Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Háttv. áheyrendur. Það er eftir kröfu frá Sósfl., að nú er útvarpað umræðum um þetta frv. við 3. umr. þess hér í d. En við fyrri umr. um þetta mál. bæði 1. og 2. umr., hafa þm. Sósfl. flutt um það mjög langar ræður, sem samtals hafa staðið yfir í margar klst. Hafa þeir þá að sjálfsögðu ekki komizt hjá endurtekningum, og ræður þeirra hér í kvöld verða vafalaust að mestu endurtekningar á því, sem þeir hafa sagt um málið hér á þingi undanfarna daga. Úr því að þeir vilja fá útvarpað umræðu um málið nú við 3. umr. þess, hefðu þeir getað sparað sér eitthvað af löngu ræðunum við 1. og 2. umr., ef þeir hefðu viljað flýta þingstörfum. En þeir virðast síður en svo hafa áhuga fyrir því, að þetta þing, sem nú er búið að standa í 7 mánuði og 2 daga, ljúki störfum sem fyrst. Það er venja, að álit þingnefnda um mál, sem vísað hefur verið til þeirra, liggi fyrir við 2. umr. En ekki hefur verið meiri hraði á fulltrúa Sósfl. í fjhn. en svo, að áliti hans um málið var fyrst útbýtt í d. í dag. Þessi hv. þm., Einar Olgeirsson, hefur látið fylgja þessu nál. sínu ritgerð um sjávarútvegsmál, sem nýbyggingarráð, þar sem hann hefur átt sæti, hefur látið gera. Í l. um nýbyggingarráð, sem sett voru seint á árinu 1944, segir, að hlutverk nýbyggingarráðs sé „að búa til heildaráætlun, fyrst um sinn miðaða við næstu 5 ár, um nýsköpun íslenzks þjóðarbúskapar“. Þessi heildaráætlun hefur ekki sézt ennþá, en ráðið er fyrir alllöngu búið að ráðstafa öllu því fé, sem það fékk til umráða. En í sambandi við það frv., sem hér er til umr., hefur hv. 2. þm. Reykv., nýbyggingarráðsmaðurinn Einar Olgeirsson, lagt fram brtt. um það, að fjárhagsráð skuli gera 5–10 ára áætlun um nýsköpun. Og vafalaust lýsir hann þessu „plani“ sínu hér í kvöld. Hann átti að semja áætlun, gerði það ekki, en vill nú fela öðrum að semja 5–10 ára áætlun, þegar allir peningarnir eru eyddir. Sniðugur ráðsmaður sá! Með því frv., sem hér liggur fyrir, er gert ráð fyrir stofnun 5 manna fjárhagsráðs, sem á að koma í staðinn fyrir tvö ráð, er starfað hafa að undanförnu, þ.e. viðskiptaráð og nýbyggingarráð. Á þannig að sameina hjá einni nefnd þau störf, sem þessar tvær nefndir hafa áður annazt, og eru lagaákvæði um innflutning og gjaldeyrismeðferð og um verðlag tekin upp í þetta frv. - En auk þess er hinu nýja fjárhagráði ætlað að hafa eftirlit með fjárfestingu og yfirstjórn hennar. Er þetta að því leyti nýmæli, að áður hefur engum einum aðila verið falið þetta verkefni. Að öðru leyti er hér ekki nýmæli á ferð, því að langt er frá því, að menn hafi verið frjálsir ferða sinna í atvinnu- og viðskiptalífinu á liðnum árum. Margs konar víðtækum hömlum hefur þar verið beitt af hálfu þess opinbera. Enginn hefur getað fengið keyptan varning frá útlöndum eða erlendan gjaldmiðil til annarra nota nema að fengnu leyfi hjá viðskiptaráði eða nýbyggingarráði. Meira að segja á þeim tíma, þegar innieignir þjóðarinnar í útlöndum jafngiltu nærri 600 millj. króna, en það komust þær hæst seint á árinu 1944. þótti ekki fært að aflétta gjaldeyrishöftunum. Var þó yfirstjórn fjármála og viðskiptamála þá hjá ráðherra úr Sjálfstfl., sem hefur talið sig fylgja frjálsri verzlun og hefði því vafalaust verið fús til að afnema höftin, ef hann hefði talið það fært. Menn geta því ekki vænzt þess. að nú sé hægt að létta hömlunum af, þegar allar þessar erlendu innieignir eru til þurrðar gengnar. En þó að það sé þannig ekki nýtt í okkar sögu. að beitt sé gjaldeyrishömlum og eftirliti á atvinnu- og viðskiptasviðinu, þá hefur þetta opinbera eftirlit og vald verið hjá fleiri aðilum síðustu árin, og þar af leiðandi hefur gætt allmikils ósamræmis í framkvæmdum og heildaryfirlit og heildarstjórn vantað. Þetta hefur valdið þeim einstaklingum og stofnunum, sem hafa þurft að leita til „ráðanna“ til þess að koma fram málum sínum, erfiðleikum og tímatöfum, þar sem oft lék vafi á því, hvert átti að leita eftir nauðsynlegum leyfum, og dæmi eru þess, að hin opinberu „ráð“ hafa stjakað umsækjendum á milli sín vegna ágreinings þeirra um verkaskiptingu, auk þess sem af þessari skiptingu valdsins hefur leitt ósamræmi í leyfisveitingum og framkvæmdum. Þrátt fyrir öll opinberu afskiptin af framkvæmdum einstaklinga og félaga síðustu árin hefur engin ein stofnun haft yfirstjórn á framkvæmdunum og fjárfestingu landsmanna, og af því hefur leitt, að margar nauðsynlegar framkvæmdir hafa stöðvazt á miðri leið og orðið að sitja á hakanum, meðan fé var lagt í annað, sem ef til vill var ekki eins þýðingarmikið. Með l. um nýbyggingarráð, sem samþ. voru á þingi 1944, var ákveðið að leggja til hliðar jafnvirði 300 millj. kr. í erlendum gjaldeyri, og skyldi fé þessu varið til kaupa á framleiðslutækjum eftir ráðstöfun nýbyggingarráðs. Öllum þessum gjaldeyri hefur þegar fyrir nokkru verið ráðstafað. En hitt hefur að verulegu leyti verið vanrækt að sjá um leið fyrir innlendu fjármagni á móti þessum útlenda gjaldeyri. Um leið og menn fá ávísun á erlenda peninga til þess að kaupa fyrir þá framleiðslutæki eða annað, þurfa þeir vitanlega að leggja fram hér íslenzka peninga á móti, og eigi þeir ekki þessa fjármuni sjálfir, þurfa þeir að fá þá að láni. Nú mun það vera svo um flesta þá, sem fengið hafa gjaldeyrisleyfi hjá nýbyggingarráði síðustu tvö árin til kaupa á skipum eða öðrum framleiðslutækjum, að þeir hafa ekki sjálfir nema lítið af því fjármagni, sem þurft hefur til kaupanna, og því orðið að leita eftir miklu lánsfé. En fyrir þeirri þörf hefur ekki verið séð, svo að fullnægjandi sé. Að vísu voru sett lög um stofnlánadeild sjávarútvegsins við Landsbanka Íslands á þingi í fyrra, og með þeim l. var seðladeild bankans gert skylt að lána stofnlánadeildinni allt að 100 millj. kr., en til þess að stofnlánadeildin geti annað því verki, sem henni er ætlað, þarf hún miklu meira fé til umráða, og þrátt fyrir öflugan áróður og áskoranir til almennings um að lána stofnlánadeildinni fé hefur ekki enn fengizt nema lítið af því, sem þar er þörf fyrir. Það mikla fjármagn, sem leikið hefur lausum hala að undanförnu, hefur að verulegu leyti runnið í aðra farvegi, og því liggur við borð, að ýmsar nauðsynjaframkvæmdir á sviði framleiðslustarfseminnar stöðvist vegna vöntunar á stofnlánum. Til dæmis um það, hvað miklar framkvæmdir eru í undirbúningi, og þar af leiðandi mikil eftirspurn eftir erlendum gjaldeyri og innlendu fjármagni, má nefna áætlun, sem hagfræðinganefndin, er starfaði á vegum þingflokkanna s.l. haust, gerði um fyrirhugaða fjárfestingu þess opinbera og einstaklingsfyrirtækja árið 1947, en áætlun þessa er að finna í nál. hagfræðinganna. Þeir komast að þeirri niðurstöðu, að fyrirhuguð fjárfesting árið 1947 nemi 335 millj. kr. og þar af í erlendum gjaldeyri 130 millj. Þó taka þeir það fram, að þessar tölur muni vera heldur of lágar en of háar, þar sem þeim hafi á þeim skamma tíma. sem þeir höfðu til starfa, ekki tekizt að fá tæmandi upplýsingar um fyrirætlanir manna í þessum efnum. Af þessum fyrirhuguðu framkvæmdum er ekki, samkvæmt áætlun hagfræðinganna, nema litill hluti, eða um það bil 1/5, svo kallaðar nýsköpunarframkvæmdir, heldur er meginhlutinn ýmiss konar aðrar framkvæmdir ríkisins, bæjarfélaga og einstaklinga. svo sem húsabyggingar, rafveitur o.m.fl. Þetta eru miklu meiri framkvæmdir en verið hafa á síðustu 2 árum samkvæmt yfirliti um þær, sem birt er í áliti hagfræðinganna. Þegar nú litið er til þess, að allar þær innieignir, sem söfnuðust utanlands á stríðsárunum, eru þegar eyddar, og þegar enn fremur eru athugaðar þær horfur, sem nú eru um sölu á íslenzkum framleiðsluvörum í öðrum löndum, verður að telja það ákaflega hæpið, og ég vil raunar segja útilokað, að þjóðin hafi 130 millj. kr. í afgang af gjaldeyristekjum sínum á þessu ári, þegar búið er að borga allar innfluttar neyzluvörur og aðrar daglegar nauðsynjar. En þetta er, eins og áður er getið, sú upphæð í erlendum gjaldeyri, sem hagfræðingarnir áætla, að þurfi til þeirra nýju framkvæmda, sem þeir gátu fengið upplýsingar um, að ráðgerðar væru á árinu. Og verði öll þessi upphæð ekki fyrir hendi, kemur til kasta hins væntanlega fjárhagsráðs að velja og hafna. Þá verður ráðið að hlutast til um, að þær af hinum nýju framkvæmdum, sem nauðsynlegastar eru, verði látnar sitja fyrir því fjármagni, bæði erlendu og innlendu, sem hægt er að verja í þessu skyni. Þá á fjárhagsráðið einnig, um leið og það miðar ákvarðanir sínar við fjárhagsástæðurnar, að athuga, hvað mikið vinnuafl er fáanlegt til hinna nýju framkvæmda, miðað við það, að næg atvinna haldist í landinu, en að framleiðsluatvinnuvegirnir fái fullnægt vinnuaflsþörf sinni. Samkv. 3. gr. frv. er fjárhagsráði ætlað að semja fyrir fram áætlun um heildarframkvæmdir fyrir ár hvert. En samkv. 6. frvgr. á það jafnframt að gera sérstaka áætlun um framkvæmdir ríkisins, áður en fjárlög eru samin ár hvert, og sé við samning þeirrar áætlunar, er Alþ. og ríkisstj. geti haft til hliðsjónar við fjárlagaafgreiðslu og ákvarðanir um framkvæmdir, stefnt að því að tryggja öllum landsmönnum næga atvinnu, en koma jafnframt í veg fyrir ofþenslu. Ákvarðanir um ríkisframkvæmdir verða að sjálfsögðu eins og áður í höndum Alþ. og ríkisstj., en hins vegar er fjárhagsráði ætlað að gera um þetta áætlanir, sem þing og stjórn geti haft til hliðsjónar. Þetta er nauðsynlegt ákvæði og sett í þeim tilgangi að tryggja eðlilegt samræmi í framkvæmdum þess opinbera og annarra, en slíkt hefur skort tilfinnanlega að undanförnu. Á síðustu þingum hafa verið sett mörg lög um ríkisframkvæmdir og um heimildir til ríkisstj. til þess að taka lán til þeirra. Hafa þessar lagasetningar að ýmsu leyti mótazt meira af vilja þingsins til þess að stuðla að framkvæmdum og framförum á ýmsum sviðum heldur en af mati á því, hvaða möguleikar væru fyrir hendi til framkvæmdanna á hverjum tíma. Ég man nú í svipinn eftir slíkum ríkislántökuheimildum frá þingunum 1944 og 1945, sem nema samtals hátt á annað hundrað millj. kr., og er þó ekki þar með talin 60 millj. kr. lántökuheimild vegna togarakaupanna, en það lán átti að greiðast upp, um leið og skipin seldust. Vel getur þetta hafa verið enn meira en það. sem ég man eftir nú í svipinn. Margar af þessum framkvæmdum eru enn ekki hafnar, m.a. vegna vöntunar á fjármagni. Hér fyrir utan eru svo allar þær ríkisábyrgðir, sem þingið hefur samþ. að veita fyrir lánum bæjar- og sveitarfélaga vegna ýmiss konar framkvæmda. sem þau hafa með höndum. Á þennan hátt er af ríkisins hálfu stofnað til samkeppni á lánamarkaðinum við þau einstaklingsfyrirtæki, sem hafa þurft að afla sér lánsfjár til þess að kaupa fyrir ný framleiðslutæki og endurnýja þau, sem fyrir voru. En í stað slíkrar samkeppni þarf að koma eðlileg samvinna þessara aðila og samræmi í framkvæmdum þess opinbera og annarra, þar sem hagsmunir heildarinnar eru hafðir fyrir augum. Þetta áður vanrækta, en stóra og þýðingarmikla verkefni er fjárhagsráðinu ætlað. Þessi opinberu afskipti eru óhjákvæmileg, eins og nú er ástatt, ef takast á að koma í veg fyrir stöðvun á mörgum nauðsynlegum framkvæmdum, sem þegar eru hafnar eða í undirbúningi. Til þess að leitast við að skýra þetta mál nokkru nánar og leiða í ljós þá þörf, sem er nú um sinn fyrir opinbera afskiptasemi af öllum meiri háttar framkvæmdum landsmanna, sem fjárfestingu þarf til, vil ég taka hér dæmi. Við skulum hugsa okkur bónda, sem býr á jörð, þar sem þörf er mikilla umbóta. Hann á eftir að byggja nýtt íbúðarhús í stað gamla bæjarins. hann þarf að byggja nýtt fjós, fjárhús og hlöðu. Hann þarf að slétta það af túninu, sem óslétt er, svo að það verði ala vélfært, og hann þarf að stækka túnið, svo að engjaheyskapurinn verði óþarfur. Hann þarf líka að setja fjárhelda girðingu um túnaukann og hann þarf að girða beitilandið. Hann vantar líka rafmagn til heimilisnota og ýmiss konar vélar til þess að létta störfin. Við getum líka hugsað okkur. að þarna sé útræði og bóndinn þurfi að fá smíðaðan nýjan bát, vegna þess að sá gamli sé orðinn fúinn. Bóndinn á kannske eitthvað af peningum, sem hann getur varið til framkvæmdanna, en þó ekki nándar nærri nóg til þess að kosta þetta allt saman. - Og hvernig fer hann þá að? Gerir hann kröfu til þess að fá strax að láni hjá banka eða sparisjóði allt það fé, sem þarf til að vinna þetta allt á einu ári, og pantar hann vélarnar og efni til allra framkvæmdanna í einu? Sé þetta hygginn maður og forsjáll, fer hann öðruvísi að. Hann gerir áætlun um framkvæmdirnar og skiptir þeim niður á hæfilega mörg ár. eins og Hákon á Borgum, eftir því sem hann skýrði frá í sögu sinni. Hann metur það og gerir upp við sjálfan sig. hvað mikið sé hægt að gera á einu ári, hvað sé mest aðkallandi og hvað sé frekar hægt að láta bíða til næsta árs. Að þessari athugun lokinni hefst hann svo handa um þær framkvæmdir, sem hann metur mest, útvegar sér efni til þeirra og lánsfé, ef hann þarf á því að halda. En við þessar áætlanir og ákvarðanir hefur hann vitanlega enn eitt í huga, og það er þetta: Hvað get ég komið miklu í framkvæmd af þessum nýjungum í ár með þeim vinnukrafti, sem ég hef yfir að ráða, án þess að heyöflunin og önnur framleiðslustörf biði hnekki við það? Þau nauðsynjastörf verða vitanlega að sitja í fyrirrúmi, til þess að hinar nýju framkvæmdir geti orðið og verði einhvers virði, þegar þær eru komnar. Eins og nú er ástatt í þjóðfélaginu, verður ekki hjá því komizt að taka upp starfsaðferðir þessa forsjála bónda. Alþm. gera miklar kröfur um ýmiss konar ríkisframkvæmdir, bæjar- og sveitarstjórnir hafa líka margt á prjónunum, og félög og einstaklingar gera líka sínar kröfur um efni og fjármagn til nýrra framkvæmda. Þegar þetta allt er lagt saman, er það meira en svo, að hægt sé að koma því öllu í verk á skömmum tíma. Og þá þarf einhver aðili að vera til, einhver Hákon á Borgum, sem raðar skynsamlega niður framkvæmdum þessa smábýlis, sem þjóðfélagið okkar óneitanlega er, vegur og metur, annars vegar óskirnar og hins vegar framkvæmdarmöguleikana, og ákveður, hvað skuli sitja í fyrirrúmi og hvað skuli bíða þar til síðar. Þetta á fjárhagsráðið að gera. Þess má geta, að ákvæði þessa frv. um stofnun fjárhagsráðsins eru í fullu samræmi við þær tillögur, sem fram komu frá hagfræðinganefndinni s.l. haust og birtar eru í áliti hennar. Það er út af fyrir sig ekki vandasamt að setja um þetta lög og reglugerðir, þó að þar þurfi að sjálfsögðu margs að gæta, heldur kemur vandinn aðallega til sögunnar, þegar að framkvæmdunum kemur. Er þá þýðingarmikið, að afgreiðsla mála, sem undir ráðið heyra, geti orðið sem greiðust og að skriffinnskan, sem þegar er allt of mikil í ríki voru, færi þar ekki allt á bólakaf. Má í þessu sambandi binda á það, að í 5. gr. frv. er svo fyrir mælt, að með reglugerð skuli ákveða, að tilteknar minni háttar framkvæmdir séu heimilar án fjárfestingarleyfis. Er þess að vænta, að hæstv. ríkisstj. hafi þessi undanþáguákvæði svo rúm sem hún telur sér frekast fært, án þess að með því sé spillt fyrir því, að sá heildarárangur náist, sem stefnt er að með frv. Er það mikils um vert fyrir þá fjölmörgu einstaklinga um land allt, sem hafa minni háttar framkvæmdir með höndum, að þeir geti starfað að þeim með eðlilegum hætti og svipað og áður hefur tíðkazt án þess að þurfa að leita um mjög margt samþykkis stjórnarvalda í höfuðstaðnum. Þykist ég vita, að hæstv. stjórn sé þetta vel ljóst og að hún hafi þessi reglugerðarákvæði svo frjálsleg sem hún telur mögulegt. 2. gr. þessa frv. kveður á um skipun fjárhagsráðs og hlutverk þess. Þar er svo fyrir mælt, að ráðið skuli m.a. miða störf sín við það, „að öllum vinnandi mönnum, og þó sérstaklega þeim, er stunda framleiðsluvinnu til sjávar og sveita, séu tryggðar réttlátar tekjur fyrir vinnu sína, en komið í veg fyrir óeðlileg sérréttindi og spákaupmennsku.“ Þetta er vel mælt, og ef fjárhagsráðinu auðnast að stuðla verulega að því, sem hér er nefnt, þá held ég, að það hljóti að fá góð eftirmæli, þegar þar að kemur, þó að störf þess verði vafalaust að einhverju leyti aðfinnsluverð, eins og önnur mannanna verk. En vitanlega er hið væntanlega fjárhagsráð ekki einhlítt í þessu efni. Það hefur ekki þessa siðabót að öllu á sínu valdi, heldur verða hér margir fleiri að koma til og leggja fram sitt lið, ef þetta takmark á að nást. Þetta ákvæði 2. gr. er í fullu samræmi við það, sem segir í öðru stjfrv., sem nú liggur fyrir þessari d., frv. um framleiðsluráð landbúnaðarins. Þar er því slegið föstu, að afurðaverð til bænda á innlendum markaði eigi að miðast við það, að þeir hafi tekjur sambærilegar þeim, sem aðrar vinnandi stéttir njóta. Þessi ákvæði í 2 stjfrv. er ekki hægt að skilja á annan veg en þann, að ríkisstj. vilji stefna að því að koma á réttlátri skiptingu þjóðarteknanna yfirleitt, en þess er brýn þörf og ástæða til að fagna því, að fjárhagsráðið á að miða störf sín við þetta. Þó að þetta sé þannig orðað, að sérstaklega skuli tryggja þeim mönnum, er stunda framleiðslustörf til sjávar og sveita, réttlátar tekjur fyrir vinnu sína, þá er ljóst, að til þess að það mark náist, verða tekjur þeirra að vera í eðlilegu og sanngjörnu hlutfalli við tekjur annarra manna í landinu. Að öðrum kosti eru þær ekki réttlátar. Ég vil í þessu sambandi og af þessu tilefni minnast með fáeinum orðum á þáltill., sem ég bar fram í sameinuðu Alþingi fyrr á þessu þingi. Efni hennar er nátengt því ákvæði frv., sem ég hef hér gert að umtalsefni, og vænti ég þess því, að hæstv. forseti telji ekki óviðeigandi, þótt ég geti hennar lítils háttar hér um leið. Tillagan er um hlutfallstölur tekna hjá þjóðfélagsstéttunum, og er á þskj. 304. Efni hennar er það, að ríkisstj. skuli skipa 6 manna nefnd til þess að gera tillögur um hlutfallstölurnar. Er þar lagt til, að félagasamtök fjölmennustu stéttanna í þjóðfélaginu hafi rétt til að velja einn mann hvert í þessa nefnd. Náist samkomulag um tekjuhlutfallið, verði síðan unnið að því að koma tekjuskiptingunni í þjóðfélaginu í samræmi við það. Þessari till. minni var vísað til allshn. Sþ. til athugunar. og hefur n. nýlega skilað áliti um hana. Kemur þar fram, að nm. voru ekki á eitt sáttir í málinu, en urðu þó sammála um að leggja til, að till. yrði vísað til ríkisstj. til athugunar. Get ég eftir atvíkum sætt mig við þá meðferð á því máli. Aðalatriðið tel ég það, að sem flestir vilji íhuga þetta mál og fallast á, að rétt sé að stefna að því að koma á meira réttlæti í skiptingu þjóðarteknanna, en ekki hitt, hvaða aðferðir þar eru við hafðar, þótt ég hins vegar telji mikils vert og líklegast til árangurs, að sem flest stéttasamtökin fáist til að gefa málinu gaum og beita sér fyrir sanngjarnri lausn þess. Og ég get því betur sætt mig við þá meðferð á till. minni. að henni verði vísað til hæstv. ríkisstj., þar sem stjórnin hefur einmitt í þessu frv. um fjárhagsráð lýst yfir þeim vilja sínum að koma á meira réttlæti í þessu efni og lagt fyrir ráðið að vinna að því, að tekjuskiptingunni í þjóðfélaginu verði komið í heilbrigðara og réttlátara horf. Við lifum á öld stéttarsamtaka og stéttabaráttu. Hver stétt fyrir sig reynir að ná til sín sem ríflegustum hlut, og er þess þá ekki ætið gætt svo vel sem skyldi, að jafnvægi þarf að haldast í þjóðfélaginu, ef vel á að fara. Ef einstakar stéttir eða hópar manna draga til sín meira verðmæti en þjóðarbúskapurinn í heild þolir, og meira en sanngjarnt er í samanburði við aðra, þá er komið á óheillabraut. Skipting þjóðarteknanna má ekki fara eftir því, hvað einstaklingar eða stéttir geta til sín togað í skjóli þeirrar aðstöðu eða þess valds, sem þeim hefur skapazt. Í stað slíkrar togstreitu þarf að koma réttlæti og sanngjörn lausn málanna, að beztu manna yfirsýn, þar sem nægilegt tillit er haft til þjóðarheildarinnar, og helzt þarf þetta að gerast með samkomulagi stéttanna. Ég nefndi áðan bónda, sem þarf að gera margs konar umbætur í búskap sínum, og aðferðir hans við það. Nú ætla ég að taka annað dæmi. Við skulum hugsa okkur fiskibát, sem fer í róður og aflar vel. Bátverjar skipta aflanum, þegar í land er komið, eins og siður var í gamla daga og eftir þeim reglum, sem þar um gilda. Þeir fara í annan róður næsta dag, en þá afla þeir þriðjungi minna en fyrri daginn. En þegar að því kemur að skipta í fjörunni, þá vandast málið. Einn hásetinn heimtar að fá jafnmarga fiska í sinn hlut og daginn áður, þó að aflinn sé nú þriðjungi minni. „Mér kemur það ekkert við, hvort mikið eða lítið aflast, segir hann. „Mér veitir ekkert af þessu, og þetta vil ég hafa.“ Þá kemur annar til sögunnar, ekki vægari í kröfum. „Ég vil fá jafnmarga fiska í minn hlut nú og í gær“, segir hann, „og svo vil ég fá einn fisk í viðbót núna. vegna þess að nýlega hafa verið hækkaðir tollar. Ég verð að gera gagnráðstafanir, og þess vegna heimta ég einum fiski meira en í gær. Hvort mikið eða lítið aflast. það kemur ekki mál við mig.“ Og svo er hnakkrifizt út af skiptunum. Þið segið nú ef til vill, góðir hálsar, að slíkt og því líkt komi ekki fyrir hjá sjómönnunum, enda væri þetta óbjörgulegt úthald. Rétt mun það, að þetta gerist ekki bókstaflega í sjóferðum. En er ekki þetta dágóð mynd af okkar nýendurreista og sjálfstæða lýðveldi? Landið er báturinn og landsfólkið áhöfnin. Heildartekjur þjóðarinnar eru vitanlega misjafnlega miklar frá ári til árs, og er margt. sem þeim mismun veldur. Tíðarfar er ekki alltaf jafnhagstætt fyrir framleiðslustarfsemina. Uppskera og aflabrögð er hvort tveggja ótryggt og breytingum háð. Þá hafa markaðsástæður í viðskiptalöndunum mikil áhrif á efnalega afkomu okkar. Hvernig er þá hægt að hugsa sér, að heilar stéttir í þjóðfélaginu, hvort sem það eru nú embættismenn ríkisins, kaupsýslumenn, daglaunamenn eða einhverjir aðrir, geti haft fastákveðnar og óhreyfanlegar tekjur? En þó eru til hópar manna í landinu. sem hugsa og tala á þessa leið: „Okkur kemur það ekkert við, hvernig þjóðartekjurnar breytast, hvernig aflast þetta eða hitt árið eða hvernig ykkur gengur að selja framleiðsluna. Við þurfum að fá okkar ákveðnu laun, og við gerum kröfu til þess að fá þau. Við sættum okkur ekki við neitt öryggisleysi í þeim efnum.“ Svo rísa deilur, þar sem rifizt er um hvern spón og bita, sem til fellur á þjóðarheimilinu, og minna þær aðfarir oft einna helzt á hrafnahóp í kringum hrossskrokk. En er það nú alveg óhjákvæmilegt að hafa þjóðfélagið svona? Nei, langt frá því. Það er alveg óþarft. Það er vel hægt að koma á það meiri menningarbrag, ef menn, nógu margir, aðeins vilja og vinna að því. Hér er nóg af hagfróðum mönnum, sem geta reiknað út þjóðartekjurnar ár hvert og komizt að niðurstöðu um það, hvað mikið sé til skipta milli landsmanna. Og það er hægt að setja sanngjarnar reglur um skiptingu þjóðarteknanna, ef menn aðeins vilja gera það og fara síðan eftir þeim. Í launalögunum er ríkisstarfsmönnum skipt í milli 10 og 20 launaflokka eftir gildi starfanna. Þannig er hægt að hafa þetta um fleiri. Ef forvígismenn stéttanna vilja á annað borð koma sér saman og fremur stuðla að friði en ófriði í landinu, þá hljóta þeir að geta náð samkomulagi um það, hvernig tekjuhlutföllin eigi að vera hjá hinum ýmsu starfshópum, t.d. hjá sjómönnum, landverkamönnum, embættismönnum og kaupsýslumönnum, hvað bændurnir þurfi að fá fyrir sínar vörur, til þess að tekjur þeirra verði réttlátar í samanburði við tekjur annarra, hvað húsameistararnir og aðrir byggingarmenn eigi að fá mikið fyrir að byggja hús af ákveðinni stærð á hverjum tíma, til þess að tekjur þeirra verði í eðlilegu samræmi við tekjur annarra, o.s.frv. - Þegar þetta hlutfall væri ákveðið, ættu svo tekjur stéttanna að fylgja því og breytast eftir heildartekjum þjóðarinnar á hverjum tíma. Þessi tilhögun kæmi í stað þess vísitölufyrirkomulags, sem nú gildir, en fæstir munu þó að vísu telja, að sé viðhlítandi til frambúðar. Þegar þessi nýja skipan væri komin á, væri það allra hagur, þegar vel árar og þjóðartekjurnar vaxa, og þá mundu líka allir bera byrðarnar í eðlilegum hlutföllum, þegar verr gengur. Ég held því ekki fram, að þetta sé vandalaust, en framkvæmanlegt er það, ef vilji er fyrir hendi. Og það væri áreiðanlega stórum hollara og þarfara viðfangsefni fyrir stéttasamtökin í landinu, að reyna að ná samkomulagi um slíka lausn málanna, heldur en það meira og minna neikvæða nagg, sem þau standa nú í oft og einatt. En einmitt á því, hvernig stéttirnar í þjóðfélaginu beita samtökum sínum og valdi, mun það fyrst og fremst velta, hvort hér verður stefnt inn í nýja Sturlungaöld eða í áttina til réttarríkis, sem samboðið er siðuðu fólki. þar sem reynt er að leita sanngirni og beita henni við lausnir allra mála. Samkv. 2. gr. frv. á fjárhagsráðið enn fremur að miða störf sín við það, „að atvinnuvegir landsmanna verði reknir á sem hagkvæmastan hátt á arðbærum grundvelli og stöðvist ekki vegna verðbólgu og dýrtíðar.“ Hér er komið að því, sem nú skiptir mestu máli. að takist að koma í veg fyrir enn frekari vöxt verðbólgunnar og að samtök fáist um að draga úr henni, til þess að undirstöðuatvinnuvegir landsmanna geti komizt á traustan grundvöll. Það er í raun og veru táknrænt dæmi um þá öfugu þróun, sem hér hefur orðið í þessum efnum á síðari tímum, að um það leyti, sem fyrstu nýju skipin eru að koma til landsins og búast á veiðar, þá er svo komið rekstri sjávarútvegsins, að ríkið verður að ganga í ábyrgð fyrir hærra verði á framleiðsluvörum hans, sumum a.m.k., heldur en útlit er fyrir, að nokkurs staðar sé hægt að fá fyrir þær erlendis. Og þetta er sá atvinnuvegur, sem hefur skapað og verður einnig framvegis að skapa að mestu leyti þau verðmæti, sem þjóðin hefur til að nota í viðskiptunum við aðrar þjóðir. En þrátt fyrir þessar ömurlegu staðreyndir er til hópur manna í landinu, sem enn vill hlaða nýjum byrðum á þennan atvinnuveg og aðra og hefur í hótunum um að beita sér gegn þeirri viðleitni ríkisstj. að stöðva verðbólguskriðuna. Reynt er að nota það sem tilefni æsinga og andstöðu, að nýlega hafa verið hækkaðir tollar til þess að jafna hallann á fjárl. Vandlega er þá forðazt að geta þess, að ríkissjóður þurfti að fá auknar tekjur, m.a. og ekki hvað sízt til þess að geta risið undir útgjöldum af löggjöf síðustu þinga. sem þeir hinir sömu menn, sem nú hamast gegn tekjuöfluninni, töldu sig mjög fylgjandi, svo sem lögum um skólamál, lögum um almannatryggingar o.fl. Líka gleymist að geta þess, að um sama leyti og hin nýju tollalög komu til framkvæmda, hafa stjórnarvöld landsins minnkað allverulega álagningu verzlana á innfluttan varning, sem vegur að nokkru upp á móti tollahækkuninni. Málið er túlkað einhliða og villandi í því skyni að torvelda ríkisstj. nauðsynlegar ráðstafanir, sem nú þarf að gera til þess að forða aðalatvinnuvegum landsmanna frá enn frekari vandræðum. En þó að það hljóti að verða og þurfi að verða höfuðviðfangsefni næstu mánaða að stöðva verðbólguna og gera ráðstafanir til þess að minnka hana. svo að afstýrt verði stöðvun atvinnulífsins og þar með fylgjandi atvinnuleysi og vandræðum, þá er vitanlega ýmislegt fleira, sem þarf að gefa gætur. Ríkisútgjöldin hafa farið síhækkandi og eru orðin ískyggilega há. Ég vil nefna hér fáeinar tölur, sem sýna, hvert stefnir. Á árunum 1935–1936, að báðum meðtöldum, Var útflutningsverðmæti landsins að meðaltali 53,7 millj. á ári. Á þeim árum voru ríkisútgjöldin samkvæmt rekstrarreikningi ríkissjóðs að meðaltali 16,6 millj. kr. eða um 31% af útflutningnum. En s.l. ár, 1946, var vöruútflutningurinn frá landinu um 291 milljón að verðmæti, og þá voru ríkisútgjöldin um það bil 60% af útflutningnum, eða um það bil helmingi hærri hlutfallslega en á árunum fyrir stríðið. - Og enn hækka gjöldin. Alþ. hefur nýlega samþ. fjárlög fyrir árið 1947 með rekstrarútgjöldum, sem nema rúmlega 196 milljónum króna. Það er nær 70 en 60% af útflutningsverðmæti s.l. árs. En enginn veit enn. hvað útflutningur þessa árs verður mikill. Þetta eru tölur, sem tala sínu máli. Yfirbygging þjóðfélagsins fer sífellt stækkandi, og þó örast á síðustu tímum. Þangað vilja flestir komast, en fólk vantar til bjargræðisatvinnuveganna. Í sumum verstöðvum voru fiskiskip ónotuð í vetur vegna vöntunar á sjómönnum. Og þó eru nýju togararnir aðeins að byrja að koma til landsins. Þetta er öðruvísi en það ætti að vera. Þannig er þessu varið. - Það eru ýmsir vankantar á þeim heimi, sem mennirnir eru að smíða, bæði hjá stóru þjóðunum og eins hjá okkur, hinni fámennu þjóð á þessum hólma. Í næsta mánuði verður lýðveldi okkar þriggja ára. Sú lýðveldisbygging, sem hér hefur verið að rísa á þessum þremur árum, kemur mér þannig fyrir sjónir, í fáum orðum sagt: Hús í smíðum. Hljómar í viðum hefils raust og sagar kliður. Háa stiga á stafni og hliðum stiga smiðir upp og niður. Hamrar og axir höggva og sníða. Höllin á að fríkka og stækka. Efni safna ýtar víða. Enn skal turninn breikka og hækka Yfirsmiður, æruverður, aldar prýði, líkur jarli, öllu stjórnar, aldrei verður orða- og ráðafátt þeim karli. Tæmist vorar timburhlöður, tæknin bjargar nýrra daga. Allar hallar undirstöður upp í turninn smiðir draga. En hvernig skyldi það vera með þyngdarlögmálið? Ætli það haldi ekki gildi sínu þrátt fyrir alla nýsköpun vorra daga? Og mun þess þá ekki ærin þörf að skjóta stoðum undir bygginguna, í stað þeirra, sem kippt hefur verið burtu? Er það ekki einmitt það verk, sem ríkisstj. nýja, og fjárhagsráðið, þarf fyrst og fremst að vinna?



Haustið 1944 var gert samkomulag um að reyna að stjórna einum þýðingarmesta þætti þjóðarbúskapar vors, nýsköpun atvinnulífsins, samkvæmt fyrir fram gerðri áætlun, - en ekki að láta geðþótta peningamanna og meira eða minna óljósar hugmyndir atvinnurekendanna um gróðavon eða markaðshorfur ráða framkvæmdunum á þessu þýðingarmikla sviði. Í kosningunum s.l. sumar kepptust allir flokkarnir við að lofa nýsköpun þessa og heita þjóðinni því að halda henni áfram. Nú sjást efndirnar hjá gömlu þjóðstjórnarflokkunum þremur, er þeir nú hafa myndað sína gömlu þjóðstjórn á ný. Hefur stjórnarliðið nú við 2. umr. sýnt hinn sanna hug sinn í garð nýsköpunarinnar með því að fella allar till. mínar um að framkvæma áætlanir nýbyggingarráðs um sjávarútveg og um gjaldeyrissparnað og drepa allar ákvarðanir um stórhuga framtíðarfyrirætlanir. Það er hver þjóð sinna eigin örlaga smiður, og þjóð vor skapar sér sína sögu, að vísu ekki alveg eftir eigin vild, en vefur hana úr þeim þáttum, sem fyrir eru. Hve vel sá efniviður er notaður, fer eftir kjarki og framsýni þess, er efnið mótar. Bölsýni og bjartsýni sköpum vér sjálfir, mennirnir, og ef vesaldómur og trúleysi á land og þjóð ríkir í hugum okkar, þá verður líka sagan, sem vér sköpum, aum og vesalmannleg. En ef vér setjum markið hátt og spörum ekki að gera stórar kröfur til sjálfra vor - telja kjark í þjóðina og vekja hana til meðvitundar um möguleika sína, þá getum vér unnið stórvirki, jafnvel af litlum efnum. Það þótti dökkt fram undan haustið 1944. Helztu fjármálaspekingar þjóðarinnar sáu ekkert nema hrun og öngþveiti á næstu grösum, og við, sem bentum á, að þjóðarinnar biði bjartasta framtíð, ef hún hagnýtti tækifærið til nýsköpunar atvinnulífsins, vorum kallaðir skýjaglópar og nýsköpunarkenningar vorar taldar glapræði, landráð og svik. Með samtökum þeirra, sem þá trúðu á landið og þjóðina, var kvíðanum og bölsýninni á nokkrum mánuðum breytt í áræði og bjartsýni, sem gagntók alla þjóðina. Burt frá hrunstefnunni var sveigt inn á braut nýsköpunar og djörfustu framfara, sem land vort hefur þekkt. Bjartsýnin, sem þá sigraði, hefur sett mark sitt óafmáanlega á tvö síðustu ár Íslandssögunnar. Sú bjartsýni var oss dýrmætari en allir togararnir, sem keyptir voru í krafti hennar. Og ávextir þess áræðis munu halda áfram að setja mark sitt á söguna næstu tvö árin, þrátt fyrir allt afturhald. Hver togari og hvert flutningaskip. sem siglir í höfn á þessu og næsta ári, mun verða lifandi sönnun þess. Það er því óhrekjanlega sannað með staðreyndum þessara ára, hver lífsnauðsyn Íslandi er á djarfmannlegu áræði og einbeitingu orku sinnar til þess að skapa sem allra bezt framleiðslukerfi á eins skömmum tíma og nokkur kostur er á. Við, sósíalistar, hófum ekki baráttuna fyrir nýsköpun atvinnulífsins vegna þess eins, að okkur þætti svo gaman að því. að þjóðin eignaðist nýja togara eða skapaði sér fjölbreytt og mikilvirkt framleiðslukerfi. Við hófum baráttuna vegna þess, að við álitum, að nú væru að skapast á Íslandi efnahagsleg skilyrði til þess að afnema það böl, sem lengst hefur þjáð íslenzka alþýðu og löngum þjóð vora alla, fátæktina. Við drógum enga dul á þetta mark vort. Í útvarpsræðu fyrir kosningarnar í sumar kynnti ég takmark Sósfl. í því efni með eftirfarandi orðum: „Takmarkið, sem þjóðin á að setja sér að ná á næsta áratug, er: afnám fátæktarinnar. Nógu lengi hafa alþýðuheimili lands vors þjáðst undir fargi fátæktarinnar, undir þrældómnum og niðurlægingunni, undir sjúkdómunum og sorgunum, sem því böli fylgir. Sósfl. álítur það helga skyldu þjóðarinnar, þegar hún nú er laus undan sjö alda erlendri áþján, að losa sig á fyrsta áratug lýðveldisins endanlega úr þeim viðjum örbirgðar og eymdar, sem þjakað hefur þorra Íslendinga í þúsund ár, - skapa hverjum þjóðfélagsþegn sínum öryggi gegn skorti. Sósfl. álítur raunhæfan grundvöll vera að skapast fyrir afnámi fátæktarinnar með þeim þjóðarauð og þjóðartekjum, sem vér öðlumst nú í krafti nýrrar tækni. En skilyrði til þess, að sá grundvöllur verði hagnýttur til þess að ná þessu háleita marki - en ekki til þess að auka braskið, fjármálaspillinguna og arðránið í þjóðfélaginu er réttlát skipting eigna og tekna í landinu, og hana getur alþýðan tryggt í krafti lýðræðisins í landi voru með góðu kaupi, öruggri atvinnu, fullkomnum alþýðutryggingum og auknu valdi alþýðu í atvinnulífinu.“ Svo mörg voru þau orð. Í samræmi við þessa yfirlýsingu okkar höfum við nú lagt fram tillögur við meðferð þessa máls, sem miða að þessu tvennu: 1) að auka og margfalda framleiðslukerfi vort á næsta áratug samkv. fyrir fram gerðri áætlun; 2) að tryggja vinnandi stéttunum aukin áhrif og völd í atvinnulífinu, samfara því sem frelsisbarátta þeirra utan þingsalanna miðar að því að tryggja þeim vaxandi hlutdeild í hraðvaxandi afrakstri og auðlegð þjóðfélagsins. Og í samræmi við hagsmuni skammsýnasta hluts auðmannastéttarinnar hefur afturhaldið hér á Alþ. drepið hverja einustu brtt. vora, samtímis því sem það brennimerkir viðleitni verkalýðsins til vaxandi hlutdeildar í velmegun þjóðarinnar sem glæp. Það ætti þó nú að vera orðið hverjum manni ljóst, hver hagur það er þjóðinni að verja fé sínu fyrst og fremst til sköpunar nýs framleiðslukerfis - og hart er að sjá meiri hlutann hér á þingi drepa það nú að framkvæma t.d. þá áætlun nýbyggingarráðs að afla þjóðinni 20 nýrra togara fram að 1950. Íslenzka þjóðin veit, að ef hún leggur að sér til þess að koma upp á skömmum tíma stórfelldu framleiðslukerfi, þá fær hún það margfalt endurgreitt í stórbættum þjóðarhag eftir nokkur ár. Það er gott dæmi um slíkt nú, að b.v. Ingólfur Arnarson, fyrsti nýsköpunartogarinn, skuli þegar vera búinn að selja fyrir eina millj. kr. á 3 mánuðum. þannig að ef svipað gengi. mætti gera ráð fyrir, að hann seldi fyrir 3 millj. kr. á ári eða m.ö.o. skapaði gjaldeyri á einu ári, sem svarar andvirði hans sjálfs. 30 slíkir togarar ættu með sama hætti að geta aflað gjaldeyris fyrir 90 millj. kr. á einu ári. Skúla Guðmundssyni fannst slík undirstaða sem þessir togarar og þeirra afli veik og líkti því við, að undirstöðurnar væru dregnar í turninn. Það er ekki nýtt að heyra slíkt úr því heygarðshorni. Það voru slíkar ráðstafanir sem öflun slíks togaraflota. sem helztu fjármálaspekingar Íslands og aðalstuðningsblöð núv. stjórnar töldu fásinnu, þegar við lögðum þær til árið 1944. Nú standa þessir hrunadansarar svo berstrípaðir frammi fyrir þjóðinni, að þeir reyna að hylja nekt sína með stolnum fíkjublöðum. - En baráttan fyrir nýsköpun atvinnulífsins stóð ekki aðeins um það að skapa fullkomið framleiðslukerfi, er gæti staðið undir betri lífsafkomu þjóðarinnar. - Inntak hennar var einnig hitt, að skapa efnahagslegt sjálfstæði Íslands, - losa þjóðina úr því niðurlægingarástandi að flytja hráefni sín óunnin eða lítt unnin út sem hver önnur nýlenda. Takmarkið var að hagnýta auðlindir lands vors til þess að reisa hér stóriðju á sem flestum sviðum, er fullnægt gætu hráefni, sem unnin yrðu úr skauti lands og sjávar. Verkalýður Íslands og atvinnurekendur tóku höndum saman í þessari efnahagslegu frelsisbaráttu þjóðarinnar árið 1944. Báðar þessar stéttir gerðu þetta í meðvitund þess, að verið væri þar með að smíða vopn handa þjóðinni, sem gerðu hana sem heild sterkari í lífsbaráttunni, hver svo sem forystu þjóðarinnar hefði, verkalýðurinn eða atvinnurekendur. Þær komu sér saman um að reyna að stjórna þjóðinni í einingu og láta það sitja í fyrirrúmi að hagnýta þennan auð, er Íslandi hafði borizt, til þess að auka og margfalda framleiðslukerfi þess allri þjóðinni til blessunar. Okkur sósíalistum var ljóst, að það lá á, að þessi vopn í efnahagslegri frelsisbaráttu þjóðarinnar væru smíðuð sem fyrst, til þess að þjóð vor yrði á sinn friðsamlega hátt sem bezt vígbúin, þegar baráttan um afkomuna færi að harðna úti í heimi. Þess vegna lögðum víð, sósíalistar, aðaláherzluna á, að allur sá auður, sem Ísland hafði eignazt, yfir 500 millj. kr., væri lagður til hliðar á nýbyggingarreikning, þótt ekki tækist þá samkomulag nema um 300 millj. kr. sakir skilyrða Alþýðuflokksins. Þess vegna lögðum við sósíalistar líka áherzlu á það, að þjóðin yrði að setja sér það að lifa á því, sem hún flytti út. en falla ekki fyrir freistingunni að eyða innistæðunum, sem hægt var að nota til að leggja grundvöll að efnahagslegri valferð hennar í framtíðinni. - Það tókst að fá því framgengt, að þessar 300 millj. kr., sem til hliðar voru lagðar, væru notaðar til þess að umskapa algerlega farskipa- og fiskiskipastól landsins, - hefja margföldun á fisk- og síldariðnaði í landinu og byrja á vélbyltingunni í landbúnaðinum. - Öllum Íslendingum kemur nú saman um það, að slík stórvirki hafi verið unnin fyrir þessar einustu 300 millj. kr., að kalla megi það atvinnubyltingu í landinu, og þjóðin reisir höfuðið hærra með réttlátu stolti í hvert sinn, er nýr togari siglir í höfn. En þessi bylting kostaði baráttu. Fyrir hverjum sigri framfaranna á atvinnu- og fjármálalífinu varð að berjast við þann hluta peningavaldsins, sem fyrst og fremst heimtaði að fá féð til stundargróðans í verzluninni og braskinu. Sú barátta harðnaði því meir sem á leið. og að lokum fór svo, einkum eftir kosningarnar í júní 1946, að íslenzka yfirstéttin brást í því bandalagi, sem hún hafði myndað við verkalýðinn um einbeitingu að því að efla framleiðslukerfi landsins og tryggja efnahagslegt sjálfstæði þess. Yfirstéttin brást, þegar atvinnurekendastéttin innan hennar lét undan þeim hluta peningavaldsins, sem krafðist þess að fá að eyða í verzlunargróða handa sér. „lúxusbyggingar“ og annað, sem þjóðin gat verið án. Sósfl. barðist frá upphafi nýsköpunarinnar fyrir því, að meira fé en 300 millj. yrði lagt inn á nýbyggingarreikning, og birti hvað eftir annað í blöðum sínum kröfur þess efnis. Nýbyggingarráð lagði um mitt sumarið 1946 einróma til, að 100 millj. kr., sem þá voru ennþá til óeyddar utan við nýbyggingarreikning, væri bætt inn á hann til þess að tryggja áframhald nýsköpunarinnar. Vald heildsalanna var þá nógu mikið til þess, að sú krafa væri algerlega hundsuð, og síðari hluta ársins 1946 voru þessar 100 millj. kr. notaðar í almenna eyðslu og neyzlu. Það samsvarar því, að andvirði allra nýsköpunartogaranna hefði verið hagnýtt til augnabliksþæginda. Og það var ekki nóg með, að ekki fengist samkomulag um svo viturlega tillögu sem þessa. Meira að segja lög, sem til urðu í þessa átt, voru ekki haldin. Í árslok 1945 hafði nýbyggingarráð samið frv., sem að lögum varð, um, að 15% af andvirði útflutnings hvers árs skyldi bætt inn á nýbyggingarreikning. Þessi lög voru brotin, heildsalastéttinni fannst ekki nægilegt að hafa til umráða 85% af útflutningi landsins þessi árin og fá þar að auki að hagnýta sér yfir 200 millj. kr. af inneign Íslands, eins og hún var 1944. Heildsalastéttin knúði ráðherra sinn í ríkisstj., annan fulltrúa Sjálfstfl., til þess að bregðast þeirri lagaskyldu að leggja þessi 15% til hliðar, og þrátt fyrir það að ítrekaðar áminningar kæmu frá nýbyggingarráði og fulltrúar Sósfl. í ríkisstj. gerðu kröfu um framkvæmd laganna, fékkst þessi upphæð ekki greidd inn og hefur ekki verið greidd inn ennþá nema að hverfandi litlu leyti. Augnablikshagur yfirstéttarinnar varð í hennar augum þýðingarmeiri en þjóðarþarfir. Þannig brást íslenzka yfirstéttin hugsjón þjóðarinnar um áframhaldandi nýsköpun atvinnulífsins. Þegar sýnt var hvernig hér fór, var hafin ein atrennan enn til þess að reyna að tryggja það, að nægur hluti þjóðarteknanna yrði lagður til hliðar til þess að endurskapa allt framleiðslukerfið sem fyrst. Nýbyggingarráð lagði einróma til í áætlun sinni haustið 1946, að þaðan í frá yrðu 25% af útflutningsverðmætinu lagt á nýbyggingarreikning í stað 15% áður og færði óhrekjandi rök að. Sósfl. tók þessa kröfu um 25% upp við stjórnarsamningana í vetur og bar hana fram nú við 2. umr. þessa máls. Nú gátu þjóðstjórnarflokkarnir, sem hæst töluðu um nýsköpun í síðustu kosningum og allir vildu tileinka sér hana, sýnt alvöru sína. - Þeir sameinuðust allir um að drepa þessa till., þó að fulltrúar þeirra allra hefðu staðið saman um hana í nýbyggingarráði. Eftir að yfirstéttin hafði brugðizt nýsköpuninni og atvinnurekendur gefizt upp vegna áfergju heildsalanna, var tekinn upp aftur gamli söngurinn um hrunið, sem fram undan væri, - um, að engir peningar væru til, að íslenzkar afurðir væru ekki samkeppnisfærar, að alþýðan yrði að fórna. Það væri til skammar fyrir oss, Íslendinga, að láta það heyrast, að hér sé ekki hægt að halda áfram uppbyggingu atvinnulífsins á öllum sviðum, vegna þess að peningar til að borga með tækin liggi ekki í bönkum erlendis. Aðeins sá á skilið efnahagslegt frelsi, sem daglega verður að vinna sér fyrir því og hefur það siðferðisþrek og framsýni að geta neitað sér um einn hlut í dag til þess að geta lifað betur á morgun. Og þegar vér, Íslendingar, nú - í krafti þess stórhuga, sem mótaði hag vorn árin 1944–1946 - höfum eignazt 30 nýtízku togara og stórvirk tæki á öðrum sviðum, þá förum við sannarlega ekki berhentir út í baráttuna fyrir hraðari uppbyggingu og efnahagslegu frelsi. Vér sósíalistar höfum aldrei álitið nýsköpun atvinnulífsins einskorðaða við innieignir erlendis. Árið 1939 lögðum við til með frv., er við lögðum fyrir Alþ. þá, að hafin yrði nýsköpun atvinnulífsins hér á landi með skipulögðum sparnaði af þeim litlu tekjum, sem þjóð okkar þá hafði, og vér höfum nú lagt fyrir þetta þing í sambandi við það frv., sem hér er verið að ræða, ýtarlegar till. um nýsköpun atvinnulífs vors á næsta áratug á grundvelli þess að spara 25% af útflutningi hvers árs til uppbyggingar stórvirks framleiðslukerfis. Hugsum okkur, að meðaltal útflutningsins á næstu 10 árum væri 400 millj. kr. Ef 25% væru lagðar til hliðar á nýbyggingarreikning, yrðu það 1000 millj. kr. á 10 árum, sem hægt væri að hagnýta til að skapa hér ef til vill hlutfallslega stórvirkasta framleiðslukerfi heims, miðað við stærð þjóðarinnar. Og þegar þjóðin hefur séð, hvað einar einustu 300 millj. kr. eru að gefa henni í aðra hönd, þegar þeim er varið til öflunar framleiðslutækja, þá getur hún gert sér í hugarlund, hvað 1000 millj. kr., eða jafnvel þótt það væri eitthvað lægri upphæð, mundi veita. Í þeim brtt., sem ég lagði fram við 2. umr. þessa máls. var í höfuðatriðum gengið út frá eftirfarandi: 1) Að sjávarútvegsáætlun nýbyggingarráðs yrði framkvæmd til fullnustu á næstu 10 árum, þar með talið. að keyptir verði 20 nýir togarar. sem mundu kosta eitthvað yfir 60 millj. kr. 2) Að lokið verði við hina fyrirhuguðu nýsköpun í síldar- og fiskiðnaði og þó alveg sérstaklega lýsisherzluverksmiðjuna, sem ætluð er til að vinna úr síldarlýsinu, þannig að það verði markaðshæf vara í hvaða landi sem er. Einmitt nú, meðan verðið á síldarlýsi er eins hátt og raun ber vitni um, þurfum við að koma slíkri verksmiðju upp til þess að gera þessa vöru okkar fullunna út úr lýsisverksmiðjunum álíka dýrmæta og síldarlýsið sjálft er okkur nú, þó að það þá yrði farið að falla. En fram að þessu höfum við látið erlenda auðhringa gleypa gróðann af því að herða þetta lýsi og selja það smjörlíkis- og sápuverksmiðjum Evrópu. Uppkoma lýsisherzluverksmiðju hér á landi er einn stór þáttur í efnahagslegri frelsisbaráttu Íslendinga til þess að losna úr einokunarklóm „Unilever“-hringsins. En aðalþátturinn í brtt. mínum við frv. um fjárhagsráð, hvað framtíðarstefnuna snertir, er sá, að undirbúa skuli nú þegar og koma síðan upp á árabilinu 1951–1956 þeim stærstu raforkuverum, sem völ er á, með tilliti til framleiðslu ódýrrar orku og stóriðju á grundvelli hennar. - Íslendingar geta ekki byggt framtíð sína á sjávarútvegi einum saman. Til þess eru fiskimiðin of ótrygg, meðan ekki tekst alþjóðlegt samkomulag um vernd þeirra og um sérréttindi okkar Íslendinga til hagnýtingar þeirra. Við þurfum þess vegna að hagnýta þá auðsuppsprettu, sem fiskimið okkar eru, einmitt meðan þau eru eins mikil auðsuppspretta og nú, til þess að leggja grundvöllinn að stóriðju á Íslandi með hagnýtingu beztu fossa vorra, til að veita okkur ódýra orku, er keppt geti við hvaða ódýran orkugjafa sem vera skal. Öll framtíð iðnaðar og landbúnaðar á Íslandi byggist á rafmagni, - nógu miklu og nógu ódýru rafmagni. Skorturinn á rafmagni er nú þegar þrándur í götu iðnaðarþróunar og vélbyltingar í landbúnaði. Reynslan hefur verið sú, að við höfum verið svo seinir í að koma orkuverunum upp, að hvert einasta orkuver er að heita má orðið of lítið, jafnóðum og lokið er við það, og hvaða stóriðja sem er, sem áhugi hefur skapazt á að reisa hér heima, strandar næstum strax á skorti á rafmagni. Það má nefna áburðarverksmiðjuna sem dæmi. - Af hverju erum við svona seinir að koma upp raforkuverum? Hvað veldur því. að við leggjum ekki í þau nógu stór og nógu mikilvirk í einu - sem þó er viðurkennt að vera eina aðferðin til þess að geta framleitt nógu ódýra orku? Það er fátæktin, fjármagnsleysið og gjaldeyrisskorturinn, sem valdið hefur þessu á undanförnum áratugum. Eða hver man ekki þá tíma, þegar fulltrúar Íslands urðu að ganga land úr landi til að biðja um lán til þess að koma upp Sogsvirkjuninni - og fengu hvað eftir annað nei? Í Urriðafossi í Þjórsá má virkja yfir 100 þúsund hestöfl. Ef til vill er það einhver ódýrasta stórvirkjun, sem völ væri á á Íslandi, en orkuvirkjanir eru einmitt það gjaldeyrisfrekasta, sem við getum ráðizt í. - Skilyrðin til þess, að við þorum að ráðast í svona stórvirki og getum það, eru eftirfarandi: 1) Að við eigum fjármagnið sjálfir í erlendum gjaldeyri, því að ella mundum við þurfa að borga svo háa vexti, ef við ætluðum að fá það lánað, að orkuframleiðslan yrði okkur of dýr. og við mundum aldrei þora að leggja út í hana þess vegna. 2) Að við eigum þetta fé fyrirliggjandi allt í einu lagi, svo að við getum ráðizt í virkjunina í einu, en þurfum ekki að taka hana í smápörtum. 3) Að við getum séð til þess, að samtímis raforkuverinu komi upp það stórfelldar verksmiðjur í ýmsum greinum, að orkuframleiðslan verði næstum því strax hagnýtt til fullnustu, svo að vaxtatap verði sem minnst, og jafnframt fylgist að margföldun ræktaðs lands, til þess að landbúnaðurinn geti hagnýtt vélaaflið til hins ýtrasta og sveitaheimilin notið þess sem mest. En ef þetta á að gerast, þá verður að fara saman áætlunin um uppkomu raforkuversins - um sköpun stóriðjunnar, sem á að nota kraft þess, og þar með rannsóknin á því, hvers konar iðja það helzt eigi að vera - og sú vélabylting í landbúnaðinum, sem gerir honum kleift að hagnýta raforkuna og tryggja í senn ódýrari framleiðslu íslenzkra afurða heldur en nú er og betri kjör þeirra bænda, er afurðirnar framleiða. Athugum svo, að ef við ættum að koma upp raforkuveri við Urriðafoss, t.d. á árinu 1952, og sömuleiðis stóriðju um svipað leyti, þá mun ekki veita af að panta túrbínu og önnur tæki til þessara framkvæmda með 3ja til 4ra ára fyrirvara, þannig að í síðasta lagi á árinu 1949 yrði heildarrannsókn og áætlun um, hvort hægt væri að koma slíku raforkuveri og stóriðju upp, að vera lokið og praktískur undirbúningur hafinn. - Þetta er glöggt dæmi þess, hve óhjákvæmilegur áætlunarbúskapur, sem miðar heildaráætlanir sínar við 5–10 ára tímabil, er orðinn íslenzku þjóðinni. Án slíks fullkomins áætlunarbúskapar munum við ekki geta lagt í þær stórframkvæmdir, sem eru undirstaðan að tækni nútímans og þeirri efnahagslegu velmegun, sem henni getur fylgt. Áætlunarbúskapur er Íslandi jafnmikið skilyrði til efnahagslegs sjálfstæðis og stjórnarskráin er skilyrði pólitísks sjálfstæðis. Ég veit, að það vantar ekki áhuga hjá þeim þúsundum bænda, sem rafmagnið skortir, fyrir því að koma upp nógu stórum raforkuverum. Ég veit, að iðnaðarmenn, sem verða oft að vinna á nóttum í verksmiðjum og hvað eftir annað að hætta, ef unnið er á daginn, sökum rafmagnsskorts, vilja líka fá nægilega stór raforkuver. En það vantar framsýni og stórhug hjá þeim fulltrúum, sem þeir hafa kosið á þing, því að vitanlegt er, að þegar Sogsvirkjunin og Laxárvirkjunin verða fullgerðar, verður rafmagnsskorturinn aftur að 2 árum liðnum orðinn jafntilfinnanlegur og nú, ef ekki er strax farið að hugsa fyrir nýjum stórvirkjunum. Og áburðarverksmiðjur og önnur stóriðja verður aðeins blekkjandi kosningamál, meðan ekki er á eftir fylgt með ákvörðunum um stórfelld orkuver og ráðstöfunum til þess að safna fé til þeirra. Ef fulltrúa þjóðarinnar á þingi skortir framsýni til þess að leggja nægilegt fé til hliðar nú strax, þú mun okkur líka finnast á næstu árum, að við séum alltaf of fátækir til þess að hafa efni á að gera það, sem nógu stórt er til þess að geta margborgað sig. Vér lifum á örlagastund í dag eins og haustið 1944. Vér vitum nú, hverju vér hefðum tapað, ef vér hefðum ekki borið gæfu til að grípa tækifærið þá. En það er verið að kasta tugum milljóna króna út úr höndunum á Íslendingum með því að sleppa nú tækifærinu til þess að halda nýsköpun atvinnulífsins áfram af fullum krafti, eins og vér sósíalistar höfum lagt til og barizt fyrir. Það er svo stórkostlegt, uppbyggingarstarfið, sem bíður vor, að vér megum engan tíma missa. Vér Íslendingar þurfum að vinna upp aldirnar, sem vér höfum glatað meðan vér vorum kúguð þjóð. Þess vegna liggur oss svo á að byggja upp nú. Og engri kynslóð í landi voru ber helgari skylda til að leggja þessi störf á sig en einmitt vorri kynslóð, því að engin þeirra kynslóða, er byggt hafa þetta land, hefur lifað við jafngóð kjör og hún. Í trausti þess. að þjóðin finni til þessarar köllunar sinnar, höfum vér sósíalistar barizt fyrir því, að þetta tækifæri, sem enn býðst oss nú eins og árið 1944, verði hagnýtt. En það er auðséð af þeim undirtektum, sem brtt. vorar við frv. um fjárhagsráð hafa fengið á Alþ. - þær voru allar felldar við 2. umr. -, að núverandi valdhafar eru staðráðnir í því að sleppa því tækifæri, og það verður að ske stórkostleg breyting, svo framarlega sem það dýrmæta tækifæri á ekki að ganga úr greipum þjóðarinnar um lengri tíma. Peningavaldið í Reykjavík sveik nýsköpunina og lætur nú þjóðstjórnarþjóna sína hér á Alþ. brugga henni banaráðin. Þegar þjóðinni reið mest á þjóðhollustu þeirra og þegnskap, féllu auðmenn Íslands og þjónar þeirra í æðstu embættum landsins fyrir þeirri freistingu að búa til kreppu hér heima - skrúfa fyrir lánveitingar bankanna og gera aðrar ráðstafanir, sem reka hina smærri atvinnurekendur og fátæka eða bjargálnamenn, sem skortir lánsfé, í greipar okraranna. Með slíkri heimatilbúinni kreppu er nú peningavald stórlaxanna á Íslandi að féfletta þá smáútgerðarmenn og aðra, sem í trausti á áframhaldandi nýsköpun og velvilja fjármálavaldsins brugðust vel við kalli þjóðarforystunnar á þeim tíma um að leggja fram allt það fjármagn, er þeir megnuðu, til að taka þátt í nýsköpun atvinnulífsins. Þingmennirnir, sem kosnir voru fyrir tæpu ári síðan, allir með loforð um nýsköpun á vörunum, hafa nú gengið á það lagið - svo að segja allir að undanteknum þm. Sósfl. - að kveða þá nýsköpun niður, sem þeir lofuðu þjóðinni að varðveita og efla. Þessir menn munu á sínum tíma verða að standa þjóðinni reikningsskil. Þeir skulu, eftir umr. hér í neðri deild a.m.k., ekki hafa sér það til afsökunar þá, að þeir hafi ekki vitað, hvað þeir gerðu. Íslands óhamingju hefur orðið allt að vopni þessa síðustu mánuði. Samsæri peningavaldsins og stjórnmálaafturhaldsins er með sköpun núverandi stjórnar að leiða yfir þjóðina stöðvun og kreppu, fyrst hún bar ekki gæfu til að losa sig við vald þeirra í síðustu kosningum. Núverandi stjórn hefur valið sér það hlutskipti að verða eins konar afturganga Cooa-cola-stjórnarinnar og taka þar nú við, sem hún varð að gefast upp í október 1944, er hún ætlaði að hefja árásina þá á launakjör verkamanna og lífskjör allrar alþýðu. Þessi ríkisstj. á að stjórna afturhvarfinu frá nýsköpunarstefnunni, og fái hún að sitja um nokkra stund enn að völdum, þá munu okrararnir, sem svikust um þátttöku í nýsköpuninni, fá tækifæri til þess að kaupa upp tækin, sem athafnamennirnir lögðu eigur sínar í. Hún byrjar á að reyna að brjóta það, sem þjóðinni er dýrmætast, fjöregg hennar: kjark hennar og áræði. Hver á fætur öðrum troða nú hinir vísu, sjálfkrýndu landsfeður upp hér í útvarpinu til þess að telja þeirri þjóð, sem á undanförnum öldum hefur þolað „ís og hungur, eld og kulda“ - og lifað það allt saman af, trú um, að nú loksins á árinu 1947 sé hún að steypast niður í gljúfrið, nú bíði hennar ekkert nema hrun og öngþveiti, nú sé það heimska að hugsa hátt, nú sé það glæpur að gera kröfur til sómasamlegs lífs. Og það er aðeins þjóðin sjálf, sem getur afstýrt því, hin starfandi, framleiðandi þjóð, verkamenn, bændur og fiskimenn, með því að rísa upp í samtökum sínum - þeim sterku og voldugu samtökum, sem framleiðslustéttirnar á Íslandi hafa skapað sér, og krefjast þess einum rómi, að áfram sé haldið og að á sé hert um fullkominn, djarfan og stórhuga áætlunarbúskap fyrir Íslendinga, er tryggi efnahagslegt sjálfstæði vort og skapi á einum áratug grundvöll að öruggri lífsafkomu, jafngóðri og nokkur önnur þjóð á jörðinni býr við. -Þetta er hægt, ef þjóðarsamtök eru tafarlaust sköpuð um þetta hugsjóna- og atvinnumál. - En tíminn er dýrmætur. 170 millj. kr., sem nú ættu að liggja á nýbyggingarreikningi, ef hollum ráðum og lögum hefði verið fylgt, hafa ekki komið þangað, sökum þess að eigingirni auðmannanna varð þörfum þjóðarinnar yfirsterkari. Og með hverjum mánuði, sem líður í tákni þeirrar stjórnarstefnu eða stjórnleysis, er nú ríkir, glatast þau verðmæti, sem hagnýta mætti til þess að tryggja efnahagslegt sjálfstæði og afkomuöryggi Íslendinga.

Ásgeir Ásgeirsson Hæstv. ríkisstj. hefur skv. stjórnarmyndunarsamningnum lagt fyrir Alþ. frv. um fjárhagsráð. Í þessu frv. er sameinuð starfsemi viðskiptaráðs og nýbyggingarráðs og bætt við einum höfuðkafla um fjárfestingu - eða með öðrum orðum ráðstöfunum á fjármagni til lengri tíma til hvers konar framfara í atvinnuvegum og aðbúð þjóðarinnar. Hér er stigið fyrsta stóra sporið á langri leið, sem þjóðin á eftir að fara til að skapa jafnvægi og öryggi í atvinnumálum. Þetta verður ekki gert með einu frv. og 3 umræðum í báðum deildum Alþ., heldur er þetta fyrsta ákvörðunin um skipulega sókn að settu marki. Það stendur að vísu í 2. gr. frv., að fjárhagsráð skuli „samræma framkvæmdir einstaklinga og almannavaldsins, meðan hinar miklu framkvæmdir í íslenzku atvinnulífi standa yfir“. en það er hvort tveggja, að ráðinu er falið að hlutast til um, að miklar framkvæmdir haldi áfram í hinum ýmsu atvinnugreinum og eins hitt, að það þarf enginn að segja mér, að nokkur ábyrgur stjórnmálaflokkur vilji fella þessa löggjöf niður, ef atvinnuleysi steðjaði að við sjávarsíðuna og söluerfiðleikar fyrir bændur. Þetta orðalag er dregið af undanfarandi ástandi. Eftirspurn eftir vinnuafli hefur verið svo mikil, að það skapar miklar hættur fyrir framtíðina. Það er eins og allir vilji gera allt í einu með sívaxandi stofnkostnaði - þar til pendúllinn slæst um yfir í minnkandi framkvæmdir og minnkandi eftirspurn eftir vinnu og afurðum. Því lengra sem pendúllinn slæst til annarrar handarinnar, því lengra leitar hann til hinnar, ef ekkert er að gert. Flest leitar jafnvægis, og það er nú í lok hinnar síðari heimsstyrjaldar viðurkennd skylda í hverju siðuðu þjóðfélagi, að það þurfi að skapa festu og öryggi í atvinnumálum - ekki með klakahöggi á vetrum, eins og áður tíðkaðist, heldur með ráðstöfunum, sem sköpuðu þegar til lengdar lætur næga og arðbæra atvinnu jafnt fyrir verkamenn. sjómenn, iðnaðarmenn og bændur. Við Íslendingar erum ekki undanþegnir þessari nauðsyn, nema síður sé. Við skulum ekki ofmetnast af velgengni undanfarinna ára, heldur hafa í huga, að hún skapaðist af ófriðarástæðum, en engri nýbreytni í atvinnuháttum eða auknum þroska í þjóðfélagsmálum. Allur útflutningur þjóðarinnar greiddi aðeins rúmlega innflutning stríðsáranna, og stríðsgróðinn í erl. gjaldeyri, sem nú er að mestu búið að ráðstafa, átti rót sína að rekja til setuliðsins. Ef hér á að skapast varanleg velgengni, þá þurfum við nú að taka okkur til og láta hillingarnar ekki trufla okkur. Tvær síðustu ríkisstj. hafa lýst yfir því, að þær vilji stuðla að því, að öllum verkfærum mönnum verði tryggð næg og arðbær atvinna, og nær það jafnt til allra stétta, en yfirlýsingin ein verður skammgóð, ef ekkert er að gert til að ná þessu marki, svo að tryggt sé til frambúðar. En til þess er beinasta leiðin, að þjóðfélagið taki að sér það verkefni að sjá um, að fjárfesting sé hvorki óhæfilega mikil né lítil á hverjum tíma, og þær framkvæmdir hafi forgangsrétt, sem mestu varða fyrir alþjóðarheill. Nú skyldi maður ætla, að þessu frv. væri fagnað af öllum, sem hafa opin augun fyrir núverandi ástandi og framtíðarþörf þjóðarinnar. En það er öðru nær. Sá flokkur þingsins, sem annars vill ganga lengst í afskiptum þjóðfélagsins af atvinnumálum, hefur nú upp þann söng, að nú sé verið að stöðva nýsköpun undanfarinna ára og skapa tilbúna kreppu handa auðmönnum og heildsölum til að græða á. Við 2. umr. þessa máls voru bornar fram till. af 2. þm. Reykv. (EOl), sem allt var talið velta á, en ekkert fengið með frv. ríkisstj. né framkvæmd hennar og fjárhagsráðs. Voru þær till. felldar, og mun það vera ástæðan til þessarar útvarpsumræðu. Skal nú vikið nánar að þessum brtt. Þegar horfið er að skipulegri fjárfestingu, þá er fyrst að gera sér grein fyrir, hve mikill hluti af þjóðartekjunum þarf að fara til neyzlu og hve mikið sé hægt að taka frá til framfara - eða nýsköpunar, eins og nú er farið að kalla það. Ef um eldri sjóð er að ræða. þá er tiltölulega einfalt að taka frá tiltekna fjárhæð, t.d. 300 millj. eins og gert var fyrir 2 árum, en ef taka á gjaldeyrinn af óvissum þjóðartekjum, jafnóðum og þær skapast. þá vandast málið. Það má segja, að erfitt sé að tiltaka nokkra hundraðstölu í lögum, heldur verði á hverjum tíma að fara eftir ástæðum, áhuga ríkisstj. á því að hafa fjárhæðina svo háa sem frekast er unnt og samstarfsvilja almennings til að draga úr neyzlu sinni. Í frv. ríkisstj. er þó lagt til, að eigi skuli leggja minna en 15% af erlendum gjaldeyri á hverjum tíma til kaupa á framleiðslutækjum. Og ég legg hér áherzlu á, að hér er átt við framleiðslutæki og ekki ýmiss konar óarðbæran innflutning, sem komizt hefur á nýbyggingarreikning til þessa. En vitanlega þarf fjárhagsráð og ríkisstj. að gera þennan lista. Slíkt er ekki venja að lögfesta. Með góðum vilja ríkisstj. til að hafa hundraðshlutann svo háan sem aðstæður leyfa og gera sitt ýtrasta til að fullnægja eftirspurn eftir framleiðslutækjum - þá verður ekki annað sagt en að hér sé forsvaranlega um búið. En við 2. umr. bar hv. 2. þm. Reykv. fram brtt. um að leggja til hliðar, hvernig sem á stæði, 25% af útflutningsverðmæti, og taldi það þýða fullkomna stöðvun á öllum framförum, ef það væri ekki samþykkt. Því hærra sem farið er með þessa hlutfallstölu, því nauðsynlegra er að gera um leið ráðstafanir til, að tilsvarandi sparnaður sé innanlands, og vel gæti til þess komið, að það þyrfti að innleiða skömmtun á öllum nauðsynjum, skófatnaði, vefnaðarvöru og öðru, sem enn hefur ekki verið skammtað, skyldusparnað og annað, svo að kaupgetan sprengi ekki verðlagið innanlands. En engar till. þess efnis fylgdu till. 2. þm. Reykv. (EOl). enda væri það ekki í samræmi við þá kauphækkunarstefnu, sem nú er verið að hefja. En þetta er algengt fyrirbrigði í stjórnmálum - og mjög hættulegt fyrir það jafnvægi, sem nauðsynlegt er í áætlunarbúskap. Ég er þess fullviss, að ákvæði stjfrv. er hæfilegt sem lágmark, og aukið fjármagn til framfara verður að vera undir afkomu þjóðarinnar komið og samstarfsvilja almennings - bæði ríkra og fátækra. Þegar búið er að ráðstafa okkar setuliðságóða, þá verður ekki hjá komizt, að það hægi á ferðinni, og er þeim ekki um að kenna. sem við tekur. Þó verður haldið áfram á þeim brautum, sem síðasta stj. lagði út á, eftir beztu getu. Í 2. gr. frv. er mælt svo fyrir, að fjárhagsráð samræmi framkvæmdir einstaklinga og almannavaldsins, svo að þær verði gerðar eftir fyrirfram samdri áætlun, sem ríkisstj. samþykki. og í 3. gr. að ársáætlanir skulu gerðar um heildarframkvæmdir. En við þetta bar hv. 2. þm. Reykv., Einar Olgeirsson. fram brtt. um, að gerðar skyldu 5–10 ára áætlanir um nýsköpun atvinnulífsins. Nú liggur það í augum uppi, að þegar gerðar eru ársáætlanir, þá þarf að hafa lengra sjónarmið. En þó er framtíðin ekki svo skýr - og það sízt nú fyrstu eftirstríðsárin -, að það sé vert að kalla þær hugleiðingar og ritgerðir, sem samdar eru um langa og óljósa framtíð: „staðfestar áætlanir ríkisstj.“ Fjárhagsráð með sínum aðstoðarmönnum þarf að gera sér ljósa hina stóru drætti þróunarinnar og vekja umhugsun og umræður meðal almennings um framtíðarmöguleika þjóðarinnar, en „áætlunar“ nafnið er rétt að takmarka við svo stuttan tíma, að einhverju sé að treysta um framkvæmdir. Það er margt fyrir okkur í óvissu, og ekki sízt hin erlendu viðskipti, - útflutningur, verðlag, efni og vélar, - að það er varlegra fyrir okkur fyrst um sinn að fara gætilega í ákvörðunum. Við erum byrjendur, sem þurfum að þreifa okkur áfram, og skipulagður þjóðarbúskapur stekkur ekki á einu vetfangi úr höfði neins nýsköpunarráðs eins og Aþena alvopnuð úr höfði Seifs forðum. Við erum byrjendur og vantar enn jafnvel hinn nauðsynlegasta hagfræðilega grundvöll. Okkur vantar líka menn, sem þurfa að alast upp við þessar nýju þjóðfélagsskyldur í nánu samstarfi við þá, sem eru hinir raunverulegu brautryðjendur atvinnuveganna. Þróunin verður ekki strikuð út af lærðum manni á skrifstofu og kölluð 10 ára áætlun. Það er jafnvel ekki úr vegi að benda á, að í sjálfu Ráðstjórnar-Rússlandi hófst ekki 5 ára áætlunarbúskapurinn fyrr en 10 árum eftir byltinguna, og er þó ólíkt hægara að áætla í landi, sem er heil heimsálfa og sjálfu sér nógt, og þar sem hægt er að flytja vinnuaflið eftir fyrirmælum yfirvaldanna - en í landi, sem á hálfa afkomu sína undir erlendum viðskiptum og ætlar að sveigja saman frjálsræði þegnanna og þörf þjóðarheildarinnar. Það má einnig minna á, að nýbyggingarráð úthlutaði sínum 300 millj. án þess að hafa nokkra 10 ára né heldur 5 ára áætlun í baksýn. Það mun því nógu hratt af stað farið að fela fjárhagsráði að gera áætlanir, sem þó geta ekki verið bindandi, til eins árs í senn og láta það frjálst um allar hugleiðingar og ráðagerðir til lengri tíma, sem hvort sem er koma ekki til úrslita eða framkvæmda fyrr en jafnóðum og árin líða. Ég skal nefna til dæmis till. hv. 2. þm. Reykv. (EOl) um sjávarútveginn, sem á að vera eins konar 5 ára áætlun, samin af nýbyggingarráði, frá 1946 til 1951, og á þá árið 1951, eins og í till. segir. „að vera lokið höfuðframkvæmdum á því sviði“, og síðar er að vísu bætt við „í bráð“. Þar er lagt til að kaupa minnst 20 nýja togara. En þetta ákvæði á ekki heima í frv. um starfsaðferðir fjárhagsráðs og stefnumið. Slíkar till. má bera fram sérstakar, rétt eins og í tíð fyrrv. stjórnar, og skal ég alveg ósagt látið, hvort togarar verða 10–20 eða 30 fleiri eftir 4 ár en nú. - Þá er till. um að koma upp fiskiðjuverum ríkisins á 4 stöðum: Hornafirði, Vestmannaeyjum. Ísafirði og Suðurnesjum, en annars staðar eiga einstaklingar eða hreppsfélög að sjá um sig með lögákveðnum lánum. Nú má það merkilegt heita, ef ríkið á að reka slík fyrirtæki einmitt á þeim stöðum, sem sumir hverjir geta bezt bjargað sér sjálfir, - og skilja eftir hina smærri staði, sem engan atvinnurekstur hafa nema útgerð. Mér skilst á þessu, að þorpin séu flest of smá til að hægt sé að taka þau upp í þjóðarbúskapinn, og jafnframt sé ég í hinni stóru áætlun, að enga báta skuli byggja til 1951 minni en svo, að þeir geti verið einir um nót á síldveiðum. Það verða mörg sæmileg mið, landróðrar og jafnvel þorp, þar sem margir okkar beztu sjómenn hafa lært sjóinn frá barnsaldri, lögð niður, ef þessa áætlun á að samþykkja. Það er ekki svo. að ég sé hræddur um framkvæmd á þessu, en svona getur ýmislegt smávegis gleymzt á skrifstofum. - Þá er í brtt. Einars Olgeirssonar, hv. 2. þm. Reykv., fjárhagsráði falið að koma upp: lýsisherzluverksmiðju, síldarniðursuðu- og tunnuverksmiðju og einni síldarbræðslu, - en allt þetta er talið í sérstökum lögum og hér ekki þörf. Þá eru nefnd hraðfrystihús og hafnir og verbúðir, en um þetta gegnir sama máli, aðstoð ríkisins um lánveitingar til þeirra er einnig ákveðin í sérstökum lögum. - Þannig er þá um þessa 5 ára áætlun sjávarútvegsins, þar er, eins og sagt hefur verið, margt nýtt og margt gott, - en hitt á þó enn betur við, að hið góða er ekki nýtt. og hið nýja er ekki gott. - Það er margt fleira í 5 ára áætlun nýbyggingarráðs. sem hv. 2. þm. Reykv. (EOl) hefur ekki treystst til að taka upp í till. sínar, og skal ég ekki vanþakka þá viðleitni, sem þar er sýnd til að hugsa fram í tímann - en þetta sýnir og sannar, að hér er ekki um áætlun að ræða, sem á það nafn skilið í hinni nýju merkingu orðsins, heldur ritgerð eða hugvekju til að skapa umræður meðal sjómanna og útgerðarmanna, en á ekkert erindi inn í þetta frv. eða löggjöf að svo stöddu. Það er þó til varnaðar, að þeir, sem samið hafa þetta álit, virðast leggja til, að allt fjármagn þessara 5 ára fari til sjávarútvegsins eins - og fyrst síðar sé hægt að sinna öðrum limum þjóðarlíkamans. Svo fer stundum þeim, sem stara á einn blett, að þeir blindast fyrir umhverfinu. En það má sízt henda þá, sem eiga að áætla alhliða þróun atvinnulífsins, þó ekki sé nema til eins árs í senn. Þá eru enn till. hv. 2. þm. Reykv. (EOl) um iðnaðinn, og bera þær þess vott, að ekkert fjármagn er honum ætlað fyrr en þróun sjávarútvegsins „er lokið í bráð“, eins og þar stendur. Á árunum 1950–1955 á að reisa slík raforkuver, að þau geti nægt til sköpunar stóriðju, sem þó er ekki getið, hver skuli vera, og skal þó skv. brtt. sérstaklega rannsaka virkjunarskilyrði við Urriðafoss í Þjórsá. Hins vegar er ekki í till. minnzt á hinn smærri iðnað, sem nú er til vísir að, og mætti þó ætla, að þar væru ýmis viðráðanleg viðfangsefni, og langt mun sumum brautryðjendum í hinum smærri iðnaði þykja að bíða fram yfir 1955 eftir því, að þjóðfélagið geti litið til þeirra í viðleitni sinni til að skapa hér atvinnu, öryggi og vellíðan. Ég er líka hræddur um, að ýmis héruð og fulltrúar þeirra hefðu líka viljað sjá sinn foss prýða frv. og ekki láta Urriðafoss einan kveða þar sína Gilitruttrímu fyrir alla þjóðina. En það er ekki í samræmi við eðli þessa frv. að nefna neinn einstakan eða heila tylft af fossum, og það skildu þingmenn yfirleitt. Það hafa nýlega verið sett raforkulög, og fjárhagsráð og ríkisstj. geta látið rannsaka alla þá virkjunarmöguleika, sem líklegastir eru taldir - og þá sérstaklega til að fullnægja þeim verkefnum, sem þegar eru fyrir hendi, - en ekki einhverri tröllaukinni stórvirkjun, sem enginn veit, hvað á að vinna. Till. hv. 2. þm. Reykv., Einars Olgeirssonar, um 10 ára áætlun landbúnaðarins er til annars staðar, í frv. um framleiðsluráð landbúnaðarins, sem liggur fyrir þessu þingi, þó að hún sé öðruvísi orðuð þar og engin 10 ár nefnd. Þá skal og bent á, að í till. hans er ekkert um 5 eða 10 ára skipulagningu á framkvæmdum sjálfs ríkisins og einstakra bæja og hreppsfélaga, og eru það þó langsamlega stærstu vinnuveitendur þjóðarinnar. og fjárhagsráði skylt að hafa hliðsjón af þeim í heildaráætlunum sínum. Það má með fullum sanni segja um þessa þrjá aðila: iðnaðinn, t.d. byggingar- og smáiðnað, sem ekki er mjög háður erlendum hráefnum, landbúnaðinn og þá sérstaklega ræktunarstarfið, sem og um almannavaldið, t.d. vega- og hafnargerðir, að þessir þrír aðilar eru líklegastir til að geta komið í veg fyrir tímabundið atvinnuleysi, því að framkvæmdir þeirra eru hvað mest óháðar erlendum viðskiptum og hægt að stofna til þeirra með tiltölulega stuttum fyrirvara. Það má því ætla þessum aðilum að taka af stærstu truflanir, sem leitt geta af snöggum verðbreytingum á erlendum markaði. Við ráðum bezt við þá starfsemi. sem notar mest innlend hráefni. Það er viðráðanlegast að afla fjár til slíkra starfa, því að það getur ekki talizt neinni þjóð hættulegt að skulda sjálfri sér, ef þjóðarauðurinn vex til jafns eða umfram skuldasöfnunina. En sé ekki almenningur nógu samstarfsfús, getur þurft að grípa til skyldusparnaðar eða lána, og er slíkt engin frágangssök. Það er sama að segja um till. 2. þm. Reykv. (EOl) um byggingarmálin, að hún er óþörf til viðbótar ákvæðum sjálfs frv. um það, að fjárhagsráð skuli starfa að því, „að húsnæðisskorti og heilsuspillandi íbúðum, hvar sem er á landinu. verði útrýmt með byggingu hagkvæmra íbúða.“ Auk þess eru til nýleg lög um þetta efni, og vantar ekkert á annað en útvegun nægilegs fjár - en því ræður till. EOl enga bót á -. og er það eitt aðalviðfangsefni fjárhagsráðs og ríkisstj. að finna ráð til að leysa þann vanda. Ég get ekki látið hjá líða að minnast á till. EOI um verzlunina. Skal fjárhagsráð samkv. henni draga undan henni fjármagn og takmarka verzlunargróða, svo að aðrar atvinnugreinar þyki álitlegri. Nú er það svo, að álagningarvaldið er í höndum ríkisvaldsins. og þegar veitt eru innflutningsleyfi, verður ekki hjá því komizt, að einhver fari með þá verzlun. Þeir, sem vilja skipta við kaupmenn, eru frjálsir að því, og hinir, sem ekki vilja una heildsalaokrinu, eiga allir kost á að vera í samvinnufélögum og taka hinn mikla verzlunargróða undir sjálfum sér. En þegar koma slík ár eins og 1946, að útdeilt er innflutningsleyfum fyrir samtals 800 millj. kr., þá verður ekki hjá því komizt, að það hækki kaupmannagróðann, - og er þessi till. nokkuð seint á ferðinni til þess að koma í veg fyrir það. Minnkandi innflutningur nú og lægri álagning, sem nýlega hefur verið ákveðin, munu draga mjög úr verzlunargróða þessa árs. En það hefur víst ekki þótt fært að sleppa heildsölunum í brtt., því að nú er það mikil tízka að benda á þá, ef ríkið vantar fé eða lífga þarf kjósendur um kosningar. Það er fámenn stétt og þægileg, líkt eins og Gyðingar fyrir Hitler. En ólíkt kann ég betur við ákvæði sjálfs frv. um þetta efni, en það hljóðar svo: „Að neytendur eigi kost á að kaupa neyzluvörur sínar og framleiðendur rekstrarvörur sínar á hagkvæmasta hátt og vörukaup til landsins og vörudreifing innanlands gerð eins ódýr og hagkvæm og frekast er unnt.“ Er hér miðað við hagsmuni neytenda og framleiðenda og frjáls viðskipti þeirra, - og ætti það að ná réttmætum tilgangi. Við annað hljóð kveður aftur í brtt. hv. 2. þm. Reykv. (EOl) um svonefndar framleiðslunefndir, sem stofna má á vinnustöðum, þ.e.a.s. við hvert framleiðslufyrirtæki sem er, og eiga að hafa „rétt til þess að fá aðgang að reikningum viðkomandi fyrirtækja til þess að geta gert tillögur um bætt rekstrarskipulag, betri hagnýtingu fjármagnsins, viturlegri innkaup eða sölu og sparnað við stjórn og rekstur fyrirtækisins.“ Það er ekkert nánar tekið fram um það, hvernig til þessara nefnda skuli stofnað, en hér er öllum landslýðnum vísað inn á skrifstofu hvaða framleiðslufyrirtækis sem er og gerast þar nokkurs konar forstjóri. Ekki veit ég, hvort þetta er gert til að hvetja þá, sem einhver peningaráð hafa, til að stofna ný fyrirtæki, en hitt þykist ég vita, að svona tillaga verður vart samþykkt á Alþingi, meðan nokkuð er byggt á einstaklingsrekstri. Á þennan hátt er ekki hægt að stjórna fyrirtækjum. Það er máske ekki ástæðulaust að benda á í þessu sambandi, að þó að verkarnannanefndir yfirtækju verksmiðjur og atvinnufyrirtæki í Rússlandi í byltingunni. þá var snemma á árum Leníns horfið frá því og að eins manns forstjórn, sem var svo ábyrgur gagnvart ríkisvaldinu. Ef ísl. ríkisvald teldi sér rétt að hafa afskipti af einstaklingsrekstri, þá mundi allur annar háttur vera hafður á en lagt er til í þessari till., - enda hefur nýbyggingarráð átt þátt í að auka og stofna mörg ný fyrirtæki án nokkurrar slíkrar klásúlu. Ég hef nú sýnt fram á, að till. hv. 2. þm. Reykv. (EOl), sem allar voru felldar, eru ekki nauðsynlegar fyrir tilgang og starfsemi fjárhagsráðs. Sumar þeirra geta að vísu verið til leiðbeiningar, en eiga ekki við í lögum. Þegar stigið er fyrsta stóra sporið til samræmingar í atvinnulífi þjóðarinnar, ætti sízt að vera ástæða til að halda því fram, að stofnað sé til stöðvunar og atvinnuleysis. Við ættum allir að geta verið sammála um, að þjóðfélagið hefur tök á því að samræma og örva framkvæmdir í landinu. Þjóðfélagsvaldið eitt er þess umkomið að skapa jafnvægi: stuðla að því, að fjármagnið sé hæfilegt til að halda öllum höndum starfandi. Ríkisvaldið eitt getur dregið úr forgangsleyfum, þegar eftirspurnin er of ör, og ríkisvaldið á að hafa forustu um að örva framtakssemina, þegar þess þarf með, og leggja sinn skerf til. Þjóðfélagið hefur möguleika, sem eru á einskis félags eða einstaklings valdi, og þó ekki til fulls nema þegnarnir sýni skilning og samstarfsvilja. Þjóðfélagið getur ákveðið, hve mikið af þjóðartekjunum skuli ganga til neyzlu, en það er erfitt að klípa af neyzlunni, nema þegnarnir séu fúsir til sparnaðar og vilji leggja að sér um skeið til að ná betri árangri í framtíðinni um almenn lífsskilyrði og menningu. Það er ekki hægt að festa annað verðmæti en það, sem er afgangs neyzlunni. Fjárfestingin getur ekki að ósekju farið fram úr sparnaðinum. Möguleikum þjóðfélagsins eru takmörk sett. Gullkálfurinn á að vísu að vera þjónn, þarfasti þjónninn, - en það verður að fara vel með hann, eins og hvert annað húsdýr. Mér kemur ekki til hugar að halda því fram, þó að við tökum nú upp eftirlit með fjárfestingu og framkvæmdum, að við höfum himin höndum tekið og að aldrei komi hér framar atvinnuleysi né óáran. Það eru ýmis öfl og ytri skilyrði, sem við ráðum ekki einir við. Svo er um aflamagn og uppskeru. Okkar þjóð hefur meiri erlend viðskipti á nef en allar aðrar þjóðir. Við erum háðir þróuninni í viðskiptum og þjóðfélagsmálum annarra þjóða. Það er erfitt að sjá fyrir okkar erlendu markaðsskilyrði. Útflutningur okkar er einhæfur. Sjávarútvegurinn verður að borga svo að segja allt, sem þetta land vantar: timbur, málma og korn. Og af okkar útflutningsvöru er ég hræddur um. að ekki sé nema ein tegund, sem nú væri hægt að selja til nokkurs arðs - en það er lýsið. Það er feitmetishungur, og má reikna út, að það kemur til að vara um hríð. En lýsið getum við ekki selt frá fiskinum, sem bæði hefur þrengri markað og borgar ekki framleiðslukostnað eins og stendur. Jafnvel Rússinn vill ekki greiða framleiðslukostnaðinn, og þó virðast vinir þeirra hér á landi vera í þeim ham, að ætla enn að auka framleiðslukostnaðinn. Til langframa er ekki hægt að framleiða yfir markaðsverði. Áætlunarbúskapurinn verður að bera sig eins og hver annar búskapur. Og hann verður að vera liður í stærri áætlun margra þjóða. En svo er fyrir þakkandi. að flestar þjóðir taka nú upp áætlunarbúskap í einhverri mynd. Sá áætlunarbúskapur, sem hér er hafizt handa um, byggist á frjálsri þjóðfélagsskipun. Það er framtak einstaklingsins, framleiðslu- og kaupfélaga, sveitarfélaga, bæjarfélaga og ríkisheildarinnar, sem á að samræma og jafna frá ári til árs. Framtak og atorka einstaklingsins og félagssamtaka er enn grundvöllurinn - en þó ekki einhlítt til að stýra þróuninni. Þar þarf almannasamtök til. Hér er ekki stefnt að þjóðnýtingu á öllum sviðum. Okkur Íslendingum dugar ekki neinn einn -ismi, hvort sem það er kapítalismi eða kommúnismi. Okkar þróun verður svipuð og hjá okkar skyldustu þjóðum vestrænnar menningar, atvinnureksturinn skiptist eftir eðli sínu milli einstaklinga, samtaka, bæjarfélaga og ríkisins sjálfs, - en þjóðfélagið stýrir þróuninni til aukinna framfara, velmegunar og menningar.



Herra forseti. Ég geri ráð fyrir, að mörgum hafi þótt harla einkennilegt að heyra málflutning hv. 2. þm. Reykv., Einars Olgeirssonar, hér áðan. Hann leyfði sér að halda því fram, að þeir sósíalistar hefðu lagt alla áherzlu á það á sínum tíma, að allur gjaldeyrisforði landsins, yfir 500 millj. kr., yrði lagður á nýbyggingarreikning. Þetta er alls ekki í samræmi við veruleikann. Það má geta þess, að þegar l. um nýbyggingarráð voru til meðferðar hér á þingi seint á árinu 1944. þar sem ákveðið var að leggja 300 millj. af gjaldeyriseigninni á nýbyggingarreikning, bárum við framsóknarmenn fram till. um að hækka þá upphæð upp í 450 millj., en þá mun gjaldeyriseignin alls hafa verið nálægt 550 millj. kr. Þessi till. okkar var felld m.a. af þm. Sósfl., og engin till. kom fram frá þeim á þingi um að leggja til hliðar meira en þær 300 millj. kr., sem l. kveða á um. Samkv. l. um nýbyggingarráð átti að leggja 15% af gjaldeyri hvers árs á nýbyggingarreikning. Einar Olgeirsson viðurkenndi í ræðu sinni, að þessi l. hefðu verið brotin af þeirri stjórn, sem hans flokkur var þátttakandi í, enda var það svo. Í 1. gr. þessa frv. er ákvæði um það, að af andvirði útflutningsins hvert ár skuli jafnan leggja 15% á sérstakan reikning erlendis, og sé því fé eingöngu varið til kaupa á framleiðslutækjum. Þetta er samhljóða fyrirmælum, sem nú eru í l. um nýbyggingarráð. Við 2. umr. um þetta mál bar hv. 2. þm. Reykv., Einar Olgeirsson, fram brtt. um þetta atriði. Samkv. henni vildi hann láta ákveða að leggja 25% af útflutningsverðmætum ár hvert á þennan reikning. Þessi brtt. hans var felld, þar sem meiri hl. þm. taldi óvarlegt að slá því föstu, að 1/4 hluti af gjaldeyristekjunum skyldi lagður til hliðar á þennan hátt, ekki sízt þar sem allt er í óvissu um afurðasöluna framvegis, því að vitanlega er það meiningin, að þetta ákvæði verði ekki aðeins dauður bókstafur eins og það var s.l. ár. Útflutningsverðmætið nam 291 millj. kr. árið 1946, og samkv. l. átti að leggja 15% af því, eða tæpar 44 millj. kr., á nýbyggingarreikning. Nú er það viðurkennt af hv. 2. þm. Reykv., Einari Olgeirssyni, að þetta hafi ekki verið framkvæmt af fyrrv. stjórn á árinu 1946. Hún hafði þó til ráðstöfunar, ekki aðeins útflutningsverðmæti ársins, 291 millj. kr., heldur að auki um 177 millj. kr., sem voru til í ársbyrjun 1946 fyrir utan nýbyggingarreikning. Það lítur út fyrir, að hv. 2. þm. Reykv., Einar Olgeirsson, beri mikið traust til þeirrar stjórnar, sem nú hefur tekið við, þar sem hann gerir ráð fyrir, að hún geti lagt til hliðar á nýbyggingarreikning 1/4 af væntanlegu útflutningsverðmæti, þó að sú stjórn, sem hans flokkur var þátttakandi í og studdi, legði ekki einn eyri til hliðar til kaupa á framleiðslutækjum, enda þótt hún hefði hátt á annað hundrað millj. til ráðstöfunar auk útflutningsins á árinu. Þessar gömlu eignir eru nú allar til þurrðar gengnar og því útflutningsverðmætið eitt, sem á er að byggja. Hv. 2. þm. Reykv., Einar Olgeirsson. talaði um það við 1. umr. þessa frv. hér í d., að nú þyrfti þjóðin að spara, til þess að hægt væri að verja meira en 15% af gjaldeyristekjum hvers árs til kaupa á nýjum tækjum. Hann sagði enn fremur, að það væri hættulegt að stofna til skulda í útlöndum. Þetta er rétt, en þetta hefði hann átt að athuga fyrr, um það leyti sem hans flokkur fór í ríkisstj. og meðan hann var í ríkisstj. Það var ekkert smáræði, sá gjaldeyrir, sem þeir höfðu til umráða. Gjaldeyrisinneignin var, þegar þeir settust í stjórn. um 550 millj. kr. Útflutningsverðmæti beggja áranna 1945 og 1946 nam rúmlega öðru eins. svo að samtals hefur það verið yfir einn milljarður króna, sem þeir hafa haft til ráðstöfunar. Aðeins lítill hluti af þessu hefur farið til svo kallaðrar nýsköpunar, en mikill meiri hluti til venjulegrar eyðslu. Þetta er auðvitað ekki í fyrsta skipti, sem ráðlitlir menn fara þá fyrst að tala um að spara, þegar þeir eru búnir að eyða þeim arfi, sem þeir hafa fengið í hendur. Það er gömul og ný saga. En svo segjast þessir menn hafa farið inn í stjórn til þess að tryggja nýsköpunina. Hafa menn heyrt annað eins? Saga liðinna ára sýnir, að þeir hafa fyrst og fremst farið í stjórn til þess að eyða fé í annað, og ekki sögðu ráðh. þeirra af sér vegna ágreinings við aðra ráðh. um þessi mál, eyðsluna. Nei, ónei. Þar var allt annað gefið upp. Hv. 2. þm. Reykv., Einar Olgeirsson, talar um, að óhamingju Íslands verði allt að vopni, því að nú verði ekki áframhald á stefnu fyrrv. stjórnar, að því er manni skilst. En ég er nú bara hræddur um, að það verði lítið úr áframhaldi nýsköpunarinnar, ef fylgt verður eyðslustefnu þeirrar ríkisstj., sem Sósfl. var þátttakandi í. Hv. þm. talar um, að menn verði kallaðir til reikningsskila. Víst væri þörf á því að kalla þá menn til reikningsskila - þar á meðal þm. Sósfl., sem með óhófseyðslu erlends gjaldeyris á síðustu árum glötuðu að verulegu leyti möguleikum þjóðarinnar til nauðsynlegra framkvæmda og framfara. Þessa menn á að kalla til reikningsskila. Hv. þm. talar um till. sínar nú sem einhverja úrbót. Hvaða töfralyf er hann þar með? Hvort mundi sá gjaldeyrir, sem flokkur hans sóaði, koma aftur, ef till. hv. þm. væru samþykktar? Ég hef ekki séð þess getið í till. hv. þm. Hann flytur m.a. till. um, að gerðar verði áætlanir um þjóðarbúskapinn. Þessi hv. þm. var í nýbyggingarráði og átti að gera slíka áætlun, en gerði það ekki. Eins og þegar hefur verið tekið fram í þessum umr., er það eitt af aðalverkefnum hins væntanlega fjárhagsráðs að samræma framkvæmdir einstaklinga og hins opinbera. Vissulega er þess þörf, að betur sé vandað til undirbúnings opinberra framkvæmda og áætlana um þær en gert hefur verið nú um skeið, því að mjög hefur skort á sæmilegan undirbúning og fyrirhyggju við ýmsar stórar ríkisframkvæmdir. Sem dæmi um það má nefna byggingu síldarverksmiðjanna á Skagaströnd og Siglufirði, sem sagt var fyrir síðustu kosningar, að mundu verða tilbúnar í byrjun síldarvertíðar 1946, en eru langt frá því að vera fullgerðar enn. Fyrst var lántökuheimildin vegna þeirra hækkuð úr 10 millj. í 20 millj. króna. Næst sagði fyrrv. atvmrh., að lánið þyrfti að hækka upp í 27 millj. og að framkvæmdir væru það vel á veg komnar, að fyrirsjáanlegt væri, að verksmiðjurnar mundu kosta um það bil þessa upphæð. Þetta var í apríl í fyrra, tveim mánuðum fyrir alþingiskosningarnar. En í nóvember í haust biður hann þingið um að hækka lánsheimildina upp í 38 millj. vegna verksmiðjanna, og nú í vikunni sem leið var áætlaður kostnaður við þessar verksmiðjubyggingar kominn upp í 43 millj. kr. Ekki skakkaði nú meira en 16 millj. hjá karli frá því, sem hann sagði fyrir einu ári! Á þessu sviði þarf vissulega að taka upp önnur og betri vinnubrögð. Slík hroðvirkni og flaustur við undirbúning þýðingarmikilla stórframkvæmda er vissasta leiðin til þess að sigla þeim í strand á miðri leið. - Og vonir okkar um framfarir eru fyrst og fremst byggðar á því, að nú eru þeir menn farnir úr ríkisstjórn, sem fyrirhyggjuminnstir og eyðslusamastir hafa verið allra þeirra, sem þar hafa setið.



Herra forseti. Ég hefði getað búizt við því eftir þá ræðu, sem ég hélt hér áðan, að hv. 2. þm. Reykv., sem vitanlega hefur stofnað til þessara umr. til þess að halda eina af sínum Sölva Helgasonar-ræðum hér á Alþ., mundi láta þar við sitja, en því var ekki að heilsa. Þeir, sem hlustuðu á mitt mál og hans og vita, að hér hafa talað tveir þeirra manna, sem sæti hafa átt í nýbyggingarráði allan tímann, sem það hefur starfað, geta, ef þeir hugsa um, hvað sagt hefur verið, auðveldlega séð, hver munur var á málfærslunni. Ég lýsti staðreyndum, hvað fram hefði farið í nýbyggingarráði, og ég bætti við það þeirri ósk, að hinni nýju stofnun mætti auðnast að taka við, þar sem nýbyggingarráð hætti, og tengja saman endana, þannig að sem minnst truflun yrði á nýsköpunarstarfinu, sem hv. 2. þm. Reykv. og ég höfum starfað að í bróðerni undanfarin ár. Í minni ræðu kom ekki fram hnúta eða aðfinning til nokkurs manns né stéttar. En hvað skeður svo, þegar hv. 2. þm. Reykv. kemur hér í ræðustólinn? Fyrir utan hans hugsjónadraumóra, sem voru mér ekkert nýnæmi, þá þurfti hann endilega að bera hér á borð það andlega fóður, sem hv. 2. þm. Reykv., Einar Olgeirsson, hefur því miður drukkið í sig í allt of ríkum mæli: gamlar leifar, fúlar dreggjar úr kommúnistasellunum, áburður um svik. Og svo er alið á þessu, sem hans flokkur hefur frá fyrstu tíð borið fyrir þessa þjóð, stéttarígnum. Ég átti ekki von á því, að hv. 2. þm. Reykv. mundi í þetta skipti falla fyrir þessari freistingu, en raunin hefur orðið önnur. Það, að hefjast handa um öflun nýrra framleiðslutækja á svo mörgum sviðum, sem raun ber vitni um, og verja drjúgum hluta af innistæðum þjóðarinnar, eins og gert var með nýsköpuninni svo nefndu, til þess með öflun hinna nýju tækja að gera þjóðina færari í lífsbaráttunni og girða fyrir atvinnuleysi í framtíðinni, var ekki annað en það, sem þingi og ríkisstj. var skylt að gera, eins og á stóð. Enginn einn stjórnmálaflokkur getur eignað sér hvorki hugmyndina né framkvæmdirnar. Nýsköpunin, sem hafin var undir forystu Sjálfstfl., átti sér fylgismenn í tugþúsundatali meðal þjóðarinnar og innan allra flokka, enda þótt einn þeirra. Framsfl., sem var í andstöðu við ríkisstj. og tók því ekki sem flokkur þátt í störfum nýbyggingarráðs, og blað hans, Tíminn, tæki jafnan mjög óheppilega afstöðu til þessara mála, og svo hitt, að annar stjórnmálaflokkur, kommúnistarnir, hlupu undan merkjum nýsköpunarstjórnarinnar á s.l. hausti. Þrátt fyrir hvort tveggja þetta er það víst, að mikill meiri hluti þjóðarinnar aðhylltist nýsköpunina. Það sýnir bezt hin mikla þátttaka í framkvæmdunum á hennar vegum, sem menn úr öllum landshlutum standa að. Fyrrv. ríkisstj. tók þetta mál að sér í upphafi, eins og lýst hefur verið, og núverandi ríkisstj. setur það hæst á stefnuskrá sína að halda nýsköpuninni áfram. Það skiptir ekki mestu, hvaða hundraðshluti af andvirði útflutningsins er ákveðinn fyrir fram til þess að afla enn nýrra tækja í viðbót við þau, er þegar hafa verið fengin. Hitt tel ég meiru varða, að nú sé svo búið að þeim, sem lagt hafa hönd á plóginn, að þeir geti öruggir og óttalaust haldið áfram að vinna að sínum þætti í nýsköpuninni og þar með vinna sér og allri þjóðinni sem mest gagn. Kommúnistar verða að gera sér það ljóst - og ég efast ekki um, að þeim er það þegar ljóst -, að ekkert er eins skaðlegt nýsköpuninni eins og verkföll, vinnustöðvanir eða hótanir um slíkar aðgerðir. Öll þjóðin veit, að hvað vel sem búið er um hnútana að öðru leyti, eru truflanir á atvinnulífinu af þeim ástæðum, sem nú greindi ég, banaráð við nýsköpunina. Kommúnistafl. brást nýsköpuninni, þegar hann sprengdi nýsköpunarstjórnina á s.l. hausti. Hans sök er það, að 117 daga stjórnarkreppa eyðilagði öll störf þingsins á þeim tíma og gerði það verklaust og landið stjórnlaust. Hans sök var það líka, að fyrir þessar sakir dróst á langinn óhæfilega langan tíma að semja um sölu afurðanna á erlendum vettvangi. - Kommúnistar höfðu öðrum hnöppum að hneppa. Þeir eyddu tímanum fyrir hinum flokkunum með óverjandi tvöfeldni og höfðu, eins og sagt er. tungur tvær og töluðu sitt með hvorri. Þeir reyndu að tefla hinum flokkum þingsins hverjum á móti öðrum, í stað þess að þeim hefði verið skylt að vinna að einingu á Alþ. Þeir hefðu að minnsta kosti átt að gera það til þess að tryggja framgang nýsköpunarinnar, fyrst þeir eru svo skapi farnir að tortryggja alla aðra í þessu efni. Þeir létust vera til í tuskið hvað stjórnarmyndun snerti við fleiri en einn í einu. Á meðan sumir þeirra sátu og sömdu eða létu semja um endurreisn fyrrv. ríkisstj. með sömu flokkum og áður, voru flokksfélagar þeirra á leynifundum með framsóknarmönnum og einstaka mönnum úr Alþfl., sem þeim voru að skapi, og höfðu þeir látið miklar ráðagerðir uppi um svo kallaða vinstri stjórn. Allt þetta laumuspil var rekið með flokkshagsmuni eina fyrir augum. Ekki datt þeim í hug að stuðla að því, að afgreiðsla fjárlaganna gæti farið fram á sómasamlegan hátt, né heldur að afgreiða önnur nauðsynjamál þingsins. Nei, allt þetta mátti bíða að þeirra dómi. Þá lá þeim og í léttu rúmi, að því er virtist, hvernig færi með sölu afurðanna, eins og áður segir, því að þeir hirtu ekkert um að vinna að því, að ábyrg ríkisstj. væri til, sem staðið gæti fyrir samningagerðum við erlendar þjóðir. Jafnvel eftir það, að þessi flokkur hafði orðið þess valdandi, að nær 4 mánuðir þingtímans fóru forgörðum vegna stjórnarkreppunnar, og jafnvel þegar í slíkt óefni var komið, að ekki leit út fyrir annað en að forseti lýðveldisins yrði í annað sinn að leita út fyrir Alþ. til þess að mynda ríkisstj., neituðu kommúnistar afdráttarlaust. eftir því sem upplýst hefur verið, að ræða um myndun þingræðisstjórnar undir forystu Alþfl. Svona hrokafullir voru þessir vesalings menn orðnir af þeim völdum, sem þeir um stund höfðu haft í ríkisstj. Það er von menn spyrji, hvað vaki fyrir þeim flokki, sem þannig hagar sér á Alþ., og það er von, að menn spyrji líka: Er þetta leiðin, sem leiðtogar þjóðarinnar eiga að fara til þess að tryggja nýsköpunina? Hið eina, sem vitað er, að kommúnistar hafa afkastað á þessum tíma, er það að semja svo kallaða stefnuskrá fyrir flokk sinn eða skilyrði fyrir stjórnarmyndun á 14 fólíóblaðsíðum. Þjóðin veit - og kommúnistar vita það líka að raunhæf nýsköpun, þ.e.a.s. endurreisn og stórfellt nýtt framtak í atvinnumálunum, er ekki bylting, heldur þróun. Þar er það ekki höfuðskilyrðið, að flaggað sé með fjarstæðukenndum - nærri stjarnfræðilegum - tölum um afrakstur, framkvæmdir og þess konar. en hlaupa síðan á brott frá öllu saman, áður en verkið er enn hálfnað. Þjóðin, sem fagnaði nýsköpuninni, og hinn mikli fjöldi framtaksmanna landsins, sem af áhuga hefur tekið þátt í nýsköpuninni, á kröfu á allt öðrum vinnubrögðum gagnvart atvinnuvegum landsins en þeim, sem kommúnistar beita. Núverandi ríkisstj. hefur efst á sinni stefnuskrá sem hlutverk sitt að tryggja góð og örugg lífskjör allra landsmanna og að halda áfram og auka nýsköpun í íslenzku atvinnulífi. Þetta mun líka vera að vilja þjóðarinnar. Hitt vita allir, að kommúnistar meta nú mest það, að skapa að nýju glundroða í stjórnmálum landsins, koma af stað nýrri stjórnarkreppu til þess eins, ef vera mætti. að þeir næðu því að ná völdum. Það er nú fullreynt. að ekki þarf að ræða við kommúnista um þjóðlega einingu. [Hér mun vanta tvær stuttar ræður EOl og ÁÁ, sem innanþingsskrifari (Björn Bald) hefur ekki staðið skil á handr. að, eftir því sem lestrarsalsvörður skýrir frá.]

Forseti (GÞ): Mér hafa borizt skrifl. brtt. frá meiri hl. fjhn. og í öðru lagi frá 6. þm. Reykv. - Mun ég leita afbrigða fyrir þessar till., svo að þær geti komið til atkv. á næsta fundi.



Ég vildi mega beina því til hæstv. ríkisstj. í fyrsta lagi, hve mörgum millj. kr. er búið að eyða í framkvæmdir á báðum flugvöllunum. Mér er sagt, að það sé á 7. milljón. Í öðru lagi vil ég svo spyrja hæstv. ríkisstj., hve margir starfsmenn eru á Reykjavíkurflugvellinum og Keflavíkurflugvellinum, íslenzkir, og hvaða tekjur þeir hafa. - Ég þykist vita, að ríkisstj. sjái ekki ástæðu til að leyna neinu í þessu.

Menntmrh. (Eysteinn Jónsson) : Það fór nú því miður dálítið fram hjá mér, sem hv. þm. sagði, en mér heyrðist þó, að hann væri að spyrja um það, hvort verið væri með stórar framkvæmdir á flugvöllum ríkisins, en þar er ekki um neinar stórframkvæmdir að ræða af Íslendinga hendi. Raunar var nokkur fjárlagaheimild veitt í þessu skyni í fjárlfrv. til endurbóta, sem vafalaust verður notuð. En engin stórvirki standa þar fyrir dyrum.



Ef hæstv. ráðh. hefur ekki tapað heyrninni, vona ég, að hann geti svarað betur, og endurtek spurninguna: Hve margar millj. er íslenzka ríkið búið að leggja í báða flugvellina? Er rétt, að það sé á 7. milljón? Hve margir menn eru að störfum á hvorum flugvellinum fyrir sig, og hve miklar tekjur hafa þeir?

Menntmrh. (Eysteinn Jónsson) : Hv. þm. verður að koma með fyrirspurnina skriflega samkv. þingsköpum, ef hann getur vænzt þess að fá svar við henni.



Það getur farið svo, að ég geti upplýst innan skamms, hve mörgum millj. ráðh. er búinn að eyða í þetta, ef hann treystir sér ekki til að svara. Geta þá spunnizt um það ýtarlegar umr., ef honum vex kjarkur.



Herra forseti. Frv. þetta, sem flutt er af meiri hl. fjhn., er um það að framlengja til ársloka 1948 þau lög, sem í gildi hafa verið um alllangan tíma um skattgreiðslu Eimskipafélags Íslands. Síðan þetta frv. var til 1. umr. hefur það ekki verið athugað nánar í fjhn. Ég hafði hugsað mér að hreyfa brtt. við frv., en þar sem það hefur ekki verið rætt frekar í n., þá mun ég flytja skrifl. brtt., með leyfi hæstv. forseta: Við 1. gr. bætist ný málsgr. svo hljóðandi: Ákvæði laga þessara um skatt- og útsvarsgreiðslu skulu einnig gilda fyrir útgerð flutningaskipa í eigu Sambands íslenzkra samvinnufélaga eða sambandsfélaga þess, enda verði útgerð skipanna reikningslega aðgreind frá öðrum rekstri félaganna. Við fyrirsögn frv. bætist: o. fl. Eins og hv. þm. er kunnugt, hefur Samband ísl. samvinnufélaga fest kaup á skipi, sem verða mun eitt stærsta skipið í ísl. skipaflotanum, og hefur félagið í hyggju að eignast fleiri skip. Þetta er alþjóðarfélagsskapur á sama hátt og Eimskipafélagið og því ekki nema sanngjarnt, að eins verði hagað til um skattgreiðslu hjá báðum félögunum. Ég vænti þess, að hv. þm. geti fallizt á þetta, og sé ég ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum. um þessar brtt. mínar.

Frsm. (Hallgrímur Benediktsson) : Herra forseti. Ég vildi segja hér nokkur orð í sambandi við brtt. þá, sem hv. þm. V-Húnv. bar hér fram skriflega, vegna þess skattfrelsis, sem Eimskipafélagið hefur notið. Mér skildist, að hv. þm. vildi rugla hér saman skipum samvinnufélaganna, sem þó er ekki nema eitt, og virðist mér það horfa allt öðruvísi við. Ég vildi leyfa mér að víkja nokkrum orðum að því, hvernig þessu hefur verið háttað frá byrjun. Eimskipafélagið hefur notið frá 4. júní 1924 undanþágu frá greiðslu tekju- og eignarskatts. Þetta gilti til ársins 1928, en síðan hefur þessi undanþága alltaf verið framlengd. Í maí 1928 var félagið þegið undan skattgreiðslu árin 1929–1930 gegn því, að það greiddi ekki hærri arð til hluthafa en 4% á sama tíma og að það veitti samkv. úthlutun menntamálaráðs 60 mönnum á ári hverju ókeypis far til útlanda og heim aftur. M. ö. o. þessi kvöð, að ekki mætti greiða hærri arð en 4% til hluthafa er frá árinu 1928. Allir flokkar hafa verið sammála um að framlengja þessar skattaívilnanir, sem félagið hefur notið. Eins og kunnugt er, á félagið að greiða í stað útsvars 5% af nettóágóða, þar sem það hefur aðalaðsetur sitt. Tala hluthafa er tæp 14000 og öll hlutafjárupphæðin nemur 1680750 kr., þar af eiga Vestur-Íslendingar 66 þús. kr. en ríkissjóður 100 þús. kr. Um leið og stríðið hætti, hóf Eimskipafélagið siglingar til allra þeirra landa, sem áður var siglt til Norðurlandanna, Englands, Belgíu, Frakklands, Rússlands og Ameríku, en þangað hafa skip félagsins siglt öll stríðsárin. Samvinna félagsins við hið opinbera hefur alltaf verið góð, og vegna hlutafjáreignar ríkissjóðs á ríkið 1 mann í stjórn félagsins - og auk þess einn endurskoðanda. Félagið hefur annazt strandferðirnar að miklu leyti síðan árið 1916, en hefur löngum tapað á þeim. Þó hefur það hagnazt um það bil 30 millj. kr., og hefur því fé verið varið til þess að bæta skipakostinn og samgöngurnar yfirleitt. Matvörur, fóðurvörur og áburð hefur félagið flutt fyrir svo lágt verð, að það hefur valdið því milljónatapi. Í framhaldi af þessu lauslega yfirliti má geta þess, að viðkomustöðum skipa félagsins fer sífellt fjölgandi. Árið 1945 voru þeir 232, en árið 1946 voru þeir 321. Ég þarf ekki að taka það fram, að það hefur verið ákaflega mikið magn, sem flutt hefur verið með skipum félagsins. Það, sem ég vildi benda á í sambandi við till. hv. þm. V-Húnv., er það, að á þessu stigi málsins býst ég varla við, að Samband ísl. samvinnufélaga vilji taka á sig þær kvaðir að binda sitt eina skip við 2–3 hafnir í ferð. Og ég býst tæplega við, að fyrir hendi sé yfirlýsing frá samvinnufélögunum um þetta efni né hitt, að ekki megi borga nema ákveðinn arð til hlutafjáreigenda. Það er skoðun mín, að ef samvinnufélögin á þessu stigi málsins fara fram á skattfrelsi vegna þessa eina skips síns og þeim verður veitt það, þá er hætt við, að fleiri komi á eftir og heimti slíkt hið sama, auk þess sem - eins og ég hef áður sýnt fram á - Eimskipafélagið hefur tekið á sig svo miklar kvaðir gegn þessum skattaívilnunum, að ég sé ekki, að hægt væri að leggja þær á þetta eina skip samvinnufélaganna. Ég vildi bæta því hér við í sambandi við rekstur Eimskipafélagsins, að það hafði um skeið nokkurn framkvæmdastyrk, en hann kom ekkert upp í kostnaðinn, svo að hann var felldur niður. Það hefur heldur ekki verið farið fram á strandferðastyrk, þó að félagið stórtapaði á siglingum sínum til hinna smærri hafna úti um land, en það hefur alltaf verið áhugamál félagsins að vera landsmönnum að sem mestu liði og efla samgöngurnar einnig til hinna afskekktu hafna, og mér er óhætt að fullyrða, að það er áhugi og vilji félagsins að hafa sem nánasta samvinnu við alla aðila um samgöngur og samgöngubætur. Ég vildi beina þeirri spurningu til hv. þm. V-Húnv., hvort hann vilji ekki taka till. sínar aftur við 3. umr. Ég vona, að 2. umr. sé þá lokið, því að ég tek þessar till. hv. þm. alls ekki svo, að hann sé á móti skattfrelsi Eimskipafélagsins, og vona ég, að hann sjái, að till. hans geta ekki komið til mála á þessu stigi málsins.



Herra forseti. Hv. 3. þm. Reykv. hefur nú gefið margar upplýsingar varðandi Eimskipafélagið fyrr og síðar, og er honum vitanlega mjög kunnugt um það, þar sem hann hefur lengi átt sæti í stjórn félagsins. Mér heyrist á hv. þm., að hann vilji ekki á það fallast að svo stöddu, að skip samvinnufélaganna njóti sömu kjara og skip Eimskipafélagsins, og talaði hann mikið um þær kvaðir, sem hvíldu á Eimskipafélaginu. Það er að sjálfsögðu rétt, að félagið hefur ýmsar kvaðir, en ég hef þó ekki orðið var víð, að félagið hafi tekið upp áætlunarferðir til hinna smærri hafna. Á margar hafnirnar koma skipin mjög sjaldan, og vörur, sem þangað eiga að fara, liggja tímunum saman í pakkhúsinu í Reykjavík og bíða flutnings. Hv. þm. sagði, að Samband ísl. samvinnufélaga hefði aðeins þetta eina, stóra skip. Ég vil benda á það, að t. d. eitt af kaupfélögunum, Kaupfélag Eyfirðinga á Akureyri, á a. m. k. eitt flutningaskip, sem sömu reglur ættu að gilda um og um skip sambandsins eiga að gilda eftir minni till. Það liggur í hlutarins eðli, að meðan sambandið á svo fá skip, getur það ekki haldið uppi siglingum á borð við Eimskipafélagið, en þetta breytir því ekki, að það er í alla staði eðlilegt, að sömu reglur gildi um skattgreiðslu þessara fyrirtækja. Í báðum þessum tilfellum er um alþjóðarfélagsskap að ræða, því að eins og hv. 3. þm. Reykv. er kunnugt, starfa kaupfélög svo að segja á hverri höfn, og er því þar ekki síður um alþjóðarfélagsskap að ræða en Eimskipafélagið. Það virðast því öll rök hníga að því, að eðlilegt sé, að útgerð þessara félagssamtaka njóti sömu kjara og Eimskipafélagið. Þá var hv. þm. að tala um það, að heppilegra væri, að ég tæki till. mína aftur til 3. umr. Út af fyrir sig get ég ekki séð, að það geti haft mikla þýðingu, nema svo færi, að einhverjar líkur væru til þess, að hv. þm. vildu frekar á það sjónarmið fallast, sem fram kemur í till., ef málið fengi athugun í n., sem við eigum sæti í. - Hv. þm. sagði, að þetta mál hefði oft verið tekið af dagskrá. Ég held, að það hafi ekki verið gert eftir minni beiðni, og efast um, að það flýti nokkuð fyrir málinu, þótt till. mín verði látin bíða til 3. umr., því að eins og nú er fáskipað í d., finnst mér vafamál, að hægt verði að koma málinu áleiðis til 3. umr. Hvort svo verður eða ekki, geti það komið til athugunar, að till. væri tekin aftur til 3. umr., ef líkur væru til, að það hefði einhverja þýðingu fyrir afgreiðslu málsins.

Samgmrh. (Emil Jónsson) : Herra forseti. Ég vil aðeins, áður en þetta mál er afgr. í d., skýra frá því, að öll þau skilyrði, sem sett voru, þegar þessi l. eða tilsvarandi voru samþ. hér fyrir 2 árum. hafa verið uppfyllt að svo miklu leyti sem ég hef getað fylgzt með. Eins og hv. 3. þm. Reykv. minntist á, hefur verið samin sérstök skrá yfir hluthafa Eimskipafélagsins og hlutafjáreign hvers þeirra, sem eiga yfir þúsund krónur, með þeim árangri, sem hann lýsti. Það hefur komið mjög greinilega í ljós, að hlutafjáreignin er ákaflega dreifð og virðist ekki vera á neins eins manns eða fyrirtælds hendi. Vil ég láta þetta koma fram í sambandi við afgreiðslu þessa máls hér. Ég hef áður verið því samþykkur og er eins eindregið með því nú, að þessi skattaundanþága verði veitt, og vænti þess, að hv. d. samþykki málið nú eins og áður. Hvað viðvíkur þeirri brtt., sem hér hefur verið lögð fram skriflega, tel ég hana þess eðlis, að heppilegra væri, að hún væri athuguð í næði, t. d. hvort hún gæti ekki haft í för með sér fordæmi fyrir fleiri skipafélög en það, sem í till. greinir, og kæmi hér ýmislegt annað til greina, sem rétt væri að athuga, áður en till. væri borin undir atkv. Hef ég vissa tilhneigingu til að vera með henni, ef ekkert það kæmi fram við athugun, sem benti í þá átt, að samþ. hennar mundi draga einhvern óheppilegan dilk á eftir sér, en tel rétt, að n. fái hana til athugunar.



Herra forseti. Út af þeim orðum, sem síðast féllu í ræðu hæstv. samgmrh., skal ég taka það fram, að ef til þess kæmi, að mál þetta komi undir atkv. í dag í d., mun ég taka till. mína aftur til 3. umr., þannig að hún geti legið prentuð fyrir, þegar hún kemur undir atkv., í þeirri von, að hæstv. ráðh., samkvæmt því sem orð féllu frá honum, vildi taka málið til nánari athugunar.



Ég vil, að málið komist til 3. umr., og segi því já. 2. gr. samþ. með 18 shlj. atkv. Fyrirsögn samþ. án atkvgr. Frv. vísað til 3. umr. með 18 shlj. atkv.



Herra forseti. Ég hef látið þessu frv. fylgja alllanga grg. og fer því aðeins örfáum orðum um það nú. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að undanfarið hefur oft verið skortur á kolum og salti og mikið skipulagsleysi um dreifingu þessara vara. Úti um land hefur skorturinn verið tilfinnanlegur, svo að erfitt hefur verið að nýta sjávarafla. Ekkert heildarskipulag er á þessum málum, hvorki um innkaup né dreifingu, enda í höndum einstaklinga, og hefur ríkið þar lítil skipti af. En fullyrða má, að heildarskipulagning fæst ekki á þessi mál nema með afskiptum ríkisvaldsins. Það má svo deila um, hve mikil afskipti ríkisins eigi að vera, t.d. hvort ríkið eigi að tryggja nægar birgðir án þess að þjóðnýta verzlunina, en bezt mun vera, að ríkið annaðist um kaupin, og mæla með því alveg sérstök atriði. Svo háttar, að ríkið hefur milligöngu um útvegun þessara vara. Í nokkur ár hefur hvorugt fengizt án milligöngu hins opinbera. Hins vegar hefur svo ríkið fengið einstökum mönnum vöruna til dreifingar, sem því miður hefur ekki farið sem bezt. Um það geta verið skiptar skoðanir, hvort ríkisverzlun sé æskileg eða ekki í sjálfu sér, en ég held, að um það blandist mönnum ekki hugur, að þær vörur, sem bezt séu fallnar til ríkisverzlunar, séu standard-vörur eins og kol og salt, þar sem innkaup eru gerð í mjög stórum stíl. Ég hygg, að reynslan hafi sýnt, að í ýmsum verstöðvum sé hvergi nærri séð fyrir þörfum útgerðarinnar, hvað snertir kol og salt, með núverandi fyrirkomulagi. Skortur hefur verið þar meiri en viðunandi sé. Þetta er að vísu engan veginn eingöngu að kenna slæmri dreifingu, því að erfitt hefur verið að fá þessar vörur. En fullyrða má, að þetta mætti bæta, en það verður ekki gert nema með heildarskipulagningu, þar sem ríkið annaðist bæði innkaup og dreifingu og hagaði innkaupum sínum þannig að kaupa sem mest í einu, svo að skipsrúm nýttist sem bezt, og dreifingunni svo, að þeim, sem nota vöruna, verði sem mestur hagur af.



Herra forseti. - Það er náttúrlega augljóst hv. þd., hversu mikið ofurkapp hv. 4. þm. Reykv. leggur á verzlunarfyrirkomulagið og meira kapp á að kasta fram lítt athuguðum till. en athuga málin gaumgæfilega, eins og bezt sést af frv. á þskj. 679. Maður skyldi ætla, að hv. flm. hefði athugað, hvernig málum þessum var háttað í stríðinu 1914–18, en þá var landsverzlun með kol og salt og gaf ekki góða raun, því að aldrei hafa kol verið jafnslæm og jafndýr og á dögum landsverzlunarinnar. Ég mótmæli þeim ástæðum, sem hv. 4. þm. Reykv. taldi vera fyrir kolaskortinum og saltleysinu. Við lágum með saltforða í 11/2 ár og gátum nokkuð bætt úr, en ríkisstj. hafði ekki dottið í hug að gera ráðstafanir til að fá salt til landsins. Hv. flm. taldi, að kolaskorturinn væri að kenna skipulagsleysi. En hann hefði heldur átt að nefna það, að ríkisstj. leyfði ekki að kaupa kol nema í Bretlandi, þótt þau kol væru aðeins úrkast, en okkar till. voru að fá kol frá Ameríku, sem eftir þeirri „analysu“, sem við fengum, voru mun betri. En það er ekki hægt að vænta þess, að innflytjendur kaupi góða vöru, þegar hið opinbera bannar það. Ég efast um, að verzlunin gengi greiðlega, ef allt þyrfti að fara gegnum nefndir, skipaðar af ríkinu. Það eru aðrar ástæður til kolaskortsins en hv. flm. vill vera láta, t.d. skortur á skipsrúmi gegn greiðslu í sterlingspundum, og þetta vitum við hv. flm. manna bezt. Ég mótmæli alveg þeim ástæðum, sem hv. flm. telur fyrir kolaskortinum, og tel þvert á móti, að hann stafi fyrst og fremst af afskiptum ríkisvaldsins. Verzlunin er ekki eins einföld og hv. flm. telur. Aðalverðið liggur í flutningsgjöldum, og það er nauðsynlegt að hafa góð sambönd, og þeirra leita síður fyrirtæki, sem engan hafa við að keppa.



Herra forseti. - Ég þarf ekki mikið að svara ræðu hv. 3. þm. Reykv. Hann játaði, að það væri rétt með farið hjá mér, að undanfarið hafi oft orðið vart við skort á þessum vörum, og hefur það valdið útgerðinni hinum þyngstu búsifjum, en hann gerði tilraun til að koma ábyrgðinni yfir á ríkisvaldið að verulegu leyti, það, sem aflaga hefði farið, hafi ekki verið að kenna innflytjendunum, heldur því, að ríkisvaldið hafi ekki fullnægt þeim þætti, sem því var ætlaður. Nú fer því fjarri, að ég vilji kenna innflytjendunum um þetta að öllu leyti sem einstaklingum, heldur skipulaginu eða öllu heldur skipulagsleysinu. Það hefur átt verulegan þátt í því, að ástandið er ekki eins gott og það ætti að vera og þarf að vera, en mér kemur á óvart, að því skuli haldið fram, að ríkið hafi gegnt sínu hlutverki illa. Ég veit, að hv. 3. þm. Reykv. veit það eins vel og ég, að ef ríkið hefði ekki gengið í þessi mál, hefðu líklega engin kol eða salt fengizt hingað í langan tíma. Ég held því, að hið opinbera hafi sýnt hinn mesta dugnað í þessum málum. Allar framkvæmdir í þeim hafa hvílt á sendiráðunum í London og Washington, svo að ádeila hv. 3. þm. Reykv. er á sendiráðin, og kemur mér sannast að segja á óvart, að hv. þm. skuli ámæla þeim, ég vil segja ágætu mönnum, sem gegnt hafa sendiherrastörfum á þessum stöðum. Hafi ríkið ekki beitt því, sem það hefur getað, verður það að bitna á þessum sendiráðum, og það hygg ég, að sé ekki réttmætt. Auðvitað hefur skorturinn, sem oft hefur verið á þessum vörum, átt rót sína að rekja til erfiðleika á útvegun vörunnar, en sumpart til þess, að flutningur og dreifing vörunnar innanlands hefur ekki notið neinnar heildarstjórnar. Það hefur komið fyrir oftar en einu sinni, að fleiri en einn kolafarmur hefur verið keyptur til landsins í einu, en svo liðið langur tími svo, að ekkert var keypt. Þetta stafar af samtakaskorti þeirra, sem inn flytja, að þeir hafa ekki haft samtök með sér um það, á hvaða tíma varan skuli keypt. Þá hef ég líka haldið því fram án þess að ásaka neinn sérstakan innflytjanda, að ekki hafi verið séð nægilega fyrir þörfum smáverzlana utan Reykjavíkur, og gæti ég nefnt um það mörg dæmi, ef ég vildi lengja með því umr. En það er ekki við því að búast, þegar verzlunin er rekin af einstaklingum, að þeir hugsi mikið um það. Verzlunin er rekin með það fyrir augum, að hún sé sem ódýrust í rekstri og skili hæfilegum hagnaði, en minna hugsað um að fullnægja þörfum smærri verzlana, þar sem það veldur sérstökum kostnaði, en oft hægt að koma vörunni út á gróðavænlegri hátt. Þá taldi hv. 3. þm. Reykv., að verzlunin hafi verið útgerðinni hagstæð og af þeim sökum sé ekki ástæða til breyt. En ég er ekki viss um, að útgerðin sé þeirrar skoðunar, því að varla hefði útgerðarmönnum þá dottið í hug að fara að taka þessa verzlun í sínar hendur, en það er kunnugt, að Landssamband íslenzkra útvegsmanna gerði ráðstafanir til þess að fara að reka þessa verzlun, og að það var ekki gert, stafaði af því, að ekki var hægt að hafa hana eins víðtæka og útgerðarmenn hefðu kosið vegna skorts á fjármagni og af fleiri orsökum. En þessi staðreynd sýnir, að útgerðarmönnum finnst verzlunin ekki hagkvæm eins og hún er rekin nú. Þá ræddi hv. 3. þm. Reykv. um verðjöfnun á kolum og andmælti henni eindregið, og skildist mér, að hann væri þar að andmæla henni sem minni skoðun. En nú stendur ekkert um þetta í frv., en ég varpa því aðeins fram í grg. til athugunar. Ég er ekki að gerast talsmaður þessarar skoðunar, en vitað er, að hún mun eiga allmarga formælendur. En ég varpa henni aðeins fram til athugunar, hvort hún muni eðlileg eða ekki, en erfitt mun að framkvæma hana, nema ríkið hafi með verzlunina að gera. Ég tek því ummæli hv. þm. um þetta atriði ekki sem andmæli til mín. Hv. 3. þm. Reykv. taldi, að frv. þetta væri fram borið vegna almenns áhuga míns á að þjóðnýta sem mest af verzluninni. Rétt er það, að ég er þeirrar skoðunar og minn flokkur, síðan hann var stofnaður, að verzlunin, og þá sérstaklega innflutningsverzlunin, sé þann veg bezt komin, að ríkið annist hana sem mest. En þetta frv. er ekki einungis borið fram af þeim sökum. Ríkisverzlun er misjafnlega hagkvæm, en á þessu sviði er hún það alveg sérstaklega. Hinar ýmsu vörutegundir eru misjafnlega vel fallnar til þjóðnýtingar, en þessar standard-vörur eru alveg sérstaklega vel fallnar til þess. Verzlun með þær er tiltölulega einföld, þær krefjast mikils fjármagns, og það er þannig, að bankarnir „finansera“ næstum algerlega verzlunina með þær, og er því eðlilegt, að það fjármagn renni beint til ríkisins. Hv. 3. þm. Reykv. spurði þess og sagðist hafa saknað, að grein væri fyrir því gerð, hvernig ætti að afla fjármagns og húsakosts til þessarar verzlunar, og virtist hann draga í efa, að þetta væri framkvæmanlegt. Ég veit ekki vel, hvað hefur vakað fyrir hv. þm. Verzlunin hefur haft og mun enn um skeið fá fjármagn frá bönkunum, og sé ég ekkert því til fyrirstöðu, að það renni til ríkisins eins og einstaklinga. Hús og tæki eru til og jafnvel til meiri verzlunar og starfsemi en nú er. Ríkið verður að hafa með höndum erfiðasta hluta þessarar verzlunar, og er því ekki nema eðlilegt, að það hafi líka þann auðveldari hluta hennar, þann hlutann, sem arðvænlegur er. Ég sé ekki ástæðu til að svara hv. 3. þm. Reykv. frekar né að fara að gera þessa umr. að almennum rökræðum um einstaklingsverzlun og ríkisverzlun. Ef einhvern tíma á fyrir okkur hv. 3. þm. Reykv. að liggja að ræða þetta nánar, sem ég er fús til, þá mun gefast betra tækifæri síðar. Hér er ekki hið almenna skipulag til umr., heldur er aðeins um sérstakar vörur að ræða, vörur, sem eru sérstaklega vel lagaðar til þess, að ríkið annist að mestu eða öllu leyti verzlunina með þær. Hvaða ástæða er til þess, að þessi aðili annist ekki dreifinguna, en láti einstaklinga hafa hana með höndum og njóta hagnaðarins af dreifingunni? Í stríðinu var það svo, að einstaklingar gátu ekki annazt útvegun vörunnar né útvegun nauðsynlegra flutningatækja, og ég heyrði hv. 3. þm. Reykv. ekki koma með nein rök, sem mæltu gegn því, að það væri eðlilegt, að ríkið annaðist að öllu leyti dreifingarþáttinn, úr því að það annast hinn vandasamasta þátt hennar. Úr því að ástæða þykir til að þjóðnýta hinn vandasamasta hlutann, þá ætti ekki síður að taka dreifinguna innanlands í hendur hins opinbera. Fyrst ríkið verður að sjá um flutninginn til landsins, þá ætti það einnig að sjá um hinn vandaminni þáttinn og njóta um leið hagnaðarins. En aðalatriðið er, að dreifingunni innanlands verði komið í viðunandi horf.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Ég bjóst ekki við, að hv. frsm. mundi hlaupa fram hjá því atriði, sem ég benti honum á, hver vandræði voru með saltverzlun fyrir nokkrum árum, og er hart að þurfa að rökræða við þennan mann, sem á að vera vel að sér í viðskiptamálum, þegar hann veit ekki, að fyrir nokkrum árum hurfu menn frá því að salta fisk. Saltverzlunin var áður um 200 þús. tonn árlega, en nú ekki nema um 30 þús. tonn. Þetta er hrein og bein bylting, og er því viðfelldnara, að þessa sé gætt, þegar um þessi mál er rætt. Hv. flm. kom ekki inn á þetta, sem er þó þungamiðjan í því öngþveiti, sem varð vegna „lagers“ einstaklinganna. Þá vildi hv. þm. halda því fram, að ég hafi deilt á sendiráðin í London og Washington. Þetta eru hrein og bein ósannindi, vegna þess, að þegar um innflutning er að ræða, veltur mest á því, að til séu gömul viðskiptasambönd, þegar um það er að ræða að ná hagkvæmum samningum, viðskiptasambönd, sem leggja áherzlu á að halda viðskiptunum áfram. En hv. 4. þm. Reykv. vill halda því fram, að sendiráðin starfi mest að þessu, meir en einstaklingarnir, en ég þekki þetta svo vel, að ég get fullyrt, að þetta er alveg gripið úr lausu lofti, að ég hafi deilt á sendiráðin, heldur er hér mest byggt á verzlunarsamböndum. En um það atriði, að allt sé fengið með ríkisrekstri, þá má benda á það, að fyrir 1945 starfaði innkaupanefnd ríkisins. Ég lagði þar inn pöntun fyrir nokkrum tonnum af járni. Það járn er ekki komið enn, en hins vegar hef ég fengið það annars staðar frá, enda var því haldið fram fyrir vestan, að gegnum hið opinbera fengist ekki fljótari afgreiðsla, enda kom það og á daginn, og fleiri munu hafa sömu sögu að segja. Mörg önnur atriði mætti minnast á, t.d. að Landssamband íslenzkra útvegsmanna hafi lagt áherzlu á að taka verzlunina í sínar hendur. Það gæti nú verið, að ástæðan til þess er sú, að þeir óttist þjóðnýtingu þessarar vöru, og L.Í.Ú. hefur skipt við hina gömlu innflytjendur og verið ánægt með þau viðskipti. Þá vildi ég benda á, að ef grg. er sett fram sem hjal um hluti, sem ekki verða dregnar ályktanir af, hver sé skoðun flm., þá hefði ég álitið, að grg. þessa frv. hefði átt að vera stuttorð. En þetta lýsist allt við framhald umr. um málið. En þetta vildi ég hafa sagt á þessu stigi málsins.



Herra forseti. - Sjútvn. d. hefur orðið sammála um afgreiðslu þessa máls, en sökum þess að tími vannst ekki til að rannsaka til hlítar efni síðari málsl. l. gr. frv., urðu nm. sammála um að fella það niður úr frvgr. að sinni. Þessi síðari málsgr. fjallar um það, að ríkið skuli leggja fram fé í hafnir eða lendingarbætur á þeim stöðum, þar sem hlut eiga að máli sveitarfélög, sem ekki geta lagt fé á móti, og að þannig sé lagt fram nokkurt fé, án þess að fé komi á móti frá sveitarfélögunum. Þetta er í samræmi við það, sem upphaflega var til ætlazt, þegar frv. var flutt. Aðstaðan hefur hins vegar nokkuð breytzt að ýmsu leyti, og hefur það komið í ljós, að hafnarmálin hafa farið töluvert á rugling fyrir skammsýni þeirra manna, sem hlut eiga að máli, því að það hefur oft komið fyrir, að stungið hefur verið upp á hafnarbótum á einum stað, þar sem þær mundu verða til hinna mestu þjóðnytja, en þá rísa menn upp andvígir gegn því í nágrannahéruðunum, og það hefur verið svo, að hver maður hefur viljað taka afstöðu til hafnarbótanna út frá því sjónarmiði, hvort þær eigi að gera í hans „kvaðrat“ eða ekki. Af þessu hefur leitt það, að hafnarbætur hafa oft farið mjög á dreif og þar hefur hver otað fram sínum tota. Hefur því á fáum stöðum tekizt, að fá framgengt að gera verulega nothæfar hafnir eða á þessum málum þannig tekið að gera hverja höfn í einni lotu. Þessi þróun, sem er mjög óheppileg, hefur orðið til þess, að ég, sem var meðflm. að frv. um breyt. á hafnarl. á þskj. 684, er orðinn í vafa um það, hvort hægt sé að leyfa líka hluti í l., sem frv. gerir ráð fyrir, sökum þess að þá mundi hlaupa upp til handa og fóta múgur manns við strendurnar, sem ekkert fé hefur til að leggja fram til hafnarbóta, en krefst framlags úr hafnarsjóði, sem þar með yrði fljótlega uppurinn. Hins vegar telur n. rétt, að þetta mál komi til athugunar síðar, en um fyrri málsl., sem fjallar um það atriði, að úr hafnarbótasjóði megi veita fé til endurbóta á hafnarmannvirkjum, sem orðið hafa fyrir skemmdum af óviðráðanlegum orsökum, varð n. sammála um að leggja til, að yrði samþ., og brtt. í nál. á þskj. 798 fjallar einmitt um það. Ég vil taka fram, að misprentun hefur orðið á einum stað, þar sem stendur hafnarsjóður, en á að vera hafnarbótasjóður. Ég mun svo ekki hafa um þetta fleiri orð, en n. leggur til, að frv. verði samþ. með þeirri breyt., sem um getur á þskj. 798.



Ég þakka sjútvn. fyrir góða og skjóta afgreiðslu á þessu frv., og skal ég taka það fram, að ég get sætt mig við afgreiðslu hennar. Ég get fallizt á þau rök n., að athuga þurfi betur málið og komi þá fyrir næsta þing, og umorðun 1. gr. finnst mér ekki koma að sök og sætti mig við þessa afgreiðslu.



Þessar útvarpsumræður, sem nú fara fram eftir kröfu stjórnarandstöðunnar, fjalla um hið nýja skipulag, er leysa á af hólmi bæði nýbyggingarráð og viðskiptaráð. Þar sem þannig sú stofnun, nýbyggingarráð, sem ég hef veitt forstöðu frá byrjun, á að hætta störfum, þykir mér viðeigandi að rifja upp við þetta tækifæri í helztu atriðunum, hvað ráðið hefur haft með höndum. Samkv. málefnasamningi fyrrv. ríkisstj. voru sett l. seint á árinu 1944, og hófst starfsemi ráðsins samkv. þeim l. um árslokin sama árs. Hefur nýbyggingarráð nú starfað í 21/2 ár. Samkv. l. skyldi það vera höfuðverkefni nýbyggingarráðs að gera áætlun um þróun atvinnulífsins í næstu framtíð og áætla, hvaða framleiðslutæki, samgöngutæki og annað, sem nauðsynlegt er atvinnuvegum landsmanna, þyrfti að flytja til landsins og hvar þau skyldu staðsett. Enn fremur var ráðinu falið að beita sér, ef þyrfti, fyrir framkvæmdum í því efni. Þá var og kveðið á um það, að nýbyggingarráð skyldi veita fyrirgreiðslu um útvegun tækjanna með úthlutun gjaldeyris- og innflutningsleyfa og veita annan stuðning til að útvega tækin, ef hans þyrfti með. Í meginatriðunum hefur starfsemi ráðsins markazt af því, sem hér hefur sagt verið. Þá var samkv. þessum l. ákveðið. að af inneignum Landsbanka Íslands erlendis skyldi jafngildi a.m.k. 300 millj. kr. lagt á sérstakan reikning, og skyldi eingöngu verja þeirri upphæð til kaupa á framleiðslutækjum og til annarrar nýsköpunar í atvinnulífi þjóðarinnar samkv. nánari ákvörðun nýbyggingarráðs. Ég vil sérstaklega benda á það, að höfuðtilgangur þessarar löggjafar var sá að fá svo til stillt, að mikill hluti af innistæðum þjóðarinnar erlendis yrði notaður til þess að búa svo í haginn fyrir landsmenn, að atvinnuöryggi þjóðarinnar yrði meira í framtíðinni en verið hefur oft undanfarið. Ég bendi á þetta þegar í stað, vegna þess að þjóðin má aldrei missa sjónar af þessu markmiði, og í sambandi við það er rétt að benda á það um leið, að jafnframt og þannig var hafizt handa um stórfellda nýsköpun í atvinnumálum þjóðarinnar með útvegun betri atvinnutækja en hún hafði áður átt kost á. hlaut og hlýtur af því að leiða, ef rökréttri hugsun er beitt, að allar aðgerðir - hvers kyns sem eru -, sem stofna atvinnuöryggi landsmanna í hættu, vinna beint á móti nýsköpuninni og geta eyðilagt það, sem annars kynni að ávinnast og hefur áunnizt með því starfi, sem lagt var út í samkv. stefnuskrá fyrrv. ríkisstj. og með l. um nýbyggingarráð. Nýbyggingarráð hefur að sjálfsögðu sætt gagnrýni. og er ekkert við því að segja, þegar sú gagnrýni er á rökum reist. en það, sem einkum hefur verið bent á, er það, að nýbyggingarráð hafi ekki beitt sér nægilega á þeim þætti starfsins, sem unnið skyldi að með samningu áætlana. Þó er því ekki til að dreifa, að sá þáttur starfsins hafi verið vanræktur, svo að nokkur bagi hafi af hlotizt. Um hitt má lengi deila, hvort réttara hefði verið að eyða meira af starfi nýbyggingarráðs til samningar áætlana. en minna til raunverulegra framkvæmda eða fyrirgreiðslu framkvæmda. Það eitt er víst, að svo mikill áhugi var vakandi hjá þjóðinni fyrir nýsköpun á ýmsum sviðum í atvinnumálunum þegar í upphafi, að þróun þessara hluta hlaut að vera sú, sem varð, að nýbyggingarráð - jafnframt og unnið var eftir föngum að hinum lögskipuðu áætlunum - leitaðist við að sinna þeim erindum, sem ráðinu bárust víðs vegar af landinu um fyrirgreiðslu og útvegun á margs konar tækjum fyrir sjávarútveginn, landbúnaðinn og iðnaðinn. Fyrsta áætlunin, sem nýbyggingarráð gerði, var um aukningu flutningaskipaflotans. - Samkv. þeirri áætlun var gert ráð fyrir, að farskipaflotinn yrði aukinn um 22,500 smál. - Um framkvæmd þessarar áætlunar er það að segja, að lögð hafa verið drög fyrir að fá til landsins 10 farþega- og flutningaskip. 2 tankskip og þrjú kæliskip. Þessi áætlun ráðsins er því komin vel í framkvæmd. að því leyti sem það getur við ráðið. Þá hefur nýbyggingarráð lokið við heildaráætlun um sjávarútveg Íslendinga fram til ársins 1951, og hefur sú áætlun fyrir löngu síðan verið send þingmönnum og stjórnaryfirvöldum. - Í sambandi við hana hefur nýbyggingarráð gert áætlun um hugsanlegan afla á þann flota, sem gera mætti ráð fyrir, að fyrir hendi yrði, þegar áætlunin væri komin í framkvæmd. Skal sú áætlun ekki gerð hér að umtalsefni, en hana er að finna, eins og hv. þm. vita, í þeim plöggum, er nýbyggingarráð hefur látið frá sér fara um þetta efni. Það skal tekið hér fram, að á árunum 1945–1947 hafa bætzt við fiskiflotann 163 fiskiskip önnur en togarar. og er rúmlestatala þeirra samtals 11.500 lestir. Af togurunum, er keyptir hafa verið í Englandi fyrir forgöngu og með aðstoð nýbyggingarráðs, munu nú 4 vera komnir til landsins og byrjaðir fiskveiðar og sá fimmti væntanlegur mjög bráðlega og ef til vill á þessari stundu kominn til landsins. Þegar þess er gætt, að tala þeirra togara, sem þegar hafa verið fest kaup á, mun nú vera nálægt hálfur 4. tugur, og hins, að nýbyggingarráð hefur gert ráð fyrir, að togaraflotinn verði 75 togarar á árinu 1951, er auðsætt, að aukning fiskiskipastólsins verður mjög mikil. Tala togaranna 1951 samkv. áætlun ráðsins er við það miðuð, að þá verði enn eftir í eigu landsmanna fimmtán togarar af þeim gömlu, þ.e. sem til voru fyrir stríð. Í sambandi við þessa áætlun um aukningu fiskiskipastólsins hefur ráðið gert áætlun um stórfellda aukningu á hraðfrystihúsum, niðursuðuverksmiðjum og öðrum fyrirtækjum, sem vinna úr sjávarafurðum. Talið er, að afkastageta hraðfrystihúsa landsins í aprílmánuði 1946 hafi numið um 750 tonnum af frystum flökum á sólarhring. Nýbyggingarráð áætlar, að allt að því tvöföldun þessara afkasta sé æskileg vegna aukningar fiskiskipaflotans. Síðan í apríl 1946 hafa bætzt við hraðfrystihús með um 100 tonna afkastagetu. Í byggingu og sumpart langt á veg komin eru hús með um 180 tonna afkastagetu. Auk þessa liggja fyrir í nýbyggingarráði umsóknir varðandi fyrirhugaðar byggingar slíkra húsa til viðbótar, sem mundu geta afkastað um 250 tonnum, að sumum þeirra er undirbúningur þegar hafinn. Afkastagetutölurnar gefa þó ekki rétta mynd af þeim stóru framförum, sem á hafa orðið,því að bætt geymslu- og vinnuskilyrði hafa líka átt sér stað í ríkum mæli. Afköstin miðast við vélasamstæðurnar. Hvað síldarverksmiðjurnar snertir, mun stórkostleg aukning á afköstum þeirra vera fyrir hendi og verður þó einkum, þegar fullgerðar eru síldarverksmiðjan nýja á Siglufirði, ríkisverksmiðjan, og síldarverksmiðjan á Skagaströnd. Hefur verið að því stefnt, að afköst þeirra gætu á sínum tíma samsvarað því aukna aflamagni, er gera verður ráð fyrir vegna fjölgunar fiskiskipanna. Ráðið hefur enn fremur áætlað mikla aukningu niðursuðuiðnaðarins á næstu árum og að teknar verði upp nýjar aðferðir til vinnslu á fiskúrgangi. - Þessi iðnaður er ennþá á byrjunarstígi, en geta má þess, að nokkur hraðfrystihús hafa þegar fengið fiskimjölsvinnsluvélar til vinnslu á úrgangi. Það kom í ljós mjög fljótlega, að til þess að unnt væri að koma í framkvæmd fyrirætlunum nýbyggingarráðs og þeirra manna víðs vegar um land, sem samkv. l. um nýbyggingarráð vildu taka þátt í hinni stórfelldu nýsköpun á sviði sjávarútvegsins, þurfti að búa svo í haginn, að greiðari yrði aðgangur að stofnlánum til þessara fyrirtækja en áður hafði verið. - Í þessu skyni samdi nýbyggingarráð því frv., sem sent var fyrrv. ríkisstj. og síðar lagt fyrir Alþ., um stórkostlega aukningu Fiskveiðasjóðs Íslands, með það fyrir augum, að fiskveiðasjóðurinn gæti staðið straum af þeirri aukningu stofnlánastarfseminnar, sem nýbyggingarráð taldi nauðsynlegt, að kæmist á fót. Alþ. breytti frv. þannig, að Landsbankanum eða sérstakri deild við hann, stofnlánadeild sjávarútvegsins, var falið þetta verkefni. Hér skal það ekki gert að umtalsefni, hvort sú ráðabreytni hafi verið rétt, en hitt er víst, að ýmsir töldu fiskveiðasjóðinn vera hinn rétta aðila í þessu efni, og hafa spunnizt út af því nokkrar deilur, svo sem kunnugt er. Þegar l. um stofnlánadeildina höfðu verið samþ. og reglugerð um hana verið gefin út, varð það hlutverk nýbyggingarráðs að semja áætlanir um útlán deildarinnar samkv. ákvæðum reglugerðarinnar og að fella þær inn í heildaráætlun sína. Nýbyggingarráð hefur síðan, að því er snertir þessa starfsemi. starfað í náinni samvinnu við stofnlánadeild sjávarútvegsins, úrskurðað kostnaðarreikninga þeirra fyrirtækja, er um stofnlán hafa sótt, og skiptingu kostnaðar í erlendan og innlendan kostnað, þegar að því hefur komið, að lánin skyldi veita. Hefur mikið starf verið fólgið í því að safna upplýsingum um þær framkvæmdir, sem sótt hefur verið um lán út á, og kynna sér ýmsar aðstæður í því sambandi, áður en lánin væru afgreidd. Þá hefur ráðið leitazt við að sameina framkvæmdir, þegar fleiri en einn aðili á sama stað hafa fyrirhugað þær, er það hefur ekki að áliti ráðsins verið talið heppilegt, að fleiri en einn aðili á sama stað hefðu þessar framkvæmdir með höndum. - Fyrirtækin hafa að sínu leyti sótt til ráðsins ýmsar upplýsingar og fyrirgreiðslu í þessum efnum, og hefur ráðið jafnan haft milligöngu milli þeirra og stofnlánadeildarinnar og í sumum tilfellum annarra aðila, þegar þess hefur þurft til að greiða götu þeirra. Á þetta sérstaklega við fyrirtæki, sem eiga heima utan Reykjavíkur og hafa því átt óhægara um allan málarekstur en þau, sem hafa búsetu í Reykjavík. Þá hefur þess einnig verið gætt að stuðla að því eftir megni, að fyrirtækin, og þó einkum hraðfrystihúsin, yrðu sem bezt úr garði gerð tæknilega séð, og hefur ráðið haft aðstoð sérfræðinga í þeim málum, til þess að sem mest tæknilegt öryggi væri fyrir hendi. Á þetta sérstaklega við um einangrunar- og vinnufyrirkomulag í hraðfrystihúsunum. Eins og kunnugt er, lögðu l. um stofnlánadeild sjávarútvegsins þá skyldu á herðar Landsbankanum, að hann sæi fyrir þeirri fjáröflun til stofnlánadeildarinnar, er þyrfti til þess að lána fyrir erlendum tilkostnaði. Fjár til lána fyrir hinum innlenda tilkostnaði skyldi aflað með sölu verðbréfa, og hefur nýbyggingarráð átt drjúgan þátt í því að vekja áhuga meðal landsmanna fyrir kaupum á þessum verðbréfum stofnlánadeildarinnar. Rétt er að geta þess, að sala þessara verðbréfa hefur ekki gengið svo vel sem skyldi, og ber þar margt til. En víst er það, að grundvöllurinn fyrir því, að sú lánastarfsemi til sjávarútvegsins og þó einkum iðjufyrirtækja í sambandi við hann, sem nauðsynleg er, ef fyrirætlanir nýbyggingarráðs og hlutaðeigandi atvinnurekenda eiga að komast í framkvæmd, þá er skilyrðið það, að verðbréfasalan haldi áfram og eflist til muna, og er því brýn nauðsyn á nýju átaki í þeim efnum. Lán stofnlánadeildarinnar, bæði til togarakaupa og til annarra fiskiskipakaupa, hafa verið og verða veitt samkv. þeim ákvæðum, sem l. um stofnlánadeildina gera ráð fyrir. Þar undir koma líka hinir svo kölluðu Svíþjóðarbátar, sem smíðaðir voru í Svíþjóð fyrir reikning ríkissjóðs og seldir hafa verið aftur einstaklingum og bæjarfélögum, en þessir Svíþjóðarbátar voru smíðaðir á vegum utanþingsstjórnarinnar og ráðstafanir gerðar gagnvart þeirri smíði, eins og vitað er, áður en löggjöfin var sett um nýbyggingarráð. En á þeim tíma, sem nýbyggingarráð hefur starfað, hafa verið smíðaðir auk þessa fiskibátar á hérlendum skipasmíðastöðvum. og var sú ráðstöfun gerð án íhlutunar nýbyggingarráðs. en lán til þeirra hefur Fiskveiðasjóður Íslands tekið að sér að inna af hendi. Lán stofnlánadeildarinnar hins vegar til annarra framkvæmda en skipa og bátakaupa námu í byrjun þessa mánaðar rúmlega 10 millj. kr., og lofað er 18 millj. umfram þá upphæð og enda lánað til bráðabirgða gegn endurgreiðslu af væntanlegum stofnlánum. Nýbyggingarráð hefur í áætlunum sínum samþ. sem lið í heildaráætlunum sínum fyrir 1946 og 1947 92 fyrirtæki, og lánsþörf þeirra er áætluð um 58 millj. kr. Hér er um að ræða sumpart fiskiðjufyrirtæki, svo sem hraðfrystihús, niðursuðuverkamiðjur og síldarstöðvar, fiskimjölsverksmiðjur og söltunarstöðvar, eða fyrirtæki, sem standa í nánu sambandi við sjávarútveginn, svo sem skipasmíðastöðvar, verbúðir o.s.frv. Nú ræðir hér aðeins um þau fyrirtæki, sem nýbyggingarráð hefur þegar samþ. sem lið í heildaráætluninni fyrir þessi ár, en fyrir utan þau eru mörg önnur fyrirtæki hliðstæð, sem enn hafa ekki verið samþ. af nýbyggingarráði, en eru þó fyrirhuguð. Ég skal geta þess, að tala þessara fyrirtækja er 55 og lánsþörf þeirra áætluð 28 millj. kr. Bæði að því er snertir fyrirtæki þau, sem þegar hafa verið samþ. sem liður í heildaráætlun nýbyggingarráðs, og eins hin. sem bíða samþykktar, er um að ræða sumpart nýbyggingar, og raunar í flestum tilfellum, og sumpart stækkanir og endurbætur eldri fyrirtækja. Ráðinu hafa alls borizt yfir hálft annað hundrað umsóknir af þessu tagi, og er það út af fyrir sig ljós vottur þess, að landsmenn yfirleitt hafa á prjónunum stórfelldar fyrirætlanir í anda nýsköpunarinnar til þess að koma upp hraðfrystihúsum og fiskiðjuverum hvers konar, sem og endurbótum iðnfyrirtækja, er standa í nánu sambandi við sjávarútveginn. Hin áætlaða lánsþörf þessara fyrirtækja allra, bæði fyrir A-lán eða erlendum og B-lán innlendum tilkostnaði, nemur 107 millj. kr. Er því auðsætt, að mjög þarf að efla stofnlánadeildina, bæði til A- og B-lána. Af þessu má ráða það, að nýsköpunin varðandi sjávarútveginn er enn langt frá því að vera komin í það horf, sem æskilegt er og þörf krefst, þótt hins vegar, að því er fiskiskipaflotann sjálfan snertir. sé hún komin mjög vel á veg og jafnvel betur en búast mætti við. Þótt sú lánsfjárþörf, sem hér hefur verið nefnd, dreifist á bæði þetta ár og nokkur hin næstu, er nú þegar mikil þörf á að stofnlánadeildin sé efld. Leiðir og af þessu að sjálfsögðu það, að samstilltir kraftar landsmanna beinist að því nú og framvegis að koma svo vel í horf þessum nauðsynjamálum sjávarútvegsins, að í hendur haldist aflamöguleikar og hagnýting aflans á landi, að ógleymdu því höfuðskilyrði, að unnið sé að því einbeittlega og af framsýni að afla markaða fyrir afurðirnar. Ég hef hér fyrst og fremst gert að umtalsefni nokkra höfuðdrætti í starfi nýbyggingarráðs varðandi sjávarútveginn. Hann er og hefur verið undirstaða gjaldeyrisöflunarinnar og þar af leiðandi undir svo að segja öllu atvinnulífi landsmanna. En nýbyggingarráð hefur einnig eftir föngum reynt að sinna öðrum atvinnuvegum landsmanna, bæði landbúnaðinum og iðnaðinum. Um landbúnaðinn er það að segja. að frv. um landnám, nýbyggðir og endurbyggingar í sveitum, sem samþ. var á Alþ. í apríl 1946, og frv. það um ræktunarsjóð, sem liggur fyrir yfirstandandi þingi, eru bæði frá nýbyggingarráði, en bæði þessi frv. stefna að því að undirbúa ræktun lands fyrir byggðahverfi í sveitum og meiri háttar ræktunarframkvæmdir við kauptún og kaupstaði. - Þá hefur ráðið látið rannsaka til hlítar hið svo kallaða áburðarverksmiðjumál, og liggja nú fyrir þær fyllstu upplýsingar, sem frekast er hægt að fá með ráðum hinna beztu manna hérlendis, þannig að ekkert þarf lengur að vera því til fyrirstöðu að hrinda málinu í framkvæmd, svo framarlega sem Alþ. vill taka undir þá stefnu - að öllum aðstæðum athuguðum - að leggja út í byggingu áburðarverksmiðjunnar. Í beinu sambandi við þetta stórmál, sem á tilverurétt sinn að mestu leyti undir því, að nægileg og ódýr raforka sé fyrir hendi, er rétt að taka það fram, að nýbyggingarráð hefur talið sér skylt að stuðla að byggingu orkuvera þeirra, sem rafmagnseftirlit ríkisins hefur umsjón með, og veita af gjaldeyri nýbyggingarreiknings til þeirra hluta, sömuleiðis til Reykjavíkurbæjar og m.a. þar í sambandi við væntanlega eimtúrbínustöð. Til vélaorkustöðva á ýmsum stöðum á landi hér hefur ráðið að sjálfsögðu einnig veitt nauðsynleg leyfi. Auk alls þessa hefur ráðið líka stuðlað að byggingu innanbæjarkerfa á fjölmörgum stöðum vegna brýnnar nauðsynjar í kauptúnunum og annars staðar, en annars átti viðskiptaráð samkv. samkomulagi milli ráðanna um þessa hluti að sjá fyrir gjaldeyri til innanbæjarkerfa. Ráðið hefur einnig látið til sín taka iðnaðarmál í sambandi við landbúnaðinn og þó einkum athuganir á möguleikum á stofnun verksmiðju til ullariðnaðar. Nú er það vitað, að slíkar verksmiðjur voru til hér á landi áður. og hefur það orðið að ráði - og kalla má að samkomulag hafi um það orðið milli þeirra aðila, sem nú hafa ullariðnað með höndum, aðallega Sambands ísl. samvinnufélaga og Álafossverksmiðjunnar, að nýbyggingarráð styddi fyrst og fremst stækkanir og endurbætur á þessum verksmiðjum, áður en lagt væri út á nýjar brautir í ullariðnaðinum með aðstoð og fyrir forgöngu ríkisvaldsins. Nýbyggingarráð taldi sér skylt að hlúa fyrst og fremst að þeim iðnaði af þessu tagi, sem fyrir er í landinu, með því að ekki þótti ugglaust, að bygging nýrrar, stórrar verksmiðju á ríkisins vegum kynni að verða til þess að rýra eða jafnvel eyðileggja þann iðnað, sem fyrir hendi var. Nýbyggingarráð hefur haft til umræðu þá hugmynd, sem víða hefur gert vart við sig, sem sé að stuðla að samfærslu byggðarinnar með stofnun byggðahverfa í sveitum, og látið athuganir fara fram á því sviði. L. um stofnun Höfðakaupstaðar eru líka frá nýbyggingarráði runnin, en þau voru samþ. á síðasta þingi. Ráðinu hefur verið ljóst, að hér væri um stórt nýmæli að ræða og að tillögur um byggðahverfi og ný þorp eða bæi þurfa mikillar umhugsunar og undirbúnings við, áður en að framkvæmd er horfið. En að því er Höfðakaupstað snertir, virtist tilvalið, að um leið og síldariðnaður er hafinn á slíkum stað í stórum stíl - stað, sem er tiltölulega afskekktur og lítið byggður, en hefur góða aðstöðu bæði til sjávarins og til landsins, - þyrfti að gera ráðstafanir til. að það fólk, sem þarna sezt að, geti búið við viðunandi skilyrði. bæði hvað húsakost og annað snertir. Sú rannsókn, sem fram hefur farið undir umsjá atvinnudeildar háskólans um hugsanlega möguleika á sementsvinnslu hér á landi, er af stað komin samkv. till. nýbyggingarráðs. Hér skal ekki um þá hugmynd fjölyrt, en væntanlega koma bráðlega í ljós niðurstöður þeirra rannsókna, og verður það þá hlutverk þings og þjóðar að taka afstöðu og ákvörðun í því efni. Nýbyggingarráð hefur og átt sinn þátt í því að gera S.Í.S. unnt að koma upp kornmyllu. Væri slíkt fyrirtæki til hinna mestu þrifa, varan heilnæmari og ódýrari. Í sambandi við slíka myllu má vænta ýmissa framfara í kornmatarhæfi landsmanna. Hvað iðnaðinn snertir, hefur nýbyggingarráð stutt hinar ýmsu greinar hans með fyrirgreiðslu á innflutningi véla. og yfir höfuð má segja, að nýbyggingarráð hafi eftir megni stutt að innflutningi vinnuvéla af ýmsum tegundum, bæði til notkunar við þann iðnað, sem unninn er í verksmiðjum, og líka hinar stórvirku vinnuvélar, sem hingað hafa flutzt síðan ráðið tók til starfa og notaðar eru bæði við byggingar og vegaframkvæmdir, sem kunnugt er, en árangurinn af notkun þeirra eru aukin afköst og ódýrari vinnubrögð, er bezt og áþreifanlegast mun hafa komið fram við vegavinnuna. Sementsteypustöðin sú hin mikla, sem í ráði er, að reist verði hér í bænum. er eitt af þeim fyrirtækjum, sem nýbyggingarráð hefur stuðlað að, að komið yrði á fót. Er talið, að hún muni gera húsbyggingar og annað. sem steinsteypu þarf til, mun ódýrari en ella. Öllum er kunnugt um það, að með aðstoð nýbyggingarráðs hefur verið stigið stórt spor í þá átt að auka véltækni við landbúnaðinn, bæði með innflutningi á venjulegum landbúnaðarvélum, mjaltavélum og flutningatækjum. Þá hefur nýbyggingarráð haft sérstakan áhuga fyrir súgþurrkun á heyi og bæði greitt fyrir öflun súgþurrkunartækjanna og stutt það mál eftir föngum. Má í því efni minna á útvarpserindi Sigurðar Þórðarsonar fyrrv. alþm., er hann flutti fyrir nokkru síðan með vitund ráðsins og að þess vilja, en hann á sæti í nýbyggingarráði, sem kunnugt er. Standa nú góðar vonir til þess, að á ýmsum stöðum verði sveitavinna fyrir þessar sakir afkastabetri og um leið ódýrari, þegar til lengdar lætur. Það frv., sem hér er til umr. og fjallar um fjárhagsráð, gerir nú ráð fyrir, að hin nýja stofnun haldi m.a. áfram hinni svo kölluðu nýsköpun. Brtt. frá fjhn., sem nýlega eru fram komnar, kveða svo á um það, að fjárhagsráð taki við verkefnum nýbyggingarráðs. Með það fyrir augum hefur nýbyggingarráð látið semja ýtarlegar skýrslur í hendur fjárhagsráðinu væntanlega um öll störf nýbyggingarráðs, þannig að fjárhagsráð getur séð allt það. sem gert hefur verið í nýbyggingarráði, og á hvaða stigi verkefnin hafa verið. þegar nýbyggingarráð skilur við þau. Er þetta gert til þess, að sem minnst truflun verði á nýsköpunarframkvæmdunum vegna þessarar lagabreytingar. Nýbyggingarráð tók líka að sér í byrjun að halda áfram störfum skipulagsnefndar í atvinnumálum og ljúka þeim hlutum í því efni. er fyrir lágu, þegar nýbyggingarráð tók við af nefndinni. Í nýbyggingarráði hafa jafnan setið 4 ráðsmenn. sinn úr hverjum stjórnmálaflokkanna fjögurra. Um þá framsóknarmenn, sem setið hafa í ráðinu, mun þó rétt að geta þess, að þeir munu ekki hafa verið kvaddir til starfsins samkv. ósk síns flokks. Þó að sömu menn hafi að mestu leyti setið í ráðinu lengst af, hafa þó allir flokkar haft þar mannaskipti á þessu tímabili um lengri eða skemmri tíma, nema Sjálfstfl. Hans fulltrúi í ráðinu hefur starfað þar óslitið frá byrjun. Þótt í ráðinu hafi þannig starfað menn með mjög mismunandi pólitískar skoðanir, hefur samvinna ávallt haldizt hin bezta. Allur hugsanlegur ágreiningur, sem annars hefði getað risið vegna mismunandi stjórnmála- eða lífsskoðana, hefur þokað fyrir sameiginlegum áhuga allra nýbyggingarráðsmanna fyrir því, að nýsköpunarstörfin og fyrirgreiðsla öll í þágu almennings í því sambandi væri vel og rösklega af hendi leyst. Vil ég við þetta tækifæri færa samverkamönnum mínum í nýbyggingarráði þakkir fyrir góða samvinnu á framangreindu sviði. bæði ráðsmönnum og öðru starfsliði nýbyggingarráðs, og vona ég, að framtíðin sýni það og sanni, að nýsköpunarstefnan og störf nýbyggingarráðs verði þjóðinni til mikils gagns. Ráðið hefur leitazt við að haga störfum sínum og atbeina við atvinnuvegina þannig, að stuðla af alefli fyrst og fremst að framtaki einstaklingsins til aukinna athafna í íslenzku atvinnulífi, bæði á sjó og landi. Hins vegar hefur ráðið einnig, þar sem þess hefur verið óskað sérstaklega, veitt bæjar- og hreppsfélögum sams konar aðstoð og í sumum tilfellum álitið það alveg nauðsynlegt á þeim stöðum, þar sem öflugt einstaklingsframtak hefur ekki gert vart við sig. Ráðið hefur ekki leitazt við að hafa bein áhrif á það, hvor leiðin í atvinnurekstrinum væri farin, bæjar- eða hreppsfélagarekstur eða einstaklingsframtakið, af þeim ástæðum aðallega, að það lítur svo á, að það eigi að vera komið undir vali manna sjálfra í hinum einstöku byggðarlögum, hvaða tilhögun þeir vilja hafa á atvinnurekstri sínum. Nýbyggingarráð hefur fyrst og fremst skoðað það hlutverk sitt að greiða fyrir hinum ýmsu aðilum. sem hafizt hafa handa með framkvæmdir í atvinnumálum á þessum tíma og þannig gerzt þátttakendur í nýsköpuninni, aðstoða þá og leiðbeina, eins og við, sem þar störfum, bezt höfum getað. Við í nýbyggingarráði höfum oft orðið þess varir, að þessi viðleitni hefur verið skilin og metin af almenningi og það aftur verið okkur uppörvun í starfinu. Nú er það yfirlýst áform núverandi ríkisstj. að halda áfram nýsköpuninni, sem svo hefur verið nefnd, og ekki síður hitt, að tryggja, svo sem unnt er, að tilgangi hennar verði náð, þeim að gera þjóðinni fært að auka afköst framleiðslunnar og atvinnuöryggið í landinu, þetta allt miðar að því að bægja hættu atvinnuleysisins frá dyrum þjóðarinnar. Að þessu vill ríkisstj. vinna af alefli. - Fjárhagsráð það, sem þetta frv. fjallar um, tekur því við öllum þeim verkefnum, er nýbyggingarráð hefur hingað til unnið að, auk fleiri verkefna, sem þessi nýja stofnun einnig á að hafa með höndum, eins og þetta frv. ber með sér. Til þess að hið nýja ráð geti sinnt þeim málum, er nýbyggingarráð hefur annazt. og afgreitt þau og til þess yfirleitt að sem minnst truflun verði á daglegum störfum í þágu nýsköpunarinnar vegna þessarar fyrirhuguðu breytingar, höfum við í nýbyggingarráði gert ráðstafanir til þess, að fyrir liggi þar, er hið nýja ráð tekur við, glögg skýrsla og aðgengileg yfir það, á hvaða stigi afgreiðsla allra þeirra mála er nú í nýbyggingarráði, sem ekki hafa hlotið þar fullnaðarafgreiðslu og ætlazt er til, að hið nýja ráð taki við til framhaldandi fyrirgreiðslu. Víða um heim og jafnvel í nágrannalöndum okkar ríkir nú skortur, margs konar atvinnuleysi og jafnvel neyð. Við Íslendingar erum svo hamingjusamir að vera lausir við allt þetta. Hér er atvinna næg til sjós og lands og hún yfirleitt vel borguð. Auk þessa gerir nýsköpunin okkur fært að efla og tryggja framleiðsluna með nýtízku vélum og tækjum á svo að segja öllum sviðum, að nokkru leyti þegar í stað og þó betur, þegar liðið er ár hér frá eða svo, en þá má búast við, að þessi tæki, bæði skip og vélar. sem nú hefur á vegum nýsköpunarinnar verið stofnað til að útvega til landsins, verði komin og tekin í notkun. Mundu ekki margar þjóðir og það með réttu telja Íslendinga öfundsverða? Vissulega. Enginn vafi er á því, að þeir búa nú yfirleitt við betri lífskjör en margar aðrar þjóðir og hafa af framangreindum ástæðum skilyrði til að halda þeim, ef vel er á haldið og sæmilega árar til lands og sjávar. Ef við sjálfir skildum þetta og viðurkenndum, mundi enginn góður Íslendingur vera svo skammsýnn að tefla hér öllu í voða og rífa niður það, sem upp hefur verið byggt. En það, að nú eru gerðar ákafar tilraunir til að efna til verkfalla og auka verðbólguna, einmitt þegar mest þörf er á því að draga úr henni. sýnir, að annað hvort skortir, skilninginn eða þjóðhollustuna. Höfuðskilyrði fyrir því, að nýsköpunin heppnist og haldi áfram að verða það, sem til var ætlazt, grundvöllur að almennri hagsæld landsbúa, er það, að eining og vinnufriður sé varanlegur, en skefjalaus stéttabarátta og sífelld átök vegna hennar mundu eyðileggja nýsköpunina og allt það góða, sem henni getur fylgt. Það er ósk mín og von, og ég ætla, að ég þá muni einnig mæla fyrir hönd ríkisstj. og fyrir þeirra hönd, er ásamt mér hafa hingað til unnið saman að þessum málum, að gifta landsins megi afstýra vandræðum og bægja frá þeim hættum, sem nú steðja að nýsköpuninni, og að fjárhagsráðið megi með sem beztum árangri starfa að nýsköpuninni og henni verði þannig tryggð framvegis sú aðstoð og forysta, sem nýbyggingarráð hefur fram að þessu haft með höndum.