Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Jeg hefi ekki margt að segja. Þetta frv. er stjórnarfrv. og hefir gengið gegnum háttv.Ed. nærri breytingalaust. Oss er skylt, í samræmi við ákvæði alþjóðafundar 1912 um ópíum o. fl., að setja hjer á landi lög um þetta efni, og þótt ekki sje hjer um misbrúkun að ræða í þessum efnum nú, svo kunnugt sje, er þó skylt að setja lög um þetta efni, af þeim ástæðum, sem fyr greinir. Auk þess má búast við, að misbrúkun þessara skaðlegu efna geti breiðst út hjer, og þá eiga lög eins og þessi að geta komið að haldi.

Frsm. (Magnús Jónsson) Mál þetta er upprunnið í Ed., þar sem 2 háttv.þm. fluttu frv. um sameiningu þessara embætta á Akureyri. Í Ed. voru síðan samsvarandi embætti á Ísafirði dregin inn í þetta og gerð úr þessu heimildarlög. Sparnaður af þessu myndi verða sem svarar símastjóralaunum, þó þannig, að á Akureyri dregst frá þessu munurinn, sem er á launum varðstjóra og símritara, því að varðstjórastaða yrði þá tekin upp þar. En munurinn er 400 kr. Þess skal getið, að bæði landssímastjóri og aðalpóstmeistari álíta, að stöðurnar megi sameina, þó þær sjeu annars allólíkar. Horfur eru taldar á því, en ekki vissa, að póstmeistaraembættið á Akureyri losni bráðum, og af því mun upphaflega frv. hafa komið fram. Jeg skal svo ekki fjölyrða um þetta, en nefndin leggur til, að frv. verði samþykt óbreytt.

Frsm. meiri hl. (Magnús Guðmundsson) Það hefir staðið alllengi á þessu máli frá fjárhagsnefnd. Ástæðan er sú, að hún vildi sjá, hvernig færi um önnur tekjuaukafrv., sem hafa legið fyrir þinginu: en nú er útsjeð um forlög þeirra, og auk þess svo áliðið þingtímans, að ekki er fært að bíða lengur. Niðurstaða meiri hl. nefndarinnar hefir orðið sú, að óhjákvæmilegt sje, fjárhagsins vegna, að leggja til, að lög þessi verði framlengd enn um 1 ár. Brtt. hefir komið fram um það að lækka gjaldið um helming, og mundi það nema 250–300 þús. kr. tekjulækkun, og mun reynast fullerfitt að halda í horfinu, þótt ríkið sje ekki svift meiri tekjum en þegar er orðið. Meiri hluti nefndarinnar verður því að vera á móti brtt háttv. 1. þm. Reykv. (JakM).

Frsm. minni hl. (Jakob Möller) Jeg ætla að draga brtt. mína til baka til 3. umr. En jeg er enn á sömu skoðun og áður um það, að gjald þetta sje óhæfilegt, þó jeg hafi viljað gera það til samkomulags að fara ekki fram á meira en helmings lækkun, en ekki algert afnám, að þessu sinni.

Björn Hallsson Jeg hefi altaf verið á móti útflutningsgjaldinu, því það er óhapparáð að íþyngja svo framleiðslunni um of. En það hefir teknanna vegna reynst óhjákvæmilegt að framlengja gjaldið ár eftir ár, þar sem það gefur af sjer um 700 þús. kr. Jeg held líka, að það verði ekki hjá því komist að framlengja það enn, þó ilt sje í sjálfu sjer. Og ef svo er gert, er rjettast að framlengja það eins og það er, en ekki með brtt.háttv. 1. þm. Reykv. (JakM); því hvar á þá að taka þær tekjur, sem þannig missast? Hann mun benda á beina skatta, en jeg er nú ekki eins trúaður á þá og hann, og önnur tekjuaukafrv. hafa gengið hjer heldur treglega, svo sem vörutollurinn, en þar álít jeg, að ýmislegt hafi verið rjettmætt. Jeg verð því að neyðast til að greiða atkvæði með framlengingu útflutningsgjaldsins, þar sem á annan hátt verður ekki sjeð fyrir tryggilegum tekjum.

Frsm. meiri hl. (Magnús Guðmundsson) Út af ræðu háttv. 2. þm.N.-M. (BH) skal jeg geta þess, að líklegast er, að vörutollslögin dagi uppi hjer í deildinni, því að menn eru svo ósammála um þau. Er líka ómögulegt að innheimta eftir þeim, eftir frv. háttv.Ed., nema tollskoðun fari fram. Út af ræðu háttv.frsm. minni hl. (JakM) vil jeg geta þess, að það er rjett, að það er enginn tekjuhalli eftir fjárlagafrv. fyrir árið 1924, ef það reynist svo sem hann segir. En þar er ekkert áætlað fyrir gjöldum, sem leiðir af lögum, fjáraukalögum og þál., og munu þau gjöld ekki of hátt reiknuð 1 miljón kr. Kemur þar þá sama upphæð til útgjalda sem sú, er varið er til afborgunar lánum, og er þó ekkert hægt að fullyrða um, nema útgjöldin kunni að verða meiri, svo að tekjuhalli verði. En það er slæmur búskapur, að bæta altaf við skuldirnar. Er það aðeins forsvaranlegt á krepputímum, en alls ekki ella. Hæstv. fjrh. (KIJ) getur ekki verið hjer við umr., en hann gaf mjer heimild til að segja það, að hann teldi algerlega óhjákvæmilegt, að frv. yrði samþykt Veit jeg líka, að svo muni verða.

Frsm. minni hl. (Jakob Möller) Mjer þætti gaman að mega vænta þeirrar stjórnar, sem hefði á móti tekjunum. Er það ætíð viðkvæðið hjá stjórn, að það þurfi að fá tekjur, svo að það er lítil sönnun þess, að þörf sje á svona háu útflutningsgjaldi. Háttv. 2. þm.N.-M. (BH) sagði, að óhjákvæmilegt væri að auka tekjurnar, því að tekjuskatturinn hefði minkað. En þetta er ekki rjett. Ef athuguð eru fjárlögin, þá sjest, að 1922 var hann áætlaður 700000 kr., 1923 900000 kr., en nú er hann áætlaður 1000000 kr. Mun það hafa ruglað háttv.þm. (BH), að tekjuskatturinn fór fram úr áætlun 1922 og varð 1500000 kr. Er auðsætt að ef þessi áætlun tekjuskattsins stenst, þá er öllu óhætt. En þó það sje fagur búmannsbragur að hafa tekjuauka, þá tel jeg það algerlega óforsvaranlegt, ef það fæst ekki með öðru en að íþyngja landsmönnum með svo miklum sköttum, að þeir fá ekki undir risið. Háttv. frsm. meiri hl. (MG) sagði, að menn yrðu að athuga, að í fjárlögum væri ekki áætlað fyrir óhjákvæmilegum útgjöldum eftir fjáraukalögum, öðrum lögum eða þál., og taldi, að þau mundu verða minst 1 miljón kr. En hjer er þess að gæta, að þessi útgjöld eru áætluð alt of hátt, og auk þess er aðgætandi, að þessi útgjöld fara mest eftir því, af hve miklum tekjum er að taka. Tel jeg sjálfsagt, að þessi útgjöld sjeu spöruð sem mest. En annars þætti mjer vænt um, að hv.frsm. meiri hl. (MG) vildi segja mjer, hvaða lög og þál. það eru, sem öll þessi útgjöld á að borga eftir, og ekki eru þá áætluð fyrir í fjárlögum.

Frsm. meiri hl. (Magnús Guðmundsson) Jeg get auðvitað ekki sagt háttv. 1. þm. Reykv. (JakM), hvaða lög það muni verða, sem valda útgjöldum 1924. En jeg veit, að það eru mörg lög nú, sem ýmist heimila eða skylda ríkissjóð til að borga ákveðinn kostnað með vissum skilyrðum, en hvað þetta kann að verða mikið, er ekki gott að segja. Eitt af því, sem til útgjalda kemur á næsta ári, er kostnaðurinn við bygginguna á Kleppi, sem verður að færa undir 24. gr.

Það er fyrirskipað með lögum að taka lán til þess

. Ef þá leið á altaf að fara, að taka lán, ef eitthvað er framkvæmt, verður það til þess, að tekjur landsins ganga að síðustu allar í afborganir og vöxtu. Háttv. þm. (JakM) sagði, að það væri aðhald fyrir stjórnina, að fjárlög væru með tekjuhalla, og þá mundi ekki verða miklu varið til að borga eftir einstökum lögum. En þetta er ekki rjett; það er jafnrík skylda til að greiða þau útgjöld, er sjerstök lög mæla fyrir um. hvort sem fjárlög eru með tekjuhalla eða ekki. Háttv. þm. (JakM) sagði, að það væri rangt hjá háttv. 2. þm.N.-M. (BH), að tekjuskatturinn hefði lækkað. En þetta er rjett. eftir því sem háttv. 2. þm.N.-M. (BH) skýrði það. Tekjuskatturinn verður lægri í ár en hann var síðastliðið ár. Má vera, að hann nái áætlun, en aðalatriðið er það, að skatturinn fer ekki fram úr áætlun. Er það mjög hættulegt, ef tekjurnar eru áætlaðar svo háar, að þær fara ekkert fram úr áætlun því að altaf má búast við, að gjöldin geri það; og hvar á þá að taka mismuninn? Flaut lengi á því, að tekjurnar fóru fram úr áætlun, en nú er engin von til þess. Er það mjög varhugavert að áætla ekkert fyrir útgjöldum eftir 24. gr., er hljóta að koma. Grunar mig, að á næsta þingi verði samin fjáraukalög fyrir 1924, sem verði ekki lægri en þau, sem nú eru á ferðinni.

Björn Hallsson Háttv. 1. þm. Reykv. (JakM) vildi reyna að hrekja það, sem jeg sagði um, að tekjuskatturinn hefði verið lækkaður á þessu þingi. En þetta er rjett hjá mjer. Skattstiginn er lægri nú á lágu tekjunum, og auk þess kemur nú til frádráttar bæði útsvör og tekju- og eignarskattur, sem ekki komu áður. Hefi jeg líka heyrt, að skatturinn mundi lækka um 1/3 eða meira hjer í Reykjavík. Auk þess hefi jeg sannfrjett það utan af landi, að við þessa breytingu hafi skattur lækkað um helming þar, sem búið var að reikna hann út, og var svo endurskoðaður eftir lögum þessa þings Þess vegna greidd jeg atkvæði á móti þessari skattlækkun nú, að jeg sá, að skattur hyrfi að mestu í sveitum, og það kærði jeg mig ekki um. Skiftir hins vegar minstu, hvað tekjuskatturinn er á pappírnum, heldur hvað mikill hann reynist innheimtur. Þegar jeg kom til Reykjavíkur, var óinnheimtur helmingur tekjuskattsins hjer, og gefur þetta bendingu um það, að mikil afföll verði á innheimtu hans. Með þessu, sem jeg hefi nú sagt, hefi jeg sýnt háttv. 1. þm. Reykv. væntanlega fram á, að jeg hafði rjett fyrir mjer hvað tekju- og eignarskattinn snertir. Held jeg megi neita gott, ef skatturinn nær áætlun, eftir því sem hann kemur út nú eftir þessa breytingu, því afföll verða eflaust á innheimtu hans, þótt hann lækki, eins og áður var. Háttv. þm. (JakM) sagði, að jeg vildi auka tekjurnar. Auðvitað vil jeg það þótt jeg segði það nú ekki. En mig undrar, að háttv.þm. skuli vilja lækka útflutningsgjaldið um helming, án þess að stuðla að því, að fram komi tekjuaukafrv. það, sem er í fjhn. Hefði verið hægt að lækka útflutningsgjaldið, ef það hefði komið, en nú er það ófært. Hann taldi, að það væri óvíst, hvort heppilegt væri, að stjórnin hefði tekjuhallalaus fjárlög, því að hætt væri við, að hún yrði þá ógætnari. Má vera, en annars er það nú þingið, er undirbýr þetta í hendur stjórnarinnar En varhugavert sýnist það að skila fjárlögum ár eftir ár með tekjuhalla. Hvenær komumst við úr skuldum með því lagi. Háttv. frsm. meiri hl. (MG) gaf þær upplýsingar sem lögfræðingur og vel kunnugur tollmálum, sem fyrv. sýslumaður, að frv. háttv.Ed. væri svo úr garði gert, að tollskoðun þyrfti að fara fram, ef það yrði að lögum. Jeg skal nú ekki fullyrða um þetta, en jeg skal játa, það, að mjer líkaði frv. betur, er það fór hjeðan. Andinn í því nú er allur annar.

Frsm. minni hl. (Jakob Möller) Hv. frsm. meiri hl. (MG) spurði, hvar það endaði, ef altaf væri haldið áfram að safna skuldum. En hvar endar það, ef altaf er haldið áfram í því að íþyngja atvinnuvegunum með sköttum? Það endar svo, að ríkissjóður fær engar tekjur, því að enginn stofn verður til að leggja á. Held jeg, að þetta sje hættulegri braut að fara inn á heldur en þótt lítill tekjuhalli verði eitt ár. En það er ekki rjett, að ríkissjóður safni skuldum, þótt farið sje hjer að till. mínum, því að tekjurnar munu samt hrökkva fyrir útgjöldum, þegar þess er gætt, að 1200 þús. eru lögð til hliðar í fjárlögunum. Annars verð jeg að efast um, að stjórnin hafi heimild til þess að byggja Klepp fyrir þessa árs tekjur. Er lögin um húsabyggingar voru samþykt, var heimilað að taka lán til þess, en ekki að verja venjulegum árstekjum ríkissjóðs til þess. Háttv. frsm. meiri hl. (MG) sagði, að það væri bæði rjett og rangt hjá háttv. 2. þm.N.-M. (BH), að tekjuskatturinn hefði lækkað. En þetta er algerlega rangt hjá hv. 2. þm.N.M. Tekjuskattsáætlunin hefir hækkað, en ekki lækkað, og við það eitt er hægt að miða. Auk þess hefir allur starfrækslukostnaður ríkisins minkað, og er því full ástæða til að ætla, að skattarnir gætu lækkað. En ef aðeins er hugsað um það, að hafa tekjurnar sem ríflegastar, en engar hömlur lagðar á eyðsluhvöt stjórnarinnar, þá er ekki góðs að vænta. Hv. frsm. meiri hl. (MG ) hafði það eftir stjórninni, að óhjákvæmilegt væri að halda útflutningsgjaldinu, en jeg hygg, að svo reynist ekki, því að gjöldin fara nú sífelt minkandi, og það bjargaði afkomu síðasta árs, sem sjá má af því, að tekjuhalli á fjárlögunum 1922 var áætlaður 2.5 milj., en varð ekki nema 1 miljón, eða minni, samkvæmt skýrslu stjórnarinnar. Held jeg fast við skoðun mína um þetta og mun bera fram brtt. við 3. umr.

Frsm. meiri hl. (Magnús Guðmundsson) Jeg flutti þessi skilaboð frá hæstv. fjrh. (KIJ) og er honum sammála um þau. Annars er ekki ástæða til að ræða þetta mál meira nú, er hv. 1. þm. Reykv. (JakM) hefir tekið brtt. sína aftur og mun greiða frv. atkv. til 3. umr. Hv. þm. (JakM) taldi vafasamt. hvort stjórnin hefði heimild til að byggja Klepp fyrir þessa árs tekjur. Jeg skal ekki svara því, en það skiftir minstu, fyrir hvað hann er bygður, hvort það er lán eða tekjur, því að skuldirnar safnast engu að síður, og þær þarf að borga. Tel jeg forsvaranlegt að taka lán til framkvæmda, ef um leið er samsvarandi borgað af skuldum, en sje það ekki gert, tel jeg óforsvaranlegt að taka lán. Hann talaði um, að skattarnir hefðu hækkað. Þetta er ekki rjett. Það hefir verið dregið úr beinu sköttunum. Það, sem hann sagði um, að atvinnuvegunum væri íþyngt, er því alls ekki á rökum bygt. Það hefir verið ljett á þeim.

Frsm. minni hl. (Jakob Möller) Hv. frsm. meiri hl. (MG) talaði um, að óforsvaranlegt væri að taka lán, nema borgað væri tilsvarandi af öðrum lánum á sama tíma. Jeg get nú ekki verið á sama máli, því ætti að fylgja því, mætti aldrei framkvæma neitt, aldrei ráðast í neitt nýtt fyrirtæki, nema fyrir sem svaraði tekjuafgangi ársins. Yrði því harla lítið um framkvæmdir. Og ef háttv.þm. (MG) heldur þessu fram sem rjettri stjórnmálastefnu, þá hefir hans fjármálastjórn að minsta kosti verið algerlega óforsvaranleg. Háttv. frsm. meiri hl. (MG) talaði einnig um, að landið hefði flotið langan tíma á því, að tekjurnar hefðu farið fram úr áætlun. Þetta er rjett, en af því gjöldin hafa líka farið fram úr áætlun, þá þurfti þess við; annars hefðu safnast skuldir. En á „normal“ ári er vitanlega auðvelt að áætla tekjur og gjöld svo nákvæmlega, að slíkt þurfi ekkert að óttast. Og þó að nú sje ekki „normal“-árferði, þá er vitanlegt, að alt verðlag er yfirleitt lækkandi, svo að það, sem væntanlega skakkar á ársreikningum, verður vafalaust ríkissjóði í hag.

Frsm. meiri hl. (Magnús Guðmundsson) Hv. 1. þm. Reykv. (JakM) hefir misskilið það, sem jeg sagði. Að ekki mætti undir neinum kringumstæðum taka lán, lá ekki í mínum orðum, hvorki beint nje óbeint. Það, sem jeg sagði, var það, að í venjulegu árferði mætti ekki taka meira lán en borgað væri af. Enda hlýtur háttv.þm. (JakM) að sjá það, að af öllum lánum verður að borga. Jeg geri ráð fyrir því, að háttv.þm. (JakM) sje mjer samdóma í því, að þó þingið 1919 gæti ekki gert nákvæma áætlun, þá megi alls ekki kalla árin 1920 og 1921 venjuleg ár. Öll samjöfnun frá árum er því villandi.

Frsm. meiri hl. (Magnús Guðmundsson) Eins og hv. deild er þegar kunnugt, klofnaði allshn. út af þessu máli. Vill meiri hluti hennar fella frv., en minni hlutinn vill láta það ganga fram, með nokkrum breytingum þó. Frv. er borið fram til þess, að allir kjósendur, eða sem flestir, geti náð að kjósa, þannig, að það ákveður, að kosið skuli verða 3 daga í röð. Jeg veit ekki til þess, að nú sje sjerstök óánægja yfir, að menn geti ekki neytt kosningarrjettar síns, og hvergi veit jeg til, að það sje lögleitt, að kjósa nema 1 dag. Og í þessu efni held jeg, að rjettast sje fyrir oss að fara að dæmi annara þjóða. Jeg viðurkenni, að það kemur ekki svo sjaldan fyrir, að einn og einn kjósandi er útilokaður frá því að greiða atkvæði, en þetta nýja fyrirkomulag hefir galla, sem vega upp á móti því. Þessar kosningar yrðu mjög dýrar, og þó að farið yrði eftir tillögu minni hlutans um tveggja daga kosningu, þá er hæpið, að hún geti farið jafntryggilega fram eins og nú. Það eru ekki svo fá dagsverk, sem mundu liggja í þessari tveggja daga kosningu. Ef gert er ráð fyrir um 200 hreppum á landinu og að 3 menn sjeu í kjörstjórninni, þá eru þar komin 600 dagsverk. Það kostar ekki svo lítið. Ekki er ólíklegt, að fyrirkomulag þetta gæti leitt til atkvæðasmölunar. Í öðru lagi, þegar svona er að farið, má jafnvel búast við, að sumir yrðu neyddir til að kjósa, en kosningarrjetturinn er aðeins rjettur, en engin skylda. Í gildandi kosningalögum er til heimild fyrir því, að setja kjörþing af nýju, ef það ferst fyrir sakir ills veðurs eða annara ófyrirsjáanlegra kringumstæðna. En verði lögleiddir 2 eða fleiri dagar, sem kjósa má á, er hætt við, að sumir hugsi, að það sje nógur tími að fara á morgun eða hinn daginn, og þá sje ef til vill ófært veður, svo að einmitt þetta verði til að útiloka suma frá að kjósa. Svo bætir minni hlutinn ákvæði inn, sem ekki er í upprunalega frv., um að yfirkjörstjórn sje heimilað að skifta hreppum í tvær eða fleiri kjördeildir. Eins og þessi brtt. er orðuð, virðist mjer, að yfirkjörstjórn eigi ekki að hafa neitt bundnar hendur í þessum efnum. Og ástæðurnar eru mjög óákveðnar, og nægir, að aðeins ein þeirra sje fyrir. Eftir brtt. er ekkert því til fyrirstöðu, að hreppi sje skift í svo og svo margar kjördeildir, svo framarlega sem í hverri kjördeild eru ekki færri en þrír kjósendur. Það getur verið einn bær, sem margra hluta vegna á erfitt með að sækja kjörþing, og þá sje jeg ekkert því til fyrirstöðu, eftir brtt., að hann verði gerður að sjerstakri kjördeild. Þá fer að nálgast heimakosningafyrirkomulagið, sem er mjög varhugavert og hvergi nokkurstaðar viðhaft. Jeg geri ráð fyrir, að minni hlutinn ætlist til, að atkvæðakassinn sje ekki opnaður eftir fyrri daginn; aðeins pokinn, og svo gætt að, hvort tala seðlanna sje rjett.*) *) Hjer vantar mikið aftan af ræðunni. M.G.

Forseti (BSv): Mjer hafa borist tilmæli frá 8 hv.þm. um að slíta umræðum. Undir þessi tilmæli hafa skrifað: SSt, SvÓ, IngB, ÞorlG, BH, PO, JS, LH, og hljóða þau svo: „Undirritaðir þingmenn óska, að umræðum sje hætt, er framsögumennirnir hafa talað.“ Jeg leyfi mjer því að bera ósk þessara hv.þm. undir atkvæði.

Jón Baldvinsson Jeg mótmæli því, að tekin sje upp sú aðferð hjer, að skera niður umræður um hvert málið á fætur öðru. Áðan voru skornar niður umræður um eitt viðkvæmasta mál, sem nú er á döfinni í heiminum, deiluatriði milli atvinnurekenda og verkamanna, og nú á að fara eins með þetta mál, sem er mannrjettindamál. Jeg verð að mótmæla því, að slíkur niðurskurður eigi sjer stað á Alþingi.

Bjarni Jónsson Jeg heimta nafnakall um þetta, svo það sjáist svart á hvítu, hvaða þm. vilja ekki leyfa umræður um rjettindi kjósenda í landinu. Annars álít jeg, að forseti eigi að gæta svo velsæmis þingsins, að hann beri ekki upp tillögur, sem eru svo svívirðilegar sem þessi.

Frsm. minni hl. (Magnús Jónsson) Jeg skal játa, að það er erfitt að tala um þetta mál fyrir mann, sem ekki hefir haft tækifæri til að reyna kosningalögin í framkvæmdinni. Því get jeg vel sætt mig við, þótt menn reki augun í einhverja agnúa á brtt. á þskj. 464. Þótt minni hluti nefndarinnar gæti ekki fallist á frv. þetta eins og það kom frá hv flm. (BJ), þá fanst honum í því svo augljós rjettarbót, að hann vildi láta grundvallarhugsun þess halda sjer. Jeg get ímyndað mjer, að hv.flm. kunni að finnast, að við höfum hjer deilt rjettinum með 2, eins og hann hefir stundum komist að orði um eitt og annað. En svo er ekki. En oft verður að taka meðaltal af því, sem krafist er, og hinu, sem getan leyfir, og það höfum við reynt hjer. Þá skal jeg snúa mjer að ástæðum meiri hlutans. Held jeg mjer þá við nál., því að hv.frsm. meiri hlutans (MG) þræddi það orði til orðs. Fyrsta ástæðan, sem meiri hl. ber fram, er sú, að ekki hafi orðið vart við óánægju út af þessu. Það má nú vel vera, að ekki hafi borist kvartanir eða bænarskrár út af þessu, en jeg efast þó ekki um, að allmargir hafi kvartað undan því, að geta ekki komist út af heimilinu á þeim nauma tíma, sem skamtaður er. Þess ber að gæta, að þetta, sem hjer er farið fram á, er í raun rjettri samkvæmileg afleiðing af rýmkun kosningarrjettarins. Meðan það voru húsbændur einir, sem höfðu kosningarrjett, þá var auðvelt fyrir þá að fara sama daginn, og þótt karlmenn yfirleitt fengju þennan rjett, var það ekki ógerningur. En eftir að konur hafa einnig hlotið þennan rjett, er orðið alt öðru máli að gegna. Þá fer að verða augljóst, hve fjarstætt það er, að allir af heimilunum geti neytt atkvæðisrjettarins svo að segja í einu. Það er vitanlegt, að þannig er ástatt á fjölda heimila og margir menn hafa ekki getað farið til kosninga af þessum ástæðum. Það er satt, að það er ekki fullkomlega hægt að tryggja, að allir neyti kosningarrjettar síns, nema með heimakosningu, en það þótti okkur nokkuð stórt spor, of stórstig breyting; en þegar ekki er hægt að gera fullan rjett, þá er betra að veita eins mikinn rjett og hægt er, heldur en gera ekki neitt. Þá var það ein af höfuðmótbárum meiri hl., að kosningin færi ekki eins tryggilega fram, ef hún stæði í tvo daga. Fyrir þessu færði hv.frsm. (MG) engin rök, og er mjer það því með öllu óskiljanlegt. Það er máske af því, að kjörstjórnin muni verða farin að dotta seinni daginn. Þá var önnur mótbára, að kosningin yrði dýrari með þessu móti, að hafa hana í tvo daga, og það er að sumu leyti satt. En þessi kostnaður, sem af þessu legst á kosninguna, í samanburði við annað, sem til er kostað til þess að menn geti neytt kosningarrjettar síns, er svo lítill, að það er ekki í það horfandi. En hjer kemur fram tilhneiging til hins gamla vana, að spara úrslitaupphæðina, til þess að láta verkið verða að fullum notum. Menn vilja gjarna eyða 99 þús. í eitthvað, en svo ekki bæta einu þúsundi við til þess að fullkomna það, sem byrjað er á. Þessi kostnaður, sem hjer getur komið til greina, er harla smávægilegur í samanburði við það, sem vinst. Þá er ein ástæða meiri hl. sú, að það baki kjörstjórnunum tortrygni, að geyma atkvæðakassann með seðlunum yfir nóttina, og þetta mun hv.frsm. (MG) hafa átt við, er hann talaði um, að kosningin yrði ótryggari. En það er svo gert ráð fyrir, að um kassann verði búið alveg eins og gengið er frá honum að síðustu, er hann fer frá kjörstjórninni, svo það ætti að vera nokkuð örugt. Þá segir meiri hl., að þetta geti leitt til atkvæðasmölunar. Atkvæðamsölun fer nú fram eigi að síður, og þó að hún færi í vöxt, þá er það bara gott. Tilgangurinn er, að sem flestir geti kosið. Það er gott, að sem flestum verði náð á kjörstað, en hitt verður alt af undir persónulegu sjálfstæði einstaklingsins komið, hve mikið hann lætur bræra í sjer með skoðunina. Atkvæðasmölun út af fyrir sig, er enginn galli. Þá fyrst er hún ill, ef flokkum er gert mishátt undir höfði, en því er ekki til að dreifa hjer. Þá sagði hv.frsm. meiri hl. (MG), að þetta gæti jafnvel orðið til þess, að færri kysu, vegna þess, að vera kynni, að menn færu ekki fyrri daginn, þótt gott væri veður, en seinni daginn væri veður orðið ófært. Þetta er harla ljeleg röksemd. Það má vera, að þetta geti komið fyrir sem óvenjuleg undantekning, ef ætla má, að kjósendur væru svo óforsjálir, að fresta ferðinni í lengstu lög. En annars er það öllum auðsjeð, að þetta hlýtur að auka þátttöku í kosningunni, og gera það að verkum, að sveitamenn fara að geta neytt kosningarrjettar síns í eins ríkum mæli og nú er gert í kaupstöðum. Þá skal jeg snúa mjer lítið eitt að brtt. Að því er snertir 1. brtt., þá hefði jeg helst viljað vísa til hv. 1. þm. Rang. (GunnS), til að mæla með henni. Það var mest að hans ósk, að hún var tekin upp, en jeg sá ekkert á móti því, að láta þetta flakka með. Jeg skal lýsa því yfir, að það er ekki ætlast til, að hún verði notuð nema í undantekningartilfellum, t. d. þar sem ill vatnsföll hamla stórkostlega aðsókn o. s. frv. Þá hefir verið talað um, að umslögin yrðu að vera fleiri, ef ætti að skifta hreppunum í fleiri kjördeildir. En það, sem stendur undir b., að umslögin skuli vera 8 í stað 4, stendur ekki í sambandi við skiftingu í kjördeildir, heldur hitt, að kosningin stendur í tvo daga, svo kjörstjórnin hafi til skifta fyrri og seinni daginn. En umslög þau, sem send eru hverri undirkjörstjórn, þurfa ekki að vera fleiri, þótt hreppi sje skift, því að hver partur hreppsins fær sína undirkjörstjórn. 2. brtt. a. og b. eru orðabreytingar. Þá er 3. brtt. Hún fer mest frá frv. þar er sagt svo um, að kosningin skuli standa í tvo daga. Svo er lítil breyting, um að láta kjörstjórnirnar halda opnu í 1/2 klukkustund, í staðinn fyrir 1/4, eftir að kjósendur hætta að gefa sig fram. Jeg skal að endingu taka það fram, að jeg get ekki álitið kosninguna að nokkru leyti ótryggari með þessu móti, og það þótt alræmdir skálkar sætu í kjörstjórnunum, í stað valinkunnra sæmdarmanna, eins og þeir eru vitanlega ávalt. Jeg get ekki sjeð, að hægt sje að setja í kassann falska seðla, þótt ekki sje talið. Kassinn er innsiglaður og látinn í innsiglaðan poka, milli kjördaganna, svo ekki er hægt að eiga við hann. Hitt er öllu grunsamlegra, ef opna ætti kassann og telja í honum. Jeg skal svo ekki þreyta hv.þdm. á því, að fara alment út í málið.

Bjarni Jónsson Þótt jeg sje í raun og veru mótfallinn þeirri niðurstöðu, sem hv. minni hl. hefir komist að í þessu máli, þá ætla jeg ekki að halda langa ræðu. Jeg vildi aðeins skjóta því fram, hvert þeir, sem eru mótfallnir því, að kosningar standi yfir 2–3 daga, gætu þó ekki verið með því, að kosningin stæði yfir heilan dag, eða t. d. frá dagmálum til náttmála í sveitum og til miðnættis í kaupstöðum. Jeg vil, að hver kjósandi hafi tækifæri til að nota atkvæði sitt, en það er rangt, að geta slitið kosningunni, ef menn koma dræmt. Þetta á aðeins við í kaupstöðum; þar ætti kosning að standa yfir frá dagmálum til miðnættis. Það ákvæði mætti gjarnan vera, og ætti þá að koma brtt. um það til 3. umr. Jeg skal að endingu taka það fram, gildandi ákvæðum byrji kjörfundur of seint fyrir Reykjavík. Úr þessu er að nokkru bætt með frv. á þskj. 86, en þó ekki til hlítar. Kjörfundur ætti að byrja svo snemma, að honum gæti verið lokið fyrir kl. 12 að kvöldi, án þess að svo fari sem nú, að fjöldi manns komist ekki að. Eins og verið hefir, þá hefir fjöldi manns orðið frá að hverfa, þegar kjörfundi er slitið. Lengri tími mundi bæta úr að nokkru. Eftir kl. 10 á kvöldin fer eldra fólk að hátta, og fer því ekki til kosninga úr því, þótt lengur sje opið. Nú vildi jeg mælast til þess, að hv. minni hl. nefndarinnar tæki upp brtt. við 2. gr. frv., sem heimilaði, að kjörfundur byrjaði fyr að deginum en nú tíðkast, sem væri svo orðuð, að kjörfundur byrjaði eigi siðar en á hádegi. Þá gæti kjörstjórn í hverju kjördæmi hagað sjer eftir því, sem ástæður heimta.

Gunnar Sigurðsson Brtt. sú, er minni hl. nefndarinnar kemur með, er aðallega gerð vegna sveitanna. En nú hafa komið fram upplýsingar í ræðum hv.frsm. minni hl. (MJ) og 2. þm. Reykv. (JB), um kosningar hjer í Reykjavík. Jeg vildi því leggja til, að þetta alt yrði athugað til 3. umr. Jeg vildi benda á, að jeg teldi mjög heppilegt, að brtt. minni hl. I. a, yrði samþykt af deildinni. Jeg held, að það væri mikil rjettarbót fyrir kjósendur, sem svo stendur á fyrir, sem þar segir, og jeg skora því á þingdeildina, að samþykkja hana.

Frsm. meiri hl. (Magnús Guðmundsson) Hv. flm. frv. (BJ) hefir farið fram á það, að málið verði látið ganga til 3. umr., svo hægt verði að koma að brtt. um að lengja kosningatímann þennan eina dag, sem nú er ákveðinn. Jeg er ekki á móti því, en geri það þá að skilyrði frá minni hálfu, að ekki verði greidd atkv. nú um brtt, heldur verði þær geymdar til 3. umr., og fari þá fram aðalumr. um frv. Það er mikið til í því, sem hv. 2. þm. Reykv. (JB) sagði um, að of seint sje að byrja kjörþing á hádegi. Þetta kom til orða í nefndinni, en minni hl. var þá svo harður á að koma sínum brtt. fram, að ekki var hægt að koma þessu að. En það er þó sanngjarnt. Jeg geymi mjer að svara hv.frsm. minni hl. (MJ) til 3. umr.

Frsm. minni hl. (Magnús Jónsson) Viðvíkjandi því, sem hv. 2. þm. Reykv. (JB) sagði, þá eru mjer ekki síður kunn vandræðin hjer í Reykjavík en honum. Jeg vildi því, að byrjað yrði kl.tíma fyr, því á kl.tíma kjósa þó margir, svo hundruðin, sem kysu, gætu orðið fleiri. Einnig mætti fjölga kjördeildum. Jeg hefi ekki á móti því, að brtt. bíði til 3. umr. Jeg vil, að sem flestir geti kosið, en það verður betur trygt með því, að kosningin standi yfir 2 daga en einn. Ef frestað verður atkvgr. um till., þá verða þær vitanlega ver staddar, því tími vinst til að fleyga þær. Við tökum því till. aftur, með því skilyrði þó, sem raunar er ekki hægt að setja, að frv. verði vísað til 3. umr. En við hættum á, að eiga það undir drengskap hv. þingdeildarmanna.

Frsm. (Gunnar Sigurðsson) Um þetta frv. hafa orðið skiftar skoðanir í allshn. Þó varð samkomulag um það, að málið væri svo mikilsvarðandi, að eigi væri tilhlýðilegt að svæfa það í nefndinni, þó henni fyndist það á hinn bóginn ekki svo rækilega undirbúið, að það geti náð fram að ganga á þessu þingi. Það er alveg ný braut, sem hjer er lagt inn á, sú, að ljúka kaupþrætum án samþykkis aðilja. Því vill nefndin leggja til, að frv., ásamt till. á þskj. 335, verði vísað til stjórnarinnar til undirbúnings.

Jón Baldvinsson Háttv. allshn. hefir þótt sæma að svæfa svo mörg mál, að hún hefði vel getað verið þekt fyrir að láta þetta mál líka hvíla sig þar. Frv. þetta var talsvert rætt við 1. umr., og var þó þá ekki minst á orðalag þess, sem hv.flm. (BJ) hefir viðurkent með brtt. sínum að væri ekki sem heppilegast. En þó að þær bætur sjeu gerðar, þá held jeg að þrátt fyrir það sje frv. ekki sem heppilegast orðað, ef það yrði svo að lögum, sem jeg raunar vænti að ekki verði. Frv. þetta byggist í eðli sínu á sterkum samtökum vinnusala og vinnuþega. En langt er frá, að þau sjeu orðin svo almenn hjer á landi, að hægt sje að koma því við, sem 2. gr. gerir ráð fyrir. Nokkuð mikið umstang er líka við það, ef hvert fjelag á að hafa fasta nefnd til að semja um kaupgjaldið. Þetta er raunar ekki stórt atriði, en það sýnir þó ljóslega, að hv.flm. (BJ) er harla ókunnugur þeim málum, sem hjer ræðir um. Hann virðist byggja eingöngu á erlendum fyrirmyndum, en tekur ekki tillit til þess, hversu allar aðstæður eru ólíkar hjer. Maður hefir ekki leyfi til að efast um góðan tilgang með frv. Hv. flm. (BJ) gerir eflaust ráð fyrir því, að með þessu megi koma í veg fyrir verkföll og deilur, en sjer ekki, að það getur aðeins orðið til þess að auka á stjettadeilurnar og sundrungina. Þessi dómstig, sem hann gerir ráð fyrir, eru þannig löguð, að ákvæði frv. um þau, jafnvel þó brtt. yrðu samþyktar, geta tæplega staðist, þegar til framkvæmdanna kæmi. Tíminn, sem settur er til dómsins, er hálfur mánuður, frá fyrsta til síðasta dómstigs, og er það sýnilegt, að sá tími er alt of naumur. Það er alveg óhugsandi, að málum, sem sótt eru og varin af kappi, geti orðið lokið á einum hálfum mánuði. Fyrsta dómstigi er þannig háttað, að þar skipar stjórnin oddamann, sem dæmi ásamt 2 öðrum, er vinnusali og vinnuþegi tilnefna, og á sá dómur aðeins að taka þrjá daga. Jeg get ekki hugsað mjer, að þessi stjórnskipaði oddamaður verði svo fljótur að átta sig á málunum, nema afstaða hans sje þá fyrirfram ákveðin af handahófi. Sama gildir um öll dómstigin. Jeg þykist vita, að í flestum tilfellum verði það oddamaður, sem kveði upp endanlegan úrskurð, og vilji hann rannsaka málið samviskusamlega, þá mun hann fljótt komast að raun um, að tíminn er alt of naumur. Alt þetta bendir til þess, að hv.flm. (BJ) hefir ekki skilið, hvernig slík mál ganga til. Þetta er nú um ákvæði frv. og brtt. En svo er eftir að vita, hvernig fara myndi, ef lögin kæmust til framkvæmda og farið yrði að vinna undir þeim. Jeg fæ varla skilið, að þeir sjeu margir, sem geri sjer vonir um, að þó gerðardómur kæmist á, þá sje þar með komið í veg fyrir deilur milli verkafólks og vinnuveitenda. Það eru svo afarmargar leiðir opnar fyrir þá, sem óánægðir eru með úrskurðinn, að skjóta sjer undan honum og fá kröfum sínum framgengt á annan hátt. T. d. hafa verið samþykt lög, sem banna starfsmönnum ríkisins að gera verkfall. Nú eru, eins og kunnugt er, sterk samtök milli þeirra. Og svo var það árið 1919, að þeir komu með kröfur, og raunar að öllu leyti rjettmætar kröfur um launabætur. En hvers vegna gerðu þeir það? Ekki máttu þeir gera verkfall, þó kröfum þeirra væri eigi sint. Hvað lá þá bak við ? Það, að allir embættismenn hefðu sagt af sjer og enginn tekið við starfi þeirra. Því fleiri en embættismenn voru með í þessum samtökum; það voru kandidatar líka, sem ekki hefðu fengist til að taka við embættunum, ef launabótunum hefði ekki verið sint. Á þennan hátt gátu þeir skotið sjer undan lögunum, sem bönnuðu þeim að gera verkfall, en fundu aðferð, sem verkaði eins. Alveg eins gætu aðrir starfandi menn farið að. Sjómenn gætu t. d. sagt við útgerðarmennina: Við ráðum okkur ekki! Það er ekki heldur verkfall, en það verkar eins. Eins gætu t. d. útgerðarmenn gert. Þeir gætu stöðvað skipin til að lækka kaupið. Þetta sýnir nægilega, að ákvæðin eru óheppileg og að ekki er hægt að koma í veg fyrir, að farið sje í kringum lögin og mótstaða sje veitt. Enn er eitt, sem í frv. vantar, sem sje ákvæði um það, á hvern hátt dómurinn eigi að starfa. Það er til dæmis nauðsynlegt, að dómendur rannsaki, hvað lágmarkskaup verkamanna eigi að vera. Það er t. d. ekki nóg, að verkamenn fái sæmilegt kaup í 1–2 mánuði af árinu, því þeir þurfa að lifa alla daga ársins. Það er næsta algengt, að enga vinnu sje að hafa frá því í október og fram í miðjan apríl, en þá þarf líka kaupið að vera svo hátt, að það endist þeim til viðurværis, þann tíma, sem þeir neyðast til að ganga atvinnulausir. Enn er það sterk ástæða á móti frv., að það skuli koma fram einmitt nú, og gæti það bent til þess, hvernig það eigi að verka. Mjer skilst, að eins og ástæðurnar eru nú, þá muni kaup fara lækkandi, og að flestar kröfur muni ganga í þá átt. Ef því lögin verða samþykt, þá má ganga að því sem gefnu, að þeim verði fremur beitt til þess að færa niður kaupið heldur en að hækka það. Eða hvers vegna kom ekki fram frv. um þetta árið 1916? Þá voru það verkamennirnir, sem urðu að sækja á. Við 1. umr. þessa máls var vitnað í það, að slíkir gerðardómar hefðu verið t ettir upp í minsta kosti tveimur stöðum erlendis, og er annar þeirra í Noregi. Þar kom hann nýlega til endursamþyktar í Stórþinginu, en var feldur. Það sama er að segja frá Ástralíu; þar mun hann vera því sem næst numinn úr gildi. Sýnir það, að þeir hafa alstaðar gefist illa, og sjerstaklega er það eftirtektarvert, að verkamenn hafa alstaðar verið gerðadómum mótfallnir og þótt það sýnt, að þeir hafi gengið á sinn hluta. Og svo er það líka með verkamenn hjer, svo sem áskoranir þær, allfjölmennar, frá verkalýðsfjelögunum hjer í bæ og einstökum mönnum, sýna ljóslegast. Auk þess hafa komið samskonar áskoranir frá fjelögum utan af landi. Jeg verð því að telja, að það sje harla frekleg móðgun við verkamenn, ef hið háa Alþingi samþykkir þetta. Háttv. alshn. leggur nú til, að málið nái ekki fram að ganga að þessu sinni, og vill vísa því til hæstv. stjórnar, til athugunar og undirbúnings. Jeg hafði nú ekki hugsað mjer að greiða atkvæði með frv. til stjórnarinnar. Að forminu til er það að fella málið, en það má ef til vill álítast, að með þessari aðferð sje þó nokkur lífsneisti í frv. Greiði jeg því atkvæði á móti frv. eins og það er, öllum liðum þess, ásamt framkomnum brtt.

Forseti (BSv): Mjer hafa borist tilmæli frá 6 háttv.þm., svo hljóðandi: „Undirritaðir þingmenn óska, að umræðum sje hætt.“ Undirritaðir eru: SSt, JAJ, PÞ, BH, StSt, LH. Nú hefir einn háttv.þm. kvatt sjer hljóðs, og lít jeg svo á, að til þess sje ætlast, að umræðum sje slitið, þegar hann hefir lokið máli sínu.

Bjarni Jónsson Fyrst þykir mjer það undarlegt, hvernig meðferð nefndarinnar hefir verið á málinu, að hún taldi það vanta undirbúning. Starf nefndarinnar átti vitanlega að vera í því fólgið að undirbúa það betur. Mín aðalhugsun er sú, hvernig setja skuli saman dóminn. Hitt er ætlunarverk nefndarinnar, að koma með það, sem nánar þurfti til skýringar. Hv. 2. þm. Reykv. (JB) deildi á mig og kvað mig hafa bygt á of sterkum samtökum vinnuveitenda og vinnuþega. En þetta er ekki rjett. Þar sem engin samtök eru, þar eru engin verkföll; en hjer er hægt að sýna honum fram á nóg dæmi um verkföll til þess, að hann geti látið sannfærast um þetta. Það er ekki til neins fyrir hann að reyna að þvæla það. Svo vildi sami hv.þm. (JB) segja, að frv. yki deilur, en það er líka fjarri sanni. Hann talar um, að tíminn sje of stuttur. Það er rangt. Alstaðar, þar sem þess gerist þörf, hygg jeg, að tíminn mundi reynast nægur, uns til úrskurðar kæmi, þar til málið væri látið ganga gegnum öll stigin. Hann talaði um, að það væru ýmsar leiðir til að skjóta sjer undan dómi; en menn myndu ekki gjarnan hafa slík brögð í frammi. Menn yrðu fegnir, þegar málið yrði útkljáð, og sennilega hefir hvor aðili jafnan eitthvað til sín máls. Hv. þm. (JB) talaði um, að oddamennirnir hefðu ekki nægan tíma til að gera sjer grein fyrir málinu, en þetta er bara sagt út í bláinn. Því að allar upplýsingar í málinu liggja fyrir þeim, og hver meðalmaður þyrfti ekki meira en í hæsta lagi 2 daga til að setja sig inn í það, sem skjöl þau fjölluðu um. Jeg býst við, að þingmenn, sem sitja hjer nætur og daga og ræða um vandamál þjóðarinnar, ættu að vera færir um að vera slíkir oddamenn. Jeg efast ekki um, að þeir, sem geta samþykt 153 greinar í flóknu þjóðarmáli á örskömmum tíma, ættu að vera færir um að setja sig inn í deiluefni sjómanna og útgerðarmanna á tveim dögum. Hv. þm. (JB) talaði um, að vanalegt væri að setja lágmark á kaupgjald verkamanna. Það er hvorki þeim sjálfum holt nje vinsælt. Jeg hefi aðeins haft hag verkamanna og engra annara fyrir augum, því að lágmark á kaupi er þeim sjálfum fyrir verstu. Jeg ætla mjer ekki að deila mjög á þennan hv.þm. (JB), því að jeg býst ekki við að svara honum neinu. Hann hefir gefið það í skyn, að jeg hafi ekki getað samið frv. sjálfur, en verið svo fenginn til að bera það fram. Jeg hefði gaman af, að hann sýndi mjer þessa aðstoðarmenn mína, og gæti sagt, að jeg hefði orð fyrir að láta aðra tyggja í mig. Það, sem fyrir mjer vakti, var að vinna gagn atvinnuvegunum. Jeg geri ekki mikið úr þessari áskorun frá 550 verkamönnum, því að það er ekki mikill hluti af verkamönnum hjer í bæ, hvað þá heldur af öllu landinu. Þó hefir sjálfsagt verið unnið ósleitilega við að smala saman undirskriftunum. Með tilliti til þess er þetta undarlega magur listi. Það er auðvitað af því, að allur þorri verkamanna hefir skilið, að frv. er þeim til verndar. Hugsum okkur, að hv. 2. þm. Reykv. (JB) rjeði og að það yrði drepið. Hugsum oss enn fremur, að öll skip yrðu sett upp, og af því myndi leiða atvinnuleysi, en óbein afleiðing gerðardómsins yrði sú, að slíkt kæmi aldrei fyrir. Ef frv. yrði samþykt og yrði að lögum, dytti engum í hug að setja upp skip sín, því að hann gæti það ekki, nema með því að baka sjer harðari útreið í næsta dómsmáli, er starfsmönnum hans yrði dæmt hærra kaup fyrir þann skaða, er hann hefði gert þeim að raunarlausu. Eins og menn vita, er það oft meira kapp en peningaatriði, sem veldur deilunum milli verkalýðs og vinnuveitenda, og mundi dómurinn því jafnan koma að góðum notum og verða þó einkum verkamönnum til verndar.

Frsm. (Björn Hallsson) Þetta mál er eitt af mörgum, sem vísað hefir verið til allshn. Er því ekki að undra, þótt eitthvað af þessum málum hafi tafist, þótt ekki sje það vegna þess, að allshn. hafi viljandi ætlað að tefja fyrir þeim. Þetta mál var töluvert mikið rætt við 1. umr., og enn fremur í sambandi við fyrirspurn um þetta efni, og skal jeg eigi endurtaka það. Eins og nál. sýnir, þá hefir nefndin fallist á frv., að efni til. En hún hefir leyft sjer að gera við það nokkrar brtt., og vildi jeg fara nokkrum orðum um þær. Þessar brtt. eru á þskj. 516. 1. brtt. gerir ráð fyrir því, að það eftirlit, sem frv. gerir ráð fyrir að lögreglustjórar annist, skuli þeir aðeins hafa á hendi í kaupstöðum, en gerir ráð fyrir því, að hreppstjórar hafi það á hendi út um sveitir og í kauptúnum, og telur að eftirlitið verði betra, með því að hægara verður að ná til eftirlitsmannanna með því móti og þeir hafa minna svæði til eftirlits. Í 2. brtt. vill nefndin ákveða það, að ný vogaráhöld, sem keypt eru frá útlöndum, sjeu keypt þaðan löggilt, og þá frá þeim löndum, sem nota sömu vogar- og mælitæki og vjer, og skulu þau ekki teljast löggildingarskyld hjer á landi, meðan þau reynast rjett og óskemd. Lögreglustjórum er aftur ætlað að löggilda þau tæki, sem smíðuð eru hjer innanlands, og þau, sem ganga úr sjer og þarfnast viðgerðar og endurlöggildingar. Þann kostnað, sem af þessu leiðir, borga auðvitað eigendurnir. Nefndin fjelst á að fela lögreglustjórunum löggildingu þessa. Hún taldi óþarft að auka mönnum þann kostnað, að verða að senda tækin til Reykjavíkur til viðgerðar þar og endurlöggildingar. í kaupstöðum öllum eru nú orðið góð verkstæði, sem geta annast slíkar viðgerðir. Þá hefir nefndin orðið ásátt um, að öll vogar- og mælitæki skuli athuguð á 3 ára fresti. Skulu lögreglustjórar hafa það eftirlit með hendi í kaupstöðum, en hreppstjórar í sveitum og bæjum, þar sem lögreglustjóri er ekki búsettur. Ætlast nefndin til, að lögreglustjórar fái enga sjerstaka borgun fyrir þetta eftirlit, en viðgerðir borga eigendur sjálfir. En borgun til hreppstjóra fari eftir 7. gr. laga nr. 64, 14. nóv 1917, um daglaun og mílupeninga. En lögreglustjórum skal borga útlagðan kostnað þeirra, eftir sanngjörnum reikningi. Í nál. er bent á það, að nokkur aukakostnaður mundi af þessu stafa fyrir ríkissjóð í byrjun, þar sem kaupa yrði þau áhöld, sem þarf til þess að ákveða með, hvort tækin eru rjett. Þessi áhöld þurfa að vera í kaupstöðum og víðar, en þó ekki hjá nærri öllum hreppstjórum, og gætu þeir hæglega skifst á um þessi áhöld. Enda er engin þörf eftirlits í sveitum, nema þar sem verslanir eru, og þarf því ekki að senda þessi prófáhöld til líkt því allra hreppstjóra. Þá er síðasta brtt. nefndarinnar, um að stjórnarráðið semji reglugerð um framkvæmd laganna, eftirlit, greiðslur o. fl. Það upplýstist hjer við 1. umr. þessa frv., að löggildingarstofan hefir borið sig fjárhagslega, gagnvart ríkissjóði. En þetta hefir orðið á þann hátt, að notendur hafa orðið að greiða mjög há gjöld til löggildingarstofunnar, eins og glögt kom fram við 1. umr. Það stendur á sama, hvort það er ríkið eða einstaklingarnir, sem halda þessari stofnun uppi. Kostnaðurinn er hinn sami fyrir því. Aðalatriðið er, að þetta geti orðið á ódýrari hátt, og þó eins trygt, og að því telur nefndin að frv., með brtt., miði. Eins og bent er á í nál., þá hefir þegar ein umferð verið farin um alt land frá löggildingarstofunni. Sú umferð hefir líklega haft talsverða þýðingu, því eins og skýrt hefir verið frá, þá voru rúm 60% vogar- og mælitækja talin óhæf eða gölluð. En þegar búið er að leiðrjetta svo mikið og vekja athygli á þessu, þá ætti að vera hægara framhaldið og menn farnir að vakna með það að nota rjett áhöld. Nefndin álítur, að þetta verði fult svo trygt. Auðvitað má segja, að hægt sje að fara kringum lögreglustjóra og hreppstjóra. En þá má eins gera það við sendimenn löggildingarstofunnar. þeir geta ekki frekar en lögreglustjórar og hreppstjórar sjeð um það, að tæki, sem þeir dæma ónothæf, sjeu ekki notuð fyr en gert er við þau. Þetta ætti að vera auðvelt, ef eftirlitsmenn eru margir og svæðin minni um leið. Nefndin ræður því hv. deild til að samþykkja þetta frv. með brtt. á þskj. 516.

Þorsteinn Jónsson Jeg vil leyfa mjer að þakka hv.allshn. fyrir meðferð hennar á frv., og get jeg lýst yfir því, að við fhn. frv. erum samþykkir till. hennar. Jeg vil vona, að með þessu fyrirkomulagi verði eftirlitið ekki verra en áður, heldur betra og einnig töluvert ódýrara.

Jón Baldvinsson Jeg hreyfði andmælum gegn frv. þessu við 1. umr. Og jeg hefi heldur ekki getað sannfærst við meðferð nefndarinnar á málinu, að vinningur yrði að því að láta það ganga fram. Jeg held að vinningurinn verði ekki eins mikill og menn vænta. Löggildingarstofan hefir nú látið fara eina umferð, og gert ítarlegar endurbætur. En vegna þess, hve mikið ólag var á mæli- og Vogartækjum, hefir þessi óánægja myndast, sem lýsir sjer í því, að frv. þetta er fram komið. Óánægjan myndi verða minni, þegar frá liði og eftirlitið yrði ódýrara fyrir eigendur tækjanna. í stað löggildingarstofunnar, sem á að leggjast niður, á að fela eftirlitið lögreglustjórum og hreppstjórum. Þeir geta að vísu verið góðir á sínu sviði, en jeg efast um, að þeir hafi eins gott vit á þessu eins og sendimenn löggildingarstofunnar, sem hafa fengið þekkingu og æfingu. Jeg efast um að þeir verði eins fljótir að sjá gallana. Þá er annað atriði, sem mjer þykir athugavert. Það er bannið gegn því að kaupa vogar- og mælitæki frá öðrum löndum en þeim, sem hafa sömu vog og mál og lögleitt er hjer, eða hafa látið löggilda þau í þeim löndum. Ef t. d. einhver vill kaupa þau í Ameríku, þá verður hann að senda þau til Danmerkur til löggildingar. Þetta er óhafandi. Það væri þá nær að leggja það undir lögreglustjórana að löggilda þau tæki, fyrst þeir trúa þeim svona vel. Mjer er þetta ekkert kappsmál. En ekki má gleyma því, að menn verða að borga viðgerðirnar eftir sem áður, eftir taksta, er stjórnarráðið setur um það. Þá álít jeg enn fremur, að viðgerðirnar verði betri hjá löggildingarstofunni, sem hefir orðið mikla æfingu í því efni og góð tæki, heldur en verða myndi hingað og þangað úti um land. Hv. flm. frv. (ÞorstJ) hjelt, að ástandið yrði ekki verra, heldur betra. Það hefir nú sannast, að löggildingarstofan hefir kipt í lag því, sem áfátt var í þessu efni. En jeg er hræddur um, að aftur sækti í sama horf. Hreppstjórar og lögreglustjórar hafa mikið að starfa og hugsa um önnur málefni, og væri meðferð þessa máls áreiðanlega hefur trygð hjá löggildingarstofunni en hjá þeim.

Þorsteinn Jónsson Hv. 2. þm. Reykv. (JB) taldi, að almenn óánægja hefði verið meðal almennings með gerðir löggildingarstofunnar út af því, að vogar- og mælitækin hefðu verið gerð rjett. Það er ekki sennilegt, að óánægjan hafi stafað af því, heldur af því, hve löggildingin á tækjunum hefir orðið dýr hjá löggildingarstofunni. Þá dró hann í efa, að eftirlitið gæti orðið betra en það er nú. En jeg álít, að lögreglustjórar og hreppstjórar eigi miklu hægara með að líta eftir, hver hjá sjer, heldur en sendlar löggildingarstofunnar, sem koma einstöku sinnum á staðinn. Hv. 2. þm. Reykv. (JB) dró það í efa, að lögreglustjórar og hreppstjórar væru færir um að hafa þetta eftirlit á hendi.  Þá dró hann í efa, að stimplunin yrði ódýrari, og einkum þó, að hún yrði eins góð og nú á sjer stað hjá löggildingarstofunni. Jeg tók það fram við 1. umr., að leiðrjettingar löggildingarstofunnar hefðu gengið mjög langt. Þannig hefðu þeir heimtað sendar til Reykjavíkur vogir, sem aðeins hefði vantað í einn nagla, og kostnaðurinn af því ekki orðið mikið minni en þó keyptar hefðu verið nýjar vogir. Margar, eða jafnvel meiri hlutinn af viðgerðum löggildingarstofunnar, eru þannig vaxnar, að hver sæmilegur járnsmiður getur leyst þær af hendi, enda eru og eigi allfáir járnsmiðir í þjónustu löggildingarstofunnar. Ef svo færi, að eigi væri hægt að gera við eitthvert mælitæki eða vog utan Reykjavíkur, yrði ekki annað úr, en að það fengist ekki löggilt. Jeg get því ekki sjeð, að neitt missist við þessa breytingu, en landið losnar við dýra og óþarfa stofnun. Að vísu er það, að þessi stofnun hvílir eigi þungt á ríkissjóði, því hún má okra á þessum tækjum sínum, og eru það engin undur um þá verslun, sem er einkasöluverslun, þótt hún beri sig fjárhagslega, þegar hún má leggja á vörurnar eins og henni sýnist. En þó eru það landsmenn, sem borga brúsann.

Frsm. (Björn Hallsson) Það voru fáein atriði í ræðu háttv. 2. þm. Reykv. (JB), sem jeg ætlaði að gera nokkrar athugasemdir við, enda þótt háttv. 1. þm.N.-M. (ÞorstJ) hafi svarað sumu af því. Háttv. þm. (JB) hjelt því fram, að óánægjan með þessa stofnun væri sprottin af því, að menn hefðu verið neyddir til þess að hafa rjett vogar- og mælitæki, eftir að löggildingarstofan tók til starfa. Þetta er ekki rjett, heldur er kostnaður sá, sem leiðir af eftirlitinu, þyrnir í augum manna, ásamt þeirri fyrirhöfn og óþægindum, sem fylgir því að senda þessi áhöld til Reykjavíkur. Þetta er því algerlega órjettmæt aðdróttun frá hv.þm. (JB), sem jeg hjer með mótmæli. Það er margsannað, bæði af umr. hjer á þingi og annarsstaðar frá, að kostnaðurinn við sendingar mæli- og vogartækja, til og frá Reykjavík, er gífurlegur. Þá þótti honum óþolandi, að tækin skyldu keypt löggilt frá útlöndum. Taldi hann það aðallega á móti því, að þá væri eigi hægt að kaupa áhöldin frá Ameríku, því að þar væri ekki sami mælir og vog sem hjer. Þótt nú svo sje, að þessi áhöld yrðu ekki keypt frá Ameríku, finst mjer ekki mikill skaði skeður, því að auðvelt er að fá nóg áhöld frá Norðurlöndum, sem öll nota sama mæli og vjer. Það, sem vakti fyrir nefndinni, var það að losa kaupendur mæli- og vogartækja við þennan aukakostnað, sem legst á þau vegna löggildingarstofunnar hjer; því það munar litlu á verði, að kaupa tækin löggilt frá útlöndum. Þá sagðist hann mjög efast um það, að lögreglustjórar og hreppstjórar bæru skyn á þessa hluti, og þyrfti æfða og sjerfróða menn til þess að hafa þetta eftirlit á hendi. Nefndin getur ekki fallist á þessa skoðun hans. Eftir samtali við formann löggildingarstofunnar, þá kom þar glöggt í ljós, að ekki er mikill vandi að hafa þetta eftirlit, ef menn hafa þau áhöld, sem með þarf. Þess vegna telur hún, að allir sæmilega greindir menn geti haft það á hendi. Hann sagði og, að ef löggildingarstofan yrði afnumin, mundi brátt sækja í sama horfið og áður, því eftirlitið mundi reynast ónógt. Mjer finst það ekki gera mikið til, þótt reynt yrði þetta fyrirkomulag, sem frv. fer fram á; auðvitað er ekki hægt að fullyrða neitt um það fyrirfram, en jeg álít það muni gefast eins vel eða betur. Landsmenn þurfa nóga skatta að greiða, þótt ekki sjeu gerðar gyllingar til þess að hafa af mönnum fje á þennan hátt.

Jón Baldvinsson Háttv. 2. þm.N.-M. (BH) fór ekki vel með orð mín áðan, er hann sagði jeg hefði talið lögreglustjóra og hreppstjóra ófæra til þess að hafa þetta eftirlit. Háttv. 1. þm.N.-M. (ÞorstJ) fór þó rjett með þetta, er hann talaði um, að viðgerðir á tækjunum væri hægt að framkvæma utan Reykjavíkur. Jeg held því fram, að þeir, sem hafa lært þetta, enda þótt þeir sjeu eigi annað en lærðir siniðir, sjeu betri en þeir, sem ekkert hafa lært, þótt hagir sjeu. Það er ef til vill ekki rjett að tala um almenna óánægju, en óánægjan er runnin frá verslunum og kaupfjelögum, sem hafa orðið fyrir barðinu á þessu eftirliti, og við það átti jeg, þegar jeg sagði, að frv. þetta væri fram komið vegna þessarar óánægju verslananna. Þá talaði hv. 1. þm.N.-M. (ÞorstJ) um, að verið væri að okra á landsmönnum. En hvað skyldu landsmenn hafa orðið að greiða vegna rangra vogartækja áður en löggildingarstofan kom? Skyldi sá skattur ekki vera hærri en það gjald, sem þeir segja, að lagt sje á landsmenn með löggildingarstofunni, en sem raunar verslanir og kaupfjelög greiða.

Er það ekki það sama?

. Jeg sje heldur ekki, að rjett sje að láta menn sleppa við það að greiða þessi gjöld, og þó að kostnaðurinn verði minni af þessu nýja eftirliti, sje jeg ekki, að sá sparnaður samsvari þeirri tryggingu, sem löggildingarstofan veitir almenningi í því, að rjett sje vegið og mælt. Þá hafði hann eftir mjer, að ekki væri hægt að kaupa löggilt erlend tæki, en það var ekki það, sem jeg sagði, en nál. er þannig orðað, að það litur út fyrir, að það sje verið að varna inn lendum mönnum að framkvæma löggildingar. Jeg fjölyrði ekki frekar um þetta, en endurtek aðeins þá skoðun mína, að þetta frv. sje ekki þannig vaxið, að það ætti að fara lengra.

Jón Þorláksson Eftirlitið með því, að rjett sje mælt og selt í þessu landi, er nú, eins og áður, í höndum lögreglustjóranna en ekki löggildingarstofunnar. En eftirlitið með tækjunum er hjá löggildingarstofunni. Til þess að framkvæma það, hefir hún eftirlitsmann á ferðalagi um landið, og skýrir forstjórinn svo frá, að til þess að líta eftir öllum tækjum einu sinni á hverjum þrem árum, þurfi að minsta kosti 2 menn í tvö árin og einn mann þriðja árið. Þurfa þeir að hafa hesta til ferðalagsins út um land, og verður það því ærið kostnaðarsamt. Þessir eftirlitsmenn geta hvergi komið mönnum að óvörum, það frjettist ávalt til þeirra frá einu kauptúninu til annars áður en þeir koma þar. Mega því allir sjá, að eftirlitið er alls ekki gott, eins og það er nú, þótt þessar eftirlitsferðir sjeu farnar á þriggja ára fresti, og álít jeg, að það verði miklu tryggara samkvæmt þessu frv., ef það verður að lögum. Þó að tækin, sem keypt eru frá útlöndum, eigi að vera löggilt þar, er alls ekki verið að seilast yfir á löggjafarsvið annara þjóða, heldur er þetta aðeins bann á innflutningi ólöggiltra tækja. Er það í sjálfu sjer ekkert meira en hvert annað innflutningsbann, sem á sjer stað um svo margar vörur, og þekkist viðar en hjer. En í þessu er mikil trygging fólgin. Víða erlendis eru verksmiðjur, sem smíða tæki, sem alls ekki eru nógu vönduð til þess að vera hæf til löggildingar, og fást því eigi löggilt þar, sem þau eru smíðuð. Þetta er því trygging gegn því, að hingað verði flutt tæki, sem ekki eru nægilega vönduð til þess að vera nothæf til löggildingar, ella mætti búast við, að inn í landið yrði flutt tæki, sem væru mjög ljeleg, og menn gætu samt leiðst til að láta löggilda þau, af því annara væri eigi völ.

Hákon Kristófersson Jeg minnist þess, að margt var talað um þetta mál, þegar þessi allóþarfa stofnun var sett á stofn hjer á árunum, enda mun það og hafa verið gert að einskonar sjálfstæðismáli, sem sómi landsins lægi við, ef ekki næði fram að ganga. Nú eru tímarnir breyttir, hvað það snertir, því óhætt er að fullyrða, að menn eru sannfærðir orðnir um það, hve stofnun þessi er óþörf. Nú tekur hv. 2. þm. Reykv. (JB) að sjer að verja þessa stofnun, og er það líklegast af því, að hann vill hafa ríkisrekstur á sem flestu. Hann sagði, að eftirlitið væri aðeins óþokkað af nokkrum verslunum og kaupfjelögum; þetta held jeg að sje fjarri sanni, því það mun vera mikill hluti alls almennings, sem er stofnuninni mótfallinn og telur hana óþarfa. Því vitanlega kemur það niður á almenningi, hve óheyrilega okurdýrt eftirlitið er og viðgerðir á áhöldum, sem verslanir þurfa að nota. Dæmi munu og vera til þess, að vigtir, sem hingað hafa verð sendar til viðgerðar, hafa farið svo illa í flutningnum, að ónothæfar hafa verið, þegar þær komu aftur, en kostnaður á þeim þá orðinn meiri en þær kostuðu upprunalega. Til sönnunar því, hve afardýrt þetta eftirlit er, skal jeg geta þess, að í fyrrasumar, þegar eftirlitsmaður kom vestur, leit hann á 2 vigtir ásamt lóðum, sem verslun átti, er hafði fengið þær árið áður hjá löggildingarstofunni. Vigtirnar voru alveg rjettar, og maðurinn mun hafa verið 10–20 mínútur að athuga þetta, en kostnaður sá, er viðkomandi varð að borga, var 40 krónur. Jeg skal ekki segja, að þetta hafi verið of mikið, ef miðað er við ferðakostnað mannsins, en hinu held jeg fram, að eftirlitið getur verið alt eins tryggt samkvæmt þessu frv. Af þessu sjá allir, hversu óþolandi agnúar eru á þessu fyrirkomulagi. Hv. 2. þm. Reykv. (JB) sagði, að löggildingarstofan hefði gert mikið að lagfæringum tækja, eftir að hún tók til starfa. Eftir því hefir víst mikið verið í ólagi áður. Hæstv.atvrh. (KIJ) upplýsti, að löggildingarstofan hefði leiðrjett um 63% allra tækja á landinu; en hvað það var, sem var leiðrjett, eða í hverju þær leiðrjettingar voru fólgnar, hefir ekki enn verið upplýst. Var það fólgið í því, að breyta álnum í metra o. s. frv.? Viðvíkjandi óánægjunni held jeg því fram, að hún hafi verið almennari en hv. 2. þm. Reykv. (JB) heldur fram, en þá, sem aðeins eru óánægðir vegna þess, að þeir vilja aldrei hlýða lögum, læt jeg eiga sig. Jeg held að flestir verði til þess að viðurkenna það, að það er dýrara að leita til löggildingarstofunnar við aðgerðir, en að kaupa ný tæki. 

Lárus Helgason Það eru aðeins örfá orð til hv. 2. þm. Reykv. (JB). Hann gat þess, að óánægjan gegn löggildingarstofunni væri aðallega af því, að það hefði þurft að laga svo mikið af mælitækjum og vogaráhöldum. Þetta ætti þá að benda til þess, að allir notendur hafi viljað halda áfram að nota rangar vogir og mæla. Þessu verð jeg algerlega að mótmæla. Óánægjan er sprottin af því, að eftirlitið hefir verið framkvæmt á þann hátt, að auðsjeð hefir verið, að slíkt hlaut að verða alt of dýrt landsmönnum. Allir sjá, hversu erfitt og dýrt það hefir orðið mönnum að senda og fá send frá og til Reykjavíkur tæki. Þetta hefir orðið alt of dýrt, og allir vita, að það er almenningur, sem borgar. Þó ríkissjóður hafi ekki kostnað af þessu, legst hann á verslanirnar, og þær verða svo að koma honum yfir á almenning. í Danmörku er löggildingarstofa, sem framkvæmir alt, sem löggilding mælitækjanna og voganna við kemur. En þar er eftirlitið í höndum lögreglustjóranna, og þar sem þetta þykir betra, að hafa það svo þar, sem samgöngur eru svo góðar og landið svo þjettbygt, ætti það að geta eins átt við hjer, þar sem við höfum lögreglustjóra dreifða út um alt okkar stóra og strjálbyggða land. Tel jeg því rjett að taka þessa stefnu upp, sem frv. fer fram á.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Eins og kunnugt er, eru allmargir kaupstaðir hjer á landi, og hefir hver sína löggjöf. Að sjálfsögðu er löggjöf þessara kaupstaða að ýmsu leyti svipuð, þó að það eigi ekki alveg við um löggjöf Reykjavíkur. Á hverju þingi koma fram mörg frv. til breytinga á þessum lögum. Er auðsætt, að þetta er mikill ósparnaður á tíma þingsins og miklu hyggilegra að hafa þessa lagasetningu alla í einu lagi, að því leyti, sem það getur samrýmst, en sjerákvæði þar, sem þess er þörf. Nú eru ein sveitarstjórnarlög fyrir alla hreppa á landinu, og á sama hátt ætlaðist nefndin til, að ein lög yrðu sett um málefni allra kaupstaða, að því leyti, sem því verður komið við. Jeg vona, að hæstv. stjórn taki þessari till. vel, því að það er auðsætt, að þetta mundi verða til mikils sparnaðar á tíma þingsins framvegis. Nú koma fram margar tillögur um breytingar á lögum einstakra kaupstaða, og þegar ein breytingin hefir verið samþykt fyrir einn kaupstaðinn, koma aðrir kaupstaðir á næsta þingi og heimta sömu breytinguna, eða þá einhverja aðra. Nefndin vill koma í veg fyrir þetta, og hefir því tekið það ráð að afgreiða ekki frv. þau um breytingar á lögum kaupstaðanna, sem til hennar hefir verið vísað, að undanskildu frv. um breytingu á einu atriði í bæjarstjórnarlögum Siglufjarðarkaupstaðar.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Hv. allsherjarnefnd kvaddi mig á fund með sjer þegar hún hafði þetta mál til meðferðar, og beindi þeirri fyrirspurn til mín, sem felst í tillögu þessari, hvort jeg mundi verða við þeim tilmælum að taka löggjöfina um málefni kaupstaðanna til endurskoðunar fyrir næsta þing. Jeg svaraði á þá leið, að jeg sæi ekkert því til fyrirstöðu, en tók þó fram, að varla mundi hægt að hafa Reykjavíkurkaupstað með í þeirri samræmingu. Svo sem menn vita, voru um langt skeið einungis 3 kaupstaðir á landi hjer. Reykjavík var langelsti kaupstaðurinn og hafði sjerstök lög. Árið 1883 voru samin ný kaupstaðarlög fyrir Akureyri og Ísafjörð, sem þá voru einu kaupstaðirnir á landinu að Reykjavík fráskildri. þessi lög voru talsvert frábrugðin tilskipuninni frá 1872, um bæjarmálefni Reykjavíkur, og þau sniðin eftir yngri lögum fyrir smærri kaupstaði í Danmörku. Þessi tvenn lög frá 1883, fyrir Akureyri og Ísafjörð, voru alveg samhljóða orði til orðs, nema 1. greinar laganna, sem fjölluðu um takmörk kaupstaðanna. Þegar lögin fyrir Seyðisfjarðarkaupstað voru sett, nokkru eftir 1890, voru þau sniðin eftir þessum 2 lögum. Eftir aldamótin fara að koma fram, eftir tilmælum frá einstökum kaupstöðum, ýmsar tillögur um breytingar á þessum lögum, sumar lítilfjörlegar, aðrar allmiklar efnisbreytingar, og voru þær flestar samþyktar. Þegar þetta var byrjað, fór að koma skrið á kaupstaðina, fengu þeir samþyktar sömu breytingamar, eða þá aðrar, er þeir fóru fram á, eins og hv.frsm. (MG) hefir tekið fram. Er nú svo komið, að talsvert ósamræmi er á milli þessara kaupstaðalaga. Jeg hygg málefni þeirra þó ekki svo ólík, að ástæða sje til að halda þessu ósamræmi við, og vil jeg taka undir með hv.frsm. (MG), að ekki sje meiri ástæða til að hafa mismunandi lög fyrir kaupstaðina heldur en sveitirnar. Jeg gæti ímyndað mjer, að einhver sjerákvæði mundi þurfa um þá kaupstaði, sem sjerstaklega stendur á um, svo sem um Siglufjörð, en í aðalatriðunum gætu sömu ákvæði gilt fyrir alla kaupstaðina. En lögin fyrir Reykjavík eru bygð á ólíkum grundvelli, og þyrfti því að halda þeim fyrir utan þessar samræmingartillaunir, svo sem tekið er fram í till. Jeg sje ekkert því til fyrirstöðu, að stjórnin geti orðið við þeirri áskorun, sem felst í tillögunni. Jeg býst við, að það mundi þykja viðkunnanlegra að leita álits bæjarstjórnanna um þetta mál, áður en nokkurt frv. er samið, en ef það er gert strax, býst jeg við, að þær hafi nógan tíma til að átta sig á málinu fyrir haustið, svo að stjórnin geti athugað tillögur þeirra og samið frv. fyrir næsta þing.

Jón Baldvinsson Jeg býst við, að þessi tillaga hafi verið samin áður en sjeð var fyrir um örlög stjórnarskrárbreytingarinnar, er gerði ráð fyrir þingi annaðhvert ár. En ef þing er á hverju ári, finst mjer það ekki hafa annað að gera en að sinna málaleitunum frá landsmönnum um löggjafarmálefni.

Það var ekki ætlast til, að næsta þing fjelli niður

. Jeg var að tala um framtíðina.

Það kemur þá ekkert við þessa tillögu

. Í tilefni af þessari tillögu verð jeg að taka fram, að það er algerlega rangt af hv.allshn. að setjast á öll frv. um breytingar á kaupstaðalögunum. Það munu aðallega vera 2 frv. um breytingar á lögum Reykjavíkurkaupstaðar, sem hafa verið nefndinni þyrnar í augum og till. þessi á að koma fyrir, þó að hitt sje haft að yfirvarpi, að samræma þurfi löggjöf kaupstaðanna. Þó er það tekið fram, að Reykjavík skuli undanskilin að mestu leyti, enda hefir hæstv. atvrh. (KIJ) einnig látið svo um mælt. Í fyrra var lítilfjörleg breyting á bæjarlögum Reykjavíkur til umræðu hjer á þingi, og var þá sagt, að bæjarstjórnin ætlaði að endurskoða alla löggjöf sína og leggja tillögur sínar fyrir næsta þing á eftir, og ætti því að bíða þess. En nú sest nefndin á mál þau, er bæjarstjórn Reykjavíkur vill fá framgengt, og ætlar að fresta því um eitt ár enn, án þess að hafa frambærilega ástæðu til þess. Hv. frsm. (MG) viðurkendi, að þessi tillaga ætti ekki við um málefni Reykjavíkurbæjar, nema að litlu leyti; lagði hann aðaláherslu á, að í fyrsta lagi ætti að samræma lögin fyrir hina kaupstaðina, og í öðru lagi setja sjerákvæði þar, sem þess þyrfti. Þetta getur rjett verið, en þar fyrir sje jeg enga þörf á að vísa þessu máli til stjórnarinnar. Jeg hygg, að þær nefndir, sem hafa þessi mál til meðferðar í þinginu, geti haft eftirlit með því, að lögin sjeu ekki í ósamræmi hver við önnur. Annars tel jeg þægilegra, að hver kaupstaður hafi sín lög, í stað þess að þurfa að leita í mörgum lögum. Ef þessi tillaga verður samþykt, verður framkvæmd þessa máls á þá leið, sem hæstv. atvrh. (KIJ) gat um, að stjórnin leitar álits bæjarstjórnanna, og mun hún að mestu leyti fara eftir tillögum þeirra. Sje jeg þá ekki, hvað unnið ætti að vera með þessu, nema það eitt að draga málið á langinn og tefja fyrir nauðsynlegum umbótum á löggjöf kaupstaðanna. Hv. frsm. (MG) mintist á hinar sífeldu breytingar á lögum kaupstaðanna. En þar sem kaupstaðirnir breytast og stækka og nýir kaupstaðir vaxa upp, er mjög eðlilegt, að þeir þurfi oft að leita til þingsins um breytingar á löggjöf sinni. Jeg skil svo verkefni Alþingis, að það sje að sinna rjettmætum kröfum landsmanna. Jeg gæti einnig ímyndað mjer, að þó að einn lagabálkur verði saminn um þessi málefni, muni þær breytingar geta orðið á högum kaupstaðanna, að nauðsynlegt verði að breyta lögunum við og við framvegis eins og hingað til. Það sást líka, hve veigalítil þessi ástæða um samræmingu á löggjöf um málefni kaupstaðanna utan Reykjavíkur er, þar sem nefndin afgreiddi frá sjer frv. um breytingu á bæjarstjórnarlögum Siglufjarðar. Nefndin tók þar aðalatriðið, en slepti öllum umbúðum, til þess að breytingin virtist sem minst, og var það að vonum, að hv.frsm. þess máls (GunnS) flaskaði á þessu, því að hann varaði sig ekki á því, hvað undir þessu bjó. Þegar leita á álits bæjarstjórnanna um þessi mál, sje jeg enga ástæðu til að auka á erfiði stjórnarinnar á milli þinga. Hún mundi hvort sem er leggja þær tillögur þeirra fyrir þingið, og jeg mundi telja það alrangt, ef stjórnin ljeti þær ekki koma til kasta þingsins. En þó að þessi tillaga verði samþykt, álít jeg, að hv.allshn. geti ekki að heldur skotið sjer undan því að skila af sjer þeim 2 frv., sem hún hefir til meðferðar um bæjarmálefni Reykjavíkur, en það er frv. um bæjargjöld og frv. um breytingu á kosningalögunum fyrir Reykjavík. Jeg tel rangt af nefndinni að liggja svo lengi á bæjargjaldafrv., sem varðar svo miklu fyrir kaupstaðinn. Í þessu sambandi má benda á, að bæjargjaldalögunum hefir ekki verið breytt síðan 1887, að jeg hygg, svo að þau eru að vonum orðin mjög úrelt. Jeg mun því verða á móti þessari tillögu, en þó að hún verði samþykt, tel jeg, að hv. allsherjarnefnd geti ekki annað en skilað frá sjer þessum 2 frv., sem jeg nefndi, samkvæmt yfirlýsingu hv.frsm. (MG) og hæstv. atvrh. (KIJ) um, að þessi endurskoðun eigi ekki að snerta Reykjavík, nema þá að litlu leyti.

Jón Þorláksson Jeg átti von á, að hv. 2. þm. Reykv. (JB) kvartaði undan því, að allsherjarnefnd hefði sest á 2 frv. frá bæjarstjórn Reykjavíkur, og endaði hann ræðu sína á því að heimta, að þeim yrði skilað frá nefndinni. Jeg stend því upp sem formaður allsherjarnefndar til þess að taka á mig alla ábyrgð af því, að nefndin getur ekki orðið við þessum tilmælum. Vona jeg, að hæstv. forseti leyfi mjer að gera grein fyrir ástæðum nefndarinnar til þessa, því að þær standa að mestu leyti í sambandi við þessa tillögu, þó að jeg verði að fara út fyrir hana að einhverju litlu leyti. Annað þessara frv. er frv. um kosningalög fyrir Reykjavík á þskj. 95. í því eru ýms sjerákvæði um kosningarrjett, kosningar og kjörskrársamningu fyrir Reykjavík, sem eru ný að því leyti, að hingað til hefir ekki verið sjerstök löggjöf fyrir Reykjavík í þessu efni, heldur sameiginleg löggjöf fyrir alla kaupstaðina, og að miklu leyti fyrir öll sveitarfjelög líka. Efnisákvæðin eru hin sömu, og kosningarrjettur um sveitarmálefni var upphaflega eins á öllu landinu, en er nú orðinn nokkuð mismunandi. Allsherjarnefnd lítur nú svo á, að engin ástæða sje til, að kosningarrjettur um sveitarmálefni sje ýmislegum skilyrðum bundinn víðs vegar um landið. Vona jeg, að hæstv. stjórn athugi þetta og gangi svo frá, að þessum málefnum verði skipað á einn veg fyrir alla kaupstaðina og einn og sami grundvöllur verði fyrir kosningarrjetti um sveitarmálefni um alt landið. Þetta er ástæðan til þess, að nefndin þóttist ekki geta lagt til, að sett yrðu sjerstök ákvæði í þessum efnum fyrir Reykjavík, samtímis því, að önnur löggjöf um málefni kaupstaðanna yrði endurskoðuð. Þetta kosningalagafrv. grípur einnig inn í aðra löggjöf, tilskipun um stjórn kaupstaðarins, og gerir breytingar á henni, sem eiga ekki heima í kosningalögum. Jeg kem þá að hinu frv., um bæjargjöld í Reykjavík. Er þá fyrst að geta þess, að frv. um sama efni hefir áður legið fyrir Alþingi. Aðalatriðið í því var að lögleiða tekjuskatt til bæjarsjóðs í stað niðurjöfnunar eftir efnum og ástæðum. Það mál hafði fengið mikinn undirbúning í bæjarstjórn og á þingi, og hefði verið haldið áfram á sömu braut, væri óeðlilegt að tefja fyrir málinu. En með þessu frv. er öllum undirbúningi varpað fyrir borð og farið inn á nýja braut. Í þessu frv. eru meginatriðin 3. í fyrsta lagi er farið fram á að lögfesta þá tilhögun, sem gerð hefir verið með konunglegri tilskipun um niðurjöfnunarnefnd í Reykjavík, og er heimildin fyrir henni í sjerstökum ákvæðum í tekjuskattslögunum frá 1921. Samkv. þessu er niðurjöfnunarnefndinni gerbreytt. Í henni eru nú 4 menn, kosnir af bæjarstjórn, auk skattstjóra, sem er sjálfkjörinn formaður nefndarinnar. Er þetta gert í því skyni að samræma niðurjöfnunina til bæjarsjóðs við tekjuskattsframtalið. Um þetta mál er nú ekki annað að segja en það, að úr því að þessi konunglega tilskipun er komin á og enn er ekki fengin reynsla fyrir því, hvernig hún muni gefast, er að mínu áliti rjett að bíða nokkuð enn þangað til meiri reynsla er fengin af þessari konunglegu tilskipun, sem við nú höfum, og þegar sú reynsla er fengin, mætti taka til athugunar að breyta eitthvað til, t. d. að lögleiða þetta frv., ef menn þá álíta það rjettara. Annað aðalatriði þessa frv. er það, að farið er fram á að gerbreyta reglunum um útsvarsskyldu, einkum rjettinum til að leggja útsvör á utanbæjarmenn. Það er nálega á hverju ári verið að breyta þessum reglum, að því er fleiri eða færri kaupstaði snertir, og nú stingur bæjarstjórn Reykjavíkur upp á svo víðtækum breytingum um þetta efni, að ekki eru dæmi til um það annarsstaðar frá. Þess vegna vill nefndin ekki afgreiða þetta frv. nú, en hún vill fá stjórnina til að koma á samræmi í þessum málum um alt land. Þó að þetta sje allerfitt, sjerstaklega að því er snertir útsvarsskyldu og kosningarrjett, ættu þó efnisákvæði laganna að vera þau sömu, eða því sem næst, um alt landið. Þessar tvær aðalástæður, sem jeg nú hefi tilfært, gera það að verkum, að nefndin vill ekki afgreiða þetta frv. á þessu þingi. Þá er þriðji annmarkinn á þessu frv. bæjarstjórnarinnar, sem er að ákveða hátt lóðargjald af hverri lóð, 2% af matsverði lóðanna. Nefndin álítur, að í sjálfu sjer sje þörf nýrra fyrirmæla um þessi efni, þar sem það er orðið úrelt og á ekki lengur við að miða gjöld af lóðum við flatarmál, í stað þess að taka tillit til verðmætis þeirra. En þessi till. nær ekki nokkurri átt, að ákveða gjaldið svona hátt; það hefði að minsta kosti átt að deila upphæð þess með 2, eða með öðrum orðum hafa hámarksgjaldið 1%. Það er alment viðurkent af öllum, sem nokkuð hafa hugsað um þetta mál, að ef leggja á svona háan skatt á lóðir í bænum, er það hið sama og tekið væri eignamámi sem svarar 2/5 af verði lóða til bæjarsjóðs, og þetta verða þeir einir að greiða, sem eru svo illa settir að vera eigendur að lóðum þegar lög þessi ganga í gildi, en ekki neinir þeir, sem seinna fá eignarrjett á þeim. Þetta getur því alls ekki átt sjer stað, og allra síst hjer í þessum bæ, þar sem lóðir eru komnir í mjög hátt verð. Jeg var ekki öruggari um þetta mál en það, að jeg fór og vildi ræða það við kjósendur mína; gerði jeg það og var það rætt á almennum fundi hjer í bænum með fullri stillingu og rökum, og frá bæjarstjórnarinnar hendi mætti þar einn velmetinn lögfræðingur, sem varði þar málið frá sjónarmiði hennar; en er leitað var atkvæða um þetta mál, fekst aðeins eitt einasta atkvæði með því. Og á sama hátt fór það og á þessum sama fundi, er leitað var álits manna um það, hvort þetta mál skyldi afgreitt nú af þessu þingi. Jeg skoða þetta að vísu ekki neitt bindandi fyrir mig sjerstaklega, en þó þykir mjer gott að vita um stuðning kjósenda minna við mína skoðun á þessu máli. Skýt jeg svo þessu máli til hæstv. stjórnar, að þar sem að sumu leyti þessi lagaákvæði eru orðin úrelt, þá þarf að endurskoða þau ásamt samskonar ákvæðum um aðra kaupstaði landsins, sem eigi munu síður þurfa umbóta við en hjer; en ef það þætti óeðlilegt að hafa þessi ákvæði um Reykjavík í sama lagabálki og um aðra kaupstaði, mætti setja sjerstök lög fyrir Reykjavík um þetta, þar sem stjórninni sýndist þess helst þurfa við. Treysti jeg því, að stjórnin gangi svo langt í þessu máli sem tími hennar og starfskraftar hennar leyfa, með endurbætur fyrir Reykjavíkurbæ, en endurskoðun allrar löggjafar um alla kaupstaði landsins er mikið vandaverk, og það má helst ekki eiga sjer stað mikið ósamræmi í henni milli einstakra kaupstaða, hvort heldur Reykjavíkur eða annara bæja landsins.

Jakob Möller Úr því að umræðurnar eru farnar að snúast um þetta frv. bæjarstjórnar Reykjavíkur, sem þó ekki er á dagskrá í dag, get jeg ekki látið það mál afskiftalaust. Jeg álít það geti ekki verið neitt álitamál, að það eigi að vera samræmi í lögunum um Reykjavík og alla aðra kaupstaði, að því er snertir almenn mannrjettindi, t. d. kosningarrjett o. s. frv. En að því er til gjalda- og tekjustofna hinna einstöku bæjar- og sveitarfjelaga kemur, þá getur beinlínis átt sjerstakt við á hverjum stað, og því ekki hægt að krefjast almennra ákvæða, er gildi um alt landið. T. d. getur það átt vel við, að í Siglufjarðarkaupstað sje tekið útsvar af fólki, sem aðeins kemur þangað til að leita sjer atvinnu um skamma stund, þó að það sje óþarft annarsstaðar.

Þetta á sjer stað nú þegar á nokkrum stöðum á landinu

. En nefndin mun hafa rekið sig á, að víða eru til svipuð ákvæði í lögum um aðra kaupstaði og um Reykjavík, og af þeim ástæðum þyrfti ekki að salta frv. Um lóðaskattinn er það að segja, að það liggur í augum uppi, að hann er rjettmætur bæjarskattur. Það er og því meiri ástæða til þess að leggja þennan skatt á, sem lóðirnar eru verðmætari og vegna þess, að þessar lóðir komast jafnan á fárra manna hendur, en verðmæti þeirra fer eftir þjettbýli og mannfjölda. Lóðaeigendur geta þannig auðgast stórkostlega, án nokkurs eigin tilverknaðar, en aðrir bíða halla af. Því get jeg ekki fundið neinn sanngjarnari gjaldstofn en lóðirnar. Þessu fylgi jeg af því þetta er mín sannfæring, en ekki af því, að jeg hafi til þess umboð kjósenda minna. Jeg man ekki heldur eftir, að hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) hafi lagt útflutningsgjaldsmálið fyrir sína kjósendur. Það er alt annað mál, hversu langt á að ganga með upphæð skattsins, en það raskar ekki rjettmæti hans. Jeg hefði t. d. aldrei samþykt, að hann væri fastákveðinn 2% af matsverði, enda var það þegar tekið fram við flutning málsins, að við flm. myndum bera fram brtt. í þá átt, að bæjarstjórn yrði heimilað að setja skattinn alt að 2%. Því hefði ekkert verið til fyrirstöðu að færa hámarkið niður í 1–1/2% Hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) gerði og mikið úr eignarnámi, sem þessi lög hefðu í för með sjer; er þess þar að gæta, að skatturinn er alstaðar miðaður við fasteignamatsverð lóða, en eigi sölu- eða gangverð þeirra, eða peningavirðingu, sem ætíð er miklu hærra. En ætti þingið að fara eingöngu eftir því, hvort hitt eða þetta er vinsælt eða óvinsælt sem gjaldstofn til bæjar- og sveitarsjóða, eða hve mörg atkvæði það fái á þjóðmálafundum, hygg jeg, að erfitt mundi veitast að finna góða gjaldstofna, enda hætt við, að sitt sýndist hverjum. Hins vegar eru óvinsældir þessa gjalds vafalaust mest sprottnar af því, að bæjarstjórnin hefir farið of geyst í málið, sett gjaldið óþarflega hátt. í upphafi, í stað þess að byrja lægra og láta það hækka smátt og smátt. Hitt harma jeg minna, þótt þetta mál verði að bíða nú. Það kemur þá til greina við kosningarnar í vetur til bæjarstjórnar hjer í bænum, sem þá eiga að fara fram, og fá kjósendur þá fult tækifæri til þess að átta sig á því og láta vilja sinn í ljós um það. Hygg jeg, að þá muni deilurnar um þetta mál jafnast af sjálfu sjer.

Jón Baldvinsson Mjer þótti leitt að heyra yfirlýsingu hv.frsm.allshn. (MG) um það, að nefndin ætli ekki að skila þeim frv. um kaupstaðalöggjöfina, sem hafa nú um hríð legið hjá henni, og þar á meðal frv. um málefni Reykjavíkurkaupstaðar. Finst mjer, að það megi minnast lítið eitt á það mál í sambandi við þessa till., því það snertir allmjög löggjöf allra kaupstaðanna, ekki síst Reykjavíkur. Hv. frsm. (MG) mintist á nokkur atriði í þeim lögum, sem nauðsyn væri að samræma hvert við annað, og taldi hann af þeim sökum best að vísa þeim málum öllum til stjórnarinnar. Jeg lít aftur á móti svo á, að margt megi nú þegar lagfæra á þessu þingi. Skal jeg til dæmis benda á það, að kosningalöggjöf Reykjavíkur er í sumum atriðum miklu þrengri en annara kaupstaða landsins. Hefði hv.allshn., ef hún hefði haft viljann til þess, vel getað komið fram slíkri breytingu, að löggjöf Reykjavíkur í þessum efnum yrði samræmd löggjöf hinna kaupstaðanna. í öðrum kaupstöðum landsins hafa sömu mennirnir kosningarrjett bæði til Alþingis og bæjarstjórnar. En í Reykjavík er kosningarrjettur til bæjarstjórnar þó nokkru þrengri. Gæti jeg bent á fjölda af gömlu fólki óútsvarsskyldu, sem hefir rjett til alþingiskosninganna, en ekki til bæjarstjórnarkosninganna. Liggur þó í augum uppi, hve þetta er fjarri öllum sanni og fullnauðsyn að breyta því sem fyrst. Orsökin til þess, að breytt hefir verið skipun niðurjöfnunarnefndarinnar í Reykjavík, er sú heimild, sem er í núgildandi skattalögum, þar sem ákveðið er, að með konunglegri tilskipun megi breyta þessu skipulagi. Og nú er starf niðurjöfnunarnefndar framkvæmt með hliðsjón af framtali til ríkisskattsins. þessi ákvæði í bæjargjaldafrv. ern því komin í framkvæmd. Svo er um lóðaskattinn, að jeg sje ekki, að það sje neitt á móti því „principi“, sem hv.allshn. hefir tekið upp, að samræma alla kaupstaðalöggjöfina, þótt þetta þing verði við óskum bæjarstjórnarinnar í því efni. Sje jeg ekki ástæðu til þess, að þingið neiti Reykjavík, fremur en öðrum kaupstöðum, um að leggja á slíkan skatt. En á undanförnum þingum hefir 2% lóðaskattur fyrir Akureyrarkaupsað og fyrir Húsavíkurhrepp flogið mótmælalaust í gegn. Það skyldi þá helst vera mótstaða gegn því, að lóðaskatturinn er fastákveðinn 2%. En nefndin hefir ekki þá afsökun lengur, því fram er komin brtt., sem heimilar að leggja á lóðaskatt „alt að 2%“. Og verður það þá á valdi bæjarstjórnarinnar, hve langt verður gengið í þessu efni. Hefir þetta einmitt verið venja til þessa, að láta bæjarstjórnir eins sjálfráðar í slíkum efnum og unt er, enda fer vel á því. Hefir og hæstv. stjórn tjáð sig sömu skoðunar, og þótti mjer vænt um það. Það hefir nú þegar verið svarað ýmsu, sem hv. samþingismaður minn (JÞ) sagði áðan, og get jeg því farið fljótt yfir sögu. Jeg vil þó víkja því að honum, að mjer finst það óþarfa varkárni af honum að vilja stinga sjer bak við kjósendur í þessu máli. Ef hann er á móti því, þá hefði hann átt að láta málið koma fram, berjast hjer gegn því í hv. deild og fella það, ef hann hefði getað. Það hefði verið hreinlegri aðferð en að liggja á málinu í nefndinni. Jeg hefi enga trú á því, þótt þessi málefni kaupstaðanna verði undirbúin af stjórninni og borin fram af henni síðar, að sú aðferð yrði vænlegri en hin, að kjördæmaþingmennirnir beri þau fram hver fyrir sitt kjördæmi. Undanfarnar stjórnir hafa ekki átt svo upp á háborðið hjá þingunum, að ætla þurfi, að málum sje endilega best borgið, ef þau eru borin fram af stjórninni. Jeg vildi nú helst vænta þess, að hv. deild feldi þessa till. Og þótt svo færi, að till. yrði samþykt, þá lít jeg svo á, að ekki sje hægt að skorast undan því að láta frv. bæjarstjórnarinnar í Reykjavík koma til atkvæða nú á þinginu. Er það vart hugsanlegt, eftir að hæstv. stjórn hefir lýst yfir því, að þessi þáltill. nái ekki til Reykjavíkurkaupstaðar, að nefndin geti haldið lengur hjá sjer þessum málum. Að vísu get jeg hugsað, að það mál kæmist ekki fram á þessu þingi, en það myndi þó flýta fyrir málinu síðar. Skal jeg svo ekki lengja umr. meira.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Jeg get verið stuttorður, þar eð hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) hefir hjálpað mjer og tekið fram ýmislegt, sem jeg hefði annars þurft að segja. Jeg vil þó geta þess, að það var látið í veðri vaka í fyrra, að fram mundi koma á þessu þingi lagabálkur, er tæki yfir alla löggjöf Reykjavíkurkaupstaðar. Hún er nú, sem menn vita, öll í pörtum og auk þess mjög gömul - elsti parturinn frá 1872, ef jeg man rjett -, og er því kominn meira en tími til að skinna hana upp. Það er því naumast rjett, að minsta kosti að því er Reykjavík snertir, að till. nefndarinnar sje ekki á rökum bygð. Jeg veit annars ekki, hvernig hv. 2. þm. Reykv. (JB) gat búist við betri undirtektum en þetta hjá nefndinni. Þess er einmitt getið, að Reykjavík hafi sjerstöðu að ýmsu leyti, og þá sjerstöðu eigi að taka til greina með sjerstökum lögum. Hvaða ástæða er þá til að vera óánægður ? Um útsvörin skal jeg taka það fram, að það er gengið lengra um útsvarsskylduna í frv. bæjarstjórnar Reykjavíkur en nokkursstaðar á þessu landi er eða hefir verið gert. Yrði frv. þannig óbreytt að lögum, þá yrði t. d. bátur útsvarsskyldur hjer, sem kæmi frá Ísafirði með fisk, sem hann hefði fiskað á leiðinni. Eins væri um erlenda fiskimenn, er hingað kæmu. Nei, það verður að fara varlega í þessum efnum. Ef slíkt yrði lögleitt hjer, þá kæmu aðrir kaupstaðir og sveitir landsins þegar í stað og krefðust, að þeim væru gerð sömu skil. Gæti að lokum svo farið, að enginn maður gæti óhræddur farið um landið, þar sem atvinnu væri að hafa, sökum útsvarsskylduhættunnar. Hv. 2. þm. Reykv. (JB) sagði, að lóðargjaldið gæti orðið mjög góður gjaldstofn. Já, ef það er ekki of hátt, en það gjald, sem frv. ráðgerir, er of hátt, að minsta kosti í einu stökki, og sennilega þótt hækkað væri smátt og smátt. Annars þykist jeg sjá, að hjer sje ekki annað að gera en að löggjöfin taki í sínar hendur skipun þessara mála. Hjer í bænum ríkja nú svo miklir flokkadrættir, að hæpið er, að menn geti komið sjer saman. Auk þess er nú, eins og hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) gat um, komin á ný skipun útsvarsmálanna. Mætti vel vera, að þar væri komið á fyrirkomulag, sem menn gætu vel felt sig við, og er því rjett að sjá fyrst, hvernig það reynist, en lögleiða ekki í millibilinu aðra aðferð. Engum efa er það bundið, að tekju- og eignarskatturinn muni gefa góðar bendingar um það, hvernig leggja skuli á aukaútsvarið, enda mun síst af því veita. Jeg tók svo eftir, að hv. 1. þm. Reykv. (JakM) þætti það fjarstæða að hugsa sjer sama fjármálafyrirkomulag í öllum kaupstöðum landsins. Jeg veit ekki, hvort hann átti þar aðeins við niðurjöfnun aukaútsvara.

Gjaldstofna yfirleitt

. Jeg fæ ekki betur sjeð en að líkt standi á um þá í kaupstöðunum í öllum aðalatriðum, og að svipað fyrirkomulag eigi því við. Það má vera, að sjerstök ákvæði þurfi t. d. um Siglufjörð, en till. okkar nefndarmanna er því ekki til fyrirstöðu. Mjer heyrðist hv. 2. þm. Reykv. (JB) vera að kvarta undan því, hve tafsamt það væri að þurfa að leita í mörgum lögum að náskyldum ákvæðum. Svo er því einmitt farið um löggjöf Reykjavíkurkaupstaðar, og það er þetta, sem við viljum lagfæra. Eins og jeg gat um í byrjun, eru nú sum ákvæði þeirra laga frá 1872, og er því mál til komið, að þeir lagastúfar allir verði færðir saman og settir í eitt kerfi.

Jón Baldvinsson Viðvíkjandi því, sem hv.frsm. (MG) sagði um það, að í veðri hefði verið látið vaka, að fram mundi koma lagabálkur um alla löggjöf Reykjavíkurkaupstaðar, þá skal jeg taka það fram, að jeg hefi ekki sagt það. En á hitt hefi jeg bent, að þótt slíkur lagabálkur kæmi fram, þá yrði hann of viðamikill til þess, að hann kæmist allur í gegn á einu þingi. Mundi það, að taka slíkan lagabálk fyrir allan í einu, aðeins verða til að seinka bráðnauðsynlegum umbótum, sem koma mætti fram sjerstökum. Hv. frsm. (MG) kvað ekkert hóf á útsvarsskyldu þeirri, sem ákveðin væri í frv. Jeg skal játa, að mjer finst þar einnig of langt gengið, enda hefi jeg komið fram með brtt. um það efni. En eitt vil jeg benda hv.þm. á, og það er, að einmitt sveitirnar hafa gefið fordæmið hjer. Í fyrra var sem sje samþykt að leggja útsvar á laxveiði, þótt ekki væri nema einn dag verið að veiðum. Hjer er því komið greinilegt fordæmi fyrir slíkri löggjöf, svo það stenst ekki, sem hv.frsm. (MG) sagði um það, að ekkert væri í lögunum þessu til samjafnaðar. Þá sagði hv.frsm. (MG), að miklir flokkadrættir væru um þessi mál hjer í Reykjavík. Jeg skal játa, að svo er um mörg mál hjer í bænum. En því vil jeg bæta við, að það er varla eins mikil eining um neitt mál eins og þetta. Það frv., sem hjer er um að ræða, var samþykt á bæjarstjórnarfundi með öllum atkv. gegn einu einasta, og er því vilji bæjarstjórnarinnar svo að segja einróma í þessu máli. Ætti bæjarstjórnin og helst að vita, hvað hentar í þessum efnum, og vænti jeg þess því fastlega, að hv. Alþingi taki nokkurt tillit til vilja hennar í slíkum málum.

Jakob Möller Hv. frsm. (MG) vjek að því áðan í ræðu sinni, að löggjafarvaldið yrði að taka þessi mál kaupstaðanna í sínar hendur og ákveða gjaldstofnana. Sagði hann, að mjög líkt stæði þar á um flesta kaupstaði landsins. Jeg vil þó benda á það, að þótt lóðargjald kunni að vera hentugur gjaldstofn í Reykjavík, þá er ekki víst, að hægt sje að koma því við í kaupstöðum, eins og t. d. Vestmannaeyjum, þar sem lóðirnar eru landssjóðseign. Mundi það á slíkum stöðum koma alt öðruvísi niður. Jeg held því fast við þá skoðun mína, að rjett sje, að löggjafarvaldið kveði ekki upp á eigið eindæmi svo ríkt á um þessi mál, heldur geri þeim aðeins rúmlega umgerð eftir till. bæjar- og sveitarstjórnanna, sem svo kveði nánara á um þau einstöku atriði. Tel jeg t. d. rjettast, að þingið ákveði, að leggja megi á lóðargjald alt að þeirri og þeirri hundraðstölu. Ákveður svo bæjarstjórnin, eftir því sem þörfin krefur og við á á hverjum stað, að hve miklu leyti heimildin skuli notuð. Er það eðlilegast, að bæjarbúar sjeu sjálfráðir um þetta, hvort lóðargjald skuli vera og hve hátt. Jeg skal þó ekki vera á móti því, að lágmarksákvæðið sje ákveðið 1%, eins og gert hefir verið ráð fyrir, í stað þess að setja það í sjálfsvald bæjarstjórnarinnar.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Jeg held, að það sjeu ekki fullnægjandi rök á móti lóðargjöldunum, þótt lóðirnar í einstöku kaupstað sjeu ekki einstakra manna eign, heldur eign ríkissjóðsins. Þegar svo stendur á, kemur skatturinn aðeins niður á leigjanda, í stað eiganda lóðarinnar. Annars þykir mjer gott að heyra, að hv. 1. þm. Reykv. (JakM) er ósamþykkur frv. í sumum greinum. Jeg hafði annars búist við, að hann væri með því, þar eð hann er flm.

Jakob Möller Það var þegar tekið fram í framsögu málsins, að óheppilegt mundi að hafa föst ákvæði um þennan gjaldstofn, heldur yrði hitt rjettara, að rúmleg heimild yrði gefin til þessa, og bæjarstjórnir settu svo nánari ákvæði þar að lútandi. Jeg sagði og aldrei, að ekki mætti koma við lóðargjaldi, þótt lóðirnar væru ekki eign einstakra manna. Hitt sagði jeg, að það gjald kæmi þá öðruvísi niður.