Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Ásgeir Ásgeirsson) : Það var í nóvemberlok, sem samþ. voru l. um framlengingu l. um innflutning og gjaldeyrismeðferð, og hafði komið fram beiðni um það frá hæstv. fjmrh. Til samkomulags voru l. þá aðeins framlengd til 1. febr. Við vorum allir svo bjartsýnir að halda, að þá yrði komin stjórn og að henni hefði þá unnizt tími til að setja ný l. um þetta efni fyrir 1. febr. Vonir þessar brugðust, og því er þetta frv. fram komið til framlengingar á lögunum. Í þessu frv. er ekki gert ráð fyrir að tímabinda 1., og verð ég að segja það sama og í nóvember, að ekki er nauðsynlegt fyrir Alþ. að vera að setja sjálfu sér takmörk, enda er það og vitað, að þessi mál eru ein af þeim fyrstu, sem bíða afgreiðslu komandi stjórnar. Fjhn. barst í gær erindi frá Landssambandi íslenzkra útvegsmanna ásamt frv., sem gerbreytir skipun þessara mála. Ég hygg, að mönnum sé það ljóst, að slíkt er ekki hægt að taka fyrir nú, þar sem ekki er nema einn dagur til stefnu, þar eð 1. um innflutning og gjaldeyrismeðferð falla úr gildi 1. febr. Ég geri ráð fyrir, að þeir og aðrir misskilji það, að hér sé um endanlega afgreiðslu þessara mála að ræða, en því fer fjarri. Hér er aðeins um framlengingu að ræða, en um endanlega endurskoðun l. er ekki að ræða, því að til þess er tíminn allt of naumur. Í bréfi því, sem ég gat um í upphafi frá Landssambandi ísl. útvegsmanna segir, með leyfi hæstv. forseta : „Vér gerum ráð fyrir því, að ýmislegt megi að undirbúningi þessa máls frá vorri hendi finna, þar sem tími hefur orðið naumari en við var búizt til afgreiðslu málsins vegna þess, hve bráðan bar að, að Alþ. tók til meðferðar nú framlengingu l. um innflutning og gjaldeyrismeðferð, nr. 91 30. nóv. 1945.“ En eins og ég hef gert grein fyrir, er hér aðeins um framlengingu til skamms tíma að ræða, en ekki endanlega afgreiðslu. Meiri hl. n. leggur því til, að frv. verði samþ. óbreytt.

Frsm. minni hl. (Einar Olgeirsson) : Herra forseti. Ég er ósammála meiri hl. n. um afgreiðslu þessa máls. Það er rétt hjá hv. þm. V-Ísf., að sams konar frv. lá fyrir Alþ, seint á síðasta ári. Það kom upphaflega, án þess að ákvæði væri í því til að tímabinda það, en fjhn. setti þá ákveðið tímatakmark inn í það. Það þótti rétt, að þingið setti sér þannig aðhald, og ég sé ekki, að hin slæma reynsla á þessum málum undanfarið réttlæti ekki fullkomlega, að svo sé enn þá og að slíkt aðhald sé fullkomlega nauðsynlegt. Og frá sjónarmiði þeirra, sem eru óánægðir með skipun þessara mála, er þetta eðlileg krafa, því að þetta er eina tryggingin fyrir breytingum, því að ef l. eru tímabundin, hljóta þau að koma til meðferðar aftur, þó að eigi tækist að mynda stjórn eða það endaði með þingrofi. Þessar kröfur eru því alls ekki óeðlilegar, þar sem hér er um að ræða eitt veigamesta mál þjóðarbúskaparins. Núverandi skipun þessara mála er þannig, að flestir eru óánægðir með hana, enda fullnægir hún alls ekki kröfum nútímans. Hún er ekki miðuð við það að fullnægja þörfum þjóðarinnar, heldur sérstakrar stéttar, þeirra manna, sem mestan hafa haft gróðann og innflutninginn hafa haft með höndum. Þeir hafa þar sérréttindi í krafti þess valds, sem þeir hafa nú. Það er því eðlilegt, að það sé óánægja með þjóðinni yfir skipun þessara mála, sérstaklega hjá þeim, sem framleiða gjaldeyri. Hagsmunir verzlunarstéttarinnar eru að græða sem mest, og því hugsa þeir meira um að flytja inn dýrar vörur en hvað kemur þjóðinni bezt. Það eru því flestir sammála um, að ástandið sé afleitt, því að það er ekki einu sinni frjáls verzlun, heldur einokun einstaklinga. Til þess að tryggja réttindi þjóðarinnar höfum við sósíalistar haldið því fram, að eðlilegasta lausn þessara mála væri sú, að ríkið tæki innflutninginn í sínar hendur. Það er eðlilegt, þegar allt er seljanlegt og oft aðalatriðið, að þær vörur séu til, sem á þarf að halda. Það er líka betra fyrir eina stofnun að tryggja það en einstaklinga. Ástandið er sem sé þannig, að verzlun er rekin með stórgróða - á sama tíma og margar greinar framleiðslunnar eru reknar með taprekstri. Þetta er vitanlega andstætt hagsmunum þjóðarinnar. Eigi að fá fjármagnið í atvinnuvegina í venjulegu kapítalísku þjóðfélagi, verður þar að vera hagnaðarvon. Þess vegna hefur fjármagnið streymt til verzlunarinnar. Þar hefur ágóðavonin verið. En til þess að fá fjármagnið í atvinnuvegina verður að sjá til þess, að verzlunarágóðanum sé útrýmt. En það verður ekki gert nema með því að þjóðnýta verzlunina, því að það er ekki hagkvæmt að þjappa svo að verzluninni, að þar sé engin hagnaðarvon. Frá sjónarmiði atvinnuveganna er þetta nauðsynjamál, en ég býst við, að ekki þýði að koma með slíkar till. nú. Nú hafa komið fram kröfur af hálfu útvegsmanna og fleiri ítrekaðar kröfur um, að þeirra sjónarmið verði meir tekin til greina en verið hefur. Þeir komu á fund í fjhn., eins og hv. þm. V-Ísf. skýrði frá. Lögðu þeir fram bréf og frv., og höfum við hv. 2. þm. S-M, tekið upp aðalatriðin úr því frv. í brtt. þær, sem við flytjum, og mun hann gera grein fyrir þeim hér á eftir. En því fara þessar brtt. ekki lengra en þær gera, að við töldum ekki til neins að bera þær till. fram, sem við hefðum helzt kosið. Svo framarlega sem þessar brtt. falla, þá mun ég freista við 3. umr. að bera fram brtt. um að tímabinda l., svo að það sé tryggt, að Alþ. setji sér takmörk, hve lengi þessi l. geti gilt, án þess að til umr. og meðferðar Alþ. kæmi.



Herra forseti. Ég skrifaði undir nál. með fyrirvara. Það er vegna þess, að ég álít nú eins og áður, að l. þessi eigi að gilda aðeins takmarkaðan tíma. Eins og hv. þm. V-Ísf. tók fram, hefur ekki enn unnizt tími til að taka þessi l. til endurskoðunar, sem þó er þörf að gera og ég tel, að ekki verði hjá komizt, en hins vegar nauðsyn að framlengja l. nú. Það er rétt hjá hv. þm. V-Ísf., að Alþ. getur, hvenær sem er, breytt l., en ég tel rétt, að tímatakmark sé í þeim, því að í því felst yfirlýsing um, að l. þurfi að taka sem fyrst til endurskoðunar. Ég leyfi mér því að leggja fram brtt. varðandi þetta atriði. En brtt. er svohljóðandi með leyfi hæstv. forseta: „2. málsgr. 9. gr. laganna orðist svo: Lög þessi falla úr gildi 1. apríl 1947“. Þar sem brtt. er skrifleg og of seint fram komin, leyfi ég mér að afhenda forseta hana með ósk um, að hann leiti nauðsynlegra afbrigða, til þess að hún geti komið til atkvæða.



Herra forseti. Ég hef flutt brtt. við þetta frv. ásamt hv. 2. þm. Reykv. Þessar brtt. eru á þskj. 345. Ég hefði viljað flytja till. um frekari breyt. á þessum l., en taldi þó eigi tök á því á þeim stutta tíma, sem um er að ræða til afgreiðslu málsins, en það þarf að afgreiða fyrir mánaðamót. En það er alveg ljóst, að því er mér virðist, að l. þarfnast miklu róttækari breytinga en þeirra, sem eru á þskj. 345. Alþingi hefur nú a. m. k. tvívegis sett tímatakmark við þessi l. með það í huga, að þau yrðu endurskoðuð. En þrátt fyrir það að tvisvar áður hafi tímatakmark verið sett, hefur þessi athugun ekki enn farið fram. Önnur þessi framlenging var á þessu þingi, og viðkvæðið er alltaf það sama, að ekki hafi unnizt tími til að athuga þessi l. Ef skipuð hefði verið n. til að athuga þessi mál og sú n. hefði beðið um frest til að athuga málin, hefði ég skilið þetta. En það er greinilegt, að það er ákveðin andstaða gegn því að láta slíka athugun fara fram. Ég býst við, að sagt verði, að þessi dráttur stafi af því, að ekki hefur enn tekizt að mynda stjórn og hún muni taka þessi mál til meðferðar, hver sem hún verður. En þetta skiptir raunar litlu máli. Þessi athugun verður að fara fram í n., og sú n. gæti nú verið búin að ljúka störfum. Ég álít þessi l. mjög gölluð og álít það ekki koma til mála að láta þau standa áfram, án þess að í þeim sé tímatakmark og halda þannig öllum gáttum opnum um ófyrirsjáanlegan tíma. Tímatakmark er líka nauðsynlegt, til þess að Alþingi geti ekki skotið sér undan afstöðu til málsins. Það er ekki um það að villast, að almenn óánægja ríkir með fyrirkomulag viðskiptamálanna og störf viðskiptaráðs. Framkvæmdir þess hafa margir gagnrýnt og hefur m. a. komið fram eindregin ósk frá sjávarútvegsmönnum, að breyting verði á gerð. Réttur útvegsmanna hefur verið fyrir borð borinn. Þeir skapa að langmestum hluta þann gjaldeyri, sem við höfum til umráða, en ráða engu um notkun hans, en þar hefur verzlunarstéttin fyrst og fremst ráðið, og viðskiptaráðið hefur verið spegilmynd vilja heildsalanna, og hafa þeir ráðið mestu. Hins vegar er það sanngirniskrafa, að útvegsmenn eigi fulltrúa í viðskiptaráði og ráðstafi þeim gjaldeyri, sem þeir skapa. Það hefur verið skýrt hér frá, að n. frá fiskframleiðendum kom á fund fjhn., og er í nál. meiri hl. fjhn. greint frá því, að sú n. óski þess, að ákveðnar breyt. séu gerðar á l. og lagt fram frv. um skipun þessara mála. Í þeim till. felast þrjú meginatriði, skýr og sanngjörn, sem vel má afgreiða, og þessar þrjár till, eru þær, sem við hv. 2. þm. Reykv. höfum flutt og eru prentaðar á þskj. 345. Þessar till. eru um það, að í stað þess, að viðskiptaráð sé skipað fimm fulltrúum, verði það skipað 7 fulltrúum, þannig að Landssamband íslenzkra útvegsmanna hafi þar tvo fulltrúa, Verzlunarráð Íslands einn, Samband íslenzkra samvinnufélaga einn, Alþýðusamband Íslands einn, Farmanna- og fiskimannasamband Íslands einn og einn af hálfu ríkisstj., er sé form. n. Nú er þessu svo háttað, að af 5 mönnum í viðskiptaráði eru tveir beinir fulltrúar stærstu innflytjendanna, heildsalanna og Sambands íslenzkra samvinnufélaga. Útvegsmenn eiga þar engan fulltrúa og ekki heldur sjómenn eða verkamenn. Ég álít, þótt skipa mætti ráðið betur, að þá sé rétt að breyta hér, eins og n. útvegsmannanna lagði til, að þessi aðili fái þar fulltrúa, og það er alveg óþarfi að bera því við, að ekki sé nægur tími til þess. Önnur till. í brtt. okkar er orðrétt frá útvegsmönnum, að sölu- og innkaupafélög framleiðenda skuli að öðru jöfnu hafa forgangsrétt til gjaldeyris vegna kaupa á vörum þeim eða tækjum, sem nauðsynleg eru vegna framleiðslunnar. Þetta, að öðru jöfnu, er tiltölulega einfalt ákvæðisatriði, og álít ég eðlilegt, að þessi krafa útvegsmanna komi fram. Þá er þriðja till. útvegsmanna, og hafa útvegsmenn lagt áherzlu á hana. Nú er ákveðið í l., að Landsbankinn og Útvegsbankinn hafi einir rétt til kaupa á gjaldeyri, og er hér lagt til að skylda bankana til að kaupa allan gjaldeyrinn, sem útvegurinn hefur völ á, en það hefur komið í ljós, að bankarnir hafa færzt undan eða neitað að kaupa gjaldeyri frá ákveðnum löndum. Þetta eru meginbreyt., sem útvegsmenn leggja til, og ákvæðin, er felast í þeim, miða til bóta, og ég legg áherzlu á, að d. samþykki þessar breyt. Þó álít ég, að l. þurfi frekari breyt. við, en ekki vinnst tími til frekari meðferðar fyrir mánaðamótin. Ég hef gert hér grein fyrir brtt. okkar hv. 2. þm. Reykv. á þskj. 345, og ég vil að endingu segja þetta, að þótt þessi l. framlengist á morgun, þá ætti að takast að afgreiða ekki flóknari till. en þær, sem ég hef lýst, þótt endurskoðun þessara l. færi fram, áður en langt um líður.

Frsm. meiri hl. (Ásgeir Ásgeirsson) : Herra forseti. Hv. 2. þm. S-M, sagði, að því hefði jafnan verið borið við, að ekki hafi unnizt tími til að breyta þessum l., en það kom svo seinna, að það var ekki tímaleysi að kenna, heldur stjórnarleysi. Það má öllum vera ljóst, að því athuguðu, að nú hafa stjórnarsamningar staðið yfir í fjóra mánuði, að ekki er hægt að afgreiða þessa megintill. á einum degi. Við höfum fengið ákveðnar till. frá útvegsmönnum, sem eru um algera skipulagningu þessara mála, en þrjár till. minni hl. eru ekki höfuðtill. útvegsmanna, heldur sameining innflutnings og útflutnings. Frv. útvegsmanna er um það, að verkefni viðskiptaráðs skuli vera að hafa yfirstjórn með öllum út- og innflutningi undir yfirstjórn viðskmrh., gera till. um, til hvaða landa selt er, ráðstafa farmrými í skiptum, setja verðlagsákvæði og hafa verðlagseftirlit. Efnistill. minni hl. eru ekki veigameiri en það, sem ég hef upp talið. Það má ræða þetta lengi. Það hefur komið til mála að leyfa útgerðarmönnum að ráðstafa gjaldeyri sínum, og er vandalaust að ákveða um þetta í samræmi við innflutning og útflutning. Þessar till, koma lítið við höfuðatriðinu, en það er að sameina inn- og útflutning, en í þessum brtt. er ekki minnzt á það. Útvegsmennirnir segja í grg. sinni, að frv. geri „ráð fyrir því, að skipun viðskiptaráðs verði breytt í samræmi við þau auknu verkefni, sem því eru falin, til þess að tryggja það, að það hafi yfir að ráða þeirri sérþekkingu, sem nauðsynleg er til þess, að starfið beri þann árangur, sem til er ætlazt“. Ekkert er um þetta í þeirra brtt., en skipun ráðsins er breytt án verksviðsbreytinga. Till. þeirra um breyt. á skipun viðskiptaráðs á því ekki rétt á sér. Hv. síðasti ræðumaður sagði, að það væri auðvelt mál að breyta skipun ráðsins. Það hefur nú þekkzt áður, að fulltrúar ýmissa samtaka hafi tekið hér til máls um svipað efni, en samkvæmt núgildandi l. á ríkisstj. að skipa alla mennina í viðskiptaráð, en hér á stjórnin engu að ráða, en afsala þessum rétti í hendur félaga, og þykir nú sýnt, að þessar till. eiga engan rétt á sér. Ég fer ekki út í almennar umr. um kaupmannagróða eða því um líkt á þessu stigi málsins, og ég þykist nú vita, að ný ríkisstjórn muni koma svo snemma, að till. hv. þm. V-Húnv., sé óþörf, en það má þingheimi ljóst vera, að verðlagsskipun, útflutningsskipan og innflutningsskipan verður aðeins leyst af ábyrgum þingmeirihluta.



Herra forseti. Þetta frv. er bráðabirgðabreyt. á gildandi l., og mun vera ætlazt til, að l. standi ekki lengi óbreytt, og ef brtt. hv. þm. V-Húnv. verður samþ., þá er ekki um að ræða nema tveggja mánaða gildi þessara l. Þess vegna finnst mér ekki tímabært að gera breyt. á skipun viðskiptaráðs stuttan tíma, en samþykki b-lið till. á þskj. 345, því að það er mikilvægt atriði, sem margir útvegsmenn leggja áherzlu á, og þetta ákvæði er sanngjarnt og raskar ekki skipun laganna. Ég vil nú skjóta því að, hvort samkomulag gæti ekki náðst um annan lið á þskj. 345, en hinar till. teknar aftur, og æskilegt er, að fjhn. athugi málið nánar.



Herra forseti. Hv. frsm. meiri hl. hefur mælt í mót till. mínum og hv. 2, þm. Reykv. á þskj. 345 með þeim rökum, að þær næðu til lítils hluta úr till. útvegsmanna og væru till. okkar því úr samhengi við megintilgang útvegsmanna. Í þessu sambandi fórust hv. frsm. hins vegar þannig orð um þessi mál, að það var ekki um að villast, að honum var og er alls ekki ljóst, hvað felst í l. um viðskiptaráð og gjaldeyrismeðferð, sem hér eru til umr. Það, sem hann sagði hér um það efni, er algerlega á misskilningi byggt. Það er að vísu rétt, að í till. útvegsmanna er gert ráð fyrir því, að viðskiptaráð hafi eftirleiðis yfirstjórn bæði yfir innflutnings- og útflutningsmálum. Að öðru leyti eru ekki gerðar neinar till. um breyt. á verksviði viðskiptaráðs. Það er langt frá því, að útvegsmenn séu að stinga upp á nokkru nýmæli að hafa rétt til að ráðstafa farmrými í skipum og á þann hátt rétt á því að ráða bæði inn- og útflutningi til landsins með tilliti til markaðsmöguleika. Þetta er allt ákveðið með l. um viðskiptaráð, og útvegsmenn taka þetta orðrétt upp og gera enga breyt. þar á, því að í l. um innflutning og gjaldeyrismeðferð segir meðal annars, að nýbyggingarráð og viðskiptaráð skuli sameiginlega útbúa fyrir ár hvert heildaráætlun um útflutning og innflutning þess árs, magn og verðmæti, svo og um, til hvaða landa útflutningurinn fari og frá hvaða löndum innflutningurinn komi. Skal áætlun þessi miðast við það að hagnýta sem bezt markaðsmöguleika og fullnægja sem hagkvæmast innflutningsþörf landsmanna. Þetta er nú þegar eitt af verkefnum viðskiptaráðs, og um þetta eru ekki gerðar neinar brtt. Og þetta er nákvæmlega í samræmi við það, sem nú er um farmrými og vörusendingar til landsins. Þær breyt., sem lagt er til að gerðar verði, eru í fyrsta lagi að breyta skipun ráðsins, í öðru lagi um forgangsrétt til handa innkaupa- og sölufélögum útvegsmanna, eins og 2. brtt. okkar fer fram á, í þriðja lagi að skylda bankana til þess að kaupa allan gjaldeyri fyrir útfluttar afurðir og í fjórða lagi að þetta ráð skuli jafnframt hafa yfirstjórn útflutningsmálanna. Því er bætt við, en það var það, sem ég sá ekki ástæðu til þess að taka upp. Við vitum, að nú hefur sérstök n. með þessi mál að gera, sem er samningan. utanríkisviðskipta, og það getur leikið nokkur vafi á því, hvort rétt er, að þetta ráð fari sömuleiðis með sölumál framleiðslunnar, og því þótti mér ekki rétt að svo komnu máli að taka upp þessa breyt. Það er sú eina af brtt., sem bárust frá útvegsmönnum, sem ekki er tekin upp hér. Það er að vísu hægt að segja sem svo, að í þeirri till. útvegsmanna, um það að viðskiptaráð verði skipað 7 mönnum í stað 5, eins og nú er, og þeir verði valdir af þeim aðilum, sem nefndir eru í brtt., að sú breyt. sé þannig hugsuð af hálfu útvegsmanna, að þeir hafi viljað fá hana vegna þess, að þeir ætluðu þessu ráði að hafa með fjárveitingar útvegsins að gera. En ég fyrir mitt leyti er sannfærður um það, að óskir þeirra eru ekki sprottnar af þessu, og skal ég færa því nokkuð til sönnunar. Útvegsmenn hafa undanfarið hvað eftir annað farið fram á það við viðskmrh., að hann veitti þeim fulltrúa í ráðinu, sem starfað hefur undanfarið samkv. l. um innflutning og gjaldeyrismeðferð eins og þau l. eru nú. Og í blaði, sem frystihúsaeigendur gefa út, var tilkynnt fyrir rúmum mánuði síðan, að ráðh. hefði fallizt á þetta. Reyndar var kvartað undan því síðar, að þetta hefði ekki verið framkvæmt. Þeir hafa sí og æ óskað eftir að fá mann í viðskiptaráð, og þeir eru ekki litlir aðilar, sem hafa þar beinna hagsmuna að gæta. Þess vegna er það á misskilningi byggt að halda því fram, að með þessari breyt. á skipun ráðsins, eins og hv. form. fjhn. sagði hér, þá kasti ríkisstj. frá sér öllu valdi yfir þessum þýðingarmiklu málum, í stað þess, að hún hefði áður haft þessi völd. Áður hefur þetta verið þannig, að viðskiptaráð hefur verið skipað 5 mönnum, en nú er ætlazt til þess, að það sé skipað 7 mönnum, að vísu eftir tilnefningu stjórna fjölmennra samtaka. En viðskmrh. mundi hafa vald yfir starfsemi ráðsins og geta sett því reglur. Því má líka segja, að eins og fyrirkomulag málanna er nú, að ríkisstj. hafi kastað frá sér valdi í þessum efnum í hendur þeirra 5 manna, sem nú eru í viðskiptaráði. En ég hygg, að þeim mönnum þyki þeir ekki hafa haft öll völd þar. Og ef hér hefðu verið sett óeðlilega mikil völd í hendur þeirra manna, þá álít ég, að það væri eðlilegra, að það ráð væri skipað eftir tilnefningu þeirra aðila, sem um ræðir í brtt., heldur en það væri skipað mönnum, sem einn einstakur ráðh. tilnefndi í slíkt ráð eftir eigin geðþótta. En það er svo, eins og ég gat um áðan, þegar ég talaði um till. í upphafi, að þessar brtt., sem hér eru fluttar, eru tiltölulega mjög einfaldar og ættu ekki að þurfa að tefja afgreiðslu málsins mikið. Og þær aths., sem fram hafa komið gegn þeim, finnst mér vera þess eðlis, að þær standist ekki, þegar þær eru athugaðar betur. Það er sanngirniskrafa, að þessar brtt. verði að l., því að reynslan er sú, að þrátt fyrir það að lofað hafi verið að taka þessi l. til athugunar og á þessum l. skuli gerðar breyt., og einmitt að nokkru leyti þær breyt., sem hér er farið fram á, hefur það allt saman brugðizt. Þess vegna óttast ég, að enn geti svo farið og framlenging á þessum l., eins og þau eru, geti orðið til þess, að það dragist nokkuð lengi, að þau verði tekin til athugunar, og þess vegna fannst mér sjálfsagt að bera þessar brtt. fram nú. Ef svo fer, eins og hér hefur verið haldið fram, að þessi l. verði tekin til endurskoðunar og lagfæringar innan tveggja mánaða, þá sakar ekki, að þessar breyt. verði gerðar til þess tíma, þangað til breyt. á þessum l. kemur. Hér er um að ræða, hvort menn geta fallizt á, að þeir aðilar fái að hafa áhrif á störf viðskiptaráðs, sem hér er lagt til, þ. e. hvort framleiðendur eigi að fá rétt til þess að hafa forgang að innflutningi þeirra vara, sem þeir þurfa að nota sjálfir, eða hvort úthlutunin verður látin vera í sama horfi og nú er, og eins um það, hvort þær stofnanir og einstaklingar, sem nú hafa forgangsrétt til þess að kaupa gjaldeyri, verði skyldir til að kaupa allan þann gjaldeyri, sem fæst fyrir þær útfluttar afurðir sem útflutningsyfirvöldin hafa leyft útflutning á. Ég skal svo ekki tefja þessa umr. frekar. Ég held, að þetta liggi ljóst fyrir og sé ekki þörf á því að þræta um þetta mál meira en ger t hefur verið.

Frsm. meiri hl. (Ásgeir Ásgeirsson) : Herra forseti. Ég skal ekki verða langorður. Hv. 2. þm. N-M. taldi, að mér væri ekki vel ljóst, hvað væri í núgildandi l. um innflutning og gjaldeyrismeðferð. Mér er það nú sæmilega ljóst, þó að ég læsi upp aðalatriðið í 2. gr. þessa frv., sem útvegsmannasambandið hefur sent okkur. Ég tók það skýrt fram, að þær till., sem í því felast, væru óframkvæmanlegar. Það væri ekki hægt að fela þessu ráði útflutning og innflutning og margs konar ráðstafanir í sambandi við hann, sem viðskiptaráð hefur ekki áður haft. En það er það, sem er meiningin, eins og líka nál. minni hl. ber með sér, þar sem segir í 4. gr. frv. útvegsmanna, með leyfi hæstv. forseta : „Nýbyggingarráð og viðskiptaráð skulu sameiginlega útbúa fyrir ár hvert heildaráætlun um útflutning og innflutning þess árs magn og verðmæti, svo og um, til hvaða landa útflutningurinn fari og frá hvaða löndum innflutningurinn komi. Skal áætlun þessi miðast við það að hagnýta sem bezt markaðsmöguleika og fullnægja sem hagkvæmast innflutningsþörf landsmanna:“ Það var lítið annað, sem ég sagði í minni ræðu, þó að það væri kannske lengra mál. Ég geri líka mikinn mun á því, hvort þetta ráð, sem á að hafa öll þessi völd, er skipað af ríkisstj., eða mennirnir séu tilnefndir af óskyldum og kannske ósamtaka félögum. Á þessu geri ég mikinn mun, og ekki sízt, ef þessu ráði skyldu verða falin fleiri verkefni en gert er ráð fyrir í frv. útvegsmanna, eins og kemur fram í grg, þeirra, að þeir muni helzt vilja óska. Það hjálpar ekki að benda á viðskmrh. einan. Það eru fleiri ráðh., sem kemur þetta við, og kannske öll ríkisstj. í heild. Það má segja, að það hafi verið gefin loforð um breyt., og það eru líka eilíf loforð um ríkisstj., og það verður fátt um störf á þessu þingi, fyrr en fullnægt er þeirri grundvallarskyldu. Mér skilst á hv. 2. þm. Reykv., að hann hafi slæma reynslu af ríkisstj., sem hann þó hefur stutt, og helzt væri þó von um úrbót, þegar engin stjórn væri. Ég man eftir, að ég heyrði sagt á Austfjörðum, að þegar kóngurinn væri dauður, mætti margt gera, og einn maður gifti sig í fjórða sinn, eftir að kóngurinn var dauður og annar ekki tekinn við. Og ég heyri nú, að hv. 2. þm. Reykv. hefur tröllatrú á þessu. Ég játa það, að ég álít, að til þurfi að vera ábyrgur þingmeirihluti og að ríkisstj. sé studd af honum. Fyrr er ekki að vænta árangurs í þessu efni. Við vitum, hvað við höfum gert hér á hv. Alþ. í þessa fjóra mánuði.

Frsm. minni hl. (Einar Olgeirsson) : Herra forseti. Viðvíkjandi því, sem hv. þm. V-Ísf. sagði, að það væri ekki samræmi í því að breyta þessu, eins og verkefni viðskiptaráðs væri ætlað að vera, þá virðist mér hann gleyma því, hvernig verkefni viðskiptaráðs eru á pappírnum, eftir að l. var breytt 1945. Þar er ætlazt til að samræma útflutning og innflutning og undirbúa í sameiningu áætlun um inn- og útflutning og til hvaða landa útflutningurinn færi og frá hvaða löndum innflutningurinn kæmi. Og til þess að hagnýta sem bezt markaðsmöguleikana og fullnægja sem bezt innflutningsþörf landsmanna, var gert ráð fyrir, að þetta yrði endurskoðað mánaðarlega. Það var gerð tilraun til þess að framfylgja þessum fyrirmælum l., en það tókst ekki, m. a. vegna þess, hvernig viðskiptaráð er skipað. Það var búið að víkka starfssvið viðskiptaráðs. Það var búið að fela því innkaup til landsins í samræmi við þörf útflutningsins, og það var gengið út frá því, að hægt væri að bæta viðskiptin á ákveðnum vörutegundum við ýmis lönd. En þeir menn, sem eiga að hugsa um að tryggja markaðsmöguleikana fyrir Íslendinga, hafa ekki verið svo hyggnir sem skyldi. Það er ekki nema eðlilegt, að bæði innflutningur og útflutningur sé samræmdur. Við leggjum hér til, að það sé gert nú, og er það í fullu samræmi við þær breyt., sem hafa verið gerðar. Ég hygg, að það sé ekki rökrétt hjá hv. þm. V-Húnv. að leggja eins mikið og hann gerir upp úr því, að þarna sé samræmi á milli, nema því aðeins að nauðsynleg valdbeiting fáist til þess að framkvæma það. Ekki vildi hv. þm. V-Ísf. mótmæla því, sem ég sagði viðkomandi ábyrgri ríkisstj. í sambandi við þetta mál, og ekki býst ég við því, að hv. þm. V-Ísf. neiti því, að sú stjórn, sem nú hefur setið undanfarið, hafi verið sú stórvirkasta stjórn, sem hér á landi hefur verið, svo að þegar hún hefur ekki unnið á meira í þessu efni, sem hér er til umr., þá er ekki að vita, hverju aðrar ríkisstj. geta áorkað í þessum efnum. Ég held þess vegna, að þótt að flestu leyti eigi það við í þjóðfélaginu, að bezt sé að hafa ríkisstj., sem styðst við þingmeirihluta, þá væri ef til vill ofur lítill möguleiki nú til þess að hagnýta það millibilsástand, sem nú á sér stað viðkomandi stuðningi við ríkisstj. og stjórnarmyndun, til þess að reyna að fá þetta í gegn, sem ekki hefur fengizt, meðan fráfarandi hæstv. ríkisstj. hefur verið við völd. Og ef það svo sýnir sig síðar, að þingmeirihluti verður fyrir hendi til þess að breyta eitthvað til frá því, sem hér yrði samþ. í þessu efni samkv. því, sem ég held fram, að eigi að gera, þá getur hver sterk ríkisstj. gert breyt. á því skipulagi, sem hún álítur vera til bóta, ef þingvilji er þá fyrir hendi til þess, þannig að ef næsta ábyrg ríkisstj. getur fundið betri aðferð í þessum efnum, þá getur hún breytt löggjöfinni aftur. - Ég sé því ekki, að það sé neitt óréttlátt að nota nú tækifærið til þess að knýja fram þessa breyt.



Herra forseti. Ég get búizt við, að það sé svo um fleiri hér í þessari hv. þd. en mig, að þeim þyki átakanlegt að hlusta á þær harmatölur, sem hv. 2. þm. Reykv. hefur verið að flytja hér í ræðum sínum yfir því ástandi, sem hér hefur verið í landi síðustu tvö árin og hans flokkur hefur átt sinn þátt í og stutt. Ég get mjög vel fundið til með þessum hv. þm. í þessu efni, af því að ég finn það svo mæta vel, að stjórn hans hefur staðið sig ákaflega illa í viðskiptamálum og mörgum fleiri málum. Nú, jæja - það var þó einn geisli í þessu um stund hjá hv. 2. þm. Reykv. Honum hafði einu sinni tekizt að fá ofurlitla breyt. á þeim l., sem hér er um að ræða, nefnilega koma inn ákvæði um, að það ætti að gera heildaráætlun fyrir eitt ár í senn um innflutning til landsins af nýbyggingarráði, og þetta var gott og blessað. En þeir bara sneru á hann aftur, þessir samstarfsmenn hans, sem réðu þessum málum. Þeir létu aldrei framkvæma það ágæta ákvæði í löggjöfinni, og m. a. þess vegna hefur um framkvæmd þessara mála farið verr en skyldi. - En þrátt fyrir það að hv. 2. þm. Reykv. lýsti því alveg réttilega, hvað ríkisstj. hafði staðið sig illa í þessum efnum, talaði sá hv. þm. um hana sem ágæta ríkisstj. í þessari sömu ræðu, svo að hv. þm. virðist ekki leggja svo ákaflega mikið upp úr þessu máli út af fyrir sig. En við skulum nú vona, að það komi sem fyrst ríkisstj., sem verði færari um að framkvæma þessa hluti en sú stjórn, sem verið hefur. Og við skulum vona, að það takist bráðlega að koma fram nauðsynlegum breyt. á l. og bæta þá framkvæmdina einnig, því að það er ekki nóg að hafa lagabókstafinn út af fyrir sig, heldur verður framkvæmd l. einnig að vera í lagi. Um þetta mál hefur hv. 2. þm. Reykv. ásamt öðrum þm. flutt nokkrar till. En ég tel, að þær þurfi, sumar a. m. k., mikillar athugunar við, áður en frá þeim er gengið, og meiri en hægt er að koma fram á þessu kvöldi. En síðasti dagurinn er á morgun, sem þessi l. eru í gildi. Eitt atriði er þarna í brtt. á þskj. 345 frá hv. 2. þm. Reykv., sem ég tel rétt. Það er till. í b-lið, um, að sölu- og innkaupafélög framleiðenda skuli að öðru jöfnu hafa forgangsrétt til gjaldeyris vegna kaupa á vör um þeim og tækjum, sem nauðsynleg eru vegna framleiðslunnar. En þennan lið, eins og hann er þarna orðaður, hygg ég, að megi skilja á fleiri en einn veg um það, hvernig þessu skuli haga. En annað er sjálfsagt, sem er það, að það verður að setja í l. hliðstætt ákvæði um það, að félagssamtök neytenda og samvinnufélög njóti betri kjara í þessum efnum en verið hefur að undanförnu. Það er jafnsjálfsagt og nauðsynlegt. Og ég fyrir mitt leyti hefði talið nauðsynlegt, að þetta hvort tveggja hefði verið látið fylgjast að í endurskoðun löggjafarinnar og margt fleira. En vegna þess að ég tel ekki fært að bera fram brtt. við þetta frv. á þeim skamma tíma, sem fyrir hendi er til afgreiðslu þessa máls, þó að ég hefði annars viljað gera það, ef öðruvísi hefði staðið á, þá álít ég æskilegast, að hv. flm. þessara till. hefðu viljað taka þær aftur nú. En svo vildi ég gjarnan strax eftir helgina ræða við hv. 2. þm. Reykv. um frv. um nýja löggjöf um þessi efni, þar sem m. a. væri tekið til athugunar þetta atriði um að gera rétt framleiðenda meiri í þessum atriðum, sem hér hafa rædd verið, og veita félögum neytenda, svo sem kaupfélögum og samvinnufélögum meiri rétt en hefur verið, eftir því sem löggjöfin hefur verið framkvæmd undanfarið. Ég vildi gjarnan hafa samvinnu um þetta við hv. 2. þm. Reykv. og aðra, sem vildu vinna að þessum nauðsynlegu breyt. á l. Þetta hefði ég talið æskilegast, en ekki að vera, að gera breyt. á frv. því, sem hér liggur fyrir, heldur aðeins framlengja gildi l. þessara um þennan stutta tíma, og hef ég áður lýst till. minni um að tímabinda gildi l.



Herra forseti. Ég vildi með nokkrum orðum taka þátt í þeim umr., sem hér hafa farið fram, og minnast þá m. a. á það, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði í sinni ræðu þegar í upphafi og hv. 2. þm S-M. endurtók að mestu. Það leit þannig út hjá honum, hv. 2. þm. Reykv., að það væri eiginlega ein stétt hér í þessu landi, sem öllu réði og allir þyrftu sérstaklega að gæta sín fyrir, og það væru heildsalarnir. Ég veit það nú, að mönnum er það ljóst, að það er réttara að nefna þetta, sem hv. þm. á við með þessu, heildsöluverzlanirnar. Og einhver stærsta heildsöluverzlun landsins er Samband ísl. samvinnufélaga, og mér heyrðist nú hv. þm. V-Húnv. vilja eitthvað endurbæta réttindi og völd þess félagsskapar eða félaga innan þess, svo sem innkaupafélaga, frá þeim réttindum, sem þau hafa í dag. Og finnst mér hv. þm. V-Húnv. vera á góðri leið með að fá liðstyrk hjá hv. 2. þm. Reykv. til þess. - En það, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði viðkomandi heildsölunum, er náttúrlega sú gamla plata, sem hv. 2. þm. Reykv. og hans flokksmenn hafa spilað eða látið heyra hér í hv. þd. og sömuleiðis í blaði sínu, svo að það er ekki neitt að kippa sér upp við það. Og það finnst mér geta legið alveg fyrir utan það, sem hér er um að ræða, sem sé það, hvort eigi að framlengja þau l., sem eru hér á dagskrá, eins og lagt er til með frv. á þskj. 323, sem var flutt af meiri hl. fjhn. Ég get fallizt á það með þeim, sem hafa minnzt á þetta mál, að það eru líklega allir aðilar, sem gjarnan vilja fá breyt. á viðskiptaráði. Hitt er náttúrlega nokkuð hvatskeytlega yfirvegað af hálfu Landssambands ísl. útvegsmanna, sem kemur fram sem vilji þeirra í brtt. á þskj. nr. 345. Það er ekki nema rúm vika síðan ég hafði fund með fulltrúum þess og átti tal einmitt við framkvæmdanefnd L. Í. Ú., og þá var skiptingin með allt öðrum hætti viðkomandi skipun á mönnum í viðskiptaráð á milli aðila og samtaka en kemur fram í brtt. á þskj. 345. Þetta atriði bara út af fyrir sig er nægilegt til að sanna, að það þurfi að vanda undirbúning þess máls dálítið betur, ef breyta á reglum um skipun ráðsins. En ég vil ræða um það, sem kom fram í ræðum hv. flm. þessarar brtt. nú - fyrir utan þau margendurteknu ummæli um heildsalana -, nefnilega að útgerðarmenn fengju ekki þann gjaldeyri, sem þeir þyrftu til innkaupa á nauðsynjum til framleiðslustarfa sinna, og að útflytjendur hafi engan fulltrúa í viðskiptaráði. Ég held, að við höfum verið sammála um það á þingi 1945, hv. 2. þm. Reykv. og ég, að útflutningsverzlunin hafi verið vanrækt einmitt á þann hátt, að henni hafi verið um of kippt úr tengslum við innflutningsverzlunina. Ég álít nefnilega, að hver sá, sem fæst við innflutningsverzlun, hafi mikla möguleika gegnum verzlunarsambönd sín víða um lönd til þess einmitt að fá gott verð fyrir útflutningsvörur. Og það er gefinn hlutur, að það má ná með því móti sama vöruverði og ætlað var að tryggja, þegar útflutningsverzlunin var farið í svo þröngan ramma hér heima sem gert var. Ástæðan til þess, að svo var gert, var sú, að álitið var, að ekki mætti selja útflutningsvörurnar við lægra verði en framleiðslan í landinu þyldi. - Ég er því sammála, að þarna á að vera fullkomið samræmi á milli, en þannig að það eigi að gefa öllum innflytjendum sem frjálsasta möguleika til þess að leita markaða, en binda svo lágmarksverðið við það, sem fært þykir að flytja vörur út úr landinu fyrir. Og ég hygg, að við hv. 2. þm. Reykv. og ég séum þarna sammála. En að útflytjendur hafa engan fulltrúa í viðskiptaráði, er af því, að útflutningurinn er bundinn við sérstakar opinberar stofnanir. Það eru tvö atriði, sem mig langar sérstaklega til að leggja áherzlu á, fyrst, að innflytjendur, a. m. k. heildsalarnir, telja alveg sjálfsagt, að útflutningsverzlunin hafi þann gjaldeyri, sem hún þarf, - fyllilega - til þess að geta keypt inn vörur, sem tryggja framleiðsluna í landinu. Um þetta hefur aldrei orðið nokkur ágreiningur milli þessara aðila. Og þegar umr. urðu um þetta atriði hér í Alþ. og orð féllu frá hæstv. atvmrh. í þá átt, að stjórn Landssambands ísl. útvegsmanna hefði farið fram á það að fá landsverzlun komið á, þá kom mér það ákaflega kynlega fyrir, og mitt fyrsta verk á eftir var að fá úr því skorið, einmitt frá stjórn L. Í. Ú. Skrifaði þá verzlunarráðið fyrirspurn um það, sem ég, með leyfi hæstv. forseta, vil lesa hér, og fékk svar sem sýnir bezt, að samvinna milli sjávarútvegsins og verzlunarstéttarinnar í heild hefur verið með fullum skilningi. Verzlunarráðið skrifaði stjórn Landssambands ísl. útvegsmanna, þann 26. marz 1946, á þessa leið : „Að gefnu tilefni leyfir stjórn Verzlunarráðs Íslands sér hér með að leggja þá spurningu fyrir stjórn Landssambands ísl. útvegsmanna, hvort Landssamband ísl. útvegsmanna sé því meðmælt, að komið verði á landsverzlun.“ - Fyrirspurnin var ekki önnur. Og svarið, sem við fengum, þá örfáum dögum seinna, var þannig: „Sem svar við bréfi yðar, dags. 26. þ. m., hefur stjórnarfundur vor í gær samþykkt eftirfarandi ályktun: „Út af fyrirspurn frá verzlunarráðinu um það, hvort stjórn L. Í. Ú. sé með eða móti landsverzlun, var eftirfarandi till, samþykkt: „Stjórn Landssambands íslenzkra útvegsmanna er alveg mótfallin því, að landsverzlun verði sett á stofn, og getur þess jafnframt, að ósk um slíkt hafi aldrei komið fram á stjórnarfundum Landssambandsins.“ “ Þessi bréfaskipti voru út af alveg sömu ummælum þá eins og eiga sér stað nú, sem áttu þá ob eiga nú að sýna, hvað innflutningsverzlunin í raun og veru gengi á hlut útflutningsverzlunarinnar, en slíkt er fjarri sanni. En það er alllangt mál að skýra það til hlítar í einstökum atriðum. Innflutningsverzlunin hefur reynt að skera úr um möguleika með útflutningsverzlun og um ákvæði um hana, og vil ég ekki hvað sízt í því sambandi nefna, að fulltrúar innflutningsverzlunarinnar bentu á, þegar til mála kom um sölu til Ítalíu, að vinningurinn við þá sölu væri svo óljós, að það þyrfti að ganga miklu nánar frá ákvæðum um það fyrirkomulag, sem ætlazt var til, að gengið væri þar að. Mun viðskiptaráði hafa verið fullkunnugt um, að full þörf væri á að tryggja þar örugga leið. En ég vildi mótmæla sérstaklega því, að hér hefði ekki alltaf verið fullkominn skilningur milli útflytjenda og innflytjenda um gjaldeyrisþörf útflytjenda, og þó að útflytjendur í mörgum tilfellum fái sín leyfi, þá hefur það sýnt sig, að þeir hafa fengið hagkvæmust tilboð frá okkur, sem höfum fengizt við innflutningsverzlunina. Ég vil nú ekki vera að orðlengja þetta eða vera að karpa um einstök atriði í þessu. Þó vildi ég segja það og endurtaka, að ég álít, að hver sú ríkisstj., sem tekur við völdum, hljóti að álíta, að það liggi alveg beint við, að öll þessi mál þurfi að taka mjög gaumgæfilega upp, og m. a. athuga vel, hvert hagræði það væri að sameina inn- og útflutningsverzlunina, þannig að sömu mennirnir hefðu aðstöðu til að starfa að hvoru tveggja. Hér hafa komið fram í þessum umr. margar ásakanir í garð viðskiptaráðs. En ég þekki ekkert „ráð“ hér, sem ekki fær sínar aths. á einn eða annan hátt, og það er ekki létt verk fyrir viðskiptaráð í mörgum tilfellum að framkvæma það, sem ætlazt er til af því og er innan þess verkahrings. En þó hefur því í mörgum tilfellum tekizt að gera glöggar till. í nauðsynlegum atriðum. Við vitum, að í hverju landi er verzlunarstéttin stétt, sem er þjónustustétt. Og það var það fyrsta á stríðsárunum, að áskoranir komu fram um, og það í öllum löndum, að þessi stétt ætti að duga sem bezt. Átti verzlunarstéttin hér einnig að inna það hlutverk af hendi að draga vörur að, flytja þær inn í landið. Það var ekki hægt að fá nema takmarkað vörumagn frá fyrstu hendi, og urðum við þá að kaupa dýrari vörur frá öðrum stöðum í staðinn. Úr þessum og þvílíkum vanda, álít ég, að verzlunarstéttin hafi leyst með mikilli prýði, nefnilega að ná inn vörum á þessu tímabili - einnig S. Í. S., sem er stærsti heildsali landsins. En verzlunarstéttin er sú stétt, sem er umsetin af mörgum n., verðlagsnefnd og viðskiptaráði, þegar aðrar stéttir hafa getað tekið sínar ákvarðanir um verðlag eftir sínum geðþótta. Þó að þessi stétt hafi fengið aðkast, þá hafa fleiri orðið fyrir því. Hv. 2. þm. Reykv., sem hefur átt sæti í nýbyggingarráði, hefur vafalaust ekki heldur sloppið við að heyra, ýmis orð falla í garð nýbyggingarráðs. Ég er ekki í vafa um, að það þurfti að ýmsu leyti að breyta viðskiptaráði. Og hvaða breyt., sem gerðar kunna að verða í þessum efnum, þá verða þær að vera réttlátar gagnvart öllum stéttum í landinu, þannig að þar sé vel yfirvegað, hvaða úrlausnir eru beztar gagnvart neytendum, því að ég er fyllilega þeirrar skoðunar, að það er skylda og vilji verzlunarstéttarinnar í heild að fá sem beztar og ódýrastar vörur til landsins.

Er það alveg öruggt, að hún vilji fá þær sem ódýrastar?

Þetta er hægt að segja, ef maður vill aðeins sjá málefnin frá annarri hliðinni. En ég mótmæli því, að verzlunarstéttin hafi nokkurn tíma leitað annars en þess að ná sem allra hagkvæmustum og ódýrustum innkaupum á vörum til landsins.

Fyrir hverja?

Bæði fyrir hönd okkar heildsalanna og annarra. Við, sem t. d. höfum haft með innflutning á kornvöru að gera frá því fyrir stríð, höfum getað leyst það þannig af hendi, að við höfum tryggt landinu nægan kornforða með hagkvæmasta verði, þegar aðrar þjóðir fengu ekki nema skammtað. En hér á landi hefur aldrei á þessu tímabili orðið skortur á kornvörum. Ég vildi þá aðeins minnast á þau ummæli hv. þm. V-Húnv., að hann vildi gjarnan fallast á b-lið hér í brtt. En núverandi skipan málanna - eins og ég tók fram áðan, - hefur aldrei staðið í vegi fyrir því, að framleiðendur hafi getað fengið vörur til framleiðslu sinnar. Ég veit ekki annað en að bæði S. Í. S., bankarnir, viðskiptaráð og verzlunarstéttin í heild telji þetta alveg sjálfsagðan hlut. Og ég veit, að enginn útgerðarmaður vill neita þessari staðhæfingu minni. Þess vegna þykir mér óþarft að taka þetta úr, og sérstaklega þegar við vitum, að þessi framlenging er ekki nema til bráðabirgða og getur ekki verið nema til bráðabirgða, vegna þess að allir eru sammála um það, að það þurfi að gera almennar breyt. á þessum l. síðar. Ég vonast því til, að hv. þd. geti fallizt á það að samþykkja frv., eins og það var afgr. frá hv. Ed., alveg án breyt., þar sem ekki er eftir nema einn dagur, sem þessi l. eru í gildi. Ég er fylgjandi frjálsri verzlun. Hins vegar ímynda ég mér, úr því sem komið er, að þar sem þessi höft og kerfi um verzlunina hafa verið höfð, þá sé það nokkuð hvatskeytislega gert að láta l. falla alveg niður, og mæli ég ekki með því fyrir mitt leyti.

Forsrh. (Ólafur Thors) : Með því að mér er kunnugt um, að bæði í þeim tilraunum, sem ég gerði til myndunar ríkisstj., sem og í þeim tilraunum, sem nú standa yfir til myndunar ríkisstj. undir forsæti form. Alþfl., er verið að semja um nýja skipan á þessum málum, en hins vegar er hér um að ræða bráðabirgðaframlengingu á þeim l., sem lengi hafa um þetta gilt, þá segi ég, án hliðsjónar af efnishlið málsins, nei.



Með skírskotun til grg. hæstv. forsrh. segi ég nei.



Ég hef áður í umr. um þetta mál lýst því, að ég væri því samþykkur, að félög fengju rétt til þess að flytja inn vörur, sem þau þurfa til framleiðslu sinnar. En með því að ég tel orðalag á 2. málsgr. í þessari brtt. ekki svo skýrt sem það ætti að vera og gæti valdið misskilningi um framkvæmdina og með því að ég tel einnig, að það væri eðlilegt, að samhliða væru sett í l. ákvæði um, að önnur samvinnufélög fengju rýmri rétt til innflutnings heldur en verið hefur, og ég vænti þess, að þessi ákvæði verði tekin upp í ný l., segi ég nei.



Nei, með skírskotun til grg. hæstv. forsrh.



Með skírskotun til grg. hæstv. forsrh. segi ég nei.



Með skírskotun til grg. hæstv. forsrh. og jafnframt til þess, að ég hef aflað mér upplýsinga um, að félögum framleiðenda hefur yfirleitt alls ekki verið meinaður innflutningur á sínum nauðsynjum, og engin ástæða er til að halda, að þeim verði fremur meinað það á næstunni, segi ég nei.



Með skírskotun til grg. hv. þm. V-Húnv. segi ég nei. Brtt. 345,c felld með 17:6 atkv. 1. gr. samþ. með 22:1 atkv. Brtt. 348 felld með 16:12 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: HÁ, HermG, JPálm, JörB, KTh, LJós, PÞ, SigfS, SkG, StgrSt, ÁkJ, EOl. nei: GÞG, HB, JS, ÓTh, PO, SB, SEH, StJSt, ÁÁ, BÁ, EmJ, EystJ, FJ, StSt, GTh, BG. 7 þm. (HelgJ, IngJ, JóhH, JJ, SG, SK, GSv) fjarstaddir. Við nafnakallið gerði grein fyrir atkv.:



Ég hefði vel getað fellt mig við þetta ákvæði. En þetta mál stendur mjög tæpt um afgreiðslu, hvað tíma snertir, og mér sýnist ekki ástæða til að hrekja það á milli deilda út af þessu. Ég segi því nei við þessu ákvæði, þó að ég hefði fylgt þessu, ef öðruvísi hefði staðið á. 2.–3. gr. samþ. með 22:1 atkv. Fyrirsögn samþ. án atkvgr. Frv. vísað til 3. umr. með 22 shlj. atkv.

Frsm. (Sigurður E. Hlíðar) : Herra forseti. Þetta frv. á þskj. 331 er flutt af heilbr.- og félmn. Nd. eftir ósk samgmrn., og hefur n. fallizt á, að það verði samþ., þótt hins vegar einstakir nm. áskilji sér rétt til að fylgja brtt., sem fram kunna að koma. Tildrög þess, að þetta frv. er fram komið, eru þau, eins og í grg. segir, að á Alþ. 1945 var samþ. þál. þess efnis að skora á ríkisstj. að láta athuga og gera yfirlit um, hver af kauptúnum og kaupstöðum landsins búa við óviðunandi neyzluvatn og hvaða úrræði komi helzt til greina á hverjum stað, og enn fremur að láta undirbúa fyrir næsta reglulegt þing löggjöf um stuðning ríkisins við vatnsveitur fyrir þau kauptún og kaupstaði, sem eiga svo erfiða aðstöðu, að þeim er algerlega um megn að ráðast í slík fyrirtæki af eigin rammleik. Í grg, segir líka, að ráðuneytið hafi beðið vegamálastjóra að safna skýrslum um þessi mál í ýmsum kaupstöðum og kauptúnum landsins, og hefur vegamálastjóri gert heildaryfirlit, er fylgir grg. þessari. Af yfirliti þessu sést, að aðeins í 2 kaupstöðum, Siglufirði og Akureyri, er vatnsveitan talin fullnægjandi. Og að því er kauptúnin snertir, þá er vatnsveitan talin nægileg í 11 kauptúnum, í 15 kauptúnum ófullnægjandi vatnsveita. Í 6 kauptúnum voru aðeins sérveitur í fleiri eða færri hús, en í 11 kauptúnum voru engar veitur, aðeins brunnar. Má af þessu sjá, að þessu máli eða þessum þætti í heilbrigðislífi þjóðarinnar er ekki of vel á veg komið og því full nauðsyn til, að ríkið hlaupi undir bagga og styðji að endurbótum á þessu sviði. Gengur þetta frv. út á það á ýmsa vegu, sem þó sérstaklega kemur fram í 1. gr., þar sem stendur, að ríkissjóður veiti styrk til vatnsveitna, er sveitarfélög láta gera, samkvæmt þeim reglum, er í l. þessum segir. Enn fremur er ríkisstj. samkv. 6. gr. heimilt að ábyrgjast fyrir hönd ríkissjóðs nauðsynleg lán, er sveitarstjórn kann að taka til stofnæðar vatnsveitunnar. En hér er þó þess að gæta, að í 4. gr. þessara l. er það tekið fram, að styrkur ríkissjóðs nái til greiðslu hluta af kostnaði við stofnæðar, þar með taldir vatnsgeymar, dælur og jarðboranir. Annars þarf ég ekki að halda hér langa framsöguræðu, því að grg. er glögg og ber með sér það, sem hér er farið fram á, og málið sjálft þess eðlis, að ég geri ráð fyrir, að þm. telji það skyldu sína að fylgja því fast fram, og vænti ég, að það gangi fljótt gegnum þessa d. og verði vísað til 2. umr.

Samgmrh. (Emil Jónsson) : Herra forseti. Ég vil aðeins þakka hv. heilbr.- og félmn. og frsm. hennar fyrir að hafa tekið að sér flutning málsins og koma því hér á framfæri í d. Hv. frsm. n. hefur nú skýrt þau rök, sem liggja til þess, að þetta frv. er fram komið, svo að ég hef aðeins litlu við að bæta. Það er þál., sem borin var hér fram fyrir rúmu ári og fór í þá átt að hefja undirbúning undir þetta mál, sem er sú eiginlega orsök til þess, að málið er flutt hér nú í þessu formi, þó að ýmsum hafi áður verið og sé enn ljós nauðsyn þess, að á þessum málum sé ráðin bót. Menn kunna að segja eða kann að finnast, að ríkið teygi sig smátt og smátt inn á mörg þau svið, sem það ekki hefur áður gert, og bindi sér fjárhagslega bagga á mörgum sviðum. En um þetta mál vil ég segja það, að hér er kannske nauðsynin hvað brýnust á því, að ríkið grípi inn í. Það er áreiðanlega eitt af frumskilyrðum þess, að menn geti lifað saman í samfélagi, að hafa neyzluvatn. Ríkið sér ástæðu til að leggja vegi, byggja brýr og leggja síma út um landið, og allt er þetta þarft og gott. En ég vil þó segja, að ekkert þessara atriða sé eins nauðsynlegt og það að hafa gott neyzluvatn, en ástandið í þessum efnum er svo slæmt, eins og hv. frsm. hefur tekið fram, að aðeins 2 af kaupstöðum landsins hafa sæmilega vatnsveitu, en allir hinir lélega og sumir enga, og í kauptúnum úti um land er ástandið sízt betra, þar sem fólk verður sums staðar að nota vatn úr brunnum, þar sem hætta er á, að afrennsli ofanjarðar berist í brunnana og spilli þannig neyzluvatninu. Það er þess vegna ekki unnt að neita hinni miklu nauðsyn á afgreiðslu þessa máls og að úr þessu ástandi verður að bæta, en að því á frv. að miða. Að sjálfsögðu má deila um það, á hvern hátt ríkið eigi að hlaupa hér undir bagga og veita aðstoð sína, en þegar verið var að semja þetta frv., gátum við ekki komið auga á aðra leið en þá, að ríkissjóður tæki að sér einhvern hluta kostnaðarins við það að koma vatninu frá uppsprettu þess og til kauptúnanna, því að með því væri jöfnuð nokkuð aðstaðan milli þeirra innbyrðis. Sumir kaupstaðirnir eiga í þessum efnum hægt um vik, þannig að kostnaður við þessar framkvæmdir er lítill, því að þeir eiga skammt að sækja í vatn, en á öðrum stöðum er kostnaðurinn við þetta gífurlegur. Ég veit t. d. um einn kaupstað, þar sem ekkert vatnsból er nærri og þarf að leiða til sín vatn úr 10 km fjarlægð og hefur þar af leiðandi þurft að leggja í mikinn kostnað við þetta. Úr þessu mætti hins vegar bæta með ákvæðum þessa frv., ef að l. verður, því að með því er jafnaður nokkuð aðstöðumunur hinna ýmsu kauptúna og kaupstaða og dregið úr kostnaðinum við að koma þessu í framkvæmd og þeim veitt mjög veruleg aðstoð í þessu skyni. Síðan yrði einnig heimild í l. til að veita ábyrgð fyrir láni til þessara framkvæmda, sem náttúrlega getur orðið mjög veruleg. En allt eru þetta till., sem ég fyrir mitt leyti vil segja, að séu til athugunar og umr. og engan veginn neinar úrslitatill., og mun ég fúslega ræða brtt., ef fram kunna að koma og virtust heppilegar til að leysa málið eftir öðrum leiðum. Höfuðatriðið er það, að fjöldi hreppa, kauptúna og kaupstaða víða um land eiga þessi mál óleyst og er ofviða að leysa þau af eigin rammleik og verða að fá hjálp. Það er ekki aðalatriðið, hvort farin verður sú leið, er frv. gerir ráð fyrir, til þess að veita þessa aðstoð eða einhver önnur, en ég legg ríka áherzlu á, að einhver lausn fáist á málinu og helzt á þessu þingi. Það hefur dregizt nokkuð meir en æskilegt hefði verið að koma þessu máli fram, en ástæðan fyrir því er sú, að það tók vegamálastjóra langan tíma að afla nýrra upplýsinga, sem hann þurfti til að afgreiða málið og hann hefur nú fengið miklu ýtarlegri en liggur fyrir í frv. Það hefur því verið reynt að gera sér grein fyrir kostnaðinum, sem þessu yrði samfara, og liggja nú fyrir hjá vegamálastjóra skýrslur um þetta, en drátturinn á málinu hefur eingöngu orðið vegna þess, að ekki tókst að afla þessara skýrslna fyrr en nú rétt fyrir áramótin. Strax og þessar skýrslur lágu fyrir, var farið að vinna að samningu þessa frv. og það sent hv. Alþ. Ég vildi aðeins láta þessi ummæli fylgja frv. við 1. umr. þess og vil vona, að málið fái einhverja fyrirgreiðslu sem fyrst hér á Alþ.



Herra forseti. - Landbn. hefur athugað þetta frv. Það er þannig vaxið, að jörðin Gilstreymi í Lundarreykjadal er landlítil jörð og hefur lítið ræktunarland, en skammt frá landamerkjum hennar og tiltölulega stutta leið frá núverandi túni liggur land annarrar jarðar, Englands í Lundarreykjadal, og í því landi, rétt við landamerkin, er landspilda, sem er mjög gott ræktunarland, liggur um 3½ km frá Englandi eða frá túni þeirrar jarðar og er því miklum mun óheppilegra til ræktunar frá þeirri jörð en frá Gilstreymi. Nú óskar ábúandi Gilstreymis að fá þessa ræktunarspildu keypta, og þetta hefur verið borið undir alla þá aðila, sem þarna eiga hlut að máli, bæði ábúanda Englands, umboðsmann jarðarinnar og alla, sem þetta snertir á einhvern hátt, og hafa allir orðið sammála um að mæla með því, að þessi landspilda verði látin af hendi til ábúanda jarðarinnar Gilstreymis. N. taldi eðlilegt að verða við þessum tilmælum og mælir því með því, að frv. verði samþ.

Frsm. minni hl. (Einar Olgeirsson) : Herra forseti. Ég ætla aðeins að bæta nokkrum orðum við án þess að endurtaka nokkuð af því, sem hv. 2. þm. S-M. sagði. Hv. frsm. meiri hl. n. talaði um það sem eins konar „kínalífselexír“, að það komi ábyrg ríkisstj. í landinu. Það hefur verið ábyrg ríkisstj. í landinu í tvö ár, sem hv. þm. V-Ísf. og ég höfum stutt rækilega. Eitt af þeim málum, sem hafa legið fyrir henni, er þetta mál, sem hér liggur fyrir. Þegar sú stjórn tók við völdum, voru gefin út l. 1. des. 1944, ef ég man rétt, sem voru framlenging á l. um viðskiptaráð, og voru þau framlengd til eins árs. Þá var og ákveðið að endurskoða skyldi þessi l., af því að flestir voru sammála um það, að þessi skipun málanna væri ófær. Svo var skipuð n. með mönnum frá nokkrum stofnunum ríkisins, sem átti að leggja fram rökst. till. Ýmsir menn komu með till. frá þeirri stofnun, sem þeir voru fulltrúar fyrir. Þessu lauk þannig, að sá ráðh., sem hafði með þessi mál að gera, vildi lítið fallast á þessar till., og það náðist ekki samkomulag um þetta innan hinnar ábyrgu stjórnar. Við þetta sat, og ráðh., sem hafði með þessi mál að gera, vildi ekki þoka neitt til, og öflin, sem voru á bak við hann, héldu fast í spottann. Ég kom með brtt., sem fengu náð fyrir augum hæstv. ráðh., að nýbyggingarráð og viðskiptaráð skyldu vinna í sameiningu, og var það eina raunverulega breyt., sem gerð var. Þessar till. hafa aldrei fengizt framkvæmdar. Svo var þetta viðskiptaráð framlengt frá 1. des. 1945, um eitt ár. Þessar breytingar reyndust ófullnægjandi, og þrátt fyrir það að fyrrv. stjórn væri stórvirk í ýmsum málum, var ekki hægt að fá neinar nýjar breyt. á þessu. Í nóv. 1946 eru þessi l. enn framlengd til 1. febr. 1947. Ég veit ekki, hvort það muni ganga nokkuð betur fyrir þeirri ríkisstj., sem tekur við, að fá fram þær breyt., sem þarf að gera. Ég skal ekki segja um það, hvort það er ekki alveg eins heppilegt fyrir Alþ. að gera þessa breyt. nú, á meðan allt er svona í deiglunni á þessum sviðum. En ef hin nýja ríkisstj. sér ástæðu til þess að breyta þessu, þá gerir hún það. Því hefur verið haldið fram, að bezt sé að bíða eftir því, að þessi l. verði endurskoðuð, og breyta engu fyrr. En ég sé enga tryggingu fyrir því enn sem komið er, að það geti ekki dregizt svo og svo lengi. Ég held, að framleiðendum finnist þeir eiga að hafa þar einhver ítök. Nú, og ef þau þættu of mikil, þá held ég, að það væri þá hægt að breyta þessu aftur. Ég held, að það sé ekki til neins að varpa öllum okkar áhyggjum í þessu efni yfir á þá ríkisstj., sem kemur. Þetta litla spor, sem stigið var, var þó í raun og veru aðeins á pappírnum. Það miðaði ofurlítið til lagfæringar, en það hefur ekki fengizt framkvæmt, m. a. af því, hvernig viðskiptaráð er skipað, og vegna þess, að framleiðendur hafa aldrei átt fulltrúa þar. Og þrátt fyrir ákvæði í l. hefur það aldrei fengizt, að framkvæmdirnar væru við það miðaðar, vegna þess að viðskmrh. hefur aldrei haft samvinnu um slíkar ráðstafanir. Ég held, að það væri þess vegna mjög heppilegt að breyta þessu nú, Þó að brtt. okkar hv. 2. þm. S-M. séu ekki stórvægilegar, þá álít ég rétt að samþykkja þær nú. Sýni það sig, að brtt. nái ekki fylgi meiri hl. þingm., álít ég rétt, að b-liðurinn sé borinn upp sér. Þar er um að ræða rétt sölu- og innkaupafélaga framleiðenda, og hygg ég alveg eins gott að tryggja þeim þann rétt nú eins og að kasta því upp á aðra síðar.