Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill tilkynna að hann hyggst gera hlé á þingfundi í 30 mínútur á eftir óundirbúnum fyrirspurnartíma vegna fundar formanna þingflokka.

Þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 10. gr. þingskapa um lengd þingfunda er það tillaga forseta að þingfundur geti staðið lengur í dag en það sem þingsköp kveða á um. Er óskað eftir atkvæðagreiðslu um þá tillögu forseta? - Svo er ekki og þá skoðast hún samþykkt.

Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, innviðaráðherra, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra, utanríkisráðherra, háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra og dómsmálaráðherra.

Forseti. Ríkisútvarpið sagði fréttir af því í gærkvöldi að atvinnuveganefnd þingsins hefði borist erindi frá fjármálaráðuneytinu þar sem gerðar eru talsverðar athugasemdir við stjórnarfrumvarp, frumvarp frá ríkisstjórn um endurgreiðslu vegna kvikmyndaframleiðslu. Í erindi ráðuneytisins er bent á að þetta mál sé vanfjármagnað, sé raunar ófjármagnað, hvorki fjármagnað á yfirstandandi ári né á fjögurra ára fjármálaáætlun. Ráðuneytið gerir athugasemdir við að hafa aðeins fengið þrjá daga til að fara yfir frumvarpið og eins að starfshópur sem átti að vinna þetta frumvarp hafi ekki fengið að vinna það heldur hafi það bara verið klárað í menningar- og viðskiptaráðuneytinu. Því er jafnframt haldið fram að þetta mál hafi verið afgreitt úr ríkisstjórn. Því spyr ég hæstv. fjármálaráðherra hvort ekki hafi verið gerðar athugasemdir við það á sínum tíma í ríkisstjórninni og hvort þetta kunni að vera raunin í öðrum tilvikum líka til viðbótar við þau tilvik sem þingmenn Miðflokksins hafa bent á, eins og varðandi hælisleitendafrumvarpið svokallaða, sem er náttúrlega algerlega ófjármagnað ef litið er til heildaráhrifanna. En það er nokkuð óvenjulegt að svona komi upp svona seint, að ráðuneytið telji sig þurfa að grípa inn í vegna stjórnarfrumvarps, því að það var ekki annað að skilja en að hér væri um stjórnarfrumvarp að ræða.

Virðulegi forseti. Það hefur kannski farið fram hjá sumum en við höfum á undanförnum árum verið að gjörbreyta verklaginu við kostnaðarmat frumvarpa. Nú er það þannig að það eru fagráðuneytin sem sjálf bera alla ábyrgð á því að kostnaðarmeta fram komin mál. Þó er sú regla viðhöfð að fjármálaráðuneytið hafi að jafnaði tvær vikur til að fara yfir mat fagráðuneyta. Þó að þær tvær vikur hafi ekki gefist í þessu tilviki komu samt sem áður fram ábendingar frá fjármálaráðuneytinu um að gjaldaliðurinn, sem í þessu tilviki er vistaður í þessu fagráðuneyti, gerði ekki ráð fyrir útgjöldum sem myndi reyna á ef frumvarpið yrði samþykkt. Ekki var tekið tillit til þess í greinargerð með frumvarpinu eins og það fór í gegnum ríkisstjórnina. Þar vakti ég reyndar athygli á því. Síðan fer málið hingað til þingsins og fyrirspurn berst til embættismanns í ráðuneytinu um það hvernig þessu sé háttað. Þá er eðlilegt að menn bregðist við. Í raun og veru snýst þessi umræða eingöngu um þetta: Er á útgjaldaliðnum, sem er vistaður í menningar- og viðskiptaráðuneytinu, nægilegt svigrúm til að fullnægja þeirri þörf sem mun skapast verði frumvarpið samþykkt sem lög? Það er eina spurningin sem skiptir hér máli og fjármálaráðuneytið er bara að vekja athygli á því, er ekki með neinar efnislegar athugasemdir við það mál, að útstreymi til að endurgreiða kvikmyndaframleiðendum mun stöðvast á því að ekki verði fjárheimildir á fjárlagaliðnum. Mönnum kann að þykja þetta óeðlilegt en það getur auðvitað gerst að það komi upp ólík sjónarmið um það hvort fagráðuneytið eða fjármálaráðuneytið hafi rétt fyrir sér. Ég er reyndar í engum vafa um að fjárlagaliðurinn er ófullnægjandi.

Herra forseti. Það er á hæstv. ráðherra að heyra að þetta frumvarp sé augljóslega gallað en einnig gerir ráðuneytið mjög verulegar athugasemdir við hvernig það var unnið. Ég ætla hins vegar að nota seinni spurninguna til að spyrja hæstv. ráðherra út í allt annað. Það er óþarfi að rekja hér þá umræðu sem hefur átt sér stað að undanförnu um fasteignagjöld sem hæstv. ráðherra eflaust þekkir. Telur hæstv. fjármálaráðherra tilefni til að endurskoða með hvaða hætti fasteignagjöld eru lögð á af hálfu sveitarfélaga í ljósi þess hvernig þessi gjaldtaka hefur þróast, enda var henni ætlað að standa undir kostnaði en ekki að vera aukatekjulind sem í ofanálag ræðst nú í auknum mæli af nánast tilviljanakenndum hlutum?

Virðulegi forseti. Þessi tiltekni gjaldstofn er til umræðu vegna þess að fasteignamat í landinu hækkar mjög mikið og þá verður þetta svo kristaltært, þá kemur svo skýrt fram að við erum að tala um skattstofn þar sem fasteignaeigandinn þarf að taka á sig alla hækkun fasteignamatsins sem þó hefur á engan hátt neitt með það að gera að viðkomandi hafi meiri tekjur til að standa undir skattinum. Það eru að sjálfsögðu bestu skattarnir okkar sem taka tillit til þess, eru eitthvert hlutfall af tekjum. Hitt er í raun og veru einhvers konar eignaupptaka þegar prósentan er orðin of há. Og já, ég tel að þetta sé meingallað kerfi og lýsir sér best með því að hjá sumum fyrirtækjum er kannski enginn tekjuvöxtur en skattgreiðslan á að hækka um 20% ef menn ætla ekki að hreyfa við prósentunum. Þetta er ósanngjarnt og gengur örugglega mjög nærri mörgum fyrirtækjum.

Herra forseti. Það er ekki að ástæðulausu að umræða um utanríkismál er mun meiri en við höfum vanist. Öryggi álfunnar okkar er ógnað vegna innrásar Rússa í Úkraínu og við heyrum fréttir nánast daglega af löndum Evrópu sem vilja styrkja sig með nánara samstarfi. Hér í gær ræddum við umsókn Svía og Finna að Atlantshafsbandalaginu og stórar fréttir bárust frá Danmörku þar sem yfirgnæfandi meiri hluti dönsku þjóðarinnar kaus með því að falla frá fyrirvörum og hefja þátttöku í varnarsamstarfi Evrópusambandsins. Danir eru ekki í neinum vafa um hverjir kostir aðildar að Evrópusambandinu eru fyrir öryggi sitt og fullveldi. Umræðan í Evrópu og kannski sérstaklega á Norðurlöndunum hefur þróast í þá átt að Evrópa verði sjálf að vera viðbúin ógn. Við verðum sem heimsálfa að standa saman og verja okkar heimsmynd. Varnarsamstarf við Bandaríkin, eins mikilvægt og það er, dugi ekki eitt og sér. Í Noregi er samtalið um aðild að Evrópusambandinu að hefjast að nýju. Færi svo að Norðmenn breyttu um kúrs myndi það auðvitað breyta stöðu Íslands innan Evrópska efnahagssvæðisins gríðarlega. Því samstarfi yrði nánast sjálfhætt og við yrðum augljóslega, miðað við þá heimsmynd, ein Norðurlanda utan Evrópusambandsins. Ég spyr því hæstv. ráðherra um stöðu mála. Hvernig er verið að undirbúa okkur fyrir mögulegar breytingar? Er unnið að mismunandi sviðsmyndagreiningum? Hvað þýðir það fyrir Ísland og Noreg í þessu samhengi að standa utan Evrópusambandsins nú þegar Svíar og Finnar eru á leiðinni inn í NATO og eru fyrir í Evrópusambandinu? Hvað þýðir þetta t.d. þegar kemur að norrænu varnarsamstarfi? Og hvað myndi það þýða fyrir Ísland að vera eitt utan Evrópusambandsins ef Noregur færi inn? Hvernig munum við bregðast við mismunandi þróun mála? Er í gangi vinna með endurskoðað hagsmunamat í öryggismálum Íslands miðað við breytta stöðu í Evrópu og miðað við breytingar sem eru ekki bara mögulegar heldur hafa raungerst?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina og vissulega mun það breyta samstarfi þjóða þegar Finnar og Svíar ganga í Atlantshafsbandalagið, vonandi sem allra fyrst. Við finnum fyrir því að umræðan um Evrópusambandið hefur mögulega að einhverju leyti breyst. Án þess að ég ætli að fara að mælast sérstaklega til þess eða ráðleggja þeim sem tala fyrir aðild að Evrópusambandinu þá held ég að það væri gagnlegra að halda sig við aðra þætti en að það skipti miklu máli í öryggis- og varnarsamstarfi, í því samhengi, að vera aðilar að Evrópusambandinu. Ég segi bara: Megi Evrópusambandinu ganga sem best í endurskoðun sinni í varnar- og öryggismálum. Staðreyndin er sú að Evrópusambandsríkin eru til að mynda með innan við 20% af fjármögnun ríkja Atlantshafsbandalagsins þegar kemur að varnartengdum verkefnum en ríki utan Evrópusambandsins eru með 80%. Við fylgjumst nú með áformum og áætlunum Evrópusambandsins um að styrkja sig á því sviði. Það er þó ekki í fyrsta sinn sem það er reynt. Kannski mun það taka einhverjum breytingum nú. Við erum stofnaðilar að langöflugasta öryggis- og varnarsamstarfi í heimi og þar gengur okkur vel. Við erum síðan með varnarsamning við öflugasta ríki heims á því sviði, sem eru Bandaríkin. Út frá öryggis- og varnarhagsmunum, af því hv. þingmaður spyr um endurskoðun á því, erum við því í góðum höndum og erum í raun kannski frekar að leita leiða til þess að taka frekari þátt. Hagsmunum okkar er vel borgið innan þess samstarfs sem við erum nú í og út frá Evrópusamstarfi 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið og ráðleggingar og verð því miður að segja að þær mínútur sem ég hef hér duga ekki til að veita hæstv. ráðherra og ríkisstjórninni ráðleggingar um hvernig þau ættu að breyta um kúrs og nálgun sinni varðandi Evrópusambandið. En við tökum það samtal síðar. Það er mikilvægt að við hættum að einblína á viðskiptamál í allri umræðu um Evrópu, um aðgang að mörkuðum. Evrópusambandið var stofnað til að tryggja frið í álfunni. Það er verkefni sem kallar á samstarf á mörgum sviðum, ekki bara varðandi verslun og viðskipti heldur einnig lýðræði, mannréttindi, þróunarstarf og ekki síst varnir gegn utanaðkomandi ógnum. Eitt af því sem Danir munu styrkja nú til muna með því að taka þátt í varnarsamstarfi Evrópusambandsins er aðstoð í netöryggismálum. Við vitum að stríð framtíðarinnar munu verða háð með öðrum þætti en við þekktum áður. Við erum þegar farin þangað og við vitum líka að eitt af brennandi verkefnum okkar fram undan er að tryggja varnir okkar í netöryggismálum. Þetta er verkefni sem við munum ekki ráða við ein okkar liðs og eins og staðan er í dag erum við býsna berskjölduð ef við yrðum fyrir barðinu á slíkum árásum. Þannig að ég spyr hæstv. ráðherra: Telur hann að aukið samstarf við Evrópusambandið gæti bætt varnir okkar þar þó svo að hún hafi ekki mikið álit á Evrópusambandinu sem varnarbandalagi að öðru leyti?

Herra forseti. Það er hárrétt hjá hv. þingmanni að netöryggismál eru vaxandi verkefni fyrir öll ríki og það er einmitt þess vegna sem við erum í miklu samstarfi bæði í Tallinn og Helsinki, sem skiptir okkur miklu máli og við fáum margfalt meira út úr slíku samstarfi en við sjálf leggjum inn. Það er rétt hjá hv. þingmanni að við getum ekki sem eitthvert eyland byggt upp alla þá þekkingu sem við þurfum og við eigum að gera það í samstarfi aðrar þjóðir. Evrópusambandsaðild kemur því máli ekkert við. Við erum í fullum færum um að efla slíkt samstarf og taka þátt í því, hvort sem það eru öndvegissetur eða annað, án Evrópusambandsaðildar. Varðandi ákvörðun Dana þá erum við náttúrlega ekki með neitt sambærilegt hér þannig að það þarf enga þjóðaratkvæðagreiðslu um slíkar breytingar vegna þess að þetta er ekki vandamál hér. En ákvörðun Dana breytir engu um norrænt varnarsamstarf eða samstarfið innan NATO, þannig að það sé nefnt. 

Herra forseti. Orkuskiptin hafa verið alfa og omega í málflutningi umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra frá því að hann tók við embætti í lok síðasta árs. Samdráttur í losun gróðurhúsalofttegunda frá samgöngum er enda eitt af mikilvægari úrlausnarefnum á sviði loftslagsmála. Annað ekki síður mikilvægt verkefni er að tryggja heimilum og fyrirtækjum raforkuöryggi. Það verður ekki gert innan núgildandi lagaramma og ljóst að ákveða þarf hvaða opinberi aðili ber ábyrgð á afhendingaröryggi raforku hér á landi. Forseti. Ekkert í núverandi lagaumhverfi raforkunýtingar gerir stjórnvöldum kleift að stýra raforkuframleiðslu hér á landi þannig að hún nýtist beint til orkuskipta. Þannig hafa stjórnvöld ekkert í höndunum, engin nauðsynleg tæki til að framfylgja áætlunum sínum um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda og uppfylla þannig markmið okkar í loftslagsmálum. Settar hafa verið fram sex sviðsmyndir í stöðuskýrslu sem ráðherra lét gera um stöðuna í loftslagsmálunum og um loftslagsmarkmið Íslands. Þær sviðsmyndir gera ráð fyrir allt frá 9% aukningu raforkuframleiðslu til tvöföldunar hennar, eða 124% aukningar, til ársins 2040. Mig langar að nýta þetta tækifæri hér, forseti, til að spyrja hæstv. loftslagsráðherra hvort hann hafi lagt mat á þessar sviðsmyndir sem fram koma í stöðuskýrslunni og hvort einhver þeirra verði grundvöllur raforkuframleiðslu hér í næstu framtíð. Í öðru lagi langar mig að spyrja ráðherrann hvað líði innleiðingu þriðja orkupakkans í íslenska löggjöf. Hvernig hyggst ríkisstjórnin uppfylla þá skyldu sína, sem kennd er við alþjónustu, að tryggja raforkuöryggi heimila og fyrirtækja hér á landi annarra en stórnotenda? Það er mjög brýnt verkefni, eins og nýleg dæmi sanna.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Eins og margoft hefur komið fram en er sjálfsagt að endurtaka, þá var það eitt af mínum fyrstu verkum að setja á stofn raforkuöryggishóp sem er að fara yfir nákvæmlega þessa þætti sem hv. þingmaður vísaði til. Það er kannski auðvelt um að tala en hins vegar er þetta bara þess eðlis að það borgar sig að vanda sig og fara vel yfir það. Við þekkjum það að þegar við breyttum lögunum fyrir rúmlega - ja, það er orðið ansi langt síðan, hátt í áratugur síðan, þá var það aðkallandi að líta sérstaklega til þessara þátta. Það er það sem ég setti strax af stað. En ég legg hins vegar áherslu á í þeirri vinnu að menn taki þann tíma sem þarf til að ná niðurstöðu sem við getum verið sátt við því að það er auðvitað markmiðið að tryggja sérstaklega öryggi heimila þegar að þessum málum kemur. Og síðan varðandi það að leggja mat á þessar sviðsmyndir þá liggur það alveg fyrir og hefur legið fyrir nokkuð lengi að það er mikil eftirspurn eftir grænni orku, sérstaklega til orkuskipta, og það er mikilvægt að framboðið sé til staðar. Ég veit ekki um neinn einstakling sem treystir sér til þess að segja okkur hvernig hlutirnir verði á þessum tíma sem við erum að ræða og maður sér á hverjum degi, ég get nokkurn veginn sagt í það minnsta í hverri viku, tækninýjungar og nýjar útfærslur sem er komnar misjafnlega langt á veg. Aðalatriði málsins er þetta: Við erum að fara í orkuskiptin og við höfum unnið skipulega að því og munum halda því áfram og það er mjög mikilvægt að þegar við tökum út bensín og dísil þá höfum við græna orku í staðinn.

Hæstv. forseti. Ég þakka ráðherranum svörin svo langt sem þau náðu. Já, mér er kunnugt um raforkuöryggishópinn og hafði kannski haldið að það væri komið að því að fá tillögur hans til umfjöllunar hér á hinu háa Alþingi eða alla vega opinbera þær þannig að þær væri hægt að ræða. Tíminn vinnur sannarlega ekki með okkur í þessum mikilvæga málaflokki og eins og hæstv. ráðherra bendir á er eftirspurnin mikil. Hún er auðvitað næstum því óendanleg. Þess vegna skiptir svo miklu máli að við sjálf ákveðum, innan rammaáætlunar, t.d. orkustefnu með því að tryggja raforkuöryggi, hvernig við ætlum að verja þeirri orku sem framleidd er hér á landi. Hún er líklega það verðmætasta sem við erum að framleiða um þessar mundir og við verðum að hafa þau tæki og tól innan laga, reglugerða og áætlana okkar sem gera það að verkum að við getum beint henni á rétta staði, sem sagt í orkuskiptin. Ég ætla að nota tækifærið hér og inna 

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir fyrirspurnina. Í fyrsta lagi get ég alveg lofað því að þegar niðurstöðurnar koma um raforkuöryggisógnina verður það ekkert leyndarmál. Að sjálfsögðu kemur það til kasta þingsins með einhverjum hætti. Því meiri umræða sem er um þessi mál, þeim mun betra. Ég hvet því hv. þingmann og alla aðra þingmenn til að nota hvert tækifæri til að fara í sérstaka umræðu við mig eða ræða við mig um þessi mikilvægu mál. Ég fagna fyrirspurnum. Hv. þingmaður spyr hvort ekki sé mikilvægt að klára rammann. Jú, það er líka mikilvægt að klára frumvarpið um einföldun regluverks um stækkun virkjana. Það er líka mikilvægt að klára frumvarpið um orkusparnaðinn, það sem nefnt hefur verið varmadælufrumvarpið. Það er mjög mikilvægt til að við náum þeim markmiðum sem lagt var upp með. Eitt er alveg víst, og það er alveg öruggt, að ef við tökum út bensín og dísil, og við ætlum að gera það, þá þurfum við að fá græna orku í staðinn. Það liggur alveg fyrir hver forgangur okkar er. Það eru orkuskiptin. Að því gefnu að við verðum með græna orku þá er ekkert því til fyrirstöðu að það markmið náist.

Herra forseti. Ljóst má vera að skjóta ber nýjum stoðum tekjuöflunar undir ríkissjóð Íslands svo að hann fái staðið undir þeim vaxandi fjölda kostnaðarsamra verkefna sem við blasa og einkum þó því að skera úr fjötrum eymdar og fátæktar þá er verst eru settir í samfélaginu. Hér skal kynnt raunhæf hugmynd til nýrrar tekjuöflunar. Lagt er til að ráðherra láti kanna möguleika á stofnun ylræktargarðs nærri fyrirhugaðri Hvammsvirkjun í neðri hluta Þjórsár með það fyrir augum að greinin geti notið stóriðjuorkuverðs án dreifingarkostnaðar. Öllum ylræktendum standi til boða að flytja starfsemi sína þangað í ljósi þess að flutningskostnaður raforku yrði í lágmarki. Spurning mín til hæstv. ráðherra er eftirfarandi: Myndi ráðherra styðja slíka tillögu?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Það er kannski svolítið mikið í lagt að gefa nákvæmt svar við hugmynd sem ég hef ekki heyrt reifaða áður. Hins vegar liggur það alveg fyrir sem hv. þingmaður er hér að vísa til og er ein af þeim fjölmörgu hugmyndum sem eru í gangi þegar kemur að nýtingu á grænni orku. Ég held að við séum komin í þá stöðu. Ég hef aðeins tekið þátt í stjórnmálum, ekki bara sem kjörinn fulltrúi heldur líka sem fótgönguliði í Sjálfstæðisflokknum og byrjaði í ungliðahreyfingunni, og ég held að það séu mikil þáttaskil núna vegna þess að fram til þessa og löngu áður en ég hóf þátttöku í stjórnmálum höfum við verið að sækja mikið í erlenda fjárfestingu. Núna eru mjög margir aðilar sem líta til okkar af því að hér á undan okkur var fólk sem gekk fram og hóf framleiðslu á grænni orku þegar aðrir voru ekki að gera það og við eigum enn þá möguleika á því. Ylrækt er svo sannarlega mjög spennandi kostur, svo ekki sé dýpra í árinni tekið. Sá sem hér stendur stýrir ekki orkufyrirtækjunum en hefur eðli máls samkvæmt margt um málið að segja, eins og við öll í þessum sal. Ég held að þær hugmyndir sem hv. þingmaður reifar hér lauslega séu mjög áhugaverðar og mjög spennandi, en ég vek líka athygli á því að það eru margar aðrar hugmyndir í gangi sem miða allar að hinu sama, sem er að koma hér með græna starfsemi, m.a. matvælaframleiðslu. Það gerir það að verkum að maður horfi bjartsýnn fram á veginn, en við þurfum hins vegar að halda vel utan um hlutina til að eitthvað af þessum tækifærum raungerist, því að þau gera það aldrei þau öll.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svör sín. Það er tiltölulega fljótgert og einfalt að kanna þetta mál og það er auðvitað sterkara ef það getur komið úr ranni ríkisstjórnar og ráðherra. Fyrir þjóð sem býr að þessari dýrmætu grænu orku og hvaða tækifæri blasa við í aukinni framleiðslu og útflutningi á hollmeti tengdu ylrækt þá finnst mér þetta vera hugmynd sem ég skora á ráðherra að kanna gera úttekt á. Í sameiningu hljótum við að geta aflað aukinna tekna með slíku framtaki og slíkri starfsemi.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Ég vil taka það fram að mér þykir til fyrirmyndar hvernig hv. þingmaður kemur hér fram með uppbyggilegar hugmyndir og framtíðarsýn. Mér finnst það bara gott að verið sé að vekja athygli á framfaramálum eins og þessum. Þetta eru svo sannarlega tækifæri sem við eigum að líta sérstaklega til. Ég vil hins vegar líka vekja athygli á því að það eru mjög margar hugmyndir í gangi þegar kemur að matvælaframleiðslu, líftækni og framleiðslu sem mun nýtast í baráttunni gegn loftslagsvánni, svo að einhver dæmi séu nefnd, og við eigum að skoða þær í fullri alvöru, þar með talið það sem hv. þingmaður vísaði til. Hv. þingmaður er hér að vekja athygli á mjög spennandi valkosti fyrir íslenska þjóð.

Forseti. Í Belarús er Lúkasjenkó forseti og hefur verið í meira en 26 ár og situr við völd þrátt fyrir kosningasvindl. Kosningasvindlið varð til þess að fólk mótmælti víða. Viðbrögð stjórnvalda voru að handtaka fólk í massavís en vísbendingar eru um að allt að 35.000 manns hafa verið handteknir og hafi þurft að þola ofbeldi af hendi lögreglunnar í kjölfarið. Lúkasjenkó hefur ofsótt fjölmiðlafólk og er oft kallaður síðasti einræðisherra Evrópu. Lúkasjenkó er bandamaður Pútíns Rússlandsforseta sem segir allt sem segja þarf miðað við núverandi aðstæður. Mörg ríki hafa sett viðskiptaþvinganir á Belarús eða áhrifamikið fólk innan landsins vegna aðgerða stjórnvalda. Árið 2005 var Alexander Mosjenskí skipaður kjörræðismaður Íslands í Belarús. Árið 2010 var hann sagði einn af þremur helstu styrktaraðilum framboðs Lúkasjenkós og árin 2011 og 2012 íhugaði Evrópusambandið að setja hann á lista aðila sem sæta efnahagsþvingunum en slapp í það skiptið, mögulega vegna afskipta Ungverjalands, en einn af helstu samstarfsfélögum Mosjenskís er kjörræðismaður Ungverjalands. Nýlega var aftur reynt setja Mosjenskí á bannlista en í þetta skiptið heyrast raddir um að Ísland hafi skipt sér af því með ítrekuðum fyrirspurnum um af hverju, en engri sjálfstæðri athugun um hvort rök væru fyrir slíkum aðgerðum. Þegar þingmenn reyna síðan að spyrja er bara vísað í að Mosjenskí hafi að lokum ekki endað á neinum bannlista eins og það sé eitthvert svar við spurningum um afskipti t.d. Íslands sem gætu leitt til þess að Mosjenskí slyppi við að vera á téðum lista. Nýlega fékk ég svar frá hæstv. ráðherra þar sem ég spurði hvenær og hversu mikil samskipti voru vegna áforma um að setja Mosjenskí á bannlista og í staðinn fyrir að svara skýrt og skilmerkilega, af því að þetta er ekki spurning sem snertir trúnað, þetta er bara spurning um fjölda og hvenær, voru svörin bara þau að vísað var í trúnaðargögn. Spurningarnar voru fleiri en svörin álíka ómerkileg. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina um þetta mál. Hann fór yfir aðdragandann og valdatíð Lúkasjenkós í stuttu máli og hún er ekkert sérstaklega fögur. Þar hafa verið framin ýmiss konar mannréttindabrot. Við höfum tekið mjög einarða afstöðu með því fólki sem þar er að tjá sig og segja hlutina eins og þeir eru og við höfum tekið fullan þátt í viðskipta- og refsiaðgerðum gegn Belarús og munum gera það áfram. Það er rétt, sem hv. þingmaður nefnir, að afskipti og óbein þátttaka Belarús í aðgerðum Pútíns er mjög alvarleg og hefur kallað fram frekari viðbrögð. Hér er spurt sérstaklega um svar mitt við fyrirspurn hv. þingmanns og hvort mér þyki það boðlegt. Einfalda svarið við þeirri spurningu er: Já, það þykir mér boðlegt vegna þess að annars hefði ég aldrei sent það frá mér. Ég hefði ekki sent frá mér óboðlegt svar. En þetta er mál sem hefur fengið töluvert mikla umræðu, bæði í nefndum og hér á þingi, og vissulega eru þar gögn sem eru trúnaðarmál og verða það áfram, samskipti þjóða ýmiss konar eru það eðli máls samkvæmt og standa þarf vörð um það upp að því marki sem eðlilegt þykir. Ég ítreka að ég mun ekki halda hlífiskildi yfir neinum sem á heima á refsilista og hef ekki beitt mér í einu einasta orði fyrir neinu slíku.

Forseti. Ég átta mig á því að alþjóðleg samskipti eru trúnaðarmál en það varðar innihaldið. Það getur ekki varðað það hversu oft eða mikil samskiptin eru, hvenær þau áttu sér stað, til að átta sig á því hvernig ferli þeirra er með tilliti til þess að Ísland er með Aleksander Mosjenskí sem kjörræðismann. Um það snýst málið. Ég spurði í fyrirspurn minni hvort einhvern tímann hefðu borist ábendingar eða athugasemdir um pólitísk tengsl Mosjenskí við Lúkasjenkó og íslensk stjórnvöld svara bara: Nei, við höfum ekki fengið neitt, bara séð í fjölmiðlum. Samt fer ekki fram nein athugun á því varðandi kjörræðismann okkar og sú staða veitir tvímælalaust ákveðna vernd fyrir viðkomandi einstaklinga í því landi út af einmitt því að slík alþjóðleg samskipti falla undir ákveðinn trúnað. Þess vegna er þeim mun mikilvægara fyrir okkur 

Frú forseti. Ég veit ekki til þess að Evrópusambandið sé að reyna að gera neitt sérstakt í því þessi misserin að setja kjörræðismann Íslands í Belarús á lista yfir þá sem eiga að sæta viðskiptaþvingunum eða refsiaðgerðum. Um þessi samskipti hefur það verið upplýst að þau hafi fyrst og fremst verið óformleg símasamtöl og í einhverjum tilfellum tölvupóstsamskipti eða fundir í eigin persónu. Það hefur líka verið upplýst að þessi samskipti voru í á þriðja tug skipta. Það hefur komið fram áður, og ég ítreka það hér, að þau samskipti gengu út á það í efnisatriðum að spyrjast fyrir og afla upplýsinga, sem gekk bara erfiðlega, ekki kom mikið af upplýsingum til baka, um það hvort kjörræðismaður okkar yrði á slíkum lista og þá hvers vegna. Hann var á endanum ekki á þeim lista. Við bjuggum listann ekki til, fengum ekki aðgengi að því hvernig hann var til fundinn. 

Virðulegi forseti. Ég er hingað kominn til að flytja munnlega skýrslu um flutning aðseturs Vatnajökulsþjóðgarðs frá Garðabæ til Hafnar í Hornafirði. Vatnajökulsþjóðgarður tók til starfa árið 2007. Þjóðgarðurinn nær til Vatnajökuls og stórra svæða í nágrenni hans, þar á meðal þjóðgarðanna sem fyrir voru í Skaftafelli og Jökulsárgljúfrum. Náttúra og menningarsaga Vatnajökulsþjóðgarðs er einstæð á heimsvísu og mótast náttúran af mikilli eldvirkni á Mið-Atlantshafshrygg og loftslagi á mörkum hlýrra og kaldra strauma í hafi og lofti. Ísland varð til við eldsumbrot og á það settist Vatnajökull, mesta jökulbreiða Evrópu. Þjóðgarðurinn er sá stærsti í Vestur-Evrópu og spannar tæpa 15.000 km² eða um 15% af landinu. Hann nær til sjö sveitarfélaga með alls um 12.800 íbúa og gestakomur á árinu 2019 voru um 2 milljónir. Stjórnkerfi þjóðgarðsins er valddreift. Þjóðgarðinum er skipt í fjögur rekstrarsvæði og yfir hverju þeirra er sex manna svæðisráð. Svæðisráð eru skipuð þremur fulltrúum hlutaðeigandi sveitarfélaga og þremur fulltrúum félagasamtaka. Formenn hvers svæðisráðs eiga sæti í stjórn þjóðgarðsins en auk þeirra eru í stjórn formaður og varaformaður skipaðir af ráðherra og einn fulltrúi náttúruverndarsamtaka. Útivistar- og ferðamálasamtök tilnefna hvor sinn áheyrnarfulltrúa í stjórn þjóðgarðsins. Framkvæmdastjóri þjóðgarðsins annast daglegan rekstur í umboði stjórnar, þar með talin starfsmannamál, framfylgir ákvörðun stjórnar og ber jafnframt ábyrgð á fjárreiðum og rekstri starfseminnar í samræmi við skyldur forstöðumanns ríkisstofnunar. Meginstarfsstöðvar þjóðgarðsins eru skilgreindar í lögum um þjóðgarðinn. Þær eru í Ásbyrgi, Mývatnssveit, á Skriðuklaustri, Hornafirði, í Skaftafelli og á Kirkjubæjarklaustri. Til viðbótar er þjóðgarðurinn með starfsstöðvar í Garðabæ, í Fellabæ og á Akureyri. Formlegt aðsetur stofnunarinnar hefur hins vegar frá stofnun þjóðgarðsins verið á höfuðborgarsvæðinu, fyrst í Reykjavík og síðar í Garðabæ þar sem framkvæmdastjóri hefur starfsstöð. Í heildina starfa 37 fastráðnir starfsmenn hjá stofnuninni og eru 32 þeirra á starfsstöðvum á landsbyggðinni. Á sumrin bætast við um 80 starfsmenn sem sinna landvörslu, þjónustu og fræðslu til gesta þjóðgarðsins og eru þau störf öll unnin á landsbyggðinni. Á árinu 2021 voru unnin um 50 ársverk hjá Vatnajökulsþjóðgarði og eru 90% þeirra á landsbyggðinni. Það ætti öllum að vera ljóst að Vatnajökulsþjóðgarður er fyrst og fremst landsbyggðarstofnun. Því hefur það alltaf verið að mínu mati óskiljanlegt af hverju aðsetur hans er ekki innan þjóðgarðsins eða í nánasta umhverfi. Ég hef í raun aldrei skilið af hverju aðsetur þjóðgarðsins hefur allt frá stofnun hans verið á suðvesturhorninu í ljósi þess að þar er þjóðgarðurinn ekki. Þjóðgarðurinn heitir Vatnajökulsþjóðgarður eftir Vatnajökli og svo mikið er víst, virðulegi forseti, að Vatnajökull er ekki á höfuðborgarsvæðinu. Það er yfirlýst stefna stjórnvalda að fjölga opinberum störfum á landsbyggðinni. Því er að mínu mati kjörið tækifæri til að færa aðsetur og þannig starfsstöð framkvæmdastjóra þjóðgarðsins á eina meginstarfsstöð hans, þ.e. til Hafnar í Hornafirði. Þá heimild er að finna í 3. mgr. 2. gr. laga um Stjórnarráð Íslands. Þar segir, með leyfi forseta: „Ráðherra kveður á um aðsetur stofnunar sem undir hann heyrir, nema á annan veg sé mælt í lögum.“ Við undirbúning þessarar ákvörðunar hafði ég samráð við stjórn Vatnajökulsþjóðgarðs og tók hún þessari ákvörðun minni fagnandi eins og fram kemur í bókun hennar frá fundi 25. apríl síðastliðinn. Miðað er við að aðsetur og starfsstöð framkvæmdastjóra flytjist til Hafnar frá og með 1. september. Virðulegi forseti. Það var mjög ánægjulegt að eiga samtalið og samráðið við stjórn Vatnajökulsþjóðgarðs því að þar fann maður fyrir einlægum stuðningi við þessa hugmynd og líka mikinn skilning á því sem oft hefur verið vandi og verður vandi, að þegar svona ákvörðun er tekin þá þarf að velja einn stað. En þeir eru auðvitað margir sem koma til greina. Ég fann ekki fyrir öðru en fullum stuðningi frá stjórn Vatnajökulsþjóðgarðs við það að aðsetur framkvæmdastjóra yrði á landsbyggðinni og að allir væru meðvitaðir um að þá þyrfti velja eitt aðsetur. Til að upplýsa það, virðulegi forseti, í þessari umræðu þá er ekki bara verið að ræða um að vera með þennan flutning heldur hef ég kynnt það og sett þá vinnu af stað að endurskoða skipulag stofnana umhverfisráðuneytisins með það að markmiði í fyrsta lagi að auka skilvirkni og hagræði, í öðru lagi að líta sérstaklega til þess hvernig við getum unnið betur saman með rannsóknar- og háskólastofnunum. Þá er ég að vísa til þess að ég lít svo á að þar sem við erum ein þjóð í einu landi, ekkert sérstaklega mörg, sé afskaplega mikilvægt þegar við vinnum að jafn mikilvægum málum og heyra undir umhverfis- orku- og loftslagsráðuneytið að við nýtum alla þá þekkingu sem við höfum þótt það sé ekki innan stofnana ráðuneytisins. Þess vegna er lögð áhersla á það að líta sérstaklega til rannsókna- og háskólastofnana. Í þriðja lagi, og ekki síst, er sérstaklega verið að líta til þess hvernig við getum styrkt starfsemina úti á landi. Af hverju það, virðulegi forseti? Vegna þess að í okkar stóra landi er megnið af verkefnunum þegar kemur að umhverfis-, orku- og loftslagsmálum á landsbyggðinni. Það er mín einlæga trú að við skyldum aldrei vanmeta staðarþekkingu. Í ofanálag er líka til þess að líta að 85% af íbúum Íslands eru innan Hvítár, eða Hvítáa ef þannig má að orði komast, og það er hagur okkar allra að við styrkjum aðra hluta landsins líka. Virðulegi forseti. Það er mér ánægja að fá að flytja hér þessa munnlegu skýrslu. Ég vonast til þess að góðar umræður verði um hana.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir þessa munnlegu skýrslu og þessa áhugaverðu og ágætu hugmynd. Hann gerir töluvert að umtalsefni vilja stjórnvalda til að dreifa störfum um allt land og það í sjálfu sér er gott en líka nauðsynlegt markmið. Við skulum algerlega hafa það í huga í upphafi að þó að gjarnan sé talað um Ísland sem strjálbýlt land þá fer það nú bara eftir því hvernig á hlutina er litið. Sú staðreynd að 70–80% allra landsmanna búa á mjög afmörkuðu svæði sem við köllum höfuðborgarsvæðið setur okkur í sama flokk og kannski fjögur, fimm önnur ríki í heiminum; Panama, Kúveit, Djíbútí í Afríku og Mongólía, og slíkt er ekki hagkvæmt. Það er heldur ekki skynsamlegt. Það felst eiginlega ekkert réttlæti í því vegna þess að þegar við erum komin með svoleiðis aðstæður getum svo auðveldlega lent í því að þyngdaraflið verði bara orðið of sterkt og sogi og dragi allt til sín, svo ég tali nú ekki um hvað það er sérstakt á landi sem er eldvirkt. Þá getur bara falist í því stór kerfisáhætta. Því er skynsamlegt að hugsa þetta í víðara samhengi og það er góð stefna að flytja stofnanir, ekki síst yfirstjórn stofnana nærri þeim stöðum þar sem þær stofnanir eru og þeim er ætlað að sinna og þjóna og að ákvarðanir séu teknar næst því umhverfi sem þær ákvarðanir eru teknar. En auðvitað er ekki sama hvernig það er gert eins og dæmin sanna. Það er heldur ekki góð aðferð að gera það með handafli, rífa fólk upp með skömmum fyrirvara og flytja það strax á nýjan stað. Það missir þá væntanlega vinnuna sem kannski er sjálft lífsstarfið. Við höfum séð allt of margar slíkar ákvarðanir sem stundum byggja jafnvel bara á sérstöku áhugamáli einstakra ráðherra eða búsetu þeirra, kjördæmi og öðru. Við þurfum að gera þetta að náttúrulegum þætti í okkar stefnumótun þannig að þetta verði sem eðlilegast og sársaukaminnst. Ný tækni hjálpar okkur talsvert í þessum efnum og gerir okkur kleift að vinna ýmis verkefni í fjarvinnslu, hvort sem við erum að tala um fólk sem býr nærri stjórnsýslunni á höfuðborgarsvæðinu og þarf að vinna verkefni úti á landi eða fólk sem býr annars staðar, í dreifðari byggðum, en starfar fyrir stofnun sem staðsett er í Reykjavík. Tæknin virkar nefnilega í báðar áttir. En það þarf að huga mjög vel að því að uppbygging sé sem skynsamlegust fyrir heildarhagsmuni þjóðarinnar. Ef við leyfum okkur að skutlast aðeins yfir í byggðastefnuna þá held ég að við Íslendingar þurfum einhvern veginn að taka markviss skref og setja ekki fjórðung af störfum hingað og þriðjung þangað og tvö og hálft þarna, allt eftir búsetu. Við þurfum að setja niður einhverja þyngdarpunkta, t.d. höfuðborgarsvæðið, sem er augljóst. Höfuðborgin okkar skiptir mjög miklu máli. Síðan sé ég fyrir mér að næsti þyngdarpunktur sem sjónum yrði beint að væri Akureyri og Eyjafjarðarsvæðið og síðan kannski annar fyrir austan og sunnan þegar fram líða stundir til þess að það sé ekki bara valkostur að byggja allt landið heldur að við sjáum til þess að það sé allt í byggð og að við getum líka komið í veg fyrir ýmsa kerfisáhættu. Þessi nýja tækni sem ég talaði um áðan getur einmitt dregið úr þeirri sjálfvirku þróun að öll stjórnunarstörf og allar stofnanir á endanum séu staðsettar í Reykjavík og leiti þangað. Maður þarf ekki einu sinni að horfa aðeins til opinberra stofnana. Við sem búum úti á landi sjáum að mörg þeirra stóru og burðarmiklu fyrirtækja sem þar eru er meira og minna stýrt orðið frá höfuðborginni og svo verða eftir láglaunastörfin, þessi óbreyttu störf. Ef fólk kallar eftir vexti byggðanna og styrkleika þeirra þá verðum við sem búum annars staðar en á höfuðborgarsvæðinu líka að geta boðið upp á fjölbreytt störf þannig að við sjáum ekki á eftir börnunum okkar í háskóla til Reykjavíkur eða til útlanda og enginn möguleiki fyrir þau, þó að þau vildu, að snúa til baka. Auðvitað hefði ég viljað tala miklu meira um sjálfan Vatnajökulsþjóðgarð og hálendisþjóðgarð sem er mjög mikilvægt fyrirbæri. Það er ekki þannig að það sé sett upp til að takmarka för fólks um landið heldur þvert á móti til þess að laða fólk að og gefa því möguleika á að njóta alls þess góða sem landið hefur upp á að bjóða. En af því ráðherra einbeitti sér töluvert að því hlutverki sínu að færa starfsstöð út á land þá fagna ég því í sjálfu sér. En ég brýni hann og aðra ráðherra og stjórnvöld hverju sinni að gera allt slíkt af auðmýkt gagnvart því fólki sem sinnir störfunum og gera það með þeim hætti að það sé sem sársaukaminnst fyrir þá sem þurfa að leita út á land og líka þau byggðarlög sem taka við slíkum starfsstöðvum.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér skýrslu ráðherra um flutning aðseturs Vatnajökulsþjóðgarðs. Aðsetrið hefur hingað til verið í Garðabæ en nú stendur til að flytja það á Höfn í Hornafirði. Þar á það heima. Auðvitað á það heima í nágrenni við jökulinn, það svæði sem um er að ræða. Ég vil taka undir með þeim hv. þingmanni sem talaði á undan mér að það er fólk á bak við svona flutninga sem við verðum að taka tillit til og vonandi verður hægt að gera þetta í sátt og samlyndi við alla, sem væri óskandi. Ég fagna þessum áætlunum enda er Höfn í Hornafirði tilvalinn í staðinn fyrir aðsetur Vatnajökulsþjóðgarðs. Þar að auki, eins og við vitum öll sem höfum þangað komið, er þar stórkostlegt útsýni. Frá Hornafirði er hægt að virða fyrir sér jökulinn og sjá marga tignarlega skriðjökla, til dæmis Hoffellssjökull, Heinabergsjökul, Fláajökul og Svínafellsjökul. Þetta er stórkostlegt svæði. Auki þess er stutt í vinsæla ferðamannastaði innan þjóðgarðsins, nánar tiltekið Jökulsárlón og Skaftafell. Ég man þá tíð að ég fór varla mikið austar en yfir Markarfljót. Jú, maður náði að Skógum og Kirkjubæjarklaustri og í Þórsmörk. En maður fór aldrei austar en það. Þetta svæði opnaðist fyrir manni þegar maður fór hringveginn. Maður man upplifunina að fara hringveginn fyrsta skipti. Þá var maður að sjá hluta af Íslandi sem maður vissi ekki einu sinni að væri til. Hið sama gerðist þegar maður fór hinn leiðina, Sprengisandsleiðina, kom að norðan. Ég fór nokkuð oft í Veiðivötn og á það svæði sem er stórkostleg perla Svo er annað sem við þurfum líka að fylgjast með. Það eru þær breytingar sem eru að verða á jöklunum. Það eru að verða gífurlegar breytingar og á sama tíma og þessar breytingar eiga sér stað fjölgar ferðamönnum og við vitum að innan þessa þjóðgarðs eru stórkostlega hættuleg svæði sem þarf að sinna vel. Eins hef ég tekið eftir því að í Skaftafelli eru aðstæður til fyrirmyndar og það hvernig gengið hefur verið í að gera allt aðgengilegt þannig að sem minnst áhætta stafi af bæði fyrir innlenda ferðamenn og erlenda. Við vitum að Vatnajökulsþjóðgarður hefur að geyma margar af fegurstu náttúruperlum landsins og okkur ber skylda til að varðveita þær. Því miður er raunin sú að loftslagsváin hefur þegar haft mikil áhrif á jökla landsins. Vatnajökull er þar engin undantekning. Það er afar mikilvægt að samhliða tengdum verkefnum fari fram rannsóknir á áhrifum hlýnandi loftslags á náttúru þjóðgarðsins. Við verðum að fylgjast með. Við verðum að passa upp á að sjá til þess að fylgjast vel með hvað sé í gangi. Við vitum að Jökulsárlón var aðallónið. Nú er komið annað lón og það þriðja er að myndast. Þangað munu streyma ferðamenn. Það gleymist oft í umræðunni um merkar náttúruminjar landsins að ekki er á allra færi að skoða þær. Aðgengismál þarf að bæta á mörgum stöðum og þar er Vatnajökulsþjóðgarður engin undantekning þótt ákveðin skref hafa verið stigin á undanförnum árum. Ég vona innilega að stjórnendur Vatnajökulsþjóðgarðs og hæstv. ráðherra muni setja sér það markmið að bæta eftir fremstu getu aðgengi að helstu náttúruperlum í þjóðgörðum á næstu árum svo allir geti virt fyrir sér þessa þjóðargersemi. Þarna er ég einmitt að tala um þá sem hafa minnsta möguleika á því að komast á þess staði. Þarna erum við að tala um fólk á hækjum, í göngugrind, hjólastólum, fólk sem hefur ekki þá aðstöðu að geta komist auðveldlega að þessum stöðum. Því miður vill þetta oft gleymast. Það vill oft gleymast að þessir einstaklingar hafa jafn mikla þörf á að komast inn í þjóðgarða og njóta þeirra eins og aðrir sem eiga mun auðveldara með að koma komast á staðina. Þá kemur oft upp þetta sjónarmið að þá þurfi að leggja almennilega vegi og þá yrði meiri umferð og þá yrði meira tjón á náttúrunni. En við getum ekki horft á þetta í því samhengi. Við getum ekki mismunað fólki eftir því hvort það eigi risastóran jeppa á risadekkjum og geti komist allt, jafnvel utanvega og valdið tjóni, eða hvort einhver vilji komast á ákveðinn stað, útsýnisstað, eða að njóta þess að komast út í frábæra náttúruna. Þetta verðum við að tryggja og við verðum að sjá til þess að í svona tilfellum sé ekki veittur afsláttur á aðstöðu og aðgengi sem verið er að byggja upp. Við verðum og eigum að tryggja að allir hafi jaft aðgengi að náttúru landsins óháð möguleika þeirra til þess að komast á staðinn. Að þessu sögðu held ég að þetta sé hið besta mál. Mér finnst það algjörlega rétt að koma þessu aðsetri eins nálægt þessu umhverfi og hægt er. Þarna á að hafa þetta. Höfn í Hornafirði er alveg kjörinn staður til að koma þessari uppbyggingu af stað. Ég vona svo heitt og innilega að ráðherra sjái til þess að vel verði fylgst með náttúrunni og að líka verði séð til þess að hafa það í forgangi að allt aðgengi sem verið er að byggja upp og hanna verði fyrir alla en ekki bara þá sem eru heilbrigðir og geta komist auðveldlega leiðar sinnar.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir sína skýrslugjöf en ekki síður bara fyrir það embættisverk sem skýrslugjöfin er um og ég tel vera mikla framför. Ég fagna því hversu hratt og vel var staðið að verki í þessu. Það skiptir máli að senda skýr skilaboð strax um það hvernig stjórnvöld vilja sjá þetta byggjast upp og að svolítið sé verið að fara eftir markmiði laganna. Það er rétt að hafa það strax í huga hver grunnmarkmiðin eru með lögum um Vatnajökulsþjóðgarð. Þau eru fyrst og fremst að vernda náttúru og umhverfi og lífríki og annað slíkt. Þau eru að gefa almenningi kost á að sjá og njóta landsins og þeirra náttúruundra sem við eigum og stuðla að rannsóknum og vöktun og þekkingu á náttúrunni og lífríkinu og samfélaginu og minjum og öllu sem tengist þjóðgarðinum og styrkja byggð, styrkja byggð í kringum þjóðgarðinn. Ég tel að þessum markmiðum verði náð langbest með því að þeir sem sjá um daglegan rekstur og stýra og starfa í þjóðgarðinum séu sem næst öllum þessum atriðum og lifi og hrærist í sama umhverfi og byggð og atvinnulífi og áskorunum, því vissulega eru margar áskoranir. Þá vil ég aðeins fara yfir þróun síðustu ára. Ég vil hrósa stjórn Vatnajökulsþjóðgarðs og ekki síst starfsfólkinu sem hefur unnið ótrúlega öflugt og gott starf undanfarin ár við að byggja upp innri starfsemi þjóðgarðsins til að geta tekist á við allar þessar áskoranir. Þær hafa verið krefjandi af því að þjóðgarðurinn er jú stór og nær yfir mikið landsvæði. Hann er mjög fjölbreyttur með flókið og öðruvísi rekstrarumhverfi. En á sama tíma hefur ferðamönnum fjölgað. Það hafa verið loftslagsbreytingar og það hafa verið margar áskoranir. Hann hefur verið að stækka og mörg verkefni eru komin inn og þessu tengt þá hefur verið að byggjast upp miðlæg stoðþjónusta innan þjóðgarðsins jafnt og þétt. Það er kominn skrifstofustjóri, fjármálastjóri, lögfræðingur, mannvirkja- og gæðafulltrúi, mannauðsstjóri, fræðslufulltrúi og áfram mætti telja. Þetta er mjög mikilvægt til að hægt sé að takast á við öll þau fjölbreyttu verkefni sem eru þarna og svo hjálpar það þeirri kjarnastarfsemi sem er á öllum svæðunum. Þjóðgarðinum er skipt í svæði og á hverju svæði eru einn til fleiri þjóðgarðsverðir og aðstoðarþjóðgarðsverðir með svo landverði og annað starfsfólk sem ber ábyrgð á hverju svæði og vinnur með sínu svæðisráði. Allt þarf þetta að spila saman. Eins og gefur að skilja nær þjóðgarðurinn yfir ansi stórt landsvæði og tilheyrir ansi mörgum sveitarfélögum þannig að starfsstöðvar hans munu alltaf vera dreifðar. Þá skulum við hafa það á hreinu að það eru nokkrar lögbundnar starfsstöðvar í þjóðgarðinum. Þær eru: Ásbyrgi, Mývatnssveit, Skriðuklaustur, Hornafjörður, Skaftafell og Kirkjubæjarklaustur. Það er samþykkt fyrir því í stjórn Vatnajökulsþjóðgarðs að það eigi að auglýsa störf sérfræðinganna í þessari stoðþjónustu á einhverri af þessum lögbundnu starfsstöðvum. Það skiptir gríðarlega miklu máli. Þarna tók stjórnin þessa ákvörðun til að hefja þessa þróun sem mér finnst ráðherra svo vera að festa í sessi með því að taka þá ákvörðun um að færa höfuðstöðvarnar á Hornafjörð. Sú ákvörðun tengist því Hornafirði beint að forstjórinn er þar. En aðrar sérfræðistöður og miðlægar stöður innan þjóðgarðsins geta verið á öllum þessum lögbundnu starfsstöðvum og þeim skipt vel á milli og mér finnst það skipta gríðarlegu máli. Í lokin vil ég segja að í þessu sambandi skipta sveitarfélögin miklu máli, í skipulagsmálum og öðrum aðbúnaði, þau sjái um að til sé starfsaðstaða og að til sé íbúðarhúsnæði og aðstæður svo fólk geti og vilji flytja á þessar starfsstöðvar þannig að þegar þjóðgarðurinn auglýsir eftir starfi og hæfur einstaklingur vill sækja um þá geti hann flutt á viðkomandi starfsstöð og geti valið sér búsetu. Það er grundvöllur fyrir að þetta geti gengið.

Frú forseti. Ég ætla ekki hafa þetta langt. Flest allt sem er um þetta segja hefur þegar verið sagt. Skýrsla hæstv. ráðherra er áhugaverð og ég þakka fyrir hana. Þingheimur allur sammælist sennilega um að það sé Vatnajökulsþjóðgarði til góðs að lögheimili stofnunarinnar verði flutt til Hafnar og að framkvæmdastjóri þjóðgarðsins starfi þar nær þjóðgarðinum sjálfum. Eftir sitja þó nokkrar spurningar um áætlaða framkvæmd tilfærslunnar. Í tilkynningum og í skýrslu ráðherra er talað um að framkvæmdastjóri, fjármálastjóri og þrír aðrir starfsmenn hafi nú til dags staðsetningu á höfuðborgarsvæðinu og starfsaðstöðu í Garðabæ en að í kjölfar breytinganna muni framkvæmdastjóri hafa aðalstarfsstöð á Höfn í Hornafirði. Ekkert er tekið fram um hitt starfsfólkið og má því skilja tilkynninguna þannig að þau verði áfram í Garðabæ á meðan framkvæmdastjórinn fer austur. Ef þetta er raunin dúkkar upp sú spurning óhjákvæmilega hvort það væri ekki einfaldlega best að allt starfsfólkið hefði aðstöðu í Höfn á sama hátt og framkvæmdastjóri. Það virkar eins og hliðrunin sé bara upp á punt ef lögheimilistilfærslunni fylgir bara einn starfsmaður á meðan afgangurinn situr eftir á höfuðborgarsvæðinu. Ég velti aðeins fyrir mér líka hvernig það virkar að hafa framkvæmdastjóra stofnunarinnar í nokkur hundruð kílómetra fjarlægð frá fjármálastjóranum og öðrum starfsmönnum stofnunarinnar. Þó að við séum öll að færast í átt til starfa án staðsetningar þá veltir maður fyrir sér hver sýnin sé þarna, hvort þetta sé, eins og ég sagði, upp á punt. Að því sögðu finnst mér breytingin í meginatriðum til góðs enda hlýtur þingheimur að vona að þessi tilfærsla þjóni yfirlýstum tilgangi sínum og efli starf þjóðgarðsins. Í stærra samhengi má þá spyrja sig hvort önnur þjóðgarðsmál séu ekki meira áríðandi, eins og til að mynda stofnun hálendisþjóðgarðs sem situr enn á hakanum.

Virðulegi forseti. Ég vil líkt og aðrir þakka hæstv. ráðherra fyrir skýrslugjöfina. Náttúra Vatnajökulsþjóðgarðs er einstök og menningarsagan á sér enga líka á heimsvísu. Þjóðgarðurinn, sem var stofnaður 2008, var nýverið samþykktur á heimsminjaskrá UNESCO, eða á árinu 2019, en það ár heimsóttu um 2 milljónir ferðamanna þjóðgarðinn. Meginstarfstöðvar Vatnajökulsþjóðgarðs eru staðsettar á Höfn í Hornafirði, Kirkjubæjarklaustri, Skriðuklaustri, í Ásbyrgi, Mývatnssveit og Skaftafelli. Lögheimili þjóðgarðsins hefur þó verið á höfuðborgarsvæðinu, í Garðabæ. Þjóðgarðurinn er landsbyggðarstofnun og auðvitað er það viðeigandi að starfsemi hans verði að fullu á landsbyggðinni á þeim svæðum sem hann varðar mest. Tekin hefur verið sú ákvörðun núna að flytja formlegt aðsetur og lögheimili Vatnajökulsþjóðgarðs til Hafnar í Hornafirði næsta haust. Sú ákvörðun var tekin í samráði við stjórn þjóðgarðsins en í henni sitja fulltrúar frá öllum starfssvæðum þjóðgarðsins. Sú ákvörðun að flytja aðsetur þjóðgarðsins á landsbyggðina hefur lengi verið til umræðu og hefur hún almennt talist vera til bóta. Það er margt sem mælir með þessum flutningi. Þó svo að Vatnajökull sé ekki á höfuðborgarsvæðinu hefur lögheimili þjóðgarðsins verið þar. Það er gömul saga og ný að ákvarðanir sem varða byggðir utan höfuðborgarsvæðisins eru þó teknar þar, þ.e. á höfuðborgarsvæðinu. Þetta hefur gerst með stöðugum flutningi opinberra starfa frá landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins með tilheyrandi atvinnumissi í þeim byggðum. Með flutningi aðseturs og lögheimilis Vatnajökulsþjóðgarðs til Hafnar í Hornafirði er verið að efla svæðið með tilkomu opinberra starfa. Þessi ákvörðun er í samræmi við nýja byggðaáætlun sem við höfum til meðferðar í þinginu þessa dagana og áherslu núverandi ríkisstjórnar um að auka hlutfall opinberra starfa á landsbyggðinni sem finna má í stjórnarsáttmála Framsóknar, Sjálfstæðisflokks og Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs. Í flutningunum felst styrking starfsstöðva stofnana umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytisins. Með þessum flutningum er gert ráð fyrir að starfsstöðin Höfn í Hornafirði verði efld þar sem framkvæmdastjóri mun hafa þar aðalstarfsstöð en möguleiki er á að fleiri stöðugildi sem staðsett voru í Garðabæ flytjist þar með, sem væri augljóst og mikilvægt og gott næsta skref. Þessum flutningi tek ég því fagnandi og segi: Loksins! En það er viðeigandi að lögheimili Vatnajökulsþjóðgarðs verði á Höfn í Hornafirði enda hafa Skaftfellingar eða Hornfirðingar búið í hvaða nánustu sambýli við jökulinn gegnum aldirnar. Þetta er fólk sem þekkir svæðið best. Svæðið varðar það mest af öllum og þau vita best hvað þarf að gera á svæðinu. Þetta varðar vissulega störf sem eiga eðli málsins samkvæmt að vera bundin landinu sem þau fjalla um. Það eru nefnilega heimamenn sem leika oft lykilhlutverk við að koma framfaramálum í réttan farveg og til framkvæmda. Það hefur vakið furðu að áform um aðalskrifstofan sé á starfssvæði þjóðgarðsins hafi ekki verið komin í framkvæmd strax við stofnun hans árið 2008. Öll störf við þjóðgarðinn eiga að vera staðsett á starfssvæði hans hverju sinni. Það er fyrir öllu að höfuðstöðvarnar verði á starfssvæði þjóðgarðsins. Í þessu samhengi vil ég benda á nauðsyn þess að starfsstöðvar á Norður- og Austurlandi verði efldar. Það er löngu tímabært að við horfum til þeirra svæða og aukum atvinnutækifæri þar. Draumaniðurstaðan væri sú að starfsemi á Norður- og Austurlandi verði efld þannig að í hverri starfsstöð verði nokkrir starfsmenn sem sinni bæði staðbundnum verkefnum og verkefnum í þágu þjóðgarðsins alls, sem þekur um 15% af landinu öllu. Þetta er stórt svæði og við þurfum að halda vel utan um það. Þarna eru sjónarmið sem varða náttúru og varðveislu. En á sama tíma hlúum við að ferðaþjónustugeiranum á svæðinu. Tækifærin eru fjölmörg og ég tel okkur geta gripið þau föstum tökum með að hafa þá sem ákvarðanir taka um svæðið staðsetta þar. Öðruvísi næst ekki gott jafnvægi í starfseminni. Hjá Vatnajökulsþjóðgarði starfa 37 fastir starfsmenn. Þetta eru starfsmenn sem búa yfir mikilli þekkingu og reynslu, 32 þeirra vinna á starfsstöðvum á landsbyggðinni en yfir sumartímann bætist verulega í flotann. Það eru því allt að 80 starfsmenn sem sinna landvörslu, þjónustu og fræðslu til gesta þjóðgarðsins og eru þau störf öll unnin á landsbyggðinni. Á árinu 2021 voru unnin um 50 ársverk hjá Vatnajökulsþjóðgarði og eru um 90% þeirra á landsbyggðinni. Það liggur fyrir að atvinnutækifæri í tengslum við þjóðgarðinn eru því fjölmörg. Þau eiga öll að vera á viðeigandi svæðum., þ.e. í kringum þjóðgarðinn sjálfan en ekki hundruð kílómetra frá honum. Að auki vil ég minnast á opnun nýrrar formlegrar starfsstöðvar Vatnajökulsþjóðgarðs í samvinnu við Gíg á Skútustöðum í Mývatnssveit. Ríkið festi á síðasta ári kaup á fasteigninni Hótel Gíg á Skútustöðum í Mývatnssveit sem upphaflega gegndi hlutverki barnaskóla sveitarinnar. Þar hefur starfsstöðinni verið komið fyrir. Gígur á einnig að hýsa sameiginlega gestastofu Vatnajökulsþjóðgarðs og náttúruverndarsvæða í Mývatnssveit þar sem verður að finna upplýsingar og sýningu um þjóðgarðinn og verndarsvæði Mývatns og Laxár. Þetta er jákvæð þróun sem vert er að hrósa. Þar eru líka starfsstöðvar Umhverfisstofnunar, Landgræðslunnar og náttúrurannsóknastöðvarinnar við Mývatn. Þá mun Gígur hýsa rannsóknarsetur á sviði hugvísinda í sameinuðu sveitarfélagi Skútustaðahrepps og Þingeyjarsveitar og styrkja þannig stoðir samfélagsins svo um munar, en í dag starfa þar t.d. þjóðgarðsvörður, aðstoðarþjóðgarðsvörður og lögfræðingur þjóðgarðsins. Með uppbyggingu gestastofu í Mývatnssveit er því verið að efla mikilvægt þjónustunet Vatnajökulsþjóðgarðs enn frekar eins og lög um Vatnajökulsþjóðgarð mæla fyrir. Stofan bætist í hóp gestastofa á vegum þjóðgarðsins sem eru einnig Snæfellsstofa og Gljúfrastofa í Ásbyrgi. Bæta má aðsókn, atvinnutækifæri og starfsemi gestastofanna með því að hafa þær opnar allt árið. Í því felast fjölmörg tækifæri í ferðaþjónustu, bæði fyrir Íslendinga sem og erlenda ferðamenn. Að sama skapi vil ég nefna mikilvægi þess að efla starfsstöðina á Héraði í Snæfellsstofu í samspili við skrifstofuna í Fellabæ. Virðulegi forseti. Þessi áform sem við ræðum hér eru vissulega fagnaðarefni en í dag eru þau þó ekkert nema áform. Flutningarnir hafa ekki raungerst og því vil ég brýna þingheim og ríkisstjórnina að framkvæma þær fyrirhuguðu aðgerðir. Nú er tími til þess. Þetta verður að gerast því að hér eru orðin ekki nóg. Ástæða þess að ég nefni þetta er að sambærileg tilkynning var gerð árið 2017 þegar flytja átti höfuðstöðvar þjóðgarðsins austur á Hérað. Það er því mín von að ekki fari eins og það fór það árið. Ég vil hvetja hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra til að fylgja þessu eftir alla leið og leiða málið til lykta á farsælan hátt.  (umhv.- og loftslrh.: Er ég ekki búinn að því?)  Flutningurinn væri starfsemi þjóðgarðsins og íbúum svæðisins - já, þú varst að opna hana reyndar um daginn - til hagsbóta og ég er sannfærð um að að flutningnum loknum munum við klóra okkur í höfðinu og hugsa af hverju við gerðum þetta ekki fyrr. Þá vil ég einnig hvetja þingheim og ríkisstjórnina til að greina möguleika á sambærilegum flutningum innan annarra stofnanna, þá sérstaklega þegar starfsemi stofnana er aðallega á landsbyggðinni og varðar landsbyggðina. Tækifærin eru til staðar.

Virðulegur forseti. Mér fannst það stórfenglegt þegar ég keyrði austur á Höfn í aðraganda síðustu alþingiskosninga að upplifa jökulinn nánast bara út um gluggann og þann stórfengleik sem jökullinn skapaði í umhverfi Hafnar. Þess vegna finnst mér spennandi að sjá að verið sé að flytja stofnun sem þessa af höfuðborgarsvæðinu og á landsbyggðina þar sem hún á svo sannarlega heima. Ég hlýt sem þingmaður þessa kjördæmis að fagna fleiri störfum í mínu kjördæmi. Það vakti samt athygli mína þegar ég las frétt af þessu sem birtist 4. maí síðastliðinn að þar stóð, með leyfi forseta: „Formlegt aðsetur og lögheimili Vatnajökulsþjóðgarðs verður flutt frá höfuðborgarsvæðinu til Hafnar í Hornafirði í haust […] Héraðsbúar eru undrandi á þessum fréttum. Þeir stóðu í þeirri meiningu að höfuðstöðvar þjóðgarðsins hefðu verið fluttar þangað fyrir fimm árum.“ Aðeins neðar stendur: „Til stóð að breyta þessu árið 2017 og 21. mars var blásið til snittuveislu í Fellabæ í nágrenni Egilsstaða. Þar var tilkynnt um flutning höfuðstöðvanna út á landsbyggðina og opnun nýrrar aðalskrifstofu á Héraði.“ Ég hlýt að velta því fyrir mér í anda þess að við erum að vinna fyrir allt landið: Hvað gerðist þarna? Af hverju eru Héraðsbúar undrandi yfir því sem er að gerast núna? Hvers vegna náði það ekki fram að ganga að þessi aðalskrifstofa yrði flutt austur? Nú er búið að taka aðra ákvörðun um flutning hennar. Mér þætti vænt um að fá einhverjar upplýsingar um þetta. Hæstv. ráðherra, sem ég vil byrja á að þakka fyrir að flytja hér skýrslu sína í upphafi umræðunnar, nefndi það að svo sannarlega er Vatnajökulsþjóðgarður ekki í Garðabænum. Mig langar af þessu tilefni að nefna að Keflavíkurflugvöllur er heldur ekki í Hafnarfirði. Ég velti því fyrir mér af þessu tilefni, af því að ráðherrann nefndi einnig að í lögum væru heimildir fyrir ráðherra að færa til stofnanir sem undir hann heyrðu, hvort það væri ekki bara gráupplagt að færa höfuðstöðvar Isavia úr Hafnarfirði.  (umhv.- og loftslrh.: Þú ert að tala við vitlausan ráðherra.)  Ég er að nefna bara stjórnsýsluna almennt og yfirleitt, af því að ég hef nefnilega heyrt hæstv. innviðaráðherra segja að það væri ekkert við Isavia að eiga hvað þetta varðar. Er þetta ekki bara sams konar mál? Erum við að setja upp höfuðstöðvar fjarri þeim störfum sem verið er að vinna á tilteknum stöðum? Ég held að í framhaldinu af þessu haldi ég áfram og ýti þessu máli eitthvað áfram. Mér finnst fyndist eðlilegt að við skoðuðum það að ef uppspretta starfanna er á einhverjum stað þá séu höfuðstöðvarnar þar líka. Ég vildi bara nefna það af þessu tilefni af því að Vatnajökulsþjóðgarður er svo sannarlega ekki í Garðabæ. Af því að við erum að tala um rekstur þjóðgarðs þá langaði mig líka að nefna annað. Út kom skýrsla Ríkisendurskoðunar 2019 sem hafði ýmislegt um rekstur þjóðgarðsins að segja. Þar mátti finna ýmislegt sem var ábótavant. Ég veit ekki hvort búið sé að laga það en á það var meðal annars bent að hluti af starfseminni væri í Garðabæ og annað í Fellabæ. Er þá ekki rétt að öll starfsemin sé á einum stað, hvort heldur sem er á Höfn eða í Fellabæ eða Garðabæ, þannig að færsla á bókhaldi sé ekki höfð á einum stað en einhver stjórnun á öðrum stað? Er verið að leysa þetta vandamál með því að færa höfuðstöðvarnar á Höfn ef síðan ákveðinn hluti af starfseminni er í Fellabæ? Er verið að koma til móts við ábendingar Ríkisendurskoðunar hvað þetta varðar? Í skýrslunni kemur fram að ef yfirstjórn fjármála og reksturs sé skipt á milli starfsstöðva sé hætta á að verkferlar verði óskilvirkir og yfirsýn skert eins og komið hefur í ljós. Ég velti fyrir mér hvort það vandamál sé leyst með þessu af því að áfram verður hluti starfanna í Fellabæ og hinn hlutinn á Höfn.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir sína skýrslu og upplýsingar til okkar um þessi áform en um leið segja að ég fagna þessum áformum gríðarlega og kannski ekki síst vegna þess að þegar lög um Vatnajökulsþjóðgarð voru samþykkt í þessum sal árið 2007 þá var það tímamótalöggjöf í íslenskri sögu. Ég leyfi mér að ganga svo langt að segja það. Þarna var verið að ákveða með lagabálki að friðlýsa svæði, stórt svæði sem þá nam um 13% er komið í, held ég, rétt um 15% í dag með stækkunum á þessum tólf árum eða hvað það nú er. Nema hvað að stjórnfyrirkomulag þjóðgarðsins var algjör tímamót í samskiptum ríkis og sveitarfélaga enda þar sem undir var fjöldinn allur af sveitarfélögum sem hafði gríðarlegan hag af þessu. Þess vegna var stjórnfyrirkomulagið sett upp, eins og ráðherra fór yfir í ræðu sinni, með þessum tímamótahætti og um fyrirkomulagið hefur ríkt verulega góð og mikil sátt. Og í uppleggi fyrirrennara hæstv. ráðherra í starfi varðandi umræðuna um hálendisþjóðgarð, af því að hana bar aðeins á góma áðan í fyrri ræðum, þá lá það til grundvallar sambærilegu uppleggi um hálendisþjóðgarð að spegla þetta yfir á stærra svæði, þ.e.a.s. sem lýtur að hálendinu öllu. Þetta fyrirkomulag er til mikillar eftirbreytni þegar kemur að því að komast að sameiginlegri niðurstöðu og uppleggi með, ég ætla leyfa mér að segja, ráðstöfun lands, sem eins og í þessu tilfelli laut að friðlýsingu svæðis. Þetta var fyrirmyndarupplegg og mikil framsýni af hálfu Alþingis að hafa komist að þessari niðurstöðu á sínum tíma. Með reglugerð ári síðar eru svo mörk þjóðgarðsins dregin og eins og þau sem til þekkja vita þá er það aldrei gert í neinu tómarúmi heldur alltaf í þessu ríka samstarfi og samtali sveitarfélaga og hins opinbera sem fer með formlega umsjón og rekstur svæðanna. Af því að hv. þm. Guðbrandur Einarsson kom inn á skýrslu sem Ríkisendurskoðun skilaði á árinu 2017 um alvarlega stöðu sem upp var komin hjá þessari ríkisstofnun þá langar mig að segja af því tilefni að síðan sú skýrsla kom út þá hefur átt sér stað meiri háttar viðsnúningur í starfsemi stofnunarinnar, meiri háttar fjölgun starfa. Nær öll þeirra, ef ekki öll, eru utan höfuðborgarsvæðisins, af því það eru nú til umræðu hér, og milljarðar hafa verið settir í uppbyggingu innviða sem er í fullkomnum takti - og ég er ekki segja að ekki megi alltaf gera betur - við þá þróun sem við höfum séð frá 2011 og 2012 í fjölgun ferðamanna á landinu. Með bæði stjórnfyrirkomulaginu og þeim ábendingum sem sannarlega komu í skýrslu Ríkisendurskoðunar má því segja að stjórnvöld hafi brugðist hratt og örugglega við með öflugum hópi starfsfólks hjá þessari stofnun til að taka utan um þær áskoranir sem við stöndum frammi fyrir, enda eru innan vébanda þjóðgarðsins margar af okkar helstu náttúruperlum. Við erum að tala um Jökulsárlón sem kemur inn með viðbótum árið 2016, ef ég man rétt, frekar en 2017. Við erum að tala um Skaftafell þar sem við erum með ríflega 50 ára sögu friðlýsingar, Jökulsárgljúfur annað eins, bara svo ég taki dæmi, fyrir utan afar verðmæt hálendissvæði sem eru þarna undir. Heilt yfir leyfi ég mér því að fullyrða, ég geng svo langt, virðulegi forseti, að það hefur tekist afar vel til með upplegg og hugmyndafræðina sem er á bak við lögin um Vatnajökulsþjóðgarð. Mig rekur reyndar minni til þess, hafandi fylgst með í þessum geira mjög lengi, að það hafi aldrei staðið neitt annað til eðli málsins samkvæmt en að störfin væru að þungamiðju innan vébanda eða á starfssvæði þjóðgarðsins og þótti nú skjóta skökku við á fyrstu metrum þessarar stofnunar að starfsaðstaða framkvæmdastjóra framan af, og ég held að það hafi verið einn skrifstofustjóri sem því fylgdi, væri á höfuðborgarsvæðinu. Gott og vel. Það breytir ekki þeirri staðreynd sem ráðherrann fór yfir í ræðunni, að 90% starfseminnar, um og yfir með tímabundnu fjölguninni yfir sumartímann, af því landvarslan er starf þess eðlis, er öll utan höfuðborgarsvæðisins. Ég fagna því að þessi áform hafa nú verið fastsett með það að flytja lögheimilið. En mig langar að velta upp einni hugmynd svona í ljósi þess sem ég hef verið að hlusta á hjá hv. þingmönnum. Af því að nú höfum við öll upplifað það í samhengi við þróun tækninnar og kannski þróun hugarfarsins með afstöðu til óstaðbundinna starfa þá hef ég alltaf átt mjög erfitt með að átta mig á því af hverju lögheimili eða aðsetur, sérstaklega framkvæmdastjóra eða forstjóra, þurfi endilega að vera bundið við ákveðinn stól á ákveðnum stað. En gott og vel. Ef lögin kveða á um það svona þá breytum við því ekki á þessum vettvangi. En verandi með, eins og staðan er í dag, níu starfsstöðvar undir þá er mikil fyrirmynd í systurstofnun Vatnajökulsþjóðgarðs, Umhverfisstofnun, sem hefur um áratugaskeið, örugglega í hátt í 15 ár, skulum við segja, auglýst nær öll sín störf - þetta er mjög stór stofnun - án þess að þetta snúist um ákveðna fasta staðsetningu heldur hefur fólkið getað valið um mismunandi starfsstöðvar Umhverfisstofnunar sem eðli málsins samkvæmt er með verkefni úti um allt land, bæði á friðlýstum svæðum en sinnir líka mengunareftirliti og ýmsu öðru. Hefði ekki verið hægt að horfa til þess að því sé líkt með farið hvað varðar starf framkvæmdastjóra í þessu tilfelli, sem ég veit að stendur til að auglýsa, að það sé bara auglýst á einhverjum af þeim starfsstöðvum þjóðgarðsins sem núna verða, eins og ég skil þetta, allar utan höfuðborgarsvæðisins? Hafandi sagt það, verandi þingmaður Reykjavíkur, sé ég ekkert því til fyrirstöðu að friðlýst svæði séu með starfsaðstöðu í Reykjavík, bara ekki neitt. Þó að sannarlega þau séu meira og minna öll utan höfuðborgarsvæðisins vil ég nefna í því samhengi hugmynd og tillögu sem hefur lengi verið í burðarliðnum og rædd, um mikilvægi þess að koma á sérstakri gestastofu friðlýstra svæða á höfuðborgarsvæðinu. Við vitum að stofninn af okkar gestum sem koma til landsins kemur hingað til að heimsækja og skoða íslenska náttúru. Gestastofur eru augu inn í það sem við getum mögulega séð og kynnst. Þær eru líka mjög mikilvægt tól í að stýra umferð af því að ef þú kemur og veist ekki nákvæmlega hvert þú ert að fara, byggir kannski hugmynd þína bara á ljósmynd eða Instagram-skoti einhvers staðar frá, þá getur þú fengið leiðbeiningu og upplýsingar um það hvert væri best að fara þar sem innviðirnir geta tekið á móti þér og upplifuninni þinni er ekki endilega raskað af því það er of troðið eða ekki nægilega sterkir innviðir til að taka á móti þér. Þá eru gestastofur fyrsti viðkomustaður. Ég hef heyrt margt galnara en það að koma sérstaklega á fót í Reykjavík einhvers konar svona auga fyrir friðlýst svæði. Það er ekkert óeðlilegt við það að þá séu störf því tengd staðsett í Reykjavík, svo ég segi mína skoðun á því. Ég fagna líka þeim áformum ráðherrans, sem hann nefndi hér í ræðu og hefur reyndar sagt af öðru tilefni, að skoða samsetningu og möguleika á samlegð hinna ýmsu opinberu stofnana sem eru sannarlega margar og margar þeirra með mjög skyld hlutverk. Þar blasir við að sérstakar stofnanir, Þingvallaþjóðgarður, hluti Umhverfisstofnunar og Vatnajökulsþjóðgarður, eru að vinna að nákvæmlega sömu verkefnum á mismunandi svæðum um allt land. Ég þekki vel til innan þessa geira og veit að þar ríkir mikill áhugi á því að þessar stofnanir geti samnýtt krafta sína undir einni kennitölu. Ég vil leyfa mér að orða það þannig án þess að fara út í sérstaka staðsetningu þar. Yrði svoleiðis stofnun einhvern tímann að veruleika þá yrði hún eðli málsins samkvæmt að vera með dreifðar starfsstöðvar úti um allt land. Þá vil ég koma að öðru sem ég fagna líka. Ég sé að ráðherra, ætli það hafi ekki verið í síðustu viku, tók þátt í opnun gestastofu sem hér hefur borið á góma, gestastofu í Mývatnssveit sem er þá að fullnusta það sem kveðið er á um í lögum um Vatnajökulsþjóðgarð, að starfræktar skuli einar sex meginstarfsstöðvar eða gestastofur innan vébanda hans. Það er vel að öllum þessum árum síðar skuli það hafa klárast og það hefur gerst með þeim hætti að þarna fékkst húsnæði sem upphaflega var byggt sem skóli og seinna varð að hóteli, á frábærum stað í miðri Mývatnssveit sem er enn ein náttúruperlan og heyrir undir aðra stofnun. Undir þessu sama þaki er ekki bara sameinuð gestastofa Vatnajökulsþjóðgarðs og friðlýstra svæða í Mývatnssveit heldur erum við að horfa á þetta sem starfsaðstöðu þeirra fjögurra opinberru stofnanna sem vinna og starfa í Mývatnssveit og líka í þriðja lagi starfsaðstaða fyrir önnur opinber störf ef vilji væri fyrir hendi. Þarna finnst mér við vera að færast nær þeim skilningi og þeim viðmiðum sem við höfum færst nær á undanförnum árum, sér í lagi vegna Covid, þ.e. að það á ekki endilega að skipta máli hvar við erum staðsett að því gefnu að við getum bara unnið starfið okkar. Þess vegna sé ég ekkert því til fyrirstöðu að bókari sitji í Fellabæ og fjármálastjóri Reykjavík og framkvæmdastjóri með bundna starfsaðstöðu á Höfn í Hornafirði. Það er bara ekkert því til fyrirstöðu, svo ég segi mína skoðun á því. En ég hefði gjarnan viljað heyra skýringarnar á því af hverju það sé alveg nauðsynlegt, ef til stendur að auglýsa starf framkvæmdastjóra og lögheimili er bundið við ákveðna starfsstöð, að auglýsa starfið endilega á þessari starfsstöð. Að lokum vil ég segja eitt. Ég veit að þessu samfara er ríkur og góður vilji í akkúrat þessu sveitarfélagi sem um ræðir til að taka vel utan um málið þannig að hægt sé að koma til móts við atriði eins og húsnæði, að mér skilst. Það er þá í rauninni starfsaðstaða fyrir þessa einstaklinga sem um ræðir. Ef við erum að tala um að efla einstakar starfsstöðvar eins og í þessu tilfelli þarna á Höfn þá er það er hreinlega aðstaðan, starfsaðstaðan sjálf sem stendur sannarlega þessari uppbyggingu og fjölgun óstaðbundinna starfa fyrir þrifum - ég tek gott nýlegt dæmi úr Mývatnssveit - en jafnframt húsnæðisaðstaða eða húsnæði fyrir þá starfsmenn sem þessum störfum vilja sinna. Tökum sem dæmi hæfan einstakling sem er ráðinn í starf. Hann býr einhvers staðar annars staðar en vill flytja. En hann getur kannski hreinlega ekki flutt vegna þess að það er húsnæðisvandamál, eins og við þekkjum, um allt land. Ég rek augun í að í þingsályktunartillögu um byggðaáætlun sem er til umræðu í þinginu og er núna í hv. umhverfis- og samgöngunefnd er mjög áhugaverð aðgerð, liður B7 um óstaðbundin störf, þar sem því er velt upp að kannaður verði möguleikinn á því að Íbúðalánasjóður geti komið einhvern veginn að því með stuðningi að laða fólk til sveitarfélaga, til þess einmitt að skapa þessa starfsaðstöðu á vettvangi, sem hefur áhuga á því að búa í því sveitarfélagi. Ég held að það þyrfti að horfa til sambærilegra ákvæða þegar kemur að íbúðarhúsnæði af því að það stendur sannarlega óstaðbundnum störfum fyrir þrifum vítt um land. Að því sögðu ítreka ég þá skoðun mína sem þingmaður Reykjavíkurkjördæmis suður, og ég hvet hv. þingmenn og hæstv. ráðherra til að íhuga það, að skoða möguleikann á og mikilvægi þess, sem myndi þjóna öllu landinu, að koma á fót gestastofu friðlýstra svæða á höfuðborgarsvæðinu.

Frú forseti. Það er ástæða til að fagna sérstaklega þeirri umræðu sem hér á sér stað undir liðnum munnleg skýrsla hæstv. umhverfisráðherra um Vatnajökulsþjóðgarð. Þegar ráðist var í stofnun Vatnajökulsþjóðgarðs var það stærsta náttúruverndarverkefni sem við höfum ráðist í frá upphafi vega, mjög metnaðarfullt, mjög mikilvægt. Það átti sér aðdraganda, og ég ætla að leyfa mér að nefna hann aðeins til sögunnar, í tillögu frá Hjörleifi Guttormssyni sem sat lengi á þingi fyrir Alþýðubandalagið og gerði tillögu að stofnun þjóðgarðs á miðhálendinu. Það var þáverandi umhverfisráðherra, Siv Friðleifsdóttir, sem flutti um það þingsályktunartillögu að vinna að undirbúningi slíks þjóðgarðs og síðan var Vatnajökulsþjóðgarður samþykktur með löggjöf 2007 og settur formlega á stofn 7. júní 2008 þannig að hann á 14 ára afmæli í næstu viku. Það var ekki síst fyrir ötullega framgöngu fyrstu stjórnar, bæði undirbúningsstjórnar og stjórnar þjóðgarðsins, undir forustu Önnu Kristínar Ólafsdóttur sem úr varð regluverk sem hefur virkað svona vel í 14 ár. Þar er svæðaskiptingin algjört lykilatriði og að nýtt er hugmyndafræði IUCN um þjóðgarða til hins ýtrasta, hvernig þú svæðisskiptir þeim, hvers konar starfsemi er leyfð innan þjóðgarða og hvernig við starfrækjum þá. Það var mikil gæfa að það skref var tekið að nálgast ekki starfsemi þjóðgarðsins út frá bönnum heldur út frá skilgreiningu á því hvernig við ætluðum að nýta hann. Ég hygg að það hafi fært þessum þjóðgarði þann sess sem hann hefur, ekki bara hér á landi sem stærsti þjóðgarður í Evrópu, heldur sessinn sem hann hefur í framlagi okkar til alþjóðlegar náttúruverndar vegna þess, eins og hér hefur verið bent á, að hann er kominn á heimsminjaskrá UNESCO og er stórkostlegt framlag Íslands til alþjóðlegrar náttúruverndar. Ég leyfi mér að fullyrða það. Hvar hefðum við verið þegar hér varð bylting í ferðaþjónustu og hingað streymdu ekki bara 500.000 ferðamenn á ári heldur fóru upp í 2 milljónir á nokkrum árum eins og við þekkjum, ef við hefðum ekki haft þjóðgarðinn m.a. til að taka á móti öllum þessum ferðamönnum sem hingað eru komnir til að skoða einstaka íslenska náttúru. Það voru ekki margir satt að segja á árunum 2007 og 2008 sem höfðu mikla trú á stofnun þessa þjóðgarðs. Það rifjast upp fyrir mér í þessari umræðu. Menn höfðu kannski um eitthvað annað að hugsa á þeim árum. En ég hélt því alltaf fram statt og stöðugt að hér væri um risastóra byggðaaðgerð að ræða. Hún er það og tölurnar sýna það og eins og hæstv. ráðherra sagði: 50 ársverk, 90% þeirra á landsbyggðinni. Það er það sem skiptir máli í uppbyggingu þessa þjóðgarðs. Það kom á daginn að til þess var hann stofnaður, í fyrsta lagi auðvitað til náttúruverndar en að sjálfsögðu líka til uppbyggingar starfa og innviða um allt land næstum því vegna þess hve þjóðgarðurinn er stór. Þessi svæðaskipting og þjóðgarðsverðir á svæðunum og hvernig þar er starfað hefur séð til þess að við höfum getað byggt upp innviði á því stóra svæði sem Vatnajökulsþjóðgarður nær yfir. Ég vil líka taka undir það sem hér hefur verið sagt um aðgengi, af því það er líka hluti af hugmyndafræði þjóðgarðs að allt fólk geti haft aðgengi að náttúrunni. Mér finnst mjög mikilvægt að því sé alltaf haldið til haga í umræðunni og það þurfi að vera þannig svæði í öllum þjóðgörðum að aðgengi sé gott. Auðvitað er það ekki alls staðar. En það verða samt að vera ákveðin svæði sem allir geta notið. Ég vil fá að ítreka það hér. Vegna þess efnis sem hér er til umræðu um staðsetningu framkvæmdastjórans og hvers vegna það hafi ekki verið þannig frá upphafi, langar mig bara rifja upp að það fylgdi einn starfsmaður þessu verkefni. Það vildi þannig til að hann átti heima í höfuðborginni. En að sjálfsögðu var stefnan alltaf sú og hún er sem betur fer að raungerast núna, að höfuðstöðvar þjóðgarðsins eru úti á landi. Þær eiga að vera það og það skiptir líka mjög miklu máli að þar horfum við til fleiri stöðugilda en eins nýtum þá kosti sem eru í starfrækslu þessa mikilvæga þjóðgarðs alveg til fullnustu.

Virðulegi forseti. Mjór er mikils vísir. Inntakið í þessum forna málshætti á vel við um dagskrárefnið. Hugtakið vísir merkir þarna frjóangi, eitthvað lítið sem grær, eflist og verður stærra og stærra með tímanum. Að flytja aðsetur og lögheimili Vatnajökulsþjóðgarðs er skref, vissulega ekki risastórt skref fyrir mannkynið eins og bandaríski geimfarinn orðaði það forðum um fyrsta skrefið sem hann tók á tunglinu, en nauðsynlegt og lofsvert skref sem ég styð og fagna og þó fyrr hefði verið. Með fullri virðingu fyrir öðrum stöðum fjær og nær Vatnajökli þá er Höfn í Hornafirði sjálfsagður kjörstaður fyrir aðsetur og lögheimili Vatnajökulsþjóðgarðs og framkvæmdastjóra hans. Í störfum talið vegur breytingin ekki þungt, er vonandi vísir að meiru og á að vera vísir að meiru. Hér og nú er þetta fyrst og fremst táknræn yfirlýsing um að eðlilegt sé að hjarta stjórnsýslu Vatnajökulsþjóðgarðsins skuli slá í heimabyggð hans en ekki á höfuðborgarsvæðinu og þá hlýtur Höfn að vera þar efst á blaði. Þetta er jafnframt táknræn yfirlýsing um stuðning og hvatningu hins opinbera við að virkja og efla frumkvæði, atorku og hugmyndir heimamanna sjálfra í smáu og stóru. Góðir hlutir gerast líka í heimabyggð. Það á ekki að vera svo að alltaf sé beðið eftir boðum eða bönnum að sunnan. Ég staldra þess vegna fyrst og fremst við anda og inntak þessa máls. Það felst ákveðin boðskapur í yfirlýsingu og ákvörðun hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra Guðlaugs Þórs Þórðarsonar um að flytja aðsetur og lögheimili Vatnajökulsþjóðgarðs úr Garðabæ til Hafnar og sá boðskapur er sem talaður úr mínu hjarta. Einmitt í þessum anda er líka boðskapur yfirlýsingu Áslaugar Örnu Sigurbjörnsdóttur, hæstv. ráðherra háskóla-, iðnaðar og nýsköpunarmála, frá því fyrr á árinu um að nær öll störf sem ráðuneyti hennar auglýsi verði án staðsetningar. Ráðuneytið er fyrsta ríkisstofnunin til að gefa út slíka yfirlýsingu og fyrir það vil ég þakka. Frumkvöðlakraftur og atorka heimafólks í byggðum landsins er mér ofarlega í huga nú sem áður. Ég neita mér því ekki um að ljúka máli mínu á því að nefna nýjasta flugfélag landsmanna, Niceair, með höfuðstöðvar á Akureyri. Fyrsta flugvél þess félags tók sig á loft nú í morgunsárið frá Akureyri og stemningin á Norðurlandi fyrir þessu fyrirtæki er slík að hún er nánast áþreifanleg hér sunnan heiða. Táknrænt er að fyrsta flugvélin heiti Súlur eftir bæjarfjalli Akureyringa. En táknrænt er líka að flugfélagið heiti fullu nafni Niceair, North Iceland. Það eru skýr skilaboð til landshlutans og líka skýr skilaboð til fólks og fyrirtækja um þennan möguleika til flutninga á fólki og vörum milli Akureyrar og áfangastaða erlendis. Niceair er frumkvæðisverkefni í heimabyggð, lofsverður vaxtarsproti sem ástæða er til að óska okkur öllum til hamingju með. Nýtt aðsetur Vatnajökulsþjóðgarðs á Höfn verður líka á sinn hátt vaxtarsproti sem ástæða er til að óska okkur öllum til hamingju með.

Frú forseti. Við ræðum flutning formlegs aðseturs og lögheimilis Vatnajökulsþjóðgarðs til Hafnar í Hornafirði næsta haust og gerum það í framhaldi af því að Guðlaugur Þór Þórðarson, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra, kynnti þessi áform á ríkisstjórnarfundi fyrir ekki löngu síðan. Það er ágætt að hafa í huga, eins og fleiri hafa nefnt, að Vatnajökulsþjóðgarður var stofnaður með lögum árið 2007. Þetta eru um 15% af yfirborði landsins sem þarna eru undir, það nær til Vatnajökuls og stórra svæða í nágrenni hans, þar á meðal þjóðgarðana sem fyrir voru í Skaftafelli og Jökulsárgljúfrum. Land þjóðgarðsins nær til átta sveitarfélaga með um 13.000 íbúa og garðurinn er, bara svo það sé sagt, ómetanleg perla á heimsvísu og við hljótum að umgangast málið í því samhengi. Það er tímanna tákn að við erum öll sammála um þetta núna en kannski hefðum við ekki verið fyrir einhverjum áratugum síðan. Þegar áformin voru kynnt sagði ráðherra: Vatnajökull er ekki á höfuðborgarsvæðinu og ég hef aldrei skilið hvers vegna lögheimili þjóðgarðsins er á höfuðborgarsvæðinu. Nú þegar ég er í aðstöðu til að breyta þessu þá geri ég það og flyt með því mikilvæg störf á landsbyggðina. Þetta er gott og gilt sjónarmið svona almennt séð og ég styð grunnhugsuninni í því og þessa tilhögun ráðherra í þessu tiltekna máli, bæði út frá því að það getur verið mjög heppilegt og heppilegra svona að jafnaði, að stofnanir séu beintengdar við fólk, staði og þá starfsemi sem heyrir undir viðkomandi stofnun og slíkt er síðan líka auðveldara í dag með breyttri tækni og aukinni tæknivæðingu. Störf þurfa í mörgum tilfellum ekki að vera bundin við ákveðna staðsetningu. En það getur þó verið heppilegra í mjög mörgum tilfellum. Svo er það einnig að í þessari tilhögun þá fylgir oft betri nýting á skattfé. En það er ekkert sama hvernig þetta er gert. Við höfum því miður dæmi um að illa hafi verið staðið að slíkum breytingum og þá með þeim afleiðingum að sérhæft starfsfólk, sérfræðingar, stjórnendur og aðrir hafi ekki viljað fylgja með stofnuninni þegar henni er fundið nýtt aðsetur. Það er ekki gott þegar það gerist og því skiptir öllu máli að framkvæmdin sé með þeim hætti að starfsemin veikist ekki til að mynda með einhvers konar spekileka. Ég fæ þó ekki séð að sú sé raunin í þessu máli þegar við erum að tala um flutning aðseturs Vatnajökulsþjóðgarðs til Hafnar í Hornafirði og það er vel. Hins vegar hefur eitthvað vantað upp á samráð og upplýsingagjöf í þessu máli sem kristallaðist í viðbrögðum annars staðar frá eins og rakið var ágætlega í ræðu áðan. Við þekkjum líka nýlegan fréttaflutning af því. Því miður virðist vera vísir að hefðbundnu reiptogi á milli svæða og sveitarfélaga í þessu máli og brýnt að leysa úr því þannig að allir skilji sáttir við. Hringl í þessum efnum er engum til góða og það má vel skilja sjónarmið fólks á Héraði sem lengi vel hélt að starfsemin myndi eflast þar en ekki annars staðar. Auðvitað geta orðið vonbrigði þegar svona lagað gerist og brýnt að stjórnvöld forðist slíkar uppákomur því þetta er auðvitað viðkvæmt á stöðum þar sem hvert starf skiptir máli. Ég vona að þessi nýja skipan verði til að efla starfsemina, garðinn sjálfan og byggð og atvinnu og mannlíf á svæðinu. Við eigum mikið undir því að vel takist til í þessum efnum. Ég ætla líka að taka undir það sem kom fram hjá hv. þm. Guðbrandi Einarssyni um að það sé mikilvægt að þær athugasemdir sem Ríkisendurskoðun gerði fyrir fáeinum misserum hvað varðar rekstur og starfsemi Vatnajökulsþjóðgarðs, skili því sem stefnt var að og þá til lengri tíma. Við erum þá auðvitað að hugsa ár fram í tímann og áratugi jafnvel. Að lokum vil ég minna á og benda á að minn flokkur talar skýrt í þessum efnum þegar við ræðum um þjóðgarðinn í stærra samhengi því að við viljum að leitast verði við að styrkja byggð í nágrenni þjóðgarða og skapa atvinnu og aðstæður í náinni samvinnu við sveitarfélög fyrir fjölbreyttar rannsóknir og að nauðsynlegt sé að koma umsjón með náttúruvernd, þjóðgörðum, þjónustusvæðum undir eina stofnun til að samþætta ákvarðanatöku, auka skilvirkni og bæta nýtingu fjármagns.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmönnum fyrir góða umræðu og vil aðeins taka á nokkrum þáttum. Í fyrsta lagi: Þetta er ekki einhver spurning,. Það er búið að taka þessa ákvörðun. Enginn þarf að velkjast í vafa um það. Hún hefur verið tilkynnt. Í öðru lagi varðandi athugasemdir Ríkisendurskoðunar á sínum tíma. Sem betur fer hefur verið komið til móts við þær og harla ólíklegt miðað við reksturinn undanfarin ár að það komi aftur slíkar athugasemdir. Varðandi það sem hv. þingmenn vísa í um hagsmuni Reykjavíkur. Ég er þingmaður Reykvíkinga. Ég er 1. þm. Reykjavíkur norður og búinn að vera það blessunarlega í nokkur kjörtímabil. Ég hef verið skammaður fyrir það oftsinnis að koma hér og taka upp málefni Reykjavíkur og gæta hagsmuna þeirra. Það er nú samt bara þannig að það eru hagsmunir okkar Reykvíkinga að það sé ákveðið öryggi úti á landi ef til dæmis eitthvað bjátar á hjá okkur. En svo legg ég alla áherslu á það að staðarþekking sé nýtt. Ég held að engum myndi finnast það góð hugmynd, ekki einu sinni Íslendingum, ef við ættum að stjórna í Færeyjum frá Íslandi. Við þekkjum bara ekki nógu vel til þar. Varðandi þessi svæði, þetta umfang þess sem við erum að ræða hér, þá skiptir svo miklu máli að þekkingin sé á vettvangi. Aðeins svo það sé sagt: Þessi fréttaflutningur Ríkisútvarpsins sem hér er verið að vísa í vakti furðu mína. Ég kannast ekki við slíka umræðu í stjórn Vatnajökulsþjóðgarðs eða hjá þeim sveitarstjórnarmönnum sem ég hef talað við. Það var ákveðinn hlutur sem gerðist þarna á sínum tíma. Það var ekki forstjórinn heldur fjármálastjórinn sem átti að flytja. Það raungerðist ekki. En bara svo að það sé alveg á hreinu þá eru fimm starfsmenn í Garðabæ. Það er einn á Akureyri. Það eru fimm í Fellabæ, þrír í Mývatnssveit, fimm í Jökulsárgljúfrum, 17 í Skaftafelli eða Jökulsárlóni, átta á Hornafirði og fjórir á Kirkjubæjarklaustri. Þetta eru starfsmennirnir. Það sem er búið að gerast núna er að það er búið að færa lögheimilið og nýr framkvæmdastjóri tekur við í haust á Höfn. Það eru líka fréttir, miðað við þær upplýsingar sem ég hef, að þá er einn af þessum, annar starfsmaður sem er í Garðabæ, búinn að festa kaup á húsnæði á Höfn og væntanlega fer hann þangað líka. Síðan er fjármálastjórinn að hætta sökum aldurs í haust og nýr framkvæmdastjóri mun auglýsa þá stöðu. Hugsunin er þessi: Við erum með starfsstöðvar í kringum Vatnajökulsþjóðgarð. Það er bundið í lög og störfin eru auglýst á þessum starfsstöðvum. Ég tel að það sé gott og tæknin hefur svo sannarlega hjálpað okkur hvað það varðar. Mér finnst góð athugasemdin sem hér kom um aðgengismálin. Ég mun skoða það alveg sérstaklega. En síðan líka þegar kemur að þjóðgörðum og friðlýstum svæðum - því að þetta með 15%, við erum alla vega með 30% af landinu þegar allar friðlýsingar eru teknar með - þá hef ég sett af stað hóp sem á að gera ákveðna stöðuskýrslu, grænbók, ef menn vilja kalla það svo, undir forystu Árna Finnssonar. Þar eru líka Sveinbörn Halldórsson og Guðrún Svanhvít Magnúsdóttir. Það er ekkert leyndarmál að uppleggið er ekkert ósvipað og í grænbókinni um orkumálin og loftslagsmálin. Við þurfum að ræða þessi mál og við þurfum að sjá til þess að fyrirkomulag þjóðgarða og friðlýstra svæða sé eins gott og mögulegt er. Aðalatriði málsins er þetta í mínum huga: Það er alveg skýrt og það kom fram réttilega að unnið hefur verið gott starf. Menn vilja ekki lenda í því sem kallað hefur verið spekileki þannig að hér er ekki um neina hreppaflutninga að ræða. Það er ekki um neina hreppaflutninga að ræða. Það er verið að taka bara ákvörðun um það að þau störf sem verið er að auglýsa verði á landsbyggðinni í kringum Vatnajökulsþjóðgarð, þ.e. starfsstöðvarnar í Vatnajökulsþjóðgarði og aðsetrið er á Höfn. Mér finnst það svolítið segin saga að þegar ég spurðist fyrir um það hvað margir þingmenn hafi heimsótt starfsstöðina sem núna er eða höfuðstöðvarnar, að þá hefur enginn þingmaður heimsótt þær. Ég er alveg sannfærður um það, virðulegur forseti, að á því verður mikil breyting og ég held að enginn þingmaður muni fara á Höfn í framtíðinni án þess að koma við á aðsetri og lögheimili Vatnajökulsþjóðgarðs.

Frú forseti. Ég hef eftir töluverða umhugsun ákveðið að vera með á þessu máli þó að mér þyki í sjálfu sér margt óljóst um hvað þessari stjórn er ætlað að gera, eitthvað sem ekki er gert núna, og hvaða vandamál hún á að leysa. Ástæðan fyrir því að ég kem hérna upp er sú að mig langar að gera orð tiltölulega nýráðins forstjóra Landspítalans að mínum þar sem hann segir að skipulagsóreiða hafi verið í heilbrigðisþjónustu, einkum á höfuðborgarsvæðinu, í mörg ár og að það hafi legið fyrir í mörg ár að verkefnum spítalans myndi fjölga og að vandinn sé grafalvarlegur og gríðarstór. Skipulagsóreiða í heilbrigðismálum. Þetta er verkefnið sem blasir við og þarf að leysa. Þetta gerir stjórn Landspítalans ekki. En það er til stjórn yfir heilbrigðismálum landsins. Það er ríkisstjórn Íslands og ég ætla að nota tækifærið og hvetja hana til dáða í þessum málum en ekki ýta þeim yfir á stjórn Landspítalans.

Virðulegur forseti. Ég er hérna á breytingartillögu þar sem við viljum að notendaráð fái fulltrúa í stjórn, áheyrnarfulltrúa. Það verður ekki samþykkt. Ég verð bara að segja þetta eins og það er. Öryrkjabandalagið og fleiri hafa verið með tillöguna: Ekkert um okkur án okkar. Það er alltaf verið að tala um það á tyllidögum og í einhverjum sérstökum tilfellum að það eigi að taka tillit til þess. En svo þegar á reynir þá fá þau ekki að vera með. Að hafa eitthvert notendaráð sem á kannski að taka tillit til, en það hefur enga möguleika á að fylgjast með hvort tillögur þeirra séu virtar eða eitthvað gert við þær, er bara sýndarmennska. Þess vegna mun ég vera á gulu. Ég styð auðvitað breytingartillöguna. Ég vona heitt og innilega að við förum einu sinni eftir því sem við segjum og leyfum öllum að vera með þannig að þetta verði ekki eitthvert sýndarmennskusamráð.

Frú forseti. Ég kem upp einmitt til þess að vekja athygli á breytingartillögu sem er við þetta mál frá minni hluta velferðarnefndar. Við höfum að undanförnu heyrt fjölmargar sögur af notendum heilbrigðisþjónustu, frá sjúklingum, jafnvel kjörnum fulltrúum sem ekki hafa náð eyrum heilbrigðisstarfsfólks þegar á hefur reynt, mjög raunalegar sögur. Ég held að það væri mjög mikilvægt fyrir stjórn Landspítala að hafa einn notanda þjónustunnar innanborðs, notanda þjónustunnar sem ekki hefur atkvæðisrétt. Þess vegna skiptir máli að við tökum höndum saman og tryggjum það að ein slík rödd sé í stjórn Landspítala. Þetta er heilbrigðisþjónusta. Þetta er þjóðarsjúkrahúsið okkar og það er mikilvægt að þeir sem reka það heyri rödd þeirra sem nota þjónustuna. Þess vegna hvet ég þingheim til að styðja breytingartillögu minni hluta.

Forseti. Þetta er alveg áhugavert mál af því að upplýsingarnar sem við höfum fengið, t.d. í fjárlaganefnd, um fjármál spítalans hafa verið þau sömu ár eftir ár. En einhverra hluta vegna virðast stjórnvöld bara ekki trúa þeim. Það að setja einhverja stjórn yfir Landspítalann þar sem upplýsingarnar eru lagðar fram aftur og aftur fyrir stjórn sem stjórnvöld hafa aðeins meiri aðkomu að, að þeim hópi fólks, verður kannski til þess að stjórnvöld fara loksins að trúa því sem er sagt um það hversu vel rekinn Landspítalinn er en hversu illa rekið heilbrigðiskerfið er. Það er það sem þetta snýst dálítið um hérna. Það er búið að vera að reyna að segja okkur aftur og aftur hvert sé vandamálið og það er aldrei lagað. Stjórn Landspítalans er ekki að fjara að laga það. En nú verður kannski farið að segja á trúverðugan hátt fyrir stjórnvöld hvar vandinn liggur og það er einmitt hjá stjórnvöldum.

Frú forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um framfylgd ályktana Vestnorræna ráðsins árið 2021 sem lögð er fram af Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins. Tillögutextinn hljómar svona, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að vinna að framkvæmd tveggja ályktana Vestnorræna ráðsins sem samþykktar voru á ársfundi ráðsins 1. september 2021, um aukið vestnorrænt samstarf á vettvangi umhverfis- og loftslagsmála (nr. 1/2021) og um samstarf vestnorrænna háskóla um fjarkennslu (nr. 2/2021).“ Tillögutextinn er ekki flóknari en þetta. En mig langar aðeins að gera stuttlega grein fyrir innihaldi þessara ályktana. Á ársfundi Vestnorræna ráðsins árið 2021, sem haldinn var 31. ágúst til 1. september, voru samþykktar tvær ályktanir. Sú fyrri fjallar um aukið samstarf milli Grænlands, Færeyja og Íslands á vettvangi umhverfis- og loftslagsmála. Loftslagsbreytingar eru ein af stærstu áskorunum sem mannkynið stendur frammi fyrir. Vísindarannsóknir sýna að hlýnun á norðurslóðum er tvöfalt meiri en annars staðar á jörðinni og að áhrif áframhaldandi hlýnunar verða víðtæk fyrir íbúa svæðisins. Íbúar á svæðinu finna allir fyrir afleiðingum loftslagsbreytinga og mikilvægt er að löndin gegni áfram lykilhlutverki í þeirri viðleitni að styðja við sjálfbæra nýtingu náttúruauðlinda og umhverfisvernd á svæðinu. Aukið vestnorrænt samstarf um sameiginlega hagsmuni í loftslagsmálum getur aukið áhrif landanna þriggja á alþjóðlegum vettvangi. Í ályktun Vestnorræna ráðsins nr. 2/2021 hvetja menntamálaráðherrar Íslands, Grænlands og Færeyja til þess að aukið verði samstarf landanna þriggja um háskólamenntun með aðstoð fjarkennslu. Tækniþróun, bætt fjarskipti og aukin reynsla af fjarkennslu hafa undanfarin ár gjörbreytt möguleikum íbúa strjálbýlla svæða til að sækja sér fjölbreytta háskólamenntun. Fjarlægðir geta verið miklar í vestnorrænum löndum, sérstaklega á Grænlandi og Íslandi. Fjarnám gefur fólki sem býr fjarri höfuðborgum eða þéttbýliskjörnum kost á að sækja sér margvíslega menntun. Með þetta í huga m.a. er hvatt til þess að menntamálaráðherrar landanna þriggja skoði möguleika á að innleiða fjarnám í samstarfi háskóla í löndunum þremur. Háskólar í þeim bjóða í vaxandi mæli upp á fjarkennslu í margvíslegum fögum og með því að tengja þá enn sterkari böndum mætti betur deila þekkingu og reynslu milli landanna. Þetta eru sem sagt tvær tillögur sem voru á síðasta ári samþykktar á ársfundi Vestnorræna ráðsins og hér er verið að fylgja því eftir með því að beina því til ríkisstjórnarinnar á Íslandi að vinna að framkvæmd þessara tveggja ályktana. Það er hægt að kynna sér málið frekar í greinargerð sem fylgir frumvarpinu en ég hef hér rakið helstu atriði málsins. Að þessari umræðu lokinni legg ég til að málinu verði vísað til hv. utanríkismálanefndar til frekari umfjöllunar og vona svo að þetta verði eitt af þeim málum sem samþykkt verða í þinglok, enda snýst það um að vinna að því sem þegar hefur verið samþykkt á vettvangi Vestnorræna ráðsins.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni framsöguna. Ég er svo sem ekki með efnislega spurningu um þessa ályktun. Ég ákvað bara að nota tækifærið vegna þess að mér finnst svolítið skemmtilegt en líka að sama skapi svolítið sérstakt hvernig farið er með Vestnorræna ráðið, að ég tel, ólíkt öllum öðrum alþjóðanefndum sem Alþingi tekur þátt í. Nú hef ég hvorki setið í Vestnorræna ráðinu né Norðurlandaráði. Ég veit ekki hvort það sama eigi við um Norðurlandaráð. Ég held ekki. En ég held að ég fari rétt með að tillögur sem eru samþykktar þar komi síðan hingað inn á þing í formi þingsályktunartillögu sem síðan er fylgt eftir. En mér finnst þetta einmitt gott fyrirkomulag. Ég myndi t.d. mjög gjarnan vilja sjá það í mínu eigin alþjóðastarfi, sem er Evrópuráðið, sem kemur mjög oft með prýðisgóðar skýrslur með ítarlegum og vel undirbyggðum tilmælum til aðildarríkja sinna um hvað þau geti gert til að styrkja lýðræðið, réttarríkið og mannréttindi en fá litla athygli hér sem enga og er oftast ekki framfylgt, bara í ljósi þess að það er varla við tökum eftir því að það komi þessar fínu ábendingar frá Evrópuráðinu sem við þó hreykjum okkur gjarnan af samstarfi við. Ég vil einfaldlega spyrja hv. þingmann hvort henni finnist ekki tilefni til að skoða að útvíkka þessa framkvæmd, hvort það sé eitthvað sérstakt við samninginn, stofnsamninginn eða aðildarsamning okkar við Vestnorræna ráðið sem veldur því að þetta fyrirkomulag er svona eða hvort hún viti hvers vegna Vestnorræna ráðið er eitt um þessa framkvæmd og hvort henni finnist að mögulega ætti að útvíkka hana.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Ég verð að viðurkenna það sem ný í Vestnorræna ráðinu að ég þekki ekki sögu þess af hverju þessi framkvæmd er höfð á. En ég skal afla mér upplýsinga um það og finna vettvanginn til þess að koma þeim upplýsingum síðan á framfæri. Um þetta hefur talsvert verið rætt í Norðurlandaráði þar sem ég hef áður setið, einmitt um það hvernig sé hægt að fylgja málum betur eftir og talað um það hvernig hægt sé að koma þeim betur á framfæri á þjóðþingunum. Ég held að í einhverjum tilvikum hafi verið fluttar tillögur. Ég kann það reyndar ekki alveg til hlítar. En þetta er einmitt eitt af því sem talað hefur verið um að beina til ríkisstjórnanna. Sá munur er þó auðvitað á þegar kemur að Norðurlandaráði að þar er einnig samstarf á vettvangi ráðherranna sem hafa með sér formlegt samtal og þar er það fastar í reipunum að þingmenn Norðurlandaráðs eigi fundi með ráðherrunum. Það er ekki ráðherranefnd að sama skapi þegar kemur að Vestnorræna ráðinu. Án þess að þora að fullyrða það, því eins og ég sagði áðan þá kann ég þessa sögu ekki svo gjörla, þá grunar mig að það geti haft eitthvað með þetta að gera, að þetta fyrirkomulag sé haft á. Ég skal afla mér frekari upplýsinga um þetta því að auðvitað skiptir máli að það sem við tökum þátt í og ákveðum á alþjóðavettvangi skili sér hingað innan lands.

Virðulegur forseti.. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin. Það er ánægjulegt að heyra að hún ætli að hjálpa mér við að afla upplýsinga um þetta mál. Það er líka áhugavert að heyra um þennan mun á milli Vestnorræna ráðsins og Norðurlandaráðs. Ég viðurkenni að ég þekki hann ekki vel. Gagnvart Evrópuráðinu, þar sem ég sit, er náttúrlega ráðherraráð. Það breytir því þó ekki að þingið beinir tilmælum til þjóðþinga aðildarríkjanna. Það er ekki að beina þeim til ríkisstjórnanna. Svo er það ráðherraráðið sem tekur sérstakrar ákvarðanir, alveg sjálft, um aðra fleti á samstarfi o.s.frv. og spurningum er beint til þjóðþinganna varðandi öflun upplýsinga fyrir þessa skýrslugjöf. Mér hefur þótt mjög miður að ekki skuli betur tekin til umfjöllunar hér sú vinna sem fer fram í Evrópuráðsþinginu vegna þess að þar er oft mjög framsækin vinna gagnvart mannréttindavernd og líka gagnvart þessum nýju póstum, að þessum nýju svona, hvað á að segja, framvarðastöðum fyrir mannréttindi, eins og t.d. mannréttindi og tengsl þeirra við réttinn til heilnæms umhverfis, eða gervigreind og mannréttindi, sem er undirnefnd í laga- og mannréttindanefndinni sem ég var að taka við formennsku í. Vinnan sem kemur þaðan getur líka aðstoðað okkur við að undirbyggja þá vinnu sem við erum að vinna hér, sérstaklega af því að þau eru oft svo framsýn að þau eru að vinna hluti sem þau sjá fram í tímann að verði mjög mikilvægt að hafa vaðið fyrir neðan sig með, eins og t.d. þetta með gervigreind og mannréttindi og hvernig eigi að vernda þau. Svo er ýmislegt annað þarna undir sem ég hef ekki tíma til að telja hér upp. Ég ítreka því þá spurningu hvort ekki væri tilefni til þess að finna betri vettvang en bara eina skýrsluumræðu á ári um alþjóðastarf Alþingis til að koma þessum góðu ábendingum á framfæri við þingmenn.

Frú forseti. Ég hef látið þá skoðun mína oft í ljós að ég tel tilefni til meiri og dýpri umræðu um utanríkismál á Alþingi. Á meðan andsvarinu stóð bárust mér þau skilaboð varðandi Vestræna norræna ráðið að það sé hluti af fyrirkomulaginu í öllum landsdeildum landanna sem þar eiga sæti, þ.e. Íslands, Grænlands og Færeyja, að leggja þingsályktunartillögurnar fram með þessum hætti. En eftir því sem ég best veit þá er þetta einsdæmi í alþjóðastarfinu. En ég skal afla mér betri upplýsinga um þetta og hvort þetta geti verið fyrirmynd sem við getum notað annars staðar. Það kann vel að vera. Ég er alla vega sammála því að mér finnst mikilvægt að auka umræðuna um utanríkismál til að fá betra samtal um hvað þeir þingmenn sem taka þátt fyrir hönd Alþingis í alþjóðastarfi fjalla um og að það samtal skili sér með virkari hætti.

Virðulegi forseti. Ég þakka formanni Vestnorræna ráðsins, hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur, fyrir góða framsögu. Ég þakka jafnframt fyrir samstarfið hingað til í ráðinu. Við höfum unnið vel saman hingað til. Fram undan er m.a. ferð til Grænlands þar sem við munum fara yfir stöðu Vestnorrænu landanna þegar kemur að loftslagsmálum eins og er farið yfir í þessari tillögu. Mig langaði stuttlega til að fara aðeins yfir þau tækifæri sem ég sé fram undan í þessu samstarfi, af því að hugmyndin á bak við ráðið og stofnun þess byggði fyrst og fremst á þessum sameiginlega bakgrunni landanna á ýmsum sviðum. Hér eru gríðarleg tækifæri, m.a. í þessum málaflokki loftslagsins sem er fyrri hluti þessarar tillögu. Það liggur fyrir, virðulegi forseti, að gríðarleg tækifæri liggja í nánu sambandi þessara ríkja. Við erum á svæði á jarðarkringlunni sem mun finna gríðarlega fyrir loftslagsbreytingum og öll þessi lönd eiga það sameiginlegt að geta með trúverðugum hætti leitt umbreytingar í þágu loftslagsins og sýna að til að hægt sé að takast raunverulega á við ógnanir sem fylgja loftslagsbreytingum þá þarf öll stefnumótun í atvinnulífinu og hjá hinu opinbera að taka mið af breyttum heimi. Það liggur alveg fyrir að það er hlutverk hins opinbera að milda síðan áhrif þeirra breytinga sem ráðast þarf í vegna loftslagsmála á viðkvæma hópa til að tryggja umbætur á sviði loftslagsmála mæti ekki mótstöðu meðal almennings. Þetta er gríðarlega mikilvægt og þarf að taka til umræðu í þessu samhengi. Virðulegi forseti. Við Íslendingar höfum mikla þekkingu og úr miklu að moða á sviðum sem þurfa að taka í auknum mæli tillit til loftslagsbreytinga og sýna að hægt er að breyta lifnaðarháttum. Það er ekki hægt að leggja alla ábyrgðina á almenning. Atvinnulífið og fyrirtækin í landinu og á þessum svæðum sem hér um ræðir verða að bjóða upp á loftslagsvænni vöru og þjónustu og við þurfum að breyta þeim mælikvörðum sem við nýtum í daglegu lífi til að leggja mat á velgengni samfélagsins og hagkerfisins. Í því samhengi er ljóst að verg landsframleiðsla og vöxtur hennar tekur til að mynda ekki mið af neikvæðum áhrifum ákveðinnar framleiðslu á loftslagið og heilsu fólks og lífríkis. Hér gegnir hið opinbera því hlutverki að hanna regluverk sem breytir hvötunum hjá fyrirtækjum í þá átt að kostnaður þeirra raunverulega endurspegli kostnað framleiðslunnar á samfélagið. Ég tel, virðulegi forseti, að umræða um þetta sé gríðarlega mikilvæg á samstarfsvettvangi Vestnorræna ráðsins. Hér á Íslandi eru boðleiðir stuttar en jafnframt í þeim öðrum ríkjum sem eru á smærri skala en við en eiga svo margt sameiginlegt í þessum málum. Ríkin í Vestnorræna ráðinu búa yfir gríðarlegum auðlindum, mannauði en líka að náttúruauðlindum, og það hefur haft áhrif á samfélög okkar. Við höfum til að mynda yfir nægri orku að ráða þó að hún sé mismikið virkjuð, vatnsafl, sjávarauðlindin. Þá má líka nefna ný tækifæri í ferðaþjónustu. Allt kemur þetta inn á loftslagsmálin. Það eru því gríðarleg tækifæri til að taka stór skref í loftslagsmálum í þessum atvinnugreinum og næg tækifæri til að mynda á sviði endurnýjanlegrar orku þegar kemur að vindi, vatnsorku og sjávarstraumum, og svo auðvitað hér á landi þegar kemur að jarðhitanum. Hér þarf samt að horfa til framtíðar og tryggja sjálfbærni þessara auðlinda og þetta gefur Vestnorrænu ríkjunum færi á að vera í fararbroddi varðandi hrein orkuskipti. Því er mikilvægt að ríkin vinni saman enn meira þegar kemur að því að deila þekkingu og tækni á þessu sviði og þar getum við Íslendingar veitt ákveðna forystu en að sama skapi lært margt af hinum þjóðunum í ráðinu. Mig langar að nefna til að mynda stöðu sjávarútvegs í þessu samhengi, umbreytinguna sem þarf að eiga sér stað í þeim geira t.d. í nýtingu olíu. Við höfum talsverða reynslu af því á Íslandi að vera í forystu á heimsvísu þegar kemur að aukinni sjálfbærni í nýtingu sjávarafurðanna, að sem minnstu sé hent og það er til fyrirmyndar og nú er lag að olíunotkunin verði tekin til skoðunar og að þar sínum við forystu. Um þetta verður án efa rætt á vettvangi Vestnorræna ráðsins enda eiga þessar þjóðir margt sameiginlegt þegar kemur að sjávarútvegi og styrkleika hans og ég hlakka til þeirrar umræðu. Síðan eru orkumálin mörgum hugleikin núna, m. a. út af stöðunni sem upp er komin vegna stríðsins í Úkraínu. Þar sjáum við svart á hvítu hversu viðkvæmar umbreytingar geta verið á stöðu viðkvæmra hópa og margra heimila þegar orkuskortur er til staðar. Staðan í Evrópu getur aftur á móti orðið til þess að aukin pressa verði í að gefa í í grænni orkuöflun. Þetta mun taka tíma. Á meðan verður að tryggja að fólk í viðkvæmri stöðu líði ekki fyrir umbreytingar í orkumálum. Það er forsenda þess að þessar breytingar mæti ekki mótstöðu. Orkuöryggi, virðulegi forseti, er stórt mál víða en mjög svo til að mynda á Grænlandi. Við Íslendingar höfum komið þar að þegar kemur að virkjunum og þekking okkar á því sviði nýst vel í samskiptum ríkjanna. En við höfum líka reynsluna af því hversu viðkvæmur sá málaflokkur getur verið þegar kemur að því að finna jafnvægi milli orkuöflunar og náttúruverndar og þar er vettvangur til umræðu. Grænlendingar hafa líka tekið þá merkilegu ákvörðun að banna olíuleit við Grænlandsjökul þrátt fyrir þau fjárhagslegu tækifæri sem því gætu fylgt. En þarna draga þeir skýra línu í sandinn um að þannig vilji þeir ekki byggja upp sinn efnahag og samfélagið heldur vera í forystu í grænum umskiptum. Þetta, virðulegi forseti, er til fyrirmyndar og við Íslendingar getum lært mikið af þessu viðhorfi Grænlendinga um að passa upp á náttúruna, horfa breiðar, víðar og fram í tímann um hvers konar áru við viljum að sé í samfélagi okkar. Það felast gríðarleg tækifæri í að byggja upp loftslagsvænt atvinnulíf á vestnorrænum löndum og það getur skapað þessu svæði mikla sérstöðu. Í ferðaþjónustu þarf líka að huga að loftslaginu og hvers konar þjóð við ætlum að vera á þessu sviði. Færeyingar eiga til að mynda við svipaðar áskoranir að kljást og við, sem og Grænlendingar, áhrif þess að smáar þjóðir taki á móti stórum hópum ferðamanna sem koma í náttúrutengda ferðaþjónustu. Við þurfum að ræða á þessum vettvangi hvernig við getum varið sérstöðu okkar. Tengingu á þessu sviði þarf að efla og fá ferðaþjónustuaðila að borðinu. Það er nú svo að tvö íslensk og eitt grænlenskt flugfélag hafa árlega flogið um 30.000 farþegum milli þriggja áfangastaða á Íslandi og sex á Grænlandi og það eru tækifæri til að efla Færeyjar, Ísland og Grænland sem áfangastað í norðri. Þarna á þetta samstarf að leiða þessa umræðu. Að minnsta kosti eru gríðarleg tækifæri til umræðu á þessum vettvangi. Síðan eru gríðarleg tækifæri til að samræma tillögur landanna um að tryggja jöfn umskipti. Má þar til að mynda nefna þingsályktunartillögu sem samflokkskona mína í Samfylkingunni, hv. þm. Oddný G. Harðardóttir, hefur mælt hér fyrir um um græn umskipti. Þar er fjallað um mikilvægi þess að fjárlög og fjármálaáætlanir endurspegli vilja Íslands til að standa við skuldbindingar. Þarna eigum við að setja tóninn. Hér þurfum við að hafa í huga að setja gott fordæmi í svona áætlun og vilji okkar þarf að birtast í áætlun okkar. Hv. þm. Oddný G. Harðardóttir fer líka yfir þá staðreynd að það er ljóst að markaðsöflin munu ekki leysa loftslagsvandann upp á eigin spýtur þannig að líka þarf að horfa til hlutverks hins opinbera í þessu samhengi. Mig langar að segja í lokin að það er alveg ljóst að gríðarleg tækifæri felast í auknu samstarfi þessara þjóða, bæði hvað varðar þróun atvinnulífs en líka hvernig við hér sem erum í forsvari þegar kemur að þjóðinni og mótun ramma hins opinbera, sköpum sjálfbært samfélag á þessum slóðum.

Virðulegi forseti. Ég fagna þessari umræðu. Hún er mjög góð. Ég hlakka mjög mikið til að eiga í samstarfi við hv. þm Kristrúnu Frostadóttur í Vestnorræna ráðinu og þá nýliða sem þar eru. Mér finnst mjög mikilvægt fyrir okkur að koma þarna fram sem svolítið svona stóri bróðir í þessu samstarfi og þannig hef ég upplifað það. Þau líta mjög upp til okkar og þau líta mjög til okkar í þeim tækifærum sem við höfum í grænum lausnum, sérstaklega Færeyingar og Grænlendingar, og við upplifum okkur svolítið sem stóri bróðir í þessu máli. Mér finnst líka mjög merkilegt þegar ég hlustaði á þetta - og við erum auðvitað sammála í þessum málum, algerlega - hvernig ætlum við að útskýra það fyrir frændum okkar og vinum okkar á Grænlandi og Færeyjum að hér sé í rauninni allt stopp í þeim orkuskiptum sem við ætlum að fara í vegna þess að rammaáætlun hefur t.d. ekki verið samþykkt hérna síðan 2013? Hér er allt frosið ef menn ætla í orkuskipti. Ef við ætlum að fara að byggja upp á grænum lausnum þá þarf til þess aðra orku en við erum að nota í dag. Við tölum um sjálfbært samfélag og þar erum við algerlega sammála. Við erum sammála um allt nema að of margir eru á móti því að fara í orkuskipti og nota þær auðlindir sem við eigum til þess að leysa af hólmi jarðefnaeldsneyti sem er það mikilvægasta sem við getum gert í loftslagsmálunum. Ég kalla eftir samstöðu í því hjá okkur í þinginu þannig að við getum farið á fund okkar bestu nágranna og sagt þeim að við ætlum af heilum hug að fara í orkuskipti.

Virðulegi forseti. Þetta var ágætlega skýr spurning og vangaveltur. Ég þakka hv. þm. Ásmundi Friðrikssyni fyrir þetta innslag. Það hefur ekki staðið og það stendur ekki á Samfylkingunni núna að styðja rammann eins og stendur. Ég held að það sé gífurlega mikilvægt að þetta mál komist áfram og það hefur ekki staðið á þingflokki Samfylkingarinnar, bara svo það sé skýrt. Við styðjum heils hugar þær nauðsynlegu umbreytingar sem þurfa að eiga sér stað þegar kemur að orkuskiptum. Auðvitað eru síðan skiptar skoðanir á því hver orkuþörfin sé í landinu vegna þess að líka liggur fyrir að sums staðar þarf að forgangsraða orku. Við höfum verið á þeirri skoðun og samflokkskona mín, hv. þingkona Þórunn Sveinbjarnardóttir, hefur lagt mikla áherslu á að við forgangsröðunina horfum við a.m.k. til jafns aðgangs að raforku, að hið opinbera hafi ákveðnu hlutverki að gegna þegar kemur að möguleikum einstaklinga í landinu til að taka þátt í orkuskiptunum. Ég varð vör við það á ferðalagi mínu um landið að fólk gerði einmitt athugasemdir við að það upplifði sig ekki endilega sem þátttakendur í þeim orkuskiptum, það hefði ekki aðgang til að mynda að rafmagni ef það ætlaði að kaupa sér rafbíl og þess háttar og það upplifði sig svolítið utanveltu hvað þetta varðar. Þarna þurfum við að mínu mati að draga ákveðna línu í sandinn og segja að við forgangsröðum heimilunum, smærri fyrirtækjum. Gríðarlega mikil orka fer hér til stórfyrirtækja. Það er gott og vel eins og staðan er í dag. En það er líka ákveðin framtíðarmúsík sem þarf að horfa til, hvernig við forgangsröðum þeirri orku ef einhverjar breytingar verða á. En ramminn, virðulegi forseti, hann strandar ekki á vilja Samfylkingarinnar.

Virðulegi forseti. Ég var ekki að ásaka neinn um það, síst þá ágætu þingkonu Kristrúnu Frostadóttur. Ég ásaka okkur öll fyrir það að við klárum þessi mál ekki og ég tek undir með henni að við þurfum að forgangsraða og fólkið í landinu vill fá að taka þátt í orkuskiptunum, svo sannarlega. Ég er með frumvarp í þessu þingi um að gefa framkvæmdaleyfi fyrir Suðurnesjalínu 2 sem er gríðarlega mikilvægt fyrir Suðurnes. Þar viljum við íbúarnir og atvinnulífið fara í orkuskipti. Þar eru nær allir bílaleigubílar landsins geymdir við flugvöllinn en það er ekki hægt að hlaða þá rafmagni þótt krafan sé frá okkur í þinginu að ákveðið hlutfall bílaleigubíla sé rafbílar. Í Reykjanesbæ er ein almenn hleðslustöð, ein. Ef einhver þingmaður sem á rafmagnsbíl kemur á Suðurnesin þá er á einum stað ein stöð til að hlaða. Ég fór hringferð um daginn og það snerist allur tíminn um það hjá þeim aðila sem var á rafmagnsbíl með okkur að finna hvar næsta hleðslustöð væri. Það var bara eiginlega fullt starf að finna út úr því allan daginn hvar hægt væri að hlaða bílinn að kvöldi og svo þurfti að slökkva á miðstöðinni til þess að hann drægi þangað sem stöðin var. Við erum samt að segja að við ætlum að taka forystu í þessum málum. Ég held að við öll ættum við að fara til Færeyja og fara til Grænlands og til allra annarra þjóða og segja þeim að við ætlum að taka forystu, að við ætlum að fara í orkuskipti, ekki tala um það heldur gera það.

Virðulegi forseti. Já, ég þakka fyrir þessa athugasemd. Þetta er góð umræða. Þetta er virkilega góð umræða. Mig langar að vekja athygli í þessu samhengi á því að samflokkskona mín, hv. þm. Oddný G. Harðardóttir, hefur tekið þátt í þessari umræðu um Suðurnesjalínu og stutt þessi áform. En við þurfum líka að hafa í huga hver staðan er þegar kemur að skipulagsvaldi einstakra sveitarfélaga. Það breytir þó ekki því að auðvitað er jafnt aðgengi að orku ótrúlega mikilvægt. Mér finnast punktar hv. þingmanns áhugaverðir um aðgengi að rafmagni þegar kemur að rafmagnsbílum vegna þess að þetta snýst líka um tækifæri þessara mismunandi landsvæða, þó að Suðurnesin séu kannski nálægt höfuðborgarsvæðinu, til að taka þátt í þeirri byltingu sem getur átt sér stað í ferðaþjónustu vegna þess að ein leið til þess að við getum auglýst okkur sem grænt svæði og áhugavert svæði, til þess að laða að fleira fólk, er að það geti ferðast hér í rafbílum. Mörg svæði utan höfuðborgarsvæðisins geta ekki í rauninni boðið upp á þennan möguleika vegna þess að þar er ekki nægt rafmagn eða innviðirnir eru ekki nægilega góðir. Þetta skiptir mig líka máli og okkur jafnaðarmenn og, að ég hygg, flesta í þinginu. Við hugsum til þess hvernig við getum gert rafbílavæðinguna, orkuskiptin, aðgengilegri fyrir fleiri vegna þess að flestir nýir bílar í landinu fara í gegnum ferðaþjónustuna og bílaleigurnar. Það eru ekki allir sem geta keypt sér nýjan bíl fyrir 7, 8, kannski hátt í 10 millj. kr. Aðgengi að þátttöku í orkuskiptunum byggir á möguleikum ferðaþjónustunnar til að taka þátt í orkuskiptum og að það séu þá hleðslustaurar og aðgengi að rafmagni. Þetta er gríðarlegt hagsmunamál fyrir landsbyggðirnar og líka fyrir jöfn umskipti. Ég hlakka því bara til að taka þátt í þessari umræðu með hv. þingmanni og fólkinu sem mun starfa með okkur í Vestnorræna ráðinu núna á næstu árum.

Frú forseti. Ég kem hér upp líkt og aðrir hv. þingmenn til að þakka fyrir þá umræðu sem hér fer fram um hina merku samstarfsstofnun okkar með Færeyingum og Grænlendingum, Vestnorræna ráðið. Ég hygg að ég sé ekki að ýkja ef ég held því fram hér að þetta samstarf standi hjarta okkar næst þegar við horfum til þess samstarfs sem við eigum á alþjóðavettvangi vegna þess að Grænlendingar og Færeyingar eru ekki bara nærri okkur í landfræðilegu tilliti heldur eigum við mjög margt annað sameiginlegt. Við höfum notið bæði frændsemi þeirra og vinarþels þegar á reynir og hefur á reynt í gegnum árin og áratugina. Það er líka mjög mikilvægt að Vestnorræna ráðið sem vettvangur nýtist þessum þremur þjóðum til samstarfs og uppbyggingar. Ég fagna því að þessi tillaga liggur hér fyrir og að hún sé til umfjöllunar á Alþingi vegna þess að mér hefur oft þótt þegar kemur að alþjóðasamstarfi, eins mikilvægt og merkilegt og það er og eins og fram kom í andsvörum frá hv. þingmanni Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur við hv. þingkonu Steinunni Þóru Árnadóttur, að það er svo margt sem þingmenn geta lært í alþjóðasamstarfi. Það er svo margt í gangi annars staðar sem við getum nýtt okkur í okkar störfum og þá nýtum við okkur líka það að ná í þekkingu, vísindaþekkingu og hugmyndafræði og samtal sem kannski fer ekki alltaf fram á Íslandi af svona frekar augljósum ástæðum. Það í rauninni ekki bara víkkar sjóndeildarhringinn heldur er á því mjög mikið að græða fyrir þingmenn almennt. Hér er eru tvær tillögur undir. Þær varða fjarkennslu og loftslagsmál eins og fram hefur komið. Ég mundi leggja það til við hv. þingmenn sem eiga sæti í Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins að þessi tillaga færi - jú, hún fer að sjálfsögðu til hv. utanríkismálanefndar - en að hún færi einnig til umfjöllunar í allsherjar- og menntamálanefnd og í umhverfis- og samgöngunefnd vegna þess að það sem hér er sagt a.m.k. um fjarkennslu og samstarf á háskólastigi á ekki síður erindi inn í menntamálanefndina. Mig langar til að benda á, að öllum öðrum háskólum ólöstuðum á Íslandi, að Háskólinn á Akureyri stendur mjög framarlega í samstarfi á norðurslóðum við háskóla norðurslóða í fjarkennslu ekki síst. Hann er þar eiginlega fremstur meðal jafningja og það er um að gera að nýta þá þekkingu sem þar er fyrir hendi í þessu samstarfi. Ég reyndar geri bara ráð fyrir því að hv. þingmönnum sé fullkunnugt um það og að það sé hluti af þeirri hugsun sem liggi hér að baki, af því að hún er mjög mikilvæg. Síðan er það tillaga vegna loftslagsmálanna sem er, eins og hér hefur komið fram, að sjálfsögðu mál málanna og brýnasta úrlausnarefni mannkyns. Það skiptir mjög miklu máli hvernig það er gert og hvernig við samnýtum þekkinguna og einnig gætum sameiginlegra hagsmuna Grænlands, Íslands og Færeyja í þeim efnum. Ég hygg að ég mæli fyrir munn ýmissa í þessum sal þegar ég segi að okkur beri að standa með Grænlendingum í varðstöðu sinni um náttúrulegar auðlindir og það sem Grænlendingar vilja og geta gert á sínu landi. Við vitum að oft hefur verið togstreita þar á milli stjórnvalda í Kaupmannahöfn annars vegar og stjórnvalda í Nuuk hins vegar. Þetta eru hvort tveggja stjórnvöld sem við eigum líka í nánum samskiptum við. En það skiptir mjög miklu máli að við stöndum með smáþjóðum sem eru jafnvel smærri en við í þeirra sókn eftir auðlindasjálfstæði, efnahagslegu sjálfstæði og öllu sem því fylgir. Þar reyndar eiga Grænlendingar kannski lengra í land en frændur okkar í Færeyjum, en mér finnst mikilvægt að ræða um loftslagsmálin líka í því samhengi. Mig langar líka að rifja upp að það var fyrir, ja líklega, tæpum 20 árum að fyrst var fjallað um loftslagsbreytingar á norðurskautinu á vettvangi Norðurskautsráðsins og reyndar Norðurlandaráðs líka. Sú umræða fór fram á mjög merkilegri ráðstefnu sem haldin var í Nuuk og þar voru til umfjöllunar í fyrsta sinn opinberlega vísindalegar rannsóknir á því hvernig norðurslóðir og norðurskautið væri í rauninni eins og kanarífuglinn í kolanámunni þegar kæmi að loftslagsbreytingum, að þar væru merkin mest, þar kæmu þau fyrst fram, þar yrðu afleiðingarnar verstar. Því miður, hæstv. forseti, hefur allt sem sagt var í þeirri merku skýrslu gengið eftir. Þá vorum við að ræða um að ef sífrerinn færi að gefa eftir þá værum við í vondum málum. En það grunaði engan eða réttara sagt það bara hélt enginn að það myndi gerast, fyrir 20 árum. Nú er sífrerinn byrjaður að gefa eftir á norðurslóðum. Við þurfum ekki að ræða lengi um bráðnun Grænlandsjökuls. Við vitum hvað hefur verið að gerast þar. Bráðnun Grænlandsjökuls hefur verið í veldisvexti á síðustu fimm árum. Ekkert samstarf er því mikilvægara á milli þessara þriggja landa en á sviði loftslagsmála. Við þurfum jafnframt því að eiga samstarf við þessi lönd um tiltekin verkefni, um vísindarannsóknir og fræðslu og uppbyggingu þekkingar, að taka þátt í þeim verkefnum sem þessar þjóðir eru í. Við þurfum að deila með þeim þeirri miklu þekkingu sem býr á Íslandi, m.a. meðal sérfræðinga hér, hvort heldur sem það eru sérfræðingar í náttúruvísindum, veðurfari, vatnamælingum, jarðvísindum, þar sem við eigum sérfræðinga á heimsmælikvarða. Við þurfum að nýta þennan vettvang til að skiptast á upplýsingum og sjá til þess að þær nýtist þessum góðu vinaþjóðum okkar með sama hætti og þær nýtast okkur. Út á við geta þessi þrjú lönd, Ísland, Grænland og Færeyjar einnig verið rödd á alþjóðlegum vettvangi, ekki síst þegar kemur að réttindum frumbyggja og þegar kemur að stöðunni á norðurslóðum og hvernig eigi að hlúa þar að mannlífi og náttúru og sjá til þess að hamfarahlýnun leiði ekki til þess að norðurslóðir verði á endanum óbyggilegar í lok þessarar aldar. Því miður stöndum frammi fyrir því ef við förum ekki að taka okkur á og draga úr losun gróðurhúsalofttegunda hér á landi og annars staðar með miklu áhrifaríkari hætti en við höfum verið að gera. Ég fagna því að það sé til sérstakrar umfjöllunar í Vestnorræna ráðinu og langaði að nota tækifærið í umræðu um þessa þingsályktunartillögu til að minna á að þessi umfjöllun er ekki ný af nálinni, að sjálfsögðu ekki, en hún er alveg jafn mikilvæg og hún var fyrir 20 árum og jafnvel mikilvægari. Við Íslendingar, stjórnvöld og Alþingi Íslendinga höfum mörg tækifæri til að beita okkur á þessum vettvangi til góðs.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðu sína sem var mjög áhugaverð að mörgu leyti. Mér fannst mjög áhugavert í byrjun þegar hún talaði um samstarf við smærri þjóðir. Mér fannst hún svolítið ýja að því - hún sagði það nú ekki alveg berum orðum - að kannski væru Íslendingar ekki að sinna samstarfi við smærri þjóðir, væru meira að reyna að fá eitthvað út úr samstarfi við stórþjóðirnar og stórveldin. Mér finnst þetta samstarf mjög merkilegt. Við erum þarna í samstarfi við tvær þjóðir sem eru ekki sjálfstæðar en eru með heimastjórnir. Sjálfum finnst mér Ísland ekki hafa sinnt samstarfi við smærri þjóðir. Jú, við erum með háskólastofnun hérna sem heitir Rannsóknasetur um smáríki. Ég tel reyndar að þetta samstarf við Grænland og Færeyjar sé mjög mikilvægt og við ættum að hafa samstarf líka við eyjar í Karíbahafi og í Kyrrahafi þar sem eru smáþjóðir. Það væri gaman að heyra af reynslu hennar um hvort við hefðum ekki margt og mikið að gefa. Hún kom reyndar inn á það í lok ræðu sinnar við hefðum mikið að gefa þessar smáþjóðum til að styrkja þessi samfélög sem eru mjög sérstök að mörgu leyti, sérstaklega Grænland sem er svo gríðarlega stórt ríki, sem myndi þá styrkja vestnorræna samstarfið og samstarf við Norðurlöndin í heild. Mér fannst mjög áhugavert líka hjá hv. þingmanni að þessar tillögur ættu að koma inn í allsherjar- og menntamálanefnd þar sem þetta lýtur að fjarkennslu og svo líka í umhverfis- og samgöngunefnd. Mér finnst sjálfum varðandi fjarkennslu á Íslandi að þá ætti alltaf að taka tillit til þess að fjarkennsla gæti líta líka nýst á Grænlandi og Færeyjum. Það eru gríðarleg tækifæri þarna í fjarkennslu og líka, eins og kemur fram í tillögunni, að auka námsframboð í þessum löndum hvað varðar fjarkennslu. Þá gæti Ísland lagt mjög mikið af mörkum. Ég styð þá tillögu heilshugar að þetta komi til umræðu í allsherjar- og menntamálanefnd og tel að það verði til góðs. Hv. þingmaður minntist á togstreitu við Kaupmannahöfn. Ég tel reyndar ekki að þetta samstarf ætti að leiða til neinar togstreitu við stjórnvöld í Kaupmannahöfn heldur ættu þau væntanlega að fagna því að þetta efli samfélögin í Færeyjum og Grænlandi og efli íslenskt samfélag og þar með norrænt samstarf.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni fyrir andsvarið. Já, samstarf við smærri þjóðir er okkur eðlilegt og það er líka skynsamlegt. Og þó að kannski megi flokka Ísland, Grænland og Færeyjar að einhverju leyti undir örþjóðir, ef maður horfir bara á íbúafjöldann - við vitum alla vega að margir líta þannig á okkur - þá er t.d. samstarf okkar innan Norðurlandaráðs samstarf smáþjóða þegar horft er á það á grunni alheimsins. En við lítum bara ekki þannig á okkur. Það segir kannski meira um sjálfsmynd Norðurlandabúa en nokkuð annað. En mín reynsla er sú að í alþjóðasamstarfi gerist það einhvern veginn þannig, og það er mín reynsla af samstarfi á vettvangi loftslagssamningsins, að þar hópast smáþjóðirnar saman af því að þær eiga svo margt sameiginlegt. Þær eiga svo margt sameiginlegt í efnahagslegu tilliti, með tilliti til samskipta við risaþjóðirnar. Það er t.d. mjög öflugt samstarf í loftslagssamningnum þar sem eyjar í Suður-Kyrrahafi mynda með sér mjög sterkt bandalag og eru þar í forystu í baráttunni gegn hamfarahlýnun af því að þær vita að ef hún verður og fer á versta veg þá hverfa heimkynni þeirra. Þar hefur rödd þeirra heyrst mjög hátt og skýrt. Ég hef alltaf litið svo á að okkur bæri bæði pólitísk og siðferðileg skylda til þess að standa með öðrum smáþjóðum, sérstaklega þegar kemur að því þegar tilveru þeirra er í rauninni ógnað, eins og í þessu dæmi.

Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Já, það er rétt, þetta er mjög áhugavert viðfangsefni. Mér finnst sérstaklega áhugavert varðandi loftslagsmálin að nú er Grænlandsjökull eins konar, hvað á að segja, „ground zero“ eða miðdepill breytinga í loftslagsmálum hvað varðar sýnileika þeirra, varðandi minnkun Grænlandsjökuls og það allt, en svo eru hins vegar eyjarnar í Kyrrahafi sem taka við afleiðingunum. Samstarf allra smáþjóðanna þar við okkur væri því mjög áhugavert og væri hægt að vera mynda öflugt bandalag, ég tala nú ekki um á vettvangi allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna, ef maður lítur til atkvæðafjölda. Ég held einmitt að Ísland eigi að leggja miklu meiri áherslu á samstarf við smærri þjóðir en það hefur gert hingað til. Við hefðum margt fram að færa því að við erum gríðarlega farsælt samfélag miðað við stærð okkar. Við erum einungis 370.000 manns og ég held að samkvæmt skilgreiningu þá séum við svokallað „micro state“, örþjóð. En við lítum ekki á okkur sem smáþjóð, ég hef búið í Noregi og Norðmenn tala eiginlega meira um sig sem smáþjóð en Íslendingar. Þannig er nú það. Þeir passa mjög mikið upp á sitt. Þeir vita af smæð sinni og hafa lenti í klónum á stærri ríkjum í gegnum söguna. Kannski hefur fjarlægðin og einangrunin hjálpað okkur. En ég tel að það væri gott að báðar þessar tillögur varðandi samstarfið í fjarkennslumálum og loftslagsmálum færu inn í allsherjar- og menntamálanefnd og líka umhverfis- og samgöngunefnd. Ég held að það væri gott að samtvinna loftslagsmál og fjarkennslumál við stefnumál okkar hvað varðar þessar nefndir. Ég veit að þetta er utanríkismál en minni bara á að við fljúgum til Grænlands frá innanlandsflugvelli okkar, Reykjavíkurflugvelli, þannig að við getum líka tekið þetta svolítið með innanlandsumræðunni. Þetta eru okkar nánustu ríki og þegar verið er að tala um löndin í kringum okkur þá er aldrei talað um þessi ríki. Það er alltaf verið að tala miklu stærri ríki eins og Finnland, sem er enn lengra í burtu. Það er ekki rétt hjá okkur. Þetta eru löndin sem eru akkúrat í kringum okkur og ég tel að við eigum raunverulega að halda hérna áfram hvað þetta varðar. En það væri mjög gaman að heyra nánari umfjöllun um að þetta fari inn í fastanefndir þingsins.

Frú forseti. Ég hef áhuga á því að þessi umræða fari inn í fastanefndirnar aðrar en hv. utanríkismálanefnd einmitt til þess að við tengjum saman þessi viðfangsefni sem eru á borðum þessara nefnda. Auðvitað er það síðan í höndum nefndanna hvernig þær gera það og hvað þær vilja gera með það. En ég held að það sé svo mikilvægt að við skiljum tengingarnar, hve mikið er undir og hvernig það sem við gerum heima hjá okkur skiptir máli fyrir alþjóðasamstarfið og öfugt, því að það eru kannski ekkert endilega skýr skil þarna á milli. En hvað varðar Vestnorræna ráðið þá finnst mér það góða samstarf skipta okkur miklu máli. Það er auðvitað rétt eins og hv. þingmaður bendir á, við erum örríki. Við höfum kannski ekki alltaf mikinn áhuga á því að ræða það en það skilgreinir samt stöðu okkar í alþjóðasamfélaginu. En það er samt þannig að það er ekki stærðin sem skiptir öllu máli hér heldur það hvað fólk hefur fram að færa, hvaða stöðu við höfum og fyrir hvaða málefnum við berjumst. Á sviði loftslagsmála og menntamála, eins og hér er verið rætt, hefur Ísland mjög margt fram að færa. Okkur ber að deila því með vinaþjóðum okkar í þessu samstarfi sem og öðru og það setur okkur auðvitað líka þær skyldur á herðar að við séum fyrirmynd þegar kemur að því sem þessi tvö dæmi fjalla um, loftslagsmálum, samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda, og uppbyggingu fjarkennslu á háskólastigi. Mjög nærtækt og eitthvað sem ætti að vera eðlilegt og skynsamlegt samtal þessara þingnefnda hér á okkar ágæta vinnustað.

Virðulegur forseti. Ég á sæti í Vestnorræna ráðinu og tel þetta vera mjög mikilvægt mál á þeim vettvangi og fyrir þingið að fjalla um það og framfylgja ályktun um að skora á ríkisstjórnina að vinna að framkvæmd þessara tveggja ályktana Vestnorræna ráðsins sem voru samþykktar í september í fyrra um aukið samstarf á vettvangi umhverfis- og loftslagsmála annars vegar og samstarf vestnorrænna háskóla um fjarkennslu hins vegar. Ég tel það vera sjálfsagt mál og mikilvægt í þessu samstarfi. Varðandi umhverfis- og loftslagsmálin þá er í stjórnarsáttmálanum lögð gríðarleg áhersla á þau mál og ég fæ ekki betur séð en að það eigi að eyða milljörðum króna í loftslagsmál á Íslandi á næstu árum. Þá er mikilvægt að horfa til nánustu granna eða landanna í kringum okkur. Og þó að við notum það hugtak oft í stærra samhengi þá er það einmitt þar sem við eigum að rækta garðinn okkar en ekki fara algjörlega út um víðan völl þar sem rödd okkar heyrist kannski ekki og þótt við tölum þá er ekki hlustað á okkur. Þessi ríki sem við erum að vinna með í vestnorræna samstarfinu eru tvö ríki sem ekki eru sjálfstæð, Færeyjar og Grænland. Þau eru með heimastjórn, takmarkaða sjálfsstjórn, og landsmenn færri en við. Við erum 370.000 manns, Grænlendingar eru 56.000 manns og í Færeyjum búa 54.000 íbúar. Stærð landanna er mjög áhugaverð. Grænland er 2,1 milljón ferkílómetrar. Ísland er 103.000 ferkílómetrar. Færeyjar hins vegar, er langminnsta ríkið, 1.400 ferkílómetrar. Færeyjar eru minni en 1,5% af Íslandi en Grænland er 21 sinni stærra en við þannig að það er gríðarlegur stærðarmunur á þessum ríkjum. En við erum fjölmennust og við erum eina sjálfstæða ríkið. Og eins og hv. þm. Ásmundur Friðriksson kom inn á þá líta þessar þjóðir mjög upp til okkar í samstarfinu og nýta þennan vettvang líklega til að efla sín samfélög og þá kannski til sjálfstæðis. Ég tel að varðandi stjórnvöld í Danmörku þá ætti ekki vera nein togstreita vegna þessa samstarfs og mikilvægt að við séum ekki að skipta okkur af sjálfstæðisbaráttu þessara þjóða á nokkurn hátt þó svo að við gerum allt til að efla vestnorrænt samstarf. Það samstarf eflir samfélögin á Grænlandi og Færeyjum. Það er bara gott. Öflug Vestur-Norðurlönd leiða til enn öflugri Norðurlanda og það er mjög mikilvægt að ríki eins og Grænland upplifi sig sig sem hluta af Norðurlöndunum, sem órjúfanlega heild og geti tekið þátt í því samstarfi á eigin forsendum. Það er gott fyrir Grænland, gott fyrir Norðurlöndin og gott fyrir Ísland. Umhverfis- og loftslagsmálin eru mál málanna í dag og mjög mikilvægt að umhverfisvernd og stuðningur við sjálfbæra nýtingu náttúruauðlinda sé lagður til grundvallar í samstarfinu og sé mikilvægur þáttur í því samstarfi. Græn umskipti og græn orkuskipti eru þar gríðarlega mikilvæg. Græn orka er þar að sjálfsögðu mjög mikilvæg og það var mjög áhugavert að heyra hv. þm. Ásmund Friðriksson tala um orkuhleðslustöðvarnar á Íslandi. Það sýndi hversu skammt við erum komin í þeim málum. Ég tel að við séum áratugum á eftir löndum eins og Noregi sem er þriðji stærsti markaður í heimi fyrir Tesla-bifreiðar á eftir Bandaríkjunum og Kína. Við ættum að spýta þar mjög vel í svo við getum a.m.k. keyrt hringinn og vestur á firði á rafmagnsbíl. Sjálfur treysti ég mér ekki til að kaupa rafmagnsbíl enn þá vegna hleðslustöðvanna, tala nú ekki um ef ég færi að keyra um mitt eigið kjördæmi á rafbíl, ég held að það sé algerlega útilokað. Það sýnir hvernig staðan er. Við höfum margt fram að færa í vestnorrænu samstarfi varðandi orkumálin, t.d. þekkingu okkar á vatnsaflsvirkjunum og það er líka mikið samstarf í ferðaþjónustunni. Það samstarf hefur verið til margra ára og verið mjög farsælt. Ég tel hins vegar að það sé mikill munur á ferðaþjónustu í Færeyjum og Íslandi hvað varðar stærðina. Við eigum jafnvel meira sameiginlegt með ferðaþjónustu í Grænlandi, að við getum horft meira til Grænlands og það eru meiri möguleikar fyrir Grænlendinga að eiga samstarf við okkur út af flugsamgöngum frá Reykjavík til Grænlands. Ég þekki sjálfur til þess, góður vinur minn er að selja ferðir til Íslands og hann er meira að segja líka farinn að selja ferðir til Grænlands og Færeyja, en sérstaklega til Grænlands. Úti í heimi horfir fólk mikið á Ísland og Grænland saman. Það er mjög mikilvægt að horfa til grænnar ferðaþjónustu þar og ég vona að það verði hluti af þessu samstarfi. Annað sem skiptir líka máli er að við höfum fram að færa ákveðna þekkingu á þessum málum og þótt hún sé ekki nægjanleg þá tel ég að við getum fært mjög mikla þekkingu inn í þessi samfélög, bæði Grænland og Færeyjar, þar sem við erum stærst og við erum eina sjálfstæða ríkið. Við erum líka miðlæg, á milli landanna, og líka stærst, Reykjavík er stærsti þéttbýlisstaðurinn á öllu svæðinu og raunverulega eina borgin. Varðandi fjarkennsluna þá eru gríðarlega mikil tækifæri á samstarfi þar og ekki síst á Grænlandi þar sem er gríðarlega langt á milli svæða. Þar get ég ekki séð annað en að það sé raunverulega verið að byggja þar kennslu á fjarkennslu að stórum hluta vegna fólksfæðar og hversu langt er á milli svæðanna. Þá er gott að eiga samstarf við nágranna sinn í austri sem er Ísland. Ég tel að það myndi auka námsframboð, eins og kemur fram í tillögunni til þingsályktunar, sem er einmitt mikilvægt fyrir smærri samfélög. Það er líka eitt sem ég vil vekja athygli á en það er íslenska tungan. Nú var forseti Íslands í Bandaríkjunum og var að tala um hina rafrænu íslensku, að það sé mjög mikilvægt að íslenskan fái aðgang að hinum rafræna heimi og verði þar fullgildur meðlimur. Nú er færeyskan örtungumál, okkar nánasta tungumál. Grænlenskan er mjög ólík okkar tungumáli en er örtungumál líka. Ég tel mikilvægt þegar við erum að tala fyrir rafrænni íslensku í heiminum, hjá Google og Microsoft og þessum fyrirtækjum, þá sé minnst á færeysku í leiðinni. Það eru gríðarleg verðmæti í færeysku tungunni og það væri alger synd ef því norræna tungumáli myndi hnigna eða að það yrði fórnarlamb þeirra tæknivæðingar sem núna er og við erum að berjast fyrir að fá að lifa í. Þannig að það er mjög gott að minnast líka á að það eru tvær þjóðir við hliðina á okkur sem tala líka tungumál sem eru mjög lítil. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra en ég hlakka til að taka þátt í nefndarstörfum Vestnorræna ráðsins. Ég kemst því miður ekki til Grænlands núna í júní en ég hlakka til að taka þátt í störfum nefndarinnar í framtíðinni og þá sérstaklega þegar verður fundur núna í lok ágúst eða byrjun september.

Virðulegur forseti. Ég ætlaði nú að hvíla þingheim á því að ég tæki til máls þegar til umræðu kæmi Vestnorræna ráðið eða Færeyjar eða Grænland vegna þess að síðan ég hóf störf á þingi hef ég setið í Vestnorræna ráðinu, fram til síðustu kosninga, og hef ávallt tekið til máls þegar verið er að ræða þessi mikilvægu mál. Þegar umræðan fór að spretta upp hér áðan, um hvort ekki væri hægt að horfa til þeirrar fyrirmyndar sem hefði verið í Vestnorræna ráðinu, þá gat ég ekki setið á mér og ákvað að hlaupa af skrifstofunni minni og koma og taka þátt í þessari umræðu. Mig langar samt að byrja á því að óska nýrri Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins til hamingju og óska þeim velfarnaðar í þeirra störfum. Ég get fullvissað hv. þingmann um að þetta er bæði skemmtilegt en líka mjög gagnlegt. Ég tek undir það sem hefur verið sagt hérna að það eru mjög mikil tækifæri í auknu samstarfi vestnorrænu landanna. Þá langar mig að segja að það hefur oft verið talað um það að við séum jú vissulega stóri bróðir, eins og nefnt hefur verið, í því ljósi að við erum fjölmennust. En það er líka rosalega mikilvægt að muna í öllu þessu samstarfi að við erum þarna á jafningjagrunni. Þó að hinar þjóðirnar séu ekki með fullt sjálfstæði þá hafa þær sjálfstæði í stórum og veigamiklum málaflokki og ég held að ástæðan fyrir því að þetta samstarf hefur verið svo farsælt sé sú að við erum öll að læra hvert af öðru og það hafa allir eitthvað mikilvægt fram að færa í samstarfinu. Að því sögðu þá er það nú svo að á síðustu árum hefur verið horft mikið til samstarfs við Færeyjar og Grænland og mig langar að minnast á skýrslu sem fyrrverandi hæstv. utanríkisráðherra lét vinna. Það var annars vegar stór og mikil skýrsla með mörgum tillögum sem var unnin um samstarf við Grænland. Það var vinna sem fyrrverandi hæstv. ráðherra og þingmaður, Össur Skarphéðinsson, leiddi og það var mikið af áhugaverðum punktum þar og tækifærum sem ég vona svo sannarlega að sé verið að vinna áfram með víða í stjórnsýslunni því að þetta voru athugasemdir eða ábendingar um svo margt sem væri hægt að gera enn betur í því að auka samstarfið. Það hefur líka verið unnin skýrsla um Færeyjar. Hún fékk kannski aðeins minni athygli af því að hún kom út um svipað leyti og við vorum að hefja kosningabaráttu. En það eru líka tækifæri þar. Ég fagnaði mjög þessu framtaki hjá fyrrverandi hæstv. utanríkisráðherra og ég tel það mikilvægt. Ég held að það sé mikilvægt að stjórnsýslan okkar sé svolítið, ef ég orða það þannig, stíluð inn á það að horfa líka til þessara nágrannalanda okkar. En hvað þessar ágætu tillögur varðar þá langar mig bara að styðja þær, enda sat ég í Vestnorræna ráðinu og samþykkti þessar tillögur á ársfundi Vestnorræna ráðsins síðast. Ég held að ég muni það örugglega rétt að tillagan er lýtur að samstarfi menntamálaráðherranna hafi verið tillaga Íslandsdeildarinnar. Og af því að hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir nefndi hér áðan Háskólann á Akureyri þá get ég alveg sagt að það var það sem við vorum svolítið að hugsa. Sú hugmynd kemur ekki síst eftir það að ég hafði verið í heimsókn á Grænlandi og eftir einhverja fundi fórum við í fyrirtækjaheimsóknir, mig minnir að þetta hafi verið í Sisimiut, og við fórum m.a. í skóla sem var framhaldsskóli og svona háskólabrú. Þar var verið að kenna einhvers konar sjávarútvegsfræði og viðmælandi okkar var danskur kennari frá dönskum háskóla. Ég hugsaði: Já, af hverju er ekki Háskólinn á Akureyri í samstarfi hér með sína sjávarútvegsfræði? En þannig er auðvitað mjög víða staðan á Grænlandi, tengsl þeirra við Danmörku eru mjög sterk og mjög mikil. Hluti af þessari ályktun er einmitt til að ýta undir það að við byggjum upp frekara samstarf. Ég ræddi þetta við rektor Háskólans á Akureyri sem hafði mjög mikinn áhuga á því að efla samstarfið. En það sem kannski flækir þetta auðvitað svolítið er sjálfstæði háskóla á Íslandi. Við sem þingmenn komum ekki inn og segjum: Heyrðu, nú eigið þið að gera þetta og þetta. Það er hluti af okkar kerfi og það eru þau svör sem við höfum fengið frá ráðherranum þegar hafa verið til umræðu ályktanir í líkingu við þessar. Þess vegna er verið að leggja hérna til að setja þetta í rauninni á dagskrá í samstarfssamningi sem er til staðar milli menntamálaráðherra þessara landa. Þannig væri mögulega hægt að ýta undir eða hvetja til einhvers samstarfs. Auðvitað er líka hægt að sjá fyrir sér að ráðherrarnir hreinlega setji fjármuni í eitthvert afmarkað verkefni sem geti svo mögulega leitt af sér eitthvað til framtíðar. Þá komum við að hinni ályktuninni sem varðar okkar stærsta mál, auðvitað umhverfismálin. Ef fólk les í gegnum fyrri ályktanir Vestnorræna ráðsins þá má sjá að umhverfismálin eru alveg ofboðslega stór málaflokkur. Við höfum verið með mál varðandi plastmengun, loftslagsmál í stóra samhenginu, áhrif loftslagsbreytinga á sjávarútveg og það er hægt að telja upp allmargar tillögur. Mig langar líka að benda núverandi Íslandsdeild á það að í gegnum tíðina þá er verklagið þannig að það eru samþykktar ályktanir á ársfundi ráðsins. Öllum landsdeildum ber að leggja það fram sem þingsályktunartillögu í sínum þingum þannig að það fer í gegnum þetta ferli sem við erum að gera hér. Fyrir næsta ársfund hefur verið kallað eftir skýrslum frá framkvæmdarvaldinu. Það hefur verið mjög áhugaverð lesning sem maður hefur fengið frá ráðuneytunum um ákveðnar tillögur sem við höfum með. Ég segi áhugaverð að því leyti að þar kemur í ljós, eins og stundum vill verða með þingsályktanir, óháð því hvort þær tengist Vestnorræna ráðinu eða einhverju allt öðru, að þær gleymast, skolast til og ráðherra lítur ekki endilega á það þannig að hann sé skuldbundinn til að fylgja einhverju slíku eftir. En í þessum skýrslum er líka að finna alveg ofboðslega áhugaverðar upplýsingar um það sem verið er að gera í ákveðnum málaflokkum. Mig langar sérstaklega að nefna hvað það var áhugavert að lesa greinargerð íslenska umhverfisráðuneytisins varðandi plastmengun í hafi og hvað það var unnin rosalega mikil vinna þar og líka í Grænlandi. Það var mjög fróðlegt og ég er alveg viss um að í þessum skýrslum koma oft hugmyndir og tækifæri fyrir þingmenn til að þróa áfram frekara samtal og samstarf um þessa málaflokka. Að þessu sögðu þá heyrði ég hér að þingmenn voru einmitt að benda á að það gæti farið vel á því að þessar ályktanir færu líka til umfjöllunar í fagnefndunum sem hér um ræðir. Ég hef skilning á því og held að það gæti gert það að verkum að alþjóðastarfið okkar og þær hugmyndir sem verða til þar fái víðtækari og meiri umræðu og það er af hinu góða. Ég átta mig samt alveg á því að það hefur örugglega aðeins farið um formann Íslandsdeildar í ljósi þess að ég geri ráð fyrir því að hún vilji gjarnan afgreiða þessar þingsályktunartillögur fyrir ársfund ráðsins sem fram fer í sumar. Við áttum okkur alveg á því flækjustigi. En ég efast ekki um að það verði kannski hægt að gera það með einhverjum hætti, kynna þær í nefndunum og vekja athygli þingmanna á þeim. En að því sögðu ætla ég að fagna því sérstaklega að hér sé umræða um þessar þingsályktunartillögur því að því miður er það oft svo að umræðu um málefni Vestnorræna ráðsins og reyndar líka oft annars alþjóðastarfs er of lítil og fyrirferðarlítil hér í þingsal og ég held hún mætti svo sannarlega vera meiri. Og af því að hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir var einmitt að velta því fyrir sér hvort þetta væri fyrirmynd, þá finnst mér það vel athugandi að fleiri Íslandsdeildir eða alþjóðastarf taki sér það til fyrirmyndar að flytja þingsályktunartillögu með áhugaverðum málum sem verið er að vinna að. Það er alveg rétt að í okkar alþjóðastarfi erum við oft að leggja mjög mikla vinnu í stórar og miklar ályktanir sem eru svo samþykktar en fá kannski ekki mikla umfjöllun hér. En okkur í þessum landsdeildum ber auðvitað ákveðin skylda til að sjá til þess að íslensk stjórnvöld séu að vinna í anda þeirra ályktana sem þar eru samþykktar. Þannig að mér finnst þetta fyrirkomulag að mörgu leyti geta verið einhver fyrirmynd en hvet auðvitað okkur öll sem tökum þátt í alþjóðastarfi að vera dugleg að ræða um það líka hér á þessum vettvangi því að oft er þörf en nú er svo sannarlega nauðsyn á að tala um samstarf lýðræðislega þenkjandi friðsælla ríkja.

Frú forseti. Sem nýliða í Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins langar mig aðeins að blanda mér inn í þessa umræðu. Það er mjög áhugavert að hlýða á þá góðu umræðu sem átt hefur sér stað hér í dag. Ég ætla ekkert að lengja þetta neitt afskaplega mikið en það er einn þáttur meðal þessara þjóða sem ekki hefur verið nefndur hér sem við eigum sameiginlega. Þessar þjóðir eru þannig gerðar að þær hafa í sjálfu sér byggt allt sitt á nýtingu náttúruauðlinda, þá fyrst og fremst fiskveiðiauðlindarinnar og því sem kemur úr sjónum. En ég held að það sé mjög mikilvægt að við fjöllum um fæðuöryggi þjóðanna í Vestnorræna ráðinu. Þessar þjóðir eiga það sameiginlegt að þær eru verulega háðar innflutningi á aðföngum, hvort sem er matvælum eða annarri hrávöru, olíu eða öðru. Mig langaði bara til að koma því að hér og minnast á það - við erum jú nokkur að fara til Grænlands 14. júní næstkomandi - að þetta er sá þáttur sem við þurfum að taka aðeins meira upp og ræða. Í ljósi stríðsins í Úkraínu og þess sem er að gerast í heiminum í dag verður umræða um fæðuöryggi alltaf meiri og meiri og menn fara að líta sér nær í þessu. Þetta eru ekki þjóðir sem framleiða sína eigin kornvöru. Við gerum það eitthvað aðeins hér á Íslandi en það er afskaplega takmarkað í Færeyjum og ég held að það sé alls ekki neitt á Grænlandi - það er afskaplega takmarkaður landbúnaður sem er stundaður á Grænlandi, það er þá fyrst og fremst það sem snýr að sauðfé og hreindýrum. Í Færeyjum er töluvert mikil mjólkurframleiðsla og líka búskapur með sauðfé. En Færeyingar og Grænlendingar eru afskaplega háðir því að flytja inn allt gróffóður og kjarnfóður í sínar skepnur og menn eru því enn háðari öðrum í því sem snýr að fæðu handa mannfólkinu. Það var bara þessi punktur sem mig langaði að koma með inn í þessa umræðu. Við höfum einbeitt okkur mikið að umhverfis- og loftslagsmálum, horft á grænar lausnir og þess háttar og þingsályktunartillagan sem verið er að fjalla um hérna er mjög góð. En þetta er hlutur sem við megum ekki skauta fram hjá í umræðunni því að þetta verður alltaf stærra og mikilvægara málefni til að fjalla um. Þarna eigum við virkilega sameiginlegan vettvang, Íslendingar, Færeyingar og Grænlendingar.

Frú forseti. Það hefur verið mjög áhugavert og gaman að fylgjast með umræðunni hér um málefni vestnorrænu ríkjanna, Íslands, Færeyja og Grænlands. Hver þingmaður sem hér hefur talað hefur komið með áhugavert innlegg um þetta samstarf, hver með sínu nefi eins og okkur er gjarnt en allt saman mjög gott og mikilvægt. Það er eiginlega svolítið áhugavert að við erum mörg sem viðrum þá skoðun okkar að okkur hefur í gegnum tíðina verið svolítið hætt við því í alþjóðlegu samstarfi að líta langt yfir skammt. Þar með hafa nágrannar okkar og vinir í Færeyjum og á Grænlandi ekki alveg alltaf verið á radarnum hjá okkur. Svo hlusta ég á ræður hv. þingmanna þar sem hver kemur á fætur öðrum og lýsir yfir velvild sinni og þeirri skoðun að þetta sé mikilvægt samstarf og rökstyður það með sínu nefi. Og allt er þetta satt og rétt. Þannig að kannski er þetta bara einhver tilfinning sem maður hefur frá því á árum áður og þetta er hreinlega að breytast og við smám saman farin að meta þetta betur. Það er algerlega af hinu góða. Ég trúi því, og við höfum komið inn á það í umræðunni hér, að við, sem sjálfstæð þjóð í þessu samhengi og í þeirri óvenjulegu stöðu að vera stóra þjóðin, höfum auðvitað margt að gefa, en staðreyndin er sú að við höfum sannarlega margt læra af þessum þjóðum líka. Þar skiptir tilvist starfs Vestnorræna ráðsins alveg gríðarlega miklu máli. Ég starfaði um árabil sem blaðamaður á Morgunblaðinu og naut þess þá að fara í ferðir til beggja þessara landa með ljósmyndara og skrifa um daglegt líf og náttúruna. Eftir að ég hætti þar naut ég styrks frá Vestnorræna ráðinu til að fara á eigin vegum aftur með ljósmyndara og ferðast um bæði þessi lönd, taka viðtöl og kynnast staðháttum, bæði til forna og þeirra væntinga og drauma sem fólk hafði þá um framtíðina. Það var ómetanlegt og Vestnorræna ráðið, Íslandsdeildin, á allar mínar þakkir skildar enn þá fyrir að hafa veitt mér þetta tækifæri. Ég lærði margt af þessu. Það sem kom mér þá á óvart eða það sem ég tók eftir var hvað báðar þessar þjóðir gerðu betur en við þá, en það var að halda í heiðri ákveðnar gamlar hefðir af ýmsum toga. Með öðrum orðum, að flýta sér ekki svo mikið inn í framtíðina að þær þurrkuðu út fortíðina. Mér finnst Ísland hafa náð sér á strik í þeirri mikilvægu nálgun. Ef til vill er það ferðaþjónustunni að þakka vegna þess að ferðamenn eru jú gjarnir á að hafa áhuga á löndum sem líta til gamalla hátta. Það hefur alla vega orðið mikil breyting á og við höfum einhvern veginn náð, að mínu viti, í skottið á þessum vina- og frændþjóðum okkar hvað það varðar. Það er hægt að taka framtíðinni fagnandi á eins góðan hátt og unnt er en halda samt ákveðnum hlutum úr gömlum hefðum og fortíðinni nálægt sér. Hvað varðar þessi tvö atriði sem hér eru til umfjöllunar - og ég veit að þau munu fá skjótan framgang og treysti því að þingið muni líka veita viðkomandi ráðherrum aðhald í því að láta þá raunverulega standa við orðin. Það hefur komið fram í máli þeirra þingmanna sem hafa reynslu af þessu samstarfi að það hafi stundum viljað brenna við að ráðherrar telji sig ekki, eins önnum kafnir og þeir eru og með langa málalista, endilega bundna af einhverjum ályktunum sem koma frá þessum alþjóðanefndum. Þar má svo sem ímynda sér að þessi tiltekna alþjóðanefnd, Vestnorræna ráðið, sé ekki efst á blaði heldur en það er mjög mikilvægt að við þingið höldum þá ráðherrunum okkar vel við efnið. Það er í sjálfu sér litlu við það að bæta sem hér hefur komið fram varðandi fyrri tillöguna, sem lýtur að auknu samstarfi á vettvangi umhverfis- og loftslagsmála. Það er bara óendanlega mikilvægt að við höldum annars vegar vöku okkar í þessum málum og tryggjum hagsmuni þeirra slóða heimsins sem við búum á og eigum allt undir, í samstarfi við þessar tvær þjóðir sem sannarlega eru í sömu sporum staddar og við, og síðan hitt að þetta er ekkert einkamál sem er bundið okkar heimshluta eins og við vitum. Hér er vagga þessara mála. Hér munum við geta lagað hluti. Hér munum við líka fyrst finna fyrir því ef illa fer. Það skiptir því alveg gríðarlega miklu máli að samstaðan þarna sé til staðar. Ef til vill verður okkar stærsta hlutverk sem stærstu þjóðarinnar í þessu samstarfi að vera brúin frá samstarfi þessara þriggja litlu þjóða, sem sannarlega vita sínu viti og hafa yfir að ráða sérfræðiþekkingu á þessu sviði, yfir í samfélag þjóða sem ráða næstu skrefum frekar. Ábyrgð okkar er því töluvert mikil í þessu samstarfi og ég veit að við munum gera allt til að standa undir henni. Hvað varðar síðan samfélag háskólanna er það auðvitað gríðarlega mikilvægt. Eftir tveggja ára reynslu Covid-tímabilsins höfum við stokkið risastökk inn í framtíðina í þessum málum og munum vonandi geta nýtt okkur það. Mig langar akkúrat af því tilefni að nefna tungumálið. Eitt af því sem þessar þrjár þjóðir eiga sameiginlega í orði er ákveðin þekking á tilteknu tungumáli, en það er danskan sem Grænlendingar og Færeyingar tala og við lærum, skulum við segja. Ég held að það væri áhugavert að skoða möguleikann á því að við gerðum einhvern veginn þessu ágæta tungumáli hærra undir höfði í þessu máli. Með fullri virðingu fyrir hinu alþjóðlega tungumáli, enskunni, held ég að við yrðum sterkari ef við hefðum þetta sameiginlega tungumál. Það hjálpar líka íslenskunni að við stökkvum ekki svona auðveldlega yfir í það tungumál sem flestir tala. Danskan er líka tungumál á jaðarsvæði. Þetta var hugmynd sem mig langaði að henda inn í umræðuna hér og treysti því að nefndin skoði hana. Ég veit alla vega að einn hv. þingmaður sem nú er formaður Íslandsdeildar Norðurlandaráðs, Bryndís Haraldsdóttir, sem þekkir starf vestnorræna ráðsins líka vel, hefur svo sem rætt þetta áður. Við finnum vonandi einhverja lausn á því. Ég ætla svo sem ekki að hafa þetta lengra. Ég gæti það varla þó að ég vildi af því að ég er að verða búin með tímann. Ég ætla bara að óska nefndinni velfarnaðar í störfum sínum og veit að þið sem ný eruð í nefndinni munuð njóta þess að kynnast þessum tveimur löndum og þjóðum. Fáir eru það sem sýna okkur jafn sterkt í verki að við erum vinir og það er mikilvægt að eiga vini.

Frú forseti. Þetta er áhugavert efni og ég kem klyfjaður pappír til þess að sýna að þrátt fyrir allt þá höfum við verið að sinna þessum nágrönnum okkar vinum og frændum, og samskiptum við þá, meira en lengi vel. Það er alveg full ástæða til að hrósa og þakka fyrrverandi utanríkisráðherra, Guðlaugi Þór Þórðarsyni, og hans góða starfsliði fyrir tvær skýrslur sem hafa verið unnar á síðustu árum. Fyrst Grænlandsskýrslu - og takið eftir þessum bunka, þetta er útdrátturinn. Gríðarlega stórt og mikið rit, 199 tillögur, sem var gefið út, minnir mig, í ársbyrjun 2021 og síðan fylgt eftir með skýrslu um Færeyjar og Ísland, og samskipti þeirra þjóða, árið 2021. Á þessu getum við byggt og við eigum að byggja á þessu vegna þess að þetta er gríðarlega vönduð vinna. Mér finnst að samskiptum þessara þjóða sé svolítið svipað farið og listunum, þær geta verið gagnlegar og þær geta haft efnahagslegan ávinning fyrir fólk og samfélög en fyrst og fremst eru þær náttúrlega mikilvægar í sjálfu sér. Þessi samskipti eru nefnilega dálítið mikilvæg í sjálfu sér, bara út af því hver við erum, hvar við erum, hvernig við erum; þessir furðulegu hlutir sem tengja okkur saman. Þegar ég hugsa um þessar þrjár þjóðir þá dettur mér í hug skáldið Jón úr Vör og kvæðasafnið hans Þorpið sem kom út 1946, sem lýsir ágætlega þessum þjóðum. Ég ætla að leyfa mér, með leyfi forseta, að lesa upp lítið ljóð úr Þorpinu: Og manstu hin löngu, mjólkurlausu miðsvetrardægur, útmánaðatrosið bútung, sem afvatnast í skjólu, brunnhús og bununnar einfalda söng, báta í nausti og breitt yfir striga, kindur í fjöru, og kalda fætur, og kvöldin löng eins og eilífðin sjálf, oft var þá með óþreyju beðið eftir gæftum og nýju í soðið. Og manstu eitt kvöld undir rökkur. Þú stóðst í fjöru með fóstru þinni. Þið horfðuð með ugg á frosna hlunna, út fjörðinn, til himins, - þið áttuð von á litlum báti fyrir eyrarodda, en hann kom ekki. Og manstu gleði þína á miðri nóttu, er þú vaknaðir við, að á koll þinn var lagður vinnuharður lófi og um vanga þinn strokið mjúku og hlýju handarbaki. Fóstri þinn var kominn - og kyssti þig, er þú lagðir hendur um háls hans. Og það var enn kul í sjóvotu yfirskegginu. Og næsta morgun var blár steinbítur á héluðum hlaðvarpssteini, og sól sindraði í silfri ýsuhreisturs, - og hamingja í húsi fátæks manns. Þetta finnst mér segja svolítið um sögu þessara þriggja þjóða. Við eigum það sameiginlegt að í gegnum aldirnar höfum við lifað a.m.k. jafn mikið „þrátt fyrir náttúruna og landið“ en „af því“, en með tækni, með viti, með samvinnu höfum við smám saman getað snúið á hin óræðu náttúruöfl og kannski síðustu 100 árin hafa allar þessar þjóðir einhvern veginn náð að nýta sér og lifa af náttúrunni. Þar er hægt að nefna fiskveiðar sem eru nú orðnar öruggar en voru ótryggar. Það er hægt að nefna ferðaþjónustu. Allt í einu var hægt að selja fólki það að koma og skoða náttúruna, skoða landið og kynnast fólkinu, svo að ég tali nú ekki um þá ótrúlegu möguleika sem felast í jarðfræðinni, hjá Grænlendingum sérstaklega, og námavinnslu - ég vona samt að þeir beri gæfu til að fara sparlega með það. Allt er þetta vitni um það hvernig hægt er að snúa vörn í sókn og þessar þjóðir eiga þetta fyrst og fremst sameiginlegt. Í ræðunum hér á undan hefur nokkrum sinnum verið talað um það hvað við getum lagt af mörkum og hvað við getum kennt þessum þjóðum og ekki ætla ég að gera lítið úr því. En við skulum líka muna að við getum lært ótrúlega mikið af þessum þjóðum. Þær geta nefnilega kennt okkur ýmislegt. Við höfum kannski í frekara mæli en þær komist hratt yfir í nútímann en að einhverju leyti kannski glatað æðruleysinu, rónni og núvitundinni sem maður sér og finnur að er svo rík hjá þessum þjóðum. Ég held að líf þessara þriggja landa sé ofið ótrúlega svipuðum þræði. Það væri náttúrlega mjög sorglegt ef þær nýttu sér það ekki sameiginlega til að leggja áherslu á þau mál sem nauðsynlegt er að leggja áherslu á í dag. Þá á ég náttúrlega fyrst og fremst við það að þetta eru smáar, friðelskandi lýðræðisþjóðir sem eiga allt undir því að lönd jarðarinnar hagi sér skikkanlega, gangi vel um náttúruna og fari vel með þá nýju auðlind sem öll stórveldi heimsins hafa augastað á, auðlind sem heitir norðurslóðir. Þar getum við verið þessi rödd sem stundum vantar þegar hagsmunirnir, hinir efnahagslegu, hinir hernaðarlegu, eru orðnir miklir, rödd skynseminnar og yfirvegunarinnar. Við getum þar fyrir utan unnið ótrúlega mörg verk sameiginlega, á sviðum þar sem hagsmunir fara bókstaflega saman. Nærtækast er að nefna fiskveiðarnar. Þessar þjóðir eru allar miklar fiskveiðiþjóðir, hver með sínum hætti. En í áranna rás hefur þetta kannski færst yfir á svipaðar slóðir og við eigum góða samvinnu, bæði við Færeyinga og Grænlendinga. Það eru fyrirtæki í báðum þessum löndum. Það eru færeyskir og grænlenskir útgerðaraðilar að vinna hér innan landhelginnar samkvæmt samningum. Þetta eigum við bara að styrkja og efla. Ferðaþjónustan getur auðvitað líka orðið verkefni sem þjóðirnar geta unnið saman að. Ég held að það væri ekki vitlaust að þessar þrjár þjóðir myndu leggjast í stefnumótunarvinnu við að finna út með hvaða hætti hægt er að byggja upp arðbæra en sjálfbæra og skynsamlega ferðaþjónustu, sem byggir ekki á massatúrisma, sem byggir ekki á því módeli að safna sem flestum á einhvern smátíma á meðan löndin eru í tísku og svo fellur allt; hugsa til lengri framtíðar og sætta okkur við að það er kannski betra en að ætla að gleypa allan bitann í einu. Svo eru það auðvitað hversdagslegri mál sem skipta miklu máli og ég þori nú ekki að sleppa því að minnast á þau vegna þess að hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson er kominn í salinn. Við höfum ótrúlega stór sameiginleg verkefni á sviði flugumsjónar og flugumferðarstjórnar á þessu svæði. Öll þessi ríki liggja úti í miðju hafi og þau flugfélög sem ætla að fara frá Evrópu til Ameríku komast varla hjá því að horfa niður á eitthvert af þessum þremur löndum. Ég held því að við höfum mjög víða mikil tækifæri. Ég ætla að enda á því sama og ég byrjaði: Hvort sem um er að ræða á sviði loftslagsmála eða menntunar, eins og talað er um í þingsályktunartillögunni þá hvet ég nefndina til að fara rækilega yfir þessar vönduðu skýrslur sem gefnar voru út fyrir einu og tveimur árum, annars vegar um Grænland og hins vegar um Færeyjar. Þar er ótrúlega góður vegvísir að farsælu samstarfi sem byggir á virðingu en líka á sameiginlegum hagsmunum þessara ríkja.

Herra forseti. Við ræðum hér þingsályktunartillögu um framfylgd ályktana Vestnorræna ráðsins árið 2021. Ég fékk það tækifæri að sitja í Vestnorræna ráðinu stutta kjörtímabilið 2017 og það er mjög áhugavert starf og skemmtilegt. Eins og kemur fram í máli hv. þingmanna í dag tengist þetta okkur mjög sterkt en samt erum við kannski ekki að rækja þessi samskipti með þeim hætti sem við ættum að gera almennt og ættum að vera miklu virkari, kannski sérstaklega gagnvart Grænlandi og í samskiptum við Grænland. Þær ályktanir sem eru bornar hér fram og við ætlum að reyna að samþykkja hér í þinginu fyrir sumarið eru málefni sem eru mjög sterklega tengd okkur að mörgu leyti og þessum löndum og mjög mikilvægt að við förum í þá vinnu að vinna úr þessum hugmyndum. Græn umskipti eru náttúrlega það sem við erum að leggja gríðarlega áherslu á hér á Íslandi. Reyndar eru allir að leggja áherslu á þessi mál og ekki síst núna eftir að Úkraínustríðið hófst þá eru grænu umskiptin orðin stóra málið, græn orka og að tryggja orkuöryggi í löndunum. Hvað varðar endurnýjanlega orku gætum við mögulega eitthvað lært af Færeyingum. Færeyingar hafa lagt mikla áherslu á vindaflið og hafa verið að setja upp vindmyllur á undanförnum árum og hefur gengið vel. Ég man ekki alveg tölurnar, náði ekki að fletta aftur upp í þeim, en mig minnir að orka frá vindafli sé jafnvel orðin 30% eða 40% af þeirri orku sem Færeyingar nýta. Fyrir örfáum árum var bara olían orkugjafi þannig að þetta er klárlega að nýtast vel og spennandi að fylgjast með þessu. Í Færeyjum er fyrst og fremst verið að horfa almennt á hefðbundinn atvinnurekstur og heimili en þetta er mjög spennandi og ég held við gætum mögulega lært eitthvað af því hvernig menn eru að vinna þessi mál í Færeyjum. Á Grænlandi hefur vatnsaflið verið nýtt. Íslensk fyrirtæki hafa m.a. komið að því. Menn hafa kannski setið fyrirlestra á Arctic Circle í Hörpu, þar hafa verið töluverðar kynningar á síðustu ráðstefnum sem snúa að vatnsafli og möguleikum tengdum því á Grænlandi. Það væri mjög æskilegt að það gæti orðið almenn nýting á þeirri grænu orku á Grænlandi, bæði fyrir heimili og atvinnurekstur. Meira að segja hefur verið rætt um kapla á milli Íslands og Grænlands til að tengja saman löndin og nýta orku af Grænlandsjökli. Fiskveiðar eru náttúrlega höfuðatvinnugrein þessara landa og stigin hafa verið gríðarlega stór skref í öllum þessum löndum til að fiskveiðar verði sjálfbærar. Auðvitað er hægt að gera betur og það mun þróast áfram en við höfum verið að sjá mikinn árangur í eldsneytisnotkun, olíunotkun og slíkum þáttum á undanförnum árum. Grænar samgöngur eru einn af þeim liðum sem minnst er á í ályktuninni. Þar hefur náðst töluverður árangur á Íslandi og við erum á töluverðri siglingu í því en það er erfiðara á Grænlandi eins og samgöngumálum er háttað þar. Nánast allt er gert með flugi á milli þorpa og bæja þar sem engir vegir liggja á milli þeirra á Grænlandi. Þyrluflug og flugvélar halda samgöngum uppi. En rafmagnsflugið er að koma og vonandi sjáum við framþróun í því og líka á Íslandi og í Færeyjum, líka með kannski breyttri tækni. Þar gætu skapast möguleikar í slíku flugi yfir eyjarnar og annað. Ferðaþjónusta er náttúrlega orðin okkar helsta atvinnugrein og hún hefur verið vaxandi bæði á Grænlandi og í Færeyjum, þótt hún hafi ekki tekið þau risastökk sem hafa verið hér á landi. En eðli hennar er kannski töluvert ólíkt, ef við tökum Ísland og Grænland. Hún er kannski líkari á Íslandi og í Færeyjum þar sem fólk flýgur til Íslands og Færeyja og tekur bílaleigubíla og keyrir um. En eins og ég kom inn á þá eru engir vegir til þess að keyra á milli á Grænlandi þannig að þetta er annars konar túrismi en við þekkjum hérna heima, aðeins öðruvísi eðli. En auðvitað gagnvart annarri starfsemi í ferðaþjónustunni getum við örugglega lært af hvert öðru. Það er ekki annað hægt, þegar rætt er um hina ályktunina sem snýr að fjarkennslu og háskólum, en að fylgjast töluvert með þessu eins og með Háskólann á Akureyri og samstarf við háskólann í Nuuk. Ég hef átt ágætissamtöl um það og líka þegar við vorum að vinna í norðurslóðastefnunni sem var samþykkt á síðasta kjörtímabili, þá kom þessi möguleiki einmitt sterkt fram í kynningum. Í skýrslu um samstarf Grænlands og Íslands á nýjum norðurslóðum er einmitt komið inn á þetta mikilvæga hlutverk. Eins og hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir kom inn á áðan hefur Háskólinn á Akureyri sérhæft sig í fjarkennslu um áratugaskeið og lagt gríðarlega áherslu á það í sinni sögu. Það fer að styttast í að það verði orðin 35 ár sem hann hefur verið starfandi, og síðustu 25 ár a.m.k. hefur verið gríðarlega mikil áhersla lögð á fjarkennslu og í dag eru 75% nemenda Háskólans á Akureyri í fjarnámi en 25% staðnemendur. Um 600 manns í staðkennslu og síðan 1.800–1.900 manns í fjarkennslu. Það hefur verið mikill áhugi á að reyna að tengja þetta við Háskólann í Nuuk og það kemur fram í þessari ályktun frá Vestnorræna ráðinu um aukið samstarf landanna þriggja um háskólamenntun með aðstoð fjarkennslu, bættra fjarskipta og tækniþróunar. Við þekkjum það að eftir Covid breyttist hugmyndafræðin aðeins og hugsun fólks varðandi hluti eins og fjarnám og fjarfundi og að geta unnið með nánum hætti þótt fjarlægðirnar séu miklar með því að nýta nýjustu tækni. Ég ætla að vona að við hættum því ekki hér á Íslandi þó að nú ári betur þegar við erum laus við Covid, heldur höldum við áfram að nýta þessa tækni og tækifærin sem hún skapar. Bætt fjarskipti eru síðan hlutur sem ég hef haft mikinn áhuga á og lagði mikla áherslu á í norðurslóðastefnunni. Við þekkjum hvað það skiptir gríðarlega miklu máli hér á Íslandi, bætt fjarskipti og uppbygging farsímakerfa og ljósleiðara og allt sem er verið að gera. Ljósleiðarinn hefur gegnt þar lykilhlutverki og er búinn að umbreyta Íslandi á síðustu tíu árum eftir að hann kom til sögunnar með þeim hætti sem við þekkjum í dag og þeim möguleikum sem hann skapar. Fjarlægðirnar á Grænlandi eru hins vegar slíkar og svo er það bergið og annað að það er kannski ekki hægt að tengja beint saman en þar verður kannski notuð önnur tækni. En áherslur mínar voru helst á leiðsöguþjónustu í lofti, gervihnattaleiðsögu, sem skiptir gríðarlega miklu máli að fá hér á vesturhluta Íslands, styrkja á austurhlutanum og fá hana yfir Grænland. Það gæti í raun umbreytt flugsamgöngum á Grænlandi og bætt þær mikið ef gervihnattaleiðsaga kæmi til. Vestnorræna ráðið tók á síðasta kjörtímabili á þeirri vinnu og reyndi að halda henni á lofti. Hv. þm. Logi Einarsson kom rétt inn á flugumsjónina, frá Íslandi er stýrt svæði sem er 52 sinnum stærra en Ísland, gríðarlega stórt svæði sem nær yfir Grænland, fer fyrir ofan 19.500 fetin ef ég man rétt, og yfir Færeyjar og nánast til Hjaltlandseyja og síðan á norðurpólinn. Þar hefur verið mikil samvinna og Isavia hefur hjálpað til með flugumferðarstjórn í Kangerlussuaq á Grænlandi, á alþjóðaflugvellinum þeirra, og vonandi þróast það með jákvæðum hætti og við höfum verið að mennta grænlenska flugumferðarstjóra til að sinna því hlutverki. Svo er rétt að benda í lokin á skýrslu sem kom líka út á síðasta ári um samskipti Íslands og Færeyja og tillögur til framtíðar. Það er því búið að vinna mikið efni á þessu sviði á síðustu árum, á síðasta kjörtímabili, og vonandi nýtist það í áframhaldandi vinnu.

Virðulegur forseti. Ég kem hingað upp aðallega til þess að árétta athugasemdir mínar í andsvari áðan við hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur um þetta ágæta fyrirkomulag sem er á umfjöllun um ályktanir Vestnorræna ráðsins hér á Alþingi, að ályktanir Vestnorræna ráðsins verði að þingsályktunum sem teknar eru fyrir hér á Alþingi og ræddar og, að því er ég best veit, almennt samþykktar. Setjum það í samhengi við annað alþjóðastarf Alþingis, ýmsar sendinefndir sem við sendum á önnur alþjóðleg þingmannasamtök sem fá því miður allt of lítið vægi hér inni og vekja í raun ekki mikla eftirtekt, kannski einmitt vegna þess að ekki er farið af stað með sérstaka umræðu um þær ályktanir sem eins og t.d. í mínu tilfelli Evrópuráðsþingið kemur með til sinna aðildarríkja, stundum meira að segja ábendingar eða tilmæli sem það beinir beint til íslenska þjóðþingsins. Við höfum fengið athugasemdir t.d. frá nefnd og sérstökum sendifulltrúa Evrópuráðsins um fjölmiðlafrelsi og þær ábendingar sem komið hafa fram í því hafa ekki ratað hingað inn. Þetta á svo sem við um fleiri atriði og mig langar að vitna í það sem ég skildi af orðum hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur, mig langar líka að þakka henni fyrir að taka þetta upp í sinni ræðu, að við erum oft að vinna að viðamiklum ályktunum í þessu alþjóðastarfi en síðan er einhvern veginn eins og það verði lítið sem ekkert úr þeim þegar heim er komið. Upplifunin er kannski sú að þessi vinna hafi farið í súginn. Ég get t.d. nefnt persónulegt dæmi um skýrslu sem ég mælti fyrir í Evrópuráðsþinginu um baráttu gegn kynferðislegri áreitni í þjóðþingum. Þar eru mjög víðtæk tilmæli til aðildarríkjanna og til þjóðþinga aðildarríkjanna. Við skulum hafa það í huga að það er ekki verið að beina þessu endilega til ríkisstjórnarinnar heldur einmitt til þinganna sjálfra - þetta er nú einu sinni þing, Evrópuráðsþingið - og verið að beina að okkur til að mynda að setja upp sérstaka ferla til að geta tekið á kynferðislegri áreitni innan þjóðþinga, t.d. með möguleikanum á að geta komið með nafnlausa kvörtun yfir áreitni og líka t.d. tilmæli um ákveðna gagnaöflun sem er ekki að öllu leyti búin að fara fram. Mér hefði þótt mjög góður bragur á því að við hefðum tekið þetta upp hér og haft umræðu um það á vettvangi þingsins í ljósi þeirrar miklu vinnu sem Alþingi hefur farið í, eigum við að segja á þessum vettvangi, um þetta málefni. En burt séð frá því finnst mér að það ætti að vera almenn regla, ekki bara gagnvart nefndinni sem ég sit í heldur öllum alþjóðanefndum þingsins, að þær ættu að taka meira pláss, hafa meira vægi í þinginu en að fá einungis einn dag þar sem skýrslur alþjóðanefnda - og núna reyndar er þessu skipt upp í tvo daga, eða þrjá jafnvel, sem er ágætt út af fyrir sig, en þetta eru bara ársskýrslur sem mér virðast alla jafna, það hefur verið a.m.k. þann tíma sem ég hef verið hér á þingi og tekið þátt í þessu starfi, einskorðast við þá þingmenn sem eru í þeim nefndum, og jafnvel stundum ekki einu sinni það heldur er rétt svo að þingmaður flytji skýrsluna og svo er sú umræða eiginlega bara búin. Það vantar einhvern veginn aðeins virkari vettvang til að ræða þetta, vettvang sem hvetur kannski til aukinnar þátttöku í umræðu og líka vettvang sem leiðir til einhverra formlegra ferla innan þingsins. Það væri t.d. ágætt ef utanríkismálanefnd eða mögulega stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd tæki upp tilmæli sem koma frá skýrslum t.d. Evrópuráðsins eða skýrslum annarra alþjóðlegra þingmannasamtaka sem við eigum aðild að. En auðvitað væri líka frábært að sjá hvernig stórar og viðamiklar áætlanir sem snerta okkur beint, þá meina ég tilmæli eða ályktanir frá þessum þingum, væru líka teknar inn til umræðu, kannski eins og í formi skýrsluumræðu. Þetta er eitthvað sem mér finnst fullt tilefni til að skoða og það gleður mig að heyra að það er einhvers konar samhljómur um þetta hér. Rétt eins og hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir kom svo réttilega inn á þá vantar meiri og dýpri umræðu um utanríkismál hér á þingi og ég tel að dýpri og viðameiri umræða um það alþjóðastarf sem fram fer á vegum þingsins væri til þess fallin að dýpka þá umræðu en líka vekja betur athygli á því starfi sem þingmenn sinna utan landsteinanna sem hefur oft áhrif utan landsteinanna og er kannski ekki nógu þekkt til þess að það sé nægilega ríkur skilningur á því hversu mikilvægt þetta starf getur verið oft og tíðum.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi um breytingu á lögum um virðisaukaskatt, nr. 50/1988 og fjöldatakmörkun rafmagnsbifreiða er efni málsins. Markmið frumvarpsins eru nokkur og meginefni þess er að finna í 3. kafla greinargerðarinnar. Helstu efnisatriði eru í fyrsta lagi breyting á 8. mgr. 42. gr. laganna þannig að sérstaklega komi þar fram að heimilt sé að endurgreiða virðisaukaskatt af vinnu við breytingar á ökutækjum, sem einungis eru notuð í þágu björgunarsveita, og felst í að sérútbúa þau til björgunarstarfa. Breytingunni er ætlað að vera ákvæðinu til nánari fyllingar og endurspegla þá skattframkvæmd sem viðhöfð hefur verið um árabil. Þetta er því eins konar árétting. Þá eru lagðar til tvenns konar breytingar á ákvæði til bráðabirgða XXIV í lögunum. Annars vegar er lagt til að fjöldatakmörkun rafmagnsbifreiða verði aukin úr 15.000 bifreiðum í 20.000 bifreiðar. Hins vegar er lagt til að kveðið verði á um ný fjárhæðarmörk heimildarinnar sem taki gildi frá 1. janúar 2023. Frá þeim tíma verður heimilt að fella niður virðisaukaskatt vegna innflutnings eða skattskyldrar sölu, þar með talið endursölu, á rafmagnsbifreiðum og vetnisbifreiðum að hámarki 1.320.000 kr. í stað 1.560.000 kr. sem er í gildi í dag. Það þýðir að heimilt verður að telja til undanþeginnar veltu fjárhæð að hámarki 5.500.000 kr. í stað 6.500.000 kr. sem nú er í gildi. Í ákvæði til bráðabirgða XXIV er kveðið á um heimild við álagningu virðisaukaskatts til að fella niður virðisaukaskatt eða telja til undanþeginnar veltu fjárhæð upp að ákveðnu hámarki við innflutning eða skattskylda sölu, þar með talið endursölu, á nýrri eða notaðri rafmagns-, vetnis- eða tengiltvinnbifreið, að uppfylltum tilteknum skilyrðum. Heimildin hefur ákveðinn gildistíma en hún getur þó fallið fyrr úr gildi enda hafi þá samtals 15.000 bifreiðar, sem notið hafa þess háttar ívilnana í hverjum flokki fyrir sig, verið skráðar í ökutækjaskrá. Ákvæðið var lögfest í júní 2012 og hefur þann tilgang að styrkja samkeppnishæfni umræddra bifreiða gagnvart hefðbundnum bensín- og dísilknúnum bifreiðum með það að markmiði að efla og flýta fyrir orkuskiptum í samgöngum. Er því ætlað að vera tímabundinn stuðningur þar til forsendur skapast fyrir sjálfbærum hraða orkuskiptanna. Upphaflega var ákvæðinu aðeins ætlað að gilda út árið 2013 en ákvæðið hefur síðan þá verið framlengt, fyrst um eitt ár í senn en síðar til fleiri ára og þá með fjöldatakmörkunum, eins og fyrr segir, auk þess sem hámarksfjárhæð ívilnunar á hverja bifreið hefur breyst. Ríkisstjórnin hefur sett sér metnaðarfull markmið um að Ísland nái kolefnishlutleysi og fullum orkuskiptum eigi síðar en árið 2040 og verði þá óháð jarðefnaeldsneyti fyrst ríkja. Orkuskipti fólksbifreiðaflotans ganga vel og er Ísland á meðal fremstu þjóða á heimsvísu í rafvæðingu bifreiðaflotans. Hreinorkubifreiðar, þ.e. rafmagns- og vetnisbifreiðar, og tengiltvinnbifreiðar voru í lok mars samtals 11,9% af heildarfjölda skráðra bifreiða í umferð. Hlutdeild þessara bifreiða í nýskráningum jókst úr 22% árið 2019 í 58% árið 2021. Þegar litið er til fyrstu þriggja mánaða þessa árs má sjá að hlutfallið er nú komið upp í 68% þar sem hlutdeild rafmagnsbifreiða er 42% og tengiltvinnbifreiða 26%. Líkur eru á að fjöldatakmörkun tengiltvinnbifreiða verði náð á næstu mánuðum. Á þessu stigi orkuskiptanna er mikilvægt að láta staðar numið í að niðurgreiða kaupverð tengiltvinnbifreiða þegar fjöldatakmörkun er náð en halda áfram stuðningi í formi virðisaukaskattsívilnunar fyrir hreinorkubifreiðar, þar með talið rafmagnsbifreiðar, og færa þar með Ísland nær markmiðum sínum í loftslagsmálum. Með því að beina sjónum að hreinorkubifreiðum standa líkur til þess að innbyrðis hlutföll rafmagns- og tengiltvinnbifreiða muni breytast rafmagnsbifreiðum í hag en rannsóknir sýna fram á að rafmagnsbifreið er mun líklegri staðkvæmdarvara fyrir tengiltvinnbifreið en bifreið sem gengur fyrir jarðefnaeldsneyti. Þá hefur hleðslustöðvum fyrir almenning fjölgað umtalsvert á síðastliðnum misserum og eru þær nú að nálgast 400 í kringum allt landið. Net hleðslustöðva er því orðið, við skulum segja nokkuð þétt og hægt með reglulegu millibili að hlaða. Enn er þó verk að vinna að þétta net hleðslustöðva. Þessu til viðbótar má nefna að þróunin í hönnun og framleiðslu rafmagnsbifreiða er hröð og komnar eru á markað bifreiðar sem nýtast til lengri aksturs og geta því verið ákjósanlegur kostur fyrir íbúa landsbyggðarinnar. Drægni þeirra og úrval hefur aukist til muna og verðið, framleiðslukostnaðurinn, farið lækkandi. Samkeppnishæfni rafmagnsbifreiða gagnvart bifreiðum sem ganga fyrir jarðefnaeldsneyti hefur því aukist til muna sem endurspeglast í auknum áhuga almennings á þeim líkt og tölur um fjölda rafmagnsbifreiða sem hlutfall af nýskráðum bifreiðum bera með sér. Miðað við núverandi þróun nýskráninga rafmagnsbifreiða má gera ráð fyrir því að kvótanum um 15.000 bifreiðar verði fljótlega náð, eins og ég kom inn á áður. Til að styðja við markmið stjórnvalda varðandi orkuskipti í fólksbifreiðaflotanum og til að viðhalda þeim góða árangri sem náðst hefur á síðustu misserum í fjölgun nýskráðra rafmagnsbifreiða er mikilvægt að halda stuðningnum áfram um tíma með því að hækka þessa fjöldatakmörkun um 5.000, úr 15.000 bifreiðum í 20.000 bifreiðar. Það er síðan önnur umræða hversu lengi á að halda áfram með þessar miklu ívilnanir en eins og ég hef hér komið inn á er þetta verða miklu ákjósanlegri kostur. Við erum með algjöran afslátt af vörugjöldum á þessar bifreiðar í dag. Við höfum síðan þessa umtalsverðu ívilnun í virðisaukaskattinum og þegar við bætum því síðan við að þessar bifreiðar eru ekki að leggja neitt til fjármögnunar á vegakerfinu með því að taka þátt t.d. í gjaldi eins og eldsneytisgjaldinu, þá er þetta uppsafnað bæði ívilnun sem snýr að verði bifreiðarinnar en líka rekstrinum. Eins og boðað hefur verið þá mun þurfa að bregðast við þessu og við getum gert ráð fyrir því að við sjáum breytingar strax frá og með næstu áramótum hvað það snertir. Til viðbótar við þessa breytingu úr 15.000 bifreiðum í 20.000, þ.e. fjöldatakmörkunin, fjöldi bifreiða sem getur notið þessarar ívilnunar, þá er lagt til að ný fjárhæðarmörk taki gildi frá og með 1. janúar 2023. Eins og fyrr segir verður frá þeim tíma heimilt að fella niður virðisaukaskatt vegna flutnings eða skattskyldrar sölu, þar með talið endursölu, á rafmagns- og vetnisbifreiðum að hámarki 1.320.000 kr. í stað 1.560.000 kr. sem nú er í gildi. Það þýðir, eins og ég hef áður sagt, að undanþegna fjárhæðin verður 5,5 millj. kr. í staðinn fyrir 6,5 millj. kr. eins og það er í dag. Við ákvörðun nýrrar fjárhæðar er horft til þess að í 74% tilvika á árinu 2021 nam full niðurfelling virðisaukaskatts við innflutning rafmagnsbifreiða lægri fjárhæð en 1.320.000 kr. Það má því ætla að mikill meiri hluti bifreiða fái áfram virðisaukaskattinn felldan niður að fullu. Þess ber að geta að ný fjárhæðarmörk koma ekki til með að skerða heimildina samkvæmt gildandi ákvæði. Samkvæmt því gildir heimildin út árið 2022 eða þar til 15.000 bifreiða markinu verði náð, líklega á síðari hluta þessa árs. Með þessu frumvarpi eru gildandi fjárhæðarmörk fest í sessi fram til loka árs þrátt fyrir að áætlanir geri ráð fyrir að 15.000 bifreiða markinu verði náð fyrr. Að lokum er lagt til að gerð verði breyting á ákvæði til bráðabirgða XXIV í lögunum að því er varðar gildandi heimild skattaðila til að undanþiggja tiltekna fjárhæð frá skattskyldri veltu við endursölu á vistvænum bifreiðum. Með breytingunni er kveðið skýrt á um að við endursölu þurfi ökutæki ekki að vera þriggja ára eða yngra á söludegi miðað við innflutningsdag eða þann dag þegar það var fyrst skráð. Þá felur breytingin í sér að heimildin verður ekki lengur bundin við þær fjöldatakmarkanir bifreiða sem ákvæðið mælir fyrir um en gildi þess í stað til og með 31. desember 2023. Umrædd breyting mun m.a. gagnast bílaleigum vegna endursölu á vistvænum bifreiðum. Mat á áhrifum tillagna frumvarpsins er að breyting á lagaákvæðum sem heimila endurgreiðslu virðisaukaskatts af vinnu við að útbúa ökutæki til björgunarstarfa hefur ekki áhrif á tekjur ríkisins af virðisaukaskatti þar sem gert er ráð fyrir að núverandi framkvæmd verði óbreytt. Fjölgun undanþága frá virðisaukaskatti fyrir 5.000 nýjar rafmagnsbifreiðar, þ.e. til viðbótar við þær 15.000 sem heimild er fyrir í gildandi lögum, hefur í för með sér áætlað tekjutap fyrir ríkissjóð á árunum 2022 og 2023. Að óbreyttri hámarksfjárhæð á hvern bíl má ætla að tekjutapið gæti numið 5,7 milljörðum. Verði hámark á niðurfelldum virðisaukaskatti á hvern bíl lækkað úr 1.560.000 kr. í 1.320.000 kr. má ætla að tekjutapið verði 200 millj. kr. Það sem ég á við er að það dregur úr tekjutapinu um 200 millj. kr., það kemur til móts við tekjutapið af fjölgun bifreiðanna úr 15.000 í 20.000. Í heild má því búast við því að þetta verði ekki 5,7 heldur 5,5 milljarðar í tekjutap vegna þess að önnur tillagan vegur á móti hinni. Áætlað er að tekjutapið verði 2,4 milljarðar á þessu ári og 3,1 milljarður á næsta ári. Það fer aðeins eftir því hvernig úr spilast, ekki alveg gott að stilla þessu nákvæmlega upp á milli áranna en þetta er áætlunin. Heimild til undanþágu frá virðisaukaskatti við endursölu vistvænna bifreiða sem hefur gilt frá upphafi árs 2021, en er gerð skýrari í þessu frumvarpi, leiðir til tekjutaps fyrir ríkið sem ætla má að nemi allt að 100 millj. kr. á þessu ári og allt að 150 millj. kr. árið 2023. Það er ekki að vænta neinna beinna fjárhagslegra áhrifa fyrir sveitarfélögin hins vegar í þessu máli. Ég vil í blálokin bara vekja aftur máls á því að við höfum verið með núna í áratug mjög mikla ívilnun fyrir hreinorkubílana. Það er mjög ánægjulegt að sú stefna er að skila miklum árangri. Ég ætla að halda því fram að þetta sé árangur sem ekki hefði náðst án mikilla ívilnana. Það felst mjög mikil ívilnun í því að fella niður vörugjöldin, það er bara gríðarlega mikil ívilnun. Það felst sömuleiðis mjög mikil ívilnun í þessum miklu endurgreiðslum þótt þær séu með þaki á virðisaukaskatti við innflutning. Það er ekki hægt að segja annað. Þegar þetta tvennt leggst saman er þetta mjög mikið og hefur bein áhrif á kaupverð þessara bifreiða. Hvers vegna skiptir þetta máli? Jú, það er vegna þess að framleiðslukostnaðurinn á þessum bílum hefur verið hærri heldur en á bensín- eða dísilbifreiðum og til að brúa þetta bil þá höfum við sem sagt bara slegið af opinberu gjöldunum til að gera þessa bíla að álitlegri kosti. En þetta hefur haft í för með sér mjög mikinn fórnarkostnað á tekjuhlið fjármála ríkisins sem mér finnst hafa verið lítið til umræðu almennt. Þó er gerð grein fyrir því í fjármálaáætlun sem nú liggur frammi og er til afgreiðslu á þinginu. Þar er farið yfir það í nokkuð ítarlegu máli í sérstakri rammagrein hvernig meðaltekjur ríkisins fyrir hverja innflutta bifreið hafa verið að falla og hvernig gjöldin fyrir rekstur bifreiðanna hafa sömuleiðis verið að falla mjög hratt. Þetta eru háar fjárhæðir. Við erum að tala um að ef ekkert yrði að gert yfir gildistíma fjármálaáætlunar þá myndi tekjutapið geta verið allt að 0,8% af vergri landsframleiðslu. Þetta eru mjög háar fjárhæðir, við getum sagt í dag að þær séu rétt upp undir 30 milljarðar á hverju ári. Þess vegna höfum við boðað það að nú þurfi að fara að huga að endurnýjun þessara tekjustofna ríkisins. Ég vil nefna þetta vegna þess að í þessu frumvarpi erum við dálítið að fara í hina áttina, við erum sem sagt að viðhalda ívilnun. Ég held að það sé enn um sinn rétt að gera það. Við erum að framlengja þessa ívilnun. Ég tek eftir því að í fjölmiðlum dagsins í dag eru talsmenn þess að framlengja ívilnunina enn lengur í viðtölum. Það er út af fyrir sig skiljanlegt að menn vilji viðhalda ívilnuninni en þarna koma ákveðin mótrök sem eru bara heildartekjuöflun vegna vegakerfisins. Ég er þeirrar skoðunar að til lengri tíma litið þá ættum við að horfa meira á notkunina á vegakerfinu og treysta minna á tekjustofna sem eiga rót sína að rekja til innflutnings á bifreiðinni. Ef út í það væri farið þá væri hægt að rekja hérna langa sögu þessara mála, hvernig gjaldakerfið hefur verið fyrir innflutning á bifreiðum. Í upphafi er enginn vafi á því að kerfið byggði á gjaldeyrisspörun. Það þurfti einfaldlega að fá leyfi til að verja gjaldeyri í bifreiðakaup. Það voru slík höft á gjaldeyrisviðskiptum. Það var út af fyrir sig skiljanlegt að það þyrfti eitthvað að stýra gæðunum en síðan rann það skeið til enda og við tóku annars konar gjaldakerfi sem voru miðuð við vélastærðir og eftir að það kerfi var lagt af þá vorum við farin að miða við losun og það er að uppistöðu til kerfið sem við erum með í dag. Það er horft til þess hversu mikið bifreiðin losar. Það hefur áhrif á vörugjaldið en þetta birtist líka annars staðar í rekstrarliðum. Það birtist að sjálfsögðu í eldsneytisgjöldum og í kolefnisgjaldinu og svo er þetta sömuleiðis hluti af bifreiðagjaldinu. Það er horft til þess hversu mikið bifreiðin losar. Nú er svo komið að mínu mati að það er orðinn of mikill munur á rekstrarkostnaði rafmagnsbifreiða, sem er mjög lágur, og annarra bifreiða sem eru ýmist með bensín- eða dísilmótor og munar þarna mjög miklu þannig að það birtist ekki bara í lækkandi tekjum ríkisins heldur er að skapast í raun og veru viðvarandi vandi við að fjármagna rekstur, viðhald og nýfjárfestingar í samgöngumálum. Þess vegna segi ég að þrátt fyrir að maður skilji mjög vel ábendingar þeirra sem vilja viðhalda þessum góða árangri við innleiðingu á raf- eða vetnisbifreiðum, hreinorkubifreiðum, þá þarf að svara spurningunni um fjármögnunina. Við getum einfaldlega ekki leyft 25–30 milljarða gati að myndast án þess að því sé svarað hvað eigi að taka við. Þessu er að hluta til svarað í fjármálaáætlun þar sem við boðum breytt gjaldtökukerfi. Og ég sé fyrir mér að, eins og reyndar hefur verið boðað, að við munum stíga ákveðin skref um næstu áramót. En það er í stöðugri skoðun hversu langt við ættum að ganga í þeim efnum. Þar kæmu nokkrir hlutir til greina sem mér finnst mikilvægt að halda til haga samhliða því að við stækkum þennan kvóta sem hérna fer upp í 20.000 bifreiðar í tilviki rafmagnsbifreiðanna. Við erum nýlega búin að láta virðisaukaskattsundanþáguna renna sitt skeið fyrir tengiltvinnbifreiðarnar, þ.e. endurgreiðsluna á virðisaukaskattinum, þannig að þetta er svona eðlilegt skref í samhengi við tengiltvinnbifreiðarnar og næstu skref verða í raun og veru að heimta eðlileg gjöld af hreinorkubifreiðum fyrir notkun á vegakerfinu. Að þessu sögðu, virðulegi forseti, legg ég til að málinu verði vísað til efnahags- og viðskiptanefndar og í kjölfarið til 2. umr. að þessari umræðu lokinni.

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Ég er með nokkrar spurningar varðandi þetta frumvarp og líka varðandi framtíðina í þessum efnum. Í fyrsta lagi vil ég óska skýringa frá hæstv. ráðherra um hvers vegna þetta mál er svona seint fram komið, það kemur hér langt eftir frest eða 15. maí. að mér sýnist, miðað við gögn þingsins og í ljósi þess sérstaklega að það lá fyrir fyrir áramót að það þyrfti að fara í a.m.k. eitthvað af þessum breytingum. Þannig að ég bið hæstv. ráðherra um að skýra það aðeins nánar. Það er síðan ágætt í sjálfu sér, a.m.k. að mínu mati, að endurgreiðslan á tengiltvinnbílum er að renna sitt skeið á enda. Þær bifreiðar eru oft því marki brenndar að þær menga jafn mikið og lítill fólksbíl og eru því í eðli sínu ekki það vistvænn ferðamáti. Að sama skapi velti ég fyrir mér þessari gríðarlegu áherslu á nýja rafmagnsbíla, sem er ágæt í sjálfu sér, en hentar bara ákveðnum hópi fólks sem hefur efni á því að kaupa sér nýjan rafmagnsbíl sem er töluvert dýr bílakostur þrátt fyrir þessar endurgreiðslur. En á meðan, eftir því sem ég kemst næst, njóta metanbílar ekki sambærilegrar ívilnunar sem þó væru töluvert aðgengilegri lægri tekjutíundum skulum við segja, þ.e. öðrum en efri- og millistétt, heldur en rafmagnsbílar. Ég velti fyrir mér hvort það beri ekki að líta til þess að ef tengiltvinnbílarnir, sem eru ekki það góður vistvænn kostur, eru farnir út, hvort það væri þá ekki rétt að koma a.m.k. metanbílunum inn á móti.

Virðulegi forseti. Spurt er hvers vegna málið sé seint á ferðinni. Ég hefði viljað koma með það fyrr. Það er kannski helst skýringin á því að það hefur orðið gríðarlega mikil og ör aukning á kaupum á rafmagnsbifreiðum eins og ég rakti í framsögunni og hún hefur orðið ívið meiri en við gerðum ráð fyrir. Kannski má segja að það hafi runnið upp fyrir okkur að það stefndi hratt, hraðar en við höfðum áður gert ráð fyrir, í að 15.000 bíla kvótinn yrði fullnýttur. Varðandi metanbifreiðarnar er ég ekki alveg viss um að ég hafi skilið fyrirspurnina. Er verið að vísa til þess að það sé enginn afsláttur vegna innflutnings á metanbifreiðum? 

Virðulegur forseti. Skýringin kann að vera sú að þetta eru alla jafna ekki hreinorkubílar ef skilgreiningin á hreinorkubílum er að þeir gangi einungis fyrir vistvænu eldsneyti. Flestir metanbílar eru þannig gerðir að þeir ganga bæði fyrir bensíni eða dísil og svo fyrir metani. Aftur á móti hafa þeir það umfram t.d. tengiltvinnbílana að þeir geta keyrt miklu lengri vegalengd á metaninu heldur en tengiltvinnbílarnir keyra á rafmagni. Það er þannig að t.d. ég, sem á slíka bifreið, get keyrt næstum því alla leið til Akureyrar áður en ég þarf að keyra á bensíni, vegna þess að það eru einfaldlega engar stöðvar til að fylla á metanið á leiðinni. Þetta eru bifreiðar sem eru framleiddar t.d. í Þýskalandi í stórum stíl, með tilbúnum metankút og eru, í endursölu en líka í innflutningi, töluvert ódýrari farartæki heldur en rafmagnsbílarnir. Þess vegna minnist ég á það en ég vil ekki klára allt andsvar mitt á því. Ég vísa í þetta líka þar sem það er talað um vistvæn ökutæki, ekki bara hreinorkutæki, í þessu frumvarpi en ég fann ekki almennilega skilgreiningu á því. Mig langar líka að tala um þessar fjöldatakmarkanir sem eru kannski ágætar í sjálfu sér en ég velti fyrir mér hvort það væri ekki líka ráð að huga að fjöldatakmörkunum á bifreiðum að þessu marki, við þurfum ekki endilega og við ættum ekki að fjölga bifreiðum í umferð. Við hljótum að þurfa að fara að horfa til þess hversu margar bifreiðar viðkomandi rafmagnsbílakaupandi á fyrir með tilliti til þess hvort hann eigi rétt á endurgreiðslu. Ef viðkomandi er að kaupa rafmagnsbíl sem þriðja eða fjórða bíl á heimilið, á hann að fá gríðarlegan afslátt fyrir það ef hann á svo þrjá jeppa í heimreiðinni? Ég velti þessu upp vegna þess að mér finnst þetta ekki vistvænasta nálgunin gagnvart þessum málaflokki. Þarf ekki að fara í svolítið heildstæða stefnumörkun um hvert við erum að fara með þessum orkuskiptum og fara að huga að því hvernig við komum öllum þessum bensínbílum af landinu, úr notkun? Eða mögulega, 

Virðulegur forseti. Það skýrði sig sjálft með metanbifreiðarnar, þær eru þá ekki hreinorkubifreiðar og eru sem slíkar meira eins og tengiltvinnbifreiðar að eðli og nú hefur tíminn fyrir þær runnið út. En metanbifreið sem hefur þetta mikla drægni væri væntanlega með mjög lágt losunargildi og nyti góðs af því í vörugjaldinu við innflutning. Ég hef verið með það til skoðunar hvort ekki ætti að taka upp lágmarks vörugjald fyrir allar bifreiðar. Í framtíðinni sé ég þetta þannig fyrir mér, eins og ég rakti aðeins áðan, að við værum með minni neyslustýringu við innkaup bifreiða og fengjum alltaf virðisaukaskatt af kaupverðinu og eitthvert vörugjald sömuleiðis. En við þurfum augljóslega að breyta gjaldakerfinu í grundvallaratriðum vegna þess að í dag er það alfarið byggt á því hver losunin er, eftir því sem losunin er meiri, þeim mun hærra er gjaldið. Ef við ímyndum okkur heim þar sem allir bílar eru hreinorkubílar er það gjaldakerfi ónýtt. Þá hljótum við að færa okkur yfir í einhvers konar fastagjald, virðisaukaskattinn, og svo myndum við treysta meira á árlega gjaldstofna sem myndu vera í líkingu við bifreiðagjöldin og svo notkun. Þá smám saman fer þetta að skipta minna máli. Við værum einfaldlega að skattleggja sérstaklega losunina en værum búin að færa okkur yfir í nýtt kerfi. Það hefur komið mér á óvart þegar ég hef verið að kynna mér þessi mál hversu fá fordæmi eru í raun og veru til annars staðar frá, þó að það séu útfærslur í einstöku borgum sem hægt er að horfa til. Með fjölgun bílanna þá held ég að við getum breytt þessum hlutföllum hratt ef við fáum bílaleigurnar 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir hans framsögu. Mig langar að byrja á að nefna að við erum að ræða þrenns konar atriði í þessu frumvarpi, í fyrsta lagi niðurfellingu á virðisaukaskatti vegna breytinga á björgunarsveitabílum og síðan þessi tvö mál, annars vegar svokallaða hreinorkubíla, það á að fjölga þeim um 5.000, og svo endursölu á notuðum hreinorkubílum. Mig langar að styðja fyrsta atriðið að almannaheillasamtök fái slíkan afslátt. En ég er ekki á þessum tímapunkti tilbúinn til að styðja hin atriðin. Ég hef velt því fyrir mér hverjum þetta gagnist, að það sé verið að bæta í þetta. Mér finnst hæstv. ráðherra tala fram og til baka í málinu, annars vegar að tala um að gera þetta og eyða í það 5,5 milljörðum en á sama tíma að tala um að þessir bílar skili engu og það séu þá aðrir að borga það sem upp á vantar eða að ríkissjóður verði af tekjum sem hægt væri að nýta í annað. Þannig að mér finnst sérstakt á þessum tímapunkti að eyða 5,5 milljörðum í eldsneytisgjald sem á að vera til viðhalds vega, það er ekkert þar, þeir menga jafn mikið þessir bílar, keyrandi á nagladekkjum út og suður. Ég er frekar pirraðir yfir að það sé verið að blanda þessu saman. Af hverju var ekki hægt að skipta þessu í annars vegar það sem snýr að almannaheillasamtökum og svo hitt? Að lokum eru vangaveltur um fjármálaáætlun. Það er verið á hlaupum að reyna að loka fjármálaáætluninni. Upplýsingar um endanlegar niðurstöður eru ekki komnar frá ráðuneytinu. Er þetta komið inn eða megum við eiga von á 

Virðulegi forseti. Ég held að það væri óráð að fjölga ekki upp í 20.000 bíla núna fyrir rafmagnsbifreiðarnar. Ef við hlustum eftir umsögnum sem hafa borist þá voru talsverðar efasemdir jafnvel um að við ættum að þrengja svo hratt að tengiltvinnbifreiðunum. En það hefur enginn haldið því fram að það væri gott að draga úr ívilnunum fyrir rafmagnsbifreiðarnar og í þessu frumvarpi erum við að ræða um virðisaukaskattinn. Við erum aðeins að lækka fjárhæðina en við erum að fjölga eintökum af rafmagnsbifreiðum. Ég held að þetta sé rétt stefna enn um sinn. Eins og ég rakti í framsögunni er hægt að sjá það sjónarmið í blöðum dagsins í dag að menn vilji halda þessu jafnvel í þrjú ár í viðbót, til ársins 2025. Þá verði framleiðslukostnaðurinn loksins orðinn það lágur að það sé ekki þörf fyrir þessar miklu ívilnanir. En það væri ofrausn ef ég á að segja alveg eins og er og við þurfum ekki að tryggja þetta mikla niðurgreiðslu fyrir jafnvel allra dýrustu bílana. Við erum að fara að feta okkur meira inn í það að taka árleg gjöld eins og bifreiðagjöld. Ég skal ekki útiloka að við stígum eitthvað fastar til jarðar en t.d. forsendur fjármálaáætlunar gera ráð fyrir. Í því sambandi má rifja upp að fjármálaáætlunin gerði ráð fyrir 8 milljarða tekjuauka frá næstu áramótum af ökutækjum og eldsneyti. - Afsakið, ég var að tala um stefnuna, fjármálastefnan gerir ráð fyrir 8 milljarða tekjuauka en í fjármálaáætluninni vorum við búin að lækka það niður í 4 milljarða, m.a. vegna þess að tekjurnar hafa verið að vaxa hraðar en áður var gert ráð fyrir. Við erum að meta það þessa dagana 

Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta svar. Hann segir að það væri óráð að stoppa við 15.000 og talan sé 20.000 bílar. Ég næ ekki af hverju sú tala væri endilega heppilegri en 15.000 bílar. Getur hún ekki alveg eins verið 25.000? Eða eitthvað allt annað? Ég sé ekki að sú tala sé endilega sannleikstalan sem við eigum að miða allt við. Það er talað um að jú, það þurfi að fara að hækka bifreiðagjöld en á hverjum bitnar sú hækkun? Það verður þá hækkun á bifreiðagjöldum hjá öllum, líka þeim sem ekki hafa haft efni á að kaupa sér rafmagnsbíl. Ef maður skoðar þar sem talað er um mat á jafnréttisáhrifum: „Ekki hefur farið fram ítarleg greining á jafnréttisáhrifum frumvarpsins. Þó má leiða að því líkum að tillögur þess geti haft ólík áhrif á karla og konur hvað varðar breytingar á fjöldatakmörkun …“ Karlar kaupa sér dýra bíla. Konur eru skynsamari og kaupa sér ódýrari bíla. En hefur verið gerð greining á því hvaða hópar það eru sem fjárfesta í slíkum bílum? Eru það þeir sem minnst mega sín í samfélaginu eða eru það þeir sem hafa millitekjur og þaðan af hærri tekjur? Þannig að ég er ekki viss um að þetta sé til bóta ef við ætlum að horfa til jafnréttissjónarmiða í þessu sambandi.

Aðeins varðandi þennan síðasta punkt. Ég held að það sé alltaf gott að bæta hlutföllin í samsetningu bílaflotans. Jafnvel þótt þetta kunni enn um sinn að vera nokkuð dýrar bifreiðar, þá fara þær aftur í endursölu. Með sömu rökum má segja að það væri mjög æskilegt að fá bílaleigurnar með í þessi orkuskipti í bílaflotanum vegna þess að þeir bílar fara allir í endursölu og lækka þá í verði. Þannig standa valkostir til boða miklu fleira fólki heldur en ella. Varðandi bifreiðagjaldið þá er það samsett gjald fyrir þá sem losa. Það er annars vegar lágmarksgjald og hins vegar, fyrir bensín og dísilbifreiðar, er viðbótargjald í bifreiðagjaldinu sem tekur mið af því hversu mikil losunin er. Þessu væri hægt að breyta. Á móti almennri hækkun bifreiðagjaldsins gætum við lækkað losunarstuðulinn, sem myndi þýða að við værum sérstaklega að teygja okkur í átt að aukinni skattlagningu á rafmagnsbifreiðar, sem eru að leggja allt of lítið fjármagn til vegakerfisins í dag. Það er ein leið. Í næstu skrefum myndum við fara að taka einhvers konar kílómetragjald. Þar er spurning hvernig nákvæmlega við myndum útfæra gjaldtökuna, hvort það yrði lesið af við skoðun eða hvort hægt væri að eiga með stafrænum hætti í samskiptum, vera með áætlun um notkun ársins o.s.frv. Það eru allt saman tæknilegar útfærslur. Aðalatriðið er að með því færum við í raun og veru eldsneytisgjöldin yfir í einhvers konar kílómetragjöld, sem er sanngjarnt og eðlilegt að séu greidd.

Herra forseti. Mér líst í fljótu bragði ekki illa á þetta frumvarp. Ég held að það að gefa afslátt fyrir bifreiðar sem eru notaðar í þágu björgunarsveita sé mjög gott mál og ég held að það sé enn þá tilefni til að vera með slíkar ívilnandi aðgerðir, eins og aðrar greinar frumvarpsins boða. Síðan eru það bifreiðagjöldin og hvernig við fjármögnum viðhald og uppbyggingu á vegakerfinu. Það finnst mér vera önnur umræða. Mér finnst þetta sem við erum að tala um hér vera mjög mikilvægur liður í orkuskiptum í samgöngum. En það sem skiptir auðvitað máli þegar á heildina er litið er að grænu umskiptin verði réttlát. Þegar kemur að breyttri gjaldtöku þarf að horfa til þess, og það þarf að horfa til þess í fleiri þáttum, vegna þess að réttlát umskipti í átt að kolefnishlutlausri framtíð er eitt brýnasta umhverfis-, samfélags- og efnahagsmál samtímans. Með grænum umskiptum þarf að tryggja að aðgerðir í baráttunni gegn loftslagsbreytingum ýti ekki undir aukinn ójöfnuð í samfélaginu. Að því þarf að huga þegar við annaðhvort fellum niður gjöld eða setjum á önnur, að þau séu til þess fallin að vinna gegn loftslagsbreytingum af mannavöldum og vinna gegn ójöfnuði í samfélaginu líka. Það þarf að samræma allar aðgerðir sem þarna eru undir með það að markmiði að tryggja mannsæmandi störf og lífskjör. Þjóðir heims höfðu sameinast um að árið 2020 ætti að einkennast af loftslagsaðgerðum á alþjóðavísu en málefnið féll síðan í skuggann af heimsfaraldri kórónuveiru og áhrifum hans. Þó að langþráður árangur sé að nást við að hemja heimsfaraldurinn er hamfarahlýnunin því miður ekki á undanhaldi og því er nauðsynlegt að setja fram metnaðarfull markmið og áætlanir til að sýna vilja Íslands til að axla ábyrgð í loftslagsmálum og víkja hvergi undan ábyrgð í þessu stærsta viðfangsefni mannkyns. Íslensk stjórnvöld verða að sýna metnaðarfyllri útfærslu á áformum sínum um kolefnishlutleysi árið 2040 til að uppfylla skuldbindingar Parísarsamkomulagsins, standa við enn óljós markmið með Noregi og ESB um 55% samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda og standa við sameiginlega Helsingfors-yfirlýsingu forsætis- og umhverfisráðherra Norðurlanda um að norræn ríki ætli sér að leiða baráttu gegn loftslagsbreytingum. Ég nefni þetta hér forseti, vegna þess að við þurfum í öllum okkar skrefum að minna okkur á ógnina sem er af því að gera ekki neitt til að vinna gegn loftslagsvánni og þetta frumvarp er að mínu áliti skref í græna átt. Þó að það sé lítið þá skiptir það samt sem áður máli. Í skýrslu milliríkjanefndar Sameinuðu þjóðanna kemur fram hvað þær sviðsmyndir sem stuðla að 1,5°C eða 2°C hlýnun krefjast mikilla fjárfestinga. Sviðsmynd OECD fyrir 2°C hnattræna hlýnun er eina sviðsmyndin sem tekur tillit til fjárfestinga í samgönguinnviðum og öðrum innviðum, auk fjárfestinga í orkuvinnslu og orkunýtni. Það er áætlað að árlegar fjárfestingar þurfi að nema því sem samsvarar 6% af landsframleiðslu heimsins, annars vegar 4% vegna samgönguinnviða og annarra innviða og hins vegar 2% vegna orkuvinnslu og orkunýtni. Þar sem endurnýjanleg orkuvinnsla hefur verið tekin upp hér á landi standa eftir fjárfestingar vegna samgönguinnviða og annarra innviða sem þurfa samkvæmt þessu að vera 4% af vergri landsframleiðslu til að mæta alþjóðlegum kröfum. 4% af vergri landsframleiðslu miðast þó við 2°C hlýnun og það er ljóst að miða þarf við hærri prósentu af vergri landsframleiðslu til að ná 1,5°C markmiðinu sem Ísland og önnur ríki hafi lýst yfir vilja til að ná. Stjórnvöld bera ábyrgð á þessari fjármögnun ásamt atvinnulífinu og ljóst er að betur má ef duga skal í útgjöldum til málaflokksins. Þar þurfa framlög íslenska ríkisins að duga fyrir metnaðarfyllri markmiðum en núverandi stjórnvöld setja sér. Einnig þarf að draga úr fjárframlögum til aðgerða sem stuðla að aukningu losunar og nýta fjárhagslegar ívilnanir og skattkerfið með mun markvissari hætti en nú er gert í þágu loftslagsmála. Við í Samfylkingunni viljum sjá mun meiri metnað íslenskra stjórnvalda í loftslagsmálum en þau sýna t.d. í fyrirliggjandi fjármálaáætlun sem við fáum vonandi að ræða hér í næstu viku. Fjárlög og fjármálaáætlanir þurfa að endurspegla vilja Íslands til að standa við skuldbindingar sínar á alþjóðavettvangi og verða að sýna skýrari merki en nú um metnað stjórnvalda í loftslagsmálum. Það er einnig ljóst að markaðsöflin munu ekki leysa loftslagsvandann upp á eigin spýtur. Þetta gildir jafnt um aðgerðir til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og mótvægisaðgerðir. Til þess að hægt sé að draga með markvissum hætti úr losun gróðurhúsalofttegunda með grænni uppbyggingu þarf hið opinbera að taka frumkvæði og vísa veginn og á það við um orkuskiptin. Það þarf hærri og markvissari niðurgreiðslur rafmagnsbifreiða. Við erum að tala um að fleiri bílar séu undir í þessu frumvarpi sem er hér á dagskrá, auk fjárfestingar í almenningssamgöngum, fjárfestingar í hringrásarhagkerfinu og í matvælaframleiðslu, að efla græna stjórnsýslu og innleiða græna fjárfestingaráætlun. Engin samfélagssátt næst um hröð orkuskipti og aðrar breytingar á atvinnu- og lifnaðarháttum nema velferðarsjónarmið séu höfð að leiðarljósi og tryggt að kostnaður falli ekki á herðar tekjulægri hópa eða íbúa í dreifðum byggðum umfram aðra. Samkvæmt rannsókn sem unnin var af hópi hagfræðinga fyrir Smith School of Enterprice and the Environment við Oxford-háskóla í maí 2020, sem byggðist á viðtölum við á þriðja hundrað sérfræðinga og stjórnenda í fjármálaráðuneytum og seðlabönkum víða um heim, eru fjárfestingar í grænni nýsköpun, þróun og uppbygging innviða og flutnings- og dreifikerfa fyrir endurnýjanlega orku, á meðal þeirra efnahagslegu örvunaraðgerða sem hafa mikil margfeldisáhrif og eru þannig ákjósanlegar á krepputímum. Markmið um sjálfbærni og kolefnishlutleysi falla því vel að markmiðum um aukin lífsgæði og fjölgun starfa. Það er því mikilvægt að koma á fót öflugum grænum fjárfestingarsjóði og auka til muna fjárframlög til almenningssamgangna og grænnar nýsköpunar. Þá má nýta fjölda lausna og gagna sem til eru nú þegar, til þess að stuðla að varðveislu líffræðilegrar fjölbreytni og stemma stigu við loftslagsvánni. Líffræðilegur fjölbreytileiki hafsins skiptir okkur hér á landi miklu máli og verði þróunin þar ekki stöðvuð mun hún hafa slæm áhrif á fiskimið okkar og stórkostleg efnahagsleg áhrif um leið. Evrópusambandið hefur sett á laggirnar sérstakt kerfi í því skyni að tryggja að umskipti í átt að loftslagshlutlausu hagkerfi verði réttlát og skilji engan eftir. Það er hluti af græna samfélagssáttmálanum The European Green Deal. Kerfið tekur á þeim félagslegu og efnahagslegu áhrifum sem umskiptin hafa í för með sér, með markvissum stuðningi og sérstakri áherslu á svæði, atvinnugreinar og launafólk sem munu standa frammi fyrir stærstu áskorununum. Við jafnaðarmenn viljum tryggja að grænu umskiptin verði sanngjörn og allir fái að vera með. Jafnaðarmenn í Norðurlandaráði hafa lagt ríka áherslu á réttlát græn umskipti og norrænt samstarf um það réttlætismál er heilmikið og er að aukast. Á endanum verða allir að leggja sitt af mörkum í baráttunni gegn loftslagsbreytingunum en tryggja verður að kostnaður af grænum umskiptum lendi ekki þyngst á þeim sem minnst hafa á milli handanna. Raunar gætu grænu umskiptin leitt af sér sanngjarnari skiptingu gæða en þekkist nú. Komi hins vegar til þess að fólk upplifi vaxandi ójöfnuð eða þurfi að taka á sig óhóflegar byrðar í baráttunni við loftslagsbreytingar mun það veikja stuðning við afleiðingar til langrar framtíðar. Það yrði einnig til þess að árangur næðist ekki í því að vinna gegn ógninni sem loftslagsvá af mannavöldum er. Ef grænu umskiptin í átt að kolefnishlutlausu samfélagi eru ekki nægilega vel skipulögð gætu ákveðin svæði, atvinnugreinar eða launafólk sem nú treystir á kolefnisfrekt hagkerfi og aðstöðu þurft að taka á sig stóran efnahagslegan og félagslegan toll vegna nauðsynlegra aðgerða í þágu umskiptanna. Tæknibyltingin opnar á fjölmörg tækifæri í grænu umskiptunum. Sama gildir þó um hana og grænu umskiptin, því að koma þarf í veg fyrir að tæknibyltingin auki ójöfnuð, hún þarf þvert á móti að auka jöfnuð. Grænu umskiptin munu eflaust leiða til breytinga á vinnumarkaði og tegundum starfa. Ný störf koma fram, önnur breytast og enn önnur gætu horfið. Það þarf að finna leiðir til að koma í veg fyrir atvinnuleysi vegna umskiptanna og að þau sem hafa minnst milli handanna nú verði ekki fyrir slæmum áhrifum af þessari umbyltingu. Bestu lausnirnar fást með samvinnu og því þarf að tryggja að allir séu með í samtalinu um réttlát græn umskipti. Markmiðið er að réttlát græn umskipti styrki velferðarkerfið og ábyrga efnahagsstjórn. Þau stuðli að skipulögðum og heilbrigðum vinnumarkaði. Þess vegna þarf pólitíska forystu og sameiginlegt átak verkalýðshreyfinga, sveitarfélaga, atvinnulífs og stjórnvalda til að tryggja að umskiptin verði réttlát. Það er einmitt þess vegna sem við í Samfylkingunni höfum lagt fram þingsályktunartillögu, sem þó hefur ekki komist á dagskrá þingsins, en er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að gera tímasetta og fjármagnaða aðgerðaáætlun til að tryggja réttlát græn umskipti og leggja fyrir Alþingi eigi síðar en 1. apríl 2023. Við gerð aðgerðaáætlunarinnar verði kallað eftir samráði við verkalýðsfélög, sveitarfélög og atvinnurekendur. Markmið áætlunarinnar verði að koma í veg fyrir það ójafnrétti sem hlotist getur af loftslagsvá og tryggja að grænu umskiptin ýti undir aukinn jöfnuð í samfélaginu ásamt því að fjárlög og fjármálaáætlanir endurspegli vilja Íslands til að standa við skuldbindingar sínar á alþjóðavettvangi í loftslagsmálum.“ Herra forseti. Ég vildi draga þetta fram hér. Þó að þetta frumvarp hér sé kannski ekkert risaskref í orkuskiptum í samgöngum, þá skiptir það vissulega máli. Við höfum verið með ívilnanir að þessu leyti fyrir rafmagnsbíla allt frá árinu - ja, ég man eftir þessu í minni tíð í fjármálaráðuneytinu frá árinu 2012. Um þetta var fjallað í fjárlögum fyrir árið 2013 og allar götur síðan höfum við verið með þessar ívilnanir og ég tel mikilvægt að við höldum þeim áfram og fjölgum bílunum. Einnig tel ég það skynsamlegt að taka af aldursviðmiðið úr endursölunni og fyrir utan þetta auðvitað, að hlúa að björgunarsveitum með því að hjálpa til við að fjármagna umskipti á þeim bílum sem notaðir eru við björgunarstörf. Forseti. Við þyrftum að tala meira um grænu umskiptin og afleiðingar þeirra. Það eru alls konar viðmið og staðlar sem verið er að vinna að í útlöndum sem við munum þurfa að taka upp hér í stjórnsýslunni m.a. og við framkvæmdir sem við þurfum að uppfylla og standa skil á. Mér finnst við ekki tala nógu mikið um þetta. Við áttum okkur ekki nægilega vel á því hvar kostnaðurinn lendir, hvaða störf munu breytast og hverjir þurfa helst að bera kostnaðinn. Þarna verðum við, eins og ég hef ítrekað sagt í ræðu minni, að gæta þess að grænu umskiptin verði réttlátt og þau sem hafa minnst handa á milli þurfi ekki að bera mestan kostnaðinn.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju Harðardóttur fyrir ræðuna. Hún gerði að umtalsefni sínu það sem skiptir meira máli í stærra samhengi í þessari umræðu sem eru önnur áhrif sem loftslagsbreytingar hafa á samfélag okkar, skapa ójöfnuð og annað. Í þeim aðgerðum sem við grípum til til þess að sporna við loftslagsvánni - nú fögnum við sannarlega við hverju einasta skrefi, ég tek undir það. En það hefur sannarlega verið gagnrýnt áður við þessa tillögu og þessa leið, að hún tekur ekki á öðrum þáttum og öðrum afleiðingum. Það má meira að segja halda því fram að hún ýti undir ákveðinn ójöfnuð og þá velti ég t.d. fyrir mér: Nú þekki ég ekki neina manneskju á lágum launum sem hefur, þrátt fyrir þessa niðurgreiðslu, efni á því að kaupa sér nýjan rafmagnsbíl. Það kannski segir svolítið mikið, jafnvel þó að verið sé að taka verðið niður um eina og hálfa milljón. Það þýðir ekki að allir geti keypt sér rafmagnsbíl og kannski þýðir það ekki endilega að fólk sé að kaupa sér rafmagnsbíl sem hefði ekki getað gert það ella. Kannski er þetta fólk sem hefði hvort eð er getað gert það en notar þetta til þess að fá sér bíl númer tvö eða þrjú, sem er náttúrlega ekki það sem við erum að reyna að stuðla að. Það sem mig langaði að koma inn í þessa umræðu hjá hv. þingmanni er akkúrat þetta: Þurfum við ekki að hugsa þetta þannig? Hver er markhópurinn? Hvað getum við gert til þess að tryggja að allir geti verið þátttakendur í því að vinna gegn loftslagsbreytingum? Við eigum náttúrlega í fyrsta lagi að vinna gegn ójöfnuði í þessum aðgerðum. Hvernig getum við tryggt að við séum alls ekki að vinna með ójöfnuði, að ýta undir ójöfnuð í þessum aðgerðum?

Herra forseti. Ég tel að það sé mjög mikilvægt að vera með hvata til þess að fleiri fái sér rafmagnsbifreiðar vegna þess að það skiptir máli. Það minnkar losun. Það skiptir máli til þess að við náum okkar markmiðum. Ég, líkt og hv. þingmaður hefur væntanlega áttað sig á við að hlusta á ræðu mína, legg áherslu á að þessi umskipti verði ekki til þess að ýta undir ójöfnuð. En það er ekki þar með sagt að við eigum ekki að vera með ívilnandi aðgerðir þarna, á þessu stigi. Það má líta á aðrar aðgerðir til að koma til móts við það að allir geti tekið þátt í baráttunni við loftslagsvána, vegna þess að við náum ekki árangri nema allir geri það. Ég held að það sé ágætt að við tökum niður tölfræðina um öll þessi mál. Í frumvarpinu er bent á að í rauninni ganga orkuskiptin þokkalega hér á landi, þó að við þurfum að gera betur. Þarna er verið að tala um eldri bíla í endursölu sem eru þá ódýrari heldur en nýju bílarnir og síðan eru þessir bílar líka að verða ódýrari í framleiðslu sem betur fer. Ég held að það skipti máli að vera með þessa ívilnun, jafnvel þó að það geti ekki allir nýtt sér hana, en koma til móts við það fólk með öðrum hætti. Þá er ég sérstaklega að hugsa um þegar kemur að gjaldtöku sem á að fara í uppbyggingu og viðhald á vegakerfinu, af því að rafmagnsbílarnir slíta náttúrlega vegunum þó að losunin sé sem betur fer mun minni heldur en hjá bensín- og dísilbílum.

Forseti. Mér heyrist við vera sammála um að það þurfi með öðrum hætti að koma til móts við fólk sem hefur ekki tök á að nýta sér þetta. Það sem ég velti þó fyrir mér er hvað þingmanninum finnst um hugmyndir sem hafa komið fram um það hvernig hægt væri að koma í veg fyrir að þetta verði bókstaflega til þess að fjölga bílum á götunum sem, líkt og þingmaðurinn benti á, vinnur líka gegn markmiðinu. Jafnvel þó að bílarnir mengi ekki sjálfir þá valda þeir mengun einfaldlega með því að keyra um göturnar. Mig langar til að spyrja hv. þingmann hvað henni finnst um hugmyndir um að takmarka þetta við það að einungis sé um að ræða útskipti á bíl sem fólk á fyrir, það sé ekki verið að bæta við bíl, t.d. að þetta myndi einungis gilda fyrir heimili þar sem er eingöngu ein bifreið eða fyrir bara eina bifreið eða eitthvað slíkt eða einhverjar slíkar leiðir til að koma í veg fyrir það að þetta vinni gegn markmiðunum, bæði loftslagsmarkmiðunum og markmiðum um jöfnuð og aðra þætti. Ég er sannarlega sammála hv. þingmanni um að það sé kannski ekki víst að öll úrræði vinni að jöfnuði. Það sem ég er að tala um er að við séum ekki að auka á ójöfnuð með þeim aðgerðum sem við grípum til. Þá velti ég líka fyrir mér hvort það væri hægt að takmarka þetta með einhverjum öðrum hætti, hvort þingmaðurinn hafi einhverjar aðrar hugmyndir um það hvernig við getum gert þetta án þess að vera að hvetja til þess að fólk sé að kaupa sér fleiri bíla eða slíkt af því að það er náttúrlega ekki það sem felur í sér lausn á loftslagsvandanum, sem er markmiðið sem stefnt er að.

Herra forseti. Auðvitað er ástæða til að skoða þetta, en ég á t.d. rafmagnsbíl, ég var ekki að bæta honum í bílasafnið heldur er tilgangurinn að geta keyrt um á rafmagnsbíl. Það sama á við um þau sem ég þekki og kannast við sem eru í sömu stöðu. Þú keyrir náttúrlega bara á einum bíl í einu og þá er betra að keyra á rafmagnsbíl en á bensín- eða dísilbíl. En líkt og ég fór yfir í ræðu minni þá eigum við svolítið langt í land með að átta okkur nákvæmlega á því hvað við þurfum að gera til að vera með hraðvirkari aðgerðir sem vinna gegn loftslagsvá af mannavöldum. Við erum með stærsta sótsporið í samgöngunum, svo í matvælunum og innfluttu vörunum og þarna er sannarlega verk að vinna. Við þurfum að gæta að því að vinna bæði hratt og vel gegn ógninni. Ógnin er nefnilega svo skelfileg. Hún er svo sýnileg og verður það ár frá ári og þó að við höfum aðeins gleymt að hugsa um loftslagsvána á meðan heimsfaraldurinn gekk yfir þá hélt hún samt áfram og hlýnun jarðar hélt áfram þó að kórónuveiran grasseraði. Þannig að þarna er þörf á svo róttækum aðgerðum. Það sem við erum að ræða hér er bara pínulítið skref. Við þurfum að horfa á þetta í samhengi og gæta að jöfnuði og gæta að því að ýta ekki undir ójöfnuð. En mér finnst ekkert athugavert við að skoða þessa hugmynd sem hv. þingmaður 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og þá sér í lagi þá áherslu sem hv. þingmaður lagði á jöfnuð og mikilvægi hans. Mig langaði að fara lengra en hv. samþingmaður minn hér á undan varðandi jöfnuðinn. Eins og bent hefur verið á gilda þessar niðurfellingar algerlega óháð þeirri stöðu sem fólk hefur, efnahagslegri stöðu. Við höfum séð að fjölskyldur eða þeir einstaklingar sem eru í lægri tekjuflokkum eru, ef svo má segja, enn þá fastir á gömlum bensínjálkum vegna þess hversu dýrir þessir bílar eru enn í dag. Sem betur fer, eins og hv. þingmaður benti á, er verðið á þessum bílum að fara niður á við, rétt eins og drægnin er að fara upp á við. En mig langaði að heyra hvort hv. þingmaður hefði einhverjar hugmyndir um hvernig við gætum aðlagað þetta kerfi á þann máta að við tryggðum að þeir sem þurfa á slíkri niðurgreiðslu að halda fái að njóta hennar sem best en þeir sem eru að bæta Teslu við fjóra Discovery-jeppa myndu ekki 

Herra forseti. Ég er alveg sammála því að þessar ívilnanir eiga ekki að vera til þess að ýta undir það að við séum að gefa fólki afslátt til þess að geta safnað sér fleiri bílum. En ég leyfi mér að fullyrða að það á við um mjög fáa. Virðisaukaskattur er neysluskattur og það skiptir máli að hann sé nýttur sem hvati þannig að fleiri kaupi sér rafmagnsbíla og fleiri séu þá í færum til að gera það. Við tryggjum ekki að það séu allir í færum til að gera það. En þetta skref, að lækka neysluskattana á rafmagnsbíla, er samt sem áður hvetjandi og hefur sýnt sig að fjölga rafmagnsbílum á götunum. Það er gott þegar við horfum á loftslagsvandann og það sem við þurfum að gera vegna hans. En við þurfum að gera svo margt í leiðinni. Við þurfum að bæta almenningssamgöngur og fækka bílunum á götunum með því að nýta okkur þau gæði sem felast í góðum almenningssamgöngum eins og við þekkjum í nágrannalöndum okkar. Þannig að ég er ekki með töfralausnina en við höfum horft á þessa þróun og við sjáum að hún skiptir máli. Ég held, af því að ég er praktísk kona, að það geti verið erfitt að útfæra að það verði bara afsláttur af virðisaukaskatti af fyrsta rafmagnsbílnum eða eitthvað slíkt. Ég held að það geti verið tafsamt í útfærslu.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Nú verð ég að viðurkenna að ég er ekki sérfræðingur í virðisaukaskattsmálum, enda fékk ég alltaf endurskoðanda þegar ég var með mitt eigið fyrirtæki til að sjá um það allt fyrir mig svo að það væri rétt gert. En ef ég skil lögin rétt þá fellur virðisaukaskattur í raun líka niður gagnvart fyrirtækjum sem ætla að kaupa sér rafmagnsbíla. Það er reyndar þannig með fyrirtæki, það lærði ég, að þau geta haft innskatt á móti útskatti þegar kemur að virðisauka og því er kannski óþarfi að fella virðisaukaskattinn niður á bílunum sem fyrirtækin eru að kaupa. Maður hefur séð mikið um það á undanförnum árum, sér í lagi á undanförnu ári, að verið er að skipta yfir í rafmagnsbíla hjá fyrirtækjum og stofnunum. Margir þingmenn Alþingis sem fá bíl til umráða vegna þess að þeir koma utan af landi eru t.d. á rafmagnsbílum. Mig langaði að spyrja hvað hv. þingmanni fyndist, hvort það sé í raun réttlátt að við séum líka að fella þetta niður hjá fyrirtækjunum sem geta nýtt þetta sem innskatt, og þar af leiðandi fækkað tækifærunum fyrir fjölskyldurnar því að við erum jú að tala um takmarkaðan fjölda hér.

Herra forseti. Hvernig sem við lítum á málin þá skiptir máli að fjölga rafmagnsbílum á götunum. Þess vegna skiptir t.d. máli að bílaleigur kaupi rafmagnsbíla og það skiptir máli að innviðirnir séu þannig að ekki sé vesen og vandræði þegar kemur að rekstri rafmagnsbíla. Hv. þingmaður þarf nú bara að kalla eftir fjármálaráðherranum til að fara yfir það hvort þetta sé tekið út fyrir sviga þegar kemur að uppgjöri innskatts og útskatts. Ef hægt er að nýta þennan afslátt til að sýna minni virðisaukaskattsgreiðslu - þegar fyrirtækin eru að kaupa þjónustu á hærri prósentu þá er það aukastyrkur til fyrirtækjanna. En ég bara þekki ekki hvernig farið er með þetta mál og bið hv. þingmann að fyrirgefa mér það en fara í fjármálaráðuneytið og fá þessar upplýsingar. Í öllu falli skiptir máli að vera með hvata til að fjölga rafmagnsbílum og fækka bensín- og dísilbílum sem eru mjög hættulegir þegar kemur að loftslagsvá af mannavöldum.

Virðulegi forseti. Ég fagna þessu frumvarpi og ég er ánægður með breiðu línurnar. Auðvitað getur verið að einhverju þurfi að breyta og ég hlakka bara til að fara betur yfir þetta í efnahags- og viðskiptanefnd. En í grunninn er ég ánægður með þá nálgun hæstv. fjármálaráðherra og ráðuneytis hans að reyna að beina skattastyrkjum frekar að algjörum hreinorkubílum heldur en tengiltvinnbílum. Ég er líka sammála þeirri hörðu gagnrýni sem kom frá ráðuneyti hæstv. ráðherra á framlengingu mjög ómarkviss skattafsláttar þegar kemur að vörugjaldi bílaleigufyrirtækja, sem tekur ekki bara til hreinorkubíla heldur líka bæði til tengiltvinnbíla og bensín- og dísilbíla. Illu heilli var sá skattafsláttur framlengdur við samþykkt fjárlaga í desember. Það er auðvitað alltaf bent á að stuðningur af þessu tagi renni að miklu leyti til efri millitekjuhópa. Það er alveg rétt en í mínum huga breytir það því ekki að þetta er bara eitt af mjög mörgum verkfærum sem við þurfum að beita í verkfærakistunni núna til að draga hratt úr losun næstu árin og stuðla að hraðari útfösun jarðefnaeldsneytis í vegasamgöngum og auðvitað öðrum samgöngum. Ráðherra hefur hér í dag minnst svolítið á bílaleigur og mikilvægi þess að bílaleigufyrirtæki komi inn í þetta verkefni. Mig langar aðeins að grípa þann bolta. Alla vega síðast þegar ég vissi kaupa bílaleigur meira en 40% af öllum nýskráðum bílum á Íslandi, ég held að hlutfallið hafi farið upp í 50 eða 60% eitt árið. Þetta hlutfall er hvergi í heiminum svona hátt, sem er kannski vegna þess að Ísland er ferðaþjónustuland, það er strjálbýlt land, við erum með veikar almenningssamgöngur, við erum ekki með lestarkerfi og við erum með mjög veikar almenningssamgöngur. Það er einmitt ágæt umfjöllun um mál sem snertir þetta á visir.is í dag, þ.e. hvers konar skilaboð það eru sem ferðamenn fá strax við komuna á Leifsstöð um almenningssamgöngur á Íslandi. Inni á flugvellinum eru engar merkingar um að það gangi strætisvagnar þangað. Það er ekki að finna eina einustu merkingu um það í Leifsstöð. Bílaleigubílar eru því augljósi kosturinn fyrir ferðamenn og sá samgöngumáti sem langflestir þeirra velja sér og þangað er þeim beint mjög markvisst strax við komuna á Keflavíkurflugvöll. Það hlýtur að skýra að einhverju leyti hvað hlutfall bílaleigubíla er hátt af öllum nýjum bílum á Íslandi. Þetta er auðvitað allt saman bara vandamál út af fyrir sig vegna þess að allir bílar, líka rafmagnsbílar, treysta á mjög kolefnisfreka innviði og hafa slæm umhverfisáhrif. Ég held að mjög mikilvægt sé að hafa það í huga í þessari umræðu að stóra verkefnið er auðvitað að sporna gegn fjölgun bíla almennt. Við þurfum að keyra minna, við þurfum í rauninni að fækka bílum á götunum. Þetta er eitthvað sem við skulum halda til haga þegar við erum að tala um svona skattaívilnanir. Þetta með bílaleigubílana og þetta háa hlutfall er kannski sérstakt áhyggjuefni vegna þess að bara brotabrot af bílaflota bílaleigufyrirtækja gengur fyrir hreinni orku. Hlutfallið hefur reyndar aukist mjög hratt undanfarin tvö ár en það er enn þá mjög lágt. Það eru bara viðskiptalegar ástæður fyrir þessu. Það er auðvitað hagkvæmast að kaupa og leigja út litla og ódýra bensínbíla. Það er lítil eftirspurn meðal ferðamanna eftir bílum sem þarf að stinga reglulega í samband á flakkinu um landið. Staðan er sú að samkvæmt tölum frá 2020 eru bílaleigubílar 7,3% af bílaflota Íslands en þeir valda 10,6% af losun vegna samgangna á landsvísu. Þetta eru bílar sem fara svo á eftirmarkað. Það hvernig bílaleigurnar kaupa hefur því alveg gríðarleg áhrif á það hvernig bílaflotinn í heild er samsettur og langt fram í tímann. Það er kannski svolítið kjarni málsins. Það er í rauninni tómt mál að tala um einhverja alvörurafbílavæðingu nema bílaleigufyrirtækin taki mjög virkan þátt í henni. Það er ekki eitthvað sem gerist af sjálfu sér. Það gerist ekki nema hið opinbera stígi inn með mjög markvissum hætti. Það er hægt að gera með því að setja aukinn kraft í uppbyggingu hleðsluinnviða, t.d. bara við Keflavíkurflugvöll þar sem hefur verið skortur á svoleiðis innviðum og það hefur kannski verið ein af ástæðum þess hve bílaleigufyrirtækin kaupa lítið af hreinorkubílum. Það þarf að fjölga hleðsluinnviðum við gististaði víða um land, helstu ferðamannastaði, og auðvitað að beita einhvers konar skattaívilnunum en jafnvel líka kvöðum, tímasettum kvöðum, ákveða bara að innan ákveðins árafjölda þurfi hlutfall hreinorkubíla í heildarflota fyrirtækjanna að vera orðið miklu hærra en það er í dag. Það er alla vega verkefnið. Ef við ætlum að halda áfram að njóta ávaxta ferðaþjónustunnar en gera það á vistvænan hátt er þetta svolítið stóra verkefnið. Þetta er algjör lykill að því að hraða rafbílavæðingunni almennt vegna þess sem ég fór yfir áðan með eftirmarkaðurinn og það hvernig bílaleigurnar hafa í rauninni gríðarleg áhrif á það hvernig bílaflotinn í heild er samsettur. Uppbygging almenningssamgangna og breyttar ferðavenjur eru, eins og ég fór yfir áðan, forsenda alvöruárangurs í loftslagsmálum. Við verðum að gera það eftirsóknarvert, einfalt og þægilegt, bæði fyrir ferðamenn en líka fyrir Íslendinga, að ferðast um landið án þess að eiga eða leigja bíl. Við þurfum ekki bara að færa okkur öll yfir í rafmagnsbíla heldur að sporna gegn fjölgun bíla. Við þurfum að sporna gegn aukinni bílaumferð. Það kallar á þéttari byggð. Það breytir því ekki að rafbílavæðingin skiptir mjög miklu máli. Það þarf að verða alger viðsnúningur í samgöngum núna á örfáum árum til þess að við getum náð markmiðum um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda. Ég held að það sé alveg viðbúið að einhverjar einstakar aðgerðir þar verði kannski meira í þágu efri millitekjuhópa en einhverjar aðrar en ég held að það eitt og sér sé ekki eitthvað sem við eigum að setja fyrir okkur, svo lengi sem við gerum þá eitthvað annað á móti sem gagnast þeim tekjulægri, eins og t.d. bara það sem ég fór yfir, að stórauka og byggja upp almenningssamgöngur og lækka gjöldin þar. Þar þarf hið opinbera líka að stíga inn með mjög markvissum hætti. Þetta er það sem ég vildi helst segja um bílaleigurnar. Ég er ánægður með að hæstv. ráðherra skyldi minnast á þetta að fyrra bragði og hvet hann til dáða hvað þetta varðar, bæði hann og auðvitað loftslagsráðherra. Almennt vil ég nota síðustu mínúturnar til að benda á ákveðið misræmi í áætlanagerð ríkisstjórnarinnar hvað varðar samdrátt í losun frá samgöngum. Nú einsetur ríkisstjórnin sér, samkvæmt stjórnarsáttmála, að Ísland verði orðið óháð jarðefnaeldsneyti árið 2040 en samt virðast ekki vera nein áform uppi um að hætta nýskráningu fólksbíla sem ganga fyrir jarðefnaeldsneyti fyrr en árið 2030. Þá vaknar spurningin: Hvað á eiginlega að gera til að koma öllum þessum jarðefnaeldsneytisbílum sem verða keyptir á næstu árum úr umferð á tímabilinu 2030–2040 til að hægt sé að ná markmiðinu um algjöra útfösun jarðefnaeldsneytis 2040? Hvernig rímar þetta eiginlega saman? Hér grunar mann að það sé einhvern veginn of drastískt að nefna dagsetningu fyrr, að ákveða bara að hætta, þ.e. að banna nýskráningu bensín- og dísilbíla fyrr en árið 2030, að það sé betra að fresta þessu fram í tímann. En það skapar þá í rauninni hættuna á drastískari aðgerðum seinna meir, þ.e. ef við meinum eitthvað með því þegar við tölum um að Ísland verði óháð jarðefnaeldsneyti. Þetta er bara spurning sem ég skil eftir hérna. Ég beindi henni reyndar líka til hæstv. umhverfis- og loftslagsráðherra í skriflegri fyrirspurn 7. mars en hef engin svör fengið við henni. Þessari og sams konar spurningum verður ríkisstjórnin helst að svara bara með beinhörðum aðgerðum og stefnumarkandi ákvörðunum, konkret ákvörðunum, sem allra fyrst og þá líka með endurskoðaðri aðgerðaáætlun í loftslagsmálum. Það er ekki vanþörf á því miðað við þessi hertu markmið sem ríkisstjórnin setti sér með stjórnarsáttmálanum. Þá mun svo sannarlega ekki standa á okkur í Samfylkingunni að styðja það og hvetja stjórnvöld til dáða.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða framsögu. Ég hjó sérstaklega eftir því að hv. þingmaður talaði mikið um bílaleigur og hvað við þyrftum að gera til að breyta kauphegðun þeirra. Ég er sammála hv. þingmanni um að það þurfi sennilega að setja einhvers konar hvata og kvaðir, sennilega bæði. Það sem ég horfi á sem dálítið flóknari hlut í þessu er það hvernig við getum tryggt að ferðamenn hafi aðgang að hleðsluþjónustu, góðan aðgang að hleðsluþjónustu víða um land. Þá horfi ég sérstaklega til þess að mikið af þeirri hleðsluuppbyggingu sem hefur verið, hefur verið á venjulegum hleðslum, ekki hraðhleðslum. Ég prófaði það sjálfur á þeim rafmagnsbíl sem við eigum að keyra svolítið um Suðurland fyrir nokkru og fékk að kynnast þessum nýja kvíða sem allir eru með, hleðslukvíða, vegna þess að þegar ég loksins kom á endastöð voru 3% eftir af hleðslunni. Mig langaði að heyra hugmyndir frá hv. þingmanni um það: Hvernig getum við þrýst á betri og hraðari uppbyggingu hraðhleðslustöðva á alla vega helstu ferðamannastöðum sem við sendum fólk á?

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir andsvarið. Það er kannski kjarni málsins að til þess að það sé raunhæft að rafvæða bílaleiguflotann þá þarf að vera einhver aðstaða fyrir ferðamenn að stinga bílunum í samband einhvers staðar. Hún þarf að vera mjög víða og mjög gott framboð þarf að vera til staðar svo að þetta verði yfir höfuð ákjósanlegt. Við höfum fyrirbæri eins og Orkusjóð sem er miklu smærri í sniðum á Íslandi en sams konar sjóðir víða í nágrannalöndunum sem gegna því hlutverki að styrkja fjárfestingar í hleðsluinnviðum. Fyrir utan beina aðkomu stjórnvalda held ég að það mætti horfa til eins sem myndi gagnast fyrir rafbílavæðingu almennt en ekki bara fyrir bílaleigurnar, en það er söluskylda söluaðila eldsneytis. Þá vísa ég til laga sem voru sett í tíð vinstri stjórnarinnar og eru sambærileg lögum víða í Evrópu um að tiltekið hlutfall heildarorku eldsneytis sé af endurnýjanlegum uppruna. Þetta eru þá almennar reglur sem gilda um alla söluaðila eldsneytis. Hér er þetta hlutfall miklu lægra en í flestum Evrópuríkjum. Þar hefur hlutfallið farið stighækkandi. Ég held að það þurfi að skoða hvort þetta sé stjórntæki sem ætti að beita í auknum mæli 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Mig langaði að taka þetta svolítið lengra vegna þess að flækjustigið fyrir ferðamenn sem hingað koma er dálítið hátt. Ég ákvað að taka hérna upp lyklakippu af bíl dóttur minnar. Við sjáum að það er fullt af svona lyklum, fyrir mismunandi bensínstöðvar auðvitað því að þetta er bensínbíll sem hún er á. En ef ég hefði verið með rafmagnsbílinn hennar þá eru enn fleiri svona lyklar til að komast inn á hinar og þessar hleðslustöðvar víða um land. Nú veit ég t.d. að Evrópusambandið hefur sett reglur fyrir nýsköpunarfyrirtæki sem vilja geta talað við banka og kerfi hjá bönkum, þar sem gerð er krafa á bankana að veita aðgang inn á sín kerfi. Og mér er spurn: Þurfum við ekki að opna tækifæri fyrir nýsköpunarfyrirtæki til að fá aðgang að öllum þessum mismunandi hleðslukerfum þannig að þegar fólk kemur hingað til lands til að ferðast og tekur bíl að þá geti það farið á hvaða hleðslustöð sem er frá hvaða aðila sem er. Við getum það í dag. Ég get farið með bensínbílinn minn og farið á hvaða bensínstöð sem er, kannski af því að það enduðu allir á því að vera með eins dælur. Endinn á dælunni, hann er eins, hann kemst í. Kannski var það öðruvísi fyrir 100 árum síðan. Ég veit það ekki. Þurfum við ekki að hugsa svolítið víðara og hugsa um hvernig við byggjum upp það umhverfi sem þarf til að framkvæma svoleiðis en ekki bara hleðslunetið.

Virðulegi forseti. Ég vildi óska þess að ég hefði hugmyndaauðgi hv. þingmanns. En þetta er allt eitthvað sem þyrfti að skoða. Ég held að við hljótum að taka öllum nýsköpunarhugmyndum, þegar kemur að orkuskiptum í vegasamgöngum, fagnandi.

Forseti. Smá atriði varðandi XXIV. ákvæði til bráðabirgða í lögum um virðisaukaskatt. Það er smá galli í þeirri grein, ekki endilega í þessu frumvarpi heldur í lögunum eins og þau eru í dag, óbeinn galli. Þetta er pínu skrýtið. Ég ætla aðeins að fara yfir það og biðja nefndina um að laga þennan galla. En svo er mál með vexti að í ákvæði til bráðabirgða XXIV er m.a. heimild til þess að fella niður virðisaukaskatt af léttum bifhjólum. Nema hvað að þegar þessu var breytt þá hljómaði þetta svona í 2. tölulið 9. mgr. 14. gr. bráðabirgðakaflans, með leyfi forseta: „2. Af léttu bifhjóli eða reiðhjóli sem knúið er rafmagni að hámarki 96.000 kr. Létt bifhjól eða reiðhjól skal falla undir b-lið 28. tölul. eða b-lið 30. tölul. 1. mgr. 3. gr. umferðarlaga, nr. 77/2019, og vörulið 8711 í tollskrá. Létt bifhjól skal vera skráð sem létt bifhjól I í ökutækjaskrá, sbr. 28. tölul. 1. mgr. 3. gr. umferðarlaga, nr. 77/2019.“ Nema hvað að svo eru breytingar gerðar á umferðarlögum. Þetta er dálítið óheppilegt. Þar er tiltekið að undanþegin skráningarskyldu eru létt bifhjól í flokki I á meðan lög um virðisaukaskatt kveða á um að þau þurfi að vera skráð í ökutækjaskrá til að fá undanþáguna frá virðisaukaskattinum. Ég sendi fyrirspurn á Skattinn um þetta og vakti athygli á að samkvæmt þessu bráðabirgðaákvæði eiga hjól rétt á niðurfellingu virðisaukaskatts ef þau uppfylla ákveðin skilyrði, m.a. að þau séu skráð í ökutækjaskrá. En hins vegar samkvæmt breytingu á umferðarlögum sem samþykkt voru 11. maí 2021 eru létt bifhjól í flokki I, sem eru undir 4 kílóvöttum og undir 25 km á klukkustund, nú undanþegin skráningarskyldu og ekki hægt að skrá hjólin hjá ökutækjaskrá. Það virðist hafa þær afleiðingar að virðisaukaskattur er ekki lengur felldur niður af þessum hjólum þrátt fyrir að það hafi verið tilgangur lagabreytingarinnar á umferðarlögum og þá lögum um virðisaukaskatt sem voru samþykkt 2019. Þessi hjól fengu sem sagt niðurfellingu á virðisaukaskatti frá því að þetta bráðabirgðaákvæði var samþykkt árið 2019 þangað til umferðarlögum var breytt árið 2021. Þá gleymdist að fella niður sambærilegt ákvæði í virðisaukaskattslögunum. Ég spyr Skattinn og hann svarar því að ákveðin mistök virðist hafa átt sér stað hjá löggjafanum þegar breyting á umferðarlögum átti sér stað í maí 2021 því ekki var tekið tillit til nefnds bráðabirgðaákvæðis í lögunum og því bráðabirgðaákvæði breytt þegar breytingin á umferðarlögum var samþykkt. Það leiðir til þeirrar stöðu að óskráð létt bifhjól geta í rauninni ekki notið niðurfellingar á virðisaukaskatti skv. XXIV. bráðabirgðaákvæði við tekjuskattslögin. En tollayfirvöld bentu fjármálaráðuneytinu á þetta vandamál þarna aðeins fyrr. Tollayfirvöld þurfa að fara eftir þeim lögum sem þeim ber að framfylgja og eins og bráðabirgðaákvæðið er orðað í dag er ekki heimilt að fella niður virðisaukaskatt af rafknúnum léttum bifhjólum nema þau séu skráð hjá Samgöngustofu. Þetta misræmi hefur sem sagt áhrif, segir Skatturinn, á rafknúin reiðhjól sem falla utan skilgreiningar á reiðhjólum, þ.e. ef þau eru aflmeiri en 0,25 kílóvött og einnig rafknúin hlaupahjól sem falla utan gildissviðs vélatilskipunar ESB, t.d. vegna þess að fylgigögn þeirra og afl mótors gefi til kynna að hámarkshraði sé yfir 25 km á klukkustund. Það er mjög flókið hvernig létt bifhjól falla í flokk I og II miðað við afl og hraða og alls konar svoleiðis. Það væri nú bara mál út af fyrir sig hjá umhverfis- og samgöngunefnd að einfalda þetta eitthvað. En hefðbundin rafknúin reiðhjól samkvæmt skilgreiningu umferðarlaga og önnur lítil rafknúin ökutæki sem eru með hámarkshraða á bilinu 6–25 km, t.d. vélknúin hlaupahjól o.s.frv., njóta áfram ívilnunar. Einnig hefur misræmið áhrif á rafmagnsvespur og önnur lítil rafmagnsbifhjól sem fara ekki hraðar en 25 km á klukkustund. Ég held að það sé smá misræmi í þessu svari Skattsins þar sem annars vegar er fjallað um hámarkshraða yfir 25 km og hins vegar ekki hraðar en 25 km. En óháð því þá er staðan sú að ákveðinn flokkur þessara farartækja naut áður ívilnunarinnar og tilgangur bráðabirgðaákvæðisins í lögum um tekjuskatt er að þessi farartæki njóti þeirrar ívilnunar. Alþingi setti þau lög 2019. En það var breyting á umferðarlögum árið 2021 sem felldi að mönnum óafvitandi burt þær ívilnanir. Þingið hafði ekki hugmynd um að það að taka skráningarskyldu af einhverri ákveðinni tegund af farartækjum myndi fella niður ívilnunina af því að það var í allt öðrum lögum um tekjuskatt. Svona getur þetta oft gerst. Það ætti að vera mjög auðvelt fyrir efnahags- og viðskiptanefnd að laga bráðabirgðaákvæðið að því að viðkomandi farartæki þurfa ekki að vera skráningarskyld eða skráð í ökutækjaskrá. Það þarf ekki að gera neina útreikninga á því eða neitt svoleiðis því það er þegar búið að gera ráð fyrir því, samkvæmt lögum um virðisaukaskatt er ætlast til þess að þessi farartæki hljóti þessa ívilnun. En í augnablikinu er ríkið að græða á því, þannig séð, að það er enginn að nýta þessa ívilnun. Það er þegar búið að gera ráð fyrir þessu í fjárlögum og öllu því um líku. Þetta snýst bara um að leiðrétta þessi mistök sem voru gerð við breytingu á umferðarlögum sem hafa þessi hliðaráhrif á ívilnanir umhverfisvænna farartækja samkvæmt þessu bráðabirgðaákvæði sem er verið að breyta í þessum lögum. Ég hef aðeins potað í efnahags- og viðskiptanefnd hvað þetta varðar og ég held að það ætti að taka stuttan tíma að bæta þetta. Ég vonast eftir því besta og reyni að fylgjast með því hvort það gerist ekki örugglega.

Frú forseti. Mig langaði að koma örstutt upp og fjalla um þá grein í þessu frumvarpi sem við höfum kannski minnst talað um hér í dag. Við höfum verið mjög föst í umræðunni um rafmagnsbílana. Í 1. gr. frumvarpsins er verið að víkka út niðurfellingu eða endurgreiðslu virðisaukaskatts við það að breyta ökutækjum björgunarsveita. Ég tel þetta að sjálfsögðu mjög góða breytingu því að í dag er niðurfelling á ökutækjunum sjálfum. Sannleikurinn er sá að til þess að hægt sé að nýta ökutækin til björgunarstarfa, t.d. uppi á jöklum eða við erfiðar aðstæður, þarf að fara í mjög víðtækar breytingar. Þær kosta oft jafnvel hátt í það sama og ökutækið sjálft. Í greinargerð frumvarpsins segir: „Björgunarsveitir gegna óeigingjörnu og mikilvægu hlutverki hér á landi við að koma í veg fyrir slys og bjarga mannslífum og verðmætum.“ Ég tel þetta því af hinu góða og ég held að við ættum að vinna saman, þing, fjármálaráðuneyti og dómsmálaráðuneyti, að því að finna hvar hægt er að styðja við þetta góða starf á þennan veg. Það er hægt að hugsa sér ýmislegt sem mætti skoða. Það er nú þannig með þessi ökutæki að það þarf að nýta þau við erfiðar aðstæður og það þýðir að það þarf gera við mörg þeirra eftir útköll. Þá mætti huga að virðisaukaskatti af viðgerðum á björgunartækjum. Allt er þetta af hinu góða vegna þess að það er sífellt að verða erfiðara fyrir þessi félagasamtök að afla fjár til síns starfs. Við erum farin að verða umhverfisvænni og viljum kannski síður skjóta upp flugeldum og viljum minna af spilakössunum og allt þetta. Það hefur að sjálfsögðu áhrif og þarna er hægt að finna aðrar leiðir sem ríkið getur stutt. Þetta eru ekki stórar upphæðir en mjög mikilvægar í því að tryggja hið óeigingjarna starf sem þarna fer fram.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um virðisaukaskatt, fjöldatakmarkanir á rafmagnsbílum. Ég er eiginlega sammála því að við þurfum að ná því að fá fleiri rafmagnsbíla og hafa ívilnun af skatti gagnvart rafmagnsbílum. En það sem mér finnst eiginlega sorglegast í þessu er að það vantar þessa tengiltvinnbíla inn í þetta. Ég segi það vegna minnar eigin reynslu að tengiltvinnbílar henta sumum betur og það hefur sannað sig að þeir duga ótrúlega vel á rafmagni innan bæja og borga. Í litlum þéttbýliskjörnum úti á landi henta þeir að mörgu leyti betur en rafmagnsbílar. Ég get bara sagt sem dæmi: Að eiga sinn tengiltvinnbíl og kaupa á hann bensín fyrir einum og hálfum mánuði fyrir 6.000 kr. og fylla hann svo aftur núna einum og hálfum mánuði síðar fyrir 7.000 kr. - þetta sýnir svart á hvítu hversu eldsneytisnotkun minnkar og mengun. Það er hægt að nota tengiltvinnbíla á rafmagni allt upp í 80–90% af því sem fólk er að keyra innan borga og bæja. Það er eiginlega sorglegt að við skulum eingöngu vera með rafmagnsbílana inni því að það hefði líka mátt hafa tengiltvinnbíla þar. Ég er sammála því að við eigum að reyna að taka þessi skipti upp. Það er auðvitað alveg gjörólík tilfinning, og maður áttar sig ekki á því fyrr en maður prófar það, að aka um á bensíni eða dísil eða rafmagni. Þarna er gífurlegur munur og ég segi að á allan hátt er það rafmagninu í hag. Þess vegna ákvað ég að koma hér upp. Ég vona heitt og innilega að einhvern veginn verði tekið tillit til þess fljótlega að reyna að auka það að hægt sé að velja, að fólk hafi val og fái þá líka einhverjar ívilnanir vegna kaupa á tengiltvinnbílum. Ég held að það myndi flýta fyrir þeim skiptum sem við erum að reyna að ná, þ.e. að minnka brennslu á jarðefnaeldsneyti fyrir rafmagnið. Það segir sig sjálft að það er okkur hér á Íslandi í hag og við eigum og getum komið þessum skiptum á fljótt og vel. Við ættum að reyna að stuðla að því. Þetta er hið besta mál og ég vona heitt og innilega að tekið verði tillit til þess í haust að reyna að sjá til þess að við munum einnig auka möguleika á að gefa afslátt af tengiltvinnbílum.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir hönd meiri hluta velferðarnefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, vinnutími starfsmanna sem veita notendastýrða persónulega aðstoð í daglegu tali talað um NPA. Með frumvarpinu er lagt til að í lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, nr. 46/1980, verði kveðið á um að í undantekningartilvikum verði heimilt með samningi milli þess sveitarfélags sem í hlut á og hlutaðeigandi umsýsluaðila að víkja frá almennum reglum laganna hvað varðar hvíldartíma og næturvinnutíma þeirra starfsmanna sem veita þjónustu á grundvelli 11. gr. laga um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir, enda séu tiltekin skilyrði uppfyllt. Í lögunum hefur verið í gildi bráðabirgðaákvæði þar sem kveðið var á um heimild til að víkja frá ákvæðum 53. og 56. gr. laganna um hvíldartíma og næturvinnutíma þeirra starfsmanna sem veita einstaklingum þjónustu á grundvelli 11. gr. laga um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir, nr. 38/2018. Þá er kveðið á um að víkja megi frá framangreindum ákvæðum þannig að vinnutími geti varað í allt að 48 klukkustundir að hámarki og hvíldartími verði styttri hjá viðkomandi starfsmönnum en ákvæðið geri ráð fyrir. Í þeim tilfellum skal við það miðað að starfsmennirnir fái eins fljótt og við verði komið samsvarandi hvíldartíma og kveðið sé á um í fyrrnefndu ákvæði en jafnframt að starfsmennirnir geti hvílst að lágmarki í sjö klukkustundir samfellt á næturvinnutíma sem fellur innan vinnutímans. Með frumvarpi þessu er framangreint bráðabirgðaákvæði lögfest með ákveðnum breytingum. Nefndin fjallaði um málið og henni bárust umsagnir og hún fékk á sinn fund gesti og gerð er grein fyrir því í nefndaráliti sem liggur fyrir á þskj. 1117. Meiri hlutinn fagnar lögfestingu framangreindrar undanþágu í ljósi þess að komin er töluverð reynsla á framkvæmd notendastýrðrar persónulegrar aðstoðar síðan framangreint bráðabirgðaákvæði var fyrst sett í lög. Meiri hlutinn vill þó koma ákveðnum sjónarmiðum á framfæri. Meiri hlutinn bendir á að þrátt fyrir að undanþágan sé nú fest í lög er mikilvægt að fylgjast vel með því hvort rétt sé að breyta þeim reglum um vinnutíma starfsmanna sem veita þjónustuna sem hér eru lagðar til. Kannanir sem gerðar hafa verið meðal starfsmanna og notenda notendastýrðrar persónulegrar aðstoðar sýna fram á almenna ánægju en engu að síður telur meiri hlutinn mikilvægt að haldið verði áfram að skoða með hvaða hætti vinnutíma starfsmanna verði best háttað þar sem gætt verði sjónarmiða starfsmannanna sem og sjónarmiða þeirra sem fá umrædda þjónustu. Í 2. gr. frumvarpsins er kveðið á um að fyrir árslok 2025 skuli hefjast endurskoðun á þeim undanþágum frá almennum vinnutímareglum sem frumvarpið gerir ráð fyrir en meiri hlutinn bendir á að ekkert sé því til fyrirstöðu að sú endurskoðun hefjist fyrr ef kallað verður eftir því. Í frumvarpinu er kveðið á um að ráðherra sé heimilt að setja reglugerð þar sem nánar sé kveðið á um framkvæmdina þegar kemur að þeim vinnutíma sem frumvarpið heimilar. Meiri hlutinn leggur áherslu á að slík reglugerð verði sett sem fyrst og að hana þurfi að endurskoða reglulega eftir þörfum og reynslu hlutaðeigandi aðila. Fyrir nefndinni kom fram gagnrýni á að á samningum um notendastýrða persónulega aðstoð sé hámark sem takmarkað geti aðgengi notenda að þjónustunni. Meiri hlutinn beinir því til ráðuneytisins að það leiti leiða til að fjölga samningum svo að þeir einstaklingar sem þurfa á að halda fái þjónustu við hæfi. Meiri hlutinn vill sérstaklega koma því á framfæri að markmiðið með lögfestingu er að gera umgjörðina um vinnutíma starfsmanna sem sinna NPA skýrari og í því sambandi skuli leitast við að samræma þau sjónarmið sem vegast á eins vel og unnt er. Tryggja þarf réttindi starfsmanna á sama tíma og veitt er svigrúm til að ná fram þeim markmiðum sem að er stefnt með veitingu þjónustunnar. Frumvarpið varðar öryggi og réttindi starfsfólks í þeim tilvikum þegar vikið er frá þeim lágmarksreglum sem kveðið er á um í lögunum. Hér eru ekki bara hagsmunir starfsfólks í húfi heldur einnig hagsmunir notenda þjónustunnar enda ljóst að mistök í starfi sem rekja má til ófullnægjandi hvíldar starfsmanna kunna að hafa alvarlegar afleiðingar í för með sér fyrir þá sem nýta sér þjónustuna. Einnig er öllum í hag að gæta að hagsmunum starfsmanna. Það getur leitt af sér minni starfsmannaveltu sem hlýtur að verða til góðs fyrir notendur þjónustunnar. Þá bendir meiri hlutinn á að ekkert sé því til fyrirstöðu að samtök aðila vinnumarkaðarins geti með kjarasamningum samið um útfærslu á vinnutíma starfsmanna sé það innan þeirra lágmarksskilyrða sem frumvarpið og, eftir atvikum, reglugerðin sem sett verður kveða á um. Að framangreindu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir nefndarálit meiri hluta velferðarnefndar rita auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Ásmundur Friðriksson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Guðrún Hafsteinsdóttir, Hafdís, Hrönn Hafsteinsdóttir, Oddný G. Harðardóttir, Orri Páll Jóhannsson og Óli Björn Kárason.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir framsögu í þessu mikilvæga máli. Mig langar að nota tækifærið hér til að spyrja hv. formann velferðarnefndar aðeins á almennari nótum líka um málefni er varða notendastýrða persónulega aðstoð. Nú er það svo að í lögum um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir er gert ráð fyrir að á þessu ári, árið 2022, sé veitt fjármagn úr ríkissjóði gegnum Jöfnunarsjóð sveitarfélaga til allt að 172 NPA-samninga. Þetta „allt að“ í lögunum snýst auðvitað um það hvort búið sé að sækja um fleiri eða færri samninga. Um leið liggur fyrir fjármálaáætlun þar sem einungis er gert ráð fyrir fjármögnun þeirra samninga sem þegar eru í gildi, sem eru miklu færri en 172, ég held að þeir séu eitthvað í kringum 90, ef ég man rétt. Nú hef ég fengið þau svör frá hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra að hann geti ekki gefið neitt út um það hvort fleiri samningar en það verði fjármagnaðir á gildistíma þessarar fjármálaáætlunar. Mig langar að spyrja hv. formann velferðarnefndar hvort hún telji þetta góða velferðarpólitík, hvort henni finnist þetta fullnægjandi og góður bragur á þessu gagnvart fólki sem sárvantar þessa mikilvægu þjónustu, þjónustu sem er algjört lykilatriði til að tryggja frelsi og sjálfstæði fatlaðs fólks.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni fyrir andsvarið. Eins og fram kemur í nefndaráliti með þessu frumvarpi þá hvetur velferðarnefnd stjórnvöld til að leita leiða til að fjölga virkum samningum. Hins vegar verður sú sem hér stendur að játa það að hún hefur ekki kafað ofan í þessi málefni í stóra samhenginu þó að við í velferðarnefnd höfum nýtt tímann mjög vel til að fræðast um ólíka þætti sem heyra undir velferðarnefnd frá því að nefndin tók til starfa í vetur. Mér finnst mjög mikilvægt að við höldum áfram að bæta þessa þjónustu og fjölga samningum en auðvitað kemur margt til þar. Það þarf fjármagn og það þarf að tryggja að starfsfólk sé tilbúið í verkefnin og það þarf líka að byggja upp þekkingu innan sveitarfélaganna um allt land við að koma þjónustunni á og skipuleggja hana. Margt hefur áunnist en við erum enn ekki lengra komin en raun ber vitni. En það hafa verið stigin risastór skref frá því að þjónustunni var fyrst komið á hér á landi.

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir svarið. Þetta er auðvitað svolítið skringileg staða sem er komin upp. Við erum með lög sem kveða á um að tiltekinn fjöldi samninga eigi að vera fjármagnaður af ríkinu á þessu ári. Þeim lögum er ekki fylgt, þ.e. bráðabirgðaákvæðinu í lögum um þessa þjónustu. Við erum með hæstv. félagsmálaráðherra sem vill ekkert segja til um það hvort til standi á næstu árum, bara á þessu kjörtímabili, að fjölga samningum og fjármagna með fullnægjandi hætti. Svo erum við með fjármálaáætlun þar sem birtast í rauninni engin fyrirheit um slíkt. En um leið er meiri hluti velferðarnefndar að skora á ríkisstjórnina. Ég veit ekki, er velferðarnefnd öll komin í einhvers konar stjórnarandstöðu gagnvart ríkisstjórninni þegar kemur að NPA-samningum? Hvernig sér hv. formaður nefndarinnar fyrir sér að þetta þróist allt saman næstu árin? Þá vil ég líka benda á nýuppkveðinn dóm í Héraðsdómi Reykjavíkur um að sveitarfélög geti í raun ekki með lögmætum hætti skýlt sér á bak við það að ekki sé komið mótframlag frá ríkinu þegar gerðir eru þjónustusamningar og þegar dráttur verður á þeim. Hvernig getur velviljað fólk hér á Alþingi beitt sér til að tryggja að lögum sé fylgt og fólk fái þá þjónustu sem það á rétt á þegar við erum með félagsmálaráðherra úr röðum Vinstri grænna og fjármálaráðherra úr röðum Sjálfstæðisflokksins sem er greinilega á einhverri allt annarri skoðun en hv. formaður velferðarnefndar og þingkona Framsóknarflokksins?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni seinna andsvar. Ég hef raunar hvergi heyrt, ekki í máli nokkurs manns sem að þessum verkefnum kemur, annað en að vilji sé til að halda áfram að fjölga þessum samningum. Hins vegar er það nú þannig að fjármögnun er ákvörðuð í fjárlögum og þar þarf að forgangsraða. Vissulega liggja þar fyrir samandregnar upplýsingar um þörf fyrir fjármagn til mismunandi verkefna og það geta á hverjum tíma verið önnur verkefni innan sama málaflokks sem togast á um sama fjármagnið. Það er einfaldlega sú áskorun sem fjárveitingavaldið stendur frammi fyrir og þeir hv. þingmenn sem sitja í fjárlaganefnd hverju sinni og þurfa að vega og meta í sinni vinnu.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti af hálfu hv. þm. Halldóru Mogensen. Hún er með minnihlutaálit í þessu máli og er fulltrúi okkar Pírata í velferðarnefnd. Ég geri því grein fyrir nefndaráliti minni hluta velferðarnefndar um vinnutíma starfsmanna sem veita notendastýrða persónulega aðstoð. Það er mikilvægt við alla ákvarðanatöku þegar kemur að réttindum fatlaðs fólks að fulltrúar notenda og aðstoðarfólks þeirra sitji við borðið frá fyrstu stigum og að raddir þeirra vegi þungt. Árið 2019 skipaði þáverandi félags- og barnamálaráðherra nefnd undir forystu félagsmálaráðuneytis með fulltrúum frá ráðuneytinu, Alþýðusambandi Íslands, Bandalagi háskólamanna, BSRB, fjármála- og efnahagsráðuneyti, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Samtökum atvinnulífsins og Vinnueftirliti ríkisins. Nefndinni var m.a. falið að meta hvort og þá með hvaða hætti rétt væri að leggja til breytingar á ákvæðum laga um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum er varða hvíldartíma og næturvinnutíma þeirra starfsmanna sem veita þjónustu á grundvelli 11. gr. laga um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir þar sem gætt yrði sjónarmiða þeirra sem nýta sér þjónustuna og þeirra sem veita hana. Í upphafi árs 2021 skipaði þáverandi félags- og barnamálaráðherra jafnframt starfshóp um heildarendurskoðun laga um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir, með fulltrúum frá félagsmálaráðuneyti, Öryrkjabandalagi Íslands, Sambandi íslenskra sveitarfélaga og Landssamtökunum Þroskahjálp. Við vinnslu frumvarps þessa fékk velferðarnefnd Alþingis á sinn fund fulltrúa frá félags- og vinnumarkaðsráðuneyti, NPA-miðstöðinni, Öryrkjabandalagi Íslands, Alþýðusambandi Íslands, Bandalagi háskólamanna, BSRB, Félagsráðgjafafélagi Íslands og Sambandi íslenskra sveitarfélaga til að fjalla um málið. Í öllu þessu ferli var því aðeins einn fulltrúi notenda NPA-þjónustunnar á móti fjölmörgum fulltrúum annarra hagsmunasamtaka og enginn fulltrúi NPA-aðstoðarfólks, þrátt fyrir að frumvarpið snerist um hagsmuni þeirra. Betur hefði farið á því að veita röddum notenda þjónustunnar og þeirra sem veita hana meira vægi í allri umræðu og aðdraganda frumvarpsins. Einnig er rétt að benda á að við undirbúning frumvarpsins virðist takmarkað tillit hafa verið tekið til samræmis við alþjóðlegar skuldbindingar Íslands samkvæmt samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, þrátt fyrir að Ísland hafi fullgilt hann árið 2016. Samningurinn felur í sér skuldbindingu ríkja um raunverulegt samráð milli stjórnvalda og fatlaðs fólks í málum og löggjöf sem varða það, sbr. 3. mgr. 4. gr. samningsins, sem undirstrikar alvarleika þess að samráðinu hafi verið eins ábótavant og hér hefur verið lýst. Og svona til hliðar við þetta, virðulegur forseti, fer það auðvitað líka í bága við samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks að hafa einhvers konar kvóta á aðgengi að notendastýrðri persónulegri aðstoð. Slík aðstoð á að vera í boði fyrir fatlað fólk, óháð efnahag, búsetu og öðrum þáttum þannig að það þarf virkilega að bæta það líka. En snúum okkur aftur að efni máls, virðulegi forseti. Markmið vinnulöggjafarinnar er að vernda launþega fyrir valdaójafnvægi gagnvart vinnuveitendum sínum. Vinnusambandið milli NPA-verkstjórnenda og aðstoðarfólks þeirra er hins vegar óhefðbundið í vinnuréttarlegu tilliti. Markmið NPA er að veita verkstjórnendum tækifæri til að lifa sjálfstæðara lífi heima við en þeir ættu annars tök á innan stofnana eða án aðstoðar. Verkstjórnendur eru margir algerlega háðir aðstoðarfólki sínu með margar eða jafnvel allar athafnir daglegs lífs, allan sólarhringinn. Valdaójafnvæginu er því öfugt farið í vinnuréttarsambandi notenda þjónustunnar og aðstoðarfólks þeirra samanborið við vinnuréttarsambönd á hefðbundnum vinnumarkaði. Mikilvægt er að hafa þetta í huga við endurskoðun vinnulöggjafar sem varðar NPA, þ.e. hversu frábrugðnar kringumstæður notenda og starfsfólks NPA eru miðað við hefðbundnari störf. Viðhorfskannanir aðstoðarfólks hafa sýnt að mikill sveigjanleiki er í starfinu og aðstoðarfólk ákveður vaktaskipulag í samráði við notendur þjónustunnar. Yfirgnæfandi meiri hluti þeirra sem starfa sem NPA-aðstoðarfólk er afar ánægður með starfið, vinnutíma og vinnufyrirkomulag. Í núgildandi lögum er bráðabirgðaheimild til undanþágu frá ákvæðum 53. og 56. gr. laganna um hvíldartíma og næturvinnutíma hjá NPA-aðstoðarfólki þar sem þeim er veitt talsvert svigrúm til að skipuleggja vinnuna á sem farsælastan hátt fyrir bæði NPA-notendur og aðstoðarfólk. Þetta svigrúm var nýtt í sérstökum sérkjarasamningi NPA-starfsfólks frá árinu 2015 sem unninn var í mikilli sátt milli notenda og starfsfólks. Í samningnum er kveðið á um að hámarki tvær samliggjandi sólarhringsvaktir, að þeim skilyrðum uppfylltum að aðstoðarfólk nái nauðsynlegri samfelldri hvíld meðan á vakt stendur og fái auk þess tíma til að taka pásur og matarhlé. Samkvæmt viðhorfskönnunum er almennt mikil ánægja með núverandi fyrirkomulag, bæði meðal notenda og aðstoðarfólks. Aðstoðarfólk nýtur góðs af því að fá lengra hlé milli vakta og gerir það notendum þjónustunnar sem þurfa aðstoð allan sólarhringinn kleift að hafa færri vaktaskipti. Með þessu fyrirkomulagi er notandi þjónustunnar ekki eins bundinn af vaktaskiptum sem gerir honum kleift að lifa sjálfstæðara lífi, sem er meginmarkmið NPA-þjónustunnar. Vert er að nefna að NPA-starfsfólki finnst álag almennt vera hæfilegt í starfi. Starfið er ekki hefðbundið heldur snýst það um að aðstoða notendur þjónustunnar eftir þörfum hverju sinni, og er því ekki um viðvarandi álag að ræða eins og á ef til vill við um mörg önnur störf. Þar að auki er mikilvægt að árétta að í núgildandi kjarasamningum fær starfsfólk að minnsta kosti sólarhringslangt vaktafrí milli sólarhringsvakta til að tryggja að það fái nægilega hvíld. Við innleiðingu styttingar vinnuvikunnar varð hámarksfjöldi sólarhringsvakta alls sex talsins á fjögurra vikna tímabili, sem þýðir að á 28 daga vinnutímabili eru 22 frídagar. Það er því gert ráð fyrir umtalsverðri hvíld og frítíma milli vakta. Af framansögðu fær minni hlutinn ekki séð að sterk rök séu fyrir því að víkja til hliðar núverandi fyrirkomulagi með svo eindregnum hætti sem lagt er til í frumvarpinu. Í ljósi þess að ánægja ríkir með fyrirkomulagið hjá bæði notendum og starfsfólki verður ekki séð að nauðsynlegt sé að þvinga fram annað fyrirkomulag með lögum en núgildandi samningar kveða á um. Snúum okkur þá að tilefni lagasetningarinnar. Tilefni frumvarps félags- og vinnumarkaðsráðherra er að heimild til undanþágu frá ákvæðum 53. og 56. gr. er bráðabirgðaákvæði sem gilti til 1. apríl 2022 og því nauðsynlegt að framlengja heimildina eða festa hana í sessi til að tryggja framtíð þjónustunnar. Miðað við greinargerð með frumvarpinu er tilefnið fyrst og fremst hagsmunir og réttindi NPA-aðstoðarfólks. Notendur NPA samanstanda af afar fjölbreyttum hópi með mismunandi þarfir. Verði frumvarpið hins vegar að lögum er umgjörð NPA-þjónustu skorinn of þröngur stakkur. Notendur þjónustunnar hefðu t.d. minna um það að segja en nú hvenær þeir fara að sofa og þyrftu að vera komnir upp í rúm fyrir miðnætti. Líkt og að framan er rakið er markmið NPA-þjónustu að fatlað fólk hafi meira um það að segja hvernig það hagar daglegu lífi sínu, þ.m.t. hvenær það fer að sofa og hvenær það hefur daginn. Í 2. tölul. 1. gr. frumvarpsins er kveðið á um mun strangari skilyrði hvað varðar hvíldartíma starfsfólks og rof á honum en gert er í núgildandi sérkjarasamningum. Miðað við sérstakt eðli þjónustunnar er óskynsamlegt að þrengja skilyrðin með þessum hætti, en það getur valdið óþarfaálagi og raski fyrir notendur þjónustunnar. Þar að auki gengur ákvæðið lengra en kröfur aðstoðarfólks og stéttarfélags þeirra hafa náð til. Með frumvarpinu er því lagt til að skert verði það frelsi sem fatlað fólk og aðstoðarfólk þess nýtur í núgildandi sérkjarasamningum. Þessar takmarkanir eru ekki rökstuddar með fullnægjandi hætti í greinargerð með frumvarpinu, sérstaklega í ljósi þeirrar sérstöðu sem einkennir starfsemina og fyrirkomulag hennar, en líkt og að framan er rakið ríkir almenn ánægja meðal notenda og NPA-starfsfólks með núverandi fyrirkomulag. Til að tryggja réttindi og hagsmuni þeirra hefði verið nægilegt að orða ákvæðið með almennari hætti og leggja ákvörðunarvaldið í hendur notendum og aðstoðarstarfsfólki sem þau gætu nánar útfært í sérkjarasamningum með aðkomu stéttarfélags síns. Þegar lög eru sett er mikilvægt að hafa í huga tilefni og markmið lagasetningarinnar. Frumvarpið fjallar að meginstefnu um hagsmuni NPA-starfsfólks, en það átti aðeins einn fulltrúa við borðið í öllu því ferli sem fram fór í aðdraganda þess að frumvarpið var lagt fram, og þá er ég ekki að tala um NPA-starfsfólk heldur NPA-notendur. Í ljósi sérstaks eðlis starfseminnar hefði bæði verið eðlilegra að veita röddum notenda þjónustunnar og starfsfólks hennar meira vægi og að taka meira tillit til þeirra. Miðað við upplifun notenda þjónustunnar og aðstoðarfólks þeirra var ekki tilefni til að skerða samningsfrelsi þeirra með svo afgerandi hætti. Minni hlutinn fagnar því að verið sé að festa þjónustuna í sessi með lögum til að eyða þeirri óvissu sem hefur verið viðvarandi undanfarin ár. Hins vegar telur minni hlutinn að ákvæði 2. tölul. 1. gr. gangi of langt og að hægt hefði verið að ná yfirlýstum markmiðum frumvarpsins án þess að víkja til hliðar núverandi fyrirkomulagi með svo afgerandi hætti.

Frú forseti. Ég skrifa undir nefndarálit meiri hlutans sem hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir formaður velferðarnefndar fór ágætlega yfir hér áðan og ég þarf ekki að endurtaka hennar orð. Með frumvarpinu er í rauninni verið að festa í lög það sem áður hefur verið sett til bráðabirgða og það er sannarlega framför að því leyti. Frumvarpinu er ætlað að tryggja réttindi starfsmanna á sama tíma og veitt er svigrúm til að ná fram þeim markmiðum sem að er stefnt með veitingu þjónustunnar. Það er verið að reyna að horfa bæði til þeirra sem þurfa á þjónustunni að halda og einnig til þeirra sem veita hana. Frumvarpið varðar öryggi og réttindi starfsfólks í þeim tilvikum þegar vikið er frá lágmarksreglum sem kveðið er á um í lögum. Eins og ég sagði áðan þá skrifa ég undir þetta nefndarálit og þarf ekki að endurtaka það sem þar er sagt. En ég vil jafnframt taka undir með hv. þm. Halldóru Mogensen sem skrifar nefndarálit frá minni hluta velferðarnefndar, þar sem hún dregur fram að þegar þetta frumvarp var undirbúið, var aðeins einn fulltrúi notenda NPA-þjónustunnar við borðið á móti fjölmörgum fulltrúum annarra hagsmunasamtaka og enginn fulltrúi NPA-aðstoðarfólks, þrátt fyrir að frumvarpið hafi snúist um þeirra hagsmuni. Mér finnst þetta vera sannarlega gagnrýnivert en þetta er ekki síðasta frumvarpið eða síðasta umræðan sem við tökum um hagsmuni fatlaðs fólks eða þeirra sem þurfa á notendastýrðri persónulegri aðstoð að halda. Í framtíðinni þurfum við að gæta að því að þau sitji við borðið sem raunverulega þekkja málið best og tillit sé tekið til þeirra sjónarmiða. En að því sögðu þá fórum við ágætlega yfir málið í hv. velferðarnefnd og þar voru auðvitað skiptar skoðanir þó að flestir hafi fagnað því að frumvarpið væri að koma fram og í því fælist réttarbót og líka vörn fyrir þá sem þurfa á notendastýrðri persónulegri aðstoð að halda. En eftir stendur, frú forseti, að það eru alls ekki nægilega margir sem njóta þessarar þjónustu. Það eru ekki lagðir í það peningar til þess að allir sem þurfa á NPA að halda fái notið þeirrar þjónustu. Úr því þarf að bæta. Það er möguleiki að gera það í fjármálaáætlun og fjárlögum komandi ára því eins og málin standa núna er þetta virkilega mikið óréttlæti og það er verið að troða á mannréttindum fatlaðs fólks. Notendastýrð persónuleg aðstoð er einmitt til þess að gera fötluðum kleift að lifa lífi sem þau kjósa, eins og hægt er. Mig langar að nefna, frú forseti, eins og ég sagði áðan, að þetta er sannarlega ekki síðasta frumvarpið sem við tölum um sem varðar hagsmuni fatlaðs fólks af því að þar er af nógu að taka. Ég hef átt samtöl við starfsmenn sveitarfélaga, sem eru að veita aukna þjónustu, eru ekki með nægilega marga NPA-samninga, en eru þó að leggja til eitthvað svipað þó að það gangi ekki alla leið, svona þjónustu við fólk sem þarf á persónulegri aðstoð alla daga og stundum er einn starfsmaður sem er að þjónusta þrjá o.s.frv. Þannig að það eru alls konar varíasjónir af þessari þjónustu í sveitarfélögum og hún er misjöfn eftir sveitarfélögum. En það sem er sammerkt, bæði með þeim sem eru með NPA-samninga og einnig hinum, er að það er nánast ógjörningur fyrir fatlað fólk sem þarf á þessari þjónustu að halda að taka sér sumarfrí. Það er í fyrsta lagi bara svo dýrt. Segjum að einhver vilji fara til Spánar, þá þarf viðkomandi að borga far og gistingu fyrir sig en líka fyrir aðstoðarmanninn og laun aðstoðarmannsins á ferðalaginu. Þetta er flestum bara algerlega ómögulegt að gera. Það er líka vandamál að ferðast hérna innan lands. Segjum að ungur fatlaður einstaklingur vilji fara, eins og einn gaf mér dæmi um, á Bræðsluna í Borgarfirði eystri í sumar. Þá er að ýmsu að hyggja. Það þarf auðvitað að athuga með bílinn og þar er óheyrilegur kostnaður ef starfsfólk eða sveitarfélög rukka bensíngjald, t.d. á eigin bíl, þá er það auka kostnaður. Það er gisting fyrir aðstoðarmanninn og það þarf að varða leiðina og fá upplýsingar um hvaða aðgengi er fyrir fatlað fólk á leiðinni. Það þarf að vera salerni sem er aðgengilegt fyrir fatlaða og það þarf meira að segja að kortleggja viðgerðarþjónustuna ef t.d. hjálpartækin bila. Það þarf að vera aðgengi að apóteki og heilbrigðisþjónustu og síðan er það, sem fatlað fólk kvartar undan, að það fer á heimasíður ferðamannastaðanna og sveitarfélaganna og þar er listað upp hvaða aðgengi er fyrir fatlaða og hvaða hjálpartæki eru t.d. í sumarhúsum og svo þegar mætt er á staðinn þá stendur ekki steinn yfir steini. Það er kannski upplýst að það séu sturtustólar í sumarbústaðnum en svo reynist það ekki vera og þetta veldur vandræðum og getur sett ferðir bókstaflega í uppnám. Svo við tökum aftur dæmið um unga fólkið sem vill fara á Bræðsluna í Borgarfirði eystri þá er enga almennilega gistingu að fá frá Vík að Borgarfirði. Segjum að það komi í ljós að það sé hvergi hægt að fá gistingu á þessari löngu leið, en það er kannski þörf fyrir að gista á a.m.k. tveim stöðum á þessari ferð, og ef klósett ætlað fötluðum, sem sagt er að sé á leiðinni, reynist svo vera í húsi með tröppum getur það sett ferðalagið allt í uppnám. Þannig að það þarf að gæta að því og það þarf að senda þau skýru skilaboð út til ferðamannastaða og til sveitarfélaganna sem eru með upplýsingar um aðgengi að hafa í fyrsta lagi upplýsingarnar algerlega hreinar og skýrar og standa síðan við að það sem lofað er sé til staðar fyrir fatlað fólk. Það er því ekki bara að það sé erfitt fyrir fatlað fólk, sem þarf á svona persónulegri aðstoð að halda og dýrara heldur en fyrir annað fólk að fara í sumarfrí, heldur eru líka aðstæður oft mjög erfiðar sem veldur því í rauninni að fólk þarf að greiða fyrir það dýrum dómum. Svo eru alls konar hindranir á leiðinni þannig að skilaboðin til fatlaða fólksins eru bara: Getið þið ekki bara haldið ykkur heima? Verið þið bara heima. Það eru ekki góð skilaboð til fólks og við þurfum að gæta að mannréttindum þeirra hvað þetta varðar líka. Ég vil að lokum nefna, frú forseti, fólk sem notar íslenskt táknmál. Það getur t.d. ekki gengið að því gefnu að fá túlk sér að kostnaðarlausu ef þau eru að fara í valfrjáls ferðalög. Þannig að hindranirnar eru mjög víða og ég vildi bara nýta þetta tækifæri til þess að benda á það að fatlað fólk sem þarf á NPA að halda, eða á daglegri persónulegri þjónustu að halda, á mjög erfitt með að komast í frí en það þarf á fríi að halda eins og við hin. Það þarf að ganga í það að finna út hvernig er hægt að aðstoða þau, bæði fjárhagslega til að borga fyrir laun og kostnað aðstoðarmannsins, en einnig er það aðgengið sem skiptir þar mjög miklu máli. En að lokum þetta, frú forseti. Ég held, og er þeirrar skoðunar, að þetta frumvarp sé til bóta, en tek jafnframt undir það sem stendur í meirihlutaálitinu. Það þarf stanslaust að vera að fylgjast með. Þetta er óvenjulegur vinnutími og reglur eru sveigðar til að þetta geti allt saman gengið upp. En það þarf áfram að gæta að hagsmunum bæði notenda þjónustunnar og þeirra sem hana veita og það skiptir máli að aðstoðarfólkið fái sinn hvíldartíma. Það skiptir líka máli fyrir þann sem er að fá þjónustuna vegna þess að það geta orðið óhöpp og slys og upp getur komið mikill vandi ef starfsfólkið fær ekki sína hvíld og er of þreytt við vinnuna. Þannig að það þarf að gæta að þessum hlutum líka þó að mikilvægt sé að halda jafnframt sveigjanleikanum í vinnutímanum.

Virðulegur forseti. Við erum hér að ræða frumvarp til laga um breytingu á lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, um vinnutíma starfsmanna sem veita notendastýrða persónulega aðstoð. Ég vil taka heils hugar undir það sem hv. þm. Oddný Harðardóttir var að segja hérna áðan og get alveg stutt það 100%. Þetta er mjög vandmeðfarið mál og ég verð að segja að ástæðan fyrir því að ég ákvað að vera á nefndarálitinu var sú að ég fór að gá - við höfum ár eftir ár verið að fresta þessu máli. Fljótlega eftir að ég kom á þing þá var því fagnað að við vorum að fjölga stórlega þeim sem fengu notendastýrða persónulega aðstoð. Síðan átti að taka á þessum vinnumálum. Ég greip hérna niður í atkvæðagreiðslu fyrir tveimur árum síðan. Þetta voru endurteknar atkvæðagreiðslur til þess að fresta þessu máli og, með leyfi forseta, þá sagði ég hér orðrétt: „Ég tek undir það sem hér hefur verið sagt, við þurfum að klára þetta mál. Í trausti þess að þetta verði í síðasta skipti sem við þurfum að greiða atkvæði um það þá mun ég styðja það vegna þess að þarna er um NPA-þjónustu að ræða sem er mjög mikilvæg. Við verðum að koma þessu í lag í eitt skipti fyrir öll, annað er okkur til háborinnar skammar.“ Auðvitað er það okkur til háborinnar skammar að hafa haft þetta í lausu lofti allan þennan tíma. En erum við að leysa málið í eitt skipti fyrir öll? Nei, því miður, það verður ekki. En við erum að stíga stórt skref. Við erum að reyna að koma einhverjum reglum á vinnutíma starfsmannanna. Það hefur verið krafa að hafa þetta í föstum skorðum þannig að þeir hafi þetta alveg eins og þeir vilja hafa þetta. Jú, það var komið ákveðið samkomulag en það samkomulag var aðeins öðruvísi en það sem verið er að gera hér. En það sem er kannski mikilvægast í þessu samhengi sem við erum að ræða hér, og það kemur skýrt fram, er að það verður að fylgjast rosalega vel með því hvernig þetta virkar og ef þetta virkar ekki þá er búið að setja inn þann varnagla að það verður hægt að endurskoða málið og reyna að finna lausn á þeim vanköntum sem koma upp. Það er mjög mikilvægt vegna þess að við vitum að alltaf þegar við erum að setja nýja löggjöf þá getur eitthvað brugðist. En alla vega erum við komin með ákveðna beinagrind utan um þessi mál og vonandi reynist það vel og ef einhverjir gallar koma upp þá koma þeir í ljós og við munum þá taka á þeim og lagfæra. En það er annað í þessu máli sem kemur skýrt fram og kom skýrt fram hjá hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur, framsögumanni. Það er að við tökum fram hérna að það verði að fjölga samningum um notendastýrða persónulega aðstoð. Við verðum bara að segja alveg eins og er að það er okkur hreinlega til háborinnar skammar hvernig við höfum komið fram og að við skulum núna í dag vera með nálægt 200 manns undir 67 ára aldri og einhverja undir fimmtugu inni á hjúkrunarheimilum. Þetta er fólk sem á rétt og ætti að geta valið um NPA-samninga. Það er líka enn þá skelfilegra þegar við höfum séð það hér úr fortíðinni þegar NPA-samningar voru teknir af einstaklingum og þeir eiginlega hreppafluttir inn á stofnun. Það var síðan dæmt ólöglegt. Þetta sýnir það ofbeldi og það þann fáránleika sem heilbrigt fólk - hvernig kerfið kemur fram við þessa einstaklinga. Það sýnir algera blindu á aðstæður þessa fólks. Ung kona sem lenti inni á hjúkrunarheimili sagði um daginn að hún væri fangi inni á sínu herbergi en það merkilegasta var að búið var að flytja hana á milli hreppa þannig að hún hafði engan í nágrenninu sem hún þekkti og þjónustan gjörsamlega skorin niður. Viðkomandi hefur enga möguleika á því að lifa eðlilegu lífi. Það þarf ekki að segja nokkrum manni að það er algjörlega útilokað að einstaklingur sem er undir fimmtugu og er settur á hjúkrunarheimili sé sáttur og geti lifað mannsæmandi lífi. Við eigum og okkur ber að sýna þessu fólki þá virðingu að gera ekki svona hluti. En því miður fjölgar frekar í þeim sem lenda í þessum hreppaflutningum og eru svona nauðungarfluttir inn á hjúkrunarheimili og jafnvel hreppa á milli sem sýnir í hnotskurn að ríkisstjórnin er ekki að taka á þessum vanda. Henni ber að fjölga NPA-samningum, henni ber að sjá til þess að þeir sem vilja og hafa þörf fyrir þessa þjónustu fái hana. Það undarlegasta líka í öllu þessu máli, sem er auðvitað svolítið furðulegt ef við förum að hugsa um það, er að eins og hefur líka verið bent á, og ég sá einhvers staðar nýlega, þá var bent á að úrræði sem viðkomandi var að fá var jafnvel 5–10 sinnum dýrara, að setja hann inn á þessa stofnun, heldur en að hafa hann í NPA. Ég spyr mig: Erum við þá ekki að spara aurana og henda krónunum? Ef hægt er að reikna út að það sé mun dýrara að hafa viðkomandi inni á stofnuninni, af hverju í ósköpunum látum við það viðgangast? Þetta gildir auðvitað á flestum sviðum. Við erum með aldrað fólk inni á spítölum, í dýrustu úrræðum sem hægt er að finna á sama tíma og við erum ekki að auka aðgengi og gera það þannig að við getum notað rými sem er kannski 75% ódýrara fyrir fólkið. Við getum örugglega stóraukið þjónustuna og boðið miklu fleirum NPA-þjónustu með því hreinlega að sjá til þess að taka þetta fólk út af hjúkrunarheimilum og láta það fá þá þjónustu sem það þarf á að halda vegna þess að við erum oft með þetta í rándýru úrræði. Ég held að málið sé líka að það væri ekki hægt að koma svona fram við þetta fólk ef við myndum sjá til þess í eitt skipti fyrir öll að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðs fólks. Því miður dregur ríkisstjórnin lappirnar við það að klára þessa lögfestingu. Og þá spyr maður sig: Hvers vegna? Er það vegna þess að þeir telji kostnaðinn of mikinn? Ég efast um það vegna þess að miðað við þá útreikninga að þeir séu að velja margfalt dýrari úrræði frekar en ódýrari úrræði sem allir eru ánægðir með, velja frekar rándýr úrræði sem enginn er ánægður með, þá einhvern veginn hefur maður á tilfinningunni að þetta sé annaðhvort hugsunarleysi eða þá að þeir gera sér ekki grein fyrir aðstæðum þess fólks sem þeir eiga að fjalla um og er eiginlega kannski bara alveg sama. Maður getur einhvern veginn ekki sett sig inn í þetta hugarfar, hvers vegna þetta er svona. Kannanir hafa sýnt að það fyrirkomulag sem var með starfsfólki NPA er mjög gott og það hefur líka sýnt sig, eins og kom fram hjá hv. þm. Oddnýju Harðardóttur, að það eru þröskuldar um allt, ekki bara þröskuldar heldur heilu holurnar, kviksyndin og bara brekkurnar, sem þetta fólk þarf að eiga við þó að það sé komið í NPA. Þó að það sé komið inn í þá þjónustu þá eru alltaf hindranir, eins og með ferðalög og bara yfirleitt einföldustu þjónustu við að komast í leikhús, kaffihús eða kvikmyndahús. Þetta geta verið ótrúlegar hindranir sem koma þar á þeirri leið. En að þessu sögðu ákvað ég að styðja þetta frumvarp í þeirri einskæru von að við séum þó alla vega komin á rétta braut, að við séum að taka þá ákvörðun að hætta þessari eins árs frestun eins og við höfum gert núna í tvö eða þrjú skipti til að koma í veg fyrir að þjónustan falli niður. Síðan vonar maður að reglugerð ráðherra sjái til þess að það verði vel fylgst með því hvernig þetta skilar sér og ég vona líka heitt og innilega og veit það að NPA-miðstöðin mun fylgjast vel með þessu ásamt Öryrkjabandalaginu og fleirum. Svo er líka annað í þessu. Ef við værum búin að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðs fólks þá er þar inni ákvæði sem hefði nýst til þess að búa til ákveðið notendaráð sem fylgist með hvernig sé farið að lögum og reglum og hvort hlutirnir séu að virka rétt og löglega og það er eitt af því sem vantar inn í þetta kerfi. Við vitum að þeir sem glíma við fötlun eru halloka í samfélaginu, ekki bara gagnvart því að fá NPA-samninga heldur einnig fjárhagslega að lifa af. Við vitum og það er engum blöðum um það að fletta að það er gjörsamlega vonlaust á Íslandi að reyna að lifa af einhverjum rúmum 200.000 kr. á mánuði eftir skatta. Þú átt ekkert líf, þú ert settur út í horn, þú ert í fátæktarumhverfi. Það er okkur líka til háborinnar skammar vegna þess að auðvitað eigum við að vera löngu búin að finna út rétta framfærslu, slíka framfærslu að allir sem þurfa á að halda geti þá alla vega haldið reisn en það er auðvitað ekki svo. Það er ekki heldur í þessum NPA-samningum. Ég vona heitt og innilega að NPA-samningum verði fjölgað gífurlega. Ég vona líka að þau lög sem við erum að setja hérna virki vegna þess að þarna er verið að taka á hvíldartíma og vinnutíma þessa fólks. En þetta eru, eins og hefur komið fram, mjög sérstakar vinnuaðstæður, mjög sérstakur vinnustaður og mjög náin samskipti þeirra sem eru að þjónusta þá sem eru með NPA og þetta er mjög vandmeðfarið. Þess vegna verðum við að fylgjast vel með þessu og verðum að sjá til þess að þetta virki. Og ef það virkar ekki þá bara verðum við að taka þetta inn og leiðrétta ef á þarf að halda samstundis.

Virðulegi forseti. Mig langar til að nýta tækifærið í umræðunni núna um notendastýrða persónulega aðstoð, NPA, til að fara aðeins yfir hvernig landið liggur á næstu árum fyrir þennan málaflokk. Nú sitjum við í hv. fjárlaganefnd og ræðum um það fjármagn sem mun renna til velferðarmála líkt og NPA og fleiri málefna út kjörtímabilið m.a. og hvaða pólitíska umboð ríkisstjórnin hefur til þess að gera eitthvað í þessum málaflokki. Við ræddum við Öryrkjabandalagið fyrir skömmu og það má sjá til að mynda í umsögn þeirra að þrátt fyrir að farin hafi verið sú leið fyrir síðustu jól að koma inn aukafjárhæð upp á 320 millj. kr. til NPA-þjónustu, til þess eins að það væri hægt að fjármagna núverandi samninga, og að þær 320 milljónir virðast vera komnar inn í útgjaldarammann núna út þetta kjörtímabil, þá liggur alveg ljóst fyrir að sú fjárhæð nær einungis til samninga sem núna eru í gildi. Það eru of fáir samningar. Það er alveg vitað mál að það eru einstaklingar sem bíða eftir þessari þjónustu og það er algerlega óraunsætt að stilla þessu dæmi svona upp. Þetta er þekkt breyta. Það er sem sagt ekkert fjármagn í fjármálaáætlun fyrir fjölgun samninga þrátt fyrir að fjármagnið hafi hingað til verið ófullnægjandi Mig langar til að setja þetta aðeins í samhengi almennt við þennan málaflokk en skýrsla sem birtist núna í vor sýnir fram á ótrúlegan halla sem er á málaflokki fatlaðs fólks. Þetta eru um 9 milljarðar kr. á árinu og það hefur skilað sér í halla á málaflokknum á sveitarfélagastiginu. Það eru hátt í 17 milljarðar kr. sem sveitarfélögin eru að greiða með þessum málaflokki út af lögum sem voru sett. Þetta er lögbundin þjónusta og nýlega féll dómur um NPA sem segir til um það að sveitarfélögum beri að veita þessa þjónustu. Þeim ber að veita fötluðum einstaklingum þjónustu óháð því hvort fjármagn sé að koma frá ríkinu. Þetta er vegna þess að við búum við þann ótrúlega veruleika hér á landi og hér inni að Alþingi er óheimilt að setja lög, sem snerta ríkissjóð, sem eru ekki fjármögnuð en þessi stofnun getur gert það gagnvart sveitarfélögunum. 17 milljarðar kr. Og það er ekkert í fjármálaáætlun sem tekur tillit til þess að augljóslega þarf hér fjármagn að koma til. Það er verið að setja á laggirnar nefnd sem á að skoða þessi mál en það er ekkert sem liggur fyrir varðandi fjárveitingu og þetta eru mjög háar upphæðir. Það kemur líka í ljós ef við skoðum yfirlit yfir rekstrarstöðu sveitarfélaganna. Samband íslenskra sveitarfélaga hefur bent á það að þessar upphæðir, þessir 17 milljarðar kr. núna, sem hafa byggst upp í skuld í rauninni við ríkissjóð vegna þessa málaflokks passa að nær öllu leyti við þann halla sem er á sveitarstjórnarstiginu. Málaflokkur fatlaðs fólks og vanfjármögnun hans af hendi ríkissjóðs hefur því rýrt getu sveitarfélaganna til að standa m.a. undir fjárfestingum sem er mjög alvarlegt mál vegna þess að samkvæmt nýjustu fjármálaáætlun þá stefnir í að það verði sögulega lágt fjárfestingarstig hjá sveitarfélögunum út kjörtímabilið. Þarna er ríkissjóður að setja sveitarfélögin í gífurlega erfiða stöðu og þetta er ekkert annað en alvarlegur niðurskurður sem mun bitna á okkur síðar meir. Þetta er þekkt fyrirbæri hjá ríkissjóði og þessari ríkisstjórn. Þetta er niðurskurður bakdyramegin í velferðarþjónustu. Borði ráðherra og ríkisstjórnar er haldið hreinu á meðan hér er verið að lögfesta ákveðna velferðarþjónustu, þjónustu við fatlað fólk, án þess að fjármagn fylgi. Svo snýr ríkisstjórnin sér ítrekað við og bendir á sveitarfélögin og vill meina að þau séu bara ekki nógu vel rekin. Virðulegi forseti. Hv. formaður velferðarnefndar minntist hér áðan á að það væri vilji fyrir því að fjölga NPA-samningum hjá fólki í þessari ríkisstjórn, hjá einstaklingum, hv. þingmönnum í ríkisstjórn, en það er ekkert fjármagn á bak við þann vilja og án fjármagns er ekkert að marka áætlanir og viljayfirlýsingar stjórnmálamanna sem hér stjórna. Fyrir utan það að það er einfaldlega röng forgangsröðun hér í gangi, virðulegi forseti. Ég nefni þetta líka vegna þess að það er ítrekað minnst á það, m.a. í málflutningi hv. formanns velferðarnefndar, að það þurfi jú að forgangsraða. Þessi málaflokkur þurfi bara að horfast í augu við það að það þurfi að forgangsraða. Við skulum aðeins fara yfir forgangsröðun hæstv. ríkisstjórnar. Fyrr í vikunni birtust tölur um úrræði á vegum stjórnvalda þar sem kom í ljós að 15 milljarðar kr. hafa verið veittir í skattaívilnanir vegna úrræðisins Allir vinna. 15 milljarðar, næstum jafn há upphæð og er búin að safnast upp í halla vegna málaflokks fatlaðs fólks hjá sveitarfélögunum. Þetta úrræði, Allir vinna, var framlengt núna fyrir jól eftir þrýsting frá hagsmunaaðilum, aðallega hagsmunasamtökum byggingarfyrirtækja, og formaður hv. efnahags- og viðskiptanefndar þrýsti mjög á þessa breytingu sem ríkisstjórnin samþykkti þrátt fyrir mjög afgerandi upplýsingar sem bárust frá sérfræðingum fjármálaráðuneytisins um að framlenging á þessi úrræði væri óskynsamleg, hún væri kostnaðarsöm, þensluhvetjandi og engin þörf væri á frekari örvun byggingariðnaðarins. Nú vitum við, eftir að svar birtist við fyrirspurn minni fyrr í vikunni, að þriðjungur af þeim 15 milljörðum kr. sem hafa verið veittir í skattafslætti vegna Allir vinna hefur ratað beint til byggingarfyrirtækjanna sem börðust fyrir þessu úrræði. Þá er ég ekki að tala um aukin umsvif í greininni sem óbeint leita til þeirra, eins og oft er rætt um, ekki óbein umsvif af því að einstaklingar gátu sjálfir sótt um endurgreiðslu skatta og þess vegna fjölgaði framkvæmdum. Nei, þetta eru greiðslur sem byggingarfyrirtækin sjálf sóttu um í viðskiptum sínum við önnur fyrirtæki. Höfum í huga, virðulegi forseti, að ein aðalrökin sem stjórnarliðar hafa haft í frammi varðandi úrræðið Allir vinna voru þau að þá drægi úr svartri atvinnustarfsemi. Ég veit ekki til þess, virðulegi forseti, að það sé algengt í greiðslum fyrirtækja sín á milli að mikið sé um umslagsgreiðslur. Þetta er náttúrlega ótrúleg forgangsröðun á skattfé, sér í lagi þegar það liggur fyrir að byggingargeirinn var einn fárra geira sem kom betur út úr heimsfaraldri en rekstrarafgangurinn sagði til um áður en Covid skall á. Rekstrarafgangurinn í greininni var í fyrra og í hittiðfyrra sá mesti á öldinni. Því til viðbótar liggur fyrir að meðal þeirra einstaklinga sem sóttu beint um þetta úrræði hefur helmingur skattafsláttarins runnið til tekjuhæsta 10% og 85% runnið til þeirra 30% tekjuhæstu. Þetta eru nákvæmlega sömu tölur og við sáum í skattafslætti stjórnvalda til íbúðarkaupa, með séreignarsparnaði sem má ráðstafa skattfrjálst inn á fasteignalán. Svo það er alveg ljóst hvernig forgangsröðunin hérna er. 17 milljarða kr. gat á síðustu þremur árum í málaflokki fatlaðs fólks og ígildi þeirrar upphæðar rann í skattaívilnun til byggingarfyrirtækja og fólks í efstu tíund samfélagsins. Við þetta bætast síðan hátt í 50 milljarðar kr. sem ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hefur fjarlægt úr tekjustofnum ríkissjóðs með víðfeðmum skattalækkunum þar sem ekkert nýtt kom á móti til að laga hallann sem hefur í kjölfarið myndast. Fjármálaráð, óháður aðili sem skrifar umsagnir um fjárveitingar og fjármál ríkissjóðs, bendir réttilega á að það er kerfislægur halli núna til staðar, algerlega óháður Covid-hallanum, á fjárhag ríkissjóðs og þar hefur langmest áhrif tekjuhliðin sem er algerlega brostin vegna þessara skattalækkana. Raunar er það svo að tekjur ríkissjóðs sem hlutfall af landsframleiðslu verða þær lægstu á öldinni undir lok tímabils fjármálaáætlunar ef ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur fær sínu fram. Virðulegi forseti. Þetta snýst um forgangsröðun fjármagns eins og hæstv. ríkisstjórn segir svo oft og formaður hv. velferðarnefndar minntist líka á. En þessi forgangsröðun er einmitt skýr. Þeir milljarðar sem vantar inn í grunnþjónustuna - þeim hefur verið ráðstafað annað. Fjármagn flæðir úr tekjustofnum ríkissjóðs á meðan grunnþjónustunni blæðir, á meðan fólk í þeim hópi, viðkvæmasta hópi samfélagsins, er að bíða eftir þjónustu þá ráðstöfum við skattafsláttum til efsta lags samfélagsins. Þetta hlýtur að vera umhugsunarefni. Við þetta bætist að sveitarfélögin geta ekki neitað fötluðu fólki um þjónustu eftir að dómur féll í héraðsdómi um daginn þannig að þau sitja algjörlega eftir með svartapétur, eðlilega, enda vilja þau veita þessa þjónustu. Við jafnaðarmenn, virðulegi forseti, höfum áhyggjur af þessari þróun. Það er búið að setja lög um þessa þjónustu en okkur ber líka sem samfélag að halda utan um fólk sem þarf á aðstoð að halda. Þannig að ég skora á hæstv. ríkisstjórn að endurskoða þá forgangsröðun sem birtist í fjármálaáætlun þeirra út kjörtímabilið og mun hafa veruleg áhrif á þann málaflokk sem við hér ræðum. Fáum það á hreint að það er val að reka málaflokk fatlaðs fólks með þessum hætti, það er val að samþykkja hér trekk í trekk skattafsláttarúrræði sem nýtast fyrst og fremst efstu tekjuhópunum. Það er val að ráðast í almennar skattalækkanir sem grafa undan tekjustoðum ríkissjóðs án þess að ráðast í aðra skattheimtu á móti. Hvergi er snert á fjármagnstekjum. Rætt var um í stjórnarsáttmála að það ætti að laga þær glufur sem eru í núverandi skattkerfi sem gera einstaklingum kleift að flytja til tekjur sínar þannig að þeir greiða skatta af launatekjum eins og um fjármagnstekjur sé að ræða. Hér erum við ekki að tala um að breyta lögum um skattheimtu. Við erum einfaldlega að tala um að fólk greiði skatta samkvæmt löggjöfinni eins og hún er í dag. Þessi glufa gerir það að verkum að hið opinbera er að missa allt að 3–8 milljarða kr. á ári. Mest af því myndi renna til sveitarfélaganna sem þurfa á þessu fjármagni að halda í formi útsvars. En það er ekkert um þetta í fjármálaáætlun. Ekkert. Þetta eru ávextir í augnhæð og það er engan veginn skiljanlegt af hverju ekki er ráðist í að breyta þessari stöðu. Það er hvergi rætt um sanngjarna gjaldtöku af auðlindarentu hér á landi. Alþýðusambandið hefur metið það svo að aðeins um 10% af rentunni umfram hagnað séu innheimt af stjórnvöldum. Þannig að það er alveg skýrt, virðulegi forseti, að sú staða sem upp er komin í málaflokki fatlaðs fólks, sú staða sem upp er komin í málaflokki þeirra einstaklinga sem þurfa á NPA-aðstoð að halda, er afleiðing af skýrri forgangsröðun þessarar ríkisstjórnar og það er gríðarlega mikilvægt að úrræði sem þessi séu rædd í því samhengi. Við höfum val. Ég skora á hæstv. ríkisstjórn að endurskoða sína forgangsröðun.

Virðulegur forseti. Ég get tekið undir hvert einasta orð sem hér var látið falla. Mér finnst svolítið athyglisvert hvað stjórnarliðar eru stífir á aðhaldskröfum og útgjaldarömmum þegar kemur að velferðarmálum, en svo þegar kemur að skattastyrkjum hingað og þangað, hvort sem það er til fyrirtækja, til kvikmyndagerðar, eins og við sjáum í deilum fyrir opnum tjöldum milli fjármálaráðherra og menningarráðherra, þá kemur einhvern veginn allt annað hljóð í strokkinn. Hér ræðum við um NPA-samninga og mikilvægar lagabreytingar sem snúa að aðstæðum starfsfólks. En mig langar að tala aðeins um þetta allt saman á almennari nótum. Svíar lögfestu notendastýrða persónulega aðstoð sem rétt mikið fatlaðs fólks árið 1994. Í Danmörku var farið af stað með svona tilraunaverkefni upp úr 1970. Í Noregi var byrjað með tilraunir á notendastýrðri persónulegri aðstoð árið 1990 og svo voru sett lög um þetta þjónustuúrræði um aldamótin. En hér á Íslandi voru ekki einu sinni gerðir neinir tilraunasamningar fyrr en árið 2012. Lögin um NPA-samninga, þessa grundvallarþjónustu sem tryggir fötluðu fólki frelsi og sjálfstæði, voru ekki sett fyrr en 2018. Hvernig gengur þetta? Jú, þetta er allt að koma, þetta er bara gert býsna vel í langflestum tilvikum, skilst manni, en þetta gengur samt allt of hægt. Árið 2012 voru gerðir 22 NPA-samningar. Árið 2014 voru þeir orðnir 51. Í dag skilst mér að samningarnir séu eitthvað í kringum 90. Í skýrslu starfshóps um heildarendurskoðun á lögum um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir kemur fram að í fyrra voru 44 einstaklingar að bíða eftir NPA-þjónustu í sex sveitarfélögum, langflestir auðvitað í Reykjavík þar sem þjónustuþörfin er mest, íbúafjöldinn er mestur. Sveitarfélögin voru spurð um ástæður þess að umsóknin væri á bið hjá þeim, hversu mörgum umsóknum hefði verið hafnað. Þau svöruðu öll því til að umsóknin væri á bið vegna skorts á fjárheimildum og það vantaði samþykki um mótframlag frá ríkinu. Þarna stendur sem sagt hnífurinn í kúnni fyrst og fremst. Það er nefnilega mikilvægt að hafa það í huga að framkvæmd þessara laga hefur verið með þeim hætti að umsóknir eru samþykktar með fyrirvara um staðfestingu á 25% mótframlagi frá ríkinu og þjónustan fer alla jafna ekki af stað fyrr en það liggur fyrir staðfesting á þessu. Það kemur einmitt fram í skýrslu þessa starfshóps sem ég nefndi að það hafa mikil vandkvæði verið bundin skorti á upplýsingum um mótframlag ríkisins vegna nýrra NPA-samninga á hverju ári frá því að lögin tóku gildi árið 2018. Það setur fólk auðvitað í afleita stöðu. Í þessu samhengi held ég að það sé full ástæða til að víkja nokkrum orðum að mjög mikilvægur dómi sem féll í Héraðsdómi Reykjavíkur fyrir örfáum vikum, þann 24. mars, í máli manns sem hafði fengið samþykkta umsókn um NPA-samninga hjá sveitarfélaginu. Hann beið og beið, í meira en tvö ár, eftir að þjónustan yrði veitt vegna fyrirvarans um mótframlag frá ríkinu. Á meðan var hann látinn bíða, látinn dvelja á hjúkrunarheimilum gegn vilja sínum. Hann fór í mál við sveitarfélagið, krafist viðurkenningar á réttinum til NPA-þjónustu og niðurstaðan var mjög afdráttarlaus. Þetta er bara mjög athyglisverður dómur og ég hvet þingheim til að fara vel yfir hann. Í niðurstöðukaflanum segir að þau réttindi sem umsókn stefnanda lýtur að varði umtalsverða persónulega og fjárhagslega hagsmuni hans sem auk þess eru hluti af mannréttindum sem löggjafinn hefur lögfest og skuldbundið sig til að lúta samkvæmt alþjóðlegum mannréttindasáttmálum. Héraðsdómur vísaði til 76. gr. stjórnarskrárinnar. Þar er mælt fyrir um að öllum sem þess þurfa sé tryggður réttur til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku og sambærilegra aðstæðna. Bent er á í dóminum að löggjafinn hafi með lögum um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir sett reglur í samræmi við þessar skyldur sem mælt er fyrir um í stjórnarskránni. Samkvæmt 11. gr. laganna á einstaklingur rétt á þessari þjónustu ef hann hefur miklar og viðvarandi stuðnings- og þjónustuþarfir. Í bráðabirgðaákvæðinu í lögunum, sem við ræddum hér aðeins áðan í andsvörum, er bara gert ráð fyrir því að ríkissjóður veiti framlag í gegnum Jöfnunarsjóð sveitarfélaga vegna tiltekins fjölda samninga á tímabilinu 2018–2022, sem aukist þá í skrefum. Það áttu að vera komnir allt að 172 fjármagnaðir samningar núna árið 2022, en eins og komið hefur fram þá eru gildandi samningar ekki nema - ja, þeir eru alla vega færri en 100, eitthvað á bilinu 80–90. Í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar er aðeins gert ráð fyrir því að þeir samningar sem nú þegar eru í gildi verði fjármagnaður. Það er ekki gert ráð fyrir neinni fjölgun þar. Við 1. umr. um þetta mál ræddi ég þetta við hæstv. félagsmálaráðherra og reyndi að fá skýr svör frá honum um hvort samningum yrði ekki örugglega fjölgaði mjög rækilega á þessu kjörtímabili, þetta er svo risastórt frelsis- og sjálfstæðismál og velferðarmál, og hvort ekki mætti vænta þess að þeir yrðu einhvern tímann á gildistíma þessarar fjármálaáætlunar orðnir jafn margir og þeir áttu að vera samkvæmt lögunum núna á þessu ári, 172. Hæstv. ráðherra treystir sér ekki til að gefa nein skýr svör um þetta eða staðfesta eitt eða neitt þannig að þetta er í rauninni staðan að við erum með fjármálaáætlun sem gerir bara ráð fyrir fjármögnun samninganna sem eru nú þegar í gildi þótt það séu mjög skýr bráðabirgðaákvæði í lögunum um þessa þjónustu sem kveða á um að ríkið eigi nú þegar að vera búið að fjármagna 172 samninga. Ef við grípum núna aftur niður í dóm Héraðsdóms Reykjavíkur segir þar, og þetta er mjög afdráttarlaust: „Lög nr. 38/2018 leggja ákveðnar skyldur á ríkissjóð til þess að fjármagna þessa þjónustu miðað við ákveðinn fjölda samninga á innleiðingartímabilinu.“ Þarna er sem sagt verið að vísa til bráðabirgðaákvæðis. Þetta eru skyldur sem eru lagðar á ríkissjóð og við sem förum með fjárveitingavaldið verðum auðvitað að fylgja þessum skyldum eftir í fjárlögum. Héraðsdómur heldur áfram: „Gagnvart stefnanda“ - sem sagt gagnvart manninum sem stefndi sveitarfélaginu - „má það einu gilda hvernig skiptingu kostnaðar sé háttað á milli sveitarfélaga og ríkisins og með hvaða hætti uppgjör í gegnum Jöfnunarsjóð sveitarfélaga eigi sér stað. Hvorki í ákvæði 11. gr. laga nr. 38/2018 né í öðrum ákvæðum laganna er að finna heimild til þess að binda rétt fatlaðs fólks til notendastýrðrar persónulegrar þjónustu því skilyrði að hún komi því aðeins til framkvæmda að fjárframlög berist frá ríkissjóði. Eins og áður hefur verið rakið og kemur fram í athugasemdum í frumvarpi til laganna er þessi þjónusta hugsuð í þeim tilgangi að tryggja mannréttindi þeirra fötluðu einstaklinga sem þarfnast mestrar þjónustu. Þegar svo háttar til verður að gera strangar kröfur til þess að heimild til að binda stjórnvaldsákvörðun fyrrgreindum skilyrðum styðjist við skýra og ótvíræða lagaheimild í ljósi lagaáskilnaðarreglna stjórnarskrárinnar og lögmætisreglunnar. Því er ekki fyrir að fara og verður því fallist á að sú ákvörðun stefnda að binda afgreiðslu umsóknarinnar […] því skilyrði að hlutdeild ríkisins í fjármögnun lægi fyrir eigi sér ekki lagastoð.“ Þetta eru nú bara meiri háttar tíðindi og héraðsdómur gekk meira að segja svo langt að staðfesta rétt mannsins til skaðabóta út af þessu vegna beins fjártjóns sem hann var talinn hafa orðið fyrir vegna saknæmrar og ólögmætrar háttsemi sveitarfélagsins. Þetta hefur bara verið tekið fyrir á neðsta dómstiginu og það verður mjög fróðlegt að fylgjast með hvernig þetta þróast. En ef dómurinn verður staðfestur og ef þetta verður hin endanlega niðurstaða þá hlýtur þetta að þýða að sú vanfjármögnun NPA-samninga, sem ég er núna að nota tækifærið til að tala um í umræðu um þessar lagabreytingar er varðar þessa þjónustu - hún hefur nú þegar bitnað mjög illa á fólkinu sem þarf á þessari þjónustu að halda - hlýtur nú að leggjast af þeim mun meiri þunga á sveitarfélögin og bætast þá við þann gríðarlega rekstrarhalla sem er nú þegar á þjónustu sveitarfélaga við fatlað fólk. Hv. þm. Kristrún Frostadóttir fór mjög vel yfir þetta hérna áðan. Þetta bætist þá bara ofan á þann stabba sem ríkið er alltaf að velta yfir á sveitarfélögin. Með hliðsjón af þessu öllu hlýtur maður að taka undir það sem kemur fram í nefndaráliti meiri hluta velferðarnefndar, en þar segir: „Meiri hlutinn beinir því til ráðuneytisins að það leiti leiða til að fjölga samningum svo þeir einstaklingar sem þurfa á að halda fái þjónustu við hæfi.“ Þetta eru náttúrlega orðin tóm ef því er ekki líka beint til ríkisstjórnarinnar, stjórnarmeirihlutans, oddvita þessara flokka sem ráða för, að skipta um kúrs í ríkisfjármálum, forgangsraða í þágu velferðar því að þetta er spurning um fjármagn. Þetta eru ekki bara einhverjar tæknilegar spurningar um útfærslu þess. Þetta eru fyrst og fremst spurningar um fjármagn og forgangsröðun í ríkisfjármálum, rekstri samfélags. Þetta snýst um það hvort við ætlum að fjársvelta almannaþjónustuna, fjársvelta þessa lífsnauðsynlegu þjónustu sem gefur fólki frelsi og sjálfstæði og breytir öllu fyrir það, hvort við ætlum að fjársvelta almannaþjónustuna eða reka hérna alvöruvelferðarpólitík sem við getum verið stolt af.

Virðulegur forseti. Mig langar aðeins að blanda mér í umræðuna um þessa lagabreytingu sem hér er til umræðu, breytingu á lögum um aðbúnað og hollustuhætti á vinnustað, sem er sérstaklega beint að þeim aðilum sem sinna fólki með stuðningsþarfir eða einstaklingum sem eru með svokallaða NPA-samninga. Mig langar að byrja á, eins og margir aðrir hafa gert, að fjalla á almennum nótum um þetta viðfangsefni sem við höfum verið að takast á um. Þetta hefur verið bitbein ríkis og sveitarfélaga, þetta viðfangsefni sem hefur verið kallað NPA-samningar. Við þekkjum það að málefni fatlaðra voru flutt til sveitarfélaganna árið 2011 og með þeim fylgdi fjármagn í formi heimildar til að hækka útsvar og það átti síðan að duga til að reka þennan málaflokk á þann hátt sem talið var þurfa. En síðan hefur eitt og annað gerst sem hefur orsakað það að sveitarfélög telja að það vanti upp á fjármagn til þess að geta rekið þennan málaflokk. Hér hefur verið nefnt að uppsafnaður halli sveitarfélaganna á síðustu þremur árum sé 17 milljarðar, þar af 9 milljarðar á síðasta ári. Samkvæmt þeim upplýsingum hallar verulega á sveitarfélögin hvað þennan málaflokk varðar og hann er samkvæmt þeirra upplýsingum vanfjármagnaður. Hvað er það sem hefur gert það að verkum að við upplifum að sveitarfélögin að kvarta yfir því að ná ekki endum saman hvað þetta varðar? Það bitnar auðvitað á annarri þjónustu ef það þarf að ráðstafa kannski milljörðum eins og í Reykjavík í þennan málaflokk sem ekki hefur verið fjármagnaður. Það sem gerist í framhaldi af yfirtöku sveitarfélaganna á þessum málaflokki er að lögum er breytt og það koma ný lög 2018, lög um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir. Þar er alveg tiltekið hver skylda sveitarfélaganna er. Með leyfi forseta, langaði mig aðeins að fá að lesa upp úr þessum lögum og byrja fyrst á því sem segir um markmið og skilgreiningar: „Markmið laga þessara er að fatlað fólk eigi kost á bestu þjónustu sem unnt er að veita á hverjum tíma til að koma til móts við sértækar stuðningsþarfir þess. Þjónustan skal miða að því að fatlað fólk fái nauðsynlegan stuðning til þess að það geti notið fullra mannréttinda til jafns við aðra og skapa því skilyrði til sjálfstæðs lífs á eigin forsendum. Við framkvæmd þjónustu við fatlað fólk skal virðing borin fyrir mannlegri reisn þess, sjálfræði og sjálfstæði. Þjónusta samkvæmt lögum þessum skal miðast við einstaklingsbundnar þarfir og aðstæður viðkomandi, óskir og önnur atriði sem skipta máli, svo sem kyn, kynferði, aldur, þjóðernisuppruna, trúarbrögð o.fl. Við framkvæmd laga þessara skal framfylgt þeim alþjóðlegu skuldbindingum sem íslensk stjórnvöld hafa gengist undir, einkum samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Þá skulu stjórnvöld tryggja að fatlað fólk, þ.m.t. hagsmunasamtök þess, hafi áhrif á stefnumörkun og ákvarðanir er varða málefni þess. Skal ákvarðanataka byggjast á viðeigandi aðlögun þar sem aðgerða er þörf svo að fatlað fólk fái notið réttinda sinna. Þegar fötluð börn og fjölskyldur þeirra eiga í hlut skal einnig framfylgja barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna lögum samkvæmt.“ Nú háttar þannig til að ekki er búið að innleiða barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna hjá velflestum sveitarfélögum á Íslandi og ég veit að nokkur sveitarfélög, þar með talið Reykjanesbær, eru í svokölluðu innleiðingarferli. Síðan segir þarna í 1. gr. að haft skuli samráð við hagsmunasamtök þeirra sem gæta hagsmuna þessara einstaklinga. Mig langar í því sambandi að nefna NPA-miðstöðina sem eru nú hagsmunasamtök þeirra sem eru fatlaðir og njóta þessarar þjónustu. Í umsögn þeirra er m.a. tekið fram að við þessa frumvarpsgerð hafi ekkert samráð verið haft við þau. Mér þykir það vera sérstakt þegar það er tiltekið í lögum að samráð skuli haft við hagsmunasamtök. Síðan segir áfram í þessum lögum, með leyfi forseta, í 5. gr.: „Sveitarfélög bera ábyrgð á skipulagi og framkvæmd þjónustu við fatlað fólk, þ.m.t. gæðum þjónustunnar, hvort sem hún er veitt af hálfu starfsmanna sveitarfélags eða af einkaaðilum samkvæmt samningi þar um, sbr. 7. gr., sem og kostnaði vegna hennar samkvæmt lögum þessum nema annað sé tekið fram eða leiði af öðrum lögum. Enn fremur skulu sveitarfélögin hafa innra eftirlit með framkvæmd þjónustunnar, þar á meðal með framkvæmd samninga sem sveitarfélögin gera við þjónustu- eða rekstraraðila um þjónustuna, sbr. 7. gr. Um samvinnu sveitarfélaga vegna verkefna samkvæmt lögum þessum fer eftir ákvæðum sveitarstjórnarlaga og lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga. Í stað staðfestingar ráðuneytis sveitarstjórnarmála á samningi skal fá staðfestingu ráðuneytis sem fer með málefni fatlaðs fólks, sem skal kynnt hinu fyrrnefnda.“ Skylda sveitarfélaga er samkvæmt 5. gr., í mínum huga, alveg ótvíræð. Þeim ber að veita slíka samninga. En síðan segir í þessum lögum í ákvæði til bráðabirgða: „Til þess að auka val fatlaðs fólks um þjónustu og fyrirkomulag stuðnings skulu sveitarfélög vinna að innleiðingu notendastýrðrar persónulegrar aðstoðar í samræmi við 11. gr. á tímabilinu 2018–2022. Á innleiðingartímabilinu veitir ríkissjóður framlag til eftirfarandi fjölda samninga um notendastýrða persónulega aðstoð sem skal ráðstafað í gegnum Jöfnunarsjóð sveitarfélaga sem tiltekinni hlutdeild af fjárhæð samninga, á grundvelli umsókna frá sveitarfélögum.“ Síðan kemur upptalning á því hversu mörg framlög sveitarfélög leggja til eða hversu mikla fjármuni á þessu aðlögunartímabili frá 2018–2022. Ég var ekki búinn að leggja þetta saman en mér sýnist þetta geta verið einir 700 samningar á þessu aðlögunartímabili, þar af eru 172 samningar á árinu 2022, en samkvæmt þeim upplýsingum sem hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson lagði hér á borðið áðan eru samningarnir ekki nema 80 eða 90. Miðað við það er því ekki verið að standa við þær skuldbindingar sem fólust í þessu ákvæði til bráðabirgða um framlag ríkisins til gerðar þessara samninga eins og samþykkt var í lögum frá 2018. Það er enn þá verið að rífast um þetta. En ég vil bara vekja athygli á því að þetta ákvæði er til bráðabirgða. Hvað gerist eftir árið 2022? Í ákvæðinu er ekki talað um hversu hátt hlutfall ríkið leggur í þetta heldur bara tiltekna upphæð. Það hefur verið þannig að sveitarfélögin hafa verið að borga 75% og ríkið 25%. Hvað gerist svo eftir 2022? Hvernig verður þetta þá? Þá eiga sveitarfélögin alfarið að greiða þessa samninga. Þá spyr maður, í ljósi þess hversu kostnaðarsamir þeir geta verið fyrir sveitarfélögin: Á að leggja sveitarfélögunum til einhverja fjármuni til að hægt sé að halda áfram að gera slíka samninga? Það hefur komið í ljós að þessir samningar eru e.t.v. það besta sem gerst hefur í málefnum fatlaðs fólks á Íslandi. Staðan er bara þannig að þessi lög eru, held ég, það besta sem gert hefur verið til stuðnings fötluðu fólki á Íslandi. Það sem er í grunninn það fallega við þessa samninga er að þarna erum við að vinna að sjálfstæði og sjálfræði þessara einstaklinga, gera þeim kleift að njóta þess sem við hin getum notið; eðlilegs lífs, að geta farið í bíó og farið út að borða eða skroppið til útlanda eða gert það sem það lystir, horft á Netflix á kvöldin eða bara gert hvað eina sem það lystir, alveg eins og við hin. Það er tilgangur þessara laga að auka sjálfstæði þessara einstaklinga og það finnst mér vera það fallega við þetta. En nóg um það. Við erum núna að ræða stöðu þeirra sem taka að sér að sinna þeim einstaklingum sem eru með NPA-samninga, starfsmennina. Við erum að tala um lög um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, vinnutíma starfsmanna sem veita notendastýrða persónulega aðstoð. Þarna er verið að setja fram tiltekin atriði sem eru þess eðlis að verið er að veita undanþágur frá vinnutíma sem hefur verið lögfestur, sem er m.a. 11 tíma hvíld á sólarhring. Þannig hefur það verið í kjarasamningum núna undangengin ár og það er talið lögbrot sé farið niður fyrir átta tíma í hvíld nema sérstakar aðstæður geri það að verkum að fólk þurfi að vera á vinnustað, t.d. ef það verður eldsvoði eða eitthvað slíkt. Þarna er verið að lögfesta annars konar fyrirkomulag vegna þeirra einstaklinga sem þurfa að nýta sér NPA-samninga. Ég held að við getum öll verið sammála því að það sé rétt að veita slíkar undantekningar og þessi breyting fjallar um að það megi í vissum tilfellum heimila að vinnutími geti varað samfellt í 48 klukkustundir, þó með ákveðnum undantekningum sem ég ætla ekki að eyða tíma í að fara yfir hér. Samkvæmt umsögnum eru flestir sáttir við þetta. En mig langar kannski bara að grípa ofan í umsögn þess aðila sem ég tel að sé hagsmunaaðili fyrir þennan hóp, sem er NPA-miðstöðin sem hefur verið að vitna í sérkjarasamninga sem ég hef nú ekki séð. Ég fann sérkjarasamninga milli Eflingar og síðan þessarar NPA-miðstöðvar sem ég gat ekki séð að fælu í sér undantekningar frá 11 tíma hvíldinni. En nóg um það. Það er verið að tala um eitthvað sem heitir hvíldarvaktir. Það byggir á því að þú getur unnið í sólarhring en hafir aðstöðu til að hvíla þig á meðan viðkomandi einstaklingur sefur. Vaktin geti staðið í sólarhring en viðkomandi hefur möguleika til að hvílast einhvern hluta af vaktinni. Þetta getur verið ágætlega ásættanlegt. En þetta þýðir, eins og hefur verið nefnt hér í pontu, að viðkomandi fyllir vinnuskyldu sína yfir mánuðinn á sex vöktum. Venjulegur einstaklingur sem vinnur rútínuvinnu frá 9–5 skilar 21,67 dögum á mánuði að meðaltali þannig að þessi einstaklingur sem fer í þetta svokallaða hvíldarvaktafyrirkomulag skilar í raun og veru sinni vinnuskyldu á sex sólarhringum. Ég tala nú ekki um ef þetta verða 48 tímar. Ef það gerist það oft þá er hann í raun og veru búinn að skila sínum vinnutíma með þremur slíkum vöktum. Þetta er eitthvað sem þarf að vanda vel því að þetta er ekki bara spurning um að festa í sessi eitthvert fyrirkomulag sem skyldar vinnandi fólk til að vinna svona langar vaktir heldur getur það bara orkað tvímælis, það getur gert það að verkum að fólk verður þreytt í starfi sínu og sinnir því ekki eins vel og það getur orsakað árekstra milli einstaklinga og líka ef fólk er komið á þann stað að það nær kannski ekki að sofa á þessum hvíldartímabilum. Þetta er auðvitað vandmeðfarið. Ég á sjálfur svolítið erfitt með það, þar sem ég kem úr þeim geira sem hefur haft með kjarasamninga að gera, að gera miklar undanþágur frá lögbundnum réttindum, samningsbundnum rétti sem hefur verið unnið að í áratugi. En ég hef vissulega skilning á aðstæðum þeirra sem þurfa á þessari þjónustu að halda. Síðan finnst mér líka spurning um það hverjir gera slíka samninga. Við þekkjum hvernig þetta gerist á markaði. Það er vinnuveitandi og launþegi í gegnum sín félög, annaðhvort samtök fyrirtækja eða samtök launþega, sem gera slíka samninga. En þetta er annars eðlis. Einhvern veginn finnst mér það þurfa að vera með þeim hætti að allir slíkir hlutir séu skrifaðir inn í kjarasamninga. Það liggi fyrir í kjarasamningum hvers konar vaktir séu heimilar og hvað sé borgað fyrir þær. Ég myndi leggja til að NPA-miðstöðin, í samráði við stéttarfélögin, myndi setjast yfir þetta og reyna að komast að einhverri niðurstöðu. NPA-miðstöðin bendir á að með þessu fyrirkomulagi sem þarna er verið að tala um og undanþágunum, þessu 48 klukkustunda fyrirkomulagi, sé í raun og veru verið að þrengja þennan rétt sem hvíldarvaktirnar geta boðið upp á. Og eins og NPA-miðstöðin tiltekur þá geta þessar hvíldarvaktir verið samliggjandi, kannski vegna einhverra aðstæðna, ferðalags eða einhvers slíks. En ég er ekki alveg viss um það að við eigum að niðurnjörva þetta svona. Ég held að við þurfum alltaf frelsi. Við þurfum að leyfa þeim hagsmunaaðilum sem eru sitt hvorum megin við borðið að fá að finna út úr þessu. Mér finnst bara eðlilegt að þeir sem starfa við þetta eigi að geta samið um sinn vinnutíma án þess að það sé endilega niðurnjörvað í lög. Það ætti að gerast í gegnum kjarasamninga eða sérkjarasamninga sem hægt er að gera um slíka hluti. Það sem mér finnst auðvitað bara rétt og gaman að sjá er að við erum á réttri leið með þetta. En við erum auðvitað bara svekkt yfir að þessi málaflokkur sé ekki nægjanlega vel fjármagnaður.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar í fjarveru hv. þm. Birgis Þórarinssonar sem er framsögumaður. Hér er verið að ræða lög um almannavarnir og það er reyndar orðið svolítið síðan hv. allsherjar- og menntamálanefnd afgreiddi þetta mál frá sér en það var 8. apríl sl., en málið hafði alls verið tekið fyrir á níu fundum nefndarinnar. Borist hafði fjöldi umsagna og nefndin tók við töluverðu af gestum til að fara yfir þær umsagnir. Með frumvarpinu er lagt til að skerpt verði á hugtökum á sviði almannavarna til að skilgreina nánar hvenær valdheimildir eru virkjaðar, að bráðabirgðaákvæði um borgaralega skyldu starfsmanna opinberra aðila verði varanleg heimild, það var lagt til í upphaflegu frumvarpi, og að færa lögreglustjórum í héraði beina aðkomu að gerð viðbragðsáætlana og hættumats ásamt því að leggja niður rannsóknarnefnd almannavarna og í hennar stað komi þverskipt kerfi við rýni að afléttu almannavarnastigi. Almennt var samhljómur meðal umsagnaraðila um að frumvarpið væri til bóta og með því væru gerðar breytingar sem endurspegla hvernig almannavarnir starfa í reynd. Jafnframt lögðu umsagnaraðilar áherslu á að lög um almannavarnir sættu heildarendurskoðun eins og ráðuneytið hefur boðað og yrði það gert í víðtæku samráði. Nefndin beinir því til ráðuneytisins að við fyrirhugaða heildarendurskoðun laganna verði hafðar til hliðsjónar þær ábendingar sem bárust við meðferð þessa máls en ekki var tilefni til að bregðast við nú. Má þar til að mynda nefna þau sjónarmið hvort rétt sé að hafa skilgreiningu á almannavarnastigi í lögum frekar en í reglugerð. Í frumvarpinu var tekið á valdsviði sveitarstjórna og almannavarnanefnda í 7. og 10. gr. Nefndin áréttar að með frumvarpinu er ekki verið að breyta neinu í lögum um almannavarnir er snertir sveitarstjórnirnar beint. Ætlunin sé fyrst og fremst að skerpa á ábyrgð lögreglustjóra sem á sæti í almannavarnanefnd með fulltrúum sveitarfélaganna, það er skv. 9. gr. laganna, og fela honum að bera ábyrgð á þessu verkefni með sveitarstjórnunum. Í frumvarpinu er líka fjallað um aðstoð erlends hjálparliðs og norrænt samstarf um almannavarnir og við umfjöllun málsins kom fram fyrir nefndinni mikilvægi þess að með frumvarpinu sé verið að bæta þessu ákvæði við lögin, þ.e. móttöku erlends hjálparliðs vegna almannavarnaástands. Nefndin tekur undir þetta sjónarmið og mikilvægi þess að ef til þess kemur sé ferlið skilvirkt og hægt sé að bregðast hratt og örugglega við. Í tilefni af samþykkt Norðurlandaráðs í mars 2020 um tilmæli, þar sem ríkisstjórnir Norðurlandanna eru hvattar til að fylgja eftir tillögum í svokallaðri Enestam-skýrslu, leggur nefndin til að sérstaklega verði horft til þeirrar skýrslu við heildarendurskoðun á almannavarnalögum. Nefndinni barst minnisblað frá ráðuneytinu þar sem farið var yfir hagsamstarf Norðurlanda um almannavarnir og annað alþjóðasamstarf sem er í gangi hvað almannavarnir varðar. Nefndin leggur til nokkrar breytingartillögur sem ítarlega er farið yfir í nefndarálitinu og ég ætla að tæpa á þeim. Það er aðkoma lögreglustjóra þegar ríkislögreglustjóri lýsir yfir almannavarnastig, í 1. gr. frumvarpsins. Á grundvelli umsagnar lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu og lögreglustjórans á Norðurlandi eystra er lagt til að bætt verði við ákvæðið að þegar ríkislögreglustjóri lýsir yfir almannavarnastigi sé það gert í samráði við viðkomandi lögreglustjóra ef unnt er og er það til samræmis núgildandi framkvæmd. Í minnisblaði frá dómsmálaráðuneytinu, sem nefndinni barst í kjölfar umsagnanna, er tekið undir þessa breytingu. Þá er gerð breyting varðandi forstjóra Veðurstofu Íslands í almannavarnaráði. Það er í samræmi við ábendingu í umsögn Veðurstofu Íslands. Þá er lagt til að vísað sé til forstjóra Veðurstofunnar í stað veðurstofustjóra. Töluvert var fjallað um það sem fyrir lá í frumvarpinu um varanlega lögfestingu heimildarákvæðis um borgaralega skyldu opinberra aðila, það var 12. gr. Í frumvarpinu var lagt til að lögfesta þessa skyldu og þetta eru í raun ákvæði sem komu hér inn í svokölluðum Covid-aðgerðum eða Covid-pakka þegar fallist var á að það væri borgaraleg skylda opinberra starfsmanna að bregðast við og ganga í þau störf sem nauðsynlegt væri á hættustund. Fram komu töluvert margar umsagnir um þetta ákvæði og sjónarmið voru ólík. Annars vegar voru umsagnir á þann veg að það hefði nýst vel á meðan heimsfaraldur Covid-19 gekk yfir en hins vegar kom fram gagnrýni á það hvernig ákvæðinu hafði verið beitt í vissum tilvikum auk þess sem orðalag ákvæðisins væri allt of opið. Í minnisblaði dómsmálaráðuneytisins til nefndarinnar kemur fram að rétt þyki að falla frá þessari tillögu í frumvarpinu, þ.e. um varanlega lögfestingu umrædds heimildarákvæðis, og taka það til ítarlegri skoðunar við heildarendurskoðun laganna. Nefndin tekur undir þetta með ráðuneytinu og leggur þar af leiðandi til að 12. gr. frumvarpsins falli brott auk þess sem orðalag 11. gr. frumvarpsins verði uppfært til samræmis við þá breytingu. Nefndin áréttar mikilvægi þess að við mögulega lögfestingu ákvæðisins verði unnið í breiðu samráði við helstu aðila í ljósi þeirra umsagna sem liggja fyrir við þessa vinnslu. Þá var fjallað um fjarskipti og aðgang almannavarna og viðbragðsaðila að öruggu fjarskiptaneti, í 8. og 19. gr. frumvarpsins, og í minnisblaði dómsmálaráðuneytisins er tekið undir ábendingar í umsögn ríkislögreglustjóra þar sem lagðar eru til breytingar á ákvæði um samhæfingar- og stjórnstöð í lögum um almannavarnir sem fjalla um fjarskipti og aðgang almannavarna og viðbragðsaðila að öruggum fjarskiptanetum. Með breytingu á 12. gr. laganna er ætlunin að skýra orðalagið, svo ekki fari á milli mála að um er að ræða neyðar- og öryggisfjarskiptakerfi en ekki almenn fjarskiptakerfi og að viðbragðsaðilar hafi aðgang að því. Með breytingu á reglugerðarheimild í 34. gr. er lagt til að ráðherra hafi heimild til að útfæra nánar tilhögun neyðar- og öryggisfjarskiptakerfisins í reglugerð. Leggur nefndin til breytingu þess efnis. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem ég hef hér tæpt á en farið er ítarlega yfir í nefndarálitinu. Undir nefndarálitið skrifa, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Birgir Þórarinsson, Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir, Jódís Skúladóttir, Jóhann Friðrik Friðriksson, Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir og Logi Einarsson. Áheyrnarfulltrúi okkar, Sigmar Guðmundsson, er samþykkur áliti þessu. Mig langar að bæta aðeins við þessa umfjöllun um rannsóknarnefnd um almannavarnir sem samkvæmt því sem fyrir liggur hér, ef þetta verður samþykkt, verður lögð niður. Þetta frumvarp hafði verið lagt fram áður í sambærilegri mynd, þ.e. áður hafði verið gerð tillaga um að fella rannsóknarnefndina niður. Á þeim tímapunkti, þ.e. á síðasta þingi, komu inn athugasemdir við það og svolítil umræða spannst. Rannsóknarnefndin mætti ekki til okkar á fund núna en gaf til kynna að umsögn hennar um fyrra frumvarp lægi fyrir. Þetta var töluvert rætt og við nýttum tækifærið til að spyrja umsagnaraðila út í þetta mál. Flestir virðast vera á þeirri skoðun að því miður hafi það fyrirkomulag sem uppi var áður ekki gengið upp og því sé skynsamlegra að fella það niður, þ.e., eins og hér segir, að það sé einhvers konar þrepaskipt kerfi við rýni þegar afléttingu almannavarnastigs er aflétt. Ég vil nefna það hér - ekki er fjallað um þetta í nefndaráliti heldur er þetta kannski meira skoðun mín sem formanns og endurspeglar þá umræðu sem átti sér stað - að tækifæri sé til þess fyrir okkur hér í þinginu, og við höfum eftirlitshlutverk, að velta rannsóknarnefndum fyrir okkur. Eftir óveður í desember 2019, ég held að ég muni það rétt, var kallað eftir skýrslu og þá brást ríkisstjórnin þannig við að hópur var settur á laggirnar og farið var yfir það mál. Hingað kom skýrsla og var umræða var um hana í þinginu. Ég held að ágætlega fari á því að við veltum því upp að þegar um stærri mál er að ræða. Ég ítreka það sem ég sagði hér áðan og vísaði í í nefndarálitinu að nefndin er sammála um mikilvægi þess að ráðist sé í heildarendurskoðun almannavarnalaganna allra og tóku flestir umsagnaraðilar undir mikilvægi þess. Þá er kannski líka tækifæri til að velta frekar fyrir sér rannsóknarnefndum eða skoðunum á stærri viðburðum er varða almannavarnastig. Mig langar líka að bæta við þetta nauðsyn þess að við séum í samstarfi við nágrannaþjóðir okkar varðandi almannavarnamál. Hingað til hafa almannavarnastig kannski verið meira staðbundin, tengd hættu á ákveðnum stað. Nú höfum við upplifað heimsfaraldur sem reið yfir allan heiminn og þar vorum við stöðugt í einhvers konar almannavarnaástandi. En það er svo margt sem getur komið upp og haft áhrif. Við sjáum það til að mynda á Norðurlöndunum og hefur verið lögð á það áhersla innan Norðurlandaráðs, í þeirri skýrslu sem ég nefndi hér, að skoða samstarf Norðurlandanna á sviði almannavarna. Ég sé mikil tækifæri í því og tel það í raun mjög mikilvægt fyrir litla, herlausa þjóð í Norður-Atlantshafi að eiga gott samstarf við Norðurlöndin. Það er líka oft þannig að aðbúnaður þeirra, innviðir - og ég er sérstaklega að vísa hér í herinn - getur skipt mjög miklu máli þegar verið er að vinna með almannavarnaástand. Við vitum að á síðustu áratugum hefur hugsunargangurinn varðandi herþjónustu ekki síst snúið að alls konar ástandi sem upp kann að koma í þessum ríkjum er varðar almannavarnaástand. Akkúrat núna glímum við að vísu við stríð í Evrópu, eitthvað sem fáir áttu von á að myndi brjótast út með þeim hætti sem raunin varð. Ég vil bara nefna það í þessu samhengi að þetta er öryggismál í víðum skilningi.

Herra forseti. Mig langar að byrja á því að þakka hv. þingmanni og formanni allsherjar- og menntamálanefndar fyrir ekki bara góða framsögu eins og við gerum hér oft heldur líka fyrir það að vinna þetta ákveðna frumvarp vel í gegnum nefndina og taka á þeim ágreiningsatriðum, laga þau sem gerir það að verkum að þetta frumvarp er nú vonandi komið nægilega langt til þess að við getum klárað það hér á næstu dögum í afgreiðslu þingsins. Hafandi starfað fyrst sem sjálfboðaliði við almannavarnir hér á landi og eins verið tengdur almannavarnaviðbragði í öðrum löndum, þá tel ég að það sem er í þessu frumvarpi sé allt til hins góða. Það er verið að skýra ákveðna hluti eins og almannavarnastigin, það er verið að skilgreina þessa hluti betur. Þetta eru hlutir sem við í dag vinnum eftir en það að setja lagalegan ramma í kringum þá skiptir virkilega miklu máli. Það er að sjálfsögðu aðeins verið að laga til, eins og almannavarnaráðið og allt það, og það er náttúrlega hið besta mál. Einnig er verið að uppfæra nöfn á stofnunum og félagasamtökum og gætum við þurft að vera í endalausri slíkri vinnu. En það sem mér þykir vera stærsti punkturinn hérna og mig langaði að tala aðeins um, það er c-liður 19. gr. frumvarpsins þar sem segir, með leyfi forseta: „Ráðherra er heimilt að setja reglugerð um móttöku erlends hjálparliðs, þ.m.t. um tímabundin starfsleyfi fyrir erlent fagfólk, um undanþágur frá ákvæðum laga sem tefja eða takmarka möguleika á innflutningi dýra og búnaðar sem nota þarf við hjálparstörf og undanþágur frá aðflutningsgjöldum vegna tímabundins innflutnings.“ Þetta er atriði sem við sem höfum tekið þátt í alþjóðlegu samstarfi erum búin að vera að berjast fyrir í 17 ár. Fyrir um 17 árum síðan var haldin norræn björgunarráðstefna á Íslandi, svokölluð NORDRED-ráðstefna. Þar kom Dani sem var yfir hjálparstofnun eða samhæfingarstofnun Sameinuðu þjóðanna í mannúðarstörfum og hélt fyrirlestur sem hann kallaði „Erum við of stolt til að biðja um hjálp?“, og á 20 mínútum fór hann í gegnum öll Norðurlöndin og setti fram sviðsmyndir sem var mjög auðvelt að reikna með að myndu raungerast í þessum löndum og benti á að viðbragðskerfi landanna, allra þessara mismunandi Norðurlanda, gæti ekki ráðið við þetta. Íslenska dæmið sem hann nefndi og ráðstefnan sjálf var haldin í kringum var: Hvað gerist ef það kviknar í skemmtiferðaskipi við strendur Íslands? Ég man ekki hver talan er núna en á þeim tíma höfðum við átta sjúkrarúm fyrir fólk með brunasár. Miðað við fjölda rúma á bráðamóttökum, hvernig hún hefur verið lækkuð á undanförnum tíu árum, þá hef ég trú á því að þessi tala hafi ekki hækkað á þessum tíma. Með öðrum orðum, ef það kviknar í skemmtiferðaskipi við strendur Íslands þá þurfum við að setja upp loftbrú með sjúklinga til Norðurlanda og annarra nágrannalanda. Þetta hefur verið æft innan almannavarna, og það þarf ekki einu sinni að vera skemmtiferðaskip. Flugslys, jafnvel stórt rútuslys og við ráðum ekki við það hér á landi. Þetta er möguleiki sem á eftir að gerast. En það sem við höfum líka varað við og talað um mjög lengi, er að ef hér verða eldgos eða jarðskjálftar af þeirri stærðargráðu að við þurfum að kalla eftir alþjóðlegri aðstoð, hvort sem hún kemur frá Norðurlöndum, Evrópusambandinu eða í gegnum Sameinuðu þjóðirnar, að þá hefur okkar kerfi verið þannig að t.d. þær björgunarsveitir sem hingað kæmu, rústabjörgunarsveitir, og ég var nú stjórnandi íslensku alþjóðasveitarinnar, gætu í dag ekki komið með leitarhunda, gætu ekki komið með lækna, gætu ekki komið með hjúkrunarfólk vegna þess að við getum ekki veitt þeim, fyrr en þessi lög eru komin, leyfi til að koma hundunum inn í landið og veitt hjúkrunarfólkinu og læknunum leyfi til að starfa hér tímabundið. Ég fór til Japan árið 2011 þegar jarðskjálftinn mikli og flóðbylgjan dundu yfir. Þar þurftu þau einmitt í fyrsta skipti að taka á móti aðstoð og þau voru ekki undirbúin undir það. Eitt af því fyrsta sem þau gerðu eftir jarðskjálftana, þegar flóðbylgjan og viðbragðið við henni hafði sjatnað svolítið, var að læra af þessu og búa til regluverkið og allt í kringum það hvernig ætti að taka á móti aðstoð. Að sjálfsögðu getum við á Íslandi alltaf notað gamla góða „þetta reddast“. En því miður þá reddast það ekki ef við höfum ekki lagastoð fyrir því. Ég veit því að þessi ákveðna málsgrein á eftir að skipta sköpum þegar við lendum í slæmum hamförum. Þótt við hefðum verið ósammála um allt annað þá hefði þessi málsgrein þurft að fara inn vegna þess að við vitum aldrei hvenær þær hamfarir gerast þar sem við þurfum að biðja um aðstoð. Mig langaði líka að nefna, af því að hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir nefndi rýnina og rannsóknarnefnd almannavarna eins og hún var sett upp í gömlu lögunum, þar sem ekki var til neitt fjármagn til að fjármagna rannsóknir, að ég tel að það sé betra að við séum að setja þetta regluverk á þennan máta. Eins og hv. þingmaður benti á þá köllum við hér innan Alþingis á rannsóknarskýrslur fyrir þær stóru hamfarir sem slíkrar vinnu þarfnast, og þá er passað að við setjum fjármagn í þá rýni. En það er líka mikilvægt, eftir að almannavarnastigi hefur verið aflétt, að þessir rýnifundir séu haldnir eins og sagt er í frumvarpinu. Ég man eftir mjög stórri æfingu í Keflavík þar sem haldinn var rýnifundur. Hann fólst í því að þáverandi sýslumaður stóð upp fyrir framan alla viðbragðsaðila og sagði: „Þetta var góð æfing. Takk fyrir kærlega. Bless.“ Það var nú öll rýnin sem gerðist. Það skilyrði að rita skuli fundargerð og ýmislegt annað, við skulum orða það þannig að viðkomandi hefði þá ekki komist upp með þá rýni. Það er von mín að við getum sammælst um það úr öllum flokkum að koma þessu frumvarpi hratt og vel áfram. Það er gott að stærsta ágreiningsatriðið var sett á ís, það er að segja tekið út núna, og ég hvet hv. allsherjar- og menntamálanefnd að vinna með hæstv. dómsmálaráðherra í að byrja þá heildarendurskoðun sem við vitum að við þurfum að gera. Hún tekur tíma og við þurfum að vinna í henni. En þetta er mikilvægt skref í rétta átt og því mun ég styðja það.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir ágæta framsögu, hún fór mjög vel yfir nefndarálitið og umfjöllun nefndarinnar. Þetta hefur verið fróðlegt fyrir mig sem kannski áttaði mig ekki á hversu flókið þetta fyrirkomulag væri og mikilvægt að allir hnútar væru rétt hnýttir þannig að hægt sé að bregðast hratt við. Við búum auðvitað við mjög dramatískar aðstæður og náttúruöflin geta leikið okkur grátt eins og við sjáum. Með samtakamætti og tækninni höfum við náð að yfirvinna það og í besta falli getum við komið í veg fyrir hamfarir og stórslys. Við erum reglulega minnt á þetta með óveðri eða aurskriðum, eldgosum, snjóflóðum og hvað þetta allt heitir. Ég get ekki státað mig af því eða sagt frá því að ég hafi yfirgripsmikla þekkingu eða aðkomu að björgunarmálum hér, og hvað þá erlendis, eins og hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson hefur. En það hefur vissulega verið gagnlegt að hafa fólk í nefndinni sem hefur þessa þekkingu og hefur getað aðstoðað okkur og bent á sjónarmið og tekið undir með gestum og umsagnaraðilum. Eitt af því er auðvitað það sem hv. þingmaður nefndi í ræðu sinni áðan, það þarf að vera mögulegt að fá erlenda aðstoð, tækjabúnað og fjórfætt kvikindi líka án þess að það stoppi allt á landamærum. Ég tek jafnframt undir það með hv. formanni nefndarinnar að við getum og eigum að reiða okkur á okkar næstu nágranna sem búa yfir meiri mannafla - kannski ekki næstu nágranna en nágranna okkar í Skandinavíu, þannig að ég tek undir það. Ég kom fyrst og fremst hingað upp til að ræða tvö atriði. Í fyrsta lagi virðist mér eins og að það séu engar stórkostlegar eðlisbreytingar sem muni fylgja í kjölfar þessara frumvarpa. Mér virtist a.m.k. eins og það væri miklu meira verið að sníða frumvarpið að því viðbragði og því verklagi sem er að einhverju leyti viðhaft núna, gera það skýrara og skilvirkara. Það kann að vera misskilningur en mér finnst að það hafi verið stefið hjá mörgum. En nánast allir sem komu fyrir nefndina og sendu inn umsagnir ræddu það að mjög mikilvægt væri að ráðast í þessa heildarendurskoðun. Ég vil bara taka undir með þeim sem hafa sagt að það er ekki eftir neinu að bíða. Við þurfum auðvitað að gefa okkur góðan tíma í það en það er eðlilegt að hefjast handa sem fyrst. Í öðru lagi var eitt risastórt mál í þessu frumvarpi sem sátt náðist um að taka út, sem betur fer, og það eru breytingar á 12. gr., er varðar borgaralega skyldu opinberra aðila. Nú er ég ekki að gera lítið úr því að sveigjanleiki kann að vera mjög nauðsynlegur þegar viðbrögð þurfa að vera snögg og almennt held ég að einstaklingar séu þannig gerðir að á vályndum tímum og við mannskæð atvik þá hlaupi þeir í flest verk. En það verður auðvitað að gæta hófs og þessar tímabundnu heimildir sem voru settar inn og notaðar í Covid gerðu það að verkum að verið var að nýta þetta í full tvö ár. Við vitum það hins vegar öll að faraldurinn átti sínar hæðir og lægðir og kannski var ekki alltaf jafn nauðsynlegt að nýta þessar heimildir. Við fengum svo sem ekki mörg dæmi frá gestum um að þetta hefði verið stórkostlega misnotað en þó var það nefnt sérstaklega frá talsmönnum opinberu stéttarfélaganna að misbrestur hafi verið þar á. Það vantaði t.d. ýmislegt sem tryggir að fólk sem þarf að vinna allt annars konar vinnutíma, jafnvel um helgar eða lengra fram eftir á kvöldin, eða eins og kennarar lengra fram á sumarið og annað, fái þann tíma bættan. Það er lágmark að fólki sé bættur sá vinnutími sem þetta hefur í för með sér. Ég held að þetta sé eitt af því sem þarf að skoða og taka fyrir í heildarendurskoðuninni. En ég ítreka að það þarf að gera það í mjög góðri samvinnu og sátt við opinbera vinnumarkaðinn. Annars mun þetta ekki ganga upp. Ég get bara lýst aftur ánægju minni með að það skapaðist strax, fannst mér, skilningur á því hjá nefndarfólki að mögulega þyrfti að víkja þessu til hliðar og enn betra að dómsmálaráðherra hafi verið sama sinnis og þetta hafi verið lagt til hliðar í bili. En ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta frumvarp. Þetta er gott mál og hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson hvatti okkur til að vinna hratt og örugglega. Við erum búin að vinna þetta mjög nákvæmlega og höfum tekið okkur tíma í þetta. En mér sýnist nú fljótlega koma að leiðarlokum og ég sé ekkert benda til annars en að þetta verði samþykkt í mjög góðri sátt.

Herra forseti. Ég ætla að hafa fáein orð um þetta frumvarp um breytingar á lögum um almannavarnir sem hér er til umræðu og vil þakka þeim hv. þingmönnum sem tóku til máls á undan mér og vil þakka sérstaklega hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur, formanni nefndarinnar, fyrir hennar störf í nefndinni. Ég tek undir það sem hv. þm. Logi Einarsson sagði hér rétt áðan, að fyrir mann sem hefur hvergi starfað í þessu almannavarnakerfi heldur meira séð það utan frá og auðvitað margoft fjallað um það á vettvangi fjölmiðla frá ýmsum hliðum þá var það lærdómsríkt að taka þátt í þessu starfi, bæði til að fara í gegnum þetta í heild sinni og svo líka að reyna að læra af öðrum nefndarmönnum sem höfðu sumir hverjir talsverða reynslu af því að vinna inni í þessu kerfi. Ég segi það sama og aðrir hér á undan mér. Það var mikið rætt í nefndinni að það þyrfti að skoða lögin í heild sinni, fara í gegnum einhvers konar heildaruppstokkun og skoðun á þeim. Þetta kom svolítið skýrt fram í umsögnum og í gestakomum hjá okkur í allsherjar- og menntamálanefnd. Það segir manni auðvitað að það er mikil þörf á því að gera það og ég hef þá trú að menn hljóti nú að einhenda sér í það verk. Við höfum örugglega öll svolitlar skoðanir á því hvernig kerfið eigi að vera og örugglega misjafnar skoðanir en við erum öll hjartanlega sammála um að það þarf að vera öflugt, sterkt, skilvirkt og lagaramminn í kringum það og regluverkið allt þarf að vera öruggt fyrir þá sem starfa í því og náttúrlega þjóna þeim tilgangi að bjarga og hjálpa fólki í neyð, en einnig að t.d. réttarstaða fólks sem vinnur í þessu kerfi sé tryggð. Núna, eins og fram hefur komið í þessum umræðum og fyrir nefndinni, er kannski með þessum breytingum að einhverju leyti verið að lögfesta verklag sem hefur verið viðhaft en ekki verið bundið í lög. Það er verið að skerpa á skilgreiningum ýmiss konar og færa til þess horfs sem samræmist verklaginu eins og það er í dag. Það er auðvitað bara mjög fínt, þessi lög sem eru í gildi eru frá 2018. Það er augljóst, og við þurfum auðvitað ekkert að hafa neitt sérstaklega mörg orð um það en samt gott að rifja það upp, að það hefur reynt mjög mikið á lögin á síðustu árum. Við búum í þannig landi að reglulega reynir á almannavarnakerfið okkar. Við getum nefnt fárviðrið í desember 2019. Þar fór raforkukerfið okkar, ja, ég segi ekki á hliðina, en flutningskerfið og dreifikerfið laskaðist verulega með tilheyrandi skaða fyrir fólk og byggðarlög og fyrirtæki, mikið öryggisleysi sem skapaðist þarna um tíma og alvarlegt ástand. Það voru heilu byggðarlögin án rafmagns og þurfti varðskip til að tryggja rafmagn fyrir íbúa á tímabili. Það varð eitt dauðsfall, dýr drápust og eignatjónið var alveg gríðarlegt. Þarna reyndi mikið á þetta kerfi okkar í mjög víðum skilningi og nánast um landið allt á sama tíma. Og svo maður rifji aðeins upp úr fréttum þá var farið í það að reyna að rýna það sem fór aflaga og reynt að bregðast við með úrbótum og það var fundið út úr því að ráðast þyrfti í ríflega 100 aðgerðir, sem fram komu í sérstakri eftirfylgniskýrslu um þetta allt. Þetta er allt saman gert til þess að reyna að læra af atburðum, sem er auðvitað gríðarlega mikilvægt í þessu. Í þeirri eftirfylgniskýrslu kom fram að skoða þyrfti betur með úrbætur á varaafli, gera þyrfti raforku- og fjarskiptakerfi áreiðanlegri, skilgreina hlutverk og mönnun fyrirtækja og stofnana, efla almannavarnakerfið, samræma skipulag innviða, flýta jarðstrengjavæðingu, eins og ég nefndi með varaaflið, og svo þurfti meira að segja að laga sjóvarnargarða á Norður- og Austurlandi og ráðast í ýmsar aðgerðir til að bæta öryggi vegfarenda flugvalla og sjófarenda. Þetta kom allt saman upp úr einu fárviðri sem bjó til þetta almannavarnaástand sem aðeins er vísað til í greinargerðinni. Þetta er nú eitt. Síðan erum við auðvitað með faraldurinn sem er annað samfellt, langt en allt öðruvísi almannavarnaástand þar sem reyndi mikið á kerfið líka en kannski með öðrum hætti og á aðra innviði þess. Þetta segir okkur rosalega mikið um það í hvers konar landi við búum þar sem skiptir gríðarlega miklu máli að allt þetta sé í lagi og að kerfið sé skilvirkt og boðleiðir skýrar og ábyrgðarkeðjan algerlega skýr. Síðan þegar við fáum líka ógn að utan, eins og við getum kallað faraldurinn, sem setur allt á hliðina í langan tíma, þá segir það okkur enn frekar að við þurfum að vanda vel til verka og læra mjög vel af því sem aflaga fer og líka því sem vel er gert. Ég ætlaði að tæpa á nokkrum atriðum í þessu máli og ég ætlaði eiginlega að fá að gera orð hv. þm. Gísla Rafns Ólafssonar að mínum þar sem hann var að tala um atriði sem snýr að aðstoð að utan þegar stærri atburðir verða og við þurfum að leita út fyrir landsteinana eftir einhvers konar aðstoð. Það er hægt að ímynda sér ýmiss konar aðstæður sem gætu myndast sem kölluðu á það. Það er algerlega óverjandi að vera með einhvers konar kerfi sem er hamlandi þegar slíkar aðstæður koma upp. Þetta var rætt svolítið í nefndinni og mig langar aðeins að vitna í það sem kemur fram í umsögn ríkislögreglustjóra: „Áríðandi er að setja í lög heimild til að kalla eftir erlendri aðstoð eftir hamfarir líkt og lagt er til í 19. gr. Ríkislögreglustjóri vinnur í breiðu samráði að greiningu á getu íslensks samfélags í þessu sambandi og þetta verkefni er unnið samkvæmt stefnu stjórnvalda í almannavarna- og öryggismálum.“ Eins og hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson fór yfir áðan þá er þetta gríðarlega mikilvægt atriði og gott að tekið sé á því. Síðan var líka rætt svolítið um það og komið inn á og rætt í nefndaráliti, sem ég tók undir sem áheyrnarfulltrúi í nefndinni, að mikilvægt væri að efla norrænt samstarf um almannavarnir. Það er ágætt að árétta það hér í þessari ræðu. Ég tek undir það sem sagt hefur verið um að slíkt samstarf styrki okkur auðvitað en svo höfum við líka ýmsu að miðla í slíku samstarfi og slíku verklagi öllu. Það er reyndar angi af stærri mynd sem ég vildi nefna því oft, þegar við erum að tala um alþjóðlegt samstarf og þess háttar, erum við rosalega mikið að velta því fyrir okkur hvað við getum lært. En höfum líka augun á því að við höfum afskaplega miklu að miðla, ímynda ég mér, í þessu eins og mörgu öðru. Síðan er það sem aðeins var rætt hér áðan hjá hv. þm. Loga Einarssyni og komið var inn á í framsögu líka, þ.e. lögfesting heimildarákvæðis um borgaralega skyldu opinberra aðila. Það var með ákveðnum hætti í frumvarpinu eins og það var lagt fram og mig langar aðeins að vitna í orðin um það ákvæði, eins og það var: „Í 19. gr. gildandi laga er ákvæði um borgaraleg skyldu þeirra sem eru á aldrinum 18–65 ára að gegna á hættustundu, án endurgjalds, starfi í þágu almannavarna í umdæmi þar sem þeir dveljast samkvæmt fyrirmælum er lögreglustjóri gefur, að fengnum tillögum almannavarnanefndar eða ríkislögreglustjóra. Lögð er til breyting á þessu ákvæði þannig að maður skal undanþeginn framangreindri skyldu sé heilsufari hans, eða annars einstaklings sem hann ber ábyrgð á, svo háttað að öryggi hans og heilsu sé stefnt í sérstaka hættu með því að fela honum að gegna slíkum störfum.“ Þetta var sem sagt inni með ákveðnum hætti í upphafi. En síðan var þetta rætt betur í nefndinni og farið yfir umsagnir og annað og þar kom skýrt fram að skoðanir voru svolítið skiptar um þetta tiltekna atriði. Þarna var inni tímabundið heimildarákvæði í lögunum sem var nýtt vel í faraldrinum og nýttist vel að mörgu leyti þá. En eins og hv. þm. Logi Einarsson rakti ágætlega áðan þá var auðvitað nefnt að svona ákvæði mætti ekki vera of opið. Það er kannski hætta á að því sé með einhverjum hætti misbeitt og opnar kannski líka á það að réttindi og skyldur fólks séu kannski ekki algerlega á hreinu af því að það er auðvitað þannig, eins og vísað var til hér áðan, að þegar er einhvers konar almannavarnaástand og ógn steðjar að, hvers eðlis sem hún nú er, að það er svolítið í mannlegu eðli að vilja leggja hönd á plóg og vilja hjálpa, allar hendur á dekk og menn eru fúsir til verka og allt það. Það er gott og blessað og maður tengir mjög vel við þá hugsun og hugsar örugglega þannig sjálfur. En auðvitað þarf alltaf að gæta að réttindum fólks og að ekki sé gengið of langt í að skerða þau. Þetta er mjög íþyngjandi úrræði í sjálfu sér sem þó er kannski nauðsynlegt að grípa til hér og þar. En það þarf að gera þetta vel. Þá kemur að því sem til að mynda BSRB sagði við vinnslu málsins í nefndinni, svo ég vitni bara orðrétt í umsögnina, með leyfi forseta: „Samkvæmt greinargerð frumvarpsins eru rökin helst þau að fyrirsjáanlegt sé að farsóttir sambærilegar Covid-19 heimsfaraldrinum geti komið upp í framtíðinni og að úrræðið geti einnig komið að gagni þegar hættu- og neyðarástand skapast vegna annars konar almannavarnaástands.“ Svo segir áfram, með leyfi forseta: „BSRB getur ekki fallist á að svo opin heimild, sem felur í sér því sem næst óskilyrðisbundna tilfærslu opinberra starfsmanna, verði lögfest eins og 12. gr. frumvarpsins gerir ráð fyrir. Bandalagið telur mun eðlilegra að komi upp slíkar aðstæður í framtíðinni þá verði það einfaldlega afgreitt með sambærilegum hætti og hefur verið gert, þ.e. með tímabundinni lögfestingu úrræðisins.“ Þarna var talað um að inngripið væri of mikið inn í ráðningarsamband opinberra starfsmanna og jafnframt sagt að það skyti skökku við að heimildin væri virk á hættustundu. Þar er vísað í skilgreiningar frumvarpsins og til þess að í nærri tvö ár samfleytt hafi Ísland uppfyllt skilyrði þess að vera á hættustundu samkvæmt frumvarpinu. Nefndin fór yfir þetta og féllst á þetta og síðan ráðuneytið líka. En þetta er eitt af þeim atriðum sem væntanlega verður skoðað betur þegar farið verður í þá heildarendurskoðun sem mönnum hefur orðið tíðrætt um hér. Bara svo ég árétti það sem ég sagði, það er auðvitað sjálfsagt og eðlilegt að tengja við þá hugsun að í almannavarnaástandi eigi allar hendur að fara á dekk og það eigi að vera auðvelt að kalla fólk til starfa, mannslíf undir og það allt. En ákvæðið verður að vera þannig að það sé skynsamleg og skilvirk beiting á því án þess að að sjálfsagður réttur fólks sé fyrir borð borinn. Það er mjög mikilvægt að þetta atriði verði skoðað og reynt að gera það í góðri sátt við alla þá sem þar eru undir, stéttarfélög, hagsmunafélög og aðra. En aðalatriðið í þessu öllu saman er, eins og ég rakti í upphafi, örugglega megintilgangurinn með þessu, að læra af reynslunni og uppfæra kerfið með hliðsjón af þeirri reynslu sem skapast í tímans rás. Þetta er auðvitað síkvikur heimur, bæði þau úrræði sem hægt væri að grípa til og síðan koma upp stórir atburðir og miklir sem gefa okkur færi til að læra af. Og einmitt í því samhengi hnaut ég um orð hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur um mikilvægi þess að vera vakandi fyrir því að geta gert einhvers konar úttektir eða skipað rannsóknarnefndir þegar miklir atburðir verða, þegar almannavarnaástand verður stórt og mikið eða jafnvel langvarandi, til þess að hægt sé að undirbyggja kerfið betur, læra af reynslunni og sníða af vankanta. Þetta er auðvitað alveg gríðarlega mikilvægt atriði, finnst mér. Það var líka gott að nefndin var samstiga í vinnunni og allir á einu máli um mikilvægi málsins og þar af leiðandi datt þetta ekki í, kannski eðli máls samkvæmt, eitthvert pólitískt karp eins og stundum er, enda er þetta mál kannski stærra og með öðrum hætti en að það fari í pólitískar línur. Það voru allmargir sem veittu umsagnir um málið sem hlustað var eftir og kallað til; BSRB, landlæknir, Félag grunnskólakennara, Kennarasamband Íslands, lögreglan á höfuðborgarsvæðinu, lögreglan á Norðurlandi eystra, Rauði krossinn, Reykjavíkurborg, ríkislögreglustjóri, Samband íslenskra sveitarfélaga, Veðurstofan. Þegar við skoðum umsagnaraðilana og úr hve fjölbreyttum hópum þeir koma þá segir það okkur auðvitað allt um það hversu víðtækt þetta kerfi okkar er og hversu mikilvægt það er. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra en ég vil samt að lokum nota tækifærið hér og þakka öllu því fólki sem vinnur í þessu kerfi og ekki síst öllum sjálfboðaliðunum sem eru í raun og veru partur af því og eru kallaðir til þegar mikið liggur við. Við höfum séð það aftur og aftur að starfið sem unnið er í þessu kerfi er algerlega ómetanlegt og í raun og veru alveg frábært - sérstaklega þegar það ástand myndast, svo ég taki það nú út úr, að kalla þarf til mikið af sjálfboðaliðum - að við skulum eiga svona mikið af öflugu og góðu fólki sem er til í að leggja mikið á sig við að forða slysum og bjarga fólki í neyð. Ég styð þetta mál heils hugar og ritaði sem áheyrnarfulltrúi undir það álit sem hér var til umfjöllunar.

Virðulegur forseti. Mig langar bara að þakka þeim sem hafa tekið til máls og þakka fyrir þann samhug sem ríkti í nefndinni við vinnu við þetta mál. Ég tek undir þakkir hv. þingmanns til þeirra sem sinna þessum mikilvægu störfum fyrir okkur því að við byggjum að miklu leyti okkar almannavarnaviðbragð og -teymi á sjálfboðaliðum og auk þess auðvitað vel menntuðu fólki sem sinnir því í fullu starfi. Ég tek það með mér sem nesti sem formaður allsherjar- og menntamálanefndar að við munum ýta á og kalla eftir þessari heildarendurskoðun. En ég vildi bara hnykkja á því, ef einhver kynni að hafa misskilið það hér, að ekki er verið að taka út 19. gr., um borgaralegar skyldur á hættustundu. Hún stendur óbreytt. En það sem verið er að vísa í er bráðabirgðaákvæði sem samþykkt var í Covid-ástandinu um borgaralega skyldu starfsmanna opinberra aðila til að gegna störfum í þágu almannavarna á hættustundu. Það væri sem sagt hægt að fela starfsmönnum tímabundnar breyttar starfsskyldur og flytja starfsmenn tímabundið á milli starfsstöðva og opinberra aðila til að sinna verkefnum sem hafa forgang á hættustundu. Starfsmenn myndu halda óbreyttum launakjörum. Þetta var ákvæði sem við settum í Covid-ástandinu, bráðabirgðaákvæði sem féll úr gildi 1. janúar 2022. Í frumvarpinu var tillaga um að gera þetta ákvæði varanlegt og bæta því við 19. gr., um borgaralegar skyldur. En það hefur sem sagt verið fallið frá því. Við hvetjum til þess að umræðu um nauðsyn þess og með hvaða hætti slíkt ákvæði ætti að vera inni sé vísað inn í þessa heildarendurskoðun.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta atvinnuveganefndar fyrir nefndaráliti í máli 475 um lífræna framleiðslu. Meginmarkmið þess frumvarps er innleiðing Evrópugerða sem varða lífræna framleiðslu og merkingu lífrænna vara. Með þeim er ætlunin að einfalda regluverk sem gildir um lífræna framleiðslu, styrkja eftirlitskerfi með framleiðslunni, stuðla að aukinni dýravelferð og ábyrgri notkun orku og náttúruauðlinda og að viðhalda líffræðilegri fjölbreytni. Þá er lagt til að lög um lífræna landbúnaðarframleiðslu verði felld úr gildi í heild sinni. Við fengum á okkar fund gesti og umsagnir eins og gjarnan er og það kemur fram í nefndarálitinu sem hér liggur fyrir. Bent var á það við umfjöllun málsins fyrir nefndinni að innflytjendur lífrænna vara frá Bretlandi hefðu lent í millibilsástandi vegna Brexit þar sem bresk vottun teldist ekki lengur gild við innflutning til Íslands. Fram kom að það ætti einungis við um vörur sem fluttar væru inn til Bretlands frá þriðja ríki og umpakkað í pakkningar með breskum merkingum. Hins vegar tæki jafngildisvottun til þeirra lífrænu vara sem framleiddar eru og vottaðar í Bretlandi. Fyrir nefndinni kom fram að brýnt væri að ljúka innleiðingu reglugerðarinnar í íslenskan rétt til að stuðla að lagasamræmi og virkni gerðra samninga. Meiri hlutinn tekur undir það sjónarmið sem sett er fram í greinargerð frumvarpsins um að brýnt sé að vinna að því að reglugerðin öðlist sem fyrst gildi svo að ekki komi til mikillar röskunar á opinberu eftirliti með lífrænum afurðum og að inn- og útflutningshagsmunum verði ekki stefnt í uppnám. Meiri hlutinn leggur því til að frumvarpið verði því samþykkt óbreytt. Undir álit meiri hlutans rita, ásamt þeirri sem hér stendur, hv. þingmenn Stefán Vagn Stefánsson, Berglind Ósk Guðmundsdóttir, Hanna Katrín Friðriksson, Haraldur Benediktsson, Helga Þórðardóttir, Helgi Héðinsson og Hildur Sverrisdóttir.

Herra forseti. Mig langaði bara að koma hérna örstutt upp og lýsa því yfir að ég er sammála þessu frumvarpi. Ég var því miður erlendis þegar frumvarpið fór í gegnum atvinnuveganefnd og hefði því nefndarálitið verið frá atvinnuveganefnd allri ef ég hefði náð að koma samþykki mínu þar inn. Ég tel mjög mikilvægt að við göngum frá þessu sem fyrst því eins og hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir benti á þá hefur þetta áhrif á innflutning, í gegnum Bretland, á lífrænum vörum. Það er ótækt að við lögum það ekki sem allra fyrst og ég vona að við hreinlega gerum það með því að láta þetta frumvarp ganga hratt og vel í gegnum 2. umr. og atkvæðagreiðslu og síðan 3. umr. og atkvæðagreiðslu.

Herra forseti. Ég vildi aðeins fá að leggja fáein orð í belg um það mál sem hér er til umfjöllunar. Ég lýsi mig samþykkan því og styð að það fái brautargengi í þinginu. Svo að ég vitni aðeins í fylgiskjöl málsins þá segir í nefndarálitinu: „Meginmarkmið frumvarpsins er að innleiða í íslenskan rétt reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) 2018/848 frá 30. maí 2018 um lífræna framleiðslu og merkingu lífrænna vara og um niðurfellingu á reglugerð ráðsins (EB) nr. 834/2007. Í því felst að stefnt er að því að einfalda regluverk sem gildir um lífræna framleiðslu, styrkja eftirlitskerfi með framleiðslunni, stuðla að aukinni dýravelferð og ábyrgri notkun orku og náttúruauðlinda og að viðhalda líffræðilegri fjölbreytni. Ákvæði reglugerðarinnar haldast í hendur við ákvæði reglugerðar (ESB) 2017/625 um opinbert eftirlit sem innleidd voru í lög um matvæli og lög um eftirlit með fóðri, áburði og sáðvöru. Auk breytinga á þeim lögum er lagt til að lög um lífræna landbúnaðarframleiðslu verði felld úr gildi í heild sinni en þau veita ekki fullnægjandi lagastoð fyrir innleiðingu reglugerðarinnar.“ Undir og allt um kring, þegar farið er í gegnum umsagnir um þetta mál og greinargerð skoðuð og annað, er auðvitað stóra samhengið sem er Evrópusamvinnan, samskipti okkar við Evrópu annars vegar í gegnum EES-samninginn og hins vegar það hvort við ættum hreinlega að fara inn í sambandið. Og þar sem hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir er í salnum og er mikill aðdáandi Evrópusambandsins get ég eiginlega ekki látið hjá líða að segja nokkur orð um þetta vegna þess að við erum hér aftur og aftur í þinginu að fá til okkar mál sem hanga saman við þetta evrópska samstarf okkar, annars vegar í gegnum EES-samninginn og svo er undirliggjandi að verið er að vísa til okkar alls kyns málum sem við samþykkjum án þess að geta haft áhrif á það hvernig þau eru unnin. Það kæmi kannski mögulega með fullri aðild. Þarna er ég að tala um víðari myndina í þessu öllu og kannski ekki bara út frá þessu máli eða efnisatriðum þess. Mig langar í því samhengi að nefna að við vorum fyrr í dag að ræða um Vestnorræna ráðið og aukið samstarf og þar var t.d. verið að tala svolítið um umhverfis- og loftslagsmálin og svo menntun. Ég hlustaði á margar ræður sem voru fluttar um það og mjög áhugavert að fylgjast með þessu. Ég ætla að taka mér það bessaleyfi að vitna aðeins í greinargerðina í því máli þar sem verið er að fjalla um loftslagsmálin. Þar segir, með leyfi forseta: „Loftslagsbreytingar eru ein af stærstu áskorunum sem mannkynið stendur frammi fyrir. Vísindarannsóknir sýna að hlýnun á norðurslóðum er tvöfalt meiri en annars staðar á jörðinni …“ Síðan er haldið áfram að rekja þetta sem við þekkjum öll: „Vestnorrænu ríkin finna öll fyrir afleiðingum loftslagsbreytinga og mikilvægt er að löndin gegni áfram lykilhlutverki í þeirri viðleitni að styðja við sjálfbæra nýtingu náttúruauðlinda og umhverfisvernd á svæðinu. Aukið vestnorrænt samstarf um sameiginlega hagsmuni í loftslagsmálum getur aukið áhrif landanna þriggja á alþjóðlegum vettvangi.“ Það sem ég er kannski að gera með þessari tengingu, sem einhverjum kann að finnast langsótt, er að sýna að útgangspunkturinn í þessari umræðu um Vestnorræna ráðið og það sem þar er undir er samvinna; samvinna ríkja til að ná fram ákveðnum hagsmunum og einhvers konar framfaramálum. Undirliggjandi í því er sú staða að við náum betri árangri í stórum hagsmunamálum og stórum og mikilvægum málum með því að vinna saman, hvort sem það er í minni einingu eins og Vestnorræna ráðinu eða þá í stærri einingu þar sem öll ríki Evrópu, öll ríki álfunnar, eru undir. Það er eitthvað sem hangir yfir okkur í hvert einasta skipti sem við ræðum hér lög eða reglur sem við erum að innleiða og fáum að utan, oft án þess að hafa mikil áhrif á það hvernig þau eru gerð. Kjarninn í þessu öllu er sá að sameiginlega, í svona samvinnu, með því að vera þátttakandi í samstarfi, þá á maður auðveldara með að hafa áhrif á sín hagsmunamál og ná árangri. Þetta var meginstefið í umræðunni í dag aftur og aftur, samvinna og samstarf. Þessi orð og hugtök koma upp ítrekað og í það minnsta inntak þeirra líka. Og þannig er þetta auðvitað. Við erum að tala um loftslagsmál, við erum að tala um flóttamannamál, efnahagskrísur, stríð, lýðræðisþróun og mannréttindi. Allt þetta leysum við með því að vinna saman. Af því að við erum að fjalla um þetta mál hér finnst mér vel viðeigandi núna í sumarbyrjun, meðan veðrið er gott úti, að minna enn og aftur á að hagsmunum Íslands er betur borgið við borð þar sem ákvarðanir eru teknar frekar en að taka ákvarðanirnar og innleiða þær án þess að hafa verið í þeirri stöðu að geta haft áhrif þar á. Ég ætla bara að leyfa mér að fara með þetta aðeins lengra af því að við erum að tala um samstarf. Við göngum svolítið út frá því að t.d. EES-samningurinn vari að eilífu og að staða þeirra ríkja sem þar eru undir verði óbreytt í því samstarfi. En það er auðvitað ekki þannig. Við getum ekki vitað hvernig hlutir þróast í hinu stóra samhengi eins og við vitum og þekkjum auðvitað núna út frá stríðinu í Úkraínu þar sem Rússar ráðast þar inn. Ríki Evrópu þurfa þá að þétta raðirnar og vinna betur saman og þá erum við allt í einu komin með varnar- og öryggishagsmuni þar inn í, en fyrir vorum við þar með alls konar mannréttindamál, samstarf þegar kemur að því að leysa flóttamannakrísu, loftslagsmál, þegar við erum að fjalla um lýðræðisþróun og mannréttindi og það allt saman. Ég ætla bara að leyfa mér að halda þessu á lofti þó að við séum hér að fjalla um breytingu á lögum um matvæli og lögum um eftirlit með fóðri, áburði og sáðvöru. Þetta eru orð sem eiga bara alltaf erindi, finnst mér, inn í þessa umræðu þegar við erum að taka inn mál sem á einhvern hátt tengjast Evrópusamstarfinu, sama hvort það er í gegnum EES-samninginn eða hvort við erum að taka við einhverju sem kemur þar til hliðar við. Þó að ég styðji þetta mál heils hugar þá finnst mér því ágætt að hafa í huga að við náum betri árangri í því að vernda okkar hagsmuni og hafa áhrif á okkar hagsmunagæslu með því að vera þátttakendur í samstarfi þjóða frekar en að standa utan við það og taka á móti reglum og lögum að utan.

Virðulegi forseti. Ég bara gat ekki annað en komið í andsvar við hv. þingmann Sigmar Guðmundsson. Hann svo sem skoraði á mig áðan þegar hann hljóp sjálfur í ræðustól til að fjalla um málið og tilkynnti það að hann ætlaði fyrst og fremst að tala um Evrópusambandið, sem var ágætisupprifjun. Hann fór inn á Evrópusambandið og kom síðan inn á vestnorræna samstarfið, þ.e. vinasamband okkar Íslendinga, Grænlendinga og Færeyinga. Í framhaldi af því langar mig að fá að heyra ofan í hv. þingmann hvað sé sameiginlegt með vestnorræna samstarfinu og Evrópusambandinu. Menn geta staðið saman að ýmsum málum. En minn skilningur á Evrópusambandinu hefur hingað til verið sá að fyrst og fremst er þarna um tollabandalag að ræða. Í upphafi var þetta stofnað í kringum stál og kol á sínum tíma. Hv. þingmaður tók það að vísu fram í sinni ágætu ræðu að það væri kannski svolítið langsótt að líkja þessu saman. Mig langar að fara aðeins lengra með þessa umræðu og fá fram hvað er líkt með vestnorræna samstarfinu og Evrópusambandinu.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni kærlega fyrir að taka þátt í þessari umræðu með mér. Það sem ég var að tala um að væri langsótt var kannski meira að þessi ræða mín um Evrópusambandið var kannski á köflum svolítið langsótt í samhengi við það mál sem hér er til umfjöllunar. En það má alltaf útvíkka umræðunni eins og við vitum. Ég var í sjálfu sér ekki að reyna að bera saman Vestnorræna ráðið og Evrópusambandið á nokkurn hátt. Þetta eru mjög ólík fyrirbæri . En inntakið vildi ég segja að væri kannski sambærilegt á þann hátt að þarna koma ríki saman og vinna sameiginlega að einhverjum hagsmunum. Þessir hagsmunir geta verið alveg ótrúlega víðir og miklir. En af því að hv. þingmaður, eins og oft er talað um af þeim sem sjá rautt og froðufella þegar Evrópusambandið ber á góma, vísaði til þess að þetta sé fyrst og fremst tollabandalag og svo er farið að rifja upp að þetta hafi í upphafi snúist um kol og stál, þá langar mig að nefna að hryggjarstykkið í þessu öllu saman og upphafið er auðvitað friðarbandalag, sem er auðvitað ákaflega gott að vísa til núna þegar svona viðsjárverðir tímar eru í Evrópu og öll ríki álfunnar eru að þétta raðirnar gagnvart utanaðkomandi ógn. En síðan er það auðvitað ekki síst á sviði umhverfis- og loftslagsmála, á sviði mannréttindamála þar sem komið er að lýðréttindum, jafnréttismálum og alls konar efnahagsmálum, þar sem Evrópusambandið lætur til sín taka. Ég get alveg fullvissað hv. þingmann um það að Evrópusambandið er ekki jafn hræðilegt og hann heldur.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Sigmari Guðmundssyni fyrir gott og greinargott andsvar. Í framhaldi af því væri fróðlegt að taka umræðuna aðeins lengra. Það er oftúlkun hjá hv. þingmanni að ég sjái rautt og froðufelli þegar minnst er á Evrópusambandið. Það er nú ofsögum sagt. Ég tel okkur Íslendingum bara betur borgið utan þess eins og staðan er í dag. Gott og vel. Það má ýmislegt segja um það þegar Bretar fóru í Brexit. En þetta mál sem við erum að fjalla um núna snýr fyrst og fremst að því að vörur sem eru vottaðar lífrænar frá Evrópusambandinu koma í gegnum Bretland til Íslands og þess vegna erum við að fjalla um þetta. Það væri fróðlegt að taka umræðuna þá. Hv. þingmaður þuldi hér upp langan lista af því hversu megnugt og gott Evrópusambandið væri. Vissulega tónaði það nokkuð saman við margt af því sem við erum að gera í Vestnorræna ráðinu, þótt við séum ekki þar með ákveðna tollasamninga eða fríverslunarsamninga á milli landa. Aftur á móti eru samningar á milli okkar Íslendinga og Færeyinga, t.d. varðandi fiskveiði. Eins höfum við verið að flytja út töluvert af kjöti þangað. En það væri áhugavert að ræða í þessari umræðu að samstarf getur verið á svo margan hátt þótt menn séu kannski ekki innlimaðir í hið heilaga Evrópusamband. Vestnorræna ráðið er ágætisdæmi um það.

Virðulegur forseti. Það er auðvitað meira sagt í stráksskap þegar ég tala um að menn séu eitthvað að froðufella þegar minnst er á Evrópusambandið. Ég veit að hv. þm. Þórarinn Ingi Pétursson, sem hér veitti andsvar, er nú svo dagfarsprúður maður að hann heldur sínu góða geði og sínu brosi þótt talað sé mikið um Evrópusambandið. En það er hins vegar alveg rétt að þetta er alltaf hagsmunamat. Mig langaði bara að koma inn á það núna að það er rosalega eðlilegt að við skiptumst í fylkingar og höfum mjög sterkar skoðanir á þessum málum af því að þetta er einmitt hagsmunamat. Við erum að vega og meta hagsmuni á milli ýmissa atvinnugreina. Við erum að ræða um tolla eða ekki tolla. Við erum að tala um afstöðu okkar til ýmissa mannréttindamála, um efnahagsmál og allt þetta sem ég var að tala um áðan. Auðvitað getum við ekki verið sammála um alla þessa hluti. Þó vil ég nefna, sem var ástæðan fyrir því að ég kom hingað upp áðan og sem færir okkur þá kannski frá líkingunni við Vestnorræna ráðið, að við erum að taka á móti svo miklu af tilskipunum og löggjöf og öðru og setja inn í íslenskan veruleika án þess að eiga sæti við borðið eins og gjarnan er sagt. Þetta skiptir verulega miklu máli. En þá koma menn með þessa hugmynd um að við megum okkur ekki mikils, við séum bara lítil þjóð og eigum fáa einstaklinga þarna úti og gætum lítil áhrif haft. Það er einfaldlega ekki rétt vegna þess að menn mynda með sér bandalög þarna um hagsmuni sína alveg eins og við gerum í smærri einingum í okkar samfélagi og ná þannig árangri. Ég er bara að reyna að halda þessu á lofti. Ég skil vel þá sem meta hagsmuni þjóðarinnar með öðrum hætti en ég. Við verðum bara að fá að vera ósammála um þetta. Úr því að við erum að ræða þetta, er þá ekki orðið tímabært að setja bara málið almennilega á dagskrá, hafa upplýsta umræðu með þjóðinni og leyfa henni sjálfri að ákveða hvort við förum í aðildarviðræður eða ekki?

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á hjúskaparlögum, nr. 31/1993. Frumvarpið felur í sér breytingar á ýmsum þáttum hjúskaparlaga, breytingar er varða undanþáguheimildir vegna lágmarksaldurs til þess að stofna til hjúskapar, könnun hjónavígsluskilyrða, lögsögu í hjónaskilnaðarmálum, auk tilfærslu verkefna frá ráðuneyti til sýslumanna. Nefndin fjallaði um málið, fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir og greint er frá þeim í nefndarálitið sem liggur frammi. Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið vill meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar árétta nokkur atriði sérstaklega. Nefndin fjallaði um aldur hjónaefna en með frumvarpinu er lagt til að felld verði brott heimild til undanþágu frá því að einstaklingur yngri en 18 ára megi ganga í hjúskap. Nefndin telur breytinguna mikilvæga og bendir á að með því er íslensk löggjöf færð til samræmis við alþjóðleg tilmæli og breytingar sem gerðar hafa verið á lögum annars staðar á Norðurlöndunum. Þá fjallaði nefndin um könnun á hjónavígsluskilyrðum, en með frumvarpinu er lagt til að sú könnun fari einungis fram hjá sýslumönnum hvort sem hjónaefni eiga lögheimili hér á landi eða ekki. Meiri hlutinn telur mikilvægt að samhliða þessari breytingu verði lögð áhersla á að einfalda ferlið með rafrænum lausnum. Nefndin fjallaði að auki um viðurkenningu á hjónavígslu sem stofnað er til erlendis en í frumvarpinu er fjallað sérstaklega um viðurkenningu á hjúskap sem stofnað er til erlendis þegar einstaklingur hefur ekki náð 18 ára aldri. Slíkur hjúskapur er almennt ekki viðurkenndur hér á landi. Með frumvarpinu verður þó veitt þröng heimild til að víkja frá því og viðurkenna hjúskap hér á landi hjá einstaklingi sem var yngri en 18 ára þegar hjónavígsla fór fram. Sérstaklega þarf þó að standa á og ótvíræðir hagsmunir þurfa að krefjast þess og hjúskapurinn þarf að vera viðurkenndur í því landi sem hjónavígslan fór fram og viðkomandi þarf á þeim tíma hafa náð 16 ára aldri. Meiri hlutinn áréttar að taka skuli mið af því sem barni er fyrir bestu. Með því að mæla fyrir um lágmarksaldur er skýrt að ekki er hægt að fallast á að yngri einstaklingar geti undir neinum kringumstæðum haft hagsmuni af því að ganga í hjúskap. Þá bendir meiri hlutinn á að ef einstaklingar koma hingað til lands mörgum árum eftir að til hjúskapar hefur verið stofnað sé ekkert því til fyrirstöðu að viðkomandi einstaklingar gangi tafarlaust í hjónaband ef hjúskapur þeirra er ekki viðurkenndur hér á landi. Meiri hlutinn áréttar jafnframt nauðsyn þess að ef synjað er viðurkenningar á hjúskap verði leitast við að aðstoða þá einstaklinga sem í hlut eiga í samræmi við aðstæður og eftir því sem þörf krefur og upplýsa þá um réttarstöðu sína og úrræði. Virðulegi forseti. Meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar nefndar leggur til breytingar á frumvarpinu. Í fyrsta lagi er lögð til breyting er varðar stafræna könnun hjónavígsluskilyrða sem miðar að því að innleiða vefviðmót fyrir rafrænar umsóknir um könnun hjónavígsluskilyrða. Grundvallast sú breyting á tillögu dómsmálaráðuneytisins til nefndarinnar. Meiri hlutinn telur að um mikilvægt framfaraskref sé að ræða í stafrænum lausnum og telur þær breytingar sem ráðuneytið leggur til til bóta. Áréttar meiri hlutinn að verði breytingarnar samþykktar þurfi að fara fram samráð við innviðaráðuneytið og fjármála- og efnahagsráðuneyti um nánari útfærslu gjaldtöku fyrir vottorð sem gefin eru út af Þjóðskrá Íslands og áhrif af nýju verklagi á rekstur þeirrar stofnunar. Lagt er til að breyting þessi öðlist gildi 1. september 2022. Í öðru lagi er lögð til breyting er varðar dvalarleyfi á grundvelli hjúskapar samkvæmt útlendingalögum til að koma í veg fyrir misræmi á milli ákvæða hjúskaparlaga og útlendingalaga. Grundvallast sú breyting á tillögu dómsmálaráðuneytis til nefndarinnar. Er lagt til að við frumvarpið bætist ákvæði um breytingu á útlendingalögum þannig að við mat á því hvort veitt verði dvalarleyfi á grundvelli 70. gr. útlendingalaga verði heimilt að líta til þess hvort hjúskapur, sem til var stofnað áður en hjónaefni varð 18 ára, hafi verið viðurkenndur samkvæmt úrskurði sýslumanns eða ráðuneytis samkvæmt 25. gr. a hjúskaparlaga. Þá eru lagðar til minni háttar tæknilegar breytingar sem þarfnast ekki sérstakrar umfjöllunar. Vísast að öðru leyti til ítarlegri umfjöllun um breytingartillögur í áliti meiri hlutans. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir og lagðar eru til í nefndaráliti. Undir álit meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar rita,, auk þess sem hér stendur, hv. þingmenn Bryndís Haraldsdóttir, Birgir Þórarinsson, Hilda Jana Gísladóttir, Iða Marsibil Jónsdóttir og Jódís Skúladóttir. Tekið skal fram að Bergþór Ólason og Eyjólfur Ármannsson voru fjarverandi við afgreiðsluna.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Jóhanni Friðrik Friðrikssyni fyrir framsögu nefndarálits í þessu máli. Þetta er að sjálfsögðu mikilvægt mál þar sem verið er að tryggja að börn séu ekki hneppt í hjónaband þegar þau hafa ekki aldur til þess eða aldur til að taka ákvarðanir um slíkt, enda ekki búin að ná þeim aldri sem almennt er viðurkennt í nágrannalöndum okkar að sé sá aldur sem fólk ætti að hafa áður en það tekur slíkar alvarlegar ákvarðanir. Mig langar líka að taka fram að það er ánægjulegt að sjá að það er kannski verið að hugsa svolítið út fyrir gamla einfalda boxið þar sem allir giftust á Íslandi. Það er náttúrlega þannig að það er til fólk sem hefur gift sig og orðið ástfangið erlendis, hvort sem það eru Íslendingar eða fólk af erlendu bergi brotið. Það er mikilvægt að við færum inn í okkar löggjöf reglur sem taka tillit til þess. Það er líka ánægjulegt að sjá það í frumvarpinu, sem ég sá reyndar ekki fjallað neitt að ráði um í nefndarálitinu, að þar er verið að tækla mál sem hafa komið upp varðandi hjónaskilnaði þegar t.d. annar aðilinn er búsettur erlendis eða jafnvel fólk sem býr hér á landi og hefur gifst hér á landi en fær t.d. vegna kynhneigðar þá hjónavígslu ekki endilega viðurkennda í sínu heimalandi og á þar af leiðandi erfitt með að fá hjónaskilnað. Það er ánægjulegt að sjá þetta og mikilvægt að við séum að vinna í þessu eins og tafla 1 sem fylgir með frumvarpinu sýnir og kemur reyndar beint upp úr fyrirspurn frá hv. þm. Andrési Inga Jónssyni. Það eina sem ég hefði viljað sjá að væri bætt inn í þetta frumvarp, þar sem verið er að laga ýmislegt í hjúskaparlögunum, er að horft hefði verið til hugmynda sem hafa komið fram á fyrri þingum, ég held einmitt frá hv. þm. Andrési Inga Jónssyni, um skilnað án undanfara. Það er þannig í dag að fólki er fyrst veittur skilnaður að borði og sæng og svo lögskilnaður nema annar aðilinn játi á sig hjúskaparbrot. Það er víst orðið ansi algengt að fólk bara játi það á sig, hvort sem það hefur raunverulega framið það brot eða ekki, vegna þess að það flýtir ferlinu þegar fólk er hvort eð er sammála um að það vilji skilja, er kannski ekki með börn eða er búið að semja um fyrirkomulagið með börnin. Það er von mín að við skoðum það fljótlega að laga þann annmarka sem er á núgildandi lögum vegna þess að ég tel það vera réttarbót fyrir fólk að geta slitið samvistum hraðar en núverandi lög gera ráð fyrir. En annars þakka ég bara hv. allsherjar- og menntamálanefnd fyrir gott starf.