Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Eggert Pálsson) Það hefir oftast verið litið svo á, að hjer á landi væri aðeins um tvo atvinnuvegi að ræða, sjávarútveg og landbúnað. Hinsvegar mætti segja, að þriðji atvinnuvegurinn, verslunin, stæði eins og milliliður. En það liggur í hlutarins eðli, að til þess að atvinnuvegirnir geti notið sín hjer á landi, þarf það fjármagn, sem um er að ræða, að geta runnið nokkurnveginn jafnt út til þeirra allra. Það má segja, að fjármagn þjóðfjelagsins sje eins og blóðið fyrir líkamann. Fái það ekki að ganga hindrunarlaust til allra hluta líkamans, segir það sig sjálft, að þeir hlutar hljóta að visna upp og deyja. Sama er að segja um atvinnuvegi þá, sem ekki fá að njóta eða geta ekki notið neinnar hlutdeildar í fjármagni þjóðfjelagsins. Árið 1886 var stofnaður landsbanki hjer á landi, sökum þess að mönnum var það ljóst, að þörf væri á stofnun til þess að lyfta undir atvinnuvegi þessa lands. Í sama tilgangi var einnig Íslandsbanki stofnaður. Því verður alls ekki neitað, að þessar tvær stofnanir hafa lyft mjög undir hvorttveggja sjávarútveginn og verslunina. Hinsvegar er ekki hægt að segja það, að þær hafi komið landbúnaðinum verulega til góða. Ekki samt svo að skilja, að þessar stofnanir hafi haft á móti því að lána til landbúnaðar sem til hvers annars með sömu kjörum. En þar sem verslunin og útvegurinn þola, að lánin sjeu stutt og vextir háir, þá þolir landbúnaðurinn aftur á móti það ekki. Hefir hann því af eðlilegum ástæðum orðið að fara varhluta af þessum hlunnindum. Högum er svo háttað um landbúnaðinn, að framkvæmdir þar þurfa langan tíma til að bera árangur og uppgrip eru og verða þar jafnan lítil. Þess vegna þurfa lán til hans að vera hvorttveggja í senn, bæði löng og með lágum vöxtum. Aftur á móti er hagnaðurinn af landbúnaði tryggari en af bæði sjávarútvegi og verslun. Þetta nægir þó ekki, því að flestir, bæði bankar og einstaklingar, eru með því marki brendir, að þeir vilja fá sem hæsta vexti af fje sínu. Á þessum annmörkum, sem jeg hefi nefnt, hafa því lánveitingar til þessa atvinnuvegar að mestu strandað. Þess vegna var það fyrir ekki alllöngu, að tekið var til þeirra ráða að stofna ríkisveðbanka, með það fyrir augum, að landbúnaðurinn gæti fengið þar lán til lengri tíma og með vægari vöxtum en annarsstaðar. Ekkert hefir þó enn orðið úr framkvæmdum að því er þennan banka snertir. Það hefir borið þar að sama brunni, að engir hafa viljað leggja fram peninga upp á þá vexti, sem þar er um að ræða. Allir sjá þó, að við þetta má ekki una. Geti landbúnaðurinn ekki fengið lán við sitt hæfi, liggur það í hlutarins eðli, að hann hlýtur fyr eða síðar að veslast upp. Hann getur heldur ekki staðið algerlega í stað, því það að standa í stað er sama sem að fara aftur á bak. Alger kyrstaða þar, sem alt annað er á hreyfingu áfram, er sama og afturför. En verði landbúnaðurinn algerlega aftur úr að því er framþróun snertir, þá snertir tjónið ekki aðeins atvinnuveginn sjálfan, heldur snertir það líka tilfinnanlega þjóðina í heild sinni. Það er öllum ljóst, að það, sem er viðhaldsafl þjóðarinnar, er landbúnaðurinn. Hyrfi hann úr sögunni, getur þessi þjóð ekki haldið áfram að vera sjerstök þjóð. Allar aðstæður benda til þess, að þá myndi hjer ekki um aðra bygð að ræða en lítilfjörlegt fiskiver, sem getur ekki haft kraft í sjálfu sjer til þess að þróast. Þó að sjávarútvegurinn sje það berandi afl í þjóðfjelaginu, þá verður honum að koma nýtt blóð til þess að hann megi halda þrótti sínum, en það nýja blóð kemur vitanlega frá sveitabúskapnum. Þess vegna er bráðnauðsynlegt, að eitthvað verði gert fyrir þann atvinnuveg, svo hann fái blómgast í framtíðinni. En til þess heyrir fyrst og fremst, að hann eigi kost á sem hagkvæmustum lánum. Hjer eru nú að vísu talsverðir erfiðleikar á, og þeir verða ekki brotnir á bak aftur með öðru móti en að einhverjir vilji leggja fram fje, þótt með lægri vöxtum sje en hægt er að fá annarsstaðar. Ástandið í þessu efni er orðið mikið verra nú en fyrir fáum árum. Þá áttum við þó altjend til jarðræktarsjóðinn. Og vitanlega var það landbúnaðurinn, sem gekk fyrir að fá fje úr þeim sjóði. En nú er hann uppetinn að mestu. Hann hefir sem sje gengið til þess, sem ekki er hægt að segja, að hafi orðið landbúnaðinum að nokkru gagni enn sem komið er, kaups og notkunar á hinum svo nefndu þúfnabönum. Eigi eitthvað að gera í þessu efni, verður þess vegna einhver að taka á sig það vaxtatap, sem óhjákvæmilegt er, ef landbúnaðurinn á að geta fengið þau lán, sem hann þolir og þarfnast. Í frv. því, er hjer liggur fyrir, er lagt inn á þá leið, að snúa sjer til Landsbankans í þessu efni og láta hann taka á sig þetta tap. Er það að mörgu leyti eðlilegt, þar sem hann er nokkurskonar grein af ríkissjóði. Og ef það er ekki hann, sem leggja má þetta óhagræði á, þá veit jeg ekki, hvar það skal niður koma. Því ber ekki að neita, að stjórn Landsbankans er á móti þessu, og er það ofureðlilegt, því að hún telur sjer skylt að hugsa frekar um hag bankans en hag lántakendanna. En jeg finn ekki ástæðu til að fara eftir þeim mótmælum, eða láta þau á nokkurn hátt hamla okkur frá að gera það, sem í okkar valdi stendur til þess að mál þetta nái fram að ganga. Það má nú að vísu, eftir öllum sólarmerkjum að dæma, gera ráð fyrir því, að ekki yrði strax farið að framkvæma þessi lög, þótt þau verði samþykt. En eigi að síður er sjálfsagt að gera skyldu sína, með því að samþykkja frv. þetta. Þá hafa komið fram brtt., sem sýnilega eru í samræmi við skoðun bankastjórnarinnar. Hin fyrsta er um, að þetta verði aðeins heimild fyrir bankastjórnina, og yfirleitt eru allar tillögurnar sniðnar eftir reglugerð bankans, sem ekki er nema eðlilegt frá sjónarmiði hans. En þar sem nú svo mjög er orðið áliðið tíma þingsins, og hinsvegar víst, að svona stórar breytingar, ef þær komast að, eru sama sem að fella frv., þá vildi jeg mælast til, að hv.flm. vildi taka þær aftur. Jeg skil ofurvel, hvað hv.þm. hefir gengið til með því að koma fram með tillögur þessar. Hann hefir viljað, að það sýndi sig á prenti, hvernig frv. tæki sig út í samræmi við reglugerð bankans og hvernig hann hefði hugsað sjer slíka deild. Jeg vænti nú, að hv.þm. geri tillögur þessar ekki að kappsmáli og verði við þeim tilmælum mínum að taka þær aftur.

Björn Kristjánsson Jeg hefi leyft mjer að koma fram með brtt. á þskj. 462, af því að mjer líkaði ekki frumvarpið, og jafnframt af því, að jeg vildi láta það sjást, hvernig jeg teldi heppilegast, að það væri. Annars er jeg fús að verða við þeim tilmælum hv.frsm. (EP) að taka þær aftur, en vildi samt áður með nokkrum orðum skýra, hvað fyrir mjer vakti með þeim. Jeg skal fyrst taka það fram, að jeg hefi ekki komið fram með brtt. mínar í samráði við bankastjórnina. En jeg álít, að ómögulegt sje að skipa bankastjórninni að lána svona mikið fje með ekki hærri vöxtum en gert er ráð fyrir í frv. þessu, þar sem veltufje bankans er að mestu leyti lánsfje. Annars er mjer alókunnugt um hag bankans, og jeg veit ekki, hvort hann getur lánað svo mikið fje, sem hjer er gert ráð fyrir, því jeg veit, að hann hefir orðið fyrir allmiklum reikningshalla síðastliðið ár af verslunarviðskiftum við útlönd. Gæti því verið varhugavert að skylda hann til að lána slík lán. Orsökin til 3. brtt. minnar er sú, að jeg vildi reyna að setja 4. gr. frv. í sem mest samræmi við reglugerð Landsbankans sjálfs. Því að jeg kann illa við, að þessi lög sjeu sett þvert ofan í hina vandlega hugsuðu reglugerð frá 1911. Það er og augljóst, að 1% getur ekki einu sinni nægt fyrir rekstrarkostnaði. Liggur því í hlutarins eðli, að bankinn má ekki lána lán þessi nema gegn mjög góðum tryggingum, svo ekki þurfi að gera ráð fyrir tapi á þeim. Og í sambandi við það hefi jeg komið með 4. brtt. mína, þar sem jeg meðal annars ætlast til, að hreppsfjelög sem slík, er gengið hafa í stórar sjálfskuldarábyrgðir fyrir kaupfjelagsskuldum, eins og t. d. hreppar í Dalasýslu hafa gert, skuli ekki sem slík geta talist nægileg trygging fyrir lánum þessum. Geta því menn úr slíkum hreppum ekki átt kröfu á lánum, nema gegn jarðarveði eða öðru veði jafntryggu. Jeg er á sömu skoðun og hv.frsm., að nauðsyn beri til að koma á lánsstofnun fyrir landbúnaðinn, og sakna jeg í því efni frv. um útgáfu 5. flokks bankavaxtabrjefa veðdeildar Landsbankans, því að jeg taldi það miklu heppilegra en slíka lánadeild, sem hjer er um að ræða, því að bankinn getur átt fulla von um að fá þau inn aftur miklu fljótar, eða jafnótt og brjefin dragast inn. Og svo getur hann sett þau að veði erlendis, sem ekki er hægt að nota hinar tryggingamar til, og lánskjörin gætu orðið alteins góð, þó þessi leið væri valin. Það væri því sá heljarmunur fyrir bankann að veita slík lán, samanborið við þau, sem ætlast er til, að veitt verði samkv. frv. því, sem hjer er til umræðu. Jeg hefði því óskað, að veðdeildarfrv. hefði gengið á undan. Sem að líkindum ræður, get jeg ekki greitt atkvæði með frv. þessu, þar sem skoðun mín, reynsla og þekking bannar mjer það, enda hygg jeg, að nógir verði til að greiða því atkvæði samt. Annars er jeg efinn í því, að slík lánadeild sem þessi geti komið að gagni, og jeg býst við, að þannig sje ástatt fyrir bankanum, að varhugavert geti verið að íþyngja honum með þessu fyrirkomulagi. Tek jeg svo till. mínar á þskj. 462 aftur.

Frsm. meirihl. (Jóhann Jósefsson) Eins og nál. á þskj. 466 ber með sjer, hefir ekki orðið samkomulag um það í sjútvn., hvernig þessi þáltill. ætti að koma fram, nokkuð að því er snertir efni, enda líka form. Þessi mismunur á skoðunum í nefndinni átti aðallega rót sína í því, að hv.flm. (IP) flutti hana samkvæmt þeirri skoðun, að fiskversluninni væri betur fyrir komið þannig, að ríkið hefði sem mesta íhlutun um hana, þó hann lýsti yfir því fyrst við umr. þessa máls, að hann vildi heldur útflutningsnefnd en einkasölu. Þessi trú manna á það, að ríkisverslunin sje heppilegt verslunarfyrirkomulag, virðist vera grundvöllur fyrir framkomu þessarar þáltill. og annara till. sem miðað hafa í sömu átt. Frv. til laga um einkasölu á fiski eða sjávarafurðum, sem áður hafa komið fram, eiga rót sína að rekja til sömu trúar. Jeg tek það fram, að sjútvn., og jeg sem frsm. meirihl., tölum í þessu sambandi um þorskfiskiútveginn, en ekki síldarútveginn. Það er langt frá, að okkur detti í hug að halda því fram, að verslunin með sjávarafurðir sje í svo góðu lagi, að ekki sje mikilla umbóta þörf á því sviði: en jeg held ekki, að úr annmörkunum verði best bætt með ríkisíhlutun eða ríkiseinokun. Meirihl. nefndarinnar fullyrðir ekkert um það, að útflutningsnefnd geti ekki orðið til einhvers gagns, meira að segja er líklegt, að hún gæti orðið gagnleg í sumum tilfellum. Hitt er annað mál, að slík nefnd gæti í öðrum tilfellum verið varhugaverð og það er víst, að nefndin væri mjög takmörkuð í sínu starfi, þó hún hefði vald til að banna sölu eða útflutning, ef ekkert væri til á bak við hennar vald, enginn, sem bæri ábyrgð á afleiðingum þeim, sem af slíkum tálmunum viðskifta gæti leitt, enginn sjóður eða nein peningaráð til að bæta upp halla einstaklinga, þó raunverulegur yrði af tálmunarafskiftum nefndarinnar. Þessir annmarkar hafa, að því er jeg best veit, einkum verið taldir til foráttu útflutningsnefnd með valdi til að stöðva fisksölu eða banna hana um stundarsakir. Tillögur erindrekans á Spáni, um útflutningsnefnd, hafa að vísu ákvæði, sem á að minka áhættuna af sölustöðvun útflutningsnefndar eða sölubanni hennar. En að því er jeg fæ best sjeð, verður ekki heldur hægt með þessu umgetna ákvæði að koma í veg fyrir mikla áhættu í þessu efni. Erindrekinn gerir sem sje ráð fyrir því, að nefndin, um leið og hún banni sölu á ákveðnu fisk- „partíi“, þá megi hún sjálf reyna að útvega sama eða helst hærra verð fyrir fiskinn; og það er fyrst eftir að henni mistekst það, að rjettur aðili eða eigandi fiskjarins getur fengið leyfi til að selja fyrir það verð, sem hann átti kost á í byrjun. Allir, sem til sölu á fiski þekkja, vita, að það er ekki oft, að maður getur haft marga daga til að ákveða sig, hvort maður taki boði eða ekki. Nefndin þarf sinn tíma til að rannsaka, hvernig kauphorfur eru o. s. frv., og mistakist henni, hefir tíminn farið til ónýtis. En á þeim tíma getur því boði, sem viðkomandi maður átti kost á, hafa verið kipt til baka. Um það leyti sem nefndin gefur fiskinn frjálsan til sölu, getur verðið verið orðið lægra eða þó verðið hafi ekki í sjálfu sjer lækkað, getur kaupandinn hafa fengið fisk annarsstaðar að - hann þarf ekki endilega að vera íslenskur - og yrði þá fiskútflytjandinn hjer af sölunni. Það þekkja allir, sem komið hafa nálægt fisksölu, að það er mjög sjaldan, að menn geta beðið lengi að taka boði, án mikillar áhættu að missa af því. Hver á nú að bæta fiskútflytjanda þann skaða, er hann verður fyrir á þennan hátt? Eða á hann að hafa sinn skaða svo búinn? Segja má, að hið opinbera ætti að bæta skaðann, og hætt er við, að skaðabótakröfur yrðu þá nokkuð tíðar. Hinsvegar, ef hver ætti að hafa sinn skaða svo búinn, er það víst, að fljótt kæmi fram megn óánægja, og nefndin og ráðstafanir hennar yrðu ekki lengi vel þokkaðar. Annars er það því sem næst óhugsandi, að ríkið megi, með því að hefta eða á einhvern hátt að banna sölu á afurðum, gera eiganda tjón með ráðstöfunum sínum, án þess því beri skylda til að bæta það tjón að fullu. Þetta er tekið fram til að benda á þá annmarka, sem maður sjer í fljótu bragði á skipun slíkrar útflutningsnefndar. Þeir geta verið og eru sjálfsagt fleiri. T. d. er líklegt, að nefndin yrði hjer skipuð mönnum, sem sjálfir fást við fiskútflutning; þeir myndu taldir hæfastir í slíka nefnd, að því er til sjerþekkingar kemur, en það yrðu menn, sem hefðu einkahagsmuna að gæta. Mundi aðstaða þeirra manna því að ýmsu leyti verða, vægast sagt, afar erfið, og hætt er við, að almenningur út um landið vildi rekja rót þeirra skakkafalla, sem ef til vill kæmu fyrir - og óhjákvæmilegt er að kæmu fyrir á einhvern hátt - til þess, að nefndarmennirnir hefðu svo mikilla hagsmuna að gæta fyrir sjálfa sig. Þetta er mál, sem þarf að athuga nákvæmlega; en eins og jeg hefi tekið fram, álít jeg þetta ekki óhugsandi leið, að skipa slíka nefnd, en jeg áleit rjett, við þessa umr., að benda á helstu annmarkana, sem jeg tel fylgja henni. Hvað verðið innanlands snertir, og áhrif þau, sem útflutningsnefnd gæti haft á það, er það að segja, að nefndin gæti sennilega oft ýtt því upp, með því að ráða mönnum frá sölu við of lágu verði; en þetta gæti hún líka, þó hún væri aðeins ráðunautur, sem gæfi hverjum framleiðanda þær upplýsingar, er hún vissi rjettastar á hverjum tíma, en hefði ekki það vald, sem ætlast hefir verið til, þegar menn tala um útflutningsnefnd. Vitaskuld væri vald hennar áhrifameira, ef hún mætti beinlínis banna útflutning, þegar henni sýndist, en eins og áður er sagt, yrði það ekki annmarkalaust. Þetta, sem nú hefir sagt verið, nægir til þess að benda á, að útflutningsnefnd getur að sumu leyti verið til gagns, en einnig gæti hún oftlega unnið ógagn hagsmunum þeirra, sem hún væri sjerstaklega sett til að vernda. Og þetta er ofur eðlilegt. Þó nefndin að sjálfsögðu hefði ávalt bestu markaðsupplýsingar við hendina og bestu skilyrði til að vita, hvað hyggilegast væri að gera, yrði henni, eins og öðrum, erfitt að geta rjett til um það, hvaða breytingum ástand markaðsins kynni að taka, jafnvel í nálægri framtíð. Hún mundi ekki hafa betri markaðsupplýsingar og fregnir ávalt við hendina en stórútflytjendur venjulega hafa. Og þegar þessum mönnum getur stórkostlega skjöplast, er ekki óhugsandi, að hið sama gæti hent útflutningsnefnd. Trygging yrði því engin fyrir því, að nefndin gerði það eitt eða legði það eitt til, sem viturlegast væri. Ef við nú lítum á síðastliðið ár, þá hefir hv.flm. (IP) talið það sannað, að verðið hafi verið hærra á Spáni en svo, að það rjettlætti það verð alment, sem selt var fyrir hjer heima. Rjett er að geta þess, að í skýrslu erindrekans frá 16. des. 1923, er sjerstök áhersla lögð á það, að þetta geti helst hafa stafað af ókunnugleika manna hjer heima um verðlagið eins og það var á Spáni í fyrrasumar, og að þeir þessvegna hafi gert of lágar verðkröfur fyrir fiskinn. Sje þessa rjett til getið, er það ljóst, hversu áríðandi það er á öllum tímum, að við fylgjumst með horfum og ástandi fiskimarkaðarins. Þó er það sennilegt, að sumir útgerðarmenn hafi vitað um það, að verðið hjelst það sama í alt fyrrasumar, en alment hafa menn þó sjálfsagt ekki vitað það. Stór verslunarhús, sem hljóta að hafa farið nærri um verðlagið, seldu á þeim tíma fyrir þetta lága verð, sem yfirleitt þektist. Hv. flm. (IP) mintist á það í framsögu þessa máls, að talið væri, að við hefðum beðið mikið tjón af fisksölu í fyrrasumar, og það væri að kenna skipulagsleysi á sölunni. Jeg hefi kynt mjer skýrslur þær, sem þessi fullyrðing er bygð á, og jeg held að óhætt megi segja, að það orki talsvert tvímælis, að niðurstaða skýrslugefanda sje rjett. En ósamræmi virðist samt hafa verið á verðinu hjer og á Spáni. Og þetta ósamræmi verður því óskiljanlegra, þegar maður athugar, hvað erfitt var í fyrrasumar að fá verðinu þokað upp. Kaupendur sóttust jafnvel eftir að fá ódýrari tegundirnar, þar sem undanfarið hefir verið frekar sóst eftir betri tegundunum, og örðugt að koma út lakari tegundunum, nema svo og svo miklu af hinum með. Líklegt er, að ef rjett er talinn sá gróði, sem sagt er, að spönsku kaupmennirnir hafi úr býtum borið í fyrra, að þeir hefðu verið fúsari á að kaupa fyrir hærra verð en raun varð á, og hefði þeirra hlutur orðið allsæmilegur fyrir því, en svo var ekki. Þessi mikli hagnaður, sem álitið er að þeir hafi haft af viðskiftunum, sýndist ekki freista þeirra til að fara í nein kapphlaup um fiskinn. Þeir voru ákaflega tregir með verð. Maður getur freistast til að álíta, að hjer hafi föst samtök hjá þeim, um að halda verðinu niðri, legið til grundvallar. Það hefir stundum hjer fyr á árum heyrst talað um samtök meðal Spánverja í þessa átt, en þau hafa, að sögn, oftast sprungið, einstakir kaupendur skorist úr leik og ekkert orðið úr þessu nema umtalið, ef það þá hefir verið meira en kvittur einn. En í fyrra heyrðist ekki talað um neitt slíkt Jafnvel spánskir kaupmenn, t. d. frá Sevilla, komu til Íslands og gerðu kaup á fiski, og var það verðlag sem þeir töldu viðunandi, ekki í neinu verulegu ósamræmi við það, sem alment tíðkaðist. Vitanlegt er líka, að hinir stærri hjerlendu útflytjendur hafa sína eigin umboðsmenn á Spáni víðsvegar, og er einkennilegt, hvað þeir hafa verið lítilþægir, ef þeim, og þar af leiðandi umbjóðendum þeirra hjer, hefði verið kunnugt það markaðsverð, sem lagt hefir verið hjer til grundvallar. Þegar því er haldið fram, að víðtæk ríkisíhlutun um fisksöluna eða jafnvel ríkiseinokun mundi til frambúðar vera til bóta fiskversluninni, þá virðast menn gleyma því að við getum engar reglur sett neytendum eða kaupendum fiskjarins, þó við með lagaboði getum skipað þeim málum hjer. Einokun er, að því er jeg best þekki til, ekki ofarlega á blaði hjá þeim þjóðum, sem við eigum mest skifti við, hvorki í þessu efni eða öðru. Þessvegna er jafnvel eðlilegt, að þeim þjóðum, sem við eigum skifti við, stæði óhugur af þessháttar ráðstöfunum, og gerðu svo sínar ráðstafanir eða mynduðu hring til þess að vinna á móti íslenskum fiski, ef þeir yrðu þess áskynja, að við ætluðum að halda verðinu uppi með þvingunarlögum, og þannig vildum brjóta í bág við hin óskráðu lög allra viðskifta, um framboð og eftirspurn, og þau áhrif, sem þetta tvent hlýtur ávalt að hafa á alt verðlag. Yrði þetta til þess, að þeir sneru sjer frekar til þeirra keppinauta okkar á markaðinum, sem hafa nærfelt eins góða eða alveg eins góða vöru að bjóða og við. Og þeir keppinautar eru til, þess göngum við ekki duldir. Gæti svo farið, að okkur þætti einhverntíma ver farið en heima setið. Því atriði má ekki gleyma, að ráðstafanir, sem við kynnum að gera til þess að hindra frjálsa verslun, verða aldrei bindandi fyrir aðrar þjóðir, sem við skiftum við; við getum með því aðeins lamað okkar eigið viðskiftalíf. Mjer dettur ekki í hug eins og jeg tók fram áður, að halda því fram, að fiskverslunin sje í svo góðu lagi, að ekki þurfi umbóta við. Jeg átti kost á því, þegar fjárlögin voru hjer til umræðu, að minnast á nauðsyn þess, að landið hefði að minsta kosti einn mann sem erindreka í Miðjarðarhafslöndunum. Hann ætti að hafa með höndum upplýsingastarfsemi, gefa skýrslur um verð o. s. frv. þetta þarf stjórnin að athuga með aðstoð þeirra manna, sem kunnugastir eru þessari verslun, og hagnýta það úr tillögum hans, sem menn búast við að orðið geti til bóta. Þegar maður lítur á málið frá almennu sjónarmiði, þá er mjög æskilegt, eins og hv. 5. landsk. (JJ) tók rjettilega fram hjer í hv. deild fyrir skömmu, að ungir og áhugasamir Íslendingar vendu komur sínar til Spánar og annara landa, sem við seljum fisk, frekar en hingað til hefir átt sjer stað. Því það er mjög nauðsynlegt yfirleitt, og ekki hvað síst að því er fiskverslun snertir, að fá sem allra nánust kynni af löndum þeim og þjóðum, sem skift er við. Jeg heyri nú sagt, að úr þessu sje að rætast, og að nú sje t. d. ungur og efnilegur maður við nám suður á Spáni. Þetta er mjög gleðilegt, því að slíkir ungir menn eru líklegir til að vinna þjóðinni mikið gagn, hvort sem þeir síðar kunna að verða erindrekar landsins, eða þá, að þeir starfi fyrir sjálfa sig eða einstök fjelög. Þykir mjer í þessu sambandi rjett að taka það fram, að jeg lít svo á, að þegar við sendum menn utan í markaðsleit, þá eigum við einkum að velja til þeirra ferða unga menn og áhugasama. Þeir eru miklu líklegri til þess að verða þjóðinni að gagni, ekki aðeins vegna launanna, sem þeir fengju fyrir starfa sinn, heldur líka vegna metnaðar síns. Þá er enn eitt atriði, sem líklegt er, að orðið geti fisksölunni til bóta, en það er samlagssala. Það er trúa mín, að hún, í stærri eða smærri stíl, geti orðið að gagni, þó að heppilegra muni vera, að hún yrði aðeins rekin í smærri stíl fyrst í stað. Með þessu er enganveginn sagt, að jeg teldi æskilegt, að myndaður yrði hringur eða „trust“, sem hafi alla fisksöluna á hendi; það yrði of umfangsmikið. Tilraun í þessa átt var gerð árið 1920 með hinum svokallaða „Fiskhring“. Umboðsmenn hans reyndu að halda fiskinum í mjög háu verði suður á Spáni, og þetta hafði þær afleiðingar, sem alstaðar koma í ljós og að því er allar vörutegundir snertir, þegar verð þeirra er orðið of hátt: eftirspurnin eða neyslan minkar. Í þessu tilfelli minkaði hún svo mikið að þá entust þær birgðir í ½ mánuð sem venjulega ganga upp á viku. En þegar seljendurnir sáu, að við svo búið mátti ekki standa - og tóku að setja verðið niður, þá dugði ekki fyrsta og ekki önnur nje þriðja niðurfærsla. Fólk er yfirleitt lengur að átta sig á því, að vöruverð sje að falla en hækka. Hjer fór því svo, að fiskbirgðirnar, sem að jafnaði eiga að vera uppseldar á útmánuðum, entust fram í ágústmánuð, en afleiðing þessa varð aftur óhjákvæmilega sú, að næsta árs (1921) framleiðsla varð að keppa við fyrirliggjandi birgðir frá fyrra ári, í viðbót við aðra örðugleika, sem sölunni fylgdu. Það er sagt, eins og jeg tók fram áður, að s. l. ár hafi verið mikið ósamræmi í fiskverðinu hjer og á Spáni. Þetta kann að nokkru leyti að vera rjett, en hvað svo sem skýrslu erindrekans líður, þá liggur beint við að álykta, að hið tiltölulega lága fiskverð hjer hafi orsakað, hversu fiskurinn gekk fljótt út, en það svo aftur haft í för með sjer hina líflegu eftirspurn eftir fiski, sem verið hefir síðan um s. l. nýár. Jeg vil ekkert fullyrða í þessu efni. en borið saman við reynsluna frá árunum 1920–1921, þá er þetta enganveginn ósennilegt. Meirihl. nefndarinnar vildi með dagskrártill. sinni ganga langt á leið með hv.flm.þál. (JP). Þó að hann gæti ekki orðið honum samferða alla leið, vegna þess, að hann sá þess ekki nauðsyn. Með dagskránni er athygli hæstv. stjórnar beint að skipun útflutningsnefndar, eins og öðru í skýrslu erindrekans. Sá möguleiki er enganveginn útilokaður með dagskránni. Þá er athygli stjórnarinnar sjerstaklega beint að því í dagskr., að láta ekkert ógert til þess að tryggja íslenska fiskinum það öndvegi, sem hann hingað til hefir skipað á Spánarmarkaðinum. Þó að svo færi, að þjóðin kæmist að þeirri niðurstöðu, að ríkinu bæri að taka einkasölu fiskjar í sínar hendur, sem jeg vildi óska, að ekki yrði í bráð. Því til þess þyrftu áður áreiðanlega að hafa steðjað miklir örðugleikar að fisksölunni, þá verður það eftir sem áður höfuðskilyrðið, að fiskurinn sje samkepnisfær. Ef svo er ekki, þá er höfuðatvinnuvegur vor, fiskframleiðslan, ekki lengur arðvænlegur, hvort sem sala fiskjarins er alveg frjáls, hálfheft eða í viðjum algerðrar ríkiseinokunar.

Frsm. minnihl. (Ingvar Pálmason) Jeg skal leyfa mjer að fara örfáum orðum um nokkur atriði í ræðu hv.frsm. meirihl. (JJós). Nokkur hluti ræðu hans gekk reyndar út á það, sem jeg tel ekki beinlínis liggja hjer fyrir, sem sje, að rökræða um útflutningsnefnd. í þál. minni er aðeins skorað á hæstv. stjórn að rannsaka og gera ráðstafanir, sem bætt geti skipulag, eða kanske öllu heldur skipulagsleysi það, sem verið hefir á sölu sjávarafurða okkar Íslendinga, og einkum hefir orðið að áþreifanlegu tjóni hin síðari árin. Þetta er alt og sumt, sem felst í þessari háskalegu till., sem valdið hefir klofningi í sjútvn., og hv. meirihl. hefir brynjað sig svo vel á móti, að samþykt yrði í þessari mynd. Hv. frsm. (JJós) viðurkendi, að ólag hefði verið á fisksölunni undanfarið, og vildi ekki neita því, að stórtjón hefði af hlotist s. l. ár, eða a. m. k. viðurkendi hann, að jeg hefði heimildir fyrir mjer, þegar jeg hjeldi því fram, þó að hann reyndar vildi jafnvel draga það í efa, að þær væru allskostar rjettar. Jeg verð nú að segja, að þetta komi úr hörðustu átt, því að síðast, þegar fjárlögin voru hjer til umr. bar hv.frsm. (JJós) fram till. um að veita fje til þess að kosta erindreka á Spáni og í öðrum Miðjarðarhafslöndum, og er það almannamál, að ef að til þess komi, að maður verði sendur þangað suður í þessum erindum, þá verði til þess valinn hinn sami sem s. l. ár var erindreki okkar á Spáni. Nú er það svo langt frá því, að jeg amist nokkuð við því, að veitt verði fje í þessu skyni, þó að engum geti dulist, að þetta er ekki einhlítt bjargráð. En þegar við höfum í dag hlustað á hv.frsm. (JJós), þá vaknar sú spurning, hvort rjett sje að kasta miklu fje til slíkra erindreka, ef að rjettmætt er að segja við þá, þegar þeir senda stjórnarráðinu embættisskýrslur sínar: „Nei, góði minn. Það er ekkert að marka, hvað þú segir!“ Þó að jeg þekki mann þenna ekki neitt persónulega, þá ber jeg það mikið traust til hans, að jeg vil ekki trúa öðru en að hann gefi rjettar embættisskýrslur. Úr því að það er nú viðurkent, að ólag hafi verið á fisksölunni undanfarið og að við höfum beðið margra miljóna tjón vegna skipulagsleysis í þessari grein s. l. ár, að dómi erindreka okkar á Spáni, og enda ekki beinlínis mótmælt af hv.frsm. (JJós), þá er spurningin: Er nokkuð hægt að gera, sem ráðið geti bót á þessu fyrirkomulagi? Er svo að sjá sem hv. meirihl. sjútvn. sjái til þess engin ráð. Það getur vel verið, að mjer hafi ekki auðnast að benda á örugg ráð í þessu efni; en fyrst að það er sannað, að við höfum beðið miljónatap á fisksölunni s. l. ár, þá er skylda þingsins að knýja hæstv. stjórn til þess að gera alt, sem í hennar valdi stendur, svo að þessu verði afstýrt framvegis. Og jeg hefi gerst svo djarfur að benda á leið til þessa, þá, að stjórnin hafi örugt eftirlit með sölu fiskjarins hjer eftir. Hv. frsm. meirihl. (JJós) benti á nokkra galla, sem hann kvað vera á þessu fyrirkomulagi. Vel má vera, að hann hafi nokkuð fyrir sjer, þó að hann verði varla talinn óhlutdrægur dómari í þessum málum, þar sem kunnugt er, að hann er sjálfur allstór fiskútflytjandi, og það er ekki ósennilegt, að íhlutun ríkisstjórnarinnar og afskifti af fiskversluninni kunni einmitt að koma við þá að einhverju leyti. Eitt af því, sem hv.frsm. (JJós) benti á í þessu sambandi, var það, að ef að ráðstafanir útflutningsnefndar eða annars íhlutunarvalds stjórnarinnar hefðu tjón í för með sjer, þá væri ekki til neinn sjóður, sem gæti bætt framleiðendum það tjón. Nei, þetta er alveg rjett. En mjer verður á að spyrja: Hvar er sá sjóður, sem bætir okkur, fiskframleiðendum tap það, sem s. l. ár varð á fisksölunni vegna skipulagsleysisins? Mjer vitanlega er hann enginn til. En ef að hv.frsm. (JJós) getur bent mjer á hann, þá skal ekki standa á mjer að leita hans. Hv. frsm. meirihl. játaði, að fast skipulag skapaði festu í verði fiskjarins. En er þá ekki mikið unnið, ef að fiskverðið er fest og trygt hjer innanlands? Mjer blandast ekki hugur um, að svo sje. Mjer virðist að hv. meirihl. geti ekki fallist á till. eins og hún liggur fyrir, einkum af hræðslu við það, að hjer sje á ferðinni „kommúnismi“ eða einhver skollinn svoleiðis. Jeg skal játa, að jeg er ekki svo kunnugur hinum ýmsu pólitísku stefnum, að mjer sje unt að greina skýrt á milli „kommúnisma“, „socialisma“ o. s. frv. En jeg held, að menn geri sjer of miklar grýlur í þessum efnum hjer á landi. Hjer kann að vera einhver angi jafnaðarstefnunnar, en jeg get ekki annað sjeð, en að við þyrftum hennar einmitt við á ýmsum sviðum. Þá var eitt atriði hv.frsm. meirihl. mikill þyrnir í augum. Það var, hvernig útflutningsnefnd yrði skipuð, ef til kæmi. Væri hætta á, að þeir yrðu jafnvel skipaðir í nefndina, sem hefðu eiginhagsmuna að gæta, sem gætu rekið sig á hagsmuni annara fiskframleiðenda. Þessi mótmæli koma einnig úr hörðustu átt. Þegar jeg, sem er andstæðingur hæstv. stjórnar, ber fram till. með það fyrir augum, að jeg treysti henni til að láta rannsaka málið hlutdrægnislaust og, ef til kæmi, að skipa útflutningsnefnd sæmilegum og samviskusömum mönnum, þá er það hart, ef að fylgismenn stjórnarinnar treysta henni ekki til þessa. Þá virtist hv.frsm. meirihl. vilja bera í bætifláka fyrir, að svo mikið tjón hefði hlotist af fisksölunni s. l. ár sem jeg hefi haldið fram, og sem erindrekinn segir - og benti hann í því sambandi á það, að Spánverjar hafi ekki lagt svo mikið kapp á að kaupa fisk okkar sem þeir myndu hafa gert, ef verðið hefði verið óhæfilega lágt hjer heima. Jeg skal ekkert um það segja, af hverju tapið kann að hafa stafað, eða hverjir sjeu valdir að því. En jeg vil fara að eins og brendu börnin; jeg vil forðast eldinn. Annars er ekki nema eðlilegt, að Spánverjar hafi viljað fá fiskinn með sem bestum kjörum, og þarf enginn að lá þeim, þó að þeir hafi ekki komið hlaupandi til okkar, til þess að láta okkur vita, að fiskverðið væri of lágt hjer heima í samanburði við verðið á Spáni. Þá sagði hv.frsm. meirihl., að tilraun, sem gerð hafi verið til þess að mynda samtök til að halda uppi verði fiskjarins á Spáni, hafi mistekist. Þetta festir þá skoðun mína, að slík samtök geti ekki komið að verulegum notum. En alt öðru máli er að gegna, ef að ríkisstjórnin sjálf hefði hönd í bagga með sölunni. Hv. frsm. meirihl. gat þess, að jeg hefði ekki haldið ríkiseinkasölu á fiski strangt fram. Þetta er alveg rjett. Jeg hefi aldrei haldið henni strangt fram en ef jeg sje, að afkoma sjávarútvegsins verður undir henni komin, þá mun jeg ekki skoða huga minn um að greiða ríkiseinkasölu atkvæði mitt, hvort heldur hjer á Alþingi eða annarsstaðar. Og mjer dylst ekki, að ef sjávarútvegurinn, í mörg ár, á að bera 1–5 milj. kr. tap vegna skipulagsleysis á fisksölunni á hann skamt eftir ólifað. Þetta er mál, sem snertir ekki aðeins okkur, sem lifum á sjávarútvegi, heldur alla þjóðina, og þá ekki hvað síst sjálfan ríkissjóðinn, því að mestar tekjurnar berast honum frá sjávarútveginum. Það ætti því að vera hæstv. stjórn alvörumál, að rannsaka þetta atriði, þar sem því verður ekki hnekt, að s. l. ár töpuðu fiskframleiðendur landsins mörgum miljónum vegna ólags á sölu fiskjarins. Hv. frsm. meirihl. tók það fram, að ef ríkið tæki einkasölu á fiski, þá myndu Spánverjar rísa upp og mynda samtök á móti. Mitt kaupmannsvit nær nú ekki svo langt, að jeg skilji þessa röksemdaleiðslu. Jeg verð að játa það. Jeg get ekki sjeð, að við brjótum í nokkru af okkur gegn Spánverjum eða öðrum neytendum ísl. fiskjar, þó að við hölluðumst að því ráði að hafa útflutning fiskjarins á einni hendi, og jafnvel þó að það yrði ríkið, sem þá hefði hann með höndum. Hitt er skiljanlegt að Spánverjar reyni á allan hátt að ná fiski okkar sem ódýrustum og er þá jafneðlilegt, að við reyndum að halda honum í skaplegu verði. Það hefir aldrei verið mín meining, að við ættum að kappkosta að halda fiskinum í einhverju vitleysislega háu verði, sem væri eins líklegt til þess að verða okkur til tjóns. Nei, mín meining með till. þessari er sú, að alt verði gert, sem hægt er, til þess að afstýrt verði því ólagi sem sannanlega hefir verið á fisksölu okkar og sem sannanlega hefir bakað okkur stórtjón. Hv. frsm. meirihl. sagði að vísu, að ekkert væri því til fyrirstöðu, að stjórnin ljeti „góða menn“ athuga fisksöluna. En þegar ekki má trúa erindreka landsins, þá er ekki gott að vita, hverjir eru þeir „góðu menn“. Jeg fyrir mitt leyti legg ekki svo lítið upp úr því, sem erindrekinn hefir lagt til mála þessara, þar sem hann hefir þegar rannsakað þau manna best. Og nú er mjer kunnugt um það, sem jeg vissi ekki áður, þegar till. var hjer til umr., að erindrekinn leggur til, að skipuð verði útflutningsnefnd. Það er því næsta varhugavert fyrir hv. deild, að samþ. nokkuð það, sem dregið gæti úr hæstv. landsstjórn að grípa til þessa ráðs, en það gerir dagskrá hv. meirihl., að mínu viti. Þar er áherslan lögð á alt annað. Þegar enginn ágreiningur virðist vera um það, að eitthvað beri að gera í þessum efnum, en hinsvegar eru skiftar skoðanir um það, hvernig framkvæmdir eigi að inna af hendi, þá er sá ágreiningur ekki þess virði, að málinu verði á þessu stigi stefnt í ógöngur hans vegna. Þegar menn nú bera saman till. mína og dagskrártill. hv. meirihl., þá sjest fljótt, hvað þar ber á milli. Till. mín fer fram á, að stjórnin rannsaki og geri ráðstafanir, sem miðað gætu að því, að föstu skipulagi verði komið á fiskverslun landsmanna, en dagskrártill. talar um og leggur aðaláhersluna á fiskimat, frágang fisksendinga o. s. frv. þetta er að vísu alt saman gott og blessað, en ef sama ólagið er á fisksölunni og verið hefir, þá erum við litlu nær. Munurinn milli mín og hv. meirihl. er sá, að svo virðist sem hv. meirihl. vilji forðast eins og heitan eldinn, að komið verði föstu skipulagi á fisksöluna, en á það legg jeg aðaláhersluna. Við verðum að gá að því, að ef okkur hendir hið sama og s. l. ár, þá er svo mikið í húfi, að ekki er áhorfsmál að gera ráðstafanir, sem geti afstýrt því, jafnvel þó að með þeim verði að einhverju leyti heft starfsemi einstakra borgara þjóðfjelagsins. En það er reyndar enganveginn víst, að innlendir fiskútflytjendur þyrftu að bíða nokkuð tjón við slíkar ráðstafanir, því að, eins og erindrekinn tekur fram, þá eru allar líkur til þess, að langmestur hluti þess taps, sem fiskframleiðendur biðu s. l. ár af skipulagsleysi fisksölunnar, hafi runnið í vasa erlendra fiskkaupmanna, en ekki íslenskra. Hv. frsm. meirihl. hjelt því fram, að það væri líklegt, að vjer fengjum gott verð fyrir fiskinn nú í ár, sakir þess, að verðið var lágt í fyrra. Jeg verð að taka það fram, að jeg skil alls ekki þessa röksemdaleiðslu. Jeg býst ekki við að enskir og spánskir fiskkaupmenn verði svo miskunnsamir að láta okkur fá hátt verð fyrir fiskinn nú í ár, þó þeir hafi fengið hann undir sannvirði í fyrra, því fiskneytendurnir á Spáni fengu hann ekkert ódýrari en venjulega. Annars er það mjög ískyggilegt, hve tíðar og misjafnar sveiflur eru á fiskverðinu. Það sem af er þessu ári hefir fiskverð verið gott og yfirleitt gott útlit með sölu á fiski. Það hefir því orðið til þess, að nýtt líf hefir færst í útveginn. Margir hafa hugsað sjer að reyna að ná sjer upp eftir hin erfiðu ár, og lagt út í stærri fyrirtæki en ella. Og menn miða áætlanir sínar við þetta háa fiskverð. En ef svo færi, að fiskverðið fjelli aftur á miðju sumri, hvernig fer þá? Það er hreinn og beinn dauðadómur yfir miklum hluta þeirra manna, sem stunda sjávarútveg. En ef útflutningsnefnd annaðist fisksöluna, þá væri hægt að byggja á föstu verði yfir alt árið, og menn gætu því hagað framkvæmdum sínum eftir því, og þá gætu slík skakkaföll ekki átt sjer stað eins og þau, sem við urðum fyrir á fisksölunni síðastliðið ár. Jeg get alls ekki verið sammála hv.þm. Vestm. (JJós) og öðrum, sem telja þessa þál. árás á verslunarstjettina og frjálsa verslun í landinu. Jeg varð þess var í sjútvn., að hv. meirihl. hefir, að því er mjer virðist, megna óbeit á öllum ríkisrekstri í verslunarmálum. Jeg skal taka það fram, að jeg hefi alls ekki sannfærst um, að íhlutun ríkisins í slíkum málum þurfi að vera nokkuð hættuleg eða bagaleg fyrir einstaklingana, en þó svo væri, að einhverjum fyndist, að sjer væri einhver bagi ger með því, þá finst mjer slíkt ætti alls ekki að vera tekið til greina, þegar annar aðalatvinnuvegur okkar er í hættu. Og mjer finst, að engin meðul geti verið of dýr til þess að bjarga honum úr þeirri hættu. Jeg tel því röksemdir mínar algerlega óhraktar, og jeg held því fast við þál. mína, og vona, að hv. deild sje á sama máli og jeg, og samþ. því þessa þál. mína. Í forsendum hinnar rökstuddu dagskrár er svo mikið dregið úr aðaltilgangi þál. minnar, að jeg get alls ekki verið með því að vísa málinu til stjórnarinnar. Jeg tel líka mjög tvísýnt að fara að verja fje í pökkun á fiski og blýmerki, því jeg hygg, að það verði aðeins kák. Það getur auðvitað í ýmsum tilfellum verið gott, og jeg tel sjálfsagt að athuga það. En jeg vil í því sambandi benda á, að reynslan hefir sýnt, að það er venjulega óheppilegra að senda fiskinn pakkaðan til Spánar heldur en lausan, og jeg hygg, að jeg fái fiskimatsmennina á mitt mál í því efni. Jeg hefi viljað benda á þetta sakir þess, að þetta er eitt af því, sem minst er á í forsendunum fyrir hinni rökstuddu dagskrá, en jeg tel vafasamt, hvort það muni verða til bóta eða ekki. Jeg skal svo ekki þreyta hv. deild með lengri ræðu um þetta mál, en jeg vil aðeins að endingu benda á, að hvernig sem fer um þessa þál. nú í þessari hv. deild - þó hún verði moldu ausin, þá mun hún koma fram aftur, þegar á næsta þingi, því það liggur slíkur þungi á bak við þetta sjálfsagða mál, að engar líkur eru til þess, að spornað verði við framgangi þess til lengdar.

Sigurður Eggerz Jeg vil aðeins gera nokkrar athugasemdir, til þess að gera grein fyrir atkvæði mínu í þessu máli. Jeg tel rjett að þakka þeim hv.þm., sem hafa haft svo mikinn áhuga fyrir þessu máli, að koma með það inn í þingið til athugunar, því jeg er á þeirri skoðun, að þetta sje eitt okkar allra þýðingarmesta mál. Jeg held, að það sje ekki ofsögum sagt, að framleiðendur hafa gert alt of lítið til þess að koma skipulagi á þetta mál. Það er alt annað en á sjer stað í Noregi. Þar gera framleiðendur sjálfir mjög mikið til þess að koma fisksölu sinni í gott horf. Það er fyrst nú á síðustu tímum, að menn hjer eru farnir að fá meiri skilning á þessum málum og áhugi farinn að vakna fyrir umbótum. Jeg hygg, að það væri best, að framleiðendurnir sjálfir vildu íhuga þetta mál sem best og reyna að finna leiðir til bætts skipulags á fisksölunni. Og jeg vil beina þeirri ósk til hæstv. stjórnar, að hún vilji vinna að því, að vekja áhuga fiskframleiðenda á þessu máli. Þó gera ætti einhverjar þvingunarráðstafanir, þá hygg jeg, að það yrði ómögulegt að framkvæma þær eða láta þær verða að góðum notum, nema því að eins, að meirihluti þeirra manna, sem hlut eiga að máli, væri þeim fylgjandi. Jeg hefi altaf verið á móti allskonar einkasölu, og því vil jeg alls ekki samþ. neitt, sem gæti orðið til þess að ýta undir stjórnina með að leggja út á þá braut. Jeg skal taka það fram, að mjer finst sú rökst. dagskrá, sem hjer liggur fyrir, ganga of stutt, því með henni er það takmarkað, sem stjórnin á að gera. Mjer finst langrjettast, að stjórnin taki málið í heild sinni til athugunar. Og jeg sting því upp á því, að málinu sje vísað til stjórnarinnar. Þá getur stjórnin athugað alt, sem kemur fram frá báðum hliðum, og einkum vil jeg óska þess, að stjórnin hvetji sjávarútvegsmenn til þess að íhuga málið sjálfir meira en þeir hafa gert hingað til. Það eru allir sammála um, að fisksalan sje ekki í góðu lagi, en jeg er sannfærður um, að ef málið er rannsakað í samvinnu við þá menn, sem þar eiga mestra hagsmuna að gæta, þá má finna leiðir til umbóta. En jeg er hinsvegar viss um, að þó lögboðið væri eitthvert sjerstakt fyrirkomulag á fisksölunni, þá væri erfitt að framkvæma það, ef meirihluti fiskframleiðenda er óánægður með það.

Frsm. meirihl. (Jóhann Jósefsson) Jeg þarf að gera nokkrar athugasemdir viðvíkjandi ræðu hv. 2. þm. S.-M. (IP). Honum fanst jeg hafa tekið þessu máli altof alvarlega, og hjelt því fram, að jeg hefði hervæðst gegn sjer. En jeg hefi einmitt reynt að líta á málið frá sjónarmiði okkar beggja, og þær tillögur, sem koma fram í forsendum hinnar rökst. dagskrár, fara mjög í líka átt og njer virðist hann vilja fara, og auk þess nefnum við nokkur atriði, sem við viljum láta stjórnina athuga sjerstaklega, en þau finst hv.þm. raunar frekar þýðingarlítil. Einkum þykir hv.þm. það óþarfi af mjer að tala um útflutningsnefnd í þessu sambandi, þar eð hann hefði alls ekki minst neitt á slíka nefnd í þál. minni. Jeg held þetta hljóti að vera misminni hjá hv.þm., því, eins og sjá má af þál., talar hann þar einmitt um slíka nefnd. Þá erum við hv.þm. S.-M. ekki sammála um erindrekann á Spáni. Það er alls ekki rjett, sem hv.þm. heldur fram, að jeg hafi tortrygt erindrekann. Jeg er aðeins í efa um, hvort niðurstaða hans um tjónið á fisksölunni síðastliðið ár sje rjett. Það er alment viðurkent, að á hvaða markaði sem er, geti það átt sjer stað, að skráð sje ákveðið verð, þó ekki sje hægt að selja ótakmarkað fyrir það verð. Þegar slík verðskráning er lögð til grundvallar eftir á, við útreikning tjónsins, þá er ekki hægt að segja um það með fullri vissu, hvort sú niðurstaða, sem fæst þannig, sje ábyggileg. Það er rjett hjá hv.þm., að jeg flutti brtt. við fjárlögin þess efnis, að veitt væri fje til erindisreksturs á Spáni, en jeg hafði engan sjerstakan mann í huga til þess erindisreksturs, eins og hv.þm. hjelt fram, og sú till. sýndi því ekki á nokkurn hátt afstöðu mína til þess manns, sem gegnt hefir erindrekastörfum á Spáni. Þá voru ummæli hv.þm. um að jeg væri vilhallur í málinu á engu bygð öðru en vanþekkingu. Jeg telst sem sje alls ekki til þess flokks manna, sem hv.þm. nefnir stórútflytjendur á fiski. Jeg telst þar til smærri spámannanna, og hefi því enga ástæðu til að draga sjerstaklega taum þeirra stærri. Útúrdúr hv.þm. um „kommúnisma“ var allskemtilegur, en kom harla lítið þessu máli við. Jeg hefi engan heyrt nefna „kommúnisma“ í sambandi við það, hvorki í sjútvn. eða annarsstaðar. Það hefir verið talað um einkasölu í sambandi við þetta mál, en alls ekki um „kommúnisma“. Hv. þm. fór rangt með mín orð viðvíkjandi skipun útflutningsnefndar, er hann hjelt því fram, að í þeim hefði falist það, að jeg vantreysti stjórninni til þess að velja menn í slíka nefnd. Það verða að vera menn, sem standa framarlega í fisksölustarfsemi og fiskframleiðslu, og þeir menn eiga að fá vald til að grípa inn í starfsemi hv. 2. þm. S.-M. (IP) og annara, sem við slíka starfsemi fást. Jeg efast ekki um, að hv.þm. verður mjer sammála um, að slíkt sje varhugavert, ef hann athugar málið nánar, þó hann sje það ekki nú. Það var alls ekki rjett hjá hv.þm., að jeg hafi sagt, að fiskhringurinn hafi sprungið árið 1920. Jeg sagði, að stundum hefði heyrst talað um, að Spánverjar ætluðu eða hefðu myndað hring um fiskkaup, og að þeir virtust oftast hafa „sprungið“ á því. Hv. þm. (IP) lagði mikla áherslu á það nú, þó minni en í fyrri ræðu sinni, að eina bjargráðið væri, að ríkisstjórnin tæki fisksölumálið í sínar hendur. Ef svo væri, að enga aðra örðugleika þyrfti að yfirstíga en að fá stjórninni málið, þá skyldi jeg sannarlega vera hv.þm. samtaka um að gera það sem fyrst. En það er alls ekki lækning allra meina, þó vjer færum þannig að. Vjer getum vel kúgað sjálfa oss í því efni, en vjer höfum ekkert vald til þess að setja öðrum þjóðum neina kosti. Þó ríkið hefði fisksöluna í sínum höndum, þá kæmist það aldrei hjá því, að sveiflur yrðu á fiskverðinu. Það yrði að sæta sama í því efni og aðrir. Jeg vil benda hv.þm. á, að við höfum ríkiseinkasölu á einni vörutegund, sem er mjög þýðingarmikil fyrir okkur, sem sje á steinolíu. Þó hefir sú einkasala ekki megnað að varna því, að olíuverð hækkaði um 40–45% frá því í fyrra. Jeg kenni landsversluninni, að svo komnu, alls ekki um þetta, því jeg veit, að hún getur ekki átt sök á því, heldur hafi hún orðið að sætta sig við allsherjarverðhækkun eins og aðrir, og eins mundi verða á öðrum sviðum. Ríkið getur aldrei haldið uppi því verði, sem því sýnist, á neinni vörutegund. Það var ekki hægt að heyra annað á ræðu hv.þm. en hann liti svo á, að ef ríkið hefði fisksöluna í sínum höndum, þá gæti það ráðið verðinu. Hann sagði, að það væri hætt við því, að verðið fjelli í ágústmánuði í sumar, en það var að heyra, að hann liti svo á, að ef útflutningsnefnd væri skipuð, þá þyrfti ekki að óttast verðlækkun og þær illu afleiðingar, sem hún hefði í för með sjer. En það er ekki nema venjulegur og eðlilegur gangur málsins, að verðið lækki um mitt sumarið, og útflutningsnefnd getur alls ekki komið í veg fyrir slíka verðlækkun. Ef svo væri, þá væri enginn vandi að fá gott verð fyrir fisk sinn á Spáni. Newfoundlendingar reyndu að ákveða fiskverð sitt með lögum, sem bönnuðu öllum að selja fisk sinn undir ákveðnu verði, en þau lög urðu til þess eins, að þeim var bolað burt af mörkuðum þeim, sem þeir höfðu haft, og urðu þeir fegnir að losa sig við lögin áður en 12 mánuðir voru liðnir frá því þau voru sett. Jeg benti á annmarka þá, sem eru á ríkisíhlutun um fisksöluna, en jeg benti líka á kosti hennar. Jeg veit, að útflutningsnefnd gæti alls ekki fest fiskverðið á útlendum markaði, en hún ætti að geta ýtt því upp stundum innanlands. Háttv. þm. hjelt því fram, að jeg hefði gengið fram hjá tillögum Spánarerindrekans, um útflutningsnefnd, í hinni rökstuddu dagskrá. Þetta er alls ekki rjett, og vil jeg því, með leyfi hæstv. forseta, lesa hana upp: „Í því trausti, að ríkisstjórnin taki til rækilegrar athugunar tillögur þær til umbóta á fiskmati, frágangi fisksendinga, fisksölu og fiskútflutningsfyrirkomulagi, sem Spánarerindreki landsins hefir gert í skýrslu sinni til stjórnarráðsins, dags. 20. mars síðastliðinn, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“ Hjer er talað um fiskútflutningsfyrirkomulag. Það lítur út fyrir, að háttv.þm. hafi ekki kynt sjer skýrslu þá, sem liggur til grundvallar fyrir hinni rökstuddu dagskrá. Höfuðtillaga erindrekans, viðvíkjandi fiskútflutningsfyrirkomulaginu, er einmitt um, að skipuð verði útflutningsnefnd, enda gat jeg þess, að fyrir lægi till. frá erindrekanum um skipun slíkrar nefndar.

Frsm. minnihl. (Ingvar Pálmason) Jeg ætla að byrja á því að víkja fáum orðum að ræðu hv. 1. landsk. (SE). Hann hjelt því fram, að framleiðendur sjálfir hefðu gert of lítið fyrir þetta mál, og jeg er honum fullkomlega sammála, og jeg veit, að sjávarútvegsmenn hafa gert mikið minna til þess að koma góðu lagi á afurðasölu sína en bændur. En sjávarútvegurinn er líka mikið ver settur í því tilliti heldur en landbúnaðurinn. Bændur eru þegar búnir að koma á hjá sjer ýmiskonar fjelagsskap, en sjávarútvegsmenn ekki. Til þess liggja ýmsar orsakir, en aðalorsökin er þó, hve ósamstæður sjávarútvegurinn er. Jeg sýndi fram á, við fyrrihluta þessarar umr., að alt að helmingur af fiskframleiðslunni er veiddur á róðrarbáta og smærri vjelbáta hringinn í kringum land, jafnvel víða á útkjálkum. Sjá allir, að hjer er erfið aðstaða með skipulegan fjelagsskap. Fiskifjelagið mun hafa verið stofnað með það fyrir augum að koma á slíkum fjelagsskap meðal útvegsmanna. Jeg verð að lýsa því yfir, að jeg álít, að þing og stjórn hafi ekki skilið nægilega tilgang Fiskifjelagsins. Síst af öllu ætla jeg að ámæla þessu þingi, þó það hafi ekki sjeð sjer fært, að veita Fiskifjelaginu hærri fjárstyrk að þessu sinni, en jeg get ekki varist því, að álykta, að Fiskifjelagið og sjávarútvegurinn hafi að undanförnu verið olnbogabarn þingsins, ekki síður en að þessu sinni. Jeg veit ekki til, að Alþingi hafi gert mikið til að koma á slíkum fjelagsskap, sem þó er afarmikilsvert. Meðan svo er ástatt, er ekki til neins að vitna í það, að útvegsmenn hafi sjálfir verið aðgerðalausir. Jeg játa það, sem hv. 1. landsk. (SE) sagði, að hjer hefði alt of mikið tómlæti átt sjer stað, bæði af hendi þingsins og útvegsmanna sjálfra. Svo vil jeg fara fáum orðum um ræðu hv.þm. Vestm. (JJós). Hann taldi, að í ræðu sinni hefði ekki legið nein renging á skýrslu erindrekans; en þegar hann heldur fram, að niðurstaðan sje ekki rjett, þá er það renging. Skýrslan er ekki rjett, sje niðurstaðan að einhverju leyti röng. Hann gat þess, að þegar hann veitti því stuðning að auka fjárveitingu til erindreksturs í Miðjarðarhafslöndum, þá hefði hann ekki haft neinn sjerstakan mann fyrir augum. Þetta kemur í sama stað niður, því að úr því að hann rengir þær ályktanir, sem erindreki sá, er jeg hefi minst á, hefir komist að, þá virðist, að hann muni einnig geta rengt þær niðurstöður, sem slíkur starfsmaður kynni að finna, þó annar væri, ef hv.þm. ekki líkuðu þær. Þá kvaðst hann ekki vera stórútflytjandi. Jeg get ekki verið að krefja hann um skýrslur um slíkt hjer á þessum stað, en það mun óhætt að telja hann með stærri útflytjendum þessa lands. Hv. þm. gat þess, að það hefði ekki komið fram í ræðu sinni vantraust á hæstv. stjórn. Með því að óttast, að henni mundi ekki takast að skipa óhlutdræga menn í nefndina, álít jeg, að hann vantreysti stjórninni. Jeg ber engan kvíðboga fyrir því, að þessari hæstv. stjórn geti ekki tekist að skipa sæmilega í nefndina, og þó er jeg ekki stuðningsmaður hennar, eins og hv.þm. (JJós). Enginn vafi leikur á því, og meira að segja var það viðurkent af hv.þm. Vestm. (JJós), að við höfum beðið tjón af skipulagsleysi á fisksölunni. Þá mintist hv.þm. á steinolíueinkasöluna í sambandi við þetta mál, og vildi sanna, að með einkasölunni væri ekki hægt að halda verðinu uppi fram yfir markaðsverð. Mjer hefir aldrei dottið í hug, að þær ráðstafanir, sem jeg ætlast til að gerðar verði, geti spornað við því, að fiskurinn fjelli á markaðinum, en jeg hefi haldið því fram og held því enn fram, að fastbundið skipulag á fisksölunni geti komið í veg fyrir, að við fáum 1/6 minna fyrir fiskinn hjer heima en vera bæri, eftir markaðsverði í þeim löndum, þar sem hann er notaður. Mjer hefir heldur ekki dottið í hug, að við getum heimtað vist verð fyrir hvert kg. af okkar fiski. Jeg sje ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um málið, því jeg býst við, að hv. deild sje búin að athuga það og verði að fara um það sem auðið er. Jeg hefi þá trú, að málinu sje betur borgið að vísa því til stjórnarinnar með þáltilll. minni, heldur en með hinni óákveðnu dagskrá hv. meirihluta. Tel hana óákveðna, vegna þess, að hún gerir ekki ráð fyrir, að neitt sje breytt um fyrirkomulag á fisksölunni, sem jeg legg aðaláhersluna á. Jeg er því algerlega mótfallinn að vísa málinu til stjórnarinnar með einhverjum loðnum forsendum.

Frsm. meirihl. (Jóhann Jósefsson) Jeg vil gera tilraun til að leiðrjetta hjá hv.flm. skilning hans á dagskránni, sem hann reyndi að hamra fram. Hann segir, að við forðumst eins og heitan eld að koma nálægt útflutningsnefnd. Við vísum í nál. á till. frá erindreka um útflutning og fiskimat. Ein till. er um eftirlit útflutnings á saltfiski. í 1. málsgrein er byrjað á að tala um að skipa nefnd í þessu skyni. Af þessu hlýtur hv.flm. (IP) að vera ljóst, að við höfðum ekki fyrir augum að draga úr málinu. Hv. flm. (IP) hefir altaf, frá því fyrsta hann fór að láta þetta mál til sín taka, bygt allar sínar spilaborgir um framtíðarfyrirkomulag á þessu margumtalaða miljónatapi, en jeg hefi mjög ríkar ástæður til að ætla, að þetta miljónatap eigi sjer hvergi stað nema í hugum þeirra manna, sem hafa tekið fyrir að halda því fram.  Þetta bjargráð hv.flm. (IP) er áreiðanlega ekki eins örugt eins og hann sjálfur heldur. Það mundi miklu fremur vekja óhug í fisksölulöndunum, ef við settum einkasölu á fiskinn. Og ef hann væri einu sinni vakinn, væri það mikið erfiðara að vinna markaðinn aftur, þegar aðrir væru búnir að ryðja okkur burt, eins og fór fyrir Newfound-lendingum. Þar höfum við ljóst dæmi um það, hvað vanhugsaðar ráðstafanir hins opinbera í þessu efni geta leitt af sjer. Hv. flm. (IP) hefir lýst yfir, að svo og svo væri þetta og hitt eftir sínu kaupmannsviti. Liggur næst að álíta, að ekki sje kaupmannsvit hans fyrirferðarmikið, eftir þeim skoðunum, sem hann hefir látið í ljós hjer í þessu máli. Hann hefir sýnilega ekki traust á því, að nokkuð verði gert í þessu máli nema af ríkisvaldinu. Maður með svipuðum hugsunarhætti hafði komið sölunni í það eymdarhorf, sem jeg gat um, á Newfoundlandi. Sá maður kom sjer svo vel inn á fiskimenn og fiskútflytjendur þar í landi, að hann var gerður að fiskimálaráðherra. Þrátt fyrir það, þó einmitt þessi hugsjónamaður kæmist í embætti þetta, þar sem hann hafði hina bestu aðstöðu til að beita sjer fyrir áhugamáli sínu, þá fór um það eins og áður er lýst, vegna þess, að það sýndi sig, að þó þeir gætu ofurvel gert sínar ráðstafanir heima hjá sjer, viðurkendu Spánverjar og aðrir viðskiftavinir þeirra hinumegin Atlantshafsins engin valdboð um verðlag, en sneru sjer blátt áfram til annara fiskframleiðsluþjóða með fiskkaup sín.

Frsm. minnihl. (Ingvar Pálmason) Það vil jeg taka skýrt fram, að hv.þm. Vestm. (JJós) er ennþá samur við sig. Hann segir, að tapið sje hvergi til nema í hugum þeirra manna, sem halda því fram. Það hefi jeg áður sannað með gögnum, sem enn standa óhrakin, að skipulagsleysi fisksölunnar hefir valdið okkur margra miljóna tapi, samt heldur hv.þm. slíku fram sem þessu. Hv. þm. sagði, að jeg hefði kannast við, að jeg sæti ekki með mikið kaupmannsvit, og er það satt. En jeg sje ekki betur en að nú sje komið í það öngþveiti, að eitthvað þurfi annað að koma til skjalanna en það kaupmannavit, sem hefir látið til sín taka á undanförnum árum. Þá minnist hv.þm. á manninn, sem gerður var að fiskimálaráðherra. Ætti það fyrir mjer að liggja að verða fiskimálaráðherra, teldi jeg það ekki neitt illa farið. En jeg býst ekki við, að svo verði. Jeg vil vinna að því að koma í veg fyrir, að fiskiveiðar í smáum stíl fari í kaldakol. En að því stefnir með því ólagi, sem á er.

Forsætisráðherra (JM): Jeg ætla aðeins að lýsa því yfir, að ráðuneytið hefir ekki borið sig saman um þetta mál. Geri jeg ráð fyrir, að sá ráðherra, sem málið heyrir undir, taki það til athugunar. Um niðurstöðuna get jeg auðvitað ekkert sagt; þetta er vandasamt mál, sem mjer er kunnugt um, að hæstv. fyrv. stjórn hugsaði mikið um.