Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (EystJ): Áður en gengið verður til dagskrár, vil ég minnast Jóhannesar skálds úr Kötlum, sem andaðist í Landsspítalanum í gær, 27. apríl, 72 ára að aldri. Hann átti sæti á Alþingi sem varaþm. síðari hluta aðalþings 1941 og á aukaþinginu í júlí það ár. Jóhannes úr Kötlum var fæddur 4. nóv. 1899 að Goddastöðum í Laxárdal í Dalasýslu. Foreldrar hans voru Jónas bóndi þar og síðar í Ljárskógaseli Jóhannesson bónda á Svarfhóli í Laxárdal Halldórssonar og kona hans Halldóra Guðbrandsdóttir bónda í Geirshlíð í Hörðudal í Dalasýslu Guðlaugssonar. Hann stundaði nám í lýðskóla í Hjarðarholti í Dölum veturna 1914–1916 og lauk kennaraprófi í Reykjavík vorið 1921. Hann var barnakennari á nokkrum stöðum í Dalasýslu á árunum 1917–1919 og 1921–1932 og í Reykjavík 1932–1933. Eftir það fékkst hann aðallega við ritstörf, var búsettur í Reykjavík til 1940, í Hveragerði 1940–1959, en fluttist þá aftur til Reykjavíkur og átti hér heimili síðan. Jóhannes úr Kötlum var á þroskaárum sínum áhugasamur þátttakandi í ungmennafélagshreyfingunni í Dalasýslu, var síðan um skeið formaður í Félagi byltingarsinnaðra rithöfunda og enn síðar átti hann sæti í stjórn Rithöfundafélags Íslands, Rithöfundasambands Íslands og Bandalags ísl. listamanna. Hann tók sæti hér á Alþ. fyrir Sameiningarflokk alþýðu - Sósíalistaflokkinn um skeið á tímum heimsstyrjaldar, erlendrar hersetu á Íslandi og veigamikilla ákvarðana í sjálfstæðismálum íslenzku þjóðarinnar. Hann var hugsjónamaður og öflugur baráttumaður og einlægur í stuðningi sínum við þann málstað, sem hann hafði markað sér. Jóhannes úr Kötlum er þó fyrst og fremst kunnur og hans verður lengst minnzt vegna skáldskapar hans. Hann fékkst alla tíð við ljóðagerð, en samdi auk þess nokkrar skáldsögur og starfaði að þýðingum og útgáfustörfum. Ljóðskáldsferill hans er langur, nær yfir hálfa öld, og er þar slegið á marga strengi. Hann orti þannig fyrir munn íslenzku þjóðarinnar á hátíðastundum hennar 1930 og 1944, að metið var til verðlauna. Alþingi skipaði honum í heiðurslaunaflokk listamanna, og hann var tvímælalaust í hópi beztu íslenzkra ljóðskálda sinnar samtíðar. Ég vil biðja hv. alþm. að minnast Jóhannesar úr Kötlum með því að risa úr sætum. - 
            



Herra forseti. Allshn. hefur haft til meðferðar till. til þál. á þskj. 310, um námsbækur framhaldsskólanemenda. Till. er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að hlutast til um, að nauðsynlegar kennslubækur, innlendar og erlendar, sem notaðar eru á hverjum tíma vegna náms í framhaldsskólum, séu jafnan á boðstólum í verzlunum, en talsvert skortir á, að svo hafi verið, svo að fullnægjandi geti talizt. Enn fremur verði athugað, hvort unnt sé að auka útgáfu íslenzkra kennslubóka og á þann hátt draga úr notkun erlendra bóka, einkum í menntaskólum og Háskóla Íslands. Í þessu sambandi kemur til álita, hvort nauðsynlegt sé að fela Ríkisútgáfu námsbóka forgöngu í þessum efnum. Þá verði kannað, hvernig háttað er verðlagningu erlendra kennslubóka í verzlunum með það fyrir augum að tryggja, að þær séu á boðstólum á hóflegu verði.“ Þannig hljóðar þessi till. Allshn. leitaði umsagnar ýmissa aðila, sem þetta mál snertir, svo sem nemendasambands framhaldsskóla, rektora menntaskólanna og Háskóla Íslands og Innkaupasambands bóksala. Þessar umsagnir, sem n. bárust frá nefndum aðilum, voru yfirleitt jákvæðar varðandi tillöguna. M.a. með hliðsjón af þessum umsögnum leggur n. til, að þessi till. verði samþykkt.



Herra forseti. Ég get ekki látið þessa umr. fara alveg fram hjá án þess að segja nokkur orð um þessa þáltill. Hv. allshn. hefur fjallað um till. og mælt með samþykkt hennar. Og ég fagna því, að þessi till. skuli fá þessa jákvæðu meðferð. Ég mun hafa getið þess í fyrri hluta umr., að ég efaðist svolítið um það, að sú viðmiðun, sem till. gerir ráð fyrir, sé sú eina rétta, þ.e. að miða víxlakvóta við þriggja mánaða framleiðslu fyrirtækja og hins vegar að miða yfirdráttarheimildir við kaupgreiðslu viðkomandi fyrirtækja. Það má vera, að þetta sé rétt leið, en mig langar til að vita, hvort umsagnar hefur verið leitað frá bankastofnunum, t.d. Seðlabankanum, sem gert er ráð fyrir, að útvegi viðskiptabönkunum nú þegar sérstök lán til þess að standa undir þessu rekstrarfjármagni. Ég sé ekki á nál., að það hafi verið gert, eða a.m.k. er þess ekki getið, að það hafi fengizt umsögn frá bankakerfinu. Og þess vegna langar mig til að spyrja, ef einhver skyldi treysta sér til að svara því, t.d. hv. flm. einhverjir eða hv. nm., hvort það sé öruggt, að þessi fyrirgreiðsla muni fást. Í niðurlagi grg. með till. er sagt, með leyfi hæstv. forseta: „Í samræmi við þetta skal það tekið fram af hálfu flm., að litið er á þessa till. sem hreina bráðabirgðalausn og koma þurfi þessum málum í miklu fullkomnara horf í framtíðinni.“ Hér í hv. d. er til meðferðar frv. um verðtryggingu iðnrekstrarlána, og er það mál eitt út af fyrir sig mjög stórt mál og mikil aðstoð við iðnaðinn. Og ef þetta verður framkvæmt líka, þá vil ég segja það, að ég tel, að fjármögnun til rekstrar iðnaðarins sé komin í býsna gott horf. Það er auðvitað gott og blessað að flytja till. og frv. í þessum málum, en ég hefði viljað leita eftir því, - ég sé hæstv. utanrrh., en ég geri ekki ráð fyrir, að hann hafi með þessi mál að gera, - en ef einhverjir talsmenn stjórnarflokkanna vildu þá segja mér, hvort líklegt sé, að þetta fjármagn, sem bæði frv., sem ég nefndi, og þessi þáltill. gera ráð fyrir, að verði til staðar fyrir iðnaðinn, hvort þetta fjármagn verður í raun og veru til ráðstöfunar. Og þetta er auðvitað kjarni málsins. Það er heldur þýðingarlitið og létt í vasa fyrir iðnaðinn, ef aðeins eru sýnd frv. og gerðar till. og hvort tveggja samþykkt, en fjármunirnir, sem þarf til að gera þetta, verða ekki til staðar. Ég skal vera fyrsti maður til að viðurkenna, eins og kemur hér fram í þessari till., sem allmargir hv. framsóknarmenn flytja, fyrsti maður til að viðurkenna með þeim, að það er brýn þörf á því, að þetta verði gert. En þetta er bara ekkert nýtt. Það hefur verið við rekstrarfjárörðugleika að etja fyrir iðnaðinn um langan tíma. Og nú langar mig til að vita, hvort einhverjar þær ráðstafanir kynnu að hafa verið gerðar, sem gera þetta að raunveruleika.



Herra forseti. Allshn. hefur haft til meðferðar till. til þál. á þskj. 331 um sérstaka framkvæmdaáætlun fyrir Norðurl. v. Þessi till. var send til umsagnar Sambandi ísl. sveitarfélaga, sem mælti með samþykkt hennar, en n. taldi rétt, að þessi áætlunargerð yrði unnin í samráði við Fjórðungssamband Norðlendinga. Hefur því n. gert þá till. til breytingar á þáltill., að því atriði verði bætt inn í hana og hún orðist því svo: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að fela Framkvæmdastofnun ríkisins að gera í samráði við Fjórðungssamband Norðlendinga sérstaka framkvæmdaáætlun fyrir Norðurl. v. vegna hins mikla og stöðuga atvinnuleysis í kjördæminu.“ Allshn. leggur til, að till. verði samþ. þannig orðuð.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. allshn. fyrir jákvæða afgreiðslu á þessu máli, og ég get vel fallizt á þá breytingu, sem n. leggur til, að sé gerð á orðalagi. Aðalatriðið fyrir mér er, að Framkvæmdastofnun ríkisins taki þetta mál, atvinnumálefni Norðurl. v., til sérstakrar áætlunargerðar vegna hins stöðuga og ég vil segja að mörgu leyti óvenjulega ástands, sem ríkir í atvinnumálum kjördæmisins. Ég fagna því, að n. er sammála um afgreiðslu þessa máls á þennan máta og vonast nú aðeins til, að sú merka stofnun Framkvæmdastofnun ríkisins muni hefjast snögglega handa og vinna að verkinu.



Herra forseti. Það er nú nokkuð langt um liðið, síðan ég kvaddi mér hljóðs, það eru nokkrar vikur, ég held ég megi kannske segja margar vikur síðan. Ég man það ekki glöggt, og ég man nú ekki allt, sem ég mundi vilja hafa sagt, ef mér hefði gefizt tækifæri til að taka til máls fyrir svona löngum tíma. En mér þykir rétt að fara nokkrum orðum um þessa till. á þskj. 107. Þessi till. er í tveim liðum. Fyrri liðurinn er á þá leið, að látin verði fara fram könnun á þörf fyrir leiguhúsnæði í sveitarfélögum um land allt. Ég verð að lýsa nokkurri undrun minni á því, að það skuli vera borin fram till. um slíkt sem þetta af fimm stuðningsmönnum ríkisstj. og hæstv. félmrh., því að hér er um svo sjálfsagðan hlut að ræða, að maður hefði mátt ætla, að ekki þyrfti til þess að koma. Í lögum um Húsnæðismálastofnun ríkisins er svo kveðið á í 3. gr., að þetta er eitt af þeim verkefnum, sem húsnæðismálastjórn á stöðugt að vaka yfir og vinna að. Og það mætti spyrja, hvernig stendur á því, að það þarf að koma með slíkt og þvílíkt sem þetta í þál.? Er það vegna þess, að hæstv. félmrh. sé andvígur því, að þetta sé gert? Ég þykist vita, að flm. till. hafi aðgang að félmrh. og þá get ég skilið þetta einungis, ef þeir hafa fundið, að þeir yrðu að ýta við ráðh. með þessum hætti. Seinni liður till. er um, að lagt sé fyrir Alþ. frv. til l. um útvegun fjármagns og útlán þess til sveitarfélaga, þannig að þeim sé gert fjárhagslega kleift að byggja og reka leiguhúsnæði, þar sem þess er þörf. Það verður enginn mikils vísari, þó að hann lesi þessa grein. Það er algerlega óljóst, við hvað hv. flm. eiga. Og mig furðar ekkert á því, að hæstv. félmrh. spurði að því og lagði áherzlu á það, ég held ítrekað, í þeim umr., sem áður hafa farið fram um þessa till., hvað flm. ætlist fyrir. Hvað er það, sem þeir vilja, sem ekki er í núgildandi lögum? En það segir í 3. mgr. a-liðar 8. gr. laga um Húsnæðismálastofnun ríkisins: „Húsnæðismálastjórn getur enn fremur veitt lán til byggingar leiguhúsnæðis í kauptúnum og kaupstöðum og öðrum skipulagsbundnum stöðum.“ Hér er almennt ákvæði um lán til leiguhúsnæðis. En þetta ákvæði á sér nokkra sögu. Þegar lög um húsnæðismálastjórn voru sett 1955, voru engin ákvæði um það, að leyfilegt væri að veita lán til byggingar leiguhúsnæðis. Það var ekki hægt, og það var svo í mörg ár, að engin lán voru veitt til þess að byggja leiguíbúðir. En menn sáu, að þetta var ekki gott ástand og það þurfti að breyta til. Og fyrir nokkrum árum var gerð sú breyting á þessari löggjöf, að það var ákveðið, að þar væri heimilað að veita sveitarfélögum og Öryrkjabandalagi Íslands lán til byggingar leiguhúsnæðis. Þetta var framför frá því, sem áður var, en menn sáu og fundu, að það var ekki nóg að gert. Einu til tveim árum síðar var þessu ákvæði breytt enn á ný, og þá var tekið inn í lögin, að einnig væri heimilt að veita lán til leiguíbúða vegna elliheimila. En þrátt fyrir þetta var ekki um almennt ákvæði að ræða. En þegar lögin voru endurskoðuð árið 1970, þá fyrst var skrefið stigið til fulls og sett almennt ákvæði, sem heimilar veitingu íbúðarlána til byggingar leiguhúsnæðis hvaða aðila sem er. Það eru engin takmörk á því. Þetta er það ákvæði, sem nú er í 8. gr. laganna. Þetta ákvæði hefur komið í góðar þarfir, en það var helzt að skilja svo á hv. 1. flm. þessarar þáltill., að honum væri alls kostar ókunnugt um það. Hann spurði m.a.: Hvar er reglugerðin um þessi lán? Reglugerðin var þegar gerð og liggur fyrir, og ef hv. þm. er í vandræðum með að útvega sér þessa reglugerð, get ég þegar í stað afhent honum hana. Þetta ákvæði er ekkert málamyndaákvæði. Þetta er ákvæði, sem hefur verið notað. En hvers vegna er ég að rekja þessa sögu hér? Það er vegna þess, að þáltill. táknar spor aftur á bak, því að samkv. þáltill. er gert ráð fyrir, að þær ráðstafanir, sem á að gera, hverjar svo sem þær verða nú, skuli bundnar einungis við sveitarfélögin. Þetta er spor aftur á bak. Það er ákaflega þýðingarmikið, að þetta skref sé ekki stigið. Það er ekki aðalatriðið, hvaða aðilar það eru, sem byggja leiguíbúðirnar. Aðalatriðið er að sjálfsögðu að fá leiguíbúðirnar byggðar. Og það er ekki víst, að sveitarfélögin í litlum byggðarlögum hafi sérstakan áhuga á því að leggja í þann fjárfestingarkostnað, sem hlýtur að fylgja því að byggja leiguíbúðir, ef sveitarfélögin geta komizt hjá því og það eru kannske aðrir aðilar, sem hafa áhuga og vilja að leggja í þennan kostnað. Það getur því beinlínis verið bjarnargreiði við hin litlu sveitarfélög úti á landi að takmarka möguleika annarra aðila en sveitarfélaganna sjálfra til þess að byggja leiguíbúðir, en ætlast til þess, að sveitarfélögin geri það. Og ég spyr: Hvaða ástæða er til þess að veita ekki kaupfélagi eða hraðfrystihúsi sömu fyrirgreiðslu til þess að byggja leiguíbúðir eins og sveitarfélagi, þegar þannig stendur á, að það eru brýnir hagsmunir kaupfélagsins eða frystihússins að byggja leiguíbúðir til þess að skapa möguleika á því að fá vinnuafl til fyrirtækjanna, til þess að þau geti starfað með eðlilegum hætti? Auðvitað er engin ástæða til þess að gera þetta. Og hvað sem líður þessari þáltill., þá er það svo, að mér finnst ekki koma til greina að samþykkja hana óbreytta. Ég hef því leyft mér ásamt hv. 1. landsk. þm. að bera fram brtt. á þskj. 644 á þá leið, að þál. eigi ekki einungis við sveitarfélög, heldur og aðra þá aðila, sem byggja vilja leiguíbúðir. Þegar búið er að samþykkja þessa brtt., þá mundi till. þeirra fimmmenninganna vera í miklu skynsamlegra formi en hún er núna. Ég var að tala áðan um það, að sveitarfélögunum gæti komið eins vel að einhverjir aðrir byggðu leiguíbúðir en þau sjálf. Það er ekki að ófyrirsynju, sem ég segi þetta, því að það eru vissar skyldur lagðar á sveitarfélögin í húsnæðismálunum. Og það hefur komið í ljós, að sveitarfélögin eiga fullt í fangi, þó að maður segi nú ekki meira, með að gegna því hlutverki. Samkv. lögum eiga sveitarfélögin að leggja fram fjármuni til jafns við ríkið til útrýmingar heilsuspillandi húsnæði. Nokkurt átak er það fyrir smá sveitarfélög. Samkv. lögum eiga sveitarfélög að leggja fram fjármagn til jafns við ríkið til Byggingarsjóðs verkamanna. Þetta er ærið verkefni. Og það hefur komið fram í þessum umr., að sveitarfélögin ættu í miklum erfiðleikum við þetta. Það hefur ýmislegt fleira verið rætt um verkamannabústaðina. Það hefur verið rætt um þá breytingu, sem varð á skipulagi verkamannabústaðakerfisins við setningu laganna frá 1970. Og það hefur verið talað um. að sveitarfélögum hefðu ekki verið gefnar nægilega frjálsar hendur til þess að gegna hlutverki sínu samkv. þessum lögum. Hér í umr. nefndi einn ræðumaður, Alexander Stefánsson, að þetta væri til trafala fyrir sveitarfélögin. Hans sveitarfélag gæti ekki byggt á fjórum árum nema sex verkamannabústaði. Þessi hv. þm. hafði ekki gert sér grein fyrir því, að einmitt á þessu þingi hafði ákvæði, sem takmarkaði aðgerðir sveitarfélaganna í þessum efnum, verið rýmkað, þannig að eftir breytinguna gæti Ólafsvik, sem um var að ræða, byggt 18 íbúðir eða nálægt því, en ekki sex íbúðir. Ég mundi ætla, að það væru lítil takmörk fyrir því, hvað sveitarfélögin geta gert í þessu efni, ef þau hafa fjármagn. Ég segi lítil takmörk, þegar höfð eru í huga þau takmörk, sem liggja til grundvallar verkamannabústaðakerfinu. En hvaða takmörk eru það? Það eru takmörk, sem alltaf hafa fylgt því frá því 1931, að stofnað var til þessa byggingarkerfis, að það er miðað við þá, sem lægstar tekjur hafa í þjóðfélaginu. Og það hefur á undanförnum árum, þegar þessum málum hefur verið hreyft til endurskoðunar á löggjöfinni, verið talað um, að það ætti að miðast við að svara þörfum 10-15% þjóðarinnar eða 10-15% húsbyggjenda. Miðað við þetta er ekkert í löggjöfinni, sem hindrar, að þetta sé hægt að gera. Og þegar menn eru að tala um, að það þurfi að gera stóra hluti til þess að efla verkamannabústaðakerfið, þá verða menn að hafa í huga, hvort þeir ætla að halda því á sama grundvelli og það hefur verið frá upphafi, til þess að aðstoða þá þegna þjóðfélagsins, sem verst eru settir, eða hvort þeir hugsi sér það sem almennt útlánakerfi. En það eru ein takmörk, sem sveitarfélögin hafa við að glíma. Og það er þeirra eiginn fjárhagur, þeirra eigin tekjumöguleikar. Í umr. í hv. Ed. um frv. um tekjustofna sveitarfélaga lagði ég áherzlu á það, að ekki væri nægilega vel búið að sveitarfélögunum, og nefndi ýmis verkefni, sem þyrfti að hafa í huga og ekki mætti skerða hjá sveitarfélögunum. m.a. verkamannabústaði. Þessu var mótmælt þá af hæstv. félmrh. og öðrum málsvörum hæstv. ríkisstj. En í umr. í hv. Nd. fyrir nokkrum dögum. þá lýsir sami ráðh., hæstv. félmrh., því yfir, að hann óttist það, að sveitarfélögin hafi ekki bolmagn til þess að gegna skyldum sínum samkv. lögum um verkamannabústaði. Það er virðingarvert, að hæstv. ráðh. skuli viðurkenna þetta. En hvers vegna sá hann þetta ekki, áður en lögin voru sett? Hvers vegna neitar hann þessu í hv. Ed., þegar frv. til þessara laga er til umr., en viðurkennir það í Nd., þegar lögin hafa verið sett? Ég skal ekki fjölyrða frekar um þetta. En ég kemst ekki hjá því að víkja að atriði, sem mjög kom inn í umr. um þessa þáltill. Það var jafnvægi í byggð landsins. Það mætti segja, að umr. um þetta mál hafi að nokkru leyti verið snúið upp í herferð fyrir jafnvægi í byggð landsins. Um það er ekkert nema gott að segja, og það er meira en það, því að það er eitt af hinum veigamestu atriðum til þess að stuðla að jafnvægi í byggð landsins, að gerðar séu aðgerðir til þess að auðvelda byggingu leiguhúsnæðis. Það voru ýmsir hv. þm., sem lýstu þessari skoðun, og kannske enginn ákveðnar en hæstv. forseti. Ég tek undir allt þetta tal. En í þessari þáltill., sem hér liggur fyrir, er ekki að finna mikið um þetta atriði. Í þáltill. er ekkert um þetta atriði, og í framsöguræðu með þessari till. sagði 1. flm. ekkert um þetta atriði. Og í annarri ræðu sinni um málið talaði hann eins og hér væri ekki stefnt að því með þessum aðgerðum að efla jafnvægi í byggð landsins. En í lokaræðu sinni var hann kominn inn á það, að það væri hægt að finna þennan tilgang í tillögunni. Inn í þessar umr. kemur svo hæstv. félmrh. Hann er ekki á þeirri skoðun, að það skipti ýkjamiklu máli að auðvelda byggingu leiguíbúða. Hann vildi snúa þessu upp í tal um það að byggja verbúðir. Ég held, að bygging verbúða, eins og raunar hefur áður verið bent á í þessum umr., sé allt annað mál en að byggja leiguíbúðir. Og það er furðulegt, að hæstv. ráðh. skuli ekki gera sér grein fyrir þessu. En það, sem er ennþá furðulegra, er það, að það kom fram hjá honum, að það ætti ekki að mismuna neinum byggðarlögum í þessu efni, það ætti ekki að gera neitt á einum stað fram yfir það, sem gert er annars staðar. Það ættu að gilda sömu reglur, því að ef það væri ekki, þá sagðist hann sjá ljón hvarvetna á veginum. Hér er um mjög athyglisverða yfirlýsingu að ræða af hæstv. félmrh. Hvað er hæstv. félmrh. að segja með þessu? Hann er að segja það, að það sé ekki hægt að beita neinum aðgerðum í húsnæðismálunum til jafnvægis í byggð landsins. Það er ekki hægt að gera meira fyrir þau byggðarlög, sem höllum fæti standa og þarf að styðja og efla, ef byggðin á ekki e.t.v. gersamlega að líða þar undir lok. Það er ekki hægt að gera þar meira. Það er ekki hægt að gera þar betur en þar sem ástandið er bezt í landinu og þarf engar ráðstafanir að gera til jafnvægis í byggð landsins. Þetta leyfði þessi hæstv. ráðh. sér að segja, á sama tíma sem hann er yfirmaður og framkvæmir skipulag, þar sem beitt er mismunandi aðgerðum eftir því hvar er í landinu, en ekki til hags þeim byggðarlögum. sem verst eru sett, heldur til hags því byggðarlagi, sem bezt er sett. Það er stórkostlegur munur, hvað gert er fyrir Reykjavík og næsta nágrenni í þessum efnum og hvað gert er fyrir landsbyggðina. Það, sem ég á hér við, eru Breiðholtsíbúðirnar, Breiðholtsíbúðirnar, sem eru á vegum framkvæmdanefndarinnar, sem sér um byggingaráætlun ríkisins og Reykjavíkur í Breiðholtinu, eru byggingar, sem hvergi annars staðar eiga sér hliðstæðu á landinu. Það eru hvergi hliðstæð kjör við það, sem þar gerist. Það er þannig, að lánin til þessara íbúða nema 80% af byggingarkostnaði og þau eru ekki til 25 ára eins og hin almennu lán. Þau eru til 33 ára, og þau eru afborgunarlaus fyrstu þrjú árin. Og sveitarfélagið hér, Reykjavík, þarf ekki að greiða helming á móti ríkinu í þessu sambandi. Það eru engin skilyrði um það. Þarna er um að ræða beint lán úr Byggingarsjóði ríkisins. Reykjavík greiðir ekkert. Ég vil taka það fram til skýringar, að það er um 1.200 íbúðir að ræða samkvæmt Breiðholtsáætluninni, en af þessum 1.200 hefur Reykjavík á sínum vegum 250, en nýtur, hvað þær íbúðir snertir, sömu kjara og aðrir húsbyggjendur hvar sem er á landinu. Það eru 950 íbúðir með þessum sérkjörum. Þetta er gert undir stjórn þessa hæstv. ráðh., sem segir, að það megi ekkert sérstakt gera fyrir þau byggðarlög, sem verst eru sett.

Þetta er allt saman hugarburður, hv. þm. Ég hef aldrei sagt þetta.

Hæstv. ráðh. segist aldrei hafa sagt þetta. Hann skýrir mál sitt hér á eftir. Ég vænti þess að fá tækifæri til þess að svara honum. Það þýðir ekki að kasta svona fullyrðingu fram. En hver eru svo úrræði hæstv. ráðh., sem hann drap á í þessum málum? Jú, hann var meðmæltur því, að þessi könnun samkvæmt þáltill. færi fram á ástandinu, sem hann hefði auðvitað átt að vera búinn að láta fara fram. Og svo lagði hann til, að það yrði athugað að taka aftur upp í hafnalög ákvæði um að byggja verbúðir. En sjálfur var hann búinn að lýsa því, að slíkt ákvæði hefði verið áður í hafnalögum og hefði algerlega brugðizt eftir hans eigin sögn. Þetta eru hans úrræði í þessum málum nú. Þetta var þáttur umræðnanna um jafnvægi í byggð landsins. En það var annar þáttur, sem var mjög athyglisverður líka, og það var almennur lofsöngur allra, sem töluðu áður í þessum umræðum, um mikilvægi þess að draga ekki úr byggingu eigin íbúða. Allir, sem töluðu, eða nær allir lögðu sérstaka áherzlu á þetta atriði. Og hæstv. félmrh. hélt því fram. að ef gert væri meira fyrir þá aðila, sem byggðu leiguíbúðir, en hina, sem byggðu eigið húsnæði, þá hlyti það að hafa þær afleiðingar, að það drægi úr byggingu eigin húsnæðis. Undir þetta get ég tekið með hæstv. ráðh. Hv. 1. flm. till. lagði mikla áherzlu á það, að ekki yrði dregið úr því, að menn gætu byggt eigin íbúðir. En hvað þýðir þetta? Ef menn meina, að það sé ekki dregið úr byggingu eigin húsnæðis, þá eiga þeir að leggja til og vera með því, að báðum sé gert jafnt undir höfði, þeim, sem byggja leiguíbúðir, og þeim. sem byggja eigin íbúðir. Það er eina leiðin. En ef við ætlum að gera verulegt átak í þessum efnum, t.d. að hækka lánin, hafa þau hliðstæð því, sem gildir um Breiðholtsíbúðirnar hér í Reykjavik, að þau nemi 80% af kostnaðarverði, þá er það greinilegt, að hér er um geysilegt átak að ræða, og til þess að vera raunhæfir skulum við ekki láta okkur detta í hug, að það sé hægt að gera það almennt fyrir allt landið. En ef við höldum okkur við þá niðurstöðu, sem ég ætla, að hv. 1. flm. till. aðhyllist, að aðgerðirnar eigi að stuðla að jafnvægi í byggð landsins, þá leiðir af því, að þetta á ekki að verða almenn regla, heldur einungis að beita henni, þar sem verst er ástatt úti á landsbyggðinni. Og ef menn vilja gera þetta og ef menn eru trúir hugsjón sinni um eigið húsnæði, þá er aðeins eitt að gera á þessum smástöðum. Það er að veita sömu kjör á þessum stöðum, hvort sem það eru leiguíbúðir eða eigið húsnæði. Og er nokkur goðgá að leggja það til og ætlast til þess, að það verði ekki lakari kjör en gilda hér um Breiðholtsíbúðirnar í Reykjavík? Hvað meina menn þá með jafnvægi í byggð landsins, ef þeir geta ekki verið með slíkum aðgerðum? En hér eru ýmis ljón á veginum, ekki ljónið, sem hæstv. félmrh. sá. Eitt ljónið er andstaða félmrh. við raunhæfar aðgerðir í þessum málum, eins og afstaða hans hefur komið fram í umr. hingað til. En það eru líka ýmsir aðrir erfiðleikar, og hæstv. félmrh. hefur gert grein fyrir þeim, og ég get tekið undir þá erfiðleika. Hæstv. félmrh. sagði, að það vantaði 500 millj. kr., til þess að hægt væri að fullnægja útlánsþörfum Byggingarsjóðs ríkisins á þessu ári, 500 millj. Ég hefði viljað fá nokkru nánari upplýsingar um þessa tölu. Ég hefði viljað spyrja hæstv. ráðh.: Er innifalin í þessari tölu hækkun á lánum húsnæðismálastjórnar, hinum almennu lánum. sem nú eru 600 þús.? Það var ákveðið 1970, að lánið skyldi vera 600 þús. En í lögunum stendur, að það skuli endurskoðast á tveggja ára fresti, og sá tími er kominn. Ég hefði gaman af að spyrja hæstv. ráðh.: Tók hann tillit til þess í þessum upplýsingum, að það kemur árlega stöðugt minna og minna fé til ráðstöfunar í veðlánakerfinu gegnum skyldusparnaðinn? Þetta er vegna þess, að skyldusparnaðarkerfið leitar smám saman jafnvægis á þá leið, að það kemur jafnmikið inn í kerfið í skyldusparnaði eins og greitt er út úr kerfinu, þegar menn fara af skyldusparnaðaraldri, nema sem nemur fólksfjölgun. Þannig er nú að koma sá tími, að þetta kerfi hefur ekki lengur verulega þýðingu við tekjuöflun til þess að auka útlánsfé. Hins vegar hefur það geysilega þýðingu, af því að það bindur það fé, sem skyldusparnaðinum nemur, í kerfinu, en það eykur það ekki frá ári til árs, svo að verulegu nemi. Ég hefði gaman af að spyrja hæstv. ráðh., hvort reiknað hefði verið með fjármagnsþörf verkamannabústaðakerfisins í þessu og hvað það næmi miklu. Og hver er þörfin til útrýmingar heilsuspillandi húsnæði? Aðalspurningin er: Hverjar eru fyrirætlanir ríkisstj. og hæstv. félmrh. til þess að fá veðlánakerfinu meira fjármagn? Nú hefur það skeð, meðan ég var að bíða eftir orðinu, að ríkisstj. hefur lagt fram frv. til l um breytingar á lögum um Húsnæðismalastofnun ríkisins. Maður hefði ætlað, að þá væru komin svör við þessu, sem ég var að spyrja um, en svo er nú ekki, eins og hv. þm. vita. Það er ekkert svar við þessari spurningu. Það er ekkert, sem gefur til kynna, hvernig hæstv. ráðh. ætlar að ráða fram úr þeim vanda, sem við er að glíma. En hæstv. ráðh. hefur uppi tilburði um önnur efni. Hann er allur að hugsa um, hvernig húsnæðismálastjórn á að vera skipuð, og þar er hæstv. ráðh. í essinu sínu, og um það er hægt að tala af reynslu. Hæstv. ráðh. hefur áður komið í ríkisstj., og hann var ekki búinn að vera nema nokkra daga í ríkisstj. 1956, þegar hann hljóp upp til handa og fóta að breyta skipun húsnæðismálastjórnar. Og það lá svo mikið á, að hann þurfti að gefa út brbl. um það. Þegar ráðh. tók við völdum, var fimm manna húsnæðismálastjórn. En hann sagði: Það er of fámenn stjórn, það er svo mikið starf fyrir húsnæðismálastjórn vegna þess líka sérstaklega, að það vantar svo mikið fjármagn, til þess að húsnæðismálastjórn geti fullnægt þörfum fyrir íbúðalán. Og hvað gerði hæstv. ráðh.? Hann ákvað, að það skyldu verða sjö menn í húsnæðismálastjórn, en jafnframt var ákveðið, að þrír menn skyldu vinna öll störfin. Það voru áður fimm menn og allir unnu störfin. Þeir urðu sjö, en það var ákveðið, að bara þrír mættu vinna störfin. Þetta var nú nokkuð furðulegt. Þessi brbl. voru staðfest í jan. 1957, en í marz ber hæstv. ráðh. fram frv. um Húsnæðismálastofnun ríkisins. Þá þarf hann aftur að breyta stjórninni. Þá ákveður hann, að það skuli vera fimm menn í stjórninni. En hann gerði meira. Það var ákveðið í þessari löggjöf, að fulltrúi veðdeildar Landsbankans, sem hafði sína bankaþekkingu. mætti ekki taka þátt í útlánastarfseminni. Það var bannað með lögum. að fulltrúi Landsbankans mætti gera þetta. Þetta er kannske dálitið erfitt fyrir þá, sem ekki fylgdust með þessu, þegar þessir hlutir voru að gerast. Hvað var hæstv, félmrh. að fara með þessu? Það vissu allir þá, sem fylgdust með, og hann var heldur ekkert myrkur í máli. Hann var að gera þetta til þess að hafa áhrif á skipun stjórnarinnar og tryggja, að þeir, sem væru af sama stjórnmálaflokki og stjórnmálaskoðun og hann sjálfur, hefðu öll raunveruleg ráð í húsnæðismálastjórn, en ýta hinum til hliðar. Og hann hrósaði sér af því í umr. í þinginu, að það hefði aldrei verið meiningin hjá honum að láta íhaldsmenn ráða eða framkvæma nokkuð í húsnæðismálastjórn undir sinni stjórn. Þegar við höfum þetta í huga, þá undrar mann ekkert, þótt nú komi og beri hæst, að hæstv. félmrh., þessi sami maður, vilji breyta enn á ný í húsnæðismálastjórn. Og enn er það af sömu ástæðum. til að koma að, skáka fram pólitískum hagsmunum. pólitískum sjónarmiðum. Þetta sama gerist í sambandi við stjórn verkamannabústaðanna. Hann hleypur þar líka upp til handa og fóta og leggur til, að þar verði breytt um skipan frá því, sem ákveðið var 1970. Til hvers? Til þess að hann geti sjálfur skipað m.a. formann í stjórn verkamannabústaða um allt land. Til þess að beita sínum pólitísku áhrifum. Enginn maður í nokkurri ríkisstj. hefur gerzt berari að því, en þessi hæstv. ráðh., að beita pólitískum brögðum til þess að beita húsnæðismálastjórn pólitískt fyrir sig, ef hann hefur getað. En hvað skeður nú? Nú er það þessi maður, sem gerist siðapostuli í þessum efnum og segist nú ekki vilja hafa neina pólitík og ber sína undirmenn og kjörna fulltrúa Alþingis í húsnæðismálastjórn hinum þyngstu sökum. Hann ber þessa menn þeim sökum. að þeir séu að beita áhrifavaldi sínu til þess að þjóna pólitískum markmiðum og hefur stór orð um þetta, svo sem pólitískt þukl o.fl. o.fl.

Þetta er rétt.

Þetta segir hæstv. félmrh. Hv. 3. landsk. segir, að þetta sé rétt. Hæstv. félmrh. segir: Og lýgur ekki miklu. En sjálfur segir hann í sínum daglegu greinum í hinu ágæta blaði Morgunblaðinu, að hann hafi ekki meint þetta. Það skyldi þó ekki vera svo, að hv. 3. landsk. og hæstv. félmrh. greini á í þessum efnum eins og öðrum. Ég held, að ég taki ekki mikið mark á þessum fram í köllum. En víkjum nánar að efni málsins. Þessir menn, sem hér er um að ræða og Alþ. ber ábyrgð á, hafa birt yfirlýsingu um þetta og vil ég lesa upp hér kafla af því, sem þeir segja. Það á erindi hér á þennan stað. Með leyfi hæstv. forseta stendur þar m.a.: „Ekki fer á milli mála, að félmrh. er hér að veitast að kjörnum fulltrúum Alþingis í húsnæðismálastjórn og gefur í skyn, að þeir stundi stjórnmálalega rannsóknarstarfsemi á lánsumsækjendum. Ekki reyndi þó ráðh. að rökstyðja þessa ásökun sína, enda mundi það reynast torvelt. Ásökun ráðh. er allt í senn, ósönn, ósmekkleg og órökstudd. Húsnæðismálastjórn starfar samkv. lögum frá Alþ., og nánar eru starfshættir hennar ákveðnir í reglugerðum, sem félmrn. hefur staðfest. Mjög mikilvæg atriði þessara laga og reglugerða eru óbreytt frá fyrri félagsmálaráðherratíð Hannibals Valdimarssonar og mötuð undir forustu hans. Umsóknir um lán eru úrskurðaðar og lán afgreidd í samræmi við gildandi lög og reglugerðir. Allir, sem um lán sækja og falla undir gildandi reglur, njóta sama réttar um lánveitingar miðað við komutíma umsókna og fokheldi íbúða. Í þeim efnum hafa skapazt fastar reglur, sem ekki er frá vikið við lánveitingar, og eru þúsundir manna um allt land vitnis bærir um þá starfshætti. Undirritaðir fulltrúar Alþingis í húsnæðismálastjórn telja því framangreind ummæli félmrh. ákaflega ómakleg og næsta óskiljanlegt, hvað fyrir honum vakir með slíkum ásökunum og nafngiftum. Munu þess sem betur fer engin dæmi, að ráðh. hafi veitzt með hliðstæðum hætti að stjórnendum stofnunar, er undir hann heyrir. Ættu og önnur verkefni að standa ráðh. nær, en að leitast við að rýra þannig tiltrú mikilvægrar félagsmálastofnunar, er heyrir undir rn. hans. Þess skal að lokum getið, að engar kvartanir hafa borizt til húsnæðismálastjórnar frá félmrh. um starfrækslu Húsnæðismálastofnunarinnar eða starfshætti stjórnarinnar þann tíma, sem hann hefur nú farið með yfirstjórn húsnæðismála.“ Þetta segir í aths. hinna þingkjörnu fulltrúa í húsnæðismálastjórn. Og ég leyfi mér að segja, að það eru allt valin kunnir menn. Og ég get auk þess hætt því við, að ég starfaði í mörg ár með tveim þessara manna, Guðmundi Vigfússyni og Hannesi Pálssyni, og get borið það, að þeir unnu störf sín af samvizkusemi og kostgæfni.

Þá er því lokið.

Hæstv. félmrh. segir: Þá er þessu lokið. Nei, því er ekki lokið. Ég veit, að hann vill losna við þessa tölu. En hann á eitt ráð til þess að losna. Og það er það að vera sá maður að standa hér upp og biðjast afsökunar á sínum ummælum. Það er það, sem hæstv. félmrh. ber að gera. Það eru ekki nema nokkrir dagar síðan þessi sami ráðh. vék hörðum orðum að einum ungum þm. hér, sem hafði deilt á embættisfærslu einhverra manna. Hvað sagði þessi hæstv. ráðh.? Hann heimtaði það, að þessi þm. stæði upp og bæðist afsökunar. Var þó ólíku saman að jafna og hér er um að ræða. Vill hæstv. ráðh. meina, að það gildi eitthvert annað siðalögmál fyrir hann en óbreytta þm.? En þetta mál er meira. Hæstv. ráðh. hefur sagt það í umr. um frv. á þskj. 255, að hann vilji leggja húsnæðismálastjórn niður. Hann hefur sagt í yfirlýsingum sínum í Morgunblaðinu, að hann hafi ekki meint, að hann vildi leggja niður störfin, þau ættu að fara til veðdeildar Landsbankans. Hér er um nokkuð veigamiklar yfirlýsingar að ræða, sem ekki er hægt að láta fara fram hjá sér án þess að ræða þær nokkuð. Það er fleira verkefni húsnæðismálastjórnar en að úthluta lánum. Mörg fleiri verkefni og veigamikil verkefni. Verkefni húsnæðismálastjórnar eiga að vera eins og segir í 2. og 3. gr. laga um Húsnæðismálastofnun ríkisins. Í 2. gr. segir: „Hlutverk Húsnæðismálastofnunar ríkisins er að hafa á hendi stjórn Byggingarsjóðs ríkisins og Byggingarsjóðs verkamanna og yfirumsjón lánsfjáröflunar og lánveitinga til íbúðabygginga í landinu.“ Húsnæðismálastjórn er stjórn tveggja byggingarsjóða. En hún á einnig samkv. lögum að hafa yfirumsjón með lánsfjáröflun. Þegar hæstv. ráðh. vantar 500 millj., þá á samkv. lögum húsnæðismálastjórn að koma við sögu um það, hvernig á að leysa það mál. Húsnæðismálastjórn á að hafa yfirstjórn af hálfu ríkisins á skyldusparnaðinum, á útrýmingu heilsuspillandi húsnæðis, o.fl. o.fl. mætti nefna. Ég skal ekki gerast of langorður um þetta, en ég sagði, að verkefnin væru líka tiltekin í 3. gr., og það verður ekki komizt hjá því að ræða það. Þar segir, að Húsnæðismálastofnun ríkisins skuli vinna að umbótum í byggingarmálum og lækkun á byggingarkostnaði, og það eru tiltekin ýmis atriði, sem húsnæðismálastjórn á að vinna að. Húsnæðismálastjórn á t.d. að gera grein fyrir raunverulegri þörf landsmanna fyrir íbúðabyggingar á hverjum tíma, láta gera till. og áætlun um, hvernig þeirri þörf verði fullnægt á sem hagkvæmastan hátt og með sem minnstum tilkostnaði. Húsnæðismálastjórn á að fylgjast með byggingarkostnaðinum í landinu í því skyni að finna, hverjir byggi ódýrust hús, hvaða gerðir íbúðarhúsnæðis reynist beztar og hagkvæmastar og með hvaða hætti þeim verði komið upp með sem minnstum tilkostnaði. Húsnæðismálastjórn á að starfrækja teiknistofu, er láti í té hagkvæmar teikningar og annist leiðbeiningar um hvers konar umbætur og vinnutækni við byggingu íbúðarhúsa. Og húsnæðismálastjórn á að setja reglur um það, að byggðar séu hagkvæmar íbúðir og heppilegar stærðir og hvað eina. Enn á húsnæðismálastjórn að annast leiðbeiningastarfsemi til þess að lækka byggingarkostnaðinn og veita almenna fræðslu um byggingarmálefni. Húsnæðismálastjórn á samkv. l. að leggja áherzlu á stöðlun (standardiseringu) sem flestra hluta til íbúðarbygginga, fjöldaframleiðslu slíkra hluta og leiðbeiningar til húsbyggjenda um notkun þeirra. Þetta er ekkert smáræðis verkefni, sem hér er um að ræða. Í samvinnu við Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins og Iðnaðarmálastofnun Íslands skal stofnunin gangast fyrir tæknirannsóknum og kynningu nýjunga í byggingariðnaði, tilraunum og sýningum, námskeiðum, útgáfu rita, heimsóknum erlendra sérfræðinga, náms- og kynnisferðum íslenzkra byggingarmanna erlendis. Enn fremur skal að sama marki stefnt með byggingu tilraunahúsa, þar sem reyndar verða nýjungar í húsagerð. Og húsnæðismálastjórn á að beita sér fyrir því, að úthlutun lóða tefji ekki fyrir því, að byggingar geti hafizt, o.fl. o.fl. má nefna. Ég ætla ekki að tefja mál mitt með því að telja allt upp. Þetta ætlar hæstv. félmrh. að láta veðdeildina annast. Hann ætlar að láta veðdeildina annast þetta. Ja, fyrr má nú vera. Maður heyrði hér fyrr á árum, að það var talað um Landsbankavald. En hvern óraði fyrir því, að það ætti að leggja einn meginþátt félagslegra framfara í landinu undir Landsbankann? Ég hef aldrei verið hræddur við Landsbankavaldið, en ég hef aldrei látið mér koma til hugar, að hann ætti að gegna hlutverki húsnæðismálastjórnar og þá væntanlega húsnæðismálaráðuneytis. Ég hygg, að hæstv. félmrh. yrði bezt kominn þá í veðdeild Landsbankans, ef hann ætlar að beita sér í þessum málum. En það væri ekki alvarlegasta afleiðingin, ef það væri tekið mark á þessu lýðskrumi, sem liggur að baki þessara fullyrðinga hæstv. ráðh. Þetta er það, sem hæstv. félmrh. segir, en það væri hægt að tiltaka margt fleira. Ég vil aðeins segja það að lokum, að þetta mál varðar fleiri í ríkisstj. en hæstv. félmrh. Ég sé ekki betur en það, sem ég hef verið hér að ræða um, varði ríkisstj. í heild. Taka ráðherrar almennt undir ásakanir félmrh. á fulltrúa Alþingis í húsnæðismálastjórn? Ætla þeir að samþykkja ásakanir hæstv. félmrh. með þögn? Það er fróðlegt að sjá, hvað skeður í þeim efnum. Ætla þeir að gera það að sinni stefnu í sambandi við jafnvægi í byggð landsins, að það megi ekki beita neinum aðgerðum á sviði húsnæðismálanna til þess að efla þau byggðarlög, sem verst eru sett? Það er fróðlegt að vita, hvað ríkisstj. segir um þetta. Og að lokum: Er það stefna hæstv. ríkisstj. að leggja húsnæðismálastjórn niður og fela veðdeild Landsbankans það starf, sem hún hefur með höndum núna samkv. lögum? Ég vildi vænta þess, að þessum umr. lyki ekki svo, að við yrðum ekki einhvers vísari um þessi efni.



Herra forseti. Ég átti satt að segja ekki von á því, að þessi þáltill. leiddi til þeirra almennu umræðna um húsnæðismál, sem hér eru nú orðnar, og sé satt að segja ekki, hvað þessar umræður, sem hér hafa farið fram hátt á annan tíma í ræðu hv. síðasta ræðumanns, koma þessu máli við, og ég hefði heldur kosið, að hann hefði látið vera að lesa þessar yfirlýsingar úr Morgunblaðinu. A.m.k. vil ég leyfa mér að treysta því og vona, að hæstv. félmrh. fari nú ekki líka að lesa úr Morgunblaðinu sínar yfirlýsingar.

Ég get lesið Tímann.

Já, kannske, það væri strax nokkuð meiri fjölbreytni í því, en ég skal þó reyna að halda mig við efni þessa dagskrárliðar. Það er, eins og kom fram hjá síðasta ræðumanni, nokkuð orðið um liðið síðan till. kom frá n. Þá urðu töluverðar umræður um þetta mál. N. skilaði till. með ágætri, jákvæðri afgreiðslu, og flestir tóku á sama máta undir till. nema hæstv. félmrh„ sem fann henni töluvert til foráttu, og nú hefur annar hv. þm. bætzt í hópinn og finnur einnig margt að till. Ég vil þó leyfa mér að vona, að þetta sé af nokkuð ólíkum toga spunnið hjá þessum tveimur hv. þm. Ég vil leyfa mér að vona, að hjá hæstv. félmrh. sé þetta meira og minna misskilningur, en hjá hv. 5. þm. Vestf. þykist ég vita, að þar sé gamla íhaldssemin. Ég ætla að reyna í þessum orðum mínum hér fáum að leiðrétta þann misskilning, sem mér virtist koma fram hjá hæstv. félmrh. Mér sýnist það nauðsynlegt, þar sem ég geri mér vonir um, að þessari till. verði vísað til hæstv. ríkisstj., og kemur hún þá að sjálfsögðu til meðferðar í hans rn. Þó vil ég áður fara örfáum orðum um nokkur þau atriði, sem komu fram hjá hv. síðasta ræðumanni. Ræðumaðurinn lýsti undrun sinni á fyrsta þætti till., að láta fara fram könnun á þörf fyrir leiguhúsnæði í sveitarfélögum um land allt. Ég get upplýst hv. 5. þm. Vestf. um það, að ég gerði nokkra athugun á þessu, þegar till. var í undirbúningi. Þá leitaði ég m.a. til Húsnæðismálastofnunar ríkisins og spurðist fyrir um það, hvort hún gæti gefið mér upplýsingar um fjölda leiguíbúða í landinu, og mér var svarað, að stofnunin hefði engar upplýsingar um slíkt. En ég vil nú ekki eins og hann kenna hæstv. félmrh. um það. Mig grunar, að hv. þm. hafi langtum lengur komið nálægt málefnum Húsnæðismálastofnunarinnar en hæstv. ráðh. Hv. þm. sat í stjórn þessarar stofnunar í mjög langan tíma, og ef hann skilur grein um verkefni stofnunarinnar svo, að hún hefði átt að afla þessara upplýsinga, sem ég get verið honum vel sammála um, þá hefði hann átt að beita sér fyrir því, að svo yrði gert. En ég get einnig upplýst það, að ég talaði sömuleiðis við hagfræðinga hjá Framkvæmdastofnun ríkisins, og þeir upplýstu, að leiguhúsnæði í landinu mundi vera á milli 15 og 20% af öllu húsnæði landsmanna og það væri að langsamlega mestu leiti í Reykjavík. Hagstofan upplýsti, að þessi tala mundi vera á milli 15 og 20% Hv. þm. segir, að mjög sé óljóst í 2. lið till., við hvað sé átt. Ég er anzi hræddur um, að ýmsir umbjóðendur hv. þm. á Vestfjörðum gætu upplýst hann um tilgang till. Ég get a.m.k. sagt honum það, að nýlega hafa átt sér stað umræður þar í sveitarstjórn a.m.k. einni, sem ég þekki, einmitt um þetta mál og þar virtist ríkja fullkominn skilningur á þörfinni fyrir leiguíbúðir með sérstaklega góðum kjörum í því sveitarfélagi. Auk þess sýnist mér, að grg. ætti að geta skýrt þetta fyrir hverjum sæmilega gefnum manni. Þm. talar um, að ég hafi spurt um reglugerðina í sambandi við íbúðarhúsnæði. Það er rétt, ég spurði um það, ég vildi fá fram frá þeim mönnum, sem um þessi mál fjalla eða hafa fjallað, á hvern máta það ákvæði laganna, sem er réttilega í 8. gr. a-lið, er framkvæmt. Þm. upplýsti um 8. gr. a-lið, en hann gat ekki um 8. gr. b-lið, þar sem kemur fram, að heimilt sé að lána 600 þús. kr. til slíkra íbúða, og það er einmitt þetta, sem við flm. þessarar till. teljum alls ekki ná sínum tilgangi hjá litlum sveitarfélögum, einmitt þeim, þar sem leiguíbúða skorturinn er einna mestur. Reglugerðin, 4. kafli hennar, fjallar hins vegar um framkvæmd þessara mála, fjallar um ýmis skilyrði, sem fyrir slíkum leiguíbúðum eru sett, og ætla ég ekki að fara inn á það. Það kemur þessu máli ekki nema tiltölulega lítið við. Þm. telur, að hér sé um spor aftur á bak að ræða. Með þessari þáltill. er alls ekki til þess ætlazt, að hróflað verði við þessum ágætu ákvæðum, sem nefnd eru svo, í lögunum um húsnæðismál. Þau gilda eftir sem áður. Hvernig gæti þetta þá verið spor aftur á bak? Hvernig gæti það verið spor aftur á bak, þó að til þess sé ætlazt, að þar sem rannsókn leiðir í ljós, að þörfin sé brýn og augljós hjá litlum sveitarfélögum t.d., verði þeim veitt sérstök aðstaða umfram það, sem lögin gera ráð fyrir? Ég fæ ekki séð, hvernig það getur talizt spor aftur á bak. Hv. þm. lýsir undrun sinni, að mér skildist, á því, að ég skyldi ekki í framsöguræðu minni hafa rætt jafnvægi í byggð landsins. Þetta kæmi ekki fram í þessari þáltill. Í grg. segir í fyrstu setningu: Víða í þorpum og kaupstöðum landsins, ekki sízt þar sem atvinnulífið byggist fyrst og fremst á útgerð og fiskiðnaði, hefur skortur á hentugu leiguhúsnæði staðið eðlilegri þróun mjög fyrir þrifum. Hæg ættu að vera heimatökin hjá hv. þm. Honum hefði átt að skiljast, að hér er t.d. mjög svo átt við þau litlu þorp í okkar umdæmi, sem þannig er einmitt svo mjög ástatt um, og ætti ekki að þurfa að stafa það hér út. Ég sagði það einnig í mínum ræðum, að það væri fyrst og fremst á slíkum smáum stöðum. sem skórinn kreppir að, að þessu leyti, stöðum, sem eru nálægt því að verða verbúðir í dag, vegna þess að leiguíbúðir eru ekki fyrir hendi. Unga fólkið er að flýja brott, það kemur ekki yfir sig húsnæði, og það verður að flytja aðkomufólk þar að. Ég vil svo láta lokið því, sem mér sýndist ástæða til að svara í mjög langri ræðu hv. þm. Ég mun koma síðar að brtt., mun ljúka mínu máli með því að fara örfáum orðum um hana. Mig langar hins vegar að leitast við að leiðrétta það, sem ég vil leyfa mér að vona, að sé byggt á misskilningi hjá hæstv. félmrh. Félmrh. lýsti því áliti sínu á till., að hér hlyti að vera átt við verbúðir. Þetta hefur þegar verið leiðrétt, m.a. ágætlega af hv. 1. þm. Austf., og þarf ég ekki að endurtaka það. Ég vil aðeins ítreka þetta og bendi enn á þá setningu í þáltill., þar sem einmitt er rætt um tilgang till., að fá leiguhúsnæði fyrir það unga fólk, sem vill flytjast til ákveðins byggðarlags, og sjá þar allir, að ekki er um flutning í verbúðir að ræða. Þetta hefur verið ítarlega rætt, og vil ég aðeins ítreka það. Ég hef að sjálfsögðu ekkert á móti því, ef slík íbúð stæði auð, að hún yrði notuð í þeim tilgangi, en mig grunar, að svo verði aldrei. Mig grunar; að slíkar íhúðir, ef þær fást byggðar, muni óðar fyllast af ungu fólki úr viðkomandi byggðarlagi, fólki um tvítugt, 22-23 ára, sem er að hefja búskap og hefur alls ekki bolmagn til að koma yfir sig eigin íbúð og mundi þá kjósa að taka slíka íbúð á leigu frekar en að neyðast til að flytjast á brott. Það hefur verið rætt um það af allmörgum aðilum, að till. sem þessi eða framkvæmd slíkrar till. gæti leitt til þess, að minna yrði úr byggingu eigin húsnæðis. Ég er þessu algerlega ósammála. Það er sannfæring mín einmitt, að þetta gæti orðið spor í þá átt, að meira yrði byggt af eigin húsnæði úti í dreifbýli landsins, ef fólkið fær fyrst að setjast að þar í leiguhúsnæði, sem því hentar. Þessu hefur einnig verið svarað. En ég vil taka undir það, sem hefur komið fram, að bygging eigin húsnæðis á áfram eins og hingað til að vera meginstefnan í húsnæðismálum okkar lands. Það var um það rætt, að óeðlilegt væri að veita sérstök lán, hagstæðari lán til byggingar íbúðarhúsnæðis en almennt gerist í lánakerfi því, sem lög um Húsnæðismálastofnun ríkisins gera ráð fyrir. Það var í sambandi við umræður um þennan þátt, sem komið var nokkuð inn á jafnvægið í byggð landsins, og ég get undirstrikað það, sem kom fram hjá hv. 5. þm. Vestf., að vitanlega er allt tal um jafnvægi í byggð landsins lítið nema orðin tóm, ef ekki kemur til greina að veita sérstök lán, m.a. til byggingar leiguíbúða eða húsnæðismála í þeim byggðarlögum, þar sem ástandið er slíkt, að þess getur verið mikil þörf einmitt af jafnvægisástæðum. Það hefur verið rætt um framkvæmd slíkra mála, hvernig þessar íbúðir yrðu leigðar. Það var minnzt á það hér í umræðunum, að fólk mundi sitja í þessum íbúðum endalaust, eins lengi og því væri bókstaflega kleift, því að húsaleigan yrði svo lág. Slíkt kemur hvergi fram í þessari þáltill., og er ósköp eðlilegt, að íbúðirnar verði leigðar með eðlilegu gjaldi, en alls ekki um einhverja nánast því gjöf að ræða, eins og mér virtist, að skilja mætti á hæstv. félmrh. Ég hef einnig aflað mér nokkurra upplýsinga um fjölda leiguíbúða í ýmsum byggðarlögum. Það kemur í ljós eftir þeim upplýsingum, sem ég hef fengið hér hjá Reykjavíkurborg, að leiguíbúðir í Reykjavík, sem eru í eigu borgarinnar, eru 640, þ.e. um átta íbúðir a hverja þúsund íbúa. Á Akureyri eru 60- 70 leiguíbúðir í eigu Akureyrarbæjar, en flest eru það íbúðir, sem eru mjög gamlar og lélegar, og flestar hefur bærinn eignazt þannig, að orðið hefur að kaupa upp hús vegna breytinga, vegna gatnagerðar, sem væntanleg er, og þess háttar, og mjög mikið af þessu á að rífa á næstunni. Svarið, sem ég fékk þar við þörfinni, var það, að þörfin væri augljós og gífurlega mikil, en hins vegar hefði bæjarfélagið ekki bolmagn til að byggja leiguíbúðir með þeim kjörum. sem nú eru boðin. Á Ísafirði minnir mig, að séu sjö sæmilegar eða viðunandi leiguíbúðir, sem eru í eigu Ísafjarðar, og eru þær allar nokkuð komnar til ára sinna. Mig minnir, að það séu um 20 ár, síðan þær voru byggðar. Þar hafa einnig átt sér stað umræður um leiguhúsnæðismál og mjög verið lögð á það áherzla, að bærinn þurfi að byggja þar leiguíbúðir og það fyrr en síðar. Þar er þörfin afar ljós. Víða annars staðar hef ég aflað mér upplýsinga, og nánast alls staðar er svarið það, að engar leiguíbúðir séu í eigu bæjarfélagsins eða sveitarfélagsins. Það er því aðeins á örfáum stöðum, allra stærstu stöðunum, sem þetta ástand getur talizt kannske viðunandi, og þó er ég alls ekki viss um það. E.t.v. er það, að því er ég bezt fæ séð, aðeins í Reykjavík. Þó má vera, að svo sé einnig hér í nærliggjandi sveitarfélögum, t.d. í Kópavogi og Hafnarfirði, enda má segja, að þetta svæði sé meira og minna eitt. En spurningin er hins vegar blátt áfram sú, hvar eiga 39.300 Íslendingar, sem nú eru tvítugir, að stofna til heimilis? Eiga þeir allir að flytjast á þetta svæði, sem hér er? Þetta er vandinn, sem við okkur blasir. Á ungt fólk af þessum litlu stöðum, þar sem bókstaflega engar leiguíbúðir eru til, að neyðast til þess að flytja hingað til höfuðborgarsvæðisins til þess að fá yfir sig húsaskjól? Svona er ástandið mjög víða. Ástandið er mjög víða þannig, og það virðist alls staðar þannig, þegar rætt er við fólk á þessum stöðum, að það er bókstaflega neytt til að flytja brott, m.a. af þeirri ástæðu, að það fær ekki viðunandi húsnæði yfir sitt höfuð. Það er úr þessu, sem þarf að bæta, og það er sannfæring mín, að sú athugun, sem hér er gert ráð fyrir, að gerð verði, e.t.v. af Húsnæðismálastofnun ríkisins, - henni ber, að því er mér skilst, skylda til þess, fyrrv. húsnæðismálastjórnarmaður upplýsti það, - það er sannfæring mín, að sú athugun muni leiða í ljós, að ástandið sé svona eins og ég hef lýst og aðrir flm. þessarar tillögu. Ég vil að lokum aðeins geta þess, að aðdragandi þessarar till. er nokkur. Það var skoðun okkar margra, þegar fjallað var um lögin um Framkvæmdastofnun ríkisins, að eðlilegt væri að setja ákvæði inn í kaflann um Byggðasjóð, sem heimilaði Byggðasjóði að hlaupa undir bagga með sérstaka lánveitingu til sveitarfélaga, þar sem þessi þörf væri augljós. Þetta fékkst ekki tekið inn í lögin, og töldu þeir, sem því voru andsnúnir, eðlilegra að halda því innan laganna um Húsnæðismálastofnun ríkisins. Okkar hugmynd, sem þetta studdum, var hins vegar sú, að þetta ætti eins heima hjá Byggðasjóði og e.t.v. eðlilegra, að Byggðasjóður annaðist sérstakar lánveitingar með sérstökum kjörum umfram það, sem er í hinni almennu húsnæðismálalöggjöf, fremur en að setja það þar inn. Það var eftir að þessu var hafnað, að við töldum nauðsynlegt að vekja athygli á þessari miklu og brýnu nauðsyn með þeirri þáltill., sem hér er til umr. Nú gætu sumir spurt: Má skilja ummæli hæstv. ráðh. og andstöðu við þetta mál svo, að þetta sé gegn málefnasamningi hæstv. ríkisstj.? En það er ekki við nánari athugun. Á 7. bls. þess ágæta skjals segir svo m.a. í næst síðustu mgr. með leyfi hæstv. forseta: „Að hafa forgöngu um. að byggt verði leiguhúsnæði, er lúti félagslegri stjórn og sé einkum í þágu frumbýlinga og aldraðs fólks.“ Eða m.ö.o., það sem við erum að gera, er að ítreka þetta ákvæði málefnasamningsins, svo að það komi sem fyrst til framkvæmda. Og mér er kunnugt um það, og ég veit, að það vitum við allir, sem hér sitjum, að hæstv. félmrh. hefur átt mjög mikinn þátt í að semja þennan málefnasamning og ég vænti ekki sízt þennan kafla samningsins, sem fjallar um félags- og menningarmál. Hér liggur fyrir brtt. frá tveimur hv. þm., sem síðasti ræðumaður lýsti, þess efnis, að aftan við 2. lið þáltill. komi: „Og annarra þeirra aðila, sem byggja vilja leiguíbúðir.“ Hér er breytt allmjög út frá þeirri stefnu, sem mörkuð er í þáltill. Skoðun okkar flm. var sú, að svo sérstakt lán, þ.e. 80% lán og með jafnvel sérstökum kjörum, yrði fyrst og fremst að binda við sveitarfélög eða a.m.k. að íbúðir, sem þannig væru byggðar, væru undir félagslegri stjórn. Ég hef út af fyrir sig ekkert á móti því, að einstaklingar byggi leiguíbúðir. En um leiguíbúðir, sem væru byggðar í þeim tilgangi, sem þáltill. gerir ráð fyrir, verða að gilda mjög strangar og sérstæðar reglur. Það virðist t.d. ljóst, að þessar íbúðir má alls ekki selja nema alveg undir sérstökum kringumstæðum, og notkun þeirra verður að vera ýmsum takmörkunum háð. Ég fyrir mitt leyti tel því eðlilegra, að slík fyrirgreiðsla sé bundin því, sem segir m.a. í málefnasamningi hæstv. ríkisstj., að íbúðirnar séu undir félagslegri stjórn. Ég get fyrir mitt leyti fallizt á, að það megi víkka þetta eitthvað út, þannig að það sé ekki bundið eingöngu við sveitarfélög. En til allra aðila tel ég vafasamt að láta þessa fyrirgreiðslu ná. Með tilliti til þess, að hér er um að ræða æði veigamikla breytingu á fyrirliggjandi till. til þál., breytingu, sem hv. allshn., sem fjallaði um till., fékk ekki tækifæri til að ræða, vil ég leyfa mér að leggja til, að þessari brtt. ásamt þáltill. verði vísað að nýju til hv. allshn.



Herra forseti. Sú till., sem hér er til umr., miðar að því, að gerðar verði hið fyrsta ráðstafanir til að bæta úr þeim alvarlega skorti á leiguhúsnæði, sem ríkjandi er í flestum þorpum og kaupstöðum landsins. Ég stend að því með öðrum nm. allshn. að mæla með því, að till. verði samþ., þó með þeirri breytingu, að væntanleg útvegun fjármagns í því skyni, sem till. fjallar um, skerði ekki það lánsfé eða öflun lánsfjár til byggingar eigin íbúðarhúsnæðis, og að þeirri breytingu standa einnig allir nm. Ég vil í upphafi máls míns taka það skýrt fram, að vissulega er það æskilegt mjög að mínum dómi, að gerðar verði frekari ráðstafanir á vegum ríkisins en til þessa til að gera sveitarfélögum kleift að auka framboð á leiguhúsnæði í kaupstöðum og þorpum landsins. Það liggur ljóst fyrir, að skortur er á slíku húsnæði í ýmsum byggðarlögum. Þess vegna er vissuleg þörf aðgerða í þessum efnum. Það verður að gera ráðstafanir til að útvega sveitarfélögum fjármagn til byggingar leiguhúsnæðis, þar sem þess er þörf. En það væri að fara úr öskunni í eldinn, ef það yrði gert á þann hátt að færa hluta af því fjármagni til ráðstöfunar til byggingar leiguíbúða, sem að öðrum kosti mundi varið til byggingar eigin íbúðarhúsnæðis. Slíkt má alls ekki ske að mínum dómi. Það er brýn þörf á að verja auknu fjármagni í lánsfé til hvors tveggja, byggingar eigin íbúðarhúsnæðis og byggingar leiguhúsnæðis. Vonandi leiðir samþykkt þessarar till., sem hér er til umr., til þess, að hæstv. ríkisstj. láti þessi mál til sín taka á þann veg, að verulegt gagn verði að, enda þótt hæstv. félmrh. virðist vera vantrúaður á gagnsemi þeirra hugmynda, sem fram koma í tillögunni. Þó verður að segja það eins og það er, að hæstv. félmrh. sagði hér ýmislegt um daginn um þetta mál, sem að mínum dómi er athyglisvert og kemur mjög heim við þá reynslu, sem ég hef haft sem sveitarstjórnarmaður í þessum málum. Til þess að tryggja, að þau markmið náist, sem flm. till. segjast vilja stefna að með flutningi hennar, er nauðsynlegt, að ýmis þau atriði, sem hæstv. félmrh. nefndi, séu höfð í huga við framkvæmd þessara mála og við samningu frv. um þetta efni, og að það verði reynt að búa þannig um hnútana, að sá vandi verði leystur, sem að er stefnt. Það atriði, sem ég hef sérstaklega í huga í þessu sambandi, er: Hvernig hugsa flm. þessarar þáltill. sér að tryggja það að slíkt leiguhúsnæði, sem hér um ræðir, sé leigt fyrst og fremst í þeim tilgangi að fullnægja heimilisþörf þeirra, sem til viðkomandi staðar flytjast eða hefja þar búskap og þátttöku í atvinnulífi, eins og segir í grg. með þáltill.? Ég fullyrði af þeirri reynslu, sem ég hef í þessum málum, að það sé hægara sagt en gert í ýmsum sveitarfélögum. Það liggur auðvitað í augum uppi, að í ýmsum vaxandi sveitarfélögum. þar sem atvinnulíf er blómlegt og aðstreymi fólks mikið, er skortur á húsnæði og verðlag á leiguhúsnæði hátt og hækkandi. Það leiðir til þess, að efna minna fólk og barnmargar fjölskyldur verða að hrekjast úr leiguíbúðum. af því að fyrirvinnan, e.t.v. borinn og barnfæddur í byggðarlaginu, getur ekki boðið jafnháa leigu og hinn ungi og nýkvænti og barnlausi aðkomumaður, svo að tekið sé dæmi, því að húseigandinn vill leigja hæstbjóðanda og hikar e.t.v. ekki við að hrekja þau, sem fyrir eru í íbúðinni, út á götuna, ef þau geta ekki greitt hækkaða húsaleigu, eins og við þekkjum dæmi til um. Hvað getur fjölskyldufaðirinn gert undir slíkum kringumstæðum? Húsaleigan hefur hækkað í byggðarlaginu vegna hinnar auknu eftirspurnar eftir leiguhúsnæði og kannske svo mjög, að hans fjárráð leyfa alls ekki, að hann greiði þá hækkuðu húsaleigu, sem krafizt er af húseigendum yfirleitt í sveitarfélaginu vegna mikillar eftirspurnar frá aðfluttu fólki, sem brýn þörf er á, að komi til byggðarlagsins til þátttöku í uppbyggingu, sem þar á sér stað. Hann sér enga aðra leið en að snúa sér til sveitarfélagsins með þetta vandamál sitt. Þannig knýja hinar erfiðu kringumstæður fjölskylduföðurinn til að leita til yfirvalda sveitarfélagsins um fyrirgreiðslu og aðstoð til að fá húsnæði. Við vitum. að sum hinna stærri sveitarfélaga hafa orðið að eignast leiguhúsnæði til að geta greitt úr slíkum vanda, sem hér hefur verið gerður að umtalsefni. Sú leiga, sem sveitarfélög hafa tekið fyrir slíkt húsnæði, hefur verið lægri, en greidd hefur verið fyrir leiguhúsnæði á vegum einstaklinga í viðkomandi byggðarlögum af ástæðum, sem liggja í augum uppi af því, sem ég hef hér rakið. Reynslan er sú, þar sem ég þekki bezt til, að slíkt leiguhúsnæði á vegum sveitarfélagsins er yfirleitt og oftast bundið í leigu um lengri tíma, jafnvel svo að árum skiptir. Og þótt eðlilegt sé og hagkvæmast, að því sé ráðstafað til stutts tíma í einu og það notað til þess að leysa vanda um stundarsakir, á meðan viðkomandi fjölskylda er að leita sér að húsnæði meira til frambúðar, þá hefur þetta reynzt ákaflega erfitt í framkvæmd að koma málum þannig fyrir. Sveitarfélög hafa eignazt húsnæði til að leigja út á þennan hátt. En ég hygg, að það sé reynsla sumra þeirra a.m.k. svo að ekki sé meira sagt, að ekki hafi tekizt að koma málum þannig fyrir, að tryggt yrði, að hver leigjandi byggi í húsnæðinu um stuttan tíma í senn. Það er ekki unnt að reka leigjendur á vegum sveitarfélaga úr húsnæði með valdboði. Sveitarstjórnarmenn þekkja dæmi þess, að bæjarfélög hafa keypt íbúðarhúsnæði af skipulagsástæðum til niðurrifs og tímaáætlun hafi síðan verið gerð um framkvæmdir. Algert neyðarástand fjölskyldna í húsnæðisvandræðum hefur svo gert það nauðsynlegt að setja slíkt fólk, sem hefur verið í húsnæðisvandræðum, í slíkt húsnæði um stundarsakir, og mikill skortur á leiguhúsnæði getur svo leitt til þess, að alls ekki reynist unnt í lengri tíma að finna annað húsnæði fyrir fjölskyldurnar. Hafa þannig fyrirætlanir um að rífa niður húseignir, sem ég hef hér gert að umtalsefni, og koma skipulagsbreytingum í framkvæmd, farið út um þúfur um lengri tíma, jafnvel svo að árum skiptir. Um það þekki ég dæmi. Sveitarstjórnarmenn þekkja einnig dæmi þess, að fjölskyldum, sem hafa staðið húsnæðislausar á götunni, ef svo mætti segja, hefur verið komið fyrir í verbúðum um stundarsakir og svo ekki tekizt að rýma þær fyrir vertíð. Sem betur fer er slíkt ekki algengt, eftir því sem ég bezt þekki til, en þess eru þó dæmi. Ég hef farið nokkrum orðum um þau vandamál sem ýmis sveitarfélög eiga við að glíma í sambandi við útleigu á leiguíbúðum á þeirra vegum. Enginn skilji þó orð mín svo, að ég sé með þessum málflutningi að draga úr því, að ríkisvaldið auki fyrirgreiðslu sína til sveitarfélaga til aukinnar byggingar leiguíbúða. Fyrir mér vakir hið gagnstæða. Á því er vissuleg brýn nauðsyn, að ríkisvaldið tryggi sveitarfélögum stóraukið fjármagn til byggingar leiguíbúða. Sá vandi sveitarfélaga í þessum efnum, sem ég hef hér gert að umtalsefni, verður helzt leystur með því að auðvelda þeim að leysa það verkefni, sem á þeim hvílir í þessum efnum, þ.e. að aðstoða fólk, sem ekki getur leyst sín húsnæðisvandamál án fyrirgreiðslu sveitarstjórna. Útvegun fjármagns og útlán þess til sveitarfélaga, svo að þeim sé gert mögulegt að byggja og reka leiguhúsnæði, þar sem þess er þörf í ríkara mæli en hingað til, er vissulega aðkallandi og bráðnauðsynlegt. En að halda því fram, eins og gert hefur verið í þessum umr., að unnt sé að reka slíkt leiguhúsnæði eins og um gistihús eða hótel væri að ræða, þar sem fólk búi um stuttan tíma, meðan viðkomandi er að athuga um útvegun annars húsnæðis til frambúðar, tel ég hæpið, svo að ekki sé meira sagt, eins og ég hef reynt að sýna fram á. Sé aftur á móti unnt að búa svo um hnútana, að það reynist framkvæmanlegt, þá er vel. Ég hygg, að lausn vandamálsins liggi fyrst og fremst í því, að leitazt verði við til hins ýtrasta á hverjum tíma, að jafnvægi geti verið á milli framboðs og eftirspurnar á hvoru tveggja, leiguhúsnæði og eigin íbúðum. Víða skortir talsvert á hér á landi, að slíkt jafnvægi sé fyrir hendi. En að því ber að stefna til hins ýtrasta, að svo geti verið á hverjum tíma.



Herra forseti. Allshn. hefur haft þessa till. til athugunar, og það er skemmst frá að segja, að hún hefur orðið sammála um að mæla með henni á þá leið, að þessu mikla nauðsynjamáli, sem n. telur, að hér sé um að ræða, verði vísað til ríkisstj.



Herra forseti. Á þskj. 447 er till. til þál. um aðstoð við nýlenduþjóðir Portúgals, sem flutt er af mér ásamt þrem öðrum þm., einum úr hverjum hinna þingflokkanna. Þessi þáltill. hljóðar svo: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að veita þjóðum Angóla, Guinea-Bissau og Mósambík stuðning í sjálfstæðisbaráttu þeirra með því að bjóða fram aðstoð í formi matvæla, læknislyfja, kennslutækja eða með því að gefa fulltrúum þessara þjóða kost á að kynna sér stjórnarfar og þjóðfélags uppbyggingu Íslendinga. Höfð skulu samráð og samvinna við sambærilega stuðningsstarfsemi hjá öðrum Norðurlandaþjóðum.“ Eins og sjá má, felur till. sjálf í sér ekki annað, en beina aðstoð við nýlenduþjóðir Portúgala í formi matvæla, lyfja eða annars slíks og getur þessi till. sem slík varla valdið miklu fjaðrafoki eða deilum af þessu tilefni einu. Hins vegar er tekið fram í grg., að till. eða flutningur hennar megi skiljast sem siðferðilegur stuðningur við kröfu um frelsi og sjálfstæði hverrar þjóðar og um leið felur hún í sér eindregna fordæmingu á nýlendustefnu Portúgals. Þannig hafa flestir reyndar lítið þessa till. og tekið afstöðu til hennar. Af þessu tilefni ætti í sjálfu sér að vera óþarfi að minna á þá staðreynd, að Portúgal ríg heldur enn í stefnu og hugarfar, sem fyrir löngu hefur verið hafnað meðal frjálsra og siðmenntaðra manna á Vesturlöndum. Á síðustu áratugum hafa þjóðir hins svokallaða þriðja heims, hinar fyrri nýlenduþjóðir, öðlazt sjálfstæði hver á fætur annarri. Hvort tveggja hefur þar komið til, að þjóðir Vesturlanda hafa horfið frá fyrri nýlendustefnu sinni og jafnframt eflt svo efnahagslega og menningarlega uppbyggingu meðal þessara þjóða, að þær eru í auknum mæli færar um að stjórna sér sjálfar. Þessi þróun er vissulega ánægjuleg og mjög í anda þeirra sjónarmiða, sem gætir meðal allra frjálsra manna um heim allan. Nú er það ekki ætlan mín að vekja upp hér viðkvæmar deilur um afstöðuna til austurs og vesturs, en ég get þó ekki stillt mig um nú, þegar það er í tízku, sérstaklega meðal ungs fólks, að fordæma heimsveldisstefnu stórveldanna, að vekja athygli á þessum staðreyndum, þessari þróun, þeim staðreyndum, að á tiltölulega stuttum tíma hafa Vestur-Evrópuþjóðir veitt þjóðum og ríkjum, sem telja samtals um 700 millj. manna, frelsi og sjálfsstjórn. Á hinn bóginn blasir sú, ég vil segja, viðurstyggilega staðreynd við, að á þessum sama tíma hafa Sovétríkin, heimsveldið í austri og forustuaflið í byltingar- og heimsvaldabaráttu kommúnismans, hneppt í fjötra þjóðir Austur-Evrópu og haldið þeim í sömu heljargreipunum og þær voru hnepptar í fyrir rúmum 20 árum. Þegar nú er talað í dag um nýlendukúgun og heimsveldapólitík svokallaðra stórvelda, þá er nauðsynlegt að minna á þessar sögulegu staðreyndir, því að auðvitað kemur enginn samanburður til greina á framferði einstakra stórvelda, þegar þróun þessara mála er skoðuð í heild. Hitt er aftur mikið rétt, að víða í hinum svokallaða frjálsa heimi þrífst margvíslegt einræði í skjóli vopna og frelsissviptinga, engu betra en einræði kommúnismans. Og ljóst er, að það ástand er öllum lýðræðissinnum a.m.k. jafnmikið áhyggjuefni. Yfir það má og á enga fjöður að draga. Í því sambandi hefur gagnrýnin m.a. beinzt að ástandinu í Grikklandi og Portúgal, svo að dæmi séu nefnd. Menn hafa spurt, af hverju að tala um slík einangruð fyrirbæri eins og þessi tvö lönd? Af hverju ekki að beina spjótum sínum að ástandinu í Austur-Evrópu í stað þess að blása upp einangruð atvik eins og í Portúgal eða meðal nýlenduþjóða þessarar þjóðar? Það standi okkur nær að vinna að bættu ástandi í Evrópu, en að skipta okkur af vandamálum í Afríku, þar sem við höfum minna vit eða þekkingu á aðstæðum öllum og komum engu öðru til leiðar, en að styggja ágæta viðskiptaþjóð okkar. En ég segi, við, sem teljum okkur lýðræðissinna og andstæðinga kommúnismans, erum dag hvern að beita okkur í okkar stjórnmálastarfi í þeim anda og þarf enginn að sjálfsögðu að efast um andúð okkar og andstöðu gegn því ástandi kúgunar og ofbeldis, sem austan járntjalds ríkir. En ef við viljum láta taka mark á okkur og ef við erum sjálfum okkur samkvæmir, þá hljótum við að mótmæla og lýsa andúð okkar á einræði í hvers konar mynd, hvar og hvenær sem er. Og það er í rauninni í mínum augum a.m.k. sýnu alvarlegra, þegar þjóð, sem vill telja sig siðmenntaða og frelsisunnandi, eins og Portúgal vill kalla sig, heldur uppi harðsvíruðustu og afturhaldssömustu nýlendustefnu, sem sögur fara af á okkar dögum. Ég ætla ekki að eyða orðum eða rekja þær ótrúlegu frásagnir, sem berast um framferði Portúgala gagnvart nýlendum sínum og því fólki, sem þar býr, en ég mun halda mig við þá megin staðreynd, nýlendustefnu Portúgals, sem brýtur gegn grundvallarhugsjónum lýðræðisins. Ef samvizka einhverra er svo léttvæg, að þeir vilji þagga niður fordæmingu á slíkri nýlendustefnu og slíkri framkomu af þeim hvötum, að viðskiptahagsmunir okkar kunni að skerðast, þá er ekkert við því að segja, en sú ályktun verður vitaskuld óhjákvæmilega af því dregin, að stjórnmálaskoðanir og hugsjónir þessara sömu manna séu fólgnar í baráttu þeirra fyrir hagsmunum og fjármunum, hversu háleit sem sú afstaða kann að virðast. Mikill meiri hluti mannkyns býr enn við ógnarstjórn einræðis, ýmist í gervi kommúnisma, kapítalisma eða fasistkra herstjórna. Sumar þeirra þjóða, sem öðlazt hafa frelsi undan oki nýlendu heimsveldisstefnunnar, hafa sjálfar hlotið örlög lögregluríkisins af völdum heimamanna sjálfra. Gerræðisfullt stjórnarfar ellegar einræði í sínum margvíslegu myndum má og á ekki að draga úr lýðræðissinnuðum öflum í baráttu þeirra fyrir frelsi og sjálfstæði allra þjóða. Ég vil aðeins segja í framhaldi af þessu, að ég tel, að hvers konar hjálparstarfsemi og aðstoð til þjóða, sem þannig eru undirokaðar, eins og t.d. nýlenduþjóðir Portúgala, hljóti að hafa gott í för með sér og það sé til sæmdarauka fyrir Íslendinga að leggja sitt af mörkum. Með því framlagi og með slíkri aðstoð er að sjálfsögðu ekki lagður neinn dómur á þau pólitísku markmið, sem fyrir þeim öflum vaka, sem berjast til frelsis og sjálfstæðis. Sjálfstæðisbaráttan sem slík er eingöngu studd og að henni hlúð með þessari till., samkv. mínum skilningi a.m.k. Hitt er annað mál að það er langt frá því, að með samþykkt þessarar till., ef til þess kemur, þá hafi Ísland í fyrsta skipti fordæmt nýlendustefnu Portúgals, því að frá og með árinu 1967 hafa Íslendingar a.m.k. fjórum sinnum greitt atkv. með till. þess efnis á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og frásagnir um, að Íslendingar hafi ávallt setið hjá við slíka atkvgr., eru alrangar. Íslenzka sendinefndin greiddi síðast atkv. með slíkri till., fordæmingu á nýlendustefnu Portúgals, nú í haust. Hins vegar hafa nú í vetur borizt fregnir af einkennilegum aðdraganda að þessari ákvörðun íslenzkra stjórnvalda, þeirri ákvörðun að greiða atkv. með þessari till. og koma þær fregnir m.a. fram í skýrslum, sem einstakir sendifulltrúar okkar hjá Sameinuðu þjóðunum hafa sent frá sér í vetur og birzt hefur m.a. úr í dagblöðum. Einn fulltrúanna, dr. Bragi Jósepsson, hefur þannig skrifað skýrslu um störf íslenzku nefndarinnar, sem ég hef ekki séð, en til hennar hefur verið vitnað og ekki borið á móti því, að hún sé rétt og sé hans og þar segir m.a. samkv. frásögnum. Með leyfi forseta ætla ég að vitna til þess. Þar segir: „Um það bil tveimur vikum áður en portúgalska tillagan sá dagsins ljós, tjáði ambassador Hannes Kjartansson íslenzku sendinefndinni, að utanrrn. hefði áhyggjur út af því, að við gengjum í berhögg við hagsmuni Portúgala. Rn. staðfesti, að ríkisstj. hefði ákveðið á fundi, að Ísland skyldi sitja hjá við atkvgr. um þessa tillögu.“ Þetta mun hafa verið við atkvgr. í svonefndri IV. nefnd hjá Sameinuðu þjóðunum, þar sem till. var fyrst sett fram og samkv. frásögnum tóku íslenzku fulltrúarnir það til bragðs að vera fjarstaddir þessa atkvgr. í nefndinni til þess að forða Íslandi frá álitshnekki. Við atkvgr. í sjálfu allsherjarþinginu greiddi Ísland hins vegar atkv. með till. og var augljóst og frá því sagt, að skoðanabreyting hefði orðið á þessum tíma og ekki annað að sjá, en afstaða ríkisstj. hefði breytzt frá þeim fundi, sem dr. Bragi Jósepsson vitnar til í skýrslu sinni, þeim fundi ríkisstj., þar sem hann segir, að hún hafi tekið þá ákvörðun, að Ísland skyldi sitja hjá við atkvgr. um þessa till. Nú er það svo, að eitt stærsta blómið í hnappagati þessarar ríkisstj. hæstv. var a.m.k. í upphafi svokölluð sjálfstæð utanríkisstefna, og enda þótt ráðh. Alþb. telji, að meiri hl. ríkisstj. hafi gengið af þessari sjálfstæðu utanríkisstefnu dauðri með hinni margfrægu ákvörðun í flugvallarmálinu, þá leyfi ég mér samt að vitna til þessarar sjálfstæðu utanríkisstefnu. Sú spurning hlýtur að vakna, hvort það hafi verið liður í henni, þegar ríkisstj. tekur slíka ákvörðun á fundi hjá sér að sitja hjá við atkvgr. um fordæmingu á nýlendustefnu Portúgals og hvort það sé í samræmi við hina sjálfstæðu utanríkisstefnu að taka tillit frekar til viðskiptahagsmuna okkar gagnvart Portúgal, þegar slík mál eru á döfinni. Því beini ég þeim spurningum til hæstv. utanrrh., hvort rétt sé með farið í skýrslu dr. Braga Jósepssonar, þegar hann tekur svo til orða mjög skilmerkilega, að utanrrn. hafi haft áhyggjur af því, að það mundi ganga í berhögg við hagsmuni Portúgals, ef Ísland greiddi atkv. með till. og hvort það sé rétt hjá dr. Braga Jósepssyni, að rn. hafi staðfest, að ríkisstj. hafi ákveðið á fundi, að Ísland skyldi sitja hjá við atkvgr. um þessa till. Enn fremur hefði ég áhuga fyrir að spyrja hæstv. utanrrh., ef þetta er rétt haft eftir fulltrúa okkar hjá Sameinuðu þjóðunum í haust, ef það er rétt, hvort það hafi verið samstaða innan ríkisstj. um þessa afstöðu. Enn fremur er ástæða til þess að spyrja um það líka, hvað skeði á milli þessara funda, sem til er vitnað, og svo þeirrar seinni ákvörðunar hjá ríkisstj. að greiða atkv. með till. um fordæmingu á nýlendustefnu Portúgala. Hvað kom til? Var sjálfstæða utanríkisstefnan endurskoðuð, eða var hún þá þegar kannske gengin fyrir ætternisstapann, svo að hægt var að taka heiðarlega afstöðu til þessarar tillögu? Þetta eru spurningar, sem koma upp í huga manns, þegar þessi undarlegi aðdragandi að ákvörðunum um afstöðu Íslendinga hjá Sameinuðu þjóðunum er skoðaður og þætti mér vænt um að fá svar við þessu hjá hæstv. utanrrh. Ef svar hans er jákvætt við þessum spurningum, jákvætt, sem staðfesting á því, að ummæli dr. Braga Jósepssonar séu rétt, þá er það vissulega til glöggvunar á skilgreiningunni á hugtakinu sjálfstæð utanríkisstefna, en ef hins vegar svör hans eru neikvæð, að þetta sé rangt með farið hjá fulltrúanum, þá hlýtur hann að fara með rangt mál á hendur ríkisstj. og hlýtur það að teljast mjög alvarlegur hlutur. Herra forseti. Ég mun þá senn ljúka máli mínu, en vil að lokum segja, að hér var á ferðinni fyrir nokkru síðan og var reyndar tilefni þessa tillöguflutnings, fulltrúi frá samtökum, sem berjast fyrir frelsi og sjálfstæði Angóla og þessi fulltrúi var að leita eftir einhvers konar aðstoð frá íslenzkum stjórnvöldum, aðstoð í formi matvæla, lyfja eða annars þess háttar og upplýst var, að hann hefði gengið á fund ríkisstj. og átt viðræður við ráðh. og nú er spurningin, hvort ríkisstj. hafi tekið einhverjar ákvarðanir um einhvern slíkan stuðning, hvort búast megi við yfirlýsingum þess efnis fljótlega. Nýlenduþjóðir þessar, bæði Angólamenn og aðrir, sem til er vitnað í þessari till., eiga vissulega í miklum erfiðleikum auk þess, sem þar er mikil eymd ríkjandi, bæði hvað snertir sjúkdóma og efnahag, fátækt. Þá er yfirgnæfandi meiri hluti þessara þjóða ólæs og óskrifandi og ber það að sjálfsögðu glöggan vott um framkomu drottnaranna, hvernig þeir ala sína þegna. Látum það nú vera, en allir sjá, að fyrsta skrefið til aukins sjálfræðis og til þess, að þessar þjóðir geti stjórnað sér sjálfar, er það að sjálfsögðu, að þeim takist að efla svo menntun eða menningu í löndum sínum, að vel sé viðunandi og því tel ég, að með samþykkt þessarar till., sem hér er lögð fram, sé stigið ekki stórt spor, en rétt spor í áttina og að Íslendingar hafi með þeim hætti sýnt hug sinn til þessarar baráttu.



Herra forseti. Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna hefur nú um nokkurt árabil samþykkt ályktanir, þar sem aðildarríkin eru hvött til að veita undirokuðum þjóðum og frelsishreyfingum þeirra siðferðilega og efnahagslega aðstoð. Á síðasta allsherjarþingi hinn 20. des. s.l. var með yfirgnæfandi meiri hl. afgreidd till. varðandi nýlendusvæði Portúgals í Afríku. Ísland greiddi henni atkv. Í ályktuninni er staðfestur stuðningur þingsins við sjálfsákvörðunarrétt íbúa þessara svæða og viðurkennt lögmæti baráttu þeirra til að ná þessum rétti. Þingið fordæmdi Portúgal fyrir að fara ekki eftir fyrri ályktun Sameinuðu þjóðanna um þessi mál og fyrir að halda uppi nýlendustríði gegn íbúum Angóla, Mósambik og Guineu. Í ályktuninni eru öll ríki innan Sameinuðu þjóðanna hvött til að veita íbúum portúgölsku nýlendanna siðferðilega og efnahagslega aðstoð í samráði við Einingarstofnun Afríkuríkja í þeim tilgangi að aðstoða þau við að ná rétti sínum til sjálfsákvörðunar og sjálfstæðis. Danir, Norðmenn og Svíar hafa tekið upp aðstoð við þjóðfrelsishreyfingarnar í portúgölsku nýlendunum í Afríku. En fram til þessa er ekki um að ræða neina skipulega samræmingu á aðstoð þeirra. Við það er miðað, að aðstoð sé grundvölluð á samþykktum allsherjarþingsins og eingöngu um að ræða aðstoð í formi matvæla, lyfja, fatnaðar, kennslubóka, kennsluáhalda og þess háttar, en ekki vopn. Svíar hófu slíka aðstoð fyrstir og ég hef einna mestar upplýsingar um aðstoð þeirra. Á sænskum fjárlögum 1971 nemur aðstoð Svía við þjóðfrelsishreyfingarnar 15 millj. sænskra kr. Þar af munu um 7-10 millj. hafa runnið til þjóðfrelsishreyfinga í nýlendum Portúgals. Auk aðstoðar í matvælum og þess háttar hefur ungt fólk frá nýlendunum verið styrkt til náms í Svíþjóð, en reynslan er sú hjá Svíum, að árangur af slíkum námsstyrkjum sé mjög takmarkaður miðað við kostnaðinn. Áður en Svíar hafa ákveðið stuðning við tilteknar þjóðfrelsishreyfingar, hafa þeir reynt að gera sér grein fyrir þörf aðstoðar annars vegar og hins vegar fyrir því, hve vel hreyfingin er skipulögð, þannig að vænta megi, að aðstoðin komi að gagni. Þau samtök, sem Svíar hafa stutt, eru MPLA í Angóla, Frelimo í Mósambik og PAIGC í Guineu. Hins vegar munu þeir lítið hafa stutt FLNA, sem aðsetur hefur í Zaire og talið er hafa sig lítið í frammi í sjálfri Angóla. Norðmenn beina aðstoð sinni ýmist um hendur Sameinuðu þjóðanna og Einingarsamtaka Afríkuríkja eða beint til þjóðfrelsishreyfinganna. Aðstoð Norðmanna mun t.d. hafa farið til Mósambík-stofnunarinnar í Tanzaníu, sem er í senn skóli, aðallega í félagsfræðum og einhvers konar aðlögunarstöð fyrir flóttamenn frá Mósambík. Þetta segi ég nú bara til upplýsinga um það, sem ég veit nýjast frá Norðurlöndunum í þessu efni. Það er rétt, sem hv. 1. flm. sagði, að ríkisstj. lagði í málefnasamningi sínum áherzlu á frelsi og sjálfsákvörðunarrétt allra þjóða og fordæmdi því hvarvetna valdbeitingu. Hún telur, að Íslandi beri að styðja fátækar þjóðir til sjálfsbjargar og jafnréttis við efnaðar þjóðir. Í fjárlögum fyrir árið 1972 hafa verið hækkaðir talsvert fjárlagaliðir til alþjóðahjálparstarfsemi og til þróunarlandanna, eins og þessi upprifjun sýnir, þó að auðvitað sé hvergi nærri nægilega að gert. Það skal ég fyrstur manna játa. Framlag til tækniaðstoðar Sameinuðu þjóðanna, UNTAP, hefur hækkað úr 2.8 millj. kr. í 4 millj. á þessu ári. Til alþjóðabarnahjálparsjóðsins, UNICEF, hefur framlagið hækkað úr 1 millj. 33 þús. í 1.2 millj. Til flóttamannaaðstoðar Sameinuðu þjóðanna hefur framlagið hækkað úr 506 þús. í 556. Til flóttamannaaðstoðar við Palestínuflóttamenn hefur framlagið hækkað úr 880 þús. í 924. Til flóttamálastofnunar Sameinuðu þjóðanna er óbreytt fjárveiting, 800 þús. Tillag til International Development Agency, sem er svipuð stofnun og hér er um að tefla, hefur hækkað úr l0 millj. 1971 upp í 16.4 millj. 1972 og nýr liður er á fjárlögum þessa árs, tillag til þróunarlandanna, 3 millj. kr. Ísland hefur til þessa ekki veitt aðstoð til þjóðfrelsishreyfinga og fjárveiting til slíkrar aðstoðar er ekki í fjárlögum þessa árs. Það hefur verið talið heppilegra og hagkvæmara að veita fjárframlög til viðurkenndrar hjálparstarfsemi á vegum Sameinuðu þjóðanna. Fulltrúi MPLA á Norðurlöndum, Agostinho Neto, heimsótti Ísland 1.–10. marz s.l., eins og hér var á minnzt. Hann átti viðtal við mig og forsrh. og fór fram á siðferðilega, pólitíska og efnahagslega aðstoð Íslands við þjóðfrelsishreyfinguna. Ég tjáði honum, að ríkisstj. hefði samúð með málstað hinna undirokuðu þjóða í Afríku og mundi ég kanna, á hvaða hátt væri hægt að veita virkari aðstoð frá Íslandi til framdráttar málstað þessara þjóða. Við það mun ég reyna að standa, en til þess þarf kannske fyrst og fremst fjármagn. Ég vil geta þess til skýringar á hækkun tillags til International Development Agency, að þar er um þriggja ára fjárframlag að tefla. Það var áætlað í fyrra 10 millj. kr., af því að endanlegar upplýsingar lágu ekki fyrir um það, hver talan ætti eða þyrfti að vera. Nú liggur það fyrir, að þriggja ára framlag þarf að vera 36 millj. 600 þús. kr. frá Íslandi og til þess að jafna metin, tók fjvn. og Alþ. ákvörðun um það að rétta af framlag s.l. árs og gera framlagið 1972 eins og það á að vera, þannig að hækkunin, 6.4 millj., er til þess að koma framlögum beggja þessara ára í það horf, sem þau eiga að vera. Þá kemur það í ljós af þessu stutta yfirliti, sem ég hér gaf, að sú stofnun eða nefnd, sem Alþ. stofnsetti í fyrra og hefur það að verkefni að sjá um aðstoð til þróunarlandanna á Íslandi, hefur nú í fyrsta skipti fengið fjárveitingu, að vísu litla, aðeins 3 millj. kr. Hún sótti um 20 millj. kr., en það var skorið niður í 3 millj. við afgreiðslu fjárlaga hér á hv. Alþingi. Í mörg horn er að líta varðandi aðstoð til bágstaddra og til hjálparstarfsemi vegna náttúruhamfara og af völdum stríðs. Skemmst er að minnast hörmunganna í Bangla Desh, sem enn er langt frá því að vera lokið. Ríkisstj. hefur lagt nokkra fjármuni af mörkum til aðstoðar þar, bæði núv. ríkisstj. og sú fyrrv. Auk þess hafa Rauði krossinn og Hjálparstofnun kirkjunnar safnað verulegum upphæðum í því skyni. Hjálparbeiðnum frá flóttafólki í Súdan hefur að nokkru verið sinnt. Hjálparbeiðnum frá Biafra var sinnt á sínum tíma og þannig gæti ég nefnt miklu fleiri tilvik um það, að hjálparbeiðnir berast hingað. Þær eru stöðugt að berast frá Flóttamannasjóðnum, frá Mannfjölgunarstofnuninni og fjölda annarra stofnana. Við höfum reynt að píra þessum takmörkuðu fjárveitingum í allar áttir nánast til þess að vera með, þó að öllum sé ljóst og engum ljósara en okkur, að um það munar því miður svo til ekki neitt. En það, sem þarf auðvitað fyrst og fremst til þess að sinna þessum hjálparbeiðnum og veita þessa aðstoð, er fjármagn og það vantar okkur. Ég hef ekki talið mér heimilt að fara langt út fyrir fjárlagaheimildir í því að styðja þær stofnanir og þær hreyfingar, sem þó vissulega ættu það skilið og væru þess verðar að okkar dómi. Ef hins vegar alþm. allra flokka hafa sérstakan áhuga fyrir því, sem ég ekki dreg í efa og till. lýsir raunar, að auka þessa aðstoð, þá skal ég taka fegins hendi á móti henni og afgreiða gegnum utanrrn. alla þá fjármuni, sem Alþ. telur, að Ísland geti við sig losað í þessu skyni. Ég skal svo aðeins minnast á þær spurningar, sem hv. 9. landsk. þm. lagði fyrir mig út af afgreiðslu fordæmingar tillögu á aðgerðum Portúgals á fundum Sameinuðu þjóðanna og þá segja það, að ég varð ákaflega hissa, þegar ég sá það, er ég kom heim erlendis frá, að Agostinho Neto, fastafulltrúi þjóðfrelsishreyfingar Angóla í Stokkhólmi, hefði á blaðamannafundi haldið því fram, að fulltrúar Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum hefðu ekki stutt á vettvangi Sameinuðu þjóðanna till. um stuðning við sjálfstæðisbaráttu Angóla af ótta um saltfisksölu Íslendinga til Portúgals. Þessi ummæli fulltrúans, fastafulltrúa þjóðfrelsishreyfingar Angóla, herra Neto, voru þegar í stað leiðrétt af ríkisstj. og gefin út fréttatilkynning þann 6. marz, þar sem segir: „Ummæli þessi eru á misskilningi byggð og voru þau m.a. leiðrétt, þegar Agostinho Alberto Neto átti í morgun viðræður við Ólaf Jóhannesson forsrh.“ Það rétta í málinu er, að samkv. fyrirmælum ríkisstj. greiddi sendinefnd Íslands atkv. með till. um stuðning við sjálfstæðisbaráttu Angóla og nýlenda Portúgals, þegar skýrsla IV. nefndarinnar og till. var til endanlegrar afgreiðslu á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna. Greiddu samtals 105 ríki atkv. með till., þ.á.m. Ísland og Norðurlöndin, átta voru á móti, en fimm fjarverandi. Þess skal enn fremur getið, að atkv. Íslands og Norðurlandanna hafa fallið þannig við atkvgr. um nýlendumál Portúgala á vettvangi Sameinuðu þjóðanna síðustu fimm árin: 1967, Ísland og Norðurlönd sátu öll hjá. 1968, Ísland og Norðurlönd greiddu atkv. með till. 1969, Ísland og Norðurlönd greiddu atkv. með till. 1970, Ísland og Norðurlönd sátu hjá við atkvgr. 1971, Ísland og Norðurlönd greiddu atkv. með till. Á þessu getur hv. 9. landsk. þm. séð það, að ríkisstjórn Íslands hefur breytt afstöðu sinni til fordæmingartillögu Portúgals frá því að fyrrv. ríkisstj. greiddi atkv. á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna 1970, því að þá sat Ísland hjá. Nú greiddi Ísland atkv. með. Ég læt öllum áheyrendum eftir að geta sér til um það hugarfar, sem hafi staðið að baki hjásetunni á s.l. ári. Ég ætla ekki að vera með neinar getsakir uppi um það, en staðreyndin talar sínu máli. Þá vil ég upplýsa út af málsmeðferðinni, að það er út af fyrir sig rétt, sem hv. 9. landsk. þm. sagði, að meðan till. var til meðferðar hjá IV. nefnd, þá höfðu stjórnendur Sambands ísl. fiskframleiðenda miklar áhyggjur af afstöðu okkar til till. á þingi Sameinuðu þjóðanna um fordæmingu á stefnu Portúgals, af markaðsástæðum, enda er saltfiskmarkaðurinn þýðingarmikill. Og stjórn Portúgals sendi okkur ýmsar orðsendingar um það, hvort við vildum ekki hugleiða okkar afstöðu. Ríkisstj. tók enga ákvörðun um atkvgr. í IV. nefnd. Hins vegar lét utanrrn. fulltrúana vita það, að bæði utanrrh. Portúgals og stjórn Sölusambands ísl. fiskframleiðenda hefðu komið í utanrrn. og lýst áhyggjum sínum út af fyrrgreindum málum. Um þessar áhyggjur lét ég fastanefndina vita, og með því að afgreiðslan í IV. nefnd var engan veginn endanleg afgreiðsla málsins, þá varð það að ráði, - og ég skal gjarnan bera ábyrgð á því og þarf ekki meðábyrgð eða uppáskrift annarra ráðh. um það, - að ég taldi, að það væri ekkert óeðlilegt, að málið væri athugað og það gæfist þá alltaf tími til þess að sýna hug sinn til till., þegar hún kæmi til allsherjarþingsins. Ríkisstj. tók hins vegar öll afstöðu með því að samþykkja till. í allsherjarþinginu og ég hef ekki fyrr orðið þess var, að vinnubrögð í nefndum væru talin ráða úrslitum um það, hver afstaða manna eða þjóða væri til till, heldur sú atkvgr., sem endanlega fer fram um till. Sú atkvgr. fór fram 10. des., minnir mig, og hún var eindregin á þá lund, að Íslendingar ásamt 105 öðrum þjóðum fordæmdu nýlendustefnu Portúgala og breyttu afstöðu sinni frá árinu áður. Um þessa till. skal ég svo að öðru leyti ekkert nema svo sem allt gott segja. Það er sjálfsagt, að alþm. staðfesti þá skoðun íslenzku ríkisstj. og íslenzku þjóðarinnar, að fordæma beri nýlendustefnu Portúgala. Og ég endurtek það, að ef Alþ. vill bæta við þær fjárveitingar, sem það vill láta af hendi rakna til aðstoðar við vanþróaðar þjóðir eða til aðstoðar við frelsisbaráttu þjóðfrelsishreyfinga, þá skal ég með mikilli ánægju greiða því atkv. og koma því til skila í gegnum utanrrn. og sendiráðin.



Herra forseti. Ég flyt hérna á þskj. 471 ásamt hv. 4. þm. Norðurl. v. till. til þál. um athugun á umgengnis- og heilbrigðisvandamálum á áningarstöðum ferðamanna og útivistarsvæðum. Till. okkar er svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta rannsaka, hversu unnt sé að leysa þau umgengnis- og heilbrigðisvandamál, sem nú eru komin upp og fara sívaxandi á hinum ýmsu útivistar- og áningarstöðum ferðamanna víðs vegar um landið og gera jafnframt ráðstafanir til, að þau verði leyst hið allra fyrsta.“ Mig langar til að fara um málið örfáum orðum. Ísland er land mjög aukinna ferðalaga og útivistar. Ferðamannastraumur yfir sumarmánuðina hefur vaxið gífurlega og mun enn vaxa ófyrirsjáanlega á næstu árum, ekki sízt straumur erlendra ferðamanna, sem meir og meir munu leita til Íslands, vegna þess að hér finna þeir náttúrufar og veðráttu, sem ekki verður fundin slík annars staðar. Leit ferðalangsins um næstu framtíð mun í vaxandi mæli verða leit að hinu sérstæða og ósnortna í stað hins venjulega, sem hingað til hefur verið bundið við byggðir og borgir. Þetta kemur af þeirri stórfelldu breytingu á verðmætamati, sem nú fer fram um heim allan. Hér á Íslandi veldur þessi breyting í ferðaháttum því, að æ fleiri fara um með viðlegubúnað og slá sér niður á áningarstaði þá, sem íslenzk náttúra býður bezta. Er þegar svo komið, að ýmsir þessir staðir eru orðnir þröngt setnir á sumrin. Þessi aukna sókn fólks á vissa staði kallar á aðstöðu, sem ekki var þörf fyrir þar áður. Ég nefni nokkur helztu atriði: Vatnslagnir, hreinlætistæki, sorptunnur, eftirlit og sums staðar skipulögð bílastæði. Sérstaklega er skortur á hreinu vatni og salernum alvarlegt mál á mörgum áningarstöðum og brýtur í bága við kröfur, sem nútímamenn gera til hreinlætis. Sorphreinsun er mjög víða alls engin eða ófullnægjandi, enda háttar víða þannig til, að enginn telur sig ábyrgan fyrir umgengni á þessum stöðum. Mér er sérstaklega kunnugt um þessi vandamál í skóglendum í eigu Skógræktar ríkisins, enda er þar að finna ýmsa eftirsóttustu áningarstaði og útivistarsvæði í lágsveitum Íslands. Starfsmenn þessarar ríkisstofnunar reyna víða að leysa vandann eftir því sem þeir bezt geta, en fá þó lítt við ráðið, því að þeir ráða ekki yfir fé, sem til þyrfti. Sem dæmi um það, hve fjölmennt getur verið á sumum þessum áningarstöðum, vil ég nefna, að á litlu svæði í Þjórsárdal voru árið 1971 reist 932 tjöld á mánaðartíma frá miðjum júlí til miðs ágústs. Hinn 31. júli s.l. voru þar samtímis 205 tjöld á mjög takmörkuðu svæði. Með fjórum í tjaldi, sem er sennileg áætlun, hafa jafnmargir dvalizt á þessu litla svæði á þessum degi og allir íbúar í miðlungskauptúni, enda þótt engin skemmtisamkoma væri þarna. Á öðrum skógarsvæðum, eins og Vöglum í Fnjóskadal og Hallormsstað, geta verið yfir 100 tjöld í einu yfir ferðamannatímann. Á eftirsóttum stað eins og í Ásbyrgi er ferskt og hreint vatn eitt stærsta vandamálið. Tjörnin í byrgisbotninum er alls ófullnægjandi vatnsból, enda baða sig margir í henni. Ég vona, að þessi fáu dæmi sýni ljóslega, svo að ekki verður um villzt, að hér er á fáum árum risið vandamál, sem snúast verður við af myndarskap, ef við viljum teljast menningarþjóð. Hér er þó alveg ótalinn sá þáttur vandans, sem veit að óbyggðum Íslands. Hann er kannske dálítið annars eðlis, af því að þar vantar beinlínis áningarstaði með hreinlætisaðstöðu. Er það sérstaklega snúið mál, þegar hópar ferðast um og þá einkum útlendingar. Ég nefni dæmi af þeirri leið, sem ég þekki bezt, frá Reykjahlíð til Egilsstaða. Þar er enginn áningarstaður með hreinlætisaðstöðu. Svo er vafalaust á mörgum fleiri alfaraleiðum, þótt ég þekki það ekki. Mér er kunnugt um það, að opinberir aðilar eins og samgrn. og ferðamálaráð hafa opin augu fyrir þeim vanda, sem ég hef bent á, en þeir hafa ekki fengið að gert, vegna þess að fé skortir til aðgerða. Hið háa Alþingi, sem með margvíslegu móti stuðlar að auknum ferðamannastraumi um landið, m.a. með stórbættum samgöngum og kynningu landsins á erlendum vettvangi, má ekki víkjast undan að leysa vanda eins og þennan, sem af hinni auknu umferð leiðir. Setja verður þá aðila, sem bezt til þekkja, í að gera hið bráðasta úttekt á ástandinu og gera síðan á grundvelli hennar áætlun um aðgerðir. Skipulegt átak verður að hefjast ekki seinna en á næsta ári, ef vandinn á ekki að stækka enn meir frá því, sem nú er. Ég hef þá þessi orð ekki fleiri, en vildi beina því til hv. þd., að málið yrði lagt fyrir allshn.



Herra forseti. Efni þessarar þáltill. er það, að Alþingi álykti að efna til endurskoðunar á stjórnarskránni, að undirbúningur þess verks skuli falinn 11 manna stjórnarskrárnefnd. Skal hún þannig skipuð, að Alþingi kýs hlutfallskosningu sjö menn, Hæstiréttur nefnir tvo og lagadeild Háskóla Íslands aðra tvo. Forsrh. kveðji nefndina saman til fyrsta fundar, en nefndin skipti sjálf með sér störfum. Nefndinni er falið að semja frv. til nýrrar stjórnarskrár. Stjórnarskrárnefndin skal gefa þeim hagsmuna- og áhugamannasamtökum í landinu, sem hún telur ástæðu til, kost á að láta í té till. um endurbætur á stjórnarskránni og nefndin skal haga störfum svo, að leggja megi till. hennar fyrir Alþingi 1974. Stjórnarskrá Íslands er nær 100 ára gömul að stofni til. Kristján konungur IX. gaf okkur þessa stjórnarskrá 1874, kom með frelsisskrá í föðurhendi, eins og skáldið orti og þessi stjórnarskrá færði okkur margt gott og hafði marga kosti til að bera. Hún tryggði okkur löggjafarvald, ráð yfir fjármálum okkar að vissu marki, mannréttindi, en á henni voru margir gallar og kom það skjótlega fram. Einkum benti Jón Sigurðsson á það strax eftir að stjórnarskráin var gefin, að hún þyrfti mjög endurbóta og endurskoðunar við á mörgum sviðum. Skömmu eftir fráfall Jóns Sigurðssonar nokkru síðar hófst hér á Alþingi barátta fyrir endurskoðun stjórnarskrárinnar. Sú barátta stóð um langan aldur. og var aðsópsmesti og glæsilegasti forvígismaður hennar Benedikt Sveinsson sýslumaður, faðir Einars skálds Benediktssonar. Hann var afburðamaður á marga lund og er fræg lýsing Matthíasar Jochumssonar á honum í ræðustól þar sem segir m.a.: Féll sem flaumiða foss og háskriða - fólk stóð forviða - fall hans málkviða. En und brábarði brann sem logvarði hugurinn skapharði er sitt hauður varði. En í þrjá áratugi voru bornar fram till. um breytingar á stjórnarskránni án árangurs, vegna þess að samþykktum Alþingis var jafnan synjað staðfestingar af konungi og ríkisstjórn hans. Það var fyrst skömmu eftir aldamótin, að árangur fékkst með þeirri mikilvægu breytingu, að stofnað var ráðherraembætti hér innanlands, þannig að íslenzkur maður skyldi taka við ráðherradómi með búsetu á Íslandi. Þetta var stórkostlegur sigur í okkar stjórnar- og frelsisbaráttu og síðan hefur stjórnarskránni verið breytt átta sinnum til viðbótar. Árið 1915 voru nokkrar breytingar gerðar. m.a. þær, að konungskjör var lagt niður og landkjör tekið upp í staðinn og konur öðluðust kosningarrétt. Árið 1920 var stjórnarskránni breytt í samræmi við sambandslögin frá 1918. Árið 1934 var kjördæmaskipuninni breytt. Þá var einnig kosningarréttur lækkaður úr 25 árum í 21 ár. Árið 1942 var kjördæmaskipuninni enn breytt og það sama ár var gerð önnur breyting á stjórnarskránni til þess að greiða fyrir stofnun lýðveldis, þegar þar að kæmi. Árið 1944 var svo lýðveldi stofnað og þær breytingar gerðar, sem leiddi af sambandsslitum við Danmörku. Árið 1959 var landinu skipt í átta kjördæmi með hlutbundnum kosningum og gildir sú skipan enn og loks var sú breyting gerð 1968, að kosningaraldur var færður niður um eitt ár, úr 21 í 20. Þessar breytingar hafa flestar ef ekki allar verið mikilvægar. En stjórnarskráin hefur aldrei verið endurskoðuð í heild. Við undirbúning lýðveldisins var það ætlun þingflokkanna, að slík allsherjarendurskoðun stjórnarskrárinnar færi fram. Til þess voru valdar nefndir og unnið var að þessu máli í nokkur ár, en án þess að niðurstaða yrði. Þessi fyrirætlun, að landið eignaðist nýja endurskoðaða stjórnarskrá í sambandi við eða beinu framhaldi af stofnun lýðveldisins, varð því ekki að veruleika. Málið hefur legið niðri, en þó hefur því verið hreyft annað veifið. T.d. hafa nokkur frv. verið flutt á undanförnum árum hér á Alþingi um ýmsar tilteknar breytingar á stjórnarskránni. Árið 1965 fluttu þeir Einar Olgeirsson og Ragnar Arnalds frv. um ýmsar breytingar og síðan var það sama frv. flutt aftur árið eftir og árið 1967 svipað frv., sem þeir fluttu Ragnar Arnalds og Magnús Kjartansson og 1970 var enn í meginatriðum sama frv. til breytinga á stjórnarskránni flutt af Magnusi Kjartanssyni og Jónasi Árnasyni. Ekkert þessara frv. náði fram að ganga. Till. til þál. hafa einnig verið fluttar á undanförnum árum. Árið 1966 flutti Karl Kristjánsson þáltill. um endurskoðun á stjórnarskránni. Árið 1967 flutti Gísli Guðmundsson þá till. óbreytta eða því sem næst. Árin 1969 og 1970 flutti Gísli Guðmundsson aftur till. um endurskoðun á stjórnarskránni og þá nokkuð aukna og breytta frá fyrri till. Engin þessara till. náði heldur fram að ganga. Í stefnuyfirlýsingu fyrrv. ríkisstj. í okt. 1970 var komizt svo að orði, að ríkisstj. teldi tímabært, að haft væri samráð þingflokka um endurskoðun stjórnarskrárinnar. Meðal ungra manna hefur það verið áberandi á undanförnum árum, að hvað eftir annað hefur verið hreyfing í þessa átt, að nauðsyn bæri til að endurskoða stjórnarskrána. Má þar nefna m.a. þjóðmálaráðstefnu, sem félag í Háskólanum, Vaka, hélt í marzmánuði 1967 og þar lagði félagið áherzlu á eða þessi ráðstefna, að hið fyrsta yrði hafin heildarendurskoðun stjórnarskrár lýðveldisins Íslands. Ráðstefnan harmar jafnframt það sinnuleysi, sem þessu brýna máli hefur verið sýnt allt frá stofnun lýðveldisins. Meginþætti núgildandi stjórnarskrár má rekja til upphafs 19. aldar og er einsýnt, að nútímaþjóðfélagi hæfir ekki að öllu leyti sá stakkur, sem þá var sniðinn. Ári síðar, 1968, efndi Samband ungra framsóknarmanna til stjórnarskrárráðstefnu og þar var m.a. samþykkt ályktun, þar sem segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Ráðstefnan vekur athygli á, að heildarendurskoðun lýðveldisstjórnarskrárinnar hefur nú dregizt í nær aldarfjórðung. Þótt meginstoðir stjórnskipunarinnar verði áfram þær sömu, krefjast ýmis atriði endurmótunar til samræmis við ný og nútímaleg viðhorf. Ráðstefnan álitur, að ljúka beri heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar fyrir 11 alda afmæli byggðar í landinu.“ Þetta var ályktun stjórnarskrárráðstefnu ungra framsóknarmanna 1968. Árið 1969 birti tímarit laganema fjögur merkileg erindi um málið og árið eftir, 1970, hélt félag laganema, Orator, ráðstefnu um þetta mál. Ég nefni þessi atriði m.a. til þess að benda á, að meðal ungra manna hefur komið fram áhugi á þessu máli nú hin síðustu ár og í heild, þegar litið er bæði til stefnuyfirlýsingar fyrrv. ríkisstj. í okt. 1970 og þeirra frv. og till., sem ég minntist hér á, þá verður að álykta, að almennur skilningur sé á því, að hér sé um nauðsynjamál að ræða. Ástæðan til þess, að talið er ekki aðeins æskilegt heldur nauðsynlegt að endurskoða stjórnarskrána, er auðvitað fyrst og fremst sú, að mönnum er ljóst, að hún er um marga hluti úrelt orðin. Síðan hún var sett fyrir tæpum 100 árum, hafa orðið gerbreytingar í þjóðfélaginu. Í rauninni má segja, að það sé allt annað þjóðfélag á Íslandi 1972, en var 1874. Það eru allt aðrar hugmyndir meðal landsmanna um hin margvíslegustu efni. Umsvif opinberra aðila hafa færzt mjög í aukana. Margvísleg hagsmunasamtök eru orðin mikils ráðandi í þjóðfélaginu, sem þá voru ekki þekkt, svo sem samtök verkamanna og annarra launþega, atvinnuveganna o.s.frv. Ný útbreiðslutækni er komin til og ný og gerbreytt viðhorf til félagsmála, menningarmála og þjóðmála í heild. Það er því fullkomin nauðsyn á því, að stjórnarskráin sé í ljósi þessara miklu breytinga tekin til endurskoðunar. Það er ljóst, að margt þarf að endurskoða og breyta, mörgu þarf við að auka og gera nýmæli, eins og það var orðað í fornum lögum. Í grg. þáltill. er þess getið, að með till. sé ráðgerð endurskoðun á öllum ákvæðum stjórnarskrárinnar. En í grg. eru talin upp 30 atriði, sem flm. vill sérstaklega benda á, að þurfi til athugunar og skoðunar að koma. Skal ég nú hér í stuttu máli rekja þessi atriði. Fyrst er það að sjálfsögðu Alþingi sjálft. Alþingi hlýtur að verða hyrningarsteinn okkar þjóðskipulags. Af sögulegum, þjóðlegum ástæðum og í lýðræðisskipulagi, eins og við viljum öll viðhalda, hlýtur hin forna löggjafarsamkoma að verða grundvöllurinn. En í sambandi við skipan Alþingis kemur það fyrst til athugunar, hvort breyta skuli á þá lund að afnema deildaskiptingu og hafa aðeins eina málstofu. Þegar Alþingi var skipt í tvær deildir, sem var gert 1874 með stjórnarskránni, - áður hafði það verið ein málstofa, - þá voru þau rök, sem til þess lágu, fyrst og fremst þau, að hinni efri deild var ætlað að gæta meiri varfærni, þeirrar varfærni, sem æskileg þótti þá, einkum með þeim hætti, að konungur eða stjórnin tilnefndi þá helming þm. í Ed., þannig að fulltrúar konungsvaldsins höfðu þar stöðvunarvald. Og þannig var það alla stund frá 1874 til 1903, að í Ed. var helmingur þm. konungkjörinn. Árið 1903 varð breyting á þessu, þannig að fram til 1915 voru konungkjörnir þm. ekki helmingur, heldur 3/7 þm. þar, en það ár var konungkjörið fellt niður og tekið upp landkjör í staðinn, þannig að með hlutfallskosningum um land allt skyldu kosnir þessir þm., en hins vegar var þetta sjónarmið um varfærni og gætni, „hin konservatívu sjónarmið“, eins og það er oft kallað, svo ríkjandi þá, að aldursmark var sett miklu hærra um kosningarrétt, en gert var til Nd., þannig að kosningarréttaraldurinn væri 25 ár til Nd., en 35 ár til landkjörs. Þannig stóðu mál fram til 1934, þegar kjördæmaskipuninni var breytt og landkjörið afnumið, en síðan hefur enginn munur verið á því, hvernig menn eru kosnir til Ed. og Nd., þannig að allan þann tíma hefur sú skipun verið, að allir þm. eru kosnir með sama hætti og Sþ. velur svo þriðjung þeirra til Ed. Vegna þessara breytinga má segja, að sum þeirra mikilvægustu raka fyrir deildaskiptingunni séu niður fallin, en þó ekki öll. Ýmsir telja hér og erlendis, að meiri líkur séu til og jafnvel trygging fyrir vandlegri athugun mála, ef öll lagafrv. þurfa að ganga um hendur tveggja þingdeilda, en ekki einnar málstofu. Nú er það þannig, að 1934 var einnig gerð sú mikilvæga breyting, að fjárlagafrv. skyldu fara eingöngu til Sþ., en áður voru fjárlög afgreidd eins og önnur lög í báðum deildum í þrem umr. Þetta má segja, að hafi verið nokkurt spor í þá átt, að þingið skyldi vera ein málstofa. Ég ætla, að þessi breyting hafi þótt gefast vel og ég hef ekki heyrt þess getið, að menn telji, að fjárlög hafi verið verr undirbúin eða verr úr garði gerð frá Alþingis hendi vegna þessarar breytingar. Ef hins vegar á að fara þá leið að gera þingið að einni málstofu, þá tel ég, að gera þurfi ýmsar ráðstafanir í því sambandi. Ef í Sþ. yrðu afgreidd öll lög við þrjár eða kannske fjórar umr., þá væri æskilegt að minni hyggju að stofna til laganefnda, að sérfræðingar fylgdust með málum, væru ekki aðeins til ráðuneytis, heldur hefðu nokkra umsjón með því, að frv. yrðu sem bezt úr garði gerð. Þetta er ekki nýmæli, vegna þess að árið 1929 voru samþykkt lög á þingi um það, að forsrh. væri heimilt að skipa þriggja manna nefnd og skyldu tveir þeirra hafa lokið lagaprófi og þessir menn skyldu vera ríkisstj. og alþm., þingnefndum og milliþinganefndum til aðstoðar um samningu lagafrv., samræmingu laga og annan undirbúning löggjafarmála. Þessi nefnd samkv. lögunum frá 1929 hefur aldrei verið skipuð. Forsætisráðherrar í 43 ár, sem hafa haft þessa heimild, hafa aldrei skipað slíka nefnd og er þetta út af fyrir sig merkur þáttur í nefndasögu Íslands, en hér er um mjög merkilegt mál að ræða, og tel ég alveg sérstaklega, ef þingið yrði ein málstofa, að eitthvað í þá átt ætti upp að taka og jafnvel þó að þingið haldi áfram í tveimur deildum. Sum okkar nágrannalanda hafa gert þessa breytingu, eins og bæði Danmörk og Svíþjóð, hætt við tvær deildir og tekið upp eina málstofu. Að því er Danmörk snertir, þá ætla ég, að það sé almenn skoðun manna, að þessi breyting hafi ekki orðið til hins verra, heldur fremur til bóta. Ég skal engan dóm á það leggja hér, hvora þessa leið skuli fara, en þetta er eitt af því, sem þarf að athuga og skoða frá öllum hliðum við endurskoðun stjórnarskrárinnar. En í sambandi við þetta þarf að athuga margt um starfshætti Alþingis og alla starfsaðstöðu og skal ég þar fara fljótt yfir sögu. Þau mál hafa verið nú undanfarin ár mjög til athugunar og m.a. í sambandi við þáltill., sem núv. hæstv. forseti Alþingis flutti fyrir nokkru og hefur það m.a. komið í ljós í þeim frv., sem borin hafa verið fram til breytinga á þingsköpum. Ég vil aðeins nefna hér örfá atriði, sem eru að sumu leyti formlegs eðlis, en þó nauðsyn að gefa gaum. Það er t.d. ákvæði stjórnarskrárinnar um atkvgr. í þingi, sem þarf endurskoðunar við. Í 53. gr. stjórnarskrárinnar segir: „Hvorug þingdeildin getur gert samþykkt um mál, nema meira en helmingur þdm. sé á fundi og greiði þar atkv.“ Þetta „og greiði þar atkv.“, olli oft verulegum erfiðleikum við afgreiðslu mála, ef helmingur eða rúmur helmingur þm. greiddi ekki atkv. Sú leið var farin fyrir allmörgum árum, að í þingsköpin var sett túlkun á stjórnarskrárákvæði í 44. gr. þingskapa, þar sem segir, að „þingmaður, sem er á fundi, en greiðir ekki atkv. við nafnakall, án lögmætra ástæðna, telst taka þátt í atkvgr.“ Mörgum þótti þetta í öndverðu all ankannalegt, þar sem þessi skýring þingskapa væri þvert ofan í orðalag stjórnarskrárinnar, en þetta var gert og þetta hefur verið framkvæmt. Auðvitað væri æskilegra að fá hér samræmi milli stjórnarskrárinnar og þingskapa. Annað atriði vil ég nefna. Í 3. gr. þingskapa er rætt um kosningu þingforseta, og rétt kjörinn forseti er sá, sem hefur meira en helming greiddra atkv. þeirra, er á fundi eru. Túlkun á þessu ákvæði hefur valdið nokkrum ágreiningi. M.a. kom það upp á síðastliðnu hausti, hvernig ætti að túlka þetta ákvæði, hvort hugsanlegt væri, að forseti, sem fengi minna en helming greiddra atkv., en hinir skiluðu auðum seðlum, væri rétt kjörinn eða ekki. Ég nefni þetta vegna þess, að atkvgr. og kosningar í Alþingi eru svo mikilvægar, að um þetta tel ég nauðsynlegt að hafa skýr og afdráttarlaus ákvæði í stjórnarskránni sjálfri, svo að um það ætti ekki að þurfa að deila. Í sambandi við starfshætti Alþingis má einnig nefna, að æskilegt væri, að það kæmu skýrari reglur bæði um fyrirspurnir og um þáltill. Í þessu sambandi má einnig nefna það, að þegar í 29. gr. þingskapanna segir, að þáltill., sem fara fram á útgjöld úr ríkissjóði, skuli ræða við tvær umr., þá er þetta ákvæði brot á stjórnarskránni, sem segir skýrum orðum í 41. gr.: „Ekkert gjald má greiða af hendi, nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum.“ Hitt er svo annað mál, að þetta ákvæði hefur verið svo lengi í lögum og því hefur verið framfylgt svo lengi, að það er álit lögfræðinga, að þessi skilningur, sem í upphafi stangaðist á við stjórnarskrána, sé venjuhelgaður. Í sambandi við skipun Alþingis kemur að sjálfsögðu tala alþingismanna til athugunar. Árið 1874, þegar stjórnarskráin var sett, voru þingmenn 36 talsins. Nú eru þeir 60 og má slá því föstu, að verðbólgan hefur víða verið stórstígari en í þessu efni. Sums staðar annars staðar er tala þingmanna breytileg eftir fólkstölu. Hér kemur auðvitað margt til greina. Ef einhverjir vildu við endurskoðun stjórnarskrárinnar, fjölga þingmönnum, þá koma nú m.a. húsnæðismál Alþingis þar til greina, en út í þetta atriði skal ég ekki fara hér. Í sambandi við Alþingi er svo sjálfsagt að fá ákvæði í stjórnarskrána um þingflokkana. Þar eru engin ákvæði um þá önnur en þau, að í 31. gr. er talað um, að 11 landskjörnir þingmenn skuli vera til jöfnunar milli þingflokka. Hins vegar eru þingflokkarnir orðnir svo mikilvægur þáttur í störfum Alþingis og stjórn þjóðmála, að það er eðlilegt, að í stjórnarskránni sjálfri séu reglur um starfsemi þeirra, réttindi og skyldur og svo er það einnig í mörgum erlendum stjórnarskrám. Næsta atriði, sem nefnt er í grg., er kjördæmaskipunin. Um hana hafa orðið miklar deilur á undanförnum árum og nokkrar stjórnarskrárbreytingar gerðar í sambandi við það mál. Því hefur verið haldið fram, að deilur um kjördæmaskipunina hafi í rauninni verið aðal orsök þess, að ekki hefur tekizt að framkvæma heildar endurskoðun stjórnarskrárinnar. Um það skal ég ekki fullyrða neitt, en í mínum huga stendur það þannig, að ef efnt er til endurskoðunar stjórnarskrárinnar nú, þá ættu deilur um kjördæmaskipunina ekki að þurfa að trufla málið og útiloka endanlega afgreiðslu nýrrar stjórnarskrár. Í rauninni eru tvö meginsjónarmið, sem flestir vilja í huga hafa í sambandi við kjördæmaskipun og kosningatilhögun. Annað sjónarmiðið er það, að samkvæmt lýðræðiskröfu eigi að vera hér jafnrétti, jafnrétti héraða, skoðanahópa og þjóðmálaflokka, til þess að hafa áhrif á skipun Alþingis, svo að Alþingi verði sem réttust mynd af vilja, skoðunum og viðhorfum þjóðarinnar. En um leið er það ákaflega almenn ósk, að menn þurfi ekki eingöngu að kjósa um stjórnmálaflokka og lista með fjölmörgum mönnum á, heldur geti menn kosið um persónur. Menn geti valið sér sinn sérstaka þingmann. Nú heyrum við það að vísu oft, að í þjóðmálum og sveitarstjórnarmálum eigi menn að velja og kjósa um málefni, en ekki menn. Þetta hljómar fallega, en í framkvæmd er þetta á allt annan veg, vegna þess að ég ætla, að það sé sannmæli, að flestir kjósendur hafa hvort tveggja í huga. Þeir hafa bæði í huga þau málefni, þau stefnumál, sem þeir vilja greiða fyrir, en þeir miða einnig við það að velja þann eða þá menn, sem þeir treysta til þess að framfylgja þeim sjónarmiðum og treysta til þess að fara vel með þau völd, sem þeim eru falin. Að því leyti ætla ég, að flestir kjósendur hafi það hvort tveggja í huga, að velja um menn og málefni. Þetta sjónarmið, að kjósendur geti einnig valið persónur, hefur að sjálfsögðu mjög verið til umr. víða um lönd og margar þjóðir hafa reynt að leysa þetta. Ég ætla, að t.d. hafi Írar komizt allnærri skynsamlegri og heppilegri lausn í þessu efni. Danir að ýmsu leyti líka. Vestur-Þjóðverjar hafa leyst þetta þannig, að þeir sameina einmenningskjördæmi og hlutfallskosningar. Helmingur þingmanna í Þýzkalandi er kosinn í einmenningskjördæmum, en hinn helmingurinn er kosinn á landslistum, sem svarar til okkar landskjörsþingmanna. Hver atkvæðisseðill, sem maður fær til þingkosninga, er tveir dálkar. Í öðrum dálkinum eru hinir einstöku frambjóðendur og í hinum dálkinum eru landslistar flokkanna. Hver kjósandi greiðir í raun og veru tvö atkv., hann setur tvo krossa. Hann setur kross framan við þann mann, sem hann vill kjósa í þessu einmenningskjördæmi og hann setur kross enn fremur framan við þann flokk eða þann landslista, sem hann vill veita brautargengi. Honum er frjálst að velja mann úr öðrum flokki en hann krossar við. Reynslan er hins vegar sú, að um 90% kjósenda í Þýzkalandi velja frambjóðanda, sem er úr þeim sama flokki sem hann krossaði við í hinum dálkinum. Sá, sem fær flest atkv. í einmenningskjördæminu, er kosinn þingmaður þess kjördæmis, en síðan er helmingur hinna þingsætanna notaður til jöfnunar milli flokkanna með þeim árangri, að Þýzka þingið er um leið og það er skipað þingmönnum einmenningskjördæmanna um land allt nokkurn veginn rétt spegilmynd af vilja þjóðarinnar. Margir spáðu því, þegar hlutfallskosningar voru látnar ráða þannig til helminga, að þetta mundi þýða, eins og víða þar sem hlutfallskosningar hafa verið allsráðandi, að þingflokkar yrðu ákaflega margir. Reynslan hefur orðið sú gagnstæða í því landi. Í upphafi voru allmargir flokkar í Þýzkalandi, en nú hin síðari ár eru þingflokkarnir aðeins þrír, svo að þetta skipulag hefur síður en svo miðað að því að fjölga flokkunum. Ég skal ekki fara fleiri orðum um þetta atriði, en í þessu sambandi má nefna, að sum lönd hafa í sínum stjórnarskrám meginreglur um kjördæmaskipunina, sem almenni löggjafinn getur svo fyllt út í. Hann getur útfyllt þann ramma og þingmannatala einstakra kjördæma getur verið breytileg, eins og t.d. í Danmörku, þar sem á að endurskoða slíkt á 10 ára fresti samkvæmt manntali og þannig er það í fleiri löndum. Ég varpa hér aðeins fram þessum aths. og vil undirstrika það, sem nefnt er í grg., að æskilegt sé, að kannað sé með hliðsjón af íslenzkri reynslu og úrlausnum annarra þjóða, hvort unnt sé að samræma á viðhlítandi hátt einmenningskjördæmi og hlutfallskosningar. Þriðja atriðið er kosningarrétturinn. Sú gjörbreyting hefur orðið á þessari öld, síðan stjórnarskráin var sett, að þá voru 6 þús. kosninga bærir menn eða tæplega 9% þjóðarinnar, en nú eru það yfir 120 þús. og um 60% þjóðarinnar. Um kosningarréttarskilyrðin ætla ég, að ekki séu neinar deilur að ráði nú að öðru leyti en því, að heyrzt hafa raddir um það frá einstökum hópum, að endurskoða eigi aldursmarkið og lækka það niður í 18 ár, eins og í sumum löndum öðrum. Í sambandi við kosningarréttinn má einnig nefna kjörgengið og hafa sumir talið, að rétt væri, að fleiri starfsmenn hins opinbera væru sviptir kjörgengi, en hæstaréttardómarar einir og forseti Íslands. T.d. er það þannig bæði í Englandi og Sviss, að allmargir embættismenn, prestar o.fl. eru ekki kjörgengir til þings. Í till. þeim, sem hér hafa legið fyrir Alþingi, hefur það m.a. komið fram, að athuga þurfi, hvort eigi að takmarka kjörgengi meir en nú er gert. Um það hef ég engar till. eða uppástungur að gera. Samfara kosningarrétti er í ýmsum löndum ákveðin kosningaskylda, en í henni felst það, að sérhver sá, sem kosningarrétt hefur, er skyldur að neyta atkvæðisréttar síns að forfallalausu, hann er skyldur til að kjósa. Að sjálfsögðu getur hann skilað auðum seðli, ef hann vill og ef hann getur sannað lögleg forföll, þá er það í lagi, en annars sætir hann viðurlögum og er það venjulega áminning eða sekt. Hins vegar ætla ég, að þyngri refsing en sekt sé nú ekki lögð við slíku. Slík kosningaskylda hefur verið frá því fyrir aldamót í Belgíu og virðist yfirleitt ánægja með þá skipan í öllum stjórnmálaflokkum og þegar stjórnarskrá Belgíu var endurskoðuð fyrir þó nokkrum árum þá komu engar till. fram um breytingar á kosningaskyldunni. Holland hefur líka lögleitt kosningaskyldu eftir belgískri fyrirmynd. Í Tékkóslóvakíu á tímum forsetanna Masaryks og Benes, meðan fullkomið lýðræði ríkti þar í landi, þá var þar kosningaskylda. Í ýmsum löndum fleirum, t.d. Ástralíu og Sviss, er í ýmsum fylkjum kosningaskylda til þjóðþingsins. Þetta atriði er til athugunar við endurskoðun stjórnarskrárinnar. Næsta atriðið er þingræðið. Nú er svo ákveðið í stjórnarskránni, að stjórnskipulagið hjá okkur sé lýðveldi með þingbundinni stjórn. Þingræðið er út af fyrir sig ekki nefnt berum orðum og spurningin er sú, hvort menn vilja lögfesta þingræðið berum orðum í stjórnarskránni og þá skýrgreina nánar, hvað í því felst. Nú er það að vísu þannig, að hér hafa a.m.k. áður fyrr verið uppi raddir um það, - það kom sérstaklega fram hjá mörgum í sambandi við lýðveldisstofnunina, -- að við ættum ekki að halda áfram með þingræðið í því formi, sem það hefur verið, heldur ætti að veita forsetanum miklu meira vald en konungur hafði hin síðustu ár fyrir lýðveldisstofnunina og fara í því efni í sömu átt og er t.d. í Bandaríkjunum og nú í Frakklandi og í mörgum fleiri ríkjum, þar sem það er fyrst og fremst forseti landsins eða þjóðhöfðingi, sem skipar ríkisstjórn án atbeina þingsins. Ég geri ráð fyrir því, að þingræðið sé svo rótgróið hér á Íslandi, að við viljum halda í það. Eru þó í því sambandi mörg atriði, sem þarf að athuga og þá sérstaklega það atriði, hvernig unnt sé að koma í veg fyrir langvarandi og háskalegar stjórnarkreppur. Nú hefur það komið fyrir áður fyrr hér á landi, að alllangur tími hefur liðið frá því að stjórn baðst lausnar þangað til unnt hefur verið að mynda nýja stjórn. Vitanlega má í þingræðislandi, þar sem enginn flokkur hefur meiri hluta, alltaf gera ráð fyrir því, að stjórnarkreppur geti orðið og þær alvarlegar. Nú er það þannig, að víða um lönd hefur þetta verið eitt hið mesta vandamál, t.d. á tímabilinu á milli heimsstyrjaldanna. Þjóðverjar höfðu t.d. hvorki meira né minna en 21 ríkisstjórn á árunum. 1918 - 1932, og á árunum bæði á milli heimsstyrjaldanna og eftir styrjaldirnar til 1958, þá var meðalaldur ríkisstjórna í Frakklandi að ég ætla ekki nema um það bil hálft ár. Svo tíð stjórnarskipti skapa auðvitað óstöðugleika og festuleysi og er þetta eitt af því, sem margar þingræðisþjóðir hafa þurft við að glíma. Oft hefur þá verið gripið til þess, ef meiri hluti þingsins hefur ekki náð samstöðu um ríkisstjórn, að skipa minni hlutastjórn eða embættismannastjórn og æskilegt væri, að um það yrðu þá settar einhverjar reglur í stjórnarskránni. Þjóðverjar hafa sérstaka reglu, sem kom nú í ljós síðustu daga í sambandi við vantrauststillögu á þingi Þjóðverja, en þar er svo ákveðið í stjórnarskránni, að vantrausti er ekki hægt að lýsa á ríkisstj. nema um leið sé kosinn annar kanslari eða forsrh. Vantraustið er sem sagt fólgið í því, að þingið samþykkir að kjósa nýjan kanslara og fara fram á það við forseta landsins, að hann veiti fyrri kanslaranum lausn, sem forsetinn er þá skyldugur að gera. Þetta hefur verið kallað jákvætt vantraust eða „konstruktivt“ vantraust og a.m.k. komið þá í veg fyrir það, sem áður tíðkaðist víða um lönd, að lýst var vantrausti á ríkisstj. og henni komið frá, án þess að þeir, sem að því stóðu, hefðu nokkra möguleika á því að mynda aðra meirihlutastjórn. Þingræðið, ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir skaðlegar stjórnarkreppur, reglur um minnihluta stjórnir og utanþings– eða embættismannastjórnir eru atriði, sem mjög koma til athugunar í sambandi við endurskoðun stjórnarskrárinnar. Varðandi fjárlög er það nefnt í grg., að æskilegt væri, að lögfest yrði í stjórnarskránni, að fjárlög skuli afgreidd frá Alþingi áður en fjárhagsárið hefst, þ.e. fyrir áramót. Þessari reglu hefur verið fylgt nú í rúman áratug, en áður voru mikil brögð að því, að fjárlög voru ekki afgreidd fyrr en komið var nokkuð fram á næsta ár, þ.e. það ár, sem fjárlögin áttu að gilda fyrir. Þetta virðist æskilegt að festa í sjálfri stjórnarskránni. Enn fremur kemur það til athugunar, hvort hægt er að setja einhver ákvæði í stjórnarskrána til þess að koma í veg fyrir eða takmarka, skulum við segja, útgjalda hækkanir, eins og Bretar hafa t.d. Þar er það óheimilt, að einstakir þm. beri fram hækkunar tillögur. Það er fjmrh. einn eða ríkisstj., sem má bera fram hækkunar tillögur við fjárlagafrv. Ég býst við, að mörgum þætti þetta nú nokkuð hörð regla og ströng, enda má segja, að það sé ekki eingöngu hætta af því fyrir fjárhag ríkisins, að einstakir þm. flytji hækkunar tillögur. Það þarf líka væntanlega að gera fleiri ráðstafanir. Næst er nefnd vernd lýðræðisins og sú vernd getur orðið með ýmsum hætti. Lýðræðið, sem er grundvöllur okkar stjórnskipunar, verður auðvitað að vernda og styrkja eins og unnt er. Það er hægt m.a. með skipulegri fræðslu í skólum og fjölmiðlum. Sum önnur lönd hafa gengið miklu lengra í þessu efni og það af sögulegum ástæðum og vegna sorglegrar reynslu. T.d. er kveðið svo á í þýzku stjórnarskránni þar sem mönnum eru tryggð mannréttindi, að hver sá, sem notfærir sér tjáningarfrelsi, fundar- og félagafrelsi til þess að berjast gegn hinni frjálsu og lýðræðislegu grundvallarskipan, hann fyrir gerir þessum réttindum,og stjórnlagadómstóllinn sker hér úr. Þessi regla er auðvitað tilkomin í stjórnarskrá V–Þýzkalands eftir hina hörmulegu reynslu, sem Þjóðverjar gengu í gegnum á árunum á undan. En það er vissulega atriði í sambandi við endurskoðun stjórnarskrárinnar, hvað við gætum gert til að efla sem mest lýðræðið og hef ég þá einkum í huga frjálsa fræðslu bæði í skólum landsins og fjölmiðlum, en margt fleira gæti komið til greina. Um þjóðaratkvæði eru engin lög hér og hafa fyrir skömmu verið fluttar till. um það efni. Árið 1969 fluttu þeir alþm. Ingvar Gíslason, Ólafur Jóhannesson og Páll Þorsteinsson till. til þál. um undirbúning löggjafar um þjóðaratkvæði. Lögðu þeir til, að það mál yrði allt kannað. Við höfum haft hér þjóðaratkvæðagreiðslu 1908 og 1933 um bannlögin og 1916 um þegnskylduvinnu. Aðrar þjóðaratkvæðagreiðslur höfum við ekki haft nema að sjálfsögðu 1944 um sjálfa lýðveldisstjórnarskrána. Í stjórnarskránni er gert ráð fyrir, að ef menn vilja gera breytingu á kirkjuskipaninni, þá skuli það borið undir þjóðaratkvæði og eins ef forseti synjar lögum um staðfestingu, þá skuli það fara til þjóðaratkvæðis. Í sambandi við þjóðaratkvæði eru hér í rauninni uppi sem annars staðar tvær meginskoðanir. Annars vegar sú, að það eigi að efla sem mest hið beina lýðræði, þ.e.a. gefa kjósendum sem oftast kost á beinni þátttöku í löggjafarstarfinu eða starfi að þjóðmálum með því að bera undir almenning ýmis einstök mál. Hin skoðunin, sú, sem er ríkjandi í ýmsum löndum. t.d. Bretlandi og víðar er sú, að hið svokallaða óheina eða fulltrúalýðræði sé æskilegra. Þingmenn þjóðarinnar séu til þess kosnir að ráða fram úr vandamálunum, meðan þeir hafa sitt umboð til þess og það eigi ekki að létta af þeim, þeim vanda eða draga úr þeirra ábyrgð á þjóðmálunum með því, að þeir geti skotið sér undan og látið fara fram þjóðaratkvgr. um hin og þessi mál. Þetta sjónarmið er töluvert ofarlega í ýmsum löndum og þjóðaratkvgr. þess vegna fátíðar eða óþekktar. Við verðum auðvitað að gera okkur grein fyrir okkar aðstöðu í þessu efni. Önnur ríki hafa hér sögulegar hefðir, t.d. hefur í Sviss löngum verið ákaflega rúm heimild til þjóðaratkvgr. Stundum er skylt að leggja mál undir þjóðaratkvgr., eins og allar stjórnarskrárbreytingar og ýmsar mikilsverðar ákvarðanir . þjóðþingsins og enn fremur milliríkjasamninga, sem gerðir eru til lengri tíma en 15 ára. Þetta er allt saman skylt að leggja undir þjóðaratkvgr. í Sviss. Auk þess er hægt að krefjast þjóðaratkvgr. um frv., ef átta „kantónur“ eða fylki krefjast þess eða 30 þús. kjósendur. Auk þess hafa Svisslendingar þjóðaratkvgr. um það ekki þannig, að frv. frá þinginu sé lagt undir, heldur ef kjósendur óska eftir, að þingið taki eitthvert mál til meðferðar, t.d. ef kjósendur vilja eiga frumkvæði að stjórnarskrárbreytingu, þá geta 50 þús. þeirra krafizt þess, að þjóðþingið taki það mál til meðferðar. Þjóðaratkvgr. eru ákaflega tíðar í Sviss og síðustu árin er talið, að þær hafi verið u.þ.b. fjórar að meðaltali á hverju ári. Er hér um mjög langa sögulega þróun og hefð að ræða. Í ýmsum nýrri stjórnarskrám hafa verið tekin upp ákvæði um þjóðaratkvgr. með vissum reglum. Á Írlandi er nokkuð almenn heimild til þjóðaratkvgr. Í Danmörku var með nýju stjórnarskránni frá 1953 tekin upp heimild til þjóðaratkvgr., en þó þannig, að kjósendur geta ekki krafizt þjóðaratkvæðis, en hins vegar þriðjungur þingmanna. Ef frv. er samþ. í þinginu og þriðjungur þingmanna krefst þjóðaratkvæðis, þá er frestað að leggja málið til staðfestingar konungs og þjóðaratkvgr. fer fram og þá er frv. fellt, ef meiri hl. kjósenda greiðir atkv. á móti því, en þó því aðeins, að mótatkvæði séu 30% allra kosningarbærra manna í landinu. En í Danmörku eru margvísleg frv. undan þegin þjóðaratkvgr. Það er ekki hægt að leggja fjárlagafrv. undir þjóðaratkvæði, ekki heldur lög um lántökur ríkisins, ekki skattalög, ekki launa– og eftirlaunalög, ekki lög um eignarnám og nokkur fleiri eru þannig upp talin, ennfremur ýmsir milliríkjasamningar, sem ekki er heimilt að krefjast þjóðaratkvæðis um. Þetta mál allt saman um þjóðaratkvæði þarf að koma hér til skoðunar og væntanlega að setja um það ákvæði í stjórnarskrá og þá má einnig benda á það, að þjóðaratkvgr. geta ýmist verið bindandi fyrir þjóðþingið eða til leiðbeiningar. Næst er minnzt á valdsvið og verkefni forseta Íslands og þar kemur þetta meginatriði til greina, hvort einhverjar óskir eða raddir eru uppi um það að auka vald þjóðhöfðingjans frá því, sem verið hefur. Ég minnist þess, að í till. ungra framsóknarmanna frá 1968 var stungið upp á því, að forseti skyldi skipa alla hæstaréttardómara án tilnefningar ráðherra. Og till. í þessa átt hafa oftar verið orðaðar, að forseti skyldi fá heimild til þess að skipa ýmsa embættismenn, án þess að atbeina ráðherra þyrfti til. Varðandi synjunarvald á lögum tel ég, að núgildandi ákvæði stjórnarskrárinnar þurfi endurskoðunar við og séu í rauninni ákaflega óeðlileg, en þar segir svo, að ef forseti synjar lagafrv. staðfestingar, þá fái það engu að síður lagagildi, en síðan á að leggja það undir atkvæði allra kosningarbærra manna til samþykktar eða synjunar. M.ö.o. ef forseti er ósamþykkur frv. frá Alþingi, þá þarf hann fyrst að taka ákvörðun um að synja því staðfestingar, síðan er málið borið undir þjóðaratkvæði og þar stendur málið þannig, að annars vegar er meirihluti Alþingis og væntanlega ríkisstjórnin, sem styður frv. og hins vegar forseti, sem er því andvígur, en samkv. sinni stöðu má væntanlega ekki taka þátt í þessari baráttu. Það koma margvíslegar aðrar aðferðir hér til greina. Hugsanleg væri t.d. sú aðferð, að í stað þess að taka ákvörðun um að synja frv. staðfestingar hefði forseti heimild til að segja, að áður en hann tæki afstöðu til frv., óskaði hann þjóðaratkvæðis. Það er hægt að hafa margvíslegan annan hátt á. Sums staðar er það þannig, að þótt þjóðhöfðingi synji lögum staðfestingar, þá öðlast þau gildi, ef sérstaklega aukinn meiri hluti þingsins samþykkir þau að nýju eða e.t.v. nýkosið þing. Þetta mál allt þarf að sjálfsögðu skoðunar við. Næstu atriði varða svo dómaskipunina og ég tel það eðlilegt, að ákveðið verði í stjórnarskránni, að Hæstiréttur sé æðsti dómstóll í íslenzkum málum. Þetta er svo þýðingarmikið atriði í okkar stjórnskipun, að slíkt þarf auðvitað að ákvarðast í stjórnarskránni sjálfri. Enn fremur væri æskilegt, að í stjórnarskránni væri ákveðið um tölu dómara, þannig að löggjafarvaldið eða framkvæmdavaldið geti ekki þar um breytt. Einu sinni var t.d. svo á kveðið hjá okkur, að dómsmrh. væri heimilt að fjölga dómurum í Hæstarétti, þegar fé væri veitt til þess í fjárlögum. Það var náttúrlega ekki alls kostar viðkunnanlegt og æskilegra, að þetta yrði nánar ákveðið í stjórnarskrá. Í heild þarf að búa þannig í stjórnarskránni um dómaskipunina, að allir meginþættir hennar séu, þar ákveðnir. Dómaskipunin þarf auðvitað gagngerrar endurskoðunar við á mörgum sviðum og skal ég ekki fara út í það mál hér. En eitt meginatriði er það og grundvöllur í okkar stjórnskipulagi, að þannig sé búið að dómendum, að þeir séu sem sjálfstæðastir og óháðastir í sínum störfum. Og m.a. þarf að búa þannig fjárhagslega að hinum æðstu dómendum landsins, að þeir þurfi ekki að hafa áhyggjur af þeim sökum og neyðist til að verða sér úti um aukastörf. Þetta er talið í flestum öðrum lýðræðislöndum alveg grundvallarskilyrði fyrir algjörlega óháðu dómsvaldi. Þá er minnzt á, að í stjórnarskránni verði ákveðið, að dómstólar skeri úr ágreiningi um það, hvort lög séu samrýmanleg stjórnarskránni. Um þetta er ekkert ákveðið í stjórnarskránni, en hins vegar hefur Hæstiréttur tekið sér það vald, eins og sjálfsagt er og eðlilegt í sambandi við grundvöll okkar stjórnarskrár, en það er æskilegra, að slíkt verði ákveðið í stjórnarskránni. Út af embættisrekstri ráðherra er nú kveðið svo á, að sérstakur landsdómur skuli fjalla um það mál. Það er mjög til athugunar, hvort ekki ætti að ákveða, að það verði almennir dómstólar, sem fjalla um þau mál eins og annarra borgara í landinu. Stjórnarskráin ákveður í 46. gr., að Alþingi sjálft skuli skera úr um það, hvort þm. þess séu löglega kosnir, svo og úr því, hvort þm. hafi misst kjörgengi. Þetta er í rauninni eðli sínu samkv. dómstólamál, hvort kosning hafi farið löglega fram eða ekki. Þetta ákvæði í stjórnarskránni á sínar sögulegu rætur, en virðist gjörsamlega úrelt og rétt, að dómstólar fái þetta vald. Í mjög mörgum löndum er það þannig nú, eins og t.d. Svíþjóð, Finnlandi, Englandi, Austurríki og mörgum öðrum, að þetta vald er í höndum dómstólanna, en ekki löggjafarþingsins. Löngum var það hér svo, að dómsmrh. fór með ákæruvaldið í landinu, sem er ákaflega viðkvæmt vald. Ég held, að það sé óhætt að segja, að um nokkurra ára skeið voru ákaflega harðar deilur og viðkvæmar hér um meðferð þess máls og þá bornar fram sakir um misbeitingu ákæruvaldsins á ýmsum tímum á báða bóga, þannig að höfðuð væru sakamál gegn mönnum af lítilli ástæðu og svo sleppt eða látin niður falla saksókn, þar sem ástæða hefði verið til. Þetta mál var tekið upp og flutt frv. árið 1934 um að taka þetta vald úr höndum hins pólitíska ráðherra og stofna embætti opinbers ákæranda. Þetta komst nú ekki í framkvæmd fyrr en 1961 og síðan hefur starfað hér saksóknari ríkisins, sem nýtur að mestu leyti sömu stöðu og hæstaréttardómendur eftir því sem unnt er. Það væri æskilegt, að um þetta viðkvæma vald og meðferð þess væri ákveðið í stjórnarskránni, þannig að embætti saksóknara ríkisins væri þar fest. Um stöðu sveitarfélaganna eru ákvæði í stjórnarskránni, að vísu ekki ýkja ákveðin, þar sem segir, að rétti sveitarfélaganna til að ráða sjálf málefnum sínum með umsjón stjórnarinnar skuli skipað með lögum. Sveitarfélögin eru hins vegar svo veigamikill og þýðingarmikill þáttur í okkar stjórnarkerfi, að þeim verður að tryggja sem mest sjálfstæði og varðandi störf þeirra og verkefni þyrfti að taka miklu skýrar og ákveðnar til orða í stjórnarskrá okkar. Í sumum stjórnarskrám, t.d. stjórnarskrá Austurríkis, eru sérstök ákvæði um sveitarfélögin til að tryggja sjálfstæði þeirra og heimild þeirra til að stjórna sjálf fjármálum sínum og til að leggja á skatta. Um sjálfstæði sveitarfélaganna þurfa að koma miklu ákveðnari ákvæði í stjórnarskrána. Þá er einnig hér í næsta lið rætt um dreifingu valdsins, að athugað verði, hvernig megi dreifa valdi og verkefnum hins opinbera og koma í veg fyrir samsöfnun valds og verkefna á fáa staði og á fárra hendur. Það er mikil nauðsyn í okkar þjóðfélagi að stefna í þessa átt og í sambandi við það og liðinn á undan, um sveitarfélögin, koma sérstaklega til athugunar ýmsar samtaka heildir, fylki, fjórðungar, landshlutasamtök, sem þurfa að fá aukin verkefni og aukin völd og möguleika til að sinna þeim verkefnum í okkar þjóðfélagi, og er þetta eitt af hinum mikilvægustu verkefnum, sem þarf að athuga í sambandi við endurskoðun stjórnarskrárinnar. Næst er talið æskilegt, að stuðningur ríkisins við kirkju og kristindóm verði tekinn til athugunar. Næsti liður á eftir er um hin almennu mannréttindi í okkar stjórnarskrá, en margt er þar ófullkomið og úrelt, og um sumt þarf miklu skýrari ákvæði en nú er. En þess er einnig að gæta, að á þessum nær 100 árum, sem liðin eru, síðan þessi ákvæði voru sett, hafa orðið miklar breytingar, og eru margvísleg mannréttindi, sem nú eru talin sjálfsögð, ekki nefnd í okkar stjórnarskrá. Við erum aðilar að mannréttindayfirlýsingu frá 1948. Við erum aðilar að sáttmála Evrópuráðsins um mannréttindi, og þarf þetta hvort tveggja að koma til skoðunar. Í þessu sambandi er fyrst nefndur hér réttur allra manna til vinnu og ákvæði um vinnuvernd. Í því sambandi má geta þess, að þegar mynduð var ríkisstjórn haustið 1944, svokölluð nýsköpunarstjórn, og hún ákvað að hefja endurskoðun stjórnarskrárinnar, þá var það m.a. tekið inn í stefnuskrá þeirrar stjórnar, að sett yrðu ótvíræð ákvæði um réttindi allra þegna þjóðfélagsins til atvinnu eða þess framfæris, sem tryggingalöggjöfin ákveður. Þá er nefndur réttur manna til menntunar og opinber aðstoð í því skyni og jöfn menntunaraðstaða, og má í því sambandi nefna það frv., sem nýlega hefur verið lagt fram af hálfu hæstv. ríkisstj. og undirbúið af sérstakri nefnd með fulltrúum allra þingflokka um jöfnun á aðstöðumun æskumanna til framhaldsmenntunar vegna búsetu. Það þarf að taka í stjórnarskrána almenn ákvæði til að tryggja rétt manna til menntunar og jafna menntunaraðstöðu. Þá er réttur til trygginga vegna sjúkdóma, slysa, örorku, aldurs, missis fyrirvinnu og réttur til læknishjálpar og sjúkrahúsvistar. Þá er friðhelgi heimilis og einkalífs og eignarrétturinn og vernd hans, og eru um þetta allt saman ákvæði í flestum nútíma stjórnarskrám og víða töluvert ítarlegri en hjá okkur. En ákvæðið um prentfrelsi þarf að endurskoða með hliðsjón af þróun fjölmiðla og öll mannréttindaákvæði önnur með hliðsjón af mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna og sáttmála Evrópuráðsins. Í þessu sambandi er rétt að geta þess, að margar stjórnarskrár hafa almenna yfirlýsingu um, að allir borgarar skuli vera jafnir fyrir lögunum. Enn fremur hafa sumar stjórnarskrár sérstök ákvæði um jafnrétti karla og kvenna á öllum sviðum. Þetta hvort tveggja er mjög til athugunar við endurskoðun íslenzku stjórnarskrárinnar. Ég vil geta þess líka í þessu sambandi, að margar stjórnarskrár, hinar nýrri stjórnarskrár, viðurkenna sérstaklega fjölskylduna og hjúskapinn. Þannig er t.d. í írsku stjórnarskránni. Segir þar, að ríkið viðurkenni fjölskylduna sem eðlilega grundvallareiningu þjóðfélagsins og sem siðferðilega stofnun með réttindum ofar öllum settum lögum. Hjónabandið og fjölskyldan er í ýmsum fleiri stjórnarskrám sérstaklega nefnt og ákveðin vernd þeim til handa. Næsta atriði, sem ég vildi nefna, og er nú kominn að lokum máls míns, er umboðsmaður þjóðþings eða ármaður Alþingis. Um það mál hafa verið fluttar till. áður hér á Alþingi af Kristjáni Thorlacius og fleirum á árunum 1964–1967 og nú á þessu og síðasta þingi af Pétri Sigurðssyni, og er það mikið ánægjuefni, að sú nefnd, sem fjallar um málið, hefur einróma lagt til, að sú till. verði samþ., en það er að kanna og undirbúa löggjöf um það mál. Ég tel, að það sé mjög æskilegt, að slíkt embætti sé stofnað hér, og hef talið lengi. Uppruni þess er ákaflega gamall. Það var 1809, sem þetta starf var stofnað í Svíþjóð, og síðar í Finnlandi, en langmesta athygli vakti stofnun þess 1953 í Danmörku, enda valdist til þess starfs maður, sem hefur byggt það svo upp, að athygli hefur vakið víða um lönd. En tilgangurinn er auðvitað sá að greiða fyrir eftirliti með stjórnsýslunni og stuðla að réttaröryggi borgaranna. Ég hef minnzt á það áður, sem náttúrlega er ekkert aðalatriði þessa máls, að ég teldi orðið ármaður koma hér mjög til greina um þetta starf, og er þá miðað við, að þetta er fornt orð og þýddi í fornu máli, maður, sem hafði á vegum ríkisins eða þjóðhöfðingjans eftirlit með höndum, en aðalatriðið er það, að slíkt embætti verði stofnað, og ég tel æskilegra, að um það verði á sínum tíma sett bein ákvæði í stjórnarskrána, eins og er bæði í dönsku, finnsku og sænsku stjórnarskránni, en ekki látin nægja almenn lög, eins og er t.d. í Noregi. Þá er í grg. nefnd náttúruvernd, sem mjög er æskilegt, að komi inn ákvæði um í stjórnarskrána, um stuðning við listir og vísindi, að ríkið skuli styrkja og vernda, og er það einnig í sumum stjórnarskrám, um forgangsrétt Íslendinga til náttúruauðlinda lands og landgrunns. Við höfum ákvæði og höfum haft alllengi um réttindi eða heimild útlendinga til að eignast hér fasteignir. Það eru settar mjög ákveðnar takmarkanir við því, að útlendingar geti eignazt hér fasteignir, og sömuleiðis skorður við því, að útlendingar geti eignazt hér atvinnuréttindi bæði til fiskveiða, fiskvinnslu o.s.frv. En um þetta mál allt þarf að setja sem gleggst ákvæði í stjórnarskrána. Loks er það 30. liðurinn, sem hér er nefndur. Það er um, að athuga þurfi aðferðina við stjórnarskrárbreytingar. Nú er sá háttur hafður hér eftir okkar stjórnarskrá, að fyrst þarf Alþingi að samþykkja breytinguna, síðan þarf að rjúfa þing, og hið nýkjörna þing þarf að samþykkja breytinguna að nýju. Þessi aðferð hefur verið gagnrýnd og með réttu af ýmsum, sérstaklega vegna þess, að vilji þjóðarinnar í þessu efni þarf ekki að koma beinlínis fram. Við slíkar kosningar er oft fyrst og fremst kosið um önnur mál, kosið um störf og stefnu stjórnmálaflokkanna, hverjum stjórnmálaflokkanna menn vilji fela völd á Alþingi, hvað ríkisstj. skuli vera o.s.frv., en sjálf stjórnarskrárbreytingin fellur þá oft í skuggann. Til þess að stjórnarskrárbreyting verði beinlínis að vilja kjósendanna sjálfra, þá er auðvitað æskilegra að hafa beint þjóðaratkvæði um það, eins og var um sjáifa lýðveldisstjórnarskrána 1944. Þannig er þetta nú í mörgum löndum, að samþykki beggja þingdeilda þarf til, en auk þess þarf að leggja undir beint þjóðaratkvæði. Danir hafa haft sama hátt á fram til 1953 og við, samþykki tveggja þinga með þingrofi og nýjum kosningum í milli, og þeir hafa bætt þjóðaratkvæði þar við. Þetta atriði þarf mjög skoðunar við, hvern hátt menn vilja á þessu hafa. Ég hef rakið hér nokkuð þessi atriði, sem bent er á í grg., en vil undirstrika, að það er stjórnarskráin í heild og fjöldi annarra atriða, sem þarf að skoða. Ég hef hins vegar ekki valið þann kost að setja þessa ábendingarliði inn í sjálfa till., og ástæðan er sú, að vitanlega sýnist þm. sitt hverjum um það, hvaða atriði skuli sérstaklega nefna. Sumir vilja leggja áherzlu á eitt, aðrir á annað, sumir vilja sleppa einhverju, sem aðrir vilja þar við hafa. Þess vegna hef ég litið svo á, að það gæti e.t.v. heldur orðið til trafala við að fá málið samþ., ef í sjálfri þáltill. væri talið upp það, sem sérstaklega skyldi skoða. Þessi er ástæðan til þess, að ég hef ekki sett þessi atriði inn í sjálfa tillgr., en að sjálfsögðu verða þau til athugunar og ábendingar fyrir þá nefnd, sem fengi málið til meðferðar. Varðandi sjálfa nefndarskipunina, þá er gert ráð fyrir, að Sþ. kjósi sér menn, en auk þess, að tryggð sé sérfræðiþekking með því, að bæði Hæstiréttur og lagadeild Háskólans verði beðin að tilnefna menn, hvor um sig tvo aðila. Nú er það þannig samkv. okkar stjórnsýslu, að stjórnarskráin fellur undir ráðuneyti forsrh., og til að undirstrika tengsl við forsrn., hef ég sett í till., að forsrh. kveðji nefndina saman til fyrsta fundar, og er það að sjálfsögðu ábending um það, að samstarf sé þar æskilegt á milli. Það er gert ráð fyrir því hér, að stjórnarskrárnefnd skuli semja frv. til nýrrar stjórnarskrár. Það er ekki orðað svo, að hún skuli gera brtt. við gildandi stjórnarskrá, heldur ætlunin, að hún geri frv. að nýrri stjórnarskrá. Til að ná út til almennings sem mest er gert ráð fyrir, að hagsmunasamtök og áhugamannasamtök í landinu eigi þess kost að koma sínum óskum á framfæri, sem stjórnarskrárnefnd mundi þá meta. Í því sambandi vildi ég sérstaklega nefna launþegasamtökin og samtök atvinnuveganna, Samband ísl. sveitarfélaga, samtök öryrkja, og þannig mætti telja mörg fleiri, m.a. samtök rithöfunda, listamanna o.s.frv., eftir því sem stjórnarskrárnefnd ákvæði. Það er gert ráð fyrir því, að nefndin hagi svo störfum, að till. hennar megi leggja fyrir Alþingi 1974. Það má vera, að sumum þyki það skammur tími. Ég álít, að svo sé ekki. Ég tel, að með þessum hætti yrði á þriðja ár, tæplega hálft þriðja ár til ráðstöfunar og frv. þá væntanlega lagt fyrir haustþingið 1974, og ef samstaða yrði sæmileg, mætti afgreiða það á því þingi, vorið 1975, en þá eiga kosningar að fara fram hvort sem er samkv. stjórnarskránni, þar sem fjögurra ára kjörtímabilið er á enda. Ég held, að það sé einmitt mjög æskilegt að setja ákveðinn frest fyrir þetta starf, og tíminn er að mínu viti nægur, ef áhugann brestur ekki. Vilji er allt sem þarf. Ég vil svo aðeins taka það fram að lokum, að ég tel, að endurskoðun stjórnarskrárinnar hafi margvíslega þýðingu fyrir okkar þjóðfélag, ekki aðeins þá, að einstök ákvæði stjórnarskrárinnar og hún í heild verði endurskoðuð, heldur mun þessi endurskoðun vekja landsfólkið til umræðu og umhugsunar um margvísleg hugtök og verðmæti, sem æskilegt er að ræða, og um margt er á hinum síðustu tímum komið nýtt gildismat. Við mundum við slíka heildarendurskoðun vekja upp umræður um marga þá hluti og mörg þau verðmæti, sem vissulega er þörf á að ræða til hlítar í okkar þjóðfélagi. Hv. 1. þm. Norðurl. e. hefur flutt hér till. til þál. um endurskoðun stjórnarskrárinnar, sem er að meginefni samhljóða því, sem ég gat um, að hann hefði flutt undanfarin ár. Eins og hann tekur fram í grg. þeirrar till., þá höfum við átt viðræður, áður en till. voru fluttar um málið, og ég vænti þess, að þegar þessar till. báðar fara til n. - ég legg til, að það verði allshn. - þá geti tekizt þar samstaða um það að þoka þessu máli áleiðis.



Herra forseti. Þó að ég hafi hlýtt með athygli á hina fróðlegu framsöguræðu hv. 5. þm. Reykv. fyrir þáltill. á þskj. 525, mun ég ekki að þessu sinni gera hana að umræðuefni, heldur nota mér leyfi hæstv. forseta til þess að gera grein fyrir till. þeirri um endurskoðun stjórnarskrárinnar, sem ég hef leyft mér að flytja á þskj. 531, enda er, eins og hæstv. forseti tók fram, samkomulag milli okkar flm. þessara tveggja till., að þær verði ræddar saman, og ég mun, eins og hann þegar gerði, leggja til að því er mína till. varðar, að henni verði vísað til allshn. En ég vil, eins og ég sagði, nota það leyfi, sem ég hef, til að gera grein fyrir till. á þskj. 531. Mig langar til að byrja á því að litast ofurlítið um á sviði sögunnar og rifja það upp, að hinn 22. febr. 1944, er unnið var að stofnun lýðveldisins hér á Alþingi, gáfu stjórnarskrárnefndir beggja deilda þingsins út sameiginlegt álit um frv. til laga um stjórnarskrá lýðveldisins. Í þessu sameiginlega áliti þingnefndanna segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Það mun vera almenn skoðun í landinu, að mikil þörf sé gagngerrar endurskoðunar stjórnarskrárinnar og sú breyting ein sé ekki fullnægjandi, að lýðveldi verði stofnað í stað konungdæmis.“ Með þessum fyrirvara lögðu þingnefndirnar til, að afgreitt yrði frv., sem aðeins fól í sér þær breytingar, sem óhjákvæmilegar voru til þess, að þjóðkjörinn forseti yrði þjóðhöfðingi Íslendinga í stað Danakonungs. Síðan var lýðveldið formlega stofnað á Þingvöllum við Öxará 17. júní 1944. En Alþingi tók fyrirvara þingnefndanna til greina, lét átta manna milliþinganefndina frá 1942 í stjórnarskrármálinu halda áfram störfum og ákvað árið eftir, 1945, að skipuð skyldi 12 manna endurskoðunarnefnd átta manna nefndinni til ráðuneytis. Þarna voru þá samkvæmt ákvörðun Alþingis 20 menn að verki við það að semja það, sem almennt var nefnt lýðveldisstjórnarskráin. En frá þessari 20 manna nefnd komu aldrei neinar tillögur svo að mér sé kunnugt um, og eftir tvö ár felldi Álþingi niður umboð hennar, árið 1947. En á því sama ári fól Alþingi ríkisstj. að skipa nýja nefnd sjö manna til endurskoðunar stjórnarskrárinnar. Fyrir því eru prentaðar heimildir, að sex eða sjö árum eftir að nefndin var skipuð komu fram tillögur í nefndinni, þ.e. sjö manna nefndinni, en þær voru ekki afgreiddar, og nefndarálit kom aldrei fram. Það var sameiginlegt með öllum þessum stjórnarskrárnefndum, að nm. voru skipaðir eftir tilnefningu þingflokka. Sú „almenna skoðun í landinu“, svo að notað sé orðalag þingnefndanna frá 1944, að mikil þörf væri á gagngerri endurskoðun stjórnarskrárinnar, kom viða fram. Fjórðungsþing Norðlendinga og Austfirðinga létu lýðveldisstjórnarskrármálið mjög til sín taka á fyrsta áratug lýðveldisins og gerðu tillögur um stjórnarskrárbreytingar, sem birtar voru og mikla athygli vöktu. Sunnanlands var stofnað stjórnarskrárfélag áhugamanna. Í blöð og tímarit var mikið um þetta mál ritað, og viða var um það rætt. Árið 1959 var á Alþingi gerð mjög umdeild skyndibreyting á 31. gr. stjórnarskrárinnar og árið 1968 lítt eða ekki umdeild breyting á 33. gr., en nú, 28 árum eftir stofnun lýðveldisins, hefur endurskoðun stjórnarskrárinnar enn ekki farið fram eða er a.m.k. ólokið og hin fyrirheitna lýðveldisstjórnarskrá því enn ófengin. Kem ég þá næst að því, að veturinn 1966–1967 tók Kári Kristjánsson þáv. alþm. endurskoðunarmálið upp á ný með flutningi þáltill., þar sem gert var ráð fyrir, að meiri hl. endurskoðunarnefndar yrði skipaður fræðimönnum utan þings og nefndarforustan á vegum Hæstaréttar. Var sérstaklega lagt fyrir nefndina að gefa gaum allmörgum tilgreindum málsatriðum. Ég hef síðan á Alþingi 1967, 1969 og 1970 leyft mér að flytja slíka till., í fyrstu nær óbreytta frá því sem hún var frá hendi Karls Kristjánssonar, en síðan hef ég aukið hana nokkuð með því að fjölga þeim málsatriðum, sem sérstaklega er bent á til athugunar. Sú till., sem ég flyt nú, er samhljóða till., sem ég flutti í fyrra, að öðru leyti en því, að gert er ráð fyrir tíu nm. í stað níu, þannig að Alþingi tilnefni fimm eða helming nefndarinnar. Er þá auðvitað flokkaveldi hér á Alþingi haft í huga, en því er ekki að neita, hvað sem um það má segja að öðru leyti, að það er til staðar. Með till. í fyrra tók ég saman nokkuð ítarlega grg., sem ég leyfi mér nú að vísa til, enda er hún þegar prentuð í skjalaparti Alþingistíðindanna. Vil ég þá leyfa mér að lesa hér í heyranda hljóði þá till. til þál., sem fyrir liggur á þskj. 531, og mun síðan í stuttu máli gera grein fyrir efni hennar. En till. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að stofna til endurskoðunar stjórnarskrár lýðveldisins Íslands og fela ríkisstj. að skipa til þess 10 manna nefnd samkv. tilnefningu eftirgreindra aðila: 1. Alþingi tilnefni fimm. 2. Lagadeild Háskóla Íslands tilnefni tvo. 3. Hæstiréttur tilnefni þrjá og einn þeirra sé formaður nefndarinnar. Nefndin taki m.a. til athugunar eftirtalin efnisatriði: 1. Forsetaembættið. Hvort fyrirkomulag æðstu stjórnar Íslands sé svo heppilegt sem það gæti verið og hvaða skipan hennar mundi vera bezt við hæfi þjóðarinnar. 2. Skipting Alþingis í deildir. Hvort hún sé úrelt orðin og ein málstofa hagkvæmari. 3. Aðgreining löggjafarvalds, framkvæmdavalds og dómsvalds. Hvort þörf sé skýrari ákvæða um þessa greiningu. 4. Samskipti við önnur ríki. Nauðsyn ákvæða er marki rétt ríkisstjórnar og Alþingis til samninga við aðrar þjóðir. 5. Þjóðaratkvæði. Ákvæði um, hvenær rétt sé eða skylt að láta fara fram þjóðaratkvæðagreiðslu og hvað hún gildi. 6. Kjörgengi. Hvort ástæða sé til að takmarka kjörgengi meira en nú er gert í 34. gr. stjórnarskrárinnar. 7. Kjördæmaskipun. Hvort rétt sé að breyta kjördæmaskipuninni á þá leið, að landinu öllu verði skipt í einmenningskjördæmi, þar sem aðalmenn og varamenn verða kosnir saman óhlutbundnum kosningum, en uppbótarþingmenn engir. 8. Þingflokkar. Hvort þörf sé lagasetningar um skyldur og réttindi þingflokka. 9. Ný skipting landsins í samtakaheildir. Hvort æskilegt sé að taka inn í stjórnarskrána ákveðna skiptingu landsins í fylki eða aðrar nýjar samtakaheildir, er hafi sjálfstjórn í sérmálum, enda leiti nefndin um þetta álits sýslunefnda, bæjarstjórna, borgarstjórnar Reykjavíkur, Sambands ísl. sveitarfélaga og sérsambanda sveitar eða sýslufélaga í einstökum landshlutum. 10. Bráðabirgðalög. Hvort ástæða sé til að kveða nánar á en nú er gert um útgáfu bráðabirgðalaga og gildistíma. 11. Eignakaup og eignasala ríkisins. Hvort þörf sé nýrra ákvæða um eignakaup og eignasölu ríkissjóðs og ríkisstofnana. 12. Óeðlileg verðhækkun lands og fasteigna. Hvort gerlegt sé og nauðsynlegt að hindra með stjórnarskrárákvæði óeðlilega verðhækkun lands og fasteigna. 13. Réttur og skylda til starfs. Hvort ástæða sé til að kveða á um rétt og skyldur þjóðfélagsþegna til starfa. 14. Jöfn menntunaraðstaða Hvort kveða skuli á um, að þjóðfélaginu sé skylt að sjá svo um, að börnum og ungmennum, hvar sem þau eiga heima á landinu, skuli gert kleift að afla sér almennrar menntunar. 15. Vörn landsins. Hvort ákvæði 75. gr. stjórnarskrárinnar eigi þar heima á komandi tímum. 16. Þingsetningartími. Hvort rétt sé, að í stað „15. dag febrúarmánaðar“ í 35. gr. stjórnarskrárinnar komi annar tími, t.d. 1. október. 17. Hækkun ríkisútgjalda. Hvort rétt sé að kveða nánar á en nú er gert um frumkvæði að hækkun ríkisútgjalda. 18. Mannréttindayfirlýsing Sameinuðu þjóðanna. Hvort bæta skuli ákvæðum úr mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna við VII. kafla stjórnarskrárinnar og breyta 70. gr. hennar með hliðsjón af nútíma löggjöf. 19. Skyldur við landið. Hvort tilhlýðilegt sé og gagnlegt til leiðbeiningar á komandi tímum, að stjórnarskráin hefjist á yfirlýsingum um skyldur þjóðarinnar við landið og nauðsyn landsbyggðar, enda jafnframt kveðið á um þá almennu reglu, að fasteignir og náttúruauðæfi séu í eigu Íslendinga. 20. Stjórnlagaþing. Hvort ráðlegt sé, að sérstaklega kjörið stjórniagaþing fjalli um stjórnarskrána. Með opinberri tilkynningu skal þeim, er þess kynnu að óska, gefinn kostur á að koma á framfæri við nefndina skriflegum og rökstuddum brtt. við núgildandi stjórnarskrá fyrir þann tíma, sem nefndin ákveður. Nefndin ljúki störfum svo fljótt sem unnt er og skili till. sínum til Alþingis. Skal að því stefnt, að lýðveldisstjórnarskrá geti tekið gildi á árinu 1974.“ Þegar ég nú hef lesið till. eins og hún hljóðar á þskj. 531, vil ég svo með fáum orðum gera grein fyrir hinum einstöku liðum, sem sérstaklega er tekið fram, að endurskoðunarnefndin skuli endurskoða og taka til meðferðar. En það ber auðvitað að taka fram, að með þeirri upptalningu er engan veginn takmarkað frumkvæði nefndarinnar í þessum efnum, þannig að hún getur að sjálfsögðu þrátt fyrir þessa upptalningu tekið til meðferðar hver þau atriði, sem henni finnst ástæða til að fjalla um. Ég mun þá fara nokkrum orðum um hvern lið fyrir sig af þeim 20, sem sérstaklega er gert ráð fyrir, að nefndin athugi, og mun gera það í sömu röð og þeir standa í tillögunni. Um I. lið. Um hlutverk forseta Íslands, hvert það skuli vera á komandi tímum, eru skiptar skoðanir í landinu. Sú till. hefur komið fram, að forsrh. verði falið það hlutverk og hann verði á hverjum tíma þjóðhöfðingi. En einnig hafa verið uppi till. um að auka vald hins þjóðkjörna forseta. Um 2. lið. Tvímælis orkar, að rétt sé að halda deildaskiptingu á Alþingi. Sums staðar eru þm. kosnir á tvennan hátt, hvor deild út af fyrir sig. Hér er ekki um slíkt að ræða. Um 3. tölul. Í sambandi við að auka vald forseta lýðveldisins hefur oft verið um það rætt, að koma þyrfti á gleggri aðgreiningu framkvæmdavalds, löggjafarvalds og dómsvalds en nú á sér stað. Til greina kemur, að forseti en ekki Alþingi velji ríkisstjórn á hverjum tíma og að ráðherrar eigi ekki sæti á Alþingi, og eru dæmi til slíks. Því er af ýmsum haldið fram, að Alþingi yrði á þennan hátt óháðara í löggjöf gagnvart ríkisstjórn og framkvæmdavaldi og jafnframt sjálfstæðara í sínum verkefnum. Gagnrýni fer vaxandi á því, að þm. kveði sjálfir upp úrskurð um gildi kosninga sinna, sem telja má dómsmál. Um 4. tölul. Samskipti við önnur ríki eru vandasöm, og þeim fylgir mikil ábyrgð. Til greina kemur að takmarka rétt ríkisstjórnar og e.t.v. Alþingis til aðgerða á þessu sviði meira en nú er gert eða setja skýrari ákvæði um þetta efni. Um 5. tölul. Alþingi hefur stundum ákveðið að láta fara fram þjóðaratkvgr. um tiltekin mál, án þess að slík atkvgr. sé bindandi. Til greina kemur, að stjórnarskráin mæli fyrir um þjóðaratkvæði umfram það, sem hún gerir nú, þegar sérstaklega stendur á um, hvert gildi hún skuli hafa. Um 6. tölul. Ástæða er til að athuga, hvort takmarka þurfi kjörgengi við alþingiskosningar meira en nú er gert, t.d. vegna aldurs eða lengdar þingsetu, vegna þess að tiltekin störf samrýmist ekki þátttöku í stjórnmálabaráttu eða þannig að skilyrði verði sett um búsetu frambjóðenda í kjördæmum sínum. Um 7. tölul. Núverandi kjördæmaskipun og kosningafyrirkomulag ýtir undir flokksræði. Hér eru kosningar ópersónulegar, og það gerir kjósendum erfiðara fyrir, torveldar samskipti milli þm. og kjósenda hans og er til þess fallið að slæva ábyrgðartilfinningu þm. að margra dómi. Krafan um, að þm. verði kosnir í einmenningskjördæmum virðist eiga vaxandi fylgi að fagna, einkum meðal hinna yngri kjósenda í landinu. Um 8. tölul. Umsvif stjórnmálaflokka fara stöðugt vaxandi. Þeir verja meiri og minni fjármunum til starfsmannahalds og annars kostnaðar af ýmsu tagi í áróðursskyni. Dagblaðaútgáfufyrirtæki þeirra í höfuðborginni velta að líkindum samtals hundruðum millj. á ári. Stjórnarskráin ætlar flokkum sérstakan rétt, en þar skortir að margra dómi fyrirmæli um, að setja skuli lög um stjórnmálaflokka, réttindi þeirra og skyldur gagnvart flokksmönnum og þjóðinni. Um 9. tölul. Sjálfstæði þjóðarinnar er m.a. undir því komið, að landsbyggð haldist. Til þess að svo verði, þarf að vera jafnvægi milli landshluta. Með þetta fyrir augum þarf að margra dómi að skipta landinu í nokkur stór umdæmi eða fylki með sjálfsstjórn í tilteknum sérmálum innan ríkisheildarinnar. Ættu þá að vera ákvæði um þetta í stjórnarskránni. Um 10. tölul. Útgáfa bráðabirgðalaga er oft umdeild. Réttur ríkisstjórnar til útgáfu slíkra laga ætti að líkindum að vera meiri takmörkunum háður en hann er nú. Um 11. tölul. Til greina kemur að setja ný ákvæði um eignakaup og eignasölu ríkissjóðs og ríkisstofnana og þrengja valdsvið ríkisstjórnar í þessum efnum. Um 12. tölul. Oft hefur verið vakið máls á því, að koma þurfi í veg fyrir óeðlilega verðhækkun lands og fasteigna. Ef lagaákvæði um það efni eiga að koma að gagni, þurfa þau að líkindum að vera í stjórnarskránni. Dæmi voru til þess fyrir nokkrum árum, að einn fermetri lands í miðborg Reykjavíkur væri seldur á 25–30 þús. kr., og er slík þróun áhyggjuefni. Sama má raunar segja um land, sem látið er af hendi til hins opinbera eða í almannaþágu víðar um landið. Um 13. lið. Fordæmi munu vera fyrir því, að í stjórnarskrá sé kveðið á um rétt og skyldu til að inna starf af hendi. Er slíkt einnig athugandi hér, og hefur því máli áður verið hreyft opinberlega. Um 14. tölul. Til greina kemur, að stjórnarskráin mæli fyrir um, að þjóðfélaginu sé skylt að sjá svo um, að börnum og ungmennum, hvar sem þau eiga heima á landinu, sé gert kleift að afla sér almennrar menntunar. Um 15. tölul. Ástæða er til að athuga, hvort 75. gr. stjórnarskrárinnar eigi þar heima eftirleiðis, en hún fjallar um vörn landsins. Um 16. tölul. Núverandi ákvæði stjórnarskrárinnar um þingsetningardag virðist úrelt og eðlilegt að breyta því. Um 17. tölul. Tillögur hafa verið uppi um, að frumkvæði að hækkun ríkisútgjalda verði háð stjórnarskrárákvæði, og sjálfsagt að gefa því gaum. Um 18. tölul. Til greina kemur að taka í stjórnarskrána ákvæði úr mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna, og eðlilegt er að breyta 70. gr. stjórnarskrárinnar varðandi framfærslu með hliðsjón af nútíma löggjöf um þau efni. Um 19. tölul. Vel fer á því, að í stjórnarskránni verði almenn yfirlýsing um skyldur þjóðarinnar við landið og þá m.a., að henni beri að halda því í byggð og helga sér þannig áfram landsréttinn, enda sé þá jafnframt kveðið á um, að Íslendingar eigi yfirleitt fasteignir og náttúruauðæfi hér á landi. Ætti slík yfirlýsing að vera í upphafi stjórnarskrárinnar. Dæmi eru til þess, að hliðstæðar yfirlýsingar séu í stjórnarskrám annarra ríkja og þá þar settar til að minna á mikilsverð undirstöðuatriði, sem talið er, að ekki megi gleymast. Um 20. tölul. Tillögur hafa komið fram um það oftar en einu sinni, að kosið verði sérstakt stjórnlagaþing, sem hafi það verkefni eitt að fjalla um stjórnarskrána, þannig. að afstaða kjósenda til annarra málefna þurfi ekki að hafa áhrif á kosningu þess. Það skal tekið fram, að till. sú til þál., sem ég er að mæla fyrir, um endurskoðun stjórnarskrárinnar er ekki flokksmál, enda hefur flm. ekki farið fram á, að henni verði veitt flokksfylgi. Er að því leyti eins ástatt um hana og endurskoðunartillögurnar, sem fluttar voru á Alþingi 1966, 1967, 1969 og 1970. En æskilegt væri, að sem víðtækast samstarf gæti tekizt um þetta mál, um setningu nýrrar lýðveldisstjórnarskrár, er verða mætti traustari hornsteinn landsbyggðar og þjóðarsjálfstæðis en stjórnarskrá sú, er nú gildir. Ég leyfi mér að lokum að vekja athygli á því, að í 20. tölul. tillögunnar er svo fyrir mælt, að með opinberri tilkynningu skuli þeim, er þess kynnu að óska, gefinn kostur á að koma á framfæri við nefndina skriflegum og rökstuddum brtt. við stjórnarskrána fyrir þann tíma, sem endurskoðunarnefndin kynni að taka til. Ég mun svo ekki fara fleiri orðum um till., en óska þess, eins og ég sagði áðan, að málinu verði vísað til allshn. að lokinni umr.



Herra forseti. Ég hef kvatt mér hér hljóðs utan dagskrár um atriði, sem er svipaðs eðlis og lík mál, sem áður hefur reyndar borið á góma hér í þingsölunum. Þegar skattfrv. var útbýtt í þinginu fyrir jólin, þá skeði það, að samdægurs komu tveir ráðh., hæstv. félmrh. og hæstv. fjmrh., í sjónvarp og hljóðvarp til þess að túlka þessi frv. fyrir landslýðnum, á sinn hátt að sjálfsögðu. Þetta gerðum við aths. við í stjórnarandstöðunni og Ríkisútvarpið leiðrétti það, sem það taldi og viðurkenndi, að væru misfellur af þess hálfu, með því að gefa stjórnarandstöðunni eða fulltrúum stjórnarandstöðunnar kost á að tjá sig um þessi frv. þá næstu kvöld í sjónvarpi og hljóðvarpi. Þetta var í samræmi við það, sem hæstv. forsrh. hafði þá nýverið tjáð sig um, að það bæri að sjá til þess, að stjórn og stjórnarandstaða hefðu jafna aðstöðu í þessum þýðingarmikla fjölmiðli, sem Ríkisútvarpið er. Hér er á dagskránni í dag frv. til l. um heilbrigðisþjónustu og því var útbýtt fyrir viku, held ég, eða þar um bil, tæpri viku. Nú skeður það í gærkvöld, að hæstv. heilbrmrh. birtist á sjónvarpsskerminum til þess að tjá landslýðnum, hvað hér sé á ferðinni, og mátti náttúrlega á því skilja, að hér væri um mjög merkilegt og mikið mál að ræða, sem hann hefur nú hins vegar ekki árætt að flytja sjálfur, heldur hefur beðið nefnd að flytja - hann sagði nú ekki frá því í sjónvarpinu - og talað er um hér í þinginu að sé lagt fram til þess að sýna það, og eigi svo að athuga það nánar og afgreiða síðar. Þetta eru dálítið einkennilegar tiltektir. Þetta er náttúrlega mál, sem er ekki flokkspólitískt og má þess vegna skoða frá öðru sjónarmiði en þessi viðkvæmu skattamál, sem ég vék að áðan. En þetta er svolítið annarleg auglýsingastarfsemi. Það var svipað þessu, sem gerðist í haust, þegar hæstv. ríkisstj. og hæstv. iðnrh., sami ráðh., neitaði ekki Landsvirkjunarstjórn um að nota heimild, sem hún vildi nota samkv. lögum, sem síðasta Alþ. afgreiddi, til þess að virkja Sigöldu. Þá var mikil auglýsingaherferð upp skorin. Ríkisstj. hefur ákveðið að virkja Sigöldu, af því að hún neitaði ekki Landsvirkjuninni um leyfi til þess að nota heimildina, sem var í lögum frá síðasta þingi, og þessi hæstv. ráðh. birtist á sjónvarpsskerminum, og í baksýn voru virkjanir og vélar og mikil tækni. Það var á sama hátt eins og bakgrunnurinn að viðtalinu í gær var Íslandskort og fer vel á því. Það minnir mann að vísu á það, að herforingjum og einvöldum gamalla tíma var ósköp gjarnt að láta taka myndir af sér með hnattlíkan við hliðina á sér til þess að sýna veldi sitt. Ekkert þessu líkt skeði nú, hvorki þegar frv. til l. um breytingu á Landsvirkjun með Sigölduvirkjun og Hrauneyjafossvirkjun var lagt fyrir fyrra þing eða þegar þau voru afgreidd, þegar þingið hafði málin til meðferðar. Ég vek athygli á þessu hér m. a. vegna þess, að það er mjög altítt orðið nú að hitta menn á förnum vegi, sem furða sig á því, hvernig Ríkisútvarpið er rekið í fréttastarfsemi og auglýsingastarfsemi, og margir eru farnir að kalla þetta heimilistæki ríkisstj. á hinum pólitíska vettvangi. Þetta er mjög miður. Nú veit ég alls ekki, hvort frumkvæðið að þessu viðtali eða fyrri viðtölum er frá hæstv. ráðh. eða fréttastofu Ríkisútvarpsins. En það er alveg sama, hvort heldur er. Ef það er fréttastofan, sem er hér á ferðinni, þá eiga nú ráðh., finnst mér, sjálfir að hafa rétt mat á því, hvenær hæfilegt sé og á hvern hátt þeir komi fram í sjónvarpi og útvarpi með þingmál, sem hér er til umr. Og hæstv. forseti Sþ. hefur tjáð sig um það við mig, að hann vilji, að framfylgt sé þeim vinnuaðferðum, að frv. eða þingmál sem liggja hér fyrir, séu ekki rædd í sjónvarpi eða útvarpi, fyrr en þingið sjálft er búið að taka málið til meðferðar og það koma þá frásagnir af því í þingfréttum eða á annan hátt. Ég styð alveg eindregið bæði skoðun hæstv. forseta Sþ. að þessu leyti og einnig skoðun hæstv. forsrh., sem ég vitnaði til áðan. Sé það svo, sem ég geri nú ekki ráð fyrir, að ráðh. leggi svo mikið upp úr slíkri auglýsingastarfsemi sjálfir, fremur þá hitt, að þeir laðist til þess og láti teygja sig út í þetta af misvitrum mönnum í sjónvarpinu, þá ættu þeir bara frekar að skipta við auglýsingaskrifstofuna. Það mundi vera mikill styrkur fyrir sjónvarpið. Þá þýddi það að vísu, að það þyrfti að borga eitthvað á 5. þús. kr. fyrir mínútu.