Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir til laga um viðskiptabanka í eigu ríkisins, hefur viðskrn. látið semja. Auk þessa frv. verða lögð fyrir þetta þing frv. til l. um hlutafélagsbanka, þ.e.a.s. einkabanka, og sparisjóði. Vinna við þau frv. er það langt á veg komin, að ég geri ráð fyrir að unnt verði að leggja þau fram innan skamms. Frv. þessi taka að vísu ekki til allra starfandi innlánsstofnana, þar sem auk viðskiptabanka og sparisjóða teljast innlánsdeildir samvinnufélaga, söfnunarsjóðir og póstgíróstofa til innlánsstofnana. Þau taka þó til allra þeirra innlánsstofnana sem mestu máli skipta. Þessar innlánsstofnanir, sem frv. taka til, hafa haft um eða yfir 95% af heildarinnlánum undanfarið. Það er því óhætt að segja, að hér sé um að ræða nýja heildarlöggjöf um innlánsstofnanir. Heilsteypta löggjöf um bankastofnanir hefur vantað hér á landi. Hefur það verið til baga og að ýmsu leyti skapað þessum stofnunum óheppileg starfs- og þróunarskilyrði. Eina heildarlöggjöfin á þessu sviði er lög um Seðlabanka Íslands frá árinu 1961. Um viðskiptabankana er engin samstæð löggjöf. Hver þeirra starfar samkv. sérstökum lögum, sem bæði eru ósamstæð og ófullkomin. á þetta bæði við um ríkisviðskiptabanka og hlutafélagsbanka. Um sparisjóðina gilda almenn lög frá árinu 1941. Þau voru fullnægjandi á sínum tíma, en eru nú mjög úrelt orðin. Eins og kunnugt er, hefur Alþ. oft fjallað um bankamál og stundum varið miklum tíma í þau. Sérstökum mþn. hefur nokkrum sinnum verið falið að athuga þessi mál og gera till. um þau. Þrátt fyrir þetta og miklar opinberar umr, stundum og margvíslegar athuganir hafa þessi mál í heild ekki verið tekin til almennrar meðferðar, með tveimur undantekningum þó, þ.e. störfum mþn., sem starfaði árin 1937–1940 og gerði heildstæðar tillögur um bankamál, og störfum þeirrar bankamálanefndar sem skipuð var árið 1972 til að endurskoða allt bankakerfið í samræmi við stefnuyfirlýsingu þáv. ríkisstj. Enn á ný eru hafnar miklar umr. um banka og bankamál hér á landi í tilefni alvarlegra atburða sem gerst hafa á þeim vettvangi. Hafa verið dregnar upp dökkar myndir af bankakerfinu, og er ekki örgrannt um að reynt sé að ala á nokkurri tortryggni í garð bankastofnana. Það er eðlilegt að bankar sæti réttmætri gagnrýni, en hitt er engum til góðs, að nota einstök áföll, þótt alvarleg séu, til að veikja traust manna á bönkum almennt. Hér ber að sameinast um að gera það sem unnt er til að tryggja sem bestan rekstur þeirra og koma í veg fyrir óheilbrigða þróun. Menn mega ekki tapa áttum í æsilegum viðburðum líðandi stundar. Þótt frv. þau, sem ég hef minnst á, séu ekki samin vegna einstakra atburða í bankamálum, er þó ýmislegt í þeim sem ætti að geta frekar en eftir gildandi lögum stuðlað að því, að slíkir atburðir gerist ekki og umfram allt leynist ekki árum saman, og geta almennt tryggt frekar en áður sem heilbrigðastan rekstur bankanna. Ég mun víkja nánar að því síðar. Eins og svo margt, sem við teljum sjálfsagða hluti í okkar samfélagi nú, á eiginleg bankastarfsemi sér tiltölulega skamma sögu hérlendis. Hún hefst fyrir rúmri öld með stofnun nokkurra sparisjóða, og árið 1886 hóf fyrsti bankinn, Landsbanki Íslands, starfsemi sína. Til fróðleiks er rétt að staldra við og bera saman bankastarfsemi nú og þegar fyrsti bankinn var opnaður árið 1886. Landsbankinn hafði þá til umráða tvö herbergi í litlu steinhúsi við Bakarastíg. Bankinn var opinn í fyrstu tvo tíma tvo daga vikunnar. Yfirdómari Landsyfirréttar hafði að aukastarfi framkvæmdastjórn bankans fyrstu árin. Í landinu voru þá örfáir sparisjóðir að stíga sín fyrstu spor. Nú eru í landinu 7 viðskiptabankar, fjöldi bankaútibúa og umboðsskrifstofa, 43 sparisjóðir, innlánsdeildir o.fl., þannig að alls munu afgreiðslustaðir innlánsstofnana vera hátt á annað hundrað. Sumum kann að finnast að hér hafi keyrt nokkuð úr hófi. Er skiljanlegt að slík sjónarmið komi fram. Bankastarfsmönnum hefur farið mjög fjölgandi að undanförnu, eins og gerð hefur verið grein fyrir í öðru sambandi, og það er eðlilegt að menn velti því fyrir sér, hvort skipulag þessara mála sé í því horfi sem vera þyrfti. Ég get fallist á að sitthvað í þessum efnum þurfi athugunar við og e.t.v. mætti gera ýmsar ráðstafanir til hagræðingar í þessum efnum, t.d. varðandi starfsemi bankaútibúa. En ég hygg þó að hér þurfi margs að gæta áður en hvatvíslegir dómar eru upp kveðnir um þetta. Á það ber t.d. að líta, að þróun atvinnulífs, sem víðast hvar hefur tekið aldir, hefur orðið hér á nokkrum áratugum. Bankastarfsemi og atvinnulíf eru í órofatengslum, og því hlaut hliðstæð þróun að verða á báðum þessum hliðum. Einnig verður að hafa það í huga, að strjálbýli landsins krefst umfangsmeira bankakerfis hér og bankaþjónustu en í öðrum löndum þéttbýlli, vilji menn keppa að jöfnum og bættum lífskjörum í öllum byggðum landsins. Ég hygg að þessi sjónarmið vilji oft gleymast þegar talað er um ofvöxt og þenslu í bankakerfinu, þó að ég vilji á engan hátt gera lítið úr þeirri þörf sem er á aðhaldi í þessum efnum. Enginn viðskiptabanki hefur verið stofnaður hérlendis nema um hann hafi verið sett sérstök lög hverju sinni, og hafa þeir því starfað samkv. þessum sérlögum um hvern fyrir sig og reglugerðum settum samkv. þeim. Ákvæði þessi eru að sumu leyti hin sömu, en ýmissa frávika gætir þó. Margt í þessum sérlögum er engan veginn fullnægjandi miðað við þær kröfur sem nú á tímum eru gerðar til slíkra stofnana. Ég vil í því sambandi nefna sérstaklega, að mikilvæg ákvæði vantar um jafnmikilvæg atriði og lausafjár- og eiginfjárstöðu, greiðslutryggingar, hámarkslán til einstakra viðskiptaaðila og endurskoðun. Úr þessu er ætlunin að bæta með frv. þessu, að því er ríkisviðskiptabankana varðar, og með þeim frv., sem væntanleg eru, að því er snertir einkabanka og sparisjóði. Ég vil vekja athygli á því nýmæli í frv., að fallið er frá því að kveða svo á að bankarnir skuli styðja tilteknar atvinnugreinar. Það er nú tekið fram í lögum um banka, bæði viðskiptabanka í eigu ríkisins, að undanteknum Landsbankanum, og banka, sem reknir eru í hlutafélagsformi. Þessi lögbinding sérhæfingar er óeðlileg, og ekki er í samræmi við þá meginreglu öruggs bankarekstrar að dreifa útlánaáhættunni að tengja útlánsviðskipti við ákveðin svið atvinnulífsins. Þess vegna er horfið frá þeirri reglu í þessu frv., enda er nú sannast að segja svo, að í reyndinni mun það hafa verið þannig, að þó að tekið hafi verið fram í lögunum, að bönkunum hafi verið ætlað að starfa að tilteknum atvinnugreinum og þeir tekið nöfn sín af því, þá hafa þeir verið reknir sem almennir viðskiptabankar. Hlutverk ríkisviðskiptabankanna er því í frv. skilgreint almennt, þ.e.a.s. að reka hvers konar viðskiptabankastarfsemi. Er þar um að ræða hér á landi sem annars staðar í aðalatriðum móttöku á innlánsfé frá almennum viðskiptaaðilum og ávöxtun þessa fjár í útlánum, einkum í þágu atvinnuveganna. Að þessu er vikið í 4. gr. frv., sem er nýmæli. Nánar er starfsemin svo skilgreind í 22. gr., þar sem sett er fram skilgreining á hugtakinu „bankastarfsemi“. Í 4. gr, er sérstaklega tekið fram, að ríkisviðskiptabönkunum sé einum heimilt að reka almenna viðskiptabankastarfsemi, nema lög ákveði annað. Með þessu ákvæði er verið að koma í veg fyrir að nýir viðskiptabankar geti hafið starfsemi hér á landi án þess að fyrir liggi samþykki löggjafarvaldsins. Þetta hefur ekki áhrif á starfsemi þeirra viðskiptabanka, sem nú eru reknir með sérstökum lögum og eru í hlutafélagsformi, né á starfsemi sparisjóða. Ég vil geta þess, að samkv. þessu frv. eða frumvörpum er ekki um neinn mun að ræða á viðskiptabankastarfsemi og sparisjóðsstarfsemi að grundvallarstefnu til. Forsendur fyrir greiningu þar á milli eru ekki lengur fyrir hendi. Sú breyting verður á skipulagi yfirstjórnar ríkisviðskiptabankanna samkv. frv., að Búnaðarbankinn, sem nú heyrir stjórnarfarslega undir landbrh., færist til þess ráðh., sem fer með bankamál almennt. Sama gildir um veðdeild Búnaðarbankans. Það er eðlilegast að sami ráðh., þ.e. viðskrh., eins og nú er ákveðið í lögum um verkaskiptingu ráðh., fari með málefni allra ríkisviðskiptabankanna og reyndar allra viðskiptabanka, enda verði gert ráð fyrir því í frv. til l. um hlutafélagsbankana, að málefni Iðnaðarbankans falli undir valdsvið viðskrh., en Iðnaðarbankinn er eini einkabankinn sem ekki heyrir undir hann nú, heldur heyrir hann undir iðnrh., svo sem kunnugt er. Þótt lagt sé hér til að breyting verði á yfirstjórn Búnaðarbankans og veðdeildar hans, þá gegnir öðru máli um Stofnlánadeild landbúnaðarins, Hún heyrir áfram undir landbrh. samkv. frv. Er það eðlilegt, þar sem Stofnlánadeildin er sérstakur fjárfestingarlánasjóður fyrir landbúnaðinn sem slíkan og er því alveg í tengslum við hann. Mér er því gert ráð fyrir sama skipulagi og varðandi Fiskveiðasjóð og Útvegsbanka. Sjútvrn. fer með mál er varða Fiskveiðasjóð, en aftur á móti fer viðskrn, með mál Útvegsbankans. En það er ekki nóg að koma eðlilegra skipulagi á hina stjórnarfarslegu verkaskiptingu, Það verður að veita ráðh. betri möguleika en nú er til þess að fylgjast með starfsemi og rekstri þessara stofnana. Sannleikurinn er sá, að þó að menn geri ráð fyrir að bankamálar.íðherra hafi eitthvert vald til afskipta af bankastarfseminni, þá er það í reyndinni svo, að áhrif hans í því efni eru sáralítil og reyndar takmörkuð við það sem berum orðum segir í lögum. Bankamálaráðh. er stundum talinn bera ábyrgð í þessu sambandi. Þá er líka eðlilegt hér eins og endranær, að ábyrgð og vald fylgist að og ráðh, sé veitt nokkru meira vald í þessum efnum en nú á sér stað. Því er t.d. það nýmæli tekið upp í 7. gr., að ráðh., geti hvenær sem er krafið bankaráð og bankastjórn um yfirlit yfir rekstur og hag ríkisviðskiptabanka. Þetta ætti að veita ráðh. virkari úrræði til að fylgjast með rekstri bankanna. Nokkur nýmæli eru í frv, um bankaráðin og eru sum þeirra mikilvæg, Til þess að styrkja bankaráðin og bæta starfsskilyrði þeirra er lagt til í 9. gr., að þeim verði veitt heimild til þess að ráða sér sérstakan starfsmann. Hugmyndin er að þessi starfsmaður vinni eingöngu í þágu viðkomandi bankaráðs og hafi engin önnur störf með höndum í bankanum. Hér er um heimild að ræða og sé hún notuð þarf viðkomandi bankaráð að ákveða nánar um aðstöðu þessa starfsmanns síns, Ég hygg að þetta geti orðið til bóta og gert hin þingkjörnu bankaráð virkari en nú er, En bankaráðunum, þessum þingkjörnu nefndum, er ætlað að fara með yfirstjórn þessara banka. Það eru sumir sem fetta mjög fingur út í það, að hið pólitíska vald skuli hafa afskipti af ríkisbönkum með þessum hætti. Ég er að meginstefnu til alveg á öndverðri skoðun um þetta atriði. Ég tel það einmitt eðlilegt og í samræmi við uppbyggingu okkar stjórnarkerfis og stjórnskipulags, að Alþ. áskilji sér alveg sérstaklega rétt til þess að hafa hönd í bagga með stjórn þessara mikilvægu fjármálastofnana ríkisins, og mætti raunar segja að það gæti verið eðlilegt að bankaráðsmennirnir væru beinlínis kjörnir úr hópi alþm. til þess að þeir gætu með þeim hætti haft betri aðstöðu, til þess að skýra Alþ. frá málefnum á þessu sviði en ella. En þó að meiningin með þessum ákvæðum sé þannig góð að mínum dómi, þá er hitt svo sem ekkert leyndarmál, að starf í bankaráði hefur fremur verið tekið sem aukastarf heldur en starf sem leggja þyrfti mikla vinnu í. Og það er skiljanlegt að þeir menn, sem í bankaráðin veljast og hafa mörgum störfum að sinna, eigi erfitt með að fylgjast með hverju einu í hinni fjölbreyttu og viðamiklu starfsemi sem fer fram í ríkisviðskiptabönkunum. Þess vegna er það, að nýmæli sem þetta, sem veitir bankaráði heimild til þess að hafa sérstakan fastan starfsmann sem trúnaðarmann sinn til þess að starfa í bankanum og fylgjast með, gerir hvort tveggja í senn að mínum dómi: að veita bankaráðunum betri aðstöðu en nú er og skapar á hinn bóginn aðhald í innri starfsemi bankans að vita af þessum starfsmanni, þessum eftirlitsmanni, sem þar er stöðugt á ferð. Í 18. gr. frv. er enn fremur nýmæli sem vert er að geta og varðar hlut bankaráðanna í stjórn ríkisviðskiptabankanna. Þar er bankaráðunum veitt heimild til að setja almennar reglur um lánveitingar bankanna að fenginni umsögn hankastjórnar. Hér er vitaskuld ekki um það að ræða, að bankaráð gefi fyrirmæli um einstakar lánveitingar. Hér yrði aðeins um almenna stefnumörkun að ræða með setningu slíkra almennra reglna. Þessi heimild er í samræmi við starfsskiptingu bankaráðs og bankastjórnar og hún ætti að geta gert bankaráðin atkvæðameiri en nú er, en svo þarf að verða að mínum dómi. Varðandi aukastörf æðstu starfsmanna ríkisviðskiptabankanna er eins og áður alveg bannað að þeir stundi sjálfstæðan atvinnurekstur. Þátttaka þeirra í stjórn eða rekstri annarra fyrirtækja en bankans er eins og áður háð leyfi bankaráðs, en því er bætt við, að samþykki ráðh. þurfi einnig til að koma. Er þetta í samræmi við það sem nú gildir um seðlabankastjórana. Þótt ráðh. skipi ekki bankastjóra ríkisviðskiptabankana, heldur séu þeir ráðnir af bankaráðunum, er ekki óeðlilegt og ætti að verða til bóta að hann hafi afskipti af þessum málum auk bankaráðs, enda er, eins og áður er getið, hlutverk hans í yfirstjórn bankanna aukið í frv frá því sem nú er. Það á að gilda sú almenna regla að mínum dómi, að bankastjórar gegni ekki aukastörfum, nema í algerum undantekningartilfellum. Þar sem bankastjórar eru hæfir menn má gera ráð fyrir að það sé nokkur ásókn í þá átt að fá þá til að gegna aukastörfum, og það getur vel verið að hlutaðeigandi bankaráði, sem vinnur með bankastjóranum, finnist ekki auðvelt að neita um slíkt. Ég held að ráðh. ætti hér hægara með að beita valdi sínu og neita um leyfi til aukastarfa. Í III. kafla frv. eru ákvæði sem eiga að stuðla að því, að ríkisviðskiptabankarnir hafi sem mest samstarf sín á milli, þannig að sem mest rekstrarhagkvæmni sé tryggð og eðlileg verkaskipting. Til þess að annast þessi verkefni skal þó sett á fót samstarfsnefnd með aðild allra ríkisviðskiptabanka og Seðlabankans. Ég skal ekki lesa upp þau ákvæði sem eru sett hér um þessa samstarfsnefnd, en henni eru þar falin ýmis verkefni, m.a. í sambandi við stofnun útibúa og því um líkt. Ætti slíkt samstarf að geta komið í veg fyrir að sett væru upp útibú frá mörgum, kannske öllum viðskiptabönkunum á sama stað. En að því hefur kveðið heldur mikið. Þessi samstarfsákvæði, sem eru í þessum kafla frv., leiða eflaust huga manna að því, að í þessu frv, er ekki gert ráð fyrir sameiningu ríkisviðskiptabanka. Í frv. til l. um viðskiptabanka í eign ríkisins, sem lagt var fyrir Alþ. á 94. löggjafarþingi, árið 1974, var hins vegar gert ráð fyrir sameiningu Útvegsbanka og Búnaðarbanka. Það frv. varð ekki útrætt, en svo virtist að vafasamt, svo að ekki sé meira sagt, væri um þingfylgi við þá breytingu. Því hefur hugmyndunum um sameiningu ríkisviðskiptabanka verið sleppt í þessu frv., og má segja að í þessu frv. sé frekar um að ræða endurbætur á löggjöfinni um viðskiptabanka, sem ætla má að menn geti almennt verið nokkuð sammála um, en fremur sneitt hjá þeim atriðum sem deiluefni gætu orðið. Það eitt út af fyrir sig að sameina þessa banka, sem ég nefndi, eða aðra leysir ekki neinn vanda. Fyrir því verður að færa rök, að það hafi ávinning í för með sér að steypa þannig saman bönkum. Það, sem mestu skiptir í þeim efnum, er auðvitað hvort slík sameining hefur í för með sér sparnað fyrir þjóðfélagið. Þegar þessar hugmyndir voru uppi fyrir fjórum árum hafði sú hlið málsins að vísu ekki verið rækilega könnuð. Þó var talið að ekki yrði umtalsverður sparnaður af þessari sameiningu. En ég hef síður en svo á móti því, að þn. kanni hugmyndir um sameiningu banka og athugi hvort slík sameining geti leitt til sparnaðar fyrir þjóðfélagið, gert bankana hæfari til að sinna hlutverki sínu, hvort slík sameining geti leitt til sparnaðar í mannahaldi o.s.frv. En ég vil taka það fram, að ég held að slík sameining verði naumast gerð með valdboði, heldur aðeins með heimildarákvæði um sameiningu með samkomulagi hlutaðeigandi ríkisviðskiptabanka. Ég endurtek, að ég hef síður en svo á móti því, að hv. n., sem fær þetta frv. til meðferðar, athugi gaumgæfilega hvort ástæða sé til og rétt að ganga þar lengra en gert er ráð fyrir í þessu frv. Ég persónulega held að það eigi að athuga það mjög alvarlega. Ég hef áður vikið að starfsemi viðskiptabankanna og skilgreiningu á hugtakinu viðskiptabankastarfsemi. Ég vil aðeins bæta því við, að í 22. gr, er fallið frá þeirri venju að tíunda hvernig viðskiptabankar leysi hlutverk sitt af hendi, en það er gert með upptalningu á öllum helstu viðfangsefnunum í gildandi lögum. Um rétt til verslunar með gjaldeyri er það að segja, að þetta frv. gerir út af fyrir sig ekki ráð fyrir breytingu frá núverandi skipun í þeim efnum. Um það efni eru ákvæði í Seðlabankalögunum og þau ákvæði standa áfram. Samkvæmt því, sem nú er í reynd, eru það aðeins tveir ríkisviðskiptabankar, Landsbankinn og Útvegsbankinn, sem hafa heimild til gjaldeyrisverslunar, en Seðlabankanum er heimilt að bæta fleiri bönkum við og veita öðrum en þessum tveimur bönkum leyfi til gjaldeyrisverslunar. Ég vil segja það sem mína skoðun, að ég tel eðlilegt að Búnaðarbankinn fái slíkt leyfi til gjaldeyrisverslunar. Það er ekki á neinn hátt dregið úr því eða komið í veg fyrir það með þessu frv. sem er hér nú til meðferðar. Um aðra þætti starfseminnar í ríkisviðskiptabönkunum er það helst að segja, að um nýmæli er að ræða í 24, gr., þar sem lagt er til að mun strangari reglur verði settar um rétt bankanna til að eiga fasteignir, hlutabréf eða eignarhlut í öðrum fyrirtækjum og öðrum stofnunum. Undantekning er gerð vegna Reiknistofu bankanna og hliðstæðra þjónustufyrirtækja. Mjög ófullkomin ákvæði eru í gildandi lögum um tryggingar fyrir útlánum. Hér er um mjög mikilvæg mál að ræða fyrir rekstur sérhvers banka og öryggi. Ber því nauðsyn til að setja skýrari og nákvæmari reglur um þetta og eru till, þar að lútandi í 30. gr. Sama gildir reyndar um heildarfyrirgreiðslur til eins viðskiptaaðila. Það getur verið um mikla áhættu að ræða ef bankinn lánar einum viðskiptamanni mjög háar fjárhæðir miðað við eigið fé, eins og dæmi sanna. Um þetta eru settar reglur í 31. gr. Ég tel þá rétt að víkja að lokum nokkuð að þeim ákvæðum frv. sem fjalla um endurskoðun í ríkisviðskiptabönkum. Þar er um ýmis mikilvæg nýmæli að ræða. Þar er þá fyrst til að taka, að lagt er til að auk hinna þingkjörnu endurskoðenda skuli starfa að endurskoðun ríkisviðskiptabanka löggiltur endurskoðandi sem ráðh. skipar. Það er alveg ljóst, að umsvif þessara banka nú og breytt tækni við bókhald og á fleiri sviðum gerir það að verkum að krefjast verður aukinnar faglegrar þekkingar af þeim sem við endurskoðun fást í þessum stofnunum. Nú mun málum þannig háttað, að af þeim, sem vinna að endurskoðun hjá ríkisviðskiptabönkunum, er aðeins einn löggiltur endurskoðandi. Ófaglærðum mönnum einum er orðið ofviða að annast þetta endurskoðunarhlutverk svo að fullnægjandi sé. Því verður að tryggja að minnst einn löggiltur endurskoðandi starfi að ytri endurskoðun hjá hverjum ríkisviðskiptabanka, auk þess sem sérstök endurskoðunardeild starfar að innri endurskoðun, ef svo má segja. Ýmis ákvæði eru í frv., einkum í VII, kafla, um störf endurskoðendanna. Skal ég aðeins benda á ákvæði 39. og 40. gr. frv., og þá sérstaklega 40. gr., þar sem kveðið er á um endurskoðunarskýrslu, sem endurskoðendur eiga að semja og á að fylgja ársreikningi og þá athugasemdir líka, ef einhverjar eru, sem þeir telja rétt að vekja athygli ráðh. á. Bankaráð skal fá skýrslu endurskoðenda í hendur hæfilegum tíma áður en ársreikningurinn er lagður fyrir ráðh, til staðfestingar. Bankaráðið á svo að semja svar við athugasemdum endurskoðanda ef einhverjar eru. Þarna er einnig ákvæði um færslu endurskoðunarbókar og fleiri ákvæði sem til öryggis miða og eiga að tryggja að gögn séu fyrir hendi sem beri með sér í hverju störf endurskoðenda hafi verið fólgin. Ég held að þessi ákvæði stefni öll að bættum endurskoðunarstörfum hjá bönkunum og jafnframt að breytingu á skipulagi og framkvæmd þessa starfsþáttar. Ég hef, herra forseti, sjálfsagt sleppt því að minnast á ýmis minni háttar atriði sem varða breytingar frá núgildandi lögum. En ég vil leyfa mér að vísa til ítarlegra athugasemda, sem frv. fylgja, og skal ekki tefja tíma hv. d. með lengri framsöguræðu, en leyfi mér að leggja til að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjh: og viðskn.



Herra forseti. Það hefur lengi legið ljóst fyrir að þörf væri á því, að sett yrði ný löggjöf um bankakerfið og hina ýmsu þætti þess. Mönnum hefur verið ljóst að núverandi löggjöf um bankamál væri harla ófullkomin, brotakennd, bæði væru lögin orðin úrelt og vantaði í þau mörg ákvæði sem ættu heima í nútímalegu frv. um bankamál. Í öðru lagi væri ýmiss konar ósamræmi milli hinna ýmsu lagabálka. Í þriðja lagi hefur mönnum verið ljóst, að ekki veitti af hagræðingu innan bankakerfisins, ekki veitti af einföldun sem gæti miðað að því, að kerfið yrði ódýrara í rekstri en það sem við höfum í dag. Þetta var sá bakgrunnur sem menn höfðu fyrir augum á tímum vinstri stjórnarinnar, þegar svonefnd bankamálanefnd var sett á stofn, og þetta varð það leiðarljós, sem bankamálanefnd hafði fyrir augum í starfi sínu: í fyrsta lagi það að koma bankamálalöggjöfinni í nútímalegt horf, en í öðru lagi og þá ekki hvað síst að gera bankakerfið ódýrara og hagkvæmara en það er og hefur verið. Ein af meginniðurstöðum Bankamálanefndarinnar svonefndu var einmitt sú, eins og þar sagði, að peninga- og lánastofnanir hérlendis séu miklu fleiri en hagkvæmt getur talist. Ég minnist þess, að á þessum tímum var gerður samanburður á fjölda starfsmanna í íslenska bankakerfinu annars vegar og hins vegar í sænska bankakerfinu, og kom í ljós að miðað við fólksfjölda í hvoru landi um sig var mannafli í sænska bankakerfinu tvöfalt meiri en í því íslenska. Ég er viss um það, að mörgum útlendingum, sem heimsækir okkar land, kemur það líka nokkuð spánskt fyrir sjónir, að hér skuli vera þrír sjálfstæðir viðskiptabankar í eigu sama aðilans, þ.e.a.s. ríkisins, og þar að auki sé svo ríkið með sinn miðstjórnarbanka, Seðlabankann, til þess að stjórna þessu kerfi, en eigi svo þar fyrir utan meirihlutaeign í fimmta bankanum, þeim banka sem kenndur er við iðnaðinn, sem sagt að ríkið sé höfuðaðili í hvorki meira né minna en fimm bönkum eða bankakerfum hér á landi. Þetta er að sjálfsögðu illskiljanlegt öðruvísi en að menn skoði þessa sögu. Og þá átta menn sig að sjálfsögðu á því, að þetta hefur þróast á löngum tíma, fyrst og fremst á þann hátt, að hver banki átti að þjóna ákveðnum atvinnuvegi, eða a.m.k. þrír af þessum bönkum sem ég nú nefndi, og einmitt sú viðmiðun hefur að sjálfsögðu átt sinn mikla þátt hvað bankakerfið á Íslandi hefur orðið flókið. En það eru ekki aðeins ríkisbankarnir sem hafa þanist mjög ískyggilega út og orðið miklu viðameiri stofnanir en þörf krefur. Hið sama gildir um einkabankana, sem að vísu voru ekki til fyrir u.þ.b. tveimur áratugum, en voru settir á stofn í byrjun seinasta áratugs hver af öðrum og eru nú orðnir þrír talsins: Alþýðubankinn, Samvinnubankinn og Verslunarbankinn. Það var á grundvelli hugleiðinga af þessu tagi sem bankamálanefndin svonefnda kom fram í tíð vinstri stjórnarinnar með mjög róttækar tillögur um umbyltingu á bankakerfinu. Hún lagði til að viðskiptabönkum hér á landi, þessum 7 viðskiptabönkum, yrði fækkað í 3 eða 4, og gerði ráð fyrir því, eins og sagði í álitinu, að miðað við núverandi aðstæður í bankamálum væri eðlilegast að ná því markmiði með fækkun hlutafélagsbankanna í einn eða tvo og ríkisbankanna í tvo. Á grundvelli þessa álits var síðan samið frv. um fyrsta skrefið að þessu marki, þ.e.a.s. fækkun ríkisbankanna. Það er rétt að taka það strax fram, að þótt vinstri stjórnin einkenndist, eins og nafn hennar ber merki um, af ákveðnum pólitískum sjónarmiðum, þá gilti ekki hið sama um svonefnda bankamálanefnd. Hún var mjög blönduð að pólitískri samsetningu og nægir að nefna nefndarmennina því til vitnis, en þeir voru Jóhannes Nordal seðlabankastjóri, sem var formaður n., ármann Jakobsson bankastjóri, Björgvin Vilmundarson bankastjóri, Guðmundur Hjartarson, sem síðar varð seðlabankastjóri, Jóhannes Elíasson bankastjóri og Magnús Jónsson bankastjóri. En ritari n. var Sveinn Jónsson forstöðumaður bankaeftirlits Seðlabankans. Það er fljótsagt, að n. þessi var skipuð mönnum úr öllum hinum pólitísku flokkum og menn áttu því von á að hin róttæka niðurstaða, sem n. komst að, mundi eiga greiðan gang gegnum hv. Alþ., þar sem bersýnilega væri einnig um mikið nauðsynjamál að ræða. Það fór samt svo að þetta frv. sá aldrei dagsins ljós hér í þinginu sem stjórnarfrv. Ákveðnir aðilar innan þáv. ríkisstj. komu í veg fyrir það, að frv. fengi byr sem stjórnarfrv., og ég held að ekki sé kveðið upp úr með neitt leyndarmál þó að það sé upplýst, að þar áttu ráðh. Framsfl. fyrst og fremst hlut að máli. Ég er ekki í nokkrum vafa um það, að ef Framsfl. hefði staðið að framgangi þessa máls á sínum tíma, þá hefði það náð fram að ganga. Allar aðstæður voru fyrir hendi til þess að svo yrði. Og einmitt þess vegna verður það að segjast eins og er, að þessi íhaldssemi Framsfl., sem varð stefnu bankamálanefndar að falli, olli mörgum miklum vonbrigðum. Hæstv. viðskrh. ræddi um það áðan, að hv. fjh.- og viðskn. gæti tekið til athugunar hvort kæmi til greina að sameina einhverja banka og hver væri hagkvæmnin sem því fylgdi. Auðvitað veit hann jafnvel og aðrir, að úr því að stjórnarfrv. fylgir ekki þeirri stefnu að bankar skuli sameinaðir, þá er lítil von til þess að fjh.- og viðskn. þingsins taki það upp að eigin frumkvæði. Þar yrði um svo veigamikla breytingu að ræða, að segja mætti að þar yrði nm nýtt frv. að ræða. Nú er það að vísu svo, að hæstv. ráðh. viðurkennir að skipting bankakerfisins eftir atvinnuvegum sé úrelt. Hann viðurkennir að eðlilegast sé að bankarnir láni til allra atvinnuvega jafnt, eða þannig skildi ég hans orð. Og hann taldi bað frv. því, sem hér hefur verið lagt fram, til gildis, að í því væri ekki lengur nm að ræða tengingu við tilteknar atvinnugreinar hvað einstaka banka snertir. Þetta kemur reyndar líka skýrt fram í grg. frv., þar sem tekið er fram að fallið sé með þessu frv. frá lögfestingu sérhæfingar varðandi tilteknar atvinnugreinar. Ef menn geta komist að þeirri niðurstöðu, að ekki sé ástæða til þess arð einn hanki tengist einum atvinnuvegi fremur en öðrum, hvers vegna í ósköpunum á þá svona langt í land að menn fallist á að eðlilegast sé að steypa þessum bönkum að einhverju leyti saman, frekar en að hafa kerfið svo margfalt sem raun ber vitni. Mér fannst það satt að segja harla kynleg ábending, sem fram kom í máli hæstv. ráðh., að ef Allt. kæmist að þeirri niðurstöðu, að rétt væri að sameina ríkisbankara, þá væri óæskilegt að það væri gert með valdboði. Mér skildist að Alþ. ætti að fara einhvers konar samningaleiðir í þessum efnum. Hann virtist líta svo á að bankarnir, sem ríkið hefur sett á fót og ríkið á að öllu leyti og stjórnar að öllu leyti, séu orðnir þvílíkt ríki í ríkinu að stjórnvöld verði að koma skríðandi á fjórum fótum til stjórnenda hvers banka um sig og biðja þá í guðanna bænum að fallast á það, að um sameiningu á bönkum verði að ræða. Hugsunarhátt af þessu tagi skil ég alls ekki. Auðvitað liggur það beint við, ef Alþ. telur rétt að um sameiningu verði að ræða í bankakerfinu, þá ákveði Alþ. með valdboði að svo skuli gert og spyrji ekki einn eða neinn um það. Það er einfært um að taka þá ákvörðun sjálft sem æðsti ákvörðunaraðili. Ég ætla ekki að fara að ræða í smáatriðum um efni þess frv. sem hér hefur verið lagt fram. Ég viðurkenni fúslega að ýmis ákvæði þess af hinu smærra tagi horfa til batnaðar og eiga fullan rétt á sér, enda eru þau flest tind til úr hinu gamla bankamálafrv. En ég verð að láta það koma fram strax við 1. umr. málsins, að ég tel að þetta frv. sé alls ófullnægjandi miðað við þær þarfir sem við blasa. Þjóðin hefur þörf á því að létta að einhverju leyti af sér því fargi sem allt of stórt og viðamikið bankakerfi felur í sér. Hún hefur þörf fyrir að fela sig eftir þeim leiðum, sem bankamálanefnd henti á á sínum tíma, og fækka bönkum. Það er því afar hæpinn ávinningur, sem í því er fólginn að samþykkja nú frv., sem felur í sér einhverjar takmarkaðar lagfæringar á núverandi kerfi, án þess að bera með sér þá meginbreytingu sem þörf er á. Þá er nefnilega verið að skilja eftir það sem mestu máli skiptir og þar með stuðla að því að það liggi eftir, E.t.v. um langt skeið. Bankamálafrv., sem samið var að frumkvæði gömlu bankamálanefndarinnar, var flutt á sínum tíma af þáv. viðskrh., Lúðvík Jósepssyni, núv. formanni Alþb., og hann hefur endurflutt þetta frv. í Nd. til þess að undirstrika vilja okkar Alþb.-manna til róttæks uppskurðar á bankakerfinu. Það frv., sem hæstv. viðskrh. hefur lagt fram, er hins vegar sama frv. sem hefur bara gengið í gegnum svo feiknalega hreinsun að því má helst líkja við þegar barninu er hent út með baðvatninu. Það vantar kjarna málsins, hann er horfinn úr frv. Ég tel að flutningur þessa frv. nú sé hálfgerð yfirbót af hálfu hæstv. ráðh., sem telur að rétt sé að veifa einhverjum tillögum til úrbóta þannig að ekki sé hægt að segja að hann vilji ekki eitthvað hreyfa við þessum málum. En hann er bersýnilega að undirstrika þá stefnu með flutningi þessa frv., sem flokkur hans fylgdi í tíð vinstri stjórnarinnar, að engar meiri háttar breytingar, sem máli skipta. eigi að eiga sér stað í hankakerfinu. Hann dró reyndar í efa á einkar skýran hátt, að um yrði að ræða sparnað í bankakerfinu við fækkun banka, og virtist ætlast til þess, að þeir, sem væru á annarri skoðun, gætu lagt fram einhverjar skjallegar sannanir máli sínu til stuðnings. Auðvitað þarf ekki í neitt annað en heilbrigða skynsemi til að sjá það og skilja, að bankakerfi, sem byggist á 3–4 aðalbönkum í staðinn fyrir 7 banka, á að geta orðið talsvert miklu einfaldara og ódýrara en það sem fyrir er. Sparnaðurinn mundi m.a. liggja í því, að ekki yrði um að ræða í fámennum byggðarlögum, smáum byggðarlögum, þrjú, fjögur eða allt upp í sjö bankaútibú, eins og nú eru til dæmi um. Það segir sig sjálft og þarf reyndar ekki neinna frekari skýringa við, að ef um yrði að ræða sameiningu útibúa á hinum ýmsu stöðum á landinu samfara sameiningu banka, þá yrði vafalaust unnt að fækka starfsmönnum verulega á bankakerfinu. Það er auðvitað ekki nein tilviljun, að stærri hluti af vinnandi fólki hér á landi er bundinn í bankakerfinu en í flestum nálægum löndum, svo sem auðvelt er að sýna fram á. Ég vil svo ljúka þessum orðum mínum með því aðeins að minna á að uppstokkun þessara mála, líkt og uppstokkun í olíudreifingarkerfinu eða uppstokkun í tryggingakerfinu eða uppstokkun í innflutningskerfi landsmanna, uppstokkun í yfirbyggingunni almennt, í bákninu, sem stundum er svo nefnt, mundi að sjálfsögðu hafa í för með sér að meira vinnuafl yrði aflögu í þágu undirstöðuatvinnuvega þjóðarinnar. Það er einmitt það sem við þurfum hvað mest á að halda um þessar mundir, að báknið, milliliðakerfið og ríkiskerfið verði ódýrara en það er í dag, en framleiðslan að sama skapi meiri.



Herra forseti. Það er óneitanlega stundum svo, að þegar mönnum tekst að búa til slyng slagorð hafa þau sín áhrif, og það var auðheyrt á máli hv. síðasta ræðumanns, að hann hefur orðið fyrir nokkrum áhrifum af því slagorði sem farið hefur hér um landið og kallast ,.báknið burt“. Nú getum við verið sammála um það -  Ég get ekki séð að það sé neitt óeðlilegt, þó að því sé vísað til þn. að taka vissa þætti máls til athugunar. Ég held þvert á móti að ég hafi heyrt oft að því fundið á þessu háa Alþ., að þessari stofnun sé aðeins ætlað að vera afgreiðslustofnun fyrir ríkisstj., það séu lögð mál fram á þingi og svo sé þess krafist að þau séu afgreidd umsvifalaust og í því formi sem ríkisstj. hefur lagt þau fram. Þessu er ekki til að dreifa með þetta frv. Ég hef einmitt lagt það fram með þeim fyrirvara, að það geti verið móttækilegt fyrir breytingar, og bið hv. n. að athuga það, þannig að allur vindur í hv. síðasta ræðumanni út af þessu atriði var óþarfur.

Ég hafði litla trú á frumkvæði úr þeirri áttinni.

Hefur hv. þm. litla trú á Alþ. Ég hef það ekki. Ég held einmitt að það sé nauðsynlegt, að Alþ. temji sér þá starfsháttu að vinna sjálfstætt, en taka ekki endilega alltaf við frv.. þótt frá stjórn komi og samin séu af sérfræðingum, alveg athugasemdalaust, heldur hljóti þau sjálfstæða athugun. Þar um er m.a. gott dæmi einmitt þetta gamla bankamálafrv., sem samið var af sérstaklega ágætum mönnum. En bað var bara dálítið einkenni á heim, sem sömdu bað, að það voru bankastjórar eða þá væntanlegir bankastjórar, - menn sem voru sérstaklega tengdir bankakerfinu, og þegar þannig stendur á er að mínum dómi ekkert óeðlilegt að almenn sjónarmið hins almenna þm., hins almenna borgara fái að komast að, og það getur vel verið að af þeim sjónarhóli sé litið öðruvísi á málið heldur en af þeirri sjónarhæð sem þeir standa á sem vinna að þessum málum og sinna þeim og hættir kannske til að telja að þeir hafi frest vit á þessum málefnum og það sé ekki rétt að aðrir séu að blanda sér í þau. Ég tel þessi vinnubrögð á engan hátt óeðlileg, að lagt sé fram frv. og því sé jafnframt lýst yfir, að því verði ekki illa tekið að hv. þn., sem fær það til meðferðar, geri á því breytingar, ef samkomulag getur orðið um það. Markmiðið með þessu frv. var fyrst og fremst það, eins og ég gat um, að gera vissar lágmarksbreytingar á bankalöggjöfinni, en breytingar sem talið var nokkurn veginn öruggt að næðu fram að ganga án þess að miklar deilur þyrftu um það að spretta. Svo verð ég aðeins - og skal ekki lengja mál meira um þetta - að leiðrétta þann misskilning, sem kom fram hjá hv. þm. Ragnari Arnalds, þann leiða misskilning sem þar kom fram. Hann leyfði sér að halda því fram, að það hafi verið einhver ágreiningur um þetta mál í ríkisstj. og það hefði sérstaklega staðið á ráðh. Framsfl. Hann hefði alveg getað sparað sér þessar getsakir. Um þetta ætti ég að vita eilítið betur en hann. Ég kannast ekki við að hafi staðið sérstaklega á ráðh. Framsfl. í þessu efni.

Á hverju þá?

Hann sagði að sá ágæti maður arftaki hv. síðasta ræðumanns, formaður Alþb., hv. þm. Lúðvík Jósepsson, hefði lagt þetta frv. fram sem viðskrh. Það þarf ekkert að vera að deila um þetta atriði, það er skjalfest. Ef hv. þm. hefði lagt á sig það ómak að athuga gamla bankamálafrv., þá hefði hann getað sparað sér alveg þennan þátt í ræðu sinni. Í aths. með frv., sem lagt var fram á þingi 1974, segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Þó að frv. sé flutt sem stjfrv. skal það skýrt tekið fram, að einstakir stuðningsmenn ríkisstj. hafa óbundnar hendur varðandi aftöðu til einstakra þátta málsins og afgreiðslu þess í heild. Ljóst er, að nokkuð eru skiptar skoðanir um það atriði frv., sem gerir ráð fyrir sameiningu Búnaðarhankans og Útvegsbankans í einn ríkisviðskiptabanka.“ Það fer ekkert á milli mála, að þetta frv. var flutt sem stjfrv. Það er ekki vikið að því einu orði, að bað hafi verið ágreiningur innan ríkisstj. um þetta mál. Það er hins vegar sagt, sem rétt er að það var vitað að einstakir stuðningsmenn ríkisstj. í hópi hv. þm. voru ekki á einu máli um þetta atriði, sameiningu þessara tveggja banka. Þetta ætti hv. þm. að vita og hann ætti ekki að hafa gleymt þessu.Ég ef svo skyldi vera. að hv. formaður Alþb., Lúðvík Jósepsson, væri ekki enn búinn að mæla fyrir frv. sínu í hv. Nd., þá held ég að það væru gustuk að hv. þm. Ragnar Arnalds léði honum gamla frv., þannig að hann gæti lesið það, sem þar stendur, þannig að hann félli ekki í sömu gryfjuna og hv. þm. Ragnar Arnalds gerði áðan.



Herra forseti. Ég vil aðeins í örfáum orðum lýsa ánægju minni með það viðhorf sem kom fram hjá hæstv. viðskrh. Hann hvetur þn. og að sjálfsögðu þá þm. alla til þess að hugleiða hverjar þær breytingar á þessu frv. sem þingið telur að mættu verða til bóta. Mér finnst viðhorf hæstv. ráðh. allt of oft vera annað og því jafnvel illa tekið að breytingar séu gerðar. Ég vil, þar sem ég á ekki sæti í þeirri n. sem mun fjalla um málið, láta koma fram að ég var og er mjög ákveðinn stuðningsmaður þeirrar stefnu sem kom fram í frv. vinstri stjórnarinnar í bankamálum sem flutt var í mars 1974. Ég tel að stefna eigi að því m.a. að fækka ríkisbönkunum með skynsamlegri sameiningu þeirra. Það má vel vera að sú sameining þyrfti að byggjast á einhverju öðru, ef ég má orða það svo, en einfaldari sameiningu tveggja ríkisbanka, þ.e.a.s. Útvegsbankans og Búnaðarbankans. Það mál þarf að sjálfsögðu að skoða vandlega, og ég treysti hv. n., sem fær málið til meðferðar, til að athuga þetta mjög vel. Ég lýsi því yfir, að ég tel að frv. batni með því að færa það nokkuð í átt til þess búnings sem bankafrv. var frá hendi vinstri stjórnarinnar á sínum tíma. Einnig vil ég nota tækifærið til að koma á framfæri þeirri skoðun minni, að endurskoðun ekki aðeins bankanna, heldur annarra ríkisstofnana, eigi að falla undir ríkisendurskoðun. Þar er öflug stofnun sem hefur, að því er ég þekki, unnið vel og hefur m.a. sent ríkisstofnunum og ríkisfyrirtækjum, sem hún fjallar um, ákveðnar starfsreglur um meðferð opinbers fjár. Þær reglur eiga einnig að gilda um ríkisbankana og raunar öll ríkisfyrirtæki. Mér finnst það vera úrelt skipan að kjósa tvo menn á hinu háa Alþ. til slíkrar endurskoðunar. Þeir hafa enga möguleika til að sinna slíku starfi - ekki nokkra. og jafnvel þó þeir fái að kveðja í sína þjónustu lærða menn á því sviði, þá eru þessir menn í föstu starfi að öðru leyti. Því vil ég jafnframt koma þeirri ábendingu hér á framfæri, að þarna verði breytt um og ríkisendurskoðun fjalli um endurskoðun ríkisbankanna eins og annarra ríkisfyrirtækja. Það breytir að sjálfsögðu engu um það, að bankarnir hafa eigin endurskoðun og hana öfluga. Þarna er fyrst og fremst um það að ræða. að ríkisendurskoðun kæmi þá í staðinn fyrir kjörna endurskoðendur á Alþingi. Þetta breytir því ekki heldur, að Alþ. fái tækifæri til að fylgjast með starfsemi bankanna. Ég er sammála hæstv. ráðh, um það mál. Ég tel að Alþ. eigi að hafa aðstöðu til þess að fylgjast með því sem þar gerist, eins og hann hefur sýnt í orðum og verki að hann vill að sé. Með þessum örfáu orðum vil ég lýsa þessum meginaths. mínum við frv. Ég vona að sú n., sem fær það til meðferðar, athugi það mjög vandlega að flytja við það ýmsar góðar brtt.



Herra forseti. Ég vil fagna því, að þetta frv. er fram komið. Þar sem nokkuð hefur verið rætt hér um, að sú n., sem ég á sæti í, fjh.- og viðskn., muni geta gert sínar athuganir á þessu frv. eins og henni sýnist, eins og n. að sjálfsögðu gerir í öllum málum og á að gera og allar n, þingsins, þá hlýtur það hins vegar að vera ljóst, að menn verða á þeim stutta tíma, sem eftir er af þinghaldi, að gera upp á milli aðalatriða og aukaatriða í þessu máli, ef það á fram að ganga á þessu þingi. Í þessu frv, eru mjög margar veigamiklar breytingar, sem lagt er til að verði gerðar, og ég býst við og er fullviss um að það sé mjög mikilvægt að þær nái fram að ganga. Og mér finnst það vera út af fyrir sig nokkuð mikið vafaatriði, hvort spurningin um sameiningu og samræmingu í bankakerfinu og sú vinna, sem þar þarf að framkvæma, eigi að tefja framgang þessa máls. Ég er mjög sammála því og hef lýst því yfir áður hér í umr., þegar frv. til l. um Búnaðarbanka Íslands var lagt hér fram og samþykkt 1976, að ég er því fylgjandi, að bankakerfið verði samræmt og einingar þar sameinaðar. En það er ekki endilega fullvíst, a.m.k. ekki í mínum huga, að eina skynsamlega breytingin, sem þar sé hægt að gera og beri að gera, sé,að sameina Búnaðarbanka Íslands og Útvegsbanka Íslands. Það eru fleiri bankastofnanir sem koma inn í dæmið, eins og Landsbanki Íslands og Iðnaðarbanki Íslands. Og ég get ekki séð að n. út af fyrir sig hefði möguleika á að leggja slíkt til nema að undangenginni mjög ítarlegri athugun. Þetta vil ég að komi skýrt fram. Þótt ég hafi vissulega mikinn áhuga á því, að eitthvað slíkt verði gert, þá finnst mér vafasamt hvort það eigi að tefja framgang þessa máls eins og það lítur út núna. Hins vegar ef það kemur í ljós, að þetta sé ekki mjög mikið mál, þurfi ekki mikinn undirbúning og horfi til mikils hagræðis, þá er náttúrlega ekkert í veginum fyrir því, að n. leggi slíkt til, ef samstaða verður um það. En mér býður svo hugur að slíkt sé allmikið verkefni sem þurfi nákvæman og góðan undirbúning, því að ef um slíka breytingu verður að ræða, þá þarf að undirbúa slíkt mjög vel. Það er einnig nauðsynlegt, þótt viðkomandi bankar eigi náttúrlega ekki að ráða ferðinni, að það sé fullur vilji í viðkomandi stofnunum til slíkrar samvinnu og slíkrar sameiningar. Það er ekki gott að leggja til slíkar breytingar og slíkar ráðstafanir nema fyrir því sé góður vilji í viðkomandi stofnunum að vinna samkv. því skipulagi. Það gæti orðið örlagaríkt að lögfesta slíkar breytingar nema sjá fyrir þær afleiðingar sem slíkt hefði. Ég vil fagna því, að hér eru komin inn í frv. víðtækari ákvæði en verið hafa varðandi endurskoðun og eftirlit. Ég vil aðeins í því sambandi vitna í það sem ég sagði við umr, vorið 1976, þegar frv. til l. um Búnaðarbanka Íslands var hér til umr., með leyfi hæstv. forseta: „Ég vil beina því til þeirrar n., sem fær þessi mál til athugunar, að þetta atriði“ - þ.e.a.s. endurskoðun reikninga bankans - „verði athugað betur. Bankar eru afskaplega viðamiklar stofnanir og þeir fara með ýmis málefni sem þarf vissulega að hafa eftirlit með. Það hefur aldrei verið gerð nokkur krafa til þekkingar á þessum málum til þess að verða endurskoðandi viðskiptabanka. Og það er í raun og veru fáránlegt að maður, sem endurskoðar banka, skuli ekki þurfa að hafa nokkra sérþekkingu á því sviði, Þetta er mál sem ég hef lengi furðað mig á, löngu áður en ég kom í þessa stofnun, og þess vegna vænti ég þess, að sú n., sem fær þetta mál til athugunar, athugi hvort ekki sé rétt að breyta hér einhverju um og það sé gerð einhver krafa um þekkingu þeirra manna, sem fá þetta vandasama starf og eiga vissulega að bera þar mikla ábyrgð.“ Það var ekki gerð breyting á þessu í lögum um Búnaðarbanka Íslands á sínum tíma og fékk litlar undirtektir hér í d. En ég vil sem sagt fagna því, að nú skuli vera gerðar till. um breytingar í þessum efnum. Hitt er svo annað mál, að menn skulu varast að gera allt of mikið í þessum efnum, því að eftirlit kostar peninga. Og það getur verið spurning um það, hversu miklu skuli kosta til eftirlits. Ég sé að í þessu frv, er gert ráð fyrir mjög mikilli aukningu í þessum efnum. Hér kemur fram að bankaráð ræður forstöðumann endurskoðunardeildar bankans, og ég lít þá svo á að endurskoðunardeildin heyri undir bankaráðið, fyrst bankaráðið ræður forstöðumann endurskoðunardeildar, Það er einnig gert ráð fyrir því, að bankaráðið hafi heimild til að ráða sér starfsmann sem ekki hafi með höndum önnur störf í þágu hankans, sem er þá maður sem skal annast ýmis störf og eftirlit á vegum bankaráðsins. Í þriðja lagi er gert ráð fyrir því, að Alþ. kjósi tvo endurskoðendur, og í fjórða lagi að ráðh, skipi löggiltan endurskoðanda til tveggja ára í senn. Ég held að það sé rétt að auka þessa eftirlitsstarfsemi. En menn mega líka varast það, þótt upp komi leiðindatilvik og atvik, sem alltaf geta komið upp þrátt fyrir alla þá endurskoðun sem í er eytt og framkvæmd er, að byggja upp allt of mikið og flókið bákn í kringum þetta eftirlit. Ég hef nokkuð lengi velt því fyrir mér, hvernig slíku eftirliti og endurskoðun sé hest fyrir komið á vegum ríkisins, og álít að þessu væri best fyrir komið í höndum ríkisendurskoðunar, að ríkisendurskoðun annaðist endurskoðun og eftirlit í öllum ríkisstofnunum og í þeim félögum og fyrirtækjum sem ríkið á meiri hluta í - eða þá að ríkisendurskoðun kveddi til sérfróða menn til að annast það fyrir sína hönd. Ég tel hins vegar að það þurfi að verða verulegar skipulagsbreytingar á ríkisendurskoðun, m.a. sú skipulagsbreyting að ríkisendurskoðun falli undir Alþ., en ekki undir ráðh. Það væri eðlilegt að ríkisendurskoðun væri eftirlitsstofnun Alþ., sú stofnun sem hefði eftirlit fyrir hönd Alþ. með störfum framkvæmdavaldsins, En hér væri, ef svo væri gert, vissulega um það að ræða að auka og efla mjög þá stofnun, og það þarf náttúrlega mjög náinnar athugunar við. Herra forseti, Ég ætla ekki að fjölyrða frekar um þetta mál, enda fæ ég aðstöðu til þess að kynna mér það í þeirri n. sem fær það til meðhöndlunar. En ég vil aðeins taka fram varðandi það sem hv. þm. Jón Sólnes sagði áðan, að bankar gætu hömlulaust ávísað á Seðlabankann, að ég tel þetta ekki rétt. Það er gert sérstakt samkomulag við viðskiptabankana um útlánatakmörk sem miða að því að minnka útstreymi úr Seðlabankanum ef viðkomandi bankar eiga þar ekki fjármagn, og einnig er vaxtaákvæðum beitt til þess að koma í veg fyrir slíkt. Það er vissulega rétt, að í nokkrum tilfellum hefur veríð um það að ræða að bankar hafa safnað skuldum við Seðlabankann, og það getur verið eðlilegt á vissum tímum. En það er hins vegar ekki rétt að mínum dómi, að bankar geti hömlulaust ávísað á þann banka.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að gera örfáar aths. við mál hæstv. viðskrh. áðan. Mér þótti satt að segja heldur kynlegt að hlýða á þá fullyrðingu hans, að ekki væri fullt mark takandi á niðurstöðum bankamálanefndarinnar svonefndu, vegna þess að í henni hefðu verið annaðhvort þáverandi bankastjórar eða væntanlegir bankastjórar. Ég hélt einmitt að slíkir menn mundu hafa meira vit á þessum málum heldur en aðrir og þar af leiðandi væru ráð þeirra sérlega vel þegin og vel grunduð. Út af fyrir sig er það alveg rétt hjá ráðh., að slíkir menn kynnu að hafa einhverja tilhneigingu til að halda fast utan um sitt og tryggja að þeirra ríki skerðist í engu, og vissulega ber að gjalda varhug við öllum tilhneigingum í slíka átt. En nú vill svo til að stefna þessara ágætu bankastjóra stefndi einmitt í þveröfuga átt. Þeir voru reiðubúnir að standa að því að dregin yrðu saman seglin í bankakerfinu, að bankastjórum og bankastarfsmönnum yrði fækkað, en ekki að þar yrði um aukningu að ræða. Og ég held að einmitt þess vegna hefðu ráð þeirra átt að vera vel þegin og ekki hefði þurft að vera nein tortryggni í þeirra garð varðandi þeirra ráð.

Þau voru það.

Þau voru vel þegin af sumum, en ekki af öllum, því miður. Og þar kem ég þá að því atriði, sem hann gerði sér hvað mestan mat úr, þ.e.a.s. því atriði, hvernig háttað var flutningi þessa máls í tíð vinstri stjórnarinnar. Eins og hæstv. ráðh, veit allra manna best, voru það þrír stjórnmálaflokkar sem áttu aðild að þeirri ríkisstj. Og hann veit bað jafnvel og ég, að það var ekki neinn ágreiningur um flutning þessa máls og fylgi við það innan Alþb. og innan SF. Andstaðan kom öll úr Framsfl. Þetta er söguleg staðreynd sem í sjálfu sér þarf ekki að rifja upp fyrir mönnum, svo kunn sem hún er. Hitt er alveg rétt, að mér varð á sú skyssa áðan að tala um það frv., sem flutt var, sem frv. flutt af viðskrh., en hef nú fengið og við allir hv. þm. leiðréttingu á því. Þetta var misminni hjá mér. Frv. var flutt af ríkisstj. allri, en með mjög óvenjulegum fyrirvara - mjög óvenjulegum og sérkennilegum fyrirvara. Fyrirvarann er að finna í grg. og reyndar var hann lesinn upp áðan. Ég hefði að vísu gjarnan viljað vitna til þeirra orða, en sé nú ekki í fljótu bragði hvar hann mundi helst vera að finna í grg.  „Þó að frv. sé flutt sem stjfrv. skal það skýrt tekið fram, að einstakir stuðningsmenn ríkisstj. hafa óbundnar hendur varðandi afstöðu til einstakra þátta málsins og afgreiðslu þess í heild.“ Ég leyfi mér að fullyrða, að slíkur fyrirvari er heldur óvenjulegur. Þótt dæmi séu um slíka fyrirvara endrum og eins, þá er mjög óalgengt að setja þurfi slíka fyrirvara í grg. stjfrv, Og það var auðvitað þessi fyrirvari sem öllu máli skipti. Frv. fékkst ekki flutt mánuðum saman vegna tregðu af hálfu forustumanna Framsfl., sem út af fyrir sig kunna að hafa sínar persónulegu skoðanir á málinu. Þær hafa að vísu komið heldur óljóst fram. En vegna þess að þingflokkur Framsfl, var ekki reiðubúinn að veita þessu máli stuðning, þá dróst úr hömlu að það væri flutt, og að lokum fékkst það því aðeins flutt að slíkur fyrirvari fylgdi. Það er þetta sem skiptir máli. Hitt, þótt mér yrði á það misminni að nefna frv. þmfrv., skiptir raunverulega miklu minna máli, því að það breytir ekki neinu um þann kjarna málsins, að fyrirvarinn, að tregðan við að samþykkja frv. átti uppruna sinn innan þingflokks Framsfl. Þessu veit ég að hæstv. ráðh. treystir sér ekki til að mótmæla. Þetta er líka aðalatriði málsins. Hæstv. ráðh. vék áðan að því, að slagorð mikið væri uppi, svonefnt „báknið burt“. Það er rétt, slíkt slagorð er uppi og hefur víða heyrst, þó að einn stjórnmálaflokkur hafi kannske viljað taka það sér í munn fremur öðrum og aðrir hagi kannske orðum sínum nokkuð á annan veg. En þetta slagorð hefur fengið sérstaka stjórnskipaða brautryðjendur, þar sem er stjórnskipuð n. sem hefur til umfjöllunar hugsanlega afhendingu og sölu á fyrirtækjum í eigu ríkisins. Mér finnst það mjög við hæfi að hæstv. ráðh. skyldi minnast á þetta slagorð, vegna þess að það er einmitt mismunandi túlkun á því, sem skilur að stefnu okkar Alþb: manna annars vegar og stefnu þeirra sjálfstæðismanna hins vegar. Við erum þeirrar skoðunar, að það sé rangt og óskynsamlegt að selja arðgæf atvinnufyrirtæki í eigu ríkisins úr eigu þess. Við teljum hins vegar bráðnauðsynlegt að hreinsa til í bankabákninu, í olíudreifingarbákninu og í ýmsu öðru því kerfi sem hróflað hefur verið upp á umliðnum áratugum. Hvar stendur Framsfl. í þeim átökum sem um þetta mál standa? Því miður eru ekki sjáanleg merki þess, að Framsfl. hafi skipað sér á hina skynsamlegri sveif í þessu máli. Í hinni stjórnskipuðu n., sem fjallað hefur um sölu og afhendingu ríkisfyrirtækja, á einn ágætur hv. þm. þessarar d. sæti, hv. þm. Ingi Tryggvason, sem fulltrúi Framsfl., og n. hefur þegar komist að þeirri niðurstöðu, að skynsamlegt sé að selja eða afhenda ríkisfyrirtækið Siglósíld í hendur annarra aðila. Þetta virðist vera dæmigert um afstöðu Framsfl. til þessara mála. Hann er reiðubúinn til þess að ráðast á arðgæf atvinnufyrirtæki í eigu ríkisins og láta þau af hendi. En þegar kemur aftur að hinu eiginlega ríkisbákni, því eina og sanna bákni sem er einhver byrði á þjóðinni, einhver byrði á ríkinu, þá má ekki hreyfa við einu eða neinu, eins og í sambandi við bankakerfið. Ég vil svo segja að lokum, að það var síður en svo að ég væri að átelja það, sem fram kom í ræðu hæstv. ráðh., þegar hann hvatti hv. fjh.- og viðskn, til góðra starfa og sjálfstæðra starfa. Það var síður en svo að ég væri að átelja hann fyrir að hafa uppi slík hvatningarorð til þessarar n. En hitt er allt annað mál, að ég hefði miklu frekar kosið og talið það gæfulegra fyrir framgang málsins, að ríkisstj. og hæstv. viðskrh. hefðu haft einhverja forustu í þessu máli, hefðu markað einhverja ákveðna stefnu, en kæmu ekki með losaralegt og innihaldslítið frv. og segðu við þm.: Þið getið gert úr þessu það sem ykkur dettur í hug og ykkur list best á, og ég hvet ykkur til þess að vinna vel og láta ykkur detta eitthvað gott í hug. - Það hefur verið háttur ríkisstj. að reyna að hafa forustu í þessu landi, ekki það að ríkisstj, eigi að segja Alþ. fyrir verkum, en það er hins vegar gæfulegt að ríkisstj. hafi ákveðna stefnu í málum og Alþ. geti síðan tekið afstöðu með og móti þeirri stefnu og hnikað henni til á einhvern ákveðinn hátt. Hitt er fremur nýmæli, að lagt sé fram, eins og ég sagði áðan, innihaldslitið frv. og sagt svo við þm.: Gerið það besta úr þessu, ef ykkur sýnist svo. - Það er ekki nægilega vel að málum staðið. Ég vil segja það að lokum, að innan þessarar n. mun svo sannarlega ekki standa á okkur Alþb.- mönnum að láta til okkar taka. Við munum vafalaust flytja brtt. í þá átt, að bankar verði sameinaðir, þegar þetta mál kemur til 2. umr., ef það verður einhvern tíma.