Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Nú hafa tveir hv. alþm. beðið um orðið utan dagskrár um tvö óskyld efni, að mér skilst. Í því tilefni vil ég segja, að dagskrárnar eru ætið fullar af málum, sem eru flutt með þinglegum hætti, og flm. þeirra eiga rétt á því, að þau komist að og séu tekin fyrir til umr. Það mun ekki verða breytt þeirri venju að sjálfsögðu að veita mönnum orðið utan dagskrár til þess að gera fsp., enda er það mjög gömul þingvenja. En við hljótum að gera okkur grein fyrir því, að þegar innleitt var þetta nýja snið fsp., var það gert í trausti þess, að umr. utan dagskrár gætu orðið með öðru sniði en þær voru farnar að verða, þ.e.a.s. það yrðu þá bara stuttar fsp., stutt svör og stuttar aths. Ég vænti, að við getum sæst á, að ekki er eðlilegt, að fsp. utan dagskrár hafi meiri rétt og það miklu meiri og allt annan rétt en þær fsp., sem bornar eru fram eftir ákvæðum þingskapa. Ég vil þess vegna fara þess á leit við hv. þm., að þeir hafi góða samvinnu um að hafa fsp. sínar stuttar og svörin stutt og aths. stuttar, þannig að sem næst geti gengið venjulegum reglum um fyrirspurnaumr.



Herra forseti. Ég bið nú um orðið utan dagskrár í Sþ., þar sem ekki var svigrúm til þess í Ed. vegna mikillar málgleði í hv. Nd. í gær. Eftirfarandi spurningar vil ég leggja fyrir hæstv. sjútvrh., vegna þess að ég met það þannig, að það þoli ekki bið að fjalla um málið: 1. Hvers vegna er ekki bannað að veiða loðnu og dæla henni síðan í sjóinn aftur? 2. Hefur skipulögð athugun farið fram á, hvort einhverjir aðilar misnoti eða brjóti reglur loðnunefndar? 3. Hvað er búið að selja mikið af loðnumjöli, og hvert er meðalverð pr. 1000 kg frítt um borð? 4. Hvað lána viðskiptabankarnir og Seðlabankinn út á hvert framleitt tonn? Fyrir nokkrum dögum bárust fréttir af því, að allmörg loðnuveiðiskip hefðu neyðst til þess að henda verulegu magni af loðnu aftur í sjóinn vegna neitunar nokkurra verksmiðja um móttöku og ringulreiðar í löndun á loð,nunni. Þetta er ekki þolanlegt. Við íslendingar megum ekki og getum ekki verið þekktir fyrir að veiða fisk og henda honum svo aftur í hafið. Gildir hér einu, um hvaða tegund veiði er að ræða, það samræmist einfaldlega ekki grundvallarboðskap okkar í landhelgismálinu. Þótt mörgum finnist mikið til af loðnunni, getur svo farið, að fáránleg vinnubrögð við veiðarnar hafi hörmulegar afleiðingar innan skamms. Ég er þess fullviss, að enginn skipstjóri gerir þetta nema algerlega tilneyddur, en koma verður í veg fyrir, að slíkt ástand ríki, að menn neyðist til að standa þannig að veiðum, að henda þurfi miklum afla aftur í hafið. Þess vegna vil ég fá umr. um þetta mál nú til þess að fyrirbyggja, að slíkt endurtaki sig. Ég tel, að banna eigi svona veiðar, með tilvitnun í landgrunnslögin frá 1948 um verndun fiskimiða okkar. Eins og kunnugt er, samþykktu 5 verksmiðjur hér suðvestanlands að hætta móttöku vegna yfirvofandi verkfalls, og orsakaði þetta gífurlegan glundroða í loðnuveiðunum, og nemur beint tjón af því þegar mörgum tugum millj. Þetta er væg sem vera skal, keppast við að bræða og taka á huga, að allar aðrar verksmiðjur á landinu, hvar ast sagt furðuleg ákvörðun, þegar það er haft í móti loðnu. Að mínu mati var það yfirskin eitt, að verkfall væri fram undan hjá þessum verksmiðjum, og sannaðist það reyndar þegar í morgun vegna fréttatilkynningar, sem kom frá einni verksmiðjunni. Hér var í raun um verðstríð að ræða. Þetta sannast einnig best á því, að s.l. föstudag komu nokkrir verksmiðjueigendur saman og samþykktu eftirfarandi grg., með leyfi forseta, - fréttatilkynning Félags ísl. fiskmjölsframleiðenda er þannig: „Aukafundur í Félagi Ísl. fiskmjölsframleiðenda, haldinn 15. febr. 1974 í Reykjavík, beinir þeirri eindregnu ósk til fulltrúa í Verðlagsráði sjávarútvegsins fyrir félög síldar- og fiskmjölsverksmiðja, að þeir segi upp samningum um loðnuverð til bræðslu fyrir 21. þ. m., þannig að núgildandi loðnuverð nái aðeins til loka febrúarmánaðar. Við nýja verðlagningu eftir 1. mars verði að sjálfsögðu tekið fullt tillit til þess gífurlega verðfalls, sem orðið hefur á loðnumjöli og öðru fiskmjöli frá því loðnumjölsverði, sem áætlað var, að fást mundi, við verðlagningu fyrir fyrsta verðtímabil. Einnig verði tekið tillit til hækkunar á farmgjöldum svo og stórfelldrar hækkunar á brennsluolíu og fleiri rekstrarvörum.“ Mætti hafa hér mjög langt mál um verðlagningu á loðnu undanfarin ár og nú, en það ætla ég ekki að gera að sinni. Tækifæri til þess mun gefast seinna, er hinn ákveðni loðnuskattur kemur til umr. síðar í hv. Ed. Ég vil aðeins minna á, að á s.l. ári, er loðnuverð til báta lækkaði um 20 aura, úr kr. 1.96 í kr. 1.76, fór mjölverð mjög hækkandi, og þá heyrðist ekki uml í verksmiðjueigendum. Útkoma s.l. árs sýnir, að verksmiðjurnar hafa grætt um 400–500 millj. Það er því ósvífni næst að fara að væla um tap, löngu áður en nokkur hefur selt á lægra verði. Þetta vil ég undirstrika. Í raun og veru væri það nauðsynlegt að taka öll sölumál verksmiðjanna til rækilegrar athugunar og kanna, hvernig staðið hefur verið að sölu fyrir yfirstandandi vertíð. Hvers vegna hafa sumar þeirra ekki selt neitt mjöl? Það er eðlilegt með verksmiðjurnar í Vestmannaeyjum, en var „spekúlasjónin“ hjá hinum í algleymingi? Nú er það staðreynd, að varla veiðist nokkur loðna í Noregi, og mest má veiða þar allt að 700 þús. tonn og þar af mikið í frost. Þarna verður því ekki um mikla samkeppni að ræða. Frá Perú berast þær fréttir, að mest muni verða leyft að veiða um 1.5 millj. tonna, sem er miklu minna en verið hefur undanfarin ár. Hættan þaðan á miklu framboði er því einnig mun minni en verið hefur. Ég sé því ekki ástæðu til þess, að sú skoðun sé boðuð nú, að hér sé voði á ferðum fyrir mjölframleiðendur og þeir geti í skjóli þeirrar skoðunar þvingað fram óeðlilegt verð á loðnunni til útgerðar og áhafna. Því mótmæli ég mjög ákveðið. í því sambandi mætti vitna í greinar Einars Sigurðssonar í Morgunblaðinu. Hér eru a.m.k. 8 stórir mjölútflytjendur, og er athyglisvert, að skoðanir á þessum málum eru mjög skiptar. Vel væri athugandi, hvernig þeir standa að útboðum á mjöli og hvernig sagt er frá afla okkar erlendis. Ekki nær nokkurri átt að túlka afstöðu okkar þannig erlendis, að kaupendur hafi það á tilfinningunni, að við séum í mjög veikri aðstöðu sem seljendur, það er stórhættulegt. Okkar styrkur verður að byggjast á því, að héðan séu þær fréttir, að mjöl sé ekki seljanlegt fyrir hvað sem vera skal. Síðasti liðurinn fjallar um útlánastarfsemi bankanna, en verksmiðjurnar hafa mjög kvartað yfir því núna, að þær ættu erfitt með rekstur sinn, vegna þess að bankakerfið lánar lítið út á framleitt mjöl. og er nauðsynlegt, að þær fái úrbætur í því efni.



Herra forseti. Það er ætlast til, að sjútvrh. svari og geri ekki annað en að svara. En svör mín eru á þessa leið. Í fyrsta lagi er spurt: Hvers vegna er ekki bannað að veiða loðnu og dæla henni síðan í sjóinn? - Um leið og heyrðist í fréttum, að þetta ætti sér stað, fór sjútvrn. þess á leit við Fiskifélag Íslands, að það kannaði, í hve miklum mæli þetta væri og hvernig væri í rauninni með þessar fréttir. Þessari athugun Fiskifélagsins er ekki lokið enn, hún er ekki komin enn frá Fiskifélaginu og get ég ekki sagt um það á þessu stigi, hvað hér er um mikið magn að ræða. Sennilegt er, að hér sé aðeins um fá tilvik að ræða. En ég er sem sagt sammála hv. fyrirspyrjenda að því leyti til, að ég er sannfærður um, að enginn skipstjórnarmaður og enginn sjómaður veiðir afla bara til þess að drepa fiskinn sér til gamans, að kasta honum aftur í sjóinn. Hann gerir þetta hreinlega til neyddur, og kæmi þá að litlu gagni, þó að búið væri að banna að gera þetta. En þetta mál er í athugun, og ef unnt er að reisa skorður gegn því, að menn misnoti veiðirétt sinn, þá verður það gert. Í öðru lagi er spurt: Hefur skipulögð athugun farið fram á, hvort einhverjir aðilar misnoti eða brjóti reglur loðnunefndar? - Um þetta hefur nú nýlega verið gefin ítarleg skýrsla í útvarpi og sjónvarpi. Ég er með þessa skýrslu hér í höndum. Ég sé ekki ástæðu til að fara að lesa hana alla upp, hún hefur verið lesin yfir öllum landslýð. Allveruleg brot hafa átt sér stað í höfnum hér sunnanlands í þessum efnum, og loðnunefnd hefur strax gripið til gagnráðstafana, refsiaðgerða gagnvart þeim, sem brotið hafa af sér. En til þess að spara tíma fer ég ekki að lesa þetta allt upp. Í þriðja lagi er spurt: Hvað er búið að selja mikið af loðnumjöli, og hvert er meðalverð pr. 1000 kg frítt um borð? - Það er búið að selja fyrir fram af loðnumjöli um 18 þús. tonn, og verðið frítt um borð er í kringum 50 þús. kr. á tonnið. Þá er spurt: Hvað lána viðskiptabankar og Seðlabankinn út á hvert framleitt tonn? - Lán bankanna eru á þessa leið eftir þeim upplýsingum, sem ég hef getað fengið: Lán Seðlabankans út á hvert framleitt tonn af loðnumjöli er nú 19 þús. kr. Lána viðskiptabankarnir síðan 28.2% til viðbótar við þessi lán Seðlabankans. Þetta eru svörin við þessum spurningum, og ég vænti, að þan verði að teljast fullnægjandi, miðað við þann tíma, sem hér er um að ræða. Umræður utan dagskrár.



Herra forseti. Í gær urðu í Nd. Alþ. umr. utan dagskrár vegna ræðu, sem hæstv. ráðh. Magnús Kjartansson flutti á fundi Norðurlandaráðs s.l. sunnudag. Ræðu þessa fékk ég í morgun frá hæstv. forsrh., nokkru eftir að ég hafði lesið hana í Þjóðviljanum. Ummæli hæstv. forsrh. og fleiri fulltrúa á þingi Norðurlandaráðs í tilefni af ræðunni hef ég hins vegar enn ekki fengið. Ástæða er til þess að endurtaka hér í dag þær spurningar, sem ég lagði í gær fyrir þá ráðh., sem þá voru viðstaddir, vegna þess að nú er hér kominn til þings hæstv. forsrh., sem sjálfur var staddur á fundi Norðurlandaráðs. Ýmis efnisatriði ræðu hæstv. ráðh. Magnúsar Kjartanssonar verða væntanlega rædd hér á þingi síðar. Spurningar mínar í gær voru þessar: Í fyrsta lagi: Voru ummæli hæstv. ráðh. Magnúsar Kjartanssonar, þau sem hann hafði uppi á fundi Norðurlandaráðs, sögð með samþykki ríkisstj.? Ef svo var ekki, voru þau þá sögð með vitund ríkisstj.? Ef hvorugu þessu var til að dreifa, hver verða þá viðbrögð ríkisstj. við þessum ummælum? Í öðru lagi gerði ég að umtalsefni þær fregnir, sem fluttar höfðu verið í Ríkisútvarpinu um dagskrá og umræðuefni á utanríkisráðherrafundi hér í Reykjavík í sambandi við hina opinberu heimsókn norska utanrrh., en þar bar ekki saman fregnum frá sjálfum hæstv. utanrrh. og frá Noregi um það, hvort varnarmál yrðu rædd á þeim fundi eða ekki. Um það væri gott að fá upplýsingar, sem fram væru bornar hér á Alþingi. Ég vil aðeins minna á eitt atriði í sambandi við þessa ræðu, sem mér finnst nauðsynlegt að forma raunar sem viðbótarspurningu, en það atriði kom sérstaklega í ljós, þegar ræðan var lesin nú í morgun. Það hafði komið fram hjá einum talsmanni íslendinga á Norðurlandaráðsfundinum, að ummæli Magnúsar Kjartanssonar væru ekki sögð í umboði íslensku ríkisstj. Það var raunar hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason, sem það sagði. Hins vegar voru ummæli í þessari ræðu þess eðlis, að það er augljóst, að hæstv, ráðh. hefur talið sig hafa umboð ríkisstj. til að fara með þau, og það gengur í berhögg við það, sem hæstv. sjútvrh. sagði hér í gær, þar sem hann sagði, að Magnús Kjartansson hefði talað sem einstaklingur í þessari ræðu, en ekki sem ráðh. fyrir hönd ríkisstj. Samkv. Þjóðviljanum í morgun, þar sem ræðan er prentuð orðrétt í íslenskri þýðingu, sagði Magnús Kjartansson, með leyfi hæstv. forseta: „Hins er ekki að dyljast, að ríkisstj. Íslands finnst hún hafa haft ákaflega lítinn stuðning frá ríkisstjórnum annarra Norðurlanda í þessu örlagaríka máli“ - og var þá átt við herstöðvamálið. Af þessari setningu er augljóst, að hæstv. ráðh. telur sig tala í umboði ríkisstj., og vil ég leyfa mér að vænta þess, að hæstv. forsrh, gefi skýringu á þessu.



Herra forseti. Það kannske sannast hér eins og stundum endranær, að seint er um langan veg að spyrja sönn tíðindi. Ég hef að vísu ekki átt þess kost að heyra, hvernig sagt hefur verið frá þessum málum í útvarpi og sjónvarpi hér. Ég efast ekki, að þar hafi verið farið rétt með, svo langt sem sú frásögn hefur náð. Hins vegar hygg ég, að það hafi ekki verið kostur á því að flytja alla ræðu Magnúsar Kjartanssonar ráðh. í útvarp eða sjónvarp hér, og þá gæti kannske hugsast, að fréttamenn hefðu látið leiðast af því fréttamennskusjónarmiði, sem stundum gætir, að leggja mismunandi áhersluþunga á ýmis atriði í ræðunni. Ég verð að segja það, að eftir því sem ég hef lesið hér í blöðum og lesið um þær umr., sem hér fóru fram utan dagskrár í gær, virðist mér hafa verið gert helst til mikið veður út af þessari ræðu. Nú vil ég að vísu ekki draga úr því á neinn hátt, að Magnús Kjartansson hafi flutt þarna athyglisverða ræðu að ýmsu leyti. En ég held samt, að það verði varla sagt, að henni hafi verið gefið mjög fyrirferðarmikið rúm í þeim sænskum blöðum t.d., sem ég sá, og ég held, að það fari ekkert á milli mála, hvaða ræða það var, sem mesta athygli vakti allan sunnudaginn í Norðurlandaráði og blöð og fjölmiðlar slógu upp, það var ræða Trygve Bratteli, forsrh. Noregs, um olíumálin, olíuvinnsluna og hugsanlega og væntanlega samvinnu Norðurlandanna um þau efni, og svo svarræða Palme þar við. Ég held, að það megi segja með sanni, að verulegur hluti af ræðu Magnúsar Kjartanssonar fjalli um mál, sem ekki er óeðlilegt, að séu rædd á Norðurlandaráðsfundi, og eru ofarlega á baugi í almennum stjórnmálaumr., eins og t.d. ég veit, að hv. fyrirspyrjandi hefur séð, þegar hann las ræðuna, um afstöðuna eða sambandið á milli stjórnmálamanna og fólksins, stöðu smáríkja og sitthvað fleira. Hins vegar er það rétt, að hann vék sérstaklega að tveimur málum þarna, landhelgismáli og varnarmálum. Og á eftir ræðu Magnúsar Kjartanssonar urðu nokkur orðaskipti, sem nokkrir tóku þátt í, og þær ræður hef ég nú hér með. Þar tók m.a. til máls góðvinur okkar Íslendinga, K.B. Andersen, fyrrv. utanrrh. Danmerkur, og var, að mér fannst, óvenjulega hvassyrtur. En einnig tóku til máls bæði fyrrv. og núv. forsrh. Noregs og gerðu aths. út af einu tilteknu atriði í ræðu Magnúsar Kjartanssonar. Í þessum orðaskiptum tók svo þátt, eins og hv. fyrirspyrjandi sagði, einn af íslensku fulltrúunum, Gylfi Þ. Gíslason alþm., og sumpart urðu ummæli hans til þess, að ég fann mig knúinn til þess að gera nokkrar aths., örstuttar að vísu. Það var af því, að mér fannst Gylfi Þ. Gíslason gerast nokkur offari í orðum sínum þarna á þinginu. Hann sagði fyrst, að hann vildi segja það, að ræða Magnúsar Kjartanssonar væri ekki haldin í nafni íslensku þjóðarinnar, ekki í nafni Alþingis og ekki heldur fyrir hönd íslensku ríkisstj. Hann fullyrti í þessu stutta svari sinu, að íslenska ríkisstj. hefði ekki orðið enn sammála um, hvaða stöðu ætti að taka í viðræðum við Bandaríkjamenn um framtíð stöðvarinnar í Keflavík. En síðan sagði hann það, sem hann má gjarnan segja fyrir mér, að hann þyrði að fullyrða, að stjórnarandstaðan væri alveg einhuga um það, að varnarsamninginn ætti að endurskoða, en honum ætti ekki að segja upp, en síðan sagði hann það, sem mér fannst nú heldur ofsagt, að hann þyrði líka að fullyrða, að meiri hl. innan flokks forsrh. væri á því máli, að samninginn ætti að endurskoða, en ekki að segja honum upp. Ég mundi kjósa, að hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason gerðist fyrst félagi í Framsfl., áður en hann færi að tala svo bert í hans nafni. Við þetta gerði ég örstutta aths., sumpart eins og ég sagði, vegna þessara ummæla íslensks fulltrúa, og í öðru lagi vegna vissra tiltekinna ummæla í ræðu Magnúsar Kjartanssonar, sem voru þess eðlis, að mér þótti sem þau gætu verið misskilin, ef ekkert kæmi fram frekar varðandi þau. Og það voru nokkur atriði, sem ég tók fram í þessari örstuttu aths., sem ég gerði. Í fyrsta lagi var það, að ég lagði áherslu á, að utanríkismál og varnarmál heyrðu ekki undir Norðurlandaráð. Það er skýrum stöfum og ótvírætt tekið fram í samþykktum Norðurlandaráðs, að þau málefni eru undanskilin verkefnum Norðurlandaráðs, og til þess liggja ástæður, sem allt of langt er að fara hér út í og ég fór ekki heldur út í þar, enda er þetta óumdeilt. Síðan sá ég míg tilneyddan til að mælast til þess, að menn hér á Norðurlandaráðsþingi færu ekki að ræða íslensk innanríkismál. Í þriðja lagi tók ég fram, að ég yrði að mælast til þess, að menn væru ekki á þessum vettvangi, í Norðurlandaráði, með neinar fullyrðingar um, hvernig staðan á Íslandi væri varðandi spurninguna um endurskoðun eða uppsögn varnarsamningsins. Og í fjórða lagi, sem aukaatriði, tók ég það fram, með mjög kurteislegum orðum þó, að ég yrði að hafa allan fyrirvara á um þau ummæli, sem Gylfi Þ. Gíslason hefði haft um minn eigin flokk. Og loks sagði ég það, - einmitt út af ummælum, sem komu fram í ræðu Magnúsar Kjartanssonar og til þess að fyrirbyggja misskilning, - að hvað varðaði það erindi, sem íslenska ríkisstj. á sínum tíma eða utanrrh., - mér var reyndar gert kunnugt um líka, - fékk frá norsku ríkisstj., að ég hefði ekki skilið það sem neina íhlutun í íslensk málefni, og tók fram, að sú orðsending mundi að sjálfsögðu ekki hafa neina úrslitaþýðingu fyrir þá afgreiðslu, sem þetta mál fengi á Íslandi. Það er alveg skýrt, að ræða Magnúsar Kjartanssonar ráðh, var ekki að neinu leyti né á nokkurn hátt flutt á vegum íslensku ríkisstj. eða í nafni ríkisstj., hafði ekki verið samþykkt af ríkisstj. né samin eða flutt sérstaklega með vitund ríkisstj.

Ég verð að þrýsta á hæstv. ráðh. eins og þm. Ég treysti hæstv. ráðh. til að hraða sér.

Já ég skil það, en af því að ég var fjarverandi í gær, yrði kannske litið á það.

Ég verð að þrýsta á það, að hæstv. ráðh. ljúki þessu sem fyrst.

Ræða Magnúsar Kjartanssonar lýsti að sjálfsögðu hans skoðun - og hans skoðun eingöngu, þó að ég efist ekki um það, að margir hér á landi geti verið sömu skoðunar og hann hélt þar fram. Ég held, að það hafi ekki nokkur maður á Norðurlandaráðsþingi litið á hana þannig, að hún væri flutt í nafni íslensku ríkisstj. Ég hitti ekki nokkurn mann, sem lét slíkt uppi. Ég held, að það sé alls ekki einsdæmi, að einstakir ráðh. á Norðurlandaráðsþingi flytji ræður, sem að einhverju leyti víkja frá þeim skoðunum, sem t.d. forsrh. þess lands hefur haldið fram á Norðurlandaráðsþingi. Ég held, að ég muni slík dæmi, þegar um hefur verið að ræða samsteypustjórnir, - við skulum segja t.d. í Finnlandi. Þetta er ekki títt, en ég held, að það sé alls ekkert einsdæmi. Auðvitað er það grundvallarreglan, sem við hljótum að fylgja, að það á að ríkja skoðanafrelsi og tjáningarfrelsi. Það er mikið rætt um það nú hér og annars staðar, og það má ekki vera neinn einkaréttur fyrir skáld og rithöfunda, heldur eigum við stjórnmálamenn líka að njóta góðs af því og geta haldið fram þeim skoðunum, sem við höfum og við viljum túlka. Ef á að líta á einhverja ræðu, sem flutt er á Norðurlandaráðsþingi, sem flutta á vegum ríkisstj., þá er það að sjálfsögðu ræða forsrh. Ég flutti ræðu á laugardag, og ég hef sent blöðum hana nú, og þar geta menn skoðað hana, ef blöðin hirða um að birta hana. Ég vænti þess, að þar sé ekkert, sem ekki getur staðist sem talað - ég vil segja í nafni þjóðarinnar. Af því, sem ég hef þegar sagt, liggur í augum uppi, að það verður ekki um nein frekari viðbrögð af hálfu ríkisstj. að ræða við þessari ræðu Magnúsar Kjartanssonar. Hann hefur aðeins flutt þarna sitt mál, lýst sínum skoðunum. Viðvíkjandi því, sem fyrirspyrjandi spurðist líka um, hvort það yrðu rædd varnarmál hér á fundi utanrrh., þá er það að vísu um það að segja, að ég hef ekki átt þess kost að sækja þá fundi eða taka þátt í þeim viðtölum. En ég tel alveg óhætt að fullyrða, að það verði ekki rætt þar um varnarmál, og það kemur auðvitað ekki til greina, enda var það margítrekað einmitt af hálfu forsrh. Noregs á þessu þingi, að auðvitað væri hér um að ræða mál, sem Íslendingar einir ættu að taka ákvörðun um. Ég er þess fullviss, að norski utanrrh. mun ekki í þessari vináttuheimsókn vera með nein slík umræðuefni.



Herra forseti. Mér þykir athyglisvert, þegar hæstv. forsrh. stendur upp til að svara spurningum um ræðu hæstv. iðnrh. Magnúsar Kjartanssonar á Norðurlandaráðsþingi, að hann eyði allt að því eins miklum tíma í að ræða um stutta aths., sem hv. 7. þm. Reykv., Gylfi Þ. Gíslason, gerði þar, og er það væntanlega til þess gert að reyna að draga athyglina frá sjálfu umræðuefninu, sem er ræða Magnúsar. Ég held, að Gylfi geti vel staðið við það, sem hann sagði, og satt að segja getur enginn maður tekið það sem annað en einkaálit stjórnarandstöðuþm. Hins vegar efast ég um, að hann þurfi að ganga í Framsfl. til að sjá, hvernig ástandið er þar í utanríkismálum. Það blasir við sjónum allrar þjóðarinnar, þannig að ekkert er eðlilegra en að maður lýsi þeirri skoðun sinni, að viðhorf Framsfl. kunni að vera eins og Gylfi fullyrti, að hann teldi þau vera. Athyglisverðara er það við svörin, sem fengust varðandi ræðu hæstv. iðnrh. Magnúsar Kjartanssonar, að hæstv. forsrh. hefur afneitað ræðunni algjörlega. Hann hefur tekið það skýrt fram, að ræðan hafi ekki verið flutt á vegum ríkisstj. og ekki verið samþykkt af ríkisstj., þó að það hafi verið upplýst í gær, að tveir af ráðh. stjórnarinnar hafi verið að kokka þessa ræðu a.m.k. viku fyrir þingið. Annars vegar getum við glaðst yfir því og þakkað fyrir það, að forsrh, skuli taka skýrt fram, að ræðan er ríkisstj. óviðkomandi og að hann lítur sjálfur ekki svo á, að Norðmenn hafi gert sig seka um neina íhlutun í íslensk málefni. Hins vegar er aðalatriði málsins orðið það, hvers konar stjórnarfar er á Íslandi, þegar iðnrh. flytur á alþjóðlegri ráðstefnu ræðu um utanríkismál, sem forsrh., er situr í sama sal á sömu ráðstefnu, veit ekkert um fyrir fram, hefur ekki heyrt nefnda og verður að standa upp á eftir til þess að afneita. Hvers konar ríkisstj. er þetta? Hvers konar mynd af íslensku stjórnarfari gefur slík framkoma? Og hvers konar stjórnmálamaður er bað, sem hegðar sér þannig gagnvart samráðherrum sínum í samsteypustjórn, ekki aðeins að tala þannig, heldur að tala þannig á bak við fors- og utanrrh. Segjum svo, að hann hafi rætt þetta við þá og sagt þeim, að hann teldi óhjákvæmilegt að flytja slíka ræðu. Það hefði verið heiðarlegt, svo langt sem það náði. Það er ekki um að ræða neina takmörkun á málfrelsi manna eða skoðanafrelsi. Spurningin er um það, hvort starfhæf og forsvaranleg ríkisstj. er á Íslandi eða ekki. Hvað ætla forsrh. og flokkur hans og hvað ætlar utanrrh. að þola slíka framkomu af samráðherrum sínum lengi? Hvað oft ætlar Ólafur Jóhannesson að láta niðurlægja sig á albjóðlegum ráðstefnum af þessum félögum sínum? Það eru spurningar, sem ekki aðeins við viljum fá svör við, heldur geri ég ráð fyrir, að margir velti fyrir sér á Norðurlöndum í dag. Því verður ekki neitað,að viðbrögð norskra blaða eru þannig, að þau líta á þessa ræðu sem harða árás á Noreg. Það er alvörumál, sem snertir forsrh. ekki síður en aðra ráðh. í ríkisstj. Þetta er kjarni málsins.



Herra forseti. Hæstv. forsrh. sagði, að ræða Magnúsar Kjartanssonar væri ekki að neinu leyti flutt á vegum ríkisstj., ekki nafni hennar og ekki samþykkt eða flutt með vitund ríkisstj. Þá er það upplýst, að hæstv. iðnrh. hefur verið að blekkja þingheim Norðurlandaráðs, þegar hann segir, eins og hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir gat um og vitnaði í ræðu Magnúsar Kjartanssonar orðrétt: Hins er ekki að dyljast, að ríkisstj. Íslands finnst hún hafa ákaflega lítinn stuðning frá ríkisstj. annarra Norðurlanda í þessu örlagaríka máli.“ Þarna talar ráðherrann í nafni ríkisstj., þegar sjálfur forsrh. er viðstaddur, án þess að hafa til þess umboð eða bera sig saman við forsrh., þótt upplýst sé, að ræðan var samin viku fyrir fram. Spurningin er þess vegna: Hvað ætlar hæstv. forsrh. að gera? - Hann svaraði því til, að það væri ekki að vænta neinna viðbragða af hans hálfu eða ríkisstj. Hér er ekki um lítillæti að ræða af hálfu hæstv. forsrh. Hér er um ótrúlega lítilþægni að ræða af hálfu forsrh., sem á auðvitað að tala í nafni ríkisstj., ef ríkisstj. ætlar sér að gefa yfirlýsingar. Og með því að ekki eru ráðgerð sérstök viðbrögð eða ráðstafanir vegna þessara ummæla, þá má spyrja hæstv. forsrh: er hann sammála því, að ríkisstj. finnist hún hafa lítinn stuðning frá ríkisstj. annarra Norðurlanda í varnarmálum? Það er sú spurning, sem hlýtur að vakna upp, þegar svör hæstv. forsrh. eru skoðuð. Það er athyglisvert, að annars vegar er kvartað yfir litlum stuðningi frá ríkisstj. annarra Norðurlanda í varnarmálum og hins vegar er kvartað yfir orðsendingu Norðmanna frá sept. s.l. sem ótilhlýðilegri íhlutun um íslensk innanríkismál. Hér stangast eitt á annars horn. Það, sem úrslitum ræður, er ekki, að Norðmenn sendi Íslendingum orðsendingu og tjái vilja sinn, heldur hver vilji Norðmanna er, hver skoðun Norðmanna er. Vegna þess að skoðun Norðmanna er ekki í samræmi við skoðun Magnúsar Kjartanssonar, þá er um að ræða, íhlutun í íslensk innanríkismál, en í sömu andrá er samt kvartað yfir litlum stuðningi annarra Norðurlanda. Stuðningurinn átti að vera fólginn í því, að Norðurlöndin áttu að fallast á sjónarmið Alþb.-manna og kommúnista. Þetta er siðfræði kommúnista uppmáluð. Það er allt í góðu lagi að taka á móti orðsendingum annarra þjóða, ef efni þeirra er í samræmi við vilja þeirra sjálfra, en ef svo er ekki, þá er um ótilhlýðilega íhlutun um íslensk innanríkismál að ræða. Þá kom það fram í ræðu Magnúsar Kjartanssonar, að fundið var að því, að fulltrúar frjálsra félagssamtaka í Noregi komu undir forustu norska stórþings forsetans í heimsókn til skoðanaskipta við sams konar samtök hér á landi um vestræna samvinnu. Slík frjáls skoðanaskipti eru ekki að skapi kommúnista og beinlínis talað um, að þau séu til þess fallin að hafa áhrif á ríkisstj. Íslands, En um sömu helgi og þessir ágætu gestir frá Noregi komu var fimm dálka fyrirsögn í Þjóðviljanum, blaði Alþb., með tilkynningu um, að tilgreindur norskur stórþingsmaður mundi verða á ferðinni næstu helgi þar á eftir til þess að túlka sjónarmið andstæð sjónarmiðum fulltrúa vestrænna samtaka í Noregi. Það er m.ö.o. ámælisvert að taka á móti norskum gestum, sem tjá hug sinn í varnar- og öryggismálum, ef þeir eru á öndverðum meiði við Alþb., en hins vegar er það fagnaðarefni að taka á móti gestum frá Noregi, ef þeir eru á sama máli og Alþb. Menn geta af þessum dæmum og samkvæmni gert sér ljósa grein fyrir því, hvaða ástand væri hér á landi og hvernig frjáls skoðanaskipti væru hér á landi, ef Alþb.-menn réðu hér lögum og lofum. Það var eðli orðsendingar Norðmanna frá sept. s.l. að gera Íslendingum grein fyrir afstöðu Norðmanna innan Atlantshafsbandalagsins og þar með gefa íslensku ríkisstj. tækifæri til að tjá hug sinn og andsvör við þessari orðsendingu Norðmanna, áður en til fundar Atlantshafsbandalagsráðsins kæmi, þar sem endanlega væri gengið frá umsögn þess um endurskoðun varnarsamningsins. Nú vildi ég spyrja hæstv. forsrh.: Hefur íslenska ríkisstj. svarað orðsendingu Norðmanna og tjáð skoðun sína um efni og innihald orðsendingar Norðmanna? Það væri eðlileg málsmeðferð, ef íslenska ríkisstj. hefði nokkra aths. við þá orðsendingu að gera, og ég tel það einmitt æskilegt, að sjónarmið íslensku ríkisstj. komi fram gagnvart norska utanrrh. í sambandi við beimsókn hans hingað til lands. Það er athyglisvert, að kurteisi hæstv. iðnrh. er slík að velja ræðu sinni þann tíma, þegar norski utanrrh. er hér í vináttuheimsókn. Við enga þjóð aðra viljum við Íslendingar eiga frekar vinsamleg og góð samskipti en Norðmenn, og við teljum, að Norðmenn hafi verið okkur styrk stoð á mörgum sviðum á alþjóða vettvangi. Við eigum að rækta þá vináttu og frændsemi, en það gerum við ekki með slíkri ræðu sem fram hefur komið af hálfu hæstv. iðnrh. Hún gerir okkur mikinn skaða, og því er nauðsynlegt, að hæstv. forsrh. taki af öll tvímæli, að hann afneiti þeim skoðunum, sem hæstv. iðnrh. hefur flutt í sinni ræðu. Ég vil ljúka orðum mínum, sem ég hér hef flutt, með því að ítreka þá spurningu: Telur hæstv. forsrh., að ríkisstj. hafi ekki fengið þann stuðning frá ríkisstj. annarra Norðurlanda í varnar- og öryggismálum landsins, sem hann eða ríkisstj. átti von á?



Herra forseti. Íslenska ríkisstj. væntir sér ekki sérstaklega neins stuðnings við stefnu sína í varnarmálum frá Norðurlöndum. Hún fer ekki fram á það, mun ekki fara fram á það. Hún lítur á það sem algjörlega íslenskt málefni, sem við sjálfir tökum ákvörðun um út frá okkar eigin hagsmunum. Þetta er Norðmönnum að sjálfsögðu vel kunnugt um. Þetta sjónarmið setti ég fram á sinum tíma við norska sendiherrann, þegar hann flutti þessa orðsendingu, sem var nánast munnleg orðsending, þó að hann setti hana sjálfur á blað. Og þessari stefnu mun verða fylgt af íslensku ríkisstj. Sú stefna er algjörlega viðurkennd og var undirstrikuð af sjálfum norska forsrh. einmitt á þessu Norðurlandaráðsþingi, svo sem hann raunar hafði áður gert í norska Stórþinginu.



Herra forseti. Mikið er rólyndi hæstv. forsrh. að hafa geð í sér til að standa fyrir ríkisstj., þar sem algjör upplausn ríkir í mikilvægustu málum. Með hverjum deginum sem líður kemur það berlega í ljós. Forsrh.: Það hafa vist aðrir meiri áhyggjur af því en ég.) Já, hæstv. forsrh., og það er ekki að ófyrirsynju, að aðrir hafa af því meiri áhyggjur. Og borgarar þessa lands hafa vafalaust af því þungar áhyggjur, að ríkisstj, líðst að sitja áfram í óbreyttu formi og það fyrir tilstilli hins ágæta manns, hæstv. forsrh. Í ræðu hæstv. iðnrh. Magnúsar Kjartanssonar sagði hann fullum fetum, að 1971 hefði ríkisstj. ákveðið, að bandaríska herstöðin skyldi lögð niður. Þessu lýsir hæstv. iðnrh., eftir að sjálfur utanrrh. hefur gert till. um annað og eftir að sjálfur forsrh, hefur lýst því yfir, að málefnasamning ríkisstj. beri alls ekki að skilja á þennan veg. Svo afgreiðir hæstv. ráðh. þessi ræðuhöld hæstv. iðnrh. á alþjóðavettvangi einungis með því að segja: „Þetta eru hans persónulegu skoðanir.“ Og síðan leggst hæstv. forsrh. rólegur á koddann sinn og sofnar værum svefni. Það er áreiðanlegt, að það eru fleiri en ég á þessu landi, sem hafa þungar áhyggjur af því, að það ríkir augljóslega fullkominn glundroði í utanríkismálum innan þessarar ríkisstj., án þess þó að vikið sé einnig að þeim glundroða, sem öllum mun ljóst, að er í efnahagsmálum, þegar ríkisstj. lofar ýmiss konar breytingum á kjörum almennings með því að gera þessar og þessar breytingar á lögum, sem hún hefur alls ekki vald til að gera.



Herra forseti. Það kom mjög skýrt fram í ræðu hv. þm. Ragnhildar Helgadóttur, að hún undraðist, hvers konar stjórnarfar væri í þessu landi, og hv. þm. Benedikt Gröndal spurði beinlínis: Hvers konar stjórnarfar er í landinu? Mér koma í hug orð eða spakmæli Hávamála: „Haltur ríður hrossi, hjörð rekur handar vanur.“ Það eru fleiri en þeir, sem eru inni í þessum sölum, sem í dag spyrja: Hvers konar stjórnarfar er í þessu landi? Ég get fallist á þá skoðun hæstv. forseta Sþ., að almennar umr. geti tæpast orðið um þessi mál hér utan dagskrár. Ég vil hins vegar ekki fallast á það, sem hefur komið fram hjá hæstv. forseta Sþ. nú og reyndar áður, að þegar sú breyt. var gerð á þingsköpum, að sérstök takmörkun var gerð á spurningatíma, hafi verið til þess ætlast, að sams konar breyt. væru á ræðuhöldum utan dagskrár, eins og nú fara fram. Þetta er mér ekki kunnugt um, og þetta var ekki rætt, - það hefur þá farið fram hjá mér, hafi það verið rætt. Ég get fallist á, að það sé eðlilegt, að við stefnum að því að takmarka ræðutíma utan dagskrár, eins og nú, en ég held, að þetta sé ekki rétt með farið af hæstv. forseta. Að öðru leyti vil ég segja það, að ræða hæstv. forsrh. olli mér miklum vonbrigðum, því að það er auðvitað allt annað það, sem óbreyttir þm. segja í Norðurlandaráði, en það, sem ráðherrar segja. Ráðherrarnir eru ekki kosnir á Norðurlandaráð. Þeir eru stjórnarfulltrúar, sem eiga sæti samkv. reglum ráðsins á Norðurlandaráðsfundum. Hins vegar eru kosnir þar fulltrúar, og á þessum tveimur hópum manna er gerður sá munur, að í myndabókinni frá Norðurlandaráði eru birtar myndir sérstaklega af ráðherrunum, hins vegar af fulltrúunum, sem þangað eru kosnir. Samkv. eðli málsins lítur auðvitað allt öðruvísi út það, sem ráðh. segir, og hvaða ábyrgð fylgir því varðandi stjórnmál viðkomandi lands. Ég leyfði mér í fyrra eða næstsíðast á Norðurlandaráðsfundi í Noregi að ræða íslensk málefni. Fyrrv. forsrh. Dana, Krag, hafði þá miklar áhyggjur af aðstöðu Færeyinga í landhelgismálinu og það gæti orðið þeim þungt í skauti, sem Íslendingar stefndu að. Ég hafði auðvitað ekkert umboð til að segja það frá ríkisstj., enda stjórnarandstæðingur, en leyfði mér þó að segja út af orðum fyrrv. utanrrh. Dana, að þeir mættu vera vissir um það, að við Íslendingar mundum fara þannig að í landhelgismálinu gagnvart Færeyingum, að þeir mundu mega vel við una, og afgreiða þeirra mál af þeirri fyllstu vinsemd, sem við gætum. Við þetta hafði enginn að athuga, og það spunnust engar deilur á þinginu. Hæstv. forsrh. var á því þingi, - hvort hann var farinn heim, man ég ekki, - og aðrir ráðh. voru þar, m.a. Magnús Kjartansson. Og hæstv. ríkisstj. hefur afgreitt mál Færeyinga í landhelgismálinu þeim mjög svo í hag, e.t.v. kannske miklu meira í hag en þeir nokkurn tíma gátu búist við, að mundi verða gert. Mér hefði ekki þótt undarlegt, þó að hæstv. forsrh. hefði komið frá Norðurlandaráðsþingi og hingað á Alþingi, stigið hér í ræðustól og tilkynnt, að hann væri búinn að senda forseta Íslands lausnarbeiðni fyrir hönd iðnrh., Magnúsar Kjartanssonar.



Út af orðum 1. þm. Reykv. tek ég undir það með honum, að ég varð ekki var við, að það væri neitt formlegt samkomulag í sambandi við þingskapabreytinguna um að stytta ræðutíma í umr. utan dagskrár. Það er laukrétt hjá honum, og það var ekki ætlun mín, að það mætti skilja mig þannig, heldur meinti ég, að það hlyti að verða að skoðast sem eðlileg afleiðing af þeirri breyt., þegar fram í sækti, að þessi háttur yrði á hafður. Ég læt í ljós ánægju mína mína yfir því, að hv. 1. þm. Reykv. sagði, að hann teldi eðlilegt að koma svipuðu sniði á þessar umr. utan dagskrár og við erum að reyna.



Herra forseti. Það hafa nú verið ýmsar umr. um ræðu Magnúsar Kjartanssonar í Stokkhólmi og ýmis sjónarmið komið í ljós, en ég hygg þó, að kjarninn sé eftirfarandi: 1. Ríkisstj. virðist ekki geta komið sér saman um, hvernig eigi að leysa hin svonefndu varnarmál. 2. Ríkisstj. er að bila. Varnarmálin, sem eru svona erfið viðureignar, virðast ekki hafa neina fyrirsjáanlega lausn. Um þessi mál, varnarmálin, sem menn urðu ósáttir um, hefur ríkisstj. ekki tekist að komast á neinn traustan grundvöll, og eftir því sem tíminn líður, þeim mun erfiðara verður það. Ef þessi ríkisstj. hefði ætlað sér að standa við málefnasamninginn, hefði þegar um áramót átt að hafa til viðræðugrundvöll við Bandaríkin. Ræða Magnúsar Kjartanssonar er framhald af þeirri óeiningu sem ríkir í ríkisstj. um þetta mál og virðist ætla að halda áfram. En þetta er líka annað og meira. Það er merki um það, að ríkisstj. er að bila. Nú eru að koma verkföll, eins og menn vita. Óðaverðbólgan stígur nú tröllaukinn dans. Nú er ekki aðeins spurning um vikurnar, nú fara dagarnir að skipta máli. Það er af því að ríkisstj. getur ekki lengur stjórnað þessu landi.



Herra forseti. Þær eru býsna einkennilegar, þessar umr., ekki síst þegar þær eru nú skoðaðar í framhaldi þeirra umr., sem hér fóru fram í gær. Í gær var um það spurt, hvort sú ræða, sem Magnús Kjartansson flutti í Norðurlandaráði, hefði verið flutt með samþykki ríkisstj. og samkv. ákvörðun hennar. Það voru gefnar hér upplýsingar um það, að ræðan hefði ekki verið borin undir ríkisstj., ekki samþ. af ríkisstj, og hefði verið ræða hans persónulega. En auðvitað þurfa sömu ræðumenn, sem fengu þetta upplýst hér í gær, að gera sér enn ferð upp í ræðustólinn og spyrja um það sama, spyrja um nákvæmlega það sama. Síðan kom það fram í umr. í gær og liggur nú skjalfest fyrir, þegar ræðan hefur verið birt, að hér var um tvö efnisatriði að ræða, sem valdið hafa nokkrum deilum og umtali í þessari ræðu. Hvaða atriði voru þetta? Annað var það, að orð voru látin falla um það, að við Íslendingar hefðum orðið fyrir vonbrigðum vegna undirtekta Norðurlanda í sambandi við landhelgisdeiluna. Þetta var annað atriðið. Það fór auðvitað þannig í umr. hér í gær, að einn af þm. Sjálfstfl. gafst gersamlega upp á því að vera að karpa um þetta atriði. Hann varð að játa hér í ræðustóli, að allir íslendingar hefðu orðið fyrir vonbrigðum, einnig forhertustu sjálfstæðismenn, eins og hann orðaði það. Það er rétt, einnig þeir höfðu orðið að viðurkenna það, að þeir höfðu orðið fyrir vonbrigðum vegna undirtekta Norðurlandanna í sambandi við okkar landhelgismál. Þessi þáttur úlfaþytsins hefði þá átt að vera úr sögunni, ef ekki hefði verið eitthvað annað að þeim sjálfstæðismönnum. Hinn þátturinn var svo sá, að Magnús Kjartansson vék að því, að sú ríkisstj., sem var í Noregi í sept. .s.l., hefði sent Íslendingum skriflega orðsendingu varðandi það áform ríkisstj. að leggja niður herstöðina í Keflavík. Og þessi skriflega orðsending norsku ríkisstj. fór gersamlega í bága við yfirlýsta stefnu íslensku ríkisstj. Magnús Kjartansson hafði komist þannig að orði, að hann teldi, að þetta væri síður en svo að veita okkur stuðning í þýðingarmiklum málum og yrði ekki til þess að bæta yfirleitt norræna samvinnu. Auðvitað er það svo, að þeir, sem vilja ríghalda í Keflavíkurstöðina, eins og sjálfstæðismenn vilja gera, eru óðir og uppvægir og vilja niða þá menn niður, eins og Magnús Kjartansson, sem vilja gjarnan loka stöðinni, að hann skuli dirfast að segja það erlendis, að hann sé á móti því, að norska ríkisstj. sé að blanda sér í þetta mál. En alveg óumdeilanlega er það svo, að sú ríkisstj., sem var í Noregi í sept. s.l., blandaði sér hér í viðkvæmt innanríkismál. Um þetta verður ekki deilt.  Menn geta auðvitað haft á þessu misjafnar skoðanir, og menn geta haldið áfram að skamma Magnús Kjartansson fjarverandi fyrir að segja þetta og þetta sé hans álit.  Það virðist vera, að það sé orðin skoðun sjálfstæðismanna hér á þingi, að ráðh., sem mæta á fundi Norðurlandaráðs, megi ekki tala um neitt, ekki halda neina ræðu, nema sé búið að samþykkja hvert orð þeirra í ríkisstj. Það var eðlilegt, að ég spyrði um það í umr. í gær, hvort sá háttur hefði verið hafður á t.d. um Alþfl. í fyrrv. ríkisstj., hvort þeir hefðu aldrei fengið að tala á fundum Norðurlandaráðs, nema sjálfstæðismenn hefðu verið búnir að samþykkja það áður. Einn af ráðh. úr fyrrv. ríkisstj., Ingólfur Jónsson, sagði, að það hefði verið siður, þegar það hefði verið stórmál, að líta yfir það, annars hefðu menn mátt segja ýmislegt í hinum málunum. En um þetta má auðvitað karpa og af þeirri smekkvísi að ráðast í sífellu á mann, hér er fjarstaddur. Ég vil vekja athygli á því, að það er ekki þessi ræða Magnúsar Kjartanssonar eða þessi atriði, sem hér hefur verið deilt um, sem hér skipta máli. Það er hugarástand þeirra sjálfstæðismanna, þeir eru alveg að tryllast. Þeir hafa orðið fyrir óskaplegum vonbrigðum með, að forsrh., þegar hann kom heim, skyldi ekki til kynna, að hann væri búinn að reka Magnús, og fyrir enn meiri vonbrigðum, að það skyldu ekki verða verkföll, sem gætu fellt ríkisstj., og enn meiri vonbrigðum, að ríkisstj. skuli ekki falla. Þetta er alveg voðalegt, að hún skuli ekki falla, segja þeir með öndina í hálsinum. Það er þetta, sem er að, og eftir því sem þessir menn verða fyrir meiri vonbrigðum, eftir því verða þeir órólegri og fjasa meira út í loftið á þann hátt, sem þeir hafa verið að gera í þessum umr. í gær og í dag.



Herra forseti. Það er upplýst í þessum umr., að hæstv. iðnrh. Magnús Kjartansson hefur sagst tala í nafni ríkisstj., án þess að hafa nokkra heimild til þess, eftir því sem hæstv. forsrh. hefur sagt. Þetta er staðreynd málsins. Hæstv. forsrh. sagði, að við hefðum ekki óskað eftir stuðningi Norðurlandanna í varnarmálum, en hæstv. iðnrh. sagði, að við hefðum orðið fyrir vonbrigðum af því að fá ekki þann stuðning, sem óskað hefði verið eftir eða vænta hefði mátt. Þetta er samræmi í lagi og þarfnast fyllri upplýsinga og skýringa. Auðvitað eigum við Íslendingar að taka einir og óháðir ákvörðun í varnar- og öryggismálum okkar í samræmi við hagsmuni Íslands, í samræmi við það, sem við álítum nauðsynlegt til að tryggja öryggi Íslands og sjálfsákvörðunarrétt þjóðarinnar. Um það er ekki deilt, heldur vil ég undirstrika það út af þeim orðum, sem hæstv. forsrh. sagði. Hitt er allt annað mál, að við höfum ekki talið það fyrir neðan okkar virðingu, Íslendingar, að hafa samráð bæði við Norðmenn og Dani. Þegar við t.d. gengum í Atlantshafsbandalagið og gerðumst stofnaðilar þess, þá var Framsfl. heils hugar þeirrar skoðunar, að sjálfsagt væri að hafa samráð við Norðmenn og Dani, undir forsæti, að því er mig minnir, núv. hæstv. forseta Sþ. Þess vegna er það ekki fyrir neðan virðingu okkar Íslendinga að líta á orðaendingu Norðmanna í því ljósi, hvort við okkar eigin hagsmuna vegna höfum eitthvað af henni að læra. Og að svo miklu leyti sem orðsending er í andstöðu við sjónarmið okkar, eigum við auðvitað að láta þá andstöðu og gagnrýni í ljós við Norðmenn og nota t.d. það tækifæri, sem nú býðst við heimsókn norska utanrrh. Við eigum ekki að vera með þá vanmáttarkennd að vilja ekki ræða mál eins og öryggis- og varnarmál þessa heimshluta við vina- og nágrannaþjóðir. Við erum í Atlantshafsbandalaginu einmitt til þess að hafa samráð við aðrar þjóðir í varnar- og öryggismálum, og samkv. varnarsamningnum sjálfum er það áskilið, að Atlantshafsbandalagsráðið gefi umsögn um þörf varna hér á landi. Það er þessi umsögn, sem var ástæðan fyrir orðsendingu Norðmanna, og því var orðsending Norðmanna mjög eðlileg og sjálfsögð. Ég held nú, að hæstv. sjútvrh. þurfi ekki að lýsa taugaspennu annarra hv. þm., svo augljóslega er hann sjálfur taugaspenntur nú í sinni ræðumennsku og ræðuhöldum, þannig að þar stóð ekki stafur yfir staf, og er ekki ástæða til að fjölyrða nánar um hans ræðu. Ég er hins vegar alveg sammála honum um það, þegar hann leggur þá skoðun í okkar hug, stjórnarandstöðunnar, að það er voðalegt, meðan núv. hæstv. ríkisstj. fellur ekki. Það er voðalegt vegna hagsmuna þjóðarheildarinnar. Og ef núv. hæstv. ríkisstj. hefur ekki vit á því að biðjast lausnar fyrr en síðar, þá er það alveg ljóst, miðað við frammistöðu hennar, bæði í utanríkis- og innanríkismálum, að landsmenn munu í frjálsum kosningum sjá svo um, að hún falli, svo að eftir verði munað.



Herra forseti. Það var sama æðið á hæstv. sjútvrh. og við höfum orðið vitni að í umr. hér á hinu háa Alþ. undanfarið, í gær og fyrir viku t.d., og hann svaraði engu nema útúrsnúingi og afgæðingi, eins og hans er háttur, þegar hann verður skelfingu lostinn. Hann er að vísu kjarkmikill maður, en það getur sótt að honum ótti út af einu, og það er, ef hann óttast um stólinn sinn. Og nú er þetta mál þannig vaxið, að hann hrökk illilega við. Hann kallar þetta einkennilegar umr. nú í framhaldi af þeim umr., sem áttu sér stað í gær. Þó taldi hann þær umr, gersamlega út í hött, af því að það lægi ekki fyrir, hvað hefði verið sagt í þessum frægu umr. á Norðurlandaþingi. Nú, þegar það liggur fyrir, eru þessar umr. út í hött og með ólíkindum, eins og hann nefnir það. Það hefur borið mjög á góma í umr., að við höfum orðið fyrir vonbrigðum með afstöðu Norðmanna til landhelgisdeilunnar. Ég sé ekki ástæðu til þess að orðfæra það sérstaklega og draga þau mál hér inn í þessar umr. Hins vegar liggur það alveg ljóst fyrir, að eins og landhelgismálið allt var fram lagt og að því staðið af hálfu núv. hæstv. ríkisstj., þá endaði það með því, að sú ráðagerð öll reyndist óframkvæmanleg og við vorum neyddir til þess að ganga að nauðungarsamningum. Og hæstv. sjútvrh. var líka neyddur til þess, áður en lauk. Málið snýst ekki um það, að hæstv. iðnrh. hafi ekki leyfi til að segja sínar persónulegu skoðanir á þingi Norðurlandaráðs. Við vitum öll, hverjar eru persónulegar skoðanir hæstv. ráðh. Hitt liggur alveg ljóst fyrir, að þegar einn ráðh. úr ríkisstj., eins og úr ríkisstj. Íslands nú, stendur upp á þingi Norðurlandaráðs og tekur til umræðu mál, sem hæstv. forsrh. Íslands segir, að eigi þar ekki heima, og talar með þeim hætti sem bann gerir, þá er litið svo á, að þarna sé verið að tala í nafni ríkisstj. Íslands, enda hefði forsrh. Íslands ekki farið að mótmæla því, taka það sérstaklega fram á þinginu að hann talaði ekki í nafni íslensku ríkisstj., nema af því að svo hlaut að verða litið á, - eða a.m.k. væri mikil hætta á því, - að þarna væri hann að tala í umboði ríkisstj. Það hefur verið rætt um það hér og hneykslast á því, og það kom fram í ræðu Magnúsar Kjartanssonar hæstv. iðnrh., að norskir stórþingsmenn hefðu komið til Íslands til að ræða við okkur um varnarmál. Einnig var getið um, að fulltrúar öðrum samtökum með öðru hugarfari hefði hingað komið, sérstaklega í Þjóðviljanum. En ég verð að segja það eins og er: Er nokkuð óeðlilegt, þótt Norðmenn gefi okkur til kynna afstöðu sína til slíkra mála eins og þessara með orðsendingu eins og þeir gerðu? Það hefði verið óheilbrigðara, ef þeir hefðu komið síðar meir, eftir t.d. að hæstv. ríkisstj. hefði gert landið varnarlaust, og sagt, að við hefðum farið aftan að þeim í þessu máli. Ég er alveg að ljúka máli mínu, og mér þykir í svo viðamiklu máli, að hæstv. forsrh. skaki of ótt skellu sína að hv. þm., sem þurfa að ræða þetta mjög mikilvæga mál, og trúi ég ekki, að hann sýni ekki örlitla þolinmæði, meðan ég vík að því, eins og sagt var, að ráðh. megi ekki ræða neitt á fundum Norðurlandaráðs. Það kom í ljós t.d. hjá hv. þm. Ingólfi Jónssyni í gær, að vitanlega höfðu þeir líka í tíð fyrrv. ríkisstj. fullkomið leyfi til þess að ræða hver þau mál sem á dagskrá voru, en samstaða var í þeirri stjórn með þeim hætti, að þar hlaut að koma til sameiginlegrar afgreiðslu í þýðingarmiklum málum, en ekki með þeim dæmalausa hætti, sem við nú höfum fyrir augum, með þessum skammarlega hætti, vil ég segja. En hæstv. iðnrh. hefur orðið Íslandi til háborinnar skammar í þessu máli á erlendum vettvangi.



Herra forseti. Ég stóð nú upp í þeirri veru að spyrja hæstv. sjútvrh., hvort hann myndi eftir því, hve oft hann hefði byrjað ræður sínar hér á hv. Alþingi s.l. vetur á því: „Þetta eru undarlegar umræður“, „þetta eru furðulegar umræður“, og hvaða ónöfn hann hefur kallað okkur hv. þm. í þessum ræðum. Í síðustu ræðu nefndi hann okkur steinhausa, og ég man ekki, hver fleiri ónefni hann tíndi til. Ég verð að láta í ljós afskaplega mikla undrun mína yfir þessari stórfurðulegu undrun hæstv. ráðh. Hvorir eru undarlegri við hv. þm. eða hæstv. ráðh., að láta svona Þessar umr. hafa spunnist út af því, að hæstv. iðnrh., sem við þekkjum að því, að vera afskaplega hógværan mann, lítillátan og hógværan í málflutningi, flutti nokkuð skelegga ræðu á þingi Norðurlandaráðs. Og þar sagði hann m.a.: Ríkisstjórnin telur þetta, ríkisstj. telur hitt. - Það er upplýst í þessum umr., að hæstv. ráðh. samdi þessa ræðu í samráði við meðráðherra sinn úr hans flokki hæstv. sjútvrh., viku áður en hann fór á þetta þing. En hann bar hana ekki undir forsrh., og forsrh. vissi ekkert um hana, þegar þessi ræða var flutt á því þingi, sem hann sjálfur var á. Við, þessir steinhausar, sem hér erum á hv. Alþingi, hvaða ályktanir getum við dregið af því, þegar er sagt við okkur: Hæstv. iðnrh. talar bara sem prívatmaður á þingi Norðurlandaráðs. - Samt segir hann: Ríkisstj. telur þetta, ríkisstj. telur hitt, - og ræðst með offorsi á aðra þjóð, vinaþjóð okkar, Norðmenn. Hvað getum við, þessir gapuxar, sem hér erum, hugsað? Við verðum að álykta sem svo: Hæstv. iðnrh. er ríkisstj. Þegar hann talar prívat, kemur fram skoðun ríkisstj. Ríkið, það er ég.



Herra forseti. Viðlagasjóður var stofnaður með l. nr. 4 1973, um neyðarráðstafanir vegna jarðelda í Vestmannaeyjum. Hlutverk sjóðsins skv. l. þessum er sem hér segir: 1. Að tryggja hag Vestmanneyinga og stuðla að vernd og endurreisn byggðar þeirra. 2. Að greiða kostnað vegna björgunarstarfs, flutninga og röskunar á högum vegna eldsumbrotanna í Vestmannaeyjum. 3. Að bæta tekjumissi og eignatjón af völdum eldgossins á Heimaey. 4. Að draga úr áhrifum náttúruhamfara í Vestmannaeyjum á afkomu og atvinnulíf Vestmanneyinga og þjóðarheildarinnar og gera hvers konar fjárhagsráðstafanir í þessu skyni. Sjóðnum hefur verið aflað tekna með eftirtöldum hætti: 1. Með óafturkræfum framlögum frá erlendum og innlendum aðilum. 2. Með svokölluðu viðlagagjaldi á eftirgreinda skattstofna: a) 2% á söluskattsstofn frá 1. mars 1973 – 28. febr. 1974, b) 30% álagðan eignarskatt 1973, c) 35% þess hundraðshluta aðstöðugjalds, sem lagt var á í hverju sveitarfélagi 1971, d) 1% á útsvarsskyldar tekjur 1973, e) 10% á álagt landsútsvar 1973. 3. 160 millj. kr. frá ríkissjóði. 4. Heimild fyrir Atvinnuleysistryggingasjóð að leggja fram 160 millj. kr. Þess má geta í sambandi við þessa tekjustofna, að gætt hefur nokkrar óánægju hjá sveitarfélögunum, vegna þess að þeim hefur verið gert að innheimta og standa skil á sínum hluta viðlagagjaldsins án þess að fá nokkra greiðslu fyrir, þótt ekki verði séð, að l. ætlist til þess, að sú regla sé tekin upp. Í l. segir um viðlagagjald á á aðstöðugjaldsstofn og útsvarsskyldar tekjur, að um álagningu og innheimtu þessara gjalda skuli gilda sömu reglum og um aðstöðugjöld og útsvör. Virðist því, að l. geri ráð fyrir því, að um innheimtulaun sé að ræða. Alþingi samþykkti á sínum tíma lög um þetta efni með shlj. atkv. Óhætt er að segja, að þjóðin hafi tekið þeim álögum, sem af samþykkt þeirra leiddi, með óvenjulegum skilningi, enda lögðu ýmis fátæk sveitarfélög fram allt upp í 3–4 þús. kr. á íbúa til viðbótar. Öllum er þó ljóst, að ýmis konar röskun hefur fylgt í kjölfar þessarar byrðar, sem þjóðin í heild hefur tekið á sig til þess að bregðast við hinum gífurlega vanda, sem jarðeldarnir ollu. Hér befur verið um mikla fjármagnsflutninga að ræða. Með hliðsjón af því, þykir mér tímabært, að frá því verði greint hér á hv. Alþingi, hver sé í stórum dráttum staða Viðlagasjóðs nú, hvernig tekjustofnar sjóðsins hafi staðist og hvort fjármagn sjóðsins dugi til að fullnægja því hlutverki, sem honum var ætlað. Ég hygg, að allir óski þess, að svo sé, ekki síst með tilliti til þess, að ný og okkur óviðráðanleg vandamál hafa skotið upp kollinum í okkar þjóðfélagi. Fyrir því hef ég leyft mér að bera fram svofellda fsp. til hæstv. forsrh. á þskj. 199: „1. Hverjar hafa tekjur Viðlagasjóðs orðið til þessa eftir hinum ýmsu tekjuliðum? 2. Hver hafa útgjöld sjóðsins orðið á sama tíma, og hverjir eru helstu útgjaldaþættir hans? 3. Hvaða horfur eru á, að fjármagn sjóðsins, sbr. tekjustofna í l. nr. 4 frá 1973, fullnægi því hlutverki, sem honum er þar ætlað?“



Herra forseti. Svar við 1. lið: Miðað við síðustu áramót hafa tekjur Viðlagasjóðs orðið þessar: a) Viðlagagjald af útsvari og aðstöðugjöldum, innheimt af sveitarfélögum, 177.280.000 kr. b) Viðlagagjald af eignarskatti 50 millj. c) Viðlagagjald af söluskatti 759.985.210 kr. d) Framlag ríkissjóðs 90 millj. e) Framlag Atvinnuleysistryggingasj. 80 millj. f) Gjafir Norðurlandaráðs 1.181.011.500 kr. g) Aðrar gjafir 179.599.412, kr. Samtals 2.517.882.131.40 kr. Svar við 2. lið: Miðað við sama tíma hafa útgjöld sjóðsins verið sem hér segir: Húsakaup 1.432.568.081 kr. Vélakaup 77.800.071 kr. Lán 403.651.307.50 kr. Rekstur skiptist í ýmsa undirliði, en ég mun ekki fara að lesa þá undirliði, það eru björgun og varnir, hreinsun gosefna í kaupstaðnum, flutningar, ýmis þjónustustarfsemi, eins og lögregla, póstur og sími, tryggingar, matskostnaður o.fl., en samtals eru þessi útgjöld 754.626.928 kr. Vaxtakostnaður er 37.147.761 kr., og bætur greiddar 596.796.886.30 kr. Útgjöld samtals 3.302.591.035.60 kr. Mismunurinn, 784.708.904.20 kr., hefur verið tekinn að láni hjá Seðlabanka Íslands. Svar við 3. lið: Í dag getur enginn fullyrt með vissu, hver útgjöld Viðlagasjóðs verða. Stærstu útgjaldaliðirnir, sem enn eru óvissir, eru bætur til Vestmannaeyjakaupstaðar, viðgerðir uppistandandi húsa og hugsanlegar rekstrarbætur til fyrirtækja. Auk þessa er að sjálfsögðu óvíst, hvort sjóðnum tekst að selja eignir sínar affallalaust, svo sem vélar og Viðlagasjóðshús, og auk þess veit enginn, hversu ört húsin kunna að seljast. Jafnvel þótt svo vel takist til, að fullt verð fáist fyrir eignir sjóðsins, tekur mörg ár að losa úr þeim fjármagn, sem gæti gengið til greiðslu á skuldbindingum sjóðsins. Spurningin um fjármagnsþörf Viðlagasjóðs er því tviþætt: Upphaflega þarf sjóðurinn að geta greitt bætur, þegar þær skuldbindingar falla, og í öðru lagi að eiga fyrir skuldum við endanlegt uppgjör sjóðsins. Til þess að gera sér grein fyrir þessum atriðum hefur stjórn Viðlagasjóðs og bankastjórn Seðlabankans látið gera greiðsluáætlun fyrir sjóðinn árið 1974 og 1975. Miðað við þær áætlanir, er það mat stjórnar Viðlagasjóðs, að núverandi tekjustofnar nægi ekki til þess að ljúka því verkefni, sem sjóðnum er ætlað. Stjórn sjóðsins hefur því sent beiðni um framlengingu á 2% viðlagagjaldi af söluskatti til ágústloka 1974. Skrifaði ég þingflokkunum bréf þar um fyrir nokkru, eða 24. jan. s.l., þar sem ég óskaði eftir, að þingflokkar nefndu mann í n. til að athuga málin, og lagði til í samræmi við meðferð málsins í fyrra, að frv. yrði flutt af þm. úr öllum flokkum. Fylgdi grg. stjórnar Viðlagasjóðs með beiðninni. Ég vænti þess, að innan skamms geti það legið fyrir, að samkomulag geti legið fyrir um það meðal þingflokkanna, að frv. verði flutt um þann tekjur stofn, sem álitið er, að muni duga Viðlagasjóði á næstunni. Þá geri ég ráð fyrir, að þessi mál geti öll skýrst nánar. Mér er ljóst, að það er erfitt að gera sér grein fyrir þessu eftir lestri talna, sem ég hef lesið upp en hv. fyrirspyrjandi getur fengið þetta skriflegt hjá mér.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir svörin, að svo miklu leyti sem hann taldi sig geta gefið svör við fsp. mínum. Ég hlýt að harma það, að horfur eru á, að tekjustofnar sjóðsins, sem honum voru fengnir með lögum á síðasta ári, virðast ekki munu duga, og horfur eru á því, að þurfi að að framlengja ákveðna þætti þeirra, til þess að hlutverki viðlagasjóðs verði fullnægt. Um ýmsa þætti þessara mála komu harla litlar upplýsingar fram hjá hæstv. ráðh., t.d. hvað ríkisstj. hyggst fyrir í sambandi við söluskatt og innflutning tolla af húsum og öðrum tækjum til Viðlagasjóðs, hvort það sé meining ríkisstj. að halda því til streitu, að innflutningsgjöld og tollar af þessum innflutningi falli til ríkisins, og hvort það sé réttmætt, að þær neyðarráðstafanir, sem gerðar hafa verið til þess að mæta eyðileggingunni í Vestmannaeyjum verði til þess, að ríkissjóður hagnist þannig á þeirri starfsemi, sem Viðlagasjóður þarf að inna af hendi. Hefði ég óskað eftir, að hæstv. ráðh. gæfi upplýsingar um þetta. Ég vil trúa því, þangað til annað kemur í ljós, að þessi innflutningsgjöld og söluskattur verði felld niður. Ég vil í því sambandi minnast á það, að frá því var greint í fréttum Ríkisútvarpsins fyrir fáum kvöldum, að ákveðið hefði verið að flytja hingað til landsins svokallaðan dýraspítala og ríkisstj. hefði séð ástæðu til að gefa eftir söluskatt og innflutningstolla af þeim innflutningi. Ég hygg, að a.m.k. hefði ýmsum mönnum sýnst meiri ástæða til að gefa eftir í sambandi við þá starfsemi, sem fram hefur farið í Vestmannaeyjum. Einnig kom það mjög ógjörla fram hjá hæstv. ráðh., hvað áætlað er, að miklar bætur yrði að greiða í sambandi við það tjón, sem varð í Vestmannaeyjum, t.d. í sambandi við tjón á íbúðarhúsum, tjón á fyrirtækjum og lausum eignum, þ. á m. innbúi fólks og bifreiðum. Ég hygg þó, að það ætti að hafa komið í ljós nú þegar við þá starfsemi, sem Viðlagasjóður hefur rekið til þessa, hvað ætla mætti, að þessar fjárhæðir muni nema miklu. Í þriðja lagi gaf hæstv. ráðh. í skyn, að svo kynni að fara, að um það leyti sem Viðlagasjóður lyki sinni starfsemi, sæti hann uppi með miklar eignir, og teldi ég, að sinna þyrfti þeim þætti málsins á þann veg, að unnt yrði að koma eignum hans í verð, áður en starfsemi sjóðsins lýkur. Ég skal ekki orðlengja þetta frekar að þessu sinni. Ég óska eftir því, að hæstv. ráðh. og hæstv. ríkisstj. láti frá sér fara skriflega grg. um þetta mál, vegna þess, eins og ráðh. raunar gat um, að það er ákaflega erfitt að átta sig á þeim talnalestri, sem hann flutti og fluttur kann að verða munnlega um þetta efni. Og ég vænti þess, að hann sjái til þess, að um það leyti, sem talin kann að verða þörf á því að framlengja einhverja þætti af tekjustofnum sjóðsins, þá verði gerð skrifleg skýrsla um þessi efni og henni útbýtt og eins þegar starfsemi Viðlagasjóðs lýkur.



Herra forseti. Það er öllum kunnugt, að íslenskur iðnaður á við óvenjulega erfiðleika að etja um þessar mundir, og alveg sérstaklega á þetta við um þann iðnað, sem nefndur hefur verið útflutningsiðnaður. Meginorsakirnar fyrir þessum erfiðleikum eru auðvitað tvær: annars vegar hin ofboðslega verðbólga og launaskrið innanlands og hins vegar gengissveiflur, bæði hérlendis og erlendis. Það eru aðeins örfá ár, síðan farið var að flytja út íslenskar iðnaðarvörur að nokkru marki. Voru þessar vörur fluttar út fyrir 1636 millj. á s.l. ári, án þess að ál sé með talið. Undir venjulegum kringumstæðum hefði mátt gera ráð fyrir umtalsverðri aukningu á þessu ári. En því miður er ekkert venjulegt ástand í þessum efnum. Uppistaðan í útflutningi iðnaðarvara, fyrir utan ál og fyrir utan kísilgúr, eru lagmetisvörur og svo skinna- og ullarvörur. Ég vil taka það skýrt fram, að fyrirspurn mín beinist eingöngu að þeim iðnaðarvörum, sem ætti að vera hægt að fullvinna í landinu. Ef við snúum okkur fyrst að lagmetisiðnaðinum, þá er þar um mesta hörmungarástand að ræða. T.d. eru grásleppuhrogn, fryst þorskhrogn, söltuð þorskhrogn flutt út sem hráefni, vegna þess að fullvinnsla þessara hráefna kostar of mikið hér á landi. Þessar vörur væri tæknilega hægt að fullvinna hér á landi, og nægilegur tæknilegur útbúnaður er að mestu leyti fyrir hendi. Hins vegar geta keppinautar okkar keypt þetta sem hálfunna vöru og boðið fyrir lægra verð á heimsmarkaðinum en okkur er unnt, íslenskt hráefni, sem hefði verið hægt að fullframleiða innanlands, ef aðstæður væru eðlilegar. Um loðsútað skinn skiptir nokkuð sérstöku máli. Feldskerar eru mjög sérþjálfað fólk, sem er fátt hér á landi. Hins vegar eru þessar vörur mjög vel seljanlegar á alþjóðamörkuðum, ef verðið væri samkeppnisfært, sem ekki er vegna ástandsins innanlands. Íslenskur ullarfatnaður hefur unnið sér talsverðan markað erlendis á síðustu árum. Nú er hins vegar farið að tala um í fullri alvöru, að þessi framleiðsla verði að eiga sér stað erlendis, til þess að hægt sé að ná viðunandi samningum, þrátt fyrir þá staðreynd, að starfandi saumastofur hér á landi hafa lítil verkefni. Hér er um beint gjaldeyristap fyrir okkur að ræða upp á tugi millj. Ég held, að þessi dæmi hljóti að sýna, hvernig komið er fyrir útflutningsiðnaði okkar. Mér finnst þetta ekki vera góð byrjun á þeirri iðnbyltingu, sem boðuð hefur verið. Þess vegna hef ég beint þeirri fsp. til hæstv. viðskrh., hvað hann eða ríkisstj. hyggist gera til að sporna við þessari augljósu þróun varðandi útflutningsiðnaðinn. Það mætti t.d. spyrja: Er hægt að greiða sérstakar bætur vegna útflutningsiðanaðarvara, eða er hægt að stöðva útflutning hálfunninna vara og fullvinna þær hér heima, en tryggja samt viðkomandi fyrirtækjum sæmilega afkomu? Að því er varðar íslenskan iðnað, þá eru engar forsendur fyrir tveimur gengishækkunum á s.l. ári. Af áðurnefndum ástæðum hef ég því leyft mér að bera fram eftirfarandi spurningu til hæstv. viðskrh.: „Hvaða ráðum hyggst ráðh. eða ríkisstj. beita til að koma í veg fyrir, að hálfunnið hráefni sé flutt úr landi til vinnslu iðnaðarvara í öðru landi, þar sem laun ertu lægri en hér og ýmsar aðstæður hagstæðari? Hér er átt við iðnaðarvörur, sem annars væri hægt að fullvinna hér á landi.“



Herra forseti. Spurt er um það, hvaða ráðum ráðh. eða ríkisstj. hyggist beita til að koma í veg fyrir, að hálfunnið hráefni sé flutt úr landi til fullvinnslu iðnaðarvara í öðru landi, þar sem laun eru lægri en hér og ýmsar aðstæður hagstæðari. Hér er átt við iðnaðarvörur, sem annars væri hægt að fullvinna hér á landi. - Ég vil sem svar við þessari fsp. segja það, að yfirleitt verður sú stefna ráðandi að heimila ekki útflutning á hálfunnum eða óunnum vörum, sé þess kostur að fullvinna vöruna innanlands með eðlilegum hætti. Ef það kemur í ljós, að vinnulaun hér eða annar tilkostnaður reynist vera of hár, til þess að hægt sé að fullvinna vöruna hér, verður auðvitað að taka það til sérstakrar athugunar. Ég vil ætla, að það sé fremur undantekning en aðalregla, að vinnulaun hér þurfi að vera hærri á hverja einingu en annars staðar í okkar aðalviðskiptalöndum. Þó munu vera dæmi um það, að vinnulaun erlendis séu talsvert lægri og þetta geti því komuið upp, og þá þarf auðvitað að huga sérstaklega að því, hvort það þyki fært að gripa þarna til sérstakra útflutningsbóta eða fjárhagslegs stuðnings við útflutninginn með einhverjum hætti. En þetta er sem sagt sú aðalregla, sem við í viðskrn. teljum, að eigi að fara eftir og viljum halda okkur við. Hv. fyrirspyrjandi minntist á, að það hefði orðið um minni framleiðslu að ræða í útflutningsiðnaði á síðasta ári en vonir hefðu staðið til og þar hefðu m.a. verið að verki þessar tvær meginástæður: annars vegar of mikill framleiðslukostnaður hér innanlands, sem dregið hefði úr okkar framleiðslugetu, og svo aftur óhagstæðar gengisbreytingar fyrir okkar útflutningsiðnað. Það er eflaust rétt, að í vissum greinum hefur þetta komið alveg skýrt fram. Ég býst við því, að fyrir okkar tiltölulega unga og veika útflutningsiðnað hafi þær gengishækkanir, sem ákveðnar hafa verið, komið sér illa. Það er skoðun mín, að taka þurfi það mál til sérstakrar athugunar, hvort ekki verði að gera almennar ráðstafanir til þess að veita útflutningsiðnaðinum stuðning, þegar slíkar ráðstafanir eru gerðar, eins og nú hafa verið gerðar með hækkun okkar gjaldmiðils, vegna þess að sú hækkun er miðuð við forsendur annarra greina í okkar útflutningi, sem getur staðið miklu betur á með, eins og hefur tvímælalaust gert nú á þessu ári, og þau mál eru í athugun. Hins vegar er það nú svo, að á árinu 1973 hefur orðið um umtalsverða aukningu að ræða í útflutningi iðnaðarvara, þó að álið sé þar undantekið. Þær tölur, sem fyrir liggja um það, sýna, að á árinu 1973 hafi heildarverðmæti útfluttra iðnaðarvara, annarra en áls, numið 1 milljarði 636 milljónum, en á árinu á undan 1 milljarði 165 milljónum, verðmætisaukningin er í þessum greinum 40%, og um nokkra beina magnaukningu er þarna að ræða. Þetta er mjög mismunandi á hinar einstöku greinar. í sumum greinum er um mjög verulega aukningu að ræða, en í öðrum aftur miklu minni. En það, sem sérstaka athygli vekur, er, að verðlag yfirleitt virðist hafa hækkað tiltölulega minna á mörgum okkar útfluttu iðnaðarvörum en það hefur almennt gert á okkar útflutningsvörum, og þar koma auðvitað sjávarafurðirnar til. Ég þykist vita, að þessi fsp. kemur hér fram m.a. vegna þess, að á það hefur verið bent í fréttum að undanförnu, að eitt tiltekið fyrirtæki hafi horfið að því ráði að láta nokkuð af sinni framleiðslu til fullvinnslu í nálægu landi, þar sem það getur fengið ódýrara vinnuafl en hér innanlands. Þetta mál er enn í athugun á vegum viðskrn. En viðkomandi aðilum hefur verið tilkynnt, að þeir fái ekki heimild til þess að reka slíka starfsemi, nema einhver sérstök rök verði færð fram, sem okkur eru ekki ljós á þessu stigi málsins. En það er auðvitað rétt, að það getur komið til þess og hefur auðvitað oft komið til þess, að það hefur þótt réttara að veita leyfi til að flytja út hálfunnar vörur, sem hefði verið hægt að vinna hér á landi, en hefur þó ekki þótt borga sig. Slíkur útflutningur hefur átt sér stað í allríkum mæli lengi, og verður sennilega ekki hægt að útiloka hann í öllum tilfellum. En meginreglan verður sem sagt þessi, að heimila ekki eða veita ekki útflutningsleyfi fyrir hálfunnum vörum, sé hægt að vinna þær með eðlilegum hætti hér í landinu. Og það fara nú fram sérstakar athuganir á því að veita útflutningsiðnaði sérstakan fjárhagslegan stuðning með tilliti til óhagstæðs gengis, þegar um er að ræða, að innanlandskostnaður verður að teljast úr hófi fram eða óeðlilegur fyrir iðnaðinn.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. viðskrh. fyrir ,svör hans, svo langt sem þau náðu, og þóttist skilja af ræðu hans, að það væri fullt af góðum vilja til þess að koma til stuðnings við útflutningsiðnaðinn, en yfirleitt ekki verið mikið gert. Hann sagði, að það væri yfirleitt stefnan að leyfa ekki útflutning á hálfunnum vörum, ef hægt væri að framleiða þær innanlands með eðlilegum hætti. Þetta er nákvæmlega mergurinn málsins. Það er ekki hægt að framleiða ýmsar útflutningsiðnaðarvörur í landinu með eðlilegum hætti vegna þess, að það verðlag, sem við þurfum að bjóða þessar vörur fyrir á erlendum mörkuðum, stenst ekki samkeppni við aðrar þjóðir, jafnvel þó að þær þjóðir hafi keypt hráefnið af okkur og framleiði síðan sjálfar. Þetta er auðvitað mjög alvarlegt atriði. Sumpart er þetta sjálfsagt vegna þess, að okkar ungi útflutningsiðnaður er ekki búinn að ná þeirri tækni, sem aðrar þjóðir eru búnar að ná, en svo eru það hins vegar heimatilbúnir erfiðleikar. Ég sakna þess að heyra ekki frá hæstv. ráðh., til hvaða ráða hæstv. ríkisstj. hyggst grípa í þessum efnum. Ég er ákaflega hræddur um, að enda þótt það hafi orðið aukning á milli áranna 1972 og 1973 og nokkur verðhækkun, þá verði enn þá erfiðari róðurinn nú á árinu 1974, og ég raunar veit það. Og það eru þessir fyrirsjáanlegu erfiðleikar, sem nú eru að koma yfir sem óðast, sem gera það að verkum, að þeir sem eru að fást við útflutning á iðnaðarvörum nú, eru að komast í strand. Það eru að koma þau mörk, að það er ekki hægt að selja, hvorki lagmetisiðnaðarvörur, fatnaðarvörur né ýmsar aðrar iðnaðarvörur, eingöngu vegna þessara erfiðleika. Þess vegna hef ég óskað eftir að fá að vita, hvenær sé líklegt, að viðhlítandi ráðstafanir verði gerðar og í hvaða formi, en um þetta heyrði ég því miður ekkert frá hæstv. viðskrh.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram svohljóðandi fsp, til dómsmrh. á þskj. 371. „Hvað líður störfum nefndar, sem skipuð var 1. des. 1972 til þess að skipuleggja björgunarmál í landinu samkvæmt þál. frá 18. maí 1972?“ Þáltill. sem ég vitna til. er svo hljóðandi, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að skipa samstarfsnefnd fulltrúa hinna ýmsu hjálparsveita og björgunaraðila í landinu til að vinna að skipulagningu björgunarmála. Í n. verði fulltrúar frá þessum aðilum: Almannavörnum, flugbjörgunarsveitum, Flugmálastjórn, Landhelgisgæslu, Landssambandi hjálparsveita skáta, lögregluyfirvöldum og Slysavarnafélagi Íslands. Dómsmrh. skipar formann n.“ Eins og í þál. segir, er ætlast til þess, að samstarfsn. vinni að skipulagningu björgunarmála, en með björgunarmálum mun átt við hvers konar björgunaraðgerðir. Þáltill. var flutt af tveimur hv. þm., sem báðir höfðu sem fulltrúar sinna þingflokka tekið þátt í störfum ráðstefnu um björgunarmál, sem Landssamband hjálparsveita skáta efndi til. Á þessari ráðstefnu voru mættir fulltrúar flestra eða allra aðila, sem sinna björgunarmálum, bæði opinberra aðila og einkaaðila og samtaka þeirra. Á þessari ráðstefnu kom fram greinilegur áhugi þátttakenda á því, að efnt yrði til víðtæks samstarfs þeirra aðila, sem björgunarmálum sinna, og munu flestir hafa verið sammála um nauðsyn þess, að þau mál yrðu skipulögð á þann veg, að ljóst væri, hvert væri hlutverk hvers aðila í hverju einstöku tilviki. Óhætt er að fullyrða, að ekki hafa komið fram skoðanir frá neinum, sem málið varðar, um að ekki sé þörf skipulagningar björgunarmála. Skipun þeirrar nefndar, sem hér er spurst fyrir um, vakti því vonir allra þeirra, sem láta sig björgunarmál varða, um, að nú fari að rofa til í því sambandsleysi og skipulagsleysi, sem hefur því miður ríkt í sambandi við þessi mál. Þessar spurningar eru nú fram bornar til þess, að svör fáist við því, hversu langt n. er komin með verkefni sín.



Herra forseti. Hv. fyrirspyrjandi hefur lesið þá þál., sem hér er um að ræða. Með bréfum, dags. 26. sept. 1972, var óskað eftir tilnefningu fulltrúa í n. og skipaður fornnaður í nefndina Ólafur Walter Stefánsson skrifstofustjóri dómsmrn. Að fengnum tilnefningum var nefndin skipuð 1. des. 1972, og eiga sæti í henni auk formanns eftirtaldir menn: Benedikt Guðmundsson, stýrimaður, tilnefndur af Landhelgisgæslunni, Bjarki Elíasson yfirlögreglu þjónn, tilnefndur af lögreglustjóranum í Reykjavík, Guðjón Petersen fulltrúi, tilnefndur af Almannavörnum ríkisins, Leifur Magnússon varaflugmálastjóri tilnefndur af Flugmálastjórn, Ólafur Proppé kennari, tilnefndur af Landssambandi hjálparsveita skáta, Ragnar Þorsteinsson bankamaður, tilnefndur af Slysavarnafélagi Íslands, Sigurður M. Þorsteinsson aðstoðaryfirlögregluþjónn, tilnefndur af flugbjörgunarsveitum. Af störfum nefndarinnar er það að segja, að hún hefur enn ekki lokið störfum né skilað áliti. Samkvæmt upplýsingum formanns nefndarinnar hefur hún haldið nokkra fundi, en hlé hefur verið á fundum nefndarinnar nú um skeið. Hef ég óskað þess, að n. hraði störfum sínum, þannig að niðurstöður geti legið fyrir, áður en langt um líður. Það er rétt, eins og hv. fyrirspyrjandi rakti, að þessa þál., sem gerð var 18, maí 1972, má rekja til ráðstefnu, sem haldin var um björgunarmál að tilhlutan Landssambands hjálparsveita skáta, og á þessari ráðstefnu var fjallað allítarlega og skiplega um björgunarmál almennt, svo og sér skipulega um björgunarmál almennt, svo og sér þriggja flokka slysa: flugslysa, landslysa og sjóslysa, og var talið nauðsynlegt að skipuleggja björgunarmál landsins betur með tilliti til aukins árangurs og samvinnu allra aðila, er um málið fjalla. Þess er skylt að geta í þessu sambandi, að björgunarstarfsemi hér á landi hefur frá upphafi byggst á hjálpsemi samborgaranna, óskipulagðri eða skipulagðri. Með tímanum hafa þeir, sem að björgunarstörfum hafa unnið eða hafa haft áhuga á slíku starfi, stofnað með sér félög til að ná meiri árangri. Þessir hópar hafa síðan myndað heildarsamtök, eins og t.d. Slysavarnafélag Íslands á sínum tíma, Landssamband hjálparsveita skáta, flugbjörgunarsveitirnar, þótt þar sé reyndar ekki um eins skipuleg samtök að ræða. Þessir hópar eru og hafa ætíð verið reiðubúnir til starfa og hafa unnið ómetanlegt starf við björgun mannslífa og eigna, og gildir það einnig um aðra hópa, sem standa utan þessara þriggja samtaka, sem ég nefndi. Störf þessara áhugamanna verða aldrei fullþökkuð. Þótt björgunarstarfsemin hafi, eins og ég sagði, hvílt að allverulegu leyti á herðum áhugamanna, hafa opinberir aðilar lögum samkvæmt eða eðli málsins margvíslegu forustuhlutverki að gegna, eftir því, um hvers konar björgun er að tefla, og nefni ég þar fyrst Landhelgisgæslu, lögregluyfirvöld og Flugmálastjórn, auk Almannavarna við sénstakar aðstæður í þjóðfélaginu. Starfa þessir opinberu aðilar í ýmsum tilvikum saman, en jafnframt í nánu samstarfi og samvinnu við björgunarsveitirnar, og án góðrar samvinnu við þær væru hinir opinberu aðilar oft og einatt vanmáttugir, þar sem skortir að mörgu leyti mannafla og búnað við þær aðstæður, sem upp koma við björgun og leit. Samstarf allra þessara aðila er því mjög brýnt, og hefur komið fram, að það væri þörf á því að reyna að koma einhverju heildarskipulagi á þessi mál. Þar koma margvísleg atriði til greina, svo sem forustuhlutverk hinna opinberu aðila, stjórn aðgerða, samstarf aðila, sem að aðgerðunum standa, samskipti við aðra aðila, sem látið geta aðstoð í té. Ég held, að þó að þetta sé nauðsynlegt, verði samt mjög að gæta þess í allri skipulagningu varðandi þessi mál, að samstarf allra aðila, bæði opinberra aðila og áhugamanna, sem að þessum málum vinna, verði sem best, og umfram allt, að ekki sé neitt það gert, sem gæti dregið úr því, að starfsgleði og félagsandi þessara frjálsu áhugamannasamtaka geti notið sín. En ég vil vona, að árangur af starfi þessarar nefndar geti legið fyrir sem allra fyrst.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. svör við fsp. mínum og vil af því tilefni láta í ljós ánægju mína yfir þeim áhuga, sem hann hefur á málinu, og því, að hann skuli hafa rekið á eftir störfum þessarar nefndar. Að öðru leyti ollu svör hans hins vegar talsverðum vonbrigðum, þar sem greinilegt er, að nefndin hefur verið mjög starfslítil. En þess er að vænta, að breyting verði þar á. Því miður er það svo, að það eru vissir menn hér á landi, sem telja, að ekki sé nein þörf á því að skipuleggja björgunarmál á Íslandi. Sannleikurinn er sá, að við erum svo lánsamir að eiga fjölda björgunarsveita, sem allar eru skipaðar hinum dugmestu mönnum. Þær eru að vísu misjafnlega vel búnar tækjum, og mennirnir eru misjafnlega vel þjálfaðir, en þær hafa það sameiginlegt, að félagar þeirra eru ávallt reiðubúnir að veita alla þá aðstoð, sem þeir megna, hvenær sem er og hvar sem er. Þessar björgunarsveitir þurfa í starfi sínu að hafa samstarf við fjölda annarra aðila, opinbera aðila, svo sem lögreglu, Landhelgisgæslu, Flugmálastjórn, Landssíma og ýmsa aðra, auk fjölda einkaaðila. Ég efast alls ekki um, að flestir þeir aðilar, sem að björgunarmálum vinna, vilja heils hugar stuðla að sem nánustu samstarfi og samvinnu um þau mál. Stöku tilhneigingar hefur þó gætt til þess hjá einstaka mönnum að vilja líta á sitt félag sem sjálfskipaðan forustuaðila í öllu björgunarstarfi. En sem betur fer eru það undantekningar, sem sanna regluna. Þessir aðilar hafa hins vegar oftlega rekið sig á það, að skortur á reglum hefur valdið margvíslegum vandræðum og beinlínis skaðað það starf, sem unnið er. Sem dæmi má nefna, að engar reglur eru til um það, hvaða aðili skuli hafa á hendi yfirstjórn björgunaraðgerða. Það er vissulega ekki hægt að lá mönnum það, þó að þeir hafi áhuga á því, að þeirra eigin björgunarsveit hafi forgöngu um aðgerðir. Þegar engar reglur eru til, kann svo að fara, að erfitt verði að koma á fullu samstarfi á milli þeirra mörgu aðila, sem að aðgerðunum vinna. Í flestum tilvikum hefur samstarf aðilanna verið með ágætum, en hitt hefur einnig skeð, að samvinna hefur verið lítil eða engin. Oftast hafa slík tilvik stafað af misskilningi eða persónulegum ástæðum einstakra manna. Það skiptir raunar ekki máli, hver ástæðan er, það er jafn slæmt fyrir því. Ég nefni eitt dæmi um atvik, sem gerst hefur, máli mínu til stuðnings. Maður hefur týnst, og tvö landssamtök björgunarsveita eru beðin að senda lið til leitar. Hvort um sig kallar út fjölda manna úr sveitum sínum. Af hálfu hvors aðilans um sig eru skipaðir leitarstjórar. Þeir koma sér saman um skipulag leitarinnar og skiptingu leitarsvæða og annað, er máli skiptir. Samband milli þeirra er með ágætum, og þeir hafa stöðugt samband sín á milli, meðan á leitinni stendur. Einhverra hluta vegna tekur annar maðurinn við stjórn annars leitarhópsins, meðan á leitinni stendur. Hann fyrirskipar, að leita skuli á sama svæði og hinn leitarhópurinn hafið tekið að sér. Mistök sem þessi ber að fyrirbyggja Rétt er að benda á, að þær björgunarsveitir, sem hér eru starfandi, hafa hver sitt aðsetur. Það er kannske barnalegur metnaður þeirra, en staðreynd engu að síður, að hver þeirra um sig á erfitt með að hugsa sér, að öllum aðgerðum sé stjórnað frá bækistöð einhverrar annarrar sveitar. Þessi vandamál og önnur af viðlíka tagi verða ekki leyst nema fyrir forgöngu opinberra aðila, enda virðist eðlilegast, að þeir hafi forgöngu þar um. Hvað er t.d. eðlilegra en að til sé ein sameiginleg stjórnstöð fyrir hvers konar björgunaraðgerðir? Væri stöð Almannavarna ekki rétti staðurinn? Ég hef undir höndum skipulagskerfi fyrir björgunar- og leitarstarfsemi eða drög að því, sem samíð var fyrir nokkrum árum og lagt fyrir Almannavarnir ríkisins. Það var við því tekið, síðan var því stungið undir stól. og síðan hefur ekki verið á það minnst. Ég veit satt að segja ekki, hvaða aðili væri eðlilegri en Almannavarnir til að hafa forgöngu um skipulag björgunarmála. Því miður hefur hins vegar ríkt sú skoðun meðal forsvarsmanna þeirra, að slíkt heyri ekki undir verksvið Almannavarna. Sú skoðun hefur verið þar uppi, að hlutverk Almannavarna væri að taka við yfirstjórn aðgerða í stórslysum, án þess þó að talin væri ástæða til að vinna skipulag um það, hvernig að björgunaraðgerðum væri staðið. Það skal viðurkennt, að Almannavarnir unnu mikið starf, eftir að Vestmannaeyjagosið hófst og vissulega ber að þakka þeim, sem það unnu. Ég er hins vegar ekki í nokkrum vafa um það, að margt hefði farið betur, ef til hefði verið áætlun um það, hvernig að slíkum björgunaraðgerðum skyldi standa. En þar sem engin slík áætlun var til. fór óhjákvæmilega svo, að starfið varð að sumu leyti losaralegt fyrstu dagana, en tókst þó betur en unnt var að ætlast til við þær aðstæður, sem þá ríktu. Við getum rétt aðeins leitt hugann að því, hvaða ástand hefði getað skapast í Vestmannaeyjum, þegar gosið hófst, ef Vestmannaeyjaflotinn hefði ekki verið allur í höfn. Að lokum aðeins þetta: Ég leyfi mér að vona, að nefnd sú, sem hér hefur verið gerð að umtalsefni, taki nú á sig rögg og taki til við að leysa verkefni sín. Eftir því bíður fjöldi manna víðs vegar um landið, - menn, sem eru reiðubúnir til að fórna hverju sem er, hvenær sem er og hvar sem er öðrum til aðstoðar í neyð. Þeir eiga vissulega betra skilið en skilningsleysi.



Herra forseti. Ég leyfi mér að leggja fyrir hæstv. viðskrh. fsp. um bankaútibú í Ólafsvík eða á Hellissandi. Fsp. er í tveimur liðum og hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „1. Hvað veldur því, að ekkert hinna 57 bankaútibúa í landinu er í jafnmiklum framleiðslubyggðum og Ólafsvík eða Hellissandi? 2. Er ráðh. reiðubúinn til að beita sér fyrir og samþykkja, að úr þessu verði bætt?“ Segja má, að nú sé ríkjandi sú stefna, að nauðsynlegt sé að fækka bönkum og öðrum peningastofnunum og einnig að fækka afgreiðslustöðum þeirra, sem séu óhóflega margir í landinu. Í ítarlegu nál. um þessi mál, sem fyrir liggur, kemur jafnframt fram viðurkenning þeirrar nefndar á því, að hugsanlega þurfi þrátt fyrir fækkunina að setja upp einhvers staðar ný útibú, þar sem einhver svæði landsins kunni þrátt fyrir fjölda núverandi útibúa og afgreiðslustaði að hafa ófullkomna þjónustu. Ég tel, að þannig hagi til á utanverðu Snæfellsnesi, þar sem ekkert bankaútibú er fyrir utan Grundarfjörð. Í Ólafsvík og á Hellissandi er mikill fjöldi fyrirtækja og einstaklinga, sem fást við útgerð og flytja þar mikinn og verðmætan afla að landi. Þar er einnig fjöldi fiskverkunarstöðva af ýmsum gerðum og stærðum, og enn fremur er þar fjöldi þjónustufyrirtækja, bæði sem veita útgerðinni og fiskvinnslunni þjónustu, svo og fyrirtæki, sem veita bæjarfélaginu og borgurum almennt ýmiss konar þjónustu. Yfirleitt er reynslan sú, að forustumenn þessara fyrirtækja verða að fara alla leið til Reykjavíkur til þess að fá viðunandi bankaþjónustu, og þarf ég ekki að lýsa því, hversu mikinn tíma þetta tekur frá þeim og hversu mikill kostnaður er fyrir þá að þurfa að sækja um svo langan veg, svo að segja hvað lítið erindi sem leysa þarf fyrir starfsemi þeirra. Ég tel því mjög nauðsynlegt, að komið verði upp bankaútibúi á þessu svæði og það muni verða til mikils gagns fyrir íbúana og hina miklu framleiðslustarfsemi, sem þar er stunduð, svo og opinbera aðila, sveitarfélögin og einstaklinga. Ég beini þessari fyrirspurn til hæstv. ráðherra í þeirri von, að með því að vekja athygli á þessu máli geti þingið stuðlað að framgangi þess.



Herra forseti. Spurt er um í fyrsta lagi, hvað valdi því, að ekkert hinna 57 útibúa er í jafnmiklum framleiðslubyggðum og í Ólafsvík eða á Hellissandi. Ástæðurnar munu vera þær, að það hafa ekki komið fram neinar formlegar beiðnir, hvorki frá viðskiptabönkunum né öðrum aðilum, um að setja upp bankaútibú á þessum stöðum. Það mun hafa verið hafður sá háttur á yfirleitt, að bankaútibú hafa verið ákveðin af bönkunum sjálfum eða með þeim hætti, að þeir hafa óskað eftir heimild til að setja upp bankaútibú, og síðan hefur verið á valdi Seðlabankans og bankamrh. að segja til um það, hvort bankarnir fengju leyfi til að setja upp bankaútibú. En nú er einmitt unnið að því, m.a. með þeim tillögum, sem fyrir liggja og væntanlega koma fyrir Alþingi næstu daga í frv.-formi, að taka nokkuð öðrum tökum á þessum málum, þ.e.a.s. að búa sig undir að skipuleggja á nýjan hátt útibúakerfi bankanna, þannig að það verði ekki með þeim hætti, sem verið hefur, þar sem þeir stríða í rauninni um það, hvar þeir hafi útibú og hvar þeir hafi ekki útibú, eins og nú á sér stað. Ég vil taka fram, að það er skoðun mín, að á margan hátt hefði verið æskilegt, að það hefði verið a.m.k. eitt myndarlegt bankaútibú, sem tekið hefði að sér sem meginverkefni allt Snæfellsnesið og alla þá starfsemi, sem þar er, sem viðskiptabanki með fleiri afgreiðslustöðum. En þetta svæði er á margan hátt dæmigert um það, hvernig ástandið er í þessum efnum í okkar bankamálum. Einn af ríkisbönkunum hefur á þessu svæði útibú, þ.e.a.s. Búnaðarbankinn í Stykkishólmi, og auk þess er svo Samvinnubankinn með útibú í Grundarfirði. En hinir bankarnir, ríkisviðskiptabankarnir, Útvegsbankinn og Landsbankinn, munu hafa mikinn meiri hluta af bankaviðskiptum þessa svæðis á sínum vegum, en ekkert útibú. Það fer raunverulega fram viss togstreita innan bankakerfisins um, hver eigi að sinna þessu eða hinu svæðinu og hver eigi að hafa rétt til að vera með útibú eða opna bankastarfsemi á viðkomandi svæðum. Það er þetta, sem þarf að taka til lausnar án þess að fá það út úr þessum málum, sem því miður hefur komið fyrir áður, að fá áður en varir þrjá, fjóra eða jafnvel enn fleiri banka á einum tiltölulega litlum stað, en svo engan á mörgum öðrum. Ég viðurkenni, að þeir staðir, sem hér eru nefndir, Ólafsvík og Hellissandur, eru svo þýðingarmiklir framleiðslustaðir, að það væri fullkomlega eðlilegt, að þar væri bankaútibú eða ígildi þess frá myndarlegu útibúi á þessu svæði, þannig að öll bankaþjónusta gæti farið þar fram á lipurlegan og eðlilegan hátt. Annar liður spurningarinnar er um það, hvort ég sem ráðherra vilji beita mér fyrir því, að þarna verði gerð bót á og komið upp útibúum á þessum svæðum. Því hef ég í rauninni svarað og tel, að með þeim tillögum, sem nú er verið að gera um breytt skipulag ríkisviðskiptabankanna, eigi að vera hægt að ná tökum á þessu máli, þannig að það ætti að vera hægt að tryggja, að staðir eins og þessi fái bankaútibú eða jafngildi þess og að hægt sé að losna við þó nokkuð af þeirri óþægilegu togstreitu, sem á sér stað í bankakerfinu á þessu sviði. Ég hygg, að aðalástæðan til þess, að þarna er ekki komið upp útibú, sé sú, að bankarnir sjálfir hafa ekki gert neinar tillögur um það.



Herra forseti. Hv. fyrirspyrjandi, 8. landsk. þm., lét í ljós undrun sína yfir því, að ekki skyldi vera bankaútibú í Ólafsvík eða á Hellissandi, í svo miklum framleiðslubyggðum. Það er hverju orði sannara, að þarna er um miklar framleiðslubyggðir að ræða. Á undanförnum árum hafa útibú bankanna risið víða um land, svo að sumum þykir nóg um. Það er alveg ljóst mál, að það er ekki viðeigandi, að viðskiptabankar ríkisins iðki samkeppni innbyrðis og útibú séu stofnuð í fullkomnu skipulagsleysi, þannig að jafnvel séu tvö eða þrjú útibú frá ríkisbönkunum hlið við hlið á svo til sama stað. En það er ekki nema eðlilegt með þeim viðskiptaháttum, sem nú tíðkast, að allur almenningur þurfi að eiga aðgang að þeirri þjónustu, sem viðskiptabanki getur veitt. Hæstv. viðskrh. svaraði þessari fyrirspurn þannig, að ekki hefðu borist neinar formlegar beiðnir um þetta vestan af Nesi. Það stæði til að skipuleggja þetta allt á nýjan hátt. Óeðlileg togstreita ríkti á milli bankanna. Ég held, að á þessum stöðum á Útnesinu sé ekki neitt um það að villast, að þar er Landsbankinn aðalviðskiptabanki manna, þannig að ef þarna á að koma útibú, er eðlilegt, að það verði frá Landsbankanum. Hæstv. viðskrh. talar um skipulagsleysi. Ég vek athygli á því, að á undanförnum árum hefur enginn viðskiptabanki mátt stofna útibú án leyfis Seðlabankans, þannig að Seðlabankinn hefur vanrækt sína skyldu, ef þarna brestur mikið á. En það er eitt, sem ég vil að lokum benda á: Það er ekki einhlítt að stofna bankaútibú. Það verður að kynna sér fyrst hug heimamanna. Á þessum svæðum eru starfandi tveir myndarlegir sparisjóðir, og það er ekki rétt stefna að mínum dómi, að viðskiptabankar ríkisins setji sig niður við hlið myndarlegra sparisjóða á landsbyggðinni til þess að keppa við þá og leggja þá í rústir.



Herra forseti. Ég vil lýsa ánægju yfir því, að þetta mál skuli hafa komið hér fram í fyrirspurnarformi. Þetta er stórt mál fyrir okkur Snæfellinga á Útnesinu og hefur lengi verið í brennidepli. Eins og fram hefur komið, er þannig háttað á utanverðu nesinu, að þar er mikil og vaxandi útgerð og mikil fiskvinnsla og mikil framleiðsla. Er þar um að ræða útflutningsframleiðslu, sem nemur hundruðum millj., sem fara í gegnum hendur þessara aðila á hverju ári. En öll þessi viðskipti og alla þá fyrirgreiðslu, sem þessi þjónusta þarf að fá og þessi framleiðsla verður að sækja til Landsbanka Íslands, sem er aðalviðskiptabanki, með því að fara til Reykjavíkur. Og þannig er ástatt, að það er ekki einu sinni til peningageymsla. Mér er kunnugt um, að það hefur verið sótt um það til Seðlabankans frá hendi Sparisjóðsins, að sett verði upp seðlageymsla í Ólafsvík, en því hefur ekki verið sinnt. Það er talað um það hér, að ekki hafi verið sótt um þessa fyrirgreiðslu frá aðilum á þessum stöðum. Þetta er ekki rétt. Bæði útgerðarmenn og fiskverkendur hafa sent bréf um þetta efni til Landsbanka Íslands. En þannig hittist á, að einmitt þegar það var gert, var í gangi hin svokallaða bankamálanefnd, og var ekki talið eðlilegt að taka þetta mál til afgreiðslu, fyrr en þær niðurstöður lægju fyrir. Enn fremur vil ég segja frá því hér, að sveitarstjórinn í Ólafsvík hefur óskað eftir því við stjórn Sparisjóðsins, að hann tæki upp eða hefði frumkvæði um það að taka upp viðræður við Landsbanka Íslands um framtíðarskipan bankamála á utanverðu Snæfellsnesi með bankaútibú sem takmark. Það er mjög mikilvægt, að þarna takist vel til, og við teljum, að það væri æskilegast, að sparisjóðirnir á þessu svæði mynduðu þessa forustu og sæju um leið um það í samningnum, að þegar bankaútibú kæmi frá Landsbankanum, þá fengist ekki minni þjónusta í ýmsum smærri greinum en sparisjóðirnir eru nú færir um að veita, svo sem lán til húsbyggjenda. Ég vænti þess, að þetta mál fái ítarlega skoðun og fái þann framgang, sem æskilegastur er og í samræmi við þær framfarir og atvinnuþróun, sem augljóslega er á þessu svæði.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir svör hans við fsp. minni og þó alveg sérstaklega fyrir þær skoðanir, sem hann lét í ljós á bankaútibásmálum, sem fara að verulegu leyti saman við mínar. Ef sú hreyfing er á útibúsmálunum, sem hann skýrði frá, vil ég láta í ljós þá von, að það vandamál, sem hér hefur verið rætt fáist leyst á þeim vettvangi og í þeim vinsamlega anda skilnings sem kom fram hjá ráðh. Það hafa komið fram skýrari og frekari röksemdir fyrir þörfinni á bankaútibúi og bankaþjónustu á þessu svæði, og ég vil aðeins segja að lokum, að ég lít á það sem sjálfsagðan hlut, að svona mál verði leyst í vinsamlegri samvinnu við sparisjóði og sveitaryfirvöld á þessu svæði.