Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Sveinn Ólafsson Það hafa nú þegar allmargir hv.þm. gert grein fyrir atkv. sínu, og þessvegna hygg jeg, að það verði ekki talin goðgá, þótt jeg geri hið sama, og það því síður sem jeg verð að greiða atkv. á móti þessu frv. Hæstv. forsrh. (JM) ögraði andstæðingum sínum í þessu máli með því, að þeir bæru ábyrgð á þeirri óreglu og lögbrotum, sem framin kynnu að verða framvegis vegna vanmættis og mannfæðar lögreglunnar, ef frv. yrði felt. Jeg skal ekkert um það segja, hver áhrif þessi ögrun hæstv.forsrh. hefir haft á aðra þingdeildarmenn, en hjá mjer vakti þessi ögrun ákveðna mótstöðu gegn þessu frv., og var í raun og veru ákvarðandi. Eftir hliðstæðri ályktun liggur næst að segja, að stjórnin beri þá einnig persónulega ábyrgð á öllu því misferli, sem leiddi eða leiða kynni af því, ef þetta frv. yrði samþ. Það er sem sje ekki neitt launungarmál lengur, að frv. stefnir að því einu að koma hjer á fót „pólitískri“ lögreglu, lögreglu, sem myndi vekja beiskustu andúð hjá öllum almenningi, jafnvel hinna allra löghlýðnustu borgara. Með þessu frv. hefir hæstv. stjórn lagt inn á hættulega leið, bæði fyrir sig og almannafriðinn, og hefði þessi leið betur ófarin verið. Eftir frv. er lagt tortryggilega mikið vald í hendur stjórninni, sem alt getur ákvarðað með konunglegri tilskipun, eftir geðþótta sínum, og á að vera óbundin af lögunum, því að frv. þetta afmarkar nær ekkert verksvið stjórnarinnar. Það er að vísu eigi sjálfsagt, að ætla stjórninni misbrúkun þessa valds, en möguleikinn til þess blasir við. Kostnaðarhliðin á þessu máli er að mínu áliti ekki sú þýðingarmesta, en þó mjög varhugaverð, og um hana gefur frv. engar bendingar. Stjórnin virðist því um þetta eins og annað að vera óbundin, og getur lagt fram úr ríkissjóði hvaða upphæð sem vera skal til styrkingar lögreglu, þar sem henni þóknast. Eins og kunnugt er, hefir allur kostnaður við lögreglueftirlit í bæjum hingað til eingöngu hvílt á viðkomandi bæjarfjelagi, að því frátöldu, að ríkið hefir greitt laun lögreglustjóra, samkvæmt lögum um það efni frá 1890, lögum, sem að vísu eru aðeins heimildarlög, en að rjettu lagi ættu að vera alment skipandi um þessa hluti. Er í sjálfu sjer ekkert óeðlilegt að hugsa sjer, að ríkið tæki einhvern frekari þátt í kostnaði við slíka löggæslu, þar sem hann reyndist mjög þungbær, og þá eftir ákveðnum hlutföllum. En með varalögreglu þeirri, sem hjer er að stefnt, mundi verða dregið úr hvöt bæjanna til að annast þetta lögreglustarf, er ríkið stæði að baki og hægt væri þannig að koma af sjer kostnaðinum og skjóta ábyrgðinni yfir á herðar þess. Má jafnvel búast við því, að löggæslan í landinu yrði lakari, eftir að ríkið þannig væri búið að taka hana að sjer. Mjer virðist leið sú, sem samþyktarlögin 1890 benda á, sú eðlilegasta, og ef auka þarf lögreglustyrk einhversstaðar, þá sje eftir þeim einsætt að gera það. Hv. 1. þm. Árn. (MT) benti rjettilega á það, að t. d. hjer í Reykjavík og jafnvel víðar mætti nota brunaliðið til aðstoðar lögreglunni; auk þess eru ýms fjelög vel til þess fallin að skyldast til slíkrar lögregluaðstoðar, svo sem fjelög fimleikamanna, skátafjelög o. s. frv. Jeg sje ekki neitt því til fyrirstöðu, að bæjarfjelögin legðu slíka kvöð á þessa menn, og þó svo væri, að þetta hefði einhvern aukinn kostnað í för með sjer, þá ætti hann ekki að verða meiri en af föstu lögregluliði, enda eftir framansögðu ætti þá að vera gerlegt að fá einhvern tilstyrk af ríkisfje, er kostnaður yrði ofvaxinn bæjarfjelagi. Um þetta eru líka fordæmi til, og er skemst að minnast fjárframlaga úr ríkissjóði 1921 til kostnaðar við lögregluframkvæmdir hjer í bænum. Jeg veit annars ekki til þess, að komið hafi frá neinum bæ á landinu nokkur ósk um að auka við lögregluna, eða umsókn um styrk vegna kostnaðar við hana, nema ef telja skyldi hjer úr Reykjavík. Jeg held því ekki, að það þurfi að gera því skóna fyrst um sinn, að önnur bæjarfjelög biðji um þetta, nema ef til vill Siglufjörður. Jeg gæti eins vel búist við því, ef lög yrðu sett hjer um varalögreglu, að niðurstaðan yrði sú, að þau röskuðu einmitt þeim almannafriði, sem þeim er ætlað að tryggja og varðveita. Það hefir af ýmsum fylgismönnum frv. verið talin ótilhlýðileg frekja af Framsóknarflokknum, að vilja fella frv. þegar frá 2. umr. og girða þannig fyrir, að það nái að komast í nefnd. En jeg verð að segja það fyrir mitt leyti, að jeg lít svo á, að heppilegustu úrslit þessa máls væri þau, að frv. fari ekki lengra en komið er. Jeg sje ekki í þessu frv. annað en reiddan hnefa þess hluta Íhaldsins, sem hefir hina stærri vinnuveitendur að baki sjer, gegn verkalýðnum og öðrum, sem eru í andstöðu við það. Því fer mjög fjarri, að jeg treysti hnefarjetti þess til að skapa frið og löghlýðni. Athugaverðustu viðsjár í voru þjóðfjelagi eru einmitt deilur milli óbilgjarnra vinnuveitenda annars vegar og ofstækisfullra verkamanna á hinn bóginn, og jeg sje eigi betur en að það sje einmitt skylda Framsóknarflokksins að reyna að standa milli þessara elda og draga úr illum afleiðingum þeirra, sem ætið eru viðbúin. Jeg ætla ekki að taka þátt í þeim skattyrðingum, sem hjer hafa staðið um þetta mál, og jeg ætla heldur ekki að ýfast neitt frekar við hæstv. stjórn fyrir það, að hafa borið hjer fram þetta frv. Jeg get að mestu leitt hjá mjer hnjóðsyrðin til vor, andstæðinga frv. En þó var það eitt atriði, sem hæstv.forsrh. (JM) hraut af vörum í gær, sem jeg get ekki alveg leitt hjá mjer, og sem jeg álít, að hæstv.forsrh. hefði fremur átt að láta ósagt. Hann var sem sje að tala um mennilegar framkvæmdir Íhaldsins, og kvað svo að orði, að andstöðuflokkarnir hefðu aðeins lagt til þvaðrið og tafirnar. Þetta álít jeg, að hefði mátt vera ómælt, því jeg tel það muni orka mjög tvímælis, hvort nokkrar sjeu þær framkvæmdir Íhaldsflokksins eða stjórnar hans, sem ástæða sje fyrir hæstv. ráðherra að tala svo drýgindalega um; að minsta kosti er sjálfshólið óviðfeldið. Jeg fór að spyrja sjálfan mig, hvað mundi liggja bak við þessi drýgindalegu orð hæstv.forsrh. (JM). Jeg veit ekki, hvort jeg hefi hitt á það rjetta, en mjer datt í hug, hvort það mundi t. d. geta verið röggsemi stjórnarinnar í Krossanesmálinu fræga, sem hann miklaðist svo mjög af; eða hvort það væri framkvæmd aðflutningsbannsins á óþarfavarningi næstliðið sumar, eða eitthvað þessháttar. Jeg held það sje ekki beinlínis ástæða fyrir hæstv.forsrh. að vera að flagga með þessar röggsamlegu framkvæmdir íhaldsstjórnarinnar. Jeg held, að traustið á henni vaxi lítið við það, og þögnin um þær sje affarasælust. Í stuttu máli sagt hefi jeg ekki getað felt mig við, að rjett væri að eyða jafnmiklum tíma og gert hefir verið, til að ræða slíkt mál sem þetta, ef hægt væri að breiða yfir það með góðu móti. Eftir þær umræður, sem þegar hafa staðið um málið, mun þetta vera orðið eitt með allra dýrustu málum þessa þings. Jeg skal engu spá um afdrif frv., en jeg hefi þegar látið í ljós, hver jeg óska að þau verði, og jeg mun einksis láta ófreistað til að flýta fyrir þeim afdrifum.

Bjarni Jónsson Jeg á ekki gott með að skilja, hversvegna hv.þm. eru sífelt að blanda afstöðu þessara stóru þingflokka inn í umræðurnar. Það er hvort sem er á hvers manns vitorði, að núverandi stjórn á tilveru sína Framsóknarflokknum að þakka. Honum var boðin í fyrra samvinna í því skyni, að gamla stjórnin sæti áfram, en tók hinn kostinn, sem kunnugt er. Það er því hans eigin stjórn, sem nú situr við völd, hversu mjög sem hann hamast nú gegn henni. Annars skil jeg alls ekki í þessum málalengingum um frv. þetta við 1. umr. Hvað er það eiginlega, sem á milli ber? Hjerna sitjum vjer þrír í röð, og höfum allir talað um málið og erum allir sammála um, að auka þurfi lögregluna. Hv. þm. V.-Ísf. (ÁÁ) sagði ennfremur, að auka þyrfti lögregluna í landinu. Hv. þm. Str. (TrÞ) ljet einnig mjög ákveðin ummæli falla í þessa átt. Hæstv. forsætisrh. (JM) sagðist mundi fylgja næstum hverju frv., sem miðaði að því, að auka löggæsluna í landinu. Hvað er þá eðlilegra en að málið fái að ganga til nefndar, þar sem andstæðingamir geta komið sínum brtt. að? Hjer virðist aðalatriðið vera það, hvort fella eigi frv. einungis af því, að það er stjfrv. Jeg gæti skilið þetta, ef til stæði að fella stjórnina. En nú er ekki því til að dreifa. Jeg fyrir mitt leyti, heiti því, að greiða atkv. á móti frv. við 2. umr., ef það kemur ekki frá nefndinni í þeirri mynd, sem jeg kýs. Jeg ætla hvorki að skemta mjer nje öðrum hjer, með því að tala um málið í sama tón og sumir aðrir. Jeg vildi aðeins drepa á tvö eða þrjú atriði. Mig rak, satt að segja, í rogastans, þegar jeg heyrði af munni andstæðinga frv., að hjer væri verið að stofna lið gegn einni stjett manna í landinu. Þetta er svo mikil ósvífni og brot á öllu velsæmi, að slíkt má ekki vera óátalið. Hversvegna er þá verið að ræða þetta mál dögum saman, í stað þess að drepa það þegjandi, eins og slíkt frv. hefði átt skilið? Um það hefðu allir flokkar átt að vera samtaka, hefði verið um slíkt hneyksli að ræða. Annars held jeg, að andstæðingar frv. trúi ekki þessu sjálfir. Jeg fyrir mitt leyti gæti enga sjerstaka stjett nefnt til þessa, fremur annari, en hv. andstæðingar þessa máls hafa nefnt til þess verkamannastjettina, daglaunamennina. Hvenær hafa þeir stofnað þjóð og ríki í hættu með ólöghlýðni? Það hefir að vísu verið vitnað til tveggja slíkra atburða, en bæði var það, að hjer var eigi um nein ósköp að ræða, enda var fyrirstaða hins fámenna lögregluliðs lítil eða engin. Annars eru verkamenn stiltir menn og hógværir, engu síður en vjer hinir. Og þar við bætist sú staðreynd, þótt menn vilji máske ekki viðurkenna hana, síðan menn fóru að vera hálfir austur í Rússlandi, að verkamenn eru feður, bræður og frændur embættismanna, kaupmanna og útgerðarmanna. Hver stjettin gripur hjer svo inn í aðra, að þær verða stundum vart aðgreindar. Auðvitað eru til óróaseggir innan daglaunamannanna, eins og í öllum öðrum stjettum, einkum þegar menn eru hálfdruknir. Við aldrukna menn hefir lögreglan oftast nær ráðið. Verkamenn eru ekki ólöghlýðnari en aðrir menn, nema síður sje. Það er því bein móðgun og ósvífni við þá, að segja, að þeir muni koma upp varnarliði gegn varalögreglu, ef hún verður sett á fót, og þá kastar tólfunum, ef fulltrúar verkamanna sjálfra verða til þess, að halda þessum óhróðri á lofti. Jeg man nú að vísu ekki, að hv. 2. þm. Reykv. (JBald) hafi látið sjer þetta um munn fara, enda þótt það hafi óspart verið gefið í skyn af ýmsum öðrum. Ef verkamenn koma hjer upp varnarliði, þá yrði það til að hjálpa öðrum, en ekki gegn löggæslunni í landinu. Það er þetta tvent: að stjórnin leggi fyrir þingið frv. þess efnis, að stofna her til höfuðs einni stjett í landinu, og hitt, að verkamenn muni stofna til samtaka gegn lögreglu ríkisins, sem er hvorttveggja svo ósvífið og óviðeigandi, að engum ætti að detta slíkt í hug. Og auk þess, að það er bein móðgun við verkamenn að ætla þeim slíka firru, þá er það ekki síður langt gengið, ef þetta á að vera hótun til vor hinna þm., sem erum, eins og allir vita, fremur ístöðulitlir og verðum fljótt hræddir, svo að það er ekki rjett að nota sjer það. Jeg ætla þá að víkja að hinu og þessu í ræðum þeirra hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) og hv. 2. þm. Reykv. (JBald). Þeir sögðu, að jeg hefði gert ráð fyrir, að lögreglan væri vopnuð. Þetta er ekki rjett. Jeg sagði aðeins, að lögreglan ætti að vera vopnuð eins og gerðist um lögreglu í öðrum löndum. Annars skil jeg ekki í því, hve hræddur hv.þm. V.-Ísf. er við vopnaða lögreglu. Hann vill líklega heldur, að lögreglan segi við sökudólgana, eins og í vísupartinum stendur: Bíddu hjerna, maður minn, meðan jeg sæki handjárnin, eða eitthvað svipað virðist vaka fyrir honum. Annað eins gæti þó komið fyrir sem það, að drukkin skipshöfn af erlendu skipi ryddist hjer á land og gerði usla. Lögreglan má samt ekki hafa neitt í höndunum. Það er líklega trú hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) á innræti útlendra manna, sem hefir hjer áhrif á skoðun hans. Eins og önnur þing, leggur þetta þing, er nú situr á rökstólum, ýmsar kvaðir og kröfur á þegnana, bannar þeim og býður, en þess verður að gæta, að þau rjettindi verða að koma á móti, að þegnarnir sjeu óhultir fyrir ofbeldismönnum. Hv. þm. V.-Ísf. (ÁÁ) talaði um „arnarvæng Englands“. Ekki skal því neitað, að stór er hann, en hætt er við, að hann verði skjóllítill, ef það væru Bretar sjálfir, sem vjer ættum að verjast. Hv. sami þm. sagði, að margar smáþjóðir yrðu að gera sjer að góðu að lifa í skjóli við her stærri þjóða. Eftir þessu ætti Ísland að verða verndarríki (protektorat) Englands. Endirinn hlyti að verða sá, þótt ekki hefði verið ætlast svo til í upphafi. Hv. 2. þm. Reykv. (JBald) sagði, að það væri hin mesta fjarstæða, að varalögreglan kæmi að gagni, ef ræningjar kæmu að landi. Mátti skilja á ræðu hans, að fyrst og fremst væri einurðarleysið gagnvart útlendingum svo rótgróið, að enginn myndi hreyfa hönd nje fót gegn þeim, og í öðru lagi myndu ræningjar þessar koma hjer á „dreadnaughts“ eða öðrum stórdrekum, sem skytu á kauptún og kaupstaði. Hv. þm. ætti þó að vera kunnugt, að Ísland hefir lýst yfir ævarandi hlutleysi sínu. Hann átti auðsjáanlega erfitt með að komast fram hjá þessari ástæðu, og því ljet hann þessa fáránlegu skoðun í ljós. Það, sem jeg átti við, var auðvitað það, að komið gæti fyrir, að ein eða tvær skipshafnir færu á land til rána eða annara óspekta. Lögreglan á fyrst og fremst að verja oss gegn slíkum útlendingum, og þá einkum verkamenn sjálfa. Allar óeirðir koma harðast niður á fátæku mönnunum, sem veitist lífið nógu örðugt, þótt þeir fái að lifa í friði. Jeg er ekki fróður í Íslandssögu, og skal ekki heldur þreyta neina með tilvitnunum þaðan. En ekki held jeg að lengi þurfi að leita þar, til að finna þar næg dæmi þess, að margt hefði betur farið en gert hefir með þjóð vorri, hefði verið til öflug ríkislögregla, sem háð hefði fjeránsdóma og framið aðrar opinberar athafnir, þar sem þess þurfti við. Þetta gæti verið þeim til athugunar, sem fróðir eru í Sturlungu. Mig myndi ekki taka sárt, þótt frv. þetta fjelli nú þegar, ef hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) kemur jafnharðan fram með frv. það, sem hann lofaði að koma fram með um þetta efni. En þar sem jeg er ekki viss um efndir á því, mun jeg greiða atkv. með þessu frv. til nefndar og 2. umr.

Magnús Torfason Jeg fjekk í gær leyfi hjá hæstv. forseta til að bera af mjer sakir, en vjek hinsvegar ekki að ræðu hæstv. dómsmálaráðh. (JM) að því leyti, er hún snerti málið sjálft. Þess þarf heldur ekki með, nema að litlu leyti, því að hann reyndi ekki að hrekja neitt af því, sem jeg hafði sagt um aðalatriði þessa máls. Það eina, sem hann reyndi að bera fram til varnar, var það, að forstöðumaður varalögreglunnar ætti að vera undir lögreglustjóra gefinn. Í því sambandi sagði hann, að jeg hefði alls ekki lesið aths. við frv. Um 3. gr. frv. segir svo í aths.: „Forstöðumaður hefir á hendi stjórn varalögregluliðsins og umsjón .... “ Þetta er einmitt full sönnun fyrir mínu máli, því að þótt svo sje að sjálfsögðu tekið til orða í aths. um 1. gr., að varalögreglan eigi að vera lögreglustjóra til aðstoðar, þá sje jeg eigi betur en hin aths., sem jeg tilfærði, taki öll tvímæli af um þetta. Þá var annað, sem mjer þótti kynlegt í ræðu hæstv.forsrh. (JM). Það er, hvernig hann hefir tekið till. þeirra, sem að vísu vilja auka löggæslu í landinu, en eru þó ósamþykkir frv. stjórnarinnar. Hann hefir gert alt sitt til að gera allar þessar till. að vitleysu, og þá hafa mínar tillögur ekki farið varhluta af þeirri viðleitni hans. Jeg mintist meðal annars á tollþjóna og aukna tollgæslu. Hæstv. forsrh. (JM) veit líka að jeg hefi jafnan haldið því fram, að auka beri tölu tollþjóna, því að sú stjett þarf að vera það vel skipuð, að hún geti öðruhvoru rannsakað skip nákvæmlega, svo enginn, sem varning flytur inn í landið, geti verið óhultur fyrir tollskoðun. Hvað fjárhagslega hlið þessa eftirlits snertir, þá er jeg viss um, að það margborgar sig beinlínis, og einnig óbeinlínis, í auknum tolltekjum, þar sem það kemur í veg fyrir, að lögbrot sjeu framin. En það, að fyrirbyggja lögbrot, vænti jeg einmitt að sje næst skapferli hæstv. dómsmálaráðh. (JM). Samt hefir hann ekkert gert til að bæta þessa grein lögreglunnar. Að lokum verð jeg að fara nokkrum orðum um síðustu hnúturnar, sem hæstv.forsrh. (JM) kastaði til mín. Hann kvað skríl vera í öllum stjettum, og fór það ekki leynt, að hann taldi mig vera skríl í sýslumannastjettinni. Jeg veit ekki, hvort hann hefir hjer átt við embættisfærslu mína, en hvað sem því líður, liggur ekki í lausu lofti það hugboð milt, að hjá þessum yfirboðara mínum, hæstv. dómsmálaráðh., hafi jeg í embættisfærslu minni einskis styrks átt að vænta. En undarlega kom mjer þessi ásökun hans fyrir sjónir, þar sem mjer vitanlega hefir okkur ekkert á milli borið út af embættisrekstri mínum. Jeg hefi meira að segja ekki ákveðið kæru í neinu stórmáli, nema bera það undir hann, og býst jeg við, að það þyki einkennilegt um mann, sem ekki hefir verið stjórninni sjerlega leiðitamur. En hafi hann átt við embættisfærslu mína, verð jeg að vita hæstv.forsrh. (JM) fyrir það, því að þar gerir hann sig ótvírætt sekan í þinghelgisbroti, þegar hann ræðst hjer á mig sem embættismann. Jeg sit hjer sem hver annar þingmaður, embættislaus, og þyki honum mjer fara mín embættisfærsla miður úr hendi, þá er honum innan handar að fara venjulega embættisleið. Hvað annars snertir embættisfærslu mína yfirleitt, þá get jeg sagt frá því, að jeg hefi í fórum mínum vottorð frá gömlum yfirboðara mínum, Júlíusi heitnum Havsteen amtinanni, og má af því vottorði ráða, að hann myndi ekki hafa talið mig vera skríl í sýslumannastjett. Þessi látni ágætismaður hefir þó fengið þann vitnisburð hjá þjóð sinni, að fáir munu væna hann um að hafa gefið slíkt vottorð, ef honum hefði ekki fundist jeg eiga það skilið. En nú hefir hæstv. dómsmálaráðh. (JM) orðið tíðrætt um innræti ýmsra hv.þm., og má vel vera, að hann eigi við „prívat“-líf mitt, þegar hann telur mig vera skríl minnar stjettar. En þá kastar fyrst tólfunum. Mjer er það minnisstætt, frá því er jeg var drengur, að einum þm. varð það á, að bregða öðrum um, að hann hefði svikið stúlku. Sá maður beið þess ekki bætur í hugum alþjóðar langa stund, og sá eftir þessu skjótræði sínu alla æfi. - Annars býst jeg líka við, að sje skríll hjer inni í sölunum, og skuli það metið eftir „prívat“- lifnaði manna, þá muni hæstv.forsrh. (JM) ekki hljóta sjerlega háan vitnisburð. Það, sem mjer hefir þótt merkilegast í öllum þessum umræðum, er í stuttu máli sagt það, að verið er að mynda nýjan þingtón úr sæti forsætisráðherrans. Og orðin, sem þaðan hrutu til mín, eru í fylsta samræmi við aðra framkomu hæstv.forsrh. (JM) í þessu máli. Hann hefir óspart látið orð falla um „barnaskap“ hv.þm. og um „heimsku“ þeirra, dróttað að sumum, að þeir væru „trúníðingar“, gert skop að þingmannshæfileikum þeirra, og ráðist að „innræti“ þeirra. Jeg tel ekki vel til fallið, að sá síður, að viðhafa slík orð, sem jeg nefndi, skuli vera innleiddur úr sæti hæstv.forsrh. (JM). Þá hafði hans gamli húsbóndi, sá er lengst hefir setið hjer í forsætisstól, og sem mynd er af hjer í salnum, alt annan sið. Hann sagði aldrei móðgandi orð til nokkurs manns, jafnskapmikill sem hann þó var, því að hann kunni að meta, hvað hann skuldaði stöðu sinni og hvílíka virðingu hann átti að bera fyrir henni. Það væri æskilegt, að hæstv.forsrh. (JM) kynni eins vel að meta sína stöðu. Jeg skal líka í þessu sambandi taka dæmi frá sambandsþjóð vorri, Dönum, því að jeg vænti þess, að hæstv.forsrh. (JM) muni telja flest gott, er þar gerist. Svo var mál með vexti, að maður einn, sem verið hafði ritstjóri um aldarfjórðung fullan og greitt hafði mótstöðumönnum sínum öllu þyngri högg en dæmi þektust til í því landi, hann komst í ráðherrastöðu. En þá breytti hann svo um tón, að hann er talinn með prúðustu mönnum í þeirri stöðu. Jeg veit, að hæstv.forsrh. (JM) hefir miklar mætur á danska ráðuneytinu, og því muni honum vera ljúft að taka það sjer til fyrirmyndar. Hæstv. forsrh. (JM) taldi mig hafa verið með óþokkalega árás á sig. Jeg vil því til svars taka það fram, að jeg finn enga ástæðu til að draga neitt úr þeim orðum, sem jeg hefi látið falla í þessu máli. Jeg held því fram ennþá, sem jeg hefi áður tekið fram, að frv. þetta sje fram komið til að leiða huga manna frá lögregluhneykslum. Það er vitanlegt, að dómsmálastjórnin hefir sett mjög niður á síðari árum, og má hún vel vita, að jeg er ekki einn um þá skoðun. Jeg hefi m. a. fengið áskoranir frá þingmálafundum í mínu kjördæmi um að veita þessu efni sjerstaka athygli. Þennan pólitíska dóm er mjer rjett og skylt að bera fram, án minsta tillits til þess, að jeg er embættismaður. Þegar hæstv.forsrh. (JM) telur það goðgá, að jeg felli dóm um hann hjer í hv. deild, þá vil jeg aftur til samanburðar bregða mjer til Danmerkur. Það ber líka svo vel í veiði, að hæstv.forsrh. (JM) vitnaði sjálfur í ræðu sinni til danska ráðuneytisins og taldi það íhaldsamt. En það átti í deilum út af helgisiðareglunum, sjerstaklega skírnarsiðunum, og í því máli hjelt Pastor Poulsen, fyrv. kirkjumálaráðherra, ræðu í þinginu, þar sem hann ber kirkjumálaráðherranum á brýn, að hann hafi „sveget og svigtet alle sine Idealer“. Þetta er margfalt þyngri dómur en sá, er jeg leyfði mjer að fella yfir hæstv.forsrh. (JM). Það var því áreiðanlega ekki jeg, sem hljóp á mig í gær. Eitt var það, sem ræða hæstv.forsrh. (JM) bar ljóslega með sjer, það, hversu óslökkvandi hatur hann ber til mín. Það var enginn sjerstakur velvilji, sem kom fram í ræðu hans í garð hv. 3. þm. Reykv. (JakM), en þó var það smáræði hjá því, sem jeg varð fyrir hjá honum. En jeg skil þetta vel. Það er nefnilega algild regla um alla þá menn, sem ekki eru stórmenni, að þegar þeir hafa gert einhverjum manni rangt til, þá ala þeir upp í sjer hatur til hans. Sjálfur þóttist hæstv.forsrh. (JM) gera það af velvild til mín að taka í lurginn á mjer, kvaðst gera það til þess að jeg ofmetnaðist ekki. Jeg veit ekki, hvernig jeg á að skilja þetta; en næst er að halda, að hann með ræðusnild sinni hafi þóst drepa virðingu mína og álit hjer á þinginu. En þar hefir honum algerlega mistekist. Og hræðilega skjátlast honum, ef hann hefir svo mikið álit á ræðumannshæfileikum sínum, að hann heldur, að sjer nægi aðeins að opna munninn, til að knjesetja smælingja eins og mig. Þessi ræða hans var þó ekkert bráðræðisverk, því hann hefir „sofið upp á“ hana yfir nóttina, en þó er hún áreiðanlega sú langsamlega heimskasta ræða, sem haldin hefir verið á hinu háa Alþingi að þessu sinni - svo jeg noti hans eigin tón. Alt, sem hann hefir gert í þessu máli, síðan það kom fram, hefir verið örþrifaráð, sem hann hefir gripið til, vegna þess, að hann veit, hvað málstaður hans er frámunalega ljelegur.

Björn Líndal Þessar umræður hafa nú staðið í fjóra daga, og þó jeg hafi margsinnis fundið ástæðu til að tala, þá hefi jeg altaf horfið frá því aftur, því að jeg vildi mjög ógjarna lengja umræðurnar fram úr hófi, sjerstaklega eins og þessar umræður hafa snúist. Jeg hefi verið á mörgum fundum um dagana. Jeg hefi verið á æsingafundum, bæði í sveit og kaupstöðum, þar sem verið hafa til umræðu hin mestu hita- og æsingamál. Jeg hefi verið á strákafundum, þar sem strákslega hefir verið talað um strákslega hluti og hjegómlega um hjegómamál. Jeg hefi meira að segja verið staddur þar, sem brjálaðir menn hafa átt í orðasennu. En aldrei hefi jeg hlustað á ræður líkar sumum þeim, sem hjer hafa verið fluttar í þessu máli á sjálfu Alþingi Íslendinga. Jeg hefi aldrei fyrri hlustað á jafnsvívirðilegar dylgjur, aldrei verið viðstaddur, þar sem loftið hefir verið eins blandað heift og hatri og hjer, aldrei heyrt óþokkalegri skammir nje ósvífnari rangfærslur. Undir öllu þessu hefi jeg setið þegjandi, miklu lengur en sætt hefir verið. En lengur nenni jeg ekki að sitja undir slíkum lestri, án þess að leggja orð í belg. Hjer, þar sem valinn maður ætti að skipa hvert rúm, hjer, þar sem þjóðin væntir, að fegurstu hugsjónir hennar og framtíðardraumar rætist og göfugustu hugsanirnar ættu að vera hugsaðar, þar slappast nú hver heiðarleg taug í hverjum góðum dreng í manndrápsveðri úlfúðar og rógburðar. Og eigi íslensk þjóð sjer nokkurrar viðreisnar von, þá verða allir góðir menn að taka höndum saman um það, að hjer verði umskifti á. Hingað og ekki lengra! Mjer þykir rjett að taka það fram, að þó að jeg verði, vegna þingskapanna, að ávarpa þá menn, sem hjer hafa staðið fremstir í því að gera þjóðinni minkun, sem „háttvirta þm.“, þá meina jeg ekki meira með því, en þegar hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) talar um drengskap eða hv.þm. Str. (TrÞ) um sannleika. Þeir, sem hjer hafa lengst komist í ósómanum, eru þeir hv. 2. þm. Reykv. (JBald) og hv. 1. þm. Árn. (MT). Við þann síðarnefnda vil jeg sem minst tala, og enn minna um hann. Hv. 2. þm. Reykv. (JBald) verður að segja það til afsökunar, að hann er í þeim flokki, að ekki verður sagt, að hann sigli undir fölsku flaggi. Sá flokkur er best þektur að æsingum, stóryrðum, rógi og rangfærslum, eftir blöðum hans að dæma. Öðru máli er að gegna með hv.þm. V.-Ísf. (AÁ) og hv.þm. Str. (TrÞ), sem báðir eru guðfræðingar, annar lærimeistari kennara, og hinn maður, sem hefir gert tilraun til að verða uppfræðari íslenskra presta og er nú ritstjóri að blaði, sem illu heilli hefir komist inn á of mörg heimili þessa lands. Á þessum mönnum hvílir því meiri siðferðisleg ábyrgð en á flestum öðrum þingmönnum, meiri en ætla má, að þeir hafi gert sjer grein fyrir sjálfir, eftir framkomu þeirra hjer í hv. deild að dæma. Og þetta eru menn, sem þykjast vera að sporna við því, að „Grimsby-lýðurinn“, sem þeir nefna svo, nái yfirtökum í þessu landi, en til hans telja þeir kaupstaðabúa og sjómenn. Þeir þykjast vilja sporna við því, að unglingarnir úr sveitinni siðspillist í kaupstöðunum. En eru þeir sjálfir þessum óspilta æskulýð til fyrirmyndar? Hjer á pöllunum er nú fult af áheyrendum, og margir ungir. Sennilega eru sumir þeirra nýlega komnir hingað úr sveit. Hvað læra þeir hjer af þessum hv. leiðtogum sínum? Geta þeir lært af þeim að haga sjer eins og siðuðum mönnum sæmir? Nei, af þessum mönnum læra þeir einmitt það, sem ungum mönnum er allra skaðlegast að læra, og það er ódrengskapur, undirhyggja, ósannsögli og yfirskin guðhræðslunnar. það var vel farið, að hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) mintist á næstu kosningar. Jeg hefi oft verið við kosningar riðinn, en aldrei neinar, þegar meiri uggur og ótti hefir verið í mönnum en við síðustu kosningar. Atvinnuvegirnir voru í afturför og menn sáu, að svo búið mátti ekki vera. Ríkisfjehirslan var tóm og bæði ríkissjóður og einstaklingar í botnlausum skuldum. Gengi peninga okkar fjell meira og meira. Þjóðinni var það því lífsspursmál, að sem best tækist til með þingmannavalið að þessu sinni. Og eftir kosningarnar var naumast unt að segja annað með rjettu en það, að þjóðin hafði ástæðu til þess að vera sæmilega ánægð með úrslitin. Jeg veit ekki, hve miklar vonir kjósendur hafa gert sjer um þá þingmenn, sem hjer hafa lengst vikið frá vegi sæmilega góðs og heiðarlegs þingmanns, en hitt veit jeg, að jafnvel þær litlu vonir, sem jeg gerði mjer um þessa menn, hafa orðið sjer tilfinnanlega til skammar. Í stað þess að tala í einlægni og alvöru um alvarlegustu mál þjóðarinnar, eyða þeir mörgum dögum þingsins til þess að reyna að æsa þjóðina upp á móti því, að unt verði að halda uppi lögum og reglu í landinu. Þeir eru að æsa þjóðina til þess að virða að vettugi og brjóta þau lög, sem þeir sjálfir eru að setja, og þiggja borgun fyrir. Það eru einmitt þessir menn, er blása mest að ófriðarkolunum og stjettahatrinu. Þeir halda klukkutímalangar ræður um þetta mál, eða öllu heldur í sambandi við þetta mál, ekki til þess að tala um það af nokkru viti, heldur til þess að ráðast á vissa menn í landinu. Þeir hafa barist með hinum ódrengilegustu og verstu vopnum og saurkasti. Og þegar þeir hafa dögum saman ausið ærumeiðingum og illgirnislegustu aðdróttunum yfir hæstv.forsrh., þá hneykslast þeir á því, að hann skuli loks neyðast til þess að gjalda þeim dálítið líku líkt. Þeir vita, að ljett er að sigra heiðarlegan mann með ódrengilegum vopnum, meðan þeir hika við að grípa til samskonar vopna sjer til varnar. En það má brýna svo deigt járn að það bíti um siðir. Og ef þeir eru beittir þeim sömu vopnum og þeir sjálfir beita, þá geta leikslokin orðið önnur en þeir ætlast til. Einhver fáránlegasta fjarstæðan, sem heyrst hefir í þessu máli, er sú, að hjer sje verið að stofna til blóðsúthellinga. Jeg hefði naumast getað trúað því, að slík reginvitleysa væri sögð hjer á Alþingi, ef jeg hefði ekki heyrt það sjálfur. Halda þessir hv. herrar, að þeir geti til lengdar talið nokkrum heilvita manni trú um það, að stofnað sje til blóðsúthellinga og bróðurvíga með aukinni lögreglu og löggæslu í landinu? Nei, það eru þeir sjálfir, sem stofna til bróðurvíga með því að æsa til stjettahaturs. Það eru þeir, sem eru að setja Kainsmerkið á enni þessa þings. Nú mundi jeg særa þessa hv.þm. við drengskap þeirra, ef þeir ættu nokkurn drengskap til -  (Forseti, BSv (hringir): Jeg vil áminna hv.þm., að haga orðum sínum sæmilegar!)  - Þetta, sem jeg er nú að segja, er hreinasta barnahjal í samanburði við orðbragð ýmsra annara þm. Þeir vita, að það er hættulegur leikur að kynda glóðum heiftar milli stjetta í þessu landi, og jeg vil vara þá við því, að fara lengra í því en orðið er. Sá eldur getur að lokum brent þá sjálfa. Jeg hefi ánægju af því, að hv. forseti skyldi setja ofan í við mig. Jeg hefi þá ekki til einskis upp staðið, ef hv.þm. gættu betur hófs í ræðum sínum eftir en áður. Jeg vil enda mál mitt með því að geta þess, að jeg er alþýðuættar og alinn upp við fátækt. Jeg er of kunnugur basli og erfiðleikum alþýðunnar til þess að jeg geti annað en viljað henni vel. það má ef til vill telja alþýðu trú um það, að jeg sje hjer vargur í vjeum. Mjer fellur það sárt, ef þetta tekst. En hitt þætti mjer sárara, ef það yrði rjettilega um mig sagt, að jeg viki hársbreidd frá sannfæringu minni til þess að reyna að komast hjá upplognu ámæli. - Jeg styð þetta mál, vegna þess að jeg veit, að allri þjóðinni er það fyrir bestu, að þetta land sje bygt með lögum.

Jakob Möller Jeg þarf aðeins að gera örstutta athugasemd út af síðustu orðum hæstv.forsrh. til mín í gær, þótt þau væru ekki eins hastarleg og í fyrradag. Hann byrjaði á því að segja, að óþarfi væri fyrir mig að afsaka það, að jeg fylgdi Framsóknarflokknum í þessu máli. Það hefði vitanlega verið hreinn óþarfi, enda gerði jeg það ekki. Jeg segi ekki eða geri hjer á þingi, það sem jeg þarf að biðja afsökunar á, og jeg neita því, að jeg hafi talað ósæmilega í garð hæstv. stjórnar nje annara. Jeg var ekki alveg viss um það, hvað hæstv.forsrh. átti við, er hann var að tala um framkomu mína, en það hefir líklega helst átt að vera það, að staða mín væri svo virðuleg, að hún krefðist sæmilegrar framkomu af mjer. Jeg ber það óhræddur undir hv.þdm., hvort framkoma mín á þingi hafi verið sæmileg eða ósæmileg. Öðru þarf jeg svo ekki að svara hæstv.forsrh., en vildi víkja nokkrum orðum að málinu, sem hjer er til umr. Jeg sagði í fyrstu ræðu minni, að ómögulegt væri að sjá annað en að það ætti að koma upp lögregluflokki gegn vissum stjettum. Hæstv. forsrh. mótmælti þessu, en í öðru orðinu hefir hann þó, með þeim dæmum, sem hann hefir tekið, til að sýna, að þörf væri á varalögreglu, játað þetta rjett, enda hljóta allir að sjá, hvað liggur á bak við. Í því efni vil jeg minna hæstv.forsrh. á ummæli hans í gær um atburðinn hjer á hafnarbakkanum í apríl í fyrra. Það er ekki hægt að skilja hann öðruvísi en svo, að varalögreglan eigi að skerast í leikinn í kaupdeilum. Og það er einmitt þessi andi frv., sem gefur mönnum hugmynd um það, til hvers refarnir sjeu skornir, en hann kemur einnig í veg fyrir það, að frv. verði samþ. á þessu þingi, því að það getur aldrei gert annað en ilt eitt, verði það að lögum. Jeg sný mjer þá til vinar míns, hv.þm. Dala. (BJ). Í ræðu hans kom fram sú játning, að hann hefði átt að greiða atkv. á móti frv. umræðulaust, og þá auðvitað miklu frekar eftir umræður þær, sem fram hafa farið. Því að hann sagði, að ef varalögregluna ætti að setja til höfuðs einhverri ákveðinni stjett, þá væri engin önnur sæmileg meðferð á málinu. En einmitt í þessum löngu umræðum hefir hv.þm. fengið margendurteknar yfirlýsingar hæstv.forsrh. um, að aðalhlutverk varalögreglunnar ætti að vera, að skerast í leik í kaupgjaldsdeilum, gegn öðrum aðilanum. Jeg tel ekki, að það þurfi að stofna lögreglulið þessa vegna, þó að jeg af öðrum ástæðum telji nauðsynlegt að efla lögregluna. En þetta gerir það að verkum, að frv. verður ekki samþ. nú. Það hefir þegar vakið nóga úlfúð. Hv. þm. Ísaf. (SigurjJ) hafði það eftir mjer, að jeg hefði sagt, að frv. væri ekki svo undirbúið, að það mætti samþykkja. Þetta er ekki rjett; undirbúninginn hefði mátt bæta í nefnd. Það er flutningur málsins af hendi hæstv. forsætisráðherra, sem gerir það óalandi og óferjandi til nefndar. En af því að jeg játa, að þörf sje á aukinni lögreglu, þá hefi jeg hugsað mjer, í stað þess að greiða atkv. á móti frv., að bera fram svolátandi rökstudda dagskrá: Með því að deildin lítur svo á, að það sje ekki nægilega rannsakað, á hvern hátt affarasælast muni að styrkja lögregluvaldið í landinu, eða hve mikinn kostnað slíkt fyrirkomulag sem frv. fer fram á muni hafa í för með sjer, en það einnig að öðru leyti næsta óákveðið í aðalatriðunum, þá telur deildin rjett að fela stjórninni málið til vandlegri íhugunar og tekur fyrir næsta mál á dagskrá. Í dagskrá þessari er vikið að því, að gera þurfi ákveðnari tillögur en gert hefir verið. Líka er vikið að því, að fyrri hluti frv. þurfi að vera svo ákveðinn, að kostnaðarhlið málsins verði ljós. Það er að vísu rjett hjá hæstv. fjrh., að hægt er að taka upp í fjárlög slíkar greiðslur, en það er eldgömul venja, að stjórnin leyfir sjer að greiða það fje, er henni sýnist, þótt ekki sje næg fjárveiting fyrir í fjárlögunum um það efni. Líka hefi jeg vikið að því í dagskránni, að málið er ekki nógu vandlega undirbúið og yfirvegað, enda er það viðurkent af hæstv.forsrh. sjálfum. Frv. tekur aðeins til, að hjer í landi skuli stofna varalögreglu, en ekkert meira. Get jeg ekki sjeð, að neinum stuðningsmanni hæstv. stjórnar geti fundist sjer misboðið með því, þótt stjórnin athugi málið nánar og komi fram með rækilegar tillögur í því síðar. Að svo mæltu leyfi jeg mjer að afhenda hæstv. forseta hina rökstuddu dagskrá.

Forseti (BSv): Dagskrá þessi er þá einnig til umræðu hjer í deildinni.

Ásgeir Ásgeirsson Jeg stend ekki upp til þess að mótmæla hv.þm. Ak. Þess þarf ekki með. Við áttum nýlega í orðasennu um tóbakseinkasöluna; hann nefndi Kaifas og jeg nefndi Júdas, og nú nefndi hann Kain. Mætti halda svo lengi áfram, Heródes, Pílatus o. fl., eru enn ótaldir! En jeg skal hætta þeim leik. Skapsmunir þingmannsins (BL) mega ekki við því. Jeg mun ekki heldur leggja fram vottorð hæstv.forsrh. um þinglega framkomu mína. Veit, að hann muni á þingi eða annarsstaðar, sem flokksbróðir, draga úr ótta þeim, sem gripið hefir hv.þm. Ak., og nærri stappar geðveiklun. Mjer leið ekki vel, meðan á ræðu hv.þm. stóð; ekki vegna þess, að jeg reiddist mín vegna, heldur af því, að mjer til þessa hefir verið persónulega vel við þennan mann, þrátt fyrir tortrygni hans og geðofsa. Jeg bað um orðið til þess að leiðrjetta mishermi hjá hæstv.forsrh. og hv.þm. Dala (BJ). Hæstv. forsrh. hafði eftir mjer, að jeg teldi hættulegt og erfitt að byggja á hervaldi annara þjóða. Jeg vil ekki kalla þetta útúrsnúning nje rangfærslur; það getur eins vel stafað af misskilningi. Jeg hjelt því fram, að lega landsins í nágrenni við England og Norðurlandaþjóðirnar væri mikil trygging fyrir okkar litla ríki, og geri það að verkum, að við þurfum ekki að óttast sjórán. Hinar miklu verslunarþjóðir hafa á öllum öldum gert sjer far um að friða höfin, og smáríkin hafa notið þess, að búa í skjóli þeirra. Hinar síðari aldir hefir breska ríkið verið nokkurskonar lögregla á hafinu, og tekist að lokum á síðustu öld að alfriða flest höf heimsins. Þetta hefir auðvitað hina mestu þýðingu fyrir oss. Vjer þurfum ekki að halda uppi landvörnum, nema vegna fiskiveiða í landhelgi, - og kemur það sjer, þar sem vjer erum fámenn þjóð. Þetta megum vjer vel sjá sjálfir, og er það oss til engrar vanvirðu. Mig undrar það stórum, að nokkur skuli hafa sig til að andmæla þessari staðreynd. Getur það ekki komið til af öðru en „þjóðlegum“ hjegómaskap eða tilhneiging til að andmæla öllu, sem andstæðingurinn segir. Nú sagði háttv.þm. Dala. (BJ) í ræðu sinni, að varalögregla ætti ekki að vera til að verjast innlendum árásum, og erum við báðir sammála um, að þess sje ekki þörf. En hann virtist telja slíka lögreglu, sem þá væri rjettara að nefna hjer, nauðsynlega til varnar gegn erlendum árásum og yfirgangi útlendra manna. Máske hv.þm. Dala. álíti oss ekki geta verið fullvalda ríki, þrátt fyrir krossana, sendiherra o. fl., nema við hefjum stríð líka? Nú hefir hann nýlega lýst því fyrir oss, hvernig einn lögreglustjóri, sem nú er fyrir skömmu látinn (Halldór Daníelsson), rjeðst gegn hóp af druknum útlendingum og stökti þeim á flótta, einn og óvopnaður, með því valdi, sem ávalt er drýgst - hinum andlega þrótti og myndugleika, og er engin sú gáfa, er lögreglustjórum kemur betur að vera gæddir en einmitt þessi. Þá vil jeg ljúka þessum orðum mínum með örfáum athugasemdum, sem jeg ætla að beina til hæstv. dómsmálaráðherra (JM). Það, sem best verður gert í þeim málum, er frv. snertir, er það, að sjá um, að því lögregluvaldi, sem þegar er til í landinu, verði beitt sem best og notað til fullnustu. Fyrir það yrði þjóð vor hæstv. dómsmálaráðherra þakklátari eftir en áður. Yfir því hefir allmjög verið kvartað, einkum utan af landi, að löggæslan hafi versnað hin síðari árin; hefði henni hrakað eftir það, að amtmannsembættin voru lögð niður, en þó stórum versnað hin allra síðustu ár. Ef hæstv. dómsmálaráðherra megnar að reisa við álit lögregluvaldsins og vekja traust almennings til löghlýðni og árvekni þeirrar lögreglu, sem nú þegar er til í landinu, þá myndi hann þar með vinna betra verk en þó hann með fortölum sínum gæti fengið þingið til að setja þúsund manna ríkislögreglu - enda væri það altaf ilt verk - og hljóta alþjóðarþökk að launum.

Tryggvi Þórhallsson Hæstv. dómsmálaráðherra (JM) ætla jeg ekki að svara neinu að þessu sinni. Það er að vísu ýmislegt, sem okkur ber á milli, en þessari síðustu ræðu hæstv. ráðh. var svo í hóf stilt, að jeg þarf eigi að svara henni. Háttv. þm. Ak. (BL) ætla jeg heldur ekki að svara neinu; hann tókst það á hendur, að vanda um fyrir oss deildarmönnum, um orðbragð og hegðan alla, en hann var svo óheppinn, að hann varð sá eini þm., sem hæstv. forseti fann sig knúðan til að ávíta fyrir ósæmilegan munnsöfnuð og óþinglegt framferði. Jeg verð að segja hið sama og háttv.þm. V.-Ísf. (AA), að mjer leið illa, meðan háttv.þm. Ak. (BL) hjelt þessa ræðu sína, og af hvaða ástæðum það var, geta aðrir háttv.þm. getið sjer til. En það var hæstv. fjrh. (JÞ), sem jeg þarf að svara nokkrum orðum; því hann hefir sýnt mjer þann sóma að standa óðar upp, er jeg settist niður, til þess að andmæla mjer, enda hefi jeg oftar haft þann heiður, að geta hleypt dálitlu fjöri í hann. Það var um fjárlagahlið þessa máls, sem hæstv. ráðh. (JÞ) talaði í minn garð, vildi kenna mjer þingsköp og taldi mig næsta ófróðan. Hæstv. fjrh. (JÞ) er eldri maður og þm. en jeg, og því fór ekkert illa á því, að því leyti, er hann fór að kenna mjer þingsköp og önnur fræði þingmanna. Hann gerði þetta með allmiklum þótta, eins og honum er lagið, og var því líkast, að þar kendi sá, er valdið hefði - enda er hann mjer eldri miklu. En þó held jeg, að hver óbreyttur þm. mundi hafa staðið betur að vígi en hæstv. fjrh. um að setja sig í kennarasætið í þessum efnum. Jeg hefi hjer fyrir framan mig Alþingistíðindi frá 1921 (D. 581), og sje þar, að háttv.þm. (JÞ) hefir þá verið víttur fyrir þingsafglöp í meira lagi; hann hefir þá meira að segja orðið að biðja um fyrirgefning á þingsafglöpum sínum (Alþt. 1921, D. 590). Svo hefi jeg í öðru lagi fyrir mjer B-deild Alþingistíðindanna frá í fyrra, og sje þar, að í umræðunum um fjárlögin hefir forseti Nd. úrskurðað 2 till. frá hæstv. fjrh. (JÞ) fara í bág við og vera móti anda stjórnarskrár ríkisins, og því vísað þeim frá. Þannig hefir hæstv. fjrh. (JÞ) einnig viljað fremja tvö stjórnarskrárbrot (Alþt. 1924, B. 1116). Svona er hann nú að sjer, kennarinn minn í þingsköpum! Og þó að jeg sje að mun yngri maður en hann, get jeg vart litið upp til hans með þeirri alvöru eða virðing, sem vænta mætti um kennara minn, eftir þessar hrakfarir hans.

Bjarni Jónsson Jeg verð að játa það, að mjer hefir ef til vill ekki skilist fullkomlega, hvað háttv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) átti við, er hann talaði um hið erlenda hervald, sem við lifðum í skjóli við. Síðan talaði hann um, að það væri lega landsins, sem okkur hlífði, og skilst mjer þá, að það sje hafið, sem hlífi okkur, en ekki erlendur her. Enda mundi það fljótt sýna sig, ef við værum í nánara nágrenni við hið erlenda hervald, að þá mundi skjól þess minna haldkvæmt. Það er því rjett hjá háttv.þm., það er hafið, sem hefir verið okkar hlífiskjöldur, en eigi erlent hervald. Hann taldi þess eigi þörf, að óttast sjóræningja, eins og hjer var fyrrum alment. Jeg talaði heldur ekkert um sjóræningja. Það voru skipshafnir af fiski- eða flutningaskipum, sem jeg átti við, að vaðið mundu geta uppi, vopnaðir eða öðruvísi, og orðið okkar 14-manna lögreglu ofurefli, og það hygg jeg, að erlendar þjóðir mundu ætla okkur væri ekki ofætlandi að hjálpa okkur sjálfir í þeim efnum. Setjum svo, að við færum að kvarta, t. d. við bresku stjórnina, yfir því, að ein eða tvær enskar skipshafnir hefðu vaðið hjer uppi með óspektum og við ekki ráðið við þær. Hvort mundi ekki Bretinn verða smáskrítinn, núa úr augum sjer stýrurnar, horfa á oss og spyrja, hvort þetta væri hið nýja, fullvalda, íslenska konungsríki, sem þannig væri háttað, að geta ekki af sjálfsdáðum haldið uppi lögum og reglu í landinu? Hvað viðvíkur sjóræningjum, getur þetta að nokkru leyti rjett verið, sem jeg sagði, því kæmi upp nýr ófriður erlendis og barist yrði um yfirráð siglingaleiðanna, er það þá nokkuð ólíklegt, að slíkt geti átt sjer stað? Hvað viðvikur þessari ensku lögreglu á hafinu, þá þekki jeg ekki til þess, þótt háttv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) segi, að við höfum notið góðs af henni. Hitt man jeg, að „róstugt var í Rifi, þá ríki Björn þar dó“, og hafa Englendingar aldrei haft hjer lögreglu á sjó okkur til varnar. Og þessi eftirlitsskip þeirra, sem hjer hafa verið á sveimi umhverfis landið, munu helst hafa það hlutverk að vinna, að sjá um, að hin íslensku strandvarnarskip hafi ekki um of hendur í hári enskra lögbrjóta á fiskimiðum okkar. Jeg get því ekki skilið annað en að háttv.þm. (ÁÁ) hafi sagt þetta í saklausri einfeldni. En jeg fullyrði, að sú skoðun, sem hann þá hjelt fram, leiddi til þess, að beðið yrði verndar erlends hervalds. Það er annars allundarlegur orðinn, allur þessi vefur út af þessu ríkislögreglufrv. Allir háttv.þm. virðast vera sammála um það, að vjer verðum að hafa lögreglu á sjó, til að berja á innlendum og erlendum fiskiskipum. Ekki hefir það heyrst, er ákveðið var með lögum að kaupa eða leigja skip til strandgæslunnar, að það væri eingöngu ætlað til þess að berja á íslenskum sjómönnum. Sama gegnir um þessa auknu lögreglu á landi. Henni hefir aldrei verið ætlað annað hlutverk en að halda í skefjuma innlendum og erlendum lögbrjótum. Að henni sje stefnt gegn ákveðinni stjett manna, nær ekki nokkurri átt. Í frv. sjest ekkert, er rjettlæti slíka skoðun, enda geri jeg ráð fyrir, að hæstv.forsrh. (JM) muni neita slíkum áburði. Væri þá og þetta frv. beint brot á stjórnarskrá ríkisins, og munu allir treysta forseta vorum til að sjá við því og vísa slíku frv. frá, ef svo freklega skyldi brjóta lögin. En það er sjálfsagt mál, að ríkið eigi sjer lögreglu. En á sama má standa, hvaða frv. það verður, sem um þetta efni fer til nefndar. Gerir því ekki til, þótt þetta verði drepið, ef annað frv. kemur strax í staðinn. Jeg sje enga ástæðu til að fresta þessu máli, nema ef vera skyldi þá, að menn vildu ekki lægja sig og játa, að þeir hefði farið of geist af stað til að andmæla þessu frv. stjórnarinnar. Jeg tel það ófært, að hafa enga lögreglu, sem ríkið ráði yfir, því þótt bæjarfjelögin hafi lögreglu nokkra, þá leggur ríkið aðeins til lögreglustjórana, sem eru þeir einu menn er það ræður yfir, til þessa starfs, og er það algerlega ófullnægjandi.

Forsætisráðherra (JM): Háttv. 2. þm. Reykv. (JBald) gerði aths. við ræðu mína, sem að vísu er lítil þörf að fara að mótmæla. Hann hjelt því fram, að jeg hefði sagt, að mjer væri erfitt að tala í þessu máli. Jeg sagði aldrei neitt í þá átt, að mig mætti skilja svo. En jeg sagði, að jeg ætti erfitt með að rökræða við hv. 2. þm. Reykv. og hv.þm. Str., því að þeir töluðu um alt annað en frv. það, sem hjer er til umr., ætti við. Það er ekki vert, að orðlengja mikið um málið nú. Það hefir ekki neitt nýtt komið fram hjá andmælendum, ekkert annað en það, sem margbúið er að hrekja. Það á ekki, eftir frv., að stofna ríkislögreglu, heldur aðeins varalögreglu, til viðbótar þeirri bæjarlögreglu, sem fyrir er. Ríkisstjórnin á ekki að ráða yfir varalögreglunni, heldur ræður lögreglustjóri því, hvenær til hennar er tekið. Hv. þm. (JBald) gaf það í skyn, að jeg mundi ekki geta fylgt frv. hans um næturvinnu, af því að það hafi komið frá sjer, jafnaðarmanninum. Jeg held jeg hafi sýnt þessum háttv.þm. það áður, að þetta er röng getsök í minn garð, og nægir mjer að benda honum á lög um vinnu á togurum, vökulögin, sem jeg var meðmæltur þegar í byrjun. Jeg hefi ávalt tekið afstöðu til mála, án tillits til, hvaðan þau kæmu inn í þingið. Hvað snertir þetta frv. um næturvinnu, tel jeg athugunarvert, hversu langt skal gengið í takmörkunum á vinnutíma, en að því er sunnudagavinnu snertir, þá væri æskilegt, að hún væri takmörkuð meir en nú er. Hv. þm. fjelst á, að það mundi geta orðið örðugt að koma fram lögmæltum gerðardómi, ef annarhvor aðilja væri ófús að hlíta dóminum. Annars get jeg látið þá háttv. 2. þm. Reykv. og þm. Str. eigast við um þetta atriði, því vel getur verið, að þetta komi samt að einhverju gagni. En einnig þetta kemur lítt við því máli, sem hjer er til umræðu. Þá taldi háttv.þm. (JBald), að bannlagabrotin hefðu þróast, síðan íhaldsstjórnin tók við völdum. Tilraunir hv.þm. (JBald) til að ráðast á stjórnina fara nú að verða broslegar. Það er satt, að síðan hefir verið hegnt fyrir miklu fleiri brot en áður, en það er engin sönnun fyrir, að brotin hafi í sjálfu sjer verið fleiri á þessu tímabili. Þá sagði háttv.þm. (JBald), að jeg hefði skýrt rangt frá samtali við mig af hálfu manna úr bæjarstjórn Reykjavíkur um fje úr ríkissjóði til lögreglu í bænum. Háttv. þm. hlýtur að eiga bágt með að segja um þetta, því hann var alls ekki meðal þeirra manna, sem komu til mín frá bæjarstjórninni. Jeg hefi aldrei látið ósanngjarnt, að ríkið legði fje til lögregluhalds í bænum. Háttv. þm. (JBald) var að tala um, að jeg hefði látið pínast til sagna, um tilgang frv. Jeg veit ekki, hví háttv.þm. segir þetta. Jeg tók það þegar fram, í framsöguræðu minni, hvað jeg meinti með því, og hefi ávalt staðið á sama grundvelli síðan. Jeg sagði, að ef hv.þm. (JBald) ætti við það, sem jeg hefði sagt í annari ræðu minni, þá vissi jeg ekki til, að jeg hefði nokkuð talað af mjer í þeirri ræðu. Yfirleitt held jeg, að jeg hafi ekkert sagt óvart í þessum umr.Hv. þm. (JBald) ræddi málið að nokkru leyti á þeim grundvelli, sem jeg hafði lagt í framsöguræðu minni. Sagði hann, að enda þótt ekki yrði stofnsett nema 100 manna lögreglusveit hjer í Reykjavík, þá væri henni eigi að síður stefnt gegn samtökum verkamanna. Jeg hefði þegar í upphafi getað sagt, að varalögreglu þyrfti aðeins að stofna gagnvart uppvöðslusömum útlendingum og uppþotum, sem einstakir óeirðarfíknir menn stofnuðu til. En það er ekki til neins að loka augunum fyrir þeim sannleika, að eins og málum er nú komið, þá geta svo alvarlegar óeirðir sprottið upp í sambandi við kaupdeilur á einhvern hátt, að hið venjulega lögreglulið reynist ekki nógu öflugt til þess að skakka leikinn. Jeg hefi altaf tekið það skýrt fram, að ekki geti náð nokkurri átt að stofnun varalögreglu sje beint gegn kaupkröfum verkamanna, eða yfirleitt gegn nokkurri ákveðinni stjett í landinu. Slíkt er vitanlega hin mesta fjarstæða. En ýmiskonar óeirðir geta á margan hátt brotist út í sambandi við kaupdeilur og undir öðrum svipuðum kringumstæðum. Hv. þm. (JBald) gat þess rjettilega, að aðrar þjóðir gættu hinnar mestu varfærni í því, að blanda lögreglunni í slíkar deilur, en viðurkendi hinsvegar, að þau tilfelli gætu komið fyrir, að nauðsyn bæri til að vernda líf og eignir manna, þegar svo stæði á. Ennfremur viðurkendi hann, að svo gæti borið til, að almenningsþörf krefðist þess, að lögreglan yrði látin vernda menn, sem vildu vinna, t. d. að járnbrautarflutningum eða öðru, sem alþjóð manna væri jafnnauðsynlegt, enda þótt annars stæði yfir verkfall. Við skulum t. d. hugsa okkur, að bakaraverkfall bæri að höndum, og öll þau vandræði, sem af því hlytist, að almenningur gæti ekki fengið brauð. Jeg býst við því, að þá myndi ekki þykja rangt að veita þeim mönnum lögregluvernd, ef með þyrfti, sem vildu vinna að allra nauðsynlegustu brauðagerð handa almenningi. Jeg tek þetta ekki fram vegna ummæla hv. 2. þm. Reykv. (JBald), því að hann virtist skilja þessi mál fullkomlega, heldur vegna ummæla ýmissa annara hv.þm., sem hafa æst sig upp á móti frv., án þess að athuga, hvað fyrir getur komið, bæði í sambandi við kaupdeilumál og í fjöldamörgum öðrum tilfellum. Og mjer þótti vænt um, að hv. 2. þm. Reykv. (JBald), gagnstætt ýmsum öðrum hv.þm., hafði ekki í hótunum um gagnsamtök verkamanna, ef varalögregla yrði sett á stofn. Viðvíkjandi spurningu hans í því sambandi, hvort stjórnin gæti ekki hugsað sjer, að til mótsamtaka yrði stofnað, ef varalögregluliði yrði beitt gegn sjerstökum stjettum, þá er því að svara, að jeg gæti hugsað mjer, að svo færi, ef grunnhygni fær að ráða á báða bóga. En því má ekki gera ráð fyrir. Hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) talaði mikið um, hversu dýrar þessar umr. væru orðnar. Jeg verð nú að segja, að ef hann hefir fundið sárt til þessa, þá hefði hann getað látið vera að tala í málinu. Honum hefði sjálfsagt eins fyrir því gefist tækifæri til að láta vilja sinn koma í ljós við atkvgr. Hv. þm. (SvÓ) sagði það vera mjer að kenna, eða framkomu minni hjer í hv. deild, að hann hefði snúist öndverður gegn frv. þessu. Sagði hann, að jeg hefði ögrað þeim hv.þm., sem á móti því eru, með því að segja, að þeir yrðu að bera ábyrgð á því, sem aflaga færi, ef frv. næði ekki fram að ganga. Þá ákvað hann að vera á móti frv. Ætli þeir verði nú margir, sem leggja trúnað á þessa játningu hv.þm.? Annars sagði jeg, að hv.þm. yrðu að bera ábyrgð gerða sinna í þessu máli sem öðrum, gagnvart kjósendum sínum. Þeir skulu varlega treysta því, að kjósendur, sjerstaklega til sveita, þakki þingmönnum sínum eða virði það við þá, þó að þeir bregði þegar í stað fæti fyrir þessa tilraun til að bæta löggæslu í landinu. Jeg hefi ekki ögrað hv.þm. með afleiðingunum, en trúað gæti jeg því, að þeim, sem greiða atkv. á móti því, að þessu máli verði sint, komi sú atkvgr. að litlu liði á kosningabálinu, sem hv. 1. þm. Árn. (MT) talaði um. Að öðru leyti sagði þessi hv.þm. (SvÓ) fátt, sem ekki var margbúið að segja áður. Það var búið að slá því fram áður, að nota mætti brunaliðið í Reykjavík til varalöggæslu. Þessi till. hefir komið til umr. í bæjarstjórninni, og að því er jeg best veit, voru menn þar á einu máli um, að ekki gæti komið til mála, að nota slökkviliðið til slíks, einkum vegna þess, hve hætt væri við að tæki þessi eyðilegðust, ef þau væru notuð til að bæla niður óeirðir og uppþot, svo sem varalögregla ætti að gera. Þar að auki er ekki sem best hægt að treysta á slíka aðstoð brunaliðsins, því að hvernig sem á stæði, yrði það að hverfa frá, ef eldsvoða bæri að höndum. En hv.þm. (SvÓ) sagði annað, sem nýstárlegt var að heyra. Hann vildi láta nota skátasveitirnar hjer til varalöggæslu. Nú er það svo, að í skátasveitunum eru nær eingöngu drengir á aldrinum 12–16 ára og svo stúlkur á svipuðu reki. Jeg veit ekki, hvort hann heldur, að stúlkur á þessum aldri sjeu vel fallnar til lögreglustarfa.

Ætli þær sjeu ekki einmitt best til þess fallnar?

Hv. þm. V.-Ísf. heldur að svo sje, en alvarlega er varla hægt að ræða slíkar till. lengi. Þá nefndi hv.þm. (SvÓ) fimleikaflokkana. Það er að vísu ofurlítið nær sanni, en þó hygg jeg, að slíkt geti tæplega komið til mála. Jeg ætla ekki að deila við hv.þm. um framkomu stjórnmálaflokkanna að sinni. Til þess gefst sennilega betra tækifæri síðar. Þó sje jeg ekki ástæðu til að draga nokkuð úr því, sem jeg sagði áður um það atriði. Hv. þm. (SvÓ) sagði, að tímanum væri illa varið með umr. þessum, og má þá segja, að brögð eru að, þá börnin finna. Jeg verð að vera ofurstuttorður við hv. 1. þm. Árn. (MT), enda veit jeg varla, hvort jeg á að svara ræðu þeirri, sem hann hjelt hjer í dag. Hann vildi halda því fram, að jeg hefði sagt, að till. annara væru vitleysa. Jeg var svo varkár að skrifa hjá mjer, það sem jeg ætlaði að segja við hann í síðustu ræðu minni, og leyfi jeg mjer að vísa til þess. Jeg ætla yfirleitt óhræddur að láta hv.þdm. og aðra dæma um árás hans og svar mitt, dæma um það, hvor okkar eigi sök á því, að nokkur orð hafa fallið millum okkar, sem ekki komu máli þessu við. Jeg sagði ekki, að till.hv.þm. (MT) væru vitleysa, en hitt sagði jeg, að það, sem hann lagði til þessa máls, hefði verið hringlandi, hefði verið hvað á móti öðru, og ekki gott að henda reiður á því. Hv. þm. (MT) talaði um, að jeg hefði gert ósæmilega árás á sig og þóttist hafa skilið orð mín svo, að jeg hefði ráðist á sýslumannsstarfsemi hans. Jeg sagði, að ræða hans hefði sýnt nokkuð, hver rök væru fyrir tveim atriðum, sem hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) drap á í ræðu sinni hjer á dögunum, sem sje, hversu óyggjandi væri að treysta innræti manna og svo hinu, að nokkur skríll væri í öllum stjettum. En hvað ljet hv.þm. sjer sæma að segja um mig í gær? Og hvernig heldur hann, að menn hafi tekið þau ummæli upp fyrir honum? Ef hann nú þorir að láta þau standa óhögguð í þingtíðindunum, þá skal jeg ósmeikur bíða dóms almennings um framkomu okkar í máli þessu. Og svo talar þessi virðulegi þm. um brot á þinghelginni! Það er vist brot á þinghelginni, að svara svæsnum árásum, sem honum þóknast að hefja gegn mönnum, gersamlega að ástæðulausu? Nei, það vill oft brenna við, að þeir tala mest um Ólaf konung, sem hvorki hafa heyrt hann nje sjeð. þeir geta talað hæst um þinghelgina, sem minst virða hana. Þá bar hv.þm. (MT) mjer á brýn, að jeg hefði talað mikið um barnaskap þingmanna og heimsku, og jafnvel látið þau orð falla, að þeir væru trúníðingar, sumir hverjir. Auðvitað hefi jeg aldrei sagt eitt orð, sem skilja mætti á þennan hátt. Jeg er alveg viss um, að jeg hefi aldrei sagt, að hv.þm. væru heimskir. Jeg álít það svo ósiðlegt, að viðhafa slíkt orðbragð hjer í þingsalnum, að jeg veit, að jeg hefi ekki gert mig sekan í því, enda er það gömul venja, að þess sje krafist af þingmönnum, að þeir noti ekki svo óþingleg orð í umr. Jeg minnist þess heldur ekki, að hafa talað með lítilsvirðingu um hæfileika hv.þm., en hitt má vel vera, að jeg hafi fundið að framkomu sumra þeirra í þessu máli, og fæ jeg ekki sjeð neitt athugavert við það. Hv. þm. (MT) talaði um það með fjálgleik miklum, að landshöfðinginn sálugi, Magnús Stephensen, hafi aldrei talað kuldalegt orð til nokkurs manns. En hvernig var tónninn í ræðum manna, þegar þeir töluðu til hans? Hann var a. m. k. ekki líkur þeim tón, sem hv.þm. (MT), og enda ýmsir aðrir hv.þm., hafa leyft sjer að tala í til mín. Hvernig gat hv.þm. (MT) annars dottið í hug, að jeg haldi, að jeg sje ræðuskörungur? Jeg get sagt mönnum það hreinskilnislega, að það er ættgengt í minni ætt, að eiga fremur örðugt með að koma fyrir sig orði. Og jeg hefi alla tíð orðið að berjast við þennan erfiðleika, enda hefir mjer aldrei dottið í hug, að jeg væri mikill ræðumaður. En þó lítur út fyrir, að mjer hafi, í þetta sinn, tekist fullsæmilega að skýra frá því, sem mjer bjó í brjósti, því að annars hefði hv.þm. (MT) varla dottið ræðusnild í hug. Hv. 3. þm. Reykv. (JakM) hefi jeg engu að svara, því að hann sagði fátt eða ekkert, sem bæði hann og aðrir hv.þm. höfðu ekki margsagt áður. Hann var að vísu dálítið rólegri nú en í gær, og er síst ástæða til að svara honum fremur þessvegna. Jeg nenni ekki að endurtaka enn, hvað stjórnin ætlast fyrir með frv. þessu. Það er jeg margbúinn að taka skýrt fram. Hv. þm. (JakM) talaði mikið um vitleysu í sambandi við mál þetta. Jeg vildi mælast til, að slík orð væru sem minst notuð, því að það er leiðinlegt, að þurfa að hlusta á þau hjer á þessum stað.

Jeg hafði þau eftir flokksmanni hæstv. ráðherra.

Já, hv.þm. (JakM) ljet þess getið, að hann hefði þetta orðbragð eftir „ónefndum“. Eftir alt, sem hv.þm. (JakM) hafði sagt um þetta mál, verð jeg að segja, að þá fyrst varð jeg hissa, þegar jeg sá dagskrártill. hans. Mjer hefir skilist á honum, að lífsnauðsyn væri að ráða niðurlögum frv. gersamlega þegar í stað, en það væri ekki meining hans, að sama stjórnin, sem hefir borið frv. fram, ætti að taka málið til íhugunar á ný og bera það fram á næsta þingi. Í rauninni er það mjög svo vingjarnlegt af hv.þm. (JakM), að treysta stjórninni svo vel, og að því leyti get jeg verið ánægður með till. hans. Hún þýðir þá ekki annað en að málið verður ekki afgreitt á þessu þingi, og í sjálfu sjer er það ekki svo mjög hættulegt. Það hefir hvort eð er þolað lengri bið hingað til. En það er athugandi, að enda þótt frv. verði hreinlega felt nú, þá getur stjórnin eigi að síður athugað málið til næsta þings og þá tekið tillit til þeirra aths., sem komið hafa fram við þessar umr. og mark er takandi á. Það getur stjórnin, hver svo sem afdrif frv. verða nú. En eftir alt, sem á undan er gengið, átti jeg alls ekki von á, að slík tillaga kæmi frá þessum hv.þm. (JakM). Hv. þm. V.-Ísf. (ÁÁ) hefi jeg litlu að svara. Hann talaði um, að lögfræðingar hefðu orð á því, að allri löggæslu hjer á landi hafi hrakað síðan amtmannsembættin voru lögð niður. Það getur vel verið, að eitthvað sje til í þessu, og skal jeg ekki deila um það. Jeg hefi oft haft orð á því, hversu örðugt sje, fyrir hvaða stjórn sem er, að gæta laganna eins vel og nauðsynlegt væri. Og í síðustu launamálanefnd var talsvert um það rætt, hvað gera ætti til að auka löggæslu í landinu, þó að engar ákveðnar till. kæmu frá nefndinni í þá átt. Öðru hefi jeg ekki að svara, og læt hjer staðar numið, í þeirri von, að þurfa ekki að taka oftar til máls við þessa umr.