Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. þetta er komið frá Nd., var afgreitt þar samhljóða og fjallar um sölu á eyðijörð í Reykjarfjarðarhreppi í Norður-Ísafjarðarsýslu, sem Hálshús nefnist. Með frv. eru meðmæli hreppsnefndarinnar þar og einnig héraðsráðunautar. Landbn. Ed. hefur athugað frv. og lítur svo á, að það hafi fengið alla venjulega meðferð í Nd. og sér ekkert athugavert við að samþykkja frv. og leggur því til, að svo verði gert.



Herra forseti. Þegar ég kvaddi mér hljóðs í þessu máli, átti ég ekki von á því, að umr. yrði svo snarlega frestað. Ég ætlaði aðeins að gera örstutta aths. í tilefni af því, að umr. voru hafnar um þetta mál, og ef það hefur orðið til þess, að það hefur dregizt í marga daga að koma málinu til n., þá hefði ég víst heldur látið það ógert. Ég vildi gjarnan fá leyfi til að fagna því, að hv. flm. þessa frv. hafa haft frumkvæði í því efni, sem hér er um að ræða, nefnilega að ýta undir það með opinberum stuðningi, að ný iðnaðar- og iðnfyrirtæki geti vaxið upp og komizt á fót úti um land. Það er ánægjuefni, og það þarf þess vegna að taka þessu frv. með vinsemd og athuga það vandlega. Það kom í sjálfu sér ekki heldur á óvart, þó að það félli í hlut hæstv. fjmrh. að gera nokkrar aths. við frv. Það tilheyrir sjálfsagt því virðulega starfi. En ekki dettur mér í hug að draga í efa, að hann muni einnig hafa áhuga, eins og við hinir, á því grundvallaratriði, sem þetta frv. byggist á. Þegar þjóðfélagið ætlar að fara að stuðla að því með opinberum stuðningi, að þessir hlutir geti gerzt úti um landið, hlýtur auðvitað sú spurning að vakna, í hvaða formi sá opinberi stuðningur eigi frekast að vera, í hvaða formi hann komi þar að mestu gagni þeim tilgangi, sem honum er ætlaður. Það eru sérstaklega tvö atriði, sem ég kem auga á í þessu sambandi, sem gætu bent til þess, að finna mætti hentugra form en hér er gert ráð fyrir fyrir þessum opinbera stuðningi. Í fyrsta lagi er það svo, að stuðningur, sem kemur fram sem skattafrádráttur eftir allt að 5 ár, er ekki jafngóður stuðningur og sá, sem getur komið á erfiðasta tíma í upphafi, þegar verið er að koma fyrirtækinu á laggirnar, og í öðru lagi efast ég um, að það mundu vera mjög mörg fyrirtæki, sem stuðningur í þessu formi gæti komið að verulegu gagni, vegna þess að mörg, jafnvel mjög efnileg fyrirtæki, munu oft ekki hafa neinn verulegan tekjuafgang á fyrstu árunum, sérstaklega þegar þess er gætt, að afskriftareglur eru hér hjá okkur frekar frjálslegar í sumum efnum á fyrstu árum slíks rekstrar. Á þessu vildi ég aðeins vekja athygli, ekki til þess að gera lítið úr þessu frv. eða draga úr áhuga á því, heldur til þess að vekja umhugsun hjá hv. þdm. um þessi atriði. Og ég vil í því sambandi segja frá því, sem ég veit ekki, hvort hv. þm. hafa tekið eftir, að á undanförnum mánuðum hafa verið í Bretlandi mjög miklar umr. um málefni af þessu tagi, raunar alveg hliðstætt mál. Árið 1954 ákvað íhaldsstjórnin þar í landi með löggjöf að veita nýjum fyrirtækjum stuðning í formi skattaívilnana. Sú löggjöf hefur alltaf sætt mikilli gagnrýni af hálfu Verkamannaflokksins, sem einkum mun hafa byggt gagnrýni sina á þessum tveimur atriðum, sem ég nefndi áðan. Og í hvítri bók, sem brezka jafnaðarmannastjórnin gaf út nú í janúarmánuði, er boðuð grundvallarbreyting á þessum stuðningi, einmitt í þá stefnu að láta hann koma öðruvísi fram en sem skattaívilnun eftir árabil. Ég mundi þess vegna vilja óska þess, að n., sem fær þetta mál til meðferðar, hugleiði mjög vandlega, í hvaða formi sú aðstoð, sem lögð er til hér, kæmi að beztum notum, og vil endurtaka ánægju mína yfir því, að þetta frumkvæði skuli vera komið frá hv. flm. þessa frv.



Herra forseti. Fyrir þremur árum, að ég hygg, var samþ. hér á Alþ. þáltill. þess efnis, að athuga bæri um stofnun nýrra iðn- og iðjufyrirtækja í kaupstöðum og kauptúnum, þar sem atvinna væri ónóg. Í framhaldi af samþykkt þessarar þáltill. var skipuð n. til þess að hafa þessa athugun með höndum, og hún skilaði fyrir 1 1/2 ári, að mig minnir, bráðabirgðaáliti, en mér er ekki kunnugt um, að sú n. hafi lokið störfum til fulls. Ég tel, að í raun og veru liggi svipuð hugsun að baki þessu frv. og þessari þáltill., sem ég vitnaði til, þ.e.a.s. sú hugsun, að hinu opinbera beri sérstök skylda til þess að efla atvinnulífið á þessum stöðum og þá einkanlega með því að veita á einhvern hátt opinbera fyrirgreiðslu í því skyni, að þar geti ný iðju- og iðnaðarfyrirtæki risið upp til þess að reisa atvinnulífið við. En eins og ég gat um í framsöguræðu minni með þessu frv., erum við flytjendur þessa frv. opnir fyrir öllum breytingum og athugunum á þessu frv. og þeim reglum, sem í því felast, svo framarlega sem sú grundvallarhugsun er varðveitt, sem í því felst. Það getur vel verið, eins og hv. síðasti ræðumaður benti á, að í sumum tilfellum séu það ekki mikil fríðindi fyrir atvinnufyrirtæki á fyrstu árunum að fá eftirgefið tekjuútsvar og tekjuskatt, vegna þess að það sé ekki líklegt, að fyrirtækið skili miklum hagnaði. Auðvitað getur þetta verið nokkuð misjafnt eftir eðli fyrirtækjanna, en ég geri ráð fyrir, að það, sem mestu munar, eins og frv. er úr garði gert, sé aðstöðugjaldið. Hæstv. fjmrh. hafði nokkrar aths. fram að færa í sambandi við þetta frv. Hann benti á, að sér fyndist óeðlilegt, að það væri iðnmrh., sem ætti að hafa þessa heimild með höndum, að veita nýjum iðju- og iðnfyrirtækjum skattfríðindi. Ég get fallizt á, að það kunni að vera álitamál, undir hvaða ráðh. þetta heyri. Það mætti e.t.v. segja, að það væri eðlilegast, að það væri félmrh., sem hefur með atvinnuleysismálefni að gera. Og það er líka annar þáttur félagsmálanna, sem þetta snertir, og það eru tekjustofnar sveitarfélaganna. Að vísu er það þannig í núv. ríkisstj., að þessir tveir málaþættir eru ekki á hendi sama ráðh. En ef það hefði verið, sem auðvitað kann að verða í framtíðinni, væri það e.t.v. eðlilegast. Það kemur einnig til álita, þar sem hér er um skattamál að ræða, að það sé fjmrh. Það, sem olli því, að iðnmrh. varð fyrir valinu, er fyrst og fremst löggjöfin frá 1935, sem ég vitnaði til og er um sumt lík þessu. Þar var það atvmrh., - að vísu voru það ekki heimildarlög, heldur voru það lög, sem veittu fyrsta iðnfyrirtækinu í nýrri iðngrein skilyrðislausan rétt, - og það var atvmrh., sem átti að hafa þau mál með höndum. Og mér finnst, að það megi vel segja, að það sé ekkert óeðlilegt, þó að iðnmrh. sé látinn meta það í fyrsta lagi, hvaða fyrirtæki eru iðju- og iðnaðarfyrirtæki og hvaða fyrirtæki þeirrar tegundar séu líkleg til þess að bæta úr atvinnuþörf þessara staða og verðskuldi það að fá skattfríðindi. En ég get sem sagt viðurkennt, að þetta sé álítamál, hvaða ráðh. eigi að fara með þetta, og það er sjálfsagt, að sú n., sem fær þetta frv. til meðferðar, athugi það eins og annað. Þá er það annað, sem hæstv. fjmrh. hafði að athuga við þetta frv., og það var, að í þessu væru fólgin forréttindi og það væri ekki víst, að þau atvinnufyrirtæki, sem fyrir væru á þessum stöðum, yndu þessu vel, að ný fyrirtæki fengju þannig skattfríðindi. Vissulega er það rétt, að þessi heimild getur undir vissum kringumstæðum verið vandmeðfarin og nokkuð erfitt að setja fullkomlega réttlátar reglur. En ég hygg þó, að ef þetta er athugað betur, þá er í fyrsta lagi, að sveitarstjórnin verður að samþykkja eða hennar meðmæli verða að liggja fyrir, til þess að undanþáguheimildin sé veitt, og þetta verður auðvitað eitt af þeim atriðum, sem sveitarstjórnin yrði að meta í sambandi við það, hvort hún ætti að veita meðmæli eða ekki. Í öðru lagi má segja, að þó að nýtt atvinnufyrirtæki fái skattfríðindi, er enginn réttur tekinn af þeim fyrirtækjum, sem eru fyrir, og jafnvel, ef menn hugsa lengra fram í tímann, getur það verið þeim fyrirtækjum, sem eru á þessum stöðum, til góðs, að atvinnulífið þar sé eflt með tilkomu nýrra fyrirtækja, sem e.t.v. mundu ekki verða stofnsett eða staðsett á þessum stöðum, nema þessi fríðindi fengjust. Og reyndar má segja það almennt, að alltaf er verið að stefna að því að gera meira fyrir þá, sem hefjast handa á morgun, á öllum sviðum þjóðlífsins heldur en fyrir þá, sem hófust handa í gær, og ég sé ekki í raun og veru annað en það gæti átt við í þessu máli eða á þessu sviði eins og öðrum. En ég tel, eins og ég hef margtekið fram áður, rétt, að þetta sé allt athugað gaumgæfilega og m.a. það, hvort sú n., sem fær þetta ál til meðferðar, gæti treyst sér til þess að setja einhverjar skýrari reglur en frv. greinir frá m það efni, hvenær heimildinni skyldi beitt og venær ekki, þannig að þetta lægi nokkuð ljósar yrir og það væri þá ekki verið að gefa þeim fyrirtækjum vonir um fríðindi, sem e.t.v. væri óeðlilegt að veita þau, heldur væri t.d. heimi ð að setja nánari skilyrði fyrir þessu í reglugerð eða þess konar.



Herra forseti. Þegar 1. umr. um þetta frv. hófst, gerð ég við það nokkrar aths., og til þess að fyrirbyggja allan misskilning í því efni, sem raunar hv. 6. þm. Sunnl. gekk út frá í sinni ræðu, fólu þær aths. ekki í sér efnisleg andmæli gegn því, að veitt yrði aðstoð nýjum iðnfyrirtækjum, þar sem nauðsynlegt er að byggja upp atvinnulíf víðs vegar um landið. Ég benti á viss atriði, em ég taldi annars vegar vera þess eðlis, að mæt í telja nánast formgalla eða a.m.k. þyrfti að athuga það nánar, t.d. varðandi það, hvern þetta ætti undir að heyra stjórnskipulega séð, til þess að skapa ekki vandræði í framkvæmd málsins. Það var ekki af neinum metnaði frá minn hálfu eða vegna míns embættis um það, að fjmrh. ætti endilega að fá þetta í hendur. Ég hygg, að það yrði enginn ráðh. öfundsverður af að fá það í hendur, ef slík heimild sem þessi yrði veitt, svo að það stafar ekki af þeim orsökum, heldur eingöngu því, sem ég veit að allir hv þdm. gera sér grein fyrir, að hér er farið inn nýja braut, sem nauðsynlegt er að gera sér strax í upphafi grein fyrir, hvert leiðir. Sú löggjöf, sem hv. fyrri flm. vitnaði hér réttilega til áðan, var að því leyti miklu einfaldari í framkvæmd, að þar var gert ráð fyrir, að þetta gilti um fyrirtæki í þeim greinum, þar sem ekkert slíkt fyrirtæki væri starfandi áður, þannig að þar voru nokkurn veginn fastar reglur, sem var hægt að fara eftir í því efni, hvaða ráðh. sem átti að framfylgja málinu. Hins vegar held ég, og það er auðvitað kjarni málsins og miklu veigameira atriði, að það þurfi mjög rækilegrar skoðunar við, svo sem raunar hv. fyrri flm. vék að, hvort nákvæmlega er hér rétt að farið eða hvort aðrar brautir á að fara til þess að ná þessu marki. Ég held, að efnislega séum við öll sammála um það, að æskilegt sé að stuðla að þeirri þróun, sem hér er leitazt við að stuðla að og er þekkt úr mörgum löndum, að reyna að dreifa atvinnufyrirtækjum með margvislegri, sérstakri fyrirgreiðslu þeim til handa. En svo sem t.d. hv. 6. þm. Sunnl. benti hér á, eru ýmis önnur atriði, sem þarf að íhuga og vel getur verið, að séu bæði einfaldari í framkvæmd og skapi síður hættuleg fordæmi eða óánægju hjá fyrirtækjum, sem starfandi eru á viðkomandi stöðum, og einnig kunni að ver líklegri til að ná þeim tilgangi, sem þetta frv. stefnir að. Um úrræði í því sambandi hefur oft áður verið rætt á Alþ., og m.a. um þær hugmyndir, sem uppi hafa verið og að nokkru leyti verið framkvæmdar til þessa, um sérstaka atvinnubótafjáraðstoð til fyrirtækja víðs vegar um landið, hefur hugsunin raunverulega verið þessi, að aðstoða við uppbyggingu nýrra fyrirtækja umfram það, sem slík fyrirtæki mundu fá að njóta, ef þau væru starfandi, þar sem næg atvinna er til staðar. Og það hefur verið frá því skýrt og mun nú innan mjög skamms tíma verða lagt fyrir Alþ. frv. um sérstakar ráðstafanir til eflingar slíkri starfsemi og aukningu þess sjóðs, sem til þessa hefur haft þetta verkefni, þar sem m.a. mun verða gert ráð fyrir því, að gerðar verði sérstakar framkvæmdaáætlanir fyrir einstaka landshluta, svo sem þegar hefur verið hafinn undirbúningur að eða er í framkvæmd varðandi Vestfirði og hefur nú verið falið Efnahagsstofnuninni að vinna að í sambandi við Norðurland. Það er auðvitað ákaflega æskilegt, hvort sem verður farin skattafríðindaleið eða farin sú leið að veita einhverja aðra aðstoð nýjum fyrirtækjum, að það sé gert eftir einhverri fyrirframgerðri áætlun, því að menn munu komast að raun um, að það verður ákaflega erfitt að meta það, hvar í rauninni er atvinnuleysi, það getur verið þetta árið á þessum stað og hitt árið á hinum, þannig að það þarf að skoða þróunina og horfurnar á breiðari grundvelli en þeim, sem við blasir hverju sinni, og áætlanagerð er þess vegna mjög nauðsynleg til þess að gera sér grein fyrir þessum vanda. Við þekkjum tiltekna staði, þar sem hefur verið varanlegt atvinnuleysi af ýmsum ástæðum og þar sem getur verið alveg nauðsynlegt að endurskipuleggja alveg atvinnulífið. Og þar mundu t.d. vafalaust koma til greina fyrst og fremst þau hlunnindi, sem gert er ráð fyrir í þessu frv., og ég þykist vita, að hv. flm. hafa ekki hvað sízt haft slíkt ástand í huga, er þeir hugsuðu þetta frv. En það kemur auðvitað mjög til álita á slíkum stöðum, hvaða leiðir eru heppilegastar. Það getur vel verið, að það megi samræma það að veita í senn skattfríðindi og aukin lánaréttindi fyrirtækjum sem þar setja sig niður. En ég get ekki horfið frá því, sem ég sagði í minni upphaflegu ræðu og ég veit að hv. flm. er líka vel kunnugt um af reynslunni, að skattafríðindaleiðin er mjög hættuleg leið vegna viðhorfs þeirra fyrirtækja, sem fyrir eru á stöðunum og mundu ekki njóta þessara hlunninda. Það er auðvitað alveg hárrétt, sem bent hefur verið á, að til langs tíma kemur það einnig þeim að góðu gagni, ef hægt er að byggja upp atvinnulíf staðanna og þá um leið í framtíðinni létta af þeim kvöðum. En með því að þeir eru nú einu sinni þannig, að þeir hugsa kannske ekki svo ákaflega langt fram í tímann og sjá aðeins, hvað að þeim snýr í það og það skiptið, það og það árið, og þarf stundum ekki einu sinni svo langan tíma til, að menn átti sig ekki á þróun mála, þannig að ég mundi segja, að það væri a.m.k. mjög nauðsynlegt og það sýna þessar umr., sem hér hafa farið fram, enda hefur hv. 1. flm. líka tekið undir það, að þetta mál verði íhugað mjög rækilega, ekki eingöngu út frá því takmarkaða sjónarmiði, hvort eigi að halda sig algerlega við þá skattafríðindaleið, sem þarna er talað um, heldur hvort eigi ekki að skoða það á breiðara grundvelli, sem einnig hefur verið hér vikið að, sem sagt, hvaða úrræði væru tiltækilegust almennt séð til þess að stuðla að því, að það væri hægt að hvetja fyrirtæki til þess að setja sig niður á stöðum, þar sem við atvinnuörðugleika er að stríða. Það getur stundum verið á vissan hátt fyrir hendi jákvætt viðhorf í þessu, eins og t.d. er í dag, að það eru þekkt dæmi um það, að fyrirtæki hafi sett sig niður á slíkum stöðum, fyrst og fremst vegna möguleika þess að fá fólk til starfa, vegna þess ástands, sem er í þjóðfélaginu víða, að það er mjög erfitt um að fá vinnuafl. Og þannig geta mörg tilvik spilað inn í þessa þróun. En það, sem ég sem sagt vildi með þessum orðum aðeins leggja áherzlu á, er í fyrsta lagi, að það er síður en svo, að ég hafi á móti þessari hugsun. Hún er í samræmi við það, sem ég hef oft og tíðum vikið að í sambandi við umr. um atvinnujöfnunar- eða atvinnubótamál. Og það vill svo til, að ég hef alllengi átt sæti í n., sem einmitt hefur fjallað um þau mál og úthlutun þess fjár, sem til atvinnubóta hefur verið veitt, og þekki því nokkuð gerla, hvaða vandamál er við að stríða í því efni. Því fer víðs fjarri, að ég sé andvígur þeirri hugsun og hugmynd, sem hér er hreyft, en tel aðeins mjög nauðsynlegt, að þetta verði skoðað á breiðum grundvelli, enda þykist ég vita, að hv. flm. hafi það fyrst og fremst í huga að ná fram megintilgangi málsins, til þess að efla atvinnulifið á þessum stöðum, en ekki endilega, hvort þessi leið sé sú heppilegasta eða einhver önnur eða sambland af fleiri en einni leið.