Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Gunnar Thoroddsen) : Herra forseti. Fjhn. þessarar d. hefur ekki getað orðið sammála um afgreiðslu málsins. Meiri hl. nefndarinnar, hv. 4. þm. Reykv., hv. 2. þm. Árn. og ég, leggur til, að frv, verði samþ. óbreytt, en minni hl. leggur til, að það verði afgreitt með rökstuddri dagskrá. Þetta mál var rætt nokkuð við 1. umr., og þarf ég ekki að rekja það mjög ýtarlega hér. Meginefni þess er það, að fjmrn. verði veitt heimild til þess að fella niður eða lækka aðflutningsgjöld á jarðborum, sem notaðir eru til að bora eftir gufu eða heitu vatni, eða tækjum til þeirra. Eins og tekið er fram í grg. og rætt var hér við 1. umr., er hagnýting jarðhitans hið mesta hagsmunamál Íslendinga og sjálfsagt af opinberri hálfu að greiða fyrir því eftir föngum, að sá jarðhiti verði hagnýttur. Hitaveitur hafa verið gerðar fyrir nokkra kaupstaði, og nú er mikill áhugi manna fyrir að bora sem víðast eftir heitu vatni og gufu til þess að nota þá orku bæði til upphitunar og til raforkuframleiðslu og efnavinnslu, eftir því sem orka hrekkur til. Grundvallarskilyrði þess, að hægt sé að hagnýta þessa orku sem bezt, er auðvitað, að tiltækir séu jarðborar til að bora eftir gufu og heitu vatni. Um einn slíkan bor varð samkomulag í fyrra milli ríkisstjórnar og Reykjavíkurbæjar að kaupa til landsins. Þetta er gufubor, sem fyrst og fremst er hugsaður til að bora eftir gufu á gufusvæðum, eins og Krýsuvík, Námaskarði, Hengli og víðar. Hér er um mikið og stórvirkt tæki að ræða, sem kostar hingað komið með núgildandi aðflutningsgjöldum rúmar 11 millj. kr. Rökin fyrir því, að hér er farið fram á að veita ríkisstj. heimild til að fella niður eða lækka aðflutningsgjöld af þessu, eru einkum þau, sem nú skal greina : Í fyrsta lagi þykir það réttmætt og sjálfsagt, að ríkisvaldið stuðli að því, að unnt sé að eignast slík tæki og að þau verði ekki allt of dýr í stofnkostnaði og rekstri. Hér er ekki eingöngu um þann gufubor að ræða, sem nú er kominn til landsins í samlögum ríkis og Reykjavíkurbæjar, heldur eiga þar ýmis slík tæki eftir að fara, og um slík bráðnauðsynleg tæki þykir það óeðlilegt, að tekin séu mjög há opinber gjöld. Það er þannig um þennan gufubor, að opinber gjöld af honum eftir síðustu upplýsingum stjórnar fyrirtækisins munu vera um 3.5 millj., eins og ég gat um. Mér virðist og okkur flm., að virkjanir jarðhita séu nægilega dýrar, þó að ekki sé aukið á þær með því að gera undirbúningstækin og rekstur þeirra miklu dýrari, en brýn þörf er á. Í öðru lagi má geta þess, að það eru ekki aðeins þeir aðilar, ríkissjóður og bæjarstjórn Reykjavíkur, sem hér eiga hlut að máli. Þessi tæki verða notuð af ýmsum bæjar- og sveitarfélögum hér á landi, og vitanlega verður rekstrarkostnaður þeirra sumpart og að verulegu leyti miðaður við stofnkostnaðinn, þ. e. a. s. það verður í rekstrinum að reikna með eðlilegum greiðslum af stofnkostnaði, og þessi rekstur verður auðvitað þeim mun dýrari eða afnotagjöld borsins sem stofnkostnaðurinn er dýrari. Með því að halda dauðahaldi í þessi gífurlega háu gjöld, opinber gjöld, er því verið að gera erfiðara fyrir alla þá aðila og öll bæjar- og sveitarfélög landsins, sem þurfa að nota slík tæki síðar, miklu erfiðara og dýrara, en þyrfti að vera. Ég vil enn fremur geta þess í sambandi við umr., sem um þetta hafa farið fram, að þessi umræddi gufubor hefur stórhækkað í verði, fyrst og fremst af völdum Alþ. og ríkisstj., síðan sameignarsamningurinn var gerður milli þessara tveggja aðila í október í fyrra. Síðan í október í fyrra, þegar sameignarsamningurinn var undirritaður, hefur þessi gufubor hækkað í verði um tæpar 2 millj, kr., eða nánar tiltekið rúml. 1.7 millj. kr. Ég nefndi það, að það eru ekki aðeins ríkissjóður og Reykjavíkurbær, sem hér eiga hlut að máli. Eitt fyrsta verkefnið, sem þessi bor á að sinna, verður borun á hinu mikla jarðhita- og gufusvæði í Krýsuvík, sem er í eigu og umráðum Hafnarfjarðarkaupstaðar. Varðandi þá orku, sem þar fæst, má að sjálfsögðu gera ráð fyrir, að það verði nálæg bæjar- og sveitarfélög, sem njóta góðs af henni, Hafnarfjörður, Kópavogur, Reykjavík o. fl. Og ef stofnkostnaður borsins er gerður hærri, en sanngjarnt mætti teljast með óhóflegum opinberum gjöldum, bitnar það að sjálfsögðu á þessum sveitarfélögum og að sjálfsögðu á öllum þeim, sem eiga að njóta þessarar orku eða hitans síðar. Það kemur fram á fleiri aðilum, því að næsta verkefni þessa mikla jarðbors, eftir að borað hefur verið í Krýsuvík, er Námaskarð í Þingeyjarsýslu, - það er gert ráð fyrir að bora þar - og má því gera ráð fyrir, að þetta skipti nokkru máli fyrir þá sýslu og kaupstað, sem þar er, og nálægar sveitir. Ég þarf í rauninni ekki að telja fram frekar til áréttingar því, sem sagt var hér við 1. umr., rök fyrir þessu máli, en skal þó aðeins minnast á það, hvað komið hefur fram til að andmæla því, að það mætti veita þessa heimild til lækkunar á aðflutningsgjöldum, heimild, sem er samsvarandi við nær óteljandi heimildir í gildandi lögum. Í gildandi tollskrá 1954 eru mjög margar, skipta mörgum tugum þær heimildir, sem eru til undanþágu á ýmiss konar nauðsynjatækjum og efnivöru, og enn hefur á þessu ári, 1957, verið bætt töluvert að tilhlutan núverandi ríkisstj. við þær undanþáguheimildir. Sú röksemd, að með þessu litla frv. sé verið að brjóta niður tollkerfi landsins, er því svo fjarri öllu lagi, að mig furðar, að henni skuli haldið fram hér í þingi af jafnmætum og hyggnum manni og frsm. minni hl. er. Ég taldi hér upp nokkrar slíkar undanþágur við 1. umr. þessa máls og þarf ekki að telja það frekar, þær eru nefndar m. a. í grg. þessa frv. Í þeim lögum, sem samþ. voru um breytingar á tollskrárlögum á síðasta þingi að tilhlutan núverandi ríkisstj., er bætt við fjölda undanþáguheimilda, m. a. að lækka eða fella niður aðflutningsgjöld af hvalveiðaskutlum og hvalveiðabyssum og skotfærum til þeirra og veiðarfærum, svo að aðeins lítil dæmi séu nefnd, vefnaðargarni úr baðmull og gerviefnum, ef viðtakandi vörunnar rekur dúkaverksmiðju, og þannig mætti lengi telja. Sem sagt, það eru ekki aðeins óteljandi undanþáguheimildir í gildandi tollskrá frá 1954, heldur var að tilhlutan núv. ríkisstj. og núv. þingmeirihluta bætt riflega við þær undanþáguheimildir, án þess að þá kæmu orð um það, að verið væri að brjóta niður tollakerfi þjóðarinnar, þó að ein og ein undanþáguheimild væri veitt. Nei, sú röksemd er tæpast svaraverð. Önnur röksemd er sú, að ríkissjóður megi ekki missa þær tekjur, sem þessi aðflutningsgjöld eru af jarðborum. Ríkisstj. sjálf hefur svarað og hrakið þá röksemd, því að hún býðst sjálf til þess að taka þennan bor og þar með, ef hún er ein eigandi, fær hún að sjálfsögðu ekki neinar greiðslur, tollagreiðslur eða aðflutningsgjöld, eins og hún ætlast til og mun fá að sjálfsögðu frá þeim aðilum, sem eru sameigendur hennar. M. ö. o.: um leið og ríkisstj. segir og stjórnarflokkarnir í öðru orðinu, að ríkissjóður verði að fá þessa peninga, þessar tekjur, þá býðst hún í hinu orðinu til þess að gerast einn eigandi að þessu með þeim afleiðingum, að hún fær engar tekjur. Að vísu geri ég ráð fyrir, að ríkisstj. muni, ef hún væri einn eigandi þessa gufubors, reikna í endurgjaldi eða leigugjaldi fyrir borinn til annarra með stofnkostnaði einnig þessa tolla. En þó að hún tæki þannig frá sveitarfélögunum þessa tolla á löngum tíma, er öllum ljóst, að ef hún væri ein eigandi borsins, mundi hún ekki fá þetta fé a. m. k. að svo stöddu. Þessari röksemd, að ríkissjóður hafi ekki efni á því og megi ekki missa þessar tolltekjur, þurfi að fá þessa peninga strax, hefur ríkisstj. sjálf svarað og hrakið það eftirminnilega. Inn í þessar umræður hefur blandazt það, að annar flm. þessa frv., hv. 1. landsk., hefur reynt eftir megni að ljá andstæðingum málsins nokkrar röksemdir til þess að vera á móti því, og í nál. minni hl. nefndarinnar er sumt af þeim röksemdum hv. flm. tekið upp. Ég verð nú að segja, að ég býst við, að það sé allt að því einsdæmi, að flm. máls sýni þau heilindi í stuðningi við það að gefa andstæðingum málsins þannig vopn í hendur. En hann um það, af hverjum heilindum hann stendur að þessu máli. Í nál. minni hl. er rætt um það, að bágborinn fjárhagur Reykjavíkurbæjar eigi að teljast ein af röksemdunum fyrir því að lækka þessi aðflutningsgjöld. Ég vil taka það skýrt fram, að bæjarstjórn Reykjavíkur hefur einróma skorað á Alþingi og ríkisstj. að lækka þessa tolla. En það er ekki byggt á þeirri röksemd, sem hv. 1. landsk. þm. reynir að hampa hér, að fjárhagur Reykjavíkurbæjar sé svo bágborinn. Að vísu er rétt að taka það fram, að vegna aðgerða ríkisstj. á ýmsum sviðum er hjá bæjarsjóði Reykjavíkur örðugra um handbært fé nú, en ella hefði verið með venjulegum hætti, ef þessar aðgerðir ríkisstj. hefðu ekki komið til. Hitt er auðvitað fjarstæða að ætla að tala um bágborinn fjárhag bæjarsjóðs Reykjavíkur sem rök fyrir þessu máli. Bæjarsjóður Reykjavíkur á, eins og ég gat hér um við 1. umr., milli 2 og 3 tuga milljóna hjá ríkissjóði, sem ríkisstj. hefur ekki fengizt til að standa skil á, og ef Alþingi neitar um lækkun eða undanþágu á þessum aðflutningsgjöldum, mun Reykjavíkurbær að sjálfsögðu greiða þessa tolla og aðflutningsgjöld með skuldajöfnun við ríkissjóð, þannig að sá fjárskortur eða bágborni fjárhagur, sem hv. 1. landsk. leyfir sér að tala hér um, er náttúrlega engin ástæða í þessu máli. Það hafa margar leiðir verið reyndar í þessu efni, til þess að svo þurfi ekki lengur að standa að þetta stórvirka og dýra tæki skuli haft í haldi og lokað inni nú hátt á annan mánuð. Það hefur verið reynt að fá nokkra liðkun á aðflutningsgjöldunum. Ríkisstj. hefur neitað því, og Alþingi á nú eftir að skera úr um það efni. Það hefur verið boðið fram að setja fulla tryggingu, bankatryggingu, fyrir greiðslu þessara aðflutningsgjalda, meðan beðið væri eftir úrskurði Alþingis. Frá fjmrh. er þvert nei við því að losa þetta stórvirka tæki úr því haldi, sem hann hefur það í, nema beinharðir peningar út í hönd komi til. Ég verð að segja, að þetta er í rauninni alveg einstæð framkoma af öðrum eiganda slíks stórvirks tækis, og ég ætla, að t. d. ef einhver gjöld hefðu átt að greiðast, svo að nokkru næmi, af þessu tæki, t d. til bæjarsjóðs Rvíkur, söluskattur, sem sveitarfélögin ættu að fá, eða annað, hefði engum bæjarfulltrúa í Reykjavík dottið í hug að stöðva þetta stórvirka tæki af þeim ástæðum. Hér er alveg um einstæða óbilgirni og stirfni af hálfu hæstv. ríkisstj, að ræða. Það var henni auðvitað gersamlega útlátalaust að láta leysa borinn úr haldi, strax þegar hann kom hingað, því að ríkisstj, gat haft alveg fullar tryggingar fyrir skilvísri greiðslu á þessum aðflutningsgjöldum af hálfu Reykjavíkurbæjar, strax þegar endanlega væri úr því skorið, hver þau aðflutningsgjöld ættu að vera. Varðandi þær röksemdir, ef röksemdir skyldi kalla, sem bæði í nál. minni hl. greinir, málgögn stjórnarflokkanna hafa tönnlast á, hæstv. fjmrh. líka, að verið sé að brjóta niður tollakerfi landsins með þessu, má minna á það, að hæstv. núv. fjmrh. hefur sjálfur ekkert verið feiminn við það að bera fram ýmsar tillögur um lækkanir og undanþágur. Við skulum segja t. d., að fyrir nokkrum árum flutti hann sjálfur till. um að undanþiggja t. d. vélbáta aðflutningsgjöldum. Annað skiptið ekki fyrir löngu flutti hann var fjmrh, þá sjálfur - till. um það að endurgreiða aðflutningsgjöld af minkum, sem fluttir hefðu verið frá Kanada. Ég veit ekki, hvort hann hefur verið að gera þá sjálfur tilraun til að brjóta niður sitt eigið tollakerfi. En ég mundi nú ætla, að þeir jarðborar eða þessi nauðsynlegu tæki til hagnýtingar jarðhitans, séu þó öllu þýðingarmeiri fyrir þjóðfélagið í heild heldur en till. fjmrh. fyrir nokkrum árum um að fella niður aðflutningsgjöld af minkum. Ég vænti þess, að hv. þdm. fallist á það, að sanngjarnt sé og réttmætt vegna þjóðarhagsmuna að veita heimild til að lina nokkuð á þeim háu gjöldum, sem af þessum nauðsynlegu tækjum eru nú tekin.



Herra forseti. Hv. frsm. meiri hl. hefur nú gert grein fyrir því, að n. klofnaði, og á hvern hátt hún klofnaði. Það er vitanlega hagsmunamál fyrir Reykjavíkurbæ og fyrir þjóðina, að hægt verði að hagnýta jarðhitann sem bezt, eins og hv. frsm. meiri hl. byrjaði ræðu sína á að tala um, hvílíkt hagsmunamál það væri. Ég sé ekki, að afstaða minni hl. n. gagni neitt í þá átt að hindra, að jarðborar komi til landsins og a. m. k. að þessi jarðbor, sem kominn er til landsins og hefur orðið tilefni til þess, að þetta frv. er flutt, verði notaður. Og ég sé ekki, að ríkisstj. hafi heldur gert neinar þær ráðstafanir, sem geti komið í bága við það, að þessi jarðbor verði notaður, heldur jafnvel þvert á móti, að tilboð hennar um kaupin gætu orðið til þess, að sú framkvæmd að bora eftir gufu og jarðhita með þessu tæki yrði víðtækari, en annars hefði orðið. Svo sem fyrirsjáanlegt var í upphafi, leggur meiri hl. n. til, að frv. verði samþykkt, enda eru tveir af flm. frv. í fjhn. og vitanlega skipuðu sér í þann hluta hennar, sem mælir með frv. Hv. 1. flm. virtist nú ekki áðan vera meðflm. sínum sérstaklega þakklátur fyrir hans meðmæli með frv., sem komu fram við 1. umr., en ég skildi nú þann hv. þm. allt öðruvísi, en hv. 6. þm. Reykv. (GTh) gerir. Ég held, að hann hafi alls ekki verið að leggja andstæðingum málsins nein vopn í hendur, heldur þvert á móti var hans ræða til þess að sýna fram á það frá hans sjónarmiði, að það væri nauðsyn á að samþykkja þetta frv. En við tveir minnihlutamennirnir í fjhn., ég og hv. 8. landsk. þm., treystum okkur ekki til að mæla með frv. eins og það liggur fyrir, og til þess eru einkum þrjár ástæður, sem komnar eru nú fram í nál. okkar og ég þarf þess vegna ekki að fara mörgum orðum um. Fyrsta og aðalástæða okkar er sú, að við teljum, að samþykkt frv. mundi valda óheppilegri röskun á tollakerfi landsins. Við segjum ekki, að það brjóti tollakerfi niður, heldur að það valdi óheppilegri röskun. Eins og upplýst er í nál. okkar og kom fram í ræðu hæstv. fjmrh. við 1. umr. þessa máls, eru ýmiss konar tæki mjög gagnleg í sama tollaflokki og þessir borar. Ég sé ekki ástæðu til að telja þau upp, enda hef ég ekki tæmandi yfirlit um það, en trúað gæti ég því, að ýmsum, sem þurfa á slíkum tækjum að halda, fyndist, að það væri engu síður ástæða til þess að slaka til um tolla á þeim, en á þessum jarðborum, t. d. eins og túrbínur í rafstöðvar, gufuvélar og hlutar til þeirra, vélar til niðursuðu, sútunar, lýsishreinsunar og margt fleira, frystivélar, flökunarvélar og sjálfvirk löndunartæki. Ætli það þætti ekki eins réttlátt að fella niður eða lækka aðflutningsgjöld af þessum tækjum eins og á jarðborunum, ef þetta yrði samþykkt? Hugsunarháttur fjölda manna er orðinn sá í landinu, og það vitum við, að ef einhver tilslökun er gerð eða einhver fríðindi veitt, þá vilja allir, sem telja sig sambærilega við það, fá það sama. Þess vegna má nærri geta, hvaða kröfur yrðu gerðar beinlínis af þessum sökum. Og meira að segja hv. frsm. meiri hl. og aðalflm. þessa máls, það er ein hans aðalröksemd fyrir því, að samþykkja beri þetta frv., að slíkar tilslakanir hafi verið veittar áður og vegna annarra hluta. En það er nú um þessar tilslakanir að segja, að ég hef oft orðið var við það, að þær hafa valdið ýmiss konar vafningum og óánægju, og þó að slíkar undanþágur séu til í lögum nú, þá held ég, að það batnaði alls ekki við það að fjölga þeim. Það mundi ekki draga úr kröfunum við það. Það eru líka töluvert aðrar ástæður fyrir hendi nú, en oft hafa verið undanfarið. Í fyrra gekk greiðlega að afgreiða tekjuhallalaus fjárlög. Árin þar áður tvö eða þrjú var tekjuafgangur hjá ríkissjóði, en greiðsluafgangur á ríkisreikningi. En nú eru fjárlögin með 70 millj. kr. greiðsluhalla, þ.e.a.s. fjárlagafrumvarpið. Mér virðist því, að það sé sízt tími til þess nú að skerða tekjur ríkissjóðs, eins og mundi verða, ef gengið væri inn á þá braut, sem lögð er með þessu frv. Nú er ég ekki að segja, að það mundi valda neinum straumhvörfum eitt út af fyrir sig, þó að gefinn væri eftir tollur á þessum jarðbor. En það er bara það, sem á eftir kæmi, að standa þá á móti öðrum kröfum jafnréttháum. Við í minni hl. álítum, eins og ástatt er, að það sé yfirleitt ekki sanngjarnt að aflétta aðflutningsgjöldum vegna þess beinlínis, hvernig miklum hluta þeirra er varið. Það vita allir, að gengi íslenzkra peninga er haldið uppi með aðflutningsgjöldum. Ef því væri hætt, mundu bæði jarðborar og annað, sem flutt er til landsins, stórhækka í verði, og yrði þá líklega ekki mikill munur á verði slíkra hluta, þó að gjöldunum væri aflétt, eins og nú er með gjöldunum. Og meðan stórfé er árlega varið til að halda niðri vöruverði og greiða stórfelldar uppbætur á útfluttar vörur, sýnist okkur ekki vera sérstaklega heppilegur tími til þess að lækka aðflutningsgjöld. Hv. 2. flm. frv., 1. landsk. þm., talaði með frv. hér við 1. umr., en ekki á móti því, og hann talaði á þeim grundvelli, að það væri mikil nauðsyn fyrir Reykjavík að losna undan þessum gjöldum vegna þess, hvað kaupstaðurinn væri illa settur fjárhagslega. Mér skildist hann vera að mæla með frv. og beitti þessum rökum, enda hafa þessi rök oft verið borin fram, þegar ýmsir hafa verið að biðja um styrki úr ríkissjóði og önnur fríðindi. En jafnvel þó að tekið væri trúanlegt það, sem hv. 2. flm. frv. hélt hér fram, sé ég ekki, að það sé nauðsyn að bæta úr vandræðum Reykjavíkur á þennan hátt, þar sem ríkið hefur boðizt til að kaupa hlut Reykjavíkurborgar í þessu tæki og eiga þennan bor einsamalt, vitanlega með það fyrir augum að nota það svo til þess, sem það er ætlað til, bæði í þágu Reykjavíkurbæjar og annarra landsmanna. Nú lét hv. frsm. meiri hl. orð liggja að því, að það væri kyndugt, að ríkið hefði peninga til þess að eignast þennan bor einsamalt, en mætti ekki missa aðflutningsgjöldin af honum. Við þessu er það að segja, að fyrst og fremst er fjárveiting til þess að kaupa þennan bor, og þeir peningar eru fyrir hendi, sem tvö þing hafa veitt. Og í öðru lagi er það, að eins og ég sagði rétt áðan, mundi það ekki svo miklu raska, þetta eina mál út af fyrir sig kannske, heldur miklu fremur þeir dilkar, sem þetta drægi á eftir sér. Þess vegna er það m. a., að við sjáum ekki ástæðu til að mæla með þessu frv. Við vildum þó ekki leggja til, að frv. yrði fellt, heldur leggjum til, að það verði afgreitt með rökstuddri dagskrá, sem prentuð er í nál. okkar á þskj. 46, sem hv. þm. hafa fyrir framan sig og ég sé því ekki ástæðu til að lesa. En í þessari till. til dagskrár eru dregnar saman í örstutt mál þær ástæður, sem til þess liggja, að við teljum ekki rétt að samþykkja frv. nú og leggjum til, að hv. d. geri þær ástæður að sínum ástæðum fyrir því að vísa málinu frá. Hv. frsm. meiri hl. taldi, að ríkisvaldinu bæri að stuðla að þeim framkvæmdum, sem þetta mál fjallar um. Ég get fallizt á það, að ríkisvaldinu beri að stuðla að þeim framkvæmdum, eftir því sem efni standa til og það getur. Ég álít einmitt, að það geri það með því að hafa gengizt fyrir því, að þessi stórvirki bor kæmi til landsins, og ekki hvað sízt með því að bjóðast til að kaupa hlut Reykjavíkurbæjar, til þess einmitt að þetta tæki geti orðið notað í þágu alþjóðar, ekki eingöngu fyrir Reykjavík, heldur í alþjóðarþágu. Og ég verð að segja það sem mína skoðun persónulega, að um þetta stórvirka tæki, hvað sem líður minni borum, sem keyptir kynnu að verða, er það eðlilegasta fyrirkomulagið, að ríkið eigi þetta. Það þarf ekki að vera fleiri ár að bora á sama staðnum. Það er ákaflega eðlilegt, að þessi bor verði fluttur um landið og víðar leitað eftir jarðhita með honum, en hér á litlu svæði. Hvernig færi svo um sams konar tæki eða tæki til sömu nota, minni og ódýrari, er dálítið annað mál, þó að einstakir staðir ættu þá þau. Vitanlega er þessi bor nógu dýr, þó að ofan á verðið bætist ekki aðflutningsgjöld, og svo má segja um fjöldamargt. Sem betur fer, er nú mestallt af innflutningi til landsins hlutir, sem eru gagnlegir á einn eða annan hátt. En það eru greidd aðflutningsgjöld af flestu því, sem til landsins flyzt, þrátt fyrir það, af nauðsyn ríkisins til þess að fá peninga, því að ríkið er nú einu sinni komið út á þá braut, og þar held ég að enginn geti kennt verulega öðrum frekar, en sjálfum sér, að það er komið inn á þá braut. En það má nærri geta, að einhvers staðar þarf að taka allt það stórfé, sem til þess þarf nú orðið að halda atvinnuvegunum á floti, sem eiginlega eru undirstaða alls ríkisbúskaparins. Það er ákaflega einkennilegt fyrirkomulag í efnahagsmálum, sem ríkir hér á landi og hefur ríkt og smáþróazt, og ekki hægt að sjá, að það geti staðið lengi, að halda þeim atvinnuvegum sem yfirleitt skapa þjóðinni tekjur, uppi með greiðslum ýmist úr ríkissjóði eða þá útflutningssjóði, sem einnig verður að afla tekna til með aðflutningsgjöldum og öðru slíku. En þetta er nú einu sinni staðreynd, að svona er þetta nú í dag. Svona hefur það þróazt í hálfan annan áratug eða upp undir það, fyrst núna að þess verður vart, að straumurinn er þó hægari, en verið hefur og það miklu hægari, en verið hefur undanfarið. Dýrtíðin vex ekki neitt nándar nærri nú um sinn eins og oft áður, en gagngerð breyting hefur ekki á þessu orðið, þannig að þjóðin hafi horfið frá þessu fyrirkomulagi, sem þó væri hægara, því að vitanlega gæti þjóðin það, ef almenn samtök í landinu væru um það, því að þetta er að taka úr öðrum vasanum og láta í hinn. Hv. frsm. meiri hl. var að tala um það, að ef aðflutningsgjöld af þessum bor yrðu innheimt á annað borð, mundi Reykjavíkurbær greiða með skuldajöfnuði, því að bærinn ætti stórfé hjá ríkissjóði. Ég skal játa, að ég er því ekki svo kunnugur, hvort bærinn á nú stórfé hjá ríkissjóði. Það eru að vísu ýmis gjöld, sem ríkið hefur skuldbundið sig til að greiða bæjar- og sveitarfélögum á sínum tíma, en ég hygg, að það sé með flest þau gjöld þannig, að það fari eftir því, hvað greiðslan gengur hart, hvað er veitt til þess á fjárlögum. Það getur vel verið, að Reykjavíkurbær eigi eitthvað hjá ríkissjóði, sem er kræft. Ef svo er, að þetta gæti jafnazt með skuldajöfnuði, ef það virkilega er, þá finnst mér, að báðir mættu vel við una að nokkru leyti. Ríkið fengi þá sín réttmætu gjöld og losnaði við skuldir, og Reykjavíkurbær fengi þennan hluta skuldanna greiddan. Ég efast nú dálítið um það reyndar, að bærinn eigi beinlínis hjá ríkissjóði þetta mikla fé, þannig að það sé kræft, og þá er nú dálítið annað uppi á teningnum. Það fer eins og fara vill um úrslit þessa frv. Líkur benda til að sjálfsögðu, að það verði samþykkt, og þá það. En ég er ekki í nokkrum vafa um, að það er óskynsamlegt að taka svona einstakt atriði út úr og setja lög um það, að þessi innflutningur skuli vera undanþeginn innflutningsgjöldum, og ég álít, að það væri miklu réttara að hafa það alveg ákveðið í tollskrá, hvaða gjöld skuli greiða af hverjum hlut, og afnema allar slíkar undanþágur, sem eru ótilteknar, heldur aðeins í heimildarformi, en till. liggur nú ekki fyrir um það.



Það voru aðeins örfá orð í tilefni af einu atriði í ræðu hv. frsm. meiri hl. En út af ræðu hans að öðru leyti er ekki ástæða til þess að segja margt, því að í henni komu ekki fram nein ný rök fyrir þessu máli, og hann gerði enga tilraun til að hnekkja þeim rökum, sem minni hl. hv. fjhn. hefur fært fyrir sínu máli. En þetta, sem kom mér til þess að segja örfá orð, var það, að nú tók hv. þm. upp á því að halda því fram, að það væri einstök óbilgirni af fjmrh. og fjmrn, að halda bornum, eins og hann mun hafa komizt að orði. Ég hygg, að þessum hv. þm. sé það vel ljóst, og það er auðvitað a. m. k. öllum öðrum hv. þm. ljóst, að það ber að greiða tolla af vörum, áður en þær eru afhentar til notkunar. En hv. þm. leyfir sér að kalla það óbilgirni, að fjmrn. vill halda sér við lögin að þessu leyti og að það þarf að greiða tollinn, áður en innflutningurinn getur átt sér stað. Mér finnst vera fáheyrt að heyra þetta af munni þingmanns. En út af þessu vil ég segja það sem mína skoðun, að mér finnst hv. þm., sem er borgarstjóri í Reykjavík, hafa sýnt í þessu máli alveg einstæðan ómyndarskap með því að gera samninga við ríkisstj. um sameign á bornum, gorta af framkvæmd sinni í því efni, eins og hann hefur gert, raupa af henni og telja til mikilsverðrar forgöngu í málefnum Reykvíkinga, en skorta síðan manndóm til að standa við samninginn, þegar til á að taka, hafa ekkert nema refjar í stað þess að ganga hreinlega fram og standa við þær skuldbindingar, sem hann hefur tekið að sér, og við samning, sem hann hefur gert. Og ekki nóg með það. Hann heldur málinu svo gersamlega í sjálfheldu, að hann vill ekki heldur losa sig við samninginn. Hann vill hvorki standa við samninginn né losa sig við hann. Þetta er svo einstæður ómyndarskapur, að ég sé sérstaka ástæðu til þess að benda á hann í tilefni af því, að þessi hv. þm. var að tala um, að fjmrn. héldi bornum með óbilgirni.

Frsm. meiri hl. (Gunnar Thoroddsen) : Hv. frsm. minni hl. fjhn. reyndi að svara þeim röksemdum, sem ég hafði hér fram flutt, m. a. þegar ég benti á, að fjöldamargar undanþágur væru í lögum og m. a. hefði síðasta Alþ. samþykkt nokkrar í viðbót. Svar hv. frsm. við þessu er þetta: Nú eru aðstæður gerbreyttar frá því í fyrra. Þá var afkoma ríkissjóðs góð. Þá hafði verið greiðsluhagnaður hjá ríkissjóði. Nú er öldin önnur. Nú leggur ríkisstj. fram fjárlagafrv. með yfir 70 millj. kr. greiðsluhalla. - Það virðist þá vera komið þannig, svo að ég noti orðalag hv. 1. landsk. þm., að það sé orðinn bágborinn fjárhagur ríkissjóðs, en ekki bæjarsjóðs, sem veldur því, að útilokað sé að fella niður aðflutningsgjöld. - Það verður ekki annað ráðið af orðum hv. frsm. minni hl. en að vegna þess, hvað illa sé komið fyrir ríkissjóði nú, þoli hann þetta ekki. En hinu hefur hv. frsm. alls ekki getað svarað, hvernig er hægt að koma heim og saman, annars vegar að ríkissjóðurinn megi ekki missa þessa peninga, þessi aðflutningsgjöld, hann þurfi að fá þau þegar í stað, og hins vegar, að ríkissjóður hafi vel efni á því að gerast einn eigandi borsins og borga hann einn. Sú tilraun til svars, sem hv. frsm. reyndi, var það, að það væri til fé fyrir þessu, það væri veitt í fjárlögum. Þetta er alger misskilningur. Ég veit þetta stafar bara af vanþekkingu hv. þm. Í fjárlögum fyrir árið 1956 er í fyrsta skipti veitt fé til þessara hluta. Og það stendur í fjárlögunum: Fyrri greiðslan af tveim 1.250 þús. Í gildandi fjárlögum fyrir árið í ár stendur: Til kaupa á jarðbor, síðari greiðsla af tveim, 1.250 þús. Það er sem sagt 2.5 millj., sem veitt er í fjárlögum til þessara hluta. Borinn kostar alls, eins og ég gat um, yfir 11 millj. kr., þegar aðflutningsgjöld eru talin með. Þó að þeim sé sleppt, þó að ríkissjóður ætli sér ekki að greiða sjálfu sér eða þessu fyrirtæki aðflutningsgjöldin, þá er þó 7.5 millj., sem þarf að greiða vegna borkaupanna, en aðeins 2.5, sem hefur verið veitt í fjárlögum. Og í fjárlagafrv., sem nú liggur fyrir, er ekki einn einasti eyrir til þess. Að vísu eru í fjárlögum frá 1956 og 1957 veittar nokkrar fjárhæðir sem rekstrarkostnaður borsins, og við skulum segja, að þeim fjárhæðum hafi verið haldið eftir og eigi nú að nota það líka til að greiða stofnkostnað borsins. Samt sem áður skortir gífurlega mikið á, margar milljónir, að þessar fjárveitingar hrökkvi fyrir stofnkostnaði borsins. Mér þykir leitt, að hv. frsm., sem ég veit að jafnan vill hafa það, sem sannara reynist, skuli hafa borið fram svo staðlausa stafi um þetta efni, en líklega hefur hann haft fjmrh. fyrir heimild. Hæstv. fjmrh. kom hér og segir, að ég hafi enga tilraun gert til að hnekkja þeim rökum, sem fram hafa komið. Það þarf náttúrlega þó nokkur brjóstheilindi til að koma hér upp í stólinn og tala svo, þegar ég hef gert þessar röksemdir svokölluðu ýtarlega að umtalsefni og sýnt fram á, hversu gagnrök ríkisstj. gegn þessu stangast gersamlega hvað á annað og í rauninni ekki heil brú í þeim. Og hann talar um, að það sé einstæður ómyndarskapur af borgarstjóranum í Reykjavík, hvernig hann hafi hegðað sér í þessu máli, að gera samning við ríkisstj., gorta af forgöngu og skorta svo manndóm til að standa við. Ég vil aðeins minna þennan hæstv. ráðh. á það, að fyrir hans forgöngu hefur stofnkostnaður þessa bors, síðan samningurinn var gerður við hann, hækkað um nærri 2 millj. kr. En hitt finnst mér nokkuð furðulegt, þegar þessi hæstv. ráðh. leyfir sér að tala um, að af hendi Reykjavíkurbæjar sé ekkert annað, en refjar í stað greiðslna, þar sem það er vitanlegt, að ár eftir ár hefur þessi hæstv. ráðherra staðið í vegi fyrir því, að bæjar- og sveitarfélög á Íslandi fengju greiðslur, sem ríkissjóður á að greiða til ýmissa framkvæmda, bæði vegna þátttöku eða hluta ríkissjóðs í skólabyggingum, í hafnarmannvirkjum, í íþróttamannvirkjum, í heilbrigðisstofnunum. Ár eftir ár hlaðast upp skuldabaggar, og ekki hefur tekizt að fá verulega bót á því þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir á undanförnum árum, m. a. samstarfsmanna þessa hæstv. ráðh. í ríkisstj., fyrst og fremst vegna þess, að þessi hæstv. ráðh. hefur jafnan staðið í gegn. Og svo er nú komið, eins og ég lýsti hér við 1. umr., að skuldir ríkissjóðs til Reykjavíkurbæjar eins, svo að sleppt sé öðrum sveitarfélögum, eru 23 millj. kr. Svo leyfir þessi hæstv. ráðh. sér að koma og tala um refjar af hendi Reykjavíkurbæjar í þessu efni, þar sem þó er vitanlegt og sannað, að núverandi hæstv. fjmrh. er versti skuldaþrjótur, sem setið hefur í ríkisstj. Íslands.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) : Hv. þm., sem síðast talaði, veit vel, að allt það, sem hann sagði hér síðast um skuldabagga ríkisins og vanskil til Reykjavíkurbæjar, er algerlega út í hött, enda má nærri geta, hvort þessi hv. þm., í jafnmiklum erfiðleikum og hann á fjárhagslega með bæinn, hefði ekki innheimt þetta fé, ef þetta væru raunverulegar skuldir ríkisins. Það má nærri geta, hvort hann léti þetta fé standa ár eftir ár og reyndi ekki að innheimta, ef hér væri um skuldir að ræða. Þetta er allt út í hött, og hv. þm. veit það. Hann veit, að ríkissjóður er skuldbundinn til að greiða samkv. því, sem fé er veitt á fjárlögum til þessara framkvæmda. Það væri þokkalegur vitnisburður um forstöðu hans fyrir málefnum Reykvíkinga, ef hann héldi fjárhag bæjarins í fullkominni sjálfheldu, eins og hann gerir, en vanrækir að innheimta, ef hann ætti útistandandi stórfé hjá ríkissjóði. Það væri þokkaleg lýsing á sjálfs hans forstöðu fyrir málefnum bæjarins, sem hann væri þá að gefa hér með þessum fullyrðingum, ef nokkur glóra væri í því, sem hann heldur fram. En sannleikurinn er sá, að hér er ekki um neina skuld að ræða, af þeirri einföldu ástæðu, að ríkissjóður á að leggja fram eins og fé er veitt til á fjárlögum. Það er alveg sama, hvar að þessu er komið hjá þessum hv. þm., það er engin heil brú til í öllum þessum refjum hans. Hann segir, að síðan samningurinn var gerður um borinn, hafi verið bætt við tollana og aðflutningsgjöldin. Vitanlega verða menn að taka þeim landslögum, sem sett eru, og þeim áhrifum, sem þau landslög hafa á samninga, sem þeir hafa gert. Verða þá vitanlega allir aðilar, sem að samningunum standa, jafnt að taka á sig það, sem löggjafinn kann á að leggja, eftir að samningar eru gerðir. En ef hann er í svo miklum vandræðum með þetta mál allt saman og þessar 2 millj., sem hann talar um, að hafi veríð bætt ofan á verðið á bornum með löggjöfinni frá síðasta þingi, eru honum ofviða, hvers vegna afsalar hann sér þá ekki samningnum, eins og ríkisstj. hefur stungið upp á? Hvernig stendur á því, að hann heldur þessu máli í algerri sjálfheldu og tekur ekki því boði ríkisstj., að hún standi þá ein að borkaupunum? Hvers vegna er hann með þessar refjar, sem ég kalla enn, í stað þess að gera annað hvort, borga það, sem hann á að borga, eða afsala sér samningnum og ríkið eitt eigi borinn?

Frsm. meiri hl. (Gunnar Thoroddsen) : Herra forseti. Þar sem hæstv. fjmrh. talar hér um viðskipti ríkissjóðs og bæjarfélaga eins og hann hafi ekki hugmynd um, hvernig málum er háttað, skal ég aðeins fara um það nokkrum orðum. Það er svo ákveðið í lögum, að um ýmsar framkvæmdir og starfsemi er verkaskipting milli ríkissjóðs og sveitarfélaganna. Varðandi t. d. skólana er það ákveðið, að sveitarfélögin greiði helming stofnkostnaðar þeirra, en ríkissjóður helming. Það er enginn fyrirvari í þessum lögum um, að ríkissjóður skuli greiða eftir því, sem fé er veitt í fjárlögum. Það er rangt hjá hæstv. ráðh. Um hafnarmannvirki er ákveðið, að sveitarfélögin greiði vissan hluta, en ríkissjóður einnig sinn hluta, Í þeim lögum er að vísu fyrirvari, eftir því sem fé er veitt í fjárlögum. Um sjúkrahús og heilbrigðisstofnanir er svo ákveðið, að sveitarfélögin greiði yfirleitt 3/5 af stofnkostnaði, en ríkissjóður 2/5. Um íþróttamannvirki, fimleikahús, sundlaugar og annað þess háttar er ekki ákveðið í lögum, en menntmrn. og forgöngumenn þessara mála hafa frá upphafi ákveðið, að íþróttasjóður eða ríkissjóður greiði 40% af stofnkostnaði þessara mannvirkja á móti sveitarfélögunum. Hér er um verkaskiptingu að ræða, og það er auðvitað sjálfsögð krafa, að ríkissjóður standi í skilum og greiði sinn hluta af þessum stofnkostnaði jafnóðum og sveitarfélögin. Hitt eru í rauninni refjar og hrein fásinna að ætlast til þess, að bæjar- og sveitarfélög séu að leggja út stórfé fyrir ríkissjóð vegna stofnkostnaðar þessara mannvirkja og bygginga, sem þessir báðir aðilar hafa samkv. lögum tekið að sér sameiginlega. Þannig liggja þessi mál fyrir. Í fyrsta lagi hefur hæstv. núv. fjmrh. vanrækt það og staðið á móti því, að nægar fjárveitingar fengjust í fjárlögum þessi ár, sem hann hefur verið fjmrh., síðan 1950. Hann hefur staðið gegn því, að Alþ. veitti í fjárlögum nægilegt fé til þess að mæta framlögum bæjar- og sveitarfélaganna. Þar sem ekki er áskilnaður eða fyrirvari um það, að greitt skuli eftir því, sem fé er veitt í fjárlögum, hefur hann einnig staðið gegn því, að ríkissjóður greiddi sinn hluta. Og þegar verið er að ráðstafa t. d. á undanförnum árum greiðsluafgangi ríkissjóðs, þá hefur venjulega með mestu herkjum og eftirtölum tekizt að fá einhvern örlítinn hluta af því til þess að greiða þessar vanskilaskuldir ríkissjóðs við bæjar- og sveitarfélögin. Þetta veit hver einasta bæjarstjórn og sveitarstjórn á Íslandi. Svo þykir mér hæstv. ráðh. bæta gráu ofan á svart, þegar hann hælist um yfir því, að bæjar- og sveitarfélögin skuli ekki stefna honum fyrir dómstólana til að standa í skilum. Ég hef tekið það fram hér áður, að um margar þessar greiðslur er ekki ákveðið í lögum, að ríkissjóður skuli alltaf greiða jafnóðum og framkvæmdum miðar áfram, þó að hlutfallið sé ákveðið í lögunum. Þess vegna er um a. m. k. sumar þessar greiðslur tilgangslaust að leita til dómstólanna til að fá hæstv. ráðh. dæmdan. En það sýnir, hversu ráðh. er forstokkaður og forhertur í syndinni, að hann ekki aðeins refjast við að greiða og stuðla að því, að veitt sé fé til greiðslna til sveitar- og bæjarfélaganna, heldur hælist hann um og reynir að ögra bæjar- og sveitarfélögunum með því, að þau hafi ekki stefnt honum fyrir dómstólana.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) : Herra forseti. Það virðist nú vera útrætt um borinn, því að hv. þm. minntist ekki á hann í síðustu ræðu. En út af því, sem hann sagði um greiðslu á kostnaðarþátttöku ríkissjóðs við hin ýmsu mannvirki, þar sem hann færði allt úr lagi, sem að því lýtur, þá vita allir hv. alþm., að það hefur enginn ágreiningur verið um það áratugum saman hér á hv. Alþ. og í öllum ríkisstj., sem setið hafa, að það bæri að skilja löggjöfina um framlög ríkisins til skólakostnaðar, til hafnarmála og til annarra slíkra mála þannig, að ríkið ætti að greiða jafnóðum og féð væri veitt til þess á fjárlögum. Og ég lýsi því hér með yfir, að flokksbræður hv. þm., sem hafa setið með mér í ríkisstj., hafa ekki haft annan skilning á þessum málum, en þennan. Þeir hafa litið þannig á, að það ætti að greiða féð eftir því, sem fé væri veitt til á fjárlögum. Einnig kom nú fram hjá hv. þm. það, sem sker úr í þessu. Hann sagði, að hér væri ekki um löglega skuldakröfu að ræða. Hann klykkti allan belginginn áðan út með því að lýsa því yfir, að hér væri ekki um löglega skuldakröfu að ræða, sem hægt væri að ganga eftir eftir venjulegum leiðum. Vegna hvers ekki? Vegna þess að málið er vaxið eins og ég upplýsti og eins og allir hv. þm. hafa litið á áratugum saman. Ef það stæðist, að það ætti að greiða jafnóðum, hvað sem fjárveitingum líður, þá væri hér um að ræða skuldbindingar, sem fallnar væru í gjalddaga. Varðandi það, að ég hafi staðið á móti framlögum til þessara framkvæmda, þá veit ég ekki betur en að það hafi yfirleitt verið höfuðrógsefni á hendur mér nú upp á síðkastið af hendi málgagns þessa hv. þm. og Sjálfstfl., að ég hafi gengið allt of langt í því að samþykkja ríkisútgjöld. Ég hef verið ausinn rógi dag eftir dag, viku eftir viku, mánuð eftir mánuð í málgagni þessa hv. þm. fyrir það, að ég hafi gengið allt of langt í því á undanförnum árum að taka það í mál, að svo mikið væri sett á fjárlögin og ríkisútgjöldin sett svo há sem þau hafa orðið. Samræmið er svo sem álíka hjá honum og hv. flokksbræðrum hans öðrum, sem hafa rætt það mál.



Herra forseti. Hv. 6. þm. Reykv. talaði fyrir þessu frv. við 1. umr. Ég tók til máls á eftir og tók það fram þá, að ég væri í höfuðatriðum honum sammála í því, sem hann þá sagði og voru rök fyrir því, að þetta frv. hlyti samþykki hér á Alþingi. En ég bætti dálitlu við, þ. e. a. s. ég brá upp annarri hlið á þessu máli í því skyni að styrkja og styðja aðstöðu þeirra, sem berjast fyrir málinu hér á Alþingi. Fyrir þetta virðist hv. 6. þm. Reykv. kunna mér litlar þakkir. Hann virðist vera mér mjög ósammála í því, sem ég flutti málinu til stuðnings. En skyldi það nú vera svo í raun og veru, þegar betur er að gáð? A. m. k. viðurkenndi hann í sinni fyrstu ræðu nú í dag, að bæjarsjóður Reykjavíkur ætti í nokkrum erfiðleikum um greiðslur nú um stundarsakir. En nægir þetta ekki til þess að bera það fram sem ástæðu, sem rök í málinu, að Reykjavíkurbær á um stundarsakir í greiðsluörðugleikum? Ég sagði þetta einnig í minni ræðu við 1. umr. málsins, en ég gat þess líka, að ég væri hræddur um, að þessir greiðsluörðugleikar bæjarsjóðs væru meira en stundarfyrirbrigði. Af þessu ræð ég það, að hv. 6. þm. Reykv. muni mér ekki mjög svo ósammála um það, að hið háa Alþ. komi hér til stuðnings bæjarfélaginu einmitt einnig af þessum ástæðum. Þess vegna dró ég þessa hlið fram við 1. umr., því að ég taldi, að það mundi styðja málið, en ekki spilla fyrir því í augum hv. þdm. Það er nefnilega engin nýlunda, að sveitarfélög leiti til Alþ. um aðstoð í ýmsu formi. Ég fyrir mitt leyti tel það sjálfsagt, að þegar sveitarfélag þannig leitar til Alþ., þá sé rétt að athuga slíkt mál gaumgæfilega og með velvild og helzt, ef unnt er að verða við beiðninni um aðstoð. Það er máske óvenjulegt, að höfuðborgin þurfi að leita til hins háa Alþ. um slíka aðstoð. En ef það kemur fyrir, þá ber hv. alþm. að taka það líka til greina og athuga með sömu velvild og um hvert annað sveitarfélag væri að ræða. Ég vil því enn og aftur mælast til þess við hv. þdm., að þeir athugi málið vel áður en þeir greiða atkvæði á móti frv., og að þeir einmitt taki þessa hlið málsins með í sínu fullnaðarmati.