá er fróðlegt að heyra hvaða líkur menn telja á að þetta gerist aftur. Það er rétt sem hæstv. ráðherra sagði, þeir sem búa á þessu svæði eru mjög áhyggjufullir um að þetta gerist jafnvel á næstu dögum eða einni, tveimur vikum. Hvernig erum við búin undir það? Margar af þeim hugmyndum sem er verið að kanna eru til bráðabirgða og ekki nein trygging fyrir að þær virki og verða alls ekki tilbúnar til að hrinda í framkvæmd ef þetta gerist á næstu tveimur vikum. Þetta minnir okkur líka á að engar lausnir eru ásættanlegar nema þær séu varanlegar og við getum gripið til þeirra. Ég styð hæstv. ráðherra í því að leita að einhverjum leiðum til að bregðast við núna í skyndi, en á sama tíma held ég að það sé líka rétt sem fram kom í ræðu hæstv. ráðherra, menn verða að horfa til lengri tíma og leita varanlegra lausna. Annað er ekki ásættanlegt. Ég hef svolítið velt þessu fyrir mér án þess að hafa ýkja mikið vit á því hvaða möguleikar eru í stöðunni, en hæstv. ráðherra nefndi sjálfur að ein af leiðunum væri að dæla síldinni upp með pramma. Hann talaði um að fara með hana út á fjörðinn, en ég spyr: Af hverju nýta menn ekki síldina ef þetta gerist aftur? Af hverju setja menn ekki strax dælurnar á? Í staðinn fyrir að taka áhættuna af því að þessi síld deyi inni á firðinum, rotni þar með varanlegri eitrun sem afleiðingu, ættu menn að nota þá tækni sem við höfum til að dæla upp fiski eins og síld og loðnu, nota bókstaflega þau verkfæri sem eru notuð um borð í stóru skipunum og geri verðmæti úr þessum afla. Ég skora á hæstv. ráðherra að skoða það. Ég held að það skipti mjög miklu máli að við fáum að minnsta kosti arð af þessu í staðinn fyrir að bera kostnað af þeim náttúruhamförum sem þarna hafa átt sér stað. Ég fagna þessari skýrslu og því að fyrrverandi ráðherra hafi strax lagt af stað með vöktunarhóp eða samráðshóp sem fylgist með þessu. Það kom mér á óvart að ekki skyldi vera komin varanleg sí-vöktun fyrr en núna nýlega. Ég skora á hæstv. ráðherra að leita allra leiða til að finna varanlega lausn á þessu vandamáli og styð hann í því.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir skýrsluna. Það er gagnlegt og alveg tilefni til að ræða þetta mál hér. Þetta voru auðvitað dramatískir atburðir, hinn mikli síldardauði í fyrravetur. Þótt að einhverju leyti séu sambærilegir atburðir þekktir í smáum stíl bæði hér við land og annars staðar höfum við ekki staðið frammi fyrir svona ósköpum áður. Það sem kemur við sögu vekur auðvitað upp spurningar um m.a. þverun Kolgrafafjarðar. Ég held að það sé ástæða til að setja af stað verkefni þar sem sú þverun og aðrar sambærilegar verði rannsakaðar. Við höfum kannski ekki alltaf gert okkur grein fyrir hvaða aðstæður verða til með því að þvera firði og skilja eftir innfirði með takmörkuðum vatnsskiptum. Þetta hefur verið gert á nokkrum stöðum á landinu nú þegar, til viðbótar Kolgrafafirði má nefna Gilsfjörð, Dýrafjörð og fleiri, og jafnvel eru áform uppi um að gera slíkt hið sama í samgöngumálum víðar. Margt bendir til þess að það að velja hálflokun á fjörðum við slíkar aðstæður sé versti kosturinn, þ.e. annaðhvort eiga menn að kosta því til sem þarf til að tryggja fullnægjandi vatnsskipti og eðlilega strauma eða velja hinn kostinn sé hann skárri og loka bara viðkomandi fjörðum í miklu ríkari mæli og breyta þeim nánast í stöðuvötn. Varðandi tjónið - mönnum blöskrar skiljanlega að horfa upp á 50 eða 55 þús. tonn af síld drepast og verða til stórkostlegra vandræða fyrir utan áhrifin á stofninn - þá verða menn að fara aðeins varlega í að setjast bara niður og reikna það út sem aflaverðmæti í unnum afurðum. Það er auðvitað ekki sama lifandi stofn í hafinu og unnin vara á landi, fyrir utan að ekki er einfalt við því að bregðast. Ætla menn þá að veiða meira af síldinni fyrir fram til þess að draga úr líkunum á því að eitthvað af henni drepist? Er ekki erfitt að ákveða og velja út þær 50 þúsund lestir sem mundu fara þarna inn og hugsanlega drepast og veiða þær sérstaklega en skilja hinar eftir? Svo kemur að því að ef svona stóratburðir í náttúrunni höggva umtalsvert skarð í stofninn þá er eiginlega niðurstaðan af því hið gagnstæða, það gæti þýtt að draga þyrfti úr veiðum til að vernda stofninn og byggja hann upp. Hitt er allt annað mál að ef síld gengi aftur inn á Kolgrafafjörð og settist þar að og menn mætu aðstæðurnar krítískar þá gæti verið allt annað sjónarmið uppi eins og að reyna að veiða eitthvað af því magni sem þar væri komið inn. Annars virðist síldin að einhverju leyti vera búin að fá nóg af Breiðafirðinum í bili, hún er kannski bara að taka til sinna ráða sjálf samanber hve erfiðlega gengur að finna hana í miklu magni inni á Breiðafirðinum núna. Hvaða ráð eru til í stöðunni? Hæstv. ráðherra las upp fróðlegan lista um ýmsar mögulegar aðgerðir, umfangsmiklar og kostnaðarsamar og aðrar minna. Ég tel að það sé skynsamlegt að útiloka enga möguleika og kortleggja þá, en það verður auðvitað alltaf að hafa í huga að ekki er víst að það verði hægur leikur að bregðast við náttúrulegum atburðum af þessu tagi á einhvern skynsamlegan hátt. Ég held að rannsóknir og þekking séu alltaf sterkasta vopnið í aðstæðum sem þessum. Það var mat okkar í fyrri ríkisstjórn að um ekkert annað væri að ræða en að stórefla þarna vöktun og rannsóknir sem var sett af stað og heldur síðan áfram og það held ég að sé skynsamlegt. Ég er því sammála hæstv. ráðherra um að jafnvel þó að það kunni að skapast þrýstingur á að menn verði að gera eitthvað, eins og stundum er sagt og allir fara á taugum yfir ástandi af þessu tagi, þá mega menn heldur ekki missa sig í að rjúka út í eitthvað sem ekki er vel ígrundað. En að fylgjast vel með þessu, rannsaka það og reyna að læra af því og þar á meðal og ekki síst hvort við séum kannski í einhverjum tilvikum beinlínis að búa til viðsjárverðar aðstæður þegar við grípum inn í vatnsbúskap fjarða af þessu tagi. En að sjálfsögðu getur síldin ákveðið að hafa vetursetu annars staðar og það er þekkt. Þessi síld okkar, sumargotssíldin, hefur verið býsna víðförul og eru frægar dvalir hennar inni á Hvalfirði og víðar. Góðu fréttirnar eru auðvitað að stofninn hefur verið að styrkjast og unga síldin heldur sig fyrir austan og virðist vera minna sýkt. Ég er í þeim hópi sem á sér þann draum að við eignumst á komandi árum ekki bara myndarlegan sumargotssíldarstofn heldur líka vorgotssíldina sem einu sinni var veidd og dvaldi við Surtsey og sumir kenna Surtseyjargosinu um að hafi endanlega horfið. Ég þakka fyrir skýrsluna.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa skýrslu. Eins og fram kemur í máli hans eru miklir hagsmunir undir. Það eru ekki eingöngu þau verðmæti sem við horfum á og eru að fara forgörðum, sem er auðvitað ákaflega dapurt að fylgjast með, það eru til dæmis líka, eins og hefur komið hér fram, áhrifin á veiðistofninn. Afföll af þessari stærðargráðu hafa auðvitað mikil áhrif á stofn sem við erum að reyna að takmarka veiðar úr og þannig gæti þetta haft veruleg áhrif á afkomu veiðanna og uppbyggingu stofnsins ef eitthvert framhald yrði á þessari þróun. Það má ekki gera lítið úr áhrifum á umhverfið. Þau eru auðvitað, eins og við höfum orðið vitni að, alveg gríðarleg og ljóst að umhverfið sem um ræðir þolir ekki annað eins áfall og við urðum fyrir síðastliðinn vetur. Það er auðvitað verið að reyna að grípa til þeirra aðgerða og undirbúnings sem mögulegur er til að bregðast við þessu og hæstv. ráðherra fór ágætlega yfir það í tölu sinni. Hér var tekið til umfjöllunar mál sem fjallar um að auka fjármagnið sem sett er í þessar rannsóknir og í þessa vöktun. Málið hefur nú verið afgreitt frá atvinnuveganefnd til 2. umr. og ég vona að afgreiðslu þess ljúki hér á næstu dögum. Það var enginn ágreiningur um það í nefndinni sem sýnir okkur að þetta er þverpólitískt mál og við deilum öll miklum áhyggjum af þeirri þróun sem þarna kann að verða. Það er mikill kostnaður sem fylgir þeim mögulegu aðgerðum sem þarf að fara í og það þarf að sjálfsögðu að meta, eins og kom fram í máli hæstv. ráðherra, og geta brugðist við ef á þarf að halda. Mesti kostnaðurinn er auðvitað við að koma í veg fyrir að þetta endurtaki sig. Það er eitthvað sem er miklu fórnandi fyrir að gerist ekki, hvort sem verður farið í að loka firðinum eða með mælingarbúnaði, eða hvaða aðgerða sem verður gripið til, er kostnaður við það eflaust lítill í fjárhagslegum samanburði við það tjón sem þarna getur orðið. Við verðum að leita allra leiða til að koma í veg fyrir að þetta endurtaki sig og neyðarúrræðið verður hreinlega að heimila veiðar þarna, reyna að bregðast við og bjarga verðmætum áður en illa fer ef til þess kæmi að síldin leitaði í miklu magni inn á fjörðinn við þær aðstæður sem eru þar uppi nú. Ég fagna því að hæstv. ráðherra sé greinilega með sérfræðingum og vöktunarhópnum að vinna skipulega að málinu. Það leggjast augljóslega allir á eitt til þess að málið fái sem farsælasta lausn. Ég fullyrði að í þinginu, rétt eins og innan atvinnuveganefndar, er mikill samhljómur í málinu. Ég vil þakka ráðherra fyrir þessa skýrslu um góð mál.

Virðulegur forseti. Ég vil eins og aðrir hv. þingmenn þakka fyrir skýrslugjöf hæstv. ráðherra. Það er mikilvægt að þetta mál sé vel vaktað og að menn fari yfir alla þætti þess. Brúin yfir Kolgrafafjörð var mikil samgöngubót þegar hún komst í gagnið og mér finnst mjög skynsamlegt af hæstv. ráðherra að taka á málinu eins og hann er að gera, í rauninni eins og nokkurs konar almannavarnamáli með viðbragðsteymi og tengiliðahóp sem fer yfir það. En það er annað sem mig langar til að fjalla um í þessu samhengi almennt, vegna þess að við vorum að tala í umhverfis- og samgöngunefnd í gær um súrnun sjávar og að fara yfir þá fjármuni sem við Íslendingar setjum í rannsóknir á hafinu, þeirri miklu matarkistu og auðlind sem við búum yfir hér, og það er því miður ekki nógu mikið. Tvær rannsóknir eru í gangi á súrnun sjávar sem getur haft katastrófískar afleiðingar í för með sér fyrir lífsskilyrði á Íslandi. Ég vil líka nefna þá atburði þarna sem við þurfum að setja mikla fjármuni í rannsóknir á. Eins þarf að rannsaka til dæmis lundastofninn fyrir sunnan land, hvaða orsakir geta verið fyrir minnkun stofnsins og hvað er í raun að gerast í hafinu sem veldur þessum breytingum á fæðukeðjunni. Ég hef rétt rennt yfir minnisblað byggt á skýrslu hæstv. ráðherra og í mínum huga, alla vega svona fyrsta kastið, eru tveir möguleikar verri en aðrir; það er að loka firðinum alveg eða þá að taka upp þessa nýju brú og byggja aðra nýja með stærra gegnumstreymissvæði undir. Það eru fulldýrar aðgerðir svona fyrsta kastið. Án þess að ég sé neinn sérfræðingur í þessum efnum held ég að það sé eðlilegra að menn reyni að vakta ástandið og sjá fyrir sér hvað hægt er að gera til þess að koma í veg fyrir þetta, t.d. með einhvers konar girðingarfyrirkomulagi. Svo vil ég taka undir það sem komið hefur fram í máli sumra ræðumanna, auðvitað er mikilvægt að reyna eftir fremsta megni að nýta sem mest af þeim verðmætum sem þarna eru á ferðinni. Hæstv. ráðherra minntist líka á að þetta væri viðkvæmt svæði fyrir haferni og ég get tekið undir það, ég hef sjálfur með eigin augum séð haförn í Kolgrafafirði. Það er nú ekki svo oft sem það kemur fyrir að maður sjái þá stórkostlegu skepnu þannig að það situr í manni þegar það gerist. Það er því vissulega mikilvægt að huga að öðrum lífverum í þessu vistkerfi. Einnig má nefna að rétt norðan við brúna yfir Kolgrafafjörð er eyri sem Íslendingasagan Eyrbyggja er kennd við, sem segir af Vestari landnámsmanni. Þar segir líka af mjög merkum vígamanni, Steinþóri Þorlákssyni, sem var svo fimur að hann gat brugðið skildi fyrir félaga sinn sem var við það að fá högg á sig, stokkið í loft upp á sama tíma og … 
             Virðulegur forseti. Ég tel víst að ég eigi meiri tíma inni hér vegna þess að Björt framtíð átti hérna átta mínútur. 

Já, já, setningunni í það minnsta.

Hann nær sem sagt að koma skildi fyrir félaga sinn, höggva þann sem ætlaði að höggva hann þannig að fóturinn fór af og stökkva í loft upp og forða sér undan spjótslagi. Það er auðvitað með þeim hætti sem hæstv. ráðherra verður að haga sér í þessu máli, hann verður að afsanna það sem stundum er sagt um okkur karlmenn, að við getum ekki gert margt í einu.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra fyrir greinargóða skýrslu um málefni Kolgrafafjarðar, en eins og kom fram í ræðu hæstv. ráðherra drápust um 50 þúsund tonn af síld inni í firðinum í desember á síðasta ári og febrúar á þessu ári. Samkvæmt frétt á Vísi og upplýsingum frá heimamönnum telja íbúar í og við fjörðinn að fjörðurinn verði óbyggilegur ef síld drepst þar aftur í stórum stíl. Einnig er það staðreynd að 25 þúsund tonn af síld eru nú grafin í fjörunni við Eiði í Kolgrafafirði og sjónarmið eru uppi um að landið þar geti ekki tekið við meira magni. Jafnframt hefur komið fram að íbúar í og við fjörðinn krefjast þess að loka skuli brúnni sem þverar fjörðinn til að loka honum og telja að ómögulegt sé að öðru leyti að koma í veg fyrir frekari síldardauða. Í skýrslu hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra kemur fram að orsök síldardauðans hafi meðal annars verið súrefnisleysi en einnig hafi aðrir þættir haft áhrif og eru enn óljósir. Það er ánægjulegt að unnið sé að rannsóknum á þessum málum sem munu vonandi gefa betri mynd af áhættuþáttunum. Þegar niðurstöður rannsókna liggja fyrir verður jafnvel auðveldara að taka ákvörðun um aðgerðir, þ.e. hvernig bregðast eigi við til að minnka líkurnar á að þetta endurtaki sig. Á meðan mér finnst ánægjulegt að rannsóknir standi yfir varðandi þessi mál tel ég einnig mjög mikilvægt að samráð sé haft við þá íbúa sem í og við fjörðinn búa því að það er nú oftast þannig að þeir sem búa á svæðunum þekkja vel sitt land og vita hvernig gott er að bregðast við ástandi. Við þurfum síðan að tryggja sátt um fyrirbyggjandi aðgerðir við síldardauða. Þess vegna fagna ég að settur hafi verið á fót samráðshópur eða tengiliðahópur sem hafi það markmið að tryggja gott flæði á milli ráðuneytis, stofnana og heimamanna. Á þeim grundvelli hefur verið fjallað um ýmsar hugmyndir og tillögur er varða þetta mál, og ég tel það mjög mikilvægt og forsendu þess að fundin verði sátt í þeim málum. Á meðan er verið að rannsaka þá þætti sem hafa áhrif á síldardauðann hefur Hafrannsóknastofnun fylgst með síldinni og þá sérstaklega á umræddu svæði. Í skýrslu hæstv. ráðherra kemur fram að fylgst er með súrefnismettun og öðrum umhverfisþáttum í firðinum og unnið er að endurbótum á þeirri vöktun sem þarna er. Í framhaldi af því er unnið að viðbragðsáætlun en auðvitað tekur öll sú vinna tíma þegar rannsóknarvinnan á að skila sínu. Mér finnst jákvætt að Kolgrafafjörður sé í gjörgæslu á meðan unnið er að lausn á þessum málum því að við hljótum öll að vera sammála um að við viljum ekki að atburðir sem þessir endurtaki sig. Þegar síldardauðinn varð er ljóst að mikil sjón- og lyktarmengun varð á svæðinu, svo að ekki sé minnst á það tjón sem þjóðarbúið varð fyrir þegar ákveðið verðmæti tapaðist vegna minni afla út íslenska sumargotsstofninum. Ég vil að lokum taka undir orð hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra að horfa verði til framtíðar í þessum málum og meta og þróa þurfi aðgerðir sem byggja á niðurstöðum rannsókna til að koma fram með aðgerðir sem duga í þeim málum. Ég vona að tíminn vinni með okkur og við finnum lausn á þessu mikilvæga málefni okkur öllum til hagsbóta. Ég vil að síðustu þakka hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra fyrir að upplýsa okkur um gang mála.

Hæstv. forseti. Ég vil hefja mál mitt á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir að flytja Alþingi munnlega skýrslu um þetta alvarlega mál sem gerðist í fyrra og hver staðan er núna, svo hægt sé að fylgjast með og koma í veg fyrir að þessi atburður endurtaki sig. Það er talið að 50 þús. tonn af sumargotssíld hafi farið inn í Kolgrafafjörð og drepist þar. Verðmætið þar, ef við hefðum veitt það og unnið úr því eins og við gerum mætti verðleggja á 2–3 milljarða kr. Það er rétt að hafa þær tölur í huga þegar rætt er um mótvægisaðgerðir og hvað þarf að gera. Í þinginu er tillaga um að auka fé til Hafrannsóknastofnunar úr svokölluðum síldarsjóði um 31 millj. kr. sem er verið að setja í vöktun í firðinum og það sem gert hefur verið þar hingað til. Þetta er nefnt í samhengi við hvers konar tölur er þarna um að ræða fyrir utan umhverfisáhrifin sem af því verða ef svona mikið magn fer aftur inn í fjörðinn og drepst þar. Það er rétt að hafa umhverfisáhrifin líka í huga. Hér hefur komið fram að urðuð hafi verið fyrir utan Eyri um 25 þús. tonn af síld og spurning hvað hægt er að gera mikið af því. Þess vegna er ég mjög ánægður með það sem ráðherra hefur sagt hér og skýrt okkur frá, viðbragðsáætlunum og öllum þeim stofnunum sem koma að því að vakta svæðið svo menn geti gert sér grein fyrir því tímanlega ef líkur eru á að þetta endurtaki sig. Upplýsingar eru um að ekki sé mikið af sumargotssíld fyrir utan núna en við skulum hafa það í huga að þetta gerðist í lok desember á síðasta ári og janúar á þessu ári og allt fram í febrúar þannig að vöktunin er góð og mikilvæg. Viðbragðsáætlunin eins og hæstv. ráðherra nefnir í öðru lagi er tilbúin og verður gripið til hennar ef þarf. Að mínu mati á að vera inni í þeirri viðbragðsáætlun að hægt verði að veiða síldina, vegna þess að ég held að við verðum ekki komin með stórar fyrirbyggjandi aðgerðir í tæka tíð, hvort sem það er að loka firðinum eða gera fleiri op þannig að sjávarskipti verði meiri eða annað. Það kostar miklu meiri peninga og krefst meiri tíma þannig að ég held að til að viðbragðsáætlunin sé virk, ef við höfum það á tilfinningunni að svona mikil síld sé komin inn í fjörðinn - ég tala nú ekki um ef háhyrningar eru utan við en talið er að þeir hafi verið rúmlega 200 í fyrra og hafi ef til vill rekið síldina þarna inn - eigi hreinlega að vera viðbúið í viðbragðsáætluninni að skip fái að veiða þá síld sem þar er. Það eigi að grípa til þeirrar viðbragðsáætlunar í tæka tíð frekar en að sjá á eftir síldinni inn í fjörðinn og hún drepist þar. Þá kem ég að því sem hæstv. ráðherra nefndi um fyrirbyggjandi aðgerðir og hvað hægt er að gera. Hann nefndi atriði eins og að loka undir brúnni. Það kostar 500–600 millj. kr., jafnvel meira. Það eru miklir peningar. Hæstv. ráðherra sagði að margir væru búnir að senda inn tillögur og ég held nefnilega að hægt sé að ganga í viskubrunn gamalla síldarsjómanna. Ég þekki gamla síldarsjómenn sem hafa lýst því nákvæmlega hvernig þeir notuðu það sem við Siglfirðingar á Síldarminjasafni Íslands á Siglufirði höfum uppi á vegg og heitir skilma. Það er eftirlíking af fiski, hvít á lit með blýi framan á, sem síldarsjómennirnir notuðu til að skutla í sjóinn til að koma í veg fyrir að síldin færi út úr nótinni meðan verið var að herpa snurvoðina. Þetta gafst vel og það voru miklir snillingar á hverjum bát sem höfðu þetta verkefni og sumir bátar voru með fleiri en eina skilmu. Það má geta þess, af því að hv. þm. Róbert Marshall sagði okkur sögu af sínu svæði, að Vestfirðingar kölluðu þetta ekki skilmu heldur skelmi. Ég veit ekki hvort það var í Dýrafirði eða hvar það var, en Sunnlendingar kölluðu þetta síldarfælu. Það er hægt að hugsa sér að nota þetta og gamlir síldarsjómenn hafa nefnt það við mig að búa til eftirlíkingu af stórum fiski, ufsa, þorski eða öðru í áberandi lit og spurt hvort hægt sé að sökkva því þarna undir og festa þannig að það hreyfist svolítið til eftir straumum og hvort það hafi einhvern fælingarmátt. Í þessu tilviki er ég ekki að tala um aðgerðir sem kosta hundruð milljóna heldur tiltölulega einfalda aðferð. Ég trúi því að þessar tillögur hafi verið sendar inn líka. En ég vil ítreka það við hæstv. ráðherra og lýsa stuðningi við allar þær aðgerðir sem hægt er að grípa til, venjulegar jafnt sem óvenjulegar, jafnvel sóttar til gamalla sjómanna eins og ég var að lýsa, það sé undirbúið og haft tilbúið ef þessi atburður ætlar að endurtaka sig. Að lokum vil ég nota tækifærið aftur og þakka hæstv. ráðherra fyrir að taka þetta mál til umræðu á Alþingi vegna þess að ég held að allir séu sammála um það 

Virðulegur forseti. Ég vil rétt eins og aðrir þakka hæstv. ráðherra fyrir yfirferðina. Um er að ræða algjörlega fordæmalausan viðburð sem við höfum rætt hér í þinginu allt frá því í febrúar er leið. Þá þegar var settur á stofn hópur ráðuneytisstjóra til þess að taka ákvörðun og forgangsraða aðgerðum. Í apríl síðastliðinn fór sú sem hér stendur sem ráðherra málaflokksins á fund heimamanna í Grundarfirði og nágrenni, um síldardauðann í Kolgrafafirði, ásamt fulltrúum helstu stofnana sem að málinu komu sem var eins og hér hefur komið fram gríðarlegur fjöldi stofnana. Fundurinn var mjög vel mannaður. Þátttakan var góð og mikill áhugi á umræðunni. Í lok þessa fundar var tekin ákvörðun um að koma á því tengslaneti sem hér hefur komið fram í umræðunni að skipti gríðarlegu máli að haldi sameiginlega utan um þessar flóknu upplýsingar og þá miklu þekkingu sem verður að liggja undir við sérhvert skref. Staðan er alveg gríðarlega flókin. Ég vil nota þessa stuttu ræðu mína til þess að leggja áherslu á tvennt, í fyrsta lagi mikilvægi þessa samstarfs við heimamenn, það er óendanlega mikilvægt að halda því vel á lofti, en ekki síður hef ég verið að velta því fyrir mér, virðulegur forseti, hvort tengiliðahópurinn eigi að fá skýrara umboð að því er varðar að forgangsraða þeim hugmyndum sem upp hafa komið. Með fullri virðingu fyrir ráðuneytisstjórahópum allra tíma og góðri reynslu kann að vera að við forgangsröðun hafi þeir litið meira til kostnaðarþátta til skemmri tíma en til lausna til lengri tíma. Þess vegna finnst mér mjög mikilvæg sú þekking sem tengiliðahópurinn býr yfir og að hann sé festur enn frekar í sessi undir stýri í því verkefni sem þarna er undir. Ég vil líka, virðulegi forseti, nefna þverun fjarða sem nokkrir þingmenn hafa nefnt. Ég sagði það þegar þetta kom upp í fyrravetur að við hlytum að endurmeta þverun fjarða í ljósi þessa viðburðar, ekki bara að því er varðar Kolgrafafjörð sérstaklega og hönnun þar og flæði á sjó o.s.frv. heldur til að kanna aðrar lausnir við samgöngubætur svo sem jarðgöng þar sem þau eiga við. Það eru fjölmargar þveranir í pípunum á næstu missirum og árum, sérstaklega fyrir vestan. Við höfum í raun skýra skyldu til að endurmeta þveranir í ljósi þessarar uppákomu, samkvæmt varúðarreglunni, svo ég nefni hana nú okkur öllum til skemmtunar, en það er auðvitað mjög mikilvægt að við horfum til þeirra ríku náttúruhagsmuna og efnahagslegu hagsmuna sem hér eru undir. Þá alveg í lokin, virðulegi forseti, þetta er dæmi. Þetta er ekki gott dæmi, þetta er sársaukafullt dæmi um mikilvægi þess að við búum yfir góðum rannsóknum og þekkingu á samspili þátta í lífríkinu á landinu og við það.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka þá umræðu sem hér fer fram. Hún er þörf og hér hafa komið fram margar góðar ábendingar sem ég tek heils hugar undir. Það er ekki á vísan að róa þegar síldin er annars vegar. Hún er kenjóttur fiskur og hefur hvorki boðað komu sína né kvatt þegar hún hefur farið þannig að við þurfum aðeins að horfa á það í því ljósi að upp úr miðri síðustu öld stóðu skipstjórnarmenn í bassaskýlum til að reyna að finna hana vaðandi í sjónum. Hún sá við því og þá fann hana Eggert Gíslason í astekinu. Síðan kemur hún vaðandi í fangið á okkur inni í Kolgrafafirði. Það eru ýmsar leiðir sem hún hefur valið sér til samstarfs við okkur. Mikilvægast af öllu er að finna leiðir til að koma í veg fyrir svona slys og nánast náttúruhamfarir sem gerast þegar 50 þús. tonn af síld ganga á land og verða að kostnaði í staðinn fyrir að verða þau verðmæti sem þau eiga að vera. Við þurfum ef til vill að finna leiðir til að gera þetta að verðmætum í stað hins endalausa kostnaðar sem þessu getur fylgt. Ég held að það verði erfitt að beisla náttúruna þegar hún kemur. Maður veltir fyrir sér hvort það geti verið hvalir sem reka hana inn fjörðinn. Hér hefur komið fram að háhyrningar gætu átt sinn þátt í þessu. Það er löngu vitað að hvalir hafa smalað fiskum saman og ráðist á þá. Þeir beita lofttækni. Hugvitsmenn hafa talað um það, og ég hef sagt það í þessari pontu hér áður þegar þessi umræða var, að það væri jafnvel hægt að fæla síldina frá með því að leggja rör og dæla lofti í þau. Þannig myndast loftbólur og það fælir síldina. Ég tek einnig undir að það er örugglega hægt að vera með fiskifælur líka, jafnvel bara koma með gamla Siglfirðinga og setja þá þarna á brúna með fisk og athuga hvað hún gerir. Það væri kannski bara ráð. Að öllu gamni slepptu er mjög mikilvægt að við notum reynsluna sem hér kom fram hjá hv. þm. Kristjáni Möller. Jafnvel þó að ráðuneytisstjórar séu bestu menn, og ég trúi því og treysti, held ég að við eigum að leita til vísra manna, skipstjórnarmanna og gamalla síldarsjómanna sem eru til í öllum sjávarplássum og athuga hvort þeir hugsi ekki stundum líkt og síldin, eins og Binni í Gröf gerði í gamla daga þegar hann hugsaði eins og þorskurinn. Þeir vita hvað hún ætlar sér fyrir. Sem betur fer finnst hún ekki í veiðanlegu magni núna á Breiðafirði og við vitum svo sem ekki hvar hún kemur aftur fram. Ég fagna þessari umræðu enn og aftur. Hún er mjög mikilvæg. Ég tek sérstaklega undir það sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon spurði um þveranir á fjörðum og öðru slíku, hvort við séum að búa til dauðagildru fyrir náttúruna, fyrir fiskana í hafinu. Við þurfum að endurskoða það og koma þá í veg fyrir að það gerist aftur. Ég treysti hæstv. sjávarútvegsráðherra til að finna lausnir á því með sínu góða starfsliði og leita ráða hjá okkar frábæru sjómönnum sem búa örugglega yfir þekkingu til að leysa þessi mál. Ég minni á að þetta segir okkur líka hvort við stundum hvalveiðarnar af nógu miklu kappi, hvort við þurfum að auka þær svo við verðum ekki fyrir slíkum skaða. Við verðum þá að skoða það. Mikilvægast af öllu er að við náum þessari síld áður en hún gengur á land og gerum úr henni verðmæti. Það hafa komið fram hugmyndir um að þau verðmæti mættu að hluta til ganga til Landspítalans eða heilbrigðisstofnana. Mér finnst það jafn góð hugmynd og hvað annað. Mikilvægast er að við breytum kostnaði í verðmæti og sigrum náttúruna í þessu að ég held ójafna stríði.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir skýrsluna. Hún var mjög greinargóð og það er gott að verið sé að leita allra leiða til þess að koma í veg fyrir svipað ástand og við upplifðum síðastliðinn febrúar. Mér finnst gott að heyra að verið sé að skoða margar lausnir og að rakið sé að málið er auðvitað ekki einfalt og við vitum ekki fyrir víst hvaða áhrif - við erum kannski enn þá svolítið að klóra okkur í höfðinu yfir þessu öllu saman. En það er ljóst að setja verður umtalsverða fjármuni í þetta um leið og greiningunni er lokið, um leið og við höldum að við séum komin á bestu lausnina, það mun kosta einhverjar fjárhæðir að reyna að koma í veg fyrir annað eins og við upplifðum. Eins og kom fram í máli hv. þm. Jóns Gunnarssonar og annarra sem hafa tekið hér til máls og eiga sæti í atvinnuveganefnd höfum við þar fengið inn á borð til okkar frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 43/1998, þess efnis að heimila hærri útgreiðslu úr sjóðnum í eitt ár - þ.e. núna 2013 - til Hafrannsóknastofnunar til þess að hægt sé að rannsaka betur það sem er í gangi þarna. Ég vil taka fram að þetta er einstök aukafjárveiting sem kemur ekki úr ríkissjóði heldur úr svokölluðum síldarrannsóknasjóði. Það er þannig með hann að hann útdeilir vöxtum á hverju ári, en núna erum við að taka aðeins af eigin fé þar og breytum lögum til þess í þetta eina ár. Það var samhljóma álit nefndarmanna að gera það. Ég vona að þeir sérfræðingar sem til þekkja og munu nýta fjármagnið geti með þeim fundið bestu leiðina til þess að koma í veg fyrir álíka atburði og við höfum upplifað.

Virðulegur forseti. Ég vil eins og aðrir þakka hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra fyrir skýrsluna. Ég held að mikilvægt sé að við lærum af og nýtum okkur þessa slæmu reynslu. Með hlýnun hafsins og súrnun þess breytast fiskimiðin, þau stækka og minnka og fiskurinn færist til. Eftir tvo vetur í röð þurfum við að koma í veg fyrir að síldin í Kolgrafafirði festist þar þriðja veturinn, og einnig að koma í veg fyrir að svipað geti gerst hjá öðrum tegundum í öðrum fjörðum. Tjón af þessu tagi er gríðarlegt efnahagslega séð og ekki síður umhverfislega og ekki bara á stofninum sjálfum heldur er umhverfistjón á landi og einnig í sjónum fyrir utan fjörðinn þar sem skortur á uppleystu súrefni hefur áhrif á allt plöntu- og dýralíf.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka málefnalegar umræður og góðar ábendingar og tillögur sem komið hafa fram; og skilning þingmanna á því að við erum að kljást við náttúruna. Ekki er auðséð hvernig við, þó að við höfum sífellt betri þekkingu og tæki, getum tekið á því þegar 100 þús. tonna torfa kemur á fleygiferð, hugsanlega í hræðslukasti undan allt að 220 hvölum, eins og náðist á mynd við Kolgrafafjörð í fyrra. Talið var að alla vega 270 þús. tonn af síld hefðu farið þarna inn og þó að 50 þús. tonn hafi drepist slapp náttúrlega umtalsvert magn út. Sumir hafa talað um að jafnvel hafi verið enn meira magn af síld þarna inni. Sem betur fer er staðan þannig núna, eins og fram hefur komið hjá nokkrum þingmönnum, að veiðar hafa í sjálfu sér gengið frekar illa. Minna er af síld á þessu svæði, suðurhluta Breiðafjarðar og í Kolgrafafirði, hún er ekki þétt. Vöktunin hefur fært okkur þau góðu tíðindi að ekki sé síld í neinum mæli á svæðinu. Það getur auðvitað breyst. Það tengist bæði veðurfari og öðrum þáttum sem spila án efa inn í þetta. Það er lykilatriði í viðbragðsáætluninni sem ég fór hér yfir að allar leiðir séu gerðar færar til að nýta síldina áður en hún drepst. Það er vandasamt að standa frammi fyrir þeirri ákvörðun hvenær fara eigi að veiða síldina án þess að stofninn skaðist - hvenær fer hún inn og út, súrefnismettunarmælingin á rauntíma er algjört lykilatriði í því. Staðreyndin er sú að náttúrulegur dauði stofnsins er kannski miklu meiri en þessi 50 þús. tonn, enda kom það fram í ráðgjöf Hafró að veiða mætti meiri síld þrátt fyrir þennan síldardauða, stofninn virðist vera í ágætu ástandi eftir erfiða tíma með sýkingu sem er nú að ganga úr stofninum sem betur fer. Það er mikilvægt að hafa margar tillögur. Ég er hér með á einum fjórum til fimm blöðum mismunandi tillögur og hverjir bera ábyrgð á hverri þeirra - fjármögnun, kostir og gallar. Það er verið að fara yfir þær. Það er mjög mikilvægt. Þegar fyrir liggur að stefnir í tjón þarf að taka ákvörðun um hvernig fyrirbyggja megi það, hvernig við getum nýtt lifandi síld. Ef það mistekst síðan að einhverju leyti og við fáum umtalsvert magn af dauðri síld þarf að ákveða hvernig við nýtum það á sem skynsamlegastan hátt. Það var það sem ég var að nefna þegar ég talaði um að dæla með pramma, það yrði gert eftir að síldin væri dauð til að takmarka urðun, en hugsanlega til þess að geta nýtt hana sem fóður eða áburð eða að sökkva henni í sjó í stað þess að urða hana á landi. Einnig þarf að velta fyrir sér þverun fjarða. Margt bendir til þess að umhverfismatið, sem gert var á sínum tíma, hafi ekki tekið nægilegt tillit til strauma, menn hafi verið uppteknari af tófum og fuglahreiðrum og öðru slíku; það kom meðal annars fram í máli heimamanna þegar ég heimsótti þá nú fyrir skömmu. Það sem er þó ánægjulegt, og ætla ég að enda á því, er að ábúendur á Eiði sögðu að eiginlega væri merkilega gott ástand í firðinum. Þau verða hins vegar fyrir því enn þann dag í dag að hreistur kemur fljúgandi á gluggann og byrgir þeim sýn, en ástandið er merkilega gott í firðinum eftir allt það ólán sem gekk yfir í fyrravetur. Við gerum auðvitað allt sem við getum til að koma í veg fyrir að þær aðstæður skapist á nýjan leik.

Frú forseti. Ég sé að raðað hefur verið þannig á dagskrána að þetta mikla mál er haft hér fremst stjórnarfrumvarpa, það er greinilega mikill áhugi á því hjá hæstv. ríkisstjórn að troða þessu áfram, sem ég satt best að segja skil ekki því að ég mundi nú í sporum hæstv. ráðherra og ríkisstjórnarinnar og stjórnarliða skammast mín svo mikið fyrir þetta mál að ég mundi reyna að fela það með öllum tiltækum ráðum og helst fá það hér á dagskrá um miðnæturbil ef þess væri kostur að ræða það að nóttu til. Ég lýsti hér í umræðunni eftir metnaði hæstv. ráðherra til umhverfismála almennt. Mér finnst þetta ekki hafa farið skemmtilega af stað fyrir hönd þessa mikilvæga málaflokks sem flestir eru nú sammála um að sé einhver afdrifaríkasti og mikilvægasti málaflokkur sem stjórnmálamenn fást við nú á tímum og til framtíðar litið. En einhvern veginn hefur þetta nú tekist þannig í þessu stjórnarsamstarfi að umhverfismálin eru einhver aukabúgrein, ráðherrann er látinn sinna þessu svona með annarri hendinni úr öðru ráðuneyti og flest af því sem við höfum heyrt hefur nú ekki vísað til framtíðar eða framfara í þessum málaflokki heldur er allt í bakkgírnum á fullri ferð. Frumvarpið eins og það kemur fram vekur líka mikla furðu og greinargerðin er einhver allra aumasta, snautlegasta greinargerð sem ég hef lengi séð vegna þess að í henni er enginn almennilegur rökstuðningur, enginn. Ráðherrann boðaði þetta frumvarp fyrir býsna löngu síðan en svo virðist honum ekki liggja á að koma því frá sér til þingsins. Er það gert til þess að þingið hafi sem minnst ráðrúm og það styttist í gildistöku laganna sem áformuð er? Að sú leið sé valin hér að leggja einfaldlega til brottfall laganna í heild sinni hinn 1. apríl 2014 í stað þess að þau öðlist gildi vekur auðvitað miklar spurningar. Það gefur vinnu ráðuneytisins og ráðherrans ekki háa einkunn. Af hverju var þá í fyrsta lagi ekki farið yfir það hvort einhverjir afmarkaðir þættir þessarar nýju löggjafar þyrftu skoðunar við? Af hverju er ekki gerð grein fyrir því í greinargerðinni? Af hverju fá þá a.m.k. ekki ný tiltekin kjarnaatriði umhverfisréttarins að halda gildi eða eru felld að eldri löggjöf ef hún yrði látin gilda áfram um skeið, eins og bent var á hér í umræðum í gær? Nei, það er hvorugt, það eru ekki tilburðir í þá átt heldur bara burt með lögin eins og þau leggja sig, henda þeim. Það er mjög þjösnaleg nálgun. Það hefðu margar leiðir verið færar í þessu og sú besta hefði auðvitað verið, ef stjórnarflokkarnir hefðu áhuga á því að setja þetta mál í skoðun, að gera það strax eftir stjórnarmyndun, bera upp við Alþingi hvort hægt væri að setja einhverja vinnu í gang, t.d. af hálfu þingsins sjálfs, sem hafði lagt gríðarlega vinnu í að ganga frá eldri löggjöf og gert tugi breytinga á frumvarpinu til þess að aðlaga það að sjónarmiðum sem fram komu í umsögnum, mæta málefnalegri gagnrýni o.s.frv. En það er ekki gert. Þetta er óboðlegur málflutningur. Röksemdafærslan fyrir þessari leið er engin. Þetta er geðvonska og einhver meinbægni frá fyrra kjörtímabili af því að mönnum hentaði það hér í návígi við síðustu alþingiskosningar að æsa sig upp í sambandi við nýju náttúrverndarlögin og vera á hlaupum eftir allri gagnrýni, hvort sem hún byggðist á misskilningi eða var málefnaleg, úti um dali og hól og æsa sig upp á fundum út af þessu. En þegar til stykkisins kom greiddu menn ekki einu sinni atkvæði gegn málinu nema í sárafáum tilvikum, andstaðan var ekki meiri í reynd en sú að stjórnarliðar sátu að uppistöðu til hjá, ef ég man rétt. Kjarkurinn var þá ekki meiri og andstaðan risti ekki dýpra enda var þetta pólitísk æsingamennska fyrir kosningar, en hún ræður því miður enn ríkjum. Hugsanlega hafa stjórnarliðar verið eitthvað feimnir við að greiða þá í samræmi við málflutning sinn allir sem einn atkvæði gegn lögunum, nýjum heildarlögum um náttúruvernd. Það stóð kannski eitthvað í þeim, því að auðvitað átta menn sig á því, menn eru ekki svo skyni skroppnir í stjórnmálum nútímans að þeir viti ekki að það er nú dálítið að fara þannig gegn nútímalegum sjónarmiðum í umhverfismálum þannig að auðvitað reyna menn að fela bláa litinn á sér og mála sig jafnvel græna stundum þegar tíðarandinn blæs þannig. Við munum öll eftir því þegar allir fóru að grænka svona óskaplega rétt fyrir kosningarnar 2007 af því að þá var sveifla með umhverfismálunum. Þá ruku allir fram sem ekki höfðu nú haft hátt í slagnum árin á undan um Eyjabakka eða Kárahnjúkavirkjun eða hvar það var, og fóru að verða grænir, sögðust vera miklir umhverfisverndarsinnar. Það náði hápunkti sínum þegar fálkinn var orðinn grænn á forsíðu Morgunblaðsins. En mogginn rembdist við það í margar vikur og mánuði að skrifa um það hvað Sjálfstæðisflokkurinn væri orðinn mikill umhverfisverndarflokkur. Annað hefur nú komið á daginn. Framsóknarflokkurinn á sér að mörgu leyti þá merku arfleifð að vera flokkur Eysteins Jónssonar sem barðist fyrir umbótum í náttúruverndarmálum og átti aðild að því að koma Náttúruverndarráði á fót og sat í því og lagði metnað í það. Seinna kom nafni minn Hermannsson sem hafði mikinn metnað fyrir hönd Framsóknarflokksins að taka umhverfismálin föstum tökum. Framsóknarflokkurinn er auðvitað svoleiðis heillum horfinn í þessum málaflokki að það hálfa væri nóg. En nú er tækifærið t.d. fyrir nýja þingmenn Framsóknarflokksins að reka af sér slyðruorðið og segja við hæstv. umhverfisráðherra: Nei, þetta gengur ekki, við látum ekki bjóða okkur þetta. Við viljum fá að taka þátt í því hér í þinginu að skoða þá einstök atriði löggjafarinnar, eftir atvikum laga þau. Í þá vinnu er vel hægt að fara núna á þeim mánuðum sem fram undan eru fram að 1. apríl. Sérstaklega hefði það verið auðvelt ef ráðuneytið hefði unnið heimavinnuna sína og listað upp og farið yfir þau álitamál í frumvarpinu sem þetta snýst þá um. En það er ekki gert. Hvers konar röksemdafærsla er það í stjórnarfrumvarpi að segja að „yfirbragð frumvarps þess er varð að lögum […] einkenndist of mikið af boðum og bönnum“? Ráðuneytið virðist eiginlega vera að vísa í einhverja ótilgreinda gagnrýni utan frá, að mönnum hafi virst svona einhvers staðar frá að yfirbragð málsins einkenndist um of af boðum og bönnum. Hvers konar röksemdafærsla er þetta? Hvar er það í lögunum  Hér virðist líka t.d. algerlega horft fram hjá þróun umhverfisréttarins eins og hún hefur verið. Það er látið eins og klukkan hafi staðið í stað síðan 1999 eða 1973 eða ég veit ekki hvað. En er það þannig? Er þetta ekki það svið réttarins sem þróast hefur hvað hraðast núna undanfarin 20, 30 ár frá Ríó-ráðstefnunni og síðar? Víða í nágrannalöndunum er það þannig að grundvallarreglur umhverfisréttarins eru komnar inn í stjórnarskrár viðkomandi ríkja, t.d. bara réttur manna til heilnæms umhverfis og réttur náttúrunnar sjálfrar í eigin ágæti, að náttúran sjálf á að eiga sinn rétt. Hún á ekki að vera hlutuð sundur því að hún er ein heild eins og hér var réttilega bent á í umræðum í gær. Svo er það sáttatalið. Jú, það á að skapa meiri sátt, en hvernig og við hverja? Var ekki aldeilis búið að vinna þetta í opnu ferli með áralöngum aðdraganda þar sem öll sjónarmið komust að, þó að öllum þætti ekki niðurstaðan endilega eins og þeir vildu hafa hana? Jeppamenn vildu kannski hafa sumt öðruvísi og mótorhjólamenn annað öðruvísi, þeir sem fara um á hestum vildu e.t.v. eitthvað, gangandi umferð o.s.frv. En það sem fólgið er í þessu máli er að finna málamiðlanir og vega saman hagsmuni og það er náttúran sem á að vera í öndvegi í náttúruverndarlögum en ekki einhverjir þröngir sérhagsmunir. Í hvaða löggjöf landsins á náttúran að hafa forgang ef það er ekki í náttúruverndarlögum? Hvergi. Það er þannig. Þetta eru lög fyrir náttúruna en ekki fyrir einhverja einstaka þrýstihópa. Ég gef því lítið fyrir þetta sáttatal, sérstaklega eins og það er hér fram sett af hálfu hæstv. ríkisstjórnar. Svo kemur það fátæklega sem sagt er um framhaldið, það er nú ekki mikið og við erum litlu nær um hvað til stendur, bara slá alla þessa vinnu af á einu bretti, henda henni, stúta lögunum. En svo segir að gert sé ráð fyrir að nýtt frumvarp muni samt sem áður, þrátt fyrir alla gagnrýnina, að einhverju leyti byggja á þeirri miklu vinnu sem unnin var og allt það. Að einhverju leyti á kannski að gera eitthvað með það sem að baki lá, hvítbókinni, öllu umsagnarferlinu og þeim langa aðdraganda sem þetta mál átti sér og miklar vonir hafa verið bundnar við af mjög mörgum að horfði til framfara í okkar málum. Þær stofnanir sem þarna voru farnar að undirbúa sig fyrir gildistöku nýju laganna áttu sumar hverjar að fá aukið hlutverk, þetta er snautleg kveðja til þeirra. Ég man t.d. eftir því að í ársriti Náttúrufræðistofnunar var umfjöllun um nýju lögin og stofnunin fagnaði því hlutverki og þeim skyldum sem hún átti að taka að sér samkvæmt lögunum og sagðist mundu reyna að rísa undir þeim. Því er þá öllu auðvitað hent sem og, og það er kannski alvarlegasti hlutur málsins, að hér fer þá í vaskinn - ja, við vitum ekki hvað mörg ár gagnvart því að taka á tilteknum brotalömum í núverandi ástandi sem allir eru meira og minna sammála um. Dæmi: Utanvegaakstur. Það er vonandi enginn hér í salnum sem mælir því bót hvernig ástandið hefur verið og er. Við vitum það öll að það er ekki í lagi, það er ekki eins og við viljum hafa það. Ég held að það vilji enginn hafa það eins og það er, því að að uppistöðu til vilja auðvitað allir fara að lögum og reglum og ganga vel um landið. En það er alveg ljóst að það þarf styrkari stýritæki til þess að hafa hemil á því að slóðar myndist víða á hálendinu tilviljanakennt og smátt og smátt fari menn að líta á það sem vegi sem heimilt sé að aka um. Um það hefur verið rækilega fjallað t.d. í umræðunni hér í gær og áður í umræðum um sérstaka tillögu um vegamál á hálendinu. Kortagrunnurinn sem hér átti að vinna er eina leiðin sem fær er í þeim efnum, það er margbúið að fara yfir það. Það verður með einhverjum hætti að leiða í ljós og ákveða hvar við leyfum við akstur og hvar þær leiðir eru og merkja þær þannig að allir viti að þar eru þeir í góðum málum, þar mega þeir keyra en ekki annars staðar. Það getur ekki gengið að tilviljanakennd þróun af þessu tagi haldi áfram, að það myndist bara slóðar ef einhver leggur þar leið sína um, aðrir keyra þar í kjölfarið og smátt og smátt fari menn að líta á hvað sem er sem vegi sem megi keyra. Það er ómögulegt. Við sem höfum eitthvað farið um hálendið vitum auðvitað hvernig þetta er. Menn þurfa ekki að hafa gengið yfir það allt saman til þess. Þar sem við þekkjum vel til á ýmsum slóðum er ástandið ekki gott. Á norðausturhálendinu er stærsta ósnortna víðerni Íslands, það er stærsta svæðið að flatarmáli sem er ósnortið af vegagerð, byggingum, raflínum og öðru slíku. Svæðið í norður frá Möðrudal á Fjöllum, vestur undir Öxarfjörð, norður undir Sléttu, Þisitilfjörð, Langanesströnd og Vopnafjörð er gríðarlega víðáttumikið svæði sem ég hef haft drauma um að gera að einhvers konar göngu- og reiðleiðafriðlandi. Það er enn þá laust við gegnumferð, það eru engir viðurkenndir vegir frá strönd og inn á hálendi heldur bara slóðar upp í gangnakofa o.s.frv. En nú er vaxandi ásókn inn á þetta svæði, m.a. vegna hreindýraveiða. Hver stjórnar því meðan enginn skikkur er á þessum málum hvar menn keyra á þurru viðkvæmu landi sem auðvelt er að fara um á þannig útbúnum bílum? Með þessari nálgun ráðherrans hér er þessu öllu stútað, vinnan öll sett á ís og ekkert gerist - í hvað langan tíma? Í tvö ár, þrjú ár? Hvað ætlar hæstv. ráðherra sér langan tíma í að liggja yfir þessu og meta það og velta því fyrir sér hvað af þessu notast og hvað ekki? Á hverju á að byggja, ef við tökum þá yrðingu nú alvarlega? Á varúðarreglunni? Fær hún að fljóta með í banka ráðherrans þegar hann fer að stjórna því hvað eigi að vera í nýjum náttúruverndarlögum? Ja, maður spyr. Er það kannski þannig að andúðin á þessu máli sé þegar upp er staðið við að leiða grundvallarreglur umhverfisréttarins í lög á Íslandi? Að það sé enn slík forneskja uppi hér í þessum málum 20, 30 árum eftir Ríó, að verið sé að reyna að beita bolabrögðum til þess að við komumst ekki í siðaðra manna tölu að þessu leyti? Ja, það er von að maður spyrji. Nei, virðulegur forseti, þetta er alveg ómögulegt mál eins og það er hér fram borið. Það er líka svo lélegt af hálfu ráðuneytisins eða ráðherrans sem flytur það, greinargerðin er svo mikil hörmung að það er ekki á borð berandi fyrir hv. alþingismenn. Það á bara að henda þessu. Umhverfis- og skipulagsnefnd getur eftir sem áður farið yfir lögin áður en þau taka gildi og velt fyrir sér 

Frú forseti. Hv. þingmaður hefur upplýst þingið um þá frómu ósk sína að hann telur að réttast væri að fleygja þessu frumvarpi á öskuhauga sögunnar. Ég er sannfærður um að margir í þessum sal gætu vel hugsað sér að taka undir þá ósk hans. Þó veit ég að hæstv. ráðherra er annarrar skoðunar. En við erum í þessari stöðu. Við búum við það ástand að hæstv. ráðherra ætlar að afturkalla lögin sem mörg okkar töldu að væru merkustu lögin sem samþykkt voru á síðasta þingi. Það er hins vegar langur tími þar til nýju lögin eiga að taka gildi, þ.e. í apríl. Ég velti fyrir mér, miðað við upphafsorð hv. þingmanns, hvort hann teldi það ekki einnar messu virði að kanna hvort hægt væri að ná einhvers konar samkomulagi í þinginu um ágreiningsefnin. Við vitum að mikið bar á milli hjá núverandi stjórnarandstöðu og stjórnarliðsins á þeim tíma. Ég er þeirrar skoðunar að menn eigi að reyna að freista þess að leita málamiðlunar. Mér er það sárt um ýmsar meginreglur og nýmæli sem er að finna í frumvarpinu að ég er fyrir mitt leyti reiðubúinn til þess að ganga töluvert langt til málamiðlunar. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann og flokkur hans er við þessar aðstæður reiðubúinn til þess að láta reyna á það hvort hægt væri, ef ráðherrann féllist á það, að ná samkomulagi sem allir gætu þá unað við, þó að hugsanlega ýmsum þætti sem fingur eða hendur væru af þeim sniðnar.

Frú forseti. Ég geri ráð fyrir að hv. ræðumaður þekki mig orðið það vel af langri samveru að hann viti að þótt ég hafi farið hér nokkuð mikinn í ræðu minni sé það ekki endilega ávísun á að ég geti svo ekki orðið diplómatískur og miðlað málum. Maður hefur nú lítið upp úr krafsinu nema maður komi sinni skoðun svolítið fast á framfæri, það er mín reynsla. Að sjálfsögðu væri mikið fagnaðarefni ef það andrúmsloft gæti myndast, og ég hef nú reynt að tala svolítið inn í þann veruleika, m.a. beint máli mínu til stjórnarþingmanna, nefndarmanna í umhverfis- og skipulagsnefnd. Vonandi er það ekki þannig að hæstv. ráðherra mundi leggja stein í götu þess að menn gerðu tilraun á vettvangi nefndarinnar til að setjast yfir málið og velta fyrir sér ýmsum leiðum í þessum efnum. Ég get tekið undir að það sem manni væri náttúrlega mestur akkur í væri að nýmælin í lögunum og meginreglurnar, varúðarreglan og annað í þeim dúr, fengju að viðhaldast inni í löggjöf, það væri verulegur ávinningur í því einu og sér. Hitt atriðið sem ég er hvað uppteknastur af gerði ég talsvert að umtalsefni hér. Mér finnst alveg ómögulegt að þetta verði til þess að tefja enn frekar að við komum böndum á vegamál og akstursmál. Það er gríðarlega áríðandi og brýnt og við höfum ekki mikinn tíma til þess. Það er alveg augljóst að það kallar á ný lagaákvæði. Gömlu lögin hafa verið það sem við höfum haft og við vitum hvernig það hefur gengið. Það þarf nýja nálgun, einhvern nýjan grunn til að byggja þau mál á. Stutta svarið er auðvitað já, að sjálfsögðu, ef það andrúmsloft getur myndast. Við höfum alveg tímann til þess, ég tek undir það. Ég held að vösk nefnd væri tiltölulega fljót að því að einhenda sér í þá vinnu, sem því miður var ekki unnin í ráðuneytinu, að greina helstu álitamálin. Þau eru hugsanlega ekki nema þrjú, fjögur þegar upp er staðið, miðað við það sem ég man af þessari helstu gagnrýni. 

Frú forseti. Ég tel að þetta svar hv. þingmanns hafi verið ákaflega mikilvægt. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum að reyna eins og kostur er að finna flöt á því að ná samkomulagi um meginreglurnar, en þær eru kannski ekki alveg þær sömu í mínum huga og hv. þingmanns. Ég hef vissulega áhuga á friðlandi fyrir reiðmenn og gangandi vegfarendur og þá sem vilja kynna sér Langanesið. Ég er sömuleiðis þeirrar skoðunar að mikilvægt sé að vinna gagnagrunn fyrir slóða, leiðir og vegi á hálendinu, en meginreglurnar sem ég er að velta fyrir mér - sem eru þá fyrst og fremst varúðarreglan, greiðslureglan, það að náttúran fái að njóta vafans - skipta mig alveg gríðarlega miklu máli. Sama gildir um nálgun hæstv. fyrrverandi ráðherra varðandi það að nota náttúruminjaskrá sem stjórntæki. Það fannst mér vera mjög mikilvægt nýmæli á sínum tíma. Ég skal gera þá játningu að á meðan sú umræða gekk yfir var ég að sinna ýmsu öðru og kom kannski ekki nægilega nálægt því máli, en eins og fyrrverandi ráðherra man studdi ég það mjög dyggilega og barðist fyrir því að þetta yrði forgangsmál þeirrar ríkisstjórnar. Ég er þess vegna fyrir mitt leyti til í að leggja mikið á mig. Ég tel að við eigum að nota þessa umræðu til að fá hæstv. ráðherra til að kasta af sér herklæðunum og reyna að sannfæra hann um að við meinum það þegar við segjum að við viljum ræða við hann alvarlega. Hann kom kannski nokkuð vígamóður úr kosningum á sínum tíma og þess vegna nýtti hann ekki tímann, en því tel ég að yfirlýsing hv. þingmanns sé svo mikilvæg, eins og ég sagði hér áðan.

Frú forseti. Raunsæismenn horfast í augu við stöðuna eins og hún er á hverjum tíma og leggja það niður fyrir sér hvernig er hægt að ná skástum árangri, þó að menn fái ekki kannski allt sem þeir vilja. Að mínu mati er náttúrlega einfaldast að þessi lög öðlist gildi eins og þau eru og komi í ljós að eitthvað megi þar betur fara hefur annað eins gerst og að það hafi verið lagfært í ljósi reynslunnar af framkvæmd þeirra laga. Ég fullyrði algerlega hreint að þau mega ganga í gildi nákvæmlega eins og þau eru og það væri í góðu lagi af minni hálfu. Ef hægt væri með einhverjum samtölum og skoðun að fara yfir nokkur helstu núningsatriðin og gera þar einhverjar lagfæringar væri það náttúrlega albest, menn breyttu þá því sem til þyrfti næðist með því betri samstaða. Það væru auðvitað ýmsar „varíasjónir“ þar á ofan eins og að fresta gildistöku einhverra afmarkaðra kafla, það er hægt. Það er margt í þessu mögulegt ef viljinn er til staðar. Ég geri ráð fyrir því að hæstv. ráðherra tali einhvern tíma síðar í umræðunni og það verður fróðlegt að heyra hvað hann hefur um svona hugmyndir að segja. Ég hef vitnað í sögulegar hefðir í sambandi við að umhverfisnefnd eða umhverfisnefndir þingsins hafi stundum verið atkvæðamiklar við að breyta málum ráðherra, ég sæi ekkert að því í þessu tilviki. Í raun og veru væri hægt að gera þetta frumvarp mjög einfaldlega óþarft með því að fara í smávægilegar breytingar - ef það yrði niðurstaðan - á lögunum sem eiga að öðlast gildi 1. apríl og þá væri málið í höfn. Við skulum bíða og sjá en ég heyri hvað hv. þingmaður segir, hann er áhugamaður um að reyna að miðla málum og finna á þessu einhverja samkomulagslausn og mér finnst aldrei óskynsamlegt að slíkt sé lagt til.

Hæstv. forseti. Þetta var eins og góð jólabókakynning, hér talaði Steingrímur J. Sigfússon við Össur Skarphéðinsson. Áður en ég beini spurningu til þingmannsins langar mig að gera athugasemd. Þó að þingmaðurinn hafi verið æstur og þó að hann vilji koma skoðun sinni fast á framfæri eru það ekki góð vinnubrögð að standa í þessum ræðustól, kalla eftir faglegum vinnubrögðum og tala um að ráðuneytið og ráðherrann eigi að druslast til einhvers. Mig langaði hins vegar að biðja þingmanninn að skilgreina hvað er að vera umhverfissinni. Honum varð tíðrætt um það hérna.

Frú forseti. Það þarf kannski meira en tvær mínútur til að halda alveg fullboðlegt námskeið um hvað það er að vera umhverfisverndarsinni eða umhverfissinni. Ætli það sé ekki í sem grófustum dráttum fólk sem vill passa upp á náttúruna og umhverfið, fólk sem er farið að gera sér annaðhvort grein fyrir mikilvægi þess málaflokks og samhengi við framtíð lífs á jörðinni gagnvart þeim hlutum, fólk sem hefur orðið einhverja nasasjón af grundvallarreglum sjálfbærrar þróunar, sem hefur ákveðið að taka þá ábyrgu, siðferðilegu afstöðu að það vill ekki lifa um efni fram og ganga á gæði jarðarinnar á kostnað komandi kynslóða þannig að lífsskilyrði þeirra verði lakari og náttúran sem börnin okkar og barnabörnin fá í hendur verði skert. Þetta getur líka verið mjög persónulegt. Þetta getur snúist um persónulega upplifun og tilfinningu manna af því að þeir hafa kynnst landinu, farið að elska það, þeim þykir vænt um það eins og það er. Ég held að það sé voðalega erfitt að skilgreina og ákveða hvað eitt umfram annað ræður því að fólk tekur afstöðu með náttúrunni, lítur á sig sem umhverfisverndarsinna eða umhverfissinna. Það getur verið blanda af mörgu þessu. Almennt hefur orðið mikil umbylting í viðhorfum og umfjöllun um þessi mál þannig að fáir viðurkenna opinberlega að þeir geri ekkert með þetta. Það heyrast kannski svoleiðis raddir sem enn þá hafna því að það sé ástæða til að hafa áhyggjur af loftslagsbreytingum, að það séu bara einhverjar hégiljur vitleysinga. Þeim fer mjög fækkandi, sem betur fer. Að vísu erum við Íslendingar svo óheppnir að við sitjum uppi með einn af örfáum fjölmiðlum heimsins sem er enn svolítið að daðra við þær hugmyndir að þetta sé sennilega allt saman vitleysa með loftslagsbreytingar og hlýnun jarðar. Það er nú fátítt, að uppistöðu til eru Íslendingar auðvitað allir mjög hændir 

Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir þessa skýringu en felli mig hins vegar svolítið illa við það að vegna þess að ég er hér fulltrúi Framsóknarflokksins elski ég ekki landið mitt, þyki ekki vænt um það o.s.frv. Ég kenni nemendum til dæmis að nota hugtakið sjálfbæra þróun, kenni það í þjóðfélagsfræði í 10. bekk grunnskóla. Auðvitað viljum við öll passa upp á náttúruna. Ég sætti mig svolítið illa við það, eins og hann talaði í ræðu sinni áðan, að af því að ég er framsóknarmaður sé ég ekki umhverfisverndarsinni eða umhverfissinni. Þó að hann sé vinstri grænn hefur hann ekki rétt á því að vera meiri umhverfisverndarsinni en ég. Þannig er það ekki. Eins og þingmaðurinn sagði sjálfur höfum við sannarlega persónulegar skoðanir á þessu, hann má ekki gleyma því, það er rétt hjá honum.

Frú forseti. Nú vil ég biðja hv. þingmann sérstaklega um eitt, það að taka ekki til sín persónulega eða persónugera hluti þegar engin ástæða er til. Á þingi tökumst við oft á um málefni. Það eiga menn aldrei að taka persónulega til sín þó að við séum ósammála um málefni. Þegar ég segi að Framsóknarflokkurinn sem flokkur sé heillum horfinn á ég ekki við hvern einasta flokksmann, fjarri því. Ég á við þá afstöðu sem flokkurinn hefur tekið og framgöngu hans eins og í þessu máli. Mér finnst það vera flokkur sem er heillum horfinn sem nálgast umhverfismálin eins og það sé bara ekkert mál að henda nýju náttúruverndarlögunum og gera ekkert með alla þá vinnu sem þar var unnin. Það breytir ekki því að innan flokksins er örugglega fullt af vel þenkjandi fólki sem vonandi er meðal annars ekki sátt við þetta. Að sjálfsögðu sláum við ekki eign okkar á umhverfisvernd og segjum ekki að öllum sem aðhyllast aðrar stjórnmálastefnur geti ekki þótt vænt um landið sitt og viljað ganga vel um það eins og ég held að Íslendingar geri að uppistöðu til. En við verðum líka að hafa einurð í okkur til að ræða framgöngu manna og flokka og þá stefnu sem þeir hafa í málum af þessu tagi og sérstaklega gerðir þeirra. Þegar upp er staðið er það það sem skiptir mestu máli. Þar er ferill Framsóknarflokksins ekki nógu góður og hann má muna sinn fífil fegri frá því að forustumenn hans á hinni öldinni höfðu sumir hverjir metnað til þess að gera hann í raun og veru að hinum græna flokki Íslands. Það fór öðruvísi. Fáum dettur það í hug þegar Framsóknarflokkinn ber á góma í dag og aðrir flokkar hafa tekið það merki upp sem betur fer og veitir ekki af.

Frú forseti. Ég ætla ekki að halda langa ræðu hér, en mig langar að hnykkja á því sem ég hef þegar sagt að ég tel að við eigum að gera það sem við getum til að reyna að finna sátt í þessu máli. Við erum komin í þetta einstigi með mál sem mörg okkar börðust fyrir og töldum að við hefðum unnið ákaflega vel, þ.e. þá stöðu sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon lýsti áðan. Hann lýsti því þannig að flokkur hv. þm. Hjálmars Boga Hafliðasonar væri heillum horfinn og vel má taka undir það. Ég tel að hæstv. ráðherra, sem hefur ýmislegt verið vel gefið og stundum hefur maður dáðst að honum þegar hann hefur tekið undir sig brokkið, hafi á þessu stökki lent undir sínum eigin hófum. Mér finnst með ólíkindum að hæstv. ráðherra skuli leggja það til að þessi lagabálkur sem hér var vandlega undirbúinn um tveggja ára skeið, skuli í einu lagi vera lagður af. Mér finnst það vera vanvirðing við þingið, vanvirðing við það fólk í þinginu og utan þess sem lagði á sig mikla vinnu til þess að hafa samráð við félagasamtök, við hagsmunaaðila og búa til hvítbókina. Samráðshópurinn eða undirbúningshópurinn hóf störf sín á aflíðandi hausti 2009 og tveimur árum síðar, ef ég man rétt, var hvítbókin lögð fram. Þau vinnubrögð voru sannarlega til fyrirmyndar og hv. þm. Svandís Svavarsdóttir á hrós skilið fyrir það. Ég gæti vel skilið hæstv. ráðherra ef hann kæmi hér og hefði rök í sínu farteski og vildi benda sérstaklega á þá parta laganna sem hann telur óvinnandi að standi áfram í lögum. Það hefur hæstv. ráðherra ekki gert. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sagði í ræðu sinni áðan að líkast til væru það ekki nema þrjú eða fjögur atriði sem væri virkilegur ágreiningur um. Ég held, frú forseti, ef ég miða við það sem ég les í frumvarpinu og greinargerðinni með því og miðað við það sem hæstv. ráðherra sagði í framsöguræðu sinni í gær, að þetta séu í raun bara tvö atriði. Fyrst og fremst er það sá bálkur laganna sem varðar akstur utan vega. Ég verð að segja að það tel ég að sé einn þarfasti bálkur þessara laga. Ég geri mér grein fyrir því að miklar deilur risu um hann. Ég setti mig töluvert inn í þær deilur á sínum tíma. Á sumum þeim agnúum sem menn leiddu í ljós að virkilega voru til staðar fannst mér að menn fyndu bætur, annars konar gagnrýni var að mörgu leyti ekki á góðum rökum reist, en ég geri mér samt grein fyrir því að þarna er verulegur meiningarmunur. Þetta er annað atriðið. Hitt er svo það atriði sem varðar færslu á skipulagsvaldi frá sveitarfélögum til ríkisins. Þó má segja að þar sé ekki um annað að ræða en útfærslu og framvinnslu á ákvæðum sem menn ræddu hér mjög lengi um í tengslum við rammaáætlun. Þegar hæstv. ráðherra flutti framsögu sína í gær fannst mér þau rök sem hann flutti fyrir því að fella lögin öll úr gildi að öllu leyti fánýt. Hæstv. ráðherra sagði m.a. að lögin hefðu þótt einkennast af boðum og bönnum. Nú er það þannig að náttúruvernd er með mikilvægari lagabálkum sem menn setja. Hún varðar það sem okkur öllum er hugsanlega hvað heilagast, þ.e. náttúruna og þar með þá jörð sem við skiljum eftir handa eftirkomendum okkar. Það er einfaldlega ekki hægt að setja skikk á svo viðkvæman málaflokk án þess að hafa einhvers konar boð eða bönn. Þá rifja ég það upp þegar lögin sem sett voru 1999 voru í umræðu töluðu menn einnig um boð og bönn. Ég rifja það líka upp að lögin sem voru lögð fram sem frumvarp af fyrrverandi formanni Framsóknarflokksins, Eysteini Jónssyni, sem virkilega brutu í blað og eiga líka sinn sess í Íslandssögunni, þóttu einnig fela í sér boð og bönn. Ég minnist þess þegar forveri hans setti sín lög fram og maður getur lesið um í Íslandssögunni, Bjarni Benediktsson á sínum tíma sem var menntamálaráðherra, ég held það hafi verið 1955 eða 1956, þóttu það líka vera boð og bönn. Þá vildi reyndar svo til að afi eins af núverandi þingmönnum, sem var virkur í Sjálfstæðisflokknum og mikill náttúruverndarmaður, braut á bak aftur þá andstöðu. Það hafa alltaf verið ásakanir um það að lögum um náttúruvernd fylgi boð og bönn. Hæstv. ráðherra nefndi síðan tvennt þegar hann var spurður út í ástæður sínar. Hann sagði að orðskýringar væru óljósar. Þá þótti mér nú taka í hnjúkana þegar haft er í huga að einhver merkasti orðskýringamaður samtíðarinnar, sá sem sannarlega hefur gildastur setið á Alþingi síðustu áratugi, Mörður Árnason, samdi þær. En gott og vel. Hæstv. ráðherra nefndi dæmi. Hann sagði að skýringar á orðinu „ræktarland“ væru ekki nægilega góðar og þær læsu sig með slæmum hætti að hans mati í gegnum frumvarpið. Þetta eru rök. Í öðru lagi sagði hann að það væru óljós skil, og þá væntanlega valdmörk, millum sveitarfélaga og ríkisstofnana og jafnvel millum ríkisstofnana. Hann nefndi eitt tiltekið dæmi um það. Það eru líka rök. Hvoru tveggja þessara dæma mundi ég skilgreina sem skavanka. Þetta er ekkert sem ekki er hægt að setja niður. Hinar raunverulegu deilur sem standa hér á millum blokka í þessu máli snúast um akstur utan vega. Ég held að það væri hægt að finna lausnir á því. Þær snúast um færslu á skipulagsvaldi frá sveitarfélögum til ríkisins. Ég er ekki jafn viss um að það sé hægt að finna endilega málamiðlun sem menn gætu allir sætt sig við um það, en ég tel að það eigi að láta á það reyna og kem að því hér á eftir af hverju ég er þeirrar skoðunar. Ég rifja upp að síðasta kjörtímabil var töluvert frábrugðið fyrri kjörtímabilum. Þar voru stríðsæsingamenn á báða bóga. Það var mikill hiti í öllum og sá hiti stappaði nærri því að kvikna í loga hér undir lok síðasta kjörtímabils, nákvæmlega þegar við vorum að afgreiða þennan lagabálk. Það á sinn þátt í því að tilfinningar eru svo heitar. Þegar hæstv. ráðherra kemur í sín ráðuneyti sem nýr ráðherra hef ég í sjálfu sér skilning á því að það sé brennt inn í hans hugsun að þarna sé um að ræða mál sem ekki sé hægt að finna neinar sættir eða málamiðlun á. Það er kannski ástæðan fyrir því að hæstv. ráðherra gerði ekki það sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sagði að hann hefði átt að gera, nota tímann frá kosningu til þess að kanna það. Ég hefði verið fyllilega sáttur við það að hann sjálfur settist niður t.d. með hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur, fyrir hönd að minnsta kosti nokkurra flokka í stjórnarandstöðunni, og freistaði þess að ná samkomulagi. Ég studdi það frumvarp sem hv. þingmaður lagði fram sem ráðherra í einu og öllu. Ég hefði sætt mig við þá niðurstöðu. Þá ber þess auðvitað að geta að ég er ábyrgðarlaus af stjórnarathöfnum í dag. Ég hef ekki vald til að fylgja fram mínum vilja nema reyna að færa rök fyrir mínu máli. En þá hugsa ég til þess að hér erum við stödd á útlíðandi nóvember. Lög þessi sem eru svo umdeild eiga ekki að taka gildi fyrr en 1. apríl. Það eru allnokkrir mánuðir til þess að láta á þetta reyna. Ég er þeirrar skoðunar að það eigi að gera. Ég segi eins og ég sagði í andsvörum fyrr í dag að ég vil bíta í það gallsúra epli að láta af höndum eitthvað af því sem ég tel vera mjög mikilvægt til að halda inni prinsippatriðunum. Þessi prinsippatriði fyrir mér eru nokkur. Það sem skiptir mestu máli er það sem við höfum í gegnum árin kallað meginreglur umhverfisréttarins. Þar er tvennt; það er varúðarreglan og það er greiðslureglan sem við á sælum umhverfisráðherradögum mínum kölluðum reyndar mengunarbótaregluna. Það er rétt að rifja upp að þegar menn ýta á eftir því að þetta verði tekið upp í íslenskan rétt er ekki eins og þeir séu að biðja um að íslensk lög verði gerð að einhvers konar framúrstefnulögum. Það er ekki eins og þetta sé eitthvað sem aðrar þjóðir sem við gjarnan berum okkur saman við hafi ekki fyrir löngu tekið upp í sinn rétt. Við erum orðin eftirbátar annarra landa hvað þetta varðar. Ég geri mér fyllilega grein fyrir því að varúðarreglan setur ákveðna tálma á framkvæmdavilja, framkvæmdagleði og framkvæmdahraða ef um er að ræða framkvæmdir sem ekki hafa verið rannsakaðar nægilega vel. Það má útskýra varúðarregluna með ýmsum hætti. Einn er sá að náttúran eigi að njóta vafans. Tæknilegri útfærsla felur í sér að ekki á að láta skort á gögnum um afleiðingar framkvæmda leiða til þess að þær séu heimilar. Með öðrum orðum, það er sett rannsóknarskylda á stjórnvaldið. Ég tel það eðlilegt. Í mínum flokki mundi ég vera flokkaður í hópi nýtingarsinna. Ég er þeirrar skoðunar að það eigi að nýta náttúruna, en ég er jafnharðan þeirrar skoðunar að það eigi að láta náttúruna njóta vafans. Ég er algjörlega þeirrar skoðunar að sá sem mengar eigi að greiða fyrir það með einhverjum hætti. Þetta tvennt er fyrir mér mikilvægustu reglurnar og það mikilvægasta sem í lögunum er að finna. Upp á það að reyna að halda þessu inni er ég reiðubúinn til að gera málamiðlanir. Það er vel hugsanlegt að fara þá leið, ef það er vilji fyrir því, að ákveðnir hlutar í þessum lagabálki taki gildi, aðrir ekki ef ekki um semst. Þá rifja ég það upp að ég sem umhverfisráðherra lagði fram lög um varúðarreglu og mengunarbótareglu 1994 sem ekki náðu fram að ganga vegna samstarfsflokksins, ekki vegna Framsóknarflokksins. Rétt er að tengja við það og ágætt fyrir þann mann hér sem nýsestur er í salinn, sem telur sérstaklega að sér veist þegar Framsóknarflokknum er álasað, að þeim flokki er heldur ekki alls varnað í þessum efnum. Það var umhverfisráðherra Framsóknarflokksins sem árið 1996 lagði fram um þessi mál lagafrumvarp sem ekki náði fram að ganga, og ekki heldur náðu skýr ákvæði um varúðarregluna fram að ganga 1999. Ég segi ærlega: Þessu vil ég ná fram. Í annan stað stend ég föstum fótum í hinu forna bændasamfélagi hvað varðar almannarétt og finnst að ég sé þá að minnsta kosti kominn með aðra löppina yfir á hólma Framsóknarflokksins. Árið 1999 var lögum breytt með ákaflega óheillavænlegum hætti, að mínu viti. Þá var settur í lögin tálmi á almannarétti. Mjög ríkur almannaréttur hefur alltaf fylgt okkur frá þjóðveldisöld. Þeir menn í salnum sem þekkja til fornra lagabóka geta staðfest það að hinar fornu bækur eins og Grágás og Jónsbók hafa ítarleg ákvæði, heila bálka, um almannarétt. Þar kemur fram að mönnum er frjáls för og ekki bara það, þeir mega nytja landið á meðan þeir eru á ferðalaginu. Þeir mega lesa ber, gott ef þeir mega ekki líka veiða fisk úr vötnum á meðan þeir ferðast yfir landið. Það er töluverð göfgi yfir þessu. Árið 1999 var þessu breytt þannig að ekki mátti fara yfir óræktað land ef það var afgirt. Þetta er meginbreyting. Ég er ofboðslega mikið á móti þessu. Þetta er frávik frá hefðum bændasamfélagsins, sprottið frá árunum í kringum 1970 þegar nýr hópur landeigenda varð til. Borgarbörnin fjárfestu í jörðum og landnæði, girtu það og litu á sem framlengingu af garðinum sínum. Þetta þrennt er fyrir mér mjög mikilvægt. Ég vildi gjarnan beina því til hæstv. ráðherra sem spurningu, miðað við hversu langur tími er til stefnu, þ.e. fram til 1. apríl, hvort hann telji ekki í anda eigin yfirlýsinga við stjórnarmyndunina og sinna manna þegar þeir töluðu um áherslu á sátt, á samráð og samvinnu - ég tel að stjórnarandstaðan hafi fyrir sitt leyti til þessa tekið undir það - hvort hann telji það ekki einnar messu virði eins og París forðum að láta á það reyna?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að deila með okkur af reynslu sinni og innsæi í þessum efnum. Ég neita því ekki að eftir að hafa verið í þingsölum ekki lengur en eitt kjörtímabil, og þá á ráðherrabekknum allan tímann, er ég nokkuð hugsi yfir þessu máli og hvernig það ber að. Þrátt fyrir að hafa setið í þingsal í gær og hlustað á bæði framsögu hæstv. ráðherra og umræðuna finnst mér enn standa yfir leitin að tilefninu sem leiðir til þeirrar niðurstöðu að fara fram með svona miklum þunga og svo miklu offorsi að slá af lög sem eiga sér þennan langa og mikla aðdraganda, allt frá haustinu 2009. Við erum í raun að tala um fjögurra ára samfellda vinnu sem ráðherrann ætlar að henda til hliðar og afturkalla. Þingmaðurinn fór yfir þrenns konar athugasemdir sem hafa komið fram í máli ráðherrans á ýmsum stigum; í framsögunni, greinargerðinni með frumvarpinu, fjölmiðlum og víðar. Það eru í fyrsta lagi orðskýringar og minni háttar mál, núningsfletir og hlutir sem hægt er að laga með því að nýta tímann vel. Í öðru lagi eru stærri þættir sem eru kannski í heilum köflum laganna, eins og akstur utan vega. Svo er það sálin í lögunum, stóru atriðin, styrking ákvæðanna um sérstaka vernd, varúðarreglan, greiðslureglan o.s.frv. Ég vil spyrja þingmanninn hvort hann hafi af reynslu sinni, yfirsýn og þekkingu á því hvernig málin skipast í þingsal fundið út hvert tilefni ráðherrans sé.

Frú forseti. Eins og hv. þingmaður veit hef ég gaman af að spá í gang hinna pólitísku himintungla. Ég hef mínar verstu grunsemdir, en þær byggja bara á fimbulfambi mínu og ég tel ekki tilefni til að tefja þingið með því að láta þær koma fram. Ég er hins vegar sammála hv. þingmanni um að það er ákveðin sál í þessum lögum og ákveðin samfella. Hv. þingmaður tók til dæmis eftir því að ég eyddi ekki tíma mínum í að reifa hina sérstöku vernd sem mér finnst mjög merkileg, sem er í 57. gr. ef ég man rétt, sem er þó ekki annað en framþróun á 37. gr. í lögunum frá 1999 þar sem sagt er að forðast skuli röskun náttúruminja eins og kostur er en núna sagt að það skuli gera ef ekki er annarra kosta völ. Eins og hv. þingmaður man er þetta það ákvæði sem atvinnulífið festi klær sínar í. Ég man langt aftur, en kannski er það ekki lengra síðan en 2007/2008 þegar menn veltu fyrir sér þessum lögum af hálfu atvinnulífsins, gott ef það er ekki skýrsla frá VSÓ ráðgjöf, jú, sem skoðaði þetta ákvæði. Það verktakafyrirtæki úti í bæ sem var fengið til þess að skoða þetta komst að þeirri niðurstöðu að þetta skipti engu máli fyrir atvinnulífið vegna þess að þetta varðaði náttúrufyrirbæri sem atvinnulífið kemur aldrei nálægt - eldvörp, eldhraun, slíka hluti sem eiga að njóta sérstakrar verndar - þannig að ég eyddi ekki tíma mínum í það. Ég tel að að ráðherrann geri ekki ágreining um það við okkur. Það er annað í þessu sem við höfum farið yfir í dag sem hæstv. ráðherra er illa við og ég tel að í þessari stöðu eigum við að leita samninga til þrautar til að varðveita meginreglurnar. Þær skipta mestu.

Ég er sammála hv. þingmanni um það, ef við vitum tilefnið ættum við að geta sest yfir málið. Ef tilefnið er hins vegar, eins og þingmaðurinn lætur að liggja, að það snúist um það að sérstaka verndunar- og varúðarreglan sé þyrnir í augum Samtaka atvinnulífsins og annarra framkvæmdaraðila og þar sé hinn raunverulegi mótor sem rekur hæstv. ráðherra áfram er spurning hvort þar liggi skýringin á því að nýtt frumvarp til náttúruverndarlaga er ekki á þingmálaskrá ráðherrans og að vinna að endurskoðun laganna hefur ekki hafist frá kosningum, hvorki að hluta né í heild. Úr því að tíminn hefur ekki verið sérstaklega vel notaður frá kosningum, nú er komið hartnær hálft ár, og við vitum ekki enn þá almennilega tilefnið, við höfum ekki fengið það fram, velti ég fyrir mér hvort þingmaðurinn sjái einhvern flöt á því, 

Ég veit ekki nákvæmlega hvað það er, herra forseti, sem hæstv. ráðherra er á móti og þá ríkisstjórnin öll. Ef það er varúðarreglan tel ég að það sé ekki mikill flötur til sátta. En það er ekkert víst, látum á það reyna. Eins og gamall vísindamaður byggi ég bara á staðreyndum. Þær staðreyndir sem ég hef fyrir framan mig eru tvenns konar, greinargerðin sem hæstv. ráðherra leggur fram með frumvarpinu og ræða hans í gær. Í ræðu hans í gær var að finna einungis eitt meginatriði, tel ég, það var færsla á skipulagsvaldi frá sveitarfélögum til ríkisins. Hitt var kostnaður og ég gef ekkert fyrir það við svona lög, 100 millj. kr. kostnað. Ef hv. þingmaður vill að öðru leyti fá einhverjar vísbendingar er náttúrlega óþægilegt fyrir framkvæmdaglaða ríkisstjórn sem er kannski orðin svolítið taugaveikluð yfir að lítið er að gerast að hafa svona lög sem hún telur að kunni hugsanlega að 

Virðulegi forseti. Það er ánægjuefni að taka þátt í þessari umræðu nú. Ég átti þess kost að vera hér síðustu daga þingsins fyrir kosningar og kom inn í þetta mál á lokasprettinum og man þar af leiðandi svolítið hvernig hitinn var og eldglæringarnar sem hv. þingmaður lýsti ágætlega í ræðu sinni. Ég sat líka fund á Akureyri með Ferðaklúbbnum 4x4 ásamt Ólafi Þór Gunnarssyni sem þá sat á þingi og leiddi þetta mál í umhverfis- og samgöngunefnd með fleirum. Af því að óánægjuraddir höfði verið svo háværar kom það mér í rauninni ánægjulega á óvart hvernig þessi hagsmunasamtök tjáðu sig á fundinum og voru í heildina nokkuð sátt við frumvarpið og það sem hefur verið mikið rætt hér, þ.e. akstur utan vega. Eins og kom meðal annars fram hjá hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur í gær og eflaust fleirum vilja auðvitað flestir fara eftir þessum reglum. Það eru svartir sauðir alls staðar sem skemma alltaf fyrir hinum. Ég eins og aðrir hef áhyggjur af því af hverju ákveðið er að leggja hér fram afturköllun á lögunum í heild sinni í stað þess að fara í þá vinnu að lagfæra það sem stjórnarmeirihlutanum finnst þurfa að lagfæra. Ég hef íhugað: Getur verið að það sé ekki meiri hluti innan stjórnarmeirihlutans fyrir því að lagfæra þá agnúa sem þeir telja vera á þessum lögum? Af hverju þarf að afturkalla lögin í heild sinni? Hvað finnst hv. þingmanni um þessar fílósóferingar mínar? Telur hann líka að með einhverjum hætti sé hægt að ná málamiðlun eins og hæstv. ráðherrann kom inn á að þyrfti að gera, þ.e. 

Mér líkar vel við fílósóferingar hv. þingmanns, ég hef af fáu jafn gaman og pólitískum fílósóferingum. Hv. þingmaður spyr síðan hvort ég telji að það sé einhver flötur á samkomulagi. Ja, ríkisstjórnin hefur valdið í sínum höndum, það kostar hana ekkert að láta reyna á það. Hún gæti meira að segja skorað prik með því að gera það og ef ekki næðist saman gæti hún þess vegna sagt að það væri ósáttfýsi og óskammfeilni stjórnarandstöðunnar að kenna. Ég hef mínar sálfræðilegu skýringar á þessu og eins og ég drap aðeins á eru þær þessar: Það var gríðarleg heift í þessum þingsal, eins og hv. þingmaður rifjaði upp af skammri veru sinni hér rétt fyrir þinglok, áður en við gengum til kosninga. Kosningar eru yfirleitt ekki atburðarás sem er fallin til þess að draga úr hita heldur magnar hann. Í þeirri sálfræðilegu stöðu komu menn aftur til þings. Ég held sem sagt að ákvörðunin sem kom fram nokkuð snemma, minnir mig, einhvers konar yfirlýsingar um að menn ætluðu að ráðast í þetta hervirki, hafi borið merki þess. Nú finnst mér hins vegar hæstv. ráðherra hafa í ýmsum efnum komið viturlega fram og verið klókur. Ég nefni t.d. markríldeiluna. Ég hef sagt það opinberlega, kannski vegna þess að hann er náttúrlega skuggalega nærri línu síðustu ríkisstjórnar, en hann hefur staðið sig vel í því máli. Þar hefur hann sýnt að hann getur hugsað með köldu höfði og rökvísu og staðið á löppunum á meðan. Það finnst mér að hann eigi að gera í þessu máli. En mér finnst hann ana áfram eins og ég sagði í upphafsorðum ræðu minnar áðan. Hann er eins og hið ómögulega, eins og hestur á brokki sem lendir undir eigin hófum. Það er náttúrlega ekki fallega sagt um hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra, en þannig finnst mér þetta frumvarp vera. Mér finnst þetta vera slys, mig tekur þetta sárt. Ég er þeirrar skoðunar að þessi lög hafi verið ein best unnu lögin á síðasta kjörtímabili. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin. Ég tek undir þetta því að þegar ég fór að skoða málið á síðustu metrunum og fékk örlítið að funda með þáverandi þingmanni sem fór fyrir þessu máli, eins og ég nefndi hér áðan, þá kom það mér í rauninni á óvart hversu margir hefðu komið að málinu í mörg ár. Afraksturinn er auðvitað sá sem við stöndum frammi fyrir. Ég velti þessu samt upp hér með þingmanninum: Það á að leita að víðtækari sátt en nú er raunin að mati hæstv. ráðherra - fyrir hverja á sáttin að vera? Ég held að það sé augljóst mál að ef maður sættir einn þá getur það reitt annan til reiði eða a.m.k. leitt til minni sáttar. 
             Svo er kannski grundvallarspurningin: Er sáttin mikilvægari gagnvart einhverjum tilteknum aðilum fremur en öðrum? Hvað heldur þingmaðurinn um það?

Já, sáttin er mikilvægust fyrir einn aðila þessa máls og það er sá sem á að njóta vafans. Það er náttúran. Ég lít á þetta úr þeirri stöðu að hér er um að ræða lög sem ég tel mjög mikilvæg. Ég tel marga kafla þeirra vera mjög mikilvæga og hef sagt það hér áður að það er að sönnu samfella í þeim. Það er samt sem áður þannig að frekar en að sjá þeim kastað vildi ég sjá ákveðna hluta í gildi. Mér finnst þegar ég les greinargerðina og ég bendi hv. þingmanni á að lesa tvær síðustu málsgreinarnar - þar er bókstaflega sagt að vinnan í framhaldinu verði mjög löng og tímafrek. Ekki ætlar þetta fólk að fara að leggja fram umdeild lög á árinu fyrir kosningar. Ég dreg því þá ályktun að menn séu hættulega nærri því að ætla að gera ekkert á þessu kjörtímabili. Þá vil ég frekar eitthvað en ekkert.

Virðulegi forseti. Það er svolítið merkilegt að hlusta á þessa umræðu því að hv. þingmenn eru í því hlutverki að vera með svolitla ágiskun um hvað það gæti nú hugsanlega verið sem veldur því að hæstv. ráðherra hugnist að draga þessi lög til baka. Þetta eru svona orðaleikir; getur það verið þetta, getur það verið hitt? Minnir mann á Útsvar að nokkru leyti þar sem menn leggja fram einhverjar setningar og orð og hvað þar er á bak við. Auðvitað eigum við ekki að vera í slíkum vangaveltum heldur á hæstv. ráðherra að koma skýrt fram með hvað veldur því nákvæmlega að hann telur að afturkalla þurfi lögin. Mig langar að spyrja hv. þingmann, af því að hann kom inn á það að við mættum ekki verða eftirbátar annarra landa í kringum okkur sem við miðum okkur oft við, hvort hann geti frætt mig betur um það hvernig ástandið er til dæmis í Noregi varðandi þessi mál, hvort hann þekki það. Hann kom inn á utanvegaakstur og að honum þætti það vera mikill ljóður, sem það er. Telur hann að ef ekkert frumvarp kemur fram á næstunni frá ráðherra sem tekur á þeim málum og að sá mikli straumur ferðamanna hingað til landsins og aukning á að menn komi með bíla sína - sá hópur hafi fengið fregnir af því að þessum lögum hafi verið kippt úr sambandi - geti valdið því að menn fari svolítið í ólympískan akstur um hálendi landsins? Við erum orðin þekkt, miklu þekktari þjóð en við vorum fyrir nokkrum árum og því veldur ýmislegt eins og eldgos og góð ríkisstjórn á síðasta kjörtímabili 

Hæstv. forseti. Ég sagði stundum sem ráðherra þegar ég fór með framkvæmdarvald að stjórnvaldið yrði alltaf að vera búið undir það sem allir telja óhugsandi. Þess vegna tel ég að þetta sé möguleiki en fjarlægur er hann, að menn beinlínis markaðssetji landið út á það, ég tel það hæpið en ekki er hægt að útiloka það. Ég held að menn mundu þá bregðast til varna. Hv. þingmaður veltir síðan fyrir sér, eins og fleiri, hvað vaki fyrir ráðherranum. Nú er þessi ráðherra svolítið sérstakur að því leyti til að hann er yfirleitt ekki að skafa utan af skoðunum sínum. Hann segir þær út og hefur stundum uppskorið fyrir ærið andstreymi á stuttum ráðherradögum. Þess vegna tók ég það sem hann sagði og skrifaði í greinargerðinni eins og þar stóð og var sagt. Þar telur hann upp ýmislegt, hann telur upp boð og bönn, óljós valdmörk millum ríkisstofnana, millum ríkis og sveitarfélaga. En það er bara eitt sem skiptir máli sem hann lagði áherslu á í hvoru tveggja og það er færslan á skipulagsvaldinu eða hluta þess, mjög litlum parti, tímabundið frá sveitarfélögum til ríkis. Eins og við vitum er það heilagt mál í augum sveitarstjórnarmanna og það er ekkert sem kemur þeim jafnmikið úr jafnvægi. Og nokkrir eru hér í salnum og eru allir eldrauðir í framan þegar ég segi þetta. Ég tel að um þetta væri hægt að ná sátt, en ef menn eru hér í einhverju giski, ef maður fer vísbendingaleið væru vísbendingarnar þessar: Yfirlýsing iðnaðarráðherra á fundi Landsvirkjunar, bréf fjármálaráðherra til formanna þingflokka, tilkynning um hluthafafund í nokkrum ríkisfyrirtækjum, yfirlýsingar um að spretta upp rammaáætlun, mikil yfirlýst löngun um að fara í Norðlingaölduveitu. Þetta eru vísbendingarnar.

Virðulegur forseti. Auðvitað hefur maður áhyggjur af því að þetta séu kannski fyrst og fremst hugmyndir hæstv. ráðherra og ríkisstjórnarinnar að fara í Norðlingaölduveitu og það sé kannski rétta svarið, því miður. Hv. þingmaður kom inn á það áðan varðandi túlkun á ræktuðu landi, að hún væri kannski óskýr. Farið var í að finna lausn á því og skilgreina upp á nýtt sem endaði á því að vera skilgreint þannig að það land sem hefði verið í notkunarleysi síðustu þrjú ár, að mig minnir, teldist ekki til ræktaðs lands og mætti því ganga um það. Telur hv. þingmaður að skerpa þurfi frekar á hugtakinu ræktuðu landi í þeim lögum sem er verið að tala um að afturkalla?

Nei, alls ekki, ég tel það ekki sjálfur, og það er mjög í anda þess skikks sem var á Mýrum vestur þar sem ég ólst að hálfu leyti upp í grónu bændasamfélagi. Hins vegar var það ráðherrann sem lagði þetta sem röksemd á borðið. Og ég vil semja við ráðherrann í þessu máli. Ef hæstv. ráðherra telur að breyta þurfi þessari skilgreiningu þá er ég sannarlega reiðubúinn að skoða það. Ég teldi nú að eitthvað slíkt væri ákaflega lítið verð fyrir ýmislegt annað sem hægt væri að ná fram ef samkomulag næðist. Ég orðaði það svo að þetta væru bara skavankar sem væri hægt að ráða auðvelda bót á. Hæstv. ráðherra taldi að vísu í ræðu sinni í gær að þetta væri töluvert afdrifarík orðskýring. Hann sagði að hún væfi sig í gegnum frumvarpið allt. Ég þekki það svo sem ekki nógu vel, kannski af því að ég er ekki alveg út í ystu háræðar þessa frumvarps kunnur. En ef hann segir það er ég reiðubúinn að skoða það mál eins og önnur.

Hæstv. forseti. Við ræðum hér um náttúruverndarlögin, þ.e. þá tillögu hæstv. ráðherra að fella þau úr gildi. Þrátt fyrir að hafa hlustað á umræðuna frá upphafi og lagt mig eftir því að reyna að átta mig á því hvað liggur að baki hjá hæstv. ráðherra er mér algjörlega óskiljanlegt hvers vegna frumvarpið er flutt. Þetta er frumvarp til laga um að fella úr gildi mál sem er búið að vera til afgreiðslu í langan tíma, fá ítarlega umræðu, vandaða umfjöllun, m.a. í nefndum þingsins, lauk á vorþingi og nýr ríkisstjórnarmeirihluti ætlar að byrja á því að fella úr gildi. Hugsum okkur þetta sem almenna meginreglu í stjórnsýslunni. Ég kalla það minnisvarðapólitík þegar einstaka ráðherrar ætla að skapa sér stöðu með því að kollvarpa einhverju sem á undan er gengið. Því miður hefur verið allt of mikið um það, en að vísu ekki í þessu formi. Ég hef ekki séð það oft. Hér var lögð fram hvítbók, ítarlegar upplýsingar um það hvernig unnið hefði verið að málinu. Það er ágætt að skýra að í hvítbók er fyrst og fremst safnað upplýsingum og forsendum til þess að taka afstöðu áður en farið er út í frumvarpsvinnu. Frumvarpið var síðan unnið, það lagt fyrir þingið þar sem það fékk ítarlega umfjöllun, komist var að niðurstöðu þar sem leitað var sátta á milli aðila og frumvarpið samþykkt, að vísu með meiri hluta og með séráliti frá minni hlutanum, þremur af þeim níu sem voru í þeirri nefnd. Ég velti fyrir mér og spyr: Er nema von að fólkið spyrji mig og spyrji í samfélaginu hvað liggi að baki? Er þetta uppgjöf? Treysta hæstv. ráðherra og stjórnarflokkarnir sér ekki til að fylgja nýju lögunum eftir? Spyr sá sem ekki veit. Er það einhvers lags hroki eða jafnvel minnimáttarkennd sem kallar á að menn þurfi að sanna sig, sýna mátt sinn og megin, nú er ég kominn til valda? Er það það sem liggur að baki? Er það vegna þess að verja þarf einhverja sérhagsmuni, vegna þess að hagsmunahópar sem hafa lagst á ráðherra eða jafnvel stjórnarflokkana vilja gæta að því að þarna verði ekki breytingar sem þóknast þeim ekki? Er þetta kannski auðveldasta hagræðingarleiðin? Áætlað er að þetta kosti um 100 milljónir króna á ári, á að fresta og hætta við til þess að spara sér þann pening? Eða er það kannski það að umhverfisráðuneytið var sett sem viðbótarráðuneyti við landbúnaðar- og atvinnumálin, er það nú viðhengi og skúffa í ráðuneytinu, málið alls ekkert brýnt og leggja menn ekki mikla áherslu á málaflokkinn? Ég ætla ekki að svara þessum spurningum en mér finnst ástæða til að velta þeim upp einfaldlega vegna þess að þetta er það sem maður er spurður að og það sem menn velta vöngum yfir. Ég óttast að þarna sé verið að gæta ákveðinna sérhagsmuna, verið sé að undirbúa eða réttara sagt gæta þess að setja ekki upp frekari hindranir til að koma ákveðnum hlutum í gegn. Ég ætla að vona að ég hafi rangt fyrir mér vegna þess að við höfum ekki efni á því að leika okkur með náttúruna á nokkurn hátt. Þegar maður skoðar hvers vegna verið er að fella þessi lög úr gildi og fer að lesa greinargerðina spyr maður einnig: Um hvað er ágreiningurinn? Geta menn kortlagt hann fyrir okkur nánar en gert er í greinargerðinni? Hvaða mál voru óútkljáð og hverju þarf þá að breyta? Hverju á að breyta? Hér á að fara í endurskoðun og ég geri ráð fyrir að menn verði þá að teikna nákvæmlega upp hverju á að breyta í framhaldinu. Hverjir urðu útundan í samráðinu? Það er talað um að menn hafi ekki gætt samráðs og ekki hafi verið talað við alla hópa. Ég á mjög erfitt með að skilja það miðað við það sem lagt var upp með. Ég sit þessa vikuna sem aðalfulltrúi í umhverfis- og samgöngunefnd, ég er að öllu jöfnu varamaður í nefndinni, og hef gætt þess að fara yfir þetta frumvarp, þess vegna kem ég hér í ræðu. Ég hef tjáð mig um það í andsvari við hæstv. ráðherra að ég tel gríðarlega mikilvægt að allir þeir sem komu að frumvarpsgerðinni og fjölluðu um það, skiluðu áliti, verði kallaðir inn í nefndina að nýju og farið verði yfir það. Ég fagna því að hv. þm. Höskuldur Þórhallsson, formaður hv. umhverfis- og samgöngunefndar, hafi tjáð þá skoðun að honum finnist það eðlilegt. Hann gerði það í morgun í útvarpsþættinum Í bítið. Ég treysti á að menn fari í vandaða vinnu til þess að greina um hvað ágreiningurinn er og fari í að leita leiða til þess að leysa hann, frekar en að henda hlutunum út af borðinu. Þess er getið í greinargerðinni að skortur hafi verið á samráði, eins og ég sagði áður. Þó fengu allir tækifæri til þess að gefa umsagnir. Það komu umsagnir, frumvarpinu var gríðarlega mikið breytt í meðförum þingsins, það betrumbætt og lagað og leitast við að finna ásættanlegar niðurstöður. Það verður þó alltaf þannig með stóran málaflokk að ekki líkar öllum allt sem þar er sagt eða skrifað. Það er talað um boð og bönn, að andinn í lögunum sé þannig. Ég hef verið að lesa lögin aftur og ég átta mig ekki á því hvernig hægt er að taka ákvörðun til einstakra þátta öðruvísi en að minnsta kosti kveða upp úr um hvað má og hvað má ekki, til þess eru lög, en ég get ekki séð að tónninn sé að öðru leyti neitt neikvæður hvað varðar þá þætti. Það er rætt um óljósa verkaskiptingu og hafa ríkisstofnanirnar verið nefndar. Það kom fram í umræðunni að það er reglugerðarheimild sem hæstv. ráðherra hefur til þess að kveða skýrar á um hvert sé hlutverk hverrar stofnunar fyrir sig í þeim málum, þannig að það ætti í sjálfu sér ekki að þvælast fyrir. Það er líka sagt hér að um sé að ræða ákveðna óvissu sem verið sé að eyða með því að draga lögin að fullu til baka í staðinn fyrir að boða að gera eigi lagfæringar á þeim fyrir gildistökuna í apríl á næsta ári. Þá veltir maður því fyrir sér hvaða óvissa felist í því að segja að draga eigi lögin til baka, láta lögin frá 1999 gilda með þeim göllum sem þar eru, segja ekkert um hverju stendur til að breyta né hvenær eigi að ljúka vinnunni í framhaldinu. Það er ástæða til þess að hafa áhyggjur af því, eins og komið hefur fram í umræðunni í dag, að það taki allt kjörtímabilið, og það dugi jafnvel alls ekki til, að endurskoða þessi lög. Ég sagði áðan að lögin sem á að fella úr gildi hafi hlotið vandaðan undirbúning og það er raunar mjög forvitnilegt að skoða söguna. Sett voru lög um náttúruvernd 1956 og það er fróðlegt fyrir þá sem eru í stjórnarmeirihlutanum að skoða hverjir voru ráðherrar á hverjum tíma og hverjir fluttu málin og hver voru meginatriðin af því að það tengist gjarnan þeim flokkum sem voru alls ráðandi á þessum tíma, sömu flokkum og stýra landinu í dag. Lögin voru endurskoðuð 15 árum síðar, 1971 og aftur 1996–1999 og nú komum við með ný lög sem eiga að taka gildi á árinu 2014, á tímum þar sem náttúruvernd hefur verið aðalumræðuefnið í samfélaginu og ekki bara í samfélaginu hér heldur í heiminum öllum. Þá er það allt í einu orðið þannig að við ráðum ekki við að setja ný lög til þess að tryggja stöðu náttúrunnar í nútímanum. Ferlið við nýju lögin var eins og ég sagði áður, skipaður var starfshópur strax 2009, hvítbókin, þ.e. sérfræðingar og þeir sem best þekktu til drógu saman helstu atriði hvað varðar náttúruvernd í eina bók - form sem ég fagnaði mjög mikið þegar ég sá það vegna þess að það er einmitt sú vinnuaðferð sem okkur vantar miklu, miklu meira af í þinginu og hjá stjórnvöldum, að menn leggi fram megingögn í málinu áður en farið er í frumvarpsgerð, leggi gögnin fram þannig að þau séu opin og til umræðu og síðan er farið í lagasetninguna í framhaldinu. Þetta endaði með lagafrumvarpi sem kom fram í nóvember síðastliðnum og síðan með lögum síðastliðið vor. Það er mikilvægt fyrir okkur að reyna að átta okkur á því þegar við fjöllum um náttúruvernd erum við auðvitað ekki endilega að fjalla um allt sem tengist náttúru okkar. Við erum með lífríkið í sjónum, við erum með íslensku náttúruna, við eigum okkar hreina loft, við eigum okkar hreina vatn, ósnertu náttúruna og víðáttuna. Við eigum gríðarlega margar náttúruperlur og það er einmitt verið að fjalla um hvernig við nýtum og hvernig við umgöngumst þessar náttúruauðlindir, hvernig við varðveitum þær og tryggjum að við göngum ekki þannig á þær í nútímanum að börnin og barnabörnin okkar fái ekki notið þeirra. Við verðum líka að tryggja að við getum haft almennan aðgang að náttúruauðlindunum. Við skulum ekki gleyma því sem hefur gerst á undanförnum árum, eitt sinn var hér bændasamfélag þar sem menn voru með bújarðir og nytjuðu land sitt fyrir hvers kyns landbúnað en nú hafa auðmenn og alls konar fólk eignast jarðir víðs vegar um landið og þar hafa menn lokað sig af þannig að jafnvel það sem á að vera tryggt í lögum, eins og að geta fylgt strandlengjunni, þar eru menn búnir að girða sig af, setja bómur, loka fyrir aðgengi og tryggja að menn komist ekkert inn á svæðin. Er það þannig Ísland sem við viljum? Ætlum við að fara út í að selja inn á öll þessi svæði þannig að almenningur hafi ekki aðgang eða geti að minnsta kosti ekki komið mjög oft? Við erum að nytja svæðin fyrir ferðamennina en við vitum líka að náttúran er ekki ótakmörkuð auðlind að því leyti að ef við göngum ekki vel um hana verður hún ekki aðdráttarafl fyrir ferðamennina að endalausu. Ég held að þarna séum við með hina eilífu spurningu um hvar jafnvægið liggur. Við höfum tekið þátt í því í alþjóðasamningum og ákvörðun að setja upp svokallað varúðarreglu til að tryggja að ef álitamál er um nýtingu og ekki liggja fyrir nægjanleg gögn látum við náttúruna njóta vafans. Ætla menn að fara að kasta því út? Það hefur verið í lögum og þarf að fylgja því betur eftir. Ég held að menn verði að vanda sig þegar verið er að fjalla um þetta. Það sem hefur ítrekað komið upp eftir að þetta nýja Alþingi og ný ríkisstjórn tók til starfa er umræðan um sátt. Ég hef alltaf stutt það orð og tekið þátt í því að vinna að sáttum í hinum og þessum málum en ég verð að viðurkenna að það hlýtur að fara að koma að því að við ræðum um á hverra forsendum sáttin eigi að vera. Mér finnst menn vera að biðja um sátt og biðja okkur um að hegða okkur öðruvísi en hefur verið gert á undanförnum árum og að sáttin felist í að við göngumst inn á vilja stjórnarmeirihlutans, það sé sáttin, gagnrýnislaust. Þannig nær maður ekki sátt og sáttin í þessu tilfelli er auðvitað við almenning, við náttúruna og í því að við reynum að leiða saman ólík sjónarmið en það kann að vera, og er auðvitað þannig í sumum tilfellum eins og ég var að ýja að í byrjun, að ólíkir hagsmunir séu á bak við annars vegar stjórnarflokkana og hins vegar þá flokka sem eru í stjórnarandstöðu og það endurspeglist í viðhorfum til nýju laganna. Gott og vel. Kortleggjum það, förum skipulega yfir hvað það er, göngum við á einhverja hagsmuni sem rétt er að verja? Ef svo er reynum þá að ýta þeim þá út af borðinu. Ég sé að hv. þm. Höskuldur Þórhallsson er kominn í salinn en hann hefur lofað okkur því í umhverfis- og samgöngunefnd að þessi mál verði rædd ítarlega og reynt verði að átta sig á því um hvað nákvæmlega ágreiningurinn er, að kallaðir verði til þeir aðilar sem fjölluðu um málið á sínum tíma og reynt að skrá og kalla til viðtals þá sem fjölluðu um málin á sínum tíma, heyra viðhorf þeirra til þess að verið sé að taka þessi lög algjörlega út af borðinu. Þá getum við metið það í hv. umhverfis- og samgöngunefnd hvort ástæða sé til að hún taki málið í sínar hendur, eins og þingið hefur gert í nokkrum málum og í auknum mæli sem betur fer, og segi þá hreinlega: Við viljum ná þessum breytingum fram á frumvarpinu. Og þingmenn sem þar sitja úr öllum flokkum koma þá bókstaflega með tillögur um breytingar ef það kemur í ljós, sem ég held að það geri, að hægt væri að ná sátt um málið án þess að henda því út af borðinu. Ég legg áherslu á að við fáum umræðuna um sáttina og í hverju hún felst. Það getur aldrei verið þannig að við eigum að hneigja okkur fyrir því sem kemur fram. Menn ræða að hér eigi að vera ópólitísk afstaða og að menn eigi ekki að heita stjórnarandstaða og svo framvegis og þá er athyglisvert að hafa nýlega verið í landi eins og Aserbaídsjan þar sem rætt var um kosningar og annað. Evrópuráðið leggur megináherslu á að tryggja stöðu stjórnarandstöðu vegna þess að hún gegnir gríðarlega miklu hlutverki í að gæta hagsmuna annarra hópa en stjórnarmeirihluti gætir á hverjum tíma. Sú gagnrýni kom fram á kosningarnar á Íslandi fyrir nokkrum árum, að aðkoma stjórnarandstöðu þyrfti að vera sterk. Við skulum því ekki vanmeta það hlutverk okkar sem erum í stjórnarandstöðu að veita nýjum stjórnarmeirihluta aðhald. Okkur var veitt aðhald þótt okkur hafi fundist óbilgirnin mikil á þeim tíma en við kveinkuðum okkur yfirleitt ekkert undan því 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fína yfirferð yfir það frumvarp sem hér er til umræðu. Mér finnst það vera að skerpast, eftir því sem umræðunni vindur fram, að áformin eru í raun órökstudd. Hvort sem maður hlustar á framsöguræðu hæstv. ráðherra, les greinargerðina eða reynir að rýna í það sem ráðherrann sagði í fjölmiðlum, þegar hann boðaði afturköllunina svo eftirminnilega á sínum tíma, þá er hann að tína upp hitt og þetta til að rökstyðja þessa leið. En maður hefði haldið að til þess að rökstyðja svo afgerandi frumvarp þyrfti afgerandi greinargerð og afgerandi rök. Ég mundi gjarnan vilja heyra hv. þingmann segja skoðun sína á því hver hann telji rökin vera. Bæði er hér talað um orðskýringar og minni háttar mál og um efnislega þætti eins og utanvegaakstur og eitthvað slíkt en svo berast böndin að sérstakri vernd og varúðarreglunni þó að ráðherrann nefni það aldrei. Það eru hins vegar þau atriði sem Samtök atvinnulífsins og framkvæmdaaðilar í samfélaginu gerðu mestar athugasemdir við á sínum tíma, ég velti því fyrir mér hvernig hv. þingmaður sér það. Ef böndin fara að berast að þessari ástæðu einni og sér þá er vandséð að hægt sé að ná einhverju samtali af viti því að þar er í raun um að ræða sálina og hjartað í löggjöfinni, allt annað í löggjöfinni hverfist um þessi meginprinsipp sem eru þau að náttúran njóti vafans.

Hæstv. forseti. Ég verð einlæglega að svara því þannig að ég geri mér ekki alveg grein fyrir því hver ástæðan er. Ég hafði uppi ýmsar getgátur og dró fram þær spurningar sem ég fékk úti í samfélaginu. Ég ætla að gefa mér það að vilji ráðherrans standi til náttúruverndar. Maður getur þá velt fyrir sér, hvers vegna er farin þessi leið? Hér taldi hv. þm. Össur Skarphéðinsson upp hugsanlegar skýringar eða tengingar við það sem er að gerast akkúrat þessa dagana, afstaðan til Norðlingaöldu, afstaðan til breytingar á stjórnum orkufyrirtækja. Býr eitthvað að baki? Ef það er eitthvað sem ég á að nefna þá óttast ég að hæstv. ráðherra telji að með lagafrumvarpinu hafi verið stigið á tærnar á einhverjum hagsmunaaðilum sem hann telur ástæðu til að verja. Það verður auðvitað hlutverk okkar hér í þinginu og hjá hv. umhverfis- og samgöngunefnd að kalla eftir þessum atriðum. Mér finnst þingið setja niður ef það lætur henda út nýju frumvarpi án þess að ítarlegar skýringar komi á því hver ástæðan er. Þess vegna á líka að hugleiða alvarlega hvort þingið taki ekki málið í sínar hendur og breyti frumvarpinu í samræmi við ósk nýs meiri hluta á þinginu og þá í anda þeirrar sáttar að allir geti sætt sig við það með hjásetu eða stuðningi. Það væri verðugt verkefni fyrir þingið og miðað við þær ræður sem voru fluttar hér á síðasta kjörtímabili væri gaman að sjá það gert. Það eru mörg dæmi um að slík frumvörp 

Virðulegi forseti. Það er mikilvægt að þingið búi yfir liðsmönnum eins og hv. þm. Guðbjarti Hannessyni sem hefur þann eiginleika sem endurspeglast ítrekað í málflutningi hans að trúa því besta um fólk. Þegar hann segir hér að hann trúi því að vilji ráðherra standi til náttúruverndar er hann góðgjarnari en sú sem hér stendur því að það er því miður allt of margt sem bendir til hins gagnstæða og hv. þingmaður nefndi það svo sem í sínu máli. Það er reyndar mjög óvenjulegt að í umhverfisráðuneytið setjist maður sem leggur til nánast á sama degi að ráðuneytið verði lagt niður. Það er eiginlega alveg með ólíkindum. Það er eins og að vera með heilbrigðisráðherra sem er á móti heilbrigðiskerfi eða menntamálaráðherra sem hefur fyrirvara á skólagöngu. 
             Það er í raun staðan sem ráðherrann ákvað sjálfur að taka sér í málaflokknum til að byrja með. En hins vegar vil ég taka undir það sem fram kemur hjá hv. þingmanni, bæði í ræðu hans og hér í andsvari, ég fagna áherslu formanns umhverfis- og samgöngunefndar og þeirri áherslu sem hann lagði í fjölmiðlum í morgun í þá veru að full ástæða sé til að skoða þetta mál í kjölinn, skoða á því allar hliðar og fá gesti á fundi nefndarinnar, þá sem um það hafa fjallað á fyrri stigum og svo framvegis því að það er alveg með ólíkindum að taka svona mikla vinnu og henda henni til hliðar. Ég höfða til sjálfstæðis hv. þm. Höskuldar Þórhallssonar og vænti þess að hann muni leiða nefndina með gagnrýnu hugarfari með það að markmiði að ná upplýstri 

Hæstv. forseti. Það kann að vera að ég sé að oftúlka væntingar eða tilætlun hæstv. ráðherra. Það er þó þannig þegar við biðjum um reglur eins og til dæmis varðandi utanvegaakstur, 95% þeirra, eða meira, sem keyra á hálendinu á Íslandi vilja vernda náttúruna. Þegar maður ferðast í því umhverfi vill maður vita hvað maður má og hvað ekki þannig að maður geti farið eftir lögum. Þetta er ein af þeim tilraunum sem voru gerðar í nýju lögunum en svo hopa menn frá því og þá skapast óvissa um hvenær verið sé að brjóta lög og hvenær sé ekki verið að brjóta lög. Mér finnst það skipta máli. Það er verið að hjálpa fólki að skilgreina í sameiningu umgengni við náttúruna okkar, hvernig við umgöngumst hana, hvaða rétt fólk hefur. Fólk vill almennt fara eftir því. Við getum svo í sameiningu slegist við hina. En það vill gjarnan gerast þegar reglurnar eru óskýrar og ekki búið að skilgreina hvað má og hvernig á að fara um land að menn brjóti lögin óviljandi. Það gildir um bændur líka. Langflestir gera sér alveg grein fyrir samhenginu, að þeir hafi mikilla hagsmuna að gæta og þeir vilja vernda náttúruna. Ég hef enga ástæðu til þess að tala niður vilja fólks til að vernda náttúruna. Það hefur líka verið beðið um að reglur séu skýrar til þess að menn viti hvað má og þurfi ekki að velkjast í vafa um það. Ég tel að það eigi að fara í þessa vinnu, að það eigi að kortleggja og kalla eftir því hvað það er sem stendur út af, hvar sé gengið of langt, hvar vanti samráð, hvaða skýringar vanti varðandi stofnanir. Það væri svo allt saman tekið fyrir í nefndinni og reynt að kortleggja, og ef lögunum verður ekki beinlínis breytt verða að minnsta kosti gefin skýr skilaboð til hæstv. ráðherra og þeirrar nefndar sem hann ætlar að skipa 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Guðbjarti Hannessyni fyrir ágætis ræðu. Við erum um margt sammála og ég vil sérstaklega taka undir þau orð, eins og ég skildi hann hér í lokin, um að jafnvel þeir sem hefðu verið á móti frumvarpinu og skilað neikvæðri umsögn þýddi ekki endilega að þeir væru á móti því að við mundum setja heildstæða löggjöf um náttúruvernd. Mér fannst það ágætt að hann minntist á utanvegaaksturinn, hann minntist á málefni bænda og landeigenda og ég held að þar liggi hundurinn grafinn. Mér fannst reyndar líka ágæt umfjöllunin um sátt. Það er rétt sem hv. þingmaður segir að sátt má aldrei felast í því að annar aðilinn kalli það sátt þegar allt fer á þann veg sem hann vill. Ég hef lagt mig fram um það í umhverfis- og samgöngunefnd að við reynum sem heildstæð nefnd að vinna saman að úrlausn verkefna. Við höfum tekið fyrir ýmis brýn og stór mál, fengið bæði fræðslu og umfjöllun og reynt svo að átta okkur á því hvar ágreiningurinn liggur. Það er kannski aðalatriðið í þeirri vinnu sem nú er fram undan, sem ég vona að verði vönduð og ítarleg, að við reynum að átta okkur á því nákvæmlega um hvað við erum sammála og hvar ágreiningurinn eða mörkin liggja. Við höfum ágætis tíma, það er öflugt fólk í nefndinni frá öllum stjórnmálaflokkum og ég bind miklar vonir við að sú vinna geti orðið þingi og þjóð til framdráttar.

Hæstv. forseti. Ég vil fagna því sem ég get þó ekki kallað andsvar frá hv. þm. Höskuldi Þórhallssyni vegna þess að í rauninni erum við sammála um það sem hann leggur hér fram. Í fyrsta lagi finnst mér skipta gríðarlega miklu máli það sem hv. þingmaður er sammála mér um, að þegar við skoðuðum umsagnir um frumvarpið á sínum tíma þá gátum við ekki stillt mönnum upp sem andstæðingum eða stuðningsmönnum og getum ekki enn. Hæstv. ráðherra sagði að öll samtök hefðu verið á móti frumvarpinu. En ef við tökum samtök sem verið hafa með fjallaferðir hér og suma af þessum jeppaklúbbum eða hvað á að kalla það, þá eru þar margir af mestu náttúruelskendum þessa lands sem hafa mikinn áhuga á því að vita nákvæmlega hvar má fara og vilja setja reglur með okkur um það hvað má og hvað má ekki. Það skiptir auðvitað mestu máli að finna út með hvaða hætti það er gert en það kostar skilgreiningar, það kostar líka að það þarf að forgangsraða hvaða svæði má nota og hver ekki. Sama gildir um bændurna, af því að ég nefndi þá áðan. Hvernig notar maður t.d. fjórhjól sem eru orðin hluti af atvinnutækjum bænda? Það er mjög vandmeðfarið mál. Þarna eru bölvaðir slóðar sem fara illa með landið en aðrir, langflestir vilja hafa þetta í lagi og bera virðingu fyrir þeirri jörð sem þeir eru að rækta. Ég fagna því þess vegna að hv. þm. Höskuldur Þórhallsson, formaður umhverfis- og samgöngunefndar, boði það hér að það verði vönduð vinna í nefndinni, að leitað verði að því hver ágreiningurinn er, um hvað við erum sammála og hverjar megináherslurnar eru. Þannig getum við með heildstæðum hætti annað tveggja endurskoðað frumvarpið eða sett það sem klárar og skýrar leiðbeiningar til endurskoðunarinnar til hæstv. ráðherra.

Virðulegi forseti. Það er nú svo sem ekki mikið að rökræða hér en mér heyrist við hv. þm. Guðbjartur Hannesson vera á frekar svipuðum nótum. Ég held að við séum nokkuð sammála um að átök síðustu ára, milli stjórnar og stjórnarandstöðu, þurfum við að reyna að forðast hér á Alþingi í lengstu lög og reyna enn frekar en áður að ná fram einhverri sátt. Það þýðir að sjálfsögðu að allir þurfa að mætast. Við skulum sjá hvort það tekst í umhverfis- og samgöngunefnd. Við höfum ágætistíma til stefnu. Það er í sjálfu sér ekkert sem liggur á að fella þessi lög úr gildi, þau hafa ekki tekið gildi formlega, taka ekki gildi fyrr en 1. apríl. Ef okkur tekst í góðri samvinnu og sátt, eins og mér heyrist stemmning vera fyrir, og ég er mjög glaður að heyra það, þá held ég að við getum komist töluvert lengra í því að móta ný náttúruverndarlög sem ég vonast til að friður verði um í framtíðinni.

Hæstv. forseti. Ég fagna því að menn reyni að vinna þetta mál til sátta og niðurstöðu. Ég held að það sé mjög mikilvægt að fara skipulega yfir það sem átti að vera helsti ávinningur náttúruverndarlaganna, þ.e. annars vegar að skýra og skerpa markmiðin og hins vegar að setja sérstök verndarmarkmið. Ég get ekki heyrt annað en að komið hafi fram í umræðu frá stjórnarliðum að þeir styðji það markmið og það kom líka fram í nefndaráliti. Einnig er rætt um meginreglurnar, um umhverfisréttinn, þ.e. varúðarregluna og greiðsluregluna. Ég hef ekki heyrt andstöðu við þessi grundvallarsjónarmið þó að menn hafi ólíkar skoðanir um hvernig eigi að túlka þau. Það er verið að tala um almannaréttinn, þ.e. rétt fólks til þess að ganga um landið og nýta sér almenninga, þjóðlendur og óræktuð svæði eftir ákveðnum reglum. Það kann að vera ágreiningur þar. Mér heyrist vera ágreiningur um skilgreiningar þar og er þá full ástæða til þess að fara yfir það í nefndinni. Við erum búin að ræða hér akstur utan vega, um mikilvægi þess að setja reglur um það. Það var svo sem búið að setja það í ákveðinn farveg að leita sátta í því máli og gefa því lengri tíma þannig að ekki þyrfti að fresta lögunum út af því. Talað er um öfluga náttúruminjaskrá, að skilgreina verndarsvæði og gefa skýrari skilaboð um hvað náttúruvætti eru og hvað skuli verja hvað sem á dynur. Ég held að það skipti líka miklu máli að við reynum að búa til umhverfi sem þýðir það að menn geti farið í framkvæmdir eða unnið í atvinnulífi án þess að endalausar deilur séu um það. Það höfum við upplifað, við vorum að reyna að ná utan um þetta annars vegar með rammaáætluninni og hins vegar með náttúruverndarlögunum. Ég held að við eigum að hafa það markmið áfram að reyna að skýra réttindi með lögunum þannig að menn viti að hverju þeir ganga. Ég held að flestir hafi kallað eftir því. Síðan hefur auðvitað verið 

Herra forseti. Við ræðum hér frumvarp sem lætur lítið yfir sér með tvær lagagreinar. Sú fyrri, 1. gr., hljóðar svo, með leyfi forseta: „Lög um náttúruvernd, nr. 60/2013, sem taka áttu gildi 1. apríl 2014, falla brott.“ Og 2. gr., með leyfi forseta: „Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Frumvarpið lætur sem sagt lætur lítið yfir sér eins og ég sagði en það boðar stór tíðindi og miklar breytingar. Það er ágætt að muna eftir því að þegar við samþykktum lögin í þessum sal, fyrr á þessu ári, voru 38 þingmenn fylgjandi lagasetningunni. Hvort þeir voru allir mættir í atkvæðagreiðslu ætla ég að láta öðrum eftir að fletta upp en það voru 38 þingmenn sem voru þessu fylgjandi, jafn margir og eru nú í stjórnarmeirihlutanum og hleyptu þessu litla frumvarpi hér í gegnum þingflokkana sína. Ég vona að þeir 38 þingmenn sem vilja hafa að engu meirihlutavilja Alþingis frá því fyrr í vor geri sér grein fyrir því hvað í þessu frumvarpi felst og hvernig þeir troða með því á nýsamþykktum lögum Alþingis. Satt best að segja vekur ýmislegt í meðferð nýrrar ríkisstjórnar á valdi smá óþægindi, m.a. þessi dálítið fruntalega leið til þess að nema úr gildi lög sem henni mislíkuðu á fyrra tímabili. Annað dæmi er að það þykir sjálfsagt að þingmaður sé í starfi bæði fyrir löggjafarsamkunduna og framkvæmdarvaldið og lúti boðvaldi ráðherra. Ég hvet það fjölmarga fólk sem er í stjórnarmeirihlutanum, margt af því vel gert fólk, að íhuga þetta vandlega í ljósi stöðu sinnar hér sem löggjafi á Alþingi. Varðandi þetta mál, náttúruvernd, þá er það eitt af fjórum merkum málum á sviði umhverfis- og náttúruverndar sem ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur kom til leiðar á síðasta kjörtímabili. Það var mikil eindrægni í stjórnarflokkunum um þessi mál. Það var mikil ánægja með þetta meðal náttúru- og umhverfisverndarfólks sem er vaxandi hópur á Íslandi, það er raunar vaxandi hópur um allan heim eins og sjá má á fjölmörgum fjöldasamtökum fólks sem hefur áhuga og áhyggjur af stöðu umhverfis- og loftslagsmála í heiminum. Þessi fjögur mál voru borin uppi af fyrrverandi hæstv. umhverfisráðherra, Svandísi Svavarsdóttur, sem stóð sig frábærlega og mun fara í sögubækurnar fyrir það að hafa af mikilli þrautseigju náð hér í gegn mikilvægum málum. Á undan henni höfðu ýmsir umhverfisráðherrar, þar á meðal Þórunn Sveinbjarnardóttir, fyrrverandi þingmaður og ráðherra, unnið að mörgum þessum málum. Ég vil einnig nefna fyrrverandi hv. þm. Mörð Árnason sem vann í þessum málum í þinginu af miklu harðfylgi en leitaði sátta. Hann var mjög samningsfús og opinn og vann í nánu samráði við umhverfisráðherra að því að leita leiða til að koma þessum málum í höfn. Það er gott fyrir þá sem eru frekar nýir hér í þinginu að gera sér grein fyrir þeim breytingum sem gerðar voru hér á fjórum síðustu árum á sviði umhverfis- og náttúruverndar og því ætla ég að fara yfir söguna með þingheimi. Gerð var rammaáætlun um nýtingu og vernd orkuauðlinda. Þar lá margra ára vinna að baki og margir sem komu að þeirri vinnu. Hún fór hér í gegn en núverandi hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra hefur margítrekað haldið því fram að þar hafi átt sér stað einhver pólitískur hráskinnaleikur og hann ætli nú ekki endilega að fara eftir því og ætli því að breyta henni. Það er ágætt að rifja það upp hér að hæstv. forsætisráðherra var varla sestur í forsæti ríkisstjórnarinnar þegar hann sagði að hann tæki nú ekki mikið mark á umsögnum um þau mál því að þær hefðu verið mikið til samhljóða. Það kallaði á mótmæli náttúruverndarfólks strax á fyrstu dögum nýrrar ríkisstjórnar, fólks á öllum aldri og úr öllum þjóðfélagshópum sem safnaðist saman fyrir framan forsætisráðuneytið til þess að mótmæla þessum ótrúlega dónaskap gagnvart umsögnum almennings, sem sendir inn umsagnir því að hann vill hugsa um almannahagsmuni og um vernd náttúrunnar til langs tíma. Náttúruvernd er nefnilega langtímaverkefni og hefur ekki endilega sömu fjármuni til að spila úr og umgjörð til þess að fjalla um þessi mál og þeir sem eiga hagsmuna að gæta í því að þeir fái að nýta náttúruna og umhverfið eins og þeim þóknast. Þetta var rammaáætlun. Svona hefur ný ríkisstjórn umgengist hana. Þá komum við að náttúruverndarlögunum og hafa aðrir þingmenn farið hér yfir sögu þeirra en ég ætla að rifja hana upp. Við eigum að muna hana því að það er óþolandi að ráðherra eða aðrir í þessum sal leyfi sér að segja að það hafi verið einhver fljótaskrift á þessari lagasetningu og ónógt samráð. Það er lygi og ég ætla að taka þátt í því að leiðrétta þá lygi. Þegar nýr umhverfisráðherra, Svandís Svavarsdóttir, setti af stað vinnu við hvítbók árið 2009 hófst umfangsmikil vinna sem tók um tvö ár. Ég hef ekki tíma hér til þess að segja frá niðurstöðum þeirrar vinnu en þær má finna í 477 blaðsíðna skjali. Í lok þeirrar vinnu hófst smíði lagafrumvarps og var það lagt hér fram í nóvember 2012. Þá tók við vinna í þinginu sem fyrrverandi hv. þingmaður Mörður Árnason leiddi, við það að sætta þau ólíku sjónarmið sem fram komu. Eins og gengur þá eru margir sem hafa skoðun á náttúruvernd, margir sem hafa hagsmuni af því hvers konar lög eru sett um náttúruvernd. Ber almennt að fagna því og líta á það sem jákvætt að sem flestir hafi skoðun á þessum mikilvæga málaflokki. Það ferðalag endaði með því að hér voru samþykkt lög rétt fyrir kosningar en eftir látlaust málþóf frá stjórnarandstöðu var gengið til samninga og gildistöku laganna frestað. Það má reyndar segja að það virðist nú ekki vera unnið hratt á stjórnarheimilinu nema ef færa þarf hlutina í fyrra horf. Það er nú einna helst að það hreyfi við blóðinu í mönnum í ríkisstjórninni. En hefði þeim verið raunveruleg alvara með að vilja lagfæra lögin með einhverjum hætti hafa þeir nú þegar haft hálft ár til þess að vinna í því og hefðu haft hálft ár til viðbótar. Það er frekar furðulegt að ekki hafi verið reynt til þrautar varðandi það hvort ekki sé hægt að gera þó einhverjar breytingar ef nýju lögin mæta ekki fyllilega þörfum allra. Þetta var annað málið frá síðustu ríkisstjórn af þeim fjórum málum sem mig langar að nefna. Ég er búin að tala um rammaáætlun sem nýir ráðherrar hafa verið með furðulegar yfirlýsingar um og þetta voru náttúruverndarlögin. Þá erum við með aðra löggjöf sem er viðskiptakerfi um losunarheimildir. Því var komið hér á, það var mjög mikilvægt. Síðast en ekki síst vil ég nefna vatnsverndarlögin, sem er innleiðing á vatnatilskipun Evrópusambandsins sem við Íslendingar ákváðum að flýta. Er það í anda þess sem sífellt fleiri jarðarbúar leggja áherslu á, þ.e. að vernda þá dýrmætustu auðlind sem við eigum sem er vatnið. Ég hef hér reynt að lýsa allri þeirri vinnu sem fram fór á sviði náttúru- og umhverfisverndar í tíð síðustu ríkisstjórnar og spegla hana í þessu mjög svo litla frumvarpi sem boðar mikla afturför. Það er hæstv. ráðherra úr ranni Framsóknarflokksins sem leggur það fram. Þetta er maður sem vinnur í arfleifð Eysteins Jónssonar og Steingríms Hermannssonar. Það er til vansa fyrir Framsóknarflokkinn að sýna engan vilja til þess að leita annarra leiða en að nema úr gildi náttúruverndarlög. Í ljósi óvissu um friðlýsingu Þjórsárvera, vandlætingu á umsögnum almennings um rammaáætlun, óljósri andstöðu við náttúruverndarlögin sem erfitt er að fá fram efnislega hver er, er erfitt að hafa trú á því að ráðherra ætli sér yfir höfuð að færa okkur fram á sviði náttúruverndar. Þau lög sem við samþykktum í vor mörkuðu tímamót og færðu okkur nær nágrannaþjóðum okkar. Ef við afnemum þessi lög nú hér á Alþingi Íslendinga þá erum við að staðfesta það að við ætlum að vera árum og áratugum á eftir öðrum þjóðum þegar kemur að vernd náttúru og umhverfis. Það er einkennilegt að lesa þetta mál. Það fyrsta sem maður rekur augun í er að frumvarp um náttúruvernd á Íslandi einkennist að mati umhverfisráðherra um of af boðum og bönnum. Ég skil ekki hvernig hæstv. umhverfisráðherra eða umhverfisráðherra almennt dettur í hug að vernd umhverfis og náttúru gagnvart þeim gríðarlegu sérhagsmunum sem hafa mikinn ávinning af því að fá að nýta náttúru og umhverfi án tillits til almannahagsmuna, getur verið án boða og banna - hvernig maður getur almennt verndað náttúru án boða og banna. Eða hvað er það sem hann vill banna minna eða alls ekki banna? Það kemur bara ekki fram í þessu frumvarpi. Mér finnst það vandræðalegt að ráðuneyti sem ég ber almennt traust til, sem er umhverfisráðuneytið, skuli skila frá sér frumvarpstexta þar sem kvartað er yfir boðum og bönnum á sviði náttúruverndar. Ég ætla ekki að fara að eltast við það hver skrifaði þennan texta en ég vona að viðkomandi embættismanni hafi ekki liðið vel þegar hann skrifaði hann og ég vona að enginn embættismaður í umhverfisráðuneytinu hafi átt frumkvæðið að því að skrifa texta sem þennan. Hæstv. forseti. Það er með sorg í hjarta sem ég tala í þessu máli en mér var ekki stætt á öðru enda er það forkastanlegt að umhverfisráðherra fordæmi boð og bönn á sviði náttúruverndar.

Virðulegi forseti. Ég held að full ástæða sé til þess að byrja á því að spyrja eftir ráðherranum og hvar hann sé niður kominn. Ég held að full ástæða sé til að hann sýni okkur þann heiður að vera viðstaddur umræðuna þar sem um slíkt stórmál er að ræða af hans hendi að hann ætlaði einhendis að afnema lögin. Ég bið forseta að kanna með veru ráðherra í þingsalnum, ég nefni nú ekki formann hv. umhverfis- og samgöngunefndar sem væri líka ágætt að hafa hér. Hv. þingmaður fór svolítið yfir pólitísku stöðuna í þessu máli, þ.e. í samhengi við þróun stjórnmálanna almennt og við hv. þingmaður deilum áhuga á þeim málum. Það er rétt sem kemur fram í máli hennar að það eru auknar áherslur almennt í stjórnmálum heimsins á græn sjónarmið og á græn mál. Við höfum fundið fyrir því og fundum vel fyrir því á síðasta kjörtímabili að hljómgrunnur var fyrir því að leggja meiri áherslu á græna pólitík og græna forgangsröðun. Lengst af hefur það verið þannig á Íslandi að Sjálfstæðisflokkurinn hefur verið svolítið einangraður í því að vera andnáttúruverndarflokkurinn. Þó hefur alltaf verið einn og einn þar sem hefur á íhaldssömum grunni lagt áherslu á græn sjónarmið, en enginn kjörinn fulltrúi Sjálfstæðisflokksins talar þannig núna, enginn. Svoleiðis fólk er ekki til. Lengst af hefur það líka verið þannig að leynst hefur einn og einn framsóknarmaður einhvers staðar sem hefur talað fyrir náttúruvernd, en núna horfum upp á ríkisstjórn þar sem Framsóknarflokkurinn gengur eiginlega lengra en Sjálfstæðisflokkurinn í þeim efnum. Ég vil spyrja hv. þingmann hvernig hún sér þetta, hvort við séum að horfast í augu við ákveðna „pólaríseringu“ 

Það urðu þau tæknilegu mistök að hv. þingmaður fékk tvær mínútur 

Herra forseti. Það er alveg rétt hjá þingmanninum að það virðist vera meiri pólarísering hér á landi en víða í löndunum í kringum okkur. Ný ríkisstjórn virðist hafa það sem leiðarljós að færa í fyrra horf, að vilja ekki horfa til framtíðar, vilja ekki horfast í augu við vaxandi kröfu almennings um að náttúra og umhverfi séu látin njóta forgangs. Raddir öfgahægrimanna um að loftslagsbreytingar séu ekki af mannavöldum, loksins er verið að kæfa þær, enda erum við farin að lifa í miðjum afleiðingum loftslagsbreytinga, síðast á Filippseyjum. Nánast allir eru sammála um að ástandið þar sé afleiðing loftslagsbreytinga. En nýja hægri stjórnin á Íslandi virðist ekki fylgja þeim alþjóðlega straumi.

Virðulegi forseti. Mér finnst það, eins og ég sagði áðan, verulega mikið umhugsunarefni hvernig þessi mál eru að þróast hér á landi, það er á skjön við það sem almennt gerist þar sem þessi mál fá sífellt meiri þunga. En ég verð að segja og það í fúlustu alvöru úr ræðustól Alþingis: Ég vænti þess að það sé ekki endilega einhugur í þingflokkum stjórnarflokkanna sem eru skipaðir ungu fólki mikið til, og vísa ég þá sérstaklega í þingflokk Framsóknarflokksins, þ.e. að hljómgrunnur sé fyrir svona kollsteypunálgun. Fólk sem fer með eld í hjarta inn í þingið og langar til að vinna á nýjan og faglegan máta - ég held að það geti ekki verið stemning fyrir því að gera hlutina akkúrat svona. Þess vegna fagna ég sérstaklega orðum hv. formanns nefndarinnar sem hefur boðað að farið verði mjög djúpt í þessa vinnu og mikið samráð.

Herra forseti. Það er mikið af nýjum þingmönnum hér í salnum og eðli málsins samkvæmt eru margir þeirra frá stjórnarflokkunum sem juku fylgi sitt í síðustu kosningum. Ég held að margt af því fólki sé ekki endilega sérstakir náttúruböðlar, ég ætla alls ekki að gefa mér það. En það er kannski líka ástæða til að brýna stjórnarliða til þess að gera kröfur til sinna ráðherra að afgreiða ekki í gegnum þingflokka umyrðalaust stórmál, eins og afturköllun náttúruverndarlaga, heldur kalla eftir því að menn færi rök fyrir slíkum stórgjörningum. Ég held að margir muni vakna upp þegar líða fer á kjörtímabilið - ef ríkisstjórnin þá lifir - og hugsi svolítið að betra 

Virðulegur forseti. Mig langar að heyra sjónarmið hv. þingmanns varðandi náttúruverndarfólk í ýmsum flokkum. Hún kom inn á það áðan að vissulega væri til náttúruverndarfólk í ýmsum flokkum eins og kempurnar Steingrímur Hermannsson og Eysteinn Jónsson, sem við þekkjum öll og börðust fyrir náttúruvernd. Telur hv. þingmaður að fólk sem studdi þessa flokka fyrir síðustu kosningar - og ekki var það borið á borð fyrir kjósendur stjórnarflokkanna fyrir kosningar að fyrir lægi að afturkalla lög um náttúruvernd eða ég minnist þess ekki - sitji þegjandi undir þessum vinnubrögðum og það komi í ljós, eftir viðbrögðum þeirra, hvort þessir flokkar og stofnanir þeirra rísi undir þeim merkjum að vera umhverfissinnar? Ég er ekki að tala um einstaklingana sem slíka.

Herra forseti. Mér er nú nokkur vandi á höndum og ég ætla ekki að fara að gera kjósendum stjórnarflokkanna upp skoðanir. En ég veit af eigin reynslu að innan Framsóknarflokksins er fólk sem er sannarlega náttúruverndar- og umhverfissinnað og ég vona að það fólk rísi upp og setji forustu síns flokks ákveðnar skorður. Í íslensku samfélagi er megnið af ungu fólki, konur í meira mæli en karlar, mjög fylgjandi náttúruvernd og umhverfisvernd og þessi krafa fer sífellt vaxandi. En það er líka fjöldinn allur af körlum, ekki síst körlum á landsbyggðinni, sem gera sér grein fyrir því að þau mestu verðmæti sem við eigum er íslensk náttúra og ýmsar af íslensku auðlindum okkar, hvaða nafni sem þær nefnast, og við þurfum að fara vel með þau verðmæti, ekki síst fyrir komandi kynslóðir.

Virðulegi forseti. Hv. formaður umhverfis- og samgöngunefndar kom hér áðan í ræðustól og mér heyrðist á honum að hann væri mjög samningsfús að taka þetta mál í vinnslu í nefndinni. Það hefur verið svolítið torvelt að skilja orð hæstv. ráðherra versus orð hv. formanns umhverfis- og samgöngunefndar. Maður spyr sig: Í hvaða farveg á þetta mál að fara? Á að leggja hér fram nýtt frumvarp þar sem byggt er að einhverju leyti á því frumvarpi sem við ræðum hér og er verið að tala um að afturkalla eða á að sníða svokallaða agnúa sem hæstv. ráðherra telur vera á þessu frumvarpi af í nefndinni? Telur hv. þingmaður að menn séu að tala sömu tungu, formaður hv. umhverfis- og samgöngunefndar og hæstv. ráðherra? Hvora leiðina telur hv. þingmaður vænlegri; að nefndin vinni þetta mál byggt á þessum lögum eða ráðherra smíði nýtt frumvarp?

Herra forseti. Ég tek undir orð hv. þm. Lilju Rafneyjar Magnúsdóttur og er ánægð með að formaður umhverfis- og samgöngunefndar ætli að kalla til alla þá gesti sem síðast komu. En ég vil líka hvetja nefndina til að kalla á sinn fund fyrrverandi umhverfisráðherra og einnig fyrrverandi framsögumann málsins, Mörð Árnason, og fá hjá þeim lýsingu á því hvernig þessi yfirferð fór fram, sýna það sjálfstæði og þá gagnrýnu hugsun að hlusta á fólkið sem leiddi þetta mál og heyra hvernig það vann sig í gegnum það. Ég veit ekki hvaða umræða átti sér stað í stjórnarflokkunum, þingflokkunum þegar þetta mál fór í gegn, ég veit ekki hvernig þeirri vinnu var lýst þar 

Forseti vill upplýsa vegna fyrirspurnar áðan að hæstv. ráðherra hefur tekið sæti sitt í salnum og formanni umhverfis- og samgöngunefndar brá fyrir hér í hliðarsal þannig að þeim óskum hefur verið mætt.

Hæstv. forseti. Mig langar að spyrja þingmanninn miðað við hvernig hún talaði um þetta mál hvers vegna síðasta ríkisstjórn kláraði það ekki einfaldlega. Þingmaðurinn vitnaði í ýmsar umsagnir um málið en sleppti til dæmis að vitna í að ýmis samtök fögnuðu því að afturkalla ætti lögin og nefni ég sem dæmi Skógræktarfélag Íslands. Svo verð ég að fá að segja að þegar þingmaðurinn vitnaði í málþóf þegar þingmaðurinn var sjálfur í meiri hluta kom leiftursnöggt upp í hugann: Hvað er þá í gangi hér og hefur verið í gangi síðastliðnar tvær klukkustundir, skulum við segja? Af því að þingmaðurinn talaði um náttúrubörn og að framsóknarmenn væru engin náttúrubörn ætla ég að tilkynna þingmanninum að þeir sem eru í Samfylkingunni eða Vinstri grænum hafa ekki einkarétt á því að vera umhverfisverndarsinnar.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið en vil benda honum á að ég sagði síðast þegar ég steig hérna í stólinn að ég vissi að það væri fjöldinn allur af fólki sem aðhylltist náttúruvernd og umhverfisvernd í Framsóknarflokknum og taldi að það fólk hlyti að gagnrýna forustu sína fyrir þetta mál. Tvær klukkustundir í málþófi er náttúrlega firra. Hér eru stjórnarliðar sem samþykktu þetta sem lög með meiri hluta atkvæða á Alþingi fyrr á þessu ári að fara yfir afstöðu sína og mótmæla því að hæstv. ráðherra meðhöndli ákvarðanir þingsins og löggjöf með þessum hætti. Varðandi það af hverju við kláruðum ekki málið þá fór ég yfir að við kláruðum auðvitað málið. Lögin eiga að taka gildi 1. apríl 2014 og það kom til af því að stjórnarandstaðan beitti hér mjög stífri andstöðu í nánast öllum málum og þetta varð niðurstaða úr samningsumleitun. En lögin voru samþykkt.

Hæstv. forseti. Ég geri ráð fyrir því að á síðasta kjörtímabili hafi verið hér meiri hluti sem hefði getað klárað þetta mál hefði hann viljað gera það. Ég skil ekki hvers vegna hér er vitnað í málþóf. Ég er búinn að sitja hér í salnum síðan málið byrjaði, tökum bara tvær síðustu klukkustundir. Það hefur nánast engin eða mjög lítil efnisleg umræða farið fram og þingmaðurinn sem var hér áðan var til dæmis ekki í salnum í gær þegar við vorum að ræða þetta mál. Hér fer fram lítil efnisleg umræða um þetta mál. Hér eru sem sagt minni hluti og meiri hluti. Þannig er það bara.

Það var og, herra forseti. Það er nefnilega minni hluti og meiri hluti, þannig er það bara. Þetta er meðferð Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins á valdi og mikið afskaplega er það ógeðfellt. En varðandi meiri hlutann hér á þinginu á síðasta kjörtímabili þá fór ég yfir það í máli mínu að það voru 38 þingmenn sem sátu á þingi þá sem studdu málið. Hverjir voru viðstaddir atkvæðagreiðslu er ég ekki með hér á hreinu en þetta getur hv. þingmaður fengið staðfest leiti hann eftir því. Ég fór einmitt yfir það að það voru jafnmargir þingmenn sem þá studdu ekki endilega ríkisstjórnina en studdu þessi mál. Þetta er alvarlegra mál en svo að það kalli á einhvern orðhengilshátt um meiri hluta og minni hluta. Hér er einfaldlega verið að vanvirða nýsetta löggjöf Alþingis.

Virðulegi forseti. Ég verð nú að byrja á því að taka undir með hv. þingmanni sem hér lauk máli sínu. Það má auðvitað velta fyrir sér hver skilgreiningin á málþófi er í þessu samhengi hér. Ekki hafa allir talað í málinu sem eflaust vildu gera það. Það er líka túlkunaratriði hvað er efnislegt og hvað er ekki efnislegt og á því höfum við eflaust skiptar skoðanir, ég og hv. þingmaður sem hér var í andsvari áðan. En mig langar til að spyrja hv. þingmann, sem hér var í ræðu áðan, af því að það kom til tals að þetta hefði farið auðveldlega í gegnum þingflokkana hjá meiri hlutanum - nú er mikið um nýja þingmenn í báðum stjórnarflokkunum, og sérstaklega Framsóknarflokknum, og hér hefur verið hvatt til þess að þeir standi nú í fæturna, hvort þingmaðurinn deili með mér þeirri trú að margir þeirra hafi ekki kynnt sér þessi mál til hlítar. 

Herra forseti. Jú, ég held að mjög mikilvægt sé að þeir sem ætla að fjalla um þetta mál, ég tala nú ekki um styðja það, kynni sér það mjög vel. Hér áðan var hv. þingmaður sem kvartaði yfir því að ég hefði í ræðu minni ekki farið efnislega í málið, en ég fór einmitt yfir það í ræðu minni að það væri eiginlega efnislega ekki mjög ljóst hvert ráðherra væri að fara. Ég valdi í 1. umr. að fara yfir þá pólitík sem felst í því að afturkalla lög sem þessi, af því að það er á þessari stundu stóri alvarleiki málsins. Fyrir nefndina komu á sínum tíma 33 gestir og fjöldi umsagna barst, hér er farið mjög ítarlega yfir frumvarpið og svo er skjal með breytingartillögum. Ég held að þingmenn þurfi að fara í ansi mikla efnisvinnu á þessum stóra og vel undirbúna lagabálki ef þeir ætla að treysta sér til að fella þessi lög úr gildi. 
            

Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni en mig langar til að velta því aðeins upp með þingmanninum hvort hún telji að með því að afturkalla þessi lög nái hæstv. ráðherra meiri og víðtækari sátt - ég hef áhyggjur af því við hverja hann vill helst ná sátt. En deilir þingmaðurinn því með mér að það sé ekki endilega í farvatninu að ná meiri sátt með því að henda þessum lögum út og ætla að fara í þau að fullu aftur? Hverra yrði þá sáttin, þ.e. er það náttúran, náttúruverndarsjónarmiðin eða eru það einhverjir aðrir nýtingarsinnar sem yrðu þar ofan á?

Hæstv. forseti. Það sem vekur áhyggjur við þessa málsmeðferð hæstv. ráðherra er að það kemur ekki fram hvaða atriði þarf að skoða nánar og hvaða hagsmunir eru svo brýnir að eðlilegt sé að láta vernd náttúru og umhverfis lúta í lægra haldi. Ég fyrir mína parta tel að hér sé verið að sýna pólitískt vald, hér sé verið að draga til baka lög sem muni valda því að ekki verði sett ný löggjöf á þessu sviði á mörgum næstu árum. Ég tel að þessi aðgerð einkennist af áhugaleysi viðkomandi hæstv. umhverfisráðherra á náttúruvernd.

Virðulegi forseti. Það umdeilda frumvarp til laga um náttúruvernd sem við fjöllum hér um, hin nýja heildarlöggjöf sem var samþykkt í vor, hefur það að markmiði að vernda til framtíðar fjölbreytni íslenskrar náttúru. Nú er hins vegar ætlunin að fella lögin úr gildi í heild sinni í stað þess að nýta tímann frá því að hæstv. ráðherra tók við sinni stöðu og fram að gildistöku, sem er nú um það bil ár, heildartíminn, og lagfæra það sem stjórnarmeirihlutinn telur að þurfi að laga. Ég held að allir hljóti að vera sammála um að frumvarpið felur í sér heilsteyptari og skýrari lagaumgjörð en við höfum áður haft um vernd íslenskrar náttúru. Við setningu umhverfisþings föstudaginn 8. nóvember tilkynnti umhverfisráðherra að þegar nýju náttúruverndarlögin væru frá yrðu smíðuð nýrri lög í samráði og sátt við alla aðila. Ég dreg í efa að það verði hægt að ná sátt við alla aðila. Ég held að það sé erfiðleikum bundið með svona stóra og viðamikla löggjöf. Margir hafa líka velt því fyrir sér eins og komið hefur fram í umræðunni af hverju ráðherra lætur ekki duga að endurskoða þau ákvæði nýju laganna sem hann telur of umdeild eða er sjálfur ósáttur við. Hæstv. ráðherra sagði í ræðu sinni að það væri svo margt sem þyrfti að laga að nauðsynlegt væri að fella lögin úr gildi og semja ný. Hann rökstuddi það í afar fáum atriðum og af því að hér var talað um „efnislegt“ rétt áðan var það akkúrat ekki þannig sem rökstuðningur hans hljómaði. Í gær kom fram spurning í ljósi þessarar skoðunar ráðherrans hvort raunverulega verði unnið á grunni hvítbókarinnar ef stór hluti laganna er ómögulegur að mati ráðherrans. Ég vona að hæstv. ráðherra svari þeim spurningum sem hér hafa komið fram í umræðunni. Langur tími og mörg tækifæri gáfust til að koma með athugasemdir og leggja þær fram því að ferlið stóð frá 2009 til vorsins sem leið, sem hlýtur að teljast gott tækifæri til samráðs. Við getum svo deilt um hvort fara eigi eftir öllum þeim athugasemdum sem fram koma. Það verður þingnefnd á hverjum tíma og þingið að vega og meta. Mikil samskipti voru við fjöldann allan af fólki, m.a. við Samband íslenskra sveitarfélaga sem hæstv. ráðherra vék að í sínu máli, og breytingar gerðar í ferlinu sem sneru að innkomnum athugasemdum. Það má lesa í bloggi formanns Sambands íslenskra sveitarfélaga að sambandið hafi verið mjög ánægt með samstarfið við umhverfis- og samgöngunefnd Alþingis á lokastigum vinnslu frumvarpsins sem varð að lögum. Í seinni tíð má í rauninni segja að líklega hafa fá mál fengið jafn ítarlega umfjöllun í samfélaginu yfirleitt, í það minnsta sem snúa að náttúruvernd eins og þetta mál. Það er auðvitað ánægjulegt að landinn láti sig það varða. Það kom fram í umræðum í vor og í umræðunum í gær og í dag að málið er yfirgripsmikið og það hefur verið og er töluvert umdeilt. Í umræðunni sem átti sér stað síðastliðið vor kom berlega í ljós að það var lögleiðing varúðarreglunnar sem fólk setti helst fyrir sig. Hér hefur verið komið inn á forsögu málsins, þ.e. gerð hvítbókarinnar, en á einhverjum tímapunkti þarf að ljúka málum af því að það var líka nefnt hér áðan. Þetta mál á sér langan aðdraganda, smíðinni lauk í vor með samþykkt meiri hluta Alþingis. Það hlýtur að vera lokapunktur sem við getum gengið út frá. Það er þannig með svo mörg lög sem hér eru sett að þau eru ekki alveg ómöguleg þó að það þurfi að lagfæra þau á einhverjum tímapunkti þegar á þau hefur reynt. Þegar fjallað er um svona stóra heildarlöggjöf er auðvitað hægt að búast við því að það verði álitamál inn í framtíðina, reynslan segir okkur það. Það hefði farið betur á því eins og ég sagði hér áðan að lagfæra þessi atriði fremur en að fella lögin úr gildi. Ég vil trúa því að íbúar landsins trúi því að við séum bandamenn náttúrunnar og að hún skipti okkur öll máli. Að vernda landið og náttúruna og tryggja að við skilum náttúrunni og umhverfinu öllu til komandi kynslóða í sama ástandi og helst betra en við tókum við því. Þetta skiptir miklu máli og er í raun grundvallaratriði málsins enda er náttúruvernd ekki eitthvert stundarfyrirbæri. Við dustum ekki rykið af henni á tyllidögum heldur er hún eitthvað sem skiptir okkur öll máli og fyrir lífskjörin í landinu. Í umræðunni í vor voru mest í umræðunni 8. gr.–32. gr. og í sjálfu sér ánægjuefni að margir hafi látið sig þetta mál varða. Gerðar voru ítarlegar breytingar sem snertu almannarétt, sérstaklega á 18. gr., sem síðar varð 17. gr. og hér hefur mikið verið rætt um. Þá var færð inn breyting í greinina um akandi umferð til að mæta einmitt athugasemdum og áhyggjum útivistarfólks. Aukin ferðamennska er staðreynd og ferðamenn sækja mikið í óspjallaða náttúru og þess vegna þarf þessi löggjöf sem snýr að því m.a. að vernda náttúruna að vera sterk og hún á að geta dugað okkur til framtíðar. Ég ætla að fara hér yfir varúðarregluna í 9. gr., með leyfi forseta, sem hljóðar svo: „Þegar tekin er ákvörðun, t.d. um skipulag, framkvæmd eða starfsleyfi, án þess að fyrir liggi með nægilegri vissu hvaða áhrif hún hefur á náttúruna skal leitast við að koma í veg fyrir mögulegt og verulegt tjón á náttúruverðmætum. Ef hætta er á alvarlegum eða óafturkræfum náttúruspjöllum skal skorti á vísindalegri þekkingu ekki beitt sem rökum til að fresta eða láta hjá líða að grípa til skilvirkra aðgerða sem geta komið í veg fyrir spjöllin eða dregið úr þeim.“ Þetta er kjarni málsins og þetta er deiluefnið. Á heimasíðu Framsóknar segir, og kom einmitt fram í ræðu hæstv. ráðherra að ég held, með leyfi forseta: „Markmiðið verður að ná sem víðtækastri sátt um lögin og ná lausnamiðaðri sátt sem yrði til jákvæðra breytinga fyrir okkur öll sem unna okkar fallega landi sem og hina fjöldamörgu ferðamenn sem til landsins koma. Lögð verður áhersla á að horfa á málið út frá lausnum, hugsa fram á við og setja sér eftirsóknarverð markmið. Í þeirri vinnu verður tekið tillit til þeirrar gagnrýni sem hefur komið fram um að ekki hafi verið nægjanlegt samráð við fjölmarga hagsmunaaðila. Það þarf að fara í vinnu með ýmis sjónarmið t.d. skógræktarinnar, sveitarfélaganna, ferðafrelsis og Landsambands landeigenda.“ Framsóknarflokkurinn virðist hafa gleymt því að í aðdraganda framlagningar frumvarpsins fór fram mjög mikil og ítarleg vinna og samráð við aðila í samfélaginu, m.a. með nefnd sem hæstv. umhverfisráðherra skipaði í nóvember 2009 og þeirri vinnu lauk með viðamikilli hvítbók. Virðulegur forseti. Það er því ekki með nokkru móti hægt að segja að hér hafi verið kastað til höndunum á nokkurn hátt. Miklu frekar má segja að hér hafi farið fram afar ítarleg og mikil vinna. Eða heldur hæstv. umhverfisráðherra að markmið þeirra sem lögðu fram það frumvarp sem hér á að afturkalla hafi ekki verið að ná sem víðtækastri sátt? Og ef tekið er tillit til þeirra athugasemda sem bárust og ráðherrann telur að ekki hafi verið tekið tillit til í lögunum er hann þá sannfærður um að allir verði sáttir, þ.e. ef hann ætlar að leggja fram nýtt frumvarp? Eða eru sumir þess fremur verðir að ná fremur sáttum við en aðrir og hverjir eru það þá, hæstv. ráðherra? Þær breytingar sem settar voru fram í frumvarpinu og fjalla um meginreglur umhverfisréttar kveða með skýrari hætti á um hlutverk stjórnvalda og ábyrgð og verkaskiptingu á milli einstakra stofnana. Frumvarpið sem varð að lögum styrkti stjórnsýslu náttúruverndar, ekki síst á landsbyggðinni. Almannarétturinn hefur verið mikið til umræðu og nokkuð ljóst að þegar við tölum um að almenningi eigi að vera frjáls för um land og einhver á það land er í bæði almannarétti og umgengnisrétti falin ákveðin skerðing á forræði yfir landi. Þetta kemur fram í 17. gr. sem er lykilgrein í málinu, en þar segir, með leyfi forseta: „Almenningi er heimil för um landið og dvöl þar í lögmætum tilgangi.“ Þetta er mjög mikilvægt. Hin gamla hugsun um almannaréttinn tekur ekki á þeim breytingum sem hafa orðið á okkar samfélagi. Nú fer almenningur um landið að mestu leyti á einhvers konar ökutækjum, hvort sem þau eru vélknúin, fótknúin eða með öðrum hætti. Þegar unnið var að smíði þessa frumvarps og það klárað síðastliðið vor var til þessa horft og breyting gerð á 18. gr., síðar 17. gr. Hún tók þar af leiðandi á vélknúinni umferð, hún var tekin inn í þessa grundvallargrein um almannaréttinn en skilyrt með þeim hætti sem þar kemur fram, þ.e. að akandi umferð heyri til almannaréttar á vegum og vegslóðum. Við hljótum sem ábyrgir þingmenn að vilja tryggja að akstur slíkra tækja utan vega sé háður mjög skýrum skilyrðum og undanþágur þar frá þurfa að vera afar skýrar. Í 29. gr. er mikilvægt réttindaákvæði er lýtur að því að þeir sem telja sig beitta hindrunum eða takmörkunum á umferðar- og almannarétti á eignarlandi hafa nú leiðir til að fá úrlausn sinna mála ef þeir telja á sér brotið. Hér í dag og í gær eins og í vor er leið hefur verið mikil umræða um utanvegaakstur og það góða samkomulag er í samfélaginu um að það er eitthvað sem við eigum ekki að líða og viljum ekki líða. Ég held að það sé enginn ágreiningur um það. Ég fór á fund 4x4 klúbbsins á Akureyri þegar þetta mál lá fyrir umhverfis- og samgöngunefnd síðastliðið vor og hlustaði þar á félagsmenn sem vissulega höfðu athugasemdir. Sumar þeirra voru teknar gildar og aðrar ekki eins og vera ber. Það er ekki hægt að verða við öllu, alls staðar, alltaf, sama hvaða lög er um að ræða hverju sinni. Þessi ágætu félagasamtök hafa haft forgöngu um að beita sér fyrir því að félagsmenn virði þær reglur að akstur utan vega sé ekki leyfður nema þá í sérstökum undantekningum eins og kemur fram í frumvarpinu. Það voru gerðar umtalsverðar breytingar á þeim greinum sem snúa að akstri utan vega og af því að þetta hefur verið aðeins í umræðunni varðandi bændur, var sérstakt ákvæði þar um, m.a. um fjórhjól. Svo er auðvitað mikilvægt, sérstaklega af því að við vorum í dag að fjalla um réttindi fatlaðs fólks, að í undanþáguákvæðinu er m.a. átt við akstur fatlaðra einstaklinga til að gera þeim eins og öðrum Íslendingum kleift - og ekki bara Íslendingum heldur öllum ferðamönnum - að njóta náttúrunnar. Það er auðvitað mikið réttlætismál. En í öllu falli á akstur utan vega hjá þeim aðilum sem þetta snýr að ekki frekar en hjá öðrum að valda skemmdum eða óafturkræfum náttúruspjöllum. Það er ágætt að rifja upp að þegar lögin voru í vinnslu gerði Sjálfsbjörg athugasemdir við frumvarpið vegna utanvegaaksturs því að þau ákvæði voru talin þrengja um of að og breytingin tók meðal annars á því. Gerð kortagrunns er eitt af því sem var mikið rætt í vor og skiptir að sjálfsögðu miklu máli því að það er nauðsynlegt að útbúa slíkan kortagrunn og nú þegar er heilmikið til. Það er nauðsynlegt að allir sem aka um landið viti hvar má keyra og hvar ekki. Það er ekki síður mikilvægt fyrir alla þá fjölmörgu gesti sem gert er ráð fyrir að komi til Íslands á næstu árum og áratugum. Að gera slíkan grunn er ekki upphaf og endir alls því að náttúran breytist og ekki ósennilegt að vegir og slóðar sem eru í einhverjum fyrri útgáfum kortagrunnsins hafi fallið algjörlega úr notkun, árfarvegir geta breyst og svo framvegis. Þetta á því auðvitað að vera lifandi plagg. Töluverðar umræður voru um þau ákvæði sem koma fram í frumvarpinu og varða náttúruminjaskrá, friðlýst svæði og sérstaka vernd. Þegar kemur að ákvæðum um skipulag stjórnsýslu, sem hæstv. ráðherra hefur sagt að séu ekki nægilega skýr, var þó leitast við að styrkja það samband sem er annars vegar á milli skipulagsvalds sveitarfélaga og hins vegar náttúruverndarlaga. Það skiptir auðvitað máli að þarna er einnig komið inn á tengsl við orkunýtingaráætlun og rammaáætlun og það skyldi þó ekki vera það sem reynist ríkisstjórninni erfiðast? Að náttúran fái að njóta vafans en lúti ekki skammtímaákvörðunum til dæmis virkjunarsinna. Virðulegi forseti. Mig langar að vitna í hæstv. ráðherra, sem segir, með leyfi forseta: „Á eitt varúðarsjónarmið í umhverfisvernd að ýta öllu öðru til hliðar, meira að segja hagkvæmum virkjunarkosti eins og Norðlingaöldu, sem er kannski sá virkjunarkostur sem hefur minnst umhverfisleg áhrif?“ Þetta sagði hæstv. ráðherra þegar hann var óbreyttur þingmaður. Maður hefur auðvitað áhyggjur af því að ástæða sé til að ætla að þetta sé það sem er undirliggjandi, að framkvæmdir ráði för en ekki náttúran. Ég get ekki annað en spurt hæstv. ráðherra hvort hann telji sig geta náð sátt við alla sem að málinu koma, hvort honum þykir mikilvægara að ná sátt við tiltekna aðila sem hann telur ekki hafa náðst sátt við og þá hverja. Ég óska líka eftir rökstuðningi ráðherrans fyrir því hvers vegna hann telur að sá tími frá því að hann tók við málinu og fram til gildistöku nægi ekki til að gera þær breytingar sem hann telur brýnastar. Virðulegi forseti. Að lokum vil ég bara segja við þá sem finnst við tala hér of mikið um málið: 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Bjarkeyju Gunnarsdóttur fyrir efnismikla og góða ræðu. Það er atriði í greinargerð með því frumvarpi sem við ræðum hér sem ég vil aðeins fá hennar mat á. Hæstv. umhverfisráðherra ætlar nú að fella brott nýsett lög Alþingis um náttúruvernd sem byggja á mjög vandaðri og umfangsmikilli vinnu sem ég ásamt fleiri þingmönnum hef farið yfir hér í ræðustól. Í greinargerð með frumvarpinu er ekki mikið vitnað í þá vinnu en sagt að það sé tímafrek vinna að endurskoða lögin og að lagabálkurinn sé flókinn og viðamikill. Svo segir og veldur mér áhyggjum, með leyfi forseta: „Gert er ráð fyrir að nýtt frumvarp muni samt sem áður að einhverju leyti byggja á þeirri miklu vinnu sem unnin hefur verið á vegum umhverfisráðuneytisins við endurskoðun löggjafar um náttúruvernd.“ Hér finnst mér nánast um öfugmæli að ræða því að ekkert frumvarp, vil ég fullyrða, á síðasta kjörtímabili var jafnítarlega undirbúið og þetta með þeirri 477 blaðsíðna hvítbók sem fyrst var unnin og síðan var smíðað lagafrumvarp á þeim grundvelli. Hvernig túlkar hv. þingmaður þessi orð í greinargerðinni? Telur hún að það eigi í raun og veru að byggja á þeim lögum sem við samþykktum hér í vor og þeirri vinnu sem á undan fór 

Virðulegi forseti. Eins og ég sagði í ræðu minni og beindi spurningum til hæstv. ráðherra þá er akkúrat áhyggjuefni hver eigi að njóta vafans. Af hverju þarf að henda öllu saman og byrja upp á nýtt nánast? Af hverju er ekki hægt að taka bara upp þær greinar sem hæstv. ráðherra og ríkisstjórnin telja að þurfi að breyta? Ég trúi því ekki að það þurfi að taka nánast hverja einustu grein og fara yfir hana. Ég hef miklar áhyggjur af því, eins og ég lauk málinu á hér áðan, að það verði ekki náttúran sem njóti vafans heldur verði það nýting á landinu. Ég get sagt það hér og er búin að segja það oft að í ljósi allrar þeirra vinnu sem fram fór, eins viðamikil og hún var og kom ábyggilega fram í máli hv. þingmanns sem spurði mig áðan, er ákveðin óvirðing í því fólgin að setja málið svona út af borðinu og ætla í rauninni þingnefndinni, þrátt fyrir að þar sé auðvitað nýtt fólk, að vinna þetta aftur frá grunni. Það er eins og ýta þurfi því sem frá ríkisstjórninni fyrrverandi kom út af borðinu því að ekkert sé nógu gott og það þurfi að byrja á núllpunkti. Mér finnst þetta líka vera ákveðin sóun á tíma nefndarmanna og tel áhyggjuefni að þetta sé undirliggjandi ástæða fyrir þessari ákvörðun. Það er auðvitað áhyggjuefni og vert að spyrja þingmenn stjórnarflokkanna líka eftir því hvort þeir treysti sér til þess að segja að þeir standi með góðu frumvarpi um náttúruvernd á kjörtímabilinu.

Hæstv. forseti. Ég vil koma aðeins inn á það sem þingmaðurinn nefndi í ræðu sinni um varúðarregluna. Ég vil fara svolítið yfir sérstöku verndina sem varðar eldvörp, eldhraun, vötn og tjarnir, mýrar og flóa, fossa, hveri, sjávarfitjar og leirur. Um sérstöku verndina er getið í 37. gr. laganna frá 1999 en er núna að finna í 57. gr. Í gömlu lögunum, þeim lögum sem enn eru í gildi en eiga að falla úr gildi í apríl þegar nýju lögin taka gildi, segir um þessi svæði að forðast skuli röskun þeirra eins og kostur er. Því hefur verið haldið fram með réttu að þetta veiti ekki næga vernd. Komum við þá að því sem þingmaðurinn hefur verið að tala um, að ívilna eigi framkvæmdahliðinni á kostnað verndarhliðarinnar. Nú eru allir þingmenn í þessum sal sammála um að framkvæmdir geta verið af hinu góða og að mikilvægt sé að við förum í allra handa framkvæmdir. Samkvæmt nýju lögunum á að vera óheimilt að raska svæðum sem eru í sérstakri vernd nema brýna nauðsyn beri til og sýnt þyki að aðrir kostir séu ekki fyrir hendi. Það er ekki einu sinni útilokað og verndað að fullu í lagagreininni heldur eru lagðar ríkari kröfur á þá sem vilja framkvæma að leita allra leiða til þess að það sé gert í sátt við náttúru og umhverfi. Er hv. þingmaður sammála því mati mínu að það sé kannski ein af orsökum þess að þetta er lagt fram að ráðherra er andsnúinn þessari auknu vernd 

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að leggja hæstv. ráðherra orð í munn. Eins og ég hef sagt hér áður er þetta eitt af því sem veldur okkur áhyggjum vegna þess hvernig málið kemur inn í þingið. Ef hann hefði komið hingað inn með málið og sagt að hann hefði áhuga á því að breyta einhverjum tilteknum greinum vegna þess að honum þættu þær ekki nógu skýrar eða eitthvað slíkt þá hefði málið horft öðruvísi við. En þegar á að setja málið allt út af borðinu - og gömlu lögin halda þá gildi þar sem þessar skorður eru ekki settar, sem voru mjög vel negldar niður í nýja frumvarpinu - þá leiðir það auðvitað hugann að því að það verði á kostnað náttúrunnar. Ég hef miklar áhyggjur af því, eins og kom fram hér í umræðunum, að það verði ekkert frumvarp lagt fram um þetta mál á þessu kjörtímabili. Mér finnst það, eins og flestum þeim sem hafa tekið þátt í umræðunni, afar vont mál. Ég skil ekki alveg enn þá og ég vona að hæstv. ráðherra færi fyrir því rök af hverju hann gat ekki gert þetta með fyrrgreindum hætti. Ég vona líka að hann gefi upp hvenær hann ætlar að leggja fram nýtt frumvarp. Eins og ég sagði um mál hans hér áðan þá veldur það auðvitað ugg þegar ýta á varúðarsjónarmiðum í umhverfisnefnd til hliðar, að hans mati, til að koma á koppinn einhverjum virkjunarkosti. Það eitt og sér dugar mér til að tala hér lengi ef þess gerist þörf til að vekja vonandi sem flesta til umhugsunar um að þetta er ekki einfalt mál sem við getum ýtt sisvona í heild sinni út af borðinu eftir alla þá vinnu sem fram hefur farið.

Hæstv. forseti. Ég vil aðeins koma inn á það sem hv. þingmaður sagði í ræðu sinni. Hvað varðar náttúruverndarlögin sjálf sagði þingmaðurinn að málið væri umdeilt og kom kannski einmitt að kjarnanum sem er: Málið er umdeilt. Þingmaðurinn bætti svo við seinna í ræðunni að ekki væri hægt að verða við öllu alltaf. Það er einmitt kjarninn í þessu. Þegar ég nefni málþóf og segi að efnislega umræðu skorti á ég auðvitað við, og ég ætla ekki að gera lítið úr því að hverjum og einum þingmanni er ljúft og skylt að tala um þetta, að búið er að segja sama hlutinn aftur og aftur. Það er það sem ég á við með því að hér fari ekki fram mikil eða ítarleg eða efnisleg umræða um málið. Ég ætla hins vegar ekki að gera lítið úr þeirri sýn sem þingmenn hafa á þetta mál.

Virðulegi forseti. Það er rétt, hv. þingmaður, og ég stend alveg við það, málið er umdeilt. Þess vegna erum við að ræða það. Þess vegna ræddum við það mjög ítarlega síðastliðið vor og ég hvet hv. þingmann til að lesa ræður samflokksfólks síns og segja mér svo hvað honum finnst um innihald, efnislegar umræður, þótt ég ætli honum ekki að eiga það. Það er þannig að hér í þessum ræðustól gerist „debattinn“, svo ég sletti nú aðeins, með öðrum hætti en í sveitarstjórnum sem við þekkjum bæði vel til. Hér tölum við svona hvert við annað og stundum er það þannig, eins og í þessu tilfelli, að við erum öll sammála um hver ágreiningsmálin eru en við viljum ekki fara sömu leiðir að því markmiði að leysa þau. Það er kjarni málsins held ég. Það er þannig. Það verður aldrei komið til móts við alla alltaf. Ég stend líka við það. Eins og ég segi ég hvet hv. þingmann til að fara yfir ræður síns fólks, hlusta á það sem við erum að segja. Ég held að ein ræða mín hafi verið ágætlega innihaldsrík og ég held að hún hafi verið ágætlega efnisleg. Ég bið hv. þingmann að benda mér á ef það er eitthvað sérstakt sem honum fannst ekki efnislegt eða eitthvað sem hefði ekki átt að segjast. Ég bið hann þá líka og ég hygg best að spyrja hann til baka hvort hann telji í hjarta sínu að þetta sé eitthvað sem réttast sé að gera eða hvort hann telji að hægt hefði verið að fara ofan í þetta eins og við höfum mörg hver talað um, með því að taka það sem erfiðast reynist og leysa hvert atriði fyrir sig en ekki setja lögin öll út af borðinu.

Hæstv. forseti. Nú er ræðumaður kominn í andsvar við mig sem veitti upphaflega andsvar við þingmanninn, sem er ánægjulegt. Ég ætla að taka aftur fram og útskýra að ég er ekki að gera lítið úr því að þingmenn vilji ræða málið. Ég hlustaði sjálfur á ræðu hv. þm. Svandísar Svavarsdóttur í gær, sem var mjög góð, en búið er að segja innihald þeirrar ræðu aftur og aftur í dag. Ég er ekki að gera lítið úr því að svo sé og tek það skýrt fram. Það vantaði ekkert efnisinnihald í ræðu hv. þm. Bjarkeyjar Gunnarsdóttur en hins vegar er búið að segja sama hlutinn aftur og aftur og aftur. Það er það sem ég á við þegar ég segi að hér fari fram ákveðið málþóf. En af því að þingmaðurinn spurði um mína persónulegu skoðun hef ég aldrei gefið hana upp. 

Virðulegi forseti. Það er nú samt þannig að þingmönnum er leyfilegt að segja það sem þeim finnst þótt þeir séu í andsvari við annan þingmann. Hv. þingmanni hefði verið leikur einn að tjá skoðun sína á þessu máli í stað þess að krefja eingöngu aðra um það sem hann telur vera efnislegt innihald í þessu máli. Ég segi það enn og aftur: Þetta er flókinn og mikill lagabálkur sem mér finnst að við verðum að fara yfir hvort sem við teljum að það komi eitthvað nýtt inn eða ekki. Áherslan er á varúðarregluna. Varúðarreglan er það sem helst steytir á. Ég hvet sérstaklega hv. nýliða til að kynna sér þetta, ekki bara þann sem var í andsvari við mig heldur líka aðra því að auðvitað hefur maður áhyggjur af því ef reynsluleysi verður til þess að mál renni í gegnum þingflokka án þess að fólk spyrni við fótum. Nú hef ég ekki setið fundi ríkisstjórnarmeirihlutans þannig að ég veit ekki hvort það var einhver viðspyrna en í þeim málum sem hafa verið til umræðu hér hefur nýja fólkið í meiri hlutanum komið hingað og brýnt sitt fólk í ýmsum málum, varðandi hin ýmsu mál, af hverju ekki núna? Af hverju sitja stjórnarþingmenn ekki í sal og taka þátt í þessu stóra og mikla máli? Einn varaþingmaður kýs að sitja hér. Allir hinir níu þingmennirnir sem koma hingað upp, helst undir liðnum um störf þingsins, sumir þeirra undir óundirbúnum fyrirspurnum, eru með spurningar til ríkisstjórnarinnar og hvetja hana til dáða. Ég vildi sjá þá þingmenn koma hingað og hvetja hæstv. umhverfisráðherra til góðra verka.

Virðulegi forseti. Ég sat ekki á Alþingi á síðasta kjörtímabili og sit hér ekki heldur sem þingmaður á þessu kjörtímabili, ég kem inn sem varaþingmaður og það er mér heiður að fá tækifæri til þess. Ég verð að fá að segja upphátt hversu hissa ég er, hversu rosalega hissa ég er, á vinnubrögðunum hér. Maður hafði haft veður af því hvernig umræðan væri á Alþingi og hvernig mál væru unnin og allt kristallast það og opinberast í því hvernig á að keyra þetta mál áfram. Mér finnst þetta einkennast af offorsi og lélegum vinnubrögðum. Ég neita að sitja undir því að ég sé hér í pontu til að taka þátt í málþófi. Ég væri alveg til í að vera heima hjá mér að vefja utan um mig Íslandstreflinum og baka pítsu fyrir leikinn sem byrjar eftir 25 mínútur. En mér er ofboðið þannig að ég kýs að vera hér og taka þátt í þessari umræðu. Það er alveg á hreinu að flestallir þingmenn Framsóknar- og Sjálfstæðisflokks eru einmitt að troða sér í Íslandstreyjuna sína og undirbúa sig fyrir stórleikinn. Mér skilst þó, á þeim ræðum sem ég hef hlustað á úr þessu fallega púlti, að þegar þessi náttúruverndarlög voru samþykkt - í raun var verið að færa löggjöfina til nútímans frá árinu 1999 - hafi enginn verið á móti.  Hæstv. umhverfisráðherra situr í salnum og síðan er hér annar varaþingmaður eins og ég í salnum en annars eru þingmenn Samfylkingarinnar og Vinstri grænna í samræðum hver við annan um þetta mikilvæga mál. Mér finnst það svolítið skrýtið, ég verð að segja það. Komandi af sveitarstjórnarstiginu veit ég ekki alveg hvernig yrði brugðist við því ef fólk í minni hluta sæti uppi með að þurfa bara að tala hvert við annað. Það yrði fljótt gagnrýnt. Mér finnst þetta erfitt mál og mjög skrýtið. Það hefur verið minn akkíllesarhæll í pólitík að ég hef alltaf verið svolítið græn og ekki séð í gegnum plottin og á stundum erfitt með að taka þátt í slíkum leik, en þetta frumvarp til laga um brottfall laga um náttúruvernd nr. 60 frá árinu 2013 - það hrópar á mig að eitthvað liggur þarna að baki. Það þarf engan geimvísindamann til að átta sig á því, umhverfissinna eða ekki, og það þarf ekki vanan þingmann heldur til þess að átta sig á því. Greinargerðin sem fylgir - ég hef farið yfir það í ræðu úr þessu púlti áður, gerði það í gær - finnst mér líka rosalega skrýtin. Hér er verið að tala um að sveitarfélögin hafi andmælt mjög. Ég hef verið sveitarstjórnarfulltrúi í sjö og hálft ár og hef aldrei orðið vör við það. Ef sú umræða fór fram hefur hún farið fram á vegum Sambands íslenskra sveitarfélaga, það hefur gefið út ákveðnar tilskipanir.  Hér er verið að tala um að skipulagsvald sveitarstjórna yrði skert. Það finnst mér vera dropi í hafið hvað varðar aðkomu sveitarfélaga að náttúruverndar- og framkvæmdamálum, t.d. í upplöndum og öðru. Sveitarfélög fara með fráveitu, vatnsveitu, eru með umhverfisnefndir, eru yfirleitt með umhverfisstefnu, fara með sorphirðu, urðunarmál og allt sem því fylgir. Það að afnema eigi þessi lög eingöngu út af því að skipulagsvald sveitarfélaga yrði skert og það vegna þess að ekki er samstaða um friðlýsingu á vatnsverndarsvæðum og jarðhitasvæðum - ég set líka spurningarmerki við það. Það getur vel verið að einhver frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga hringi í mig á eftir og húðskammi mig, en það er mín skoðun, verandi sveitarstjórnarfulltrúi, að taka þurfi til hendinni í vatnsverndarmálum á landinu. Ég get nefnt sem dæmi að á höfuðborgarsvæðinu mun íbúum hafa fjölgað um 70.000 manns árið 2040, þ.e. í sveitarfélögunum Kópavogi, Hafnarfirði og Mosfellsbæ, samanlagður íbúafjöldi. Ef byggðin þróast eins og hún er að þróast hér upp til fjalla eru vatnsverndarsvæðin okkar víkjandi og það er slæmt, það er mjög slæmt. Við erum að tala um vatn, grunnstoð í samfélaginu. Ég mundi vilja sjá ríkisvaldið koma þarna inn, stíga þarna inn, hafa skýrar skoðanir þannig að einstakir sveitarstjórnarfulltrúar, eða sveitarstjórnir, geti ekki verið að skipuleggja eitthvað sem í raun gæti valdið skaða til framtíðar á vatnsbólum okkar. Mér finnst líka mikið gert úr andstöðu sveitarfélaganna. Það er fallegt að hafa samráð við sveitarfélögin og hefði kannski mátt gera það í fleiri málum hingað til, en mér finnst þetta vera skálkaskjól og mér finnst hrópandi að eitthvað annað liggi hér að baki. Við höfum einnig farið yfir það, ég fór yfir það í ræðu minni í gær, að þessi kostnaðarauki á sveitarfélögin, upp á 20–50 milljónir, muni knésetja íslensk sveitarfélög, það er notað sem afsökun. Ég kaupi það ekki, engan veginn; 20–50 milljónir sem dreifast kannski á 75 sveitarfélög er dropi í hafið þegar að þessu kemur, sveitarfélög sem velta milljörðum á ári. Ég sé því ekki að það eigi að vera óyfirstíganlegar upphæðir. Hér er líka verið að tala um að skipa þurfi sértækar náttúruverndarnefndir; ég veit ekki betur en þær séu starfandi í flestöllum sveitarfélögum, umhverfisfulltrúar og embættismannakerfi sem uppfyllir allar kröfur. Það má þó alltaf gera betur þegar kemur að náttúruvernd. Ég tek undir með hv. þm. Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur þegar hún nefnir ákveðna klausu í greinargerðinni, þar sem segir, með leyfi forseta: „Ekki er hægt að áætla með nákvæmum hætti hversu umfangsmikil og tímafrek vinna yrði við endurskoðun laga nr. 60/2013 og því ekki ljóst hversu langan tíma tæki að leggja fram drög að nýju frumvarpi.“ Þremur málsgreinum síðar segir, með leyfi forseta: „Gert er ráð fyrir að nýtt frumvarp muni samt sem áður að einhverju leyti byggja á þeirri miklu vinnu sem unnin hefur verið á vegum umhverfisráðuneytisins við endurskoðun löggjafar um náttúruvernd.“ Ég vona að þar sé verið að tala um hvítbók nokkra sem ég hef fengið að skoða, sem er svona tæpar 20 merkur, samt er ekki talað um það beint í þessari greinargerð og mér finnst það miður. Hér er verið að tala um að eyða eigi óvissu en óvissan blasir við mér, ekkert annað en óvissa. Hvers virði er náttúra okkar Íslendinga? Þær upphæðir sem hér eru tilteknar stinga ekki í augu eða angra mig mjög; 48 milljónir á vegum ríkisvaldsins, gæti aukist í allt að 105,5 millj. kr. á ári. Þau sveitarfélög hér á Íslandi sem hafa náttúruperlur að geyma vilja og þurfa að fá skýrari lög, betri vinnu, aukna landvörslu og ekki síst einhvers konar lagabálka og aðstoð þegar kemur að utanvegaakstri. Aðalógnin við náttúruna í Hafnarfirði - besta sveitarfélagið í landinu, eins og ég vil gjarnan fá að segja hér í þessari pontu - er mótorhjólaakstur í upplandinu hjá okkur. Við höfum engin tæki og tól til að takast á við þann vanda. Þetta er sístækkandi og vaxandi vandi. Svo loksins þegar kemur lagabálkur sem gefur okkur tæki og tól og verkfæri til að takast á við það mikla verkefni - þá er það notað sem rökstuðningur fyrir því að fella þessi lög úr gildi. Hvað gengur hæstv. umhverfisráðherra til? Ég þarf að fara á plottnámskeið, ég er alveg búin að sjá það. Ekki eru öll kurl komin til grafar. Mér finnst þetta vond stjórnsýsla. Ég kalla eftir sátt. Ég vona innilega að því verði sinnt, þessari miklu sátt sem alltaf er verið að tala um - en það á samt greinilega að vera sátt við einhverja allt aðra en þá sem sitja hér í þessum þingsal, þá sem sitja á Alþingi á þessu kjörtímabili. Mér þykir það miður. Mér finnst að það eigi að vera hefðbundin vinnubrögð að reyna fyrst og fremst að ná þverpólitískri sátt um svona stór og mikil mál. Mér finnst að það eigi að vera regla, mér finnst að hafa eigi þau vinnubrögð í heiðri. Þetta eru fín lög þó að eflaust sé hægt að segja að þau séu umdeild að einhverju leyti, náttúruvernd er oft umdeild, ég geri mér fullkomlega grein fyrir því. Ég biðla til þingheims að skoða ákveðna lagabálka, fara yfir þá, en mér finnst það yfirgangur að fella þetta úr gildi, ákveðin frekja. Það eru mér mikil vonbrigði ef þetta eru vinnubrögðin á Alþingi Íslendinga. Ég hjó eftir því að hv. þm. Hjálmar Bogi Hafliðason er einnig sveitarstjórnarmaður í Norðurþingi. Ég vil fá að spyrja hann nokkurra spurninga. Mundir þú til dæmis segja að ef þitt sveitarfélag þyrfti að verja hátt í 500–800 þús. kr. í aukna náttúruvernd mundi það knésetja fjárhagsáætlanir ykkar fyrir árið 2014? Ég vil fá að spyrja. Eru þau ákvæði sem tilgreind eru í greinargerðinni, þegar kemur að skipulagsvaldi sveitarfélaga, mikill klafi og mikið deiluefni í þínu sveitarfélagi? Ég vil fá að spyrja hvort hv. þingmaður sé til dæmis á móti því að friðlýsa vatnsból eða sporna við utanvegaakstri. Ég vil fá að spyrja þar sem gests augað er oftar en ekki glöggt: Nú hefur hv. þingmaður setið hér á þingi síðan á mánudag og ég vil spyrja hann: Hvernig upplifir hann þessi vinnubrögð? Ég get sagt það hér að mér blöskrar. Ég vil fá að spyrja hann hvernig hann upplifi þessi vinnubrögð hér á Alþingi okkar Íslendinga.

Forseti minnir þingmenn á að ávarpa hver annan háttvirtan og með fullu nafni.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Hún vitnaði talsvert í reynslu sína af sveitarstjórnarstiginu. Ég vil gera það að umtalsefni hér í ljósi þess að það sem í raun og veru má kalla nýmæli í lögunum er hvernig staðið er að náttúruminjaskrá, þ.e. hvernig staðið er að undirbúningi náttúruminjaskrár. Það er talsverður ferill sem lýtur sérstaklega að C-hlutanum og snýr að því hvernig hann er undirbúinn. Þar hafa sveitarfélögin verulegu hlutverki að gegna þar sem leita þarf umsagnar sveitarstjórna, náttúruverndarnefnda og náttúrustofa. Enn fremur er reiknað með því að sveitarfélög geti haft áhrif á hvað fer inn á þessa skrá með því að gefa ábendingar þar um. Síðan þegar kemur að 68. gr. frumvarpsins, XII. kafla, er farið yfir skipulagsáætlanir. Þar er gert ráð fyrir að framkvæmdaáætlun náttúruminjaskrár sé bindandi við gerð skipulagsáætlunar. Ég reikna með að það sé það sem hv. þingmaður hafi verið að vitna til áðan þegar hún ræddi um skipulagsvaldið. Mig langar að spyrja hv. þingmann því að hún sagði hér áðan að ábyrg sveitarfélög ættu að vera stolt af því að sinna náttúruvernd og slíku og ættu að taka þátt í því ferli: Telur hún að það séu einhver sóknarfæri í þeirri uppbyggingu sem þarna er lýst? Þótt skipulagsáætlanir skuli miðast við náttúruminjaskrá er um leið gert ráð fyrir talsverðri aðkomu sveitarfélaga að því hvernig þær eru undirbúnar. Eru jafnvel einhver sóknarfæri í þessu fyrir sveitarfélögin?

Virðulegi forseti. Ég vil svara spurningum hv. þm. Katrínar Jakobsdóttur. Ég held að það sé alveg óhætt að segja að því er tekið fagnandi að leiðandi afl skuli í rauninni vera mikil fagmennska og fagþekking og annað þegar kemur að friðlýsingu o.fl. fyrir sveitarstjórnarstigið. Umhverfisþing eru haldin einu sinni á ári. Samband íslenskra sveitarfélaga heldur reglulega málþing um sjálfbærni og síðan eru náttúrunefndirnar, þær hittast einu sinni á ári og hittust síðast í Garðabæ sem er mjög táknrænt í rauninni. Í dag er helstu verkefnin sem sveitarfélögin kljást við að skipuleggja og bera kostnað af því að vernda ákveðin svæði sem viðkoma ferðamennsku. Það er stórt og mikið verkefni. En þótt gerð sé rík krafa um að sveitarfélögin standi í lappirnar þegar kemur að því að eyða peningum í að bæta aðgengi þá er oft fjárhagslegur leki úr sveitarfélögunum og peningurinn sem kemur af ferðamennsku skilar sér ekki til tiltekinna sveitarfélaga sem þar koma að máli. Ég fagna innilega náttúruminjaskrá. Við erum að skipuleggja ný hverfi og byggja ný hverfi. Það mætti kveða skýrara á um hvað er á náttúruminjaskrá þegar kemur að því leggja vegi o.fl. Vil ég t.d. minnast á nýlega framkvæmd við Gálgahraun. Ég held að ef til hefði verið stór og virk náttúruminjaskrá værum við ekki í klemmu með þá vegaframkvæmd eins og virðist vera. Ég held að hægt sé að koma algjörlega í veg fyrir slík átök með skýrri náttúruminjaskrá. Hún ætti að vera til gagns og nota fyrir öll sveitarfélög á landinu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Mér finnst í raun og veru heyra til ákveðinna tíðinda, þó að það hafi komið fram hér sem nefnt var um skipulagsvaldið, að miklu virkara samráð verður við sveitarfélögin við gerð sjálfrar náttúruminjaskrár. Þar tel ég að sóknarfærin felist fyrir sveitarfélög a.m.k. Þau geta haft ákveðin mótandi áhrif þar á. Eins og fyrirkomulagið er í þeim lögum sem samþykkt voru 1999 er miðað við að Alþingi samþykki áætlun og er því ekki skylt að hafa neitt samráð við sveitarfélög. Ef við tökum þetta áfram þá er mín skoðun sú að ríki og sveitarfélög þurfi að hafa samráð. Þetta eru auðvitað tveir angar af hinu opinbera valdi sem varðar okkur öll miklu í daglegu lífi. Þarna er verið að lögbinda ákveðið samráð. Ég tel í raun og veru að það megi byggja heilmikið ofan á það sem liggur þegar fyrir, þ.e. lögin sem eiga að taka gildi í apríl 2014.

Virðulegi forseti. Ég held að náttúruminjaskrá sé mikið framfaraskref þegar kemur að störfum, skipulagsvaldi og framkvæmdarvaldi sveitarfélaganna. Ég vil t.d. tiltaka að það er ekkert svo langt síðan að hraun var bara hraun, síðan hafa hugsjónir og hugmyndafræði um hraun náttúrlega breyst. Það þarf að skoða ákvæðið betur. Nú bý ég í sveitarfélagi sem er byggt á hrauni. Mikið ofboðslega þakka ég þeim fyrir sem tóku sig til og bjuggu til skrúðgarð í Hellisgerði á sínum tíma og ég fæ að njóta þess. Í hrauninu okkar liggja mikil verðmæti. Þegar kemur að skipulagi nýrra lóða, athafnasvæða eða annars verður að taka tillit til náttúruminjaskrár svo hægt sé að skipuleggja í kringum skrána til hagsbóta og fyrir hagsmuni allra og ekki síst fyrir komandi kynslóðir. Rétt eins og við höfum verið með fornminjaskrá held ég að það sé mjög mikilvægt að lögfesta slíkt þannig að við förum betur eftir því hvað sé á náttúruminjaskrá og hvað ekki. Sveitarfélögin verða að vinna með það í samstarfi við þá miklu fagmenn sem eru í umhverfisráðuneyti 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Ég held að við séum komin að mjög mikilvægum þætti í nýjum náttúruverndarlögum, þ.e. stöðu sveitarfélaganna, af því að hér hefur sjónum verið fyrst og fremst beint að því sem sveitarfélögin voru ekki sátt við en kannski síður rætt um það hvað var mikið gert í þessari lagasmíð í þágu aukins samráðs við sveitarfélögin, og kannski sérstaklega að því er varðar náttúruminjaskrána. Það var mín eindregna afstaða, hafandi verið stjórnarmaður í Sambandi íslenskra sveitarfélaga og koma af sveitarstjórnarstiginu sjálf, að það yrði virt mjög eindregið í þessari vinnu að um tvær hliðar hins opinbera er að ræða, þar sem hvorugt stigið er æðra hinu í þeim skilningi. Þess vegna þyrfti að eiga sér stað samtal við sveitarfélögin við gerð náttúruminjaskrár til þess að samfélagsþættirnir væru inni frá byrjun, þ.e. það væri ekki einfaldlega náttúruverndaráætlun sem væri til og yrði til hér í þinginu og síðan væri lagt upp með friðlýsingar á grundvelli náttúruverndaráætlunar sem hefði ekki gengið í gegnum samráðsferli. Það eru lögin frá 1999. Með því að víkja þessum lögum til hliðar erum við aftur komin á þann stað að vera með náttúruverndaráætlun sem er stimpluð hér í þinginu og er síðan farið í vinnu við með sveitarfélögunum eftir að það er orðinn hlutur frá Alþingi. Ég vil því sérstaklega fagna því að hv. þingmaður tekur þetta upp í ræðu sinni vegna þess að vinnan snýst þá ekki bara í raun og veru um vistgerðir og náttúrufar heldur ekki síður um að viðurkenna að það er við samfélag að eiga, samfélag sem hefur ákveðna afstöðu til þess hvaða hluti náttúrunnar hefur mest gildi og mest vægi fyrir íbúa þess 

Virðulegi forseti. Já, þetta er samvinna sem þarf að eiga sér stað á milli þeirra sem hafa í rauninni eignarhaldið, skipulagsvaldið og framkvæmdarvaldið. Við höfum verið að friðlýsa. Árið 2008 voru til dæmis ákveðin svæði í Hafnarfirði friðlýst en okkur langar að gera betur, vernda svæðin betur, merkja þau betur og vera með kort og skilti og annað sem sýnir í rauninni hvaða náttúruminjar eru þar til staðar. Þetta er náttúrlega verkefni sem þarf að vinna til dæmis með ríkisvaldinu af því að ég mundi halda að það væri til mikilla bóta fyrir alla íbúa í landinu að samræmi væri á milli náttúruminjaskrár og friðlýstra svæða, samræmdar merkingar og samræmt upplýsingagildi í því sem kæmi þar fram. Auðvitað þarf mikil samvinna að eiga sér stað. Ég hef alla vega upplifað það þegar ég hef lesið um þau lög sem áttu að taka gildi á næsta ári, að þau eru mjög góð. Þau ramma inn þetta samstarf. Þau ramma líka inn þær leiðir og þau markmið sem á að viðhafa í náttúruvernd hvort sem það er af hálfu ríkisins eða sveitarfélaga.

Virðulegi forseti. Mikilvægast af öllu, af því að við höfum rætt hér samfélagsáhrifin og samtal stjórnsýslustiga, er sá rauði þráður sem er í gegnum lögin, nýju lögin í heild, að ákvarðanir byggi á bestu mögulegri þekkingu. Þar erum við í raun og veru komin með náttúruverndarlöggjöf sem er í anda skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis eftir efnahagshrunið, þ.e. það gildi í náttúruvernd rétt eins og í öllum öðrum ákvörðunum í samfélaginu að við tökum ákvarðanir sem eru byggðar á upplýsingum og bestu mögulegri þekkingu. Spurningin sem ég vil spyrja hv. þingmann í seinna andsvari er þessi: Hvernig sér þingmaðurinn þá stóru brennandi spurningu um ástæðu þess að farið er fram með svo afgerandi hætti eins og hér er gert? Þegar við erum að fara í gegnum svo verulega mikilvæga réttarbót, 

Virðulegi forseti. Ég get ekki svarað þessari spurningu, hv. þm. Svandís Svavarsdóttir. Mér finnst þetta einstaklega skrýtin vinnubrögð. Mér finnst þau ekki til sóma. Ég hef fengið að vera hérna í þessu fallega húsi sem hefur þetta fallega hlutverk og fengið að segja hvað mér finnst í þessari fallegu pontu. Ég verð að viðurkenna að þessi vinnubrögð og hvernig haldið er á málum eru mér mikil vonbrigði. Ekki eru öll kurl komin til grafar. Það verður spennandi þegar tíminn leiðir í ljós hvað lá í rauninni á bak við.

Virðulegi forseti. Mig langar að spyrja hv. þingmann af því að hún kemur hingað inn sem varaþingmaður og sér þennan vinnustað kannski í öðru ljósi en við hin sem höfum verið hérna aðeins lengur. Talandi um trúverðugleika í stjórnmálum langar mig að spyrja hvort hún telji að þegar verið var að semja um að fá lögin í gegn í vor hafi verið heilindi þar á bak við eða hvort meiningin hafi alltaf verið að fella lögin síðan úr gildi, að draga fólk á asnaeyrunum með því að leita allra lausna til að ná sáttum í málinu og samþykkja það með miklum meiri hluta á þingi þegar meiningin hafi ekki rist dýpra, að það hafi í raun ekki verið einlægur vilji fyrir því ef þeir flokkar kæmust til valda sem var lögð mikil vinna í að semja við, eins og við hagsmunaaðila sem höfðu haft uppi gagnrýni og unnið með stjórnarandstöðunni í málinu, að ná niðurstöðu og breiðri sátt í þessu stóra máli sem snertir alla íbúa landsins. Vissulega voru mörg önnur mál sem komust ekki á dagskrá út af því að menn töldu að verið væri að ná miklum áfangasigri með því að koma þessu brýna máli í gegn á hinu háa Alþingi, allir menn við það borð væru að vinna af heilindum. Hvað telur hv. þingmaður, utan frá séð? Ég veit að hún fylgdist alveg með þinglokum á síðast vorþingi.

Virðulegi forseti. Eins og ég kom inn á í ræðu minni áðan er ég alveg hrikalega græn þegar kemur að plottum og slíku. Í einlægri trú minni hélt ég að náðst hefði víðtæk sátt og við værum að fá náttúruverndarlög sem væru í takt við það að hér er að koma árið 2014. Augljóslega var ekki svo. Það er oft sem tíminn leiðir í ljós og það opinberast hvað lá í rauninni að baki. Ég held að það sé rétt hjá hv. þingmanni ekki hafi verið heilindi á bak við, en það hefði þá verið heiðarlegra að greiða atkvæði á móti í stað þess að sitja hjá við atkvæðagreiðslu í þessu stóra og mikla máli. Þetta eru svokölluð klækjastjórnmál sem mér finnst ógeðfelld. Það situr líka svolítið í mér og ég vil fá að minnast á það í þessu andsvari að sagt var í ræðupúltinu af varaþingmanni, sem ég held að sé á mínum aldri, af minni kynslóð: Hér er minni hluti og hér er meiri hluti og svoleiðis er það bara. Það finnst mér alls ekki í takt við að það er að koma árið 2014. Og þau vinnubrögð og annað sem hér hefur verið kallað eftir. Það veldur mér miklum vonbrigðum, ég verð að segja eins og er. Það veldur mér mjög miklum vonbrigðum. Þetta er það sem ég upplifi hér á Alþingi Íslendinga. Það kristallast í því hverjir það eru sem sitja í þessum sal þegar það vantar korter í leikinn Ísland–Króatía og reyna að vekja athygli á þessu máli. Ég trúi því ekki eftir allt sem á undan er gengið að við séum ekki komin lengra en þetta.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svör hans. Ég er líka hugsi yfir því að viðbrögð úti í þjóðfélaginu hafa verið svolítið einsleit. Þeir sem hafa verið ánægðir með þá yfirlýsingu ráðherra að afturkalla lög um náttúruvernd, eða það sem hann er að framkvæma nú, eru landeigendur, ferðafrelsi og forusta Sambands íslenskra sveitarfélaga. Þeir sem eru mjög ósáttir eru Landvernd og Náttúrusamtök Íslands. Segir þetta eitthvað um hvar málið er statt, hagsmuna hverra er verið að gæta í því og við hvern eigi að ná sátt og hverjir eigi að sitja eftir með sárt ennið í þessu stóra hagsmunamáli þjóðarinnar?

Virðulegi forseti. Ég held að þegar allir koma að borðinu og ætla sér að vinna að því að ná sátt þá sé það í rauninni hægt. En auðvitað eru ekki alltaf allir sáttir, það er bara þannig. Ég er ekki sátt við niðurstöðu prófkjörs sjálfstæðismanna á föstudaginn, en það er niðurstaðan og henni skal hlíta, þó að ég sé ekki í Sjálfstæðisflokknum, alls ekki. Auðvitað næst aldrei 100% sátt þó að reynt sé að hlusta á öll viðhorf og til þess eru jú líka kjörnir fulltrúar. Það er þeirra að taka ákvörðun. Því veldur það mér miklum vonbrigðum að ekki skuli vera leitað eftir þverpólitískri sátt allra þingmanna þegar kemur að svona stóru og miklu máli. Við erum ekki að tala um urðunarskatt eða tekjuskatt af bleium, við erum að tala um náttúruverndarlögin með ákveðnum greini.