Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Hér hefur verið lögð fyrir þingið till. til þál. sem ég álít, og sný mér til hæstv. forseta með, að ekki muni vera þingleg í eðli sínu, að ég tali ekki um þingsafglöp. Hér er lagt til að: ,,Á grundvelli fyrirliggjandi skýrslu um umhverfisáhrif Fljótsdalsvirkjunar, greinargerðar um orkuöflun fyrir álver í Reyðarfirði, skýrslu um þjóðhagsleg áhrif álversins og athugunar á samfélagslegum áhrifum þess lýsir Alþingi yfir stuðningi við að haldið verði áfram framkvæmdum við Fljótsdalsvirkjun,`` o.s.frv. Nú er ekkert slíkt í umræðu af minni hálfu að lög virki aftur fyrir sig, lög um lögformlegt umhverfismat. Það hygg ég að allir séu sammála um að nauðsyn verði að brjóta lög ef lög eiga að virka aftur fyrir sig. En hér vantar aðalgrundvöllinn fyrir okkur til að taka afstöðu til meðmæla sem hér á að veita til framhalds virkjunarinnar. Grundvöllinn vantar og hann er að finna í lögum sem hið háa Alþingi hefur sett um lögformlegt mat. Ég og allur þingheimur eigum lögverndaða kröfu, með vísun til þeirra laga, á að fyrir liggi þær upplýsingar sem slíkt mat á að gefa áður en hægt er að krefjast þess að ég taki afstöðu til málsins. Ég bið hæstv. forseta að fara með þessi skilaboð til hæstv. aðalforseta sem ég vænti þá að skjóti á fundi með þingflokksformönnum hið fyrsta.

Virðulegi forseti. Þetta er auðvitað hárrétt hjá hv. þm. Sverri Hermannssyni. Það er ekkert vit í að taka þetta mál á dagskrá og umræðan í gær leiddi það náttúrlega í ljós. Við förum mjög á skjön við gildandi lög í landinu um umhverfismat. Hið alvarlegasta í málinu kom fram í gær, og þá er ég ekki að tala um málið sem slíkt, er forsrh. sjálfur sagði að hann skildi ekki umhverfismat. Þó gilda um það lög frá Alþingi sem sett hafa verið í stjórnartíð hans. Hæstv. forsrh. sagði að fólkið vildi bara eitthvert umhverfismat og fengi það með þessu móti. Við mómæltum því í allan gærdag að Alþingi væri falið að framkvæma umhverfismat. Ég tek því undir það með hv. þm. Sverri Hermannssyni að auðvitað var ekki nokkur glóra í að taka þetta mál á dagskrá þótt við létum það yfir okkur ganga og byrjuðum á umræðunni í gær.

Herra forseti. Það liggur ljóst fyrir og hefur margkomið fram að Fljótsdalsvirkjun er undanþegin lögunum frá 1993 og m.a. er ljóst að hæstv. þáv. umhvrh. Össur Skarphéðinsson heimilaði lagningu línu milli Akureyrar og Fljótsdals. Þá hlýtur að hafa verið gert ráð fyrir því að þessi virkjun væri undanþegin þeim lögum. Hér er verið að fjalla um mál á grundvelli þeirra laga sem gilda í landinu. Það er afar leitt til þess að vita að hv. þm. Sverri Hermannssyni skuli ekki nægja 25 ára reynsla í þessu máli og skuli vera með einhvern sparðatíning hér til að losna undan því að taka afstöðu til máls sem hann var helsti baráttumaður fyrir áður fyrr. Þetta er með sorglegri atburðum í þingsögunni, hv. þm. Sverrir Hermannsson. Ég held að hv. þm. ætti að hugsa nokkur ár til baka.

Herra forseti. Ég tek undir með hv. þm. Sverri Hermannssyni, formanni Frjálslynda flokksins. Við erum að ræða þáltill. sem ekki hvílir á lagagrunni. Lögboðnar framkvæmdareglur eru ekki virtar og mér finnst eðlilegt að yfirstjórn þingsins ásamt þingflokksformönnum komi saman á fundi til að ræða þessi mál. Hinu vil ég mótmæla sem hér hefur komið fram að þingið eigi að þakka fyrir að fá að ræða þessi mál. Hið alvarlega er að ekki er farið að lögum og því eðlilegt að stjórn þingsins taki þessi mál til athugunar.

Herra forseti. Það er rétt, ég er sammála því að Fljótsdalsvirkjun er undanþegin lögunum um formlegt og löggilt umhverfismat. Það erum við hins vegar ekki hér á hinu háa Alþingi. Við verðum óhjákvæmilega að fara að þeim lögum sem síðan hafa verið sett um umhverfismatið. Ég endurtek: Ég og allir hv. þm. eigum lögformlegan rétt á að fyrir okkur verði lagt það mat sem nauðsyn er talin á að framkvæmt verði áður en út í slíkar virkjanir er farið. Fyrr er ekki með nokkru móti hægt að krefjast þess að við gefum meðmæli okkar. Því er hæstv. utanrrh. að neita mér um þá ánægju að mega með góðri samvisku samþykkja það að í þessar glæsilegu framkvæmdir verði ráðist?

Herra forseti. Það liggur ljóst fyrir að ef stjórnarandstaðan vill fara í þessi mál með öðrum hætti þá hefði hún átt að flytja frv. til laga um breytingar á þessum lögum ... 

Herra forseti. Frv. sem hæstv. utanrrh. var að lýsa eftir liggur fyrir. Í svari við fyrirspurn sem ég flutti til hæstv. iðnrh. kemur í ljós að samkvæmt skoðun hans hafa allmörg virkjanaleyfi verið gefin, án þess að framkvæmdir séu þar hafnar, sem hæstv. ráðherra telur ekki þurfa að fara í umhverfismat. Þingmenn Samfylkingarinnar hafa flutt um það frv. og því verið dreift eftir því sem ég best veit, að slíkar framkvæmdir verði ekki hafnar nema umhverfismat hafi áður farið fram. Ég kvaddi mér ekki hljóðs til þess að ræða um þetta, herra forseti, heldur það að hv. þm. Sverrir Hermannsson beindi spurningu til hæstv. forseta, ekki til hæstv. utanrrh. Þó að hæstv. utanrrh. virðist hafa tekið að sér að svara fyrir málið þá verður sá forseti sem situr í forsetastól að gefa svar við spurningu hv. þm. Hv. þm. óskaði eftir því að forseti ætti sem allra fyrst fund með formönnum þingflokka út af málinu. Ég óska eftir því að hæstv. forseti tjái sig af því að hann var spurður.

Forseti lítur svo á að samkomulag hafi verið um að ræða þessi mál í gær og í dag.

Herra forseti. Í fjórða sinn flutti þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs þáltill. um að lögformlegt mat skyldi fara fram á Fljótsdalsvirkjun. Síðan leyfir hæstv. utanrrh., formaður Framsfl., sér að auglýsa eftir slíkum frumvörpum og þingsályktunartillögum. Hann talar um þinglega meðferð. Hver er þingleg meðferð á þessum málum? Hún er sú að svæfa þau í þingnefndum og láta þau ekki komast til umræðu og afgreiðslu á Alþingi. Það er hin þinglega meðferð. Ég tek undir það að taka verði þessi mál öðrum tökum en við höfum gert. Krafa okkar og beiðni til stjórnar þingsins er að kallaður verði saman fundur með formönnum þingflokka til að ræða þessi mál.

Hæstv. forseti. Kannski er óþarfi að blanda sér í þessa umræðu þar sem hún er byggð á einhverjum misskilningi. Auðvitað er hér farið að lögum. Þegar hv. þm. Ögmundur Jónasson talar um að hér hafi fjórum sinnum verið flutt þáltill. af hálfu vinstri grænna þá er það ekki sama og frv. Nú mun það hafa gerst að hv. þm. Sighvatur Björgvinsson hefur lagt fram frv. á þskj. 230. Hv. þm. hefur verið að vísa til þess. Auðvitað er stjórnarandstaðan að reyna að finna nýjar leiðir til að koma sér úr þeim ógöngum sem hún er komin í. Það blasti náttúrlega við í umræðunni á þinginu í gær að þá var mikill óróleiki og menn komnir í mikla vörn. Þetta er bara ein aðferðin enn til að reyna að eyðileggja þetta mál sem flutt er af hæstv. iðnrh. og gengur út á að halda áfram framkvæmdum við Fljótsdalsvirkjun.

Virðulegi forseti. Það lá ekki fyrir fyrr en fyrir u.þ.b. viku í svari hæstv. iðnrh. hvaða framkvæmdir, sem ekki eru hafnar, hann telur að framkvæmdaleyfi hafi verið gefið út fyrir og þurfi ekki að fara í umhverfismat. Fyrr gátum við því ekki brugðist við, samfylkingarmenn, en við gerðum. Þessar upplýsingar lágu ekki fyrir fyrr en fyrir u.þ.b. viku. Ég ítreka við hæstv. forseta að hann var spurður ákveðinnar spurningar og verður að svara henni, já eða nei. Hann var ekki spurður hvort ósamkomulag væri um að hafa umræðuna um þetta mál í dag og í gær. Um það var samkomulag. Hann var spurður hvort hann vildi fallast á þau tilmæli sem hv. þm. Sverrir Hermannsson bar fram, að forseti ætti fund með formönnum þingflokka að gefnu tilefni. Ég óska eftir því að hæstv. forseti svari þessari einföldu spurningu. Annaðhvort svarar hann játandi með því að fallast á þennan fund eða hann svarar henni neitandi með því að fallast ekki á fundinn. Ég óska eftir því að hann svari spurningunni en ekki út í hött.

Forseti mun koma þeim athugasemdum á framfæri sem hér hafa komið fram.

Herra forseti. Þetta eru auðvitað fráleit viðbrögð sem koma af hálfu stjórnarmeirihlutans. Hv. þm. Sverrir Hermannsson kemur upp og honum finnst grundvallarlega rangt að við séum að ræða þessa þáltill. þar sem hann hafi ekki fengið það umhverfismat sem lög gera ráð fyrir og hann óskar eftir fundi til að ræða málið. Nákvæmlega þetta hefur verið kjarninn í ræðunum í gær og þetta mál er ekkert til vandræða fyrir stjórnarandstöðuna. Þetta mál er til vandræða fyrir stjórnarmeirihlutann. Það er stjórnarmeirihlutinn sem kemur hér og forsrh. sjálfur og hann segir úr þessum ræðustól: Fólkið vill eitthvert umhverfismat, fólkið er ekkert að biðja um neitt lögformlegt. Hér er skýrslan og fólkið fær umhverfismatið sitt. Það er í raun og veru ekki fyrr en eftir þessar fyrstu ræður í gær sem það verður endanlega ljóst að stjórnarmeirihlutinn var að bera skýrslu hingað inn á Alþingi til að fela alþingismönnum umhverfismat og um þetta ræddum við til klukkan tíu í gærkvöldi. Það er svo einfalt. Það var að renna upp fyrir mönnum í gær, og eftir að það er sagt blákalt úr þessum ræðustól, að það séum við í iðnn. og umhvn. sem eigum að framkvæma umhverfismatið. Ýmsu hef ég nú tekið þátt í en þetta verður alveg nýtt fyrir mér. Það er ekkert undarlegt við það að hv. þm. Sverrir Hermannsson skuli koma hér og óska eftir fundi með forseta þingsins vegna þess að við höfum staðið að þessu máli alveg eins og óskað var. Það var 540 blaðsíður, það kom fram á föstudaginn, við vissum ekki að það yrði svona umfangsmikið, við báðum um eins dags frest og stóðum við að mæta á þriðjudegi með þetta viðamikla mál.

Forseti lítur þannig á að hv. 18. þm. Reykv., Sverrir Hermannsson, hafi beðið sitjandi forseta um að koma þessum athugasemdum til aðalforseta. Það mun hann leitast við að gera.

Herra forseti. Í ágætri umræðu í gær um þetta mál, sem er nú aftur komið til umræðu um stjórn þingsins, þá fannst mér ekki vera dreginn í efa sá réttur sem fyrirtækið Landsvirkjun hefur til þess að fara af stað með framkvæmdir í Jökulsá á Fljótsdal.

Það er rangt.

Sá réttur er ekki dreginn í efa nema þá hjá einstökum hv. þm. sem hér hafa talað fyrir einn tiltekinn stjórnmálaflokk. Það liggur hins vegar líka fyrir að þáltill. sem flutt hefur verið á þingi eftir þingi af fyrrv. hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni og núv. hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur getur ekki efnislega með nokkrum hætti tekið þann rétt af fyrirtækinu Landsvirkjun sem það hefur, sem Alþingi veitti því 1981. Þetta hefur lengi legið fyrir. Því hefur þessi tillaga alltaf verið sýndarmennska og ekkert annað. Hins vegar er efnislega rétt fram borið mál um þetta nákvæmlega sama efni sem er frv. til laga um breytingu á lögum um mat á umhverfisáhrifum, nr. 63/1993, sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson er fyrsti flm. að. Vegna þess að hann spurði iðnrh., sem eðlilegt var, og fékk skriflegt svar við því, hvaða virkjanaheimildir væru til staðar á grundvelli laganna um raforkuver og hefðu verið veittar og þyrftu þar af leiðandi ekki að fara í mat á umhverfisáhrifum eins og lögin um mat á umhverfisáhrifum standa. Það svar hefur fengist. Hann byggir frv. sitt núna á því að afnema þennan rétt. Með öðrum orðum, Samfylkingin leggur til að réttur sem Landsvirkjun fékk 1981 og til fleiri hluta en bara Jökulsár í Fljótsdal, verði tekinn af fyrirtækinu með lögum. Það er hægt, það er leið, en það kostar a.m.k. 3 milljarða kr. í skaðabætur ef svo á að vera og því verða menn að gera sér grein fyrir.

Herra forseti. Ég leyfi mér að beina því til forseta þingsins, sitjandi forseta þingsins, að hann geri hlé á þingfundi og boði til fundar með formönnum þingflokka. Hér eru alvarlegir hlutir að gerast. Hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir og hæstv. iðnrh. eru að drepa málum á dreif, eru að gera lítið úr þáltill. sem þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs flutti á sínum tíma og hún er hér skýrð sýndartillaga og er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að láta fara fram mat samkvæmt lögum nr. 63/1993 á umhverfisáhrifum fyrirhugaðrar Fljótsdalsvirkjunar, þrátt fyrir að virkjunarleyfi hafi verið veitt.`` Þetta er engin sýndartillaga, að baki henni búa rök og að baki henni búa landslög. Ef sitt hvað er þáltill. og annað frv. er sitt hvað frummatsrannsókn, annað umhverfismat. Ég ítreka beiðni mína til hæstv. forseta þingsins, sitjandi forseta þingsins, að gert verði hlé á þingfundi og formenn þingflokka boðaðir til fundar til að ræða þessi mál.

Forseti lítur þannig á að hv. málshefjandi í umræðunni áðan, hv. 18. þm. Reykv., Sverrir Hermannsson, hafi fallist á að forseti kæmi þessum athugasemdum til fyrsta forseta þingsins.

Herra forseti. Ég vil að það komi fram að ég er ekki genginn í Frjálslynda flokkinn. Ég kem sem sjálfstæður þingmaður og legg fram sjálfstæða beiðni sem ég geri reyndar í nafni þingflokks Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs. Ég ítreka beiðni mína, ég óska eftir því að gert verði hlé á þingfundi og formenn þingflokka komi saman til þess að ræða stjórn þingsins.

Herra forseti. Í gær fór fram mikil umræða um dagskrármálið. Það var ekki vefengt að rétt væri að taka málið á dagskrá, ekki í einni einustu ræðu. Það eru margir á mælendaskrá, síðast þegar ég vissi voru um 16 manns á mælendaskrá. Þeir hljóta að bíða eftir því með óþreyju að fá að komast að til að flytja mál sitt. Helmingurinn af þeim er úr stjórnarandstöðunni og helmingurinn af ræðumönnum úr stjórnarliðinu. Ég held því að við ættum að sameinast um að haga fundarstjórn eins og til var ætlast og samkomulag er um, að umræðan haldi áfram. Ég vænti þess að formaður þingflokks vinstri grænna staðfesti það og það sé samkomulag um að umræðan haldi áfram í dag. Hins vegar er sjálfsagt að beita sér fyrir því að þingflokksformenn hittist síðar í dag en við getum gert það undir umræðum, þurfum ekki að trufla þingsalinn eða halda honum í iðjuleysi á meðan við tölum saman.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að spyrja hæstv. forseta um hver sé fyrsti forseti Alþingis. En ég ætla að spyrja hæstv. forseta að því hvenær hann hyggst koma umræddum tilmælum á framfæri við þann forseta Alþingis sem hann kallar fyrsta forseta og hvenær megi búast við svari og hver muni gefa það svar.

Það vill þannig til að Halldór Blöndal, forseti þingsins, er ekki í þingsal sem stendur. Hann er við önnur störf úti í bæ en um leið og hann kemur í húsið mun ég koma þeim athugasemdum, sem hér hafa komið fram, á framfæri við hann. Vænti ég nú þess að við getum hafið umræðu á nýjan leik.

Herra forseti. Í framkvæmdaáætlun umhvrn. til aldamóta --- en það er útgefið 1997 --- er vitnað í stefnuskrá ríkisstjórnarinnar við upphaf síðasta kjörtímabils um sjálfbæra þróun og segir þar m.a.: ,,Stuðla skal að verndun og endurheimt votlendis og koma í veg fyrir frekari framræslu lands nema að undangengnu mati á umhverfisáhrifum.`` Framkvæmdaáætlun þessi var samþykkt í ríkisstjórn 1997 en byggir á samþykktum Ríó-ráðstefnunnar um umhverfi og þróun árið 1992 þar sem þjóðir heims samþykktu að aðlaga þróun efnahagslífsins og samfélagsins að sjónarmiðum umhverfisverndar og undir merkjum sjálfbærrar þróunar. Í íslenskum búnaðarlögum frá 1998 segir m.a., með leyfi forseta: ,,Jarðabætur skulu stuðla að sjálfbærri landnýtingu og verndun vistkerfa, taka mið af skuldbindingum Íslendinga um varðveislu líffræðilegrar fjölbreytni, markmiðum þjóðarinnar um verndun umhverfis og sjálfbæra þróun og stuðla að framþróun vistrænna og lífrænna búskaparhátta.`` Í grg. með frv. kemur m.a. fram að átt sé við friðun og verndun votlendis. En hvers vegna er ég að gera votlendi að umræðuefni og vitna í stefnuskrá og lög í íslenska lýðveldinu? Jú, það er vegna þess að umrætt Eyjabakkasvæði, sem margoft bar á góma í umræðunni í gær er einmitt slíkt svæði. Segja má að orðið hafi sinnaskipti hjá stjórnvöldum hvað votlendi áhrærir hin síðustu ár, eins og dæmin hér á undan sýna. Sinnaskiptin lúta að því að ekki skuli raskað votlendi án undangengins mats á umhverfisáhrifum og því ber að fagna. Hins vegar þarf auðvitað að hyggja að því hverjar efndirnar verði. Hvað ætlum við að gera til þess að draga úr mengun í heiminum og öllu því sem Ríó-ráðstefnunni fylgir? Er það helst ekki neitt? Hvernig ætlum við að axla þá ábyrgð að friða og vernda votlendi í samræmi við áðurnefnd markmið og alþjóðlegar skuldbindingar okkar því þær eru fjölmargar? Vitað er að landbætur verða erfiðari og dýrari eftir því sem ástandi landsins hnignar. Fyrirhyggja og varkárni eru mun betri leið. Í samræmi við það hefur Alþingi Íslendinga sett lög, t.d. margnefnd lög um mat á umhverfisáhrifum en þau voru samþykkt 1993. Í þeim segir m.a. í 1. gr.: ,,Markmið laga þessara er að tryggja að áður en tekin er ákvörðun um framkvæmdir sem kunna, vegna staðsetningar, starfsemi sem þeim fylgir, eðlis eða umfangs, að hafa í för með sér umtalsverð áhrif á umhverfi, náttúruauðlindir og samfélag hafi farið fram mat á umhverfisáhrifum, svo og að tryggja að slíkt mat verði fastur liður í gerð skipulagsáætlana.`` Gott og vel. Í 5. gr. er tekið fram að vatnsorkuvirkjanir yfir 10 megavöttum falli undir þetta áðurnefnda umhverfismat. Í 10. gr. er sagt að í mati á umhverfisáhrifum skuli tilgreina á viðeigandi hátt áhrif sem framkvæmdir og fyrirhuguð starfsemi kunni að hafa á menn, samfélag og menningu, dýr, plöntur og aðra þætti lífríkis, jarðveg, vatn, loft, veðurfar, landslag og samverkan þessara þátta. Þar skal gera sérstaka grein fyrir því hvaða forsendur liggi til grundvallar matinu. Öll þessi lög og fleiri til eru sett til að hindra umhverfisspjöll, til þess að náttúran njóti vafans. Einnig er tryggður andmælaréttur almennings og tryggt að sérfróðir aðilar yfirfari málið, sérfróðir óháðir aðilar. Virkjunarleyfi fyrir Fljótsdalsvirkjun liggur fyrir og er í gildi. Ég get ekki komist að annarri niðurstöðu en þeirri. Það var því rétt hjá forsrh. sem hann sagði í gær að ekkert knýi á um að leggja þurfi núverandi þáltill. fram en það sé gert til að fá pólitískan stuðning frá Alþingi og til þess að tryggja sem mesta umræðu. Hann spurði einnig hvort ekki væri hægt að koma hreint fram og svara hvort sökkva ætti Eyjabökkum eða ekki, um það snerist málið að hans viti. Gott og vel hvað umræðu af hálfu þingsins varðar þótt hún hafi því miður verið í heldur miklum upphrópanastíl fyrir minn smekk. Ég gef meira fyrir álit fræðimanna, rannsóknir þeirra og faglega umfjöllun frá Skipulagsstofnun. Ég fagna þó vel unninni skýrslu Landsvirkjunar og veit að margir starfsmenn hennar og aðrir sem að þessu máli hafa komið, einnig frá umhvrn. og iðnrn., hafa lagt sig fram um að vanda sig. Hins vegar erum við alþingismenn, með hraðlestri á nokkrum dögum, ekki dómbærir um þetta mál í heild sinni í líkingu við það sem sérfróðir menn eru, með fullri virðingu fyrir okkur öllum. Það er mat slíkra sérfræðinga á skýrslu Landsvirkjunar sem beðið er um. Lögformlegt mat á umhverfisáhrifum. Pólitískur stuðningur frá Alþingi hefur að sjálfsögðu visst vægi en einungis ef tryggt er að við þingmenn fylgjum sannfæringu okkar eins og við höfum heitið og þorum að láta hana koma fram. Ég er ekki viss um að það sé tryggt nema við getum skoðað málið í nægilega víðu samhengi. Þess vegna þurfa allar upplýsingar að koma fram. Það er líka rétt sem fram kom í gær að fyrirhugaðar virkjanaframkvæmdir voru mun skaðlegri umhverfinu og umfangsmeiri eins og þær lágu fyrir á fyrri stigum. En þar með er ekki hægt að álykta sem svo að núverandi áætlanir séu réttlætanlegar. Fyrir utan það nægir sú framkvæmd að sökkva Eyjabökkum, eins og fyrir liggur á teikniborðinu núna, ekki í fyrsta áfanga Fljótsdalsvirkjunar. Hún nægir ekki fyrir þeim fyrstu 120 þús. tonnum sem gert er ráð fyrir í fyrsta áfanga álvers á Reyðarfirði. Séu fyrir því haldbær rök að byggja álver á Reyðarfirði, sem ég dreg þó í efa af ýmsum ástæðum, þá eru fleiri valkostir til en þeir að sökkva verðmætu gróðurlendi á borð við Eyjabakka. Eyjabakkar eru votlendi sem uppfyllir öll þau skilyrði um verndun sem krafist er samkvæmt alþjóðasamningum sem við eigum aðild að. Það eru til aðrir valkostir. Reyndar hefur ekki verið unnið jafnmikið að þeim og því sem á borðinu liggur. Eftir sem áður eru þeir þó fyrir hendi. Helgi Hallgrímsson hefur bent á, eins og vakin var athygli á í umræðunum í gær, að hægt sé að virkja neðar á svæðinu svo að lónið verði minna og nái ekki svo heitið geti yfir áðurnefnt votlendi. Kárahnúkavirkjun er annar kostur sem einnig þarf að skoða og ég hef ekki tekið afstöðu til. Þar mætti fá rafmagn fyrir 240 þús. tonna álver á Reyðarfirði, þ.e. fyrir 50% af stærð þess álversins eins og það gæti stærst orðið. En yrði sá virkjunarkostur fyrir hendi þá þarf að fara fram mat á umhverfisáhrifum vegna þess að lög landsins kveða á um það. Telja menn kannski að það hafi verið mistök að setja lög um mat á umhverfisáhrifum? Þau lög byggja reyndar á tilskipun frá Evrópusambandinu og því var ekki hjá þeim komist sem betur fer. Sú tilskipun hefur verið endurskoðuð m.a. vegna hnökra sem fram hafa komið. Við Íslendingar vorum skuldbundnir til að taka þá tilskipun upp í íslensk lög og breyta lögum um mat á umhverfisáhrifum fyrir mars 1999 en það höfum við enn ekki gert. Þegar fjallað er um virkjanir og nýtingu hálendis Íslands skiptir miklu að nota umhverfismatsferlið á jákvæðan hátt til að leggja mat á nýtingarmöguleika tiltekinna svæða og móta heildstæða stefnu um mannvirkjagerð og friðun. Slík stefna þarf samfellda endurskoðun að sjálfsögðu. Því er nokkuð sorglegt að hlusta á menn tala um umhverfismat og mat á umhverfisáhrifum einungis sem einhvers konar lokapunkt í hönnunarferli. Máli skiptir að þær ákvarðanir sem teknar eru séu í samræmi við markmið íslenskra laga, markmið tilskipunar ESB sem lögin eru byggð á og að sjálfsögðu fjölmörg fyrirliggjandi dómafordæmi EB-dómsins, án þess að ég ætli að fara að leggja mat á þau. Lögin kveða á um og áðurnefndar tilskipanir byggja á, og það er kjarni málsins í mínum huga, að fyrir skuli liggja öll leyfi til þess bærra aðila áður en ráðist er í framkvæmdir sem geta haft veruleg áhrif á umhverfið. Hvaða leyfi eru það samkvæmt íslenskum lögum? Eftir því sem ég skil það eru það tvenns konar leyfi. Annars vegar er það virkjunarleyfi. Það liggur fyrir og er í gildi eftir því sem mér er tjáð. Hins vegar er um að ræða framkvæmdaleyfi eins og kemur fram í greinargerð með till. til þál. Á bls. 9 stendur skýrum stöfum: ,,Samkvæmt þessu liggur ekki fyrir formlegt samþykki Fljótsdalshrepps fyrir frekari framkvæmdum við Fljótsdalsvirkjun en áður greindum aðkomugöngum.`` Þetta hlýtur að merkja að framkvæmdaleyfi fyrir þeirri framkvæmd sem hér er ætlað að fara í og veita skal samkvæmt skipulags- og byggingarlögum, ekki lögum um mat á umhverfisáhrifum heldur skipulags- og byggingarlögum, af þar til bærum yfirvöldum, sem eru sveitarstjórn Fljótsdalshrepps, liggur ekki fyrir. Dagsetning þess leyfis er ekki fyrir setningu laga um mat á umhverfisáhrifum heldur mun það koma á þessum tímapunkti og heyrir því undir lög um mat á umhverfisáhrifum. Mér finnst þetta skipta mjög miklu máli. Ég fullyrði ekki að þetta sé sannleikurinn í málinu en þetta er efni lögfræðilegs álits sem ég hef aflað mér og m.a. hefur birst í Morgunblaðinu í viðtali við Aðalheiði Jóhannsdóttur lögmann, sem kom einmitt að því verki að semja lög um mat á umhverfisáhrifum. Hún er í doktorsnámi í umhverfisrétti í Svíþjóð. Mér finnst þetta það veigamikið innlegg í þessa umræðu að ég treysti mér ekki, sitjandi í umhvn. þingsins, að afgreiða þaðan ákvarðanir um framtíð hálendisins, nema þetta álit verði eitt af gögnum málsins og lagt til grundvallar ásamt öðrum upplýsingum. Áðurnefndur lögmaður dregur í efa réttmæti þess að undanþiggja Fljótsdalsvirkjun formlegu mati á umhverfisáhrifum. Lögmaðurinn telur eðlilegt að skipulagsstjóri, takið eftir, krefjist þess af framkvæmdaaðila, sem í þessu tilfelli er Landsvirkjun, að umhverfisáhrif virkjunarinnar verði metin í samræmi við lögin. Skipulagsstjóri þarf ekki sérstakar heimildir til þess að framfylgja lögum um mat á umhverfisáhrifum. Honum er einfaldlega skylt að framfylgja þeim. Ef skipulagsstjóri er í vafa um hvort framkvæmd sé matsskyld eða ekki þá er bara ein leið til að láta kveða upp úr með það --- fyrir dómstólum. Ekki treysti ég mér til að meta það. Þetta er lögfræðilegt álitaefni sem þarf að vera á hreinu, ekki eitthvað sem hægt er að fullyrða um. Það geta hvorki einstakir ráðherrar, hvað þá einstakir þingmenn. Með fullri virðingu fyrir hv. þm. og hinu háa Alþingi þá er önnur leið mörkuð til að kveða upp úr um slík ágreiningsefni. Þetta er kjarni máls míns, herra forseti. Mér finnst nauðsynlegt að við þingmenn fáum alla fleti málsins á hreint. Ég sagði að ég hefði efasemdir um álver á Reyðarfirði. Það er allt önnur umræða sem ég er alveg tilbúin að taka þátt í en mér finnst lagahliðin skipta það miklu máli að fram hjá henni verði ekki gengið.

Herra forseti. Menn hafa teflt fram ýmsum rökum í umræðu um þetta mál. Náttúruverndarsjónarmið hefur borið hátt. Í öðru lagi hafa menn rætt virkjunarkosti og virkjunarstefnuna. Í þriðja lagi hafa menn rætt efnahagslegar forsendur. Ég ætla að víkja í örstuttu máli að hverjum þessara þátta fyrir sig. Fyrst tek ég fyrir náttúruverndarsjónarmiðin. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um þau en vil vekja athygli á því að borist hefur yfirlýsing frá 14 framkvæmdastjórum World Wildlife Fund For Nature í Evrópu þar sem lagst er á sveif með þeim sem krefjast þess að Fljótsdalsvirkjun fari í lögformlegt umhverfismat. Ég ætla ekki að fjölyrða nánar um það en finnst þetta mikil tíðindi og sýna hve mikla athygli þetta mál er farið að vekja, ekki aðeins hér innan lands heldur víða um heim. Í ályktun sinni segja þeir að hér séu stór ósnortin víðerni til umfjöllunar, einstök náttúruperla og mikilvægt að um hana sé farið réttum höndum. Ég held að enginn efist um að það er alvarlegt að ráðast í Fljótsdalsvirkjun, það hefur alvarlegar afleiðingar í för með sér. Um það deilir enginn, það held ég ekki. Þetta er ráðstöfun sem verður ekki aftur tekin. Þessu verður ekki breytt eftir að við erum búin að virkja og fremja þau spjöll sem þetta hefur í för með sér.

Það eru heimildir til staðar.

Það eru heimildir. Nú erum við komnir í formsatriðin. Á hæstv. iðnrh. hrína náttúrlega engin rök frekar en fyrri daginn. Hann hefur heimild til að ráðast í þessi spellvirki og þá skal haldið áfram og ekki hlustað á nein rök. Ég ætla að tefla fram nokkrum rökum og það væri gleðilegt að heyra röksemdir og gagnrök hæstv. ráðherra. Ég efaðist sannast sagna, þar til ég heyrði þessi frammíköll frá fulltrúa ríkisstjórnarinnar, að nokkur maður gerði þetta með glöðu geði. Ég hélt ekki. Ég hélt að flestum væri okkur eftirsjá í Eyjabökkum, ég stóð í þeirri trú. Menn teldu þetta hins vegar illskársta kostinn. Ég stóð í þeirri trú þar til ég heyrði frammíköll hæstv. ráðherra sem segist hafa heimild til að fremja þarna umhverfisspjöll. En við hin, og ég beini orðum mínum til annarra hv. alþingismanna, hlustum vonandi á rök í málinu. Þá kem ég að öðrum þættinum sem er virkjunarstefnan og þar höfum við í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði viljað skoða þetta í víðu samhengi og spyrja: Hve mikil nýtanleg orka er á Íslandi? Samkvæmt mælieiningu sem er oft notuð, teravattstund, reiknast mönnum til að samanlagt sé hægt að afla bæði af vatnsafli og jarðvarma um 50 teravattstunda. Ef tekið er tillit til umhverfisverndarsjónarmiða sé óhætt að helminga þessa upphæð. Þá erum við komin niður í 25 teravattstundir. Hvað er búið að virkja mikið? Það er búið að virkja upp undir 7 teravattstundir, 6,5, og sú tala á eftir að hækka í u.þ.b. 9 stundir á næstu fáum árum vegna þegar gerðra samninga. Þá erum við komin í 9 teravattstundir, 9 af 25. Orkuspárnefnd gerir ráð fyrir því að 2% vöxtur almennrar raforkunotkunar verði hérlendis fram á miðja næstu öld, fram til um 2050. Það svarar til viðbótar sem nemur um 5,5 stundum frá aldamótum talið. Eftir standa þá 10,5 teravattstundir. Það er mat fróðra manna að þetta nægi tæpast til að framleiða vetni eða annað vistvænt eldsneyti sem geti komið í stað annars eldsneytis. Þetta er mat manna. Með öðrum orðum, við höfum ekki þá orku til ráðstöfunar sem menn ætla að setja í álverið ef við ætlum að verða sjálfum okkur nóg hér innan lands. Þetta er mjög umdeilanlegt út frá þessu sjónarmiði. Álverið, sem stendur til að reisa á Reyðarfirði, tæki til sín tæpar 7 teravattstundir, 6,7. Það samsvarar allri raforku sem framleidd er á Íslandi eða sem nýtt er á Íslandi í dag, bæði til fyrirtækja og heimila. Þetta eru stærðargráðurnar sem við erum að tala um. Út frá þessum sjónarhóli er þetta óhyggilegt. En eftir sem áður vilja menn ráðast í þessa framkvæmd. Hvers vegna? Þá tefla menn fram tvenns konar röksemdum, báðum efnahagslegs og félagslegs eðlis. Menn tala um efnahagslegt mikilvægi þessa og menn tala um byggðasjónarmið. Ég ætla að víkja fyrst að síðara atriðinu, byggðasjónarmiðunum. Í þeim gögnum, sem hér hafa verið reidd fram, kemur fram að þetta sé mikilvægt og lífsnauðsynlegt reyndar fyrir Austurland og menn eru þar að vísa til svæðis þar sem búa 8.400 manns. Menn eru að tala þar um 10 þéttbýliskjarna, 250 sveitabýli, 8.400 manns. Menn segja í þeim gögnum sem koma frá Nýsi að eðlilegt sé að ætla um 4.000 ársverk í byggð af þessari stærðargráðu. Þetta stóra álver, 480 þús. tonn ef það yrði byggt í fullri stærð, mundi veita einhvers staðar á bilinu 700--1.000 störf, þetta kemur fram í gögnunum, 700--800 ársverk ef ég man rétt. Finnst mönnum þetta vera mjög skynsamlegt og hyggilegt? Ég stóð í þeirri trú að það vantaði fólk á Austfjörðum núna, það er verið að flytja fólk þangað. Menn segja hins vegar að það sem byggðin þurfi á að halda sé fjölbreytni. Þetta er ekki bara spurning um hversu mörg störf er boðið upp á, heldur hvers eðlis þau eru. Þá þyrfti það náttúrlega að gerast að fólk, sem er núna í matvælaframleiðslu, flytti sig yfir í álframleiðslu, þetta gæti gerst. En menn eru að vonast til að annað kunni að gerast, þ.e. að fólk flytji til Austfjarða, að fólk sem er brottflutt, vegna þess að það hefur verið brottflutningur frá Austurlandi á liðnum árum, flytji til baka, komi aftur til Austfjarða. Finnst mönnum líklegt að það gerist að menn flytji aftur til að fá störf í álveri? Ég held ekki. Alla vega hefði ég haldið að það þyrfti að gera athugun á þessu. Hver eru líkleg byggðaáhrif? Hvað gerist varðandi fólksflutninga? Ég hefði haldið að það þyrfti að kanna þetta. Samkvæmt skilningi mínum er verið að setja allt of mörg egg í eina körfu. Í litla, fámenna byggð ætla menn að setja risastóran vinnustað. Ég tel þetta ekki vera hyggilegt út frá byggðalegum forsendum, mjög vanhugsað út frá byggðalegum forsendum. Þá er að víkja að efnahagslegu forsendunum. Hverjar eru stærðargráðurnar í því dæmi? Hvað kostar að reisa álverið? Ýmsar tölur hafa verið nefndar. Menn hafa talað um 32 milljarða, 30 milljarða, menn hafa fært sig niður í 25 milljarða. Menn eru að tala um stærðargráðuna 30 milljarða króna. Það er fyrsti áfanginn. Hvað skyldi álverið kosta fullbyggt? Þá er verið að tala um 120 milljarða. Hvað skyldi virkjunin síðan kosta? Menn hafa verið að tala þar um 30 milljarða í fyrsta áfanga. Menn hafa fært sig niður í 25 milljarða, 25--30 milljarða. Þetta eru stærðargráðurnar sem verið er að tala um. Við erum að tala um að verja í fyrsta áfanga um 60 milljörðum króna til virkjunar og álvers. Hvaðan eiga peningarnir að koma? Að ekki sé minnst á stækkunina þegar við erum komin upp í 120 milljarða og miklu meiri fjármuni í virkjanir vegna þess að þetta er fyrsti áfangi, við getum margfaldað þessa 30 milljarða með 4 eða 5 til að virkja nægilega fyrir þessa álverksmiðju. Við erum farin að tala um upphæðir sem nema 200--300 milljörðum króna. Hvaðan eiga þessir peningar að koma? Upphaflega áttu þeir að koma frá tveimur aðilum, Íslendinum og Norsk Hydro. En annar aðilinn vann heimavinnuna sína. Það er Norsk Hydro. Hann setti þetta í arðsemismat og féll frá þessu. Það var verið að tala um á sínum tíma að Norsk Hydro kæmi líka að virkjuninni, það var rætt um það. Það var rætt um að þeir kæmu líka að virkjuninni. Þeir gerðu arðsemismat og féllu frá því. Það er það sem gerst hefur. Nú er rætt um að þessi fjármögnun verði hér innan lands. Það verði jafnvel fjármagnað með lífeyrissjóðum Íslendinga. Það hefur verið rætt um það. Þetta er slíkt glæfraspil að engin fordæmi eru fyrir slíku. Hafa menn íhugað hvaða afleiðingar þetta mundi hafa á efnahagslíf þjóðarinnar? Menn eru að tala um það núna að hér hafi verið of mikil þensla í atvinnulífinu við 5% hagvöxt. Hæstv. forsrh. hefur talað um það. Þjóðhagsstofnun hefur talað um að sé nauðsyn að kæla niður. Hvaða áhrif mundi þetta síðan hafa á efnahagslífið ef við færum í þessar framkvæmdir? Hvaða áhrif mundi það hafa? Samkvæmt gögnum sem hafa verið reidd fram má búast við þenslu upp á 7--7,5%. Það liggja gögn fyrir um það. Hvað á þá að kæla niður? Hvað á að setja í frystinn? Menn spyrja: Hvað ætlið þið að koma með í staðinn? Ég spyr á móti: Úr hvaða framkvæmdum öðrum á að draga þegar ráðist verður í þessi risaverkefni? Peningalega er þetta fullkomið glapræði og fullkomið ábyrgðarleysi í efnahagsstjórn í þessu litla samfélagi okkar sem telur 275 þús. manns. Það er ágætt að hugsa eins og milljónaþjóð. Íslendingar hafa alltaf hugsað eins og milljónaþjóð. Finnst við vera svona 200--300 milljónir og það er ágætt. Það er kostur að hugsa stórt þangað til menn ætla að fara að sjá þessum 200--300 milljónum fyrir atvinnu, þá dugir ekkert minna til en að reisa eitt stærsta álver í heiminum í byggðarlagi sem telur 8.400 manns. Inn í efnahagskerfi sem er svo smátt ætla menn að koma með þessar stærðir, þessar upphæðir, og menn ætla að fara að mjólka lífeyrissjóðina til þess að hafa sitt fram. Tal um byggðastefnu er því ekki á traustum rökum reist að mínum dómi. Þetta er vanhugsuð stefna og efnahagslega er þetta fullkomið ábyrgðarleysi og glapræði.

Herra forseti. Fyrir utan það að hv. þm. Ögmundur Jónasson er alþingismaður Reykvíkinga þá er hann jafnframt formaður Bandalags ríkis og bæja. Í málflutningi sínum þar og á þeim vettvangi hefur hv. þm. lagt höfuðáherslu á samstöðu í verkalýðshreyfingunni, verið talsmaður þess og ég fagna því og ég held að það sé styrkleiki verkalýðshreyfingarinnar að tala með þeim hætti að hún þurfi að standa saman, hvort sem menn skipast í raðir opinberra starfsmanna eða á hinum almenna vinnumarkaði. Á 20. þingi Verkamannasambands Íslands var eftirfarandi ályktun samþykkt: ,,20. þing Verkamannasambands Íslands styður eindregið áform um virkjunarframkvæmdir á Austurlandi og nýtingu orkunnar til orkufreks iðnaðar í fjórðungnum. Þingið leggur í þessu sambandi áherslu á eftirfarandi: Fljótsdalsvirkjun ásamt álveri við Reyðarfjörð eru án efa áhrifamestu aðgerðir til að vinna gegn þeirri miklu byggðaröskun sem átt hefur sér stað mörg undanfarin ár á Austurlandi. Álver við Reyðarfjörð mun hafa mikil áhrif á íbúa- og efnahagsþróun á Austurlandi auk jákvæðra áhrifa á íslenskt efnahags- og atvinnulíf. Mikilvægt er að framkvæmdir við Fljótsdalsvirkjun hefjist að nýju sem fyrst þannig að ekki verði sett í uppnám áform um uppbyggingu álvers við Reyðarfjörð.`` Mér finnst einhvern veginn af málflutningi hv. þm. að ekki sé samhljómur í málflutningi hans á Alþingi og þeim hljómi sem kom frá þingi Verkamannasambands Íslands. Þar er ekki verið að tala um að þær framkvæmdir sem verið er að ráðast í séu glæfraspil. Þeir félagar sem þar eru eru líka eigendur að lífeyrissjóðunum í landinu og það verður að vera mat lífeyrissjóðanna í landinu hvort þeir telja að það verkefni sem þarna á að ráðast í sé arðbært eða ekki. 

Herra forseti. Það er alveg hárrétt hjá hæstv. ráðherra, að það er ekki samhljómur í málflutningi mínum og í þeirri ályktun sem hann las upp frá Verkamannasambandi Íslands. Ég er ósammála henni og það voru án efa einhverjir á þinginu sem voru henni ósammála. En það sem ég sakna í andsvari hæstv. ráðherra er að hann skuli koma hér upp eftir þær fullyrðingar sem ég hef sett fram og upplýsingar sem ég hef reitt fram og gera enga tilraun til málefnalegrar umræðu. Hann reynir ekki að svara neinum rökum en hann ber samþykktir samtaka fyrir sig. Ég vona að hæstv. ráðherra komi upp aftur og svari þeim röksemdum sem ég setti fram en geri ekki það sem hann hefur reyndar alltaf gert í umræðunni, að reyna að bera einhverja aðra fyrir sig, að drepa málum á dreif.

Herra forseti. Mér gefst tækifæri til þess hér á eftir, síðar við umræðuna, að svara með rökstuddum hætti fullyrðingum hv. þm. sem margar eru rangar og rangt fram settar. Ég hef tekið þær niður og mun svara þeim og gefst þá hv. þm. tækifæri til að bera hönd fyrir höfuð sér ef honum finnst illa á sig ráðist í þeim efnum. En gæti verið að hv. þm. Ögmundur Jónasson, formaður Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, sé í andstöðu við þessa samþykkt Verkamannasambandsins sem samþykkt var með 80% greiddra atkvæða, vegna þess að félagar hans hafa aðrar tryggingar fyrir framtíð sinni en það fólk sem þarna kom saman til þings? Það fólk hefur verulegar áhyggjur af framtíð sinni og framtíð atvinnu sinnar á Íslandi vegna þess að það hugsar lengra en bara til morgundagsins.

Herra forseti. Ég auglýsti eftir rökum og upplýsingum. Ég óskaði eftir upplýstri umræðu. Ég læt menn um að dæma svar hæstv. ráðherra. Mér finnst það dæma sig sjálft.

Herra forseti. Örstutt um byggðamálaþátt ræðu hv. þm. Hann virðist gera ráð fyrir því að enginn muni geta hugsað sér að flytja til Austurlands. Hann talar um málið út frá myndinni um mann með hjálm eða grímu sem skarar í logandi eld og eimyrju, og leggur út frá því. Það er náttúrlega alrangt. Störf í álverum eru að beytast. Þau eru að verða margþættari. Hann sleppir alveg að minnast á öll þau hliðaráhrif sem yrðu af slíkri framkvæmd. Hann sleppir að minnast á þau áhrif sem yrðu á samgöngur og þjónustu hvers konar og einfaldar myndina við manninn sem er með sköfu að skara í logandi eldinn með hjálm á höfðinu. Þetta finnst mér ekki vera mjög málefnaleg umræða og mér finnst að þetta verði að koma fram hér í framhaldi af ræðu hv. þm. Það er staðreynd að fólk hefur verið að flytjast frá Austurlandi á liðnum árum. Það er alveg rakalaust að fullyrða það hér í ræðu eftir ræðu að ekkert af því fólki mundi hverfa aftur til Austurlands ef þar yrðu umsvif eins og af þessu munu leiða.

Herra forseti. Því fer fjarri að ég trúi því að enginn vilji flytja til Austurlands. Mér finnst Austurland vera sérlega fallegt. Ég segi það fyrir mína parta að ég gæti vel hugsað mér að búa þar. Hvort einhver mundi flytja sérstaklega austur til þess að fá starf í álveri, það læt ég liggja milli hluta. Ég þekki það ekki. En væri ekki ráð að gera á þessu einhverja könnun eða athugun? Og um það snýst öll þessi umræða. Hæstv. ráðherra kom í ræðustól áðan og sagði að menn ættu ekki að vera að draga lærdóma og ályktanir af þeim tölum sem lægju frammi, það væri ekki ástæða til að gera það nú. Það er einmitt nú sem á að gera það. Það er núna sem verið er að taka ákvörðun um þessa hluti. Það er núna sem við eigum að taka þessa umræðu. Okkar krafa hefur einfaldlega verið sú að gerðar verði kannanir og athuganir --- málið er af slíkri stærðargráðu --- ekki bara fyrir Austurland, ekki bara fyrir Austfirðinga heldur fyrir allt íslenska efnahagslífið. Ég er sannfærður um að hér er verið að ráðast í mikið glæfraspil og það er alvarlegt af hve miklu ábyrgðarleysi hæstv. ráðherrar hafa talað um þetta mál. Hv. þm. Jón Kristjánsson var málefnalegur í andsvari sínu. Hann kom með efnisleg rök þótt ég sé ekki honum sammála. En við auglýsum eftir rökum og rökstuddum skoðunum í þessu máli.

Herra forseti. Ég fæ tækifæri til að tala um efnahagslega hlið málsins síðar. Það er náttúrlega alveg ljóst að framkvæmdir af þessu tagi draga til sín fólk. Hvað með framkvæmdir af þessu tagi á suðvesturhorninu, hafa þær ekki dregið til sín fólk? Það hafa þær auðvitað gert. Þess vegna er málið litið jafnlvarlegum augum á Austurlandi og raun ber vitni. Hér hafa fallið margar ástarjátningar til Austurlands. Sagt er að þar sé fallegt og að menn skilji vanda Austfirðinga. Austfirðingar eru búnir að fá grænar bólur af þessu tali þó að hinir álitlegustu menn fari með þessar ástarjátningar, eins og hv. 13. þm. Reykv. og hv. 3. þm. Norðurl. e. sem talaði hér í gær. Þeir eru uppfullir af skilningi á vanda Austfirðinga en berjast á móti þessari framkvæmd.

Herra forseti. Það skyldi þó aldrei vera gagnstætt, þ.e. að menn berjist gegn þessari framkvæmd vegna þess að þeir beri hlýjar tilfinningar til Austfirðinga og vilji taka á íslenskum efnahagsmálum á ábyrgan hátt. Það er þess vegna sem við erum að setja fram þessar miklu efasemdir og mótmæli gegn því að ráðist verði í þessar framkvæmdir.

Herra forseti. Það verður ekki af hv. þm. Ögmundi Jónassyni skafið að hann er samkvæmur sjálfum sér. Það er alveg sama að því er virðist um hvaða mál hann talar eða hvaða hliðar þessa máls hann talar um, hann er ætíð á móti. Ætíð skal svartsýnin ráða för. ,,Byggðasjónarmiðin eru vanhugsuð í þessu máli,`` sagði hv. þm. Það er í raun í fyrsta sinn sem ég heyri slíka áherslu lagða á að jafnvel sé verið að vinna gegn hagsmunum byggðanna. En það skal heldur ekki af þingflokki vinstri grænna skafið að ætíð hafa þeir vitið mest á öllum sviðum. Ályktanir ýmissa aðila um byggðaþáttinn í þessu máli eru greinilega vanhugsaðar. Þar er ekki verið að fara með staðreyndir. Og bólur Austfirðinga eru ekki bara grænar, hv. þm. Jón Kristjánsson, þær eru líka rauðar. Þær eru af öllum litum vegna þess að orð um að það þurfi að hafa vit fyrir Austfirðingum á þessum sviðum eins og öllum öðrum eru orðin nógu mörg. Nú er mál að linni. Nú er mál að við fáum að sjá framkvæmdir sem hafa einhverja möguleika á því að snúa þeirri byggðaþróun við sem við höfum allt of lengi þurft að búa við. Við segjum líka, hv. þm. Ögmundur Jónasson: Hvar eru þessi stóriðjuver sem vantar fólk í vinnu? Hv. þm. sagði að honum þætti ólíklegt að nokkur mundi flytja austur til að vinna í álveri. Þessi fyrirlitning á störfum á ákveðnum vinnustöðum er einnig afar óhugnanleg. Ég vona að það sé misskilningur hjá mér að hv. þm. beri ekki sömu virðingu fyrir störfum í álveri og öðrum störfum.

Herra forseti. Það hefur komið fram að við hv. þm. Einar Már Sigurðarson erum duglegir að misskilja hvor annan, því hann sakaði mig um slíkt í gær. Ég ber fulla virðingu fyrir störfum í álverum sem annars staðar. Ég sagðist ekki ætla að svara því fyrir mig hvort ég hefði áhuga á að flytja landshornanna á milli til að fá starf í álveri, en var ekki með neinar slíkar fullyrðingar. Það sem ég vil að við ræðum hér og ræðum það málefnalega þannig menn færi rök fyrir máli sínu, er hvort það sé til gagns fyrir fámenn byggðarlög eins og Austfirði, þar sem búa 8.400 manns núna, þar sem talað er um 4.000 ársverk, að flytja þangað eitt stærsta álver heimsins eða reisa þar eitt stærsta álver heimsins þar sem fjórðungurinn eða fimmtungurinn af öllum íbúunum kæmi til að starfa í tengslum við álverið. Ég er að velta vöngum yfir því hvort við séum ekki að setja of mörg egg í eina körfu og hversu hagstætt þetta sé fyrir byggðirnar. Ég held að ýmsir aðrir kostir séu til í því efni. Í annan stað hef ég talað um þetta í víðu efnahagslegu samhengi. Við erum að tala um framkvæmdir sem skipta tugum milljarða. Við erum að tala um álver sem kynni að kosta um 120 milljarða kr. fullbyggt, fyrsti áfanginn um 30 milljarða. Við erum að tala um þetta. Við erum að tala um virkjun þar sem fyrsti áfanginn kostar um 30 milljarða, 25--30. Síðan þyrftum við að margfalda þetta með þremur, fjórum eða fimm til þess að fullnægja orkuþörfinni. Hversu mikið efnahagslegt vit er í þessu? Hafa menn hugleitt hvaða áhrif það hefur á okkar efnahagslíf ef menn ætla síðan að taka hér innan lands alla fjármunina til þess að kosta þetta?

Herra forseti. Það var ánægjulegt að ég misskildi hv. þm. Ögmund Jónasson varðandi virðingu starfa. Í raun var varla annað hægt. En hann er búinn að leiðrétta það sem betur fer. Það er hins vegar athyglisvert þegar hann ræðir um fjárfestingarnar að hann hefur miklar áhyggjur af því þegar fjárfestingar af þessari stærðargráðu eru framkvæmdar á Austurlandi. Ef hann skoðaði nú fjárfestingar á höfuðborgarsvæðinu nokkur ár aftur í tímann, þá er ég hræddur um að hann yrði ekki lengi að komast að svipaðri niðurstöðu í magni vegna þess að fjárfestingar hér hafa verið gífurlegar og þenslan að hluta til á höfuðborgarsvæðinu er að sjálfsögðu vegna þess að stóriðjuver hafa hér verið reist. Það er ábyggilega mikilvægur áfangi til að leysa örlítið þann vanda sem skapast hefur vegna þeirrar þenslu að koma á þó að ekki væri nema örlítilli þenslu í öðrum landshluta.

Herra forseti. Eigum við samt ekki að reyna að gera hlutina af einhverju viti? Það er alveg rétt að hluti af þenslunni í efnahagskerfi okkar er vegna dellufjárfestinga á höfuðborgarsvæðinu í verslunarhúsnæði og ýmsu öðru. En ég bið menn að hugleiða eitt: 275 þús. manna þjóð er að ráðast í framkvæmdir sem kynnu að kosta um 200 milljarða kr. Þær upphæðir hafa verið settar fram. Menn ætla að gera þetta á sama tíma og þeir ætla að selja, markaðsvæða og selja Landsvirkjun, Landsbankann, Búnaðarbankann og Landssímann. Hvar ætla menn að taka alla þessa peninga? Ég bara spyr. Halda menn að lífeyrissjóðirnir hrökkvi til? Menn eru að tala um það í alvöru að þeir ætli að leita að þessu fjármagni hér innan lands. Menn kunna að fá eitthvað af þessu fjármagni erlendis frá í sjálft álverið, en virkjanirnar ætla þeir að fjármagna hér innan lands.

Herra forseti. Margt hefur hér verið sagt og talsvert mikið er um endurtekningar svo ég hef ákveðið að stytta ræðu mína til að tefja ekki fyrir framgangi þessa máls. Herra forseti. Heimildarlög um virkjun Jökulsár í Fljótsdal voru samþykkt á hinu háa Alþingi Íslendinga 1981. Þessi virkjun felur í sér miðlun á Eyjabökkum. Á grundvelli þessara laga veitti ráðherra virkjunarleyfi 1991. Líklega er hvergi í heiminum jafnlýðræðislega unnið að veitingu leyfa til virkjana og á Íslandi. Slíkt leyfi er aldrei veitt nema með samþykki hins háa Alþingis. Heimildarlögin frá 1981 gilda þangað til Alþingi ákveður annað. Herra forseti. Undanfarin missiri hefur verið deilt um hvort fórna skuli Eyjabökkum undir uppistöðulón eða ekki. Sumir telja svæðið náttúruperlu en aðrir segja svæðið mýrafláka sem vel megi sökkva undir vatn. Andstæðingar þessara framkvæmda hafa bent á náttúrufegurð svæðisins, gróður og heiðagæsina. Nú er heiðagæsin orðin umhverfisvænn grasbítur. Hvers á blessuð sauðkindin að gjalda, hv. þm. Hjálmar Jónsson? Í skýrslu Landsvirkjunar eru birtar niðurstöður rannsókna á umhverfisáhrifum Fljótsdalsvirkjunar. Þessi skýrsla er bæði ítarleg og vönduð. Ekki finnst mér hlutdrægninni þar fyrir að fara. Í skýrslu Landsvirkjunar kemur fram að Kristinn Haukur Skarphéðinsson fuglafræðingur hefur um árabil rannsakað fuglalíf á Eyjabökkum. Þar kemur fram að svæðið gegnir þýðingarmiklu hlutverki sem fjaðrafellistöð fyrir heiðagæs en fáar gæsir verpa þar. Í niðurstöðum sínum um heiðagæsina segir Kristinn Haukur Skarphéðinsson að útilokað sé að meta með nokkurri vissu hvaða áhrif uppistöðulón við Eyjabakka kunni að hafa á heiðagæsastofninn. Í þessu sambandi vil ég minna á að heiðagæsin er býsna klókur fugl og hún kemur örugglega til með að laga sig að breyttum aðstæðum eins og hún hefur gert áður. Einnig má benda á, eins og hefur komið fram við þessa umræðu, að það eru ekki bara virkjanir sem geta haft áhrif á heiðagæsastofninn því 30--40 þúsund heiðagæsir eru skotnar á ári hverju. Herra forseti. Andstæðingar þessa máls hafa haldið því fram að stjórnarþingmenn liggi undir miklum þrýstingi vegna þess. Það er af og frá. Eini þrýstingurinn sem ég verð fyrir er frá andstæðingum málsins. Mér finnst t.d. andstæðingar málsins gera lítið úr þeirri gífurlegu vinnu sem margir af okkar fremstu vísindamönnum hafa lagt til. Talsmenn lögformlegs umhverfismats hafa gagnrýnt að almenningur fái ekki að tjá sig um málið. Sú gagnrýni á ekki við rök að styðjast. Hv. formaður iðnn. Hjálmar Árnason hefur lýst því yfir opinberlega að opnað verði fyrir umsagnarferli við þinglega meðferð málsins. Sjálfsagt hafa tækifærin aldrei verið meiri og betri en einmitt nú með tilkomu upplýsingasíðna nefndanna á vef hins háa Alþingis. Gamla sendibréfið er greinilega enn í fullu gildi. Herra forseti. Þótt einhver röskun verði á svæðinu yfirvinnur hún ekki hinn mikla þjóðhagslega ávinning sem verður af virkjuninni fyrir þjóðina alla, ekki bara Austfirðinga eins og hér hefur komið fram. Virkjun Eyjabakka og álver í Reyðarfirði eru þau atvinnutækifæri sem landsbyggðina sárvantar. Þetta er eitt stærsta byggðamál síðari tíma.

Herra forseti. Sú umræða sem hér hefur farið fram er um margt mjög athyglisverð. Þátttaka þingmanna í umræðunni er mikil og þegar dagur verður að kveldi kominn hefur væntanlega á fimmta tug þingmanna tekið þátt í þessari umræðu. Það er hugsanlega sönnun á því að hér sé vel að verki staðið hjá ríkisstjórninni með framlagningu þáltill. um framhald framkvæmda við Fljótsdalsvirkjun sem hæstv. iðnrh. mælti fyrir í gær. Alþingi var raunar búið að taka ákvörðun um þessar framkvæmdir áður en það er afar fróðlegt fyrir þingmenn að fá að kynna sér þessi mál. Ég vil sérstaklega hrósa forsvarsmönnum Landsvirkjunar fyrir bókina sem okkur hefur verið afhent. Hún er fróðleg og afar vel unnin. Ég veit að hún er tekin saman af færum vísindamönnum og hefur mikinn fróðleik fram að færa. Margt hefur verið sagt í þessu máli. Málið var og er eldfimt en þeir eldar hafa dvínað í þessari umræðu. Eftir stendur glóð og það er alls ekki óeðlilegt. Málið er viðkvæmt að því leyti að flestir stjórnmálaflokkar hafa komið að því. Sumir hafa reyndar reynt að þvo hendur sínar af því en gengið mismunandi vel. Í hugum þingmanna hafa vaknað margar spurningar. Hér spila saman tilfinningar, huglægar og efnislegar forsendur koma hér inn í röksemdafærsluna. Vistvænir þættir, áhugi á umhverfismálum og efnahagsmálum fléttast saman og gera umræðu um þetta mál býsna flókna. Auðvitað spilar flokkspólitíkin inn í og einstaka þingmenn stjórnarandstöðunnar hafa reyndar skotið sig í fótinn með rökum sínum. Ég ber mikla virðingu fyrir málflutningi margra þeirra sem láta sig náttúruvernd varða þó öfgakenndur sé á köflum. Þeir eru ekki allir meiri umhverfissinnar sem hér hafa talað á móti virkjun og byggingu stóriðju en við sem viljum halda áfram þeim framkvæmdum. Það er t.d. býsna spaugilegt að hlusta í þessu sambandi á gæsaskyttur og hreindýraskyttur sem auðvitað eru miklir útivistarmenn, en þeir hafa gaman af að drepa þessi dýr. Ég hef ákaflega gaman að fylgjast með fuglum og hreindýrum en hef aldrei skotið dýr. Margir halda því fram að við sem fylgjum því að halda áfram framkvæmdum við Fljótsdalsvirkjun séum umhverfissóðar þannig að öfgarnar ganga í allar áttir í þessari umræðu. Margir þeirra sem hæst láta búa í manngerðu umhverfi og nýta sér alla þá tækni sem fyrir hendi er. Ég varð vitni að því í fyrradag þegar ég átti erindi í ónefnda verslun í Reykjavík að milli rekkanna var maður einn sem ég hélt að væri að gera verðkönnun. Hann var með spjald og var að biðja fólk um að skrifa á þetta spjald. Þetta var nokkurs konar mótmælaskjal sem þessi ágæti maður ráfaði með um verslunina og hafði væntanlega fullt leyfi verslunareiganda til. En það er heldur sérkennilegt að menn fái að ganga um verslanir til þess að ónáða fólk sem var að versla. Spurningin var einfaldlega sú hvort fólk vildi lögformlegt umhverfismat.  Hér er auðvitað um stórt hagsmunamál fyrir allt landið að ræða. Þetta skiptir efnahag þjóðarinnar miklu máli og er mjög brýnt byggðamál fyrir Austurland. Á Íslandi er mikið neyslusamfélag. Í raun má segja að það sé neysluæði meðal þjóðarinnar sem birtist okkur í mörgum myndum, t.d. í bifreiðaeign þjóðarinnar, í tölvu- og tæknivæðingu, í íbúðarhúsnæði, húsum og innviðum. Íslendingar búa vel og ferðaþörf landans er mikil, bæði innan lands og utan. En ég velti fyrir mér hvort við séum tilbúin að hægja á okkur í neyslunni, uppbyggingunni, tækniþróuninni og í hinum félagslegu þáttum samfélagsins. Ég tel að þegar við veltum þeim málum fyrir okkur séum við Íslendingar því miður alls ekki tilbúnir til þess. Þess vegna hafa þessar framkvæmdir heilmikil áhrif á efnahagskerfi okkar og reyndar velferðarkerfið. Kerfið er þannig uppbyggt að við verðum að ná fjármagni, meiri peningum inn í ríkisreksturinn til að halda því við. Ég tel nauðsynlegt fyrir okkur að nýta það tækifæri sem hér er til atvinnuuppbyggingar. Það er einn þáttur þess sem hér er rætt um. Þetta er brýnt byggðamál fyrir Austurland. Í ræðu hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur í gær fjallaði hún um þá uppbyggingu sem hugsanlega yrði á þessu svæði. Hún talaði um íbúðabyggingar, hafnarframkvæmdir og hún talaði um stálþil. Ég kunni þeirri ræðu betur en sumum öðrum ræðum hv. þm. um þetta mál. Hún hefur mjög gjarnan bent á dauðann og djöfulinn, dæmi um álver í Noregi og Skotlandi sem hafa verið yfirgefin þar sem allt er í rúst. En mér fannst eins og heyra mætti eilítinn sóknar- og vonartón hjá hv. þm. þegar hún var farin að tíunda skipulagsmál og uppbyggingarmál. Ég er því ekki frá því að skoðanir hv. þm. hafi eilítið breyst í þessari umræðu og er það vel. Einnig er brýnt og eðlilegt að dreifa atvinnutækifærum um allt land. Margir þingmenn hafa gefið í skyn að Austfirðingar hafi setið með hendur í skauti og beðið í 20 ár eftir virkjun og stóriðju. Þetta er auðvitað alrangt. Árið 1981 voru samþykkt lög um Héraðsskóga. Það verkefni er afar mikilvægt og spennandi. Menn hafa staðið sig með miklum ágætum í því. Það má raunar segja að það verkefni hafi blásið nýju lífi í landbúnað á Héraði. Fiskvinnsla á Austurlandi er hátæknivædd, t.d. á Neskaupstað, Eskifirði og reyndar víðar. Austfirðingar standa mjög framarlega í listmunaframleiðslu. Mér dettur í hug viðurinn, í framhaldi af Héraðsskógaverkefninu, og ýmiss konar listmunir sem hafa verið unnir úr steini. Ferðaþjónusta er mikil og ört vaxandi á þessu svæði. Á svæðinu er einnig talsverð lífræn ræktun sem er spennandi kostur. Einnig er á svæðinu framleidd ýmiss konar hollustuvara þannig að það eru miklar öfgar að segja að Austfirðingar hafi setið með hendur í skauti og beðið eftir álveri. Þeir hafa nýtt sér þau tækifæri sem þeir hafa. Þetta er bara eitt tækifæri til viðbótar. Með framlagningu þessarar þáltill. erum við að fara að settum leikreglum. Það hafa verið sett lög á Alþingi um þetta efni. Mjög margir þingmenn bera hér pólitíska ábyrgð. En það er jafnframt hollt fyrir þá þingmenn sem ekki voru í þinginu um það leyti að rifja þessi mál upp. Kratarnir hafa alla tíð verið í fylkingarbrjósti hvað virkjunar- og stóriðjumál varðar þannig að ég veit að í brjóstum þeirra leynist vonarneisti um að úr þessu verði. Flestir eru sammála um að málið er í mun betri farvegi nú en þegar það var samþykkt á sínum tíma í þinginu vegna þess að umhverfisspjöll, ef ég má nota það orð, verða mun minni en annars hefðu orðið. Þegar ég fór í kynningarferð, að kynna mér staðhætti á Eyjabökkum, Egilsstöðum, Reyðarfirði og víðar nú í haust, opnuðust augu mín fyrir því hve mikilvægt mál þetta er fyrir mannlíf á svæðinu. Við að tala við íbúa á svæðinu kom í ljós að málið brennur mjög á þeim. Menn sögðu að vísu að stóriðja leysti ekki allan vanda en væri kærkomin viðbót eins og einn viðmælandi minn sagði þegar ég tók þátt í skoðunar- og kynnisferðinni um Austurland. Ég tek undir þau orð og vonast til að þessar framkvæmdir verði Austfirðingum og öðrum Íslendingum til góðs þegar upp verður staðið.

Herra forseti. Skoðun mín varðandi áhrif álvers á byggð fyrir austan hefur ekki breyst. Ég veit ekki og hef aldrei sagst vita hvaða áhrif álver kemur til með að hafa á byggð á Austurlandi. Ég hef hins vegar bent á ýmsar aðgengilegar vísbendingar sem hafa gefið það til kynna að brugðið geti til beggja vona. Ég bendi hv. þm. Ísólfi Gylfa Pálmasyni á þetta rit sem heitir Staðarval fyrir orkufrekan iðnað og var gefið út í mars 1983. Þar koma fram ákaflega vel rökstuddar vísbendingar um að svo stór framkvæmd og fjölmennur vinnustaður af þessu tagi í lítilli byggð geti haft afskaplega slæm áhrif. En í þessu riti eru líka tíunduð dæmi um hið gagnstæða og þess vegna er svo mikilvægt að lögformlegt umhverfismat fari fram. Það er að fara fram núna hvað varðar álverið, en ég legg áherslu á það sem ég sagði í gær, þetta á að meta í heild sinni, virkjanirnar allar, álverið allt, línulagnir og allt annað, vegagerð, brúasmíð og allt hitt sem þessari framkvæmd fylgir. En varðandi hitt sem hv. þm. talaði um, manninn sem hann hélt að væri að gera vörutalningu, væri kannski athugandi fyrir þingmenn að koma sér upp básum í kaupfélagi Baugs til þess að hleypa almenningi að sér eða hvernig ætlar hv. þm. að útfæra það tæknilega að almenningi verði tryggður aðgangur að þingmönnum meðan þingmenn eru að gera þetta umhverfismat sem nú stendur yfir?

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. fyrir að gefa orðum mínum gaum, mjög málefnalega auðvitað. Í ræðu minni var ég í fyrsta lagi að vitna í ræðu hv. þm. Ég hef gjarnan hlustað á hv. þm. sem flytur oft athyglisverðar ræður en mér fannst kveða við nýjan tón. Mér fannst hún farin að sjá þetta í blámóðu fjarskans, að byggjast mundu upp aukin atvinnutækifæri á þessu svæði og fleiri hús rísa. Eins og ég sagði í ræðu minni er þetta kærkomið tækifæri til atvinnuuppbyggingar á svæðinu. Ég var sveitarstjóri á Hvolsvelli áður en ég varð þingmaður. Á einu bretti fluttust úr Reykjavík á Hvolsvöll 110 ársverk. Það var heilmikill biti fyrir ekki stærra byggðarlag en Hvolsvöll og Rangárvallasýslu að taka á móti því. En það varð alger bylting. Nú hefur hver hönd, bæði á Hellu og Hvolsvelli, nóg að gera. Auðvitað þykir fólki þetta um margt einhæf störf, það er klárt en þarna hafa sest að fjölmargir háskólamenntaðir menn, sérhæfðir iðnverkamenn, iðnaðarmenn o.s.frv. Þetta skipti sköpum fyrir samfélagið. Á sama hátt er ég sannfærður um að bygging álvers á Austurlandi muni hleypa lífi í atvinnulífið þar. Hv. þm. gerði að tillögu sinni að við mundum hleypa almenningi að okkur. Það vill nú þannig til með okkur landsbyggðarþingmenn að við erum mjög gjarnan úti í kjördæmum okkar í góðu sambandi við kjósendur okkar. Á hverjum morgni fer ég í sund í Laugardalnum þar sem þeir sem áhuga hafa ná alltaf sambandi við mig.

Herra forseti. Það er ágætt til þess að vita að hv. þm. Ísólfur Gylfi skuli hafa góðan aðgang að almenningi og almenningur að honum. Ég óttast hins vegar að það verði erfitt fyrir okkur að veita almenningi sama lýðræðislega aðgang að okkur og almenningur kemur til með að fá með formlegum og lýðræðislegum aðgangi að skipulagsstjóra og fræðimönnum hans þegar um lögformlegt mat er að ræða. En það er annað sem mig langaði til að gera athugasemd við varðandi ræðu hv. þm. Ísólfs Gylfa Pálmasonar. Það lýtur að skýrslu Landsvirkjunar sem ég vil kalla frummatsskýrslu. Ég vil mótmæla þeim orðum þingmannsins að hún sé góð. Ég vék að því í ræðu minni í gær að hún væri ágæt til síns brúks, til að leggja hana fyrir Skipulagsstofnun til umfjöllunar en ég vil benda fólki á að í skýrslunni rekst hvað á annars horn. Nokkur einföld dæmi: Sums staðar er talað um að álver á Reyðarfirði eigi að hafa 480 þús. tonna afkastagetu. Annars staðar í skýrslunni er talað um að það eigi að hafa 360 þúsund tonna afkastagetu. Sums staðar er talað um að Landsvirkjun hafi lagt í kostnað við undirbúning virkjunarinnar 3,08 milljarða á verðgildi júlí 1999 en annars staðar er talað um að Landsvirkjun hafi lagt í kostnað upp á 3,2 milljarða. Miðlunarlónið á Eyjabökkum er ýmist 43 km 2 eða 44 km 2 . Stundum er áin kölluð Jökulsá á Fljótsdal og stundum Jökulsá í Fljótsdal. Þetta er ekki góð skýrsla, hv. þm.

Herra forseti. Lögin eru auðvitað alveg skýr. Það er búið að taka ákvörðun um þessa framkvæmd og um það verður ekki deilt. Eitt af því sem við þingmenn þurfum að gera er að taka af skarið. Eins og ég sagði í ræðu minni eru í málinu mörg tilfinningamál og sjálfsagt að velta þeim öllum upp. Ég hef velt þeim fyrir mér og er sannfærður um að þetta sé rétt skref. Hv. þm. gerði að umtalsefni hina ágætu skýrslu sem Landsvirkjun hafði látið fjölmarga vísindamenn vinna. Ég geri í sjálfu sér ekki mikið með það hvort sagt hafi verið Jökulsá á Dal eða í Dal þó svo dagur íslenskrar tungu hafi verið í gær. Það er ekki mikið mál að leiðrétta slík smáatriði. Hv. þm. talaði líka um misvísanir í skýrslunni. Ég tók eftir því að í ræðu hv. þm. í gær talaði hún alltaf um 480 þús. tonna álver. Við erum ekki alltaf að tala um 480 þús. tonna álver. Við erum fyrst og fremst að tala um fyrsta áfanga sem er 120 þús. tonna álver. Það eru því misvísanir á mörgum sviðum hvað þetta varðar en ég er sammála hv. þm. um að sú skýrsla sem Landsvirkjun lét gera sé ágæt til síns brúks.

Herra forseti. Í því stóra og mikla máli sem hér liggur fyrir, þáltill. um framhald framkvæmda við Fljótsdalsvirkjun, vil ég leggja orð í belg ásamt þeim 50 þingmönnum eða fleirum sem ætla að tjá sig um þetta mikla og stóra mál. Fljótsdalsvirkjun kemur fyrst til í kringum 1954, eftir því sem ég hef lesið. Þó að það sé dálítið skrýtið þá var ég ekki nema rétt um 30 merkur held ég þegar þetta var. Síðan eru komin mörg kíló þannig að umræðan hefur staðið lengi. Ekki þekki ég það hvort ég er 10 kg léttari en hv. þm. Ísólfur Gylfi. Ekki veit ég hvort umræða um álver á Austurlandi er jafngömul. Það sem ég vildi segja fyrst er að ég er hlynntur brtt. sem nokkrir þingmenn Samfylkingarinnar flytja um að framkvæmdin skuli fara í svokallað lögformlegt umhverfismat. Ég er hlynntur því og tel það rétt. Ég vil fara yfir það nokkrum orðum. Ég er sammála því sem hæstv. fyrrv. umhvrh. lagði til fyrir einu og hálfu ári, að vísu ekki formlega í ríkisstjórn, að hann teldi rétt að Fljótsdalsvirkjun færi í lögformlegt umhverfismat. Ég tel það glataðan tíma sem liðinn er síðan þá hjá hæstv. ríkisstjórn að nota ekki þann tíma. Við værum þá komin á lokasprettinn núna. Þetta segi ég líka vegna þess að við lestur ágætrar skýrslu Landsvirkjunar, sem mér finnst mjög góð og þar birtist mikill fróðleikur fyrir okkur nýja þingmenn, kemur fram að mjög margir fyrir austan hafa hvatt til þess, aðilar sem hafa hagsmuni og hag af virkjun og álveri, að lögformlegt umhverfismat fari fram. Það er slæmt til þess að vita að þetta aðgerðarleysi hafi orðið til þess að skipta þjóðinni upp í tvær andstæðar fylkingar út af þessu máli og setja það þar með í allt of mikinn hnút að mínu mati. Það lýsir sér í skiptingu og deilum milli höfuðborgarbúa og landsbyggðarbúa. Það er ekki nógu gott að svo sé. Ég sé í gögnum frá fyrrv. hæstv. iðnrh., flokksbróður mínum Jóni Sigurðssyni, virkjanaleyfi sem hann gaf út 1991. Ég velti fyrir mér því sem sagt er um skaðabótaskyldur ríkissjóðs ef þetta verkefni færi í lögformlegt umhverfismat. Talað er um 3 milljarða og margir efast um það. Ég held að það sé ekki svo stór tala í þeim heildarpakka sem þarna á að verða ef hann á allur að kosta um 60 milljarða kr. Það hefði verið gott til þess að vita að þetta mat hefði farið fram til að fullnægja því og koma í veg fyrir þær miklu deilur sem nú standa yfir í þjóðfélaginu út af þessari virkjun og eru til tjóns fyrir framkvæmdina. Á þeim tíma sem liðinn er frá því að farið var að ræða Fljótsdalsvirkjun, alveg frá 1981 og við virkjanaleyfið 1991, hefur margt breyst í þeirri framkvæmd til batnaðar. Skurðir eru farnir út og göng komin í staðinn, nútímaleg vinnubrögð. Háspennulínur þvert yfir landið eru farnar út og það er gott. Ég get sagt að mér finnst það gott sem landsbyggðarmanni að orkuna eigi að nýta sem næst virkjunum. Auðvitað er það til bóta að ljótar háspennulínur þvert yfir landið skuli ekki lengur koma til greina. Ég get skotið því inn í að ég er ekki andvígur byggingu álvers á Reyðarfirði. Ég get það ekki sem landsbyggðarmaður. Ég hef þurft að horfa upp á það sl. tíu ár að tíu þúsund manns hafa þurft að flytja frá landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins á þeim tíma.

En styður þú það?

Bíddu rólegur, hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson.

En styður þú það?

Vertu ekki óþolinmóður.

Forseti minnir hv. þm. á að beina orðum sínum til forseta eða fundarins en ekki til einstakra þingmanna.

Skal gert, virðulegi forseti. Ég segi líka að það mælir með slíkri framkvæmd að ekki eigi að virkja á stór-jarðskjálftasvæðinu á höfuðborgarsvæðinu. Eins og ég sagði áðan er til bóta að nýta orkuna sem næst virkjununum og í framkvæmdir úti á landi. En ég tek það skýrt fram, til að fyrirbyggja allan misskilning, að ég er hlynntur því og hef talið langbest fyrir hið háa Alþingi að samþykkja að þetta verk færi í lögformlegt umhverfismat. Kem ég þá aftur að byggðamálunum. Ég sagði áðan að ég væri ekki andvígur byggingu álvers á Reyðarfirði. Þó að þetta sé stór og mikil framkvæmd, þá get ég ekki sem landsbyggðarmaður, sem gagnrýnt hefur ríkisstjórnina fyrir að setja allar stórframkvæmdir á höfuðborgarsvæðið, andmælt þeirri framkvæmd. Ekki er hægt að horfa fram hjá því að verið er að skapa 270 ársverk í þessu álveri og rúmlega 500 störf á svæðinu öllu þegar allt er tínt til. Ég held að það hafi komið skýrt fram áðan svo það fari ekkert milli mála að ég vil horfa á þetta álver og þessa framkvæmd en ég get líka sagt að ef menn væru að tala um að byggja slíkt álver á höfuðborgarsvæðinu þá væri ég andvígur því. Það sem mælir með álveri er að menn ætla að setja það niður á landsbyggðinni. En það eru aðrar hliðar á því og þetta leysir ekki byggðavanda nema Miðausturlands. Af því að hæstv. utanrrh., formaður Framsfl., er hér þá vil ég nota tækifærið og spyrja hann: Ef þessi framkvæmd fer í gang, sem ég efast reyndar ekki um að stjórnarmeirihlutinn ætli að ná í gegn, hvernig svo sem það verður gert, og þá er búið að leysa töluverðan vanda þarna, hvernig á þá að leysa vanda annarra svæða, Vestfjarða, Norðurlands vestra, Norðurlands eystra og Suðausturlands? Ég spyr t.d. hæstv. utanrrh. og hæstv. iðnrh. út í það. Munu menn t.d. vilja að eitthvað verði gert úti á landi, að einhverjar framkvæmdir komist í gang úti á landi? Vilja menn byggja jarðgöng á milli Siglufjarðar og Ólafsfjarðar? Og svona aðeins í framhjáhlaupi: Hefur sala Fjárfestingarbanka atvinnulífsins, sem skilaði ríkissjóði 14 milljörðum að mér skilst, hjálpað til við að komnir séu peningar til að setja í atvinnusköpun í öðrum kjördæmum landsins þar sem við eigum í vök að verjast, t.d. með jarðgöngum þarna á milli? Eða á að bæta við þensluna fyrir austan líka og taka þar ein, tvenn eða þrenn jarðgöng í leiðinni? Þetta er mikilvægt mál fyrir mig sem nýjan þingmann vegna þess að ég hlustaði með athygli á ræður hv. þingmanna allra og hæstv. ráðherra til þess að mynda mér endanlega skoðun á málinu. Ég viðurkenni hiklaust að það togast á í huga mínum ýmis atriði eins og menn hafa heyrt. Hæstv. ríkisstjórn hefur lagt ofurkapp á málið sem er upp á 60 milljarða. Þá kemur upp í huga minn að ég hef átt orðastað við hæstv. ráðherra, bæði hæstv. forsrh. og hæstv. iðnrh., út af smámáli en sem þó er stórmál fyrir íbúa landsbyggðarinnar en það er niðurgreiðsla á húshitun. Talið er að 180 milljónir vanti á ári í þrjú ár til þess að setja íbúa landsbyggðarinnar, sem greiða dýrustu húshitun, niður í svokallaðan meðalflokk. Eins er verið að tala um að litlar 67 milljónir vanti til að stíga skref í átt til jöfnunar námskostnaðar fyrir íbúa landsbyggðarinnar. Ég sé ekki í fjárlagafrv. að það sé á dagskrá. Ég hef gengið eftir svörum en engin fengið. Ég hef séð skýrslu núna sem verið er að vinna og setja inn hjá fjárln. þar sem verið er að draga úr þessu og allt að því verið að skera þetta niður í ekki neitt. Þetta gerir málið frekar ótrúverðugt í huga mínum þegar ekki er hægt að stíga þessi skref. Þetta kemur upp í huga minn þegar rætt er um þessa framkvæmd. Herra forseti. Úr þessum stól hafa verið fluttar margar ræður og á eftir að flytja margar ræður um þetta mikla mál sem er um framhald framkvæmda við Fljótsdalsvirkjun. Það er sannarlega rétt að framkvæmdir eru þar hafnar, við sjáum það í skýrslu Landsvirkjunar. En ég ítreka það sem ég sagði í upphafi ræðu minnar að ég er hlynntur því og hefði talið það langbest fyrir land og þjóð að þetta færi í lögformlegt umhverfismat og harma það og gagnrýna ríkisstjórnina fyrir að sá tími er liðinn sem þetta hefði getað verið í gangi og við værum þá komin á lokasprettinn. Ég segi það alveg hiklaust að ég hefði talið margfalt betra að þessir fullfæru menn alls staðar í þjóðfélaginu fari í gegnum þetta og gefi álit til Alþingis, hvort sem það er skipulagsstjóri sem endar svo hjá hæstv. umhvrh. með málið. Hér aðeins í lokin vegna þess að menn greinir mjög á um hvort virkjunarleyfið er í gildi eða ekki í gildi. Ég sá í svari hæstv. iðnrh. við fsp. frá hv. þm. Sighvati Björgvinssyni að t.d. eitt atriði, Villinganesvirkjun í Skagafirði, sem Landsvirkjun hafði virkjunarleyfi á, var greinilega inni í þessu undanþáguákvæði. En síðan hefur því verið breytt og það er komið til Rariks og þá er orðið skylt að fara í lögformlegt umhverfismat. Ég spyr aðeins út í það að Hitaveita Reykjavíkur hafði leyfi til þess að stækka jarðvarmavirkjun á Nesjavöllum en nú er það komið til Orkuveitu Reykjavíkur. Breytir það öllu í þessu máli að þarna hafi verið skipt um nafn? Ég veit ekki hvort það var skipt um kennitölu en a.m.k. er búið að skipta um nafn. Það var skipt um nafn gagnvart Landsvirkjun til Rariks gagnvart Villinganesvirkjun og þá ber henni að fara í umhverfismat að mati hæstv. iðnrh., hvað með Nesjavelli? En ég vil svo ítreka það þó að ég viti að hæstv. utanrrh. og formaður Framsfl. geti ekki mikið tjáð sig um það hér á eftir, en mig langar að heyra það inn í þá umræðu sem hér er til þess að halda áfram að mynda mér skoðanir á þessu máli: Mun hæstv. ráðherra beita sér fyrir því að stórframkvæmdir ýmsar muni dreifast um allt landið ef Fljótsdalsvirkjun fer í gang og þær miklu framkvæmdir sem verða á Mið-Austurlandi? Munt þú beita þér t.d. fyrir því að jarðgangaframkvæmdir og ýmsar aðrar stórframkvæmdir á landsbyggðinni muni fara í gang eða verða þær allar að bíða vegna þess að þenslan í þjóðfélaginu verður of mikil við það 60 milljarða kr. verk sem þarna á að hefjast?

Forseti vill enn minna á að ræðumönnum ber að beina máli sínu til forseta eða fundarins en ekki til einstakra ráðherra eða þingmanna.

Herra forseti. Fyrst út af þeirri fullyrðingu sem kemur mjög oft fram í máli þingmanna Samfylkingarinnar að lögformlegt umhverfismat hefði verið tafið. Engin töf hefur orðið í málinu. Þær skýrslur, sem liggja núna fyrir, hefðu ekki getað legið fyrir fyrr. Það hefði þá átt að senda þær núna til skipulagsstjóra ríkisins þannig að engin töf hefur orðið í þessu máli. Það sem við stöndum hins vegar frammi fyrir er: Viljum við tefja málið núna á næstunni þannig að við getum ekki gengið til þeirra samninga sem eru fram undan við Norsk Hydro? Ef þingmenn Samfylkingarinnar vilja senda þetta í lögformlegt umhverfismat, eins og þeir segja hér, þá liggur fyrir að ekki verður gengið til þessara samninga við Norsk Hydro, svo einfalt er málið. Hv. þm. er þá að greiða atkvæði með því en það gerir hv. þm. ekki með því að greiða atkvæði með brtt. við þáltill. Það verður að eiga sér stað breyting á lögum þannig að þessi brtt. við þáltill. er gjörsamlega út í hött. Hins vegar það lagafrv., sem gengur út á að tefja ýmsar aðrar framkvæmdir, m.a. á Suðurnesjum og í Hitaveitu Suðurnesja er aftur á móti eðlilegt frv. og mundi þá loka á það, þó að ég sé andvígur því. Út af spurningu hv. þm. um byggðaaðgerðir þá verð ég að koma að því í næsta andsvari.

Herra forseti. Ég trúi því ekki að tíminn frá 1991 hafi verið notaður allur í fullum rykk við það búa til þær skýrslur sem hér hafa komið fram. Ég er nokkuð viss um að einhver tími hefur dottið þar úr og ekkert verið gert. Það getur ekki verið að þetta sé unnið bara rétt svona einu ári eða einu og hálfu ári fyrir eða eftir að menn fá einhverjar meldingar frá erlendum aðilum um að vilja kom inn í stórframkvæmdir sem bygging álvers er. Varðandi það lagafrv., sem hér var vitnað til og nokkrir þingmenn Samfylkingarinnar hafa flutt, held ég að það væri til góðs fyrir Alþingi Íslendinga að samþykkja það til að taka af öll tvímæli um það sem þar kemur fram. Ég held að það sé ekki hv. Alþingi til góðs að rífast um það næstu 50 eða 60 ár hvað fólst í einhverju bráðabirgðaákvæði frá 1993.

Herra forseti. Út af fyrirspurn hv. þm. í sambandi við aðgerðir á landsbyggðinni vísa ég til stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. Þar er rætt um jöfnunaraðgerðir að því er varðar húshitun og námskostnað og við ætlum okkur að standa við þau fyrirheit.  Þar er einnig rætt um aðgerðir í byggðamálum sem tengjast hagnaði af sölu bankanna. Það verður líka staðið við það en það er ekki komin niðurstaða í málið. Þar á meðal eru t.d. framkvæmdir sem hv. þm. nefndi, þ.e. jarðgangaframkvæmdir milli Siglufjarðar og Ólafsfjarðar, sem hlýtur að koma í framtíðinni og er mikilvæg aðgerð. En allt það sem við erum að gera, m.a. bæði einkavæðing ríkisbankanna og aðgerðirnar á Austurlandi, eru forsenda framfara í landinu og þar með talið forsenda þess að við getum gert það sem hv. þm. hefur áhuga á. Þess vegna vonaðist ég nú til að styðji þetta ágæta mál sem ég heyri að hann vill gera en einhver er að reyna að stoppa hann.

Herra forseti. Ég hef áður gagnrýnt m.a. það að Framsfl. hefur verið við völd undanfarin ár og þeir hafa látið það óátalið að tíu þúsund manns hafa þurft að flytja frá landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins vegna aðgerðaleysis í byggðamálum. Nú á hins vegar að fara að byrja og gera eitthvað.

Hvernig var með álverið á Keilisnesi?

Ég spyr þig, hæstv. utanrrh., vegna þess að þú svaraðir ekki spurningunni ... Herra forseti. Þetta er líka spurning um það sem kom fram í þinni ræðu, alveg hárrétt, varðandi jarðgöng --- ekki allt --- varðandi jarðgöng. Ég ætlaði að spyrja út í það hvort hæstv. ráðherra telji að jarðgangaframkvæmdir á Austurlandi eigi að verða samhliða virkjunarframkvæmdum eða hvort það eigi að koma í önnur kjördæmi til þess að taka á byggðavanda þar.

Enn verður forseti að minna hv. þm. á að beina máli sínu ekki til einstakra ráðherra eða þingmanna.

Herra forseti. Aðeins út af þeim tapaða tíma sem hv. þm. minntist á varðandi mat á umhverfisáhrifum og af því að hv. þm. sagðist hafa verið sammála fyrrv. hæstv. umhvrh. þegar hann lýsti því yfir að rétt væri að setja framkvæmdirnar í mat á umhverfisáhrifum þá var Landsvirkjun að fara af stað á nákvæmlega sama tíma með það ferli sem þurfti að fara af stað til undirbúnings matinu. Það hefur þurft þennan tíma sem nú hefur liðið alveg frá því að þessi yfirlýsing kom þar til nú að skýrslan er tilbúin. Það hefur því ekkert tafist, síður en svo, tíminn hefur verið nýttur vel. En af því að hv. þm. er einlægur byggðastefnumaður að ég heyri og hefur talað hér hvað eftir annað um húshitunarkostnaðinn og niðurgreiðslu á námskostnaðinum, þá hafa komið yfirlýsingar, bæði frá mér og hæstv. forsrh., um að staðið verði við þau fyrirheit sem snúa að lækkun á orkukostnaði heimilanna á köldum svæðum. Það verður gert og þarf ekki að ítreka það hér. Af því að hv. þm. spurði hvort Orkuveita Reykjavíkur hefði fengið þau réttindi yfir þá var það svo að Orkuveita Reykjavíkur varð til um síðustu áramót. 

Herra forseti. Þetta var um margt athyglisverð ræða hjá hv. þm. Kristjáni L. Möller. Ég veit að Kristján L. Möller er vel hugsandi maður í byggðamálum og fleiru. En ræða hv. þm. byggðist á þessu: Það hefði verið gott. Af því ég veit að hann er gamall íþróttamaður þá segja menn gjarnan ef þeir eru að tapa leikjum: Það hefði verið gott að gera þetta svona og hinsegin. Ef ég hefði ekki misstigið mig þá hefði ég skorað o.s.frv. Öll rökin hjá hv. þm. voru þau: Það hefði verið gott. Hins vegar spyr ég hv. þm.: Ætlar hann að tefja þetta mál með því að láta málið fara í lögformlegt umhverfismat? Er hann tilbúinn að tefja það í tvö ár og missa þannig kannski þetta marktækifæri?

Herra forseti. Ég man nú ekki hvenær hv. þm. Ísólfur Gylfi Pálmason sneri sig síðast á fæti í fótboltaleik en það er annar handleggur. Marktækifærið sem hann talar um að sé núna fyrir hendi er 20% þátttaka Norsk Hydro í þessu stóra verki. Ég er ekki sammála því að Norsk Hydro, sem ætlar að eiga um 20% í þessu fyrirtæki, geti stillt Alþingi og Íslendingum upp við vegg og sagt: Ef þið gerið þetta ekki núna þá gerist ekkert.

Herra forseti. Hv. þm. Einar Már Sigurðarson var mun afdráttarlausari í afstöðu sinni. Ég veit að skoðanir þessara tveggja hv. þm. fara saman. Hann segir ekki ,,það hefði verið gott,`` heldur segir hann: Við skulum, við skulum! Ég er ekki frá því, af því að hv. þm. hefur gjarnan talað um sálfræðinámskeið framsóknarmanna, að hann, þessi gamli krati, hafi eitthvað ruglast í ríminu þegar hann fór á þerapíunámskeið hjá Samfylkingunni nú í haust.

Herra forseti. Ég tók eftir því að hv. þm. Kristján L. Möller fjallaði tvisvar sinnum um álver á Reyðarfirði. Í fyrra skiptið sagði hann: Ég er ekki andvígur byggingu álvers. Seinna skiptið sagði hann að það mætti líta á það. Ég er engu nær um það hvort þingmaðurinn er fylgjandi því að nýta álver á Reyðarfirði sem aðgerð til að styrkja byggð á Miðausturlandi. Hv. þm. getur ekki skotið sér á bak við rökfræðikróka sem Samfylkingin hefur komið sér upp til að koma sér undan því að svara hvort þeir eru með okkur í þessu átaki til að styrkja byggð á Austurlandi eða hvort þeir ætla að vera á móti okkur. Ég fer fram á það, herra forseti, að þingmaðurinn svari því skýrt.

Herra forseti. Ég held að það hafi komið skýrt fram í minni ræðu. Ég sagðist hlynntur byggingu álvers á Reyðarfirði. Ég lít á það sem lið í byggðaaðgerðum. Ég sagði líka að ég hefði verið andvígur byggingu álvers á höfuðborgarsvæðinu. Er þetta ekki nokkuð skýrt?

Herra forseti. Ég fellst alveg á að þessi ræða var skýr. Nú sagði þingmaðurinn í fyrsta sinn: Ég styð byggingu álvers á Reyðarfirði. Þá vek ég athygli á því að álver á Reyðarfirði verður ekki byggt nema einhver taki að sér að selja álverinu rafmagn. Öðruvísi verður það ekki byggt, öðruvísi verður álverið ekki byggt. Ef álverið verður ekki byggt þá verður virkjun í Fljótsdal ekki byggð. Málið veltur jafnframt á því hvort aðili sem kaupir afurðir álversins er fyrir hendi og við hann nást samningar. Ég minni á það sem formaður Alþýðuflokksins fyrrverandi sagði í blaðaviðtali fyrir nokkrum árum. Hann var þá enn þingmaður fyrir Alþýðuflokkinn í Reykjaneskjördæmi. Hann sagði, með leyfi forseta, um annað álver sem átti að rísa á Keilisnesi, í tilefni af því deilur voru um það eins og þetta: ,,Tækifærin gefast ekki alltaf og alls staðar til að koma á fót iðjuverum af þessu tagi. Tækifærin til að nýta orku fallvatnanna gefast bara stundum og sums staðar og þá verða menn að vera reiðubúnir til að grípa tækifærin.`` Þá verða menn að vera reiðubúnir til að grípa tækifærin, sagði fyrrv. formaður Alþýðuflokksins, Kjartan Jóhannsson, og þetta á auðvitað við í dag. Annaðhvort eru menn tilbúnir að grípa tækifærið þegar það gefst, semja og byggja, eða menn fara undan í flæmingi og eru á móti málinu en hafa ekki kjark til að segja það.

Herra forseti. Ég verð alveg viðurkenna að nú skyldi ég ekki hv. þm. Kristin H. Gunnarsson, ekki frekar en þegar hann gekk í Framsóknarflokkinn. Ég er sammála því sem kom fram síðustu 20 sekúndurnar hjá honum að það ber að nýta fallvötnin. Þau eru auðvitað auðlind sem ber að nýta og við getum ekkert horft fram hjá því. En við getum nýtt þessi fallvötn þegar við erum búin að fara að lögum um umhverfismat þar sem fólk getur fengið að segja álit sitt á þessu verki og hæfustu sérfræðingar hafa farið í gegnum málið.

Viltu meina að málið sé í ólöglegu fari?

Virðulegi forseti. Ég ætla í upphafi að eyða frekari orðum á skýrslu Landsvirkjunar sem hér er til umfjöllunar. Ég kom inn á það í andsvari við hv. þm. Ísólf Gylfa Pálmason áðan. Ég sagði í gær að skýrsla Landsvirkjunar væri í eðli sínu ágætlega til þess fallin að fara í það ferli sem lögin um mat á umhverfisáhrifum gera ráð fyrir. Hún er að sögn Landsvirkjunar unnin nákvæmlega á sama hátt og verið hefði ef um lögformlegt mat á umhverfisáhrifum hefði verið að ræða. Herra forseti. Ég dreg það í efa. Ég dreg í efa að venjuleg frummatsskýrsla hefði nokkru sinni haft þetta fína útlit og þann áróðurskennda blæ sem þessi skýrsla óneitanlega hefur. Því til staðfestingar nefni ég það meðvitaða bragð Landsvirkjunar að taka af sér fallið hvað eftir annað í skýrslunni með því að viðurkenna að mikil verðmæti tapist við framkvæmdina en jafnframt að meira vinnist. Þessi aðferð hefði aldrei verið viðhöfð í venjulegri frummatsskýrslu. Það er engu líkara en að Landsvirkjun sé að bera af sér sakir. Í skýrslunni er komið inn á öll atriði í kæru Náttúruverndarsamtaka Íslands og Landsvirkjun berst fimlega gegn þeim atriðum sem stjórnvöld hafa verið kærð fyrir. Gott og vel, herra forseti, skýrslan ber öll einkenni áróðursplaggs. Það er kannski ekki aðalatriðið heldur hitt að hún er óumdeilanlega frummatsskýrsla. Hún er ekki umhverfismat. Margir hv. alþm. virðast halda, ef marka má orð þeirra úr ræðustól í gær, að skýrslan sé umhverfismat. En þetta er frummatsskýrsla, hv. þm. Hún liggur hér tilbúin í það ferli sem hæstv. ...

Forseti biður um hljóð í salnum á meðan hv. þm. talar

Takk, herra forseti. Þetta er frummatsskýrsla sem hér liggur fyrir og hún er tilbúin í það ferli sem henni væri undir öllum eðlilegum kringumstæðum ætlað, ferli undir handleiðslu skipulagsstjóra innan Skipulagsstofnunar hjá þeim sérfræðingum sem sú stofnun hefur á að skipa. Það fólk er hæfast til að framkvæma hið eiginlega mat, ekki alþingismenn. Eða halda menn, herra forseti, að ég eigi eftir að sannfæra hæstv. iðnrh. Finn Ingólfsson eða hv. þm. Kristin H. Gunnarsson um að mín skoðun sé betri en þeirra? Eða þá öfugt. Halda menn að þeir eigi eftir að snúa mér til trúar á stóriðjustefnu? Afsakið, herra forseti, það er ekki mjög líklegt.

Þú færð tækifærið.

Það er nákvæmlega það sem við stóðum í í allan gærdag og höldum áfram í dag, að halda fram af ástríðu mismunandi skoðunum, allt eftir sannfæringu okkar að því er virðist. Við reynum að sannfæra hvert annað um ágæti eigin skoðana, sannfærð um að við höfum rétt fyrir okkur. En við sannfærum ekki þá sem eru á öndverðum meiði við okkur í þessu máli, herra forseti. Ástæða þess að ég tel að sérfræðingum Skipulagsstofnunar farist betur úr hendi að leggja mat á fyrirliggjandi frummatsskýrslu er sú að þeir eru ekki tilfinningalega tengdir málefninu eins og við stjórnmálamenn óneitanlega og eðlilega erum. Sérfræðingar Skipulagsstofnunar ættu mun auðveldara með að velta upp öllum flötum þessa máls eins og hv. þm. Einar K. Guðfinnssonar orðaði það hér í umræðunni í gær. Þeir ættu að geta lagt faglegt mat á þær upplýsingar sem skýrslan hefur að geyma. Ég sé ótal staði í skýrslunni þar sem ég býst við að sérfræðingar Skipulagsstofnunar mundu vilja láta framkvæma frekara mat. Mér finnst það lýðræðislegri framgangsmáti að almenningur eigi formlega aðkomu að málinu eins og hið lögformlega ferli kveður á um og gef lítið fyrir þau orð hæstv. iðnrh., hv. 1. þm. Vestf. og hv. þm. Hjálmars Jónssonar hér í gær, að framgangsmátinn núna hleypi almenningi að málinu á lýðræðislegan hátt. Virðulegi forseti. Hann gerir það ekki. Ég leyfi mér að halda því fram að það sé firra. Hvernig ætlum við alþingismenn að haga þeim aðgangi almennings að okkur? Eins og ég sagði áðan: Ætlum við að opna viðtalstíma 63 saman og taka á móti þeim tugum eða hundruðum sem vilja tjá sig um málið eins og blaðagreinar um málið undanfarin ár sýna? Hvernig ætlum við að hleypa almenningi lýðræðislega að okkur í þessu máli? Herra forseti. Ég get ekki látið hjá líða að fara nokkrum orðum um það hvernig þingmenn hafa stundað hér í umræðunni að gera lítið úr löggjafarsamkomunni með því að tala um ,,hið svokallaða lögformlega umhverfismat``. Þeir gera með því lítið úr þeim hugmyndum sem að baki liggja. En, herra forseti, hér er um góð og gild lög að ræða. Lög sem samþykkt voru lýðræðislega af lýðræðislega kjörnum fulltrúum þjóðarinnar á Alþingi á vordögum 1993. Þau heita lög um mat á umhverfisáhrifum. Að baki þeim liggur tilskipun frá Evrópusambandinu, tilskipun sem án efa á sér rætur í breyttum hugsunarhætti, breyttu verðmætamati í hinum vestræna heimi, manna sem bera þessi málefni fyrir brjósti. Má ég minna á, herra forseti, að Bandaríkjamenn hafa metið stórframkvæmdir sínar samkvæmt lögum í u.þ.b. þrjá áratugi á sama hátt og lög um mat á umhverfisáhrifum kveða á um. Það er ekki að ósekju. Maðurinn hefur gengið þannig um jörðina, allt frá iðnbyltingu, að nú stefnum við beint til glötunar ef við sveigjum ekki frá villu okkar vegar. Lög um mat á umhverfisáhrifum eru liður í að beina okkur inn á þær brautir sem mögulega geta fært mannkyninu farsæla framtíð á jörðinni í sátt við móður jörð.

Það eru allt of margir fundir í gangi hér í salnum. Forseti biður þingmenn að sýna ræðumanni þá virðingu að hafa hljótt meðan hann talar.

Takk, virðulegi forseti. Herra forseti. Munum að við eigum ekki nema eina jörð og ekki um aðra jörð að velja. Að mínu mati ættu hv. þm. að skammast sín fyrir þá lítilvirðingu sem henni er sýnd, þegar merkileg löggjöf sem sett hefur verið henni til varnar er sögð vera yfirvarp, eins og hv. þm. Ásta Möller sagði hér í gær, eða er nefnd af hroka ,,svokallað lögformlegt umhverfismat``. Herra forseti. Skoðanakönnun sú sem birt var í fjölmiðlum í gær var fyrirferðarmikil í umræðunni, ekki síst sú niðurstaða sem fram kom þegar fólk var spurt um hvað fólgið væri í lögunum um mat á umhverfisáhrifum. Hv. þm. duttu í þá gildru að gera lítið úr þeim sem ekki gátu svarað spurningunni. Hér var beinlínis gert lítið úr þrem fjórðu hlutum þjóðarinnar, sem margítrekað hafa lýst sig fylgjandi því að Fljótsdalsvirkjun fari í lögformlegt mat á umhverfisáhrifum. Ég gerðist svo tungulöng í mótmælum mínum í gær að halda því fram að þjóðin tryði á lögformlegt umhverfismat. Ég ætla að standa við þau orð mín með þeim rökum að þjóðin treysti löggjafanum og löggjafarsamkundunni, lögunum. Hún treystir því að lögin hafi verið sett að vel ígrunduðu máli. Hún treystir því að þau hafi verið sett í því augnamiði að tryggja réttláta og faglega meðferð mála. Já, herra forseti, ég held því fram að þjóðin treysti löggjafanum fyrir því að hafa sett þarna góð lög. Það ber ekki að álasa nokkrum manni fyrir það að geta ekki svarað því í skoðanakönnunum hvað sé fólgið í þessum eða hinum lagabálknum. Hver gerir þá kröfu til nokkurs manns á götunni að hann geti gert grein fyrir því sem lögin um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins fela í sér, eða upplýsingalöggjöfin eða lögin um ónæmisaðgerðir? Það er alkunna, herra forseti, og hefur verið margprófað í skoðanakönnunum að í hæsta lagi 20% þeirra sem svara geta sagt eitthvað um innihald laga. Það er engin ný frétt. Það tekur ekki frá fólki þann rétt að treysta viðkomandi löggjöf og trúa því að hún hafi verið sett af góðum hug löggjafans og með velferð skjólstæðinga laganna í huga, með velferð landsins og þjóðarinnar í huga. Þannig treystir fólk lögum þessa lands. Það kom fram í þessari skoðanakönnun og ekkert annað. Það er skylda löggjafasamkomunnar, herra forseti, að bregðast ekki því trausti. Virðulegi forseti. Það kom mér í sannleika sagt nokkuð á óvart í umræðunni í gær að það skyldi vera hæstv. utanrrh. Halldór Ásgrímsson sem mælti þau orð sem snertu mig hvað mest í ræðum hv. þingmanna sem eru á öndverðum meiði við mig í þessu máli. Það voru orð hæstv. utanrrh. um sjálfbæra þróun sem glöddu mig. Hugsunin að baki þeim var einlæg og hún var heiðarleg. Þau báru í sér þá skoðun ráðherrans að mikilvægt sé að nýta endurnýjanlegar orkulindir okkar og ég er sammála hæstv. utanrrh. En, herra forseti, ég get ekki fallist á að það skipti engu máli hvernig þær eru nýttar. Ég get ekki fellt mig við það að okkar hreina orka sé notuð til mengandi álbræðslu enda efast ég um ávinninginn sem af því hlýst á hnattræna vísu. Stjórnvöld hafa aldrei getað svarað því hver sé í raun hnattrænn ávinningur af því að knýja 480 þús. tonna álbræðslu með endurnýjanlegri vatnsorku hér á Íslandi á móti sams konar álbræðslu, knúinni með raforku framleiddri með kolum eða olíu. Herra forseti. Mér er kunnugt um að íslensk stjórnvöld lögðu fram svar við spurningunni um hnattrænan ávinning á fundi vísinda- og tækninefndar rammasamnings Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar sem haldinn var í Bonn fyrr á þessu ári. Þar gerði íslenska sendinefndin ekki einu sinni tilraun til að halda því fram að um hnattrænan ávinning væri að ræða heldur benti hún einungis á þann hlutfallslega ávinning sem væri af nýtingu hreinna orkugjafa. Herra forseti. Það er ekki hægt að réttlæta stórkostlega eyðingu íslenskra náttúruverðmæta með skírskotun til hnattræns ávinnings fyrir heildarlosun gróðurhúsalofttegunda í heiminum vegna nýtingar vatnsorku hér á landi, talan sem út úr því reikningsdæmi kemur er svo fáránlega lág. Enda þótt öll orka sem framleidd er á Íslandi væri flutt til Evrópu um sæstreng þá væri hún varla nema 1% af allri orkunotkun í álfunni. Hæstv. utanrrh. finnst vindmyllur ljótar og mér finnst uppistöðulón ljót, sérstaklega þegar ég hugleiði allan þann gróður sem liggur undir þykkum jökulleir á botni þeirra lóna. Þegar ég hugsa til gróðurs eins og þess sem sést hér á þessari mynd sem er eftir Guðmund Pál Ólafsson og tekin á Köldukvíslareyrum í júlí 1998 skömmu áður en vatni var hleypt á miðlunarlón við Hágöngur og Köldukvíslareyrum og Fögruhverum þar með sökkt undir vatn svo aldrei verður aftur tekið. Herra forseti. Það kom einnig fram í máli hæstv. utanrrh. í gær að það liggi ljóst fyrir að hætt verði við virkjunina ef ekki nást samningar um viðunandi orkuverð. Og hvað er viðunandi orkuverð til stóriðju? Einingin sem gjarnan er notuð, og var notuð meira í gamla daga en nú, heitir mill. Ég minnist þess að forstjóri Landsvirkjunar hefur talað um að 18--24 mill séu ásættanlegar tölur, eða eitthvað í þá áttina, og að því sé stefnt. En ég sé ekki betur en að ársreikningur Landsvirkjunar sýni að stóriðjan sem Landsvirkjun er að selja raforku til í dag borgi 12,6 mill. Forstjóri Landsvirkjunar hefur líka haldið því fram á opinberum vettvangi að hann geri sér vonir um talsvert hærra verð fyrir orkuna í væntanlegum samningum en tölurnar í ársreikningi Landsvirkjunar gefa vísbendingu um. Samkvæmt þessum yfirlýsingum þurfum við kannski bara ekkert að óttast. Það nást kannski bara aldrei samningar um orkuverðið. Virðulegi forseti. Ég vona að svo verði að þessir samningar takist ekki. Annars er það sorglegt, herra forseti, hvernig íslensk stjórnvöld með Markaðsskrifstofu iðnrn. og Landsvirkjunar í broddi fylkingar hafa falboðið íslenskt vinnuafl og íslenska orku til útlendinga, því í frægum bæklingi sem dreift var víða um lönd stæra íslensk stjórnvöld sig af því lága orkuverði sem erlend stóriðja greiðir fyrir hina hreinu, endurnýjanlegu orku. Og ekki nóg með það heldur stæra þau sig af þeim lágu launum sem greidd eru innlendu vinnuafli. Ég veit ekki betur en að þessar upplýsingar sé enn að finna á heimasíðu sendiráðsins okkar í Washington og, herra forseti, þær eru ekki sæmandi. Þetta stangast sannarlega á við upplýsingarnar sem íslensk stjórnvöld halda á lofti hér heima núna. Samkvæmt þeim verða nánast eintóm hálaunastörf í álbræðslunni á Reyðarfirði.

Herra forseti. Ég hjó eftir því áðan í umræðu um stjórn fundarins að hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir sagðist efast um lagalega stöðu þessa máls. Ég hef svona staðið í þeirri meiningu eftir þessa umræðu að ekki væru miklar efasemdir um full réttindi Landsvirkjunar til að fara af stað með þessar framkvæmdir. Þess vegna vil ég spyrja hv. þm.: Um hvað efast hv. þm.?

Virðulegi forseti. Svar mitt við þessari spurningu er að ég efast um að virkjunin geti farið í gegn á bráðabirgðaákvæðinu í lögum um mat á umhverfisáhrifum. Ég efast um að það standist lög. Ég efast um að virkjunarleyfið standist lög. Virkjunarleyfið var gefið út fyrir allt aðra virkjun. Sömuleiðis vil ég benda á að Fljótsdalsvirkjun hefur verið breytt talsvert mikið síðan virkjunarleyfið var gefið út. Og samkvæmt því ætti að gefa þetta leyfi út á nýjan leik vegna þess að virkjuninni hefur verið svo mikið breytt og þá ætti hún auðvitað að fara í lögformlegt mat á umhverfisáhrifum. Ég efast um að það standist lög að ekki skuli vera búið að endurskoða lögin um mat á umhverfisáhrifum. Ég tel það brjóta gegn tilskipunum EES. Ég bendi á að leyfi frá Fljótsdalshreppi fyrir virkjuninni liggja ekki fyrir. Ég bendi á að aðalskipulag og deiliskipulag svæðisins eru óunnin. Ég bendi á að samvinnunefnd um svæðisskipulag miðhálendisins, sem hæstv. iðnrh. setur þó inn í greinargerð með þáltill. sem hér er til umræðu, gerir mjög svo alvarlegan fyrirvara við lón á Eyjabökkum og hæstv. iðnrh. sér ekki ástæðu til þess að setja þann fyrirvara inn í greinargerðina jafnvel þó að hann sé að vitna í álit samvinnunefndarinnar. Það eru því ótalmörg atriði, hæstv. forseti, sem ég tel að standist ekki lög í þessu máli. Að lokum tel ég skaðabótakröfuna vera fullkomlega fallna um sjálfa sig.

Herra forseti. Þegar hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir ásamt fleiri þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar lögðu fram till. til þál. þá var enginn efi í þeirra huga að allar lagaheimildir væru til staðar því að í tillögutexta hv. þingmanna stendur: ,,Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að láta fara fram mat samkvæmt lögum nr. 63/1993 á umhverfisáhrifum fyrirhugaðrar Fljótsdalsvirkjunar, þrátt fyrir að virkjunarleyfi hafi verið veitt.`` Síðan segir á 3. síðu þessar sömu tillögu: ,,Vegna þessa ákvæðis [þ.e. bráðabirgðaákvæðisins] og virkjunarleyfis sem gefið var út 1991 virðist að óbreyttu ekki lagaskylda að láta fara fram mat á umhverfisáhrifum Fljótsdalsvirkjunar, nema til komi breytingar á virkjunartilhögun.`` Málflutningurinn er allur svona, því miður.

Virðulegi forseti. Orðalagið sem hæstv. iðnrh. las beint upp úr tillögu okkar gefur til kynna hvert mat okkar var á bráðabirgðaákvæðinu þegar textinn var settur saman. Við tölum um að samkvæmt því ,,virðist ekki ...`` ég undirstrika orðið virðist. Það virðist ekki lagaskylda fyrir því að virkjunin fari í lögformlegt mat. Hins vegar hafa auðvitað fjöldamörg atriði komið upp í málinu, herra forseti, síðan við skrifuðum þennan texta. Það breytir ekki því að við töldum okkur fullkomlega vera að fara með rétt mál. Við drögum í efa í tillögunni sem hæstv. iðnrh. vitnar í, að þetta bráðabirgðaákvæði standist lög, þ.e. að virkjunin geti farið í gegn á því. Og við segjum í tillögunni: ,,... þrátt fyrir að virkjunarleyfi hafi verið veitt.`` Það er ekki stafkrókur um að við teljum þetta virkjunarleyfi vera gilt.

Herra forseti. ,,Þjóðin treystir löggjafanum``, sagði hv. ræðumaður hér réttilega.  Varðandi aðgang almennings að þingmönnum, þá hefur almenningur aðgang að þingmönnum og hefur alltaf haft. Ég veit ekki hvers konar þingmenn það eru sem almenningur hefur ekki aðgang að. Ætla þeir menn að láta kjósa sig aftur ef almenningur hefur ekki aðgang að þeim? Ég held að of lítið sé gert úr þinglegri meðferð hér. Þingið hefur alla möguleika til þess að fjalla um þetta mál á vandaðan hátt. Það hefur ótal leiðir til þess og þar á meðal að kalla til ráðgjafar við þingnefndir þá ágætu sérfræðinga sem verið er að vitna í hér í umræðunni.

Herra forseti. Ég vil sannarlega ekki gera lítið úr þinglegri meðferð yfir höfuð. Það vil ég ekki gera. En ég tel þetta mál vera ,,malplaserað`` hér fyrir þinginu. 

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir svörin og ég heyri að við erum sammála um að þingleg meðferð er mikilvæg.

Þú ert ,,malplaseraður``.

Þakka þér fyrir, hv. þm. Ég hef í rauninni ekki miklu við það að bæta sem hv. þm. sagði en ég ítreka að þetta mál fer fram eftir þeim leikreglum sem uppi voru þegar virkjunarleyfið var veitt og það hefur komið fram í þessari umræðu. Þingleg meðferð á málinu sem er og getur verið vönduð, er til viðbótar við það ferli sem farið var af stað. Það er svo sannarlega tækifæri til þess að veita málinu vandaða meðferð og ég veit að hv. þm., sem er í málefnalegri umræðu um þessi mál, er tilbúinn til þess að taka þátt í því af fullum heilindum.

Herra forseti. Auðvitað tek ég þátt í afgreiðslu þessa máls af fullum heilindum. Ég þakka hv. þm. Jóni Kristjánssyni fyrir að treysta mér til þess. Hins vegar ítreka ég að þessi framgangsmáti er afskaplega erfiður fyrir þingmenn. Það verður erfitt fyrir okkur í umhvn. og hv. þm. í iðnn. að kalla alla færustu sérfræðinga fyrir og hleypa að almenningi sem vill koma athugasemdum á framfæri við okkur. Hæstv. forseti. Við vitum að nefndirnar geta hist örfáa klukkutíma á viku. Við vitum reyndar að fram undan er nefndavika og við vitum að við ætlum að nota hana vel. En við vitum líka að það eru rök sem hníga að því að þessi málsmeðferð sé röng. Við höfum leikreglur sem eru að okkar mati mjög vel útfærðar, kveða nákvæmlega á um hvernig á að fara að þar sem fólk er í stakk búið, með sínar skrifstofur og vinnur sína 9 tíma á dag, til að taka á móti faglegum athugasemdum.

Herra forseti. Enn á ný verðum við vitni að því að fulltrúi ákveðins þingflokks viti allt betur en aðrir. Fulltrúar þessa þingflokks þekkja ekki aðeins lögin betur en allir aðrir og allir lögspekingar þessa lands og þó víðar væri leitað, heldur vissi hv. þm. líka á hvað þjóðin trúir. Þjóðin trúir að mati hv. þm. á lögformlegt umhverfismat. Rök voru færð fyrir því að skoðanakönnun sem kynnt var í fyrradag hefði verið blekkjandi og gefið í skyn að þeir sem svöruðu hefðu farið í þriðju gráðu yfirheyrslu um hvað fælist í lögum um mat á umhverfisáhrifum. Til þess að taka af allan vafa vil ég, með leyfi forseta, lesa spurninguna eins og hún var lögð fyrir þátttakendur í könnuninni. Spurningin hljóðar svo: ,,Telurðu að þú þekkir mikið, nokkuð, lítið eða ekkert til hvað felst í lögum um mat á umhverfisáhrifum?`` Niðurstaðan er sú að 20% sem töldu sig vita mikið eða nokkuð um hvað fælist í lögum um mat á umhverfisáhrifum. Þess vegna er það afar merkilegt að hér skuli hv. þm. fullyrða að þjóðin trúi á lögformlegt umhverfismat.

Virðulegi forseti. Ég sé ástæðu hv. þm. Einars Más Sigurðarsonar til að verja skoðanakönnunina sem framkvæmd var af Félagsvísindastofnun fyrir staðarvalsnefnd fyrir álver á Reyðarfirði. Hann er ástríðufullur stuðningsmaður álvers á Reyðarfirði út frá forsendum sem hann hefur tíundað hér í ræðustól. Ég sé enga ástæðu til að gera lítið úr þeim tilfinningum hans og skoðunum. Ég frábið mér þá hrokafullu afstöðu sem þingmaðurinn gerir mér upp í ræðu sinni rétt áðan um að ég telji mig vita allt best og þingflokk minn, að við teljum okkur fróðari öðrum um lög og annað. Það hefur aldrei mátt lesa úr máli mínu í þessum ræðustól, virðulegi forseti. Ég vil ekki að svona sé talað til mín, að ég hafi þessa hrokafullu afstöðu. Það er ekki hægt að styðja neinum haldbærum rökum.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir og ég bið hana afsökunar ef ég hef misskilið þetta. Því miður fannst mér auðvelt að skilja þetta út frá orðum hv. þm. Vonandi fæ ég þó ekki fleiri dæmi til að draga slíkar ályktanir. Í þessu ljósi var hins vegar afar merkilegt að heyra hv. þm. tala um og hafa sem rök í máli sínu að hún teldi uppistöðulón ljót. Vissulega ber ég fulla virðingu fyrir þeirri skoðun hv. þm. og get í einstaka tilfellum verið sammála henni um að ákveðin uppistöðulón séu ljót. Ég get hins vegar sagt að mér finnst ekki öll uppistöðulón ljót. Hins vegar verð ég að segja að orðalag hv. þm. hér í gær um stóriðjuver sem fyrirhugað er að reisa við Reyðarfjörð er hún kallaði álsvershlussu hljóti þó að hafa einhverja merkingu.

Virðulegi forseti. Það er ljóst að skoðanir okkar hv. þm. Einars Más fara ekki saman. Ég er á móti stóriðju á Íslandi, það veit hv. þm. Ég vil hins vegar benda hv. þm. á, virðulegi forseti, að lögformlegt umhverfismat gæti mögulega leitt í ljós að lóni á Eyjabökkum yrði betur fyrir komið annars staðar en samkvæmt fyrirhuguðu plani Landsvirkjunar. Það kann vel að vera að lögformlegt umhverfismat leiddi í ljós að vegna umhverfisáhrifa á Eyjabökkum væri réttara að færa lónið framar, þ.e. þyrma Eyjabökkum, fara að tillögu Helga Hallgrímssonar náttúrufræðings og setja lónið nær Fljótsdalnum sjálfum. Það kann vel að vera, við vitum það bara ekki. Þess vegna viljum við að lög um lögformlegt mat verði haldin. Ég bendi hv. þm. á að Samfylkingin var að leggja hérna fram í morgun frv. til laga um breytingu á lögum um lögformlegt mat. Samfylkingin vill að lögformlegt mat fari fram, ekki bara á Fljótsdalsvirkjun heldur á fleiri framkvæmdum.

Herra forseti. Það segir í gömlu íslensku máltæki að í upphafi skyldi endinn skoða. Nú er það auðvitað ekki svo að í öllum tilvikum sé alltaf hægt að sjá fyrir endi allra hluta strax við upphaf þeirra. Þó mætti reyna í því tilviki sem hér um ræðir, þ.e. byggingu Fljótsdalsvirkjunar og álvers, sem á að nota frá því orkuna, að átta sig a.m.k. að einhverju leyti á því hvað fram undan gæti verið í málinu. Ég gagnrýni, herra forseti, að þeirrar tilhneigingar hefur greinilega gætt hjá ýmsum aðstandendum málsins að reyna að þegja um stærð þess og hið stærra samhengi þess og láta umræðuna snúast eingöngu um meintan fyrsta áfanga álvers á Reyðarfirði og fyrst og fremst eina virkjun í tengslum við þá framkvæmd, þ.e. Fljótsdalsvirkjun. Nú er það svo að það þarf svo sem engar getgátur til um hið stærra samhengi málsins. Það liggur m.a. fyrir í skjölum, þ.e. viljayfirlýsingu samstarfsaðila, Noral-hópsins svonefnda, hvað þarna er á ferðinni. Á bls. 143 í fskj. VI í þessu þskj., með leyfi forseta, er í fyrsta lagi talað um að Fljótsdalsvirkjun verði byggð og rekin af Landsvirkjun og í eigu Landsvirkjunar og þarf þá ekki frekari blöðum um það að fletta. Síðan segir í 4. tölul.: ,,Árleg framleiðslugeta Noral-álversins í upphafi verður 120 þúsund tonn, með möguleika á stækkun í áföngum upp í 480 þúsund tonn.`` Nú stendur einmitt þannig á að hjá skipulagsstjóra er til skoðunar mat á umhverfisáhrifum 480 þúsund tonna álvers á Reyðarfirði þannig að það á að útkljá þann þátt málsins strax í byrjun og fá þá væntanlega umhverfismatið afgreitt og starfsleyfi og slíka hluti miðað við stækkunarheimildir alveg upp í þessar stærðir. Auðvitað þýðir ekki, herra forseti, að reyna að ræða þetta mál öðruvísi en í því samhengi sem það er, að hér er verið að taka mjög skuldbindandi ákvarðanir og setja af stað ferli með þennan endapunkt í sjónmáli. Það er alveg ljóst að viðspyrna stjórnvalda, bæði af lagalegum ástæðum vegna þessara fylgiskjala með heimildinni og mjög líklega einnig af efnahagslegum ástæðum verður lítil gagnvart því að bremsa sig af í þessu ferli. Herra forseti. Aðeins að rifja upp hvernig þetta er orðið með áhættuna í þessu stóra dæmi. Staðreyndin er sú að langheppilegast væri að sleppa Norsk Hydro út úr þessu dæmi og vita hvort ekki er hægt að semja við þá um að hætta með þetta skítti sem þeim er ætlað í verkefninu. Þá ráðum við Íslendingar þessu alfarið sjálfir og einir vegna þess að þessi svokallaði eignarhlutur Norsk Hydro er orðinn svo óverulegur og ómerkilegur í þessu máli að hann skiptir nánast engu. Ef við leikum okkur aðeins með tölur, herra forseti, þá er talað um að samanlagt ætli íslenskir fjárfestar og Hydro Aluminium að eignast meiri hlutann í Noral-álfélaginu. Síðan verði öðrum aðilum á Verðbréfaþingi Íslands boðinn afgangurinn til sölu. Upplýst hefur verið að við það sé miðað að eignarhlutur Norsk Hydro verði 20%. Nú er verið að tala um að fjárfestingin í upphafsáfanganum sé 30 milljarðar króna. Aðilar ætla sér að leggja fram 30% í hlutafé, afgangurinn er lán, 30% af fjárfestingarkostnaðinum verður hlutafjárframlag eigendanna, afgangurinn lán, víkjandi lán og venjuleg lán. 30% af 30 milljörðum eru þá 9 milljarðar, ef ég hef reiknað rétt. Þá er hlutafjárframlagið 9 milljarðar. Af því ætlar Norsk Hydro að eiga 20%, það er 1,8 milljarðar. En þeir ætla ekki einu sinni að leggja þessa 1,8 milljarða í peningum heldur hluta þeirrar fjárhæðar í öðru. Hverju? Jú, væntanlega einhverju sem þeir telja sig hafa lagt af mörkum eða geta reitt fram tækniþekkingu, umsjón, sambönd, markaðskannanir eða aðra slíka hluti.  Þessar staðreyndir, herra forseti, hefur vantað að taka inn í umræðuna, sem og stærð málsins í heild sinni. Það er verið að tala um þrisvar sinnum álverið í Straumsvík, það er verið að tala kannski um upp undir fjórðung af óráðstafaðri virkjanlegri vatnsorku í landinu sem samkomulag geti orðið um að virkja á einu bretti ef þetta álver endar í 480 þús. tonnum. Svo gríðarlega stór er þessi ákvörðun. Í öðru lagi, herra forseti, væri fróðlegt að fá um það upplýsingar frá hæstv. ráðherra hverjar ráðherra telur líkurnar á því vera, góðar eða ekki góðar, að auðvelt reynist að afla þessu verkefni fjármagns í ljósi þess að það gerist æ algengara að fjármálastofnanir, sem taka sjálfar sig alvarlega, krefjist þess að slíkar framkvæmdar hafi lotið lögformlegu mati á umhverfisáhrifum. Ég veit ekki betur en að meira að segja Alþjóðabankinn, sem hefur ekki þótt róttækasta stofnun jarðarinnar en batnandi mönnum er best að lifa, er nú að burðast við að setja slíkar kröfur að stuðla ekki að fjármögnun verkefna nema slíkum lögformlegum og alþjóðlegum skilyrðum varðandi umhverfismál sé fullnægt. Ég hygg að Norræni fjárfestingarbankinn sé á svipaðri leið ef ekki þá þegar búinn að ákveða þetta. Þar hefur verið unnið heilmikið að umhverfismálum. Norræni fjárfestingarbankinn hefur sérstaklega lagt af mörkum vegna umhverfismála, t.d. í Eystrasaltsríkjunum, og núverandi bankastjóri þar er áhugamaður um að bankinn byggi upp og varðveiti góðan orðstír að þessu leyti. Liggur það fyrir að Norræni fjárfestingarbankinn sé tilbúinn að lána í þetta verkefni ef ekki verður farið að nútímalegum vinnubrögðum varðandi mat á umhverfisáhrifum? Hvaða aðrar bankastofnanir, sem vilja taka sig alvarlega, ætla að gera það undir mótmælum, bæði innlendum og erlendum mótmælum, vegna þeirra umhverfisfórna sem þarna á að fara að færa? Ætli menn ættu ekki aðeins að líta á það. Það getur vel verið að það sé hægt í gegnum pólitískan þrýsting að pína flokksvædda íslenska banka og fjármálastofnanir til að taka þátt í því. En mér er til efs að stjórnarflokkarnir, þó valdamiklir séu, hafi slík ítök í hinu alþjóðlega bankakerfi að menn hlýði fyrirmælum af flokkskontórunum þar. Mig langar einnig að nefna hér, herra forseti, í raun og veru undirrót mikillar ógæfu í þessum málum og það eru tvenn afdrifarík mistök sem gerð voru, annars vegar af framkvæmdarvaldinu og hins vegar af löggjafarvaldinu í aðdraganda þessa máls. Það fyrra er sú ótrúlega niðurstaða fyrrv. iðnrh. að gefa út ótímabært virkjunarleyfi 1991 gegn ráðleggingum orkumálastjóra sem lagði til að það yrði haft tímabundið við fimm ár. Þá væri þessi vandi ekki uppi í dag ef virkjunarleyfi Landsvirkjunar í Fljótsdal frá því 24. apríl 1991 hefði verið tímabundið og þannig úr garði gert að það félli niður hefði verkið ekki verið hafið innan fimm ára. Auðvitað átti að ganga þannig frá málinu og á að gera almennt, eins og gert er t.d. þegar sveitarfélög veita byggingarleyfi. Það er algjörlega út í hött að veita ótímabundnar framkvæmdaheimildir af þessu tagi ,,ad infinitum`` inn í framtíðina og vonandi verður því hætt þannig að sambærilegar aðstæður og þær sem nú eru uppi komi ekki fyrir framvegis. Seinni mistökin verða að skrifast á þessa stofnun og þau eru hliðstæðs eðlis, að ákvæði til brb. II skyldu ekki vera með sólarlagi þannig að þær framkvæmdir sem á grundvelli þess hefðu ekki hafist, t.d. á næstu tveimur árum eftir setningu laganna þyrftu þá og þar eftir lögformlegt mat á umhverfisáhrifum. Auðvitað átti að ganga þannig frá málinu. Það átti að vera tímabundin aðlögun og heimild til að hefja þegar undirbúnar framkvæmdir en ekki skálkaskjól og afsökun til þess að komast fram hjá þessum lögum, ef Alþingi meinti eitthvað með þeim, þess vegna um aldur og ævi. Þetta er algjör grundvallarmistök í lagasetningu sem allir sjá núna.  1 / 63 af því að þarna voru gerð mistök og ég skammast mín ekki fyrir að viðurkenna þau? Sá er kannski munurinn á því að ...  Í þriðja lagi, herra forseti, verð ég að segja að einna dapurlegast hefur mér fundist við þessa umræðu, svona af efnislegu þáttunum, nauðhyggjuröksemdafærslan sem veður mjög uppi. Hún er mjög varhugaverð. Það er afar dapurlegt að heyra rætt um byggðamál og byggðavanda á Íslandi, sem er vissulega ærinn, í þeim vonleysisnauðhyggjutón að ef ekki verði þetta álver, sem verði mönnum til bjargar á Austurlandi, þá sé ekki hægt að benda á neitt annað og að það standi sérstaklega upp á þá, sem eru af efnislegum ástæðum andvígir t.d. þessum umhverfisfórnum sem þarna eru, að sýna þá fram á hvað annað geti leyst vandann. Eins og að í þessu sé fólgin sannanleg lausn á honum, sem auðvitað er ekki. Geta menn þá almennt sloppið svona frá sambærilegum aðstæðum að þeir nefni bara eitthvað til sögunnar og spyrji svo þá sem andæfa: Ef þú vilt ekki þetta hvað ætlarðu þá að gera? Er þetta góð röksemdafærsla almennt? Er það á þennan hátt sem við eigum að reyna að nálgast mál efnislega? Á ég þá að stinga upp á einhverjum fáránlegum hugmyndum um atvinnuuppbyggingu á Vestfjörðum og á Norðurlandi vestra, sem einhverjir verða þá vonandi til að andæfa, en ráðast þá á hina sömu menn og segja: Já, en hvað vilt þú þá gera? Hvað ætlarðu þá að gera? Þú verður að koma með svörin. Hverjir eru það sem nota þessa röksemdafærslu? Það eru stjórnvöldin sem hafa völdin í landinu og eru í aðstöðu til þess að láta hlutina gerast sjálf. Meira að segja hæstv. forsrh., sem er búinn að fara með byggðamál í á níunda ár, lætur sér sæma, herra forseti, að ráðast á þá sem andæfa þessum framkvæmdum með efnislegum rökum og skammar þá fyrir að koma þá ekki með lausnirnar í byggðamálum. Hver er það sem gerir það? Það er yfirmaður byggðamála á Íslandi, hæstv. forsrh., sem nálgast hlutina með þessum hætti. Að síðustu, herra forseti, verð ég að segja alveg eins og er að mestu áhyggjur mínar, svo skrýtið sem það nú er, tengjast því að ekki verði af byggingu þessa álvers. Þykir kannski ýmsum merkilega til orða tekið en þær eru það nú samt. Fari nú svo af einhverjum ástæðum, sem við þurfum ekki að vera með neinar getgátur uppi um hverjar gætu verið, að ekki verði af byggingu þessa álvers og tilheyrandi virkjunum, segjum bara að það verði hinn efnahagslegi þáttur málsins sem strandi því, því að hér hefur þó hver étið upp eftir öðrum að að sjálfsögðu verði ekki byggt álver ef ekki náist t.d. viðunandi samningar um raforkuverð. Gott og vel, segjum svo. Það nást bara því miður ekki viðunandi samningar um raforkuverð. Dæmið er gjörsamlega botnlaust. Hagfræðingarnir, sem hafa verið að vara við því undanfarna daga, reynast hafa rétt fyrir sér. 12 mill, 15 mill, 18 mill nægja ekki. Við þyrftum 24--26 mill til þess að vit sé í því að ráðast í nýjar og dýrar virkjanir og dæmið gangi upp. Hverjir munu þá reynast Austfirðingum bestir ef svo fer? Eru það þeir sem hafa tekið þátt í því að keyra málið upp á þeim forsendum að það sé nauðsynlegt að fórna öllu til að leysa vanda Austfjarða og það réttlæti þær umhverfisfórnir og aðrar fórnir sem þarna á að færa? Hefðu menn ekki mátt hugsa fyrir því fyrr í málflutningi sínum að þetta er ekki í höfn? Gæti þá ekki reynst dýr ferðin utanrrh. Halldórs Ásgrímssonar á aðalfund Sambands austfirskra sveitarfélaga þegar hann ætlaði að koma með álver, ekki frelsisskrá, heldur álver í föðurhendi?

Herra forseti. Það kann vel að fara svo að ekkert verði af þessu verkefni, það hefur alltaf legið fyrir. Það eru engin ný sannindi sem hv. þm. er að færa fram. En auðvitað er hans sterkasta von að svo verði ekki. Ég held hins vegar að það sé ekki sterkasta von Austfirðinga og mjög margra landsmanna. Þær tölur sem hv. þm. fór með um orkuverð og annað slíkt afgreiddi hann bara með einu orði, þær eru einfaldlega rangar og þar hefur hv. þm. ekkert fyrir sér. Hins vegar er alveg rétt að gert er ráð fyrir í umhverfismati fyrir álver að þar sé um að ræða 480 þús. tonna álver. Hins vegar er það líka svo, hv. þm., að engar skuldbindingar eru í þeirri yfirlýsingu sem er frá Hallormsstað um afhendingu á raforku nema til 120 þús. tonna álvers vegna þess að aðrar framkvæmdir á orkusviðinu verða að fara í mat á umhverfisáhrifum og þær munu líka falla undir þá rammaáætlun sem nú er í undirbúningi af hálfu ríkisstjórnarinnar. Varðandi áhættu í verkefninu talar hv. þm. eins og gert sé ráð fyrir að ríkið komi með stórkostlega fjármuni inn í þetta verkefni. Svo er ekki. Gert er ráð fyrir því að þetta verkefni geti orðið að 75--80% hluta í eigu íslenskra fjárfesta til þess að byrja með, 20--25% hluta í eigu norskra aðila eða Norsk Hydro. Þessir aðilar munu ekki taka þá áhættu að setja peninga sína í verkefnið ef ekki verður af því arður fyrir viðkomandi aðila. Það verður hv. þm. að hafa í huga. Fjárfestarnir munu ekki taka áhættuna af verkefninu nema af því verði arður. Það sem snýr að Landsvirkjun í því er hins vegar fjárfestingin í orkumannvirkinu og þar má hv. þm. ekki reyna, sem hann er auðvitað að, hann veit betur, rugla þessum hlutum tveimur saman, annars vegar álverinu og hins vegar orkuverinu til þess að rugla menn í ríminu í þessu máli. Það er Landsvirkjun sem sér um virkjunina sem slíka. Það kemur síðan í ljós hvort þeir aðilar á markaði, bankar, séu ekki tilbúnir til að taka áhættuna af því að lána í verkefnið sem slíkt. 
             Við skulum bara sjá og bíða og athuga hvort það verði ekki niðurstaðan að Landsvirkjun hafi það lánstraust sem hún þarf til að taka þau lán vegna þess að allar lagaheimildir eru til staðar fyrir verkefninu sem slíku.

Herra forseti. Menn þekkja það á Eyjafjarðarsvæðinu hversu gott er að bíða eftir álveri sem aldrei kemur. Það var ekkert sérstaklega Eyjafjarðarsvæðinu til framdráttar eða upplyftingar að um langt árabil settu menn helst vonir sínar á að það mundi hleypa krafti í atvinnulífið og byggðaþróun á því svæði. Sem betur fer hættu menn því og einbeittu sér að öðrum hlutum og eyddu orku sinni í aðra hluti og það hefur skilað heilmiklum árangri þó hann mætti vissulega vera meiri. Áhyggjur mínar gagnvart Austurlandi og því hvernig þetta mál hefur verið keyrt upp og rekið sem jafnvel stærsta byggðamál Íslandssögunnar tengjast því að ef illa fer, í þeim skilningi að þarna komi ekkert álver, fyrir hönd þeirra manna sem við það binda vonir, þá fer ekki hjá því með því sem umræðan hefur verið keyrð á þessum nótum, að það verður áfall. Það verður það því miður, jafnvel þó menn reyni að segja að menn séu að gera ýmislegt annað og menn hafi fyrirvara á og menn viti að þetta sé ekki í hendi þá liggur þetta svona. Ýmsar staðreyndir fyrir varðandi orkuverðið, hæstv. iðnrh., jafnvel þó reynt sé að leyna þeim. Það liggur t.d. fyrir að stóriðjan hefur verið að borga 86--98 aura undanfarin tvö, þrjú ár, eins og álverðið hefur verið, að meðaltali fyrir rafmagnið á sama tíma og Íslandsmenn eru að borga þetta 2,70 og upp í 2,90 kr. á kwst. Þessar staðreyndir tala sínu máli. Það er líka vitað að þetta lága verð, 12,6 mill, dugar engan veginn fyrir kostnaði í nýrri virkjun. Áhættan er mjög mikil og vandinn við þetta er sá að Ísland, ríkið og eigendahagsmunir þess eða mikilvægir fjárhagslegir hagsmunir í gegnum banka og sjóði eru öllum megin við borðið. Þó að vissulega sé virkjunin í einu hólfi og iðjuverið í öðru, þegar menn eiga í hvoru tveggja þá geta menn alveg séð fyrir sér hvaða þrýstingur verður á að láta þá hluti ganga upp. Það þarf auðvitað ekki að fara frekari orðum um það.

Herra forseti. Það er alveg hárrétt hjá hv. þm. að orkuverð sem væri í kringum 12 mill er allt of lágt orkuverð fyrir álver á Reyðarfirði. Þarna má hv. þm. ekki vera með þann blekkingaleik sem hann er með. Auðvitað hlýtur raforka frá fullafskrifuðum orkuverum, eins og eru á Tungnaár- og Þjórsársvæðinu, að vera miklu ódýrari. Auðvitað var orkan miklu ódýrari þegar samningar voru gerðir fyrir 25 árum. Við erum að tala um það að gera nýjan orkusamning og það liggur fyrir að ekki verður samið við aðilann nema sá arður fáist af þeim samningi sem eigendur fyrirtækisins hafa gert kröfu til að þetta fyrirtæki, Landsvirkjun, eigi að skila eigendum sínum. Það er líka rétt að það verður mikið áfall ef þetta verkefni gengur ekki eftir fyrir þá sem hafa bundið mestu vonir við það eins og íbúar á Austurlandi. En það verður mikil gleði í röðum græningja ef það gengur ekki eftir. Þarna fara hagsmunirnir ekki saman, því miður. Hins vegar höfum við alltaf haft mjög skýra fyrirvara um það að þessir samningar hafa ekki náðst fyrr en þeir hafa verið undirritaðir formlega. Það var ekki fallegur leikur sem ríkisstjórnin sem hv. þm. átti aðild að frá 1988 til ársins 1991 þegar hún fór hring eftir hring í kringum landið til að kynna þau stórkostlegu tækifæri sem væru til staðar í uppbyggingu orkufreks iðnaðar. Ekkert af þeim áformum gekk eftir. Það var til að vekja vonir og væntingar fólks víða um land sem brugðust allar. En við höfum haft þann skýra fyrirvara að það sé alls ekki víst að þetta mál gangi eftir. Við viljum hins vegar leggja mikið á okkur til þess að það geti gengið, í harðri pólitískri andstöðu við hv. þm. Steingrím J. Sigfússon sem ber þá von heitasta í brjósti að ekkert verði úr þessu eins og af málflutningi hans má dæma í þessari umræðu.

Herra forseti. Ég er andvígur virkjuninni. En ég hef samtímis áhyggjur af stöðu Austfjarða og ég kvíði því hvernig andrúmsloftið verður þar ef ekkert verður af þessum framkvæmdum vegna þeirra væntinga sem kyntar hafa verið upp af heilmörgum í kringum þær. Það er nú ánægjulegt að heyra --- er það ánægjulegt? Ég veit ekki hvaða orð maður á að hafa um það --- hæstv. iðnrh., varaformann Framsfl. ráðast með þessum hætti að ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar, formanns Framsfl. á þessari tíð. Þar var einnig um borð Halldór Ásgrímsson, núv. hæstv. utanrrh., og stóð einna þéttast við hliðina á Jóni Sigurðssyni iðnrh. í stóriðjumálunum. Ætli það hafi ekki verið sá sem hér talar sem reyndi einna helst að andæfa. Ef menn vilja fara út í þessa sagnfræði verður nú farið að höggva býsna nærri Framsfl. Ætli hæstv. iðnrh. hafi ekki verið ungur maður á uppleið í Framsfl., verið að vinna að því að ryðja Guðmundi G. Þórarinssyni úr sæti einmitt á þessum tíma? Hæstv. iðnrh. er málið skylt. Varðandi orkuverðið aftur og samhengi hlutanna er það auðvitað ljóst að þegar farið verður að leita fjármögnunar á verkefni eða auglýsa eftir meðeigendum mun raforkusölusamningur væntanlega liggja fyrir. Nú vita menn það. Segjum að dæmið verði mjög tæpt, hvar endar þá þrýstingurinn á því að láta það ganga upp? Menn sem hafa talað af þvílíkum heilagleika um hversu mikilvægt og stórt og ágætt þetta verkefni er, eru þeir sem ráða ferðinni, geta haft áhrif á niðurstöðuna í gegnum eigendahlut sinn í Landsvirkjun og stöðu sína sem iðnrh. o.s.frv. Er þá ekki ástæða til að hafa áhyggjur af því að menn þrýsti raforkuverðinu niður til að dæmið gangi upp, a.m.k. á pappírnum? Svarið er jú. Þessi samþætting hagsmunanna og áhættunnar í þessu stóra máli er því mjög alvarlegur hlutur. Sporin hræða líka í þessum efnum, herra forseti.

Hv. þm. lætur að því liggja að Austfirðingar sitji með hendur í skauti og bíði eftir álveri og hefur miklar áhyggjur af því ef að það kæmi ekki. Þetta sýnir hvað hann á í miklum vandræðum með að útskýra byggðaþáttinn í þessu máli. Hann segir: ,,Ég hef áhyggjur af því að ferð Halldórs Ásgrímssonar á fund Sambands sveitarfélaga hafi verið dýr.`` Eiga menn ekki að segja frá því ef slíkar viðræður fara fram? Eiga menn aldrei að fara í neinar áhættusaman viðræður? Ég vil taka það fram og þess vegna kom ég upp í þetta andsvar, að það er gjörsamlega rangt að nokkurn tímann á nokkru stigi málsins hafi nokkru verið lofað í þessu máli. Það hefur aldrei á neinu stigi málsins verið sagt að málið sé í höfn. Enda er það ekki í höfn. Tvennt getur komið til, þ.e. að ekki semjist og að þeim sem berjast hatrammlega gegn þessu máli á öllum stigum samfélagsins takist að drepa málið. Það getur vissulega komið upp. Ég geri mér alveg grein fyrir því. Og mér þykir einkennilegur tvískinnungur að hamast hér við að reyna að drepa þetta mál og hafa svo stórar áhyggjur af því ef að það tækist.

Herra forseti. Það er nú svona og svona og hefur komið nokkuð rækilega fram í þessari umræðu hvernig það er að eiga rökræður og skoðanaskipti á eðlilegum grundvelli um þessi mál. Ég held að það sé þó nokkuð síðan að jafnríkulegrar tilhneigingar hafi gætt til þess að snúa út úr fyrir mönnum, leggja þeim orð í munn, gera þeim upp skoðanir og láta hlutina snúast um annað en það sem máli skiptir. 

Herra forseti. Ég vona svo sannarlega að af þessum framkvæmdum verði. Ég hef barist fyrir því og mun halda áfram að berjast fyrir því. En ég vil endurtaka það að við höfum komið algjörlega heiðarlega fram gagnvart Austfirðingum í þessu máli. Við höfum sagt, og mér er kunnugt um að við í Framsóknarflokknum höfum sagt við Austfirðinga: ,,Þið skulið ekki láta þetta mál koma í veg fyrir aðrar hugmyndir sem uppi eru. Þetta er landsmál fyrst og fremst. Byggðamálin eru viðbótarkostur í þessu máli, mjög góður kostur að mínu mati. En hann á ekki að koma í veg fyrir neina aðra uppbyggingu, heldur mun þetta hjálpa henni til ef af þessu verður.`` Austfirðingum hafa aldrei verið gefnar falskar vonir í þessu máli. En ég vona svo sannarlega að þetta mál gangi eftir. Ég skal taka það aftur ef ég hef snúið út úr fyrir hv. þm. um að hann hafi sagt að Austfirðingar biðu með hendur í skauti. Ég tek það þá aftur og biðst afsökunar á því ef að ég hef snúið út úr orðum hans að því leytinu.

Herra forseti. Falskar vonir nefndi ég heldur ekki á nafn í minni ræðu. Ég vísaði til þess hvernig þessi umræða hefur þróast og það ber sjálfsagt enginn einn sök, heldur hefur það gerst að einhverju leyti að hún hefur jafnvel tekið af mönnum völdin. Umræðan hefur farið að lúta sjálfstæðum lögmálum og lifað í sjálfri sér. En hún hefur þróast í þennan farveg. Þeir menn sem t.d. hafa kallað þetta eitt mesta byggðamál Íslandssögunnar verða auðvitað að bera ábyrgð á þeim orðum sínum, er það ekki? Og aðrir sem hafa dregið upp með mjög sterkum litum og sterkum dráttum ...

Það sagði ég ekki.

Nei, en ,,stærsta byggðamál síðari tíma``, hafa bæði utanrrh. og, ég hygg, forsrh. sagt. Þeir verða að bera ábyrgð á þeim orðum. Sporin hræða líka í þessum efnum. Ég nefndi Eyjafjarðarsvæðið. Við getum líka nefnt Keilisnes. Var það ekki þannig að meira að segja fasteignaverð var farið að hækka þar og sveitarfélagið var komið á fulla ferð að gera ráðstafanir til undirbúnings þeirri gífurlegu uppbyggingu sem þar átti að verða. Það má nefna mörg fleiri slík dæmi sem öll ættu að hvetja menn til hins sama, þ.e. að ganga hægt um gleðinnar dyr og gefa sér ekkert fyrir fram sem niðurstöðu í þessum efnum.

Herra forseti. Enn á ný kemur hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon og skýrir sjónarmið sín í þessu máli. Þar sem ég fékk ekki í gær nægilegar skýringar á því hvers vegna afstaða hans hefur breyst frá því 1990, bið ég hv. þm. enn að gera tilraun til þess að skýra fyrir mér hvaða breyting hafi orðið í byggðamálum frá því 1990 og til dagsins í dag. 
            

Herra forseti. Ég átta mig ekki alveg á því hvaða próf hv. þm. er að leggja fyrir mig, en ef það er varðandi sjónarmið sem ég setti fram um 1990, sem eru mjög hliðstæð sjónarmiðum sem ég hef líklega talað fyrir bæði fyrr og síðar og allt fram á þennan dag, að óheppilegt væri að bæta stórframkvæmdum í röðum við fólksflutninganna til höfuðborgarsvæðisins, þá er það ekkert nýtt. Það þarf ekkert frekar að nefna árið 1990 en árið 1985 eða árið 1994 þegar menn ræddu stækkun Ísals eða álver á Grundartanga. Ég hef að sjálfsögðu alltaf verið þeirrar skoðunar að heppilegt væri að reyna að halda sem mestu jafnvægi í atvinnuuppbyggingu í landinu. Nema hvað, er það einhver speki? Ég held að hv. þm. ætti frekar að þakka mér fyrir að hafa t.d. nefnt Austurland í því samhengi. Ef einhver iðnaðaruppbygging gæti átt sér stað á Austurlandi þannig að þar væri verið að nýta orku og það væri í góðri sátt við umhverfið í þeim fjórðungi, þá er ég að sjálfsögðu hlynntur því að slíkir kostir séu skoðaðir. Hef ég sagt eitthvað annað? Ég held að hv. þm. ætti frekar að virða það við mig að ég t.d. sagði að ég væri ekki meðmæltur því að menn væru að gera gælur við álver í Eyjafirði, í mínu kjördæmi. Ég hef nefnilega ekki lagst ofan í það hljólfar í þessum málum að taka afstöðu út frá þröngum kjördæmissjónarmiðum og ég gæti kennt hv. þm. heilmikið um það ef hann hefði áhuga á því að afla sér þekkingar á því sviði, hvað það geti kostað að standa í lappirnar gagnvart því mikla návígi sem hagsmunirnir koma mönnum stundum í hvað varðar umhverfismál. Ég skal eyða kvöldstund einhvern tíma með hv. þm. og fara yfir það t.d. með honum hvernig þeir hlutir hafa stundum gengið fyrir sig í henni Mývatnssveit, á Eyjafjarðarsvæðinu eða annars staðar þar sem menn lenda allt í einu í þeirri aðstöðu að þetta er ekki bara eitthvert froðusnakk, heldur alvara og það reynir á það hvort menn meina eitthvað með umhverfisverndarstefnu sinni eða ekki.

Herra forseti. Það sem breyst hefur er greinilega spurningin um það hvort menn standi við það sem þeir segja í umhverfismálum. Það væri auðvitað betra ef hv. þm. kæmi hér og færi örlítið yfir það hvað hann sagði í umhverfismálum árið 1990. Væntanlega hefur það breyst verulega vegna þess að árið 1990 lék enginn vafi á því að hv. þm. studdi álver sem yrði reist á Austurlandi með þeirri orku sem fengist frá Fljótsdalsvirkjun. Það er ljómandi gott að það skuli koma hér fram að hv. þm. hefur breytt um afstöðu og það er lofsvert að hv. þm. skuli viðurkenna slíkt því að því miður hefur skort á að hann hafi viðurkennt að nú séu viðhorf hans í þessum efnum breytt. Það er sem sagt lofsvert og ég þakka hv. þm. það.

Herra forseti. Það er enn sami vandinn við að reyna að eiga einhverjar rökræður um þessi mál. Það var að sjálfsögðu á þessum tíma eins og öðrum að ég hafði á því ótal fyrirvara að af þessum stóriðjuframkvæmdum yrði yfir höfuð og var þó engin Kyoto-bókun komin til sögunnar þá. Við vorum að ræða á þessum tíma og að gefnu tilefni, staðsetningarþátt þessa máls eingöngu. Ég hafði gagnrýnt það að farið var um landið og mönnum boðið upp á að gerast áskrifendur að álveri sem lítil alvara var á bak við að mínu mati. Af þeim sökum var gerð sérstök samþykkt sem ég hygg að þessi blaðagrein eða blaðaumfjöllun m.a. vitni til, þar sem þingflokkur Alþýðubandalagsins lýsti sig sérstaklega mótfallinn því að þessum stóru framkvæmdum yrði hlaðið niður á suðvesturhornið. Það þýddi ekki að fyrir lægi samkomulag um byggingu álvers á Austurlandi, ó nei, aldeilis ekki. Á sama tíma voru auðvitað uppi miklir fyrirvarar bæði um raforkuverð og umhverfismál og síðan fór það nú svo eins og alþjóð veit að á þetta reyndi aldrei vegna þess að á þessum mánuðum var að verða ljóst að ekki mundi verða af byggingu þessa álvers.

Hæstv. forseti. Gamla nytjastefnan er gengin sér til húðar, nytjastefna sem fól í sér að allt væri falt, allt mætti taka, grafa mætti í hvern gíg og gjallhól, skilja eftir opnar námur, opin sár, keyra um ósnortið land, troða niður viðkvæma gróðurþekju, beita hvern blett, virkja hvern foss, henda sorpi og netadræsum í sjó, sökkva skipshræjum, ofveiða fiskstofna, menga loft og hleypa skolpi óhreinsuðu í opnar fjörur. Þessi skefjalausa og gagnrýnislausa nytjastefna skeytti engu og vissi raunar ekkert um framtíðarhagsmuni þjóðarinnar í umhverfismálum. Hún vissi þaðan af síður um alþjóðlegt samhengi umhverfismála þar sem við Íslendingar erum háðari umhverfisvernd meira en flestir aðrir og dugir þar að minna á vaxandi mengun í norðurhöfum. Þessi sjálfhverfa nytjastefna krafðist alls, hrifsaði allt án þess að greiða nokkuð til náttúrunnar eða fegurðarinnar og allra síst til framtíðarinnar eða þeirra Íslendinga sem á eftir okkur koma. Við getum fyrirgefið forfeðrum okkar sem hvorki höfðu þekkingu né lágmarksefni til þess að hlífa náttúru landsins. En við sem búum við allsnægtir og víðtæka þekkingu getum ekki beðið komandi kynslóðir afsökunar, beðið þær að fyrirgefa okkur þegar við göngum á landið og misgjörum því og náttúru okkar án þess að skeyta um leikreglur sem við höfum sett okkur. En sem betur fer er þessi nytjastefna nú brátt að baki. Það eru breyttir og bjartari tímar. Það sem ég nefndi í upphafi verður fljótt að baki, þ.e. stöðugur ágangur á náttúruna án þess að nokkuð komi þar fyrir. Þessir breyttu og bjartari tímar hafa komið fram í gjörbreyttum viðhorfum almennings. Jafnvel nú á síðustu missirum hafa viðhorf almennings gjörbreyst. Þessir breyttu tímar hafa komið fram í gjörbreyttri löggjöf sem kemur fram í alþjóðlegu samstarfi og hagsmunum Íslendinga þar sem okkar hagsmunir og okkar sjónarmið hafa náð fram að ganga og við höfum eignast víðsýnni stjórnmálamenn. Ég vil að það komi fram að ríkisstjórnin hefur á þessu kjörtímabili og því síðasta tekið þátt í þessum miklu breytingum af fullri alvöru með umfangsmikilli og vandaðri lagasetningu. Þar nægir að benda á byggingar- og skipulagslögin og síðan náttúruverndarlögin en þessir tveir lagabálkar eru mikilvægustu lagabálkar í náttúruvernd og umhverfismálum hér á landi. Þessir lagabálkar höfðu beðið þing eftir þing en aldrei náð í gegn. En þeir öðluðust gildi í tíð núv. og fyrrv. ríkisstjórnar. Sömuleiðis má nefna lögin um mengun og hollustuhætti, skipulag miðhálendisins og væntanlega endurskoðun laganna um mat á umhverfisáhrifum. Auk þessa höfum við gert fjölda alþjóðlegra samninga um mengun hafsins. Baráttan við þrávirku lífrænu efnin stendur yfir núna og e.t.v. ná Íslendingar þar markverðum árangri. Þetta hefur tekist undir forustu Framsóknarflokksins og þó að fyrrv. hæstv. umhvrh. Guðmundur Bjarnason hafi legið hér undir mjög miklum og oft ómaklegum árásum þá urðu þessi tímamót í tíð hans í samræmi við breyttan tíðaranda og breytt viðhorf almennings. Við höfum því smám saman verið að vinna upp 10--20 ára forskot nágrannaþjóða okkar í umhverfismálum. Inn í þessa gerbreyttu tíma og tiltölulega björtu framtíð dregur ríkisstjórnin núna forneskjulegt verklag með því að ætla að knýja fram virkjun án þess að farið sé að þeim leikreglum sem viðurkennd eru í hugum almennings og í allri löggjöf okkar. Ég viðurkenni þó að ríkisstjórnin hefur margt til síns máls og ýmis rök. Ríkisstjórnin hefur orðið að hörfa með þetta mál og rök þess inn á örlítinn reit, inn á örlítinn neyðarreit, þar sem hún verst öllum rökum, rökum sem lúta að lögum, rökum sem lúta að þjóðarvilja, rökum sem lúta að náttúruverndarsjónarmiðum og öðru sem þykir nú sjálfsagt. Ég ætla ekki að gera hina drungalegu fortíð Fljótsdalsvirkjunar að umræðuefni, allt það karp um málsmeðferð og hvort hún eigi efnislegan eða lagalegan rétt á sér eða ekki. Það hafa fjölmargir þingmenn gert úr þessum ræðustól síðustu tvo daga og sótt að ríkisstjórninni með margvíslegum rökum, þó ég efist um árangur af því. Ég vil frekar beina sjónum mínum að hinu raunverulega umhverfismáli, þ.e. því að á Eyjabökkum og á öræfum norðaustan við Vatnajökul eru ómetanleg náttúruverðmæti. Þau fara forgörðum með því að ráðist verði í virkjanir á þessu svæði. Ég vil undirstrika það sem öllum er kunnugt, að Fljótsdalsvirkjun mun ekki duga fyrir framtíðaráform um álver, jafnvel þó það stækki ekki með þriðja áfanga. Þarna komum við að kjarna málsins. Hvað sem líður öllu karpi og togi um formsatriði lagasetningar sem ég vil alls ekki gera lítið úr þá stöndum við frammi fyrir náttúru landsins okkar, frammi fyrir gjörðum okkar og frammi fyrir komandi kynslóðum. Viljum við sökkva og spilla landi eins og fyrirhugað er með Fljótsdalsvirkjun án þess að fara að þessum leikreglum, eða viljum við hlífa því? Við skiptumst hér í tvo hópa að þessu leyti og báðir hóparnir hafa vissulega nokkuð til síns máls. Hér er ekkert eitt fyllilega rétt eða fyllilega rangt. Annars vegar eru þeir sem vilja fórna Eyjabökkum vegna þeirra sjónarmiða sem sett hafa verið fram um byggð og efnahagslíf. Hins vegar segjum við ýmist: Við viljum alls ekki fórna þeim. Eða: Við viljum alls ekki að þeim verði fórnað nema farið sé að settum leikreglum um mat á umhverfisáhrifum. Ég er í síðari hópnum. Mig langar að það komist a.m.k. í Alþingistíðindi hvaða náttúruverðmæti eru á Eyjabökkum þó að flestum hér í þessum sal sé kunnugt um það. Í Jökulsá í Fljótsdal eru 15 fossar, þriggja til þrjátíu metra háir á 20 km kafla frá Eyjabökkum að Kleif í Fljótsdal. Þeir eru einstæðir og finnast jafnvel ekki þeirra líkar hér á landi. Verndargildi þeirra er mikið. Samfelld gróðurþekja er frá jökli til sjávar á þessu svæði sem á hvergi sinn líka að því leyti á Íslandi. Eyjabakkar liggja hærra yfir sjó en svipaðar gróðurvinjar við upptök jökuláa hérlendis, þ.e. í 650 m hæð. Í Lónsstað við Eyjabakka eru 30 ferkílómetrar gróins lands, þar af helmingur votlendi. Gróðurfar á Eyjabökkum er afar fjölbreytt. Þar skiptist á votlendi, þurrlendi, bergsvæðisgróður ásamt áreyrum og söndum. Slíkt land er ekki að finna á Íslandi annars staðar, nema þá í Þjórsárverum. Hraukarnir hafa verið gerðir að umtalsefni hér og hv. þm. Össur Skarphéðinsson gerði grein fyrir því að þeir væru jafnvel einstæðir í heiminum. Gróður á Eyjabökkum er sérstakur að því leyti að þar eru bæði hálendis- og láglendisplöntur. Heiðagæsin verpir ekki mikið á Eyjabökkum, það er hárrétt, en hún fellir þar fjaðrir og fjaðrafellistaðurinn er takmörkuð auðlind, ef við getum orðað svo, fyrir heiðagæsina. Við berum þar ábyrgð, ekki aðeins gagnvart þessum dýrastofni, sjálfum okkur og landinu okkar, heldur gagnvart Evrópu og í samhengi heimskautasvæðanna. Við ætlumst til þess að aðrir virði rétt okkar, hafsvæði okkar og hagsmuni en ætlum að skella skollaeyrum við þeirri ábyrgð sem við berum sjálf. Hreindýrastofninn á mikið undir Eyjabökkunum og þar halda til um 20% stofnsins eftir því sem næst verður komist. Þá er ótalið að Eyjabakkar eru ekki aðeins sá örlitli blettur sem þeir eru heldur hluti af landslagsheild, heildstæðri fegurð sem er samstæð og byggir á því að litlu eða engu sé þar raskað. Það má ekki horfa, eins og gert er víða í skýrslunni, eingöngu á blettinn Eyjabakka heldur á að skoða þetta í heild sinni. Komi maður á Eyjabakkana utan úr auðninni sér maður gimstein, fegurð hans og skynjar gildi hans í stærra samhengi. M.a. þetta viljum við vernda. Lögin um náttúruvernd sem við samþykktum í þessum þingsal fyrir skömmu vitna gegn þessu máli. Svo gera líka alþjóðlegir samningar, Ramsar-sáttmálinn, Bernar-sáttmálinn, EES og Ríó-sáttmálinn svo nokkuð sé talið. Náttúrufegurðina og náttúruauðæfi þessi get ég ekki hugsað mér að verði lögð undir vatn og virkjanir nema þeim hafi verið sýnd hin fyllsta virðing með þeim leikreglum sem viðurkenndar eru í þessu samfélagi. Við höfum sett lög um mat á umhverfisáhrifum og ég get ekki gert annað en að fara að þeim leikreglum, hvort sem ríkisstjórnin hefur forneskjulegar undanþágur til annarra gjörða eða ekki. Ég vil þó ekki að lítið sé gert úr byggðasjónarmiðum sem vissulega eru fyrir hendi og þeim hagsmunum sem ríkisvaldið hefur. Virðulegi forseti. Ég get því miður, vegna annarra verkefna, ekki tekið hér til máls öðru sinni. Tíma mínum er hér að ljúka. Ég hefði viljað fá tækifæri til að gagnrýna þá skýrslu sem hér liggur fyrir frá Landsvirkjun. Það hafa fáir gert. Menn hafa lesið skýrsluna, verið glaðir og sagt: Hér er gott verk á ferðinni og nú er ég sannfærður, þökk sé Landsvirkjun og skýrslu hennar. Þarna er einmitt mergurinn málsins, sá meginmunur á því mati sem við ætlum að gera hér eftir því sem við erum menn til í þessum þingsal og matinu á umhverfisáhrifum, hinu lögformlega mati. Ef þetta hefði farið í hið lögformlega mat samkvæmt lögum um mat á umhverfisáhrifum þá hefðu ýmsir vankantar skýrslunnar verið sendir aftur til Landsvirkjunar eftir að hafa fengið hlutlausa og sérfræðilega meðferð í lögbundnum stofnunum og hjá skipulagsstjóra. Landsvirkjun hefði getað lagfært þá og síðan hefði málið komið til kynningar hjá almenningi, almenningi sem ég hef margoft lýst hér að eigi alveg að útiloka frá þessu. Ég viðurkenni að það er gott framtak iðnn. að opna tölvuaðgang og þar fram eftir götunum. Andmælaréttinum er hins vegar neitað. Ég hefði viljað rekja það að skýrslan er ágætis upphafsplagg en hún er vilhöll að mjög mörgu leyti. Hún gengur á svig við frumskýrslur frá vísindamönnum sem lögðu verk sín í hendur Landsvirkjunar. Ég vil benda á að margar af ítarlegustu rannsóknunum sem þarna hafa farið fram á dýralífi og grösum eru 20--25 ára gamlar. Rannsóknirnar á gæsunum og hreindýrunum fara fram hluta úr degi, einu sinni á sumri. Það eru stofnstærðarrannsóknir en ekki atferlisrannsóknir. Í skýrslunni kemur ekkert fram um rannsóknir á beit, hvorki hreindýra né gæsa, svo ég nefni nokkuð af þessu. Rangt er farið með tölur í prósentum um gæsastofninn, þar er munur á upplýsingum frá Náttúrufræðistofnun og Landsvirkjun. Ég gæti nefnt fleira en menn ættu að sjá muninn á þessu. Annars vegar tökum við við plaggi sem við getum í engu breytt og getum engra spurninga spurt. Við útilokum almenning frá þessu máli. Ég krefst þess að ríkisstjórnin beiti sér fyrir því að almenningur fái aðgang að málinu og það fái meðferð sem okkur er samboðinn þannig að við þurfum ekki að skammast okkar fyrir það þegar fram líða stundir.

Virðulegi forseti. Þetta var athyglisverð ræða. Þingmaðurinn dró upp mjög skýra mynd af því hve viðkvæmt svæðið er. Ég ætla að vekja athygli á því að í umræðunni hér hafa stjórnarliðar gjarnan sagt við þá sem að krefjast umhverfismats að þeir hljóti að vera á móti virkjunum, álverum og því að nýta vatnsafl. Hins vegar er það staðreynd að í tillögugreininni, virðulegi forseti, segir að á grundvelli fyrirliggjandi skýrslu um umhverfisáhrif Fljótsdalsvirkjunar skuli þingmenn afgreiða þetta mál. Ég spyr þingmanninn hvort hann telji það að Alþingi eigi að gera þetta mat í stað þess að fara leiðina sem hann lýsti áðan, sé vegna þess að stjórnarflokkarnir gefi sér fyrir fram að umhverfismat yrði neikvætt. Ég spyr sérstaklega vegna þess hve skýra mynd hann dró upp af þessu viðkvæma svæði, Eyjabökkum.

Virðulegi forseti. Ég held að í öllum málum sem koma til mats samkvæmt lögunum um mat á umhverfisáhrifum þá gefi menn sér ekkert fyrir fram í þeim efnum. Eins og allir vita taka lögin ekki aðeins til náttúrufars heldur líka til byggðar, mannlífs og annarra þátta og er það vel. Reyndar eru þessi lög gölluð, eins og vitum öll hér. Frá hæstv. umhvrh. eru væntanleg ný lög og þau munu taka betur á þessu. Að sjálfsögðu gefur maður sér niðurstöðuna ekki fyrir fram.

Virðulegi forseti. Ræða þingmannsins gefur náttúrlega tilefni til margra spurninga en okkur er gefinn naumur tími. Fyrr í dag talaði þingmaður Sjálfstfl. og sagði að víðtækur pólitískur ágreiningur væri um þetta mál og þetta væru stórar pólitískar ákvarðanir sem við erum að taka. Setning þingmannsins á í raun við það að taka pólitíska ákvörðun án afstöðunnar til umhverfismats. Það sem flækir málið á Alþingi er að til viðbótar við álitsgerð um orkuöflun fyrir álver og skýrslu um þjóðhagsleg áhrif álvers á Alþingi að leggja mat á skýrsluna um umhverfisáhrif Fljótsdalsvirkjunar. Ég spyr þess vegna þingmanninn hvort hann sé sammála þingmanni Sjálfstfl. um að hér eigi að taka stóra pólitíska ákvörðun um víðtækt pólitískt ágreiningsefni af því að tillgr. segir allt annað.

Hæstv. forseti. Ég lít ekki á þetta mál sem pólitískt mál. Ég lít á þetta mál út frá þeim rökum sem liggja til grundvallar því mati þar sem not okkar og aðgangur að landi og náttúruauðæfum mætir kröfunum og hagsmununum um náttúruvernd. Það er í mínum huga ekki pólitík í strangasta skilningi. Í mínum huga er þarna um að ræða ábyrgð okkar sem erum að horfa hvert í sinn barm. Viljum við fórna þessu? Viljum við ekki fórna þessu? Það eru spurningar sem snúast ekki um pólitík heldur um miklu djúpstæðari mál en að ég vil afgreiða þau með því orði einu þó ég viðurkenni að pólítík er lífæðin og blóðrásin í þjóðfélagi okkar.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. formanni umhvn. fyrir mjög svo heimspekilega ræðu um umhverfismál. Í framhaldi af heldur drungalegri mynd sem hv. þm. dró upp sem afleiðingu af nytjastefnu mannskepnunnar og hreyfði þar með þekktu máli úr sögunni, þ.e. um árekstra milli manns og náttúru, þá vil ég varpa þeirri spurningu til þingmannsins hvort hann telji manninn hluta af náttúrunni og ef svo er, hvort slíkir árekstrar séu þá óhjákvæmilegir. Hins vegar þar sem hv. þm. fjallaði um syndir feðranna í umgengni við landið fannst mér vanta nokkuð alþjóðlega sýn í ræðu hans, einkum með hliðsjón af því að umhverfismál hljóta að teljast hnattræn. Með því að hafna aðgangi að vistvænum orkugjöfum, sem eru sannarlega takmarkaðir í veröldinni, erum við að varpa ábyrgðinni frá okkur og yfir til annarra. Mun það ekki hafa áhrif á afkomendur okkar með sama hætti?

Virðulegi forseti. Markalínan sem við drögum milli nýtingar og náttúruverndar er að sjálfsögðu alltaf á hreyfingu. Hún byggir á mismunandi mati, mati sem tengist mörgum þáttum, bæði heimspekilegum og ýmsum öðrum þáttum sem of langt er að telja en m.a. því hvort við komumst af hér á jörðinni --- svo langt sé seilst. Þessi lína er á hreyfingu. Hún hefur verið að færast til á Íslandi mjög hratt. Ég get ekki farið á þessum tíma út í það hvar og hvernig hún er dregin en við höfum komið okkur saman um leikreglurnar. Þær er einmitt að finna í mati á umhverfisáhrifum sem menn eru að sniðganga hér. Varðandi vistræna orkugjafa þá er ég ekki mótfallinn virkjunum og ég vil að þær séu nýttar. Ég er ekki andstæðingur stóriðju en ég er ekki tilbúinn að kaupa það hvaða verði sem er, a.m.k. ekki því að virkjað sé á Eyjabökkum án þess að þar fari fram mat á umhverfisáhrifum.

Hæstv. forseti. Ræða hv. þm. formanns umhvn. var á margan hátt merkileg. Hann byrjaði hana á að lýsa svokallaðri nytjastefnu sem hljómaði eins og hann væri að lýsa almennum subbuskap sem ég held að viðgangist ekki hér á landi og vonandi hvergi í svo miklum mæli sem hann lýsti. Ég vil spyrja hann tveggja spurninga, annars vegar hvort hann treystir því ekki að iðnn. taki fyrir athugasemdir almennings. Iðnn. hefur boðað að almenningur muni fá athugasemdarétt. Hins vegar vil ég spyrja vegna yfirlýsingar hans um að hann væri algerlega á móti því að virkja í Fljótsdal: Hvar telur hann að eigi að virkja? Hvernig eigum við að nýta okkar orkulindir?

Hæstv. forseti. Ég treysti því vel að iðnaðarnefndarmenn séu vel læsir, lesi allt og hugsi hlýtt til athugasemda frá almenningi. Munurinn á því er eingöngu sá að í lögunum um mat á umhverfisáhrifum er gert ráð fyrir kynningu á málinu á almennum vettvangi, meðal almennings. Almenningur getur ekki aðeins lýst skoðunum sínum heldur einnig kært niðurstöðurnar og óskað eftir úrskurði. Það vantar algerlega og er sá reginmunur á því sem iðnn. býður upp á þó ég beri virðingu fyrir henni og framtaki hennar. Hvar ég vil virkja get ég ómögulega nefnt hér. Ég er tilbúinn til að virkja mjög víða á Íslandi en ég er ekki tilbúinn til að gera það hvað sem það kostar. Ég er ekki tilbúinn til að fórna náttúruperlum á öræfum Íslands án þess að a.m.k. við sýnum þar þeim leikreglum sem ég margoft hef lýst fulla virðingu.

Hæstv. forseti. Kannski er rétt að rifja upp að nú þegar hefur málið verið kynnt fyrir almenningi og á sínum tíma bárust átta athugasemdir við málið. Fyrir umhvn. hefur legið þáltill. um að þessi virkjunaráform skuli metin eftir lögum um mat á umhverfisáhrifum. Gildir það sama um málsmeðferð í umhvn. þegar farið er fram á það að afturkalla virkjunarleyfi til Landsvirkjunar? Við skulum gefa okkur að almenningur geti haft þá skoðun að það beri alls ekki að afturkalla þetta virkjunarleyfi. Gildir þá hið sama um athugasemdarétt almennings til umhvn. eins og iðnn.? Er það mat formanns umhvn. að svo sé? Hefur mat sérfræðinga sem þar eru til kallaðir sama gildi í umhvn. og iðnn.?

Hæstv. forseti. Almenningur getur komið skoðunum sínum á framfæri við umhvn. um þáltill. sem liggur þar fyrir um mat á umhverfisáhrifum eins og um öll önnur þingmál. Það þekkir hv. þm. og almenningi er það frjálst eins og allir hér vita. Umhvn. mun vanda mjög meðferð þessa máls, kalla til marga sérfræðinga, hlusta á og meta rök þeirra og nýta þær umsagnir sem þegar hafa borist. Ég vil láta það koma fram að við munum vinna báðar þessar tillögur af fullum krafti. Vinna er þegar hafin við þáltill. og ég stefni að því að afgreiða báðar þessar þáltill. frá umhvn. núna fyrir jólin.

Herra forseti. Afstaða hv. þm. Ólafs Arnar Haraldssonar er afskaplega heiðarleg og skýr. Hann er hnugginn vegna væntanlegra umhverfisfórna. Hann mótmælir því að náttúruverðmætum sé fórnað nema þeim sé sýnd sú tilhlýðilega virðing, eins og hann orðaði það, að senda þau fyrst í lögformlegt mat á umhverfisáhrifum. Mér var hugsað til fangans sem fékk sígarettu og brennivínsstaup áður en hann var tekinn af lífi en það er aukaatriði. Mig langar bara til að benda hv. þm. á að mat á umhverfisáhrifum getur falið í sér að bent verði á aðra kosti og betri sem mögulega lágmarka náttúrufórnirnar, jafnvel bent á betri kosti til landnýtingar, eins og að skynsamlegt og hagkvæmt gæti verið að stofna á svæðinu stóran þjóðgarð.

Hæstv. forseti. Ég er maður reglna og samfélagslegra samskiptahátta sem viðurkenndir eru. Þeir samskiptahættir sem við höfum komið okkur saman um eru að sætta okkur við þá niðurstöðu sem kemur frá umhverfismati. Í hjarta mínu ætti ég reyndar mjög erfitt með að sætta mig nokkurn tíma við að þessum náttúruperlum yrði fórnað. Það er persónuleg skoðun mín. En ég sem stjórnmálamaður yrði að sætta mig við þá niðurstöðu sem þar kæmi, væri hún á þann veginn. Það er einungis það sem ég er að kalla eftir en ekki eins og einn þingmaður sagði hér úti í sal: Er þér þá alveg sama um þetta ef það bara fær þennan andlátsyfirlestur? Varðandi mat á umhverfisáhrifum þá er það hárrétt sem hv. þm. bendir á og ein af rökunum fyrir því að setja þetta í mat á umhverfisáhrifum að fá fram fleiri kosti. 

Herra forseti. Ræða hv. þm. var mjög einhliða, þ.e. hér voru eingöngu færð hin umhverfislegu rök í málinu. Út af fyrir sig er ekki ástæða til að gera sérstaka athugasemd við það þar sem hv. þm. er formaður umhvn. Hins vegar hefði verið skemmtilegt að fá að heyra einnig örlítið af hinni hliðinni. Það sem vakti þó sérstaka athygli mína var orðalag hans þegar hann talaði um að sú leið sem farin er útilokaði almenning frá því að koma að málinu. Hér er hv. formaður umhvn. að gefa heldur sérkennilega mynd af störfum umhvn. Þess vegna vil ég spyrja hv. þm. að því hvort hann hafi ekki tekið heldur sterklega til orða.

Hæstv. forseti. Það mætti halda að sá hv. þm. sem talaði hér hafi ekki hugmynd um hvað felst í ferlinu sem lögin um mat á umhverfisáhrifum mæla fyrir um. Ég vænti þess ef hann vissi hvað í þeim lögum stendur sæi hann að grundvallarmunur er á aðgangi, áhrifum og möguleikum almennings til að koma að málinu og því sem almenningi er boðið upp á nú af veikum mætti. Það er hörmulegt til þess að vita að við skulum múra okkur hér inni, innan við þessa þykku veggi með þetta mál á þessum neyðarreit, þegar þjóðin, hvort sem það er meiri hluti eða minni hluti, krefst þess að farið verði að leikreglum. Það er hörmulegt.

Herra forseti. Ég fékk ekki svar við spurningu minni en ég vona svo sannarlega að hv. þm. sjái til þess að almenningur hafi möguleika á því að koma athugasemdum sínum á framfæri þó ekki sé nema í gegnum almannasamtök sem mörg hver hafa verið stofnuð á síðustu mánuðum og árum og hafa þar af leiðandi möguleika á því að koma athugasemdum sínum á framfæri. Hins vegar er ljóst og ég get tekið undir það með hv. þm. að að sjálfsögðu er þetta ekki hin sama regla og gert er ráð fyrir í lögum um mat á umhverfisáhrifum. Hins vegar, vegna þess að mér fannst hv. þm. gefa í skyn að hér væri ekki farið að leikreglum eins og það var orðað, þá taldi ég hann gefa til kynna að hér væri ekki að fullu farið að lögum. En eins og margoft hefur komið fram í umræðum hafa flestir talið að öll lagaákvæði væru til staðar varðandi það mál sem hér er til umræðu.

Hæstv. forseti. Óhjákvæmilegt er að vekja athygli hv. þm. á því að það hafa þvert á móti verið sett fram rök um að efast megi um ýmsa lagalega þætti málsins. Ég hef ekki sett það fram. Það hafa aðrir þingmenn gert. Ég vænti þess að hv. þm. hafi kynnt sér þetta. Það er alveg rétt. Ég hafði ekki langt mál um áhrif á byggðirnar á Austurlandi eða á efnahagslífið. Það hefur verið gert mjög ítarlega. Ég lét þess aðeins getið að ég virði þau sjónarmið og ég skil þau. Þau eiga vissulega rétt á sér. Og ég gerði grein fyrir því að sumir meta þau meira en náttúruna. Ég er þeim ekki sammála. Ég er að færa rök fyrir mínu máli. En ég ber fulla virðingu fyrir hinum sjónarmiðunum sem ég þó met með öðrum hætti en þeir sem þau hafa.

Herra forseti. Hér hefur verið lögð fram till. til þál. um framhald framkvæmda við Fljótsdalsvirkjun. Jafnframt tengist þessi umræða fyrirhugaðri byggingu álvers á Reyðarfirði. Fljótsdalsvirkjun og fyrirhugað álver eru risavaxin ráðstöfun á náttúruauðlindum okkar til eins aðila og til eins staðbundins atvinnurekstrar. Hér er ekki einvörðungu verið að lofa orku Fljótsdalsvirkjunar heldur einnig orku annarra stórvirkjana sem fram til þessa hefur ekkert verið fjallað um. Þannig er búið að binda orkuöflun næstu ára til þessarar einu stórverksmiðju. (Forseti (GÁS): Forseti vill leyfa sér að trufla hv. ræðumann andartak þar sem hér dynja á forseta eðlilegar spurningar um framhald umræðunnar í kvöld. Ef hv. þm. vill gefa forseta tækifæri til þess að upplýsa örlítið um það þá tekur það hálfa mínútu. Ráðgert er að matarhlé verði gert kl. 20.00. Fundi verður fram haldið kl. 20.30 og stefnt að því að fundur standi ekki mikið lengur en til kl. 23.00. Að því er stefnt að ljúka umræðu um þetta dagskrármál á morgun en fundur hefst kl. 10. Þá verður farið í fyrirspurnir sem munu taka tvo til þrjá klukkutíma sem þýðir að umræðu um þetta dagskrármál verður fram haldið upp úr hádegi á morgun og lokið væntanlega seinni hluta dags. Svona verður þetta í grófum dráttum. Enn á ný biður forseti hv. þm. afsökunar á þessari truflun.) Herra forseti. Ég fyrirgef þetta fúslega. Hér er ekki einvörðungu verið að lofa orku Fljótsdalsvirkjunar heldur einnig orku annarra stórvirkjana sem fram til þessa hefur ekkert verið fjallað um, eða a.m.k. mjög lítið. Þannig er búið að binda orkuöflun næstu ára til þessarar einu stórverksmiðju og viðbúið er að næstu virkjanir verði því að ganga í einni röð til fyrirhugaðs álvers á Reyðarfirði. Svo mikill er asinn og svo mikið er óðagotið að farið er á svig við lög um umhverfismat og áhöld eru um hvort skipulagslög séu brotin. Hér er gengið gegn öllum nútímakröfum um vinnubrögð, framtíðarsýn í umgengni við náttúruauðlindir og arðsemismat fjármagns og fjárfestinga. Herra forseti. Það hryggir mig að segja að í þessu máli hafa stjórnendur landsins asklok fyrir himin. Hæstv. iðnrh. varð í framsögu sinni mjög tíðrætt um byggðamál, flutning fólks af landsbyggðinni til suðvesturhornsins og þann mikla byggðavanda sem við stöndum nú frammi fyrir. Hann færði þetta bága ástand landsbyggðarinnar og þá sérstaklega Austfirðinga sem ein meginrök fyrir Fljótsdalsvirkjun og álveri á Reyðarfirði. Herra forseti. Ef ríkisstjórnin er svo áfram um að sýna í verki hug sinn í byggðamálum þá eru tækifærin næg. Fyrir það fyrsta ætti ríkisstjórnin að standa við samþykktir þingsins um aðgerðir í byggðamálum sem full sátt var um og kjósendum var lofað fyrir síðustu kosningar. Lítum aðeins á efndir þáltill. um byggðamál frá því í mars og samþykkt þverpólitískrar þingmannanefndar á vegum forsrh. frá því í vor. Þar var kjósendum lofað jöfnun lífskjara með ýmsum hætti. Þar var landsbyggðarfólki lofað leiðréttingum og stórátaki í jöfnun búsetuskilyrða. Lofað var að jafna námskostnað, en allir eru sammála um þá miklu mismunun sem kostnaður og aðgengi til menntunar hefur í för með sér. Til þessa mikilvæga málaflokks vantar 77 millj. kr. ef miðað er við gefin fyrirheit og rauntölur fjárlagafrv. næsta árs. Lofað var að jafna húshitunarkostnað en til að standa við þau fyrirheit vantar enn 160 millj. kr. í frv. til fjárlaga fyrir árið 2000. Lofað var átaki í uppbyggingu vega í þeim landshlutum þar sem samgöngur eru ófullnægjandi. Góðar samgöngur eru grundvallaratriði í atvinnuuppbyggingu en samt er vegunum leyft að hverfa í vanhirðu. Þetta átak virðist nú týnt og tröllum gefið, alla vega sést það hvergi í fjárlagafrv. ríkisstjórnarinnar. Til að uppfylla áðurnefnt fyrirheit um sérstaka flýtifjármögnun í vegagerð samkvæmt túlkun Byggðastofnunar vantar 550 millj. kr. samkvæmt frv. til fjárlaga. Þannig getum við farið í gegnum hvern liðinn á fætur öðrum í áðurnefndri þáltill. en stjórnsýsluleg ábyrgð á framkvæmd hennar er hjá forsrh. Þetta eru efndirnar, hæstv. forseti, á sérstökum samþykktum og tillögum Alþingis í byggðamálum. Ég dreg þetta fram til þess að sýna fram á hver raunverulegur vilji ríkisstjórnarinnar er í byggðamálinu eða hvernig hann birtist í verki. Þetta títtnefnda álver er auglýst sem ein risavaxin byggðaaðgerð, en þegar því sleppir stendur harla lítið eftir. Virðulegi forseti. Bygging einnar verksmiðju úti á landi getur ekki talist eitt sér byggðastefna. Það gildir einu þótt mörgum milljörðum sé varið í steypu og járn og öðrum milljörðum varið til þess að sökkva víðlendu landflæmi og náttúruperlum ef við höfum ekki byggðastefnu í höndum okkar. Byggðastefna getur aðeins falist í því að taka á málum landsbyggðarinnar í heild, jafna samkeppnisstöðu fyrirtækja úti á landi og síðast en ekki síst jafna lífskjör fólks úti á landi. Það sem við þurfum er efnahagsstefna, markmið og leiðir en ekki blindar fjárfestingar. Þangað til hæstv. iðnrh. getur stigið hér í ræðustól og kynnt fyrir okkur slíka efnahagsstefnu sem miðar að því kerfisbundið að halda jafnvægi í byggð landsins, þá getur hann trauðlega stært sig af heildstæðri byggðastefnu. Við í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði krefjumst þess að staðið verði við þau fyrirheit sem gefin eru í þáltill. um aðgerðir í byggðamálum frá því í vor. En við gerum okkur jafnframt grein fyrir því að framkvæmd hennar ein sér er engan veginn næg til að snúa byggðaröskuninni við. Þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs lagði fram á fyrstu dögum þings í haust till. til þál. um sérstakar aðgerðir í byggðamálum sem miða að því að leiðrétta kerfislæga mismunun lífsgæða og efla atvinnulíf með nýsköpun og stórátaki í vegagerð út um land. Við viljum styrkja dreifikerfi raforku um sveitir landsins. Skerðing fjár til styrkingar dreifikerfis raforku í sveitum um 69 millj. kr. úr 150 millj. samkvæmt fram lögðu fjárlagafrv. er í reynd byggðastefna ríkisstjórnarinnar eins og hún birtist okkur í hnotskurn. Við viljum stórefla framhaldsnám á landsbyggðinni og fjölga framhaldsskólum þar sem því verður við komið og efla starfsmenntun og tækninám heima í héraði. Við viljum styrkja tekjustofna sveitarfélaga og sérstaklega leiðrétta og jafna aðstöðu dreifbýlissveitarfélaga. Við viljum að kannað verði hvernig megi beita skattkerfinu til leiðréttingar og jöfnunar aðseturs- og búsetukostnaði. Við viljum að auðlindir fiskimiðanna á grunnslóð kringum landið verði færðar heim í forsjá heimamanna. Við viljum verja álíka upphæð og búseturöskunin er talin kosta þjóðina nú í beinar byggðaaðgerðir sem ná beint og milliliðalaust til einstaklinga og lítilla og meðalstórra fyrirtækja á landsbyggðinni. Við trúum því að ef einstaklingar og fyrirtæki út um allt land njóti jafnræðis í samkeppni og lífskjörum, þá muni þeir í krafti hugvits og áræðis byggja upp frjótt og öflugt atvinnu- og menningarlíf sem byggt er á forsendum heimamanna. Vinstri hreyfingin -- grænt framboð vill efla búsetu- og atvinnulíf um allt land á vistvænum og samfélagslegum forsendum íbúanna á hverjum stað. Við höfum lagt fram mjög ákveðnar tillögur í byggðamálum og óskum eftir því að samþykkt þeirra verði hraðað svo hægt sé að grípa til beinna aðgerða. Herra forseti. Fyrirhuguð Fljótsdalsvirkjun á að kosta um 30 milljarða kr. og álver á Reyðarfirði á að kosta fullbúið allt að 120 milljarða kr. Til viðbótar þessu þarf nokkrar virkjanir í viðbót svo að álverið fái næga orku. Við erum því að tala um ársverk sem eru svo feiknadýr að talað er um að hvert verk kosti 50--60 millj. En það sem meira er, stór hluti þessarar fjármögnunar á að koma innan lands frá. Þetta þýðir að minna fjármagn stendur eftir fyrir aðrar framkvæmdir í íslensku hagkerfi. Þessi eina framkvæmd sogar til sín svo mikla fjármuni að ný atvinnusköpun, m.a. í hinum dreifðu byggðum, verður í algeru uppnámi. Herra forseti. Hversu mikið væri ekki hægt að gera fyrir þessa fjármuni í öðrum atvinnurekstri, með öðrum möguleikum? Landsvirkjun gerir aðeins ráð fyrir um 3,9% ávöxtunarkröfu til þess fjár sem bundið er í orkusölu til stóriðju. Ég fullyrði að væri þessi ávöxtunarkrafa til viðmiðunar í fjárfestingum úti á landi þá eru til ógrynni af verkefnum stórum og smáum um allt land sem gætu tekið við þessum fjármunum. Með því væru sköpuð fleiri störf, áhrifin kæmu víðar fram um landið og áhættan væri mun minni. Hafa Austfirðingar verið spurðir hvað þeir gætu gert annað við 30 milljarða, við 60 milljarða, við 100 eða við 200 milljarða í eflingu atvinnulífs og menningarlífs á svæðinu á samfélagslegum forsendum heimamanna? Ég er fylgjandi því að Austfirðingar fái stórar fjárhæðir til eflingar byggð. En þeim hefur verið stillt upp við vegg. Það er annaðhvort þetta eða ekkert. Herra forseti. Gera hv. þm. sér grein fyrir hversu gífurlega áhættu hér er verið að taka með því að verja svo stórum hluta orkuauðs okkar og svo gífurlegu fjármagni í eitt fyrirtæki og eina áhættusama framleiðslu? Hér er líka allt á reiki. Ekkert liggur enn fyrir um raforkuverð. Ekkert liggur fyrir handfast um arðsemi þessara framkvæmda. En þær hugmyndir sem hafa verið reifaðar af hagfræðingum benda til stórfellds taps af þessum framkvæmdum. Það eina sem liggur fyrir er einlægur vilji ríkisstjórnarinnar að sökkva Eyjabökkum og byggja álver á Reyðarfirði hvað sem það kostar. Við megum ekki láta þessa framkvæmd sigla í gegnum þingið undir því falska flaggi að hér sé um ómissandi byggðaaðgerð að ræða. Þegar tekið er tillit til þess hve mikið fjármagn er ætlað í þetta eina verkefni og mikils fórnarkostnaðar í óbætanlegum náttúruperlum, þá er hér glapræði á ferðinni og ekki síst ef stjórnvöld sjá ekki ástæðu til þess að aðhafast neitt frekar í byggðamálum. Þó þessi framkvæmd komist af stað, stendur lítið eftir í heildstæðum byggðaaðgerðum, meira að segja gagnvart Austfirðingum sem standa nú frammi fyrir þessum eina kosti.

Herra forseti. Ég heyrði á ræðu hv. þm. að hann er að ég hygg einlægur aðdáandi og stuðningsmaður þess að byggja upp landsbyggðina. Það er ég líka og tel það vera mjög mikilvægt. Mér finnst hins vegar gæta mjög mikils misskilnings í málflutningi hv. þm. þegar hann spyr: ,,Hafa Austfirðingar verið spurðir að því hvað þeir gætu gert við 60 milljarða kr.?`` Hver er að bjóða fram 60 milljarða kr.? Ég veit ekki til þess að nokkur sé að því. Ríkisstjórnin er ekki að því. Þetta verkefni kostar hugsanlega 60 milljarða kr. Fjárfestar eru hugsanlega tilbúnir til þess að taka þá áhættu að binda sína fjármuni með því að leggja fram eða taka að láni 60 milljarða kr. og ganga í ábyrgðir fyrir það af því að þeir meta það að arður verði af verkefninu. Ef menn gætu bent á önnur verkefni sem vel mundu henta inn í atvinnulíf á Austurlandi og sem bæru annan eins arð og er mat þessara fjárfesta af þessu verkefni, þá væru þeir peningar til reiðu. Á því leikur ekki nokkur einasti vafi. Þessu mega menn ekki rugla saman. Ég hef margoft tekið eftir því, því miður, við þessa umræðu að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon er að reyna að rugla þjóðina  
            

Herra forseti. Það má deila um hver sé ruglaður. Sagan dæmir það. Hluti af því að fara í þessar framkvæmdir er einmitt að fara í það ferli sem mat á umhverfisáhrifum er. Þá yrði líka farið yfir aðra valkosti sem þar eru uppi og þeir metnir. Þetta er því ekki einhlítt. En eins og málin standa nú þá er þetta það eina sem uppi er. Herra forseti. Sagan dæmir hver er ruglaður.

Herra forseti. Það fólst á engan hátt í orðum mínum að einhver væri ruglaður, langt frá því. Það sem hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni er hins vegar að takast er að rugla menn í umræðunni. Það er auðvitað mjög einfalt. Ef til væru önnur atvinnuskapandi atvinnutækifæri á Austurlandi eða hvar sem er í landinu sem borið gætu sambærilegan eða jafnmikinn arð og þeir fjárfestar sem tilbúnir eru að taka þátt í þessu verkefni meta að fáist ef af því verður, þá væru menn vitanlega tilbúnir að setja fé í slíkt verkefni. Stóra vandamálið sem við stöndum frammi fyrir í byggðamálunum er að önnur verkefni sem bera annan eins arð og þetta eru ekki til reiðu. Ef þau væru til reiðu þá væru fjárfestarnir tilbúnir með peninga í það.

Herra forseti. Vandinn er stór og margvíslegur. Vandinn liggur líka, eins og ég lýsti áðan, í byggðastefnunni. Vandinn liggur í framkvæmd þessarar þáltill. hér. Hvar sér hennar stoð í fjárlagafrv.? Vandinn liggur í að gera sér grein fyrir í hverju byggðastefna er fólgin. Þessi ríkisstjórn hefur farið með byggðamál í mörg ár. Hvað hefur henni orðið ágengt? Hve mikill hefur fólksflóttinn orðið?

Hæstv. forseti. Ég ætlaði að falla frá andsvari mínu þegar ég heyrði spurningu hæstv. iðnrh. En ég sé mig tilneydda til að endurtaka þá spurningu. Við henni kom ekki svar. Ræðumaður velti fyrir sér hvort Austfirðingar hefðu verið spurðir að því hvað annað þeir gætu gert fyrir 60 milljarða. Hver á að reiða fram þá 60 milljarða? Það væri gott að fá svar við því við þessa umræðu.

Herra forseti. Ég á náttúrlega ekki slíkt sparifé í erminni eins og sumir fjármálamenn víða eiga. Ég benti hins vegar á að gert er ráð fyrir að stór hluti þessarar fjármögnunar komi frá innlendum fjárfestum og talað hefur verið um að hálfopinberir sjóðir kæmu þar að, meira og minna. En ég lýsi eftir stuðningi hv. þm. við þessa þáltill. okkar, Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs. Það er byggðaáætlun.

Hæstv. forseti. Ég styð allar góðar tillögur í byggðamálum og hef lengi gert. Hitt er annað mál að þeir fjárfestar sem leggja ætla fé í þessar framkvæmdir hafa ekki séð aðra kosti til að leggja fé í framfaramál á Austurlandi. Ef hv. þm. veit um aðra fjárfesta sem eru tilbúnir að leggja 60 milljarða í aðrar fjárfestingar á Austurlandi, þá væri mjög gott að fá fréttir af þeim.

Herra forseti. Ég vil spyrja hv. þm.: Hvaða fjárfestar eru reiðubúnir að leggja fram þessa 60 milljarða nú? Getur hann nefnt einn undir þeirri arðsemiskröfu sem ... 

Herra forseti. Mér sýnist hv. þm. Jón Bjarnason alls ekki hafa áttað sig á um hvað málið snýst, því miður. Þetta mál snýst um að nú er möguleiki á að selja rafmagn til álbræðslu á Austurlandi. 

Hæstv. forseti. Í þáltill. stendur. Ég vil biðja hv. þm. að lesa þar lið nr. 7: ,,Nýjum stóriðjuverkefnum verði fundinn staður utan athafnasvæða höfuðborgarinnar`` o.s.frv. Hún endar: ,,Umhverfissjónarmiða verði gætt í hvívetna.`` En hvar er orkusölusamningurinn? Hvar er orkuverðið? Ég bið, forseti, að það komi þá bara hér upp á borð hvert verðið er.

Herra forseti. Það á að fara í samninga um orkuver. Ætlun manna er að fara í samninga um að útbúa hér orkuver til að bræða ál. Það er ekki vitað hvort það tekst. Það liggur fyrir að auðvitað ætlar enginn að bræða ál til þess að tapa á því. Auðvitað ætlar enginn að virkja til að tapa á því. Það verður aldrei gerð nein virkjun nema náðst hafi þeir samningar sem talist gætu þolanlegir fyrir þann sem virkjar. Það hefur alltaf legið fyrir og engum hefur dottið annað í hug. Um þetta snýst málið. Gróðinn hefur hingað til verið ásættanlegur fyrir Landsvirkjun og enginn nokkurn tíma gefið yfirlýsingu um annað. Þingmaðurinn svaraði mér ekki hvort hann ætlar að snúast til fylgis við þetta mál ef, sem ég fullyrði að verður, við 2. umr. fjárlaga verður staðið við loforð um stuðning við landsbyggðina, eins og sagði í þáltill. frá í vor. Þar mun staðið við þau, ég fullyrði það.

Herra forseti. Ég tek undir það hjá hv. þm. og vona að hann beri það inn í stjórnarherbúðirnar að það verði ekki farið í neinar slíkar framkvæmdir fyrr en ljóst er að arður verði af þeim, þær verði ekki til tjóns, hvorki fyrir náttúru né samfélag. Við skulum vera sammála um að framkvæmdir eigi að bera arð, fjárhagslega og samfélagslega.

Ætlarðu að styðja málið?

Herra forseti. Hv. þm. sagðist andvígur þeirri þáltill. sem hér liggur fyrir og reyndi út frá byggðasjónarmiðum að færa rök fyrir þeirri andstöðu sinni. Ég hlustaði grannt og gat ekki betur skilið en ástæðan væri sú að hér var á ferðinni verkefni af þeirri gerð að ekki væri tekið heildstætt á málefnum landsbyggðarinnar heldur mundi eingöngu takmarkað svæði á landinu njóta framkvæmdarinnar. Ég get á margan hátt skilið hv. þm. sem hafa notað hin umhverfislegu rök gegn framkvæmdinni. Ég verð að segja eins og er, hv. þm., að þetta þykir mér nokkuð langt seilst í andstöðu að engin verk megi framkvæma nema þau nýtist hverjum einasta manni á landsbyggðinni.

Herra forseti. Ég harma að hv. þm. hefur ekki hlustað á ræðu mína. Ég lýsti mig fylgjandi því að veitt yrði fjármagn til Austfirðinga. Í svona stuttri ræðu er hins vegar ekki hægt að taka fyrir nema afmarkaða þætti. Ég lýsti yfir miklum og einlægum stuðningi við að fjármagn færi á Austurland en dró í efa að þetta væri besti kosturinn, að þurfa að standa frammi fyrir þessu einu og engu öðru.

Herra forseti. Vissulega væri gott ef hv. þm. útdeildi fjármunum til Austfirðinga og þeir gætu leikið sér með þá að vild. Þannig er auðvitað ekki raunveruleikinn. Hann er auðvitað mun flóknari en svo og þessi sérkennilegu rök, hv. þm., hafa ekkert orðið skýrari. Málið er ósköp einfaldlega það að hér er borið upp eitt stærsta byggðamál sem um getur. Það verður því að segjast eins og er að þegar menn eru að ræða byggðavanda en styðja ekki þetta mál, þá verður trúverðugleikinn býsna lítill.

Herra forseti. Ég hef mikla trú á bæði hugviti og frumkvæði Austfirðinga. Ég vildi svo gjarnan að þeir fengju aukin tækifæri til að taka þátt í og meta þá valkosti sem þeir standa frammi fyrir. En aðgerðum í byggðamálum verður að fylgja pólitísk stefna, ekki bara fyrir eitt fyrirtæki á Austurlandi. Þessu máli fylgir engin stefna, það þarf eftirfylgni á fleiri sviðum en í formi steinsteypu og stíflu.

Herra forseti. Mig langar til að fá álit forseta á því hvernig bregðast beri við í því tilviki sem ræðumaður hefur lokið tveimur ræðum í þessari umræðu og upp kemur hæstv. iðnrh. í andsvari við annan ræðumann en gerir fyrri ræðumann, í þessu tilviki mig, að aðalumfjöllunarefni þess andsvars. Mér er ekki kostur á að blanda mér inn í þau andsvör og spyr virðulegan forseta: Verður maður að sitja réttlaus undir því eða getur forseti með einhverjum hætti hliðrað til eða greitt götu mína þannig að ég geti borið af mér sakir, sem er þó kannski ekki rétta orðalagið í þessu tilviki. Þarna voru gefin tilefni til að svara, og ég spyr: Er hægt að gefa mér þriðja tækifærið til að tala í þessari umræðu eða getur hæstv. iðnrh. leyst vandann með því að lofa að halda ræðu fljótlega þannig að ég geti farið í andsvar við hann?

Vegna fyrirspurnar hv. þm. er því til að svara að samkvæmt þingsköpum eru lítil tök á að koma til móts við þessar frómu óskir hv. þm. Um þetta fyrirkomulag var samið. Þingsköp segja að menn geti talað tvisvar sinnum og þó hugsanlega verði nefnd nöfn einstakra þingmanna þegar á umræðuna líður þá verður illa við það ráðið. Því miður sér forseti fáar lausnir á vanda hv. þm.

Herra forseti. Það kom fram hjá hv. þm. að ekki væri ástæða fyrir hann að koma upp til að bera af sér sakir sem ég hygg rétt. Á hann voru engar sérstakar sakir bornar. Hins vegar, af því að hv. þm. spurði hvort ég gæti lofað að taka til máls fljótlega eins og hv. þm. orðaði það, vil ég segja: Hér eru mjög margir á mælendaskrá. Ég hef enn tækifæri til að tala og mun gera það síðar við umræðuna. Ég get ekki tímasett það nákvæmlega og þá mun ég m.a. svara hv. þm. ýmsum þeim spurningum sem hann hefur velt upp í umræðunni og er full ástæða til þess að svara. Ég þori hins vegar ekki að tímasetja það nákvæmlega en vildi þó gjarnan að hv. þm. yrði viðstaddur þegar þar að kemur. Ég þykist viss um að hann vilji þá að fá tækifæri til að koma upp í andsvar.

Forseti hefur út af fyrir sig skilning á þessum orðaskiptum hæstv. ráðherra og hv. þm. en sér ekki að þau komi fundarstjórn forseta beinlínis við. 

Virðulegi forseti. Við erum að ræða þáltill. um framhald framkvæmda við Fljótsdalsvirkjun og raunar eru framkvæmdir við þessa ágætu virkjun löngu hafnar. Búið er að gera vegi um allt virkjanasvæðið og byrjað að sprengja munna og annað slíkt.  Það er ekki spurning um að lagaleg stoð sé fyrir þessum framkvæmdum en samt er það aðalmálflutningur stjórnarandstöðunnar að svo sé ekki og verið er að draga í efa lög sem sumir þingmenn stjórnarandstöðunnar samþykktu á sínum tíma. Ég er með úrslit í atkvæðagreiðslum, herra forseti, nr. 8981 og 8999, um þetta ágæta frv. sem var samþykkt og ákvæði til bráðabirgða vegna þessarar virkjunar og sama fólk er að koma hér upp og mótmæla því að það sé lagaleg stoð fyrir þessum hlutum. Það er líka ljóst í þessu máli að ef álver verður byggt á Reyðarfirði og virkjun reist í Fljótsdal er það grunnur efnahagslegra framfara á Íslandi til framtíðar og fyrir framtíðarkynslóð okkar, ég tala ekki um Austfirði og Austfirðinga því að Austfirðingar eru líka fólk. Úttekt á umhverfisáhrifum hefur verið mjög ítarleg og hafa fá svæði verið eins vel rannsökuð hér á landi. Spurningin snýst um hvort við eigum að virkja fallvötnin okkar eða ekki og hvort við eigum að sleppa því að virkja eitt stærsta vatnasvæðið á Íslandi. Eitt veigamesta atriðið í umræðunni er að kominn er væntanlegur kaupandi að raforku á Reyðarfirði þó það sé ekki öruggt. Ef hann er látinn bíða í eitt ár, tvö ár eða þrjú ár getur hann verið farinn. Það verður að hamra járnið meðan það er heitt. Allt hugsandi fólk í landinu vill framfarir, það vill bætt lífskjör og það vill styrka undirstöðu undir velferðarkerfið. Stóriðja er einn þeirra þátta sem stuðlar að þessu. Velferð kemur ekki af sjálfu sér. Hún kemur ekki með orðagjálfri og endalausum athugunum og tillögum. Afstaða vinstri grænna er klár. Þeir eru flestir á móti virkjunum og einstakir þingmenn hafa lýst sig mótfallna slíkum framkvæmdum og bent í staðinn til atvinnusköpunar, tínslu fjallagrasa, heimilisiðnað, hvort sem það er að prjóna lopapeysur og slíkt, beint flug ferðamanna til Austurlands og þeir sem eru framfarasinnaðastir telja best að virkja bæjarlæki og bergvatnsár eins og einhver þeirra komst að orði. Öðru máli gildir um þingmenn Samfylkingarinnar. Þeir eru flestir á móti þessu ágæta máli en þeir voru einu sinni meðmæltir þessari framkvæmd. Afstaða Samfylkingarinnar er pólitískur loddaraleikur og einhvern veginn finnst mér að afstaða einstakra þingmanna Samfylkingarinnar sé háð því hvernig þeir haldi að almenningsálitið sé hverju sinni. Afstaða hv. þm. Sverris Hermannssonar er mér gersamlega óskiljanleg. Það hefur verið rætt mikið um að hér sé verið að vinna skemmdarverk og annað slíkt. Ég vil minna á og benda á að aðgengi og umgengni Landsvirkjunar um þau svæði sem hún hefur virkjað er til mikillar fyrirmyndar og hefur opnað fyrir ferðamennina á þau svæði. Meðal annars var mjög erfitt að komast til Eyjabakka þangað til þessir ágætu vegir voru lagðir. Það var ekki hægt nema með miklum erfiðismunum. Hér hefur verið karpað um þetta mál fram og aftur og endurtekningar í hámarki. Ég ætla að spara mér að fara mikið í gegnum það en afstaða mín er alveg ljós í þessu máli. Ég styð þessa þáltill. Ég vil að lokum lesa fyrir hv. þm. reglugerð um mat á umhverfisáhrifum, nr. 179/1994 af því að ég efast um að allir þingmenn hafi lesið þetta. 5. gr. hljómar svona, með leyfi forseta: ,,Í mati á umhverfisáhrifum skal tilgreina á viðeigandi hátt, bein og óbein, jákvæð og neikvæð, skammtíma og langtíma, afturkallanleg og óafturkallanleg áhrif sem framkvæmdir og fyrirhuguð starfsemi, sem þeim fylgir, kunni að hafa á menn, samfélag og menningu, menningararf, dýr, plöntur og aðra þætti lífríkis, jarðveg, vatn, loft, veðurfar, jarðmyndanir, landslag og samverkan þessara þátta. Þar skal og gera grein fyrir áhrifum framkvæmda á efnisleg verðmæti og því hvaða forsendur liggja til grundvallar matinu.`` Svo mörg voru þau orð. Ég vil taka það fram og benda á að hérna er líka talað um fólk. Ég bendi á að í þessum umræðum um mat á umhverfisáhrifum hefur manneskjan verið lítið til umræðu.

Virðulegur forseti. Ég vil í upphafi máls láta það koma skýrt fram að ég tel að sú þáltill. sem er til umræðu sé eitt langþýðingarmesta framlag á síðari árum til að sporna við fólksflótta af landsbyggðinni, einkum þó Austurlandi. En það eru ekki bara Austfirðingar sem munu njóta góðs af þessum fyrirætlunum, þess mun þjóðin öll njóta þegar stundir líða því eins og komið hefur fram mun fyrirhuguð virkjun í Fljótsdal og orkufrekur iðnaður á Reyðarfirði færa verulegan efnahagslegan ávinning í þjóðarbúið þegar stundir líða. Austfirðingar mega muna tímana tvenna þegar virkjunarmál eru á dagskrá. Það hafa skipst á skin og þó að sönnu oftar skúrir. Undanfarin 25 ár eða svo hefur ítrekað verið fullyrt að nú væri sú stund að renna upp að óbeisluð orka austfirskra jökulfljóta mundi gagnast þjóðinni til annars en bara augnayndis. Settar hafa verið á laggirnar alls konar nefndir og ráð, staðarvalsnefnd, undirbúningsnefnd, samráðsnefnd, samninganefndir að ógleymdum öllum sérfræðinganefndunum. Minnisstætt er einnig þegar einn fyrrv. hæstv. iðnrh. í þann tíð, virkjunarsinni og velviljaður orkufrekum iðnaði, fékk fyrrv. borgarstjóra í Reykjavík til að gera tillögur um skipulag á Reyðarfirði samhliða byggingu iðjuversins. Svo sannfærðir voru menn þá um framgang málsins að stofnfundur undirbúningsfélags var haldinn með pompi og prakt austur þar og vegur lagður að verksmiðjustæði. Vonbrigðin voru því mikil og skiljanleg þegar ekkert varð úr góðum áformum og glæstum vonum. Bjartsýni og framtak sem einkennt hafði síðari hluta áttunda áratugarins breyttist smám saman í vonleysi og vantrú og því fór sem fór. Á þetta raunar víðar við en um Austurland. Er nú svo komið málum samkvæmt opinberum tölum að á degi hverjum yfirgefur að meðaltali einn Austfirðingur landshlutann og flytja væntanlega langflestir hingað suður í sælunnar reit. Hugsið ykkur hvílíka blóðtöku. Tæpar tvær vísitölufjölskyldur í viku hverri hafa undanfarin missiri yfirgefið heimahagana, fjölmargir nauðugir vegna þess að betur er boðið og borgað á höfuðborgarsvæðinu en í heimabyggðinni. Nú er lag til viðspyrnu. Fólk hefur að nýju öðlast trú á framtíð landshlutans. Mikill meiri hluti íbúa Austurlands eygir sem betur fer á nýjan leik möguleika á að byggðinni verði bjargað þó að á elleftu stundu sé. En því miður eru til öfl í þessu þjóðfélagi sem vilja ekki sjá hlutina gerast með þessum hætti heldur einhvern veginn öðruvísi eins og það er oft orðað og vísar þá einstaka til eflingar ferðaþjónustu en ég kem að því síðar. Þrátt fyrir að kostað hafi verið meiri fjármunum og mannafla til vönduðustu rannsókna á Fljótsdalsheiði og nágrenni en sögur fara af vegna fyrirhugaðra virkjunarframkvæmda er vísindalegum niðurstöðum vikið til hliðar og þar með áliti virtra stofnana og fræðimanna og er hér vitaskuld átt við ágæta skýrslu Landsvirkjunar um umhverfisáhrif Fljótsdalsvirkjunar. Á hinu háa Alþingi virðist svo sem fylkingar með og móti áformuðum framkvæmdum skiptist í stjórn og stjórnarandstöðu með stöku undantekningum þó. Út af fyrir sig segir þessi skipting allt sem segja þarf en þetta er þeim mun sérkennilegra þegar þess er gætt að kannanir sýna að fylgjendur stjórnarandstöðu virðast að meiri hluta styðja fyrirætlanir stjórnvalda. En fleira sýnist, merkilegt nokk, sameiginlegt þessum andstæðingum framtíðar Austurlands og ég segi andstæðingum framtíðar Austurlands. Sannast hér enn hið fornkveðna að fjórðungi bregður til fósturs. Það virðist nefnilega svo að innbyrðis deilur, illvíg átök og flokkadrættir sem gjarnan hafa einkennt þessa flokka gleymast og stríðsöxin óðar grafin þegar Fljótsdalsvirkjun ber á góma. Þá fyrst fallast fornir fjendur í faðma og lausnarorðið er: Umhverfismat, lögformlegt umhverfismat. En til eru þeir sem telja sig vita betur og að ekki sé verið að kalla eftir lögformlegu umhverfismati af umhyggju fyrir landinu, gögnum þess og gæðum. Hér liggur fiskur undir steini því að auðvitað vonast þeir sem kjósa að kalla sig umhverfisverndarsinna, og þetta er ekki sagt í neikvæðri merkingu af minni hálfu, að með þessu móti takist að fresta framgangi þessa framfaramáls. Ótímabær frestun virkjunar mundi án efa leiða til þess að samningur við orkukaupanda yrði í uppnámi sem aftur mundi eyðileggja möguleika á orkufrekum iðnaði á Reyðarfirði. Þetta vita menn gjörla, þessi er aðferðafræðin. Það gladdi mig mikið, virðulegur forseti, þegar mér bárust fregnir af því fjarri vettvangi að stofnfundur til styrktar Fljótsdalsvirkjun og orkufrekum iðnaði á Austurlandi, Afl fyrir Austurland, sem auglýstur var með 30 klukkustunda fyrirvara, hafi skilað um 700 manns til fundar á Egilsstöðum í lok ágústmánaðar sl. En það er fleira sem huga þarf að þegar þessi mál eru rædd. Hvað með öryggisþáttinn? Það er eins og menn hafi gersamlega gleymt því að yfirgnæfandi meiri hluti í orkuöflun í landinu fer fram á Þjórsár- og Tungnaársvæðinu þar sem náttúruhamfarir geta hvenær sem er valdið stórskaða bæði í bráð og lengd. Væri ekki nærtækara að komast niður á jörðina og taka að nýju tillit til þess að flestallar virkjanir eru byggðar á eldvirkum svæðum þar sem jafnframt er hætta á hörðum jarðskjálftum með tilheyrandi áhættu? Þetta virðist að mestu gleymt í allri þeirri taugaveiklun og æsingi sem hefur einkennt umræðuna undanfarið. Í þessu sambandi minni ég á að þegar slagurinn stóð á milli Blönduvirkjunar og Fljótsdals á sínum tíma, var þessi þáttur málsins, öryggisþátturinn, mjög til umræðu og talinn ein meginröksemd staðsetningar Blönduvirkjunar á sínum tíma. Virðulegur forseti. Umferð fólks um virkjunarsvæði Fljótsdalsvirkjunar hefur aldrei verið meiri en í sumar og er eflaust aðalástæðan umfjöllun um Eyjabakkalón og aðrar framkvæmdir tilheyrandi. Fullyrða má að umferð hafi ekki verið meiri um þetta svæði frá því að land byggðist og segir það nokkuð um umfjöllun málsins úti í þjóðfélaginu. En af hverju komust allar þessar þúsundir manna inn á Eyjabakka í sumar? Skýringin er einföld. Vegir hafa verið lagðir um svæðið. Og hverjir hafa framkvæmt þetta? Virkjunaraðilarnir, þessir voðalegu menn að mati virkjunarandstæðinga, Rafmagnsveitur ríkisins og Landsvirkjun og hafi þeir heila þökk fyrir. Það væri nefnilega miklum erfiðleikum háð fyrir venjulega ferðamenn að komast að þeirri náttúruparadís sem öræfin norðan og austan Vatnajökuls geyma ef ekki hefðu verið uppi áætlanir um virkjunaráform á svæðinu. Ég er þess sannfærður að ef þessir vegir hefðu ekki verið lagðir á sínum tíma, væri ásýnd landsins allt önnur og verri en nú getur að líta vegna utanvegaaksturs og umhverfisspjalla. Það er sannarlega trú mín að þegar stundir líða muni allir hagnast á þessari framkvæmd og náttúrusjónarmiða verði gætt svo sem frekast er unnt. Öllum framkvæmdum fylgir óhjákvæmilega nokkurt rask og það ber að lágmarka svo sem hinn nýja virkjunartilhögun býður. Á hitt ber að líta og er ómótmælanlegt að byggðasjónarmið krefjast skjótra aðgerða. Hagkvæmasti og fljótvirkasti möguleikinn í stöðunni felst í því verkefni sem hér er fjallað um. Hér er um þvílíka byggðahagsmuni að tefla að ekki verður aftur snúið nema þá til forneskju, til fortíðar, óbreytts ástands eða jafnvel verra og hver vill það? Virðulegur forseti. Þegar andstæðingar þessara framkvæmda eru spurðir um hver önnur úrræði þeir sjái, nefna margir eflingu ferðaþjónustu á svæðinu. Þessu er ég hjartanlega sammála enda þess fullviss að hagsmunir ferðaþjónustunnar og fyrirhugaðra framkvæmda geti vel farið saman. Mér er það mál einnig skylt og tel mig þekkja þar nokkuð vel til eftir 25 ára afskipti og störf. Ég gæti líka rökstutt á hvern hátt ég sé ferðaþjónustu eflast á Austurlandi samhliða virkjun í Fljótsdal og orkufrekum iðnaði á Reyðarfirði. Það ætla ég hins vegar ekki að gera að sinni heldur vísa til bókarinnar um Hrafn heitinn Sveinbjarnarson á Hallormsstað, sem var þekktur maður á sinni tíð og mikill náttúruunnandi og fjallamaður eins og það hét í mínu ungdæmi. Þar getur að líta örstuttan kafla um Eyjabakkana eins og hann sá þá fyrir sér til framtíðar eftir virkjun, með leyfi hæstv. forseta: ,,Ofan við hina fyrirhuguðu stíflu verður stöðuvatn álíka og Þingvallavatn að flatarmáli og skal ná inn að Eyjabakkajökli. Þetta verður nokkuð djúpt vatn, og ég hef verið eins og karlinn með ráðagerðirnar í þjóðsögunni að byggja skýjaborgir um atvinnuveg þarna inn frá að mannvirkinu loknu, þ.e. ferðamannaþjónustu á heimsmælikvarða. Gistihús með sundlaug verður reist við Hafursfell þar sem heitar lindir streyma úr jörð og upphleyptur vegur þangað á ruðningum meðfram aðveituskurðinum.`` --- Að vísu er þessi virkjunartilhögun breytt. Það verða engir aðveituskurðir, guði sé lof. --- ,,Þá verður ferjuskip á Eyjabakkalóni og siglir inn að jökli að sumarlagi en á vetrum verður farið á ís sömu leið. Ferjan leggst að jöklinum og þar verður snjóbíla- og snjósleðaleigustöð og skipulegar ferðir um Vatnajökul --- til Kverkfjalla, vestur í Vonarskarð og Nýjadal, suður á Öræfajöklul og til Grímsvatna svo ég nefni nokkra staði. Þetta verður sólbaðsland í heiðríkju á sumrin þar sem gestir fá brúnan lit á skrokkinn á skemmri tíma en á sólarströndum, skíðaland árið um kring og upp á Snæfell verður strengd loftbraut svo allir sem vilja, skíðamenn jafnt sem gamalmenni, geti svipast um á kolli fjallsins. Að sjálfsögðu verður lagður fyrsta flokks vegur vestur í Hrafnkelsdal og opnaður hringvegur til Jökuldals og um heiðar og víðáttur norðan Vatnajökuls. Skemmtiferðaskip flytja farþega til Seyðisfjarðar og Reyðarfjarðar, en flugvélar til Egilsstaða. Fjöldi fólks fær atvinnu við þennan túrisma.`` 
             Hér talaði framsýnn maður og djarfhuga, Hrafn á Hallormsstað, fjallamaður. Þessi orð voru rituð á árinu 1986. Þau vil ég gjarnan gera að mínum. Virðulegi forseti. Það er komið að ögurstund í þessu máli. Hér er um pólitíska ákvörðun að ræða og þýðir einfaldlega ekki að skjóta sér undan ábyrgð með því að vísa til lögformlegs umhverfismats. Það verður að skera á þennan hnút að lokinni umfjöllun hins háa Alþingis nú og vonandi með samþykki þeirrar tillögu sem hér liggur frammi.

Herra forseti. Mér þótti afskaplega gaman að hlusta á lýsingu hv. þm. frá Hrafni á Hallormsstað um ferðamennsku framtíðarinnar en þó mundi ég frekar vilja ganga á Snæfell en að fara með svifbraut. Mig langar að gera örlitla athugasemd við öryggisþáttinn sem hv. þm. nefndi og minna á að það standa yfir deilur um það hvort Snæfell sé virkt eldfjall eður ei. Það getur allt eins verið það. Öryggisþátturinn er kannski ekki hvað síst fólginn í þeim athugunum sem eiga mögulega eftir að fara fram, eða þarf að gera opinberar í öllu falli, sem heita á fagmáli hættumat. Mér hefur borist til eyrna að til sé hættumat fyrir Fljótsdalsvirkjun og ég minnist þess að hafa lesið það í einhverju af þeim plöggum sem við höfum lesið undir drep síðustu daga að það hafi verið fjallað um það einhvers staðar að þó að stíflan brysti væri svo mikið viðnám á leiðinni niður í Fljótsdalinn að það yrði alveg hægt að gera fólki á Egilsstöðum viðvart áður en flóðbylgan skylli á þorpinu. Mér fannst þetta satt að segja skelfileg lýsing en þarna sleppti henni og ég bendi á að það á eftir að opinbera hættumat fyrir Egilsstaði. Hvað gerist þegar búið er að bjarga fólkinu undan flóðbylgjunni? Sökkva þá Egilsstaðir? Stíflur eru ákaflega mikil mannvirki og samkvæmt erlendum rannsóknum, mjög svo umfangsmiklum, hafa jafnvel verið leiddar líkur að því að þær geti átt þátt í að koma af stað jarðskjálftum vegna þess hve þær þrýsta á jarðskorpuna. Þetta mat er eitt af því sem mundi verða lagt fram ef lögformlegu ferli væri fylgt.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur þessar athugasemdir. Það er ekki bara að menn hafi gengið á Snæfell, menn hafa líka riðið upp á Snæfell þannig að ýmsar aðferðir eru notaðar. Ég er sannfærður um að margir mundu njóta útsýnisins af Snæfelli jafnvel þó þeir færu með kláfi upp á fjallið og það þarf ekki að verða þannig að það skaði náttúruna sé það gert á réttan hátt. Varðandi öryggisþáttinn, sem ég gerði að umtalsefni í ræðu minni að nokkrum hluta, þá var það alla vega þannig þegar ég kom að mest þessum málum á sínum tíma, hjá Samtökum sveitarfélaga í Austurlandskjördæmi, að virkjunin var talin, ég vil segja, á þrælöruggu svæði. Það eru þá alveg nýjar upplýsingar sé það ekki svo. Það kann vel að vera að eitthvert hættumat sé til fyrir sveitirnar og þorpin en ég hef ekki heyrt um það getið. Hins vegar getur allt gerst í þessu og ég er ekki að mótmæla því að slíkir hlutir geti átt sér stað. Ég þekki bara einfaldlega ekki til þess.

Hæstv. forseti. Þessi þáltill. er pólitískur loddaraleikur Samfylkingarinnar, sagði einn hv. þm. stjórnarflokkanna áðan. Ég segi hins vegar: Þessi þáltill. er pólitískur loddaraleikur stjórnarflokkanna því þeir eru að reyna að rétta hlut sinn í umræðunni. Hún er til komin vegna þess að stjórnarliðar kveinka sér undan eðlilegri gagnrýni almennings á að ekki skuli vera staðið eins að undirbúningi þessa máls og gert yrði ef önnur sambærileg virkjun eins og Fljótsdalsvirkjun ætti í hlut. Ég fagna því að málið skuli koma til umræðu á Alþingi en ég er ósáttur við að það skuli vera gert með þeim hætti sem raun ber vitni. Með því að leggja fram þáltill. eru stjórnarflokkarnir ekki að leggja til að Landsvirkjun fái neinar heimildir sem hún hefur ekki nú þegar. Þeir eru ekki að leggja til að hið raunverulega ágreiningsmál sem er á milli stjórnar og stjórnarandstöðu og þjóðarinnar og ríkisstjórnarinnar verði lagt fyrir þingið, þ.e. hvort Fljótsdalsvirkjun skuli fara í venjulegt umhverfismat samkvæmt núgildandi lögum. Þeir eru ekki að leggja það fyrir á hv. Alþingi. Hæstv. umhvrh. sagði að þetta væri tækifæri fyrir þingmenn til að gera hug sinn upp á nýtt og gefa almenningi kost á að koma að málinu. Þetta eru hin mestu öfugmæli. Það er auðséð að engum er gefið tækifæri til að gera hug sinn upp á nýtt í sölum Alþingis því að þumalskrúfurnar eru á stjórnarliðum og enginn þeirra mun bregðast þegar til atkvæðagreiðslu kemur eftir því sem ég get komist næst. Einungis tveir stjórnarliðar hafa látið það koma fram að þeir séu ósammála því atferli sem ríkisstjórnin stendur fyrir í sölum Alþingis. Ég er líka ósammála málsmeðferðinni sem hér á að viðhafa. Það er verið að gera tilraun til þess að smeygja hinni raunverulegu ákvörðun sem hér á að fara fram, þ.e. að láta nefndir þingsins framkvæma einhvers konar umhverfismat, fram hjá afgreiðslu þingsins. Með því að vísa málinu til nefndar ætla ríkisstjórnarflokkarnir að fá fram þessa vinnu úr nefndum þingsins, þ.e. að nefndirnar framkvæmi umhverfismat. Ekki verður tekin nein ákvörðun um það í sölum Alþingis samkvæmt því sem menn stofna hér til. Hér á einungis að fara fram atkvæðagreiðsla, hæstv. forseti, um það að vísa málinu til nefndar, ekki atkvæðagreiðsla um hvort nefndirnar eigi að leggja vinnu í að láta fara fram umhverfismat á sínum vegum í nefndunum eins og stjórnarliðar eru búnir að segja frá í hverri ræðunni á fætur annarri að eigi að gerast í nefndunum. Ég er afskaplega ósáttur við þennan málatilbúnað en ég geri mér grein fyrir því, hæstv. forseti, að ef þessi málatilbúnaður verður viðurkenndur í hv. Alþingi, getur stjórnarandstaðan nýtt sér slíkar aðferðir, að vefja verkefni handa nefndum þingsins saman við þær þáltill. sem hér eru lagðar fram og sjá til þess með þeim hætti að nefndirnar vinni verkefni sem Alþingi hefur þá í raun og veru aldrei falið þeim en eru fylgifiskur þáltill. sem lagðar eru fram. Mér finnst þetta nýjung í störfum Alþingis og ég bið hæstv. forseta að velta því fyrir sér hvort svona eigi að standa að málinu og hvort það sé þingleg aðferð sem hér er viðhöfð. Það er rótgróin venja í hv. Alþingi að vísa málum til þess sem menn kalla þinglegrar meðferðar og það er nánast aldrei að það komi fyrir að mál fái ekki slíka meðferð. Ég tel því að þegar málinu verður vísað til nefndar sé ekki falin í því ákvörðun um að þessar nefndir eigi að vinna að umhverfismati fyrir Fljótsdalsvirkjun. Það hlýtur þá að vera sjálfstæð ákvörðun viðkomandi nefndar hvort hún tekur að sér að fara í verkefni sem öðrum aðila hefur raunverulega verið falið með lögum, stjórnvaldsaðila í þjóðfélaginu. Þetta vildi ég að kæmi fram vegna þess að ég tel að þarna sé undarlega staðið að verki. Allt öðru máli mundi gilda ef Alþingi hefði falið nefndum þingsins þetta hlutverk með sérstakri ályktun en þá þarf sú ályktun að fá umræðu í þinginu til þess að hægt sé að taka ákvörðun með eðlilegum hætti. Samfylkingin hefur talað alveg skýrt. Afstaða hennar kom strax fram í upphafi umræðunnar. Gerð var grein fyrir brtt. við þessa tillgr. og í sjálfu sér getur maður sagt að með því að samþykkja slíka tillögu væri hægt að gefa umfjöllun hv. Alþingi um málið merkingu, þ.e. með því að bæta við þessa tillögu þeirri tillögu okkar að fram fari lögformlegt umhverfismat. Við lýsum líka yfir stuðningi við áform um gerð Fljótsdalsvirkjunar í þessari brtt. enda hafi farið fram umhverfismat með þeim hætti sem gert er ráð fyrir í lögunum um þessi efni. Reynt hefur verið að snúa út úr þessu með öllum ráðum í umræðunum og menn hafa haldið því fram að þeir sem vildu standa svona að málum væru að blekkja með þessum málflutningi. Ég get ekki fallist á að rétt sé að líta þannig á. Við sem þetta viljum erum einfaldlega að segja: Við skulum láta þessar aðferðir gilda um allar virkjanir á Íslandi sem eftir er að taka ákvörðun um og við höfum líka lagt fram lagafrv. til að taka af allan vafa í málinu um þær virkjanir sem hafa leyfi núna. Vilja hv. þingmenn stjórnarflokkanna að farið verði í allar þær virkjunarframkvæmdir, þar sem nú er leyfi til að virkja án þess að fram fari umhverfismat, án þess að það fari fram umhverfismat? Ég held að ástæða væri til þess að hv. þingmenn stjórnarflokkanna svöruðu því. Ég nefni eitt dæmi. Fyrir liggur leyfi til virkjunar í Borgarfirði. Þetta virkjunarleyfi er í miðjum Borgarfirðinum. Halda menn að það yrði því máli til framdráttar að ekki færi fram umhverfismat á þeirri virkjun áður en kæmi þar til framkvæmda? Þetta er í miðjum Borgarfirðinum þar sem er byggt allt í kring. Þetta er á mjög áberandi stað. Halda menn að það yrði málinu til framdráttar ef menn kæmu bara með niðurstöðuna og legðu hana á borðið og segðu: Svona skal þetta vera. Hér eru öll leyfi til staðar. Gerið þið svo vel. Nei, það er ekki hægt að horfa þannig á málið að það sé alveg sama hve langt er liðið frá því að menn fengu leyfið til þess að virkja og þangað til að framkvæmdum kemur. Það er ekki boðlegur málflutningur að tala með þeim hætti. Það sem hefur líka verið mikið haft uppi í ræðum hv. þm. er að það sé enginn tími. Þetta tapist allt saman ef menn geti ekki rétt upp höndina núna strax. Ég spyr: Hefur verið gáð að því? Hefur það verið reynt? Enginn hv. þingmanna stjórnarflokkanna og enginn hæstv. ráðherra, sem hafa komið í ræðustól, hefur gert grein fyrir því hvort reynt hafi verið að ná samkomulagi um að taka sér tíma til að láta fara fram umhverfismat með þeim hætti sem hér er talað um. Ég fullyrði að sá aðdragandi sem er að málinu er búinn að vera það langur að ekki er hægt að trúa því fyrir fram að þeir aðilar sem eiga hlut að málinu væru ekki tilbúnir til þess að bera klæði á vopnin og taka þátt í því að sætta sjónarmið með því að láta fara fram umhverfismat fyrir Fljótsdalsvirkjun en hlypu ekki frá málinu vegna þess að það yrði einhver lítils háttar bið á því að menn gætu hafist handa sem enginn veit svo sem um hvort yrði. Það eru einfaldlega vangaveltur sem menn hafa verið með um hve langan tíma kæruferlið tæki og verið að gefa sér að þetta ferli tæki miklu lengri tíma en það sem við höfum séð áður. Hæstv. umhvrh. nefndi meira að segja að það væri jafnvel ólöglegt að láta fara fram umhverfismat fyrir Fljótsdalsvirkjun. Ég held að fráleitt sé að halda því fram eða var það þá ólöglegt að láta fara fram umhverfismat fyrir Gilsfjarðarbrú? Gilsfjarðarbrú hafði undanþágu eins og hinir virkjunarkostirnir sem hér hafa verið til umræðu og sem betur fer tóku menn þá ákvörðun að láta þá framkvæmd fara í umhverfismat til þess að sætta sjónarmið. Það tókst vel og ég er sannfærður um að það yrði þessu máli til gæfu ef menn sættust á að láta fara fram umhverfismat. Ég er einn af þeim sem halda því fram að það bráðliggi á því að rammaáætlun um virkjun vatnsafls á Íslandi verði tekin til afgreiðslu á hv. Alþingi og að þannig geti menn raðað upp þessum virkjanakostum í framkvæmdaröð og fengið upp stefnu í landinu til umræðu þar sem menn gætu tekist á um framtíðina og stjórnvöld hefðu þá í hendi sinni stefnu sem hægt væri að vinna eftir þegar kemur að því að ræða um kosti eins og þá sem hér eru til umræðu. Ég gef lítið fyrir það að menn þurfi að borga skaðabætur til Landsvirkjunar vegna þess að þetta mál verði tekið upp. Ég gef mér að hægt verði að ná samkomulagi við Landsvirkjun og ég gef mér að hægt sé að ná samkomulagi við þá aðila alla sem eiga hlut að þessu máli til að láta fara fram umhverfismat ef vilji væri fyrir hendi. En það hefur komið mjög skýrt fram af hálfu ríkisstjórnarflokkanna og þeirra sem styðja málið að þessi vilji er alls ekki fyrir hendi og hefur aldrei verið það. Hæstv. umhvrh. Guðmundur Bjarnason fór fram á að þessi leið yrði farin en hann fékk því ekki framgengt. Síðan eru liðnir langir dagar og nú telja menn að enginn tími sé eftir. Ég er ósammála því og ég tel að það hefði átt að láta reyna á það við samningsaðilana. Það er líka ömurlegt að sjá að íslensk stjórnvöld eru enn þá einu sinni í þeirri vesældarlegu stöðu að þau eiga allt undir samningsaðilunum sem við er að eiga. Íslenska ríkisstjórnin er búin að tefla þessu máli þannig að hún er í pólitískri nauðhyggju, hún verður að semja um þetta álver og þeir sem munu semja um raforkuverð við hana vita það og munu keyra niður verðið eins og kostur er. Nú setja þeir sitt hald og traust á að Norðurál muni vera tilbúnið að koma inn í þetta spil en það er líka sá eini möguleiki sem gæti orðið til þess að hægt yrði að ná viðunandi raforkuverði. Vonandi tekst það. En því miður er málið í þeim farvegi að ekki er ástæða til að vera mjög bjartsýnn á að verðið verði viðunandi sem fæst fyrir raforkuna.

Hæstv. forseti. Þetta hefur verið ákaflega fróðleg umræða, málefnaleg og ágæt í alla staði. Ég held að hún hafi verið mjög nauðsynleg í ljósi þeirrar umræðu sem átt hefur sér stað í fjölmiðlum og í þjóðfélaginu. Það er auðvitað skylda okkar að koma því sem skýrast á framfæri hverjir eru átakapunktarnir í málinu. Málið fjallar um að nýta okkar hreinu orkulindir til raforkuframleiðslu. Raforkuframleiðslu sem við munum nýta til þess að bæta efnahag okkar. Reyndar liggur ljóst fyrir að ef við ætlum að halda lífskjörum okkar í þeim hæðum sem við þekkjum verðum við að fá framkvæmdir inn í efnahagslífið af þeirri stærðargráðu sem hér um ræðir. Það er einnig verðmæt staðreynd að þessar framkvæmdir fara fram á því svæði landsins sem hefur ekki notið þess uppgangs í efnahagslífinu sem er á allra vitorði að hafi verið á Íslandi. Með öðrum orðum hefur þenslan ekki sýnt sig á landsbyggðinni og því er nauðsynlegt að jafna framkvæmdir um landið. Hæstv. forseti. Nokkur umræða hefur verið um arðsemi framkvæmdanna. Vitnað hefur verið í greinar hagfræðinga þess efnis að tugmilljarðatap verði á virkjunarframkvæmdum í Fljótsdal. Ég mun ekki elta ólar við þær forsendur sem notaðar eru í því reikningsdæmi en augljóst er að þær eru í meira lagi vafasamar. Við getum litið til sögunnar og spurt okkur um afkomutölur Landsvirkjunar. Af hverju er það núna sem menn treysta ekki Landsvirkjun til þess að gera samninga um orkuverð sem skilar arði? Ég skal ekki tilgreina þjóðhagslegan arð eða byggðalegan arð eða arð sem skilar sér í mannlífið. Ég tala ekki um arð sem skilar sér í ríkiskassann í formi skatttekna og gæti staðið undir velferðarkerfinu, sjúkrakerfinu og menntakerfinu. Mig undrar reyndar í þessari umræðu hverjir það eru sem vantreysta Landsvirkjun helst til þeirra verka að semja um orkuverð. Það eru þeir hv. þingmenn sem hafa bjargfasta trú á ríkisvæðingu, trú á ríkisfyrirtæki. Nú er svo komið að ríkisfyrirtækið Landsvirkjun hefur ekki lengur tiltrú ríkisvæðingarmanna. Við hljótum því að spyrja um það hvað Landsvirkjun hefur til saka unnið. Eru það fyrri orkusamningar eða afkomutölur fyrirtækisins? Ég held að kominn sé tími til þess að rifja upp lög um ríkisfyrirtækið Landsvirkjun. Í lögum um ríkisfyrirtækið Landsvirkjun eru ákvæði þess efnis að það skuli aðskilja orkusölu til almenningsveitna og orkusölu til stóriðju. Verð til almenningsveitna getur ekki borið uppi orkuverð til stóriðju. Nú er þessari virkjun þannig komið fyrir að orkan frá henni verður eingöngu seld til stóriðju. Það er því lagaleg skylda Landsvirkjunar að selja orkuna til stóriðjufyrirtækisins þannig að það orkuverð skili arði. Þetta liggur alveg hreint fyrir í lögum um Landsvirkjun og er full ástæða fyrir ríkisvæðingarmenn að skoða þau lög sem gilda um þetta fyrirtæki. Við þurfum ekki að tíunda þá byggðaþróun sem átt hefur sér stað á undanförnum árum og á sér margar og mismunandi ástæður. Hitt er jafnljóst að svo miklar framkvæmdir sem hér um ræðir munu kalla til sín margt fólk og áætlanir gera ráð fyrir að um mikla fjölgun fólks á Austurlandi muni verða að ræða. Þrátt fyrir að talað hafi verið niður til okkar Austfirðinga og við höfum verið sakaðir um aumingjaskap, sagt að við höfum legið í kör og ekki hugsað um að bjarga okkur, þá fullyrði ég samt sem áður að við höfum gert það. Það á jafnt við um okkur Austfirðinga og aðra landsbyggðarmenn. Það er jafnljóst að svo mikill fjöldi fólks mun hafa gífurlega jákvæð áhrif á byggðir austan lands og þeir vannýttu samfélagsinnviðir sem til staðar eru munu nýtast betur. Þjónustufyrirtæki munu auðvitað eflast og mannlífið mun auðgast. Menningarlífið mun fá aukna innspýtingu með nýju fólki og svo má lengi telja. Og af því að ferðaþjónustan hefur oft verið til umræðu varðandi þetta mál í heild sinni þá fullyrði ég að hún muni eflast og get fært fyrir því rök margra merkra ferðamálafræðinga. Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu. Hér hefur verið minnst á þann öryggisþátt sem mjög nauðsynlegt er að halda á lofti. Það er algjörlega nauðsynlegt fyrir okkur Íslendinga að virkja utan jarðskjálftasvæða og þeirra svæða þar sem hætta er á eldgosum. Það hlýtur að liggja í augum uppi og við eigum að taka þann öryggisþátt inn í þessa umræðu. Hæstv. forseti. Það er ánægjulegt að nú höfum við fengið staðfest í skoðanakönnunum að andstætt fullyrðingu virkjanaandstæðinga, að fleira fólk í þessu landi vill nýta okkar hreinu orkulindir heldur en þeir sem eru andstæðingar þess. Það er einnig ánægjulegt til þess að vita að þrátt fyrir að virkjun í Fljótsdal og álversframkvæmdir í Reyðarfirði skipti okkur Austfirðinga óskaplega miklu máli, þá skiptir það landsmenn alla einnig gífurlega miklu máli að þessar framkvæmdir verði að veruleika til þess að við megum halda uppi okkar góðu lífskjörum.

Herra forseti. Þessi umræða einkennist af því að menn eru að deila um sjónarmið. Þeir sem vilja ekki virkja og ekki sökkva Eyjabökkum í vatn hafa sitt sjónarmið og þeir horfa eingöngu á það sjónarmið. Þeir hafa ákaflega þröngt sjónarhorn. Ef við settum þau gleraugu upp varðandi aðrar framkvæmdir, t.d. breikkun vegar upp Ártúnsbrekkuna í Reykjavík, þá hefði hún aldrei verið framkvæmd. Skolplagnir í Reykjavík hefðu heldur ekki verið lagðar ef menn hefðu haft þetta þrönga sjónarhorn að leiðarljósi. Svo maður tali nú ekki um rafmagn. Við í Reykjavík mundum hafna því að fá rafmagn hingað í borgina ef við hefðum þetta þrönga sjónarmið að líta eingöngu til umhverfissjónarmiða. Að sjálfsögðu megum við ekki eingöngu líta til umhverfissjónarmiða. Við verðum líka að líta til annarra sjónarmiða svo sem að útrýma fátækt sem sumir tala um að sé til á Íslandi, svo sem eins og að bæta velferðarkerfið, svo sem eins og að auka velmegun og bæta lífskjör. Það eru sjónarmið sem líka þarf að hafa í huga. Herra forseti. Hv. Alþingi setur lög sem eru rammi um ákveðna hluti, eins og t.d. umhverfismat. Þegar menn setja lög þá þurfa þeir að átta sig á innihaldinu, afleiðingum laganna. Þeir sem fullyrða að Alþingi geti sett lög um innihald, t.d. umhverfismat, en geti ekki fjallað um innihaldið sjálft, átti sig sem sagt ekki á afleiðingu laga sinna, eru í undarlegri stöðu. Þegar lögin voru sett á sínum tíma þá var byrjað á framkvæmdunum sem við erum að tala um. Framkvæmdir voru hafnar og þess vegna var ekki hægt að setja um það lög, því ekki er hægt að setja lög sem virka aftur fyrir sig. Það er grundvallaratriði. Þess vegna erum við ekkert að fjalla um það hér hvort þessar virkjanir hafi verið heimilaðar, heldur er Landsvirkjun búin að framkvæma ágætis umhverfismat og hv. þingmönnum, og alveg sérstaklega andstæðingum þessara virkjana, er boðið upp á umræðu um málið, um þetta umhverfismat. Þeir eiga að þakka fyrir. Ég hef ekki heyrt enn þá neinn þakka fyrir það að vera boðið upp á þessa umræðu. Herra forseti. Okkur ber að nýta auðlindir okkar. Það er almennt talið skylda að nýta auðlindir. Flestar íslenskar ár renna óbeislaðar til sjávar ár eftir ár engum til gagns. Enginn nýtir þessar auðlindir.  Það er ákveðin firring fólgin í því að halda því fram að horfa eigi bara á umhverfissjónarmiðin, eingöngu þau sjónarmið. Það er svona svipað eins og með Keikó, en sumt fólk heldur að hvalir, sem eru meira að segja einar grimmustu skepnur sem til eru, hafi öðlast mannlega eiginleika eins og í teiknimyndasögu. Þetta er firring. Þetta er nákvæmlega sama firringin og þegar fólk heldur að góð lífskjör komi af sjálfu sér. Það fólk getur ekki litið einu sinni hundrað ár aftur í tímann þegar Íslendingar bjuggu í moldarkofum. Það getur heldur ekki litið í kringum sig í heiminum þar sem helmingur mannkyns þarf að lifa af tveim dollurum á dag og fjórðungur mannkyns á einum dollara á dag. Það er raunveruleikinn sem við horfum á. Það er ekkert sjálfgefið að lífskjörin séu góð. Menn geta ekki leikið sér að því að horfa eingöngu út frá einu sjónarmiði og segja: ,,Nú virkjum við ekki út af þessu. Við virkjum ekki þarna út af þessu.`` Það má bara hvergi virkja. Auðvitað þurfum við að líta á öll sjónarmið sem koma til greina. Það er nánast skylda okkar gagnvart umheiminum að virkja. Þrátt fyrir það höfum við að sjálfsögðu ákveðna staði sem við viljum ekki virkja. Ég gæti t.d. seint fallist á að virkja Gullfoss. En auðvitað ef það yrði hungursneyð í landinu þá kynni að vera að það sjónarmið vægi þyngra, jafnvel þyngra en Gullfoss.

Ætlar þú að eta rafmagnið?

Rafmagnið er undirstaða ákveðins iðnaðar sem skilar hagnaði og getur gefið manni brauð að borða, eftir ýmsum leiðum sem hv. þm. eru hugsanlega kunnar, verslun og slíku. Herra forseti. Eyjabakkar hafa mikið verið í umræðunni og menn hafa horft eingöngu á þá. Jeppaeigendur, skotveiðimenn og ferðafélög hafa mótmælt hvað harðast, þ.e. þeir aðilar sem fara verst með aðrar náttúruperlur Íslands, t.d. jeppamenn, keyrandi um allt, skotveiðimenn, keyrandi líka og vaðandi um allar heiðar 

Gangandi út um allt.

Heilu þorpin hafa verið byggð inn í Þórsmörk án umhverfismats. Þar er búið að leggja tröppur upp öll fjöll. Var það einhvern tímann meiningin? Er það ósnortið víðerni? Það eru komnar tröppur upp Valahnjúk í Þórsmörk. Ég bara bíð eftir að það komi rúllustigi.  Svo eru aðrir að mótmæla þessu, fréttamenn t.d. sem eru flugmenn þess utan. En ef allir Íslendingar mundu fljúga jafnmikið og þeir þá sæist ekki til sólar upp á hálendinu. Þessir menn leyfa sér að nota hálendið dag og nótt, aftur og aftur. En ef allir gerðu það í sama mæli og þeir þá væri hálendið allt orðið ein auðn. Herra forseti. Hér hefur mikið verið rætt um mengun. Mengun er ekki staðbundin. Mengun er alheimsfyrirbæri. Það sem mengað er í Evrópu kemur hingað og þess vegna er það nánast skylda okkar að nýta okkar hreinu orku til þess að hindra að óhrein orka sé notuð annars staðar. Það er allt að því siðferðileg skylda okkar að virkja sem allra mest til þess að minnka alheimsmengunina, en raforka og ál er víða framleitt með kolum til dæmis. Herra forseti. Það má líka líta á önnur sjónarmið eins og byggðasjónarmið. Þó ég gefi þeim ekkert ákaflega mikið vægi þá er ekki spurning að þetta álver mun bæta stöðu Austfjarða, þó ekki væri nema sálfræðilega. Það er þekkt fyrirbæri að þegar álverið í Straumsvík var stækkað, þá hækkuðu íbúðir í Hafnarfirði stórlega í verði. Hafnarfjarðarbær nýtur góðs af afar háum greiðslum þessa fyrirtækis. Sama mun gerast á Austfjörðum. Íbúðir munu hækka í verði. Fólkið mun fyllast bjartsýni og sveitarfélögin munu hafa úr meiru að moða, geta veitt betri þjónustu. Þetta er líka sjónarmið sem þarf að horfa á. Það er ekki bara einhver mosi og falleg grös uppi á Eyjabökkum sem menn þurfa að horfa til. Það þarf líka að líta til fólksins sem býr á Austfjörðum. Því virðast sumir alveg hafa gleymt. Herra forseti. Sumir þeir sem mótmæla þessu hafa af einhverjum undarlegum ástæðum haft áhyggjur af velferð væntanlegra fjárfesta, sem sumir kalla braskara, þar á meðal hv. þm. Ögmundur Jónasson. Hann hafði miklar áhyggjur af því að aumingja fólkið sem fjárfesti í þessu álveri færi nú að tapa. Öðruvísi mér áður brá. Þeir sem munu fjárfesta þarna eru væntanlega að stórum hluta íslenskir lífeyrissjóðir. Og það vill svo til að hv. þm., sem að vísu er ekki viðstaddur, er í stjórn lífeyrissjóðs og hann treystir ekki kollegunum betur en þetta, félögum sínum í stjórnum lífeyrissjóðanna, að þeir fari illa með fé lífeyrissjóðanna í þessu og kunni ekki að taka fjárfestingarákvarðanir. Ég treysti þeim fullkomlega. Ég treysti því að þeir sem leggja peninga í svona hluti hafi reiknað dæmið alveg til enda. Svo kynnu hv. þm. sem óttast um peningana sína hjá Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins náttúrlega að spyrja sig hvort þeir hafi ekki kosið þá stjórn sem situr þar.

Þú treystir einmitt ekki stjórnunum. Þess vegna hefur þú verið með ...

Akkúrat já, það skyldi nú ekki vera. En þeir bera bara ábyrgð á því. Þeir skulu bara bera ábyrgð á því.

Þú ert ekki samkvæmur sjálfum þér.

Ég hef áhyggjur af einu í þessu sambandi og það er ríkisvæðingin. Þarna er ríkið að virkja. Ríkið er að þenja út anga sína og ég treysti því að hæstv. iðnrh. standi við það sem hann hefur talað um, að koma á samkeppni og einkavæða allt orkukerfið. Ég vona að það standi. Þá yrði Landsvirkjun skipt upp og seld og þar á meðal Fljótsdalsvirkjun hf. sem Austfirðingar og aðrir gætu keypt hlutabréf í.  Herra forseti. Mikið hefur verið talað um ferðamenn og ferðamannaiðnað. Samt er sá iðnaður lágtekjuiðnaður nánast alls staðar í heiminum. Hvergi eru borguð há laun fyrir að búa um rúm eða elda mat. Auk þess krefst ferðamannaiðnaður mikillar fjárfestingar og ótryggrar og þessi atvinnugrein er alveg sérdeilis ótrygg. Það þarf ekki nema óhagstæð ummæli einhvers staðar um jarðskjálfta, eldgos eða eitthvað svoleiðis og allt er búið. Þetta er ein ótryggasta atvinnugrein í heimi. Auk lágra launa mengar hún heil ósköp. Það er fullt af rútum um allt, flugvélagnýr og alls konar mengun sem taka þarf afstöðu til. Fyrir utan það er geysilegur átroðningur á náttúruperlum okkar á hálendinu. Í þá ágætu skýrslu sem við höfum hér til umræðu vantar einn þátt, þ.e. hvernig náttúran breytist og aðlagar sig. Það hefur nefnilega gerst áður hér á Íslandi að stíflast hefur af náttúrulegum ástæðum. Ég sá þegar Skaftá hafði ausið aur og leðju yfir stór svæði. Og hvað gerir náttúran? Hún bregst við. Hið nákvæmlega sama mun hún gera vegna virkjunarinnar. Hún mun bregðast við. Það koma nýjar lindir, nýjar mýrar og gæsin mun finna nýja staði. Þannig hefur það alltaf verið. En til viðbótar verða gljúfrin miklu manngeng. Við getum farið að skoða þau. Flest okkar hv. þm. munum væntanlega ekki þora að fara á einhverjum prömmum þarna niður eða fljúga þarna niður ...  Herra forseti. Ég vil þakka þessa umræðu. Hún er ágæt. Hún hefur verið góð, nokkuð löng reyndar en sýnir eitt. Hún sýnir að menn eru í skotgröfum. Þetta er spurningin um að tapa eða sigra. Umhverfissinnar hafa verið ákaflega sigurvissir. Allt er tínt til. Einn sagði við mig: Það verður ekkert virkjað þarna. Fyrst ætlum við að fresta þessu og svo fáum við erlend samtök til að hjálpa okkur og komum í veg fyrir að nokkurn tíma verði virkjað þarna. Það er hernaðaráætlun umhverfissinna. Þeir tína allt til. Þeir segja: Það fæst ekki lán í þessa framkvæmd. Nú er komin yfirlýsing um það. Svo senda þeir Norsk Hydro bréf til að hræða þá frá. Allt er reynt. Svo koma meira að segja þau rök að það vanti orku, að virkja þurfi meira. Allt er tínt til. Það var hárrétt hjá hv. þm. Jóni Kristjánssyni að umræðan er um hvort virkjað verði þarna eða ekki. Ef gefið verður eftir í þessu máli þá grafa umhverfisverndarsinnar nýjar skotgrafir. Þeir setja þá aftur í gang og hindra að nokkurn tíma verði virkjað. Það er hernaðaráætlunin. Sumir þeirra ganga jafnvel svo langt að segja að hvergi eigi að virkja. Þeim sem horfa til fleiri sjónarmiða en náttúruverndarsjónarmiða er því stillt upp við vegg. Þeir neyðast til að samþykkja þetta. Þess vegna styð ég þessa þáltill.

Herra forseti. Í ræðu minni í gær fór ég nokkrum orðum um þingsköp og afgreiðslu þeirrar þáltill. sem hæstv. iðnrh. hefur lagt fram um framhald framkvæmda við Fljótsdalsvirkjun. Til að taka af allan vafa þá finnst mér þessi þáltill. ekkert erindi eiga til afgreiðslu á Alþingi. Enginn hefur dregið í efa að Landsvirkjun hafi virkjunarleyfi Fljótsdalsvirkjunar en það er gagnrýnt að virkjunarleyfi skuli standa í svo mörg ár án þess að farið sé í framkvæmdir. Þetta er atriði sem verður að endurskoða og veita í framtíðinni virkjunarleyfi til ákveðins tíma sem falli úr gildi verði ekki virkjað á tímabilinu. Tækni, viðhorf og kröfur um umhverfisvernd breytast á fáum árum og þá er betra að endurnýja virkjunarleyfi samkvæmt nýjum kröfum. Að mínu mati er þáltill. lögð fram til að sniðganga þá þáltill. sem þegar hefur verið rædd á Alþingi, um að Fljótsdalsvirkjun fari í umhverfisáhrifamat eins og lögin um mat á umhverfisáhrifum segja til um. Það er ágreiningur um hvort Fljótsdalsvirkjun sé undanþegin mati. Fullgild rök hafa verið færð fyrir því að virkjunin eigi að fara í umhverfismat, m.a. vegna þess að framkvæmdaleyfi er ekki til staðar. Það vantar hins vegar pólitískan vilja til að láta náttúruna njóta vafans í svo mikilvægu máli. Hér hefur ekki heldur komið fram hvort óskað hafi verið eftir frestun á tímasetningum í Noral-samkomulaginu. Í umræðunni í gær var nokkrum sinnum vísað til könnunar Félagsvísindastofnunar um skilning almennings á því hvað felst í lögunum um mat á umhverfisáhrifum. Samkvæmt könnuninni eru mjög margir óvissir um hvað í þeim felst. Það kemur mér ekki á óvart að almenningur þekki ekki nákvæmlega lögin og hvernig matsferlið gengur fyrir sig. Það hefur vafist fyrir mörgum sveitarstjórnarmanninum og öðrum þeim sem þurfa að setja sig inn í þessa vinnu. Eins má segja að við, hv. þm. og þá sérstaklega hæstv. iðnrh., höfum verið dugleg við að rugla fólk í ríminu með orðanotkun okkar og málflutningi. Þeir sem krefjast þess að Fljótsdalsvirkjun fari í mat á umhverfisáhrifum vilja fara eftir þeim lögum sem eiga að vernda náttúruna. Þeir vilja taka tillit til náttúrunnar við allar stórframkvæmdir og þeim er það nóg. Þessir einstaklingar þurfa ekki að þekkja á lögin til hlítar. Það er rétt að endurtaka að allt of margir líta á umhverfisáhrifamat sem ferli til að tefja framkvæmdir og hafa kallað það kæruferlið. Fyrirbyggjandi aðgerðir eru alltaf bestar en til þess að geta beitt þeim þurfa að liggja fyrir upplýsingar og þekking eins og fæst með umhverfismati og mati á umhverfisáhrifum framkvæmda. Stuðningur sveitarstjórnarmanna á Austurlandi við álver á Reyðarfirði er skiljanlegur í ljósi þeirrar íbúaþróunar sem verið hefur. Þeir eru vonlausir um að farið verði í raunhæfar aðgerðir til að styrkja búsetu á landsbyggðinni til að snúa þeirri íbúaþróun við sem verið hefur undanfarin ár. Sveitarstjórnir og heimamenn gera það sem í þeirra valdi stendur til að efla byggðina en svo margir þættir valda ójafnvægi og ójöfnuði milli landsbyggðar og höfuðborgarsvæðis að uppbyggingin er erfið úti á landi. Þá þætti verður að jafna svo fólk geti valið sér búsetu á sem líkustum grunni. Því hefur Vinstri hreyfingin -- grænt framboð lagt til í þáltill. að farið verði í sérstakar aðgerðir í byggðamálum. Þar má telja upp nokkra þætti, sérstaklega þar sem fram kemur í máli bæði hv. þm. og hæstv. ráðherra að við í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði sem viljum ekki stóriðju til að styrkja byggð á Austurlandi, bendum ekki á neitt annað. Í stað stóriðjunnar viljum við efla atvinnuþróunarfélögin til nýsköpunar og eflingar atvinnulífi eins og hv. þm. Jón Bjarnason nefndi í kvöld. Við viljum styrkja stöðu sveitarfélaganna með hærri tekjustofni og bæta fjárhagslega stöðu þeirra. Auk þess viljum við styrkja fjárhagslega veikburða sveitarfélög til stuðnings félagslegri þjónustu. Við viljum bæta fjarskipti og efla flutningsgetu grunnnetsins og flýta almennum vegaframkvæmdum. Við viljum efla framhaldsnám og tryggja mönnun heilbrigðisstofnana á landsbyggðinni. Þetta eru aðeins nokkur atriði sem við getum kallað grunn að meiri jöfnun milli landsbyggðar og höfuðborgarsvæðis og gætu, ásamt öðrum þeim þáttum sem fram koma í þáltill., snúið byggðaþróuninni við. Ég vil láta hv. þm. það eftir að lesa þáltill., sérstaklega þeim sem halda því fram að við sem viljum ekki stóriðju komum ekki með annað í staðinn. Sveitarstjórnarmenn og landsbyggðarmenn almennt eru orðnir þreyttir á úttektum, skýrslum og fyrirheitum án þess að sjá nokkuð raunhæft gerast til að styrkja byggð í landinu. Því er eðlilegt að sveitarstjórnarmenn á Austurlandi sjái mikla möguleika í þeirri uppbyggingu sem verður með virkjanaframkvæmdum og rekstri álvers. Breytt viðhorf til umhverfismála, bæði hér á landi og í hnattrænum skilningi, kalla á nýja hugsun til atvinnusköpunar og aðferða til að halda uppi þjóðhagslegri hagsæld og velferð á Íslandi. Krafan um að Fljótsdalsvirkjun fari í mat á umhverfisáhrifum er byggð á nýrri hugsun um hvernig okkur beri að umgangast náttúruna og eftir hvaða leikreglum við eigum að fara þar að lútandi. Undir þessa kröfu ættu allir sveitarstjórnarmenn að taka þó að þeir vilji stóriðju og stórvirkjanir, ekki síst þegar svo mikið er í húfi fyrir möguleika okkar á að nýta náttúru okkar til annars konar atvinnuuppbyggingar. Sömuleiðis er mikilvægt að kanna enn frekar hugsanleg áhrif svo stórs vinnustaðar á aðrar atvinnugreinar og íbúaþróun, eins og Byggðastofnun hefur bent á í skýrslu sinni. Hvert er svo umfang málsins sem hér er til umfjöllunar? Þetta mál snýst um meira en að gefa ríkisstjórninni pólitískan styrk til að halda áfram með framkvæmdir við Fljótsdalsvirkjun. Þetta er grænt ljós á Noral-verkefnið, þ.e. að undirbúa byggingu og rekstur 480 þús. tonna álvers og virkjana í Fljótsdal með uppistöðulónum á Eyjabökkum, við Kárahnjúka og víðar um heiðarnar. Til að fullnægja sjö teravattstunda orkuþörf 480 þúsund tonna fyrirhugaðs álvers á Reyðarfirði þarf fleiri virkjanir. Þó menn séu hlynntir álveri á Reyðarfirði er mikill munur á því að reisa 120 þús. tonna álver eða 480 þús. tonna álver. Ég hef talað við marga Austfirðinga sem vilja fá álver á Austurland sem fullyrða að álverið verði aldrei stærra en 120 þús. tonna. Hvort þetta fólk hefur verið blekkt veit ég ekki en í þessari viku rennur út sá frestur sem við höfum til að leggja inn umsagnir eða athugasemdir vegna mats á umhverfisáhrifum af 480 þús. tonna álvers á Reyðarfirði. Þar er ekki kallað eftir athugasemdum vegna 120 þús. tonna álvers heldur 480 þús. tonna. Þegar við, þm. Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs, vörum við ýmsum þáttum sem snúa að byggðaþróun og atvinnuuppbyggingu í tengslum við álverið, er það ekki síst vegna fullrar stærðar álversins í svo fámennri byggð sem því miður er á Austurlandi. Vissulega eru jákvæð áhrif af þeim umsvifum sem verða við byggingu álvers og virkjanaframkvæmda og jafnframt við rekstur vinnustaðar sem er hæfilega stór fyrir byggðarlögin. Við gerum ekki lítið úr mikilvægi þeirra en teljum að hægt sé að ná sama árangri í að snúa íbúaþróun á Austurlandi við og byggja upp trausta byggð með öðrum leiðum, án þess að fórna svo mikilvægu svæði sem Eyjabökkum. Sú uppbygging gerist ekki með sama hvelli og ef farið væri í stórframkvæmdir. En e.t.v. yrði sú uppbygging farsælli til lengri tíma og líklegri til að halda jafnvægi í atvinnutækifærum karla og kvenna.

Herra forseti. Enn koma fulltrúar vinstri grænna og fræða oss í máli þessu. Nú var okkur sagt að enginn hefði dregið í efa að Landsvirkjun hefði leyfi til virkjunar í Fljótsdal. Öðruvísi mér áður brá, því hér hafa ýmsir fulltrúar úr sama flokki haldið ýmsu öðru fram. En vonandi er þetta uppgötvun sem gerð hefur verið hér í matarhléi. Það var hins vegar sagt að ágreiningur væri um það hvort virkjunin væri undanþegin svokölluðu lögformlegu umhverfismati. Örlitla áréttingu er rétt að gera vegna þess að þegar hv. þm. Tómas Ingi Olrich mælti fyrir meirihlutaáliti umhvn. 1993, þá lét hann þau orð falla að bráðabirgðaákvæði II, þar sem um þetta undanþáguákvæði er fjallað, væri sett til þess að eyða allri óvissu um það hvernig farið verði með leyfi sem útgefin eru fyrir 1. maí 1994. Þar er því allur vafi af því tekinn. Og í samhengi við það sem hv. þm. sagði, að enginn drægi í efa að Landsvirkjun hefði leyfið, þá hlýtur þessi framsaga hv. þm. að taka allan vafa af því sem hún taldi ágreining um, sérstaklega í ljósi þess að í kjölfar framsöguræðu hv. þm. Tómasar Inga Olrichs komu upp hv. þm. sem þá voru í minni hluta og tóku undir álit framsögumannsins. Þar með staðfestu þeir þau orð sem hv. þm. Tómas Ingi Olrich, hafði um þetta. Hins vegar kom fram í máli hv. þm. Þuríðar Backman að hún vildi ekki stóriðju á Austurlandi og því er spurt: Hví skal þá virkjun fara í svokallað lögformlegt umhverfismat ef ekki á reisa stóriðju á Austurlandi? Hver skal þá kaupa orku úr þeirri virkjun?

Herra forseti. Ég ætla á stuttum tíma að fara yfir sem mest af því sem hv. þm. Einar Már Sigurðarson kom hér að. Ég vona að áður en þessari umræðu lýkur verði hann búinn að læra að á því er munur hvort virkjunarleyfið sem slíkt sé til staðar eða hvort við drögum í efa að undanþága varðandi umhverfismatið eigi við um þessa virkjun eða ekki. Það hefur enginn dregið í efa að virkjunarleyfið sé til staðar. Við höfum efast um að það eigi að gilda svo lengi, þ.e. ótímabundið. En hægt er að færa mörg rök fyrir því að það sé ekki undanþegið mati á umhverfisáhrifum. Varðandi það sem hann spurði um síðar, þ.e. hvers vegna ég teldi að það ætti að fara í mat þar sem ég hefði sagt að ég vildi ekki að yrði virkjað, þá hefur það líka komið fram hér áður. Ég sagði það í fyrri ræðu minni, að ef við hreinlega réðum hér á þingi þá værum við búin að leggja af stóriðjustefnuna. Þá væri þessi virkjun ekki á dagskrá. Okkar stefna er alveg skýr. Við viljum nota þetta svæði til annarra hluta. En ef af þessu verður þá viljum við að farið verði eins varlega og hægt er og það verður ekki gert nema með mati á umhverfisáhrifum virkjunarinnar.

Herra forseti. Í fyrra andsvari mínu átti ég eftir að nefna örlítinn hluta af því sem fram kom í ræðu hv. þm. Enn á ný var reynt að gera skoðanakönnun sem kynnt var fyrir nokkrum dögum tortryggilega og gefið í skyn, enn einu sinni, að spyrjendur hefðu lent í þriðju gráðu yfirheyrslu um hvað fælist í lögum um mat á umhverfisáhrifum. Ég tel því nauðsynlegt, svo að hv. þm. heyri, að endurtaka spurningu þá sem lögð var fyrir þátttakendur. Hún hljóðaði svo: ,,Telur þú að þú þekkir mikið, nokkuð, lítið eða ekkert til hvað felst í lögum um mat á umhverfisáhrifum?`` Þessari spurningu svöruðu 20% þannig að þeir vissu mikið eða nokkuð, þ.e. 80% vissu hvorki mikið né nokkuð umhvað fælist í lögum um mat á umhverfisáhrifum. Það var engin yfirheyrsla um hvað í þeim fælist heldur hreint og klárt mat hvers og eins hvort hann teldi svo vera eður ei.

Herra forseti. Ef ég man rétt þá hefur hv. þm. Einar Már Sigurðarson komið að þessu hér áður. Ég var ekki að gera lítið úr könnun Félagsvísindastofnunar. Ég var ekki að gera lítið úr þeirri könnun og ég var ekki að tala um neinar yfirheyrslur. Aftur á móti veit ég að maður svarar því hreinskilnislega að maður þekki ekki lög ef maður kann ekki nákvæmlega lagagreinarnar fram og til baka. En það er alveg hægt að hafa fulla tilfinningu fyrir innihaldi laganna þó maður treysti sér ekki til að þylja þau aftur á bak og áfram. Það er réttlætiskennd fólks sem knýr það til þess að óska eftir því að Fljótsdalsvirkjun fari í umhverfismat þó að það segi á sama tíma að það þekki ekki lögin út í æsar.

Virðulegi forseti. Hér hefur verið rætt mikið um hvort Fljótsdalsvirkjun eigi að fara í lögformlegt umhverfismat eða ekki. Ég vil að það komi skýrt fram að við hjá Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði erum fylgjandi því að tekin verði ákvörðun um að virkjunin fari í lögformlegt umhverfismat. En ég vil líka taka allan vafa um það að við erum andvíg stóriðjustefnu og ég tel að það hafi komið fram í okkar málflutningi í allan dag að við viljum fara aðrar leiðir. Virðulegi forseti. Það vekur áhyggjur hjá nýjum mönnum í þinginu að upplifa, kannski í framhaldi af umræðum um daginn um stjórnsýslulög, hversu njörvuð við erum, hv. þingheimur, við hinar praktísku framkvæmdir í þessu samfélagi. Það er óhuggulegt fyrir nýja menn að upplifa það. Ég er ansi hræddur um að Alþingi Íslendinga mundi ræða þessi mál opnar, með meiri framtíðarsýn og á breiðari grunni en nú er gert ef við værum ekki svona bundin af því, eins og ég orðaði það í umræðunum um daginn, að vera framlenging á kansellíinu eða Íslandsráðuneytinu sem að meira eða minna leyti er að vasast í praktískum málum. Er ekki staðreyndin sú, hæstv. forseti, að við erum meira og minna þátttakendur í öllu ferlinu? Iðnrn. og starfsfólkið sem þar vinnur, virkar nánast eins og atvinnuráðgjafar í sveit fyrir þetta kerfi, einblínir á þá hluti sem þeim er uppálagt að einblína á. Þetta er stórgallað og það er stórvarasamt að haga málum á þennan hátt. Er það ekki þannig að í gegnum okkar fyrirtæki, okkar menn, Landsvirkjun, sem að vísu Akureyri og Reykjavíkurborg eiga á móti ríkinu, þá eigum við þennan þátt líka? Og er það ekki svo, hæstv. forseti, að við erum kannski að vissu leyti búin að spóla okkur föst í farveg sem við eigum mjög erfitt með að koma okkur upp úr. Ég frábið mér sem þingmaður fyrir vinstri græna að hlusta á þann málflutning sem hefur verið hafður uppi hér í dag af mörgum þingmönnum, að við viljum hverfa aftur til fortíðar, að við séum á móti virkjunum o.s.frv. Þetta er rangtúlkun. Þetta er ekki rétt því að stefna okkar er sannarlega sú að við viljum virkja og nota fallvötn landsins en við erum með spurningar um hvernig eigi að nýta. Er það ekki einmitt sú sýn sem við eigum að vera að fást við hér, þ.e. hvernig við ætlum að horfa á framtíðina, hvernig við ætlum að standa að orkunýtingu. Það er einmitt þess vegna sem við leggjum fram till. til þál. um vistvæna, sjálfbæra orkustefnu. Það er engin goðgá að fara í slíka hluti. Nýjasta skýrsla Landsvirkjunar sýnir að við erum á mjög hæpnum grunni hér. 60% af raforku landsins gefa 3 milljarða, þ.e. stóriðjudæmið. 40% sem við notum inn á perurnar okkar og til iðnaðar okkar gefa 6 milljarða. Margir hv. þm. hafa í dag gert lítið úr hlutum eins og ferðaþjónustu. En staðreyndin er sú að aukning í ferðaþjónustu, í innkomnum útlendum peningum til landsins í gegnum ferðaþjónustu er tvisvar sinnum salan til stóriðju á síðasta ári, þ.e. 6 milljarða aukning. Það er 3 milljarða orkusala til stóriðju. Hvers vegna í ósköpunum eigum við ekki að stilla okkur út fyrir sviga og skoða þessi mál heildstætt? Hvers vegna eigum við ekki að staldra við núna og skoða hvort það er yfir höfuð rétt stefna fyrir íslenskt samfélag að fara í þessi stóru högg? Hvers vegna gilda ekki sömu lögmál um peningalegt ,,innpútt`` vegna lána frá útlöndum til stórra verkefna hér eins og í öðrum löndum? Hvers vegna geta Íslendingar gapað og tekið á móti öllum þeim stóriðjum sem í boði eru, helst í einu lagi? Er það ekki þannig að menn vildu helst gera meira en gert hefur verið? Menn vildu helst gera meira en gert var í Hvalfirði og þegar stækkað var í Straumsvík. Ef það hefði staðið til boða, þá var þjóðarsálin þannig þenkjandi að því meira þýddi því betra, því meiri þensla, því betra. Er þetta sú framtíðarsýn sem við höfum á málunum? Hefur stóriðjustefnan gefist okkur vel þegar upp er staðið? Hafa menn velt því fyrir sér? Hér hafa menn talað um landsbyggðarmál. Þetta er ekkert landsbyggðarmál. Það er landsmál að byggja upp og taka lán, að setja svo stóra framkvæmd í gang í svo litlu hagkerfi. Það varðar landið allt. Og menn skulu átta sig á því að nákvæmlega sömu hlutir munu gerast á þeim árum sem það tekur að fjárfesta fyrir 200 milljarða í 480 þús. tonna dæminu og gerst hefur sl. þrjú til fjögur ár. Þeim sem hafa búið úti á landi, þeim sem fylgst hafa með landsbyggðarmálum kom ekkert á óvart hvað gerðist í framhaldi af ákvarðanatöku um auknar virkjanir og stóriðjuframkvæmdir á suðvesturhorninu. Hafandi búið við það að það var mínus upp á 600--700 manns til suðvesturhornsins á tiltölulegu stöðugleikatímabili, þá þurfti enga reiknimeistara til að átta sig á því að þessi tala færi yfir 2.000 miðað við innspýtingu á tugum milljarða til þessara stóru framkvæmda. Þarf nokkra spámenn til? Þetta eru lögmál. Þetta gerist svona. Eru menn þeir einfeldningar að halda þegar litið er á landið í heild, að eitthvað svipað muni ekki gerast? Enda kom það fram í ræðu hjá hæstv. forsrh. að núna væri tími til að taka ákvörðun til þess að þenslan gæti haldið áfram. Það væru líkur á að þetta færi að dala, þ.e. að áhrifin af því sem þegar hefur verið tekin ákvörðun um færu að dala eftir eitt eða tvö ár. Menn vilja halda Hrunadansinum áfram. Hæstv. forseti. Það er hingað á þetta svæði sem peningarnir fara ef menn vilja reiða svo hátt til höggs í efnahagsmálum. Það er hér sem er teiknað. Það er hér sem er planað. Efnið er flutt hingað inn til landsins. Áhrifin á landið munu verða nákvæmlega þau sömu og orðið hafa á liðnum tveimur til þremur árum. Ætla menn að horfa fram á þetta? Vilja menn þetta? Vilja menn að þjóðin standi á stöðugu þenslumarki? Er það markmiðið? Það er ekki markmiðið með samfélagsrekstri. Hér hlæja þeir sem eru fulltrúar fyrir verslun og viðskipti og hið frjálsa markaðskerfi. En mönnum er ekki hlátur í huga. Það skal ég segja mönnum, hæstv. forseti, að það að taka svona ákvarðanir er ekkert spaug og ekki einkamál neins svæðis. Þetta gildir fyrir landið allt og það skulum við hafa í huga. Sjálfbær orkustefna byggir á því að við notum þá orku sem til ráðstöfunar er til að beisla í framtíðinni til að búa í haginn þannig að við getum sjálf horfið frá mengandi orkugjöfum. Svo einfalt er það. Hafi einhverjir misskilið okkur með það þá felur sú stefna í sér mikla uppbyggingu virkjana í takt við þá þróun. Hér í ræðustólnum hefur verið rætt um að eiginlega borgi sig ekki að nýta orkuna þannig heldur þurfi að taka hana í stórum höggum og selja til stóriðju. Samt voru málin þannig fyrir fjórum árum að þrátt fyrir afgangsorku úr Blönduvirkjun, sem var hægt að selja til innanlandsnota, m.a. til garðyrkjubænda og fyrirtækja, að það ár varð metár í hagnaði Landsvirkjunar, ég veit ekki betur. Og hvað segja menn þá? Ég veit ekki betur en Landsvirkjun hafi tapað peningum síðan ballið hófst, sem kannski er eðlilegt vegna þess að hún hefur staðið í miklum fjárfestingum. En þetta eru ekki einföld mál. Ég krefst þess að Alþingi Íslendinga horfi á hlutina heildstætt. Það er gamaldags að hv. þm. fari út um sveitir og borg og bæ og lofi verkefnum á þennan hátt. Okkar hlutverk er að hafa heildarsýn og búa til ramma þannig að þjóðin og félagasamtök standi að uppbyggingu og vinni á heilbrigðum nótum. Það verður ekki unnið á heilbrigðum nótum í þessu landi ef við hlutumst ævinlega til með tugmilljarða innspýtingu í krafti ríkisins á þennan hátt. Við eigum að fara fetið. Ekkert, hæstv. forseti, segir að það sé afturhvarf til moldarkofanna. Það eru útúrsnúningar og þannig málflutningur á engan rétt á sér. Fólk sem talar um nýja sýn og vistvæna stefnu vill taka upp annan lífsstíl. Sá lífsstíll byggir á því að hugsa sinn gang og, eins og við höfum skrifað undir á mörgum stöðum og erum meira að segja komnir með í gang gagnvart sveitarfélögunum, skila þessari plánetu, hóteli okkar, jörðinni, a.m.k. í svipuðu og helst betra ástandi til afkomenda okkar. Þetta er mjög einfalt og skýrt. Virðulegi forseti. Ég vil aftur koma að landsbyggðarmálunum. Við erum að tala í þvílíkum upphæðum að ég efast um --- nú er talað um að almenningur erfitt með að skilja það sem spurt er um í skoðanakönnunum --- að nokkur geri sér grein fyrir þeim upphæðum sem um er talað. Ég held að mjög fáir landsmenn átti sig á, það upplifir maður úti í bæ, að hér er um að ræða framkvæmd, 480 þús. tonna álver, sem geti kostað um 200 milljarða. Ég efast um að fólk átti sig almennt á því hvaða upphæðir það eru og setji það í samhengi. Ég efast um að margir átti sig á því að þetta er svipað allri orkuframleiðslu okkar í dag. Þetta eru ótrúlegar tölur. Það sem talað er um til uppbyggingar á landsbyggðinni eru bara smáaurar í samanburði við þetta. Virðulegi forseti. Ég vona að við getum tekið umræðuna upp á þessum grunni. Landsbyggðin og Ísland þarf ekki á áframhaldandi hráefnisframleiðslustefnu að halda. Unga fólkið í dag, vel menntað, það erum við Íslendingar, vill fjölbreytt atvinnulíf. Við erum að glata möguleikum með þessari stóriðjustefnu á úrvinnslu og fullvinnslu á mörgum sviðum vegna þess að við sjáumst ekki fyrir. Menn meta það svo að virðisauki í fiskútflutningi gæti, ef vel væri á málum haldið, farið úr 85 milljörðum í svona 120--140 milljarða. Þetta er margra ára verkefni. Það er ekki ólíklegt vegna þess að t.d. Danir frændur okkar veiða 2 milljónir tonna eins og við. Ég veit ekki betur en að þeir geri 130--140 milljarða úr sínum afla. Svona er þetta með flestar atvinnugreinar. Landsbyggðin mun ekki njóta þess og þrífast á að við höldum áfram þessum hráefnisdansi, það er okkar trú. Þess vegna, virðulegi forseti, fer ég þess á leit að menn opni augun fyrir því sem er nauðsynlegt, hvað svo sem hefur verið gert á undanförnum árum í ákvarðanatöku. Okkar er að taka nýjar ákvarðanir og þetta verkefni verður að fara í lögformlegt umhverfismat. Þá verður væntanlega lagt mat á þau atriði sem ég hef verið að nefna. Í þessu stóra samhengi er það afgerandi varðandi það hvernig við ætlum að lifa í þessu landi.

Herra forseti. Enn bætir í hjá þingflokki vinstri grænna. Nú segir hv. þm.: Við viljum virkja. Því spyr ég: Hvar skal virkja? Má virkja í Bjarnarflagi? Hv. þm. spyr hins vegar: Hvernig á að nýta? Fróðlegt væri að heyra einhver svör við því. Merkast í ræðu hv. þm. var þó fullyrðing um að þetta væri ekki landsbyggðarmál heldur landsmál. Því er spurt: Hvaða mál eru landsbyggðarmál en ekki landsmál? Hvar eru skilin þar á milli? Vegna þess að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon gat ekki skýrt fyrir mér þær breytingar sem hafa orðið á afstöðu hans varðandi ýmislegt sem hann sagði árið 1990 vil ég gera eina tilraun enn til að fá skýringu. Ég treysti því að hv. þm. sem hér talaði síðast geti gefið mér skýringu eða a.m.k. sagt hvort hann er sammála eða ósammála því sem haft er eftir hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni, þar sem hv. þm. fjallar um afstöðu sína til álvers árið 1990: ,,Ég hef fyrst og fremst rekið það á almennum byggðapólitískum forsendum, sem sagt þeim að ef svona fyrirtæki eigi að rísa þá eigi það að gerast utan suðvesturhornsins því annað muni það sannarlega, bæði beint og vegna óbeinna áhrifa, valda enn óhagstæðari hlutföllum milli landsbyggðar og þéttbýlisins við Faxaflóa.`` Er hv. þm. sammála þessu eða hafa slíkar breytingar orðið á að þessi viðhorf eigi ekki lengur við?

Virðulegi forseti. Mér finnst makalaust að hv. þm. skuli láta sér detta í hug að biðja mig að svara fyrir hönd Steingríms J. Sigfússonar. Hann hefur verið þekktur fyrir að geta svarað fyrir sig sjálfur. Ég ætla því ekki að gera það. En, hvar á að virkja? Ég ætla ekki að falla í þá gryfju að segja hvar á að virkja. Ég er hér til þess að marka stefnu, að ég hélt, og kosinn til þess. Ég ætla heldur ekki að gera tillögur um það hvar eigi að brúa o.s.frv., ef hv. þm. heldur það. Til þess eru aðrir menn ráðnir. Ég hélt að ég væri hingað kjörinn til að marka stefnu um framtíð og þróun þessa samfélags. Ég fullyrði enn og aftur og stend við að ákvarðanir af þessu tagi, hálfopinberar eða næstum að öllu leyti opinberar, eru auðvitað landsmál. Þetta er ekki landsbyggðarmál. Þetta gildir um allt Ísland og ég hélt að það hefði komið skýrt fram í ræðu minni að ákvörðun um svo stórkostlega innspýtingu í efnahagskerfið, sem þessi verkefni undanfarin ár hafa verið, hefur áhrif á allt landið. Er það ekki landsmál að hingað hafa flust m.a. tvö þúsund fleiri en eðlilegt getur talist?

Herra forseti. Hv. þm. er hér kominn til að marka stefnu. Gott og vel, það erum við trúlega flest. Við höfum hins vegar leyft okkur að hafa skoðanir á ýmsum framkvæmdum. Ég bað hv. þm. ekki um að nefna eina einstaka virkjun, en gaman hefði verið að heyra hugmyndir um hvar hugsanlega mætti virkja. En þar sem hv. þm. tilkynnti að hann væri hér til að marka stefnu en ekki að benda á einstakar framkvæmdir væri fróðlegt að heyra frá hv. þm. hvort hann hafi ekki skoðanir t.d. á vegaframkvæmdum í Norðurlandskjördæmi eystra.

Virðulegi forseti. Auðvitað hef ég skoðanir á því eins og á öllum öðrum málum. Ég var að frábiðja mér að þurfa að vera á verklegum fundi hér. Það hæfir ekki vinnu þingsins og hefur kannski verið til trafala um margra áratuga skeið. Það er skoðun mín eins og glögglega hefur komið fram á undanförnum dögum og vikum. Ég tel að það hafi verið einn af okkar stærstu akkillesarhælum og staðið landinu fyrir þrifum hvað varðar alla stjórnsýslu hve stutt er á milli framkvæmdarvaldsins og þingsins. Þess vegna er varla svaravert hvort maður hafi skoðanir á vegum, auðvitað hef ég þær. En ég teikna ekki brýr.

Herra forseti. Ég er alveg hjartanlega sammála hv. þm. Árna Steinari Jóhannssyni um að unga fólkið vill fjölbreytt atvinnulíf. Það á ekki bara við um unga fólkið heldur fólk á öllum aldri. Það kom mjög glöggt fram í ítarlegri könnun sem Stefán Ólafsson prófessor gerði fyrir Byggðastofnun í fyrra að langstærsti orsakavaldurinn að flutningi fólks af landsbyggðinni er einhæfni atvinnulífsins. Þess vegna finnst mér það gríðarlega gott innlegg í að auka fjölbreytni atvinnulífsins á landsbyggðinni, þ.e. á Austurlandi, að fá stórt og öflugt iðnfyrirtæki á Reyðarfjörð, fyrirtæki með 270 störf og annað eins í tengdri þjónustu. Þetta eru störf fyrir allar gerðir launþega: verkafólk, skrifstofufólk, tæknimenntað fólk o.fl. Síðan þarf náttúrlega þjónustu iðnaðarmanna og fjölmargra annarra þjónustuaðila. Við höfum séð í stóriðjufyrirtækjum hér í kringum okkur að þessu fylgir gríðarleg fjölbreytni í störfum. Þess vegna held ég að það sé mikil og góð sending að fá þetta fyrirtæki á Austurland. Ég minni á það sem ég sagði í ræðu minni í gær að störf við þessi stóriðjufyrirtæki eru mjög eftirsótt. Ég nefndi sem dæmi að í Sementsverksmiðjunni á Akranesi, sem hefur verið starfrækt á fimmta áratug, hefur stærsti hluti starfsmanna unnið í 20--30 og upp í 40 ár. Í járnblendiverksmiðjunni á Grundartanga hefur stærsti hluti starfsmanna starfað frá því hún var stofnuð fyrir 21 ári. Í álverinu í Straumsvík er meðalstarfsaldur 20 ár. Og þegar Norðurál var stofnað fyrir tveimur árum og auglýst eftir starfsmönnum þá komu ellefu hundruð umsókna. Þetta eru með eftirsóttari störfum í þjóðfélaginu hvort sem mönnum líkar betur eða verr.

Virðulegi forseti. Við hv. þm. Guðjón Guðmundsson erum sammála um að fjölbreytni er þörf. En það gilda ekki önnur lögmál um samfélagið Íslandi en um önnur samfélög. Því verður ekki á móti mælt að sú hraða og mikla uppbygging og mikla innstreymi fjármagns á stuttum tíma hefur valdið hliðarverkunum sem eru ákaflega slæmar, vægast sagt. Við þurfum að hafa yfirlit yfir það. Það er lágmarkskrafa. Ætlum við alltaf að hafa samfélagið alltaf í einhverju uppnámi, svokölluðum uppgangi og loka augunum fyrir hliðarverkunum? Það vita allir að þenslan á höfuðborgarsvæðinu á rætur að rekja að stórum hluta til þess að þetta er gert óskynsamlega. Það er þessi yfirsýn sem ég krefst að við höfum á hinu háa Alþingi. Ef við höfum þessa yfirsýn og ef við gerum okkur grein fyrir því t.d. að slík ráðstöfun hækki húsaleigu um 40% og við ákveðnum það samt, þá það. En það er rangt að gera það án þess að hafa þessa yfirsýn og meta það. Það er okkar hlutverk að standa þannig að málum að við setjum svona framkvæmdir, svona stór verk, svona stórar ákvarðanir, í lögformlegt umhverfismat, þannig að heildaryfirsýn náist.

Herra forseti. Á þeim stutta tíma sem við hver og einn höfum hér til ráðstöfunar er ekki möguleiki á að fara nema í nokkur atriði þessa stóra máls. Hæstv. forsrh., sem ekki er hér viðstaddur frekar en svo oft áður, ásakar Samfylkinguna fyrir að hafa ekki skoðun á framkvæmdum við Fljótsdalsvirkjun hér og nú. Hans eigin ríkisstjórn setti lög um mat á umhverfisáhrifum. Hvert er inntak og erindi þeirra laga? Það er nákvæmlega það að móta ekki endanlega afstöðu til framkvæmda fyrr en umhverfismat hefur farið fram. Þessi lög voru sett af hans eigin ríkisstjórn. Og hafi hann einhverjar sérstakar skyldur sem forsrh. þá eru þær fyrst og fremst að andi þeirra laga sem hann beitti sér fyrir að yrðu sett sé virtur. Þegar hann krefst þess að fólk hafi skoðun á stórframkvæmdum áður en mat á umhverfisáhrifum liggur fyrir þá er hann að krefjast þess að menn sniðgangi anda þeirra laga sem sett voru af hans eigin ríkisstjórn. Hann spyr um traust á stjórnmálamönnum. Hvernig öðlast stjórnmálamenn traust? Öðlast þeir traust með því að láta sig engu varða reglur um vinnubrögð sem þeir sjálfir hafa sett þegar þeim sjálfum svo þóknast? Er það þannig sem stjórnmálamenn eiga að öðlast traust? Ef þeim þóknast að virða ekki reglur sem þeir hafa sett, anda laga sem hafa verið sett af þeim sjálfum, skapar það þeim þá traust? Hæstv. forsrh. hefur líka sagt að málið snúist bara um álit tveggja manna, skipulagsstjóra og umhvrh., og það sé eingöngu það sem Samfylkingin sé að biðja um. Það er algjörlega rangt. Lögin um mat á umhverfisáhrifum tiltaka ákveðið vinnuferli sem skipulagsstjóri hefur verkstjórn með. Það vinnuferli er þess eðlis að hlutlausir sérfræðingar eiga að skoða með gagnrýnum augum frumumhverfismat hagsmunaaðila. Þeir eiga að sinna hlutverki sem alþingismenn eru allsendis ófærir um. Á grundvelli slíks mats hlutlausra sérfræðinga á síðan að komast að niðurstöðu. Þeirri niðurstöðu getur umhvrh. breytt en þá liggur alveg fyrir að hann sé að víkja frá niðurstöðu hlutlausra sérfræðinga í málinu. Það er því ekki verið að spyrja um persónulegt álit skipulagsstjóra eða persónulegt álit umhvrh. heldur er verið að biðja um að hlutlausir sérfræðingar fari yfir frumumhverfisathuganir hagsmunaaðila og gefi sitt álit á þeim. Auk þess er gert ráð fyrir að í þessu ferli fái almenningur andmælarétt. Virðulegi forseti. Ef niðurstaða slíks mats verður sú að fyrirhuguð framkvæmd brjóti gegn umhverfissjónarmiðum þá á ekki að vinna þá framkvæmd. Ef niðurstaða hinna hlutlausu sérfræðinga verður hins vegar sú, álit þeirra er að framkvæmdin brjóti ekki gegn umhverfissjónarmiðum þá mun ég styðja slíka framkvæmd. Hæstv. forsrh. hefur sagt að skipulagsstjóri sé vanhæfur til að fjalla um þessi mál. Ef það er rétt eru lögin um mat á umhverfisáhrifum ónýt því að hver annar en hann á þá að fjalla um málið? Það kemur nefnilega í hlut þessa sama einstaklings að verkstýra umfjöllunarferlinu á umhverfismati á álveri við Reyðarfjörð, sem er hinn þáttur þeirra framkvæmda sem hér er verið að ræða um. Þar er verkstjórnin í höndunum á skipulagsstjóra og á að vinnast eins og ég lýsti því hér áðan. Ef sá einstaklingur er ófær um að hafa með höndum verkstjórn á mati á umhverfisáhrifum Fljótsdalsvirkjunar þá er hann jafnófær um að hafa með höndum verkstjórn á umhverfismati á áhrifum byggingar álvers við Reyðarfjörð. Forsrh. sem lætur að því liggja að embættismaður sé óhæfur til þess að vinna verk sem löggjöfin hefur falið honum að tilhlutan hins sama forsrh., ber þá skylda til að láta gera breytingu á lögunum, a.m.k. þannig að sé óhætt að treysta því að forsrh. treysti þeim embættismönnum sem eiga að framfylgja lögunum. Það hefur hann hins vegar ekki gert. Ég hef hlustað hér á hvern stjórnarsinnann á fætur öðrum lýsa því að skýrsla Landsvirkjunar um umhverfismál sé fullgild sem frummat á umhverfisáhrifum sem lögin gera ráð fyrir að myndi grundvöll vinnuferlisins. Ég er ekki sérfræðingur á því sviði og því ekki fær um að dæma hvort svo er. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson hefur hins vegar bent á nokkra bresti í þessari umhverfisskýrslu Landsvirkjunar. En tökum orð stjórnarsinnanna gild. Göngum út frá því að rétt sé að frumumhverfismat Landsvirkjunar sé fullgilt. Hvert er þá framhaldsferlið samkvæmt lögum um mat á umhverfisáhrifum? Þá er framhaldsferlið skv. 10. gr. laganna að skipulagsstjóra ber að birta auglýsingu um niðurstöðu frummatsins innan tveggja vikna frá því að hann fær það í hendur. Hann ætti með öðrum orðum að birta auglýsingu um niðurstöðu þessa frummats í byrjun desembermánaðar nk. Síðan á að skila athugasemdum eigi síðar en fimm vikum eftir birtingu þessarar auglýsingar og einni viku síðar á skipulagsstjóri að birta úrskurð sinn. Heildarferlið frá því hann birtir sína fyrstu auglýsingu tekur sem sé átta vikur samtals þannig að umfjöllunarferli hans ætti að ljúka um mánaðamótin febrúar/mars. Þá hefst kæruferlið sem ákvæði er um í 14. gr. laganna og byrjar það á fjögurra vikna kærufresti. Þegar sá kærufrestur er liðinn skal umhvrh. birta eigi síðar en átta vikum eftir að fresti þeim lýkur úrskurð sinn. Heildarferlið frá fyrstu auglýsingu er sem sé 20 vikur eða fimm mánuðir, vel að merkja séu fullyrðingar stjórnarsinna réttar um að umhverfismat Landsvirkjunar sé fullgilt mat á umhverfisáhrifum. Séu þær fullyrðingar réttar á endanleg niðurstaða ferlisins að liggja fyrir eigi síðar en í lok aprílmánaðar á næsta ári, tveimur til þremur mánuðum áður en í framkvæmdir skal ráðast samkvæmt samkomulaginu við Landsvirkjun. Taki ferlið hins vegar lengri tíma þá er það einfaldlega vegna þess að umhverfismat Landsvirkjunar reyndist ekki vera það fullgilda frummat á umhverfisáhrifum sem stjórnarsinnar fullyrða að það sé og þá eru þeir komnir í mótsögn við sjálfa sig því að þá eru forsendur fyrir málatilbúnaði þeirra á Alþingi fallnar. Með öðrum orðum, þeir hafa fullyrt að Alþingi geti tekið ákvörðunina á grundvelli þess að skýrsla Landsvirkjunar um mat á umhverfisáhrifum sé fullgild sem frumgagn þannig að á grundvelli hennar sé hægt að taka afstöðu, það þurfi ekki frekari vitna við. Sé sú fullyrðing rétt þá tekur meðferðarferlið ekki nema 20 vikur. Sé meðferðarferlið lengra þá er það vegna þess að skýrsla Landsvirkjunar er ekki fullnægjandi, það þarf að bæta við athugunarefnum og þá er málatilbúnaðurinn frammi fyrir Alþingi fallinn um sjálfan sig, því að þá er sú skýrsla sem Alþingi er ætlað að taka ákvarðanir samkvæmt ekki fullnægjandi. Með málatilbúnaðinum núna er líka verið að búa til nýtt ferli til ákvörðunar um framkvæmdir fram hjá gildandi lögum um umhverfismat eins og ljóslega kemur fram í umfjöllun Morgunblaðsins í dag. Með öðrum orðum, eftir að hagsmunaaðili framkvæmda hefur lokið gerð frummats á umhverfisáhrifum verður annaðhvort hægt að leggja það fyrir skipulagsstjóra til framhaldsmeðferðar eins og lögin um umhverfismat gera ráð fyrir eða að senda það sem þingmál inn á Alþingi og láta Alþingi taka við framhaldsmeðferð umhverfismatsins og afgreiða síðan heimild til framkvæmda annaðhvort með einfaldri þingssamþykkt eða með sérlögum líkt og gert var áður en lögin um umhverfismat voru sett. Þessi málsmeðferð stjórnarsinna er sem sé til þess fallin að opna bakdyr fram hjá almennum leikreglum ef ráðherrum þóknast. Verið er að búa til tvenns konar ferli hlið við hlið, annað samkvæmt lögum um mat á umhverfisáhrifum og hitt samkvæmt þeirri siðvenju sem hér er verið að taka upp. Samfylkingarmönnum, og þá sérstaklega alþýðuflokksmönnum, hefur verið legið á hálsi fyrir að þeim hafi skyndilega snúist hugur í málinu. Það er rangt. Það hefur margkomið fram að Fljótsdalsvirkjun var ekki í huga alþingismanna vorið 1993 þegar undanþáguákvæðið var sett í lögin um umhverfismat, hvað þá heldur allar þær virkjunarframkvæmdir sem fram kom í nýlegu svari iðnrh. við fyrirspurn frá mér, að hann teldi vera undanþegnar ákvæðum um umhverfismat samkvæmt þessu margnefnda undanþáguákvæði. Þau mál voru einfaldlega aldrei skoðuð vorið 1993. Þegar ljóst var hins vegar að undanþáguákvæðið gæti orðið eins víðtækt og iðnrh. túlkar það nú, var brugðist við af okkar hálfu. Það gerðum við fyrir tveimur árum, en á þinginu 1997--1998 flutti ég ásamt öllum þingmönnum jafnaðarmanna og þingmönnum Kvennalista frv. til laga um eignarhald á virkjunarrétti fallvatna og gjald fyrir nýtingu virkjunarréttar. Í 2. gr. þess frv. var skýrt kveðið á um að þó að einstakir aðilar fengju að halda öllum þeim heimildum til virkjunarframkvæmda sem þeim hefðu verið veittar í áranna rás væri þeim óheimilt að hefja framkvæmdir fyrr en mat á umhverfisáhrifum hefði farið fram lögum samkvæmt. Tvö ár eru því liðin frá því að jafnaðarmenn á Alþingi brugðust við þeim vanda sem nú er upp kominn vegna víðtækrar túlkunar á undanþáguákvæðum laga um umhverfismat. Sá málatilbúnaður er af okkar hálfu tveggja ára gamall en ekki nýskeð uppákoma eins og stjórnarsinnar halda fram. Virðulegi forseti. Ég vil að það komi mjög skýrt fram að okkar tillaga í málinu er sú að anda laga um mat á umhverfisáhrifum verði fylgt um allar meiri háttar framkvæmdir sem kynnu að raska umhverfi okkar Íslendinga. Við teljum að áður en menn gera upp hug sinn til slíkra framkvæmda eigi menn að styðjast við slíkt mat og skiptir þá engu máli í mínum huga hvort menn eru fyrir fram að gera upp hug sinn um að vera með framkvæmdunum eða móti. Það stríðir gegn anda íslenskra laga eins og þau eru nú að gera upp hug sinn til slíkra framkvæmda án þess að hafa fyrst í höndum mat á áhrifum framkvæmdanna á umhverfið. Ég ítreka að það nær engri átt og ég vona að enginn alþingismaður sé reiðubúinn til að hefja og ljúka slíkum stórframkvæmdum ef mat á umhverfisáhrifum er neikvætt. Ef niðurstaða hlutlausra sérfræðinga sem fjalla eiga um málið er sú að umrædd framkvæmd sé í lagi frá umhverfissjónarmiði og jafnframt hagfelld fyrir atvinnulíf þjóðarinnar og einstakra landshluta þá á að ráðast í framkvæmdirnar. En mergurinn málsins er að við skulum hafa rétt vinnubrögð í málinu. Við skulum fylgja anda þeirra laga sem við höfum sjálfir sett og ekki marka okkur stefnu um framkvæmdir af þessu tagi fyrr en við höfum fengið þær upplýsingar sem lögin um umhverfisvernd gefa okkur rétt til.

Herra forseti. Ástæðan fyrir því að ég kem upp eru ummæli hv. þm. um forsrh. Þar sem ég er eini maðurinn í þingsalnum sem hef verið ráðherra fyrir Sjálfstfl. í þeirri ríkisstjórn sem þá sat þykir mér rétt að upplýsa nokkuð um þau mál sem hv. þm. gerði að umtalsefni. Fyrst er að segja að sá hv. þm. sem hér stóð hafði uppi mjög háleitar og víðfeðmar hugmyndir í ríkisstjórninni um hvað skyldi virkja. Hann sá fyrir sér að hvert vatnsfallið af öðru yrði virkjað svo hægt væri að flytja rafmagn út með streng til Evrópu. Mér er það sérstaklega minnisstætt að þegar að því kom að virkja Dettifoss þá tók ég fram í ríkisstjórninni: Hingað og ekki lengra. Ég sit ekki í þeirri ríkisstjórn sem virkjar Dettifoss. Þannig var nú andrúmsloftið í þeirri ríkisstjórn. Þegar talað er um það hverjir fari bak við lög og hverjir vilji ekki standa við þær reglur sem unnið er eftir vil ég minna á að virkjunarleyfi fyrir Fljótsdalsvirkjun var veitt fjórum dögum eftir kosningarnar 1991, af þáv. ráðherra Alþýðuflokksins, Jóni Sigurðssyni, sama manni og gerði það að úrslitaatriði, meðan við reyndum að draga saman í fjármálum ríkisins og spara, að gífurlegu fjármagni yrði varið til hafnarannsóknar á Keilisnesi með stóriðju þar fyrir augum og auðvitað stórvirkjanir á Austurlandi. Í annan stað vil ég segja að hv. þm. Össur Skarphéðinsson gaf meðan hann var umhvrh. út framkvæmdaleyfi fyrir Fljótsdalsvirkjun. Ég hef það hér í höndum, 20. apríl 1994, þ.e. rétt rúmlega viku innan þess tímafrests sem bráðabirgðaákvæðið náði yfir í umhverfislögum.

Herra forseti. Nú hefur það gerst að hæstv. aðalforseti kemur hingað og fer með fleipur og staðreyndaleysu. Það skiptir ekki meginmáli, heldur skiptir mestu að sá maður sem hefur verið valinn til þeirra trúnaðarstarfa að vera aðalforseti misnotar aðstöðu sína. Hann kemur hingað þegar ég á ekki kost á að svara honum, herra forseti. Hann kemur hér með áburð og gætir þess að koma inn í umræðuna og bera mig sökum þegar hann á að vita, ef hann hefur hundsvit á þingsköpum sem ég dreg í efa að hann hafi, að ég get ekki komið og svarað fyrir mig, herra forseti. Ég fordæmi þetta og krefst þess að ég fái að koma hingað og bera af mér sakir. Ég vil líka segja það, herra forseti, að hæstv. aðalforseti ætti að skammast sín fyrir að misnota þingsköp með þessum hætti. Ég dreg í efa að hann sé hæfur til að vera forseti fyrst hann kemur svona fram.

Herra forseti. Þetta er í fyrsta skipti sem ég heyri það í þingsölum að verið sé að bera á mann sakir og reyna að draga úr virðingu þingmanns með því að vitna til úrskurðar sem viðkomandi hv. þm. gaf sem ráðherra. Ég er að minna á verk hans á hlutlausan og hógværan hátt en það eiga svo að heita svívirðingar.

Herra forseti. Mér leikur forvitni á að vita hvað í ræðu hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar laut að fundarstjórn forseta. Mig langar að vita hvað það var. Ég heyrði ekki betur en að þingmaðurinn væri að gagnrýna hv. þm. Halldór Blöndal fyrir það hvenær hann tæki til máls í umræðunni. Með öðrum orðum gerir hv. þm. Össur Skarphéðinsson kröfu til að menn tali í ákveðinni röð, áður en hann er búinn með sinn málsrétt í umræðunni. Ég spyr, herra forseti, eru einhver ákvæði í þingsköpunum um að hv. þm. Össur Skarphéðinsson fái að ráða því hvenær hv. þm. Halldór Blöndal fær að tala? Ég spyr hæstv. forseta vegna þess að hann lét óátalið að svona dylgjur og reiðilestur, eins og stóð upp úr hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni, færi hér fram. Þetta er ekki í takti við umræðuna sem hér hefur farið fram í dag og í gær, hin besta umræða, málefnaleg og góð. Þó að menn hafi haft andstæð sjónarmið þá hefur hún verið málefnaleg, góð og snörp, en þetta innskot var ekki við hæfi, herra forseti.

Herra forseti. Mér þykir það miður að hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson, skuli telja þetta reiðilestur. En það er rétt hjá hv. þm. að mér rann nokkuð í skap, ekki vegna þess að hér væri vikið að mér eins og hæstv. forseti gerði heldur vegna þess að hér talaði sá hv. þm. sem á að stýra þessari umræðu og gæta þess að menn sýni drengskap í umræðunni. Hv. 1. þm. Norðurl. e. kom hingað í andsvar við hv. þm. Sighvat Björgvinsson. Hann kom þá fram með ákveðnar sakir á mig og mistúlkaði ákveðna atburðarás án þess að ég gæti komið inn í umræðuna til að svara því, herra forseti. Það þykir mér auðvitað afskaplega slæmt. Þetta tel ég ódrengilegt. Sá maður sem síst á að gera svona er sá sem valinn hefur verið til þeirra trúnaðarstarfa að gæta þingskapa, líka hinna óskráðu. Forseti þingsins hefur oftar en ekki hefur minnt menn á að gera ekki það sem hv. 1. þm. Norðurl. e. gerir nú afskaplega ódrengilega.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Halldór Blöndal er besti maður en hins vegar ekki alltaf með á nótunum. Vorið sem lögin um umhverfisvernd voru sett var ég nefnilega heilbrrh. og hafði engin afskipti af orkumálum. Þegar ég tók við orkumálunum og þar til ég hætti afskiptum af þeim vorið 1995, var Fljótsdalsvirkjun aldrei á dagskrá í iðnrn. Á vegum ráðuneytisins og Orkustofnunar var hins vegar tekinn saman listi og gefinn út í bók yfir alla mögulega og ómögulega virkjanakosti á Íslandi, yfir sjálfsagða virkjunarkosti sem og algjörlega fráleita. Bókinni var dreift til alþingismanna og kynnt á ríkisstjórnarfundi. Það er rétt að þegar hv. þm. Halldór Blöndal sá bókina þá sagðist hann vera á móti virkjun á Dettifossi. Ég svaraði honum því að það væri ég líka. Við vorum mjög sammála um það við hv. þm. En sú virkjun var aldrei á dagskrá í iðnrn. fremur en Fljótsdalsvirkjun þannig að svar hv. þm. við ræðu minni hér áðan byggist á því sem oft getur hent þann góða mann. Hann var ekki alveg með á nótunum.

Herra forseti. Það var ekki hv. þm. Sighvatur Björgvinsson sem gaf út virkjunarleyfi 24. apríl 1991. Hafi ég sagt það þá hafa það verið algjör mismæli og mér líkt að rugla nöfnum. Það gerði þáv. iðnrh. Jón Sigurðsson. Hitt vil ég taka fram, vegna ummæla hv. þm. um að við sjálfstæðismenn vildum ekki fara eftir settum reglum auk þess sem hv. þm. hafði orð á því að umhverfislögin væru alhlít, líka gagnvart Fljótsdalsvirkjun og þeirri línulögn sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson gaf leyfi fyrir í umhvrn. 20. apríl 1994, vil ég ítreka það sem ég sagði áðan: Það er auðvitað ekki að fara eftir leikreglum að gefa slíkt leyfi út tíu dögum áður en bráðabirgðaákvæðið fellur niður. Það er ekki í anda þeirra vinnubragða sem formaður Alþýðuflokksins var að lýsa hér áðan. Um það er ég honum sammála.

Virðulegi forseti. Það er rétt hjá hv. þm. Halldóri Blöndal að umhverfismat á Fljótsdalsvirkjun skal ekki skýlaust fara fram samkvæmt ákvæðum laga um mat á umhverfisáhrifum. Andi þeirra laga er hins vegar sá að menn skuli ekki taka ákvarðanir um slíkar framkvæmdir öðruvísi en að slíkt mati fari fram. Þegar lög um mat á umhverfisáhrifum voru sett og undanþáguákvæði var gert þá var engum Fljótdalsvirkjun í huga, hvað þá aðrar virkjunarframkvæmdir sem hæstv. iðnrh. telur heimilar án þess að umhverfismat fari fram. Tvö ár eru liðin síðan við jafnaðarmenn brugðumst við þessari niðurstöðu með tillöguflutningi hér á Alþingi. Nú síðast fyrir nokkrum dögum lögðum við fram lagafrv. þar sem lagt er bann við því að framkvæmdir, ekki bara við Fljótsdalsvirkjun heldur allar stækkanir og nýjar virkjanir sem heimildir hafa verið gefnar til áður, fari ekki af stað nema umhverfismat fari fram. Það er brot á anda laganna um umhverfismat að ráðamenn í þjóðfélaginu skuli ætla sér að skjóta fyrst og spyrja svo. Þeir ætla sér að taka ákvarðanir um framkvæmd af þessu tagi án þess að uppfylla þau ákvæði um mat á umhverfisáhrifum sem lögin mæla fyrir um. Þeim er það ekki til sóma og heldur ekki að reyna að opna bakdyr hér inn á Alþingi, fram hjá þeim reglum sem settar hafa verið í þessu efni.

Herra forseti. Ég kveð mér hér hljóðs til að bera af mér sakir. Hv. 1. þm. Norðurl. e. bar mig eiginlega þremur sökum og stafa sennilega tvær hinar fyrri af því að honum er málið gersamlega ókunnugt. Hann sagði í ræðum sínum hér áðan að ég hefði gefið framkvæmdaleyfi fyrir Fljótsdalsvirkjun og síðan gefið virkjunarleyfi, hvort tveggja er auðvitað rangt. Síðan sagði hann að ég hefði gefið leyfi fyrir, herra forseti, að ég hefði gefið leyfi fyrir Fljótsdalslínu. Þá er rétt að fara yfir hvernig það mál var, herra forseti. Árið 1991 eða 1992 var gerð tillaga að svokallaðri Fljótsdalslínu. Um hana höfðu verið miklar deilur en skipulagsmeðferðinni allri var lokið árið 1992, ári áður en ég kom í umhvrn. Árið 1994, að öllum líkindum, var komið með þetta til staðfstingar í ráðuneytinu og skipulagsstjóri mælti með því að skipulag línunnar yrði staðfest. Ákveðinn hluti línunnar, sem lá frá Akureyri að Veggjafelli, var algjörlega óumdeildur. Um hann var fjallað sérstaklega í nefnd þar sem allir þingflokkar áttu fulltrúa, m.a. Hjörleifur Guttormsson. Það var búið að fjalla um þennan hluta línunnar í Náttúruverndarráði og enginn gerði athugasemdir við hann. Herra forseti. Hins vegar stóðu miklar deilur um seinni hluta línunnar. Og hvað gerði ég? Ég staðfesti þann hluta línunnar sem engar deilur voru um. Hvað gerði ég við restina, herra forseti? Ég gaf þau fyrirmæli að hin nýja tillaga, þ.e. af austurhluta línunnar sem eftir var, mundi hljóta umfjöllun samkvæmt lögum, þar á meðal lögum um mat á umhverfisáhrifum, nr. 63/1993. Herra forseti. Það sem ég gerði og hv. þm. veit greinilega ekkert um var að ég tók þann hluta línunnar sem umdeildur var og beindi honum í umhverfismat. 

Herra forseti. Eins og fram kom í ræðu hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar þá var hann ekki að bera af sér sakir, þannig að rétt hefði verið að taka af honum orðið. Þvert á móti kom hann hér upp til þess að bera á annan þingmann sakir. Ég hef satt að segja aldrei fyrr kynnst hér annarri eins ósvífni enda var málflutningurinn með þeim hætti. Ég endurtek það sem ég sagði áðan að ég er hér með í höndum þá auglýsingu sem ég gat um og ég tel mér skylt og rétt að lesa hana upp vegna þeirra ávirðinga sem hér voru bornar fram, með leyfi forseta: ,,Auglýsing um staðfestingu á legu Fljótsdalslínu I, vestari hluta frá Akureyri að Veggjafelli. Samkvæmt skipulagslögum, nr. 19/1964, hefur ráðuneytið þann 20. apríl 1994 staðfest legu Fljótsdalslínu I frá Akureyri að Veggjafelli. Uppdráttur fyrir legu háspennulínunnar hefur hlotið þá meðferð sem skipulagslög, nr. 19, 21. maí 1964, mæla fyrir um. Uppdráttinn hefur skipulagsstjórn ríkisins afgreitt til staðfestingar ráðherra. Umhverfisráðuneyti, 20. apríl 1994. Össur Skarphéðinsson. Ingimar Sigurðsson.`` Í ákvæði til bráðabirgða II í lögum um mat á umhverfisáhrifum stendur, með leyfi forseta: ,,Þrátt fyrir ákvæði 17. gr. laga þessara eru framkvæmdir samkvæmt leyfum útgefnum fyrir 1. maí 1994 ekki háðar mati á umhverfisáhrifum samkvæmt lögum þessum.`` Það er tíu dögum síðar. Svo geta menn velt fyrir sér hver er að svívirða hvern.

Herra forseti. Aðalatriði málsins eru einfaldlega þessi: Skipulagsmeðferðinni var lokið 1992 um þann part línunnar sem engar deilur voru um í sérstaklega skipaðri nefnd þar sem allir þingflokkar áttu fulltrúa. Það staðfesti ég. Það sem deilur voru um setti ég í umhverfismat samkvæmt lögunum. Svo einfalt er það nú.

Virðulegi forseti. Hér gerist það á þessum þingfundi að forseti þingsins snuprar samforseta sinn í ræðustóli fyrir fundarstjórn hans. Ég ætla að leyfa mér að vekja athygli á því að í nágrannalöndum okkar leggja forsetar þingsins svo mikla áherslu á hlutleysi sitt gagnvart þingmönnum og flokkum að þeir jafnvel hætta að sækja þingflokksfundi í flokkum sínum. Hér gerist það hjá okkur í hitamáli og pólitísku máli, herra forseti, sem fulltrúar Sjálfstfl. hafa oft nefnt svo í þessari umræðu, að forseti Alþingis stígur úr forsetastóli og fer í andsvör á þann hátt að þingmenn telja sig nauðbeygða að óska eftir að ræða fundarstjórn forseta. Og þegar það hefur verið gert þá kemur forseti Alþingis, aðalforseti Alþingis, og snuprar samforseta sinn. Ég verð að lýsa því, herra forseti, að þessi uppákoma hér kemur mér svo á óvart að ég óttast að hún eigi eftir að draga dilk á eftir sér.

Herra forseti. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem ég heyri að forsetar þingsins megi ekki taka þátt í umræðum. Ég vil minna hv. þm. á jafnbeinskeyttan og rökfastan forseta og Þorvald Garðar Kristjánsson sem var einn af virðulegustu forsetum Alþingis. Aldrei heyrði ég því hreyft hér á þingi að hann mætti ekki hafa sínar skoðanir eða taka til máls í þinginu meðan hann var forseti sameinaðs þings.

Virðulegi forseti. Ég var hérna, skildist mér, áðan í miðju ræðuferli, en ég vil skjóta því að hæstv. forseta hvort ekki væri rétt að fresta bara framhaldinu þangað til á morgun, þ.e. andsvörunum sem eftir eru, svo menn geti haldið áfram að spjalla um fundarstjórnina.

Herra forseti. Á haustdögum 1995 náðust samningar og var tekin ákvörðun um að reisa þriðja kerskálann við álverið í Straumsvík. Þar með var rofin u.þ.b. 20 ára kyrrstaða í erlendri fjárfestingu varðandi stóriðju hér á landi. En það er óhætt að segja að á þessum 20 árum hafi mikið verið reynt af hálfu stjórnvalda á Íslandi til þess að laða hingað erlenda fjárfesta í stóriðju. Þrátt fyrir trú okkar á vilja erlendra aðila til þess að fjárfesta í stóriðju á Íslandi var staðreyndin samt sú að kyrrstaða ríkti hér í um 20 ára skeið. Vistvænir orkugjafar okkar Íslendinga reyndust ekki vera jafneftirsóknarverðir og við héldum. Fyrirtæki stóðu ekki í biðröðum til þess að komast hingað að okkar óbeisluðu vatnsorku eða gufuorku. Við þurfum í þessu sambandi, herra forseti, að hafa í huga að frá fyrstu viðræðum við erlenda aðila hvað varðar virkjanir og stóriðju þá eru óravíddir að samningum og ég tala nú ekki um framkvæmdum. Það þurfa að fara fram rannsóknir, samningar, umræður um verð, fjárfestingu, mannafl, mat o.s.frv. Stóriðja og virkjanir eru með öðrum orðum unnin í langtímaáætlunum og það er einmitt á þeim vettvangi eins og öðrum sem það gildir að það þarf að veita rekstraraðilum ákveðna festu sem er grundvallaratriði í öllu atvinnulífi. En einmitt vegna þess að eðli málsins samkvæmt er unnið í langtímaáætlunum er mikilvægt að gerðir samningar standi. Herra forseti. Með stækkun álversins í Straumsvík árið 1995 má segja að þess verður minnst sem táknræns fyrir upphaf þess efnahagsbata sem við nú njótum góðs af. Þá fyrst var kyrrstaðan rofin hvað varðar erlenda fjárfestingu og svo virðist sem við höfum fengið aukna trú og bjartsýni varð ríkjandi í íslensku atvinnu- efnahagslífi. Árangurinn hefur heldur ekki látið á sér standa: Vaxandi kaupmáttur, lækkandi skattar, við höfum náð tökum á ríkisfjármálum, vextir hafa lækkað og atvinnuleysinu ekki síst verið útrýmt. Herra forseti. Samkvæmt upplýsingum frá Þjóðhagsstofnun liggur fyrir að árið 1997 var ábati íslenska efnahagslífsins af stóriðju 92 milljarðar kr. á 30 ára tímabili. Nú er rétt að spyrja sem svo, herra forseti: Hvernig væri íslenskt efnahagslíf, íslenskt atvinnulíf ef ekki hefði notið þessara 92 milljarða kr. sem með sanni má segja að séu verðmæti af stóriðju okkar hér á Íslandi? Það eru þau verðmæti sem vistvæn orka Íslendinga skapaði. En þessi verðmæti kostuðu sínar fórnir og þarf ekki annað en líta til þeirra orkuvera sem reist hafa verið á umræddu tímabili og er óþarfi að telja þau hér upp. Þetta eru fórnir sem við höfum þurft að færa til þess að skapa þau verðmæti sem ég gat um. Og það er það mál sem við erum að fjalla um hér í hnotskurn, þ.e. 92 milljarða hagnaður inn í okkar samfélag andspænis ósnortinni náttúru og víðernum landsins. Það er nefnilega svo, herra forseti, að maðurinn er þurftarfrekur og maðurinn er hluti af náttúrunni. Við neyðumst til þess að velja og hafna. Nú stöndum við einmitt frammi fyrir því að við þurfum að velja á milli óhemjufagurs landslags og áframhaldandi fjárfestinga í stóriðju og atvinnuuppbyggingu. Um það snýst þetta mál og ekkert annað. Við þurfum að velja. Inn í umræðuna hafa blandast orð eins og lögformlegt umhverfismat og á stundum í umræðunni hefur því orðalagi verið hagað þannig að skilja má þannig að verði ekki framkvæmt svonefnt lögformlegt umhverfismat sé alls ekki um neitt umhverfismat að ræða. Því er auðvitað ekki svo farið, herra forseti. Það má fullyrða að enginn lófastór blettur á landi okkar hafi verið jafnmikið rannsakaður og það svæði sem hér er til umræðu við Eyjabakka og í tengslum við Fljótsdalsvirkjun. Umhverfismat hefur farið fram á því svæði í rauninni allt frá 1960 en þó markvisst síðan 1975. Ég fullyrði það, herra forseti, að það er rangt sem ýmsir hv. þm. hafa haldið fram, að um sé að ræða keypta niðurstöðu. Við skulum átta okkur á því hverjir hafa unnið að þessu mati. Í fyrsta lagi eru það starfsmenn Orkustofnunar sem eiga engra hagsmuna að gæta. Það er þeirra hlutverk að leggja mat á umhverfið og kosti til virkjunar. Í annan stað eru það a.m.k. þrjú hlutlaus ráðgjafarfyrirtæki sem byggja tilveru sína á því að veita hlutlægt mat. Ég nefni jafnframt ýmsa sérfræðinga á vegum Náttúrufræðistofnunar eða með öðrum orðum, herra forseti: Ýmsir af helstu vísindamönnum landsins hafa komið beint eða óbeint að umhverfismati varðandi Fljótsdalsvirkjun. Þá má bæta við þingnefndum sem hafa heimsótt staðinn, hafa haldið námskeið varðandi Fljótsdalsvirkjun. Um fátt hefur verið skrifað og rætt meira í þjóðfélaginu að undanförnu og í fjölmiðlum en mat á umhverfisáhrifum vegna Fljótsdalsvirkjunar. Með öðrum orðum þá fer fram og hefur farið fram markvisst mat. Hitt er svo annað mál að í því mati sem fram hefur farið er ekki fylgt út í æsar því sem kallað er lögformlegt umhverfismat, þ.e. kæruleiðinni er sleppt. Aðferðin að öllu leyti er sú sama nema kæruleiðinni er sleppt. Og hvers vegna er kæruleiðin ekki farin? Ég vil nefna þrjár ástæður fyrir því, herra forseti. Í fyrsta lagi, vegna bráðabirgðaákvæðis laga um umhverfismat þá er rekstrarleyfið til staðar og þar af leiðandi þessi lögformlega kæruleið í rauninni útilokuð. Til marks um það hefur ítrekað verið bent á að framkvæmdir við þessa virkjun hófust, eins og sjá má, fyrir austan. Í annan stað nefni ég sem ástæðu tilboð til yfirvalda á Íslandi og Landsvirkjunar frá Norsk Hydro, tilboð um að reisa hér álverksmiðju og til þess þarf orku og við þurfum að svara því tilboði á þeim tíma sem viðsemjendur okkar hafa lagt til. Í þriðja lagi hefur leyfið ekki verið afturkallað þrátt fyrir ýmis tækifæri til þess. Áðan var m.a. nefnt að fyrrv. ríkisstjórn og þáv. hæstv. umhvrh. heimilaði Fljótsdalslínu I. Eins og nafnið bendir til þá byggir Fljótsdalslína I að sjálfsögðu á því að Fljótsdalsvirkjun sé til staðar. Þar gafst þáv. ríkisstjórn færi á að afturkalla leyfið. Segja má að hv. Alþingi gafst á síðasta vetri tækifæri til þess að afturkalla leyfið þegar veitt var leyfi til virkjunar við Bjarnarflag. Þá fór fram ítarleg umræða hér sem og í hv. iðnn., en hvergi og aldrei í þeirri umræðu kom upp að afturkalla starfsleyfið vegna Fljótsdalsvirkjunar. Virkjunarleyfið stendur með öðrum orðum og þetta eru þær þrjár ástæður sem ég tel að skipti máli hvað það varðar að kæruleiðin er ekki farin núna. Herra forseti. Það er mjög mikilvægt að Alþingi sýni ákveðna festu. Hér hefur verið nefnt að við þurfum að geta treyst lögum sem sett hafa verið. Og þá þurfa einnig þeir aðilar sem koma að rekstri, viðsemjendur okkar, fyrirtækin, að geta treyst því að þau lög og þeir samningar sem gerðir hafa verið muni standa og gildir það einnig um Fljótsdalsvirkjun. En af hverju ekki að nýta kærufrestinn? Tíminn leyfir það ekki og til þess þurfum við að taka afstöðu. Viljum við taka áhættu? Hver er ávinningurinn og hver er áhættan? Við skulum aðeins líta á áhættuna og skoðum þá umsögn frá Náttúruverndarráði. Árið 1981 segir Náttúruverndarráð að vissulega sé um að ræða fallegt landslag en þar þurfi meiri hagsmunir að ganga fyrir minni hagsmunum. Náttúruverndarráð gerir ekki athugasemdir árið 1981. Það staðfestir þessa skoðun sína 1991. Fegurðin er til staðar en byggðahagsmunir og efnahagsleg sjónarmið þurfa að ráða. Fyrir sitt leyti gerir Náttúruverndarráð ekki athugasemd við þetta árið 1991. Það er rétt, herra forseti, að benda á að í athugasemdum sem bárust Náttúruverndarráði er ekki fjallað um lón við Eyjabakka heldur fyrst og fremst um aðveituskurði og möstur sem áttu að liggja yfir þvert og endilangt landið og m.a. þáv. hæstv. umhvrh. Össur Skarphéðinsson heimilaði. Þessu hefur verið breytt, möstrin hafa verið felld burt og hinir opnu skurðir einnig verið felldir burt. Hvað, herra forseti, hefur þá breyst? Ég tel að það sé einkum þrennt. Í fyrsta lagi hefur tíðarandinn breyst. Árið 1995 var hér atvinnuleysi og stöðnun en atvinnuleysið hefur sem betur fer er horfið. Þar með hefur gildismatið breyst. Hins vegar hafa ýmsir fullyrt að þjóðin vilji lögformlegt umhverfismat. Jafnframt hefur komið fram að í tvígang á tíu ára bili framkvæmdi Félagsvísindastofnun Háskólans skoðanakönnun meðal þjóðarinnar og samkvæmt henni virðist lítið hafa breyst á þeim tíma. Með öðrum orðum eru fullyrðingar um vilja þjóðarinnar mjög hæpnar. Í öðru lagi hefur það líka breyst að kratar, sem lengst af hafa barist fyrir Fljótsdalsvirkjun og lagt mikið á sig til þess, eru komnir í stjórnarandstöðu. Í þriðja lagi koma til umhverfisrök sem skipta miklu máli. Sú breyting hefur orðið á að heiðagæsin virðist hafa tekið fasta búsetu við Eyjabakka sem ekki var áður. Árið 1975 voru rétt rúmlega 1.000 pör geldfugla við fellingar þar. Þetta eru þær breytingar sem hafa orðið. Það hefur verið gerð úttekt á hreindýrastofninum og fátt bendir til þess að framkvæmdir muni ógna honum. Gróður telst ekki það sérstakur eða einstakur að honum sé hætta búin. Sama gildir um annað fuglalíf. Tvennt stendur eftir af umhverfisrökum: gæsirnar og hinar sérkennilegu jarðmyndanir, svokallaðir hraukar. En hver er ávinningurinn, herra forseti, andspænis þessum tveimur þáttum? Eini tilgangurinn með því að virkja þann vistvænasta kost sem til er hvað varðar virkjanir, vatnsorku okkar, er að efla hagsæld í landinu. Ávinningurinn er ferns konar. Í fyrsta lagi sá að nýta vistvæna orkugjafa eins og hér hefur verið nefnt í ræðum. Það er siðferðileg skylda okkar að nýta vistvæna orkugjafa okkar vegna þess að þeir eru takmarkaðir og valið stendur á milli þess að nýta þá eða kol, olíu eða kjarnorku. Í annan stað, herra forseti, eru það hin efnahagslegu rök. Það eru mikilvæg efnahagsleg rök að fjölga stoðum efnahagslífsins þannig að sveiflur í efnahagslífi verði minni. Ég nefni þar enn og aftur þann 92 milljarða ágóða sem við höfðum af stóriðju fram til ársins 1997. Þessi framkvæmd er talin auka þjóðarframleiðslu um 1,2% og skiptir miklu máli. Ég nefni í þriðja lagi byggðaþróunina, sérstöðu Austurlands þar sem meiri frumframleiðsla er en í öðrum landsfjórðungum og er líklega meginástæðan fyrir hinum mikla brottflutningi af Austurlandi. Eins og fram hefur komið í ræðum manna þá eru þetta talin veigamikil rök, að snúa byggðaþróun þar við. Í fjórða lagi nefni ég öryggisrökin sem hér hafa verið reifuð. Um það bil 40% af nýtanlegri vatnsorku okkar er norðan Vatnajökuls en megnið af raforkuframleiðslu er nú á Þjórsár- og Tungnaársvæðinu. Það er óöruggt svæði. Það er ekki mikið öryggi fyrir efnahagskerfi okkar að hafa obbann af raforkuframleiðslunni á sama stað. Áfram mætti telja en ég sé að tími minn er senn á þrotum. Við stöndum, herra forseti, frammi fyrir því að þetta svæði hefur verið metið meira og minna frá 1975. Leyfið er til staðar og verður ekki afturkallað nema með lögum. Tilboð um að nýta þessa orku í Fljótsdal stendur. Við þurfum að meta manninn, hagsæld efnahagslífs og byggðar í landinu andspænis heiðagæsunum og hraukunum. Það þurfa hv. alþingismenn að gera áður en jólaleyfi hefst.

Virðulegi forseti. Það er rangt hjá hv. þm. að mat hafi farið fram. Hins vegar er það rétt hjá hv. þm. að fjöldi rannsókna hefur farið fram. En á þær rannsóknir þarf að leggja mat. Hæstv. iðnrh., hæstv. utanrrh. og raunar hæstv. forsrh. hafa lýst því yfir að nú sé verkefni Alþingis Íslendinga að leggja mat á þær rannsóknir sem tíundaðar eru í þessum skýrslum. Nú vil ég spyrja hv. formann iðnn.: Hvert eigum við, hv. alþingismenn, að beina óskum okkar um frekari rannsóknir og mat fagaðila á niðurstöðum eða skorti á niðurstöðum úr þeim rannsóknum sem þessi skýrsla hefur tíundað? Ég vil benda hv. þm. á eitt atriði, virðulegi forseti, í þessari skýrslu sem gefur tilefni til frekari rannsókna. Á bls. 133 í skýrslunni segir um dýralíf, sem hv. þm. nefndi í sinni ræðu: ,,Þrátt fyrir að rannsóknir á dýralífi við Eyjabakka hafi nú staðið yfir í hartnær 30 ár liggja ekki fyrir svör um það hvaða áhrif myndun lóns á Eyjabökkum muni hafa á dýralíf.``

Herra forseti. Ég held að það sé nokkuð ljóst að mat hefur verið lagt á framkvæmdir við Fljótsdalsvirkjun. Ég ítreka það sem ég nefndi í ræðu minni. Það hefur verið gert allt frá 1975. Hvað gerist þegar sérfræðingar safna upplýsingum? Þeir kynna sér svæðið, leggja mat á það og leggja síðan skýrslur sínar fyrir Landsvirkjun, fyrir hv. þm. og þannig má áfram telja. Spurningin er hins vegar hvort við treystum mati þeirra sérfræðinga sem fengnir eru til þess að leggja mat á það svæði sem um ræðir hverju sinni. Ég tel að hv. þm., með fullri virðingu fyrir þeim öllum, hafi ekki þá sérfærðikunnáttu að þeir geti lagt endanlegan dóm á það sem þarf mikla sérfræðikunnáttu til. Hins vegar þurfum við að taka afstöðu til þess mats sem sérfræðingar, óháðir sérfræðingar, leggja fyrir okkur. Það er m.a. það sem hefur verið gert í ágætri skýrslu Landsvirkjunar. Að lokum við ég segja við hv. þm. að með öllum breytingum á náttúru landsins erum við að feta okkur inn á óvissuslóðir. Það er nú bara einu sinni þannig, hv. þm., að lífið og framtíðin er dálítil óvissa. Spurningin er hvort við erum við tilbúin til að taka þá áhættu sem fylgir óvissunni af þessum framkvæmdum.

Virðulegi forseti. Hv. þm. hefur rétt fyrir sér í því að að mörgu leyti eru komnar niðurstöður sem ekki er flókið að meta. En hann getur þess líka að það þurfi sérfræðinga til þess að meta ákveðna þætti. Til eru leikreglur í þessu landi sem heita lög um mat á umhverfisáhrifum. Þær kveða skýrt og greinilega á um hvernig mat sérfræðinga skuli fara fram. Í umhverfismati á m.a. að meta byggðaþáttinn. Og við höfum rætt hann hér í dag og í gær. Ég vil benda hv. þm. á að kynna sér skýrslu sem nú liggur fyrir, frummatsskýrslu um álver á Reyðarfirði. Þar er greinargerð frá Byggðastofnun og í henni koma fram ótal spurningar þar sem Byggðastofnun óskar eftir frekari upplýsingum, frekari rannsóknum til að geta séð fyrir áhrifin á byggð og samfélag. Virðulegi forseti. Við þurfum líka að kynna okkur skýrslu sem liggur fyrir vegna frummats á álveri. Það tengist þessu máli og stór hluti af þáltill. hæstv. iðnrh. er beinlínis um álverið. Ég minni á það að skýrsla Nýsis fylgir í greinargerð með þáltill. Við verðum að hafa alla þætti þessa máls uppi á borðinu. Byggðastofnun hefur staðfest að á byggðaþættinum og samfélagsþættinum eigi eftir að gera margar rannsóknir.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. hvatninguna. Hún þurfti nú ekki að koma því að ég hef lesið þær ágætu skýrslur sem fylgja þáltill. þeirri sem hér er til umræðu. Varðandi byggðamálin kemur fram í allri þeirri lesningu sem um er að ræða og þm. hv. hefði getað nefnt líka, að við getum byggt á reynslu annarra þjóða. Þar á meðal, eins og fram kemur, reynslu Norðmanna af því að byggja stóriðju í byggðarlögum sem farið var að fjara verulega undan. Við getum séð hvaða breyting hefur orðið í þeim byggðarlögum. Þar hefur orðið mjög jákvæð breyting, þar ríkir bjartsýni, þar hefur orðið fólksfjölgun og þannig má áfram að telja. Það er eitt af því sem við hljótum að skoða og meta þá reynslu. Ég tel hins vegar rétt að leggja áherslu á að í þessu máli eins og í öllum öðrum er ekki til neinn einn stóridómur, eins og mér finnst stundum ætlað í umræðunni. Það er enginn stóridómur til og enginn einn hefur alfarið rétt fyrir sér. Helstu vísindamenn og sérfræðingar íslensku þjóðarinnar hafa komið að því að rannsaka og, ég ítreka, meta þau áhrif sem breytingar í tengslum við Fljótsdalsvirkjun kunna að hafa á náttúruna. Okkar er síðan að taka afstöðu til þessa mats sérfræðinganna. Á einhverju stigi þurfum við að segja: Við erum ósammála eða við erum sammála. Við erum reiðubúin að taka þá áhættu, láta manninn njóta vafans og fórna einhverju til þess að geta aukið hér efnahag og velsæld. Á einhverju stigi kemur að því og um það verða ekki allir sammála. Á einhverju stigi þarf að höggva á hnútinn og þá eru einhverjir sammála en aðrir sitja eftir með sárt ennið og segja einfaldlega: Ég varð undir. Þannig er lýðræðið.