Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Þetta viðbragðsleysi forseta kemur mér líka á ákveðinn hátt á óvart. Forseti hafði svo sem ekki lýst einhverjum áætlunum um að halda okkur hérna langt fram á nótt á þessum degi, ekki svo að ég muni til. Það liggur enda fyrir að umræða um fjárlög tekur sinn tíma og þetta er ekki einhver methafi í lengd umræðna um fjárlög, get ég sagt hv. þingmönnum. Það er því undarlegt að hér sé látið eins og við séum á lokadögum þingsins fyrir jól, það er ekki svo; að við séum kannski bara rétt að reyna að klára lokametrana. Það er neyðarráðstöfun, myndi ég halda, til að reyna að klára fyrir jól, að halda þinginu og þingmönnum langt fram á nótt til þess að allir geti komist aðeins fyrr heim. En það eru þá lokadagarnir. Virðulegi forseti. Ég kalla eftir svörum frá forseta.

Virðulegi forseti. Ég ætla bara að fá að taka undir sjónarmið sem hefur verið komið á framfæri af hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur. Ég held að allir þingmenn sem hér sitja eigi börn og sumir að fara að eiga börn þannig að það þarf að gera þetta að fjölskylduvænum vinnustað. Ég á tvo ketti. Virðulegi forseti. Ég legg til að við frestum þingfundi, það eru allir komnir í galsa hérna. Mig langar að vera í góðu ástandi þegar ég tala um ríkisfjármálin, hæstv. forseti.

Þarna lék forseti líklega af sér og bauð hv. þingmanni að tala í þriðja sinn, eða hvað?

Frú forseti. Já, þegar komið er fram á nótt er auðvelt að gera mistök. Mælendaskráin hefur verið löng í allan dag. Ég þurfti að skreppa aðeins frá seinni partinn og bætti mér þess vegna ekki inn á mælendaskrána fyrr en ég kom til baka og ég er fyrst að komast að núna. Ég held að umræðurnar hér í dag hafi verið málefnalegar og góðar. Mér þykir það því mjög leitt að þegar ég fer að fara í gegnum athugasemdir mínar við frumvarpið þá eru sennilega allir stjórnarliðar, m.a. þeir sem sitja í fjárlaganefnd, sennilega steinsofandi og ekki að hlusta á neitt sem ég segi. Ég spyr mig hvort ég eigi kannski bara að fara niður og tala við gatið í veggnum, við hliðina á fatahenginu, hvort ég nái ekki bara betra sambandi þar en hérna klukkan tvö eða þrjú í nótt þegar ég loksins kemst að. Ég bara skora á forseta þingsins að koma hér og svara 

Frú forseti. Það skiptir ekki bara máli hver stjórnar heldur líka hvernig er stjórnað. Það hvernig verðbólga og vaxtastig í landinu þróast hefur bara heilmikið að gera með þær ákvarðanir sem eru teknar í þessum sal. Í ræðu minni í gærkvöldi vakti ég athygli á atburðarás og tímalínu sem er kannski ekki til vitnis um að ríkisstjórnin og stjórnarmeirihlutinn hér á Alþingi skilji og axli þessa ábyrgð þegar kemur að hagstjórn í landinu. Nú er staðan þannig að meginvextir Seðlabanka Íslands hafa hækkað um 3,75% í ár og eru núna 5% hærri en þeir voru þegar kórónuveiran var í algleymingi. Vextir eru miklu hærri en gengur og gerist í nágrannalöndunum okkar og heimili landsins fara ekki varhluta af þessu herta aðhaldsstigi peningamálastefnunnar. Hvað þýðir þetta fyrir heimili? Jú, greiðslubyrði íbúðalána hjá nýjum lántakendunum hefur aukist að meðaltali um 13.000–14.000 kr. á mánuði frá ársbyrjun 2020 þannig að þetta eru rúmlega 160.000 kr. á hverju ári. Staðan er auðvitað þyngst hjá heimilum sem skriðu gegnum greiðslumat þegar vextir voru allra lægstir í miðri kórónuveiru, hjá þeim sem tóku óverðtryggð lán á breytilegum vöxtum og hafa svo horft upp á greiðslubyrðina rjúka upp úr öllu valdi sem bætist þá ofan á almennar verðlagshækkanir. Við erum að tala um alveg gríðarlegar kostnaðarhækkanir hjá venjulegu fólki. Ég hef lagt á það áherslu hérna í haust, síðan í vor, að við svona kringumstæður er hlutverk ríkisfjármálanna fyrst og fremst tvíþætt. Í fyrsta lagi þarf að taka utan um fólkið sem verður fyrir þyngsta högginu vegna verðbólgu og vaxtahækkana. Í öðru lagi þarf að kæla hagkerfið og ná fram aðhaldi til að berja niður verðbólguna og sporna gegn þenslu, koma í veg fyrir frekari vaxtahækkanir o.s.frv. Hvað sjáum við í þessu fjárlagafrumvarpi? Jú, við sjáum að stuðningur við barnafólk og stuðningur við skuldsett heimili rýrnar að raunvirði. Barnabætur rýrna að raunvirði og vaxtabótakerfið heldur áfram að drabbast niður þannig að heimilin sem ég nefndi hérna áðan, sem eru að lenda í stóraukinni greiðslubyrði vegna vaxtahækkana, standa eftir alveg varnarlaus, algerlega óvarin. Áður hefði vaxtabótakerfið gripið þetta fólk en ekki lengur, sérstaklega af því að viðmiðunarmörkin í vaxtabótakerfinu, eignaskerðingarmörkin, hafa ekki fylgt verðlagi og ekki fylgt hækkun fasteignaverðs og reyndar ekkert hreyfst síðan 2018, þannig að jafnvel þau heimili sem eru að verða fyrir mjög íþyngjandi hækkun á sinni greiðslubyrði vegna hækkandi vaxta fá kannski bara engar eða nánast engar vaxtabætur. Þannig að ríkisstjórnin bregst að þessu leyti, stjórnarmeirihlutinn hér á Alþingi er sem sagt að bregðast þegar kemur að því að verja fólk fyrir verðbólgunni. Þess vegna höfum við í Samfylkingunni lagt fram breytingartillögur við fjárlögin sem fela í sér lágmarksaðgerðir til að leiðrétta þetta og þess vegna erum við t.d. í minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar að leggja til algerar lágmarksaðgerðir til að taka betur utan um þessi heimili. Ríkisstjórnin bregst þegar kemur að því að verja fólk fyrir verðbólgunni og hærri vöxtum en hvernig gengur nú að taka á verðbólgunni og beita ríkisfjármálunum til þess? Förum aðeins yfir það. Þegar þetta fjárlagafrumvarp var lagt fram í haust var staðan í hagkerfinu þannig að það var gríðarleg þensla víðast hvar, atvinnustig mjög hátt, blússandi hagvöxtur, efnahagsumsvif almennt bara mjög mikil. Engu að síður er gert ráð fyrir 89 milljarða hallarekstri á næsta ári. Hvað hefur svo gerst síðan frumvarpið var lagt fram? Jú, verðbólguhorfur hafa versnað. Nú er spáin fyrir 2023 dekkri heldur en var áður, gert ráð fyrir meiri verðbólgu. Hvað hefur Seðlabankinn gert? Hann hækkar vexti auðvitað enn frekar, sem hefur reyndar komið mörgum á óvart. Hann hækkaði vexti í lok nóvember um 25 punkta og Seðlabankinn benti náttúrlega fjárlaganefnd sérstaklega á það í umsögn fyrr í haust að það væri bara mjög mikilvægt að gæta að aðhaldi til að það kæmi ekki til frekari vaxtahækkana. Hvað gerir svo fjárlaganefnd þegar staðan er orðin svona, þegar verðbólguhorfur hafa versnað og vextir hafa haldið áfram að hækka? Hvað gerir þá meiri hluti fjárlaganefndar? Jú, þá náttúrlega er horft til þess að fjárlögin voru ekki tilbúin, þau voru algjörlega ófullbúin þegar þau komu hingað inn í þingið. Þetta var einhvers konar bráðabirgðaplagg. Plaggið þá gerði ráð fyrir svo svakalegum, bara grimmilegum niðurskurði til mjög mikilvægrar grunnþjónustu, almannaþjónustu og til mikilvægra stofnana í samfélaginu. Plaggið gerði ráð fyrir svo miklu aðhaldi, svo óverjandi og óréttlætanlegu aðhaldi þegar kemur að t.d. heilbrigðismálum og löggæslumálum, að ríkisstjórnin sjálf leggur til ákveðna útgjaldaaukningu þar og meiri hluti fjárlaganefndar gerir þær tillögur að sínum. Ég nefndi það hérna í fyrri ræðu minni að mér finnst svolítið eins og forræðið á fjárlagavinnunni sé smám saman að færast alveg til framkvæmdarvaldsins og til ríkisstjórnarinnar þegar það á að vera hérna hjá þinginu, sem er mjög alvarlegt en ég ætla ekki að fara út í þá sálma hér, gerði það í minni fyrri ræðu. Fjárlaganefnd og ríkisstjórnin geta ekki annað en bætt við útgjöldum, þó það nú væri. Það styður maður að sjálfsögðu. En svo er hins vegar engin pólitísk samstaða við ríkisstjórnarborðið á milli þessara flokka um það hvernig eigi að afla tekna og hvernig eigi að leiðrétta þetta gríðarlega misræmi milli tekna og gjalda sem hefur orðið til hérna og var í rauninni komið til sögunnar fyrir Covid og fjármálaráð hefur margbent á. Við erum með flokka í ríkisstjórn, Framsókn og Vinstri græn, sem tala á tyllidögum um hvalrekaskatta og grasrótin í þessum flokkum er að álykta um það á miðstjórnarfundum og ég veit ekki hvað. Þetta eru orðin tóm af því að þessir flokkar hafa í reynd beygt sig undir neitunarvald Sjálfstæðisflokksins í þessum málum sem og allt of mörgum öðrum, þannig að það er ekki ráðist í neina svona tekjuöflun. Meiri hlutinn leggur þannig til breytingar sem fela í sér verulega útgjaldaaukningu, nauðsynlega útgjaldaaukningu, en án þess þó að grípa til neinnar alvöru tekjuöflunar til að vega á móti þensluáhrifunum af þessum auknu útgjöldum. Þannig að hallareksturinn er keyrður úr 89 milljörðum á næsta ári upp í 118 milljarða og þannig er slakað á aðhaldsstiginu miðað við það sem áður var gert ráð fyrir. Þetta er gert þrátt fyrir að efnahagsaðstæðurnar kalli einmitt á hið gagnstæða, nú þegar vextir eru hærri og verðbólguhorfur eru verri þannig að þetta er algjörlega snælduvitlaus hagstjórn hérna. Það er eins og stjórnarmeirihlutinn sé bara að grátbiðja um að verðbólga sé meiri og vextir séu hærri eða séu lengur hærri. Þetta virkar svolítið þannig á mann, eins og það sé bara sú stjórnarstefna sem hér er verið að reka, eins og það sé bara ákall um það hérna frá Alþingi: Já, höfum vextina háa, já, áfram, meiri verðbólgu. Ég veit ekki alveg hvað fólki gengur til hér í þessu húsi. Ég bara veit ekki. Ég fór hérna í gær yfir aðhaldsráðstafanir á tekjuhlið ríkisfjármálanna, ákveðnar aðgerðir sem við í Samfylkingunni teljum skynsamlegt að ráðast í, og ég held að fleiri flokkar í minni hluta deili þeirri skoðun með okkur, aðgerðir sem snúast um að setja aðhaldið þangað sem er sanngjarnt að setja það, á þá geira og þá hópa sem geta svo sannarlega borið aðeins þyngri byrðar. Ég fór yfir þetta í gær. Við erum að tala um t.d. bara mjög hóflega hækkun fjármagnstekjuskatts sem leggst nær alfarið á tekjuhæstu 10% skattgreiðenda. Við erum að tala um stærðarálag á stóru útgerðarfyrirtækin. Við erum að tala um að afturkalla þótt ekki væri nema hluta þessarar miklu lækkunar bankaskatts sem var ráðist í árið 2020 og virðist alls ekki hafa skilað sér nægilega til neytenda. Við erum að tala um að girða fyrir ákveðnar glufur í skattkerfinu og fleira. Mig langar í þessari seinni ræðu minni að víkja að atriðum sem hafa að gera með aðhald á útgjaldahlið ríkisfjármálanna. Þar er auðvitað af ýmsu að taka. En það sem mig langar kannski að víkja hér að er sú staðreynd að í lögum um opinber fjármál eru settar ákveðnar skyldur á stjórnvöld, skyldur á stofnanir og ríkisaðila um að þar fari fram mjög stíft eftirlit með því hvernig er farið með takmarkaða fjármuni, að það fari fram innri endurskoðun hjá ríkisaðilum. Þetta eru mjög skýr lagafyrirmæli í lögum um opinber fjármál, mig minnir að þetta sé í 67. gr. Og hver er tilgangurinn með þessu? Hvers vegna var þetta ákvæði sett þarna inn árið 2015 þegar lögin voru samþykkt hérna á Alþingi? Ef við skoðum greinargerð með frumvarpinu kemur fram að tilgangurinn með innri endurskoðun hjá öllum ríkisaðilum sé að stuðla að bættum rekstri ríkisaðila og auka líkur á því að markmiðum þeirra verði náð. Tilvitnun hefst, með leyfi forseta: „Með framkvæmd innri endurskoðunar er lagður grunnur að virku eftirliti með stjórn og ráðstöfun opinbers fjár, eigna og réttinda, og því að tryggja að opinber fjárstjórn og starfsemi sé skilvirk og hagkvæm, sbr. 3. og 5. tölul. 1. gr. Með innri endurskoðun er leitast við að draga úr hættu á að rangar eða ófullnægjandi upplýsingar séu lagðar til grundvallar við töku rekstrartengdra ákvarðana. Þá er markmið innri endurskoðunar að meta virkni innra eftirlits til að draga úr eða koma í veg fyrir að óhagkvæmni eða óskilvirkni viðgangist athugasemdalaust í starfsemi ríkisaðila eða fjársvik eigi sér stað.“ Þetta er bara mjög mikilvægt lagaákvæði í þessum grundvallarlagabálki um umgjörð ríkisfjármálanna. Þetta snýst sem sagt um að tryggja að það sé farið vel með opinbert fé alls staðar í ríkiskerfinu í samræmi við alþjóðleg viðmið, alþjóðlega mælikvarða um góðan ríkisrekstur. Hvernig hefur framkvæmdin á þessu ákvæði verið á undanförnum árum? Ég skal segja ykkur það: Þessu ákvæði er einfaldlega ekki fylgt. Þetta er bara dauður lagabókstafur. Þessu hefur aldrei verið fylgt síðan lög um opinber fjármál voru sett árið 2015 og það hefur bara verið eiginlega einn maður í fjármálaráðuneytinu síðan. Ákvæðið hangir á því að fjármálaráðherra setji reglugerð um það hvernig innri endurskoðun skuli háttað. Það er mælt fyrir um þetta í lögum um opinber fjármál, að fjármálaráðherra setji slíka reglugerð og hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra, Bjarni Benediktsson, hefur einfaldlega ekki hirt um að setja svona reglugerð. Á þetta hefðu verið margbent ár eftir ár. Hann hefur verið fjármála- og efnahagsráðherra nær óslitið frá árinu 2013, ráðið lögum og lofum þegar kemur að ríkisfjármálum og rekstri ríkisins en bara algjörlega hunsað þessi lagafyrirmæli, látið eins og þetta ákvæði sé ekki til. Þess vegna fer ekki fram innri endurskoðun hjá stofnunum ríkisins alla jafna. Þess vegna fer ekki fram neitt svona kerfisbundið eftirlit hjá ríkisaðilum út frá alþjóðlegum stöðlum og viðmiðum um það hvernig sé hægt að tryggja að fjármunir nýtist sem allra best og það er bara pólitísk ákvörðun. Þetta er pólitísk ákvörðun um að láta sér lynda óskilvirkni í rekstri ríkisstofnana. Hugsið ykkur, ekki einu sinni Landspítalinn, stærsti vinnustaður landsins, með 6.000 starfsmenn í vinnu, þar sem sko - slagar ekki kostnaður við rekstur Landspítalans upp í hátt í 100 milljarða eða eitthvað svoleiðis?  Nú spurði ég hæstv. ráðherra um einmitt þetta sem ég var að fara yfir, ég lagði fram skriflega fyrirspurn til hans þann 13. október síðastliðinn. Mig minnir nú að þingskapalög mæli fyrir um að ráðherra eigi að svara innan 15 daga, er það ekki?  „1. Hvers vegna hefur ráðherra enn ekki sett reglugerð um innri endurskoðun ríkisaðila, sbr. 2. mgr. 65. gr. og 3. mgr. 67. gr. laga um opinber fjármál, nr. 123/2015, nú þegar sjö ár eru liðin frá gildistöku laganna? 2. Hjá hvaða ríkisaðilum hefur innri endurskoðun verið framkvæmd skv. 2. mgr. 65. gr. laga um opinber fjármál á tímabilinu 2016–2022?“ Ég er ekki viss um að það hafi verið framkvæmd svona innri endurskoðun hjá neinni ríkisstofnun. Það er svona innri endurskoðun hjá Reykjavíkurborg t.d. „3. Hefur ráðherra beitt sér fyrir því að innri endurskoðun sé framkvæmd hjá fleiri ríkisaðilum í samræmi við ákvæði laga um opinber fjármál? 4. Í ljósi þess að ráðherra segist hafa séð „blóðuga sóun úti um allt í opinbera kerfinu“ (sjá viðtal í Silfrinu 4. október 2020),“ - Þetta sagði hann í viðtali í Silfrinu fyrir einu og hálfu ári eða svo, hugsið ykkur, þetta er ráðherrann sem hefur farið með æðstu stjórn ríkisrekstrar í hátt í tíu ár. - „telur ráðherra ekki ástæðu til að setja téða reglugerð sem fyrst og tryggja að innri endurskoðun sé framkvæmd hjá ríkisaðilum til að stuðla að aukinni hagkvæmni í ríkisrekstri?“ Ekkert svar, en alltaf þetta babl og blaður um ábyrgð og ráðdeild í ríkisrekstri. Ég held að almenningur sjái í gegnum þetta, að fólk viti bara betur. Ég held að það sjái allir að fjárlög næsta árs og þessi atburðarás þar sem hallarekstur ríkisins er að aukast um tugi milljarða á milli umræðna um málið hér á Alþingi, þrátt fyrir að verðbólguhorfur versni og vextir hækki - ég held að það sjái allir að þetta er ekki ábyrg stjórn ríkisfjármála. Ég er alveg sannfærður um það. Ég held líka að fjölskyldur í landinu séu bara farnar að finna það bíta mjög rækilega í budduna hvernig þessi ríkisstjórn bregst þegar kemur að því að sporna gegn verðbólgu. Annars vegar að sporna gegn verðbólgu eins og ég fór yfir og hins vegar að verja fólk fyrir verðbólgu og það verður auðvitað best gert í gegnum tekjutilfærslukerfin okkar. Við í Samfylkingunni leggjum til afmarkaðar breytingar við þessi fjárlög sem snúast um þetta, að verja heimilisbókhaldið hjá almenningi og hins vegar að auka aðhaldið í ríkisfjármálum, sporna þannig gegn þenslu. Það er ábyrg stefna og það er bara skylda okkar í mínum huga. Við getum ekki búið við það að það sé gengið svona um ríkissjóð eins og ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hefur gerst. Þetta er bara skaðlegt og þessu ástandi sem ég hef lýst hérna verður að linna. Við þurfum að efla grunnkerfin okkar, efla stuðningskerfin okkar og við þurfum að hafa kjark til að afla tekna til að standa undir því og gera það með ábyrgum hætti þannig að það raski ekki efnahagslegum stöðugleika. Við þurfum að sækja tekjurnar þangað sem þær er raunverulega að finna og þar sem ofurgróðann og auðlegðina og methagnaðinn er að finna. Við þurfum að forgangsraða í þágu alls almennings, í þágu fjöldans en ekki hinna fáu.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir mjög góða ræðu. Í byrjun ræðu sinnar fór hann aðeins yfir verðbólguna og hvernig þessi ríkisstjórn virðist vera að kalla eftir meiri verðbólgu, meira veseni og lýsti því dálítið hvernig eigi að bregðast við efnahagssveiflum. Ég hef verið að klóra mér aðeins í hausnum yfir því að undanförnu. Við erum að setja hér fullt af lögum; lög um réttindi og skyldur opinberra aðila, réttindi borgara og þess háttar. Rekstur á þeirri þjónustu, dómsþjónustu, löggæslu og ýmislegt svoleiðis, kostar í rauninni bara ákveðið mikið. Við erum að setja það í hendurnar á faglegri stjórnsýslu hvernig eigi að framfylgja lögunum og hvað það kostar að framfylgja lögunum. En einhverra hluta vegna fáum við fjárlög í haust sem reikna með miklu minni kostnaði vegna reksturs þessara lögbundnu verkefna. Það virðist þá vera pólitísk ákvörðun að skipta sér af kostnaðarmati faglegrar stjórnsýslu um það hvað þarf til að reka þá þjónustu sem við höfum samþykkt eigi að veita samkvæmt lögum. Útgjöld til ríkisins eru aðallega miðuð við þau lög sem við setjum og eru nokkuð óbreytanleg. Tekjurnar sveiflast svolítið eftir efnahagssveiflunni en svo þarf einmitt að stilla þá sveiflu til með ýmiss konar tekjuöflun til að eiga fyrir þessum lögbundnu verkefnum, í staðinn fyrir að láta útgjöldin sveiflast fram og til baka og í raun og veru elta alltaf 

Virðulegur forseti. Vera staðfastari þegar kemur að útgjöldum ríkisins. Ég held að það sé alveg rétt og við verðum bara að sætta okkur við að það kostar mjög mikið að viðhalda góðri þjónustu og tryggja t.d. félagsleg réttindi. Við vorum að ræða hérna NPA-samninga í fyrradag, það er bara mjög mikilvæg þjónusta og kostar mjög mikið að veita hana. Við eigum ekkert alltaf að blygðast okkar fyrir það á Alþingi. Það sem skiptir máli til að sú útgjaldaaukning sem nauðsynleg er komi ekki fram í einhverri þenslu og raski stöðugleika í efnahagslífinu, er að við séum tilbúin til að sækja fjármuni og sporna gegn þenslu þar sem þenslan er. Þetta gríðarlega misvægi milli tekna og gjalda, sem við sjáum í þessu frumvarpi, er ekki til marks um að ríkisstjórnin standi sig í stykkinu þar.

Forseti. Hv. þingmaður nefndi einmitt orðið stöðugleiki, sem alla vega einn flokkur á þingi hefur reynt að eigna sér rosalega mikið. En við sjáum það bara ef við horfum á sögulegar tölur að stöðugleikinn er ekki til í neinum mælanlegum stærðum miðað við hvað sá flokkur reynir að halda fram, því að það er líka stöðugleiki að vita af því að þjónusta og réttindi séu aðgengileg. Við eigum að sjálfsögðu að vera ráðdeildarsöm og krefjast þess að verið sé að vinna þá þjónustu á skilvirkan og hagkvæman hátt, ekki bara henda pening í verkefnin og vonast til að þau verði betri og leysist o.s.frv. En það er stöðuga verkefnið. Grunnverkefnið er að vita almennt séð hvað kostar að setja t.d. lög um NPA-þjónustu, ekki bara segja að hún muni kosta þetta og um leið og kostnaðurinn er orðinn meiri þá hættum við að veita þá þjónustu. Það gengur ekki. Það veldur óstöðugleika og óvissu hjá þeim sem eiga rétt á því að fá þá þjónustu, alveg nákvæmlega eins og við göngum að því félagslega öryggisneti að ef við missum vinnuna fáum við atvinnuleysisbætur. Þá er ekki hægt að segja bara: Nei, heyrðu, fjárheimildin er búin fyrir atvinnuleysisbótunum. Það sóttu svo margir um. Við erum ekki með það þannig þar en við erum með það þannig í NPA-þjónustunni, við erum með það þannig varðandi niðurgreiðslu sálfræðiþjónustu, þegar einhver kemur að sækja sér tíma þá er sagt: Nei, fjárheimildin er bara búin. Það komu fullt af öðrum á undan þér í biðröðina og kláruðu alla niðurgreiðslufjárheimildina. Þú mátt ekki fá þessi réttindi núna því að aðrir eru búnir að fá þau. Það er bara mismunun. Mér finnst þetta einhvern veginn vera kjarninn í því sem við þurfum að búa til sem stöðugleika, að hætta að toga útgjöld og tekjur ríkisins fram og til baka eftir því hvernig efnahagssveiflan er, þegar við þurfum líka stöðugleika í aðgengi að þessari þjónustu og réttindum sem höfum sett með lögum.

Virðulegur forseti. Ég er sammála hverju einasta orði sem kom fram hjá hv. þingmanni varðandi mikilvægi þess að halda ákveðnum stöðugleika þegar kemur að útgjöldum vegna félagslegra réttinda og mikilvægrar almannaþjónustu, grunnþjónustu. Hins vegar, af því að hér er talað um stöðugleika þegar kemur að tekjum og gjöldum ríkisins og að þetta eigi ekki alltaf að sveiflast bara út frá hagsveiflunni hverju sinni, að þá er ég samt einlægur keynesisti og trúi því mjög innilega að ríkið geti einmitt dempað sveiflur í efnahagslífinu gegnum tekjur og gjöld. Það er einmitt mikilvægt að þá sé velferðarkerfið ekki notað sem hagstjórnartæki, að við séum ekki, eins og hv. þingmaður nefnir, að svipta fólk réttinum til NPA-þjónustu til að sporna gegn þenslu. Það er auðvitað einhver vitleysa. Ég tek undir það með hv. þingmanni að um leið og við viljum tryggja efnahagslegan stöðugleika í hagfræðilegum skilningi þá skiptir stöðugleiki almannaþjónustunnar, stöðugleiki grunnþjónustu og félagslegra réttinda jafnvel enn meira máli.

Virðulegur forseti. Ég byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir áhugaverða og góða ræðu. Ég er, kannski eins og hv. þingmaður, að reyna að átta mig á hvert markmiðið er með þessum fjárlögum, hvaða áhrifum og hvaða markmiðum verið er að reyna að ná með þeim. Það er hægt að lýsa alls konar yfir en ef við horfum á hvað fjárlögin gera í raun og veru, hver áhrif þess eru í raun og veru þá stend ég svolítið á gati varðandi það hver tilgangurinn er. Eins og hv. þingmaður benti svo skemmtilega á í sinni ræðu þá mætti halda að þau væru að reyna að búa til meiri verðbólgu. Ég rak augun í kafla í fjárlagafrumvarpinu sem snýr að mati á jafnréttisáhrifum, en þar stendur, með leyfi forseta: „Ekki hefur farið fram ítarleg greining á jafnréttisáhrifum frumvarpsins.“ Ég er kannski að vísa í bandorminn, ég veit það ekki. Það kemur a.m.k. fram hérna: „Þó má leiða að því líkur að einhverjar tillögur þess geti haft ólík áhrif á karla og konur enda eru konur að meðaltali með lægri tekjur en karlar. Samkvæmt álagningarskrá ársins 2021 voru 56% kvenna í neðri helmingi tekjudreifingarinnar og konur eru aðeins 29% einstaklinga í efstu tekjutíundinni. Hækkun krónutöluskatta og annarra skatta og gjalda kemur því að meðaltali hlutfallslega verr niður á konum en körlum.“ Einmitt, þetta hlýtur að vera bandormurinn. En ég bendi á þetta af því að þetta helst í hendur, fjárlögin og svo bandormurinn, sem við erum að fara að taka fyrir einhvern tímann í næstu viku, held ég. Markmiðið er heldur ekki að auka jafnrétti. Þá velti ég bara fyrir mér: Hefur hv. þingmaður áttað sig á því nákvæmlega hvert markmiðið er með þessum fjárlögum?

Virðulegi forseti. Þetta er athyglisverð spurning. Fjárlögin virðist ekki stefna að því markmiði að sporna gegn verðbólgu. Þau virðast heldur ekki stefna að því markmiði að verja sérstaklega þá hópa sem verða hvað harðast fyrir barðinu á verðbólgunni eða vaxtahækkunum eftir atvikum. Svo eru jafnréttisáhrifin óljós og um leið er verið að leggja til breytingar á skattlagningu ökutækja sem hefur verið varað við að muni beinlínis grafa undan orkuskiptum í vegasamgöngum, þannig að ekki virðast loftslagssjónarmið og loftslagsmarkmið heldur vera ofarlega á baugi í þessari fjárlagagerð. Ég stend því hreinlega á gati. Ég held að þetta sé bara einhvers konar flokkspólitískt skítamix, að það sé verið að víla og díla um ákveðin atriði og niðurstaðan sé þessi bastarður hérna sem er hvorki til þess fallinn að vinna gegn verðbólgu né verja fólk fyrir henni. Þar er heldur ekki verið að standa vörð um grunnþjónustuna eða efla hana og styrkja eins og þarf svo sannarlega að gera.

Virðulegur forseti. Ég get tekið undir með hv. þingmanni að það er augljóslega ekki ætlunarverk þessara fjárlaga að verja lægri tekjutíundir fyrir áhrifum verðbólgunnar. Mér er einmitt minnisstætt svar hæstv. forsætisráðherra við fyrirspurn formanns flokks hv. þingmanns, hv. þm. Kristrúnar Frostadóttur, þegar hún var spurð hvers vegna hún veldi að fara í þessar krónutöluhækkanir yfir línuna í staðinn fyrir að gera t.d. eins og við í hv. minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar ætlum að leggja til, að hækka fjármagnstekjuskatt. Svarið sem kom var einhvern veginn: Ja, ég hef áður hækkað fjármagnstekjuskatt. Og hvað var hitt aftur? Það er alltaf ákveðin endurtekning hjá hæstv. forsætisráðherra. Hún fer alltaf að tala um allt sem hún hefur áður gert til að svara beinum spurningum um það sem hún er að fara að gera. Það er mjög algengt. Já, hún talaði líka um þessa 20.000 kr. eingreiðslu sem barnafólk fékk hérna í vor og að það væri einhvern veginn nóg til að afgreiða það að þessar krónutöluhækkanir munu hafa miklu víðtækari og sterkari áhrif á tekjulægri hópa en tekjuhærri. Þetta er ákveðinn hringur sem við lendum alltaf í þegar við erum að reyna að rökræða, sérstaklega við ráðherra og alveg sérstaklega við hæstv. forsætisráðherra. Við spyrjum: Hvers vegna ertu að fara að gera þetta? Og viðkomandi segir: Ja, ég er nú búinn að að gera alls konar annað áður og þess vegna skiptir engu máli að ég sé að gera þetta. En auðvitað er það stór spurning: Hvers vegna er valið að fara þessa leið, að hækka krónutölugjöld frekar en einmitt að sækja peningana þar sem bökin eru breiðust? Það er ákveðin pólitík í því og hún sést auðvitað best á því að ríkasta fólkið þarf ekki að bera þungar byrðar af þessum fjárlögum á meðan fólk í lægri tekjutíundunum þarf vissulega að gera það.

Virðulegur forseti. Þetta er auðvitað hárrétt hjá hv. þingmanni. Þetta er svo athyglisvert með þessa hækkun krónutölugjaldanna, þessa ofsahækkun krónutölugjaldanna: Í staðinn fyrir að hækka þau um 2,5% í samræmi við verðbólgumarkmið Seðlabankans þá er farin sú leið einmitt á þessum tíma þegar verðbólgan er svona mikil og greiðslubyrðin er að hækka hjá heimilum og fjöldi fólks er í vandræðum, metfjöldi öryrkja er að sækja um fjárhagsaðstoð til umboðsmanns skuldara og maður gæti tekið fleiri dæmi, einmitt á þessum tíma er valið að fara þessa leið til að ná fram aðhaldi, að hækka þessi krónutölugjöld sem leggjast þyngst á fólk í lægstu tekjuhópunum, sem leggjast því þyngra á fólk eftir því sem það hefur lægri tekjur. Þetta er ekki bara ósanngjarnt gagnvart þessu fólki heldur er þetta líka afskaplega óskilvirk leið til að vinna gegn þenslu og vinna gegn verðbólgu. Jú, vissulega dregur þetta einhver umsvif og kaupmátt út úr hagkerfinu, en þar sem þetta gerir til skamms tíma er að þetta ýtir upp vísitölu neysluverðs og það er meira að segja viðurkennt í greinargerð þessa frumvarps að hún muni hækka um 0,2% út af þessari hækkun umfram verðbólgumarkmið Seðlabankans. Hitt sem hv. þingmaður kom inn á, sem er það að það er alltaf verið að vitna til einhverrar fornrar frægðar sem afsökun fyrir því að gera ekki eitthvað núna eða að gera eitthvað mjög óskynsamlegt núna, þá er hin aðferðin, sem er líka notuð, sú að segja: Nei, við getum ekki gert þetta vegna þess að það er mjög merkilegur starfshópur að störfum og heildarendurskoðun í gangi. Þess vegna er því miður ekki hægt að gera aðeins betur við fólkið sem hefur það verst, gera aðeins betur við öryrkja og tekjulægstu eldri borgarana því að það er heildarendurskoðun í gangi. Það er ýmsum brögðum beitt.

Forseti. Mig langaði bara til að spyrja virðulegan forseta hvort það væri búið að ákveða hvenær þingfundi lýkur. Það er næstum því klukkutími síðan að spurt var síðast. Forseti ætti að hafa getað klórað sér aðeins í hausnum og komist að því hvenær hann ætlar að ljúka þingfundi. Þetta er farið að verða kunnuglegt þema, hvernig meiri hluti hagar stundum dagskrárstjórn. Það verður einhvern tímann, við ætlum bara að halda því leyndu. Bara forseti veit það, enginn annar fær að vita það, ekki allir hinir sem eru að vinna hérna, þeir fá ekki að vita hvenær ég ætla að enda þingfund. Það er rosalega skrýtin framkoma við aðra í rauninni að segja: Ég ætla að hafa þingfund eitthvað fram eftir nóttu, þið fáið að vita það þegar ég hringi bjöllunni og segi fundi slitið. Það er ekki kurteisi, ef ég horfi á það þannig á léttvægan hátt.

Virðulegur forseti. Mig langar aðeins að ræða um kurteisi. Það er sjálfsögð kurteisi að svara þeim fimm þingmönnum sem hafa farið þess á leit við forseta að fresta þingfundi til morguns og núna óskað líka eftir upplýsingum um hversu lengi forseti ætlar að halda þessum þingfundi gangandi. Það er bara lágmarkskurteisi að virða fólk viðlits þegar það beinir að manni spurningum og svara þeim spurningum, meira að segja þó að það komi eitthvað svona ekki-svar sem kemur alltaf, ja, ekki alltaf en svona oftast frá hæstv. forseta. Það mætti alla vega að gera tilraun í staðinn fyrir að sitja hérna í einhverju þagnarbindindi og láta eins og við séum ekki að tala hérna og biðja um upplýsingar og tala um fundarstjórn forseta, sem við erum sannarlega að gera, og óska eftir svörum frá forseta, sem við erum sannarlega gera. Ég velti því stundum fyrir mér til hvers þessi forseti er eiginlega ef hann ætlar ekki að svara þingmönnum.

Frú forseti. Ég verð bara að taka undir það sem fram hefur komið, það fer ekki vel á því að vera að teygja þessa umræðu langt fram eftir kvöldi og fram eftir nóttu. Það er ekkert skrýtið að fólk hafi ýmislegt að segja í 2. umr. um fjárlög, sérstaklega í ljósi þess hvernig verklagið hefur verið í fjárlagavinnunni, í ljósi þess að í rauninni snerist öll 1. umr. fjárlaga um einhvers konar bráðabirgðaplagg sem reyndist svo ekkert marka. Þá er ekkert óeðlilegt að 2. umr. um fjárlögin teygist svolítið, en það fer ekki vel á því að vera að gera það hérna fram eftir nóttu þegar það eru nefndarfundir í fyrramálið. Mikið er ég feginn að vera búinn að flytja mína ræðu. Ég eiginlega dauðvorkenni fólki að vera hérna á mælendaskrá og finnst það ekkert skrýtið að fólk sé að taka sig af mælendaskrá, jafnvel nefndarmenn í fjárlaganefnd, ef það er rétt skilið hjá mér, sem hafa ekki enn þá flutt sína fyrstu ræðu. Mér finnst ekki góður bragur á þessu og ég tek undir þetta ákall um að þessari umræðu verði frestað til morguns.

Frú forseti. Ég er kannski nýr þingmaður en mér finnst alls ekki góður bragur á því þegar hv. þingmenn óska eftir því að hæstv. forseti mæti í salinn og svari einföldum spurningum um fundarstjórn forseta þá láti forseti ekki einu sinni sjá sig. Þetta er eins og ég veit ekki hvað, þetta er eins og maður væri í leikskóla og forseti felur sig bak við hurð einhvers staðar. Hér eru þingsköp. Við höfum leyfi til að spyrja um fundarstjórn og forseti hefur ekki einu sinni fyrir því að koma hingað upp og tala við okkur.

Frú forseti. Ég ætla að taka undir það sem hér hefur komið fram og óska eftir því að forseti komi og svari þessari spurningu. Sjálf á ég eftir að flytja mína fyrstu ræðu í þessu máli. Ef það er einhver von til þess að ég geti fengið að gera það á morgun í dagsbirtu meðan þjóðin er að fylgjast með og aðrir þá væri gott að vita það núna. Þá getum við kannski bara fljótlega farið heim og hvílt okkur og komið aftur endurnærð á morgun. Ég held að það færi mjög vel á því ef forseti gæti sagt okkur hversu lengi við ætlum að halda þessari umræðu gangandi.

Frú forseti. Nú hafa sex þingmenn komið hingað upp og talað bókstaflega um fundarstjórn forseta undir fundarstjórn forseta, aldrei þessu vant. Það er oft talað um að þingmenn séu ekki að nota þennan lið á réttum forsendum. Ég held að við séum öll einhuga um, bara út af gagnsæisrökum, að halda þessari umræðu áfram að degi til þar sem stjórnarliðar geta líka mætt og svarað okkur, farið í andsvör við okkur, því að það eru, eins og ég vék að hér áðan, mikil forréttindi að fá að taka til máls um fjárlög, hvað þá í 2. umr. Þannig að ég ætla bara að fá að taka undir með kollegum mínum hér sem hingað hafa komið. Nú erum við sex sem höfum komið hingað upp og beðið um svör, beðið forseta Alþingis um að koma hingað upp og segja okkur hvort þingfundi verður haldið áfram eða ekki.

Forseti. Það er einn nefndarmaður í fjárlaganefnd sem á eftir að halda fyrstu ræðu sína. Allir aðrir hafa haldið a.m.k. eina ræðu. Þetta er það mál á hverju þingi, það eru annars vegar fjármálaáætlun og svo fjárlögin, sem fjárlaganefnd glímir við, eitt stórt mál fyrir jól. Fjáraukalögin koma líka aðeins inn í þetta. Margar aðrar nefndir eru með fullt af málum og það er mjög eðlilegt að allir nefndarmenn fjárlaganefndar taki þátt í umræðunni af því að hver nefndarmaður er búinn að leggja mjög mikla vinnu í þetta mál. En ef umræðan klárast hérna í nótt er umræðan búin og viðkomandi nefndarmaður kemst þá ekki að í umræðunni, sem ég veit að hefur gerst áður meira að segja og hún var ekki ánægð með það og tjáði mér það einmitt hérna frammi á göngum að hún hlakkaði til að gagnrýna nefndarálit mitt, sérstaklega dæmisöguna í byrjun sem ég hvet aðra til að lesa. 

Frú forseti. Nú er ég að fara að flytja fyrstu ræðu um fjárlagafrumvarp sem vægast sagt er hægt að segja að sé í rauninni nýkomið fram. Við reyndum að spyrja hér ýmissa spurninga í 1. umr. og það kom í ljós að margt átti eftir að breytast. Ég er búinn að leggja mikla vinnu í það að lesa mig í gegnum þessar 500 blaðsíður auk þessara rúmu 100 blaðsíðna sem eru í breytingartillögum og það er margt þarna sem ég gagnrýni, margt sem ég tel líka gott. En ég reikna með því, af því að svo virðist vera að ég muni flytja ræðu mína um tvö, þrjúleytið í nótt, að ég fái enga gagnrýni á það sem ég mun segja. Hér verða engir stjórnarþingmenn til að leiðrétta mig, til þess að benda mér á að ég hafi mislesið eitthvað. Ef ég fæ ekki slíkt af því ég lendi í því að mín ræða kemst ekki að fyrr en einhvern tímann um miðja nótt, þá fæ ég hreinlega ekki tækifæri til að sinna hlutverki mínu sem alþingismaður almennilega.

Frú forseti. Það sem kannski truflar mest við það að umræðunni sé haldið svona langt fram eftir þegar við eigum nokkur eftir að tala, vera með aðalnúmerið okkar í þessari umræðu, er að maður fær svolítið á tilfinninguna að umræðan sé til málamynda, sérstaklega þegar stefnir í að það eigi einhvern veginn að klára umræðuna, alveg sama hversu langt inn í nóttina það fer. Það er ekki mikil virðing fyrir því sem fólk hefur að segja í ræðum sínum. Ég segi það sama, hér er fólk að taka sig af mælendaskrá, eðlilega, vegna þess að það er langt liðið á nóttina. Ef til stendur að klára umræðuna hér klukkan fjögur í nótt eða eitthvað svoleiðis þá leiðir það til þess að fólk sem treystir sér ekki til að standa hérna og ræða fjárlög fram á rauða nótt missir af tækifærinu. Það fær ekki að koma sínum orðum að. Mig langar því að beina þeirri viðbótarspurningu til forseta hvort hann líti svo á að þessi umræða hér sé til málamynda eða hvort við séum raunverulega hérna til þess að eiga samtal um þetta mikilvæga mál.

Forseti. Ég ætla að ítreka fyrri punkt minn um virðinguna þegar við erum hér og ræðum um fjárlög, þá virðingu að stjórnarliðar og þá sérstaklega meðlimir í fjárlaganefnd mæti hingað og svari okkur, taki andsvör við okkur eða við fáum að hlusta á ræður þeirra líka. Hér eru tveir meðlimir í fjárlaganefnd. Einn þeirra er samflokksmaður minn, forseti, þannig að ég veit ekki hversu mikið hann er að fara að gagnrýna mig jafnvel þó að hv. þm. Björn Leví Gunnarsson sé ekki mikið fyrir það að halda aftur af sér. Ég held því að það væri bara betra fyrir okkur öll að fresta umræðunni, því að ég er nokkuð viss um að hv. stjórnarliðar væru mjög gjarnan til í það að geta tekið þátt í þessum umræðum með okkur hér í dag og alveg eins og hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir sagði þá væri miklu sniðugra að gera þetta í dagsljósi. Það er spurning hvort þessi umræða sé einmitt bara til málamynda.

Virðulegi forseti. Já, ég kem hérna í annað sinn, eiginlega bara vegna þess, og það er grátlegt að ég sé að segja þetta, að ég er að biðja forseta Alþingis um að virða okkur viðlits og svara þeim spurningum sem að honum er beint af hv. þingmönnum. Þetta er ekki stór bón, bara alls ekki. Þetta ætti ekki að vera neitt sérlega flókið. Ég hef setið hér í sex ár og það kemur fyrir að við lendum í svona fýlustjórnun hjá forseta, hann svarar ekki spurningum þingmanna, lætur eins og þær hafi bara ekki komið fram. Þetta er ákveðin taktík og hefur mikið verið skrifað um hana, um annars konar samskipti milli fólks. En það er auðvitað ekki boðlegt í þingsal sem er allra þingmanna, gagnvart forseta sem á að heita forseti allra þingmanna, að hann virði bara suma þeirra viðlits en ekki aðra.

Forseta er ekki kunnugt um annað en að mælendaskráin verði tæmd í kvöld. Það eru tveir á mælendaskrá.

Virðulegur forseti. Kórónuveirukreppan bitnaði verst á tekjulægri hópunum í íslensku samfélagi, langverst - ég fer aðeins nánar yfir það á eftir - og hún kom sér best fyrir tekjuhærri hópa samfélagsins. Það var ekki bara náttúruleg afleiðing af kórónóveirukreppunni, það var ekki eitthvert náttúrulegt fyrirbrigði eins og vírusinn heldur var það afleiðing af hagstjórn ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur. Verðbólgan sem við erum að upplifa núna, þessi gríðarlega hækkun á öllum helstu nauðsynjavörum, á húsnæðisverði og öllu bitnar verst á tekjulægri hópum í íslensku samfélagi og er best fyrir tekjuhærri hópana. Þær krónutöluhækkanir sem verið er að leggja til í bandorminum sem fylgir frumvarpinu sem við ræðum hér, fjárlagafrumvarpinu, bitna verst á tekjulægstu hópunum og eru minnst skaðlegar fyrir tekjuhærri hópana. Virðulegi forseti. Þökk sé ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hafa fjármagnseigendur aldrei haft það betra. Gróði af hlutabréfabraski hefur aldrei verið meiri en í fyrra, 70 milljarðar, og þó var hann ansi mikill í hittiðfyrra þegar heimsfaraldurinn stóð sem hæst. Fyrirtæki landsins greiddu út 63,7 milljarða í arð, þökk sé ríkulegum stuðningi ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur á meðan efnahagsþrengingar stóðu yfir. Þetta voru peningar sem runnu beint úr vasa skattgreiðenda í vasa fjármagnseigenda. Þökk sé hagstjórnarmistökum ríkisstjórnarinnar hefur stjarnfræðileg hækkun húsnæðisverðs gert það að verkum að sífellt stærri hópur á í erfiðleikum og mun eiga í erfiðleikum með að ná endum saman og sífellt minni hópur hefur ráð á að kaupa sína fyrstu íbúð. Verðbólga hefur ekki verið hærri síðan 2010 og leiguverð er alltaf á uppleið. Viðbrögð ríkisstjórnarinnar í vor voru að greiða út 20.000 kr. einskiptisbarnabótaauka og hækka örorku- og húsaleigubætur lítillega. Þetta voru bitlingarnir sem hæstv. forsætisráðherra dró fram þegar hún var spurð um það óréttlæti að hækka krónutölugjöldin um 7,7% þvert yfir línuna, af hv. þm. Kristrúnu Frostadóttur í óundirbúnum fyrirspurnatíma um daginn, það var þessi 20.000 kr. eingreiðsla. Svo megum við ekki gleyma rúsínunni í pylsuendanum, að fólk sem átti meira en nóg af peningum fyrir kórónuveirukreppu græddi fullt af peningum í kreppunni. Ríkasta eina prósenti landsmanna tókst t.d. að sópa til sín 45% af öllum fjármagnstekjum árið 2019 sem voru 58 milljarðar á einu ári. Það var ekki mikill skattur sem þurfti að greiða af þeim gróða. Eins og ég vísaði til í ræðu minni áðan var ekki gerð ítarleg greining á jafnréttisáhrifum bandormsins. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram, með leyfi forseta „Þó má leiða að því líkur að einhverjar tillögur þess geti haft ólík áhrif á karla og konur enda eru konur að meðaltali með lægri tekjur en karlar. Samkvæmt álagningarskrá ársins 2021 voru 56% kvenna í neðri helmingi tekjudreifingarinnar og konur eru aðeins 29% einstaklinga í efstu tekjutíundinni. Hækkun krónutöluskatta og annarra skatta og gjalda kemur því að meðaltali hlutfallslega verr niður á konum en körlum.“ Þessi hækkun sem við vitum að mun hækka vísitölu neysluverðs, það er meira segja viðurkennt, kemur verr niður á konum en körlum, þökk sé femínískri ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur. Það mætti halda að þessi ríkisstjórn hefði það að markmiði sínu að gera þá ríku ríkari og þá fátæku fátækari. Ég hlýt auðvitað að spyrja hvers vegna. Ég held ekki að hæstv. ríkisstjórn sé uppfull af fólki eins og í fjölskyldunni hans Láka jarðálfs sem vaknaði á hverjum morgni og sagði: Við ætlum bara að gera það sem er ljótt. Það er ekki svoleiðis, virðulegi forseti. Ég held að stór skýring á þessari skrýtnu forgangsröðun, þessari ósanngjörnu og óréttlátu forgangsröðun, sé að þessi ríkisstjórn sé í heljargreipum thatcherisma og brauðmolakenningar Sjálfstæðisflokksins sem heldur enn fast í þá bjargföstu trú að þeir ríku þurfi bara að verða ríkari svo að þeir fátæku geti fengið nokkra brauðmola af veisluborðinu, þrátt fyrir að það sé margbúið að afsanna þá fáránlegu kenningu, þrátt fyrir að hún hafi leitt af sér verstu kjaragliðnun sem sést hefur. Þrátt fyrir að sú stefna sé gríðarlega skaðleg fyrir samfélagið allt þá er haldið í þetta eins og einhverja biblíu. Kannski af því að það er svo auðvelt að nota þetta til þess að réttlæta það að skara eld að eigin köku og auka tekjur þeirra sem hafa það betra á kostnað þeirra sem minni tekjur hafa. Virðulegi forseti. Rétt um helmingur landsmanna, og rúmlega 80% fatlaðs fólks, neitar sér um nauðsynlega heilbrigðisþjónustu vegna þess að þeir hafa ekki efni á henni. Nær 7.000 heimili lifa við skort á efnislegum gæðum og barnafjölskyldum í þeirri stöðu fer fjölgandi. Fjórðungur launafólks á erfitt með að ná endum saman. Meira en þriðjungur innflytjenda á erfitt með að ná endum saman. Meira en helmingur atvinnulausra á erfitt með að ná endum saman og meira en helmingur einstæðra foreldra og átta af hverjum tíu öryrkjum. Þetta sýna rannsóknir frá því í fyrra og skal enginn segja mér að þetta sé ekki verra núna en það var í fyrra þegar vaxtastig var gríðarlega lágt og atvinnuleysi á niðurleið. Forseti. Það er líka neyðarástand í heilbrigðiskerfinu. Hjúkrunarfræðingar hætta störfum unnvörpum vegna þess að margra ára neyðarópi þeirra, um yfirfullan spítala, viðvarandi óöryggi sjúklinga og ómannlegt álag, hefur verið svarað með fálæti, með stælum og með fullyrðingum um að það vanti bara ekkert peninga í kerfið, það vanti bara einhverja lyftara í kerfið. Þá rifjast auðvitað upp fyrir mér að í valdatíð hæstv. forsætisráðherra hafa hjúkrunarfræðingar tvívegis verið sendir í gerðardóm með sínar kröfur um sanngjörn laun og að ljósmæður hafa farið rakleiðis sömu leið. Þetta er þannig þrátt fyrir að yfirgnæfandi meiri hluti þjóðarinnar vilji að stjórnvöld beiti sér gegn ójöfnuði með álagningu skatta á ríkasta fólkið og vilji sterkt opinbert heilbrigðiskerfi, réttlátar breytingar í sjávarútvegi og nýja stjórnarskrá með sanngjörnum og öflugum leikreglum. Það er alveg ótrúlegt hvað hagstjórnin hér í þessu húsi, í valdi hæstv. fjármálaráðherra Bjarna Benediktssonar, er í hróplegu ósamræmi við gildismat þjóðarinnar, ár eftir ár. Mögulega vegna þess að hugmyndafræðin á bak við hagstjórnina hjá hæstv. fjármálaráðherra er hin títtnefnda brauðmolakenning og thatcherismi. Þar er líka undirliggjandi sú hugmyndafræði að það sé bara náttúrulögmál að það séu einhverjir fátækir taparar í lífinu og það sé ekkert mikið hægt að gera í því. Það þurfi bara að vera nógu mikið frelsi til að athafna sig og grilla á kvöldin og græða á daginn og selja vinum sínum hluti og svona, alls konar hluti, og þá verði þetta bara allt í lagi, þó svo að það séu nokkrir taparar inn á milli, 10% eða 20% og jafnvel fleiri, t.d. 80% þegar kemur að því að fá aðgang að rentu fyrir auðlindirnar sem tilheyra þjóðinni, eða ætli það sé ekki frekar 98% þegar kemur að sjávarútveginum. Það er bara allt í lagi vegna þess að það eru sigurvegarar og svo eru taparar. Það er líka ákveðin hugmyndafræði sem fylgir alltaf þessari efnahagsstefnu og hún er undirliggjandi til að réttlæta það að sumir bara sigra og aðrir tapa. Og þó svo að það sé þannig að þeir sem hafa minni tekjur tapi miklu oftar og miklu meira og þeir sem hafa meiri tekjur vinni miklu oftar og miklu meira hvert árið á fætur öðru þá er það bara allt í lagi af því að það er náttúrulögmál og það eru einhverjir brauðmolar þarna sem hypoþetískt detta niður af veisluborðunum. Mig langar, með leyfi forseta, að vitna í ágæta grein, mjög nýlegan leiðara frá ritstjóra Kjarnans: „Kaupmáttaraukning almennings sem féll til á síðustu árum, aðallega vegna uppgangs í ferðaþjónustu og þrátt fyrir stjórnvöld, ekki vegna þeirra, er byrjuð að étast upp (kaupmáttur reglulegs tímakaups er nú svipaður og í byrjun árs 2021) og hratt gengur hjá mörgum á sparnaðinn sem safnaðist upp í aðgerðarleysi kórónuveirunnar. Eftir standa fjölmörg heimili með stóraukna greiðslubyrði húsnæðislána, miklu hærri dagleg útgjöld vegna þess að verðlag á nauðsynjavöru hefur rokið upp og veikingu krónunnar sem hefur rýrt virði þeirra peninga sem launafólk þénar í alþjóðlegum samanburði. Þetta er staða sem bitnar skarpt á viðkvæmustu hópum samfélagsins, þeim sem hafa lægstu tekjurnar, en er líka farin að bíta millistéttina fast. Viðbrögð seðlabankastjóra við áhyggjum þessa hóps hafa verið þau að ungt fólk verði bara að búa lengur heima hjá foreldrum sínum en þau ætluðu, að venjulegt launafólk verði að hætta að eyða peningum og að sökin á ástandinu liggi hjá þeim sem fara til Tenerife í frí. Hrokinn og skorturinn á jarðtengingu minnir mjög á orðræðuna fyrir hrun þegar almenningi var kennt um ástandið, sem bankamennirnir og lukkuriddararnir á sporbaugnum í kringum þá sköpuðu, vegna þess að hann hafði fjárfest í flatskjám.“ Ég tek undir þessi orð ritstjóra Kjarnans. Ég er vissulega að fá ákveðið „déjà vu“ með þessari orðræðu en mér finnst ég svo sem alltaf vera að sjá það sama endurtaka sig aftur og aftur: Þetta er einhverjum öðrum að kenna en mér, hagstjórnarmistök ríkisstjórnarinnar eru alltaf einhverjum öðrum að kenna, t.d. það að dæla endalausum peningum í eftirspurnarhliðina á húsnæðismarkaði, að setja fólk í þá stöðu að til þess að geta eignast þak yfir höfuðið þá geti það tekið lán hjá sjálfu sér með því að taka út séreignarsparnaðinn sinn. Stjórnvöld eru svo sem alltaf að gera þetta en þetta gerðu þau aftur og aftur í gegnum kórónuveirukreppuna og meira að segja þannig að það hafði gríðarlega misjöfn áhrif á fólk eftir því hvar í tekjustiganum það var. Þannig gat fólk sem átti fasteign notað séreignarlífeyrissparnað sinn til þess að greiða niður húsnæðislán sín og aukið eign í húsnæði sínu en fólk sem var að berjast í bökkum, og gat jafnvel ekki greitt leiguna, gat tekið út ævisparnaðinn sinn, séreignarlífeyrissparnaðinn sinn, og greitt af honum skatt, til að borga fyrir nauðsynjar vegna þess að ekki stóð til að hækka atvinnuleysisbætur eða aðrar bætur að neinu ráði meðan við gengum í gegnum eina af verstu kreppum sem við höfum séð. Nei, það kom ekki til greina. Það kom hins vegar til greina að dæla mörgum milljörðum í fyrirtæki og meira að segja að borga þeim styrki fyrir að segja upp fólki. Svo kom líka til að ríkisstjórnin ákvað að bjóða upp á það, og meira að segja hvetja til þess, að ef fólk tæki ekki hvaða vinnu sem því bauðst, burt séð frá því hversu hræðilega illa hún hentaði því, burt séð frá því að það þyrfti að flytjast á milli landshluta til þess að fara í þá vinnu, þá bara missti það bæturnar. Þessu var hótað og almenningur var hvattur til þess að klaga og atvinnurekendur voru hvattir til þess að klaga vinnandi fólk sem var ekki til í að stökkva upp á ferðaþjónustuvagninn um leið og hann keyrði fram hjá. Þetta var á sama tíma og það er kvótasetning á sjálfsögðum mannréttindum á Íslandi, eins og NPA-þjónustu. Þetta er auðvitað grátlegt, virðulegi forseti. Ég sé að það er svolítið farið að saxast á tímann hjá mér en mig langaði mikið að tala um löggæslumál. Þau hafa verið í deiglunni og þau standa mér mjög nærri og skipta mig miklu máli. Mér finnst það svolítið kaldhæðnislegt, forseti, en ég tók eftir því, að lögreglan eigi að fá 150 millj. kr. til þess að kaupa sér tækjabúnað, samkvæmt meiri hluta fjárlaganefndar sem ætlar að láta hana fá þessa peninga. Ég tengdi það auðvitað strax við skýrsluna sem vakin var athygli á í dag að hefði komið út frá ríkissaksóknara. Hún fjallar einmitt að stóru leyti um tækjabúnað lögreglu og þess vegna ætla ég að gera þetta að umtalsefni. Árið 2016 eða 2017, alla vega voru sett lög 2016, og þeim átti að fylgja peningur til lögreglu, örugglega svipað og núna, 150 millj. kr., til þess að lögreglan gæti keypt sér tækjabúnað til þess að ríkissaksóknari gæti fylgst með hlerunar- og eftirfylgnisaðferðum lögreglu. Þetta átti að gerast í kringum 2016 eða 2017. Síðan þá hefur ríkissaksóknari endurtekið gefið út opinberar skýrslur þar sem hún lýsir því yfir að lögreglan hafi ekki fjárfest í þessum búnaði og ríkissaksóknari geti þar af leiðandi ekki haft eftirlit með hlerunaraðgerðum lögreglunnar, vegna þess að það sé ekki réttur búnaður í notkun. Ég verð að útskýra þetta, forseti. Ég reyndi að útskýra þetta í Reykjavík síðdegis um daginn, það var í september þegar dómsmálaráðherra var fyrst að sækja mjög hart fram með frumvarp sitt um afbrotavarnir lögreglu. Þar var ég í viðtalsþætti með hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni og ég var að útskýra hvernig það væri algerlega fjarstæðukennt að ætla að færa lögreglunni auknar eftirlits- og valdheimildir þegar hún sætti ekki einu sinni því litla eftirliti sem á að vera haft með henni samkvæmt lögum. Hún bara hlýðir ekki, lögreglan hlýðir ekki lögum. Svolítið kaldhæðnislegt. Hún svarar ekki einu sinni ríkissaksóknara þegar hún biður hana um að svara. Það er bara „ignore“ - afsakið slettuna, forseti.  Það er sem sagt þannig að búnaðurinn sem lögreglan notaðist við, þar til fyrir stuttu, til þess að geyma upptökur af hlerunum og væntanlega til þess að keyra þær í gegn meðan þær eru í gangi, er í frístandandi tölvum einhvers staðar. Það sem skiptir máli er að lögreglan fær heimild frá dómstólum til þess að hlera síma fólks, fylgjast með samtölum fólks við sína nánustu, sem oft eru mjög viðkvæm, við ýmsa aðila, skulum við segja, um margt og mikið og fer jafnvel í enn harðari eftirlitsaðgerðir eins og að fara inn á heimili fólks - þetta er gert, virðulegi forseti - og setja upp myndavélar án þess að viðkomandi viti af því til þess að fylgjast með honum. Þetta eru eftirlitsaðgerðir sem lögreglan getur gripið til með dómsúrskurði. Það þarf að vera hægt að fylgjast með því að farið sé rétt með upptökur af þessum hlerunum, sem eru skref inn í innstu vígi fólks, þetta snýst um friðhelgi einkalífsins, ástæðan fyrir því að við skrifuðum friðhelgi einkalífsins var sú að koma í veg fyrir að löggan væri að hlusta á það sem við værum að segja í símanum, stóri bróðir og allt það. Það er ástæðan. Það verður að fylgjast með því að farið sé rétt með þessi gögn. Að vandræðalegum símtölum sé t.d. ekki deilt á milli fólks sem hefur aðgang að þeim bara svona til skemmtunar eða að þetta fari á flakk eða að einhver sem má alls ekki heyra þetta heyri þetta o.s.frv. Og bara yfir höfuð þá á það að vera þannig að ef lögreglan fær heimild til að hlera einhvern þá er einhver ákveðinn aðili sem hefur heimild til að hlusta á þetta, það á að nota þetta í þágu ákveðinnar rannsóknar og síðan, þegar búið er að nota þetta, á að eyða því. Ríkissaksóknara er falið samkvæmt lögum að fylgjast með því að þannig sé það; að einungis þeir sem hafa með lögum heimild til þess að hlusta á þetta gríðarlega rof á einkalífi fólks hlusti á þetta og þegar búið sé að nota þetta þá verði því eytt og að innan tilskilins frests, sem er ákveðinn með lögum, sé viðkomandi aðila tilkynnt um að hann hafi verið undir eftirliti. Þetta er í lögunum, þetta er allt saman í lögunum. Og ríkissaksóknari á að fylgja því eftir að þetta sé gert svona. Til þess að ríkissaksóknari geti fylgt þessu eftir þá þarf auðvitað að vera eitthvert kerfi utan um það þar sem það er skráð hverjir höfðu aðgang að þessum gögnum, hvenær þessum gögnum var eytt, hvort gerð hafi verið afrit af þessum gögnum, hvert þau afrit fóru, hvenær þeim afritum var eytt, hvenær viðkomandi var tilkynnt um þetta. Eins og tækjabúnaðurinn er getur ríkisendurskoðandi - afsakið, ég er búin að vera að díla svolítið mikið við ríkisendurskoðanda. Eins og tækjabúnaðurinn er getur ríkissaksóknari ekki haft eftirlit með því hvernig að þessu er staðið. Hann kemst samt að þeirri niðurstöðu í mjög ítarlegri skýrslu, miklu ítarlegri skýrslu en þeim kvörtunarbréfum sem hafa komið 2018, 2019, 2020 - það er bara mjög ítarleg skýrsla sem kemur út núna, virðulegi forseti. Meðferð lögreglu á þessum ótrúlega viðkvæmu trúnaðargögnum, sem gríðarlega stór og sterkur lagarammi er utan um, að það megi alls ekki fara með öðruvísi en að fylgst sé með því hverjir hafa aðgang að þeim, að gögnunum sé eytt innan tilskilins frests og að viðkomandi sé látinn vita innan tilskilins frests - og ríkissaksóknari segir að það séu bara verulegir annmarkar á því að þeim litlu ferlum, sem á að fylgja núna, þó að tækjabúnaðurinn sé ekki í lagi, sé fylgt. Og ríkissaksóknara er ekki einu sinni svarað af lögreglunni. Mér fannst það áhugavert, ég las það líka út úr skýrslunni og var svo sem meðvituð um það en það er gott að rifja það upp, að ríkissaksóknari fer með eftirlitshlutverk gagnvart lögreglunni í umboði ráðherra. Það sagði svo í skýrslunni. Og ráðherra segir ekki orð við þessu. Þetta er búið að vera í gangi í árafjölda. Hann ætlar að láta lögregluna fá meiri heimildir til þess að hafa meira eftirlit með borgurunum, sömu lögreglu og er ekki einu sinni til í að skrá það, logga það, eins og það er kallað, skrá það niður hjá sér: Ég fékk aðgang að þessari skrá klukkan þetta þennan dag. Ég eyddi þessari skrá klukkan þetta þennan dag. Ég lét viðkomandi vita klukkan þetta þennan dag. Þeir eru ekki til í að vinna þessa pappírsvinnu - af því að þetta þarf að gerast á pappír vegna þess að lögreglan neitar að ná sér í tækjabúnaðinn sem hún þarf til þess að ríkissaksóknari geti bara fylgst með því í rauntíma að verið sé að fylgja lögum sem gilda um eftirlitsheimildir lögreglu. Hún hefur ekki fyrir því að fylla það út á pappír þrátt fyrir að hafa fengið frá dómara traust til þess að ráðast inn í einkalíf fólks. En það er auðvitað skilyrðum háð, virðulegi forseti. Ég varð að minnast á þetta, virðulegi forseti, vegna þess að ég verð að segja að það fauk í mig þegar ég sá að það ætti að fara að láta lögregluna fá 150 milljónir til kaupa á tækjabúnaði þegar hún er ekki einu sinni búin að koma þessu í lag - og hún fékk pening til þess að koma þessu í lag. Vandamálið sem ríkissaksóknari bendir á er að hún hafi ekki forræði yfir tækjabúnaði lögreglu þannig að hún geti ekki neytt lögregluna til þess að nota tækjabúnaðinn sem þarf til þess að hægt sé að fylgja þessu eftir. Stundum er talað um skipulagt ábyrgðarleysi, en í þessu tilfelli þá er þetta bara óhlýðni af ásetningi. Og þetta er ekki borgaraleg óhlýðni, virðulegi forseti, þetta er óhlýðni lögreglunnar gagnvart þeim lögum og reglum sem settar eru um hennar mjög svo miklu valdheimildir. En gefum þeim aðrar 150 milljónir til þess að kaupa sér einhver tæki og, hvað voru það, 350 eða 400 milljónir til þess að takast á við skipulagða glæpastarfsemi, eitthvað svoleiðis. Ég held að ég fari rétt með. Það er auðvitað sjónarmið út af fyrir sig en ég get ekki sagt að ég sé sammála því sjónarmiði. Virðulegi forseti. Mér er enn mjög minnisstætt hvernig kórónuveiran fór með þá verst settu í samfélaginu. Ég man að ég gerði það að umtalsefni í kosningaþáttum, einum á fætur öðrum, að kórónuveiran bitnaði verst á þeim sem hefðu það verst. Í þessu sambandi hlýt ég að þurfa að tala um heilbrigðismál. Við vitum það bara, allar rannsóknir hafa sýnt það og ég held að það hljóti að segja sig sjálft, að þegar við setjum fólk eiginlega í félagslega einangrun í tvö ár þá muni það hafa neikvæð áhrif á geðheilsu fólks að ganga í gegnum slíkt. Mér er einmitt minnisstæð, og ég er nú með hana hérna, skýrsla sem ég las frá ASÍ. ASÍ gerði margar mjög góðar skýrslur um áhrif kórónuveirunnar, ja, kannski sérstaklega á þá tekjulægri en líka bara á misrétti - hérna er þetta - og misskiptingu í samfélaginu og misjöfn áhrif kreppu á mismunandi tekjuhópa. Þetta eru mjög ítarlegar og góðar skýrslur og ég mæli virkilega með því að fólk lesi þær, Efnahagsleg áhrif Covid-19, Covid-kreppan og ójöfnuður á Íslandi og Það er nóg til, það er heitið á annarri skýrslu. Í einni af þessum skýrslum kemur fram, með leyfi forseta: Í óháðri úttekt British Academy á félagslegum afleiðingum faraldursins til lengri tíma litið, sem unnin var að beiðni bresku ríkisstjórnarinnar og birt í marsmánuði 2021, er bent á að nú fari í hönd Covid-áratugur. Hann muni einkennast af viðbrögðum samfélagsins við langtímaáhrifum faraldursins sem m.a. muni birtast í mikilli fjölgun geðsjúkdóma, auknum ójöfnuði og fátækt. Þessu muni fylgja djúpstæðar félagslegar og menningarlegar afleiðingar. Um 200 breskir fræðimenn á sviði félags- og hugvísinda komu að gerð skýrslunnar og niðurstöður hennar byggja á mörghundruð rannsóknarverkefnum. Breska akademían segir að horfist menn ekki í augu við umfang þeirra áskorana sem framundan eru og verði ekki gripið til mótvægisaðgerða muni félagslegri velferð hraka hratt í Bretlandi, ójöfnuður verða enn meiri og eining þjóðarinnar rofna. Inngripa undir forystu ríkisstjórnarinnar sé þörf með fjárfestingu í almannaþjónustu, m.a. á sviði geðheilbrigðis og menntunar, til að bæta þann gríðarlega félagslega skaða sem veirufaraldurinn hafi í senn valdið og aukið. Það er niðurstaða skýrsluhöfunda hjá ASÍ að þó að Bretland og Ísland séu um margt ólík samfélög og ekki hafi verið gripið til fyllilega sambærilegra sóttvarnaaðgerða í löndunum tveimur telji sérfræðingahópur verkalýðshreyfingarinnar að varnaðarorð bresku akademíunnar eigi erindi hér á landi. Ógerlegt sé að segja til um hve langtímaáhrif faraldursins og sóttvarnaaðgerða verði en hitt sé ljóst að haldi ríki að sér höndum og dragi um of hratt úr umsvifum sínum verði áhrif kreppunnar bæði skaðlegri og langvinnari en ella. Ég nefni þetta í samhengi við heilbrigðiskerfið, virðulegi forseti, og sér í lagi geðheilbrigðiskerfið, það er auðvitað þangað sem ég ætlaði með þetta. En það er bara alls ekki verið að gera nóg í þeim efnum, hvorki í þessu fjárlagafrumvarpi né því á undan, né því á undan, né því á undan - ég gæti svo sem farið langt aftur, vegna þess að geðheilbrigði mætir alltaf afgangi. Og nú er ég alls ekki að gera lítið úr því, ég er búin að tala um það, að heilbrigðiskerfið okkar er fjársvelt, það kemur svo, hvert leiðir af öðru, niður á heilbrigðisstarfsfólki. Reyndustu hjúkrunarfræðingarnir á bráðadeildinni eru að hætta vegna þess að þeim finnst bara ekki forsvaranlegt lengur að vinna á deild sem ekki getur tryggt öryggi sjúklinga. Þetta hefur komið fram aftur og aftur og hér situr fólk, venjulega beggja megin við mig þegar það mætir hingað í þingsalinn, og segir að það sé víst þannig, að það vanti bara enga peninga, það þurfi bara einhverja lyftara til að þetta gangi allt betur og meiri skilvirkni og að það sé svo blóðug sóun í öllum þessum kerfum. Þetta fólk er búið að vera við stjórnvölinn, eins og í tilfelli hæstv. fjármálaráðherra, í fjármálaráðuneytinu í rúm tíu ár án þess að hafa lagað nokkurn skapaðan hlut. Hann hefur bara gert hlutina verri þegar kemur að heilbrigðiskerfinu, miklu, miklu verri. Mig langar að vitna í nefndarálit hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar þar sem hann segir, með leyfi forseta, að heilbrigðismál séu umfangsmesta verkefni ríkisins með rúmlega 328 milljarða kr. útgjöld og einhverra hluta vegna komi ríkisstjórnin með rúmlega 12 milljarða breytingar fyrir 2. umr. fjárlaga. Þetta er einmitt ein helsta ástæðan fyrir því að stjórnarandstaðan benti á að fjárlagafrumvarpið væri í raun óklárað þegar það var lagt fram í haust, en í heildina er ríkisstjórnin að bæta við rúmlega 50 milljörðum kr. inn í 2. umr. fjárlaga, sem er örugglega einhvers konar met miðað við að ekkert stórkostlegt hefur gerst frá framlagningu fjárlagafrumvarpsins. En að geðheilbrigðismálunum: Mig langar að vísa til umsagnar Geðhjálpar, þar sem segir, með leyfi forseta: „Landssamtökin Geðhjálp hafa um langt árabil bent á þá staðreynd að geðheilbrigðiskerfið er vanfjármagnað. Samkvæmt skýrslu Ríkisendurskoðunar um geðheilbrigðiskerfið, sem kom út í vor, þá eru fjárframlög til málaflokksins tæplega 5% af heildarfjárframlögum til heilbrigðismála. Á sama tíma er áætlað umfang geðheilbrigðismála af heildinni í kringum 25%.“ Hvenær á t.d. að niðurgreiða sálfræðiþjónustu? Það kemur ekkert fram um það í fjárlögunum. Ég verð að segja það, virðulegi forseti, að þessi - mér finnst það alltaf vera svolítið orðagjálfur að tala um að geðheilbrigði skipti máli en það er alltaf látið mæta afgangi. Ég hef upplifað það sterkt í minni vinnu við að reyna að endurskoða lögræðislögin að það má draga lappirnar endalaust í því verkefni. Þetta eru ólög sem eru búin að vera í gildi síðan 1997. Það er búið að benda okkur á að meira að segja fyrirrennarar þeirra laga og svo núgildandi lög og lögin eins og þeim var breytt 2016, alveg síðan 1994 eða hvort það var 1998 - það er búið að benda okkur á að þessi lög mismuna fólki með geðsjúkdóma og geðfatlanir og það er bara ekki búið að laga það enn þann dag í dag. Þetta er auðvitað lýsandi og þetta er gegnumgangandi þegar kemur að geðheilbrigðismálunum - ég meina, heilbrigðismálin eru látin mæta afgangi. Það þarf að gera miklu betur í þeim, algjörlega, augljóslega, en það er eins og geðheilbrigðismálin séu þremur skörum lægra, eins og sést á svo mörgu þegar kemur að geðdeildunum. Það er út af fyrir sig grundvallargalli á samfélagi okkar að bráðageðdeild Landspítalans sé ekki bara opin allan sólarhringinn og að fólk komist ekki þar inn ef það á við bráðan geðvanda að stríða hvenær sem er sólarhringsins þegar það þarf á því að halda. Það er ákveðið niðurbrot á samfélagssáttmálanum okkar að jafn ríkt þjóðfélag og við skuli ekki hafa bráðageðdeild sem er opin allan sólarhringinn; að fólk komist varla þar inn nema það sé búið, liggur við, að gefast upp á lífinu og stundum er í raun ekki hægt að fá aðstoð fyrr en það er orðið of seint. Við erum í landi sem á við viðurkennt vandamál að stríða þegar kemur að tíðni sjálfsvíga, virðulegi forseti. En það er ekki að sjá á stefnu ríkisstjórnarinnar á þessum fjárlögum að það sé í einhverjum forgangi að bregðast við því, bara alls ekki. Langt í frá. Þrátt fyrir allar þessar vitundarvakningar í gegnum tíðina, um að geðheilbrigðismál séu í raun og sann bara nákvæmlega eins og önnur heilbrigðismál, þá er það bara ekki þannig. Það sést mjög vel á þessum fjárlögum. En ég er búin að finna hérna - það er gerð tillaga um 500 millj. kr. til að efla viðbragð lögreglu og löggæslustofnana gegn skipulagðri brotastarfsemi. Það er til þess að tryggja samræmingu og samhæfingu lögreglu á landsvísu, og einmitt það sem ég minntist á áðan, að gert er ráð fyrir 150 millj. kr. til búnaðarkaupa og tækniþróunar lögreglu. Ég vona að lögreglan sé að hlusta og komi hlerunarbúnaðinum sínum í LÖKE, eins og hún hefur átt að gera síðan 2016, ef hún vill eygja von til þess að njóta trausts til að gegna þessu hlutverki áfram. Ég var með einn punkt í viðbót, virðulegi forseti, málefni fatlaðs fólks. Það er annar hópur sem fær líka alltaf að mæta afgangi, bara sífellt og endurtekið. Málaflokkurinn er einhvern veginn afhentur sveitarfélögunum og síðan er hann fjársveltur af ríkisvaldinu sem kennir síðan sveitarfélögunum um að vera ekki nógu góð í að sinna málaflokknum en skreytir sig síðan með stolnum fjöðrum í því að vera búin að fullgilda samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Ég er hér auðvitað að vísa til fjármögnunar á NPA-samningum sem er í trássi við lög, það er bara í trássi við lög, virðulegi forseti. Það stendur í lögunum að rúmlega 170 samningar eigi að vera inni í myndinni en það á að veita heimild fyrir einhverju miklu minna. Ég held að það séu 90 samningar núna og það er verið að tala um að kannski fáum við heimildir fyrir 50 í viðbót. Það eru ekki rúmlega 170 samningar, virðulegi forseti. Við vitum að það eru biðlistar eftir þessari þjónustu - ja, þessari þjónustu, það segi ég í raun ekki einu sinni réttilega vegna þess að þetta eru auðvitað bara sjálfsögð og algild mannréttindi. Eins og ég hef endurtekið komið inn á í þessum ræðustól þá setur maður ekki kvóta á mannréttindi, það er bara ekki ásættanlegt, virðulegi forseti. Mannréttindi eru algild og það er ekki hægt að setja kvóta á mannréttindi. Þessi fjárlög lýsa svo vel einhverjum firrtum hugsunarhætti, að það sé bara í lagi að setja kvóta á sjálfsögð mannréttindi fólks. En það er ekki í lagi, virðulegi forseti, við erum búin að fullgilda samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks en við virðumst ekki hafa neinn metnað fyrir því að lögfesta hann. Enda er, eins og svo oft, miklu þægilegra og betra að segjast bara ætla að gera eitthvað á blaði. Um leið og það er farið að kosta einhverja peninga eða kosta einhverja vinnu eða einhvers konar átak, eða áhuga á því að láta verkin tala, þá allt í einu skiptir það ekki jafn miklu máli. Það er nóg að kvitta bara í eitthvert box og segja: Við erum búin að undirrita og við erum búin að skrifa upp á pappíra um að við séum búin að fullgilda en við ætlum ekki að lögfesta vegna þess að það kostar tíma og fyrst og fremst peninga að gera það. Og við erum ekki til í að borga þá peninga. Þessi forgangsröðun sýnir þessa grundvallarvanvirðingu sem ég hef verið að benda á: Fátækustu hóparnir njóta ekki sömu réttinda eða ívilnana og þeir ríkustu.

Forseti. Ég þakka forseta kærlega fyrir svarið, að við klárum bara mælendaskrá, þegar klukkan er rétt að verða tvö. Nú erum við að tala um ansi viðamikið mál. Ég gleymdi að taka með mér fjárlögin til að sýna hversu stór bókin er, langaði að láta hana detta í gólfið til að heyra gott hljóð en sleppum því í bili. Hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson þarf ekki að koma með hana, en takk samt. Forseti segir að við klárum umræðuna á þessum tíma þegar það eru alla vega tveir þingmenn sem eiga eftir að halda sína fyrstu ræðu í málinu. Þetta er ansi stórt og viðamikið rit sem þarf að tala um enda er ræðutími sjálfkrafa tvöfaldur í þessari umræðu. Tveir þingmenn á mælendaskrá sem eiga eftir að halda sína fyrstu ræðu, ræðutíminn er þá 40 mínútur, getur verið það. Þegar forseti segir: Klárum bara umræðuna, þá kemur ákveðinn mótþrói upp í mér og ég segi bara, með leyfi forseta: Ég tek áskoruninni eða, eins og það er stundum orðað: „Challenge accepted“.

Virðulegi forseti. Ég vil minna á að greidd voru atkvæði um lengdan þingfund hér í þingsal fyrir u.þ.b. 12 tímum. Meiri hluti þingsins eru stjórnarliðar í Framsóknarflokknum, Sjálfstæðisflokknum, Vinstri grænum, og fyrst við neyðumst til þess að vera hér fram á nótt. Af því að forseti er ekki búinn að virða okkur viðlits, forseti er ekki búinn að segja okkur hvað við ætlum að vera lengi vænti ég þess að stjórnarliðar sýni okkur þá virðingu að taka þátt í þessari umræðu með okkur og fara í andsvör við okkur þannig að við fáum að taka jafn mikinn þátt í umræðu um fjárlög og þeir sem fengu að tala hér fyrr í dag.

Frú forseti. Mig langaði bara að taka undir það sem hér hefur komið fram hjá öðrum hv. þingmönnum. Ég er næstur á mælendaskrá og flyt mína fyrstu ræðu um fjárlögin. Ég er að fara að tala um miðja nótt. Hér inni sitja bara hv. þingmenn sem ekki mega fara í andsvör við mig, mega ekki leiðrétta mig, mega ekki gera neitt vegna þess að við megum ekki fara í andsvör við fólk úr eigin flokki. Kannski fá þau að fara í andsvör við mig ef Skessuhorn fær að ráða því þar kölluðu þau mig þingmann Samfylkingarinnar í morgun. Mér þykir það bara algjört virðingarleysi hjá forseta og hjá öðrum hv. stjórnarþingmönnum að sitja ekki hér inni í sal. Fyrst þau greiddu atkvæði um það í dag að halda áfram fram á nótt þá geta þau alla vega hunskast til að vera hér inni og taka þátt í umræðunum.

Frú forseti. Ég vil líka gera að umtalsefni mínu það sem var sagt hér áðan, að það stæði til að klára mælendaskrá, klára þessa umræðu í kvöld. Ég vil bara vekja athygli á því að það er ekki hægt vegna þess að fólk hefur þurft að taka sig af mælendaskrá til að fara heim og hvíla sig. Með því að láta umræðuna klárast hérna um hánótt er ekki verið að klára raunverulega mælendaskrá, þá mælendaskrá sem ætti að vera hérna með réttu ef fólk fengi að tala í dagsbirtu og ef þessi umræða væri tekin alvarlega og það sem fólk hefur um málið að segja.

Forseti. Ég vildi samt hrósa þingmönnum stjórnarmeirihlutans fyrir þátttöku í umræðunni hingað til, eða til tíu í kvöld eða eitthvað svoleiðis. Þá var klukkan greinilega orðin of margt fyrir stjórnarmeirihlutann nema kannski þingflokksformenn eða staðgengla þeirra í stjórnarliðinu. Allir aðrir eru bara farnir heim. Það er merkilegt ef maður pælir í því að þar voru þó nokkrir eftir á mælendaskrá og sérstaklega fólk sem átti eftir að halda sína fyrstu ræðu, fólk sem tók sig af mælendaskrá sem átti eftir að halda sína fyrstu ræðu. Núna eru tvær 40 mínútna ræður eftir miðað við þá sem eru á mælendaskrá. Þá verður klukkan orðin rúmlega þrjú þegar þær ræður eru búnar. Og eins og ég sagði áðan, ef það er einhver þvermóðska í forseta 

Virðulegur forseti. Ég naut þeirra forréttinda að geta farið með ræðu mína fyrr í dag, ég var fyrst á mælendaskrá. Það fór vissulega enginn stjórnarliði í andsvör við mig en ég náði alla vega að hlusta á allar hinar ræðurnar sem voru á eftir mér og þar komu áhugaverðir punktar fram varðandi fjárlögin fyrir 2023. En eins og ég er búin að segja hér í allt kvöld, forseti, þá eru það forréttindi að fá að taka þátt í umræðunni um fjárlög fyrir árið 2023 því ekki erum við í fjárlaganefnd nema hv. þm. Björn Leví Gunnarsson og við þingmenn sem erum ekki í fjárlaganefnd fáum mjög lítið að segja um fjárlögin nema í þessari umræðu, í 1., 2. og 3. umr., og þá sérstaklega í 2. umr. sem er mikilvægasta umræðan. Það er hægt að taka hluti til greina sem koma fram í þeirri umræðu og því finnst mér rosalega miður að hún sé tekin í skjóli nætur. Ég er nokkuð viss um að metnaðurinn hjá hv. stjórnarliðum 

Frú forseti. Samkvæmt fjarvistaskrá þingsins eru sjö stjórnarþingmenn í húsi. Ég veit ekki hversu rétt fjarvistaskráin er, en það er alla vega það sem við getum séð hér á skjá frammi. Ég ætla að ítreka það að ég skora á alla vega helminginn af þessum hv. þingmönnum að koma hér og hlusta á þessar umræður og taka þátt í þeim, sýna okkur þá virðingu vegna þess að allt annað er vanvirðing við þá stofnun sem við erum hér í.

Frú forseti. Klukkuna vantar korter í tvö um nótt. Við erum hér í 2. umr. um fjárlög, eina mikilvægustu löggjöfina sem samþykkt er á þessu þingi á hverju ári ef ekki þá mikilvægustu. Það er alþekkt og það er alvanalegt að umræða um fjárlög taki nokkra daga vegna þess að flestir þingmenn vilja taka til máls. Ræðutími er lengdur vegna þess að þetta er viðamikið mál sem tekur í raun á öllu sem snertir störf okkar hér, allt samfélagið er undir, allt sem við gerum. Það er bæði viðbúið og það er eðlilegt að þessi umræða taki tíma og það á að gefa henni þann tíma sem hún á skilið. Þessi umræða á virðingu skilið. Ég ætla bara að lýsa yfir undrun minni yfir því að það sé verið að halda okkur hér fram á nótt. Ég er ekki búin að halda mína fyrstu ræðu í þessu máli og hún verður löng og klukkan er margt. 

Virðulegi forseti. Ég man að einhvern tímann voru stjórnarliðar búnir að greiða atkvæði um að það ætti að vera lengri þingfundur og þegar stjórnarandstaðan kvartaði yfir því að þingfundurinn væri búinn að standa yfir allt of lengi þá komu hingað ráðherrar og sökuðu okkur eiginlega um að vera aumingjar. Mér er þetta rosalega minnisstætt vegna þess að þetta voru menn á miðjum aldri sem ólust upp við ákveðna menningu, sem var að vera karl í krapinu, harka af sér og halda áfram. Ef þú viðurkenndir að þú værir bara manneskja sem þyrfti stundum að sofa og þyrftir að kyssa barnið þitt góða nótt eitt kvöld í viku 

Frú forseti. Við erum hér við 2. umr. um fjárlög næsta árs. Klukkan er að verða tvö um nótt og við erum að ræða fjárlög meiri hlutans, meiri hluta sem þorir ekki einu sinni að sitja hér inni og eiga við okkur orðastað. - Frú forseti. Það virðist vera mjög stuttur ræðutími. Þetta er mín fyrsta ræða sem ætti að vera 40 mínútur. Ég fæ tvöfaldan tíma.

Það er komið.

Þakka þér fyrir. Já, við erum að flytja ræður okkar um miðja nótt. Það var rætt hér áðan um að kannski væri betra að gera það í dagsbirtu. Þess skal getið að sólarupprás 8. desember er kl. 11.03 í Reykjavík ef einhver var að spá í það. Við ræðum fjárlög sem forgangsraða í þágu þeirra fáu en ekki í þágu þeirra sem minna mega sín, fjárlög sem ekki eru með alvöruaðgerðir í loftslagsmálum, fjárlög sem ekki eru með alvörustuðning við þá verst stöddu, fjárlög sem rukka ekki þá sem menga, fjárlög sem rukka ekki alvörugjöld fyrir auðlindir, tryggja ekki jöfnuð, mannúð eða réttlæti. Við sem erum í minni hluta fáum litlu að ráða þegar kemur að því hvernig fjárlögin fyrir næsta ár enda. Í einstaka liðum hefur okkur kannski tekist, stundum undir rós eða með því að dropinn holar steininn ár eftir ár, að hafa þau áhrif að það eru gerðar örlitlar breytingar á einstaka hlutum. Gott dæmi um slíkt nýverið er hækkun frítekjumarks öryrkja. Eftir að hafa eytt dágóðum tíma í það á síðasta ári að hvetja til þess að öryrkjar fengju svipaða hækkun frítekjumarks og aldraðir þá virðist eins og allt í einu hafi ríkisstjórninni fundist það upplögð hugmynd að mæla með þessari hækkun í tengslum við fjárlög næsta árs. Þau áttuðu sig á því að í umræðunni í fyrra voru þau með rök sem einfaldlega héldu ekki vatni varðandi það hvers vegna ætti ekki að hækka frítekjumark öryrkja eins og gert var hjá öldruðum. En í stað þess að samþykkja tillögur stjórnarandstöðunnar í fyrra þá ákváðu þau að koma með sömu tillögu nú í haust og þar með reyna að telja öryrkjum trú um að ríkisstjórnin væri ríkisstjórn jöfnuðar í samfélaginu, ríkisstjórn sem virkilega hugsaði um þá sem minnst mega sín. Eflaust halda þau að öryrkjar muni flykkjast í kringum ríkisstjórnarflokkana og kjósa þá í næstu kosningum af því þau hækkuðu frítekjumarkið. En þau gleyma því að öryrkjar eru með aðeins betra minni og muna hverjir hafa lagt til þessar hækkanir áður en ríkisstjórnin gafst upp á því að verja það af hverju frítekjumarkið ætti að vera svona lágt. Já, virðulegi forseti, það er stundum dálítið skondið að skoða tillögur meiri hlutans þegar kemur að fjárlögum næsta árs. Mig langar að nota ræðu mína eða ræður hér í kvöld til að fara yfir nokkur af þeim atriðum sem stinga í stúf við lestur frumvarpsins og við lestur nefndarálita, sér í lagi nefndarálit meiri hlutans og þeirra breytingartillagna sem fram hafa komið. En, frú forseti, áður en ég fer í einstök atriði í frumvarpinu langar mig að fjalla aðeins um það ferli sem fjárlögin ganga í gegnum hér á þinginu og þá staðreynd að allt er gert til þess að gera þetta ferli bæði flókið og eins ógagnsætt og mögulegt er. Það ætti ekki að koma neinum á óvart að þegar þing kemur saman annan fimmtudag í september ár hvert er það fyrsta verk ríkisstjórnarinnar að leggja fram fjárlög komandi árs. Meira að segja stendur í þingsköpum að þetta skuli gert. Venju samkvæmt var það gert nú í september og frumvarp upp á 368 síður og fylgirit upp á 121 síðu var prentað og afhent þingmönnum áður en 1. umr. um fjárlagafrumvarpið hófst. En, frú forseti, það var hins vegar ljóst strax við 1. umr. um fjárlagafrumvarpið að hér var um að ræða útgáfu af frumvarpinu sem var ekki neitt að marka. Þegar við notuðum 1. umr. og sérstöku umræðurnar með fagráðherrum, sem eru hluti af því hvernig 1. umr. er skipulögð, þá var það þannig að í hvert skipti sem hv. þingmenn úr stjórnarandstöðunni reyndu að spyrja um eitthvað eða setja út á eitthvað þá var svarið ávallt: Já, nei, það kemur inn fyrir næstu umræðu. Það má því segja að sú tilhögun að hafa 1. umr. þar sem bæði hæstv. fjármálaráðherra og hæstv. fagráðherrar hvers málefnasviðs mæta í umræður við hv. þingmenn, var í raun algjör tímaeyðsla. Ef það er ætlun fjármálaráðuneytisins að skila aftur inn jafn ófullgerðu frumvarpi og gert var í september síðastliðinn þá held ég að það sé bara best að sleppa öllum umræðum og senda það jafnvel bara beint í nefnd vegna þess að við höfum nóg annað að gera hér á þingi en að hlusta á svör eins og: Nei, það á eftir að breytast. Já, það er ekki komið inn, það kemur sennilega úr varasjóði. Það voru ansi fá svör sem við fengum hér í 1. umr. og í rauninni gafst maður upp á því að lesa fjárlagafrumvarpið eins og það kom í september vegna þess að maður áttaði sig á því að það væri alger eyðsla á manns eigin tíma vegna þess að það væri ekkert að marka þetta. Ferlið eftir 1. umr. er þannig að fjárlagafrumvarpið er sent til hv. fjárlaganefndar en þeir hv. þingmenn sem sitja í fjárlaganefnd fá hið flókna verkefni að fara í gegnum þessar tæpar 500 síður af hráum frumvarpsdrögum og virkilega reyna að skilja hvað er þarna á ferð. Já, frú forseti, sannleikurinn er nefnilega sá að framsetningin á fjárlagafrumvarpinu er svo langt frá því að vera auðveld og skiljanleg að ég held að það væri hægt að meta fjögurra ára nefndarsetu í fjárlaganefnd á við það að fá doktorsgráðu í les- og talnaskilningi. Burtséð frá framsetningunni, við komum kannski aðeins meira að henni seinna, þá er það þannig að eftir að frumvarpið hefur farið í gegnum 1. umr. er því vísað til fjárlaganefndar og nefndin byrjar mjög stífa dagskrá um leið og frumvarpið er komið inn til hennar. Dagskráin felst í því að fá hina og þessa gesti inn til nefndarinnar. Sumir þessara gesta eru fulltrúar ráðuneyta eða stofnana sem koma til að skýra betur út af hverju hlutirnir eru eins og þeir eru settir fram í frumvarpinu. En sannleikurinn er sá að jafnvel þessi vinna er að hluta til tímaeyðsla, því sér í lagi aðrir en þeir sem koma beint frá fjármálaráðuneytinu eru að fara að tala um drög að frumvarpi en ekki endanlegt frumvarp. Þessir gestir, margir hverjir, senda inn langar og greinargóðar umsagnir um frumvarpið eins og það var lagt fram í 1. umr., frumvarp sem var alls ekki tilbúið. Einhver notaði þá myndlíkingu í fréttum um daginn að fara með vitlaust barn heim af leikskólanum. Fyrsta útgáfa fjárlagafrumvarpsins er einmitt vitlaust barn og þeir sem eru að veita umsagnir eru að gera athugasemdir við vitlausa barnið en ekki barnið sem átti að koma heim. Þetta var allt að gerast frá því um miðjan september. En sannleikurinn er sá að það var ekki fyrr en undir lok nóvember að fjármálaráðuneytið ákvað að sýna þinginu meira af því sem það er að leggja til. Fyrir ekki svo mörgum dögum síðan, mig minnir að það hafi verið í síðustu viku, þá fékk fjárlaganefnd stóran lista með breytingum frá fjármálaráðuneytinu. Verkefni fjárlaganefndar er að taka þennan langa lista saman áður en 2. umr. getur farið fram og reyna að púsla honum saman yfir í það sem við erum að ræða hér í skjóli nætur. Þegar þessi gögn voru loksins tilbúin hélt fjármálaráðuneytið kynningu fyrir fjölmiðla þar sem kom fram í hverju helstu breytingarnar fólust en nákvæma útfærslan á því í hverju þetta fólst var einungis send á nefndarmenn í fjárlaganefnd. Þegar loksins var búið að vinna alla þessa vinnu þá voru komin mánaðamótin nóvember/desember. Þá er auðvitað lítill tími eftir til þess að fá uppfærðar umsagnir um þetta endurskrifaða fjárlagafrumvarp. Margt í rekstri ríkisins er í frekar föstum skorðum og breytist lítið á milli ára. Á þessu ári var dágóður hluti, 53 milljarðar ef ég man rétt og eitthvað meira í tekjum og annað, stór hluti af tekjum og gjöldum ríkissjóðs, sem breyttist á milli 1. og 2. umr. Þetta kann að hljóma eins og ekki há tala, 5–6% kannski af heildarupphæðinni, en þetta er ótrúlega mikil breyting vegna þess að stór hluti af því sem er í fjárlagafrumvarpinu er bundinn í fasta liði sem breytast lítið ár frá ári, í mesta lagi eru uppfærðir einhverjir verðlagsliðir. Mjög margar af þessum breytingum hefði að öllum líkindum verið mikilvægt að fá almennilega umsögn um. En sökum þess hversu seint þetta kemur inn frá fjármálaráðuneytinu er lítill tími fyrir fjárlaganefnd til þess að fá einhverjar frekari umsagnir. Frú forseti. Þegar þessar tillögur eru komnar inn frá ráðuneytinu þá fyrst getur fjárlaganefnd loksins farið að vinna í því að koma með nefndarálit með viðeigandi breytingartillögum. Það sýnir kannski best hversu miklar breytingarnar eru á milli umræðna í þingsal að tugir blaðsíðna fara í að lista upp og skýra út þær breytingar sem gerðar eru. Það er þó ekki þannig að allar breytingarnar komi frá fjármálaráðuneytinu því að eitt af því sem meiri hluti fjárlaganefndar gerir er að setja sitt eigið mark á frumvarpið og bæta inn nokkrum vel völdum framlögum til verkefna sem þau vilja að séu styrkt. Það er alls ekki svo að þessi framlög séu endilega af hinu slæma því mörg mjög mikilvæg verkefni eru einmitt styrkt af ríkinu í gegnum þessa vinnu meiri hluta fjárlaganefndar. Það mætti hins vegar spyrja hvort meiri hluti nefndarinnar eigi að sitja einn að því að geta gert slíkar breytingar. Maður getur spurt sig, frú forseti, hvort ekki væri meira jafnræði í því að minni hluti fjárlaganefndar hefði líka möguleika á því að velja nokkur vel valin verkefni, eins og við gerðum t.d. fyrir fjárlög yfirstandandi árs en þá börðumst við fyrir því að um 150 milljónir færu í niðurgreiðslu sálfræðiþjónustu. Ég tel alla vega að það væri góður bragur á því að veita möguleika á því að styðja verkefni sem njóta náðar minni hlutans, auðvitað svo lengi sem þau eru ekki þvert á stefnu stjórnarinnar á því sviði. Þegar hv. fjárlaganefnd hefur lokið þessu starfi, búið til nefndarálit upp á tugi síðna, búið til breytingartillögur upp á annan tug, þá er loksins komið að því að ræða fjárlögin í 2. umr. Það er svo sannarlega þannig að nú hefur, í meðförum þingsins eða kannski í meðförum fjármálaráðuneytisins, frumvarpið þroskast og við sem sitjum í stjórnarandstöðunni höfum loksins fengið aðeins dýpri innsýn í það hvernig ríkisstjórnin ætlar að haga fjárlögum næsta árs. Það er því mikilvægt, eins og við vorum að ræða hér áðan, að við sem ekki sitjum í fjárlaganefnd höfum tækifæri til að ræða frumvarpið, vera með fyrirspurnir og aðrar umræður um málið, nokkuð sem var ekki hægt að gera almennilega fyrr í haust því að þá var svarið ávallt: Það mun skýrast seinna. Eða: Það kemur úr varasjóði. Það er vonandi, frú forseti, að þegar þessari 2. umr. umræðu lýkur að við sjáum ekki stjórnarmeirihlutann og fjármálaráðuneytið fara í annan eins uppskurð á fjárlögum milli 2. og 3. umr. Það er þó ekki útilokað þar sem nokkur af þeim atriðum sem gefin hafa verið óljós loforð um á vettvangi fjölmiðla virðast ekki enn vera komin inn í frumvarpið. Frú forseti. Áður en ég fer í það að skoða einstök málefnasvið langar mig að klára þennan hluta ræðu minnar með því að minnast aðeins meira á framsetningu á fjárlagafrumvarpinu. Ég nýtti einmitt tækifærið í fyrra í umræðum um fjárlagafrumvarpið og mig langar að árétta þau skilaboð mín sem ég var með þá þar sem ekki virðist neitt hafa verið hlustað á þessar tillögur nýs þingmanns frá því í fyrra. Það er nefnilega þannig, frú forseti, að þegar kemur að fjárlagafrumvarpinu þá virðumst við enn vera föst í því að hafa einungis eina birtingarmynd á þeim tillögum sem koma fram. Hún er sú að prenta ansi miklar langlokur á pappír og eina stafræna umbyltingin sem hefur gerst á þessu sviði er sú að við fengum PDF-sniðmát af frumvarpinu skömmu áður en við fengum hina prentuðu útgáfu. Það er sannarlega mikil bylting frá prentuðu útgáfunni að geta flett upp hvar og hversu oft ákveðin hugtök koma fyrir í stað þess að þurfa að skima þessar 500 blaðsíður eða svo. Á undanförnum árum hefur Stjórnarráðið allt verið að vinna að stafrænni umbyltingu innan ráðuneytanna og hefur m.a. verið ráðinn stafrænn leiðtogi innan fjármálaráðuneytisins til þess að vinna í þessu. Það er veik von mín að sú ráðning og þessi vinna við stafræna umbyltingu muni leiða til þess að við hv. þingmenn getum á mun gagnvirkari hátt flett fram og til baka í hinum ýmsu liðum frumvarpsins og þannig áttað okkur betur á því hvað er að breytast og hvernig. Það er ekki nóg að hafa þá yfirborðskenndu og einföldu Microsoft Power BI-lausn sem er á vef fjármálaráðuneytisins heldur þarf að vera hægt að kafa mun dýpra í gögnin og tengja gögnin við þann skýringartexta sem fylgir hverjum lið. Einnig er mikilvægt að við sjáum í raun hvaða kostnaðarliðir eru undir hverju málefnasviði. Það er nefnilega þannig í núverandi fjárlagafrumvörpum að við sjáum bara heildarframlag til málaflokksins og svo þær breytingar sem verða á milli ára. Þetta þýðir að það er í raun mjög lítið gagnsæi varðandi það í hvað allt þetta fjármagn er að fara. Hafandi starfað í hinum stafræna heimi í aldarfjórðung er vægast sagt sorglegt að sjá hvernig úrelt framsetning á pappír er nýtt til þess að gera okkur í stjórnarandstöðunni og almenningi öllum erfiðara með að fylgjast með því að hagsmunum íbúa þessa lands sé sem best borgið með því að þær skatttekjur og aðrar tekjur sem ríkið hefur séu notaðar á sem bestan máta. Virðulegur forseti. Það er kannski komið að því að ræða innihald frumvarpsins þótt ég geti eflaust talað í nokkra klukkutíma í viðbót um formið og vinnubrögðin við að keyra raunveruleg fjárlög í gegn á svo stuttum tíma að við hv. alþingismenn getum ekki sinnt almennilega því lögboðna hlutverki okkar að hafa eftirlit með áætlunum og gerðum framkvæmdarvaldsins. Fjárlögin á hverju ári eru sett upp þannig að það er farið sérstaklega í tekjuhliðina og hvernig við ætlum að ná í tekjur og hvernig við ætlum að haga sköttum o.fl. Mikið af því lendir í hinum svokallaða bandormi sem er langt og flókið lagafrumvarp þar sem verið er að breyta hinum og þessum tekjum ríkisins, hækka og lækka skatta, hækka og lækka gjöld. Ég fer kannski dýpra í þann hluta seinna, annaðhvort í seinni ræðu hér í nótt eða þegar hinn frægi bandormur verður til umræðu. Þær tekjur og þau gjöld sem lögð eru á, þeir skattar sem teknir eru af fólki - þetta hefur að sjálfsögðu áhrif á það hvernig við getum nýtt þær tekjur, bæði til þess að halda uppi ákveðnu velferðarkerfi en líka hvort við náum að borga niður skuldir, hvort við náum að búa til varasjóði o.s.frv. Margir hv. þingmenn hafa fyrr í dag farið djúpt ofan í tekjuhlutann og ætla ég því að láta hann bíða um sinn a.m.k. og ræða þess í stað málefnasviðin. Til hægðarauka þá ætla ég að ræða málefnasviðin í númeraröð þannig að auðveldara sé fyrir alla þá sem eru að hlusta, sem eru kannski fáir nú klukkan að verða hálfþrjú um nóttu, og þeir geti fylgst með. Það eru 34 málefnasvið sem fjárlögunum er skipt upp í og þá er kannski best að byrja á málefnasviði 1, en það er einmitt hið háa Alþingi. Þar eru gerðar nokkrar tillögur um breytingar á kostnaði við nýbygginguna sem verið er að byggja ansi hratt hér við hlið Alþingishússins og verið er að bæta við fjármagni til að hægt sé að ganga almennilega frá vinnurýmum þingmanna og starfsfólks og eins var tekin ákvörðun um að innrétta hluta af efstu hæðinni sem nokkur fundarherbergi og það mun svo sannarlega vera til hins góða. Það mun bæta möguleika á því að halda bæði smærri og stærri fundi í þeim byggingum sem tilheyra Alþingi. En fyrir þá sem ekki vita þá er það þannig í dag að Alþingi leigir húsnæði hér allt í kringum Austurvöll og jafnvel víðar, ég veit það ekki, skrifstofur fyrir starfsfólk, skrifstofur fyrir þingmenn, skrifstofur fyrir starfsmenn þingflokka og aðra. Vonir standa til þess að næsta haust eða, ef við erum aðeins svartsýn, næsta vetur nái Alþingi að flytja alla þessa starfsemi úr leiguhúsnæði hér í kring inn í þessa nýju byggingu. Þetta er viðbótin á þessu málefnasviði og ég tel hana bara af hinu góða. Hún er tiltölulega lág miðað við heildarkostnaðinn á því að byggja svona stórt hús. En það er líka verið að skera niður og þar er m.a. verið að gera tímabundna lækkun ferðakostnaðar, sem gerð var á þessu ári, varanlega til næsta árs. Lækkun á ferðakostnaði á síðasta ári var frekar skiljanleg þar sem við vorum enn að komast úr viðjum heimsfaraldurs. Það er hins vegar í mínum huga sorglegt að sjá þennan niðurskurð því alþjóðastarf þingsins er mikilvægt. Í gegnum alþjóðastarf þingsins erum við að tryggja að hagsmunir Íslands séu tryggðir innan hinna ýmsu stofnana og samtaka sem við eigum aðild að. En við erum líka í gegnum þetta alþjóðastarf þingsins að byggja upp gott tengslanet sem þingmenn geta nýtt sér. Þegar við þurfum að koma málefnum Íslands á framfæri er það svo miklu auðveldara ef þú hefur hitt viðkomandi eða einhvern frá því landi eða frá því þingi áður. Þá verða umræðurnar á allt öðrum skala heldur en ef þetta er einhver sem þú ert bara að reyna að hafa samband við í gegnum aðra. Við getum líka lært af því hvernig önnur þing gera hlutina. Þótt þetta sé ekki mikil upphæð þá tel ég að við ættum frekar að hafa meira alþjóðastarf vegna þess að við myndum læra meira af því hvernig önnur ríki eru að gera hlutina í sínu þingi. Gott dæmi um þetta er t.d. að framtíðarnefnd Alþingis fór í heimsókn til framtíðarnefndar Finnlands en Finnar hafa verið með framtíðarnefnd í mörg ár, nefnd sem hugsar um það hvernig hinar miklu breytingar sem eru að gerast í því þjóðfélagi og því samfélagi sem við lifum í, þeim heimi sem við lifum í, og hvað löggjafinn þarf að gera til þess að fylgjast með því sem er að gerast þar og vera jafnvel, eins og frændur okkar Finnar, leiðandi í breytingum á þessu sviði. Ég tók ekki eftir neinu öðru í minni yfirferð á málefnasviði 1, um hið háa Alþingi. Þá er kannski best að við förum í næsta málefnasvið, nr. 2, en það eru dómstólar. Lesandi í gegnum það málefnasvið þá eru kannski ekki margar áhugaverðar breytingar frá fyrra ári en mér þótti þó ánægjulegt að sjá og mig langar að nefna það að ef ég las þetta rétt - því miður eru engir stjórnarþingmenn hér inni til að leiðrétta mig ef ég fer rangt með - þá sýnist mér að verið sé að koma með aukin framlög upp á um 40 millj. kr. til að innleiða svokallaða stafræna réttarvörslugátt. En réttarvörslugátt er samheiti yfir verkefni sem miða að því að gera réttarvörslukerfið, það sem þú ferð í gegnum þegar þú ert annaðhvort ákærður fyrir eitthvað eða kærir eitthvað, stafrænt. Þeir sem hafa hlustað á mig hér í ræðustól Alþingis vita að ég er mikill talsmaður þess að við bætum það umhverfi sem þolendur hinna ýmsu brota, sérstaklega kynferðisbrota, þurfa að ganga í gegnum. Það er því ánægjulegt að sjá að meginmarkmið þessa réttarvörslugáttarverkefnis er að veita nútímalega og notendamiðaða þjónustu sem mætir þörfum þolenda, sakborninga og annarra málsaðila þegar kemur að samskiptum þeirra við dómskerfið. Þetta er svo sannarlega hlutur sem ég hef heyrt mikla gagnrýni á, þetta hafi vantað og það hafi verið erfitt fyrir málsaðila, hvort sem þeir eru þolendur eða jafnvel gerendur, að vita hvernig málin standa, flókið að koma upplýsingum á framfæri og margt þess háttar. Því var það ánægjulegt að lesa í fjárlögunum að unnið er að innleiðingu þessarar réttarvörslugáttar, bæði innan Hæstaréttar og héraðsdómstóla. Frú forseti. Ég sé að tími minn er alveg á þrotum. Ég er rétt búinn með fyrstu tvö málefnasviðin af 34 og mun því biðja forseta um að bæta mér aftur á mælendaskrá svo ég geti haldið áfram þegar þetta er búið. En mig langar að nota síðustu 20 sekúndurnar sem ég hef til þess að segja að fyrir 40 mínútum síðan, þegar ég hóf mína ræðu, þá skoraði ég á hv. þingmenn stjórnarflokkanna að koma hér í andsvör við mig, leiðrétta eitthvað sem ég hefði sagt rangt eða spyrja mig út í eitthvað. En það er greinilegt að þeir höfðu ekki þor í slíkt.

Forseti. Ég hef heyrt af því að forseti ætli bara að láta þetta ganga, þetta er svona klassískur tuddaskapur þegar verið er aðeins að ögra dagskrárvaldinu sem meiri hlutinn tekur sér. Mjög svona klassískt: Já, við ætlum bara að ráða þessu, gera þetta bara samt. Við vorum að biðja um það rétt um miðnætti, hvort það væri ekki eðlilegt, eins og bara yfirleitt alltaf þegar það er fólk á mælendaskrá og það á eftir að flytja sína fyrstu ræðu og svoleiðis, að fresta umræðunni þangað til seinna. En nei, forseti ákveður bara að fara í tuddaskapinn án þess að tala við kóng eða prest, hvað þá þingflokksformenn eða aðra, um það hvernig eigi að haga þessu. Það kemur upp ákveðinn mótþrói í mér þegar svoleiðis er. Ég giska á að verið sé að gíra upp einhverja áróðursmaskínu um að við séum í einhverju málþófi eða eitthvað svoleiðis. Ég er einfaldlega rosalega á móti því að það sé svona fundarstjórn og ég ætla bara að sýna það í verki.

Frú forseti. Hvað er klukkan orðin? Ég held að ég sé búin að týna því. Hún er þarna, hún er hálfþrjú og við erum hérna að ræða mikilvægasta mál þingvetrarins eina ferðina enn og málinu er ekki sýnd sú virðing að hægt sé að klára þá umræðu í dagsbirtu og henni er ekki sýnd sú virðing að það sé hægt að gera öllum þingmönnum kleift að ljúka máli sínu og segja það sem þau hafa um þetta mál að segja. En það skiptir auðvitað öllu máli vegna þess að við getum rætt hérna alls konar löggjöf yfir allan veturinn, en það eru þessi lög sem stýra því hvað kemst raunverulega til framkvæmda. Það er ekkert mikilvægara en þessi umræða. Þannig að ég ætla bara að taka undir það sem hefur verið sagt hér og biðla enn einu sinni til forseta um að við fáum að halda þessari umræðu áfram í dagsbirtu svo þeir þingmenn sem treysta sér ekki til að vera hér fram á nótt, eðlilega ekki, geti komið því að sem þau ákváðu að gera ekki núna vegna þessa.

Frú forseti. Eins og hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir sagði þá er klukkan hálfþrjú og við erum enn þá hér að ræða fjárlögin. Það er enn þá ein ræða eftir sem er 40 mínútur. Það er enn þá önnur ræða eftir sem er 20 mínútur og guð veit hvað umræðan mun svo dragast mikið á langinn. En málið er - ég veit að það eru stjórnarliðar í húsi. Ég sé þau labbandi um á ganginum og svo er náttúrlega líka viðveruskrá þarna frammi. Þess vegna spyr ég bara: Hvers vegna eru hv. stjórnarþingmenn ekki að taka þátt í þessum umræðum með okkur? Hér er meira að segja meðlimur fjárlaganefndar í húsi, veit ég og hef séð, og ég vænti þess bara að okkur verði sýndi sama virðing og þeim var sýnd hér fyrr í dag sem náðu að taka þátt í þessari umræðu í dagsbirtu.

Frú forseti. Hér komum við upp enn og aftur að kvarta yfir fundarstjórn forseta, forseta sem sýnir okkur ekki einu sinni þá virðingu að mæta hér í salinn og svara okkur. Það er svo sannarlega ekki góður bragur á því. Og hann er ekki einn um það að þora ekki að koma hingað og svara okkur eða tala við okkur. Það sama gildir um þá stjórnarþingmenn sem eru á vappi hér frammi á göngunum, sem sitja inni í kaffistofu, sitja inni í þingflokksherbergjum en þora ekki að koma hingað inn til að taka þátt í umræðunum. Ég er rétt að byrja með mína ræðu. Ég er á málefnasviði 2 af 34. 

Frú forseti. Mig grunar að ástæðan fyrir því að verið sé að halda okkur hér fram á nótt sé sú sem ég heyrði þegar fjölmiðlar byrjuðu að hringja í mig í dag og spyrja hvort við værum í málþófi. Mér þótti það athyglisvert vegna þess að nú er 2. umr. um fjárlög fyrir næsta ár að ljúka og ég er ekki búin að taka til máls einu sinni. Ég á eftir að halda mína fyrstu ræðu í þessu máli. Er ég í málþófi? Nei, ég er ekki í málþófi. Það sem þetta segir mér er að okkar innlegg í umræðuna er til málamynda, það litið á það eins og það sé til málamynda. Það er engin umræða í þessari viku sem hefur farið fram úr einhverju hófi. Það er ekkert sem bendir til þess að það sé neitt málþóf í gangi hér. Um leið og við komum hérna upp og höldum meira en eina eða tvær ræður í einu máli þá er talað um málþóf. Það skiptir engu máli hvað við höfum að segja. Ég biðla enn einu sinni til forseta um að sýna þessari umræðu 

Forseti. Ég tek undir þetta, ég fæ oft þessa tilfinningu að það sé bara verið að gera eitthvað til málamynda hérna, það sé verið að fylla í box: Við fengum umsögn. Við skrifuðum nefndarálit. Við höfðum umræðu í þingsal. Æ, hún er óþægilega löng fyrir okkur, reynum að rumpa henni af með því bara að keyra hana fram á nótt af því að við ætlum hvort eð er bara að tékka í boxið. Við vitum alveg hvað við ætlum að segja hvort eð er og hvernig við ætlum að greiða atkvæði og hitt er bara fyrir. Mig langar til að vitna aðeins í hv. fyrrverandi þingmann, Helga Hjörvar, sem sagði hér í eitt skiptið sem verið var að reyna svipaða hluti, með leyfi forseta: „Þess vegna er full efnisleg ástæða til að fara vel í það í dag, og sömuleiðis að ef einhverjar ræður þingmanna Samfylkingarinnar verða fluttar eftir miðnætti verða þær endurfluttar hér í dagsbirtu, enda eiga þær fullt erindi við daginn og nægur tími og réttur til að taka þannig til máls.“ Mér finnst þetta áhugavert sjónarhorn, forseti, því að ef þetta er ekki til málamynda þá ættum við væntanlega að geta tekið efnislega til máls þegar aðrir þingmenn geta gert athugasemdir.

Frú forseti. Forseti Alþingis segir að við verðum hér þangað til umræðan klárast. Flott. Þá tökum við umræðuna. Þetta er málefni sem við í Pírötum viljum ræða. Mér þykir virkilega miður að við getum ekki rætt það í dagsbirtu og með fullri þátttöku stjórnarliða og annarra meðlima fjárlaganefndar. En svona er þetta. Eins og ég segi, þetta er umræða sem Píratar vilja ekki bara taka heldur þurfa að taka, enda er okkur Pírötum mjög umhugað um gagnsæi og gott upplýsingaflæði til almennings. Þess vegna þykir mér verulega leiðinlegt að við séum að taka þessa umræðu hér klukkan 2:38 eftir miðnætti aðfaranótt fimmtudags þegar fólk getur ekki einu sinni fylgst með þessari umræðu heima hjá sér. Eins og ég segi, þetta er ekki lítið mál. Við erum hér að ráðstafa skattfé almennings og þess vegna er mikilvægt að allir þingmenn fái að segja sitt hvað varðar þetta málefni og að fólk fái að fylgjast með og viti hvað er í gangi.

Frú forseti. Já, það virðist ekkert hlustað. Kannski eru stjórnarliðar og forseti Alþingis bara sofnuð. En mér líst ágætlega á hugmynd Helga Hjörvars, fyrrverandi hv. þingmanns, að við notum nóttina sem generalprufu og flytjum þetta bara aftur í dagsbirtu. Það er bara ágætishugmynd vegna þess að ég vil fá umræður. Ég er með málefnalega punkta um það sem stendur í fjárlagafrumvarpinu. Ég vil fá umræður um það. Ég vil fá svörin frá kjósendum sem segja: Þarna fórstu með vitleysu og þarna ekki. Það gerist ekki þegar það er mið nótt. Ég skora enn og aftur á stjórnarliða og forseta Alþingis að vakna og koma hér og svara okkur.

Forseti. Ég setti mig hér aftur á mælendaskrá þegar tilkynnt var að forseti ætlaði bara að klára mælendaskrá. Nú, ókei, svoleiðis. Er þannig fundarstjórn gangi? Það er ekkert verið að taka tillit til eins eða neins eða málefnalegra sjónarmiða eða neins svoleiðis. Það á bara að trukka þessu í gegn. Samt datt mér í hug að það væri mjög viðeigandi alla vega að byrja á því að tala aðeins um vinnulagið hérna í þinginu því að það er rétt sem hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson sagði hérna í ræðu áðan, það skiptir ekki bara máli hverjir stjórna heldur hvernig þeir stjórna. Þá er maður að reyna að skilja aðeins hvernig er stjórnað og vinnulagið við stjórnunina. Hérna erum við með fyrirkomulag þar sem það eru flokkar á þingi sem taka sér bara meirihlutavaldið, segja: Við ætlum að ráða og við ætlum að ná einhverju fram, gera eitthvert stjórnarsáttmálasamkomulag o.s.frv. Og með meirihlutaatkvæðum sínum í þingsal, algjörlega óháð öllum málefnalegum sjónarmiðum sem geta komið fram, þá hafa þau bara dagskrárvaldið. Vinnulagið spilast dálítið eftir því, hef ég orðið var við í nefndarstörfunum, eins og ég talaði um áðan. Stundum líður mér eins og það sé verið að fylla í eyðurnar, að til málamynda sé verið að fá umsagnir og gesti sem segja eitthvað um mál. Það er ekki nema þeir segi eitthvað virkilega óneitanlega óþægilegt, þá þurfum við kannski að gera einhverjar hliðranir í málunum, annars renna þau bara í gegn eftir því sem meirihlutaatkvæðin segja: Bara jú víst, óháð öllum öðrum sjónarmiðum, sem er mjög merkilegt. Þarna erum við að tala um 1.300 milljarða kr. fjárlagafrumvarp fyrir næsta ár þar sem framkvæmdarvaldið virðist ráða algjörlega á þann hátt að það er ríkisstjórnin sem leggur fram fjárlagafrumvarp til þingsins, gott og blessað með það, en er síðan með puttana alls staðar í öllu ferlinu. Fjárlaganefnd sest inn á sína fundi, kallar eftir umsögnum, fær umsagnir, ráðuneytin koma og útskýra hitt og þetta á hinum og þessum málefnasviðum, en við erum bara að bíða, við erum bara að bíða eftir því að það komi ný þjóðhagsspá, endurreiknaðar tölur frá fjármálaráðuneytinu. Og í þessu tilviki voru alveg glæný fjárlög, bara rétt í byrjun desember, sem við fáum engar umsagnir um. En það skiptir ekki máli því að allt ferlið er í rauninni bara til málamynda til að uppfylla þær kröfur sem eru gerðar í þingskapalögum: Það skal gera þetta og það skal gera þetta. Ókei, við verðum að gera það, tékkum í boxið. Búið. Ókei, höldum áfram. Við ætlum hvort eð er að gera þetta svona sama hvað tautar og raular, sama þótt t.d. NPA-þjónustan sé ekki fullfjármögnuð og þess háttar. Mér finnst alla vega áhugavert, og ég er búinn að tala um þetta, og það á að vera undirnefnd starfandi í fjárlaganefnd sem á að reyna að fara aðeins yfir þetta, að þingið á að stjórna þessu dálítið meira, dálítið miklu meira í rauninni, af því að það er nú einu sinni á þingi sem er fjárveitingavald, löggjafarvald. Mér finnst það hvernig ráðherrar hafa stundað vinnu sína, bara í gegnum tíðina, vera mjög ranglega gert. Við erum lýðveldi með þingbundinni stjórn og frá mínum bæjardyrum séð þá þýðir það að ráðherrar eru í rauninni fulltrúar Alþingis inni í faglegri stjórnsýslu, ekki að ráðherrar eigi einhvern veginn að fara þangað í krafti meiri hluta atkvæða hér á þingi og geti bara tekið geðþóttaákvarðanir um það hvernig eigi að haga hinu og þessu. Það gengur ekki upp því að við setjum hérna lög um það hvernig stjórnsýsla, hvernig dómstólar eiga að fylgja - hvernig lögræðisreglan er, hvernig lögreglan á að haga sínum valdheimildum og ýmislegt svoleiðis til að halda uppi lögum og reglu. Við setjum hérna lög um það hvernig á að fara eftir því. Ráðherrar eiga líka að fara eftir lögum. Eða réttara sagt, sem fulltrúar þingsins inni í faglegri stjórnsýslu eru þeir í rauninni eftirlitsaðilar þingsins, þeir eiga að fylgjast með því hvort það sé ekki örugglega verið að framfylgja ályktunum þingsins, stefnumótun þingsins, af því að ríkisstjórnin kemur hingað til okkar á þingi með þingsályktunartillögur um ýmsar stefnur í hinum og þessum málum. Þeir passa upp á að fagleg stjórnsýsla fylgi í alvörunni lögum og stefnum sem eru settar á Alþingi. Þess vegna erum við með þingbundna stjórn. En við höfum í rauninni verið að haga þessu öfugt. Við erum með ráðherrabundna stjórn og einhvern veginn dansa limirnir eftir því höfði hérna inn í þingsal þegar allt kemur til alls. Það hefur rosalega mikil áhrif á fjárlagafrumvarpið af því að í rauninni er það framkvæmdarvaldið, þessi faglega stjórnsýsla og ráðherrann í þessu fyrirkomulagi, sem mætir með fjárlagafrumvarp til Alþingis óháð því hvernig Alþingi vill t.d. hafa framsetningu frumvarpsins. Hvaða upplýsingar vill Alþingi að framkvæmdarvaldið leggi fyrir það þegar menn fara að útskýra fjárheimildir sem þarf til að sinna lögbundnum verkefnum? Engin fyrirmæli um það, engar leiðbeiningar um það. Það er í rauninni: Gjörið þið svo vel, framkvæmdarvald, finnið það upp hjá sjálfum ykkur. En við erum að upplifa það einmitt sérstaklega núna, eftir því sem við höfum verið að reyna að fara eftir lögum um opinber fjármál, að það er bara rosalega ógagnsætt. Það er rosalega óaðgengilegt að skilja hvað er í rauninni verið að gera við þessa 1.300 milljarða kr. Það er bara mjög, mjög óheppilegt ef þingið á að taka ábyrgð og samþykkja þessar fjárheimildir. Það er ekki ásættanlegt að þingmenn viti ekki í rauninni hvað verið er að samþykkja. Þetta varðar sem sagt framsetningu fjárlagafrumvarpsins. Einnig varðar þetta upplýsingar sem þingið fær, og þá oft svör við spurningum þegar við fáum fjárlagafrumvarpið í hendurnar og reynum að skilja af hverju vantar t.d. útskýringar á 1 milljarði á málefnasviði háskóla, ef við spyrjum og reynum að fá einhverjar útskýringar á því, það hefur ekki borist sundurliðun hvað það varðar. Þannig að framkvæmdarvaldið stjórnar því líka hvernig það svarar spurningum. Mér finnst það vanta dálítið núna, sérstaklega á t.d. opnum fundum sem hafa verið að undanförnu í fjárlaganefnd, í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og víðar, að það vantar eiginlega bara reglu um sannsögli. Píratar hafa verið með frumvarp um sannsögli ráðherra, en það vantar í rauninni t.d. að það að bera ljúgvitni fyrir nefndum þingsins sé refsivert. Ég hef upplifað það sem nefndarmaður að umsagnaraðilar komi einfaldlega og ljúgi að þingnefnd, bara flatt út, segi bara: Nei, þetta virkar ekki svona, þetta virkar hinsegin. Það er bara gjörsamlega óásættanlegt. Ég vissi betur í því tilfelli og gat þráspurt um það, en þeir gáfu sig samt ekki. Í þannig tilfellum finnst mér að það eigi að hafa einhverjar afleiðingar. Vissulega getur það verið svo að fólk hefur ekki vitað betur en þetta voru aðilar sem áttu að vita betur. Annað sem framkvæmdarvaldið stjórnar eru forsendur frumvarps, t.d. spá um launaþróun og því um líkt á næsta ári, spá t.d. um hagvöxt eða vísitölu neysluverðs. Það er Hagstofan sem sér um að pæla í því, en t.d. eitthvað eins og launaþróun á næsta ári. Það er eitthvað sem fjármálaráðuneytið grefur upp úr hattinum. Í tilviki t.d. laga um almannatryggingar hefur það verið mjög ónákvæmt eða vanmetið í gegnum árin, sem hefur leitt til þess að þau réttindi eru mun lægri en þau ættu að vera miðað við ef lífeyrir hefði fylgt launaþróun, eins og hann á að gera samkvæmt lögum. En launaþróun er svo óljóst skilgreind og við getum ekki einu sinni fengið nákvæmar upplýsingar um hvernig það er reiknað út. Þannig að aftur stjórnar framkvæmdarvaldið hvaða upplýsingar þingið fær og ráðherra sem fulltrúi þingsins inni í ráðuneytunum ætti að vera þar til að ganga á eftir því að fagleg stjórnsýsla svari skýrt og heiðarlega því sem fólk er að spyrja um. Ég komst þangað, ég hef miklu meira að segja. Bæta mér aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Við erum hér að ræða fjárlögin fyrir næsta ár, eitt mikilvægasta málið sem við ræðum hér á þinginu ef ekki það mikilvægasta, eins og mér hefur orðið tíðrætt um hér á síðustu mínútum. Fjárlögin endurspegla stefnu ríkisstjórnarinnar, hina raunverulegu stefnu hennar. Það er nefnilega þannig að stjórnarflokkarnir geta látið ýmislegt flakka. Þeir geta haft sína stefnu í kosningabaráttu, geta jafnvel gefið út yfirlýsingar í stjórnarsáttmála og annað en það er við birtingu fjárlagafrumvarpsins sem sýnt er á spilin. Það er það sem við erum að horfa á hér og erum að ræða. Það er auðvitað af ýmsu að taka enda tekur þessi doðrantur á öllu sem við gerum og öllu því sem gerist í þessu samfélagi þar sem fjárlögin fjalla bæði um það hvernig við öflum tekna fyrir ríkissjóð og hvernig við útdeilum þeim, hvernig við deilum þeim úr þeim sameiginlega sjóði sem á að vera til staðar til að vinna að hagsmunum okkar allra. Ég ætla að fara yfir nokkur atriði sem mér finnst kannski skipta einna mestu máli í þessari umræðu. Það getur verið að ég þurfi aðeins að vaða úr einu í annað því að þrátt fyrir að við höfum lengdan ræðutíma í þessu máli þá er svo margt að segja. Það er margt að ræða. Það væri í raun hægt að hafa langa ræðu um hvern og einn einasta þátt, næstum því hverja einustu blaðsíðu. Það þarf einhvern veginn aðhalda því í skefjum. Ég ætla því aðeins að fá að tæpa á því sem ég tel mikilvægast. Mig langar að byrja á að taka undir með nokkrum hv. þingmönnum sem hafa haldið ræður hér í dag og rætt það hvernig ríkisstjórnin er eina ferðina enn að sýna á spilin þegar kemur að málefnum öryrkja sérstaklega og annars fólks hér á landi sem er fast í fátæktargildrum sem lagðar eru fyrir fólk í því kerfi sem við höfum byggt upp. Það er eins og sú umræða sé einhvern veginn sagan endalausa. Hún er alltaf sú sama. Ég held að sama ræðan hafi verið flutt hérna í 20, 30 eða 40 ár. Þegar kemur að öryrkjum er einhvern veginn alltaf eins og ekki sé hægt að laga kerfið, ekki hægt að gera þetta einfaldlega rétt, byggja upp kerfi sem kemur fram við það fólk af sömu virðingu og annað fólk. Það eru endalaust sporslur hér og þar, hitt og þetta tínt til, fjárhæðirnar svo lágar að það verður kjánalegt, sérstaklega í samanburði við umræður um önnur mál sem hafa t.d. verið í deiglunni undanfarið. Ef við nefnum sölu á Íslandsbanka - þar erum við með fjárhæðir sem ég held að fæstir eigi gott með að tengja við raunveruleikann í lífi sínu. En svo þegar við erum að tala um öryrkja erum við að tala um einhverja hundrað þúsundkalla, jafnvel einhverja tíu þúsundkalla. Við erum að tala um 60.000 kr. sem öryrkjar fá í jólabónus nú fyrir jólin. Það er talsvert minna en hinir útvöldu fengu, þeir sem fengu tækifæri til að kaupa og selja á einni nóttu í Íslandsbanka og græða á því margar milljónir. Það sem orsakar þessar endalausu sporslur, þessar endalausu lagfæringar og þennan sparðatíning þegar kemur að fjármálum öryrkja, er hugmyndafræðin sem er undirliggjandi í kerfinu. Ég hef rætt þetta áður í þessari pontu og mun halda áfram að ræða þetta eins og margt annað. Hið raunverulega vandamál felst í því hvernig við hugsum um samfélagið okkar og kerfið, fólk almennt, hvaða hlutverk það hefur í samfélaginu og hvers virði það er - ég ætla bara að segja það hreint út. Þar vakna margar spurningar en ekki einungis varðandi útfærslu velferðarkerfisins heldur akkúrat grunnhugsunina sem býr að baki í velferðarkerfinu okkar. Ég spurði þessarar spurningar hér í pontu um daginn varðandi grundvallarhugmyndafræðina að baki örorkulífeyriskerfinu, bara svo að ég taki það sem dæmi - ég byrja á að taka það fyrir þó að þetta eigi við um mjög margt annað í samfélagi okkar, sem ég mun víkja að síðar. Þetta á í raun við um alla minnihlutahópa og mjög margt, hvort sem það eru útlendingar, vímuefnaneytendur, fangar, allir sem á einhvern hátt standa höllum fæti í samfélaginu. Það er alltaf sama hugmyndafræðin að baki því kerfi sem við erum búin að byggja upp sem á að tryggja fólki lífsviðurværi og það er - nú vil ég bara taka öryrkjana sem dæmi, eins og ég segi, ég vík að hinu síðar - staðalímyndin sem endurspeglast í kerfinu og orsakast af því líka. Þetta er fullkominn vítahringur. Það er sú hugsun að öryrkjar séu óhjákvæmilega fátækt fólk. Ef öryrki er ekki fátækur hlýtur hann annaðhvort að vera gríðarlega heppinn og hafa erft eitthvað eða annað slíkt eða að það er eitthvað að kerfinu. Ef hann á einhverja peninga þá þarf nú að passa upp á að það sé alveg örugglega ekkert af þeim peningum sem kemur úr ríkissjóði. Þetta er hugmyndafræðin. Hugsunin er þessi og það er ekki bara staðreyndin fyrir margt fólk vegna þess hvernig kerfið er byggt upp heldur er það hugmyndin að baki kerfinu að þannig eigi það að vera. Við segjum þetta kannski ekki upphátt og við stillum þessu ekki þannig upp en það er hugsunin sem hvílir að baki. Þannig á það að vera. Ef öryrki eignast t.d. nýjan flottan bíl eða gengur um í fínum fötum þá hlýtur eitthvað að hafa klikkað. Fólk með tiltekna fötlun á t.d. rétt á því að fá styrki til þess að breyta bifreið sem dæmi eða breyta húsnæði og það getur strandað á því að bíllinn sé of flottur eða húsnæðið of fínt. Það gengur náttúrlega ekki að ríkið sé að styrkja fólk til að fá sömu tækifæri og njóta jafnræðis á við annað fólk ef það hefur efni á að bjarga sér sjálft. Þetta er þessi grundvallarhugsun og hún er skökk. Þá hugsar maður: Hvers vegna ættu öryrkjar endilega að vera fátækari en annað fólk? Hvers vegna þarf það að vera þannig? Hvers vegna getum við ekki viðurkennt það í okkar samfélagi að það sé hlutverk ríkisins, að það sé hlutverk samfélagsins - ég vil trúa því að það sé okkar sameiginlega hugmyndafræði, alla vega okkar flestra, að við eigum öll að hafa sömu tækifærin og við eigum að hafa jöfn tækifæri. Það snýst ekki bara um það að hjálpa fólki upp af brúninni í dýpstu holunni heldur snýst það um að við höfum raunverulega jöfn tækifæri og við stöndum jöfn þegar kemur að því að skapa okkur gott líf. Þess vegna spyr maður: Er það mannsæmandi hugmyndafræði að fólk, vegna skerðingar eða fötlunar, sé dæmt af ríkinu til að lifa undir fátæktarmörkum? Er það mannsæmandi hugmyndafræði? Örorkubætur eru einu tekjurnar sem margt fólk hefur. Að einhverju leyti er það vegna þess að vinnumarkaðurinn er ekki mjög móttækilegur fyrir skertu starfshlutfalli eða því að fólk vinni ekki fulla vinnu. Þar komum við að öðru vandamáli sem er mjög djúpstætt í okkar samfélagi. Ég gæti talað um það í löngu máli en það fellur kannski ekki alveg undir það umræðuefni sem við erum að ræða akkúrat hér, þ.e. hvernig við lítum á vinnu og vinnuframlag og þann vinnutíma sem við eigum að leggja fram og annað. Það er í raun svo úrelt hugsun á bak við allt þetta kerfi og það endurspeglast ekki síst þegar kemur að fólki sem kýs að hafa sveigjanlegan vinnutíma, sveigjanlegt starfshlutfall, skert starfshlutfall, öll sú formfesta. Ég veit ekki hvað það er orðið gamalt þetta kerfi sem við búum við, að fólk eigi að vinna átta tíma á dag fimm daga vikunnar og allt það en það setur upp enn fleiri hindranir fyrir fólk sem hefur kannski ekki orku eða getu til að vinna jafn mikið og kerfið gerir ráð fyrir. Það er einmitt talað um fólk sem er ekki með fulla starfsgetu - hvað er full starfsgeta? Það er eitthvað sem við ættum til að byrja með að endurskilgreina. Staðreyndin sem stendur eftir, t.d. varðandi atvinnuþátttöku öryrkja, er sú að þarna er vinnumarkaðurinn ekki opinn fyrir þeim sveigjanleika sem við ættum að hafa í nútímasamfélagi. Í ofanálag er það þannig að ef fólk sem hefur mismunandi mikla starfsgetu, mismunandi mikla orku, sem ég held reyndar að eigi bara við um okkur öll, þá refsar það kerfi - við höfum byggt kerfið upp til þess að tryggja að allir hafi eitthvert grunnlífsviðurværi, kerfið á að gera það, þrátt fyrir það sem kallað er skert starfsgeta - fólki í raun fyrir að reyna að leggja meira af mörkum eða hafa meiri orku á einhverjum tilteknum tíma. Það er ekki til of mikils ætlast að það sé raunverulega þess virði fyrir fólk að velja að nota þá takmörkuðu getu og orku sem það hefur í vinnu og að það framlag sé ekki einskis metið heldur sýni kerfið að framlag þessa fólks og orka sé metin eins og á við um annað fólk. Kerfið okkar er ekki byggt upp þannig. Þetta er ekki eingöngu réttlætismál - þetta er sannarlega réttlætismál - heldur þvingar kerfið fólk í verri stöðu og letur það frá því að reyna að auka orku sína og efla getu sína til að taka þátt í samfélaginu. Af því hlýst kostnaður, beinharður kostnaður, í ofanálag við mannlegan kostnað sem ég mun ræða í öðru samhengi síðar í þessari ræðu minni ef mér gefst tími til. Ég ætla aðeins að halda áfram með þær vangaveltur sem ég ljáði máls á hér í upphafi og ég hef talað um áður en það er varðandi þær staðalmyndir sem liggja að baki mörgum þeirra reglna sem gilda um atvinnuþátttöku öryrkja og á raunar við um fleira, svo sem útlendinga, eins og ég mun víkja að á eftir. Það er sú hugsun að öryrkjar séu í eðli sínu byrði á kerfinu, byrði á samfélaginu. Þetta gegnsýrir allt kerfið og á sama tíma veldur þessi staðalmynd því að kerfið gerir fólki ókleift að leggja sitt af mörkum, t.d. í formi virkrar þátttöku á vinnumarkaði. Kerfið okkar lítur svo á að annaðhvort getir þú unnið eða ekki. Ef þú ert öryrki þá getur þú ekki unnið, ef þú getur unnið þá ertu ekki öryrki. Þá er bara eitthvað að gerast, þá hlýtur þú bara að vera að svindla á kerfinu. Þannig er kerfið okkar byggt upp. Það endurspeglast sannarlega í þessu fjárlagafrumvarpi, nú sem fyrr, það er engin hugarfarsbreyting. Við finnum enga hugarfarsbreytingu í þessu fjárlagafrumvarpi þrátt fyrir að að baki því standi flokkar sem jafnvel hafa í einhverjum atriðum tiltölulega róttæka sýn eða hafa látið í veðri vaka að það sé tilfellið. Það er ekki að sjá í þessu fjárlagafrumvarpi. Í fjárlagafrumvarpinu sjáum við sömu söguna og öll síðustu ár og áratugi og það eru þessar endalausu sporslur, hugarfarsbreytingin er hvergi nærri. Líkt og ég sagði er það ekki til of mikils ætlast að það sé raunverulega þess virði fyrir fólk að velja að nota þá takmörkuðu getu og orku sem það hefur í vinnu - og mismunandi, hún getur verið sveigjanleg - og að það framlag sé ekki metið einskis virði með skerðingum og lækkunum sem í rauninni núllstilla fjárhagslegan afrakstur af því framlagi sem kemur til vegna þeirrar rammskökku grundvallarhugsunar að öryrki eigi alls ekki að geta unnið neitt og aldrei. Ef hann getur það og gerir það þá er eitthvað í ólagi í kerfinu og við því þarf að bregðast með skerðingum, svo að hann sé ekki að svindla. Þessar skerðingar eru kallaðar hvatar, ég hef reyndar aldrei almennilega skilið það. Það hefur alltaf skotið svolítið skökku við í mínum huga. Þessir hvatar eru nefnilega neikvæðir, þeir hvetja ekki heldur letja. Við viljum öll vera virkir þátttakendur í samfélaginu. Flest okkar viljum vera það, m.a. með þátttöku á vinnumarkaði og með því að leggja okkar til með vinnuframlagi og með þeim réttindum og skyldum sem því fylgja. Þetta á við um öryrkja jafnt og annað fólk. Allt fólk vill hafa hlutverk í samfélaginu. Það er mín skoðun að við eigum að byggja upp kerfi sem bæði gefur fólki færi á að leggja til samfélagsins og hvetur það til þess. Þá er ég ekki bara að tala um skattgreiðslur heldur bætum við samfélagið með virkni, það er bara svoleiðis. Í þessu ljósi - það er síðasta atriðið sem ég vil nefna hvað þetta varðar - þá vekur það ákveðna furðu að hinn svokallaði grunnlífeyrir, þ.e. örorkulífeyrir og aldurstengdur örorkulífeyrir, skuli einnig sæta skerðingum. Það er kannski besta dæmið um þessa skökku grundvallarhugsun, þessa staðalmynd sem gegnsýrir kerfið sem ég lýsti hér áðan. Ætti hann ekki, þessi lífeyrir, í samræmi við nafngiftina, að teljast til grunnlífeyris sem kemur t.d. til móts við þá staðreynd að fatlað fólk þarf iðulega að standa undir meiri rekstrarkostnaði, ef við köllum það það, í daglegu lífi vegna fötlunar sinnar. Í ofanálag við mikinn kostnað, t.d. við sjúkraþjálfun, læknistíma og lyf, sem sannarlega eru ekki að fullu niðurgreidd, er fatlað fólk í þeirri stöðu að þurfa aðgengilegra húsnæði sem er dýrara, aðgengilegri bifreiðar sem eru dýrari og hjálpartæki af ýmsum gerðum. Þau slíta fatnaði á annan hátt en hefðbundinn líkami. Sem dæmi þarf kona sem notar gervifót að kaupa reiðinnar býsn af sokkum því að sokkarnir slitna illa. Hvers vegna er þessi grunnlífeyrir ekki akkúrat það, grunnupphæð sem sæmir norrænu velferðarkerfi? Þá hef ég lokið umfjöllun minni um þennan þátt að þessu sinni. Að sjálfsögðu er þeirri umræðu ekki lokið enda, eins og ég nefndi, hefur ríkisstjórnin ekki sýnt með neinum sannfærandi hætti að einhver breyting á hugmyndafræði sé í sjónmáli, allra síst með þessu fjárlagafrumvarpi. Þá ætla ég að vinda mér að því sem ég held að flestir hér inni séu búnir að átta sig á að sé mitt helsta hjartans mál og það eru útlendingamálin. Ég hef um áraraðir, sennilega frá því ég var lítil, haft gríðarlega mikinn áhuga á fyrirbærinu fólksflutningar á milli landa og yfir höfuð frelsi okkar til að fara úr einum stað í annan og frelsi fólks til þess að gera allt sem það getur til að búa sér og sínum líf. Það sem vekur fyrst og fremst athygli við lestur frumvarpsins, þegar kemur að þessum málum, er hversu miklir peningar fara í ákveðna þætti sem varða útlendinga og það er meðferð umsókna um alþjóðlega vernd. Þarna stend ég mig að því að vera sammála einstaklingum sem eru annars mjög ósammála mér í pólitík þegar ég segi: Við erum að eyða allt of miklum peningum í þetta kerfi. Við erum að eyða milljörðum á milljarða ofan í kerfi sem við höfum byggt utan um umsóknir fólks sem er að leita sér lífs og friðar, frelsis; umsóknir þess um að fá að lifa í friði og í frelsi eins og annað fólk. Hvers vegna kostar það svona rosalega mikinn pening? Það eru margir sem halda að það kosti svona mikinn pening af því að það kosti svo mikinn pening að hjálpa fólkinu. Það þarf að halda því uppi af því að þetta fólk vill ekki vinna og allt þetta. En það er misskilningur. Nú er ég búin að vinna í þessum bransa í fleiri ár en ég get talið - ég er að missa sjónar á tölunni, 12 til 15 ár eitthvað svoleiðis - og það sem maður sér þar er að peningurinn er ekkert að fara í að hjálpa fólki. Þessir peningar eru að fara í það að tryggja að fólk geti ekki hjálpað sér sjálft, vísa því úr landi, halda því föstu í stöðu þar sem það getur ekki bjargað sér sjálft, halda því í biðstöðu í lengri tíma sem getur orðið til þess að það missir að endingu getuna og færnina til að sjá um sig sjálft sem það hafði í upphafi. Við erum að eyða rosalega miklum peningum í þetta. Þetta er kostnaður við málsmeðferð. Þetta er kostnaður við lögfræðinga og annað starfsfólk hjá stjórnvöldum, hjá Útlendingastofnun, hjá kærunefnd útlendingamála, hjá ráðuneytum og annars staðar við að afgreiða umsóknir um alþjóðlega vernd og raunar önnur dvalarleyfi, þetta á svo sem líka við um fleiri dvalarleyfaflokka. Við erum að eyða svakalega miklum peningum í að halda fólki úti, tryggja að það geti ekki flutt hingað eða sem fæst alla vega. Þetta er mikill kostnaður. Þetta eru margar milljónir per umsókn, hugsa ég. Til samanburðar má velta því fyrir sér hvað það kostar mikið að „hleypa fólki hingað inn“, t.d. frá öðrum Evrópuríkjum, öðrum EES-ríkjum. Það kostar bara sáralítið. Það eru engir milljarðar sem fara í það. Og hvers vegna er það? Það er vegna þess að ekki er verið að eyða öllum þessum peningum í að reyna að koma þeim í burtu. Þau eiga einfaldlega rétt á því að koma hingað og vera hérna eins lengi og þeim sýnist. Það eru ákveðnar reglur sem gilda um það, þau þurfa að skrá sig eftir þrjá mánuði eða sex mánuði ef þau eru að leita sér að vinnu. Það er sannarlega fínt að skrá sig, þá fær fólk kennitölu og getur verið hluti af kerfinu. Þeim ber ekki skylda til þess framan af. Þetta kerfi kostar alls ekki mikið á mann þannig að það er langtum ódýrara að leyfa fólki einfaldlega að vera frekar en að reyna að þvinga það til að fara. Þá er það kostnaður við brottvísanir, bara kostnaðurinn við það að flytja fólk úr landi. Hann er gríðarlega mikill. Ég óskaði eftir upplýsingum frá ráðherra um þetta í fyrravetur, um það hversu mikið það kostar að meðaltali að flytja einstakling úr landi gegn vilja sínum. Svarið var að kostnaðurinn væri að meðaltali 2 milljónir á einstakling, eða þar um bil. Inni í þeirri tölu er bara beinn kostnaður við flutninginn, það er flugmiði, það er starfsfólk þegar á flutningnum stendur og annað. Það sem vantar inn í þessa tölu er almennur rekstrarkostnaður, það sem kallað er stoðdeild ríkislögreglustjóra, sem er sú deild sem sér um þetta verkefni, að taka fólk og flytja það úr landi, hvort sem því líkar betur eða verr. Það er sannarlega hellingsvinna sem á sér stað hjá stoðdeildinni sem kannski tengist ekki einhverjum tilteknum málum beint eða er alla vega ekki færð undir ákveðið mál. Þar á meðal er kostnaðurinn við að leita að fólki. Við sáum nú ansi gróf dæmi um þetta nýlega þegar miklu púðri, mikilli vinnu, mikilli orku og miklum fjármunum, var varið í það að hafa uppi á fólki sem var ekki einu sinni búið að fá endanlegt svar í máli sínu hér á landi og koma því úr landi sem allra fyrst. Við höfum þegar óskað eftir upplýsingum um það hvað þetta kostaði og höfum fengið einhverjar tölur en okkur er sagt að þær séu samt ekki tæmandi vegna þess að almennur rekstrarkostnaður stoðdeildarinnar er ekki þar inni, sem er þessi kostnaður við að eyða dögum og vikum og nóttum og sólarhringum í að reyna að finna fólk. Annar kostnaður sem hlýst af því kerfi sem við höfum byggt upp, kostnaður sem að mínu mati er í langflestum tilvikum óþarfur, væri óþarfur ef við værum ekki búin að byggja upp þessa múra í kringum landið okkar, er kostnaður við uppihald. Það er kostnaður við húsnæði, fæðiskostnaður, ýmsa aðra þjónustu, ýmislegt sem fólk þarf á að halda, sem það gæti staðið straum af sjálft ef það fengi tækifæri til þess, ef það fengi að vinna, ef það fengi að sjá um sig sjálft. Það fær ekki að sjá um sig sjálft af því að það verður að gjöra svo vel og bíða eftir því að við tökum ákvörðun um það hvort við ætlum að leyfa þeim að lifa lífi sínu hér eða ekki. Þetta er mikill kostnaður, þetta er gríðarlega mikill kostnaður og hann er meira að segja ekki allur inni í þeim tölum sem eru flokkaðar undir þennan málaflokk í fjárlagafrumvarpinu. Síðast en ekki síst er það mannlegi kostnaðurinn við þetta kerfi, kostnaður sem leiðir til mikillar eymdar, leiðir til áfalla og kvíða og alvarlegra andlegra og líkamlegra vandamála hjá fólki sem er ekki frjálst og er þvingað til að vera í einhverri stöðu og þvingað til að geta ekki séð um sig sjálft í lengri tíma. Þegar sá tími verður mjög langur verður sannarlega manntjón af, bæði vegna andlegra og líkamlegra kvilla en einstaklingar hafa líka tapað lífi sínu í stríði við kerfið hér á landi sem annars staðar, sérstaklega mikið í Evrópu. Sagan mun dæma það kerfi sem við höfum byggt upp og sagan mun dæma okkur fyrir það. Þessi mannlegi kostnaður er ekki mældur í fjárlagafrumvarpinu, sannarlega ekki, en afleiddur kostnaður hlýtur að koma þar fram. Afleiddur kostnaður, beinn kostnaður af þessum mannlegu hörmungum, er auðvitað heilbrigðiskostnaður. Kostnaður við það að fólk er ekki lengur vinnufært þegar búið er að halda því óvinnufæru í mörg ár og annað slíkt. Þetta er líka ómælt, þennan kostnað erum við ekki heldur að mæla. Þarna eru mikil sparnaðartækifæri. Þarna eru niðurskurðartækifæri sem ég hvet þessa ríkisstjórn og aðrar sem á eftir henni koma til að skoða alvarlega, nýta þessi tækifæri. Fjárlagafrumvarpið sem hér er til umræðu gerir ráð fyrir milljarðaaukningu til Útlendingastofnunar og kærunefndar útlendinga og í þetta kerfi. En sem fyrr segir eru þessir peningar ekki að fara í það að hjálpa flóttafólki. Það kostar ekki marga milljarða á ári að leyfa fólki að vera hérna, sem er það sem fólk er fyrst og fremst að óska eftir. Ég veit ekki hversu oft ég hef heyrt spurninguna: Af hverju sækir fólk ekki bara um dvalarleyfi? Það er það sem þau eru að gera, þau eru að sækja um dvalarleyfi, fólk er að sækja um dvalarleyfi, það er ekki að sækja í neitt annað. Það á rétt á ýmsu öðru vegna þess að það er gjarnan í sérstaklega viðkvæmri stöðu. En það er ekki það sem það er að sækjast eftir. Það er að sækjast eftir réttinum til þess að fá að vera og lifa, byggja sér upp líf, sér og sínum. Það kostar miklu minna að gefa fólki kost á því að verða hluti af samfélaginu en að halda því í fjötrum kerfisins. Mig grunar hins vegar að þeir auknu fjármunir sem verið er að verja í þetta kerfi núna, samkvæmt þessu frumvarpi, snúist ekki eingöngu um þann aukna fjölda sem er að sækja hingað vegna þess að þorrinn af þeim fjölda fær nokkurn veginn sjálfkrafa leyfi til að dvelja hérna. Þar er ég augljóslega fyrst og fremst að tala um flóttafólk frá Úkraínu. Þau fá með því að vera með úkraínskan ríkisborgararétt eða gild dvalarleyfi í Úkraínu leyfi til að vera hér á landi og það kostar ekkert svo svakalega mikið að leyfa þeim að vera. Hins vegar liggur annað frumvarp hæstv. dómsmálaráðherra fyrir þessu þingi, um breytingar á lögum um útlendinga, sem mun, ef það frumvarp verður samþykkt hér á þingi, sem ég vona svo sannarlega að verði ekki, minnka skilvirkni kerfisins, búa til flóknar sérreglur, undantekningar á ágætu regluverki sem var samið af þverpólitískri nefnd fyrir nokkrum árum og sátt hefur ríkt um að mestu leyti. Gagnrýnin sem hefur fallið á þetta kerfi beinir engum í þá átt sem þetta frumvarp er að fara, akkúrat í öfuga átt. Kostnaður við málsmeðferð eykst fyrir vikið þegar málsmeðferðin er lengd og gerð flóknari. Það er það sem er að gerast þó að öðru sé haldið fram í athugasemdum við frumvarpið. Það er ekkert sem bendir til þess að umsóknum um vernd muni fækka hér á landi, að þeim sem leita hingað vegna þess að þau eru í neyð muni eitthvað fækka. Það er ekkert sem bendir til þess, nákvæmlega ekki neitt, eða að neitt í þessu frumvarpi muni með öðrum hætti leysa þær áskoranir sem við sannarlega stöndum frammi fyrir, sem er aukinn fjöldi fólks á flótta og fólks á ferðalagi yfir höfuð; ekkert í þessu frumvarpi. Ég ætla reyndar að segja: Jú, það er eitt, en það er líka í öðru frumvarpi sem þingmaðurinn sem hér stendur hefur lagt fram sérstaklega og það varðar það að fólk með dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða geti fengið óbundið atvinnuleyfi. Ég ætla svo sem ekki að fara út í það, það er mjög jákvæð breyting, ég styð hana, ég hvet alla til að greiða því frumvarpi mínu veg í gegnum þingið þar sem þær breytingar eru fullkomlega óumdeildar hér. Þær breytingar sem lagðar eru til í frumvarpi hæstv. dómsmálaráðherra munu leiða til þess að þeim einstaklingum sem eru hér árum saman án þess að fá niðurstöðu í máli sínu mun fjölga. Ekki nóg með að þau fái ekki niðurstöðu um umsókn sína um vernd heldur munu þau ekki einu sinni fá niðurstöðu um það hvort íslensk stjórnvöld muni komast að niðurstöðu um umsókn þeirra. Þegar lögin voru sett árið 2016 var það eitt helsta markmið þeirra sem sömdu það frumvarp að stytta málsmeðferðartíma. Til þess að gera það voru settir niður ákveðnir tímafrestir sem á að gjöreyðileggja með þessu frumvarpi, reyndar á mjög klaufalegan hátt. Það væri snyrtilegra að afnema einfaldlega þessa tímafresti, mun snyrtilegra og einfaldara, en ég held að það þyki ekki áferðarfallegt fyrir ákveðna flokka í þessu ríkisstjórnarsamstarfi. Því er farin sú leið að eyðileggja þessa fresti með einhverjum mjög klaufalegum útfærslum á þeim. Ég ætla svo sem ekkert að vera með málalengingar um það hér. Mér mun líklega gefast tækifæri til að tala í miklum smáatriðum um það frumvarp síðar, vonandi mun síðar. En það sem gerist þegar þetta er eyðilagt er að við stöndum frammi fyrir sama vandamáli og við gerðum áður en þau lög voru samþykkt, áður en sú þverpólitíska vinna fór fram og sú sátt náðist, og það er að fólk dvelji hér árum saman án þess að fá einu sinni niðurstöðu um hvort málið verði tekið til efnismeðferðar eða hvort því verði hreinlega vísað frá, hvort umsókninni verði vísað frá, t.d. vegna þess að eitthvert annað ríki sem er aðili að Dyflinnarsamstarfinu beri ábyrgð á umsókninni eða ef viðkomandi hefur fengið alþjóðlega vernd einhvers staðar annars staðar. Þetta tekur ekki meira en eitt ár í dag vegna þess að eftir eitt ár þá á fólk rétt á efnismeðferð, alla jafna. En verði þetta frumvarp hæstv. dómsmálaráðherra að lögum mun þetta vandamál koma upp aftur. Í ofanálag skerða breytingarnar sannarlega réttindi fólks á flótta, fólks sem er í raunverulegri neyð. Hefur verið bent á að líklega séu margar þessara breytinga ekki í samræmi við stjórnarskrá. Því miður hefur meiri hlutinn hér á þingi ekki fengist til þess að láta skoða það ofan í kjölinn og gera þá lagfæringar á frumvarpinu sem þarf að gera til að tryggja að það standist stjórnarskrá. Það mun náttúrlega kosta sitt. Við vitum hvað það kostar þegar ríkið er dæmt fyrir að brjóta eigin reglur, það er með skaðabótum til einstaklinga. En sannarlega eru „aðrar lausnir“ í þessu frumvarpi sem eiga að tryggja að fólk nái ekki neinu fyrir dómstóla. Það er kannski þannig sem á að koma í veg fyrir skaðabótaskyldu en það er kannski smáútúrdúr. Að öllu óbreyttu leiðir það til skaðabótaskyldu þegar sú er staðan. Vandinn við það kerfi er hins vegar ekki löggjöfin, það er framkvæmdin. Hún er, ætla ég að leyfa mér að segja, ómannúðleg og skapar miklar tafir og tregðu í kerfinu sem kostar mjög mikla peninga. Þetta ætla ég að gagnrýna. Ég ætla að leyfa mér að standa hér eina ferðina enn og segja: Við erum að eyða allt of miklum peningum í þetta kerfi. Þarna eru gríðarlega mikil tækifæri til niðurskurðar. Ein breytingin sem mun mögulega baka ríkinu skaðabótaskyldu er afnám réttar fólks til þess að fá mál sitt endurupptekið, þ.e. ef einstaklingur kemur með ný gögn eða nýjar upplýsingar er verið að búa svo um hnútana að hann eigi nánast enga möguleika á að fá málið endurskoðað í ljósi þeirra nýju gagna eða nýju upplýsinga. Þarna er verið að setja sérákvæði sem ógilda almennar reglur í stjórnsýslurétti um rétt til endurupptöku þegar ný gögn eða breyttar forsendur eru fyrir hendi. Það er verið að flækja reglur sem eru í rauninni bara mjög skýrar og hafa gengið vel í öðrum málaflokkum í áratugi. Ef þær hafa gengið eitthvað illa í meðförum útlendingayfirvalda þá tel ég að ástæðuna megi rekja til einhvers annars en þess að þessi réttur eigi ekki að vera þarna fyrir hendi. Ekki það að gríðarlegan fjölda umsókna eða beiðna um endurupptöku á allra síðustu misserum má augljóslega rekja til heimsfaraldurs Covid, sem er svo gott sem hjá liðinn, sem betur fer eða vonandi. Við erum kannski búin að ná nægilegum tökum á honum til þess að þetta ætti ekki að verða áframhaldandi vandamál. Ef stjórnvöld afgreiða málin innan skynsamlegs tíma og afgreiða þau í samræmi við lögin lendum við ekki í þessari stöðu. Í frumvarpinu eru líka ákvæði um að svipta fólk ákveðinni aðstoð, ákveðinni þjónustu sem, að því er virðist við fyrstu sýn, á að spara ríkinu einhverja peninga. Við vitum alveg að það sparar ríkinu enga peninga að setja fólk í örbirgð sem þarf ekkert endilega að vera þar. Nú er ég alveg að falla á tíma og ég er bara rétt að byrja en ég ætla að halda aðeins áfram. Ég ætla að fletta aðeins yfir umfjöllun mína um þann kostnað sem mun hljótast af þessu frumvarpi hæstv. dómsmálaráðherra þótt hann sé heilmikill. Ég ætla að fara í þær breytingar sem lúta að lögreglu og lögregluyfirvöldum. Þessi ríkisstjórn hefur boðað breytingar sem kannski gætu hljómað vel, gætu verið góðar. Efling lögreglunnar - ég held að mjög margir hafi kallað eftir því í áraraðir en kannski ekki alveg með þeim hætti sem þessi ríkisstjórn virðist hafa skilið, þar sem eyða á miklum fjármunum í að auka valdheimildir lögreglu og annað slíkt. Það væri skilvirkara, betra og mannúðlegra, væri betri meðferð á fjármunum og væri framsæknara að fjölga bara lögreglumönnum, auka þjálfun og auka stuðning við fólk, auka réttindi lögreglufólks í vinnu, auka öryggi þeirra við vinnu með fjölgun lögreglumanna og með því að ráðast að rótum þeirra vandamála sem t.d. ýta undir ofbeldi, aukið ofbeldi, í samfélaginu. Við eigum að ráðast að rótum vandans í stað þess að vera alltaf í hálfgerðu ofbeldi að reyna að kljást við hann, og nú er ég alveg að falla á tíma. Það er alveg ljóst að ofbeldi verður ekki leyst með ofbeldi. Það að veita lögreglunni frekari heimildir til að beita ofbeldi mun ekki minnka ofbeldi í samfélaginu, þvert á móti. Þar sem ég fallin á tíma og er bara rétt að byrja ætla ég að biðja hæstv. forseta um að smella mér aftur á mælendaskrá.

Forseti. Ég ætla aðeins að deila reynslu minni af þessum árstíma. Ég hef aldrei orðið var við það að neinu seinki í störfum þingsins þegar forseti er með einhvern svona mótþróa og vill ekki semja um hvernig á að haga umræðu eða þinglokum eða neitt svoleiðis. Þegar allt kemur til alls er samið að lokum óháð því hversu mikið var talað á undan. Ég fatta eiginlega ekki af hverju forseti er að vesenast með þetta. Þetta er ekkert nema mótþrói hjá honum og ég er alveg hjartanlega til í að taka þátt í að upplýsa um svoleiðis vinnubrögð. Mér finnst það rosalega gaman. Ég held bara áfram að benda á það að þetta er gjörsamlega tilgangslaus fundarstjórn hjá forseta. Þetta breytir nákvæmlega engu um það hvernig málin fara hérna þegar allt kemur til alls. 

Virðulegur forseti. Ég ítreka beiðni mína enn og aftur til virðulegs forseta Alþingis um að fresta þingfundi og fresta þessari umræðu til morguns. Eins og forseti sér þá er þessum umræðum hvergi lokið. Þetta er stórt og viðamikið mál og það er komið inn á fjölmörg málefni í fjárlagafrumvarpi fyrir árið 2023. Nú er ég að fara í seinni ræðu mína, það eru 20 mínútur og ég er rétt svo að byrja. En eins og ég sagði hér áðan þá hefði ég verið til í andsvör frá stjórnarliðum og ég hefði verið til í andsvör frá meðlimum fjárlaganefndar. En það er greinilega ekki eitthvað sem þau sjá sér fært að gera og veita, sem mér þykir einstaklega miður og vona að umræður um fjárlög næsta árs fari ekki svona.

Frú forseti. Það er greinilegt að hvorki stjórnarþingmenn né forseti þora að koma hingað og tala við okkur eða hlusta á það sem við erum að segja. Ég vona að ég þurfi ekki að endurtaka sömu ræðuna þrisvar, fjórum sinnum þangað til að loksins fari einhver að taka þátt í umræðunni með okkur. Ég er alveg til í að gera það en ég á heilmikið eftir í mínum ræðum ef því er að skipta og skora á stjórnarþingmenn að vera hérna í umræðum. Eru þau kannski svona hrædd við það sem við erum að segja, að við séum að gagnrýna fjárlagafrumvarpið? Það hlýtur bara að vera. Hættið þessum, ég veit ekki hvað ég á að kalla það, bleyðuskap og komið hingað í umræðu.

Frú forseti. Klukkan er hálffjögur og við erum enn í miðjum klíðum að ræða þetta mál. Enn eru einstaklingar sem fá ekki tækifæri til að komast aftur á mælendaskrá eða yfir höfuð á mælendaskrá. Það eru nefndarmenn í fjárlaganefnd sem hafa ekki fengið úttala sig um þetta mál vegna þess að það var ekki hægt að ræða það á kristilegum tíma, eins og það er kallað. Ég biðla því enn og aftur til forseta að tryggja það að þessi umræða geti haldið áfram í dagsbirtu. Við höldum henni að sjálfsögðu áfram. Ég var sjálf rétt að byrja, fékk loksins að halda mína fyrstu ræðu í þessu máli og náði bara rétt að skerpa á innganginum að henni. En við höldum umræðunni áfram en óskum eftir því að fá að gera það kannski með meiri orku og í betri birtu.

Virðulegi forseti. Ég ætla að fá að taka undir með kollega mínum, hv. þm. Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur. Við erum öll rétt að byrja. Ég held að allir sem sitja hér á þingi viti hvers konar flokkur Píratar er, við viljum snúa við hverjum steini og við köfum mikið ofan í málin og hér er fullt af umræðum í boði. Við erum búin að bjóða stjórnarliðum að taka þátt í þessum umræðum með okkur en ef þau sjá sér ekki fært að koma og taka þátt í þessu með okkur þá höldum við bara áfram. Ég veit ekki einu sinni hvað þetta er margra blaðsíðna skjal  Forseti. Við getum verið hér í allan dag.

Forseti. Eins og hv. þm. Lenya Rún Taha Karim sagði þá erum við rétt að byrja. Hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir var að klára sína fyrstu ræðu. Við erum með þetta risavaxna skjal hérna sem er yfirleitt það vandræðalegt að ríkisstjórnin þarf að semja við stjórnarandstöðuna til að hætta nú að blaða í því af því að það er svo óþægilegt að benda á alla óþægilegu hlutina sem ekki er verið að gera og svoleiðis. Við höfum nóg að spjalla um. Ég ætla að fara aðeins yfir eina af breytingartillögunum okkar um trúmál og viðbótarkirkjujarðasamkomulagið næst, ég veit ekki alveg hvort ég næ því í næstu ræðu, ég á eftir að klára aðeins um vinnulag nefndar, ég var búinn að fara yfir vinnulag þingsins almennt. Það er enn nóg að gera og á þessum árum sem ég er búinn að vera að stússast í þessu - það er alveg yndislegt að fá loksins smá tíma til að tala um þetta.

Frú forseti. Já, það er spurning hvenær forseti Alþingis eða stjórnarþingmenn ranka við sér, vakna og koma hingað upp og tala við okkur. Við munum fara í gegnum þetta frumvarp og snúa við hverjum steini til þess að benda á það sem betur má fara. Það er akkúrat okkar hlutverk sem þingmanna að hafa aðhald og eftirlit með framkvæmdarvaldinu, passa að meiri hlutinn sé ekki að misnota aðstöðu sína og til þess munum við nota það tækifæri sem við höfum hér til að ræða hvert einasta málefnasvið, hverja einustu tekjuhlið og allt annað sem hægt er að ræða um í þessu skemmtilega 500 blaðsíðna pappírsplaggi sem við höfum hér.

Frú forseti. Það er sannarlega margt sem á eftir að ræða. Ég fékk, eins og ég sagði áðan, loksins tækifæri til að flytja mína fyrstu ræðu í þessu máli, var ekki búin að því. Fékk að gera það klukkan hálfþrjú í nótt. Ég er orðin þreytt, ég ætla bara að játa það. Kollegar mínir hér eru hressir og sprækir. Ég er orðin mjög þreytt og ég er rétt að byrja með mína ræðu og þessa umræðu. Þetta eru mikilvægustu lögin sem við ræðum á hverju þingi og ég biðla til forseta um að sýna þessu máli og okkur og þinginu þá virðingu að gefa okkur tækifæri til að klára þessa umræðu úthvíld og í góðri birtu.

Virðulegi forseti. Nú er komið að annarri ræðu minni í 2. umr. fjárlaga hér á Alþingi. Ég ætla bara að kafa í umhverfismálin aftur út af því að fyrsta ræða mín var frekar svona gróf og ég bara skrapaði yfirborðið á þeim helstu málefnum sem ég náði að afla mér upplýsinga um, komandi hingað inn í 2. umr. Betur má ef duga skal. Til að mynda þá ákvað meiri hluti fjárlaganefndar að henda í niðurgreiðslu á rafbílum en ekki efna til átaks til að stórefla almenningssamgöngur hér á landi. Ég þarf ekki að tíunda vesenið sem hefur verið í gangi með almenningssamgöngur undanfarið þó svo að ríkisstjórnin beri ekki beint ábyrgð á stjórnarháttum Strætó heldur einungis fjármagninu sem fer í þann málaflokk. Ég hefði a.m.k. verið frekar til í að sjá metnaðarfulla aðgerð. Með tilkomu þessarar loftslagsvár þá þurfum við að ráðast í óþægilegar og metnaðarfullar aðgerðir ef við viljum hægja á loftslagsáhrifum sem eru að verða minni kynslóð og kynslóðum sem á eftir henni koma mjög erfið. Forseti. En hvað með lest? Er það virkilega svo fáránleg hugmynd? Það gæti alveg skilað sér vel í ríkissjóð og lagað orðspor Íslands þar sem Flybus-rútan væri ekki það fyrsta sem túristar myndu sjá þegar þeir stíga fæti hér á land. Nú að tölulegum upplýsingum í sambandi við umhverfismálin. Frá þessu ári aukast útgjöldin á næsta ári en í samanburði við 2021 virðist annað blasa við. Þegar við skoðum verðlag hvers árs er vissulega einhver smávægileg aukning en að teknu tilliti til verðlagsþróunar sýnist mér framlögin um 1 milljarði kr. lægri í raun og ekki batnar það svo á næstu árum samkvæmt áætlun ríkisstjórnarinnar. Á sama tíma sjáum við hamfarabreytingar ógna tilveru lífs hér á jörðu eins og ég kom inn á hér áðan. Við erum þegar farin að sjá það mjög skýrt, allt of skýrt, enda var methiti í nóvembermánuði eins og ég vék að í minni fyrri ræðu. Þeim breytingum þurfum við öll að mæta og aðlagast með tilheyrandi afleiðingum, mismikið auðvitað því að þessar aðgerðir leggjast ekki jafnt á okkur öll, alla vega ekki enn sem komið er þó að við finnum öll fyrir þeim með einum eða öðrum hætti, því miður. Í verstu aðstæðum neyðist fólk til að grípa til örþrifaráða. Í verstu tilfellum neyðist það til að flýja eigin heimkynni, flýja veðurhamfarir og hungursneyð. Í allra verstu tilvikum er þetta spurning um líf og dauða. Þess vegna snúast framlögin til umhverfis- og loftslagsmála, ekki bara um þær skyldur sem við berum gagnvart nærsamfélaginu, þau snúast ekki bara um okkur og okkar hag því aðgerðaleysi í þessum málum brýtur gegn þeim siðferðilegu skyldum sem við berum gagnvart öðrum og heiminum öllum, skyldum sem við berum sem manneskjur hér á jörðu. Það brýtur gegn skyldum sem við berum gagnvart öllu mannlífi og framtíðarkynslóðum og þeim skyldum sem við berum gagnvart umhverfinu sjálfu og öllu lífríki þess. Þegar kemur að stærstu ógn okkar tíma þá hreinlega verðum við að gera miklar kröfur, miklu meiri kröfur. Við þurfum að halda okkur á tánum, það er kjarni málsins, því afleiðingarnar versna annars í samræmi við aðgerðaleysið eins og ég kom að hér áðan í minni fyrstu ræðu. Ef við grípum ekki til aðgerða núna, hvenær þá? Þegar við byrjum að gefa eftir, jafnvel bara smá, hefur það áhrif, mjög mikil áhrif, raunveruleg áhrif, eins og við erum því miður farin að sjá nú þegar. Þegar ekki er gert nóg, þegar aðgerðaleysið safnast upp jafnt og þétt stöndum við frammi fyrir mjög alvarlegum vanda. Það er varla hægt að ímynda sér alvarlegri afleiðingar en þær sem blasa þegar við. Þess vegna þurfum við skýra framtíðarsýn. Við verðum að horfa til næstu ára og áratuga með aðgerðum okkar. Þar mættu stjórnvöld auðvitað gera miklu betur því betur má ef duga skal. Við þurfum raunverulegar aðgerðir, tryggja að áhrifamiklar framkvæmdir fylgi fögrum fyrirheitum, ekki bara aðgerðir í orði, ekki bara yfirlýsingar og loforð, heldur líka aðgerðir sem eru í samræmi við háleit markmið okkar, aðgerðir sem taka tillit til þeirra alvarlegu stöðu sem þegar blasir við. Það ríkir nú þegar alvarlegt ástand. Það er staðreynd og kjarni málsins. Þess vegna þurfum við að beita öllum tiltækum ráðum, gera allt sem við getum til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og koma í veg fyrir enn meiri hækkun á meðalhitastigi jarðar, koma í veg fyrir enn verri afleiðingar. Ástandið kallar á að við gerum allt sem í okkar valdi stendur og við vitum hverjar afleiðingarnar verða ef við gefum eftir. En við vitum líka hve mikið þarf til og það þarf miklu meira til, bæði hér heima og í heiminum öllum. Það er bara lágmark að uppfylla alþjóðlegar skuldbindingar sem við virðumst þó ekki alltaf ná að uppfylla, samanber fréttir um það að Eftirlitsstofnun EFTA var að rassskella okkur í dag fyrir það að við séum ekki nógu dugleg að innleiða EES-tilskipanir og reglugerðir sem mér þykir mjög miður. En punkturinn hér er sá að við hreinlega verðum að setja okkur metnaðarfyllri markmið. Við eigum að taka forystu, vera öðrum fyrirmynd, beita okkur eins og við getum. Við erum velmegunarsamfélag sem býr yfir miklum auðlindum og mannauði. Við höfum öll hlutverki að gegna þegar kemur að þessu máli sem varðar jú framtíðina sjálfa og tilveru okkar allra. Ekkert okkar getur allt en við getum öll gert eitthvað, sumir meira en aðrir. Stjórnvöld víðs vegar um heim bera því mikla ábyrgð ásamt stærstu fyrirtækjum og öðrum mengunarvöldum auðvitað, t.d. í sjávarútvegi. En það er fyrst og fremst hlutverk stjórnvalda í baráttunni að koma með aðgerðir sem skila sér og þegar margt er í húfi, þegar svo margt er undir, þá hreinlega verðum við að gera miklar kröfur til að mæta því, kröfur til okkar sjálfra og kröfur til annarra sem hafa líka hlutverki að gegna, kröfur sem eru í samræmi við aðstæður, þær sem blasa þegar við og miðað við þær sem fram undan liggja. Þar getum við svo sannarlega gert betur og á það eigum við alltaf að stefna. Forseti. Þess vegna verð ég að lýsa yfir miklum vonbrigðum með þetta fjárlagafrumvarp, alla vega helst þennan lið í fjárlagafrumvarpinu, því við þurfum svo miklu meira en það sem ríkisstjórnin boðar enda kom ég inn á það í ræðu minni áðan að fjárframlög til umhverfismála eru ekki nema 2% af fjárlögum, sem er sorglegt. Við megum ekki gleyma því að við erum ekki að ræða neitt smámál hér, fjárlög fyrir árið 2023. Við erum nefnilega að ræða það hvernig móta eigi samfélagið og hvernig samfélagið eigi að vera að árinu liðnu. Við erum að ræða það hvernig lífsgæðum er útdeilt, hvernig réttur fólks er varinn og hvernig hagsmunir almennings eru tryggðir. Þetta er auðvitað kjarninn í stjórnmálum. Við erum því ekki að biðja um annað en að stjórnmálin geri það sem þeim er ætlað að gera; að ræða í þaula stór hagsmunamál eins og þessi sem snerta alla þjóðina með svona afgerandi hætti eins og fjárlögin vissulega gera. Þess vegna erum við hér. Þess vegna höfum við verið hér í alla nótt og munum vera hér fram á morgun ef þess þarf því þetta er rosalega stór málaflokkur. Núna þegar það virðist falla algerlega í hlut okkar í minni hlutanum að ræða fjárlögin þá langar mig að draga fram nokkur veigamikil atriði um framlög til geðheilbrigðismála og stöðu málaflokksins heilt yfir. Þau finnst mér þurfa að ræða miklu nánar en hingað til hefur verið gert. Þar fyrir utan kennir reynslan okkur að stuðningur stjórnvalda er vanalega langmestur í orði en töluvert minni á borði eins og mér sýnist þetta fjárlagafrumvarp raunar staðfesta nokkuð vel, rétt eins og framganga ríkisins í fjármögnun sálfræðifrumvarpsins sýndi líka, svo annað nýlegt dæmi sé tekið, virðulegi forseti. Rýnum t.d. í umsögnina sem Geðhjálp sendi inn um fjárlagafrumvarpið enda voru ansi harðir dómar þar á ferð. Í umsögninni benda samtökin réttilega á það hversu illa fjármagnað geðheilbrigðiskerfið okkar er enda renni einungis 5% allra heilbrigðisútgjalda til málaflokksins, forseti. Einungis 5%. Það sem skiptir máli hér er að þetta er fáránleg tala, þetta sýnir gjörsamlega hvað þetta er í litlum forgangi hjá ríkisstjórninni og það er auðvitað ekki í neinu samræmi við mikilvægi þessa málaflokks og langt frá því að vera það sem þarf til miðað við stöðu geðheilbrigðismála í dag. Um leið benda samtökin á nauðsyn þess að gera stórátak í heilsueflingu og forvörnum enda fari langstærsti hluti framlaga til meðferðar og endurhæfingar, sem er auðvitað bráðnauðsynlegt líka, en stuðningurinn er nær allur viðbragðsdrifinn fremur en forvarnadrifinn. Á sama tíma fara biðlistarnir auðvitað ekki fram hjá neinum og allra síst þeim sem þurfa að bíða heilu mánuðina eftir að fá hjálpina sem þarf. Hver er t.d. biðtíminn hjá þunglyndis- og kvíðateymi Landspítalans, forseti? Heilt ár hið minnsta samkvæmt skýrslu Ríkisendurskoðunar um geðheilbrigðismál sem var hér til umfjöllunar fyrr á árinu. Heilt ár. Og hver er biðtíminn hjá ADHD-teymi Landspítalans? Jú, 36 mánuðir, heil þrjú ár, sem er raunar svo langur tími að súluritið í skýrslunni nær ekki yfir lengra tímabil. Það segir allt sem segja þarf um stöðuna í málaflokknum. Engin furða að drengir geti ekki lesið sér til gagns, forseti, svona hlutir spila svo mikið inn í menntamálin og inn í menntakerfið og í stöðu ungs fólks yfir höfuð í menntakerfinu. Þetta er ekki bara einn málaflokkur, þetta er heilt svið. Kemur það á óvart að fólk hverfi frá námi eða starfi? Kemur nokkuð á óvart að örorka vegna geðraskana aukist þegar aðstoðin er ekki veitt? Jú, hún er svo sem veitt, en eftir 12–36 mánuði. Komdu aftur eftir eitt til þrjú ár, eru svörin sem fólk fær. Finnst okkur þessi staða boðleg? Hvað þá þegar við bætum við biðtíma hjá sálfræðingum og öðru fagfólki og kostnaðinum sem fylgir slíkri þjónustu. Þegar þriðjungur fólks telur sig ekki hafa efni á að sækja sér geðheilbrigðisþjónustu sjáum við enn skýrar hversu illa er staðið að þessum málum. Þá kemur kannski ekki á óvart að geðheilsu fólks, einkum ungs fólks, fari hrakandi eins og hefur gerst á síðustu árum. Stuðningur stjórnvalda er nefnilega ekki í neinu samræmi við alvarleika málsins og er svo sannarlega ekki nálægt því sem þarf til. Þetta staðfesta einmitt öll gögnin. Þetta benda samtökin öll á. Þetta skýtur auðvitað skökku við því á síðustu árum hefur á sama tíma átt sér stað tímabær og þörf vitundarvakning í samfélaginu um geðheilbrigðismál. Frekari stuðningur yfirvalda og samfélagsins alls hlýtur þess vegna að vera rökrétt framhald í þessum málaflokki. En það höfum við ekki séð í fjárlögunum, hvorki nú né á árunum áður. Talnaleikfimi getur auðvitað ekki svarað þessari þörf og bókhaldsbrellur segja okkur nákvæmlega ekkert um hinn raunverulega stuðning. Punkturinn hér er sá að það þarf svo miklu meira til en einhverjar örsmáar tilfærslur eða háleitar yfirlýsingar sem jafnvel koma svo aldrei almennilega til framkvæmda, samanber frumvarpið sem var samþykkt um niðurgreiðslu á sálfræðiþjónustu á síðasta kjörtímabili, svo ég nefni nýlegt dæmi og ég mun halda áfram að nefna nýleg dæmi í ræðum mínum hér í nótt og fram á morgun. Það skiptir öllu máli að almenningur hafi aðgang að eins fullnægjandi þjónustu og unnt er að veita hverju sinni og í því skyni verður að nýta kosti allra úrræða. Sagt er að besti mælikvarðinn á ágæti samfélags sé hvernig það hlúir að hinum bágstöddu. Gott samfélag sér til þess að hjálparþurfa einstaklingar komi ekki að lokuðum dyrum og neyðist til að bera harm sinn í hljóði. Gott samfélag tryggir gott geðheilbrigði. Það væri gott fyrir alla þingmenn sem greiða atkvæði um fjárlögin að taka þessi orð til sín, eins fá og við erum nú hér inni í þingsal akkúrat núna. og sameinast um að veittur verði sá stuðningur sem þarf til þessa málaflokks. Forseti. Talandi um geðheilbrigðismál þá langar mig aðeins að víkja að Kleppi og stöðu Klepps akkúrat núna. Ég er nokkurn veginn búin að gera ráð fyrir því að það sé einhvers konar eða möguleg mygla í húsnæðinu en það er alltaf móða á gluggunum þar. Rúmin eru mjög óþægileg og orðræðan þar inni hef ég heyrt er að heilbrigðisráðherra ætti að prófa að koma og sofa á þessum rúmum. Svo ég nefni dæmi þá er heil deild þar á fyrstu hæð sem er ekki í notkun, sérhæfða geðendurhæfingardeildin fyrir fólk með alvarlegar geðraskanir, ég nefndi það líka í fyrri ræðu minni, hún var færð niður á Hringbraut og sameinuð fíknigeðdeildinni þar. Ég ímynda mér að þessi sameining hafi átt sér stað út af því að það var ekki hægt að manna deildina, það sé ekki nógu mikið fjármagn til að manna þessa deild. Hjúkrunarfræðingar eru að segja upp hægri, vinstri. Ég skil þau svo vel. Þetta er erfiður bransi til að starfa í, sérstaklega þegar það rennur ekki nógu mikið fjármagn til málaflokksins sem er svo mikilvægur og nauðsynlegur. Mér þykir svo miður að hæstv. ríkisstjórnin veiti þessum málaflokki ekki nógu mikinn forgang, nógu mikinn hljómgrunn. Ég heyri hæstv. ráðherra sjaldan tala um mikilvægi geðheilbrigðismála og mér þykir það sárt og miður því út frá því hvernig ég túlka stjórnarskrána þá fellur geðheilbrigði undir 76. gr. stjórnarskrárinnar, um að allir eigi rétt til aðstoðar vegna sjúkleika og geðraskanir eru auðvitað hluti af sjúkleika. Þetta er sjúkdómur sem fólk hefur einfaldlega ekki stjórn á. Ég tel að fólk með fíknivanda falli líka undir 76. gr., þau eigi rétt til aðstoðar vegna sjúkleika vegna þess að fíknivandamál eru náttúrlega bara sjúkdómur. Fólk sem glímir við fíkn á ekki heima í refsivörslukerfinu, það á heima í heilbrigðiskerfinu eins og ég er búin að víkja að hér í öllum ræðum mínum held ég í kvöld, nema í fundarstjórn forseta, og um afglæpavæðingu neysluskammta vímuefna. Ég held að það að fjárfesta í fólki sem glímir við geðheilbrigðisvanda, hvort sem það er með því að dæla meira fjármagni í málaflokkinn og ráðstafa þaðan náttúrlega eftir sviðum, muni skapa hvata fyrir fólk til að snúa aftur, eins og t.d. með endurhæfingarlífeyrinn, það muni skapa hvata fyrir fólk til að snúa aftur til síns venjulega lífs áður en það varð veikt. Ef það er ekki hægt þá er það náttúrlega líka bara gott og gilt af því að það eiga allir, eins og ég segi, rétt til aðstoðar vegna veikinda sinna. Ég tel að fjárfesting í þessum málaflokki sé fjárfesting í fólki. Þá erum við að sjá til þess að fólk sem er veikt fái viðeigandi aðstoð og það geti síðan komið aftur til baka í samfélagið og, forseti, ég geri enga kröfu um að fólk gefi af sér í samfélaginu. Ég ætla ekki að smætta fólk niður í tannhjól atvinnulífsins en ég held að hæstv. ríkisstjórn geri það. Horfum á þetta sem fjárfestingu og sjáum til þess að fólk geti komið aftur í samfélagið eftir endurhæfingu.

Frú forseti. Þá ætla ég að halda áfram yfirferð minni um fjárlögin og þau málefnasvið sem þar eru og reyni að koma með upplýsingar um það hvar hlutir eru fyrir þá sem eru að hlusta og hafa kannski ekki eytt tímanum í að lesa sig í gegnum þessar 500 síður, en líka til að koma með smá athugasemdir við það hvað er verið að gera. Þess má geta að við vorum búin að tala hér áðan um málefnasvið 1 og 2 og fyrir ykkur sem misstuð af því þá er það annars vegar um Alþingi og hins vegar dómstóla. En næsta málefnasviðið, málefnasvið 3, er kallað æðsta stjórnsýsla. Undir það málefnasvið falla embætti forseta Íslands, ríkisstjórnin sjálf og forsætisráðuneytið. Það er kannski ágætt að fara í gegnum hvert og eitt af þessum undirsviðum og ræða þau aðeins. Ég byrja þá á því sviði sem snýr að embætti forseta Íslands. Ég ætla að reyna að passa að ég sé með þetta hérna tilbúið ef ég mig vantar upplýsingar ef einhver skyldi spyrja. Æ, nei, það er víst enginn stjórnarþingmaður í salnum. En það er samt gott að hafa upplýsingarnar á reiðum höndum. En eins og ég segi: Embætti forseta Íslands, frú forseti. Þegar við skoðum embætti forseta Íslands þá er verið að skera niður þar þegar tekið er tillit til almennra launa- og verðlagsbreytinga. Ég sá ekki betur en að sá niðurskurður sé alls um 15,3 milljónir á milli ára, sem er líklega á við eitt stöðugildi til eða frá. Helstu breytingarnar, stærstu liðirnir í breytingunni eru, svipað og hjá Alþingi, að verið er að skera niður ferðakostnað varanlega, um 3,4 milljónir í þessu tilfelli. Þessi niðurskurður var sennilega bara mjög rökréttur á tímum heimsfaraldurs og sennilega voru eiginlega engin ferðalög 2020–2021 að ráði fyrir forsetann. En ef við lítum á það embætti, forsetaembættið, er það þannig að þetta er eitt af okkar helstu verkfærum, sér í lagi til að vekja athygli á Íslandi, íslenskri menningu og íslenskum fyrirtækjum. Ég verð að segja að ég hef góða reynslu af því og hef séð hvað það skiptir máli að forseti Íslands mæti í heimsóknir til annarra landa, mæti jafnvel í heimsóknir til stórfyrirtækja sem við þurfum að þrýsta á að styðji við t.d. íslenska tungu. Þess vegna finnst mér hreinlega sorglegt að við séum að skera niður þegar kemur að þessu embætti og því að forseti Íslands geti farið til útlanda í opinberar heimsóknir. Við þurfum bara að passa að hæstv. forseti sé ekki að ferðast akkúrat þegar við ætlum að hafa þingsetningu og annað slíkt. Það þarf kannski að passa það. Það er kannski niðurskurðurinn sem þau voru að spá í. Innan embættisins er gerð aðhaldskrafa, en það er aðferðafræði sem virðist tíðkast mikið í þessu blessaða fjárlagafrumvarpi og fjárlagafrumvörpum síðari ára, þ.e. að gera bara flata aðhaldskröfu: Ja, þið hjá embætti forseta eigið að spara 6,8 milljónir. Það er í rauninni enginn útlistun á því hvernig og hvar og það er líka dálítið merkilegt að þetta sé gert svona. Ég giska á að þetta sé ætlað til þess að passa það að „báknið“ blási ekki út, eins og hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins kalla það. En það er hins vegar dálítið athyglisvert, þegar lesið er í gegnum fjárlagafrumvarpið, að það er ekkert endilega gerð jöfn aðhaldskrafa á alla, heldur eru ákveðin embætti, jafnvel ákveðin ráðuneyti - þar er verið að bæta við en ekki gerð krafa um eitthvert aðhald. Og það virðist líka alltaf vera ákveðin einhver prósenta í stað þess að skoða eða fjalla um það í fjárlagafrumvarpinu, sem væri í rauninni mun aðgengilegra og skýrara, að það væri t.d. spurt: Hvaða hluti innan forsetaembættisins ætlum við að skera niður? Hvaða hluti í heildarkostnaðinum við forsetaembættið ætlum við að skera niður? Við vitum bara að það á að skera niður um 6,8 milljónir. Og ef við flettum upp í þessu þá kemur fram að heildarkostnaðurinn fyrir embætti forseta Íslands er um 350 millj. kr. Og jú, við heyrðum að það á að skera niður um 3,4 milljónir í ferðakostnaði en hitt er ekkert sagt, hvar eða hvernig eigi að skera niður. Ég veit ekki hvort forsetaritari eigi bara að vinna þrjá daga vikunnar, að þannig lækkum við þetta. Í rauninni koma engar hugmyndir. Og þó svo að ég sé kannski að tala hér um frekar lítið embætti og kannski er ég að fara of geyst í að tala um hæstv. forseta og hans embætti, þá er ég að nota það sem dæmi um hlut sem við sjáum í hverjum einasta málaflokki, þessa aðhaldskröfu. Ég myndi vilja skoða þetta miklu dýpra og fá meiri upplýsingar vegna þess að ef forsetaembættið uppgötvar allt í einu 1. janúar, eða þegar við erum búin að samþykkja þetta frumvarp: Ó, ég á að spara 6,8 milljónir, þá er það svolítið seint. Ég held að það væri miklu betra að það væri búið að taka þessa umræðu við - í þessu tilfelli þetta embætti, í öðrum tilfellum þær stofnanir, og það sé búið að ákveða hvað á að gera. Tökum Hafrannsóknastofnun sem dæmi , ef hún á að vera með aðhaldskröfu upp á sem samsvarar einum eða tveimur stöðugildum, hvað eiga þeir að skera niður? Eiga þeir ekki að sigla hafrannsóknaskipum út? Eiga þeir að reka einhverja sérfræðingana hjá sér? Þessar umræður eiga að vera komnar hér inn vegna þess að við erum að taka ákvörðun um að þarna sé niðurskurður upp á 6,8 milljónir, en við áttum okkur ekki á því, út frá þeim gögnum sem við fáum sem þingmenn, hvaða áhrif niðurskurðurinn hefur. Kannski verður hætt með fálkaorðuna af því að það kostar 6,8 milljónir eða eitthvað að afhenda hana. Við vitum það ekki. Við vitum ekkert hvert þetta fer. Þetta er dálítið athyglisvert og ég vona að við getum reynt að finna betri leiðir til að sýna þessar aðhaldskröfur og hvað þær þýða hér í framtíðinni. En við komum kannski nánar að þessu seinna þegar við skoðum önnur málefnasvið. Næsta undirsviðið undir þessari æðstu stjórn er rekstur ríkisstjórnarinnar. En við megum ekki gleyma því að þarna var bætt dálítið vel í á síðasta ári, ef ég man rétt, jafnvel í fjáraukalögum líka vegna þess að það þurfti að bæta við ráðherra svo ráðherrakapallinn gengi upp. Grunnrekstur ríkisstjórnarinnar sjálfrar kostar 779 milljónir. Þarna er ekki verið að taka ráðuneytin heldur í raun bara launakostnað ráðherra og aðstoðarmanna þeirra. Ekki var gerður flatur niðurskurður á launum ráðherra og aðstoðarmanna þeirra. Það var engin aðhaldskrafa þar. Þess má þó geta að þessi upphæð lækkar aðeins á milli ára með tilliti til launa og verðlagsþróunar. En það verður athyglisvert að sjá hvernig þeir ná því, það er kannski bara það að þeir fá ekki launahækkun, sem ég held að sé ekki alveg rétt vegna þess að það er nú eitthvað sem gerist sjálfkrafa, ef ég man rétt, hér á þingi fyrir embættismenn og aðra. Jæja, frú forseti, við skulum halda áfram með næsta málefnasvið. Næsti hluti af þessu málefnasviði er forsætisráðuneytið sjálft. Það er reyndar ekki bara ráðuneytið, þ.e. þessi grunnhlutur, ráðuneytið, heldur eru líka hin ýmsu verkefni og átaksverkefni sem falla beint undir forsætisráðuneytið sem koma þarna inn. Í upphaflegu útgáfunni af fjárlögum, þ.e. þessari stóru bláu bók - það má víst nota hana sem sýnidæmi, enda engin mynd - lækkaði kostnaðurinn við forsætisráðuneytið um sem svarar 893 milljónum auk hinna almennu launa- og verðlagsbreytinga sem eru um 41,3 milljónir. En þessi lækkun á sér þó ýmsar skýringar. Ein aðalástæðan er sú að dregið er saman og fært yfir á næsta ár, þ.e. 2024, um 850 milljónir vegna viðbyggingar við Stjórnarráðið, en þið sem hafið labbað upp Bankastrætið hafið eflaust tekið eftir því að það er búið að grafa heilmikið og það eru byrjaðar framkvæmdir bak við gamla hvíta húsið sem forsætisráðuneytið eða forsætisráðherra eða Stjórnarráðið er í, í gamla fangelsinu. Það er alltaf gaman að segja að ferðamönnum sem hingað koma að þarna hafi nú einu sinni verið fangelsi en núna sé forsætisráðherrann okkar þarna. Auk þessa kostnaðar við húsbygginguna, sem frestast - og það er náttúrlega hluti af þessari frestun á framkvæmdum að Seðlabankinn sagði við ríkisstjórnina: Þið verðið að fresta einhverjum framkvæmdum, annars heldur verðbólgan áfram að fara upp. Þannig að það var einhverju frestað en svo allt í einu horfir Seðlabankinn bara á samfélagsmiðlana og myndir af tám frá Tenerife, þannig að kannski byrja þeir aftur að byggja, maður veit það ekki. En það var annar kostnaður sem fellur niður milli ára. Það var kostnaður vegna nefndar sem vann úttekt á viðbrögðum stjórnvalda við heimsfaraldri og eins var kostnaður í fyrra sem hafði að gera með endurskoðun á skipulagi ráðuneytisins, sem er hluti af þessum ráðherrakapli og því að það var að koma ný ríkisstjórn inn þó að það væru nú sömu leikendur í henni. Þarna er aftur varanleg skerðing á ferðakostnaði upp á 8,5 milljónir þannig að ég reikna með því að forsætisráðherra og aðrir starfsmenn ráðuneytisins verði minna á ferðalögum erlendis miðað við þetta. Og eins var dálítil aðhaldskrafa upp á 28 milljónir sem aftur var ekki nein sundurliðun á, hvar og hvernig ráðuneytið ætlar að gera það aðhald. Ætlum við t.d. ekkert að spá neitt í jafnrétti á næsta ári? Nei, ég held að það sé kannski ekki líklegt. En það eru ýmis verkefni þarna innan forsætisráðuneytisins sem gætu horfið á milli ára og það væri miður ef það eru einhver góð verkefni. En aftur: Get ég sem þingmaður tekið upplýsta ákvörðun um það hvort þessi liður og þessi aðhaldskrafa sé góð eða slæm? Nei, ég veit ekki einu sinni hvaða áhrif hún hefur. Það er nú alltaf þannig að það er ekki bara að marka það sem stendur í þessari bláu bók heldur þurfum við líka að skoða nefndarálit meiri hluta fjárlaganefndar um frumvarp til fjárlaga árið 2023. Maður þarf að fara fyrst í bláu bókina til að sjá hvað er sagt þar og svo hvað er sagt í þessu áliti. Það má sjá að það detta inn nokkrir nýir liðir í þessu nefndaráliti og detta þá inn í það sem við munum þurfa að greiða atkvæði um þegar 2. umr. lokið, einhvern tímann fyrir áramót. Það eru tvö stór verkefni sem detta inn. Fyrra verkefnið er 40 millj. kr. tímabundið framlag til að vinna í sjálfbærniþróun og vinna að þróun mælikvarða um sjálfbærni, auk þess sem þessi upphæð verður notuð til þess að gera úttekt á því hvernig við sem þjóð stöndum þegar kemur að heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna. En það er einmitt mjög mikilvægt að gerð sé slík úttekt vegna þess að þetta eru ákveðin markmið sem öll lönd í heiminum settu sér að reyna að klára fyrir árið 2030, markmið eins og það að útrýma hungri og margt fleira, og það er mjög mikilvægt að það séu gerðar reglubundnar úttektir sem segja okkur hvernig okkur gengur vegna þess að markmiðin gilda til 2030. Við þurfum einmitt að vita hvernig við stöndum. Önnur lönd eru líka að gera þetta og það er mikilvægt fyrir okkur að sjá þetta. Sannleikurinn er sá að bæði heimsfaraldurinn og núna stríðið í Úkraínu og ofan á það sú ákveðna fjármálakreppa sem hækkun verðbólgu víða um heim veldur, allt þetta setur þessi heimsmarkmið í hættu. Í fyrsta skipti á milli mælinga er reiknað með t.d. að hungursneyð hafi aukist og fjöldi barna í skóla hafi dregist saman á heimsvísu. Gott og gilt verkefni sem ég styð heils hugar og mikilvægt er að vinna. En ég vona að það verði ekki bara skýrslur gerðar úr þessu, skýrslur með fallegum myndum - það er dálítið hjá þessari ríkisstjórn sem núna situr að það eru búnar til rosalega flottar skýrslur með myndum af hinum og þessum hlutum framan á en síðan er lítið um aðgerðir. En ég vona að það komi út úr þessu aðgerðaáætlun. Bara rétt til að klára þetta þá er forsætisráðuneytið að úthlutað 60 millj. kr. tímabundnu framlagi vegna minnisvarða um eldsumbrotin í Heimaey, sannarlega mikilvægt að halda upp á þessi tímamót og byggja minnisvarða. Við getum svo bara spurt okkur hvort hægt hefði verið að fara kannski ódýrari leið en 60 milljónir. Frú forseti. Ég sé að tími minn er á þrotum og ég komst rétt í gegnum eitt málefnasvið þannig að ég óska eftir því að fara aftur á mælendaskrá til að fjalla um hin 30 sem eftir eru.

Forseti. Ég ætla að fjalla aðeins meira um vinnulag hér á þingi og færa mig yfir í vinnulag nefnda og sérstaklega fjárlaganefndar. Við fáum þessi tvö stóru mál í umfjöllun nefndar, fjárlögin og fjármálaáætlun, svo koma fjáraukalög sem eru yfirleitt ákveðin tæknileg uppfærsla á þeim fjárheimildum sem hafa verið notaðar hvort eð er, t.d. umframfjárheimildir vegna atvinnuleysistrygginga eða lyfja o.s.frv., og koma yfirleitt eftir á. Það á eiginlega að vera náð í fjárheimildir á undan samkvæmt stjórnarskránni en hefð hefur komist á um að gera það eftir á, sem ég skil í einhverjum tilfellum, fyrir ákveðin málefnasvið og málaflokka, ákveðin verkefni eins og t.d. atvinnuleysistryggingar. Það er liður sem er réttur fyrir og er búið að uppreikna og þess háttar, fyrir hvaða réttindi og fyrir hvaða upphæðir, þannig að það er ekkert óeðlilegt að það sé bara gert upp í árslok hvernig sá liður á að vera. Það er dálítið áhugavert að pæla í verklagi. Í þessu tilviki fáum við sent fjárlagafrumvarpið, vanbúið eins og það var. Við fáum fullt af umsögnum eins og venjulega sem að sjálfsögðu benda á gríðarlegt gat. Það var dálítið vandræðalegt að þurfa að útskýra fyrir umsagnaraðilum t.d. að það vantaði allar launauppfærslur miðað við kjarasamninga frá og með mars, held ég að það hafi verið frekar en í apríl, af því að það var ekki gert ráð fyrir neinum hækkunum vegna kjarasamninga. Það var bara sett niður í núll. Kjarasamningarnir eru að klárast á þeim tíma og hækkanirnar sem þar voru bara hurfu, það er ekki einu sinni gert ráð fyrir einhverju meðaltali miðað við fyrri kjarasamninga eða eitthvað svoleiðis út árið til að sýna stöðuna svona u.þ.b. fyrir stofnanir og málefnasvið og málaflokka. Það er mjög bagalegt af því að stofnanir sjá svona u.þ.b. hversu miklar fjárheimildir þær koma til með að fá í fylgiriti með fjárlögum og þurfa þá að gera rekstraráætlanir miðað við það. Þetta kom mörgum á óvart. Það er vandræðalegt að segja: Nei, veistu, fjárlagafrumvarpið er eiginlega ekki fullbúið. Þú mátt reikna með því að þú fáir launahækkanirnar, hverjar sem þær verða í kjarasamningum, þú þarft ekki að skera niður eða segja upp fólki út af því að fjármagn vanti, því verður bætt við. Verklagið er nokkurn veginn svoleiðis að við setjumst niður og fáum fyrst öll ráðuneytin sem koma og útskýra nánar en er í fjárlagafrumvarpinu hvernig fjárheimildir eru að breytast hjá þeim. Það er mjög mismunandi á milli ráðuneyta hversu góðar framsetningarnar eru. Þær hafa verið sérstaklega góðar hjá heilbrigðisráðuneytinu og að mig minnir í utanríkisráðuneytinu, ég er örugglega að gleyma einhverjum eða misfara með þetta en alla vega hefur heilbrigðisráðuneytið alltaf með einstaklega góða framsetningu. Það spilar dálítið inn í það sem ég var að tala um áðan, að ráðuneytin stjórna framsetningunni rosalega mikið. Ég reyndi á síðasta kjörtímabili að fá fjárlaganefnd til þess að senda kynninguna sem við fáum frá heilbrigðisráðuneytinu til allra hinna ráðuneytanna og segja bara: Við viljum fá svona, vinsamlegast gerið þetta eins og heilbrigðisráðuneytið, takk. En nei, það er ekkert svoleiðis að ganga, merkilegt nokk. Að auki má bæta við upplýsingum. Það er áhugavert að yfirleitt eru tvær, þrjár vikur í upphafi þings þar sem er verið að safna málum en svo kemur kjördæmavika þegar þingmenn fara út um allt, heimsækja kjósendur o.s.frv. Mjög gagnleg vika svo sem en hún er í rauninni aðallega hugsuð til þess að bíða eftir því að umsagnarfrestur klárist. Þegar þingmenn koma aftur eftir kjördæmaviku í þingið þá er umsagnarfrestur liðinn og þá er hægt að fara að kalla inn gesti í þessum málum sem þingið byrjaði á, þar á meðal fjárlögum. Þá er byrjað bara efst eða eftir stærstu aðilum eða hvernig það raðast, þ.e. hverjir fá að koma í heimsókn til fjárlaganefndar. Áður voru það miklu fleiri sem komu og fengu kannski fimm til tíu mínútur hver. Það var þegar Alþingi tók í rauninni við fjárheimildabeiðnum um allt frá öllum. Með lögum um opinber fjármál þá átti þetta að breytast. Þá átti að vera bara í sambandi við ráðuneytin sem áttu að taka stefnumótunina. Ef það er t.d. verið að tala um meðferðarmál vegna fíknisjúkdóma þá er það á ábyrgð ráðuneytanna að skipuleggja slíkt þannig að það séu kannski ekki einstaka meðferðaraðilar að keppast um athygli og samvisku þingmanna til að fá styrk. Þeir þurfa að vera faglegri í framsetningu sinni, útskýra hver þörfin er og hvernig þeir koma til með að mæta ákveðinni þjónustuþörf sem er samkvæmt lögum. En við erum enn þá með þessa anga hérna, SÁÁ eða eitthvað svoleiðis, sem hanga í rauninni næstum því inni á fjárlögum án þess að vera þess háttar félag. Af hverju er þessi þjónusta ekki boðin út, þessi þjónustuþörf, eða þess vegna rekin á opinberum forsendum? Það er verið að velja ákveðin félagasamtök til að reka þetta, sem mér finnst svolítið merkilegt, það verður til ákveðin einokun hvað það varðar. En allt í lagi. Þegar umsagnaraðilar koma þá hefur það yfirleitt verið þannig að það er verið að fara yfir umsagnirnar eins og þær liggja fyrir, næstum því eins og þegar maður var í grunnskóla og tók eftir því að það hafði enginn lesið heima, það er bara samlestur eiginlega á umsögnum. Þetta er alveg rosaleg tímaeyðsla. Við erum með undirnefnd í gangi í fjárlaganefnd sem á að reyna að koma með tillögur um það hvernig væri hægt að gera hlutina öðruvísi og skilvirkari. Hún hefur lítið hist hins vegar. Við höfum beðið um tillögur frá nefndasviði, nefndarriturum, um þær kröfur sem Alþingi gerir um framsetningu til ráðuneyta. Við erum ekki búin að fá að funda um neitt slíkt sem er miður, því að þetta er rosalega mikilvægt. Upplifunin sem maður fær þegar það er bara ákveðinn samlestur á þessum umsögnum er sú að þetta sé málamyndaafgreiðsla. Meiri hlutinn hafi þurft að þola það að hitta alla umsagnaraðila og hafi þurft að sýna sig sem áheyranda að þessum umsögnum. Þau í meiri hlutanum vita hvort eð er hvað þau ætla að gera. Hverju þurfa þau að bæta við til að friðþægja hina ýmsu umsagnaraðila? Mér líður dálítið þannig, sérstaklega núna þegar hlutirnir eru farnir að breytast aftur í það að verið sé að senda beiðnir til Alþingis um fjárheimildir til einstakra verkefna úti um allt land. Það er aftur komið þangað sem var verið að reyna að hætta þegar lög um opinber fjármál fóru í gagnið. Skilvirknin hérna er stórkostlega léleg. Mér líður eins og við séum enn þá í samfélaginu sem sendir bréf en ekki tölvupósta, eins og það sé ekki hægt að biðja um upplýsingar og fá svar eftir einn dag af því að það er búist við því að bréfið þurfi viku í pósti til að fara landshorna á milli. Ég sé svo marga staði þar sem væri hægt að gera hlutina betur og skilvirkari, sérstaklega í fjárlagavinnunni þar sem þarf mikil upplýsingaskipti. Við þurfum að geta deilt upplýsingum, sérstaklega þegar við erum með svona fjárlagafrumvarp eins og þetta. - Þetta dugar í bili, trúmálin næst.

Frú forseti. Ég vil vekja athygli forseta Alþingis á að klukkan er 25 mínútur í fimm, aðfaranótt fimmtudags. Hér erum við fjórir þingmenn enn þá að ræða fjárlögin í 2. umr. Ég veit ekki hvort mér finnist það í lagi að forseti Alþingis virði okkur ekki einu sinni það mikið að hann fresti umræðunni fram á morgun af því að það sést langar leiðir að þingmenn Pírata hafa gríðarmikinn áhuga á þessu og hafa mikla þekkingu á þessu sviði og við getum rætt þetta í þaula og við viljum ræða þetta í þaula. En kjarni málsins er sá að við viljum að það sé tekið þátt í þessum umræðum með okkur. Við viljum ekki bara að vera fjögur eða fimm hér að tala út í loftið. Við viljum að fólk heyri í okkur og taki þátt með okkur.

Frú forseti. Klukkan er hálffimm og við erum ekki komin neitt sérstaklega langt í umræðunni. Það er heilmikið eftir. Ég vil bara ítreka þá beiðni sem hefur komið fram hérna ítrekað um að við fáum að halda þessari umræðu áfram á morgun. Það er sanngjörn og eðlileg krafa fyrir jafn stórt og mikilvægt mál og fjárlögin eru. Umræðan hefur ekki farið neitt fram úr hófi, hún hefur ekki gert það. Hún hefur ekki farið fram nema í tvo daga og það er nú bara mjög vel sloppið miðað við 2. umr. um fjárlög, stærsta mál sem við afgreiðum á hverju þingi. Þannig að ég biðla eina ferðina enn til forseta og krafan er ekki eðlileg. 

Forseti. Ég kannast við þetta, þetta er svona störukeppni. Forseta finnst rosalega gaman að vera í störukeppni: Ég ætla að halda þingfundi áfram langt fram eftir nóttu, geri það bara víst. En ég tek áskoruninni. Það er algerlega í boði forseta Alþingis að haga sér svona. Ef hann vill í alvörunni að umræðurnar hérna séu með skipulögðum hætti, ekki á nóttunni, þá þarf hann ekki að gera neitt nema tala við fólk. Við erum hjartanlega boðin og búin til að tala um það hérna í ræðustól Alþingis fyrst forseti Alþingis vill ekki tala um það annars staðar og um fjárlögin höfum við nóg að segja.

Frú forseti. Ég ætla nú að byrja á því að leiðrétta smámistök sem ég gerði áðan, stærðfræðin er orðin slæm klukkan 25 mínútur í fimm að morgni. Ég er búinn með þrjú málefnasvið og ég á málefnasvið 4–35 eftir. Eins og ég held að hafi komið vel fram þá teljum við okkur hafa ýmislegt gott til málanna að leggja í tengslum við þetta frumvarp og það sem ég sé ekki neina umræðu eða þátttöku stjórnarliða í umræðunni og þar sem forseti hefur ákveðið að halda fundi áfram fram eftir nóttu þá læt ég virðulegan forseta vita það að að ég reikna með að þurfa að endurtaka öll málefnasviðin þegar komin verður birta hérna úti kl. 11.03 á morgun.

Frú forseti. Nú er ég í alvörunni, í fullri einlægni, mjög forvitin að vita: Hvar eru stjórnarliðarnir sem voru hér í húsi áðan? Hvar eru þau? Og af hverju eru þau ekki að taka þátt í þessum umræðum með okkur? Ég skil þetta ekki. Hér í húsi var hv. þm. Stefán Vagn Stefánsson, 1. þm. Norðvest. Svo sá ég líka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur, 6. þm. Suðvest., bæði eru stjórnarþingmenn  Forseti. Í alvörunni?

Frú forseti. Ég ætla að fá að vera ósammála kollegum mínum hérna, ég skil mætavel af hverju þeir þingmenn sem þó eru hér í húsi, hvað þá einhverjir aðrir, eru ekki að taka þátt í umræðunni. Klukkan er 25 mínútur í fimm að morgni. Við erum enn í miðjum klíðum við að gera grein fyrir okkar afstöðu til þessa fjárlagafrumvarps þannig að við munum halda áfram en þetta eru kannski ekki alveg eðlilegar aðstæður til að vera að ræða jafn mikilvægt mál og fjárlögin eru. Ég mun halda áfram að biðla til forseta um að leyfa okkur að halda þessari umræðu áfram á morgun, úthvíld, við eðlileg birtuskilyrði.

Forseti. Mig grunar hvernig forseta líður að einhverju leyti, að þetta sé rosalega ómálefnalegt og eitthvað svoleiðis en ómálefnalegheitin byrja á því að hafa þingfund að nóttu til. Það er grunnurinn að þessu. Höfum þingfund um nótt, bara af því bara. Ég er í því stuði að vera ekki í svoleiðis meðvirkni þannig að ég gríp tækifærið í rauninni til að segja allt sem segja þarf um þessi fjárlög. Yfirleitt fær maður miklu minni tíma og þarf að takmarka sig og vera miklu skorinorðari. Núna hef ég tíma til að tala um allt sem ég hef rekist á í fjárlagavinnunni á undanförnum sex, sjö árum, þannig að þetta er bara kærkomið tækifæri upp á það að gera. En samt er það mjög undarlegt að vera með næturfund við þetta tilefni. Ég er í mótþróa við svoleiðis fundarstjórn.

Forseti. Ég held að þetta sé í tíunda, ellefta eða tólfta skiptið í kvöld sem ég mæti hér upp til að tala um fundarstjórn forseta. Mig langar að nota tækifærið og skora á þá þingflokksformenn sem enn eru hér í húsi og forseta að koma og ræða við okkur, þó ekki sé nema bara í hliðarsölum til að byrja með, um það hvernig er málefnalegt og virðingarvert að halda þessari umræðu áfram. Okkur er sýnd vanvirðing með því að vera sett á dagskrá um miðja nótt. Okkur er sýnd vanvirðing með því að forseti lætur ekki einu sinni sjá sig. Okkur er sýnd vanvirðing með því að stjórnarliðar láti ekki einu sinni sjá sig. Svona vanvirðing á ekki að vera innan þessara veggja, á Alþingi Íslendinga, heldur eiga að vera málefnalegar umræður. Við erum með málefnalegar umræður en það er greinilegt að stjórnarandstaðan, nei, stjórnin, stjórnarflokkarnir þora ekki að vera í málefnalegri umræðu. 

Virðulegi forseti. Ég er að pæla í að gera eins og kollegi minn hér, hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson og skipta þessu upp í málefnasvið.  
            

Forseti áminnir hv. þingmenn um að vera ekki í frammíköllum úr sal.

Ég ætla að tala um fasteignamat og tengsl fasteignamats við fjárlögin. Eins og ég vék að í fyrstu ræðu minni hér um fjárlögin - forseti, ég held að það sé eitthvað að klukkunni, ég sé ekki hvað það er langur tími eftir. Ég er svo sem ekki í neinu stressi. En ég sé ekki neins staðar í fjárlögum að ríkisstjórnin sé að boða einhverjar stórtækar aðgerðir til að sporna við þeirri þróun sem hefur verið eiga sér stað á húsnæðismarkaði. Eins og ég sagði í ræðu minni hér fyrr í dag þá verður erfiðara að safna sér fyrir fyrstu útborgun og dvölin á leigumarkaði þar sem leigan hækkar með hverju nýju fasteignamati lengist og lengist. Virðulegi forseti. Nú verð ég bara að taka fram að ég fagna því mjög að stjórnarliðar séu komnir hér í hliðarsal.  Forseti. Varðandi fasteignamatið þá skulum við fyrst skoða grundvöll skattlagningar og tilgangs þess. Fasteignamat er notað sem stofn til álagningar fasteignaskatts á allar fasteignir hér á landi, samanber 2. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1994. Það er hægt að leggja álagningu erfðafjárskatts til grundvallar, skattframtal, stimpilgjald og fráveitu- og vatnsgjöld, það er alls konar fróðlegt til í þessu. Það ber að skrá allar fasteignir og réttindi yfir þeim. Meginregluna má finna í 2. gr. laga nr. 4/1995, en hún er sú að hverja fasteign skuli meta til verðs eftir því sem næst verður komist á hverjum tíma. Það eru ákveðnar eignir undanþegnar, samanber 26. gr. laganna. Eins og er í öllum góðum lagabálkum eru alltaf einhverjar undanþágur. Það er aldrei hægt að nota orðin „aldrei“ og „alltaf“. Svo er sérákvæði í 7. mgr. 3. gr. þjóðlendulaga, samanber dóm Hæstaréttar þar sem Hæstiréttur lagði til grundvallar að aðskilin vatnsréttindi eigi að lúta sömu reglum og fasteignir almennt. Fordæmisgefandi dómur og mjög mikilvægur þegar kemur að því að skoða fasteignamat í samhengi við fjárlögin fyrir árið 2033. Fasteignamat hefur bara farið hækkandi á síðustu árum sem leiðir til hærra verðs á leigumarkaði og þar af leiðandi kemst fólk ekki af leigumarkaðnum til að kaupa sér fasteign. Vandamálið er að það eru einfaldlega ekki nógu margar íbúðir til, það er ekki nógu mikið framboð en það er ótrúlega mikil eftirspurn, þetta er bara hagfræði 101. En varðandi mat og matsaðferðir þá er fasteignamat gangverð, umreiknað til staðgreiðslu, miðað við heimili og mögulega nýtingu á hverjum tíma, sem ætla má að eignin hefði í kaupum og sölum í febrúarmánuði næst á undan matsgerð. Þetta má finna í 1. mgr. 27. gr. laga um skráningu og mat fasteigna og svo eru auðvitað sjónarmið sem er komið á framfæri í 2. mgr. 27. gr. og 28. gr. Eins og við vitum öll þá tekur fasteignamat breytingum ár hvert, samanber 32. gr. a laga um skráningu og mat fasteigna. Við sáum þetta náttúrlega í ár. Það var töluvert stökk á fasteignamatinu. Sumir tóku því sem fagnaðarefni en sumt fólk ekki því staðan er erfið og alvarleg fyrir heimili landsins þegar kemur að fasteignum. Ungt fólk sem er t.d. í námi og er að vinna með skóla nær bara að vinna sér inn nóg til að framfleyta sér í einn mánuð og eins og við vitum öll, með þessari verðbólgu, þá er bara rosalega erfitt að lifa. Ég fer út úr húsi og ég er allt í einu búin að eyða 10.000 kr. og ég veit ekki í hvað. En svona er þetta bara. Ég vona að ríkisstjórnin sé að fara að grípa til einhverra stórtækra aðgerða á komandi mánuðum til þess að sporna við þessari þróun sem er að eiga sér stað á fasteignamarkaðnum, forseti, því að þetta er grafalvarleg staða og það er bara fullt af ungu fólki og meira að segja fólki sem býr við bág kjör, ekki bara ungt fólk heldur fólk sem hefur ekki keypt sér fasteign hingað til, sem sér ekki fram á að geta gert það miðað við hvernig núverandi þróun er. Eins og ég kom inn á í fyrstu ræðu minni í dag, forseti, þá eru stýrivaxtahækkanir Seðlabankans heldur ekkert að gera neitt gagn fyrir þau sem hafa efni á því að kaupa sér fasteign. Ég meina, staðan er erfið á báðum hliðum, bæði fyrir þau sem eiga fasteign og fyrir þau sem vilja komast á fasteignamarkaðinn og eignast sitt eigið húsnæði. Hver hefði haldið að þetta yrði þróunin, forseti? Ekki ég. Við sáum náttúrlega ekki heimsfaraldurinn fyrir og við sáum heldur ekki fyrir þessa atburði sem hafa átt sér stað í ár, eins og stríðið í Úkraínu eða árás Rússa á Úkraínu, þetta er ekki stríð í Úkraínu, þetta er ólögleg árás sem fer þvert á við alþjóðlegar skuldbindingar Rússlands. En auðvitað er ekki til eitt svar við því hvernig við náum tökum á verðbólgu eins og að sleppa því að hækka stýrivexti. Auðvitað þurfum við að gera það sem við getum til þess að ná tökum á verðbólgunni og þessari þróun sem er að eiga sér stað á markaðnum. En ég verð samt að segja að ég er innilega ósammála aðila sem segir að neysla fólks hér á Íslandi, vinnandi fólks, sé vandamálið og að utanlandsferðir sem fólk fer í kannski einu sinni á ári séu vandamálið og ýti undir þessa verðbólgu sem við höfum verið að sjá hér undanfarið. Þetta er náttúrlega bara útúrsnúningur og ábyrgðin er færð yfir á vinnandi fólk sem ég kann ekki að meta, talandi sem manneskja sem er í mjög mikilli forréttindastöðu, enda stend ég hér í ræðupúlti Alþingis sem er alls ekki sjálfsagt. Forseti. Ég sé að tíminn er á þrotum þannig að ég ætla að klára grunnatriðin varðandi fasteignamatið. Þjóðskrá er með nokkrar matsaðferðir til að meta fasteignamatið og þær eru þrjár. Það er tekjuaðferð - höfum í huga að þetta eru allt rosalega lík orð fyrir mig, ég er löglærð manneskja en mér finnst þetta allt vera rosalega líkt einhvern veginn en kannski fyrir einhvern viðskiptafræðing eða hagfræðing er þarna himinn og haf á milli. En þessar þrjár aðferðir eru markaðsaðferð, kostnaðaraðferð og tekjuaðferð. Þetta var lagt til grundvallar í hæstaréttardómi sem féll hér um árið sem varðaði Hörpu, tónlistarhús. En ég sé að tíminn er á þrotum þannig að ég næ því miður ekki að reifa þennan dóm að þessu sinni. En ég er ekki búin, forseti, þannig að það má endilega bæta mér aftur á mælendaskrá.

Forseta hefur borist bréf frá háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 526, um áskrift að dagblöðum tímaritum og öðrum miðlum, frá Birni Leví Gunnarssyni. Einnig hefur borist bréf frá umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 541, um raforkuöryggi og forgangsröðun raforku til orkuskipta, og þskj. 548, um rafvæðingu skipa og hafna, báðar frá Eydísi Ásbjörnsdóttur.

Þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 10. gr. þingskapa, um lengd þingfunda, er það tillaga forseta að þingfundur geti staðið lengur í dag en hvað þingsköp kveða á um. Það er óskað eftir atkvæðagreiðslu og mun atkvæðagreiðsla fara fram að loknum störfum þingsins, eða um kl. 15.30.

Herra forseti. Í Morgunblaðinu í dag kemur fram hörð gagnrýni ríkissaksóknara á misbresti bæði á skráningum og tilkynningum vegna eftirlits lögreglu með borgurum. Sem dæmi má nefna símhlustun og skyld úrræði og kemur m.a. fram að verulega skorti á að lögreglustjórar og héraðssaksóknari fylgi lögum og fyrirmælum um tilkynningar til sakborninga, eyðingu hlustunargagna og að halda skrá um þá sem hafa haft aðgang að upplýsingum sem aflað hefur verið með eftirliti með borgurunum. Ég sé því fullt tilefni til þess að fara hér yfir sögulega langan fyrirvara þingflokks VG við breytingar á lögum um lögreglu, með leyfi forseta: „Að mati þingflokks Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs er það til marks um styrk samfélagsins og Íslands sem réttarríkis að það heyrir til algerra undantekninga að lögreglan þurfi að beita vopnavaldi. Þannig hefur hingað til ekki þótt ástæða til að almennir lögreglumenn beri á sér skotvopn við skyldustörf. Til mikils er að vinna fyrir samfélagið allt að svo megi áfram vera. Ekki er lögð til efnisbreyting á lagaramma um vopnaburð lögreglu í frumvarpinu en þó telur þingflokkurinn rétt að nýta tilefnið til að árétta þá afstöðu að vopnaburður lögreglu skuli ekki verða almennur hér á landi og að slíkt beri að forðast í lengstu lög. Þingflokkurinn vill að nefndin skoði hvort ráðherra beri að hafa samráð við Alþingi áður en slíkar reglur eru settar. Einnig telur þingflokkurinn ástæðu til að árétta að þótt gert sé ráð fyrir að lögregla hafi eftirlit með einstaklingum eða hópum til að sporna við skipulagðri brotastarfsemi eða ógn við öryggi ríkisins eða almennings skuli lögregla ætíð gæta hófs við beitingu slíkra rannsóknaraðferða. Þeim skuli aðeins beitt þegar það telst nauðsynlegt og aldrei gengið lengra en raunverulegt og rökstutt tilefni er til. Almennar grundvallarreglur um meðalhóf við framkvæmd löggæslu koma fram bæði í lögreglulögum og lögum um meðferð sakamála og þeirra skal gætt vandlega við beitingu þeirra rannsóknaraðferða sem frumvarpið leggur til. Þá er þeirri ábendingu 

Forseti. Öllum er tryggður réttur til aðgangs að dómstólum í stjórnarskránni. En hvaða allir eru það? Ef tekin er ákvörðun um að brottvísa einstaklingi þá frestar dómsmálshöfðun ekki réttaráhrifum? Hvað þýðir það? Það þýðir að viðkomandi er sendur úr landi áður en hann getur farið með mál sitt lengra. Það þýðir í praxís að ákveðnum hópi fólks, fólkinu sem er í hvað viðkvæmastri stöðu, er neitað um sjálfsagðan rétt til að fá mál sitt endurskoðað. Úrskurðir og framkvæmd útlendingayfirvalda hafa sætt mikilli gagnrýni undanfarið. Dómsmálaráðherra hefur komið með stóryrtar fullyrðingar um að svona séu lögin og að fólk, sem var vísað á brott, hafi verið í ólöglegri dvöl, að úrskurðir útlendingayfirvalda séu yfir allan vafa hafðir. Hins vegar er erfitt að slá því föstu þegar þessir úrskurðir sæta aldrei endurskoðun dómstóla. Það dró til tíðinda þegar flóttamanni tókst í október síðastliðnum að vinna mál fyrir héraðsdómi. Niðurstaðan varð sú að útlendingayfirvöld hefðu brotið lög með því að kenna honum um þær tafir sem urðu á máli hans vegna heimsfaraldurs Covid og ráðstafana sem gerðar voru vegna hans. Þau höfðu ekki aðeins synjað honum á þessum forsendum heldur fleiri tugum ef ekki hundruðum einstaklinga, nákvæmar tölur eru á reiki, fólki sem var flutt úr landi um leið, því að kæra af þessu tagi frestar ekki brottvísun; fólki sem nú er á vergangi einhvers staðar, er ekki með gild ferðaskilríki og finnst jafnvel ekki. Kærunefnd útlendingamála hefur úrskurðað að margt af þessu fólki eigi rétt á endurupptöku. Til hvers eru lög og réttur og úrskurðir þegar ekki er hægt að beita þeim? Til hvers eru mannréttindi ef þau gilda ekki fyrir allt fólk? Það er í öllu falli ljóst að úrskurðir og framkvæmd útlendingayfirvalda á Íslandi eru alls ekki yfir allan vafa hafin heldur þvert á móti. Það er kominn tími fyrir mannúð, að mannréttindaákvæði stjórnarskrár gildi fyrir alla því að annars búum við ekki lengur í réttarríki.

Hæstv. forseti. Orkustofnun hefur þróað gagnvirkt orkuskiptalíkan sem nálgast má á vefnum orkuskipti.is. Ég hvet hv. þingmenn til að fara inn á orkuskiptavefinn og prófa sig áfram með ólíkar forsendur orkuskipta. Hvernig ætlar Ísland að hætta að nota milljón tonn af olíu fyrir árið 2040? Fyrir þessi milljón tonn á ári greiðum við heila 100 milljarða kr. En við skulum átta okkur á því, forseti, að það ríkir mikil óvissa um forsendur orkuskiptanna hér á landi. Og hvers vegna skyldi það vera? Það er vegna þess að fyrirtækin sem framleiða orku innan lands ákveða sjálf í hvað orkan fer sem framleidd er. Það er ástæða til þess að árétta það eina ferðina enn héðan úr ræðustóli Alþingis að við sem samfélag höfum enga tryggingu fyrir því að sú endurnýjanlega orka sem hér er framleidd fari til orkuskiptanna, ekki einu sinni til fyrsta fasans í þriðju orkuskiptunum, þ.e. að rafvæða samgöngur á landi, því ekkert í lagaumhverfi okkar leyfir slíka forgangsröðun í þágu orkuskiptanna. Ég vil því, forseti, nota þetta tækifæri til að minna á þingsályktunartillögu mína sem nú er til umfjöllunar í hv. atvinnuveganefnd Alþingis um breytingar á raforkulögum til að tryggja raforkuöryggi almennings og forgangsraða raforkuframleiðslu til orkuskipta. Það er algerlega nauðsynlegt að við gerum það. En það þarf einnig að setja raforkuframleiðendum í opinberri eigu eigendastefnu og kveða þarf skýrt á um það hvernig þeir forgangsraði sölu þeirrar raforku sem þeir framleiða. Ég hyggst, hæstv. forseti, leggja fram þingmál á næstunni þar sem ríkisstjórninni verður falið að móta nýja eigendastefnu fyrir orkuframleiðendur í opinberri eigu sem leyfir slíka forgangsröðun.

Virðulegi forseti. Málaflokkur fatlaðra er mikilvægur málaflokkur sem okkur ber að sinna af kostgæfni og virðingu. Sem betur fer hefur margt breyst til batnaðar á undanförnum árum, skilningur aukist og viðurkenning á því að fatlaðir eigi sama rétt og aðrir til mannsæmandi lífs eins og við hin sem erum svo heppin að vera ekki upp á aðra komin hvað varðar þjónustu og umönnun. Málaflokkur fatlaðra var á árinu 2011 færður yfir til sveitarfélaganna sem fengu aukið fjármagn með, en með lögunum frá 2018 varð mikil breyting á viðhorfi til málaflokksins. Þessi lög voru mikil framför í réttindabaráttu fatlaðs fólks og réttur hins fatlaða var aukinn verulega. Hins vegar hefur komið í ljós verulegt vanmat á kostnaði vegna þessara lagabreytinga og tölur frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga sýna að halli varð á málaflokknum upp á 14,2 milljarða á árinu 2021 og að uppsafnaður halli frá árinu 2018 og frá því að lögin voru samþykkt sé um 30 milljarðar. Tölur fyrir árið 2022 liggja enn ekki fyrir en bætast þá við þessa 30 milljarða. Þetta hefur gert mörgum sveitarfélögum erfitt fyrir og hefur dregið úr getu þeirra til að sinna ýmsum mikilvægum verkefnum. Þess sér hins vegar ekki stað, hvorki í fjáraukalögum fyrir árið 2022 né í fjárlagafrumvarpi fyrir árið 2023, að verið sé að leiðrétta þessa skekkju. Í fjárlögum er að finna tillögu upp á 5 milljarða til þess að koma til móts við sveitarfélögin en miðað við áðurnefndar tölur frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga dugar sú upphæð einungis fyrir þriðjungi hallareksturs. Við hljótum, virðulegi forseti, að gera þá kröfu að nægjanlegt fjármagn fylgi þeim verkefnum sem verið er að færa yfir til sveitarfélaganna.  
            

Herra forseti. Ýmis fyrirtæki og óskráð hagsmunasamtök hafa nýlega skorað á matvælaráðherra að stöðva fiskeldi í opnum sjókvíum. Það er því ástæða til að árétta hér að það er Alþingi, ekki ráðherra, sem hefur sett greininni lagaumgjörð sem hún starfar eftir og auðvitað er það Alþingi en ekki ráðherra sem getur breytt því. Hún er vandfundin sú atvinnugrein á Íslandi sem starfar við meira eftirlit, takmarkanir, kvaðir og gjaldtöku en fiskeldisgreinin. Markmið laganna er að stuðla að uppbyggingu fiskeldis af ábyrgð þar sem sjálfbær þróun og vernd lífríkis er höfð að leiðarljósi á grundvelli vísinda og rannsókna. Þetta er sú stefna sem mín góða ríkisstjórn er að starfa eftir. Þessi hagsmunaöfl halda því fram að umhverfi og þeirra hagsmunum stafi veruleg ógn af fiskeldi. Þetta er einfaldlega rangt, herra forseti, því að allar rannsóknir, úttektir, mælingar og vöktun segja aðra sögu. Tökum dæmi. Fulltrúi einna samtakanna hefur opinberlega í fjölmiðlum fullyrt að hafsbotninn í Dýrafirði undir eldiskvíum væri, með leyfi forseta, „ein stór bakteríumotta þar sem ekkert annað þrífst“. En hvað segja rannsóknir og athuganir óháðra eftirlitsaðila? Jú, fjörðurinn fær fyrstu einkunn, ástand fjarðarins er gott. Hverju ætlar fólk að trúa hér, upphrópunum og áróðri eða óháðu eftirliti og úttektum sem eru birtar opinberlega? Herra forseti. Það er mjög miður að þessi hagsmunaöfl virðast engu skeyta um afkomu og velferð fjölda fólks í byggðum landsins og tefla því til að mynda fram að hagsmunir eigenda eyðibýla á Hornströndum eigi frekar að ráða för, svæði sem fór einmitt í eyði af því að efnahagslegur grundvöllur þess brast. Það skal ekki henda aftur á Vestfjörðum.

Herra forseti. Með leyfi forseta: „Ég er náttúrlega í þessum hagræðingarhópi og þar liggur allt undir. Mér finnst óeðlilega mikið fjármagn fara í rekstur RÚV. Sérstaklega þegar þeir eru ekki að standa sig betur í fréttaflutningi.“ Þessi orð Vigdísar Hauksdóttur, þáverandi þingmanns Framsóknarflokks og formanns fjárlaganefndar, komu upp í hugann í gær þegar Ásmundur Friðriksson, þingmaður Sjálfstæðisflokksins, gerði þá kröfu héðan úr ræðupúlti Alþingis að Ríkisútvarpið rétti pólitíska slagsíðu sína. Þá spyr ég: Hvað felur þessi krafa í sér? Á RÚV ekki að fjalla um uppsögn forstjóra Sjúkratrygginga Íslands vegna fjársveltis? Má RÚV ekki segja frá því að skurðlæknar séu með kvíðahnút í maganum fyrir hönd sjúklinga vegna þess að skurðstofur standa tómar á Landspítala á meðan biðlistar lengjast vegna skorts á hjúkrunarfræðingum? Á RÚV að þegja yfir því að seðlabankastjóri hafi þungar áhyggjur af auknum útgjöldum ríkisins? Hann hafi hvatt ríkisstjórn og þing til að ná fram aðhaldi til að hemja verðbólgu, ekki auka ríkisútgjöld. Á RÚV ekki að fjalla um Evrópusambandið, málefni innflytjenda eða önnur þau mál sem stjórnvöldum þykja óþægileg í bergmálshellinum sínum? Herra forseti. Á síðustu árum hefur Ísland fallið úr áttunda sæti lista yfir þau lönd þar sem íbúar njóta mests fjölmiðlafrelsis niður í 16. sætið. Höfum í huga að þetta snýst um þá grundvallarhagsmuni almennings að við höfum frjálsa og gagnrýna fjölmiðla sem geta gefið almenningi upplýsingar og veitt stjórnvöldum og hagsmunaöflum aðhald. Stjórnvöld sem ráða ekki við slíkt aðhald og vilja stýra umfjöllun sér í hag þurfa virkilega að hugsa sinn gang.

Virðulegur forseti. Ég ætla að gera störf þingsins að mínu umtalsefni hér undir liðnum störf þingsins. Það hryggði mig mikið í gær sú orðræða sem fór fram í þessum ræðustól hér og ég hef áður komið inn á það undir þessum lið að kurteisi - að við séum vissar fyrirmyndir úr þessum háa ræðustóli hér, að við séum ekki með orðræðu sem leiðist kannski og smitast oft út í einelti og annað slíkt. Við þurfum að láta af því. En svo störf þingsins geti farið eðlilega fram og við getum starfað eðlilega innan þingsins verður líka traust og trúnaður að ríkja hér. Meðferð trúnaðarupplýsinga hefur líka verið mikið í umræðunni og hún hefur ekki alltaf farið vel hér. Þess er getið á mörgum stöðum í regluverkinu, bæði í lögum og reglum sem við setjum okkur sjálf hérna, þ.e. starfsreglur fastanefnda Alþingis, þingskapalög, almenn hegningarlög, siðareglur Alþingis og fleira mætti telja - við þurfum að geta trúað því og treyst að eftir öllum þessum lögum og reglum sé farið og þegar einhver áhöld eru um annað þurfum við að fá úr því skorið. Ég óska eftir því að við fáum það á hreint hvernig við förum með slíkt hér og ef það eru einhver áhöld um hvort farið hafi verið eftir þessum reglum þá þarf hv. forsætisnefnd að ganga úr skugga um hvaða afleiðingar það hefur og hvernig úr því verður unnið.

Forseti. Hlutverk stjórnvalda við að halda aftur af verðbólgunni er stórt og mikilvægt en vandamálið er að ríkisstjórnin sinnir því hlutverki ekki og fjölskyldur landsins borga fyrir aðgerðaleysið með vaxtahækkunum Seðlabankans. Við heyrum í dag neyðaróp seðlabankastjóra sem hefur þungar áhyggjur af auknum útgjöldum ríkisins sem geri verkefni Seðlabankans erfiðari. Þetta er þungur dómur. Fjárlagafrumvarpið í ár hefur meiri þýðingu en oft áður í ljósi verðbólgunnar, í ljósi hárra vaxta, í ljósi komandi kjarasamninga og það eru blikur á lofti erlendis. En ríkisstjórnin leggur upp fjárlög með 118 milljarða halla; hallinn var 90 milljarðar í september og tveimur mánuðum síðar 118 milljarðar. En skiptir þetta fólkið í landinu kannski engu máli? Stundum tala stjórnmálamenn og jafnvel heilu stjórnmálaflokkarnir eins og skuldir skipti ekki máli, hafi ekki áhrif á almenning og það er hættulegur málflutningur. Skoðum hvaða útgjaldaliður í frumvarpinu hefur hækkað mest frá því að frumvarpið var lagt fram og þangað til við komum að 2. umr. Eru það framlög í þágu þjónustu við fólkið í landinu? Eru það framlög til heilbrigðismála? Eru það framlög til húsnæðismála? Nei, það eru vaxtagjöld. Svimandi há vaxtagjöld veikja getu ríkissjóðs til að fjárfesta í grunnþjónustu. Það dugar þess vegna ekki í pólitík að neita að ræða halla og neita að ræða skuldir. Ríkissjóður hefur verið rekinn með halla frá 2019 og gert er ráð fyrir honum út árið 2027. Þá hefur hann verið rekinn með tapi í næstum níu ár samfellt. Þetta er saga ríkisstjórnarinnar og það virðist engu máli skipta hverjar efnahagsaðstæður eru. Það eru tekin lán og reikningurinn sendur á næstu kynslóð. Ég leyfi mér að rifja upp í lokin álit fjármálaráðs sem varpaði ljósi á kerfislægan hallarekstur þar sem tekjum er eytt strax eða um efni fram. 

Forseti. Það að sýna mannúð er að sýna umhyggju fyrir öðrum, sér í lagi gagnvart þeim sem eru í erfiðum aðstæðum. Það þarf oft ekki meira en að lesa um eða sjá neyðina til að þú finnir sting í hjartanu og ákveðir að sýna mannúð í verki með því að styðja viðkomandi eða mótmæla því ranglæti sem viðkomandi hefur orðið fyrir. Við fundum öll þennan sting þegar myndin af Alan litla Kurdi, tveggja ára dreng sem lá drukknaður á ströndinni í Grikklandi, birtist í fjölmiðlum síðla árs 2015. Þessi sami stingur heltók okkur hér á landi í desember 2015 þegar mynd birtist af Arjan litla með bangsann sinn þegar honum og fjölskyldu hans frá Albaníu var vísað úr landi. Sá stingur heltók þjóðina og mannúðin náði meira að segja inn á hið háa Alþingi þar sem samstaða varð um að Arjan litli og samlandi hans Kevi og fjölskyldur þeirra fengju íslenskan ríkisborgararétt. Síðan þá hefur hundruðum barna verið vísað úr landi og beint á götuna í Grikklandi. Síðan þá hefur fátækt innan lands aukist og geðheilsu þjóðarinnar hrakað. Síðan þá hafa öryrkjar og aldraðir þurft að herða sultarólina. Síðan þá virðist eins og mannúð hafi horfið úr íslenskum stjórnmálum. Það er auðvelt að missa sambandið við raunverulegt fólk þegar maður er hluti af stjórnkerfinu þar sem fæsta skortir neitt og enginn upplifir neyð á eigin skinni. Þess vegna verðum við sem sitjum á þingi að reyna að halda hvert öðru á jörðu niðri og muna eftir neyðinni sem er því mjög miður hversdagslegs staðreynd fyrir langtum of marga í samfélaginu. Þótt það hafi kannski ekki tekist í þetta sinn þá mun ég ekki hætta að reyna að berjast fyrir aukinni mannúð í stjórnmálum á Íslandi.

Virðulegi forseti. Það er ekkert launungarmál að það hefur reynt mjög á löggæslu og fangelsin undanfarin ár. Nú á síðustu vikum hefur kastljósið beinst að bæði lögreglu og fangelsunum og að nauðsynlegt sé að bregðast við auknu álagi. Nú er staðan þannig að rúmlega 300 manns bíða afplánunar og a.m.k. 300 bíða eftir að sinna samfélagsþjónustu. Það er einnig óásættanlegt að um 50 dómar hafa fyrnst á síðustu tveimur árum vegna skorts á fangelsisplássum. Það er því mikið fagnaðarefni að sjá nú, ef fjárlagafrumvarpið verður samþykkt miðað við þær breytingartillögur sem liggja fyrir af hálfu ríkisstjórnarinnar, að stóraukið fjármagn verði sett í lögregluna, fangelsin og Landhelgisgæsluna. Hér eru sett aukin framlög í aðgerðir gegn skipulagðri brotastarfsemi sem og að styrkja almenna löggæslu, enda vantar fleiri lögreglumenn til starfa, sérstaklega eftir styttingu vinnuvikunnar. Landhelgisgæslan verður styrkt m.a. til að endurnýja búnað og húsnæði. Einnig verða fangelsin efld sérstaklega með fjölgun fangavarða og með því að bæta aðstöðu í fangelsunum og öryggi jafnt fanga sem fangavarða. Hér er verið að setja um 3 milljarða í þessa málaflokka. Við höfum ekki séð viðlíka framlög í mörg ár. Það er nauðsynlegt að lögreglan okkar sé vel mönnuð, vel menntuð og vel búin. Það á einnig við um fangelsin. Það skiptir gríðarlega miklu máli að lögreglumenn og fangaverðir séu vel menntaðir og vel þjálfaðir. Það er rétt að fagna stórauknum framlögum á sviði almanna- og réttaröryggis. Þetta skiptir máli og sýnir að ríkisstjórnin og stjórnarflokkarnir ætla hér eftir sem hingað til að standa vörð um öryggi þjóðarinnar.

Forseti. Nú rennur upp sá tími, desembermánuður, að gerðir eru þinglokasamningar eða þinghléssamningar. Þá á að semja um hvaða mál eigi að klára fyrir þinghlé. Þetta er dálítið tilgangslaus hefð að einhverju leyti. Réttara sagt er þetta líka ákveðin birtingarmynd þess hvernig meiri hlutinn fer með dagskrárvaldið. Við erum vissulega með flokka hér sem taka sér ákveðið meirihlutavald og það þýðir í praxís að þeir taka sér dagskrárvaldið bara fyrir sín mál, ekki fyrir hin 40–50% kjósenda sem aðrir flokkar standa fyrir; þau mál eru bara sett til hliðar. Það er svo augljóst þegar ríkisstjórnin vill einmitt klára fullt af málum, sérstaklega fyrir þinghlé, hversu mikið er búið að hunsa af öðrum málum sem mörg hver eru mjög góð. Þá er skiljanlegt að fólk segi: Heyrðu, fyrirgefið þið, á ekki eitthvað að sinna öðrum málum líka? Nei, það er bara allt keyrt í gegn. Eini staðurinn til þess að vekja athygli á því að ekki er verið að sinna samningum um það hvernig eigi að afgreiða ákveðin þingmál, þegar það er ekki gert annars staðar, í nefndum o.s.frv., er hér í ræðustól Alþingis. Það er eina leiðin sem minni hlutinn hefur til að segja: Bíddu, fyrirgefið þið, þetta er ekkert rosalega málefnalegt. En meiri hlutinn hoppar þá og skoppar og bendir á málþóf, sem getur alveg verið málefnalegt. Það getur verið málefnalegt málþóf, það getur verið ómálefnalegt málþóf. Í tilvikum þar sem um er að ræða mál sem ríkisstjórnin vill troða í gegn, sem vísbendingar eru um að séu stjórnarskrárbrot, þá er málþóf mjög málefnalegt. Þegar málið er ekki slíkt, eins og t.d. í orkupakkamálinu, þá er það ekkert rosalega málefnalegt málþóf. Þegar við erum að vinna þetta núna er oft beðið um breiða sátt. En þegar sáttin er ekki til nema hjá Sjálfstæðisflokknum þá er allt einhvern veginn málþóf. Þetta er mjög skrýtið.

Virðulegi forseti. Ég ætla að reyna að halda mig innan ramma þess sem yfirskrift þessa dagskrárliðar felur í sér, störf þingsins. Nú er rétt liðlega ár síðan ég tók sæti hér á þingi og fjölmargir aðrir nýir þingmenn. Og fyrir þá sem eru að hlusta heima og hér í salnum ætla ég að votta að mér finnst gott að vera hér. Ég kann vel við starfsfélagar mína, bæði þá sem sitja í þingsal og þá sem starfa í þinginu. Þetta er að mörgu leyti fyrirmyndarvinnustaður og hæstv. forseti veldur embætti sínu jafnan af mikilli prýði og þeir sem honum starfa með. En ég hef minnst á það hér áður að líkt og hvert annað fyrirtæki í landinu ættum við að vera í stöðugri sjálfsskoðun með hvað við gætum gert til að breyta til hins betra, hvernig við gætum fært störf þingsins nær nútímanum. Nú er þingið auðvitað á margan hátt íhaldssamt og fornt í hefðum, umhverfið sem við störfum í er friðað og ekki má mikið fikta við það ef ekki á að valda uppnámi í húsafriðunarnefndum og í tilteknum kreðsum. En ég teldi engu að síður að hægt væri, rétt eins og það hafa verið settar upp myndavélar og hljóðnemar hér alla vegana og færanleg púlt, að gera í þessum fundarsal það sama og gert er í flestum öðrum fundarsölum: Þú getur skýrt mál þitt með myndrænum hætti hér sem annars staðar. Ég ætla að ítreka beiðni um að það verði gert mögulegt þannig að menn þurfi ekki að koma með myndir upp í púlt og vera jafnvel reknir til baka með skýringarmyndir. Margir lesa myndir betur en orð, þannig er það nú. Ég vildi líka segja að við vorum í Orkustofnun í gær hjá umhverfisnefnd og sáum þar orkulíkan, orkuspálíkan, hermi. Ég teldi að við gætum orðið betri í mörgu með því að varpa hér út betra fræðsluefni og koma upp hermum eða spálíkönum í fleiri deildum en bara í orkuskiptunum. 

Herra forseti. Ég vil vekja athygli á viðtali sem tekið var við Ásgeir Jónsson seðlabankastjóra fyrr í dag í ljósi þeirrar umræðu sem var í gangi í gær og heldur áfram í dag um fjárlög ríkissjóðs. Það er vægt til orða tekið varúðartónn í seðlabankastjóra sem segir m.a. í viðtalinu sem birtist á mbl.is, með leyfi forseta, þar sem rætt er um útgjaldaaukningu: „Við erum ekki hrifin af því, þetta gerir okkar verk erfiðara. Aukin ríkisútgjöld á þessum tíma hafa ekki jákvæð áhrif á verðbólgu.“ Þetta segir Ásgeir í þessu viðtali við mbl.is og áfram heldur hann, með leyfi forseta: „Þetta mun mögulega hægja á því að við náum verðbólgu niður.“ Aðspurður um það hvort samráð eða samtal hafi átt sér stað milli stjórnvalda og Seðlabankans svarar seðlabankastjóri því til, með leyfi forseta: „Nei. Ég veit ekki hvað við getum gert í því, ég hef lagt fram hvatningu bæði við þing og stjórn um að ná fram aðhaldi.“ Þetta passar við það sem seðlabankastjóri sagði í umsögn sinni um fjárlagafrumvarpið 7. október 2022, með leyfi forseta: „Í ljósi nýlegrar þróunar verðbólgu telur Seðlabankinn brýnt að ekki verði vikið frá því að aðhaldi í ríkisfjármálum verði beitt á næstu misserum. Með því geta ríkisfjármálin lagst á sveif með Seðlabankanum í baráttunni við verðbólgu og dregið úr þörf vaxtahækkunar.“ Þetta er allt saman einfalt og skynsamlegt sem seðlabankastjóri segir hér. En í gær kom það fram hjá formanni fjárlaganefndar sem mælti fyrir áliti meiri hluta fjárlaganefndar um fjárlagafrumvarpið að það væri verið að vinna með peningastefnunni. Peningastefnu hverra? Er Vinstrihreyfingin – grænt framboð með einhverja sér peningastefnu? Er ríkisstjórnin með aðra peningastefnu heldur en Seðlabankinn? Virðulegur forseti getur kannski aðstoðað okkur þingmenn við að glöggva okkur á því hvaða peningastefnu meiri hluti hv. fjárlaganefndar er að taka tillit til og vinna með.

Hæstv. forseti. Nú í vikunni var alþjóðlegur dagur sjálfboðaliðans. Sjálfboðaliðar gegna stóru hlutverki í nútímasamfélagi. Mörg félög reiða sig alfarið eða að miklu leyti á störf þeirra. Við sjáum það t.d. í íþróttastarfi, tómstundastarfi, björgunarstarfi, foreldrafélögum og ungmennastarfi. Stór hluti samfélagsins er byggður upp af sjálfboðaliðum og það er bara alls ekki sjálfsagt. Í sumum sveitarfélögum eru sömu aðilarnir sem bera marga mismunandi hatta og eru alltaf til staðar þegar fólk vantar í verkefni. Starf sjálfboðaliðans er aðdáunarvert. Fólk leggur fram tíma sinn, vinnu og kunnáttu í þágu heildarinnar. Samfélag okkar væri litlaust ef ekki væri fyrir sjálfboðaliða. Fólk í sjálfboðaliðastarfi á skilið þakkir héðan úr ræðustól Alþingis. Mig langar að ræða hér sérstaklega einn anga sjálfboðaliðastarfs sem er ungmennastarf. Til eru mörg félög sem eru rekin af ungmennum eða fyrir ungt fólk í sjálfboðaliðastarfi. Samstarf þeirra á milli er misjafnlega mikið enda eru félögin jafn ólík og þau eru mörg. Í mörgum tilvikum er það eina sem þau eiga sameiginlegt að vera rekin af ungu fólki. Við höfum stigið mörg skref hér á þingi í þágu ungmenna- og æskulýðsstarfs. Við höfum sett á fót æskulýðsráð, við erum með sjóði sem félög geta sótt fjármagn í, sum félög eru á fjárlögum, við höfum æskulýðslög, sem eru reyndar komin á þann stað að þau þarfnast endurskoðunar, en heildstæð stefna í málaflokknum er ekki til. Í flestum ríkjum sem við berum okkur saman við er til lögbundin ungmennastefna. Slíka stefnu höfum við ekki hér á landi. Því vil ég hvetja hæstv. mennta- og barnamálaráðherra til að koma með tillögu að heildstæðri stefnu í málefnum ungmenna fyrir Alþingi.

Virðulegi forseti. Það var í síðustu viku sem ég lagði fram breytingartillögu um 360 millj. kr. aukafjárveitingu til handa þeim hluta eldra fólks sem býr í sárri neyð, sem hefur ekki hlotið náð fyrir augum hæstv. ríkisstjórnar og fengið þessa ríflega 60.000 kr. eingreiðslu í desember. Ég velti fyrir mér þegar við erum á þeim stað að hæstv. fjármálaráðherra óskar eftir 6 milljarða kr. fjárveitingu eða umboði til að geta keypt í Snobbhill, eins og ég kalla það, hérna niðri á Vesturbakka, nýja fína Landsbankahúsinu á dýrustu lóð á landinu og þótt víðar væri leitað - og nú nýlega þegar við sjáum það að í Seðlabankanum er verið að mublera og sjæna upp fyrir ríflega 3 milljarða kr. í Seðlabanka hæstv. seðlabankastjóra, hins ágæta seðlabankastjóra, sem taldi það hluta af þessari óheillaþróun verðbólgunnar að Íslendingar sýndu of mikið á sér tærnar úti á Kanarí - eða var það Tenerife, svo ég fari rétt með? Ég er að vona af öllu hjarta þegar við horfum hér á það sem ég kalla bruðl upp á 9 milljarða kr., forgangsröðun fjármuna, lítilsvirðandi gagnvart þeim þjóðfélagshópi sem þarf á okkur að halda - ég lifi enn í voninni, ekki eins og í laginu „Ég lifi í voninni að ég geispi ekki golunni“, þótt ég geri það að sjálfsögðu líka, en ég lifi enn í voninni um það að ágætur fjármálaráðherra og ágæt hæstv. ríkisstjórn skipti nú um skoðun og taki utan um þennan þjóðfélagshóp, eldra fólk í sárri neyð og gefi þeim þessar ríflega 60.000 kr. í eingreiðslu núna fyrir jólin.

Virðulegi forseti. Mér þykir mikilvægt að hrósa fyrir vel unnin verk en hér er um miklar framfarir að ræða í fjárlögum. Það er margt gott í fjárlagafrumvarpinu fyrir árið 2023 en betur má ef duga skal og ætla ég að drepa á nokkrum atriðum í þessari ræðu minni. Til að byrja með þykir mér varhugavert að ríkisstjórnin grípi ekki til neinna markvissra aðgerða til að ná tökum á ástandinu á húsnæðismarkaðnum. Það verður því sífellt erfiðara að safna sér fyrir fyrstu útborguninni og dvölin á leigumarkaði, þar sem leigan hækkar með hverju nýju fasteignamati, lengist bara og lengist. Ekki bætir síðan úr skák að Seðlabankinn sé farinn að hækka stýrivexti og hafi fyrr á árinu ákveðið að þrengja frekar að fyrstu kaupendum með því að krefja þá um 15% af kaupverði eignar í útborgun í stað 10% áður. Þetta á auðvitað að kæla fasteignamarkaðinn en fyrir fjölmarga þjóðfélagshópa var fasteignamarkaðurinn þegar í frosti. Hvort sem það eru fyrstu kaupendur, námsmenn eða lágtekjufólk þá hafa stórir hópar fólks orðið úti. Ég þarf ekki að fara í smáatriðin út í vítahringinn sem skapast þegar menn festast á almennum leigumarkaði í tíma og ótíma en ég skal segja eitt: Staðan er alvarleg, bæði fyrir fólk sem hafði tök á því að kaupa sér íbúð áður en markaðurinn rauk upp, enda hefur greiðslubyrðin á venjulegum lánum tvöfaldast frá því að lánin voru sem lægst, þ.e. í mars 2021, og einnig fyrir fólk sem er fast á leigumarkaði því að það hefur einfaldlega ekki tök á því að ganga að skilyrðunum sem eru sett fyrir greiðslumati. Þessir hópar finna líka mest fyrir öllum hinum verðhækkunum; matarkarfan er dýrari, það er dýrara að koma sér á milli staða og fyrir vikið hafa þau minna á milli handanna til að greiða fyrir allt hitt sem virðist líka bara hækka og hækka í verði. Það eitt og sér er ergilegt en það sem er enn ergilegra er að þetta kemur engum á óvart. Við höfum fylgst með þessari þróun mánuðum saman og það er eins og ekki sé hægt að gera neitt til að sporna við þessu annað en að hækka stýrivexti og fækka nýjum fasteignaeigendum. Þetta er auðvitað ekki séríslenskt vandamál. Allt í kringum okkur eru þjóðir að takast á við svipaðar áskoranir og við en það þýðir ekki að við getum ekki gripið til séríslenskra aðgerða. Ég ætla ekki að setja mig á háan hest og segjast vita nákvæmlega hvað þurfi að gera, en þarf ekki einfaldlega að byggja miklu meira, takmarka hvað fólk má eiga margar fasteignir? Eiga stjórnvöld að ráðast í sértækar aðgerðir til að styðja við viðkvæma hópa í gegnum þessar miklu hækkanir? Fella tímabundið niður opinberar álögur á nauðsynjavörur? Það má sjá ýmislegt fyrir sér en ég ætla að láta fróðara fólk en mig sjá um að útfæra hvað þarf að gera svo lengi sem það er gert. Og jú, húsnæðisverð er að hækka og hækka sem skilar sér vel á pappír fyrir þau sem eiga íbúðir en svo er það annað mál hvað þau gera ef þau ákveða að selja íbúðina sína og raungera ágóðann því að allt annað húsnæði hefur þá hækkað sömuleiðis og umræddur ágóði núllast út frekar hratt. En hvernig ætlar ríkisstjórnin að leysa þennan gífurlega húsnæðisvanda? Það er almennt mjög óljóst. Við þurfum að byggja mjög margar íbúðir á næstunni til að mæta eftirspurn og eins og við vitum vel er verðbólga að miklu leyti drifin áfram af hækkandi húsnæðisverði. Ýmsar greiningar hagfræðinga hafa sýnt fram á þetta trekk í trekk. Það er hægt að leysa verðbólgu á tvo vegu, annars vegar með því að framleiða meira af varningi eða hins vegar með því að minnka eftirspurn eftir varningi. Nú eru stýrivaxtaaðgerðir Seðlabankans miðaðar að því að takmarka lánaframboð, gera fólki erfiðara með að fá lán fyrir íbúð. En er það nóg? Hvar lenda stýrivextir? Til að byrja með er verðbólgan búin að lenda á fólki með verðtryggð lán. Þegar stýrivextir eru hækkaðir lendir sú hækkun á lánum fólks með breytilega vexti og í þessu tilfelli er hækkun á stýrivöxtum viðbrögð við verðbólgu þannig að það má í raun segja að lán á breytilegum vöxtum séu ekkert annað en verðtryggð lán þegar allt kemur til alls, bara með aðeins meiri fínstillingum. Stýrivaxtaaðgerðir snúa að eftirspurnarhliðinni en aukin uppbygging á húsnæðismarkaði er hin hliðin. Það er sú hlið sem hefur verið vanrækt síðasta áratug ef ekki lengur aftur í tímann. Í nefndaráliti frá hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni kemur fram að gert sé ráð fyrir því að byggja 35.000 íbúðir á næstu tíu árum. Í nefndarálitinu stendur orðrétt, með leyfi forseta: „Húsnæðisáætlanir sveitarfélaga gera ráð fyrir að byggðar verði 35.000 íbúðir á næstu 10 árum. Samkvæmt bráðabirgðamati Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar (HMS) sem kom út í maí sl. þarf að byggja allt að 5.000 fleiri íbúðir á því tímabili til þess að ná uppsafnaðri þörf. Samt segir innviðaráðherra í grein á Visir.is, bara nokkrum dögum seinna, að það þurfi að byggja 35.000 nýjar íbúðir á næstu 10 árum: „Brýnasta verkefni samfélagsins nú og næstu misseri er að ná jafnvægi á húsnæðismarkaði. Það er ljóst að skortur á nýjum lóðum og nýju húsnæði hefur ekki aðeins áhrif á ungt fólk og barnafjölskyldur sem eru að koma inn á markaðinn eða stækka við sig heldur einnig alvarleg áhrif á hækkun vísitölu og verðbólgu. Í kjölfarið kemur svo þrýstingur á vexti og laun. Hættan er því sú að til verði vítahringur sem verður öllu samfélaginu dýr.“ HMS segir að 35.000 íbúðir séu ekki nóg af því að það „vantar þó að gera ráð fyrir uppsafnaðri þörf og því líkur á að um ákveðið vanmat sé að ræða.“ Örstuttu seinna segir ráðherra að 35.000 sé málið. Húsnæðisáætlanir sveitarfélaga gera nú þegar ráð fyrir því að það verði byggðar 35.000 íbúðir á næstu 10 árum, algerlega án þess að ríkisstjórnin skipti sér eitthvað frekar af málinu.“ Húsnæðisvandinn varð til undir forystu þessara þriggja flokka sem hafa lítið sem ekkert gert til að auka framboð á húsnæðismarkaði en allt til að auka eftirspurn. Krísan sem blasir við ungu fólki í dag og fyrstu kaupendum er krísa ríkisstjórnarinnar. Ég ætla bara að fá að taka undir sjónarmið hv. þingmanns sem koma fram í þessu nefndaráliti enda mikið til í þeim. Þar sem ég er að tala um húsnæðismál þykir mér rétt að rifja upp óundirbúna fyrirspurn sem ég beindi að hæstv. heilbrigðisráðherra í síðustu viku. Ég spurði út í stöðu heimilislauss fólks á Íslandi, nánar tiltekið stöðu heimilislauss fólks með vímuefnavanda. Mér þykir nauðsynlegt að ítreka punktana sem komu fram í fyrirspurninni minni en fjárlögin gera ekki ráð fyrir því að fjölga íbúðarhúsnæði og þá sérstaklega úrræðum fyrir heimilislaust fólk. Neyðarskýli loka á milli tíu á morgnana og fimm á kvöldin og það eru bara þrjú neyðarskýli í Reykjavík. Ég hefði viljað sjá skýrt plan í fjárlögum til að koma til móts við þann vanda sem hér ríkir. Ein heimilislaus manneskja er einni heimilislausri manneskju of mikið. Nú er ég búin að stikla á frekar stóru þegar kemur að húsnæðismálum og ætla að færa mig yfir í svolítið leiðinlegri mál. Forseti. Við erum dugleg að bera okkur saman við nágrannaríki okkar á þeim sviðum sem eru leiðandi í en eigum það til að geyma samanburðinn þegar kemur að öðru, eins og stýrivöxtum og vaxtagjöldum. Í Danmörku eru stýrivextir 1,25% og í Svíþjóð og Noregi 2,50%, nú síðast í nóvember. Forseti. Maður spyr sig hvers vegna þessi þróun hefur átt sér stað. Kannski er það gjaldmiðillinn okkar eða kannski hefur það að gera með áherslur stjórnvalda í hagstjórn, áherslur sem snúast almennt um að hampa fjármagnseigendum á kostnað þeirra sem þurfa að taka lán. Hver hefur hagnaður bankanna verið á árinu til að mynda? Fleiri tugir milljarða. Og hver ber þungann af þeim hagnaði? Er það vinnandi fólk í landinu? Eins og ég sagði áðan lenda stýrivaxtahækkanir á lánum fólks með breytilega vexti og þetta er eitt stærsta réttlætismál okkar tíma. Forseti. Eins og hv. þm. Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir benti á í ræðu sinni í gær eru 300 manns sem bíða eftir því að geta hafið afplánun í fangelsi og ég velti því bara fyrir mér hvernig unnt sé að stytta þennan biðlista. Staðan er vægast sagt óboðleg. Fangelsin eru yfirfull og við erum að sjá fáránlegustu dóma falla sem hafa að gera með neysluskammta eða grasræktun. Væri ekki aukinn sparnaður fólginn í því að afglæpavæða vörslu neysluskammta vímuefna? Yrði það ekki bót fyrir lögregluna, dómsvaldið og fangelsin að þurfa ekki að handtaka og fangelsa fólk fyrir það eitt að vera með einhver grömm á sér, fólk sem er ekki uppspretta vímuefnavandans heldur afleiðing þess? Það er kominn tími til að við byrjum að endurhugsa nálgun stjórnvalda þegar kemur að þessum málum. Það er kominn tími til að við byrjum að hugsa í orsök og afleiðingar þannig að við séum ekki sífellt að synda hundasund, troða marvaðann. Stríðið gegn vímuefnum er tapað. Það virðist ekki skipta máli hversu miklum peningum og starfskröftum við verjum í það. Einhvern veginn standa vímuefnin alltaf uppi sem sigurvegari. Ekki einu sinni langstærsta haldlagning á kókaíni í sögunni á Íslandi er talin hafa nein teljandi áhrif á vímuefnamarkaðinn. Það er eflaust góður vilji á bak við það að ráðast í stórar og umfangsmiklar aðgerðir til að gera vímuefni upptæk. Vímuefni geta verið skaðleg og því auðvelt að sjá hvers vegna reynt er að minnka framboðið á þeim. En sú aðferð að verja takmörkuðum tíma og fjármunum lögreglunnar í slíkar aðgerðir virðist þó ekki skila árangri, því miður. Ef ein aðferð virkar ekki þá hljótum við að þurfa að skoða aðrar. Það er galið að fara sömu leiðina aftur og aftur en búast við annarri niðurstöðu. Með því að beina sjónum okkar að annars konar nálgun getur ríkið sparað töluvert fjármagn sem annars færi í þessar aðgerðir og hægt væri að nýta til að stuðla að meiri skaðaminnkun. Ef stjórnvöld viðurkenna loksins að hvorki framboðið né eftirspurn eftir vímuefnum mun fara minnkandi í bráð þá verður hægt að grípa til annarra aðgerða. Fyrsta skrefið, eins og ég kom inn á hér rétt áðan, er afglæpavæðing. Með afglæpavæðingu er byrðunum létt af vímuefnaneytendum, neytendum sem eiga heima í heilbrigðiskerfinu en ekki refsivörslukerfinu. Með afglæpavæðingu og skaðaminnkun að leiðarljósi verður hægt að stuðla að meiri fræðslu og forvörnum í stað þess að nýta fjármagnið í að grípa til aðgerða sem hafa ekki nokkur áhrif á markaðinn. Leggja áherslu á að hjálpa fólki sem vill hætta neyslunni og koma í veg fyrir að fleiri verði háð til að byrja með. Þetta er nálgun sem hefur sannað gildi sitt víða um heim. Nálgunin sem íslensk stjórnvöld hafa hins vegar beitt er einfaldlega ekki að skila árangri. Þykir mér þá rétt að benda á það að Sjálfstæðisflokkurinn samþykkti á landsfundi sínum í síðasta mánuði ályktun, minnir mig, um að afglæpavæða neysluskammta vímuefna sem hefur ekki verið gert hingað til. Þetta er stór yfirlýsing af hálfu flokks sem er í ríkisstjórn og hefur staðið í vegi fyrir að þetta frumvarp nái í gegnum þingið árum saman. En nú er þetta samþykkt og var samþykkt af fulltrúum landsfundar Sjálfstæðisflokksins og ég fagna því rosalega mikið og væri til í að sjá það á borði en ekki einungis í orði. Rétt þykir mér líka að minna á það að þingsályktunartillaga sem var borin upp um að afglæpavæða neysluskammta vímuefna var samþykkt fyrir níu árum á Alþingi, árið 2013. Ég held að við öll sem erum frjálslynd og trúum á skaðaminnkun sjáum að það að afglæpavæða neysluskammta vímuefna myndi einungis vera bót fyrir vímuefnaneytendur, fyrir heilbrigðiskerfið, fyrir refsivörslukerfið, fyrir fangelsin, það myndi létta byrðinni af lögreglumönnum. Ég sé í alvörunni ekki skaðann við að henda þessari aðgerð bara í framkvæmd. Óskandi væri að vandinn væri ekki svona djúpstæður og teygði sig ekki þvert á heimsálfur og þjóðfélagshópa, en nú er komið gott af afneitun og tími til kominn að grípa til aðgerða, skaðaminnkandi aðgerða. Það gerir engum gott, ekki neytendum, ekki ríkissjóði, lögreglunni eða samfélaginu að halda áfram á þeirri vegferð sem við höfum verið á hingað til. Annað sem má ræða er réttarstaða burðardýra í réttarkerfinu. Þungir dómar í vímuefnamálum eru algengari á Íslandi en í öðrum nágrannalöndum okkar. Til að nefna dæmi var burðardýr sem fékk 12 ára dóm fyrir að smygla inn vímuefnum til landsins og til samanburðar fékk maður þriggja mánaða dóm um daginn fyrir ofbeldisbrot, gróft ofbeldisbrot, gegn dætrum sínum. Þessi samanburður er galinn og maður spyr sig hvar vandinn liggi í refsivörslukerfinu okkar, hvort það sé of há sönnunarbyrði í ofbeldismálum eða hvort það sé einhvers konar dómvenja að dæma þunga dóma í vímuefnamálum. En það þarf líka að hafa í huga að fólkið sem flytur vímuefni inn til Íslands er í bágri stöðu. Það er oft í mikilli skuld og er gert að gera upp skuldir sínar með því að fara út og koma með efni inn til landsins. Það getur ekki neitað þessari beiðni sem kemur frá höfuðpaurunum sem okkur tekst nánast aldrei að góma. Fólk er í neyð og á ekki annarra kosta völ en að hlýða þessum fyrirmælum. Á meðan fá burðardýrin 12 ára dóma og ekkert svigrúm er til staðar í núverandi löggjöf til að meta aðstæður þeirra sem flytja inn. Því hvet ég hæstv. ríkisstjórn til að endurskoða kerfið og lögin sem eru í kringum vímuefnaneyslu og innflutning hér á landi og hafa í huga að sparnaður gæti verið fólginn í endurskoðuðu kerfi. Ég ætla að halda áfram að tala um löggæslumál. Í fjárlögum fyrir árið 2023 er gerð tillaga um 500 millj. kr. framlag til lögreglustarfa til að sporna gegn skipulagðri brotastarfsemi. Það er gott og blessað og ég fagna því. En hvenær munum við líta á hina hliðina á peningnum? Svona glæpahópar og þessi skipulagða glæpastarfsemi myndast ekki í tómarúmi. Meira fjármagn til lögreglunnar er ekki að fara að dekka forvarnirnar sem þarf til að sporna gegn því að fólk leiðist út í glæpi til að byrja með. Vopnavæðing fangavarða er ekki að fara að sporna gegn ofbeldinu sem á sér stað í fangelsunum. Það eru aðeins tvö eða þrjú stöðugildi sálfræðinga fyrir öll fangelsi landsins. Við erum að ræða tæplega 200 fanga hérna og svo 300 í viðbót sem eru að bíða eftir því að hefja afplánun. Ef þetta á að vera raunveruleg betrunarvist þarf betri úrræði og meðferð fyrir fanga. Svarið liggur ekki í að ráðstafa aðeins fjármagni í aðgerðir til að verjast hinu og þessu heldur þarf að ráðast að rót vandans. Staða fanga innan fangelsa getur ekki haldist óbreytt og það þarf að efla geðheilsuteymin innan fangelsa. Fangelsismálastjóri hefur sagt að 50–70% af föngum séu með fíknivandamál. Hvernig væri þá til að mynda að setja meira fjármagn í geðheilbrigðisþjónustu? Hvernig væri að skapa heilbrigðis- og velferðarkerfi sem grípur fólk raunverulega þegar það er að verða jaðarsett, grípur það og býður það velkomið í samfélagið? Rót vandans er ekki glæpurinn sem slíkur heldur samfélagið og samfélagsgerðin sem knýr fólk út í það að leita samþykkis, virðingar og tilgangs í glæpastarfsemi á við þá sem þessi fjárlög virðast eiga að hafa það að markmiði að brjóta á bak aftur. Jú, við verðum að halda uppi lögum og reglu í landinu. En hvenær ætlum við að horfa á heildarmyndina. Eftir að dómsmálaráðherra hefur lýst því yfir að nú eigi að ráðast í stríð gegn skipulagðri glæpastarfsemi getum við litið til afrakstursins sem sambærileg stríð hafa haft. Eins og stríðið gegn fíkniefnum sem Nixon boðaði forðum og við á Íslandi tókum nokkurn veginn undir. Reynslan hefur sýnt að stríðsyfirlýsingar gegn samfélagslegum vandamálum skila sér ekki heldur þarf að ráðast að rót vandans og það þarf fjármagn til þess. Forseti. Nú að umhverfis- og loftslagsmálum. Ég fagna því að öll málefni sem flokkast undir umhverfismál hljóta samtals rétt rúmlega heil 2% af fjárlögum. Ættum við ekki að vera þakklát fyrir þetta mikla framlag þar sem Sjálfstæðisflokkurinn er með umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytið? Þetta gæti verið verra. Ríkisstjórnin hefur háleit markmið um orkuskipti og kom hv. formaður umhverfis- og samgöngunefndar upp í pontu í gær og sagði orðrétt, með leyfi forseta: „Við verðum að taka ákvarðanir og koma aðgerðum af stað.“ Mér fannst þetta flott ræða hjá hv. þingmanni og aldrei þessu vant er ég innilega sammála hv. þingmanni Sjálfstæðisflokksins, Vilhjálmi Árnasyni, en sárt er að benda á að þetta eru einungis stór orð hjá honum enda er ekki að sjá á fjárlagafrumvarpinu að einhverjum stórum aðgerðum verið hrint í framkvæmd á næstunni, því miður. Orkuskiptum fylgir ábyrgð og þörf á fjármagni sem þarf að fleyta okkur langt áfram í orkuskiptunum sem við ætlum okkur að eigi sér stað og tímarammanum sem við viljum að skiptin eigi sér stað innan. Það kostar peninga að grípa til raunverulegra aðgerða í loftslagsmálum en miðað við fjárlög er eins og það sé enginn vilji til þess að setja alvörukraft í þau. Við horfum ekki upp á neinar aukningar næstu árin, hvorki í fjárhagsáætlunum, fjárlögum né breytingartillögu meiri hluta. Í stað þess t.d. að ýta undir almenningssamgöngur og hvetja fólk til þess að keyra minna leggur meiri hluti fjárlaganefndar til að bílaleigur verði styrktar um heilan milljarð árið 2023 til að kaupa fleiri einkabifreiðar, sem er afar metnaðarlaus aðgerð að mínu mati. Orkuskiptin munu ekki eiga sér stað með einungis virkjunaraðgerðum. Virkjanir eru ekki að fara að bjarga okkur frá loftslagsvánni sem er nú þegar byrjuð að sýna sig, enda var methiti í síðastliðnum mánuði, nóvember, heldur þarf líka að grípa til annarra aðgerða samhliða því að virkja. Aðrar aðgerðir munu kostar pening, tíma og ábyrgð. Þetta eru stórtækar aðgerðir enda snúast þær um að bjarga komandi kynslóðum frá hamförum og það finnst mér vera ómetanlegt. Mín kynslóð og kynslóðirnar sem koma á eftir mér munu þurfa að moka upp skítinn eftir núverandi ráðamenn, afsakið, forseti, og snúa við þróun sem verður líklega of langt leidd til að hægt verði að hafa nokkur áhrif á hana nema hægt sé að hægja á afleiðingum hennar, sem er bjartsýni í besta falli. Ef ekki er gripið til aðgerða núna, hvenær þá, forseti? Án þess að ætla að lengja umræðuna mikið vil ég víkja stuttlega að heilbrigðismálum. Með tæplega 54 milljarða kr. viðbót inn í 2. umr. fjárlaga vill ríkisstjórnin meina að þau séu að efla þennan málaflokk. Það er gott og gilt, en að bæta við lífsnauðsynlegum viðbótum í fjárlög er ekki efling, það er sjálfsagt mál. Framlögin til heilbrigðismála í 1. umr. fjárlaga voru, liggur við, gagnslaus og nú eigum við að hoppa af gleði fyrir viðbæturnar sem voru nauðsynlegar. Hvers konar taktík er þetta? spyr ég. Eins og ég vék að í byrjun ræðu minnar er margt gott við fjárlögin 2023 og ber að hrósa fyrir það, en ég set þó spurningarmerki við þá taktík sem er beitt. Á síðasta kjörtímabili samþykkti Alþingi þingsályktunartillögu um niðurgreiðslu á sálfræðiþjónustu. Enn og aftur gera fjárlögin hvergi ráð fyrir þessar niðurgreiðslur og þykir mér það mjög miður. Það var mikið fagnaðarefni þegar Alþingi samþykkti að niðurgreiða sálfræðiþjónustu enda hægt að færa veigamikil rök fyrir því að geðheilsa falla undir 76. gr. stjórnarskrárinnar um rétt til aðstoðar vegna sjúkleika. Svo ég víki nánar að geðheilbrigðismálum þá ber að nefna að fjárframlög til geðheilbrigðismála virðast því miður ekki vera forgangsatriði hæstv. ríkisstjórnar. Gott dæmi um málefni geðheilbrigðismála sem hefur setið á hakanum er Kleppur. Til að mynda var sérhæfð endurhæfingargeðdeild fyrir fólk með alvarlegar geðraskanir staðsett á Kleppi en sú deild var færð niður á Hringbraut og sameinuð fíknivandadeildinni sem leiddi til þess að deildin missti tíu legupláss. Það er mikil afturför enda er ekkert leyndarmál að móttaka geðsviðs þarf að vísa fólki frá vegna skorts á leguplássi. Ég hefði haldið að þetta vandamál yrði leyst með tilkomu nýja Landspítalans sem er í vinnslu núna en það var ekki einu sinni gert ráð fyrir geðsviði þar. Hvers konar forgangsröðun er þetta? Forseti. Að lokum ætla ég bara að ítreka það sem ég hef sagt tvisvar sinnum núna: Það er mikilvægt að hrósa fyrir vel unnin verk og ég sé að það hefur farið mikið púður í þetta fjárlagafrumvarp og ég fagna öllum góðum viðbótum þar. Ég mun halda áfram að stikla á stóru í næstu ræðu minni en hef þetta ekki lengra í bili.

Frú forseti. Það er ekki annað hægt hér við þessa umræðu en að byrja á að reyna að draga upp stóru myndina eins og hún blasir við. Það er auðvitað sérstakt afrek að hér sé verið að setja Íslandsmet í útgjaldaaukningu á milli ára, bæði þegar horft er til aukningar í milljörðum talið og hlutfallslegrar aukningar. Það er auðvitað þannig að það verður að taka tillit til þeirra einskiptisútgjalda sem féllu til á liðnu ári og voru sérstaklega tilgreind þá vegna Covid sem ekki er til að dreifa núna. Þegar það hefur verið gert þá erum við að horfa á rúmlega 180 milljarða útgjaldaaukningu á milli ára. Það var haft á orði að menn hefðu ekki reiknað með viðlíka óráðsíu og sést hér hinum megin Vonarstrætisins í fjármálum Reykjavíkurborgar, en skömmu síðar mætti hæstv. fjármálaráðherra með fjárlagafrumvarpið við setningu Alþingis og kynnti það sem strax blasti við, sem er gríðarlega mikill útgjaldaauki. Það var ekki nóg heldur er síðan bætt mjög í og mér sýnist þetta vera í heildina um 53 milljarðar sem bætast við milli umræðna. Það er tala sem ég held að sé fordæmalaus þegar fjárlög eru afgreidd með hefðbundnum hætti, aukningin á milli umræðna. Það er ekki útilokað að menn hafi komist að raunvirði nærri þessu við afgreiðslu fjárlaga árið 2008 en mér er það samt til efs án þess að hafa rannsakað það sérstaklega. Þegar svona hátt er reitt til höggs verður auðvitað að skoða með hvaða hætti það spilar saman fjárlög hins opinbera, fjárlög ríkisstjórnar hverju sinni, og þau markmið sem verið er að reyna að ná fram í gegnum peningastefnu og samspil ríkisfjármála og Seðlabanka. Því var haldið fram af formanni fjárlaganefndar í andsvari við ræðu hv. þm. Bjarkeyjar Olsen Gunnarsdóttur, framsögumanns meiri hluta nefndarálits fjárlaganefndar, að sérstaklega væri horft til þess að vinna með peningastefnunni. Ég ítrekaði spurningu mína í seinna andsvari og áfram fullyrti formaður fjárlaganefndar að það væri verið að vinna með peningastefnunni. En svo sér maður viðtal við seðlabankastjóra í dag undir yfirskriftinni „Hefur þungar áhyggjur af útgjöldum ríkisins“, þar sem hann segir m.a., með leyfi forseta, þegar spurt er um útgjaldaaukann: „Við erum ekki hrifin af því, þetta gerir okkar verk erfiðara. Aukin ríkisútgjöld á þessum tíma hafa ekki jákvæð áhrif á verðbólgu. Þetta mun mögulega hægja á því að við náum verðbólgu niður.“ Þetta segir seðlabankastjóri í samhengi við það sem nú liggur fyrir, fjárlögin sem lögð voru fram í september og þær breytingartillögur sem liggja frammi núna sem eru að meginhluta til komnar frá fjármálaráðherra eins og upplýst hefur verið þó að nefndin sjálf hafi gert lítils háttar breytingar þar til viðbótar. Ég verð að rifja upp umsögn Seðlabankans frá 7. október 2022 sem seðlabankastjóri Ásgeir Jónsson skrifar undir þar sem segir, með leyfi forseta: „Í ljósi nýlegrar þróunar verðbólgu telur Seðlabankinn brýnt að ekki verði vikið frá því að aðhaldi í ríkisfjármálum verði beitt á næstu misserum. Með því geta ríkisfjármálin lagst á sveif með Seðlabankanum í baráttunni við verðbólgu og dregið úr þörf vaxtahækkunar.“ Það hljómar allt mjög eðlilega og skynsamlega sem sett er fram í umsögn Seðlabankans um fjárlögin. En síðan í dag, eftir fyrsta dag í 2. umr. um fjárlög ríkissjóðs, sér seðlabankastjóri ástæðu til að lýsa því yfir að hann hafi þungar áhyggjur af útgjöldum ríkisins, enda er þetta alveg fordæmalaust staða. Fjármálaráðherra til hróss hefur hann haft þá ímynd á sér að vera samviskusamur fjárhaldsmaður húsfélagsins, hefur reynt að passa upp á hagsmuni ríkissjóðs í hvívetna á lengstum, þótt vissulega, eins og eflaust á við um alla sem sitja í því embætti, hafi hann farið út af beinu brautinni af og til hvað varðar vörn fyrir ríkissjóð eða skattgreiðendur, en svona ofboðslega útgjaldaaukningu milli ára - það skal engan undra að þetta orsaki það að seðlabankastjóri sé aðeins hugsi með stöðu mála því að Seðlabankinn er skilinn eftir algjörlega einn úti á berangri þegar staðan er með þessum hætti. Það er bara eins og seðlabankastjóri lýsir í þessu viðtali, með leyfi forseta, þegar spurt er: Hefur ekkert verið rætt við þig eða aðra í Seðlabankanum um möguleg áhrif hærri ríkisútgjalda?: „Nei. Ég veit ekki hvað við getum gert í því, ég hef lagt fram hvatningu bæði við þing og stjórn um að ná fram aðhaldi.“ En niðurstaðan er sú að setja Íslandsmet í útgjaldaaukningu á milli ára. Seðlabankastjóra og Seðlabankanum er því nokkur vorkunn að standa frammi fyrir þeirri stöðu sem nú er uppi. Fyrir okkur sem sinnum hér þingstörfum þá held ég að við verðum að setja þessa hluti í samhengi. Við verðum að átta okkur á þeim áhrifum sem fjárlög hafa eins og þau liggja fyrir núna með nefndum breytingartillögum, því að það er svo oft sem við erum í þeirri stöðu að aðgerðir stjórnvalda vinna beinlínis gegn yfirlýstum markmiðum. Það getur ekki verið markmiðið. Það getur bara ekki verið það. Ég held því að við verðum með einhverjum ráðum að reyna að ná samhengi hlutanna, átta okkur á áhrifunum, reyna raunverulega að vinna með þeirri peningastefnu sem liggur fyrir. Þegar hv. þm. Bjarkey Olsen lýsti því hér í gær að verið væri að vinna með peningastefnunni og svo les maður svör seðlabankastjóra í morgun þá getur maður ekki annað en spurt sig: Bíddu, eru margar peningastefnur gangi? Er Sjálfstæðisflokkurinn með sjálfstæða peningastefnu? Er Vinstrihreyfingin – grænt framboð með sjálfstæða peningastefnu? Eru Píratar með sjálfstæða peningastefnu? Eflaust reyndar, en hún ekki formfest. Það hlýtur að vera ein peningastefna í gangi og það er alveg ljóst að þau áhrif sem framkallast hér með þessum fjárlögum og breytingartillögum eins og þær liggja fyrir styðja ekki við peningastefnuna sem hefur það að meginmarkmiði að ná niður verðbólgu. Eins og seðlabankastjóri sagði: Aukin ríkisútgjöld á þessum tíma hafa ekki jákvæð áhrif á verðbólgu. Þetta gengur gegn markmiðinu sem er sett fram í þeirri einu peningastefnu sem ég a.m.k. veit til að sé stefna stjórnvalda. En það er þá bara fínt ef það kemur fram að þær séu margar. Það er eflaust þannig í einhverjum ríkjum sem við viljum ekki bera okkur saman við. Ég held að það sé hollt ef vitum hvert markmiðið er, hvert við stefnum og hvernig við ætlum að komast þangað en ég er hræddur um að það sem kemur fram hér og í breytingartillögum muni ekki auðvelda okkur leiðina að því marki. Ég hef aðeins verið hugsi yfir hlutverki og þróun verkefna og starfa fjárlaganefndar nú þegar lög um opinber fjármál eru komin með einhverja reynslu, nokkra reynslu. Ég hef ekki gert sérstaka rannsókn á því en mér er það til efs að á fyrri stigum hafi rétt um 95% þeirra breytinga sem gerðar eru á milli umræðna komið frá fjármálaráðherra sjálfum. Mér sýnist það vera rétt um 51 milljarður sem kemur fram í gegnum tillögur fjármálaráðherra, rúmir 2 milljarðar í gegnum tillögur nefndarinnar, eða tæpir 3, 2,7 milljarðar. Rétt um 5% af þessum breytingum öllum koma fram í gegnum nefndina. Þarna sitja nefndarmenn dagana langa og slást um atriði hvert á fætur öðru og 5% af breytingunum á milli umræðna koma fram í nefndinni. Ég kasta þessu bara fram hér til umhugsunar því að við hljótum með einhverjum hætti að geta formað verkefnin þannig að þessi vel mannaða nefnd, sem hún er hverju sinni, skilji meira eftir til að bæta nýtingu skattfjár, þ.e. að fá meira fyrir minna, kafi ofan í þætti og tryggi að við séum að gera okkar besta og höfum gögn sem auðvelda okkur að glöggva okkur raunverulega á stöðunni, því að þeir þingmenn sem ekki sitja í nefndinni, sem er auðvitað mikill meiri hluti þingmanna, hafa nokkuð gagn af þeirri vinnu sem þar er unnin og er mjög mikilvæg. En ég velti því aftur fyrir mér hvort við séum ekki á rangri leið þegar 95% af þeim breytingum sem gerðar eru koma frá ráðherranum sjálfum, ráðherranum sem leggur við þingsetningu fram eiginlega bók sem rammar inn sjónarmið hans, hátt í 400 blaðsíður, og síðan kemur viðbótin á milli umræðna - 95% af heildinni. Ég ætla að láta þetta duga um þennan þátt málsins en mig langar samt hvað normið varðar að nefna hér eitt til viðbótar sem mér þykir löstur á umræðu um meðferð skattfjár. Það virðist oft vera þannig að þingmönnum þyki það ekki boðleg umræða að verið sé að etja saman málaflokkum, útgjaldaliðum. Menn fyrtast við þegar sagt er: Ja, ef við gerum þetta þá getum við ekki gert hitt. En auðvitað er það þannig í raunveruleikanum að þeir peningar sem eru settir í einn málaflokk verða ekki notaðir í annað. Það er mögulegt að koma sér undan þessu með lántökum tímabundið, en þegar við horfum yfir lengri tíma þá er það bara þannig að hver króna verður notuð einu sinni, ekki oftar. Ég held að við ættum að temja okkur það, það getur verið erfiðara í umræðunni og rökræðunni en við erum alltaf að segja þegar við leggjum til útgjöld til eins málaflokks: Heyrðu, það verður minna til skiptanna í hina. Þetta er bara almenn athugasemd sem ég vildi skilja hér eftir. Síðan er auðvitað annað ef við förum í efnisatriði frumvarpsins, sem verða auðvitað hverfandi breytingar á, ef nokkrar, hér eftir frekar en í annan tíma sem mál klárast í gegnum 2. umr., þá er það eins og stundum vill verða að aðgerðir stjórnvalda endurspegla ekki yfirlýst markmið. Bara til að nefna dæmi úr nýlegum fréttum þá fjölgar sem aldrei fyrr í þeim hópi sem er áætlað að verði sendur til útlanda í liðskiptaaðgerðir. Ég sé að það er vel mannað úr nefndinni hér í salnum og spyr því: Hvað ætlar ríkisstjórnin að taka sér mörg ár í að laga þetta? Ríkisstjórnin er nýbúin að fagna fimm ára starfsafmæli sínu. Þarf ríkisstjórnin níu ár? Tekst þetta á þriðja kjörtímabili eða er von til þess að þetta verði lagað áður en kjörtímabilið er búið? Það er talað um markmið um orkuskipti í samgöngum. Við getum gripið niður hvar sem er í umræðum varðandi þá sem mest skrá af nýorkubílum, sem eru auðvitað umboðin og bílaleigurnar: Allir telja að þær breytingar sem verið er að gera gangi gegn þeim markmiðum sem yfirlýst eru. Ég held að þetta blasi við öllum þeim sem horfa á þetta og setja ekki kíkinn fyrir blinda augað. Þá kemur upp sjónarmiðið: Bíddu, heyrðu, eigum við að vera veita einhverju ríku fólki í Garðabæ ríkisstuðning í þessum efnum? man ég að umræðan var hér í fyrra frekar en í hittiðfyrra. Ég held að bílaleigurnar séu ekkert mikið að leigja sína bíla í Garðabæ, póstnúmeri 210, frekar en önnur. Heildarmyndin verður einhvern veginn að ganga upp og þetta tengist auðvitað því sem ég fór töluvert inn á hér í ræðu minni um sama mál í fyrra, þessa furðulegu útfærslu á skattstyrkjum, sem ég gef mér að hv. þm. Haraldur Benediktsson ætli að spyrja mig út í andsvari hér á eftir, við eigum það inni. Þingmaðurinn hristir hausinn. Ágætir áheyrendur verða af þessu skemmtilega samtali. En það er svo víða í fjárlögum og þeim skilaboðum sem koma frá stjórnvöldum, ítreka ég, atriði sem stangast á við yfirlýst markmið. Ég held að ég sé ekki að þreyta þingheim með einhverri dæmaupptalningu. Ég vil bara skilja þessi atriði hér eftir og vona að við tökum þau til umhugsunar gagnvart þessari vinnu næsta ár. Ég ber mjög hóflega von í brjósti um að miklar breytingar verði gerðar á málinu frá því sem nú liggur fyrir til lúkningar þess, en vil bara undirstrika aftur varnaðarorð seðlabankastjóra sem koma fram í viðtali í morgun, að við séum hér á þingi ekki að gera Seðlabankanum auðveldara fyrir að slást við verðbólguna, sem hlýtur að vera meginmarkmið okkar núna.

Forseti. Ég hafði mjög gaman af ræðu hv. þingmanns og líka ummælum hans fyrr í umræðunni varðandi það að ríkisstjórnin fer dálítið glannalega við efnahagsstýrið. Þá langaði mig til að bæta aðeins inn í umræðuna og við ræðu hv. þingmanns hvernig þetta er búið að þróast núna frá fjármálaáætlun þar sem frumjöfnuður - og tölur, afsakið - átti að vera -0,6% af vergri landsframleiðslu. Í frumvarpi 2023 var hann -0,7. Hvað er hann núna eftir breytingartillögurnar? Það kom nú ný þjóðhagsspá og fullt af aukatekjum. Hvað ætli hann sé núna? -1,1%, jókst um næstum það sem hann átti að vera samkvæmt fjármálaáætlun. Meiri halli. Vaxtajöfnuður átti að vera 1,5% í mínus í fjármálaáætlun og fór niður í 1,6 í frumvarpinu. Hvað er hann núna? 1,9% í mínus, enn þá meiri halli þar. Hvað með heildarjöfnuð? -2,1% af vergri landsframleiðslu í fjármálaáætlun. -2,3% í fjárlagafrumvarpinu, aðeins bætt í þar. Hvar er hann núna? -3%. Þar kemur þetta sem hv. þingmaður er einmitt að benda á, hvaða áhrif þetta á eftir að hafa á allt annað hjá okkur, þessi aukni halli. Og þetta er þrátt fyrir þá efnahagssveiflu sem ríkisstjórnin fær nú í fangið fyrr en var búist við, þá er samt keyrt í meiri mínus. Það er dálítið undarlegt. Það er mjög undarlegt. Það þarf að gera hvort tveggja, það þarf að hafa aðhald í útgjöldum, alveg tvímælalaust, en það þarf líka að huga að þeim stöðum í efnahagskerfinu þar sem fjármagnið hefur safnast saman út af innspýtingu stjórnvalda þar sem þau þurfa, svipað og eftir efnahagshrunið, að ná dálitlu til baka 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni andsvarið. Það er auðvitað þannig að það eyðist sem af er tekið og þegar hærra hlutfall fer til þeirra þátta sem hv. þingmaður taldi hér upp þá er minna eftir til skiptanna, til annars, sérstaklega hluta sem gagn er að. Ég nefndi í ræðu minni áðan að breyting á milli um 1. og 2. umr. hefði væntanlega sjaldan verið viðlíka og núna nema ef mögulega væri í meðförum fjárlagafrumvarps ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar 2007, 2008, án þess að ég hafi skoðað það sérstaklega. En mismunurinn þá og nú er að þá var afgangur af fjárlögum. Núna erum við að sigla í 119 milljarða halla á ári og það er ekki í plönum að koma ríkissjóði úr hallarekstri fyrr en 2027. Þetta er algjör grundvallarmunur á stöðunni. Manni þótti nóg um þarna á sínum tíma, 2007, 2008, en þá var alla vega, ef svo má segja, borð fyrir báru fjárhagslega sem er alls ekki núna. Þetta lýsir einhverju, ég leyfi mér að segja metnaðarleysi eða jafnvel hræðslu, að ætla að teygja þetta tímabil svona langt inn í framtíðina. 2027 er á næsta kjörtímabili, um það mitt, nema það verði kosið fljótlega, sem er ekki útilokað. En það að við séum í þeirri stöðu að stjórnvöld séu búin að sætta sig við það að hér verði hallarekstur til 2027, við séum að horfa á 119 milljarða hallarekstur á næsta ári, á sama tíma og útgjöld vaxa að teknu tilliti til einskiptisútgjalda síðasta árs um rúma 180 milljarða, þetta er einhver furðu nálgun, því miður, sem við stöndum frammi fyrir. Ég er ekki með fjármálaáætlunartölurnar tiltækar þannig ég treysti mér ekki í samanburðinn en ég tel mig vita að þessar tölur séu nákvæmlega eins og hv. þingmaður þær taldi upp.

Frú forseti. Ég ætla að vera pínu bjartsýnn, sérstaklega af því að efnahagssveiflan kom aðeins fyrr í plús en var gert ráð fyrir, og segja að ég held að við munum vera komin úr mínus fyrir árið 2027. Nákvæmlega hvenær er erfitt að segja en ég ætla að leyfa mér að vera jákvæður. Vandinn er samt að efnahagsstefna og ríkisfjármálin eru keyrð á undirliggjandi halla, samkvæmt síðasta mati fjármálaráðs 2,5% af vergri landsframleiðslu, þ.e. aukalega er halli sem er bara ófjármagnaður. Það er ekkert gert í fjárlögum eða fjármálaáætlun eða neinu svoleiðis til þess að reyna að bregðast við því. Það þýðir bókstaflega að við þurfum að stóla á þann hagvöxt sem er í gangi og að hann sé meiri en ella. Það eykur á móti verðbólguþrýstinginn út af þessum aukaútgjöldum eða þýðir minni skattheimtu, sem myndi tappa aðeins af. Ég er búinn að vera að reyna aðeins að útskýra hérna hvernig við festumst oft bara í heildarafkomunni. Það er pínulítið yfirborðskennd umræða en hún ætti að gefa okkur vísbendingar um ákveðna annaðhvort galla eða kosti í kerfinu. Núna er hún tvímælalaust af veifa rauðum flöggum um að það séu gallar sem þarf að bregðast við einhvers staðar inni í stóru summunni. Nákvæmlega hvar fáum við ekki að sjá frá stjórnvöldum, hvar eigi að bregðast við að þeirra mati. Þau gefa einfaldlega út tóman tékka þar og gera ekki neitt. Þá er náttúrlega áframhaldandi neyðarástand, 2,5%, sem við þurfum að vona að efnahagssveiflan reddi okkur yfir en kostnaðurinn við það er verðbólga fyrir alla hina.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það er einmitt þetta samspil hagvaxtar, útgjaldaþróunar, vaxta sem við höldum á í þessari umræðu hér í dag og í gær sömuleiðis, eitt risapúsl í þessari heildarmynd. Það er í rauninni alveg ljóst að ef við förum óvarlega með þá ábyrgð sem á okkur hvílir hér varðandi þróun ríkisútgjalda gerum við öðrum þáttum þessarar heildarmyndar erfiðara fyrir, rétt eins og seðlabankastjóri lýsti. En ég tek undir það sem hv. þingmaður sagði, að það er erfitt að glöggva sig á því hvar stjórnvöld telja raunverulega vanta á eða jafnvel vera of mikið hverju sinni. Ég held að partur af þessu hljóti að verða það að við sem Alþingi setjum af stað úttekt á því hvernig til hefur tekist með lög um opinber fjármál nú þegar einhver reynsla er að byrja að fást á það verklag. Það er alveg augljóst að eitthvað hefur ekki tekist eins og til var ætlast þótt aðrir þættir hafi tekist vel. Ég heiti á okkur hér inni að koma á þeirri úttekt, hvort sem hún verður leidd af ríkisstjórn eða fjárlaganefnd eða jafnvel þingflokksformönnum, vegna þess að ég held að það gæti orðið raunverulega til gagns til að sníða af þá agnúa sem ég held að séu á lögunum eins og þau eru núna og mögulega breyta eitthvað vinnulagi til heilla fyrir okkur öll.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans ræðu. Ég ætla ekki að koma hér í ræðustól og segjast ekki hafa þær áhyggjur sem hv. þingmaður hefur og lýsir hér. Ég fór, held ég, nokkuð skýrt yfir það í minni ræðu í gær hvaða viðvörunarljós eru að blikka þó að ég nefndi það ekki með þeim hætti en var að reyna að ramma inn þessa óvissu, þessa skrýtnu tíma, þessar sérstöku aðstæður og samtal sem ég átti í Alþjóðagjaldeyrissjóðnum í haust um hvaða handbók er núna í gildi til að bregðast við heimsfaraldri og ofan í það stríð. Ég tók líka eftir orðum seðlabankastjóra og ég skal alveg segja að ég hafi tekið þau til mín, rétt eins og hv. þingmaður rekur hér. Hins vegar vil ég þá minna á það, og við erum líka að feta þá slóð í nefndaráliti okkar, að það er miklu meiri kraftur í efnahagslífinu en við gerðum ráð fyrir, meira að segja hérna á milli umræðna, verulegur. Við erum að fara inn í næstu ár með miklu sterkari landsframleiðslu en við ætluðum að þegar frumvarpið var lagt fram. Ég vil líka segja að það sem mér finnst skipta meginmáli, án þess að ég sé að smeygja mér undan gagnrýni á þessum útgjaldaauka, er að við höldum okkur við fjármálastefnuna og meginmarkmið fjármálaáætlunar sem fór fram í samtali milli hv. þingmanna hér áðan. Það finnst mér vera stóra málið í þessu. Um útgjaldaauka á milli umræðna, ég held að hann sé já, sögulegur að því leyti - ég hef ekki uppfært hann frá 2008 og síðan aftur 2018. Ég leyfi mér að minna á að haustið 2016 var fjárlaganefnd starfandi sem setti fjárlög án ríkisstjórnar og það eru líklega bestu fjárlög sem hafa staðist frá þeim tíma. En spurningin sem ég ætla að skilja eftir handa hv. þingmanni eftir að hafa gefið þetta andsvar er hvað við ættum að skoða 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það má til sanns vegar færa að fjárlögin 2016 hafi verið hin ágætustu án ríkisstjórnar enda sýnist mér á mörgu að eitt og annað væri í betri farvegi í dag án ríkisstjórnar en með hana, ef við þingmenn hér tækjum að okkur að leysa málið í staðinn fyrir að fá „ordrurnar“ úr Stjórnarráðinu. En til að ég vindi mér beint að því með hvaða hætti væri hægt að draga úr útgjöldunum þá nefndi ég í samhengi hlutanna örmál hér áðan. Ég nefndi þau af því að þau eru þekkt úr umræðunni. Það eru þættir sem við gætum gengið til, eins og t.d. umbreyting ríkiseigna, sem væri þá nýtt til þess að greiða niður þann mikla skuldastabba sem á ríkissjóði hvílir. Það hefur verið nefnt hér, kom fram í svari fjármálaráðherra, að ég held, við fyrirspurn hv. þm. Þorbjargar Sigríðar Gunnlaugsdóttur, að í bankakerfinu einu og sér lægi, ef ég man rétt, eignarhlutur upp á tæpa 400 milljarða, 387, ef ég man tölurnar rétt, í námunda við það. Nú er búinn að vera mikill vandræðagangur með eftirstöðvar hluts í Íslandsbanka þar sem liggja, ef ég man rétt, rétt um 100 milljarðar, í þeim hlut einum og sér sem ráð hafði verið gert fyrir að selja. Umbreyting þeirrar eignar færð til lækkunar skulda myndi strax hafa mikil áhrif á vaxtaþátt fjárlaga. Á meðan við ræðum hér armslengdarsjónarmið hin ýmsu og forsætisráðherra lýsir því yfir efnislega að stjórnvöld geta ekki nýtt eignarhlutinn í Landsbankanum til að ná fram neinum markmiðum þá hlýtur maður að spyrja sig: Bíddu, til hvers eigum við hlutinn þar? Bara til að nefna stóra atriðið sem hefði veruleg áhrif. Síðan er auðvitað endalaus fjöldi atriða þarna inni á milli, í umfangi á milli liðskiptaaðgerða … og síðan þess að umbreyta ríkiseignum og lækka heildarskuldir ríkissjóðs og þar með vaxtagreiðslur.

Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að gleyma að minnast á að sú sem situr á forsetastóli í dag var varaformaður þessarar merku fjárlaganefndar á þeim tíma. En ég held að ég verði líka að rifja upp að þegar við gerðum upp fjárlög síðasta árs, sem voru samþykkt með verulegum halla, þá var heildarniðurstaðan mun jákvæðari en við gerðum þar ráð fyrir. Ég hef væntingar um það líka að þessu sinni. Ég held að við verðum líka að greina hvaða útgjöld við erum að ráðast í. Að hluta til erum við að klára að hreinsa út úr kerfunum kostnaðinn vegna Covid. Við erum að bæta til heilbrigðismála og lögreglu. Er það endilega þensluhvetjandi aðgerð að auka mönnun í lögreglu? Jú, þetta hefur haft áhrif í stóru myndinni en ég held að í aðalatriðum séum við að takast á við ákveðinn grunnkerfisvanda sem löngu var orðið tímabært að taka á. Síðan eru veruleg útgjöld vegna verðbólgunnar sem slíkrar, sem er vandamál og við horfum kannski á hana slíkum augum í útgjöldum ríkissjóðs, sem aukinn vaxtakostnað. Hv. þingmaður nefnir tvö atriði til viðbótar sem mig langar að drepa niður fæti í. Annars vegar nefnir hann liðskipti, ein af þeim hagræðingarhugmyndum sem við höfum er að leita frekar út fyrir opinbera kerfið. Þá vil ég bara ítreka orð hæstv. heilbrigðisráðherra í þeim efnum og mjög skýr skilaboð í hans máli og áætlun hans um nýtingu á þeim fjármunum sem þar eru lagðir til, að þar á í auknum mæli að leita út fyrir hið opinbera kerfi. Seinna atriðið í mínu seinna andsvari um þetta vinnulag, reynsluna af opinberum fjármálum - já, ég held að það sé tímabært að við tökum það til endurskoðunar. Ég gerði að sérstöku umtalsefni hér í gær eftirlitshlutverk þingsins og hvernig við höfum misst þráðinn í þeim efnum og þurfum að móta verklag í þeim efnum. Í öðru lagi, er nokkuð óeðlilegt þó að stærstur hluti tillagna komi frá fjármálaráðherra? Það er verið að vinna með sömu umsagnir og nefndin 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Svo því sé til haga haldið þá missti ég því miður af ræðu hv. þingmanns en ég er búinn að hlusta á drjúgan hluta hennar og mun hlusta á hana í heild sinni áður en dagurinn er liðinn. Ég spurði hv. formann fjárlaganefndar í gær í andsvari við framsögu nefndarformannsins hver skiptingin væri á milli útgjaldaaukningar, reksturs, versus fjárfestingar. Það kom mér sannast sagna nokkuð á óvart - og ég biðst afsökunar, hv. formaður nefndarinnar situr hér í hliðarsal en hún fær tækifæri til að ná mér síðar í andsvari og ég henni ef þannig ber undir - að það lægi ekki fyrir greining á því hvernig þessi útgjaldaaukning skiptist milli fjárfestingar annars vegar og reksturs hins vegar. En varðandi orð hv. þingmanns um að efnahagslífið hefði stutt við efnahagsbatann og þróun efnahagsmála hefði stutt við tekjuhliðina á liðnu ári þá er það bara sem betur fer rétt og maður getur ekki annað en vonað að það verði framhald þar á. Í því samhengi eru auðvitað atriði sem ég hefði getað nefnt áðan varðandi það með hvaða hætti við gætum stutt við afkomu ríkissjóðs. Þá eru það til að mynda þættir sem snúa að því að styðja við og koma áfram virkjunum í landinu til að atvinnuuppbygging geti orðið með sem öflugustum hætti. Það er hlutur sem hefur gengið mjög hægt að vinna áfram. Sem betur fer kláraðist nú 3. áfangi rammaáætlunar hér nýlega en það eru margir þættir þar sem ég hef haft á tilfinningunni að samsetning ríkisstjórnarinnar þvælist fyrir gagnvart því að við náum árangri til að komast áfram.

Virðulegur forseti. Fjárlög fyrir árið 2023 eru hér í 2. umr. á Alþingi, fjárlög sem óhætt er að segja að beri merki þess að Ísland og heimsbyggðin öll eru að raða sér saman eftir heimsfaraldur Covid-19 sem hafði, eins og allir hér inni vita, gríðarleg áhrif á íslenskt efnahagslíf og efnahag heimsins alls. Aðeins nokkrum dögum eftir að afléttingu lauk hér á landi og þjóðin andaði léttar, laus úr klóm Covid, skaut upp kollinum ný ógn í austri, ógn sem flestir höfðu talið að væri liðin hjá en hafði þó verið að gera sig æ meira gildandi á undanförnum árum, t.d. með yfirtöku Krímskaga 2014, en fáir trúðu að myndi ganga eins langt og raungerðist 24. febrúar. Efnahagslegar afleiðingar þess fyrir Ísland eru sömuleiðis sjáanlegar í því fjárlagafrumvarpi sem hér er lagt fram en verðbólga hefur rokið upp. Væntingar standa þó til að toppnum hafi verið náð og að verðbólga sé á leið niður. Þess ber þó að geta að ástandið í Evrópu er með þeim hætti að aðeins í Sviss er verðbólga hærri en á Íslandi. Áhrif innfluttrar verðbólgu eru því mikil og ekki útséð með hvenær sú verðbólga mun hjaðna að einhverju marki. Það er því ljóst að verkefnið hér er ærið og er það mín skoðun að þau fjárlög sem hér eru lögð fram séu gríðarlega metnaðarfull og sýni vel og greinilega hvar ríkisstjórnin stendur. Þetta eru að mínu viti, virðulegur forseti, velferðarfjárlög, fjárlög þar sem heilbrigðiskerfið er ekki aðeins varið heldur bætt í, fjárlög þar sem félagskerfið okkar er varið og fjárlög þar sem löggæsla og réttarvörslukerfið fá mestu innspýtingu í áratugi. Fjárlög þar sem hlustað er á raddir þeirra sem standa vaktina og komið til móts við þau sjónarmið sem þar heyrast. Frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2023 var lagt fram á Alþingi þann 13. september síðastliðinn. Þar er gert ráð fyrir umtalsverðum bata í afkomu ríkisins á milli ára í samræmi við stefnumörkun stjórnvalda og samþykkta fjármálaáætlun. Frumvarpið gerir þannig ráð fyrir að halli á rekstri ríkissjóðs á næsta ári séu um 89 milljarðar eða 2,3% af vergri landsframleiðslu. Afkomuhorfur frumvarpsins hafa nú verið endurmetnar með hliðsjón af uppfærslu á tekju- og útgjaldahlið ríkissjóðs, m.a. út frá efnahagsforsendum og uppfærðri þjóðhagsspá frá síðastliðnum október. Hagvaxtarhorfur eru lítið breyttar en verðbólguhorfur hafa versnað frá framlagningu frumvarpsins. Hærri verðbólga leiðir til hækkunar á tekjuáætlun, þar sem nafnfjárhæðir eru skattlagðar, og jafnframt til hækkunar á útgjöldum, m.a. vegna endurmats á launa- og verðlagsforsendum og hækkunar á áætlun um verðbætur verðtryggðra lána sem gjaldfærast á árinu. Að teknu tilliti til breytinga við 2. umr. frumvarpsins sem hér eru lagðar til er gert ráð fyrir að afkoma ríkissjóðs verði í halla, um 118 milljarðar á næsta ári, sem nemur 2,9% af vergri landsframleiðslu. Það eru um 27 milljarðar kr. eða um 0,6% af vergri landsframleiðslu, lakari afkoma en gert var ráð fyrir í frumvarpinu. Um helming af þessum breytingum má rekja til hærri áætlunar vaxtagjalda vegna gjaldfærslu á verðbótum á rekstrargrunni í samræmi við spá um aukna verðbólgu. Áætlað er að frumjöfnuður ríkissjóðs verði 14 milljörðum lakari en gert var ráð fyrir í forsendum frumvarpsins og þannig verði halli sem nemur 1% af vergri landsframleiðslu á ári. 5 milljarða af lakari frumjöfnuði má rekja til forsendu að um ríkissjóður gefi eftir um 5 milljarða af tekjuskatti einstaklinga á móti samsvarandi hækkun á útsvarstekjum sveitarfélaga til að bæta afkomu þeirra í tengslum við stöðu málaflokks fatlaðs fólks. Hér er um að ræða gríðarlega mikilvægt mál að mínu viti fyrir sveitarfélögin í landinu sem hafa kallað eftir því að aukið fjármagn komi inn í þennan málaflokk þar sem mikill halli hefur verið á honum undanfarin ár og sveitarfélög víðs vegar um land mörg hver hreinlega að sligast undan þessu. Ég hef sagt það og get alveg sagt það hér aftur að ég hefði viljað sjá fyrir hönd sveitarfélaganna að það kæmi hér inn fjármagn í fjárauka fyrir 2022 og til viðbótar við þessa tölu. En ég fagna því að við séum búin að stíga þetta skref og bind miklar vonir við þá vinnu sem er í gangi núna í ráðuneytinu og Haraldur Líndal Haraldsson stýrir. Vonandi mun hún leiða til þess að enn betri sátt og betri framtíðarsýn náist um þennan mikilvæga málaflokk sem sveitarfélögin í landinu bera ábyrgð á núna. Þannig að ég vildi koma því að hér að ég tel að hér sé um gríðarlega gott skref að ræða í rétta átt fyrir sveitarfélögin og fyrir þennan málaflokk, en þó aðeins að um skref sé að ræða. Frá áætlun frumvarpsins er nú gert ráð fyrir um 24 milljarða kr. hærri tekjum á næsta ári sem má að mestu leyti rekja til spár um hærra verðlag og til endurmats á tekjuáætlun í samræmi við nýjustu upplýsingar um innheimtu. Á hinn bóginn er á útgjaldahlið gert ráð fyrir 51 milljarðs kr. hækkun heildarútgjalda. Sú hækkun skiptist í 14 milljarða hækkun vaxtagjalda, einkum vegna hærri verðbóta, og 37 milljarða kr. hækkun frumgjalda. Aukningu frumgjalds má m.a. rekja til uppfærslu á verðlagsforsendum og ýmsum bundnum útgjaldaskuldbindingum og hins vegar ákvörðun um ný og aukin framlög. Þrátt fyrir lakari frumjöfnuð mun hann halda áfram að batna nokkuð milli ára og í samanburði við horfur yfirstandandi árs, gangi áætlanir frumvarpsins eftir. Þá er skuldastaða í árslok 2023 áþekk og gert var ráð fyrir í frumvarpinu, um 33% af vergri landsframleiðslu, sem rekja má til hærri vergrar landsframleiðslu á næsta ári samkvæmt uppfærðum efnahagsforsendum, m.a. vegna hærra verðlags sem vegur á móti hækkun skulda vegna lakari afkomu. Afkoma ríkissjóðs hefur verið að batna á undanförnum misserum eða frá þeim mikla halla sem var á milli áranna 2020 og 2021 í kjölfar Covid, eins og ég kom inn á í upphafi, og nam þá hallinn á bilinu 7–8% af vergri landsframleiðslu hvort árið. Tekjur hafa hækkað hratt eftir því sem hagkerfið tekur við sér og atvinnuleysi hefur lækkað hraðar en fyrstu áætlanir gáfu til kynna, sem er jákvætt. Nú er svo komið að hagkerfið okkar er við fulla framleiðslugetu og ferðaþjónustan nálgast óðfluga fyrri styrk. Áhrif þess birtast ekki síst í stórbættum frumjöfnuði og greiðsluafkoma ríkissjóðs ásamt kröftugum hagvexti og sölu ríkiseigna hefur leitt til þess að skuldir ríkissjóðs sem hlutfall af vergri landsframleiðslu hafa hækkað umtalsvert minna en upphaflegar áætlanir gáfu til kynna. Þessi sterka staða mun auðvelda verkefnin fram undan við að styrkja enn stöðu ríkisfjármálanna og ná markmiðum um að stöðva hækkun skulda sem hlutfall af vergri landsframleiðslu. Þó er ljóst að fram undan er krefjandi umhverfi á meðan við náum tökum á verðbólgu og tryggð er eftir fremsta megni farsæl niðurstaða kjarasamninga. Þá er líka veruleg óvissa í alþjóðaumhverfinu um þessar mundir og mikilvægt að halda áfram á þeirri braut að bæta ríkisreksturinn og stuðla að stöðugleika í hagkerfinu. Umsvif í hagkerfinu eru mikil og útlit er fyrir nokkra þenslu 2022 og 2023 þó að hægt hafi á hagvexti. Horfur á viðvarandi halla á viðskiptum við útlönd endurspegla þá staðreynd að hagkerfið er að eyða um efni fram, eins og komið hefur fram og seðlabankastjóri hefur m.a. verið duglegur að benda á. Meiri óvissa er því um ytra jafnvægi þjóðarbúsins en á undanförnum árum á sama tíma og stormasamt er á alþjóðlegum fjármálamörkuðum og fjármögnunarskilyrði íslenskra banka hafa versnað. Við þessar aðstæður getur arðsöm ríkisfjármálastefna átt ríkan þátt í að stýra hagkerfinu í jafnvægi. Hagvaxtarhorfur eru lítið breyttar en verðbólguhorfur hafa versnað frá framlagningu frumvarps til fjárlaga. Spáð er 6% hagvexti í ár en 2% 2023. Kröftug neysla og fjárfestingarvöxtur hefur haldið áfram núna á haustmánuðum og nýleg spá Hagstofunnar gerir ráð fyrir um 3% meiri vexti einkaneyslu og 4% meiri vexti atvinnuvegafjárfestingar á yfirstandandi ári en sú spá sem lá til grundvallar frumvarpi til fjárlaga. Þensla á vinnumarkaði hefur líklega náð hámarki og er enn með mesta móti. Í spám Hagstofu og Seðlabankans í nóvember er gert ráð fyrir að verðbólga á yfirstandandi ári verði um 8% og að hún lækki aðeins lítillega á næsta ári eða í um 6 prósentustig. Þetta er um 1 prósentustigi meiri verðbólga árið 2023 en gert var ráð fyrir við framlagningu frumvarps til fjárlaga. Hækkun húsnæðisverðs hefur líklega náð hámarki en á móti vegur vaxandi undirliggjandi verðbólga á breiðum grunni auk þess sem gengi krónunnar hefur haldið áfram að gefa eftir í haust. Virðulegur forseti. Mig langar aðeins að fara yfir helstu breytingar sem koma hér á milli umræðna og mun stikla aðeins á stóru. Ég held að það yrði allt of langt mál fyrir mig að tala um allar þær breytingar sem fram koma í þessu frumvarpi en mig langar að nota þennan tíma hérna til að fara aðeins í nokkur mál sem mér finnst vera þess virði að benda á. Ég vil byrja á að fagna þeirri tillögu sem hér kemur fram og snýr að hækkun á frítekjumarki úr 109.600 í 200.000 kr. og markmiðið er að auka atvinnuþátttöku örorku- og ellilífeyrisþega. Þessi breyting mun auka til muna möguleika þeirra á atvinnuþátttöku. Ég held að þetta sé mjög gott skref sem kallað hefur verið eftir og ég fagna því að það sé hér fram komið. Sömuleiðis langar mig að tala um heilbrigðismálin, það er ekki hægt að tala um þessa fjármálaáætlun án þess að ræða heilbrigðismálin. Það er alveg sama hvað er sagt, sú aukning sem hér er lögð til heilbrigðismála er alveg gríðarlega mikil. Við erum að tala um að aukning til heilbrigðismála í heild eru einhverjir 53 milljarðar að raungildi frá 2020 og til sjúkrahúsþjónustu um 4,5 milljarðar frá núgildandi fjárlögum. Þetta er, virðulegur forseti, gríðarleg innspýting. Er þetta nóg? Sennilega ekki. Ég held að heilbrigðiskerfið sé sérstakt kerfi að því leyti til að ég held að það sé alltaf hægt að bæta við og alltaf hægt að gera betur. En ég er algerlega sannfærður um að sú innspýting sem hér er sett inn í heilbrigðiskerfið mun skipta máli, hún mun skipta gríðarlegu máli. Þessir 12,2 milljarðar sem koma nú inn á milli umræðna „matsa“ vel, með leyfi forseta, ef ég má sletta hér, við þær gestakomur og þær umsagnir sem fjárlaganefnd hefur borist hér og þau samtöl sem við höfum átt við stofnanirnar varðandi þá fjárþörf sem þau hafa kallað eftir. Auðvitað er alveg ljóst að við hefðum getað gert betur. Menn hafa rætt hér um Sjúkrahúsið á Akureyri sem fær 250 milljóna króna innspýtingu en óskaði eftir 500. Það er hins vegar alveg ljóst að það fjármagn sem þar vantar upp á mun ekki hafa áhrif á rekstur sjúkrahússins, þannig að heilt yfir er algjörlega ljóst að hér er verið að stíga risaskref, stórt skref í átt að því að styrkja þetta virkilega góða heilbrigðiskerfi sem við erum með á Íslandi, sem er sennilega eitt af þeim betri í heiminum. Mig langar líka að ræða hér verkefni sem meiri hluti fjárlaganefndar setur hér inn í sitt álit og hefur verið verkefni sem ég hef sýnt mikinn áhuga í gegnum tíðina, bæði sem sveitarstjórnarfulltrúi, þegar ég var með þann hatt á höfðinu, og ekki síður núna eftir að ég kom hér á Alþingi, sem eru störf án staðsetningar. Störf án staðsetningar er alveg gríðarlega metnaðarfullt verkefni sem ríkið setti á fót á sínum tíma með það að markmiði, og menn mega ekki gleyma því, að efla og fjölga opinberum störfum úti á landi. Það er markmið verkefnisins. Það sem hefur hins vegar gerst er að í allt of miklum mæli höfum við séð, eins og kom vel fram í ræðu hv. þm. Haraldar Benediktssonar í gær, að verið er að flytja, með lúðraþyt og skrúðgöngum, opinber störf, eitt eða fleiri, út á land, en svo sjáum við þau nokkrum árum seinna flutt án nokkurrar eftirtektar, nema okkar sem við erum að fylgjast sérstaklega með því, aftur inn á höfuðborgarsvæðið. Þannig er þetta nú, virðulegur forseti. Það er staðreynd málsins að við þurfum að skerpa verulega á þessu. Því fagna ég því að þetta sé ámálgað í þessu áliti, þetta sérstakra verkefni, störf án staðsetningar. Ég hef hreinlega velt því fyrir mér, og ég segi það bara hér, hvort við eigum í meira mæli að fara að tala um störf með staðsetningu. Ég held að í mjög mörgum tilfellum geti það verið miklu vænlegra til árangurs fyrir hinar dreifðu byggðir, fyrir landsbyggðirnar, að við séum að festa störf og stofnanir í meira mæli á þessum dreifðu stöðum úti á landi, að festa störfin við svæðið, festa stofnanirnar við svæðið, þannig að það sé ekki hætta á því að þetta leki allt frá okkur. Síðan er hér kafli sem ég get náttúrlega ekki annað en tekið undir og fagnað verulega. Það er það fjármagn sem er að koma inn í löggæsluna. Þetta er sennilega mesta innspýting sem lögreglan hefur fengið áratugum saman og því hefur verið haldið fram hér að lögreglan hafi verið fjársvelt undanfarin ár og þess vegna sé í raun og veru ekki um innspýtingu að ræða heldur leiðréttingu. Ég get alveg tekið undir það sjónarmið að einhverju leyti, að lögreglan hafi verið fjársvelt undanfarin ár, hún hefur í einhverjum tilfellum verið það. Þessu ber hins vegar að fagna og ég hef heyrt í lögreglumönnum um allt land, mjög víða, núna á undanförnum dögum og borið þessar hugmyndir undir þá sem hér eru fram komnar og gleði og fögnuður eru orðin sem ég get notað til þess að lýsa því sem hefur komið fram í þeirra málflutningi í samtölum okkar. Við erum að setja hér 900 milljónir til almennrar löggæslu, 500 milljónir til að sporna frekar við skipulagðri glæpastarfsemi, fjölga þessum hópum sem hér eru, hann er einn í dag, ef ég kann þetta rétt, og verið er að fjölga þar í fjóra eða fimm. Ég hef trú á því að þetta muni skipta sköpum fyrir lögregluna til lengri tíma litið. Við þurfum að fjölga lögreglumönnum. Við þurfum að fjölga menntuðum lögreglumönnum. Við fórum í það hér og það var gert í fjárlögum í fyrra að efla bæði menntasetur lögreglunnar og háskólann, sett fjármagn inn í Háskólann á Akureyri þar sem lögreglunámið er staðsett, undir því yfirskini að reyna að fjölga hér lögreglumönnum. Það verkefni hefur gengið ágætlega eftir því sem ég best veit og menn eru loksins að sníða af agnúana sem voru svo sannarlega á þessu kerfi þegar námið var flutt frá gamla lögregluskólanum yfir til HA. Ég hef trú á því að við munum fara að sjá miklar breytingar á næstu árum hvað varðar fjölgun lögreglunema, sem er jákvætt. Ég fagna þess vegna svo sannarlega bæði þessum 500 milljónum og þessum 900 milljónum sem hér eru til komnar. Eins er ánægjulegt að meiri hlutinn í fjárlaganefnd hafi verið sammála því að lækka aðhaldskröfuna á lögregluna um 200 millj. kr., niður í um 200 milljónir. Það er ekki aðhaldskrafa á heilbrigðisstofnununum og ástæðan fyrir því er einfaldlega sú að mönnun og laun og launatengd gjöld eru hátt hlutfall af rekstri slíkra stofnana, lögreglan fellur þar klárlega undir, þannig að aðhaldskrafa á þessar stofnanir gerir ekki neitt annað - og þeir sem stýra þessum stofnunum eiga engan annan kost en hreinlega að segja upp starfsfólki. Lengi vel gat lögreglan gripið til tveggja kosta í niðurskurðarkröfum sínum, annars vegar að segja upp fólki eða að hætta að aka lögreglubílunum. En nú hafa þær forsendur breyst þannig að það eina sem menn eiga eftir er hreinlega að segja upp fólki. Þannig að ég fagna því enn og aftur að aðhaldskrafan sé komin niður og ég held að það færi afskaplega vel á því í næstu fjárlögum að hún færi algerlega út. Það eitt og sér myndi breyta miklu fyrir lögregluna í landinu varðandi framtíðarsýn og rekstur þar. Fangelsismálin fá sínar 250 milljónir, eins og kallað var eftir, og er afskaplega mikilvægt að geta orðið við þeirri kröfu. Ég fagna því. Það er sömuleiðis ánægjulegt að hér í kaflanum um afhendingaröryggi séum við að taka undir þau sjónarmið sem fram komu í skýrslu um orkumál á Vestfjörðum og við setjum 150 milljónir í jarðhitaleitarátak á Vestfjörðum. Það er gríðarlega mikilvægt og ég vona svo sannarlega að þetta átak muni leiða til þess að við finnum þarna heitt vatn sem væri hægt að nýta á þessu svæði. Það myndi hjálpa okkur til framtíðar í þeim miklu orkuvandræðum sem Vestfirðir eru í, þannig að ég fagna því. Sömuleiðis er ánægjulegt að sjá að það hefur orðið breyting, sóknaráætlanirnar fá 120 millj. kr. framlag. Sem fyrrverandi sveitarstjórnarmaður og þar sem sömuleiðis ég hef starfað í þessum landshlutasamtökum, ég starfaði lengi í Samtökum sveitarfélaga á Norðurlandi vestra, geri ég mér grein fyrir því hvað þessar sóknaráætlanir skipta sveitarfélögin og landsvæðin í raun og veru miklu máli, þær gera það, alveg gríðarlega miklu máli. Því er afar gleðilegt að sjá að þessar 120 milljónir séu komnar hér aftur inn. Sömuleiðis ber svo sannarlega að fagna því að atvinnuráðgjafar á landsbyggðinni fá 40 millj. kr. framlag sem Byggðastofnun er falið að ráðstafa. Atvinnuráðgjafar á landsbyggðinni skipta gríðarlega miklu máli. Þetta er lykilfólk á mjög mörgum svæðum og búa yfir þekkingu sem ekki er kannski annars staðar að finna á þessum svæðum, þannig að það er gott. Mig langar sömuleiðis að ræða hér um Landhelgisgæsluna. Þar erum við að setja inn 600 milljónir sem munu nýtast Gæslunni vel. Við höfum nú rætt það hér áður og ræddum í fjárlögum í fyrra þann skrýtna sið sem felst í því að sigla varðskipunum til Færeyja til að fá olíu. Vonandi heyrir það sögunni til með þessu. Eins og ég sagði áðan þá ætla ég ekki að telja hérna allt upp en mig langaði að fara yfir þessi nokkur atriði í þessari ræðu minni. Í restina ætla ég líka að fagna því og langar að benda á það að í kaflanum um samgöngur er lagt til að 210 millj. kr. verði veittar til að tryggja ferjurekstur um Breiðafjörð. Þar er verið að tala um þetta nýja skip sem heitir Røst, sem ég vona svo sannarlega að samningar náist um og við getum séð fljótlega að verði farið að sigla um Breiðafjörðinn, vegna þess að það ástand sem þar er uppi núna er ekki boðlegt fyrir íbúa og þá þjónustuþega sem nýta sér þann samgöngumáta sem þar er í boði. Eins og ég segi gæti ég talað töluvert mikið lengur og farið yfir þær fjölmörgu tillögur sem hér liggja fyrir en flestar þeirra hafa verið tíundaðar af bæði mér og öðrum ræðumönnum. Ég held að þetta sé verulega metnaðarfullt og taki á flestu sem hefur komið fram í athugasemdum gesta og í umsögnum til fjárlaganefndar. En þó geri ég mér alveg grein fyrir því, og ég held að fjárlaganefnd geri sér grein fyrir því, að hvorki þessi fjárlög né nokkur önnur fjárlög verða fullkomin. Þau fjárlög eru sennilega ekki til, þau fjárlög sem allir eru sáttir um verða aldrei samin, held ég. En ég er sannfærður um það og mín sýn er sú að við séum að stíga hér mörg mjög góð og þörf skref sem munu nýtast okkar samfélögum alls staðar á landinu.

Forseti. Hér talar hv. þingmaður um fjárlög þar sem komið er til móts við hina og þessa. Mig langar til að spyrja: Af hverju var það ekki gert við framlagningu frumvarpsins? Hvernig gerist það að ráðherrar púsla saman frumvarpi þar sem ekki er komið til móts við hina og þessa, ekki lagðar fram hækkanir til löggæslu og heilbrigðisþjónustu en það gert svo þremur mánuðum seinna? Og hvernig gerist það að meiri hluti fjárlaganefndar bætir við 2,7 milljörðum í viðbót? Er það ekki einhvers konar vantraustsyfirlýsing á ráðherrana sem komu ekki með þessa 2,7 milljarða viðbót, eða eru ráðherrar að reyna að komast fram hjá kerfinu á einhvern hátt? Ég átta mig ekki alveg á því hvernig þessi fjárlög gátu verið gerð á þann hátt sem raun ber vitni. Ég skil að það kom ný þjóðhagsspá í nóvember, í síðasta mánuði, sem breytir stöðunni tekjulega séð. En ég skil það samt ekki í rauninni útgjaldalega séð. Það var alltaf verið að tala um að við ætluðum að vaxa úr kreppunni og ég myndi halda að framlögin sem áttu að fara í heilbrigðiskerfi og löggæslu og ýmislegt svoleiðis í haust hefðu verið óháð því sem búist var við í þjóðhagsspá, að það ætti samt að vera á þeim stað og einnig miðað við fjármálastefnu. Fjárlagafrumvarpið eins og það var lagt fram í haust var bara ekkert samkvæmt fjármálastefnu og ýmsu öðru og ég skil ekki hvernig Alþingi gat leyft ríkisstjórninni að komast upp með það að skila fjárlagafrumvarpi eins og við fengum í hendurnar í haust sem gerði vinnu okkar bara mjög erfiða, það var erfitt að átta okkur á því hver staðan var í raun og veru. Núna fá umsagnaraðilar ekki tækifæri til að bregðast við réttri stöðu eða alla vega að mati ríkisstjórnarinnar.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Það eru eflaust mjög margar ástæður fyrir því að þessi fjárlög komu fram með þessum hætti og þessar breytingartillögur komu seint fram. Ég get ekki staðið hér og svarað fyrir alla ráðherra ríkisstjórnarinnar, af hverju þeir komu með þessa hluti svona seint fram. Það eru eflaust gildar og góðar ástæður fyrir því að flestu leyti en ég held að það fari betur á því að þeir svari fyrir það sjálfir. Hins vegar varðandi þær breytingartillögur, þá 2,7 milljarða sem hv. þingmaður nefnir hér að fjárlaganefnd hafi komið með og gert breytingartillögur um, hvort það sé á einhvern hátt einhvers konar vanvirðing við eða vantraust á ráðherrana, þá er það alls ekki svo. Það er það alls ekki. Þetta eru einfaldlega tillögur sem fjárlaganefnd fannst tilvalið að gera og vildi gera enn betur en ráðherrarnir höfðu lagt til og það er á engan hátt hallað á þá á einn eða neinn hátt. Í þessum 2,7 milljörðum er m.a. fjárbeiðni frá Alþingi sem hafði gleymst að koma inn. Það eru 400 milljónir út af orkumálunum, frá því ráðuneyti, þannig að það er ýmislegt þarna sem er hægt að tiltaka sem skýrir þessa 2,7 milljarða sem fjárlaganefndin setti inn. En af hverju þetta kemur nú með þessum hætti og í þessu magni inn get ég ekki úttalað mig um hér.

Forseti. Hv. þingmaður talar hérna með þessa 2,7 milljarða sem fjárlaganefnd kemur með sem komu út af þó nokkrum fjárheimildabeiðnum sem bárust fjárlaganefnd. Við fengum ekki upplýsingar um hvaða fjárheimildabeiðnir komu til ráðuneyta, þetta voru bara fjárheimildabeiðnir sem voru sendar beint á fjárlaganefnd en það er ólíkt því hvernig þessu var hagað áður. Þá auglýsti Alþingi eða fjárlaganefnd eftir beiðnum og var með sérstakt form fyrir það þar sem fólk gat komið og sótt um fjárheimildir til Alþingis en núna er ekki sama aðgengi að því. Það vita það væntanlega ekki allir að þeir geta greinilega núna sótt um einhverjar milljónir hingað og þangað til hinna og þessara verkefna. Er það ekki dálítill aðstöðumunur ef upplýsingarnar eru svona mismunandi fyrir fólk og aðila? Sumir vita greinilega af einhverjum ástæðum að þeir geta sent til fjárlaganefndar og fengið 5 milljónir fyrir eitthvert verkefni einhvers staðar en aðrir hafa reynt að hafa samband við ráðuneyti, af því að það hefur þeim verið ráðlagt að gera; vinsamlegast beindu þessu til ráðuneytis. Og þeir gera það og fá ekkert. Hv. þingmaður talar um innspýtinguna í heilbrigðiskerfið sem er eiginlega bara leiðrétting á vanmetnum málaflokkum. Það eru lyfin og ýmislegt svoleiðis sem er bara vanmat á stöðunni. Það er ekki hægt að tala um innspýtingu þegar er verið að koma með fjárheimildir sem rétt duga fyrir sömu þjónustu og er í boði á þessu ári. Mér finnst það ekki nægilega vel sundurliðað í rauninni hvað af þessu gæti verið flokkað sem einhver efling, þegar maður er að reyna að telja allt til. Það er bara: Nei, heyrðu, þetta er vegna vanmats eða umframkostnaðar hjá Sjúkratryggingum, vanmats á lyfjum, þetta er vegna betri vaktavinnutíma, þetta er vegna raunkostnaðar. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir síðara andsvarið. Varðandi þessar beiðnir, ef við byrjum þar. Nú hefur hann verið töluvert lengur en ég í fjárlaganefnd Alþingis, en í tvennum fjárlögum hef ég tekið þátt og í bæði skiptin hefur það verið gert með sama hætti og núna, þannig að það er það verklag sem sá sem hér stendur kannast við. Ég tek hins vegar algerlega undir það með hv. þingmanni að það er gríðarlega mikilvægt að hvaða verklag sem viðhaft er sé gegnsætt og það sé algjörlega uppi á borðum þannig að allir standi jafnfætis gagnvart slíku. Það finnst mér vera stóra málið og mér finnst ekkert óeðlilegt við það að þingið sjálft hafi eitthvað um það að segja í hvað fjárveitingarnar fara, þingnefnd, fjárlaganefndin. Mér finnst ekkert óeðlilegt við það að fjárlaganefnd Alþingis ráðstafi einhverju fé í verkefni sem hún telur að séu mikilvæg. Ég veit alla vega að einhverjir hér í þessum þingsal hafa gagnrýnt það að Alþingi komi allt of lítið að þessum ákvörðunum og þetta sé hálfgert ráðherraræði hér, þannig að mér finnst þetta ekki óeðlilegt. Varðandi innspýtingu inn í heilbrigðiskerfið eða ekki þá held ég að ég og þingmaðurinn verðum bara að vera ósammála um það. Ég geri mér hins vegar algjörlega grein fyrir því að sumt af þessu er leiðrétting en annað er klárlega innspýting. Það að setja 12,2 milljarða inn í heilbrigðiskerfið á milli umræðna, rúma 17 milljarða á milli áætlana - ég get ekki talað öðruvísi um það en að verið sé að gefa verulega í og það sé veruleg innspýting inn í heilbrigðiskerfið.

Nefndarálitið mitt.

Virðulegi forseti. Ég ætlaði að byrja á fangelsunum en ég verð eiginlega að fara aðeins út í heilbrigðismálin fyrst vegna þess að mig langar að taka upp þráðinn þar sem hv. þingmenn skildu við hann áðan og fá í þessu samhengi viðbrögð frá hv. þingmanni við þeirri stöðu sem upp er komin hjá Sjúkratryggingum. Við fengum Sjúkratryggingar á fund til okkar í fjárlaganefnd og ég vænti þess að hv. þingmaður hafi lesið umsögn Sjúkratrygginga þar sem fram kemur að þau hefðu þurft 200 millj. kr. til þess í rauninni bara að viðhalda lögbundinni þjónustu eða sinna sínum verkefnum og þau tala sérstaklega um hvað þurfi til að efla þjónustuna. Nú erum við að tala um stórsókn og viðbót og allt þetta, en til að efla þjónustuna og getu stofnunarinnar hefði þurft 400 millj. kr. Hún fékk 100 millj. kr. í þessu tilviki. Meiri hluti fjárlaganefndar fór þá leið til að mynda í tengslum við löggæsluna, sem ég held að flest okkar styðji, að bæta til viðbótar við ákveðnum fjármunum, en það var ákveðið að gera það ekki í tilviki Sjúkratrygginga. Við heyrðum líka á fundi Sjúkratrygginga, og það hefur komið fram í fjölmiðlum síðan þá, að það væri í rauninni verið að spara aurinn og kasta krónunni með því að fjársvelta þennan hluta rekstursins. Þetta væri hluti heilbrigðiskerfisins sem væri í rauninni að spara ríkissjóði fjármuni ef rekstrarfé væri nægt vegna þess að þarna færi fram aukið eftirlit sem kæmi í veg fyrir að það væru stundaðar ofrukkarnir í kerfinu og sóun á útgjöldum. Í ljósi þess að við erum að tala um 12,2 milljarða, sem væri reyndar hægt að sundurliða með öðrum hætti en stjórnarliðar gera endrum og eins í þessari viðbót í 2. umr., velti ég fyrir mér hvers vegna ekki var hægt að finna 300 milljónir, hvað þá 100 milljónir, til viðbótar til að styrkja rekstur Sjúkratrygginga.

Virðulegur forseti. Ég vil bara byrja á því að hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið. Ég get bara tekið undir þær áhyggjur sem þingmaðurinn er með. Það er alveg ljóst að það er allt rétt og satt sem hér kemur fram varðandi umsögn Sjúkratrygginga Íslands og ég hef svo sem litlu við það að bæta öðru en því að það er bara mjög mikilvægt að Sjúkratryggingar Íslands séu fjármagnaðar eins og þarf og mjög mikilvægt að það sé gert. Ég hef trú á því að ráðuneytið muni fara mjög vel ofan í það hvernig þeir geta komið til móts við þessar kröfur Sjúkratrygginga. Hvort það hefði ekki verið hægt að finna fjármagn hér í þessum breytingartillögum - það hefði eflaust verið hægt að bæta við fjármagni í ansi marga liði, hvort sem það er innan heilbrigðiskerfisins eða löggæslunnar, fangelsismála, af því að þau komu upp áðan og miklu, miklu fleiri, almannatrygginga og fleiri. En þetta er niðurstaðan og hún er sú að hér hefur verið bætt inn tæplega 17 milljörðum í heilbrigðiskerfið, sem ég held að sé einhver mesta viðbót sem við höfum séð í langan tíma. En ég held, eins og ég sagði hérna áðan, að við getum alltaf gert betur og eigum að gera betur og það verður fróðlegt að sjá hvernig ráðherrann ætlar að fara með það gat sem upp á vantar fyrir Sjúkratryggingar og ég deili þeim áhyggjum með þingmanninum.

Virðulegur forseti. Ég átta mig auðvitað á því, eins og hv. þingmaður segir, að það er alltaf hægt að setja meira fjármagn á ákveðna staði en ég legg áherslu á þetta vegna þess að stjórnarliðar og hæstv. ríkisstjórn hafa talað mikið um mikilvægi þess að við séum ekki með sóun í kerfinu og sparnað og sums staðar á jaðrinum getur borgað sig að gefa stundum aðeins í. Ég velti því sérstaklega upp núna í tilviki Sjúkratrygginga af því að við vitum til að mynda að þetta snýst ekki bara um rekstrarfé heldur líka um fjármagnið inn í samninga við sérfræðilækna. Nú er fátækasta fólkið í landinu að taka á sig þetta samningsleysi og ég hef sjálf áhyggjur af orðum fjármálaráðherra sem virðist einhvern veginn skella skuldinni af samningsleysi á fyrrverandi forstjóra Sjúkratrygginga, eins og það hafi ekkert með fjármagn að gera. En mig langar að bæta við í þessu samhengi, af því að hv. þingmaður kom inn á stöðu fangelsismála, að núna hefur Framsóknarflokkurinn talað fyrir farsældarhugsjóninni, farsældarfrumvarpinu, snemmtækri íhlutun og að koma í veg fyrir að kostnaður skapist annars staðar í kerfinu. Þetta er ekki eitthvert gæluverkefni. Fangelsismálin eru líka, og má í rauninni bara skilgreina sem velferðarverkefni að því leytinu til að við erum að reyna að ná betrun á þeim einstaklingum sem þar sitja inni. Við vitum af umsögnum og fundum við Fangelsismálastofnun að þrátt fyrir að þau hafi beðið um 250 millj. kr., sem var og veitt, þá lá fyrir að uppsafnað tap eða niðurskurður um 280 milljónir síðan 2012 án verðbóta og þau vita að strax á næsta ári kemur 50 millj. kr. aðhaldskrafa. Þau eru því strax komin í 330 milljónir á næsta ári, þrátt fyrir 250 millj. kr. framlag. Í ljósi reynslu hv. þingmanns, til að mynda úr löggæslu, og mikilvægis þess að þessi kerfi spili saman, telur hann að við munum standa aftur í þeirri stöðu hér eftir ár að fá Fangelsismálastofnun inn á borð hv. fjárlaganefndar?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þetta síðara andsvar. Ég gæti staðið hér og talað við hv. þingmann í marga klukkutíma um forvarnir og snemmtæka íhlutun. Þetta er gríðarlega mikilvægt verkefni hvar sem er í kerfinu. Ég er algerlega sannfærður um að það fjármagn sem við setjum í þetta, hvort sem við köllum það snemmtæka íhlutun eða forvarnir, mun skila sér margfalt, margfalt til baka á seinni stigum. Það er alveg sárgrætilegt til þess að hugsa að hafa hér eftir hrun, af því að hv. þingmaður vitnar í mína fyrri starfsreynslu sem lögreglumaður, þurft að horfa upp á það í hverju einasta lögregluembætti landsins að það fyrsta sem var skorið niður voru forvarnir. Ég er algerlega sannfærður um, ég er engin undantekning þar, svo það sé sagt, að það mun koma og hefur komið hressilega í bakið á okkur og það fjármagn sem þar var sparað, því var illa varið. Við erum búin að þurfa að bíta úr nálinni með það hér síðar. Varðandi það hvort Fangelsismálastofnun muni vera hér aftur á næsta ári með svipaðan beiðni þá vona ég svo sannarlega ekki. Ef það gerist, að fangelsismálayfirvöld þurfa að koma hingað aftur og staðan verður sú sama og er uppi núna, þá er það alveg ljóst í mínum huga að við þurfum að fara í einhverja mjög nákvæma endurskoðun á því kerfi sem þar er. Það er ekki boðlegt að forstöðumenn jafn mikilvægra stofnana og fangelsa þurfi að standa hér ár eftir ár með einhvern betlistaf í hendi fyrir Alþingi eða fjárlaganefnd einfaldlega til þess að geta rekið stofnanir sínar sómasamlega. Það er ekki boðlegt og þurfum við bara að taka á því ef af því verður.

Forseti. Ég ætla að reyna að klára nefndarálitið mitt. Það er pínu langt en þannig er það nú þegar fjárlögin eru löng. Þetta er ansi vegleg bók sem við fáum í hendurnar að hausti til og síðan óvenjuveglegar breytingartillögur sem við fáum núna í 2. umr., sem er alveg áhyggjuefni. Það var mjög augljóst þegar við fengum frumvarpið í hendurnar að það var einfaldlega ekki búið að klára það. Eina ástæðan fyrir því er að ríkisstjórnin var einfaldlega ekki búin að koma sér saman um það hvert þau ætluðu að setja peningana. Þess vegna settu þau fullt af peningum í varasjóðinn t.d. Síðan kom aukalega hagvaxtarspáin sem sýnir að hagsveiflan er aðeins fyrr á ferðinni en búist var við, sem er gott og blessað. Þá erum við búin að flýta fjármálaáætluninni sem slíkri um eitt ár. Við erum að sjá hérna heildarjöfnuð upp á -3% af vergri landsframleiðslu. Samkvæmt áætlun, fjármálastefnunni, átti það að gerast á næsta ári. Við erum eiginlega einu ári á undan miðað það. Ástæðan fyrir því að ég byrja hérna er að ég kláraði hérna áður en ég byrjaði á húsnæðismálum. Það er einn af þeim liðum þar sem ekki er búið að koma með tillögur fyrir 2. umr. Það bíður bara enn þá. Við vitum ekkert hver stefna stjórnvalda er í því enn. Það er búið að tala um að það séu einhverjir 1,7 milljarðar í varasjóðnum fyrir einhverjar húsnæðistillögur. Við höfum ekki hugmynd um nákvæmlega hvernig þær koma til með að líta út. Svo er líka talað um það að af þeim næstum því 4 milljörðum sem voru í húsnæðisstuðning eða stofnframlög á árinu 2022 hafi einungis um helmingur verið notaður og þá er tillagan að afgangurinn, 2 milljarðar, færist yfir á næsta ár, 2023. En - og þetta er rosalega stórt en - upprunalega tillagan um húsnæðisstuðninginn fyrir árið 2023 var ekki nema tæpir 2 milljarðar þannig að með tilflutningum þá endum við í sömu upphæð og í fyrra sem tókst ekki að koma í verk. Ástæðan sem við fáum í fjárlaganefnd er að það eru ekki til byggingarhæfar lóðir. Við klórum okkur í hausnum og pælum í því: Eru engar byggingarhæfar lóðir? Við skoðum skýrslu Sambands sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu sem sýndi að árið 2020 voru um 8.000 lóðir tilbúnar eða komnar á síðasta stig í rauninni, búið að afgreiða þær frá sveitarfélögum í áætlunum og öllu þvíumlíku. Árið 2022 eru þær 14.000, sem sagt pláss til að byggja 14.000 íbúðir. Samkvæmt öllum skilgreiningum á þetta að vera tilbúin svæði en skilaboðin sem við fáum síðan á móti eru að þetta séu ekki byggingarhæfar lóðir. Ég fer yfir húsnæðismálin í nefndaráliti mínu og aðeins nákvæmar. Pælum aðeins í þessu. Ég segi hérna: „Þó að verkefni ríkisins séu umfangsmikil á sviðum heilbrigðisþjónustu, menntamála og vegna annarra félagsmála þá verður að segjast eins og er að ein mestu efnahagsmistökin hafi verið gerð í húsnæðismálum á undanförnum árum. Samkvæmt greiningum Ólafs Margeirssonar er verðbólga á Íslandi fyrst og fremst vegna skorts á íbúðum. Heildarverðbólga undanfarin 10 ár hefur verið um 40%.“ - undanfarin 10 ár, uppsöfnuð verðbólga - „15 prósentustig eru vegna hækkana á húsnæðismarkaði. Það þýðir að ársverðbólga undanfarin 10 ár hefði verið um 2,3% á ári í staðinn fyrir u.þ.b. 3,5%.“ Verðbólgan hefur sem sagt verið vegna hækkana á húsnæðisverði, húsnæðismarkaði. En hvað þýðir það, þessi munur, 1,2%? Það getur ekki verið það mikið. Jú, jú, hærri verðbólga þýðir að allt annað er dýrara á morgun en það var í gær. Mjólkurglas sem kostaði 100 kall í fyrra kostar 103,5 kr. í staðinn fyrir 102,3 kr. 1,2 kr. dýrara hljómar ekkert rosalega mikið en það eru 12 kr. fyrir þúsundkallinn, 120 fyrir 10.000 kallinn 120.000 fyrir hverjar 10 milljónir. Þetta er nálægt miðgildisárstekjum eða meðaltekjum, einhvers staðar þar á milli. Fyrir fólk t.d. með 30 millj. kr. húsnæðislán eru þetta 30.000 kr. aukalega á mánuði að meðaltali á hverju ári undanfarin tíu ár miðað við að lánið haldist í 30 milljónum allan tímann, jöfnun þarna í gangi óháð verðlagi o.s.frv. til að halda sama samanburði. Við erum tala um það að þessi auka 1,2% vegna hækkunar á húsnæðismarkaði veldur 30.000 kr. hækkun aukalega í hverjum mánuði fyrir fólk sem er með 30 milljónir í lán. Svo reiknar fólk fram og til baka miðað við sitt lán, hvort það er meira eða minna og þá hækkar eða lækkar bara miðað við það. Þetta var smá innsýn inn í þau viðmið sem er hægt að nota. Mitt lán er t.d. hærra, svo það sé sagt. Opinbera greiningar og aðkoma ráðherra er áhugavert sjónarhorn. Húsnæðisáætlanir sveitarfélaga gera ráð fyrir að byggðar verði 35.000 íbúðir á næstu tíu árum. Samkvæmt bráðabirgðamati Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar sem kom út í maí síðastliðnum þarf hins vegar að byggja allt að 5.000 fleiri íbúðir á því tímabili til að ná uppsafnaðri þörf, það skortir sem sagt 5.000 íbúðir. Samt segir innviðaráðherra í grein á vísi.is bara nokkrum dögum seinna að það þurfi að byggja 35.000 íbúðir á næstu tíu árum, með leyfi forseta: „Brýnasta verkefni samfélagsins nú og næstu misseri er að ná jafnvægi á húsnæðismarkaði. Það er ljóst að skortur á nýjum lóðum og nýju húsnæði hefur ekki aðeins áhrif á ungt fólk og barnafjölskyldur sem eru að koma inn á markaðinn eða stækka við sig heldur einnig alvarleg áhrif á hækkun vísitölu og verðbólgu. Í kjölfarið kemur svo þrýstingur á vexti og laun. Hættan er því sú að til verði vítahringur sem verður öllu samfélaginu dýr.“ Hann hefur verið samfélaginu dýr. Það er búið að vera að gerast á undanförnum tíu árum. Og innviðaráðherra kemur með að við þurfum að byggja 35.000 íbúðir en það mun samt ekki duga til að ná uppsafnaðri þörf. Það þarf að byggja 5.000 í viðbót til þess að ná því. Þetta er ekki sniðugt. Þrátt fyrir yfirlýst mikilvægi þessa málaflokks kemst ráðherra ekki í að fjalla um málaflokkinn í flutningsræðu sinni í 1. umr. fjárlaga. Í andsvörum fullyrðir ráðherra að einhverjir peningar séu fyrir húsnæðismálum í varasjóði. En sama hvað var reynt fékkst aldrei uppgefið hvað ráðherra væri að setja mikla peninga þar, það var bara nefnd að störfum sem átti að koma með tillögur. Samt hafði ríkisstjórnin einhvern veginn komist í það að setja þessa peninga í varasjóðinn án þess að segja hversu miklir þeir væru, samt er bara ákveðin upphæð í varasjóð fyrir þetta og ýmislegt annað. Hvernig ríkisstjórnin vissi hversu mikið átti að setja er bara ósvöruð spurning: Var verið að giska eða hvað? Annaðhvort var ríkisstjórnin bara að giska eða þá að nefndin hafði það verk að úthluta ákveðið miklum peningum í húsnæðismálin og verk hennar snerist um að skipta þeim peningum milli mismunandi úrræða. Það er enn ekki ljóst hvort nefndin hafði frjálsar hendur til að tilgreina hvaða upphæð þyrfti til að koma til móts við einmitt þessar aukningar sem hafa verið á undanförnum tíu árum. Við erum að tala um tíu ár aftur í tímann og tíu ár fram í tímann varðandi það hvernig á að koma til móts við þennan aukna kostnað sem fólk hefur lent í vegna lélegra ákvarðana, vegna efnahagsmistaka ríkisstjórnarinnar í húsnæðismálum sem er búið að kosta þó nokkuð mikinn pening hingað til og miðað við áætlanir er ekki gert ráð fyrir því að laga það til næstu tíu ára, mjög skrýtið. Í óundirbúinni fyrirspurn hinn 28. nóvember síðastliðinn sagði innviðaráðherra: „Við höfum sagt að í varasjóði sé fjármagn vegna ársins 2023 sem við ætlum að veita í húsnæðismálin. Þar eru peningar, allt að 2 milljarðar, sem til að mynda verður hægt að nota í húsnæðisbætur, í vaxtabætur, í stuðning við fólk og fleiri slíka þætti, og standa þar inni.“ Þetta er í fyrsta skipti sem fram hefur komið, svo ég viti af, hversu há upphæðin er í varasjóði til húsnæðismála. Þrátt fyrir þetta er þessum 2 milljörðum ekki ráðstafað úr varasjóði yfir á viðeigandi úrræði í breytingartillögum ríkisstjórnarinnar. Við þetta bætast upplýsingar sem komu fram á fundi fjárlaganefndar með innviðaráðherra, að 2 milljarðar af þessum stofnframlögum sem voru á þessu ári eigi að færast yfir á næsta, eins og ég var að tala um áðan. Það er ekki að fara að leysa neinn húsnæðisvanda á næsta ári og innviðaráðherra segir að áætlun um eitthvað slíkt fari fyrst í gang árið 2024 sem er heldur ekki að sjá miðað við að það á bara að byggja 35.000 íbúðir samkvæmt grein ráðherra. Þegar ráðherra er spurður um ástæður þess að ekki sé hægt að nýta 2 milljarða af stofnframlögum þessa árs er ástæðan sögð vera þessar byggingarhæfu lóðir. Stöðumatið þar, eins og ég fór yfir áðan, 14.000 íbúðir í samþykktu deiliskipulagi sem er fjölgun um 6.000 frá sambærilegu mati árið 2020. Þetta er eitthvað sem stjórnvöld verða að svara. Almennt má velta fyrir sér hvort hér sé um að ræða framkvæmdaraðila sem sjá sér hag í því að halda fasteignaverði í hæstu hæðum til þess að selja aðrar íbúðir sem þeir eiga á uppsprengdu verði, til að viðhalda skortsstöðinni. Það hefur einmitt þau áhrif að það er ekki endilega í hag þeirra að dæla fleiri íbúðum inn á markaðinn af því að það myndi hafa áhrif á þær íbúðir sem eru þegar búnar í byggingu og eru í sölu. Þær myndu þá kannski lækka í verði. Þarna er mögulega ákveðin einokun í gangi, ákveðin samþætting í gangi og stjórnvöld verða að svara spurningunni: Er einhver markaðsmisnotkun í gangi þarna þar sem framkvæmdaraðilar eru að viðhalda skortsstöðu eða er þessi tala, 14.000 íbúðir sem alla vega Samband sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu segir að séu komnar í deiliskipulag og séu byggingarhæfar, ekki nákvæm? Við vitum ekki hvort það er en stjórnvöld ættu að leggjast í þessa rannsóknarvinnu og komast til botns í því, því að ef það er þannig að framkvæmdaraðilar standa á lóðunum í rauninni og fara ekki í framkvæmdir, hvort sem það er vegna þess að bankar lána ekki eða vegna einhvers annars, þá er það bara mjög alvarlegt mál sem þarf að laga á einhvern hátt. Ef það er þannig að sveitarfélögin eru ekki með réttar tölur um það hversu margar byggingahæfar lóðir eru til er það líka mjög alvarlegt mál. Stjórnvöld, vinsamlegast svarið skýrt og heiðarlega þessum spurningum. Þið verðið að fara í það að rannsaka þetta, skoða hver staðan er þarna í raun og veru og segja okkur frá því á heiðarlegan hátt. Ekki vera að fara í þessar pólitísku skotgrafir um að það sé ekki nægilega mikið af lóðum í Reykjavík og bla, bla, bla. Miðað við stöðuna sem við sjáum og miðað við greininguna frá Sambandi sveitarfélaga á svæðinu þá er það ekki málið. Það hefur verið stopp í lánum frá bönkunum til framkvæmda og það virðist líka vera að stoppa hjá framkvæmdaraðilum, eða hvað? Það verður að svara þessu á skýran og skilmerkilegan hátt þar sem allir aðilar geta komið að þeim upplýsingum til að vaða í gegnum pólitíska svaðið sem er alltaf verið að búa til hérna í einhverju rifrildi á milli hægri og vinstri og ríkisstjórnar og borgarstjórnar og ég veit ekki hvað og hvað. Þannig að vinsamlegast gerið þetta skýrt fyrir okkur, takk. Áhrif á fólk. Vegna þess að húsnæðisverð hefur hækkað þá hafa fasteignaeigendur samhliða orðið ríkari á pappír eftir því sem eignin þeirra hækka í verði. Fólk græðir þó lítið á því vegna þess að ef það ætlar að selja þá þarf það yfirleitt að kaupa aftur hvort sem er. Ef íbúðaverð hækkar rosalega mikið og rosalega hratt eru meiri líkur á því að fólki missi af ákveðnu tækifæri ef það bíður. Þess vegna er mjög algengt að fólk kaupi með fyrirvara um sölu, af því að ef það nær ekki að kaupa fyrr en ári seinna hefur orðið 10% hækkun, alla vega eins og það hefur verið undanfarið. Í október 2022 var vísitala íbúðarhúsnæðis samkvæmt greiningum Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar í 960 stigum. Í október 2012 var vísitalan í 348,8. Það er hækkun um 175%. Það er rúmlega 10,6% hækkun á hverju ári. Þetta er langt umfram verðbólguna, munið þið, eins og ég fór yfir áðan, 2,3% hefði hún verið án þessarar hækkunar en hún er 3,5% út af þessari hækkun, út af 10,6% hækkun á hverju ári. Þetta er hlutdeild húsnæðismarkaðarins í heildarsamhenginu, 10% hækkun þarna skilar sér í 1,2% hækkun á almennri vísitölu. Segjum að fólk ætli að kaupa íbúð á 60 milljónir, sem er kannski meðalstór íbúð, eitthvað í kringum 100 m², tveggja til þriggja herbergja, eitthvað svoleiðis, ef maður fer á fasteignir.is og leitar, allt upp í 70 milljónir, kannski 50 milljónir í nágrenni höfuðborgarinnar eða aðeins mismunandi eftir ástandi o.s.frv., alla vega einhvers staðar í kringum 60 milljónir. Það þarf að greiða beint 20% sem eru 12 milljónir og taka lán fyrir 80% sem eru 48 milljónir og þá á fólki í erfiðleikum með því að safna sér fyrir íbúð. Það þarf að safna sér þessum 12 millj. kr. Á hverju ári hefur fólk sem sagt þurft að safna aukalega 1,2 milljónum út af þessari 10% hækkun á ári til að halda í við þær hækkanir. Pælið í því. Það þýðir að það þarf að leggja til hliðar auka 100.000 kall á hverjum mánuði til að ná að halda í við hækkunina. Og það er fyrir utan þá upphæð sem þarf að safna sér fyrir upp í íbúðina yfirleitt. Það þarf 100.000 kall bara til að halda í við hækkunina og svo þarf að leggja aukalega fyrir til að ná að safna 12 milljónum sem eru grunnurinn þarna. Ef það er verið að leggja fyrir 100.000 kall á mánuði til að ná upp í 12 milljónirnar tekur það tíu ár en hækkunin klórar alltaf í þetta svo það þarf að leggja fyrir annan 100.000 kall, 200.000 á mánuði til að ná 12 milljónum á tíu árum, til að eiga fyrir útborgun í íbúð. Ef við verðlagsuppfærum breytist það allt, upphæðirnar o.s.frv., en ef við höldum þessu á jafnvirði er þetta afleiðingin sem slík. Það er líka mjög áhugavert að skoða leiguverð og þróun þess á undanförnum árum. Undanfarin tíu ár hefur leiguverð u.þ.b. tvöfaldast miðað við þinglýsta samninga. Við vitum að þeir eru aðeins öðruvísi á svarta markaðnum sem er annað hliðarvandamál sem þarf að skoða vel. Ef litið er til lítilla tveggja til þriggja herbergja íbúða, hvort sem er á öllu landinu eða bara á höfuðborgarsvæðinu, er meðleiguverð 225.000 kr. á þessum þinglýstu samningum í leigu. Ef við skoðum síðan neysluviðmið Stjórnarráðsins sem eru án húsnæðiskostnaðar þá er framfærslukostnðuar fyrir hjón með eitt barn um 400.000 kr. á ári. Það er 300.000 kr. án barns eða fyrir einstætt foreldri og síðan 200.000 kr. fyrir einstakling án barns. Leigan hjá þeim öllum fyrir svona íbúð, sem er kannski stór fyrir einstæðingana og lítil fyrir fólk í sambúð með barn, er þá þessar 225.000 kr. og til að eiga fyrir innborgun í íbúð eftir tíu ár þarf að leggja fyrir auka 200.000 kall. Það gerir samtals með neysluviðmiðinu 825.000 kr. á mánuði í nauðsynlegar ráðstöfunartekjur, ef fólk á að geta safnað sér fyrir innborgun í íbúð. 725.000 kr. fyrir fólk í sambúð án barns eða einstætt foreldri og 635.000 fyrir einstaklinga. 635.000 kr. í ráðstöfunartekjur á mánuði fyrir einstakling til að ná að safna sér fyrir innborgun. Miðað við gögnin af tekjusagan.is er þetta gerlegt fyrir fólk í sambúð með eitt til tvö börn frá og með fjórðu tekjutíund. Einstaklingar eiga ekki séns nema þessir í efstu tekjutíundunum og þá einungis ef þeir eru karlmenn, merkilegt. Af leigjendum á aldrinum 25–34 ára - sem er kannski aldurinn sem fólk myndi vilja byrja að safna á, er að klára skóla og myndi þá kannski eftir þessi tíu ár geta keypt - eru 16.000 einstæðir karlmenn, næstum því allur hópurinn, sem ná ekki þessum ráðstöfunartekjum, 10.000 einstæðar konur, allur hópurinn, 1.000 í sambúð án barna, helmingur þess hóps, og um 2.500 í sambúð með börn, helmingur þess hóps. Þetta er staðan, þetta er fólkið sem nær ekki þeim ráðstöfunartekjum sem þarf til þess að safna sér upp í innborgun á íbúð á tíu árum miðað við þessar upplýsingar, miðað við neysluviðmiðsupplýsingar stjórnvalda, miðað við tekjusagan.is, miðað við þinglýsta leigusamninga og miðað við hvað húsnæði kostar og lánin og þar fram eftir götunum. Hér verður þá að spyrja: Þarf fólk að leggja til hliðar 200.000 kr. á mánuði til þess að kaupa húsnæði? Getur það ekki bara sleppt því og verið á leigumarkaði alla sína ævi? Svarið við því er að neysluviðmið fólks í sambúð án barns er um 300.000 kr., sem eru þá um 525.000 kr. á mánuði með leigu. Um 30% eldra fólks í sambúð ná ekki þeim tekjum, um 4.500 manns, rúmlega 90% einstæðra eldri karla, rúmlega 5.000, og kvenna, um 11.000. Þú þarft samkvæmt lífeyriskerfinu okkar að eiga skuldlaust þak yfir höfuðið, þú mátt ekki vera að borga af lánum og þú mátt ekki vera að leigja. Annars hefur þú ekki efni á þessu, mjög einfalt. Við sjáum að það er verið að dæla hingað tölvupósti, tilkynningum frá húsnæðisleigufélögum sem eru að hækka leigu núna um áramótin. Þar er íbúð sem var í leigu á 250.000 kr. og hún er að hækka upp í 325.000 kr. Ef við bætum við 75.000 kr. í leigu aukalega ofan á allt þetta þá minnkar að sjálfsögðu hópurinn sem getur safnað sér fyrir íbúð og þarf það til að vera með nægar ráðstöfunartekjur þegar það er komið á lífeyri. Þetta er staðan, staða fólks. Í efnahagsuppsveiflu er sífellt verið að vara við því að eyða nú ekki um efni fram. Þegar óhjákvæmilega kreppir svo að síðar er farið í alls konar aðhaldsaðgerðir. Að jafnaði þýðir þetta samt að ef ekki væri eytt um efni fram í efnahagsuppsveiflu þá þyrfti ekki sérstakar aðhaldsaðgerðir í niðursveiflu. Það væri einfaldlega borð fyrir báru ef við værum ekki að eyða um efni fram í uppsveiflunni. Þá værum við að safna og ættum fyrir mínusnum sem kemur út af auknu atvinnuleysi og verðbólgu og ýmislegu svoleiðis í niðursveiflunni. Hið opinbera á alltaf að vera í almennum aðhaldsaðgerðum, að reyna að gera hlutina betur og á skilvirkari hátt. En slíkar aðgerðir kosta mjög oft þó nokkra fyrirhöfn. Stafræn innleiðing á að spara okkur, samkvæmt fjármálaáætlun: „Áætlaður ávinningur stafvæðingar í formi hagræðingar og/eða aukinnar skilvirkni í ríkisrekstri hefur verið metinn 9,6 milljarðar kr. á ári í kjölfar fimm ára fjárfestingarátaks sem nú stendur yfir.“ Þetta er mjög tímabært verkefni og það er hægt að ná mun betri árangri, tel ég. Annað verkefni sem verður að kallast undarlegt að ekkert sé gert í er undirliggjandi halli á afkomu hins opinbera. Fjármálaráð mat að heildarafkoman væri neikvæð um 2,5% af vergri landsframleiðslu árið 2021. Þar sem ekki er gerð grein fyrir sömu upplýsingum og áður hefur ekki verið hægt að leggja sambærilegt mat á stöðuna árið 2022 eða þá fyrir næsta ár en við erum alla vega með það að heildarjöfnuður eftir allar breytingartillögur er í -3%. Það hafa engar breytingar verið gerðar hins vegar sem ættu að hafa áhrif á þennan undirliggjandi halla. Það er ekki búið að skera niður neitt sérstaklega í útgjöldum neins staðar með aukinni hagkvæmni eða neitt svoleiðis enn þá og það er heldur ekki búið að koma með tekjur í staðinn til þess að tappa af hagkerfinu á einhverjum stöðum þar sem fjármagnið hefur verið að safnast saman. Ástæðan fyrir því að það er erfitt að meta undirliggjandi stöðu hins opinbera er vegna þess að fjármálaáætlanir og fjárlög eru alltaf að elta efnahagssveifluna á einn eða annan hátt, með því að fara í einhver átaksverkefni í uppsveiflu og sérstakar hagræðingaraðgerðir í niðursveiflu án þess þó að umfang þeirra taki nokkurt tillit til stærra efnahagslegs samhengis. Í besta falli mætti kalla eitthvert mat á áhrifum ágiskun. Ég legg til að við gerð fjármálaáætlunar verði a.m.k., samhliða hefðbundinni áætlunargerð, gerð greining á þróun efnahagsmála án tillits til skammtímasveiflna. Þar verði gerð áætlun sem byggir bara á langtímaþróun helstu áhrifaþátta í efnahagskerfinu, svo sem langtímahagvaxtarhorfur, lýðfræðilegar breytingar, lífsgæðaþróun samkvæmt stefnu stjórnvalda og álíka þættir. Þegar slíkar greiningar eru gerðar verða frávik frá slíkri áætlun mjög upplýsandi um jafnvægi, um efnahag hins opinbera, sem og ofmat eða vanmat í áætlunum. Með þessari aðferðafræði ætlast ég til að lögmál stórra talna sýni sig betur í fjármálum hins opinbera. Í litlu vel hreyfanlegu efnahagskerfi þar sem skammtímaspár eru notaðar til þess að gera áætlanir virðist það leiða til ítrekaðs ofmats eða vanmats á stöðu efnahagsmála. Afleiðingin af því er að við einblínum yfirleitt á afkomu hins opinbera til styttri tíma, eins og 50 milljarða í plús eða mínus eitt árið skipti nokkru máli, það gerir það bara alls ekki. Við ættum að hafa áhyggjur af því þegar fjármálaráð segir okkur að undirliggjandi halli hins opinbera sé neikvæður um 2,5% af vergri landsframleiðslu, sem eru um 100 milljarðar eða svo. Ég hef gert tilraunir til að komast að því með því að spyrja ráðuneytið og stofnanir um kostnað vegna lögbundinna verkefna. Það er áhersludæmi hjá mér. Ég fór aðeins yfir þetta í fyrri ræðunni þannig að ég sleppi þeim kafla akkúrat hér. Alla vega er staðan sú núna að við erum að glíma við þetta fjárlagafrumvarp sem við fengum í hendurnar ófullbúið og við fáum strax ábendingar um gríðarlega vanfjármögnun ýmissa lögbundinna verkefna, t.d. að án þess að fá meira fjármagn getur Fangelsismálastofnun ekki sinnt þeim verkefnum sem henni ber samkvæmt lögum að sinna. Réttara sagt, þrátt fyrir að fá þær fjárheimildir sem var síðan bætt við nær hún rétt að halda í horfinu sem er líka óviðunandi ástand og uppfyllir ekki þau réttindi og þær kröfur sem við gerum til að ná þeim árangri sem gert er ráð fyrir með betrun. Til viðbótar við þetta sjáum við þann halla sem sveitarfélögin hafa verið í vegna lagasetningar sem var gerð 2018 um málefni fatlaðs fólks með langvarandi stuðningsþarfir. Við höfum fengið skýrslu og afkomutölur fyrir árið 2022 sem benda til allt að 12–13 milljarða kr. halla og ríkisstjórnin kemur til móts við það með því að færa að hluta til tekjuskatt upp á 5 milljarða frá ríkinu til sveitarfélaganna. 5 milljarðar upp í þessa 12–13 milljarða. Fjármálaráðuneytið telur að sveitarfélögin séu einfaldlega að eyða of miklum peningum í þessi verkefni, að þau eigi við útgjaldavanda að stríða. Það er ekkert sem bendir til þess heldur þannig að þær fullyrðingar eru orðin tóm, sem er mjög óábyrgt af ráðuneyti að gera fyrir nefnd Alþingis, að segja svona hluti án þess að rökstyðja þá á nokkurn hátt. Það er gjörsamlega ábyrgðarlaust og ég held að fjármálaráðherra þurfi að svara aðeins fyrir slíkar yfirlýsingar frá ráðuneyti sínu. Ég tek hins vegar undir þau sjónarmið að það sé erfitt að gera áætlanir, sérstaklega í erfiðum aðstæðum eins og heimsfaraldri, stríðsástandi og þegar flugfélag fer á hausinn. Þess vegna þarf að horfa yfir slíka atburði og skoða alltaf langtímaþróun. Einstaka sveiflur leiðrétta sig alltaf að meðaltalinu á meðan meðaltalið breytist lítið og hægt. Afkoma ríkisins á einstaka árum skiptir nákvæmlega engu máli í stærra samhengi efnahagsmálanna. Afkoma ríkisins til lengri tíma skiptir hins vegar öllu máli og staðreyndin er sú að við erum með undirliggjandi halla, og hann skiptir öllu máli, sem enginn í ríkisstjórninni er að leggja til neinar breytingar á til að laga. Þvert á móti eiginlega er skortstöðu á húsnæðismarkaði leyft að viðgangast, ekki er komið til móts við þjónustuþörf í heilbrigðiskerfinu, innviðaskuldin safnar upp viðhaldsvöxtum í eignasafni hins opinbera og gengið er á réttindi borgara, hvort sem þau eru fangelsuð eða frjáls, því að þetta aðgerðaleysi kostar og það eru heimilin sem eru að borga tugi þúsunda í hverjum mánuði, bara út af hærri verðbólgu vegna húsnæðisstefnu stjórnvalda. Pælið í því: Bara út af þeirri einu ákvörðun að halda ekki í við uppbyggingu húsnæðis á undanförnum tíu árum eru heimilin að borga aukalega tugi þúsunda í hverjum mánuði - í hverjum mánuði. Jú, vissulega hafa verið gerðir kjarasamningar til þess að reyna að vega þar upp á móti. En það vindur alltaf upp á sig, kerfið er alltaf að vinda upp á sig. Við erum alltaf í mjög heitu hagkerfi, það er alltaf að þenja sig út, aftur og aftur og gengið rokkar fram og til baka til að leiðrétta það á móti í staðinn fyrir að anda aðeins dýpra og gera betri áætlanir, passa upp á að ekkert sé að springa út, passa upp á að áætlanir séu gerðar með langtímahugsun í huga og gera meira og gera betur, sérstaklega gera betur. Það er ekki vanþörf á miðað við þessi fjárlög.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir ræðuna þar sem hann fór ítarlega yfir, m.a. hversu erfitt það er fyrir fyrstu kaupendur að komast inn á markaðinn eins og hann hefur verið undanfarin misseri og ár raunar. Sú mynd sem hv. þingmaður dró upp áðan passar vel við orð seðlabankastjóra sem hefur ítrekað sagt að efnislega mestar áhyggjur hans snúi að þeim sem ekki séu komnir inn á fasteignamarkaðinn því að það er auðvitað þannig að eftir að þú ert kominn inn ertu að aðlaga þig í stærð upp eða niður eftir breytingu á fjölskylduhögum og hefur þá notið hækkunar eða lækkunar eftir atvikum í hlutfalli við stærð eignar fyrir og eftir. En það er þetta eilífðarvandamál sem snýr að heildarframboði og sérstaklega lóðaframboði. Ég hef nú á tilfinningunni að við verðum dálítið föst í þessu fari að kenna hver öðrum um hvað veldur á meðan það er ekki nægt lóðaframboð af fjölbreyttum lóðum fyrir hina ýmsu byggingarmáta og eignarhald, hvort sem það er í einkaeign og notað af eiganda eða leiguíbúðir, hvað sem vera skyldi. Ég held að við séum á þeim stað að við verðum í vandræðum með þetta þangað til lóðaframboð er nægjanlegt til þess að fullnægja bæði þörfum markaðarins og þörfum og getu verktaka til að byggja upp. Ég held að hvatinn til að liggja með lóðir hjá verktökum verði hverfandi ef það er nóg af lóðum fyrir aðra verktaka að byggja á og þannig myndist jafnvægi hvað varðar eðlilegt verð miðað við undirliggjandi framkvæmda- og byggingarkostnað. Telur hv. þingmaður að það sé í raun einhver önnur leið fær 

Forseti. Já, ég fór yfir þetta aðeins í ræðunni hjá mér. Bara á höfuðborgarsvæðinu eru 14.000 íbúðir sem eru tilbúnar miðað við greiningu Sambands sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu. Það eru þrjú ár af aukningu í rauninni ef við myndum bara byggja upp á höfuðborgarsvæðinu,  Þá komum við að því ef þessar lóðir eru til og tilbúnar samkvæmt upplýsingum sveitarfélaganna, af hverju er ekki verið að byggja á þeim? Þá höfum við fengið nokkrar útskýringar; bankarnir voru ekki að lána á tímabili, framkvæmdaraðilar koma og segja að þetta sé ekki byggingarhæft og það eru útskýringar eins að þau vilji bara byggja einhvern veginn öðruvísi lóðir heldur en skipulag gerði ráð fyrir. Þá hefur maður líka heyrt þær útskýringarnar að ástæðan fyrir því að þau vilja byggja einhvern veginn öðruvísi er ekki af því að þau vilja endilega byggja heldur af því að þau vilja sitja á byggingarréttindum á meðan hlutirnir verða verðmætari á einhvern hátt annars staðar í kerfinu eða jafnvel láta verðmæti byggingarréttarins vaxa þannig að þau geti síðan selt hann frá sér án þess að þurfa að hafa gert neitt. Þetta er vandamál sem sveitarfélögin hafa bent á og ekki treyst sér alveg til að ganga á í rauninni þann byggingarrétt með tilliti til laga sem er eitthvað sem þarf þá að leiðrétta hérna á Alþingi, ef það er vandamál, ellegar gera það skýrt 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég velti fyrir mér tölunni sem hv. þingmaður nefnir sem ég kannast nú við að hafa heyrt í öðru samhengi. Telur hv. þingmaður að þetta sé staðan í raun, því að þetta er allsendis andstætt því sem t.d. Samtök iðnaðarins segja, sem hafa svona lengstum verið talin sá aðili sem hefur gleggsta greiningu unnið á því hver staða framkvæmda er og lóða og síðan íbúða í vinnslu eftir byggingarstigum? Ég er hræddur um það með þessa talningu lóða með íbúðareiningum upp á 14.000 stykki að við séum eitthvað að plata okkur með því að nálgast málið út frá því að þessar lóðir séu tilbúnar til framkvæmda. Ég er hræddur um að við komumst ekki út úr þessari stöðu sem við erum í núna fyrr en það verði raunverulega staðan að verktökum standi til boða lóðir, fjölbreyttar með hóflegum skynsamlegum kvöðum og byggingarreglum þannig að hægt sé að byggja hagkvæmar íbúðir á viðráðanlegu verði og þannig að skortur á lóðum sé ekki að orsaka mikla hækkun einn og sér. Með því eru vissulega alltaf einhverjir reitir sem munu njóta þess að bíða í tíma en það er líka þannig að það kostar að bíða að taka til sín framlegðina af þeim verkefnum sem kunna að vera í pípunum. Ég er hræddur um að það sé einhvers staðar rangt mat í þessum efnum 

Forseti. Þetta er bara á síðu Sambands sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu þar sem samtökin létu VSÓ gera þessa greiningu á fjölda íbúða í skipulagi sveitarfélaganna. Þar eru einmitt 14.001 íbúð í samþykktu deiliskipulagi. Á næsta stigi í deiliskipulagi í vinnslu eru 10.219, á þróunarsvæði eru 15.897 og svo á framtíðarsvæði 18.439. Þetta eru tölurnar sem við höfum samkvæmt greiningum sem Samband sveitarfélaga á höfuborgarsvæðinu hefur látið gera fyrir sig af úttektaraðila. Eigum við að segja að það sé verið að ljúga að okkur? Gefum okkur að allar þessar 14.000 íbúðir séu ekki alveg tilbúnar akkúrat núna til að stinga í samband einhverjum iðnaðartækjum, að einhver hluti af þessum 14.000 sé ekki byggingarhæfur samkvæmt framkvæmdaraðilum, þá erum við samt með miklu fleiri heldur en þarf að byggja á einu ári, miklu fleiri, auðveldlega. Þannig að ég kaupi ekki þau rök að það sé lóðaskortur. Tölurnar eru einfaldlega stærri en það. Eins og ég rakti áðan eru rökin fyrir því að það hefur ekki gengið að byggja, afsakanir í rauninni - flöskuhálsinn er ekki lóðaskortur. Maður hefur hins vegar séð í tölulegum gögnum að bankarnir voru ekki að lána á tímabili, svo lánuðu þeir og svo lánuðu þeir ekki aftur, fram og til baka. Svo að auki eru það þessar ábendingar um að byggingaraðilar sitji jafnvel á einhverjum lóðum og byggi ekki. En það eru engar upplýsingar sem við höfum um að þetta stöðumat um fjölda lóða 

Forseti. Við höldum nú áfram 2. umr. fjárlaga og satt best að segja hélt ég að við myndum vera að ræða öðruvísi fjárlagafrumvarp en við erum að ræða hér miðað við öll þau orð sem féllu fyrir rúmu ári síðan í kosningabaráttunni þar sem sveitarfélögin voru veggfóðruð með m.a. loforði Sjálfstæðisflokksins um stöðugleika í efnahagsstjórn, um lágvaxtalandið Ísland. Og hver er staðan í dag? Ég kem að fjárlagafrumvarpinu sem slíku á eftir og þeirri gríðarlegu ómarkvissu útgjaldaþenslu sem hefur sett mark sitt á þennan reikning. Þótt vissulega séu ákveðnir hlutir sem er mikilvægt að fara í þá er það engu að síður þannig að það er hvergi verið að spyrja hvernig við getum gert hlutina þannig að þjónustan batni. Hefur þjónustan batnað? Ég held að allir geti alla vega sagt að það sé eitthvað að samfélagi sem býður upp á biðlista á biðlista ofan. En hvernig er staðan núna? Verðbólgan er 9,3%, stýrivextir eru 6%, lágvaxtalandið Ísland. Verðbólga verður samkvæmt spám líklega áfram um og yfir 5% næstu misserin og það er líka gert ráð fyrir því að stýrivextir verði eitthvað yfir 5% alveg til ársins 2025 og við vitum alveg hvað það kostar allan almenning og samfélagið í heild. Í rauninni hefur Seðlabankinn hækkað stýrivexti á síðustu tíu fundum sínum í röð. Frá maí 2021 hafa stýrivextir hækkað úr 0,75% í þessi 6% - 0,75% í 6%, lágvaxtalandið Ísland. Þannig að bara á þessu ári hafa þeir hækkað um 4%. Ég tók dæmi í gær í ræðu sem mig langar til að endurtaka því að eftir að ég hélt þá ræðu hef ég fengið pósta sem hafa verið að draga fram svipuð dæmi um lán sem hafa verið tekin, óverðtryggð lán með breytilegum vöxtum. Allir póstarnir eru frá ungu fjölskyldufólki. Ókei, ég er 57 ára og ég geri mér grein fyrir að aldur er sveigjanlegt hugtak en ég er að tala um fólk sem er 35 ára og yngra og með fjölskyldu. Það er að draga fram ósköp svipaða mynd og ég sagði frá hér í gær um fjölskyldu sem tók lán upp á 50 millj. kr., verðtryggt lán til 40 ára á breytilegum vöxtum. Vorið 2021, á síðasta ári, þá borgaði þetta heimili um 180.000 kr. af sínu fasteignaláni en í dag er veruleiki þessarar fjölskyldu að hún borgar 330.000 kr. á mánuði. Greiðslubyrðin hefur aukist um 150.000 kr. á mánuði. Síðan erum við að heyra að það er verið að spá áframhaldandi háum vöxtum, 5–6%, til ársins 2025. Ég vona auðvitað að við sjáum fram á lækkun stýrivaxta einhvern tímann seinni partinn á næsta ári, hugsanlega í byrjun árs 2024, en það fer líka eftir því hvernig við afgreiðum fjárlagafrumvarpið sem hér er. Það verður að segjast að ég óttast eins og það lítur út fyrir núna að það sé bæði þensluhvetjandi og muni ekki stuðla að því aðhaldi sem m.a. Seðlabankinn þarf að sjá og þarf á að halda til að geta farið nokkuð fumlaust í vaxtalækkun þegar fram í sækir. Eftir situr þá að þessi fjölskylda sem byrjaði á síðasta ári að borga um 180.000 kr. í afborganir á mánuði greiðir núna 180.000 kr. meira, er komin upp í 330.000, og hún mun næstu tvö ár þurfa að borga þessa svimandi háu vexti. Bara á ári þarf hún að borga næstum því 2 millj. kr. meira, 1,8 millj. kr. meira á heilu ári. Þessi tvö ár þýða fyrir þessa fjölskyldu 3,6–7 millj. kr. á þessu tímabili. Þetta eru risa fjármunir fyrir meðalfjölskyldu hér á Íslandi. Svo yppta menn öxlum og segja að nú sé ekki tími til þess, Þorgerður mín, að ræða evruna. Það má ekki því að það eru önnur mál sem við þurfum að afgreiða núna og mikilvægari. Já, við erum að gera það en það verða alltaf þessi sömu mál ef við ætlum ekki að fara í nýjan gjaldmiðil. Þá verður þetta alltaf sami spírallinn, það verða alltaf þessi sömu mál sem við verðum að fara í, Þorgerður mín. Við getum ekki verið að fara að ræða framtíðina strax, 10, 20 ár, það er bara allt of langt fram í tímann. Það er kannski gallinn við okkar stjórnmálaflokka að það eru allt of fáir sem eru að hugsa um nema kannski fjögurra ára tímabil í senn og hugsanlega hlýja ráðherrastóla. Þetta finnst mér vera svo mikil skammsýni hjá þeim sem hafa látið svona frá sér fara, hvar sem þeir eru á hinu pólitíska litrófi, í stjórn eða stjórnarandstöðu, að það megi ekki ræða nákvæmlega framtíðina í gjaldmiðilsmálum, af því að gjaldmiðillinn hefur beina þýðingu inn í fjárlagafrumvarp eins og þetta og fjárlagafrumvörp framtíðarinnar. Við skulum hafa það í huga að nú eru vaxtagjöldin orðin þriðji stærsti útgjaldaliður ríkissjóðs, þriðji stærsti. Við sjáum það í öðrum löndum, það er alltaf verið að tala um og benda á þegar við nefnum evruna, Portúgal, Ítalíu, Grikkland.. Já, þetta eru skuldugri þjóðir en við en þau greiða meira en helmingi minna af vöxtum og bera helmingi minni vaxtagjöld heldur en við Íslendingar. En það má ekki ræða framtíðina, alls ekki ræða evruna. Guð minn góður ekki, það er ekki málið í dag. Við þurfum að leysa önnur mál. Evran sem hefur líka bein áhrif á þessa fjölskyldu í Smáíbúðahverfinu sem borgar núna 180.000 kr. meira í vexti á mánuði. Það er verið að setja hana í þessa spennitreyju, a.m.k. næstu tvö árin af því það má ekki ræða framtíðina. Það má ekki veita von, það má ekki veita framtíðarsýn. Þetta finnst mér svo arfaslakt við stjórnmálin. Meðalvextir á nýjum lánum eru 2,5% í evruríkjum á dag eða um þrefaldur munur í samanburði við okkur Íslendinga. Útlánavextir eru allt að helmingi lægri á hinum Norðurlöndunum í samanburði við Ísland, þannig að heimilin þar þurfa ekki að greiða eins hátt hlutfall af tekjum sínum í vexti eins og heimilin á Íslandi gera og hafa lengi gert. Þetta er auðvitað gömul saga og ný og þetta verður alltaf gömul saga og ný ef við gerum ekkert í þessu. Ég held að það þurfi enginn að vera gapandi hissa þótt ég komi hingað upp sem formaður Viðreisnar og ítreki mikilvægi þess að við ræðum framtíðarmál, Evrópumálin, ekki bara út frá hinu stóra samhengi um lýðræði, frelsi, mannréttindi heldur líka út frá þessum efnahagslega stöðugleika sem við þráum og sumir leyfa sér að auglýsa grimmt fyrir kosningar en geta síðan ekki staðið við, lágvaxtalandið Ísland. Fyrir ári síðan var það helsta auglýsingin. Ég vil geta þess að þegar ég horfi yfir fjárlagafrumvarpið eru vissulega ýmsir hlutir sem ég held að séu mikilvægir varðandi heilbrigðiskerfið okkar. Mér finnst mikilvægt að draga fram að hér er þverpólitísk sátt um það að reyna að verja heilbrigðiskerfið, reyna að byggja það upp en það er hins vegar ekki endilega þverpólitísk sátt um það hvaða leiðir við förum. Við í Viðreisn höfum talað um að við þurfum að nýta allar leiðir til að tryggja lífsgæði fólks, hvort sem við beitum til þess opinberu fjármagni til að efla stofnanir eða til að kaupa þjónustu. Hjá þessari ríkisstjórn hafa biðlistar lengst í heilbrigðiskerfinu með tilheyrandi kostnaði, m.a. fyrir fjárlögin sem við erum að ræða. Það er lítið um forvirkar áherslur eins og við hefðum gjarnan kosið. Það er búið að auka í á sumum stöðum en það er ekki eins og það hefði þurft að vera, allt vegna ákveðinnar afturhaldssemi innan ríkisstjórnarinnar og hræðslu ákveðinna flokka, Vinstri grænna aðallega, við að við leitum aðstoðar hjá fleirum til að byggja upp heilbrigðiskerfi okkar til þess einmitt að verja lífsgæði fólks svo það þurfi ekki að bíða vikum, mánuðum og jafnvel árum saman á biðlistum. Það getum við gert án þess að ógna jöfnum rétti fólks til heilbrigðisþjónustu. Ég hef fengið pósta þar sem er verið að lýsa veruleika til að mynda öryrkja. Ein saga sem ég fékk um daginn var um öryrkja sem hafði safnað sér upp í liðskiptaaðgerð, var búinn að bíða í ár, gat ekki beðið lengur og tók út sinn sparnað til að fara í liðskiptaaðgerð, kvalirnar voru orðnar það miklar. Forgangsröðunin var eðlilega hjá viðkomandi einstaklingi að halda heilsu. Það er þetta sem blasir við okkur ef við höfum ekki skýra stefnu, skýra sýn í heilbrigðismálum eða á öðrum stöðum, þá förum við ekki nægilega vel með fjármagn. Talandi um það að nýta fjármagn í heilbrigðiskerfinu eða á þessu sviði, ef við einblínum á liðskipta- og mjaðmaaðgerðirnar þá er hægt að gera tvisvar til þrisvar fleiri aðgerðir hér innan lands fyrir sama fjármagn og fyrir eina aðgerð á erlendri grundu, aðallega Svíþjóð. Þannig að bara innan kerfisins er hægt að bæta þjónustu með því að nýta fjármagn betur, ekkert endilega bara með því að auka. Það er þetta sem ég sakna svo sárlega. Það virðist stundum vera kapphlaup hjá ríkisstjórninni að segja bara: Við erum búin að auka útgjöld um X milljarða, bara flott hjá okkur, fáum við ekki klapp á bakið? Nei, ekki ef þið getið ekki sýnt mér samhliða aukningunni í hvað fjármagnið fór og hvort það hafi ekki örugglega verið til að styrkja innviði, auka lífsgæði og bæta þjónustu við fólkið okkar, hvort sem það er á sviði heilbrigðismála, menntamála, velferðarmála almennt eða til að byggja upp innviði eins og vegi og raforkunetið o.fl. Ekki segja mér bara að það sé gott að auka útgjöld ríkissjóðs ef þið getið ekki bætt þjónustuna, bætt lífsgæðin. Það er þetta sem mér finnst sárlega skorta í fimm ára efnahagssögu þessarar ríkisstjórnar, að það er útgjaldaþensla en það er ekki árangur sem skyldi á þeim sviðum sem við viljum og erum sameinuð um að við viljum ná enn meiri árangri í. Það er eins og í heilbrigðismálum, líka í loftslagsmálum, það er náttúrlega alveg sárgrætilegt að sjá metnaðarleysi ríkisstjórnarinnar þegar við skoðum fjárlagafrumvarpið í loftslagsmálum, varðandi græna hvata, græna skatta. Það er eins og hún haldi að sér höndum þegar að þessu kemur, þori ekki einu sinni að setja sér jafn ákveðin markmið varðandi losun og Evrópusambandið. Samt er þetta flokkur sem segir: Heyrðu, við getum gert þetta allt saman sjálf, við þurfum ekki svipuna að utan. En þeir gera samt ekkert í því, sýna alla vega ekki sama metnaðinn. Talandi um aukningu í útgjöldum. Ég veit að Sjálfstæðisflokknum finnst erfitt að heyra þessar tölur en á starfstíma Sjálfstæðisflokksins í ríkisstjórn hefur opinberum störfum fjölgað um tæp 10.000 á síðustu fimm árum, 9.800 samkvæmt tölum Hagstofunnar - 9.800. Við verðum að svara alveg einlægt hvort allt hafi batnað í samræmi við það. Ég held að það sé hægt að gera betur. Ég held að það sé hægt að gera betur þegar kemur að því að reka ríkissjóð því að þetta er fordæmalaus útgjaldaaukning. Aðeins áfram um heimilin og afborganirnar. Við erum með, og það er kannski bara aukaviðbót óbeint inn í fjárlögin sem hafa áhrif á heimilin og lítil og meðalstór fyrirtæki, bara samfélagið í heild, hvernig ríkisstjórnin dregur fram endalaust, sýnir sinnuleysi í því hvernig hún heldur utan um til að mynda samkeppnismál á Íslandi. Ég nefndi um daginn að spretthópur matvælaráðherra lagði til að það ætti að koma með sérreglur frá samkeppnislögum fyrir landbúnaðinn, fyrir það að afurðastöðvar í kjötiðnaði geti unnið saman. En þær þurfa ekki undanþágu, það er hægt að veita þessa heimild samkvæmt núgildandi lögum og Samkeppniseftirlitið hefur ítrekað sýnt að það er hægt að beita þeirri heimild svo lengi sem slík samvinna og slíkur samruni skilar neytendum og bændum hér ábata og er þeim til hagsbóta. Þetta er mjög auðvelt: Þarf engar sérreglur. En hvað þýðir svona? Þetta þýðir að það er verið að fjölga þeirri matvöru sem verður undanskilin samkeppni og sú matvara sem er undanskilin samkeppni hefur hækkað mest. Matvælaverð á Íslandi er með því hæsta innan OECD og það er svolítið heimatilbúið vandamál. Ég geri mér alveg grein fyrir því að við aðföng hingað eru dýrari og það er margt sem er dýrara en þetta þarf samt ekki að vera svona af því að þetta eru heimatilbúnar sérreglur fyrir útvalda og það eru á endanum heimilin í landinu sem borga þessa dýru matarkörfu út frá því að það eru pólitískar ákvarðanir þessarar ríkisstjórnar sem leiða til þess að samkeppnin er minni og fákeppnin meiri og það leiðir til þess að verð hækkar til neytenda. Og það er ekkert samasemmerki á milli þess að verð til bænda hækki líka, að hagsmunum bænda sé betur borgið með slíku. Það er ekki þannig. Það eru aðrar leiðir sem við eigum að fara til að efla og styrkja hag landbúnaðarins og bænda. Það sem mér finnst einkenna þessa miklu útgjaldaaukningu er þetta markmiðaleysi, að útgjöldin eru sett í fyrsta sæti án markmiðasetningar eða eftirfylgni. Það er bara sett fram eitt til þess að eyða og það er ekki góð pólitík og það er eitthvað sem er vont að upplifa. Þessi ríkisstjórn stærir sig svolítið af þeim tekjuauka sem á sér stað. Þessi tekjuauki, sem útskýrist m.a. af meiri hagvexti, myndast m.a. út af því að við erum með mikinn viðskiptahalla. Þjóðarbúið er að taka í rauninni erlend lán fyrir þessum útgjöldum, mest í neyslufjárfestingar því að fjárfestingar eru ekki miklar. Við vitum að þessi tekjuauki sem á rætur í viðskiptahalla er ekki sjálfbær. Hvað gerum við við tekjuauka sem er ekki sjálfbær? Við reynum að nota hann í skynsamlega hluti eins og að greiða niður skuldir, minnka hallann á ríkissjóði. Ég er ekki að segja, síður en svo, að það hafi allt verið gert rétt hér fyrir hrun, alls ekki. En það var samt þannig að ríkisstjórnin þá notaði einmitt tekjurnar til að lækka skuldir og það verulega og það varð til þess að viðspyrna varð þó snöggtum skárri heldur en ella hefði verið eftir hrun. Þetta var pólitískt álitamál og ég geri mér grein fyrir því að bæði Vinstri græn á þeim tíma og Samfylkingin vildu alls ekki fara þær leiðir, bara gömul saga og ný að þessir tveir flokkar eru meira útgjaldahliðarmegin heldur en ráðdeildarmegin. En ríkisstjórnin er að gera nákvæmlega það sama og Vinstri græn og Samfylkingin báðu um þá og notar ekki tekjuaukann sem nú er, eiginlega fyrst og fremst út af viðskiptahallanum, beitir honum ekki á skynsaman hátt til að greiða niður skuldir. Ég óttast þetta. Þetta er vond leið. Þetta er vond pólitík undir forystu Sjálfstæðisflokksins, öðruvísi mér áður brá. Í nýju fjárlagafrumvarpi ríkisstjórnarinnar finnst mér blasa hið augljósa við, að ríkisstjórnarflokkarnir geta ekki komið sér saman um framtíðarsýn, ekki um stefnu nema kannski þá stefnu að stjórnarsamstarfið haldi. Það er kannski út af fyrir sig fín stefna fyrir stjórnarflokkanna en hún er ekkert endilega farsæl fyrir samfélagið allt ef það er ekki verið að taka á þeim vanda sem við blasir. Það er alltaf verið að ýta vandanum í fang næstu ríkisstjórnar af því að þessi ríkisstjórn þarf að halda saman og heldur að leiðin til þess að halda saman sé eingöngu fólgin í því að auka útgjöld. Við sjáum því ekki neinar breytingar á kerfum, ekki neinar umbætur á kerfum, engar sem raunverulega hafa áhrif á til þess að tryggja samkeppnishæf lífskjör. Það er ekkert um það hvernig það eigi að endurheimta jafnvægi í ríkisfjármálum og verja velferðina til framtíðar. Við munum þegar ríkisstjórnin var stofnuð átti þetta að vera til að tryggja pólitískan stöðugleika og það var að einhverju leyti skiljanlegt eftir „túrbulansinn“ sem var búinn að vera þar áður. En þessi stöðugleiki er að breytast í ákveðna andhverfu sína af því að þetta er að verða kyrrstaða, kyrrstaða í samfélaginu, kyrrstaða í því að setja pottlokið yfir nauðsynlegar umbætur á kerfum. Það er ekki stöðugleiki heldur óreiða, miklu meira heldur en óreiða á striga sem stundum getur verið falleg, en þetta er það ekki. Það sem kemur frá ríkisstjórninni þessa dagana er þetta hundslappa fjárlagafrumvarp með engan metnað í því hvernig á að byggja í haginn fyrir framtíðina. Það situr því eftir ósjálfbær og óábyrg stefna. Reikningurinn er sendur á framtíðarkynslóðir vegna þess að sáttin við ríkisstjórnarborðið er það eina sem skiptir þau máli. Frá árinu 2019 hefur safnast upp tap af rekstri ríkissjóðs sem nemur um 660 milljörðum á núvirði. Það samsvarar meira en helmingi allra útgjalda á þessu ári og á næsta ári er síðan gert ráð fyrir afkomuhalla upp á 119 milljarða. Þegar frumvarpið var lagt fram þá minnir mig að það hafi verið um 90 milljarðar en núna stefnir það í 119 milljarða, þannig að uppsafnað tap frá 2019 eru 780 milljarðar. Við skulum setja það í samhengi við það að þetta er jafngildi framlaga til Landspítalans okkar til alls átta ára. Þetta er að mínu mati kostnaðurinn af stefnuleysi og málefnafælni þessarar ríkisstjórnar. Við skulum þó gæta sannmælis. Inn í þetta hefur komið Covid og við vorum sammála um ákveðin útgjöld þar. Við vildum frekar stærri skref strax, ríkisstjórnin tutlaði þessu út, en allt í lagi, margt var gott gert. En veruleikinn er sá að það var byrjað að reka ríkissjóð með þessum óábyrga hætti löngu fyrir Covid. Covid kom og bjargaði svolítið ríkisstjórninni frá þeirri vonlausu pólitík sem hún rak fyrir Covid. Þetta var teppið sem Sjálfstæðisflokkurinn þurfti á að halda til þess að moka öllu skítnum undir og fela til þess að enginn sæi eða tæki eftir því að hann var kominn í stanslaus vandræði með ríkisfjármálin fyrir faraldur og í vandræðum með það hvernig ætti að hemja samstarfsflokka sína í þeirri ómarkvissu útgjaldaþenslu sem núna er raunin. Hraður efnahagsbati núna bætir stöðu ríkissjóðs en meðbyrinn, eins og ég sagði áðan, er ekki nýttur sem skyldi, hann er ekki notaður. Þessi ósjálfbæri tekjuauki sem kemur í gegnum viðskiptahallann er ekki nýttur í það sem er skynsamlegt og það sem er skynsamlegt er að greiða niður skuldir ríkissjóðs. Þegar við skoðum hina hagsveiflutengdu þætti, ef við undanskiljum þá er afkoma síðan töluvert lakari og aðhaldið minna en gert var ráð fyrir þannig að raunverulegt aðhald í fjárlagafrumvarpinu er lítið. Það er líka að mínu mati skýr vísbending um að stjórnvöld eru ekki að beita ríkisfjármálunum með markvissum hætti gegn verðbólgunni. Það er hægt að gagnrýna seðlabankastjóra fyrir eitt og annað en hann er svolítið einn út á berangri, einn með þetta tæki sem sumir vilja meina að sé ekki nægilega sterkt bit í. Hann vantar stuðninginn frá ríkisstjórninni. Ef ég á að gagnrýna hann fyrir eitthvað er það hversu aðhaldslaus seðlabankastjóri hefur verið gagnvart ríkisstjórnarflokkunum, að hann skuli ekki hafa kallað hærra til ríkisstjórnarinnar bara strax við framlagningu frumvarpsins, ekki koma núna á milli 1. og 2. umr., með þeirri miklu viðbótarupphæð upp á 50 milljarða á milli umræðna sem er, og segja: Heyrðu þetta fjárlagafrumvarp er bara ekki nógu sterkt til að veita mér þau tæki sem ég þarf á að halda til að vinna gegn verðbólgu. Ég einn og sér næ ekki að gera þetta. Þið verðið líka að standa ykkur í stykkinu. Og ríkisstjórnin er ekki að gera það sem þarf til að koma verðbólgunni niður og við getum ekki verið að afgreiða hér út þensluhvetjandi fjárlög. Vonandi nást fleiri skammtímasamningar og ég tek hatt minn ofan fyrir SGS fyrir að hafa samið á þessum tímum með ábyrgum hætti. Ég vona að fleiri geri það líka en ég vona líka að þetta verði ekki til þess að það verði óútfylltur tékki sendur á ríkisstjórnina um að redda rest af því það er líka óábyrgt að gera og ég held að ríkisstjórnin muni ekki standa í lappirnar hvað það varðar. Að því sögðu vil ég sérstaklega draga fram að við þurfum að horfast í augu við það að við förum ekki í almennar aðgerðir til að hjálpa ákveðnum hópum og við þurfum að hjálpa ákveðnum hópi, tekjulágum, þeim sem hafa orðið illa úti þegar kemur að vöxtum, þannig að við erum að einblína á vaxtabætur og barnabætur og húsnæðisbætur þegar kemur að þessu. Það er eitthvað sem við þurfum að horfast í augu við meðan við höfum íslensku krónuna. Það er bara gömul saga og ný að við þurfum að gera það. Mig langar að benda á og rifja upp álit fjármálaráðs í síðustu fjármálaáætlun. Þá var einmitt varpað ljósi á þennan kerfislæga hallarekstur ríkissjóðs með mjög skörpum hætti og skýrum. Þess vegna finnst mér enn óskiljanlegra að fjárlagafrumvarpið skuli vera afgreitt með þessum hætti af hálfu ríkisstjórnarflokkanna eins og nú er, eftir að fjármálaráð hafði veifað flagginu og sagt: Þið verðið að fara að gera eitthvað í þessum kerfislæga hallarekstri ríkissjóðs. Að tekjum af hálfu ríkisstjórnarinnar væri iðulega eitt samstundis og það um efni fram. Stjórnvöld geta hreinlega ekki staðist freistinguna, minnir mig að þau hafi sagt á sínum tíma. Og hvað segir okkur þetta núna? Þetta eru varnaðarorð frá fjármálaráði frá síðustu fjármálaáætlun og það er eins og það sé ekkert gert með þetta. Þó að góður hugur hafi fylgt lofinu með lögum um opinber fjármál á sínum tíma sé ég lofið ekki ná í gegn þegar við förum yfir fjárlögin. Mín skoðun er sú að ríkisstjórninni er ófært að brúa bilið milli útgjalda og tekna. Það má ekki hækka t.d. veiðigjöldin á útgerðirnar. Það má ekki bara nefna það. Það líður örugglega yfir suma við ríkisstjórnarborðið ef það er nefnt. Hvað með að hækka kolefnisgjöld, nýta græna skatta, fara að bretta upp ermar? Það líður örugglega yfir sama fólk við borðið þegar það er nefnt.  Okkar forgangsröðun er alveg skýr. En um leið og við segjum að við ætlum að hlífa heilbrigðiskerfinu þá segjum við líka, m.a. í ljósi þess að útgjaldaþenslan er í rauninni fordómalaus núna síðastliðin fimm ár, algerlega fordæmalaus, samhliða því að það er fordæmalaus aukning á opinberu starfsfólki, að það þarf einfaldlega að fara í það að hagræða í ríkisrekstri. Ég held að best væri að byrja á því að leggja niður eitt af þessum ráðuneytum sem var stofnað strax á síðasta ári. Það væri skýr forgangsröðun, það væri kjarkmikil forgangsröðun að segja: Þetta var ekki gott hjá okkur. Þetta var óábyrgt. Við skulum bara stokka hlutina upp á nýtt þó að það kalli á einhvern óróleika hér á þessum ráðherrabekkjum. Það væri skýrt merki út í samfélagið um að þau tækju hlutverk sitt alvarlega. Það væri ekki eitthvert mjálm hér í flokki sem eitt sinn var til hægri um að það þyrfti aðhald í ríkisrekstri. Byrjið bara á sjálfum ykkur og þá skulum við koma með ykkur. Ég undirstrika enn og aftur og kem enn og aftur að áhyggjum mínum varðandi þennan mikla halla sem er á ríkissjóði, halla sem er settur fram a.m.k. til ársins 2027. Hvað þýðir það? Það eru þrjár ríkisstjórnir sem þurfa að glíma við þennan halla sem þessi ríkisstjórn skilur eftir eða þorir ekki að taka á. Það er töluvert. Það er ýmislegt sem getur gengið á hvað þetta varðar. Á síðustu árum hafa vaxtagjöldin hækkaði um einhverjar 50–60 milljarða. Bara aukningin í vaxtagjöldum samsvarar ársframlögum til samgöngumála eða alls háskólastigsins. Á árunum 2022–2023 verður um 100 milljónum varið í vaxtagjöld á ári. Svo má ekki tala um þennan þátt. Og ríkisstjórnin notar ekki tekjuaukann sem verður núna út frá viðskiptahallanum til að greiða niður skuldir og þau vilja alls ekki tala um nýjar leiðir, framtíðarleiðir til þess að hafa þennan útgjaldalið minni eftir 5, 10 eða 20 ár. Nei, skilaboð þessarar ríkisstjórnar og annarra flokka sem hafa ekki Evrópuáherslurnar framarlega í sinni forgangsröðun eru að þau ætla að hafa vaxtagjöldin áfram sem þriðja stærsta eða fjórða stærsta útgjaldalið ríkissjóðs. Það er vond pólitík því að það eru fjármunir sem við getum einmitt notað til að byggja upp heilbrigðiskerfið, sem við þurfum einmitt að nota til að byggja upp fjárfestingar því að innviðafjárfestingar, opinberar fjárfestingar hafa setið á hakanum á umliðnum árum. Þetta eru verulegir fjármunir sem hægt er að spara til þess að nota í það að verja velferðarkerfið. Virðulegur forseti. Ég vil draga fram að það er margt sem hægt er að taka undir, eins og varðandi heilbrigðiskerfið, varðandi fjölgun og aukningu framlaga til lögreglunnar, löngu beðið um það, í meira en tíu ár hefur legið fyrir samkvæmt skýrslum að það þurfi að fjölga í lögregluliði landsins og það þarf að byrja á landsbyggðinni. Það er hægt að nefna ýmis góð fjárframlög sem eru sett í mikilvæga hluti en eftir stendur stóra myndin, að við erum með fjárlög sem bera í sér fordæmalausa útgjaldaaukningu. Það er hvergi sem hönd á festir hvar ríkisstjórnin ætlar að hagræða, hvernig hún ætlar að ná tökum á þessum hallarekstri. Þá er ekki annað heldur en að lýsa yfir miklum áhyggjum varðandi þetta efnahagslega ábyrgðarleysi við það að senda framtíðarkynslóðum þennan reikning. Það er verið að fá lífskjörin að láni með því að reka ríkissjóð eins og hann er núna og þetta eru fjárlög sem eru lituð af sérhagsmunagæslu og að mínu mati skammsýni. Það er ekki verið að rugga bátnum þar sem við eigum að vera rugga honum af því að það gæti orðið óþægilegt fyrir stjórnarflokkana. Ég er ekki einu sinni byrjuð að ræða það hvernig við erum að fjárfesta á ýmsum sviðum, ekki bara innan heilbrigðiskerfisins heldur líka innan velferðarkerfisins og menntamálanna. En ég vildi fyrst og fremst tala um þessa stóru mynd sem veldur mér miklum áhyggjum þegar kemur að skuldasöfnun ríkissjóðs. Það eru áhyggjur sem vel að merkja Samtök atvinnulífsins taka heils hugar undir og þau segja m.a., með leyfi forseta: „… þá skýtur skökku við að engin umfjöllun er um verkefni sem snúa að endurmati útgjalda. Það ber með sér lítinn metnað til að ná böndum á útgjaldavöxt og forgangsröðun fjármuna.“ Þar er verið að kalla eftir forgangsröðun fjármuna og fleiri aðilar hafa lýst yfir miklum áhyggjum yfir því að ríkissjóður sé í halla, yfir háu útgjaldastigi og yfir mikilli aukningu peningamagns á síðustu árum, að þetta allt sé mjög hættuleg samsetning, eins og m.a. BHM dregur fram. Þessi fjárlög eru lituð miklu fremur af því hvernig hægt er að láta ríkisstjórnina hanga saman heldur að verið sé að horfa til framtíðar, verja velferðarkerfið og verja framtíðarkynslóðir landsins með því að koma í veg fyrir að við sendum reikninginn á þau. Þetta eru fjárlög sem hægt hefði verið að vinna svo miklu betur ef metnaður hefði verið til staðar og framsýni en ekki þessi endalausa skammsýni sem litar þetta frumvarp.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir mjög góða ræðu sem snerti á mörgum mikilvægum hlutum sem vanta í þá hugsun sem hér er verið að ræða, þ.e.a.s. fjárlögin. Það var mjög athyglisvert að heyra frá hv. þingmanni hvað hár vaxtakostnaður á Íslandi er í raun að kosta heimilin í landinu. Það kom ekki á óvart að hv. þingmaður benti á Evrópusambandið og evruna og það hvernig vaxtastigið er þar. Ef ég skyldi hv. þingmann rétt þá var hún að benda okkur á það að ef við værum í Evrópusambandinu eða værum búin að taka upp evruna þá væru heimilin í landinu sennilega mun betur stæð. Það er eflaust dálítið til í því hjá hv. þingmanni. En þá heyrum við alltaf á móti að þá værum við búin að gefa frá okkur sjávarútveginn og landbúnaðinn og bara eyðileggja þær atvinnugreinar sem eru undirstaða fæðuöryggis og hluti af hagkerfi okkar. Mig langaði að spyrja hv. þingmann: Telur hún að það sé rétt að við værum bara að gefa það í burtu frá okkur? Er kannski kominn tími til að við tökum ákvarðanir sem gera gott fyrir heimilin en ekki bara örfáa sérhagsmunaaðila eins og í sjávarútveginum?

Virðulegur forseti. Þetta heyrist nefnilega oft hjá þeim sem eru hvað hræddastir við það að þjóðin fái að koma að þessu máli og tjá hug sinn um það: Við vitum alveg hvað kemur út úr þessu og það verður búið að fórna sjávarútveginum og landbúnaðinum. En svo þegar maður spyr: Eigum við ekki bara að láta á það reyna? þá má það alls ekki af því að fólk óttast að það komi upp sú staða að þetta geti orðið samningur sem verði aðlaðandi fyrir bæði sjávarútveginn og landbúnaðinn og ekki síst fyrir íslenskt samfélag. Að einmitt heimilin, litlu og meðalstóru fyrirtækin, venjuleg íslensk heimili, sjái hag sínum borgið í því að búa í stöðugu vaxtaumhverfi, opnu frjálsu samfélagi, sem við erum að auðvitað í í dag en við getum búið við meiri stöðugleika heldur en blasir m.a. við þessari fjölskyldu sem ég nefndi sem er í Smáíbúðahverfinu og lánið er búið að hækka um 180.000 kr. á mánuði. Ætlarðu þá að segja við þá fjölskyldu: Nei, elsku fjölskylda, við viljum að þið greiðið þessar 180.000 kr. til viðbótar af því að sjávarútvegurinn þarf að vera eins og hann er rekinn, það má ekki snerta á honum? Ég held hins vegar að í ljósi reglu Evrópusambandsins um hlutfallslegan stöðugleika þá séu hagsmunir okkar Íslendingar tryggðir, að við getum stjórnað okkar sjávarútvegi, þó að ég kjósi það vissulega að við fáum þrýsting frá Evrópusambandinu um að setja almennileg veiðigjöld á sjávarútveginn. Það væri nú gott að fá þann þrýsting því að ekki kemur hann frá ríkisstjórninni. Varðandi landbúnaðinn þá eru gríðarleg sóknartækifæri fyrir íslenskan landbúnað. Ég held að við stöndum á ákveðnum tímamótum hvað það varðar ef við nýtum tækifærin rétt og ég er sannfærð um það að ef við förum í meiri jarðræktarstyrki, förum meira inn í það kerfi sem Evrópusambandið hefur byggt upp, og m.a. finnskir bændur voru skeptískir á um tíma eða tortryggnir á á sínum tíma en eru nú mjög sáttir við að starfa eftir, þá verði mikil blómatíð, enn meiri blómatíð fram undan fyrir íslenskan landbúnað. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið og ég skal bara lýsa því yfir að ég er sammála því að ég held að við þurfum einmitt að vita hvað er í boði vegna þess að annars erum við bara í myrkrinu að halda að eitthvað verði á einn eða annan máta. Mig langaði að snerta á öðrum hlut sem hv. þingmaður talaði um og það er framtíðin. Við lifum á tímum þar sem framtíðin er að breytast mjög hratt, mjög ört. Á sama tíma erum við stjórnmálamenn voða dugleg við að gagnrýna, benda á örfáa hluti en ekki að horfa á heildina, eins og hv. þingmaður nefndi nokkrum sinnum í ræðu sinni. Mér finnst það vera voðalega mikið þannig hér á þingi, verandi frekar nýr en nú hefur hv. þingmaður verið hér einna lengst, að það er ekkert hlustað þegar við erum að reyna að koma með tillögur um hvað megi bæta eða hvert megi fara. Við gætum alveg eins verið að tala við styttuna af Jóni Sigurðssyni hérna úti á Austurvelli. Hann hlustar kannski jafnvel meira. Mig langar því að spyrja hv. þingmann. Nú var það þannig hér fyrir mörgum áratugum síðan, löngu áður en hv. þingmaður settist á þing, að þá var hlustað, menn gátu fundið þennan gullna meðalveg. Menn gátu gert hluti eins og nýsköpunarstjórnina 1945 þar sem hægri og vinstri hliðin kom sér saman um það hvernig við ætluðum að verða framtíðarland. Menn talast ekki einu sinni við í dag. Hvað getum við gert til að bæta þetta, hv. þingmaður?

Virðulegi forseti. Ég vil nú gjarnan draga fram viðreisnarstjórnina frá 1959–1971 af því hún þorði að taka mjög framsýnar ákvarðanirnar. Hún breytti umhverfinu, hún opnaði samfélagið. Í dag finnst okkur það kannski ekkert mjög opið en hún tók stórstíg skref í átt að því að opna samfélagið og vann okkur t.d. inn í EFTA, Fríverslunarsamtök Evrópu, 1970 og byrjaði að losa um ákveðin höft sem voru mjög innan lands. Höft sem þjónuðu hverjum? Ákveðnum hagsmunahópum, einhverjum sérhagsmunahópum. Enn þann dag í dag eimir af því að mínu mati á þeim sviðum sem ekki falla undir EES-samninginn. Og hvaða þættir falla ekki undir EES-samninginn? Það eru sjávarútvegur og landbúnaðar. Þar erum við að sjá ákveðna meiri hagsmunagæslu heldur en annars staðar. Þar er fákeppnin og það sama gildir um þætti sem á óbeinan hátt falla ekki undir EES-samninginn, en náttúrlega starfsemi þeirra gerir það, og það eru bankar og fjármálaþjónusta. Ég segi á óbeinan hátt af því að við erum ekki með evruna og af því að við erum ekki með evruna er ekki samkeppni á þessu sviði, í fjármála- og tryggingaþjónustu. Þannig að þegar hv. þingmaður spyr um að hlusta þá hefur þetta minnkað síðastliðin 15 ár að einhverju leyti, þetta samtal á milli. Ég myndi segja að síðustu fimm ár - það er ekki þannig að það sé allt alslæmt en ég held bara að það fari svo mikill kraftur í það að halda ríkisstjórninni saman og allir þurfa að fá sitt að það er ekkert svigrúm eftir í samtal þvert yfir hið pólitíska litróf. Til hvers leiðir það? Það leiðir til þess að við erum komin í óefni í málum sem eru gríðarstór. Ég held að við getum náð samstöðu eins og t.d. um útlendingamálin. En í staðinn fyrir að eiga þetta samtal, eins og var gert 

Forseti. Alveg rosalega áhugaverð umræðan nákvæmlega núna. Það eru fleiri málefni þar sem við erum horn í horn, stál í stál, stjórnarskráin t.d. og heilbrigðiskerfið, einhvers konar þróun í því og því um líkt. Hv. þingmaður var að tala útgjöld útgjaldanna vegna, að ríkisstjórnin væri dálítið í því: Sjáið þið, hérna eru útgjöld, klappið okkur nú á bakið. En það sem við sjáum þegar við rýnum nánar í fjárlögin er að þetta er bara eitthvað sem lítur út fyrir að vera aukin útgjöld en er það síðan ekki. Fjárlagafrumvarpið kom hingað inn á þing gríðarlega vanfjármagnað, með gríðarlegum niðurskurði. Og það sem er verið að koma með í breytingartillögum er ekki viðbót þegar maður sundurliðar tölurnar. 12,2 milljarðar í heilbrigðismál hljómar rosalega mikið en þegar maður fer að raða þeim niður á staði, í lyf sem bara kostuðu meira, við erum að kaupa lyf, við segjum ekki segja við sjúklingana: Nei, fyrirgefðu, peningarnir eru búnir, þú færð ekki lyfin þín, afsakið. Sama varðandi samninga hjá Sjúkratryggingum Íslands, það þarf að fylla upp í vanfjármögnun þar. Þegar maður tínir þetta út þá er eftir upphæð sem væri kannski hægt að kalla eflingu en ef maður ber það saman við ríkisreikning er það sama upphæð og var í mínus í heilbrigðiskerfinu öllu þegar allt kom til alls. Þannig að við erum að sjá bara sömu niðurstöðu og það er engin hugmynd um það hvernig eigi að gera hlutina betur eða öðruvísi. Við sjáum það svo augljóslega sem erum hérna innan húss varðandi hugmyndafræðina að fólk er ekki sammála um grundvallaratriðin, t.d. hvað varðar einkaframtak og opinberan rekstur og ríkisstjórnin getur ekki einu sinni sinnt hvoru tveggja, 

Virðulegur forseti. Ég átta mig alveg á því hvert hv. þingmaður er að fara og mér finnst það sem hann er að lýsa vera einkenni stefnuleysis, þegar fólk er ekki með það á hreinu hvort þetta séu meiri útgjöld eða minni eða hvar þau jafnvel bera niður og það er ekki hægt að fá skýr svör um það og jafnvel ekki umfjöllun. Það eru að koma inn risa hlunkar af tillögum á milli umræðna og fjárlaganefnd fær ekki einu sinni svigrúm til þess að rýna það ofan í kjölinn. Þetta er auðvitað fyrst og fremst merki um stefnuleysi. Þetta er ferð án fyrirheits hjá ríkisstjórninni. Það vantar þessi markmið. Ég átti samtal við annan þingmann áðan, Gísla Rafn Ólafsson, um þetta samtal. Getum við komið okkur saman um að við erum sammála um að við viljum sterkt velferðarkerfi, öflugt heilbrigðiskerfi? Við þurfum að manna það. Eigum við að tala okkur saman niður á sameiginlegar tillögur, sameiginlega fleti, af því að þetta er sameiginlegt verkefni? En það er ekki hægt og það er af því að þau eru hrædd við að setjast niður og sýna fram á það kannski að stefnan er ekki nægilega skýr. Alla vega er það þannig að þessi lýsing hv. þingmanns ber vott um þetta stefnuleysi, eins og ég segi. Hins vegar vil ég undirstrika það að ég hef miklar áhyggjur af því að halli ríkissjóðs muni aukast á milli umræðna og það er ekkert verið að reyna að vinna að því hvernig við ætlum að minnka þennan halla. Mér finnst það ábyrgðarleysi að þessi tekjuauki sem hefur fengist á liðnum misserum er ekki notaður í það að greiða niður skuldir.

Forseti. Það er gríðarlega áhugavert að ræða við hv. þingmann um greiningu á stöðunni og hvernig pólitíkin hérna er innan húss sem við sjáum í rauninni ekki án þess að vera innan húss. Fólk sem er utan húss sér ekki hvernig tannhjólin snúast hérna af því að það er yfirleitt alltaf eitthvað á bak við luktar dyr og trúnaði veifað um hitt og þetta. En við sem erum á bak við luktar dyr sjáum þetta í reynd og það er svo auðvelt þegar við segjum: Reynum að greina heiðarlega frá því hvernig þetta virkar, að segja: Nei, þetta er bara pólitík og orð á móti orði og verið að slá einhverjar keilur og ég veit ekki hvað og hvað. Þetta er svo áhugaverð umræða, afsakið. En aðeins um þessa þróun, ég minntist á þetta í andsvari áðan við hv. þm. Bergþór Ólason, hvernig þróunin á afkomu ríkisins er búin að vera í meðhöndlun þessa fjárlagafrumvarps. Samkvæmt fjármálaáætlun er gert ráð fyrir neikvæðum heildarjöfnuði upp á 2,1% af vergri landsframleiðslu. Það er ekkert lítið, alls ekki. Þegar frumvarpið var lagt fram var það komið í 2,3% neikvætt. Núna eftir allar breytingartillögurnar, þrátt fyrir að efnahagshækkunin sé komin framar heldur en var búist við, þá er heildarjöfnunin -3%, eftir allt þetta. Ég þarf bara að anda dálítið djúpt þegar ég sé svona af því að ég sé heldur ekki neinar lausnir á varúðarorðum fjármálaráðs um að það sé undirliggjandi halli á sama tíma. Ég skil alveg stefnu um það að reyna að vaxa út úr kreppunni o.s.frv. en maður sér samt ekki verið að taka á þessum undirliggjandi vanda út af einmitt því að það er svo augljóst fyrir okkur hérna innan húss hvernig stjórnvöld eru ekki sammála um hvernig eigi að gera það. Þar af leiðandi er ekkert gert. 

Forseti. Það er ekkert gert, það er ekkert gert, það er ekkert gert. Það er kyrrstaða.

Já.

Það er það sem ég gat um áðan í ræðu minni. Það sem er svo vont fyrir íslenskt samfélag er þessi samsetta ríkisstjórn sem býður ekki upp á neitt annað en kyrrstöðu. Það er hvergi neitt tilbrigði við stef þegar kemur að umbótum, við það að stokka upp í kerfum, við það að laga fjárlagahallann með einhverjum skynsömum hætti. Ég tek alveg undir með hv. þingmanni að auðvitað er alltaf heppilegast að við reynum að vaxa út úr vandanum. Það er bara ekki hægt núna. Við erum ekki að nota efnahagsbatann í það að lækka skuldir. Það eru engin skýr merki um það. Það sem stendur eftir enn og aftur er þessi litla sýn á framtíðina sem við fáum í gegnum þetta fjárlagafrumvarp. Þetta eru frekar einhverjir plástrar og varla það. Þetta eru allt saman hriplekt.

Virðulegi forseti. Fjárlagafrumvarp ríkisstjórnarinnar. Hvað er svona merkilegt við það? Jú, hér er verið að útdeila gæðunum. Hér er verið að útdeila úr sameiginlegum sjóði okkar landsmanna. Hér sést í rauninni betur en á nokkrum öðrum sviðum hver forgangsröðun, raunveruleg forgangsröðun, ríkisstjórnarinnar er á fjármunum okkar og fyrir hverja hún er sérstaklega að vinna. Það fyrsta sem kemur í hugann þegar verið er að tala um skuldir ríkissjóðs - ég ætla nú ekki að fara að tíunda það sem snillingarnir hv. þingmenn hafa komið með, glæsilegar ræður á undan mér með tölulegum staðreyndum um hallarekstur og prósentutölur um allt hvað eina, ég þarf ekki að tala um það. Við vitum um hallarekstur ríkissjóðs upp á vel á annað hundrað milljarða. Við vitum að hann er samt mun mun skárri en var gert ráð fyrir eftir allar Covid-aðgerðirnar. Við vitum líka að einhverjir þeirra sem fengu í Covid-aðgerðum þurftu ekki á því að halda. Við vitum líka að margir sem hefðu þurft á aðstoð og hjálp að halda fengu ekki. Eigum við að byrja á því að tala um það hvernig er verið að tína krónurnar úr ríkiskassanum með því að hygla fjármála...öflum og þeim sem eru með fulla vasa fjár, hygla þeim sem ríkisstjórn hæstv. forsætisráðherra Katrínar Jakobsdóttur stendur augljósalega fyrir, sérhagsmunagæsluöflin hér sem blómstra, fyrir stórútgerð. Frá árinu 2009 til dagsins í dag hefur hreinn hagnaður sjávarútvegsfyrirtækja eftir að hafa greitt alla skatta, skyldur og auðlindagjöld verið 533 milljarðar kr. Auðlindagjaldið, búið að greiða það, 85,9 milljarðar kr., þannig að í vasann, eftir að búið er að borga fyrir aðgang að auðlindinni okkar, fara rétt ríflega 450 milljarðar kr. Er þetta sanngjarnt, réttlátt? Er þetta eitthvað sem sýnir fram á það að við eigum sjávarauðlindina, að hún sé okkar, samfélagsins í heild? Eða er það svo að það er bara samþykkt að ausa peningum upp úr sjávarauðlindinni í vasa fárra sem um leið hafa nánast keypt upp landið og miðin, eiga orðið meira og minna í nánast öllum rekstri í samfélaginu sem í rauninni kemur sjávarútvegi akkúrat ekkert við? Nei, virðulegi forseti. Flokkur fólksins vill fá mun meiri fjármuni úr okkar sameiginlegu sjávarauðlind en raun ber vitni, flokkur fólksins telur það vera algjörlega fyrst og síðast, ekki bara sanngirnismál og réttlætismál heldur nauðsynlegt. Þeir sem hafa miklu meira en nóg eru aflögufærir til þeirra sem minna eiga. Mig langar líka að benda á bankaskattinn sem er búið að lækka, sem var lækkaður nánast á einu bretti um 6 milljarða kr., bankaskatt banka sem er að springa af peningum sem í rauninni eira engu. Það skiptir engu máli hvað þeir græða mikið, þeir vilja græða meira. Bankaskattur var nánast á einu bretti lækkaður um 6 milljarða kr. og var hann þó ekki 0,5%, náði þó ekki þegar best lét 0,5%. Ef hann væri núna á pari við það sem hann var áður en hann var lækkaður værum við að fá 9 milljörðum meira í ríkissjóð en raun ber vitni og enn væri þessi blessaði bankaskattur ekki einu sinni 0,5%. Mér væri sannarlega að meinalausu að slengja á þá 1%. Það væri mér algerlega að meinalausu. Eigum við að tala um 6 milljarðana sem er verið að óska eftir að fá? Hæstv. fjármálaráðherra óskar eftir umboði til að setja 6 milljarða í fjárauka til að geta keypt í því sem ég kalla „snobbhill“ á Austurbakka í Landsbankahöllinni glæsilegu, á dýrustu lóð á landinu og þótt lengra væri leitað, ef ég má tala um það. Sex milljarðar eru meiri fjármunir en kostar að byggja alla viðbygginguna hér við Alþingishúsið, viðbygginguna undir alla þingmennina og alla starfsmenn þingsins og fastanefndir. Þetta þykir bara sjálfsagður hlutur. Það er ekki einu sinni vakinn almennileg athygli á þessu. Þetta er eitt af því sem er sett undir koddann og á helst ekki að sjást. En ríkissjóður verður af þessum sex milljörðum. Við höfum akkúrat ekkert að gera með einhverjar snobbhæð í Landsbankanum. Það er ekki einu sinni eins og það sé verið að kaupa alla bygginguna. Þetta er svo galið, sér í lagi þar sem ég lagði í síðustu viku fram breytingartillögu við fjárauka fyrir sárafátækt fólk, fólk í bágustu stöðunni í samfélaginu, eldra fólk sem er á berstrípuðum almannatryggingabótum og hefur ekki á nein önnur mið að róa. Og hvernig skyldi það nú hafa farið, virðulegur forseti, í þessum háa þingsal? Tillagan var felld. 350 millj. kr. tillagan var felld, tillagan sem átti að jafna stöðu þeirra sem bágast standa af eldri borgurum, stöðu þeirra tæplega 6.000 eldri borgara sem eiga engin lífeyrissjóðsréttindi og eiga í rauninni hvergi höfði sínu að halla nema hjá Tryggingastofnun. Ég velti því oft fyrir mér, virðulegi forseti, hvort það geti virkilega verið þannig að þeir sem eru alltaf með fulla vasa fjár og hafa aldrei nokkurn tíma þurft að takast á við það að eiga ekki fyrir næstu útborgun eða eiga ekki fyrir mat á diskinn geri sér enga grein fyrir því hversu mikil sárafátæktin er hérna úti í samfélaginu, hversu margir eiga um sárt að binda og eiga virkilega bágt. Þetta er verið tala um, það má kannski segja í kaldhæðni: Elskulegu eldri borgarar, þið sem eigið ekki að fá krónu, þið getið bara étið hafragraut um jólin. Gerið þið það bara. Þið eigið ekki einu sinni efni á því að kaupa húfu handa barnabarninu eða barnabarnabörnunum. Þið megi þakka fyrir ef þið eigið bara fyrir mat því að þið þurfið oft að velja á milli þess hvort þið kaupið lyfin ykkar sem halda í ykkur lífinu eða fái að borða. Svona er Ísland í dag. Allir stjórnmálaflokkarnir, allir sem einn, hver einasti stjórnarliði Framsóknar, Sjálfstæðisflokks og Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs sagði nei. Þeir sögðu líka nei við 150 milljónum til hjálparstofnana sem eru að gefa fátækasta fólkinu mat, hjálparstofnanir sem sumar hverjar eru líka með fatnað og margt fleira nauðsynlegt fyrir fjölskyldur, fátækt fólk í landinu. Þetta er ríkisstjórnin sem eyddi vel yfir tveimur milljörðum kr. í stólaskipti, til að bæta við ráðuneyti til að geta haldið áfram að sitja hér við stjórnvölinn, allt fyrir völdin. Það er athyglisvert þegar kemur upp úr hattinum allt í einu að við erum að fara að eyða núna ríflega þremur milljörðum kr. í að mublera upp Seðlabankann og „sjæna“ hann til, ríflega þremur milljörðum kr. Hver er að tala um það? Seðlabankastjóri sem sagði að sennilega mætti skrifa eitthvað af þessari verðbólguhækkun á gleði Íslendinga við að komast í sólina, að sóla á sér tærnar á Tenerife. Þvílík hræsni, virðulegi forseti, þvílík hræsni. En það er ekki öll nótt úti enn. Ég mun leggja þessa breytingartillögu aftur fram við 3. umr. fjáraukalaga. Ég er að vona að ríkisstjórnarflokkarnir sjái ljósið og skipti um skoðun og geri sér grein fyrir því að kærleikurinn kostar ekki neitt. Í stóra samhenginu kostar hann ekki neitt. Þá er ég ekki að tala um þessar krónur sem ég er að biðja um til að rétta þeim sem bágast standa í samfélaginu hjálparhönd. Þetta er með hreinum ólíkindum, virðulegi forseti. Ef við tölum um þá eldri borgara sem bágast standa og fá ekki þessar 60.000 kr. eins og staðan er í dag í desemberuppbót þá er þetta mjög stór hluti öryrkja sem urðu heilbrigðir og duttu inn í það að vera ellilífeyrisþegar á 67 ára afmælisdaginn, einstaklingar sem höfðu verið með svokallaða aldurstengda örorkuuppbót. En fyrst þeir eru ekki öryrkjar lengur hafa þeir ekkert með þessa uppbót að gera. Ég skil ekki alla þessa mótsögn. Ég skil ekki þessa mótsögn. Þegar við lítum í kringum okkur sjáum við hvernig er verið að spara aurinn á sumum sviðum og fleygja krónunni, hvernig mannauðurinn okkar er í mörgu fótum troðinn og menn láta sig litlu varða hvort fólk geti tekið þátt í samfélaginu eða ekki, hvort því líði vel eða illa, hvort það geti aflað tekna og greitt með okkur skatta og skyldur til samfélagsins eða ekki. Það virðist litlu máli skipta. Horfum t.d. á fíknisjúkdóminn. Ef við horfum t.d. á allan þann mannauð og áttum okkur á því hversu margir deyja á hverju einasta ári úr þessum sjúkdómi þá vil ég trúa því af öllu hjarta að ef stjórnvöld virkilega legðust yfir það myndu þau aldrei nokkurn tíma eykjast við að fjármagna nákvæmlega allt sem þarf til að hjálpa þessu fólki. Er réttlætanlegt að einstaklingar liggi hér í bílastæðakjöllurum af því að þeir hafa ekki þak yfir höfuðið og eru að reyna að leita sér að yl? Er réttlætanlegt að við skulum hafa fólkið okkar í þessari aðstöðu? Flokkur fólksins segir nei. Flokkur fólksins segir nei. Það kom mér verulega á óvart þegar ég lagði fram breytingartillögu um 150 milljónir fyrir hjálparstofnanir að það voru ekki einungis stjórnarflokkarnir þrír, Framsókn, Sjálfstæðisflokkur og Vinstrihreyfingin – grænt framboð, sem sögðu nei heldur greiddi Viðreisn ekki atkvæði með tillögunni, þeir sátu hjá. Það er eitthvað sem ég botna ekkert í. Þetta er flokkur sem kennir sig við almannahagsmuni umfram sérhagsmuni. Ef það er ekki almannahagur að verða til þess að þeir sem eiga bágt geti a.m.k. þokkalega fengið mat á diskinn í gegnum hjálparstofnanir, að ríkið, stjórnvöld hér, sjá til að svo sé, þá veit ég ekki hvað. Það er ekki verið að gæta að almannahagsmunum, það er nokkuð ljóst. Þannig að við sjáum í rauninni hvernig landið liggur. Það var athyglisvert í morgun að hlusta á Bítið þar sem hv. formaður fjárlaganefndar talaði um breytingartillögur og var spurður út í breytingartillögu sem Samfylkingin hafði gert við fjárlögin. Já, það var athyglivert. Það hefur víst enginn annar flokkur gert slíkt nema einhvern tímann í fyrndinni þegar VG var í stjórnarandstöðu, þá höfðu þau ásamt Pírötum og Samfylkingu einnig lagt fram breytingartillögu við fjárlög. Ég hef sjaldan orðið eins hissa. Flokkur fólksins er líka með breytingartillögur við fjárlögin. Ég man ekki hvort við vorum með fimm frekar en átta breytingartillögur við fjárlögin - já, fimm breytingartillögur við fjárlögin. Fyrirgefðu, forseti, átta tillögur við fjárlögin. Við erum alltaf að bæta við. Við byrjuðum með fimm, sex, sjö; Já, við munum eftir þessu, við verðum að koma þessu inn. Átta tillögur við fjárlögin. Ég velti því fyrir mér hvernig getur farið fram hjá hv. formanni fjárlaganefndar að Píratar eru með breytingartillögur og Flokkur fólksins er með breytingartillögur og það er meira að segja búið að prenta þetta út. Þetta er komið. Þetta er fyrir allra augum, það er bara þannig. Það fer ekkert á milli mála. Það á enginn að geta misst af þessu. Svo er það þetta: Í fjárlögunum er verið að koma til móts við öryrkja. Það er verið að hækka frítekjumark upp í 200.000 kr. Að vísu er varnaglinn ekki komin í gegn þannig að enn þá er króna á móti 65 aurum skerðing og ýmislegt annað sem á eftir að breyta þannig að ef lögin fara í gegn eins og þau eru lögð fram núna þá bara vei, þá fá þau nánast ekkert fyrir þetta. Þá fá öryrkjar nánast ekkert fyrir sinn snúð því að mest af því verður tekið í formi skatta og skerðinga. Þannig að betur má ef duga skal og eins gott að þetta verði ekki látið fara í gegnum þingið nákvæmlega eins og það er í dag vegna þess að það er eins og með sálina hans Jóns míns, einu sinni í himnaríki komin og þá verður henni nú seint hent þaðan út aftur. Það er líka svolítið mikið þannig hér, ef löggjöf hefur farið í gegn þá verður ekki svo auðveldlega undið ofan af henni. Ég man t.d. eftir olíugjaldinu fræga sem var sett á sjómenn á sínum tíma til að reyna að koma til móts við útgerð sem á þeim tíma stóð frekar höllum fæti. Þetta var einhvern tímann seint á síðustu öld, hvorki meira né minna. Eins og ég benti á áðan er útgerðin sannarlega ekki á fallandi fæti, a.m.k. ekki stórútgerðin, ekki þeir sem eru að safna að sér nánast öllum kvótanum og halda að þeir eigi allan fiskinn í kringum landið. En svo einkennilegt sem það er þá er olíugjaldið enn þá á sjómönnunum. Þeir eru enn að borga olíugjald, þeir eru enn að borga umbúðagjald og þeir eru enn að borga 10% í nýsmíði á skipum. Samt sem áður tekur útgerðin 30% fram hjá skiptum strax áður en hún teygir restina upp í 100% og greiðir launin 29–32%. Já, það er margt ef að er gáð sem þörf er á að ræða. Þessar 200.000 kr. sem ég var að nefna hér, sem á að færa frítekjumark öryrkja upp í, það er látið líta út fyrir hér á þessu háa Alþingi að þetta sé gert vegna þess að Öryrkjabandalagið og Þroskahjálp séu búin að kalla svo mikið eftir þessu. Þá segi ég bara þetta, virðulegi forseti: Það er bull. Það er hreint og klárt bull. Þessu var komið á í tíð hinnar svokölluðu norrænu velferðarstjórnar eftir hrunið 2008, sem sagt 2009. Þá dúndruðu þeir á krónu á móti krónu skerðingum. Þeir lækkuðu grunnframfærsluna t.d. og settu 109.000 kr. frítekjumark sem hefur staðið æ síðan þrátt fyrir hróp og köll allra þeirra sem hafa sagt það sama og Öryrkjabandalagið og Þroskahjálp, allar undirstofnanir, allt það sem heyrir undir regnhlífasamtök Öryrkjabandalagsins: Heyrðu, á ekki frítekjumarkið að fá að fylgja vísitölu eins og ævinlega er kallað eftir? Af hverju fær þetta ekki að fylgja vísitölu? Af hverju hækkar ekki frítekjumarkið? Hvers vegna er það búið að vera 109.000 kr. síðan 2009? Staðreyndin er sú að Flokkur fólksins, alveg frá því að við urðum til á Alþingi Íslendinga, hefur hrópað á það að rjúfa fátæktargildruna og gefa fólki kost á að hjálpa sér sjálfu, gefa fólki kost á að bjarga sér. En hvað er gert? Því er refsað. Ef það reynir að bjarga sér þá er því refsað. Það eru skerðingar, keðjuverkandi skerðingar. Það er skert út í félagslega kerfið, húsaleigubæturnar, allt heila klabbið, vegna þess að þetta er svo ótrúlega lélega samansett. Og það er sagt núna: Já, þess vegna verður að gera heildstæða endurskoðun á kerfinu. Þess vegna verðum við að fara í heildstæða skoðun á þessu öllu saman hreint, við erum að bíða eftir því: Bíddu í bílnum, vinur, á meðan mamma skreppur í búðina. Staðreyndin er einfaldlega sú að hin eiginlega endurskoðun felur það aðallega í sér að þröngva hinu svokallaða starfsgetumati ofan í kokið á öryrkjum. Frábært. Það væri ekkert að því að vera með starfsgetumat ef stjórnvöld létu fjármagn fylgja því þannig að það væri næsta víst að ef öryrki væri metinn hæfur eða bær til þess að vinna 30%, 40%, 50% þá a.m.k. fengi hann vinnu á móti upp á 30%, 40% 50%. Það er ekki hægt með einu pennastriki að ætla bara að taka af honum þessa líka rausnarlegu upphæð sem hann fær greitt frá Tryggingastofnun sem ekki nokkur einasti maður getur lifað sómasamlega af. Það er ekki nóg að segja: Heyrðu, vinur, þú getur alveg unnið, þú getur alveg unnið 40% vinnu, en veistu, það er bara enga vinnu að hafa fyrir þig og það vill enginn ráða þig í vinnu og okkur er bara alveg sama og svona ætlum við að hafa það. Öryrkjabandalagið segir ekkert um okkur án okkar og þau hafa fengið ákúrur fyrir að hafa gengið út á sínum tíma, 2017, þegar átti einmitt að þröngva þessu starfsgetumati í gegn. Þau sögðu stopp og húrra fyrir þeim. Ég segi ekkert annað en það, húrra fyrir þeim. Þau a.m.k. stóðu á bak við hópinn sem þau voru málsvarar fyrir og voru að vinna fyrir. Það er algerlega öruggt mál. Tölum um forgangsröðun fjármuna. Hvernig í veröldinni á maður nokkurn tíma að geta skilið að það virðist vera í lagi að kasta milljörðum á milljarða ofan í alls konar flottræfilshátt á meðan fátækt fólk er enn þá hér hálf sveltandi úti í samfélaginu? En OECD, takið eftir, segir að við séum að skora hátt, það sé svo mikill jöfnuður á Íslandi. Að meðaltali höfum við það svo gott. Að sjálfsögðu kæmi þokkalegt ágætismeðaltal út úr mér, öryrkjanum á ofurlaunum, og hinum sem eru að fá berstrípaðar greiðslur frá Tryggingastofnun. Þegar upp er staðið og deilt með tveimur væri það bara ágætismeðaltal, ekki satt? Alveg eins og hv. þm. Ásthildur Lóa hefur svo gjarnan sagt: Ef þú stendur með annan fótinn í sjóðandi heitu vatni og hinn í ísköldu þá hlýtur þú að meðaltali að hafa það rosalega gott, ekki satt? Ég gef því lítið fyrir þessi meðaltöl. Ég gef lítið fyrir það að ætla að segja við fólk sem nær engan veginn endum saman: Farðu bara út í búð þótt þú eigir engan pening í veskinu og segðu að vegna þess að stjórnvöld segi það að hér sé að meðaltali allt svo frábært sértu með fulla vasa af meðaltali og ætlir að kaupa fyrir það nokkra kjötbita, takk, og ætlir að borga fyrir það með meðaltölum. Nei, það gengur ekki upp. Það hljóta allir að sjá það. Þess vegna er bara ömurlegt hvernig þetta er matreitt hérna sýknt og heilagt, ömurlegt hvernig þeir reyna að sveifla heilu og hálfu fötunum fullum af ryki og reyna að gusa í augun á fólki og jafnvel telja fólki trú um það sem nær ekki endum saman að það hafi hafið það jú frábært. Hvað ert þú að kvarta? Þú veist að þú hefur það frábært. Það er allt í lagi þótt þú eigir ekki krónu frá sjöunda degi mánaðarins, hvaða máli skiptir það? Við segjum að þú hafir það frábært. Nú erum við að sjá það nýjasta sem var að koma frá Ölmu leigufélagi sem var keypt af vel stöndugum systkinum í fyrra fyrir 11 milljarða kr., leigufélagi sem hefur hagnast gífurlega en sendir skilaboð á báða bóga: Kæri leigutaki minn, nú ætla ég að hækka leigunni þína. Ég er með sögu allnokkurra sem hafa fengið bréf frá Ölmu leigufélagi. Ein kona sem þarf að fara segist ekki geta þetta meir. Hún er að greiða 250.000 kr. á mánuði. Ætlar þú að framlengja leiguna? Við þurfum að vera búin að fá svar hjá þér 1. janúar 2023 vegna þess að leigusamningur rennur út 1. febrúar 2023 og við ætlum að hækka leigunni þína um 75.000 kr., hvorki meira né minna, á mánuði, bara um 30%, rétt sisvona, úr 250.000 kr. í 325.000 kr. Ég velti fyrir mér, virðulegi forseti, með alla þessa fjármálasnillinga hér, hvernig stendur á því í veröldinni að ekki hefur verið sett þak á leiguverð hérna? Ég er að horfa á hvernig það er á Spáni. Meira að segja Spánverjar eru búnir að lækka bensínlítrann niður í eina evru. Þeir eru búnir að setja þak á leigu, ekki má hækka leiguna meira árið 2023 en um 3%. Af hverju skyldu þeir gera það? Á sama tíma gæti þessari ríkisstjórn ekki verið meira sama. Hún er ekkert að skipta sér af þessu. Þetta má fara upp úr öllum rjáfrum þess vegna, nei, við hækkun bara brennivínið og sígaretturnar og allt þetta dót 1. janúar eins og venjulega vitandi það að það fer beinustu leið út í verðlagið og mun í rauninni ekki gera neitt annað en valda þrýstingi upp á við hvað lýtur að verðbólgunni. Þetta er nú snilldin. Þetta er snilldin, virðulegi forseti. Það er löngu, löngu orðið tímabært að viðurkenna það að þrátt fyrir að vera talin með einum ríkustu samfélögunum og vera ein ríkasta þjóð í heimi þá eru ekki allir sem fá að taka þátt og það eru ekki allir sem hafa það gott, þeir hafa það ekki einu sinni þokkalegt. Þetta fólk er ekki að biðja um einhver ægileg lífsgæði. Það er ekki að biðja um að liggja á Tenerife. Það er ekki að biðja um nýja rafmagnsbíl því að það mun aldrei geta keypt hann í öllum þessum orkuskiptum. Það er bara að biðja um fæði, klæði, húsnæði. Það er bara að biðja um að geta veitt börnunum sínum það að vera ekki út undan í skólanum, að geta verið í eins fallegum fötum og allir hinir, að vera ekki í of litlum fötum, að bróðirinn þurfi ekki að taka við buxunum af systur sinni og öfugt, að þurfa ekki að byggja undir það að hugsanlega verði þessum litlu einstaklingum strítt í skólanum bara af því að þeir eiga bágt. Virðulegi forseti. Ég segi: Hvernig væri nú í stað þess að reyna að kaupa hér í „snobbhill“ og mublera upp einhverjar ríkisstofnanir að taka utan um fólkið fyrst og svo allt hitt? Hvernig væri að viðurkenna það að hér er verið að skattleggja fátækt? Um leið og einstaklingurinn er kominn vel yfir 150.000 kr. er hann skattlagður fullum fetum. Hvernig væri að viðurkenna að það kostaði ríkissjóð yfir 20 milljarða að koma með þriðja skattþrepið sem er sungið hér um að sé að nýtast þeim tekjulægstu best? Það er bara ósatt. Það nýtist þeim tekjulægstu nákvæmlega eins og þeim tekjuhæstu. Ég fæ að nýta mér lægsta skattþrepið nákvæmlega eins og fátækasta fólkið í landinu. Hvernig stendur á því að við erum að skattleggja sárafátækt? Einu sinni talaði ég við mjög elskulegan Sjálfstæðismann sem sagði: Gerðu þér grein fyrir því, Inga Sæland, að þetta fólk vill að leggja sitt af mörkum til samfélagsins þótt það sé fátækt. Það vill fá að taka þátt í því að borga skatta og annað slíkt til samfélagsins. Ég ætla að leyfa mér að draga ekki bara allt í efa hvað þetta varðar heldur ætla ég að leyfa mér að fullyrða að þetta er alrangt. Ég hef sjálf staðið í þessum sporum. Það veit hamingjan sanna að frekar hefði ég viljað geta gefið börnunum mínum að borða og nýja skó heldur en að vera skattlögð í minni sáru fátækt. Það verður líka að forgangsraða eftir efnahag fólks. Þegar ríkisstjórn kýs að halda fólki í þessari fátæktargildru verður hún að viðurkenna það og vera ekki að skattleggja það í ofanálag. Þessi fjárlög sem hér er um rætt eru að hækka t.d. styrki til þróunaraðstoðar um 25,6%, til fólks sem á bágt, fólks sem er á flótta, fólks sem er í stríði. Þar erum við með hjarta úr gulli. Við leggjum í rauninni meira til en margar aðrar þjóðir sem eru mun fjölmennari en við. Þegar ég heimsótti Sameinuðu þjóðirnar á sínum tíma fékk ég að heyra að það væri virkilega tekið eftir litla fallega landinu okkar og hvernig fallegt hjarta þess slægi fyrir alla þá sem ættu bágt og þyrftu á hjálp að halda. Því segi ég þetta: Hvers vegna slær ekki hjarta okkar líka hér heima fyrir alla þá sem þurfa á hjálp okkar að halda? Það er alltaf sagt að það sé nóg til og ekki eigi að vera að etja neinu saman. Ef það er nóg til, af hverju er þá fjármunum forgangsraðað eins og raun ber vitni? Af hverju er verið að hafna breytingartillögum þar sem er óskað eftir hjálp til fólks sem býr við sárafátækt? Mér er algerlega fyrirmunað að skilja þetta. Hér er ég fimmta árið mitt á þingi og hér er ég búin að hrópa hvert einasta ár, m.a. um að leyfa öryrkjum að fara út að vinna skerðingarlaust í tvö ár, rjúfa fátæktargildru þeirra og gefa þeim kost á því að fara að vinna í tvö ár án þess að skerða almannatryggingagreiðslurnar. Þau munu borga skatta og þau munu eyða meiri peningum sem kemur þá í hringrásarkerfin okkar beinustu leið, aftur inn í ríkissjóð, og í rauninni mun skatturinn sem þau eru að greiða og það sem fer af viðbótarlaunum þeirra í ríkissjóð í gegnum virðisaukann hreinlega borga greiðsluna sem almannatryggingarnar eru að greiða þeim. Þetta er eingöngu sagt vegna þess að við höfum upplýsingar, skýrslur og gögn frá öðrum þjóðum sem hafa einmitt gert þetta, gefið þeim öryrkjum sem raunverulega treysta sér til tækifæri til þess að fara út að vinna, gefið þeim ákveðinn aðlögunartíma. Ef þau treysta sér svo ekki til þess, af því að hugurinn ber okkur oft lengra en heilsa okkar leyfir, vilji okkar er oft mun meiri og öflugri en getan, það breytti ekki þeirri staðreynd t.d. í Svíþjóð að 32% þeirra sem reyndu fyrir sér á vinnumarkaði skiluðu sér ekki aftur inn á bótakerfið og þar af leiðandi voru farin af því, hvorki meira né minna, farin af því, búið. Hérna er það þannig að ef þú reynir fyrir þær á vinnumarkaði og gefst upp eftir tvær vikur, þrjár vikur, hvað sem er, þá ertu einfaldlega dottinn út úr kerfinu. Þú þarft að byrja allt saman upp á nýtt. Þessi tillaga sem við vorum með - þegar maður heyrir umræðuna núna í þinginu þá tel ég og trúi því að dropinn holi steininn. Ég trúi því af öllu hjarta að það sé ástæðan fyrir því að það er verið að reyna að líta pínulítið út fyrir rammann, þessi hækkun á frítekjumarki upp í 200.000. Ég vona líka af öllu hjarta að það eigi eftir að útfæra hana það vel að hún eigi ekki eftir að nánast refsa fólki fyrir að fá að nýta sér það. Þessi upphæð ætti að vera rétt um 250.000 kr. ef hún fengi að fylgja vísitölu frá 2009. Jú, þetta er skref í rétta átt, en staðreyndin er sú að ef þessi leið væri farin, að gefa öryrkjum kost á því að vinna í X tíma - við erum reyndar með það í tvö ár í frumvarpinu okkar, Flokkur fólksins, að gefa þeim tækifæri í tvö ár vegna þess að það er líka vitað að stór hluti af þeim sem eru með skerta starfsgetu er andlega veikur, er þunglyndur, er að koma úr fíkn og alls konar, búinn að ganga í gegnum þetta kerfi mörgum sinnum, hefur reynt fyrir sér, reynt að ná baka en fallið vegna þess að það er ekkert sem tekur við þessu fólki þegar það kemur út í samfélagið aftur, ekki neitt, ekkert öryggi, ekki neitt. Það kemur fullt af bjartsýni, fullt af vilja og langar svo að vera til. En það eina sem bíður þeirra oft og tíðum eru vonbrigði og vonleysi vegna þess að þessi sjúkdómur, fíknisjúkdómurinn í þessu tilviki, hefur aldrei verið almennilega viðurkenndur sem sjúkdómur, því miður. Einstaklingur sem er t.d. í eftirmeðferð eftir að hann hefur verið á sjúkrahúsinu Vogi er sagt að hann eigi ekki að fá neinar félagsbætur lengur. Hann á helst ekki að fá neinar greiðslur frá Tryggingastofnun lengur. Hann er þarna í fæði og húsnæði og þarf þetta því ekki lengur. Skilaboðin eru sem sagt, eins og til fólks sem liggur inni á spítala í þrjá mánuði plús: Heyrðu, þú hefur bara ekki átt neitt líf áður en þú komst hingað, sennilega hefur þú ekki verið að borga leigu, sennilega hefur þú ekki verið að borga fyrir vatn eða rafmagn eða neitt þannig að við tökum bara af þér alla peningana. Takk fyrir. Punktur, basta. Hvers lags eiginlega rugl er þetta? Það þarf alla vega skarpari heila en minn til að skilja þetta, það er nokkuð ljóst. Ég botna hvorki upp né niður í þessu. Ég tel að við getum gert þúsund sinnum betur. Það þarf ekki einn einasti einstaklingur hér á landi að búa í fátækt, ekki einn. Við erum hér að deila út á annað þúsund milljörðum í þessum fjárlögum, vel yfir 1.000 milljörðum, að hugsa sér. Maður er að biðja hér um baunir til að rétta hjálparhönd til bágstaddra og svarið er nei. Senn líður að jólum og ég legg aftur þessa breytingartillögu fram, eins og ég sagði. Ég þarf að breyta henni um einhverjar krónur til að geta komið henni aftur inn í þingið því að ekki má hún hljóma alveg eins. Ég er að vona að það verði skipt um skoðun. Ég virkilega vona að það verði skipt um skoðun. Það er bara eitt tækifæri enn og það er við 3. umr. fjáraukalaga, þriðju og síðustu umræðu. Ég vil líka nota tækifærið og segja hér við þá öryrkja sem eru að senda endalausa pósta og spyrja: Fáum við þessa desemberuppbót, Tryggingastofnun segir að það sé ekki búið að ganga frá þessu? Það er búið að samþykkja þessa desemberuppbót, 60.300 kr. eingreiðsla í desember, skatta- og skerðingarlaus. Það er búið að samþykkja hana en þetta verður að ganga í gegnum þetta eðlilega form eins og annað á Alþingi. Það er ekki nóg að við fylgjum bara efninu, sem eru 60.300, við verðum líka að fylgja forminu. Það eru þrjár umræður sem þarf að fara með í gegnum þingið. Lokaafgreiðslan er eftir, 3. umr. er eftir og lokaatkvæðagreiðsla. Þegar því líkur, sem verður innan skamms, er ekkert að vanbúnaði að greiða út þessa fjármuni. Þannig að við ykkur, elsku öryrkjar, segi ég: Þið fáið þessa greiðslu í desember. Ég get ekki sagt hvenær. Allir eru að spyrja: Hvaða dag? Hvenær kemur þetta fé? Ég veit að neyðin er mikil en þetta kemur. Auðvitað er aldrei gott að segja: Bíddu bara, þetta kemur. Og það er líka leiðinlegt að geta ekki sagt hvenær það er en það verður og ég vona svo sannarlega að það gerist fyrir jólin þannig að það sé hægt að nýta þessa fjármuni þá. Forgangsröðum fjármunum fyrir fólkið fyrst, svo allt hitt. Kjörorð Flokks fólksins. Fjárfestum í mannauðinum, alltaf fólkið fyrst. Gefum öllum færi á að taka þátt í samfélaginu. Verum góð við hvert annað og við skulum aldrei gleyma því að kærleikurinn kostar ekki neitt.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. 7. þm. Reykv. s., Ingu Sæland, fyrir góða ræðu. Ég held að hv. þingmaður hafi verið með eina skemmtilegustu ræðuna undir þessum lið, í fjárlögum, af því að þetta er ekki beint mitt sérsvið. Hv. þm. Inga Sæland kom inn á marga góða og mikilvæga punkta, m.a. sjávarútvegskerfið. Ég ætla að fá taka undir þar. Almannatryggingakerfið - þar ætla ég líka að taka undir. Hvað varðar fólk sem glímir við fíknisjúkdóm og fær ekki viðeigandi aðstoð, hjálp og til að mynda endurhæfingu, þá ætla ég líka að fá að taka undir það. En mig langar að spyrja hv. þm. Ingu Sæland út í endurskoðun á almannatryggingakerfinu eða þessi frumvörp sem eru núna til meðferðar hjá þinginu. Það er sem sagt hækkun frítekjumarks á atvinnutekjum öryrkja og svo endurhæfingarlífeyri hjá öryrkjum og svo varðandi eingreiðsluna, þessa desemberuppbót sem hv. þingmaður kom inn á hér rétt í þessu: Finnst hv. þingmanni mega ganga lengra í þessum efnum? Er eitthvað sem hæstv. ríkisstjórnin hefði getað sett í fjárlögin til að koma því strax í gegn til að þetta yrði skilvirkt fyrir næsta ár og þetta yrði þá bara fastur liður í fjárlögum? Hvernig sér hv. þingmaður fyrir sér að það megi ganga lengra í þessari endurskoðun á almannatryggingakerfinu?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni hjartanlega fyrir andsvarið. Ég fjallaði ágætlega um frítekjumarkið, 200.000 kr., þar sem verður að gera mun betur og miklu betur ef það á að virka eins og ég held að ætlunin sé að það geri. Þar nefndi ég líka að ég vil einfaldlega ganga það miklu lengra að ég vil gefa öryrkjum kost á að vinna í tvö ár og sjá hvort þau treysti sér til þess einfaldlega að fara út af þessu kerfi þá og taka sitt eigið líf í fangið í kjölfarið. Hvað lýtur að desemberuppbótinni þá kom Guðmundur Ingi Kristinsson, minn góði þingflokksformaður Flokks fólksins, með þá hugmynd hreinlega að greiða 13. mánuðinn. Það sem við þurfum að gera, Flokkur fólksins hefur mælt fyrir 400.000 kr. lágmarksframfærslu, skatta- og skerðingarlaust. Það er lágmark að sú framfærsla sé fyrir fólk til að það geti lifað. Þannig að já, við viljum að sjálfsögðu ganga miklu lengra. Það á ekki að þurfa að vera með einhverja jólabónusa og einhverjar jólagjafir í desember til að fólk geti átt mat á diskinn og verið með pínulitla tilbreytingu í lífinu í desember. Það á einfaldlega að tryggja þeim lágmarksframfærslu þannig að það geti lifað. Það var spurt um eitthvað þrennt en ég er búin að að gleyma því þriðja.

Endurhæfingarlífeyrir.

Í sambandi við endurhæfingarlífeyrinn er mjög athyglisvert að, eins og ég segi, ef það er búið að endurhæfa einstakling í þrjú ár er löngu komið í ljós hvort hann er bær til þess að fara út á vinnumarkaðinn eða ekki. Það er eingöngu verið að lengja í þessum endurhæfingarlífeyri til fimm ára til að reyna að koma í veg fyrir það með öllum mögulegum ráðum að viðkomandi einstaklingur, sem greinilega er óvinnufær eftir þriggja ára starfsreynslu, fari á örorkubætur, að hann verði öryrki. Það er einfaldlega það. 

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir gott og hnitmiðað svar. Ég ætla að fá að taka undir með hv. þm. Ingu Sæland. Þetta eru frábærar hugmyndir. Nú er ég varaþingmaður þannig að ég er ekki alltaf inni á þingi þegar þessi mál eru rædd en ég er inni í þessum efnum því að ég sit í hv. velferðarnefnd. Ég ætla bara að taka undir það sjónarmið að það sé ekki gengið nógu langt í þessum efnum. 200.000 kr. frítekjumark er gott og gilt. Þetta er frábært skref og vissulega í rétta átt. En hugmyndin um að öryrkjar megi fara á vinnumarkaðinn og vinna eins og þeim sýnist, hvað er svona róttækt við það? Er ekki bara verið að skapa hvata fyrir fólk til að komast aftur út á vinnumarkaðinn? Ég er sammála hv. þingmanni um að það væri hægt að gera þetta allt öðruvísi og sama með endurhæfingarlífeyrinn. Það hafa viss sjónarmið komið fram varðandi þetta frumvarp. Auðvitað er þetta að einhverju leyti viss bót inn í almannatryggingakerfið en það hafa komið sjónarmið fram um að þetta spili smá inn í það að fólk festist lengur í þessu kerfi, endurhæfingarlífeyriskerfinu, og geti svo ekki farið á örorkubætur. Það er smá vítahringur sem skapast sem hefur áhrif á endurhæfingu manneskjunnar, að þurfa alltaf að sækja um aftur og aftur og festast í þessu óskilvirka kerfi sem er svo rosalega hægt og veldur fólki kvíða. Þetta veldur fólki kvíða, það veit ég af eigin raun. Mig langaði bara að spyrja hv. þingmann - nú man ég ekki hvað ég ætlaði að spyrja hv. þingmann út í. 

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir síðara andsvar. Hvað lýtur að því að festast inni á örorkunni, hinni kvíðvænlegu örorku, það er bara ekki raunverulegt. Jafnvel þótt það vanti á þig báða fæturna þá þarftu að koma reglulega, ert kallaður reglulega inn til tryggingalækna til þess að það sé alveg öruggt að þér hafi ekki vaxið fætur og það sé alveg öruggt að ekki sé verið að greiða þér örorkubætur og þú sért í rauninni farinn að hlaupa um. Dæmin sanna þetta. Ég þekki líka hvernig þetta er hjá vinkonu minni sem á fjölfatlaða dóttur sem er algerlega ósjálfbjarga og þarf að nýta NPA-þjónustu. Hún þurfti samt sem áður að fara með hana upp í Tryggingastofnun til þess að hægt væri að athuga hvort hún væri ekki bara farin að hlaupa um. Ég óttast það ekki að þessi stjórnvöld, sem gefa frekar lítið, finnst mér, fyrir þá sem minna mega sín í þessu samfélagi - ég hef enga ástæðu til að ætla að þau muni ekki halda áfram að reyna að kreista fólk út úr kerfinu ef þau mögulega geta. Þau eru búin að setja slíka slagbranda fyrir kerfið núna að það varð samdráttur fyrir ríkissjóð upp á ríflega 4 milljarða á síðasta ári sem þurfti ekki að greiða í nýgengi örorku, vegna þess að það eru komnir fjórir slagbrandar fyrir Tryggingastofnun. Þótt fólk sé nánast í andarslitrunum þá kemst það ekki inn á þetta kerfi í dag. Það er nánast ómögulegt. Þetta er farið að verða, í mínum huga, hv. þingmaður, eins og prúðuleikhús.

Virðulegi forseti. Mig langar að þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir góða ræðu, það kom kannski ekki á óvart. Mig langaði í fyrra andsvarinu aðeins að ræða við hv. þingmanninn um mannúð. Nú skrifaði ég grein um helgina og flutti ræðu í morgun um það hvað mér finnst vanta mikla mannúð orðið í stjórnmálum. Fyrr í þessari viku, eða hvort það væri síðustu, gátum við ekki einu sinni hunskast til þess að setja pening í matargjafir fyrir þá sem verst standa. Við virðumst geta látið eitthvað annað ráða heldur en hjartað í því sem er að gerast hér inni á þingi. Ég veit að hv. þingmaður fór í stjórnmál út af mannúð, af því að hún sá hvernig var verið að fara með fólk, hvort sem það var eldra fólk, öryrkjar eða aðrir. Ég er tiltölulega nýr, bara búinn að vera í eitt ár, og ég er að reyna að tala fyrir mannúð og ég er að reyna að tala fyrir því að við gerum hlutina. Nú hefur hv. þingmaður verið hérna, held ég, í fimm ár og spurningin frá mér er: Er eitthvað hlustað þegar við byrjum að tala um mannúð eða er það bara mammon sem fær að ráða hér inni á þingi?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og segi bara þetta: Mannúð, ekki mannúð, það er einhvern veginn eins og það fari ekki saman pólitík og mannúð. Ég veit ekki út af hverju. Það virðist sem það virki stundum en í annan tíma ekki. Ég segi fyrir mína parta: Jú, það hefur skilað árangri. Við höfum náð árangri, alveg ótrúlegum árangri, en til þess að ná árangri í gæsku og mannúð verðum við að fá stjórnvöld með okkur, þá verður ríkisstjórnin að vera með okkur, af því að við búum við þetta meirihlutaræði ævinlega hreint. Ef við værum t.d. með minnihlutastjórnir þar sem við þyrftum virkilega að hafa fyrir því að koma málunum okkar í gegn, eins og tíðkast í Danmörku og fleiri löndum, væri landslagið öðruvísi. Hér var það einfaldlega þannig þegar ég bar upp breytingartillöguna í síðustu viku og óskaði einmitt eftir mannúð, að allir stjórnarflokkarnir sögðu nei, eins einkennilegt og það nú er, hver og einn einasti maður, alveg sama hvernig honum leið með að segja nei, alveg sama þótt hann væri búinn að undirrita drengskaparheit um að við skyldum bara fara eftir eigin sannfæringu. Ég trúi því ekki að öllum þessum góðu þingmönnum hafi fundist algjörlega sjálfsagt að segja nei, en þau gerðu það samt af því að hér erum við að tala um pólitík, hér erum við að tala um stjórnarsamstarf og það er nú eins gott að rugga ekki bátnum því að þá sekkur kannski skútan. Ég er enn að láta mig dreyma um að það komi einhver sól hérna inn þegar ég kem aftur með breytingartillöguna fyrir 3. umr., að þá bara fyllist allt af gleði, sól og gæsku og þau verði búin að skipta um skoðun og allir segi: Já, að sjálfsögðu gerum við þetta, að sjálfsögðu erum við dásamleg fyrir jólin.

Forseti. Mér heyrist að við eigum okkur draum um mannúð. Kannski náum við til hjartans í fólkinu. Mér fannst mjög athyglisvert að tala við sérfræðinga sem voru að endurskipuleggja ákveðinn hluta af velsældarkerfi okkar til þess að bæta þjónustuna, bæta stuðning við aðila sem eiga erfitt í þjóðfélaginu. Þegar talið barst að því hvað þetta myndi kosta sögðu þeir: Við höfum eiginlega engar áhyggjur af því. Við höldum að við getum gert þetta betur fyrir sama pening. Mér fannst þetta dálítið athyglisvert, að horfa á hlutina svona, vegna þess að í hvert sinn sem hv. þingmaður kemur með einhverja tillögu er henni sópað út af borðinu, af því að við erum þegar að setja svona mikið í kerfið. Við erum þegar að borga svona mikið til öryrkja. Við erum þegar að gera þetta mikið með þessu o.s.frv. En ef við horfum t.d. á örorkukerfið þá viljum við ekki að fólk sé öryrkjar. Eins og hv. þingmaður nefndi er fólk sem losnar ekki út úr því vegna þess að það er kannski með fötlun eða eitthvað eða hreinlega lendir í slysi og getur ekki unnið. En margir vilja komast til að vinna. Margir vilja losna út úr þeim vítahring sem þeir eru í vegna kannski geðheilsu. En af því að við erum ekki hjálpa fólkinu að losna út úr þessu erum við alltaf að eyða meira og meira í að halda fólkinu þar sem það er í stað þess að vinna í því að horfa á bæturnar. Þarna heyrði maður allt í einu einhvern tala um að taka hlutina þannig. Það var ekkert kvart og kvein 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir síðara andsvar. Það er alveg rétt að við höfum gjarnan sagt þegar við erum að tala t.d. um almannatryggingakerfið, ég og hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson, að það þurfi að núllstilla þetta kerfi algjörlega og byggja það upp á nýtt því að það er ekkert nema plástur og aftur plástur. En við í Flokki fólksins erum með frumvarp til laga um að fara að skattleggja inngreiðslur í lífeyrissjóði þannig að þegar tekið er af okkur núna í lífeyrissjóð greiðum við skattinn af því strax. Þetta myndi gefa ríkissjóði á milli 60–70 milljarða í kassann á hverju einasta ári. Við skulum átta okkur á því að lífeyrissjóðirnir eiga hér á sjöunda þúsund milljarða. Það eru alltaf fleiri hendur sem er að koma að störfum hér og þurfa að vinna hér. Hvers vegna í ósköpunum skyldum við ekki afnema skerðingar og afnema skattlagningu á fátækt með því að gefa okkur kost á að greiða strax til samfélagsins við staðgreiðslu, við innborgun í lífeyrissjóðina? Margir hverjir eru jafnvel dánir áður en kemur að útborgun úr sjóðunum þannig að þá fer það bara í hítina, alltaf hreint í hítina og hverfur bara. Alveg eins og margir sem verða sjúklingar einhvers staðar á lífsleiðinni, veikjast og annað slíkt og þurfa að fara að nýta sér lífeyrissparnaðinn sinn, það sem þeir eiga í lífeyrissjóðum. Þeir hefðu gjarnan og þúsund sinnum frekar viljað vera búnir að greiða staðgreiðsluna. Við vitum aldrei hvað morgundagurinn ber í skauti sér. Ég er búinn að tala við hundruð manna. Ég held að ég spyrji nánast alla sem hafa greitt í lífeyrissjóði hvort þeir hefðu viljað greiða við innborgun í sjóðinn og eiga þá ekki eftir að greiða skatt eftir á eða öfugt og allir vildu vera lausir við þetta eftir á. Þannig að ég segi: Við vorum að selja Íslandsbanka í hneyksli og eins og ég myndi segja í alls konar rugli, státandi af mikilli innkomu upp á 53 milljarða fyrir Íslandsbanka. Við værum hér að fá meira á hverju einasta ári heldur en þessi einskiptisaðgerð í þessari hlutasölu í Íslandsbanka gaf akkúrat núna. Hver vill það ekki? Flokkur fólksins vill það a.m.k.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér fjárlögin sem eru eitt af stóru málunum sem við tökumst á við á Alþingi. Auðvitað er það alltaf spurningin um hvað við setjum mikla stefnumörkun í fjárlögunum og svo hversu mikið af stefnumörkuninni fer í fram í löggjöfinni og í framkvæmd hennar. Fjárlögin skipta mjög miklu máli á mörgum sviðum og það sem við þurfum að horfa helst á núna er að þetta séu ábyrg fjárlög sem vinna með því efnahagsástandi sem er uppi. Við þurfum því að vera ábyrg og tryggja þetta. Hér hafa verið miklar umræður um þá sem minna hafa milli handanna og þá skiptir náttúrlega stöðugleikinn og sem lægst verðbólga og annað slíkt langmestu máli fyrir þann hóp. Því skiptir miklu máli að við séum með ábyrgan ríkisrekstur og þótt útgjöldin séu að aukast og maður hefði viljað sjá meiri hömlur, ef það má orða það svo, á útgjaldaaukningunni þá kemur á móti að við erum á sterkum rekstrargrunni og tekjurnar eru að aukast um leið. Ábyrgð í ríkisfjármálum hefur verið mikil þannig að heildarefnahagstölurnar eru í lagi og sýna ábyrga efnahagsstjórn og ábyrg fjárlög sem skiptir gríðarlega miklu máli, eins og ég kom inn á. Við verðum að ná tökum á verðbólgunni til að tryggja hag heimilanna og þeirra sem minnst hafa á milli handanna fyrst og fremst en að sjálfsögðu fyrir þjóðfélagið í heild sinni, hvort sem það eru heimilin eða atvinnulífið. Ég held að við séum að ná því hér og þá er það svolítið okkar verkefni þegar þeim forsendum er náð að vera með ábyrg fjárlög og skoða hvernig við forgangsröðum þeim fjármunum sem við höfum, skattfé almennings, til góðra verka í þágu samfélagsins í heild sinni. Það er spurningin sem við erum með hér. Við verðum að reyna að spila vel úr þeim fjármunum vegna þess að því hagkvæmari sem við getum haft rekstur ríkissjóðs, þeim mun minni álögur þurfum við að setja á hinn almenna borgara og á atvinnulífið. Ég held að það skipti gríðarlega miklu máli að gefa fólkinu aukið svigrúm og frelsi til að ráðstafa fjármunum sínum sjálft og lifa sjálfstæðu lífi og lifa með reisn og þar skiptir miklu máli að hafa álögurnar sem lægstar. Við viljum líka hafa öfluga grunnþjónustu og almannaþjónustu og ég held að það sé eitt af frumhlutverkum ríkisins að hafa það í lagi. Grunnþjónustan er að sjálfsögðu heilbrigðismálin, félagsmálin, almannatryggingarnar og menntakerfið, skólarnir, lögreglan og öryggisstofnanir og ekki síst innviðir. Innviðirnir eru alveg gríðarlega mikilvægir í þessu líka, að við höfum hér öfluga innviði. Og hverjir eru helstu innviðirnir? Þar skipta samgöngur miklu máli. Þær eru bæði stórt velferðarmál, jafnréttismál og mikið öryggismál, en ég hef líka trú á því að allar samgöngubætur auki hagvöxt. Við höfum náttúrlega búið núna við mikinn hagvöxt og við þurfum að tryggja að svo verði áfram. Svo eru það líka orkuinnviðirnir sem skipta miklu máli. Þar þurfum við að hafa augun á boltanum varðandi það að þótt orkuinnviðirnir skipti máli að svo mörgu leyti þá koma ekki allir innviðir að fjárlögunum en þó það hvernig við byggjum upp þá innviði sem tryggja jafnræði landshluta. Varðandi þá innviði sem eru ekki tryggðir í núverandi t.d. flutnings- og dreifiveitukerfi sem við höfum, þar sem við höfum þá kannski tryggt fjármögnun fyrir notkuninni og þá innviði sem þarf, hafa leyfamálin kannski tafið frekar, en þar sem er verið að setja upp hleðslustöðvar og aðra innviði sem tryggja það að ef ferðaþjónustan fer í orkuskipti geti þau farið fram alls staðar, að íbúar alls staðar geti tekið þátt í orkuskiptunum. Svo verðum við náttúrlega að tryggja orkuöryggið og orkudreifingu upp á það þegar óveður geisa eða aðrar innlendar ógnir eru og svo skiptir þetta náttúrlega allt máli í heimsmyndinni líka. Síðan eru það fjarskiptainnviðirnir, þeir skipta gríðarlegu máli, og allir veituinnviðirnir sem er aðgangur að heitu og köldu vatni og annað slíkt. Það eru líka fleiri innviðir sem eru að koma til núna sem tengjast oft nýsköpun og öðru slíku, að það verði nýsköpun hér, en líka matvælaöryggi og orkuöryggi sem tengist þjóðaröryggi. Það eru t.d. innviðir eins og í áburðarframleiðslu. Þetta er mikið efnahagsmál. Það eru innviðir sem þarf til sorpbrennslu eða í hringrásarhagkerfið, aðrir innviðir til endurvinnslu og slíkt. Það er líka stórt efnahagsmál að endurvinnslan og sorpmálin geti farið fram innan lands. Það er náttúrlega loftslagsmál fyrst og fremst en það getur líka verið efnahagsmál að geta gert þetta sjálf og þurfa ekki að kaupa þá þjónustu eða innviði til að flytja það út. Þetta eru svolítið hlutirnir sem ég vil nefna og þegar maður skoðar þessi fjárlög og í hvað útgjöldin fara þá sýnist mér við ná vel utan um marga af þessum málaflokkum þó að víða mætti gera betur. Og svo eru aðrir hlutir sem við gætum nýtt fjármunina betur í, sem ég ræði betur á eftir. Heilbrigðismálin. Það er mikil aukning aftur á fjármunum inn í heilbrigðismálin. Heilbrigðismálin hafa mjög breiða skírskotun þannig að það er víða verið að bæta í þar. Enn þá er þörf annars staðar en kannski er líka öðruvísi nýting fjármuna. Við þurfum að hafa öfluga sjúkrahúsþjónustu, við þurfum að hafa öflugan Landspítala og við þurfum líka hafa öflugar heilbrigðisstofnanir úti í héraði. Það er þetta sama, jafnræði milli landshluta, sem við þurfum að huga þarna. Við erum að eldast og það eru hjúkrunarmálin og þar er líka aukning. Þar þurfum við að vera mjög dugleg að skoða hvert einasta tækifæri sem við getum til þess að fjölga úrræðum og lausnum sem eru hagkvæmari og henta betur þörfum og vilja fólksins sem er að eldast og er að leita sér að öruggari búsetuúrræðum sem tengjast þeirra aðstæðum félagslega og heilbrigðislega séð. Þar þurfum við að vera mjög vakandi. Svo viðurkenni ég að það sem ég saknaði mikið í þessum fjárlögum og vonast til þess að sjá í fjármálaáætluninni eru nýjar leiðir í bráðaþjónustu utan spítala, sem munu verða til mikils hagræðis, auka þjónustu og öryggi gríðarlega, sem eru svokallaðar sérhæfðar sjúkraþyrlur sem við höfum áður rætt í fjárlaganefnd varðandi fjárlög og fjármálaáætlun og við höfum einnig rætt þetta mikið í velferðarnefnd. Sérhæfð sjúkraþyrla gerir það að verkum að sérhæfð bráðaþjónusta kemur mun fyrr á vettvang. Þannig er hægt að auka lífslíkur verulega. Það er hægt að draga úr afleiðingum veikinda eða slyss verulega og þá er um leið er verið að tryggja betra aðgengi að heilbrigðisþjónustu óháð búsetu eða staðsetningu og verið að draga úr álagi á aðra bráðainnviði og auka þjónustu og faglegheit til muna. Ég held að það þurfi að bregðast við auknu álagi. Búseta í dreifbýli er að aukast og fólki er að fjölga á landinu, ferðamannastraumurinn er líka aukast, virknin og útivistin og allt þetta, þannig að það er mun meira álag á þá innviði sem eru nú þegar í bráðaþjónustu utan spítalaþjónustunnar. Þeir eru miðaðir við íbúafjöldann á svæðinu sem er ekki lengur rétt talinn. Það þarf að hugsa út í heilbrigðismálin út frá vaxtarsvæðum, hvernig samsetning íbúanna er. Það er að fjölga umfram þetta 1% sem reiknilíkanið gerir ráð fyrir. Íbúafjölgunin er mun meiri á mörgum svæðum eins og á Suðurnesjum og víða á Suðurlandi og þeim svæðum þar sem ferðaþjónustan er að byggjast hvað hraðast upp er hlutfall innflytjenda mun hærra. Þá þarf að veita öðruvísi þjónustu og stundum aukna þjónusta, bara út af ólíkum tungumálum og mismunandi menningarheimum og öðru og það skiptir miklu máli að við náum að þjónusta það fólk vel. Þetta eru þessi svokölluðu reiknilíkön. Þetta á líka við í menntakerfinu og öðru. Við þurfum að hafa þetta allt í huga. Áður en ég læt umfjöllun minni um heilbrigðismálin lokið vil ég segja að það skiptir gríðarlega miklu máli að við fáum betri yfirsýn yfir hvernig við nýtum fjármuni núna, hvernig við forgangsröðum innan heilbrigðiskerfis, fáum greiningar að framtíðarþörfinni, hvar við getum náð betri árangri og nýtt peningana betur. Það kom í ljós núna í fjárlagaumræðunni að þessar upplýsingar eru svolítið á víð og dreif innan kerfisins. Við erum með nokkra stóra pósta en mér finnst þeir einhvern veginn ekki tala nógu vel saman, kaupandi þjónustunnar, þeir sem veita þjónustuna, þeir sem hafa eftirlit með þjónustunni og svo þeir sem eiga að hafa yfirsýnina. Til að nefna eitthvað erum við að sjálfsögðu að tala um Sjúkratryggingar, landlæknisembættið, ráðuneytið sjálft, Landspítalann, sem er kannski hvað stærstur í þessu, heilsugæsluna og svo einstakar heilbrigðisstofnanir. Þetta er eitthvað sem ég held að sé mjög mikilvægt til þess að við náum að veita sem hagkvæmustu og bestu þjónustuna í heilbrigðismálum og sinna hlutverki okkar þar. Næst vil ég koma inn á þá grunnþjónustu sem lögreglan er. Það hefur farið mikil vinna og undirbúningur í að skoða hvernig hægt sé að nýta mannafla og þekkingu og þá innviði sem lögreglan hefur sem best og hvar áskoranirnar eru. Áskorunum í löggæslu hefur fjölgað jafnt og þétt undanfarin ár og það alveg gríðarlega mikið. Einhvers konar náttúruvá er orðin mun tíðari en fyrir nokkrum árum þannig að nú eru flest löggæsluumdæmi landsins með einhvers konar viðbrögð við slíku, hvort sem það er óveður, skriðuföll, jarðhræringar, heimsfaraldur o.fl.. Það er aukinn ferðamannastraumur, sá straumur er að fara af stað aftur. Það er líka fjölbreyttari samsetning íbúa og gestir langt umfram íbúatölur sem eiga við þar. Það eru nýjar áskoranir eins og varðandi tæknivæðinguna. Tæknivæðingin fækkar landamærunum, minnkar heiminn, þannig að netöryggismálin koma sterkt þar inn. Það sem gerist úti í hinum stóra heimi er komið miklu fyrr hingað til lands, hefur fyrr áhrif hér en áður, og svo náttúrlega skipulögð glæpastarfsemi, en það hefur komið fram í skýrslum greiningardeildar ríkislögreglustjóra frá 2017 að hér sé aukin ógn. Þær eru því margar áskoranirnar. Á sama tíma er ákveðnar kröfur uppi og rannsókn á venjulegu lögreglumáli í dag er orðin flóknari út af aukinni tækni til að mynda. Það er líka miklu meiri krafa hjá bæði ákæruvaldinu og dómstólunum um gagnaöflun og vinnslu og annað slíkt. Það er margt svoleiðis og þetta er allt orðið tímafrekara og kallar á meiri mannafla. Svo höfum við náttúrlega verið í gríðarlega mikilvægu átaki varðandi kynferðisbrot við að auka traustið og vinnuna í slíkum málum svo þolendur kæri málin frekar. Við höfum reynt að stytta málstímann og það voru settir í síðustu fjárlögum auknir fjármunir í það og var ánægjulegt að heyra fyrir hv. fjárlaganefnd að þeir fjármunir eru strax farnir að skila sér í auknum málshraða og betri löggæslu sem hefur vonandi forvarnagildi og eykur traust þannig að fleiri sjái sér fært að kæra sé á þeim brotið. Ég hef trú á því að með þeirri verulegu aukningu sem kemur til lögreglunnar í þessum fjárlagatillögum fyrir árið 2023 verði hægt að byggja lögregluna upp á fjölbreyttan hátt til að takast á við þessa auknu áskoranir. Ég verð líka að koma inn á það að allt málefnasviðið í almennu réttaröryggi er byggt upp á stofnunum eins og Fangelsismálastofnun, lögreglunni, dómstólum, þar sem launahlutfall er alveg 75–85%. Hagræðingarkrafa á svona almannaþjónustu sem er með auknar áskoranir, aukin verkefni og er með svona hátt launahlutfall getur ekki gengið upp. Hagræðingarkrafa með svona háu launahlutfalli þýðir alltaf fækkun á fólki. Það eru engir stórir sjóðir eða útdeilingarsjóðir sem hægt er að ganga í eins og í mörgum öðrum málaflokkum. Það eru augljóslega, eins og ég rakti áðan, auknar áskoranir og því tel ég mjög mikilvægt að hagræðingarkrafan á þetta málefnasvið í heild sinni sé endurskoðuð í næstu fjármálaáætlun. Það er þá í takt líka við skilaboð fjárlaganefndar fyrir ári síðan þegar við settum sérfjármögnun til að draga úr hagræðingarkröfu á lögregluna og erum að að gera aftur núna, setja sérfjármuni til að draga úr hagræðingarkröfu á lögregluna. Þetta er eitthvað sem við þurfum að taka til alvarlegrar umræðu við vinnslu næstu fjármálaáætlunar. Þetta á að sjálfsögðu við fangelsin líka. Það er ánægjulegt að við séum að mæta vanda fangelsanna núna á grundvelli ítarlegrar greiningar frá fangelsismálayfirvöldum og dómsmálaráðuneytinu og við þurfum að halda áfram að fylgjast með fangelsismálunum. Ef lögreglan er að fara að breyta skipulagi sínu og eflast með auknum fjármunum - við erum með áherslu á skipulagða glæpastarfsemi og ég nefndi áðan áhersluna á að hraða rannsóknum og auka í varðandi kynferðisbrotin o.fl. - þá þarf náttúrlega fullnustukerfið að fylgja með. Því tel ég mikilvægt að við fylgjum með því. Ég ætla að koma næst inn á félagsmálin. Það er mjög ánægjulegt að við séum að hækka frítekjumark hjá þeim sem eru á örorkulífeyrisbótum þannig að þeir geti farið með auknum mætti út á vinnumarkaðinn, fikrað sig út á vinnumarkaðnum, séð hvernig þeir standa og hvernig það gengur miðað við þá örorku sem þeir búa við. Þetta er hvetjandi þáttur sem ég fagna alveg gríðarlega og þróun sem við eigum að halda áfram, að finna leiðir. Það hefur lengi verið rætt um endurskoðun á þessu kerfi í heild sinni sem miðar einmitt að því að hjálpa fólki til sjálfshjálpar. Það er held ég það sem vilji allra stendur til og þetta er fínt og gott skref en enn er hægt að gera betur og við þurfum að halda áfram, það er alveg gríðarlega mikilvægt. Annað sem er mjög mikilvægt og við þurfum að ræða eru menntamálin, sem við erum kannski ekki mikið að fjalla um í þessum fjárlögum en þurfum að hafa hugann við. Skólarnir fengu töluverða innspýtingu í gegnum Covid sem stendur að einhverju leyti enn. Það er hluti af útgjöldum þessara fjárlaga að sú innspýting sem við settum inn í gegnum Covid helst enn þá og það á við í bæði háskólum og framhaldsskólum, af því að það var aukin ásókn í skólana og hún hefur ekki trappast jafn hratt til baka og hún kom inn. En þá skiptir líka miklu máli að við séum að stýra fjármunum og beina áherslum okkar í menntakerfinu að því sem er þörf á að mennta fólk í og líka þangað sem eftirspurnin er, sérstaklega í iðnnáminu. Við þurfum að íhuga það svolítið hvort við þurfum á einhverjum tímapunkti að hafa meiri áhrif á það hvernig skólarnir velja inn og setja meiri fókus á iðnnám. Það er með ólíkindum að verið sé að segja nei við einhverja sem sækja um iðnnám af því að við sjáum að það er alltaf umframeftirspurn þar, en það vantar samt starfsfólk í svo mörgum greinum atvinnulífsins, menntað starfsfólk. Við þurfum að sjá hvort það sé einhver leið í gegnum fjármunina til að hafa meiri áhrif á þetta og ég held að það sé mikilvægt í efnahagslegu tilliti. Þetta skiptir miklu máli upp á að menntakerfið mæti áskorunum atvinnulífsins en líka að við hugum að því að það sé fjölbreytt námsframboð þannig að við sjáum síður brottfall í framhaldsskólakerfinu. Það má líka ekki bara vera markmiðið að sem flestir fari í háskóla. Ég heyri miklar áhyggjur af því hve fáir drengir skila sér alla leið inn í háskólann en svo framarlega sem ungu drengirnir okkar skila sér í iðnnám, fara út á vinnumarkaðinn með iðnnám á bakinu, þá hef ég ekki áhyggjur af því að þeir komi ekki inn í háskólana. En ef ástæðan fyrir því að þeir fara ekki í háskóla er að þeir klára ekki framhaldsskóla eða neitt annað nám og brottfallið er algjört, þá hef ég miklar áhyggjur. Ég held að þetta sé þáttur sem við þurfum að hafa hugfastan. Þetta eru þeir þættir sem skipta miklu máli. En svo er annað sem við höfum verið að fjárfesta mjög mikið í og það er efling skapandi greina, aukin nýsköpun innan núverandi fyrirtækja og í nýjum fyrirtækjum sem hjálpa okkur að skapa fjölbreyttari og verðmætari störf, flytja út íslenskt hugvit og fá til okkar öflugt fólk til að starfa í samfélagi okkar og finna lausnir og koma með lausnir. Þetta á við í heilbrigðismálum, í tölvu- og tæknigeiranum og svo hefur sjávarútvegurinn dregið þennan nýsköpunarvagn og útflutning á íslensku hugviti og þekkingu. Síðan megum við náttúrlega ekki gleyma að við þurfum að standa okkur vel í nýsköpun og þróun í grænum lausnum, í orkuskiptunum og orkumálunum og hringrásarhagkerfinu og því öllu. Þar höfum við góða sögu að segja en við þurfum að halda vel á spöðunum af því að nú er allur heimurinn á þessari vegferð, þannig að forskot okkar getur tapast fljótt niður ef við fylgjum ekki hratt á eftir. Þarna eru gríðarleg tækifæri fyrir Ísland í efnahagslegu tilliti og ef okkur tekst vel í þessum greinum erum við bara að byggja fleiri stoðir undir velferðarkerfi okkar. Um það snýst þetta allt saman. Ef við erum með öflugt menntakerfi, öflugar grunnstoðir, góða auðlindanýtingu og nýtum okkar íslenska hugvit til útflutnings þá höfum við miklu öflugra velferðarkerfi og getum byggt upp innviði og tryggt hér öruggt og gott velferðarsamfélag. Það skiptir alveg gríðarlega miklu máli. Talandi um útflutning og ferðaþjónustu og efnahagsmál þá er náttúrlega ekki hægt að fjalla um fjárlögin án þess að minnast á þá óvissu sem er í heimshagkerfinu. Það er margt sem veldur því en það er verðbólga, minni hagvöxtur og orkukrísa og maður verður að minnast á að það er náttúrlega stríð í gangi sem skapar þessa óvissu og sem kemur í kjölfarið á heimsfaraldri. Við vitum ekkert hvaða afleiðingar röskun á viðskiptamörkuðum okkar hefur. Því verðum við að huga að því að við þurfum að treysta á okkar eigin framleiðslu og vera samt með mjög ábyrg fjármál og stöðug. Við þurfum að hafa borð fyrir báru í þessu öllu saman. Núna er ég búin að fara yfir þá málaflokka sem við setjum mesta fjármuni í. Ég er bara nokkuð sáttur þótt útgjöldin séu mikil, af því að við erum enn þá með ábyrg fjárlög og það skiptir máli. En við getum gert betur og við eigum alltaf að vera að hugsa um hvernig við förum sem best með fjármunina. Ég held að við getum hagrætt á mörgum stöðum. Ég held við getum nýtt fjármunina mun betur. Þar vil ég bara senda almenna hvatningu til allra ráðherra ríkisstjórnarinnar um að fara betur eftir hinum rammasettu fjárlögum, að þeir skoði heildarrammafjárveitingu hvers ráðuneytis. Í hvað erum við að nota fjárlagaramma hvers ráðuneytis á hverju ári? Er ekki eitthvað af verkefnum þar sem eru orðin úrelt eða eru ekki jafn nauðsynleg og önnur ný og mikilvægari verkefni sem við viljum taka inn? Að það þurfi ekki alltaf að koma til fjármálaráðherrans eða hingað inn í þingið og óska eftir auknum fjármunum út af einhverri nýrri áskorun, nýju verkefni. Getur verið að það sé eitthvert verkefni í ráðuneytinu sem er ágætisverkefni en það er bara eitthvað annað mikilvægara svo hitt fer út? Þannig eru rammasett fjárlög hugsuð. Mér finnst umræðan vera allt of mikið um það að ef það kemur eitthvert nýtt verkefni þarf að fá meiri pening og ef við förum fram úr þá er alltaf bara skoðað hvernig við getum bætt og lagað þessa einu framúrkeyrslu en ekki hvernig heildarramminn er saman settur og hvernig fjármunirnir innan hans eru nýttir. Það var hugsunin og þannig var verið að reyna að búa til hvata til að fara betur með peningana, þannig að ef ráðuneytin náðu að skera einhvers staðar niður eða hagræða eða finna hagkvæmari lausn þá höfðu þau meira svigrúm í ný verkefni og nýjar áskoranir. Svo er náttúrlega engin synd að skila peningunum bara aftur í ríkissjóð. Okkur ber ekki skylda til að nýta skattfé almennings bara af því bara, það er algerlega á hreinu. Í þessu þurfum við alltaf að vera frjó og við þurfum að hafa þann hvata að hafa góða yfirsýn og hafa góðar greiningar og mikið gagnsæi í því hvert peningarnir fara. Við eigum alltaf að vera að spyrja okkur: Er til einhver betri lausn sem veitir skattgreiðendunum betri þjónustu og sem er um leið hagkvæmari? Það skiptir svo miklu máli, eins og ég fór yfir áðan, og það getum við skoðað á mörgum stöðum í heilbrigðiskerfinu. Ég er að vona að þær 750 milljónir sem við erum að setja núna í heilbrigðiskerfið til að takast á við biðlistana í liðskiptaaðgerðum sem dæmi og efnaskiptaaðgerðum o.fl. verði til þess að það verði hægt að nýta einkaframtakið, nýta fleiri hendur til að fara í fleiri aðgerðir hér heima á Íslandi þannig að við séum ekki að sóa skattfé almennings, peningunum okkar, eigin peningum sem við vinnum okkur inn, borgum í skatt til ríkisins, að ekki sé verið sóa þeim í að versla af einkaframtakinu aðgerðir í öðrum löndum sem fela í sér miklu meiri óþægindi fyrir sjúklinginn, að þurfa að bíða í ákveðinn tíma eftir að fá heimild til að fara í aðgerðina erlendis, fljúga út og gista þar og fara í aðgerðina í öðru landi. Það eru ekki allir sem treysta sér í það þannig að þarna erum við farin að bjóða upp á mismunun og kannski hægt að gera tvær til þrjár aðgerðir hér heima í staðinn fyrir þessa einu í útlöndum. Þetta er eitt skýrasta dæmið um hvernig er hægt að nýta fjármuni betur, veita fleirum þjónustu fyrr og betur. Maður verður hálfpartinn svekktur og reiður að þurfa að horfa upp á þetta. En ég hef trú á því og ætla að vona það og vil hvetja heilbrigðisyfirvöld til þess hér í þessum ræðustól að nýta þessar 750 milljónir eins vel og hægt er. Ef vel tekst til er hægt að nýta þá fjármuni sem sparast við að færri fari til útlanda í aðgerð til þess að veita enn fleirum þjónustu á fljótari og skilvirkari hátt hér heima þannig að allir græða, ef svo má segja. Auðvitað er ekki bara um að ræða aukinn kostnað við að senda fólk erlendis. Það er líka fólginn kostnaður í vinnutapi fólks. Hann er líka að finna í auknum komum fólks annars staðar í heilbrigðiskerfinu á meðan það fær ekki lausn sinna mála, og í auknum lyfjakostnaði og afleiddum kvillum. Þetta skiptir gríðarlegu máli. En það er líka annað alvarlegt í þessu. Við viljum að allir hafi greiðan aðgang að heilbrigðisþjónustu óháð efnahag og stöðu. Það skiptir öllu máli. En meðan kerfið er eins og það er í dag þá getur fólk keypt sig fram fyrir röðina. Það kallast tvöfalt heilbrigðiskerfi sem ég veit ekki til að við höfum viljað hafa hér. Og hverjir eru það sem kaupa sig fram fyrir röðina? Það eru ekki endilega þeir sem hafa efni á því. Það er miklu frekar þeir sem hafa ekki efni á því að fá ekki bót meina sinna, að fá ekki hnéð eða mjöðmina lagaða af því að þá getur fólk ekki mætt í vinnu og þá tapar það tekjum og nær ekki endum saman. Þau verða bara að fjármagna aðgerðirnar sjálf til að komast sem fyrst aftur í eðlilegra rútínu. Svo eru náttúrlega aðrir sem sársaukans vegna geta ekki beðið lengur og borga þá frekar úr eigin vasa ef þeir treysta sér ekki til að fara í aðgerð erlendis. Þetta er bara eitt af þessum stóru málum sem skipta gríðarlega miklu máli. Við þurfum líka að skoða þetta varðandi hjúkrunarheimilismálin. Er til einhver millileið þannig að fólk sem þarf vissulega á þjónustunni að halda geti haft meira um búsetu sína að segja og jafnvel tekið þátt í greiðslu fyrir eigin búsetu og þá haft meira val um hver hún er en fær samt sem áður félagsþjónustu og heilbrigðisþjónustu frá hinu opinbera? Það hefur fjölgað mikið í þessum hópi og ef við ætlum bara að vera að fjalla hér um hvað við ætlum að setja mikla peninga í nýbyggingu á hjúkrunarheimilum erum við á röngum stað. Þá erum við að horfa á það hvernig ætlum að forgangsraða peningunum í steypu en ekki í þjónustu við fólk sem þarf á öruggu búsetuúrræði og heilbrigðisþjónustu að halda. Svona er hægt að halda lengi áfram, hvernig sé hægt að nýta fjármunina betur. Það er allra hagur að það sé gert og því betur sem okkur tekst að fara með fjármunina, þeim mun ábyrgari og betri fjárlög getum við sýnt. Þá getum við dregið úr álögum á fólk. Þá getum við veitt betri þjónustu og, þá enda ég á því sem ég byrjaði á, þá getum við kannski dregið úr álögum, náð verðbólgunni niður, haft stöðugleika í efnahagsmálunum, verið með ábyrga og skýra efnahagsstjórn. Það er það allra mikilvægasta fyrir tekjulægsta hópinn sem er hvað viðkvæmastur fyrir þessum breytingum og finnur fyrstur allra fyrir hærri verðbólgu, hærra vaxtastigi. Við þurfum að gera þetta en við verðum líka að muna að fljótlegasta leiðin til að auka tekjurnar, til að byggja upp innviðina okkar og velferðarkerfið sem við viljum hafa sem öflugast er með ábyrgri og góðri auðlindanýtingu og öflugu atvinnulífi. Það er grundvöllurinn að þessu öllu saman og ég hef trú á því að þessi fjárlög styðji öll þau markmið sem ég fór hér yfir og hlakka til að sjá árangur þeirra á næsta ári.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Honum var tíðrætt um ábyrgð og ábyrgan rekstur í ríkisfjármálum. Hann talaði líka um ákveðna óvissu sem uppi er en ég tók eftir því að hann minntist ekki á mjög stóra óvissu sem er uppi um þann tekjugrunn eða þá fjármuni sem liggja undir í þessu fjárlagafrumvarpi sem snýr að sölunni á hlut ríkisins í Íslandsbanka, þ.e. áframhaldandi sölu. Hér erum við að tala um 75 milljarða kr. gat ef ekki tekst að selja bankann á næsta ári, sem er allsendis óvíst. Þykir hv. þingmanni það ábyrgt að lofa útgjöldum upp á 75 milljarða sem ekkert liggur fyrir um að séu til peningar fyrir?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og fyrir að koma inn á eignasölu ríkisins, sem ég tel að sé gríðarlega mikilvægt atriði. Ríkið á að kappkosta að draga úr áhættunni við að eiga svona mikið undir, t.d. eign í fjármálastofnunum. Og eins og Íslandsbanka er stillt upp hér þá hefur það ekki bein áhrif á frumjöfnuðinn hérna og því tel ég þetta sett fram með ábyrgum hætti. En ég tel samt sem áður gríðarlega mikilvægt að við náum að halda áfram með sölu Íslandsbanka sem og sölu á öðrum eignum hins opinbera.

Virðulegur forseti. Það er ekki oft sem ég upplifi það, eða a.m.k. ekki jafn skýrt, við skulum bara orða það þannig, ég ætla ekki að útiloka það, en það er ekki oft sem ég er klárlega sammála Samtökum atvinnulífsins í því sem þau segja um fjárlög ríkisins. En í þessu tilfelli segja þau, með leyfi forseta, í umsögn sinni við fjárlagafrumvarpið að við það verði vart unað að 75 milljarða gat geti myndast á tekjuáætlun ríkissjóðs með tilheyrandi áhrifum á sjóðstreymi og skuldastöðu. Heildarskuldir myndu við það aukast um tæplega 6% og verða 1.350 milljarðar kr. í stað 1.275 milljarða kr., eins og nú er gert ráð fyrir. Þetta er fjárhæð sem er hærri en fjárfestingarframlög ríkisins til uppbyggingar Landspítalans og vegakerfisins árið 2022 og 2023, sem eru 73 milljarðar. Er þetta engin áhætta, hv. þingmaður, að skilja þetta bara eftir í algjörri óvissu? Ég tók eftir því að hv. þingmanni varð tíðrætt um óvissuna. Er þetta ekki risavaxin áhætta sem er verið að taka hérna?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að draga fram hvað það er mikilvægt að ná að selja bankann til að sýna það í samhengi hvað þetta eru miklir fjármunir sem við erum með bundna inni í fjármálastofnun, sem er áhættusamt. En það sem þetta hefur aðallega áhrif á er ekki söluandvirði bankans heldur er það vaxtaprósentan, sá fjármagnskostnaður sem við losnum ekki við með því að greiða upp skuldir, þar er aðalmunurinn og það er sú tala sem við þurfum að fjalla um hér og það minnkar miklu meira það gat sem hv. þingmaður er að tala um.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni fyrir góða og umfangsmikla ræðu sem snerti á mörgum sviðum samfélagsins. Hann talaði mikið um orkumál og talaði líka mikið um lögregluna og löggæslumál. Ég ætla að byrja á því að spyrja hv. þingmann út í lögregluna, ég kem að hinu seinna. Hann talaði um að það væri mikilvægt að efla lögregluna með þessum 500 milljónum sem fara í það að berjast gegn skipulagðri brotastarfsemi, glæpastarfsemi. En ég vil líka benda á það að þessar 500 millj. kr. sem fara í það að efla löggæslustörfin munu ekki dekka félagslega stuðninginn sem þarf að grípa til til að forðast það að fólk leiðist út í glæpi til að byrja með. Því vil ég spyrja hv. þingmann hvort hann hafi einhverja aðra sýn á hvernig hægt sé að takast á við skipulagða brotastarfsemi eða glæpastarfsemi en með því að dæla fjármagni í lögregluna?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þetta andsvar. Ég hefði átt að koma inn á þetta í ræðu minni þannig að ég þakka henni enn betur fyrir að hleypa mér að með þetta atriði. Ég tel að hvort tveggja sé mikilvægt, að mæta þeim vanda sem við horfum fram á í undirheimunum og almennt, ekki bara undirheimunum heldur bara í samfélaginu almennt. Þar eru miklar og stórar félagslegar áskoranir, sérstaklega í geðheilbrigðismálum. Það er gríðarlega mikilvægt, og það er sú umræða sem ég var með hér varðandi félagslegu úrræðin og heilbrigðisúrræðin, hvernig við getum nýtt þá fjármuni betur og hvernig við getum farið aðrar leiðir. Þar segi ég: Við þurfum að gefa þeim aðilum sem hafa úrræði fyrir fólk sem er með áskoranir félagslega og í geðheilbrigðismálum, frelsi til að veita þessi úrræði. Heilbrigðisþjónustan og Sjúkratryggingar þurfa að hafa skýrari heimildir og vilja til að kaupa þessi úrræði til að hjálpa þessu fólki. Það er mikilvæg forvörn.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni fyrir svarið. Þetta var bara býsna gott svar. En ég vil að benda á að svona glæpir og svona hegðun verða ekki til í tómarúmi. Það er greinilega eitthvað sem á sér stað þarna í æsku eða eitthvert áfall sem leiðir til þess, oft, ekki alltaf, en stundum eru þetta aðstæður sem leiða til þess að fólk fer út í glæpi til að byrja með. Ég held að það yrði mikil bót fyrir lögregluna og fyrir ríkissjóð ef við myndum byrja á því að afglæpavæða neysluskammta vímuefna. Nú samþykkti flokkur hv. þingmanns ályktun um að svo skyldi gert og ég ætla að spyrja hv. þingmanninn hvort hann standi að baki því og muni beita sér fyrir því á þessu þingi. Muntu beita þér fyrir því á þessu þingi og ertu sammála þessu? Takk.

Virðulegi forseti. Það er leiðinlegt að við höfum bara eina mínútu hér hvort. En ég vil segja að það sem er að gerast núna í samfélaginu er það að skipulagðir brotahópar og þeir sem eru með félagsleg vandamál úr æsku og annað slíkt eru að sameinist þannig að lögreglan þarf að geta tekist á við skipulagða brotastarfsemi, sem nýtir sér kannski fólk sem er veikt fyrir inn í þetta og við þurfum að takast á við það. Og já, ég tek undir stefnu landsfundar míns eigin flokks, að sjálfsögðu, um það að við eigum að mæta fólkinu í gegnum heilbrigðiskerfið og hjálpa því með fjölbreyttum úrræðum en ekki að reyna að ná tökum á þessu öllu saman í gegnum réttarvörslukerfið. En þessi kerfi þurfa að tala saman og við þurfum að vera undirbúin á báðum stöðum til þess að gera þar frekari breytingar en nú hafa verið gerðar.

Virðulegi forseti. Ég held að við verðum að vera mjög meðvituð um það hvernig verðbólga þróast og hvernig vaxtastig á Íslandi þróast veltur að mjög miklu leyti á þeim ákvörðunum sem eru teknar hér í þessum sal. Hv. þingmaður sagði áðan í ræðu sinni að þetta væru ábyrg fjárlög. Skoðum aðeins hvað hefur gerst. Hér í haust voru lögð fram fjárlög á tímum mikillar þenslu þegar atvinnustig var hátt og bullandi hagvöxtur, fjárlög sem gera ráð fyrir 89 milljarða kr. hallarekstri á næsta ári. Hvað gerist svo? Jú, það koma fram enn dekkri verðbólguspár, Seðlabankinn hækkar vexti enn meira. Og hvernig bregst meiri hlutinn í fjárlaganefnd við? Jú, hann leggur fram breytingartillögur sem fela í sér enn frekara misræmi milli tekna og gjalda, enn meiri hallarekstur. Hvernig í ósköpunum er hægt að halda því fram að þetta sé ábyrgt, að þetta feli í sér ábyrga hagstjórn, virðulegi forseti?

Virðulegi forseti. Það er hægt að gera það með því bara að benda á sterkari grunn, tekjugrunn og annað slíkt og auknar tekjur út af því hvernig við höfum haldið á þessari hagstjórn hingað til. Þannig að það þýðir ekki að tala bara um aðra hliðina, það þarf líka að segja að vegna þess hvernig við höfum haldið á spilunum og hvernig efnahagsstjórnin er, skuldahlutfallið er að lækka og halli ríkissjóðs er mun minni en fjármálaáætlunin og hagspár gerðu ráð fyrir, þá erum við í betri stöðu. Við erum enn þá að ná niður skuldahlutföllum og öðru. Og svo fór ég líka yfir það, öll ræðan mín fór í það, að það skiptir máli hvernig þessar tekjur aukast og að það sé gert á ábyrgan hátt og það er aðhald á ýmsum stöðum í þessu líka. 

Virðulegi forseti. Þetta eru athyglisverð svör. Seðlabankastjóri Íslands, æðsti maður peningamálastjórnunar á Íslandi, er innilega ósammála hv. þingmanni því að hann segir um þær breytingar sem verið er að gera hérna á milli umræðna að þetta muni mögulega hægja á því að við náum verðbólgu niður. Þetta er haft eftir honum á mbl.is í morgun og hann sagði eitthvað í sömu átt í viðtali í Ríkisútvarpinu núna í kvöld, í fréttatíma RÚV. Það er algerlega hafið yfir allan vafa, þótt það sé ákveðin tekjufroða, fyrst og fremst vegna verðbólgu, að það sem er að gerast núna á milli umræðna er að það er verið að auka mjög rækilega misræmið milli tekna og gjalda í þessu frumvarpi. Þetta er ekki ábyrg hagstjórn. Það er ekki hægt að halda því fram með góðu móti og ég er alveg viss um að hv. þingmaður veit það í hjarta sínu. Einu sinni var til Sjálfstæðisflokkurinn á Íslandi sem fór í kosningar með slagorðunum að traust efnahagsstjórn væri stærsta velferðarmálið. Veit hv. þingmaður hvað varð um þann flokk?

Virðulegi forseti. Ég vil nú byrja á að segja að ég stend við að þetta séu ábyrg fjárlög. En væri hægt að hafa þau enn ábyrgari? Já, að sjálfsögðu. Myndi ég vilja það? Já, að sjálfsögðu. En við erum með vissar áskoranir. Það er margt sem við þurfum að taka tillit til þannig að ég held að við séum, miðað við þær áskoranir og þær aðstæður sem eru, að ná mjög góðum árangri hér. En eins og ræða mín hér snerist nú mikið um þá er auðvitað enn hægt að gera betur. Við erum með töluverðar ábendingar um það í nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar. Ég fagna því að seðlabankastjóri veiti okkur aðhald. Það er hans hlutverk. Hann sagði að auðvitað hefði hann, eins og ég, viljað sjá okkur ná enn betri árangri. Við viljum það og það er vel. En hann sagði að það væri ekki ástæða til að hækka stýrivexti út af þessu, þannig að ég geng sáttur frá borði hér.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni fyrir hans ræðu. En mig langar að spyrja hann: Finnst honum ekki svolítið seint í rassinn gripið að reyna að byrgja brunninn löngu eftir að allir eða flestallir eru dottnir ofan í hann varðandi aðgerðir erlendis? Síðustu tölur voru að 300 og eitthvað manns fóru í aðgerð til útlanda. Það hefði verið hægt að gera 1.000 aðgerðir fyrir þessar 300. Þar áður voru þetta 200–250 aðgerðir erlendis, það hefði verið hægt að gera 700 aðgerðir hér, og svo koll af kolli. Þannig að ríkisstjórnin er búin að vera að í fimm ár og loksins hafa þeir uppgötvað það að það borgar sig að gera þrjár aðgerðir hérna heima frekar en erlendis fyrir sama pening. Ég spyr hv. þingmann: Hvers vegna í ósköpunum voruð þið ekki búnir að þessu? Hvað rugl var í gangi hjá ykkur? Og hafið þið hugsað út í allar þær kvalir og óþægindi sem þetta hefur valdið fólki?

Virðulegi forseti. Nú er ég bara í þeirri stöðu að ég verð að segja: Ég er 100% sammála hv. þingmanni. Það eru til skriflegar fyrirspurnir og svo náttúrlega ræður þar sem ég kom með nákvæmlega sömu spurningar og hv. þingmaður kom með til mín, þannig að ég get ekki annað en lýst mig algerlega sammála hér. Það var tími til kominn. Ég er búinn að bíða lengi eftir þessu, búinn að koma með skriflegar fyrirspurnir til hæstv. heilbrigðisráðherra á hinum ýmsu þingum, fjallað um þetta í blaðagreinum og hér í ræðustólnum, þannig að ég tek heils hugar undir með hv. þingmanni.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni fyrir svarið. Þá hlýtur hann líka að vera innilega sammála mér um að taka á öðrum biðlistum. Biðlistum varðandi ADHD, biðlistum fullorðinna og barna, á meðan við látum börnin okkar, þau sem þjást af ADHD, lesblindu eða öðru, flosna upp úr skólum. Hverjar eru afleiðingarnar? Við erum með fullorðið fólk, við erum með afleiðingar sem valda því að við erum með stóran hóp inni í örorkukerfinu, inni í félagsbótakerfinu í tómu rugli í þjóðfélaginu okkar bara vegna þess að við látum biðlista myndast. Ég segi fyrir mitt leyti að ég hef einhvern tímann reiknað út að fyrir hverja krónu sem er sett inn í þessa biðlista, til útrýma þessum biðlistum, koma örugglega 10 kr. að lágmarki til baka. Þannig að þetta er hagkvæmt, þetta að borgar sig. Og ég spyr: Hvers vegna í ósköpunum sér ríkissjóður ekki til þess að útrýma biðlistum þannig að þeir sem verst hafa það líði vel og þjóðfélagið virki fyrir alla?

Virðulegur forseti. Ég er aftur alveg sammála hv. þingmanni. Ég held að við þurfum bara að koma saman við ríkisstjórnarborðið, við leysum þetta, getum gert það tveir. Það var einmitt undirtónninn í ræðu minni áðan þegar ég var að tala um hvernig við gætum nýtt fjármunina betur í félagslega kerfinu og heilbrigðiskerfinu og það sem ég hef oft talað um og hef haldið ræðu um hér í þessum ræðustól, þ.e. frelsi til úrræða. Ég vil bara draga úr þessum greiningum. Það þarf ekki að senda öll börn í greiningar. Foreldrarnir eiga að fá að taka ábyrgð á sínum börnum, það á að treysta foreldrunum til að vita hvað er barninu fyrir bestu. Það er fullt af öflugu fólki sem er með alls kyns úrræði til að hjálpa, heilbrigðismenntuðu fólki og félagslega menntuðu fólki og fagmenntuðu fólki sem hefur úrræði að bjóða, en þau fá bara ekki að veita fólki úrræði af því að það vantar samninga um það, það vantar greiningar og annað slíkt. En ég vil bara taka greiningarnar og gefa þeim frelsi til að veita úrræðin og þá hverfa þessir biðlistar.

Virðulegur forseti. Við erum hér að ræða fjárlög 2023 og þar kennir margra grasa. Það sem er eiginlega aðalumræðuefni mitt í þessum fjárlögum er almannatryggingakerfið sem ég tel orðið svo bútasaumað og flókið að það er bara hreinn og klár óskapnaður. Þar hafa verið gerð gróf mistök og vonlaust er sömuleiðis að leiðrétta öll þau mistök sem voru gerð við þetta bútasaumaða kerfi frá upphafi og fram til dagsins í dag. Það einkennist af skerðingum og keðjuverkandi skerðingum sem valda því að þegar verið er að bæta inn í þetta furðulega kerfi þá skilar það sér ekki til þeirra sem mest þurfa á því að halda. En þetta kerfi er byggt upp vísvitandi og viljandi, að ég tel. Flókið, ógagnsætt kerfi sem enginn skilur, kerfi sem fjórflokkurinn hefur byggt upp áratugum saman og er svo meingallað að það verður að henda því strax og koma á einföldu, auðskiljanlegu almannatryggingakerfi sem allir skilja og allir geta lifað í með reisn. Nú eru þrír af þessum fjórum flokkum sem komu þessu kerfi á enn við völd, búnir að vera það síðustu fimm árin og stefna á næstu þrjú. Maður sér það á fjárlögum að þeir eru að verja þetta kerfi, verja vísvitandi og viljandi kerfi sem er byggt upp á þann hátt að ef einhvers staðar eru settar 10.000 kr. inn í kerfið má þakka fyrir að þegar þessar 10.000 kr. eru búnar að renna í gegnum gegnumstreymiskerfi almannatrygginga þá fara 8.000 kr. í gegnum vasa þeirra sem þurftu virkilega á þeim að halda og beint aftur í ríkissjóð í formi skatta og skerðinga. En ríkisstjórnin mun hæla sér af því að þeir séu svo rosalega góðir og þeir hafi verið að greiða þessu fólki heilar 10.000 kr. og bætt hag þeirra alveg stórkostlega, sem er kolrangt. Og þau sem eru í fátækt í þessu kerfi enda bara í sárafátækt. Þetta fólk finnur það vel á eigin skinni og pyngju undanfarinna ára hvernig staða þeirra er. Enn einu sinni verið að leika sama leikinn og ríkisstjórnin veit vel af því, því að þeir þekkja þetta kerfi. Þeir byggðu upp þetta kerfi og eru farnir að skilja það hvernig á að nota kerfið; ekki til þess að hjálpa þeim sem þurfa á því að halda heldur hvernig hægt er að vera með sjónhverfingar í kerfinu og láta líta út eins og það sé mjög gott kerfi sem hjálpar. En það gerir það ekki og þetta er virkilega ljótur leikur vegna þess að við erum að tala um aldrað fólk, veikt fólk og fatlað fólk sem er í þessu kerfi. Þeir hæla sér af því að hafa sett inn í þetta kerfi heilt prósent í sumar. Og nú ætla þeir að setja 6% um áramótin og hæla sér af því. En þetta er á sama tíma og það er á milli 9% og 10% verðbólga og ekkert er verið að taka á vanda undanfarinna ára, áratuga. Það er kjaragliðnun. Við vitum það og það er staðreynd að ef kjaragliðnun hefði leiðrétt og þetta kerfi almannatrygginga, þegar var verið að bæta í það á hverju ári, hefði verið uppreiknað samkvæmt launavísitölu en ekki með brellum gagnvart vísitölu neysluverðs, sem notaði þannig brellur að það var ekki einu sinni vísitala neysluverðs sem var bætt upp heldur um helmingurinn af því, það mátti þakka fyrir það, þá væru það 100.000 kr. skatta- og skerðingalaust núna inni í þessu kerfi sem fólkið væri að fá þarna úti. Ég er alveg með á hreinu að það veitir ekki af. Það hefði stórlega auðveldað þeim þarna úti sem þurfa virkilega á því að halda í dag að hafa 100.000 kr. meira milli handanna um hver mánaðamót. Við tölum nú ekki um þegar við erum að sjá leigu hækka um 60.000–70.000 kr. á mánuði og til að standa undir því þarf 130.000–150.000 kr. hækkun á mánaðarlaunum. Við getum bara sett það í samhengi við það að réttlætingin fyrir því að hækka stýrivexti svona mikið var sú að fólk væri með tærnar upp í loftið á Tenerife, eins og seðlabankastjóri sagði. Sá málflutningur er alveg með ólíkindum. Maður hefði kannski haldið, eins og ég hef áður sagt, að einhver væri með slíkan málflutning sem hefði farið í nám í hagfræði í Rússlandi og framhaldsnám í Norður-Kóreu og væri stoltur af því námi og væri þess vegna að nota það til að klekkja á fólki. Við vitum að unga fólkið okkar í dag sem hefur keypt sér íbúðir og hefur orðið fyrir því að lánin hafa stökkbreyst þannig að þau þurfa að borga yfir 100.000 kr. meira á mánuði er ekki fólkið sem fór til Tenerife og staða þeirra í dag er ekki því að kenna. Það er þeim að kenna sem hafa komið þessu kerfi á og viðhaldið þessu kerfi. Það er bara hrein og klár mannvonska að koma svona fram við fólk. Það segir sig sjálft að þeir sem voru að spenna bogann og reyna að kaupa húsnæði og náðu greiðslumati, stæðust aldrei greiðslumat í dag ef það væru 100.000 kr. hærri greiðslur. Þannig að þetta er mjög illa gert og ber að leiðrétta það. Ríkið ætti að sjá sóma sinn í því að sjá til þess að aðstoða þetta fólk, en þeir ætla sér ekki að gera það. Ef við tökum fyrirhugaðar hækkanir í heild, 3% í sumar og 6% sem eiga koma um áramótin, þá erum við að tala um 9% hækkun. Fyrir flesta í þessu kerfi þýðir þetta um 30.000 kr. fyrir skatta og skerðingar. Ef við tökum þessar 30.000 kr. og skiptum þeim niður þegar búið er að setja þær í gegnum kerfið mega þeir sem fá þessar 30.000 kr. virkilega þakka fyrir að halda eftir 20% af þeim, eða 6.000 kr. Þeir eru heppnir sem sem fá það. Þetta hefur auðvitað áhrif út fyrir kerfið, allt yfir í félagsbótakerfið og húsaleigubætur, þannig að óvissan er algjör. Þetta mun bíta suma meira en aðra. Þeir eru að hæla sér af því og sjá ekkert athugavert við það, það er ekki nokkur skapaður hlutur sem ríkisstjórnin sér að því. En á sama tíma eru þeir sem eru með fjármagnstekjur upp á milljarð, milljarðamæringarnir - ef viðkomandi er með heilan milljarð í fjármagnstekjur þá heldur hann eftir 780 milljónum, borgar 220 milljónir í fjármagnstekjuskatt, heilar, en heldur eftir 700–800 milljónum. En það eru engar skerðingar hjá milljarðamæringunum, auðmönnunum. Nei, þeir fá að halda öllu sínu, engar skerðingar eða keðjuverkandi skerðingar, nei, alls ekki. Það er bara hjá þeim sem þarf að refsa, fólkinu þarna úti sem byggði upp Ísland, fólkinu sem hefur ekkert af sér gert en er einhvern veginn meðhöndlað eins og það hafi brotið stórlega af sér og það þurfi að refsa því gróflega fyrir að þau ósköp að hafa unnið sína vinnu alla tíð og borgað í lífeyrissjóði. Það má eiginlega segja að ef við horfum á þá einstaklinga sem eru að borga í lífeyrissjóði af verkamannalaunum og hætta að vinna 67 ára með 400.000 kr. í mánaðarlaun, að þeir fá ekki nema rétt 200.000 kr. út úr lífeyrissjóði. Maður gæti nú haldið að þeir fengju að halda því óskertu og fengju að halda einhverju frá Tryggingastofnun þannig að þeir færu nú a.m.k. upp í svipaða upphæð og þeir voru með á meðan þeir voru að vinna. En það er ekki svoleiðis. Þetta er notað til að skerða, keðjuverkandi skerðingar, og þeim er refsað fyrir þá óráðsíu sína að fara að lögum og borga í lífeyrissjóð, það er auðvitað refsivert. En á sama tíma erum við með ákveðinn hóp, svona aðal, sem heldur áfram á launum sínum eftir að menn eru orðnir 67 ára, jafnvel 65 ára, og halda bara launum að fullu. Það er ekkert verið að refsa því fólki. Hver myndi ekki vilja það? Ég spyr mig: Ef þetta fólk, sem er aðallinn, fær að halda sínu og lendir ekki í neinum skerðingum hjá Tryggingastofnun ríkisins, hvers vegna í ósköpunum erum við þá ekki með kerfi þar sem þeir sem eru á venjulegu verkamannakaupi eru ekki skertir út úr neinu kerfi fyrr en þeir eru komnir alla vega upp í þau laun sem þeir voru með áður en þeir fóru á eftirlaun? En einhverra hluta vegna þá gildir það ekki, það gildir ekki það sama um Jón og séra Jón í þessu kerfi. En örorkulífeyrisþegar og ellilífeyrisþegar sem fá einhverjar krónur frá lífeyrissjóði eru auðvitað keðjuverkandi skertir og skattaðir í sárafátækt. Til að fá eitthvað úr lífeyrissjóði þarftu að hafa borgað í lífeyrissjóð af launum þínum. Þetta eru því launatekjur. Hvaða skilaboð eru það að það skuli vera hægt að skila bara 5.000 kr. í vasann af þessum 25.000 kr. úr lífeyrissjóði? Samt er frítekjumark upp á 25.000 kr. en það gildir bara ekki fyrir alla, langt í frá. Kerfið er svo flókið að það er alltaf verið að setja í einhverja bása og alltaf verið að refsa einhverjum og jafnvel mest þeim sem geta á engan hátt varið sig. Fátæktargildrur almannatrygginga eru nú út um alla bótaflokka. Það er vegna þess að við erum með kerfi sem gerir það að verkum að bótaflokkar skerðast frá 11% og alveg upp í 65%. En þeir skerðast meira en 65% vegna þess að þessari ríkisstjórn, sem nú er við völd, tókst á furðulegan hátt eftir hún tók krónu á móti krónu skerðingar niður í 65% á móti krónu, að setja aftur á krónu á móti krónu skerðingar og þeim tókst að gera það gagnvart þeim verst settu í þessu kerfi, þeim sem eru með búsetuskerðingar og hafa t.d. í ellilífeyriskerfinu 10% minna en lægsti ellilífeyrinn. Fyrst það var hægt að refsa þeim með 10% minna í kerfinu þá þarf auðvitað að setja aðra refsingu á þá, setja krónu á móti krónu á þá svo það sé öruggt að þeir fari nú ekki að ná upp einhverjum aurum til að eiga fyrir mat eða lyfjum eða einhverjum nauðsynjum, það kemur bara ekki til greina. Þetta þýðir eiginlega að viðkomandi fær ekki ávinninginn af því sem hann setur inn í lífeyrissjóðina. En á sama tíma þarf sá, sem hefur fjármagnið, fengið kvóta og selt hann, fengið arð, ekki að hlíta neinum skerðingum, hann fær sitt. Það eru sem sagt tveir mismunandi hópar - ja, tveir? Miklu fleiri. Það er aðallinn og síðan er hellingur af hópum sem er komið fram við með mismunandi hætti. Sumir eru skertir alveg upp undir 100%, aðrir minna. Sumir heppnir, aðrir óheppnir. Það fer eftir ýmsu, hvort þú veikist, slasast eða fatlast. Þetta ótrúlega ljótur leikur sem enginn virðist botna í hvernig var hægt að búa til upphaflega og búa til svona kerfi, Frankenstein-kerfi, sem er svo bútasaumað og svo ótrúlega flókið og eiginlega bara viðbjóðslegt að það er með ólíkindum að það skuli í fyrsta lagi hafa verið fundið upp, í öðru lagi að þenja það út og síðan líka að reyna að viðhalda öllum þessum furðulega bútaóskapnaði hingað og þangað í kerfinu til þess að láta það virka sem gegnumstreymiskerfi sem er þannig að ríkisstjórnin getur alltaf hælt sér af því að „við settum svo mikið í kerfið að það hefur bara aldrei verið sett annað eins“, eins og hæstv. fjármálaráðherra hefur hvað eftir annað sagt. Hann segir: Farið inn á Tekjutíund og þá sjáið þið þetta - sem er auðvitað alveg kolrangt. Hvað haldið þið að það skili miklu í vasann ef þú færð 125.000 kr. úr lífeyrissjóði? Jú, 25.000 kalli, það eru 100.000 kr. í skatta og skerðingar. Ef ekki er hægt að flokka þetta undir fjárhagslegt ofbeldi og eignaupptöku þá veit ég ekki hvað á að segja um það annað en: Þvílík lágkúra og fjárhagslegt ofbeldi sem er í gangi. Það hlýtur líka að segja okkur að það er vísvitandi og viljandi gert að hafa kerfið svona í áratug eftir áratug og bæta í það. Það er ekki ætlað til að bæta hag þeirra sem lifa á almannatryggingum, þ.e. þeirra verst settu og aldraðra og veika fólksins. Nei, og það er á engan hátt ætlun löggjafans að taka á kjaragliðnun undanfarinna ára, eins og ég kom að hérna áðan. Þeir ætla ekki að sjá til þess að þeir sem minnst hafa eigi fyrir mat eða lyfjum eða öðrum nauðsynjum. Það hlýtur líka að vera umhugsunarefni að á sama tíma og einstaklingar í öðru kerfinu eru að reyna að safna sér fyrir íbúð, leggja inn á bók, borga fjármagnstekjuskatt af því sem þar er inni, að þegar viðkomandi er kominn upp undir 3 milljónir þá sé byrjað að skattleggja tapið. Þarna er líka verið að mismuna vegna þess að þarna er ekki bara verið að skatta fjármagnstekjuskattinn hjá þessum einstaklingum heldur líka verið að skerða hann allt upp undir 65%. Það myndi æra óstöðugan að reyna að hugsa um þetta. Hvernig er í fyrsta lagi hægt að skatta tap? Hvernig er hægt að segja við einhvern sem er að tapa fjármunum að maður ætli að skatta tapið? Látum það kannski vera ef það gengur yfir alla, en að segja svo við ákveðinn hóp, fólk sem er veikt, fatlað eða eitthvað: Við ætlum að ekki bara að skatta ykkur eins og við gerðum við alla hina, við ætlum að skerða líka tapið hjá ykkur, til þess valda ykkur enn þá meira tapi. Þetta er svo vitlaust að það er ekki einu sinni - í fyrsta lagi ætti maður ekki einu sinni að vera að tala um þetta og þetta ætti ekki einu sinni að vera til. En því miður, þetta er staðreynd og enginn í ríkisstjórninni er að reyna að breyta þessu eða að reyna að hafa áhrif á það eða að reyna að sjá til þess að svona hlutir séu ekki að gerast vegna þess að ég tel þetta grófa mismunun og gróf mannréttindabrot. Ég get ekki séð hvernig stjórnarskráin getur leyft það að á sama tíma og ákveðnir aðilar sem fá milljarða, fá bara 22% fjármagnstekjuskatt, engar skerðingar, þeir tapa engu, en á sama tíma er sagt við þá sem verst hafa það hérna og eiga einhverja smáaura, ekki milljarða, ekki hundruð milljóna, ekki tugi milljóna, ekki einu sinni nokkrar milljónir heldur smáaura - það þarf að ráðast á þá með svona grimmum hætti og það sést engin breyting á því í því sem er verið að fjalla um hér í fjárlögum eða annars staðar. Maður spyr sig hvers vegna ríkisstjórnin telur sig - og sérstaklega hvers vegna hún hefur þessa þörf á að refsa þeim verst settu svona grimmilega. Ég get ekki skilið það, ég veit ekki hvað það er í þeirra sálartetri sem veldur því að þeim finnst þetta réttlátt og eðlilegt. Ég held að það sé bara hreinlega rannsóknarefni sem ég efast um að nokkur geti rannsakað eða botnað í. En ég er sannfærður um að þessu verði ekki hægt að breyta nema koma viðkomandi ríkisstjórn frá. Síðan hafa þeir bætt um betur með því að setja núna, eins og kom fram, 3,5%, tilgreinda séreign í lífeyrissjóðskerfið til þess að ná því líka inn í kerfið. Þeir bæta inn séreignarsparnaði sem fer í lífeyrissjóðina til þess eingöngu að geta komið þeim inn í þetta kerfi. Hugsið ykkur þennan einskæra brotavilja gagnvart þeim sem geta ekki varið sig. Þeir geta ekki einu sinni unnt fólki að fá þessa 3,5% viðbótarprósentu beint inn í séreignarsparnað sem þeir eiga og sleppa því við allar skerðingar og annað og borga bara skatt af því. Nei, þeir vilja fá það inn í kerfið til þess að skatta það og skerða kerfisbundið, algerlega, eins og allt hitt sem þeir gera. Þeir vita nákvæmlega hvað þeir gera, þetta er meðvituð ákvörðun og þeir virðast vera svo ákveðnir í þessu og stoltir að þeir ætla sér að gera allt sem þeir geta til að halda þessu svona. Nei, þeir vilja fá þetta allt og þeir vilja auka skerðingar. Þeir eru búnir að reikna það út að þá geta þeir sett peninga inn í þetta í gegnum stuðningskerfi almannatrygginga og láta það renna úr ríkissjóði, í gegnum vasa almannatrygginga og aldraðra, öryrkja og fatlaðra og aftur beint í ríkissjóð. Eftir sitja þeir sem áttu og eiga að vera sannfærðir um að þeir hafi fengið einhverjar hækkanir, með engar hækkanir heldur tap. Síðan er enn eitt árið verið að misnota Framkvæmdasjóð aldraðra. Við erum með Framkvæmdasjóð aldraðra til þess að byggja upp hjúkrunarheimili. Hann er misnotaður í rekstur. Framkvæmdasjóðurinn er fyrst og fremst ætlaður í byggingu hjúkrunarheimila, eins og við vitum, en á sama tíma og þeir eru ekki að sjá til þess að fleiri hjúkrunarheimili séu reist eru þeir með fjölda aldraðs fólks á sjúkrahúsum, í dýrustu úrræðunum og þess á milli kalla þeir þessa eldri borgara okkar, sem þurfa á þeirra þjónustu að halda, fráflæðisvanda, sem er auðvitað eitt af þessum ljótu orðum. Það má eiginlega segja að þar með séu þeir að segja að eina stundina séu eldri borgararnir fyrir og aðra stundina sé allt í lagi að hafa þá vegna þess að þeir ætla sér ekki að byggja eða finna úrræði til þess að hjálpa þeim út af sjúkrahúsunum. Maður verður að spyrja sig hvers vegna þeir telja sig alltaf þurfa að vera að misnota sjóðinn og hvort það sé ekki löngu tímabært að fara nú virkilega að byggja hjúkrunarheimili. En það er mjög ólíklegt að þessi ríkisstjórn sjái sig í því. Við erum með ótrúlega stóran hóp af fólki á biðlistum og eins og kom hér fram í umræðunni við hv. þm. Vilhjálm Árnason þá eru nú einhverjir farnir sjá ljósið, að það er ekkert eðlilegt við að við skulum vera að láta fólk fara til erlendis í aðgerðir sem kosta þrisvar sinnum meira en hér heima. En það er svolítið seint að sjá loksins að sér eftir fimm ár, þá er það búið að valda því að biðlistarnir eru orðnir óviðráðanlegir. Við erum með biðlista út um allt kerfið en á sama tíma og við ætlum að reyna að bæta eitthvað úr því - og maður sér hvergi í þessu kerfi að það eigi að fara sjá til þess t.d. að semja við sjúkraþjálfara. Eins og ég hef oft komið inn á þá er það alveg með ólíkindum að við skulum ekki hafa samið við sjúkraþjálfara og að þúsundum króna sé velt yfir á veikt fólk sem þarf virkilega á þessu að halda. Ég tala þá sérstaklega um þá sem hafa hreinlega ekki efni á að fara til sjúkraþjálfara. Ég sagði ekki hérna í þessum ræðustóli að ég hafði ekki efni á því að fara í sjúkraþjálfun og ég veit um fólk sem hættir við að fara í sjúkraþjálfun vegna þess að það hefur bara hreinlega ekki efni á því. Hvar endar sá leikur? Jú, hann endar með því að viðkomandi missir heilsuna og lendir hvar? Jú, inni í dýrasta úrræðinu, inni á sjúkrastofnun. Þannig að þarna er verið að spara aurana og henda krónunni. En þeim virðist vera bara algjörlega sama og það sést líka best á því að þeir semja heldur ekki við sérgreinalækna. Það er eins og þessi ríkisstjórn, sem er búin að vera núna í fimm ár, sé hreinlega í stríði við heilbrigðiskerfið, og þá sérstaklega, myndi ég segja, virðist þeim vera ótrúlega illa við og finnst þeir sérstaklega þurfa að sparka í einn hóp umfram annan og það eru eldri borgarar, vegna þess að í Covid-faraldrinum voru nægir peningar til að hjálpa flestöllum. Það var alveg sama hvað það var, það var gengið í það að aðstoða og það voru hundruð milljarða sem voru færð til. Sem betur fer var jú hægt með kjafti og klóm og töngum að ná út eingreiðslu skatta- og skerðingalaust fyrir öryrkja en ekki krónu, ekki einni krónu aukalega fyrir aldrað fólk. Hugsið ykkur, í miðju Covid var aldrað fólk beðið um að vera heima eða lokað inni á stofnunum. Og þeir sem voru heima þurftu að nota dýrar aðferðir til þess að ná sér í mat ef þeir höfðu ekki einhvern til að aðstoða sig, fá sent heim með tilheyrandi kostnaði. Var þeim hjálpað? Nei. Það er þyngra en tárum taki að hugsa til þess, og ekki svo langt síðan þegar maður var fyrstu árin á þingi í þessum ræðustól, þegar kom fram að verið væri að senda aldrað fólk heim eftir sjúkrahúsvist, einstæðinga sem áttu kannski ekkert annað í ísskápnum en lýsisflösku og kannski maltflösku, það voru öll ósköpin sem til voru. Í dag biður aldrað fólk um að fá t.d. þessa 60.000 kr. eingreiðslu eins og er verið að senda öryrkjunum, sem betur fer. Við erum þá að tala um þá allra verst stöddu í því kerfi, 6.000 aldraða, þar af er stærsti hlutinn konur sem hafa ekki mikinn lífeyrissjóð á bak við sig. Við erum að tala um kostnað sem er ekki nema 360 milljónir. Ef við setjum þennan kostnað í samhengi, 360 milljónir - við erum með hærri upphæð í styrki til frjálsra fjölmiðla. Við getum sagt að það séu 5% af því sem við höfum verið að kaupa fyrir í dýrustu lóð landsins, fyrir Landsbankahúsið. Það virðist vera til peningar í flestallt nema fyrir aldraða. Ég veit ekki hvað aldrað fólk hefur gert þessari ríkisstjórn og það er auðvitað líka alveg óskiljanlegt hvernig fatlaðir, öryrkjar og veikt fólk hafa einhvern veginn farið í taugarnar á ríkisstjórn eftir ríkisstjórn með öllum þeirra skerðingum. En það virðist vera að ríkisstjórnin horfi á það þannig að það verði einhvern veginn að skilja þá eftir sem hafa byggt upp þetta þjóðfélag okkar, þetta ríka þjóðfélag, að það þurfi að refsa þeim, þeir eigi ekki skilið að fá aukagreiðslur sem þeir þurfa virkilega á að halda. Og síðan hæla menn sér af ýmsum hlutum hér, eins og varðandi það að frítekjumark eigi að hækka í 200.000 kr. hjá öryrkjum, sem er eiginlega - ég veit eiginlega ekki hvað maður á að segja vegna þess að ef við horfum bara á þessi frítekjumörk, hvernig þau hafa sprottið upp - ég er búinn að vera að reyna að finna út hvernig í ósköpunum kerfið hafi fundið upp þessar tölur allt í einu. Af hverju var 109.600 kr. - 109.600 kr. - frítekjumark öryrkja, sem á að hækka upp í 200.000 núna, af hverju var það 109.600 kr.? Af hverju er það 200.000 í dag? Af hverju fengu eldri borgarar 200.000? Ef við tækjum 109.600 kr. uppreiknaðar ætti þetta að vera 265.000 kr., eitthvað í kringum það. Af hverju var það ekki talan? Af hverju fór það bara í 200.000? Ég er búinn að reyna að finna út af hverju þetta er en það virðist engin skýring vera. Það er eins og einhverjum hafi bara dottið þetta í hug: Æ, setjum bara þessa tölu. Og við verðum að átta okkur á því að þessar 109.600 kr. eru búnar að vera síðan 2009, þannig að það var orðið löngu tímabært að uppreikna það. Og við erum líka með styrki eins og bifreiðastyrki fyrir fatlaða og þá sem eru illa settir með að ferðast. En þetta hækkar ekkert, þetta eru smánarstyrkir. Á sama tíma og allt hækkar; bensín og allt er dýrara, þá helst þetta einhvern veginn svo til óbreytt. Það fylgir ekki launavísitölu, það fylgir ekki verðlagsbreytingum, það er bara: Setjum inn einhverja tölu eins og þegar settar voru inn 109.600 kr., og látum þá tölu bara vera næstu árin. Maður man rak sig svo illilega á þetta þegar kom í ljós að búsetuskerðingar sem voru gerðar í almannatryggingakerfinu voru ólöglegar, að þegar átti að fara að - það var búið að viðurkenna það, umboðsmaður Alþingis var búinn að gera það og dómstólar voru búnir að gera það og líka dómstólaráð. Það var bara komið á hreint; þetta var kolólöglegt. Það voru brotin lög. Hvernig bregst maður við ef maður telur einhvern hafa brotið lög? Ég tala nú ekki um löggjafann sjálfan eða ríkisvaldið sjálft eða þá sem eiga að fylgja almannatryggingalögum, þegar þeir brjóta þau. Ætti ekki að vera sjálfsagt, bara eðlilegasti hlutur í heimi, að segja: Okkur urðu á mistök, við borgum bara til baka, afsakið.? Bara að biðjast innilega fyrirgefningar og borga þetta til baka með vöxtum. Ekki ríkið, ekki ríkisstjórnin. Þeir nota fyrningarregluna. Þó að þeir hafi brotið af sér í, hvað var það, 12 eða 13 ár, þá ætluðu þeir bara að borga fjögur ár til baka. Og þeir ætla að bara að borga fjögur ár til baka. Það fólk sem lenti í þessu er verst setta fólkið í kerfinu. Setjum það þá í samhengi við það hvernig þeir koma fram við verst setta fólkið í kerfinu og þá sem hafa það best í íslensku þjóðfélagi, þá sem eiga kvótann, sem eiga arðgreiðslurnar, sem eiga milljarðana - þeir fá að halda sínu. Og eins megum við ekki gleyma þeim sem eru svo heppnir að þurfa t.d. ekki að vera inni í keðjuverkandi skerðingarkerfi almannatrygginga, gegnumstreymiskerfi sem lætur megnið af fjármálum renna í gegnum vasa þeirra sem eru í kerfinu og aftur í ríkissjóð. Það á ekki við þá ríku og auðugu. Nei, það á bara við þá sem eru veikir, fatlaðir, aldraðir. Við erum með ríkisstjórn sem er einhvern veginn búin að ákveða hverjir það eru sem eru hennar aðalóvinir. Þeir ætla að halda því áfram. Þeir eru með þetta kerfi. Þeir eru með fjárlögin og fjárlögin endurspegla þetta. Við sjáum það best á því hvernig þeir ætla sér að halda öryrkjum og þeim verst settu áfram í fátæktargildrum kerfisins og ekki á neinn hátt að hugsa um að rífa þá upp og allra síst að sjá sóma sinn í að taka á þeirri gífurlegu kjaragliðnun sem hefur átt sér stað. Þeir ætla ekki að setja einhverjar 150 milljónir t.d. í það að hjálpa þeim sem eru með matargjafir. Þeir sem eru í ríkisstjórninni - ég efast um það, það er kannski möguleiki, maður veit það ekki, en ég efast um að hægt sé að finna einstakling þar sem hefur þurft að standa í röð eftir mat hjá hjálparstofnun. Það á enginn að þurfa þess. Við erum það ríkt samfélag að við eigum að geta séð til þess að allir geti keypt sér mat, lyf, húsnæði, allar grunnþarfirnar. Við eigum og það ætti að vera löngu búið að reikna út rétta framfærslu, nákvæmlega upp á hár hvað einstaklingur eða fjölskylda þarf að hafa til að lifa mannsæmandi lífi. En auðvitað gera þeir það ekki, auðvitað reikna þeir það ekki út vegna þess að þeir eru búnir að átta sig á því að ef þeir reikna það út þá þurfa þeir að borga þá upphæð sem þeir eru búnir að reikna út og það ætla þeir sér aldrei að gera. Þeir ætla sér að hafa þetta kerfi. Og á meðan þeir sem hafa völdin, á meðan þessir fjórir flokkar sem hafa komið þessu á verða við völd þá verður þetta óbreytt. Ég man sérstaklega eftir því á sínum tíma þegar króna á móti krónu skerðingin var sett á, hún var sett á á sama tíma og framfærsluuppbótin kom inn. Framfærsluuppbótin átti að dekka og hjálpa þeim fátækustu. Á þessum tíma var vinstri stjórn hér við völd og þá voru öryrkjar og aldraðir og þeir sem voru hjá almannatryggingum lækkaðir um 10%. Ég var einn af þeim sem lenti í þeirri skerðingu á sínum tíma, var þarna inni í þessu kerfi. Ég man að því var lofað statt og stöðugt að þetta væri tímabundin ákvörðun og fyrsta verk þeirrar stjórnar, svokallaðrar vinstri stjórnar á þessum tíma, yrði að leiðrétta þessa skerðingu, sjá til þess að þetta yrði leiðrétt, og þar af leiðandi líka, held ég, að sjá til þess að sérstaka framfærsluuppbótin yrði ekki skert með krónu á móti krónu. En ég man að eitt af síðustu verkum þeirrar stjórnar var að leiðrétta launin hjá sjálfri sér, leiðrétta allt sem hafði að megninu til farið í úrskeiðis í kerfinu en hún skildi eftir þá sem mest þurftu á því að halda, öryrkja, eldri borgara og þá sem voru í almannatryggingakerfinu, þeir fengu enga leiðréttingu, ekki krónu. Þetta var upphafið að þeirri gífurlegu kjaragliðnun sem hefur átt sér stað og því miður sýnir það bara að þeir sem byggðu upp þetta kerfi, fjórflokkurinn svokallaði, verja það með kjafti og klóm.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir greinargóða og góða ræðu. Ég sagði áðan við samflokksmann hv. þingmanns að það væri mannúð í þeim stjórnmálum sem væri verið að tala um og það var svo sannarlega mannúð í þessari ræðu. Mig langaði að nota fyrra andsvarið til að spyrja hv. þingmann. Nú hefur hv. þingmaður komið hér upp í ræðustól mjög oft undir liðnum óundirbúnar fyrirspurnir og spurt hæstv. forsætisráðherra oft sömu spurningarinnar eða verið með mismunandi útgáfur af sömu spurningunni um hversu lengi hæstv. forsætisráðherra ætli að láta öryrkja og fatlað fólk bíða eftir réttlætinu. En nú er það bara þannig að hæstv. forsætisráðherra virðist alltaf gefa hv. þingmanni sama svarið, sem er það að hún gerir hv. þingmaður það upp, þá staðhæfingu, að hv. þingmaður hafi sagt að hæstv. forsætisráðherra hafi bara ekkert gert. Svo þylur hæstv. forsætisráðherra upp alla pinkulitlu hlutina sem höfðu kannski engin áhrif á öryrkjana og fatlaða fólkið, þylur þá alla upp og er rosalega stolt af þeim. Ég spyr því hv. þingmann: Er þetta ekki dálítið þreytandi?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni fyrir andsvarið og spurningu hans. Hvort maður á að kalla þetta þreytandi? Nei, ég myndi ekki segja þreytandi en þetta er sorglegt. Þetta er eiginlega, hvað á maður segja, sorglegra en tárum taki að maður skuli þurfa aftur og aftur, ekki bara gagnvart hæstv. forsætisráðherra heldur líka fjármálaráðherra, eins og ég kom inn á í ræðu minni - þegar þau móðgast við það þegar maður segir að ekkert hafi verið gert. Það er hægt að túlka „ekkert gert“ á mismunandi hátt vegna þess að ef þú gerir ekki nóg til þess að viðkomandi eigi fyrir mat og þurfi jafnvel að skera niður lyf og annað, hvernig er þá hægt að flokka það öðruvísi en svo að ekkert hafi verið gert? Vegna þess að á meðan einhver þarf að skera niður þá er ekki verið að gera mikið fyrir hann. Þá er greinilega ekki verið að ná upp í það sem þarf til þess a.m.k. að vera á sama stað. Það er hægt að túlka það eins og hæstv. fjármálaráðherra gerir alltaf, að maður eigi að fara inn á Tekjutíund og þar sé hægt að sjá hvert meðaltalið er, hvað allir hafa það gott. En meðaltal gagnast ekki neinum nema þeim sem eru í vörn og eru að reyna að villa um fyrir fólki vegna þess að það lifir enginn á meðaltali. Það kaupir enginn neitt fyrir meðaltal og ég hef ekki séð neinn geta hvorki soðið né borðað meðaltalið og ekki geturðu einu sinni keypt lyf. Þú þarft pening, þú þarft þá fjármuni og þú þarft meiri fjármuni en þú hafðir til að geta keypt hlutinn áður en allt hækkar.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Já, meðaltölin. Það hefur stundum verið sagt að manneskja með aðra löppina í köldu vatni og hina löppina í sjóðandi heitu vatni líði að meðaltali bara ágætlega. En ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni: Við sem erum að berjast fyrir mannúð þreytumst ekki, við höldum baráttunni áfram þangað til hún skilar árangri. Það getur tekið tíma en af því að við erum að berjast með hjartanu þá höldum við áfram þangað til við náum einhverjum árangri. Hv. þingmaður fjallaði dálítið mikið um þessi kerfi sem við höfum, eins og bara örorkukerfið og hvað er mikið flækjustig í því kerfi og jafnvel þó að við gerum eitthvað þá er það er tekið til baka með einhverju móti, hvort sem það er með því að skattleggja það og þá dettur eitthvað annað niður eða að það er tekjutengt hérna og tekjutengt þarna. Í rauninni skilur enginn þetta kerfi nema kannski einhver tölva í Tryggingastofnun. Ég veit ekki hvort hún skilur það einu sinni. Er ekki kominn tími til að við hendum þessu kerfi sem við erum með út um gluggann og búum til eitthvað miklu einfaldara kerfi? Við Píratar höfum stundum talað um módel eins og borgaralaun þar sem er bara föst upphæð og ekkert verið að skerða hana neitt með neinu. Þurfum við ekki að fara einhverja svoleiðis leið til þess að það sé ekki - ja, til að þú þurfir ekki doktorsgráðu í, ég veit ekki í hverju einu sinni, sennilega fimm doktorsgráður og heita, hvað hann nú hét, Bjarnfreður til að geta áttað þig á því hvernig hlutirnir virka? Þurfum við ekki að byrja upp á nýtt, hv. þingmaður.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni, fyrir andsvarið. Ég vaknaði einn daginn fyrir ekki svo löngu síðan við að ég var alveg með þvílíka verki í vinstri öxlinni og hægri fætinum og var að bölsótast út af þessu. Svo hugsaði ég með mér allt í einu, það datt niður í huga minn: Ég get ekkert verið að bölsótast út af þessu. Ef Bjarni vissi af þessu þá myndi hann segja að að meðaltali hefði ég það bara fjári gott, af því að á sama tíma var vinstri fóturinn í lagi og hægri öxlin, þannig að helmingurinn var lagi og hinn var í ólagi. En þetta er bara ekki svona einfalt. Ef við tökum þetta kerfi, sem ég, eins og ég hef sagt, hef lifað í og lent í - og ég man alltaf eftir þegar ég lenti í þessu kerfi og fékk greitt í upphafi, sem sýnir að dropinn holar steininn þegar var hætt að skatta og skerða styrki, að þegar ég fékk þann styrk þá áttaði mig allt í einu á því varðandi kerfið að mér fannst svo skrýtið að hafa fengið styrk en mér fannst ég ekkert hafa það betra, þannig að ég fór að elta það, kerfið, kortleggja hvað væri í gangi. Þá komst ég að því að af því að það var skattað og skert þá og þetta var reiknað sem tekjur þá hafði það áhrif út um allt kerfið. Ég fór að reikna og reikna og reikna og ég komst að því að ég myndi græða, ég held að það hafi verið fjögur- eða fimmþúsundkall þá, ef ég bara neitaði að taka við styrknum. Þá var ég búinn að vera á honum í langan tíma þannig að ég stórtapaði á þessari vitleysu. Þetta sýndi mér það svart á hvítu hversu arfavitlaust þetta kerfi var og þá fór ég að vinna bæði hjá Öryrkjabandalaginu og Sjálfsbjörgu við að reyna að breyta þessu kerfi, að mótmæla því hvernig kerfið væri sett upp. Þess vegna segi ég varðandi borgaralaunin: Jú, það er flott, en við verðum líka að átta okkur á því að við erum með hóp þarna úti sem eru milljarðamæringar og þeir þurfa ekkert á borgaralaunum að halda. Við verðum að sjá til þess að a.m.k. að byrja á því að þeir sem mest þurfa að fá peninga fái þá og reikna rétta framfærslu, lágmarksframfærslu. Og ef við gerum það þá erum við á réttri leið vegna þess að við þurfum að byrja á þeim enda: Hvað þarf til að lifa af, hvort sem þú ert einstaklingur eða í fjölskyldu?

Virðulegi forseti. Hv. þingheimur. Kæra þjóð. Hér er ég. Það sem ég ætla að tala um og tengist fjárlagafrumvarpinu er SÁÁ. Í vaxandi fíkniefnavanda er sterkt ákall úti í samfélaginu eftir aukinni bráðaþjónustu SÁÁ og að stjórnvöld standi þétt við bakið á samtökunum. Biðlistarnir eru allt of langir og samtökin skortir 300 milljónir til að geta annað skilgreindu hlutverki sínu. Inga Sæland lagði fram breytingartillögu við frumvarp til fjáraukalaga fyrir árið 2022 þess efnis að ríkið leggi SÁÁ til þessar 300 milljónir sem svo brýn þörf er á. Tillaga hennar var felld. Þá hefur Eyjólfur Ármannsson, þingmaður Flokks fólksins, lagt fram breytingartillögu að sömu fjárhæð við fjárlögin fyrir næsta ár. En nú ætla ég að tala um það hvað SÁÁ er. Þannig er að um miðjan áttunda áratuginn eða rétt fyrir hann miðjan fóru menn að taka eftir því að svokallaðir rónar, sem höfðu verið tíðir gestir á hádegisbörum bæjarins og voru taldir óhæfir og vonlausir, fóru allt í einu að labba bísperrtir og bláedrú um borgina. Þetta voru menn sem höfðu kannski stundað viðskipti og gert það gott en voru eignlega búnir að sólunda öllu og það var allt komið í klessu. Þetta spurðist út og menn fóru að tékka á því hvað væri að gerast. Það sem kom í ljós var þetta: Viðkomandi menn höfðu farið til Ameríku. Þeir höfðu farið á stað sem var kallaður Freeport. Þaðan höfðu þeir farið á annan stað sem ég hét Villa Veritas. Freeport var staður þar sem menn urðu edrú, tíu daga afvötnun svokölluð, og í Villa Veritas voru menn í 28 daga prógrammi sem byggðist aðallega á 12 spora kerfi. Síðan kemur einn af þessum mönnum upp á yfirborðið í Reykjavík, mjög áberandi, Hilmar Helgason, og hann fer að tala um og dásama Freeport og þessa starfsemi sem þar var í gangi. Það var fyrir hans atbeina að SÁÁ var stofnað í kringum 1977. SÁÁ byrjaði með því að vera með afvötnunarstöðu í Reykjadal, fengu síðan aðstöðu í Silungapolli og eftir meðferðarstöðin var á Sogni í Ölfusi. Ég er einn af þeim sem er svo heppin að hafa farið í afvötnun og meðferð hjá SÁÁ árið 1980. Ég fór á Silungapoll og þaðan á Sogn. Ég lærði heilmikið um sjúkdóminn. Sumir kalla þetta fíkniefnavanda, aðrir kalla þetta vímuefnavanda, alkóhólisma. Þetta er sami sjúkdómurinn raunverulega þegar upp er staðið. En þetta er bráðhættulegur, lævís, lúmskur og ófyrirleitinn sjúkdómur sem leitar allra ráða til að ná tökum á viðkomandi einstaklingum og ekki bara einstaklingnum heldur líka hans nánasta umhverfi, fjölskyldu, vinum, vinnufélögum. Vitið þið það að alkóhólismi, ef ég má kalla þetta það, ég veit að þetta er vímuefnavandi eða fíkniefnavandi en ég skal kalla það alkóhólisma bara til að hafa þetta einfalt, er þriðji stærsti dauðsvaldur á eftir hjartasjúkdómum og krabbameini. Vandinn er bara sá að þeir sem eru með þennan sjúkdóm hafa tilhneigingu til að segja: Nei, ég er ekki veikur. Og þeir hafa tilhneigingu til þess að valda öðrum skaða. Ef maður greinist með krabbamein eða hjartasjúkdóm er öll fjölskyldan undirlögð af sorg og umhyggju og viðkomandi fær alla þá hjálp sem hann getur mögulega fengið. En sé maður illa farinn af alkóhólisma er allt í klessu í kringum mann, gjörsamlega. Það er munurinn á þessu. Alkóhólismi er enginn venjulegur sjúkdómur. Hann hefur afdrifarík áhrif, bæði á geðræna og líkamlega heilsu sjúklingsins og allra aðstandenda hans. Þannig getur óhófleg neysla áfengis og annarra vímuefna gjörbreytt persónuleika viðkomandi einstaklings til hins verra og alið af sér slæma þráhyggju, fíkn, stjórnleysi og afneitun. Ef sjúkdómurinn er ekki meðhöndlaður rétt leiðir hann oft til geðveiki eða dauða - pælið í því, geðveiki eða dauða. Viðkomandi er fárveikur og hann neitar því að vera veikur. Hann vill frekar deyja eða verða geðveikur. Þetta er skelfilegt. Sjúklingurinn einangrast félagslega, hann missir atvinnuna, fjármálin fara í rúst, lífsgleðin fjarar út, myrkrið tekur við og í sumum tilvikum er neyðarúrræðið sjálfsvíg. Það eru ótaldar andvökunætur, angist og vonleysi aðstandenda sem ekkert fá að gert. Ekki alls fyrir löngu kynntist ég manni sem hafði gert það mjög gott í hinu veraldlega vafstri, orðið það sem kallað er ríkur, milljarðamæringur. Hann lá í rúminu í nokkra mánuði ósjálfbjarga og það var borið í hann vínið og hann vissi ekkert í sinn haus og hann gerði allar sínar þarfir rúmið. Þetta er maður sem var mjög virkur þjóðfélagsþegn á sínum tíma. Svona fer alkóhólisminn með fólk. Það vill svo til að ég fer iðulega á Litla-Hraun og Hólmsheiði og þar hitti ég náttúrlega menn sem eru innilokaðir fangar og ég hitti líka gjarnan menn sem hafa verið fangar og þeim kemur öllum saman um þetta, það er eins og rauður þráður, nálægt 80% af öllum þeim sem sitja inni eru þar vegna þess að þeir eru haldnir vímuefnavanda af einhverju tagi. Svona er þessi sjúkdómur slæmur. Þess vegna er það sem ég segi við ykkur, kæru félagar hér á þingi sem hafið áhrif á fjárlögin: Við vonum að ríkisstjórnin sjái að sér og verði við ákalli þingmanna Flokks fólksins um þessa 300 millj. kr. lífsbjörg. Allt of margir látast hérlendis úr þessum skæða sjúkdómi á hverju ári og það er sár eftirsjá að þeim mannauði. Hér er einfaldlega allt of mikið í húfi til að þetta megi gerast.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. 9. þm. Reykv. n. fyrir ræðuna og fyrir að koma inn á mikilvæga punkta hvað varðar starfsemi SÁÁ og enn þá mikilvægari punkta varðandi þann skæða sjúkdóm sem fíknisjúkdómurinn er. Nú hefur frumvarp legið fyrir Alþingi fjórum sinnum, held ég, frumvarp hv. þm. Halldóru Mogensen um afglæpavæðingu neysluskammta vímuefna, sem snýr einmitt að því að veita fólki sem er haldið þessum fíknisjúkdómi - og fíknisjúkdómur er fíknisjúkdómur hvort sem fíknin er í áfengi eða önnur vímuefni. En, já, þetta frumvarp hefur verið fellt í þingsal einu sinni og oft dáið í nefnd og því vil ég spyrja hv. þm. Tómas A. Tómasson hvort hann styðji þetta frumvarp og þessa hugmyndafræði sem er í kringum afglæpavæðingu vörslu neysluskammta. Miðað við hvernig hv. þingmaður talar sýnist mér við vera á sömu línu hvað varðar að veita fólki aðstoð með þennan sjúkleika, eða með þennan sjúkdóm, og að fólk eigi heima í heilbrigðiskerfinu og það eigi að fá félagslega aðstoð, sálfræðilega aðstoð en ekki refsingu innan refsivörslukerfisins. Þetta tengist fjárlögunum beint út af því að það er bara slæm ráðstöfun á fjármagni að láta lögregluna elta uppi fólk sem er með gramm eða tvö af grasi á sér í stað þess að nýta þetta fjármagn í að berjast við skipulagða glæpastarfsemi og efla félagslegu kerfin til að koma í veg fyrir að fólk leiðist út í glæpi til að byrja með. Það er alvöruforvörnin, að sjá til þess að þetta eigi sér ekki stað til að byrja með. En ég sný mér aftur að spurningunni til hv. þingmanns um hvort hann styðji þessa hugmyndafræði og þetta frumvarp.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Lenyu Rún Taha Karim fyrir góða spurningu. Mér er í fersku minni Robert Downey Jr., sem er nú einn farsælasti leikari í Hollywood. Hann var settur í fangelsi í sex ár og mátti dúsa þar, gjörðu svo vel, af því að hann var fíkill og neytti heróíns og annarra vímugjafa. Ég hef séð menn fara mjög illa og ég segi stundum þegar ég er innan um menn sem hafa neytt vímuefna, m.a. kókaíns sem ég prufaði aldrei á sínum tíma en hefði hugsanlega gert ef ég hefði haft aðstöðu til þess, og heyri þá tala um þetta: Var ég að missa af einhverju? Og þeir koma unnvörpum til mín og klappa mér á öxlina og segja: Þú misstir ekki af neinu. Fíkniefni fara illa með menn og það er mjög ósanngjarnt að menn séu settir í fangelsi fyrir það eitt að vera fíklar og það hefur komið fyrir, eins og ég veit að Píratar hafa gjarnan talað um, að fólk sem lendir í vandræðum með ofnotkun þorir ekki að hafa samband við yfirvöld af því að það er svo hrætt við að vera ákært fyrir lögbrot. Það verður að finna einhverja leið til þess að þetta verði þannig að fólk sé frjálst. Þess vegna segi ég: Þessi afglæpavæðing er alls ekki galin hugmynd.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Tómasi A. Tómassyni, 9. þm. Reykv. n., fyrir svarið. Það gleður mig afskaplega mikið að heyra að hann haldi að afglæpavæðing vörsluskammta vímuefna sé ekki galin hugmynd. Ég er búin að vera hér í allt kvöld að spyrja fólk út í þeirra skoðun og tengja þetta við fjárlögin og fjárveitingu til lögregluyfirvalda, hvort þau styðji afglæpavæðingu neysluskammta, og það hefur ekki ein manneskja svarað neitandi varðandi stuðning við afglæpavæðinguna. Ég vona bara að ég sjái þennan stuðning hér í þingsal þegar það verður vonandi greitt atkvæði um þetta frumvarp, vonandi á þessu löggjafarþingi, við sjáum til hvernig það verður. En aftur að Robert Downey Jr., þú komst með góðan punkt þarna. Sex ár í fangelsi fyrir það eitt að vera háður vímuefnum. Þetta er náttúrlega bara sjúkdómur, forseti, þetta er ekki neitt annað og það eru fjölmargar rannsóknir sem hafa sýnt fram á það. Það er úrelt hugmyndafræði að vera að refsa fólki fyrir sjúkdóm sem það hefur enga stjórn á, heldur ætti að vera að beina fólki í rétta átt. Mér væri ekki refsað ef ég væri með líkamlegan sjúkdóm, eitthvað sem byrjar t.d. í hjartanu eða í heilanum eða í taugakerfinu í stað þess að vera með einhvern svona sjúkdóm, andlegan sjúkdóm. Við getum náttúrlega rakið söguna um stríðið gegn vímuefnum alla leið aftur til 1980, eða eitthvað, þegar Ronald Reagan og lýsti yfir stríði gegn vímuefnum og eiginlega allur heimurinn tók undir það. Þaðan held ég að þessi úrelta hugmyndafræði komi. En til þess að fara ekki of langt frá umræðuefninu sem ég kom hér til að ræða þá langar mig bara að þakka hv. þm. Tómasi A. Tómassyni fyrir gott og hnitmiðað svar.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Lenya Rún Taha Karim, takk fyrir falleg orð, alltaf er nú hrósið gott. Við vinnum að því í sameiningu að finna skynsamlegan flöt á því hvernig við náum þessu í gegn. Svo segi ég bara: Áfram veginn.

Heyr, heyr.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu. Það er svo sannarlega þannig að við þurfum að takast á við þann sjúkdóm sem fíkn er, hvort sem það er fíkn í vímuefni, sterk eiturlyf ,eins og þau voru kölluð þegar ég var ungur, eða áfengi. Það hafa margir einstaklingar farið mjög illa út úr þeim sjúkdómi, margar fjölskyldur, og það er svo sannarlega eitthvað sem við þurfum að vinna í að bæta. Hv. þingmaður sem var hér á undan í andsvörum benti á stríðið gegn fíkniefnum en við megum ekki gleyma því að það var svipað stríð gegn áfengi hér fyrir um 100 árum síðan þegar bannárin voru. Þetta er alltaf gert að glæp. Nú kom hv. þingmaður hér upp og talaði um að það vantar fjármagn í samtök eins og SÁÁ til þess að hjálpa fólki að eiga við þennan sjúkdóm. Telur hv. þingmaður að ein af ástæðunum fyrir því að við séum kannski að setja minni peninga í að sinna þessum sjúkdómi sé vegna þess að ríkið er enn þá ekki að skilgreina fíkn sem sjúkdóm heldur sem glæp? Er það að koma niður á þjónustu sem er veitt til fíkla að við erum enn þá í stríði gegn fíkniefnum?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni fyrir andsvarið og spurninguna. Því sem ég kemst næst borgar Tryggingastofnun, sem er partur af ríkinu, fyrir innlögn 1.600 einstaklinga sem fara á Vog en það fara 2.300 í gegn. Til að svara spurningunni þá held ég að þetta sé á einhvern hátt skilningsleysi og kannski þrái við að viðurkenna raunverulega hversu alvarlegur sjúkdómurinn er, af því að hann er háalvarlegur, hann er stórhættulegur. Þeir segja læknarnir á Vogi að langverst förnu sjúklingarnir sem koma þar inn séu þeir sem drekka bara áfengi og eru ekki í neinum ólöglegum eða löglegum fíkniefnum, hvort sem þau eru í gefin út í apóteki eða keypt á götunni. Það sagði einu sinni við mig maður, sérfræðingur í Ameríku: Ef ég hefði tíu fíkniefni á borðinu hérna hjá mér, heróín, kókaín, amfetamín, metamfetamín og hvað það heitir allt saman, og það tíunda væri áfengi og ég mætti bara taka eitt út af borðin myndi ég taka áfengi fyrst af öllu, það er hættulegast. Það er þetta fíkniefni sem er hættulegast og það er viðurkennt og menn vilja bara fá að vera í friði við að neyta þess. Og jú auðvitað, það verða ekki allir fíklar sem drekka, það liggur ljóst fyrir, en það verða samt sem áður 10–15% af þeim sem byrja að drekka á einhverju stigi málsins háð áfengi. Það er bara staðreynd sem við verðum að díla við og því verður ekki breytt.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Já, það er dálítið skondið, getum við kallað það, að það vímuefni sem er löglegt sé það sem veldur hvað mestum skaða. Mig langaði aðeins að snerta í seinna andsvarinu á punkti sem hv. þingmaður kom með varðandi fjöldann. Þurfum við ekki bara að segja fíklunum að þeir megi ekki vera svona margir, að ríkið sé ekki með svona háa tölu í fjárlögunum hjá sér? Er það ekki bara svipað eins og við erum að gera við fatlaða? Þeir mega bara vera níutíu og eitthvað núna af því það er fjármagnið sem búið er að útvega í persónulegu þjónustuna. Er ekki eitthvað að kerfi, þá er ég að tala um fjárlagakerfið og hvernig við ákveðum fjármagn, þar sem eru búnir til einhverjir stoppmekanismar sem eru ekki í neinum tengslum við raunveruleikann? Hvernig væri ef skattkerfi okkar væri þannig að um leið og 225.000. fyrirtækið í röðinni ætlar að fá að skila inn skatti kemur allt í einu: Nei, við erum bara með pláss fyrir 224.999 í kerfinu hjá okkur. Þannig að ég spyr hv. þingmann: Er ekki eitthvert rugl í kerfi sem fastsetur einhverjar tölur, ég man ekki nákvæmlega hvað hv. þingmaður sagði, hvort það voru 1.600 eða einhvers staðar þar í kring. Er ekki eitthvað að kerfi sem miðar sig ekki við raunveruleikann þegar kemur að því að fjármagna hlutina?

Forseti. Hv. þm. Gísli Örn Ólafsson, takk fyrir spurninguna. Ég ímynda mér að þeir sem taka þessa ákvörðun viti raunverulega af vandanum en þetta snertir þá ekki beint þannig að þetta er bara áreiti og þeir hafa aðstöðu til þess að líta aðeins til hliðar og segja: Jú, jú, við erum búnir að setja hérna sko - og það sem heyrist svo oft hérna í þessum sal þegar verið að tala um að það vanti svo og svo mikið á haus eins og sextíuþúsundkall og það séu 6.000 einstaklingar sem ekki fá og hefðu átt að fá og svoleiðis, þá kemur alltaf þetta svar: Jú, við settum 100 milljónir í þetta og við settum 200 milljónir í hitt og við erum búnir að gera heilmikið. En ef það er ekki nóg þá er það ekki nóg. Það verður að bæta við. Það er bara svoleiðis. Ég líki stundum vímuefnavanda, alkóhólisma, við sykursýki. Til að halda sykursýki í skefjum sprautar maður sig með insúlíni. Ég segi ekki allir en flestir sykursýkisjúklingar fá sér insúlín og það þýðir ekkert að segja við þá: Því miður, ég veit að þú átt að fá 1 mg á dag en það er ekki til nema hálft. Þú verður bara að láta það duga. Þér verður bara að líða illa helminginn af deginum, eða eitthvað. Þannig eru svörin sem við fáum í dag. Menn komast upp með að segja: Nei, sorrí - afsakið orðbragðið - það er ekki til peningur. Ég ræð ekki við þetta.

Virðulegi forseti. Ég flyt hér seinni ræðu mína í umræðu um fjárlög. Mig langar að byrja ræðu mína á því að minnast á það að hv. formaður fjárlaganefndar, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, var í morgun í Bítinu á Bylgjunni og var spurð um breytingartillögu Samfylkingarinnar við fjárlögin. Í svari henni fólst að þetta væru eiginlega einu breytingartillögurnar frá stjórnarandstöðunni. Það væri gott að Samfylkingin væri með breytingartillögur svo að þjóðin sæi fyrir hvað þau stæðu. Ég er ótrúlega hissa á ummælum hv. formanns fjárlaganefndar. Málið er að Píratar, stjórnarandstöðuflokkur, eru með breytingartillögur, lögðu þær fram í gær í skriflegu formi og hafa fjallað um þær í ræðum sínum, m.a. talsmaður Pírata í fjárlaganefnd og talsmaður í þessari umræðu, og fært rök fyrir þeim. Í öðru lagi er Flokkur fólksins líka með breytingartillögur. Ég gerði grein fyrir þeim í ræðu minni í gær og fór yfir þær og færði rök fyrir þeim. Ég tel rétt að gera það aftur hér, svo það liggi algerlega fyrir í þessum þingsal að við erum með breytingartillögur og og hvers eðlis þær eru. Þetta eru átta breytingartillögur og ná til málaflokka sem eru eftirfarandi: Málefnasvið 18, menning, listir, íþrótta- og æskulýðsmál; málefnasvið 19, fjölmiðlun. Ég tek það fram að málefnasviðin eru öll í fjárlögunum, það eru hátt í 30 málefnasvið sem þar eru undir. Við erum með breytingartillögu á málefnasviði 25, um hjúkrunar- og endurhæfingarþjónustu. Við erum með breytingartillögur á málefnasviði 27, um örorku og málefni fatlaðs fólks, sem lúta að bótum samkvæmt lögum um almannatryggingar, örorkulífeyri, og bótum samkvæmt lögum um félagslega aðstoð. Flokkur fólksins er með breytingartillögu á málefnasviði 28, um bætur samkvæmt lögum um almannatryggingar, lífeyri aldraðra, og bætur samkvæmt lögum um félagslega aðstoð, öldrun. Að lokum erum við með breytingartillögu sem lýtur að málefnasviði 29, um fjölskyldumál, annan stuðning við fjölskyldur og börn. Þessar breytingartillögur fela í sér í fyrsta lagi að felldar verði brott heimildir til sölu á eignarhlut ríkisins í fjármálafyrirtækjum. Lagt er til að fella brott heimildir til sölu á eignarhlutum ríkisins í Íslandsbanka og Landsbanka og einnig er lagt til að fella brott heimild til að selja hlut ríkisins í Sparisjóði Austurlands. Í öðru lagi er lagt til að hækka bankaskattinn aftur í fyrra horf. Við það myndu tekjur ríkissjóðs hækka um 9 milljarða kr. á næsta ári. Í þriðja lagi er lagt til að veiðileyfagjald verði hækkað um 7 milljarða kr. til að tryggja þjóðinni sanngjarnt endurgjald fyrir afnot af sjávarauðlindinni. Í fjórða lagi er lagt til, á sviði innlendrar kvikmyndagerðar og RÚV, að framlag til Ríkisútvarpsins, RÚV, lækki um 290 millj. kr. Þess í stað hækki framlög til Kvikmyndasjóðs um sömu fjárhæð. Vegna hækkunar útvarpsgjalds vegna verðlagsbreytinga um 7,7% milli ára mun framlag ríkisins til RÚV hækka um 290 millj. kr. milli ára. Ég vil taka fram að hækkun á framlögum til RÚV er mjög sérstaks eðlis. Hún miðast við fólksfjölda og líka verðbólgu og þetta byggir á lögum um Ríkisútvarpið og á sér sögulegar forsendur í því þegar afnotagjaldið var afnumið. Ég tel ótrúlegt að við séum enn þá föst í því að vera með lög sem byggja á því að framlög til ríkisstofnunar eins og Ríkisútvarpsins byggist á því hversu margir eru búsettir á Íslandi. Það hefur ekkert með reksturinn að gera. Það kostar jafn mikið að framleiða sjónvarpsþátt hvort sem það eru 100.000 manns eða 5.000 manns fleiri sem horfa eða hversu margir eru að horfa og hversu margir búa á landinu. Framlög til innlendrar kvikmyndagerðar eru á sama tíma lækkuð í fjárlagafrumvarpinu um rúmlega 400 millj. kr. Það er með öllu óboðlegt að Ríkisútvarpið skuli fá sjálfkrafa hækkun á ríkisframlögum þegar verðbólga er mikil eða þegar fólki í landinu fjölgar. Stuðningur við innlenda kvikmyndagerð er mikilvægur til eflingar á þessari mikilvægu listgrein og því leggjum við til að sú hækkun sem ráðgert er að fari til RÚV renni í staðinn til Kvikmyndasjóðs Íslands. Í fimmta lagi leggur Flokkur Fólksins til að fjárhæðir almannatrygginga hækki um 10% milli ára til að tryggja að kjör öryrkja og eldri borgara haldi í við launaþróun og verðlag. Kjaragliðnun almannatrygginga mælist í tugum prósenta og nú er kominn tími til að stíga skref í rétta átt. Einnig er lagt til framlag upp á 1 milljarð kr. til að draga úr skerðingu almannatrygginga frá fyrstu krónu. Í sjötta lagi leggjum við í Flokki fólksins til að 300 millj. kr. hækkun verði á framlögum til SÁÁ. Hv. þm. Tómas A. Tómasson kom svo vel inn á það í ræðu sinni hér áðan hversu alvarlegir fíknisjúkdómar eru og áfengissýki. Hér er um gríðarlega mikilvægt framlag að ræða. Ísland, sem er eitt ríkasta land í heimi, verður að veita fyrsta flokks heilbrigðisþjónustu á þessu sviði þar sem við getum verið fremst í flokki. Ég veit ekki hversu oft það stendur í stjórnarsáttmálanum að við ætlum að vera fremst í heimi. Bara á bls. 9 varðandi loftslagsmálin er sagt fjórum sinnum að við ætlum að verða fremst í heimi, fremst á alþjóðlega vísu, fremst í heimi og fyrst til að verða kolefnislaus í heiminum. Við eigum að vera fremst í heimi varðandi fíknisjúkdóma, við eigum að reka eitt besta fíknisjúkrahús í heimi. Ég veit að það er ekki ríkið sem gerir það heldur áhugasamtök í baráttunni gegn fíknivandanum, SÁÁ, en það er samt skylda ríkisins að reka svoleiðis spítala. Þess vegna verða framlögin að vera nægjanleg til þess að við getum rekið spítalann sómasamlega. Í sjöunda lagi leggur Flokkur fólksins til 80 millj. kr. framlag til Sjónstöðvarinnar, þjónustu- og þekkingarmiðstöðvar fyrir blinda, sjónskerta og einstaklinga með samþætta sjón- og heyrnarskerðingu, svo að fjármagna megi að fullu innflutning og þjálfun leiðsöguhunda og koma í veg fyrir að kostnaður falli á notendur vegna ferða ásamt leiðsöguhundi til og frá landi. Auk þess mun fjármagnið nýtast til að greiða fyrir nýja tegund hjálpartækja, svokallaðra stækkunartækja. Þau munu nýtast 150 einstaklingum. Að lokum, í áttunda lagi, er lagt til að styrkja góðgerðarfélög sem annast matarúthlutanir um 150 millj. kr. Við vorum með svipaða tillögu við frumvarp til fjáraukalaga en þar sögðu allir ríkisstjórnarflokkarnir nei, þingmenn Viðreisnar sátu hjá og tillagan var felld. Því erum við líka með tillögu hér um að 150 millj. kr. renni til þess að hjálparsamtök geti úthlutað þurfandi mat. Það er grundvallaratriði. Ef við ætlum að teljast til siðmenntaðra þjóða þá hljótum við að geta styrkt þessa starfsemi svo enginn þurfi að þola hungur. Þetta er ekki há fjárhæð í samhengi fjárlaga en skiptir mjög miklu máli. Sama má segja um tillögurnar um leiðsöguhundana og Sjónstöðina og SÁÁ. Mig langar að ræða eitt af baráttumálum Flokks fólksins. Slagorð okkar er: Fæði, klæði og húsnæði. Sumir líða skort í íslensku samfélagi. Það segir í stjórnarskrá Íslands, 1. mgr. 76. gr., með leyfi forseta: „Öllum, sem þess þurfa, skal tryggður í lögum réttur til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra atvika.“ Hvað felst í þessu? Hvað felst í því að eiga ekki fæði, klæði og húsnæði? Ef við skoðum það hvað fátækt er, flettum upp fátækt í frjálsa alfræðiritinu Wikipediu, þá er þar fjallað um fátækt og örbirgð á sama stað. Þar segir að fátækt eða örbirgð sé efnahagslegt ástand skorts. Ég ítreka að í ákvæði 76. gr. er fjallað um örbirgð, að allir eigi rétt til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar eða sambærilegra atvika, þ.e. allir eiga rétt á því að fá aðstoð samkvæmt stjórnarskránni ef þeir eru í fátækt eða örbirgð. Á Wikipediu segir að fátækt sé umdeilt hugtak. Við getum talað um algilda eða afstæða fátækt. Afstæð fátækt, eðli sínu samkvæmt, er til staðar þegar borin er saman efnahagsstaða hópa. Í þeim tilvikum getur hún falist í vöntun á heilbrigðisþjónustu, menntun, fötum eða jafnvel farartækjum og verið dæmi um það sem greinir á milli ríkra og fátækra. Það getur líka verið þegar einhver líður skort á lífsnauðsynjum svo sem mat, vatni eða húsakynnum. Fæði, klæði og húsnæði. Um það snýst málið. Fólk á ekki að þurfa að lenda í örbirgð á Íslandi. Það er varið í stjórnarskránni. Við erum að berjast fyrir sjálfsögðum mannréttindum sem eru varin í stjórnarskránni en löggjafinn hefur ekki séð til þess að hópur fólks sé ekki í fátækt. Það á við um öryrkja og það á við um aldraða alveg sérstaklega. Það hefur margt verið skrifað um fátækt og ég get bent á t.d. bækur Tryggva Emilssonar, Fátækt fólk, frá 1976, og Baráttuna um brauðið, þar sem hann skrifar um fátækt fólk á Íslandi og lífsbaráttu þess í íslensku samfélagi. Bækur hans voru t.d. tilnefndar til bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs. Þær eru sönnun þess og þarf ekki að fara í grafgötur um það að fátækt hefur verið til staðar öldum saman og er til staðar í dag í íslensku samfélagi. Við þekkjum sögu bragganna sem voru hér áratugum saman, að mínu mati algerlega að óþörfu. Það er alveg óskiljanlegt að ekki skuli hafa verið tekið á því máli á sínum tíma, allt vinnandi hendur sem þurftu að sætta sig við að búa í bröggum áratugum saman. Það sama er í dag, fólk sem skortir fæði, klæði og húsnæði og lifir í fátæktargildru. Flokkur fólksins er að berjast fyrir því að allir hafi fæði, klæði og húsnæði, fólk sé ekki í örbirgð, ekki í fátækt í einu ríkasta samfélagi heims. Síðast þegar ég athugaði það var Ísland í sjötta sæti hjá OECD, Efnahags- og framfarastofnuninni, klúbbi ríkra þjóða í heiminum. Öll ríkustu samfélög heims eru í OECD, Efnahags- og framfarastofnuninni í París. En hvernig er staðan í dag? Staðan í dag er sú að tekjur ríkissjóðs duga ekki til að reka heilbrigðiskerfið, almannatryggingakerfið, menntakerfið og ekki einu sinni vegakerfið. Stefnuleysi ríkisstjórnarinnar sem birtist í fjárlagafrumvarpinu sýnir undirfjármögnun velferðarkerfisins. Stefnuleysið birtist líka þegar fjárlagafrumvarpið var fyrst lagt fram. Þá var erfitt að lesa í stefnuna en síðan komu breytingartillögur vegna þess að það var komin ný spá Hagstofu Íslands og ný áætlun um tekjustofna ríkisins. Þá komu veigamiklar breytingar til að setja meiri pening í heilbrigðiskerfið. Þá var tekin upp ný stefna, aðeins bætt í. Auðvitað má lesa stefnuna út úr fyrsta fjárlagafrumvarpinu en þetta sýnir líka vinnubrögðin og undirbúningsleysi ríkisstjórnarflokkanna og fjármálaráðuneytisins við gerð fjárlagafrumvarpsins sem er mjög mikilvægt að við í fjárlaganefnd förum yfir og ég treysti því að hv. formaður fjárlaganefndar stýri þeirri vinnu og taki það upp á nefndarfundum. Ríkisstjórnin hefur ekki kynnt neinar markvissar aðgerðir til að vinna gegn hörðustu áhrifum verðbólgunnar, sérstaklega á þá efnaminni, og hún virðist halda að sér höndum í þeim efnum þar til kjarasamningaviðræður eru lengra komnar. Það virðist vera að þau séu að bíða. Vissulega hefur eitt stéttarfélag skrifað undir kjarasamning, Starfsgreinasambandið, og fleiri munu gera það síðar vonandi. Mjög líklega kemur ríkið þar að á lokasprettinum. Hin mikla kjaragliðnun sem hefur átt sér stað milli launafólks og fjármagnseigenda frá árinu 2011 er mikil og stéttaskipting er að aukast í íslensku samfélagi. Hvernig er hún að aukast? Hún er að aukast með því t.d. að fjármagnstekjur hafa aukist um 120% að raunvirði á tíu árum. Atvinnutekjur hafa hins vegar aukist um 53%. Kaupmáttur meðaltals fjármagnstekna hefur aukist um 85% frá árinu 2011 en 31% í tilfelli meðaltals atvinnutekna. 85% fjármagnstekjur, 31% meðaltal atvinnutekna. Þetta er munurinn á fjármagnstekjum og atvinnutekjum. Fjármagnstekjur jukust um 46% að raunvirði milli áranna 2020 og 2021 en atvinnutekjur jukust á sama tíma um 5%. Fjármagnstekjur aukast um 46% en atvinnutekjur 5%. 81% fjármagnstekna rann til efstu tekjutíunda á árinu 2021, til 10% ríkasta fólks samfélagsins sem fær hæstu tekjurnar. Það skýrir af hverju ráðstöfunartekjur topp 10% landsmanna jukust þrefalt á við hin 90% landsmanna. Það er allt í lagi að hafa góða fjármagnstekjur, það er ekkert að því. En það er mjög mikilvægt að allir borgi sinn skerf til samfélagsins, sinn réttláta hlut til samfélagsins. Það er bara ekki þannig í dag. Það er mjög mikilvægt að allir geri það. Þetta er þessi stéttaskipting sem er að aukast í samfélaginu. Það verður að taka á henni. Þetta snýst ekkert um hugmyndafræði sósíalisma eða kommúnisma eða hvað það heitir. Það snýst bara um réttlæti og sanngirni sem er mjög mikilvægt að við höfum alltaf í forgrunni í okkar litla samfélagi. Það búa 370.000 manns á Íslandi og mikil nálægð milli fólks en einhver hluti samfélagsins er í fátækt og örbirgð, sem er þó varið í stjórnarskránni, hefur ekki fæði, klæði og húsnæði, er í örbirgð. Þar eru öryrkjar og ellilífeyrisþegar viðkvæmasti hópurinn. Það er klárt mál hvað segir í 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar, með leyfi forseta: „Öllum, sem þess þurfa, skal tryggður í lögum réttur til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra atvika.“ Það má halda því fram með góðum rökum að öryrkjar séu í fátæktargildru, að ellilífeyrisþegar séu í fátæktargildru. Af hverju er það? Jú, ef þeir fara á vinnumarkaðinn koma tekjuskerðingar. Almannatryggingarnar skerðast við það þegar þeir afla sér sjálfsaflafjár, sýna sjálfsbjargarviðleitni. Það er algerlega óásættanlegt. Þeir eiga rétt á aðstoð vegna örorku eða elli en þeir eiga líka rétt vegna örbirgðar, vegna fátæktar. Ríkinu ber þegar að styðja þennan hóp, hann á þegar rétt á aðstoð samkvæmt stjórnarskránni og á líka rétt á aðstoð vegna örbirgðar. Ástæðan fyrir því að þessir einstaklingar detta í fátækt er sú að ríkið er ekki að veita þeim réttinn eða aðstoðina í upphafi vegna örorku eða elli. Þeir detta í fátækt og þá eiga þeir aftur rétt. Það er það sem við erum að berjast fyrir. Flokkur fólksins var með breytingartillögu í fyrra sem laut að því að hækka frítekjumark öryrkja. Það var hækkað í fyrra. Um síðustu áramót samþykkti Alþingi að hækka frítekjumark ellilífeyris vegna atvinnutekna úr 100.000 kr. á mánuði í 200.000 kr. Við 2. umr. um frumvarp til fjárlaga ársins í ár lagði Flokkur fólksins, ásamt öðrum flokkum í stjórnarandstöðu, til hækkun á frítekjumarki örorku vegna atvinnutekna í 200.000 kr. á mánuði, enda hníga nákvæmlega sömu rök í átt að slíkri breytingu og leiddu til hækkunar á frítekjumarki eldri borgara. Þessu var hafnað fyrir ári síðan, ríkisstjórnin hafnaði þessari tillögu um hækkun frítekjumarks öryrkja. Nú, ári seinna, ætla ríkisstjórnarflokkarnir sjálfir að leggja til sömu hækkun frítekjumarks örorku. Hvað hefur breyst? Hvað hefur breyst á þessu eina ári frá því að okkar tillögu um hækkun frítekjumarks öryrkja í 200.000 kr. var hafnað? Það hefur ekkert breyst, nákvæmlega ekkert breyst. Þetta sýnir alla framsýnina og frumkvæði ríkisstjórnarinnar þótt fagna beri því að sjálfsögðu að það sé verið að hækka frítekjumark öryrkja vegna atvinnutekna sem hefur staðið í stað í 14 ár. Þetta er mikilvæg breyting sem ber að fagna en hún hefði átt að vera samþykkt fyrir ári. Svo var ekki gert. Eftir stendur sú staðreynd að atvinnutekjur öryrkja munu áfram skerðast frá fyrstu krónu. Það er vegna þess að frítekjumark atvinnutekna gildir ekki um framfærsluuppbótina, sbr. 2. mgr. 9. gr. laga um félagslega aðstoð. Þeir öryrkjar sem hafa framfærsluuppbót og reyna fyrir sér á vinnumarkaði verða því áfram fyrir skerðingu sem nemur 65% af atvinnutekjum þeirra, þar til framfærsluuppbótin hefur verið skert að fullu. Þið getið rétt ímyndað ykkur að þið færuð að vinna, hafið skert aflahæfi vegna örorku, reynið fyrir ykkur á vinnumarkaði, kannski í hlutastarfi, 60–70% vinnu, og atvinnutekjur ykkar væru skertar um 65%, 65 kr. af hverjum 100 kr. sem þið vinnið ykkur inn. Flokkur fólksins er með breytingartillögu hér upp á 1 milljarð til að draga úr skerðingu almannatrygginga frá fyrstu krónu og ég vonast til að hún verði samþykkt núna, en ef ekki þá getum við beðið ár eftir því að ríkisstjórnin komi með breytingartillögu um það að draga úr skerðingum almannatrygginga frá fyrstu krónu. Ég þori nánast að veðja að það verði gert ef tillaga okkar úr Flokki fólksins verður ekki samþykkt. Það er ekki ólíklegt. Þetta eru einmitt einstaklingarnir sem ríkið á að hvetja til frekari atvinnuþátttöku, hvetja til aukinnar virkni í samfélaginu, hvetja til meiri sjálfsbjargar, hvetja til þess að vera fullir þátttakendur í samfélaginu og þetta eru einstaklingar sem eiga stjórnarskrárvarinn rétt á aðstoð vegna örorku svo þeir falli ekki í örbirgð. Þeir eiga rétt á því. Ríkisvaldið hefur ekki uppfyllt þennan rétt nægjanlega. Það er líka stjórnarskrárvarið atvinnufrelsi í landinu. Er það atvinnufrelsi ef einstaklingur á framfærsluuppbót samkvæmt lögum um félagsaðstoð fer að vinna og atvinnutekjur hans eru skertar um 65%? Er það atvinnufrelsi ef 65 kr. eru teknar af hverjum 100 kr. sem hann vinnur sér inn? Er það hvatning til að fara að vinna? Nei, það er ekki hvatning til að fara að vinna, það er það ekki. Það vita allir. Það er sárt fyrir fólk sem fer að vinna, vill taka þátt í samfélaginu en er síðan skert um 65%. Það er það sem málflutningur Flokks fólksins fjallar um, það er baráttumál Flokks fólksins. Mig langar að fjalla um mál sem tengist þessu og vísa þá aftur til þess sem ég sagði um þá sem eiga bágt í samfélaginu, þ.e. um framlög til SÁÁ sem ég vitnaði hér til áðan. Í umsögn samtakanna kemur fram að inn í rekstrargrunninn vanti 450 millj. kr. á ári. Meiri hlutinn hefur gert tillögu um tímabundið framlag að fjárhæð 120 millj. kr. til samtakanna. Þetta er sama framlag og í fyrra, 120 millj. kr., sem var tímabundið líka. Það er aftur komið. Þetta sýnir að það verður að fara að tryggja rekstrargrundvöll SÁÁ varanlega. Ætli það komi aftur eftir ár tímabundið framlag upp á 120 millj. kr. í eitt ár? Það er ekki ólíklegt. Baráttan gegn fíknisjúkdómum er barátta sem ríkinu ber að taka fullan og virkan þátt í og fjármagna að fullu. Þetta eru áhugamannasamtök sem reka eina fíknisjúkrahúsið í landinu, það eina sem ég veit um, og þarna er um að ræða sjálfsagða heilbrigðisþjónustu við landsmenn. Íslenskt samfélag hefur náð ágætum árangri gegn áfengisbölinu eins og hv. þm. Tómas A. Tómasson kom inn á áðan. Ég er orðinn það gamall að ég man þegar maður heyrði um Freeport í Bandaríkjunum, menn voru að fara til Bandaríkjanna, Silungapoll og allt þetta og ég hef búið annars staðar þar sem áfengissýki er miklu meira, ef ég má sletta, með leyfi forseta, stigmatíseruð. Það er miklu meira í felum að fólk eigi við áfengisvandamál að stríða. Ég efast um það að nokkurn tíma hafi þingmaður í norska Stórþinginu komið og sagt að hann eigi við áfengissýki að stríða eða í danska þinginu, mjög líklega ekki í norska Stórþinginu. En við erum mjög opin með þetta, við erum umburðarlynd þjóð að mörgu leyti og alveg sérstaklega hvað þetta varðar og við eigum að geta verið fremst í heimi þegar kemur að þessum málaflokki. Mig langar að fjalla aðeins um söluna á Íslandsbanka, þá fúsksölu sem átti sér stað þar sem hann var seldur á undirverði. Þetta er hluti af miklu stærra vandamáli, íslenska klíkufúsksamfélagið fékk eina ferðina enn að ráða ríkjum og Alþingi Íslendinga, æðsta stofnun landsins, er í baksi við að taka á málinu. Fyrrum forsætisráðherra og borgarstjóri, núverandi ritstjóri Morgunblaðsins, sagði að það þyrfti að vera agi í herbúðunum. Ef það á ekki að vera agi við sölu á eignum ríkisins þá veit ég ekki hvar hann á að vera. Við á Alþingi verðum að taka á málum þegar svona fer úrskeiðis. Það er ekki það að mig langi svo mikið að Bjarni Benediktsson þurfi að segja af sér sem hæstv. fjármálaráðherra. Við verðum að taka þetta með heildarhagsmuni Íslands í huga og það verður einhver að axla ábyrgð á því hvernig þetta gat átt sér stað. Ég las í dag lögfræðilega greinargerð varðandi söluna á ÍL-sjóði sem mun snerta ríkisfjármálin um ókomna tíð, eða ekki ókomna tíð en næstu ár alveg klárlega. Sú greinargerð fyrir lífeyrissjóðina er frá Róbert Spanó, fyrrverandi forseta Mannréttindadómstóls Evrópu, nú prófessor við lagadeild Háskóla Íslands og gestaprófessor við lagadeild Oxford-háskóla. Ef Alþingi Íslendinga ætlar ekki að standa við skuldbindingar sínar varðandi ÍL-sjóð þá verður skaðabótamál gegn íslenska ríkinu. Við erum skaðabótaskyld af því að við stöndum ekki við samninga okkar. Það er enn eitt málið sem mun fela í sér, ef við stöndum ekki skuldbindingar, að við munum lenda í dómsmálum árum saman og það mun mjög líklega enda í Strassborg. Í áliti hans kemur skýrt fram að ef við á Alþingi Íslendinga ætlum að setja lög hvað ÍL-sjóð varðar feli það í sér eignarnám á þeim hluta af kröfum skuldabréfaeigenda sem ekki fá fullar efndir á grundvelli skilmála við útgáfu skuldabréfanna, skuldabréfa sem íslenska ríkið eða ÍL-sjóður, Íbúðalánasjóður, gaf út 2004 á genginu 3,75. Festu sig í 40 ár á genginu 3,75. Hann segir í lokin, með leyfi forseta: „Í því ljósi, og með vísan til þess að ekkert liggur enn fyrir um frekari framgang málsins á vettvangi Alþingis, verður í þessu áliti ekki fullyrt frekar um þau álitaefni sem hér á reynir á grundvelli stjórnarskrár og mannréttindasáttmála Evrópu komi til þess að sett verði löggjöf sem hefur að geyma annað fyrirkomulag á uppgjöri ÍL-sjóðs en lýst er í skýrslu ráðherra.“ Hann segir um það sem segir í skýrslu ráðherra, varðandi það að setja lög til að slíta sjóðnum, að það feli í sér eignarnám. Punktur. Að fela í sér eignarnám þýðir að ríkissjóður, íslenska ríkið, verður að greiða bætur fyrir. Þetta er mál sem við þurfum að taka fyrir í fjárlaganefnd, vonandi sem allra fyrst og tengist ríkisfjármálum að öllu leyti. 

Forseti. Á lokanótunum með ÍL-sjóð, með lífeyrisaukasjóðinn, með málefni fatlaðra hjá sveitarfélögum. Þetta eru stórar upphæðir sem við erum að tala um hérna og svo bætum við Íslandsbankasölunni við, sem ég efast um að detti inn á ríkisreikninginn á næsta ári. Mér fyndist það mjög ótrúlegt. Það eru rúmir 70 milljarðar þar sem er gert ráð fyrir í tekjur. Það voru 14 milljarðar sem duttu í fjáraukann núna á þessu ári vegna lífeyrisaukans, af því að það kom einhvern veginn aðeins betur út og þá var hentugra að setja það bæði fyrir ríkið og lífeyrissjóðina þannig að það myndi ekki detta í 14 milljarða í mínus fyrir næsta ár. Svo er ÍL-sjóður í einhverjum 18 milljörðum á ári í tapi og núna aukalega eru málefni fatlaðra í 7 milljörðum meira í tapi en gert er ráð fyrir í tekjubandorminum. Við erum að telja upp á ansi marga milljarða sem við erum í dálítið slæmum málum gagnvart. Róbert Spanó, fyrrverandi dómari í Mannréttindadómstól Evrópu, gaf út þetta lögfræðiálit fyrir lífeyrissjóðina. Það verður að teljast mjög örugg heimild sem slík, mjög áreiðanleg heimild. Ég átta mig eiginlega ekki alveg á því hvernig á að segja nei við öllum þessum atriðum. Þetta voru sanngirnisrök varðandi lífeyrisaukann, það eru einhvern veginn ekki sanngirnisrök varðandi málefni fatlaðra, sömu forsendur, og allt þetta er að summa okkur upp í - ja, ég veit ekki hvað marga milljarða, sem ríkið þarf að leggja til aukalega á hverju ári núna á næstunni. Ríkisfjármálin verða dálítið áhugaverð, held ég, á komandi árum.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Já, ríkisfjármálin verða áhugaverð. Það sem hv. þingmaður taldi upp var alveg hárrétt; málefni fatlaðra, Íslandsbanki, ÍL-sjóður, LSR. ÍL-sjóður er upp á 450 milljarða, heildarskuldbindingin. Lífeyrisaukasjóður LSR er 14 milljarðar. Ég tel að íslenska ríkið - ég meina, við erum að tala um svolítið flókið klúður hjá Íslandsbankasölunni. Fjármálaráðherra seldi föður sínum þannig að það var ekki gerð áreiðanleikakönnun á fyrirtækjum sem voru að kaupa, við vissum ekki hver raunverulegur eigandi var og annað slíkt. Framkvæmdin alveg út í hött. Mér detta stundum í hug orð Halldórs Laxness þar sem segir, að ég held í Innansveitarkroniku: Þetta fer allt einhvern veginn. Þetta fer allt saman einhvern veginn á Íslandi. Það er það sem er. Það sem hann á við þar er að það vantar festu og aga. Þetta reddast alltaf, allt reddast. Ég tel að það sé hlutverk okkar í fjárlaganefnd, og ég vona að það verði samstaða um það, að við förum fram á aga. Við krefjumst aga. Við krefjumst þess af fjármálaráðuneytinu að það undirbúi sig betur. Það er ekki pólitískt mál. Og að við fáum líka betri upplýsingar. Ef það kemur breytingartillaga upp á 2 milljarða í rekstrargrunn Landspítalans, í hvað eiga þessir 2 milljarðar að fara? Hvað er verið að gera þarna? Það komu 750 millj. kr. í liðskiptaaðgerðir. Ég vil fá að vita hversu marga liðskiptaaðgerðir þetta eru, hvaða tegundir af aðgerðum þetta eru, hverjir eiga að gera þetta. Ég vil fá greiningu alveg niður þegar ríkið er að reiða fjármunina af hendi. Það vantar og það eigum við að geta gert á upplýsingaöld. Það er ekki mikið mál. Það var ekki mikið mál við söluna Íslandsbanka að tryggja það að allir gættu að hæfi fjármálaráðherra, sama hver fjármálaráðherrann var. Söluaðilinn átti bara að vita það. Þeir áttu líka að vita hver raunverulegur eigandi lögaðilanna var. Það er ekkert mikið mál, það þarf bara að skrifa það niður á blað hver er raunveruleg eigandi. Það er ekki flókið. Það þarf að gera það og það er þetta sem við ættum öll að sameinast um, sama hvar í flokki við erum.

Forseti. Já, ég er alveg sammála hv. þingmanni þarna, það eru þó nokkrar brotalamir í framkvæmd á undanförnum árum, og bara mjög nýlega, sem koma til með að kosta okkur fjármuni núna næstu 20 árin, t.d. vegna ÍL-sjóðs og lengur náttúrlega út af réttindum fatlaðra, sem er alveg sjálfsögð þjónusta. Bara það tvennt eru 25 milljarðar á ári næstu 20 árin. Og svo ætti að vera búið að klára að gera upp ÍL-sjóð. Þetta er enginn smáræðiskostnaður. Það að tekjurnar vegna sölu á Íslandsbanka komi ekki inn á næsta ári - ég meina, þessi ríkisstjórn, þessi ráðherra sem klúðraði þessu svona rosalega, að selja til til föður síns, að hann eigi einhvern veginn að fá að semja reglurnar um það hvernig hann ætlar að halda áfram að selja Íslandsbanka er bara stjarnfræðilega - ekki í boði. Og kostnaðurinn sem við lendum í út af þessu, aukaálögur vegna þess að tekjurnar koma ekki inn. Þetta verður bara vesen.

Virðulegi forseti. Já, ég held að þetta verði bara vesen í framtíðinni ef við gerum ekkert í þessu. Varðandi réttindi fatlaðra þá eru það stjórnarskrárbundin réttindi sem þeir eiga. Fatlaðir eiga rétt á aðstoð samkvæmt stjórnarskrá. Þeir eiga rétt vegna örorku sinnar. Þeir eiga rétt á því að fá aðstoð og þeir eiga rétt á því að falla ekki í örbirgð, falla ekki í fátæktargildru. Það eru útgjöld sem eiga að vera sjálfsögð útgjöld ríkissjóðs. Ísland er ríkt samfélag. Þetta er spurning um hvernig við ætlum að haga útgjöldum okkar ef við ætlum ekki að setja þau í þennan málaflokk, hjálpa fátækum, hjálpa öryrkjum, hjálpa öldruðum og reka alvöru gott hátæknisjúkrahús án þess að í hverri einustu viku séu fréttir varðandi bráðamóttökuna og að rekstur Landspítalans sé ekki nógu öflugur. Ég held að þetta sé verkefni okkar í fjárlaganefnd. Ég held líka að næst þegar það kemur greinargerð til okkar í fjárlaganefnd þá eigum við að rýna hana vel, setja mikla vinnu í það að tryggja að þetta verði gert, a.m.k. að við gerum okkar hlut algjörlega og við munum ganga eftir því að það verði agi í framkvæmdinni.  
            

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni, 6. þm. Norðvest., fyrir góða og viðamikla ræðu sem snerti á mörgum flötum. Það heyrist og sést að hann er í fjárlaganefnd. En af því að hv. þingmaður talaði um nefskattinn - það sem ég ætla að spyrja hv. þingmann út í tengist ekki nefskattinn beint. Ég veit ekki af hverju mér datt þetta í hug en í því samhengi þá fær þjóðkirkjan 4 milljarða kr. í fjárlögum og svo sóknargjöld upp á rúma 3,3 milljarða. Mig langaði bara að spyrja hv. þingmann, af því að þetta var svo mikil ræða og ég held að hann hafi ekki komið inn á þjóðkirkjuna. Ég biðst afsökunar ef ég er að setja hv. þingmann í einhvers konar klípu hér, en mig langaði að spyrja hv. þingmann hvort hann hafi einhverja skoðun á fjárframlögum ríkisins til þjóðkirkjunnar og hvort það mætti breyta, bæta, minnka eða bara afnema, ég veit það ekki. Nú er ég bara forvitin að heyra hvað hv. þingmanni finnst.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Lenyu Rún Taha Karim fyrir andsvar sitt. Góð spurning varðandi nefskattinn og þá væntanlega varðandi RÚV. Ég tel nefskattinn, þ.e. fjármögnun RÚV, ekki réttlátan. Það er ekki réttlátt að hann hækki með vísan til verðbólgu eða fjölgunar íbúa á Íslandi. Varðandi þjóðkirkjuna og sóknargjöldin þá vil ég benda á - við getum öll haft okkar skoðun á stjórnarskránni - núgildandi stjórnarskrárákvæði sem hlaut stuðning í þjóðaratkvæðagreiðslu árið 2012, minnir mig. Í 62. gr. segir, með leyfi forseta: „Hin evangeliska lúterska kirkja skal vera þjóðkirkja á Íslandi, og skal ríkisvaldið að því leyti styðja hana og vernda.“ Ég lít á það þannig að sóknargjöldin, sem eru gjöld sem eru sett á almenning, á fólk, sem renna síðan til þjóðkirkjunnar - að gjöld sem fólk í þjóðkirkjunni greiðir eigi að renna til þjóðkirkjunnar og það er hluti af þessu ákvæði. Þarna er íslenska ríkið að framkvæma lög um sóknargjöld, það er að standa við skuldbindingar sínar samkvæmt stjórnarskránni. Það er ekki þar með sagt að íslenska ríkið eigi ekki að styðja eða sjá til þess að önnur trúfélög eigi líka að fá að njóta sín, alls ekki. Það breytir því ekki að við erum með þetta ákvæði sem er sátt um í samfélaginu, tiltölulega góð sátt, og ég tel að lög um sóknargjöld séu hluti af þessum stuðningi ríkisvaldsins við þjóðkirkjuna. Þannig að ég ber ekki saman fjármögnun Ríkisútvarpsins og lög um Ríkisútvarpið og hvernig þau eru fjármögnuð við lög um sóknargjöld. Ákveðin vernd Ríkisútvarpsins er ekki í stjórnarskrá.

Virðulegi forseti. Ég ætla bara að segja að þetta voru bara mjög góð rök hjá hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni. Ég er sem sagt laganemi, ég held að það komi fram í hverri einustu viku sem ég sit á þingi, en mér finnst túlkun á stjórnarskránni rosalega mikilvæg og eins meingölluð og núgildandi stjórnarskrá er þá er hún samt í gildi. Þetta er bara punktur sem ég hafði ekki hugsað út í og ætla að einhverju leyti að játa mig sigraða þegar kemur að minni skoðun á því … 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvarið og umræðuna, sem er mjög mikilvæg. Þetta ákvæði, 1. mgr. 62. gr., er mikilvægt, þar sem eftirfarandi kemur fram: „Hin evangeliska lúterska kirkja skal vera þjóðkirkja á Íslandi, og skal ríkisvaldið að því leyti styðja hana og vernda.“ Löggjafinn getur ekki breytt því þannig að við þurfum bæði að styðja hana með lögum, eins og lögum um sóknargjöld, og með öðrum lögum og líka að vernda hana, þá gegn árásum annarra væntanlega. Einhvern veginn verður að vernda hana. En það breytir því ekki að í 63. gr. er líka sagt: „Allir eiga rétt á að stofna trúfélög og iðka trú sína í samræmi við sannfæringu hvers og eins. Þó má ekki kenna eða fremja neitt sem er gagnstætt góðu siðferði eða allsherjarreglu.“ Þessu ákvæði, í 62. gr., er ekki beint gegn öðrum trúfélögum. Það er alls ekki þannig. Þetta er bara til að styðja þjóðkirkjuna og vernda. Það er nóg pláss fyrir öll trúfélög í landinu og það er gríðarlega mikilvægt upp á fjölbreytileika íslensks samfélags. Það er það sem við eigum líka að styðja, það á íslenska ríkið að styðja.

Virðulegi forseti. Þetta eru áhugaverðar umræður. Það er mikilvægt að muna það að sóknargjöld renna til sókna, ekki til þjóðkirkjunnar sem slíkrar. Ég var dálítið að hlusta aftur á það sem ég hlustaði á í gær hjá hv. þingmanni en vil kannski byrja á því að leiðrétta bæði hann og hv. formann hans flokks varðandi viðtalið sem ég var í í morgun á Bylgjunni, ég var að vísa til þess að það væri komin fram heildstæð stefna að mínu mati. Ég var ekki að vísa til þess að það væru einungis breytingartillögur frá einum flokki, enda er ég nú eldri en tvævetur hér á þingi og kann þessa rútínu alveg og veit að það eru nánast allir flokkar búnir að leggja fram breytingartillögur við fjárlagafrumvarpið. Ég orðaði þetta þannig að miðað við það sem fram var komið frá þeim væri það í þá veru að það mætti líta á það sem heildstæðar pólitískar tillögur og áherslur. Ég vildi bara halda því til haga hér í upphafi. Hins vegar langar mig til að spyrja hv. þingmann hvort Flokkur fólksins hyggst draga til baka breytingartillögu um fjölmiðlun. Á fundi okkar í morgun var þetta til umræðu, m.a. til að fara ofan í lagaumhverfi Ríkisútvarpsins. Það er sama hvort okkur finnst að Ríkisútvarpið eigi að fá sjálfvirkar uppfærslur eða ekki eða með hvaða hætti það er. Lögin eru skýr um Ríkisútvarpið og ef þessi tillaga á að ná fram að ganga þá þarf fyrst að breyta lögum um Ríkisútvarpið. Telur hv. þingmaður að það sé tækt að gera það? Hyggst hann leggja fram tillögu þess efnis hér á þingi og telur hann að hún muni ná fram að ganga núna þessa daga fyrir jól þannig að þessi breytingartillaga geti orðið að veruleika að hans mati?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni og formanni fjárlaganefndar fyrir andsvar sitt og spurninguna. Varðandi það að hv. formanni nefndarinnar hafi tekist að lesa heildstæða stefnu út úr breytingartillögum Samfylkingarinnar en ekki út úr tillögum Flokks fólksins, ja, það er bara hlutur sem ég skil ekki alveg. Við erum þarna með kjarnamálefni okkar klárlega, baráttumál okkar og höfum gert grein fyrir þeim. Ég sé ekkert meiri heildstæða stefnu í tillögum Samfylkingarinnar en hjá Flokki fólksins eða Pírötum, svo það liggi fyrir. Varðandi breytingartillöguna sem lýtur að fjölmiðlun á málefnasviði 19, 19.10 nákvæmlega, þá hef ég skoðað það nákvæmlega og var með spurningar á fundi fjárlaganefndar í morgun hvað það varðar og ég hef komist að þeirri niðurstöðu að ég hyggst ekki draga hana til baka. Við verðum tilbúin með frumvarp til breytinga á lögum um Ríkisútvarpið. Þetta fer ekki inn í bandorminn, þ.e. krónutöluhækkunin, sem er þá líka breyting á lögum um RÚV. En verði tillagan samþykkt þá munum við vera með breytingartillögu á lögum um RÚV sem lýtur að nákvæmlega þessu, að tryggja það að 290 milljónir fari ekki til RÚV heldur til Kvikmyndasjóðs. Það er ekkert meira mál að breyta lögum um RÚV hvað þetta varðar en bandormi, ég veit að í bandormi eru fyrst og fremst krónutölubreytingar en það breytir því ekki að löggjafarvaldið getur breytt því að RÚV fái ekki þessar 295 millj. kr., sem er víst réttari tala. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Þá værum við að brjóta lög. Bara svo það sé sagt. Ef þú samþykkir tillöguna án þess að fyrir liggi breyting um RÚV þá er það bara brot á lögum. Það er ekki hægt að samþykkja þessa tillögu fyrst og leggja svo fram frumvarp. Mér fannst það koma mjög skýrt fram á fundi nefndarinnar í morgun hvernig í pottinn er búið með þetta mál. Það var búið að viðra þetta og ræða þessi mál fram og til baka og velta ýmsu upp og þess vegna ákvað ég að boða til fundar um þetta sérstaklega. Mér fannst vera mjög skýrt kveðið á um þetta og hvernig lá í þessu öllu saman og það var eiginlega þess vegna sem ég spurði hv. þingmann af því að ég hélt í einfeldni minni að hann myndi draga tillöguna til baka í ljósi þeirrar umræðu, af því að hv. þingmaður er löglærður maður og hlýtur að átta sig á því að það er ekki hægt að samþykkja þetta og brjóta lög, ganga gegn því og ætla svo að breyta lögum eftir á í þessu samhengi. Og svo spyr ég: Ef hann myndi reyna að fara þessa leið samt sem áður, telur hann sig vera með stuðning við þessa breytingu sem þyrfti til á lögum um Ríkisútvarpið?

Virðulegi forseti. Varðandi þessar breytingar á lögum um RÚV og þessa tillögu þá er ekkert sem kemur í veg fyrir að fjárveitingavaldið hagi fjárlögum með þeim hætti sem Alþingi Íslendinga samþykkir. Það er alveg skýrt mál. Síðan erum við bandorminn til að útfæra þær breytingar í öðrum lögum sem eru samþykktar í fjárlögum. Við þurfum hafa bandorminn til að breyta krónutölum í öðrum lögum, þar á meðal lögum um RÚV. Við getum meira að segja sagt: Þetta á að fara í bandorminn.

Nei.

Bíddu, ég er ekki búinn. En við getum líka verið með sér breytingartillögur varðandi breytingu á lögum um RÚV, það er minnsta mál í heimi. Þetta er ekkert flókin breyting. Það er ekkert í núgildandi lögum sem kemur í veg fyrir það að Alþingi Íslendinga geti breytt lögum.

Það er ekki neitt að …

Já, það er það sem ég er að segja. Þess vegna erum við með þessa breytingu, þess vegna förum við fram á þetta. 

Þingmenn eru beðnir að vera ekki í samræðum hér úr ræðustól.

Herra forseti. Við ræðum hér frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2023 og sýnist sitt hverjum um það sem í því er en einnig um það sem ekki er þar að finna. Meginmarkmið þessa frumvarps til fjárlaga snúa að fjórum lykilþáttum eða lykilmarkmiðum sem eru eftirfarandi: Styrkur ríkissjóðs endurheimtur með því að lækka rekstrarhalla og stöðva hækkun skuldahlutfalls á næsta ári. Ríkisfjármálum beitt gegn þenslu og verðbólgu. Dregið er úr mótvægisaðgerðum vegna heimsfaraldurs kórónuveiru á næsta ári og aðhaldi beitt til að styðja við markmið Seðlabanka Íslands um að draga úr verðbólguþrýstingi. Staðinn verður vörður um heimilin í landinu, einkum með því að stuðla að því að viðkvæmir hópar séu varðir fyrir áhrifum verðbólgu. Lögð er áhersla á að innviðir og grunnþjónusta séu styrkt og á að viðhalda raunvirði bóta almannatrygginga. Áframhaldandi lífskjarasókn. Mikill tekjuvöxtur hefur styrkt stöðu heimilanna á undanförnum árum og hefur staða þeirra aldrei verið sterkari. Með því að stuðla að áframhaldandi hagvexti verður Ísland í mun sterkari stöðu en mörg nágrannalönd okkar. Þetta eru athyglisverð markmið. Maður hlýtur að spyrja sig að því hvort fjárlagafrumvarpið styðji yfir höfuð við þessi markmið. Ég vil leyfa mér að efast um það. Mig langar í byrjun ræðu minnar hér í dag, í kvöld réttara sagt, að minnast á það vinnulag sem viðhaft er við fjárlagagerðina. Einhverra hluta vegna virðist það vera svo að fjárlagafrumvarp hvers árs er komið í gegnum þingið á síðustu vinnudögum þingsins fyrir jól og þá virðist engu skipta hvort farið er af stað seint eða snemma. Í fyrra var þingið ekki sett fyrr en 23. nóvember og var fjárlagafrumvarpið afgreitt á mjög stuttum tíma í mikilli tímaþröng. Þinginu var aftur á móti afhent þetta frumvarp við þingsetningu 13. september, rúmlega tveimur mánuðum fyrr, en það virðist engu hafa breytt um vinnulagið. Þingið er samt komið í tímaþröng með afgreiðslu fjárlaga og tímasetningar farnar að riðlast. Þá þarf einnig að breyta ýmsum lögum vegna fjárlaga, svokölluðum bandormi. Þar eru tímasetningar einnig farnar að riðlast. Mér finnst sem nýjum þingmanni að það hljóti að vera hægt að nota annað verklag en hér er viðhaft. Þá vil ég einnig minnast á þær breytingar sem verið er að gera á milli umræðna fjárlaga. Nema þessa breytingar um u.þ.b. 50 milljörðum og koma þær nánast eða mestmegnis frá fjármálaráðuneyti. Þau sem veittu umsagnir um frumvarpið voru í raun að veita umsagnir um annað frumvarp en nú er til umræðu, svo miklar eru þær breytingar sem verið er að gera á milli umræðna. Ég vil, virðulegur forseti, gera að umtalsefni fjármagnsliði og þann vaxtakostnað sem við erum að glíma við, en fjármagnsliðir breytast verulega á milli umræðna þar sem vaxtagjöld aukast um 13,6 milljarða og nema þá heildarvaxtagreiðslur á árinu 2023 79,7 milljörðum. Þetta eru mjög háar tölur og eru þær afleiðing þeirrar verðbólgu sem nú ríkir. Þá er ágætt að velta fyrir sér þeim vaxtamun sem er á milli Íslands annars vegar og nágrannaríkja. Vaxtagjöldin hér eru t.d. um átta til níu sinnum meiri en á hinum Norðurlöndunum. Árið 2020 voru vaxtagjöldin að meðaltali um átta sinnum meiri hér en þar, eða 4% af vergri landsframleiðslu á Íslandi, en ekki nema 0,5% af vergri landsframleiðslu á hinum Norðurlöndunum. Árið 2021 voru svo vaxtagjöldin að meðaltali um níu sinnum hærri hér en þar, eða um 3,8% af vergri landsframleiðslu á Íslandi gegn 0,4% af vergri landsframleiðslu á hinum Norðurlöndunum. Mestur er munurinn á milli Íslands og Svíþjóðar, alls um 14–18 sinnum hærri hér. Í Svíþjóð nema þau 0,28% af vergri landsframleiðslu árið 2020, og svo 0,21% af vergri landsframleiðslu árið 2021. Í Danmörku er svo um 0,55% af vergri landsframleiðslu árið 2020 og 0,41% af vergri landsframleiðslu 2021. Í Finnlandi 0,67% og svo 0,51% árið 2021. Í Noregi var þetta um 0,46% af vergri landsframleiðslu árið 2020 og svo 0,57% árið 2021. Staðan hér er sú að stýrivextir hafa verið hækkaðir upp í 6% frá því að vera 0,75% þegar þeir voru lægstir. Við glímum við verðbólgu upp á 9,3% og hefur verðbólga mælst yfir 9% frá því í júlí þrátt fyrir að hér sé engin orkukreppa eins og Evrópa er að glíma við þessa dagana. Við höfum séð krónuna veikjast um tæp 9% gagnvart evru og um 14% gagnvart bandaríkjadal frá því í byrjun árs 2020, sem gerir auðvitað allan innflutning miklu dýrari og rýrir virði þeirra íslensku króna sem launafólk þénar í alþjóðlegum samanburði. Þetta hefur ekki bara áhrif á lán heimilanna heldur hefur þessi staða líka áhrif á kaupmátt launa almennings sem hefur verið að rýrna allt þetta ár. Þau sem þurfa síðan að lifa á berstrípuðum bótum eru í erfiðri stöðu, svo ekki sé minnst á þau þúsund leigjanda sem bíða þess í örvæntingu að leigan hækki um tugi þúsund um næstu áramót. Þá hefur matarverð hækkað, afborganabyrði lána hefur aukist, húsaleiga er nú í hæstu hæðum og mun halda áfram að hækka. Þetta er sá veruleiki sem almenningi er boðið upp á; hæðir og lægðir og nánast ómögulegt að gera einhver framtíðarplön. Virðulegi forseti. Þrátt fyrir þessa stöðu hefur ríkisstjórnin haldið því fram að staða heimilanna hafi aldrei verið betri, aldrei. Ég vil leyfa mér, af því að ég hef ágætistíma hér til að fjalla um fjárlög, að fara yfir nokkur atriði frá umsagnaraðilum sem hafa ýmislegt segja um þetta fjárlagafrumvarp. Ég ætla að byrja á Samtökum atvinnulífsins, en þar segir, með leyfi forseta, m.a.: „Útgjöld ríkissjóðs hafa vaxið um 11% frá árinu 2019, að teknu tilliti til þróunar verðlags. Á sama tíma jukust tekjur aðeins um 6%. Undirliggjandi vandi sem tekinn var að myndast fyrir heimsfaraldur er því enn óleystur. […] Í ljósi þess að í fjárlagafrumvarpinu segir að „[n]ýjum verkefnum verði fundið svigrúm með því að tryggja umbætur í ríkisrekstrinum með markvissu endurmati útgjalda ....“ þá skýtur skökku við að engin umfjöllun er um verkefni sem snúa að endurmati útgjalda. Það ber með sér lítinn metnað til að [koma] böndum á útgjaldavöxt og forgangsröðun fjármuna. […] Tekjuhorfur ríkissjóðs hafa batnað um 165 milljarða kr. frá fjárlögum 2022 til fjárlaga 2023. Það eru engin nýmæli að aukinn hagvöxtur skapar auknar skatttekjur og veitir því ríkinu aukið svigrúm. Því miður er reynslan hér á landi sú að slíkt svigrúm er frekar notað til aukinna útgjalda fremur en að búa í haginn. Engin breyting virðist vera þar á. […] Þegar aðstæður breytast skyndilega og draga þarf úr útgjöldum er auðveldara að slá afmörkuðum fjárfestingarverkefnum á frest fremur en að ráðast í nauðsynlegar en pólitískt erfiðar umbætur á rekstri. Framtíðarhagvöxtur byggir hins vegar að hluta á fjárfestingum í innviðum og því er mikilvægt að tryggja nægt svigrúm í rekstri til nauðsynlegs viðhalds núverandi eigna sem og nýrra og arðbærra verkefna sem geta byggt undir framtíðar hagvaxtargetu. Það ætti því að vera kappsmál að finna nauðsynlegum framkvæmdum og fjárfestingum rými í bókhaldi hins opinbera og leita heldur tækifæra til hagræðingar og betri nýtingar á fjármunum hins opinbera í öðrum útgjaldaliðum.“ Í umsögn Alþýðusambands Íslands segir: „Í umsögninni benti ASÍ á að brýnt væri að opinber fjármál myndu ekki ýta undir þenslu samhliða aukinni verðbólgu og vaxandi efnahagsumsvifum. Þar varaði sambandið við því að farin yrði leið niðurskurðar og aukinna álaga á heimili. Sú leið myndi ekki leggja grunn að stöðugleika á vinnumarkaði … […] Sú stefnumörkun sem ASÍ varaði við birtist nú í frumvarpi til fjárlaga. Tekjuöflun felst einkum í hækkun gjalda (krónutölugjöld og nefskattar) og aukinni skattlagningu á ökutæki og notkun bifreiða. Á útgjaldahlið er fjárfestingum frestað, aðhald er aukið og framlög lækkuð að raunvirði til mikilvægra málaflokka. […] Hins vegar er ljóst að hækkun stýrivaxta með tilheyrandi áhrifum á vexti húsnæðislána hefur veruleg áhrif á útgjöld heimila. Fyrir þá aðila sem komu inn á húsnæðismarkað við lágt vaxtastig og hátt húsnæðisverð getur hækkun mánaðarlegrar greiðslubyrði hæglega hlaupið á annað hundrað þúsund króna. Með réttu ætti vaxtabótakerfið að dempa áhrif aukinna vaxtagjalda heimilanna en gerir það ekki. Ástæðan er sú að fjárhæðir vaxtabótakerfisins, t.d. vaxtabætur, tekju- og eignamörk, hafa ekki haldið í við þróun launa eða eignaverðs.“ BHM, eða Bandalag háskólamanna, svo það sé nú upplýst, segir eftirfarandi í sinni umsögn: „Ekki hefur verið vilji hjá stjórnvöldum til að taka á undirliggjandi afkomuhalla. Það veldur BHM vonbrigðum og sérstaklega ef stjórnvöld vilja sannarlega beita ríkisfjármálum gegn verðbólgunni og auka sanngirni í kjölfar heimsfaraldurs og í aðdraganda kjarasamninga. […] Skattahækkunum [er] velt yfir á almenning á tíma verðbólgu: 12 milljarða kr. skattahækkunum er velt yfir á almenning á árinu 2023. Líklegt er að þær verði verðbólguvaldandi til skamms tíma og bæti þannig gráu ofan á svart. […] Hátt útgjaldastig, ríkissjóður í halla og mikil aukning peningamagns á síðustu þremur árum er hættuleg samsetning. Afla þarf meiri tekna til að vinna gegn þenslu, rétta af undirliggjandi afkomuhalla og stuðla að félagslegu réttlæti. […] Hlutfall íbúðaverðs og launavísitölu er nú 20% hærra en í upphafi kjaralotunnar. Kaupmáttur ungs fólks gagnvart húsnæði dróst saman um 35% frá 2011 til 2021. Líklegt er að samdrátturinn standi í 40% á árinu 2022.“ BSRB segir eftirfarandi: „Skammur tími var til undirbúnings síðustu fjárlaga þar sem kosið var að hausti og því mætti vænta þess að þau fjárlög sem hér er fjallað um endurspegli betur stefnu ríkisstjórnarinnar eins og hún birtist í stjórnarsáttmála. Svo virðist sem skortur sé á efndum auk þess sem áþreifanleg vöntun er á að sýn til skemmri tíma sé tengd við langtímahorfur og að helstu samfélagslegu áskoranir okkar, líkt og loftslagsbreytingar og öldrunar þjóðarinnar, séu ávarpaðar heildstætt. […] Það mun reynast skammgóður vermir og flytja ábyrgðina á úrlausnum og alvarlegum afleiðingum úrræðaleysis yfir á komandi kynslóðir. […] Samkvæmt Hagstofu Íslands hefur kaupmáttur aukist um 6,5% frá mars 2019 til júlí 2022. Vegna skarpt hækkandi verðbólgu hefur kaupmáttur rýrnað um rúm 4% það sem af er þessu ári en verðbólga mældist nú í september 9,3% á ársgrundvelli. Það sér því ekki fyrir endann á kaupmáttarrýrnun launafólks. […] Áætlað er að boðaðar hækkanir ríkisstjórnarinnar á opinberum Þróun vísitölu kaupmáttar á kjarasamningstímabilinu gjöldum verði til þess að vísitala neysluverðs hækki um 0,4 prósent sem mun að óbreyttu rýra kaupmátt enn frekar og þá eru horfur á neikvæðri þróun kaupmáttar út samningstímabilið. […] Þá má geta þess sérstaklega að mikil óvissa er í tekjuáætluninni vegna margþættrar óvissu í efnahagsmálum vegna efnahagsþróunar í helstu viðskiptalöndum okkar. Mikilvægt er að ríkisstjórnin myndi sér skoðun og upplýsi með hvaða hætti verði brugðist við frávikum frá áætluninni. Til að mynda hver áherslan verður hvað varðar umframtekjur reynist hagvöxtur áfram meiri en spár gera ráð fyrir eða hvernig brugðist verður við tekjufalli. Er það mikilvægt hvað varðar fyrirsjáanleika og til að fyrirbyggja handahófskenndar ákvarðanir.“ Samtök fyrirtækja í velferðarþjónustu létu m.a. eftirfarandi setningu frá sér fara: „Mikil vonbrigði að frumvarpið standi þannig að samningar geti ekki staðið lengur. Það vantar allt að 2,4 milljarða til að almennilega sé hægt að standa við þá hvað varðar hjúkrunarheimilin.“ Virðulegur forseti. Ég ætla að enda hér á nokkrum orðum úr umsögn Viðskiptaráðs þar sem segir: „Grunnforsendur að baki fjárlagafrumvarpi eru umdeilanlegar og háðar töluverðri óvissu. Beita þarf meiri varúð en gert er í frumvarpinu. Ólíklegt er að forsendur verðbólguspár þessa árs gangi eftir. Aðhald skortir. Ófyrirséðum tekjuauka ríkissjóðs er varið í aukin útgjöld. Ekki stendur til að vinda ofan af tímabundnum útgjaldaauka vegna áhrifa heimsfaraldurs. Frumvarpið hvetur til óhóflegrar þenslu á tímum verðbólgu og hás vaxtastigs og vinnur þannig gegn peningastefnu Seðlabankans. Boðaður útgjaldavöxtur er líklegur til að hafa neikvæð áhrif á vinnumarkað, þrótt atvinnulífs og kaupmátt. Vextir af stórum hluta íbúðalána koma til endurskoðunar á næstu þremur árum.“ Virðulegi forseti. Þá langar mig til að drepa niður þar sem fjallað er um áfengisgjald í fríhöfn sem á samkvæmt frumvarpinu að fara úr 10% í 40%, ekki það að ég sé sérstakur talsmaður þess að brennivín sé selt ódýrt, heldur hitt að baki þeirri breytingu eru ákveðnir aðilar sem gæti orðið fyrir verulegum skaða. Þessi hækkun sem er verið að boða á áfengisgjaldi hefur mætt mikilli andstöðu, m.a. hjá Isavia, Félagi atvinnurekenda og innlendum framleiðendum áfengis sem óttast mjög um stöðu sína ef til þessa hækkana kemur. Er m.a. bent á að líkur séu á að sala áfengis í flugstöð flytjist úr landi og því muni sá tekjuauki sem áætlað er að verði til vegna þessara breytinga verða að engu. Framleiðendur selja margir hverjir stærstan hluta sinnar framleiðslu til erlendra ferðamanna í flugstöð og það gæti ráðið því hvort þeir lifa eða deyja að sú sala haldi áfram. Því er mikilvægt að þessi ákvörðun verði endurskoðuð, en ekki er hægt að sjá að ríkisstjórnin sé í einhverjum þeim hugleiðingum. Því verður væntanlega lögð fram breytingartillaga um að þessi ákvörðun verði dregin til baka. Mig langar að minnast á, eins og ég hef oft gert áður, málaflokk fatlaðra. Í minnisblaði sem NPA-miðstöðin sendi velferðarnefnd í dag var eftirfarandi texta að finna: „Samkvæmt umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga, dags. 6. desember 2022, var meðalkostnaður NPA-samninga 30,6 millj. kr. árið 2021. Því má ætla að um vanáætlun sé að ræða í mati á áhrifum frumvarpsins sem gerir ráð fyrir að meðaltalskostnaður á samning séu 30 milljónir fyrir árið 2023. Afar ólíklegt er því að þær 375 milljónir sem mælt er fyrir dugi til að mæta þeim 50 samningum sem gert er ráð fyrir að náð verði árið 2023 með framlaginu. Auk þess kemur stytting vinnuvikunnar inn í þetta og kjarasamningsbundnar hækkanir sem orðið hafa á launum aðstoðarfólks. Ljóst er að endurskoða þarf mat á áhrifum þegar áhrif slíkra þátta hafa komið fram.“ Mig langar af þessu tilefni að nefna að það átti að vera búið að búa til 172 NPA-samninga árið 2022 en þeir eru innan við 100, væntanlega 90 og eitthvað. Og einhverra hluta vegna hefur talan ekki staðist, 172 samningar, þeir hafa ekki orðið til vegna þess að það var alltaf verið að horfa á upphæðirnar sem var búið að ákveða að eyða í málaflokkinn. Og af því að upphæðin var búin og samningarnir voru dýrari hver og einn, þá var bara sagt stopp. Þá spyr maður núna: Hvað á að ráða ferðinni í þessu fjárlagafrumvarpi? Eru það samningarnir 50 eða 375 milljónirnar? Ef þetta er eins og NPA-miðstöðin er að segja hér, að í stað þess að miða við það sem stendur í skýrslu Haraldar Líndals um að hver samningur hafi að meðaltali kostað 30 millj. kr. á árinu 2020 en kostar 30,6 millj. kr., þá er ljóst að upphæðin sem gert er ráð fyrir dugar ekki. Við vitum einnig að samningar fólks sem starfar við þennan málaflokk eru lausir. Flestir, alla vega á höfuðborgarsvæðinu, eru félagsmenn í Eflingu og þeir kjarasamningar eru lausir. Við vitum svo sem ekki núna hversu miklar launahækkanir þeir hópar fá en það má reikna með, ef það verður í einhverju samræmi við þann kjarasamning sem Starfsgreinasambandið er búið að gera, þar sem ég held að prósentan hafi verið 11% þegar talan hefur verið nefnd, þá mun þetta hafa veruleg áhrif á þessar 30 milljónir sem nefndar eru í þessum samningi. Ég velti því fyrir mér á þessum tímapunkti: Hvað á að stjórna för þar? Eiga fjárlögin að ráða með 375 milljónirnar eða á fjöldinn að ráða? Á að gera 50 samninga eða á bara segja að þegar 375 milljónirnar eru búnar þá verði ekki gert neitt meira? Virðulegur forseti. Mig langar svona í endann af ræðu minni, sem er langt komin, til að minnast á stöðu Fjölbrautaskóla Suðurnesja. Skólastjórnendur upplýstu þingmenn Suðurkjördæmis um stöðuna og leituðu liðsinnis þeirra. Þar stunda nú 970 nemendur nám við skólann en ekki er verið að greiða fyrir fleiri en 940. Ráðuneytið hefur tekið þá ákvörðun að nota viðmiðunarárin 2020 og 2021, sem voru Covid-ár. Brottfall úr skólunum var því eðlilega mikið. Því verður niðurskurður á framlagi til skólans þar sem ekki er gert ráð fyrir fleirum en 880 nemendum í skólanum og því má halda því fram að skólann vanti framlag með 90 nemendum. Þá var ekki gert ráð fyrir neinni fjölgun frá því sem nú er. Þá er einnig rétt að geta þess að fjöldi nemenda sem stunda nám við skólann er af erlendu bergi brotinn og þarf kannski meiri stuðning og aukna aðstoð vegna þess og því ætti í raun að koma til aukið framlag vegna þess. En það er ekki að sjá að það sé neinn vilji til þess og það er miður. Á sama tíma er hægt að lesa út úr fjárlagafrumvarpinu að ákveðnir framhaldsskólar annars staðar á landinu fá aukin nemendaígildi en alls ekki Fjölbrautaskóli Suðurnesja. Mig langar líka aðeins að nefna þær krónutölubreytingar sem verið er að boða í þessu frumvarpi. Þær snúa fyrst og fremst að áfengi, tóbaki og bensíni eða eldsneyti og væntanlega útvarpsgjaldi líka. Allt þetta orkar tvímælis að mínu mati á þessum tímapunkti. Ríkisstjórnin hefur undangengin ár verið að horfa til verðbólgumarkmiða Seðlabankans þegar hefur komið að þessum krónutöluhækkunum og það hefur verið þá hluti af því að vinna með Seðlabankanum við að viðhalda stöðugleika og reyna að halda verðbólgu innan þeirra marka og markmiða sem sett hafa verið. En nú bregður ríkisstjórnin út af vananum einhverra hluta vegna og mér þykir miður að sjá að það eigi að fara að vísitölubinda verðlagsbreytingar í fjárlagafrumvarpinu með einhverjum hætti. Gert er ráð fyrir samsvarandi verðbólgu á næsta ári og ríkissjóður ætlar ekki með neinum hætti að reyna að koma til móts við almenning með því að standa með honum og standa þá með Seðlabankanum í baráttu hans við að ná niður verðbólgu. Þannig að það má segja að Seðlabankinn standi nokkuð einmana í þeirri baráttu. Við erum núna á þeim tímapunkti að verið er að gera kjarasamninga og jafnframt er verið að gera áætlanir fyrir hjá sveitarfélögunum fyrir næsta ár. Fjárhagsáætlanir sveitarfélaga eru núna í fullum undirbúningi og það að ríkið skuli með þessu framferði breyta þessu með þessum hætti, mun án efa hafa áhrif bæði inn í kjarasamninga og inn í gjaldskrár sveitarfélaganna, gjaldskrárbreytingar sveitarfélaganna fyrir næsta ár. Ég fæ ekki séð að sveitarfélögin ættu þá að gera eitthvað öðruvísi af því að þau þurfa auðvitað verja sína tekjustofna ef ríkið telur sig þurfa að gera það með þessum hætti. En ég hefði talið að það væri akkur fyrir ríkisstjórnina að reyna að ná niður verðbólgu, ná niður vöxtum. Það myndi hjálpa til. Það væri hægt að lækka kostnað með því að ná niður vöxtum, sem er auðvitað bara afleiðing af þeirri verðbólgu sem er til staðar. Þannig að ég átta mig ekki á því hvernig stendur á því að verið er að gera svona. Mér fannst ég heyra formann fjárlaganefndar nefna það í gær að hún hafi alltaf verið hlynnt því að miða þessi krónutölugjöld við verðlagsbreytingar.  Virðulegur forseti. Ég læt hér staðar numið en vil þó vekja athygli á því að það er fjöldi mála sem liggur utan garðs í þessu fjárlagafrumvarpi. Ég hef t.d. nefnt, eins og ég gerði í störfum þingsins í gær, að það er engin heilsugæsla í Suðurnesjabæ, sem er auðvitað fáránlegt. Ég hef heldur ekki nefnt Heilbrigðisstofnun Suðurnesja sem hefur verið fjársvelt svo árum skiptir. Það er margt sem hægt er að ræða en ég held að ég láti þetta duga. Við hefðum þurft að ná inn fleiri málum, þeim sem hefðu þurft að fá stuðning hér, en þau hljóta því miður ekki náð fyrir augum þessarar ríkisstjórnar, a.m.k. ekki í þessu fjárlagafrumvarpi. Vonandi bíða þau betri tíma.

Forseti. Hv. þingmaður byrjaði ræðu sína á að tala um tímann sem við höfum haft til að fara yfir þetta fjárlagafrumvarp og bar það saman við fyrra ár þegar við höfðum rosalega lítinn tíma. En ég ætla að halda því fram að við höfum haft minni tíma til að fara yfir þetta frumvarp af því að það kom í rauninni ekki tilbúið frumvarp hérna í haust, sem við hefðum átt að henda aftur í ríkisstjórnina. Við fengum ekki breytingartillögurnar fyrr en í byrjun desember sem gerðu þetta frumvarp að fullbúnu frumvarpi. Það hefur því ekki fengið það umsagnarferli sem fullbúið frumvarp myndi alla jafna fá. Við glímum við dálítið skrýtinn vanda akkúrat núna því að allar umsagnirnar sem komu við þetta frumvarp eru í rauninni gagnslausar, þær eru úreltar, algjörlega úreltar. Sú stoð sem við höfum haft í greiningum ýmissa aðila, ASÍ, BSRB, Reykjavíkurborg, Viðskiptaráðs og Samtaka iðnaðarins, Samtaka atvinnulífsins og allra þessara aðila sem eru með sitt sjónarhorn á fjárlögin, mishjálplegt en hjálplegt út frá því sjónarhorni, er úrelt. Það hefur mjög áhugaverð áhrif á vinnulagið því að það er samt farið í gegnum allt vinnulag eins og venjulega, beðið eftir umsögnum, teknir inn gestir sem segja það sem stendur í umsögnum þeirra, úreltum núna. Það er bara verið að bíða, tikka í boxin, bíða eftir nýrri þjóðhagsspá og hvað ríkisstjórnin ætlar að gera við því og svo er bara keyrt í gegn, nákvæmlega eins og í fyrra, á örstuttum tíma, óháð því hvað er hægt að segja efnislega um gagnrýnina á frumvarpið.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég er sammála þingmanninum. Ég nefndi það svo sem í ræðu minni í upphafi. Mér þykir skrýtið að þetta sé svona. Mér finnst ég vera búinn að upplifa það í allt haust að það var einhver stífla, það bara gerðist lítið. Við eigum von á því að stjórn hvers tíma komi með stjórnarfrumvörp en þau komu bara ekkert og það var þannig líka með fjárlagafrumvarpið. Tillögurnar komu ekkert. Hvernig á því stendur veit ég ekki og mér þykir það furðulegt að ekki sé hægt að koma með þetta. Það eru ráðuneyti á bak við þessa málaflokka. Hvað er þá verið að gera? Ég átta mig ekki alveg á því af hverju þetta þarf að vera svona. Við byrjum í september. Eigum við ekki að geta farið langt með vinnuna í október, nóvember og verið nokkuð klár með þetta í endaðan nóvember í staðinn fyrir að vera á síðustu metrunum eins og hér er verið að benda á? Það koma tugir milljarða á milli umræðna inn í frumvarpið. Það fær enginn að sjá þetta. Það fær enginn að vita þetta, það veit enginn um álit meiri hluta sem leggur þetta fram. Ég þekki það bara núna úr efnahags- og viðskiptanefnd, fleiri þingmenn í salnum eru líka staðsettir þar, það á líka að leggja álit fram samhliða fjárlagafrumvarpi. En við erum ekki farin að sjá neitt. Þetta eru kúnstug vinnubrögð, kostuleg vinnubrögð sem ég vil hvetja til þess að verði breytt. Kannski er þetta bara meðvitað, kannski er verið að gera þetta þannig að minni hlutinn hafi ekki neitt um málin að segja eða geti ekki brugðist við. Ég veit ekki hver tilgangurinn er, en það er ótækt að hafa þetta svona.

Forseti. Ég hef lítið annað um það að segja en bara: Heyr, heyr. Eftir nokkur skipti af því að glíma við fjárlög alveg í blálok ársins út af síðbúnum kosningum og alls konar svoleiðis þá hef ég ýmislegt um vinnulagið að segja. Ég ætti kannski að koma því að hér í umræðunni. Ég vil minnast á tvennt sem hv. þingmaður nefndi, annars vegar tillögurnar sem koma hérna seint og síðar meir eða ekki, eins og hann segir um efnahags- og viðskiptanefnd. Það er ekki búið að leggja á borðið fyrir framan okkur stefnu stjórnvalda í húsnæðismálum af því að þau geta ekki gert neitt, það er einhver nefnd sem er að vinna sem virðist bara vera að bíða eftir því hvað kemur úr einhverjum kjarasamningsviðræðum og það á að marka stefnu stjórnvalda í málaflokknum. Til hvers erum við þá með þessa ríkisstjórn? Af hverju erum við þá ekki með verkalýðsforystuna hér, sem situr í þessum sætum í staðinn? Ég hefði haldið að stefna stjórnvalda kæmi frá ríkisstjórninni en þau eru greinilega svo verklaus og geta ekki komið sér saman um hlutina þannig að þau þurfa að fá einhverja aðra til þess að búa til stefnuna fyrir sig. Hitt sem hv. þingmaður nefndi var NPA og mér finnst þetta svo merkilegt með NPA-samningana, fjölda samninga og fjárheimildir á móti, þetta mat á því hvað hver samningur á að kosta og þegar fjárheimildin er búin verða ekki fleiri samningar þó að fjöldi samninga standi í lögum. Alla jafna er það þannig að við setjum ekki í lög varðandi atvinnuleysistryggingar að bara 10.000 manns megi sækja um atvinnuleysisbætur. Það virkar ekki þannig. Þeir sem vilja, sækja um. Og það stendur ekki: Það mega 100.000 sækja um en við setjum bara 2 kr. í fjárheimildirnar og svo ætlum við að hætta að borga atvinnuleysisbætur þegar búið er að borga 2 kr. Nei, það virkar ekki þannig.

Herra forseti. Það er einmitt þetta. Maður veit ekki neitt fyrr en á síðustu metrunum, fyrr en holskeflan skellur á manni og þá rennur upp ljós fyrir manni, það eru tugir milljarða komnir á flot og enginn veit út af hverju. Það er auðvitað mjög slæmt að þetta skuli vera svona. Hér er nefnd húsnæðisstefna. Já, þetta er stórt mál. Hæstv. innviðaráðherra hefur m.a. verið að kynna í fjölmiðlum samstarf við sveitarfélög og stóra málið er auðvitað að sveitarfélögin viti út á hvað þetta á að ganga. En ég er ekkert viss um að þau viti það. Hvar á að byggja? Á að byggja í Reykjavík eða á að byggja á Ísafirði, í Reykjanesbæ, á Akranesi? Hvar á að byggja? Hvar á fólkið að staðsetja sig? Það þarf auðvitað að horfa á þessi vaxtarsvæði sem hafa núna verið að verða til, eitt á Suðurnesjum og annað í Árborg þar sem mikill vöxtur hefur verið. En þar hafa sveitarfélögin þurft að glíma við þennan vanda. Ríkið hefur ekkert verið þar. Það er verið að skera niður stofnframlög sem þurfti auðvitað að standa við, það skiptir verulegu máli að auka möguleikana á framboðshliðinni, ekki bara eftirspurn, eftirspurn. Það á að fjölga íbúðum í byggingu og það getur ríkið svo sannarlega gert með stofnframlögum. Eitt og annað er hægt að gera. Það er hægt að hjálpa sveitarfélögunum að fá ódýrari lán en núna. Þetta er kannski hluti af stefnu sem þarf að vinna. Og ég er alltaf rasandi hissa yfir þessum NPA-samningum, eftir að hafa verið í sveitarstjórn, ég skil þennan bardaga á milli ríkis og sveitarfélaga, og horfi á það að samningar sem áttu að verða 172, urðu bara 90, þannig að sporin hræða. 

Frú forseti. Ég þakka hv. 10. þm. Suðurk., Guðbrandi Einarssyni, fyrir góða ræðu og margt áhugavert sem þar kom fram. Eitt af því sem hv. þingmaður byrjaði á að ræða var þetta verklag og þó svo að við hefðum haft mun styttri tíma í fyrra þá erum við jafnvel seinni á ferðinni í ár með hlutina og það kom mikið af breytingum núna í lok nóvember eftir að búið var að senda inn umsagnir, eftir að búið var að fá gesti. Ég skrifaði grein í vikunni um það hvort samráð ætti heima í stjórnmálum og benti þar á að um það leyti sem ég var að fæðast, fyrir um 50 árum síðan, var skrifuð fræðigrein sem síðan hefur verið mikið nýtt varðandi íbúaþátttöku eða íbúalýðræði og gekk út á það hvernig við virkjum fleiri en bara þá sem sitja á Alþingi í að koma með svör við hlutum. Eitt af því sem var bent á voru þessar mismunandi leiðir. Svo búum við til hér á Alþingi fyrir einhverjum árum síðan þetta svokallaða umsagnarferli þar sem við fáum fólk eða stofnanir og aðra til að skrifa umsögn. Þau leggja mikla vinnu í hana, senda hana inn, koma svo og kynna umsögnina, svara spurningum o.s.frv. Svo kemur í ljós að fólk er bara að gefa umsögn um eitthvað allt annað en raunveruleikinn verður. Þetta var skilgreint í þessum fræðum sem svokallaðar málamyndaaðgerðir og jafnvel hægt að flokka frekar niður í það sem var kallað friðun. Það er verið að friðþægja fólk, nú er búið að gefa því séns. 

Þingmenn eru minntir á að tímamörkin eru tvær mínútur.

Virðulegur forseti. Ég er alveg sammála hv. þingmanni að við eigum að hætta þessari vitleysu. En ég veit ekki hvort vitleysan sé sú að taka á móti umsögnum. Við ættum kannski að fara að hlusta á umsagnirnar, það sé það sem við ættum að fara að gera. Það skiptir máli fyrir okkur sem sitjum hérna í einhverri búblu á þingi að hlusta á það sem er að gerast og gerjast úti í samfélaginu. Þess vegna er nauðsynlegt fyrir okkur að fá umsagnir. Við erum að taka á móti gestum í nefndum sem gefa okkur örlitla sýn í það sem þeir eru að sýsla með og þá hagsmuni sem þeir eru að berjast fyrir og þeir eru að verja. Oft á tíðum er þetta fólk hreinlega að vinna í sjálfboðavinnu til að styðja við og standa með hópum sem eiga erfitt um vik og nægir bara að nefna Öryrkjabandalagið. Það skiptir máli að við hlustum. Það skiptir máli að sveitarfélögin fái að eiga samtal við alþingismenn. Það skiptir verulegu máli. En ég heyrði það oft þegar ég var sveitarstjórnarmaður og mínir félagar fengu að hitta nefndir Alþingis að þeim fannst þetta harla lítilfjörlegt. Þau fengu að sitja þarna inni í nokkrar mínútur, telja upp atriðin sem þau töldu að skiptu máli, svo bara búið, bless. Við þurfum kannski að gera aðeins meira úr þessu samtali við samfélagið okkar og þá gesti sem við erum að taka á móti þannig að við séum að vinna frekar með þetta samráð og það sem hv. þingmaður nefndi hér. Samráð verður alltaf að eiga sér stað ef við ætlum að ná áfram í þessu. Við eigum að taka á móti gestum en við eigum að hætta þessari vitleysu.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Já, vitleysan er nefnilega ekki sú að taka á móti umsögnum, vitleysan er sú að hlusta ekki á umsagnir. Vitleysan er að senda út beiðnir um umsagnir um eitthvað sem síðan á að breyta stórkostlega. Það er það sem er kallað málamyndaaðgerðir og það þurfum við svo sannarlega að stoppa. Það er reyndar mjög athyglisvert að skoða hvað lendir síðan inn í breytingartillögum í nefndinni vegna þess að þar eru þær hugmyndir sem komu frá ráðuneytunum og þeim sem hringdu bara beint í sína nefndarmenn og fengu sína uppáhaldsstofnun inn. En nóg um það. Hv. þingmaður nefndi líka Fríhöfnina á Keflavíkurflugvelli. Nú á að hækka gjöld þar. Það eru ekkert margir sem átta sig á því að Ísland er eitt af örfáum löndum sem er með komufríhöfn. Flest lönd eru með brottfararfríhöfn. Ég gerði smá könnun núna þegar ég var að ferðast fyrir nokkrum vikum síðan og komst að því að eftir þessa hækkun sem búið er að setja inn í fjárlögin mun verða dýrara að kaupa áfengi við komuna til Íslands en í fríhöfnunum í sumum af þeim tengilöndum eða þeim löndum sem við fljúgum mest til. Þegar verið er að búa til svona lagað, fá þessa hugmynd að hækka þetta, þá virðast menn ekki átta sig á því hvernig markaðurinn er. Það sem mun gerast er að sala á þessu áfengi og öðru í Fríhöfninni í Keflavík mun hætta, hún mun flytjast til nágrannalandanna sem flogið er til. Mig langar að spyrja: Þegar verið er að gera svona hluti, hafa menn engan skilning á því að við erum aðeins meira en þessi litla eyja hérna? Við erum hluti af stærra umhverfi eins og í þessu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta andsvar. Þetta er mikilvægt. Það skiptir máli að þetta sé skoðað. Ríkissjóður fær ekki neitt rosalega mikið af peningum í gegnum þetta, kannski 700–800 milljónir, held ég að það sé. Isavia heldur því fram í umsögn að þetta muni hafa þau áhrif að salan muni bara leggjast af og flytjast til annarra flugvalla og samkvæmt excel-skjali sem ég hef séð hækka álögur um allt frá 18% á bjór upp í 60–70% þannig að vodkaflaska getur hækkað um 3.000 kr. Hvort kaupir þú vodkaflösku í Noregi á 3.000 kall eða vodkaflösku á Íslandi fyrir 6.000 kr.? Þú fyllir bara töskuna þína áður en þú leggur af stað og setur þetta svo í handfarangur og ert með þetta í flugvélinni á leiðinni til Íslands. Fyrir utan það að ég hef líka samúð með þeim aðilum sem eru að búa sér til atvinnu. Ég vil kalla þetta nýsköpun. Þetta eru framleiðendur á áfengum drykkjum sem hafa verið að hasla sér völl og standa sig vel. Útlendingar hafa verið hrifnir af þessu, þeir kaupa áfengi sem framleitt er á Íslandi í Fríhöfninni, bæði til að koma með hingað inn í landið og til að fara með heim. Það skiptir máli að við verjum þessa atvinnustarfsemi sem stendur á brauðfótum, hún er ný af nálinni, hún þarf stuðning. Ef við ætlum að fara að loka fyrir þetta er næsta víst að stór hluti þessara aðila hættir, þeir gefast bara upp. Ef stærsti hluti þeirra framleiðslu er seldur í gegnum Flugstöð Leifs Eiríkssonar eða í gegnum Fríhöfnina þá liggur það bara alveg á borðinu að þeir eiga engan séns. Þess vegna ætlar minni hlutinn, veit ég með vissu, að sameinast um breytingartillögu til að reyna að koma í veg fyrir þennan óskapnað.

Forseti. Nú er klukkan rétt að detta í miðnætti. Það eru nokkrir sem eiga eftir að halda sína fyrstu ræðu og ég veit að tveir þingmenn hafa dregið sig af mælendaskrá, m.a. einn þingmaður fjárlaganefndar sem ekki hefur haldið sína fyrstu ræðu enn þá, væntanlega af því að það eru ýmsar aðstæður sem gera það að verkum að fólk getur ekki endilega verið langt fram eftir kvöldi eða fram yfir miðnætti alla jafna. Þá er ég að velta fyrir mér af hverju verið er að kalla á næstu ræðu svipað og í gær þar sem við hættum einmitt - var miðað við að hætta um miðnætti. Þannig að mig langaði að leita til forseta um af hverju verið sé að kalla á næsta ræðumann núna þannig að við förum fram yfir miðnætti.

Virðulegi forseti. Mér finnst ekki fara þinginu vel að ræða fjárlögin langt inn í nóttina. Það er nóg eftir af starfsáætlun til að klára þessi fjárlög. Við þurfum ekki að vinna hér frameftir nótt eftir nótt í einhverju - mér finnst þetta svona, ég verð að viðurkenna það, virðulegur forseti, mjög karllæg nálgun á þennan vinnustað að vera með þessa kvöldfundi alltaf hreint. Eins og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson kom inn á áðan hafa tveir þingmenn tekið sig af mælendaskrá sem ekki hafa flutt ræðu um fjárlögin, væntanlega af því að fólk er einmitt ekki tilbúið til að leggja hvað sem er á sig til þess að geta haldið ræðu. En mér finnst heldur ekki að fólk þurfi að fórna nætursvefninum til að geta tekið þátt í umræðu um fjárlög ríkisins. Ég vil líka halda því til haga, virðulegi forseti, að þetta frumvarp hefði getað komið inn í þennan sal miklu fyrr. Það er ekki við þingmenn stjórnarandstöðunnar að sakast að það hafi ekki gerst. 

Virðulegi forseti. Ég ætla að fá að taka undir með kollegum mínum í Pírötum sem hingað hafa komið upp, hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni og hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur. Miðað við umræðuna sem hefur verið í gangi í dag og í gær þá eru þingmenn ekki að spara orðin þegar kemur að umræðu um fjárlög og þá sérstaklega í 2. umr. Það eru langar og miklar umræður eftir og nokkrir þingmenn eiga eftir að taka til máls og halda sína fyrstu ræðu um fjárlög. Þetta mun taka tíma og ég ætla bara að taka undir með þeim og segja að það ætti að fresta þingfundi af því það eru fleiri sem eiga eftir að halda aðra ræðu líka. Það er fyndið af því að í fyrra var ég líka hér við afgreiðslu, ég tók sæti á þingi við afgreiðslu fjárlaga og þá var fjárlagafrumvarpið samþykkt á svipuðum tíma og ég veit ekki hvort það eru venjubundin vinnubrögð Alþingis að samþykkja fjárlög rétt fyrir áramót en ég set spurningarmerki við það.

Forseti. Nú erum við að skríða í miðnætti og búin að vera í umræðum um fjárlög í allan dag. Þessi umræða er þung og flókin. Það er ekki bara þreytandi að, hvað á að segja, þræða sig í gegnum fjárlagafrumvarpið og mynda sér skoðun á öllu því sem þar er. Að sjálfsögðu erum við búin að reyna að fylgjast með umræðum hérna í dag. Það eru allir orðnir þreyttir. Ég er með pínulítið barn heima hjá mér og tek undir það sem kom fram hérna áðan, þetta eru kannski ekki alveg endilega sérstaklega fjölskylduvæn vinnubrögð að láta okkur vera hérna fram eftir nóttu. Ég er ekki búin að taka til máls í minni fyrstu ræðu, við höfum langan ræðutíma í þessu máli og ég biðla til forseta að leyfa okkur að fara heim að sofa, hvíla okkur eftir þessa umræðu og mæta hér fersk til að halda henni áfram á morgun. Við höfum nægan tíma og það er ekkert stress.

Forseti. Mig langar að taka undir með öðrum hv. þingmönnum sem hingað hafa komið. Ég get skilið það að vera með fundi langt fram eftir nóttu þegar það er einhver dagsetning, eins og ef á morgun væri 31. desember og að fjárlög yrði samþykkja fyrir áramót, en í dag er reyndar bara 7. desember þannig að mér telst svo til að ef við viljum klára þetta fyrir áramót eigum við nóg af dögum. Það er óþarfi að vera með einhvern karlrembuhátt með því að halda fjölskyldufólki hér langt fram á nótt, bara til þess að mæta einhverri gervidagsetningu um að það þurfi að gera eitthvað akkúrat á einhverjum tíma. Ég á sjálfur eftir að halda mína ræðu. Hér er búin að vera mikil málefnaleg umræða í allan dag og í gær. Ég á eftir að segja mínar skoðanir á þessu frumvarpi og mig langar lítið til að gera það klukkan tvö eða þrjú í nótt.

Forseti. Ég velti fyrir mér hvort forseti ætli að svara spurningum sem koma hérna eða hvort það þurfi að spyrja aftur og aftur. Það væri ágætt að fá smá vitneskju um skipulag og svoleiðis. Ég vakna í fyrramálið og hjálpa krakka í skóla og þess háttar, þessi venjulegu dagsverk, þau eru inni í þessu líka. Eins og aðrir hv. þingmenn hafa bent á þá er engin tímapressa á neinu þannig að ég skil ekki alveg af hverju við erum að bregða svona út af venjunni, við erum enn þá bara á starfsáætlun. Eins og hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson benti á er engin tímapressa á þessu. Það er stuttur dagur á morgun, meira að segja í þinginu, þannig að það er ekki einu sinni verið að leggja neitt á, það er búið að bæta við þingfundadegi á föstudaginn sem átti að vera nefndadagur. Þetta er rosalega skrýtið.

Virðulegi forseti. Ég - almáttugur, hvað ætlaði ég að segja? Ég er búin að vera að fást við þetta í allt kvöld en man ekki hvað ég ætlaði að segja. Heyrðu, jú. Það eru náttúrlega forréttindi að fá að hafa eitthvað að segja um ríkisfjármálin og það er alls ekki sjálfsagður hlutur að fá að koma hingað upp og tjá sína skoðun á því hvernig fjármagninu er ráðstafað, hversu mikið magn, og ég fyrir mitt leyti er ekki búin að tala um háttvirtu ríkisfjármálin og ég á eftir að halda seinni ræðu mína. Eins og við erum öll búin að benda hér á eru nokkrir þingmenn sem eiga eftir að tala og ég ætla bara að ítreka fyrri afstöðu mína um að þetta er ekki lítið mál. Við erum hér að tala um stórvægilegt mál og það eru fjárlögin fyrir árið 2023, fyrir heilt ár. Við erum ekki að fara að tala um fjárlög aftur fyrr en á næsta ári þannig að þetta skapar mjög mikla umræðu, forseti, og að það væri betra að taka umræðuna um hábjartan dag en ekki í skjóli nætur.

Frú forseti. Það er nákvæmlega þetta sem gerist þegar fólk er hérna fram á nótt. Það er eðlilegt að þegar maður er þreyttur þá hverfi manni orð úr minni og annað. Mig langar bara að segja að ég hef frá því ég byrjaði á þingi spurt mig hvers vegna það er ekki hreinlega regla að þingfundur megi ekki vera lengur en til miðnættis. Ég sé ekki hvers vegna þetta fyrirkomulag er svona. Jú, jú, okkur er engin vorkunn að því að þurfa að sinna þessu hlutverki en það er líka ákveðin vanvirðing við þá mikilvægu umræðu sem fer fram hérna að ætlast til þess að fólk eigi hana fram eftir nóttu. Mér þykir þetta í rauninni líka kannski svolítið almenn spurning: Er það eðlilegt að við vinnum með þessum hætti, að við eigum umræður um mikilvæg mál eins og sjálf fjárlögin langt fram eftir nóttu? Hér er fólk sem á eftir að taka til máls í fyrsta skipti, halda sína fyrstu ræðu.