Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, utanríkisráðherra og samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra.

Virðulegur forseti. Fyrir nokkrum dögum spurði ég hæstv. utanríkisráðherra út í svokallaðan þriðja orkupakka Evrópusambandsins. Eins og hæstv. forseti man eflaust eftir varð ráðherrann frekar ergilegur, vissi ekkert hvað sér ætti að finnast um þennan orkupakka og kenndi því helst um að ég hefði ekki beitt mér nóg á sínum tíma fyrir auknum fjárveitingum til utanríkismála, ef ég skildi hann rétt. Var þá ráðherrann ekki fremstur í flokki þeirra sem vildu auka slík framlög. Ástæðan fyrir því að ég kem upp hér í dag, til að spyrja hæstv. iðnaðarráðherra út í þetta mál, er sú að ég er að vonast eftir því að ráðherra málaflokksins hér innan lands hafi skýrari svör fyrir mig um hvers sé að vænta af stjórnvöldum varðandi þennan þriðja orkupakka. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hver er afstaða ráðherrans til þriðja orkupakka Evrópusambandsins og innleiðingar hans? Þetta er rétti tíminn til að spyrja því að ekki er seinna vænna að gera ráðstafanir eða a.m.k. lýsa afstöðu íslenskra stjórnvalda og fara þá að vinna í samræmi við þá afstöðu, fara að vinna að því að Ísland fái undanþágu frá þessum ákvæðum. Að undanförnu hafa ýmsir menn tjáð sig um þetta mál, málsmetandi menn. Kunnur norskur lagaprófessor varar Íslendinga við því að við séum með þessu að afsala okkur hluta fullveldisins og yfirráðum yfir innlendum orkumálum, hagsmunum okkar á mörgum sviðum. Það hafa íslenskir lögmenn gert líka. Formaður Sambands garðyrkjubænda telur að þetta muni í raun leggja atvinnugrein hans af, hafa veruleg áhrif á matvælaframleiðslu í landinu almennt og svo mætti lengi telja. Í öllu falli er ljóst að ekki verður búið við algjöra óvissu af hálfu stjórnvalda hvað varðar meðferð þessa máls. Ég vona því að hæstv. ráðherra muni veita mér skýrari svör en ég fékk frá hæstv. utanríkisráðherra fyrir nokkrum dögum.

Þau voru mjög skýr.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina og skal reyna að svara henni skýrt. Mér fannst svör hæstv. utanríkisráðherra ekki jafn óskýr og hv. þingmanni. Sú rosalega óvissa sem hv. þingmaður reynir að koma að felst eingöngu í því að verið er að skoða málið nánar en gert hefur verið, m.a. vegna þess að ég hef hlustað á þær áhyggjur sem menn hafa varpað fram og alls konar spurningar sem við höfum reynt að svara. Sum svör vilja menn bara ekki heyra og halda áfram að halda einhverju fram sem er ekki rétt. Ég er ekki að segja að hv. þingmaður sé að gera það en ýmsir í umræðunni gera það. Það er alveg sama hvaða upplýsingar menn koma með, talað er niður til þeirra sem mest vita um málið. Mér finnst ekki góður bragur á því, en allt í góðu. Við höfum lagt töluverða vinnu í að reyna að koma á framfæri upplýsingum og staðreyndum um málið. Af því að hv. þingmaður nefndi sérstaklega formann Sambands garðyrkjubænda segi ég ekki annað en að það er mikill ábyrgðarhluti að koma fram og segja að heil atvinnugrein geti orðið úti ef menn innleiða hér ákveðnar tilskipanir og reglugerðir frá Evrópusambandinu. Þetta mál hefur verið í kerfinu frá því löngu fyrir mína tíð. Ég var rétt að byrja laganám þegar þetta hófst. Ég hef komið til þingsins með allar þær upplýsingar sem hafa verið innan kerfisins. Mér finnst satt að segja allt í lagi að benda á að þeir sem nú hafa hæst í þingsal, hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson, eiga töluvert í því hversu langt málið er komið og aldrei óskaði neinn eftir undanþágum frá þessum tveimur reglugerðum. Óskað var eftir undanþágum frá öðru, reglugerð varðandi gas af því að hér er ekki gas. Ég vil líka að fram komi að það er vandamál við málið að ekki eru margir sem berjast fyrir því. Ástæðan fyrir því að erfitt er að berjast 

Virðulegur forseti. Akkúrat þegar ég hélt að ráðherrann væri að koma með hið endanlega svar var snúið við og bent á að hugsanlega væri hún til í að fara í baráttu gegn EES-samningnum svoleiðis að enn er ég engu nær. Hæstv. ráðherra lýsir því að ráðuneytið sé mikið búið að reyna að útskýra málin fyrir fólki, en þær útskýringar virðast fyrst og fremst snúa að því að reyna að útskýra hvers vegna þetta sé ekkert til að hafa áhyggjur af, með öðrum orðum útskýra hvers vegna eigi bara að innleiða þetta. Hæstv. ráðherra nefndi líka að málið væri búið að vera lengi í kerfinu og þess vegna væri hægt að kenna öllum sem hafa starfað í íslenskri stjórnsýslu væntanlega um það að ráðherrann treysti sér ekki til að kveða skýrt upp úr um málið núna. En þeim mun lengur sem þetta er búið að vera í kerfinu, þeim mun meiri upplýsingar hljóta menn að hafa og tilefni, ástæðu og getu til að kveða upp úr um það hvernig eigi að nálgast þetta mál. Það þýðir ekki að bíða þangað til það er orðið of seint að gera nokkurn skapaðan hlut. Við hljótum eftir öll þessi ár sem ráðherrann nefndi að vera komin í aðstöðu til þess að kveða skýrt upp úr um það hvernig íslensk stjórnvöld ætla að nálgast þetta mál, hvort þau ætli að hleypa þessu öllu í gegn og halda áfram að veita upplýsingar um hvers vegna þurfi að gera það, eða fara í þá baráttu við EES-samninginn sem ráðherrann nefndi eða einfaldlega nálgast þetta á skynsamlegan hátt og innleiða ekki þennan pakka.

Herra forseti. Það er áhugavert að hlusta á hv. þingmann segja að nú séum við komin í aðstöðu til að gera sem mest. Eins og ég nefndi áðan hefur þetta mál verið inni í kerfinu í fjöldamörg ár. Ég kom inn í ráðuneytið í upphafi árs 2017 og mjög margir, m.a. hv. þingmaður, hefðu getað haft ýmislegt um málið að segja á fyrri stigum en gerðu ekkert í því að reyna að koma fleiri undanþágum að en við gerðum á sínum tíma. Það er líka þannig, og ég held að það þekki allir í þessum þingsal, að þegar menn ætla að hafa eitthvað um það að segja hvað er innleitt hér, þegar við fáum tilskipanir og reglugerðir, er það einmitt á fyrstu stigum máls sem það er gert. Hvernig hefur þeim málum verið háttað undanfarin ár? Við erum núna fyrst að setja fjármuni í að tryggja hagsmuni okkar þannig að við séum með betri hagsmunagæslu úti en verið hefur. Það hefur ekki verið undanfarin ár með þeim hætti sem best hefði verið. En nú er það hér. Þegar hv. þingmaður talar um skynsemi er það akkúrat mitt leiðarljós í þessu máli. Þess vegna erum við líka að skoða það og þess vegna ætla ég ekki að standa upp hér og 

Herra forseti. Hinn 12. júní sl. var samþykkt þingsályktunartillaga þess efnis að fela fjármála- og efnahagsráðherra að leggja fram, eigi síðar en 1. nóvember 2018, frumvarp til laga um breytingu á lögum um tekjuskatt, sem tryggi skattleysi uppbóta á lífeyri. Tillagan er reist á því sjónarmiði að óeðlilegt sé að einstaklingar séu skattlagðir vegna greiðslna sem ætlað er að standa undir kostnaði þeirra vegna örorku, hreyfihömlunar eða sjúkdóma. Tillagan var flutt af þingmönnum allra stjórnmálaflokka sem sæti eiga á Alþingi, þar á meðal öllum þingmönnum Flokks fólksins sem beittu sér sérstaklega í málinu. Tillagan var samþykkt með 56 samhljóða atkvæðum. Þingviljinn í þessu máli gæti ekki verið skýrari. Svo bar við í haust að málið birtist ekki á þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar. Af því tilefni beindi ég 27. september sl. óundirbúinni fyrirspurn til ráðherra um stöðu málsins. Hæstv. ráðherra, sagðist geta svarað því til að unnið væri að undirbúningi málsins og vænti þess að það yrði eins og um var beðið, eins og hann tók til orða, tilbúið í októbermánuði og gæti þá komið fram fyrir 1. nóvember. Bætti ráðherra við að sér fyndist markmiðið með málinu mjög göfugt og gott. Þau orð ber vitaskuld að þakka en nú er komið fram í nóvember án þess að bóli á frumvarpinu. Spyr ég því hæstv. ráðherra: Af hverju er frumvarpið ekki komið fram? Hvar er málið statt? Hvenær má Alþingi vænta þess að þetta frumvarp verði lagt fram?

Virðulegi forseti. Ég get glatt hv. þingmann með því að upplýsa að frumvarpið er tilbúið og það verður lagt fyrir þingið á allra næstu dögum. Það er óheppilegt að ekki skyldi hafa tekist að standa við þá tímafresti sem gefnir voru í þessari júní-þingsályktun. Þar spilaði mögulega inn í að þing var ekki að störfum í síðustu viku en það er einungis dagaspursmál hvenær málið verður lagt fyrir þingið. Þá tekur við umræða um það hvort við viljum að tilteknar greiðslur, eins og þær sem þetta frumvarp fjallar um, eigi að fá þá skattalegu meðferð sem gengið er út frá. Með því væri ákveðið frávik frá þeirri almennu reglu að bæturnar hlytu sömu skattalegu meðferð. Það verður að segjast eins og er að hér hafa verið tilteknar bætur, greiðslur til þeirra sem eru í hvað allra veikastri stöðu, þeirra sem þurfa sérstaka framfærsluuppbót vegna aðstæðna sem hafa skapast í þeirra lífi. Það er því ekki erfitt að skilja hvers vegna góð samstaða myndaðist um það hér á þinginu að gera þessa undanþágu og málið mun koma fram á allra næstu dögum. Þá tökum við þessa umræðu dýpra. Almennt séð er ég talsmaður þess að við höfum skatta og álögur og þar með talið tekjutengingar lægri en þá þarf stofninn að vera breiðari. Það kemur ekki í veg fyrir að við séum með einstaka undanþágur frá þeirri meginreglu.

Herra forseti. Ég þakka ráðherra svarið. Ég get ekki alveg sagt að ég beinlínis hlakki til að sjá frumvarpið því að mér heyrist vera einhvers konar hik á ráðherranum í þessu, sem ég er ekki að heyra hér í fyrsta sinn. En við skulum sjá. Eins og ég gat um og eins og ráðherra vék að sömuleiðis þá er þingviljinn í þessu máli mjög eindreginn og skýr. Ég vil þess vegna nota þessa litlu stund sem ég hef hérna til að spyrja ráðherra viðbótarspurningar, hvort það sé ekki örugglega gert ráð fyrir því í frumvarpi til fjárlaga fyrir komandi ár að til sé fyrir þeim kostnaði sem af þessu hlytist á næsta ári.

Virðulegi forseti. Kostnaðurinn af málinu er alger aukastafur í fjárlagasamhenginu en hann leggst bæði á ríkissjóð og sveitarfélög. Væntanlega munu sveitarfélögin fá tækifæri til að veita umsögn um málið vegna þess tekjutaps sem þau verða fyrir. En heildarkostnaður við málið fyrir hið opinbera hleypur á örfáum hundruðum milljóna króna.

Forseti. Íslenskur ríkisborgari, Haukur Hilmarsson, er talinn hafa fallið í Afrín í Sýrlandi í febrúar sl. Hann var í Afrín einhvern tíma á undan, en Tyrkir hafa farið með yfirráð á svæðinu sem síðast er vitað af honum á frá 24. febrúar, reyndar fyrst FSA og liðsmenn íslamska ríkisins í umboði Tyrkja og Tyrkir sjálfir. Þetta er frekar lítið svæði, aðeins þrír til fjórir ferkílómetrar, hæðir á milli þorpanna Badína og Dumilya, og þar virðist engin raunveruleg byggð, aðeins ein bygging og milli þorpanna er aðeins um hálftímagangur - þetta er ekki þannig séð erfitt svæði landfræðilega. Í maí sl. staðfesti tyrkneska lögreglan það við íslensku lögregluna að Haukur væri látinn og komið hefur fram að utanríkisráðuneytið hefur einnig fengið það staðfest frá tyrkneskum stjórnvöldum. Samkvæmt alþjóðalögum ber Tyrkjum að veita upplýsingar um afdrif þeirra sem þeir fella í stríðsátökum sem þessum. Íslenska ríkið sem og aðstandendur Hauks eiga rétt á að vita hvað hefur orðið um Hauk. Fjölskylda Hauks hefur ekki fengið skýr svör um hvað hefur orðið um hann eða líkamsleifar hans. Einhver hlýtur samt að vita það. Það er afar ólíklegt að Tyrkir, sem hafa farið með yfirráð á svæðinu síðustu mánuði, viti ekki hvað varð um þá sem féllu í árásunum 24. febrúar. Hafa íslensk stjórnvöld spurt tyrknesk stjórnvöld beint hvað hafi orðið um líkamsleifar þeirra sem féllu í árásunum 24. febrúar sl.? Þegar ég segi beint á ég við ekki við hvort rætt hafi verið við sendiráð Tyrkja í Ósló eða aðrar diplómatískar leiðir notaðar heldur hvort utanríkisráðherra sjálfur hafi beitt sér sérstaklega og krafist svara frá tyrkneskum stjórnvöldum um afdrif Hauks Hilmarssonar. Hefur ráðherrann krafist þess að farið verði inn á svæði þar sem átökin voru og þeirra sem þar féllu leitað?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Eins og áður hefur komið fram hefur allra leiða verið leitað til að komast að því hver urðu afdrif Hauks Hilmarssonar. Við höfum átt gott samstarf við lögregluna en höfum auk þess leita aðstoðar helstu vinaþjóða okkar og ítrekað leitað aðstoðar tyrkneskra stjórnvalda, eins og margoft hefur komið fram í fjölmiðlum. Samstarfsríki okkar vöruðu við því í upphafi að staðan væri einstaklega flókin og erfitt að afla upplýsinga og var reyndin sú að þau hafa takmarkaða aðstoð getað veitt. Íslensk stjórnvöld hafa ítrekað óskað eftir upplýsingum um málið frá tyrkneskum stjórnvöldum og fengið staðfest eftir mörgum leiðum að þarlend stjórnvöld telji Hauk af. Fjölskylda hans hefur verið upplýst um það eins og öll önnur skref sem tekin hafa verið í leitinni að Hauki. Við teljum borgaraþjónustuþætti málsins lokið í bili en lögreglan rannsakar málið sem mannshvarf. Utanríkisþjónustan mun áfram eiga regluleg samskipti við fulltrúa tyrkneskra yfirvalda í tengslum við þetta mál. Íslensk stjórnvöld munu einnig tala áfram fyrir aukinni virðingu fyrir mannréttindum og alþjóðlegum mannréttindum í Tyrklandi og annars staðar í tvíhliða samskiptum og á alþjóðavettvangi eftir því sem tækifæri gefst, til að mynda á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, í Evrópuráðinu og hjá ÖSE. Af því tilefni ráðleggur utanríkisráðuneytið Íslendingum eindregið frá því að ferðast á óörugg svæði þar sem geta stjórnvalda til að aðstoða þá er mjög takmörkuð. Borgarar Norðurlandanna ferðast á slík svæði á eigin ábyrgð og geta gert ráð fyrir því að þurfa að leita til næsta sendiráðs, sem getur verið í þó nokkurri fjarlægð, til þess að fá borgaraþjónustu. Upplýsingar um ferðaviðvaranir nágrannaríkja okkar eru aðgengilegar á vef utanríkisráðuneytisins og eru Íslendingar sem hafa hugsað sér að ferðast til slíkra svæða hvattir til að kynna sér þau mál þar.

Forseti. Ég þakka ráðherranum fyrir svarið en mig langar samt að spyrja aftur af því að um íslenskan ríkisborgara er að ræða. Það er óásættanlegt að ekki sé hægt að komast að hinu sanna í málinu. Telur ráðherrann að hann persónulega hafi gert allt sem í hans valdi stendur til að finna Hauk eða lík hans ef hann er sannarlega látinn og tryggja að það verði flutt heim?

Virðulegur forseti. Ég hef gert allt sem í mínu valdi stendur til að hjálpa til í þessu máli. Ég hef m.a. rætt þetta við kollega mína í þeim löndum sem við berum okkur helst saman við. Það er mér til efs að stjórnvöld hafi gengið jafn langt í sambærilegu máli og við Íslendingar höfum gert. Ef það er eitthvað sem við getum gert til að hjálpa frekar til við þetta erfiða mál munum við gera það. En við höfum leitað allra þeirra leiða sem við höfum talið geta hjálpað í þessu erfiða máli. Ef eitthvað kemur upp þannig að við teljum að við getum gert meira munum við auðvitað gera það.

Virðulegur forseti. Hið svokallaða kirkjujarðasamkomulag sem gert var milli ríkisins og þjóðkirkjunnar árið 1997 fól í sér að í skiptum fyrir hinar ýmsu jarðir, sem enginn veit reyndar nákvæmlega hverjar eru, myndi íslenska ríkið greiða Biskupsstofu og Kristnisjóði fjárhæðir sem skilgreindar eru m.a. sem launagreiðslur presta og starfsmanna þjóðkirkjunnar. Engin tímamörk eru á þessum greiðslum, þ.e. tímasetning þegar ríkið getur hætt að greiða. Verðið fyrir jarðirnar sem ríkið á að hafa eignast er tölustafurinn átta á hlið, sem táknar óendanleika. Þessar jarðir voru sem sé bókstaflega óendanlega dýrar. Þessi samningur er svo stórfurðulegur að ég get ekki ályktað annað en að það hafi verið meðvituð ákvörðun þeirra sem gerðu hann að svipta kynslóðir framtíðarinnar möguleikanum á því að breyta algjörlega um kirkjuskipan með stjórnarskrárbreytingu og tilheyrandi lagabreytingum einum saman. Nú standa yfir samningaviðræður milli hæstv. fjármálaráðherra og kirkjunnar um fjárhagsleg samskipti ríkis og kirkju. Ég hef nokkrar áhyggjur af þeim vegna þess að sporin hræða. Ég vil sérstaklega taka fram að ég óska ekki eftir samningsafstöðu ráðherrans og skil mætavel hvers vegna ekki er mögulegt að veita hana opinberlega. En ég ætla að leyfa mér að spyrja að atriði sem ég tel ekki undir neinum kringumstæðum eiga að vera hluti af samningsafstöðu eins eða neins. Það er hvort endurfremja eða festa eigi enn betur í sessi þau grundvallarmistök sem gerð voru árið 1997, þ.e. að fá tæmandi eign eða auðlind, nefnilega jarðir, í skiptum fyrir ótæmandi fjármögnun. Ég spyr hæstv. ráðherra að tvennu: Fela samningaviðræður við ríkið við kirkjuna í sér að festa í sessi það fyrirkomulag að ríkið sé varanlega skuldbundið til að fjármagna kirkjuna í skiptum fyrir tæmandi eignir? Í öðru lagi: Mun Alþingi þurfa að staðfesta samningana ef af þeim verður, ýmist með lagabreytingum eða ályktun?

Virðulegi forseti. Það er eitt megininntak samninga við kirkjuna á þessu stigi að auka frjálsræði kirkjunnar um ráðstöfun þeirra fjármuna sem samningarnir á sínum tíma kveða á um. Í því felst t.d. að það er vilji ríkisins að frekar verði samið um eina heildarfjárhæð sem kirkjan hafi meira sjálfdæmi um hvernig verði ráðstafað til að sinna þeim verkefnum sem kirkjan telur mikilvægust, í stað þess að vera með alla þessa flokka af greiðslum sem við þekkjum samkvæmt því fyrirkomulagi sem gilt hefur. Í þessu tel ég felast aukinn fjárhagslegan aðskilnað á milli rekstrar kirkjunnar og ríkisins. Það er síðan eitthvað sem leiðir af samningunum sem gerðir voru á sínum tíma hverjar skuldbindingar ríkið hefur nú þegar undirgengist. Ég er nú þannig gerður að ég tel mikilvægt að ríkið standi við samninga sem það hefur gert fyrir sitt leyti. Ef í spurningu þingmannsins felst fyrirspurn um hvort við getum sagt upp samningnum og óskað eftir einhverri allt annarri niðurstöðu, held ég að það sé dálítið langsótt. En ef vilji beggja aðila stendur til þess að endurskoða frá grunni fyrirkomulag fyrir framtíðina er í sjálfu sér ekkert því til fyrirstöðu. En þetta er það sem um var samið. Það komu jarðir til ríkisins og á móti tók ríkið að sér að standa undir ákveðnum greiðslum sem kirkjan nýtir til að rækja sína starfsemi. Samningarnir að þessu sinni snúast um að auka fjárhagslegan aðskilnað, að skilja frekar á milli þeirra skuldbindinga sem ríkið hefur gagnvart kirkjunni og þess hvað ríkið gerir við þá fjármuni.

Virðulegi forseti. Ég var ekki að leggja til að ríkið hætti að standa við sína samninga. Ég gagnrýni hins vegar þennan samning vegna þess að hann er í einu orði hroðalegur. Það að auka fjárhagslegan aðskilnað er í mínum huga að hætta að fjármagna kirkjuna umfram önnur trú- og lífsskoðunarfélög varanlega þótt ég átti mig á því að það sé sjálfsagt ekki mögulegt samkvæmt hinu hábölvaða ákvæði sem er í stjórnarskrá núna, 62. gr., ákvæði um þjóðkirkju. En ég vildi spyrja að tvennu. Ég skil svar hæstv. ráðherra þannig að það felist ekki í samningsafstöðu ráðherrans að gera þetta fyrirkomulag einhvern veginn óvaranlegt, þ.e. einhvern veginn þannig að einhvern tímann linni þessum greiðslum ríkisins til kirkjunnar, það verði búið að borga fyrir jarðirnar. Ég skil hæstv. ráðherra þannig. Í öðru lagi spurði ég hvort Alþingi myndi koma að því að klára slíka samninga og staðfesta gildi þeirra áður en þeir tækju gildi. Mér finnst mjög mikilvægt að hvaða breytingar sem annars verða gerðar á þessu komi þær fyrir þingið og spyr ég því alveg sérstaklega að því.

Virðulegi forseti. Varðandi aðkomu þingsins verð ég að játa að ég er ekki með svarið alveg á hreinu þar sem ég stend hér og nú. Ég hafði talið að viðræður við þingið byggðu á heimildarákvæði í fjárlögum til þess að ganga frá samningunum. Ef svo er sé ég ekki að gert sé ráð fyrir því að samningurinn sem slíkur komi hingað, þó að fjárheimildirnar sem af samningsskuldbindingum leiða, séu ávallt háðar samþykki þingsins. Að öðru leyti má alveg velta því fyrir sér hvort það sé réttmæt ályktun hjá hv. þingmanninum að hér sé mismunað í þágu eins trúfélags umfram annað þar sem um er að ræða gagnkvæman gjörning á sínum tíma - sama hvað mönnum finnst um efnisatriði samningsins sem fólust í því að jarðir fóru til ríkisins og á móti kom skuldbinding um að standa undir tilteknum greiðslum. Það var matsatriði þess tíma. Ef menn ætla með varanlegum hætti 

Herra forseti. Opinberar framkvæmdir og opinberar fjárfestingar af ýmsu tagi eru mjög stór þáttur í rekstri ríkisins og rekstri sveitarfélaganna. Komið hefur fram á undanförnum misserum að misvel hefur tekist til með það að fjárfestingar og opinberar framkvæmdir af margvíslegu tagi séu innan þeirra áætlana sem gerðar hafa verið. Þær hafa orðið umfangsmeiri og dýrari en ráð var fyrir gert og tekið lengri tíma að framkvæma. Í sjálfu sér er ástæðulaust að tína til einstök dæmi, við svo sem þekkjum þau. Það eru ný dæmi sem eru algjörlega úr nútímanum, má segja. Við erum með braggann í Vatnsmýrinni. Við erum með listasafn í Listagilinu á Akureyri. Við erum með Vaðlaheiðargöng sem liggja frá Eyjafirði yfir í Fnjóskadal. Við erum með nýtt sjúkrahótel sem er ekki enn búið að opna, og svona mætti áfram telja. Ég vil spyrja ráðherrann hvað líði framkvæmd þeirrar þingsályktunartillögu sem þingið samþykkti í vor, í þverpólitískri sátt, og gerir ráð fyrir tvennu, annars vegar að ráðherrann skili þinginu útfærðri stefnumörkun á því sviði, til að bæta hér úr, og hins vegar að stofnaður verði sérstakur samstarfsvettvangur aðila úr kerfinu, ef svo má segja, akademíunni og atvinnulífinu, til að hrinda því af stað. Hvað er að frétta af þeim málum?

Virðulegi forseti. Það sem er að frétta af málinu er að það er í vinnslu og ég var nú síðast með það í þessari viku á borði mínu og til úrlausnar. Þetta er tvíþætt þingsályktunartillaga. Hún fjallar annars vegar um að hingað beri að koma inn með hugmyndir að úrbótum. Ég verð að segja að ég held að varðandi þann þáttinn þurfum við að leggja mat á það fyrirkomulag sem við erum með í dag. Ég er kannski ekki tilbúinn til að fullyrða nú þegar að það sé mikil brotalöm í því fyrirkomulagi sem við erum með en við tökum stundum með opin augun áhættu eins og t.d. átti við í tilviki Vaðlaheiðarganga. Þar tókum við bara með opin augun, ég reyndar tók ekki þátt í því að styðja það mál, en með opin augun tók þingið þá ákvörðun, þrátt fyrir mikla áhættu og mikla óvissu, að leggja af stað. Síðan er kannski bara innbyggt eðli stórframkvæmda að það er mikil óvissa oft og tíðum. Þetta þekkja einkaaðilar líka. Hefur einhver einhvern tímann hitt mann sem ákvað að fara í framkvæmdir heima hjá sér sem fóru aðeins fram úr kostnaði? Hefur einhver lent í því? Kannski sjálfur? Ég held að margir kannist við það. Það sama á auðvitað við hjá hinu opinbera. En aðalatriðið er að það sé nægur undirbúningur, að það sé gagnsæi og það séu skýringar á því hvað hafi farið úrskeiðis og menn hafi þannig tækifæri til þess að læra af því sem gerðist og bregðast við. Mig langar að nefna eitt í þessu sambandi. Þegar slíkir hlutir gerast í því umhverfi sem við erum að reyna að starfa eftir í dag ber okkur að gera ráðstafanir til að bæta upp fyrir annars staðar þannig að við náum t.d. afkomumarkmiðum, skuldauppgreiðslumarkmiðum o.s.frv. Út frá því er gengið í lögum um opinber fjármál. Síðan er það hinn þátturinn sem fjallar um þennan samstarfsvettvang. Það mun skýrast þegar ég kem með viðbrögð við þessari þingsályktunartillögu hvernig við sjáum það fyrir okkur.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Ég get ekki annað en glaðst yfir því að málið sé a.m.k. á borði ráðherrans þótt ég sé ekki alveg jafn ánægður með að það taki þó þennan tíma og enn sjái ekki fyrir endann á því. Mig langar þá að spyrja til viðbótar hvort hæstv. fjármálaráðherra geri ráð fyrir því að veita fjármuni sérstaklega til þeirra verkefna. Það er mikilvægt að það séu fjármunir fyrir hendi til að sinna því og það eru smáaurar miðað við ávinninginn. Ég vildi aðeins koma inn á að mér fannst viss uppgjöf í máli hæstv. ráðherra, að það væri eiginlega óhjákvæmilegt að svona færi og menn könnuðust við það. Sem betur fer eru til aðferðir til að draga úr slíkri áhættu. Menn hafa víða náð mjög góðum árangri einmitt með það markmið að draga úr áhættunni, kortleggja mun betur. Síðan er það sem er alvarlegast, og ráðherra kom réttilega inn á, 

Það vill fara svo með sumar ræður eins og opinberar framkvæmdir að þær fara aðeins fram úr áætlun. 
            

Virðulegi forseti. Ég er alveg sammála hv. þingmanni um að mönnum beri að undirbúa stærri framkvæmdir og allar framkvæmdir hæfilega þannig að dregið sé eins og hægt er úr óvissu og áhættu sem fylgir framkvæmdunum. Það sem ég bendi á er að ávallt er innbyggð einhver óvissa og áhætta og ytri aðstæður geta breyst. Við getum tekið mörg dæmi. Tökum Hörpu sem dæmi. Harpa fór af stað sem einkaframkvæmd. Þar voru menn örugglega með góð plön, en það fór allt úrskeiðis. Það þurfti ekki aðkomu hins opinbera á því stigi. Síðan þegar hið opinbera kom að var verkið aftur eitthvað umfangsmeiri en menn sáu fyrir. Ég held þess vegna að við séum sammála í öllum meginatriðum, ég og hv. þingmaður, og við erum svo sannarlega með risaframkvæmdir á prjónunum, á næstu árum þar sem skiptir öllu að það verði fullnægjandi aðhald og undirbúningur. Má ég nefna hér tvö risamál; Landspítalann annars vegar og Keflavíkurflugvöll hins vegar, þar sem framkvæmdaféð samanlagt fer langt yfir 100 milljarða.

Bara örstutt: Ég vil mótmæla, því að það eru fimm mínútur síðan við fengum að vita að það ætti að vera atkvæðagreiðsla um málið sem var áðan. Mér finnst það frekar skammur fyrirvari. Það liggur ekki svo á að það þurfi einhver sérstök afbrigði til að klára þetta mál.

Forseti tekur við þessum ákúrum. En málið var 3. mál á dagskrá og atkvæðagreiðsla boðuð samkvæmt dagskrá, þó að hún hefði orðið um hálfri klukkustund síðar ef að líkum lætur. Það er hefðbundið að greidd eru atkvæði um mál eftir 3. umr., ef þeirri umræðu lýkur. En það er sjálfsagt að hafa þetta í huga.

Herra forseti. Táp og fjör og frískir menn finnast hér á landi enn, þéttir á velli og þéttir í lund, þrautgóðir á raunastund. Það er vert að hefja þessa umræðu um drengina okkar á upphafslínum ljóðs Gríms Thomsens „Á fætur“ því að það er einmitt það sem ég er að kalla eftir með þessari umræðu, að við rísum á fætur til hjálpar drengjum í vanda. Sannarlega virðist svo vera að hið unga karlkyn eigi í mikilli tilvistarkreppu hér í okkar ágæta landi. Um leið og ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir að taka þátt í þessari umræðu vil ég leggja áherslu á að ég taldi nauðsynlegt að beina máli mínu til hennar, jafnvel þótt vel mætti rökstyðja aðkomu annarra ráðherra. Hér er um svo aðkallandi vanda að ræða og svo mikið alvörumál að nauðsynlegt er að það nái eyrum og athygli hæstv. forsætisráðherra. Ég gæti varið tíu eða 20 mínútum í upplestur úr talnagögnum þar sem slæm staða drengja og ungra manna kemur glöggt fram en stikla hér einungis á stóru. Ef litið er til tíðni sjálfsvíga er hlutfall karla 87% á árinu 2015 í yngsta aldurshópnum, 15–35 ára. Komið hefur fram að lestrarvandi drengja við útskrift úr grunnskólanum er geigvænlegur. Eða sú staðreynd að ungir menn eru einungis 30% þeirra sem ljúka meistaragráðu úr háskólanum og karlmenn eru nú einungis 36% þeirra sem stunda háskólanám. Nú, eða notkun hegðunarlyfja meðal drengja í grunnskólunum sem er meira en helmingi algengari en meðal stúlkna á sama aldri. Þá er brottfall drengja úr framhaldsskólum mun meira en hjá stúlkum. Aukning á nýgengi örorku hefur á undanförnum árum verið miklu örari meðal yngri karla en kvenna. Og þannig mætti áfram telja. Hlutfall karlkennara í grunnskólum hefur farið lækkandi áratugum saman og er nú komið niður í 17%. Hlutfall karla sem eru skólastjórar í grunnskólum hefur farið úr því að vera 65% í þriðjung á síðustu 20 árum. Kannski mætti gleðjast yfir auknum hlut kvenna þar. Ef rætt er um forsjá yfir börnum er langalgengast að foreldrar hafi sameiginlega forsjá eftir sambúðarslit en þegar forsjáin fer til annars aðilans er hlutfallið: Einn faðir er með forsjá barnsins síns á móti 58 mæðrum. Hlutfall karla meðal þeirra sem hljóta óskilorðsbundna dóma og ljúka refsivist er um og yfir 90%. - Það er sama hvar drepið er niður fæti. Það er eitthvað mikið að. Herra forseti. Á þessari upptalningu, sem þó er einungis sýnishorn af þeim staðreyndum sem blasa við okkur, um ástandið meðal hins unga karlkyns, sést vel að við svo búið verður ekki unað. Við getum ekki sætt okkur við að ungir drengir og ungir menn finni sig ekki og líði illa og að við missum þá í aðgerðaleysi, afbrot, vímuefnaneyslu, örorku og því miður jafnvel sjálfsvíg. - Hvað er að? Herra forseti. Ég vil varpa hér fram nokkrum hugleiðingum eða tilgátum inn í þessa umræðu: Skortir drengi föðurímynd, heima við og í skólunum? Margir vilja halda því fram. Feðurnir eða karlarnir séu ekki til staðar, vinni of mikið, séu fjarverandi. Kennarar séu langoftast kvenkyns, tímaleysi foreldra, börnum sé ekki sinnt, ekki sé á þau hlustað því að foreldrarnir séu svo uppteknir við að lifa í núinu einhvers staðar úti í bæ - í ræktinni, að hitta vinina, fara á námskeið, í saumaklúbbinn, í leshringinn, að funda í mikilvægum félögum. Börnin eru áhorfendur að lífi foreldranna. Getur verið að sú oft á tíðum neikvæða og á stundum harkalega umræða sem beinist að karlkyninu, og verið hefur áberandi á síðustu árum, hafi hér áhrif? Hver eru áhrif þeirrar umræðu á sjálfsmynd hins unga karlkyns? Það er verðugt rannsóknarefni. Mikil tölvunotkun? Einhverjir segja að það sé tölvum að kenna hvernig komið sé. Það sé hangið á samskiptamiðlunum, í tölvuleikjum. Eða getur verið að marga drengi vanti hlutverk, að þeir fái þannig trú á sjálfa sig? Til skýringa má nefna að hér áður fyrr fóru ungir menn að byggja yfir fjölskylduna og voru vart orðnir tvítugir. Þar var hlutverkið skýrt, fyrirvinnuhlutverkið, að geta bjargað sér, haft möguleika og getu til að hreyfa sjálfir við lífi sínu. Og hver eru áhrif klámvæðingarinnar á óharðnaða unglingsstráka? Getur verið að kynvitund þeirra sé bjöguð á einhvern hátt? Að hugmyndir þeirra um að þeir standi sig ekki í kynlífinu hafi hér áhrif? Að þeir verði þannig óhamingjusamur og óvissir og standi í þeirri trú að þeir séu til alls vanmáttugir? Eða að strákarnir finni sig ekki skólanum? Því hefur oft verið kastað fram að skólarnir séu fremur sniðnir að stúlkum og þeirra styrkleikum. Aukið verknám er klárlega eitt af því  Herra forseti. Það verður athyglisvert að heyra hvaða sýn hv. þingmenn hafa á þessi mál og fróðlegt að hlusta á innlegg hæstv. forsætisráðherra í þessum efnum hér á eftir.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Karli Gauta Hjaltasyni fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga málefni. Ég held að það sé mikilvægt að við hugsum fyrst um grunnforsenduna. Af hverju stöndum við hér á Alþingi og ræðum stöðu drengja? Jú, það er vegna þess að samfélag okkar byggir á ákveðnu kynjakerfi þar sem við sjáum neikvæð samfélagsleg áhrif birtast með ólíkum hætti hjá drengjum og stúlkum og sömuleiðis hin jákvæðu áhrif. Hv. þingmaður var hér með ýmsar spurningar og beinir þessari umræðu til mín því að hún heyrir vissulega undir mörg ráðuneyti og umboðsmaður barna heyrir jú undir mitt ráðuneyti. Ég held að það sé mjög mikilvægt að minna á í því samhengi að í því frumvarpi sem liggur fyrir þinginu er gert ráð fyrir því að umboðsmaður barna fái aukið hlutverk við að afla gagna um stöðu barna, bæði drengja og stúlkna. Við þurfum að afla þessara gagna með heildstæðum hætti þannig að við getum tekið góðar ákvarðanir til framtíðar. Ég vil byrja á því að segja að ég deili áhyggjum þeim sem birtust hjá hv. fyrirspyrjanda vegna lyfjaávísana til barna. Íslensk börn fá samkvæmt upplýsingum frá landlækni meira ávísað af tauga- og geðlyfjum en jafnaldrar þeirra á Norðurlöndum. Það á bæði við um stúlkur og drengi. Drengir eru líklegri til að fá slík lyf en stúlkur jafnt hér á landi sem á öðrum Norðurlöndum. Notkun þunglyndislyfja er svipuð raunar hjá stúlkum og drengjum fram að 14 ára aldri en eykst svo hjá stúlkum. Landlæknisembættið hefur haft þessa lyfjaávísanir til sérstakrar skoðunar og óskaði eftir skýringum á því. Sérstaklega hefur embættið lýsti yfir áhyggjum af ávísun ópíóíðaefna til bæði barna og fullorðinna. Við þurfum að huga að kynjavinklinum eins og hv. þingmaður nefnir en ekki síður stéttavinklinum. Hverjir fá ávísanir á þessi lyf? Eru það hugsanlega drengir úr mjög krefjandi félagslegum aðstæðum? Þurfum við ekki að taka líka tillit til þess þáttar og ekki bara kyns þegar við ræðum þetta mál? Ég vil nefna það sem er mikilvægt, að líðan nemenda á Íslandi er góð í samanburði við önnur lönd þegar kemur að líðan í skóla. Þegar spurt var um ánægju barna í alþjóðlegri könnun Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar árið 2012 og líðan 15 ára skólabarna var Ísland í 4. sæti á alþjóðavísu. 89% drengja sögðu að sér liði vel en 85% stúlkna. Það liggur fyrir að þessi viðfangsefni eru töluvert ólík milli kynjanna. Geðheilbrigðisvandamálin eru auðvitað einn stærsti vandi samtímans og við erum sem betur fer að taka þau mál upp á yfirborðið hér á Alþingi. Við samþykktum geðheilbrigðisáætlun, við erum að fjármagna geðheilbrigðisáætlun núna og það er mjög mikilvægt að auka aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu. Eitt af því sem ég vil nefna sem ég fræddist um nýlega á ráðstefnu um heilbrigðistækni er að svo virðist vera sem karlmenn og drengir leiti frekar eftir slíkri þjónustu með aðstoð tækninnar. Það sé einfaldara fyrir þá að nýta tæknina til að leita sér heilbrigðisþjónustu sem þeir veigra sér við að gera með því að mæta á staðinn. Mér finnst til að mynda við eigum að skoða sérstaklega þá möguleika sem tæknin veitir okkur til að styðja betur við unga drengi. Hv. þingmaður nefndi líka menntamál og það er rétt að drengir eru ólíklegri en stúlkur til að lesa sér til gagns. Það tengist líka umræðu um lesskilning almennt en eins og við þekkjum er lesskilningur lakari hér á landi en á öðrum Norðurlöndum. Nú hefur menntamálaráðherra sett fram frumvarp sem ætlað er að styðja verulega vel við bókaútgáfu hér á landi og ég held að það skipti máli að við fáum fleiri íslenskar sögur fyrir börn og ungmenni sem eru skrifaðar í íslensku samfélagi og fjalla um íslenskan veruleika. Það er líka mikilvægt að hugsa til þess að lesskilningur og lestur snýst ekki bara um skáldsögur þótt við séum söguþjóð. Hvað er ungt fólk að lesa? Er það ekki efnið sem er sett fram með öðrum hætti, t.d. á netinu? Er kommentakerfið það sem ungt fólk les í dag frekar en sögur? Þurfum við að huga að því hvernig þessum málum er háttað í skólakerfinu? Algjörlega tvímælalaust. Mér finnst mikilvægt að nefna það hér að Kennarasambandið hefur svo sannarlega sett þessi mál á dagskrá, þ.e. lesskilning og íslenskukunnáttu ungs fólks og beggja kynja. Tölvunotkunin sem hv. þingmaður nefnir er ólík milli kynjanna og þar þurfum við að hafa í huga að samskiptamiðlar virðast vera vinsælli hjá stúlkum, tölvuleikir vinsælli hjá drengjum. Þetta er eitthvað sem við þurfum að hafa í huga þegar við mótum þessa stefnu. Að sjálfsögðu er mikilvægt að skoða kynjahlutfall í námi og brottfall úr skóla og samkvæmt þeim rannsóknum sem við höfum unnið í samráði við OECD virðist brottfall úr framhaldsskóla ekki síst ráðast af félagslegum og sálrænum aðstæðum. Því skiptir máli að við byggjum frekar upp aðgengi að sálfræðingum fyrir ungt fólk og slíka aðstoð. Það er einn liður í því að sporna gegn brottfalli. Neikvæð umræða. Ég næ því miður ekki að ljúka ræðu minni hér en það er mjög mikilvægt að við hugum að því sem hv. þingmaður nefndi með samspil klámvæðingar, aukins aðgengis að klámi og 

Herra forseti. Við þurfum að hugsa betur um börnin okkar og bæta aðstæður allra barna sem búa við einhvers konar skort, hvort sem hann er efnislegur eða félagslegur. Í umræðunni um stöðu barna og greiningu eftir kynjum er mikilvægt að hafa góð gögn til að undirbúa aðgerðir. Rannsóknir og greining hefur kannað líðan og lifnaðarhætti unglinga í 8. til 10. bekk í rúm 20 ár og þar höfum við góðan samanburð á milli ára. Rannsóknir hafa einnig verið gerðar á líðan ungmenna sem ekki stunda nám á framhaldsskólastigi. Niðurstöður sýna að stúlkum gengur betur í skóla en strákum en þeim líður umtalsvert verr. Ungmennum á aldrinum 16–20 ára sem eru utan framhaldsskóla líður verr en hinum sem eru í námi. Í skýrslu landlæknisembættisins um sjálfsvígshugsanir og sjálfsvígstilraunir meðal íslenskra ungmenna frá því í september síðastliðnum kemur fram að fleiri ungmenni sögðust í alvöru hafa hugleitt sjálfsvíg árið 2016 en árin á undan, eða 33% stelpna og 23% stráka árið 2016 samanborið við 27% stelpna og 23% stráka á árinu 2000. Fleiri stúlkur en strákar höfðu gert sjálfsvígstilraunir. Þetta eru sláandi tölur. Styttra nám, sem lýkur á framhaldsskólastigi, höfðar frekar til stráka en stelpna. Þetta er hluti af því kynjakerfi sem við höfum byggt upp og þurfum að ráðast að. Strákar fara í hefðbundnu karlastörfin, svo sem iðnaðarstörf, en konur í hefðbundin kvennastörf, eins og hjúkrun og kennslu, sem kennt er til á háskólastigi. Karlar beita ofbeldi í meira mæli en konur. Þeir fremja frekar afbrot og eru líklegri til að falla fyrir eigin hendi. Þetta eru ekki ný sannindi og byggja á úreltu, gamaldags kynjakerfi sem er vont fyrir konur en líka fyrir karla. Við þurfum að huga betur að börnunum okkar og þar er jafnrétti lykilhugtak.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda fyrir að taka þetta mikilvæga og brýna mál á dagskrá. Ég ætla að nota þann stutta tíma sem ég hef til að tala einungis um einn lítinn part af því, sem auðvelt er að laga og auðvelt að breyta fyrir okkur og viðkomandi ráðherra sem það snýr að, og það er kerfið sjálft og hvernig við tökumst á við vandamál, ekki bara ungra drengja þótt þeir séu í miklum meiri hluta í þeim flokki fólks sem ég ætla að tala um. Það er beinlínis þrýstingur á ungt fólk í skólum, í grunnskólum og framhaldsskólum, fólk sem er enn á barnsaldri í skilningi laganna, þrýstingur frá foreldrum og skólunum sjálfum að fá greiningu. Það standa engin úrræði til boða fyrir stráka, og auðvitað á sama við um stelpur, í vanda á grunnskólaaldri og framhaldsskólaaldri. Enginn stuðningur, engin sálfræðiaðstoð, ekkert, fyrr en greiningin er komin, fyrr en stimplunin er komin, það er eitthvað að þér. Fyrr er ekkert gert. Ekki er byrjað að hjálpa fólki fyrr en búið er að segja: Þú ert kvíðinn, ofvirkur. Þú þarft að fá greiningu sem slíkur. Pillurnar líka. Svo færðu aðstoðina. Svo er byrjað að hjálpa með sálfræðingi. Engin greining: Ekkert, engin hjálp fyrir greiningin er komin. Það brýtur niður sjálfsmynd, ekki síst ungra stráka og stelpna, að stimplunin skulu vera komin strax á þeim aldri. Þetta fólk er síðan miklu líklegra til að fara inn á örorku þegar það nær þeim aldri en fólkið sem kemur greiningarlaust, stimplunarlaust, út úr skólanum. Breytum því, grípum fyrr inn í, hjálpum fólki. Gefum því aðgang að sálfræðingum áður en það er stimplað og fær uppáskrift upp á pillur.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka málshefjanda fyrir að koma þessu mikilvæga máli á dagskrá. Í mína tíð, þegar ég var ungur, var sú aðferð oft notuð við unga menn sem höfðu stigið út af beinu brautinni að senda þá til sjós. Varð þannig margur drengurinn að manni, sem dæmi. Því er ekki til að dreifa í sama mæli í dag þótt eitthvað sé um það, enda breyttir tímar. Þegar talað er um vanda drengja er hægt að líta á hann frá mörgum sjónarhornum. Vandi eins og lestrarfærni, læsi, brottfalli úr námi og hegðunarvandi er oft byrjun á einhverju sem verður að enn stærra vandamáli sem erfitt og dýrt getur verið að leysa. Ég kýs að kalla drengi karla undir 25 ára aldri. Mig langar að benda á nokkrar staðreyndir í því sambandi. Samkvæmt upplýsingum fengnum af heimasíðunni Út með það falla 35–50 einstaklingar fyrir eigin hendi ár hvert. Árlega deyja um sex ungir menn 18–25 ára vegna sjálfsvíga. Ein kona 18–25 ára fellur fyrir eigin hendi annað hvert ár að jafnaði á Íslandi. Sjálfsvíg eru algengasta ástæða dauðsfalla af hjá ungum mönnum. Tölurnar eru meðaltal áranna 1996–2014. Ég er ekki alveg viss um að í dag myndu þær tölur standast. Mig grunar að fjöldi þeirra sem látist hafa vegna ofneyslu lyfja sé allnokkur. Allt of margir ungir menn sitji í fangelsum landsins. Það er á okkar ábyrgð sem samfélags að gera allt sem við getum til að styðja við drengina okkar. Getur verið að við höfum gleymt drengjunum okkar? Ég er ekki með því að draga nokkra til ábyrgðar heldur að hvetja til þess að við skoðum hvað hægt er að gera. Við verðum að taka okkur á og skoða sérstaklega hvað veldur brottfalli ungra manna úr námi og verður að gera átak til að auka læsi og skilning ungra manna. 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka málshefjanda fyrir umræðuna sem er mjög þörf en um leið finnst mér mjög langt gengið í fullyrðingum um stöðu drengja án samanburðar í tíma og rúmi. Við skulum aldrei gleyma því að mikill meiri hluti drengja er í góðri stöðu og rannsóknir sýna að líðan íslenskra barna og ungmenna er almennt góð í alþjóðlegum samanburði. Það setur okkur samt í þá stöðu að við eigum að geta gripið inn í og sinnt vel öllum þeim börnum sem líður illa eða eru í vanda. Rannsóknir sýna mun á stöðu mismunandi hópa ungmenna á ýmsum sviðum, t.d. eftir kyni og uppruna. Það er engin ein lausn og enginn einn vettvangur til að jafna stöðuna. Það þurfa allir aðilar sem vinna með börnum og ungmennum að vera meðvitaðir um verkefnin og vinna saman. Til að njóta sín og nýta hæfileika sína þurfa öll börn tækifæri til að tilheyra og hafa hlutverk. Að tilheyra felst í að vera hluti af hóp og hópum, fjölskyldu vinahóp, bekk, félagi, samfélagi, þorpi, þjóð, að hafa örugg félagsleg tengsl. Að hafa hlutverk felst í því að fá tækifæri til að axla ábyrgð í samræmi við aldur og þroska og verða þannig smátt og smátt stjórnandi og ábyrgðaraðili fyrir eigin lífi. Stærsta verkefnið sem við glímum öll við er að læra á okkur sjálf. Það reynist einstaklingum miserfitt og þeir þurfa til þess mismikinn stuðning. Heimili, skólar, heilsugæsla, félagsþjónusta og tómstundafélög styðja einstaklingana til þroska, byggja upp seiglu og verða að grípa þá sem þurfa stuðning eða verða fyrir áföllum. Nefnd um málefni barna, skipuð af félags- og jafnréttismálaráðherra, hefur einmitt það hlutverk að endurskoða samstarf þeirra aðila til að tryggja snemmtæka aðstoð fyrir börn sem á henni þurfa að halda. Það er leiðin áfram. Að lokum vil ég þakka fyrir að umræðan fer fram á baráttudegi gegn einelti, 8. nóvember.

Virðulegi forseti. Ég álít þetta vera hluta af femínískri umræðu, nánar tiltekið hluta af því hvað í umhverfi okkar mismunar fólki og dæmir það til tiltekinna hlutverka á grundvelli kyns án tillits til vilja einstaklingsins sjálfs. Ég hef því miður ekki tíma til að fara yfir öll atriðin sem hv. þingmaður nefndi í framsögu sinni. Þau voru allmörg og margt má eflaust ræða áfram. Ég ætla samt að nefna það sem ég kem að. Hv. þingmaður nefndi tímaleysi foreldra sem einn möguleika. Ég held ekki að það sé ástæðan vegna þess að það myndi væntanlega bitna jafnmikið á stúlkum, tel ég. Hv. þingmaður nefndi einnig mikla tölvunotkun og tölvuleiki. Ég held að það geti vel verið hluti af skýringunni. Í því sambandi er mjög mikilvægt að við áttum okkur á því að tölvuleikur og tölvuleikur eru ekki það sama. Það eru til tölvuleikir sem eru „pjúra“ afþreying og gera ekkert gagn og draga athygli krakka frá umheiminum. Það eru líka til tölvuleikir sem fræða og mennta. Ég ætla bara að auglýsa hér í leiðinni „Kerbal Space Program“, sem kennir fólki ýmislegt í geimvísindum, og mér er fúlasta alvara. Það er kennsluefni og tölvuleikur og hægt er að nýta tæknina til að þroska og hjálpa fólki að fást við lífið eða framtíðina hvernig sem það vill hafa hana. Mér finnst mikilvægt að nefna það. Við erum að ganga í gegnum ýmsar samfélagslegar breytingar, sennilega að miklu leyti vegna tækniframfara og þar á meðal eru breytingar á viðhorfum til kynjahlutverka og kynlífs, sem var annað sem hv. þingmaður nefndi. Ég tel að þar sé margt sem megi skoða. En ég vil þó halda því til haga að ég tel ekki að kynvitund eða viðhorf til kynlífs hafi verið betra áður, samanber #metoo-byltinguna sem afhjúpaði það að gömlu viðhorfin til kynlífs og kynhegðunar voru vond og eru vond. Við eigum að líta fram á nýja tíma í þeim efnum og þurfum að hafa opnari umræðu. Það verður ekki hjá því komist að nefna að klám er líka aðgengilegra nokkru fyrr. Það kallar á markvissari fræðslu og krefst einnig að fræðarinn sjálfur sé nógu upplýstur til að fanga viðfangsefnið í takt við skilning ungu kynslóðarinnar. Það er almennt erfitt en það er mögulegt. En eins og venjulega var ekki nægur tími til að tæma umræðuna. En ég þakka fyrir þessa mikilvægu umræðu.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þessa þörfu umræðu. Ég held að við eigum að varast það í þessu samhengi að einangra hana við kyn og ekki einblína á slæma stöðu ungra drengja í skólum. Veltum bara fyrir okkur almennt líðan barna í skólakerfinu. Ég held að það sé ekkert nýtt undir sólinni, þegar kemur að framgangi drengja í námi eða kynjahlutföllum, heldur er meginmunurinn, þegar við horfum á háskólastigið og breytinguna á kynjahlutföllum þar, að það eru miklu fleiri konur sem sækjast eftir námi í dag en var fyrir 30 til 50 árum. Það er kannski meginskýringin á þessari miklu breytingu sem þar hefur orðið, það er miklu hærra hlutfall þjóðarinnar sem sækir sér háskólamenntun og kannski fyrst og fremst konur. Skoðandi gögn 30 ár aftur í tímann, varðandi brottfall drengja á framhaldsskólastiginu, þá virðist það vera svipað vandamál og svipaður munur milli kynja þá og nú. Við eigum hins vegar að einblína á hvað við getum gert til þess að bæta líðan barna í skóla. Hvað getum við gert til þess að grípa fyrr til ráðstafana gagnvart vanlíðan og hættumerkjum sem við sjáum? Það er ekkert nýtt að drengir sýni miklu meiri áhættuhegðun en stúlkur. Það hefur alla tíð verið þannig. Það eykur auðvitað líkur á sjálfsvígum, afbrotum og öðrum slíkum þáttum og við þurfum að horfa til þess hvað við getum gert til þess að grípa fyrr inn í. Við þurfum líka að velta því fyrir okkur, af því að mér finnst undirliggjandi tónn í þessu vera sá að karlmenn sitji einhvern veginn eftir í umræðunni þegar kemur að jafnréttismálum, að við ættum kannski frekar að horfast í augu við það í jafnréttisumræðunni hver hin breytta ímynd karlmennskunnar er. Hvernig eigum við að takast á við hina breyttu ímynd karlmennskunnar? Karlmenn eru ekki lengur þessi staðaltýpa sterka mannsins, fyrirvinnunnar á heimilinu, stóri strákurinn sem tekur svolítið duglega til í handalögmálum á böllum um helgar o.s.frv., þetta er gerbreyttur heimur. Við ættum kannski að leggja miklu meira upp úr því að fræða unga menn um breytta ímynd karlmennskunnar og hverjar breyttar kröfur og skyldur til okkar séu í jafnréttisumræðu nútímans.

Virðulegi forseti. Ég þakka flokksbróður mínum og félaga, Karli Gauta Hjaltasyni, fyrir þessa þörfu umræðu. Hvers vegna líður drengjunum okkar svona illa? Geta einhverjar rannsóknir eða tölur á blaði sagt okkur til um það? Ég veit það ekki. Ég horfi bara á staðreyndirnar í samfélaginu í dag. Ég horfi á stóran hluta barnanna okkar líða skort. Ég horfi á börnin okkar á flótta vegna þess að þau hafa ekki fasta búsetu. Ég horfi á óöryggi þar sem þeim tekst ekki að skjóta rótum. Ég sé karla og konur, drengi og stúlkur, og ég veit sem móðir að þau eru bara alls ekki eins. Það er mismunandi á milli einstaklinga hvernig þeim líður og hvernig þeir geta tekist á við tilveruna á ólíkum grunni. En það er algjörlega óumdeilt að við þurfum að hlúa að grunnþörfum samfélagsins, grunnþörfum barnanna okkar, tryggja þeim öryggi í skólum; vera með snemmtæka íhlutun ef við finnum að þeim líður illa. Við þurfum að koma til móts við þau á þeirra grundvelli, þar sem þau eru stödd og hlusta á þau. Það er þar sem mér finnst þetta samfélag okkar hafa stórlega misstigið sig. Við erum orðin svo upptekin af okkur sjálfum og lífsgæðakapphlaupinu að við hreinlega gleymum framtíðinni sem liggur í börnunum okkar. Mér finnst ástæða til þess að taka utan um þau þar sem þau eru stödd og tryggja þeim örugga framtíð, tryggja þeim fæði, klæði og ekki síst öruggt skjól. Hvernig í veröldinni mundi okkur sjálfum líða ef við værum alltaf á faraldsfæti og vissum ekki hvort við værum að koma eða fara? Það er nákvæmlega þannig. Það eru ekki allir sem geta tekist á við slíka erfiðleika. Og sannarlega sjáum við það á þessum degi eineltis, árlegum degi eineltis og kynferðisofbeldis 193 landa Sameinuðu þjóðanna.

Virðulegur forseti. Málefnið er brýnt. Fyrir 20 árum var mælt fyrir þingsályktunartillögu um að kanna sérstaklega stöðu drengja í skólakerfinu. Þá höfðu hv. þingmenn sem hér sátu áhyggjur af því í hvað stefndi. Ástæðurnar sem reifaðar voru þá voru m.a. ofbeldistölvuleikir og að það vantaði fyrirmyndir fyrir drengi í skólakerfinu, t.d. voru nefndir langir vinnudagar sjómanna. Þetta er því ekkert nýtt undir sólinni. Að sama skapi er þetta ekki bundið við Ísland. Fjölmargar bækur hafa verið skrifaðar erlendis um vanda drengja og sitt sýnist hverjum. Sjálf tók ég þátt í umræðu hér fyrir fjórum árum um stöðu Íslands í alþjóðlegu PISA-könnuninni þar sem ég talaði m.a. um að lesblindum drengjum gengi betur að lesa á tölvuskjá en á prenti, en einhverra hluta vegna er lesblinda mun algengari meðal drengja en stúlkna. Að lesa saman er gefandi samvera og nauðsynleg, en í hraða nútímans eiga ung börn ekki að þurfa að lengja sinn vinnudag með óhóflegu heimanámi. Við þekkjum líklega flest umræðuna um heimanám undir kvöldmat þegar allir eru orðnir þreyttir og það ýtir undir óþarfakvíða. Samkvæmt skýrslu norræna ráðherraráðsins sem kom út fyrr á þessu ári er munurinn 50% á brottfalli úr framhaldsskóla milli kynja. Hugsanlega hefur hátt atvinnustig á Íslandi eitthvað að segja. Auðvelt er fyrir unga drengi sem leiðist í skóla að fá vinnu. Í þessari skýrslu er bent á að mikilvægt sé að rannsaka hvað það er sem drífur þennan kynbundna mun og landfræðilega mun. Hvað er það sem fær syni bænda og sjómanna í hinum dreifðu byggðum til að vera helmingi líklegri til að falla úr framhaldsskóla en systur þeirra? Það er auðvitað óásættanlegt að svo mörgum börnum og ungu fólki líði svo illa og berjist við kvíða og þunglyndi. Við heyrum of oft dæmi þess efnis að langvarandi einelti hafi orðið til þess að ungt fólk tekur sitt eigið líf. En hvað er til ráða? Ráðherra fór hér yfir marga þætti. Nú er m.a. samstarf í gangi milli menntamálaráðuneytis og heilbrigðisráðuneytis um að auka aðgengi að sálfræðingum í framhaldsskólum og stofnun geðheilsuteyma á heilsugæslum. Það skiptir auðvitað máli. En mér finnst líka skipta máli að allir skólar bjóði upp á náms- og starfsráðgjöf. Einnig hefur heilbrigðisráðherra sett fjármagn til að fylgja eftir nýrri aðgerðaáætlun gegn sjálfsvígum á Íslandi í samræmi við geðheilbrigðisstefnu. Þar er m.a. tekið á geðrækt og forvörnum í skólastarfi, 

Forseti. Krakkarnir okkar af öllum kynjum eru flest ótrúlega flott og góð, mun betri og stilltari og standa sig betur en mín kynslóð gerði á sama aldri. Eitthvað er samt að vegna þess að þeim virðist ekki líða nægilega vel og tölur sýna að þeim líður alltaf verr og verr. Við þurfum að skoða það nánar. Mig grunar að pressa sé á þeim á að fara inn í hlutverk sem eru ekki raunhæf. Við sjáum það með glansmyndum sem birtast víða. Samfélagsmiðlar eru oft nefndir en það er líka einhver tilbúin gerviveröld þar sem fólk er „fótósjoppað“. Ég held að þetta sé miklu víðar en það. Mig langar, með leyfi forseta, að lesa eina setningu sem féll í þessum sal í kringum aldamótin: „Ungmennin sem eru á íþróttavellinum eða í íþróttahúsinu eru bólusett gegn ávana- og fíkniefnum.“ Þetta var sagt í þessum sal. Þetta er ein af þeim gervilausnum sem við erum alltaf að reyna að finna. Það er ekki þannig. Það er algjörlega óumdeilt að krakkar sem eru í virkni og heilbrigðum samskiptum vegnar miklu betur en börnum sem eru það ekki og eru afskiptalaus, en íþróttaiðkun er ekki bólusetning fyrir því að börn villist af leið eða líði illa. Ég hef oft velt því fyrir mér hvort sú afreksstefna sem lagt var upp með í mörgum íþróttagreinum sé til góðs. Við sem sitjum hér inni þekkjum örugglega öll litla stráka sem ætla að verða atvinnumenn í fótbolta einhvern tímann. Á þeirra viðkvæmasta aldri, á unglingsaldrinum, rennur upp fyrir þeim að það mun aldrei verða og ef sjálfsmynd þeirra er mjög bundin við það eina hlutverk sem þeir ætla að verða góðir í og hún fellur er kannski ekkert mikið eftir.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að deila um þá staðreynd að ungir drengir eigi erfitt uppdráttar. Ég held að það sé alveg ljóst, og svo sem ekkert nýtt heldur. En ég held ef við ætlum að bæta stöðu ungra drengja að við þurfum eiginlega að byrja á að viðurkenna að drengir og stúlkur eru ólík frá náttúrunnar hendi, með örfáum undantekningum. En samfélagið er búið að ákveða, í nafni einhverrar rétthugsunar í dag, að munurinn sé enginn. Það er held ég stóra vandamálið í þessu, að allir eru settir í sama boxið. Það hentar ungum drengjum ekki endilega mikið. Ég er enginn sérfræðingur í þeim málum en hef unnið mikið með ungum drengjum sem hafa lent á glapstigum og mín tilfinning er sú að við séum svolítið hætt að láta börn taka ábyrgð á rangri hegðun. Það má ekki í dag. Þau fá aldrei að bera ábyrgð á því sem þau gera rangt. Það eru lausatök þegar kemur að aga. Það veldur því að á unglingsárunum eru börnin með skerta sjálfsmynd, óörugg. Til hvers leiðir það? Það leiðir til kvíða. Það leiðir til þess að menn fóta sig ekki, höndla ekki lífið. Þetta er auðvitað ekki bundið bara við drengi. Stúlkur eiga í mjög miklum vanda og glíma við mjög mikinn kvíða og óöryggi. Lífið verður þá óhjákvæmilega erfitt. Ég held að við eigum að tala meira um orsakir en afleiðingar og ég held að við þurfum að viðurkenna að við megum ekki bara vísa alltaf í réttindi barna og enginn þarf að taka ábyrgð.

Frú forseti. Við ræðum hér mikilvægt mál og ég vil þakka málshefjanda fyrir, hv. þm. Karli Gauta Hjaltasyni, sem og hæstv. forsætisráðherra fyrir að vera hér. Það er dálítið erfitt að finna einhvern einn umræðuflöt þegar við ræðum málefni dagsins um drengi í vanda en ég vel hér þann punkt málshefjanda að ræða um lestur drengja. Það getur verið erfitt að stilla því þannig upp að drengir standi sig síður en stúlkur. Mér finnst mikilvægt að halda því til haga að það eru ekki drengirnir sjálfir sem standa sig ekki heldur er það skólakerfið sjálft sem ekki hentar drengjum eins vel og stúlkum. Það þarf að huga að því að það er ekki til ein formúla, það er ekki ein uppskrift sem hentar öllum drengjum eða ein sem hentar öllum stúlkum. Í mínum huga er alltaf réttast að mæta einstaklingnum. Þannig á skólakerfið að vera og þannig verður starfsumhverfi kennara að vera. Kennarar leggja sig fram um að virkja áhugasvið allra nemenda sinna sem oft er lykill að frekara námi. Skólastarf byggir á gæðum og það er ekki aðeins einn mælikvarði eða ein leið sem gefur rétta svarið. Vissulega skiptir lestur og lesskilningur máli, ég ætla ekki að gera lítið úr því, en það sem einnig skiptir máli er að viðurkenna að sá mælikvarði sem notaður er í því sambandi og oftast nær eyrum fólks mælir stakan þátt skólastarfsins. Hann segir ekkert til um gæði starfsins. Hann segir okkur ekkert um þroska- og menntunarhlutverk skólans og segir okkur í raun og veru ekkert áreiðanlegt um svo margt annað.

Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir umræðuna sem ég tel að sé mjög þörf. Með henni getum við farið yfir þá þætti sem verið er að gera og hafa verið gerðir varðandi líðan barna og unglinga hér á landi. Samkvæmt könnunum Rannsókna og greiningar sem gerðar eru meðal grunn- og framhaldsskólanemenda á aldrinum 10–20 ára hefur nemendum sem upplifa kvíða og þunglyndi því miður fjölgað töluvert undanfarin fimm til tíu ár, þó að almennt líði nemendum vel í skólakerfinu. Kvíði og þunglyndi hefur þó helst vaxið hjá stúlkum og hefur sams konar þróun átt sér stað í öðrum löndum. Aukin umræða hefur átt sér stað um andlega líðan hjá ungmennum á framhaldsskólaaldri, sem er vel. Hefur hún orðið til þess að ungt fólk er opnara og talar meira um þessi mál en áður. Sem dæmi má nefna að haustfundur Ungmennaráðs Suðurlands árið 2017 ályktaði eftirfarandi, með leyfi forseta: „Ungmennaráð Suðurlands […] hvetur til þess að umfjöllun og fræðsla um geðræn vandamál verði gerð aðgengilegri með almennri kynningu fyrir börn og ungmenni og með góðu aðgengi að fagfólki, þar á meðal sálfræðingum. Nefndin hvetur til þess að þetta verði þegar kynnt yngri börnum og brugðist verði við þessu sem allra fyrst.“ Þar sem kvíði og þunglyndi byrja oft á grunnskólastiginu er mjög mikilvægt að grípa þar inn í með skimun og úrræðum. Í lýðheilsustefnu frá árinu 2016 er jafnframt lögð áhersla á börn og ungmenni að 18 ára aldri og lagt er upp með að öll sveitarfélög verði heilsueflandi samfélög, þar með talin öll skólastig og vinnustaðir. Í aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum 2016–2020 er einnig lagt til að skimað verði fyrir kvíða, þunglyndi og áhrifum áfalla meðal barna í efstu bekkjum grunnskóla og veittur viðeigandi stuðningur eða meðferð ef viðkomandi telst í áhættuhópi.

Virðulegi forseti. Ég ætla að byrja á að taka undir það sem hér var sagt um að taka verði samanburð í tíma og rúmi. Við getum ekki bara hent fram tölfræði og haft rosalegar áhyggjur, við þurfum að skilja hvað tölfræðin þýðir. Það á við um þessa tölfræði eins og alla tölfræði. Ég vil líka taka undir það að það er ekkert nýtt, og á ekki að koma neinum á óvart, að drengir sýni almennt meiri áhættuhegðun en stúlkur. Það er frekar augljóst sama hvar maður lítur yfir samfélagið. Nákvæmlega hvers vegna veit ég ekki - ég er með mínar tilgátur - en það er samt sem áður þannig. Ég vil sömuleiðis sérstaklega taka undir þau orð sem féllu hér áðan að við þurfum að huga að breyttri ímynd karlmennskunnar. Það er ekki lengur stóri og sterki karlinn sem getur verið föðurímyndin. Það getur ekki verið þannig lengur ef við ætlum að búa í betra samfélagi og ég legg til að við gerum það. Ég verð að svara því sem hv. þm. Brynjar Níelsson fór út í hér áðan. Mér finnst það endurspegla umræðu sem varðar ákveðin grundvallaratriði, sem eru jafnrétti og femínismi, eins og ég skil hann alla vega. Hv. þingmaður nefndi ákveðna rétthugsun, eins og hann kallaði það, að enginn munur væri á kynjunum. Það gleður mig að upplýsa hv. þingmann um að sú hugmynd að munur sé á fólki eftir kynjum er velkomin í femínisma, alla vega þann femínisma sem ég aðhyllist. Það er ekkert guðlast að segja það í femínismanum. En hv. þingmaður nefndi það sem mér finnst merkilegt, hann segir að allir séu settir í sama boxið. Ég skil hvaðan hv. þingmaður kemur, ég skil viðhorfið. Það væri slæmt ef svo væri. En ég sé það öðruvísi. Fyrir mér snýst þetta um að við eigum að setja hvert og eitt okkar í það box sem hvert og eitt okkar vill vera í, ef setja á fólk í box yfir höfuð. Það sem er lykilatriðið er að umhverfið sem við lifum í á að henta öllu fólki, án tillits til kyns. Það er þess vegna sem mér finnst áhugavert ef kynjahalli er í námi. Það er ekki sjálfkrafa vandamál að karlar séu í minni hluta í námi ef útskýringin er sú að fleiri konur sæki nám. En það er kannski áhugaverð spurning samt sem áður hvað það er 

Frú forseti. Þetta er áhugaverð umræða, ég held að mennska hljóti að vera það sem við eigum að stefna að. Síðan er til karlmennska og síðan er til nokkuð sem gæti heitið kvenska en það er að hafa kvenlega eiginleika. Ég held að sú flokkunarárátta okkar að vilja hafa alla í sínu boxi sé röng. Ég held að hún leiði ekki gott af sér. Ég held að við eigum frekar að líta á karla, konur og hvers kyns fólk sem perlur á bandi. Sumir eru rosalega mikið á öðrum enda þess perlubands og aðrir á hinum þannig að það að tala um drengi eða stúlkur sem sinn hvorn hlutinn, fullkomlega aðskilda, er rangt og það skilar okkur ekki árangri. Ég held að í skólakerfi og svo sem alls staðar eigum við að horfa fyrst og fremst til fjölbreytileikans. Við eigum að heiðra fjölbreytileikann. Við eigum ekki að ala börn og ungmenni upp til einhvers sérstaks eða að þau eigi að uppfylla einhver tiltekin skilyrði og verða einhvern veginn að karli eða konu í sinni ýtrustu mynd. Ég held að það leiði ekki til góðs. Síðan held ég að það sé líka umhugsunarefni með stúlkur, eða þær sem eru lengst til hægri á því að vera á talnabandinu stúlka, 

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka öllum þeim hv. þingmönnum sem tóku hér til máls og hæstv. ráðherra fyrir svör hennar. Ég verð að segja að ég er afskaplega ánægður með þau viðhorf og sjónarmið sem komu fram í máli margra þingmanna og margir lögðu ýmislegt til sem kom jafnvel á óvart og ég þarf að melta aðeins. En ef ég á að „kommenta“ á eitthvað myndi ég vilja segja að ég var hissa á því hve fáir fái komu inn á það sem ég nefndi varðandi neikvæða umræðu um karlkynið, hvort hefði einhver áhrif. Annað sem ég ætla að nefna er að sagt var að þetta væri ekkert nýtt, að það sé ekkert nýtt undir sólinni, þetta hafi alltaf verið svona. Strákar séu svona. Þeir lendi í vandræðum. Það sé náttúrulögmál. Ég neita að taka undir það. Það er ekki náttúrulögmál að níu af hverjum þeim tíu sem fremja sjálfsmorð séu drengir, 90%. Kynjahlutfallið sem sést á þessum tölum er ekki náttúrulögmál. Hins vegar veit ég að það er hugsanlega ekkert nýtt að þetta hlutfall sé svona, en það er ekki náttúrulögmál. Við verðum að geta unnið gegn þessu. Það er það sem ég er að kalla eftir. Vinnum að því að bæta þetta þó að þetta sé hugsanlega ekkert nýtt í samfélaginu. Og svo var ýmislegt rætt varðandi skólana, sem er auðvitað mjög mikilvægt. Í gær tók ég þátt í umræðum um stofnun lýðháskóla, það er t.d. eitt atriði sem vert er að nefna að gæti hugsanlega komið hér inn í og margt annað. En takk fyrir umræðuna.

Herra forseti. Ég vil taka undir með hv. málshefjanda sem hér talaði síðastur og þakka fyrir ágæta umræðu. Það sem ég tek út úr henni er í fyrsta lagi að þegar við mótum stefnu í málefnum barna og ungmenna, sama af hvaða kyni þau eru, þurfum við að byggja á staðreyndum. Það er mjög mikilvægt að gögnum og rannsóknum sé safnað saman á einn stað því eins og ég fór yfir mínu fyrra innleggi er mjög margt sem bendir til þess að ýmis vandamál birtist með mismunandi hætti hjá drengjum og stúlkum. Þá er mikilvægt að við bregðumst líka við með mismunandi hætti. Það er eitt af því sem við þurfum að draga út úr þessari umræðu. Í öðru lagi vil ég segja að það skiptir náttúrlega mjög miklu máli í málefnum barna og ungmenna að við horfum á þau heildstætt, hvort sem er í heilbrigðiskerfinu, ég nefndi geðheilbrigðismálin sérstaklega, eða í skólakerfinu og þar skiptir máli hvað er verið að gera til að bæta lesskilning og fleira, en ekki síður hvað foreldrarnir gera. Ég vil nefna að það er margt sem bendir til þess að stúlkur nái fyrr valdi á tungumálinu en drengir. Það kann að vera að erfðafræðilegir þættir ráði þar för eða þeir þættir að foreldrar tali meira við stúlkur en drengi. Það skiptir auðvitað máli í þessu máli þegar við hugum að líðan barna og ungmenna að við getum ekki bara horft á kerfið sem slíkt, við verðum líka að skoða hvað við erum að gera sem fjölskyldur og fólk. Samvera barna og ungmenna og foreldra er auðvitað mikilvægasta forvarnatækið sem við eigum, hvort sem við erum að tala um andlega vanlíðan, áfengis- og vímuefnanotkun eða hvað þar er undir. Það er auðvitað áhyggjuefni þegar við sjáum t.d. fréttir sem ég hef gert að umtalsefni hér í þessum sal um að sú þróun hafi orðið ljós í Þýskalandi í sumar að fleiri börn og ungmenni hafi drukknað en nokkru sinni fyrr vegna þess að foreldrar þeirra voru önnum kafnir í símanum. Við verðum líka að horfa til þessarar þróunar. Ég vil að lokum segja að það sem ég tek líka út úr þessari umræðu er að við búum öll í kynjakerfi. Það er talað öðruvísi um karla en konur. Það getur birst með mismunandi hætti gagnvart körlum og konum. 

Virðulegi forseti. Hér mæli ég fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um tekjuskatt og lögum um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á skattalögum í tengslum við annars vegar skattfrádrátt vegna hlutabréfakaupa og hins vegar skattfrádrátt nýsköpunarfyrirtækja. Í fyrsta lagi varðandi hlutabréfakaupin ber að nefna tillögur til breytinga á ákvæðum tekjuskattslaga er varða skattafslátt vegna hlutabréfakaupa í formi frádráttar frá tekjuskattsstofni í því skyni að hvetja til frekari nýtingar einstaklinga á þessari skattalegu ívilnun og framlengja gildistíma hennar. Fyrir liggur að umrædd ákvæði í tekjuskattslögunum eru með tímabundið gildisákvæði, þ.e. gildistími ákvæðisins er tímabundinn og rennur út í lok þessa árs ef ekki verður tekin ákvörðun um framlengingu. Hér er einmitt lagt til að gildistíminn verði framlengdur um þrjú ár en að óbreyttu geta einstaklingar einungis nýtt sér frádráttinn vegna fjárfestinga á yfirstandandi ári. Síðasta ívilnunin fer fram við álagningu opinberra gjalda á næsta ári. Þeim skilyrðum sem einstaklingar og félög þurfa að uppfylla verður jafnframt fækkað og þau einfölduð. Hér er rétt að rifja upp að þegar við komum þessum ákvæðum í tekjuskattslögin á sínum tíma gerðum við það af ákveðinni varfærni. Það átti sér þó nokkuð langan aðdraganda þar sem tekist var á um hvort eitthvað væri verið að klaga upp á ríkisstyrkjareglur á innri markaði EES-svæðisins og hvar mörkin lægju í því efni. Sömuleiðis var rennt dálítið blint í sjóinn með það hversu mikið eða í hvaða mæli úrræðin yrðu nýtt sem hér voru lögfest á þeim tíma. Með vísan til óvissunnar um það var erfitt að leggja nákvæmt mat á þá skattalegu ívilnun sem um er að ræða. Niðurstaðan varð frekar varfærin nálgun. Varfærnin birtist í fyrsta lagi í þeim skilyrðum sem lögfest voru fyrir ívilnuninni og hins vegar í því að ákvæðið var lögfest tímabundið. Nú er reynslutíminn liðinn. Hér stöndum við og þetta frumvarp kveður á um að við framlengjum og slökum aðeins á þessum skilyrðum. Gert er ráð fyrir því að einstaklingur og félag sem hann hyggst fjárfesta í vegna hlutafjáraukningar þurfi ekki lengur að uppfylla þau skilyrði sem varða annars vegar tengsl einstaklingsins við félagið og hins vegar þau skilyrði sem varða félagið sjálft og starfsemi þess eftir að hlutafjáraukning félagsins hefur átt sér stað. Það að einstaklingur og viðkomandi félag þurfi samkvæmt núgildandi lögum að halda áfram að uppfylla skilyrðin í tiltekinn tíma eftir hlutafjáraukningu félagsins er talið draga úr hvata einstaklinga til að nýta sér frádráttinn. Þá er jafnframt lagt til að fækka skilyrðum laganna sem lúta að einstaklingi sem hyggst nýta sér frádráttinn með því að fella brott skilyrðið um að hann megi ekki vera starfsmaður félags sem hann hyggst fjárfesta í við hlutafjáraukningu þess. Tillaga þessi ætti að hafa í för með sér jákvæð áhrif á kaup starfsmanna í hlutafélagi sem þeir starfa hjá og um leið hvetja til betri frammistöðu og aukinnar framleiðni hjá viðkomandi fyrirtæki. Þessi breyting einfaldar einnig framkvæmd og eftirlit skattyfirvalda með kerfinu. Það má kannski segja að það sé í ljósi reynslunnar sem þetta er lagt til, að úrræðin hafi ekki verið nýtt alveg í þeim mæli sem menn vildu sjá. Hér hef ég farið yfir það helsta sem við teljum að komi að gagni til að úrræðið hafi þá virkni sem stefnt var að í upphafi. Síðan um hitt meginatriði þessa frumvarps: Hér er lagt til að hækkaðar verði núgildandi viðmiðunarfjárhæðir skattfrádráttar vegna rannsóknar- og þróunarkostnaðar nýsköpunarfyrirtækja sem er að finna í lögum um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki. Annars vegar felur tillagan í sér að hámark á rannsóknar- og þróunarkostnaði til almennrar viðmiðunar á frádrætti hækki úr 300 millj. kr. í 600 millj. kr., ef viðkomandi fyrirtæki er eigandi að rannsóknar- og þróunarverkefnum. Hins vegar er lagt til að hámark á rannsóknar- og þróunarkostnaði til viðmiðunar á frádrætti hækki úr 450 millj. kr. í 900 millj. kr. þegar rannsóknar- og þróunarvinna er keypt af ótengdu fyrirtæki, háskóla eða stofnun. Það er stefna stjórnvalda að auka verulega við stuðning við rannsóknir og tækniþróun fyrirtækja á Íslandi en liður í því er að stefnt skuli að afnámi þaka á endurgreiðslum vegna rannsókna og þróunar á kjörtímabilinu. Hækkun viðmiðunarfjárhæða er nauðsynlegt skref í átt að því markmiði. Núgildandi kerfi skattaívilnana hefur stuðlað að arðbærum rannsóknum og þróun fyrirtækja á undanförnum árum. Má nefna í því samhengi að 142 fyrirtæki sóttu um og fengu endurgreiðslu vegna 360 verkefna á rekstrarárinu 2017. Það er því ljóst að úrræði þetta hefur stuðlað að mikilli grósku í rannsóknum og þróun hjá fjölda fyrirtækja á undanförnum árum. Fjárfesting í nýsköpun, rannsóknum og þróun er undirstaða aukinnar verðmætasköpunar, hagvaxtar og almennra framfara í íslensku samfélagi og því er mikilvægt að stjórnvöld haldi áfram myndarlegum stuðningi á þessu sviði. Síðast í gær þegar atvinnustefna Samtaka iðnaðarins var kynnt í Hörpu komu fram ljóslifandi dæmi þess að slíkar ívilnanir, þær endurgreiðslur sem felast í þessu frumvarpi og hafa gilt undanfarin ár, hafa skilað auknu umfangi hjá iðnaðarfyrirtækjum í landinu, hafa tryggt störf, hafa gert fyrirtækjum kleift að ráða til sín nýútskrifaða nemendur, eins og kom t.d. fram í máli forstjóra Knox Medical þar sem fyrirtækið hefur hugsað þennan afslátt sérstaklega til að hleypa nýútskrifuðum í rannsóknarverkefni hjá sér. Það hefur aftur leitt til samstarfs við önnur fyrirtæki eða háskólastofnanir í öðrum löndum. Önnur fyrirtæki, eins og Elkem, tóku dæmi á fundinum í gær um að nokkur störf, hálaunuð störf fólks með doktorsgráður sem stundar rannsóknir á vegum Elkem á Íslandi, séu í beinu samhengi við þær endurgreiðslur sem hér er verið að fjalla um. Það sem meira er, þegar horft er til framtíðar eru mörg af þessum iðnaðarfyrirtækjum á Íslandi í alþjóðlegu samstarfi þar sem stöðugt er verið að líta til hagstæðustu rekstrarskilyrða, hagstæðustu almennu rekstrarskilyrða, til að láta næstu rannsóknarverkefni skjóta rótum. Það var gaman að upplifa það bæði frá öflugum, stórum fyrirtækjum eins og Elkem en líka litlum hugbúnaðarfyrirtækjum sem eru kannski með fáa starfsmenn, að þetta regluverk er hreinlega lífæð fyrirtækjanna samkvæmt því sem maður fékk milliliðalaust til sín á fundinum í gær. Önnur fyrirtæki, eins og Alvotech, sem eru í lyfjaframleiðslu, stunda miklar rannsóknir á Íslandi, þróunarstarf þar sem mörg ár fara í rannsóknir og þróun áður en framleiðslan kemst á skráningarhæft og í framhaldinu markaðshæft stig. Tekjurnar koma þannig mörgum árum eftir að rannsóknirnar og þróunarvinna hafa klárast og alveg augljóst að við þurfum að gæta að því í lagaumhverfi okkar, skattumhverfi okkar, að sýna slíkri starfsemi skilning og búa slíkum fyrirtækjum almennt rekstrarumhverfi, þar með talið í skattalegu tilliti sem stenst samkeppni við önnur lönd. Í samhengi við samkeppnina við önnur lönd er það einfaldlega staðreynd að öll lönd horfa til þess hvernig þau geta laðað fram fjárfestingu í störfum sem tengjast verðmætasköpun framtíðarinnar. Það regluverk sem við ræðum hér þar sem við ætlum að víkka út gildissvið, hækka þökin, er mjög keimlíkt regluverki annarra þjóða í þessu efni. Sumir hafa gengið svo langt að afnema þökin en það eru alltaf einhverjar sérreglur sem hafa þarf í huga. Við höfum skrifað það í stjórnarsáttmálann og það hefur komið fram í mínu máli að við stefnum að því að geta gert það, en við þurfum að taka hvert skref af ákveðinni varfærni. Það verður t.d. að meta það áður en þakið verður endanlega afnumið, eins og við höfum stefnt að í stjórnarsáttmála, hvort við værum þar að teygja okkur til tiltölulega fárra, stórra aðila sem myndu fyrir breytinguna reka sig í þakið. Með breytingunni værum við þannig að auka endurgreiðslur til stóru aðilanna meðan afnám þaksins snerti ekkert við fjöldanum sem væri undir þakinu. Við þyrftum í raun og veru að taka umræðu um það og velta fyrir okkur hvort við værum mögulega að gera meira gagn með því að auka endurgreiðsluhlutfallið til fjöldans í stað þess að hafa lægra endurgreiðsluhlutfall og hærra þak. Það er samspilið af þessum reglum sem við þurfum að skoða og vanda okkur í hverju skrefi. Það verður að segjast alveg eins og er að við erum að læra á það hvaða áhrif breytingarnar hafa. Við getum tekið sem dæmi að árið 2018 eru endurgreiðslur á yfirstandandi ári töluvert meiri en við sáum fyrir við fjárlagagerðina undir lok síðasta árs. Ætli við séum ekki að endurgreiða rétt u.þ.b. 1 milljarði meira af tekjum til nýsköpunarfyrirtækja, þeirra sem stunda rannsóknir og þróun, en við sáum fyrir. Það er líka í því ljósi sem við þurfum að vanda okkur við áætlanagerð og breytingar á reglunum til framtíðar. Af hálfu fyrirtækjanna, hugbúnaðarfyrirtækja, iðnaðarfyrirtækja og allra þeirra sem horfa til þessara reglna - en eins og ég tók fram áðan sóttu 142 fyrirtæki um endurgreiðslu - er gjarnan bent á að það sé augljós ávinningur fyrir báða aðila af því að hækka endurgreiðsluhlutfallið eða hækka þakið vegna þess að um sé að ræða störf sem ella yrðu til í öðrum hagkerfum. Það er alveg gilt sjónarmið þó að kannski sé ekki hægt að alhæfa um að það eigi við í öllum tilvikum varðandi sérhverja breytingu. Ég held hins vegar að við getum alveg haldið því fram fullum fetum að við höfum verið á réttri leið. Það er sjálfsögð og eðlileg þróun að halda áfram að styðja við uppbyggingu þessara starfa hér á landi með því að auka við stuðninginn með hækkun þaksins. Þessar lagabreytingar eru samanlagt taldar hafa lítils háttar neikvæð áhrif á afkomu ríkissjóðs til skemmri tíma litið. Rýmri reglur um skattfrádrátt vegna hlutabréfakaupa eru taldar kosta ríkissjóð mögulega um 40–50 milljónir árið 2020 vegna tekna ársins 2019. Það er áætlun. Skammtímaáhrif af tvöföldun viðmiðunarfjárhæða skattfrádráttar vegna rannsóknar- og þróunarkostnaðar verða, ef að líkum lætur, meiri ef marka má fyrri reynslu, eins og ég hef rakið. Sé miðað við þá forsendu að aukningin verði 20% frá áætlun ársins 2019 yrði stuðningur kerfisins í formi endurgreiðslu eða lækkunar á tekjuskatti allt að 4 milljarðar. Hér er sem sagt verið að vísa til þess að það yrði 20% aukning á næsta ári frá áætlun yfirstandandi árs. Það er umtalsverð aukning, 4 milljarða endurgreiðsla vegna rannsóknar- og þróunarverkefna er umtalsverður stuðningur við þessa starfsemi. Rétt er að taka fram að sá stuðningur er bókfærður sem útgjöld hjá ríkissjóði. Til lengri tíma litið ættu heildaráhrifin af þeim stuðningsaðgerðum sem hér er verið að lýsa að vera jákvæð, enda tilgangur breytinganna að stuðla að fjölgun starfa, auknum kaupmætti, fjölbreyttara atvinnulífi og aukinni hagsæld almennt til framtíðar. Við trúum því að þessum endurgreiðslum sé vel varið til þess að auka umsvif og draga fram öll þau jákvæðu áhrif sem fylgja og að það muni ekki bara skila sér aftur til ríkissjóðs heldur í fjölbreyttara atvinnulífi og aukinni hagsæld, eins og hér er fram komið. Virðulegi forseti. Ég hef rakið hér helstu rök fyrir því að gera þær breytingar sem fylgja þessu frumvarpi og legg til að því verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.

Herra forseti. Ég vil í fyrra andsvari fagna því að hækka eigi upphæðirnar vegna rannsóknar- og þróunarkostnaðar nýsköpunarfyrirtækja. Ég vil taka undir orð hæstv. ráðherra þegar hann talar um mikilvægi þessara styrkja. Ég tel eins og hann að þetta muni hafa jákvæð áhrif. Ég kann einmitt fullt af dæmum og sögum frá fyrirtækjum sem hafa hreinlega sagt að þessir styrkir eða afslættir hafi skipt sköpum fyrir framþróun fyrirtækisins. En ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort gerð hafi verið formleg úttekt á hversu miklu máli þessi þáttur skiptir í því efni að sprotar nái að blómstra og festa góðar rætur. Og einnig hvort skilgreining á nýsköpunarfyrirtæki vefjist eitthvað fyrir þeim sem eru að vinna í þessum málum.

Virðulegi forseti. Nei, við höfum ekki gert sérstaka úttekt á því hverju þetta hefur skilað. Hins vegar finnum við fyrir gríðarlega miklum stuðningi frá hagsmunasamtökum við þessar lagabreytingar og velkjumst ekki í vafa um að við erum á réttri leið með að þróa regluverkið. Auk þess, eins og ég nefndi áðan, er þetta endurgreiðslukerfi í anda þess sem aðrir gera, við fylgjumst með stefnum og straumum í því efni frá öðrum löndum. Að hluta til snýst þetta um að tryggja samkeppnishæft rekstrarumhverfi. Sömuleiðis var spurt um skilgreiningu á nýsköpuninni. Það hefur verið í höndum Rannís að fylgja eftir því eftirliti. Það er skemmst frá því að segja að umfang þeirrar starfsemi hefur verið langt umfram áætlanir og við þurfum að styrkja þá stoð. Ég held að það hafi í sjálfu sér ekki vafist fyrir mönnum að að búa til rétta skilgreiningu, en umfangið 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Nú langar mig að spyrja, vegna hlutabréfakaupanna og breytinga á viðmiðum vegna þeirra, um það að ekki eru lengur nein takmörk vegna starfsmanna fyrirtækja að kaupa hlutabréf. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvaða rök voru fyrir því að gera það að skilyrði að ekki mætti gera í núgildandi lögum og hvort hætta sé á því að sú staða gæti verið misnotuð af yfirmönnum starfsmannsins. Var það kannski partur af rökunum fyrir því að setja þessi skilyrði í gildandi lögum?

Virðulegi forseti. Já, það er auðvitað alltaf matsatriði hvernig reglur af þessum toga geta haft áhrif á vinnuumhverfi starfsmanna. Almennt verður að telja að það geti ekki verið þannig að menn séu sérstaklega útsettir fyrir þrýstingi á að fjárfesta í eigin fyrirtæki, en það er ekki hægt að útiloka að það geti gerst. Reglan eins og hún var hugsuð í upphafi var kannski sniðin að því að mæta þörfum fjárfesta, þeirra sem væru í því að fjárfesta í nýsköpunar- og vaxtarfyrirtækjum. Þá er ég að meina sérstaklega sprota- og vaxtarfyrirtækjum. Í því samhengi þótti ekki óeðlilegt að reglurnar tækju ekki til starfsmanna sem almennt eru ekki fagmenn í því að taka slíkar ákvarðanir. Þessi regla hefur sætt nokkurri gagnrýni úr geiranum. Við því er brugðist hér. Ég tek undir með hv. þingmanni að það væru mjög óæskileg áhrif ef þau yrðu afleiðingin.

Herra forseti. Nú vill þannig til að á fundi hjá Samtökum iðnaðarins fyrir síðustu kosningar lofuðu flestir flokkar og í raun allir stjórnarflokkarnir því að afnema endurgreiðsluþakið. Ég vildi að vísu ekki ganga svo langt á þeim fundi einmitt með þeim rökum sem hæstv. ráðherra fer nú með, þannig að þetta er kannski áminning um að kosningaloforð þurfa að vera vel ígrunduð. En mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra: Hvers vegna á bara að framlengja þetta til þriggja ára? Vegna þess að fyrirsjáanleikinn er mjög mikilvægur fyrir alla í allri nýsköpun og fjárfestingum af því tagi. Er ekki kominn tími til að við gerum það varanlegt?

Virðulegi forseti. Ég held að það sé rétt hjá okkur að fikra okkur áfram með þær tilslakanir og ívilnanir eins og við erum að gera. Ég held að við höfum tekið rétt skref fram til þessa. Við höfum fengið mjög jákvæð viðbrögð úr atvinnulífinu við þeim ívilnunum sem verið hafa í gildi. Það verður álitamál varðandi þökin og endurgreiðsluhlutfallið og rétta samspilið þar á milli, eins og ég rakti áðan. Þeir eru til sem segja að ekkert þak sé augljóslega alltaf til ábata og muni veita Íslandi forskot á önnur lönd. En ég held reyndar að að samspil samkeppnislegra þátta sé dálítið flóknara en það. Ég vísa til þess að við höfum verið að gera aðrar breytingar sem hafa líka hjálpað hérna, t.d. að veita afslátt af tekjuskatti fyrir sérfræðinga sem flytja til landsins ásamt endurgreiðslur út af rannsóknum og þróun. Það saman verkar mjög vel 

Herra forseti. Já ég get svo sem tekið undir að þetta er auðvitað alltaf tilraunastarfsemi. En með því að gera þetta varanlegt núna mundi það búa til ákveðinn fyrirsjáanleika sem væri af hinu góða. Svo má auðvitað afnema hann síðar, en það yrði svo sem brestur á þeim fyrirsjáanleika. En úr því að hæstv. ráðherra nefnir skattaívilnanir til erlendra sérfræðinga langar mig samt til að spyrja sérstaklega hvort ráðuneytið hafi skoðað einhverjar aðrar leiðir til stuðnings en endurgreiðslu. Ég vísa til þess að hvorugt þeirra tveggja landa sem standa allra landa fremst í nýsköpunarstuðningi í heiminum samkvæmt ýmsum greiningum, þ.e. Svíþjóð og Sviss, er með endurgreiðslu af því tagi sem við ræðum hér, en þau eru bæði með mjög fjölbreytta flóru af ýmiss konar stuðningi við bæði rannsóknarfyrirtæki og nýsköpunarfyrirtæki og jafnframt sprotafyrirtæki.

Virðulegi forseti. Ég tel að við þurfum líka að vera með fjölbreytta flóru úrræða og það teygir sig yfir allt sviðið. Tekjuskattsprósentan skiptir máli. Tryggingagjaldið, launatengd gjöld, skipta máli. Í þessu samhengi skiptir máli stuðningur Rannsóknasjóðs, Tækniþróunarsjóðs. Við höfum verið að efla þessa sjóði. Þeir hafa sannað gildi sitt og eru til vitnis um að það eru fleiri úrræði en endurgreiðslur á rannsóknum og þróun sem koma til álita. Ég nefndi hér áðan afslátt vegna tekjuskatts fyrir sérfræðinga sem eru að flytja í fyrsta skipti til landsins. Við höfum líka verið að gera breytingar á breytanlegum skuldabréfum, á skattalegri meðferð þeirra, líka kaupréttarsamningum. Við breyttum skattlagningu þeirra, við breyttum tímasetningu skattlagningarinnar. Fleira mætti telja til. Í nýju frumvarpi um þjóðarsjóð, sem liggur nú frammi í samráðsgáttinni, er í bráðabirgðaákvæði gert ráð fyrir því að við getum varið á fimm ára tímabili allt að 10 milljörðum til viðbótar í 

Herra forseti. Ég vil byrja á því að segja að ég held að þetta frumvarp sé gott. Því beri að fagna að það sé komið fram. Mig langaði aðeins að fá að spyrja hæstv. fjármálaráðherra nánar út í hámark, þ.e. þakið á endurgreiðslunni, af því að fram kom að það væru viss vandamál varðandi reglur sem gilda á EES-svæðinu upp á að það þyrfti þá að fara að skoða hvert einstakt fyrirtæki ef þetta væri þaklaust. Þá langar mig bara vita: Þakið sem lagt er til núna, er nóg að hafa einhver fjárhæðarmörk á því til að sleppa undan þessu regluverki Evrópusambandsins? 

Virðulegi forseti. Ég þori ekki að úttala mig um hvernig beri að túlka ríkisstyrkjareglurnar í þessu efni, en ég leyfi mér að efast um að það að afnema þakið eitt og sér myndi klaga upp á reglurnar, það færi þá eftir framkvæmdinni á því. Líklega er það rétt hjá hv. þingmanni að það þyrfti að gæta að því að í einhverjum tilvikum værum við að opna fyrir stuðning við félög sem féllu ekki undir þá meginhugsun sem liggur að baki stuðningi af þessu tagi. Ég er ekki sérfræðingur í ríkisstyrkjareglunum varðandi það. En hitt veit ég þó að það eru dæmi um Evrópusambandsríki sem ekki eru með þak. Það eru ýmsar aðrar reglur sem spila kannski saman með engu þaki sem skipta máli í þessu mati. Það þarf örugglega að fara fram einhvers konar heildstætt mat á virkni kerfisins í þessu efni. Svo eru fyrirtæki að keppa í ýmsu öðru, eins og Írar, sem hafa lækkað 

Herra forseti. Af sama meiði. Í töflunni sem fylgir frumvarpinu kemur fram að á árunum 2016 og 2017 hafi tíu og ellefu fyrirtæki rekist upp í þakið. Þá langar mig til að spyrja hvort hæstv. ráðherra hafi það á hraðbergi miðað við það sem lagt er til hvort t.d. þessi tíu, ellefu fyrirtæki myndu hafa sloppið inn undir reglurnar. Hafa menn einhverjar áætlanir um það hversu miklu þetta mun breyta? Munu eitt, tvö fyrirtæki rekast upp í þetta þak eða munum við áfram sjá tíu til ellefu? Ég veit auðvitað að nákvæmar tölur eru mjög erfiðar í þessu. Það fer eftir því hvað fyrirtækin eru að fást við hverju sinni og hverjir sækja um o.s.frv. Var það skoðað eitthvað?

Virðulegi forseti. Gert er ráð fyrir því að eitthvað færri fyrirtæki rekist í þakið, en á hinn bóginn er ljóst að sum fyrirtækjanna sem eru með starfsemi hér á landi eru nú orðið með það mikil umsvif að það er alveg augljóst að hærra þak mun ekki tryggja að endurgreiðslubeiðnir þeirra fáist allar afgreiddar. Ég get nefnt í þessu sambandi fyrirtæki eins og CCP og Marel, sem eru einfaldlega með svo umfangsmikla starfsemi að það er nokkuð ljóst að þau munu rekast í þetta þak. En engu að síður er alveg víst að hækkun þaksins mun skipta máli í starfsemi þeirra. Það er kannski einmitt það sem ég held að við þurfum að velta fyrir okkur, um það eiga frekari breytingar á kerfinu að snúast, hvort við eigum að velta fyrir okkur hversu fá fyrirtæki rekast í þakið eða hvort endurgreiðsluhlutfallið ætti mögulega koma til endurskoðunar, sem mundi tryggja fleiri og smærri fyrirtækjum meiri endurgreiðslu.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna í þessu ágæta máli. Mig langar í fyrra andsvari að inna hæstv. ráðherra eftir því hvort komið hafi til álita að hafa þakið hlutfall af heildarkostnaði fyrirtækisins við rannsóknir og þróun fremur en að hafa það absalútt tölu og þá jafnvel hvaða hlutföll, ef menn hafa eitthvað skoðað það, hafi komið til greina. Eins og hæstv. ráðherra kom inn á í andsvari hér rétt áðan eru sum þessara fyrirtækja orðin býsna stór og í sumum rannsóknum geta rannsóknir jafnvel á einni einstakri vöru verið ákaflega dýrar, tökum sem dæmi í heilbrigðisgeiranum, í lyfjum og þess háttar, þar sem auðvelt er að komast upp undir þakið jafnvel við eina vöru. Það getur kannski skipt máli fyrir þau fyrirtæki að hlutfall kæmi frekar til álita en absalútt tala.

Virðulegur forseti. Ég er í sjálfu sér ekki með neitt endanlegt svar við þessu. Ég bendi bara á að endurgreiðsluhlutfallið gæti breyst um 5 eða 10%, eða eitthvað svoleiðis, og ég myndi vilja hlusta á geirann um frekari breytingar. Það kemur líka til greina að á ákveðnu veltubili sé endurgreiðsluhlutfallið einhver prósenta sem síðan lækki eftir því sem endurgreiðslubeiðnirnar verða hærri. Annað sem hefur ekki verið nefnt hér í þessari umræðu fram til þessa er krafan um að fyrirtæki sem fá verulegar endurgreiðslur hafi höfuðstöðvar á landinu og greiði þannig sína helstu skatta til ríkisins. Það er eitt atriði sem mér finnst eðlilegt að komi til skoðunar, ef menn eru áfram um að auka við ívilnanir, að menn séu þá ekki eingöngu með afmarkaðar þróunarskrifstofur á Íslandi til að tryggja sem mestar endurgreiðslur, en standi síðan skil á sköttum og öðrum gjöldum í einhverri allt annarri skattalögsögu.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Í seinna andsvari langar mig að inna ráðherrann eftir því hvort fram hafi farið umræða um það hvort skynsamlegt gæti verið að fókusera afslættinum á fáeina skilgreinda geira eða hafa hann breytilegan eftir geirum. Nú er uppi þessi umræða í samfélaginu, a.m.k. að einhverju leyti, að Íslendingar geti ekki vænst þess að verða frábærir í öllum greinum, þ.e. öllum greinum nýsköpunar og þróunar, heldur ættum við kannski fremur að fókusera á þær greinar sem er fyrirsjáanlegt eða líklegt að við getum orðið virkilega sterk í. Ég velti því fyrir mér hvort sú umræða hafi komið upp innan ráðuneytisins að áherslan ætti að vera á tiltekna geira eða vera breytileg eftir geirum.

Virðulegur forseti. Í þessu regluumhverfi held ég að við þurfum að gæta okkar á því að þykjast sjá fyrir hvar við getum náð árangri. Ég leyfi mér t.d. að benda á að hætt er við því að fáir hefðu trúað á hugbúnaðarþróun á Íslandi og tölvuleikjagerð. Má ég nefna það dæmi? Ég meina - við höfum ekkert verið uppfull af bjartsýni hér í þinginu eða úti í samfélaginu á að tölvuleikjagerð væri sérfræðiþekking sem Íslendingar byggju yfir, en engu að síður hefur tekist að byggja upp alþjóðlega sterkt fyrirtæki einmitt á því sviði. Með vísun í þetta þá held ég að það sé ágætt að leyfa fólki bara að hafa sínar hugmyndir og veita því almenn góð skilyrði til að hleypa þeim áfram. Hins vegar, þegar kemur að fjárfestingu ríkisins eða tæknilausnum sem ríkið hefur þörf fyrir, þá getur verið að við getum beint fjármagninu í ákveðna átt og stýrt því meira. Tökum heilbrigðisgeirann sem dæmi. Við erum í brýnni þörf fyrir 

Herra forseti. Við ræðum hér býsna mikilvægt mál, þ.e. breytingu á lögum um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki, þ.e. skattfrádrátt af hlutabréfakaupum vegna rannsókna og þróunar. Ég vil í upphafi taka fram að ég tel að hér sé um afar mikilvægt skref að ræða. Við erum að feta okkur áfram á þessari vegferð, eins og fram kom í máli hæstv. ráðherra. Það má segja að við séum ung þjóð, eða ný þjóð í þessu tilliti, en eins og komið hefur fram í máli ýmissa ræðumanna höfum við náð markverðum árangri á vissum sviðum. Ég efast ekki um að þær raddir sem við heyrum úr samfélaginu um að þessi stuðningur og styrkir hafi skipt sköpum, séu réttar. Í fyrri liðnum er talað um að framlengja afslátt vegna hlutabréfakaupa, eða stuðning við hlutabréfakaup í fyrirtæki og einstaklinga eða starfsmanna fyrirtækjanna. Ég held að samhliða því sem kom fram í varnaðarorðum hv. þm. Oddnýjar Harðardóttur, að við þurfum við að fylgjast með því hvort hætta sé á einhvers konar þrýstingi eða þess háttar innan fyrirtækjanna á að starfsmenn leggi til fjármagn, verðum við líka að horfa til þess að ef starfsmenn í nýsköpunarfyrirtæki, eða starfsmenn sem vinna við þróun og rannsóknir í nýsköpunarfyrirtæki, taka ákvörðun um að fjárfesta í fyrirtækinu megi ætla að það auki ytri tiltrú á viðkomandi fyrirtæki, að þeir sem þar starfa treysti sér til að setja eigið fjármagn inn í fyrirtækin. Auðvitað þarf að vera einhvers konar eftirlit með því og ég treysti skattyfirvöldum ágætlega til að gera það. Ég tek að því leyti undir það sem hv. þm. Oddný Harðardóttir kom inn á áðan, að við verðum að vera vakandi fyrir því að að starfsfólk sé ekki beitt einhvers konar þvingunum. En varðandi síðan heimildina til skattfrádráttar, að það sé hækkun á frádrætti vegna rannsókna og þróunar, þá er þar einnig á ferðinni mjög mikilvæg leið. Ég kom aðeins inn á það hér áðan að þetta getur skipt fyrirtæki mjög miklu máli. Við verðum líka að muna, sérstaklega í stórum og dýrum rannsóknum, að það kann að vera að þakið verði of lágt. Og einmitt út frá því spinnast þessar vangaveltur mínar um hvort það ætti jafnvel að hlutfalla það í einhverjum tilvikum. Heimildin er líka mikilvæg í þessu samhengi, þ.e. hækkun á heimildinni, í því samhengi sem við erum akkúrat núna, þ.e. að krónan er að veikjast og þær krónur sem fyrirtæki kunna að setja í þetta kunna að vera aðeins verðminni en ella væri. Því má gera ráð fyrir að það sé mikilvægt að hækka heimildina, auk þess sem fyrirtækin eru náttúrlega líka að stækka og umfang þeirra að aukast. Það má gera ráð fyrir að nýsköpun og áhugi á nýsköpun aukist við þessa breytingu og þar með að áhrifin á ríkissjóð til lengri tíma verði fremur jákvæð en neikvæð. Hæstv. ráðherra hefur áður minnt mig á það úr ræðustól að ég er ekki sérstakur talsmaður lækkunar skatta og tilheyri ekki stjórnmálasamtökum sem tala sérstaklega fyrir því, alla vega ekki svona „prinsipíelt“, en þarna getur það sannarlega átt við, einkum og sér í lagi ef ávinningurinn fyrir ríkið og fyrir samfélagið getur verið þessi. En við skulum líka átta okkur á því að hækkunin ein og sér á þakinu úr 300 í 600 millj. kr. getur þýtt einhvers staðar á bilinu 30–40 störf, þ.e. vel launuð störf hjá þeim fyrirtækjum sem ná toppnum á þakinu. Það skiptir alveg gríðarlega miklu máli í íslensku samfélagi. Tökum til að mynda fyrirtæki sem hafa kannski byrjað að hasla sér völl úti á landi, eins og til að mynda fyrirtækið Kerecis, þá getur það skipt þau samfélög þar sem fyrirtækin vaxa og dafna alveg gríðarlega miklu máli, og skipta í því tilliti jafnvel enn þá meira máli en t.d. í stærri byggðarkjörnum eða stærri samfélögum eins og hér sunnan lands. Það má líka segja að með því að hækka skattfrádráttarheimildina sé að vissu leyti dregið úr áhættu fyrirtækja af því að leggja út í kostnaðarsamar rannsóknir og þróun, og þannig að einhverju leyti komið til móts við þær áhyggjur sem sumir hafa haft varðandi það að skattlagning fyrirtækja sé að verða of há eða sé óhófleg. Þarna getur verið að skynsamlegt sé að mæta þeim áhyggjum sérstaklega, og á sama hátt að mæta þeim áhyggjum sem menn hafa haft af hækkun fjármagnstekjuskattsins. Ef ríkið styður myndarlega við fyrirtækin og eigendur þeirra á fyrri stigum á þann hátt er kannski minni þörf á því að hafa áhyggjur af því að þeir sem leggja peninga í fyrirtæki eða rekstur eiga að njóta sérstakra ívilnana með tilliti til þess arðs sem þeir kunna að hafa á endanum, sérstaklega ef ríkið hefur af sanngirni á fyrri stigum mætt slíkum áhyggjum eins og með þessum hætti. Ég ætla ekki að hafa orð mín fleiri, herra forseti. Ég hlakka til að takast á við frumvarpið í hv. efnahags- og viðskiptanefnd og mun hlusta sérstaklega eftir þeim athugasemdum sem hæstv. ráðherra og aðrir þingmenn hafa komið hér inn á fyrr í dag.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingar á tvennum lögum. Báðar þessar aðgerðir hafa það að meginmarkmiði að styðja við nýsköpun og nýsköpunarumhverfi hér á landi. Ég vil byrja á að segja að ég er því algerlega sammála og mjög svo hlynnt því. Þrátt fyrir að með einhverjum hætti sé hægt að færa rök fyrir því að við séum að flækja skattkerfið, og almennt sé ég talsmaður þess að hafa það einfalt og hafa hér lága skatta og einfaldleikann að vopni, er það engu að síður viðurkennd staðreynd að ríki keppa hreinlega um fyrirtæki sem stunda nýsköpun, rannsóknir og þróun. Samkeppnin á þeim markaði hefur gert það að verkum að í rauninni er alls staðar boðið upp á sérstakar skattaívilnanir fyrir slík fyrirtæki, vegna þess að mikilvægi þess fyrir atvinnulíf og atvinnustefnu hvers lands er margsannað. Það er einfaldlega mjög mikilvægt fyrir okkur að hafa fjölbreyttari og fleiri stoðir í atvinnulífi okkar og nýsköpun. Hagnýting rannsókna og þróunar og hugvits er einfaldlega forsenda fjölbreytts atvinnulífs. Með slíkum aðgerðum styrkjum við samkeppnisstöðu landsins. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðu hans. Hann fór mjög vel yfir frumvarpið. Annars er um að ræða skattfrádrátt vegna hlutabréfakaupa og hins vegar skattfrádrátt vegna rannsóknar- og þróunarkostnaðar. Annars erum við í rauninni að framlengja þau ákvæði sem gilt hafa varðandi skattfrádrætti þegar kemur að því að fjárfesta í nýsköpunar- og sprotafyrirtækjum og er það í samræmi við stefnu stjórnvalda um að auka aðgengi að fjármagni fyrir bæði nýsköpunarfyrirtæki og smærri fyrirtæki í vexti. Þar eru skattaívilnanir taldar geta skipt sköpum. Því erum við að framlengja ákvæðið með tillögum okkar um þrjú ár til viðbótar. Ég tek heils hugar undir það og langar í því samhengi að tala aðeins um það umhverfi sem þessi fyrirtæki starfa í. Ég starfaði lengi með nýsköpunarfyrirtækjum fyrir allmörgum árum síðan þegar bankarnir voru í miklum vexti. Í rauninni fór öll fjárfesting á hlutabréfamarkaði inn í þau fyrirtæki sem sumir vildu kannski flokka sem nýsköpunarfyrirtæki á þeim tíma. En þá var það þannig að þessir stóru bankar soguðu til sín bæði fjármagn og hæft starfsfólk og eftir sátu nýsköpunarfyrirtækin og höfðu úr litlu að moða. Kannski er hægt að segja: til lukku fyrir þann geira hrundi bankakerfið, en ekki til lukku fyrir neinn annan. En við lærðum vonandi ýmislegt af þessu. Við sjáum það núna að hlutabréfamarkaðurinn á Íslandi er mjög veikur og það vantar mjög að almenningur sé tilbúinn að leggja til sparnað sinn og taka áhættu með nýsköpunarfyrirtækjum og minni fyrirtækjum. Ég minnist þess sérstaklega að við í hv. efnahags- og viðskiptanefnd heimsóttum Kauphöllina þar sem við ræddum einmitt þennan vanda og hvað hægt væri að gera í honum. Þetta er auðvitað ein af þeim aðgerðum sem þau hjá Kauphöllinni mæla sérstaklega með. Nú er staðan reyndar sú að almenningur virðist helst veðja á steinsteypu og það að kaupa fasteignir þegar kemur að því að leggja til sparnað sinn. En að því sögðu er ég hlynnt því, það var aðeins rætt áðan hvort þetta ætti að vera bara opin heimild, að við værum alltaf með skattfslátt þegar fólk fjárfesti í hlutabréfum í slíkum fyrirtækjum. Hér er verið að tala um þrjú ár til viðbótar. Ég held að það sé skynsamlegt að hafa þetta sem bráðabirgðaákvæði. Það er aldrei að vita nema áherslurnar þurfi að liggja einhvern veginn öðruvísi síðar meir. En þegar kemur að endurgreiðslum vegna rannsóknar- og þróunarkostnaðarins þá er þar um að ræða að hækka þakið. Farið hefur verið yfir það. Það var auðvitað stefna þessarar ríkisstjórnar og er enn skrifað í stjórnarsáttmálann að afnema þakið, en á því er ákveðið flækjustig sem ég held að sé mikilvægt að fara betur yfir áður en stigin eru enn stærri skref í þessum efnum. En ég er hlynnt því að við hækkun þakið þrátt fyrir, eins og kemur fram í ágætistöflu í greinargerðinni, að ekki mörg þessara fyrirtækja takmarkist við þetta þak. Alls þáðu 144 fyrirtæki slíkar endurgreiðslur á síðasta ári og 11 af þeim takmarkast við hámarkið. Þannig að það er ljóst að stór hluti fyrirtækja nýtir sér þessar ívilnanir án þess að þakið hafi truflað hingað til. En ég held samt sem áður að það skipti mjög miklu máli því að með þessu aukum við samkeppnishæfni okkar til að fá hingað til lands ný fyrirtæki sem myndu nýta sér þennan kost. Hæstv. ráðherra kom ágætlega inn á það sem kom fram á ráðstefnu hjá Samtökum iðnaðarins í gær, sem var mjög áhugavert. Það er ekki oft sem okkur stjórnmálamönnunum er klappað á bakið og í rauninni var klappað sérstaklega fyrir aðgerðunum, en það var gert í gær nákvæmlega hvað þetta varðar, þar sem Samtök iðnaðarins lýstu yfir mikilli ánægju með að til stæði að hækka þetta þak. Þar fóru framkvæmdastjórar og forstjórar fyrirtækja yfir það hversu miklu máli það skipti, bæði fyrir fyrirtæki þeirra en ekki síður atvinnulífið í heild hér á landi. Þrátt fyrir að fram komi í mati á áhrifum af þessu frumvarpi að það geti kostað ríkissjóð eitthvað til skemmri tíma held ég að það sé margsannað, eins og kemur ágætlega fram hér, að það skili sér í öðrum aðgerðum. Ekki er hægt að taka þær aðgerðir sem fylgja frumvarpinu úr samhengi við það sem við erum að gera almennt á sviði nýsköpunar. Hæstv. iðnaðar- og nýsköpunarráðherra er búinn að boða til nýsköpunarstefnu sem okkur verður kynnt í maí á næsta ári þar sem farið er yfir ákveðna þætti. Sérstaklega á að horfa á atvinnulífið með matvæla- og heilbrigðistækni og menntamál að leiðarljósi. Horfa skal sérstaklega á skipulag stuðningsumhverfisins sem við bjóðum upp á hér á landi. Og horfa sérstaklega á umhverfisvænar lausnir. Þar tel ég reyndar að við ættum að geta verið mjög leiðandi á heimsvísu. Horfa á sérstaklega til opinbers rekstrar. Oft hefur verið talað fyrir því að það vanti að horfa sérstaklega á nýsköpun í opinberum rekstri, en það er ekki síður mikilvægt að horfa til þess rekstrar, og einnig heilbrigðis- og velferðarmálanna, sem er málaflokkur þar sem nýsköpunarfyrirtæki hafa staðið sig frábærlega vel. En jafnframt hefur verið bent á að oft stuðli rannsóknir og þróun í þessum geira að því að hækka enn frekar ríkisútgjöld, eða kostnað við þessa liði. Við þurfum kannski líka að fara að huga að því hvar það getur sparað kostnað. Ég vil nota tækifærið og brýna okkur sem hér erum, og ráðherrana og opinberar stofnanir, til að horfa til þeirra nýsköpunarfyrirtækja starfa hér á landi og hafa verið að þróa lausnir sem eru bæði til þess gerðar að bæta þjónustuna á sviði heilbrigðis- og velferðarmála og jafnframt draga úr kostnaði, og kannski ekki síst að auka aðgengi allra aðila. Þá er ég sérstaklega að hugsa um fjarheilbrigðisþjónustu og annað þess háttar. Við eigum til að mynda frumkvöðul sem vann frumkvöðlaverðlaun Norðurlandaráðs nýverið, mjög áhugaverð lausn sem lýtur að því að bæta aðgengi nema að talmeinaþjónustu eða sálfræðiþjónustu, þannig að það eru mörg tækifæri í þessum efnum. Íslenskt nýsköpunarumhverfi fær ágætisdóma í samanburði við önnur lönd. Við erum talin vera þar sem er kallað er, með leyfi forseta, „strong innovators“ eða sterkir nýsköpunaraðilar, eða frumkvöðlar, og erum þar af leiðandi í þeim hópi þegar Evrópusambandið metur nýsköpunarumhverfi þessara landa. Það er reyndar svo að við höfum eiginlega staðið í stað frá 2010 á meðan lönd sem við gjarnan berum okkur saman við hafa verið að bæta sig verulega. Vil ég þá sérstaklega nefna Noreg í þeim efnum. Norðmenn hafa stokkið svolítið til á síðustu árum. Þess vegna held ég að það sé mikilvægt að við séum alltaf á tánum varðandi það hvar við getum bætt okkur. En það sem talið er vera okkar styrkleikar er að við séum með nýsköpunarvænt umhverfi og rannsóknarumhverfi okkar og ætti að laða aðra að. Það er kostur. En veikleiki okkar eru einkaleyfi og fjöldi þeirra. Það er ekkert nýtt. Það hefur fylgt okkur alla tíð frá því að við vorum að mæla þessa hluti. Ég held að í nýsköpunarstefnu okkar og öllum þeim aðgerðum sem við beinum að þessu eigum við að horfa sérstaklega til þessara veikleika. Hvernig getum við bætt úr þarna? Ég hef til að mynda bent á það hér, bæði í fyrirspurnum og ræðum, að það er ótrúlegt að á þeim sviðum sem við erum mjög sterk í alþjóðlegum samanburði, nefni ég þá sérstaklega jarðhitann, skuli ekki vera til fleiri einkaleyfi í eigu íslenskra aðila. Úr því þarf að bæta. Ég sit í hv. efnahags- og viðskiptanefnd og hlakka til að fá þetta frumvarp þar inn til umfjöllunar. Það er reyndar einn þáttur sem mig langar að nefna hér. Ég veit ekki hvort ráðherra vill bregðast eitthvað við því, en ég velti aðeins fyrir mér tvískiptingunni þegar kemur að endurgreiðslum. Annars vegar getur verið um að ræða innri kostnað fyrirtækjanna, að þau ráði til sín starfsfólk eða stundi með einhverjum hætti rannsóknir og þróun sem þau geta fengið endurgreiðslu út á, og hins vegar er þátturinn sem lýtur að aðkeyptri aðstoð, þ.e. maður getur unnið með háskólum eða öðrum fyrirtækjum og rannsóknaraðilum að nýsköpun og þar getur maður fengið endurgreiðslu. Sá þáttur, sem sagt aðkeyptur rannsókna- og þjónustuþáttur, er hærri en kostnaðurinn sem er innan húss. Ég velti fyrir mér hver hafi verið rökin í upphafi þegar það var sett á. Ég skil að það sé æskilegt að að hvetja til þess að fyrirtæki leiti sér utanaðkomandi ráðgjafar. Það geti verið ákveðinn akkur í því að fyrirtæki vinni þvert yfir landamæri, í samstarfi við háskólana. En ég velti því líka fyrir mér hvort þetta geti með einhverjum hætti haft einhverja neikvæða hvata í för með sér. Ég nefni það hér vegna þess að ég fór í heimsókn til Knox Medical fyrir síðustu kosningar þar sem Pétur Halldórsson, forstjóri fyrirtækisins, nefndi þennan þátt og taldi að þetta gæti og hefði í einhverjum tilfellum haft þau áhrif að þau gátu ekki ráðið inn starfsfólk heldur þurftu að kaupa utanaðkomandi ráðgjöf. Hann velti fyrir sér hvort þetta væri farið að vinna gegn sjálfu sér ef ekki ætti ávallt að vera hvati til þess að ráða inn í fyrirtæki þegar svo bæri undir. En í mörgum tilfellum eru fyrirtækin örugglega mjög lítil og eðlilegt að horft sé til aðkeyptrar rannsóknar- og þróunarþjónustu. Við munum kannski velta því upp í nefndinni. Án efa eru einhverjar skýringar á því hvers vegna þetta var sett inn í upphafi. Ég sé að í frumvarpinu er ekki breytt neinu hvað þetta varðar. Það er bara verið að hækka þökin. En mér finnst alla vega ástæða til þess að vekja máls á þessu og reikna með að fá einhver svör við því þegar við förum yfir þetta frekar í nefndinni. Ég held að ég hafi þetta ekki mikið lengra. Ég fagna framlagningu þessa frumvarps og vil hvetja okkur öll áfram í þeim efnum er lúta að því að auka hér nýsköpun. Ég held að Ísland hafi alveg ótrúlega stór og mikil tækifæri þegar kemur að því að laða að nýsköpunarfyrirtæki og ýta undir rannsóknir og þróun og tækniyfirfærslu.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að fagna þessu máli. Öll skref sem stigin eru í þá átt að auka stuðning við rannsóknir og nýsköpun eru af hinu góða. En hér er um gríðarlega mikilvægan stuðning að ræða og kannski sér í lagi hvað varðar endurgreiðslu vegna kostnaðar nýsköpunarfyrirtækja við rannsóknir og þróun og eins og sýnir sig í töflu þeirri sem fylgir þessu frumvarpi hafa fyrirtæki verið að nýta sér þennan möguleika í vaxandi mæli. Frádráttur vegna rannsóknar- og þróunarkostnaðar á síðasta liðnu ári nam tæpum 3 milljörðum og 144 fyrirtæki nýttu sér þennan möguleika. Það sem ég velti hins vegar alltaf dálítið fyrir mér þegar þessi mál ber á góma, og kannski sér í lagi ákveðin viðhorf til nýsköpunar og þróunar í fjármálaráðuneytinu, er að það virðist svo gjarnan vera litið á þetta fyrst og fremst sem kostnað. Þó að við höfum verið að feta okkur í rétta átt í þessum efnum hefur frá upphafi verið töluverð tregða til þess að afnema þakið á endurgreiðslum. Kemur m.a. fram í greinargerð með frumvarpi þessu að slíkt afnám kynni að brjóta gegn ríkisstyrkjareglum Evrópusambandsins. Nú er reyndar slíkt afnám á stefnuskrá ríkisstjórnarinnar síðast þegar ég vissi og flestir flokkar hér á þingi verið slíku afnámi fylgjandi. Raunar held ég að þó nokkur Evrópuríki séu með stuðning sem þennan án nokkurs þaks. Það væri þá áhugavert í það minnsta að fá skýrari svör við því hvort slíkt bryti raunverulega gegn þeirri reglugerð Evrópusambandsins sem vísað er til í frumvarpinu, eða hvort að þær byggjast á einhverjum misskilningi. Síðast þegar ég vissi eru lönd eins og Bretland og fleiri ekki með neitt þak á þessar endurgreiðslur. Ef við byrjum á fyrri hluta þessa máls sem snýr að skattaívilnunum vegna fjárfestinga einstaklinga í hlutabréfum eru þær breytingar sem hér eru lagðar til vissulega til góða og til þess fallnar að einfalda einstaklingum eitthvað að nýta sér þennan möguleika. Ef maður les hins vegar þetta ágæta frumvarp, 30. gr. laga um tekjuskatt frá árinu 2003, verður maður eiginlega að viðurkenna að greinin er skrifuð að því er virðist með því hugarfari að enginn fari að ana út í þá vitleysu að nýta sér þennan rétt. Þetta er svo flókið og slík skilyrði eru sett fyrir nýtingu skattafsláttarins að það getur eiginlega ekki hafa verið ætlan löggjafans með ákvæðinu að það yrðu einhver raunveruleg not af þessum réttindum, enda er það líka niðurstaðan að kostnaður ríkissjóðs á síðastliðnu ári vegna þessa nam 40–50 millj. kr. og kostnaðarmat á þeim breytingum sem við ræðum hér er óverulegt. Ég held að við hljótum að þurfa að huga að því hvernig við örvum almenna fjárfestingu einstaklinga í hlutabréfum, hvort sem er nýsköpunarfyrirtækja eða fyrirtækja almennt skráðum sem óskráðum, ekki þannig að verið sé að ýta undir of mikla áhættutöku hjá einstaklingum. En staðreyndin er hins vegar sú að þátttaka almennings, einstaklinga, í beinni fjárfestingu í atvinnulífinu er mjög lág hér á landi samanborið við önnur lönd. Hluti af því kann að skýrast af því að að sparnaður okkar í gegnum lífeyrissjóði og þar af leiðandi söfnunarsjóði sem slíka er óvenju mikill, en það breytir því ekki að í raun og veru hefur fjárfesting einstaklinga eða almennings í hlutafé aukist mjög lítið allar götur eftir hrun ef við berum okkur saman við önnur lönd. Hér held ég að mætti ganga miklu lengra í að veita almenna skattafslætti til fjárfestinga í hlutabréfum fyrir einstaklinga og einfalda það lagatorf til mikilla muna sem nú gildir um málið. Þegar kemur síðan að stuðningi við nýsköpun segi ég enn og aftur að það er oft eins og við óttumst hreinlega að fyrirtækið nýti sér réttinn. Það hefur þó færst til betra horfs á undanförnum árum. Sennilega eru tvö eða þrjú ár liðin frá því að þessu þaki var síðast lyft úr 150 millj. kr. í 300 millj. kr., sem hér er þá verið að tvöfalda í 600 millj. kr. Það sem kemur fram í greinargerð frumvarpsins er að það eru í raun og veru sárafá fyrirtæki sem slá í þetta þak í dag í það minnsta af þeim fyrirtækjum sem nýtt hafa þennan rétt til þessa. Á síðasta ári voru þau 11 talsins sem náðu hámarki. Ég velti dálítið fyrir mér í þessu samhengi af því að einn meginvandi okkar þegar kemur að nýsköpun í atvinnulífinu hefur verið að við erum með mjög kraftmikla rannsóknar- og sprotastarfsemi. Við erum mikla flóru nýrra fyrirtækja á markaði, en okkur virðist ganga talsvert verr að koma þeim á legg en t.d. nágrönnum okkar þegar kemur að því að hagnýta þekkinguna, þar verður okkur ekki eins ágengt og í sköpun hennar. Það leiðir hugann að því að eins mikilvægur og þessi stuðningur er fyrir smæstu fyrirtækin er ávinningurinn fyrir ríkissjóð sennilega hvað mestur þegar kemur að nýsköpun og þróunarstarfi stærri fyrirtækja. Það er líklegast að þau fyrirtæki sem þegar eru komin á legg nái að hagnýta þessa þekkingu til aukinna tekna og þar með fjölgunar starfa og aukinna skatttekna fyrir ríkissjóð. Þess vegna tel ég beinlínis óskynsamlegt að setja þak á endurgreiðsluna líkt og hér er gert og allt eins líklegt að þau fyrirtæki sem þegar eru farin að færa þá rannsóknarstarfsemi úr landi vegna þessa þaks, sem nýta sér það svigrúm sem þau fá eða stuðning annarra ríkja til slíkrar starfsemi, haldi því áfram. Við eigum þvert á móti að hvetja til þess að þau fyrirtæki sem hér eru nýti sér sem mest að hafa rannsóknar- og þróunarstarf sitt hér. Jarðvegurinn hér er mjög frjór. Talað er mjög vel um samkeppnishæfni nýsköpunarfyrirtækja okkar, þekkingarfyrirtækja okkar þegar kemur að þessum þætti starfseminnar, þegar kemur að nýsköpuninni sjálfri, rannsóknunum. En síðan er erfiðara að keppa þegar kemur að eiginlegri framleiðslu og framleiðslukostnaði og óstöðugleika þar. Þess vegna held ég að öll rök hljóti að hníga að því að við afnemum þetta þak að fullu og væri ákjósanlegast að lengra yrði gengið í þeim efnum. Vonandi auðnast okkur það. Ég trúi ekki öðru miðað við þann kostnað sem af þessu ætti að hljótast að það ætti vel að vera hægt að gera. Í fyrirspurn sem hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson lagði fyrir hæstv. fjármálaráðherra á síðasta ári kom fram að kostnaðurinn miðað við þáverandi fyrirkomulag af því að afnema þakið að fullu ætti að nema um 300 millj. kr. á ári. Það hlýtur að fela í sér að sennilega erum við svo gott sem búin að dekka málin með hækkun þakanna. En það er kannski engin ástæða til að vera með þak yfir höfuð, heldur leyfa fyrirtækjum, tækni- og nýsköpunarfyrirtækjum, hér heima fyrir að vaxa og dafna með fullum stuðningi áfram, enda eru þekking og þróunarstarf alveg jafn verðmæt fyrir okkur hvort sem það er unnið í litlum fyrirtækjum eða stórum og á ekki að setja nein mörk þar á.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um tekjuskatt og fleiri lögum. Með frumvarpi þessu er lagt til að innheimta opinberra gjalda, sem tollstjóri annast nú, verði færð til ríkisskattstjóra frá og með 1. janúar 2019. Ekki eru lagðar til breytingar á fyrirkomulagi innheimtu opinberra gjalda sem sýslumenn annast. Eins og menn þekkja hefur innheimtan á höfuðborgarsvæðinu fram til þessa verið hjá tollstjóra en sýslumenn hafa annast hana í öðrum kjördæmum víða um landið. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar koma m.a. fram áherslumál um bættan ríkisrekstur og að almannaþjónusta verði markvisst bætt með því að setja á fót rafræna þjónustugátt þar sem landsmenn geti á einum stað nálgast þjónustu hins opinbera og sinnt þeim erindum sem beinast að stjórnvöldum. Þar kemur einnig fram markmið um að átak verði gert í einföldun regluverks í þágu atvinnulífs og almennings og lögð áhersla á að stjórnsýslan sé skilvirk og réttlát. Til að fylgja þessum áherslum er stefnt að öflugri rafrænni stjórnsýslu og fjölbreyttum sjálfsafgreiðslumöguleikum fyrir gjaldendur, m.a. á þjónustugáttinni island.is. Miklar breytingar hafa orðið á íslenska skattkerfinu sem og starfsemi og hlutverki skattyfirvalda. Þróun í upplýsingatækni og gervigreind hefur gjörbylt vinnulagi og afköstum í skattframkvæmdinni og aukið gæði hennar til muna. Það kallar á betri rekstur og þjónustu með samlegð og hagræðingu að leiðarljósi. Umtalsverð tækifæri eru til að bæta þjónustu og styrkja stjórnsýslu varðandi verkefni tollstjóra og ríkisskattstjóra með því að samþætta starfsemi stofnananna betur þannig að álagning og innheimta opinberra gjalda verði einfaldari, skilvirkari og hagkvæmari. Umhverfið er fjölbreytt og má nefna alþjóðlegar áskoranir í rafrænni verslun sem sífellt verður fyrirferðarmeiri. Með samþættingu ríkisaðila er stefnt að meiri árangri þar sem öll þjónusta verður á einum stað almenningi, starfsmönnum, ríkisaðilum og samfélaginu til hagsbóta. Ekki er gert ráð fyrir að störf verði lögð niður við tilfærsluna heldur verði þau flutt frá tollstjóra til ríkisskattstjóra. Óhjákvæmilegt er hins vegar að skipulag starfseminnar þróist í tímans rás og að skipulaginu verði þannig háttað að saman fari góð nýting fjármagns og skilvirk skattframkvæmd. Til framtíðar litið þarf að skapa starfseminni umgjörð sem stuðlar að hagkvæmni, samþættingu og samlegð. Í því sambandi er nauðsynlegt að huga að skipulagningu húsnæðismála en ljóst er að af því verður ekki á allra næstu misserum. Með tilfærslu á innheimtu opinberra gjalda frá tollstjóra til ríkisskattstjóra er stefnt að aukinni skilvirkni og hagkvæmni. Mikil einföldun felst í því að hafa álagningu og innheimtu opinberra gjalda á einni hendi. Með því má gera ráð fyrir að þjónusta við skattaðila og gjaldendur verði árangursríkari og betri, sem mun aftur leiða til enn betri innheimtuárangurs og þar með tekjuöflunar hins opinbera. Miklir möguleikar eru fyrir hendi til að samnýta tölvu- og upplýsingakerfi og bæta alla verkferla sem og árangur og skilvirkni í störfum skattyfirvalda. Þannig má reikna með að samfélagslegt hagræði og fjárhagslegur ávinningur verði meiri en áður sem efla mun starfsemina og leiða til lækkunar á kostnaði við rekstur skattkerfisins í heild án þess að það bitni á þjónustu og afköstum. Gert er ráð fyrir því að sá kostnaður sem til fellur við tilfærsluna rúmist innan fjárheimildar í málaflokknum skatta-, eigna- og fjármálaumsýsla. Með þessu frumvarpi leggjum við sem sagt til að sá aðili sem annast álagninguna taki einnig að sér innheimtuna. Að því sögðu, virðulegi forseti, legg ég til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari.

Virðulegi forseti. Hér mæli ég fyrir frumvarpi þar sem lagðar eru til nokkrar breytingar á lögum um fjármálafyrirtæki sem varða annars vegar upplýsinga- og tilkynningarskyldu endurskoðenda og hins vegar takmarkanir á öðrum störfum stjórnarmanna og framkvæmdastjóra í kerfislega mikilvægum fjármálafyrirtækjum. Ákvæði frumvarpsins eru hluti af hinni svokölluðu CRD IV-tilskipun, um stofnun og starfsemi lánastofnana og fjárfestingarfyrirtækja og varfærniseftirlit með þeim, og CRR-reglugerðinni um varfærniskröfur vegna starfsemi lánastofnana og fjárfestingarfyrirtækja. Um er að ræða evrópskt regluverk sem m.a. innleiðir Basel III-staðalinn í Evrópurétt og við gerð frumvarpsins var horft til þess hvernig sömu ákvæði tilskipunarinnar hafa verið innleidd á Norðurlöndunum. Áður en ég reifa nánar efni frumvarpsins langar mig að rifja upp og minna á að á undanförnum árum hefur verið unnið að því í fjármála- og efnahagsráðuneytinu að taka þetta regluverk upp í íslenskan rétt. Um er að ræða verulega umfangsmikið regluverk sem enn hefur ekki að fullu verið tekið upp í EES-samninginn en íslensk stjórnvöld hafa engu að síður ákveðið að innleiða á Íslandi vegna þeirra miklu hagsmuna sem eru í húfi. Innleiðingin á Íslandi hefur átt sér stað í nokkrum áföngum sem falið hafa í sér viðamiklar breytingar á lögum um fjármálafyrirtæki og leitt til þess að sú löggjöf er orðin verulega frábrugðin því sem var. Sem dæmi má nefna eru kröfur um magn og gæði eigin fjár fjármálafyrirtækja nú gerbreyttar frá því sem var fyrir hrun fjármálakerfisins, auk þess sem fjölmörg atriði varðandi rekstur þeirra hafa tekið breytingum í þá veru að stuðla að traustari rekstri fjármálafyrirtækja með hag almennings að leiðarljósi. Ef ég sný mér aftur að því frumvarpi sem hér er til umræðu eru helstu breytingar sem það mælir fyrir um eftirfarandi: Í fyrsta lagi er lögð til breyting á 92. gr. laganna sem fjallar um upplýsingaskyldu endurskoðanda. Nánar tiltekið fjallar ákvæðið um þau atriði sem endurskoðandi skal upplýsa Fjármálaeftirlitið um varðandi rekstur fjármálafyrirtækis og þá sérstaklega ágalla í rekstri þeirra. Þannig ber endurskoðanda að tilkynna Fjármálaeftirlitinu um atriði eða ákvarðanir sem fela í sér brot á lögum. Atriði sem kunna að hafa áhrif á áframhaldandi rekstur félagsins ber að tilkynna sömuleiðis og atriði sem leitt geta til þess að endurskoðandi muni synja eða gera fyrirvara við ársreikning félagsins. Í gildandi lögum er gert ráð fyrir að endurskoðandi tilkynni stjórn fjármálafyrirtækis og Fjármálaeftirlitinu um ágalla í rekstri en með breytingunni er miðað að því að skýra ábyrgð endurskoðenda að þessu leyti. Ábyrgð endurskoðenda er samkvæmt ákvæðinu gagnvart Fjármálaeftirlitinu en endurskoðandi skal einnig tilkynna stjórn fjármálafyrirtækis um ágalla í rekstri nema í þeim tilvikum þegar rík ástæða er til að gera það ekki. Um nánari útskýringu á þessum ákvæðum verður að vísa til greinargerðar. Að sjálfsögðu ber að túlka ákvæðið um skylduna til tilkynningar, t.d. um atriði sem kunna að hafa áhrif á áframhaldandi rekstur í þeim anda sem fram kemur í greinargerð. Í öðru lagi er í frumvarpinu lagt til að nýtt ákvæði bætist við lögin sem inniheldur takmarkanir á því hversu mörgum öðrum störfum stjórnarmenn og framkvæmdastjóri í kerfislega mikilvægum fjármálafyrirtækjum og kerfislega mikilvægum fjármálafyrirtækjum á alþjóðavísu geta sinnt í stjórnareiningum annarra félaga samhliða. Ákvæðin innleiða efni sem koma fram í 3.–6. mgr. 91. gr. CRD IV-tilskipunar í íslenskan rétt. Í frumvarpinu er lagt til að stjórnarmönnum og framkvæmdastjóra í kerfislega mikilvægum fjármálafyrirtækjum verði óheimilt að taka að sér störf í stjórnareiningum annarra félaga fari fjöldi slíkra starfa yfir ákveðin mörk. Heildarfjöldi starfa í stjórnareiningum annarra félaga getur þannig að hámarki verið fjórar stjórnarsetur í félögum eða eitt starf framkvæmdastjóra samhliða tveimur stjórnarsetum. Fjöldi undantekninga er frá þessum ákvæðum en þannig teljast öll störf í stjórnareiningum félaga sem tilheyra sömu samstæðu sem eitt starf í skilningi ákvæðanna. Það sama gildir um öll störf í stjórnareiningum félaga sem fjármálafyrirtæki fer með virkan eignarhlut í og öll störf í stjórnareiningum félaga sem eru hluti af stofnanaverndarkerfi sem fjármálafyrirtæki er aðili að. Takmarkanirnar taka ekki til starfa í stjórnareiningum félaga sem ekki eru rekin í atvinnuskyni að meginstefnu til, t.d. góðgerðarfélaga, íþróttafélaga, húsfélaga o.s.frv. Ásamt þessu hefur Fjármálaeftirlitið heimild til að veita undanþágu til setu í stjórn eins félags til viðbótar við sérstakar aðstæður, þannig að nokkrar eru undanþágurnar, eins og frumvarpið ber með sér. Í frumvarpinu er sérstaklega leitast við að nýta svigrúm tilskipunarinnar við innleiðingu þessa ákvæðis þannig að sem minnstar takmarkanir verði settar hvað fjölda starfa varðar. Við það mat vóg hvað þyngst hve smá íslensk fjármálafyrirtæki eru að jafnaði í evrópskum samanburði. Þannig er lagt til í frumvarpinu að takmarkanirnar nái einungis til þeirra einstaklinga sem starfa fyrir kerfislega mikilvæg fjármálafyrirtæki. Loks er lagt til að þær taki ekki gildi fyrr en 1. janúar 2020 og þannig gefst þeim einstaklingum sem þurfa að sæta þessum takmörkunum svigrúm til að breyta í tíma. Í þriðja lagi er í þessu frumvarpi lögð til regla sem skyldar stjórnarmenn til að verja fullnægjandi tíma í störf sín í þágu fjármálafyrirtækis. Breytingin felst í því að lagt er til að sú skylda stjórnarmanna til að verja fullnægjandi tíma í störf sín í þágu fjármálafyrirtækis taki einnig til framkvæmdastjóra. Það er í samræmi við 2. mgr. 91. gr., samanber 13. gr. CRD IV-tilskipunar. Það má svo sem velta því fyrir sér hvort skrifa þurfi slíka skyldu í lög, að ekki dugi að það leiði af ráðningarsamningi og almennum starfsskyldum þeirra sem taka slík störf að sér. Hvað sem líður slíkum vangaveltum rata reglurnar inn í evrópska regluverkið um fjármálafyrirtæki sem teygir anga sína hingað til Íslands og við leggjum upp úr því að samræma regluverk fjármálafyrirtækja þessum mikilvægu nýju tilskipunum. Virðulegi forseti. Ég legg til að þessu frumvarpi verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar að aflokinni þessari umræðu og svo til 2. umr. hér í þinginu.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra framsöguna. Þetta er held ég bara gott mál. Þarna er að finna nokkuð sjálfsagðar breytingar að mínu mati. Þær leiða af eðli máls. Það eiga væntanlega eftir að koma enn frekari breytingar þar sem verið er að innleiða Evrópusambandstilskipanir í þessum efnum. Þarna eru tvær breytingar, annars vegar gagnvart endurskoðendum eins og hæstv. ráðherra kom inn á, og hins vegar takmarkanir á öðrum störfum stjórnarmanna í kerfislega mikilvægum fjármálafyrirtækjum. Ég geri engar athugasemdir við breytinguna hvað varðar önnur störf stjórnarmanna og takmarkanir í þeim efnum. Hún hefði jafnvel mátt ganga lengra að mínu mati. En það er sú áhugaverða breyting þarna að verið er að skylda endurskoðenda til að veita Fjármálaeftirlitinu tilteknar upplýsingar. Ég get ekki betur séð en að þarna sé gengið framar trúnaðarskyldu endurskoðenda. Það væri áhugavert að vita, ef hæstv. ráðherra þekkir það, hvort sjónarmið endurskoðenda um þetta tiltekna atriði, í 4. gr. sem verður síðan 92. gr. laganna, hafi komið fram og hvort hæstv. ráðherra geti upplýst um það.

Virðulegi forseti. Mér er ekki kunnugt um sjónarmið endurskoðenda sérstaklega um þetta atriði en hér er sem sagt um að ræða sérreglu sem snýr að eftirlitsskyldum aðilum sem um margt búa við sérstakt regluverk. Þetta er svona enn ein varúðarreglan sem veltir á vissan hátt eftirlitsskyldunni, flöggunarskyldunni, á þá sem hafa tekið að sér ábyrgðarstörf fyrir fjármálafyrirtæki. Það má ekki að horfa fram hjá því í þessu sambandi að jafnvel þótt um trúnað milli verkkaupa og endurskoðenda sé að ræða í þessum tilvikum eins og öðrum, þá leggur auðvitað fjármálakerfið allt og ég vil segja atvinnulíf á Íslandi mjög mikið traust á það starf sem þar er unnið og þær upplýsingar sem gerðar eru opinberar á grundvelli þeirrar vinnu. Hversu langt eigi að ganga í þessu efni finnst mér vera mikið álitamál og ég rakti það í framsögu minni að það getur verið mjög háð túlkun hvenær um er að ræða atriði sem geta mögulega haft áhrif á áframhaldandi rekstur fyrirtækis og þannig kallað fram skylduna til tilkynningar til Fjármálaeftirlits. Þetta eru atriði sem mér finnst að eigi að koma til skoðunar og kalla eigi eftir sjónarmiðum þeirra sem starfa í þessu umhverfi við þinglega meðferð.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra andsvarið. Gott að það kom fram hjá honum að þetta verði skoðað í þinglegri meðferð innan nefndarinnar. Ég held að það sé nauðsynlegt að fá sjónarmið endurskoðenda fram hvað þetta varðar. Það er skýrt ákvæði í lögum um endurskoðendur, í 30. gr. laga nr. 79/2008, þar sem fjallað er um þagnarskyldu endurskoðenda. Þar segir að þeir séu bundnir þagnarskyldu „um allt það er þeir kunna að komast að vegna starfa sinna og leynt skal fara samkvæmt lögum eða eðli máls“. Síðan er hægt að grípa inn í með dómsúrskurði eða ef það er lagaskylda. Þarna gengur sem sagt þetta ákvæði í frumvarpinu framar ákvæði í lögum um endurskoðendur. Ég fagna því að hæstv. ráðherra nefndi að þetta verði tekið til skoðunar innan nefndarinnar og fengið sjónarmið endurskoðenda. Þar sem þetta snýr beint að þeim held ég að það sé mjög nauðsynlegt.

Virðulegi forseti. Ég vil bara ítreka að mér finnst meira en sjálfsagt að hlustað sé eftir sjónarmiðum úr greininni, þá er ég að vísa til endurskoðenda, en sömuleiðis sjónarmiðum fjármálafyrirtækja sem reglurnar taka til. Við höfum reynslu af því að það getur verið snúið að treysta eingöngu á þetta ytra eftirlit. Þess vegna er búið að sauma inn í lög og reglur um starfsemi fjármálafyrirtækja skyldu fyrirtækjanna sjálfra til að leggja mat á áhættu í eigin rekstri. Það á sér stað í skýrslugjöf til stjórnvalda um margvíslega áhættuþætti í rekstrinum. Það er sem sagt lögð kvöð á fyrirtækin til þess að eiga frumkvæði að eigin áhættumati og skýrslugjöf til eftirlitsaðilans en ekki bara látið við það sitja að leggja í hendur eftirlitsaðilans að kalla eftir upplýsingum sem eru taldar mikilvægar á hverjum tíma. Við erum að feta okkur sífellt lengra eftir þessari slóð, að láta ekki við það sitja að ytri eftirlitsaðili horfi yfir sviðið heldur að það sé lifandi samtal fyrirtækjanna, og í þessu tilviki líka endurskoðendafyrirtækjanna, við eftirlitsaðila til þess að okkur yfirsjáist ekki einhver áhætta sem getur bitnað á almenningi og atvinnurekstri í landinu. Mér finnst margt benda til þess að okkur hafi tekist að stórauka öryggi og draga úr áhættu með fjölþættum breytingum á undanförnum árum. Það er í sjálfu sér mikið fagnaðarefni og vonandi til þess fallið að auka traust almennt séð á fjármálakerfinu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna á þessu frumvarpi sem mun seint vinna titil sem skemmtilegt eða auðlesið frumvarp. En mig langaði til að beina stuttri spurningu til hæstv. ráðherra. Frumvarpið byggist fyrst og fremst á tilskipunum frá Evrópusambandinu, ef ég skil það rétt. Þá langar mig að vita: Er um hreint innleiðingarfrumvarp að ræða eða eru þarna líka aðrar leiðir sem við erum að bæta inn í regluverkið? Í öðru lagi spyr ég út í takmarkanir á fjölda stjórnar- og framkvæmdastjórnarstarfa sem einstaklingar geta sinnt. Telur ráðherra að þessi regla - þegar hún tæki gildi, sem yrði ekki fyrr en 2020 samkvæmt frumvarpinu, ef ég les rétt út úr því - gæti haft góð áhrif til að auka fjölbreytileika stjórnarmanna hér á Íslandi? Ég átta mig á því að við erum að tala um afmörkuð fyrirtæki, kerfislega mikilvæg fjármálafyrirtæki, en það hefur oft verið rætt að það sé tiltölulega einhæfur hópur sem sitji í stjórnum margra fyrirtækja á Íslandi. Sérstaklega hafa verið nefnd kynjahlutföllin, að of fáar konur sitji í stjórnum og það séu þá oft sömu konurnar sem sitja í mörgum stjórnum. Það er eins og við náum ekki stundum að horfa út fyrir hópinn því að ég efast ekki um að hér sé mikið af hæfum einstaklingum, bæði körlum og konum, til að sitja í stjórnum þessara fyrirtækja. En telur ráðherra að þetta gæti kannski bætt þá stöðu eitthvað?

Virðulegur forseti. Ég vil fyrst og fremst benda á að það er ákveðinn megintilgangur með ákvæðinu sem á rætur sínar að rekja til þess að þetta geta verið snúin og krefjandi störf að taka að sér. Þó ber að líta á það að við erum hér að innleiða reglugerð sem fjallar um fjármálafyrirtæki á Evrópska efnahagssvæðinu og eins og ég vék að í framsögu minni er ekki það sama fjármálafyrirtæki og fjármálafyrirtæki. Í því sambandi höfum við litið til þess að reglurnar ættu fyrst og fremst eins og frumvarpið ber með sér - reyndar eingöngu - að taka til kerfislega mikilvægra fjármálafyrirtækja. Hvort það mun mögulega leiða til meiri fjölbreytni er ekki alveg gott að segja til um, en það er alveg gilt sjónarmið, sem hér er haldið á lofti, að það geti skipt máli, bæði hvað varðar fjölbreytta reynslu og eins kynjahlutföll. En fyrst og fremst er það markmiðið með reglunum, sem hér er verið að spegla yfir íslenska löggjöf, að menn hafi ekki tekið að sér svo flókin verkefni og gegni ekki svo mörgum trúnaðarstörfum í stórum fjármálafyrirtækjum að þeir tapi yfirsýn.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi svör. Kannski hnykki ég aftur á því hvort hér sé um að ræða, eins og við orðum það oft, hreint innleiðingarfrumvarp. En ég tek bara undir það að það er nú yfirleitt þannig þegar við fáum svona tilskipanir frá Evrópusambandinu að markmiðin eru yfirleitt allra góðra gjalda verð - en stundum kann að vera erfitt að lesa sig í gegnum textann og átta sig á því hvort þau eigi algerlega við hér á landi við okkar aðstæður. Ég lýsi því þó yfir að ég tel mjög mikilvægt að lög varðandi fjármálafyrirtæki hér á landi uppfylli þessa staðla, bara til að stuðla að samkeppnishæfni þessara fyrirtækja og slíkt. Ég held að við förum vel yfir þetta í hv. efnahags- og viðskiptanefnd. En það væri ágætt að heyra frá ráðherranum hvort hér sé um hreint innleiðingarfrumvarp að ræða eins og það er kallað. Iðulega hefur verið kallað eftir því af okkur þingmönnum að það liggi ljóst fyrir því að oft eru aðrir þættir í frumvörpunum og mikilvægt fyrir okkur, þegar við erum að fara yfir það í nefndunum, að átta okkur nákvæmlega á því hvaða liðir eru tilkomnir vegna tilskipunar Evrópusambandsins sem við erum að taka í lög. Stundum eru aðrir þættir þarna inni líka og það er gott að það liggi algjörlega ljóst fyrir. Ég viðurkenni að ég er ekki búin að lúslesa frumvarpið. Það kann að vera að það komi með skýrum hætti fram hvort svo er.

Virðulegi forseti. Ég lét þess getið hér í framsöguræðunni að það regluverk sem við erum að laga okkur að í þessu tilviki hefur ekki verið tekið upp í EES-réttinn. Það breytir því ekki að við höfum talið skynsamlegt að hefja samþættingu regluverksins fyrir fjármálafyrirtæki við Evrópuréttinn. Þetta er gríðarlega umfangsmikið regluverk sem augljóslega mun enda inni í EES-réttinum og það getur tekið mörg ár, frómt frá sagt, að fullgera allar þær lagabreytingar sem fylgja. Við höfum á fyrri stigum máls kynnt það hverju sinni að um sé að ræða breytingar sem tengist regluverki sem væri að sigla inn í EES-samninginn en væri ekki orðið hluti hans. Að því leytinu til erum við að búa í haginn fyrir umfangsmiklar breytingar á regluverki fjármálafyrirtækja sem eru í farvatninu. En fyrst svona er hefur þingið auðvitað fullkomlega frjálsar hendur að EES-rétti. Það eru sem sagt engar skuldbindingar komnar af nokkru tagi til þess að taka regluverkið upp. En við höfum lagt það mat á stöðuna fram til þessa að þær efnisbreytingar sem hafa verið gerðar, og sömuleiðis það sem hér er um að ræða, séu góðar breytingar sem muni bæta lagaumhverfi fjármálafyrirtækja í landinu.

Virðulegi forseti. Hér mæli ég fyrir frumvarpi til laga um breytingu á tollalögum, nr. 88/2005, með síðari breytingum. Frumvarpið er samið í fjármála- og efnahagsráðuneytinu að höfðu samráði við embætti tollstjóra. Markmið frumvarpsins er að gera úrbætur annars vegar á ákvæðum tollalaga um upplýsingagjöf um flutning fjármuna milli landa og hins vegar á ákvæðum um veitingu og afturköllun svokallaðrar VRA-vottunar. Fjármálaaðgerðahópurinn, sem gjarnan er skammstafaður FATF, er sjálfstæð milliríkjastofnun. Hún hefur það hlutverk að þróa og vinna að vernd alþjóðlegs fjármálakerfis gegn peningaþvætti, fjármögnun hryðjuverka og útbreiðslu gereyðingarvopna. Í apríl á þessu ári gaf FATF út skýrslu um mat á aðgerðum Íslands gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka. Í skýrslunni eru gerðar ýmsar athugasemdir við íslenskt lagaumhverfi. Athugasemdirnar snerta m.a. tilmæli stofnunarinnar nr. 32 sem snúa að flutningi fjármuna milli landa. Samandregið gagnrýndi FATF annars vegar að tilkynningarskylda vegna flutnings fjármuna milli landa væri ekki nægilega skýrt tilgreind í tollalögum. Hins vegar taldi hópurinn að heimildir til beitingar viðurlaga og haldlagningar fjármuna væru ófullnægjandi. Í frumvarpinu er brugðist við athugasemdunum með tillögum um breytingu á nokkrum ákvæðum tollalaga. Um nánari skýringu vísa ég til greinargerðar frumvarpsins sem er allítarleg. Í XX. kafla A tollalaga er fjallað um VRA-vottun. Slíka vottun getur tollstjóri gefið út til lögaðila að loknu umsóknarferli. Í VRA-vottun felst að lögaðili telst svokallaður viðurkenndur rekstraraðili. Slíkir aðilar geta notið sérstakrar meðferðar við tollaframkvæmd. Með sérstakri meðferð er í þessu samhengi t.d. átt við einfaldari tollskoðun og forgang við tolleftirlit. Þeir aðilar sem hafa hlotið VRA-vottun njóta hennar við tollmeðferð í tengslum við innflutning en geta einnig notið hagræðis við tollmeðferð erlendis. Hagræði erlendis er þó háð því að íslensk stjórnvöld hafi gert gagnkvæman viðurkenningarsamning við viðkomandi innflutningsríki. Í slíkum samningi felst að innflutningsríkið viðurkennir VRA-vottun íslensks lögaðila og veitir honum hagfellda tollmeðferð á þeim grundvelli. Hjá embætti tollstjóra er í gangi tilraunaverkefni til að yfirfara virkni og framkvæmd VRA-vottunar. Nokkur íslensk fyrirtæki taka þátt í verkefninu og er vonast til að því verði lokið fljótlega eftir næstu áramót. Ekki hafa enn verið gerðir gagnkvæmir viðurkenningarsamningar við önnur ríki en vilyrði um viðræður liggja þó fyrir. Komið hefur á daginn að ákvæði um VRA-vottun eru háð tveimur annmörkum sem vinna þarf bug á áður en til formlegra samningaviðræðna kemur. Í fyrsta lagi er tilgreining þeirra skilyrða sem þurfa að vera uppfyllt til að hljóta VRA-vottun ekki fullnægjandi. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar sem ætlað er að bæta úr þessu. Í öðru lagi hafa heimildir tollstjóra til að afla og vinna með upplýsingar til að sannreyna að skilyrði VRA-vottunar séu uppfyllt ekki reynst nægjanlegar. Í frumvarpinu er því lagt til að nýrri grein verði bætt við XX. kafla A tollalaga. Með greininni er ætlunin að fá tollstjóra fullnægjandi heimildir að þessu leyti. Um nánari skýringu vísa ég til greinargerðar frumvarpsins. Rétt er að taka fram að fyrirkomulag VRA-vottunar sækir fyrirmynd sína til aðferðafræði sem Alþjóðatollastofnunin hefur mótað. Vottunin er hluti af viðleitni aðildarríkja stofnunarinnar til að liðka fyrir alþjóðaviðskiptum, draga úr viðskiptakostnaði og efla samstarf tollyfirvalda. Virðulegi forseti. Að þessu sögðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.

Herra forseti. Þetta bar frekar fljótt að. Nú er þetta að ýmsu leyti ágætistillaga sem kemur fram af hálfu Miðflokksins. Brýn þörf er á endurbótum í flugöryggismálum á Íslandi og varaflugvöllum ekki síst. Það eru þó nokkur atriði við þessa tillögu sem þörf er á að nefna. Í fyrsta lagi nefndi ég í andsvörum í gær að það væri gagnrýnisvert að hvorki Alexandersflugvöllur á Sauðárkróki né flugvöllurinn á Þingeyri væru á samgönguáætlun sem stendur. Það er ekki galli við þessa tillögu en er galli við það hvernig við nálgumst grunnnet flugumferðar og flugsamgöngumannvirkja heilt yfir; þetta eru einu tveir flugvellir landsins sem eru ekki inni á grunnnetinu. Þá er ástæða til að velta því fyrir sér hvort einhver önnur aðgerð sé eðlilegri í þessu samhengi, og kannski ekki jafn kostnaðarsöm og það að byggja Alexandersflugvöll upp sem varaflugvöll. Ég er þó alls ekki að mæla gegn því að við förum út í þær aðgerðir. Alexandersflugvöllur hefur marga kosti, t.d. 1.887 m langa braut. Hún er þó eingöngu með tjörubundna grús sem yfirborð sem er ekki alveg nógu gott. Það mætti gjarnan malbika brautina. Stóru vandamálin við Alexandersflugvöll eru annars vegar áferð brautarinnar en hins vegar að flughlaðið sjálft er ekki mjög stórt. Erfitt er að koma mjög mörgum flugvélum fyrir þar. Til þess að setja það í ákveðið samhengi þá eru á hverjum morgni milli 40 og 50 flugvélar frá íslenskum flugfélögunum, að öðrum flugfélögum ógleymdum, á leið milli Norður-Ameríku og Íslands. Flestar þeirra myndu kannski taka nægjanlegt eldsneyti til að geta komist til Glasgow ef þörf væri á. Þó koma vélar frá vesturströnd Bandaríkjanna sem myndu hreinlega ekki drífa þangað ef eitthvað stórvægilegt kæmi upp á. Einhverjum flugvélum er í dag hægt að koma fyrir á Akureyrarflugvelli og á Egilsstaðaflugvelli en þar er þó tilfellið, eins og með Alexandersflugvöll, að ekki er hægt að koma mjög mörgum flugvélum fyrir. Á Alexandersflugvelli er kannski hægt að koma einni eða tveimur vélum fyrir á flughlaði áður en þar fyllist, á Akureyri kannski fjórum eða fimm og það er ekki nóg til að takast á við vandamálið. Mér finnst ástæða til þess að við hugsum um þetta með það fyrir augum að geta leyst það vandamál að lenda 40–50 flugvélum annars staðar en á Keflavíkurflugvelli með stuttum fyrirvara ef þörf er á. Þá fer maður að skoða hvaða innviðir eru til staðar. Bæði Akureyrarflugvöllur og Egilsstaðaflugvöllur eru með ILS-búnað sem dæmi sem er aðflugsbúnaður sem gerir flugvélum kleift að lenda þó svo að ekki sjáist niður. Þessu þyrfti að bæta við á Alexandersflugvelli til að þetta myndi ganga upp. Þar að auki er miklu nákvæmari og meiri leiðsögubúnaður á báðum þessum flugvöllum og það er til viðbótar við það að flughlað er stærra og brautin er malbikuð. Það gefur augaleið að þær hugmyndir sem hafa verið uppi, um að leggja flugbraut samsíða braut á Akureyri og Egilsstöðum, yrðu miklu ódýrari og vænlegri kostur til að taka á þessum vanda. Nú segi ég þetta með þeim fyrirvara að ég er ekki á móti þessari tillögu. Mér finnst ágætt að við byggjum Alexandersflugvöll upp. Það eru mörg góð rök fyrir því sem eru tiltekin í greinargerð tillögunnar. Það má líka alveg hugsa þetta sem leið að því að byggja upp innviði almennt í landinu. Við vitum að nú er mikið álag á Keflavíkurflugvelli. Það hefur mikið verið talað um nauðsyn þess að dreifa álaginu. Með álagsstýringunni kemur aukið öryggi en líka auknir efnahagslegir möguleikar. Það er hið besta mál að beina meiri traffík inn á Akureyri og Egilsstaði og það er ágætisnálgun að hugsa svolítið breitt í þessu samhengi. Þessu til viðbótar er kannski rétt að benda á að víðar en á Sauðárkróki eru einföld tækifæri til að gera betur. Brautin á Sauðárkróki er mjög löng og í raun þyrfti lítið að gera til þess að flugvöllurinn þar gæti orðið bærilegur og öflugur fyrir umhverfið þar í kring. Á Höfn í Hornafirði er líka góð braut og góður flugvöllur. Það þyrfti helst að lengja aðeins í og einnig þyrfti blindflugsbúnað þar og möguleika á því að lenda flugvélum sem eru að koma að utan. Tillaga um þetta hefur nokkrum sinnum komið fram á þingi frá þingmönnum Suðurkjördæmis og er ástæða til að skoða hana í þessu samhengi. Ég ætla ekki að hafa þetta mikið lengra. Ég er ekki á móti þessari tillögu, ég held bara að kannski sé verið að forgangsraða á röngum stað. Það er pínulítil kjördæmapotslykt af þessu. Ekki að það sé endilega slæmt, þingmenn kjördæmis eru kjörnir til þess beinlínis að huga að málum kjördæma sinna, en það væri augljóst fyrsta skref að ráðast á garðinn þar sem hann er lægstur. Þetta er því kannski fyrst og fremst spurning um forgangsröðun. Svo er talað um það meðal flugmanna sem ég þekki til að sá flugvöllur sem skipti langmestu máli sé sá sem er næst manni þegar eitthvað kemur upp á. Þannig að auðvitað skulum við reyna að stuðla að góðum flugvöllum úti um allt land.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Smára McCarthy fyrir ræðuna og yfirferð í þessu máli. Þetta mál er ekki sett fram til höfuðs öðrum flugvöllum heldur er þetta hugsað sem viðbót til að þétta öryggisnetið og horfa til þess að flugsamgöngur eru vaxandi hingað til lands. Það hefur sýnt sig, eins og kemur fram í greinargerð með þingsályktunartillögunni, að þegar gaus í Eyjafjallajökli hefði þessi staðsetning verið mjög hentug ef til þess hefði komið að þurft hefði að hafa varaflugvöll. Við flutningsmenn gerum okkur grein fyrir því að þetta þýðir nánast algjöra uppbyggingu á vellinum á svæðinu. Hann ber ekki þungar og stórar vélar eins og hann er í dag. Þetta er ekki að fara að gerast á morgun. Í sambandi við samgönguáætlun, og það sem þingmaðurinn kom inn á þar, þá berum við sem flytjum þetta mál ekki ábyrgð á samgönguáætlun. Ég geri mér alveg grein fyrir því að flugi almennt eru ekki gerð góð skil í þeirri áætlun, svo að það sé bara sagt. En orð eru til alls fyrst og öll ferðalög byrja á einu skrefi.

Herra forseti. Já, það er alveg rétt að það eru mörg tækifæri, og oft einföld og ódýr, til að byggja upp flugsamgöngunetið. Ég nota tækifærið í svari við andsvari til að spyrja hv. þingmann að því í hvaða tímaramma hann sér fyrir sér að þessi uppbygging ætti að eiga sér stað. Er hann sammála mér í þeirri forgangsröðun að bæta við akbraut á Akureyri og Egilsstöðum fyrst og taka svo Alexandersflugvöll fyrir? Upplýsingar um það gætu hjálpað mjög mikið. Nú eru þessir tveir flugvellir sem ég nefndi, á Þingeyri og á Sauðárkróki, utan við grunnnet samgangna samkvæmt fyrirliggjandi drögum að samgönguáætlun. Er ekki eðlilegast að bæta þeim inn og gefa jafnframt öðrum lendingarstöðum - og þeir eru nokkuð margir skráðir lendingarstaðir á landinu - eitthvert hlutverk í samgönguáætlun, bæði í þágu flugöryggis en líka hreinlega til þess að skilningur sé á því, þó svo að fjármagn fylgi ekki endilega strax, að þær brautir eru til staðar? Þær skipta mjög miklu máli, ekki síst fyrir flugþjálfun en líka fyrir innanlandsflug og annað. Þarf ekki að gera grein fyrir þeim í samgönguáætlun, að þær eru til staðar og skipta máli þó svo að þær séu ekki endilega á sama stigi og á stærri flugvöllum? Ég er kannski að nýta mér svar við andsvari til að spyrja spurninga en þannig er það.

Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir. Svo að ég komi að því sem hv. þingmaður lauk máli sínu á þá er ég sammála því að það mætti merkja svona inn á áætlun þó að það væri ekki fjármagnað, bara til að vekja á því athygli hvert verkefnið er. Hann talaði um veg meðfram brautinni á Akureyri. Það er nú þannig í mínum huga, þegar maður er að fjalla um samgöngur og önnur stór innviðamál, að þá set ég mig ekki í þær stellingar að ég vilji fá þennan veg á undan þessum eða eitthvað slíkt heldur bara hver þörfin sé almennt. Það er þess vegna sem ég flyt þetta mál um Alexandersflugvöll. Ég horfi á þetta almennt, að þörf sé fyrir aukið öryggi í varaflugvallamálum almennt séð yfir landið. Mér finnst þessi staður henta mjög vel til þess verkefnis. Talandi um tímaramma þá er sá rammi ekki alveg staðsettur í tíma. Ég get alla vega sagt að þetta er ekki að fara að gerast á morgun, það veit ég. Þetta er komið fram, staðsetningin er góð landfræðilega og í sögulegu samhengi, eins og rakið var í greinargerðinni er hann vel staðsettur. Líka í ljósi þess ef gos verður eða annað slíkt eða aðrar hamfarir sem gætu hamlað öðrum stöðum á landinu. Í því liggur hugmyndin. Kjördæmapot veit ég ekki um en ég er vissulega þingmaður þess kjördæmis þar sem þessi flugvöllur er. Það er kannski bara tilviljun, ég veit það ekki.

Herra forseti. Mér heyrist við vera nokkuð sammála um mikilvægi þess að ná þessum árangri. Forgangsröðun er alltaf okkar hundleiðinlega verkefni, að þurfa að slá sumum hlutum á frest í þágu annarra. Í öllu falli er þetta fín tillaga og ég myndi leggja til, samhliða meðferð þessarar tillögu, að samstaða næðist um að gera þessar breytingar á samgönguáætlun þannig að Alexandersflugvöllur fái þann sess sem aðrir flugvellir fá í áætluninni og að sama skapi að við höldum þessu samtali áfram. Það er nefnilega mikil þörf á þessari uppbyggingu. Að lokum varðandi kjördæmapot: Mér heyrist Norðvesturkjördæmi vera með ágætisfulltrúa sem eru að huga að sínum málefnum og það er hið besta mál.

Herra forseti. Sem flugáhugamaður þá langar mig að taka þátt í þessum áhugaverðu umræðum. Loftferðir eru jú mikið í umræðunni eins og sagt er. Þetta eru í sjálfu sér almenningssamgöngur eða eiga að vera almenningssamgöngur á Íslandi vegna þess að við höfum ekki aðra möguleika. Flugið er sem sagt okkar járnbrautarsamgöngur. Þegar ég segi sem svo þá felst í því sú þörf að komast hratt á milli staða og örugglega, frá nánast miðbæ þéttbýlis einhvers staðar til höfuðborgarinnar, nánast í miðbæinn helst, og öfugt. Þetta fyrirkomulag er til í öðrum löndum og við eigum að mínu mati að reyna að hugsa flugsamgöngur sem okkar járnbrautarsamgöngur. Þar kemur þá að skyldum ríkisins. Þær eiga að vera nokkrar og felast í því að auðvelda þessar samgöngur. Skyldur sveitarfélaga eru líka ríkar. Þau þurfa að tryggja nánd svona samgöngumannvirkja og þar kemur auðvitað að höfuðborginni líka. Hún hefur ekki bara skyldur við sjálfa sig þegar kemur að t.d. Reykjavíkurflugvelli, heldur líka skyldur gagnvart landsbyggðinni. Ég ætla ekki að fjalla um flugmálin út frá verðum eða skosku leiðinni eða hvað eina, heldur um það sem hér er undir, gerð og staðsetningu ákveðinna flugvalla. Þannig háttar nefnilega til að það eru skyndilega komin fram allmörg þingmál sem varða flugvelli, snerta t.d. fjóra varaflugvelli sem núna eru komnir á dagskrá ef við getum orðað það þannig, það er sem sagt Reykjavík og Akureyri, Egilsstaðir og svo það sem þetta nýja mál fjallar um, sem er reyndar ekki nýtt, Sauðárkróksflugvöll. Það eru þingsályktunartillögur um tvo millilandaferjuflugvelli, þ.e. Höfn og Vestmannaeyjar. Það er verið að leita að nýjum flugvallarstæðum á Vestfjörðum, þannig að þið sjáið að það er af nóg af flugvöllum að taka. Og inn í þetta fléttast svo auðvitað flugvöllurinn sem ég var að nefna áðan, Reykjavíkurflugvöllur. Ein spurningin þegar á þetta er horft allt saman er: Hve marga varaflugvelli í millilandaflugi þurfum við yfir höfuð innan lands? Hvert er flugtæknilega svarið? Það er til pólitískt svar, en hvert er flugtæknilega svarið við þessu? Ég kann ekki að svara því. En inn í þetta fléttast eins og ég sagði áðan Reykjavíkurflugvöllur og hugsanleg lokun hans og þá er auðvitað spurning um að hann verði ekki varaflugvöllur framar ef hann er minnkaður og honum haldið þannig að hann verði áfram járnbrautarstöðin okkar. Það er stór spurning sem fléttast inn í alla þessa umræðu. Hvassahraunsflugvöllur gerir það líka vegna þess að hann er jú nálægt höfuðborginni, en hann þykir held ég flugtæknilega séð ekki jafn heppilegur og Reykjavíkurflugvöllur sjálfur. Hann liggur auk þess á jarðfræðilega mun viðkvæmara svæði en bæði Reykjavíkurflugvöllur og Keflavíkurflugvöllur. Við getum hugsað okkur sem svo að ef Hvassahraunsflugvöllur er hugsaður sem varaflugvöllur þá er hann a.m.k. hvað veðurfar snertir á sama veðurfarssvæði og Keflavíkurflugvöllur, þannig að ég get ekki ímyndað mér að hann geti komið í staðinn fyrir einhverja af þessum fjórum sem ég nefndi. Við sjáum hvað málið er í raun og veru að verða flókið með öllum þessum hugmyndum. Þegar kemur svo að spurningunni um Alexandersflugvöll sem varaflugvöll þá ætla ég að passa, ég er ekki viss um hvernig ég ætti að höndla þetta frumvarp ef ég gæti gert það bara einn og sjálfur, eða þ.e. þingsályktunartillögu sem þetta er, svo að ég dragi í land með frumvarpið. Þetta er kostnaðarsamt og við erum þarna inni í þessari stóru hringekju með þrjá, fjóra, fimm hugsanlega varaflugvelli á Íslandi. Svo eru náttúrlega varaflugvellir fyrir millilandaflug erlendis þó að það sé kostnaðarsamara. Nú er þetta mál komið fram í fjórða sinn skilst mér og ég ætla einfaldlega að vona að nái það inn í nefnd og áfram til samþykktar, verði faglega unnið að þeim spurningum sem þarna eru settar fram. Aðalatriðið í mínu máli er þó að það er kominn tími til og nógu mörg tilefni til að taka almennilega til í flugmálum á Íslandi og búa til flugstefnuna sem okkur vantar. Hún hefur kannski verið til í umræðu manna, hún hefur verið til í hugum manna, en það að reyna að koma á heildrænni flugstefnu í gegnum Alþingi og í sæmilegri sátt er alveg eftir og það þarf að hraða þeirri vinnu. Þá skiptir einmitt máli að fagmennskan sé í fyrirrúmi, þ.e. flugtæknileg fagmennska, og pólitíkin sé í öðru sæti vegna þess að flug er þess eðlis að pólitíkin má ekki yfirskyggja flugtæknina. Mig langar að lokum að viðra hér hugmynd sem ég hef heyrt rædda manna á milli í þinginu varðandi svona þingsályktunartillögur sem kalla á nefnd, hvernig væri hægt að afgreiða þær í verki á kannski dálítið annan hátt, sem mér skilst að tíðkist í útlöndum, Norðurlöndum t.d., í stað þess að skipa enn eina nefndina. Ég veit ekki hversu margar nefndir eru nú starfandi á vegum ráðuneyta, hljóta að vera margir tugir, það er erfitt að manna þessar nefndir sérstaklega með ráðuneytisfólki. Mér skilst að sú aðferð sé til erlendis að ráðherra felur einum sérfræðingi, við skulum segja í þessu tilviki mjög vel menntuðum og reyndum flugtæknisérfræðingi, að skila áliti um tiltekið mál, en hann hefur fullt leyfi til þess að leita sér aðstoðar og leita sér upplýsinga og samvinnu vítt og breitt. Það er sem sagt verið að létta aðeins á ráðuneytum og í vissum tilvikum þar sem það hentar kemur skýrsla sérfræðings í staðinn fyrir nefndarskýrslu, en hún er ekki byggð á hans eigin áliti eingöngu. Þetta er til umhugsunar í lok þessarar stuttu ræðu.

Virðulegi forseti. Hér er um að ræða þingsályktunartillögu sem snýr að því að fela samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra að gera ítarlega athugun á kostum þess að gera Alexandersflugvöll á Sauðárkróki að varaflugvelli fyrir Keflavíkurflugvöll, Reykjavíkurflugvöll, Akureyrarflugvöll og Egilsstaðaflugvöll líka. Ég kem hér upp til að taka undir þessa tillögu enda er þetta ágætt framsóknarmál sem flokkurinn stóð fyrir að flytja á fyrri þingum og er nærri óbreytt frá því að hv. þm. Ásmundur Einar Daðason flutti það hér á 144. þingi. En tilgangurinn helgar meðalið. Nú er verið að opna á leiguflug, beint flug að utan, til Akureyrar. Þekkt er að lendingarskilyrði geta verið erfið á Akureyri og þeir flugvellir sem þá koma til greina, sem varaflugvellir, eru á Egilsstöðum, sem er í 264 km fjarlægð, eða í Keflavík, sem er í 388 km fjarlægð, þannig að þetta eru nokkuð miklar vegalengdir ef svo á að flytja fólk landleiðis á milli. Ef tryggja á Akureyri í sessi sem alþjóðaflugvöll þarf varaflugvöllur að vera nær Akureyri, það væri betra. Lengi hefur verið horft til Sauðárkróks sem varaflugvallar með tilliti til veðurfarslegra skilyrða. Alexandersflugvöllur er vel staðsettur þar sem aðflug er gott, fjörðurinn víður og lítið um hindranir. Ég er fylgjandi því að bent sé á að þessi flugvöllur kæmi til með að þjóna Akureyri vel sem varaflugvöllur; hann gæti treyst þá mikilvægu starfsemi og flug almennt. Það er því vel til fallið að þessi mál verði skoðuð vel og rannsökuð. Þá liggur það fyrir að hægt verði að meta hlutina út frá því. Þetta er líka liður í að dreifa ferðamönnum um landið en það er oft nefnt að samgönguleiðir og mannvirki séu mikilvægir þættir í því að dreifa ferðamönnum um landið. Styrking við alþjóðaflugvelli sem víðast um landið er öflug leið í þessum efnum. Síðan tekur vegakerfið við og innanlandsflugið. Til að jafna samkeppnisstöðu landshluta í ferðaþjónustu og búsetuskilyrði eru alþjóðlegir flugvellir mikilvæg forsenda. Það er líka mikilvægt fyrir aðrar atvinnugreinar, eins og uppbyggingu fiskeldis eða fiskútflutnings og aðrar vöruflutningaleiðir. Í nýsamþykktri byggðaáætlun er lögð áhersla á að styðja við uppbyggingu nýrra flugleiða til landsins til að styðja við reglulegt millilandaflug. Því mætti ætla að skoða þyrfti fleiri möguleika en þá sem nú eru í kastljósinu. Ég get tekið undir orð hv. þm. Smára McCarthys þegar hann talar um að skoða þessi mál heildstætt, en þá er allt landið undir. Ég vill líka benda á þingsályktunartillögu frá hv. þm. Guðjóni Brjánssyni, sem snýr að því að finna nýtt flugstæði á Vestfjörðum. Það skiptir miklu máli að fara að skoða þetta heildstætt. Ég tek undir ábendingar sem hér hafa komið fram. Hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson benti á að taka þyrfti upp flugstefnuna en hún er bara ekki til. Það er kominn tími til að fara að vinna í þeim málum. Þau atriði sem komið hefur verið inn á, af þeim sem hér hafa talað, gætu fallið undir slíka stefnu. Ég held að það sé best að fara að hraða þeirri vinnu hvernig sem því verður háttað. Að því sögðu vil ég lýsa stuðningi mínum við málið.

Virðulegi forseti. Hér ræðum við tillögu til þingsályktunar um Alexandersflugvöll sem varaflugvöll fyrir Keflavíkur-, Reykjavíkur-, Akureyrar- og Egilsstaðaflugvöll. Flutningsmaður tillögunnar er hv. þm. Sigurður Páll Jónsson. Hún hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra að láta gera ítarlega athugun á kostum þess að gera Alexandersflugvöll á Sauðárkróki að varaflugvelli fyrir Keflavíkurflugvöll, Reykjavíkurflugvöll, Akureyrarflugvöll og Egilsstaðaflugvöll. Ráðherra kynni Alþingi niðurstöður könnunarinnar eigi síðar en í janúar 2019.“ Ég vil byrja á að þakka kærlega fyrir tillöguna. Mér leiðist aldrei að tala um flugmál. Þessi tillaga er gott innlegg í þá umræðu. Ég hugsa að það orð sem mest hafi verið notað hér í þingsal síðan ég byrjaði sé flugvöllur og varaflugvöllur. Þetta mál tengist umræðu sem reynt hefur verið að halda uppi undanfarin ár og bent á þá alvarlegu stöðu sem komið hefur upp varðandi þessa hluti. Hægt er að taka á þessu málefni á margan hátt. Fyrsta tillaga mín væri að sveitarfélög á Norðvesturlandi gerðu, með svipuðum hætti og Eyþing gerði núna á þessu ári, framkvæmdaáætlun fyrir Akureyrarflugvöll um hvað gera þurfi til að styrkja flugvöllinn. Það væri mjög gott innlegg að sveitarfélögin á Norðausturlandi tækju sig saman um raunverulega áætlun um hvað þyrfti að gera til að gera slíkan flugvöll að varaflugvelli og alþjóðaflugvelli. Ef hann á að gegna hlutverki varaflugvallar fyrir þessa flugvelli þarf hann að vera vottaður alþjóðaflugvöllur. Það er töluverð vinna og mikið verkefni. Um síðustu áramót voru kröfur auknar mjög varðandi vottun á alþjóðaflugvellinum þannig að stöðugt er verið að herða allt sem snýr að þessum hlutum. Ég átta mig ekki strax á tölunum sem gætu verið bak við slíka framkvæmd að gera Alexandersflugvöll að alvörualþjóðaflugvelli, en ég tel að það gætu verið umtalsverðar fjárhæðir. Ef ég ætti að skjóta á einhverja upphæð myndi ég halda að á milli 10 og 20 milljarðar færu í slíkt verkefni. Ég þekki ekki burðargetu núverandi flugbrautar á Alexandersflugvelli og hafði satt að segja ekki tíma til að skoða það. Það ætti ekki að vera svo flókið að nálgast gögn um það, en það er lykilatriði varðandi hversu stórar vélar geta lent á flugvellinum og hversu mikla þyngd flugvöllurinn ber. Ákveðnar reglur og staðlar eru notuð um það og er það mjög stór þáttur þegar verið er að meta raunverulega hvaða flugvélar geta lent á viðkomandi öllum. Þarna er olíumöl á vellinum, hann er ekki malbikaður. Satt að segja þekki ég ekki almennilega undirlagið, hvernig styrkingin er á flugvellinum, hvort það er sandur eða annað. Þjónustan við millilandaflugið er töluverð og þess vegna hafa skapast tækifæri - en fyrst og fremst hafa flugvellirnir á Akureyri, Egilsstöðum og í Reykjavík getað sinnt hlutverki varaflugvalla og er töluvert flug um vellina og allt til staðar. Menn verða að styrkja þá þjónustu umfram það sem þarf fyrir innanlandsflugið og er til staðar á vellinum til að geta sinnt millilandaflugi, og styrkja slökkviliðin á vellinum til að geta staðist þá slökkviliðsþjónustuna á vellinum. Sú þjónusta er flokkuð eftir stærð véla og fjölda farþega sem koma inn á völlinn. Þá þarf ákveðna slökkviþjónustu. Svo getum við talið upp hin atriðin á listanum sem þurfa að vera til staðar. Ég tel reyndar óraunhæft að skila svona verkefni í janúar 2019 miðað við umfangið því að ég þekki það sjálfur. Ég hef unnið verkefni sem er á svipuðum nótum varðandi svona hluti. Það þyrfti kannski aðeins meiri tíma. Þetta snýr líka að því hvaða aðstaða og geta þarf að vera til staðar til að þjónusta starfsemi eins og er á alþjóðaflugvöllum. Það eru ótal þættir. Flugvöllurinn þarf náttúrlega að standast þær flugtæknilegu kröfur sem flugrekstraraðilar gera til að hægt sé að stunda millilandaflug frá þeim. Þar er um að ræða þætti eins og flugbrautalengdir, burðargetu flugvalla, aðflug sem boðið er upp á og þá þjónustu sem hægt er að veita á jörðu niðri af þjónustufyrirtækjum viðkomandi flugvallar. Einnig er nauðsynlegt að gera sér grein fyrir þeirri flugumferðarþjónustu eða flugturnþjónustu. Þarna hefur ekki verið stýrð flugumferð, svokallaðir flugvallarverðir hafa verið þarna að störfum. Þannig að þetta þarf allt að skilgreina og merkja við í boxin. Eins og ég benti á áðan eru fleiri þættir, eins og í hvaða eldvarnaflokki slökkvilið flugvallar er á viðkomandi flugvelli og hvað þarf að gera til að standast þær kröfur. Eins hvaða tækjabúnaður véladeildar á viðkomandi flugvelli er varðandi bremsumælingar og snjómokstur, sem getur verið umtalsvert verkefni. Þess má geta að að sópur og tæki með tönn á flugvelli kosta um 100 millj. kr. fyrir hvert eyki. Þannig að kostnaðurinn er fljótur að koma. Í Keflavík minnir mig að séu níu svona eyki og á Akureyri þrjú og á Egilsstöðum líka þrjú frekar en tvö. Þannig að þetta er fljótt að koma í búnaði og tækjum og er rétt að benda á það. Síðan þarf að greina aðflugin og kosti og galla flugvallanna tengt aðflugum og landslagi. Ég þykist vita að það séu góð skilyrði í Skagafirðinum hvað það varðar. Þar er opið til suðurs og norðurs og vítt til veggja, þannig að það ætti ekki að vera vandamál og er staðsetningin góð. Við þyrftum náttúrlega að fá upplýsingar um nýtingarhlutfall vallarins. Það þyrfti að afla upplýsinga um það hversu góð nýtingin gæti orðið af slíkum velli. Það er töluverð vinna sem færi í það að afla gagna um veðurfarsmælingar. Í umræðu um varaflugvelli vil ég benda á umsagnir tveggja aðila varðandi samgönguáætlun. Mig langar að lesa þær hér upp. Það er annars vegar umsögn Icelandair um samgönguáætlun, sem við vinnum nú að í þinginu. Þá vitna ég að beint í umsögnina: „Á þeim tímum ársins sem mest er flogið má áætla að á sama tímapunkti geti verið yfir 30 flugvélar á leið til Keflavíkurflugvallar sem allar gera ráð fyrir að nýta flugvelli á Íslandi, aðra en Keflavíkurflugvöll, sem varaflugvelli. Vegna nálægðar flugvallanna í Keflavík og Reykjavík geta þau tilfelli komið upp að vindur, skyggni eða skýjahæð sé hamlandi þáttur á báðum flugvöllum og því ekki um aðra varaflugvelli að ræða á landinu en Akureyri og Egilsstaði. Vegna takmarkaðs rýmis á flughlöðum þessara flugvalla er útilokað að þeir geti sinnt hlutverki sínu fyrir allar þær flugvélar sem þyrftu að lenda þar ef slíkar aðstæður sköpuðust. Ljóst er að við slíkar aðstæður getur veruleg hætta skapast. Það er mat forráðamanna lcelandair að smæð flughlaða og skortur á flugstæðum á flugvöllunum á Akureyri og Egilsstöðum sé stærsta ógn við öryggi flug til og frá Íslandi. Miðað við þau gögn sem lcelandair hefur undir höndum og fylgdi boði um umsögn er ekki að sjá að neinu fjármagni skulið varið til þessara mála á árunum 2019–2023. Að okkar mati er slíkt með öllu óforsvaranlegt.“ Ég get svo sem upplýst hér að að ég er formaður nefndar sem vinnur að þessum málum. Við væntum þess að skila af okkur niðurstöðum í þessum mánuði til þess að styrkja grunn varaflugvallanna þannig að komin verður skýrsla frá okkur áður en samgönguáætlun verður samþykkt inn í þá umræðu. Það sem Icelandair segir í umsögn varðandi varaflugvellina tengist allt því sem ég hef verið að benda á hér. Það má glöggt sjá að Icelandair tekur mjög alvarlega umræðu varðandi varaflugvelli í landinu. Þarna kveður við annan tón en við höfum áður séð hjá Icelandair. Icelandair hefur mér vitanlega aldrei sent slíka umsögn frá sér þar sem þeir tala um hvernig þeir líta á varaflugvelli út frá öryggi og hver sé helsta ógnin við millilandaflug til og frá Keflavík, þ.e. vanbúnir varaflugvellir. Ég fagna allri umræðu sem snýr að því, en ég hef ekki tíma til að fara í umsögn öryggisnefndar FÍA. Ég hvet hins vegar hv. alþingismenn til að skoða hvað kemur þar líka fram. Það hafa komið í mörg ár margar umsagnir frá þeim um þessa hluti sem við erum að ræða hér, sem eru vanbúnir varaflugvellir og það ástand sem skapast getur vegna þess. Ég vil rétt koma því að í þessari umræðu að Reykjavíkurflugvöllur er gríðarlega mikilvægur þáttur í alþjóðaflugvallarkerfi landsins. Varaflugvellirnir eru bara fjórir, þannig að hver og einn hefur mjög stóru hlutverki að gegna. Mig minnir t.d. að ég hafi heyrt að í 80% flugtaka hjá Icelandair frá Keflavík sé Reykjavíkurflugvöllur notaður sem varaflugvöllur. Fólk þarf að kynna sér svolítið hvernig kerfið virkar til að átta sig á mikilvægi hlutanna. Það er ekki hægt að gefa sér neitt fyrir fram hvernig það virkar allt saman. Svo get ég rætt töluvert um Reykjavíkurflugvöll í framhaldi af því. Ég vil hins vegar ítreka það sem ég minntist á í byrjun ræðunnar, ég vil hvetja sveitarfélög á Norðausturlandi til þess að vinna framkvæmdaáætlun með svipuðum hætti og EFLA vann fyrir Eyþing á þessu ári, sem snýr að uppbyggingu Alexandersflugvallar. Það gæti verið mjög gott innlegg inn í uppbygginguna. Verið er að vinna að flugstefnu og má reikna með að hún komi 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Við sem sitjum í þessum sal vitum að hv. þingmaður þekkir mjög vel til flugmála hér á landi. Hér er sérstaklega verið að ræða Alexandersflugvöll. Ég verð reyndar að viðurkenna að ég vissi ekki alveg hvar hann var fyrr en ég byrjaði hér á þingi og gat farið að lesa mér til um það; það er væntanlega ekki mjög almenn kunnátta hvar hann er. En ég óttast svolítið, með þingsályktunartillögu sem þessa sem ég efast ekki um að er skrifuð af góðum hug einum - ég hef líka heyrt sveitarstjórnarmenn tala fyrir þessu - að við kunnum að vera að dreifa áherslupunktunum okkar og smyrja þunnt yfir. Út af því að hv. þingmaður var aðeins að skjóta á hvað þetta mundi kosta, sem er auðvitað gróft mat, langaði mig að heyra það frá hv. þingmanni hvar hann telur að áherslurnar okkar ættu að liggja í þessum efnum. Ég held að við hljótum öll að vera sammála um mikilvægi varaflugvalla út frá öryggissjónarmiðum fyrst og fremst. Fyrir allmörgum árum var ég á Ísafirði að heimsækja fyrirtæki og var veðurteppt, eins og gengur og gerist á þeim stað, það var ekki flogið heim. Ég fer að býsnast yfir þessu, hvort hægt sé að reka fyrirtæki undir þessum kringumstæðum. Þá sagði forstjórinn: Það sem skiptir okkur öllu máli er að vegirnir séu í lagi. Þá komumst við til Reykjavíkur og komumst til Keflavíkur og komumst úr landi. Það skiptir miklu meira máli að leggja áherslu á góðar og öruggar vegasamgöngur frekar en endilega öflugar flugsamgöngur út um allt land, þegar við þurfum að forgangsraða og velja annað hvort. Mig langaði að heyra frá hv. þingmanni, hvar hann telur að áherslur okkar ættu að liggja í þessu samhengi.

Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Ég held að við eigum að einbeita okkur að völlum sem eru uppbyggðir með fulla þjónustu og styrkja þá. Það eru raunverulega þeir sem gera það mögulegt að við getum rekið þessa varaflugvelli, þ.e. að þjónusta sé til staðar sem nýtist í þessu. Það þarf kannski að lengja aðeins brautina umfram þá þjónustu sem þarf fyrir innanlandsflugið og slíka þætti, en í grunninn er allt til staðar til þess að sinna því. Það er mjög dýrt að reka flugvöll eingöngu sem varaflugvöll. Gerð var tilraun síðasta vetur varðandi innanlandsflug til og frá Alexandersflugvelli, milli Sauðárkróks og Reykjavíkur. Ég myndi gjarnan vilja sjá það þróast í framtíðinni. Það gekk kannski ekki alveg nægilega vel, en klárlega mundi ég vilja sjá það og mögulega gæti það sem hefur verið boðað, að skoða skosku leiðina og annað, ýtt undir það; ég myndi gjarnan viljað sjá það gerast. Vegir koma aldrei að fullu til með að bjarga því að halda samgöngum opnum um leiðir sem eru 300, 400, 500 eða 700 km langar, þangað sem hægt er að fljúga á 40–50 mínútum, þannig að það sé alveg ljóst. Það eru gríðarleg vandamál með flugið á Ísafirði út af legu vallarins enda hafa sveitarfélögin þar mikið rætt um að koma inn með nýja staðsetningu og byggja upp flugvöll. Á Vestfjörðum er mikill áhugi á að byggja upp alþjóðaflugvöll, varðandi fraktflutninga og farþegaflug, fá ferðamenn á staðinn eins og við þekkjum. Þar hefur verið vinna í gangi og það er verið að skoða málin. Ég held að við ættum fyrst og fremst að einbeita okkur að því sem er til staðar. Mig grunar að menn séu í þessu tilviki, hvað varðar Alexandersflugvöll, að horfa til lengri framtíðar. Í sjálfu sér þarf að byggja nýjan flugvöll frá grunni, grunar mig eftir að hafa aðeins kynnt mér þetta. Menn nota lítið það sem er til staðar í dag ef taka á stórar þotur og slíkt.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Hann koma inn á það sem ég hafði hugsað mér að nefna í síðara andsvari mínu varðandi rekstrarkostnaðinn. Það er eitt að leggja mat á hvaða aðgerðir þarf að fara í til að völlurinn sé nothæfur sem varaflugvöllur, en svo kemur að rekstrinum. Hv. þingmaður fór ágætlega yfir það. En ég held að það sé mikilvægt að taka það líka inn í þessa umræðu, þegar við ræðum þessa þætti, þ.e. reksturinn til lengri tíma litið. Ég ætla ekki að gera lítið úr því. Ég held að það sé býsna mikilvægt að hér séu öflugir varaflugvellir. Það eru ákveðnir flugvellir sem uppfylla þau skilyrði í dag. En eins og hv. þingmaður hefur verið duglegur við að benda okkur á þarf að ráðast í ákveðin átaksverkefni hvað þann lið varðar. En mig langaði aðeins að koma inn í þessa umræðu og ítreka mikilvægi þess að við horfum á stóru myndina og forgangsröðunina. Því miður eigum við ekki alla þá fjármuni sem við svo gjarnan vildum setja í að bæta samgöngur þrátt fyrir að mjög svo auknir fjármunir fari nú í þessi mál, eins og við sjáum í nýrri samgönguáætlun. Það er samt þannig að við viljum miklu meira og við viljum að mörg af þessum verkefnum verði að veruleika fyrr. Það var kannski aðallega þetta sem ég vildi segja í þessu samhengi, hvernig okkur ber að horfa á þetta. Við verðum alltaf að horfa á stóru myndina til langs tíma litið og rekstrarkostnaðinn líka.

Virðulegi forseti. Já, takk fyrir spurninguna. Það er kannski einmitt það sem maður myndi benda á að væri mjög æskilegt. Ég veit að það er gríðarlega mikill áhugi, og hefur verið lengi, á Norðvesturlandi fyrir því að skoða Alexandersflugvöll sem varaflugvöll og uppbyggingu þar. Það væri mjög sterkt fyrir slíkt verkefni að sveitarfélögin ynnu verkefni sem tengdust þessu, bæði varðandi fjárfestingarkostnað, stofnkostnað, hvað þyrfti að koma til, og síðan aftur upplýsingar um raunverulegan rekstrarkostnað. Þetta er annars vegar fjárfesting og síðan rekstur, daglegur rekstur. Þá snýst þetta líka um skilgreiningar; er þetta flugvöllur með stjórn eða flugvöllur án stjórnar og síðan eru það véladeildir og viðhald og annað þess háttar. Til að þingsályktunartillagan stæði sterkari fótum væri mjög æskilegt að slíkar upplýsingar væru fyrirliggjandi. Auðvitað er verið að biðja um það í verkefninu og vonandi berast þær upplýsingar síðar. En þetta er í grunninn það sem ég vildi nefna. Það er hins vegar einn flugvöllur sem hefur sögulega verið alþjóðaflugvöllur og það er flugvöllurinn á Höfn í Hornafirði. Hann var skilgreindur sem alþjóðaflugvöllur. Hann nýttist mjög vel fyrir minni vélar sem voru að fara yfir hafið, sem öryggisvöllur fyrir Reykjavíkur- og Keflavíkurflugvöll, en menn flugu þar fram hjá. Það var gott þegar menn komu yfir hafið á minni vélum í lágri hæð að hafa hann sem öryggisventil á þeirri flugleið. Það er dæmi um það sem maður myndi kannski skoða næst og þá fyrir minni vélar, að hann yrði skilgreindur með ákveðna þjónustu til að sinna því hlutverki. Á Höfn í Hornafirði held ég að málið snúist kannski meira um tollþjónustu og slíka þætti. Það er ekki stórt mál en það getur verið ákveðið öryggismál að koma inn í slíkt verkefni. Við vitum auðvitað líka um áhuga víða um land á að byggja upp alþjóðaflugvelli. Við höfum heyrt það í Árborg. Við höfum heyrt það um Ísafjörð og Alexandersflugvöll og fleiri staði, enda eru menn mjög áhugasamir um þessi málefni. Það er ljóst.

Hæstv. forseti. Mér finnst ég vera stödd í miðri kennslustund. Ég vil þakka kærlega fyrir þessa umræðu. Ég hef hlustað vel hér. Nú er talað um að við þurfum að hafa einhvern ákveðinn tímaramma á því hvenær við óskum eftir svörum um þessi mál. Við vorum með janúar í tillögunni og þá er spurning hversu langt fram í næsta ár við þurfum að fara til að tímasetningin sé raunhæf. Síðan velti ég fyrir mér gæða- og öryggismálum, hvernig er þeim háttað í dag á þeim varaflugvöllum sem við erum með í dag og þess vegna líka Keflavíkurflugvelli. Þá er ég að velta fyrir mér snjómokstri eða snjóruðningi og brunavörnum. Er einhver ákveðin úttekt eða er þeim málum einhvern veginn fylgt eftir? Hvernig er því hagað á þeim varaflugvöllum sem við erum með núna ásamt Keflavíkurflugvelli? Svo voru hér ýmis hugtök sem eru alger nýyrði í mínum huga. Það er það sem kallað er stjórnaður flugvöllur eða óstjórnaður. Í hverju liggur munurinn? Ég spyr að þessu vegna þess að einhvern veginn læðist að mér sá grunur að óstjórnaður flugvöllur sé ekki eins dýr í rekstri og stjórnaður. Ég velti þessum hlutum fyrir mér í þessari kennslustund.

Virðulegi forseti. Ég þakka spurninguna. Ég kom aðeins inn á það með vottanir á flugvöllum og alþjóðaflugvöllum. Það er búið að vera að herða þessar kröfur mjög síðustu ár og nýjar reglur voru teknar í notkun minnir mig við síðustu áramót, þannig að allir alþjóðaflugvellirnir fjórir á Íslandi, Keflavík, Reykjavík, Akureyri og Egilsstaði eru vottaðir alþjóðlegum vottunum frá ESA. Þetta ferli hefur verið að þyngjast. Það eru gerðar meiri og meiri kröfur um alþjóðaflugvelli. Þetta fór töluvert af stað eftir árásirnar í New York 11. september 2001. Þá varð gríðarleg breyting t.d. á öryggismálum flugvalla og kröfum tengdum þeim. Það hefur verið að bætast töluvert í vottanir, hvernig þurfi að standa að rekstri og öllu því. Stjórnaður flugvöllur og óstjórnaður flugvöllur. Í stystu útgáfunni er flugumferðarstjóri á stjórnuðum flugvöllum sem stýrir umferðinni og á óstjórnuðum flugvöllunum eru ekki flugumferðarstjórar heldur svokallaðir AFIS-menn, flugvallarverðir, sem gefa flugupplýsingar á þeim flugvöllum. Það er nú munurinn. Í dag á Íslandi eru flugumferðarstjórar á Keflavíkurflugvelli, Reykjavíkurflugvelli og Akureyrarflugvelli. Það er grunnmunurinn á þessu tvennu.

Hæstv. forseti. Ég þakka kærlega þetta. Ég er aðeins komin nær í skilningnum. Það er búið að herða þessar reglur og þá læðist að mér enn og aftur þessi spurning: Endum við með því að fleiri flugvellir á landinu verði skilgreindir varaflugvellir? Það eru stjórnaðir vellir ef ég skil þetta rétt, ef skilgreiningin á varaflugvelli er stjórnaður flugvöllur, en öryggisflugvöllur, er hann óstjórnaður flugvöllur? Erum við á villigötum að vera með þingsályktunartillögu um varaflugvöll þegar við ættum að vera að tala um öryggisflugvöll eða eru staðlar ESA orðnir það þröngir eða stífir eða uppfærðir eða hvaða orð við viljum nota, að okkar vellir, ef við ætlum að hafa þá í standi, eru skilgreindir sem varaflugvellir? Ég ætla aðeins að ítreka tímarammann á næsta ári í janúar. Hv. þingmaður segir að sá frestur muni ekki duga ef við ætlum að skoða raunhæft þessa hluti. Mig langar líka að spyrja hvort það sé einhver vitneskja um það hvernig staðið er að og farið með eftirlit á gæða- og öryggismálum á varaflugvöllunum sem við erum með í dag.

Virðulegi forseti. Ég þakka spurninguna. Varðandi tímaramma á skýrslunni, ég held að væri eðlilegt að gefa þessu fram a.m.k. í apríl, maí þannig að menn geti unnið að slíku og safnað gögnum, ef það á að vera einhver ákveðin tímasetning með það í tillögunni. Öryggisflugvöllur. Það er kannski ekki hugtak sem menn hafa notað um flugvelli. Við erum með varaflugvelli. Síðan geturðu verið með varaflugvelli samanber flugvöllinn á Egilsstöðum með sína 2.000 metra og með burðargetu til að bera þotur og mikið notaður sem slíkur. Hann er óstjórnaður. Það er alveg hægt að vera með varaflugvellina óstjórnaða. Það er minni traffík á þeim og tekur kannski meiri tíma að ná mörgum vélum niður á skömmum tíma, ef maður segir þetta með einföldum hætti, á slíkum velli en á stjórnuðum velli. Þar geta vélarnar komið þéttar inn, skulum við segja, eins og kom í ljós í apríl eins og þekkt er orðið. Þessi völlur sinnir sínu hlutverki mjög vel sem slíkur þannig að ég held að við séum ekki endilega tala um öryggisflugvelli í þessu. Þó að það skiljist kannski mjög vel í talmáli notum við ekki það orð þegar við ræðum almennt um flugvelli, það er a.m.k. ákveðið nýyrði fyrir mér, svo það sé líka ljóst. Ég á ekki von á því að óstjórnuðum varaflugvöllum muni fjölga mikið. Það er líka svo gríðarlegur munur á burðargildi og burðargetu vallanna, það er ákveðin skilgreining sem þar fer fram. Þá þarf að leggja flugvellina til að þola ákveðnar þyngdir og annað, slíkir útreikningar. Það er töluvert frá því sem við erum með. Mikið af flugvöllum í dag eru kannski miðaðir við þyngd á Fokker. 20 eða 25 tonna vél tekur 50 farþega, og þá miðast burðargeta og lengd brauta og allt við það. En svo er það allt annar flokkur þegar við erum komin með 150, 200, 250 manna þotur.

Hæstv. forseti. Við ræðum hér þingsályktunartillögu um Alexandersflugvöll sem varaflugvöll fyrir Keflavíkur-, Reykjavíkur-, Akureyrar- og Egilsstaðaflugvöll. Þetta mál hefur nokkrum sinnum verið borið upp hér. Mér sýnist á gögnum þingsins að fyrst hafi það komið fram á 141. löggjafarþingi, og vísa ég þá í þingskjal 1027, mál 604. Þetta hefur verið mál sem þingmenn kjördæmisins hafa flutt og hafa þingmenn Framsóknarflokksins verið þar í forystu með það. Nú kýs þingflokkur Miðflokksins allur saman að fylgja þessu máli eftir og er það vel. Mér sýnist þetta vera algjörlega samhljóða eða lítið breytt því sem verið hefur frá upphafi þannig að mikill er áhuginn fyrir þessu máli og það tel ég bara vera jákvætt. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Njáli Trausta Friðbertssyni fyrir ágætisyfirferð. Hann talar hér af kunnáttu og þekkingu um þessi mál. Við búum vel að hafa mann á þingi sem hefur slíka þekkingu og getur frætt okkur um þessi mál. Við gerum okkur öll grein fyrir því að flugvellirnir okkar eru mikilvægir og er það tíundað í greinargerðinni. Farið er yfir vegalengdir á vegakerfinu innan lands. Það hefur svo sem fylgt þessu máli frá upphafi og er ágætisheimild og gott að fara yfir hvað það þýðir fyrir fólk í hinum ýmsu kjördæmum og svæðum samfélagsins að komast á milli staða. Það er miserfitt. Við höfum verið er að leggja áherslu á að efla almenningssamgöngur. Við þurfum klárlega að bæta samgöngurnar og ekki hefur áður verið sett viðlíka fjármagn í samgöngumál og fram kemur í samgönguáætlun. En öll vitum við að gera þarf betur. Við þurfum að finna leiðir til að gera enn betur í þessum málum og ég finn ekki annað en að við séum öll sammála um það. Töluverð umræða hefur verið um varaflugvellina okkar fyrir Keflavíkurflugvöll, sem eru þá Reykjavíkurflugvöllur, Akureyrarflugvöllur og Egilsstaðaflugvöllur. Við þurfum að gera betur á þeim flugvöllum. Hafa komið fram ýmis sjónarmið varðandi það og er það vel. Við þurfum að hafa framtíðarsýn í þessum efnum eins og öðrum og er merkilegt að í 100 ára sögu flugs á Íslandi séum við fyrst núna að vinna að flugstefnu. Það hefur núverandi samgönguráðherra sett á koppinn og ég bíð spennt eftir því hvaða framtíðarsýn kemur þar fram. Við erum virkilega háð flugi hér, margir landshlutar eru það vissulega, líkt og við erum háð góðum vegasamgöngum og góðum samgöngum almennt. Reglulegt flug tryggir að atvinnulíf geti verið blómlegt og að fólk geti unnið á milli svæða. Það má því segja að það stækki atvinnusvæðin og það er gríðarlega mikilvægt. Eins og hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson kom inn á er dýrt að halda rekstri flugvallar gangandi. Það er dýrt ef við ætlum að fara í það að reka tiltekinn flugvöll sem varaflugvöll. Það þarf ýmsan búnað. Ýmis grunnbúnaður að vera í lagi. Það þarf að kosta til og halda úti ákveðnum tækjabúnaði sem er ákaflega dýr. Það þarf að meta aðflutningsaðstæður og annað slíkt. En þó verð ég að taka undir það sem fram hefur komið hér, og ég hef líka heyrt, að þarna séu mjög hagstæðar aðstæður, jafnvel þannig að Alexandersflugvöllur gæti verið varaflugvöllur fyrir Akureyrarflugvöll. Sitt sýnist hverjum um hverjum það hentar best. Ég held að við ættum ekki að loka á neina möguleika í þessum efnum. Það er annað með flugvellina sem hefur breyst, eitt sinn var hér fjöldi lendingarstaða og fjöldi flugvalla um allt land og þeir voru gríðarlega mikilvægir. Þá var vegakerfið í enn lakara standi en núna. Ef ég tek dæmi af norðausturhorninu var hægt að taka flugvél á milli Bakkafjarðar og Vopnafjarðar og Vopnfirðingar flugu iðulega á Egilsstaði. Það er gjörbreytt í dag og ekki er grundvöllur fyrir því lengur, en á flestum stöðum hafa vegirnir batnað þó að ég geti vissulega tekið undir að við þurfum enn að bæta það og erum sannarlega að því núna. Við þurfum að móta okkur framtíðarsýn. Þess vegna er mjög mikilvægt að við setjum fram flugstefnu, að við fáum hana fram og mótum okkur stefnu um hvert við ætlum að fara í þessu efni. Einnig er verið að vinna að því að taka flugsamgöngurnar inn í almenningssamgöngukerfið með svokallaðri skoskri leið. Margir horfa til þess jákvæðum huga og bind ég vonir við að það jafni aðgengi okkar að þjónustu og öðru slíku og möguleika landsbyggðarfólks til að nota flugið. Við þurfum að hafa framtíðarsýn og samfellu í samgöngukerfunum. Flugið þarf að vinna með vegakerfinu, almenningssamgöngunum og það þarf að opna þetta. Þar er líka verk að vinna, og það er svo sem þegar hafið, að fólk geti komið hingað til lands og nýtt sér flug, almenningssamgöngur og svo einkabílinn allt í samfellu og að það sé aðgengilegt og ekki erfitt að finna um það upplýsingar. En ég hef heyrt á mörgum að það sé ekki nógu aðgengilegt þannig að það þurfum við að bæta. Mér fannst líka athyglisvert það sem fram kom áðan í máli hv. þm. Njáls Trausta Friðbertssonar að eitt sinn var lendingarstaðurinn á Höfn í Hornafirði skilgreindur sem alþjóðaflugvöllur. Hvaða skref eigum við að stíga? Er eðlilegra að við leggjum áherslu á að hann komi fyrst inn? Ég veit að það er áhugi fyrir þeim lendingarstað á því landsvæði. Hvernig eigum við að forgangsraða? Til að taka slíkar ákvarðanir þurfum við meiri vitneskju og meiri rannsóknir, við þurfum að vita meira um staðina en núna eru gerðar miklu meiri kröfur en áður og þá sérstaklega varðandi öryggismálin. Þar er himinn og haf á milli sem áður var í ljósi breyttra aðstæðna og aðstæðna í heiminum. Einnig hefur verið minnst á að snjóruðningur og annað slíkt sé dýr útgerð. Þá dettur mér í hug það er afskaplega snjólétt á Höfn í Hornafirði og ætti að vera minni kostnaður við snjómokstur þar. En engu að síður þarf allur útbúnaður að vera til. Þetta kemur líka inn á atvinnumál. Ég komst að því þegar ég var í ferð á vegum þingsins á Grænlandi að þar eru menn mjög háðir flugi til að komast á milli staða og þurfa nær eingöngu að treysta á flug. Þar eru Íslendingar sem sjá um hreinsun á flugvöllum. Við búum yfir þekkingu hér á landi og kunnáttu og hér er öflugt fyrirtæki sem þjónustar velli á Grænlandi. Þannig að við höfum kunnáttuna en við þurfum að geta fjármagnað verkið og fylgt því eftir. Það er ekki nóg að byggja upp, koma upp lendingarstöðum, koma upp þeim mannvirkjum sem þarf, það þarf líka að huga að rekstrinum. Ég legg til að við einbeitum okkur að því sem við höfum núna til staðar. Við þurfum að verja það, við þurfum að byggja það upp og byggja utan um það. En þar með er ég alls ekki að segja að við eigum að kasta þessari hugmynd út af borðinu enda hefur verið mikill áhugi á þessu máli, ekki bara á norðvesturhorninu þó að það hafi verið mestur áhugi þar. Það er eðlilegt. Þingmenn þess kjördæmis, undir forystu Framsóknarmanna, hafa margsinnis lagt þetta mál fram, allt að fimm sinnum, telst mér til. Þannig að allar framfarir, öll framfaraskref sem við stígum í samgöngumálum eru okkur til framdráttar og sannarlega höfum við áhuga á því að stíga fast og ákveðið til jarðar í þeim efnum. Við aukum lífsgæðin, við aukum möguleika okkar og eflum atvinnulífið, sem er grunnurinn að allri velferð í þessu landi.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrsta flutningsmanni okkar, hv. þm. Sigurði Páli Jónssyni, fyrir þessa tillögu, sem komin er aftur fram. Í mínum huga eftir umræðuna í dag eru það fyrst og fremst öryggissjónarmið sem mér finnst við þurfa að standa svolítinn vörð um og huga að. Ég er nokkuð viss um að það endar með því að Alexandersflugvöllur verður varaflugvöllur, ef rétt er, eins og fram kom áðan í máli hv. þm. Njáls Trausta Friðbertssonar, að verið sé að auka öll gæðaviðmið og vottaðar reglur frá ESA. Það er eins gott að við höldum svolítið fast utan um þetta mál og sjáum til þess að það komist áfram. Ég get vel tekið undir það sjónarmið sem kom einnig fram að við þurfum hugsanlega að hnika eitthvað til viðmiði um skil frá ráðherra og það komi aftur til þings í apríl, maí í staðinn fyrir janúarbyrjun á næsta ári. Mér finnst mikilvægt að við höldum þessu áfram því að þessi flugvöllur, ég verð að viðurkenna það, verandi Akureyringur, liggur býsna vel landfræðilega. Ég verð að viðurkenna að það er bara satt, þess vegna verðum við að halda þessu áfram. Hitt er annað mál að nú er talað mikið um að flugsamgöngur verði skilgreindar sem almenningssamgöngur. Ég hef verið að hugsa um hvort það sé kominn tími til að taka þetta skref svolítið lengra, taka það inn í umræðuna hvort rétt sé að huga að því að draga úr niðurgreiðslu samgangna á landi, sem mér skilst að séu umtalsverðar fjárhæðir, og skoða þá átt, burt séð frá öllum skoskum, belgískum og svissneskum leiðum, hvort það sé hreinlega hægt að nota það á hvern einasta flugmiða, greiða þá niður. Þá gæti maður hugsað sér að einhver radíus út frá einhverjum punkti skipti þar mestu máli. Ég held að við eigum að halda fast í okkar tillögu og ég vona sannarlega að hún fái brautargengi.

Hæstv. forseti. Mig langar að koma hingað upp aftur til að þakka fyrir þá umræðu sem orðið hefur eftir að ég mælti fyrir þessu máli. Umræðan hefur verið mjög málefnaleg og í anda þess að við þjónum landinu öllu, sem er eitt af meginstefnumálum okkar í Miðflokknum. Við erum með stefnu sem gengur undir nafninu „Íslandi allt“, og mér finnst sú umræða sem hefur skapast í kringum þetta mál lýsa því að þingmenn eru á því að horfa skuli til alls landsins. Einn þingmaður gaukaði því að mér áðan að honum fyndist við vera farin að vera svo málefnaleg í þinginu nú síðustu misseri og er það vel. Ég óska þess að það haldi áfram. Það er miklu meira gagn að því fyrir land og lýð að við getum verið málefnaleg, til uppbyggingar og eflingar okkar ágæta landi. Það sem hefur komið fram í þeim ræðum sem haldnar hafa verið hefur verið mér mikill skóli að hlusta á. Nánast í hverri einustu ræðu er eitthvað sem ég hef kveikt á. Ég er enginn sérfræðingur um flugmál, það er nú bara þannig. En ég hef mikinn áhuga á því að við undirbyggjum samgöngur sem eru eitt af stærstu innviðamálum okkar. Þar er flugið undir, ekki bara vegasamgöngur. Þessi tillaga snýst ekki um forgangsröðun. Það kom fram áðan hvort ekki væri rétt að eitthvað annað kæmi á undan áður en farið væri í þetta. Það er ekki minn hugur, þegar ég flyt þetta mál, að það eigi að fá að koma á undan einhverju öðru. Við búum við þá staðreynd, Íslendingar, að hingað koma 2,5 milljónir ferðamanna á ári - á þessu ári munu þeir verða 2,5 milljónir, eru þegar orðnir 2,3 milljónir. Það hlýtur að kalla á meira öryggi í flugi því að allir þessir ferðamenn koma fljúgandi og því fylgja vandamál. Það er í raun ótrúlegt hve flugsamgöngurnar hafa getað mætt þessu vandamáli á farsælan hátt, þó að oft hafi litlu munað. Það hefur komið fram í ræðum. Hv. varaþingmaður okkar í Miðflokknum, Jón Þór Þorvaldsson, hefur haldið ræður um öryggismál og spurt samgönguráðherra út í hvort til sé einhver áætlun um betrun í þeim málum, hvað varðar öryggismálin. Það hefur ekki verið mikið um svör. Eins og kom fram í ræðu hv. þm. Ara Trausta Guðmundssonar áðan vantar okkur flugstefnu. Það kom reyndar fram í annarri ræðu, sem var haldin rétt áðan af hv. þm. Þórunni Egilsdóttur, að samgönguráðherra vinnur að því að leggja fram flugstefnu. Það er gleðiefni og annað í þeim dúr. Í ljósi þeirrar staðreyndar að svona mikil aukning er í flugsamgöngum vegna þessara mörgu ferðamanna - við Íslendingar erum náttúrlega líka að fljúga út og suður - þurfum við að þétta þetta öryggisnet. Því var meira að segja gaukað að mér að við værum líka að tala um kolefnisspor og annað slíkt. Ef öryggismálin væru þannig að það væri sannarlega einn aukaflugvöllur sem væri í lagi, eða tveir eða fleiri, í millilandafluginu þyrfti ekki eins mikið eldsneyti. Vélar sem eru að koma frá ákveðnum stöðum þurfa oft að bera með sér eldsneyti til að geta komist aftur út á erlenda flugvelli. Það eldsneytismagn þyrfti ekki að vera eins mikið ef varaflugvellir og öryggismál hér heima væru í betra standi. Ég ætla ekki að segja mikið meira um þetta að sinni en það er greinilegt að góð og málefnaleg umræða næst. Það hefur komið fram að málið hefur verið flutt fjórum til fimm sinnum áður og hefur, held ég, aldrei fengið þessa umræðu sem það fær í dag. Svona þroskast mál með tímanum. Þolinmæði er dyggð. Ég þakka kærlega fyrir þessa umræðu. Það var eitt sem mig langar að koma inn á, sem kom m.a. fram í ræðu hv. þm. Njáls Trausta Friðbertssonar, þ.e. að sveitarfélög á Norðvesturlandi taki sig saman og móti stefnu í flugvallarmálum. Það fannst mér góður punktur og það myndi fylgja þessu máli betur eftir ef það væri gert. Að því sögðu ætla ég að þakka kærlega fyrir umræðuna og vonandi fær málið góðan framgang.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um auðlindir og auðlindagjöld. Auk þess sem hér stendur eru á málinu hv. þingmenn Anna Kolbrún Árnadóttir, Bergþór Ólason, Birgir Þórarinsson, Gunnar Bragi Sveinsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Þorsteinn Sæmundsson. Tillaga hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela fjármála- og efnahagsráðherra að skipa starfshóp sem: 1. skili tillögum um hvort innheimta eigi afnotagjald fyrir nýtingu auðlinda og þá hvaða auðlinda, 2. leggi fram tillögu um aðferð við álagningu auðlindagjalds sem gæti gengið fyrir allar auðlindir og geri grein fyrir kostum og göllum mismunandi aðferða, 3. taki saman upplýsingar um hvernig gjaldtöku af auðlindanýtingu er háttað í nágrannaríkjum. Starfshópurinn skili ráðherra tillögum eigi síðar en 1. febrúar 2019.“ Í greinargerð segir að þessi þingsályktunartillaga var áður lögð fram á 146. og 147. löggjafarþingi, mál nr. 536 og mál nr. 61, flutt af hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni en hlaut ekki afgreiðslu og er því hér endurflutt. Í tillögu þessari er lagt til að fjármála- og efnahagsráðherra feli starfshópi að kanna hvort innheimta skuli afnotagjald fyrir nýtingu auðlinda og þá af hvaða auðlindum. Einnig er lagt til að starfshópurinn leggi fram tillögu um aðferð við álagningu auðlindagjalds og geri grein fyrir kostum og göllum mismunandi aðferða. Þá verði teknar saman upplýsingar um hvernig gjaldtöku er háttað í nágrannaríkjum, einkum á Norðurlöndunum. Flutningsmenn telja rétt að fjármála- og efnahagsráðherra verði falið að skipa starfshópinn enda liggur ekki fyrir nú þegar um hvaða auðlindir er að ræða og þær geta fallið undir fleiri en eitt ráðuneyti og stofnanir. Jafnframt er málefnið umfangsmikið og brýnt auk þess sem það hefur verið til umræðu um árabil og er því eðlilegt að fjármála- og efnahagsráðherra ráðherra stýrir vinnunni á þeim atriðum. Lengi hafa verið uppi væntingar um að auðlindir landsins skili þjóðinni efnahagslegum arði með einum eða öðrum hætti. Í gegnum tíðina hafa fyrirtæki í eigu ríkisins greitt arð í ríkissjóð og nægir þar að nefna Landsvirkjun. Auðlindir sem almennt er talað um sem auðlindir þjóðarinnar geta verið af ýmsum toga. Það eru auðlindir í sjó, í lofti eða á landi. Þekkt er að innheimt er veiðigjald í sjávarútvegi samkvæmt lögum um veiðigjald, nr. 74/2012, og ríkir nokkur samstaða um álagningu þess þó svo að deilt sé um hversu hátt það eigi að vera. Flutningsmenn telja ekki eðlilegt að auðlindagjald sé aðeins lagt á eina atvinnugrein. Mikilvægt er því að mótuð verði heildstæðari stefna enda hefur nýting auðlinda áhrif á umhverfið og er brýnt að tryggt verði að auðlindir séu nýttar á skynsamlegan og arðbæran hátt. Flutningsmenn vilja jafnframt minna á að fram hafa komið hugmyndir um stofnun stöðugleikasjóðs, að fyrirmynd norska olíusjóðsins, þar sem arður af auðlindum í ríkiseign myndi renna allur eða að hluta til í slíkan sjóð. Auðlindanefnd, sem kosin var á Alþingi í júní 1998, ritaði álitsgerð fyrir forsætisráðuneytið sem kom út árið 2000. Hluti af verkefnum hennar var að fjalla um gjaldtöku af auðlindum til að standa undir rannsóknum á þeim og stuðla að vernd og sjálfbærri nýtingu þeirra svo og til að tryggja að afrakstur sameiginlegra auðlinda skilaði sér á réttmætan hátt til þeirra sem hafa hagsmuna að gæta. Í niðurstöðum nefndarinnar kom fram að hún teldi gjaldtöku af nýtingu náttúruauðlinda styðjast við eftirfarandi rök: Í fyrsta lagi að standa undir þeim kostnaði sem hið opinbera hefði af rannsóknum á og eftirliti með nýtingu auðlinda. Í öðru lagi að tryggja þjóðinni sýnilega hlutdeild í þeim umframarði, sem við köllum auðlindarentu, sem nýting auðlinda í þjóðareign skapaði og í þriðja lagi væri um að ræða svokallaða leiðréttandi skatta og uppbætur, svokallaða græna skatta, til að tryggja hagkvæma nýtingu auðlindanna. Þær auðlindir sem nefndin tilgreindi í álitsgerð sinni voru nytjastofnar á Íslandsmiðum og auðlindir á eða undir sjávarbotni, vatnsafl, jarðhiti og námur, rafsegulbylgjur til fjarskipta og önnur umhverfisgæði. Ég vil minna á að fyrir nokkrum dögum síðan mælti ég fyrir annarri þingsályktunartillögu sem er skyld þessari og kemur í raun og veru á undan henni, þannig lagað séð. Hún er um auðlindagreiningu, fjallar um hvað er auðlind og hvað er ekki auðlind. Þær eru skyldar að því leytinu til að þessi er framhald af henni. Að lokinni þessari umræðu þá legg ég til að málinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrsta flutningsmanni okkar Miðflokksmanna, hv. þm. Sigurði Páli Jónssyni, fyrir þessa framsögu. Eins og fram kom í máli hans kemur þessi tillaga fram í beinu framhaldi af annarri tillögu sem snýr að því að skilgreina auðlindir. Við teljum að það sé mikilvægt skref sem stíga þurfi samhliða fyrri tillögum þar sem auðlindarétturinn er viðurkenndur núna. Ég tek sérstaklega undir að það er tímabært að við skilgreinum auðlindir Íslands. Mér finnst líka mjög mikilvægt að fram komi að ekki sé aðeins talað um að auðlindagjald verði lagt á eina atvinnugrein, þar er meira undir. Til að klára það sé einnig tekið fram að mótuð verði heildstæð stefna í málaflokknum og er sú tillaga sem nú er lögð fram liður í því.

Herra forseti. Það er full ástæða til að taka undir orð hv. þm. Sigurðar Páls Jónssonar um hversu málefnaleg umræðan er og ég ætla að reyna að halda henni áfram. Margar eru auðlindir landsins og í greinargerð með málinu, sem hv. þingmaður nefndi áðan, er fjallað um greiningu á auðlindum og liggur við að þær séu orðnar margir tugir. Í sumum tilvikum er auðvitað augljóst hvað auðlind er, eins og jarðvarminn á Íslandi, en annað er heldur langsóttara, eins og auðlindin hreint loft. Það gæti orðið umdeilanlegt hvort hreint loft sé auðlind eða ekki. En hvað um það. Hv. þm. Sigurður Páll Jónsson hefur lagt fram frumvarp ásamt öðrum hv. þingmönnum Miðflokksins um úttekt á auðlindum og því ber að fagna. Búið er að mæla fyrir því, eins og fram kom, en það seinna hér er þingsályktunartillaga sem fjallar fyrst og fremst um auðlindagjöld og hvernig skuli farið að því að svara þar ákveðnum spurningum. Herra forseti. Það eru margar auðlindir sem eru augljóslega almannaeign eða þjóðareign, eins og við segjum með fiskinn. Aðrar eru augljóslega ekki þjóðareign, við skulum segja hlunnindi eins og dúnn eða dúntekja, og svo eru álitamál eins og klóþang í Breiðafirði þar sem spurningin er innan netlaga, hvort það geti talist eign viðkomandi landeigenda þótt þeir nýti ekki og geti ekki nýtt þá auðlind eða hvort þarna eigi samfélagið og eigandinn þá um leið að njóta auðlindagjalda sem af þeirri auðlind væru tekin. Varðandi pólitísku markmiðin liggur nokkuð ljóst fyrir að samstaða er um það á Alþingi að þjóðin eða almenningur njóti afraksturs af auðlindum að einhverju leyti. Það er í sjálfu sér kannski framför frá því sem var fyrir einhverjum áratugum. Þá komum við að hinum umdeildu auðlindagjöldum, sem sagt hvernig þau eru innheimt og hver viðmiðin eru. Hvaða upphæðir endum við með að taka, í prósentuvís eða á einhvern annan máta, og hvaða auðlindir eru þar undir? Ég ætla hins vegar ekki að fjalla um það. Málið gengur væntanlega til nefndar en ég ætla að reifa málið örlítið á breiðum grunni þingmönnum til umhugsunar. Það er þannig með almannahag af auðlindanýtingu að sú mynd er ekki einföld. Þetta snýst ekki um einfalda mynd eins og það að hægt sé að innheimta auðlindagjöld af fiski sem kemur upp úr sjónum. Við getum t.d. tekið ódýra orku á Íslandi, tökum varmaorkuna, upphitunina. Það er staðreynd að Íslendingar borga einhver lægstu húshitunargjöld sem fyrirfinnast. Það er mikill sparnaður að því og má segja sem svo að þarna sé ákveðið auðlindagjald sem öllum fellur til, sem er í formi ódýrrar orku. Það er líka hægt að líta svo á að mikill almannaréttur á Íslandi, ef við hugsum um útivistarfólk og þau lífsgæði, tryggi fólki aðgang að ákveðinni auðlind og það sé eins konar auðlindagjald í dulbúningi. Þetta er ekki útúrsnúningur heldur einfaldlega tilraun til þess að sýna að hagsmunir fólks þegar kemur að auðlindum landsins eru ekki eingöngu fólgnir í beinum auðlindagjöldum. Engu að síður er almennur vilji til að innheimta auðlindagjöld og er um verulegar upphæðir að tefla. Við getum hugsað okkur að það skipti mörgum milljörðum á ári ef það er teygt út yfir fiskinn t.d. Þá er spurningin hvað skuli gera við aurana. Byrjum á því sem hv. flutningsmaður nefndi, að auðlindanefnd frá árinu 2000 hafi komið með ákveðnar hugmyndir, m.a. um græna skatta og rannsóknir og annað slíkt. Hægt er að veifa fleiri hugmyndum. Ég nefni afmarkaðan þjóðarsjóð, eða hvað við munum kalla hann, sem fengi tekjur af auðlindagjöldum og færi í það að greiða skuld okkar við framtíðina, þ.e. er að styrkja innviði landsins. Eftir hrun á þeim áratugi sem leið fóru innviðirnir, eins og við vitum öll, í breiðasta skilningi þess orðs og tími til kominn að gert verði stórátak umfram það sem þingið gerir hverju sinni, þ.e. fjárlög o.s.frv. Við getum líka hugsað okkur að horft sé til framtíðar þar og hluti af þeim tekjum gangi til nýsköpunar. Það er hægt að hugsa annars konar sjóð sem við getum kallað náttúruhamfarasjóð þar sem gjöld, auðlindagjöld, ganga inn í bankana, inn í handraðann og það notað til að mæta stórum áföllum, annaðhvort jarðskjálftum eða því sem er algengara, eldgosum eða stórviðrum eða hvað það kann að vera. Enn fremur eitthvað tengt loftslagsmálum, ekki einhverjar aðgerðir til minni losunar eða slíkt heldur að sjóðurinn sé notaður til þess að aðlaga landið að óhjákvæmilegum afleiðingum loftslagsbreytinga, hvernig sem fer um minnkandi losun eða ekki. Það væri þá líka eins konar sjóður sem væri hugsaður til framtíðar. Við værum að nota hann til að aðlaga okkur að loftslagsbreytingum. Enn ein hugmyndin væri stöðugleikasjóður sem væri með mjög óskilgreind markmið. Hægt væri að nota hann í ýmislegt, eins konar almennur uppbyggingarsjóður í eitt og annað, jafnvel menningu og annað slíkt. Það er því af nógu að taka og vonandi verður farið að hyggja að þeim málum alla leið, alveg yfir í álit einhvers starfshóps eða sérfræðingahóps og yfir í að sett verði um það lög að mismunandi hugmyndir verði teknar með, ræddar og afgreiddar. Að lokum speglast þetta svo yfir á eitt af þeim stóru málum sem varðar stjórnarskrá Íslands, þ.e. auðlindaákvæði í stjórnarskránni, sem er, eins og menn vita, lýst eftir á nákvæmari hátt en verið hefur hingað til. Það minnir okkur á að þessi þingsályktunartillaga ítrekar enn og aftur að nauðsynlegt er að lenda umræðu og lagasetningu um auðlindir og auðlindagjöld á 21. öldinni.

Hæstv. forseti. Ég ætlaði bara aðeins að koma hérna upp og þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni fyrir ræðu hans og innlegg inn í þetta mál. Hv. þingmaður er mikill fræðimaður og gott að hlusta á hann. Ég hjó eftir því að hann talaði um að ekki væri hægt að verðleggja allar auðlindir og það er deginum sannara. Mig langar að benda þingmanninum á það að í mjög vandaðri greinargerð með tillögunni sem ég mælti fyrir um daginn, um auðlindagreiningu, er einmitt farið inn á það að vanda þurfi mjög þá vinnu sem farið verði í til að greina hvað er auðlind og hvað er ekki auðlind og hvaða auðlindir er hægt verðleggja og þá hugsanlega að rukka fyrir. Bara svo það sé sagt, ég vildi benda þingmanninum á þetta. Mig langaði bara að þakka honum fyrir, ég er ekki með neina spurningu heldur langaði mig til að þetta kæmi fram.

Virðulegur forseti. Ég bið hæstv. forseta að afsaka að ég brá mér aðeins í annað herbergi. Ég hafði ekki gert ráð fyrir því hversu mikil samstaða væri meðal manna um þetta mál og taldi að ekki myndi ekki taka langan tíma að svara fyrir það. Ég sé ástæðu til að fagna þeirri umræðu sem farið hefur fram um málið og þeirri jákvæðni sem það hefur mætt í umræðunni, m.a. frá síðasta ræðumanni sem kom með ýmsa mjög góða og „innsæisfulla“ punkta sem eðlilegt er að taka til skoðunar við áframhaldandi vinnslu málsins. Eins og menn hafa nefnt eru á þessu máli ýmsar hliðar. Hægt er að nýta auðlindir landsins, sem vissulega eru mjög miklar, á hagkvæman hátt fyrir þjóðina, á ólíkan hátt. Uppleggið er ekki hvað síst að tryggja að gætt sé ákveðins jafnræðis því að nú er orðin ágætissamstaða um að sjávarútvegur greiði sérstaklega fyrir afnot af sjávarauðlindinni. Þá er eðlilegt að fylgja því eftir með því að leggja mat á af hvaða auðlindum ástæða er til þess að taka sérstakt gjald og hvernig því sé best háttað. Hvað varðar sjávarútveginn er þess virði að leiða hugann að því. Slík auðlind er ekki alls staðar nýtt á hagkvæman hátt. Raunar má segja að það sé algjör undantekning að fiskiauðlind sé nýtt á eins hagkvæman hátt fyrir samfélag og á Íslandi. Jafnvel í hinum svokölluðu samanburðarlöndum okkar er sjávarútvegur ríkisstyrktur. Þar fá skattgreiðendur ekki sérstakt gjald af nýtingu auðlindarinnar heldur leggja þeir til fjármagn svoleiðis að hægt sé að nýta hana. Það má meira að segja bara líta til Noregs; eins og það land er nú öflugt á sviði sjávarútvegs þá greiða skattgreiðendur með útgerðinni. Síðast þegar ég heyrði tölur af því - forseti verður að afsaka, það eru nokkur ár síðan, ekkert mjög mörg - skilst mér að greitt hafi verið sem nam 19.000 íslenskum krónum að jafnaði á þeim tíma með hverju lönduðu tonni. Það er ekkert sjálfgefið að nýting þeirrar auðlindar frekar en annarra skili endilega beinum hagnaði og þurfi ekki fleira að koma til svo menn sjái sér hag í að nýta hana. Sem betur fer höfum við Íslendingar borið gæfu til að nýta þá auðlind á hagkvæman hátt og reyndar ýmsar aðrar líka. Það er rétt sem hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson nefndi áðan, að ávinningurinn getur skilað sér með ýmsum hætti. Hv. þingmaður nefndi nýtingu á orku og lágt orkuverð á Íslandi. Það er ein leið til að skila ávinningnum af því að eiga þessa mikilvægu auðlind til almennings og þá kannski önnur leið en farin er að nokkru leyti í sjávarútvegi með sérstakri gjaldtöku þar. Það er ástæða til að taka það með í reikninginn þegar menn finna bestu aðferðirnar til að almenningur njóti sem mests ávinnings af þessum svokölluðu sameiginlegu auðlindum. Þetta er líka mjög tímabær tillaga því að nú er verið að ræða um svokallaða auðlindaákvæði í tengslum við endurskoðun stjórnarskrár. Þar hefur komið á daginn í umræðunni, eins og menn hefðu kannski mátt gefa sér fyrir fram, að það er snúið viðfangsefni. Það er erfitt að skilgreina auðlindir og hvað þá að finna bestu leiðina til að nýta þær með hámarksávinningi. Reyndar held ég að ekki sé ofsögum sagt að ýmsum spurningum sé ósvarað í þeirri vinnu. Það frumvarp sem við ræðum hér getur vonandi nýst inn í vinnu við endurskoðun stjórnarskrár og þegar menn leggja mat á hvernig orðalagi verði best háttað í fyrrnefndu auðlindaákvæði. Ég tel að við séum að ræða þetta á hárréttum tíma. Það má líka setja það í samhengi við þau áform sem nú eru uppi um stofnun svokallaðs þjóðarsjóðs, eða auðlindasjóðs öðru nafni, þar sem gert er ráð fyrir að afrakstur af nýtingu auðlinda renni í sérstakan sjóð sem svo verði nýttur með tilteknum hætti. Hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson nefndi að hér væru nokkrar hugmyndir um hvernig nýta mætti slíkan sjóð. Hvað sjóðinn varðar og þær hugmyndir sem hafa verið nefndar um ráðstöfun hans, ekki í þessari umræðu heldur almennt af hálfu stjórnvalda, vil ég þó láta fylgja sögunni að það er álitamál hvort eðlilegt sé að leggja mikið fjármagn í sérstakan sjóð á meðan að ríkið er að greiða niður skuldir. Ef slíkur sjóður yrði ávaxtaður á miklu lægri vöxtum en þeir vextir sem skuldir bera sem ella væri hægt að greiða upp, er það ekki skynsamleg ráðstöfun af hálfu ríkisins. En þegar ríkið er orðið skuldlaust eða því sem næst er auðvitað æskilegt að eiga varasjóði sem hægt er að grípa til. En þá þurfa líka að gilda mjög skýrar reglur um hvernig farið er með slíkan sjóð þegar úthlutað er úr honum og mjög mikilvægt að mínu mati að þar gildi í meginatriðum sömu reglur og varðandi fjárlög að það sé verkefni þingsins að fást við þær úthlutanir. Við höfum séð dæmi um að stjórnvöld hafi seilst í sjóði fram hjá þinginu. Þegar þeir hafa verið stofnaðir, jafnvel með ákveðið hlutverk í huga, hafi stjórnvöld freistast til að nýta fjármagn úr sjóðunum í aðra hluti. Ég nefni nýjasta dæmið; sjóð sem var í daglegu tali kallaður hamfarasjóður, stofnaður fyrir fáeinum árum síðan og átti að vera til þess að bregðast sérstaklega við hamförum, náttúruhamförum eða tjóni sem yrði af ófyrirsjáanlegum ástæðum, en svo tók núverandi ríkisstjórn allt í einu upp á því ekki svo löngu eftir að hún hafði látið samþykkja fjárlög, að seilast í þennan sjóð og taka úr honum ef ég man rétt 4 milljarða króna til að nota í vegabætur. Það vildi svo til að það var rétt fyrir sveitarstjórnarkosningar, hvort sem það var algjör tilviljun eða ekki, en það var gert fram hjá þinginu. Ef við ætlum að fara að safna peningum sem samfélagið fær út á nýtingu auðlinda, í sjóði er mikilvægt að hafa þetta tvennt í huga, eða þrennt í rauninni: Í fyrsta lagi það sem ég ræddi í upphafi um að ná hámarksávinningi af nýtingu auðlindanna og þar geta ólíkar aðferðir átt við í hverju tilviki. Í öðru lagi að það sé ekki óhagkvæmt með tilliti til skuldastöðu ríkisins. Í þriðja lagi að sá sjóður og úthlutanir úr honum verði á forræði löggjafans, á forræði Alþingis. Að því sögðu þakka ég aftur fyrir þessa tillögu og góða umræðu um hana og heyri á umræðunni hér í dag að það er ástæða til að vera bjartsýnn á að það geti gengið ágætlega að fást við þetta stóra og flókna verkefni.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, nr. 70/1996, með síðari breytingum, sem fjallar um hækkun starfslokaaldurs. Flutningsmenn ásamt þeim sem hér stendur eru hv. þingmenn Anna Kolbrún Árnadóttir, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Gunnar Bragi Sveinsson, Sigurður Páll Jónsson, Birgir Þórarinsson og Bergþór Ólason. Frumvarpið er í sjálfu sér mjög stuttaralegt og einfalt. 1. gr. þess hljóðar svo: „Eftirfarandi breytingar verða á 33. gr. laganna: a. Í stað orðanna „70 ára aldri“ í 1. mgr. kemur: 73 ára aldri. b. Í stað orðanna „70 ára að aldri“ í 2. mgr. kemur: 73 ára aldri.“ Í 2. gr. segir: „Í stað orðanna „70 ára aldri“ í 2. mgr. 43. gr. laganna kemur: 73 ára aldri.“ Í 3. gr. er mælst til þess að lögin öðlist þegar gildi. Þetta frumvarp var flutt hér fyrr, á 148. löggjafarþingi, fór þá til nefndar en hlaut ekki afgreiðslu. Það er alkunna að íslenska þjóðin er að eldast, sem betur fer. Nú um stundir eru u.þ.b. 45.000 manns á ellilífeyrisaldri á Íslandi og fer ört fjölgandi. Með því að við lifum lengur erum við sem betur fer líka sprækari að meðaltali og höldum okkar starfsgetu og hæfileikum lengra fram eftir aldri en áður var. Það er svo í núgildandi lögum nr. 70/1996, um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna, að opinberum starfsmönnum, jafnt skipuðum embættismönnum og öðrum, er skylt að láta af störfum í næsta mánuði eftir að þeir verða 70 ára. Eins og við vitum þá höfum við ekkert út af fyrir sig um það að segja hvernig einkageirinn hagar sínum mannaráðningum. Ellilífeyrisaldurinn er jú miðaður við 67 ár og margir hætta þá en halda margir áfram líka, og það er í sjálfu sér samkomulag milli viðkomandi launþega og atvinnurekanda. En hjá ríkinu er það lögbundið að menn láti af störfum sjötugir. Með því sem hér kom fram áðan að við erum að eldast og erum sprækari þá erum við í raun og veru að sóa hæfileikum og verðmætum sem búa í hugum þeirra ríkisstarfsmanna sem eiga margir hverjir að baki langan starfsaldur og eru margir hverjir einnig með sérmenntun sem er kannski ekki til mjög víða og gæti nýst ef menn fengju að vinna lengur. Svo það sé alveg skýrt þá er í þessu máli um það að ræða að menn megi vinna til 73 ára aldurs, en ekki eigi. Að sjálfsögðu er öllum frjálst að fara á eftirlaun fyrr, þeir sem það kjósa. Eftir því sem menn vita þá eru mjög margir í þessum hópi, þ.e. embættismanna og starfsmanna ríkisins, sem hafa kosið að halda áfram störfum eftir að þeir eru sjötugir. Í slíkum tilfellum hefur oft á tíðum verið gerður verktakasamningur við viðkomandi. Ég get nefnt sem dæmi háskólakennara. Þegar þeir verða sjötugir og láta af störfum með hausinn stútfullan af þekkingu og reynslu er þeim boðið verktakastarf, herra forseti. Þeir eru sendir út úr sínum skrifstofum, eru gerðir að verktökum. Svo vill til að núverandi ríkisstjórn hefur búið svo um hnútana að þetta sama fólk má ekki vinna sér inn nema um 100 þúsund kall án þess að verða fyrir skerðingum. Þannig er reynt að kæfa það í fæðingu ef menn vilja vinna sér inn einhverja aukagetu, halda sér á tánum, taka þátt í þjóðfélaginu að fullu eins og þeir hafa gert áratugum saman, þá er brugðið fyrir menn fæti með þessum hætti af hálfu ríkisins. Það, herra forseti, er sóun sem við höfum ekki efni á, Ég hef nefnt sem dæmi, gerði það áðan kannski, að t.d. eins og í tilfelli háskólakennara sem margir hverjir eru mjög sprækir og klárir um sjötugt, þá er í sjálfu sér ósvinna að þeim sé ekki gert kleift ef þeir vilja, ef þeir kjósa, ef þeir hafa hug til þess, ef þeir hafa heilsu til þess, að vinna lengur þannig að hægt sé að nýta þekkingu þeirra í okkar þágu. Ég nefndi líka áðan menn með sérgreinamenntun eða menntun sem er ekki til á hverju strái, ég gæti t.d. nefnt hóp eins og náttúruvísindamenn, sem hafa að baki mjög sérhæfða menntun og eru ekki mjög ekki mjög fjölmenn stétt ef við tökum það þannig, og hafa náttúrlega í gegnum sínar rannsóknir og sín störf um áratugi aflað sér þekkingar og reynslu sem er einungis til hjá þeim sjálfum. Þessa menn og konur erum við líka að senda heim sjötug, í fullu fjöri, eða gerum þau að verktökum svo að þau geti unnið sér inn 100 þúsund kall án þess að verða fyrir skerðingum. Þetta hangir náttúrlega saman við þá tillögu sem Miðflokkurinn hefur líka lagt fram, þ.e. að atvinnutekjur rýri ekki lífeyristekjur. Ég verð að segja það, herra forseti, að það furðar mig mjög að þetta mál skuli ekki vekja meiri athygli þingmanna en svo að þeir eru örfáir hér í salnum núna. Ég átti von á því að hér yrðu líflegar umræður um þetta mál vegna þess hversu mikilvægt það er. Þetta er nú eitt af málum sem við Miðflokksmenn höfum í hyggju, það er nú varla að maður þori að segja það úr þessum ræðustól, að flytja sem varðar eldri borgara því að þeir eru eins og við vitum fjölbreyttur hópur með fjölbreyttar þarfir og leggja þarf til fjölbreyttar áherslur við þann hóp allan, þennan 45.000 manna hóp sem fer ört fjölgandi. Ég get ekki heldur látið þess ógetið að um leið og við leiðréttum þetta, herra forseti, ég kalla þetta leiðréttingu, um leið og við leiðréttum þessa villu, þessi rangindi að senda fullfrískt fólk heim þegar það er sjötugt, þá vinnum við miklu fleira. Við vinnum það að menn haldist félagslega virkir, að þeir einangrist ekki, og þegar ég segi menn er ég að sjálfsögðu bæði að tala um menn og konur eins og áðan, að menn einangrist ekki félagslega, að menn haldi heilsu betur, því það er jú sannað að menn halda heilsu sinni betur ef þeir hafa tækifæri til þess að hafa eitthvað fyrir stafni lengra fram eftir ævinni. Þetta mál er því að öllu leyti gott. Það er ekki hægt að benda á, alla vega ekki að mínu áliti og þeirra sem þetta mál styðja og flytja, nokkra einustu annmarka á því að þetta mál fái greiða leið í gegnum þingið og hljóti að lokum afgreiðslu hér á þinginu. Eins og ég gat um áðan í upphafi fékk þetta mál þann framgang á síðasta þingi að það fór í hendur hv. efnahags- og viðskiptanefndar þar sem er mjög ötull formaður, vinnusamur og áhugasamur, en þrátt fyrir ákafa hans og áhuga fékkst málið ekki afgreitt nema til nefndarinnar. Ég er að vona það núna við annan flutning þessa máls að það fái lengri framgang en þá var. Nú minni ég enn á það, þó ég sé hræddur við það, að í fyrra þá lagði Miðflokkurinn til við 2. umr. fjárlaga að atvinnutekjur rýrðu ekki lífeyristekjur. Ég hygg að Miðflokkurinn muni ánýja það við 2. umr. fjárlaga nú í haust. Allt vinnur þetta saman að því, eins og hér kom fram áðan, að gera menn virkari lengra fram eftir ævinni, meiri og fyllri þátttakendur. Þetta hefur komið fram t.d. í máli formanns Landssambands eldri borgara, þá sagði sú ágæta kona á fundi þar sem ég var staddur: Ellilífeyrisþegar renna ekki út á síðasta söludegi þó að eitt ár bætist við ævina. Þetta er algerlega laukrétt. Það að nýta ekki þá þekkingu og reynslu sem þessi hópur býr yfir er ósvinna. Við skulum gá að því að þetta er væntanlega sá hópur starfsmanna sem er einna stabílastur, ef ég má nota það orð, herra forseti, til vinnu. Þetta er fólk sem er velflest komið af því skeiði að það sé með ung börn þannig að frátafir þess frá vinnu eru út af fyrir sig sáralitlar meðan heilsan helst góð. Og samviskusamara fólk er vandfundnara, þessi eldri kynslóð sem hefur náttúrlega lagt drjúga hönd á þann plóg að gera þetta þjóðfélag að því sem það er nú í dag. Margir í þessum hópi, t.d. opinberra starfsmanna og embættismanna, hafa verið brautryðjendur í sínum störfum fyrir hið opinbera. Því get ég ekki endurtekið það nógu oft að við þurfum, okkur ber, að nýta þessa miklu reynslu, þessa miklu þekkingu sem þessi hópur býr yfir, okkur öllum til heilla og þjóðfélaginu til heilla. Því vil ég ljúka máli mínu með því, herra forseti, að ég vil enn brýna menn - og ég þakka þeim fáu þingmönnum sem hér eru viðstaddir þessa umræðu - til þess að afgreiða málið á þessu þingi og helst fyrir jól þannig að þessi breyting geti tekið gildi hið fyrsta, t.d. 1. janúar 2019. Það er ekki eftir neinu að bíða. Þessi hópur stækkar sífellt. Við erum ekkert að tala um það að þessi hópur sé að halda yngra fólki frá því að komast í störf, alls ekki, heldur erum við fyrst og fremst að hugsa um að nýta þá þekkingu og reynslu sem hópurinn býr yfir, okkur öllum til farsældar.

Herra forseti. Ég hygg að ég og hv. 1. flutningsmaður, Þorsteinn Sæmundsson, höfum átt orðastað í mars sl. þegar þetta frumvarp var fyrst flutt. Ég hef í sjálfu sér ekki breytt afstöðu minni til þess. Ég held að markmið frumvarpsins sé gott og skynsamlegt. Aftur er ég fastur í tölunni 73 ár og hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson kannast við þá athugasemd. Ég hefði talið rétt fyrst við erum að gera þetta að taka aðeins stærri skref og hækka starfslokaaldurinn upp í 75 ár. Sem betur stöndum við frammi fyrir gjörbreyttum aðstæðum í þjóðfélaginu þegar kemur að þeim hópi fólks sem kallast nú eldri borgarar. Stór hluti þess fólks sem er að komast á eftirlaunaaldur er fullur starfsþreks og vill halda áfram að starfa. Möguleikinn lokast þegar kemur að störfum hjá hinu opinbera. Það er fráleitt í mínum huga og merki um að við nýtum ekki þá þekkingu sem til er í þjóðfélaginu á þann hátt sem okkur er nauðsynleg, með því að henda henni út. Aftur spyr ég hv. þingmann af hverju hann hafi a.m.k. ekki notað sumarið og velt fyrir sér því sem ég spurði hann að í mars sl.: Af hverju 73 en ekki 75 ár? Hefði það ekki verið betra? Þá hefði hann kannski getað boðið mér að vera meðflutningsmaður á þessu ágæta frumvarpi.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir spurninguna og fyrir þann áhuga sem hann sýnir málinu. Mig minnir að í mars síðastliðnum hafi ég bent á að samkvæmt upplýsingum sem fyrir liggja sé það svo að eldri borgarar eru yfirleitt virkir á vinnumarkaði fram að 73 ára aldri en þá lækkar kúrfan aðeins. Það er rétt að taka fram að í nefnd, sem við hv. þingmaður sátum báðir í á sínum tíma, um endurskoðun almannatryggingakerfisins, var fjallað um hægt væri að hækka lífeyristökualdur í einhverjum skrefum allt upp í áttrætt. Flutningsmenn þessa frumvarps töldu einfaldlega skynsamlegt að taka það skref. Ég get hins vegar sagt fyrir mig prívat og persónulega að ef hv. þingmaður, sem er líka formaður efnahags- og viðskiptanefndar, myndi afgreiða málið frá nefnd sinni með þeirri breytingu að miðað yrði við 75 ára í stað 73 ára myndi ég ekki setja mig upp á móti því. Hins vegar töldum við sem flytjum málið rétt að við tækjum þetta hugsanlega í tveimur skrefum, þannig að menn gætu öðlast einhverja reynslu á því hvernig þetta kæmi út á þeim þremur árum og við gætum þá breytt því í 75 ár ef við teldum það er rétt. En eins og ég sagði áðan tel ég í sjálfu sér mjög nauðsynlegt að fyrirhuguð tillaga okkar Miðflokksmanna um að atvinnutekjur rýri ekki ellilífeyristekjur verði samþykkt nú við 2. umr. fjárlaga og þætti vænt um ef hv. þingmaður myndi taka höndum saman með okkur í því efni þegar þar að kemur.

Herra forseti. Við búum svo vel í efnahags- og viðskiptanefnd að ég held við séum ágætlega mönnuð, m.a. formanni Miðflokksins, hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni. Ég geri ráð fyrir því að hann muni fylgja málinu ágætlega eftir. Það er rétt hjá hv. þingmanni að við sátum saman í endurskoðunarnefnd um almannatryggingar. Ekki komust allar þær tillögur til framkvæmda, því miður, en eftir situr að við höfum þó fært réttinn til að fresta lífeyristökualdri upp í áttrætt. Við færðum hann líka niður í 65 ár, þannig að sveigjanleikinn er til staðar. Hægt er að hefja töku lífeyris að helmingi og halda áfram að vinna helminginn. Við stöndum líka frammi fyrir því að við þurfum almennt að taka þá umræðu að hækka eftirlaunaaldur allra. Eftir því sem árin líða verður það erfiðara og þarf að taka í stærri skrefum. Við vorum að velta fyrir okkur 24 árum. Ég var ósammála því að færa eftirlaunaaldurinn upp í 70 ár á 24 árum. Ég taldi að allt of hægt gengi og að nauðsynlegt væri að fara upp í 70 ár á 12 árum. Ég hygg að við ættum í rauninni að fara að velta því fyrir okkur hvort við eigum og þurfum á næstu 30 árum að hækka eftirlaunaaldur upp í 75 ár. Ég hygg að það sé staðreyndin. Við blasir nefnilega að ævin er alltaf að verða lengri og heilsan betri, sem betur fer. Þeir sem eru að fæðast í dag geta gert sér vonir um að ævi þeirra verði kannski 110 ár. Það sér hver maður að ekki gengur að stór hluti ævinnar sé utan vinnumarkaðar. Við þurfum að byggja upp kerfið og hefja þá umræðu og taka 

Hæstv. forseti. Ég kannast mjög vel við að við hv. þingmaður ræddum í hinni ágætu nefnd, sem var mjög vel skipuð eins og efnahags- og viðskiptanefnd er, að færa ellilífeyrisaldurinn upp í 70 ár. Ég er sammála hv. þingmanni um að eftir því sem við drögum það lengur verði það erfiðara. Ég held að ég muni rétt að hafa lesið mjög nýlega að í kringum 2020 verði u.þ.b. 20% þjóðarinnar á ellilífeyrisaldri, eða 70 ára eða eldri, og að árið 2030 um fjórðungur þjóðarinnar. Það segir sig algjörlega sjálft, eins og hv. þingmaður sagði rétt áðan, að ef við tökum ekki þá umræðu af alvöru og tökum ákveðin skref í því að hækka þann aldur, ef við t.d. drögum það í 10 ár að hefjast handa verður það gríðarlega erfitt skref að taka. Ég tek undir með hv. þingmanni hvað það varðar. Við þurfum að taka umræðuna, við þurfum að taka hana af mikilli alvöru og við þurfum að hafa kjark til að taka þau skref sem nefndin lagði til á sínum tíma að tekin yrðu. Ég ætla ekki að upplýsa hér hvort ég sé endilega sammála hv. þingmanni um að gera það á 12 árum, það yrði að gerast á grundvelli útreikninga sem fyrir lægju, þ.e. hvernig það mál kæmi út. Ég er því algerlega fylgjandi að við förum yfir einhvern tíma með ellilífeyrisaldurinn í 70 ár. Okkur veitir hreint ekkert af því, því að sem betur fer, eins og er útgangspunkturinn í umræðunni núna, er þjóðin að eldast og halda heilsu betur fram eftir ævinni, sem er þakkarvert.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta framsögu um þetta mál. Sannast sagna man ég ekki í svipinn hvort ég tók þátt í umræðum um það síðast. Ég var ansi oft í þessum ræðustól á því þingi og vel getur verið að ég sé að rugla saman málum. Mér finnst tillagan allrar athygli verð og hugsunin mjög góð á bak við hana. Mig langaði að eiga orðastað við hv. þingmann á ekki ósvipuðum nótum og í andsvari áðan. Verandi sagnfræðimenntaður finnst mér dálítið gaman að horfa aftur í tímann og velta því fyrir mér af hverju hlutunum var komið á, í þessu tilfelli ellilífeyrisaldri og lífeyristöku. Þær aðstæður sem þá voru eru gjörbreyttar, alla vega fyrir suma, þegar um var að ræða verðskuldaða hvíld eftir langa starfsævi, að hafa þau réttindi að geta tekið því rólegar. Auðvitað er það þannig með marga enn þá, en það eru, eins og hv. þingmaður kom ágætlega inn á í framsögu sinni, æ fleiri sem kjósa að halda áfram að starfa. Mig langaði til að spyrja hv. þingmann hvort það sé ekki alveg á hreinu að hugsunin hér á bak við sé sú að þetta sé möguleiki, það sé á engan hátt þannig að menn verði að vinna fram að þessum aldri. Eins og ég segi þá kjósa sumir að vinna lengur, aðrir þurfa, vegna erfiðra starfa og langrar starfsævi í þeim, hreinlega á því að halda að hætta. Ég kem kannski betur inn á það þegar ég er búinn að fá betri skýringar hjá hv. þingmanni með það, sem mig grunar, þ.e. að fólk hafi valið, að lögð sé áhersla á sveigjanleikann sem hv. þingmaður ræddi hér áðan við hv. þm. Óla Björn Kárason.

Hæstv. forseti. Nú man ég svo sem ekki heldur hvort hv. þingmaður tók þátt í þessari umræðu í vor en hann er jafn velkominn í hana núna. Það kom ágætlega fram í máli hv. þm. Óla Björns Kárasonar áðan að við erum búnir að segja A. Við erum búin að segja að ellilífeyristökualdurinn sé sveigjanlegur, þ.e. maður getur byrjað að taka lífeyri 65 ára, maður getur tafið það allt til áttræðs. En það mál sem við flytjum núna - ég get svarað því strax: Jú, þetta er möguleiki en ekki kvöð. Samkvæmt frumvarpinu, eins og ég sagði í upphafi máls míns, snýst þetta um að mega en ekki að eiga. Þeir sem það vilja og kjósa geta hætt 65 ára og tekið lífeyri þá eins og fram hefur komið. Þetta er einungis til þess gert að veita þeim sem kjósa og hafa hug til þess leyfi til að halda starfi sínu áfram hjá hinu opinbera til 73 ára aldurs. Ég var búinn að hugsa þetta mál og ræða það mjög lengi í mínum flokki áður en við fórum af stað með það. Ég held að það hafi einmitt verið þetta atriði sem ég minntist á í ræðunni minni sem ýtti mér út í að segja: Við verðum að gera þetta. Það var einmitt það sem ég sagði við hæstv. forseta hér rétt áðan, að háskólakennarar sem eru orðnir sjötugir missa skrifstofuna sína og eru gerðir að verktökum. Lögspekingar og náttúruvísindamenn, svo að ég nefni bara tvö dæmi, sagnfræðingar með yfirburðaþekkingu, yfirburðareynslu, fullfrískir, eru sendir á eftirlaun sjötugir. Og ef þeir hafa hug til þess að vinna áfram eru þeir gerðir að verktökum. Það þykir mér smánarlegt. Við eigum ekki að koma þannig fram við okkar dyggu þjóna.

Virðulegur forseti. Ég get tekið hjartanlega undir síðustu orð hv. þingmanns. Þess vegna langar mig að ræða við hv. þingmann um þá tölu sem sett er fram í frumvarpinu. Það var aðeins rætt í andsvari áðan þar sem hv. þm. Óli Björn Kárason nefndi jafnvel töluna 75. Það er ekki bara til að trompa heldur vegna þess að ég velti því raunverulega fyrir mér hvort við yfir höfuð eigum að hafa efri mörk, hvort það eigi ekki einfaldlega að vera þannig að ef fólk er fullfrískt megi það vinna sama hversu mörg ár það hefur lifað. Ég átta mig á því eða þykist vita að hér sé verið að stíga skref og vildi kannski að hv. þingmaður kæmi örlítið inn á það. Það sem ég hef heyrt á ræðu hv. þingmanns bendir til þess að hann sé ekkert að hugsa sér einhver endanleg efri mörk, heldur mjög tilbúinn í að skoða það. Mér hefur alltaf komið það pínulítið spánskt fyrir sjónir að fólk sem vill vinna, og er jafnvel í þeirri stöðu að vinnuveitandinn vill halda viðkomandi í vinnu, geti það ekki vegna laga sem við höfum sett um að ef ákveðin tala á blaði nær ákveðinni stærð megi það ekki lengur. Ég hef séð fyrir mér kerfi þar sem hver og einn má vinna eins og hann getur lagt fram og hafa má starfsmenn í vinnu eins lengi og talið er að þeir skili góðu verki. En að hafa sveigjanleika, að fólk sem komið er á ákveðinn aldur geti valið að minnka við sig, taka hluta ellilífeyris eða fara fyrr á ellilífeyri o.s.frv., finnst mér líka gríðarlega mikilvægt.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Þetta var mjög gott andsvar og mjög margt athyglisvert kom fram. Það má segja að þetta frumvarp sé nokkurs konar ávöxtur eða afurð af því starfi sem unnið var í nefnd um endurskoðun almannatryggingakerfisins. Líkt og hér hefur komið fram kom þessi sveigjanleiki út úr því starfi, en sveigjanleikinn er í sjálfu sér lítils virði ef þú ert tilneyddur lögum samkvæmt að hætta vinnu sjötugur. Þá er í sjálfu sér tómt mál að segja: Ellilífeyristökualdurinn er allt upp í áttrætt. Ég tala nú ekki um ef þú mátt svo ekki vinna þér inn nema 100.000 kr., ef þú ert orðinn sjötugur, áður en ríkið byrjar að skerða þig, í staðinn fyrir að hvetja þig til að vinna meira og tína þá af þér skatta, sem menn greiða að sjálfsögðu. Ég tek undir það með hv. þingmanni að auðvitað er þetta kannski fyrsta skref í því að við byggjum meiri sveigjanleika inn í kerfið. Ég endurtek þetta með 73 árin, þau voru kannski blanda af varkárni og hugsanlega íhaldssemi, en það var alltaf í hugum manna klárt að þau aldursmörk gætu hækkað eftir því sem reynslan kæmi fram af því hvernig þetta kæmi út. Þá segi ég aftur: 75 ár. Jú, jú, mikil ósköp, það má alveg hugsa sér það. Það má líka hugsa sér það þannig að þetta eigi við á meðan menn standa í báða fætur. En þá værum við hugsanlega komin út í það sem ég sagði að við ættum ekki að gera, þ.e. að teppa það að ungt fólk komist að o.s.frv. Þannig að okkur þótti þetta, eins og maður segir, gott fyrsta skref, bara svo að ég orði það hreint út. Við ætluðum þá að láta reynsluna skera úr um það hvort nógu langt væri gengið eða hvort við héldum áfram. Við vildum kannski ekki spenna bogann það hátt að fara að taka það til baka, þær ástæður lágu til.

Virðulegi forseti. Ég kem hingað upp í fyrsta lagi til að lýsa yfir stuðningi mínum við þetta mál. Það var einnig lagt fram í fyrra og fór þá til hv. efnahags- og viðskiptanefndar að lokinni 1. umr., en í það sinn var ég einmitt í þeirri nefnd þótt ég sé reyndar núna búinn að fara yfir til hv. allsherjar- og menntamálanefndar. Ég er mjög sammála forsendunum fyrir þessu frumvarpi og reyndar einnig sammála þeim sem spyrja hvers vegna þessi takmörkun sé til staðar til að byrja með. Í raun og veru er eina skýringin sem ég get ímyndað mér og tekið mögulega gilda er sú að starfskjör ríkisstarfsmanna eru að mörgu leyti frábrugðin öðrum og réttindi þeirra og skyldur eru frábrugðnar því sem gengur og gerist á almennum vinnumarkaði, það eru sérstök lög um þá o.s.frv., þannig að kannski þarf þetta að vera eitthvað sérstakt en mér þykja það ekki mjög sterk rök. Ég get séð fyrir mér að ef það ætti að afnema þetta alfarið þá þyrfti í það minnsta að fara í einhverja vinnu við að skoða hvernig ætti að breyta annarri löggjöf til samræmis. Ég tek undir með þeim sem spyrja að því hvers vegna þessi aldur sé valinn, 73. Ég heyrði þó svar hv. flutningsmanns og tek það bara gott og gilt, ég sé alla vega ekki ástæðu til að spyrja frekar út í það, svarið liggur fyrir. Að því sögðu myndi ég sjálfur styðja hiklaust að fara upp í 75 ára aldur og jafnvel ofar þar sem ég þekki ekki rökin fyrir því að taka svona smá skref. Mig langaði hins vegar líka að koma hingað upp til að gera grein fyrir umræðunni og umfjölluninni í hv. efnahags- og viðskiptanefnd á síðasta þingi vegna þess að ég held að það geti verið málinu gagnlegt þegar það fer núna aftur fyrir þingið. Því miður fór það aldrei út úr þeirri nefnd en það komu gestir. Það bárust þrjár umsagnir, nánar tiltekið frá BSRB, Landssambandi eldri borgara og Viðskiptaráði Íslands. Í tveimur síðastnefndu umsögnunum var lýst yfir eindregnum stuðningi við málið. BSRB studdi málið einnig en nefndi að bandalagið hefði átt fulltrúa í nefnd sem hafði lagt til 75 ára starfslokaaldur. Mér þótti það áhugavert og rennir stoðum undir þá sannfæringu mína að það sé algjörlega óhætt að fara upp í 75 í það minnsta, ef ekki meira. Hv. flutningsmaður frumvarpsins nefndi í sinni ræðu að hann óskaði þess að málið yrði bara tekið í gegn mjög hratt og meðan ég deili þeim metnaði hv. þingmanns að afgreiða einföld mál, sem ég hygg að hljóti að vera stuðningur við, hratt, þá vöknuðu samt sem áður nokkrar spurningar í nefndinni sem mig langar til að gera grein fyrir hér. Að sama skapi fagna ég því að málið sé til umræðu hér svo snemma vegna þess að þá er væntanlega hægt að taka tillit til þeirra spurninga snemma í nefndinni og afgreiða málið eins fljótt og auðið er. Það sem var nefnt í hv. efnahags- og viðskiptanefnd á sínum tíma, það sem mér fannst alla vega áhugaverðast, er að maður ávinnur sér engin frekari lífeyrisréttindi ef maður hættir að vinna sjötugur að aldri, allir lífeyrissjóðir hætta að byggja upp réttindi við 70 ára aldurinn. Þetta kom einhverjum nefndarmönnum á óvart. Þá var bent á það að til þess að taka á því, réttindasöfnuninni, þyrfti að breyta tvennum lögum. Fleiri voru ekki nefnd, gætu verið fleiri, en tvenn voru alla vega nefnd af gesti sem kom fyrir nefndina. Það voru annars vegar lög um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins og hins vegar lög um skyldutryggingu lífeyrisréttinda. Í þeim síðarnefndu, við stutta yfirferð, sýnist mér það vera 4. mgr. 1. gr. sem þyrfti að breyta. Svo er það önnur spurning hvort það þurfi endilega að vera þetta algera samræmi á milli laganna. Því miður kláraði nefndin ekki umfjöllun um málið og skilaði því ekki nefndaráliti og þessar athugasemdir bárust nefndinni ekki skriflega, því miður, og eru þess vegna ekki hluti af málinu við upphaf umræðunnar nú, en þetta kom fram í nefnd á sínum tíma og mér þótti rétt að gera grein fyrir þessu málinu til heilla. Ég vona svo sannarlega að það fái skjóta afgreiðslu í nefnd og verði samþykkt hér, auðvitað helst fyrir áramótin en ef ekki þá, í það minnsta í vor.

Hæstv. forseti. Ég myndi ekki segja að ég væri mótfallinn þessu frumvarpi en ég er ekkert sérstaklega hrifinn af því. Ég er hins vegar tiltölulega samþykkur því að heimila mönnum að starfa lengur. Þá vil ég ekkert endilega binda þetta við 73 ára aldur. Það er ekki nóg að heimila það, heldur verður vinnuveitandinn líka að hafa áhuga á að framlengja. Ríkisstarfsmenn hafa gífurleg réttindi umfram aðra starfsmenn í landinu. Það er ekki einu sinni hægt að segja mönnum upp sem standa sig ekki sérstaklega vel, eru kannski engir sérstakir starfsmenn. Ég hef grun um að margir yfirmenn á þessum stofnunum bíði hreinlega eftir að menn verði sjötugir. Það er ljótt að segja þetta en ég veit til þess. Ég hefði sjálfur miklu meiri áhuga á því að vera ekki að binda þetta í einhvern tíma heldur leyfa yfirmönnum að semja áfram við starfsmenn sem þeir telja að hafi mikið fram að færa og þá væri alveg óþarfi að hafa það bundið við aldur. Framsögumaðurinn talaði mikið um að háskólakennarar og jafnvel lögfræðingar eftir sjötugt hefðu mikið fram að færa. Það held ég að sé alveg undantekning, því miður. Ég held að í þeim störfum séu menn eiginlega alveg orðnir úreltir um sjötugt þótt þeir hafi fulla starfsorku. Þá geta menn auðvitað gert eitthvað annað. Það er ekki endilega bundið við það að menn þurfi að vera í sama starfinu endalaust og ég held að það sé engum hollt að vera í sama starfinu endalaust, allra síst opinberum starfsmönnum sem fara oft og tíðum með talsvert vald.

Oft þingmenn.

Þingmenn eiga ekki að vera mjög lengi heldur enda hefði mér aldrei dottið í hug að fara ungur maður á þing, hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson.  Ég held að menn missi svolítið móðinn, ég tala nú ekki um í kennslu. Hv. þingmaður talaði um kennara í háskóla sem hefðu ýmislegt fram að færa. Hins vegar eru auðvitað margir sem hafa eitthvað fram að færa þó að þeir séu sjötugir og væri mikill missir ef þeir færu úr starfinu. Þá fyndist mér að ætti að vera heimild til að gera einhvers konar ráðningarsamning við viðkomandi án þess að hann nyti allra réttinda opinberra starfsmanna, liðka aðeins til í þessu. Ég er ekki viss um ávinninginn af því að hafa þetta með þeim hætti sem hér er lagt til, sem er að vísu bara heimild, en það er starfsmaðurinn sem ræður því samkvæmt þessu frumvarpi ef ég skil það rétt. Mér finnst að þetta eigi ekki bara að vera mál starfsmannsins heldur stofnunarinnar sem slíkrar. Ég held að nefndin verði að fara betur yfir þetta og jafnvel finna einhvern flöt þar sem menn sem eru orðnir eldri hafa áhuga á að vinna og getu til þess og vinnuveitandinn vill hafa hann og telur sig hafa gagn af honum. Það má tryggja einhvern veginn að það ráðningarsamband megi vara lengur og þá vil ég ekkert endilega binda þetta við 73 ár. Þá þurfum við ekki að binda það við aldur eða við getum kannski bundið hann við 100 ár. Það sem ég er að velta fyrir mér í málinu er að skoða þetta betur því að ég er, eins og ég segi, svolítið hlynntur því að menn geti verið lengur en mér finnst þetta flóknara en bara að setja svona ákvæði inn í. Ég vildi bara koma þessu að.

Hæstv. forseti. Ég hef ekki hug á að reyna að kenna hv. þingmanni lögfræði, það er ég ekki fær um að gera, en af því að hv. þingmaður sagði að það væri mjög umhent að segja opinberum starfsmönnum upp held ég, bæði af reynslu og öðru, að þar gæti nokkurs misskilnings. Margt af því sem kannski hefur þvælst fyrir mönnum varðandi starf opinberra starfsmanna er að framkvæmdin á lögum nr. 70/1996 hefur aldrei verið til fyrirmyndar, eins og maður segir. Við vorum að tala um háskólakennara sem ljúka starfi sínu sjötugir. Menn eru skipaðir samkvæmt heimild í lögum nr. 70/1996 og ef ég man rétt er gert ráð fyrir því að það sé hægt að auglýsa stöður á fimm ára fresti þannig að ef menn bíða í ofvæni eftir því að einhverjir hlunkar fari á aldur og frá störfum sjötugir er þar alveg upplagt dæmi vegna þess að það er hægt að auglýsa stöður á fimm ára fresti. Það hefur hins vegar aldrei verið gert, ekki nema menn hafi gerst brotlegir á einhvern hátt í flestum tilfellum eða grunur er um að menn hafi gerst brotlegir og þá hefur staða viðkomandi verið auglýst. Ég vil bara spyrja hv. þingmann hvort hann telji ekki að það geti verið að þeir annmarkar sem hann fann þarna séu hreinlega vegna þess að menn hafi ekki treyst sér til að fylgja lagabókstafnum sem er að finna í lögum nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Þar er í sjálfu sér leiðarvísir um bæði hvernig mönnum er sagt upp og hvernig hægt er að auglýsa starf manna á fimm ára fresti.

Hæstv. forseti. Fæstir starfsmenn eru á fimm ára samningi.

Allir embættismenn.

Já, en þeir eru langfæstir opinberra starfsmanna. Vissulega hefur framkvæmd uppsagna á opinberum starfsmönnum gengið bölvanlega. Maður þarf ekki annað en að líta í dómasafnið til að sjá hvað mönnum hefur gengið það illa. Ég hef sjálfur lengi verið þeirrar skoðunar að þessi almennu, miklu réttindi opinberra starfsmanna eigi að vera liðin tíð í almennum störfum. Þetta er venjulegur vinnumarkaður að mörgu leyti. Ég held að menn ættu frekar að fara þá leið en að láta duga að ráða menn til fimm ára. Við erum ekki að fara að ráða ríkisstarfsmenn almennt til fimm ára, það á bara við æðstu embættismenn ríkisins þannig að það er annað mál. Miðað við lögin frá 1996 eru gerðar ríkar kröfur til uppsagna. Ég veit alveg og þekki það sem opinber starfsmaður fyrstu fimm ár starfsævi minnar að þar voru menn sem ollu ekki starfinu. Þeir höfðu ekki gert neitt af sér, aldrei verið brotlegir, en þeir voru bara lélegir starfskraftar. Ef þeir hefðu síðan sjálfkrafa heimild til 73 eða 75 ára og gætu ráðið hvort þeir færu - ég held að þurfi að hugsa þetta betur, hv. þingmaður.

Hæstv. forseti. Ég var í starfi sem opinber starfsmaður sem hafði m.a. það starf með höndum að færa menn til í starfi, leggja niður störf þeirra eða segja þeim upp og tel, og held að ég geti alveg sagt það, að lagabókstafurinn í lögum nr. 70/1996 sé alveg nógu skýr. Það er hins vegar spurning hvort einstakir forstöðumenn í ríkisstofnunum o.s.frv. hafi einfaldlega leitað sér aðstoðar ef þeir hafa ekki haft nóga þekkingu á þessum lögum til að framkvæma bókstaf þeirra. Ég vil hins vegar gera athugasemd við orð hv. þingmanns um að það eru ekki bara æðstu starfsmenn ríkisins sem eru embættismenn. Það eru líka prestar, tollverðir, lögreglumenn og skrifstofustjórar. Ég gæti haldið svona áfram. Þetta er þó nokkur hópur þannig að ég segi bara aftur: Ef menn hefðu tekið strax eða fljótt á þeirri heimild sem er í lögum nr. 70/1996, um að auglýsa störf á fimm ára fresti, held ég að við værum í allt öðru andrúmslofti nú en við erum núna. Með þessari túlkun, lagaskýringu eða framkvæmd laganna eins og hún hefur verið gerð er eiginlega búið að koma óorði á það að auglýsa störf embættismanna - sem er óþarfi. Ef menn eru aftur á móti ekki færir um að sinna starfi sínu sem almennir, opinberir starfsmenn segi ég aftur: Úrræðin eru til en kannski hefur skort á að einstakir forstöðumenn fengju aðstoð frá t.d. starfsmannaskrifstofu fjármálaráðuneytisins til að vinna þessi mál, náttúrlega með því að starfsmaðurinn haldi sinni reisn 

Hæstv. forseti. Já, lagatextinn er skýr og allt það, segir hv. þingmaður. Hann er samt ekki skýrari en svo að ég held að nánast á hverju ári falli dómur um að uppsögn opinbers starfsmanns hafi verið ólögleg, sennilega margir á ári.

Það er annað mál.

Ég skal ekki um það segja.

Þá hafa menn ekki farið eftir lögunum.

Menn telja sig vera að fara eftir lögunum en þá eru þau ekki skýrari en svo. Hvað um það, ég er sjálfur ekki hrifinn af þessari fimm ára reglu. Það veldur auðvitað óöryggi að fara úr starfi sem er kannski gott starf og vera bara ráðinn til fimm ára í næsta starf, svo er viðkomandi kannski allt í einu atvinnulaus eftir fimm ár. Mér finnst enginn bragur á því. Mér finnst miklu eðlilegra að menn séu bara ráðnir til starfa. Ef það er hins vegar mat manna að viðkomandi sé ekki nægilega góður starfsmaður - hann þarf ekki að hafa brotið af sér, hann þarf ekki einu sinni að vera mjög lélegur en kannski urðu menn fyrir vonbrigðum með hann, héldu að gæti meira o.s.frv. - á að vera hægt að segja mönnum upp með eðlilegum uppsagnarfresti. Einhvern veginn eru ríkisstarfsmenn bara varðir fyrir öllum óþægindum sem aðrir þurfa að lifa við alla ævi. Ég held að það sé úrelt, hv. þingmaður. Það er voða gott að vera kominn inn í starf hjá ríkinu og svo er ekki hægt að hreyfa við manni það sem eftir er starfsævinnar. Svo má jafnvel lengja starfsævina til 73 eða 75 og yfirmaðurinn er alveg með böggum hildar yfir þessu. Það er ekki rétta leiðin og ég held að við eigum einfaldlega að hafa allsherjarendurskoðun á lögunum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna. Það er löngu kominn tími á að endurskoða þau lög.

Virðulegur forseti. Ég veit ekki hvort ég er alveg sammála hv. þm. Brynjari Níelssyni um það hvernig réttindi ríkisstarfsmanna ættu að vera. Ég er þó vissulega eitthvað í áttina að þeirri skoðun sem hann tjáði hér, þ.e. að auðveldara ætti að vera að segja ríkisstarfsmönnum upp en nú er. Ég veit alveg um slík dæmi og það er frekar skrýtið að ekki sé hægt að segja fólki upp sem einfaldlega stendur sig ekki. Ef maður spyr ríkisstarfsmenn segja þeir: Ja, við erum á frekar lélegum launum. Þeir telja sér þetta til tekna á móti. Ókei, það er hægt að fara í þá umræðu og hún er góðra gjalda verð. Það er alveg sjálfsagt að ræða það. Ég tala nú ekki um ef hv. þingmaður leggur fram frumvarp til breytinga á lögum í þágu þessa eða þingsályktunartillögu um að fá einhvern af hæstv. ráðherrum til að nota slík frumvörp. Ef nógu vel er vandað til og hún gengur ekki of langt fyrir minn smekk gæti ég alveg hugsað mér að vera meðflutningsmaður á slíkri tillögu. Hins vegar sé ég ekki mótrökin, í nálgun hv. þingmanns, gagnvart starfsréttindum ríkisstarfsmanna. Ég skil svo sem þegar hv. þingmaður nefnir að hugsanlega væri um að ræða starfsmann sem væri ómögulegur en ekki hægt að reka hann; nú þurfi yfirmaðurinn að sætta sig við að hafa hann til sjötugs og eftir samþykkt þessa frumvarps til 73 ára aldurs. En ég velti fyrir mér: Hvað með hið gagnstæða? Hvað ef um er að ræða góðan starfsmann sem yfirmaðurinn vill hafa og starfsmaðurinn vill vinna áfram? Hér er ríkið að grípa svolítið fram fyrir hendurnar - ekkert svolítið, bara algerlega - á báðum aðilum og svipta þá frelsi til að ákveða sjálfir. Ég sé ekki mótsögnina í þeim málstað sem hv. þingmaður nefndi hér með hliðsjón af þessu. Þetta gengur í báðar áttir. Mér finnst frumvarpið þar af leiðandi ekki vera hluti af þeim annars áhugaverða málstað sem hv. þingmaður berst hér fyrir.

Hæstv. forseti. Ég var bara að víkka umræðuna aðeins út. En varðandi þetta ákveðna frumvarp segi ég: Ég væri mjög sáttur við að heimild væri til að vinna lengur en ekki eingöngu ef starfsmaðurinn vill það heldur líka vinnuveitandinn. Það er ekki gert ráð fyrir því hér. Það er lykilatriði að báðir séu sáttir við það. Ég er í sjálfu sér mjög fylgjandi því að víkka út þessa heimild. Mér finnst það mjög skrýtið að á 70 ára afmælisdeginum getum við ekkert unnið. Bara: Út! Af hverju er það? Við eigum auðvitað að hafa eitthvert svigrúm í þessu. En það á ekki að vera algilt, að mínu viti, og einhliða ákvörðun starfsmannsins að vinna eins lengi og hann vill, a.m.k. ekki meðan þessi miklu réttindi starfsmanna eru í starfsmannalögum eins og þau eru núna. Ég vil því skoða þetta í heild sinni með lögum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna. Þurfum við hugsanlega að breyta einhverju öðru? Ég er alveg ótrúlega mikið sammála því að hafa svigrúm. Menn hafa leitað til mín í öngum sínum. Einu sinni gerði það fangavörður sem þótti afskaplega góður fangavörður. Hann varð sjötugur. Hann gat ekki verið fangavörður lengur. Allir vildu hafa hann, ekki síst fangarnir, en það var ekki hægt. Það finnst mér raunverulega fáránlegt. En ég segi eins og hv. þingmaður: Ég vil rýmka þetta en ég vil ekki að það sé einhliða ákvörðun launþegans.

Virðulegur forseti. Ég ætla að taka þessu svari sem góðu og gildu í sambandi við þessi tengsl, þ.e. réttindi ríkisstarfsmanna og þessa fyrirkomulags, að erfitt sé að reka ríkisstarfsmenn og einnig að þessi hluti gildi, þ.e. að þeir þurfi að hætta að vinna sjötugir. En jafnvel þó að við sammælumst um að endurskoða allt kerfið frá grunni, og segjum að við séum sammála og leggjum jafnvel fram þingsályktunartillögu um það, þá velti ég fyrir mér hvort hv. þingmaður myndi ekki samt sem áður getað hugsað sér að styðja málið á þeirri forsendu einni að fólk lifir lengur og getur unnið lengur og síðast en ekki síst - ég tók ekki eftir því hvort einhver annar nefndi það - gera tækniframfarir fólki kleift núna að vinna ákveðin störf lengur, t.d. heima hjá sér. Fólk sem er enn með fulla andlega starfsgetu en kannski skerta líkamlega starfsgetu, það er til tækni til að koma til móts við það. Þróunin er sú að það er auðveldara fyrir fólk að vinna lengur. Duga þau rök ein og sér, að því gefnu að við séum ekki að fara í neina heildarendurskoðun, hreinlega ekki til að styðja þetta mál þótt það sé ekki heildarlausn á öllum þeim vandamálum sem hv. þingmaður nefndi?

Hæstv. forseti. Jú, ég held ég hafi sagt það í byrjun ræðu minnar að ég gæti alveg stutt þetta frumvarp. Ég sagði bara að ég teldi að að fleiru þyrfti að huga. Ég er mjög fylgjandi því að víkka þetta út og menn fái að vinna lengur. Það er alveg rétt að menn lifa lengur, heilsan er betri, a.m.k. líkamleg heilsa. Það er mjög sorglegt að sjá fólk sent heim. Vinnan var eiginlega líf þess. Svo allt í einu er það bara komið heim og hefur ekkert að gera. Þá hallar mjög hratt undan fæti, sérstaklega andlega. Af hverju eigum við að negla þetta með þessum hætti? Ég veit ekki betur en menn séu hæstaréttardómarar í Bandaríkjunum fram í rauðan dauðann, meðan ekki er búið að úrskurða þá heilabilaða. Það dettur engum í hug að svipta þá vinnunni. Ég get alveg stutt þetta. Ég styð markmiðið, þ.e. að meira svigrúm sé til að vinna lengur, vegna þess að aðstæður hafa breyst. Það er bara staðreynd. Hvernig förum við í það? Eins og segi: Ég hefði heldur viljað fara í heildarendurskoðun en að taka eitt atriði svona út. En það er aldrei að vita nema ég styðji þetta engu að síður.

Virðulegi forseti. Ég ákvað að kveðja mér hljóðs, ekki síst í kjölfar þeirrar umræðu sem átti sér stað áðan í andsvörum og svörum við þeim um almenn réttindi opinberra starfsmanna. Mér hefur nefnilega oft þótt talað um þau af töluverðri óvirðingu og látið eins og þau séu einhver sérréttindapakki sem fólk fái við það að starfa hjá hinu opinbera. Staðreyndin er sú að í gegnum áratugi þróaðist kerfið þannig að laun voru lægri hjá hinu opinbera en á almenna vinnumarkaðnum. Til að bæta upp fyrir þann launamismun voru réttindin hins vegar meiri. Það voru önnur lífeyrisréttindi, meira starfsöryggi o.s.frv. Þetta er ekki eitthvað sem opinberir starfsmenn drógu fram úr hatti sínum og ekki eitthvað sem var komið á fót sem sérréttindum. Það má færa rök fyrir því að því hafi verið komið á fót til að spara hinu opinbera peninga í launaútgjöldum, að launaþróun á hinum opinbera markaði yrði ekki alltaf sú sama og á hinum almenna af því að þá þyrfti í mörgum tilfellum að hækka laun, sérstaklega millistjórnenda og efri stjórnenda, í takt við það sem væri á hinum almenna markaði. Ýmis skref hafa verið stigin til að má út muninn á milli þessara tveggja geira vinnumarkaðarins, hins almenna og hins opinbera. Við stigum skref í þessum sal fyrir að verða tveimur árum en þá voru lífeyrisréttindin jöfnuð út. Ég tók mikinn þátt í þeirri umræðu því að þar fannst mér við vera að byrja á öfugum enda, við vorum að minnka réttindin áður en við jukum við launin. Það fannst mér röng aðferðafræði. Það er alveg sama hvað hver segir - og horfi ég ekki á neinn sem situr í salnum núna, virðulegur forseti - það heyrist stundum látið eins og launamunur sé enginn. Það er alveg sama hvað hver segir með það, það er einfaldlega ekki rétt. Ég lít á þetta góða frumvarp sem fínt skref í þá átt að jafna réttindin þannig að þeir sem vinna á hinum opinbera markaði geti unnið lengur en núgildandi lög kveða á um, alveg eins og gert er á hinum almenna vinnumarkaði. Einkafyrirtæki úti í bæ getur verið með starfsmann á launum, ef gagnkvæmur vilji er til þess, eins lengi og það vill, eins lengi og starfsmaðurinn vill vinna. Það er ekki hægt við opinbera starfsmenn. Þetta finnst mér skref í þá átt. Þess vegna átti ég orðastað við hv. þingmann, 1. flutningsmann frumvarpsins, Þorstein Sæmundsson um það hvort yfir höfuð ætti að vera nokkur aldurstakmörkun, sem ég tel vera réttu leiðina. En ég er mjög ánægður með að hér sé stigið skref í þá átt. Mér finnst stjórnarmeirihlutinn sem ég tilheyri núna skulda þá skoðun á opinberum vinnumarkaði sem hv. þm. Brynjar Níelsson kallaði eftir, ekki með það fyrir augum, eins og ég skildi hv. þingmann, að við ætluðum að fara að pikka út hvar réttindin væru meiri hjá hinu opinbera, að þetta væri gert til að við þyrftum einhvern veginn að ná þeim niður. Það er ekki frumforsendan að mínu mati heldur einmitt öfugt. Hver er raunverulegur mismunur á kjörum opinberra starfsmanna og hins almenna vinnumarkaðar? Ef þar hallar á, eins og ég þykist vita, opinbera starfsmenn þarf að laga það. Síðan getum við jafnað út. Sjálfum finnst mér mjög eðlilegt að þetta sé allt jafnt, að við séum með sömu réttindi, sömu skyldur, sömu laun, séum í sömu launaflokkum, með sama orlof, sömu lífeyrisréttindi, sama hvort við vinnum hjá hinu opinbera eða á almennum vinnumarkaði. Og að við séum með sömu réttindin til að vinna eins lengi og við viljum og einhver vill hafa okkur í vinnu. Við tókum skrefið til að jafna niður á við í lífeyrisréttindum. Við skulum skoða hvort það fari ekki að jafna upp á við á móti, eins og töluvert var talað um í þingsal þegar það var gert. Virðulegur forseti. Ég styð þetta frumvarp. Mér finnst það gott skref, eins og ég kom inn á í andsvari, en ég er sammála þeim sem töluðu áðan um að fara þurfi í heildarendurskoðun. Í mínum huga er það ekki til að sjá hvort auglýsa eigi stöður á fimm ára fresti, sem er vissulega fínt að skoða, ekki til að skoða einhverja sérstaka anga af réttindum opinberra starfsmanna heldur til að athuga raunverulegan mun á kjörum opinberra starfsmanna versus þeirra sem eru á hinum almenna markaði. Ég er til í þá vinnu.

Virðulegi forseti. Ég veit ekki hvort hv. þingmaður átti við eitthvað sem ég sagði eða  Ég vildi bara halda því til haga að það var ekki af virðingarleysi fyrir einu eða neinu sem ég lagði mitt til. Ég sé að hv. þingmann kinkar kolli hérna úti í þingsal því til stuðnings að hann eigi ekki við mig, en mér fannst rétt að nefna það fyrir plögg sögunnar.

Virðulegur forseti. Nei, það er rétt hjá hv. þingmanni að ég var ekki að vísa til orða hans hér áðan. Mér dettur ekki í hug að hann hafi verið að tala af einhverju virðingarleysi um opinbera starfsmenn og raunar finnst mér enginn hafa talað af sérstöku virðingarleysi um opinbera starfsmenn í þessari umræðu. Menn hafa bara ákveðna skoðun, mismunandi skoðun, á þessum hlutum. Ég kom upp í ræðustól ekki síst vegna orða hv. þm. Brynjars Níelssonar, sem er aftur kominn í þingsal, og heyrði því miður ekki mína góðu ræðu. Við eigum orðastað um þetta bara á öðrum vettvangi. Eins og ég nefndi áðan er ég tilbúinn í endurskoðun á lögum um opinbera starfsmenn með hv. þm. Brynjari Níelssyni, en þá á þeirri forsendu fyrst og fremst að jafnaður sé sá launamunur sem er raunverulegur milli opinbera markaðarins og hins almenna. Við erum búin að fara í lífeyrismálin, við eigum launamálin eftir.

Hæstv. forseti. Mig langar að þakka þeim þingmönnum sem tekið hafa þátt í þessari umræðu og þau sjónarmið sem hafa komið fram í umræðunni. Ég er mjög ánægður að heyra þau sjónarmið. Ég er líka ánægður með að finna þennan stuðning sem ég finn núna við þetta frumvarp. Ég vona að hann eigi eftir að greiða því leið í gegnum þingið. Ég hlustaði með athygli á ræðu hv. þm. Brynjars Níelssonar og ég er alveg sammála honum um að við þurfum heildarendurskoðun á lögum um opinbera starfsmenn, sem eru frá 1996. Ég vil hins vegar ekki að þetta mál bíði eftir þeirri heildarendurskoðun af því að það vill nú þannig til að þegar við förum í heildarendurskoðun á einhverjum stórum lagabálkum erum við oft að tala um tafir upp á 15 ár. Það eru einmitt fyrir þinginu núna tveir lagabálkar sem ég kannast aðeins við, þ.e. um landgræðslu og skógrækt. Ég veit til að þeir hafa verið í smíðum, ef við getum orðað það þannig, árum saman. Þar erum við að tala um lög sem leysa annars vegar af hendi lög frá 1955 og hins vegar frá 1960, ef ég man rétt. Ég myndi t.d. ekki kæra mig um eða vera sáttur við að mál eins og þetta, sem er réttlætismál, biði í þrjú, fimm, sjö, átta, níu ár eftir því að heildarendurskoðun á lögum um opinbera starfsmenn færi fram. Ég segi líka það sem ég minntist á í minni ræðu, við erum í sjálfu sér búin að segja A með því að segja að lífeyristökualdur geti verið sveigjanlegur frá 65 upp í áttrætt. En hann getur bara ekkert verið upp í áttrætt hjá opinberum starfsmönnum því þeim er hent út sjötugum. Fyrst við vorum búin að segja A verðum við að segja B, til þess að það sé jafnrétti báðum megin borðs. Hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé talaði hér um starfsmenn á almennum vinnumarkaði. Ég hef tekið eftir því að mjög víða erlendis er t.d. fullorðið fólk, ef við getum orðað það þannig, ráðið miklu frekar í ýmis þjónustu- og afgreiðslustörf en við gerum á Íslandi. Þetta er þó með ánægjulegum undantekningum. Ég hef t.d. minnst á að það eru fyrirtæki hér til í byggingarvörugeiranum sem hafa ráðið til sín eldri iðnaðarmenn til að afgreiða og gefa ráð, vera söluráðgjafar í sínum fyrirtækjum. Þetta þykir mér rosalega gott dæmi. Hvað er meira traustvekjandi fyrir einhvern mann sem er með 10 þumalfingur eða 20 tær, eins og sá sem hér stendur, og ætlar að fara að standa í einhverjum framkvæmdum en að geta gengið að góðum ráðum hjá góðum trésmíði eða málara við efniskaup sem hjálpar manni að áætla hvað maður þarf? Það er mjög víða sem við eigum þessa þekkingu til í fólki sem er komið af léttasta skeiði, ef við getum orðað það þannig, sem við nýtum ekki í dag. Það er þessi sóun sem mér þykir svo vond. Nú ætla ég ekki í sjálfu sér að gera ágreining við hv. þm. Brynjar Níelsson. Ég ber mikla virðingu fyrir hans reynslu sem lögmanns og þykist viss um að hann sé búinn að taka þátt í mörgum snerrum út af því sem hann sagði, þeirri fullyrðingu hans að það væri erfitt að „losna við“ eða segja upp opinberum starfsmönnum. En ég vil samt benda á það að ef menn segja: Hér er maður sem er ómögulegur og passar ekki inn í þetta starf, en það er ekkert að honum þannig lagað, hann gerir ekkert af sér, þá eru menn samkvæmt starfsmannalögunum ráðnir í þrjá mánuði til reynslu. Ef yfirmenn sem ráðið hefur mann til starfa áttar sig ekki á því á þremur mánuðum, ég tala nú ekki um ef starfið er sérhæft eða krefjandi, að viðkomandi hentar ekki í starfið þá segir það kannski meira um yfirmanninn en þann sem ráðinn er til starfa, að mínu áliti. Hafandi verið í þeirri stöðu hjá ríkinu að þurfa að færa fólk til í starfi, segja því upp o.s.frv., þá segi ég aftur: Það er ekkert flókið að segja upp opinberum starfsmanni. Menn þurfa bara að gera það rétt og í samræmi við þau lög sem gilda. Lögin veita, ég get ekki sagt ágætissvigrúm, en svigrúm til þess að það sé hægt að færa bæði menn til í starfi og segja mönnum upp. Hitt er svo annað mál sem kom fram í máli hv. þm. Brynjars Níelssonar um að það væri glatað að þurfa að sitja uppi með menn kannski upp í 73–75 ára aldur sem væru ekki góðir til starfa. Þá ætla ég aftur að segja að mál eins og þetta hér á ekki að gjalda fyrir það að framkvæmd laganna um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna hefur ekki verið neitt sérstök. Og ég ætla líka að segja að það er ýmislegt í mannauðsstefnu ríkisins sem gæti verið fært til betri vegar og er verið að gera, ég þekki það, það er verið að gera það núna. Ég man t.d. eftir því að það voru uppi áætlanir, sem ég veit ekki hvar eru staddar núna, um að gera Stjórnarráð Íslands að einum vinnustað, sem þýðir t.d. að einhver gæti orðið starfsmaður eins ráðuneytis og flust síðan til milli ráðuneyta, milli starfa, haldið sér á tánum og fengið fjölbreytni í sitt ævistarf eða starf á þeim tíma sem unnið er hjá ríkinu. En þetta er annað mál. Þetta er bara spurning um að ríkið sem húsbóndi eða sem vinnuveitandi sé framsækið og geri sitt til þess að starfsþróun starfsmanna ríkisins verði með góðum og áhugaverðum hætti. Ég veit að það er mikið starf í gangi hjá ríkinu til að svo geti verið. Ég held að ef við tökum þetta saman allt í heild verði það til mikilla bóta. Við leiðréttum það að mönnum sé ekki hent úr starfi sjötugum, tökum upp heildarendurskoðun á lögunum um opinbera starfsmenn og að ríkið geri ennú meira og enn betur í því að þróa starfsumhverfi sinna starfsmanna og gera það eftirsóknarverðara. Þar koma launin vissulega inn eins og hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé minntist á. Mér heyrðist hv. þm. Brynjar Níelsson vilja fara aftur í þá átt að embættismenn ríkisins ætti að vera æviráðnir. Þeir eru núna skipaðir til fimm ára í senn. Hann sagði að þetta væri svo mikil óvissa. Við búum nú við þessa óvissu sjálfir, ekki fimm ár heldur fjögur og stundum styttra, ef menn missa móðinn. En margir embættismenn sem eru á þessari fimm ára skipunarreglu eru á takk bærilega þokkalegum launum. Það kom fram í svari við fyrirspurn sem sá sem hér stendur beindi til fjármálaráðherra í vor, og á reyndar eftir að vinna úr því mikla magni upplýsinga sem þar kom fram. Af því að laun alþingismanna hafa t.d. verið mikið til umræðu á opinberum vettvangi þá er hægt að fullyrða að miðað við þau launakjör sem komu fram í svari við þessari fyrirspurn minni þá held ég að ég hafi bara hvergi fundið mann sem var á lægri launum en alþingismaður. Þá var verið að spyrja eftir hæstu launum og meðalheildarlaunum bæði í ráðuneytum og stofnunum þeirra o.s.frv. Ég held að engan fýsi að fara aftur í æviráðningar eða æviskipunarfyrirkomulagið sem var í denn. Menn voru skipaðir, svo ég taki dæmi af handahófi, sýslumenn þrítugir og voru það bara þangað til þeir voru sjötugir. Það var ekkert hægt að hrófla við þeim á einn eða annan hátt, alveg sama hvernig þeirra starf fór fram, svo ég grípi bara eitt dæmi af handahófi og vona að ég fái ekki Sýslumannafélagið á mig. Ég er þakklátur fyrir þann stuðning sem þetta mál fær og vænti þess að það geti skoðast sem fyrsta skref í því að við skoðum alvarlega starfskjör og starfsumhverfi opinberra starfsmanna. Ég tek alveg fullkomlega undir það með hv. þm. Brynjari Níelssyni og fleirum sem hér hafa talað að það er nauðsyn á því að við gerum þessa heildarendurskoðun. En látum þetta mál ekki bíða eftir henni. Afgreiðum það núna.

Hæstv. forseti. Það frumvarp sem ég mæli fyrir var áður flutt á 145. löggjafarþingi af nokkrum fyrrverandi og núverandi þingmönnum úr fjórum þingflokkum. Það er nú flutt aftur í góðu samráði, alla vega við einn af þeim sem að því frumvarpi stóð á sínum tíma. Þetta er frumvarp til laga um breytingu á lögum um hlutafélög og lögum um einkahlutafélög, kennitöluflakk. Flutningsmenn eru, auk þess sem hér stendur, hv. þingmenn Anna Kolbrún Árnadóttir, Birgir Þórarinsson, Gunnar Bragi Sveinsson, Bergþór Ólason, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Sigurður Páll Jónsson. Þetta er breyting á lögum um hlutafélög, nr. 2/1995, og breyting á lögum um einkahlutafélög, nr. 138/1994, með síðari breytingum. Það segir í greinargerð um kennitöluflakk, með leyfi hæstv. forseta: „Kennitöluflakk felur í sér misnotkun eigenda og stjórnenda á félagaforminu sem veitir þeim skjól vegna þeirrar takmörkuðu ábyrgðar sem eigendur bera á skuldbindingum félagsins. Þannig er skuldum vegna atvinnurekstrar safnað í eitt félag og síðan þegar félagið er komið í rekstrarleg vandræði er snarlega stofnað nýtt félag í sama atvinnurekstri með nýrri kennitölu og reksturinn færður þangað. Í gamla félaginu eru þá skildar eftir skuldbindingar sem að jafnaði fást ekki greiddar við gjaldþrotaskipti félagsins. Oft er um að ræða skuldir við hið opinbera, vanskil á sköttum og gjöldum, en einnig skuldbindingar við aðra einkaaðila, birgja og fleiri, sem og vangoldin laun.“ Frú forseti. Í könnun sem var gerð árið 2005 töldu 73% stjórnenda fyrirtækja að fyrirtækin sem þau störfuðu fyrir hefðu orðið fyrir tjóni af kennitöluflakki. Það er því til mikils unnið með tilgangi þessa frumvarps, að leggja til leiðir til að draga úr kennitöluflakki og reyna þannig að sporna við undanskotum í skattkerfinu samfélaginu öllu til hagsbóta. Það er búið að rannsaka áhrif kennitöluflakks víða um heim, m.a. í Ástralíu. Fram kemur í rannsókn í Ástralíu að kennitöluflakk kostar 0,13–0,28% af landsframleiðslu. Landsframleiðsla okkar er, eða var árin 2016/2017, í kringum 2.600 milljarðar. Þá þýðir að sú upphæð sem ég er að ræða núna, 0,13–0,28%, er á bilinu 3,5–7 milljarðar á ári. Það má leiða líkur að því samkvæmt upplýsingum sem fyrir liggja að af völdum kennitöluflakks í gjaldþrotum á Íslandi á árunum 2011–2013 hafi tap kröfuhafa numið um 22 milljörðum króna. Rannsóknir benda til þess að kennitöluflakk sé í tilviki gjaldþrota á bilinu 3,5–í 15%. Sá sem hér stendur er gamall innheimtumaður ríkissjóðs og gamall fjárgæslumaður ríkissjóðs. Það er mál sem liggur mér mjög á hjarta að þau gjöld sem lögð hafa verið á séu greidd. Hvorki sá sem hér stendur né aðrir flutningsmenn Miðflokksins leggja til aukna skattheimtu. Það var heldur ekki gert við fjárlagaumræðuna í fyrra. Engin af þeim tillögum sem Miðflokkurinn lagði til þar miðaði að aukinni skattheimtu. Í undirbúningi er - og nú tala ég varlega aftur - að Miðflokkurinn leggi fram áhersluatriði sem varða bætta skattinnheimtu, ekki aukna skattheimtu heldur bætta skattinnheimtu. Það má segja að þetta mál sé einn liður í því að koma slíku á. Við þekkjum örugglega öll sem hér störfum dæmi um óprúttna aðila. Í sumum tilfellum þegar kennitöluflakk er stundað er rökstuddur grunur um að menn séu að stunda kennitöluflakk í saknæmum tilgangi, að menn hafa skilið eftir hvert fyrirtækið á fætur öðru, hverja kennitöluna á fætur annarri eignalausa og búnir að hlaða upp skuldum, sérstaklega við ríkissjóð. Við þekkjum dæmi um að menn lifa kannski ekki af með rekstur nema tvö, þrjú virðisaukaskattstímabil. Þegar er byrjað að sýna mönnum alvöru í innheimtu er skellt í lás og reksturinn byrjar daginn eftir á nýrri kennitölu. Þetta þekkjum við sérstaklega úr nokkrum starfsgreinum. Það er eftir miklu að slægjast og það er til mikils unnið að mál eins og þetta fái lyktir á Alþingi og að við getum alla vega sagt að við höfum lagt okkur öll fram um að reyna að koma í veg fyrir slíka háttsemi. Ekki einu sinni opinberir aðilar eru lausir við að verða fyrir tjóni af völdum kennitöluflakks. Þrátt fyrir að áskilið sé í lögum um opinber innkaup að þeir sem selja þjónustu skuli vera í skilum við ríkissjóð o.s.frv. og skuli ekki skulda opinber gjöld og annað slíkt höfum við nýleg dæmi um opinberan aðila sem er í viðskiptum við fyrirtæki sem er greinilega í kennitöluflakki og það er Reykjavíkurborg, sem er enn að gera samning við fyrirtæki sem hefur sinnt ferðaþjónustu fatlaðra og er núna væntanlega á þriðju kennitölunni frá því að sá samningur komst á á milli borgarinnar og þessa fyrirtækis. Það eru engir óhultir meðan ekki er tekið á afbrotamönnum eða mönnum sem hafa uppi slíka háttsemi með ákveðnum hætti. Ég endurtek og ítreka að þetta mál er ekki liður í því að auka skattbyrði á fyrirtæki og einstaklinga. Málið er lagt fram, ásamt fleirum sem á eftir munu fylgja, til þess að bæta almenna skattinnheimtu og bæta almennt siðferði í viðskiptum. Ég held að alveg óhætt sé að tala um siðferði. Það segir í greinargerðinni, með leyfi hæstv. forseta: „Í 1. og 2. gr. frumvarpsins eru lagðar til breytingar á lögum um hlutafélög, nr. 2/1995. Er þar lagt til að stofnendur, stjórnarmenn og framkvæmdastjórar hlutafélaga megi ekki á næstliðnum þremur árum hafa verið í forsvari fyrir tvö eða fleiri félög sem orðið hafa gjaldþrota. Hér undir fellur einnig það þegar stofnendur, stjórnarmenn eða framkvæmdastjórar hafa hætt störfum áður en félag verður gjaldþrota og það fært undir stjórn svokallaðra útfararstjóra sem ganga með fyrirtækið í gjaldþrot.“ Þessi útfarastjórahópur er vel þekktur og er orðinn allstór og allumsvifamikill. Hér segir enn, með leyfi hæstv. forseta: „Um hæfisskilyrði er að ræða sem einstaklingar, sem ætla að stofna fyrirtæki, gerast stjórnarmenn eða eru ráðnir sem framkvæmdastjórar, þurfa að uppfylla. Skv. 3. mgr. 148. gr. hlutafélagalaga skal tilkynningu um stofnun hlutafélags til hlutafélagaskrár fylgja staðfesting á því að stofnendur uppfylli skilyrði 3. gr. laganna og að stjórnarmenn og framkvæmdastjóri uppfylli skilyrði 66. gr. laganna. Skv. 150. gr. laganna skal synja félagi skráningar ef tilkynning um stofnun þess uppfyllir ekki skilyrði laganna. Í 3. og 4. gr. frumvarpsins eru síðan lagðar til samsvarandi breytingar á lögum um einkahlutafélög og lagðar eru til á lögum um hlutafélög í 1. og 2. gr. Í 3. mgr. 122. gr. laga um einkahlutafélög er samsvarandi ákvæði og í 3. mgr. 148. gr. hlutafélagalaga um að tilkynningu um stofnun félags skuli fylgja staðfesting á hæfi stofnenda, stjórnarmanna og framkvæmdastjóra.“ Svo mörg voru þau orð. Með frumvarpinu er leitast við að taka á mjög raunverulegu vandamáli. Auðvitað er það svo að flestir þeir sem stunda viðskipti á Íslandi eru heiðarleikinn uppmálaður. En því miður eru líka á ferðinni einstaklingar og fyrirtæki sem fara jafnvel fram með ólögmætum hætti og reyna á þanþol laganna sem nú eru í gildi til hins ýtrasta til að geta sloppið undan því að greiða gjöld til þjóðfélagsins, til að sleppa undan því að standa við skuldbindingar sínar gagnvart þriðja aðila, gagnvart einkaaðila þess vegna eða einstaklingum o.s.frv. Það er háttsemi sem við eigum ekki og megum ekki taka þátt í að viðhalda. Þess vegna er þetta frumvarp komið fram. Við flutningsmenn teljum allir einboðið að við eigum að ganga fram til að innheimta í ríkissjóð eins og lög gera ráð fyrir. Við eigum að fylgja fast þeim lögum sem um það gilda. Við eigum ekki að sýna óþarfa linkind í innheimtu opinberra gjalda heldur eigum þvert á móti að kappkosta þegar búið er að leggja opinber gjöld að innheimta þau eins og kostur er. Það var sagt hér á einum tíma að um 80 milljarðar króna væri á floti í hagkerfinu undir radar skattyfirvalda, ef við getum orðað það þannig. Eins og menn heyrðu áðan var ég ekki með slíkar tölur á takteinum heldur rakti hvað rannsóknir annars staðar hafa leitt í ljós hvað kennitöluflakkið varðar. Þetta eru vissulega stórar upphæðir. Okkur munar um 7 milljarða. Ætli það fari ekki langt upp í það sem okkur vantar upp á í tvöföldun Reykjanesbrautarinnar? Það mætti segja mér það. Það er eftir miklu að slægjast. Þess vegna eigum við ekki að þola að óreiðumenn safni skuldum og geti gert það trekk í trekk og ár eftir ár og tímabil eftir tímabil án þess að við sé brugðist. Á sama hátt er náttúrlega ljóst að menn sem fara fram á þennan hátt og komast upp með það, sem skilja eftir skuldir í gömlu félögum á gömlum kennitölum og stofna nýjar, skekkja samkeppnisstöðu sína gagnvart mönnum, fyrirtækjum og lögaðilum sem standa sig. Við höfum nýlegt dæmi. Við höfum dæmi um svart hagkerfi á Íslandi, skattaskjól á Íslandi, þar sem er Airbnb. Komið hefur fram að til skamms tíma voru einungis um 13% slíkra gistinga skráðar. Þá vorum við, ef ég man rétt, að tala um að á landinu öllu væru um 3.500 einingar leigðar út. Við settum lög á Alþingi árið 2016 þar sem tekið var á málefnum heimagistingar. Hvað hefur gerst síðan? Sumir hafa hætt slíkri starfsemi. Eitthvað af þeim eignum sem voru til útleigu til skamms tíma eru komnar til leigu til langtíma, sem hefur örugglega hjálpað leigumarkaðnum. Sumar af eignunum eru komnar inn á markaðinn til sölu. Það vill þannig til að hæstv. iðnaðar-, nýsköpunar- og ferðamálaráðherra hafði kjark og þor til þess að heimila að sýslumaðurinn í Reykjavík myndi ráða átta starfsmenn til að fylgja því máli eftir. Hvað er ekki búið að gerast? Jú, það er búið að skrá fullt af þeim eignum sem áður voru óskráðar og undir radar skattyfirvalda. Þó að ég sé ekki að mæla með því að menn fari um héruð með miklum hávaða til að elta uppi þá sem ekki eru réttum megin í skattalegu tilliti vil ég endurtaka að við eigum að beita þeim ráðum sem lög heimila til að reyna að koma í veg fyrir skattundanskot sem best er hægt. Ég segi aftur: Við Íslendingar höfum ekki efni á því að missa milljarðatug á ári út úr skattkerfinu, sem sannarlega er búið að leggja á, sem menn eiga sannarlega að standa skil á. Við höfum ekki efni á því að sleppa aðilum við að greiða slíkar upphæðir. Við eigum ekki heldur að láta neyða okkur í nýja skattheimtu vegna þess að gamla skattheimtan hefur ekki gengið upp. Við eigum að fylgja því eftir að menn greiði það sem þeim ber. Þetta mál er ágætisskref í þá átt að færa lög yfir þá sem stundað hafa kennitöluflakk, sem er allt of algengur sjúkdómur á Íslandi. Ég vil hvetja þingmenn til að taka undir þetta mál. Ég geri ráð fyrir því að málið fari líka til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og hef áður lýst því yfir að ég hef tröllatrú á formanni þeirrar nefndar, hann er bæði ötull og kappsamur Ég trúi því að hann taki málið til gaumgæfilegrar athugunar og færi það fram eins og hægt er, eins vel og eins hratt og eins vandað og hægt er. Hæstv. forseti. Ég legg til að við tökum þetta mál mjög alvarlega og færum það í gegnum þingið hratt og vel.

Hæstv. forseti. Ég ætla að halda ræðu hér á eftir til að rökstyðja það af hverju þetta frumvarp er vont og mun heldur ekki ná tilgangi sínum. En ég ætla að bíða með það þangað til á eftir. Auðvitað skynjaði ég það á ræðu hv. þm. Þorsteins Sæmundssonar að þar talar gamall innheimtumaður ríkissjóðs og hefur voðalegar áhyggjur af því að einhverjir milljarðar tapist úr ríkissjóði af álögðum sköttum. Ég vil hins vegar benda hv. þingmanni á að ég er gamall skiptaráðandi í Reykjavík. Ég hef skipt hundruðum þrotabúa og get alveg sagt hv. þingmanni að 99% af þessum milljörðum, af álögðum sköttum, eru ekki raunverulegt tekjutap heldur bara álagning af því að menn skila ekki framtölum o.s.frv.; sennilega 99% af því. Fyrirtæki sem standa höllum fæti skulda ekki tekjuskatt. Skattur sem þau gætu hugsanlega skuldað er þá sá sem þeim er falið samkvæmt lögum að innheimta af öðrum. En eins og við vitum er það refsivert brot nú þegar. Þá er bara spurningin sú, ef þetta snýst mikið um það: Er það ekki bara þannig í lögum að menn sem hafa framið refsivert brot geti ekki verið í forsvari fyrir fyrirtæki? Þurfum við eitthvað á þessu frumvarpi að halda út af því? Það er vissulega tap ríkissjóðs þegar menn skila ekki virðisaukaskatti sem þeir hafa innheimt. En ef þetta snýst bara um það að refsa mönnum með því að þeir megi ekki vera í stjórn fyrirtækja eða í rekstri af því að þeir hafi ekki borgað álögð gjöld hjá skattinum, þá þykir mér mikið fyrir haft. Því það gerir, held ég, ekkert gagn í stöðunni.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni hlý orð í garð þessa frumvarps.

Það er ekkert lítið.

Ég get fullvissað þingmanninn um að sem gamall innheimtumaður ríkissjóðs kann ég muninn á vörslusköttum og sköttum sem eru álagðir. Það fer hins vegar ekki hjá því að það er nokkuð víst, samkvæmt þeim upplýsingum sem liggja fyrir, og blasir í sjálfu sér við mjög víða þar sem maður fer um, að menn eru, margir hverjir, í þeim bransa að stofna til nýrra fyrirtækja þegar þau sem þeir skilja við í þroti hafa ekki lengur andrými. Það kann vel að vera - og jú, auðvitað er það refsivert að skila ekki vörslusköttum. Ég man ekki í fljótu bragði - nú leiðréttir hv. þingmaðurinn mig örugglega, annaðhvort í andsvari eða þá í ræðu sinni á eftir - eftir mjög mörgum aðilum sem hafa verið dæmdir til refsingar undanfarið fyrir að skila ekki vörslusköttum. Nema þeir hafi þá verið því stórtækari. Það er ekki refsigleði sem býr að baki frumvarpinu. Það sem býr að baki því er að reyna að koma í veg fyrir að aðilum sem hafa sýnt þá háttsemi af sér að skilja fyrirtæki eftir fyrirtæki í vanskilum, bæði við opinbera aðila og aðra lögaðila, sé settur stóllinn fyrir dyrnar að því leyti til að þeim sé gert erfiðara að stofna til nýrra fyrirtækja. Það kann vel að vera að 99% séu þegar farin en það er meiri gleði yfir einum réttlátum sem snýr aftur en 99 ranglátum. Og þetta 1%, samkvæmt þeim tölum sem ég las hér áðan, eru líka peningar.

Hæstv. forseti. Jú, allt eru þetta peningar, ég geri ekki lítið úr því. Ég mun fjalla á eftir um mikilvægi þessa fyrirkomulags, hlutafélagafyrirkomulagsins, og ég tel ekki rétt að torvelda það með þeim hætti sem gert er hér og kannski jafnvel eyðileggja það að hluta til. Það er annað mál. Ég er einfaldlega að segja að að þetta er, held ég, ekki næstum því eins mikið vandamál og hv. þingmaður talar um í framsögu sinni. Ég man ekki hvað ég skipti mörgum þrotabúum í gamla daga þar sem var bara ein krafa, það var áætlun gjaldheimtunnar í Reykjavík. Það var eina krafan. Stundum voru auðvitað einhverjir ógreiddir lágir reikningar, svona eru flest þessi mál. Þetta mál hér tekur hins vegar á öllu. Það skiptir engu máli hvort um er að ræða refsiverða háttsemi, hvort um er að ræða eðlilegan rekstur sem fór á hausinn, ekki er litið til neinna aðstæðna. Þetta bara gengur yfir alla án þess að litið sé til þess hvernig þrotið kom til, hvað var gert í rekstrinum o.s.frv. Slík frumvörp eru að mínu viti aldrei góð. Við höfum alltaf stofnanir til að fara yfir það, skiptaráðanda og stofnanir - skiptastjóri heitir það víst núna - til að fara yfir hvort eitthvað óeðlilegt hafi verið í rekstrinum. Ef slíkt hefur verið er farvegur fyrir það. Ef menn hafa gerst brotlegir er ekkert mál að torvelda að slíkir menn verði í forsvari fyrir fyrirtæki.

Nú veit ég ekki hvort hv. þingmaður hefur ekki heyrt til mín í ræðunni sem ég flutti hér áðan, þegar ég sagði að rannsókn frá 2005 benti til þess og leiddi í ljós að stjórnendur rúmlega 73% fyrirtækja teldu fyrirtæki sitt hafa tapað á kennitöluflakki. 73% fyrirtækja, 73% aðspurðra, höfðu tapað á kennitöluflakki. Hvorki á áætlun gjaldheimtunnar né neinu slíku heldur reikningum á milli aðila sem ekki höfðu fengist greiddir. Hvað það varðar að þetta sé aðför að hlutafélagaforminu þá vil ég mótmæla því. Það var einu sinni sagt að rónar kæmu óorði á brennivínið. Kennitöluflakkarar koma óorði á hlutafélagaformið. Það er næsta víst. En þeir gera ekki bara það. Þeir valda líka skaða. Þeir valda tjóni. Ef það er þannig - og ég efast ekki um að niðurstaða þessarar rannsóknar frá 2005 sé rétt, ég efast ekki um að menn hafi sagt þar heiðarlega frá - að 73% stjórnenda telji sig hafa orðið fyrir skaða af kennitöluflakki held ég að okkur sé ekki stætt á öðru en að bregðast við með einhverjum þeim hætti sem gæti lágmarkað áhættu á slíkri starfsemi. Ég þekki alveg til þess að áætlað sé á þá sem ekki hafa skilað skattframtölum, og reksturinn fari allur yfir um. En þá er líka önnur spurning: Höfum við sérstakan áhuga á því að menn sem haga sér þannig - láta áætla á sig ár eftir ár og enda í gjaldþroti með kröfu sem er kannski ekki alveg á rökum reist - haldi áfram í fullu starfi?

Frú forseti. Það frumvarp sem við ræðum hér, um breytingu á lögum um hlutafélög og lögum um einkahlutafélög, er með þeim hætti að ekki verður annað sagt en að það sé ágætisdæmi um góðan ásetning sem því miður verður að líkindum til þess að valda meiri skaða en reynt er að laga. Það er oft þannig, og undir það tek ég með 1. flutningsmanni, hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni, að svokallað kennitöluflakk, þ.e. þegar það er ásetningur eiganda fyrirtækis og stjórnenda að koma eignum undan og hefja rekstur undir nýrri kennitölu, er vandamál sem við þurfum að glíma við og þurfum að horfast í augu við. Og við þurfum að leysa þann vanda. Slík háttsemi, sem er sviksamleg, er merki um meinsemd og óheilbrigða viðskiptahætti og er í raun ósanngjörn þegar kemur að heiðarlegum eigendum í íslensku atvinnulífi. Ef markmiðið með frumvarpinu, sem mér virðist vera í greinargerðinni, er að reyna að ná tökum á þeim sem stunda slíka starfsemi að skjóta eignum undan rekstri sem er kominn í vandræði - jafnvel hefur verið stofnað til hans í upphafi í þeim tilgangi eins og þekkt er - þurfum við að ná böndum yfir það. En þetta frumvarp gengur miklu lengra. Þetta frumvarp leggur í raun til refsingar - ef réttur manna til að stofna fyrirtæki og setjast í stjórn er tekinn af þeim er það ákveðin tegund refsingar - og hugsanlega er þá verið að refsa fólki, einstaklingum, sem hefur ekki með neinum hætti brotið lög, hefur ekki verið ákært, hvað þá hlotið dóm. Nái frumvarpið fram að ganga með þeim hætti sem hér er lagt til er ljóst að verið er að refsa fólki sem hefur stundað viðskipti af heiðarleika, fólki sem hefur þurft að glíma við erfiðleika í rekstri, fyrirtækið orðið gjaldþrota með heiðarlegum hætti og engum eignum skotið undan. Það er algengast þegar fyrirtæki sigla í þrot að skiptastjóri taki við og eignir séu í búinu, eins og eðlilegt er, og þeim sé síðan úthlutað eftir reglum til þeirra sem eru lánardrottnar og eiga inni kröfu á viðkomandi fyrirtæki. Slíkt er eðli frjálsra markaðsviðskipta að fyrirtæki verða gjaldþrota. Nái frumvarpið fram að ganga óttast ég að verið sé að leggja á óþarfa refsingu og ósanngjarna. Ég dreg hreinlega í efa að það standist atvinnuréttindi, sem tryggð eru í stjórnarskrá, að svipta menn atvinnufrelsi sem með engum hætti hafa brotið lög en það er það sem frumvarpið gengur út á. Ég hef líka áhyggjur af því að frumvarp af þessu tagi, nái það fram að ganga, geti haft töluverð áhrif á framtíð okkar sem þjóðar og lífskjör okkar. Í dag mælti hæstv. fjármálaráðherra fyrir frumvarpi varðandi ívilnun þegar kemur að nýsköpun og rannsóknum. Ég hygg að almennt njóti það frumvarp, án þess að ég hafi gert á því könnun, almenns stuðnings í þessum sal. Þetta frumvarp vinnur gegn nýsköpunarfyrirtækjum. Það vinnur gegn ungu fólki sem ætlar að hasla sér völl með nýjar hugmyndir. Það er auðvitað þannig að það eru ekki öll nýsköpunarfyrirtæki sem ganga upp og við eigum að viðurkenna það. Við eigum ekki að gera það tortryggilegt með neinum hætti að fólk stofni fyrirtæki í kringum nýjar hugmyndir, nýjar vörur, nýja þjónustu og nýjar lausnir og það gangi kannski ekki upp með þeim hætti sem að var stefnt og vonast var til. Stór hluti nýsköpunarfyrirtækja, ekki bara á Íslandi heldur erlendis, siglir í strand, verður gjaldþrota. Það eru það sem ég myndi kalla heiðarleg gjaldþrot. Ég hygg meira að segja að hægt sé að færa rök að því að með því höfum við fjárfest pínulítið í þekkingu og reynslu viðkomandi. Í Bandaríkjunum veit ég að menn hafa á orði að enginn sé orðinn alvöru í viðskiptum fyrr en hann hafi þurft að súpa það seyði og sigla þann brotsjó sem fylgir því að reyna að byggja upp fyrirtæki frá grunni og lenda á vegg í eitt til tvö skipti og verða gjaldþrota. Við megum ekki ganga þannig fram, í lagasetningu hér á þinginu, að það sé gert tortryggilegt að stunda viðskipti og stofna fyrirtæki í frjálsu markaðshagkerfi. Það er hluti af frjálsu markaðshagkerfi, samkeppni á markaði, að sumar hugmyndir gangi ekki upp. Þær voru reyndar, markaðurinn felldi sinn dóm og fyrirtækið fer í þrot. Þetta er ekki vandamálið. Vandamálið er auðvitað þegar menn stunda óheiðarleg viðskipti og það sem flutningsmenn kalla kennitöluflakk. Það eru til aðrar heilbrigðari og betri leiðir en það sem flutningsmenn leggja til. Ég hefði kosið að menn hefðu kannski sótt í smiðju Samtaka atvinnulífsins og Alþýðusambands Íslands sem lögðu fram ákveðnar tillögur eða hugmyndir á síðasta ári í þeim efnum. Það hefði líka hugsanlega verið hægt að sækja í smiðju ríkisskattstjóra. Það er líka hægt að segja það hér að efnahags- og viðskiptanefnd hefur haft þetta mál - ekki þetta frumvarp heldur þetta vandamál, kennitöluflakk - til umfjöllunar og ætlar að halda þeirri umfjöllun áfram og hefur m.a. boðað fulltrúa ríkisskattstjóra á sinn fund. Eitt af því sem hlýtur að koma til greina er einmitt að horfa til þess að lagðar séu kvaðir á menn, þ.e. að þegar menn óska eftir skráningu á hlutafélagi sé gengið úr skugga um að þeir standi í skilum þegar kemur að vörslufé, þ.e. á virðisaukaskatti, iðgjöldum lífeyrissjóða og staðgreiðslu skatta. Það virðist nefnilega vera þannig að stór hluti af því sem fer fram og kallast kennitöluflakk snýst um að snuða og hafa af ríkissjóði vörslufé í formi virðisaukaskatts. Því miður óttast ég að þetta frumvarp gangi of langt. Það gengur gegn þeim hugmyndum sem ég hef um atvinnufrelsi. Það gengur gegn því að við styðjum fremur við þá viðleitni fólks að hasla sér völl í sjálfstæðum rekstri og koma fram með nýjar hugmyndir um vöru og þjónustu. Ýtum undir það. Gerum það ekki tortryggilegt þó að það takist ekki í fyrstu, annarri eða þriðju tilraun svo lengi sem menn stunda sín viðskipti á heiðarlegan hátt. Við ættum fremur að velta því fyrir okkur hvort það er ekki eitthvað í regluverkinu sem getur gert að verkum að auðveldara verði að stofna fyrirtæki, að það verði ódýrara að stofna fyrirtæki. Hv. þm. Smári McCarthy hefur imprað á því og talað um að við ættum að gera gangskör að því að gera það tiltölulega þægilegt og ódýrt að stofna til hlutafélaga eða einkahlutafélaga þannig að við séum að ýta undir athafnaþrá einstaklinga.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu. Hann sagði í ræðu sinni: Það eru til aðrar og miklu betri leiðir til að koma í veg fyrir þetta heldur en þær sem eru farnar í þessu frumvarpi en hann sagði okkur ekki frá því hverjar þessar betri aðferðir væru. Mig þyrstir mjög að heyra af því í örfáum orðum hvað væri helst í því betra heldur en hér. Nú kannast ég við að svipaðar skorður eru settar við stofnun fyrirtækja á Norðurlöndum. Þar hefur mönnum verið óheimilt að stofna til fyrirtækja með svipuðum tímaramma og hér er sett inn. Það hefur gefist vel þar og mig langar til að spyrja þingmanninn að því hvort hann kannist við þær gjörðir nágranna okkar og hvort hann telji að þeirra árangur verði ekki samur hér með því að setja svipaðar skorður. Fyrst af öllu og mest af öllu langar mig til að heyra frá hv. þingmanni hvaða aðferðir, hvaða leiðir eru vænlegri til árangurs í þessu atriði, þ.e. að koma í veg fyrir kennitöluflakk. Hvernig á að koma í veg fyrir það að 73% fyrirtækja verði fyrir skaða af kennitöluflakki? Hefur hv. þingmaður þá trú að tölur eins og þær séu úr lausu lofti gripnar? Hvaða prósenta þætti honum nógu alvarleg til að bregðast við með þeim hætti sem gert er í frumvarpinu?

Frú forseti. Ég hélt að ég hefði í ræðu minni bent á a.m.k. eina leið. Hún er sú að gera þá kröfu til þeirra sem skrá nýtt hlutafélag, óska eftir skráningu á hlutafélagi eða einkahlutafélagi, að þeir séu með hreint borð þegar kemur að vörslufé, m.a. virðisaukaskatti. Samkvæmt mínum upplýsingum frá ríkisskattstjóra snýst stærsti hluti af því sem hér er kallað kennitöluflakk, sem er óheiðarleiki, sviksemi þegar kemur að gjaldþroti fyrirtækja þar sem eignum er skotið undan, um að snuða ríkissjóð um virðisaukaskattinn og í raun önnur vörslugjöld, þar á meðal iðgjöld í lífeyrissjóði sem særir starfsmenn viðkomandi fyrirtækis. Ég hygg að það sé ein leið. Ef ég man rétt þá er það ein af þeim hugmyndum sem Samtök atvinnulífsins og Alþýðusamband Íslands voru með. Þeir benda líka á að það sé nauðsynlegt að ríkisskattstjóri sem um leið fer með ársreikningaskrá hafi stöðvunarheimild gagnvart atvinnurekstri. Hann hafi heimild til þess að stöðva rekstur fyrirtækja ef honum sýnist að það sé sviksemi í þeirri starfsemi áður en til gjaldþrots kemur. Þannig að það eru margar leiðir. Í guðs almáttugs bænum, ég bið bara þingmenn að ganga ekki þannig fram að það sé þeirra að refsa eða setja bönd á heiðvirt fólk sem hefur verið að stunda viðskipti og rekstur fyrirtækja, þó að það hafi komist í þrot einu sinni eða tvisvar.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta svar. Það segir í 1. og 2. gr. frumvarpsins að stjórnarmenn og framkvæmdastjórar megi ekki hafa verið á þremur árum í forsvari fyrir tvö félög eða fleiri sem orðið hafa gjaldþrota. Þetta vill segja í stuttu máli að mönnum er gert að hafa staðið við það að hafa átt tvö fyrirtæki á þremur árum og að þau hafi lifað lengur en 18 mánuði. Að fyrirtækin hafi lifað lengur en 18 mánuði. Það liggur bara í augum uppi ef menn lesa þessara greinar. Þá verð ég að spyrja hv. þingmann: Ef eitthvert slíkt ákvæði yrði sett um að menn mættu ekki hafa stýrt eða komið nálægt stjórnun fyrirtækja, fleiri en einu eða fleiri en tveimur, hér er talað um tvö eða fleiri, hversu mörg telur þingmaðurinn að þessi fyrirtækið mættu vera sem viðkomandi einstaklingar hefðu keyrt í þrot eða misst í þrot, hvernig sem við orðum það, á gefnum tíma? Vill þingmaðurinn upplýsa okkur um það hvort hann telur að þau ættu að vera fimm á þremur árum eða sex eða fleiri? Hvar ætlum við að draga línuna? Ég kannast alveg við þessa umræðu um opinber gjöld og vörsluskatta. Málið er bara að þrátt fyrir þessi ákvæði þá stöðvast þessir aðilar ekki. Þeir halda áfram rekstri. Þeir stofna til nýrra fyrirtækja. Þannig að þrátt fyrir góðan vilja ríkisskattstjóra sem ég efast ekki um að sé góður og þrátt fyrir ötula vinnu hans starfsmanna þá virkar það ekki, hv. þingmaður. Þess vegna spyr ég: 

Frú forseti. Nú kemur í ljós pínulítill grundvallarmunur á viðhorfi mínu og hv. þm. Þorsteins Sæmundssonar þegar kemur að atvinnurekstri. Ég held því fram að í grunninn séu allir atvinnurekendur sem og launþegar heiðarlegir. Ég ætla ekki að segja að það eigi að setja lög um það að ef viðkomandi hefur stjórnað fyrirtæki og orðið fimm sinnum gjaldþrota þá eigi að koma einhverjum böndum á hann. Ég segi bara: Verum ekki að refsa fólki sem hefur ekki brotið lög, hefur ekki verið ákært, hvað þá verið dæmt, en það er það sem felst í þessu frumvarpi. Ég geri enga athugasemd við að verið sé að koma böndum á óheiðarlega aðila sem stunda viðskipti með sviksamlegum hætti. Við eigum að taka hart á því en við eigum þá að beita þeim leikreglum og hafa í heiðri þær leikreglur sem við viljum að séu viðhafðar hér í samskiptum, ekki bara á milli ríkis og atvinnurekstrar eða í samskiptum einstaklinga og fyrirtækja heldur bara almennt í þjóðfélaginu. Við getum aldrei gengið þannig fram, alveg sama hversu góður ásetningurinn er, eins og hér er lagt til. Þetta er eins og að reyna að réttlæta það með einhverjum hætti, hv. þingmaður, að það sé í lagi að setja svona tíu saklausa í fangelsi til að ná einum sekum. Ég sé engan mun á því og þessu frumvarpi.

Virðulegi forseti. Ég vil bara segja það að ég styð þetta mál. Mig langar að spyrja hv. þm. Óla Björn Kárason aðeins betur út í þetta og kannski er spurning mín frekar formuð með rökstuðningi gegn rökum hv. þingmanns. Fyrst aðeins um það sem við erum sammála um. Við erum sammála um mikilvægi viðskipta og mikilvægi þess að fólk geti stofnað fyrirtæki. Það er algerlega eðlilegt að fyrirtæki fari á hausinn. Einkahlutafélagsfyrirkomulagið og hlutafélagsfyrirkomulagið er beinlínis hannað til þess að fólk geti farið á hausinn og samt sem áður reynt aftur. Það er beinlínis hannað til þess. Mér finnst það gott. Mér finnst það mikilvægt og mér finnst það vera eitt af því mikilvægasta sem þarf að vera til staðar til þess að nýsköpun t.d. geti átt sér stað. Ég held að við hv. þingmaður séum hjartanlega sammála um það. Ég er sammála því að það eigi að vera auðveldara að stofna hlutafélög og einkahlutafélög sérstaklega eins og hv. þm. Smári McCarthy hefur talað mikið um og eins og hv. þm. Óli Björn Kárason nefndi áðan. Mér finnst eins og hv. þingmaður láti eins og þetta mál sé eitthvað annað en það er. Það er ekki refsing í þessu máli. Hann nefndi sérstaklega í seinna svari sínu að þetta væri eins og að setja tíu menn í fangelsi til að ná einum sekum. Ég skil líkinguna en dramatíkin finnst mér allt of mikil. Það er ekki talað um neinar refsingar. Það er talað um tvö fyrirtæki yfir þriggja ára tímabil og það er ekki eins og að þetta þriggja ára tímabil verði eilífð heldur linnir kvöðinni þegar það er orðið eitt fyrirtæki á síðustu þremur árum. Það þyrfti að meðaltali að fara með fyrirtæki á hausinn á 18 mánaða fresti tvisvar í röð til þess að viðkomandi myndi ekki getað stofnað einkahlutafélag eða hlutafélag. Hann gæti það ekki fyrr en nægur tími væri runninn til að fyrra félagið hefði ekki farið á hausinn síðustu þrjú ár. Mér finnst þetta mjög milt ákvæði, það er í raun og veru eins milt og það getur hugsast eins og ég sé það. Þess vegna er ég hlynntur þessu frumvarpi jafnvel þótt ég sé líka sammála hv. þingmanni um mikilvægi einkahlutafélagsins. Ég er bara ekki sammála því að hér sé of mikið grafið undan möguleikum fólks til að stofna einkahlutafélag 

Frú forseti. Það er auðvitað oft þannig að þegar menn rökræða þá er kannski ágætt að byrja á því að reyna að ná samstöðu um hvað orð þýða. Í mínum huga er refsing fólgin í því ef maður hamlar fólki að gera eitthvað sem ég lít á að sé stjórnarskrárbundin réttindi, m.a. atvinnufrelsi. Það er auðvitað ákveðin refsing fólgin í því. Hér er verið að setja þessa refsingu á fólk sem hefur ekki með neinum hætti brotið lög þrátt fyrir að það hafi siglt í strand með sitt fyrirtæki. Ég ætla líka að benda hv. þingmanni á, eins og hann veit manna best, að það er þannig, ekki síst í nýsköpunarfyrirtækjum, að menn eru kannski með eitt, tvö, þrjú fyrirtæki undir. Það geta verið móðurfélög og dótturfélög o.s.frv., þannig að ég skil ekki þessa 18 mánaða reglu. Þegar móðurfélagið fer í þrot þá er í rauninni allt farið í þrot. Það eina sem ég bið menn um - ég skal vera með ykkur í því að sannfæra fólk um að reyna að vinna á þessu ömurlega og alvarlega meini sem er sviksemi í íslensku atvinnulífi sem kemur niður á okkur öllum og ekki síður heiðarlegum fyrirtækjum. Við skulum vinna heiðarlega að því, en ekki fara fram með þeim hætti að það sé verið að koma á refsingu. Refsa þeim sem í engu hafa brotið lög og ekki gert annað en að fylgja lögum og reglum. Eina brot þeirra er það að fyrirtækið gekk ekki upp.

Virðulegi forseti. Mér finnst gott og mikilvægt að hv. þingmaður hafi skýrt hvernig hann skilji orðið refsing vegna þess að ef það er ekki útskýrt þá myndi ég halda að þarna væri sektarákvæðið eða fangelsisákvæði eða eitthvað slíkt. Svo er auðvitað ekki en fyrst að hv. þingmaður nefnir að hann kalli það refsingu þegar menn eru sviptir stjórnarskrárvörðum rétti  Það eru tvær greinar í stjórnarskrá sem ég fæ séð að eigi við þetta. Önnur þeirra er um félagafrelsið, í 74. gr. stjórnarskrárinnar, og hitt er atvinnufrelsi sem er í 75. gr. Mig langar að lesa hana, með leyfi forseta: „Öllum er frjálst að stunda þá atvinnu sem þeir kjósa. Þessu frelsi má þó setja skorður með lögum, enda krefjist almannahagsmunir þess.“ Ef þetta er ekki nóg þá vil ég einnig benda á að einkahlutafélagsformið og hlutafélagsformið er ekki í eðli sínu atvinnugrein. Það er verkfæri til þess að stunda atvinnu. Það er ekkert sem meinar mönnum að stunda sína atvinnu án þess að gera það með stofnun einkahlutafélags. Menn geta stundað atvinnustarfsemi ýmist á eigin kennitölu eða í vinnu fyrir annan eða hvað eina. Það þarf ekki þetta tiltekna félagsform til þess. Fyrir utan það er forsenda þessa frumvarps nákvæmlega almannahagsmunir og engin önnur. Það er engin önnur forsenda en almannahagsmunir. Ég tók það sérstaklega fram sjálfur. Ég skil mætavel mikilvægi einkahlutafélagsformsins í nýsköpun enda kem ég úr hugbúnaðargeiranum sjálfur. Á sjálfur fyrirtæki, einkahlutafélag, og get alveg ímyndað mér það að setja félag á hausinn, en þegar kemur að því að setja tvö félög á hausinn á þremur árum þá þætti mér alveg sanngjarnt og eðlilegt og hreinlega skynsamlegt fyrir sjálfan mig að 

Frú forseti. Ég verð satt að segja að lýsa yfir undrun minni að hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson skuli vera þeirrar skoðunar sem hann er. Ég hélt að ég ætti bandamann í honum í þessu máli. En ég læri svo lengi sem ég lifi. Ég sagði í ræðu minni að ég liti þannig á og taldi mig færa rök fyrir því að þetta frumvarp gengi einmitt gegn almannahagsmunum. Þetta gengur gegn almannahagsmunum, þvert á það sem uppleggið er, vegna þess að þetta getur haft alvarleg áhrif á það hvernig við stöndum í framtíðinni þegar kemur m.a. að nýsköpun og atvinnurekstri almennt. Það sé verið að koma í veg fyrir það að fólk taki þá ákvörðun, sem ég vil að menn geri, að stofna sjálfstæðan rekstur, hefja atvinnurekstur um nýjar hugmyndir, um nýjar vörur og þjónustu. Hvernig haldið þið að það sé fyrir ungt fólk að reyna að sannfæra t.d. fjárfesta um að taka þátt í einhverju nýsköpunarverkefni og setjast í stjórn þess fyrirtækis ef viðkomandi á þetta á hættu? Hann gæti þess vegna setið í kannski tíu stjórnum nýsköpunarfyrirtækja og þrjú fara á hausinn. Hvað þá? Ég hygg að hér sé komið í veg fyrir það að fjárfestar og fólk með þekkingu og reynslu taki að sér og sé tilbúið til að setjast í stjórnir fyrirtækja sem eiga það á hættu og eru líkur á að sigli í strand, eins og stór hluti nýrra fyrirtækja gerir, því miður, en er eðlilegt og ekkert athugavert og ekki refsivert og er hluti af frjálsu markaðshagkerfi, hv. þingmaður.

Hæstv. forseti. Það er alltaf sami vandinn hjá mér þegar ég er í ræðu á eftir hv. þingmanni Óla Birni Kárasyni, þá er hann búinn að flytja ræðuna fyrir mig. Ég er að vísu eins ekki dramatískur og hann. Ég vil kannski byrja á því að segja að ég hef það á tilfinningunni að menn almennt átti sig ekki á því hvað hlutafélagsformið, þ.e. félagsform með takmarkaðri ábyrgð, er mikilvægt. Það er raunverulega forsenda þess að til varð alvöruatvinnulíf á Vesturlöndum. Allt forskotið sem Vesturlönd fengu var vegna þessa forms. Menn gleyma því alveg. Ég er ekki á móti því að tekið sé á því sem ég kalla kennitöluflakk. Hvað er kennitöluflakk? Ég veit alveg hvað kennitöluflakk er í mínum skilningi auðvitað. Ég vann við þessi störf megnið af minni starfsævi, að skipta þrotabúum bæði sem opinber starfsmaður og síðast sem lögmaður. Ég lít svo á að þeir sem eru í kennitöluflakki séu þeir sem stunda óheiðarleg viðskipti, t.d. panta vörur sem ekki er til peningur fyrir að borga, taka allt út úr rekstrinum og skilja hann eftir til að fara í annað. Það er brot. Það er til að mynda brot að gera einhverjar ráðstafanir sem þú veist að þú getur ekki staðið við. Ég veit ekki hve marga ég kærði til lögreglu fyrir slíkt gegnum tíðina. Vandamálið er að þetta frumvarp tekur ekkert á því. Það takmarkar bara stjórnarskrárvarinn rétt manna til að sinna viðskiptum í þessu formi. Það er auðvitað alveg hárrétt sem hv. þm. Óli Björn Kárason sagði hér síðast. Við erum með menn og konur í stjórnum fjölda fyrirtækja sem eru í miklum áhætturekstri, sérstaklega nýsköpunarfyrirtæki. Við sáum fyrir hrun að menn voru í stjórnum margra fyrirtækja sem fóru öll á hausinn við sérstakar aðstæður. Hefði þetta verið í lögum á þeim tíma hefði ekkert af þessu fólki getað tekið þátt í atvinnulífinu, eðlilegu atvinnulífi, með alla sína reynslu og þekkingu. Þess vegna er þetta frumvarp raunverulega meira til skaða en að gera það gagn sem menn eru að reyna að hafa til að sporna við kennitöluflakki. Ég held að til að reyna að sporna betur við kennitöluflakki - auðvitað svindla menn alltaf, það skiptir engu máli hvaða lög við setjum ef menn ætla að svindla - og takmarka kennitöluflakk væri betra að það væri tekið föstum tökum þegar í ljós kemur að viðskipti hafa verið óheiðarleg og ekki lögum samkvæmt. Ef menn eru ákærðir og dæmdir fyrir slíkt þá skal ég segja: Ókei, þú getur ekki staðið í atvinnurekstri í einhvern tíma. Ekki vandamál af minni hálfu ef menn hafa sannarlega brotið af sér. Ég tek undir með hv. þm. Óla Birni Kárasyni að við sem erum í sérstökum leiðangri núna að reyna að efla nýsköpun, við vitum að yfir 90% af slíkum fyrirtækjum fer á hausinn. Það er eðli málsins samkvæmt, hefur alltaf verið og verður alltaf. Ég er ekkert viss um að það sé endilega mikið tjón af því, af því að menn töluðu hér um tjón. Mín tilfinning er sú að svona frumvarp komi raunverulega fram vegna þess að það er mjög almenn skoðun í samfélaginu að gjaldþrot eitt og sér sé saknæmt. Þá sitji einhverjir aðrir í súpunni og sá sem er gjaldþrota þurfi að bera einhverja ábyrgð á því. Þetta er vandamálið í kringum þetta. Við heyrum það bara í almennri umræðu, það þarf ekki annað en að fara á samfélagsmiðla. Ef einhver hefur verið í forsvari eða rekið fyrirtæki sem fer á hausinn þá er honum ekki vandaðar kveðjurnar, en fær auðvitað verðlaun hjá Frjálsri verslun eða einhvers staðar þegar gengur vel. Annaðhvort verðlaunuðum við fólk eða spörkum í það. Það er mjög íslenskt. Ég held við ættum að láta af því. Ég get alveg sagt mína skoðun á tapinu eða tjóninu af hinu raunverulega kennitöluflakki, ég tel að það sé ofmetið líka. Ofmatið er náttúrlega fyrst og fremst það að hér er verið að áætla einhverjar stórar tölur sem enginn fótur er fyrir hjá opinberum aðilum. Þegar minnst er á kannanir þar sem verið er að spyrja hvort menn hafi tapað á kennitöluflakki eða tapað á gjaldþrotum annarra …  Ég er hins vegar alveg sammála því að það er mjög óþolandi að þegar menn eru að svindla í atvinnurekstri. Ég vil taka á því og legg mjög mikla áherslu á að við höfum alveg þokkalegt eftirlit. Við höfum skiptastjóra sem eiga auðvitað að láta vita ef eitthvað er óeðlilegt í rekstrinum og þeir gera það held ég alla jafna. Kröfuhafar geta fylgst með því og kært líka. Þannig að það eru ýmis úrræði til að sporna við kennitöluflakki. Ég tek undir það með hv. þm. Óla Birni Kárasyni að þetta mun held ég vera til skaða og gera illt verra. Ég bið menn bara um að hugsa þetta vel. Þetta fer auðvitað inn í nefnd, hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson, og við skulum fara vel yfir þetta þar. Reyna að greina hvar vandinn er og hvort það séu ekki einhver einfaldari úrræði, skilvirkari úrræði sem taka beint á vandanum frekar en að við séum með svona almenna aðgerð þar sem mönnum er í raun og veru refsað fyrir eitthvað sem er ekkert saknæmt. Ég tek undir með hv. þm. Óla Birni Kárasyni. Auðvitað er þetta refsing, alveg eins og farbann er refsing. Þú ert ekki frjáls til að gera það sem þér er þó veittur réttur til í stjórnarskránni. Ég bið menn að huga betur að þessu, fara betur yfir þetta. Mér sýnist þetta vera nokkurn veginn óbreytt frumvarp frá því sem Karl Garðarsson lagði fram á sínum tíma. Ég held ég hafi lent í sjónvarpsþætti með honum, í Kastljósi, út af því. Auðvitað fékk ég gusuna yfir mig af því að ég var ekki sáttur við frumvarpið, ég væri þá að verja glæpamenn eins og ég virðist alltaf vera að gera. En ég er auðvitað að gæta almannahagsmuna í þessu. Það eru fyrst og fremst almannahagsmunir sem ég hef í huga.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér frumvarp um breytingu á lögum um hlutafélög og lögum um einkahlutafélög og í sviga fyrir aftan ber málið heitið kennitöluflakk. Það er það sem um ræðir hér og ég hygg að þeir sem flytja þetta frumvarp séu að reyna að vinna gegn því og kemur reyndar skýrt fram í greinargerðinni og ágætri framsögu hér áðan. Ég get heils hugar tekið undir þau markmið sem sett eru fram í frumvarpinu. Ég hygg að þeir sem tekið hafa til máls hér í dag um frumvarpið séu sammála um að það er auðvitað meinsemd þegar fólk setur af ásetningi fyrirtæki í þrot og tekur undan eignir og hefur rekstur undir annarri kennitölu. Það hefur lengi verið rætt um þetta sem ákveðna meinsemd í íslensku atvinnulífi. Þó að ég hafi ekki verið lengi á þingi hef ég oft velt þessu fyrir mér og þetta er eitt af þeim fyrstu málum sem ég fór að skoða þegar ég kom hingað inn á þing og hugsaði: Hvað erum við eiginlega að gera í þessu máli? Ég kynnti mér þá vinnu sem þáverandi hæstv. iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, Ragnheiður Elín Árnadóttir, hafði sett af stað og las mér til um umræðuna þegar kom að aðgerðum eins og lýst er hér í þessu frumvarpi. Þá er hræðslan mjög mikil að slíkar aðgerðir myndu bitna sérstaklega á nýsköpunarfyrirtækjum. Ég tók til máls hér fyrr í dag þar sem við vorum að ræða nýsköpun og aðgerðir til að efla nýsköpun hér á landi og sagði og stend með því að eitt af því mikilvægasta fyrir íslenskt atvinnulíf er að hér sé auðvelt að stofna fyrirtæki og við búum við þannig umgjörð að hér sé auðvelt að stunda nýsköpun. Flestir sem hafa skoðað þetta mál benda á að þetta sé áhættuþáttur þegar kemur að því, þetta gæti dregið úr nýsköpun, haft ákveðinn fælingarmátt. Ég held að það sé töluvert til í því. Ég ætla samt ekki að vera með sömu dramatík og þeir þingmenn, samflokksmenn mínir, sem hafa rætt þetta mál á undan mér en ég held að í grunninn hafi þeir á réttu að standa. Ég verð samt að segja það, hafandi rekið fyrirtæki, ég og eiginmaður minn og hann þá sérstaklega með lítið iðnaðarfyrirtæki, þar sem hefur gengið á ýmsu, þá hefur maður oft velt fyrir sér hvernig stendur á þessu og ég skil þar af leiðandi svo vel reiði almennings þegar verið er að lesa fréttir um það að hin og þessi fyrirtæki hafa farið í þrot og skilið eftir sig slóð af skuldum. Ég hef oft horft á þennan rekstur hjá okkur og þegar illa hefur gengið hef ég hugsað: Hvernig kemst maður eiginlega út úr þessu? Mér hefur þótt það vera þannig að flestar skuldir sem byggjast upp í svona fyrirtækjum eru einmitt vörsluskattar. Þá er það saknæmt og ég hef þar af leiðandi aldrei skilið hvernig fólk kemst undan því. Ég held að við þurfum að taka þetta mál til umræðu og við höfum reyndar tæpt aðeins á því í hv. efnahags- og viðskiptanefnd, sérstaklega í tengslum við umræðu sem kom upp fyrr í haust um undirboð á vinnumarkaði. Við höfum heimsótt ríkisskattstjóra og þar lýstu starfsmenn því að þeir þekktu þetta ferli sem frummælandi fór aðeins yfir áðan varðandi útgerðarstjórana og hvernig aðrir aðilar væru fengnir til að keyra fyrirtækin í þrot á lokametrunum. Oft væri það fólk sem hefði kannski lítið haft með reksturinn að gera í upphafi. Það séu jafnvel ákveðnir einstaklingar sem eru þekktir fyrir það að stofna ný og ný fyrirtæki og það endi alltaf með ósköpum. Við hljótum að geta fundið einhverjar leiðir til að koma í veg fyrir nákvæmlega þetta. Það er alkunna í þessum verktakabransa að kvartað er yfir því að þetta skekki mjög samkeppnisstöðuna, sem það vissulega gerir. Þess vegna hef ég verið hlynnt svokallaðri keðjuábyrgð, stóð sjálf að því sem bæjarfulltrúi í Mosfellsbæ að innleiða slíkt fyrir sveitarfélagið Mosfellsbæ með sama hætti og ég veit að höfuðborgin hefur gert og fleiri sveitarfélög. Þá er ýtt undir ábyrgð sveitarfélaganna þegar boðið er út verk á því að fylgja því eftir að allir aðilar á verkstað eða allir aðilar sem komi að verkinu fái greidd laun í samræmi við kjarasamninga og það sé enginn með opinberar skuldir á eftir sér og annað þess háttar. Ég er mjög hlynnt þessu og held að við þurfum að finna frekari útfærslur á slíku. Ég ætla að segja að ég fagna því að þetta frumvarp sé fram komið, ekki vegna þess að ég geti lýst yfir eindregnum stuðningi við það sem slíkt heldur vegna þess að ég get lýst yfir stuðningi við markmiðin. Vonandi getur þetta orðið til þess að við getum farið í þá umræðu og metið þetta. Ég heyrði nú að hv. þm. Brynjar Níelsson taldi að það væri ákveðið ofmat í gangi á því tjóni sem svona fyrirtæki skilja eftir sig og kannski getur þetta frumvarp hjálpað okkur í þeirri vinnu að leggja mat á það hvert raunverulegt tap samfélagsins er af gjaldþroti og af kennitöluflakki og þá á sama tíma hvaða aðgerðir væru best til þess fallnar að reyna að stemma stigu við slíku. Það er auðvitað ekkert ólöglegt við það að fyrirtæki verði gjaldþrota. Ég held að við hljótum flest að geta sammælst um mikilvægi hlutafélagsformsins og þeirrar staðreyndar að það kemur reglulega fyrir að fyrirtæki verði gjaldþrota. Það er bara eðlilegt að fyrirtæki á markaði tapi í einhverri baráttu og verði undir og til verði ný fyrirtæki. Það er bara hluti af markaðnum. En þegar fólk gerir sér að leik að taka fyrirtæki í þrot, það er kannski ekki rétta orðalagið, að gera sér að leik, en þegar fólk tekur allar eignir úr hlutafélögunum undan, fyrirtækið fer í þrot og á sama tíma getur viðkomandi aðili hafið rekstur að nýju með sömu eignum og voru í fyrra félagi, það er einfaldlega rangt. Það hlýtur að vera sviksemi og svindl á því kerfi sem við höfum komið okkur upp. Því miður eru þess dæmi að þetta eigi sér stað og við hljótum með einhverjum hætti að geta komið frekari böndum á slíkt því það skaðar samfélagið allt og ekki síst viðkomandi atvinnugreinar og samkeppnisstöðuna þar. Ég hlakka til að fá þetta mál inn í hv. efnahags- og viðskiptanefnd og sjá þær umsagnir sem um málið berast og ætla bara að leyfa mér að vera bjartsýn á að það geti kveikt á umræðu og kannski mögulega einhverjum lausnum sem við getum svo í framhaldinu notast við til að bæta þetta ástand.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka fyrir þá umræðu sem hér hefur farið fram. Það er nú einu sinni dásemdin við lýðræðið að við þurfum ekki öll að vera sammála. Ég heyrði það á ræðumönnum, alla vega tveimur, sem hér tóku til máls að þeim þótti mjög langt gengið og vegið að þeim sem stunda frjálsa atvinnustarfsemi. Nú er það ekki svo að ég telji að hlutafélagsformið sé uppspretta svindls nema síður sé. Ég ber mikla virðingu fyrir því formi og það er rétt sem hv. þm. Brynjar Níelsson sagði áðan, það er kannski undirstaðan að velmegun Vesturlanda. Ég vil samt draga fram aftur þær tölur sem ég var með áðan sem leiddu í ljós, samkvæmt rannsóknum, að allt að 0,3% af landsframleiðslu hverfa í kennitöluflakki eða 7 milljarðar kr. á ári. Rannsókn frá 2005 segir að 73% stjórnenda fyrirtækja telja sig eða fyrirtækið sem þeir starfa fyrir hafa tapað á kennitöluflakki. Þetta eru ekki áætlaðir skattar, þetta er ekki vörslugjöld. Þetta eru upphæðir sem menn eru að tapa í frjálsum viðskiptum. Tölurnar sem ég færði fram í minni framsöguræðu áðan eru m.a. fengnar úr nýlegri meistararitgerð þar sem gerð var sérstök rannsókn á kennitöluflakki á Íslandi. Þær eru ekki gripnar úr loftinu. Þær eru ekki skáldaðar upp, þær eru teknar úr vísindalegri rannsókn eða rannsókn sem er gerð á akademískum forsendum. Ég bið menn að hafa það í huga. Er þetta refsing? Það kann vel að vera að þetta sé refsing. Okkur er líka refsað ef við erum tekin oftar en einu sinni ölvuð undir stýri. Þá missum við réttindin tímabundið til að stýra ökutæki. Ég veit að það er umferðarlagabrot og hér er ekki um lögbrot að ræða, sagði hv. þm. Brynjar Níelsson. Það kann vel að vera. Ef það er svo að það sé búið að baka 73% af stjórnendum fyrirtækja eða fyrirtækjum í landinu tjón með kennitöluflakki þá langar mig að taka upp hanskann fyrir þessi 73%. Ekki sérstaklega út af því að mig langi til að refsa þeim sem svindluðu á þeim eða höfðu af þeim þetta fé með einhverjum hætti. Ég vil samt taka upp hanskann fyrir þessi 73% sem urðu sannarlega fyrir tjóni af völdum kennitöluflakks. Ég er út af fyrir sig ofsalega ánægður með að þetta mál skyldi komast á dagskrá og ég er líka mjög ánægður með að þessar umræður skyldu fara fram sem hér hafa verið og ég er mjög ánægður með að það skyldi vera dreginn fram sá ágreiningur sem er uppi á milli þeirra sem aðhyllast mest frjálsræði og okkar sem drögum lappirnar, að sögn, meintir íhaldsmenn og dragbítar. Ég var þeirrar skoðunar lengi vel eins og hv. þm. Óli Björn Kárason að innst inni séu allir menn heiðarlegir. Ég get alveg viðurkennt það að reynsla mín t.d. af því að vera að innheimtumaður ríkissjóðs í 11 ár hefur sett smábeyglu í þá trú mína. Ég viðurkenni það fúslega. Ég skal líka viðurkenna, hafandi stundað ýmis viðskiptastörf í allmörg ár, að sú reynsla beyglaði þá skoðun að allir séu heiðarlegir innst inni. Því miður. Til þess eru nú þeir refir skornir með þessu frumvarpi hér, að koma böndum á þá sem eru óheiðarlegir og bera blak af þeim sem verða fyrir tjóni af þeirra völdum. Ég fagna því að þetta frumvarp mun nú fara til hv. efnahags- og viðskiptanefndar. Ég vona sannarlega að fyrir nefndina verði kallaðir mjög margir gestir, mjög margir gestir úr viðskiptalífinu til að þeir geti sýnt fram á eða sagt frá reynslu sinni af áhrifum af kennitöluflakki. Ég vænti þess að sú umfjöllun verði til þess að dýpka þetta mál, mögulega að það taki einhverjum breytingum í meðförum nefndarinnar. Það er bara eðlilegt ef nefndin telur að breyta þurfi. Aðalatriðið er það að við, þ.e. löggjafinn, gefum út með einhverjum ákveðnum hætti að við ætlum ekki að bera blak af kennitöluflakki. Við viljum lágmarka það. Við viljum að það sé úr sögunni og ég tel að löggjöfin eigi að gefa það í skyn með ótvíræðum hætti. Það sem lagt er til í frumvarpinu og hefur valdið mikilli geðshræringu og gagnrýni hjá sumum ræðumönnum hér í dag hefur virkað, takk bærilega, í Svíþjóð t.d. og víðar. Ég hef ekki orðið var við það, það getur vel verið að svo sé en ég hef ekki orðið var við það, að viðskiptalíf þar hafi orðið fyrir skaða af því að menn skerptu á leikreglum og kröfum til þeirra sem stunda viðskipti. Það sem mínir góðu kollegar hv. þm. Óli Björn Kárason og Brynjar Níelsson hafa viljað kalla refsingu kýs ég að kalla reglufestu. Hvað sem við gerum hér og hvað sem gert verður við þetta frumvarp í hv. efnahags- og viðskiptanefnd finnst mér að menn megi ekki komast að þeirri niðurstöðu eða láta líta svo út að kennitöluflakk sé á einhvern hátt eðlilegt, það sé eðlilegur fylgifiskur þess að stofna fyrirtæki. Ég vek athygli á því aftur að hér er gert ráð fyrir því að fyrirtæki sem einstaklingar eða lögaðilar hafa stofnað eigi að hafa lifað í 18 mánuði rúma, 18 mánuði og einn dag, svo ég sé nákvæmur. Ef um er að ræða tvö fyrirtæki sem ekki hafa lifað þann tíma af á þremur árum séu stjórnendum þeirra settar skorður við því að þeir stofni eða komi að stjórnun fyrirtækja í ákveðinn tíma á eftir. Er þetta harkalegt? Kannski. Stundum þurfa menn að setja leikreglur sem duga. Ég segi aftur: Eigum við ekki að horfa á þá sem verða fyrir tjóninu? Eigum við ekki að horfa á töluna sem er líka úr meistararitgerðinni sem ég vitnaði til áðan? Það má leiða líkur að því að kennitöluflakk í gjaldþrotum á Íslandi árin 2011–2013, á þriggja ára tímabili, hafi kostað allt að 22 milljarða króna. Hverjir hafa orðið fyrir þessu tjóni? Kröfuhafar, hugsanlega ríkissjóður. Ef það er rétt mat hjá hv. þm. Brynjari Níelssyni að ríkissjóður tapi yfirleitt mestu þá er það stærsti hluti þessarar upphæðar sem hér um ræðir. Ef við gefum okkur að það séu 70% eða þar um bil þá get ég fullyrt að ríkissjóður getur alveg notað 15 milljarða yfir þriggja ára tímabil, klárlega. Þjóðfélagið allt getur hæglega notað extra 7 milljarða á ári. Ef hægt er að koma í veg fyrir tjón upp á 7 milljarða á ári hverju með því að koma böndum á kennitöluflakk þá þykir mér alveg þess virði að það sé af stað farið til að reyna að koma í veg fyrir það. Aðalatriðið er feginleiki minn yfir því að þetta mál skyldi komast á dagskrá, það er mikilvægt, og það er enn mikilvægara að það skuli komast til nefndar. Ég treysti því að umfjöllun nefndarinnar verði mjög markviss og vönduð og kallað verði eftir röddum þeirra sem orðið hafa fyrir tjóni af kennitöluflakki og það verði hlustað á þær raddir. Ef þær eiga betri ráð til en koma fram í frumvarpinu þá er ekkert mál að breyta frumvarpinu í meðförum nefndarinnar. Þá gera menn það. Árangurinn er það sem skiptir máli í þessu, ekki endilega aðferðin. Séu til aðferðir til að koma böndum á þessa meinsemd með öðrum hætti en getur um hér í þessum tveimur frumvarpsgreinum þá er ekki nema sjálfsagt að taka það til athugunar og fara fram með það sem vænlegra getur talist. Ég get ekki tekið undir það að reglufesta og það að vera málsvari þeirra sem verða fyrir tjóni sé einhvers konar refsing á aðra sem gengið hafa um með hætti sem er ekki endilega saknæmur en er klárlega ekki siðlegur. Ég hlakka satt að segja til að hv. efnahags- og viðskiptanefnd taki þetta mál til gaumgæfilegrar meðferðar og það komi hingað aftur inn í þingsal til 2. umr. þannig að hægt sé að halda því áfram.

Frú forseti. Við þingmaðurinn vorum að ræða hérna frammi sjónarmiðin þegar kennitöluflakk skaðar þau fyrirtæki sem verða fyrir barðinu á þeim sem hlaupast undan ábyrgðum sínum. Það er ástæðan fyrir því að við viljum taka fyrir það en líka skekkir það samkeppnisstöðu á markaði. Sú leið sem lögð er til í þessu frumvarpi takmarkar samt sem áður atvinnufrelsi fólks og þá er maður með ákveðna hluti á vogarskálunum. Hvað ef hægt væri að koma í veg fyrir kennitöluflakkið og skaðann sem það veldur án þess að takmarka atvinnufrelsið? Ég hef heyrt eina tillögu þegar ég hef rætt við atvinnurekendur sem eru búnir að vera mjög lengi hjá stöndugum fyrirtækjum. Einn talar um að hann og aðrir atvinnurekendur ættu að hafa aðgang að góðum raunupplýsingum um kennitöluflakk, hverjir hafa farið með fyrirtæki í þrot, og líka um það hverjir hafa verið með einhvers konar rekstur og kennitölu á honum sem síðan hefur farið í þrot stuttu eftir að það fyrirtæki var selt. Þannig náum við líka utan um umfangið, ef við sjáum svoleiðis aftur og aftur sést að þarna er aðili sem er að notfæra sér þessa útfararþjónustu, að láta skrá óstöndugt fyrirtæki eða fyrirtæki sem er búið að stunda óheilbrigðan rekstur á einhvern annan aðila og láta hann taka fallið. Ef þessar rauntímaupplýsingar eru til staðar fyrir atvinnurekendur geta þeir tekið miklu upplýstari ákvörðun um það hvort þeir ætla að stunda viðskipti við aðilann og þetta myndi líka ná yfir opinbera aðila sem hafa svigrúm, eins og hv. þm. Birgir Ármannsson nefndi, til að versla ekki við aðila út frá einhvers konar viðskiptasögu.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka þátt í umræðunni með þessu andsvari. Um það síðasta sem hv. þingmaður sagði vil ég fyrst taka fram að samkvæmt lögum mega opinberir aðilar ekki versla við eða gera samninga við aðila sem er t.d. í vanskilum við ríkissjóð, aðila sem hefur ekki staðið skil á vörslugjöldum o.s.frv. Það hefur samt gerst, samanber nýlegt dæmi sem ég nefndi í ræðu minni í dag um Reykjavíkurborg sem er að gera hér nýjan samning við fyrirtæki í ferilþjónustu fatlaðra og er núna á þriðju kennitölunni, að vísu veit ég ekki á hve löngum tíma, þannig að þetta er ekki alveg algilt. En þarna eru lög sem gilda. Er hægt að fara einhverja aðra leið, jafnvel með upplýsingagjöf o.s.frv.? Jú, á Íslandi eru gefnar út, að ég tel, nokkuð vandaðar vanskilaskrár þar sem eru upplýsingar um aðila sem hafa ítrekað farið í þrot. Eigum við að segja að það sé til að vara aðila við að eiga viðskipti við slíka? Það kann vel að vera að það dugi en það hefur ekki dugað til þessa. Vanskilaupplýsingar hafa út af fyrir sig legið hér fyrir hjá líklega tveimur, þremur, fjórum fyrirtækjum síðustu 15 árin ef ég man rétt en það hefur ekki dugað til. Spurningin er bara hvort við eigum að stíga þetta skref. Er það hömlun á atvinnufrelsi? Hugsanlega. Það kemur þá bara í ljós í meðförum nefndarinnar. Ef nefndin telur að þetta frumvarp fari í bága við stjórnarskrá afgreiðir hún það ekki. Ég tel ekki að svo sé. Ég segi aftur: Þegar 73% stjórnenda fyrirtækja segjast hafa orðið fyrir skaða af kennitöluflakki hef ég „tendens“ til að taka svari þessara 73%.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um sjóði og stofnanir sem starfa samkvæmt staðfestri skipulagsskrá og lögum um málefni aldraðra; það varðar búseturétt aldraðra og öryggisíbúðir. Flutningsmenn, ásamt þeim sem hér stendur, eru hv. þingmenn Anna Kolbrún Árnadóttir, Birgir Þórarinsson, Gunnar Bragi Sveinsson, Bergþór Ólason, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Sigurður Páll Jónsson og Willum Þór Þórsson. Frumvörp sama efnis voru flutt á 143., 144. og 145. löggjafarþingi en hlutu ekki afgreiðslu. Út af fyrir sig má segja að frumvarpið sé einfalt, það er tvær greinar. 1. gr. hljóðar svo: „Við 5. gr. laganna“ - laga um sjóði og stofnanir sem starfa samkvæmt staðfestri skipulagsskrá, nr. 19/1988, með síðari breytingum - „bætist nýr málsliður, svohljóðandi: Ríkisendurskoðun skal leggja mat á fjárhagsstöðu, rekstrarhorfur og hreina eign sjóðs eða stofnunar áður en slík umsögn er veitt og miða umsögn við niðurstöður.“ Í II. kafla er breyting á lögum um málefni aldraðra, nr. 125/1999, með síðari breytingum. 2. gr. frumvarpsins hljóðar svo, og beinist að þeim lögum, með leyfi forseta: „Við 13. gr. laganna bætist nýr töluliður, svohljóðandi: Við sölu íbúðarréttar heimilismanna á dvalarheimilum og annarra sambærilegra réttinda er skylt að gera kaupanda grein fyrir eignum og öllum veðsetningum sem þegar hvíla á fasteignum sjóðs eða stofnunar. Skal kaupandi undirrita staðfestingu þess efnis að honum hafi verið kynnt þessi gögn. Sjóði eða stofnun er skylt að annast um þinglýsingu vegna íbúðarréttar heimilismanna og annarra sambærilegra réttinda. Íbúðarréttur heimilismanna á dvalarheimilum og önnur sambærileg réttindi skulu hvíla næst á eftir fyrri veðréttum með uppfærslurétti á viðkomandi eign.“ Frú forseti. Öldruðum Íslendingum fjölgar mjög. Samkvæmt spám Hagstofunnar verða Íslendingar 70 ára og eldri orðnir rúm 62.000 eftir tvo áratugi. Töluverður fjöldi aldraðra býr í svokölluðum öryggisíbúðum sem hafa verið reistar af fasteignafélögum sem oftast eru í eigu sjálfseignarstofnana. Það er rétt að taka fram að sumar sjálfseignarstofnanir hafa stofnað sérstök hlutafélög utan um einstök búsetuúrræði, af ástæðum sem mér eru ekki kunnar, en hafa með því móti á tíðum gengið ansi hart fram gagnvart þeim íbúum sem þar búa. Má nefna nýlegt dæmi úr íbúðum Sjómannadagsráðs í Boðaþingi í Kópavogi, þar sem aldraðir íbúar máttu sæta því að taka annaðhvort þátt í ákveðnum kostnaði á sameign eða verða gerðir burtrækir úr íbúðum sínum að öðrum kosti. Það er því full ástæða til þess, herra forseti, að þessi mál séu tekin upp hér á Alþingi með ákveðnum hætti. Það eru önnur kveikja að þessu máli. Það er orðið nokkuð síðan að íbúðarúrræði aldraðra fór í þrot. Þar var um að ræða að íbúðarhúsnæði aldraðra hafði verið veðsett án þess að fólk hefði gert sér grein fyrir því, enda háaldrað fólk í mörgum tilfellum sem þar átti í hlut. Það voru ansi margir einstaklingar þar sem nánast töpuðu ævisparnaði sínum í einu vetfangi. Flutningsmenn frumvarpsins eru og voru þau fyrri sinn sem það var flutt sammála um að annað eins mætti ekki endurtaka sig. Það hefur komið fram hér áður og í fleiri málum, t.d. í dag, að Miðflokkurinn hefur gert sig gildandi í því að koma fram með frumvörp til að leiðrétta kjör aldraðra og gera veg aldraðra sem mestan og eins mikinn og kostur er. Þetta frumvarp er einn angi af því. Eins og fram hefur komið hér áður í umræðum, og í ræðum sem fluttar hafa verið af fulltrúum Miðflokksins hér á Alþingi, eru aldraðir í mjög mismunandi stöðu innbyrðis. Aldraðir eru ekki einn hópur, ekki eitt mengi. Aldraðir hafa mjög mismunandi stöðu, þurfa mismunandi aðgerðir, ef við getum orðað það þannig, mismunandi aðstoð jafnvel. Við sem setjum lög á Alþingi þurfum að gera okkur grein fyrir þessu og við þurfum, og að því hefur Miðflokkurinn kappkostað, að koma fram með úrræði og tillögur sem koma öldruðum til góða hvar sem þeir eru á þessu rófi eða þessu „spektrúmi“, sem við erum að tala um. Illu heilli hefur þetta frumvarp ekki hlotið afgreiðslu þrátt fyrir að hafa verið lagt fram þrisvar sinnum áður. Það er þó mjög mikilvægt ekki síst vegna þess að þeim öryggisíbúðum sem tilgreindar eru í frumvarpinu fer mjög fjölgandi í takt við það að öldruðum á Íslandi fer fjölgandi. Það eru því fleiri og fleiri aldraðir sem treysta á þetta úrræði. Það er okkar að sjá svo til að það traust sé á rökum reist, að ekki sé hægt að kippa fótunum undan fólki á efri árum, fólkinu sem skóp þetta þjóðfélag, fólkinu sem gerði Ísland að því sem það er nú. Ég hef stundum sagt: Þessi hópur er þolinmóðasti hópur á Íslandi. Hann tekur hverju sem að höndum ber með þrautseigju og þolinmæði og möglunarlaust. Þetta er ekki fólk sem gerir kröfur. Þetta er ekki fólk sem stendur jafnvel upp fyrir sig sjálft þegar á það hallar. Þess vegna þurfum við að koma til liðs við þennan hóp og tryggja með öllum ráðum réttindi hans. Út á það gengur þetta frumvarp í örstuttu máli. Herra forseti. Ég vil trúa því að í þetta sinn verði frumvarpið tekið til gaumgæfilegrar meðferðar í nefnd og hljóti hér á Alþingi alvöruafgreiðslu, eins og maður segir, og að við girðum fyrir að atburðir eins og við höfum orðið vör við að hafi gerst áður, þar sem ævisparnaður fólks hefur verið í hættu, gerist aftur. Þetta ágæta fólk sem eyðir ævikvöldi sínu í íbúðum eins og þessum, eða úrræðum eins og þessu, á það skilið af okkur sem erum yngri að við tryggjum hagsmuni þess eins og hægt er. Hvar sem málið lendir - ég geri ráð fyrir að það fari til hv. efnahags- og viðskiptanefnd frekar en til velferðarnefndar - þá heiti ég á þá hv. nefnd þingsins sem fær málið til meðferðar að tekið verði á því af festu og það hljóti vandaða meðferð og komi síðan aftur til 2. umr. þannig að hægt verði að afgreiða það. Sú kynslóð sem þetta mál varðar á það skilið af okkur að við gerum akkúrat það.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni framsöguna. Ég hjó eftir því að þetta mál hefur verið lagt fram áður. Mér fannst ég nefnilega kannast við það. Ég kannast vel við þau vandamál sem uppi hafa verið og tengjast öryggis- og þjónustuíbúðum, sérstaklega eftir hrun, eftir að mörg þessara félaga höfðu verið allafkastasöm í uppbyggingu og einmitt íbúarnir sjálfir sem þó höfðu talið sig vera að kaupa íbúðir en höfðu ekki þinglýsingu þar að lútandi að þeir ættu íbúðina sem slíka. Nú þekki ég sérstaklega til Eirar-málsins eins og það var kallað, en það er rétt að þetta hefur komið upp víða. Ég held reyndar að þessi ágætu félög sem hafa staðið að uppbyggingu slíkra íbúða hafa breytt forminu núna, en það breytir því ekki að ég held að full ástæða sé til að ræða þetta. En mig langar að vita hjá hv. þingmanni um þær umsagnir sem bárust um málið á sínum tíma. Hefur verið tekið tillit til þeirra við framlagningu frumvarpsins núna? Ég sá að komið höfðu allmargar umsagnir. Ég náði ekki að lesa þær allar, ég renndi yfir nokkrar. Ég sá að sveitarfélög, aðilar sem hafa komið að svona löguðu, ríkisendurskoðandi og fleiri höfðu sent inn umsagnir. Ef hv. þingmaður gæti upplýst mig um það.

Hæstv. forseti. Í stuttu máli er málið flutt óbreytt eins og það hefur verið flutt áður. Flutningsmenn gerðu sér grein fyrir á sínum tíma að frumvarpinu yrði ekki tekið með kostum og kynjum af þeim sem það varðar, þ.e. af þeim sjálfstæðu sjálfseignarfélögum sem um þessi mál véla og við vorum svo sem ekkert alveg vissir um að Ríkisendurskoðun vildi endilega taka þetta að sér, þ.e. að þeir teldu að þeir hefðu það mörg verkefni með höndum og þetta verkefni væri ekki endilega á þeirra færi. En það fylgir því mikil ábyrgð þegar við horfum á það að meiri hluti þeirrar umönnunar sem öldruðum býðst á Íslandi er einmitt í eigu eða á vegum annaðhvort einkaaðila eða sjálfstæðra sjálfseignarfélaga en eru hins vegar oft og tíðum studd og styrkt af ríkinu. Það er einhvern veginn þannig að við höfum þá trú að þeir sem njóta stuðnings eða sérstakra styrkja frá ríkinu eigi í sjálfu sér að sæta því að mál þeirra séu vel endurskoðuð og standist skoðun og þess vegna var í sjálfu sér ekki tekið sérstaklega tillit til þess að menn höfðu uppi athugasemdir við málið þannig lagað. Eins og ég segi aftur, við áttum alveg von á því og bjuggust við því að þessu yrði ekki tekið af miklum fögnuði vegna þess að verið er jú að leggja mönnum þarna auknar skyldur á herðar og verið er að boða mönnum það að þeir sæti öflugra eftirliti með starfsemi sinni en áður var. En það breytir því ekki að þessir atburðir sem gerðust á sínum tíma og seinni atburðir hafa í sjálfu sér staðfest það að full ástæða er til að þessi mál séu vel endurskoðuð.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Hann kom einmitt inn á það að í því tilfelli þegar kemur að þjónustu við eldri borgara og uppbyggingu íbúða fyrir þá, eru það einmitt mikið til sjálfseignarstofnanir, held ég, í flestum tilfellum eða einhvers konar félög sem hafa komið að því. Ég fagna þeim fjölbreytileika mjög í rekstrarformum. Ég er mjög hlynnt því og ég held að þessi félög mörg hver hafi lyft miklu grettistaki og skipti okkur öll gríðarlega miklu máli. Ég minnist þess eftir að hafa átt samtal við íbúa í Boðaþingi í kringum kosningar sem voru mjög ósáttir við hvernig úr málum þeirra hefði spilast. Ég gerði einhverja tilraun til að kynna mér þessi mál og ræddi m.a. við forstjóra Hrafnistu um úrvinnslu málsins og annað. Ef mig misminnir ekki er skylda á þessum félögum að senda ársreikninga til Ríkisendurskoðunar en það er ekki endurskoðað með neinum hætti af Ríkisendurskoðun. Þeir eru bara birtir. Ég ræddi við fulltrúa hjá Ríkisendurskoðun sem sagði: Við berum enga ábyrgð á þessu annað en að þetta er bara birt hérna. En ég tek auðvitað heils hugar undir það að það er auðvitað með aðeins öðrum hætti þegar við ræðum hjúkrunarheimilin. Þar er eftirlitið meira, t.d. varðandi daggjöldin sem koma frá ríkinu, það er svolítið annað. En það sem við erum að ræða nú sérstaklega er þessi uppbygging sem hefur verið á íbúðum fyrir aldraða, svokallaðar öryggisíbúðir. Þar gekk fólki auðvitað bara gott eitt til að byggja upp slíkar íbúðir, en svo varð þetta svokallaða hrun sem var náttúrlega meiri háttar, þá kom í ljós að þessi snjóbolti virkaði ekki lengur, hann lenti á vegg. Ég hlakka því til að takast á við málið í efnahags- og viðskiptanefnd og fara yfir þær umsagnir sem um málið berast, en ég ítreka að ég held að félögin hafi breytt þessu fyrirkomulagi svolítið, enda er full ástæða til að huga alltaf að eftirliti í þessum efnum og tryggja rétt þeirra sem þarna höfðu sannarlega talið sig vera að fjárfesta í íbúðum.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið og ég heyri að frumvarpið á góðan liðsmann í hv. þingmanni í efnahags- og viðskiptanefnd. Ég tek heils hugar undir að okkur ber að standa vörð um réttindi þessa ágæta fólks. Það vill svo til og ég tek undir með hv. þingmanni að það er ágætisreynsla af því að öldrunarmál á Íslandi hafa að mörgu leyti verið í eigu annaðhvort einkaaðila eða sjálfseignarstofnana mjög lengi. Ég held að fyrsta Hrafnistuheimilið hafi verið byggt í kringum 1955–1957 ef ég man rétt. Þetta er því löng saga. Það breytir ekki því, og af því að hv. þingmaður minntist á að hafa hitt fólk í Boðaþingi, þá kannast ég líka við það mál. Það er mál sem því miður hefur ekki gefist tækifæri fyrir mig enn þá að setja mig algjörlega inn í, vegna þess að þar erum við með dæmi um ágreining. Ágreiningurinn er settur fyrir dóm og dómurinn segir: Íbúarnir eiga réttinn. Þá breytir leigusalinn forsendunum eftir á, eftir þann dóm, og setur heimilismönnum eða þeim sem búa þar í þeim öryggisíbúðum þá kosti að gangast undir það að greiða sameiginlegan kostnað sem héraðsdómur var búinn að segja að ætti ekki að greiða, ellegar yfirgefa húsið. Ég veit til þess að sex eða tíu aðilar hafa gert það. Fólk sem er á sjötugsaldri, áttræðis- og níræðisaldri hefur yfirgefið heimili sitt sem hélt að það væri tryggt með til frambúðar, vegna þess að komið var svona fram við það. Því máli er ekki lokið af hálfu þess sem hér stendur þó að hlé hafi orðið á að því verði sinnt.

Hæstv. forseti. Ég flyt hér tillögu til þingsályktunar um ráðstafanir til að lækka eldsneytiskostnað í millilandaflugi. Ásamt mér flytja tillöguna hv. þingmenn Bergþór Ólason, Birgir Þórarinsson, Gunnar Bragi Sveinsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Sigurður Páll Jónsson og Þorsteinn Sæmundsson. Tillagan var áður flutt á 148. löggjafarþingi en náði ekki fram að ganga og er því hér endurflutt. Samkvæmt lögum um jöfnun á flutningskostnaði olíuvara skal jafna flutningskostnað á olíuvörum eins og nánar er kveðið á um. Markmið laganna er að tryggja að eldsneytisverð sé hið sama um allt land til að jafna búsetuskilyrði og samkeppnisstöðu fyrirtækja. Jöfnun á flutningskostnaði á hins vegar ekki við um eldsneyti sem er ætlað til útflutnings og fellur þar undir eldsneyti til millilandaflugs og því er eldsneytið dýrara á millilandaflugvöllunum á Akureyri og Egilsstöðum en í Keflavík. Með tillögu þessari er lagt til að samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, í samráði við fjármála- og efnahagsráðherra, undirbúi lagafrumvarp í þá veru að breyting verði á til að verð á eldsneyti í millilandaflugi lækki. Slík breyting myndi styrkja stöðu ferðaþjónustunnar á landsbyggðinni og ýta undir dreifingu ferðamanna um land allt. Að lokinni umræðu hér legg ég til að tillagan fari til atvinnuveganefndar.

Hæstv. forseti. Hér er mjög gott mál til umræðu enda fluttu nokkrar þingkonur úr Norðausturkjördæmi frumvarp með sama markmið á 145. þingi árið 2016, frumvarp um breytingu á lögum um jöfnun á flutningskostnaði olíuvara, nr. 103/1994, með síðari breytingum (jöfnun eldsneytisverðs á millilandaflugvöllum). Þá var 1. flutningsmaður hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir og auk hennar voru á málinu hv. þingmenn Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Brynhildur Pétursdóttir og Valgerður Gunnarsdóttir. Þrátt fyrir að um mjög gott mál sé að ræða þá velti ég því fyrir mér hver tilgangurinn sé með flutningi þess nú þegar unnið er að málinu í samræmi við byggðaáætlun sem við samþykktum hér með 62 samhljóða atkvæðum í vor. Þar samþykktum við öll að farið yrði í vinnu við jöfnun á aðstöðumun á millilandaflugvöllum. Þar eru afmörkuð verkefni. Það á að jafna aðstöðumun til þjónustu á millilandaflugvöllum landsins. Skipaður verður starfshópur til að vinna að tillögum og verðjöfnun flugvélaeldsneytis á millilandaflugvöllum landsins. Stefnt er að því að hópurinn skili tillögum í árslok 2018. Þetta er á ábyrgð og í vinnslu í samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytinu. Afmarkaður tími er þetta ár. Þar er verkefnið mjög vel skilgreint og afmarkað. Því máli hefur verið fylgt vel eftir og þar hefur hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir ásamt fleirum staðið vörðinn og ýtt við þessu. Niðurstaðan er sú að við samþykktum þetta hér inn í stefnumótandi byggðaáætlun. Því spyr ég hv. þingmann, 1. flutningsmann þessarar tillögu hér í dag: Hverju er þessu máli ætlað að ná fram sem er ekki nú þegar í vinnslu?

Hæstv. forseti. Því er til að svara að frumvarpinu er ætlað að sjá til þess að áhersla verði aukin á það að við fáum einhverjar raunverulegar aðgerðir á borðið. Það er snögga svarið við þessari spurningu.

Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum svarið. Það er góðra gjalda vert og ágætt að leggja þingsályktunartillöguna fram. Málið er þegar í farvegi. Það er verið að vinna að þessu. Ég hef öruggar heimildir fyrir því að við fáum niðurstöðu fyrir árslok. Ég velti því fyrir mér hvort hraði þingmanna í Miðflokknum hafi verið svo mikill við að endurvinna mál að þeir hafi beinlínis ekki áttað sig á þessari stöðu, að málið er komið í þennan farveg. Ég velti því fyrir mér hvort menn hafi hreinlega farið fram úr sér við að tína upp mál frá öðrum. Þetta er engu að síður mjög gott mál, en ég sé bara ekki alveg tilganginn með því. Það má vel vera að ungur flokkur og meðlimir hans séu enn að finna fjölina sína og athuga hvar áherslurnar eigi að liggja. En hér er bara enn eitt góða framsóknarmálið til umræðu. Ég fagna því eins og ég fagna alltaf góðum framsóknarmálum og finnst gott að þeim sé lyft upp. En tilganginn með framlagningu þessa máls sé ég bara ekki, hv. þingmaður.

Hæstv. forseti. Ég þakka enn og aftur fyrir að við erum svo sammála. Ég ítreka að enn er svarið hið sama og áðan, þ.e. að sjá til þess að málið nái fram að ganga. Það liggur ekkert annað að baki, hreinlega ekkert.