Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti: Jeg vil lýsa því yfir, að umræður um fjárlögin fara fram í þrennu lagi. 1. verður rætt um 1.–11. gr. 2. verður rætt um 12.–13.gr. 3. frá 14. gr., að henni meðtalinni, og út.

Frsm. fjárhagsnefndar (Magnús Guðmundsson) Jeg þarf ekki að vera margorður því jeg hefi að eins það hlutverk að gera grein fyrir brtt., sem fram eru komnar frá fjárhagsnefnd. Fyrsti liðurinn á brtt. á þgskj. 385 á við útflutningsgjaldaliðinn. Það er gert ráð fyrir útflutningsgjaldi af 100,000 tn. af síld, og er þar af hækkun kr. 2.50 af hverri tunnu, og verða það 250,000 kr. Þá má gera ráð fyrir, að útflutningsgjald af landbúnaðarafurðum nemi 50,000 kr. og af fiski og lýsi 100,000 kr. En þetta gerir til samans 400,000 kr., og að meðtöldu því, sem stjórnin áætlar, 550,000 kr. Þá leyfir nefndin sjer að koma fram með þá brtt. við 11. lið 2. gr. stj.frv., að vínfangatollurinn verði hækkaður um helming  (E. A.: Í von um aukinn innflutning)  . Nei, vegna hækkunar þeirrar á vínfangatollinum, sem samþykt hefir verið á þessu þingi. Breytingin að tóbakstollurinn hækki úr 300,000 kr. upp í 400,000 kr. er gerð í hlutfalli við hækkunina á þeim tolli. Síðasti liðurinn er að hækka önnur aðflutningsgjöld um 10,000 kr., og er þar aðallega um brjóstsykurstollinn að ræða. Hjer er ekki gert ráð fyrir þeim tekjuaukum, sem eru á leiðinni gegnum hv. þing. Þau tekjuaukafrv. eru að sönnu ekki há, en þó má gera ráð fyrir, að tekjuaukinn af þeim nemi um 100,000 kr. En þar eð ekki verður sjeð fyrir forlög þeirra, þótti nefndinni ekki fært að taka tillit til þeirra. Jeg hefi ekki orðið var við, að neinar brtt. hafi komið fram við hina liðina, svo að jeg get látið hjer staðar numið.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg gat þess við 1. umr. þessa máls, að mjer þætti háttv. fjárhagsnefnd áætla tekjurnar af hinum nýju lögum, sem stjórnin hefir komið í gegnum þingið, fulllágt, en þó fanst mjer ekki taka því að koma fram með brtt. um þetta. Það, sem mjer fanst sjerstaklega áætlað of lágt, var tollurinn af síldinni. En það var tekið meðaltal af síldarafla síðustu 6 árin, og áætlaði svo stjórnin 75 tn. undir meðaltali, og var það varlega áætlað. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fara frekar út í þetta.

Frsm. fjárveitinganefndar (Magnús Pjetursson) Jeg hefi ekki undanfarið haft tíma til að undirbúa mig undir framsöguræðuna, því að það hefir verið unnið af svo miklu kappi, að sumir þm. hafa ekki einu sinni getað haft „8 tíma óslitinn“ svefn. Jeg vona, að hv.þm. hafi lesið nefndarálitið, svo að jeg þurfi ekki að fara mörgum orðum um brtt. En ef jeg skyldi ekki færa nægilega ljósar ástæður fyrir brtt., þá vona jeg, að hv.þm. komi með fyrirspurnir til mín um það, sem þeir vilja vita, og mun jeg þá svara þeim. Áður en jeg fer að tala um brtt. vil jeg fara nokkrum orðum um starf nefndarinnar yfir höfuð og stefnur. Eins og hv. deildarmenn munu sjá, þá kemur þetta frv. síðar fyrir hv. deild heldur en vanalega. Það er þó ekki svo að skilja, að nefndin hafi ekki unnið af kappi, því það hefir hún gert. En auk þess, sem um er getið í nál., þá má benda á það, að fjárveitinganefnd gat ekki byrjað að halda fundi fyr en 7. júlí; tafðist hún þannig í 5 daga að minsta kosti, vegna þess að nokkra þingmenn vantaði til þings. Þegar hv.frsm. fjárhagsnefndar (M. G.) gerði grein fyrir fjárhagnum hjer á dögunum, mátti sjá, að hv.þm. brá í brún og þótti allískyggilegt útlitið. Og ekki er því að neita, að æskilegra hefði verið, að betri væri fjárhagurinn. Mætti nú ætla, að fjárveitinganefnd ætti sök á þessu, og hefði hún sýnt örlæti um efni fram í sínum till., en er hv.þm. hafa athugað till. nefndarinnar, þá hygg jeg, að þeir sýni með atkvæði sínu, að þeim þyki stefna nefndarinnar rjett og sjálfsögð. Það eru auðvitað altaf einhverjar smátill., er þykja óþarfar, og getur menn lengi greint á um slíkt. Geta þær auðvitað altaf numið nokkrum upphæðum, en aldrei svo, að nokkru næmi fyrir fjárhag landsins í stórum dráttum. Þótt mönnum kynni nú að virðast útgjöldin mikil, þá mega menn þó ekki segja það út í loftið, heldur verða þeir að miða við eitthvað, hafa einhvern samanburð, til sönnunar því áliti. Ef fara á út í þesskonar samanburð, getur naumast verið um að tala samanburð við síðastliðin ár, stríðsárin. Gjaldahlið fjárl. hefir þau ár verið með alt of lágum - óeðlilega lágum - tölum, vegna þess, að nauðsynlegar framkvæmdir hafa verið heftar, en slíkt hefir að eins og altaf verið talið örþrifaráð, og enginn, hvorki þjóð nje þing, hefir búist við, að slíkum örþrifaráðum yrði beitt um ófyrirsjáanlegan tíma. Ef hv.þm. því vilja bera þetta saman við eitthvað, verða þeir að leita lengra aftur í tímann, og verða þá fyrst fyrir fjárlögin 1913, eða fjárlög síðasta þings fyrir stríðið. Það þing gekk svo frá fjárlögunum, að útgjöldin voru áætluð 4 miljónir, en tekjurnar 3 miljónir og 700 þús. Nú vil jeg gera ráð fyrir og vona, að hv.þm. þyki ekki ofmælt að þrefalda öll gjöldin við það sem þá var. Þau hafa að vísu ekki þrefaldast á öllum sviðum, en það hafa verið færð rök fyrir, að á sumum sviðum hafa þau áreiðanlega þrefaldast, er tekið er tillit til hins mikla verðfalls peninganna. Líka eru það ekki lágar tölur, sem okkar unga fullveldi hefir í för með sjer, og bætast á útgjaldaliðinn. Ef menn nú tækju þetta svona í stórum dráttum, gætu menn búist við, að útgjöldin, saman borin við 1913, næmu 12 miljónum, en nú nema þau eftir áætlun fjárhagsnefndar 11,450.000, en verða sennilega nokkuð minni, eða hjer um bil 11 milj. Ef teknar eru tekjurnar frá 1913 - 3 milj. og 700 þús. kr. - og þær hefðu átt að hækka jafnt, eða með öðrum orðum þrefaldast, þá ættu þær að verða nú 11 milj. og 100 þús. kr., eða sem næst því og gjöldin eru nú. Á þessu finst mjer það því sýnilegt, að gjöldin fara hvergi nærri fram úr hófi, heldur vantar okkur bersýnilega tekjur. Nú eru þær áætlaðar að eins rúmar 9 milj., en þyrftu að vera rúmar 11 milj. Þetta má ekki skilja svo, sem jeg sje að álasa stjórninni eða hv. fjárhagsnefnd fyrir, að þær hafi ekki reynt að afla landinu tekna. Bæði stjórnin og nefndin, og sjerstaklega nefndin, hafa gert sjer mjög far um að auka tekjurnar. En það er ekki hægt að búast við, að nefndin finni á stuttum tíma ráð til að bæta upp fleiri milj. kr. tekjuþörf. En úr því svo er nú ástatt, mætti snúa sjer að fjárveitinganefndinni og spyrja, hví hún hafi ekki dregið saman seglin, þar sem tekjurnar vegi ekki upp á móti gjöldunum. En þá verður fyrst að líta á það, hvað háttv. deildarmönnum sýnist framkvæmanlegt. Og jeg býst við, að okkur komi öllum saman um það, að ekki sje framkvæmanlegt að takmarka framkvæmdirnar, eins og síðustu þing hafa gert. Auðvitað má segja um einstakar smátillögur, að þetta megi spara. En hitt er víst, að ekki tjáir að sleppa þeim till., sem horfa til verulegra framkvæmda. Það mundi hvergi þykja viturlegt nje affarasælt. Og eins og jeg gat um, hafa undanfarin þing frestað mörgum framkvæmdum, sem viðurkent hefir verið að væru nauðsynlegar, í von um betri tíma. Því að þau hafa jafnan vonað, að þetta og þetta væri síðasta þingið, sem fjárhagsvandræðin kreptu að, síðasta þing stríðsins. Og þjóðin hefir látið sjer þetta lynda, því að hún hefir búist við hinu sama og treyst því, að eftir stríðið yrði hægt að taka til óspiltra málanna. Jeg býst því við, að þjóðinni yrðu það mikil vonbrigði, ef nauðsynlegar framkvæmdir væru enn takmarkaðar um skör fram, eins og átt hefir sjer stað á undanförnum þingum. Þeir, sem hugsa um, að landið fái sem mestar tekjur, verða að gera sjer það ljóst, að til þess að þetta geti orðið, þurfa atvinnuvegirnir að eflast; en til þess að þeir geti blómgast, þarf ríkissjóður að styðja þá. Þetta vill fjárveitinganefndin. Henni er það vel ljóst, að það þarf að framkvæma margt, t. d. leggja vegi og síma, gera vita og styrkja verklegar tilraunir, eins og gert hefir verið við Búnaðarfjelagið, og margt og margt. Menn verða að gæta þess, að þótt ýmislegu af verklegum framkvæmdum sje þann veg farið, að ríkissjóður hafi ekki beinan hagnað af þeim, þá hefir hann þó óbeinan hagnað af þeim flestum. Þær ljetta undir með atvinnuvegunum, og efling atvinnuveganna eykur gjaldþol landsmanna. Og sum fyrirtæki eru þann veg í eðli sínu, að þau eru bein tekjulind fyrir landssjóð, eins og síminn t. d. Auk þessa hefir hið nýja ríkjasamband skapað ný útgjöld, og þótt þessir útgjaldaliðir sjeu nýir í fjárlögunum, þá geri jeg ráð fyrir, að flestir verði sammála um, að atvinnuvegirnir eigi ekki að gjalda fullveldisins. Og jeg geri enn fremur ráð fyrir, að þetta nýja ríkjasamband hafi þau áhrif á hugsunarhátt þjóðarinnar, að hún geri sig ekki ánægða með afturhald. Svo hefir það altaf verið í sögu þjóðarinnar. Sagan sýnir einmitt, að í hvert skifti, sem þjóðin hefir fengið einhverja rjettarbót, hefir öllu fleygt fram. Mjer virðist ókleift, að hægt sje að koma á jafnvægi á fjárhaginn þegar á fyrsta ári eftir ófriðinn. Það tekur nokkurn tíma áður en báðar skálar komist í samt lag. Og jeg geng ekki að því gruflandi, að ríkisskuldirnar vaxa næsta fjárhagstímabil. Þá vil jeg enn fremur geta þess og leggja áherslu á, að þetta þing verður með stefnu sinni í framkvæmdum að marka spor og leggja grundvöll undir það fyrirkomulag, sem í framtíðinni ætti að verða sem næst lagi, og gjöldin ættu nú að benda næstu þingum á, að við svipaðar útgjaldaupphæðir og nú verða í fjárlögunum verður að miða tekjur landsins, þegar skattamálunum verður komið í sæmilegt horf og festu komið á tekjurnar. Og jeg geri ráð fyrir, að enginn megi gera sjer svo litlar hugmyndir um framkvæmdirnar, að við þurfum minna til þeirra en 12–13 miljónir á fjárhagstímabili, eða 6 miljónir á ári, og þær tekjur verðum við að fá í framtíðinni. Þetta bendir í þá átt, að stjórn og þing verða að haga sjer í tekjuöflun eftir þessu. Það er engum vafa bundið, að þjóðin telur það ekki eftir sjer, þótt hún beri töluverða skatta, ef hún veit, að þeim er varið til nytsamra framkvæmda. Ef þetta þing færi að lækka fjárveitinguna til verklegra framkvæmda, lýsti það ósæmilegu afturhaldi og óviðunandi. Af þessu er það nú ljóst, að skattamálin eru lífsspursmál okkar á næstu þingum og eina málið, sem allir ættu og verða að leggja sig í líma með að ráða sem best fram úr. Á engu ríður eins og á engu liggur meira. Á þetta vil jeg leggja mjög mikla áherslu til brýningar stjórnar og þings. Og þótt þetta þing hafi ekki fundið svo mikla tekjuauka, sem þörf ef á, þá væntum við, að næsta þingi takist, að meira eða minna leyti, að laga hallann. Á fyrri þingum hefir stjórnina og fjárveitinganefndina einatt greint á um áætlunarfjárhæðir. En nú er þessi ágreiningur með langminsta móti. Áætlanir stjórnarinnar fara oft nærri sanni, en þó ekki alstaðar. Nefndinni finst, að hún hafi enn oft klipið af mjög smámunalega fjárhæðir, sem litla þýðingu hafa fjárhagslega sjeð. Mest ber á þessu í 13. gr. Þetta hefir nefndin reynt að lagfæra með breytingum sínum. Mun jeg síðar drepa á þessar breytingar. Annars skal jeg ekki rekja einstök atriði neitt að ráði. Og nú er mjer markaður bás af forseta í svipinn, þar sem jeg má ekki fara lengra en út að 12. gr. Við þennan kafla fjárlaganna hafa fáar brtt. komið, og síst sem þörf er að fjölyrða um frekar en gert er í nál. Jeg þarf ekki að fara frekari orðum um brtt. við 8. gr. Jeg þarf ekki heldur að fjölyrða um brtt. við 10. gr. Nefndin hefir haft þá stefnu, að áætla þetta sem tryggilegast, svo að þetta fari ekki fram úr því, sem gert er ráð fyrir. Um brtt. nefndarinnar við 9., 10. og 11. gr. skal jeg geta þess, að þær auka útgjöldin um 123,500 kr. Mestur hluti þessarar fjárhæðar er fyrirfram ákveðinn af þinginu, t. d. útgjöldin til landhelgisvarna. Jeg lít svo á, að þingið hafi þar þegar gengið inn á þessa stefnu, sem brtt. ber með sjer. Þá eru brtt. frá einstökum þm. Er það að eins ein, brtt. á þgskj. 596. Þótt flm. hennar hafi ekki gert grein fyrir till., get jeg lýst yfir afstöðu nefndarinnar til hennar. Brtt. þessi fer fram á að liðurinn til sendiherra í Kaupmannahöfn falli niður. Það segir sig sjálft, að þar sem nefndin hefir ekki borið fram brtt. um að fella þennan lið niður, þá muni hún ekki vera því meðmælt, að hann falli niður. Jeg geri ráð fyrir, að stjórninni sje áhugamál, að liðurinn fái að standa, og að hún muni verja hann, því að hann er ein af þeim till., sem glöggvast marka þær línur, sem hið nýja ríkjasamband hefir skapað.

Fjármálaráðherra (S. E.) Bæði sú niðurstaða, sem hv. fjárhagsnefnd kemst að, og sú niðurstaða, sem jeg er kominn að, benda á, að hallinn á fjárlögunum. þegar gert er ráð fyrir útgjöldum samkv. launalögunum, verði um 2 miljónir kr. Að vísu má gera ráð fyrir að tekjuáætlun stjórnarinnar sje helst til lág. En þótt tekjurnar verði dálitlu hærri en stjórnin hefir áætlað, þá er þess að gæta, að útgjöldin verða meiri en áætlað er af þinginu, auk útgjalda samkv. launalögunum, eða útgjöld samkv. ýmsum sjerstökum lögum, sem ekki eru talin í fjárlögunum, og tekjuafgangurinn verður varla of mikill til þess að mæta þessum sjerstöku útgjöldum. Jeg skal rifja hjer upp það, sem jeg tók fram í byrjun þings, að gamlar og nýjar skuldir mundu um áramótin hafa numið hjer um bil 5½ milj. kr., ef landsverslun og skip hefði verið gert upp. Hag landsverslunarinnar, góða 1 milj., taldi jeg þá ekki með. Háttv. fjárhagsnefnd telur, að enginn halli verði á árinu 1919, en hv.frsm. (M. G.) var þó í miklum vafa um þetta atriði. Um þetta ár, 1919, vísa jeg til athugasemda, er jeg gerði við fyrstu umræðu fjárlaganna, og er mjer næst að halda, að á því ári verði ekki minni en 1 milj. kr. halli, en um það má deila. Væru þá skuldirnar við áramót orðnar 6½ milj. kr. En sýnilega aukast þessar skuldir stórlega úti í framtíðinni. Fyrst er nú hallinn, ef ekkert verður gert til að draga úr honum, sem jeg tel óhæfilegt. Þá bíða 2 milj. skuldir í viðbót úti í framtíðinni. En þar sem þetta þing gerir ráðstafanir til stórvægilegra framkvæmda, með sjerstökum lögum, sem allar á að gera fyrir lán þá er því meiri ástæða til þess, að fara með einhverju viti í hin árlegu útgjöld og búa ekki til stóran fjárlagahalla, alveg umhugsunarlaust. Jeg veit ekki, hvernig hv. fjárveitinganefnd hefir hagað störfum sínum. En jeg geri ráð fyrir, að hún hafi borið sig saman við hv. fjárhagsnefnd um það, hve mikill hallinn mætti vera á fjárlögunum, og þegar svo sá rammi var dreginn upp, hafi útgjöldunum verið hagað eftir því En mig furðar bara stórlega á, að nefndirnar skuli þola að horfa framan í svo mikinn halla. Hv. framsm. fjárveitinganefndar (M. P.) gaf í skyn í ræðu sinni, að stjórnin hefði ekki sjeð landinu fyrir nægilegum tekjum.  (M. P.: Jeg tók það fram, að jeg álasaði ekki hæstv. stjórn)  . - Þá hefir mjer heyrst dálítið skakt. - En hvað sem því líður, þá get jeg fullyrt, að stjórnin hefir, síðan jeg tók við fjármálunum, leitast við að ná eins miklum tekjum og hún hefir sjeð sjer fært. Get jeg þar nefnt meðal annars stimpilgjaldið, sem gefur 1 milj. kr. í tekjur; þá er líka gróðaskatturinn o. fl. Auk þess hefir stjórnin lagt fyrir þetta þing ýms tekjuaukafrv., sem jeg vona að gefi drjúgar tekjur. En verði ekki dregið úr gjöldunum nú að mun, þá er það sýnilegt, að óhjákvæmilegt er að auka skattana á þjóðinni að miklum mun, bæði vegna fjárlagahallans, og svo vegna útgjalda þeirra, vaxta og afborgana, sem greiða verður af hinum nýju lánum, sem gert er ráð fyrir að tekin verði til ýmsra framkvæmda, sem þetta stórstíga þing hefir nú á prjónunum. En hvar á að taka þessa skatta? Við hvern nýjan tekjuauka kveinka menn sjer. Á að leggja aukinn skatt á kaffi og sykur? Með því mætti auka tekjurnar að mun, en hvað segir þjóðin við slíku? En þetta verður hv. Alþingi að gera sjer ljóst, að svo framarlega, sem það er hóflaust í útgjöldunum, þá verður það að súpa seyðið af því og samþykkja ýmsa tekjuauka, sem þjóðin fagnar ekki yfir. Jeg hef verið að reyna að sneiða mest hjá þeim tekjuaukum, sem sárast koma við fátæklingana, og jeg hef verið að reyna að koma sköttunum á þá, sem best geta borið þá, og þó hefir verið óánægja yfir sköttunum, en hvað verður, ef nær verður að ganga þjóðinni? Þingið verður að gera sjer þetta ljóst; best að horfa sem fyrst í augun á sannleikanum, þó hann sje nokkuð harður á svipinn. Um einstakar brtt. skal jeg lítið segja. Þær brtt., sem leiða af sjer mesta hækkun, liggja ekki fyrir til umr. hjer, því þær eru í seinni kafla fjárlaganna. Það má að vísu segja, að vegagerðir sjeu nauðsynleg fyrirtæki. En þó álít jeg, að það verði að athugast, hvort ekki muni heppilegra að gera minna að þeim framkvæmdum, þó nauðsynlegar sjeu, heldur en að kasta öllu yfir á hallann. - Þær brtt. í þessum kafla, sem aðallega snerta mig, eru viðvíkjandi hagstofunni. - Það kann að vera, að stjórnin hafi farið heldur lágt í till. sínum um hana. En það er reynsla mín, að rjettara sje að halda heldur í við slíkar stofnanir heldur en hitt, því þær fara venjulega fram á það frekasta. Jeg skal játa, að hagstofunni muni vera þörf á auknum starfskröftum. T. d. er leiðinlegt hvað verslunarskýrslurnar eru orðnar á eftir. Veit jeg, að hagstofustjórinn vill koma þessu sem fyrst í lag, því hann er starfsamur maður en vinnukraftur er fulllítill í hagstofunni. Að endingu vil jeg taka það upp aftur, sem jeg sagði fyr í ræðu minni, að það hefnir sín, ef nú er farið gálauslega með fjármálin.

Sigurður Sigurðsson Við þennan kafla fjárlaganna. sem nú er til umræðu, hefi jeg ásamt hv.þm. Borgfirðinga (P. O.) leyft mjer að koma fram með brtt. á þgskj. 596. Hún er við 10. gr., sem fjallar um sendiherrann í Kaupmannahöfn og útgjöld við hann. - Mjer skildist á orðum hv. framsm. nefndarinnar (M. P.) að hún mundi ekki var hlynt þessari brtt. - Hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) sagði ekkert um hana, og get jeg því ekki vitað um afstöðu hans til till. - Hitt fæ jeg á engan hátt skilið, að brtt., í sjálfu sjer, dragi úr sjálfstæði landsins á einn eða annan hátt, nje heldur að hún skerði nokkuð sóma þess eða framkomu sem fullvalda ríkis. Í brtt. okkar er ætlast til þess, að haldin sje sjerstök skrifstofa í Kaupmannahöfn, og skuli veitt til hennar 12 þús. kr. á ári. Kostnaður við sjálft skrifstofuhaldið er vitanlega fyrir utan þessar 12 þús., sem ætlað er til meðferðar utanríkismálanna. Það kann vel að vera, að þetta sje of lágt áætlað til skrifstofunnar, en það mætti þá lagfæra við síðari umr. málsins. - Aðalatriði brtt. okkar er það eins og hún ber með sjer, að fella burtu ákvæðið um sendiherrann í Kaupmannahöfn, sem á að hafa 12 þús. kr. laun, og þar að auki 2 þús. kr. fyrir húsaleigu, og önnur 2 þús. kr. í veislukostnað, sem samantalið verður 16 þús. kr. Það má nú má ske segja sem svo, að ekki muni mikið um þessi 16 þús. En ef margar 16 þús. koma til sparnaðar, og hans gætt í sem flestu, þá safnast þegar saman kemur og gæti það orðið allálitleg upphæð. Þegar launafrv. embættismanna lá hjer frammi fyrir hv. deild, boðaði jeg þó óbeint væri, komu þessarar brtt., og gat þess líka í umr., að jeg teldi slíkt embætti sem þetta óþarft. Og fyrir því hafði jeg ekki ókunnugri heimildarmann en Boga Th. Melsted, mag. - Jeg sje, að hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) brosir í kampinn. En þó verð jeg að segja, að jeg tel, að ekki verði hjá því komist að taka tillits til álits þess manns. Auk þess hafa ýmsar raddir heyrst móti stofnun þessa embættis að svo komnu. Og er till. okkar flutningsm. bygð á þessu, að svo beri að líta á, sem hjer sje ekki um bráðnauðsynlegt embætti að ræða, og að ekki sje sjerlega aðkallandi, að málið sje til lykta leitt á þessu þingi. Jeg sje ekki ástæðu til að tala langt mál um þetta. Með till. þessari er verið að reyna að draga úr hinum miklu útgjöldum ríkissjóðs og koma í veg fyrir stofnun nýs embættis í Kaupmannahöfn, sem hlýtur að hafa mikinn kostnað í för með sjer, er fram í sækir. Auk þess var af fleirum slegið á þá strengi í umr. um launalögin, að ekki ætti að fjölga embættum. Þetta er í samræmi við álit hv.þm. Borgfirðinga (P. O.) og mitt. Stofnun þessa embættis kallar ekki að, og embættið er auk þess þýðingarlítið, að jeg ekki segi alveg ónauðsynlegt.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg sje, að hæstv. forsætisráðh. er hjer ekki viðstaddur. Ætla jeg því að minnast lítið eitt á þessa brtt.hv. 1. þm. Árn. (S. S.) og hv.þm. Borgf. (P. O.). Jeg vil í þessu sambandi benda á það að það var, að margra dómi, aðalgallinn á sambandslögunum, að við færum ekki sjálfir með utanríkismál vor að öllu leyti strax. Jeg þarf ekki að fara að lýsa því hjer, hvílíkt áhugamál þjóðinni hefir verið að fá öll ráð yfir málum sínum, og ekki voru það síst utanríkismálin, er vjer töldum að oss riði á að fá í hendur vorar. Í sambandslögunum er nú svo ákveðið, að Danir fari fyrst um sinn með þessi mál í umboði voru, en þó er umboðið að ýmsu leyti takmarkað, og þarf jeg ekki að skýra frá því hjer nánar. En þrátt fyrir umboðið var þó víst engum sem datt annað í hug en vjer að öllu leyti hefðum hönd í bagga með utanríkismálunum, eins og lög stæðu til og tækjum þann þátt í meðferð þeirra, er vjer frekast hefðum rjett til. Sendiherrarnir eru umboðsmenn stjórnanna, og því ekki þýðingarlitlir liðir um ýmsar framkvæmdir utanríkismálanna. Aðrar þjóðir leggja, bæði fyr og síðar mjög mikið inn í slíkar stöður og fela þær ekki öðrum en sínum bestu mönnum. Má í því sambandi nefna að Englendingar sendu nýlega sem sendiherra til Ameríku einn af sínum bestu mönnum, fyrverandi utanríkisráðherra Grey. Og það gefur að skilja, að það er ekki síður nauðsynlegt fyrir litla þjóð að reyna að hafa áhrif og sem mest afskifti af utanríkismálum sínum. - Þessi sendiherra á auk þeirra starfa, sem samkv. alþjóðavenjum felast í störfunum yfirleitt, að gæta allra hagsmuna vorra í útlöndum, vera vakandi yfir öllum verslunarviðskiftum o. s. frv. Það má benda á, að sambandi Noregs og Svíþjóðar var þannig háttað, að Noregur hafði ekki sendiherrarjett í Svíþjóð. Þessi staða sem vjer erum nú að stofna er því ljósasti votturinn gegn öðrum þjóðum um, að vjer erum sjálfstæð þjóð. Hv. l.þm. Árn. (S. S.) benti á það, að Bogi Melsted væri mótfallinn stofnun þessa embættis. - Jeg vil auðvitað ekki fara að draga fjarverandi mann inn í umr. Að eins vil jeg benda á það, að grein þessa manns sem stóð í blaði hjer fyrir skömmu, var fjarri því að vera sannfærandi í þessu máli. Og jeg leyfi mjer að efast um, að hún hafi getað vilt jafnglöggum manni sýn eins og hv. 1. þm. Árn. (S. S.) er. Hann gaf það í skyn, að nú væri farið að leggja þessar stöður niður, að þær væru orðnar úreltar. - Jeg þarf varla að taka fram, hvað þetta er í miklu ósamræmi við reynsluna, þar sem stórþjóðirnar taka nú sína bestu menn til að skipa þessi embætti. Þá drap hv.þm. á kostnaðinn af þessu embætti og taldi, að það mundi verða mjög ódýrt. - Jeg skal ekki segja hvað stórþjóðirnar borga sínum sendiherrum. En mjer er kunnugt um, að sendiherrar Dana eiga að hafa, samkv. launafrumvarpi stjórnarinnar, 15 þús. kr. í laun. Jeg skal játa að það mundi verða oflítið hjer, nema því að eins, að sendiherrann væri sjálfur efnaður maður, eins og oft á sjer stað um þessa menn annarsstaðar. Hins vegar væri það tildur að ætla sjer að launa hann jafnvel og stórþjóðirnar launa sínum mönnum, eins og kom fram í þessari grein Boga Th. Melsteds. Jeg man, að það stóð í greininni meðal annars, að við hefðum skrifstofustjóra Jón Krabbe í Kaupmannahöfn, og þyrftum því engan sendiherra þar. - Það er að vísu ágætur maður, og okkar trúnaðarmaður í stjórnarráðinu, og ætti hann skilið að fá viðurkenningu fyrir starf sitt. En hitt ætti að vera auðskilið mál, að það er sitt hvað, að vera sendiherra og skrifstofustjóri. - Sendiherranum standa allar dyr opnar. Hann hefir tækifæri á að kynnast öllum þjóðum, sem þar koma, Og ef við Ísl. hugsum til þess síðar meir að taka utanríkismálin alveg í okkar hendur, þá gæti jeg trúað, að ekki væri lakara að hafa haft einn slíkan mann, sem með þekkingu sinni og reynslu gæti alið upp handa okkur færa menn til að gegna þessum embættum. - Jeg skal engu spá um það, hvað hv. deild gerir við till.hv. 1. þm. Árn. (S. S.). En hins vegar er mjer ljóst, að verði hún samþykt, þá er það skýr vottur þess, að menn hafa ekki skilning á, hvað utanríkismálin hafa að þýða. Það hafa heyrst raddir um það hjer, að okkur Ísl. kæmi ekkert við, hvernig farið væri með utanríkismál vor, það sje ekki annað en tildur. Jeg trúi því ekki, að slíkar raddir sjeu sprottnar af nokkru öðru en stakasta skilningsleysi. - Og það væri sannarlega ilt að vita til þess, ef sjálft Alþingi setti þann fáfræðis- og skilningsleysisstimpil á okkur Íslendinga, að það vildi ekki neyta sendiherrarjettar síns og teldi hann hjegóma. Að endingu vona jeg það, að hv. 1. þm. Árn. (S. S.) verði ekki svo ógæfusamur, að koma til leiðar, að þessi till. verði samþykt. Enda efast jeg ekki um, að þó sparnaður væri að því, þá mun þjóðin fordæma slíkan sparnað. Henni hlýtur, að skiljast það, að hún á að taka þessi mál í sínar hendur síðar meir, og þangað til svo verður er það skylda hennar að hafa íhlutunarrjett um þau eins og henni er unt. Vænst þætti mjer um, að hv.þm. tæki till. sína aftur nú þegar.

Sigurður Sigurðsson Jeg skal nú ekki eyða tímanum með því, að þrátta um þetta við hæstv. fjármálaráðherra (S E.). En ræða hæstv. fjármálaráðherra var þannig, að hann varð æ heitari eftir því sem á leið, og bað þess allra bæna að endingu, að tillaga mín næði ekki fram að ganga. Jeg hefi leitað að upplýsingum um stofnun þessa embættis og starfssviðs í athugasemdum stjórnarinnar. En það er skemst af að segja, að jeg hefi engar fundið. Þessu mun sennilega svarað á þann veg, að nafnið „sendiherra“ gefi þetta best til kynna. Það er tekið fram í athugasemdunum, að það verði að launa honum vel og að starfinu fylgi mikill kostnaður. - Um það skal jeg ekki efast. - Hann á að halda dýrar veislur, og auk þess er ýmislegt fleira, sem kemur til greina. Hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) sagði, að þessi maður ætti að vera talandi auglýsing um sjálfstæði þjóðarinnar. Jeg veit ekki, hvort hans eigin persóna verður það. Hitt finst mjer nær sanni, að hann yrði auglýsing um tildur og hjegómaskap íslensku þjóðarinnar. Jeg hefi gert ráð fyrir með brtt., að sá góði maður, Jón Krabbe, annist skrifstofuna áfram. Og fullyrt er, að það sje maður, sem starfi sínu sje vaxinn og láti sjer mjög ant um Íslandsmál. Hefði jeg því haldið, að hann gæti verið sá vörður erlendis, fyrir Íslands hönd, er vjer mættum vel við una fyrst um sinn. En þegar þjóðinni vex fiskur um hrygg efnalega, þá er ekki útilokað, að þjóðin sjái sjer fært að hafa dýran sendiherra í Kaupmannahöfn. Hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) var fyrir skemstu að útmála fjárhag landsins og sagði, að við værum að komast í skuldir svo miljónum skifti. Hann ætti þá ekki, svo að segja á sama augnabliki, að leggja því liðsyrði, að stofnað sje dýrt embætti, embætti, sem hlýtur að verða æ dýrara og tilfinnanlegra, er fram líða stundir. Hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) taldi, að ef tillaga okkar yrði samþykt, bæri það vott um skilningsleysi þingdeildarmanna á því, hve utanríkismálin eru þýðingarmikil hverri þjóð. Þessu verð jeg algerlega að mótmæla. Það stendur í engu sambandi við skilning, eða skilningsleysi, á slíku, þó að tillagan verði samþ. Hann talaði líka um það, hæstv. fjármálaráðherra S. E.), að þjóðin mundi fordæma þessa sparsemi síðar meir. Nei. Þjóðin er þroskaðri en svo. Hún kann að meta hverja viðleitni til sparnaðar. Og ekki síst þegar um stofnun svo óþarfs og meiningarlauss embættis, sem þetta fyrirhugaða sendiherraembætti er, er að ræða.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg heyrði ekki neitt nýtt í ræðu háttv. 1. þm. Árn. (S. S.). Það var rjett eins og sál sagnfræðingsins væri komin í háttv þm. Það var eins og hann hefði lært utan að greinar hans um þetta mál.  (E. A.: Greinarnar voru miklu rækilegri)  . Sje það rjett, að þetta sje hjegómastaða, sem ekkert gagn er að, þá er sjálfsagt að samþykkja brtt. En jeg vil skjóta einni spurningu til þingmannsins: Af hverju heldur hann, að aðrar þjóðir hafi slíka sendimenn í öðrum löndum? Heldur hann, að þeir mundu gera það, ef það væri ekkert nema tildur? Heldur hann, að Þjóðverjar sjeu svo glæsilega stæðir efnalega, að þeir væru þá að kosta kapps um að senda slíka umboðsmenn til annara landa nú, að stríðinu loknu, ef það væri ekkert nema tildur? Veit ekki þingmaðurinn, að þetta eru einhverjar allra mikilvægustu stöður, sem ein þjóð hefir? Háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) sagði, að við hefðum falið Dönum að fara með þessi mál, utanríkismálin. Það er alveg rjett. En þá verð jeg að skilja háttv.þm. (S. S ) svo, að hann sje eins og bergmál af þeim röddum, er vilja sannfæra þessa þjóð um það, að vjer eigum ekki að hugsa nokkurn skapaðan hlut um slík mál sem þessi þann tíma, sem Danir, samkvæmt samningi, fara með þau fyrir oss. Vjer eigum því alveg að loka augunum, af því að vjer höfum góða ráðsmenn, þar sem Danir eru. Jeg veit, að það er annarsstaðar svo, að menn telja rjett að líta eftir umboðsmönnunum, þar sem þeir eru settir og athuga, hvernig með málin er farið. Háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) sagði, að það gerðu þeir Jón Krabbe og Jón Sveinbjörnsson. Það er mjög leiðinlegt, að hv. 1. þm. Árn. (S. S.) blandar inn í þetta mál einstökum mönnum. Það er enginn, sem segir, að Jón Krabbe geti ekki fengið stöðuna. En hitt er annað mál, að í þeirri stöðu, sem hann er nú, getur hann gert þjóðinni stórmikið gagn. Jeg finn ekki, að fje til slíks sendiherra sje kastað út í óþarfa. Svona maður gæti gert Íslandi margfalt meira gagn en laununum nemur, með því að hafa gætur á öllu, sem lýtur að verslun og viðskiftum við útlönd, og láta vita um það á rjettum tíma. Það er leiðinlegt, að hæstv. forsætisráðherra (J. M.) er nú önnum kafinn, en þess vegna hefi jeg tekið að mjer að verja þennan lið fjárlaganna. En þótt háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) haldi, að hann fái betra hljóð í Flóanum, ef hann hefir frá þessari tillögu að segja, þá er þó ekki víst, að svo verði. En nú skulum vjer fyrst sjá, hvern úrskurð þessi háttv. deild leggur á hana.

Pjetur Ottesen Jeg skal ekki hafa mörg orð um þessa tillögu. En út af ummælum hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) vil jeg segja nokkur orð. Hann talaði mikið um það, sem og rjett var, að aðrar þjóðir legðu mikla áherslu á að hafa sendimenn í útlöndum, til þess að vinna fyrir verslunina. Jeg álít, að við eigum að gera þetta sama, þegar nauðsyn ber til þess. Það er nauðsynlegt að hafa sendimenn erlendis til aðstoðar á þessu sviði. Núna í stríðsárunum höfum vjer sent mann til Ameríku, og ætti að rýmka það enn meir. En vjer eigum ekki að fara að eins og hæstv. stjórn ætlast til í fjárlagafrumvarpinu. Vjer eigum að senda mann til þess að vinna á praktiskum grundvelli að okkar málum. En við eigum ekki að senda mann til þess að halda veislur og mæta á hærri stöðum, eins og hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) var að tala um, heldur til þess að vinna að hagnýtum störfum fyrir þjóðina. Jeg legg sem sje ekki nærri eins mikið upp úr því og hæstv. fjármálaráðherra, hvaða þýðingu þessi maður kunni að hafa fyrir hagsmuni okkar á „hærri stöðum“. Hitt er miklu meira um vert, að sendur sje góður, ötull, viðskiftafróður maður til þess að vinna að útbreiðslu á framleiðsluvörum okkar. En jeg efast stórum um það, að gagn sendiherra mundi verða neitt í samsvörun við það, sem hann mundi kosta miklu meira en verslunarerindreki. Sending þessi kostar afarmikið fje. Og hjer er alls ekki hægt að fara í neinn samjöfnuð við stórþjóðirnar. Þær hafa miljónir og tugi miljóna manna til þess að jafna sköttum sínum niður á, en hjer eru einar 90 þúsundir manna til þess að bera alla skattabyrðina. Þær geta ausið út fje á báðar hendur og togast á um tildur og hjegómaskap í nafnbótum og því, sem það hefir í för með sjer, en við ekki. Hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) sagði, að í öðrum löndum veldust venjulega ríkir menn í þessar stöður. Já, það er nú svo. En við eigum ekki mikið af ríkum mönnum. Og jeg geri heldur ekki ráð fyrir, að það sje endilega víst, að maður hefði aðra eiginleika, sem nauðsynlegir eru í þessu efni, þótt hann væri auðugur. Jeg ber ekki tillögu þessa fram af því, að jeg telji ekki nauðsynlegt að hafa menn úti í löndum, til þess að vinna fyrir okkur. En jeg vil fara kostnaðarminni leið, sem þó getur gert jafnmikið raunverulegt gagn. Jeg held, að það sje ekki tilviljun ein, að hæstv. stjórn hefir ekki ætlað nema 16,000 krónur á ári handa þessum sendiherra. Mjer blandast ekki hugur um það, að ef hann ætti að slaga nokkuð upp í það, sem gerist um slíka menn erlendis, og efast jeg ekki um, að það yrði talið sjálfsagt, ef jeg þekki rjett, þá yrði að veita margfalda þessa upphæð. Stjórnin hlýtur því að bera fram brtt. um að hækka þessa fjárveitingu að miklum mun, því að ómögulega mun henni detta í hug að ætla sjer að blekkja þingið með því, að þessi fjárhæð muni nægja. Jeg vil harðlega vísa frá mjer öllum getsökum hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) um, að við, sem flytjum till., viljum með henni setja einhvern óþverrastimpil á þjóðina.  Jeg sje, að hæstv. stjórn er þetta mjög mikið áhugamál. Furða jeg mig ekki sjerstaklega á því, ef það er satt, sem heyrst hefir, að hæstv. stjórn sje þegar búin að semja um þetta í Kaupmannahöfn á bak við þing og þjóð. Það hefir flogið fyrir, hvað sem tilhæft er í því.

Bjarni Jónsson Jeg heyri nú og það undrar mig, að hjer er tillaga fram borin, sem eigi verður með öðru varin en yfirskinsástæðum, enda eru ástæður flutningsmanna heldur út í hött. Þetta vildi jeg sagt hafa til inngangs. Jeg var svo óheppinn, að jeg hlustaði ekki á ræðu háttv. aðalflutn., er mun vera háttv. 1. þm. Árn. (S. S.). En jeg hefi beðið greinagóðan mann að skrifa upp aðalefni ræðunnar, og hefi það hjer fyrir framan mig. Skal jeg fyrst drepa á það, er mest bar á í ræðu háttv. flutningsmanns (S. S.). En það var sparnaðurinn. Þeir kveða það fullvíst, að við það sparist mikið fje, ef felt sje niður sendiherraembættið fyrirhugaða. Jeg hefi þó ekki heyrt ástæður færðar fyrir því, að sparnaður verði, nje heldur hve mikill. Þeir halda, háttv. flutningsmenn, að þeir geti haft skrifstofu í Kaupmannahöfn fyrir 12000 kr., eins og skrifstofan þar kostaði áður, er hún var í sambandi við annað. Þó að skrifstofa þessi hafi eigi kostað meira fje áður, er það draumur einn, að þessi kostnaður þurfi ekki að aukast nú. Hjer þarf til nýja menn og fleiri en verið hafa. Forstöðumaður skrifstofunnar hefir áður haft annan starfa með höndum jafnhliða, en hefir eigi þurft að hafa skrifstofuna að aðalatvinnu. Auk þess er hann efnaður maður. En nú er hann alveg horfinn úr þeirri þjónustu. Dettur nú engum lifandi manni í hug, að hann ræki stöðu þessa áfram. Hefir hann fengið aðra stöðu, er með engu móti samræmist þessari, er áður hafði hann. Allur munurinn verður þá á því, hvort hinn nýi umboðsmaður hefir há laun eða lág. Væri hann að eins skrifstofustjóri, mundu launin lægri. Það sem sparaðist við till. yrði því í hæsta lagi 3–4 þús. kr. En það er sama sem enginn sparnaður. Þess vegna vil jeg ekki, að háttv.þm. gagnist þetta mikla tal um sparnað. Þá heyrðist það líka, svo sem áður hefir brytt á í viðtali við menn, að það væri vafasamt, hvað sendiherrann ætti að gera. Það er þó eigi svo mjög vafasamt. Í starfi sínu á hann að sameina öll slík störf sendimanna, sem landinu er þörf á, frá sendiherrastarfi niður í konsúla- eða ræðismannastarfið. Hans skrifstofa á að hafa þetta alt á hendi. Á það má benda, að sá er munur á sendiherra og skrifstofustjóra, að sendiherrann hefir aðgang að sendiherrum annara ríkja, umgengst þá og kynnist þeim. Þess vegna getur hann gert Íslandi ómetanlegt gagn, þar sem enginn skrifstofustjóri fær áheyrn. Auk þess getur hann haft eftirlit með því, hversu Danir reka erindi vor á Norðurlöndum öðrum, Noregi og Svíþjóð, Þýskalandi, og jafnvel Frakklandi og Englandi, betur en stjórnin hjer heima, sem eigi hefir tök á að umgangast neina sendiherra eða aðra útsenda stjórnmálamenn, nema þá fáu, sem hingað eru sendir. Hann gæti, ef á lægi, afstýrt, Íslandi í hag, því, sem ella gæti orðið skaði að, og stuðlað að hagsmunum þess, er hann yrði þess var, sem koma mætti landinu í hag. Þetta eitt ætti að vera ærið nóg til að sannfæra hvern hygginn þingmann, að hjer til væri hagur að greiða ekki minna fje en stjórnin leggur til, heldur meira; að sendiherrann getur haft umgengni við sendiherra annara ríkja. Það getur orðið Íslandi hinn mesti hagnaðarauki. Þetta er miklu meiri sparnaður en nemur því, sem fjárveitingin verður lægri fyrir það, að maðurinn hefir óveglegra nafn. Þetta er svo mikilsvert, að vafasamt er, að metið verði til peninga. Jeg ætla, að menn hafi rekið sig á það á liðnum ófriðarárum, hvað það kostar landið að hafa enga sendimenn úti, er skip liggur t. d. hirðulaust á höfn í Vesturheimi mánuðum saman, fyrir það eitt, að enginn er sendimaðurinn til að greiða götu þess. Þörfin á slíkum sendimanni er auðvitað meiri á styrjaldartímum en ella. En það er ætíð svo, og fer ekki hjá því, að hver sendimaður borgi 4–5 sinnum kaup sitt með því gagni, er hann vinnur landinu, og það við sjerstök tækifæri, utan daglegra starfa, sem gagnið af eigi verður tölum talið eða reiknað. Jeg hefi reynslu í þessum efnum. Og ef menn vilja vjefengja orð mín, hefi jeg á reiðum höndum vitnisburð viturra manna erlendra um það, sem jeg tók mjer fyrir hendur þegar jeg var erindreki þessarar þjóðar. Það yrði hinn mesti óhagur þessari þjóð, ef að eins er litið á gjaldið í fjárlögunum, og það verður til þess, að enginn er sendur. En svo er miklu fleira, sem mælir með því, að störf sendiherra muni vera margfalt meira virði en þeir peningar, sem varið yrði til hans. Jeg heyrði háttv. aðalflutnm. (S. S.) vitna í orð Boga Melsteðs um þetta mál. Hefir hann sjálfsagt talið óhætt að byggja á þekkingju þessa sagnfræðings. Jeg hygg, að þekking hans á þessu máli sjáist einna ljósast á því, er hann sagði í grein sinni, að Íslendingar væri ekki skyldir til að senda sendiherra, þar sem Danir hefði ekki sent hingað sendiherra, heldur ráðgjafa! Við, sem eitthvað höfum lært í latínu, vitum, að „minister“ þýðir eiginlega „þjónn“. Hví segir maðurinn þá eigi, að Danir hafi sent hingað þjón. Annars vitum vjer um þann mann, er Danir hafa sent, að hans titill er: „Overordentlig Gesandt og befuldmægtiget Minister“. Þykir þessi titill einna virðingamestur, þar sem hann veitir sendimanninum fylsta umboð og svo veglegt nafn, að eigi er nema eitt æðra. Sama titil bera sendimenn Dana í Osló og Stokkhólmi. Sendimaður Þjóðverja í Kaupmannahöfn setur nú á nafnspjald sitt „Residerende Minister“. Það er Freiherr v. Neurath, sem jeg er lítils háttar kunnugur. Svo má halda áfram að telja. En flestar þjóðir hafa menn með smærri titlum, er þær senda til smáríkja, eins og Norðurlandaríkjanna. En að nefna slíkan mann „ráðgjafa“ er annaðhvort hrekkvísi eða barnaskapur svo mikill af fullorðnum manni, að alls ekki ætti að sjást.  (E. A.: Það er fáfræði!)  Þá hefir hann ekki lesið sambandslögin, því að ella ætti hann að vita, að stjórn danska ríkisins hefir eigi verið hingað flutt, og getur því eigi verið um danskan ráðgjafa að ræða. Vjer Íslendingar gætum eigi heldur sent ráðgjafa til Danmerkur. Íslenska stjórnin á eigi að sitja þar. Það er sagt í stjórnarskrárfrv. því, sem hjer verður samþykt, að íslenskt ríkisráð sje starfhæft og ályktunarfært, þótt eigi sje viðstaddur nema einn íslenskur ráðherra. En að Íslendingar hafi þar í Kaupmannahöfn ráðgjafa, eða Danir hjer, fer beint í bága við sambandslögin og stjórnarskrána. Jeg fyrir mitt leyti hefði því ekki viljað bera fram tillögu, bygða á því, er Bogi Melsteð hefir um málið ritað. Það kann að vera, að háttv. flutningsmaður (S. S.) geti haft þessa grein sjer til rjettlætingar á dómsdegi, en hve vægan dóm hann fær, skal jeg láta ósagt. Það er því alveg rangt mál, og bygt á vanþekkingu höfundar þessarar greinar eða hrekkvísi, að Danir hafi ekki sent til Íslands sendiherra. En þá hafa Danir sýnt oss þá hæversku, að þótt vjer Íslendingar hefðum aldrei ætlað að senda sendiherra til Danmerkur, væri það ein ærin ástæða til þess, að sá væri upp tekinn. Danir hafa sent hingað sendiherra, og með því sýnt hinu unga íslenska ríki fulla kurteisi, með því að senda því sendiherra, eins og stórveldum heimsins. Er þá sjálfsögð kurteisi, að Íslendingar sendi þeim mann, er eigi beri óæðra nafn en sá, er hingað var sendur; það er sjálfsögð kurteisisskylda. Sumir menn kunna að líta svo á, að hæverska sje eigi nauðsynleg stórveldunum. Þykir hafa brytt á því ófriðarárin, að þau hafi gleymt kurteisinni. En aldrei hefi jeg heyrt, að þess sje eigi þörf fyrir hin minni þjóðlöndin, að sýna fulla hæversku. Og þar sem íslenzka þjóðin hefir nú lengi barist fyrir fullveldi sínu, og nú fengið það viðurkent fyrir tæpu ári, er þess nauðsyn að hún byrji viðskifti sín við ríkin í kring um sig með fullri hæversku. Og þó að jeg vilji eigi hrósa Dönum, eða nefna þá engla, þótt þeir gengi að sáttmálanum, þá verð jeg að segja, að minna er ekki hægt að gera úr sáttfýsi þeirra en að full hæverska komi á móti. Jeg hefi þá þegar talið tvær ástæður til þess, að vjer sendum sendiherra til Dana, og mundi hvor um sig nægja. Í fyrsta lagi er sú mikla nytsemi, sem landinu má af því verða, að sendur sje til Danmerkur íslenskur maður með sendiherratign. Og í öðru lagi er sú sjálfsagða hæverska við sambandsþjóð vora, sem þegar hefir sýnt í verkinu, að hún vill unna oss allrar sæmdar, og sent hingað sendiherra. Er ekki nema skylt, að við látum annan jafngildan í móti koma. En svo skal jeg minna á, hvað gerðist hjer á þingi 1918, þegar samningar stóðu um samband Íslands og Danmerkur. Þá varð Alþingi Íslendinga að vinna það til viðurkenningarinnar á fullveldi landsins, að ganga að ýmsu, er mörgum þótti varhugavert. Í fyrsta lagi samþykti þingið að láta Dani fá þau atvinnurjettindi hjer á landi, sem 6. gr. sáttmálans heimilaði þeim í 22 ár, og mega menn muna, að allmikil mótspyrna varð gegn því. Og í öðru lagi gekk Alþingi að því, að heimila Dönum að fara með utanríkismál Íslands í umboði þess. Þótti mjer það miklu meiri ljóður á sáttmálanum en hitt, enda litu allir hinir vitrustu menn landsins sömu augum þar á. Þó gengu þm. að báðum þessum atriðum, með því skilorði, að þeir sjálfir yrðu á verði um heill landsins og hag. Munu þá allflestir þingmenn hafa strengt þess heit, að láta sjer eigi fatast. Enda var og sett í sáttmálanum, að ríkin skyldu sjálf ákveða, hverja fulltrúa þau hefðu hvort hjá öðru. En bæði fullveldisnefndirnar og fulltrúarnir í samninganefndinni töluðu um, að sjálfsagt væri, að bæði ríkin hefðu sendiherra hvort hjá öðru, til þess það væri öllum þjóðum fullljóst, að Íslendingar væru ekki háðir Dönum í neinu. Þá var enginn þingm. á móti því, og kemur mönnum því þetta nokkuð undarlega fyrir sjónir, ef nú á að leggja á móti jafnsjálfsögðum hlut. Mjer er það heldur ekkert leyndarmál, að bæði forsætisráðherra, fjármálaráðherra og við hinir, sem verið höfum landsins erinda í Danmörku síðan sambandslögin voru staðfest, höfum gefið það fullkomlega í skyn, að sendiherra mundi verða sendur hjeðan. Svo er þess að gæta, að viðurkenningin frá öðrum þjóðum fyrir fullveldi voru er einmitt fólgin í því, að þær hefji þjóðaviðskifti við vora þjóð. Og það gera önnur ríki með því að senda hingað sendiherra, Og nú hafa Danir sýnt það drengilega, að þeir hafa hafið milliríkjaskifti við oss, með því að senda hingað sendiherra, með fullri nafnbót. Norðmenn hafa enn fremur sent hingað ,,Generalkonsul“, sem er þó stigi lægra. En eftirdæmi Dana getur gefið hinum frændþjóðunum tilefni til að senda hingað reglulega sendiherra. Nú var það ásetningur og vilji alls Alþingis og nefndarmannanna í fyrra, að Íslendingar sleptu aldrei því færi, sem byðist, til að taka utanríkismálin í sínar hendur, svo sem verða mætti án sáttmálsrofa eða illinda. Og hvers vegna á þá nú að sleppa fyrsta tækifærinu, sem býðst? Er því í raun og veru svo varið, að menn sjeu búnir að fá nóg af fullveldinu? Eða hvernig má þeim óheilindum varið vera sem gripið hafa suma háttv.þm. síðan í fyrra? Vjer verðum að vera vel vakandi fyrir fullveldi Íslands. Það er ekki nóg að Danir hafa birt öðrum þjóðum sáttmálann, samkv. 19. gr. hans, og þær hafi sjeð fullveldi voru bregða fyrir sem snæljósi sem snöggvast. Þær mundu þá skjótt gleyma því aftur, ef ekkert minnir þær á það framvegis. Þær verða að sjá einkenni Íslands, fána og skjaldarmerki, á þeim stöðum, sem aðrar þjóðir sýna sín einkenni. Og ekki gleyma þær því, að Ísland er viðurkent fullvalda ríki, ef þessa er gætt, og einkum ef vjer höfum sendiherra hjá þeirri þjóðinni, sem áður var haldin yfirdrotnari vor. Vjer verðum því að fylgja þessu fast fram og neyta allrar orku, þegar færi gefst. En ef Íslendingar nú ímynda sjer, að fullveldi það, sem brá hjer fyrir eins og snæljósi í fyrra, standi um aldur og æfi, án þess nokkuð sje að hafst af þeirra hálfu til þess að efla það og viðhalda því, þá er fullveldið illu heilli fengið. Hið nýfengna fullveldi vort þarf að fara með eins og hvítvoðung. Að því þarf að hlúa og yfir því þarf að vaka, og ekki síst þar sem þjóðin er jafnfámenn sem íslenska þjóðin. Því að ætíð er vandi að stýra landi, en mestur vandi að stýra litlu landi. Jeg kann svo ekki að vita, hvort mjer er þörf á að minnast á fleira. Jeg heyri á flutningsmanni tillögunnar, að hann hafi komið fram með hana til þess að draga úr kostnaði og stofna ekki óþörf embætti. Já, sjer er nú hver óþarfinn! Jeg gæti vel skilið það, ef þingmenn stæðu upp og hjeldu ræður af tómri gleði yfir því, að geta sent þenna sendiherra til Danmerkur. Og svo mikið er víst, að ekki verða mörg atkvæði kjósenda með þeim mönnum, sem vilja hindra, að þetta nái fram að ganga. Því að kjósendur eru eins greindir og vjer, sem hjer sitjum, og vjer erum nógu greindir til að sjá, að þetta er þarfasta embættið, sem stofnað hefir verið á Íslandi.

Forsætisráðherra (J. M.) Því miður hefi jeg ekki heyrt umr., því jeg komst ekki hjá því að vera í Ed. En jeg hefi heyrt að sumir í háttv. deild vilji ekki fallast á að við höfum sendiherra að umboðsmanni í Danmörku. Jeg get að vísu játað, að það er ekki nauðsynlegt til þess að sanna það, að Ísland sje orðið fullvalda ríki og að eins í þjóðrjettarsambandi við Danmörku. Það er þegar nægilega ljóst. En eins og málinu er komið nú, þá álít jeg ekki rjett að hverfa frá því ráði. Það hefir verið dregið í efa hjer í sumum blöðunum, að Danir hafi í raun og veru sent hingað sendiherra. Þetta er algerlega rangt. Að vísu er það ekki satt, að þeir hafi sent hingað 1. flokks sendiherra, eða ,,Ambassadör“ enda hafa þeir þá víst hvergi. En maðurinn er sannur sendiherra og viðurkendur af íslensku stjórninni sem sendiherra til þess að vera milligöngumaður að þjóðrjettarsambandi landanna. Nú var það ekki ákveðið í sambandslögunum, að maðurinn yrði sendiherra; Danir gátu líka sent hingað „Generalkonsul“. En eftir því, sem mjer var sagt í Danmörku, var bygt á því í fullveldisnefndunum, að sá maður, sem til Íslands yrði sendur, hefði sendiherranafnbót, og vice versa. Þá gat jeg ekki svarað öðru en því, að jeg byggist við, að Íslendingum mundi þykja vænt um, ef maðurinn yrði sendiherra, og þótti rjett að gera ráð fyrir því, að við mundum senda sendiherra í móti, þegar verið var að útbúa fjárlögin. Jeg skil vel, að menn horfi nokkuð í kostnaðinn. En sá kostnaður ætti þó ekki að vaxa mönnum svo í augum á þessu þingi, sem jeg ímynda mjer að verði óhætt að kalla miljónaþing með fullum rjetti. Jeg vona því, að við höfum okkar mann í Kaupmannahöfn með sendiherranafni, og látum hann hafa sæmileg laun, en ekkert meira. Það er vitanlegt, að ýmsir hjer á landi vildu gjarnan, að Íslendingar hefðu sjálfir á hendi utanríkismálin. En þegar nú koma mótmæli gegn því, að hafa einn sendiherra í heiminum, hvað hefði þá orðið, ef við hefðum þurft að senda marga sendiherra út um lönd? Við verðum að taka afleiðingunum af fullveldinu, og öll viðurkend upphefð kostar altaf eitthvað. Mjer dettur þá heldur ekki í hug, að brtt. um að fella sendiherraembættið nái fylgi í hv. deild. Svo skal jeg að eins drepa á 8. brtt. nefndarinnar. Þótt jeg fyrir mitt leyti verði að fallast á, að fjárframlögin sjeu þar hæfileg, þá er það líklega ekki fimti parturinn af því, sem sjávarútvegsnefnd kemur til með að heimta á næstu árum. En jeg hefi gert þá aths. í Ed., að þótt það sje heppilegast að fá strandvarnirnar sem fyrst, þá þarf það mál mikinn undirbúning, og mætti bæta gæsluna smátt og smátt með líkri upphæð og hjer er farið fram á. Hefi jeg svo ekki meira að segja um þetta atriði í bráð.

Jón Jónsson Það var við byrjun þessarar umr. minst á, hvaða stefnu bæri að taka í þeim málum, sem nú liggja fyrir, fjármálunum. Háttv. framsm. (M. P.) skýrði málið frá sjónarmiði nefndarinnar og benti á þá leið, sem hún vildi halda. Hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) andmælti þeirri ræðu og mjer fanst á honum, að hann liti öðrum augum en nefndin á stefnuna og teldi stefnu nefndarinnar varhugaverða og fyrirhyggjulitla. Hann varaði við að fara eins geyst og nefndin hafði lagt til og benti í því sambandi á þær skuldir, er hvíla á okkur nú. Það er alveg rjett, að við skuldum, en þá er að athuga, hvort þær skuldir stafi af óhóflegri meðferð á fje landsins, eða af öðrum ástæðum. Við verðum að athuga þá tíma, sem við lifum á, og ef það er gert, þá verða skuldirnar skiljanlegri. Jeg undraðist, þegar jeg sá frv. stjórnarinnar. Þar voru ýmsar upphæðir til framkvæmda látnar standa óbreyttar frá því, sem var fyrir stríð, þrátt fyrir það að peningar hafa fallið í verði að miklum mun. Ef litið er á gildi peninganna en ekki starblínt á fjárupphæðir á pappírnum, þá sjest, að stjórnin vill nú verja þrisvar sinnum minna til framkvæmda en áður. Og stjórnin hefir ekki látið sjer þetta nægja. Hún hefir meira að segja kipt að sjer hendinni um ýmsar framkvæmdir. Þetta er sparnaðarstefna, eða rjettara sagt kyrstöðustefna, því nauðsynlegar framkvæmdir eiga að bíða, eða útgjöld til þeirra verða klipin svo við neglur, að að litlu haldi kemur. Jeg hjelt, að stjórnin hefði að eins gert þetta til að fara varlega í sakirnar og ýta ekki undir þingmenn um bruðlun. Jeg hjelt, að henni væri þetta ekkert kappsmál. hún ljeti það alveg á þingsins valdi. En mjer hefir skjátlast. Stjórninni virðist alvara með afturhaldið, hún ætlar að verja sparnaðinn með oddi og egg. Þetta er skýr stefna hennar, svo ekki er um að villast. Mjer þykir þetta einkennilegt með hæstv. fjármálaráðherra (S. E.), því jeg hjelt hann framsækinn og frjáslyndan. Mjer þykir leitt að láta af því áliti, en jeg sje mjer ekki annað fært. Þó þetta virðist stefna stjórnarinnar, þá er svo ekki í öllum greinum, og brestur sumstaðar á samræmið. Stjórnin hefir lagt með því, að embættismönnum yrði launað sómasamlega, og er það í framsóknaráttina. Ef stjórnin vildi vera sjálfri sjer samkvæm, þá ætti hún samhliða þessu að leggja með framförum og framkvæmdum á öðrum sviðum. En það láist henni; hún berst á móti þeim með hnúum og hnefum. Stjórnin er því bæði framsækin og íhaldssöm, bæði fugl og fiskur, eða flugfiskur. Brtt. þær, sem fara fram á að auka útgjöldin, eru að eins óhjákvæmilegar afleiðingar af dýrtíðinni, en engin bruðlun eða fjárglæfrar. Jeg get ekki talið það óhóf, þó atvinnuvegirnir sjeu ekki látnir sitja á hakanum, þó eitthvað sje gert til að gera þá færa til að svara þeim sköttum, sem ríkinu eru nauðsynlegir. Það hafa komið hjer fram tvö frv., sem hafa lán og skuldir í för með sjer, frv. um húsabyggingar og brúargerðir. Þau eru að eins fram komin í því skyni, að dreifa kostnaðinum á fleiri ár, því um framkvæmdir er að ræða, sem eftirkomendurnir njóta jafnt og við, sem nú lifum. Þetta álít jeg skynsamlega stefnu, því við getum ekki varið það fyrir sjálfum okkur að slá hendinni af þessum framkvæmdum. Jeg áleit það skyldu stjórnarinnar að reyna að sjá fyrir tekjum, sem nauðsynlegar væru til þess að forðast kyrstöðu. Stjórnin hefir ekki orðið við þessu, og skal jeg játa, að það er hægra sagt en gert. En þrátt fyrir það megum við ekki láta framkvæmdir liggja í láginni, heldur reyna að halda í horfinu. Stjórnin lítur öðruvísi á. Hún treystist ekki til að halda í horfinu; hún hefir tekið upp íhaldsstefnu á þessu sviði. Það er blað hjer í bænum, sem hefir gert það sjer til dægrastyttingar og til eyðufyllis, að reyna að skifta þinginu í flokka. Flokkaskifting þess hefir verið þannig, að þeir, sem höfðu velþóknun blaðsins, eru kallaðir vinstrimenn, en hinir hægrimenn eða íhaldsmenn. Þetta blað, sem er Tíminn, hittir ekki altaf naglann á höfuðið, og hefir líka orðið klámhögt í þetta skifti. Við getum að minsta kosti sannfært okkur um, að í fjármálunum hafa nöfnin ekki reynst samkvæm sannleikanum, því ekki veit jeg, hvað kallast á íhald ef ekki það, að vilja draga úr öllum nauðsynlegum framkvæmdum landsins. Annars eru svona sleggjudómar að engu hafandi. Flokkaskifting eftir framsókn og íhaldi er ekki orðin skýr enn þá, sem ekki er von. Gömlu flokkarnir hafa ekki enn skipað sjer um ný mál, enda hefir varla unnist tími til þess. Í málum eins og þessum kemur fram framsókn eða íhald manna, án tillits til þess, hvaða flokksnafni þeir nefnast. Ef á því mætti marka önnur mál, þá yrði hæstv. stjórn að teljast íhaldssöm. Jeg veit að vísu ekki, hvort hún er hjer öll á einu máli, en hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) hefir ekki reynt að draga dul á skoðanir sínar. Hinir hæstv. ráðherrar hafa ekki andmælt og þá samþ. með þögninni. Jeg gat þess áðan, að jeg hefði ekki haldið hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) íhaldssaman, og á jeg því bágt með að skilja afstöðu hans. Hún getur ekki verið mótuð af vilja kjósenda, því þeir ætlast til, að nú sje tekið til óspiltra mála eftir kyrstöðu ófriðaráranna. Jeg býst við, að ef við sáum íhaldi, uppskerum við óþökk kjósenda, auk þess sem við setjum blett á sjálfa okkur. Þinginu getur heldur ekki talist vansalaust íhaldsafskifti af framkvæmdamálum þjóðarinnar. Jeg býst við, að sá blettur sæist á blaðsíðum sögunnar, síðar meir. Hjer þýðir ekki að tala um sparnað og skuldir, við verðum að treysta framtíðinni, því henni vinnum við. Þjóðin lifir ekki á sparnaði, heldur framkvæmdum.

Pjetur Jónsson Eins og skilja mátti á ræðu háttv. framsm. (M. P.), þá var minst á sendiherrann í nefndinni, og varð ekki meiri hluti með því að fella hann niður. Jeg vil gera grein fyrir atkv. mínu í þessu máli. Jeg býst við að greiða atkv. með brtt. á þgskj. 596, en það ber ekki að skilja það atkv. svo, að jeg sje að mæla endanlega á móti því, að við fáum sendiherra í öðrum löndum, því síður að hafa forstöðu okkar mála þar sem besta. En þegar um það er að ræða að búa til slíkt embætti, þá veltur það á mestu að hafa til þess hæfan og góðan mann, hvaða embættisnafn sem hann ber. Jeg sje ekki ástæðu til að slá þessu embætti föstu fyr en vitanlegt er, hvernig okkur verður til um hæfan mann. Okkur væri nær að líta á það, sem fyr kallar að, og reyna að skipa þau 3 ráðherrasæti, sem nú eru auð; það og enda fleira ætti að ganga á undan. Jeg vildi að eins taka þetta fram, til að hafa frjálsar hendur til að greiða atkv. með sendiherra síðar, ef til þess kemur. Jeg skal ekkert fara út í þá hærri pólitík í þessu máli eða samband þessa máls við fullveldi þjóðarinnar, en það sem mest á ríður er, að maðurinn, sem í stöðuna velst, sje duglegur og vel hæfur, og áður en vissa er á því er óþarfi að stofna embættið.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg hefi álitið það skyldu mína að sýna háttv. deild sem ljósast, hvernig sakir stæðu í fjármálunum. Jeg hefi sýnt fram á, hvaða skuldir standa að baki, og varað við þeim hliðargötum, sem háttv. fjárveitinganefnd hefir lagt inn á og reynt að teyma þingið á eftir sjer út á. Jeg hefi reynt að gera mönnum það skiljanlegt, að full ástæða sje til að fara varlega. Háttv. 1. þm.N.-M. (J. J.) hefir átalið stjórnina fyrir sparsemi og afturhald, og talið það ósamræmi, að stjórnin hefði þó viljað hækka laun embættismanna. Ástæðan til, að stjórnin sá sjer ekki annað fært en að leggja til, að laun embættismanna væru sómasamleg, var sú, að hún taldi það óhjákvæmilega nauðsyn. Sú þjóð er illa farin, sem á fjárhagslega ósjálfstæða embættismenn, en það var sýnilegt, að ef kjör þeirra hjeldust óbreytt, þá hefðu þeir orðið flestir bundnir á skuldaklafann, en allir sjá, hvert það stefnir, ef svo er farið með trúnaðarmenn þjóðarinnar, því með því væru opnaðar allar leiðir að spillingunni. Jeg get sagt fyrir mig, að jeg er hálaunaður embættismaður, en þó sje jeg mjer ekki fært að lifa af launum mínum. Jeg gat því dæmt um nauðsynina af eigin reynslu. Jeg vil ekki innleiða umr. hjer um launamálið; menn eru víst orðnir sæmilega leiðir á þeim hjer áður, en jeg vildi að eins skýra frá því, hvernig stóð á því, að stjórnin sá sjer ekki annað fært en að leggja með hækkun á launum embættismanna. Við fyrstu umr. fjárlaganna lýsti jeg greinilega, hvaða stefnu jeg teldi að þingið ætti að fylgja í fjármálunum nú, bæði að því er landsverslunina snertir, fyrirsjáanlegan halla á kolum og salti, og svo einnig hallann á þessu ári á landsbúskapnum. Enn talaði jeg um árin, sem fram undan eru, og taldi lítt forsvaranlegt að stofna til halla á þeim nú. Þá stefnu taldi jeg lítt verjandi, því ef inn á þá braut væri farið, þá værum við á leið niður á við. Ef þetta á að kallast afturhald, þá er jeg reiðubúinn til að taka við því nafni. Jeg veit, að háttv. framsm. (M. P.) telur engin vandkvæði á því, að greiða hallann með lánum, en það er einmitt eldur í öllum fjárhagnum, ef þingið heldur lengra inn á þá leið. Áreiðanlega getur líka farið svo, að erfitt verði að fá slík lán í þessu augnamiði, og spá mín er sú, að ódýr reynist þau ekki. Vel verður að gæta að því, að lán, sem tekin eru til að borga árlega halla, eru miklum mun ver sjeð en lán til arðvænna fyrirtækja. Talað hefir verið um innanlandslán, og stjórnin hefir haft það mál til athugunar, en nóg pláss mun verða fyrir það, þó ekki sje þess leitað í hallann árlega. Ýms framleiðslufyrirtæki eru fyrir stafni, sem styðja þarf. Má nefna t. d. Flóaáveituna, sem mun þurfa 2. milj. króna lán til. Mjer hefir nú að vísu dottið í hug að reyna að fá bankana til þess að veita þetta lán, með ódýrum kjörum, en hvort það tekst veit jeg ekki. Menn sjá þannig, eins og jeg hefi tekið fram, að jafnvel þótt svo væri hugsað fyrir framtíðinni, að tekjuhallinn væri greiddur með sköttum, þá er þó nóg að gera með lánin. Fyrir höndum eru miklar og dýrar húsabyggingar, brúargerðir, símalagningar og Flóaáveitan. Þegar svona miklar framkvæmdir eru fyrirhugaðar, sem gerast eiga fyrir lán, þá er með öllu ósæmilegt að skiljast svo við fjárlögin. Ef ekki er hægt að minka hallann öðruvísi, þá verða ýmsar nauðsynjar, jafnvel eins og vegabætur, að sitja á hakanum. Hitt er sjálfsagt, að halda þarf sem best við vegum þeim, sem lagðir hafa verið, og brúm. Óhjákvæmilegt er og að brúa lífshættuleg vötn, svo sem Jökulsá á Sólheimasandi; slíkt má ekki bíða. Hv. 1. þm. Árn. (S. S.) drap á, að stjórnin hefði átt að koma með fleiri tekjuaukafrv. en hún hefir gert. Má vera, en svo mikinn mótbyr hafa sum skattafrv. hrept, sjerstaklega í Ed., að ekki hefir sýnst byrja líklega fyrir fleiri nýjum tekjuaukum, en reyndir munu þó fleiri. En vert er að gæta, að þeir, sem hæst hrópa á tekjuauka, hafa átt erfitt með að benda á aðrar leiðir en einmitt þær, sem stjórnin hefir farið. Sannleikurinn er nú sá, að allþungir skattar hafa þegar verið lagðir á þjóðina; enda verður mönnum tíðrætt um það utanþings; að minsta kosti hafa margir talað um það við mig, að fjármálaráðh. sje ærið frekur til að fara ofan í vasa manna og sækja þangað fje. Það er ekki afturhald, þótt stjórnin vilji fara varlega, og síst ætti hún að eiga ámæli skilið fyrir það. Það hefir verið sagt, að eðlilegt væri, að framkvæmdirnar yrðu stórstígar nú, þegar fullveldið væri fengið. En þess verða menn að minnast, að öruggasti bakhjarlinn fyrir fullveldið er, að fjárhagur ríkisins sje í góðu lagi. Góður fjárhagur er sterkasta stoðin undir fullveldinu. Að svo mæltu verð jeg að snúa mjer að hv.þm. Borgf. (P. O.) og athuga ummæli hans um sendiherrann. Háttv. þm. (P. O.) sagði, að hann legði ekki mikla áherslu á, að sendiherrann hefði aðgang að hærri stöðum. Jeg skil ógerla, hvað háttv.þm. (P. O.) á við með þessum hærri stöðum. En það get jeg frætt háttv.þm. (P. O.) um, að heppilegast er að geta leitað til þeirra, sem mest hafa ráðin, þegar einhverju á að verða framgengt; hitt er ekki vænlegt, að þurfa að hafa undirtyllurnar til milligöngu. Hv. þm. Borgf. (P. O.) veit, að það er jafnan meira um vert að fá fylgi hinna máttugustu en hinna vanmáttugu. Þá sagði háttv.þm. (P. O.), að stjórnin hefði, með því að setja ekki hærri upphæð í fjárlagafrv. handa sendiherranum en þar stendur, viljað blekkja þingið. Þetta er ekki rjett. Að vísu mun upphæðin líklega vera of lág, en þegar hún var sett í fjárlagafrv., hjelt stjórnin, að hún mundi vera sæmileg. En er hann talaði um, að óhætt mundi vera að margfalda upphæðina, þá fer hann eflaust of langt. Þótt stórveldin sjái sjer fært að greiða sendiherrum sínum mikið fje, er jeg raunar efast um, og láti þá berast mikið á, þá er ekki ástæða fyrir Íslendinga að feta í þeirra fótspor í þessu. Þá sagði hv.þm. Borgf. (P. O.), að stjórnin hefði farið bak við þing og þjóð í þessu máli. Jeg veit ekki hvað háttv.þm. (P. O.) meinar með þessu. Jeg hef staðið í þeirri fullu trú, að það hafi verið vilji Alþingis að hafa sendiherra í útlöndum. Jeg veit því ekki, hvað er meint með því, er sagt er, að stjórnin hafi farið bak við þing og þjóð. Hv. þm. S.-Þ. (P. J.) kvaðst ekki mótfallinn máli þessu í sjálfu sjer, en hann vildi láta draga framkvæmdir í því. En sje starfið áríðandi, eins og það vafalaust er, þá skilst mjer, að ekki megi draga að koma því í framkvæmd. Hv. þm. (P. J.) taldi rjett að bíða með að gera út um þetta mál, þangað til ný stjórn hefði verið skipuð. Jeg sje nú, fyrir mitt leyti, ekkert samband milli þessa tvenns. Það verður auðvitað hvort sem er nýja stjórnin, sem sendiherrann skipar, ef nú verða stjórnarskifti. Og sje einhver hræddur um, að hinu fyrirhugaða sendiherrastarfi sje þegar ráðstafað handa einhverjum ákveðnum manni, þá má spyrja hæstv. forsætisráðh., hvort svo sje. Öll stjórnin getur lýst því yfir, að enga ályktun er búið að taka um, hver skuli hljóta stöðuna. Eftir mínum skilningi væri það mjög leiðinlegt, ef brtt. yrði samþ.; það sýndi óneitanlega þroskaleysi og mundi vekja litla aðdáun í útlandinu. Ef þingið ekki hefir ráð á að kosta einn sendiherra í útlöndum, hvað hefir þá verið meiningin með óskum manna um að fara sjálfir með utanríkismálin? Hvernig hefði þá farið með þann kostnað? Og hætt er nú við, að hætt verði að festa mikla trú á einbeittan þjóðarvilja í sjálfstæðismálunum ef það verður ofan á hjer í þinginu, að skrifstofan í Höfn hafi í hjáverkum mál okkar út á við. Jeg hefði ekki orðið hissa á því, þótt hv. 1. þm. Árn. (S. S.) hefði borið fram tillögu þessa, því að honum er sparnaðurinn fyrir öllu, þegar komið er út fyrir Flóann. Hann, sem vill helst afnema ráðherraembættin, til þess að spara. En jeg skil ekki í því, að minn kæri flokksbróðir og einbeitti og harðvítugi sjálfstæðismaður, hv.þm. Borgf. (P. O.), skyldi bera fram brtt. þessa. Það hlýtur að koma til af því, að hann beri ekki fult skyn á, hve afarmikla þýðingu þessi staða hefir fyrir okkur í útlöndum. Jeg veit, að hv.þm. (P. O.) muni reiðast mjer fyrir að segja þetta, en jeg get ekki látið það vera. Jeg enda svo orð mín með því að segja, að jeg vona, að hv. deild felli brtt. þessa.

Pjetur Ottesen Jeg læt ekki þessa dembu, sem yfir mig dundi frá hæstv. fjármálaráðherra, fá hið minsta á mig, því síður breyta skoðun minni. Það kemur augsýnilega fram hjá hæstv. fjármálaráðherra, að honum er þetta kappsmál mikið, og slær hann því á þá strengina, sem honum þykir líklegastir til að verka fremur á tilfinningar manna en vit. Frekar skal jeg ekki svara hæstv. fjármálaráðherra, því hann hrakti ekki ástæður mínar, en hitt er alkunnugt, þegar menn eru í röksemdahraki, að bregða mótstöðumanninum um skilningsleysi. Hv. þm. Dala. (B. J.) hjelt langa ræðu um málið og lagði sig mjög til; en eigi gat hann þó sannfært mig um nauðsynina á sendiherranum. Við erum báðir sammála um, að við þurfum að hafa sendimann erlendis, til að greiða fyrir verslun okkar þar, en munurinn er sá, að hv.þm. Dala. (B. J.) getur ekki gert sig ánægðan með minna en sendiherra. Við höfum áður sent verslunarráðunaut utan, og varla mun hv.þm. Dala. (B. J.) neita því, að hann hafi unnið okkur gagn í för sinni. Þessi ráðunautur var, eins og kunnugt er, hv.þm. Dala. (B. J.), og má ske að hann hafi þá fundið, að hann mundi hafa getað gert enn meira gagn, ef hann hefði verið hærra settur og haft aðgang að hærri stöðum, þótt jeg efist um það. Hv..þm. (B. J.) taldi, að eigi gæti orðið verulegt gagn að skrifstofu í Kaupmannahöfn, og að forstöðumaður hennar mundi lítt geta rekið mál okkar erlendis, og því ekki geta komið okkur að miklu haldi. En jeg hygg þetta eigi rjett vera, meðal annars af því, að ráðherrar okkar þurfa oft að fara til Danmerkur; geta þeir þá gegnt málum okkar þar, því að ætla má þó, að þeir fái þar aðgang að hærri stöðum. Við ættum því síður að þurfa að hafa sendiherra í Danmörku en sumsstaðar annarsstaðar. Hv. þm. (B. J.) minti á það í þessu sambandi, að Danir hefðu þegar sent hingað sendiherra, og fanst honum við því þurfa að gera þeim sömu skil. Hv. þm. (B. J.) má úr flokki tala um danska sendiherrann, því að jeg sá ekki betur en að hann hefði stungið honum í vasa sinn.  (B. J.: Nafnspjaldinu hans.) Hv. þm. Dala. (B. J.) og hæstv. fjármálaráðherra mintust á Boga sagnfræðing Melsteð í þessu sambandi, og tóku hann til bæna fyrir það, sem hann hefir skrifað um málið. En það skulu þeir vita, að hann hefir engin áhrif haft á það, að tillaga mín er komin fram; jeg mundi jafnt hafa borið hana upp hjer, hvort sem Bogi Melsteð hefði skrifað nokkuð um málið eða ekki, og hvernig sem hann hefði tekið í það. Það var því alveg óþarft að vera að draga hann, fjarverandi, inn í umræður þessar; en má ske hefir það verið af því, að þeir hafi þóst þurfa að svala sjer á honum, og fundist hjer vera gott tækifæri til þess. Þá mintist hv.þm. Dala. (B. J.) á það, að okkur hæfði að sýna hæversku í þessu máli, og það væri óhæverska af okkur, að senda ekki sendiherra til Danmerkur, þar sem Danir hefðu riðið á vaðið, með því að senda hingað sendiherra. Kvað hann það vera viðurkenning fullveldis vors, að aðrar þjóðir sendu hingað sendiherra. Ef fleiri þjóðir en Danir sendu hingað sendiherra, svo sem viðurkenning fullveldis vors, þá mundum við, eftir kenningu hv.þm. (B. J.), að sjálfsögðu verða að sýna þeim þá kurteisi, að senda sendiherra til þeirra, þótt fáir sjeum og smáir. En að svo stöddu getum við þetta ekki beinlínis, meðan Danir hafa utanríkismálin að mestu í sínum höndum, og veit jeg þó, að þm. Dala. (B. J.) vill þó ekki halda því fram, að við getum ekki fengið fullveldisviðurkenningu samt sem áður. Eða erum við nú má ske orðnir að stórveldi í augum hv.þm. (B. J.). Síst hægt fyrir að synja hvað í þeim heila kann að fæðast. Þá kem jeg að kostnaðaráætlun hv.þm. (B. J.). Hann hjelt, að það mundi ekki verða nema 3–4000 kr. kostnaðarauki við það að hafa sendiherra í Kaupmannahöfn, um fram þær 12000 kr., sem til þess eru ætlaðar í stjórnarfrv. Þetta mun vera allhæpin ályktun hjá hv.þm. (B. J.), og ekki í sem bestu samræmi við það, sem hæstv. forsætisráðherra sagði, að Danir hefðu verið að hugsa um að senda hingað ,,generalkonsul“, en ekki sendiherra, sökum kostnaðar við að halda hann hjer, og þó sagði hann, að sendiherra Dana hjer væri ekki fyrsta flokks sendiherra. Danir hljóta þó að hafa meiri þekkingu á því, hvað það kostar, að hafa sendiherra úti í löndum, en hv.þm. Dala. (B. J.), því að þeir geta bygt hana á reynslu. Enda er það alkunnugt, að það kostar stórfje að halda sendiherra, ef þeir eiga að koma fram í stöðu sinni eins og nútíðarkröfur heimta. Þetta geta stórþjóðirnar leyft sjer, en við ekki; við verðum að sníða okkur stakk eftir vexti; að öðrum kosti getur fullveldið orðið okkur til óhamingju. Það komu fram nýjar upplýsingar í máli þessu í ræðu hv.þm. Dala. (B. J.). Hann sagði, að fullveldisnefndin hefði fastákveðið þetta í fyrra, því að meiri hluti hennar hefði verið því fylgjandi. Jeg skil ekki í, hvernig þetta getur átt sjer stað, þar sem mjer er allsendis ókunnugt, að nokkuð hafi komið fram um það í þinginu, að setja ætti upp sendiherraembætti í Kaupmannahöfn, þótt sambandslögin kæmust í það horf, sem þau komust í. Og jeg mótmæli því, að það sje nokkurt brot af þingsins hálfu - jeg skal ekkert um það segja, hvað stjórnin hefir makkað við Dani í þessu máli -, þótt við sendum ekki sendiherra til Danmerkur; eða að það sje nokkurt afturhald í sjálfstæðisbaráttu okkar, þótt við gerum það ekki. Hv. þm. (B. J.) sagði, að það væri sama sem að við þurkuðum út alt fullveldi, ef við gerðum þetta ekki. Hann getur með álíka gildum rökum sagt þetta hið sama, ef við sendum ekki sendiherra til allra annara ríkja, þar sem sendiherrar dvelja, en það veit þingm., að við getum ekki. Sendiherratildur er ekki öruggasta ráðið til að halda uppi fullveldi okkar gagnvart öðrum þjóðum og áliti. Jeg vil byggja þetta á alt öðrum grundvelli, - jeg vil, að við sýnum dugnað og framtakssemi á sjó og landi, að við látum fánann blakta sem víðast um höf og í höfnum, á íslenskum skipum, og að við eflum svo atvinnuvegina, að orð berist af út um lönd. Þetta er öruggasta fullveldisvörnin. Fáni, dreginn við hún á íslenskum skipum erlendis, mun auglýsa betur fullveldi okkar og sjálfstæði en fáni, dreginn á stöng á íslenskum sendiherrahöllum bygðum fyrir lánsfje, úti í löndum.

Gísli Sveinsson Það lítur út fyrir að öldur ætli að rísa hátt út af máli þessu, enda sje jeg það ekki athugavert, þótt umræður verði allmiklar um það, og eðlilegt, að hv.þdm. láti sig það miklu skifta og fylgi því með fullri athygli, því að samkvæmt sambandslögunum er þetta eina embættið, sem við, að svo stöddu, erum einráðir um skipun þess, þeirra, er utanríkismál okkar heyra undir. Að vísu getum við, samkv. 7. gr. nefndra laga, sent sendimenn á okkar kostnað til þess að semja um sjerstök, íslensk málefni; en það verður þó að gerast í samráði við utanríkisráðherra Dana. En eftir 15. gr. sambandslaganna höfum við vald til að skipa í Danmörku mann til að gæta hagsmuna okkar, svo háan eða lágan, sem okkur þykir best gegna. Það má segja, að það væri ekki nema rjett að slá því þegar föstu gagnvart Dönum, að við höfum þennan rjett; en þar fyrir er ekki útilokað, að rjettara væri að fara aðrar leiðir í upphafi um skipunina en hjer er gert ráð fyrir. Það hefir verið bent á, að þingið alt hafi bundið sig með því, að í fullveldisnefndinni hafi verið gert ráð fyrir, að Íslendingar sendu sendiherra til Danmerkur; svo er þó ekki. En hitt er víst, að þingið vildi, að það kæmi glögt fram, að við hefðum fullan rjett til að hafa þar sendiherra, ef okkur sýndist; en hins varð jeg ekki var, að við skuldbyndum okkur á nokkurn hátt til þess að gera hann þegar úr garði. Jeg bjóst þó satt að segja við, að við mundum ríða á vaðið með því að senda til Danmerkur aðalræðismann (Generalkonsul), og að Danir mundu að sínu leyti gera slíkt hið sama. Jeg fyrir mitt leyti gerði ráð fyrir því, að Danir mundu senda hingað aðalræðismann, og var þá ekki nema sjálfsagt, að við hefðum svarað í sama tón og sent slíkan mann til Danmerkur. En síðan málið kom fram eru horfurnar orðnar alt aðrar. Stjórnin hefir riðið á vaðið með till. sinni í fjárlögunum, 10. gr. C., um kostnað við sendiherra í Danmörku. Og jeg verð að segja það, að eins og sakir standa nú, á þessum byrjunartímum fullveldisins, þá þykir mjer, og jeg býst við mörgum öðrum líka, það mjög óviðurkvæmilegt að leggjast á móti þessari till.hæstv. stjórnar, úr því hún á annað borð er komin fram. Jeg býst við því, að bæði jeg og aðrir fleiri telji sig bundna við það, sem orðið er. Hæstv. landsstjórn hefir í rauninni bundið háttv.þm., til að greiða atkv. með þessu, og mun mega færa fyrir því full rök, að ekki líti vel út að fella þetta ákvæði nú, þar sem svona langt er komið. Hitt hefði verið alt annað, ef þingið hefði í fyrstu fjallað um þetta atriði. Jeg get þó alls ekki haldið því fram, að hæstv. stjórn hafi hjer hitt á það rjetta. Jeg hefði talið það miklu æskilegra, að maður þessi hefði borið aðalræðismannsnafn. Með því hefði engu verið glatað, og rjettur okkar viðurkendur engu að síður, þótt slík tilhögun hefði verið höfð. En nú er svo enn fremur komið, að Danir hafa sent hingað mann, sem ber sendiherratign; auðvitað er hann ekki af 1. flokki, ekki það, sem Danir myndu kalla reglulegan sendiherra. Hann heitir ,,Overordentlig Gesandt“, og þýðir það, alment tekið, ekki reglulegur sendiherra, heldur sendimaður með sendiherratign. Það má segja, að þetta sje alt afleiðingar af viðurkenningu fullveldisins. En eins og sýnt hefir verið fram á, er það ekki bein afleiðing heldur eftir því sem jeg og fleiri háttv.þm. líta á, að eins bundið við það, sem á undan er gengið. En í sambandi við þetta skal jeg benda á það, að það er ekki rjett, sem haldið hefir verið fram, að þjóðirnar nú leggi kapp á að halda uppi sendiherratildri eða prjáli í sambandi við þau embætti. Í þeim sökum virðist einmitt nú vera nokkurskonar straumhvörf, og alt bendir í þá átt, að þjóðirnar hætti nú að halda uppi sendiherrasveitum á sama hátt og verið hefir, enda er það nú sýnt, að ,,pappírsdiplomatíið“ hefir reynst ónógt og jafnvel skaðlegt. Krafan gengur því nú í þá átt, að gera þá breytingu, að svið þessara manna verði svo sem eingöngu praktiskt; þar í verður fólgið viðskifta-„diplomati“, en hið „formella“ diplomati fellur niður, þessar flækjumálaleitanir milli ríkjanna hverfa. Innihald sendiherrastarfsins breytist þá þannig, að það líkist mest því starfi, sem aðalræðismenn hafa haft með höndum. Það verða aðallega viðskiftamál. En til þeirra starfa þarf auðvitað engu síður vel mentaða, starfhæfa og viðskiftafróða menn. Það er því engin mótsögn í því, þótt við leggjum áherslu á það, að þessi fyrsti maður, sem við sendum sem sendiherra til Danmerkur, hann skuli vera vel mentaður og viðskiftafróður maður og ábyggilegur starfsmaður. Til þess þarf hann ekki að hafa gengið í neinn diplomatiskóla, eins og áður hefir verið gert að skilyrði annarsstaðar. Það væri því ekki neitt brot á því sem nú er vilji þjóðanna í þessum málum, að hann nefndist aðalræðismaður, því að þótt þjóðirnar leggi ekki niður sendiherrasveitirnar og tignina, þá er þó í rauninni alt annað, sem í þeirri tign felst nú en áður. En eins og jeg hefi áður sagt, tel jeg mig í þessu máli bundinn af því, sem á undan er gengið. Jeg get þó ekki, og það leiðir af orðum mínum, áfelst þá menn, sem komið hafa af stað umræðum um þetta mál, jafnvel þótt þeir hafi valið það form, að flytja brtt. um að minka lið þennan að fjárupphæð og leggja að eins fje til skrifstofuhalds. En jeg skal taka það fram, að um leið og jeg greiði till.hæstv. stjórnar atkv. mitt, þá áskil jeg það, að hún velji til þessa starfs mann, sem sje að fullu þeim vanda vaxinn, að gæta sem best á allan hátt hagsmuna Íslands í Danmörku. Jeg legg því áherslu á það, að valið á manninum sje sem best vandað því að þetta embætti á alls ekki að vera stofnað til tildurs. Hitt verður hlutverk þessa manns, að sjá sem best borgið viðskiftalegum hag landsins og heill þess og sóma í hvívetna. En hitt vil jeg vona, að hann komist aldrei þangað með tærnar í tildri og prjáli, sem aðrir diplomatar heimsins hafa haft hælana. Jeg verð líka að líta svo á, að þetta sje meining hæstv. stjórnar, og vona jeg því fastlega, að þessa verði gætt. Og jeg get tekið undir það með öðrum fleirum, að mjer þykir maður sá, er við nú höfum í Kaupmannahöfn sem fulltrúa vorn, vænlegur til þessa starfs, og þætti mjer best, að hann fengist, eða þá annar jafngóður í hans stað.

Bjarni Jónsson Jeg skal leyfa mjer að geta þess út af orðum háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), að jeg lagði áherslu á þetta sama í ræðu minni, að maður þessi væri hvorttveggja í senn, sendiherra og ræðismaður. Hann á að sjá um öll Íslandsmál, bæði viðskiftamál landsins út á við og jafnframt helstu stjórnmálahreyfingar, sem geta komið því við. En þetta grípur líka hvað í annað, og verður naumast að skilið. Það mun vera allra meining hjer, að þessi maður eigi hvorki að vera til prjáls nje tildurs, heldur eins og hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) tók fram, á hann að leggja mest kapp á það eitt, að sjá hag Íslands sem best borgið í hvívetna. Það hefir líka áður verið bent á það hjer í dag, að til þess sje ekki ætlast, að hann hlaupi í kapp við sendiherra annara ríkja, að því er kostnaðinn snerti. Enda sýnir upphæðin, sem til þessa er ætluð, það best, að honum muni ekki ætlað að sitja að sumbli alt árið, og hygg jeg líka, að enginn muni freistast til tíðra veisluhalda með þessum launum. Að öðru leyti býst jeg við, að enginn geti haft á móti því, að þess sje full þörf að hafa slíkan mann nálægan, þegar eitthvað er að gerast, sem snert getur hag ríkis og þjóðar, en stjórnin getur ekki náð til. Þá vildi jeg svara háttv.þm. Borgf. (P. O.) nokkrum orðum. Hann sagði, að við værum sammála um það, að þörf væri sendimanns. En hann vildi hafa verslunarráðunaut, en jeg sendiherra. En jeg hefi nú ekki talað um slíkan sendiherra nema á þessum eina stað, vegna þess, að eins og stendur getum við ekki haft slíka menn víðar, sem sendir sjeu frá okkur sjálfum. En þar sem hann hins vegar dró það út úr orðum mínum, að jeg hefði þóst hafa of lágan titil, þegar jeg var sendimaður landsins forðum, þá hlýtur það að hafa átt að vera fyndni. Landið hafði þá ekki fengið viðurkent fullveldi sitt. Sá titill dugði mjer líka, af því hann var óvanalegur og eins góður eins og hægt var að gefa. En hitt efast jeg ekki um, að þeir menn, sem þá voru á þingi, myndu hafa gefið slíkum sendimanni sendiherratitil, ef þess hefði verið kostur. Þá hjelt háttv.þm. (P. O.) því fram, að jeg hefði sagt, að ekkert gagn væri að trúnaðarmanninum í utanríkisráðuneytinu. En það hefi jeg aldrei sagt. Og jeg get einmitt borið þann mann því hólinu, sem mest er, því að þegar jeg var sendimaður landsins og var af flestum hjer heima háði leiddur og heiftstöfum, þá var hann sá eini, sem jeg gat trúað. En þessi maður er nú kominn í alt aðra stöðu. Háttv. þm. (P. O.) sagði líka, að ráðherrarnir væru svo tíðir gestir í Kaupmannahöfn að engin þörf væri á sendiherra þar. En jeg hygg þó, að hæstv. stjórn sitji minstan tímann í Kaupmannahöfn, og hún hefir þar ekkert tækifæri til að kynnast sendiherrum annara þjóða. Að jeg hefði stungið þessum danska sendiherra í vasa minn, var auðvitað ekki annað en mishepnuð fyndni. Jeg hafði að eins tekið nafnspjald hans með mjer, til að sýna, að jeg færi rjett með titil hans, sem jeg nefndi. Í sambandi við það, að jeg mintist á B. Th. Melsteð og grein hans, og háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) þá skal jeg geta þess, að mjer var það engin aufúsa að tala illa um hann, enda var það ekki hann sjálfur, heldur grein hans, sem háttv.þm. (S. S.) vitnaði í, sem jeg talaði um. Virtist háttv.þm. hafa fallist á það alt, sem þar var rangt sagt.  (S. S.: Það sagði jeg aldrei.)  Því get jeg ekki við gert, að hann þorir nú ekki annað en ganga frá því aftur.  (S. S.: Háttv. þm. hefir reyndar ekki hrakið neitt af því, sem í greininni stendur.)  Vissi jeg ekki, að renna myndi vatn úr Miklavatnsmýri, en hitt kom mjer á óvart, að það rynni upp í móti. Þá sagði hann, að ekki væri skylda að svara hæversku annara þjóða í sama tón. Hafði hann rangt eftir mjer það, sem jeg sagði um viðurkenninguna á fullveldi Íslands. Jeg sagði, að það væri einmitt viðurkent með því, að aðrar þjóðir sendu hingað sendiherra og byrjuðu ríkjaviðskifti hjer. eins og við hvert annað fullvalda ríki. Og nú hafa Danir einmitt sýnt okkur þá viðurkenningu fyrstir manna, með því að senda hingað sendiherra. Þá hjelt hv.þm. (S. S.) því fram, að við hefðum ekki sendiherra hjá öðrum þjóðum en Dönum. En það er rangt; þar sem Danir fara með utanríkismál Íslands og hafa sína sendiherra í öðrum löndum, þá eru þeir um leið sendiherrar Íslands. Menn verða að skilja þetta. Svo var líka til ætlast í sáttmálanum, og væri þá undarlegt, ef Danir væru settir hjá og enginn sendiherra væri hjá þeim fyrir Íslands hönd. En það er eins og að tala um kringlóttan ferhyrning að segja, að þeir fari með umboð okkar hjá sjálfum sjer. Þá var mjer borið á brýn, að jeg hefði sagt rangt frá um sparnaðinn, sem sagt hefir verið að mundi vera að því, að hafa skrifstofu í Höfn, en ekki sendiherra. Jeg býst nú við, að ekki mætti ætla skrifstofustjóra þar minni laun en 10,000 kr., eftir launum þar nú, og reyndar samkvæmt launalögunum hjer. Fulltrúi hans mundi ekki hafa minna en 6000 kr., og skrifarar 2, segjum annar 2000 kr., en hinn 1500 kr. Þar eru þá komin launin, og nema þau samtals 19,500 kr. En þá er þess að gæta, að hingað til hefir íslenska stjórnarskrifstofan í Kaupmannahöfn haft ókeypis húsnæði. Nú mundi það ekki lengur verða. Hún yrði því að leigja 2–3 herbergi á sæmilega góðum stað, og mundi það ekki geta kostað minna en 200 kr. á mánuði, eða 2400 kr. á ári. Kostnaður er þá orðinn því sem næst 22,000 kr. En auk þess má reikna pappír og margt og margt, sem þarf á skrifstofuna, og sje það nú lagt við 22,000 kr., verður munurinn ekki meiri en nefndur hefir verið. En það er engin blekking hjá hæstv. stjórn, þótt hún taki ekki til hærri húsaleigu en 2000 kr. fyrir sendiherrann í Kaupmannahöfn, því að auðvitað er til þess ætlast, að hann greiði af launum sínum, ef á vantar. Þessar ákúrur allar eru því gripnar úr lausu lofti, og sparnaður þessi mundi alls ekki nema meiru en 4000 kr., eins og jeg hefi áður sagt. Þá var því haldið fram, að jeg teldi það sama og fullveldi landsins væri strikað út, ef þessi maður yrði ekki sendur Það sagði jeg aldrei. En hitt þykir mjer líklegt, að aðrar þjóðir gleymi fljótlega fullveldisyfirlýsingunni, ef haldið verður áfram stefnu þessara tillögumanna. Jeg stend líka við það, að jeg er sannfærður um, að meiri hluti hv.þm. í fyrra var með þessu fyrirkomulagi, þótt ekki verði fullyrt um einstöku menn. Þá var það sagt, að ekki mundi hjálpa mikið, þótt íslenskur fullveldisfáni blaktaði á höllum úti í heimi, sem reistar væri fyrir síðasta skilding þessa fullvalda ríkis, eða eitthvað á þá leið. En við hvern er verið að tala? Það eina, sem jeg sagði, var, að íslenskur fáni ætti að blakta á sendiherrahöllum, sem Danir hafa reist, þar sem búa sendiherrar þeirra, sem um leið eru sendiherrar Íslands. Annars er það undarlegt, að menn skuli taka þetta svo sárt, að sendimaður Íslendinga í Danmörku skuli heita sendiherra. Það er þó til að sýna öllum heiminum, að Íslendingar hafa rjett til þess að fara með utanríkismál sín og hafa sendiherra hvar sem þeim líst. Og það er enn undarlegt, að menn skuli ekki vilja kosta til þess 3–4000 kr., að sá maður, er hið unga fullvalda ríki hefir fyrir sig í Danmörku, skuli hafa aðgang að öllum sendiherrum annara þjóða, en það hefir „generalkonsul“ ekki. Háttv. þm. fullvalda þjóðar vilja ekki eyða nokkrum þúsundum til þess að auglýsa fyrir öllum þjóðum fullveldi vort, en einstaka verslunafjelög eyða miklu meira fje í sendimenn, er auglýsa og útbreiða þekkingu á versluninni. Slíkan hugsanaferil get jeg ekki skilið, og er mjer nær að halda, að ef þessir háttv.þm. hugsa sig um, þá muni þeir taka aftur þessa brtt.

Frsm fjárveitinganefndar (Magnús Pjetursson) Jeg vil láta þess getið, að jeg ætla mjer að geyma að svara hæstv. fjármálaráðherra (S. E.), þar til næsti kafli fjárlaganna kemur til umræðu, því að í þeim kafla eru ýms atriði, sem jeg hlýt að komast inn á um leið og jeg svara honum. Jeg ætla ekki að blanda mjer í deiluna um sendiherrann, en þó vil jeg geta þess, að mjer virðist sumir hverjir þeirra, sem samþyktu með glöðu geði í fyrra fullveldið, þora nú ekki að horfa framan í það og þau auknu útgjöld, sem hljóta að leiða af því.

Sigurður Sigurðsson Jeg ætla að eins að gera stutta athugasemd út af reikningi háttv.þm. Dala. (B. J.) um kostnað við sendiherrann í Kaupmannahöfn. Reikningur hans leit þannig út, að yrði sendiherranum slept, en haldið áfram skrifstofunni, þá yrði kostnaðurinn 18 þús. kr., eða 10 þús. kr. til skrifstofustjóra, 6 þús. kr. til þess, er gengi honum næstur, og 2 þús. kr. í húsaleigu. Niðurstaða hans var því sú, að ekki sparaðist nema 4 þús. kr. við að hafa skrifstofu í stað sendiherra. Þessi reikningur finst mjer vægast sagt vitlaus. Jeg heyri það koma glögt fram, að sendiherrunum í Danmörku sjeu ætlaðar 15 þús. kr. í laun. Og jeg heyri það einnig tekið fram, að launa ætti þessum íslenska sendiherra með 15 þús. kr. Sendiherrann hefir einnig undir sjer skrifstofuþjóna, og þótt því ekki sje áætlað hjer meira en 40 þús. kr. til þessa alls, þá er mjer nær að ætla, að eftir nokkurn tíma verði upphæðin orðin 50 þús. kr. og jafnvel enn hærri.

Frsm. fjárveitinganefndar (Magnús Pjetursson) Eins og jeg gat um áðan, þá ætla jeg við umr. um þenna kafla fjárlaganna að svara nokkru ræðu hæstv. fjármálaráðherra (S. E.). Hana mátti fyrst og fremst skilja svo, að allur væntanlegur halli á fjárlögunum væri að kenna fjárveitinganefnd. Jeg held, að við úr fjárveitinganefnd og stjórnin getum komið okkur saman um að skifta jafnt á milli okkar hallanum, og meira að segja er það ekki of mikið, þótt stjórnin taki helminginn á sitt bak. Það er ekki að marka, þótt í fjárlögum stjórnarinnar hafi upphaflega ekki verið nema 300 þús. kr. tekjuhalli, því hún bar jafnframt fram frv. það til launalaga, sem gert er ráð fyrir að auki útgjöldin um nálægt 2 miljónir. Stjórnin hefir því í raun og veru skilað frv. til þingsins með nærri 2½ milj. kr. tekjuhalla, að minsta kosti ef teknar eru með hækkanir á áætlunarupphæðum og till, sem nefndin tók upp samkvæmt ósk stjórnarinnar. Jeg þykist vita, að stjórnin hafi þóst bæta úr skák með því, að koma fram með tekjuaukafrv. Það er að vísu rjett, að hún hafi komið fram með þau, en þau nema ekki meiru en rúmri 1 milj. Stjórnin á því enn eftir að jafna um 1 milj. kr. halla, sem hún sjálf er valdandi að samkv. tillögum sínum. Á þetta vil jeg benda hæstv. fjármálaráðherra (S. E.), svo að hann sjái sök sína, að tekjuhallinn er ekki eingöngu að kenna örlæti fjárveitinganefndar. Þá komst hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) að þeirri niðurstöðu, að það væri óvarlegt af fjárveitinganefnd að skila fjárlögunum svona af sjer. Jeg benti á, að fjárveitinganefnd gat ekki gert annað eða farið öðruvísi að, og jafnframt að eina leiðin til að bæta úr þessu væri að afla ríkissjóði meiri tekna. Framkvæmdirnar á ekki og má ekki takmarka. Vona jeg, er um þennan kafla er að ræða, að hann (S. E.) bendi á, hvaða till. fjárveitinganefndar ætti og mætti sleppa. úr því hann er þeirrar skoðunar, að of langt sje gengið. Hæstv. fjármálaráðh. mintist að eins á, hvort ekki mætti spara eitthvað af vegafjenu, og spurði, hvort þörf væri á að framkvæma svo mikið á þessu sviði. Það hefir nú gengið svo um þessar vegabætur, að þær hafa orðið að lúta mjög svo í lægra haldi þessi stríðsárin. en þó er því svo farið um vegabætur, að þótt þær gefi ekki beinan arð af sjer, þá er svo mikill óbeinn hagnaður af þeim fyrir landbúnaðinn og allar samgöngur á landi, að ókleift má heita að láta þær sitja á hakanum. Nú á tímum er altaf verið að tala um, að spara verði vinnukraftinn í landinu; eitt ráðið til þess er, að bændur fái sem besta vegi og eigi sem auðveldast með flutninga til sín. Eins og sjá má af nefndarálitinu og fjárlagafrv., er svo langt frá, að stjórnin hafi hugsað sjer nokkrar framfarir á vegagerðum, að á síðustu 10 árum hefir aldrei verið gert ráð fyrir jafnlitlum framkvæmdum á því sviði og stjórnin gerði í frv. sínu. Jeg vona, að þetta hafi verið misskilningur hjá hæstv. stjórn, því jeg get ekki trúað, að hún ætli að láta vegina gjalda þess, þótt útgjöldin aukist til muna meðfram vegna hins nýja fullveldis. Þá var hæstv. fjármálaráðh. að tala um það, að ekki mætti að eins hugsa um það eitt, sem þyrfti að framkvæma, heldur ætti að hugsa um það, hvað væri bráðnauðsynlegt að framkvæma. Þetta er alveg rjett, en jeg held, að tekjuhallinn væri dálítið stærri, ef nefndin hefði tekið alt upp í fjárlögin, sem þyrfti að vera þar. Hún tók ekki nema það eitt, sem hún taldi bráðnauðsynlegt og ekki þyldi neina bið, svo framarlega, sem ekki ætti að kippa fótunum undan öllum framkvæmdum, svo sem vegagerð, símalagningu, brúargerð o. fl., sem ráðgert hafði verið fyrir stríð. Þá mintist hæstv. fjármálaráðh. á, að nýir skattar væru óvinsælir hjá þjóðinni; það er að vísu satt en þó hygg jeg, að alþýðu manna þætti enn verra að heftar yrðu allar þær framkvæmdir, sem gætu komið atvinnuvegunum að liði. Svo virtist, sem hæstv. fjármálaráðh. þætti varhugavert að lánaleiðin væri farin. Jeg skal þá strax, úr því jeg mintist á þetta, fara nokkru nánar inn á það atriði, þó jeg eiginlega ekki sje komin að því, ef farið væri eftir rjettri röð frv. Eins og oft hefir verið um getið, sá nefndin, að eftir því, sem skattamálum og tekjum ríkisins er nú sem stendur komið, var ekki unt að framkvæma af tekjum eins fjárhagstímabils eins mikil verk eins og nauðsynlegt var til þess, að ekki yrði afturhald frá því, sem var á eðlilegum tímum. Virtist þá eina ráðið að láta framkvæma nokkuð fyrir lánsfje, til þess að dreifa útgjöldunum á fleiri ára bil. Og þar sem hjer er um þær framkvæmdir að ræða, svo sem brýrnar, sem eru þannig gerðar, að þær geta, eða eiga að geta, staðið svo að segja um aldur og æfi, þá virðist vera mjög eðlilegt, að eftirkomendurnir beri einnig að nokkru, gjöldin við þær framkvæmdir, því þeir hafa engu síður þeirra not, og með þeim er verið að búa í haginn fyrir framtíðina. Þessi aðferð er heldur ekkert nýmæli. Þingið hefir farið þessa leið með símalögunum, og á síðasta þingi kom fram svipuð till. um vitagerðir. Hún náði að vísu ekki fram að ganga, en það var ekki fyrir þá skuld, að þingið væri stefnunni mótfallið. Jeg get þess vegna ekki sjeð, að hjer sje um neinar hliðargötur að ræða, þó að haldið væri áfram á þessari braut, sem þingið áður er komið inn á. Sama má segja um húsagerðirnar, sem ætlast er til að framkvæmdar verði með lánum. Mjer finst líkt komið á með þær og brýrnar í framtíðinni. Hvorttveggja er tryggingarráðstöfun fyrir eftirkomendurna. Út af þessu, og framkomu hæstv. fjármálaráðh. gagnvart nefndinni í þessum atriðum, jeg skjóta þeirri spurningu til stjórnarinnar, hvort henni virkilega þyki betra að taka stóra fjárhæð upp í fjárlagafrv. til bygginga heldur en að velja þá leið að taka lán; því það hefði orðið að gera, ef nefndin hefði orðið við tilmælum stjórnarinnar, og þessu til sönnunar skal jeg geta þess, að komið hefir fram ósk um að byggja viðbót við hælið á Kleppi. Þetta mundi kosta um milj., og erindi um þetta sendi stjórnin þó með sínum bestu meðmælum, till. um ½ milj. kr. gjaldauka. Ekki var þetta fjárveitinganefndin, og má nú hæstv. stjórn stinga hendinni í sinn eigin barm. Þá var einnig till. um að byggja upp íbúðarhús á Hvanneyri, sem öllum kemur saman um að verði að byggja. Ef nefndin hefði haldið þessu hvorttveggja innan ramma fjárlaganna, þá hefði tekjuhallinn orðið 600 þús. kr. meiri en raun er á, og skil jeg ekki í hæstv. fjármálaráðh., ef hann teldi þá leið betri en lánaleiðina, sem nefndin vill fara. Hæstv. fjármálaráðh. gat þess, að sterkasti bakhjarlinn til þess að halda fullveldi landsins væri góður fjárhagur. Þetta er vitanlega alveg rjett. En öflugasta og eina stoðin og sterkasti bakhjarl góðs fjárhags er efling atvinnuveganna. Þetta var nefndinni ljóst. Ef skynsamlega væri að farið og vel stjórnað, ættu þessar framkvæmdir, sem nefndin vill að gerðar sjeu fyrir lánsfje, ekki að verða á aðra lund en þá er bændur taka lán til þess að bæta jarðir sínar, til þess að búið beri sig því betur, til þess að búið gefi honum betri arð. Efling atvinnuveganna er á sama hátt til þess að auka tekjur landssjóðs, til þess að þjóðarbúskapurinn beri sig betur. En stjórnin óttast, að við getum ekki fengið lán erlendis. Jeg skal ekki segja um, hvort þetta er rjett. Hæstv. fjármálaráðh. ætti að vita gerst um það. En kynlegt þykir mjer það, að ríki, sem ekki skuldar raunverulega meira en sem svarar tekjum eins árs, skuli ekki geta fengið lán til nauðsynlegra og arðvænlegra framkvæmda. Fyr má nú vera vantraust á lántraust landsins. Jeg held, að jeg þurfi svo ekki að fjölyrða frekar um ræðu hæstv. fjármálaráðh. að þessu sinni. Þá skal jeg snúa mjer að brtt. nefndarinnar. Jeg þarf ekki að tefja við smábrtt. hennar við 12. gr. það er gerð grein fyrir þeim í nál. En þá er 15. brtt. við 12. gr., um að hækka styrkinn til Röntgenstofnunarinnar. Þessi liður er einn af þeim, sem hlaut að hækka. Starfrækslan hefir kostað á sjöunda þúsund. En stjórnin hafði áætlað einar 1600 kr. Þessu vildi nefndin kippa í lag, til þess að ekki væri verið að sýna rangar tölur. Jeg held, að jeg sleppi að tala um fleiri brtt. við 12. gr. í þetta skifti. Jeg vonast til, að menn sýni nefndinni þá kurteisi, að koma fram með athugasemdir við þær, ef þeim fullnægir ekki greinargerðin í nál. Og ef einhverjir hafa sjerstaklega á móti þeim, vænti jeg, að þeir geri nefndinni viðvart um það, áður en þeir drepa þær. Næstar eru brtt. við 13. gr. A., um póstmálin. Þessi brtt. fer fram á, að liðurinn hækki um 500 kr. Nefndinni þótti skrítið að sjá það, að stjórnin skyldi klípa 500 kr. af þessum 11 þús. kr. lið, sem póstmeistari hafði áætlað. Þetta gat nefndin ekki skilið. Eins og öllum þm. er kunnugt, er póstmeistari einn af þeim mönnum, sem ekki gerir till. til stjórnarinnar í óhófi. Hann er ekki vanur að fara fram á meira en brýnasta nauðsyn býður. Þá kem jeg að brtt. við 13. gr. B., um vegamálin. Skal jeg minnast fyrst á 28., 29., 30. og 31. brtt., sem ekki fela í sjer verklegar framkvæmdir. Meðal þeirra liða, sem nefndin hefir lagt til að hækkaðir verði, er ferðakostnaður vegamálastjóra. Nefndin hefir hækkað hann um 500 kr., eftir áætlun hans. Nefndin leit svo á, að honum væri því meiri nauðsyn á að ferðast, sem framkvæmdir í vegamálum ykjust, og vildi síst láta þennan lið benda til þess, að vegamálastjórinn ætti ekki að ferðast eftir því, sem hann teldi nauðsynlegt. Þá er hækkunin til verkfróðra aðstoðarmanna. Hún er gerð eftir till. vegamálastjóra. Hann kvaðst ekki geta komist af með minna en 8000 kr. til aðstoðarmanna, og er þó ætlast til, að aðstoðarverkfræðingnum verði ekki borguð laun af þessari upphæð. Þá er gert ráð fyrir, að athugasemdin aftan við þennan lið falli burt, af því að þessar vatnsveituframkvæmdir hverfa nú undir búnaðarfjelagið. Þó má ekki skilja þetta svo, að nefndin geti ekki gert sjer í hugarlund, að komið geti til greina, að vegamálastjóri hefði eftirlit með einhverjum slíkum mannvirkjum, sem byrjað er þegar á undir hans forsjá. Þá hefir nefndin lagt það til, að skrifstofukostnaður vegamálastjóra yrði hækkaður. Það er nauðsynlegt, að verkfræðingarnir þurfi ekki að gefa sig að almennum skrifstofustörfum, eins og óbreyttir skrifarar; er það því búhnykkur að hækka liðinn, svo hægt sje að fá fólk á skrifstofuna og vegamálastjóri kveðst ekki geta fengið aðstoð fyrir minna en nefndin hefir áætlað. Þá eru flutningabrautirnar. Jeg skal geta þess, að jeg sje enga ástæðu til að tala um einstaka liði, því að enginn er öðrum fremri. Þeir eru teknir upp eftir tillögum vegamálastjóra og nefndin vill gera þeim öllum jafnhátt undir höfði. Þá er viðhald flutningabrauta, og skal jeg gera dálítið nánar grein fyrir þeirri till. Hingað til hefir fje verið veitt af skornum skamti til viðhalds flutningabrauta. En eftir till. vegamálastjóra til stjórnarinnar var gert ráð fyrir 29 þús. í þessu skyni. En í frv. stjórnarinnar er þessi fjárhæð færð niður í 25 þús. kr. fyrra árið og 20 þús. kr. síðara. Nefndin hefir getað fallist á það, að ókleift sje að framkvæma nauðsynlegt viðhald fyrir þetta fje. Annars gerir vegamálastjóri grein fyrir, hvernig hann hugsar sjer að verja tillaginu. Til Suðurlandsbrautarinnar hefir hann áætlað 20 þús. kr., til Þingvallavegarins 6 þús. og 3 þús. til Fagradalsbrautarinnar, sem landssjóður hefir haldið við að 1/3 hluta, og á að halda við. En síðan vegamálastjóri gerði þessa áætlun hefir hann komist að þeirri niðurstöðu, að þessi fjárhæð var allsendis óviðunandi, vegna hækkunar á vinnulaunum, og lagði hann það til við nefndina, að hún hækkaði tillagið frekar. Hann gerði og ráð fyrir því, að ef hægt væri að framkvæma eitthvað meira, en gert er ráð fyrir. Þá hyrfi það til Suðurlandsbrautarinnar. Eins og kunnugt er, er þessi vegur orðinn mjög slitinn, einkum elsti kafli hans, frá Reykjavík til Ingólfsfjalls. Og er það tilætlun vegamálastjóra að framkvæma viðgerð á veginum, og að þessi viðgerð verði ekki að eins viðhaldsviðgerð, eins og venjulega á sjer stað, heldur ætlar hann að gera veginn að nýju á nokkrum kafla, og jafnvel flytja hann úr stað á dálitlu svæði. Þá er næsta till., sem jeg býst við að deildinni þyki nokkuð nýstárleg, því að þar er farið inn á nýja braut, sem oft hefir verið þráttað um. Þessi till. er um endurbyggingu og viðhald Flóabrautarinnar. En eins og bent er á í nál., þá er málinu svo komið að sýslunni er ókleift að hafa viðhaldið í svo góðu lagi, sem nauðsynlegt er og taldi nefndin því þörf á að hlaupa hjer undirbagga. Og það því fremur, sem viðhald sýslunnar hefir verið ófullkomið. Hjer er líka um að ræða einhverja elstu brautina á landinu, sem er þess vegna ekki eins vel gerð eins og brautir þær, sem lagðar hafa verið á síðari árum. Og jeg skal taka það fram, að það er ekki nein nýung hjer í þinginu, að landssjóður greiði 2/3 hluta af viðhaldskostnaðinum í nokkuð líkum tilfellum. Á þingi 1917 var tekinn upp sá siður, að landssjóður skyldi greiða 2/3 af endurbyggingarkostnaði á gömlum trjebrúm á flutningabrautum. Jeg býst við, að háttv. deildarmenn hafi lesið það, sem sagt er um þennan lið nál., og kynt sjer þá sundurliðun sem þar er gerð, svo að jeg þarf ekki að endurtaka það hjer. Jeg skal geta þess, að nefndin áleit, að þessar 50 þús., sem gert er ráð fyrir að komi frá Árnessýslu, geti ekki orðið henni þungbærari en þó ekkert væri við veginn gert og hún þyrfti að verja miklu fje árlega í þýðingarlítið viðhaldskák, þar sem hún á þennan hátt fær góðan og viðhaldsljettan veg. Og nefndin hafði síst gert ráð fyrir, að sýslubúar yrðu ekki ánægðir með þessi úrslit. Nefndin bjóst við lofræðu og þakklætisræðu frá háttv.þm. Árn. fyrir rausnina. En það lítur ekki út fyrir, að þeir sjeu ánægðir. Eða mikið vilji enn meira. Jeg skal þegar geta þess, að það mun aldrei koma til mála, að nefndin mæli með till.þm. Árn. Virðist hún svo mikil firra, ekki síst þegar þess er gætt, að landssjóður kaupir áhöld til þessarar brautar fyrir 30 þús. kr., alveg upp á eigin spýtur, að mjer þykir leiðinlegt, að þm. skuli hafa látið fá sig til að flytja hana. Þá kem jeg að þjóðvegunum, og skal jeg ekki heldur tala þar um einstaka liðu. Þeir eru allir jafnrjettháir, svo framarlega sem deildin gengur inn á stefnu nefndarinnar í vegamálum. Þá er sú brtt. nefndarinnar, að nema burt tillag til brúargerða. Það gat ekki komið til mála, að þær stæðu lengur í fjárlögunum, úr því búið er að samþ. að gera þær fyrir lánsfje. Sá kvíðbogi, sem komið hefir í ljós hjá sumum, sem beðið hafa um brýr, er alveg ástæðulaus. Þeir hafa óttast, að þetta mundi leiða til þess, að brýrnar yrðu ekki gerðar eins fljótt. Jeg skal, og mun jeg síðar nefna það atriði, geta þess, að nefndin ætlast til, að þessi lán geti orðið innanríkislán í víðustu merkingu. Hún gerir ekki ráð fyrir, að leitað verði strax til banka, heldur að seld verði ríkisskuldabrjef út um land. Þetta gæti vel komið til mála. Og þau hjeruð mundu verða fúsust til kaupanna, sem væru látin sitja fyrir framkvæmdunum, og ætti að verða auðveldara að fá ríkisskuldabrjefin seld, ef þessu væri haldið að mönnum. Auk þess er á það að benda, að gert er ráð fyrir, að þessi lán verði tekin smátt og smátt, eftir því sem bygt verður, en ekki alt í einu. Jeg skal líka geta þess, að það var tilætlun bæði vegamálastjóra og eins nefndarinnar, að allar þær brýr, sem standa í fjárlagafrv. stjórnarinnar, verði bygðar á næsta fjárhagstímabili og þar að auki eru nokkrar aðrar brýr, sem meiningin er að bygðar verði á næstu árum, en það eru brúin á Hómsá og Eyvindará og brýrnar á Elliðaánum. Um viðhald þjóðvega vildi jeg geta þess, að ástæðan fyrir því, að þessi liður hækkaði svo mikið, var sú, að nefndin vildi fara eftir tillögum vegamálastjóra til stjórnarinnar. En hann lagði til 25 þús. kr. Síðan hefir nefndin bætt við 7,500 kr. hvort árið, sem ætlaðar eru til viðgerðar og viðhalds Hafnarfjarðarveginum gamla. Jeg býst við, að flestum háttv.þm. sje kunnugt um nýja Hafnarfjarðarveginn, sem nú er hætt við, og þegar hefir verið lagt í 130 þús. kr. - Vegamálastjóri hefir ekki sjeð sjer fært að leggja það til við stjórnina, og hún aftur ekki sjeð sjer fært að leggja það til við þingið, að þeirri vegagerð verði haldið áfram. Það er gert ráð fyrir, að það, sem eftir er af veginum, muni kosta kringum 270 þús. kr. Þó er það ekki alt til vegarins sjálfs, því í sambandi við þann veg er gert ráð fyrir, að Suðurlandsveginum austur verði breytt dálítið, og að brýrnar á Elliðaánum verði fluttar ofar, og er áætlað, að það muni kosta 85 þús. kr. Nefndin sá ekki neinn möguleika til þess að taka upp veitinguna til þessa vegar. Henni var fullljóst, að hve nær sem það yrði gert má það ekki verða á kostnað annara vegagerða í landinu. Þess vegna leggur nefndin það til, að gamla veginum verði haldið við. Jeg veit, að sumum mun þykja það hart að leggja mikið fje í gamlan veg, sem á að leggja niður eftir stuttan tíma. En annars er ekki kostur, eins og nú standa sakir, þar sem ekki er viðlit að halda áfram með nýja veginn. Svo það er ekki með glöðu geði, að nefndin leggur þetta til, en hún álítur, að nauðsyn brjóti lög undir þessum kringumstæðum. - Auk þess eru ekki öll kurl komin til grafar með viðhald á þessum vegi, því á honum eru 4 smábrýr, sem nú eru orðnar ónýtar, og verða bygðar samkvæmt lögunum um brúargerð. Þá hefir nefndin líka hækkað upphæðina til áhaldakaupa. Hún leggur áherslu á það, að útveguð verði ný áhöld, og gerðar verði tilraunir með þau áhöld, sem talið er líklegt að komi til bóta. Jeg verð að biðja hæstv. forseta að safna þm. saman; mjer finst vera ærið fátt af hv.þm. viðstaddir. Jeg fer yfir þetta að eins í stórum dráttum, til að vera stuttorður, og finst mjer, að hv.þm. ættu að hafa hug á að setja sig inn í það í aðalatriðunum, þar sem um stórframkvæmdir og stefnur er að ræða. Eins og jeg tók fram áðan, leggur nefndin áherslu á, að ekki verði sparað til þessara liða. Eins og kunnugt er, þá er vinna mjög dýr nú, og því áríðandi að finna þau áhöld, sem geta sparað vinnukraftinn. Þetta hjelt nefndin að gæti orðið búhnykkur í framtíðinni. Þá er till. um mikla hækkun á 50. lið, sem sje, að tillag til akfærra sýsluvega verði hækkað upp í 50 þús. kr. á tímabilinu. - Þrátt fyrir það, þó að raddir hafi heyrst hjer á þingi um það, að hægt væri að láta nægja minni aðgerðir á vegum, þá er alt annar tónninn úti um landið. - Þar vilja menn leggja á sig talsvert þungar byrðar til þess að gera vegi sína sæmilega. Og mun þó síður en svo, að sýslufjelög alment hafi safnað fje á ófriðarárunum fremur en ríkið. Þegar nefndin sá þennan brennandi áhuga manna, fanst henni óverjandi annað en hlynna að honum eftir megni. Hún hefir því lagt til, að tillagið verði hækkað um helming, eða úr 25 þús. upp í 50 þús. kr., til að liðsinna þeim sýslufjelögum, sem vilja legga eitthvað á sig fyrir vegina. - Þetta er auk þess í samræmi við, að í fjáraukalögunum var samþ. 22 þús. kr. upphæð, sem skyldi varið í líku augnamiði. Með fram þess vegna áleit nefndin, að þessi stefna væri ekki í ósamræmi við vilja þingsins. Þá skal jeg geta þess í stuttu máli, viðvíkjandi brtt. frá samvinnunefnd samgöngumála, við 13. gr. c. I og c. II, að fjárveitinganefnd mun fallast á þær flestar. Þó er þar ein till., sem er athugaverð, og samvinnunefnd sjálf er tvískift um; það er um styrkinn til ferða um Faxaflóa. Nefndin ætlar sjer ekki að fara í deilur út af þessu atriði; þó vil jeg geta þess, að meiri hluti þeirrar nefndar er hlyntur lægri tillögunni. Enn fremur vildi jeg geta þess, viðvíkjandi seinni hluta þessarar till., að nefndin var engan veginn hlynt sumum af þessum smábátastyrkum; þó hafði hún einkum á móti síðasta eða 8. liðnum, styrk til vjelbátsferða meðfram Mýrasýslu, og jafnvel þeim næstsíðasta líka. Það heyrðust raddir um það í nefndinni, að ef ætti að fara að styrkja þessar bátaferðir, svo að segja heim á hvern bæ, þá mætti búast við, að fram kæmu fleiri beiðnir, ekki einungis um það, heldur líka um styrk til flutninga á flutningabrautum. - Jeg skal svo ekki fjölyrða meir um þessar till., því þær koma mjer eiginlega ekki við. Þá er brtt. við 13. gr. D. Jeg skal alveg sleppa að minnast á einstakar smærri brtt., því þetta eru alt áætlaðir liðir, nema 52. brtt., sem er nýr liður. Og er gerð grein fyrir henni í nál. Næsti liður er áætlaður liður, sem nefndin taldi óhjákvæmilegt að hækka, og fór hún þar eftir till. landssímastjóra. Þá kem jeg að þessu nýmæli, að símalínurnar skuli teknar út af fjárlögunum og lagðar fyrir lánsfje. Það er þó að vísu ekki nærri eins mikið nýmæli og hitt, að eftir till. stj. skuli nokkrar símalínur teknar upp í fjárlögin, sem samkvæmt símalögunum hafa hingað til verið lagðar fyrir lán. Þó er ein undantekning frá því, með loftskeytastöðinni í Flatey. - Það virðist líka undarlegt, ef taka ætti upp þann sið nú, að leggja þessar nýju línur fyrir tekjuafgang af landssímanum. Það mundi leiða til þess, að þær aukalínur, sem mest hafa tafist og eru bráðnauðsynlegar, yrðu enn látnar sitja á hakanum. En nefndin vill mæla móti því, að þessar línur tefjist fyrir þetta. Sjerstaklega væri það ekki sparnaður að tefja framkvæmdir á þessu sviði. Það ætti ekkert að geta hindrað þær framkvæmdir, nema skortur á vinnukrafti. Því jeg hygg, að ekki þurfi að óttast það, að lán fáist ekki til að leggja þær aðallínur, sem á að leggja, þó hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) virðist hræddur um það. Og þetta eru ómótmælanlega þær framkvæmdir, sem gefa landinu einna mestar tekjur, og er því hagur að gera sem mest að. - Nefndin vill leggja áherslu á það, eins og tekið er fram í nefndarálitinu, að til þess, að aukalínur þessar geti komið að fullum notum og gefið sem mestan arð, þarf að fullkomna stofnlínurnar, svo að þær geti fullnægt afgreiðsluþörfinni, þó nýjar aukalínur bættust við. - Um þessar nýju aukalínur, sem nefndin leggur til að verði lagðar, þarf jeg ekki að fjölyrða. Það er gerð grein fyrir þeim í nál. Þó skal jeg taka fram um línuna milli Blönduóss og Kálfshamarsvíkur, að hjeraðsbúar sýna óvenjumikinn áhuga fyrir að fá línuna. Auk þess, að þeir ætla að taka á sig þær 4000 kr., sem skylt er að komi frá hjeraðinu, þá bjóðast þeir til að annast allan flutning á efninu frá næstu höfn, að kostnaðarlausu fyrir ríkissjóð. Enn fremur lofa þeir að útvega duglega menn til símalagningarinnar fyrir sanngjarnt kaup. En auk alls þessa stendur sjerstaklega á með þessa línu. Það er ekki einungis, að þörfin á henni sje mikil fyrir hjeraðsbúa, heldur hafa líka komið kröfur um, að þessi lína verði lögð frá veiðistöðvunum norðanlands. Síðan nefndarálitið var skrifað hefir komið símskeyti frá mörgum stórútgerðarmönnum, þar sem þeir skora á þingið að sjá um, að þessi lína verði lögð sem allra fyrst. Skeyti þetta kom frá Siglufirði, og eru margir ágætir menn þar undir, þar á meðal forstöðumenn síldarstöðvanna þar. - Um næstu línu - frá Hólmavík til Reykjarfjarðar - vil jeg geta þess, í viðbót við það, sem stendur í nefndarálitinu, að þótt hún sje komin til Reykjarfjarðar, þá er henni ekki fulllokið, því það er ætlast til, að hún nái alla leið til Ingólfsfjarðar. Það mun nú orðið öllu meiri útgerð frá Ingólfsfirði heldur en Reykjarfirði og þykir útgerðarmönnum þar ilt, að línan skuli ekki ná þangað, svo þeir losni við að senda langar leiðir til að síma. Kostnaður við þessa viðbót mun ekki vera mjög mikill, líklega kringum 38 þús. kr. Nefndin sá sjer ekki fært að leggja frekar til um þetta, en þó mun málið verða tekið til yfirvegunar síðar. Og jeg vil geta þess í þessu sambandi, að jeg tel það siðferðislega skyldu þessa þings, sem hefir lagt svo þunga skatta á sjávarútveginn, og þó sjerstaklega síldarútveginn, að gera alt, sem því er unt, til að hlynna sem best að honum, svo hann geti risið undir þessum skattaálögum. Útgerðarmenn eiga sanngirniskröfu til þess, að þingið geri það. Auk þess tel jeg vafalaust, að þessi lína yrði ein af þeim allra arðvænlegustu línum í símakerfinu; þegar þeir, sem gera þarna út, vilja vinna það til að sækja dagleið til Hólmavíkur til að ná í síma og senda alt að 50–60 símskeyti annanhvern dag, auk allra símtala, þá má nærri geta, hvort notkunin yrði ekki miklu meiri, ef síminn væri við höndina. Því eins og gefur að skilja, kostar allmikið að senda til Hólmavíkur, og mun því ekki gert nema í ítrustu nauðsyn. - Þriðja línan, sem gert er ráð fyrir að lögð verði er byrjunin á hinni margþráðu og margtöfðu Barðastrandarlínu. Jeg skal geta þess viðvíkjandi þessum línum, að það er hugsanlegt, að landssímastjórinn hafi ekki nægilegt verkafólk til að framkvæma alt það, sem ætlast er til á fjárhagstímabilinu. Það er einmitt það, sem vakað hefir fyrir Húnvetningum, þá er þeir buðust til að útvega vinnukraft og annað, til þess að hægt væri að hefja framkvæmdir. Þess vegna er því skotið fram í nál., að eigi sje rjett að ganga fram hjá hjeruðunum, án þess að gefa þeim kost á að leggja til vinnukraft, ef landssímastjóri getur það ekki sjálfur. Það gæti vel farið svo, að hjeruðunum yrði betur til manna við vinnu þessa en landssímastjóranum, ef hann ætti að útvega fólkið. Að minsta kosti geta þá hlutaðeigandi hjeraðsbúar kent sjálfum sjer um, ef á þessu strandaði. Jeg á nú eftir 5 mínútur, og ætti það að vera nóg til að tala um brtt. nefndarinnar við 13. gr. E. Það eru að eins fáar brtt. Eru það áætlunarupphæðir, og eins og við vill brenna um 13. gr., hefir nefndin talið þörf á að hækka ýmsa liði frá því, sem stjórnin hefir lagt til. Að eins einum vita leggur nefndin til að bætt verði inn í fjárlögin. Er það samkvæmt tillögum vitamálastjóra, er lágu fyrir stjórninni. Eftir þessum till. vitamálastjóra er ætlast til, að þessi viti, Hríseyjarviti á Eyjafirði, sje bygður á undan Austfjarðavitunum. Nefndin gat fallist á þessa till. vitamálastjóra, einkum þar sem ekki þyrfti að vera mikill reipdráttur milli Austfjarðavitanna og þessa vita, því að með þeim er líkt á komið, þar sem hvorirtveggja eru bundnir því skilyrði, að hlutaðeigandi hjeruð leggi nokkuð af mörkum. Er óhætt að segja það um Eyjafjarðarhjeruðin, að þau vilja leggja mikið á sig á móti. Það liggur fyrir brjef frá sýslumanni Eyjafjarðarsýslu, þar sem skýrt er frá, að hjeruðin hafi ákveðið að byggja tvo vitana, á Svalbarðseyri og Hjalteyri, ef landssjóður kosti Hríseyjarvitann og taki að sjer rekstur og viðhald allra vitanna á eftir. Stærsta hækkunin er á síðasta lið, sem nefndin leggur til að hækki um 2000 kr. Þykir nefndinni stjórnin heldur smátæk þar, þar sem upp í þennan lið verða tekin ýms ný útgjöld til vitanna, og enn fremur útgjöld, sem staðið hafa á öðrum liðum, en einkum þó þar sem gert er ráð fyrir að taka nokkuð af fjenu í styrktarsjóð vitavarðanna. En það skal tekið fram, að nefndin ætlast ekki til þess, að þetta tillag fari fram úr því, sem þeir leggja sjálfir fram. Sjóður þessi er ekki eftirlaunasjóður, heldur tryggingarsjóður gegn sjúkdómum og slysum. Jeg held, að jeg verði nú að hætta að svo komnu, og vona sem sagt, að hv. deildarmenn afsaki, að jeg fer ekki út í einstakar brtt., og geri það, sem jeg fór fram á, að láta mig vita, ef þeir hafa á móti einhverri þeirra. Færi jeg þá ef til vill nánar út í þær.

Frsm. samvinnunefndar samgöngumála (Björn R. Stefánsson) Samgöngumálanefnd hefir lagt til að gera allverulegar brtt. við 13. gr. C. fjárlaganna að þessu sinni, og verð jeg að gera nokkru frekari grein fyrir þeim en gert er í nál.; þó ætla jeg mjer ekki að flytja neinn fyrirlestur almenns eðlis um það, hvaða þýðing samgöngur hafi yfirleitt. Jeg vil forðast þann hjegóma, sem hjer bryddir nokkuð á, er menn halda langar ræður um málefni, og hafa það eitt að segja, sem allir geta sagt sjer sjálfir. Til strandferða í ár eru veittar 155,700 kr., en þar við bætist væntanlegt tap á ferðum Sterlings, sem ekki er hægt að segja hve miklu muni nema. Síðastliðið ár var tapið á þeim ferðum 196 þús. kr. En að auki er ófært inn á þann reikning, eftir því, sem jeg hefi alveg nýlega fengið að vita hjá Nielsen framkvæmdarstjóra, nálægt 50 þús. kr. í rentur, svo að alls mundi tapið nema nálægt 240 þús. kr. Það má nú tæpast gera ráð fyrir minna tapi af ferðum Sterlings í ár en í fyrra. Þess ber að gæta, að í fyrra sigldi Sterling jafnan með fullri „fragt“ til og frá Reykjavík. En í síðustu ferðunum hefir skipið nálega verið tómt til Reykjavíkur. Auðvitað hefir kolaverð lækkað, svo að stórfje sparast við það, en þess ber þá að gæta, að farmgjöld hafa verið mjög færð niður, líklega sem svarar nálægt 25%. Þegar hjer við bætist það, að skipið siglir oft með hálfa ,,fragt“ eða ekki það, þá virðast engar líkur til þess, að tapið verði minna en í fyrra, enda er það álit herra Nielsens, að svo muni reynast. Við getum því sagt, að ferðir þær, sem hjer um ræðir, kosti nú 350–390 þús. kr. á ári. Till. stjórnarinnar um fje til strandferða 1920 og 1921, 154,450 kr. fyrra árið og 140,950 kr. síðara árið, nær ekki nokkurri átt. Hæstv. stjórn áætlar ekki nema 50 þús. til strandferða (þ. e. Sterlingsferða), en fyrir fengna reynslu af ferðum Sterlings hefir stjórnin með engu móti getað áætlað minna en 150 þús. kr. eingöngu til þeirra ferða, því ekki er annað sjáanlegt af frv. stjórnarinnar en að hún hafi gert ráð fyrir sama fyrirkomulagi um ferðirnar framvegis sem nú er. Stjórnin hefir og tekið upp sömu bátana sem áður, en með lægri styrk, en felt þó niður einn bát, sem nú hefir 12 þús. kr. styrk. Af þessu má sjá, að hún hefir ætlast til þess, að hafður væri sami skipastóll og sama fyrirkomulag sem áður, og hefir þó lækkað styrkinn til ferðanna frá því, sem hann er. En nefndin hefir komist að þeirri niðurstöðu, að ómögulegt sje að færa styrkinn til bátanna niður, því að þótt t. d. olía falli, þá hækkar aftur annað, eins og t. d. afgreiðslugjald og vinnukaup, og eftir því, sem beinar milliferðir milli útlanda og hinna ýmsu hafna landsins eykst, eftir því verður minna um það, að Reykjavík verði notuð að millistöð, en við það minkar það, sem bátarnir fá til flutnings. Á þessari skoðun er Nielsen einnig. Fyrirkomulagið eftir till. samgöngumálanefndar telur hún munu kosta 219,200 kr., og mun það vera 130–180 þús. kr. minna en þær kosta í ár. Og er þó fyrirkomulag nefndarinnar miklu hagkvæmara að dómi hennar. Aðalbreytingin, sem nefndin leggur til að gerð verði, er sú, að höfð verði tvö strandferðaskip, í staðinn fyrir eitt. Fyrst og fremst Sterling, með þeirri breytingu þó, í samráði við herra Nielsen, að hún fari 2 ferðir til útlanda og fækki viðkomustöðum sínum í strandferðunum. Við þetta heldur nefndin að svo mikið vinnist, að ekki verði nema 50 þús. kr. tap á ferðum Sterlings. Strandferðir frá Ísafirði til Seyðisfjarðar leggur nefndin til að hafa svo, að tekið verði tilboði Þorsteins Jónssonar & Co. og því fjelagi veittar 100 þús. krónur til strandferða um nefnt svæði aðallega, þó svo, að skipið skreppi til Reykjavíkur við og við. En jafnframt fellur þá niður styrkur til 4 vjelbáta, sem til flutninga hafa verið á nefndu svæði. Verða þessar samgöngur að sjálfsögðu miklu betri en þær, sem verið hafa, og einmitt við það, að taka þessu tilboði, getum vjer sparað kostnað við Sterling að svo miklum mun, sem áður er bent á. Skilyrðin fyrir því, að þessi styrkur sje veittur, eru talin upp í a-c-lið undir I. 2. lið á þgskj. 461. Þess skal getið um stærð skipsins, að í tilboði Þorsteins er miðað við 300 smálesta skip, en hann baðst þó undan því, að haldið væri svo fast við þetta stærðartakmark, að ganga þyrfti frá að kaupa eða leigja skip, sem bjóðast kynni, þótt það væri einhverja vitund minna en þetta. Fyrir því hefir nefndin sett 250 smál. minst í aths., að hún vill heimila stjórninni að taka gilt skip, sem ekki væri stærra en þetta, ef ástæður mæla með því, en neðar má hún ekki ganga hvað stærðina snertir, því tilætlunin er sú, að skipið verði ekki undir 300 smál. Geta skal þess, að formaður þessa fjelags, Þorsteinn Jónsson, mæltist til þess, að þeir fengju sjálfir að flytja kol handa skipinu að einhverju eða öllu leyti, og er nefndin því meðmælt, þótt ekki sje það nefnt í skilyrðunum. Telur hún stjórninni heimilt að veita slíka undanþágu, ef ástæður mæla með, að svo sje gert. Þá skal jeg snúa mjer að bátaferðunum, og þá fyrst að Faxaflóabátnum, sem valdið hefir nefndinni mestri töf. Snemma þingtímans fjekk nefndin tilboð frá Eimskipafjelagi Suðurlands, sem bauðst til þess að taka að sjer Faxaflóaferðirnar, og jafnframt nokkrar ferðir til Breiðafjarðar og Vestmannaeyja, fyrir 75–80 þús. kr., og hjetu forstjórar þess fjelags góðu skipi til ferðanna. Nefndin ljet vel yfir, að tilboð kæmi í þessar ferðir, því þar væri strax um úrræði með þær að ræða, en tók það skýrt fram, að um upphæð styrks gæti hún ekkert sagt að svo stöddu. Nokkru síðar fjekk nefndin annað tilboð. frá h. f. Eggert Ólafsson, sem bauðst til þess að halda uppi ferðunum fyrir 30 þús. kr. árlega, en skip þess fjelags var minna en skip hinna. Þegar nefndin fór að velta fyrir sjer, hvað haganlegast væri að gera í þessu efni, þóttist hún sjá, að lítil ástæða væri til þess að styrkja úr ríkissjóði sjerstakan bát til Vestmannaeyja, og Breiðafjarðar (annan en Breiðafjarðarbátinn). Taldi hún líklegt, að rætast mundi sæmilega úr með samgöngur til þessara staða án þess, og þótti því rjett að strika þær ferðir út úr áætlun Faxaflóabátsins, en við það taldi nefndin, að komist yrði af með minna fje til Faxaflóabátsins. Niðurstaðan varð svo sú, í stuttu máli, að h. f. Eggert Ólafsson færði niður tilboð sitt í 20 þús. kr., með hliðsjón af þessu, og samþykti meiri hluti nefndarinnar að taka því tilboði, þó svo, að ef mönnum þykir ekki skip h. f. nógu fullkomið, sje kostur að taka varatill. nefndarinnar, sem sje 30 þús. kr. til ferðanna handa Eimskipafjelagi Suðurlands. Meiri hluti nefndarinnar leit svo á, að með tilboði h. f. Eggerts Ólafssonar og styrktill. sinni til þess fjelags væri sjeð fyrir ferðum þessum, að svo miklu leyti, sem telja má ríkinu skylt. Meiri hl. nefndarinnar neitar því ekki, að hitt skipið er betra og fullkomnara, að því leyti, sem það er stærra, en munurinn á tillagi, þriðjungsmunur, er svo mikill, að meiri hl. getur ekki aðhylst tilboð þess fjelags. Jeg skal geta þess, að till. nefndarinnar eru allar lægri en till. Nielsens um fjarðabátana. Nefndin ætlar til Faxaflóabátsins 20 þús. kr., en Nielsen hafði áætlað 26 þús. kr. Til Breiðafjarðarbátsins áætlar nefndin 18 þús. kr. en Nielsen 20 þús. kr. Til Skaftfellings vill nefndin einnig veita 18 þús. kr., en Nielsen hafði áætlað til hans 22. þús. kr. Annars hafði þó fjelag það, sem gerði út Breiðafjarðarbátinn, farið fram á 25 þús. kr. styrk, svo að ætla má, að ekki þykist það hafa sloppið vel frá ferðunum, og ekki er það bending um, að fært sje að lækka þessa styrki, frá því sem nú er, eins og hæstv. stjórn leggur til. Til Ísafjarðarbátsins leggur nefndin til að veittar sjeu 9 þús. kr. Það er að vísu nokkuð lægri upphæð en sótt hefir verið um til þess báts, en þó ekki eins mikið af dregið eins og af styrkbeiðni Breiðfirðinga, svo hjer er ekki um það að ræða, að hann verði harðar úti hjá nefndinni, en aðrir bátar, þó hinn umbeðni styrkur sje ekki allur veittur. Frá öðrum bátum, eða útgerðarmönnum þeirra, liggja ekki fyrir skriflegar umsóknir um ákveðinn styrk, en það mun af því stafa, að hlutaðeigendur hafa ætlað þm. sínum að gæta rjettar síns, og falið þeim að komast svo langt, sem fært væri í því efni, því það, að hafa sem allra bestar samgöngur, er öllum hjeruðum áhugamál, og flestra von mun það, að þær muni í framtíðinni skána frá því sem er, og það telur nefndin, að verði um alt land, með ströndum fram, með þeirri tilhögun, sem hún hjer mælir með. Mælir hún því sem best með því, að háttv. deild fallist á till. hennar, einkum þar sem kostnaður ætti að minka. en ekki vaxa, frá því sem nú er. Um aðra báta eru upphæðir nefndarinnar hinar sömu og stjórnarinnar. Um Lagarfljótsbátinn vil jeg geta þess sjerstaklega, að það er hógværð af oss Austfirðingum að fara ekki fram á hærri styrk til hans, því í fyrra sökk hann og ónýttist, svo kaupa þurfti í vor nýjan bát til ferðanna. Var þetta fjelaginu, eins og nærri má geta, stórtjón, og það er ekki óvenjulegt þegar slík óhöpp ber að, að hið opinbera sje beðið að hlaupa undir bagga. Þetta ætti því að nægja til að sýna, að rjett sje og sjálfsagt að láta hann halda því, er nefndin leggur til. Nefndin hefir bætt við vjelbát fyrir Mýramenn. Taldi það sanngirni að greiða einnig fyrir þessu hjeraði, einkum af því hún telur, að samgöngurnar sjeu bættar kring um alt land. Nefndin hefir slept vjelbátnum á Hvítá, þótt hann stæði í frv. stjórnarinnar, því eftir upplýsingum þeim, er nefndin fjekk er hann lítið til almenningsnota Að öðru leyti geymi jeg rjett minn til að ræða aðrar breytingar, og brtt. mun jeg ekki bera fram sjálfur fyr en við 3. umr., eftir að jeg sje, hvað fram gengur við þessa umr.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Að vonum og venju verða langar umr. um þennan bálk fjárlaganna, en jeg mun að sinni ekki lengja þær mikið. Jeg fyrir mitt leyti er ánægður með flestar brtt. nefndarinnar, þótt þær miði flestar til hækkunar frá því, er stjórnin treysti sjer að leggja til á þeim tíma, er frv. var albúið. Það kann nú að furða einhvern, og hann líti svo á, að það sje ósamræmi í því, að atvinnumálaráðh. sje ánægður með hækkanir frá því, er hann sjálfur hefir lagt til, en til þess liggja ýmsar ástæður. Önnur skrifstofa útvegaði sjer tillögur um þessi mál frá þeim, er með þau fara, svo sem vegamálastjóra, landssímastjóra o. s. frv., og hún lagði í aðalatriðum þessar tillögur fram ásamt meðmælum sínum. En þegar farið var að útbúa frv., var það sýnt, að draga varð úr útgjöldunum, til þess að halli yrði ekki ofmikill, og því varð að slaka til á þessum greinum, sem öðrum fleiri. En síðan hefir ýmislegt breyst, kaupgjald hækkað og verkin orðið því dýrari, en líka samþykt ýms tekjufrv., svo hægra er nú með útgjöld. En rjett og sjálfsagt tel jeg, að varfærni sje sýnd, og því gleðst jeg fremur yfir, að nefndin hefir treyst sjer til að hækka þetta, eins og raun er á orðin. Þá skal jeg líta nær till. nefndarinnar. Flestar brtt. nefndarinnar um póstmálin eru litlar, en rjett tel jeg að hækka laun brjefhirðingamanna, því þau eru lítil, en þeir oft bundnir við störf sín. Jeg er samdóma nefndinni um, að nauðsyn sje, að vel sje hugsað um viðhald flutningabrautanna; þær eru dýr mannvirki, og enginn sparnaður er verri nje dýrari en að halda illa við dýrum mannvirkjum. Annars hefi jeg ekkert að athuga við till. nefndarinnar um þjóðvegina eða sýsluvegina. Það er mjög eðlilegt, þegar aðalbrautirnar eru komnar, að menn vilji fá sem flestar álmur frá þeim, og hliðarlínunum fjölgi með ári hverju. Samgöngumálanefndin hefir mikið bylt og breytt till. stjórnarinnar, en mjer hefir ekki enn unnist tími til að grandskoða tillögur hennar, og verður það því að bíða seinni tíma; að eins skal jeg geta þess, að stjórnarráðið hafði ekki neinar tillögur um þetta frá forstjóra útgerðarinnar, þegar fjárlögin voru útbúin; þær komu síðar. Enn fremur vil jeg benda á, að kolaverð hefir lækkað, og loks vil jeg taka það fram, að jeg legg sama skilning í styrkinn til flóabátanna og frmsm. (B. St.), um að þeir flytji að sjálfsögðu póst, svo sem verið hefir, milli Reykjavíkur og Borgarness.

Sigurður Sigurðsson Jeg á hjer, ásamt öðrum góðum mönnum, þrjár brtt. við þennan kafla fjárlaganna, og vil jeg með fáum orðum víkja að hverri þeirra. Brtt. á þingskj. 597 fer fram á það, að Þingvallahreppi verði veittur 200 kr. ársstyrkur til að vitja læknis. Eins og hv.þm. mega vita, þá er Þingvallahreppur illa settur hvað læknishjálp snertir. Læknir hreppsins er búsettur í Skálholti en þangað er langur vegur, og auk þess yfir vatnsfall að sækja. Er oft hægara og betra að vitja læknis til Reykjavíkur. Að sumri til má segja, að ekki sjeu vandræði að þessu en öðru máli er að gegna að vetri. Það er snjóþungt á þessum slóðum og oft illkleift að leita læknis, hvort heldur er til Reykjavíkur eða Skálholts. Það má segja að hjer sje líkt ástatt og um Kjósarhrepp, sem veittur er styrkur í þessu skyni í fjárlögunum, og jeg vænti því, að hv.þm. samþykki brtt. Hún er sanngjörn. Þá er brtt. á þingskjali 616. um Ólaf lækni Ísleifsson í Þjórsártúni. Sú till. er um, að hann fái 1500 kr. á ári fyrir að sinna læknisstörfum og aðstoða hjeraðslæknana í Árnes- og Rangárvallasýslum, er þeir kunna að óska þess. Það er kunnugt, að hann er góður læknir, þótt hann sje ekki háskólagenginn, og hann hefir hjálpað sjúkum, er hans hafa vitjað. Þetta geta nágrannar hans og sýslungar borið. Og þm. er það væntanlega ljóst því frammi á lestrarsal þingsins hafa legið skjöl, þar sem honum er lýst og högum hans, og þess er óskað, að þingið veiti honum ársstyrk. Hann er mjög mikið sóttur, og í vetur, þegar kvefpestin gekk, lagði hann mjög mikið á sig. Í sambandi við þetta mætti líta á það, að hann er ódýr og vanalega undir læknataxtanum. Auk þess gefur hann oft fátækum mönnum hjálp sína. Læknarnir á Eyrarbakka og Stórólfshvoli hafa oft leitað til hans, þegar þeir hafa þurft að gera stóra skurði á mönnum. Hv. framsm. (M. P.) mintist ekkert á þessa brtt., en mjer væri kært að heyra álit hans og nefndarinnar.  (M. P.: Sjálfsagt.) Þá á jeg brtt. á þgskj. 601, ásamt hv. samþingismanni mínum (E. A.). Þegar hv.frsm. (M. P.) var að skýra frá till. nefndarinnar um þetta atriði - Flóaveginn -, þá gat hann þess, að þingmenn Árnesinga mættu vera þakklátir nefndinni fyrir undirtektir hennar, og má vera að svo sje, þar sem hún vill láta endurbyggja veginn. En mjer dylst ekki, að samkvæmt till. fylgir henni talsverður dilkur og hann erfiður fyrir sýsluna, þar sem hún á að leggja fram 1/3 af kostnaðinum. Það er satt, að haust og vor og í rosatíð er vegurinn lítt fær, og langir kaflar gersamlega ófærir. En þar sem þetta er þjóðbraut Suðurlands og meiri umferð um hann en nokkurn annan veg á landinu þá sjá allir hversu það kemur sjer illa að vegurinn skuli ekki vera góður, að minsta kosti sæmilegur yfirferðar. En þó að það megi segja, að vegurinn sje tíðast slarkfær fyrir lausríðandi menn, þá er hann oft mjög slæmur fyrir vagna og bíla. En sú umferð er orðin aðalumferðin. Það er því ekki vanþörf á, að Flóavegurinn sje bygður upp að nýju. Út af þessu máli, sem er í raun og veru stórmál og varðar Árnessýslu mjög mikils, var haldinn aukafundur í sýslunefndinni, til að ræða um þetta vegamál. Kom þar fram álit nefndarinnar um það, að hún taldi að vísu nauðsyn á endurbótum á vegi þessum, og munu allir, sem kunnugir eru, sammála henni um þá þörf. Hins vegar heldur sýslunefndin því fram, að landssjóði beri skylda til að endurbyggja veginn, samkvæmt 7. gr. vegalaganna frá 22. nóv. 1907 en þar stendur: „Flutningabrautir skal fullgera á kostnað landssjóðs ....“ Þó að flutningabrautum sje skilað til viðhalds til sýslna, geri jeg ráð fyrir, að það komi fyrir, fyr eða síðar, að þær þurfi að endurbyggja. Hver á að bera kostnaðinn af því? Þó að viðhaldið sje gott þarf engu síður að endurbyggja brautina, fyr eða síðar. En aftur á móti hefir gott viðhald þær afleiðingar, að endurbyggingin þarf seinna að fara fram en þar, sem viðhaldið er ljelegt. Það, hversu fljótt þarf að endurbyggja braut, fer einnig eftir því hvernig vegarstæðið er, ofaníburður o. fl. Flóavegurinn var upphaflega ekki vel gerður og vegstæðið ekki gott. Ofaníburður var lítill og afarljelegur. Og sumstaðar skemmist vegurinn af vatnsrensli, og nú er hann svo kominn - þrátt fyrir stór kostnað af sýslunnar hálfu -, að hann getur ekki talist fær til almennra nota. Í þriðja lagi lagði sýslunefndin áherslu á að hún treysti sjer ekki til að leggja fram fje til endurbyggingar vegarins, ofan á alt annað sem hún hefir á sinni könnu. Það fje, sem sýslan þarf að nota til viðhalds gömlum vegum og byggingar nýjum, fer sívaxandi. Má í því sambandi minna á, að í haust eða á næsta ári fær hún afhentan mikinn hluta Grímsnessbrautarinnar, eða um 30 km. Þó að mjög sje þörf á þeim vegi, eru þó ýmsir kaflar hans miður gerðir og munu því þurfa viðgerðar þegar á fyrsta ári. Af því, sem tekið hefir verið fram, sjest að sýslan hefir þegar mjög mikil þyngsli af vegum, þó að hún losni við að greiða af endurbyggingarkostnaði Flóabrautarinnar. Má enn fremur benda á það, að sýslan ætlar nú í haust, eða á næsta ári að taka 50 þús. kr. lán til verkfærakaupa, eða verkvjela til vegagerðar. Og þó að það sennilega borgi sig með tímanum, bindur hún sjer þungan útgjaldabagga með þessu um langt skeið. Jeg skal nú ekki orðlengja meira um þetta atriði; hefi jeg nefnt ástæðurnar fyrir því, að sýslunefndin treystir sjer ekki til að taka að sjer 1/3 af kostnaðinum við endurbyggingu Flóabrautarinnar. Áður en jeg sest langar mig til að gera örlitla athugasemd við 13. gr. C., sem ræðir um strandferðirnar. Jeg var að líta á áætlanir þær sem útbýtt var hjer í deildinni í dag, um ferðir „Sterlings“ og skips Þorsteins Jónssonar & Co. Þar er gert ráð fyrir, að Sterling komi að eins tvisvar á Eyrarbakka og Stokkseyri í fyrra sinn í apríl, en í seinna sinn í ágúst. Mig undrar hve sjaldan skipið skuli eiga að koma þar við og enn meir, að ekki skuli vera valin önnur en 3. og 7. ferð. Í ágúst er jafnvel minst þörf á skipi til þessara hafna. Hins vegar er mikil þörf á skipsferð í apríl - eins og áætlunin tiltekur - maí og september. Ef skipið væri látið koma við á þessum höfnum þrisvar á ári og þá auðvitað í þeim mánuðum, sem mest þörfin er, væri það nær lagi. Það lítur annars út fyrir, að þessi bygðarlög sjeu hálfgerð olnbogabörn hv. samgöngumálanefndar hvað samgöngum á sjó viðvíkur. Skip Þorsteins Jónsonar & Co. hefði líka mátt koma við á Stokkseyri og Eyrarbakka í einhverri ferð þess, og virðist mjer það hafa legið eins nærri og að láta skipið koma við t. d. í Keflavík. Jeg bendi að eins á þetta til athugunar og vona að hv. samgöngumálanefnd sjái sjer fært að laga þetta sjerstaklega hvað Sterling snertir. Jeg skal ekki mæla meira að þessu sinni. Hv. frsm. (M. P.) óskaði, að þm. gerðu sjer aðvart um það, sem þeir væru mótfallnir í 12. og 13. gr. Jeg hefi ekkert sjerstakt að athuga við aðra liði þeirra greina en jeg hefi þegar bent á. Jeg get tekið undir það með hv.frsm., að mikið ríði á, að bæta sem mest samgöngur á sjó og landi.

Björn Kristjánsson Eins og sjest á nál. á þgskj. 460 hefi jeg undirritað það með fyrirvara. Skal jeg nú í fáum orðum gera grein fyrir hvers vegna jeg gerði það. Fyrirvarinn snertir till. á þgskj. 461. um styrk til ferða um Faxaflóa. Eins og hv. deildarmenn sjá gengur aðaltillaga nefndarinnar í þá átt, að h. f. Eggert Ólafssyni sjeu veittar hvort árið 20 þús. kr. til að halda uppi ferðum við Faxaflóa. Varatillagan gengur í þá átt, að Eimskipafjelagi Suðurlands verði veittar 30 þús. kr. hvort árið til sömu ferða. Jeg var þeirrar skoðunar, og sama er að segja um fleiri nefndarmenn, að heppilegra væri að semja um strandferðir við það fjelag sem betra skip hefði að bjóða, og auk þess hafði trygt sjer meiri flutning. Eimskipafjelag Suðurlands er stofnað af kaupmönnum og ýmsum fleirum, sem flytja þurfa vörur innan Faxaflóa og til Eyrarbakka eingöngu í þeim tilgangi að annast fólks- og vöruflutning. Það fjelag hefir betra skip að bjóða en h. f. Eggert Ólafsson, sem annast hefir ferðir þessar undanfarið, eins og kunnugt er, með „Skildi“, sem er svo ljelegt skip til slíkra ferða, að ekkert annað en neyðarástand styrjaldarinnar getur rjettlætt að það hefir verið notað. „Skjöldur“ er mjög lítið skip, og það sem lakara er, hefir hann ekkert skýli fyrir farþega, svo meiri hluti þeirra verður að standa uppi á þilfari, hvernig sem viðrar. Skipið er auk þess mjótt og gengur vel, en af því leiðir aftur að það er ágjöfult, og er slíkt ekki þægilegt fyrir farþegana. Skip Eimskipafjelags Suðurlands er aftur á móti þrefalt stærra en „Skjöldur“, eða um 250 smálestir. Auk þess er það betur lagað til að flytja farþega, er þarfnast skýlis. Jeg fyrir mitt leyti tel heppilegra að taka tilboði þess fjelags, sem betra skip hefir að bjóða, en hins, hversu lágt sem það væri. Meiri hluti nefndarinnar hefir aftur á móti gert að tillögu sinni, að tilboði h. f. Eggerts Ólafssonar verði tekið, og er honum það vorkunn, því svo mikil samkepni var milli þessara fjelaga um að undirbjóða hvort annað við strandferðirnar, að ekki er annað sjáanlegt en tap hljóti að verða af ferðunum eigi þær að vera í nokkru lagi, hvort fjelagið sem fær styrk til þeirra. Mjer finst því - ef ekki væri annað atriði til afsökunar - hv. meiri hluti nefndarinnar hugsa meira um sparnað en að strandferðirnar komi að hæfilegum notum. Eimskipafjelagið áskildi sjer nefnilega rjett til að draga stærra skipið út úr einstaka ferðum, þegar það kom með svona lágt tilboð, og setja smærra skip í þess stað. Mun þessi fyrirvari hafa gert það að verkum, að hv. meiri hluti gerði að aðaltillögu sinni, að h. f. Eggert Ólafsson væri veittur styrkurinn, þar sem tilboð þess var þó ákveðið. Hefir hann ef til vill óttast, að Eimskipafjelag Suðurlands ljeti mótorbáta fara þær ferðir, sem aðalskipið var undanþegið að fara. En nú er komið brjef frá Eimskipafjelagi Suðurlands, er jeg vil leyfa mjer að lesa upp, með leyfi hæstv. forseta. Brjefið er svo hljóðandi: ,,Að gefnu tilefni viljum vjer taka það fram, að það er tilætlun vor, að eimskipið „Suðurland“ (áður nefnt „M. Davidsen“) fari allar áætlunarferðir að vetrarlaginu, er um ræðir í síðasta tilboði voru til háttvirtrar samgöngumálanefndar, en hins vegar viljum vjer hafa leyfi til að láta annað skip fara einstöku ferðir að vor- og sumarlaginu, en skuldbindum oss þó jafnframt til, að það skip sje eigi lakara en e. s. „Skjöldur.“ Þetta ætti að vera fullnægjandi, og er jeg viss um, að ef það hefði legið fyrir nefndinni áður en nál. var samið, hefði aðaltillaga hennar gengið í þá átt, að veita Eimskipafjelagi Suðurlands styrkinn, er jeg geri ráð fyrir að fullnægi ferðunum að öllu leyti, en að hitt skipið haldi uppi strandferðum tel jeg neyðarúrræði. Að vísu hafa jafnvel mótorbátar verið styrktir til að halda uppi strandferðum síðustu ár, en slíkt hefir helgast af neyðarástandinu, en sem betur fer er það nú að mestu um garð gengið í þessum efnum. Þar við bætist, að starfsemi h. f. Eggert Ólafsson er að reka fiskiveiðar, en ekki vöru- nje farþegaflutning, og tel jeg líklegt, að svo fari, að ef tap verður á strandferðunum næstu tvö ár, muni það selja skip sitt að þeim tíma liðnum, eða gera það út á fiskiveiðar, og er þá engin vissa fengin fyrir því, hvað við tekur. Hitt fjelagið má aftur á móti búast við að haldi áfram að starfa að strandferðum, og geti því orðið til frambúðar. Eins og jeg benti á áðan, er styrkveiting sú, er hv. fjárveitinganefnd leggur til, ónóg, ef sjá á fyrir sæmilegum samgöngum á Faxaflóa, og álít jeg, að það muni margborga sig til frambúðar, að hækka hann, hvort fjelagið sem fær hann. Verði tap á ferðunum þetta fjárhagstímabil, má búast við, að fjelögin annaðhvort dragi sig til baka, eða krefjist styrkauka næsta fjárhagstímabil, sem svarar tapinu. Hv. frsm. (M. P.) sagði, að með þessum styrk væri sjeð fyrir þeim ferðum, sem ríkissjóði væri skylt að annast. Mjer er ekki ljóst, hvað hv.frsm. meinar með þessu. Jeg tel ríkissjóði skylt að fullnægja samgönguþörfinni Og nú skulum við athuga, hvort þessi upphæð sje nægileg til þess. Fjelög þessi hafa gert ráð fyrir að fara 10 ferðir um sunnanverðan Faxaflóa. Má til samanburðar nefna, að meðan „Reykjavíkin“ var hjer fór hún 20 ferðir. ,,Ingólfur“ fór 25 ferðir milli Reykjavíkur og Borgarness. Í minsta lagi þarf að fara 3 ferðir suður á mánuði yfir sumartímann, og 2 ferðir á mánuði yfir vetrartímann. Og þegar litið er til þess, að „Ingólfur“ fjekk 14 þús. kr. styrk á ári fyrir stríðið, hvernig heldur þá hv. deild að „Skjöldur“, þó að hann sje ekki stærri en hann er, geti komist af með 20 þús. kr. nú? Mjer finst hv.frsm. (M. P.) hafa hlífst við að geta þess, að brjef það, er jeg las upp áðan, kom frá Eimskipafjelagi Suðurlands, svo nú liggur fyrir fastákveðið tilboð. Jeg lýk máli mínu með að vona, að brjefið komi bæði hv. meiri hluta fjárveitinganefndar og hv. deild til að semja við það fjelag, sem betra skip hefir á boðstólum, enda þótt það verði nokkru dýrara en hitt tilboðið.

Fjármálaráðherra (S. E.) Þótt greinar þær í fjárlagafrv., sem hjer eru til umr., heyri ekki sjerstaklega undir mig, neyðist jeg til að koma fram með nokkrar athugasemdir út af ræðu háttv.frsm. (M. P.). Hann tók það fram, að fjárveitinganefnd ætti ekki ein sök á þeim halla, er yrði á fjárlögunum, heldur ætti stjórnin sök á þeim halla, er t. d. launalögin hefðu í för með sjer. Það er rjett, að stjórnin lagði til, að launafrv. yrði samþykt, og á þess vegna sök á þeim halla, er af þeim leiðir. En hitt hygg jeg, að ef fjárlagafrv. hefði gengið í gegnum þingið eins og það kom frá stjórninni, og tekjuaukafrv. hennar verið samþykt, hefði ekki orðið mikill halli á þeim, þó að útgjöldum þeim, er launafrv. hefir í för með sjer, væri bætt við. Jeg gat þess, er jeg lagði fram fjárlagafrv., að ef háttv. fjárveitinganefnd kæmi fram með tillögur, er hefðu mikil aukin útgjöld í för með sjer, væri nauðsynlegt að koma fram með tekjuaukafrv. til að vega upp hallann. Mæltist jeg í því sambandi til þess, að formaður fjárveitinganefndar gerði mjer aðvart um slíkt, svo jeg yrði við því búinn, að koma með tekjuaukafrv., ef á þyrfti að halda. Jeg bið háttv.frsm. (M. P.) að gæta þess, að það, sem jeg hefi haft á móti tekjuhalla, er ekki sprottið af því, að jeg sje á móti framkvæmdum þeim, sem útgjöldunum er varið til, ef sjeð hefði verið samhliða fyrir tekjuauka. En hitt hefi jeg sagt, að væri um tvent að velja, annaðhvort að fjárlögin færu út úr þinginu með halla, eða að dregið yrði úr framkvæmdum, þannig, að þau yrðu samþykt hallalaus, vildi jeg skýlaust minka framkvæmdirnar og draga úr hallanum. Jeg hygg, að ef stefnt er inn á þá braut, að halli á fjárlögunum sje greiddur með lánum, muni reka að því, að erfitt muni að fá þau lán. Varð jeg var við það í utanför minni, að miklu erfiðara var að fá lán til beinnar eyðslu en til framkvæmda. Jeg er ekki í vafa um, að landið hefir nú gott lánstraust, en skilyrðin fyrir því, að það sje ekki eyðilagt, er að farið sje varlega í fjármálunum. Háttv. frsm. (M. P.) sagði, að jeg hefði ekki bent á neina einstaka liði, sem mætti fella burtu. Jeg benti þó hjer í þessum kafla á fjárveitingar, sem nema um 300 þús. kr., en fjárveitingar til vega hafa verið hækkaðar um þessa upphæð frá stjórnarfrv. Mætti nefna þar á meðal fjárveitinguna til viðhalds Flóaveginum, sem ríður í bága við það fyrirkomulag, sem lögin ákveða um viðhaldið, og væri því rjettast að gera breytingu á lögunum fyrst. Háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) tekst ekki að sannfæra mig eða aðra um, að Árnessýsla sje og hafi verið olnbogabarn þingsins. Það hefir hún ekki verið og á heldur ekki að vera. Í sjálfu sjer er jeg ekki að mótmæla því, að viðhald þessara vega sje yfirfært á landssjóðinn, en það á að gilda jafnt fyrir alla. Má t. d. benda á, að vegaviðhaldið í Mýrasýslu er alveg óþolandi. En þegar svo stendur á, sem nú um fjárhag landsins, þá verður að skera margt niður, sem í sjálfu sjer er gagnlegt, eða þá að herða á sköttunum. En jeg veit ekki, hvort menn eru undir það búnir að taka þeim afleiðingum af eyðslu sinni. Ef hækkanirnar verða samþyktar, mun jeg hiklaust koma fram með nýja tekjuauka, sem jeg geri þá kröfu til, að verði vel tekið. Það er ekki hægt að taka á skattamálunum með silkihönskum, ef þessu vindur fram. Háttv. frsm. (M. P.) hefir líka sagt, að þjóðin vilji heldur þann kostinn en að dregið sje úr framkvæmdunum. Eitt vildi jeg athuga. Það virðist yfirleitt vera skoðuð sem ófrávíkjanleg sönnun fyrir nauðsyn fjárveitinganna, ef vegamálastjóri, vitamálastjóri, símastjóri o. s. frv. óska eftir þeim. En það er ekki nema sjálfsagt, að þeir vilji altaf sem mest fje hver um sig til ýmsra framfara, hver á sínu sviði. Stjórn og þing verða því að taka tilmælum þeirra með gætni og umhugsun, og gæta sín að samþykkja ekki meira en fjárhagurinn leyfir. Menn fara jafnvel svo langt í því, að hlaupa eftir tillögum þessara stjóra, að háttv.frsm. (M. P.) taldi það „reglulegan búhnykk“ að hækka skrifstofufje til eins þeirra. Jeg býst við, að flestir starfsmenn landsins mundu þiggja samskonar „búhnykk“, og landinu yrði auðvelt að græða, ef ekki þyrfti annað til. Fjárlögin hafa hingað til verið aðalgatan í fjármálum þjóðarinnar. En nú er farið að leggja aukagötur út frá þeim; jeg á við frv. um brúa- og húsabyggingar. Þau skapa nýjar miljónaskuldir. Þessu fylgir stór hætta. Mönnum hættir við að gleyma því, sem er fyrir utan fjárlögin. En með þessu móti verða þau ekki lengur neinn mælikvarði á fjárhagsástandið. Það verður því að fara þessar hliðargötur með mestu varfærni. Annars er það alveg rjett um byggingarnar, t. d. landsspítala, að ekki er hægt að ráðast í þær nema með því að taka lán. En þar fyrir verður að hafa mestu gætni í þessum sökum. Háttv. frsm. (M. P.) vjek að því, að rjett væri að taka lán innanlands, til brúargerðanna. Jeg ímynda mjer, að það væri þess vert að gera tilraun til þess. Stjórnin hefir haft þetta í huga, og fengið ýmsar tillögur um þau efni frá sjerfróðum mönnum. Þau skjöl get jeg sýnt háttv. framsm. (M. P.), ef hann óskar þess. Jeg sje, að ekki muni sparast fje á þessari grein, og svo bregðast krosstrje sem önnur, því hæstv. atvinnumálaráðherra (S. J.) virðist gleypa við tillögum nefndarinnar.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg get verið þakklátur háttv. nefnd fyrir, hvernig hún hefir tekið í till. stjórnarinnar. Jeg sje ekki ástæðu til að vera margorður um till. nefndarinnar og skal að eins geta tveggja þeirra. Jeg vil sjerstaklega láta þess getið, að það er heppilegt, sem nefndin hefir tekið upp, að launa aðstoðarlækni á Vífilsstöðum. Það er alveg nauðsynlegur hlutur. Nú hafa bæst við ljóslækningarnar og barnahælið, sem eykur stórum starf læknisins. Sömuleiðis vil jeg láta þess getið, að vel sje til fallið að veita Grímseyingum styrk til læknisvitjana. Hvergi mun slíkur styrkur koma rjettlátlegar niður Það má annars vel vera, að ástæða sje til slíkra styrkja á einstaka stað annarsstaðar. En það er hættulegt að fara langt út á þá braut, því að í flestum tilfellum mun örðugt að gera upp á milli sveitarfjelaga að þessu leyti. Það má vel vera, að nokkur ástæða sje til að veita Þingvallasveitarbúum slíkan styrk. En jeg held að mjer sje óhætt að segja, að til sjeu læknishjeruð, þar sem hver hreppur út af fyrir sig, að undanteknum þeim hreppi, sem læknirinn býr í, á fult eins örðugt með læknisvitjanir og Þingvallasveitarmenn. Jeg get t. d. nefnt Hróarstungulæknishjerað. Þessu beini jeg þó ekki sjerstaklega til háttv. nefndar. Frv. stjórnarinnar var ekki laust við samskonar galla. Það ætti að vera hrein undantekning, að styrkur til að vitja læknis væri veittur. Þá skal jeg minnast á eina till. nefndarinnar um styrkveitingu. Ekki vegna þess, að jeg vilji mæla á móti henni í sjálfu sjer, heldur að eins til samanburðar. Nefndin leggur til, að hærri styrkur verði veittur til utanferðar lækni, sem ekki er í landsins þjónustu, en veittur er þjónandi læknum. Það er ekki ráðlegt að fara í þessari styrkveitingu lengra en í samskonar veitingu til hjeraðslækna. Það væri því rjett að lækka liðinn reglunnar vegna, en ekki vegna þess, að það muni ríkissjóð nokkru sem nemur. Einnig mætti fara þá leið, að hækka styrkinn til hjeraðslækna 250 kr. á mánuði er í rauninni altof lítið. Jeg er alveg samdóma nefndinni um fjárveitinguna til Flóabrautarinnar. Sú fjárveiting er ekkert brot á reglunum um viðhald sýsluvega. Bílferðirnar eru fullkomin ástæða fyrir fjárveitingunni. Jeg er að eins hræddur um, að þessi endurbót reynist ekki nægileg. Menn vita ekki enn hjer á landi, hve vel þarf að gera við vegi til þess, að þeir standist bíla- og vagnaumferð. Það er víða í öðrum löndum farið að byggja sjerstakar brautir fyrir flutningavagna, og þær þá sementaðar. Það er því varasamt að leggja mjög mikið fje í vegi hjer, áður en nokkur reynsla er fengin um, hvernig á að gera þá, en 200 þús. kr. kalla jeg mjög mikið, þegar þær eru veittar til að gera fárra kílómetra spotta. Það er einnig óvíst, hvort það borgar sig að leggja mjög dýra bílvegi hjer, þar sem ekki er hægt að nota bíla til flutninga hjer, nema lítinn hluta ársins. Jeg er þeirrar skoðunar, að eigi sje skynsamlegt að leggja neinn veg austur í sveitir, nema járnbraut. Jeg held, að hún yrði ódýrust af öllum vegum, og að rjett væri að snúa sjer þegar að járnbrautargerð. Það hlýtur líka að því að draga, og þá höfum við ekki ráð á að kasta út stórfje til annara dýrari vega. Þessar athugasemdir vildi jeg gera, án þess að jeg vildi með því spilla fyrir fjárveitingunni, því það er sannast að segja, að vegurinn milli brúnna er nú því nær ófær. Jeg skal ekki neita, að mjer hefði fundist eðlilegast, að bifreiðarnar borguðu sjálfar vegi sína. Þessi vegur er ekki lengur sjerstaklega fyrir austursýslurnar; hann kemur nú orðið eins mikið Reykjavík til góða. Þá hefði jeg og kosið, að háttv. nefnd, í samráði við vegamálastjóra, hefði rannsakað, hvort ekki væri ástæða til að halda áfram Hafnarfjarðarveginum. Því var haldið fram, að hann yrði dýr, en jeg held að hann verði ekki tiltölulega dýrari en aðrir vegir, ef hann verður bygður áfram eins og byrjað var á honum. Væri gott að fá reynslu fyrir, hvort sementvegur væri ekki einmitt heppilegur fyrir bíla. Auðvitað getur háttv. nefnd, sem hefir íhugað þetta mál, sagt, að mjer komi atvinnumálin ekkert við. - En þó járnbraut yrði lögð, yrði samt að hafa góðan veg á þessari leið, og sá vegur yrði að liggja nálægt Vífilsstöðum, því annars yrði að byggja annan veg þangað. Eins og vegurinn er nú, er hann alt of mjór. Um þennan kafla hefi jeg ekki annað að segja; að eins vil jeg taka fram, að hvað snertir samgöngur á sjó, mun jeg greiða atkv. með meiri hluta nefndarinnar. Hefi jeg hjer með gert grein fyrir atkv. mínu.

Stefán Stefánsson Við erum tveir flutningsmenn að brtt. á þskj. 609. um að veittur verði styrkur til aðgerðar sjúkrahúsinu á Akureyri. Aðsókn að þessu sjúkrahúsi hefir aukist svo mjög á síðustu árum, að jafnvel oft og tíðum hefir orðið að neita sjúklingum um pláss þar. Til að ráða bót á þessum vandræðum hafa komið fram ýmsar till. um stækkun á sjúkrahúsinu. Tilmæli þessu viðvíkjandi hafa komið til háttv. Alþingis frá stjórn sjúkrahússins, en þar eð háttv.frsm. (M. P.) hefir ekki minst á þær, veit jeg eigi, hvernig nefndin tekur í þetta mál. Aðsóknin stafar óefað, mjög mikið af því, að hjeraðslæknirinn, sem líka er læknir við sjúkrahúsið, hefir mjög gott orð á sjer sjerstaklega sem skurðlæknir. Aðsóknin er því eigi eingöngu úr bænum og sýslunni, heldur eru full 30% sjúklinga annaðhvort úr öðrum sýslum eða þá útlendingar, og mjög miklar líkur eru til að aðsóknin aukist enn að mun. Því nú hafa hjeraðsbúar lagt fram fje til að kaupa ljóslækningatæki og er læknir sestur þar að sem sjerstaklega hefir lagt fyrir sig berklasjúkdóma og ljóslækningar. Fáist því eigi einhver styrkur til aðgerðarinnar, er eigi sjáanlegt að tækin geti orðið notuð. Meðan landið á ekkert sjúkrahús, sem menn nokkuð alment, geta leitað til, verður eigi með nokkurri sanngirni neitað um styrk til sjúkrahúss, sem svo er aðsótt, bæði úr ýmsum hjeruðum landsins, og af útlendum sjómönnum, sem sjúkrahúsið er á Akureyri. Jeg skal svo ekki fjölyrða meira um þetta mál að sinni. Jeg hygg að nokkur hluti nefndarinnar sje þessu máli fylgjandi og vona að háttv. deildarmenn greiði atkv. með till.

Gísli Sveinsson Jeg er svo heppinn að eiga enga brtt. við þennan kafla fjárlaganna og þarf því eigi að biðja mjer atkvæðis. En jeg ætla að segja nokkur orð um Faxaflóaferðirnar. Samvinnunefnd samgöngumála hefir skifst um það atriði. Það hafa komið fram 2 tilboð. Annað er frá h. f. Eggert Ólafsson, er býðst til að taka ferðirnar að sjer fyrir 20 þús. krónur, en hitt fjelagið. Eimskipafjelag Suðurlands, býðst til að taka þær að sjer fyrir 30 þús. Mun rjett vera, að lægra tilboðið sje eingöngu komið fram til að keppa við Eimskipafjelag Suðurlands. En jeg held, að meiri hluti nefndarinnar sem vildi taka því boði, fari villur vegar. Þótt ferðirnar sjeu jafnmargar, er ólíku saman að jafna. Eggert Ólafsson ætlar að halda ferðunum uppi með „Skildi“, en þó að um þann farkost sjeu skiftar skoðanir, held jeg að allir sjeu sammála um, að hann sje algerlega ófullnægjandi. H. f. Suðurland er stofnað með tilstyrk þeirra manna, sem þetta mál kemur mest við. Er það stofnað fyrir tillög frá kaupfjelögum og kaupmönnum, og einnig búandmönnum hjer í Borgarfirði og austan fjalls, alt til Vestmannaeyja. - Skip það sem þetta fjelag hefir aflað sjer er tiltölulega stórt og gott og ætlað að fara austur með Suðurlandi, alt til Vestmannaeyja og lengra ef vill. Kauptúnunum á þessu svæði - Stokkseyri og Eyrarbakka - er alls eigi fullnægt með þeim áætlunum, sem fyrir liggja. Báturinn ,,Skaftfellingur“ hefir eigi getað, og getur enn síður nú, fullnægt Árnessýslu, enda hefir hann Skaftafellsýslur og Rangárvallasýslu aðallega. Meiri hlutinn fjelst eigi á að veita Eimskipafjelagi Suðurlands styrkinn, sem þó er eina fjelagið, sem ætla má að geti fullnægt þörfinni. Meiri hlutinn vildi einnig að eins styrkja Faxaflóaferðirnar, þó að utan Faxaflóa sjeu hjeruð, sem hjer koma til mála og eru út undan. Ýmsum nefndarmönnum duldist samt ekki, að hjer er engin samjöfnuður, á milli þessara fjelaga eða skipa þeirra. „Skjöldur“ getur alls ekki fullnægt þörfinni á þessu svæði, og var upprunalega tekinn út úr neyð, af því að ekkert annað skip var til taks, sem gæti tekið að sjer ferðirnar. Þetta fjelag sem er nýstofnað, hefir aflað sjer þessa skips til að fara ferðirnar allan veturinn og mestan hluta sumarsins, og skipið er vitanlega langt um betra en hitt. Auk þess ætlar það að hafa annað minna skip til ferðanna við og við. Jeg býst við að háttv. meiri hluti hafi eingöngu litið á hvor upphæðin var minni, og svo hallað sjer að þeirri. Það er að vísu góð regla að spara, en sparnaður getur líka orðið nokkuð dýr, ef hann er keyrður úr hófi fram. Mjer er kunnugt um, að háttv. fjárveitinganefnd hefir eigi haft í höndum gögn þessa máls. Til eru ítarleg brjef um þetta mál sem nefndin hefði átt að fá í hendur áður en hún ákvað að fallast á lægri fjárhæðina. Jeg tel illa gengið frá þessu máli, ef sú lægri upphæðin er tekin eingöngu af því að hún er lægri á pappírnum. Finst mjer, að í þesu máli megi ekki eingöngu líta á tölurnar, heldur líka á hina verulegu hagsmuni og hvað að haldi kemur. Lægra tilboðið er enn fremur eingöngu komið fram vegna þess að nýja fjelagið vildi ekki kaupa skipið sem eldra fjelagið hafði til ferðanna og vildi losna við, sem sje „Skjöld. Og það hefir berlega komið fram að lægra tilboðið var eingöngu gert í því skyni að keppa við nýja fjelagið og þannig útiloka það frá styrknum enda bauðst h. f. Eggert Ólafsson upprunalega til að halda ferðunum uppi fyrir 30 þús. kr., og lækkaði tilboðið fyrst niður í 20 þús. kr., er nýja fjelagið hafði boðið sömu kjör. Jeg skal ekki leggja neinn dóm á það, hvort h. f. Eggert Ólafsson sje fært um að halda uppi ferðunum, en skipið „Skjöldur“ er ljelegt og getur aldrei fulnægt kröfunum. Það væri illa farið, ef þingið tæki þá stefnu, að samþ.till. meiri hluta nefndarinnar, því að mjer finst aðalatriðið hljóta að vera, hvernig ferðirnar eru. Bæði jeg og aðrir hafa bent á að í því efni getur enginn samanburður átt sjer stað milli þessara tveggja. Skip Eimskipafjelags Suðurlands er ágætisskip en það kvað alment vera kvartað undan hinu skipinu. Til þessa fjelags hafa og þeir menn stofnað sem mest þurfa ferðanna með. Og yrði þeim mun óskiljanlegra hvernig fjelagið Eggert Ólafsson gæti haldið ferðunum uppi fyrir þenna styrk er áreiðanlegt má telja, að rjett allur varningur muni verða fluttur með skipi Eimskipafjelags Suðurlands. Það er sem sje víst að ferðir „Skjaldar“ eru svo lakar, að ekkert viðlit er að þær verði til frambúðar. Það að veita „Skildi upphæðina, yrði því að eins til þess að gera hinu betra fjelaginu óþarfan leik.

Pjetur Þórðarson Jeg hafði ekki ætlað mjer að minnast á mörg atriði þessa máls. Jeg ætlaði aðallega að tala um þann lið sem hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) gerði að umræðuefni, og hefi jeg þó ekki mörgu við það að bæta sem hann sagði. Þó vildi jeg drepa á fátt eitt, sem ekki kom fram í ræðu hans. Það er vitanlegt að „Skjöldur“ var í fyrra tekinn til þessara ferða út úr neyð og fyrirfram vitanlegt að hann gat ekki fullnægt og fullnægir hvergi nærri flutningsþörfinni. Jafnframt voru líka í alt fyrra sumar notaðir tveir vjelbátar hvor hjer um bil 36 smálestir að stærð og fóru þeir milli Reykjavíkur og Borgarness annanhvern dag um lengri tíma framan af sumri og öðru hvoru fram á haust. Sömuleiðis gekk „Skaftfellingur á milli alloft og ætíð með nægum flutningi auk ýmsra annara báta, sem öðru hvoru voru á ferðinni þessa sömu leið. Og það segir sig sjálft, hvort menn eru að fara allar þessar ferðir að þarflausu. Jeg bendi á þetta til að sýna fram á það hvað flutningaþörfin er miklu meiri en svo að „Skjöldur“ geti fullnægt henni. En auk þess er annað sem eigi þarf síður að athuga. Nú er jafnvel miklu meiri vandkvæðum bundið en áður fyrir fólk að fara á milli vegna þess, að „Skjöldur“ er svo lítið skip fyrir farþega að litlu munar á farrými á honum og vænum mótorbát. Og í hvert skifti sem minst er á þau fargögn, sem nú eru notuð og fólkið er neytt til að nota á ferðum um Faxaflóa, þá heyrir maður sárar kvartanir yfir því, hve úrræðaleysi þings og stjórnar í þessu efni sje átakanlegt kvartanir frá einhverjum, ekki síst háttvirtum Reykvíkingum og öðrum sem vanir eru sæmilegum lífsþægindum og helst vildu ekki þurfa að sæta fari með slíkum veltidöllum. Það virðist þess vegna full ástæða til þess að reyna að fara að sjá Flóanum fyrir skipi. sem nokkurn veginn sje siðuðum mönnum samboðið. Mjer er þessvegna alveg óskiljanlegt hvernig það hefir getað komist inn í skilning hv. meiri hluta samgöngumálanefndar að ætla sjer enn að fullnægja öllum þessum þörfum með sama ómyndarfarkostinum sem í fyrra. Og enn þá óskiljanlegra verður þetta þegar gætt er þeirra gagna, sem nefndin hefir haft fyrir sjer. Ef þessi styrkur verður veittur h. f. Eggert Ólafsson má gera ráð fyrir því, að fyrir hann fáist að eins póstflutningur einn. Því auðvitað fær hitt skipið sem er stærra og betra mest af mann- og vöruflutningnum ekki síst þegar þess er gætt, að að því standa einmitt þeir menn, sem mest þurfa að fá flutt, alkunnir dugnaðarmenn beggja megin hinnar nú svo fjölförnu sjóferðalínu, sem nú hafa hafist handa til þess að bæta úr knýjandi þörf. Jeg held því að vægast sagt megi kveða svo að orði, sem hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), að hv. fjárveitinganefnd hafi farið lauslega yfir málið, ef hún ætlar að halda til streitu þessum skilningi sínum. Svo vildi jeg leyfa mjer að minnast örlítið á brtt. á þgskj. 461, II. 8. Jeg er hv. samgöngumálanefnd mjög þakklátur fyrir undirtektir hennar undir þá litlu fjárveitingu sem þar er um að ræða og jeg á hlut að, sem sje styrkinn til vjelbátaferðanna með ströndum fram í vestur frá Borgarfirði. Það stendur sem sje svo á, að mjög örðugt er að fara á stóru skipi um þessar slóðir. Þó eru þarna tvær löggiltar hafnir. En það borgar sig ekki að láta Flóabátinn koma þar við svo oft sem þarf, og hefir þess vegna fyrir löngu verið horfið frá því, og er miklu rjettara og tiltækilegra að styðja samgöngurnar þar með styrk til vjelbátaferða. En það er ekki rjett hjá háttv. frmsm. fjárveitinganefndar (M. P.), að hjer sje verið að fara inn á nýja braut fjárveitinga. þar sem það er vitanlegt, að slíkir smábátastyrkir hafa staðið í fjárlögunum í mörg ár. Jeg vona svo, að hv. fjárveitinganefnd fari ekki að amast við þessu smávægi, þegar til atkv.greiðslunnar kemur, og vonandi fer ríkissjóðurinn ekki á hausinn fyrir það þó hann sýni okkur á Mýrunum þessa sanngirni. Annars býst jeg ekki við því að hafa áhrif á hv. deidarmenn í þessu máli, aftur eða fram og væntanlega ókyrrir það ekkert samvisku þeirra hvort sem þeir fella þetta eða samþykkja. Mun jeg því ekki segja meira til meðmæla þessum lið og er líklega rjett að láta við svo búið standa.

Frsm. fjárveitinganefndar (Magnús Pjetursson) Jeg vildi helst mega mælast til þess, áður en jeg byrja, að menn hætti öllum þessum einkafundum meðan jeg tala, enda býst jeg ekki við að tala aftur. Jeg vil byrja á því, að þakka hæstv. atvinnumálaráðherra undirtektir hans undir brtt. okkar. Þeim bjóst jeg sannast að segja. tæpast við, því mest var raskað þeim fjárlagaliðum sem honum viðkemur. Skildi jeg ræðu hæstv. atvinnumálaráðh. (S. J.) svo sem hann væri að þakka nefndinni fyrir að hún hefði rjett hluta hans gagnvart embættisbræðrum hans, og eftir því, sem fram er komið, þá skýtur að minsta kosti nokkuð skökku við um ræðu hans og hæstv. fjármálaráðh. (S. E.). Þá skal jeg leyfa mjer að víkja nokkuð að hv. 1. þm. Árn. (S. S.), og sjerstaklega að brtt. hans á þgskj. 597, um lækningastyrk til Þingvellinga. Nefndin hefir ekki sjeð sjer fært að mæla með þessu, af sömu ástæðu og hæstv. forsætisráðherra tók fram, sem sje þeirri, að ef þetta yrði samþ., mundu miklu fleiri koma á eftir. En öllum væri ókleift að veita slíkan styrk. Og þótt segja mætti með nokkrum sanni að eitt svipað dæmi væri til áður, þá er því þar til að svara, að það er komið fram á móti vilja fjárveitinganefndar. Hv. 1. þm. Árn. (S. S.) gat þess, till. sinni til styrktar, að torfæramikil hamlaði læknissókn á þessu svæði. Vil jeg nú spyrja hvort hann eigi hjer við Brúará.  (S. S.: Já - akkúrat!)  Já - en ef svo er - þá get jeg huggað hv.þm. á því, að sú torfæra er nú að hverfa, því áin verður brúuð ,,akkúrat“ á næsta ári. Þá hefir nefndin ekki getað fallist á það að veita Ól. Ísleifssyni lækningalaun. Hún telur það varhugaverða stefnu að taka próflausa menn á föst laun.  (S. S.: Hann hefir lækningaleyfi.)  Já - en hann hefir að eins takmarkað leyfi - og það hefir komið fram óánægja gegn því, að slíkir menn „praktiseruðu“ mikið, og engin ástæða fyrir hið opinbera til þess að hlaða undir þá hálflærðu starfsemi, eða setja slíka menn á föst laun. Þá er þriðja og stærsta brtt., og þarf jeg litlu við það að bæta, sem jeg hefi áður sagt um hana. En mjer er óskiljanlegt, að lagaskýring sýslunefndanna um þennan Flóaveg sje rjett. Auðvitað hefir vegur- inn á sínum tíma verið afhentur sýslunni sem fullger, og ber henni því að hafa allan veg og vanda af viðhaldi hans. Eða hvað skyldi ekki mega hlaða miklu vegaviðhaldi sýslusjóða á ríkið, ef þessi yrði samþykt? En þrátt fyrir alt þetta hefir nefndin ekki viljað nota sjer leyfi þingskapanna til þess að stemma nú þegar stigu fyrir framgangi þessarar Flóavisku, en telur sjálfsagt að hv. deild sýni Flóamönnum alla kurteisi, engu síður en öðrum. En þó virðist skörin farin að færast upp í bekkinn þegar, þrátt fyrir alt þetta er kvartað yfir því af hv.þm. Árn., að Árnessýsla sje, og hafi verið olnbogabarn ríkissjóðs í vegamálum. Jeg vil í því sambandi benda á það til skýringar, að á árunum 1886–1916 hefir þessi sýsla hlotið til vegagerða 603 þús. kr., eða nærri 1/3 alls þess, sem til slíkra framkvæmda hefir verið veitt. Ef þetta er að hafa Árnesinga fyrir olnbogabörn, þá hefði jeg gaman af að vita, hvaða eymdarnafni sumar aðrar sýslur ættu að heita.  (S. S.: Jeg hefi ekki sagt þetta)  . Næst vil jeg snúa mjer að hæstv. fjármálaráðh. (S. E.). En þar skal jeg ekki vera langorður. Það yrðu að eins þreytandi endurtekningar, ef við hjeldum mikið áfram orðasennu okkar. Hann var enn þá að segja, að ef fjárlagafrv. hefði komið frá nefndinni, eins og stjórnin gerði ráð fyrir því, þá hefðu fjárhagshorfur ríkisins verið góðar. En hann hlýtur að vita það, að þetta var ómögulegt. Að minsta kosti hefðu launalögin gert allmikinn halla auk ýmislegs annars.  Auk þess er jeg tók fram um launalögin er enginn vafi á því, að frv. gat ekki gengið að öðru leyti fram eins og það kom frá stjórninni. Fyrst og fremst hefir verið reiknað út, að þær áætlunarupphæðir, sem nefndin hefir lagt til að hækka nema um 170 þús. kr. Geri jeg ráð fyrir, að þingið líti svo á, að hjá þessari 170 þús. kr. hækkun hafi eigi verið unt að komast, og að hún sje til orðin af því, að gjaldaáætlun hæstv. stjórnar hafi verið of lág. Enda kemur það heim við það, sem hæstv. atvinnumálaráðherra sagði að hann hefði viljað hafa sínar áætlanir hærri en raun varð á þegar aðrir tóku þar í taumana. Hæstv. fjármálaráðherra talaði um, að það sem hann hefði á móti, væri, að það yrði framvegis stefna þingsins að skila fjárlögunum með tekjuhalla. Jeg margtók það fram í dag að langt væri frá því, að fjárveitinganefndin teldi slíkt eiga að vera í framtíðinni, en að það væri að eins afleiðingar ófriðarástandsins í þetta skifti, og afleiðing af því, að ekki hefir unnist tími til að koma skattamálunum í rjett horf. Jeg brýndi það fyrir stjórn og þingi, að framvegis mætti þetta ekki svo til ganga; skattamálunum yrði að koma í betra horf, ef jöfnuður ætti að komast á. Þesskonar stefnu vildum við láta þingið marka nú, hvað miklar tekjur landið þyrfti í framtíðinni, til þess að sæmilegar framkvæmdir geti orðið í landinu. Annars þótti mjer skrítið að heyra hæstv. fjármálaráðherra detta ofan á það að nefna vegagerðir. sem þann lið fjárlaganna er helst mætti spara, einkum þó þegar þess, er gætt, að aldrei síðan 1907 hefir verið gert ráð fyrir eins litlum framkvæmdum í vegabótum og í fjárlagafrv. stjórnarinnar nú og er þess er jafnframt gætt, að á þessum kafla er ekki mikil hækkun af nefndinni frá frv. stjórnarinnar. Það er ekki meira en um 80 þús., sem er hækkun frá till. stjórnarinnar  Hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) talaði einnig um lánstraust landsins, að þótt það væri gott í svipinn, þá gæti það ekki batnað við það, að hvað eftir annað væri leitað lána, til að borga með tekjuhallann. Þetta er auðvitað rjett og í samræmi við það, sem jeg hefi áður sagt, að það er ekki meiningin, að þetta sje til frambúðar. En nú vil jeg geta þess, að það getur aldrei spilt lánstraustinu, þótt það sjáist, að þingið vill verja fje til framkvæmda í landinu. Hitt myndi miklu fremur spilla lánstraustinu, ef það sæist, að stefna þingsins væri sú að marka kyrstöðu í framkvæmdum. Hæstv. fjármálaráðherra þekti einn veg sem hann áleit að vel mætti bíða. Það var Norðurárdalsvegurinn.  Hæstv. fjármálaráðherra hjelt því fram, að annaðhvort yrði að gera, skera niður eitthvað af till. nefndarinnar, eða herða á sköttum. Jeg hefi ekki sýnt neinn mótþróa skattafrv. stjórnarinnar og öðrum, sem fram hafa komið á þingi. En jeg get ekki talið það hlutverk fjárveitinganefndar að sjá við því, þótt tekjur landsins sjeu of litlar. Hæstv. fjármálaráðherra gerði ráð fyrir, að þingið myndi fúst til að samþykkja ýmsa tekjuauka, sem hann hefði í hyggju að flytja frv. um, ef till. nefndarinnar yrðu samþyktar. Jeg fyrir mitt leyti get ekki lofað því að samþykkja hverjar þær tekjuaukatillögur, sem bornar væru fram. En ekki er ólíklegt, að takast mætti að finna þá tekjuauka, er mætti samþykkja. Vona jeg að t. d. á næsta þingi komi fram tekjuaukatill., er komi jafnvægi á og jafni upp hallann, sem nú er á, að minsta kosti að einhverju leyti. Hæstv. fjármálaráðherra sagði, að það hefði verið ófrávíkjanleg regla nefndarinnar að fara eftir till. allra „stjóranna. Það er satt, að fjárveitinganefnd hefir gert sjer að góðu að taka við bendingum sjerfræðinga í hverri grein, því að hún er ekki svo mönnum skipuð að hún geti haft sjerfræðinga í öllum þeim greinum er til hennar kasta koma. En viðvíkjandi vegagerðunum skal jeg taka það fram að till. um það í heild sinni eru fram komnar eftir hvötum fjárveitinganefndar sjálfrar. Um leið og nefndin ljet brýrnar falla úr vildi hún taka eitthvað af nauðsynlegustu framkvæmdum upp í fjárlögin í staðinn. Fór hún þá til vegamálastjóra og spurði hann, hvað hún ætti að setja í stað þess fjár, er við þetta sparaðist í fjárlögunum.  Ekkert skil jeg í því, að hæstv. fjármálaráðherra skuli þykja undarlegt, þótt nefndin telji það búhnykk að hækka skrifstofufje vegamálastjóra. En jeg hygg rjett, að það sje búhnykkur að nota ódýrari vinnukraftinn til skrifstofustarfanna heldur en að láta verkfræðingana sjálfa, sem nóg hafa að gera á sínu sviði, sitja við skrifstofustörf, sem allir almennir skrifarar geta leyst af hendi. Hæstv. fjármálaráðherra beiddist þess, að honum væri gert aðvart um, hve miklu tekjuhallinn myndi nema, er nefndin hefði lokið störfum. Fjárveitinganefnd gat ekki gefið upp neitt um það fyr en allar brtt. hennar voru tilbúnar. Þá fyrst var hægt að semja fullnaðarskýrslu um það. En það var ekki fyr en daginn, sem fjárlögin voru til framhalds 1. umr. Þá var þetta gert upp, og árangurinn kom fram í ræðu hv. framsögumanns fjárhagsnefndar (M. G.). Bjóst nefndin ekki við, að hæstv. fjármálaráðherra þyrfti aðra tilkynningu um það atriði. Jeg vil að lokum, áður en jeg skil við hæstv. fjármálaráðherra, geta þess, að það mátti skilja ræðu hans svo, að þessar framkvæmdir í vegagerðum væru óvenjulega miklar. En það er langt frá því að svo sje. Það eru hjer um bil jafnmiklar framkvæmdir og gert var ráð fyrir á síðasta þinginu fyrir ófriðinn. Þá var gerð fyrirætlun um framkvæmdir vegagerða í framtíðinni. Þar var áætluð sú upphæð er þingið 1913 gerði ráð fyrir að hæfileg yrði næstu ár. Það er því síður en svo, að nefndin hafi viljað ganga svo langt, að bæta þann halla, er framkvæmdir í landinu hafa beðið við ófriðinn. Hún vildi ekki fara hærra en á venjulegum tíma. Þá var það hæstv. forsætisráðherra er mintist á styrkinn. sem ætlaður er hjeraðslæknum, í sambandi við þann styrk, er fjárveitinganefndin hefir ætlað Halldóri Hansen lækni. Það var rjett athugasemd, og vona jeg, að nefndin athugi það til næstu umr., hvort ekki sje hægt að gera þetta samræmilegt, með því annaðhvort að hækka styrkinn til utanfarar lækna, eða færa hina upphæðina niður. Þá var brtt. frá hv. þingmönnum Eyfirðinga um styrk til aðgerðar sjúkrahússins á Akureyri. Nefndin, eða meiri hluti hennar, vill heldur mæla með, að þessi till. nái fram að ganga. Það er víst enginn vafi á því, að þörfin er mikil, eins og hv.flm. (St. St.) skýrði frá. Sjerstaklega er nefndinni kunnugt um það að einstakir menn í hjeraðinu hafa lagt mikið á sig til að afla sjúkrahúsinu nauðsynlegra tækja og þvílíks. Það var víst hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), sem ljet á sjer skilja, að fjárveitinganefndin myndi í hugsunarleysi og án þess að hafa gert sjer ljósa grein fyrir skilríkjum og athugað þau stutt till. samgöngumálanefndar, af því að það hafi verið sparnaðartill. og líklega sú eina í þá átt. Ætti síst að lasta það, að þarna er þó einn ljósdepill í gerðum fjárveitinganefndar, heldur ætti samgöngumálanefnd að þakka sjálfri sjer það, að hafa komið henni á rjetta braut. Annars skal jeg geta þess, að fjárveitinganefnd fjekk þannig lagaða skýrslu frá samgöngumálanefnd, að hún sendi einn mann til fjárveitinganefndar, sem átti að veita henni upplýsingar. En svo býst jeg ekki við, að fjárveitinganefnd sje svo bundin með atkvæði sínu, að hún geti ekki tekið fult tillit til þess, sem upplýsast kann og metið öll þau rök, sem fram koma, og er því hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) óhætt að færa fram öll þau rök, er hann hefir til, vegna þessa.

Fjármálaráðherra (S. E.) Háttvirtur frsm. (M. P.) talaði um það, að þótt frv. hefði verið samþ. í nefndinni eins og það kom frá stjórninni, hefði halli orðið eins fyrir það. Þetta getur verið, en hann hefði þó áreiðanlega orðið stórum minni. Hann sagði, að jeg vildi sjerstaklega spara útgjöldin til veganna og kvaðst furða sig á því, þar sem útgjöldin til þeirra væru þau sömu hjá fjárveitinganefnd og stjórninni. En hann gleymir þar alveg 300.000 króna upphæðinni. sem framyfir er hjá fjárveitinganefnd, því hún hefir tekið brýrnar úr stjórnarfrumvarpinu og ætlar að láta byggja þær fyrir lánsfje, en í stað þeirra hefir hún sett ýmsar vegabætur inn í fjárlögin en allir sjá, hvað sparnaður fjárveitinganefndar vegur mikið, þegar upphæðin, sem út er dregin úr fjárlögunum á samt að brúkast. En sannleikurinn er sá, að hv.frsm. (M. P.) hefir verið hræddur um að verða ekki álitinn nógu mikill framkvæmda- og framfaramaður af kjósendum sínum, ef hann ekki jysi nógu út, sjerstaklega til vegamálanna. En hann gáir ekki að því, að verið er að ráðast í stórfyrirtæki utan fjárlaganna Nú er á leiðinni bæði brúarfrumvarp, húsabyggingafrumvarp, sem kemur til með að kosta miljónir, ef verður að lögum, og auk þess er í ráði hafnargerð í stórum stíl, og að koma á fót strandvörnum. Þingið er sannarlega eftir atvikum, afarstórstígt í framkvæmdum. Hv. þm. (M. P.) mintist á Norðurárdalsveginn. Það var nú ekki aðallega hann, sem jeg mintist á. En jeg er honum kunnugur og veit, að þeir sem þar eiga hlut að máli mundu verða þakklátir fyrir að fá hann, og vitanlega eiga þeir að fá hann; en þó að eitthvað hefði verið dregið úr útgjöldum einnig til hans þá veit jeg, að engin hætta var á ferðum. Það lítur út fyrir, að hv.þm. (M. P) álíti það ekki svo hættulegt, að veita fje svona, jeg vil næstum segja í óhófi meðan hægt sje að fá lán. En einhverntíma kemur að skuldadögunum. Eftir því sem jeg frjetti rjett nú, hafði fjárveitinganefnd ekki athugað neitt, hve hallinn mundi verða mikill á fjárlögunum, heldur bætt athugasemdalaust við útgjöldin. Það var fyrst þegar farið var að leggja saman eftir á, að henni varð hallinn ljós. Það var því ekki von, að vel færi. Hv. frsm. (M. P.) er því alveg óhætt að vera með mjer í því, að draga úr ýmsum framkvæmdum, eins og nú er ástatt. Þetta þing verður samt talið eitthvert hið mesta framkvæmdaþing. Fjárlögin hafa hingað til verið þjóðvegirnir, sem fjárveitingarnar hafa farið eftir, en nú er farið inn á hliðarvegi ýmsa í fjárveitingum, eins og jeg hefi tekið fram, og má vara sig á því, að þeir verði ekki að villigötum út í fenið.

Pjetur Jónsson Það er út af vegamálunum, sem jeg stend upp, og þá sjerstaklega út af Flóaveginum. Jeg var á fundi sýslunefndar Árnessýslu, þegar hún ræddi málið á fundi sínum. Auðvitað lagði jeg þar ekkert til mála, en jeg veitti því athygli sem fram fór og haldið var fram í einu hljóði í sýslunefndinni. Hún hjelt því fram að það væri skylda landsstjórnarinnar að endurbyggja veg þennan. Á borðinu fyrir framan sig hafði oddviti kort yfir sýsluna, þar sem sýndir voru vegirnir, sem um hana liggja. Mjer datt í hug að æskilegt hefði verið, að þar hefði verið kort af Íslandi öllu í staðinn, og að komið hefði sjer vel, ef þeir hefðu verið markaðir með rauðu þeir landssjóðsvegir, sem búið er að leggja, en hinir með svörtu, sem enn eru ekki til neinsstaðar, nema í vegalögunum. Jeg vil bæta því við, að það hefði komið sjer vel líka fyrir þm. að hafa slíkt kort fyrir framan sig nú, þegar um vegina er að ræða. Vegalögin eru nú orðin 25 ára gömul, og þegar þess er gætt, að strax var byrjað að leggja suma þá vegi, sem fyrir var mælt um í lögunum, þá er engin furða, þótt fólki sje farið að lengja eftir þeim vegum, sem enn eru einungis á pappírnum. Og eitt ætti nú a. m. k. að vera orðið mönnum ljóst að það sem lagt var til veganna ár eftir ár oftast þetta 150.000 krónur á ári, var ekki of mikið til þess að koma upp þeim vegum sem í vegalögunum stóðu, á skaplegum tíma, þótt ekki væri tekið af því sífelt meira og meira til viðhalds á vegunum og jafnvel endurbyggingar. Og nú vil jeg þá leyfa mjer að benda á hvað eftir er að byggja af þessum landssjóðsvegum.1) Yfir höfuð er mjög mikið eftir af þeim vegum, sem sjálfsagt er að gera akfæra. Samkvæmt þessu sjá menn, að það er að eins til að tefja fyrir því, að menn fái sína langþráðu vegarspotta, ef sífelt á að kippa af vegafjárveitingunni því, sem þarf til viðhalds og endurbyggingar hinum fengnu vegum, því þá fá sum hjeruð aldrei sína vegi. Mjer datt í hug að gefa þetta yfirlit í sambandi við Flóaáveituveginn. Jeg er ekkert á móti því, að landssjóður leggi fje til þessa vegar á móti hjeraðinu, ekki af því, að honum beri lagaskylda til þess, heldur af hinu, að upphafleg bygging vegarins hefði eigi reynst svo vel, sem flutningamagn á þessum vegi heimtar. Skil jeg ekki annað en að hjeruðin megi vera fegin að fá þessa hjálp úr landssjóðnum, með hinni fyrirhuguðu endurbyggingu á þessum vegi. Ætti upp úr því að vera mjög viðráðanlegt fyrir sýsluna að sjá um viðhaldið á honum. Loks vil jeg benda á það, að skattaálögurjettur sýslnanna er svo takmarkaður að ekki hefir verið hægt að útvega nægilegar tekjur til að standast þann byggingar- og viðhaldskostnað vega, sem til hefir þurft. Mjer finst liggja miklu nær að reyna að kippa þessu í lag en að kippa viðhaldinu alveg af sýslunum. *) Síðan var gerð grein fyrir þeim vegaköflum, samkvæmt vegalögunum sem eftir er að byggja, og þeir flestir taldir upp. P. J.

Frsm. fjárveitinganefndar(Magnús Pjetursson): Hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) neyðir mig til að standa upp, til að gefa stutta skýringu á tveimur eða þremur atriðum. Hann sagði að fjárveitinganefnd hefði ekki hugsað út í, hvað hún var að gera, fyr en á síðustu stundu. En þetta er ekki rjett. Nákvæmt yfirlit gat nefndin ekki gert fyr en allar brtt. voru fram komnar. En fjármálaráðherra spurði mig oft, hvað jeg hjeldi að tekjuhallinn mundi verða mikill, og sagðist jeg ekki vita það fyrir víst, en sennilega mundi hann verða ca. 1 miljón. Það kom illa heim hjá hæstv. fjármálaráðherra, að jeg væri að vinna mjer sjerstakt fylgi kjósenda með starfi mínu í nefndinni. Því jeg hvorki vann þar nje tala hjer fyrir brtt. nefndarinnar sem þm. Strandamanna eingöngu, heldur fyrst og fremst sem framsögumaður fjárveitinganefndar. Hafnargerðanna, sem hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) talaði um, hefir nefndin ekkert tillit getað tekið til, vegna þess, að hún hefir enn ekkert haft með þær að gera. Það hefir engu slíku verið skotið til hennar enn.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg veit, að fjárveitinganefnd háttv.Ed. hefir fallist á frv. sjávarútvegsnefndar. Mjer þykir einkennilegt, að háttv.frsm. (M. P.) virðist ekki vera þetta ljóst, því jeg bjóst við svo mikilli samvinnu og sambandi milli nefndanna, að önnur samþykti ekki miljónafyrirtæki án þess að láta hina vita. Jeg man ekki eftir, að háttv.frsm. (M. P.) hafi tilkynt mjer um þennan 1 milj. tekjuhalla, og jeg endurtek það, að jeg hygg, að háttv. nefnd hafi ekki gert sjer fyllilega ljóst, hvert stefndi. Það virtist koma hálfilla við háttv.frsm. (M. P.) að jeg talaði um kjósendur í sambandi við framsóknarhug hans. Þetta voru engin lastmæli, því allir viljum við þóknast kjósendum okkar sem best. En háttv.frsm. (M. P.) vildi skifta sjer í tvent og reka burt háttv.þm. Stranda meðan háttv.frsm. talaði. Jeg er hræddur um að þingmaðurinn og framsögumaðurinn hafi fylgst að.

Einar Jónsson Það lítur út fyrir, að menn hafi gaman af að vaka fram á nótt hvað eftir annað við mal og málæði. Það er haft að máltæki, að betra sje, að 10 sekir sleppi. en að 1 saklaus sje sakfeldur. Jeg beini þessum ásökunum þess vegna ekki að neinum sjerstökum, því einhver kann að vera saklaus, þótt lítill munur hafi verið á málæði manna. Jeg er ekki vanur að tala lengi eða oft; jeg hefi yfirleitt viljað hlífa mönnum við löngum ræðum. En nú sje jeg ekki ástæðu til þess; háttv. deild á það ekki skilið, og ætla jeg þess vegna að verða langorður. Jeg veit vel, að langar ræður hafa lítil áhrif á atkvæði manna, nema að þær sljófga menn og draga úr dómgreind þeirra. Það er líklega af þeirri ástæðu, að oftast er skynsemisminst atkvgr. um þau mál, sem lengst eru þvæld. Hjer hafa verið haldnar hálftíma til klukkutíma ræður, og veit jeg ekki, hvort tilgangurinn er sá, er jeg nú hefi lýst. Jeg á þó ekki við háttv.frsm. (M. P.), því hann hefir reynt eftir megni að halda sjer innan skynsamlegra takmarka, en jeg get ekki gefið öllum háttv. ræðumönnum sama vitnisburð.  (E. A.: Hverjir eru þeir þá?)  . Jeg er að hugsa um að taka upp sið háttv.þm. S.-Þ. (P. J.), að svara ekki þessum háttv. 2. þm. Árn. (E. A.), sem gerir sjer leik að því, að grípa fram í fyrir mönnum og reyna að trufla þá. Jeg treysti mjer að vísu til að varðveita ró mína og láta ekki standa á svari, en það verður ekki sagt um alla, og því held jeg, að best væri að taka alment upp þennan sið, sem háttv.þm. S.-Þ. (P. J.) byrjaði, á. Jeg veit ekki, hvort vökurnar, umræðurnar eða eðlisgallar valda því, að farið er að grauta ýmsu saman nú í seinni tíð. Fjárlagafrv. og launafrv. hafa verið hrærð saman, og er orðinn úr sá grautur sem þinginu er lítill sómi að bjóða kjósendum. Sumir hafa nú tvöföld laun, bæði eftir fjárlögum og launalögum, og get jeg ekki aðhylst það fyrirkomulag. En í þeirri von, að þetta verði lagað við 3. umr., ætla jeg að láta það liggja á milli hluta nú, en snúa mjer heldur að þeim brtt., sem jeg á. Jeg er svo heppinn, að brtt. mínar eru fáar, en þó hefi jeg ekki komist hjá að gera brtt. við 12. gr. Jeg ætla að minnast lítillega á þetta, ekki síst þegar háttv.frsm. (M. P.) hefir sýnt því þann sóma, að geta þess, þó minni sómi væri að, hvernig hann gerði það. Ummæli hans hljóta að vera sprottin af misskilningi og ókunnugleika á manninum, sem hjer um ræðir. Jeg sje mjer því ekki annað fært en að reyna að reifa málið. Eins og kunnugt er, koma óskir um það úr öllum áttum að fjölga læknum. Þeim er flestum hafnað með því, að læknar verði ekki fáanlegir í nýju hjeruðin. Hjer er ekki um slíkt að ræða. Læknirinn stendur til boða; hann hefir læknisleyfi og kunnáttu á við marga aðra, þó eigi hafi hann tekið próf. Manninum hefði ekki verið veitt leyfið nema að hann væri til þess hæfur. Hann hefir einnig alment orð á sjer fyrir kunnáttu og lægni, og sýna það vottorð þau frá Árnes- og Rangárvallasýslu, sem hafa legið frammi á lestrarsal og menn hefðu getað kynt sjer, ef þeir hefðu nent. Hjeraðslæknir Rangæinga, sem er einhver besti læknir landsins, hefir gefið honum vottorð, og getur læknirinn talað af reynslu, því hann hefir oft þurft á hjálp hans og aðstoð að halda. Það er sama hvert farið er, alstaðar er Ólafi Ísleifssyni gefið sama vottorðið um kunnáttu, lægni og hjálpfýsi, og vilja menn ekki missa hann sem lækni. Ef hann fær ekki þann styrk, sem hann sækir um, verður hann að láta af lækningum og ætti Alþingi að athuga þetta vel. Margir mundu sakna Ólafs, því margir eiga honum heilsu og líf að þakka. Sjerstakt orð fær hann fyrir að hjálpa konum í barnsnauð og hefir tekist vel.  (G. Sv.: Það geta fleiri)  . Einhverjir geta það fleiri, en jeg er viss um, að háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) getur það ekki. Jeg hefi að minsta kosti aldrei heyrt getið um það, að hann hafi hjálpað konum í barnsnauð. Till., sem jeg á á þgskj. 616, fer fram á smáar upphæðir, og má vel á það minnast, að eftir 12. gr. sitja sumir í sömu launum og áður, þótt nú sje búið að hækka laun annara.  (M. P.: Þetta verður alt lagað síðar)  . Jeg er ekki spámaður og veit ekki, hvað fram kann að koma eða gert verður. Það er alt dulið, sem fram undan er, og læt jeg útrætt um þetta atriði. Jeg á bágt með að trúa því, að háttv. deild verði svo skammsýn, að auka hjeraðslækni erfiði og lífi og heilsu manna hættu með því að neita um þennan styrk. Nú verður stofnað nýtt læknishjerað í Árnessýslu, og verður þá þeim lækni hafnað sem í boði er. Það er undir hælinn lagt hvort læknir fæst eða ekki, og er það spá mín að hann fáist ekki. Jeg ætla að minnast á aðra brtt., á þgskj. 601, og að því loknu skal jeg gefa deildinni ró og tefja ekki lengur. Árnessýslu er nú gert að skyldu að leggja fram 2/3 af viðhaldi vega. Hæstv. forsætisráðherra (J. M.) talaði um, að vegirnir kæmu ekki að fullum notum fyr en járnbraut væri komin austur. Jeg er alveg á sama máli og hann um járnbrautina, en jeg get ekki fallist á, að fresta eigi vegagerð og vegaviðhaldi þangað til hún kemur, því dráttur getur orðið á því. Jeg býst við því, að ekkert yrði gert á þessu þingi í því máli, þótt áskoranir bærust á skrautrituðu skjali. Vegunum verður að halda við og líta á það, hvar þörfin er mest. Nú er verið að leggja veg, sem jeg tel gagnslítinn og illa fyrir komið. Það er vegurinn milli Hafnarfjarðar og Reykjavíkur. Í hann eru nú komnar 530 þús. og von á meiru.  (Margir þingmenn: 130 þús.)  Það getur verið, að það sjeu að eins 130 þús., en það kemur út á eitt. Þegar stórum upphæðum er eytt til einskis, þá munar minstu, hvort það er 130 þús. eða 530 þús. Þá hafa farið 15 þús. í að lappa upp á gamla veginn, en mig getur mismint, ef til vill eru það að eins 5 þús. Það á ekki að ákveða, að leggja skuli vegi fyrir svo og svo mikið án þess að athuga, hvar þeir eru lagðir og hvar þörfin er mest. Sama er að segja um brýrnar. Þær hafa verið teknar upp á skrá, og eru þar þarfar og sjálfsagðar brýr innan um óþarfar. Það veit enginn, hvað langt verður þangað til þær brýr verða bygðar, og getur orðið dráttur á því, sem svo mörgu öðru. Það er óheppileg stefna, að strika þetta alt út af fjárlögunum og taka það þannig undan eftirliti þingsins. Jeg efast um, að forsvaranlegt sje að greiða þannig atkv. Við svíkjum kjósendur okkar með því og smeygjum sjálfum okkur undan ábyrgð. Jeg ætla ekki að tala lengra, því þótt mátulegt væri á háttv. deild, að jeg hjeldi henni vakandi lengur, þá vil jeg nú lofa þeim að fara að sofa úr þessu.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg gleymdi alveg að minnast á brtt. á þgskj. 616, sem hv. 2. þm. Rang. (E. J.) hefir nú talað um. Jeg legst ekki á móti málinu af því að jeg telji ekki manninn alls góðs maklegan, heldur af því, að hjer er um skakka stefnu að ræða. Það á að stofna læknisembætti handa ólærðum manni, próflausum. Jeg vil benda á, hvort eigi mætti fara þá leið, að veita þessum manni viðurkenningu eitt skifti fyrir öll. Jeg tel hann þess verðan, og væri þeim peningum ekki illa varið, en hitt get jeg ekki fallist á, að stofna nýtt embætti handa þessum manni.

Frsm. samvinnunefndar samgöngumála (Björn R. Stefánsson) Jeg gat þess til, þegar jeg talaði síðast um Faxaflóabátinn, að jeg mundi ekki komast hjá því, að taka aftur til máls. Jeg hafði þó hugsað mjer að sleppa orðinu. en háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) og háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) hafa neytt mig til að standa hjer upp aftur. Jeg segi þetta af því, að jeg álít, að enginn geti staðið upp án þess að afsaka sig, svo mjög sem áliðið er. En um leið og jeg skýri frá þessu lofa jeg að vera stuttorður. Það gleður mig að háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) er kominn í sæti sitt, því jeg vildi beina máli mínu að honum. Annars reyni jeg að taka mótbárurnar sem mest sameiginlega til þess að spara tíma, en ekki snúa máli mínu sjerstaklega að hverjum andmælanda, sem haldið hefir svipuðu fram. Báðir háttv.þm. (B. K. og G. Sv.) hafa lagt áherslu á það að ef boði Eimskipafjelags Suðurlands væri tekið, þá væri betur fullnægt flutningsþörfinni. Og þessir hv.þm. vilja líta á meira en þörfina, þeir gera líka kröfu til þæginda. Jeg hefi tekið það fram, að jeg viðurkendi, að þörf og þægindum yrði ekki fullnægt að öllu leyti, hvorki hjer nje annarsstaðar. Það eru hvergi á landinu eins tíðar og góðar samgöngur og frekast væri hægt að æskja eftir. Það er ekki hægt að líta á annað en brýnustu þörfina og hvað geta landsins nær langt. Háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) sagði eitthvað á þá leið, að hann vissi ekki, hvað átt væri við, þegar talað væri um þarfir, sem ríkið ætti ekki að reyna að fullnægja. En það verður að líta á það hverju ríkið getur fullnægt, og sníða sjer stakk eftir vexti. Jeg lít svo á, að helst eigi að sjá fyrir póstflutningi og fólki og flutningi þess. Nú þegar lag fer að komast á, ætti það að nægja. Jeg veit, að á ófriðarárunum hefir ríkið orðið að taka mikinn vöruflutning á sínar herðar, en það er að eins vegna óeðlilegs ástands, og þegar rætist úr, þá ætti ríkið að losna við að verja stórfje til vöruflutninga fyrir kaupmenn og kaupfjelög, og þetta hjerað getur ekki, fremur en önnur, heimtað að svo sje gert. Jeg fæ ekki sjeð, að Faxaflói hafi orðið út undan; hann hefir meira að segja verið tiltölulega vel settur. Frá 1. sept. 1918 til 1. sept. 1919 hafa verið farnar yfir 80 landssjóðsstyrktar ferðir milli Reykjavíkur og Borgarness. Þó að þeir menn, sem þessar ferðir nota, telji þetta ekki fullnægjandi, þá er ekki að miða við það. Hjer er þó um margfalt greiðari samgöngur að ræða en nokkursstaðar annarsstaðar á landinu. Eins og kunnugt er, hafa aðrir landshlutar orðið að sætta sig við mest 10 landssjóðsstyrktar ferðir frá og til Reykjavíkur. Borgarnes hefir fengið rúmar 50 ferðir, eins og jeg gat um áðan, en þó eru þeir óánægðir og þykjast vera hafðir út undan. Vöruflutninga tel jeg ríkinu ekki skylt að styrkja, fremur hjer en annarsstaðar, enda í mörg horn að líta ef út á þann ís ætti að leggja. Þá hefir verið talað um það, að tilboðið vari komið fram vegna óeðlilegrar samkepni. Jeg get ekki lastað samkepnina, eða talið hana óeðlilega, enda nýtur landssjóður hennar nú. Ef hún hefði ekki verið, þá hefðu kostirnir orðið óbilgjarnari og verri í alla staði, og þarf ekki annað en minna á árið 1917 í því sambandi. Þá var ekki nema eitt fjelag, sem halda vildi þessum ferðum uppi. Gerði það mjög miklar kröfur, því að auk þess, sem fjelagið heimaði háan styrk til að halda ferðunum uppi, heimtaði það líka kol á niðursettu verði. Þess vegna tók jeg því með fögnuði, er jeg varð þess var á þessu þingi, að við mundum ekki þurfa að neyðast til að sætta okkur við afarkosti eins einasta fjelags. heldur mundu fleiri koma með tilboð. Hv. 1. þm. G.-K. (B. K.) talaði um, að jafnlágur styrkur og hjer væri um að ræða mundi ekki nægja, og að ferðirnar gætu ekki borið sig með honum, væri því ekki nema um tvent að gera. Annaðhvort mundi fjelagið hætta ferðunum eða færa sig upp á skaftið og heimta hærri styrk. Þessu þarf eiginlega ekki að svara, því að hv.þm. (B. K.) sagði sjálfur að á bak við fjelagið stæðu efnaðir kaupmenn, ættu þeir hvorki að þurfa að hætta ferðunum, þótt þeir biðu halla, nje þingið að bæta þeim hann upp eftir á, þar sem hjer er um ákveðna samninga að ræða. Þá mundi og h. f. Eggert Ólafsson ekki síður vísað á bug, nema fremur yrði, ef það færi eftir á að koma með uppbótarbeiðni.  (B. K.: Þetta er alt misskilningur á orðum mínum. Það hefir töluvert verið talað um að Eimskipafjelag Suðurlands væri þjóðnytjafyrirtæki, sem skylt væri að styrkja. Þingið mundi því fremur kynoka sjer við að veita slíku fjelagi styrk, um fram samninga og beina skyldu ef það biði halla af ferðunum, en hinu fjelaginu sem er alveg prívatmanns eða manna eign: því mundum við fremur vísa frá okkur með köldu blóði og styrkbeiðslum þess; og það því fremur sem það ber sig nú svo borginmannlega, að það telur sig örugt um að geta staðið straum af ferðunum, sjálfsagt hvernig sem fari: það sje þannig fjárhagslega statt. Jeg er sammála hv. 1. þm. G.-K. (B. K.)  um að hæpið sje, að Eimskipafjelag Suðurlands geti að skaðlausu haldið ferðunum uppi, ekki síst með jafnstóru skipi, sem „Suðurland“ er. Þetta er trúlegt, og eins hitt að því mundi fjárhagslega betur borgið með að binda sig ekki við fastar ferðir fyrir ekki hærri styrk en hjer er tilætlað. Nefndinni var ekki kunnugt um brjef það, sem hv. 1. þm. G.-K. (B K.) las upp áðan, en það hefir nú ekki haft áhrif á mig, því þótt fjelagið geti þess, að ætlum þess sje að hafa stærra skip í förum þessum þá er ekki full trygging fyrir, að svo verði; það getur altaf hætt við þá fyrirætlun eða breytt henni. Þegar háttv.þm. (B. K.) var að bera saman skipin, gat hann þess að á „Skildi væri ekki skýli fyrir farþega á þilfari. En hann nefndi það ekki, að þar er skýli undir þiljum fyrir 50 farþega. Á sunnudaginn var tók jeg mjer ferð á hendur vestur í „Slipp“. þar sem „Skjöldur stóð uppi til aðgerðar til þess að geta dæmt um það af eigin sjón, hvernig skipið kæmi fyrir sjónir og stend jeg við það eftir þá skoðun, að þar geti 50 manns legið og setið undir þiljum, þótt það hafi verið rengt. Og þótt segja megi að vistin sje þar ekki sem best fyrir svo marga þá er hún vel viðunandi jafnstuttan veg sem hjer er að ræða um og betri en á mótorbátum þeim sem ganga fyrir Norðurlandi og Austurlandi og fólk þarf að vera með dögum saman. Það var talað um að skiftar væru skoðanir um. hvað góður farkostur „Skjöldur væri. Það er eðlilegt, því að lýsingarnar á honum hafa verið svo mismunandi. Eins og jeg sagði áðan. skoðaði jeg skipið nú nýlega. Það er að vísu lítið, en prýðilega haldið, bæði utanborðs og innan og eru það góð meðmæli með því. Það hefir verið sagt, að skipið væri gamall skrokkur. Slíkt er gagnstætt því, sem stendur í skoðunargerð skipsins 1918. Hana framkvæmdi þrír ábyggilegir menn með gott skynbragð á slíkum hlutum og var einn þeirra Jessen, forstöðumaður vjelstjóraskólans. Segir í skoðunargerðinni að alt sje í góðu standi á skipinu. Þess var áðan getið að tilboðið frá hlutafjelaginu Eggert Ólafssyni væri komið fram af því að Eimskipafjelag Suðurlands hefði ekki viljað kaupa „Skjöld. Þetta skiftir mig engu; jeg vil semja við það fjelagið, sem jeg tel gera álitlegra tilboð, hvernig sem á því tilboði stendur. Eftir öllu sem farið hefir á milli nefndarinnar og hins samningsaðilja, hallast jeg hiklaust að því, að hagkvæmast muni vera að taka tilboðinu um „Skjöld“. Það má gera ráð fyrir að ,,Skjöldur“ sem er minna skip en hitt, geti staðið sig við að fara fleiri aukaferðir en það, og mun það hentugra, bæði fyrir nágrannahjeruðin og ferðamenn lengra að. Hjer er um svo stuttan veg að ræða, milli Reykjavíkur og Borgarness, að ekki er verulegur munur á, þótt skipið sje minna; það verður hvort sem er varla lagt af stað nema í allgóðu veðri og útliti, og naumast að veður breytist mjög á meðan á ferðinni stendur. Auk þess er það haft eftir kunnugum mönnum að „Skjöldur“ fari vel í sjó og sje ganggóður. Jeg hefi reynt að tala alveg hlutdrægnislaust um bæði tilboðin. En háttv. minni hluti hefir talað mjög einhliða móti öðru þeirra. Hv. 1. þm. G.-K. (B. K.) var að vorkenna meiri hlutanum að hafa komist að þeirri niðurstöðu, sem nál. sýni. Jeg frábið mjer þá vorkunnsemi hans; því að tillögur nefndarinnar um þetta eru í fullu samræmi við tillögur hennar um samgöngur annarsstaðar: hún hefir hvarvetna lagt til að reynt væri að uppfylla hinar brýnustu þarfir hjeraðanna og þær skyldur, sem á ríkinu hvíla um þessar ferðir; lengra hefir hún ekki sjeð sjer fært að fara, og við sem erum í meiri hlutanum, teljum enga ástæðu til að bjóða út fje umfram það sem þarf. Okkur finst fjárhagurinn ekki svo glæsilegur að okkur farist það. Jeg hefði haft ástæðu til að minnast á fleira í þessum kafla fjárlaganna, en sleppi því þó, með því að svo er orðið áliðið nætur. sem nú er.

Björn Kristjánsson Jeg verð að leyfa mjer að gera fáeinar athugasemdir út af ræðu hv. 2. þm. S.-M. (B. St.). Hv. þm. var að reyna að skýra, hvað hann teldi ríkinu skylt að ganga langt í því, að sjá fyrir samgöngubótum á sjó, og þóttist með því hafa svarað fyrirspurn minni. Hann vildi halda því fram, að ríkinu væri ekki skylt að styrkja vöruflutninga á sjó. Þrátt fyrir þetta veit jeg ekki betur en að hingað til hafi ríkið styrkt mótorbátaferðir um firði og flóa, báta, sem mjög hafa verið notaðir til vöruflutninga: hefir þetta einkum verið á þeim stöðum, sem millilandaskipin hafa ekki haft viðkomustaði. Eins er því háttað hjer, að millilandaskipin hafa ekki haft áætlunarferðir, hvorki til Borgarness nje Keflavíkur; en ríkið hefir stutt flóabáta til að koma vörunum úr millilandaskipunum á þessa staði og til þess að flytja íslenskar vörur þaðan; og hefi jeg ekki orðið þess var, að enn sje alment horfið frá þessari stefnu; má því ætla, að háttv.þm. (B. St.) standi nokkurn veginn einn uppi með skoðun sína. Það er brýn þörf fyrir flutninga á fólki og vörum, eigi síður hjer en annarsstaðar. En til fólksflutninga eru mótorbátar óhæfir, og ætti að vera bannað að hafa þá til þess. Hv. þm. (B. St.) hjelt því fram, að jeg hefði sagt, að bæta yrði upp fjelaginu sem ferðunum hjeldi uppi, ef það biði tjón af því. Það sagði jeg ekki, en hitt sagði jeg, að er það færi að gera samninga að nýju, mundi það setja ferðirnar svo hátt, að það gæti náð upp halla sínum á þeim. Hv. þm. (B. St.) sagði, að brjefið, sem jeg las upp, hefði ekki haft nein áhrif á sig. Það skil jeg vel, þegar athugað er, hvernig hv.þm. hefir talað í kvöld. Það yrði líklega fátt, sem fengi hann til að hverfa frá ,,Skildi“ sínum. Það er ekki rjett, að ekki sje góð trygging fyrir efndum á því, sem fram er boðið í brjefinu. Framboðið er skilyrðislaust, og flestir munu telja, að full trygging sje í mönnum þeim, sem á bak við tilboðið standa. Hv. þm. (B. St.) kvað vera rúm fyrir 50 farþega í ,,Skildi“ undir þiljum. Það má vera, að svo sje, ef hann ætlast til, að þeim sje hlaðið hvorum ofan á annan eins og vörupokum; öðruvísi er það ekki hægt. Þá las hv.þm. (B. St.) upp skoðunargerð á „Skildi“, þar sem sagt er, að alt væri í „góðu standi“ í skipinu. Jeg hefi líka sjeð litla skútu, þar sem alt var í „góðu standi“, en hún þó óhæf til fólksflutninga. Það var rjett hermt hjá hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), að nefndarmenn meiri hlutans voru óbundnir með atkvæði sitt, þótt hann hallaðist í heild sinni fremur að ódýrara tilboðinu. En jeg vona þó, að eftir þær upplýsingar, sem nú eru komnar fram, muni nefndin hallast að betra tilboðinu, að varatillögunni.

Pjetur Ottesen Jeg verð að minnast nokkuð á Faxaflóaferðirnar, því að þær snerta kjördæmi mitt, og af því að jeg er kunnugur málavöxtum. Jeg verð að segja, að jeg er ánægður með meðferð hv. meiri hluta samgöngumálanefndar á málinu; og jeg veit ekki, hvers samgöngur um Faxaflóa eiga að gjalda hjá hv. nefnd. Annarsstaðar hefir styrkur til samgangna verið hækkaður, og gert ráð fyrir betri skipum en menn hafa undanfarin ár, út úr neyð, orðið að sætta sig við til að annast þær. En hjer er lagt til að taka lægra tilboðinu og þiggja skip, sem er allsendis ófullnægjandi og óboðlegt, þegar annars er kostur, til að annast Faxaflóaferðirnar. Síðastliðið ár voru lagðar 36,000 kr. til ferða þessara, sem vitanlega voru afarkostir, með tilliti til þess, sem á móti kom þó að bót væri það frá því, sem fyrir var, mótorbátunum; en nú vill meiri hluti hv. nefndar láta þetta hjakka í sama farinu með farkostinn og taka þessu lægra - og allsendis ófullnægjandi - 20,000 kr. tilboði. Ef annað betra hefði ekki staðið til boða, þá hefði ekkert verið um að ræða En nú er boðið fram ágætt skip, með góðum kostum, til ferða þessara. en því er ekki sint. Það er því undraverðara, að boði þessu skuli vera hafnað. þar sem það kemur frá mönnum, sem einkum eiga að njóta ferðanna, mönnum sem hafa sýnt lofsverðan áhuga á að leggja fram fje til að kaupa fyrir skip til að bæta úr samgönguþörfunum, sem þeir að undanförnu hafa tilfinnanlega orðið varir við að ekki hefir orðið gert með þeim skipakosti, sem fyrir hendi hefir verið. Þingið ætti miklu fremur að styrkja slíka viðleitni heldur en að draga úr henni með óheppilegum ráðstöfunum, og það kalla jeg að það gerði, ef það hafnaði tilboði þeirra manna, sem þetta hafa lagt í sölurnar, en gleypti við tilboði, sem vitanlega er sett til höfuðs nýja fjelaginu, af ástæðum, sem kunnugir munu renna grun í hverjar voru. Með því að taka lægra tilboðinu er fyrirbygt, að jafngott og tryggilegt tilboð fáist til frambúðar, því að eftir því, sem alt er í pottinn búið, má gera ráð fyrir því, að hlutafjelagið Eggert Ólafsson kasti frá sjer ferðunum, þegar samningstíminn er á enda. Þess ber að minnast, að 1917 voru settir harðir kostir með ferðirnar, af hendi eiganda gufubátsins „Ingólfs“, og 1918 varð stjórnin þó að sæta enn meiri afarkostum með ferðirnar, af hendi eiganda „Skjaldar“ og við hinu sama má búast eftir 2 ár, ef samið er við fjelag nú, sem gera má fyrirfram ráð fyrir að ekki vilji halda ferðunum áfram, með sömu kostum sem það býður nú, nema það tímabil, sem tiboðið er miðað við. En verði tekið til boði Eimskipafjelags Suðurlands, þá er tryggilega sjeð fyrir ferðum þessum til frambúðar. Jeg vona því að hv. deild hverfi ekki að því óhapparáði, að hafna tilboði Eimskipafjelags Suðurlands, en taka hinu. Hv. 1. þm. G.-K. (B. K) mintist á þá fjarstæðu hv. 2. þm. S.-M. (B. St.), er hann hjelt því fram, að ríkinu bæri ekki að veita styrk til vöruflutninga með ströndum fram, og þarf jeg ekki að fara frekara út í það. Það sýnir ókunnugleik hv.þm. (B. St.), að hann hyggur, að skip það sem Eimskipafjelag Suðurlands hefir keypt, geti ekki siglt til Borgarness, og er það óheppilegt, að jafnókunnugur maður öllum atvikuni hjer hefir orðið til þess að beita sjer eins á móti þessu fjelagi og hv.þm. (B. St.) gerir. Hann hefir sjálfsagt ekki gengið í þann heppilegasta skóla til að fá fræðslu um þessi mál, því það sætir undrum, hvað hv.þm. er einhliða og blindaður í þessu máli. Væri hann kunnugri en hann sjálfsagt er mundi hann t. d. ekki láta sjer detta í hug að leyfa sjer að bera brigður á það, að forstöðumenn Eimskipafjelags Suðurlands mundu standa við loforð sín um að uppfylla þá samninga, sem þeir gengju að. Jeg þekki þá svo vel að jeg frábið þeim allar slíkar getsakir og tel þær í mesta máta ósæmilegar. Væri hv.þm. (B. St.) jafnkunnugur flutningaþörf hjer og staðháttum sem jeg, hlyti hann að verða á sömu skoðun og jeg að „Skjöldur sje of lítill bátur og ófullnægjandi til Faxaflóaferða; hann ber ekki meira en 20 tonn af vörum; og í hæsta lagi er þar rúm fyrir 30 farþega undir þiljum, og er þar með talið skýli það, sem er á þiljum uppi; hitt nær engri átt, að þar sje rúm fyrir 50 manns; það er ekki einu sinni hægt, þó að hverjum væri hlaðið ofan á annan. Á þiljum uppi er ekki nema eitt lítið skýli og farþegar því þar engu betur farnir en á mótorbátum, að öðru leyti en því, að báturinn er fremur fljótur í förum. Jeg vil endurtaka það, að þótt það mætti telja sæmilega úrlausn á því öngþveiti, sem menn voru komnir í með þessar ferðir í fyrra, að taka „Skjöld“ til ferðanna, þá er það jafnsjálfsagt nú að hafna því boði og taka hinu, sem betra er.

Sveinn Ólafsson Jeg á enga brtt. við þennan kafla fjárlaganna, og þarf því ekki að tala lengi. En af því að allir, sem mælt hafa móti till.háttv. fjárveitinganefndar, hafa gengið fram hjá einu atriði, sem mjer þykir athugavert, þá gat jeg ekki orða bundist. Það kann að orka tvímælis, hvort nefndin hefir ekki verið full örlát á fje, en ekki skal jeg álasa henni fyrir þennan kafla, því að þar sem hann lýtur aðallega að verklegum framkvæmdum, framkvæmdum sem óumflýjanlegar eru, get jeg sjeð í gegnum fingur með henni, þótt ríflega sje veitt. En það er eitt atriði, sem ekki á hjer heima. Það er í 12. gr. 17. h., b-liðurinn, styrkur til sjúkrasjóðs Maríu Össurardóttur, 1000 kr. í eitt skifti. Þetta er að vísu ekki stór upphæð, en hún á alls ekki við hjer og er gersamlega óþörf. Sjóður þessi er stofnaður til minningar um látna sæmdarkonu, og er það ekki nema fallega gert að halda uppi minningu hennar En jeg get ekki sjeð, að við höfum ráð á að veita fje til slíkra hluta. Þess ber að gæta, að hjer kallar engin nauðsyn að. Sjóðurinn er orðinn um 1300 kr. og tekur til starfa þegar hann nær 2000 kr. Honum á að verja til hjúkrunarstarfa í hreppi sem er líklega betur stæður en nokkur annar hreppur landsins, Mosvallahreppi í Önundarfirði. Hreppur þessi þáði fyrir fáum árum stórhöfðinglegar gjafir af auðmanni einum, og eru af þeim stofnaðir sjóðir, sem standa undir fátækraframfæri hreppsins og vegaviðhaldi. Hreppurinn kemst því miklu ljettar frá öllum sveitargjöldum en aðrir hreppar landsins og hefir því öðrum fremur hæg tök á því að efla þennan styrktarsjóð þegar hann vill. Nær hvarvetna á landinu mundu hrepparnir hafa meiri þörf slíkrar hjálpar en þarna. Það lítur helst út fyrir, að þessum minningarsjóðsstyrk sje smeygt inn í till. nefndarinnar af því einu, að hreppur þessi liggur í hjeraði eins af háttv. nefndarmönnum. Jeg gæti látið hjá líða að minnast á fleiri liði, þótt jeg raunar finni ýmsar misfellur. Samt vil jeg minnast á einn lið enn, þótt ekki sje það til að áfella nefndina. Það er 64. liður í till. hennar, athugasemdirnar um vitabyggingarnar fyrir austan. Þessi till. nefndarinnar er að eins til þess að leiðrjetta mistök, sem orðið hafa í stjórnarfrv. En þar sem hjer er um heilan flokk vita að ræða, sem þó hafa mismunandi mikla þýðingu, þá þykir mjer það miður, að þeim skuli vera skotið á frest til síðari hluta fjárhagstímabilsins, sem brýnust er þörfin á. Jeg á hjer við Berufjarðarvitana. Það er enginn efi á því, að þær vitabyggingar mundu borga sig fljótt, og mun jeg til 3. umr. koma með brtt. um, að þeir verði færðir yfir á fyrra árið. Annars mun fæstum háttv. nefndarmönnum kunnugt um það, hvernig til hagar þar eystra; ella vænti jeg, að þeir hefðu betur skilið nauðsyn vitabygginga þarna. En þeir, sem til þekkja, vita, að Berufjörður er þar þrautalending, og þó mjög hættuleg að vetrarlagi vegna skerjóttrar innsiglingar, en án þess að eiga þar nokkurn veginn vísa höfn með auðrataðri siglingaleið er tæpast hægt að byggja á vetrarvertíð fyrir Austfirðinga eða hættulitlum strandferðum fram með þessum hluta strandarinnar að vetrarlagi. Vitalýsing þar ætti því ekki að dragast árinu lengur.

Þórarinn Jónsson Það var að eins örlítil skýring, af því að mönnum virðist ekki ljóst um tilboðið frá Suðurlandsfjelaginu viðvíkjandi Faxaflóaferðunum. Eins og kunnugt er, bauðst fjelagið til að reka gufuskipaferðir hjer um Faxaflóa og til Breiðafjarðar, Vestmannaeyja, Eyrarbakka og Stokkseyrar. Bauðst það til að hafa í stærri ferðirnar skip, sem bæri 200 smálestir, en til Borgarnesferða minna skip, annaðhvort mótorbát, eða ámóta stórt skip og Skjöldur er. Eftir tilboði því, sem nefndin fjekk á fyrsta fundi sínum, vildi fjelag þetta taka að sjer ferðir þessar fyrir 75–80 þús. kr. Það, sem þá lá fyrst fyrir nefndinni, var það, hvort mögulegt væri að taka undan Breiðafjarðarbátinn og ef til vill líka ferðir Skaftfellingabátsins til Eyrarbakka og Stokkseyrar. En það var ekki hægt. Nefndin sá sjer því ekki fært að ganga að þessu tilboði og auka með því kostnaðinn um alt að 50 þús. kr. Þá lá fyrir tilboð frá h.f. Eggert Ólafsson um Faxaflóaferðir, fyrir 30 þús. kr., og ferðir til Borgarness þar í, svipaðar og voru meðan Ingólfur gekk þangað. Farkostir eru taldir alt eins góðir nú og þá var, en hitt má auðvitað deila um, hvort skip þetta fullnægi flutningaþörfinni. En þegar Skjöldur byrjaði, var jafnframt haldið uppi mótorbátaferðum til vöruflutninga, og sýnir það, að hjer voru þó til farartæki, sem notast mátti við. Það var því síður ástæða til að ganga að tilboði Suðurlandsfjelgsins, enda hjelt það, að ekki gæti borið sig að láta stórt skip halda uppi Borgarnesferðunum einum. En það væri óðs manns æði að ætla sama skipinu að halda þeim ferðum uppi, þar sem það á að ganga á svo stóru svæði. Það er því betra að hafa skip þetta laust frá þessum ferðum til annars, enda hefir fjelagið aldrei viljað taka þær ferðir að sjer fyrir þennan styrk, nema með því móti, að Alþingi metti, hve mikið skyldi greiða því í ofanálag fyrir það. Nefndinni var því ekki sárt um það, þótt h.f. Eggert Ólafsson byði styrkinn niður, jafnvel svo, að tap yrði á. Nefndin vissi líka, að hægt var að fullnægja flutningaþörfinni, þótt ekki væri stærra skip en verið hefir. Háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) vildi, að styrkurinn væri ákveðinn 50 þús. kr., svo að ugglaust væri, að fjelagið tapaði ekki, en þess er engin þörf, þar sem nefndin hefir ákveðið tilboð frá Eggert Ólafssyni, og verður aldrei hægt að krefjast uppbótar á því. Þá er annað atriði, sem mjög hefir verið deilt um. Það eru ferðirnar hjer suður með sjó. En það hefir komið fram hjá öllum þeim, sem þær ferðir hafa rekið, að þar sje aldrei um neinn verulegan flutning að ræða. Þess vegna voru þessar ferðir altaf mesti þyrnir í augum Ingólfsfjelagsins, og vildi það aldrei binda sig við þær. Það væri því mesta fjarstæða að binda sig við það, að þetta stóra skip gengi bæði suður með sjó og til Borgarness. Nefndin gat því ekki forsvarað það að kasta lægra tilboðinu, og hefir því meiri hluti hennar viljað ganga að því. En ekki mun það verða gert að neinu kappsmáli. Jeg vildi að eins skýra frá þessu, en skal ekki fjölyrða um það meira. Það hefir komið fram, að ekki þurfi merkilegt skip til að jafnast á við Skjöld, en ef svo er, má nota mótorbát, eins og verið hefir, og geta þá Borgfirðingar haldið áfram að „konkurrera“ við Skjöld. En sje svo ekki, er það þar með viðurkent, að Skjöldur sje betri, og allir telja hann þægilegri til fólksflutninga en Ingólfur var. Hjer er því ekki um neina afturför að ræða hjá samgöngumálanefndinni. Þá vildi jeg drepa á eitt atriði í ræðu hæstv. fjármálaráðherra (S. E.). Hann mintist á fjárveitingu til eins vegar, sem hann taldi óþarfa. Jeg skil það, að hann talar fyrir stefnu stjórnarinnar, en það þótti mjer undarlegt, að hann skyldi ekki geta fallist á skoðun nefndarinnar í þessum málum. Og jeg verð að líta svo á, að sumar af ástæðum hans sjeu naumast frambærilegar, eins og t. d. það, að ef þessu hjeldi áfram, þá mundi landið með því spilla lánstrausti sínu. Það væri alveg sama og ef peningamaður lánaði aftur og aftur fje öðrum manni, sem ekkert gerði við peningana, en þegar sá maður færi að nota þá til einhverra framkvæmda, þá hætti peningamaðurinn að þora að lána honum. Þetta eru alveg hliðstæðar fjarstæður Einmitt framkvæmdirnar eru fyrsta skilyrðið fyrir lánstraustinu. Og þótt arður sjáist ekki strax, þá miða þó allar framfarir að því, að efla gjaldþolið. Hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) sagði, að Langadalsvegur hefði mátt bíða. Það stæði þó nær hæstv. fjármálaráðherra að vita betur um þennan veg en raun virðist á vera. Þessi vegur hefir áður valdið miklum ágreiningi frá ábúendum þeim. sem búa meðfram veginum, og hefir hann legið fyrir stjórnarráðinu. Hlutaðeigendur kunna því illa, að áframhald verði á því, að farin sjeu tún og engjar þeirra. Og enn hefir það bæst við, að mikið af veginum má nú heita með öllu ófær, og hafa póstar afsagt að fara um hann. Hafa skriður fallið á hann og eyðilagt. Það, sem hæstv. stjórn vildi til hans leggja, var sama og ekkert, þar sem þetta var þjóðvegur, og er nú svo kominn, að hann stöðvar póstflutninga. Vildi jeg að eins benda hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) á þetta, þar sem hæstv. stjórn var það skylt að halda uppi vegi þessum.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg veit, að það er ekki vinsælt verk hjer á Alþingi að vinna að því, að minka tekjuhallann á fjárlögunum, enda hefi jeg orðið þess var. Rangt er það hjá háttv.þm. (Þór. J.), að jeg hafi sagt, að með þessu væri verið að eyðileggja lánstraust landsins. En hitt má telja víst, að erfitt verði að fá lán til þess að greiða tekjuhallann. Hitt mundi ganga betur, að fá lánið, ef það væri til álitlegra fyrirtækja. Að því er snertir veg þann, sem háttv.þm. (Þór. J.) talaði um, þá er hann í kjördæmi háttv.þm., og er það altaf dýrmæt ástæða. Það getur meira en verið, að vegur þessi sje torfær á vetrum, en ekki get jeg sjeð, að neitt sjerstaklega standi á um hann, frekar en aðra vegi, sem laga þarf.

Gísli Sveinsson Það voru að eins fá orð út af ræðu háttv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.). Mjer finst, að við ættum ekki að bera þá umhyggju fyrir fjelagi þessu, að við þurfum að vera að íhuga sjerstaklega, hvort það græðir eða tapar, - að eins ef það getur rekið ferðirnar sæmilega. Annað var, sem háttv.þm. (Þór J.) talaði um, hvað fjelagið hefði boðið, meðan það hafði alt stóra svæðið undir. En á það ber ekki að líta, heldur hitt, hvað það býður nú, á hinu minna svæði. Og nú býður það að halda uppi öllum vetrarferðum og sumarferðum, að mestu með stóru skipi, og að auki með skipi ámóta við „Skjöld“. Háttv þm. (Þór. J.) sagði, að það væri vitanlegt, að með slíku skipi sem „Skildi“ væri fullnægt flutningaþörfinni, en það er alls ekki rjett. Flutningaþörfinni er alls ekki fullnægt enn í dag með slíku skipi. Háttv þm. (Þór. J.) sagði líka, að Eimskipafjelag Suðurlands hefði aldrei ætlað sjer að láta stærra skip annast Borgarnesferðirnar. En það er ekki heldur rjett. Fjelagið hefir einmitt boðist til að annast allar ferðirnar að kalla má, með þessu stærra skipi, svo sem jeg gat um.

Matthías Ólafsson Örfá orð út af ummælum hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) um styrkinn til Minningarsjóðs Maríu Össurardóttur. Þessi tillaga er alveg sama eðlis og till. undir tölulið 23 b. Þætti mjer gaman að sjá, hvort hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) getur gert nokkurn mun á þessari tillögu og þeirri næstu fyrir ofan. Hvort þessi sjóður á að gjalda þess, að hann er stofnaður til minningar um konu, mjög mæta, sem unnið hefir mörg líknarverk, það skal jeg ekki um segja, en svo ætti að minsta kosti ekki að vera. Hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) kemur með sögu um það, að þessi hreppur sje með efnuðustu hreppum á landinu. Það er satt, að hreppurinn á nokkra sjóði, sem Ellefsen gaf honum, en þeir eru allir ætlaðir til vissra verka, og má því ekki nota þá nema í sjerstökum kringumstæðum, svo að því fje ræður hreppurinn ekki yfir, nema að litlu leyti. Þessum sjóði er aftur á móti svo varið, að hann má ekki taka til starfa fyr en hann er orðinn 2000 kr.; nú er hann 1300 kr., og hefir því stjórn hans farið þess á leit við hv. Alþingi, að það veitti sjóðnum þessa upphæð í eitt skifti fyrir öll. Fjárveitinganefnd fanst ekki nema sjálfsagt að verða við þessari bón þessara heiðurskvenna, sem honum stjórna, einkum þar sem sjóðurinn starfar í svona göfugum tilgangi. Það telur enginn eftir styrkinn í slysasjóð verkamannafjelagsins „Dagsbrún“, eða til fjelagsins „Líkn“, og vona jeg, að sama verði hjer uppi á teningnum. Vænti jeg, að menn sýni það nú við atkvæðagreiðsluna, að þeir taki ekki ræðu hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) til greina.

Þorleifur Jónsson Jeg vil að eins segja nokkur orð út af tillögum samgöngumálanefndar um strandferðirnar. Leggur hún til, að hinir 4 flóabátar verði lagðir niður, sem nú ganga fyrir Norður- og Austurlandi, en í stað þeirra verði fengið gufuskip. Þetta má telja samgöngubót á sumum svæðunum, sjerstaklega þó á svæðinu frá Ísafirði til Seyðisfjarðar, því skipið sem koma á með „Sterling“, á aðallega að ganga á þeim slóðum. Nú hefi jeg verið að athuga áætlun þessara skipa, og hefi komist að þeirri niðurstöðu, að Hornafjörður verður æðimikið út undan. Jeg veit, að nefndin hefir átt erfitt með að bæta þar úr skák, enda eru samgöngur þangað mjög litlu betri heldur en þær hafa verið. Þetta fyrirhugaða strandferðaskip á að koma við á Hornafirði fjórum sinnum á leið til Reykjavíkur, og tvisvar í austurleið, og er að vísu dálítil bót að því, að fá beinar vissar ferðir til Reykjavíkur með skipi, sem getur komið inn á fjörðinn. En þetta eru samt mjög ófullkomnar samgöngur, og vil jeg láta þess getið t. d., að strandferðaskip kemur aldrei á Hornafjörð frá 26. júní til 19. sept. Þetta er með öllu óviðunandi, og vil jeg skora á nefndina að bæta úr þessu. Sterling hefir haft áætlun á Hornafjörð, en hann hefir að vísu ekki komið nema að ósnum. Nú sje jeg, að þessar ferðir hafa verið feldar niður. Jeg hefði nú álitið það skárra en ekki neitt, ef Sterling hefði verið látin hafa áætlun á Hornafjörð 1. júlí og 12. ágúst. Vil jeg nú víkja því til samgöngumálanefndar, hvort hún vill ekki breyta áætlun „Sterlings“ á þessa leið, því þótt skipið komi ekki inn á ósinn, getur verið bót að því fyrir farþega að komast með, ef svo gott er í sjó, að hægt sje að fara út í skipið. Þá vil jeg einnig benda á það, að betra væri en ekki neitt, að „Skaftfellingur“ væri látinn fara austur á Hornafjörð eina eða tvær ferðir. Vík jeg þessu sjerstaklega til hv. frmsm. (B. St.), og vildi fá svar frá honum. Jeg hjó eftir því, þegar hv.þm. Borgf. (P. O.) var að tala um strandferðir, að þá sagði hann, að Eimskipafjelag Suðurlands væri fúst að fara nokkrar ferðir austur í Hornafjörð; þætti mjer gaman að vita, hvort þetta hefði legið fyrir nefndinni. Veit jeg að vísu, að samgöngumálanefnd hefir haft úr vöndu að ráða, en eitthvað verður að gera frekar fyrir Hornafjörð en nú er, og finst mjer að það mætti ofurlítið bæta úr samgönguleysinu með því að ætla „Skaftfellingi“ eina eða tvær ferðir austur. Og vænti jeg, að hv. samgöngumálanefnd taki þetta alt til rækilegrar yfirvegunar á ný.

Pjetur Ottesen Jeg mótmæli því algerlega, sem hv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.) sagði, að það hefði aldrei verið tilætlunin fyrir Eimskipafjelagi Suðurlands að láta stærra skipið ganga til Borgarness. Þetta er allsendis rangt, enda hefir það hvergi komið fram í skjölum þessa máls, sem jeg hefi haft með höndum og fengið lánað hjá samgöngumálanefnd. Þetta stærra skip átti að ganga til Borgarness, eftir því sem flutningaþörfin krefði, en smærra skipið, sem aldrei hefir komið til mála að væri annað en gufuskip, átti að fara smærri ferðir, t. d. inn í Hvalfjörð, suður með sjó og svo til Borgarness, þegar minna væri að flytja. Ferðum stærra skipsins til annara hafna, vestur á Breiðafjörð og til Vestmannaeyjum og Austurlandsins, átti að haga að miklu leyti eftir flutningaþörfinni til Borgarness. Þá kem jeg að því, sem hv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.) sagði um mótorbátaferðirnar upp í Borgarnes, samhliða „Skildi“. Svo stóð á, er „Ingólfur“ bilaði að þá var ekki í annað hús að venda en að fá mótorbáta til ferðanna. Því var það, að ráðinn var stór mótorbátur til þessara ferða, sem einnig átti að flytja póstinn, og naut því nokkurs styrks. En þetta var neyðarráðstöfun, því þessi bátur var alt of lítill, og auk þess eru vjelbátar allsendis ótryggir til fólksflutninga, og þá ekki hvað síst á jafnháskalegri siglingaleið og er í Borgarnes, þar sem ekkert má út af bera, þá er dauðinn vís. Það kom því, sem von var, brátt fram megnasta óánægja út af þessu ástandi. Jeg reyndi því að bæta úr þessu á aukaþinginu í fyrra, með því að fá heimild fyrir stjórnina til að hækka styrkinn til Faxaflóaferðanna frá því sem var, í von um, að þá fengist betri farkostur. Hv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.) var þá frmsm. samgöngumálanefndar og mælti eindregið með þessu þá. En þegar til kom, var ekki um auðugan garð að gresja með skipakostinn, því ekkert gufuskip var fáanlegt til ferðanna nema ,,Skjöldur“. „Ingólfur“ lá í lamasessi, óviðgerður, og enginn vissi, hve nær úr rættist með hann. „Skjöldur“ var því tekinn, og var það skársta úrlausnin þá. Það sem olli því, að mótorbátar gengu fyrst samhliða ,.Skildi“ til Borgarness, var það, að ráðningartími mótorbátsins. sem gekk í millibilinu, var ekki úti fyr en síðla sumars, og svo hitt, að „Skjöldur“ var allsendis ófullnægjandi til að uppfylla flutningaþörfina, að því er að þungavöru laut. Og meðan Skjöldur er hafður til þeirra ferða verða menn í viðkomandi hjeruðum að sjá sjer fyrir flutningum á annan hátt og það því meir, sem bættar og greiðari samgöngur við önnur lönd, og á öðrum sviðum, auka samgönguþörfina hjer. Því er það, að jeg trúi því ekki fyr en jeg þreifa á því sem jeg vona að komi ekki til, að hv. deildarmenn taki ekki því tilboðinu sem fullnægir flutningaþörfinni, ekki einasta nú, heldur einnig í framtíðinni. Út af fyrirspurn hv.þm. A.-Sk. (Þorl. J.) þá vil jeg taka það fram, að það var í ráði, að skip þetta færi eitthvað til Hornafjarðar, og mun hafa komið fram ósk um það einmitt frá Þórhalli Daníelssyni kaupmanni þar.

Frsm. samvinnunefndar samgöngumála (Björn R. Stefánsson) Jeg kemst ekki hjá að standa upp og svara fyrirspurn hv.þm. A.-Sk. (Þorl. J.). Hann var að mótmæla því að nú væri svo gengið frá strandferðum hjer við land að Hornafjörður væri betur settur en áður. Áður voru þó „Sterling“ að eins ætlaðar þrjár ferðir að ósnum en nú er góðu skipi ætlað að koma þar sex sinnum inn á fjörðinn. Hvað snertir ferðir Eimskipafjelags Suðurlands, þá liggja fyrir tillögur um það hjá nefndinni og hefi jeg athugað þær nokkuð, þótt jeg hafi ekki enn getað komið með ákveðnar áætlanir um þær. Hv. formaður samgöngumálanefndar (Þór. J.) hefir svarað því, sem svaravert var í ræðum þeirra hv. 1. þm. G.-K. (B. K.) og annara þeirra, sem styðja hv. minni hl. Jeg skal því alveg sleppa þeim.

Forseti: Til þess, að brtt. á þgskj. 648 komist að, þarf að veita afbrigði frá þingsköpum. Að fengnu leyfi hæstv. ráðherra leyfi jeg mjer að bera það undir hv. deildarmenn.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Jeg skal taka það fram fyrir hönd fjárhagsnefndar, að hún hefir gengið inn á brtt. á þgskj. 536, frá hv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.), um að lágmarkið verði 30 smálestir. Sje jeg svo ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þetta mál.