Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Frsm. (Finnur Jónsson): Sjútvn. hefir athugað þetta frv. og lagt til, að það verði samþ. með þeirri breyt., sem segir á þskj. 247. Tveir nm., hv. 6. þm. Reykv. og hv.þm. Vestm., hafa nokkra sérstöðu í þessu máli og gerðu ráð fyrir að flytja e. t. v. brtt. við þessa eða 3. umr. Frv. þetta miðar að því, eins og hv.þm. er kunnugt, að setja sektarákvæði inn í l. um fiskimálanefnd o. fl., sem í ógáti höfðu fallið niður við meðferð málsins á síðasta þingi. Ennfremur hefir komið í ljós, að setja þarf refsingu við því, að fluttur sé fiskur til Þýzkalands umfram þau leyfi, sem fiskimálanefnd úthlutar. Það er mjög takmarkað, sem senda má til Þýzkalands hvern mánuð af fiski til sölu, og er því reynt að skipta þeim útflutningi á milli togaranna. Þetta þykir með arðsamari sölum, og því nauðsynlegt, að skipting hennar komi réttlátlega niður. En ef sumum togurum líðst það bótalaust að fara með miklu meiri fisk heldur en þeim er leyft, getur það orðið til þess, að aðrir togarar, sem fengið hafa söluleyfi, geti ekki notið þeirra. Sjútvn. þótti rétt, að það kæmi skýrt fram í l., að eina refsingin, sem hægt væri að leggja við slíkum útflutningi umfram leyfi, væri sú, að andvirði þess fiskjar, sem umfram er, renni til fiskimálasjóðs til ráðstöfunar í bili, og að það megi nota það til að bæta upp þeim togurum, sem verða kunna fyrir skaða vegna þessarar misnotkunar á söluleyfunum. N. leggur því til, að frv. fái afgreiðslu með þeirri breyt., sem farið er fram á á þskj. 217.

*Ólafur Thors: Ég held, að það sé ekki mikil ástæða til að fara nú með sérstökum lagafyrirmælum að hindra það, þó togarar, sem ísfiskveiðar stunda með sölu á Þýzkalandsmarkaði fyrir augum, gerist brotlegir um að selja þar meira fiskmagn heldur en fiskimálanefnd úthlutar þeim leyfi fyrir í hvert skipti. Og það er af þeim ástæðum, að fiskimálanefnd hefir í hendi sér eins og er að veita einstökum útvegsmönnum nægilegt aðhald í þessu efni. Eins og hv.frsm. sagði, hefir það þótt miklu arðvænlegra að stunda ísfiskveiðar með sölu á Þýzkalandsmarkaðinum fyrir augum heldur en til þess að sigla með aflann til Englands og selja hann þar. Það er líka rétt, að komið hefir fyrir, að einstakir togarar hafa siglt með meiri fisk til Þýzkalands heldur en þeir hafa fengið heimild til að selja þar. En af þessu leiðir ekki það, að nauðsynlegt sé eða heppilegt að setja um þetta sérstök lagafyrirmæli, og þau lagafyrirmæti, sem hér er farið fram á, eru ekki heldur í alla staði sanngjörn eða eðlileg. Hinsvegar getur fiskimálanefnd mjög auðveldlega haft þetta í hendi sinni án lagabreytinga. Salan á þýzkum markaði stendur yfir í fjóra mánuði, ágúst, september, október og nóvember. N. úthlutar venjulega leyfunum einn til tvo mánuði fram í tímann. Ef þau skip, sem eru rekin af félögum, er fleiri skip hafa til umráða, gerast brotleg í svo verulegum mæli, að n. telur það af ásettu ráði, getur hún refsað þeim með því að banna skipum frá sama félagi sölu síðari hluta sölutímans. Gerist skipin aftur á móti brotleg síðara tímabilið, er nægur tími fyrir n. að ná sér niðri á þeim á næsta ári. Hinsvegar er næstum óhugsandi, að nokkur geti verið viss um að hafa ekki 4–5 smálestir fram yfir þær 90–100 smálestir, sem hverju skipi er leyft að fara með, og þó slíkt hendi, er ástæðulaust að gera andvirði þess afla upptækt, eins og hér væri um einhverja bannvöru að ræða. Ég hjó eftir því hjá hv.frsm., að sökum þess, hvað þessi sala væri mikið keppikefli, væri nauðsynlegt, að fullt réttlæti ríkti um skiptingu markaðarins. Það er rétt, að það væri full ástæða til að setja ákvæði um réttlæti í þessu efni. Ég veit ekki, hvort hv.þm. veit það, en það hefir ríkt megnasta óréttlæti í gerðum fiskimálanefndar á þessu sviði eins og öðrum. Hvað snertir mitt félag, þá fékk það að mig minnir leyfi til að selja í Þýzkalandi afla úr 4 veiðiförum, auk einnar ferðar í ágúst, en hingað til hafa menn getað fengið að selja nokkurnveginn eftir óskum í ágúst, af því markaðurinn hefir þótt verri þá, svo að menn hafa yfirleitt ekki óskað eftir að láta skip sín sigla til Þýzkalands með ísfisk í þeim mánuði. Þetta félag hefir í skip, og fékk þó ekki leyfi til að selja nema úr 4 veiðiferðum þennan tíma, sem þykir eftirsóknarverður til sölu í Þýzkalandi. Svo eru aftur aðrir útgerðarmenn, sem meira virðast eiga upp á pallborðið hjá fiskimálanefnd og fengið hafa leyfi til að selja úr tveimur veiðiförum, þó þeir hafi ekki nema eitt skip, Í hlutfalli við það hefði mitt félag átt að fá leyfi til að selja úr 14 veiðiferðum, en fékk ekki nema 4 ferðir. Vaki það fyrir sjútvn., að fullt réttlæti ríki í þessu efni, skora ég á hana að athuga, hvort ekki ætti að setja í lögin ákvæði um, að fiskimálanefnd skuli úthluta öllum skipum hlutfallslega sama rétti til sölunnar í Þýzkalandi, án tillits til, hver á þau, og að í það ákvæði skuli leggja þann skilning, að stærri skipin fái heimild til að selja meiri afla í hverri ferð heldur en þau minni, því það er sanngjarnt. Ég get bent á fleiri dæmi um ranglæti í þessu efni. Útgerð Ólafs Jóhannssonar mun ekki hafa fengið leyfi til að selja úr einni einustu veiðiför í Þýzkalandi, og útgerð Einars Þorgilssonar ekki nema úr einni ferð á síðasta hausti, en svo koma aðrir, sem aðeins hafa eitt skip, en fengu þó leyfi til að selja úr tveimur veiðiferðum. Ef það er rétt, sem hv.frsm. segir, að eftirsóknarvert sé að selja á þýzka markaðinum - og það er rétt, þar sem meðalsala togaranna í Þýzkalandi var sem svaraði 1900 sterlingspundum þegar meðalsala í Englandi var 1000 sterlingspund, - hvað meinar hv.n. þá með því að vera með svona kákréttlæti, að fiskimálanefnd megi gera upptækt andvirði 5–10 smálesta, sem fara kunna fram yfir það, sem hverju skipi er leyft að selja, en hirða ekkert um miklu stórkostlegra ranglæti í þessu efni? - Ég vil mætast til, að hv. 6. þm. Reykv. og hv.þm. Vestm. taki þetta til athugunar, hvað sem öðrum meðlimum sjútvn. líður. Ég þykist nú hafa sýnt fram á tvennt í sambandi við þetta frv., að ekki sé nauðsynlegt að setja lagafyrirmæli um þetta atriði, sem hv.frsm. talaði um, af því fiskimálanefnd geti haft í hendi sér að skapa nægilegt aðhald í því efni, og í öðru lagi að tryggja þurfi það réttlæti, sem hér er um að ræða, með öðrum lagafyrirmælum, sem hv.n. hefir skotið sér undan að gera till. um, þó ég efist ekki um, að sumir nm. séu svo kunnugir gerðum fiskimálanefndar, að þeim sé kunnugt um það hróplega ranglæti, sem ég hefi hér lýst. Ég vil fara fram á það við hæstv. forseta, af því ég á mjög bágt með að taka þátt í þessari umr. nú, en vil mjög gjarnan vera viðstaddur framhald hennar, að hann fresti umr. að þessu sinni. Ég tel frv. ekki svo stórvægilegt, að miklu skipti um, hvort það nær fram að ganga, en verði það afgr., vil ég, að það gefist tækifæri til að flytja brtt. um það atriði, sem ég hefi hér lýst og tel meiru varða.

*Frsm. (Finnur Jónsson): Hv. þm. G.-K. má ekki heyra nefnt neitt viðvíkjandi fiskimálanefnd, svo hann ekki fyllist heift í einhverri mynd og reyni að vekja tortryggni um störf hennar.

Má ég spyrja hæstv. forseta, hvort umr. verði frestað? - Forseti: Ég mun verða við tilmælum hv.þm. að fresta umr. þegar hv.frsm. hefir lokið máli sínu. - ÓTh: Ég þakka fyrir, því þennan þvætting, sem hv.þm. ætlar að fara að segja, kann ég utan að og get því farið þess vegna

. Nú er það svo, að þessi sektarákvæði, sem hér er talað um að setja í l. um fiskimálanefnd o. fl., eru sérstaklega mild að því er snertir þá togara, er fara út fyrir þann ramma, sem þeim er settur í þessum l. Ef ekki væru þau sérákvæði, að taka mætti afla þeirra skipa, er flytja of mikið út, miðað við leyfið, og nota til uppbótar þeim skipum, er verða fyrir skaða af þeim orsökum, yrði að kæra þessa togara til sekta. Með frv. þessu er því ekki verið að gera það örðugra að flytja fisk til Þýzkalands; það er einmitt verið að setja sérstök sektarákvæði fyrir togarana, sem eru vægari en aðrar sektir. Ég fer ekki að rökræða við hv.þm. G.-K. um það, hvort fiskimálan. hafi beitt óréttlæti í úthlutun leyfa, þó að mér þyki það ólíklegt. Ég er því máli ekki kunnugur, og hv. formaður n. og hæstv. ráðh., sem þessi mál heyra undir, eru hvorugur mættur hér í deildinni. En ég geri ráð fyrir því, að n. fari nokkuð eftir því um úthlutun leyfa til Þýzkalands, hvort skipin stunda ísfiskveiðar eingöngu eða t. d. síldveiðar á tímum, þegar önnur skip stunda ísfiskveiðar. Mér þykir þetta líklegt af því, að ég sótti fyrir félag það, sem ég er fulltrúi fyrir, og fékk ekki, á meðan önnur skip, sem stunduðu ísfiskveiðar, fengu leyfi. Enda mun það vera svo, að leyfi þau, sem Íslendingar hafa til að flytja fisk til Þýzkalands, eru svo takmörkuð, að ekki er hægt að veita þau öllum togurum, svo að gagni komi. Og ef ekki væru sektarákvæði, þá mundu togararnir geta brotið fyrirmæli n., og hefði þá n. engin skilyrði til að tryggja skipum, er leyfi hafa, rétt þeirra. Það er bara ofsóknarbrjálæði hv.þm. G.-K., er hann vill koma í veg fyrir, að sérstök sektarákvæði séu sett í l. Viðvíkjandi því atriði að takmarka magn það, sem hvert skip fær að flytja til Þýzkalands, vil ég benda á, að hv.þm. Vestm., sem er manna kunnugastur þessu, hefir bréflega vakið athygli fiskimálan. og ráðuneytisins á því, að nauðsynlegt sé að takmarka, hve mikið skip megi koma með úr hverjum túr, því að það sé illa séð af þýzkum togaraeigendum, ef miklu sé hrúgað á markaðinn í einu. Dettur engum í hug, að hv.þm. hafi gert þetta að óþörfu. En þau sektarákvæði, sem hér er lagt til, að sett verði í l. um fiskimálan., stefna einmitt að þessari takmörkun.

Forseti (JörB): Það hefir komið fram ósk um, að umr. yrði frestað, og skildist mér það vera meðfram til þess, að hægt væri að leita samkomulags um afgreiðslu málsins, og af því að mér virðist það hyggilegt, vil ég verða við þeim óskum og fresta umr., að líkindum til mánudags.

*Pétur Magnússon: Ég get ekki hugsað mér, hvernig hæstv. forseti ætlast til, að þetta mál verði rætt án þess að hæstv.forsrh. sé viðstaddur, eins mikið og á milli bar í gær. Hv. 10. landsk. svaraði ýmsu í ræðu hæstv.forsrh. hér í gær, og skal ég reyna, til þess að tefja ekki þessar umr. að óþörfu, að sneiða framhjá þeim atriðum að mestu leyti, sem hann gerði sérstaklega að umræðuefni. Mun ég halda mig að þeim atriðum, sem snertu ræðu mína hér í gær, og rekja þær aths., sem hann gerði við hana. Hæstv. ráðh. hóf ræðu sína með því að segja, að hann undraðist, að ég skyldi telja bráðabirgðal. um leigunám Mjólkurstöðvar Kjalarnesþings einsdæmi í íslenzkri löggjöf. Hann ætlaði að hnekkja þessum ummælum mínum með því að vísa til annara bráðabirgðal., sem sett hefðu verið af fyrirrennara hans, um leigunám síldarbræðslustöðvarinnar á Önundarfirði. Vildi hann halda því fram, að þau l. hefðu verið hliðstæð l. um leigunám Mjólkurstöðvar Kjalarnesþings. Ég er undrandi yfir því, að hæstv. ráðh., sem sjálfur hefir verið dómari og mun hafa þurft að beita „analogi“ í dómum, skuli halda því fram, að hér sé um hliðstætt dæmi að ræða. Hann veit sjálfur, hvernig á stóð með leigunám síldarbræðslustöðvarinnar. Í byrjun síldveiðinnar 1934 leit út fyrir, að síldarbræðslustöðin myndi ekki verða rekin, nema ríkið tæki hana í sínar hendur. Gat ekki orðið samkomulag milli ríkisins og eigendanna um rekstur stöðvarinnar. Þannig var ástatt, að þá var sem erfiðast um erlendan gjaldeyri og mikil nauðsyn á að auka atvinnuna. Það mátti því með réttu segja, að almenningsþörf krefðist þess, að þetta stóra atvinnufyrirtæki væri ekki látið ónotað, og full nauðsyn væri á því, að síldarverksmiðjan yrði rekin, og að aflinn, sem hægt væri að fá, með þeim þá einna álitlegasta atvinnurekstri í landinu, rynni til verkamanna og til ríkisins. Þannig horfði þetta við. En hvernig er því svo varið með hitt leigunámið? Við skulum ganga út frá því fyrst, að hæstv. ráðh. hafi haft rétt fyrir sér í sinni umsögn um þetta mál, að gjaldið, sem krafizt var í mjólkursamlaginu, hafi verið eitthvað fyrir ofan kostnaðarverð. Þá er það þannig, að örfáir menn, um 3–5% af mjólkurframleiðendunum hér í kringum Reykjavík, sem ekki vilja fara inn í allsherjar samtök mjólkurframleiðenda, verða að greiða eitthvað hærra verð, eitthvað fyrir ofan kostnaðarverð. Er þetta sambærilegt? Er hér nokkur almenningsþörf? Almenningur krefst þess vissulega eigi, að þessum mönnum, sem vilja standa utan við samtökin, sé gert auðveldara fyrir með því, að þeir geti fengið hreinsaða mjólkina án þess að greiða framleiðslukostnað. Mér þykir undarlegt, ef hæstv. ráðh. getur fært rök fyrir því, að almenningsþörf hafi krafizt leigunáms af þessum ástæðum. Ég sný ekki aftur með það, að hér er um stjórnarskrárbrot að ræða. En ég skal geta þess, að það er 62. gr.stjskr., sem ég á við, en ekki 23. gr., sem er um bráðabirgðal. - 62. gr. setur það skilyrði fyrir skyldum einstaklinga og fyrirtækja til þess að láta af hendi eignir sínar, að almenningsþörf krefjist þess. Það er augljóst mál, að þessi forsenda fær ekki staðizt, því hér er ekki um neina almenningsþörf að ræða. Um hitt atriðið, þá ádeilu, sem mjólkin fékk, ætla ég ekki að tala í þessu sambandi. Ég mun tala um það í öðru sambandi og færa rök fyrir því, að sú ádeila var ekki á rökum byggð. Ég get ekki tekið neitt af því aftur, sem ég sagði um það, að þessi lagasetning væri einsdæmi, og ég skal bæta því við, að þau rök, sem hæstv. ráðh. flytur fyrir máli sínu, eru að sumu leyti einnig einsdæmi. Hæstv. ráðh. játaði, að ég hefði skýrt að öllu leyti rétt frá um viðskipti mjólkurstöðvarinnar eða eigenda hennar og ríkisvaldsins til ársloka 1935, en sagði, að eftir það hefði ýmislegt verið rangt í greinargerð minni, og sýndi mér þá velvild að telja, að ég hefði ekki af ásettu ráði farið rangt með, heldur myndu aðrir hafa skýrt mér rangt frá. En þegar hæstv. ráðh. fór að tína til það, sem rangt hefði verið í frásögn minni í gær, þá taldi hann upp atriði, sem ómögulegt var að færa sannanir fyrir, viðtöl, sem farið höfðu fram á milli hans og eins af formönnum mjólkurstöðvarinnar. Þar stendur staðhæfing á móti staðhæfingu, og það eru aðeins þær líkur, sem komið hafa í ljós við síðari viðskipti, sem gætu gefið nokkurar upplýsingar um það, hver hefði rétt fyrir sér í þessum efnum. Og menn verða að trúa því, sem þeim þykir sennilegast. Þá kom hæstv. ráðh. að aðalefni málsins og talaði fyrst um heimild sína til þess að ákveða hámarksverð hreinsunargjaldsins. Hann sagði, að ég hefði fellt niður, þegar ég las upp úr 7. gr.l. Þetta er misskilningur, eins og hæstv. ráðh. mun hafa áttað sig á. Hann var með Alþt., en þar er þetta breytt, svo að allt, sem ég las upp úr 7. gr., var rétt. En hæstv. ráðh. vildi leggja áherzlu á það og það eitt, að l. heimiluðu ráðh. tvímælalaust að ákveða hámarksverð á hreinsunargjaldið. Það er rétt, að l. heimila ráðh. þetta tvímælalaust, en ekki skilyrðislaust. Þau segja, að gjaldið verði að vera sanngjarnlega ákveðið. En eins og ég benti á í gær, getur enginn haldið því fram, að gjald, sem er fyrir neðan kostnaðarverð, sé sanngjarnt. Ég efast ekki um, að ef hæstv. ráðh. vill athuga þetta, þá mun hann sjá, að hér er takmörkun sett. Hefði hann t. d. ákveðið gjaldið 1 eða 1/2 eyri, þá hefði slík ákvörðun ekki staðizt fyrir dómstólunum, af því að heimild ráðh. er ekki skilyrðislaus. Það, sem hægt er að deila um, er það, hvort gjaldið hafi verið sanngjarnlega ákveðið hjá ráðh. eða ekki. Það kemur þá fyrst til álita, hver hinn raunverulegi hreinsunarkostnaður hefir verið. Hæstv. ráðh. hélt því fram, að fyrir honum hefði legið álit Jónasar Kristjánssonar, sem verið hefir ráðunautur stj. í mjólkurmálinu, að hreinsunarkostnaðurinn ætti ekki að fara fram yfir 2,2 aur. Þetta er rétt, svo langt sem það nær. En hæstv. ráðh. gleymdi mikilsverðu atriði, og það er það, að þegar Jónas Kristjánsson gerði upp fyrir sjálfum sér, hvað kostnaðurinn yrði mikill, var gengið út frá því, að flöskugjaldið, 2 aurar, rynni til stöðvarinnar. Þetta kemur vel heim við reynsluna. Árið 1935 hefir mjólkurstöðin fengið 5 millj. lítra til hreinsunar. Gjaldið var þá 5 aurar á lítra. Tekjuafgangur var um 40 þús. kr., þ. e. a. s. nettóhagnaður sem næst 0,8 aurar á lítra. Þetta er það sama verð og J. K. gerir ráð fyrir, að stöðin geti hreinsað mjólkina fyrir. En þetta munar einum eyri á hvern lítra frá því, sem ráðh. hafði ákveðið, því hann ætlaðist til, að stöðin fengi aðeins 1 eyri í flöskugjald, þannig að heildargjaldið væri 3,2 aurar á lítra. Af þessu leiðir, að rekstrartap hefir orðið um 1 eyrir á lítra. Og það er ekki sanngjarnt, hvað sem hæstv. ráðh. segir, að ákveða gjaldið svo lágt, að stöðin tapi. Hæstv. ráðh. hefir því tvímælalaust farið út fyrir þá heimild, sem honum er veitt í 7. gr. mjólkurlaganna. Í þessu sambandi talaði hæstv. ráðh. allmikið um það, að þáv. framkvæmdarstjóri Mjólkurfél. Kjalarnesþings, Eyjólfur Jóhannsson, hefði látið í ljós við sig, að stöðin myndi fullsæmd af því að fá 2,2 aura á lítra í hreinsunargjald, enda hefði hann verið fáanlegur til þess að gera samninga þar að lútandi. Hæstv. ráðh. sagði nú, að E. J. hefði heldur kosið þá leið, og hann hefði verið fús til að ganga að því, til þess að fyrirbyggja, að E. J. fengi óvinsældir hjá þeim, sem hann átti að vinna fyrir. Ég vil nú ekki segja, að hæstv. ráðh. segi ósatt, en ég efast um, að honum hafi verið sérstaklega annt um það, að E. J. yrði ekki óvinæll af þessu máli. Í sambandi við ýmislegt, sem fram kom seinna, veit ég ekki, hvort það verður talið sennilegt, að hæstv. ráðh. hafi lagt sig sérstaklega fram til þess að tryggja, að þessu fyrirtæki væri ekki gert rangt til. Má minna á ræðu hv. 10. landsk. Hefir það komið fram hjá bændunum, hverjum augum þeir hafa á þetta litið, og að þeim hefir ekki fundizt sérstaklega mikið til um umhyggju hæstv. ráðh. í þessum málum. Þá hélt hæstv. ráðh. því fram, að hann hefði í einkasamtali við E. J. gefið - ekki loforð, en vilyrði fyrir því, að þetta ákvæðisverð myndi verða bætt upp, ef reynslan sýndi, að mjólkurstöðin stæðist ekki við að hreinsa mjólkina fyrir þetta gjald. Þeir voru tveir einir, þegar samtalið fór fram, og þegar hvor segir á sinn veg frá, er ekki gott að fullyrða, hver réttar hefir fyrir sér. Þó er kannske hægt að fá dálitla bendingu um það, hvernig þessum vilyrðum ráðh. hefir verið varið. Af því að þetta þykir skipta nokkru máli, ekki lagalega, en siðferðislega, og það vildi hæstv. ráðh. leggja áherzlu á - þá þótti mér ástæða til þess að fá fyllri upplýsingar í þessu máli en ég hafði fengið í gær. Þá hafði ég engar upplýsingar um rétta samtal. Ég hafði ekki einu sinni heyrt á það minnzt, fyrr en hæstv. ráðh. gat um það. Út af fyrirspurn, sem ég lagði fyrir stj. mjólkursambandsins um þetta atriði, hafa mér borizt tvö bréf, stíluð til Alþingis, og þó að annað bréfið sé nokkuð langt, bréfið frá E. J., þá ætla ég samt, með leyfi forseta, að lesa það upp, til þess að hv. dm. gefist kostur á að heyra, hvernig litið er á þetta af hálfu hins aðiljans. Bréfið er þannig: „Í umr. um leigunám mjólkurstöðvar Mjólkursamlags Kjalarnesþings í Ed.Alþ. í gær skýrði landbrh. frá viðtali, er fór fram milli mín og hans í einkaherbergi forsrh. í janúarmán. 1936. Þar sem landbrh. skýrir í sumum atriðum alrangt frá samtali okkar, og í öðrum atriðum mjög villandi, leyfi ég mér að senda hinu háa Alþingi skýrslu frá mér um nefnt samtal. Landbrh. vildi fá samkomulag um það, að Mjólkurfélag Reykjavíkur tæki ekki fyrir gerilsneyðingu mjólkur meira en 2,2 aura pr. lítra. Hann segir, að ég hafi gengið inn á samkomulag um þetta atriði, en svikið það síðar. Það er eitt rétt í þessu máli, að ég taldi hægt að framkvæma gerilsneyðingu mjólkur fyrir þetta gjald, en gerði kröfu til þess, að ef svo yrði ákveðið, en reynslan sýndi, að gjaldið yrði of lágt, þá yrði hallinn bættur upp af mjólkursamsölunni. En hér er aðeins hálfsögð sagan. Ráðh. fór ennfremur fram á, að hið svokallaða flöskugjald, 2 aurar pr. lítra, sem kaupandinn borgar meira fyrir að fá mjólk sína á flöskum en í lausu máli, gengi til mjólkursamsölunnar, en það hefir áður gengið til mjólkurstöðvarinnar. Hann bauð, að mjólkursamsalan greiddi fyrir brot á flöskum og efni í flöskulok, en flöskugjaldið rynni að öðru leyti til mjólkursamsölunnar. Efni í flöskulok og brot á mjólkurflöskum gerir tæplega 1 eyri, svo að tekjur stöðvarinnar hafa orðið 1 eyri pr. lítra minni en áður vegna þessa ákvæðis, en aðeins um 0,8 au. vegna lækkunar á gerilsneyðingargjaldinu. Þessu ákvæði mótmælti ég og sýndi fram á með rökum, að ekki væri hægt að reka gerilsneyðingarstöðina, ef hún fyrst yrði að lækka gerilsneyðingargjaldið um 0,8 aura pr. lítra, og yrði auk þess svipt meira en 1 eyri pr. lítra í sambandi við flöskugjaldið. Vitnaði ég þá í samtal, er ég hafði átt við Jónas Kristjánsson, mjólkurbústjóra á Akureyri, sem skýrði frá, að það hefði ekki verið hans meining, að flöskugjaldið rynni til mjólkursamsölunnar; hans ummæli hefðu aðeins átt við sjálft gerilsneyðingargjaldið. Ég lagði ennfremur fyrir ráðh. bréf og símskeyti frá þremur stærstu mjólkurbúum Norðurlanda, Enigheden í Kaupmannahöfn, sem er mjólkurbú rekið af neytendafélagi jafnaðarmanna í Kaupmannahöfn, Mjölkcentralen í Stokkhólmi og Oslo Melkeforsyning, sem bæði eru rekin af samvinnufélögum mjólkurframleiðenda undir mjólkurskipulagi, grundvölluðu á mjólkurlögum Svíþjóðar og Noregs. Upplýsingar þessar sýndu, að ekkert mjólkurbú hafði rekið gerilsneyðingu og flöskun mjólkur fyrir minna gjald en Mjólkurfél. Rvíkur áður en hámarksverðið var sett. Samkomulag náðist ekki milli mín og ráðherra um þetta mál, en með mér var í samningunum fyrir hönd Mjólkurfélags Reykjavíkur pólitískur flokksbróðir ráðherra, Klemens Jónsson í Árnakoti, sem ég þori óhræddur að leggja mál mitt undir og fá umsögn hans um það, hver fari með rétt mál. Það síðasta, sem ég sagði við landbúnaðarráðherra, er við skildum við nefndar viðræður, var, að ef hann setti hámarksgjald á mjólkina 2,2 aura, en léti mjólkurstöðina halda flöskugjaldinu eftir sem áður, skyldi ég ekki gera neina tilraun til að gera málið óvinsælt, ef hann vildi lofa að sjá um greiðslu frá mjólkursamsölunni, ef taprekstur yrði á árinu, eins og áður segir. Ráðherra gaf engin loforð, en mér virtist frekar ádrátt. Daginn eftir kom svo tilskipun um hámarksgjald fyrir gerilsneyðinguna, þar sem um leið er ákveðið að svipta mjólkurstöðina flöskugjaldinu. Ég og Klemens Jónsson bárum mál þetta undir stjórn Mjólkurfélags Reykjavíkur, sem var sammála um að taka ekki alvarlega ádrátt landbúnaðarráðherra um að greiða væntanlegan halla á rekstri mjólkurstöðvarinnar, en samkomulag var þó um að láta málið liggja niðri, þar eð landbúnaðarráðherra fór út sama dag, og eiga frekar tal við hann, er hann kæmi heim aftur. Mitt fyrsta verk eftir að landbúnaðarráðherra kom heim úr siglingu sinni, var að fara til hans og tjá honum, að fyrirsjáanlegt væri, eins og ég hefði áður sagt, að ekki væri hægt að reka gerilsneyðinguna fyrir hið tilskipaða gjald, og fór fram á, að hann afnæmi hámarksgjaldið. Svar við þessu fékk ég ekki. Síðar skeði það, að Mjólkurfélag Reykjavíkur seldi Mjólkursamlagi Kjalarnesþings mjólkurstöð sína. Fóru þá 3 af stjórnendum Mjólkursamlags Kjalarnesþings á fund ráðherra og spurðu, hvort hann væri tilbúinn að greiða halla, sem yrði á rekstri mjólkurstöðvarinnar, enda hafði þeim skilizt á Steingrími Steinþórssyni búnaðarmálastjóra, að svo mundi vera. Þessu svaraði ráðherra neitandi og sagði sig ekki reka minni til, að hann hefði gefið ádrátt um neina aðstoð, þó halli yrði á rekstri mjólkurstöðvarinnar. Staðfestist hér grunur minn og stjórnar Mjólkurfélags Reykjavíkur um, að ekki hefði hugur fylgt máli, er ráðherra dróst á að endurgreiða halla, er verða kynni á rekstri mjólkurstöðvarinnar. Hér fylgir með umsögn hinna 3 stjórnenda Mjólkursamlags Kjalarnesþings út af viðtali þeirra við landbúnaðarráðherra. Eyjólfur Jóhannsson.“ Eins og sjá má á þessu, segir Eyjólfur Jóhannsson ákveðið og færir að því mikil rök, að hann hafi í raun og veru fengið vilyrði fyrir því, að mjólkurstöðin tæki mjólk utanfélagsmanna til vinnslu fyrir 4,2 aura, 2 aura flösku gjald og 2,2 aura hreinsunargjald, en hæstv. ráðh. hélt því fram í gær, að vilyrði hefði verið gefið fyrir 3,2 aura heildargjaldi. Nú getur hæstv. ráðh. staðið upp og sagt, að þetta sé allt ósannindi, og það, sem hann hafi sagt í gær, sé allt rétt. Það vill svo vel til, að hér er annað plagg, sem ætti að gefa frekari bendingu um, hvor þessara tveggja manna hafi rétt fyrir sér, en það er bréf frá Mjólkursamlagi Kjalarnesþings. Það hljóðar svo: „10. apríl 1937. Við undirritaðir stjórnendur í Mjólkursamlagi Kjalarnesþings, sem fórum á fund landbúnaðarráðherra á síðastl. sumri til að spyrja hann fyrir hönd samlagsins, hvort honum væri alvara með að láta mjólkursamsöluna í Reykjavík endurgreiða mjólkursamlaginu halla þann, er verða kynni á rekstri mjólkurstöðvarinnar vegna tilskipunar hans um hámarksgjald fyrir gerilsneyðingu mjólkur í mjólkurstöðinni, fengum það svar hjá ráðherra, að hann kannaðist ekki við að hafa gefið neitt vilyrði fyrir því, að mjólkursamsalan greiddi rekstrarhalla, þó verða kynni á mjólkurstöðinni, af nefndum ástæðum, og aðspurður neitaði hann að láta mjólkursamsöluna taka á sig slíkan rekstrarhalla, þó verða kynni hjá mjólkurstöðinni. Þetta leyfum við okkur hér með að gefnu tilefni að votta. Í stjórn Mjólkursamlags Kjalarnesþings. Einar Ólafsson, Ólafur Bjarnason, Lorentz Thors.“ Mér þykir næsta undarlegt, ef hæstv. ráðh. vill lýsa þessa þrjá menn vísvitandi lygara að því, sem stendur í þessu vottorði. Þeir eru þrír, sem tala við hann, og það er ótrúlegt, að þessir menn hafi komið sér saman um að gefa falsvottorð í málinu. Ég verð að segja, að það eru yfirgnæfandi líkur fram komnar til þess, að hér sé um misskilning að ræða hjá hæstv. ráðh., svo að maður leggi velviljaðan skilning í þetta. Hæstv. ráðh. lagði mjög mikið upp úr því, að þó að hann hefði ekki gefið nein loforð, hefði hann gefið vilyrði um þetta, og hann vildi sýnilega leggja áherzlu á, að af hans vörum hefði það verið nóg, og hann gat þess í því sambandi, að það mundi enginn bera sér það, að hann hefði ekki staðið við það, sem hann hefði sagt, hvort sem hann hefði lofað þeim góðu eða illu. Það er dálítið einkennilegt, að hæstv. ráðh. skuli vera að veifa því framan í þingheim, að hann sé að hóta borgurunum illu, þeim mönnum, sem hann á að vinna fyrir, þessi æðsti starfsmaður landsins, sem borgararnir hafa falið umboð sitt; það er hálfeinkennilegt, að hæstv. ráðh. skuli næstum því hæla sér af þessu, en hitt sýnist mér koma greinilega fram í þessu máli af framkomu stjórnar Mjólkursamlags Kjalarnesþings, að þeir hafi litið eitthvað líkum augum á hæstv.forsrh. eins og Guðmundur biskup góði leit á Norðlendinga á sínum tíma. Ég hefi nú dvalið alllengi við þennan þátt málsins; ég gat ekki komizt hjá því, vegna þess að hæstv. ráðh. lagði mjög mikla áherzlu á þetta í ræðu sinni í gær og gerði það að ýmsu leyti að þungamiðju í vörn sinni, sem mér þykir undarlegt. Svo eru ýms atriði, sem ég skal fara fljótt yfir. Hæstv. ráðh. talaði um það, að gjaldið hefði verið fullkomlega nóg, ef starfskröftunum hefði verið vel fyrir komið. Ég hefi sýnt fram á, að raunverulegt kostnaðarverð 1935 hefði verið í kringum 4,2 aura á lítra, og ef unnt væri að lækka gjaldið til muna frá því, þá er það af því, að annaðhvort hafa kringumstæðurnar breytzt að einhverju leyti eða, eins og hann sagði, að starfskröftunum hefir ekki verið nægilega vel fyrir komið. Ég skal ekki fara út í það í sjálfu sér, hvernig starfskröftum hefir verið komið fyrir á þeim tíma, sem Mjólkursamlag Kjalarnesþings rak stöðina, en mig langar til að spyrjast fyrir um það hjá hæstv. ráðh., hvað hafi verið gert til þess að bæta úr því. Hvaða sparnaður í mannahaldi hafi t. d. átt sér stað síðan samsalan fór að reka stöðina. Ég hefi verið að afla mér upplýsinga um þetta atriði, og þær upplýsingar, sem ég hefi fengið, sýna, að aðalbreytingin á mannahaldinu sé sú, að það hafi bætzt við framkvæmdarstjóri með 12000 kr. árslaun, og svo að það hafi átt að reka frá starfi í samsölunni þrjá Íslendinga, sem höfðu unnið þar alllengi, og án þess að neitt sérstakt hafi verið sett út á störf þeirra, og í staðinn hafi átt að taka einn til tvo Dani og þriðja manninn íslenzkan, en svo heyri ég sagt, að endirinn á öllu þessu hafi orðið sá, að Danirnir komu að vísu, en að Íslendingarnir séu þar ennþá allir. Ef eitthvað er til í þessu, þá er þetta ákaflega einkennileg sparnaðarráðstöfun. Hæstv. ráðh. sló því föstu, að stöðin bæri sig ákaflega vel með þessu gjaldi, en þá væri líka æskilegt að heyra af hans vorum ástæðuna fyrir því, að mjólkurverðið til framleiðenda hefir þó lækkað til nokkurra muna, að ég ætla, síðan rekstur mjólkurstöðvarinnar var tekinn úr höndum samlagsins. Það sýnist vera dálítið einkennilegt ósamræmi í þessu. Þá kom hæstv. ráðh. næst að því, sem ég hygg, að sé hin raunverulega ástæða til þess örþrifaráðs, sem hann greip til, þegar hann setti bráðabirgðalögin um leigunámið, og hún var sú, að stjórn mjólkursamlagsins hefði sýnt honum ýmiskonar stirðleika og misboðið honum á margan hátt. Hann talaði um, að þeir hefðu svikið hann; en ég hefi leitt rök að því, að þar er um misskilning að ræða hjá hæstv. ráðh., en það held ég, að flestir hljóti að vera sammála um, að þó að stjórn mjólkurstöðvarinnar kunni að hafa staðið eitthvað uppi í hárinu á hans hágöfgi, þá sé það tæpast nægileg ástæða til að setja bráðabirgðalög um að svipta stjórn samvinnufélags umráðaréttinum yfir tækjum, sem þeim eru nauðsynleg til atvinnurekstrarins. Hæstv. forsrh. verður, eins og aðrir, að venja sig við að vera ekki allt of viðkvæmur, og hann ætti að hafa eins góða æfingu í því eins og margir aðrir, og þó að honum finnist sér misboðið, má hann ekki nota það vald, sem honum er veitt, til þess að hefna sín á þennan hátt fyrir persónulegar mótgerðir.

Hvaða orð lét ég falla um þetta?

. Hæstv. forsrh. talaði með miklum hita um, að framkoma þessara manna og svik við sig hefðu verið þannig, að það hefði enginn maður í hans stöðu gert annað en það sem hann hefði gert. Það eitt er víst a. m. k., að það verður ekki talið, að almenningsþarfir krefjist þess, að hæstv. ráðh. sefi pólitískar tilfinningar með slíkum tiltektum. Þá taldi hæstv. ráðh., að eitt af svikunum við sig, að mér virtist, hefði verið það, að mjólkurstöðin var seld rétt eftir að þessi samtöl fóru fram, sem ég var að ræða um áðan. Mér er óskiljanlegt, hvers vegna hæstv. ráðh. var það á móti skapi. Var það af umhyggju fyrir Mjólkurfélagi Reykjavíkur eða mjólkurframleiðendum? Það getur tæplega verið, því að það voru mjólkurframleiðendur sjálfir, sem stóðu að þessari skiptingu félagsins, svo að ég held, að ef hæstv. ráðh. hefir fallið þetta sérstaklega þungt, hafi legið þarna eitthvað annað á bak við heldur en umhyggja fyrir félagsskapnum eða félagsmönnum. Svo segir hann, að eftir að salan hafi farið fram, hafi verið algerlega neitað um gerilsneyðingu á mjólk. Þetta er algerlega rangt, og það er sannanlega rangt. Það var alltaf fram boðið frá því fyrsta til þess síðasta, að mjólk utanfélagsmanna skyldi verða hreinsuð, gegn því að greitt yrði kostnaðargjald fyrir hreinsunina, en eins og ég gat um í gær, gat stjórn samlagsins virðingar sinnar vegna ekki látið bjóða sér, að utanfélagsmenn fengju aðra og betri aðstöðu en félagsmenn. Það var ekki hægt. En að þessi synjun hefir ekki komið strax eftir að Mjólkursamlag Kjalarnesþings var stofnað, sést bezt á því, að mjólkursamlagið var stofnað 1. apríl, en það var ekki fyrr en í júlí, að framleiðendum var tilkynnt, að ekki yrði lengur hreinsað fyrir þá. Það líða þrír mánuðir, sem þjark stendur um þetta; það er ekki fyrr en mjólkursamlagið sér, að það eru ekki möguleikar á því að fá friðsamlega lausn á málinu, sem það grípur til þess úrræðis að segja við utanfélagsmenn, að þeirra mjólk verði ekki tekin lengur. Það var búið að reyna allar aðrar leiðir. Hæstv. ráðh. staðhæfði, að þessi framkoma mjólkursamlagsins hefði verið „moralskt“ röng. Ég fullyrði, að mjólkursamlagið hafði ekkert úrræði annað en þetta, ef það átti ekki gersamlega að gera sig hlægilegt og láta misbjóða sér. Hæstv. ráðh. talaði um Mjólkursamlag Borgfirðinga í sambandi við synjun Mjólkursamlags Kjalarnesþings; hann sagði, að þar hefði verið ólíku saman að jafna, því að sú mjólkurstöð hefði verið seld nýlega, og við söluna hefðu engin skilyrði verið sett um vinnslu á mjólk fyrir utanfélagsmenn. Ég geri ráð fyrir, að hæstv. ráðh. hafi sagt þetta af ókunnugleik. Ég get upplýst það, að það, sem selt var Mjólkursamlagi Borgfirðinga, var niðursuðustöð, sem „Mjöll“ átti áður; það var ekki mjólkurhreinsunarstöð að öðru leyti, og við þá sölu voru ekki sett skilyrði, af því að það lá ekki neitt fyrir um slíkt. Hitt liggur í augum uppi, að það var miklu meiri ástæða til þess að neyða Mjólkursamlag Borgfirðinga til að hreinsa mjólk fyrir utanfélagsmenn, því að Mjólkursamlag Borgfirðinga rekur samtímis mjólkurstöð og úthlutunarstarfsemi, en hér er ekki slíku til að dreifa. Þessi samanburður er þess vegna á engan veg hagstæður fyrir hæstv. ráðh. Ég hefi þá drepið á öll atriði, sem verulegu máli skipta í þessum kafla í ræðu hæstv. ráðh., en þá komum við næst að öðrum kafla, sem í rauninni væri miklu alvarlegri fyrir Mjólkursamlag Kjalarnesþings, ef rétt hefði verið það, sem hæstv. ráðh. sagði um það efni í gær; en það er um ástand stöðvarinnar, hvernig hún hafi verið úr garði gerð, og hvernig sú mjólk hafi verið, sem félagið lét frá sér fara, og það var annað en fagur vitnisburður, sem hæstv. ráðh. gaf félaginu í þessu efni, og ég vil segja, eins og ég síðar mun drepa á, að sumar staðhæfingar hæstv. ráðh. voru þannig, að þær mega heita alveg einsdæmi. Hann talaði fyrst um, hve miklar kvartanir hefðu borizt um slæma mjólk. Ég get vel trúað, að þetta sé rétt. Sannleikurinn er sá, að þetta hefir komið fyrir og kemur fyrir enn þann dag í dag, að mjólk, sem er seld í bæinn, er mjög misjöfn að gæðum, en það út af fyrir sig segir ekkert um það, hvort tæki hreinsunarstöðvarinnar eru í lagi eða ekki. Það er svo, að þessi mjólk, sem er safnað saman á mörgum stöðum, er „samsull“, eins og hún hefir verið kölluð, og stjfl. voru reiðir yfir í fyrra, og það er mjólk, sem er misjöfn að gæðum, mér er sagt, að það komi fyrir víðar en hér á landi, að það sé þekkt fyrirbrigði í öllum löndum, að jafnvel þótt vel sé með mjólkina farið, þá komi það fyrir, að mjólkin sé slæm á bragðið, og mun almennt álitið, ef öruggt er, að ekki sé um óþrifnað að ræða, að þetta stafi af óheppilegri fóðurgjöf, sem hefir svo áhrif á bragð mjólkurinnar. Það er talið, að þetta eigi sér stað hér á landi sérstaklega á vertíðinni, og stafar það sennilega af því, að á sumum stöðum er fóðrað meira með fiskefni og fiskúrgangi en góðu hófi gegnir. Ég veit ekki, hvort hæstv. ráðh. fær mjólk frá samsölunni, en ef hann fær það, þykir mér undarlegt, ef hann hefir ekki rekið sig á það undanfarna daga, að mjólkin hefir verið mjög misjöfn að gæðum, og stundum fær maður mjólk, sem er lítt drekkandi. Það er vitað, að það þarf ekki að koma slæm mjólk nema frá fáum stöðum til þess að sú mjólk, sem seld er út um bæinn, verði slæm á bragðið. Þessar kvartanir hafa því ekkert sönnunargildi, þegar um ástand mjólkurstöðva er að ræða, en hæstv. ráðh. vildi samt sem áður slá því föstu, að þessi slæma mjólk hefði stafað eingöngu af því, að tæki stöðvarinnar hefðu verið í svo lélegu ástandi, að ekki hefði verið við það unandi, og hann vildi fyrst og fremst kenna því um, að nægileg kælitæki hefði vantað í mjólkurstöðina. Ég hafði upplýst það hér í gær, að löngu áður en mjólkurstöðin var tekin eignarnámi af samlaginu, hafði verið beðið um gjaldeyrisleyfi fyrir þessum vélum, að það hefði staðið alllengi á því, en verið veitt áður en eignarnámið fór fram, og þá þegar hefðu verið gerðar ráðstafanir til þess að fá vélarnar áður en eignarnámið fór fram. Hæstv. ráðh. lýsti yfir því af miklum hita og með svo miklum sannfæringarkrafti, að mér lá við að trúa honum, að þetta væru tilhæfulaus ósannindi, því að gjaldeyrisleyfið hefði verið veitt daginn eftir að beiðnin um það kom til gjaldeyrisnefndar. Mér þótti illt, ef ég hefði farið með rangt mál, og meðan á umr. stóð í gær lét ég spyrjast fyrir um það hjá gjaldeyrisnefnd, hvenær beðið hefði verið um gjaldeyrisleyfið og hvenær það hefði verið veitt. Starfsmaður í skrifstofunni gaf þar upplýsingar, að gjaldeyrisbeiðnin væri dagsett 18. apríl, en stimpluð innkomin í gjaldeyrisnefnd 21. apríl, en gjaldeyrisleyfið hefði verið veitt 12. júní. Hæstv. ráðh. veit, að 12. júní er ekki næsti dagur á eftir 21. apríl, og þess vegna er það rangt, sem hæstv. ráðh. hélt fram í gær, en þar sem ég get hugsað mér, að hann mundi nú segja, að þetta væri ósannað, en ég vildi vera vel undir það búinn að svara því, þá lét ég framkvæmdarstjóra mjólkursamlagsins fara á gjaldeyrisskrifstofuna í morgun til þess að fá skriflegt vottorð frá gjaldeyrisnefnd um þetta. Starfsmaður sá, sem varð fyrir svörum, sagðist ekki treysta sér til að ráðast í þetta áhættufyrirtæki án þess að bera það undir skrifstofustjórann, og það er ef til vill eðlilegt, þó að ég verði að segja, að fyrir nokkrum árum síðan hefði ekki þurft að fara til yfirmanna í skrifstofum til þess að gera jafnsjálfsagðan hlut eins og að gefa hlutaðeigendum sjálfum upplýsingar um, hvenær bréf hefði komið til skrifstofunnar. Svo náðist nokkru seinna í skrifstofustjórann, og hann sagðist helzt ekki þora að gera þetta öðruvísi en að bera það undir formann nefndarinnar. Svo er náð í formanninn og hann beðinn um að gefa þetta vottorð. En hann sagði: „Ég vil ekki beinlínis neita því, en ég get ekki gert það nema bera það undir nefndina í heild sinni. Fundur verður nú einhverntíma í næstu viku, og þá skal ég bera það upp“. Ég gerðist þá svo frekur, að ég talaði við formann nefndarinnar og sagði honum, að um þetta stæðu deilur hér á Alþ. og þess vegna mæltist ég til þess, að hann léti mér þetta vottorð í té, svo að hið sanna gæti komið í ljós. Ég taldi mig eiga heimtingu á því. En ég fékk sama svarið, að þetta skyldi verða lagt fyrir nefndina í næstu viku. Ég segi frá þessu fyrst og fremst til þess að gefa ástæðu fyrir því, að ég er ekki undir það búinn að leggja fram sönnunargögn hvað þetta atriði snertir, og þó öllu fremur til þess að sýna, hvernig ástandið er í þessum efnum hér á landi, þegar forstöðumenn fyrir ríkisstofnunum þora ekki að bera sannleikanum vitni af hræðslu við stjórnarvöldin. Og hamingjan má vita, hvort þessi aumingja starfsmaður líður ekki einhver óþægindi út af þessu.

Ég skal sjá um, að þetta vottorð fáist

. Ég þakka ráðh. fyrir það, en ég vona, að hann rengi mig ekki um það, að ég skýri rétt frá þessari viðureign. - En af þessu má sjá, að það er ekki hægt að saka mjólkursamlagið um það, að dráttur yrði á að fá kælivélarnar. Ef hinsvegar leyfið hefði fengizt strax og sótt var um það, hefðu vélarnar komið áður en hitatímarnir byrjuðu. Þá sagði hæstv. ráðh., að bezta sönnunargagnið fyrir því, hvernig mjólkinni hefði verið skilað, væri það, að í júlí 1936 hefði mjólkursalan minnkað um rúma 13 þús. lítra. Það má nú náttúrlega ekki draga of miklar ályktanir af því, þó mjólkursalan minnki einn og einn mánuð. Fyrst og fremst er þess að gæta, að hagur fólksins í bænum hefir verið þröngur, og peningaleysi almennings kemur fljótt niður á mjólkursölunni. Út af fyrir sig er því ekki hægt að draga miklar ályktanir af þessu. En það er nú samt eitt atriði í þessu máli, sem er dálítið eftirtektarvert og ég er í raun og veru ákaflega ánægður yfir, að hæstv. ráðh. skuli hafa upplýst hér, og það er það, að aðallækkunin á mjólkursölunni kemur fram í júlímánuði, en eins og kunnugt er, þá var það samsalan, sem rak mjólkurstöðina 2/3 hluta júlímánaðar, en eftir þeim upplýsingum, sem ég hefi fengið, þá vill svo til, að mjólkursalan er þann tíma mánaðarins, sem stöðin er rekin af Mjólkursamlagi Kjalarnesþings, jafnmikil og hún var á sama tíma ársins 1935. En eftir að samsalan tekur við stöðinni minnkar mjólkursalan daglega, þangað til heildarútkoma mánaðarins verður sú, að mjólkursalan hefir minnkað um 13 þús. lítra. Hvernig stendur á þessu? Ekki hefir samsalan líklega verið að gera sér leik að því, eins og hæstv. ráðh. var að gefa í skyn með Mjólkursamlag Kjalarnesþings, að senda heilsuspillandi og skemmda mjólk út um bæinn. Ekki hefir hún viljað vinna að því að leggja sjálfa sig í rústir. Nei, en ætli það geti ekki verið hugsanlegt, að ráðh. hafi með sínum eigin aðgerðum í þessu máli orðið til þess, að minna var keypt af mjólkinni en áður? - Aðdróttanir hæstv. ráðh. um það, að mjólkin hafi verið skemmd af ásettu ráði af starfsmönnum samlagsins, eru svo fyrir neðan allar hellur, að þær eru ekki svaraverðar. Það er fyrst og fremst svo heimskulegt að láta sér detta í hug, að menn, sem eiga afkomu sína undir mjólkurframleiðslu, séu að gera sér leik að því að fá neytendur til þess að hætta að kaupa vöruna með því að skemma hana og eiga þannig á hættu, að varanleg stöðvun verði á mjólkurnotkun. Og í öðru lagi er það svo illgirnislegt, að engu tali tekur, að ætla mönnum, að þeir geri sér leik að því að senda í bæ með 35 þús. íbúum skemmda og hættulega voru. Það er náttúrlega með öllu ósæmilegt af hæstv. ráðh. að bera slíka aðdróttun fram hér á Alþ. Þá minntist hæstv. ráðh. á það, að vél ein í mjólkurstöðinni, pasteurshitunarvél, hefði skilað mjólkinni óunninni, þannig að hún hafi komið úr vélinni eins og hún kom inn í hana, og að vélin hafi verið alveg ónýt. Þetta er rangt hjá hæstv. ráðh., og það ætti hann að vita. Eini fóturinn fyrir þessu er sá, að það urðu mistök stuttan tíma með þessa vél af óaðgætni umsjónarmannsins, en vélin reyndist, þegar að var gætt, vera í góðu standi og af ágætri tegund. Þetta ætti hæstv. ráðh. að vita, þar sem nú er búið að sló því föstu með dómi og ritstjóri flokksblaðs hans og Alþýðublaðsins hafa verið sektaðir fyrir ummæli í þessa átt, sem hæstv. ráðh. bar fram í gær, og þau dæmd dauð og ómerk. Það sýnir, hvað lítið er um varnir hjá hæstv. ráðh., að hann skuli þurfa að grípa til annars eins og þessa. Hæstv. ráðh. vitnaði þá til umsagnar héraðslæknis og heilbrigðisfulltrúa, og þá fyrst þótti mér kasta tólfunum. Það er nefnilega rétt, að það liggur fyrir umsögn frá þessum mönnum, og hún allt annað en fögur. En það þarf bara að gera dálitla aths. við þetta. Héraðslæknirinn og heilbrigðisfulltrúinn voru í þau 6 ár, sem búið var að reka stöðina, búnir að vera mánaðarlegir gestir þar og aldrei haft við neitt að athuga. En svo er stöðin tekin af Mjólkursamlagi Kjalarnesþings þ. 11. júlí, og skömmu eftir að sú afhending fer fram koma þessir sömu menn, héraðslæknir og heilbrigðisfulltrúi, þangað til eftirlits, og þá kveður við nokkuð annan tón heldur en áður, því þá er kominn þarna svo andstyggilegur óþrifnaður og óforsvaranleg umgengni, að engu tali tekur. Þetta var að vísu ekki svo í allri stöðinni, en þannig stóð á, að um það leyti, sem afhendingin fór fram, var verið að búa til osta þar. Ég kann nú ekki að lýsa því, hvernig farið er að því, en þeir þurfa að liggja einhvern ákveðinn tíma, og passa verður vel upp á þá, því annars myndast rotnun og þeir skemmast. Þegar stöðin var afhent, var þetta á eðlilegu stigi, en þegar hinir nýju ráðamenn taka við, skipta þeir sér ekkert af þessu, heldur láta ostana morkna niður og maðka líklega líka, svo af þessu verður hinn mesti óþrifnaður í stöðinni, og var það þetta, sem heilbrigðisfulltrúi og héraðslæknir fundu að. Ég hefi tilhneigingu til að ætla, að hæstv. ráðh. hafi ekki verið kunnugt um, hvernig þessu var varið, því ég held, að hann hefði ekki minnzt á þetta annars.

Hver hefir sagt hv.þm. þetta svona?

. Ég hefi áreiðanlegar upplýsingar um það, að þetta var svona. Óþrifnaðarins gætir sem sagt fyrst eftir að mjólkursamlagið hafði sleppt stöðinni. Hæstv. ráðh. gerði ákaflega mikið úr því, að bæði hús og vélar hefðu verið í mikilli vanhirðu og margt farið aflaga í rekstri samlagsins. Ég hefi hér í höndum úttekt tveggja manna, sem skoðuðu stöðina og öll áhöld með mestu nákvæmni, og er því ekki að neita, að það er ýmislegt, sem þeir setja út á, en ég býst við, að vandfundið sé það atvinnufyrirtæki, sem ekki má finna sitthvað að, þegar það er skoðað fyrirvaralaust. T. d. var þarna sumstaðar ryðgað kringum rúður og kíttun ábótavant, og eins kölkun lofta og veggja sumstaðar í húsinu o. s. frv. En það er ekki hægt að segja, að þetta sé stórfellt, því eftir að þessi skoðun fór fram, var boðið út í að gera við allt, sem ábótavant þótti, og ég hefi hér í höndum tilboð frá þekktum húsameistara í bænum, þar sem hann býðst til að taka það að sér fyrir kr. 2487,06. Ennfremur hefi ég í höndum tilboð frá vélsmiðju einni hér í bænum, sem býðst til þess að taka að sér viðgerð á vélum fyrir 280 kr. og viðgerð á strokk fyrir 200 kr., þannig að viðgerð vélanna, til þess að þær væru í fullkomnu standi, er metin á 480 kr. samtals. Af þessu mega allir sjá, að það er barnaskapur einn að láta sér detta í hug að ætla sér að réttlæta leigunám stöðvarinnar með því, að hún hafi verið í svo lélegu standi, að ekki hafi verið við það unandi. Það voru vissulega nógir möguleikar fyrir stjórnarvöldin til að neyða stjórn samlagsins til að bæta úr þessu, ef þörf hefði verið á. - Annars er vert að geta þess, að árlegur viðhaldskostnaður stöðvarinnar hefir verið 7 þús. kr., og má því sjá, að þeir ágallar, sem þarna voru taldir vera, eru ekki annað en það, sem alltaf kemur fyrir, að ýmislegt gengur úr sér. Ég las í gær upp kafla úr umsögn, sem mjólkursamlagið hafði fengið frá mjólkurbúaráðunaut danska ríkisins, sem er verkfræðingur og eins og gefur að skilja nýtur mikils álits í Danmörku, og ég lét þess getið þá, að fyrir hann hefðu verið lagðar allar teikningar stöðvarinnar og þær upplýsingar, sem máli skipta. En þessu svaraði hæstv. ráðh. með því að skýra frá umsögn Jónasar Kristjánssonar, sem hann hafði eftir 2 verkfræðingum, sem hann ráðgaði sig við í Danmörku um ástand mjólkurstöðvarinnar, og komst að þeirri niðurstöðu, að mjólkurstöðin væri í slíku ástandi, að ekki gæti borgað sig að gera við hana, heldur væri réttara að byggja nýja stöð og láta þessa ónotaða. Það er nú a. m. k. frá leikmanns sjónarmiði ákaflega merkilegt, ef það hefði við rök að styðjast, að þessi mjólkurstöð, sem ekki er nema 6 ára gömul, og enginn vefengir, að byggð hafi verið fullkomlega eftir kröfum tímans, sé nú orðin svo ófullkomin, að ekkert sé við hana að gera. Ég verð að játa, að ég veit ekki nein deili á þessum mönnum, en mér þykir ólíklegt annað en að þessi danski ráðunautur sé mikilhæfur maður, sem treysta megi, og að ekki verði hjá því komizt að leggja mikið upp úr orðum hans um þetta atriði. Viðvíkjandi því, hvort það borgaði sig að stækka stöðina eða réttara væri að byggja nýja, talaði hann nokkuð líka í þessari sömu umsögn, og með leyfi hæstv. forseta ætla ég að lesa upp það, sem hann segir um það atriði: „Að lokum skal ég leyfa mér að geta þess, að ef ég væri spurður ráða um það, hvort betra væri að stækka mjólkurstöð, sem þegar hefir verið reist og sem væri búin öllum nýtízku vélum og tækjum og auk þess væri á hagkvæmum stað til útsendingar á vörum til viðskiptavina, eða byggja alveg nýja mjólkurstöð, þegar stækkunin mundi kosta ca. 100000 kr. og ný stöð 400–500 þús. kr., þá myndi ég telja það embættisvanrækslu af minni hálfu, ef ég réði til hins síðarnefnda.“ - Þetta er nú álit þessa manns, og ég vil ekki að óreyndu ganga inn á, að hans umsögn sé ómerkari heldur en þessara tveggja verkfræðinga, sem hæstv. ráðh. vísaði til í gær. Ég þykist nú hafa leitt rök að því, að það eru engar sannanir fram komnar fyrir þeim staðhæfingum, sem hæstv. ráðh. bar fram í gær um það, að ástand stöðvarinnar hefði verið óviðunandi. Aðalrökin, sem hann færði fram, voru þau, að kælivélar hefði vantað og að pasteurshitunarvélin hefði verið í ólagi. En ég hefi nú sýnt fram á það, að annað stafaði af því, að stöðinni var varnað þess að ná í vélarnar, og hitt stafaði af misskilningi, því pasteurshreinsunarvélin var í nothæfu standi. Hæstv. ráðh. sagði ýmislegt um þetta mál almennt, og skal ég ekki fara langt út í það. Hann vildi gefa það í skyn, að framkoma Eyjólfs Jóhannssonar í þessu máli hefði mótazt af því, að hann hefði viljað eyðileggja mjólkurskipulagið allt. Þessi staðhæfing er afareinkennileg, þegar þess er gætt, að það er meira verk Eyjólfs Jóhannssonar en nokkurs annars manns, að mjólkurskipulagið er komið á. Hann var búinn að berjast fyrir þessu mjólkurskipulagi í aðalatriðunum í mörg ár áður en hæstv. ráðh. og aðrir valdamenn fóru að láta það mál til sín taka. Þá spurði hæstv. ráðh., hvað við mundum hafa gert í hans sporum, ef við hefðum séð, að samsalan var að hrynja. Þar er því til að svara, að ég held, að hæstv. ráðh. hafi hvorki gert samsölunni né mjólkurframleiðendum nokkurn greiða með þessari töku sinni á mjólkurstöðinni. Ég held, að hann hafi heldur bætt á þann eld, sem skapazt hafði um þetta mál, bætt á þá óánægju, sem eðlilega hafði risið vegna þess, hvert óréttlæti hafði verið sýnt á ýmsan hátt í framkvæmd mjólkurlaganna. Og ég held, að ef hæstv. ráðh. hefði viljað mjólkurskipulaginu og framleiðendunum vel, þá hefði hann valið allt aðrar leiðir í þessu máli.

*Forsrh. (Hermann Jónasson): Hv. 2. þm. Rang. hefir nú talað hér í hálfan annan tíma um þetta mál, en ég geri ekki ráð fyrir, að fundi verði haldið lengur áfram en til kl. 7, og þess vegna býst ég ekki við, að mér gefist tækifæri til að svara að öllu leyti þessari löngu ræðu á þeim hálfa tíma, sem ég hefi til umráða. Ég hafði ætlað mér að svara hv. 10. landsk. að nokkru, en ég hefi tapað miðanum, sem ég skrifaði í gær, svo ekkert getur orðið úr því, enda kemur það ekki að neinum verulegum sökum, því flest af því, sem hann sagði um rétta mál, var alveg út í hött. Og það er ekki hægt að neita því, að það, sem hv. 2. þm. Rang. sagði um þetta mál, snerti jafnhliða þau atriði, sem hv. 10. landsk. minntist á, því hann hefir lagt sig í króka til þess að reyna að sanna, að mjólkurstöðin hafi verið í ágætu lagi, og að eignarnámið hafi ekki verið á rökum byggt. Ég skal taka það strax fram um það atriði, sem hv. 2. þm. Rang. lagði mikið upp úr, að ég hefði sagt, að innflutningsleyfið hefði verið veitt daginn eftir að um það var beðið, að ég hafði þetta eftir mjólkursölunefndinni. Ég reyndi áðan að ná í innflutningsnefndina, til þess að fá sannanir um það, hvor okkar hefði rétt í þessu máli, en mér hefir ekki tekizt það. Ég mun lítilsháttar drepa á aðalatriðin í ræðu hv. 2. þm. Rang., að svo miklu leyti sem mér vinnst tími til þann stutta tíma, sem eftir er til fundarloka. En áður en ég sný mér að ræðu hv.þm., er bezt að ég byrji á því að gefa hv.þm. upplýsingar, sem ég var að fá í símanum frá Ingimar Jónssyni. Hv. 2. þm. Rang. hefir viðurkennt, að í mjólkurstöðinni hafi verið maðkað skyr og úldinn ostur, en hann vildi halda því fram, að það hefði verið nokkru eftir að stöðin var tekin leigunámi, og því sé það ekki þeirra sök, sem höfðu stöðina áður. En nú ber svo til, að stöðin var tekin á laugardegi, en strax mánudaginn eftir var það, að þeir heilbrigðisfulltrúi og héraðslæknir koma þangað eftir beiðni Ingimars til þess að líta á, hvernig var umhorfs á stöðinni hvað þrifnaðinn snerti. Hvernig haldið þið nú, góðir hlustendur, að hafi litið út á stöðinni, þar sem neyzlumjólk ykkar var gerilsneydd? Það voru hvorki meira né minna en 8 tunnur af úldnum osti og möðkuðu skyri geymdar þarna hjá mjólkinni. Þetta eitt ætti að nægja sem svar við allri hinni löngu ræðu hv. 2. þm. Rang. Það eitt, að geyma stórskemmda og eitraða vöru hjá neyzlumjólk fólksins, var út af fyrir sig nóg ástæða til þess að skerast hér í leikinn, eins og gert var. Hinar skemmdu og skaðlegu vörur voru þegar fluttar burtu, og skyrið a. m. k. var notað fyrir áburð uppi í Mosfellssveit. Ég vænti nú, að hv.þm. sjái, hverskonar heimildarmenn hann hefir að baki sér, þegar hann hugleiðir sannindin um úldna ostinn og maðkaða skyrið. Mér finnst það ekki neitt sérstaklega skemmtilegt hlutverk fyrir einn málflytjanda, að ráðast á landbúnaðarráðh. fyrir það eitt, að forða bæði honum og öðrum neytendum frá að neyta vöru, sem framleidd er við slíkan þrifnað sem hér hefir verið lýst. Hv. þm. virðist alls ekki ganga inn á það, að um hliðstætt dæmi þessu eignarnámi væri að ræða, þegar fyrrv.dómsmrh., flokksbróðir hv.þm., tók síldarverksmiðju leigunámi. Hann sagði., hv.þm., að þar hefði gegnt allt öðru máli, því að það atvinnufyrirtæki hefði ekki verið notað. Ég tel mig nú hafa fært full rök fyrir því, að almenningsheill krafðist þess, að þessi umrædda mjólkurvinnslustöð væri tekin eignarnámi, þó ekki væri nema vegna sóðaskaparins, sem þar ríkti. Mun ég þó gera því enn betri skil síðar. En áður en ég fer lengra út í það, vil ég spyrja hv.þm., hvort hann hefði í raun og veru athugað, hverskonar fordæmi hafi verið gefið með því að taka eignarnámi atvinnufyrirtæki, sem ekki var rekið. Eru þau kannske ekki mörg atvinnufyrirtækin, sem ekki eru rekin? Og hefir hv.þm. gert sér grein fyrir því, hve margir togarar eru, sem liggja hér við hafnargarðinn, oft meiri hluta árs? Nei, ég býst ekki við, að hv.þm. hafi gert sér þetta ljóst, og þá ekki heldur það, hversu það fordæmi, að taka eignarnámi fyrirtæki af því að það er ekki rekið, er miklu hættulegra en fordæmi það, sem ég hefi gefið með því að taka leigunámi fyrirtæki, sem hafði svikið gefin loforð, brotið gjörða samninga, og var auk þess stórkostlega brotlegt gagnvart öllum kröfum um þrifnað og hreinlæti. Með því að taka síldarbræðslustöðina eignarnámi var því gengið miklu lengra en þó að mjólkurvinnslustöðin væri tekin, því að ef það eitt ætti að vera fullnægjandi ástæða til þess að taka fyrirtaki eignarnámi, að það væri ekki rekið, mætti að sjálfsögðu taka eignarnámi nærri því hvert fyrirtæki landsmanna. Þá talaði hv.þm. um staðhæfingar þær, sem farið hafa á milli okkar Eyjólfs Jóhannssonar. Ég hefi í eitt skipti sagt, hvað á milli okkar hafi farið, og læt það nægja. Vottorð það, sem hv.þm. las upp, undirritað af 3 mönnum, afsannar ekkert af því, sem ég hefi sagt um viðskipti okkar Eyjólfs. Hv. þm. vildi halda því fram, að ég hefði ekki lagt tillögur Jónasar Kristjánssonar til grundvallar fyrir tilboðum mínum, að flösku gjaldið ætti allt að ganga til stöðvarinar. Það er rétt, að ég hefi ekki sannanir fyrir þessu hér við hendina, en ég vil bjóða Eyjólfi Jóhannssyni ásamt stjórn mjólkurfélagsins upp í stjórnarráð til þess að sjá öll skjöl snertandi þetta mál, og má þá vera, að þeir sannfærist um, að það er rétt, sem ég hefi sagt. Mig undrar ekki neitt, þó að hv. 2. þm. Rang. þyki ég ósanngjarn, að láta tvo sérfróða menn endurskoða stöðina og athuga, hvað kosti að gerilsneyða mjólkina, en ákveða þó hreinsunargjaldið 1 eyri lægra en þeir telja, að eigi eða þurfi að vera. Ég skal játa, að væri þetta rétt, þá væri ég ekki sanngjarn, en í þessu atriði sem flestu öðru er hv.þm. sagt rangt frá. Til þess að leiða hv.þm. í allan sannleika um þetta, þá vil ég endurtaka tilboð mitt um að stjórn mjólkurfélagsins ásamt honum komi upp í stjórnarráð, og það strax á morgun, ef þeir vilja, og endurskoði þá reikninga, sem þar eru snertandi þetta atriði. Hitt er rétt, að Eyjólfur Jóhannsson taldi vafasamt, að stöðin gæti borið sig með því að hafa gerilsneyðingargjaldið ekki nema 2,2 aura pr. lítra. Ég sé ekki ástæðu til að svara því miklu, sem haldið hefir verið fram undir þessum umr., að ég hafi svarað ýmsu með illu í þessu mjólkurmáli. Það er að sjálfsögðu rétt, að það hefir orðið að taka á ýmsu í þessu deilumáli með nokkurri harðneskju, en slíkt er ekkert einsdæmi hér á landi. Ég hefi t. d. lesið það í enskum blöðum, að komið hefir fyrir, að fresta hefir orðið fundum sökum æsinga þegar rætt hefir verið um slík mál sem þessi. Annars er það svo, að þó að beitt sé harðneskju, þá er ekki þar með sagt, að beitt sé ranglæti. Þá spurðist hv.þm. fyrir um það, hvers vegna mjólkurverðið til bændanna hefði lækkað á árinu 1936 frá því, sem það var áður. Ég hélt í sannleika sagt, að hv.þm. myndi fara nærri um ástæðuna, en hún var sú, að mjólkurframleiðslan jókst að miklum mun frá því, sem hún var árið áður, og þess vegna varð að setja í vinnslu meira en áður, en það vita allir, að minna fæst fyrir þá mjólk, sem unnið er úr, en hina, sem seld er til neyzlu. Þá lagði hv.þm. mikið upp úr því, að forstjóri mjólkurfélagsins hefði boðið að hreinsa mjólkina fyrir kostnaðarverð. Þetta er rétt, forstjórinn bauð þetta, og hann hafði áður lagt drengskap sinn við því, að það væri hið raunverulega kostnaðarverð við gerilsneyðinguna, sem hann tók fyrir hana, en þegar reikningarnir voru gerðir upp, upplýstist það, að hann hafði sagt ósatt. Gróði stöðvarinnar vegna mjólkurhreinsunarinnar fyrir utanfélagsmenn varð óeðlilega mikill. Ég krefst því ekki, að menn trúi oftar manni, sem einu sinni er staðinn að því að segja ósatt. Þá kem ég að því, sem hv. 2. þm. Rang. kallaði 2. kafla í ræðu minni. Hann viðurkenndi í þessum kafla ræðu sinnar, að aðfinnslurnar út af mjólkurstöðinni væru alvarlegar, ef þær væru sannar, og svo þóttist hann ætla að sýna fram á, að þær væru ekki á rökum reistar. Ég hafði vitað það áður, að þessi hv.þm. var vel hæfur málflytjandi, enda reyndi hann eftir föngum að beita lagni sinni í vörninni fyrir mjólkurstöðina. Hjá góðum málflytjendum er það venja að bera fram öll þau rök, sem hægt er. En þegar veikan málstað er að verja, nota slíkir menn þá aðferð að fara fljótt yfir sögu; reyna að vekja ekki athygli á hinum veiku punktum, og þá aðferð notaði hv.þm. nú. Ég hafði bent á það í ræðu minni, að mjólkurmarkaðurinn hefði lækkað mjög mikið síðastl. vor frá því sem hann var árið áður, og bað m. a. um skýringar á því, hvers vegna selzt höfðu 6 þús. lítrum minna í júní síðastl. en á sama mánuði árið áður, þrátt fyrir fólksfjölgunina á árinu. Þessu svaraði hv.þm. ekki öðru en því, að það myndi stafa af því, að mjólkin væri misjöfn að gæðum, vegna mismunandi fóðurs, sem gripunum væri gefið. Þetta svar nægir, vona ég, til að sýna hv. hlustendum, hversu mjög hv.þm. er hér á veikum ísi. Tími sá, sem hér er um að ræða, er júní og júlí mán., sá tími ársins, sem gripirnir fá fóður sitt af jörðinni, án nokkurra milliliða. En ég hefði haldið, að móðir náttúra blandaði fóðrið svo hæfilega, að ekki væri hægt að kenna því um hin misjöfnu gæði mjólkurinnar. Þetta er því ekkert svar við fyrirspurn minni, heldur svar út í hött, til þess að leiða athygli frá hinum raunverulegu orsökum. Þá ætla ég að koma að því atriði, sem hv. 2. þm. Rang. fór svo fljótt yfir í sinni löngu ræðu, en það er ástandið í stöðinni þegar hún var tekin. Ég skal með leyfi lesa hér bréf eða vottorð frá Sigurði Péturssyni, sem er útlærður gerla- og mjólkurfræðingur, og hefir tekið, að því er ég bezt veit, mjög gott próf í Þýzkalandi í þeim fræðum. Þessi maður athugaði stöðina og rekstur hennar áður en hún var tekin. Bréfið er á þessa leið: „Eins og ég gat um í bréfi mínu, dags. 25/6 s. l., hefir Mjólkursamlag Kjalarnesþings um lengri tíma ekki látið framkvæma neina flokkun á mjólk þeirri, er það tekur á móti í mjólkurstöð sinni. Dagana 30/6 og 1/7 s. l. var flokkunin framkvæmd, og kom þá í ljós, eftir því sem ég hefi séð á vigtarmiðum stöðvarinnar, að um helmingur framleiðenda fékk mjólk sína í 3. og 4. flokk. Þann 2. þ. m. rannsakaði ég mjólk frá 9 framleiðendum, og tók sýnishorn um leið og þeir skiluðu mjólkinni í stöðina. Af þessum mjólkursendingum reyndust mér 7 vera takandi, en 2 alls ekki. Ekkert af þessari mjólk hafði þó stöðin endursent, eftir því sem ég fékk að vita í gær.“ Bréfið er dags. 4. júlí, og Sigurður Pétursson segir ennfremur: „Af ofanrituðu er sýnilegt, að í mjólkurstöð M. K. er tekið á móti mjög miklu af mjólk, sem er ónothæf sem neyzlumjólk. Þar af leiðir, að mikill hluti af þeirri mjólk, gerilsneydd og ógerilsneydd, sem mjólkursamsalan tekur á móti hjá M. K., hlýtur að vera 3. og 4. flokks mjólk, enda er geymsluþol mjólkurinnar nú svo lítið, að mikið af þeirri mjólk, sem stöðin afhendir að morgni, er orðið ónothæft að kvöldi sama dags eða jafnvel fyrr“. Það getur verið, að hv. 2. þm. Rang. þyki þetta ekki nægilegar ástæður, ofan á maðkaða skyrið og myglaða ostinn, til þess að taka stöðina og koma í veg fyrir það, að borgararnir þyrftu að drekka mjólk frá mjólkurstöð, sem rekin var á þennan hátt, svo ég ekki nefni það, sem stöðin hafði brotið af sér á annan hátt og ég nefndi í gær, og sé því ekki ástæðu til að endurtaka, en ég, er ekki viss um, að margir vilji fylgja hv.þm. í því. Það er heldur ekkert launungarmál, eftir að heilbrigðisstjórnin kynntist ástandinu, að því varð ekki afstýrt, að þetta athæfi yrði gert að opinberu máli, nema með því að taka í taumana eins og gert var. En þrátt fyrir þetta allt heldur hv. 2. þm. Rang. því fram, að ekki hafi verið nægileg ástæða til að taka stöðina, og að eitthvað annað hafi verið með stöðina á Flateyri. En ég vil segja það, að ég veit ekki, hvenær almenningsheill er í veði, ef ekki í þessu tilfelli, þegar fyrir liggur vottorð sérfræðings um svo óheyrilegan og háskalegan sóðaskap og hér var um að ræða. Þá vil ég að lokum minnast á það, sem hv.þm. taldi fullkomnustu ósvífni hjá mér, að ég hefði látið það á mér skilja, að þetta hefði allt verið gert til þess að eyðileggja mjólkurmarkaðinn, og þóttist hann færa rök að því, hve heimskulegt væri að láta sér detta annað eins í hug. Ég sagðist ekki trúa því, að þetta hefði verið tilgangurinn með svikseminni í rekstri stöðvarinnar, heldur ætli ég, að trassaskap hefði verið um að kenna. En ef átt hefði að láta mjólkurskipulagið hrynja, þá var þetta óneitanlega langsamlega sterkasta aðferðin. Þessu þóttist hv.þm. vísa á bug með því að sýna fram á, að ekki gæti verið, að þeim, sem stóðu fyrir þessari stofnun og áttu hana, hefði dottið í hug að fara að eyðileggja hana fyrir sjálfum sér. Almennt álitið líta þessar röksemdir sæmilega út. En hvað á maður að halda, hvað getur maður verið alveg viss um, þegar þessir sömu menn voru búnir fyrir hálfu öðru ári að gera allt, sem í þeirra valdi stóð, til þess að eyðileggja mjólkurmarkaðinn með organiseruðum mjólkurstrækum? Hvernig stóð á því, að þeir, sem notuðu markaðinn, gerðu þetta þá? Hvað gekk þeim þá til að vilja eyðileggja markaðinn?

Þeir ætluðu að bæta hann

. Og hvað kemur í ljós, ef gerður er samanburður á áhrifum af háttalagi stöðvarinnar s.l. sumar og strækunum 1935 á mjólkurmarkaðinum. Þrátt fyrir hverja strækuna eftir aðra 1935 tókst þessum mönnum þá ekki að minnka mjólkursöluna í bænum eins mikið og þeim tókst að minnka hana síðastl. sumar, því þá féll salan um tugi þúsunda á mánuði niður fyrir það, sem hún fór í öllum strækunum 1935. Ef þessir menn hafa talið sig hafa leyfi til þess að eyðileggja markaðinn með einu móti, hver munur er þá á því að gera það á annan hátt? Ef til vill hefir það ekki verið svo, - ef til vill hefir þetta stafað af trassaskap, ef til vill af því, að mennirnir, sem þarna réðu, voru óhæfir til að stjórna. En þó sú hafi verið ástæðan, þá höfðu þeir ekki að heldur leyfi til að eyðileggja markaðinn og stofna heilsu bæjarbúa í voða. Og minn réttur var engu minni fyrir það, mín skylda hin sama að taka í taumana áður en skipulagið hrundi í rústir.

Ingvar Pálmason Það stendur þannig á, að frsm.n. er ekki viðstaddur, en eins og sest á nál., var málið afgr. ágreiningslaust af n. Það kom ekki neitt fram í n., sem gæfi tilefni til breytinga, og lagði hún til, að málið yrði samþykkt.

*Frsm. (Bergur Jónsson): N. hefir orðið sammála um frv. þetta, en einstakir nm. hafa þó áskilið sér rétt til að koma með brtt. Einn nm. hefir skrifað undir nál. með fyrirvara, og veit ég ekki, í hverju hann liggur.

*Finnur Jónsson: Ég hefi skrifað undir nál. með fyrirvara, því að ég tel hæpið að heimila hvaða stað á landinu, sem kann að hafa löggilta höfn, að taka lestagjald af skipum, sem hafa kastað þar akkerum, án þess að tryggt sé, að þau geti notið þar hlunninda á nokkurn hátt. Ef þetta yrði almennt, gæti ríkissjóður t. d. ekki haldið uppi samgöngum innanlands, og gæti þetta yfirleitt orðið til þess, að samgöngur við þessar hafnir yrðu torveldaðar. Því hefi ég sett þennan fyrirvara, en greiði þó atkv. með frv. til 3. umr.

*Gísli Guðmundsson: Ég vildi leyfa mér að spyrjast fyrir um það, hvað liði afgreiðslu tveggja mála, sem ég hefi flutt hér, frv. til l. um Raufarhafnarlæknishérað og frv. til l. um byggingarsamvinnufélög. Hinu fyrra var útbýtt 1. marz og vísað til n. 4. marz, en hinu var vísað til n. 15. marz. Nál. hefir ekki verið útbýtt um þessi mál, og ég vildi leyfa mér að spyrjast fyrir, hvað liði afgreiðslu þeirra í hv.n.

*Stefán Jóh. Stefánsson: Af því að form. allshn. er ekki við, þá get ég gefið þær upplýsingar, að frv. hv.þm. um Raufarhafnarlæknishérað var sent landlækni til umsagnar, en umsögn frá honum hefir ekki borizt enn. Um hitt frv. er það að segja, að það hefir ekki unnizt tími til þess enn í n. að afgr. það út úr henni.

*Gísli Guðmundsson: Ég vil bara vonast eftir því, að allshn. reyni að afgr. þessi mál, og sérstaklega ýta á eftir landlækni með sína umsögn, enda er svo langt síðan það kom fram, að það væri full ástæða til, að nál. væri um það komið.

*Frsm. (Ólafur Thors): Fjhn., eða þeir af nm., sem voru viðstaddir á fundi þegar þetta mál var tekið til afgreiðslu, hafa orðið sammála um að mæla með því við hv. d., að frv. verði samþ. óbreytt. Þetta mál er svo þekkt af hv. dm., að óþarft er að fara að endurtaka þau rök, sem margsinnis hafa verið talin hér. Einn nm., hv. 2. þm. Skagf., skrifaði undir nál. með fyrirvara, og mun hann gera grein fyrir ástæðunni til þess, ef honum finnst ástæða til. Ég vil vekja athygli á því, að við fáum ekki séð, að Vestmannaeyingar geti komizt af án þeirra tekna, sem frv. gerir ráð fyrir. Vil ég leggja áherzlu á, að frv. fái greiðan gang gegnum þingið.

*Jónas Guðmundsson: Ég vil nota tækifærið og gera fyrirspurn til fjhn. um afgreiðslu þess máls, sem ég flutti fyrir nokkru. Hvaða afgreiðslu hyggst n. að veita því máli? En ef það verður afgr. óbreytt, er í raun og veru óþarft að samþ. frv. eins og þetta, sem nú liggur fyrir, því lögin, sem nú gilda fyrir Vestmannaeyjar, gilda til ársloka 1937, svo að þótt þingið verði rofið nú, mun það koma saman aftur fyrir áramót og afgreiða mál þau, sem ekki vinnst tími til að afgreiða nú. Viðvíkjandi frv. vil ég segja, að það er eins með Vestmannaeyjar og önnur kauptún og kaupstaði landsins, að ekki er sjáanlegt, að þau komist af án þess að þingið greiði fyrir afkomu þeirra. Mun ég því á þessu stigi málsins greiða atkv. á móti frv., því það er ekki sanngjarnt, að þingið afgreiði þetta frv., sem gefur einum kaupstað landsins fríðindi umfram hina um tekjuöflun sína, þegar búið er að flytja í þinginu frv. um aukna tekjuöflun fyrir alla kaupstaði landsins. Sé ég enga ástæðu til að láta sum bæjarfélög hafa tekjur, sem engin önnur hafa, og í öðru lagi sé ég enga ástæðu til að samþ. þetta frv. nú, þar sem þing kemur saman fyrir áramót. En ef það verður samþ. til 3. umr., mun ég flytja brtt., sem gerbreytir því svo, að það geti náð til allra kaupstaða og kauptúna landsins.

*Jóhann Jósefsson: Ég þakka hv.n. fyrir, að hún vill greiða fyrir þessu máli. En út af ræðu hv. 6. landsk. vil ég taka fram, að á undanförnum árum hefir Alþ. viðurkennt, að viðvíkjandi vörugjaldi hefðu Vestmannaeyjar séraðstöðu. Um þörf Vestmannaeyjakaupstaðar fyrir, að ekki rýrist tekjur hans, ætti ekki að þurfa að fjölyrða við mann úr Alþfl., því svo opinbert er, hvernig málgögn þess flokks hafa lagt sig í líma með að gera sem augljósast, hve Vestmannaeyjar væru fjárhagslega illa stæðar; en ég skal ekki vekja gamlar deilur um það mál. En mér finnst það raunalegur endir á starfi þeirra hv.þm., sem ríkisstj. skipaði í milliþingan. til að finna leið fyrir aukna tekjuöflun bæjar- og sveitarfélaga, að þeir skuli ekki láta sér nægja að standa tvístraðir um sínar till., heldur leggist á móti því, að bæjarfélög fái að halda þeim tekjustofnum, sem þau hafa haft áður. Vona ég svo, að d. leyfi frv. að halda áfram.

*Stefán Jóh. Stefánsson: Þegar þetta mál var afgr. í fjhn., kom ég ekki á fund fyrr en meiri hl. n. var búinn að samþ. frv. Ég kom í lok fundarins og gat þess þá, að mín afstaða væri mörkuð af því, hvað þingið vildi gera til fjáröflunar fyrir sveitarfélögin í landinu. Get ég tekið undir orð hv. 6. landsk., að veita þurfi fleiri kauptúnum og kaupstöðum aukna tekjustofna, en halda því ekki uppi áframhaldandi, að eitt sveitarfélag hafi forréttindi. Hvað viðkemur sérstöðu Vestmannaeyja vegna legu sinnar, þá eru það víst mörg bæjarfélög, sem hafa ekki síður þörf aukinna tekna. Mín afstaða er hin sama og undanfarin þing. Ég er á móti því að veita Vestmannaeyjum einum þennan rétt til tekjuöflunar, en ég mundi, sem neyðarúrræði, ganga inn á svipaðar leiðir til tekjuöflunar fyrir önnur bæjarfélög. Legg ég því á móti frv. óbreyttu, en hins vegar mun ég taka til íhugunar þær brtt., sem kunna að koma frá hv. 6. landsk. eða öðrum, sem gera þessa heimild almennari. Enda sé ég enga þörf að afgreiða málið í neinu snarkasti, því að annaðhvort verður þetta þing mun lengra en það er orðið og mun þá afgreiða fjárlagafrv., og verður þá tími til að afgreiða heildarlöggjöf fyrir tekjuöflun sveitar- og bæjarfélaga, eða, ef þingið verður rofið, þá kemur það aftur saman fyrir áramót, og þá verður líka nægur tími til að afgr. þessi mál, bæði fyrir Vestmannaeyjar og önnur bæjarfélög.

*Frsm. (Ólafur Thors): Ég hefi nú heyrt tvo jafnaðarmenn segja skoðun sína á þessu máli. Ég veit, að vel má finna frambærileg rök, í einu formi eða öðru, til að vera á móti þessu máli og tefja fyrir gangi þess. Það verður það, sem sker úr um hugarfar manna til þess kaupstaðar, sem hér á hlut að máli, hvort menn vilja flýta fyrir að bæta úr þessari nauðsyn hans á þann hátt, sem hér liggur fyrir, eða menn vilja finna svo og svo margar ástæður til að vera á móti því. Ég vil benda á, að þótt svo færi, að þing, sem kæmi saman í haust, tæki þetta mál til meðferðar á viðtækara grundvelli, þá er í fyrsta lagi óséð, að því þingi frekar en öðrum tækist að komast að endanlegri niðurstöðu, svo lögfest yrðu ákvæði, sem bættu úr þörf annara bæjarfélaga á sama sviði. Þótt það mætti takast, eru það heldur engin andmæli gegn því, að þetta frv. verði samþ., því þá verður í mesta lagi hægt að segja, að þetta frv. hafi verið óþarfi, en skaðlegt verður það aldrei. Fyrir mér vakir það eitt, að Vestmannaeyjar komast ekki af án þessara tekna, en hinsvegar er engin trygging fyrir því, að á þingi, sem saman kann að koma næsta haust, náist samkomulag um allsherjar löggjöf í þessu efni. Það er eftirtektarvert, að þótt milliþingan. hafi starfað að þessu máli, þar sem menn frá 3 stjórnmálaflokkum áttu sæti, þá hefir árangurinn orðið sá af þeirri tilraun, að hver höndin rís upp móti annari þegar í þingið kemur. Ég fer því fram á, að þeir sem vilja létta erfiðleika kaupstaðanna, samþ. þetta frv. og flýti fyrir gangi þess í gegn um þingið. Sé ég svo ekki ástæðu til að rökræða það frekar. Ég veit, að finna má frambærilegar ástæður til að vera á móti því, en það bætir ekki úr þörfinni.

*Jóhann Jósefsson: Ég ætla aðeins að segja örfá orð, því ekki er ástæða til að ræða þetta mikið. Hv. 1. landsk. kvaðst ekki mundu fráhverfur vörugjaldinu, ef þinginu ynnist tími til að setja heildarlöggjöf um málið, en það hefir þingið haft í ríkulegum mæli síðan störfum milliþinganefndar lauk; það hefir haft nægan tíma til að fá heildarlöggjöf setta. Það er ósamkomulag, sem hefir valdið því, að engin löggjöf hefir verið sett, þ. e., að nefndarmenn standa á öndverðum meiði. Hafa þeir flutt talsvert ólíkar till. sinn í hvorri d. um tekjuöflun fyrir bæjar- og sveitarfélög. Ég vil ekki bera á móti, að það sé rétt hjá hv. 1. landsk., að ýms önnur bæjarfélög hafi eins mikla þörf fyrir auknar tekjur, en það er sízt betra. Eins og ég drap á áðan, þá fara Alþýðuflokksmenn líklega nærri um þörf Vestmannaeyjabæjar á auknum tekjum. Sé ég ekki, að sú afstaða hv. 6. landsk. sé mjög skynsamleg, að fyrst ekki fáist löggjöf fyrir öll bæjar- og hreppsfélög, þá sé bezt, að við drepumst líka. Vona ég fastlega, að þetta mál nái fram að ganga, því þótt heildarlöggjöf yrði sett um aukna tekjustofna fyrir bæjarfélög mundi það aðeins útiloka framkvæmd þessara ákvæða og lögin falla úr gildi. Það er engin hætta í því falin fyrir þingið að samþ. þetta frv., en það getur orðið til mikils baga fyrir þann kaupstað, sem hlut á að máli, ef svo verður ekki gert.

Páll Zóphóníasson Ég get raunar fallið frá því að fá orðið, því hv. 6. landsk svaraði öllu því, sem gaf mér tilefni til að biðja um orðið. Það voru þau ummæli hv.þm. G.-K., að það skæri úr um hugarfar manna til Vestmannaeyjakaupstaðar, hverja afstöðu þeir tækju í þessu máli. Ég vil mega mótmæla því fyrir mína hönd og ég hugsa flestra þm., að afstaða þeirra til mála markist af því, að þeim sé vel eða illa við einhverja sveit eða bæ eða mann. Það, sem skiptir máli í frv., er það, að útsvar, sem á að leggjast á eftir efnum og ástæðum, á ekki nema að litlu leyti að leggjast á þannig, heldur að mestu að takast sem skattur af öllum vörum, sem fluttar eru í höfn, svo að allir, sem þurfa að nota vörurnar, verða að greiða hann. Ef þetta ákvæði væri sett fyrir kaupstaði og kauptún almennt, gæfist þeim, sem þar búa, tækifæri til að láta menn úr öðrum sveitarfélögum, sem verða að kaupa vörurnar, borga útsvör sín. Við þessu má auðvitað segja, að Vestmannaeyjar hafa hér nokkra sérstöðu vegna legu sinnar, því að fáir kaupa þar vörur aðrir en íbúar eyjanna, og getur það því helzt gengið þar. Að ég mun greiða atkv. á móti þessu frv., er ekki af neinum illvilja til Vestmannaeyja. Það kemur ekki til mála. Afstaða mín markast aldrei af því í neinu máli, að mér sé vel eða illa við hlutaðeigandi staði eða menn, heldur til málefnanna, sem um er að ræða, og áhrifa þeirra á heildina.

*Garðar Þorsteinsson: Mér finnst afstaða hv. 6. landsk. og þeirra jafnaðarmanna nokkuð einkennileg í þessu máli og þeim málum yfirleitt, sem snerta tekjuöflun kaupstaða og sveitarfélaga. Það er sannanlegt, að þessir 3 menn í milliþn., sinn úr hverjum flokki, hafa ekki getað komið sér saman um að flytja sameiginlegt frv. Það var Sjálfstæðisfl. einn þingflokkanna, sem nær óskiptur fylgdi málinu. Það er einkennilegt, að hv.þm. stjórnarflokkanna skuli vera að breiða yfir sig slíka hræsnisblæju, eins og hv. 6. landsk. hér áðan. Þeir þykjast vilja hjálpa sveitar- og bæjarfélögum til þess að ná auknum tekjum og koma fram með málamyndafrumv. í því skyni, en hjálpa svo hverjir öðrum til að drepa það niður. Sannleikurinn er sá, að þeir ættu allir að skammast sín, hver sem betur getur, fyrir afstöðu sína í þessu máli. 

*Sigfús Jónsson: Út af fyrirspurn hv. 6. landsk. um það, hvenær mætti vænta frv. hans um tekjur sveitar- og bæjarfélaga frá fjhn., vil ég taka það fram, að ég get ekki sagt um þetta upp á dag. Það eru skiptar skoðanir um málið í n., og ég geri ráð fyrir, að þó hún færi að skila málinu frá sér þannig, mundi það ekkert greiða fyrir göngu þess gegnum þingið, heldur verða til þess að vekja deilur, sem e. t. v. mundu stöðva málið til lengri tíma. Í öðru lagi er það vitað, að fyrir hv.Ed. liggur frv. um sama efni. Álítur n. rétt að bíða þangað til það frv. verður afgr. til þessarar d. og athuga þá bæði frv. í sameiningu, ef ske kynni, að sú lausn fengist þá á málinu innan n., sem heppilegt sýndist að leggja fyrir hv. d. Viðvíkjandi því, að ég hefi skrifað undir nál. með fyrirvara, vil ég segja það, að ég hefi greitt atkv. með þessu máli á undanförnum þingum af því, að ég tel Vestmannaeyinga hafa sérstöðu í þessu efni, þar sem þeir einir bera þau gjöld, sem þeim er hér leyft að leggja á sig. Þeir geta a. m. k. ekki nema að örlitlu leyti lagt þau gjöld yfir á aðra. En fyrirvari minn nú er við það bundinn, að ef líkur væru til, að frv. um tekjur sveitar- og bæjarfélaga næði fram að ganga, og sett yrði þannig heildarlöggjöf um þetta efni, þá álít ég þetta frv. óþarft. En ennþá sem komið er eru litlar horfur á, að svo verði á þessu þingi, og mun ég því greiða atkv. með þessu frv. til 3. umr. a. m. k.

*Jónas Guðmundsson: Hv. 8. landsk. sleppti sér hér á tímabili áðan, og er það ekki annað en það, sem maður á að venjast stundum, þegar hann fær köstin. Viðvíkjandi því, sem hv.þm. var að tala um afgreiðslu þessa máls á fyrri þingum, vil ég segja það, að hann ætti að setja sig betur inn í hana heldur en æsingaræða hans áðan bar vott um. Afgreiðsla þessa máls í fyrra var sú, að felldur var út úr frv. kaflinn um vörugjaldið, en tollaálagið, sem gert var ráð fyrir, að yrði 5% og sveitirnar fengju, var hækkað upp í 15% og látið renna til kaupstaðanna líka. Það var því ekki um það, hvort útvega ætti tekjur, heldur um leið til að afla þeirra, sem ágreiningur varð, og svo er nú. Ég hefi verið á móti tollgjaldinu, en til samkomulags í mþn. gekk ég inn á að hafa það 5%. Nú ber ég frv. mþn. fram hér, einmitt til að sjá, hvernig sjálfstæðismenn snúast við því, en margir þeirra hafa flutt frv. um svipaðan tekjustofn fyrir einstaka kaupstaði, því hygg ég rétt, og vil beina því til hv. form. fjhn., að fá tekna afstöðu hér í d. til vörugjaldsins. Hv. Ed. er búin að taka afstöðu til þess, og ef hv.Nd. tekur sömu afstöðu, eru fengnar hreinar línur, hvorug d. vill þá heimila vörugjaldið almennt. En í þessu máli eru ekki til nema tvær leiðir, að heimila vörugjaldið, eða hækka tollálag það, sem gert er ráð fyrir í frv. hv. 1. þm. Eyf., svo að verulega muni um það. Þarf það þá að hækka meira en upp í 15%; það mun ekki veita af að hafa það 25–30%. Þetta finnst mér greinileg afstaða til þessa máls. Því vil ég skora á hv.fjhn. að láta frv. mitt koma til atkv. í hv. d., til þess að fá úr því skorið, hvort afstaða hennar er sú sama og Ed. Þangað til skal ég gjarnan liggja undir því ámæli hv. 8. landsk., að ég vilji ekkert fyrir þetta mál gera. Ég verð bara að benda honum á, að ekki hefir hann gert meira í þessu efni. Ég átti frumkvæðið að því, að þetta vörugjald var tekið upp í frv. mþn., og ég bar frv. fram án þess að hafa til þess stuðning alls míns flokks. En hvað hefir hv. 8. landsk. gert? Ég ætla, að hann hafi ekki einu sinni borið fram frv. um þetta gjald fyrir Siglfirðinga eina, en mínar till. eru miðaðar við alla kaupstaði landsins.

*Garðar Þorsteinsson: Út af síðustu orðum hv. 6. landsk. vil ég benda á það, að það var fullkomlega á valdi stjórnarflokkanna að afgreiða frv. eins og það kom frá mþn. Það sýnir bara, að þessir menn hafa engan áhuga á að leysa þetta mál, því vitanlega gat mþn. ráðið, hverja afgreiðslu málið fékk. Það þýðir ekki fyrir sósíalista að láta málið rísa upp á næsta þingi og segjast vilja leysa það, þegar þeir eru búnir að neyta atkvæðisréttar síns til þess að gera frv. að engu.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Ég ætla að upplýsa, eftir skýrslum, sem ég hefi fengið, að það er ekki rétt, að það séu nægir menn til að vinna við landssímastöðina hér í stað þess manns, Haarde, sem hér sækir um ríkisborgararétt, og landssímastjóri telur, að þann mann megi ekki missa. Ég skal upplýsa það, að n. hefir ákveðið að bæta við einum manni í frv. Sá maður er faðir Sigurðar Jónassonar og er fæddur hér á landi, en fluttist til Ameríku og hefir misst íslenzkan ríkisborgararétt, en vill fá hann aftur. Sú kona, sem sækir um ríkisborgararétt, er fædd á Íslandi, en fór til Hamborgar. Hún kynntist þar manni, sem hún svo giftist og átti með eitt barn. Svo missir hún manninn nokkru seinna og hefir verið heima síðan. Þetta eru í raun og veru Íslendingar, og þeir verða þó aldrei reknir af landi burt. Hans Eide hefir verið hér í mörg ár kaupmaður í Rvík; hann er fæddur í Noregi og fluttist hingað árið 1897, og hefir því verið hér í 40 ár. Ég vil því draga í efa þau orð hæstv.forsrh., að n. hafi ekki valið rétta menn til að öðlast ríkisborgararéttinn, enda hefir engin óánægja gert vart við sig um þetta fyrr en hér í hv. d. Í Nd. voru allir flokkar sammála um frv.

*Jón Baldvinsson: Ég hefi við 1. umr. þessa máls látið það í ljós, að slík frv. sem þetta ættu að vera lögð fram af ríkisstj. Ég álít, að það standi ekki alveg á sama, hvort maðurinn geri gagn eða ekki, og til þess verður að taka tillit, þegar mönnum er veittur ríkisborgararéttur. Það er oft svo, að það eru teknir útlendir sérfræðingar til ýmsra fyrirtækja, og þá sérstaklega iðnfyrirtækja, og eru hér vel launaðir. En þótt þeir komist hér að einhverju starfi, verður það að vera tilskilið, að þeir hafi meðmæli frá mikilsmetandi mönnum, ef þeim á að verða veittur ríkisborgararéttur. Ég vil benda á það, að þýzkir ríkisborgarar losna ekki undan ríkisborgararétti Þýzkalands, þótt þeir fái ríkisborgararétt annarsstaðar, Þeir þurfa að fá samþykki stj. til þess, annars tilheyra þeir þýzkum lögum og eru skyldir til að ganga í þýzka herþjónustu. Þetta er atriði, sem vert er að athuga. Ég vil því með leyfi hæstv. forseta leggja hér fram svohljóðandi rökst. dagskrá: „Með því að deildin lítur svo á, að frv. til l. um veiting ríkisborgararéttar skuli jafnan vera stjfrv. og undirbúið af ríkisstj., en svo er eigi um þetta frv., þá tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“

*Sigurjón Á. Ólafsson: Viðvíkjandi hinu ópantaða vottorði, sem hv.frsm. skýrði hér frá, vil ég segja það, að ég hefi hér skrá yfir þá menn, sem vinna hjá landssímanum. Við sjálfvirku stöðina vinna nú 2 íslenzkir menn, þeir Ólafur Þórðarson og Gissur Erasmusson. Mér hefir skilizt, að nægilega margir sérfræðingar væru fyrir hendi og því ekki nauðsynlegt að fara að taka erlenda menn. Ég hefi byggt mína till. á því, að það sé óþarfi t. d. að binda þennan mann hér um aldur og æfi, þótt hann hafi komið hingað til að setja stöðina upp, og mér er sagt, að hann sé enginn sérfræðingur. Um það sem hér um ræðir, var enginn ágreiningur í n., og er ég í því sammála frsm. Ég hefi ekki orðið var við, að nokkrum sé það á móti skapi, að Vestur-Íslendingar fái að flytja til Íslands aftur.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Fáein orð út af frásögn hv. 4. landsk., um að þýzkir ríkisborgarar héldu þýzkum ríkisborgararétti, þótt þeir fengju ríkisborgararétt annarsstaðar. Það getur verið, að það sé rétt, en þó hygg ég, að þetta sé byggt á misskilningi. En þó að þetta væri rétt, þá skiptir það engu máli, því að enginn fær hér ríkisborgararétt fyrr en hann er laus við ríkisborgararétt þann, sem hann hafði. Mér þykir það mjög einkennilegt, að ætla að víkja þessu máli frá með rökst. dagskrá. Hér er yfirleitt um Íslendinga að ræða, og sá eini norski maður, sem hv. 4. þm. Reykv. er að tala hér um, er nauðsynlegur starfsmaður hér. Hv. 4. þm. Reykv. sagðist hafa byggt till. sína á því, að það væru nægilega margir menn hér í Rvík. sem gætu unnið hans starf. Ég hefi nú hér í höndunum bréf frá bæjarsímastjóra og vil í þessu sambandi lesa það hér upp, með leyfi hæstv. forseta: „Vegna ummæla hv.alþm. SÁÓ á þingfundi Ed. Alþingis í dag út af veitingu ríkisborgararéttar til T. Haarde, að hann sé ekki nauðsynlegur starfsmaður sjálfvirku stöðvarinnar, skal það upplýst, að þær upplýsingar eru ekki frá yfirmönnum hans, sem þvert á móti leggja mjög mikla áherzlu á að halda honum og hafa hingað til gert. Tel ég eftirlit sjálfvirku stöðvarinnar ekki öruggt nú né fyrst um sinn án hans. Þá má benda á það, að hér er enginn annar en hann fær um að sjá um stækkun sjálfvirku stöðvarinnar, sem nú stendur fyrir dyrum. Ennfremur má geta þess, að hann er trúlofaður íslenzkri stúlku og ætlar bráðlega að gifta sig og hefir nú þegar leigt sér íbúð.“ Hv. þm. Reykv. hlýtur að sjá það, að grundvöllurinn undir till. hans er fallinn, og það væri því bezt, að hann tæki hana aftur. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara um þetta fleiri orðum. Mér finnst það mjög óviðeigandi, ef Alþingi ætlar að meina mönnum að fá ríkisborgararétt, sem eru ekkert annað en Íslendingar.

*Sigurjón Á. Ólafsson: Út af hinu ópantaða vottorði vildi ég segja það, að þessi hv.þm. gat um það, að þótt þessi útlendi maður hafi verið forfallaður eða verið í sumarfríi, þá hafi ekki orðið nein truflun á rekstri sjálfvirku stöðvarinnar. Það er náttúrlega erfitt fyrir mig að deila við einhverja sérfræðinga, sem leggja fram vottorð í þessum efnum, en þetta sem ég hefi sagt, mun vera rétt og satt. Ég vil geta þess, að ég hefi ekkert orð um rökst. dagskrána sagt, en ég held, að þrátt fyrir allt gætum við verið sammála um, að það sé ekki nema gott, að þetta mál fái rækilega athugun í ráðuneytinu, því að ég geri ráð fyrir, að þessir menn geti beðið eftir því að fá réttinn, þangað til næsta Alþingi kemur saman. Ég mun því greiða rökst. dagskránni atkv.

*Pétur Magnússon: Ég er að ýmsu leyti annarar skoðunar en allflestir þeir, sem talað hafa. Menn hafa verið nokkuð sammála um það, að rétt væri að reisa nokkuð þröngar skorður við því, að útlendir menn flytjist hingað til landsins. Eins og ástandið í atvinnulífinu er nú, þá er ekki ástæðulaust, þó að menn kinoki sér við því að hleypa útlendum mönnum hingað, en undir normal kringumstæðum væri hinsvegar full þörf á því að fá innflutning inn í landið. Í þéttbýlu löndunum, þar sem erfiðleikar eru á því, að hafa nægileg verkefni handa landsins eigin börnum, þar er eðlilegt, að frekar sé staðið á móti innflutningi útlendinga, en hér stendur allt öðruvísi á, því að eins og við vitum, er landið okkar ekki nema hálfnumið, og enginn vafi á, að það, hve fáir menn búa í landinu, er eitt af allra alvarlegustu erfiðleikunum, sem hér er við að stríða og gerir margar nauðsynlegar framkvæmdir erfiðar eða jafnvel ómögulegar. Þetta sjá víst allir. Mér finnst þess vegna mjög varhugavert að slá því föstu í eitt skipti fyrir öll, að standa eigi á móti innflutningi útlendinga. Ég held, að ef atvinnuhættirnir kæmust aftur í eðlilegt horf, þá gæti verið gott að fá útlendinga, ekki sízt Norðurlandabúa, inn í landið. - Hitt er annað mál, það er ekki nema sjálfsagt að hafa reglulegt eftirlit með þeim innflutningi. Það er náttúrlega enginn ávinningur í því, að fá hingað einhvern ruslaralýð, sem „havarerað“ hefir í sínu eigin landi, heldur duglega menn, sem vildu leggja fyrir sig einhverja atvinnu hér. - Af þessum ástæðum er ég á móti því, að farið sé að samþykkja, að frv. um ríkisborgararétt skuli flutt af ríkisstj. Ég get ekki betur séð en að vilji Alþingis í þessum efnum eigi að fá að njóta sín, hverrar skoðunar, sem ríkisstj. sú er, sem með völdin fer á hverjum tíma, og mun því eindregið greiða atkv. á móti dagskrártill. hv. 4. landsk.

*Flm. (Pétur Halldórsson): Herra forseti! Það stendur svo á um húsmæðrakennslu hér, að fyrir kennslunni er lítt séð á Suðvesturlandi og í Reykjavík. Hér í bæ eru að vísu margir skólar, og mætti segja, að ekki væri ástæða til að fjölga þeim. En hér er sérstakt mál á ferðinni, og mætti um það segja, að það, sem að er, sé, að skólarnir í þessari grein hafi ekki nógu hagnýta kennslu. Yrði sérstaklega að sjá kvenþjóðinni fyrir þeirri fræðslu, sem konur þurfa á að halda. er verða húsmæður og mæður barna. Í þessu efni er mikill skortur hér í Reykjavík. Bæjarstj. hefir mjög fundið til þessa og hefir ætlað nokkurt fé fyrir árið 1937 til að bæta úr þessu. Er það gert vegna þess, að ekki hefir enn verið fyrir þessari fræðslu séð af löggjafarvaldinu. En það er skylt, að ríkissjóður taki þátt í þessu, og því er frv. þetta á þskj. 203 borið fram, að ekki er viðunandi skipun gerð um þetta mál fyrr en teknar hafa verið upp þær ráðstafanir, sem það fer fram á. Nú eru til nokkrir húsmæðraskólar hér á landi, en ekki hefir verið séð fyrir því, að kennslukonur í þessari grein geti fengið menntun sína hérlendis. Færi vel á því, að í sambandi við húsmæðraskóla hér í höfuðstaðnum yrði haldið uppi kennslu fyrir kennara húsmæðraefna. Þær þurfa að hafa sérstaka þekkingu á íslenzkum staðháttum, að því er þetta snertir, og er því ekki fullnægjandi, að þær hafi erlenda menntun. Ég tel víst, að hv.þm. geti fallizt á aðalefni þessa frv., þó að ég telji ekki líkur til, að málinu verði komið fram á þessu þingi. En það er þá komið af stað, og er mikill áhugi fyrir því meðal kvenfólks í Reykjavík, að framkvæmd þess dragist ekki lengi. Menn munu sjálfsagt verða sammála um nauðsyn þessa máls, en hitt er annað mál, hvort það þykir fært að gera þetta að l., þar sem því hlýtur að fylgja nokkur kostnaður. Að síðustu vil ég óska þess, að frv. verði vísað til 2. umr. og menntmn. þessarar deildar.

Finnur Jónsson Af hálfu löggjafarvaldsins hefir húsmæðrafræðslunni ekki verið sýndur sá somi sem skyldi. Fyrir þessu þingi liggur nú annað frv. um húsmæðrafræðslu í sveitum. Ef settur yrði upp skóli hér í Reykjavík, þá væri eftir að sjá um húsmæðrafræðsluna í öðrum kaupstöðum landsins. Ég vil skjóta því til hv.menntmn., hvort ekki væri ástæða til að taka til athugunar, að sett yrði heildarlöggjöf um húsmæðrafræðslu í öðrum kaupstöðum landsins.

Sigurður Einarsson Það mun ekki þykja vonum meira, að Alþingi geri nú ráðstafanir til að bæta úr ástandi því, sem ríkir hér í Reykjavík og nærliggjandi héruðum um húsmæðrafræðslu. Því verður ekki neitað, að síður hefir verið séð fyrir þessum málum hér í Reykjavík en víða annarsstaðar á landinu. Er því gott að fá nú frv. þetta um fræðslu húsmæðra og húsmæðrakennara. Hinsvegar er margt í þessu frv., sem hv.flm. ættu ekki að taka illa upp, þó að brtt. kæmu við. Ég vil stuttlega geta þess, hvað ég finn frv. til foráttu, og er það þó allt þann veg, að bæta má úr með samkomulagi. Ég held, að hinn tvöfaldi tilgangur frv., að veita konum verklega og bóklega fræðslu, sé fyllilega réttmætur, og í öðru lagi fagna ég því, að húsmæðrafræðslan fær hér það form, sem nauðsynlegt er, að húsmæðrakennarar hljóti fræðslu sína hér á landi. En þó er ýmislegt í þessu frv., sem er þess eðlis, að það er óþarft eða gæti orðið til að tefja málið, ef það væri látið standa óbreytt. Ég get t. d. ímyndað mér, að til mála geti komið, að mönnum þyki ástæða til að byrja þessa starfsemi, áður en búið er að koma upp skólahúsum og slíku. Í 2. gr. er t. d. ýmislegt, eftir að 1. málsgr. er lokið, sem orðið gæti til að tefja framkvæmdir, vegna þess að gert er ráð fyrir, að skólinn verði reistur fyrst. Að skólinn skuli búinn öllum nauðsynlegum tækjum til kennslunnar o. fl. slíkt, er algert reglugerðaratriði. Sumu í 1. gr. er og sjálfsagt að breyta, eins og þar sem stendur, að skólinn skuli „veita konum þá kunnáttu, sem gerir þær færar um að takast á hendur o. s. frv.“ Það getur verið álitamál, hvar látið skuli staðar numið, ef sagt er, að skólinn skuli gera konurnar færar um þá hluti, sem þarna eru taldir. Væri nær að segja, að skólinn eigi að veita þá menntun, sem hæfileg þykir til að gera konur færar um að takast á hendur o. s. frv. Þá segir á einum stað í frv., að stjórnarráðið skuli hafa íhlutun um forstöðu skólans, en á öðrum stað er kennslumrh. falin svipuð íhlutun. Virðist eðlilegra, að þar sem sagt er, að stjórnarráðið skuli skipa eina konu í skólaráð, sé því breytt í kennslumrn. - Þá er 3. gr. nokkuð óljós. þar sem segir, að skólinn skuli hafa umráð yfir 5 ha. af landi, því að þar er ekki tiltekið, hver skuli leggja honum til þetta land. við síðari umr. mun ég bera fram brtt. við þessa gr., þar sem lagt verður til, að Reykjavíkurbær leggi skólanum til allt að 5 ha. af landi, ef stj. skólans fer þess á leit, til að geta stundað þar þann búskap, sem hún telur ástæðu til. Það, sem fyrir mér vakir, er tvennt; bæði það, að stofnun slíks skóla hlýtur óhjákvæmilega að verða allmikil útgjöld fyrir ríkið, og sérstaklega að verulegu leyti rekstur hans, þegar hann er kominn á nokkurn rekspöl, og hinsvegar tel ég, að stofnun slíks skóla sé allmikið hagsmuna- og menningarmál fyrir það hérað, sem hlut á að máli, svo að það sé ekki ósanngjarnt að ætlast til, að það sýni, að það meti þessar aðgerðir hins opinbera með því að leggja honum til land. Víða annarsstaðar hafa bæjarstjórnir og bæjarsjóðir lagt land ríkulega til menntastofnana, því að þótt þær séu almennar, þá verða þær alltaf að meira eða minna leyti framar öðru til góðs fyrir þá, sem þær eru settar niður hjá. Akureyri lagði t. d. myndarlega fram land til skólans þar, þegar kom að því, að gera á honum breytingu, og gera hann að menntaskóla. Fyrir nokkrum árum, þegar talað var í fjvn. um framlög til skóla og annars slíks, þá kom fram hjá mér og fleirum nm. sú skoðun, að það væri einn starfandi skóli hér í Rvík, sem hefði í raun og veru að verulegu leyti lokið hlutverki sínu sem skóli, og það er Kvennaskólinn í Rvík. Þegar Kvennaskólinn var stofnaður, þá hagaði svo til, að konum var ákaflega torvelt að komast í skóla og njóta almennrar menntunar, hvað þá heldur sérmenntunar, sem fremur mætti kallast kvenleg menntun. Skólinn var stofnaður með það fyrir augum að bæta úr báðum þessum þörfum, og hann hefir alla tíð síðan verið rekinn sem nokkurskonar sambland þessa tvenns. Þar er verulegur hluti af náminu venjulegt gagnfræðaskólanám. Nú er okkur öllum kunnugt, að fjöldi skóla hefir orðið til síðan, sem eru samskólar fyrir pilta og stúlkur, svo sem menntaskólar, gagnfræðaskólar og héraðsskólar, sem stúlkur þær, sem hafa hug á að afla sér almennrar menntunar, sækja ekki síður en aðra skóla. Hinsvegar hefir þetta tvöfalda hlutverk Kvennaskólans gert það að verkum, eins og kemur hér fram, að hann hefir aldrei getað orðið eiginlegur húsmæðraskóli. Ég geri ráð fyrir, að það mundi ekki verða lífið svo á, um leið og gerðar eru víðtækar ráðstafanir til þess að koma fótum undir húsmæðrafræðsluna með stofnun slíks húsmæðraskóla og húsmæðrakennaraskóla, að kreppt sé að möguleikum kvenna til að afla sér almennrar menntunar, þótt Kvennaskólinn í Rvík legðist niður um sama leyti. Ég vildi, að það mál væri tekið sérstaklega til athugunar, því að við hlíðina á fullkomnum húsmæðraskóla og húsmæðrakennaraskóla er ekki ásfæða til að reka í bænum sérgagnfræðaskóla fyrir konur með þeim skólakosti, sem annars er völ á í bænum. En sá möguleiki, að svo yrði litið á sem Kvennaskólinn hefði í raun og veru lokið hlutverki sínu um leið og húsmæðraskóli yrði stofnaður, gæti orðið til þess, að ef til vill mætti byrja þessa starfsemi með nokkru minni tilkostnaði og nokkru fyrr heldur en ella, ef að einhverju leyti mætti stofna hann á grunni Kvennaskólans, sem hér hefir starfað og starfar enn. Þetta eru aðeins nokkrar aths. við 1. umr. þessa máls. Ég vil taka það fram, að þær eru bornar fram af velvilja til málsins. Ég álít þetta mál þess eðlis, að það sé algerlega ófært af löggjafarvaldinu að taka ekki vinsamlega á því. Við verðum að líta á það sem hlutverk næstu ára, að sjá til þess, að höfuðstaður landsins og nærliggjandi héruð eigi við sama kost að búa í þessu efni og önnur héruð. Það verður aldrei ofsögum sagt, sem segir í grg. þessa frv., að praktísk menntun kvenna í þeim störfum, sem verða aðalstörf þeirra í lífinu, er svo stórkostlegt, þjóðhagslegt og menningarlegt atriði, að því er allur gaumur gefandi, að gera þar sitt ýtrasta.

Bernharð Stefánsson Mig langar til að spyrjast fyrir um það, hvað afgreiðslu líður á frv., sem ég bar fram snemma á þinginu og vísað var til hv.allshn., það er frv. um tekjur bæjar- og sveitarfélaga. Ég vænti þess að fá góð svör frá n., en annars vil ég mælast til þess við hæstv. forseta, að hann fari að taka málið á dagskrá til 2. umr.

Sigurjón Á. Ólafsson Út af fyrirspurn hv. 1. þm. Eyf., sem mun vera beint til allshn., skal þess getið, að n. hefir haldið nokkra fundi um þetta mál, en það var enginn áhugi hjá henni á því að afgreiða það út úr n., þar sem nú lítur út fyrir, að þinglok séu skammt fram undan. Það var því talið þýðingarlaust að taka málið fyrir, enda var líklegt, að nefndarmenn gætu ekki orðið sammála um frv. eins og það lá fyrir.

Bernharð Stefánason Mér þykir leitt, ef hv.allshn. hefir ekki áhuga fyrir því að skila áliti um þetta mál, og ég verð að segja, að ég sé ekki, að það komi málinu neitt við, þó að útlit sé fyrir, að þinginu fari bráðum að ljúka, því að þetta er nauðsynjamál, sem þarf að afgreiða, hvernig svo sem endalok þingsins kunna að verða. Og ég ætla að tjá hv.n. það, að það lítur beinlínis þannig út með sum bæjarfélög landsins, að þau muni komast í algert þrot á þessu ári, þrátt fyrir kreppuuppgerðina, sem er nýlega afstaðin. Eftir þetta svar vil ég mælast til þess við hæstv. forseta, að hann taki máið samt sem áður á dagskrá hið allra fyrsta.

Forseti (EÁrna): Ég vænti þess, að hv.allshn. taki þetta til athugunar, og ég mun verða við beiðni hv.flm. og taka þetta mál á dagskrá á næstunni.

*Þorsteinn Þorsteinsson: Ég gat þess við 2. umr., að ég myndi koma með brtt. við þetta frv. við 3. umr. Ég verð að segja eins og er, að mér virðist að það hefði verið rétt að koma með jafnvel fleiri brtt., en ég vil láta þessar nægja. 1. brtt. miðar að því, að þeir dýralæknar, sem hafa lítil umdæmi, fái e. t. v. ekki jafnhátt kaup fyrir sínar ferðir eins og hinir, sem hafa stærri umdæmi, en þó er það takmarkað við víst hámark. Ég tel rétt, að þeir embættismenn, sem ferðist, sýni reikning yfir ferðakostnað sinn, og vona, að ekki verði deilur um þetta atriði. - Þá er 2. brtt., og hún er sú, að í staðinn fyrir eitthvert búnaðarrit, sem ekki er greint, hvert sé, þá sé ákveðið, að það sé það búnaðarritið, sem gera má ráð fyrir, að sé útbreiddast í landinu, nefnilega það, sem Búnaðarfélag Íslands gefur út, en það er nú búnaðarritið Freyr. Þetta er aðeins lagfæring. - Við 3. brtt. er það að athuga, að ef þeir, sem getið er um í 3. gr., verða að gera sér sérstaka snúninga við að safna skýrslunum, fái þeir einhverja greiðslu fyrir það, því að mér finnst réttmætt, að þessir menn fái einhverja þóknun fyrir þessa skýrslusöfnun, úr því að þeir mega búast við að verða sektaðir skv. 8. gr. fyrir vanrækslu við söfnun skýrslnanna. - 4. brtt. er um það, sem mér virðist hafa gleymzt að taka fram í frv. Er hvergi getið um það, hvert sektir skuli renna, sem ákveðnar eru skv. þessu frv., og er sjálfsagt að geta þess. Það hefir líka verið venja að geta þess í l., hvernig fara skuli með mál, sem rísa kunna út af brotum gegn l. - Ég skal geta þess, þó að ég hafi ekki flutt brtt. um það, að samkv. 4. og 5. gr. frv. skal tafarlaust tilkynna hlutaðeigandi dýralækni, en það er ekki getið um það, hvað eigi að tilkynna, og sektarákvæði 8. gr. virðast því eiga að ná til þess, sem maður virtist ekki vita, hvað er. Annars vænti ég, að tekið verði tillit til þessara till. og þær samþ., og skal ég ekki hafa fleiri orð um þær.

*Frsm. (Páll Hermannsson): Það hefir eðlilega ekki unnizt tími til þess að bera þessar brtt. undir landbn., þar sem þeim var útbýtt á þessum fundi. Ég get því vitanlega ekkert um þær sagt fyrir n. hönd. Ég get hinsvegar lýst því yfir, að ég mun sjálfur fylgja 3 síðari liðunum; ég álít, að 2. liður sé till bóta, 4. liður sömuleiðis og 3. liður saki ekkert. Ég gekk út frá því, að þarna verði ekki um neinn kostnað að ræða. Hinsvegar mun ég greiða atkv. á móti 1. lið, sem er um þá þóknun, sem dýralæknar fái fyrir sitt starf, ekki af því að það geti ekki vel verið, að það sé allt eins sanngjarnt að ráða fram úr þessu máli á þann hátt og till. gerir ráð fyrir, heldur vegna þess, að ég hygg, að það hafi orðið einskonar viðtal um það við dýralæknana, að þetta skyldi verða svona í frv., og þar sem ég geng út frá því, að ef þeir leysi þetta verk vel af hendi, þá muni það hafa í för með sér fyrirhöfn og tilkostnað, sem muni verða upp á 500 kr., og þar sem þessir embættismenn munn vera frekar lágt launaðir, þá mun ég sjálfur greiða atkv. á móti 1. lið þessarar brtt.

*Þorsteinn Þorsteinsson: Ég vil þakka flm. þessa frv. fyrir þær góðu undirtektir, sem brtt. mínar hafa fengið. Okkur greinir ekkert á nema um fyrstu brtt., og mér skildist það á hv.flm., að hér hafi verið um einhverja fyrirframsamninga að ræða. Ég geri ráð fyrir, að það sé ekki rétt að gera samninga um atriði, áður en þau eru borin undir þingið.

Engir samningar nefndir

. Það, sem eðlilega felst í minni brtt., er, að menn gefi reikning yfir sinn ferðakostnað, eins og ég held, að flestir ráðunautar Búnaðarfélags Íslands geri. Ef reikningar liggja fyrir, er hægara að hafa eftirlit með því, að dýralæknarnir hafi farið þessar ferðir eins og til er ætlazt í l., og mér finnst í raun og veru sanngjarnt og sjálfsagt að hafa hér einhver takmörk og að hámarkið sé ekki meira en þetta.

*Frsm. minni hl. (Sigurjón Á. Ólafsson): Það fór svo við 2. umr., að þetta mál var samþ. nokkurnveginn eins og það lá fyrir. Ég hafði þá hugsað mér að svara ýmsu, sem til mín var beint, en til þess vannst ekki tími. Við þessa umr. er heimilt að ræða málið almennt, en við 2. umr. fór ég ýtarlega út í einstök atriði þess, svo að ég tel þess ekki þörf nú. Afstaða mín og okkar Alþflokksmanna er ákveðin á móti þessu máli, og við teljum, að það skipulag, sem frv. gerir ráð fyrir, stefni ekki til hins betra, frá því sem nú er. Hv. 2. þm. Rang. viðhafði ummæli, sem ég tel þess eðlis, að það sé rétt að svara honum. Það voru aðallega tvö atriði, sem hann minntist á. Það fyrra var, að hann vildi halda því fram, að stjórn verksmiðjanna væri nú nokkurskonar flokksmiðstöð Alþfl., hitt var það, að við legðum ekki áherzlu á það, að í stjórnina veldust menn, sem hefðu hæfileika og sérþekkingu öðrum fremur til þess að fara með þessi mál. Að því er fyrra atriðið snertir, er því til að svara, að það er vitanlegt, að í stj. situr nú ekki nema einn alþýðuflokksmaður, einn framsóknarmaður, og svo maður, sem ég get ekki dregið í dilk, en ég veit, að hann er ekki alþýðuflokksmaður, en það get ég fullyrt, að hann er reyndur og ég vil segja valinkunnur útgerðarmaður, sem menn hafa yfirleitt borið mesta traust til. Stj. er m. a. þannig skipuð, sem menn leggja nokkuð mikið upp úr, að einn er heimilisfastur á Norðurlandi, annar á Vestfjörðum og sá þriðji á Suðurlandi, svo að stjórn verksmiðjanna skiptist á milli þeirra fjórðunga landsins, sem aðallega reka síldveiði. Ég fyrir mitt leyti legg mikla áherzlu á það, að hver þessara fjórðunga eigi hver sinn mann í stjórn síldarverksmiðjanna, burt seð frá því, hvaða stjórnmálaflokki þeir tilheyra, um leið og ég legg áherzlu á, að þetta séu menn, sem treysta má, að vit hafi á þessum málum, og ég hygg, að það hafi engin rök komið á móti því, að þeir menn, sem nú skipa síldarverksmiðjustjórnina, hafi vit á þessum málum, og ég efast um, að stjórn verksmiðjanna hafi nokkurntíma farið betur úr hendi en einmitt á síðasta ári. Þess vegna mótmæli ég algerlega þeim ummælum hv. 2. þm. Rang., að það sé okkar stefna, að stj. verði einskonar alþýðuflokksmiðstöð, og eins hinu, að það sé yfirleitt okkar stefna, að í stj. veljist menn, sem ekki hafa fullkomna reynslu og þekkingu til að bera. En hitt skal ég játa „með frómleika hugans“, eins og hv. 2. Um. Rang. orðar það, að ég legg mikið upp úr því, að í stjórn fyrirtækis, sem er jafnþýðingarmikið fyrir þjóðina og síldarverksmiðjur ríkisins eru, veljist menn, sem hafa það eitt að markmiði að stjórna fyrirtækinu vel, en ekki menn, sem eru beinlínis settir með ráðnum hug til þess að skapa þá örðugleika, sem geta valdið því, að þetta verði að gefast upp fyrr eða síðar, og ég hefi ástæðu til að ætla, að hinir pólitísku fulltrúar, sem kynnu að verða settir í stjórn þessa þýðingarmikla fyrirtækis af hálfu Sjálfstfl., hefðu ekki löngun til að hlúa að því, að þetta fyrirtæki geti lifað sem lengst í landinu og orðið þröskuldur í vegi einkafyrirtækjanna, eins og þeir mundu vafalaust óska, að það væri. Það er sýnt, að þessu máli eru sköpuð örlög í þessari hv. d., hvað sem um það verður í hv.Nd., en það verð ég að segja, að ég er nokkuð undrandi yfir því ofurkappi, sem Sjálfstfl. leggur á það að koma málinu út úr hv. d. í þessari mynd, því að hann getur aldrei haft annað upp úr þessu en að fá kosinn einn mann. mér er sama, hvaða ráðh. er við völd, ég ætlast til svo mikillar ábyrgðartilfinningar af honum, að hann ætti að standa og falla með því, hvort hann velur hafa menn í þessa stj. Annars tel ég ekkert aðalatriði, að flokkarnir tilnefni mennina. Málið fer til n., og ég fyrir mitt leyti hefi aldrei ætlað mér að halda uppi málþófi um þetta mál, en ég taldi nauðsynlegt, að það kæmi hreinlega fram, hvaða galla ég tel vera á þessu frv. og á hvern hátt það er fram borið. Þetta frv. er sem sé fram komið af því, að hv. 1. þm. Eyf. er píndur fram af einum kjósanda sínum á Siglufirði til að breyta þessu skipulagi, svo að hann geti komizt inn í stj. Hann hefir haft þau ummæli við prívatmenn: „Ég skal inn í stjórnina“. En hversu gott það er fyrir þjóðfélagið að hann komist þangað, það er annað mál. Ég hélt, að hann væri búinn að reyna sig það mikið á þessum hlutum, að það væri ekki æskilegt að það skipulag kæmi, að hann kæmist inn í stjórnina á ný.

Bernharð Stefánsson Ég ætla ekki að svara ræðu hv. 4. þm. Reykv., en mér þykir ástæða til að láta þetta mál ekki fara svo frá þessari umr., að ég viti hann ekki fyrir að blanda fjarstöddum mönnum á alveg óviðeigandi hátt inn í þessar umr., og ég mótmæli algerlega því, sem hann sagði um mínar hvatir um að bera þetta frv. fram. Ég hygg, að þessi hv.þm. sé ekki hjartnanna og nýrnanna rannsakari. Ég tel þetta sama fyrir mig, þó að þessi ummæli hafi fallið, þau eru honum til minnkunar og engum öðrum.

*Pétur Magnússon: Ég er ákaflega ánægður með að heyra, að þau orð, sem fellu hjá mér um þetta mál, skuli hafa sannfært hv. 4. þm. Reykv. Ég lét í ljós, að þegar stjórn slík sem þessi væri valin, væri farið eftir einhverju öðru en pólitískum sjónarmiðum. Þessi sannleikur virðist þó ekki hafa opnazt fyrir hv. 4. þm. Reykv. við fyrri umr. um þetta mál, því að þeir, sem hlustuðu á hann þá, muna, að hann virtist ekki álíta þá, að stjórnarnm. síldarverksmiðjunnar þyrftu að uppfylla önnur skilyrði en að vera rétttrúaðir í einhverjum stjórnmálaflokki, en nú er hann kominn á þá skoðun, að nauðsynlegt sé, að þessir menn hafi þekkingu á sínu starfi. Það er gott fyrir minnihlutamenn, að verða þess varir, að einhverntíma á kjörtímabilinu hafa orð þeirra haft áhrif á menn úr meiri hl. Hv. þm. talaði mikið um það, hversu dæmalaust vel hefði tekizt með skipun þessarar stj. hjá ráðh., hversu valinkunnir dánumenn þetta væru, og hversu prýðileg stjórn verksmiðjanna vari. Það er síður en svo, að ég ætli að neita því, að þetta séu valinkunnir dánumenn, og það liggur ekki heldur fyrir, að skrifa neina palladóma um þá, en mig langar til að spyrja hv.þm. um það, hvaða sérstök skilyrði þessir 3 menn hafi haft til þess að taka að sér stjórn þess fyrirtækis, sem hér er um að ræða. Það væri t. d. ákaflega fróðlegt að heyra, hvaða samband væri milli þekkingar á bókaútgáfu og svo síldarbræðslu og sölu á síldarolíu. Getur vel verið, að eitthvert samband sé þarna á milli, en ég þekki það ekki. Annar maðurinn er gamall barnakennari, sem hefir að vísu fengizt við stjórn útgerðarfyrirtækis, en mér vitandi hefir hann aldrei komið nærri slíkri starfsemi áður.

Hann er póstmaður, það er skylt síldarhræðslu, eins og allir sjá

. Þriðji maðurinn hefir eitthvað fengizt við útgerð, en að starfsemi slíkri sem þessari hefir hann aldrei komið, svo að ég viti. Hversu prýðilega sem þessi stjórn hefir tekizt, þá var ekki hægt að sjá fyrirfram þau sérstöku skilyrði, sem þessir menn höfðu fram yfir alla aðra til þessa starfa. Þeir höfðu enga reynslu, enga æfingu, enga sérstaka þekkingu. En þegar verðlag er hækkandi, er ekki ákaflega mikill vandi að reka slíkt starf, svo að ekki verði halli á rekstrinum. Ég efast ekki um, að ef við fyndum upp á að byggja stjörnuturn og settum hv. 4. þm. Reykv. þar sem yfirmann, þar sem hann hefir lesið siglingafræði og hefir þá um leið verið kennt eitthvað í stjörnufræði, a. m. k. að þekkja sól og tungl og kannske nokkrar fastastjörnur, - ég efast ekki um, að þegar hann færi að horfa í kíkinn sinn, þá mundi hann finna tunglið. En að þetta væri nægilegur undirbúningur til þess, að hægt væri að trúa honum fyrir þessu starfi, held ég, að yrði álitamál. Og í því máli, sem hér er um að ræða, er mjög svipuðu máli að gegna. Þetta getur blessazt, þegar vel gengur, en það er ákaflega hæpið að trúa mönnum, sem enga sérstaka þekkingu hafa og enga sérstaka hæfileika eða kunnáttu hafa til slíks starfs, það er ákaflega hæpið að trúa þeim fyrir því, þó að það geti slampazt af. Ég held því, að hv. 4. þm. Reykv. hafi ekki með þessum lofræðum sínum um þá annars ólöstuðu verksmiðjustjórn tekizt að sannfæra hv.þm. um það, að þessi útnefning sé óræk sönnun fyrir því, að alþjóðarhagsmunir hafi verið hafðir fyrir augum, þegar stjórnin var skipuð.

*Jón Baldvinsson: Það hafa að mínu viti ekki verið færð fullnægjandi rök fyrir, hvernig þetta frv. er flutt og hér fram komið, nema því aðeins að hv.þm. Eyf., sem hafa beitt sér fyrir þessu máli, hafi óskað eftir því, að þetta frv. yrði til þess að slíta þeirri stjórnarsamvinnu, sem hefir verið milli Alþfl. og Framsfl. Ég sé enga aðra skynsamlega ástæðu fyrir því og vil þá benda á, að í þessu frv. er dulbúin árás á hæstv.atvmrh. Það er sem sé, að þrátt fyrir að Framsfl. hafi marglýst því yfir, að hæstv.atvmrh. hafi gefið út bráðabirgðalögin á síðasta vori með fullan þingvilja á bak við sig, þá finna þessir hv.þm. samt sem áður ástæðu til þess að bera þetta frv. fram, halda mjög fast á að fá það samþ. og ganga þar í fylkingu með sjálfstæðismönnum og bændaflokksmönnum. Það, sem ég kalla árás á hæstv.atvmrh., er það, að hér er verið að taka af ráðh. það vald, sem samið hafði verið um milli Alþfl. og Framsfl. viðvíkjandi síldarútvegsmálunum. Aðra ástæðu sé ég ekki en þessa, að með þessu eigi að slíta þeirri samvinnu, sem staðið hefir milli stjórnarflokkanna.

Er nú komið samkomulag?

Ég er ekki að ræða um það,  Segja má, að það skipti ekki miklu um eðli málsins, hvort eru 3 eða 5 menn skipaðir í þetta verksmiðjuráð, en það hefir þó sína þýðingu. Það hefir oft verið notað af andstæðingum Alþfl. til þess að ráðast á ríkisreksturinn, hvílíkt bákn þetta væri og hversu mörgum mönnum væri hrúgað upp í kringum fyrirtækin, því að þótt þessir menn eigi að vera ólaunaðir, þá er þó alltaf talsverður kostnaður því samfara að kalla þá saman á fundi, ef þeir eiga heima úti um allt land. Með frv. er þetta bákn því gert miklu fyrirferðarmeira og þunglamalegra en þörf er á. En að því leyti, sem snýr að sjálfstæðismönnum, þá er eðlilegt, að þeir vilji afgreiða málin á þann hátt, sem þeir halda, að gæti orðið til að draga úr samstarfi núverandi stjórnarflokka. Hinsvegar geta þeir ekki kvartað neitt undan því, hvernig stjórn verksmiðjanna var skipuð, því að þess var farið á leit við kunna útgerðarmenn úr Sjálfstfl., Hafstein Bergþórsson skipstjóra og Sigurð Kristjánsson, að taka sæti í stjórninni, en þá kemur til stjórn Sjálfstfl. og hótar þeim að reka þá úr flokknum, ef þeir geri það. Það eru til yfirlýsingar um það, að hver, sem taki þetta að sér, hann sé ekki sjálfstæðismaður. Þetta er sjálfsagt framhald af því, að Sjálfstfl. hefir neitað að starfa í utanríkismn. Sjálfstæðismenn hafa þar svikið þingskyldu sína til að starfa að utanríkismálum og svikizt undan þeirri skyldu, sem þeir tóku sér á herðar með kosningu í utanríkismn., með því að koma þar ekki á fundi í n. Það er ekki nema samkvæmt sérstöku loforði, að þeir hafa fengizt til að taka þátt í afgreiðslu þáltill. um utanríkismál í Sþ. Nú er það svo, að enn hefir ekki komið fram eitt einasta atriði, sem réttlæti að breyta til um stjórn þessa fyrirtækis. Það hefir verið viðurkennt, a. m. k. af öllum, sem talað hafa, bæði beint og óbeint, að stjórn verksmiðjanna hafi farið vel úr hendi. Það var eitthvað talað um hlutdrægni í mannaráðningum, en þá kom upp úr kafinu, að þessi nýja stjórn hafði ráðið 2 menn, og það hittist svo á, að annar var alþýðuflokksmaður, en hinn framsóknarmaður. En á það ber að líta, að allmikill hluti þeirra, sem stunda daglaunavinnu, eru alþýðuflokksmenn. Sé það meiningin hjá hv.þm. Eyf., að eigi að taka menn í vinnu við verksmiðjurnar eftir réttum hlutföllum úr flokkum, þá þýðir það bara það, að útskúfa verður alþýðuflokksmönnum þar á staðnum, en flytja að verzlunarfólk og kaupmenn úr Reykjavík sem íhaldsmenn og framsóknarbændur úr sveitum. Þetta yrði að gera, ef taka ætti verkafólk úr flokkunum eftir réttum hlutföllum. Hv. 2. þm. Rang. var hér með alveg ósæmilegar dylgjur í garð þeirra manna, sem nú starfa að stjórn verksmiðjanna. Hann taldi það einhverja framúrskarandi dauðasynd, að einn þessara manna hefði verið barnakennari. Ég gæti vel trúað, að hv. 2. þm. Rang. hefði einhverntíma stundað þetta starf sjálfur, og ég get ekki séð, að það ætti að hafa gert hann óhæfan til alls annars. Nú er það svo, að það er víst ekki nema einn af þessum mönnum, sem hefir verið barnakennari. Það er Þorsteinn Jónsson. Hann hefir verið það lengi, og ég sé ekki, hvernig hv.þm. ræðst á hann fyrir þekkingarleysi í þessum málum, þó að hann hafi stundað barnakennslu.

Hvernig mundu bakarar vera?

Þeir mundu víst ekki vera góðir. - Það er nú svo, að sumir stjórnmálaandstæðingar mínir hafa viljað gera mig að bakara, eins og menn væru eitthvað verri fyrir það að hafa stundað þá iðn.

Hv. þm. er bara pólitískur bakari

. mér þætti engin minnkun að því, þó ég væri bakari, en annars hefi ég nú aldrei stundað það starf.

Ég er hræddur um, að hann baki bara tjón.

Nú eru farnir að þynnast brandararnir hjá hv. 1. þm. Reykv. - Ég veit ekki betur en að Finnur Jónsson, sem er formaður stjórnar verksmiðjanna, hafi lengi starfað við útgerð og lengi haft afskipti af síldarútvegsmálum og selt síld um margra ára skeið. En ég veit ekki annað en að þegar sjálfstæðismenn völdu menn í stjórn síldarbræðslunnar, þá tóku þeir mann, sem enga kunnáttu hafði á þessum málum. Hann hafði að vísu staðið fyrir útgerð nokkurra báta, en það var völ á mönnum, sem höfðu miklu meiri þekkingu og reynslu í síldarútgerð og sölu síldar. Ég hefi alltaf álitið, að við að fást við þessi mál öðluðust menn þekkingu og leikni í þeim, og það vill nú svo til, að formaður stjórnarinnar hefir fengizt við síldarútgerð og sölu síldar um margra ára skeið. Þá er Þórarinn Egilson. Hann hefir alla sína tíð verið útgerðarmaður eða stundað eitthvað, sem snertir útgerð eða sjávarútveg. Hann hefir því æfilanga reynslu í þessum málum. Það, sem hv. 2. þm. Rang. er að tala um reynslu og þekkingu, það er bara þessi venjulegi gorgeir í sjálfstæðismönnum, að þeir einir og þeirra menn sitji uppi með alla reynslu og þekkingu á málum yfirleitt, en þeir hæfileikar hafa bara ekki komið í ljós hjá þeim, það hefir engu síður farið illa hjá þeim, þar sem þeir hafa stjórnað útgerðarmálum. Ég þykist vita, að meðal þeirra séu margir, sem hafa gott vit á þessum málum, en ég vil ekki segja, að þeir hafi einir þá þekkingu til að bera, og allra sízt vil ég viðurkenna, að þótt þeir hafi einhverntíma kennt börnum, þá geti þeir aldrei annað en kennt börnum frá vöggu til grafar. Ég býst við, að við hv. 4. þm. Revkv. munum láta okkar álit í ljós á þessu máli með því að greiða atkv. á móti því, þó að ég viti, að hin sterka samfylking, sem hv.þm. Eyf. hafa myndað með íhaldinu í þessu máli, geti komið því í gegnum þessa d. og kannske í gegnum Nd. líka, ef samfylkingin er nógu sterk.

*Frsm. minni hl. (Sigurjón Á. Ólafsson): Ég vil segja hv. 2. þm. Rang., að hann hefir enga skoðun gefið mér í þessu máli. Ég hefi haft og mun hafa mína skoðun, hvað sem hans orðum liður. Hv. þm. gat ekki hrakið það, sem ég sagði, að það er ekki hagt að búast við, að sjálfstæðismenn yfirleitt vilji stuðla að því, að ríkisrekstur beri sig. Það er ekki hægt að búast við, að úr flokki, sem hefir það á stefnuskrá sinni að styðja hina frjálsu samkeppni, komi menn, sem vilja gera allt sitt til, að fyrirtæki, sem ríkið hefir með höndum, beri sig. Hv. þm. vildi gera lítið úr kunnáttu þeirra manna, sem nú hafa verið við þessi störf. En ég skal bæta því við um Þórarinn Egilsson, að sá maður hefir, frá því hann kom til vits og ára, alltaf verið við verzlun og útgerð og ætti því að vera vel undir það búinn að stjórna svona fyrirtæki, að því er þekkingu snertir. Að vísu hefir hann ekki fengizt við síldarútgerð. En ég hygg að aðalstörf stj. verksmiðjanna séu að ráðstafa afurðum verksmiðjanna. Og ég hygg, að Þórarinn Egilsson hafi fullkomið meðalmannsvit á verzlun með þessar vörur, sem verksmiðjurnar framleiða. - Um fulltrúa Framsfl. í verksmiðjustj. er það að segja, að frá því fyrsta hefi ég heyrt, að hann þykir sérstaklega samvinnugóður maður við öll störf, sem hann vinnur. Hann hefir lifað á Norðurlandi um langt skeið. ag þar er síldarútvegur höfuðatvinnuvegur. Það þarf ekki að segja mér, að hann hafi ekki fylgzt vel með síldarútveginum á Norðurlandi eða að hann hafi ekki fullkomlega gott vit á því, hvernig bezt muni henta að stjórna síldarverksmiðjum. En hann hefir það kannske framyfir aðra menn marga, að hann er samvinnuþýður, þó að hann haldi fast á sínu máli, ef honum finnst rangt að farið. Ég get ekki búizt við, að hans flokksmenn hér í hv. d. liði þau ummæli um þennan mann, að hann sé ekki hæfur til þessa starfs, sem honum hefir verið trúað fyrir. - Um Finn Jónsson þarf ég ekki miklu við að bæta. Þó að hann eitt sinn væri póstmaður, þá hefir hann mest af sínum manndómsárum unnið að útgerð, og sérstaklega við síldarverzlun og síldarútgerð, enda hefir reynslan sýnt, að hann hefir ýmislegt umfram aðra menn í þeirri grein. Hann hefir ferðazt um önnur lönd og jafnvel komizt að mörkuðum, sem öðrum virtust vera faldir, sem voru markaðir fyrir saltsíld. Þessi maður hefir ýmsa þá kosti, sem þarf til þess að leiða samstarfið í þessum málum síldarútvegsins þannig, að öllum verði til góðs og blessunar. Þetta er reynsla síðasta árs. En áður ríkti ágreiningur innan verksmiðjustj. En þeir vilja líklega ekki, að hin góða samvinna og friður innan verksmiðjustj., sem ríkti þar á síðasta sumri, haldist, sem bera fram og styðja þetta frv. Þá vildi hv. 2. þm. Rang., er hann talaði um Þorstein M. Jónsson á Akureyri sem stjórnarnefndarmann í síldarverksmiðjustj., líkja því að hafa hann þar, við það, ef einhver siglingamaður, sem tekið hefði stýrimannspróf, væri látinn stjórna stjörnuturni. Það stendur að vísu ekki næst mér að svara þessu, heldur stendur það nær hv. 1. þm. Eyf. að verja flokksbróður sinn. Ég hefi aldrei heyrt það, að það þyki nokkursstaðar í löndum nein sérstök meðmæli með mönnum til að veita forstöðu vísindalegum störfum eins og t. d. í stjörnufræði, þó að þeir hafi tekið stýrimannapróf og hafi fengizt við siglingar.

Hv. 4. þm. Reykv. treystir sér þá ekki til þess að stjórna stjörnuturni

. Ég ætla mér ekki þá dul. Enda veit ég ekki til, að jafnvel hinir allra lærðustu siglingamenn út um heim veljist til þess að stjórna stjörnuturni. Að síðustu vil ég undirstrika það, að frv. þetta er einhver sú ósvífnasta árás á atvmrh., þar sem í frv. er gert ráð fyrir því, að atvmrh. megi í engu tilfelli ráða neinu um skipun stj. jafnþýðingarmikils fyrirtækis fyrir landið allt í heild sem þessar verksmiðjur eru. Það er ekki svo sem hann megi velja einu sinni formann þessarar stj. Stj. verksmiðjanna á að velja formann úr sínum hópi sjálf, en vilji atvmrh. má ekki koma þar til greina, nema stjórnarn. geti ekki komið sér saman um val formannsins. Það yrði sennilega ákaflega gott samkomulag á milli framsóknarmanna og sjálfstæðismanna um val formannsins, nefnilega að annarhvor þeirra manna í n. yrði formaðurinn. Og ef svo skyldi vilja til, að alþýðuflokksmaður yrði ráðh., þá á hann ekki að geta neinn um þetta ráðið. Þetta er stærsta vantraust, sem hægt er að sýna nokkrum ráðh. Ég gat þess, að það mundi skynsamlegt að koma með brtt. um einn af þeim 3 mönnum, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, að kosnir verði utan Alþ. í verksmiðjuráð. En ég held, að ég hverfi frá því og um þetta verði að gilda reglan: Bezt sem vitlausast. Og því læt ég án slíkrar brtt. málið fara út úr þessari hv. d.

Bernharð Stefánsson Mér virðast þessar umr. nú vera komnar nokkuð langt frá efni frv. Ég ætla ekki að eltast við að svara einstökum atriðum í ræðum manna her, heldur víkja að örfáum atriðum, sem mér finnst sérstaklega ástæða til að taka nokkuð fram um. Hv. 4. þm. Reykv. sagði, að ekki hefðu verið færð önnur rök fram fyrir þessu máli en þau, að við þm. Eyf. vildum slíta þeirri stjórnarsamvinnu, sem verið hefði á milli stjfl. Þegar stj., sem nú situr, var mynduð, þá var gerður skriflegur samningur um þá samvinnu, og sá samningur var birtur alþjóð. Og það stóð ekkert í þeim samningi um það, að einstakir þm. í flokkunum mættu ekki bera fram lagafrv. Hefði slíkt staðið í þeim samningi, þá hefðum við þm. Eyf. a. m. k. aldrei stutt að þeirri samningagerð eða stutt stj. á þeim grundvelli. Það hefir sýnt sig áður, að við þm. Eyf. höfum leyft okkur að bera fram frv., sem Alþfl. hefir verið á móti. Á Alþ. 1935 bárum við fram frv. um styrk til ábyrgðarmanna lántakenda í Kreppulánasjóði. Alþýðuflokksmenn voru á móti því, að það væri samþ. En það varð enginn brestur út af því. Það kurraði eitthvað í alþýðuflokksmönnum, en ekki slitnaði upp úr stjórnarsamvinnunni fyrir það. Enda álít ég, að slíkt hefði verið óhæfa. Alþfl. átti heldur engan rétt á að banna okkur að bera fram það frv. eða önnur, sem okkur kynni að sýnast rétt að bera fram. En svo er annað að athuga í þessu efni. Hvenær bárum við þm. Eyf. þetta frv. fram? það var ekki fyrr en eftir að alþýðuflokksmenn báru fram frv. í mjög svo þýðingarmiklu máli, algerlega að Framsfl. forspurðum.

Hvaða mál var það?

. Það var Kveldúlfsmálið svo kallaða. A. m. k. var Alþfl. búinn að tilkynna það áður en þetta frv. kom hér fyrir, að hann mundi bera það mál fram. Nei. Það sem fyrir okkur þm. Eyf. vakti, var það, að finna heppilegt fyrirkomulag á stj. verksmiðjanna. Og frv. bárum við svo fram í samræmi við það, sem okkur þótti heppilegt vera, en gátum ekki farið eftir áliti annara manna um það. Þessi einn var tilgangur okkar með því að flytja þetta frv., en alls ekki sá, að stuðla neitt sérstaklega að því að slíta stjórnmálasamvinnu. Þá vil ég alveg mótmæla þeim orðum, sem sami hv.þm. talaði, að flutningur þessa frv. væri dulbúin árás á atvmrh. Í þessu frv. felst aðeins breyt. á bráðabirgðal., sem atvmrh. gaf út um verksmiðjustj. á síðasta vori.

Þessi árás er nú ekkert dulbúin

. Hún er hvorki dulbúin né ódulbúin, því að frv. þetta er alls ekki árás á atvmrh., heldur eins og ég sagði í sjálfu sér aðeins breyt. á bráðabirgðal., en borin fram sem sérstakt frv. af þeirri einföldu ástæðu, að við þm. Eyf. áttum þess engan kost að bera till. okkar fram sem brtt. við bráðabirgðal. En hinsvegar er það ákaflega algengt, að bornar séu fram brtt. við bráðabirgðal. og samþ., og ráðh. sá, sem viðkomandi bráðabirgðal. hefir gefið út, sitji eftir sem áður og láti sér hvergi bregða. Mér þykir það nokkuð mikil viðkvæmni, ef hæstv.atvmrh. skoðar það sem sérstakt vantraust á sér, þótt gerðar séu breyt. n þessum bráðabirgðal. Og í þessu frv. er einmitt því atriði haldið, sem bráðabirgðal. breyttu frá fyrri löggjöf, að ekki skuli vera nema 3 menn í stj. verksmiðjanna. Bráðabirgðal. eru í sjálfu sér ekki um annað en það að fækka stjórnarnefndarmönnunum úr 5 í 3, og því atriði höldum við í okkar frv. Það kemur hinsvegar ekki til nokkurra mála, að það hafi verið ætlunin með skipun stj. þessarar á síðasta ári, að verksmiðjustj. skyldi vera stjórnskipuð til frambúðar. Eins og form. n. tók hér fram við 2. umr., þá var það vitanlega meiningin, að þegar hægt væri að koma því við, þá yrði verksmiðjustj. kosin af Alþ. eða á einhvern hátt kosin af flokkum þingsins. Og ég býst við, að hv. 4. landsk. neiti því ekki, að það var alltaf talað um það af Framsfl. hálfu, að í henni yrði sinn maðurinn úr hverjum flokki. Ég geri ekkert úr því, sem hv. 4. landsk. var að tala um, að þetta fjölmenna ráð yrði notað. alþfl. til miska, þannig að á það yrði bent sem tákn þess, hvað ríkisrekstur væri dýr og þungur í vöfum o. s. frv. Í fyrsta lagi eru, eins og gengið er frá þessu í frv., engar líkur til þess, að þetta ráð kosti nema hverfandi litla upphæð fjár, þar sem meðlimir þess eiga ekki að hafa kaup. Og ég álít ástæðulaust að kjósa þá stofnun þannig, að ferðakostnaður meðlima verksmiðjuráðsins verði gífurlegur. Og hvað, sem um það er, þá er ómögulegt, að Alþfl. hafi skömm af þessu ráði á neinn hátt. Mér finnst hv. 4 landsk. geti verið rólegur, hvað það atriði snertir. Ég sé ekki, að Sjálfstfl. standi vel að vígi til að svívirða Alþfl. út af skipun þessa verksmiðjuráðs. Ég veit ekki, hvaða taugaóstyrkur hefir gripið hv. 4. landsk. út af þessu. Það er eins og hann máli vissa persónu á vegginn alveg á ólíklegustu stöðum. Þá hefir af ýmsum hv.þm. verið talað hér langt mál um þá menn, sem nú eiga sæti í stj. verksmiðjanna. Það hefir komið fram hjá einum hv.þm. svona nokkur efi um hæfileika þeirra og frá öðrum hv.þm. hafa aftur fallið mörg hróssyrði í þeirra garð. Ég vil algerlega mótmæla því, að þetta frv. sé borið fram sem nokkurt vantraust á þessa menn persónulega. Það er eins og sumir hv.þm. hér geti ekki gert greinarmun á mönnunum og fyrirkomulaginu. Ég tek dæmi af því, þegar stj. landsins var breytt. Þegar það fékkst loks eftir langvarandi baráttu, að landshöfðingjaembættið var afnumið og sett ráðherrastjórn, sem Alþ. réði yfir, þá var hjá miklum hluta þjóðarinnar ekki um nokkurt vantraust að ræða á hendur landshöfðingjanum. Þvert á móti naut hann mikils trausts persónulega hjá miklum hluta þjóðarinnar. Vantraust hefir hann kannske haft hjá sumum, en alls ekki hjá þeim fl., sem var í meiri hl., heldur var það fyrirkomulagið, sem menn vildu breyta. Það, sem meiri hl. vildi, var, að Alþ. hefði réttinn til þess að ráða fyrir því, hver æðsti yfirmaður í landinu væri, án tillits til þess, hvaða maður sat í þeirri stöðu þá. Ég þekki 2 af stjórnarnefndarmönnunum í verksmiðjustj., og ég get sagt, að ég ber fullt traust til þeirra, nefnilega þá Þorstein M. Jónsson og Finn Jónsson. Ég álít, að þeir séu góðir menn í stj. verksmiðjanna. Þriðja manninn þekki ég ekki. Má vel vera, að það sé ágætur maður. En það er bara það, að þessir menn eru ekki settir til frambúðar í þessa stj. á réttan hátt. Það er eðlilegt með fyrirtæki eins og þetta, að fulltrúar landsmanna velji stjórnendur þess í réttu hlutfalli við það atkvæðamagn, sem stendur á bak við þá, en ekki, að ráðh. geri það, og það hversu góður sem sá ráðh. kann að vera. Og ég vil undirstrika það, að ég mótmæli algerlega öllum ásökunum um það, að frá hendi okkar flm. frv. felist nokkurt minnsta vantraust til Þorsteins M. Jónssonar, í því, að við berum fram þetta frv. Við álítum bara, að verksmiðjurnar hafi ekki til lengdar fullt traust útgerðarmanna, sjómanna og annara, sem hag sinn eiga undir rekstri þeirra, nema því aðeins, að svo sé um hnútana búið, að þeir geti skoðað stjórnendur þeirra sem sína fulltrúa. Það er þessi tilgangur, sem fyrir okkur vakir. Hvort við höfum fundið hina heppilegustu leið til þess að ná þeim tilgangi, skal ég ekkert um segja. Og við hefðum verið frá upphafi reiðubúnir til samninga um það. En til okkar hefir ekki verið beint neinu í þá átt að semja um breyt. á frv., a. m. k. ekki af Alþfl. hálfu. Sá fl. hefir ekkert um frv. rætt í öðrum tilgangi en þeim, að koma því bara fyrir kattarnef.

*Magnús Jónsson: Ég ætla ekki að taka mikinn þátt í þessum umr., sem mér þykja nú orðnar hálfskoplegar á pörtum. Þessi þingfundur er eins og einskonar sáttanefndarfundur. Það er sagt, að þegar menn áður fyrr hafi átt lengi í krít sín á milli, þá hafi verið settur fundur og þar hafi hinir ósáttu fyrst rifist ákaflega, en svo hafi sáttasemjarar verið hafðir á fundinum, sem koma áttu því til vegar, að hinir ósáttu að lokum féllust í faðma og kysstust. Maður sér næstu daga, hvort síldin og mjólkin eiga að verða tákn kossins og hvort flokkarnir taka sig á og gera samúðina betri en hún hefir verið. Annars virðist mér það dálítið leiðinlegt, úr því að umr. hafa snúizt upp í það að verða stórpólitískar, að hæstv. ráðherrarnir flýi, þegar talað er til þeirra. Vonandi er ekki komin í þá Deildartunguveiki, eins og sagt er stundum, að sé komin í hv.þm. þegar þeir tolla illa á fundum. Mér virtist hv. 4. landsk. í þessum stórpólitísku umr. koma dálítið upp um sig um það, hver er hinn raunverulegi tilgangur hans. Því að hann byrjaði á því að veitast hart að hv.l.þm. Eyf., en áður en hann vissi af, var hann farinn að skamma Sjálfstfl. Virðist þá hans sanna innræti hafa komið fram. Það kom enn fram hjá honum þetta skoplega, þegar þeir alþýðuflokksmenn tala um, að engri hlutdrægni hafi verið beitt í veitingu vinnu við verksmiðjurnar. Þessir 2 menn, sem þar fengu vinnu sem fastir menn og um hefir verið rætt, voru annar alþýðuflokksmaður og hinn framsóknarmaður. Og þar með er ekkert um það að segja. Hvernig í ósköpunum á svo sem að fara að gagnrýna það meira. Það skiptir engu, hvort annar er glæpamaður og hinn fábjáni eða þetta eru heiðursmenn, fyrst annar er jafnaðarmaður og hinn er framsóknarmaður - og þegið þið svo. Það er bara rifrildið um það, hverjir eigi að fá fleiri bitana. Og það er ekki hægt að rífast um þetta. Þeir fengu jafnt, sinn bitann hvor, og þá eiga menn að þegja. Annars sannar framkoma hv. 4. landsk. það, sem oft hefir breytt á hjá jafnaðarmönnum, að þeim er ákaflega gjarnt til að líta svo á, að reynsla og þekking sé gersamlega tómur hégómi sem verðleiki, þegar um slíkar stöðuveitingar sem þessar er að ræða. Það lá við, að hann væri að reyna að sanna, að hv. 4. þm. Reykv. mundi verða svona dágóður til þess að stjórna stjörnuturni, þó að hv. 4. þm. Reykv. sjálfur þó mótmælti því sem fjarstæðu. Það var eins og hv. 4. landsk. í ræðu sinni gerði sér mest far um að sanna, að það gerði ekkert til, þó að maður hefði verið við önnur störf alla tíð, þangað til sá hinn sami maður væri skipaður í ábyrgðarmikla stöðu ólíka öllum hans fyrri störfum. Hann gæti verið jafngóður til þeirrar nýju stöðu fyrir því. Það eru náttúrlega margir, sem stunda fleiri störf en eitt um æfina, og að nokkru leyti eðlilegt, þótt hv. 4. landsk. hætti til að hugsa eins og hann virðist gera, því að sjálfur var hann fyrst prentari.

Smali fyrst

, svo varð hann forstjóri fyrir brauðgerð, síðan bankastjóri, svo að, það er vor, að svona maður haldi því fram, að menn geti vel sett sig inn í sitt af hverju. En eftir hverju á þá að fara, þegar verið er að veita forstjórastöður við fyrirtæki? Í 4 ára áætluninni var sagt, að það ætti að gefa mönnum kost á að keppa um stöðurnar. En það hefir nú reyndar í stjórnartíð jafnaðarmanna ekki alltaf verið farið eftir því, sem þar stendur. En um þessar og þvílíkar stöður ætti að láta menn keppa í samræmi við 4 ára áætlunina. Mér skildist eftir ræðum hv. jafnaðarmanna hér í þessari hv. d. að dæma, að þeirra meining sé helzt sú um þessa 3 menn í stj. síldarverksmiðjanna, að meðmælin með Þórarni Egilsyni séu þau, að hann hafi alla sína æfi stundað útgerð, og meðmælin með Finni Jónssyni eigi að vera þau, að hann hefir stundað útgerð stutt og með vafasömum árangri, en meðmælin með Þorsteini M. Jónssyni, að hann hefir aldrei stundað útgerð. Meðmælin eru þá þessi með núverandi stjórnarmönnum, að einn þeirra hafi stundað útgerð um langt skeið, annar um skamma stund með misjöfnum árangri og hinn þriðji alls ekki! Ég verð að segja eins og mér finnst um þetta frv., að ég tel það hégóma, þótt flokkarnir fái hlutfallslega fulltrúatölu í þessu 12 manna ráði, þegar þeim, sem leggja til hráefnin, er alveg hægt frá þátttöku í því, en hinsvegar skuli álíka ópólitískar stofnanir og Alþýðusamband Íslands og S. Í. S. eiga þar fulltrúa, og loks Fiskifél. Ísl. Ég vil mótmæla þeim ummælum hv. 4. landsk. að við sjálfstæðismenn höfum ekki viljað gegna störfum í utanríkismálanefnd eða yfirleitt neitað þátttöku um opinber mál, nema brýn ástæða hafi verið til þess.

Ég sagði, að þeir hefðu svikizt um að gegna störfum þar

. Um þetta lá fyrir skýr yfirlýsing frá flokknum, svo að hér var ekki um nein svik að ræða, eins og t. d. gagnvart 4 ára áætluninni. Flokkurinn lýsti yfir því, að hann starfaði ekki í utanríkismálanefnd, meðan þar ættu sæti menn, sem notuðu aðstöðu sína til þess að rægja og svívirða samnefndarmenn sína, of því að þeir væru bundnir þagnarheiti. En í slíkri n. verður auðvitað að vera þagnarskylda um mörg mál, og því er það svívirðilegt verk, að læða út grun um þá menn, sem eiga þar sæti, af því að þeir geta ekki borið hönd fyrir höfuð sér. Önnur ásökun hv. 4. landsk. á hendur Sjálfstfl. var í því fólgin, að hann hefði bannað mönnum sínum að taka sæti í stjórn síldarverksmiðjanna. Þetta var aðeins gert í mótmælaskyni gegn því dæmalausa gerræði, að gefa út bráðabirgðalög um breytingar á verksmiðjustjórninni aðeins tveim dögum eftir að þingi var slitið, enda þótt þessar breytingar væru ákveðnar löngu áður, eins og sest á kosningu endurskoðanda LR af hálfu Alþfl. Einn þm. flokksins hafði t. d. sagt mér, að Sigfús Sigurhjartarson yrði ekki kosinn endurskoðandi að nýju vegna þessara fyrirhuguðu breytinga, eins og líka kom á daginn.

Forseti (EÁrna): Ég kann ekki við þau ummæli hv. 1. þm. Reykv., að ráðh. hafi flúið þessar umræður. Ég tilkynnti í upphafi fundarins, að þeir hefðu boðað forföll, og þeir hafa lögleg forföll. Ég vil láta þetta koma fram í Alþt.

*Jón Baldvinsson: Hv. 1. þm. Reykv. taldi það hlutdrægni að ráða tvo menn sinn af hvorum flokki. En það myndi hafa komið í ljós, að ef um 3 menn hefði verið að ræða, myndi einn þeirra hafa verið sjálfstæðismaður, ef honum hefði þá ekki verið bannað að taka við starfinu. Hv. þm. talaði í þessu sambandi um glæpamenn og fábjána, ef menn væru valdir til starfa úr Alþýðu- og Framsóknarflokknum. Ég skal ekki svara honum með öðru en því, að benda honum á eina stóra stofnun hér í bænum, sem flokkur hans ræður yfir, þar sem orð leikur á, að flestir starfsmennirnir séu afbrotamenn. Þá var hv.þm. að finna að stjórn síldarverksmiðjanna. Hann fann formanni hennar það til foráttu, að hann hefði stundað útgerð með misjöfnum árangri. Ætli það mætti ekki segja eitthvað svipað um Kveldúlfsbræður, sem hv.þm. telur þó „autoritet“ í öllum sjávarútvegsmálum.

Vill hv.þm. fela þeim stjórn síldarverksmiðjanna?

. Ég hefi ekkert um það sagt. En ég vil aðeins benda á það, að Samvinnufélag Ísfirðinga hefir eingöngu starfað síðan að tók að halla undan fæti fyrir útgerðinni og hefir ekki gróðaskeið Kveldúlfs að baki sér. Þessi útgerð hefir að nokkru leyti verið rekin sem atvinnubótafyrirtæki til þess að forða fólkinu frá neyð, eftir að einkaframtak útgerðarmanna hafði bilað með öllu. Þá taldi hv.þm. það mikinn ljóð á ráði Þorst. M. Jónssonar í verksmiðjustjórninni, að hann hefði aldrei stundað útgerð. En ég veit ekki betur en að hv.þm. sjálfur eigi sæti í stjórn Landsbankans, þótt hann hafi lært til prests og gegnt þeirri stöðu, skrifað bók um Pál postula og kennt guðfræði, en aldrei verið í banka. Hvort sem þetta er af því, að seint fyllist sálin prestanna, eða ekki, þá er þetta nú svona. Ég sagði að Sjálfstfl. hefði svikizt um að starfa í utanríkismn. Og ég stend við það. Flokkurinn gaf loforð um að starfa í n. með því að láta kjósa fulltrúa sína í hana. Þá vil ég víkja nokkuð að hv. 1. þm. Eyf. Hann sagði að það væri ekki í samningi stjórnarflokkanna, að einstakir þm. mættu ekki bera fram þau frv., er þeim sýndist, eða a. m. k. hefðu þm. Eyf. ekki skrifað undir slíkt. En auðvitað er aldrei hægt að taka allt fram skriflega í slíkum samningum, heldur verður fyrst og fremst að gera ráð fyrir því, að báðir aðiljar hagi sér á „lagalegan“ hátt, en það hafa hv.þm. Eyf. ekki gert í þessu máli. Auðvitað er þeim heimilt samkv. þingsköpum að bera fram hvaða frv., sem þeir vilja, þótt þeir rjúfi með því gerðan samning. Hv. þm. sagði, að í frv. talist engin árás á atvmrh. En ég get ekki litið öðruvísi á en að svo sé, þegar með frv. eru tekin af honum völd og verkefni, sem samningur við Framsfl. hafa veitt honum.

Ekki nema til bráðabirgða.

Þetta frv. er árás á samstarf flokkanna og hlýtur að rýra það, ef samþ. verður. Hv. þm. vildi halda því fram, að Alþfl. hefði fyrst borið fram mál, sem valdið gæti samvinnuslitum milli flokkanna, þar sem Kveldúlfsmálið væri, og mátti skilja á honum, að þetta frv. ætti að vera svar við því. En áður en nokkrar tillögur um Kveldúlfsmálið komu fram í Alþfl., var ég búinn að fá staðfesta frásögn, sem ég veit, að hv. 1. þm. Eyf. véfengir ekki, um það, að frv. ætti að koma fram, enda varð þess vart í viðtölum í vetur, að þetta viðhorf var til innan Framsfl. Auðvitað er það atvmrh. að segja, hvað hann vill gera. Vel getur farið svo, að hvorki þetta frv. né briðabirgðalögin, sem eru fyrir Nd., nái fram að ganga, og Þormóður Eyjólfsson komist þá inn aftur og Alþfl. nefni til sömu menn og áður.

Á þá að sparka Finni?

. Annars get ég vel fallizt á það með hv. 1. þm. Reykv., að réttara væri, að við sætum saman og drykkjum mjólk og ætum síld, heldur en að lengja þessar umr. öllu meira.

*Magnús Jónsson: Ég vil geta þess út af orðum hæstv. forseta, að ég heyrði hann ekki lýsa forföllum ráðherranna í upphafi fundar. vissi, að hæstv.atvmrh. hafði forföll. En mér var ekki kunnugt um nein forföll hjá hæstv.forsrh., enda gat hæstv. forseti ekki um forföll hans, er hv. 2. þm. Rang. lýsti eftir honum áðan, heldur var hans leitað um öll herbergi. Hv. 4. landsk. var að tala um einhverja stofnun hér í bænum, þar sem allir starfsmennirnir væru glæpamenn.

Flestir afbrotamenn, sagði ég. Það er ekki vert að gera þá verri en þeir eru

. Það væri sanngjarnt, að hann nefndi þessa stofnun utan þinghelgi, svo að einhverjir starfsmannanna gætu hreinsað sig af þessum áburði. Þá vildi hann fara að bera saman hæfileika formanns stjórnar síldarverksmiðjanna og Kveldúlfs í útvegsmálum. Ég held, að hv.þm. ætti nú ekki að hætta sér út á þann ís. Samvinnuútgerð Ísfirðinga var studd af hinu opinbera í upphafi og hefir ávallt notið velvildar þess, en hefir þó stöðugt tapað. En Kveldúlfur hefir af eigin rammleik unnið sig upp mest allra fyrirtækja hér á landi og fitjað upp á flestum þeim nýjungum, sem sjávarútveginum hafa komið að haldi. Ég held því, án þess að fara lengra út í þessa sálma, að þessi samanburður sé fulldjarfur hjá hv.þm.

1) MG: Sé ekki annað ráð til að koma á friði kringum verksmiðjurnar.

2) MJ: Já, sem vantrausti á atvmrh.

3) ÞBr: Í trausti þess, að Nd. lagi mestu ágalla frv., sérstaklega um tölu þeirra manna, sem stjórnina eiga að skipa, segi ég já.