Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Áður en gengið er til dagskrár vill forseti vekja athygli á því að umræður um skýrslur umboðsmanns og Ríkisendurskoðunar, 1. og 2. dagskrármálið, fara nú fram með nýju sniði. Með breytingum á þingsköpum voru tekin upp ákvæði í 23. og 25. gr. þingskapa þess efnis að allsherjarnefnd fjalli um skýrslu umboðsmanns áður en hún kemur á dagskrá þingsins og skili áliti um hana, og eins sambærilegt ákvæði um að fjárlaganefnd fjalli um starfsskýrslu Ríkisendurskoðunar og skili áliti um hana. Það fellur því í hlut formanna og framsögumanna þessara nefnda að hefja framvegis umræður um skýrslurnar, en áður féll það í hlut forseta Alþingis. Ég vil við þetta tækifæri, nú þegar þessi nýju ákvæði þingskapa koma fyrst til framkvæmda, láta í ljósi von mína um að þessi nýbreytni takist vel. Hugmyndin að baki breytingunni er sú að með þessu móti megi efla samvinnu þessara stofnana Alþingis við þingið og þingmenn almennt, bæði til þess að þingmenn séu sér betur meðvitaðir um störf þessara stofnana og að umboðsmaður og Ríkisendurskoðun eigi greiðari leið að þinginu og meiri bakstuðning, ef svo má segja, á Alþingi við þau mikilvægu störf sem fara fram á þeirra vegum. Þannig sé ég fyrir mér að allsherjarnefnd þingsins gæti t.d. veitt umboðsmanni Alþingis stuðning við eftirfylgni hans með tilmælum sem hann sendir stjórnvöldum, varðandi ábendingar hans um meinbugi á lögum o.s.frv. Með sama hætti sé ég einnig að samstarf Ríkisendurskoðunar og nefnda Alþingis aukist, einkum auðvitað fjárlaganefndar, þannig að almennar skýrslur stofnunarinnar komi til umfjöllunar í nefndum þingsins og síðar, eftir athugun þeirra, til umræðu á Alþingi eftir því sem efni standa til. Breytingar á störfum þingsins að þessu leyti kalla auðvitað á vandaðan undirbúning og góða vinnu þingmanna og embættismanna á vettvangi nefnda Alþingis. Sú vinna gefur hins vegar um leið tilefni til þess að þingmenn sjái nánar hvað betur megi fara við lagasetningu, í stjórnsýslunni og við framkvæmd fjárlaga. Starf umboðsmanns Alþingis er mikilvægt. Það hefur sannast á þeim 20 árum sem liðin eru síðan embættið var stofnað. Starf Ríkisendurskoðunar er einnig og ekki síður mikilvægt og á að nýtast Alþingi og alþingismönnum í eftirlitsstörfum sem þinginu ber að annast gagnvart framkvæmdarvaldinu og snýr að meðferð fjármuna og er í samræmi við svo nefnda Lima-yfirlýsingu sem er hinn trausti hornsteinn vandaðrar ríkisendurskoðunar og var höfð að leiðarljósi þegar Alþingi samþykkti sín fyrstu lög um Ríkisendurskoðun. Ég mun sem forseti Alþingis fylgjast með þeim umræðum sem nú fara fram og er tilbúinn til þátttöku í þeim eftir því sem tilefni gefst til um það sem snýr að Alþingi sem stofnun.

Herra forseti. Það hefur verið árviss viðburður á Alþingi að við þingmenn tökum til umræðu ársskýrslu umboðsmanns Alþingis en eins og kom fram í máli hæstv. forseta fer sú umræða nú fram í kjölfar breytinga sem gerðar voru á þingsköpum Alþingis í vor. Nú er mælt fyrir í 23. gr. þingskapa að allsherjarnefnd skuli fjalla um skýrslu umboðsmanns áður en hún kemur á dagskrá þingsins og kemur það í minn hlut sem formanns allsherjarnefndar að mæla fyrir henni. Álit allsherjarnefndar hljóðar svo: Allsherjarnefnd skilar nú í fyrsta skipti áliti um skýrslu umboðsmanns Alþingis og er það í samræmi við 1. mgr. 23. gr. laga um þingsköp Alþingis eins og henni var breytt síðastliðið vor með lögum nr. 68/2007. Markmiðið með þessu nýmæli er að tryggja betur en áður tengsl embættis umboðsmanns og þingsins sjálfs og undirstrika mikilvægi þess að skýrsla umboðsmanns fái viðeigandi umfjöllun í þeirri fastanefnd þingsins sem um málefni embættisins fjallar. Allsherjarnefnd hefur fjallað um skýrslu umboðsmanns fyrir árið 2006 á tveimur fundum. Nefndin heimsótti embættið 17. október sl. og gerði umboðsmaður þar grein fyrir meginþáttum starfseminnar og fór yfir helstu atriði skýrslunnar sem lögð var fram á þingi daginn eftir. Þá kom umboðsmaður á fund nefndarinnar í þessari viku og svaraði fyrirspurnum nefndarmanna um einstök atriði. Nefndin telur yfirferð af þessu tagi gagnlega og mikilvæga og leggur áherslu á að þessi samskipti umboðsmanns og nefndarinnar þurfi að auka og móta frekar á næstu þingum. Á næsta ári verða 20 ár liðin frá stofnun embættis umboðsmanns Alþingis. Allsherjarnefnd telur óhætt að fullyrða að með því hafi verið stigið verulegt framfaraskref í innleiðingu góðra stjórnsýsluhátta hér á landi. Hlutverk umboðsmanns hefur frá upphafi verið að hafa í umboði Alþingis eftirlit með stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga og honum er þannig ætlað að standa vörð um réttindi borgaranna gagnvart stjórnvöldum og stuðla að því að þeir sem með opinbert vald fara gæti jafnan lagareglna og góðra stjórnsýsluhátta. Ekki er vafamál að störf umboðsmanns og það aðhald sem hann hefur veitt stjórnvöldum á hverjum tíma hefur skilað umtalsverðum árangri í þeim efnum. Skýrslur umboðsmanns gegna mikilvægu hlutverki, enda er þar að finna ítarlega og vandaða umfjöllun um ýmsa þætti stjórnsýsluréttarins. Skýrslurnar og raunar einstök álit umboðsmanns eru mikilvæg heimild um túlkun margvíslegra reglna á þessu réttarsviði. Skýrslan fyrir árið 2006 er að vanda greinargóð og fróðleg og þakkar allsherjarnefnd umboðsmanni og starfsmönnum hans fyrir skýrsluna og vel unnin störf á liðnu ári. Undir þetta nefndarálit rita auk þess sem hér stendur Ágúst Ólafur Ágústsson, Atli Gíslason, Ellert B. Schram, Siv Friðleifsdóttir, Ólöf Nordal, Karl V. Matthíasson og Jón Magnússon en Sigurður Kári Kristjánsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Ef ég vík nú nánar að skýrslu umboðsmanns er ljóst að frá því að embættið tók til starfa hafa skýrslurnar haft að geyma annars vegar almennt yfirlit yfir störf umboðsmanns og verkefni á viðkomandi ári og hins vegar upplýsingar um einstök mál sem umboðsmaður hefur lokið og telur tilefni til að upplýsa Alþingi sérstaklega um. Skýrsla umboðsmanns er því með vissum hætti spegill sem við alþingismenn getum litið í til að glöggva okkur á því hvernig til hefur tekist í stjórnsýslunni um framkvæmd þeirra laga sem sett hafa verið hér á Alþingi. Í sumum tilvikum kann að vera tilefni fyrir okkur alþingismenn til að huga að því hvort upplýsingar úr skýrslunum gefa tilefni til lagabreytinga eða þá til að kalla eftir frekari skýringum af hálfu ráðherra eða annarra fyrirsvarsmanna stjórnsýslunnar. En það er ekki bara að skýrsla umboðsmanns Alþingis geymi frásögn af því sem hæst bar hjá embættinu á liðnu ári, heldur hefur þess jafnan verið gætt að afla upplýsinga hjá stjórnvöldum um hver hafa orðið viðbrögð við þeim tilmælum sem umboðsmaður hefur beint til þeirra í álitum. Eru þær upplýsingar birtar i skýrslunni. Eins og undanfarin ár heyrir til undantekninga ef stjórnvöld fara ekki eftir tilmælum umboðsmanns. Samkvæmt þessari skýrslu varð sú raunin í einu máli sem laut að því að umboðsmaður vísaði til sérstakra tilmæla til stjórnvalds um að taka á ný til afgreiðslu mál viðkomandi einstaklings eða lögaðila og síðan í tveimur tilvikum þar sem umboðsmaður beindi almennum tilmælum til stjórnvalda um að gera breytingar á tilteknum vinnubrögðum eða reglum. Ég vek athygli á ummælum umboðsmanns í skýrslunni um mikilvægi þess að stjórnendur hjá hinu opinbera hafi frumkvæði að því að bæta úr því sem kann að hafa farið úrskeiðis í stjórnsýslu stofnana þeirra. Andvaraleysi í því efni og jafnvel það viðhorf að telja óþarft að bregðast við í slíkum tilvikum hefur ekki góð áhrif á vinnubrögð og viðhorf starfsmanna í stjórnsýslunni. Rétt viðbrögð að þessu leyti eru liður í því að auka og viðhalda trausti almennings á henni. Ég vísaði áðan í inngang að skýrslu umboðsmanns. Eins og síðustu ár hefur sá kafli í skýrslunni ekki bara að geyma frásögn af starfi hans á árinu, heldur dregur hann saman ýmis atriði sem hann telur sérstakt tilefni til að koma á framfæri af sinni hálfu um það sem betur má fara í stjórnsýslunni. Þetta á t.d. við um ummæli hans um framkvæmd stjórnsýslulaga, nr. 37/1993, en eðlilega eru þau lög hvað fyrirferðarmest í starfi umboðsmanns. Ég læt nægja að vísa þar til umfjöllunar umboðsmanns um mikilvægi þess að stjórnvöld hagi skipulagi og undirbúningi mála þannig að jafnan sé gætt að jafnræðisreglum stjórnsýsluréttarins. Það er líka ástæða til að vekja athygli á umfjöllun sem er að finna í innganginum þar sem umboðsmaður víkur að þeirri þróun sem hann segir gæta í auknum mæli, að mál séu leidd til lykta á vettvangi stjórnsýslunnar með samningum í stað þess að teknar séu hefðbundnar ákvarðanir eða settar reglur. Umboðsmaður lýsir áhyggjum af því að þessi leið fari ekki alltaf saman við gildandi réttarreglur um meðferð mála í stjórnsýslunni og þær réttaröryggisreglur sem málsmeðferðarreglur stjórnsýslunnar kveða á um. En umboðsmaður bendir líka á að í vissum tilvikum hafi Alþingi með lögum opnað fyrir þessa leið og hvetur til að betur verði hugað að þeim málum. Frá sjónarmiði okkar alþingismanna er ástæða til að staldra við þessa umfjöllun. Það er ekki bara tilefni til að huga að því hvort rétt sé að veita slíkar heimildir, heldur þarf að minnast þess að ef stjórnsýslan eða einstakir ráðherrar gera slíka samninga án þess að hafa fyrir fram aflað sér fullnægjandi heimildar stendur Alþingi í reynd frammi fyrir gerðum hlut. Alþingi verður þá ekki sá vettvangur stefnumörkunar og málefnalegrar umræðu um hvaða leiðir eigi að fara við úrlausn viðkomandi mála eins og því er ætlað í stjórnskipun okkar. Samningar við aðila utan stjórnsýslunnar geta verið bæði mikilvægir og nauðsynlegir en það verður að gæta að framkvæmdinni, bæði þannig að hið málefnalega frumkvæði haldist hjá Alþingi og eins að ekki sé farið á svig við góða stjórnsýsluhætti. Í skýrslu umboðsmanns er líka að finna fróðlega samantekt á því að hvaða málum eða atriðum athugasemdir í álitum umboðsmanns hafi beinst á árunum 2002–2006. Í umfjöllun sinni um þessar tölulegu upplýsingar vekur umboðsmaður Alþingis athygli á því hversu hátt hlutfall þessara athugasemda hafi beinst að því að stjórnvöld hafi ekki fylgt hinum svonefndu efnisreglum við töku ákvarðana í málum eða setningu stjórnvaldsfyrirmæla. Umboðsmaður bendir á að þarna sé um að ræða 23,4% athugasemda og til viðbótar komi athugasemdir vegna stjórnvaldsfyrirmæla, sem séu 5,8%, og athugasemdir um valdmörk stjórnvalda, sem séu 4,7%. Samtals er þetta um þriðjungur athugasemda þessi ár. Þarna er, eins og umboðsmaður bendir á, verið að fjalla um lagalegan grundvöll hlutaðeigandi stjórnvaldsfyrirmæla, t.d. reglugerða eða gjaldskráa. Hér hafi því með öðrum orðum reynt á hvaða valdheimildir stjórnvaldið hafi til afskipta og ákvarðana um málefni borgaranna. Umboðsmaður tekur fram að gera verði ríkar kröfur til þess að þeir sem eru í forsvari fyrir hlutaðeigandi stjórnvöld hafi full tök á því og vald á því hvernig fara eigi með þær lagaheimildir sem þeir eiga að starfa eftir. Á þessu geta verið margar og mismunandi skýringar. Ég tek hins vegar eftir því að þótt umboðsmaður útiloki ekki að í einhverjum tilvikum hafi skýrari löggjöf getað verið til bóta, þá telur hann að tilvikin séu fleiri þar sem hlutaðeigandi stjórnvöld hafi ekki, áður en viðkomandi ákvörðun var tekin, eða stjórnvaldsfyrirmæli gefin út, hugað nægilega að lagagrundvellinum í ljósi þeirra almennu reglna og sjónarmiða sem viðurkennt er að fylgja beri um beitingu og túlkun laga að þessu leyti. Ástæða er til að taka undir með umboðsmanni þegar hann bendir á nauðsyn þess að betur verði hugað að þekkingu og þjálfun þeirra starfsmanna sem koma að verkum í stjórnsýslunni. Það þurfa stjórnvöld, bæði ríki og sveitarfélög, að hafa forustu um. En það er líka ástæða fyrir okkur alþingismenn að veita athygli þeim tölum sem koma fram á bls. 36 í skýrslunni um það hversu oft umboðsmaður hefur á síðustu fimm árum talið tilefni til að tilkynna Alþingi, hlutaðeigandi ráðherra eða sveitarstjórn að hann teldi að tilteknir meinbugir væru á gildandi lögum eða almennum stjórnvaldsfyrirmælum. Alls var þetta gert í 22 skipti eða í 12,3% þeirra 179 álita sem athugunin tók til. Þarna er líka vitnað til samantektar um hliðstætt efni frá árunum 1988–1996. Voru sambærilegar tilkynningar sendar í 7,3% þeirra álita sem umboðsmaður sendi frá sér á þessum árum. Umboðsmaður bendir á að hlutfall tilkynninga um meinbugi á lögum sé mun hærra en hjá umboðsmönnum þjóðþinganna í næstu nágrannalöndum. Það er ástæða fyrir okkur alþingismenn að við gefum þessum orðum gaum og höfum þetta í huga við afgreiðslu mála hér á þingi. Umboðsmaður gerir í skýrslu sinni grein fyrir þeim málum sem hann fjallaði um á árinu 2006 að eigin frumkvæði. Þessi þáttur í starfi umboðsmanns er afar mikilvægur og þá ekki síst sem liður í því að kalla eftir umbótum í stjórnsýslunni og rétta mál af, ef svo má segja, ef þau hafa að einhverju leyti farið úrskeiðis. Þá getur einmitt skipt máli að beina sjónum stjórnvaldsins að þeim grundvallarreglum sem stjórnsýslan á að starfa eftir. Nýleg bréf, sem umboðsmaður sendi þremur sveitarstjórnum, og nokkuð hefur verið fjallað um í fjölmiðlum, eru einmitt dæmi um slíkt. Af þeim frumkvæðismálum sem umboðsmaður fjallar um í skýrslu sinni vek ég sérstaklega athygli á upplýsingum, sem fram koma á bls. 92–104, um það hvernig umboðsmaður hefur fylgt eftir þeirri athugun sem hann gerði á skráningu mála, málshraða og fleiru hjá alls 32 stjórnvöldum á árunum 2002–2006. Nú hefur umboðsmaður safnað saman upplýsingum um hver hafi orðið viðbrögð stjórnvalda við tilmælum hans um úrbætur á þessu sviði. Þær upplýsingar eru birtar í skýrslu hans og þá jafnframt hvernig einstök stjórnvöld hafa brugðist við. Eins og umboðsmaður bendir sjálfur á í skýrslunni sýna þessar upplýsingar og samanburður milli þessara þriggja ára, 2002, 2006 og 2007, að mál hafa almennt þokast til betri vegar miðað við upplýsingar stjórnvalda sjálfra. Þegar tölur um fjölda skráðra mála hjá umboðsmanni fyrir árið 2006 eru skoðaðar sést að það ár, síðasta ár, fækkaði málum um nær 15% frá árinu 2005. En það er hins vegar ljóst af tölum sem umboðsmaður hefur kynnt í allsherjarnefnd að þessi fækkun hefur gengið til baka. Nú eru skráð mál um 16% fleiri en þau voru á sama tíma í fyrra. Í ljósi þess tel ég brýnt að við gætum þess við afgreiðslu fjárlaga að umboðsmanni verði tryggt nægilegt fjármagn til þess að sinna þeim verkefnum sem honum ber. Það skiptir máli að umboðsmaður geti ekki bara sinnt þeim kvörtunum sem til hans berast heldur líka málum sem hann telur tilefni til að fjalla um að eigin frumkvæði. Mér finnst rétt að geta þess hér að á fund allsherjarnefndar komu nýverið fulltrúar Öryrkjabandalags Íslands og var erindi þeirra að óska eftir því að umboðsmanni Alþingis yrði gert það fjárhagslega kleift að sinna frumkvæðisathugunum á málum sem lúta að réttindagæslu fatlaðra samkvæmt gildandi lögum. Ég nefni þetta sérstaklega þar sem af hálfu fulltrúa Öryrkjabandalagsins voru höfð uppi þau sjónarmið að þeir teldu ekki rétt að komið yrði á fót sérstöku embætti umboðsmanns fatlaðra heldur teldu að það mundi þjóna hagsmunum fatlaðs fólks mun betur ef skrifstofa umboðsmanns yrði efld í þeim tilgangi að umboðsmaður gæti betur sinnt þessu verkefni. Ástæða er til að veita þessu sjónarmiði athygli með tilliti til þeirra hugmynda sem heyrast oft í opinberri umræðu í samfélaginu um þörfina á því að stofnað verði til embætta umboðsmanna fyrir hina ýmsu hópa. Nú er það svo að rétt eins og með málefni fatlaðra eru t.d. málefni aldraðra og sjúklinga að stórum hluta til viðfangsefni stjórnvalda og stjórnsýslu bæði ríkis og sveitarfélaga. Það fellur því innan starfssviðs umboðsmanns Alþingis að fjalla um athugasemdir sem gerðar eru um starfshætti stjórnvalda á þessum sviðum og ef fólk telur að það njóti ekki þeirra réttinda sem lög hljóða um. Að þessu leyti kann að vera ástæða til að við hugum að því að efla embætti umboðsmanns Alþingis til að sinna viðfangsefnum á þessum sviðum í stað þess að stofna til sérstakra embætta umboðsmanna eða talsmanna fyrir hina einstöku hópa. Við verðum að muna að það er hlutverk umboðsmanns að hafa eftirlit með því að stjórnsýslan starfi í samræmi við lög og vandaða stjórnsýsluhætti en það fellur hins vegar utan starfssviðs hans að hafa uppi sjónarmið um á hvern veg æskilegt sé að skipa lagareglum eða hvernig til hafi tekist með löggjöf nema þá að umboðsmaður telji að um meinbugi á lögum sé að ræða. Af umræðunni verður helst skilið að auk þess að sinna þeim viðfangsefnum í málefnum þessara hópa sem falla undir starfssvið umboðsmanns Alþingis standi hugur manna stundum til þess að umræddir hópar fái einhvers konar launaðan eða opinberan starfsmann sem talsmann sinn og þar á meðal til að ná fram breytingum á lögum sem gilda um þessi málefni. Við megum ekki gleyma því í þessu sambandi að þau verkefni hafa fyrst og fremst verið viðfangsefni frjálsra félaga og hagsmunasamtaka og raunar stjórnmálamanna. Ég spyr: Er rétt að víkja frá því prinsippi? Er rétt að víkja frá þeirri meginreglu og koma upp ríkisvæddum talsmönnum fyrir hina einstöku hópa í samfélaginu? Ég tel svo ekki vera. En svo ég víki aftur að ábendingum Öryrkjabandalagsins þá er það ekki svo að einstakir hagsmunahópar geti komið til allsherjarnefndar og fengið hana til að hlutast til um að umboðsmaður taki einstök mál upp. Umboðsmaður er sjálfstæður í störfum sínum og tekur ekki við fyrirmælum frá okkur sem sitjum á þingi um það hvaða mál hann tekur fyrir og hver ekki. Hins vegar er ljóst að þessi ábending frá Öryrkjabandalaginu átti þátt í því að við í allsherjarnefnd tókum þessi mál til umræðu og vöktum raunar athygli fjárlaganefndar á því takmarkaða svigrúmi sem umboðsmaður hefur til að taka upp mál að eigin frumkvæði og hvöttum til þess að þetta yrði haft í huga við mótun fjárlagatillagna fyrir embættið. Herra forseti. Ég vil að lokum árétta það sem segir í áliti allsherjarnefndar: Embætti umboðsmanns Alþingis hefur mikilvægu hlutverki að gegna við að stuðla að betri stjórnsýsluháttum og auknu réttaröryggi borgaranna. Álit umboðsmanns eru að sönnu ekki bindandi og hafa ekki beina réttarverkan með sama hætti og t.d. úrlausnir dómstóla. Engu að síður fela álitin oft í sér mikilvægar leiðbeiningar til stjórnvalda um hvernig haga beri vinnubrögðum og ákvörðunartöku í stjórnsýslunni. Eins og dæmin sanna eru álit umboðsmanns ekki alltaf óumdeild og stundum kann að vera nauðsynlegt að fá úrlausn dómstóla um mál sem embættið hefur fjallað um. Ekki er óeðlilegt að stundum séu skiptar skoðanir um þá niðurstöðu sem umboðsmaður kemst að. Það dregur á engan hátt úr mikilvægi embættisins og þeirra álita og athugasemda sem frá því berast. Þau hljóta alltaf að skipta verulegu máli. Ég vil að lokum ítreka þakkir mínar og allsherjarnefndar til umboðsmanns og starfsfólks hans fyrir skýrsluna og góð störf á liðnu ári.

Hæstv. forseti. Ég vil nota tækifærið og þakka hv. þingmanni fyrir skýrslu allsherjarnefndar. Áður en almenn umræða um efni skýrslunnar hefst vil ég spyrja hvernig þessi nýju vinnubrögð, eða þetta nýja form sem hæstv. forseti kynnti áður en ræða hv. þingmanns hófst, leggist í nefndina. Ég spyr vegna þess að ég varð fyrir miklum vonbrigðum með álit nefndarinnar sem er hér á prentuðu þingskjali, hluti úr blaðsíðu. Ég tek það þó fram að ég var ánægð með að hv. þingmaður skyldi ekki hafa látið nægja að lesa álitið heldur komið með yfirgripsmeiri ræðu til okkar þingmanna. Ég hef átt sæti í allsherjarnefnd í fjögur ár en á það ekki lengur. Ég hélt að ég fengi að vita meira um efni skýrslunnar, sem ég hef því miður ekki haft tíma til að lesa, í áliti allsherjarnefndar, sem prentað er á þingskjali. Ég vil fá að heyra, áður en umræðan hefst, um þessi formlegu atriði. Hver var hugmyndin að þessum nýju vinnubrögðum? Reyndar lýsti hæstv. forseti því. En ég sé ekki að þau markmið gangi eftir í álitinu sem dreift hefur verið á skjali sem við höfum haft tækifæri til að kynna okkur. Það skjal segir okkur sem ekki höfum lesið skýrsluna ekki nokkurn skapaðan hlut.

Herra forseti. Það er rétt að geta þess að við erum að stíga fyrstu skref í nýjum vinnubrögðum og við höfðum ekki fyrir okkur fordæmi fyrir því hvernig álitið ætti að vera úr garði gert. Þetta mun hins vegar þróast, hygg ég, á næstu árum og í umræðum í allsherjarnefnd kom fram mikill áhugi nefndarmanna á því að þróa þessi vinnubrögð enn frekar þannig að við munum fara ítarlegar í efni skýrslu umboðsmanns en gert hefur verið. Nú er það reyndar svo að umfjöllun okkar í allsherjarnefnd um skýrslu umboðsmanns var öllu meiri en verið hefur undanfarin ár. Við áttum tvo fundi með umboðsmanni þar sem við fórum ítarlega yfir skýrsluna með honum þannig að allsherjarnefndarmenn eru vissulega betur undir það búnir að taka þátt í umræðum um skýrsluna en oft hefur verið. Það er, eins og ég segi, ljóst að ríkur áhugi er hjá allsherjarnefnd að veita þessari skýrslu umboðsmanns meiri athygli og meiri tíma í störfum sínum og þau vinnubrögð verða þróuð á næstu þingum.

Hæstv. forseti. Ég þakka skýringuna þó að mér finnist hún alls ekki góð. Mér þykir það mjög ámælisvert þegar nýjum vinnubrögðum er brotin leið hér í þinginu að þá skulum við ekki sjá snefil af því að sú hugmynd sem að baki liggur skili sér. Það er algjörlega mótað í mínum huga, ég skildi það á hæstv. forseta áðan, og ég veit að það er í þingsköpunum, og ég veit að við tókum umræðu um það þegar við breyttum þingskapalögunum, að þetta er eitt af þeim mikilvægu málum sem þingmenn treysta nefndinni sinni, allsherjarnefndinni, fyrir. Þeir treysta henni til að greina og setja niður á blað fyrir okkur hin þær aðgerðir sem þarf að fara í vegna þeirra ábendinga sem koma í skýrslu umboðsmanns. Umboðsmaður er að tala við löggjafarsamkunduna í álitum sínum meira eða minna. Og það kemur fram í ræðu hv. þingmanns, formanns allsherjarnefndar, að í mörgum tilfellum er við okkur að sakast, löggjafann, vegna þess að lög eru ekki nægilega vel úr garði gerð. Í skýrslunni kemur fram að þegar hann ber sig saman við störf annarra umboðsmanna á Norðurlöndunum lendir hann miklu oftar í því að fást við gallaða löggjöf. Þetta er eitthvað sem við í stjórnarandstöðunni, og ég sem stjórnarandstöðuþingmaður, hef gagnrýnt í átta ár. Við erum hér á handahlaupum að búa til lög sem eru handónýt og svo er umboðsmaður Alþingis stöðugt með vöndinn á okkur. Einu sinni á ári kemur hann og segir okkur til syndanna og við hlustum en gerum ekki neitt. Ég hélt að hin nýju vinnubrögð ættu að sýna það í áliti allsherjarnefndar að nú yrði blásið til einhverra aðgerða og hlustað yrði á umboðsmann Alþingis á nýjan hátt, á nýjum nótum. Ég hélt að við tækjum betur til okkar það sem umboðsmaður hefur við okkur að segja. Ég veit að hv. þm. Birgir Ármannsson hefur góðar meiningar í þessum efnum en ég átel að 

Herra forseti. Mér finnst málflutningur hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur vera ys og þys út af engu. Það er álitamál hvað nákvæmlega á að koma fram í áliti allsherjarnefndar og hvað ekki. Ný vinnubrögð fela í sér að allsherjarnefnd fer nánar yfir skýrsluna með umboðsmanni og hefur lýst vilja til að þróa þessi vinnubrögð frekar. Það er hins vegar allt annað mál hvort nefndin sem slík fer að gera tillögur um einstök úrlausnarefni í þessum efnum. Þar getur verið um að ræða mál sem heyra undir verkefnasvið fjölmargra nefnda þingsins. Það er því ekki sjálfgefið að slík atriði séu tekin til í áliti allsherjarnefndar. Raunar er það svo að skýrsla umboðsmanns er lögð fyrir þingið allt. Allsherjarnefnd hefur verið skapað ákveðið rými til að fjalla nánar um skýrsluna. Síðan kemur skýrslan til umræðu í þinginu og menn geta rætt þau atriði út frá skýrslunni sem þar liggur fyrir og raunar út frá þeirri framsöguræðu sem ég flutti áðan, sem ég hygg að sé ítarlegri en áður hefur verið af sama tilefni. Það er sá grundvöllur sem umræðan á að byggjast á. Ég hafna því að allsherjarnefnd hafi með einhverjum hætti staðið fyrir ámælisverðum vinnubrögðum í þessu sambandi þó að ég viðurkenni að þessi vinnubrögð megi þróa áfram. En stóryrði um ámælisverð vinnubrögð eiga á engan hátt við.

Herra forseti. Ég ætla að byrja á að þakka umboðsmanni Alþingis fyrir vel unnin störf á árinu 2006 og fyrr. Ég held að skýrslan sem hér liggur fyrir sé órækur vitnisburður um að vel hafi verið að verki staðið almennt séð þótt ýmislegt megi betur fara. Ég get vel viðurkennt að ég hefði kosið að þetta álit væri ítarlegra og tekið á fleiri þáttum. En í störfum á þingi er oft tímaleysi og fljótaskrift á hlutum. Ég get hins vegar tekið undir það með hv. formanni nefndarinnar að í nefndarstörfum okkar ákváðum við að móta okkur vinnureglur um hvernig við tækjum á þessari skýrslu, hvernig við skiluðum nefndarálitum og hvort við reyndum að ná samstöðu um álitið eða ekki. Ég held að í þetta skipti hafi niðurstaðan orðið sú að skila hreinlega stuttu áliti sem samstaða væri um. Á næsta ári verður örugglega breyting á því og ítarlegri sjónarmið koma fram. Skýrslan er afar umfangsmikil og mikill lestur í henni. Ég hygg að þetta nýmæli sem hér er á borð borið, af þeirri litlu reynslu sem á það er komin, sé til bóta. Við höfum eins og hv. formaður allsherjarnefndar, Birgir Ármannsson, lýsti, bæði átt fund með umboðsmanni á starfsstöð hans og eins kom hann á fund nefndarinnar. Þar komu fram upplýsingar og tillögur og margt fleira sem ég hygg að birtist í ræðum þeirra sem taka til máls í dag og hafa þegar komið fram í ræðu hv. formanns allsherjarnefndar. En við verðum betri á næsta ári, vonandi. Ég get tekið undir margt af því sem hv. formaður nefndarinnar sagði um skýrsluna. Ég lít svo á að umboðsmaður Alþingis gegni afar veigamiklu hlutverki í íslensku lýðræði. Ég lít svo á að umboðsmaður Alþingis sé einn af hornsteinum íslensks lýðræðis ásamt stjórnsýslulögum, upplýsingalögum og þá Ríkisendurskoðun, ef ég tel hana síðast. Af því hef ég reynslu. Réttarumhverfi, stjórnsýsla og annað hefur á síðustu 20 árum gjörbreyst með þeim lögum sem ég nefndi og með umboðsmanni Alþingis. Bara fyrir mig, starfandi sem lögmann er aðstaðan allt önnur og betri. Þegar embættið var sett á stofn mun embættismaður í einu ráðuneytinu hafa sagt: Nú þarf maður að fara að svara þessum kverúlöntum sem eru að skrifa okkur. Það var nefnilega þannig að ríkið eða ríkisstofnanir hirtu ekki um að svara og hirtu ekki um að rökstyðja. Menn skyldu gjarnan horfa til baka og rifja upp stöðu mála áður en þessar gagnmerku réttarbætur komu til. Umboðsmaður hefur skilað verulegum árangri og hefur um margt lagað stjórnsýsluna þótt ýmislegt mætti betur fara, sem hann bendir sjálfur á og hefur bent á undanfarin ár. Af skýrslunni er að sjá að umboðsmanni gangi þokkalega að afgreiða kvartanir. Fjöldi kvartana, erinda og fyrirspurna og afgreiðslur kvartana sýna að embættið stendur þokkalega að því leyti. Þó er ýmislegt sem umboðsmaður gagnrýnir í framkvæmd stjórnsýslunnar. Fyrst og fremst má segja að gagnrýni umboðsmanns lúti m.a. að því að stjórnvöld skipuleggi sig ekki fyrir fram, séu ekki nógu meðvituð um að setja sér fyrir fram gegnsæjar reglur, sem borgararnir geti gengið að, um hvernig þau eigi að haga málsmeðferð, hvernig þau eigi að beita reglum stjórnsýslulaga o.s.frv. Því er enn ábótavant, stjórnsýslan er enn tilviljunarkennd í mörgum tilfellum. Umboðsmaður bendir jafnframt á að fræðslu skorti til stjórnenda ríkisstofnana, þ.e. að þegar nýir starfsmenn koma inn sé þeim hreinlega leiðbeint, þeir fari í skóla í stjórnsýslulögunum. Stjórnsýslulögin eru ekki flókin. Fyrir þá sem lesa þau eru þau ekki flókin en þetta er eilíft umkvörtunarefni umboðsmannsins, að fræðslan komist ekki til skila til starfsmanna. Ég heyri á tóni umboðsmanns hreinan pirring í þeim efnum, ekki endilega á fundum með nefndinni en ég hef hlustað á hann fjalla um fræðslumál á semínari. Hann kvartar líka undan því, sem hv. formaður allsherjarnefndar Birgir Ármannsson kom inn á, að mál séu leidd til lykta með samningum. Auðvitað þurfa ríkið og ríkisstofnanir að gera mikið af samningum en það er verið að leiða mál til lykta með samningum, sem er að því leyti röng aðferð vegna þess að vilji stjórnsýslunnar og vilji ríkisins á að birtast í reglum og ákvörðunum. Þegar reglur og ákvarðanir liggja fyrir á að byggja samninga á þeim. Ég kem betur að því síðar. Umboðsmaður kvartar enn yfir því að jafnræðisreglunni sé ekki nógsamlega fylgt og að meðalhófsreglunnar sé ekki gætt. Þar bendir umboðsmaður sérstaklega á ráðstöfunarfé ráðherra, eins og menn muna að var í fréttum í sumar. Þar er ekki gengið út frá fyrir fram gegnsæjum reglum. Ég get bent frú forseta á að við hér á Alþingi stöndum frammi fyrir sama vandamáli. Ég sat nefndarfund í sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd nýverið og við ræddum um það hvert við ættum að beina 47 eða 50 millj. kr. safnliðum á umsækjendur. Ég upplifði það að við vorum að úthluta tilviljunarkennt, úthluta án þess að við settum okkur fyrir fram gegnsæjar reglur, án þess að ákveða forganginn fyrir fram, hvaða verkefni við legðum meiri áherslu á en önnur og hreinlega flokkuðum þau fyrir fram. Ég verð að segja að safnliðaafgreiðsla sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar, sem eflaust fleiri nefndir í þinginu standa frammi fyrir, fór fyrir brjóstið á mér og þeirri tilfinningu sem ég hef fyrir jafnræði og meðalhófi. Ég ætla ekki að deila á einstakar fjárveitingar nefndarinnar. Það dettur mér ekki í hug en ég veit að við gætum legið undir hörðu ámæli ef menn bera saman einstakar úthlutanir í þessum safnliðum, ef við setjum það í samhengi og jafnvel sleppum af þeim nöfnunum, þá mundi ég lenda í vandræðum með að útskýra sumt út frá jafnræðisreglunni. Af hverju fékk þessi en ekki hinn? Af hverju fékk þessi minna en hinn meira? og þar fram eftir götunum. Það vekur ánægju að viðbrögð stjórnvalda við ábendingum umboðsmanns Alþingis eru góð. Sú þróun hefur orðið á síðustu 20 árum en algengt var að ráðherrar hreinlega hunsuðu tilmælin. Nú heyrir það til undantekninga. Ég ítreka það sem kemur fram í skýrslunni á bls. 16, að það skortir fræðslu um stjórnsýslulög, upplýsingalög og réttarstöðu borgaranna, fræðslu til stjórnenda ríkisstofnana. Það er einn merkilegur þáttur í skýrslunni sem m.a. má sjá á bls. 16 og áfram. Það eru svokölluð frumkvæðismál sem umboðsmaður Alþingis fjallar um í skýrslu sinni. Þau eru afar mikilvægur þáttur og svo virðist sem umboðsmaður Alþingis feti sig frekar inn á þessa braut. Frumkvæðismálin voru sex árið 2006 en eru nú orðin 15 á þessu ári. Ég hygg að styrkja verði umgjörð og fjárveitingar til umboðsmanns Alþingis vegna slíkra frumkvæðismála. Síðasta og þekktasta frumkvæðismál umboðsmanns Alþingis er fyrirspurn hans til Reykjavíkurborgar varðandi Orkuveitu Reykjavíkur, vegna hins svokallaða REI-máls, sem er afar merkilegt inngrip. Ef maður sviptir af sér flokkspólitískri þoku og horfir faglega á þetta eru viðbrögð umboðsmanns Alþingis að mínu mati til fyrirmyndar í þessu máli. Í þessu máli vöknuðu afar margar mikilvægar og merkilegar spurningar um framkvæmd stjórnsýslu, um hvernig sveitarfélag með almannaveitu á sínum vegum getur samið við einkahlutafélag og allt í einu rofið stjórnsýslutengslin. Tímans vegna mun ég ekki rekja það mál en frumkvæði umboðsmanns var gott. Annað mál sem hv. formaður kom inn á er ÖBÍ-málið. Þar stöndum við frammi fyrir spurningunni: Eigum við hv. alþingismenn að skipta okkur af því eða á Alþingi að beina tilmælum til umboðsmanns? Erum við að fara inn á sjálfstæði hans? Ég lít ekki svo á. Hann er umboðsmaður Alþingis. Við getum haft tilmæli. Öryrkjabandalagið gekk á fund umboðsmanns, við nefndum þetta á fundi með umboðsmanni, á nefndarfundi, og það er samdóma álit okkar að leggja til að umboðsmaður taki þetta mál upp sem frumkvæðismál. Hann hefur sjálfur áhuga á því og telur ekki að með því skerðum við sjálfstæði hans. En við leggjum til að veita sérstaka fjárveitingu í þetta vegna þess að þetta er brýnt almennt mál. Þetta varðar geðsjúka fyrst og fremst, sem almennt hafa ekki hafa tök á að gæta réttar síns. Málið varðar það hvort framkvæmdin sé nógu góð, hvort réttindi öryrkja komist til skila, hvort þeir geti gætt réttar síns o.s.frv. þannig að þetta er almenn og brýn athugun. Ég styð að því að veita sérstaka fjárveitingu til þessarar almennu athugunar, sem yrði auðvitað frumkvæðisathugun umboðsmanns því að hann getur valið og hafnað. Við getum sett fram tilmæli um eitt og annað en auðvitað er umboðsmaður sjálfstæður í störfum sínum. Við skipum honum ekki fyrir, hvorki um hvaða verkefni hann tekur að sér né hvaða niðurstöðum hann kemst að. Ég vil nefna eitt að lokum og það eru áhyggjur umboðsmanns Alþingis af því sem hann kallar að þróunin sé að grugga vatnið, hann talar um afkima stjórnsýslunnar. Hvað á umboðsmaður við? Jú, hann á við hlutafélagavæðingu, hann á við opinber hlutafélög. Hann segir að réttarrammi þeirra sé ekki nógu góður. Ég vil bæta við það og segja að stjórnsýslan hefur ekki fyllt inn í þessi hlutafélög, Matís og mörg fleiri. Hann heldur því fram að lagaumhverfið um opinberu hlutafélögin dugi ekki og ég tek fyllilega undir það. Ég hef sjálfur sagt að það eigi að einkavæða stjórnsýslulögin og upplýsingalögin. Ég held því fram að þau þurfi að ná yfir stórfyrirtækin. Póstur og sími fóru í einkarekstur og fjöldi annarra fyrirtækja veita borgurum þjónustu án þess að við höfum andmælarétt, upplýsingaréttinn og annað af því tagi. Þessi stóru fyrirtæki sem veita þjónustu, almanna- og grunnþjónustu, eiga ekki að vera yfir það hafin að neytandinn spyrji og fái upplýsingar. Alls ekki. Það er áhyggjuefni, eins og hv. formaður allsherjarnefndar benti á, að efnisreglur verða í 23,4% tilfella umtalsefni eða kvörtunarefni. Það er gagnrýni, frú forseti, sem beinist að þinginu. Lagagrundvöllur stjórnvaldsákvarðana er 27,3% tilefna umkvartana. Það segir mér að styrkja verði löggjafarvaldið, Alþingi, styrkja lagasetninguna. Ég ítreka það sem ég minntist á í upphafi að við afgreiðum lög oft í fljótræði. Ég hygg að vandi Alþingis liggi fremur í innra skipulagi þess en ræðutíma við 2. umr., ef ég má nefna það sem dæmi. Það er hægt að bæta Alþingi og gera það skilvirkara með margvíslegum öðrum hætti án þess að breyta þingsköpum, það segir mér reynsla mín sem varaþingmaður og nú sem þingmaður á haustdögum og í sumar. Þetta er áhyggjuefni og þetta þurfa forsetar Alþingis að skoða til hlítar.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Atla Gíslasyni fyrir ágæta ræðu. Ég get tekið undir mjög mörg sjónarmið sem fram komu í máli hans. Hins vegar er eitt atriði sem ég ætla að nefna, bara svo því sjónarmiði hv. þingmanns sé ekki ómótmælt hér, og það er þegar hann nefnir að stjórnsýslulög eða stjórnsýslureglur eigi að gilda um einkaaðila og hann nefndi stórfyrirtæki sérstaklega. Ég vildi koma því að að stjórnsýslureglur eru auðvitað settar til að verja borgarana í þeim tilvikum þar sem þeir þurfa að lúta valdi hins opinbera, valdi stjórnsýslunnar sem er sérstætt, allt öðruvísi en þau áhrif sem einhver stórfyrirtæki hafa eða staða á markaði eða annað þess háttar. Enginn getur valið hvort hann á samskipti við stjórnsýsluna eða ekki, menn eru þvingaðir til þess. Menn eru undir stjórnsýsluna settir hvort sem þeim líkar betur eða verr og þess vegna er auðvitað þörf á sérstökum reglum til að vernda borgarana í þeim samskiptum. Þegar við tölum hins vegar um einkamarkaðinn vitum við auðvitað að það getur verið ójafnvægi milli aðila en engu að síður höfum við annað regluverk sem á að tryggja stöðu manna að því leyti. Við höfum samkeppnisreglur, við höfum reglur á fjármálamarkaði sem gilda sérstaklega um fjármálafyrirtækin, við höfum hlutafélagalöggjöf sem m.a. er ætlað að vernda minni hluta í hlutafélögum o.s.frv. Þegar við ræðum um þetta verðum við að hafa í huga að stjórnsýslan er sérstaks eðlis vegna þess að sá sem á samskipti við hana á ekkert val. Hann á bara að hlýða. Þess vegna þarf að gæta réttinda hans 

Frú forseti. Það er mikil þörf á að einkavæða stjórnsýslu- og upplýsingalögin gagnvart stóru fyrirtækjunum, þau eiga ekki við um einkarekstur. Það er verið að færa opinbera þjónustu yfir í einkarekstur. Talað er um að úthýsa verkefnum í stórum stíl. Það er talað um að einkafyrirtæki taki að sér opinbera þjónustu við borgarana. Þarna er fullt af gráum svæðum, bæði varðandi opinberu hlutafélögin og önnur einkahlutafélög sem taka að sér opinbera þjónustu við borgarana, og á því sviði verðum við að styrkja grundvöll umboðsmanns Alþingis. Við verðum að styrkja, víkka og endurskoða valdsvið umboðsmanns Alþingis. Á það hefur umboðsmaður Alþingis sjálfur bent þó að hann hafi ekki sagt að hann vilji einkavæða stjórnsýslulögin eins og ég sagði. Hann notaði ekki þau orð en hann talaði um þoku og um afkima stjórnsýslunnar. Og fjármálaeftirlit eða samkeppniseftirlit er ekki nægjanlegt í þeim efnum.

Hæstv. forseti. Ef hv. þm. Atli Gíslason er sérstaklega að tala um svið þar sem verið er að færa opinbera þjónustu yfir í einkarekstrarlegt umhverfi þá er auðvitað klárt að þar þarf að vanda til verka. Enginn deilir um það. Það snýst um það að í þeim tilvikum þegar verkefni eru færð, hvort sem er með útvistun, með stofnun opinberra hlutafélaga um eitthvað tiltekið svið eða þjónustusamning eða annað, þá er alltaf fyrir hendi eitthvert stjórnvald sem á að hafa eftirlit með viðkomandi starfsemi sem einkaaðilarnir geta þá rekið. Þetta er auðvitað í þróun en ég held hins vegar að eftirlit umboðsmanns hljóti alltaf að beinast að þeim aðilum innan stjórnsýslunnar sem eiga að hafa eftirlit með viðkomandi starfsemi. Þeim ber síðan skylda til að hafa eftirlit með því að þeir einkaaðilar sem taka að sér tiltekin verkefni uppfylli þau skilyrði sem þeim eru sett. Hins vegar get ég alveg tekið undir að þær kröfur sem hið opinbera gerir til aðila sem taka að sér verkefni sem flokka má undir þjónustu við almenning þurfa að vera skýrar. Það má ekki liggja í lausu lofti, það má ekki vera á gráu svæði. En ég get ekki tekið undir ummælin um að einkavæða eigi stjórnsýslulögin. Við hv. þm. Atli Gíslason erum á öndverðum meiði um einkavæðingu í flestum tilvikum og líka í þessu. Hann vill halda því hjá ríkinu sem ég vil einkavæða og öfugt. Við getum hins vegar áreiðanlega verið sammála um að þegar um útvistun eða þjónustusamning eða annað slíkt er að ræða skiptir máli að kröfurnar sem gerðar eru til einkaaðilanna sem framkvæma þjónustuna séu skýrar og skilmerkilegar og að fyrir hendi sé eftirlit hjá þeim stjórnsýslulegu aðilum sem bera ábyrgð á viðkomandi málaflokki á þeirri starfsemi, þannig að 

Ég er hjartanlega sammála hv. þm. Birgi Ármannssyni að vanda þurfi til verka. Ég er algerlega sammála honum um það. Er það að vanda til verka þegar veita þarf Matís 130 millj. aukafjárveitingu á fjáraukalögum? Er það að vanda til verka að Flugstoðir eru í tómarúmi? Er það að vanda til verka að fela þessum fyrirtækjum opinbera þjónustu án þess að afmarka skyldur þeirra, réttindi borgaranna? Þarf ekki, áður en við förum í úthýsingu, einkarekstur, einkavæðingu, hlutafélagavæðingu eða hvað það kallast allt, að spyrja: Hvernig munu þessar breytingar reynast almenningi? Er það í þágu almennings að gera þetta? Erum við að fara úr öskunni í eldinn? Hvernig munu þessar breytingar reynast þeim, hv. þm. Birgir Ármannsson, sem greiða svo fyrir þjónustuna og eiga ekki andmælarétt? Bætir einkareksturinn almannaþjónustuna? Eða eru þetta guðspjöll? Er þetta biblíutrú, pólitísk trúarbrögð að einkavæðing sé alltaf betri án þess að horfa fyrst á markmið og greina vandann og spyrja sig grundvallarspurninga? Eigum við að haga okkur þannig að við segjum: Einkavæðum, einkavæðum, það er betra? Það hefur verið gert í biblíubelti einkavæðingar á Íslandi, í Reykjanesbæ. En það reynist bara ekki vel. Bæjarstjórinn í Kópavogi, Gunnar Birgisson, sá talnaglöggi maður, hefur reiknað það út að þetta borgi sig ekki fyrir íbúa Kópavogs. Það má ekki horfa og einblína á einkarekstur sem guðdómlegan. Það á að markmiðsskoða og greina og umfram allt þegar þetta er gert á að tryggja réttindi borgaranna.

Virðulegi forseti. Ég vil í fyrstu aðeins gera að umfjöllunarefni álit allsherjarnefndar. Ég vek athygli á, eins og hæstv. forseti gat um áðan, að við erum að ræða skýrslu umboðsmanns Alþingis á allt öðrum nótum en við höfum áður gert á hinu háa Alþingi. Við breyttum þingsköpum og ætlum að tryggja betur tengsl embættis umboðsmanns og þingsins sjálfs og meiningin er að þessi skýrsla fái miklu meiri umfjöllun í þinginu en áður hefur verið. Áður stóð virðulegur forseti í þessum stól og flutti skýrslu um störf umboðsmanns Alþingis og síðan var umræða um hana. Ég held að það sé mjög góð nýbreytni sem við erum að taka upp hér, þ.e. að taka málið betur fyrir í þinginu sjálfu, í nefndum þingsins, og fara dýpra í skýrsluna. Við hittum umboðsmann á tveimur fundum, fórum fyrst í heimsókn til hans og hann kom síðan á fund til okkar og svaraði spurningum. Ég tel, eins og kemur fram í álitinu, að móta þurfi frekar starfsferlið eða hvernig við tökum á verkefninu á næstu árum. Það hefur þegar komið fram í andsvörum að það gætir einhverrar óánægju. Ég heyrði á hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur að hún var ekki ánægð með nefndarálitið en ég vek athygli á að hv. þm. Atli Gíslason í Vinstri grænum er án fyrirvara á áliti nefndarinnar þannig að það var full samstaða um það álit. Það er alveg rétt að ekki er farið ofan í efnisatriði skýrslunnar í álitinu. Það má vel vera að við gerum það síðar. Álitið er almenns eðlis þar sem verið er að draga fram tilgang starfa umboðsmanns og hve mikilvæg þau eru. Umboðsmaður hefur eftirlit með stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga og hann á að standa vörð um réttindi borgaranna gagnvart stjórnvöldum og stuðla að því að þeir sem fara með opinbert vald gæti lagareglna og góðrar stjórnsýsluhátta í störfum sínum. Þetta er ekki lítið starf, virðulegi forseti, umboðsmaður Alþingis á að gæta réttinda borgaranna. Og af þessari skýrslu má sjá að margt má betur fara í því sambandi. Í skýrslunni er mjög mikið og spennandi efni. Hún er afar ítarleg að mínu mati og vönduð. Þetta er mikill doðrantur og afar mikið lestrarefni, letrið er smátt til að skýrslan taki ekki enn fleiri blaðsíður. Ég verð að viðurkenna að þetta er mjög seinlesið efni. Ég las langt inn í nóttina í gær, til klukkan tvö, það er ekki til fyrirmyndar að gera slíkt en þetta er mjög seinlesið en mjög spennandi líka. Ég tel að við þurfum að fara betur í skýrsluna. Á næstu árum þurfum við að taka meiri tíma í að fara dýpra í málin. Það kom fram hjá hv. þm. Birgi Ármannssyni, formanni allsherjarnefndar, og það er alveg rétt. Við ræddum það í nefndinni hvernig við ættum að taka á málum í framhaldinu og það var samstaða um að við þyrftum að fara betur ofan í skýrsluna og móta verkferlið meira í þinginu sjálfu. Það stendur því ekki á meiri hlutanum í því sambandi, virðulegi forseti, eins ég skynja hann í allsherjarnefnd. Hér hefur verið rætt um löggjöfina og það hefur komið fram að við setjum oft og tíðum lög sem eru að einhverju leyti gölluð. Þetta hefur nú verið rætt meðal þingmanna og tengist svolítið því starfi sem á sér stað núna milli þingflokksformanna og forseta Alþingis, um vinnubrögðin í þinginu. Alþingi Íslendinga setur afar mörg lög og maður veltir því fyrir sér hvort þörf sé á að setja svona mörg lög. Af hverju setur þingið svona mörg lög? Er það vegna þess að ráðherrarnir vilja það? Þeir leggja fram lagafrumvörpin, ekki alveg öll en mjög mörg. Hæstv. ráðherrar hafa tilhneigingu til að koma með mörg lagafrumvörp og telja að það sé mælikvarði á hvort þeir standi sig vel eða illa í starfi. Ég hef vissar efasemdir um að þetta sé rétt hugsun. Ég held að nær væri að setja aðeins færri lög en vanda betur til verka, virðulegi forseti, og þá kæmu væntanlega færri gallar fram. Ég ætla að drepa á nokkrum atriðum í skýrslunni. Það er alveg ljóst að málin sem koma til kasta umboðsmanns Alþingis eru fjölmörg. Á síðasta ári, sem skýrslan fjallar um, voru skráð 273 ný mál og umboðsmaður tók sjálfur sjö mál formlega til athugunar að eigin frumkvæði, þ.e. svokölluð frumkvæðismál. Þetta eru mörg mál, það slagar hátt upp í að það komi eitt nýtt mál á dag, alla daga ársins, líka laugardaga og sunnudaga ef maður metur það þannig. Á árinu 2006 hlutu 282 mál lokaafgreiðslu og 69 mál voru óafgreidd í árslok. Í skýrslunni rekur umboðsmaður af hverju þau eru óafgreidd og ég sé ekki neitt óeðlilegt í því sambandi. Það eru ákveðnir frestir í gangi, það á eftir að svara o.s.frv. og það er ósköp eðlilegt að þau klárist ekki öll. Í skýrslunni kemur fram að umboðsmaður stefnir að því að endanlegri afgreiðslu kvartana sé í síðasta lagi lokið innan sex mánaða frá því að þær bárust. Hann hefur einsett sér að setja þau tímamörk. Þetta eru mjög flókin mál þannig að ég tel þessi tímamörk ekki óeðlileg. Þetta eru yfirleitt geysilega flókin og tímafrek mál. Oft eru þetta álitaefni sem ekki hefur verið tekin skýr afstaða til í löggjöf og ekki nýtur við dómafordæma og þar af leiðandi taka málin stundum lengri tíma. En það er mikið atriði fyrir réttaröryggi borgaranna að hægt sé að ljúka athugunum á kvörtunum eins fljótt og unnt er innan hæfilegs tíma. Til þess að það verði unnt, virðulegi forseti, þarf embættið að hafa þyngd og hafa öfluga starfsemi, búa þarf vel að embættinu og ráða hæfilega margt hæft starfsfólk. Að mínu mati þarf umboðsmaður Alþingis að hafa mjög öfluga lögfræðinga að störfum og þar eru afar öflugir aðilar miðað við öll afköstin sem við sjáum í skýrslunni. En ég vil taka fram, virðulegi forseti, að einungis tíu starfsmenn vinna hjá umboðsmanni Alþingis, þ.e. umboðsmaður sjálfur og níu aðrir starfsmenn. Og ég spyr: Er þetta nægilegur mannskapur miðað við hvers eðlis þessi stofnun er? Ég efast um að svo sé. Ég vil líka gera að umtalsefni að í heimsókn okkar til umboðsmanns Alþingis velti ég því fyrir mér hvort ekki væri rétt að huga að því að færa starfsemina í annað húsnæði. Ég tel að embætti umboðsmanns Alþingis sé starfsemi sem eigi að búa yfir mikilli reisn og virðingu og vera traust og góð. Auðvitað er starfsemin afar traust og mikið traust er borið til umboðsmanns Alþingis og starfseminnar sem þar fer fram, en ég tel að að huga þurfi að húsnæðismálum til framtíðar fyrir þessa stofnun. Ég vil benda á að stofnunin verður 20 ára á næsta ári þannig að það er kannski tilefni til að fara aðeins dýpra og betur í þau mál en ella vegna þess. Varðandi málin sem hafa verið skráð vil ég nefna að málum á sviði almannatrygginga fjölgaði um helming, þau voru 9% skráðra mála árið 2006. Málum vegna skatta og gjalda fækkaði en flokkurinn tafir hjá stjórnvöldum á afgreiðslu mála var fyrirferðarmikill eða nær 17% skráðra mála. Því er greinilegt að mjög margir eru óánægðir með tafir í stjórnsýslunni, að þeir fái ekki úrlausn sinna mála. Ég held að fólk leiti ekki til umboðsmanns til að kvarta nema virkileg þörf sé á því, þá er fólk orðið mjög leitt. Varðandi mál sem umboðsmaður hafði frumkvæði að á fyrri tíð vil ég nefna að umboðsmaður hefur kannað sérstaklega skráningu mála, málshraða, eftirlit með afgreiðslu mála, setningu fresta, tilkynningar um tafir og annað slíkt árin 2002 og 2006 og borið þetta saman hjá 32 stjórnvöldum. Hann fer því mjög skipulega ofan í það hvernig stjórnvöld vinna og ber það saman milli ára. Hann kannaði líka afgreiðslutíma 48 sjálfstæðra stjórnsýsluúrskurðarnefnda. - Ég sé, virðulegi forseti, að tíminn gengur mjög hratt og ég er bara rétt að byrja á umfjölluninni. Þær reglur sem umboðsmaður getur sérstaklega um í skýrslu sinni eru jafnræðisreglan og meðalhófsreglan. Hann færir rök fyrir því af hverju hann nefnir sérstaklega þessar tvær reglur og nefnir tvö álit sem varða jafnræðisregluna. Komið hefur verið inn á þau bæði hér. Það eru styrkveitingar ráðherra af ráðstöfunarfé, ráðherraliðnum, og svo ráðstöfun námuréttinda í eigu sveitarfélaga með leigusamningi. Þar er verið að vitna í mál á Akureyri þar sem bæjarfélagið fór ekki alveg eðlilegar leiðir í því sambandi, þ.e. ekki var auglýst þannig að aðrir gætu komið að því máli heldur úthlutað gæðum, ef svo má segja. Ég heyri að hv. þm. Atli Gíslason tengir þetta við svokallað REI-mál, en það er alveg ljóst, og umboðsmaður telur það líka, að gæta þarf mjög vel að öllum reglum varðandi úthlutun réttinda. Þar verður að vera einhvers konar opið ferli þar sem þeir sem hafa áhuga á geta komist að en ekki þannig að valið sé úr bak við tjöldin, ef svo má orða. Það er mjög athyglisvert að lesa þetta í skýrslunni. Varðandi meðalhófsregluna þá er þess getið sérstaklega að ekki megi taka íþyngjandi ákvörðun hjá stjórnvaldi og þar eru nefndar uppsagnir ríkisstarfsmanna. Ekki má segja upp fólki nema athugað hafi verið hvort hægt sé að flytja það til í starfi innan stofnunar, það er skylda forstöðumanns að gera það, og vitnað er í mál sem sneri að Fasteignamati ríkisins. Það er alveg greinilegt að umboðsmaður reynir að gæta hagsmuna borgaranna hvar sem þeir vinna innan stjórnsýslunnar. Ég vil líka gera að umtalsefni viðbrögð stjórnvalda við tilmælum umboðsmanns. Það kemur fram að það heyri til algerra undantekninga að stjórnvöld fari ekki að tilmælum. Það er mjög jákvætt, virðulegi forseti, og sýnir að stjórnvöld almennt hlýða umboðsmanni, ef svo má segja, þau fara eftir ábendingum hans. Að vísu var í einu tilviki ekki farið að tilmælum, í svokölluðum sérstökum tilmælum, þau flokkast í sérstök og almenn tilmæli. Það var vegna kvörtunar einstaklings gagnvart sjávarútvegsráðuneytinu þar sem búið var að úthluta byggðakvóta en sá sem kvartaði fékk ekki úthlutað kvóta. Hann kvartaði en fékk ekki eðlilega málsmeðferð í kerfinu, hjá sjávarútvegsráðuneytinu. Það er rakið á blaðsíðu 14 hvernig ráðuneytið kom fram. Sagt var að búið væri að úthluta þessu og viðhorfið var svolítið þannig að það þýddi ekkert að kvarta yfir því, það væri búið að úthluta og það þýddi ekkert að breyta því. Við eftirrekstur umboðsmanns svaraði ráðuneytið þessu ekki þannig að ásættanlegt væri að mati umboðsmanns, þ.e. ráðuneytið brást ekki við eins og eðlilegt hefði verið og reyndi ekki að taka málið upp aftur og laga það. Það getur skipt mjög miklu máli fyrir viðkomandi, enda þótt búið sé að úthluta kvótanum og hann sé farinn, að hann fái úrlausn sinna mála, þó að ekki sé kannski hægt að endurúthluta kvóta eftir á. Tilgreind eru fleiri atriði, virðulegi forseti, sem ég ætla ekki að fara nánar út í af því að ekki er tími til þess. Að endingu vil ég gera að umtalsefni kaflann á blaðsíðu 23, Samningar í stað ákvarðana og reglna. Mér finnst það afar athyglisverður kafli. Þar er sagt að stjórnvöld geri í of ríkum mæli samninga um alls kyns verkefni, líka verkefni sem löggjafinn hefur sagt að stjórnvöld eigi sjálf að sinna. Þetta þurfum við að skoða. Færð eru rök fyrir því að þetta sé óeðlilegt í ýmsum tilvikum. Það er alveg ljóst að verði þróunin mjög rík að þessu leyti, eins og rætt var um í nefndinni, mun sá sterkari sigra að lokum og það er yfirleitt ekki borgarinn sjálfur heldur sá sem samningurinn er gerður við, sem oft og tíðum 

Frú forseti. Við ræðum nú skýrslu umboðsmanns Alþingis sem er árlegur og mikilvægur viðburður hér á þingi. Það væri óskandi að fleiri þingmenn, sérstaklega fleiri ráðherrar, væru viðstaddir þar sem meðal annars er verið að fjalla um hvernig löggjöfin virkar. Við vitum að langflest frumvörp sem verða að lögum eru búin til í ráðuneytunum og því held ég að okkar blessuðu ráðherrar hefðu gott af að fylgjast með umræðunni en ég treysti því að þeir kynni sér skýrsluna vel. Ég óska embætti umboðsmanns Alþingis til hamingju með skýrsluna og þá vinnu sem unnin hefur verið undanfarið ár og óska starfsfólki umboðsmanns Alþingis velfarnaðar í starfi. Það eru ekki margir einstaklingar sem starfa hjá embættinu en engu að síður er það gríðarlega mikilvægt. Embættið sem slíkt hefur engin völd en þó gríðarleg áhrif og það skiptir miklu máli að svo haldist áfram. Það helst auðvitað í hendur við þann trúverðugleika sem þarf að ríkja innan dyra hjá því embætti en það tengist því einnig hvernig menn tala um embætti umboðsmanns Alþingis. Þótt menn geti stundum verið ósáttir við álit umboðsmanns Alþingis skiptir miklu máli að tala alls ekki niður embættið því að með því værum við að grafa undan því. Ég set umboðsmann Alþingis á svipaðan stall og dómstólana og við eigum að virða sjálfstæði hans í hvívetna. Í skýrslunni kemur fram að nýskráð mál voru 273 sl. ár þannig að fjöldi mála er stöðugur. Stjórnsýslan virðist almennt séð hafa batnað á ákveðnum sviðum og það er sérstaklega ánægjulegt að álitamálum sem lúta að réttarstöðu og stöðu fanga hefur fækkað. Ég leyfi mér að álykta að ástandið fari einfaldlega batnandi en því miður eru verkefni embættisins enn þá næg. Umboðsmaður Alþingis talar talsvert um viðhorf stjórnvalda í þessari skýrslu og í skýrslum fyrri ára. Hann bendir á það sama ár eftir ár, að stjórnsýslan sé til fyrir borgarana en ekki öfugt. Umboðsmaður Alþingis segir jafnframt að stjórnsýslan sé lögbundin og grunnurinn og markmiðið sé að borgararnir og almenningur hafi trú á stjórnsýslunni og upplifi að virtar séu ákveðnar meginreglur. Hann talar einnig um uppeldisleg áhrif innan stjórnsýslunnar, þ.e. að embættismenn og opinberir starfsmenn temji sér rétt og gott hugarfar gagnvart erindum borgaranna. Umboðsmaður Alþingis hefur sérstaklega bent á viðhorf sem heyrist stundum í stjórnsýslunni um að viðkomandi kvartari eða borgari geti einfaldlega farið í mál. Það er viðhorf sem ekki á að heyrast í íslenskri stjórnsýslu. Fyrir nokkrum árum benti umboðsmaður Alþingis á að stundum einkenndi afgreiðslu stjórnvalda ákveðinn hroki gagnvart almenningi. Það er auðvitað mjög alvarlegt og opinberir starfsmenn þurfa að taka það til sín. Þetta helst auðvitað í hendur við aukna fræðslu en einnig ákveðið viðhorf um hvernig stjórnsýslan á að haga sér gagnvart borgurunum. Það er eitt mál sem mig langar að minnast aðeins á í þessu sambandi sem lýtur að sjávarútvegsráðuneytinu. Í skýrslunni stendur, með leyfi forseta: „Síðan segir þó að það sé á hinn bóginn mat ráðuneytisins að hvorki sé raunhæft né tilefni til að rannsaka nú hvort málsmeðferð og undirbúningur ákvarðana um úthlutun byggðakvóta á liðnum fiskveiðiárum hafi í einu og öllu verið í samræmi við þær kröfur sem leiði af reglum stjórnsýsluréttar og/eða öðrum lagareglum sem þýðingu geti haft í því sambandi, enda sé sá byggðakvóti sem til ráðstöfunar hefði verið á liðnum fiskveiðiárum bundinn við þau tilteknu ár og aðeins nýtanlegur á þeim.“ Hér birtist ákveðið viðhorf stjórnvalds sem á ekki að birtast, á ekki að vera sýnilegt, að í ljósi þess að tiltekin réttindi, í þessu tilviki byggðakvóti, hafi verið runninn út eða verið bundinn við tiltekin ár sem voru þá liðin, að þá væri engin ástæða til að bregðast við. Að sjálfsögðu ber stjórnvaldi að bregðast við í svona tilvikum þó að það væri ekki nema bara til að fá hið rétta fram í dagsljósið en svo getur að sjálfsögðu líka myndast skaðabótaréttur í svona málum, þannig að þetta skiptir miklu máli. Hér segir umboðsmaður Alþingis enn fremur, með leyfi forseta: „Ástæða þess að ég geri þessi viðbrögð ráðuneytisins sérstaklega að umfjöllunarefni hér er að ég verð iðulega var við viðbrögð af þessum toga hjá stjórnvöldum þegar um er að ræða úthlutun gæða, t.d. styrkja og tímabundinna réttinda. Gæðin sem til úthlutunar voru séu uppurin og því tjói lítt að fást um það þótt einhver mistök hafi orðið við töku ákvarðana. En eru það virkilega ásættanleg viðbrögð og samrýmanleg þeim skyldum sem hvíla á stjórnvöldum að haga viðbrögðum sínum með þessum hætti? Ég tel rétt að vekja athygli á því að eftir situr einstaklingur eða lögaðili sem hefur fengið þá niðurstöðu óháðs eftirlitsaðila að stjórnvaldið hafi ekki leyst réttilega úr máli hans.“ Þetta er því eitthvað sem ég held að við eigum að vekja sérstaklega athygli á gagnvart stjórnvaldinu og ráðherrunum sem bera ábyrgð á sínum ráðuneytum og undirstofnunum. Af öðrum þáttum í þessari skýrslu höfum við þessar lykilreglur sem birtast auðvitað í stjórnsýslulögunum en það er líka til eitthvað sem heitir óskráðar reglur í stjórnsýslunni. Þegar stjórnsýslulögin voru sett á sínum tíma var það markmiðið að hafa þau einföld og skýr og þau eru það, en þessar lagareglur hafa gjörbreytt, held ég, íslenskri stjórnsýslu til batnaðar og þetta eru stjórnsýslureglur sem flestar lúta að undirbúningi og töku hinna svonefndu stjórnvaldsákvarðana. Þó eru tvö ákvæði stjórnsýslulaganna sem skera sig úr og það er jafnræðisreglan og meðalhófsreglan sem eru tvær grundvallarreglur sem eru báðar skráðar í stjórnsýslulögum en eru líka óskráðar. Það er auðvitað grundvallaratriði þegar rætt er um stjórnsýsluna að stjórnsýslan sé lögbundin og það skiptir miklu máli að stjórnsýslan sé með það á hreinu að það sem stjórnvöld vilja gera þarf að eiga sér einhvers konar stoð í lögum eða reglum. Af öðrum þætti í skýrslunni langar mig að minnast hér á, eins og aðrir þingmenn við þessa umræðu, athugasemdir umboðsmanns sem lúta að samningum ráðherranna. Þetta er mjög umhugsunarvert. Þetta kom talsvert til umræðu í síðustu kosningabaráttu og hefur svo sem verið rætt í gegnum árin með hvaða hætti framkvæmdarvaldið er að beita valdi sínu og þá kannski sérstaklega í aðdraganda kosninga. Ég held að fyrir síðustu kosningar höfum við séð öfgakennd dæmi um loforð ráðherranna, rétt áður en kosningar voru og skuldbindingar framkvæmdarvaldsins fyrir hönd löggjafarvaldsins voru tugir milljarða kr. á einungis hálfu ári. Það er fyllilega gagnrýnisvert og ég tek undir það sem umboðsmaður Alþingis segir í þeim efnum. Auðvitað geri ég mér grein fyrir því að ráðherrar þurfa að hafa vald til að gera samninga, svigrúm til að gera þá, en við hljótum að geta treyst dómgreind ráðherranna að fara vel með þetta vald. Hér segir umboðsmaður Alþingis, með leyfi forseta: „En það er ekki aðeins að stjórnvöld geri samninga sem rata í frásagnir fjölmiðla heldur hef ég tekið eftir því í starfi mínu að þess gætir í meira mæli en áður að stjórnvöld, og stundum með beinni aðkomu Alþingis, leysi með samningum ýmis þau úrlausnarefni sem áður hafa verið viðfangsefni hefðbundinna ákvarðana stjórnvalda eða átt undir reglur sem þau hafa sett einhliða á grundvelli laga. Þessi þróun mála hefur orðið mér tilefni til að staldra við.“ Svo stendur neðar: „En hvað sem ástæðum þessarar þróunar líður þá er ljóst að hún fer ekki alltaf saman við gildandi réttarreglur um meðferð mála í stjórnsýslunni. Stundum hvarflar það meira að segja að manni hvort stjórnvöld kjósi að fara samningsleiðina beinlínis til að komast hjá því að fylgja nákvæmlega þeim leiðum sem lög mæla fyrir um, bæði um efni máls og málsmeðferð.“ Aðeins síðar segir hann: „En það eru ekki slíkir samningar sem kalla fram þær áhyggjur sem hér er lýst. Áhyggjuefnin eru annars vegar tilvik þar sem stjórnvöld gera slíka samninga án þess að séð verði að skýr lagaheimild af hálfu Alþingis liggi fyrir og hins vegar tilvik þegar stjórnvöld fara þessa leið þrátt fyrir að lög geri ráð fyrir að stjórnvöld ráði málum til lykta með hefðbundnum ákvörðunum eða samkvæmt reglum sem þau setja. Með tilliti til stjórnarskrárbundins fjárstjórnarvalds Alþingis vakna því spurningar um þá leið ráðherra að gera samninga um fjárstuðning úr ríkissjóði til einkaaðila eða til einstakra stofnana hins opinbera umfram þær heimildir sem eru í gildandi fjárlögum, og þá stundum til nokkurra ára.“ Þessum orðum umboðsmanns Alþingis þurfum við að taka mark á, sérstaklega ráðherrar. Umboðsmaður Alþingis gerir einnig að umtalsefni fræðslu til opinberra starfsmanna og sérstaklega forstöðumanna opinberra stofnana. Hann bendir á að hann hafi kallað eftir fræðslu í bréfi í fyrra, 14. nóv. 2006. Hann tekur síðan fram að hann hafi ekki orðið var við þessa fræðslu og kallar eftir henni. Hér hlýtur að vera ástæða fyrir stjórnvöld að bregðast við til að bæta úr hvað slíka fræðslu varðar. Það hefur verið minnst á frumkvæðismál umboðsmanns Alþingis sem eru að sjálfsögðu gríðarlega mikilvæg. Því miður hefur svigrúm hans til frumkvæðismála og athugana ekki verið nægjanlegt undanfarin ár, það vantar einfaldlega peninga inn í þessi mál. Ég vona að við náum að rétta þann kúrs á þessu kjörtímabili, því frumkvæðismálin skipta miklu máli í því aðhaldi sem umboðsmanni Alþingis ber að veita. Ég vil líka fara yfir það þar sem umboðsmaður Alþingis minnist á vanda eða meinbugi á lögum. Hann nefnir sérstaklega að hér á landi sé óvenju mikið um meinbugi á lögum ef við berum okkur saman við hin Norðurlöndin og það segir okkur auðvitað bara að við þurfum að vanda okkur miklu betur, við þurfum að hægja á lagasetningunni. Ég er alveg sannfærður um að við eigum ekki að setja eins mörg lög og við gerum hér ár eftir ár, sérstaklega þegar unnið er á þeim hraða sem hér hefur verið árum saman, rétt fyrir jól eða rétt fyrir sumar. Við þurfum að fara að breyta þessu vinnulagi. Ég held að það sé miklu skynsamlegra, eins og með frumvörp ráðherra sem flest verða að lögum, að það sé vandað betur til verka, það sé meira samráð á vinnslustiginu. Oft þegar frumvörpin koma til þingnefnda þá eru kannski veigamiklir hagsmunaaðilar að sjá frumvörpin í fyrsta sinn og þá er þingnefndin að reyna að púsla saman hugsanlegum breytingum og mæta réttmætum athugasemdum undir tímapressu og það eru mismunandi sjónarmið frá mismunandi hagsmunaaðilum. Ég held að það sé miklu farsælla ef við vinnum þetta með þeim hætti að samráð sé virkt á vinnslustiginu. Þá náum við þeim sjónarmiðum a.m.k. þar fram og síðan er að sjálfsögðu hin pólitíska ákvörðun um hvora leiðina skuli fara, hvernig útfærslan eigi að vera o.s.frv. bara tekin á einhverjum tímapunkti. Þetta snertir þingið og þetta snertir ráðherrana og við ættum að geta lagað þetta hér ef við kærum okkur um. Það er auðvitað umhugsunarvert að það sé óvenjuhátt hlutfall lélegra laga á Íslandi miðað við það sem þekkist á Norðurlöndunum. Ég minni einnig á að það er talsvert algengara að lög séu álitin vera brot á stjórnarskrá á Íslandi en þekkist á hinum Norðurlöndunum. Við höfum þó nokkur dæmi undanfarin 50 ár í íslenskri réttarsögu eða dómssögu. Mig minnir að það hafi í einu tilviki verið niðurstaða Hæstaréttar í Danmörku að lög þar í landi hafi farið í bága við stjórnarskrá. Það er því eitthvað að í lagasetningu hér á landi. Að lokum vil ég minnast á heimsókn Öryrkjabandalagsins til umboðsmanns. Þeir eru að kalla eftir frekari réttargæslu. Þeir tóku sérstaklega fram að þeir vilja ekki sérstakan umboðsmann og ég vona að umboðsmaður Alþingis fái þá svigrúm til að sinna þessari réttindagæslu, a.m.k. til að byrja með, í formi frumkvæðisathugunar. En það þarf auðvitað að taka mark á því þegar svona veigamikil hagsmunasamtök kalla eftir hjálp og aðstoð, kalla eftir athugun á hver staðan er varðandi réttindagæslu fatlaðra. Við hljótum að geta brugðist við með einhverjum hætti og sömuleiðis farið yfir þá þætti þar sem þetta eftirlit á að fara fram í dag en fúnkerar kannski ekki. Að lokum í ljósi þess að tíminn er að renna út vil ég undirstrika að ég held að allir þingmenn séu sammála um að embætti umboðsmanns Alþingis sé mikilvægt, það skipti miklu máli að það sé sjálfstætt og óháð, það hafi trúverðugleika, menn séu ekki að tala niður embættið og það hafi nægjanlegt svigrúm til að sinna sínu verki. Það eru ákveðin tímamót á næsta ári, 20 ára afmæli embættisins. Embættið þarf sömuleiðis nýtt húsnæði þannig að það eru fjölmörg verkefni sem við ættum að huga að. Síðan er áhugaverð umræða sem ég hef ekki tíma til að fara yfir núna, um hvort lögfræðileg umræða hér á landi sé orðin of hagsmunatengd, og síðan hvað varðar stöðu þeirrar opinberu þjónustu sem er sett í einhvers konar einkarekstur en ég get tekið undir það 

Virðulegi forseti. Ég vil leyfa mér að taka undir þau orð sem hv. þm. Atli Gíslason viðhafði í umræðunni, umboðsmaður Alþingis gegnir afar mikilvægu hlutverki og er einn af hornsteinum íslensks lýðræðis. Það er einu sinni svo hvað varðar öll embætti að þar veldur hver á heldur og sem betur fer hefur mjög vel tekist til fram að þessu varðandi mannaval í embætti umboðsmanns. Hér liggur fyrir vönduð og ítarleg skýrsla um það sem umboðsmaður hefur verið að fást við á árinu 2006 sem álit allsherjarnefndar vísar til og við höfum verið að fjalla um. Taka má undir ýmislegt í athugasemdum hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur vegna þeirra umræðna sem urðu eftir ræðu hv. framsögumanns allsherjarnefndar, hv. þm. Birgis Ármannssonar. Það er æskilegt að allsherjarnefnd skili í framtíðinni fyllra og ítarlegra áliti þannig að það geti orðið til að stytta umræður hér um skýrsluna. Hafa nokkrir nefndarmenn í allsherjarnefnd vakið athygli á því. Með ítarlegra áliti gæti nefndin væntanlega skipað sér einn talsmann sem færi yfir þau álitaefni sem fram kæmu og nefndin hefði þá gengið frá fyrir fram. Þetta væru sjálfsagt skilvirkari og betri vinnubrögð og til þess fallin að stytta umræður. Þá lægju fyrir í hnotskurn helstu atriði sem allsherjarnefndarmenn vilja koma á framfæri og telja nauðsynlegt að víkja að fyrir þá þingmenn sem ekki vilja fara í að lesa yfir alla skýrslu umboðsmanns. Ég tek þó fram að ég tel hverjum þingmanni hollt að gera það. Vikið hefur verið að ýmsum þeim atriðum sem ég ætlaði að fjalla um og þar af leiðandi get ég stytt mál mitt þó að ég geti eftir sem áður nýtt allan ræðutímann. Ég staldra fyrst við umfjöllun umboðsmanns um frumkvæðismál, á bls. 17 og 18 í skýrslunni, þar sem getið er um hvaða mál umboðsmaður fjallaði um. Ég fæ ekki betur séð en að í mörgum tilvikum hafi verið nauðsyn á því að umboðsmaður beitti sér með þeim hætti vegna þess að stjórnsýslan og löggjafarvaldið hafði hreinlega ekki sinnt málum sem báðir þessir aðilar hefðu þurft að koma að fyrir fram en ekki eftir á. Fjögur þeirra atriða sem umboðsmaður taldi nauðsynlegt að þessir aðilar hefðu frumkvæði að tengjast aðstöðu útlendinga sem hingað koma til lengri dvalar þannig að þeir njóti almennra mannréttinda og geti nýtt rétt sinn. Í fyrsta lagi er það spurningin um framkvæmd reglna um gildi skólagöngu barna sem hingað hafa komið með erlendum foreldrum, í öðru lagi málsmeðferð Útlendingastofnunar vegna veitingar dvalarleyfa til EES-borgara, í þriðja lagi innheimtugjald fyrir afgreiðslu umsagna með EES-dvalarleyfi og í fjórða lagi framkvæmd Vinnumálastofnunar á löggildri skráningu einstaklinga sem hingað koma frá nýju EES-ríkjunum. Ég hef ítrekað vakið athygli á að íslensk stjórnvöld og íslensk stjórnsýsla hafi verið algerlega óundirbúin að taka á þessum málum svo að þess væri gætt að eðlilegir hlutir gerðust í þjóðfélaginu og girt yrði fyrir að mannréttindi væru brotin á því fólki sem hingað kemur til lengri dvalar og til vinnu og komið í veg fyrir að um víðtæk félagsleg undirboð væri að ræða. Það er samt sem áður að gerast í þjóðfélaginu í dag, það bera fréttir í dagblöðum gjarnan með sér. Enn er verið að misbjóða erlendu verkafólki sem hingað kemur. Öllum varnaðarorðum - um að gætt sé að því að stjórnvöld hlutist til um að hafa eftirlit og umsjón með því að þessir hlutir gerist á þann veg að hægt sé að fylgjast með því að fólksstreymið sé með þeim hætti að ekki komi til félagslegra undirboða - hefur venjulegast verið snúið við. Snúið hefur verið út úr þeim og reynt að halda því fram að þar væri á ferðinni málflutningur sem væri til þess fallinn að valda þeim sem hingað koma erfiðleikum. Þvert á móti er nauðsynlegt að vekja athygli á þessu máli. Stjórnsýslan og löggjafarvaldið á að setja eðlilegar reglur, og þá umgjörð sem nauðsynleg er, um réttindi þess fólks sem hingað kemur. Allir sem koma til landsins til lengri dvalar njóta mannréttinda og okkur ber að gæta þess að þeim sé fylgt. Því verður að ætlast til þess að félagsmálaráðherra fylgi eftir því átaki sem hún byrjaði á fyrir nokkru - það hefur greinilega ekki skilað nægilega miklum árangri - í því skyni að koma í veg fyrir að mannréttindi séu brotin á þeim sem dvelja í landinu. Ég staldra líka við, eins og hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson gerði að umtalsefni, umfjöllun umboðsmanns, á bls. 23–30 í skýrslunni, um samninga. Umboðsmaður gerði í umfjöllun í allsherjarnefnd ítarlega grein fyrir vandamálum sem færast í vöxt, þ.e. þegar framkvæmdarvaldið kemur að málum og útdeilir verkefnum með samningum til ákveðinna aðila. Oft og tíðum háttar þá þannig til að hin pólitíska umræða, stjórnmálaumræðan um þörfina á þjónustunni, hefur ekki farið fram. Ekki hefur verið rætt um það hverjir eigi að njóta þjónustunnar, þeir hlutir eru með einum eða öðrum hætti lagðir í hönd þess aðila sem samið er við. Það er í sjálfu sér ekki skilvirk stjórnsýsla. Það býður ekki upp á að jafnræðisreglu sé fylgt og gerir allt eftirlit með þeim aðilum sem um er að ræða, og m.a. eftirlit umboðsmanns Alþingis, mun erfiðara. Þessar athugasemdir umboðsmanns þarf að skoða sérstaklega. Alþingi þarf að athuga að ekki sé af hálfu framkvæmdarvaldsins verið að taka fram fyrir hendur löggjafarvaldsins, ganga frá og binda í samningum ákveðnar fjárheimildir og fjárveitingar án þess að um það hafi verið fjallað á réttum vettvangi. Í þessu sambandi vísar umboðsmaður m.a. til þess, á bls. 24 í áliti sínu, að áhyggjuefnin séu m.a. vegna þess að í fyrsta lagi hafi samningar verið gerðir án þess að skýr lagaheimild Alþingis hafi legið fyrir. Hann vísar í öðru lagi til þess að stjórnvöld fari þessa leið þrátt fyrir að lög geri ráð fyrir að þau leiði mál til lykta með hefðbundnum ákvörðunum eða samkvæmt reglum sem þau setja. Í þriðja lagi vísar hann til þess hvenær samningar komist á og hvenær þeim sé slitið, hvaða réttindi borgararnir njóti í reynd, jafnvel þótt lög geri ráð fyrir að sú aðstoð eða þjónusta standi til boða. Þetta er atriði sem vikið er að og hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson gerði grein fyrir þessu þannig að ég ætla að taka undir þau sjónarmið sem hann rakti í ræðu sinni og gera þau að mínum. Ég vil vekja athygli á lokaorðum, á bls. 30, í skýrslu umboðsmanns hvað þetta varðar. Þar segir, með leyfi forseta, að „það kunni að rýra réttaröryggi sem hinum hefðbundnu stjórnsýslureglum er ætlað að veita borgurunum að fara þá leið sem hér er verið að fjalla um,“ að ganga frá samningum við aðila um framkvæmd þeirra atriða sem borgararnir eiga rétt á að sé sinnt vegna þeirra og spurning hvort verið sé að rýra réttaröryggi sem hinum hefðbundnu stjórnsýslureglum er ætlað að veita borgurunum. Löggjafarvaldið hlýtur að staldra við og skoða hvað nauðsynlegt er að gera til að stemma stigu við því að framkvæmdarvaldið taki frumkvæðið og í raun valdið af löggjafarvaldinu með þessum hætti. Ég hygg að það sé verðugt verkefni fyrir okkur sem sitjum í allsherjarnefnd, sem og aðra þingmenn, að hyggja vel að þessu atriði. Ég leyfi mér því að gera þetta að umtalsefni á sama tíma og ég tek undir sjónarmið hv. þm. Ágústs Ólafs Ágústssonar. Nauðsynlegt er að þingmenn átti sig á alvarlegu inngripi framkvæmdarvaldsins sem stundum er gert fyrir fram án þess að heimildir löggjafarvaldsins og fjárveitingavaldsins liggi fyrir. Ég vil einnig víkja að atriðum sem fram koma á bls. 36 í skýrslu umboðsmanns. Þar er fjallað um það að iðulega hafi þurft að gera athugasemdir við ákvæði laga, reglugerða og stjórnvaldsfyrirmæla. Hann rekur það síðan í skýrslunni í hve mörgum tilvikum á árunum 2002–2006 hafi þurft að gera athugasemdir við sett lög sem fram komu frá Alþingi auk stjórnvaldsfyrirmæla. Þegar það er borið saman við þau lönd sem við miðum okkur oftast við hvað þetta varðar, Danmörku og Noreg, kemur í ljós að vandamálið er að nokkru leyti séríslenskt fyrirbrigði. Svo virðist sem við vöndum ekki nægilega vel til lagasetningar. Þessi ummæli og ábendingar umboðsmanns eru áskorun til Alþingis um að vanda til verka hvað þetta varðar, sinna betur þeirri skyldu sem Alþingi er falin að lögum. Þessi atriði finnst mér skipta mestu máli fyrir okkur alþingismenn að skoða sem löggjafarvaldið í landinu, þ.e. þetta inngrip framkvæmdarvaldsins í það sem á að gerast hjá löggjafarvaldinu áður en framkvæmdarvaldið grípur inn í, þ.e. þá samninga sem framkvæmdarvaldið er að gera. Í öðru lagi talaði ég um það að of oft þarf að gera athugasemdir við sett lög sem Alþingi hefur afgreitt. Það er ekki vansalaust fyrir Alþingi að standa þannig að málum. Virðulegi forseti. Full ástæða hefði verið til að fjalla um fleiri atriði. Ég tel í sjálfu sér óþarfa að rekja einstök mál. Út frá félagslegum áhuga hefði ég haft gaman af að fjalla um skylduaðild að Félagi fasteignasala en það verður að bíða betri tíma. Ég tel ástæðu til að færa umboðsmanni þakkir fyrir góða og ítarlega skýrslu og vel unnin störf. Þær ábendingar sem þar koma fram, og ég hef gert að umræðuefni, eigum við þingmenn að taka til okkar. Við eigum að ganga þannig frá málum að umboðsmaður þurfi ekki ítrekað að gera athugasemdir við þau störf sem okkur er ætlað að rækja.

Herra forseti. Hér er á dagskrá skýrsla umboðsmanns Alþingis og sem nefndarmaður í allsherjarnefnd finnst mér það sjálfsögð kurteisi að sýna honum þá virðingu að taka hér til máls og þakka fyrir þessa ítarlegu og greinargóðu skýrslu. Allt frá örófi alda hefur saga mannkynsins snúist um völd og valdabaráttu, völd yfir löndum, þjóðum og öðru fólki og meiri hluti mannkynssögunnar sýnir okkur og segir frá því að allur þorri almennings lengst af þjónaði og þrælaði fyrir konunga og keisara, aðalsmenn og landeigendur svo eitthvað sé nefnt. Lýðræði eins og við þekkjum það í dag er tiltölulega nýtt af nálinni og á sér ekki nema um 200 ára gamla sögu og er í rauninni enn þá að þroskast, langt frá því að vera fullmótað. Milljónir og milljónatugir manna og kvenna um allan heim eru enn undirokaðar, kúgaðar og vanvirtar þegar kemur að lögum og almennum réttindum. Þrælahald er meira að segja enn þá afar útbreitt og kannski aldrei meira en einmitt núna í veraldarsögunni, ekki aðeins vegna valdníðslu, ríkisstjórna, einræðisherra og valdamanna heldur ekki síður vegna vansældar, vanmenntunar, fátæktar, ótta svo að eitthvað sé nefnt. Jafnvel í okkar eigin Evrópu viðgengst enn þá þrælahald sem birtist okkur m.a. í mansali og vændissölu. Lýðræðið gengur út á það að borgararnir eigi sinn rétt og ekki sé á þeim rétti troðið. Það gengur út á friðhelgi einkalífs, dómstóla, aðskilnað löggjafarvalds og framkvæmdarvalds, takmarkanir á stjórnvaldsaðgerðum, lög og reglur og síðast en ekki síst meðvitund fólks um rétt sinn og réttarstöðu. Út á allt þetta gengur lýðræðið. Skýrsla umboðsmanns Alþingis, herra forseti, segir okkur að við eigum enn langt í land með að skilja og útfæra og fara eftir þessum meginreglum lýðræðisins. Á árinu 2006 hafði umboðsmaður til meðferðar 266 kvartanir. Þar til viðbótar tók hann upp að eigin frumkvæði önnur sjö mál. Þessi málafjöldi segir auðvitað sína sögu. Okkur getur gengið misjafnlega í lífinu, efnahagslega, félagslega og svo framvegis. Við getum skipst á skoðunum í pólitískum ágreiningsmálum og verið hatrammir andstæðingar um stefnur, trú og siði. En ég geng út frá því að við öll viljum hafa grundvallarmannréttindi að leiðarljósi. Við viljum ekki að troðið sé á samborgurum okkar í krafti yfirgangs, valdníðslu eða misréttis. Við viljum sem sagt að allir séu jafnir fyrir lögum og það er auðvitað tilgangur þessa embættis og tilgangur þessa starfs sem sér stað í þessari skýrslu. Þess vegna er embætti umboðsmanns Alþingis afar mikilvægt. Það veitir aðhald. Það veitir aðstoð og leiðbeiningar, gefur út álit sitt og reynir þannig af fremsta megni að beita sér gegn misbeitingu valds. Stjórnvöld hafa mikil áhrif og stjórnkerfið, stjórnsýslan er umfangsmikil og flókin og það er ekki á hvers manns færi að skilja allt sem þar stendur og fyrir er lagt, jafnvel ekki einu sinni stjórnvöld sjálf eru fær um að túlka og framkvæma lög og reglugerðir til hlítar svo allir séu sáttir við. Það er út af fyrir sig mannlegt og eðlilegt en þess frekar er auðvitað umboðsmaður Alþingis nauðsynlegur og afar mikilvægur. Ég vil sem sagt þakka fyrir þessa skýrslu sem hér er lögð fram. Meginniðurstaðan er sú að þetta embætti á fullan rétt á sér og það er aðhald og vernd sem borgararnir og við úti í þjóðfélaginu þurfum á að halda. Dómstólar eru eitt og hafa auðvitað mikla og sína skýringu og þýðingu í stjórnskipun landsins. Umboðsmaður Alþingis hefur ekki þetta dómsvald. En smám saman, að manni best getur sýnst, hafa aðfinnslur hans, ábendingar og niðurstöður fengið meiri vigt og meiri tiltrú og það skiptir máli fyrir almenning, fyrir hinn óbreytta borgara og fyrir framgang lýðræðislegra stjórnarhátta. Það skiptir líka máli fyrir stjórnvöldin sjálf að lesa þessa skýrslu og taka mark á skoðunum umboðsmanns. Þannig styrkir þetta embætti bæði lýðræðið og leikreglur þess. Ég hafði út af fyrir sig ekki hugsað mér að fjalla um einstaka þætti í þessari skýrslu. En að gefnu tilefni vil ég aðeins leggja orð í belg að því er varðar þær umræður sem hér hafa farið fram um örfá atriði, það er fyrst að því er varðar fleiri umboðsmenn með vísan til þess að við höfum þegar stofnað embætti umboðsmanns barna og talað hefur verið um umboðsmann aldraðra og jafnvel fleiri minnihlutahópa ef svo má nefna. Umboðsmaður Alþingis hefur með frambærilegum rökum bent á að það sé ekki endilega víst að það sé skynsamlegt að setja á stofn embætti launaðs talsmanns slíkra hópa, enda væru og eru möguleikar á því að embætti hans sjálfs geti hugsanlega annað slíkum þörfum. Mér finnst það út af fyrir sig, eins og ég segi, frambærileg rök þó að ég hafi verið talsmaður þess að embætti umboðsmanns aldraðra yrði sett á laggirnar. Hér hefur verið talað um að öryrkjar hafi komið á fund allsherjarnefndar og mælst til þess að umboðsmaður Alþingis tæki þeirra mál upp á sína könnu. Hér var líka talað áðan um hagsmuni innflytjenda. Þarna er um að ræða kannski tvo „minnihlutahópa“. Ég vil jafnframt líka nefna í því sambandi aldrað fólk, eldri borgara. Þessir hópar eiga það sameiginlegt að hafa kannski ekki alveg full tök eða getu til þess að gæta hagsmuna sinna í samfélaginu vegna líkamlegrar eða andlegrar höftunar öryrkja, vegna aldurs hinna eldri og vegna tungumálavandamála hjá innflytjendum. Það er full þörf á því að hugsa til þessara hópa. Þess vegna er ég eftir atvikum þeirrar skoðunar að það sé góð stefna og hugmynd að styrkja stöðu umboðsmanns Alþingis á þann veg að hann geti þá sinnt hagsmunamálum þessara aðila betur en fram að þessu. Þá er ég ekki að tala um að hann gerist talsmaður þessara hópa heldur geti hann flutt þeirra mál ef þeir telja á sér brotið í stjórnsýslu. Hér var líka minnst á og nokkuð fjallað um það í orðaskaki áðan einkavæðingu og opinber hlutafélög, einkavæðingu opinberra fyrirtækja eða stofnana, hvort það væri pólitískt skynsamlegt eða ekki eða viturlegt. Ég ætla ekki að fara inn í þá umræðu heldur aðeins að undirstrika það að hvora leiðina sem við veljum, hvort við viljum einkavæða eða ekki þá höfum við stigið þau skref að stofna til opinberra hlutafélaga og umboðsmaður Alþingis hefur bent á það í sinni skýrslu að þetta sé á gráu svæði, að ýmislegt þurfi að gera betur og skýra, gera gegnsærra og meðan sú staðreynd er fyrir hendi að opinber hlutafélög eru stofnuð og rekin og þetta er eitthvað óljóst lagalega eða stjórnsýslulega þá tek ég auðvitað undir þessar athugasemdir umboðsmanns Alþingis um að fara þurfi fram vinna í að skýra þessa stöðu á hvorn veginn sem það verður gert. Ég hjó líka eftir því að gerðar voru athugasemdir um að álit hv. allsherjarnefndar væri í styttra lagi og það gagnrýnt. Að því leyti sem sú gagnrýni kemur fram þá tek ég undir þær útskýringar sem formaður nefndarinnar hefur flutt inn í þingsalinn og aðrar skýringar sem á þessu hafa verið gefnar. Ég hef satt að segja litið svo á að sú umræða sem hér fer fram og er kannski samkvæmt þingsköpum og við erum kannski undir tímapressu, sé ekki neinn endapunktur í þeirri umræðu sem hugsanlega og á að fara fram um þessa skýrslu. Okkur eru sett mörk samkvæmt þingsköpum til að ræða málið hér Það má raunverulega segja að það sé á byrjunarstigi. Það hefur meira að segja komið fram að sumir sem hér hafa tekið til máls hafa ekki talið sér fært að geta lesið þessa skýrslu svo vel sé. Að einhverju leyti er ég kannski í þeim hópi að hafa ekki alveg lesið hana upp til agna. En ég lít svo á að starfi allsherjarnefndar hvað varðar þessa skýrslu sé engan veginn lokið og mér finnst vel koma til greina að í framhaldinu gefum við okkur tækifæri til að fara betur yfir skýrsluna, tína til þau atriði þar sem ábendingar eru um það sem betur megi fara hjá löggjafarvaldinu og í stjórnsýslunni eftir atvikum þannig að við getum búið til lista yfir þau viðfangsefni og síðan rætt það í nefndinni hvort við getum orðið sammála um að koma slíkum hugmyndum, tillögum eða ábendingum frekar á framfæri gagnvart annaðhvort ríkisstjórn eða Alþingi eftir atvikum. Herra forseti. Að öðru leyti ætla ég ekki að hafa þetta lengra og ekki orðlengja um þetta. Ég þakka fyrir þessa skýrslu. Ég held að hún sé afar gagnleg og hún styrkir lýðræðið og leikreglur þess tvímælalaust.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að færa umboðsmanni Alþingis þakkir fyrir vandaða og vel unna skýrslu að vanda. Það er sérstakt ánægjuefni hvernig umboðsmaður hefur haldið á starfi sínu undanfarin ár. Það er ekki sama hvernig þessu verki er sinnt og mikilvægt að farið sé af skynsemi með það agavald sem umboðsmaður óneitanlega hefur og að vandað sé til verka til að árangurinn af starfinu verði eins mikill og kostur er. Það er sérstakt ánægjuefni hvernig umboðsmaður hefur staðið að útgáfumálum með því að gefa út efnismiklar skýrslur þar sem drepið er á helstu mál sem hann telur þörf á að víkja að. Skýrslur umboðsmanns eru fyrir löngu síðan orðnar afar mikilvæg hjálpargögn allra lögfræðinga sem fást við stjórnsýslurétt með einum eða öðrum hætti. Ég hef tekið eftir því að hér hafa margir nefndarmanna í allsherjarnefnd talað. Ég er ekki einn þeirra og tel satt að segja að það sé mjög slæmt ef sú hefð kemst á að umræður um álit umboðsmanns Alþingis verði einhvers konar innannefndarumræður í allsherjarnefnd fyrir opnum sal. Það er mjög skaðlegt. Og ég verð að segja að ég sakna viðveru ráðherra við umræðuna og tel slíka fjarveru ekki til fyrirmyndar. Í umræðu um skýrslu hv. umboðsmanns eiga að geta spunnist hér efnismiklar umræður um stefnu í löggjafarmálum hins opinbera að mörgu leyti. Ég vil gera að umtalsefni aðallega tvö atriði sem að því lúta. En áður en ég byrja á því ítreka ég þakkir til umboðsmanns fyrir vel unnin störf og líka það hvernig hann og hans embætti hafa rækt þá skyldu sína að fræða samhliða því að sinna eftirlitshlutverki og hvað umboðsmaður sjálfur og starfslið hans hafa verið aðgengileg fyrir þá sem á leiðsögn og ráðgjöf hafa þurft að halda í gegnum tíðina. Virðulegi forseti. Í áliti sínu víkur umboðsmaður nokkuð að hinni vandasömu sambúð laganna um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna og stjórnsýslulaga. Hann vekur athygli á því að hann hafi beint þeirri ábendingu til fjármálaráðuneytisins að efla ráðgjöf við stjórnendur ríkisstofnana um starfsmannamál. Hann vekur athygli á því að jafnt ákvarðanir um ráðningarmál, sem og ákvarðanir um starfslok, eitt af álitum í skýrslu hans fjallar um niðurlagningu starfa vegna hagræðingar og hann vekur athygli á að auka þurfi þekkingu að þessu leyti meðal forstöðumanna ríkisstofnana. Þarna er ég algjörlega sammála. Ég held að við séum satt að segja komin að miklum krossgötum hvað varðar þessa, að því ég vil meina, nokkuð óheppilega og þvingaða sambúð stjórnsýslulaga annars vegar og laganna um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna hins vegar. Það er alveg rétt sem umboðsmaður rekur í álitum sínum jafnt nú sem áður að stjórnsýslulögin gilda um starfsmannamál hins opinbera. Eftir því sem umboðsmaður síðan vinnur það mál betur og betur í samræmi við það sem honum er falið þá koma upp margs konar undarleg vafatilvik, svo ekki sé meira sagt. Sem dæmi er það afar umdeilanlegt hvernig fara eigi með ákvörðun um að auglýsa stöðu opinbers starfsmanns. Eins og þingheimur veit þá er gert ráð fyrir meginreglunni um tímabundna ráðningu starfsmanna. En þegar tekin er ákvörðun um að auglýsa starf sem einhver situr í þá þarf að gera það með sex mánaða fyrirvara. Sú spurning vaknar því hvers eðlis sú ákvörðun sé, þ.e. ákvörðunin um að auglýsa. Fyrir því hafa verið færð gild rök sem ég er ekki alveg sannfærður um, að sú ákvörðun kunni að teljast stjórnsýsluákvörðun í skilningi stjórnsýslulaga og því vera háð skyldu um rökstuðning og vera háð andmælarétti þess sem situr í starfinu sem ákvörðunin beinist að að auglýsa. Þetta sýnir kannski betur en mörg önnur dæmi hversu þvingað umhverfi stjórnunar í opinberum rekstri verður þegar stjórnsýslulögin gilda alfarið um starfsmannamál hins opinbera. Annað dæmi er að sjálfsögðu starfslokasamningar. Ég er alveg sammála því sem umboðsmaður rekur í áliti sínu að ákvarðanir um starfslokasamninga kalla auðvitað á umræðu um það hvers eðlis slíkir samningar eru og jafnframt hvernig jafnræðis er gætt varðandi slíka samninga, þ.e. hverjir eiga völ á þeim og hverjir ekki. En hitt er aftur annað mál að það er afar erfitt að sjá fyrir sér að hægt sé að viðhafa starfslokasamninga með einhverjum opinberum hætti í anda stjórnsýslulaganna. Annað atriði sem hefur komið upp og umboðsmaður hefur mikið fjallað um varðandi ráðningarháttu er skráningarskylda á upplýsingum sem fram koma. Það er alveg ljóst að ekki bara þarf að fræða stjórnendur ríkisstofnana um þýðingu starfsmannalaga og stjórnsýslulaga að þessu leyti, heldur þarf einfaldlega að búa til einhvers konar gátlista um verklag við auglýsingar og mannaráðningar. Því það er t.d. þannig að í mörgum tilvikum nota opinberir aðilar ráðningarstofur á einkamarkaði til að aðstoða við ráðningu starfsfólks og til að taka fyrstu umferð af viðtölum og síðan færist ákvörðunarvaldið síðar inn í stjórnsýsluna. Umboðsmaður hefur réttilega bent á að upplýsingar sem þarna komi fram verði að skrá í samræmi við 23. gr. stjórnsýslulaga ef á þeim eigi að byggja við ákvörðun um ráðninguna. Ég held að það sé gagnlegt að fá ráðningarskrifstofu til að sinna þessum verkefnum, þar er ákveðin þekking í starfsmannamálum en ég held að það sé alveg ljóst að þekking þeirra á lagaumhverfinu er engin og að því leyti séu menn í fleiri tilfellum en færri að bjóða hættunni heim með því að nota ráðningarstofur án þess að það sé algjörlega ljóst á hvaða forsendum vinna ráðningarstofunnar er og að hvaða leyti hinn endanlegi ákvörðunaraðili getur byggt á þeim upplýsingum sem fram hafa komið í viðtalsferli og upplýsingaöflunarferli ráðningarstofunnar. Ég held að það sé full ástæða til þess að við stöldrum við og hugleiðum í hvaða umhverfi við erum með starfsmannamál hins opinbera. Ég held að sú staðreynd að við erum að velta upp spurningum og efasemdum um gildi starfslokasamninga sem eru gerðir á ógagnsæjan hátt sé eðlileg. Umboðsmaður vekur réttilega upp efasemdir um að unnt sé að leggja niður stöðu vegna hagræðingar nema fyrir því séu færð efnisleg rök. Hann kallar eftir því í einu af álitum sínum sem getið er í skýrslunni, að færð séu fyrir því efnisleg rök sem standist að virkilega hafi verið þörf á að leggja niður viðkomandi stöðu í hagræðingarskyni og hvaða forsendur séu þá lagðar þar til grundvallar. Ef við horfum á það hversu þröngan stakk stjórnsýslulögin að öðru leyti búa ákvörðunum um starfslok og ráðningu þá tel ég að tjónið sem af því hlýst fyrir samfélagið að hafa hér tvískiptan vinnumarkað að þessu leyti sé fyrir löngu síðan orðið miklu meira en ávinningurinn. Það er brýnt að einfalda gildissvið stjórnsýslulaganna gagnvart starfsmannalögunum. Í starfsmannalögunum eru nú kappnógir fyrirvarar samt við því hvernig hægt er að taka ákvarðanir í starfsmannamálum hins opinbera, en þegar báðum lögunum er beitt saman, þá er þetta orðið gríðarlega þvingað ástand. Ég held að það sé engum til góðs. Ég held að það sé eðlilegt að við reynum að byggja upp opinn, flæðandi vinnumarkað með svipaðar reglur jafnt á almennum markaði og hjá hinu opinbera. Síðan eru sérstök sjónarmið sem eiga auðvitað að gilda um embættismenn í þröngum skilningi, þá menn sem fara með stefnumörkun í daglegu starfi sínu. Um þá eiga að gilda sérstakar reglur til þess að verja þá fyrir pólitískri misnotkun valds. En við eigum í sem ríkustum mæli að reyna að skapa einn og sameiginlegan vinnumarkað í landinu og láta sömu reglur gilda um ráðningu og uppsögn meðal opinberra starfsmanna og annarra. Ég held að álit umboðsmanns Alþingis og þær spurningar sem hann hefur vakið upp á undanförnum árum geri ekkert annað en að staðfesta mikilvægi þessa. Því það eru orðin svo mörg álitamálin sem er orðið erfitt að taka á og við erum í svo mörgum tilvikum farin að bjóða hættunni heim með því fyrirkomulagi sem við búum við núna. Umboðsmaður nefnir einnig skilsmuninn á milli opinberra ákvarðana og ákvarðana sem teknar eru af hinu opinbera með samningum einkaréttarlegs eðlis. Ég fagna nú ádrepu hans í garð samningagleði ráðherra án fullnægjandi fjárheimilda Alþingis og mál að linni þeim ósköpum og við stemmum þá á að ósi og að ráðherrar fari að temja sér heilbrigðari vinnubrögð í þeim málum. Ég held að mikilvægt sé að komið verði á einhvers konar kyrrstöðuákvæði í aðdraganda kosninga þannig að einfaldlega verði bönnuð undirritun skuldbindandi samninga af hálfu ráðherra í einhvern mánaðafjölda fyrir kosningar og hún verði þannig stjórnskipulega óheimil. Ég vek hins vegar athygli á því að umboðsmaður gerir að umtalsefni hvernig fari um málsmeðferðarréttindi borgaranna þegar í auknum mæli er farið að fela einkaaðilum framkvæmd verkefna. Þarna reynir auðvitað á mjög athyglisverð sjónarmið. Þarna held ég hins vegar að um sé að ræða að sumu leyti alþjóðlega þróun og hún skapast af mörgum efnahagslegum þáttum sem ég hef því miður ekki tíma til að víkja að hér. En hún skapast líka af þáttum er lúta að samkeppnisstöðu milli ríkisrekinna aðila og aðila á einkamarkaði. Það er samt alveg ljóst að vegna þess hversu ósveigjanlegt starfsmannakerfi hins opinbera er, þá er ákveðinn undirliggjandi þrýstingur í íslenska stjórnkerfinu til þess að fela fleiri og fleiri verkefni einkaréttarlegum aðilum. Annaðhvort einkaréttarlegum aðilum í eigu hins opinbera eða einkaréttarlegum aðilum alfarið. Þannig að ég held ef menn vilji raunverulega verja hag almennings í viðskiptum við stjórnsýsluna og verja það grundvallarhlutverk ríkisins að halda utan um ákveðna grunnþætti samfélagsþjónustu, þá verðum við líka að losa rekstrarumhverfi hins opinbera undan þeirri áþján að það sé illmögulegt að reka þær stofnanir sem síðan eiga að veita slíka þjónustu. Ég vil ítreka í lokin þakkir mínar til umboðsmanns. Það er mikilvægt að við temjum okkur að taka álit hans alvarlega og við temjum okkur að ræða um þau af virðingu. Það er mikilvægt að ráðherrar taki sig á og mæti í salinn næst þegar skýrsla umboðsmanns verður flutt og það er líka mikilvægt að ráðherrar temji sér hóf í samskiptum við umboðsmann. Umboðsmaður er mikilvæg stofnun í íslensku samfélagi og það er afar mikilvægt að þau ágreiningsmál sem ráðherrar og þingmenn kunna að eiga við umboðsmann séu rædd af virðingu og yfirvegun og þess vegna er líka full ástæða að fagna þeim opna hætti sem umboðsmaður hefur haft á skoðanaskiptum um lögfræðileg álitamál sem hann hefur til umfjöllunar.

Herra forseti. Hv. þm. Árni Páll Árnason kom mjög víða við í ræðu sinni og hún var mjög athyglisverð. Ef ég skildi rétt þá taldi hann að stjórnsýslulögin og starfsmannalögin fyrir opinbera starfsmenn rækjust illa saman og hann lagði til að einfalda stjórnsýslulögin hvað varðar opinbera starfsmenn. Ég vil spyrja hv. þingmann. Væri ekki líka til í dæminu að einfalda og gera starfsmannalögin minna hemjandi eða jafnvel leggja þau af?

Virðulegi forseti. Það sem ég var að vekja athygli á í ræðu minni er þessi erfiða sambúð þessara tveggja lagabálka og það sem umboðsmaður hefur verið að vekja athygli á undanfarin ár og dómafordæmi Hæstaréttar hafa verið að þróa líka, þ.e. hversu ríkar málsmeðferðarreglur verði að gera t.d. við meðferð starfsmannamála þannig að það samrýmist stjórnsýslulögunum. Eftir því sem slíkum dómafordæmum vindur fram þá held ég að þessi umgjörð sé orðin miklu, miklu meira takmarkandi heldur en löggjafinn stefndi að þegar starfsmannalögin voru samþykkt 1996 eða 1997. Ég tel þess vegna fulla ástæðu til að aðskilja þetta tvennt. Ég held að stjórnsýslulögin séu mjög mikilvæg og mjög skynsamlegur lagabálkur og leggi mjög eðlilegar skyldur á stjórnsýsluna í þeim tilvikum þegar stjórnsýslan á í beinu sambandi við borgarana um réttindi þeirra og skyldur. Ég tel einfaldlega að starfssamband atvinnurekenda og starfsmanna jafnt í hinum opinbera rétti sem annars staðar sé annars eðlis og því eigi að undanskilja skyldur ríkisins eða vinnuveitanda starfsmannalögunum. Síðan held ég að það sé sjálfstætt athugunarefni að horfa á hver á að vera réttargrundvöllur réttarverndar opinberra starfsmanna og hver mörk réttarverndar opinberra starfsmanna eigi að vera. En ég ítreka það sem ég sagði áðan. Í sem ríkustum mæli eigum við að hafa sama lífeyriskerfi fyrir alla landsmenn. Við eigum að hafa sömu réttarreglur á vinnumarkaði fyrir alla landsmenn. Það er ekkert skynsamlegt að hafa þannig lífeyriskerfi að opinberir starfsmenn geti ekki hugsað sér að skipta um starf eftir fimmtugt. Það er algjörlega fráleitt. Við eigum að hafa opinn og einfaldan vinnumarkað og hafa sem líkastar reglur og hafa svo takmarkaða réttarvernd þar sem hennar er nauðsynlega þörf.

Herra forseti. Ég á nú erfitt með að vera á öndverðri skoðun við hv. þingmann þar sem ég er honum hjartanlega sammála. Það er svona spurning hvort hv. þingmaður muni vinna að því í sínum flokki og annars staðar meðal þingmanna að þingmenn taki sér tak og breyti starfsmannalögunum. Og jafnvel afnemi þau ef þurfa þykir og eins að stjórnsýslulögin verði sniðin að því sem þeim var upphaflega ætlað að taka á, sem voru samskipti borgarans, hins almenna borgara við ríkisvaldið en ekki endilega starfsmanna ríkisins við yfirboðara sína.

Virðulegi forseti. Ég get svarað því til að það er bjargföst skoðun mín að við eigum að horfa á þetta fyrirkomulag frá grunni. Við verðum að taka alvarlega þau teikn sem eru á lofti. Við verðum að búa opinberum stofnunum þannig rekstrarumgjörð að hún sé skynsamleg. Það er fullkomlega rökrétt að það sé tiltekin meiri réttarvernd fyrir tiltekna æðstu embættismenn ríkisins sem fara sérstaklega með opinbert vald og stefnumörkun til þess að þeir geti varist pólitískri misbeitingu valds. Eitt af álitunum sem nefnt er í áliti umboðsmanns snýr að hagræðingaraðgerðum í Fasteignamati ríkisins. Hverjir eru almannahagsmunirnir af því að þannig reglur gildi um starfsmenn slíkra stofnana? Ég tel einfaldlega að sem flestar af þessum sjálfstæðu ríkisstofnunum eigi að losna undan þessari umgjörð. Ég held líka að það væri mikilvægt ef hægt væri að vekja almenna umræðu í samfélaginu um þetta mál og mér finnst eðlilegt að við reynum að skapa ákveðna sátt um slíkt heildstætt fyrirkomulag á vinnumarkaði þannig að réttindi og skyldur falli saman. Síðan er líka mikilvægt að byggja upp að eins miklu leyti og hægt er eitt og sama réttarumhverfið fyrir alla í landinu, þannig að við höfum einn og sama vinnumarkaðinn til þess að tryggja eðlilegt flæði fólks og eðlilega möguleika fólks og koma í veg fyrir að við sköpum stéttskipta forréttindastöðu.

Hæstv. forseti. Það væri í sjálfu sér áhrifaríkt að spinna áfram þann þráð byrjað var að spinna hjá þeim tveimur þingmönnum sem töluðu á undan mér en ég læt það spunaverk bíða betri tíma. Hér erum við að ræða skýrslu umboðsmanns Alþingis fyrir árið 2006. Ég kom að því í andsvari mínu við ræðu hv. framsögumanns allsherjarnefndar, Birgis Ármannssonar, að ég teldi hin nýju vinnubrögð ekki með þeim hætti sem ég teldi að þau ættu að vera því álit allsherjarnefndar sem birt er á þskj. 233 væri fremur rýrt í roðinu. Nú ætla ég að fara örlítið nánar í þessi sjónarmið mín, hæstv. forseti. Hér hafa þingmenn lokið upp einum rómi um ágæti embættisins sem Tryggvi Gunnarsson gegnir, embætti umboðsmanns Alþingis og hafa mært hann fyrir það hversu vel hann standi að málum og hversu góðum skýrslum hann skilar. Þessi skýrsla fyrir árið 2006 er engin undantekning. Ég er sannfærð um það, virðulegi forseti, að starf umboðsmanns Alþingis hefur skilað mjög miklum árangri í stjórnsýslunni. Ég hef þá trú að þeir sem starfa í stjórnsýslunni lesi þessa skýrslu. Ég tel þó að árangur af starfi umboðsmanns Alþingis mætti vera betri þegar horft er til starfs löggjafarsamkundunnar, þ.e. þeirrar ábyrgðar sem við berum á herðum okkar. Ég er talsmaður vandaðra vinnubragða og tel að svo sé um fleiri þingmenn, m.a. þá sem talað hafa í þessari umræðu núna. Menn eru einhuga um að við eigum að stunda vönduð vinnubrögð. Ég er líka á því að það sé af hinu góða að breyta vinnubrögðum, endurnýja það hvernig við nálgumst hlutina. Ég tel að það skili oft betri árangri eða nýjum sjónarhornum. Ég ætla enn að vona að sú breyting sem gerð var á þingskapalögunum í fyrra verði til þess að við náum að fóta okkur í því mikla verkefni sem Alþingi fær á hverju ári upp í hendurnar með skýrslu umboðsmanns Alþingis. Hv. þm. Ellert B. Schram hvatti í ræðu sinni áðan til þess að þessi umræða yrði ekki endapunktur á umræðu um skýrslu umboðsmanns Alþingis frá árinu 2006. Ég tek undir þá hvatningu. Ég tel að þessi skýrsla eigi áfram að vera, ekki bara á borðum allsherjarnefndar heldur á borðum þeirra sem starfa í stjórnsýslunni, á borðum ráðherra, á borðum allra sem hlut eiga að máli í þessu og tek því undir þau vonbrigði sem menn hafa lýst með að ráðherrar skuli ekki sitja á ráðherrabekkjunum og hlusta á þessa umræðu. Það eitt gefur mér til kynna að hér sé ekki um ný vinnubrögð að ræða. Venjulega þegar við ræðum skýrslu umboðsmanns Alþingis taka sex til átta þingmenn til máls. Nákvæmlega sama er upp á teningnum núna. Núna hafa sex þingmenn talað. Ég held að það séu einn eða tveir á mælendaskrá á eftir mér. Eini munurinn er sá að hv. formaður allsherjarnefndar fylgdi skýrslunni úr hlaði en hingað til hefur það verið forseti Alþingis. Það sátu engir ráðherrar á bekkjunum í fyrra heldur og ekki í hittiðfyrra að ég held og ekki árið þar áður. Þeir sitja hér ekki heldur núna og ég spyr: Hver eru þá nýju vinnubrögðin? Hvað er það sem við ætlum að innleiða hér? Er að form eða innihald? Í mínum huga skiptir mestu máli að nýbreytni hafi eitthvert innihald og við sameinumst um aðgerðir. Þessu hef ég kallað eftir í hvert einasta sinn sem ég hef tekið til máls um skýrslu umboðsmanns Alþingis, að aðgerðir fylgi orðum þegar við ræðum þau álitaefni sem umboðsmaður hreyfir í skýrslum sínum. Ég er sammála hv. þm. Siv Friðleifsdóttur um að tilefni sé til að dýpka umræðuna. En ég tel ekki að þessi umræða sýni svo óyggjandi sé að það verði áframhald eða dýpkun á umræðunni. Ég er líka sammála hv. þm. Siv Friðleifsdóttur um að það þurfi að móta betur hvernig tekið verði á málum í framtíðinni. Ég teldi að hv. allsherjarnefnd hefði átt að hafa í höndunum nú þegar stefnumótun sem hefði verið kynnt í þessari umræðu. Ég nenni ekki að bíða þangað til á næsta ári eftir mótun nýrrar stefnu í þessum efnum. Við verðum að gæta okkar á því að hér verði ekki eitthvert innihaldslaust hjal eina ferðina enn um alvarleg álitaefni sem umboðsmaður hreyfir í skýrslum sínum. Ég tók það fram í andsvari mínu áðan að ég hefði ekki lesið skýrsluna og ég tel það mjög miður. Ég tel mig þess vegna vanbúna til að ræða um innihald hennar að öðru leyti en því að ég hef rennt augunum yfir V. kafla og VI. kafla í inngangi skýrslunnar. Þar er fjallað um áhugaverða þætti, annars vegar um samninga í stað ákvarðana og reglna, sem er yfirskrift V. kafla og hins vegar er rætt um í VI. kafla að hverju athugasemdir og álit umboðsmanns Alþingis hafi beinst á árunum 2000 og 2006. Hvort tveggja eru afar athyglisverðir kaflar og hvor um sig útheimtir mikla vinnu af okkar hálfu og umræður. Í þessum töluðu orðum langar mig að biðja um, og ég mun gera það formlega á eftir, umræðu utan dagskrár um V. kafla í skýrslunni sem fjallar um samninga sem stjórnvöld gera í auknum mæli eins og þau séu frjálsir viðskiptaaðilar á markaði, sem þau eru ekki. Hér er gríðarlega alvarlegt mál á ferðinni og koma upp í hugann kosningavíxlar og loforð rétt fyrir kosningar í vor. Ég tel tilefni til að við þingmenn höldum áfram að ræða það sem umboðsmaður ber á borð fyrir okkur og spinna þann þráð sem hann leggur upp í hendurnar á okkur. Ég bendi á, hæstv. forseti, eftir að hafa rifjað upp umræðuna frá í fyrra, að við þurfum að gæta okkar á því að umræðan hafi innihald. Hugur verður að fylgja máli og aðgerðir þeim orðum sem við höfum á hverju ári látið falla í þessum umræðum. Ég velti fyrir mér nokkrum þáttum skýrslunnar frá í fyrra og umræðunnar í fyrra. Mig langaði að velta því upp hvort við hefðum eitthvað gert með þau mál sem við hétum sjálfum okkur að sinna í fyrra eða hvort það hefði kannski bara legið í láginni síðan. Ég ætla að nefna af handahófi nokkur atriði. Í skýrslunni sem flutt var 2006 og fjallaði um árið 2005 segir að stærsti einstaki málaflokkurinn sem umboðsmaður hafi fengist við hafi verið tafir á afgreiðslu mála hjá stjórnvöldum. Ég veit að þetta hljómar kunnuglega í eyrum þeirra sem fjölluðu um þá skýrslu sem nú hefur verið til umfjöllunar. Þetta hljómaði kunnuglega í eyrum okkar í fyrra. Við höfum fjallað um þetta umtalsefni á fyrri þingum. Umboðsmaður hafði bent okkur á þetta áður. Aftur og aftur hafði hann komið inn á þessi atriði. Ég verð að segja fyrir mig að við höfum haft tækifæri til að taka upp umræðuna og efna til aðgerða í þeim efnum en höfum ekki látið kné fylgja kviði. Það hefur því ekki tekist að fækka þessum málum sem hafa verið svona fyrirferðarmikil hjá umboðsmanni. Við höfum kannski látið hana okkur í of léttu rúmi liggja. Í skýrslu sinni fyrir árið 2005 gerði umboðsmaður stjórnsýslumat vegna lagafrumvarpa að sérstöku umtalsefni, sem mér fannst afar athyglisvert. Hann varpaði þá fram þeirri hugmynd að við framlagningu lagafrumvarpa á Alþingi gæti fylgt þeim auk hefðbundins kostnaðarmats, sem við þekkjum öll, sérstakt stjórnsýslumat. Þá kæmi fram greining á áhrifum frumvarpsins á verkefni stjórnsýslunnar og hvaða breytingar þyrfti að gera á stjórnsýslunni, á verklagi, fjölda starfsmanna eða öðru af því tagi. Einnig var talað um að slíkt mat gæti falið í sér greiningu á samspili verkefna og ákvarðana, sem viðkomandi frumvarp fæli í sér, við almennar reglur í stjórnsýslu og upplýsingalögum. Umboðsmaður benti okkur, í þeirri skýrslu sem ég vitna til, á að með þessum hætti ætti stjórnsýslan auðveldara með að átta sig á því fyrir fram hvernig bregðast ætti við nýjum verkefnum. Það væri afar þarft og Alþingi ætti auðveldara með að átta sig á því hvort frumvarpið einfaldaði stjórnsýsluna eða hvort tilefni væri til að auka umfang hennar. Síðast en ekki síst yrði kostnaðarmatið sem fylgdi frumvörpunum mun nákvæmara, ef það byggði á slíku stjórnsýslumati, enda gerði umboðsmaður ráð fyrir því að stjórnsýslumatið yrði lagt fram áður en kostnaðarmatið yrði gert. Nú tel ég fyllilega tímabært í þessari umræðu, virðulegi forseti, að spyrja hvað gert hafi verið í þessum efnum, hvað forseti Alþingis og hvað ríkisstjórnin hafi gert í þessum efnum með bara þetta eina tiltekna atriði í ábendingum frá síðasta ári. Ég held raunar að ég geti svarað spurningunni sjálf. Ég hef starfað á Alþingi síðan. Ég vil benda þingmönnum á að við höfum til umfjöllunar í þinginu afar viðamikið frumvarp, stóran og mikinn bandorm frá ríkisstjórninni um breytingar á ýmsum lögum og tilfærslu verkefna innan Stjórnarráðs Íslands, mjög viðamikið mál. Hvar er stjórnsýslumatið í því máli? Auðvitað er það hvergi. Auðvitað er ekkert stjórnsýslumat hér og ekki einu sinni kostnaðarmat. Það er ekki gert ráð fyrir því að þessar breytingar eigi að kosta neitt. Þetta dæmi er til marks um að ríkisstjórn og forseti Alþingis hlustuðu ekki á umræðuna um skýrslu umboðsmanns á síðasta ári. Ef þau hlustuðu, ætluðu þau sér ekki að gera neitt með niðurstöðurnar, eða hvað? Ég bið um að mér verði svarað hafi ég hef rangt fyrir mér. Ég spyr: Hvar eru efndir þeirra orða sem viðhöfð voru í umræðunni á síðasta þingi? Ætlum við að láta taka okkur í bólinu aftur að ári þegar farið verður yfir skýrsluna sem við ræðum núna og hið nákvæmlega sama kemur í ljós. Þetta verðum við að laga. Það stendur upp á okkur öll að gera það, okkur í nefndunum, í einstökum þingflokkum, það stendur upp á ríkisstjórnina, en síðast en ekki síst stendur það upp á forseta Alþingis og forsætisnefnd. Virðulegur forseti. Hér hafa verið nefndar frumkvæðisathuganir umboðsmanns. Þær eru mjög athyglisverðar. Ég er sleðinn í hópnum og ekki búin að lesa skýrslu ársins í ár. En ég las skýrsluna frá því í fyrra afar vel og frumkvæðisathuganir sem voru gerðar þá. Þær fjölluðu annars vegar um afgreiðslutíma 48 sjálfstæðra stjórnsýslu- og úrskurðarnefnda. Við höfðum orð á því að þær væru allt of margar í kerfinu að gera þyrfti eitthvað í því að breyta þessu, þetta væri svo óskilvirkt. Hin athugunin sem umboðsmaður gerði að eigin frumkvæði og gaf okkur skýrslu um í fyrra varðaði skráningu afgreiðslumála hjá 32 stjórnvöldum, samanburður fyrir árið 2002 og 2006. Nú verð ég að segja, virðulegi forseti, að ég tel að þessar athuganir hefðu átt að vera á okkar borðum stanslaust frá því að við ræddum skýrsluna fyrir ári. En svo hefur ekki verið. Í fyrri athuguninni kemur fram að stjórnvöld skrá mál með skipulegum hætti og af könnunum á afgreiðslu erinda má ráða að stjórnsýslan sé fremur skilvirk og afgreiði megnið af þeim erindum sem henni berast á nokkuð skömmum tíma. Þó getur verið nokkur misbrestur á því að þau svari erindum innan eðlilegra tímamarka og einhver dæmi finnast um að mál hafi hreinlega dagað uppi. Í athuguninni sem um ræðir kom fram að tvö ráðuneyti hefðu sett sér skráðar reglur um málshraða á þarsíðasta ári, sem ekki hefðu verið til staðar áður, sex ráðuneyti höfðu einhvers konar viðmið eða höfðu einhvers konar málsbætur í þessum efnum en fjögur ráðuneyti höfðu hvorki sett sér reglur né viðmið árið 2006. Nú spyr ég: Hver er staðan nú? Hafa þessi fjögur ráðuneyti, sem voru rassskellt í athugun umboðsmanns í fyrra gert einhverja bragarbót? Var farið ofan í það hjá allsherjarnefnd eða getur forseti svarað fyrir um það? Hefur hann fylgst með ráðherrunum? Ekki eru ráðherrarnir hér til að svara fyrir sig. Mögulega kemur þetta fram í skýrslunni sem ég hef ekki lesið. Ég skal ekki taka fyrir það. Í seinni athuguninni sem umboðsmaður gerði í fyrra að eigin frumkvæði segir að fjöldi erinda sem sjálfstæðar stjórnsýslu- og úrskurðarnefndir beri sé vaxandi og þar kemur fram að helmingur nefndanna hafi afgreiðslutíma sem mælt er fyrir um í lögum, þ.e. lagaskyldu um hversu lengi þau megi vera með málin til afgreiðslu og að þessar nefndir nái einungis að afgreiða tæpan helming þeirra mála sem bárust á tímabilinu sem skoðað var innan hins lögbundna frests. Helmingur nefndanna náði að vinna innan hins lögbundna frests og í athuguninni komu fram vísbendingar um að málsmeðferðartími stjórnsýslu- og úrskurðarnefnda væri almennt að lengjast. Umboðsmaður benti okkur þá á að það væri hans mat að ástæða væri til að tilkynna málsaðilum tafir á vinnslu í um það bil 800 málum á því tímabili sem könnunin tók til en það hafði einungis verið gert í 75 tilfella. Í minna en 10% tilvika hafði verið tilkynnt til þess sem kvörtunina bar fram að um tafir væri að ræða og hverjar ástæður þess væru. Nú spyr ég: Hvað hafa ráðherrar og við þingmenn gert til að bæta þetta ástand frá því að okkur var kynnt það á síðasta ári? Hér hef ég lagt fram margar spurningar sem spanna tímabilið sem liðið er frá því að við ræddum síðast skýrslu umboðsmanns Alþingis. Ég vona að ég fái svör frá ríkisstjórn og ráðherrum í síðari umræðunni.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að færa umboðsmanni Alþingis þakkir fyrir vel unna og greinargóða skýrslu. Ég, líkt og margir aðrir sem hafa tekið hér til máls í dag, tel embætti umboðsmanns Alþingis eina af grunnstoðum í íslensku lýðræðisþjóðfélagi og met embættið mikils. Ég verð því að fagna því sérstaklega að fram kemur í skýrslunni að það heyri til undantekninga að stjórnvöld bregðist ekki við og hlíti tilmælum umboðsmanns. Hins vegar tek ég undir málflutning hv. þm. Ágústs Ólafs Ágústssonar að ekki sé nóg að hlíta tilmælum, það skipti líka máli hvernig talað er um embættið og hvaða svör eru veitt þegar verið er að ræða um álit umboðsmanns. Ég held að það sé gífurlega mikilvægt að embætti umboðsmanns sé sýnd virðing og að sé ekki grafið undan embættinu með orðum sem sýna ekki nægilega virðingu. Þess vegna langaði mig að ræða um það sem kom fram í fréttatíma Ríkisútvarpsins 11. apríl sl. en þar var fjallað um álit umboðsmanns Alþingis er fólst í því að menntamálaráðuneytið hefði án heimilda í lögum látið nemendur á tónlistarbrautum framhaldsskóla greiða fyrir tónlistarnámið. Ég hjó sérstaklega eftir því í þessari frétt að rætt var við hæstv. menntamálaráðherra og ummæli fengin frá henni. Hún sagði, með leyfi forseta: „Við munum að sjálfsögðu fara vel yfir þetta þykka og mikla álit eða skoðun umboðsmanns.“ Ég tel þessi ummæli ekki sýna embætti umboðsmanns nægilegan sóma, því að í mínum augum er álit umboðsmanns Alþingis svo miklu meira en einungis skoðanir eins aðila úti í bæ. Virðulegur forseti. Mig langar að lokum að fjalla um eitt atriði sem ég sakna í skýrslu umboðsmanns Alþingis en það er viðamikið brot á jafnræðisreglu stjórnarskrár Íslands, brot sem hefur verið viðvarandi í áratugi og er nú mál að linni. Í 65. gr. stjórnarskrárinnar er kveðið á um að allir skuli vera jafnir að lögum og njóta mannréttinda án tillits til kynferðis. Konur og karlar eiga að njóta jafns réttar í hvívetna. Engu að síður er það staðreynd að kynbundinn launamunur er á bilinu 14–18% þegar borin eru saman laun fyrir sambærileg og jafnverðmæt störf. Með kynbundnum launamun er að sjálfsögðu brotið í bága við jafnréttisákvæði stjórnarskrárinnar og lög um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Fleiri staðreyndir um misrétti kynjanna liggja fyrir. Heildaratvinnutekjur kvenna eru að jafnaði um 60% af atvinnutekjum karla. Heildaratvinnutekjur kvenna meðal opinberra starfsmanna eru um 86% af atvinnutekjum karla og konur eru aðeins um eða yfir 20% af forstöðumönnum ráðuneyta og ríkisstofnana, svo fátt eitt sé nefnt. Ljóst er að lagasetningar hafa ekki dugað til og sértækar aðgerðir hafa heldur ekki skilað þeim árangri sem stefnt var að. Þetta hefði ég gjarnan viljað lesa um í skýrslu umboðsmanns Alþingis. Ég hef að vísu fullan skilning á því að vegna m.a. takmarkaðra fjármuna getur umboðsmaður Alþingis ekki tekið á öllu að eigin frumkvæði en þetta væri spennandi lesning á næsta ári.

Herra forseti. Mig langar að blanda mér aðeins í umræðuna um þá skýrslu sem hér liggur fyrir frá umboðsmanni Alþingis og vil byrja á að segja að mönnum hefur orðið tíðrætt um fjarveru ráðherra í umræðunni. Vera kann að það sé rétt að mikilvægt sé að ráðherrar séu viðstaddir umræðuna en ég tel ekki síður mikilvægt að þingmenn allir séu viðstaddir og taki þátt í umræðum um þetta stóra mál. Ég hef setið hér frá því að umræðan hófst í morgun og fylgst nokkuð vel með og hlustað á hana og ég verð að segja að mér hefur þótt nokkuð vanta á að þessi mikla og vandaða skýrsla sé rædd - ég vil leyfa mér að orða það þannig og ég vona að ég móðgi enga hv. þingmenn þegar ég segi það - með markvissari og málefnalegri hætti en gert hefur verið hér. Þingmenn hafa m.a. komið upp og talað um að þeir hafi ekki lesið skýrsluna en séu engu að síður komnir í ræðustól Alþingis til að ræða hana efnislega. Ég held að þetta sé eitthvað sem við eigum öll að taka til endurskoðunar og taka til okkar. Ég held að embætti umboðsmanns Alþingis og allt starfslið þess eigi meira skilið af hv. Alþingi en að umræðan fari fram á þann hátt sem hún gerði í morgun. Kannski má segja að ég sjálf sé ekki undanskilin hvað þetta varðar en ég notaði þó tímann frá því ég kom í morgun til að lesa skýrsluna svo langt sem ég komst á þessum stutta tíma. Segja má að ræða hv. þm. Ellerts B. Schrams hafi kveikt í mér löngun til að koma hér upp og ræða þessa skýrslu því að eins og hv. þingmaður benti á skiptir auðvitað lýðræðið og eftirlit með stjórnsýslunni og réttindum borgaranna gríðarlega miklu máli. Ég tel það hafa verið mikið framfaraskref á sínum tíma að stofna embætti umboðsmanns Alþingis og það má kannski orða það þannig að við höfum í raun og veru stigið þar eitt skref til nútímavæðingar í stjórnsýslu okkar. Þegar ég starfaði á vettvangi Reykjavíkurborgar komu upp hugmyndir um að stofna embætti umboðsmanns borgarbúa. Við létum skoða það gaumgæfilega á sínum tíma. Niðurstaðan var sú að gera það ekki heldur líta frekar til þess að beina slíkum erindum til umboðsmanns Alþingis ef einhverjir borgarar teldu brotið á rétti sínum. Af því að hér hefur líka komið til tals hvort stofna ætti embætti fleiri umboðsmanna, eins og t.d. embætti umboðsmanns aldraðra eða öryrkja eða eitthvað slíkt, þá er ég ekki endilega viss um að það sé rétta leiðin. Ég held að miklu nær sé að efla og styrkja embætti umboðsmanns Alþingis til að það embætti geti frekar sinnt fleiri skyldum sínum. Það er auðvitað mjög mikilvægt, eins og hefur komið fram í umræðunni, að almenningur geti leitað til umboðsmanns telji fólk á sér brotið að einhverju leyti og þurfi ekki ætíð að leita til dómstóla með sín mál. Það eru nokkur atriði í skýrslunni sem mig langar að koma inn á og ræða hér. Á bls. 31 í skýrslunni er yfirlit eða flokkun á athugasemdum í álitum umboðsmanns Alþingis á árunum 2002 og 2006. Það vekur mikla athygli að tæplega 52% málanna eru málsmeðferðarreglur, þ.e. þar sem umboðsmaður Alþingis gerir athugasemdir við málsmeðferð stofnana, ráðuneyta og nefnda. Þetta vakti athygli mína vegna þess að ég hef um langa hríð verðið mikil áhugamanneskja um nefnd nokkra sem heitir úrskurðarnefnd skipulags- og byggingarmála. Hún er ein af þeim úrskurðarnefndum sem hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir gerði að umtalsefni í ræðu sinni og er ein af þeim nefndum sem umboðsmaður Alþingis gerði athugasemd við í skýrslu sinni fyrir ári, þ.e. við þann langa tíma sem það tekur fyrir borgarana að fá úrlausn sinna mála hjá úrskurðarnefnd skipulags- og byggingarmála. Á bls. 19 í skýrslunni kemur fram að umboðsmaður hafi fengið upplýsingar frá úrskurðarnefndinni í maí 2006 um að á þeim tíma biðu 86 mál hjá nefndinni sem henni höfðu borist á árunum 2003–2005, 86 mál sem höfðu beðið í kannski 2–3 ár eftir afgreiðslu nefndarinnar. Við skulum átta okkur á að það getur oft skipt gríðarlega miklu máli fyrir einstaklinga sem eru með mál hjá úrskurðarnefndinni að þurfa að bíða úrlausnar í svona langan tíma. Eftir að umboðsmaður gerði athugasemd við þetta hjá umhverfisráðuneytinu fékk nefndin fjárveitingu til þess að ráða lögfræðing tímabundið til að grynnka á málafjöldanum en engu að síður, og það kemur líka fram í skýrslunni, voru enn 1. janúar 2007, þ.e. á þessu ári, 75 mál óafgreidd sem komin voru fram yfir lögmæltan afgreiðslutíma eins og segir í skýrslunni, með leyfi forseta. Reyndar er athyglisvert að sjá að málunum sem nefndinni berast hefur heldur fækkað, málin voru 97 á árinu 2006 en árið áður voru þau 107. Ég þekki sjálf mjög mörg dæmi um mál sem hafa strandað í kerfinu hjá þessari úrskurðarnefnd. Mér finnst þetta ágætis áminning fyrir okkur sem hér störfum að taka til endurskoðunar starfsemi slíkra úrskurðarnefnda og ef eitthvað er hygg ég að þessum nefndum hafi fjölgað frekar í kerfinu en fækkað. Ég hygg að það hafi verið þannig, herra forseti, ef mig misminnir ekki, að hv. þáverandi þingmaður, Hjörleifur Guttormsson, hafi flutt um það þingmál hér á árum áður að stofna úrskurðarnefndir einmitt í þeim tilgangi að auðvelda fólki að geta skotið málum sínum til slíkrar nefndar frekar en að leita til dómstóla. Maður skilur auðvitað þá hugsun, hún er göfug og falleg, en hvaða árangri skilar hún þegar fólk þarf að bíða svona lengi eftir úrskurðum? Í tilfelli þessarar nefndar, úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála, er stundum um að ræða skipulagsmál sem þegar eru komin til framkvæmda. Ég þekki eitt mál sem skotið var til nefndarinnar og þegar það var afgreitt - það var kæra á húsbyggingu á tilteknum stað í Reykjavík - þegar úrskurðarnefndin skilaði því af sér var löngu búið að byggja húsið. Svona vinnubrögð ganga auðvitað alls ekki. Á bls. 105 í skýrslunni, um stjórnsýslunefndirnar, kemur fram að ítrekað hafi komið í ljós að þrátt fyrir að í ýmsum tilvikum sé það bundið í lög hversu langan tíma þessar nefndir hafi til að afgreiða mál eða kveða upp úrskurði hafi afgreiðslutími sumra þeirra verið verulega langur. Þetta á því ekki bara við um úrskurðarnefnd skipulags- og byggingarmála heldur miklu fleiri nefndir. Ég nefni þetta hér, herra forseti, vegna þess að það er skammur tími sem við höfum til að ræða skýrsluna að þessu sinn, en mér finnst þetta vera mál sem við eigum að ræða í þinginu, taka til athugunar og koma með tillögur til úrbóta, því að það er svo margt, margt fleira í skýrslu umboðsmanns sem er ábending til okkar sem förum með löggjafarvaldið í þinginu, ábendingar um eitthvað sem við eigum að taka til okkar og við eigum að breyta. Þess vegna vil ég segja að lokum að ég hefði kosið að fleiri þingmenn hefðu almennt blandað sér í umræðuna um skýrslu umboðsmanns Alþingis en raunin hefur verið í dag. En eigum við ekki að vona að þetta sé allt í áttina og ég sé að hv. þingmönnum er að fjölga í salnum þannig kannski ætla fleiri að ræða um hana hér?

Herra forseti. Úrskurðarnefndirnar voru settar á laggirnar á sínum tíma til að auka skilvirkni í stjórnsýslunni og þeim hefur fjölgað stöðugt. Ég lagði fram fyrirspurn um hvað þær kostuðu fyrir einu eða tveimur árum. Það er lagt stórfé í þessar nefndir. Sumar þeirra eiga rétt á sér en ég hef sett fram þá hugmynd að skjóta fyrsta stigi stjórnsýsluákvörðunar beint til dómstóla í mörgum tilfellum í staðinn fyrir að vera með úrskurðarnefndir. Það gerðist á árunum 1992 þegar réttarfarsbreytingarnar voru gerðar, að dómstólar eru skilvirkari heldur en þessar úrskurðarnefndir. Þeir eru í stakk búnir til að taka við flestum störfum þeirra þannig að ég vildi spyrja hv. þingmann hvort hún og flokkur hennar muni beita sér innan ríkisstjórnarinnar til að taka þetta kerfi til endurskoðunar. Við erum með tvöfalt dómstólakerfi og það hefur sýnt sig að skilvirkni úrskurðarnefnda er minna en dómstóla. Skilvirkni dómstóla á Íslandi er mjög góð í dag, alveg ótrúlega góð. Að því er varðar skipulagsnefndina þá verð ég að gera svolítinn greinarmun á því hvort hún skili verki vel eða illa. Ég er sammála hv. þingmanni um að það er óviðunandi að hún skili svo seint. Ég vil þó segja að úrskurðir hennar eru faglegir og góðir, svo ég haldi því til haga. Ég hef álit á henni. Hins vegar er spurning um hvaða umgjörð slíkum nefndum er búin. Það er alveg greinilegt. Ég veit af því að þessi nefnd hefur verið í fjársvelti. Hún hefur unnið baki brotnu við afgreiðslu mála og það er óþolandi, og ég er sammála hv. þingmanni um það, að þetta dragist jafnlengi og raun ber vitni, að menn þurfi að bíða með framkvæmdir, byggingar eða breytingar eins og skipulagsyfirvöld þurfa að gera, von úr viti, jafnvel nokkur ár.

Herra forseti. Ég vil nota tækifærið og þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna sem hann bar upp til mín úr ræðustól. Fyrst vil ég taka fram að það mátti ekki skilja orð mín þannig að ég efaðist um fagleg vinnubrögð úrskurðarnefndar um skipulags- og byggingarmál. Ég þekki það að hún vinnur faglega. Það er hins vegar ólíðandi fyrir þá aðila, oft og tíðum eru það einstaklingar sem eru með mál hjá þessari nefnd, að málsmeðferðin þurfi að taka svo langan tíma, allt upp í 2–3 ár. Þess vegna get ég að sjálfsögðu svarað spurningu hv. þingmanns um hvort ég muni beita mér fyrir þessu máli játandi. Ég tel að við verðum að skoða þetta kerfi vegna þess að óskilvirkni úrskurðarnefnda er einfaldlega ekki líðandi. Hvort svarið er þá endilega það að fara dómstólaleiðina skal ég ekki segja til um en svarið við spurningu hans er já. Ég mun beita mér fyrir því að skoða þetta kerfi og ef lausnin í málum þessara úrskurðarnefnda er sú að setja meira fjármagn í þær, oftast í formi launagreiðslna til lögfræðinga sem sinna störfum nefndanna, þá er sjálfsagt að skoða það.

Herra forseti. Ég skildi orð hv. þingmanns alls ekki þannig að hún efaðist um fagleg vinnubrögð nefndarinnar, svo ég haldi því til haga. Hins vegar eru nefndinni, af því að hún hefur verið gerð að umtalsefni, falin gríðarlega umfangsmikil mál, þ.e. skipulagsmál í þéttbýli, um úthlutun lóða eða breytingar á skipulagi og ég veit ekki hvað. Síðan koma mál sem eru enn umfangsmeiri og mjög erfið umfjöllunar svo sem skipulagsmál á grundvelli umhverfismats, virkjanaáforma og margt fleira í þeim dúr. Slík mál eru ótrúlega erfið viðfangs. Þau kalla á mikla þekkingu og sérfræðivinnu. En hyggist ríkisstjórnin breyta þessu fyrirkomulagi þá treysti ég dómstólum betur en úrskurðarnefndum af því að margar þeirra starfa, og það hef ég gagnrýnt, ekki eftir fyrir fram uppgefnum réttarfarsreglum eins og dómstólar. Það vantar töluvert í það umhverfi. Auðvitað starfa þeir samkvæmt stjórnsýslulögum en það vantar meira. Ég skora á hv. þingmann og jafnframt á flokk hennar að beita sér fyrir skoðun á þessu meðan sú endurskoðun fer fram og þær breytingar sem þörf er á að gera. Ég skora jafnframt á hv. þingmann og hv. formann fjárlaganefndar að sjá til þess að úrskurðarnefnd skipulags- og byggingarmála verði sköpuð umgjörð og fjármagn sem dugi til að leiðrétta þann halla sem er á afgreiðslu mála. Það mundi duga.

Herra forseti. Það vekur athygli í skýrslu umboðsmanns, þegar fjallað er um úrskurðarnefnd skipulags- og byggingarmála, að eins og ég sagði fyrr, að í maí 2006 biðu 86 erindi úrlausnar sem komin voru fram yfir lögmætan afgreiðslutíma. 1. janúar 2007, tæplega ári síðar, eru það 75 mál. Málunum hefur ekki fækkað nema um níu sem komin eru fram yfir lögboðinn afgreiðslutíma. Það segir mér að málin séu að þyngjast og þau taki lengri tíma. Þessi litla fækkun verður þrátt fyrir að sett sé inn aukafjárveiting til nefndarinnar og ráðinn lögfræðingur til að grynnka á þessum málum. Ég held að menn þurfi að fara í töluvert mikið átak ef takast á að fækka þessum málum þannig að við sjáum ekki tugi erinda sem bíði svo lengi úrlausnar. Rétt í lokin, herra forseti, þá háttar þannig til á Alþingi eftir síðustu alþingiskosningar að óvenjumargir sveitarstjórnarmenn sitja á Alþingi, sveitarstjórnarmenn sem hafa reynslu af því að vinna með úrskurðarnefnd skipulags- og byggingarmála. Ég er alveg viss um að hvar svo sem í flokki menn standa þá munu þeir þingmenn snúa bökum saman því að þetta ástand getum við ekki liðið og því verður að breyta.

Herra forseti. Ég mun gera grein fyrir áliti fjárlaganefndar um ársskýrslu Ríkisendurskoðunar fyrir starfsárið 2006 og um leið fjalla örlítið um þær upplýsingar sem koma fram í umræddri skýrslu. Að öðru leyti vil ég víkja að orðum hæstv. forseta við setningu þingfundar. Hæstv. forseti kynnti þá skýrslur sem nú eru til umræðu á Alþingi, annars vegar skýrslu Ríkisendurskoðunar og hins vegar skýrslu umboðsmanns Alþingis. Skýrsla Ríkisendurskoðunar fyrir árið 2006 hefur að sjálfsögðu verið tekin til umfjöllunar af öðrum en okkur enda er hún opin hverjum sem vera vill. Hver og einn getur nálgast hana á vef Ríkisendurskoðunar eða fengið hana útprentaða og þingmenn hafa allir fengið skýrsluna senda. Hv. fjárlaganefnd tók skýrsluna til umfjöllunar í framhaldi af umræddri nýbreytni, sem hæstv. forseti kom að í morgun, og hefur sent frá sér álit, sameiginlegt álit allra nefndarmanna. Með leyfi forseta vil ég gera grein fyrir álitinu, en þar segir: „Fjárlaganefnd hefur fjallað um skýrslu Ríkisendurskoðunar á fundi og fengið ríkisendurskoðanda til fundar við sig. Skýrslan er í senn starfsskýrsla til þingsins og samantekt á upplýsingum um þau mál sem stofnunin hefur fjallað um á árinu 2006 og telur rétt að kynna Alþingi. Ríkisendurskoðun starfar á vegum Alþingis og endurskoðar ríkisreikning og reikninga þeirra aðila sem hafa með höndum rekstur og fjárvörslu á vegum ríkisins. Enn fremur annast stofnunin eftirlit með framkvæmd fjárlaga og er þingnefndum til aðstoðar við störf er varða fjárhagsmálefni ríkisins. Ríkisendurskoðun er engum háð í störfum sínum. Forsætisnefnd getur þó ýmist að eigin frumkvæði eða samkvæmt óskum þingmanna krafist skýrslna um einstök mál er falla undir starfsemi Ríkisendurskoðunar.“ Eins og skýrslan ber með sér eru viðfangsefni Ríkisendurskoðunar fjölbreytt. Stofnunin varði 58% allra virkra vinnustunda til fjárhagsendurskoðunar, 17% til stjórnsýsluendurskoðunar, 6% til innra eftirlits og 6% til endurskoðunar upplýsingakerfa. Um 6% tímans var varið til verkefna á laga- á umhverfissviði og 7% til yfirstjórnar og annarra verkefna, m.a. gæðaeftirlits og aðstoðar við önnur svið stofnunarinnar. Það er mikilvægt fyrir fjárlaganefnd og þingmenn að fá skýrslu með innsýn í eftirlitsstarfsemi Ríkisendurskoðunar. Slíkar upplýsingar eru til þess fallnar að styrkja það sjálfstæða eftirlitshlutverk sem Alþingi hefur gagnvart framkvæmdarvaldinu. Undir þetta álit fjárlaganefndar skrifa auk þess sem hér talar hv. þingmenn Kristján Þór Júlíusson, Guðbjartur Hannesson, Jón Bjarnason, Illugi Gunnarsson, Bjarni Harðarson, Ásta Möller, Steinunn Valdís Óskarsdóttir, Guðjón A. Kristjánsson, Ármann Kr. Ólafsson og Björk Guðjónsdóttir. Herra forseti. Samkvæmt lögum um starfsemi Ríkisendurskoðunar ber henni að semja skýrslu um störf sín á liðnu almanaksári og leggja fyrir Alþingi. En Ríkisendurskoðun starfar á vegum Alþingis, sbr. lög um Ríkisendurskoðun nr. 86 frá 1997. Ríkisendurskoðun skal endurskoða ríkisreikning og reikninga fyrir aðila sem hafa með höndum rekstur og fjárvörslu á vegum ríkisins, sbr. 43. gr. stjórnarskipunarlaga, nr. 33 frá 1944. Eins og getið er um í áliti fjárlaganefndar getur Ríkisendurskoðun einnig framkvæmt stjórnsýsluendurskoðun skv. 9. gr. umræddra laga. Eins og segir í lögum um Ríkisendurskoðun skal hún jafnframt annast eftirlit með framkvæmd fjárlaga og vera þingnefndum til aðstoðar við störf er varða fjárhagsmálefni ríkisins. Ég vil í ljósi fyrri umræðu hér á þingi og annars staðar, til að mynda í tengslum við umræðu um fjárlög og fjáraukalög, víkja sérstaklega að því að þingheimi og ekki síður fjárlaganefnd ber að virða það mikla verkefni sem Ríkisendurskoðun hefur varðandi eftirlit með framkvæmd fjárlaga. Fjárlaganefnd hefur einsett sér að skoða þau mál með breyttum áherslum og hefur tekið það sérstaklega fyrir og er að fylgja því eftir. Ársskýrslan er, eins og áður var sagt, fyrir árið 2006, fyrir síðasta ár, og var hún gefin út og birt í marsmánuði sl. Kannski má segja að það skjóti skökku við að standa hér um miðjan nóvembermánuð og fjalla um skýrslu sem gefin var út á vormánuðum. En skýrslan er gefin út með sama hætti og gert hefur verið á liðnum árum og vil ég hvetja þá þingmenn sem ekki hafa kynnt sér efni hennar til að gera það. Skýrslan er efnismikil og mjög ítarlega er farið yfir starfsemi Ríkisendurskoðunar. Skýrslunni er skipt upp í nokkra kafla þannig að hún er mjög læsileg. Skýrslan er í meginatriðum með hefðbundnu sniði. Í henni er m.a. gerð grein fyrir starfsskyldum stofnunarinnar, starfsemi hennar á árinu 2006, markmiðum með endurskoðun og leiðum að því marki, en jafnframt er gerð stutt grein fyrir þeim skýrslum, leiðbeiningarritum og greinargerðum sem stofnunin gaf út á árinu og fyrir starfi einstakra sviða hennar. Þá er gerð sérstök grein fyrir ýmsum kennitölum um umsvif og árangur Ríkisendurskoðunar á árinu 2006. Skýrslan geymir einnig nokkrar greinar þar sem nánar er vikið að tilteknum þáttum í starfi stofnunarinnar, verkefnum hennar og áherslum. Þar á meðal er grein um eftirlit stofnunarinnar með þeirri þjónustu sem jafnt opinberir aðilar, sveitarfélög, og einkaaðilar veita almenningi en ríkið greiðir fyrir að hluta til eða að öllu leyti. Í þeirri umfjöllun er m.a. fjallað um viðleitni stofnunarinnar til að meta hvernig að þjónustunni er staðið og hvort unnt sé eða jafnvel nauðsynlegt að efla hana eða bæta á einhvern hátt. Herra forseti. Ég vék örlítið að umfangi Ríkisendurskoðunar í áliti fjárlaganefndar. Í því áliti er gerð grein fyrir því hvernig vinnutíma stofnunarinnar er varið. Segja má að starfsemi Ríkisendurskoðunar á árinu 2006 og afrakstur hafi í meginatriðum verið með svipuðum hætti og á árinu 2005. Stofnunin skilaði álíka mörgum ársverkum bæði árin, eða rúmum 49. Ríkisendurskoðandi gerði hv. fjárlaganefnd grein fyrir því að óvenjumiklar breytingar hefðu orðið í starfsmannahaldi þetta ár og varð starfsmannaveltan um 15%. Rétt er að geta þess að fjárheimildir Ríkisendurskoðunar eru markaðar í fjárlögum og fjáraukalögum og námu á árinu 2006 alls 393 millj. kr. og hækkuðu um 9,2% frá árinu á undan. Rekstrargjöld stofnunarinnar, að frádregnum tekjum af seldri þjónustu, námu rúmum 373 millj. kr. á árinu 2006 og hækkuðu um 31 millj. kr. eða 9,1%. Rekstur stofnunarinnar varð því 20 millj. kr. innan fjárheimilda ársins. Í 5. gr. laga um Ríkisendurskoðun, nr. 86 frá 1997, segir orðrétt, með leyfi forseta: „Reikningar Ríkisendurskoðunar skulu endurskoðaðir af löggiltum endurskoðanda sem tilnefndur er af forsætisnefnd Alþingis. Reikningsskil Ríkisendurskoðunar skulu birt í ríkisreikningi.“ Í umræddri ársskýrslu er lagður fram ársreikningur stofnunarinnar og staðfesting á honum. Ríkisendurskoðandi og skrifstofustjóri staðfesta ársreikninginn með undirritun sinni, þeir Sigurður Þórðarson ríkisendurskoðandi og Sveinn Arason skrifstofustjóri, en jafnframt er reikningurinn áritaður af Gunnari Sigurðssyni endurskoðanda og þar segir, með leyfi forseta: „Endurskoðað var í samræmi við ákvæði laga um Ríkisendurskoðun og góða endurskoðunarvenju en í því felst m.a.: að sannreyna að ársreikningurinn sé í öllum meginatriðum án annmarka, að kanna innra eftirlit og meta hvort það tryggir viðeigandi árangur, að kanna hvort reikningar séu í samræmi við heimildir fjárlaga, fjáraukalaga og annarra laga, lögmæt fyrirmæli, starfsvenjur og rekstrarverkefni þar sem við á og að kanna og votta áreiðanleika kennitalna um umsvif og árangur af starfseminni ef þær eru birtar með ársreikningi.“ Álit Gunnars Sigurðssonar endurskoðanda er eins og hér segir, með leyfi herra forseta: „Það er álit mitt að ársreikningurinn gefi glögga mynd af afkomu Ríkisendurskoðunar á árinu 2006, efnahag 31. desember 2006 og breytingu á handbæru fé á árinu 2006 í samræmi við lög, reglur og góða reikningsskilavenju fyrir A-hluta stofnanir.“ Og eins og komið hefur fram hefur ársreikningurinn að geyma rekstrarreikning, efnahagsreikning, sjóðstreymi og skýringar reiknings til upplýsingar fyrir þá sem vilja kynna sér efni rekstrarfyrirkomulags Ríkisendurskoðunar. Að öðru leyti mun ég ekki fara yfir hvernig rekstrarkostnaðurinn skiptist eða einstaka þætti þó með tilvísun til þess sem ég hef áður sagt um fjárheimildir Ríkisendurskoðunar og hvernig rekstrargjöld þróuðust. Ég vék örlítið að stöðugildum og starfsmannahaldi með tilliti til starfsmannaveltu fyrr í ræðu minni. Í árslok 2006 voru starfsmenn Ríkisendurskoðunar 47 eða tveimur færri en í árslok 2005. Unnin ársverk urðu engu að síður nánast jafnmörg og árið 2005 eða rúm 49. Í skýrslunni kemur m.a. fram að af fastráðnum starfsmönnum voru karlmenn 27, eða 57%, og konur 20, eða 43%. Það hlutfall er svipað og þrjú undanfarin ár þar á undan. Til að þingheimur geti gert sér grein fyrir því hvert umfang stofnunarinnar er þá er rétt að geta þess að á árinu 2006 skiluðu starfsmenn alls 72.600 vinnustundum við endurskoðun og að auki keypti stofnunin þjónustu af alls 14 endurskoðunarskrifstofum sem svaraði til tæplega 3.700 vinnustunda. En líkt og jafnan áður ver stofnunin mestum tíma til fjárhagsendurskoðunar, eins og kemur fram í áliti fjárlaganefndar, 58% allra virkra vinnustunda. Í skýrslunni kemur fram að miðað við flestar aðrar systurstofnanir í nágrannalöndum okkar er hlutfall fjárhagsendurskoðunar fremur hátt hjá Ríkisendurskoðun enda áritar hún ársreikninga flestra stofnana og fyrirtækja ríkisins. Í öðrum löndum láta sambærilegar endurskoðunarstofnanir sér yfirleitt nægja úrtak. Hjá þeim er hlutur stjórnsýsluendurskoðunar oftast stærri en hér á landi. Rétt er að taka það upp og birta hér upplýsingar um það hvernig umfangið í umræddri áritun er. Á árinu 2006 áritaði Ríkisendurskoðun alls 337 ársreikninga og samdi 241 endurskoðunarskýrslu. Er það sambærilegt og árið þar á undan en þess ber að geta í þessu sambandi að ríkisaðilar í ríkisreikningi eru um 400. Umfang í starfsemi Ríkisendurskoðunar varðandi áritun og varðandi fjárhagsendurskoðunarþáttinn er gríðarlega mikið. Við fjárhagsendurskoðun hefur Ríkisendurskoðun á undanförnum árum lagt áherslu á að kanna valin atriði í starfsemi stofnana og fyrirtækja ríkisins sem varða starfsmenn þeirra, aðföng, umsýslu með fé og innra eftirlit. Þessi atriði hafa, líkt og er í góðri endurskoðunarvenju, verið mismunandi frá einu ári til annars, allt eftir mati á mikilvægi þeirra og áhættunni sem tengist þeim. En í grundvallaratriðum miðar slík athugun þó ævinlega að því sama, að auka aðhald í ríkisrekstri, bæta umhirðu með eignum og fjármunum hins opinbera og efla innra eftirlit stofnana ríkisins. Athugun getur byggst á úrtaki innan allra þeirra stofnana sem endurskoðaðar eru og slíkt úrtak gefur nokkuð góða mynd af því hvernig þessum málum er almennt varið. Gerð er grein fyrir niðurstöðum þessara athugana, m.a. í skýrslu um endurskoðun ríkisreiknings fyrir 2005 og síðan í skýrslu sem við höfum nýlega fengið kynnta í fjárlaganefnd fyrir ríkisreikning árið 2006. Vil ég nota tækifærið til að þakka starfsmönnum og ríkisendurskoðanda fyrir slíkar athuganir. Þær gefa okkur sem erum að fjalla um fjárveitingar, fjárheimildir og fjárlög hverju sinni mjög góðar upplýsingar um ýmislegt sem fer fram í ríkisrekstrinum. Í skýrslunni er einnig fjallað um stjórnsýsluúttektir og vil ég ekki nota tíma minn sérstaklega í að tiltaka þær. En þær skýrslur veita ekki aðeins sértækar upplýsingar um tilteknar stofnanir heldur einnig um stöðu þeirra innan hvers málaflokks. Ég hvet alla til að kynna sér þær þar sem hægt er að nálgast þær. Hins vegar ber að geta þess hér að í tengslum við innra eftirlit var lokið við níu skýrslur á árinu 2006 tengdar nánar tilteknum stofnunum ríkisins. Tvær þeirra lutu m.a. að tilteknum þáttum í tekjubókhaldskerfi ríkisins en sú þriðja fjallaði um fasteignamat ríkisins. Ég vil einnig vekja athygli á því að þessi þáttur hefur haldið hér áfram. Áhugi almennings á opinberum skýrslum Ríkisendurskoðunar er mikill og hefur aukist verulega á undanförnum árum. Sem dæmi voru þær 212 skýrslur sem birtar eru á heimasíðu Ríkisendurskoðunar opnaðar rúmlega 31 þúsund sinnum á árinu 2006 eða að jafnaði 150 sinnum á dag og þætti einhverjum það gott innlit. En stofnunin hefur stigið þau skref að gera öllum jafnt undir höfði með að afla sér þessara upplýsinga og hvatt aðila til að nálgast þær. Við höfum vissulega á þessu ári, við þingmenn í fjárlaganefnd, fengið fleiri skýrslur til umfjöllunar. Ég vil sérstaklega vekja athygli á skýrslu um framkvæmd fjárlaga fyrir árið 2006 sem er enn í meðferð hjá fjárlaganefnd. Við höfum fengið kynningu á henni frá ríkisendurskoðanda og munum við skila sérstöku áliti um þá skýrslu. Við erum með í kynningu og meðferð, eins og ég kom að áðan, ríkisreikning vegna ársins 2006 og sérstaka skýrslu og yfirferð ríkisendurskoðanda vegna hans. Fjárlaganefnd á eftir að fjalla um tvær skýrslur sem nýlega hafa komið út, annars vegar vegna St. Jósefsspítala og Sólvangs í Hafnarfirði og hins vegar vegna Heilbrigðisstofnunar Austurlands, við eigum eftir að fjalla um þær skýrslur og veita álit okkar. Herra forseti. Ég fer að ljúka þessari umfjöllun og hleypa að áhugasömum þingmönnum sem hafa kynnt sér efni skýrslunnar og vilja taka þátt í umræðum. Ég hef vikið að verkefnum Ríkisendurskoðunar. Ég hef greint frá áliti fjárlaganefndar og einnig vísað til laga um Ríkisendurskoðun frá 1997, nr. 86, og hvet aðila til að kynna sér þau. Umfang verkefna Ríkisendurskoðunar er gríðarlegt hér innan lands en stofnunin tekur einnig þátt í alþjóðlegum samskiptum á sínu sviði. Hún er aðili að fjölþjóðlegum samtökum um endurskoðun auk þess sem hún hefur mjög gott samband við systurstofnanir í nágrannaríkjum. Ríkisendurskoðandi, Sigurður Þórðarson, situr nú í átta manna stjórn Evrópusamtaka ríkisendurskoðana og má minna á að 21. stjórnarfundur þeirra var haldinn í Reykjavík í septembermánuði 2006. Stofnunin hefur einnig tekið þátt í nokkrum alþjóðlegum endurskoðunarverkefnum á árinu 2006, m.a. endurskoðun hjá EFTA. Einnig hefur stofnunin um nokkurra ára skeið endurskoðað þróunarverkefni í Afríku sem Þróunarsamvinnustofnun Íslands stendur að og styrkir. Um störf stofnunarinnar á árinu 2006 nægir að vísa til umræddrar ársskýrslu þar sem nánar er gerð grein fyrir megindráttum í starfseminni. Vil ég að lokum flytja Ríkisendurskoðun, ríkisendurskoðanda og starfsmönnum, þakkir fyrir vel unnin störf á því ári sem hér hefur verið fjallað um. Ég vænti þess að eiga gott samstarf við Ríkisendurskoðun hér eftir sem hingað til í fjölbreyttum verkefnum sem við fjöllum um hér innan þingsins, í fjárlaganefnd, í forsætisnefnd og á fleiri stöðum.

Herra forseti. Ég vil taka undir orð hv. þm. Gunnars Svavarssonar um Ríkisendurskoðun, um hlutverk hennar og stöðu og mikilvægi þess að starf hennar geti verið sem öflugast og virkast. Það sem vakti athygli mína og ég vildi inna hv. þingmann eftir er starfsemi Ríkisendurskoðunar. Hér á landi er stærri hluta starfseminnar varið til endurskoðunar á reikningsskilum ríkisstofnana eða ríkisaðila en minna unnið að stjórnsýsluúttektum. Miklar breytingar hafa verið gerðar á undanförnum árum á opinberri þjónustu með einkavæðingu, markaðsvæðingu, útvistun á verkefnum og svo framvegis. Síminn var seldur og einkavæddur og hlutafélag stofnað um Íslandspóst en samt er fjarskiptaþjónustan áfram grunnþjónusta sem allir horfa til. Væri ef til vill rétt að við beindum því til Ríkisendurskoðunar að taka meira fyrir stjórnsýsluúttektir, stöðu þjónustustigsins, frekar en að horfa svo mikið til peninganna innan einstakra stofnana. Er verið að standa vörð um þá almannaþjónustu sem ríkinu ber? Það er mikilvægt mál. Við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs höfum flutt beiðni um sérstaka skýrslu um áhrif markaðsvæðingar og einkavæðingar á almannaþjónustunni 

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Jóni Bjarnasyni fyrir þessar hugleiðingar. Ég verð að viðurkenna að ég náði ekki alveg spurningunni. Ég vil benda á að eins og segir í sameiginlegu áliti okkar nefndarmanna í fjárlaganefnd er 58% allra virkra vinnustunda varið til fjárhagsendurskoðunar og 17% til stjórnsýsluendurskoðunar. Hægt er að útvista verkefni líkt og ég kom að í ræðu minni en Ríkisendurskoðun hefur fengið löggilta endurskoðendur til að vinna ákveðinn þátt í umræddri fjárhagsendurskoðun. Ég benti á þau hlutföll. Ég velti fyrir mér hvort hv. þm. Jón Bjarnason boði hér að bjóða eigi út mun fleiri verkefni á vegum fjárhagsendurskoðunar eða útvista þau til einkaaðila, einkarekinna löggiltra endurskoðenda, til yfirferðar þannig að stofnunin hafi frekar tækifæri til að stunda stjórnsýsluendurskoðun? Ég mun ekki mæla fyrir því hvernig Ríkisendurskoðun hagar störfum sínum í þessum hlutföllum. Ég get hins vegar alveg tekið undir að sá þáttur sem lýtur að stjórnsýsluendurskoðun verður sífellt mikilvægari í störfum okkar á þinginu og mikilvægt er að efla hann enn frekar. Ég ætla ekki að tjá mig um hvort Ríkisendurskoðun endurskoði reikningana innan húss eða bjóði þá út, það er fyrst og fremst stofnunarinnar að ákveða það.

Herra forseti. Athugasemdir mínar og fyrirspurn til hv. þingmanns lutu einmitt að því að hlutfall fjárhagsendurskoðunar er fremur hátt hjá Ríkisendurskoðun miðað við flestar aðrar systurstofnanir í nágrannalöndum okkar. Í öðrum löndum láta sambærilegar ríkisendurskoðanir og stofnanir sér yfirleitt nægja úrtök. Hjá þeim er hlutur stjórnsýsluendurskoðunar aftur á móti oftast stærri en hér á landi. Stjórnsýsla úttektarinnar er í sjálfu sér stórmál eins og hv. þingmaður ýjaði að í lok máls síns áðan, ekki síst í ljósi hinnar taumlausu einkavæðingar og markaðsvæðingar á almannaþjónustu í tíð fyrrverandi ríkisstjórnar sem er ógæfa að mínu mati. Sú þjónusta er almenningi alveg jafnmikilvæg hvort sem hún er einkavædd eða ekki og því er enn nauðsynlegra að henni sé fylgt eftir. Hún getur verið í formi hlutafélaga í eigu ríkisins að hluta til. Hún getur verið í samkrulli ríkis og einkaaðila eða alveg í höndum einkaaðila. Þarna mætti gera mun betur og nauðsynlegt að það sé gert. Þess vegna höfum við, þingmenn Vinstri hreyfingar – græns framboðs, flutt beiðni um að unnin verði sérstök skýrsla um áhrif markaðsvæðingar og einkavæðingar sem taumlaust hefur riðið húsum í ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks á undanförnum árum. Er það vegferð til góðs fyrir almenning? Oft kemur kostnaðurinn samt 

Herra forseti. Ég er að reyna að skilja hvað hv. þm. Jón Bjarnason, félagi minn og vinur, er að fara. Ég held að niðurstaðan sé einfaldlega sú að hv. þingmaður sé að benda á að gera þurfi sérstaka skýrslu um úttekt á einkavæðingu á vegum ríkisins. Ég skildi það sem svo áðan að hv. þingmaður væri að boða, samanber 4. gr. laga um Ríkisendurskoðun, nr. 86 frá 1997, að Ríkisendurskoðun sé heimilt að fela löggiltum endurskoðendum eða öðrum sérfræðingum á viðkomandi sviði að vinna að einstökum verkefnum sem stofnuninni er falið í lögum þessum eða öðrum lögum. Það þýðir einfaldlega að hv. þm. Jón Bjarnason var þá að boða útvistun á fleiri fjárhagsendurskoðunarverkefnum til þess að stofnunin hefði enn frekari tækifæri til stjórnsýsluendurskoðunar. Mér fannst hv. þingmaður bíta í skottið á sjálfum sér með þessu. Að lokum skildi ég að hv. þingmaður átti einfaldlega við skýrslu sem vinstri grænir hafa óskað eftir en ég bendi þá á lög um Ríkisendurskoðun. Ég tek undir með hv. þm. Jóni Bjarnasyni að við skiptum okkur ekkert af því hvort Ríkisendurskoðun bjóði út verkefnin. Í 3. gr. umræddra laga segir: „Ríkisendurskoðun er engum háð í störfum sínum. Forsætisnefnd getur þó ýmist að eigin frumkvæði eða samkvæmt óskum þingmanna krafist skýrslna um einstök mál er falla undir starfsemi Ríkisendurskoðunar. Starfsmenn Ríkisendurskoðunar skulu í einu og öllu óháðir ráðuneytum og stofnunum sem þeir vinna að endurskoðun hjá.“ Ég held að málið skýri sig þannig, herra forseti, og Ríkisendurskoðun fer fram með sín verkefni eins og þeir hafa gert hingað til.

Herra forseti. Hér hefur hv. þm. Gunnar Svavarsson kynnt ársskýrslu Ríkisendurskoðunar fyrir árið 2006 ásamt stuttu nefndaráliti sem fjárlaganefnd var sammála um gagnvart þeirri skýrslu. Ég tek undir að það er mikilvægt að slíkar stofnanir sem umboðsmaður Alþingis og Ríkisendurskoðun starfi og fleiri slíkar stofnanir mættu starfa á vegum eða í skjóli Alþingis sem væru sjálfstæðar bæði gagnvart framkvæmdarvaldinu og löggjafarvaldinu. Það er mikill styrkur fyrir lýðræðið í landinu sem er jú hornsteinn þingræðisins. Við höfum fyrr í dag fjallað um skýrslu umboðsmanns Alþingis og fjöllum nú um skýrslu Ríkisendurskoðunar. Ég held að það sé ágætt áður en við komum að öðrum efnisatriðum að vitna hér til svokallaðrar Líma-yfirlýsingar eins og gert er í skýrslu ríkisendurskoðunar sem hæstv. forseti þingsins vitnaði til í morgun en þar segir, með leyfi forseta: „Í Líma-yfirlýsingunni er skýrt kveðið á um mikilvægi þess að ríkisendurskoðunum sé veitt nauðsynleg lögvernd gegn hvers kyns afskiptum sem gætu haft áhrif á sjálfstæði þeirra og möguleika til að sinna endurskoðunarstörfum. Í þessu felst m.a. að þær hafi fullkomið sjálfstæði gagnvart framkvæmdarvaldinu og stofnunum þess, þ.e. að þær séu að öllu leyti óháðar þeim aðilum sem endurskoðað er hjá og þeim stjórnvöldum sem þær heyra undir. Þetta felur bæði í sér fjárhagslegt sjálfstæði og að ríkisendurskoðanirnar hafi sjálfar verulegt frumkvæði að því hvernig þær velja viðfangsefni sín og standa að endurskoðunarstörfum sínum. Sömuleiðis þurfa þær að vera óbundnar af fyrirmælum eða beiðnum annarra, jafnvel þegar þær starfa í umboði löggjafarvaldsins og sinna endurskoðunarstörfum að fyrirmælum þess. Þær kröfur um sjálfstæði og óhæði sem hér eru nefndar koma skýrt fram í núgildandi lögum um Ríkisendurskoðun. Þar er ekki aðeins greint frá meginhlutverki stofnunarinnar, skyldum og verkefnum, heldur einnig lögð á það rík áhersla að hún sé „engum háð í störfum sínum“ og að starfsmenn hennar „skulu í einu og öllu óháðir þeim ráðuneytum og stofnunum sem þeir vinna að endurskoðun hjá“. Einnig er bent á að stofnunin ákveði sjálf „hvar og hvenær endurskoðað er“. Forsætisnefnd Alþingis getur að vísu krafið stofnunina skýrslna um einstök mál sem falla undir starfsemi hennar en í þeim tilvikum ákveður hún sjálf efnistök sín. Sjálfstæði og óhæði Ríkisendurskoðunar er tvímælalaust meginforsenda þess að hún njóti trausts í samfélaginu og geti sinnt eftirlitshlutverki sínu þannig að ekki leiki vafi á hlutleysi hennar og trúverðugleika. Þessa stöðu hlýtur stofnunin að ítreka í öllu starfi sínu. Það gerir hún best með því að fylgja í hvívetna þeim lögum og reglum sem gilda um hana og almennt viðurkenndum endurskoðunarstöðlum.“ Ég álít það mikilvægt að við höfum þetta stöðugt í huga varðandi þetta og það hve mikilvægt er að boðleiðir séu bæði skýrar og afmarkaðar í þessu þannig að sjálfstæði Ríkisendurskoðunar sé tryggt. Þess vegna hefur verið lögð áhersla á það eins og kemur fram í 11. gr. laga um Ríkisendurskoðun. Þar segir, með leyfi forseta: „Nú ákveður Ríkisendurskoðun að beita skoðunarheimildum skv. 7. og 9. gr. “ - þ.e. heimildar til bæði fjárhags- og stjórnsýsluendurskoðunar - „og skal stofnunin þá gera fjárlaganefnd og þeim þingnefndum, sem viðkomandi málaflokkur fellur undir, grein fyrir niðurstöðum sínum. Þingnefndir geta samkvæmt nánari reglum sem forsætisnefnd setur og haft frumkvæði að athugunum samkvæmt þessum lagaákvæðum.“ Einnig er kveðið á um í þessari 3. gr. laganna að forsætisnefnd getur þá ýmist bæði að eigin frumkvæði eða samkvæmt óskum þingmanna krafist skýrslna um einstök mál er falla undir starfsemi Ríkisendurskoðunar. Herra forseti. Ég segi þetta vegna þess að það er mjög mikilvægt bæði að standa vörð um þetta sjálfstæði stofnunarinnar og einnig um skýrar leiðir að stofnuninni þannig að sjálfstæði hennar til að taka upp mál á eigin forsendum séu alveg klár en að hún lúti ekki boðvaldi frá öðrum stofnunum, að enginn geti farið að panta að stofnunin taki eitthvað upp. Ég segi þetta að gefnu tilefni en á síðastliðnu sumri var mikið rætt um svokallað Grímseyjarferjumál og þá sagðist einn þáverandi og núverandi ráðherra mundu skrifa Ríkisendurskoðun bréf og biðja hana um að gera stjórnsýsluúttekt á ákveðinni ríkisstofnun. Þessar boðleiðir eru að mínu viti ekki réttar. Auðvitað er öllum frjálst að senda bréf til Ríkisendurskoðunar en það er mikilvægt að það skapist ekki neinn þrýstingur frá framkvæmdarvaldinu eða öðrum stofnunum, sem eru þó á vegum ríkisins, á Ríkisendurskoðun heldur fari slík erindi í gegnum forsætisnefnd eins og hefðir og lög gera ráð fyrir. Þetta vildi ég nefna í upphafi. Það var aðeins vikið að því hér í ræðu hv. þm. Gunnars Svavarssonar hvernig kröftum Ríkisendurskoðunar er varið og ég legg þunga áherslu á að Ríkisendurskoðun þarf að hafa fjármagn til að geta sinnt bæði fjárhagsendurskoðun og stjórnsýsluendurskoðun sem hún telur þörf á, ef það eru færð rök fyrir að þurfi. Þess vegna hnýt ég um þetta að meginþungi Ríkisendurskoðunar hér á landi hefur einmitt beinst að fjárhagsendurskoðun frekar en að stjórnsýsluendurskoðun. Það hafa miklar breytingar átt sér stað hér á landi á síðustu árum, mikil einkavæðing og það hafa orðið miklar breytingar í almannaþjónustunni sem er mikilvæg grunnþjónusta, í því sambandi má nefna einkavæðingu og sölu Landssímans. Áfram er stærsta og mesta og hin almenna krafa af hálfu íbúa landsins jafnt aðgengi að fjarskiptaþjónustu, bæði hvað varðar verð og gæði. Hluti af þessu er kominn í hendur einkaaðila á markaði, hluta af þessu er ríkið enn þá með ábyrgð á og ætlar sér að gera í gegnum fjarskiptastjórn en nær ekki þeim árangri sem íbúunum var lofað. Ég hugsa að flest bréf eða flestar kvartanir sem koma til þingmanna víðast hvar á landinu lúti einmitt að fjarskiptamálum og það að þar sé ekki staðið við fyrirheit og væntingar sem gefin eru þannig að fólk býr ekki við jafnrétti. Ég vil nefna fleiri slík dæmi. Við erum með Íslandspóst hlutafélagavæddan. Hv. þm. Atli Gíslason kom inn á þetta í umræðunni um umboðsmann Alþingis, að það væri verið að búa til hlutafélög um grunnþjónustu, grunnalmannaþjónustu sem síðan lyti ekki neinum almennum stjórnsýslulegum eftirlitslögum, upplýsingalögum o.s.frv. Íslandspóstur er orðinn hlutafélag, hann er samt með mjög mikilvægt hlutverk, hann er með það hlutverk að sinna póstþjónustu á jafnaðargrunni um allt land. Hann á að veita þjónustu á jafnræðisgrunni, en gerir hann það? Ég hefði gjarnan talið að það væri ástæða t.d. til að gera stjórnsýsluúttektir á hlutafélagavæddum þjónustuverkefnum sem lúta bara að jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Höfum við öll sama aðgang að póstþjónustu? Það stendur í lögum um póstþjónustu, með leyfi forseta: „Póst- og fjarskiptastofnun skal tryggja að alls staðar á landinu sé alla virka daga borinn út póstur sem fellur undir skilgreiningu á alþjónustu nema kringumstæður og landfræðilegar aðstæður hindri slíkt.“ Ég hef bréf undir höndum frá hreppsnefnd Reykhólahrepps þar sem kvartað er undan því að allt í einu komi tilkynning um að það eigi að skera póstþjónustu niður í tvo eða þrjá daga í viku. Í bréfinu frá þeim segir, með leyfi forseta: „Sveitarstjórn mótmælir harðlega allri fyrirhugaðri skerðingu á póstþjónustu í sveitarfélaginu vestan Bjarkarlundar og krefst þess að áfram verði borinn út póstur þar fimm daga vikunnar eins og verið hefur.“ - Og eins og fyrrnefnd lög kveða á um. Í öðru bréfi sem við nokkrir þingmenn fengum úr Stykkishólmi eru menn aftur á móti að velta fyrir sér hlutverki Íslandspósts þar sem hann er að setja upp verslun með pappír og eins og segir í bréfinu, að bjóða til sölu alls konar skrifstofuvörur, ritföng, tölvuvörur, föndurvörur, geisladiska og smávægilegt af bókum. Í Stykkishólmi er einn kaupmaður sem rekur slíka verslun og á í sjálfu sér í vandræðum með að reka hana. Allt í einu kemur Íslandspóstur og býður þar til sölu sömu vörur og eru í þessari einu verslun sem kaupmaðurinn sem býr á staðnum og hefur búið þar lengi, hefur verið með. Erum við á réttri leið þarna, að samtímis því að póstferðir í Reykhólahreppi séu skornar niður sé verið að keppa um sölu á bókum og skrifstofuvörum við heimamann á staðnum? Mönnum finnast þetta kannski ekki stór dæmi en ég tek þau af því að þau eru einföld og skiljanleg og ég legg mikla áherslu á að ég ber mikla umhyggju fyrir því að fyrirtæki eins og Íslandspóstur geti sinnt þjónustu sinni sem póstdreifingarfyrirtæki og farið þar að lögum. Ég velti því fyrir mér með fleiri slík fyrirtæki sem hafa verið einkavædd hvort þau standist þá kröfu um þjónustu sem við gerum til þeirra. Þau eru komin í hlutafélög, við náum ekki til þeirra í gegnum Alþingi, við náum ekki til þeirra í gegnum nefndir þingsins, við náum ekki til þeirra inni í ráðuneytum, þau eru komin út fyrir. Samt er þjónustan sem þeir eiga að veita íbúunum alveg jafnmikilvæg og byggir á hornsteinum stjórnarskrárinnar og jafnræðisreglunnar, að allir eigi þar sama rétt. Í lokin vil ég benda á eitt varðandi fjárhagsendurskoðun. Fjármálaráðuneytinu er falið að skila með hverju frumvarpi ríkisstjórnarinnar eins konar áliti um hvað það kostar að taka það í notkun, hvað það kostar að samþykkja slíkt frumvarp. Það er hluti af veigamiklum forsendum þegar Alþingi er að samþykkja lög, en væri ekki athugandi að kanna þessa vinnu? Ég minnist þess t.d. að þegar samþykkt voru lög hér í fyrra um stofnun háskóla á Hvanneyri og formlega á Hólum var sagt að það mundi kosta 60, 70, 80 milljónir. Alþingi samþykkir lögin en peningarnir koma ekki. Þegar búið var til hlutafélag úr Flugstoðum, flugvellir landsins voru einkavæddir og flugleiðsöguþjónustan sömuleiðis, búið til hlutafélag, þá var sagt í umsögn fjármálaráðuneytisins að það kostaði ekki neitt. Við erum á móti þessari einkavæðingu, við erum á móti því að einkavæða flugvelli landsins. Samt er það keyrt í gegn. Nú kemur í ljós að þetta fyrirtæki fær ekki einu sinni að ég held almennilega kennitölu, fær ekki rétt til þess að vera með virðisaukaskattsbókhald, þetta er bara hrein ríkisstofnun, en við höfum engin tök á að veita því það eftirlit sem hægt er vegna þess að þetta er komið í hlutafélagsform og þess vegna komið undan almennum upplýsingalögum. Ég get nefnt fleiri fyrirtæki sem hafa verið stofnuð með þessum hætti, gefnar rangar hugmyndir um hvað það kosti. Tökum sem dæmi Matís sem var hlutafélagavætt og sagt að það mundi ekki kosta neitt. Það var nefnt að bara vegna fórnarkostnaðarins við að stofna hlutafélag um það væri nú á fjárlagabeiðni á annað hundrað millj. kr. Við getum einnig nefnt Landbúnaðarstofnun o.s.frv. Það eru því margir þættir 

Herra forseti. Ég hnaut um eitt í máli hv. þm. Jóns Bjarnasonar þegar hann var að tala um Ríkisendurskoðun og talaði mikið um það hvað það hefði verið afskaplega óeðlilegt að tiltekinn ráðherra í ríkisstjórn hefði óskað eftir stjórnsýsluúttekt á tiltekinni stofnun. Ef ég man rétt, hæstv. forseti, orðaði hann það þannig að það væru lög og reglur um það að svo ætti að vera. Mig langar að biðja hv. þingmann um að benda mér á það vegna þess að það er þannig varðandi Ríkisendurskoðun að það skiptir ekki nokkru máli hvort það er forsætisnefnd, einstaka þingmenn eða ráðherrar sem óska eftir úttekt, eini munurinn er sá að Ríkisendurskoðun er skylt að verða við óskum komi þær frá forsætisnefnd. Ég bendi hv. þingmanni á að lesa lög um Ríkisendurskoðun og ég get lánað honum þau hér í sæti sitt, en ég vildi halda þessu til haga í umræðunni.

Herra forseti. Það er ekki alveg rétt með farið hjá hv. þingmanni að ég hafi sagt að hæstv. ráðherra hefði ekki haft heimild til að gera þetta, að sjálfsögðu hefur hann það. En ég lagði áherslu á það sem stendur í lögunum um Ríkisendurskoðun þar sem segir í 3. gr., með leyfi forseta: „Ríkisendurskoðun er engum háð í störfum sínum.“ - Svo kemur: „Forsætisnefnd getur þó ýmist að eigin frumkvæði eða samkvæmt óskum þingmanna krafist skýrslna um einstök mál er falla undir starfsemi Ríkisendurskoðunar.“ Síðan stendur annars staðar að Ríkisendurskoðun geti að sjálfsögðu og hefur eðlilega tekið upp mál á eigin forsendum. Sú regla hefur verið innan þingsins, að ég best veit, að hafi þingmenn eða þingmannahópar áhuga á að koma málum með formlegum hætti til Ríkisendurskoðunar hafa þau farið sem erindi í gegnum forsætisnefnd og hún hefur síðan lagt mat á erindið og sent það áfram til úrvinnslu. Ég er ekki að segja að það geti ekki allir sent bréf en ég er að benda á hversu gríðarlega mikilvægt það er að boðleiðir séu skýrar og staðinn sé vörður um Ríkisendurskoðun sem sjálfstæða og óháða stofnun sem starfi á eigin forsendum og þess vegna getur líka þurft af hálfu Alþingis, eins og gert er í lögunum, að verja það umhverfi. Ég þekki umræðuna á undanförnum þingum sem bæði hefur lotið að Ríkisendurskoðun og umboðsmanni Alþingis þar sem aðilar framkvæmdarvaldsins hafa reynt með ýmsum hætti að koma heldur sterkum sjónarmiðum sínum á framfæri varðandi störf og afgreiðslur beggja þessara aðila.

Herra forseti. Ég hygg að formið á þessu hafi verið með ýmsum hætti í gegnum tíðina. Mér fannst hins vegar hv. þm. Jón Bjarnason reyna að gera það á einhvern hátt tortryggilegt eða vekja athygli á því í ræðu sinni að ráðherra hefði brugðist við með því að óska eftir stjórnsýsluúttekt. Ég verð að segja að mér fundust það fullkomlega eðlileg og ábyrg viðbrögð af hálfu ráðherra þegar hann, óspart hvattur í þingsölum til að bregðast við tilteknu máli sem var Grímseyjarferjumálið, sem hv. þm. Jón Bjarnason og félagar hans í Vinstri grænum hafa verið duglegir við að nefna í sölum Alþingis, sagðist vilja láta gera stjórnsýsluúttekt á því máli. Mér finnst málflutningur hv. þingmanns vera farinn að bíta svolítið í skottið á sér því þegar brugðist er við með viðhlítandi hætti og kallað eftir stjórnsýsluúttekt er það allt í einu orðið ómögulegt vegna þess að það er ekki rétt málsmeðferð, það er ekki farið eftir réttum formsatriðum af því að ráðherrann nefnir það. Ég vek athygli þingheims á því að hv. þm. Jón Bjarnason gat ekki, þegar ég kallaði eftir því í andsvari mínu, bent á neina stoð í lögum eða reglum um að ráðherra gæti ekki óskað eftir slíkri úttekt, enda er það þannig, eins og ég sagði áðan, að þingmenn, ráðherrar og forsætisnefnd geta gert þetta en munurinn er sá að óski forsætisnefnd eftir þessu við Ríkisendurskoðun hefur ríkisendurskoðandi ekkert val um að skorast undan slíkri skoðun.

Herra forseti. Samstarf Ríkisendurskoðunar bæði við Alþingi, þingnefndir og framkvæmdarvald er eðlilega mjög náið. Þess vegna skiptir gríðarlega miklu máli að standa vörð um samskiptaleiðir, boðleiðir, og hver beri ábyrgð á hverjum stað. Að sjálfsögðu getur hver og einn sent erindi til Ríkisendurskoðunar og ég treysti ríkisendurskoðanda fullkomlega til að meta hvort taka eigi mál þar upp með þeim hætti sem hann ákveður, því að ríkisendurskoðandi hefur það í hendi sér hvort hann tekur við málinu, með hvaða hætti hann vinnur o.s.frv. Ég treysti hæstvirtum - ég var nærri farinn að titla ríkisendurskoðanda hæstvirtan sem væri svo sem allt í lagi en ég treysti honum til þess. En þinginu, sem á að veita ríkisendurskoðanda þetta skjól, þessa stöðu, þessa vernd, ber líka að standa vörð um að t.d. framkvæmdarvaldið eða einstakir þingmenn eða aðrir sem geta haft aðgang að ríkisendurskoðanda í gegnum þingið, banki ekki með óeðlilegum hætti á, að þeir geti farið sínar boðleiðir, farið hinar hefðbundnu boðleiðir sem lögin gefa reyndar vísbendingu um að fara eigi með mál þ.e. fyrir forsætisnefnd sem leggur það fyrir ríkisendurskoðanda. 

Herra forseti. Hægt er að byrja á því að gefa skýrslunni sem við fjöllum hér um þá einkunn að þetta sé mjög góð skýrsla enda frá góðri stofnun. Fjárlaganefnd var mjög samstiga í áliti sínu á þessu ágæta plaggi. Raunar er hægt að bæta við þá umsögn að ríkisendurskoðandi, hvort heldur hann er, miðað við orð hv. þm. Jóns Bjarnasonar, háttvirtur eða hæstvirtur ríkisendurskoðandi, er líka alls góður maklegur í þessu máli, enda af ætt Haukdæla og þeir menn eru engin aukvisar. Mig langar til að víkja að stöðu stofnunarinnar í þessu sambandi, ég tel að það sé réttur tími til að ræða um stöðu Ríkisendurskoðunar í stjórnkerfi okkar við þessar aðstæður. Nokkuð hefur verið rætt um það hér fyrr hverjir eigi að hafa heimild til að vísa málum til ríkisendurskoðanda. Það er auðvitað hægt að hafa á því mismunandi skoðanir. Ég tel ekkert óeðlilegt við það að Stjórnarráðið og ráðuneytin hafi möguleika á og geti haft fullt tilefni til að vísa þangað málum til umfjöllunar en það var auðvitað svo, herra forseti, að það var dapurlegt að fylgjast með þeirri umræðu í sumar þegar ráðherrar skutu sér undan því að fjalla um raunverulega ábyrgð og raunverulegar aðfinnslur í skýrslu ríkisendurskoðanda með því að benda á að kannski ætti að skoða einhverjar allt aðrar stofnanir. Þá er umræðan komin á dapurlegt stig. Mig langar í þessu efni að lesa smákafla úr þeirri skýrslu sem við fjöllum um hér í dag þar sem ríkisendurskoðandi fjallar um hlutverk og markmið stofnunarinnar, með leyfi forseta: „Ríkisendurskoðun gerir grein fyrir flestum verkefnum sínum í skýrslum eða álitsgerðum. Þær eru jafnan sendar þeim aðilum sem eru til endurskoðunar og ráðuneytunum sem hafa með mál þeirra að gera. Sumar skýrslur eru einnig gerðar opinberar og sendar Alþingi. Þetta á einkum við um stjórnsýsluúttektir og árlega skýrslu stofnunarinnar um endurskoðun ríkisreiknings. Eftir að Ríkisendurskoðun hefur sent frá sér skýrslu lýkur yfirleitt afskiptum hennar af því máli sem er til umfjöllunar. Fyrir kemur þó að hún sér sig knúna til að leiðrétta athugasemdir eða fullyrðingar sem fram koma vegna skýrslna hennar. Þá fylgist stofnunin einnig með því hvernig sá aðili sem er til endurskoðunar bregst við athugasemdum hennar. Slíkt kann að leiða til nýrrar úttektar.“ Í skýrslu ríkisendurskoðanda vikið að málsmeðferð sem er kannski ekki einsdæmi í sögu stofnunarinnar en sem betur fer ekki algengt þegar um er að ræða umfjöllun um opinber verkefni en gerðist þó á liðnu sumri þegar þjóðin varð vitni að mjög dæmafáum skeytasendingum, að mínu mati, milli hæstv. fjármálaráðherra og embættis Ríkisendurskoðunar. Það hvernig síðasti leikur í þeim skeytasendingum var, með sameiginlegu minnisblaði frá ríkisendurskoðanda og fjármálaráðherra, vekur margar spurningar um hlutverk stofnunarinnar. Ríkisendurskoðun er ekki dómstóll og kveður ekki upp dóma heldur gerir úttekt á hlutum og bendir á hluti og síðan er annarra að bregðast þar við. Þau viðbrögð sem fjármálaráðuneytið kaus að hafa við vegna þessa máls, reyndar var það ansi seint sem einhver efnisleg viðbrögð komu þar en komu þó með breytingartillögum við fjáraukalög, voru í rauninni embætti ríkisendurskoðanda algjörlega óviðkomandi. Ég velti þá fyrir mér hvaða tilgangi sameiginlegt minnisblað ríkisendurskoðanda og fjármálaráðuneytis þjónaði í þessu efni, hvort það er skilningur ráðuneytisins að með þessu minnisblaði hafi fallið einhvers konar sýknudómur frá ríkisendurskoðanda og ef svo er tel ég það mjög einkennilega túlkun. Það er mikið atriði fyrir íslenskt stjórnkerfi að Ríkisendurskoðun sé sterk stofnun og vönduð og ég tel að hún standi undir því. Ég tel í rauninni störf hennar mjög góð. Ég er ekki endilega talsmaður þess, eins og mátti skilja af orðum hv. þm. Jóns Bjarnasonar, að auka eigi stórlega stjórnsýsluúttektir stofnunarinnar með því að útvista öll venjuleg endurskoðunarverkefni og, ef ég skildi athugasemd hans rétt, verja öllu því fé til stjórnsýsluúttekta. Það er auðvitað alltaf hægt að gera betur en það eru líka takmörk fyrir því hve miklu skattfé á að verja til stjórnsýsluúttekta og í þessu efni er þetta spurning um gæði en ekki magn. Aðalatriðið í þessu máli er - brotalömin í stjórnkerfi okkar liggur í því - að þrátt fyrir að Ríkisendurskoðun sé sterk og góð stofnun er framkvæmdarvaldið enn sterkara. Við höfum séð þess fjölmörg dæmi í mörg ár og síðast í sumar í svokölluðu Grímseyjarferjumáli að framkvæmdarvaldið í landinu er í rauninni svo sterkt að það getur hunsað mjög alvarlegar athugasemdir eftirlitsstofnunar eins og Ríkisendurskoðunar. Það er mjög alvarlegur þáttur. Við lögum það ekki með því að styrkja Ríkisendurskoðun, við lögum það með breyttum hugsunarhætti og vandaðri vinnubrögðum þingsins. Ég hef áður fjallað um að ég varð fyrir miklum vonbrigðum í sumar þegar meiri hluti fjárlaganefndar ákvað að knýja í gegnum fjárlaganefnd álitsgerð vegna skýrslu Ríkisendurskoðunar þar sem í raun og veru var tekin afstaða í mjög erfiðri og viðkvæmri deilu milli fjármálaráðuneytis og Ríkisendurskoðunar og meiri hluti þessarar þingnefndar, og þar með í raun Alþingi, kaus að taka þar málstað framkvæmdarvaldsins gagnvart eftirlitsstofnuninni. Það er mjög alvarlegur þáttur vegna þess að Alþingi þarf að reiða sig á þetta mikilvæga eftirlitshlutverk og þjóðin þarf á því að halda að Alþingi standi með þessari eftirlitsstofnun þegar hún veitir framkvæmdarvaldinu aðhald. Þetta er ekki eina dæmið um að framkvæmdarvaldið hafi brugðist við skýrslum Ríkisendurskoðunar með þeim hætti sem ekki er viðunandi og er þar skemmst að minnast fjölmargra skýrslna sem Ríkisendurskoðun hefur gefið út um Sólheima í Grímsnesi þar sem stjórnsýslu hefur verið mjög ábótavant og komið fram ítrekað í skýrslum án þess að nokkur bót hafi þar verið ráðin á. Þetta leiðir hugann að því að þingið þurfi að taka fastar á þessu máli og við þurfum að líta svo á að þingræðið hafi hér með vissum hætti tæki í höndunum sem er Ríkisendurskoðun, sem er þessi eftirlitsstofnun með framkvæmdarvaldinu, og megi síðan ekki í sandkassaleik stjórnmálanna taka afstöðu með framkvæmdarvaldinu einungis út frá flokkspólitískum línum í málum sem þessum. Það sem kannski kórónaði alla þessa afgreiðslu í sumar var að meiri hlutinn í fyrrnefndu áliti sínu í Grímseyjarferjumáli gaf út það álit að skerpa þyrfti á reglum vegna þessa máls og gaf í skyn að það væri niðurstaða Ríkisendurskoðunar en nokkrum vikum seinna gáfu ríkisendurskoðandi og fjármálaráðherra út sameiginlega minnisblaðið sem ég minntist á áðan þar sem var þá ekki lengur um það að ræða að skerpa þyrfti á reglum heldur var í rauninni játast undir að farið hefði verið að nokkru leyti á svig við reglurnar. Allt þetta færði okkur heim sanninn um að í rauninni er alveg sama hversu alvarlegar ávirðingar Ríkisendurskoðunar eru og hversu gott eftirlitskerfi við höfum, ef framkvæmdarvaldið og þingmeirihlutinn standa saman í öllum málum, og hvað sem á gengur, þá verður eftirlitskerfið ég segi ekki algjörlega haldlaust en mun bitlausara en það ætti að vera. Ég vil að öðru leyti aðeins endurtaka það sem ég sagði fyrr að ég fagna þessari skýrslu og tek undir það sem kemur fram í umsögn fjárlaganefndar um hana.

Herra forseti. Ég ætla að blanda mér aðeins í umræðuna um skýrslu Ríkisendurskoðunar og líkt og aðrir þingmenn sem hér hafa talað þakka ég ríkisendurskoðanda og hans fólki fyrir góð störf og upplýsandi og fræðandi skýrslu. Það er reyndar svolítið sérstakt að standa hér í ræðupúlti Alþingis í nóvember og ræða skýrslu sem gefin var út í mars en engu að síður voru kosningar og Alþingi störfum hlaðið í vor og þess vegna erum við að ræða þetta hérna nú. Eins og ég sagði áðan vil ég þakka stofnuninni og starfsfólki hennar fyrir vel unnin störf. Eitt vakti sérstaka athygli mína í skýrslunni og mér þótti það ánægjulegt, ég ætla að lesa það sem stendur á bls. 5 þar sem haft er eftir ríkisendurskoðanda, með leyfi forseta: „Á samtals tæplega fjögurra áratuga ferli mínum innan ríkiskerfisins hef ég reynt að ríkisstarfsmenn eru upp til hópa ábyrgt og heiðarlegt fólk.“ Þetta þótti mér afar ánægjulegt að lesa í skýrslu ríkisendurskoðanda og treysti því að þetta sé rétt komandi úr munni þessa ágæta embættismanns. Það er ýmislegt fróðlegt sem maður rekst á þegar maður skoðar þessa skýrslu og á sömu síðu og ég vitnaði til áðan, síðu 5, þá kemur fram að Ríkisendurskoðun hafi að litlu leyti skipulagt starf sitt til lengri tíma en eins árs. Þetta vekur auðvitað athygli, ekki síst athygli mína komandi úr starfi þar sem menn hafa vanist því að gera langtímaáætlanir t.d. í fjárhagsáætlunargerð, þriggja til fimm ára áætlanir og það er mjög ánægjulegt að sjá að ríkisendurskoðandi stefnir að því að framvegis verði stóru línurnar lagðar í þriggja ára áætlunum þar sem koma fram meginviðfangsefni hvers tíma og þeir þættir sem lögð verður áhersla á til langs tíma. Þetta rímar við þær áherslur sem núverandi ríkisstjórn og þeir flokkar sem að henni standa hafa kynnt varðandi breytingar á fjárlagagerðinni, að hér verði tekin upp í framtíðinni rammafjárlög og hér verði tekin upp í framtíðinni langtímafjárlagagerð. Ég held að með því fáum við markvissari yfirsýn yfir ríkisreksturinn og við setjum okkur markmið sem hægt verður að fylgja eftir. Ég fagna því að ríkisendurskoðandi ætli líka að setja sér þessar þriggja ára áætlanir. Mig langar til að minnast á eitt atriði, herra forseti, sem líklega er ekki minnst á í þessari skýrslu en er engu að síður mál sem komið hefur verið inn á í umræðunni og ríkisendurskoðandi gerði grein fyrir á síðasta fundi sem hann átti með fjárlaganefnd. Ég vil nota tækifærið og segja það að mér hefur fundist ákaflega upplýsandi fyrir mig sem nýjan þingmann að sitja í fjárlaganefnd og fá fulltrúa frá Ríkisendurskoðun inn á þá fundi. Fyrir okkur sem erum að átta okkur á umfangi fjárlagagerðarinnar og setja okkur í stellingar varðandi störfin sem fram undan eru þá er afar upplýsandi og mjög fróðlegt að fá á einu bretti yfirsýn yfir allt ríkiskerfið og þeir fundir sem við höfum átt með ríkisendurskoðanda og hans fólki hafa gagnast vel. Það kom nýlega fram í fjárlaganefnd og hófst umræða um oháeffun nokkurra ríkisfyrirtækja sem ég hygg að hv. þm. Jón Bjarnason hafi rætt þegar hann ræddi skýrsluna fyrr í dag og ég er svo sem ekki sammála öllu því sem þingmaðurinn sagði í þeirri umræðu og vil ekki nálgast umfjöllunarefnið með sama hætti og hann gerði. Ég álít hins vegar að þetta sé eitthvað sem við þurfum öll að skoða. Í máli ríkisendurskoðanda kom fram ákveðin skoðun á því að með því að oháeffa ýmsa starfsemi ríkisins, þetta eru 19 hlutafélög og sameignarfélög sem eru færð í svokallaðan E-hluta ríkisreiknings og nýjustu fyrirtækin þar eru t.d. Flugstoðir, þá hafi menn með því hugsanlega misst einhvers konar yfirsýn yfir rekstur þessara stofnana og það hafi á einhvern hátt glatast einhvers konar ríkiskúltúr eins og ég hygg að ríkisendurskoðandi hafi nefnt. Ég hef verið mjög hugsi yfir þessu og þessari þróun, kannski ekki síst vegna þess að meginmarkmið opinbers reksturs er þjónusta við almenning og ekki síður að rekstur ríkisins og opinberra aðila sé gegnsær og að auðvelt sé að hafa eftirlit með því sem þar fer fram. Ég ætla að leyfa mér að setja fram þá skoðun hér að með þessu fyrirkomulagi glatist á einhvern hátt þessi yfirsýn kerfisins, ríkisins með þessum stofnunum. Í flestum þessum stofnunum eru fulltrúar í stjórn yfirleitt settir inn af ráðherrum. Þingið hefur enga aðkomu að því og þeir aðilar sem eru settir þar inn hafa í sjálfu sér engar skyldur varðandi upplýsingagjöf og annað til þingsins þrátt fyrir að þetta séu fyrst og fremst fyrirtæki í eigu hins opinbera. Ég hef af þessu töluvert miklar áhyggjur og ég held að við eigum að huga að þessu, t.d. vegna þess sem fram kom í endurskoðun ríkisreiknings sem var kynntur nýlega í fjárlaganefnd en þar stendur á bls. 82, með leyfi forseta: „Endurskoðunarskýrslur hlutafélaga eru eingöngu lagðar fyrir stjórnir þeirra og er Ríkisendurskoðun ekki heimilt að birta efnisleg atriði úr þeim.“ Mér finnst að við eigum að skoða þetta og ég tel að það eigi að vera þannig að fjárlaganefnd hljóti að geta kallað eftir því að fá að sjá þessa skýrslu til þess að geta sinnt eftirlitshlutverki sínu með því hvernig farið er með opinbert fé. Ég spurði ríkisendurskoðanda út í það hvað það þýddi, hvort það væri þannig að fjárlaganefnd gæti ekki séð skýrslur eða úttektir sem væru gerðar á vegum hans embættis. Hann sagði að hann ætlaði að skoða málið, hann gat ekki alveg svarað því á fundinum hvort svo væri. En bara það svar vakti mig til umhugsunar um það hvernig við eigum að geta haft eftirlit með þessu ef svona erfitt er að kalla eftir þessum upplýsingum og að fá að sjá þetta. Að öðru leyti er þessi skýrsla auðvitað með hefðbundnum hætti og kannski svo sem ekkert nýtt sem kemur þar fram. Ég vil hrósa Ríkisendurskoðun fyrir að hún hefur á undanförnum árum verið mjög dugleg við að setja allar sínar úttektir og skýrslur á netið í mjög aðgengilegu formi og á aðgengilegan hátt og til að mynda sl. vetur þegar ég stundaði mastersnám í stuttan tíma notfærði ég mér óspart síður Ríkisendurskoðunar varðandi úttektir á alls kyns ríkisrekstri o.s.frv. Það er algerlega til fyrirmyndar að opinber stofnun skuli haga störfum sínum þannig að hægt sé að fá skýrslur nánast sama dag og þær koma út á netinu og kynna sér og mér finnst ástæða til þess, forseti, að þakka fyrir það. Það er allt of oft sem menn eru skammaðir úr þessum stóli fyrir eitthvað sem þeir gera illa eða gera ekki en kannski allt of sjaldan sem mönnum er hrósað. Ég vil því nota þetta tækifæri til þess að hrósa stofnuninni fyrir þessi vinnubrögð og þá skýrslu sem hér er til umræðu og þakka fyrir hana.

Herra forseti. Ég vil taka undir með hv. þm. Steinunni Valdísi Óskarsdóttur varðandi það sem hún vék að um aðkomu þingsins, fjárlaganefndar almennings að hlutafélagavæddum fyrirtækjum sem eru áfram með almenningshlut. Hv. þingmaður nefndi Flugstoðir sem ég held að sé einsdæmi og eigi sér varla hliðstæðu í rugli í einkavæðingu þegar fyrirtækið Flugstoðir var stofnað, setti allt á annan endann um síðustu áramót og átti að fara að hlutafélagavæða flugvelli landsins og flugþjónustuna og síðan er ekki hægt að fylgjast með neinu sem þarna fer fram. Það sama hefur gerst um Rarik. Það er búið að hlutafélagavæða Rarik. Meginhluti af starfsemi Rariks er bara þjónustustarfsemi, almannaþjónustustarfsemi. Það er hlutafélagavætt, það er búið að loka upplýsingarnar þar inni. Hv. þingmaður nefndi Matís, matareftirlitið sem var búið til hlutafélag um og menn vita ekki enn þá hvað kostar því ríkið verður að borga fórnarkostnaðinn af þeirri einkavæðingu. Þetta einkavæðingaræði var nú einkennistákn síðustu ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks, það mátti segja að þetta væri ríkisstjórn einkavæðingar almannaþjónustu, en nú þegar Samfylkingin er komin í ríkisstjórn með Sjálfstæðisflokknum þá spyr ég hv. þingmann hvort hún, sem er m.a. formaður í hv. samgöngunefnd, muni beita sér fyrir því að snúið verði af þessari braut og þetta hreinlega endurskoðað. En eins og hv. þingmaður nefndi með Flugstoðir þá er það kannski eitthvað sem er svo hryllilega vitlaust að við verðum að fara að snúa því til baka eða a.m.k. finna því farsælli braut.

Herra forseti. Ég held að ég hafi ekki minnst einu orði á Matís í ræðu minni en ég talaði hins vegar um Flugstoðir. Varðandi spurningu hv. þingmanns finnst mér í sjálfu sér ekkert að því að menn skoði mismunandi rekstrarform opinbers rekstrar. Ég bendi hins vegar á að ég tel að skoða verði hvernig til hefur tekist í þessum efnum, hvort Alþingi og ríkið glati með núverandi fyrirkomulagi ákveðinni yfirsýn og möguleikum til að hafa eftirlit með starfseminni. Þetta er jú starfsemi sem er 100% í eigu ríkisins, í sumum tilfellum aðeins minna en það. Mér finnst rangt að þingmenn og kjörnir fulltrúar geti ekki kallað eftir upplýsingum frá fyrirtækjunum, upplýsingum sem alveg er hægt að fara með sem trúnaðarmál. Það er fyrst og fremst það sem ég meina. Rekstrarformið sem slíkt er ekki aðalatriðið. Ríkisrekstur er ekki heilagur í mínum augum. Ef hv. þingmaður kýs að kalla það einkavæðingu þá stóð ég að því að einkavæða ýmiss konar starfsemi á vettvangi Reykjavíkurborgar ásamt félögum hans í borgarstjórnarflokki Reykjavíkurlistans. Aðalatriðið er að kjörnir fulltrúar geti haft eftirlit með því hvernig er með fjármuni farið, formið sjálft skiptir ekki öllu máli í því sambandi.

Virðulegi forseti. Mér fannst mjög góð áhersla hjá hv. þm. Steinunni Valdísi Óskarsdóttur að vitna í ummæli ríkisendurskoðanda um ágæti og trúmennsku opinberra starfsmanna. Við höfum mátt heyra, ekki síst í tíð síðustu ríkisstjórnar, að opinberir starfsmenn og opinber rekstur væru eitthvað sem stæði almannaþjónustu fyrir þrifum, þess vegna þyrfti að einkavæða sem flest. Ég er mjög hlynntur einstaklingsrekstri og fann að því að Íslandspóstur væri farinn að reka bókabúð við hliðina á grónum og innfæddum kaupmanni í litlu samfélagi úti á landi. Ég dreg í efa að það sé rétt og er á móti því. Ef engin slík þjónusta væri þar fyrir hendi þá væri það annað mál. Ég bind vonir við orð hv. þingmanns í þá veruna að hin blinda einkavæðingartrú sem ríkisstjórn Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks hefur staðið fyrir í almannaþjónustunni á undanförnum árum hefði lokast inni. Mun þingmaðurinn beita sér fyrir breytingum í þeim efnum fyrst Samfylkingin er komin í ríkisstjórn og við reynum að vinda ofan af þessari einkavæðingarvitleysu sem Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur hafa keyrt fram á síðustu árum? Við bíðum svo sannarlega eftir því 

Herra forseti. Ég verð að segja að mér finnst alltaf svolítið skrýtið að hlusta á fylgismenn vinstri grænna þegar verið er að tala um breytt rekstrarform. Þeir nefna alltaf orðið einkavæðingu eins og þeir séu að tala um Grýlu. Ég vil benda hv. þm. Jóni Bjarnasyni á að félagar hans í vinstri grænum, meðal annars í Reykjavík, hafa staðið að því árum saman að breyta um rekstrarform, taka upp það rekstrarform sem heppilegast þykir hverju sinni. Ég nefni eitt lítið dæmi, Félagsbústaði sem stofnaðir voru hér í Reykjavík. Formið er ekki aðalatriðið heldur hvaða tæki við sem fulltrúar almennings höfum til að hafa eftirlit með stofnunum og hvernig við getum haft áhrif á hverjir sitja í stjórnum þessara fyrirtækja. Það er mikilvægt að við getum kallað eftir upplýsingum um hvort stofnunin, ohf. eða ríkisfyrirtæki að fullu, er rekið í samræmi við þau markmið sem við setjum okkur, að reksturinn sé gegnsær og farið sé vel með opinbert fé. Það hlýtur að vera aðalatriði málsins en ekki að hengja sig endalaust í umræðu um form sem engu skilar.

Herra forseti. Ég vil taka undir með öðrum þingmönnum varðandi ágæti skýrslu ríkisendurskoðanda. Hv. þingmaður Gunnar Svavarsson fór vel yfir skýrsluna og rakti efni hennar með ágætum. Mér finnst dálítið sérstakt að þingmenn lýsi því yfir að þeir taki sérstaklega undir og komi jafnvel á óvart það sem ríkisendurskoðandi segir í formála að árskýrslunni, með leyfi forseta: „Á samtals tæplega fjögurra áratuga ferli mínum innan ríkiskerfisins hef ég reynt að ríkisstarfsmenn eru upp til hópa ábyrgt og heiðarlegt fólk. Undantekningar eru sem betur fer fáar og sjaldgæft að starfsmenn falli í þá freistni að misfara með fjármuni sem þeim er treyst fyrir.“ Ég verð að segja að þetta kemur mér ekki á óvart. Þetta vissi ég og hef sannreynt það enda unnið talsvert hjá hinu opinbera. Ég hef líka unnið talsvert úti í einkageiranum, sjálfur rekið fyrirtæki. Það nákvæmlega sama á við hjá fólki í einkageiranum. Upp til hópa eru Íslendingar heiðarlegt fólk og fara vel með fjármuni sem þeim er treyst fyrir. Það kemur rekstrarformum ekkert við. Fólk verður ekkert verra við að skipta frá ríkisfyrirtæki til einkafyrirtækis eða öfugt. Eins og fram kemur í skýrslunni er Ríkisendurskoðun óháð stofnun sem starfar í umboði Alþingis og er mikilvæg sem slík. Hún er í rauninni stór þáttur í því að skilja á milli framkvæmdarvaldsins og löggjafans. Ég hef spáð mikið í hvort Ríkisendurskoðun ætti ekki að láta endurskoðunina í hendur endurskoðunarskrifstofa sem reyndar eru einkareknar. Þetta eru löggilt fyrirtæki sem hafa uppáskrifað að þeim er treyst til slíkra verka. Embættið myndi síðan að hafa eftirlit með endurskoðunarskrifstofunum, að þær vinni verk sitt vel. Ég tel að minnka eigi báknið og kaupa þjónustu á markaði í eins miklum mæli og mögulegt er. Í öðru plaggi sem ríkisendurskoðandi gaf út, endurskoðun ríkisreiknings 2006, var áhugaverð niðurstaða úttektar sem embættið gerði á kostnaði um hverja tímaeiningu, annars vegar hjá embættinu og hins vegar á aðkeyptri endurskoðunarþjónustu. Í þeim samanburði kemur fram að hver klukkustund kostar um það bil sex þús. kr. hjá embættinu en yfir átta þús. kr. í aðkeyptri vinnu. Miðað við þau vinnubrögð sem ég hef séð hjá ríkisendurskoðanda er mjög erfitt að efast um þessar tölur þótt við stöndum alltaf frammi fyrir því hver eigi að hafa eftirlit með eftirlitinu. Að sjálfsögðu er Ríkisendurskoðun endurskoðuð og því tel ég þessar tölur góðar og gildar. Það er því svolítið erfitt að halda ræðu um að kaupa þjónustuna annars staðar frá ef svo miklu munar. Auðvitað má nálgast málið með ýmsum hætti og fara yfir það fram og til baka. Að því gefnu að tölurnar séu réttar hef ég verið að spá í hvort ekki eigi að snúa þessu við. Ef til vill ætti að fá endurskoðunarskrifstofu til að gera innri endurskoðun eða áreiðanleikakannanir á einstaka stofnunum í ljósi þess að Ríkisendurskoðun gerir endurskoðunina. Þá er kominn annar aðili í verkefnið en endurskoðunin sjálf en það þekkist víða. Opinberir aðilar hafa gert það, til að mynda Reykjavíkurborg. Með því á ég ekki við að fara eigi fram innri endurskoðun í hverri einustu stofnun eða fyrirtæki ríkisins á hverju ári heldur að gerðar séu stikkprufur. Ég held að það væri gott bæði fyrir embættið og stofnanirnar. Þar með er búið að snúa á hvolf þeirri hugsun sem ég var með í upphafi. Hvort tveggja snýr þó í raun að því að efla eftirlitið og skilja á milli endurskoðunarfyrirtækjanna annars vegar og gera áreiðanleikakannanir hins vegar. Ég velti þeirri hugmynd upp þó að mér hefði þótt skynsamlegast að ríkisendurskoðandi keypti þjónustuna af endurskoðunarskrifstofum og síðan skoðaði embættið verk endurskoðunarskrifstofanna. Ég tek þó fram að ríkisendurskoðandi kaupir þjónustu á markaði. Hann gerir sér grein fyrir að á sumum sviðum hafa fyrirtækin meiri sérþekkingu en ríkisendurskoðun og þá leitar hún eftir þjónustu þeirra sem eru fremstir á hverju sviði. Mig langar koma inn í umræðu sem snýr að einkavæðingu. Hv. þingmanni Jóni Bjarnasyni er tamt að tala um einkavæðingu þegar breytt er um rekstrarform á ríkisfyrirtækjum. Þótt ég sé algjörlega ósammála því að verið sé að einkavæða þegar rekstrarformi er breytt er það rétt hjá Jóni að spyrja þarf um tilgang þess. Ég verð að segja alveg eins og er að mér finnst ekki að ohf-væða eigi stofnanir ef eðli þeirra breytist ekki neitt. Hver er tilgangurinn með því ef stofnun verður áfram stofnun en fær ohf. fyrir aftan sig? Þá komum við að eftirlitinu sem hv. þm. Steinunn Valdís Óskarsdóttir talaði um áðan. Í rauninni er þá búið að kippa eftirlitshlutverki þingsins og jafnvel Ríkisendurskoðunar frá löggjafanum. Búið er að aftengja fjárlaganefnd ef Ríkisendurskoðun getur ekki látið okkur í té upplýsingar sem við hefðum fengið ef um stofnun hefði verið að ræða. Ég er alveg sammála hv. þm. Jóni Bjarnasyni um að það sé skrýtið að ríkisfyrirtæki fari í samkeppni við einkaaðila úti á landi. Hann talar um að Pósturinn sé í samkeppni við rótgróna bókabúð úti á landi. Ég verð að segja að mér finnst það afskaplega sérstakt og tek undir með honum að auðvitað eigi ríkið ekki að standa í slíkri samkeppni. Annaðhvort eigum við að losa hömlur af einkarétti Póstsins og selja hann eða að Pósturinn getur verið stofnun og starfað í því umhverfi. Það er rangt hjá hv. þm. Jóni Bjarnasyni að tala um einkavæðingu þótt breytt sé um rekstrarform. Bent hefur verið á að flokkur vinstri grænna hefur oft tekið þátt í breytingum á rekstrarformi á stofnunum hjá Reykjavíkurborg. Félagsbústöðum og fleiri stofnunum var breytt í hlutafélag og vinstri grænir tóku þátt í því væntanlega vegna þess að þeir töldu að það rekstrarform væri betra. Herra forseti. Ég undirstrika að það er stór munur á því að einkavæða eða að breyta í hlutafélag. Hins vegar er ég þeirrar skoðunar að þegar verið er að hlutafélagsvæða eigi að gera það í þeim tilvikum þar sem stofnanir eða fyrirtæki eru að fara í samkeppni á markaði. Að öðru leyti tel ég að við eigum að halda okkur við stofnanaformið. Einstaka stofnanir hafa verið að hf-væða hluta af starfsemi sinni. Það finnst mér líka afskaplega sérstakt. Það var gert hjá Flugmálastjórn og ég man eftir að Vegagerðin fékk einnig heimildir til slíks. Ég átta mig ekki alveg á hvers vegna hluti stofnana er hf-væddur. Annaðhvort fer þjónusta út úr stofnuninni til einkaaðila eða hún er í höndum stofnunarinnar sjálfrar. Ég læt þessu lokið og undirstrika að ég er mjög ánægður með skýrsluna sem við höfum fengið í hendur.

Herra forseti. Mér finnst tónninn í ræðu hv. þingmanns vera sá að það sé mikilvægt að umgerð þjónustustofnana, sem eru jú hluti af grunnstoðþjónustu eða verkefnum ríkisins, sé slík að við getum fylgst með því að þjónustan sé innt af hendi eins og ætlast er til, að viðkomandi stofnun sinni þeim verkefnum sem henni er ætlað að sinna og síðan varðandi fjárhagslegt eftirlit að unnið sé þannig að sem best og hagkvæmust nýting sé á meðferð fjármuna, að þetta sé mikilvægt. Aftur á móti höfum við upplifað það í tíð síðustu ríkisstjórnar Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins að reynt sé að koma þessari starfsemi út úr þessu formi, út úr því að Alþingi geti haft beinan aðgang að upplýsingum, að þingnefndir geti haft beinan aðgang að upplýsingum og þá hefur ráðningarform opinberra starfsmanna einnig verið rofið. Í því felst einkavæðingin. Hún felst í því þegar upplýsingalög eru tekin úr sambandi, þegar lög og reglur og kvaðir um skyldur um opinbera starfsmenn eru tekin úr sambandi, þegar það er tekið úr sambandi að hægt sé að fylgjast eðlilega með því. Einkavæðing á starfsemi sem getur þrifist í góðri og öruggri samkeppni og lýtur að samkeppnisrekstri sem slíkum getur í hæsta máta verið eðlileg. En einkavæðing á grunnþjónustu, stoðþjónustu sem er annars vegar hluti af almannaþjónustunni sem við viljum að standa vörð um og á sér hins vegar kannski enga samkeppnismöguleika á að mínu viti ekki rétt á sér. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort 

Herra forseti. Okkur hv. þm. Jón Bjarnason greinir alveg klárlega á um hvað sé einkavæðing. Ég ítreka þá skoðun mína að jafnvel þó til dæmis Póstinum hafi verið breytt í hlutafélag þá er ekki um einkavæðingu að ræða í mínum huga. Fyrir mér er það ekkert sáluhjálparatriði að breyta stofnunum í hf. En ég undirstrika það að á þeim sviðum þar sem við getum einkavætt þá vil ég einkavæða, svo það sé alveg skýrt.

Herra forseti. Ég velti fyrir mér hvað hv. þingmaður meini þá með einkavæðingu. Mér hefur fundist að talsmenn einkavæðingarinnar hafi alltaf skammast sín fyrir hana og ætlað að flýja frá henni. Ég man eftir því að fyrst þegar ég kom inn á þing þá vorum við alveg ófeimnir að tala um að hlutafélagavæðing Landssímans væri einkavæðing Landssímans. Þeir voru alveg ófeimnir við það og þá kom fram í greinargerð með breytingu á lögum um að breyta því í hlutafélag að ástæðan væri sú að rjúfa þyrfti sambandið hjá opinberum starfsmönnum því þeir væru svo svifaseinir og það mætti ekki reka þá og allt þetta. Þetta var tíundað sem rök fyrir því að einkavæða. Ég er hlynntur einstaklingsrekstrinum og þess vegna minntist ég einmitt á bókabúðina í Stykkishólmi. Ég hefði ekki haft sömu samúð með því ef Baugur hefði þar verið að reka bókabúð inni í matvöruverslun. Þá hefði ég ekki haft sömu samúð. Ég stend vörð um einstaklinginn, einstaklingsframtakið, kaupmanninn sem vinnur á sínum forsendum en ekki þessar stóru einokunarkeðjur. Þar skilur á milli mín og okkar Vinstri grænna og Sjálfstæðisflokksins sem hefur kastað fyrir róða hagsmunum einstaklingsins í þágu einkavæðingarinnar, einkavæðingarfjármagnsins sem öllu skal ráða. Ég velti því fyrir mér nú hvort við horfum fram á óbreytta tíma, einkavæðingartíma með samstjórn Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar eins og var með Sjálfstæðisflokks og Framsókn. Mér sýnist þegar allt kemur til alls á málflutningi þingmanna Samfylkingarinnar að í rauninni verði 

Hæstv. forseti. Ég hlýt að fagna því sérstaklega að hér skuli hrjóta af vörum hv. þm. Jóns Bjarnasonar: „Ég stend vörð um einstaklinginn og einstaklingsframtakið.“ Þetta er alveg nýtt fyrir mér. En ég fagna þessu. Ég fagna þessu. Ég verð að segja það alveg eins og er. Munurinn á okkur er að hann vill skilja á milli hverjir eiga í hlut og þá segist hann ekki hafa sömu samúð með stórum keðjum eins og Baugi eða Hagkaupum  Verðandi einkavæðingu á Símanum þá held ég að meginástæðan hafi ekki verið sú að starfsfólkið eða ríkisstarfsmennirnir hafi verið svifaseinir og ekki heldur tel ég að ástæðan fyrir því að honum var breytt í hlutafélag hafi verið að ekki mætti reka þessa starfsmenn. Ég segi við hv. þingmann að þetta er algerlega út í bláinn. Hins vegar hafði rekstrarformið sem slíkt ákveðin hamlandi áhrif á fyrirtækið og af því að við erum að tala um þetta hérna hvað eigi að vera hf. og hvað eigi ekki að vera hf. þá held ég að Síminn sé akkúrat dæmigert fyrirtæki sem er í samkeppni á almennum markaði og á að einkavæða og að hann sé eitt besta dæmið um hvað eigi að einkavæða.

Já, en Flugstoðir ...?

Ég hef heldur ekki tjáð mig neitt um  
            

Virðulegi forseti. Þetta hefur verið ágæt umræða í dag þó að upp hafi skotið nokkrum gömlum draugum sem jafnan birtast í umræðu af þessum toga. Ég var að hugsa til þess þegar ég heyrði ræðu hv. þm. Jóns Bjarnasonar að jólin eru að koma og allir vilja eiga sína grýlu og það er einkavæðingargrýlan sem var komin á flug í þessari umræðu þó það sé kannski ekki beint umræðuefnið hér, þ.e. skýrslur annars vegar fyrr í dag skýrslu umboðsmanns Alþingis og nú skýrslu Ríkisendurskoðunar. Ég held að umræðan sem fram fer í dag sé afar mikilvæg og mikilvægt að Alþingi taki þessar skýrslur á dagskrá og fari yfir efni þeirra og fjalli um það. Reyndar er það þannig, að minnsta kosti er það mitt mat, að Alþingi þarf að veita báðum þessum stofnunum, umboðsmanni annars vegar og Ríkisendurskoðun hins vegar, meiri styrk og betra bakland en verið hefur undanfarin missiri. Þessar stofnanir heyra, þó óháðar séu, undir Alþingi og eiga að veita stjórnvöldum aðhald. Það er einmitt hlutverk Alþingis og þetta eru tæki og tól sem má kannski orða á þann veg að séu einhvers konar framhald af Alþingi og eiga að veita stjórnvöldum aðhald í sínum störfum. Það er einfaldlega þannig að við munum aldrei koma upp svo góðu kerfi að við þurfum ekki að veita því aðhald og það eiga þessar stofnanir að gera. Því er afar mikilvægt að þær finni styrk og bakland í löggjafarsamkundunni. Það þurfa þær að finna og það eiga að vera skilaboð okkar út úr þessari umræðu inn í þessar stofnanir að þær hafi þann stuðning til að takast á við þau verkefni sem við höfum falið þeim. Ég fagna því þessari skýrslu, fagna þessari umræðu og þeirri þróun sem átt hefur sér stað undanfarin missiri. Mig langar að segja það þar sem ég hef verið í þessari umræðu um nokkurt skeið að mér þykir - af því að við ræðum hér Ríkisendurskoðun - að Ríkisendurskoðun hafi, ef ég má orða það þannig, mannast talsvert á undanförnum árum og sýnt aukið sjálfstæði frá því sem áður var. Ég fagna því alveg sérstaklega þar sem Ríkisendurskoðun eins og umboðsmaður Alþingis starfar í því umhverfi sem við öll þekkjum að framkvæmdarvaldið hefur verið geysilega sterkt. Löggjafarsamkundan hefur ekki haft þann sama styrk og störf þeirra hafa að sumu leyti tekið mið af þessu. Ég vonast til þess að það sem við höfum séð bæði frá Ríkisendurskoðun og eins frá umboðsmanni beri þess glöggt merki að við munum sjá breyttar áherslur á næstu árum þar sem Alþingi mun standa enn betur við bakið á þessum stofnunum en verið hefur. Það er einnig ljóst að lykilhugtökin í starfi Ríkisendurskoðunar eru trúverðugleiki, óhæði, trúnaður og fagmennska og það er þannig eftirlit sem við viljum sjá með stjórnsýslunni og þannig viljum við hafa það og þessar stofnanir munu aldrei geta veitt þetta eftirlit nema þær finni stuðning og styrk og bakland í löggjafarsamkundunni. Það eru þau skilaboð sem eiga að fara út héðan. Ég hef í sjálfu sér ekki miklu við þá umræðu að bæta sem hér hefur farið fram nema hvað mér hefur þótt hún góð. Hún hefur tekið þennan dag sem sýnir að þingmenn hafa mikinn áhuga á störfum þessara stofnana. Verkefni þeirra eru afar mikilvæg og ég vil sérstaklega í ljósi þess að sá er hér stendur hefur nokkra hildi háð við Ríkisendurskoðun og við höfum ekki alltaf verið samstiga og ýmis orð hafa fallið og stafir á prent sem hafa dregið þann ágreining fram, en ég vil segja það sérstaklega að ég vil lýsa því að ég er ánægður með þá þróun sem hefur átt sér stað í Ríkisendurskoðun. Ég er ánægður með það sjálfstæði sem ég hef smám saman séð aukast hjá stofnuninni. Kannski er staðreyndin sú að við þurfum að tryggja að Ríkisendurskoðun geti haldið áfram þessari vinnu sinni og mikilvægt er að Ríkisendurskoðun geti veitt ráðuneytunum fullt aðhald, að Ríkisendurskoðun geti einnig farið í úttekt á ráðuneytunum því það er þannig að ef aðhaldið á að virka eins og við viljum sjá það gera þá er ekki einvörðungu hægt að fara í stofnanirnar heldur verður að fara líka í ráðuneytin og vonandi er það sú þróun sem við munum sjá á næstu árum.

Herra forseti. Ég vil í lok þessarar umræðu þakka hv. þingmönnum fyrir að taka eins virkan þátt og raun ber vitni í umræðu um ársskýrslu Ríkisendurskoðunar. Hér hefur verið farið yfir víðan völl, eins og venja er til í þinginu, og fjallað um hluti sem tengjast starfsemi Ríkisendurskoðunar á óbeinan hátt. Ég ítreka að álit fjárlaganefndar var samhljóða og ég gerði grein fyrir því í upphafi ræðu minnar fyrr í dag. Einnig vék ég að ýmsum þáttum sem fjallað er um í lögum um Ríkisendurskoðun, nr. 86/1997, auk þess sem hér hefur verið vikið að fjölmörgum atriðum sem lúta að starfsemi Ríkisendurskoðunar, hvort heldur það er fjárhagsendurskoðun eða stjórnsýsluúttektir eða önnur starfsemi. Ég ítreka þakkir til handa Ríkisendurskoðun og starfsmanna hennar fyrir vel unnin störf á því ári sem fjallað var um í ársskýrslunni og bið ríkisendurskoðanda, Sigurð Þórðarson, sem hefur hlýtt á þessa umræðu í dag, að flytja stofnuninni kveðjur okkar.