Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Borist hefur bréf frá 10. þm. Norðaust., Höskuldi Þórhallssyni, um að hann verði í feðraorlofi næstu fjórar vikur og sæki því ekki þingfundi. Huld Aðalbjarnardóttir skólastjóri, 1. varamaður flokksins í Norðaust., tekur sæti hans í dag. Kjörbréf Huldar Aðalbjarnardóttur hefur þegar verið rannsakað og samþykkt. Hún hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því að undirrita drengskaparheit að stjórnarskránni skv. 2. gr. þingskapa.

Huld Aðalbjarnardóttir hefur undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðin velkomin til starfa á Alþingi.

Forseti vill láta þess getið að að loknum óundirbúnum fyrirspurnatíma fer fram utandagskrárumræða um framtíðarstuðning stjórnvalda við hefðbundinn landbúnað. Málshefjandi er hv. þm. Bjarni Harðarson. Hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra verður til andsvara. Umræðan fer fram skv. 2. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Herra forseti. Þau ánægjulegu tíðindi bárust síðastliðinn sunnudag að aðilar hins almenna vinnumarkaðar hefðu náð saman um nýja kjarasamninga til loka nóvembermánaðar árið 2010. Því ber að fagna hversu aðilar vinnumarkaðarins hafa sýnt mikla ábyrgð í störfum sínum að þessu sinni og að þeir skuli án átaka ná niðurstöðu sem er á þann veg sem raun ber vitni í þessum samningum. Ég fagna því mjög og tel að aðilar vinnumarkaðarins eigi heiður skilinn fyrir að hafa í þessum samningum beint sjónum sínum fyrst og fremst að þeim hópum launþega sem á undanförnum árum hafa ekki notið launaskriðs og þar af leiðandi setið eftir gagnvart þeim hópum launþega sem hafa getað bætt stöðu sína í gegnum launaskrið. Með öðrum orðum hafa aðilar vinnumarkaðarins komið sér saman um að bæta með raunhæfum hætti kjör þeirra launamanna sem lakast hafa haft þau fyrir. Miðað við það sem fram er komið um þessa samninga sé ég ekki betur en samningsaðilarnir hafi fundið aðferð sem á að geta náð þeim markmiðum. Ég óska þeim til hamingju með það og vona að samningarnir hljóti brautargengi hjá þeim sem nú þarf að bera þá undir. Báðir samningsaðilar, Samtök atvinnulífsins og Alþýðusamband Íslands, leituðu til ríkisstjórnarinnar um nokkur atriði sem að þeirra félagsmönnum sneru og ríkisstjórnin hafði aðstöðu til að hafa áhrif á. Niðurstaða þeirra samtala varð sú að gefin var út yfirlýsing af hálfu ríkisstjórnarinnar síðdegis sunnudaginn 17. febrúar þar sem lýst er á tveimur blaðsíðum hvað ríkisstjórnin hygðist gera til að greiða fyrir því að þessir samningar gætu náðst eins og þeir gerðu og einnig fyrir því að markmið samningsaðilanna nái fram að ganga. Ríkisstjórnin hefur að undanförnu unnið að því og velt því mikið fyrir sér með hvaða hætti hún gæti komið að þessum málum þannig að uppbyggilegt væri. Þó að hún hafi í þessum sal setið undir ásökunum bæði um sinnuleysi og aðgerðaleysi þá hefur það sýnt sig að þær ásakanir áttu ekki við rök að styðjast. Ríkisstjórnin hefur í 8 liðum útlistað hvaða atriðum hún vill beita sér fyrir og þar eru jafnframt ýmsir undirliðir. Ég vil nú, virðulegi forseti, rekja í nokkru helstu atriði yfirlýsingarinnar. Ég hyggst hvorki lesa hana upp frá orði til orðs né nefna öll atriði en ég tel eðlilegt að Alþingi sé gerð grein fyrir helstu atriðunum sem hér er að finna og síðan mun verða unnið nánar í þeim málum á vettvangi þingsins þegar lagafrumvörp sem þessu tilheyra koma hingað til meðferðar. Í skattamálum er niðurstaðan sú að persónuafsláttur hækki um 7 þús. kr. umfram verðlagsbreytingar á næstu þremur árum, þ.e. frá og með áramótum 2009. Skerðingarmörk barnabóta verða hækkuð um 50% á þessu og næsta ári, bæði hjá einstaklingum og hjónum, og tekjuskerðingarhlutföll vegna annars og þriðja barns verða jafnframt lækkuð. Þá mun ríkisstjórnin beita sér fyrir aðgerðum til lækkunar vöruverðs, einkum á matvælum, með því að skoða sérstaklega hvort grundvöllur er fyrir frekari lækkunum á tollum og vörugjöldum. Tekjuskattur fyrirtækja verður lækkaður úr 18% í 15% frá og með tekjuárinu 2008 sem kemur til framkvæmda á álagningarárinu 2009. Sá misskilningur eða rangtúlkun hefur komið fram í þessari umræðu að þessi tiltekna lækkun skatta komi til framkvæmda á þessu ári. Það er auðvitað ekki svo vegna þess að tekjuskattur fyrirtækja er lagður á eftir á og lækkunin mun koma til framkvæmda við álagningu sem fer fram í október 2009. Fyrr er ekki hægt að koma þessari breytingu í kring. Í kaflanum um húsnæðismál segir, með leyfi forseta: „Unnið verður að stefnumótun í húsnæðismálum þar sem skyldur hins opinbera verða skilgreindar og verka- og kostnaðarskipting ríkis og sveitarfélaga verður endurskoðuð með jafnræði milli búsetuforma og einstaklingsbundinn stuðning að leiðarljósi. Jafnframt mun ríkisstjórnin taka til endurskoðunar fyrirkomulag vaxtabóta og húsaleigubóta í samráði við aðila vinnumarkaðarins og fleiri.“ Hér er um að ræða málefni sem oft hefur verið rætt í sölum Alþingis og sú spurning vaknar hvort rétt sé til frambúðar að sameina kerfi vaxtabóta og húsaleigubóta. Það er einn möguleikinn sem er til athugunar. En húsaleigubætur munu hækka samkvæmt yfirlýsingunni og verða að hámarki 46 þús. kr. í stað 31 þús. kr. og með sérstökum húsaleigubótum geta þessar bætur farið samtals í 70 þús. kr. á mánuði í stað 50 þús. kr. áður. Lánsvilyrðum vegna félagslegra leiguíbúða verður fjölgað í 750 í fjögur ár frá og með næsta ári. Eignaskerðingarmörk vaxtabóta munu hækka um 35% á þessu ári og ríkisstjórnin mun beita sér fyrir því að stimpilgjöld falli niður vegna lána til kaupa á fyrstu fasteign. Enn fremur verður komið á húsnæðissparnaðarkerfi með skattfrádrætti til að hvetja til sparnaðar hjá yngra fólki. Síðan er vikið að atvinnuleysisbótum og bótum almannatrygginga en því næst fjallað sérstaklega um hinar fyrirhuguðu áfallatryggingar sem aðilar vinnumarkaðarins hafa unnið að að undanförnu og munu, ef samkomulag tekst, leiða til þess að stofnaður verði nýr sjóður, svokallaður endurhæfingarsjóður. Það er fyrirheit af hálfu ríkisstjórnarinnar, ef þetta nær fram að ganga, að ríkisstjórnin og ríkissjóður leggi til hans einn þriðja á móti því sem atvinnulífið og lífeyrissjóðirnir munu gera. Talið er að breyting af þessu tagi geti haft í för með sér verulegan sparnað í örorkutryggingum hjá ríkinu, Tryggingastofnun ríkisins, vegna þess að hugmyndin með þessu er sú að hjálpa öryrkjum við að komast á nýjan leik út á vinnumarkaðinn eins og hlýtur að vera sameiginlegt markmið allra. Í 6. lið yfirlýsingarinnar er fjallað um starfsmenntamál og segir þar að stefnt verði að því að eigi fleiri en 10% fólks á vinnumarkaði verði án viðurkenndrar starfs- eða framhaldsskólamenntunar árið 2020. Þetta er mjög virðingarvert markmið sem við hljótum öll að reyna að stefna að og síðan er vikið að framlögum til símenntunar og fullorðinsfræðslu sem verða aukin í jöfnum framlögum um 300 millj. kr. á næstu tveimur árum. Við munum loks skipa starfshóp með aðild aðila vinnumarkaðarins til að tryggja að starfsmenn með lögheimili hér á landi, sem eru að störfum erlendis fyrir dótturfyrirtæki íslenskra fyrirtækja, geti viðhaldið réttindum sínum í íslenska velferðarkerfinu. Einnig eru ráðgerðar sérstakar breytingar á skaðabótalögum eins og nánar er tiltekið í þessari yfirlýsingu. Ég hef nú, virðulegi forseti, rakið meginefni yfirlýsingarinnar frá því á sunnudaginn var. Ég vil nota tækifærið og þakka aðilum vinnumarkaðarins, Alþýðusambandi Íslands og Samtökum atvinnulífsins, fyrir mjög gott samstarf í þessu máli. Þegar menn setjast niður með verkefni sem þetta fá aðilar aldrei allar sínar óskir eða kröfur uppfylltar, það er þekkt staðreynd í málum af þessu tagi, en ég tel að við höfum komið til móts við það helsta í kröfugerð þessara aðila á hendur ríkinu og í verulegum mæli fara þau atriði saman við það sem lesa má um í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar og við hefðum hvort eð er viljað beita okkur fyrir á kjörtímabilinu. En aðalatriði og kjarni þessa máls er auðvitað sá sem ég gat um í upphafi að hér er verið að gera mjög ábyrga kjarasamninga að mínum dómi. Þeir koma að vísu misjafnlega niður á atvinnurekstrinum í landinu, það fer eftir atvinnugreinum, jafnvel mismunandi milli fyrirtækja eftir því hversu mikið fyrirtæki hafa vikið frá hinu formlega taxtakerfi í launagreiðslum og þar fram eftir götunum. Það er líka ljóst að hugsanlegt er að í þeim mæli sem fyrirtæki á landsbyggðinni hafa stundað launagreiðslur í meira samræmi við taxtabreytingar þá mun þessi nýi samningur verða þyngri fyrir þau fyrirtæki. Við gerum okkur grein fyrir þessu en vinnuveitendur, atvinnurekendur sem hafa staðið að þessum samningi, gera sér grein fyrir því líka og hafa talið að þrátt fyrir það væri samningurinn meira en réttlætanlegur út frá þeirra sjónarmiðum. Ég ítreka svo að í upphafsmálsgrein yfirlýsingarinnar kemur fram sameiginlegt hagsmunamál og sameiginlegt markmið aðila á vinnumarkaði og ríkisstjórnarinnar. Þar segir, með leyfi forseta: „Stöðugleiki í efnahagsmálum er meginmarkmið ríkisstjórnarinnar enda stuðlar hann að auknum hagvexti og velferð til langframa. Við núverandi aðstæður er afar mikilvægt að sköpuð séu skilyrði fyrir því að vaxtastig geti lækkað. Kjarasamningar til þriggja ára, sem grundvallast á hóflegum kauphækkunum og verulegri hækkun lægstu launa, stuðla í senn að auknum jöfnuði og jafnvægi í efnahagsmálum.“ Það er á þessum grundvelli sem ríkisstjórnin leggur fram yfirlýsingu sína sem ég hef nú greint Alþingi frá í aðalatriðum.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir að þessar upplýsingar eru veittar hér. Mér finnst fullkomlega eðlilegt og viðeigandi að Alþingi taki málið strax til einhverrar umfjöllunar þótt ekki væri nema vegna þess að ríkisstjórnin hefur gefið fyrirheit um þó nokkra þátttöku hins opinbera í formi útgjalda sem þessum kjarasamningum tengjast. Það er að sjálfsögðu mikið fagnaðarefni þegar aðilar vinnumarkaðarins ná saman um gerð kjarasamninga án átaka eða verulegra vandkvæða í samskiptum sínum og alveg sérstaklega ef menn ganga báðir sæmilega sáttir frá því borði. Ég vil láta það koma skýrt fram af hálfu okkar, þingmanna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, að við fögnum hugmyndafræðinni sem liggur að baki þessum samningum. Við teljum að nálgunin sé rétt og virðingarverð, að reyna að lyfta lægstu umsömdum launum og færa lægstu kauptaxtana upp í áttina að því sem almennt er greitt á vinnumarkaði og í áttina til þeirra sem notið hafa launaskriðs á undanförnum árum. Ég býst við því að þeir sem mest fá út úr þessum samningum séu félagsmenn Starfsgreinasambandsins, t.d. starfsfólk í framleiðslufyrirtækjum, ferðaþjónustu og fleiri greinum. Ég reikna þó sérstaklega með því að starfsfólk á þessum sviðum á landsbyggðinni, þar sem kjarasamningar og kauptaxtar gilda í ríkari mæli en á meira þöndum vinnumarkaði hér á suðvesturhorninu, fái einna mest út úr samningunum. Þetta er því jafnframt launajöfnunaraðgerð og ætti að minnka eitthvað gjána sem vaxið hefur hratt undanfarin ár í meðallaunagreiðslum á höfuðborgarsvæðinu annars vegar og á landsbyggðinni hins vegar. Hin ágætu fréttabréf Kjararannsóknarnefndar, meðan þau komu út, voru góð heimild um það. Nú má fá gögn um slíka hluti til skoðunar á Hagstofunni. Það breytir hins vegar ekki því að hér er samið um mjög lág laun. Hér er samið um mánaðarlaun fyrir fulla vinnu upp á 137.700 kr., eða 145.000 kr. með þeirri tryggingu sem menn eiga að njóta að lágmarki eftir tiltekinn tíma í starfi. Þetta eru rétt rúmlega 10.000 kr. danskar á mánuði, í landi þar sem framfærslukostnaður og verðlag er þó nokkru hærra en í Danmörku. Ætli það þætti ekki nokkuð mögur uppskera hjá danskinum ef þetta væru þau laun sem mönnum væri ætlað að komast af á? Það er líka þannig að mönnum gengur ákaflega illa, jafnt opinberum aðilum sem öðrum, að reikna framfærslukostnað einstaklings svo sómasamlegt sé niður fyrir 180–200 þús. kr. á mánuði hið minnsta. Framfærslukostnaður einstæðs foreldris með eitt til tvö börn er reiknaður að minnsta kosti upp á 250–300 þús. kr. Þessar tölur verðum við að horfast í augu við og viðurkenna um leið og við fögnum því að viðleitni sé af hálfu aðila vinnumarkaðarins til að lyfta lægstu laununum, lyfta launabotninum á Íslandi, ef svo má að orði komast. En veruleikinn er hins vegar sá að hann er óþolandi lágur. Við erum föst hér í vítahring lágs tímakaups og langrar vinnuviku og okkur miðar ekki mikið í því að komast út úr því. Þegar kemur að hlut ríkisstjórnarinnar þá er hann rýr. Menn reikna þetta upp á 20 milljarða með því að leggja saman öll árin og hafa það þá með að pakkinn er feitastur í hinn fjarlægari enda eins og stundum vill verða þegar góðverk ríkisstjórna eiga í hlut. Þegar skattapakkinn er skoðaður sérstaklega vekur auðvitað athygli að launamenn þurfa að bíða lengi eftir góðverkum ríkisstjórnarinnar en fyrirtækin fá sinn glaðning strax. Hæstv. forsætisráðherra, það er ekki hægt að koma honum fyrr til framkvæmda en að láta hann gilda á yfirstandandi tekjuári. Það er nú bara þannig. Það er t.d. umhugsunarefni að skattleysismörkin, jafngríðarlega mikið og þau hafa sakkað niður undanfarin ár, eiga að lyftast í þessum hægu skrefum og komast í 115 þús. kr. á mánuði eða svo, að teknu tilliti til verðbreytinga á árinu 2011. Um hvað hafa menn verið að tala á undanförnum árum? Hafa menn ekki jafnvel talað um að 150 þús. kr. væri lágmark? Er það ekki um það bil þar sem skattleysismörkin ættu að vera ef þau hefðu fylgt launaþróun frá því að núgildandi kerfi komst á, en kannski um 125–130 þús. í dag ef þau hefðu fylgt verðlagsþróun? Það er rétt að hafa í huga hér að það á eftir að semja við alla opinbera starfsmenn. Það á eftir að semja við fjölmennustu hópa sem sinna umönnunar- og uppeldisstörfum í þjóðfélaginu. Það á eftir að semja við fjölmennustu kvennastéttirnar í landinu sem þeim störfum sinna. Þar verður prófsteinn á hvort menn gera alvöru úr að bæta kjör og starfsaðstæður í þeim stéttum þannig að unnt sé að manna þjónustuna og unnt sé að höggva eitthvað í hinn illræmda kynbundna launamun. Það sem mestu máli mun skipta fyrir þessa kjarasamninga þegar upp er staðið er ekki hvað okkur finnst um þá í augnablikinu - og á þeim er að sjálfsögðu eðlilegast að segja bæði kost og löst - heldur hvernig þeim mun reiða af í samhenginu hagstjórn og verðþróun og aðstæður í þjóðarbúskapnum á komandi missirum. Þá mun verða úr því skorið hvort í þessum samningum felst einhver kjarabót fyrir allra lakast setta hlutann á launamarkaði. Um aðra þarf ekki að ræða mikið í þeim efnum. Þá mun líka á það reyna hvort forsendur þessara kjarasamninga halda en þær eru samkvæmt orðanna hljóðan þessar: Að kaupmáttur launa haldist eða aukist og að verðbólga fari lækkandi. Hér er samið í 5–7% verðbólgu og horfurnar á því að hún fari lækkandi eru kannski ekki allt of góðar, alla vegana ekki ef ríkisstjórn verða jafnmislagðar hendur um hagstjórn á komandi mánuðum eins og þeim hefur verið að undanförnu. Út frá þessu munu kjarasamningarnir fyrst og fremst ráðast og hvaða innlegg þeir geta orðið. Að sjálfsögðu er gott að eyða óvissu um kjarasamninga og óvissu á vinnumarkaði en þeir verða ekki skoðaðir og metnir öðruvísi þegar upp er staðið en í samhengi við efnahagsþróunina, verðbólguna og hagstjórnina og hvernig til tekst með hana. Ég er því miður sannfærður um að þeir sem skoða alveg sérstaklega framlag ríkisstjórnarinnar munu verða fyrir miklum vonbrigðum þegar þeir sjá hversu naumt þeir skammta, hversu rýr í roðinu hlutur ríkisstjórnarinnar er borið saman við fyrirheit í stjórnarsáttmála. Svo ekki sé nú talað um kosningaloforð, einkanlega Samfylkingarinnar, sem lofaði fyrir kosningar að gera miklum mun meir á fjölmörgum sviðum, kæmist hún til valda heldur en nú stendur til að gera samkvæmt þessu, allt fram til ársins 2011. Auðvitað væri fróðlegt að fá upplýsingar um það hér: Er velferðarmálapakki ríkisstjórnarinnar þar með tæmdur úr því að hér eru tímasettir liðir allt fram til loka kjörtímabils eða stendur til að gera betur í einhverjum tilvikum? Ég endurtek að aðilar vinnumarkaðarins eiga að mörgu leyti hrós skilið fyrir það hvernig þeir lögðu þessa hluti upp og hvar þar er verið að reyna. Það er gott svo langt sem það nær. Það gengur því miður mjög skammt og lægstu laun á Íslandi eru áfram óþolandi lág og langt undir framfærslukostnaði og þar með fátæktarmörkum. En viðleitnin er í rétta átt. Hlutur ríkisstjórnarinnar liggur hins vegar eftir eins og stundum áður og endranær.

Hæstv. forseti. Ég fagna, eins og aðrir framsóknarmenn, þessum kjarasamningi og óska ASÍ og Samtökum atvinnulífsins til hamingju með niðurstöður þeirra. Þetta er kjarasamningur sem marga hefur dreymt um í áratugi, að horft væri til lágtekjufólksins á vinnumarkaði, sérstaklega til þess, og kjör þess bætt á markaðnum. Hér er því stigið skref sem ég vona að ég sjái framhald á. Það var skoðun okkar framsóknarmanna að kjarasamningar þyrftu nú að snúa sérstaklega að tvennu: Að bæta kjör láglaunafólksins - þar með talin kjör kvenna - á vinnumarkaði og í leiðinni að hafa það í för með sér að verðbólgan héldist áfram lág. Ég óska því hæstv. forsætisráðherra og ríkisstjórninni eðlilega til hamingju með þessa niðurstöðu. Það er gott að hún er í höfn. Stóra atriðið er svo að lækka verðbólguna og vaxtastigið sem er allt og alla að drepa. Seðlabankinn barði hausnum því miður við steininn og lækkaði ekki stýrivexti í síðustu viku, sem var áfall fyrir íslenskt atvinnulíf. Bandaríkjamenn eru byrjaðir að lækka vexti sína til þess að mæta framtíðinni. Efnahagsstefna ríkisstjórnarinnar er óskýr þrátt fyrir þetta. Hún er ómarkviss. Hún er eiginlega á floti eins og íslenska krónan. Ég spyr hæstv. forsætisráðherra, þar sem hann boðar lækkun á tollum og vörugjöldum - ég hygg að vörugjöld séu nú ekki lengur á innfluttum matvælum: Kom ekki til greina við þessar aðstæður að taka síðari hlutann af matarskattinum nú ári síðar? Hann var lækkaður fyrir ári síðan úr 14% í 7% og hefði verið ástæða nú til að lækka hann enn frekar. Mig minnir að það hafi verið samstaða um, meira að segja af hálfu Samfylkingarinnar á síðasta vetri, að ganga lengra í þeim efnum. Ég spyr hæstv. forsætisráðherra hvernig hann ætli að mæta þeim gríðarlegu hækkunum sem blasa nú við á matvælaverði hér í landi út af 80% hækkun á áburðarverði, yfir 50% á fóðurverði o.s.frv. Hvernig ætlar ríkisstjórnin að bregðast við þeim vanda? Ég spyr enn fremur hæstv. forsætisráðherra: Kom skattlagning á flutningskostnaði út á landsbyggðina ekki til greina eða umræðu í þessum kjarasamningum? Ég hygg að atvinnulífið hafi horft mjög til þess að ríkisstjórnin gripi þar inn í. Svo vil ég segja að því miður er íslenska krónan í gíslingu jöklabréfanna og erlendra spákaupmanna. Íslenskt atvinnulíf mun leita leiða frá okurvöxtum til að lifa af. Það er í rauninni háskaleg stefna dagsins að ríkisstjórnin og Seðlabankinn skuli ekki takast á við stærsta verkefnið sem snýr að kjörum hvers einasta Íslendings í samstarfi með atvinnulífinu, að lækka hér vaxtastig og hemja verðbólguna. Þetta eru langstærstu hættumerkin sem blasa við íslensku samfélagi og því miður skilar ríkisstjórnin áfram núlli í þessum efnum. Húsnæðisverð á Íslandi hefur hækkað alveg gríðarlega á síðustu árum sem mun reyna á unga fólkið sem þarf að kaupa sína fyrstu íbúð og auðvitað ríkir hér mikil okurvaxtastefna. Þess vegna þýðir ekkert fyrir ríkisstjórnina að segja nú: Við höfum lokið gerð kjarasamninga. Hún á auðvitað eftir að semja við opinbera geirann o.s.frv. En hún verður að takast á við þetta stærsta hagsmunamál íslensks almennings og íslenskra fyrirtækja, að fást við verðbólguna af meiri alvöru en gert hefur verið í tíð þessarar ríkisstjórnar. Það er óþolandi ástand að búa við hæstu vexti í Evrópu, að hér skuli húsnæðisverð hafa hækkað svo af einhverjum ástæðum sem ekki liggja nú hreint fyrir, á síðustu árum og væri auðvitað fróðlegt að skoða þann markað. Ég hygg að bankarnir hafi þar komið inn á markaðinn með byggingarverktökum o.s.frv. Þannig að það er að mörgu að hyggja sem skoða þarf með launafólkinu til þess að bæta hér lífskjör og lífsgæði. Ég vil að lokum segja að við framsóknarmenn fögnum gerð þessara kjarasamninga og teljum að stigin hafi verið skref í rétta átt gagnvart þeim sem verst eru settir. Við viðurkennum og vitum að það sem hér hefur komið fram er rétt, að laun eru enn of lág á Íslandi. Aðilar vinnumarkaðarins í atvinnulífinu þurfa að átta sig á því að margir fá meira en þeir hafa þörf fyrir. Við viljum vera íslensk samvinnuþjóð og þess vegna verða þeir sem leiða atvinnulífið einnig að gá að sér og marka stefnu um að ganga ekki of langt varðandi eigin laun. Því miður hefur það gerst á síðustu árum að við höfum séð ofurlaun sem ganga illa upp í þessu samhengi. Hækkun skattleysismarka, 2 þús. kr. á ári, er auðvitað lítið skref en við fögnum því og mörkin fara upp í 115 þús. í lok samningstímans. Hækkun skerðingarmarka á barnabótum finnst mér sérlega jákvæð og hugarfar samningsaðilanna er, eins og ég hef margsagt hér, auðvitað mjög gott við þessar aðstæður. Að laga og bæta kjör þeirra sem setið hafa eftir í launaskriði á síðustu árum er mikilvægt mannréttindamál í hugum okkar framsóknarmanna. Ég þakka sérstaklega ASÍ og aðilum vinnumarkaðarins fyrir að hafa klárað þennan kjarasamning. Það veitir okkur öryggi. En ég mun ekki sitja á neinum friðarstóli við hæstv. ríkisstjórn því að hún hefur ekki unnið heimavinnuna sína. Hún hefur því miður ekki tekist á við það sem mestu máli skiptir. Verðbólgan er þjófur í veskjum fólksins og tekur þar stærri og stærri hlut í vöxtum og vaxtavöxtum og þess vegna er það krafa mín og okkar framsóknarmanna að ríkisstjórnin vakni og taki betur á honum stóra sínum. Það á hún að geta. Við framsóknarmenn skiluðum góðu búi til þjóðfélagsins í ágætu samstarfi við Sjálfstæðisflokkinn. Þess vegna er hægt að bæta lífskjör sem verið er að gera í gegnum þessa kjarasamninga. Ég hef þessi orð mín lokaorð. Auðvitað verða ríkisstjórnin, Seðlabankinn og aðilar vinnumarkaðarins að mynda nýja þjóðarsátt til þess að takast á við þetta stærsta verkefni dagsins, hvernig lækka á verðbólguna, vextina og horfa á stöðu gjaldmiðilsins til framtíðar. Þau þurfa að velta fyrir sér hvers vegna íbúðarverðið á Íslandi er orðið svo ógnarhátt, svo hátt að ungt menntafólk, t.d. það sem ég hitti í Horsens í Danmörku, segir að við þessar aðstæður sé erfitt að velja sér búsetu á Íslandi. Þess vegna eru verkefnin ærin, hæstv. forsætisráðherra. Ég bið ríkisstjórnina að bretta upp ermar og fást við þetta mikilvæga verkefni á Íslandi.

Hæstv. forseti. Það er nauðsynlegt að hafa það í huga við þessa umræðu að þrátt fyrir gerð kjarasamninga er það enn þá svo að lægstu taxtar og lægstu bætur almannatrygginga duga ekki fyrir framfærslu. Við náðum ekki þeim markmiðum við gerð þessara samninga að koma fólki sem býr við lægstu kjörin í þjóðfélaginu upp fyrir fátæktarmörk. Það er vissulega rétt áhersla hjá forustumönnum launþega á almennum vinnumarkaði að velja þá leið að hækka lægstu kauptaxtana mest og láta þá hópa sem notið hafa launaskriðs og eru með betri launakjör bíða. Ný aðferð er launaþróunartrygging út samningstímann sem er einnig metin fyrir árið 2007 ef hækkun er minni en 5,5% fyrir það ár. Í þessari útfærslu fæst nokkur launatrygging fyrir þá sem oft hafa setið eftir og ekki notið launaskriðs eða hækkunar á almennum vinnumarkaði. Spyrja má hvort ekki sé líklegt að þessi launaþróunartrygging bætist inn í samninga opinberra starfsmanna og komi til viðbótar við stofnanaþáttinn sem er í þeim samningum, eða munu samningamenn ríkis og sveitarfélaga leggjast gegn launaþróunartryggingu í opinbera geiranum í ljósi þess m.a. að þeir samningar eru öðruvísi, þeir eru byggðir upp á stofnanasamningum eins og ég sagði áðan og einnig er svokölluð vörpun þekkt vinnuaðferð í því launakerfi, nokkurs konar eftiráleiðrétting við hækkun launa? Of mikil sjálfvirkni í hækkun launa til viðbótar við gerðan kjarasamning getur vissulega orðið að sjálfvirkri launaskrúfu og það þarf að skoða sérstaklega í öllum launakerfum. Við höfum áður upplifað slíkt hér á landi. Hvaða svör vill hæstv. forsætisráðherra eða t.d. hæstv. fjármálaráðherra gefa við þessum spurningum? Hvernig hyggjast þeir horfa til þeirra kjarasamninga sem fram undan eru á opinberum vinnumarkaði? Þar er vissulega þörf á ýmsum launaleiðréttingum eins og margir vita hjá stéttum sem eru afar nauðsynlegar í þjóðfélaginu. Skattleysismörkin í dag eru enn þá innan við 100 þús. kr. þrátt fyrir hækkun á persónuafslætti 1. janúar sl. Við getum spurt okkur þegar við skoðum þessa hækkun, sem vissulega er há í prósentum á lægstu laun: Hvað verður eftir af 18 þús. kr. greiðslunni við núverandi útfærslu, þ.e. þeirri greiðslu sem á að koma strax hjá þeim sem lægst hafa launin og ekki hafa notið launaskriðs? Ef við skoðum hver er rauntekjuaukning láglaunahópanna sem fá þessar 18 þús. kr. er niðurstaðan sú að af þessari upphæð fara þúsund krónur í lífeyrisgreiðslur, síðan fara 6 þús. kr. í tekjuskatt og þegar upp er staðið og búið er að taka tillit til gjalda til verkalýðsfélags og fleiri gjalda sem launþeginn greiðir heldur hann eftir 10 þús. kr. af þeim 18 þús. kr. sem um var samið. Það er það sem við stöndum uppi með og skattbyrðin gefur sem sagt ekki meira af sér í buddu launþegans. Útfærslan um sérstakan persónuafslátt á lágar tekjur eins og ASÍ lagði til, sem er reyndar sama tillagan og við frjálslyndir höfum lagt til, við lögðum það til í sérstöku þingmáli á þessu þingi, var miklu betri útfærsla fyrir lágtekjufólkið en sú leið sem ríkisstjórnin velur að fara. Eins og menn muna væntanlega hafnaði ríkisstjórnin því að fara þá leið sem ASÍ lagði til síðastliðið haust og í upphafi þessa árs, að hafa sérstakan persónuafslátt fyrir lágtekjufólk sem síðan eyddist út eftir því sem tekjurnar hækkuðu. Það hefði þýtt mun meiri rauntekjuaukningu fyrir láglaunafólkið en sú aðferð sem nú er notuð. Ríkisstjórnin vildi ekki fara þá leið sem hefði dugað til þess að hækka rauntekjur láglaunafólksins. Það er hinn kaldi veruleiki. Það ber auðvitað að harma að sú leið skyldi ekki hafa verið valin því að þá hefði ríkisstjórnin í raun farið þá leið sem verkalýðshreyfingin er að leggja upp með í þessum samningum og bæta um betur og tryggja í raun afkomu láglaunafólksins miklu betur en gert er í þeim tillögum sem koma frá ríkisstjórninni að því er varðar skattbreytingar. Er ég þá ekki að gera lítið úr þeim þegar þær koma til framkvæmda en þær koma eins og menn vita til framkvæmda í áföngum hvað varðar hækkun persónuafsláttar, fyrst um 2 þús. kr. og svo aftur 2 þús. kr. og loks 3.211 eða alls rúmlega 7 þús. kr. Í hinum ýmsu aðgerðum sem ríkisstjórnin hyggst standa fyrir er m.a. loforð um að breyta stimpilgjaldinu. Stimpilgjaldið hefur oft verið til umræðu að því er varðar íbúðarkaup fólks, sérstaklega þess sem er að kaupa sér fyrstu íbúð, en sá skattur, eins og hann er útfærður, er óréttlátur skattur. Það kom best í ljós þegar fólk sem skuldaði reyndi að fara á milli bankastofnana og skipta út lánum til að fá lægri vexti, að þá spilaði stimpilgjaldið inn í það hvaða hag fólk hafði af því í raun og veru að taka upp önnur lánaviðskipti. Hæstv. fjármálaráðherra sagði í haust á yfirstandandi þingi að hann teldi að stimpilgjaldið væri óréttlátur skattur sem bæri að afnema. Þrátt fyrir að ríkisstjórnin hafi haft tækifæri til að koma með stefnumótun í þá veru að fella skattinn algjörlega niður þá hefur hún ekki gert það og það ber auðvitað að harma, hæstv. forseti, að ríkisstjórnin skyldi ekki hafa mótað þá stefnu þegar tækifæri gafst til og sátt var um að taka á þessum málum.

Virðulegur forseti. Hér hefur farið fram áhugaverð umræða um yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar í tengslum við kjarasamninga á almennum vinnumarkaði þó að áherslur sem lagðar hafa verið af hálfu stjórnarandstöðunnar hafi verið nokkuð mismunandi. Það kom fram hjá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni að honum fundust berin súr sem verið væri að framreiða hér af hálfu ríkisstjórnarinnar. Ég vil segja það við hv. þingmann að berin eru ekkert súr en sumir þingmenn velja sér það hlutskipti að plokka alltaf úr súru berin ef þeir geta orðið sér úti um þau. Það er auðvitað sjálfskaparvíti. En á hitt ber að líta í þessu sambandi, sem kom reyndar fram í máli hv. þm. Guðna Ágústssonar, formanns Framsóknarflokksins, að hér er verið að gera kjarasamninga og í tengslum við þá er yfirlýsing frá ríkisstjórninni sem menn hefur dreymt um í áratugi, eins og kom fram hjá hv. þingmanni. Ég hygg að það sé alveg rétt að þeir kjarasamningar sem hér hafa verið gerðir séu tímamótasamningar, þetta eru samningar sem fela í sér meiri jöfnuð en við höfum séð í langan tíma í kjarasamningum og þeir sem hafa staðið að þeim eiga heiður skilið fyrir það. ASÍ kom til ríkisstjórnarinnar í desember og lagði fram tillögur sínar um það hvernig þeir vildu að á málum væri tekið núna í tengslum við gerð kjarasamninga. Þeir voru með útfærslu í skattamálum sem hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson, formaður Frjálslyndra, hefur gert að umtalsefni og taldi að við ættum frekar að fara þá leið. Við töldum þá að ekki yrði sátt í samfélaginu um að fara þá leið eins og málum var háttað. Þess vegna var valin sú leið sem hér hefur verið kynnt, að hækka persónuafsláttinn, hækka skattleysismörkin úr 95 þúsund kr. í 115 þús. kr., um 20%, á næsta ári og því þar næsta sem er auðvitað veruleg breyting frá því sem verið hefur. Það er verið að lyfta skattleysismörkunum. Það er verið að gera mest fyrir þá sem lægst hafa launin í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar rétt eins og í kjarasamningunum. Það er mjög mikilvægt að því sé haldið til haga að í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er verið að gera mest fyrir þá sem hafa lægstu launin. Í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er líka verið að bæta verulega stöðu barnafjölskyldna í landinu og það er ekkert lítið, þegar tekjumörkin þar sem byrjað er að skerða barnabæturnar eru hækkuð hjá einstæðu foreldri úr 100 þús. kr. í 150 þús. kr., hjá hjónum úr 200 þús. kr. í 300 þús. kr., þetta er 50% hækkun á þeim mörkum sem notuð eru þegar til tekjutengingar kemur. Þetta er auðvitað gríðarlega mikilvægt fyrir allt launafólk í landinu og fjölskyldufólk. Það er líka mjög mikilvægt sem verið er að gera varðandi vaxtabæturnar, að lyfta tekjutengingunni þar um 35% og það kemur til framkvæmda strax. Þetta eru gríðarlega mikilvægar umbætur sem hér er verið að ráðast í ásamt með öllu hinu. Ég vil líka nefna sérstaklega í því sambandi, af því að talað var um stimpilgjöldin, að það er verið að fella niður stimpilgjöld á fasteignaviðskiptum hjá fólki sem er að kaupa sína fyrstu íbúð. Það er verið að stíga fyrsta skrefið í samræmi við stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar og það er auðvitað búið að gera núna gríðarlega margt af því sem stendur í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar. Samþykkt hefur verið aðgerðaáætlun vegna málefna barna. Samþykktar hafa verið verulegar aðgerðir í byggðamálum þar sem er verið að hreyfa um 12,5 milljarða. Komið hefur verið fram með yfirlýsingu í þágu aldraðra og öryrkja og frumvarp sem mun lögfesta þær umbætur allar, það kemur væntanlega fram í þinginu í þessari viku. Og svo þetta núna. Ætli það sé ekki búið að koma af stað og í framkvæmd um 80% af því sem stendur í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar á níu mánuðum og geri aðrir betur.  ASÍ gaf frá sér yfirlýsingu í desember og kallaði eftir því að gerður yrði sáttmáli um efnahagslegt jafnvægi og félagslegt réttlæti, eins og það hét hjá ASÍ í desember. Það er nákvæmlega það sem verið er að gera núna, að gera sáttmála um efnahagslegt jafnvægi og félagslegt réttlæti. Það er verið að gera hér sáttmála um jöfnuð og jafnvægi og það er auðvitað alveg í samræmi við það sem kemur fram í stjórnarsáttmálanum þar sem segir að ríkisstjórnin muni vinna að víðtækri sátt í samfélaginu um aðgerðir á sviði efnahags- og félagsmála. Þess vegna er fullkomlega eðlilegt að ríkisstjórnin útfæri stjórnarsáttmála sinn, tímasetji aðgerðir, umfang aðgerðanna, í góðu samráði við aðila vinnumarkaðarins eins og gert hefur verið í þessum kjarasamningum. Auðvitað er það ekki svo að ekki sé hægt að gera meira í ýmsum umbótamálum. Það er alltaf hægt að gera betur og auðvitað er það alveg rétt sem hér hefur komið fram að enn þá eru lægstu laun fyrir neðan þau mörk sem við vildum öll sjá þau. Við vildum öll sjá lægstu launin hærri en þau eru núna, þau eru fyrir neðan þau viðmiðunarmörk sem við teljum eðlileg. Það verður ekki komið á algeru réttlæti í einu vetfangi, það þarf að vinna sig inn í það að auka sanngirni og réttlæti í samfélaginu. Umbótum er aldrei lokið og það verður að sjálfsögðu unnið að þeim áfram af hálfu ríkisstjórnarinnar í samræmi við stjórnarsáttmálann og þær aðgerðir sem þar eru gefin fyrirheit um. En það hefur verið gert gríðarlega mikið á þessum fyrstu níu mánuðum, miklu hefur verið komið í verk sem lýtur ekki síst að því að bæta stöðu og kjör þeirra sem lægst eru launaðir í samfélaginu. 

Hæstv. forseti. Ég vek athygli Alþingis á því að þessi umræða fer fram samkvæmt 45. gr. þingskapa þar sem kveðið er á um hvernig haga skuli umræðu ef ráðherrar í ríkisstjórn gefa skýrslur hvort sem þær eru skriflegar eða munnlegar. Í hvoru tilvikinu um sig skal fara eftir þingskapalögum um tímalengd og aðra málsmeðferð. Hins vegar er hægt að semja um frávik frá því sem og var gert. Þingflokksformenn náðu samkomulagi við forseta Alþingis um tímalengd umræðunnar, um að hæstv. forsætisráðherra mundi tala í 15 mínútur og fulltrúar annarra þingflokka í 8 mínútur hver. En hvað varðar röðun á mælendaskrá gegnir allt öðru máli. Þar hefur hæstv. forseti greinilega tekið sér það bessaleyfi að láta fulltrúa ríkisstjórnarinnar, annars vegar formann Sjálfstæðisflokksins og hins vegar formann Samfylkingarinnar, hafa fyrsta og síðasta orðið í þessari umræðu. 

Forseti vill taka fram að hann tekur sér ekkert bessaleyfi. Hann fer að þingsköpum við stjórn fundarins. Forseta þótti ekki óeðlilegt að uppröðun væri með þessum hætti, því að hér er um það að ræða að forsætisráðherra gefur yfirlýsingu, talsmenn flokkanna taka síðan til máls og forseti taldi að það væri í þágu umræðunnar, upplýstrar umræðu, að utanríkisráðherra væri síðastur á mælendaskrá og gæti þá brugðist við og svarað efnislega fyrirspurnum sem kynnu að koma upp. Sá er tilgangurinn með þessari röðun en auðvitað er það alltaf álitamál hvernig forseti á að raða á mælendaskrá. Aðalatriðið er að þetta er væntanlega ekki síðasta umræðan sem fer fram um þau málefni sem hér eru á dagskrá og hv. þingmenn munu að sjálfsögðu fá mörg tækifæri til að koma skoðunum sínum og áliti á framfæri um þau málefni sem hér eru til umræðu.

Hæstv. forseti. Eflaust má deila um þau hugtök sem hér eru notuð, hvort við tölum um bessaleyfi eða duttlungastjórnun, jafnvel pólitíska duttlungastjórnun. Hæstv. forseti segir að hann hafi hagað skipan á þann veg að það þjónaði sem best umræðunni, þjónaði sem best málefnalegri umræðu. Ég leyfi mér að halda því fram að þetta þjóni fyrst og fremst pólitískum hagsmunum ríkisstjórnarinnar sem er að reyna að slá sig til riddara á grundvelli þeirra kjarasamninga sem hér er verið að fjalla um. Ég tek undir að þessir samningar og yfirlýsingar ríkisstjórnarinnar og aðila vinnumarkaðar kalla á miklu meiri umræðu í þinginu, t.d. varðandi svokallaðan áfallatryggingasjóð sem ætlast er til að ríkið komi að, almannatryggingar og lífeyrissjóðir. Þetta kallar að sjálfsögðu á víðtæka umræðu í þjóðfélaginu áður en frá þeim er gengið. En varðandi hinn málefnalega þátt 

Virðulegur forseti. Það er mjög sérstakt að hlusta á þá umræðu sem hér fer fram um fundarstjórn forseta. Ég tel mjög réttmætt þegar fram fer umræðu eins og hér hefur farið fram, þar sem við fáum tækifæri til að ræða um mikilvæg mál í samfélaginu, að þá tali talsmenn flokkanna eins og þeir hafa gert hér og það er ósköp eðlilegt að við fáum svör við þeim spurningum sem hljóta að koma upp við slík tækifæri. Mér fannst samt heldur óréttmætt hvernig vinstri grænir kjósa að ráðast að hæstv. forseta þingsins 

Virðulegi forseti. Hér fór fram afar mikilvæg umræða um aðkomu ríkisstjórnarinnar að kjarasamningum og hver hún er. Umræðan gekk út á það að forsætisráðherra kæmi fram og gæfi yfirlýsingu og síðan færi fram umræða um þá yfirlýsingu. Ýmsum spurningum var beint að ríkisstjórninni og hæstv. utanríkisráðherra kom svo og brást við. Meðal annars lagði hv. þm. Guðni Ágústsson fram nokkrar spurningar sem reynt var að bregðast við. Hver og einn talaði einu sinni og þetta var í þágu umræðunnar. Og mér fannst satt best að segja fyrir neðan allar hellur þegar hv. þm. Ögmundur Jónasson kom upp með þá orðræðu sem hann var með áðan og ekki aðeins það heldur einnig hitt að hv. þingmaður fer upp undir liðnum um fundarstjórn en hefur efnisumræðuna með gagnrýni á þá umræðu sem var nýlokið. Mér þótti þetta afar athyglisvert og ég verð að segja eins og er, virðulegi forseti, 

Herra forseti. Ég held að þessi skoðanaskipti sýni hversu misráðið það var að láta þessa umræðu ekki fara fram samkvæmt þingsköpum, þ.e. þegar forsætisráðherra eða annar ráðherra óskar að gefa þinginu munnlega yfirlýsingu, flytja þinginu munnlega skýrslu eða gefa yfirlýsingu um opinbert málefni, þá skal fara um þá umræðu eins og fer um umræður um skýrslur. Í þeim umræðum eru tvær eða fleiri umferðir og þá er að sjálfsögðu vel viðeigandi að menn beri upp spurningar, enda hafa menn þá kost á að svara þeim í seinni ræðum sínum. Ef það var ætlun þessarar umræðu að hægt væri að leggja fram spurningar fyrir hæstv. forsætisráðherra sem er málshefjandi hér þá hefði að sjálfsögðu þurft að ganga þannig frá málum að hann fengi orðið aftur. En að nota það sem rök að hæstv. utanríkisráðherra botni umræðuna fyrir hönd ríkisstjórnarinnar þannig að hún eigi bæði fyrsta og síðasta orðið, það heldur ekki. Ef tilgangur umræðunnar var m.a. sá, sem við vorum ekki upplýst um, að mönnum gæfist kostur á að bera fram spurningar við hæstv. ráðherra, átti að sjálfsögðu að skipuleggja umræðuna í samræmi við það og þá var eðlilegt að allir hefðu jafnan rétt í þeim efnum, gætu borið upp spurningar sínar og fylgt þeim eftir eða brugðist við svörunum. Þannig er umræða hugsuð þegar menn eiga þess kost að skiptast á skoðunum. Ég tók það ekki þannig að umræðan væri hugsuð svoleiðis 

Virðulegur forseti. Það er sagt að vinnan göfgi manninn og að það sé jákvætt að börn fái að kynnast atvinnulífinu og taka þátt í því. Ég held að við mörg hver lítum með stolti yfir farinn veg þegar við rifjum upp æskuár okkar þar sem við höfum mörg hver tekið þátt í atvinnulífinu á fyrri tíð. Á sama tíma er mjög mikilvægt að við gætum þess að börn valdi þeim störfum sem þau vinna og hafi líkamlegan og andlegan þroska til þess, beri ekki óeðlilega ábyrgð og séu ekki í vinnu sem þeim stafar hætta af. Virðulegi forseti. Ég hef tekið eftir því hin seinni missiri að fjöldi barna vinnur í verslunum og stórmörkuðum við ýmis þjónustustörf. Manni er farið að bregða í brún hvað þetta er orðið umfangsmikið á sama tíma og manni finnst gott að börnin vinni eitthvað. Ég vil því gjarnan spyrja hæstv. félagsmálaráðherra út í þessi mál. Nú mega 13 og 14 ára börn vinna létt verslunarstörf, bæði í verslunum og stórmörkuðum, og reyndar létt skrifstofustörf og ýmis léttari störf. Það kemur fram í reglum að á starfstíma skóla, en samt utan skipulagðs skólatíma, mega þessi börn vinna tvær stundir á skóladegi og samtals tólf stundir á viku og óheimilt er að börn vinni eftir klukkan átta á kvöldin. Ég vil gjarnan spyrja hæstv. félagsmálaráðherra hvort brögð séu að því að börn vinni meira en þetta. Það er samkomulag um að þetta sé hæfilegt eins og löggjöfin er núna en maður hefur á tilfinningunni að börn séu farin að vinna í talsvert miklum mæli svo að það gæti jafnvel farið að koma niður á námi þeirra. Ég hef því áhuga á að vita hvort hæstv. félagsmálaráðherra er eitthvað að kanna þessi mál. Maður skilur að atvinnurekendur eru að reyna að bjarga sér í þenslunni sem verið hefur en á sama tíma 

Virðulegi forseti. Ég er alveg sammála innganginum í ræðu hv. fyrirspyrjanda, það þarf að gæta þess að börn beri ekki óeðlilega ábyrgð við vinnu, að störf sem þau stunda séu við þeirra hæfi og að farið sé að þeim tíma sem settur er upp og viðmiðunum sem notuð eru um vinnu barna. Ég vil þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að vekja athygli mína á þessu ef það er rétt, sem hv. fyrirspyrjandi nefnir hér, að brögð séu að því að bæði í þjónustu- og verslunarstörfum séu börn látin vinna vinnu sem þau ættu ekki að gera samkvæmt lögum og 

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hæstv. félagsmálaráðherra sérstaklega fyrir þetta svar, ég skynja það sem svo að hæstv. ráðherra ætli að láta skoða þetta mál. Fyrir tveimur árum voru rúm 18% 12–15 ára barna á vinnumarkaði og um 63% 16–19 ára barna. Þetta er fyrir tveimur árum. Þó að ég hafi ekki skoðað það vísindalega tel ég að þessar tölur séu líklega mun hærri í dag af því að það vantar svo margt fólk til starfa. Það er skiljanlegt að börn vilji taka þátt í atvinnulífinu og afla sér tekna en á sama tíma verðum við að gæta réttinda þeirra. Ég hef það sterklega á tilfinningunni að skoða þurfi þessi mál sérstaklega vegna þess þrýstings sem er frá atvinnulífinu. Við þurfum að verja börnin þó að við viljum líka hvetja þau til að vinna - ég vil taka það sérstaklega fram að ég er ekki á móti því að börnin vinni, en það verður að gæta hófs. Ég fagna því að ráðherrann ætlar að láta skoða þetta sérstaklega í tilefni af fyrirspurninni.

Virðulegi forseti. Ég vil beina fyrirspurn til hæstv. samgönguráðherra varðandi umferðarslys og vindafar. Líkt og menn vita er hluti umferðarslysa utan þéttbýlis á Íslandi til kominn vegna slæmra akstursskilyrða vegna veðurfars. Í mörgum þessara slysa eru vindur og hálka meðverkandi orsakir. Búast má við að vindur sé meðverkandi orsök í hluta umferðarslysa óháð staðsetningu á vegakerfinu. Hins vegar eru staðbundnar aðstæður á vissum stöðum á vegum landsins þannig að þar geta ítrekað myndast varhugaverð umferðarskilyrði vegna vindafars sem valdið geta slysum. Má til að mynda nefna athugun undir Hafnarfjalli og aðstæður í Draugahlíðarbrekku jafnt sem á ýmsum stöðum uppi á Kjalarnesi en vel má vera að hæstv. ráðherra þekki fleiri staði. Unnin hafa verið ýmis verkefni vegna þessa máls og ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvort samgönguráðuneytið eða Vegagerðin horfi til niðurstaðna úr þeim verkefnum eða hvort ráðherrann hefur kynnt sér þessi mál. Ég tel að það sé afar mikilvægt þegar verið er að hanna vegakerfi landsins að skoða niðurstöður úr þeim rannsóknum sem gerðar hafa verið á umliðnum árum, sérstaklega með hliðsjón af því sem ég sagði hér í upphafi að hvort tveggja loftfræðilegir eða aflfræðilegir eiginleika hafa áhrif og einnig svörun ökumanns sem tengist vindafari. Virðulegi forseti. Við þekkjum að vindafar hefur verið mjög mismunandi á undanförnum vikum og mánuðum og ökumenn vítt og breitt hringinn í kringum landið hafa lent í vandræðum, sérstaklega þar sem hálka hefur einnig tengst akstursskilyrðum.

Forseti biðst velvirðingar á því að klukkan í ræðupúltinu lætur ekki alveg að stjórn.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Gunnar Svavarsson spyr um athyglisverða hluti hvað varðar rannsókn á veðurfari, vindum og öðru slíku við veghönnun og hvernig að því er staðið. Ég skal játa strax að ég er ekki mikill sérfræðingur á þessu sviði en hef þó lesið mér til um það að Vegagerðin hefur verið að styrkja slík verkefni. Slík verkefni eru í gangi, hafa verið í gangi undanfarin ár, og eftir því sem ég best veit er margt af því sem þar hefur komið fram notað við nýhönnun vega, vindmælingar og annað slíkt er notað. Einnig er unnið með þessa þætti þegar verið er að lagfæra þekkt svæði sem eru slæm. Svarið er því: Já, litið er til niðurstaðna rannsókna og þess sem er í gangi hvað þetta varðar með tilliti til umferðarslysa og áhrifa veðurs á þau. Við þekkjum það, og heyrðum af því fréttir ekki alls fyrir löngu, að á ákveðnum svæðum, sem betur fer hafa kannski ekki hlotist af því slys, hefur klæðning, jafnvel malbik, verið að flettast af vegum. Ég veit um þekkt svæði nálægt minni heimabyggð. Ég get líka sagt af eigin reynslu hvað varðar áhrif vinds, hálku, snjóþunga og annarra veðurfræðilegra þátta á akstursskilyrði. Ég lenti í því á síðasta ári á keyrslu frá Raufarhöfn, var á leiðinni til baka í Kelduhverfi, að mikil vindhviða kom og hálka var á vegi og ekki var hægt að gera annað en að sveigja út af. Sem betur fer var frágangur Vegagerðarinnar á þessu svæði þannig að vel var gengið frá bakka og gamli vegurinn ekki langt undan þannig að hægt var að sveigja í þá áttina. En það voru tvímælalaust vindur og hálka sem gerðu það að verkum að maður lenti út af.

Virðulegi forseti. Vegurinn fyrir Tjörnes og í Kelduhverfi hefur vissulega skánað og er orðinn mjög greiðfær. Ég fór nýlega um hann og get tekið undir að þar er allur frágangur góður þannig að menn geta tekist á við aðstæður eins og hæstv. ráðherra hefur greinilega lent í í Kelduhverfi á sínum tíma. Ég vil nota tækifærið og þakka hæstv. ráðherra fyrir þann áhuga sem hann sýnir málinu. Ég tel að það sé afar mikilvægt, virðulegur forseti, að við horfum til þeirra rannsókna sem unnið hefur verið að á undanförnum árum varðandi vindafar. Ekki er bara um að ræða 2+2 vegi eða 2+1, heldur skiptir líka máli hvernig við hönnum vegina og þá sérstaklega með hliðsjón af veðurfari á Íslandi. Við höfum safnað miklum upplýsingum með vindmælingum og við eigum að styðjast við þær við hönnun á umferðarmannvirkjum.

Virðulegur forseti. Ég ítreka þakkir til þingmannsins fyrir að taka þetta upp. Ég gat kannski ekki um það áðan að meðal atriða sem Vegagerðin hefur verið að vinna með er hvort flytja þurfi til vegi á þekktum svæðum þar sem vegir eru tilbúnir núna í dag og þetta er vel þekkt vandamál. Menn eru líka að skoða hvort planta þurfi trjám eða setja vindskeiðar eða vindhlífar, eða hvað það nú er kallað, á svæði sem við vitum um og verðum oft vör við að bílar jafnvel fjúka út af vegna mikils veðurofsa. Nægir að nefna hér svæðið undir Hafnarfjalli og er ekki líka þekkt svæði hér uppi á Kjalarnesi? Ég þakka því fyrir þetta.

Virðulegi forseti. Það fer nú hver að verða síðastur að ná í skottið á ráðherrum ríkisstjórnarinnar áður en þeir ljúka við að uppfylla allan stjórnarsáttmálann en það kom fram í yfirlýsingu hæstv. utanríkisráðherra nýlega að 80% af verkefnum sáttmálans hefði þegar verið framfylgt. Ég bíð spenntur eftir því að vita hvað þeir muni gera þegar því er lokið. Eitt af því sem er ólokið eru yfirlýsingar og stefna frá stjórnarþingmönnum um að hækka laun kennara. Það kemur fram í gögnum frá OECD að hvað varðar laun framhaldsskólakennara með 15 ára starfsreynslu, þegar tekið hefur verið tillit til mismunandi kaupmáttar í löndunum, er Ísland í 25. sæti af 30 ríkjum sem tekin eru til samanburðar og enn neðar þegar launin eru mæld sem hlutfall af þjóðarframleiðslu á mann. Ef maður skoðar hins vegar gögn um útgjöld til menntamála, og um það fjallar fyrirspurnin, kemur í ljós að útgjöld til menntamála hér á landi eru um 17% af útgjöldum hins opinbera en meðaltalið hjá OECD-ríkjunum er 13,4% þannig að við erum töluvert yfir því. Ef við mælum þetta sem hlutfall af vergri landsframleiðslu hvers lands eru útgjöld hins opinbera á Íslandi 7,2% árið 2004 en hjá OECD 4,7% þannig að við erum u.þ.b. eða meira en 50% yfir því. Þetta eru auðvitað hlutir sem eru ákaflega athyglisverðir og ganga illa saman. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvernig ríkisstjórnin hyggist hækka laun kennara, hvort það verði þá til að hækka hlutfallið í útgjöldum ríkissjóðs. Á það að hækka útgjöld nemenda og fjölskyldna eða á það að fækka þeim sem starfa við menntun og hækka 

Frú forseti. Þetta eru afar athyglisverðar upplýsingar sem koma fram hjá hv. þingmanni og sjálfsagt að skoða þær og hugsanlegt að þær séu innlegg í þá umræðu sem fram mun fara þegar kjarasamningar við kennara verða lausir. Þeir eru nú ekki enn lausir og ég held að það sé ekki mjög skynsamlegt af viðsemjanda í minni stöðu að vera að tjá sig mikið um það opinberlega áður en samningar hafa hafist. Ég hef sagt það áður og mun endurtaka það núna, og ég geri síðan ráð fyrir því að ég þurfi að gera það nokkrum sinnum á næsta mánuði, að kjarasamningar og deilur í kringum þá verða ekki leystir úr ræðustól á Alþingi.

Virðulegi forseti. Það er aldrei að vita hvar menn geta leyst deilur, það gæti m.a.s. gerst í ræðustól á Alþingi. Vissulega er það ekki líklegt og ekki er það mitt viðfangsefni í fyrirspurninni að fjalla um það heldur hinn enda málsins sem eru útgjöldin. Við skulum ekki gleyma því að eftir þá kjarasamninga sem nú voru gerðir eru byrjunarlaun iðnaðarmanna orðin, að því er mér sýnist, umtalsvert hærri en byrjunarlaun ýmissa háskólamenntaðra stétta hjá hinu opinbera. Ég fæ því ekki séð annað en að hæstv. fjármálaráðherra verði að taka mið af því í kjarasamningum til þess að ná samningum við háskólamenntaða opinbera starfsmenn. Hann þarf að svara þinginu um útgjöldin og við erum þegar með opinberar upplýsingar um það að útgjöld til menntamála hér á landi eru þau hæstu meðal OECD-ríkjanna. Hver er stefna ríkisstjórnarinnar hvað það varðar? Hvernig á að leysa kjarasamningana með því að bæta kjör einstaklinga? 

Frú forseti. Það er að sjálfsögðu rétt hjá hv. þingmanni að ráðherrar verða að svara fyrir útgjöld ríkisins á Alþingi. Eins og hv. þingmaður hefur eflaust tekið eftir hefur það verið stefna bæði þessarar ríkisstjórnar og þeirrar síðustu að auka fjármuni til menntamála og það sést berlega í þeim tölum sem um þetta eru birtar. Hv. þingmaður vitnar til þeirrar stöðu sem nú er uppi eftir að gengið hefur verið frá kjarasamningum á hinum almenna markaði. Hann vitnar til þess að bregðast þurfi við þeirri stöðu sem nú er komin upp og að fjármálaráðherra eigi að taka mið af þeim niðurstöðum. Ég heyrði ekki betur í fréttum í morgun en að forsvarsmenn kennara neituðu því algjörlega að nokkurt mið yrði tekið af þeim samningum sem gerðir voru á almenna markaðnum.

Frú forseti. Ég leyfi mér að spyrja hæstv. samgönguráðherra hvort tekin hafi verið upp breytt stefna í póstþjónustu, einkum í dreifbýli. Að undanförnu hefur okkur þingmönnum borist erindi frá sveitarstjórnum um skerta póstþjónustu og áform um frekari niðurskurð á þeirri þjónustu vítt og breitt um landið. Hér er um að ræða fækkun póstburðardaga á stórum landsvæðum og lokun pósthúsa, bæði á minni og stærri þéttbýlisstöðum. Ég minni á þau ákvæði laga um póstþjónustu frá 2002 sem kveða skýrt á um að tryggja landsmönnum greiðan aðgang að póstþjónustu án mismununar, þ.e. að í þeirri alþjónustukvöð sem þar er um að ræða var lögð rík ástæða á að þetta skyldi gilda um landið allt. Ég minnist digurrar yfirlýsingar frá þáverandi samgönguráðherra um fimm daga póstburð til allra staða á landinu nema þar sem væri sérstaklega slæmt óveður eða samgöngur næðu ekki til. Ég minnist líka yfirlýsingar frá þáverandi þingmanni, hæstv. núverandi samgönguráðherra, þar sem hann gagnrýndi póstþjónustuna, einkavæðinguna og markaðsvæðinguna á póstþjónustunni sem síðasta ríkisstjórn beitti sér fyrir og gagnrýndi stöðug áform og áreiti Íslandspósts í að skera niður þjónustu í hagræðingarskyni. Nú berast okkur boð um að búið sé að segja upp stórum hópi pósta sem hafa séð um póstþjónustu vítt og breitt um landið og áform um niðurskurð á þessari þjónustu. 

Hæstv. forseti. Vegna spurningar hv. þingmanns um hvort þetta séu fyrirmæli frá þeim sem hér stendur, þá mundi í raun og veru duga að segja bara eitt nei. Svo er ekki, og þar með gæti svarinu verið lokið. En það ætla ég hins vegar ekki að gera. Ég kannast við það að menn hafa verið að ræða hugmyndir um að fækka póstdögum, útburðardögum, úr fimm dögum í þrjá á nokkrum svæðum. Eftir því sem ég best man þá er það til umfjöllunar hjá Póst- og fjarskiptastofnun, hins vegar gæti verið að komið hafi álit frá þeim í ráðuneytið í lok síðustu viku. Ég var erlendis þá en rámar í að það hafi verið varað við að þau gögn væru að koma. Ég kannast heldur ekki við að talað hafi verið um lokun pósthúsanna, kannski hefur hv. þingmaður upplýsingar um það. Auðvitað ber að hafa í huga að stjórn Íslandspósts ræður þessum málum og allur daglegur rekstur heyrir undir hana. Hitt atriðið varðandi póstburðardagana kemur á borð samgönguráðherra. Þannig að ég kannast ekki við þetta. Hins vegar þekkjum við og vitum að víðast hvar, og bara hjá okkur sjálfum, er miklu minna borið út af pósti vegna þess að fleiri skjöl og bréf berast á rafrænan hátt. Þar kem ég að því sem ég vildi segja hvað þetta varðar sem ég held að sé vert fyrir Alþingi að hugleiða um áform um háhraðatengingarnar sem við ræddum ekki alls fyrir löngu á hinu háa Alþingi og eru að fara í útboð. Þá má kannski spyrja sig að því hvort það geti verið í lagi að fækka póstburðardögum ef tryggt er að póstur berist til fólks á rafrænan hátt, það megi skoða það í framhaldinu. Það má kannski spyrja hv. þingmann hvað hann segi um þá hugmynd.

Frú forseti. Varðandi háhraðatenginguna þá minnir mig að það hafi verið loforð síðustu ríkisstjórnar að hún ætti að vera komin á fyrir um ári síðan. Við það hefur ekki verið staðið, það er eitt af því sem hefur verið svikið. En góð póstþjónusta skiptir máli engu að síður. Grunnpóstþjónusta skiptir máli fyrir samkeppnishæfni atvinnulífs og búsetu um allt land. Þau loforð og fyrirheit sem voru gefin með fimm daga póstþjónustu um allt land eru bundin í lögum. Ég get vitnað til laganna. Ég get vitnað til orða þáverandi samgönguráðherra og ég get vitnað til fyrrverandi þingmanns og þáverandi framsögumanns samgöngunefndar, hv. þm. Guðmundar Hallvarðssonar, um að póstur skuli borinn út alla virka daga um allt land nema náttúruhamfarir, eins og veður, hamli. Þetta er því bundið í lögum og ég hvet hæstv. ráðherra til þess að ganga eftir þessu hjá Íslandspósti og athuga hvort þarna sé verið að brjóta jafnræðisregluna, brjóta lögin um póstþjónustu og brjóta þau fyrirheit sem gefin hafa verið um póstþjónustu í landinu. Ég skora á hæstv. 

Hæstv. forseti. Já, ég skal skoða þetta og lesa yfir álitið frá Pósti og fjarskiptum sem ég hef áður talað um, ef það er komið. Það er alveg rétt að daglegur póstur og póstútburður er mikilvægur á landsbyggðinni sem annars staðar. Hins vegar held ég að það þýði ekki fyrir okkur að loka augunum fyrir því að magn pósts er að minnka mjög mikið vegna þess hve mikið dreifist á rafrænan hátt. Við megum ekki loka augunum fyrir þeim nýjungum sem í því felast. Við megum ekki festa okkur í einhverri fortíð. Það má auðvitað spyrja sig að því hvort þörf sé á fimm daga póstútburði ef sáralítið er að til bera út. En til þess, eins og ég sagði áðan, þarf að vera boðið upp á háhraðatengingar og fjarskiptaþjónustu í sveitum landsins sem er sambærileg við það sem er í þéttbýli. Nú á að fara í útboð á háhraðatengingum og fjarskiptaþjónustu og við skulum vona að það muni ganga eftir, sem ég hef áður lýst hér yfir, að það verði bylting í fjarskiptaþjónustu á landsbyggðinni. Hvort það verður um þetta leyti á  
            

Frú forseti. Mig langar að beina fyrirspurn til hæstv. viðskiptaráðherra um ummæli sem komu fram í fjölmiðlum hjá Jóni Ásgeiri Jóhannessyni, stjórnarformanni Baugs, stórfyrirtækis hér í landi. Hann talaði um að íslensk stjórnvöld ættu að fara að íhuga að sækja um aðild að Evrópusambandinu því það mundi hafa áhrif á efnahagslífið til góðs. Ég vil velta því upp hér hvaða skoðanir hæstv. ráðherra hefur á því máli?

Virðulegi forseti. Það voru mjög athyglisverð ummæli hv. stjórnarformanns Baugs um helgina og ýmissa annarra forustumanna í viðskiptalífinu um gjaldmiðilsmálin og stöðu Íslands í samskiptum við Evrópusambandið. Stjórnarformaður Baugs fullyrti að við þyrftum að huga að aðildarumsókn að Evrópusambandinu. Það væri langtímalausnin á þeirri stöðu sem upp hefur komið og þróast á alþjóðamörkuðum á síðustu mánuðum og hann nefndi síðustu sex til átta mánuði. Það er aðallega tvennt sem veldur sérstaklega erfiðri stöðu fjármálafyrirtækjanna í dag. Það er annars vegar alþjóðleg fjármálakreppa sem hefur áhrif á þau eins og önnur fjármálafyrirtæki. Þó er staða okkar íslensku fjármálafyrirtækja í rauninni miklu betri en margra annarra, af ýmsum ástæðum. Hitt er svokallaður hlutfallsvandi, eins og Sigurjón Árnason, forstjóri Landsbankans, kallaði það, þ.e. að stærð fjármálafyrirtækjanna er orðin með þeim hætti að hlutfallsskekkja er komin upp samanborið við stærð gjaldmiðils Seðlabanka og þjóðarinnar. Að sjálfsögðu þurfa stjórnmálamenn að bregðast við þessari stöðu. Það er eitt stærsta verkefni stjórnmálanna á næstu missirum og árum að leiða þetta til lykta, eins og t.d. formaður utanríkismálanefndar tók undir í þættinum Vikulokin, hér um helgina. Hver er staða Íslands með sinn gjaldmiðil í framtíðinni? Hvaða leiðir eru til að vinna að því máli? Það er ljóst eftir þing Viðskiptaráðs um daginn að t.d. er einhliða upptaka evru útilokuð af pólitískum ástæðum. Eina leiðin sem mér finnst vera fær í framtíðinni er að sækja um aðild að sambandinu og myntbandalaginu og koma þeim hlutum þannig fyrir til framtíðar. En áður þurfum við að sjálfsögðu að ná jafnvægi á efnahagslífi innan lands. En það er sjálfsagt að hefja umræðuna og stefna að því að hafa leitt hana til lykta á næstu missirum þannig að innan fárra ára liggi fyrir hvað sé best og réttast að gera fyrir hagsmuni íslensku þjóðarinnar allrar í þessum málum. 
            

Frú forseti. Ég vek hér máls á stöðu landbúnaðarins og tel mjög brýnt að hið háa Alþingi fjalli um þá atvinnugrein. Þó að hún sé ekki lengur veigamikil í þjóðarbúinu eða í hagkerfinu er hún engu að síður mikilvæg fyrir okkur og á eftir að verða enn mikilvægari. Það eru blikur á lofti í landbúnaðarmálum í heiminum vegna þeirrar stöðu sem komin er upp með hækkandi afurðaverði, með aukinni eftirspurn eftir landbúnaðarlandi og landbúnaðarvörum til nota þar sem þær hafa ekki verið áður eins og eldsneyti, og svo mætti áfram telja. Við þessar aðstæður standa íslenskir bændur á krossgötum þar sem að þeim er rétt eitt og annað og margt mjög freistandi. Í áratugi hafa íslensk stjórnvöld staðið dyggilega vörð um að þannig sé búið að innlendri landbúnaðarframleiðslu að hún lifi og dafni og þróist. Alla tíð hafa þó verið til þau öfl í pólitík sem talið hafa að í rauninni sé gagnslaust að halda uppi hefðbundinni landbúnaðarframleiðslu í köldu landi eins og okkar og hafa viljað fara öðruvísi að. Nær væri að galopna hér allar gáttir fyrir innflutningi og hætta öllum innanlandsstuðningi. Ég segi þetta núna því að ég tel að þessi ógn steðji enn að okkur þó að íslenskur landbúnaður verði brátt fullkomlega samkeppnisfær á alþjóðamarkaði. Það er þó ekki enn staðreynd og ræður þar mestu að á öllum Vesturlöndum nýtur hefðbundinn landbúnaður ríkisstyrkja og margháttaðrar verndar og fyrirgreiðslu. Þess vegna er það mér nokkurt áhyggjuefni að sjá þess nú ýmis merki að stjórnvöld hyggi á breytingar. Fyrir fáeinum vikum ræddi einn af fráfarandi þingmönnum Sjálfstæðisflokks þá hugmynd sína að bændur yrðu keyptir út í eitt skipti fyrir öll með allan stuðning við mjólkurframleiðslu. Er þá komið fyrir bóndanum eins og þeim sem sat á krossgötum á nýársnótt. Hann varðist lengi vel fégráðugum álfum sem reyndu að tæla hann en lét loks freistast þegar hangiflotið var rétt að honum. Þá sagði bóndi: „Sjaldan hef ég flotinu neitað.“ Það er ansi erfitt fyrir bændur að standast þá áraun ef hverjum og einum verða réttir tugir milljóna og allur framleiðslustuðningurinn þannig greiddur út í einu lagi. Er þá hætt við að sú framleiðsla leggist að mestu leyti af eftir það. Annað sem við heyrum af núna eru hugmyndir um að lækka innlent matvælaverð með enn frekari lækkun á tollum og aðflutningsgjöldum. Það er alltaf fagnaðarefni að matvælaverð sé lækkað og ég er mikill baráttumaður fyrir því að svo verði. Ég tel einmitt og hef lengi talið að það orki mjög tvímælis að innheimta matarskatt á Íslandi eins hátt og verðlag er hér á matvöru. Ráðstafanir stjórnvalda í kjaramálum nú lúta sérstaklega að verðlagi á innfluttum matvörum en það er mikill verðþrýstingur á innlendu framleiðsluna. Sú innflutta mun sem sagt lækka í verði en það er allt sem bendir til að innlenda framleiðslan muni hækka verulega á næstu mánuðum og missirum. Það er í rauninni útilokað annað en að þær miklu verðhækkanir á áburði og fóðri sem ég þarf ekki að rekja hér í smáatriðum - menn tala um 80% hækkun á áburðarverði - muni velta út í verðlagið ef ekki verður gripið þar til sérstakra ráðstafana sem erfitt er að segja um hvernig eigi að gera. Það er þó afleitt ef stjórnvöld vinna gegn bændum á sama tíma með því að gera samkeppnisstöðu þeirra við innflutninginn enn þá erfiðari. Þess vegna held ég að mikilvægt sé að vita hvaða stefnu núverandi ríkisstjórn ætlar að taka í þessum málum, hvort hún muni áfram fylgja þeim meginlínum sem verið hafa hér í stjórnmálum og í ríkisstjórnarsamstarfi með Framsóknarflokki síðastliðin tólf ár - lengst af lýðveldistímanum hafa stjórnvöld fylgt þeirri stefnu að styðja innlenda matvælaframleiðslu 

Virðulegi forseti. Þegar við ræðum framtíðarstuðning stjórnvalda við hefðbundinn landbúnað er nauðsynlegt að við áttum okkur á því í hverju núverandi stuðningur er fólginn. Í raun er hér um að ræða tvíþættan stuðning, annars vegar innflutningsvernd sem flestar greinar landbúnaðar njóta en í mismiklum mæli þó. Hins vegar er um að ræða beina styrki sem eru bundnir við mjólkurframleiðslu, sauðfjárframleiðslu, lítils háttar við nautakjötsframleiðslu, þ.e. hinar svokölluðu gripagreiðslur, og vissar gróðurhúsaafurðir. Auk þessa er stuðningur við ráðgjafarþjónustu, búfjárrækt og þróunarverkefni samkvæmt búnaðarlögum sem allar greinar landbúnaðar njóta að einhverju marki. Stuðningur innan lands við landbúnaðinn er háður reglum WTO, Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar og þannig hefur það verið frá 1995 og það á bæði við um innflutningsverndina og beingreiðslurnar. Það er mjög mikilvægt að átta sig á því að við erum hér með stuðning sem tekur mið af reglum WTO. Þegar og ef nýr samningur næst innan Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar er ljóst að möguleikar til að styðja íslenskan landbúnað, bæði með tollvernd og beingreiðslum, verða enn skertir. Fyrir liggur að útflutningsbætur verða aflagðar en þeim hefur að vísu ekki verið beitt hér síðan árið 1992. Ég hef sagt að við hljótum í framtíðinni að taka mjög mið af því sem mun gerast á alþjóðlegum vettvangi. Enginn vafi leikur á því að innflutningsverndin mun minnka og líklegt er að breyta verði fyrirkomulagi stuðningsgreiðslna þegar og ef niðurstaða fæst í viðræður WTO. Nú er stuðningur við mjólkurframleiðsluna að mestu bundinn við framleiðslu og tengdur kvóta. Hvað sauðfjárbúskapinn varðar er fyrirkomulagið flóknara. Þar er enginn framleiðslukvóti og allir framleiðendur hafa jafnan rétt til innleggs afurða. Um það bil 75% af beingreiðslunum eru greiddar út á greiðslumark en fjórðungur miðast síðan beint við framleiðslumagnið. Kröfur Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar hníga í þá átt að hverfa sem mest frá framleiðslutengdum greiðslum sem teljast vera markaðstruflandi en beita frekar svokölluðum grænum greiðslum, þ.e. stuðningi sem er ekki tengdur framleiðslu en miðast við að uppfylla tilteknar kröfur um dýravernd, skýrsluhald til að halda utan um rekjanleika, heilnæma framleiðsluhætti, umhverfisvernd o.s.frv. Ég átti fyrir skömmu þess kost að ræða við frú Mariann Fischer Boel sem fer með landbúnaðarmál innan Evrópusambandsins og enn fremur við svissneska landbúnaðarráðherrann. Það er athyglisvert að bæði evrópski landbúnaðarráðherrann og sá svissneski töluðu um að á þeim vettvangi hafi þessu stuðningskerfi við landbúnaðinn þegar verið breytt í átt til þess sem menn telja að þróunin verði á vettvangi Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar. Ég held þess vegna að það sé mjög mikilvægt fyrir okkur að skoða málið í því samhengi þegar við horfum til framtíðar. Það er ljóst að ef og þegar þessi samningur kemst á munum við Íslendingar verða aðilar að honum. Við verðum þess vegna að horfa til þess með hvaða hætti við þróum íslenskan landbúnað til að hann standist kröfur þrátt fyrir þær breytingar sem gerðar verða á alþjóðaviðskiptaumhverfinu. Við höfum litið svo á að framleiðslutengdur stuðningur sé beinskeyttastur og í rauninni árangursríkastur fyrir hefðbundinn landbúnað, líka með þeim hætti að hann nýtist jafnframt best neytendum í lægra afurðaverði. Það getur hins vegar verið nauðsynlegt að breyta þessu og greiða hluta stuðningsins á öðrum forsendum og mega setja þau skilyrði fyrir greiðslunum að þær nýtist til þess að treysta afkomu og búsetu í sveitum. Þrátt fyrir þetta vil ég taka fram að það er mjög mikilvægt að styrkja hefðbundnu framleiðsluna beint vegna þess hve framleiðslukostnaðurinn er hár til þess að framleiðsluhvatinn falli ekki alveg niður því að þessi framleiðsla er í rauninni hryggsúlan í dreifðustu byggðum landsins. Stuðningur við landbúnaðinn er óhjákvæmilegur enda dettur engri nálægri þjóð í hug að leggja hann niður. Það er þó óhjákvæmilegt að við tökum þátt í þeirri alþjóðlegu þróun sem nú er og ég hef þegar gert að umræðuefni. Núgildandi samningar um mjólkur- og sauðfjárframleiðslu eru til ársins 2012 og 2013 og litlar líkur eru á að alþjóðareglur breytist fyrir þann tíma þannig að hrófla þurfi við þessum samningum og auðvitað verður staðið við þá. Það er hins vegar tímabært að huga að og undirbúa hvað taki við að þeim tíma liðnum. Við hljótum í því sambandi að skoða þær breytingar sem orðið hafa og eru að mótast í Evrópu og athuga hvort ekki geti verið skynsamlegt að stíga einhver skref í þessa átt. Á málþingi sem kúabændur efndu til fyrir skömmu og hv. þingmaður nefndi, hreyfði framkvæmdastjóri Samtaka atvinnulífsins þeirri hugmynd - ekki tillögu - sem fól í sér að ríkið greiddi mjólkurframleiðendum greiðslumarkið í eitt skipti fyrir öll og þar með yrði ekki um frekari beingreiðslur til þeirra að ræða. Ég brást við þessu þannig að ég sagði líkt og forustumenn bænda að þetta væri hugmynd sem að sjálfsögðu er þess virði að skoða. En ég tel að á henni séu mjög mörg tormerki eins og ég hef þegar nefnt. Hef ég þá fyrst og fremst litið til framtíðar í þessum efnum. Virðulegi forseti. Það er alveg rétt að við eigum að hyggja að því í tæka tíð hvernig við högum framtíðarstuðningi okkar við landbúnaðinn þannig að hann verði eftir sem áður burðarsúla í 

Frú forseti. Ég held að landbúnaðurinn standi nú á miklum tímamótum. Það stuðnings- og öryggiskerfi sem hefur verið byggt upp til að halda hér uppi öflugum landbúnaði og öflugri matvælaframleiðslu nær ekki að mínu mati lengur þeim pólitísku markmiðum sem sett eru. Gríðarleg hækkun á erlendum aðföngum, áburði, kjarnfóðri, fjármagnskostnaður er hár og gríðarlega hátt jarðarverð hér innan lands setur landbúnaði nú verulegar skorður og ekki síst nýliðun í greininni. Í síðasta tölublaði Bændablaðsins fjalla hagfræðingar Bændasamtakanna, þau Erna Bjarnadóttir og Davíð Már Kristófersson, um stöðuna í íslenskum landbúnaði og stuðning hins opinbera. Ég hvet hv. þingmenn til að kynna sér þau skrif. Þau velta fyrir sér hvernig standa megi sem best vörð um hagsmuni og fæðuöryggi þjóðarinnar hvað þessa grein varðar. Þetta eru allar þjóðir að skoða núna, ekki síst vegna breyttrar stöðu á matvælamarkaði og kröfunnar um sjálfbæra þróun. Þau spyrja um skilvirkni kerfisins, hvort stuðningur ríkisins komi þar sem honum er ætlað. Þau spyrja fleiri slíkra spurninga. Frú forseti. Ég tel brýnt að hér verði skipuð nefnd þingflokka og aðila landbúnaðarins, félagasamtaka landbúnaðarins og annarra félagasamtaka um að endurskoða og taka á málum landbúnaðarins. Við viljum hafa hér öfluga landbúnaðarframleiðslu. Við viljum hafa landið í byggð. Við viljum aðstæður sem skapa eðlilega nýliðun í atvinnuveginum. Gallup-könnun frá síðasta ári sýnir að mikill og afdráttarlaus meiri hluti þjóðarinnar vill þetta. Ég tel frekar að pólitíkusarnir hafi sofið á verðinum á undanförnum árum og nú verður ekki beðið lengur. Ég hvet ... 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Bjarna Harðarsyni fyrir að hefja þessa umræðu því að það er náttúrlega alltaf gott þegar rætt er um þessi mál í þingsölum. Það sem við getum verið mjög ánægð með hér er hvað afurðir íslensks landbúnaðar eru góðar sem gerir það að verkum að fólk sækist eftir því að neyta þeirra. Gæði þeirra eru það mikil að þær geta alveg verið í fullri samkeppni hvað þetta varðar við aðrar landbúnaðarvörur. 
             Því miður er ástandið slíkt að margir bændur eru komnir í gríðarlegar skuldir, til dæmis ýmsir kúabændur. Það er út af því að þeir hafa þurft að fjármagna og kaupa mjög mikinn kvóta og eru nú í miklum vandræðum. Það kerfi sem við höfum búið við virðist ekki hafa virkað nægjanlega vel þrátt fyrir niðurgreiðslur og annað. Ég er mjög ánægður að sjá að margir bændur leitast nú við að tengja sig við markaðinn eins og sást til dæmis vel í fréttum um daginn þar sem hæstv. landbúnaðarráðherra var í fjárhúsinu á Fossi að taka á móti fé. Það er ný hugmynd sem byggist á því að fólk fái sér fé sem það getur svo fylgst með og fengið afurðir af því. Þetta er mjög góð hugmynd. Aðrar hugmyndir eru til dæmis um að fá fé beint frá býli, frá haga í maga, eins og einn ágætur maður hefur oft sagt í þinginu, hv. þm. Guðni Ágústsson. 

Virðulegi forseti. Það er ástæða til að taka hér upp umræðu um skipulag atvinnugreinarinnar miðað við þá umræðu sem verið hefur oft og tíðum á undanförnum mánuðum. Ástæða er til að ætla að þar séu að minnsta kosti hugmyndir uppi um verulegar breytingar eins og fram hefur komið í máli einstakra ráðherra ríkisstjórnarinnar. Því er fyllsta ástæða til þess að kalla eftir afstöðu þess ráðherra sem fer með þennan málaflokk. Ég svara þessu fyrir mitt leyti þannig að í fyrsta lagi ber að leggja áherslu á atvinnufrelsi við landbúnað, að atvinnugreinin sé frjáls, að hver maður geti stundað landbúnað, hvaða grein hans sem er og hafi þar starfsemi sína, hvort sem það er kjötframleiðsla, mjólkurframleiðsla eða annað. Það er grundvallaratriði. Að öðrum kosti lenda menn í sömu ógöngunum og við erum komin í í sjávarútvegi þar sem menn gættu ekki að því að virða atvinnufrelsið. Í öðru lagi þarf að gera breytingar á því sem nú er og frá því sem þróunin hefur verið á síðustu áratugum þannig að hver framleiðandi hafi aukið frelsi til þess að selja afurðir sínar beint, hvort heldur til vinnslu eða beint til neytenda. Menn hafa gengið of langt að mínu viti í að reyra framleiðandann í lög og reglugerðir sem ekki eiga sér skynsamlega stoð í heilbrigðisþættinum. Í þriðja lagi er það afstaða okkar að stunda eigi landbúnað á Íslandi vegna þess að við þurfum á því að halda sem eyþjóð og getum ekki treyst á aðrar þjóðir eingöngu í þeim efnum. Það þýðir að við verðum að hafa stuðning við atvinnugreinina. Annað er óhjákvæmilegt. Í fjórða lagi, virðulegi forseti, eigum við að þróa þann stuðning hægt og rólega í samræmi við alþjóðlegar skuldbindingar en varast að taka kollsteypur í þeim efnum.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Bjarna Harðarsyni fyrir að taka upp málefni íslensks landbúnaðar á þingi og þakka hæstv. ráðherra fyrir svör hans, svo langt sem þau ná. Starfsumhverfi íslensks landbúnaðar er grafalvarlegt málefni. Sú staðreynd að verð á áburði og fóðri hefur hækkað um 50–80% er ógnvænleg, ekki síst á þeim tímum þegar ríkisstjórnin reynir, í samvinnu við aðila vinnumarkaðarins, að reyna að ná þjóðarsátt í kjarasamningum. Hvað mun það þýða ef verð á áburði og fóðri hækkar um 50–80%? Verð á lambakjöti, dilkakjöti, mun hækka um 20%. Verð á mjólk mun líklega hækka verulega líka. Einhver verður að taka á sig þær kjaraskerðingar nema ríkisvaldið komi nálægt þeim málum. Eru það bændur sem eiga að taka á sig kostnað af því að verð á þessum aðföngum stórhækkar eða eru það neytendur? Ég kalla eftir því, hæstv. forseti, að hæstv. ráðherra gefi okkur svör um hvað hann hyggist gera í ljósi þeirra aðstæðna að aðföng til bænda hafa hækkað svo sem raun ber vitni. Hæstv. ráðherra hlýtur að ætla að gera eitthvað í þeim málum. Nú eru í gangi kjarasamningar við launamenn og það er ljóst að á þessum tímum verða bændur ekki einir um að taka á sig kjaraskerðingu. Hér er um hápólitískt mál að ræða sem við þurfum að fá svör við: Hvað ætlar hæstv. landbúnaðarráðherra að gera í þessum málum til hagsbóta fyrir bændur og ekki síst til hagsbóta fyrir íslenskan almenning?

Virðulegi forseti. Stuðningur við landbúnað er vel þekktur í þeim löndum sem við berum okkur saman við. Miðað þróun mála á alþjóðavettvangi má reikna með að svigrúm okkar til styrkveitinga muni breytast á næstu árum. Aukin krafa er um frjálsari viðskipti með landbúnaðarafurðir milli landa og að dregið verði úr markaðstruflandi styrkjum. Styrkir á þessu sviði hafa m.a. haft þann tilgang að stuðla að lægra verði til neytenda og tryggja byggð í landinu. Við erum með samninga um sauðfjárframleiðslu og mjólkurframleiðslu til ársins 2012 og 2013. Allar breytingar á því fyrirkomulagi þarf að gera af yfirvegun og það er nauðsynlegt að horfa til þess hvað tekur við að samningstíma loknum. Atvinnu- og byggðamál eru tíðrædd og oft í tengslum við breytingar í sjávarútvegi. Minna er um það rætt að þróun í landbúnaði, í framleiðslu og vinnslu landbúnaðarafurða, hefur tekið miklum breytingum með tilheyrandi áhrifum á byggðir landsins. Fækkun búa er mikil á sama tíma og bú hafa stækkað og tæknin, eins og í sjávarútvegi, einfaldað alla vinnu og minnkað mannaflaþörf. Að mörgu leyti er það eðlileg þróun en að sama skapi hefur hún mikil áhrif þar sem atvinnustarfsemi í mörgum þorpum og bæjum hefur snúist um þjónustu og verslun við sveitirnar. Þessari þróun verður ekki snúið við nema okkur takist að efla atvinnulíf á landsbyggðinni. Ég tek heils hugar undir þau sjónarmið sem fram hafa komið í umræðum undanfarinna daga þegar rætt er um staðsetningu næsta stóriðjuvers. Að sjálfsögðu ber í því tilfelli að horfa til þeirra svæða þar sem grunnstoðir atvinnulífs eru veikastar. Út frá því er eðlilegast að horfa til Bakka á Húsavík. Styrkjum við hefðbundinn landbúnað verður haldið áfram. Það er óhjákvæmilegt. Auðvitað viljum við í framtíðinni sjá hefðbundnar landbúnaðargreinar eins og sauðfjárrækt verða sjálfbærar. Ég er þess fullviss að við getum stuðlað að slíkri þróun með breytingu sem geri duglegu og hugmyndaríku fólki til sveita mögulegt að auka tekjur sínar með fjölbreyttari framleiðslu á eigin afurðum. Unnið er að því og vonandi geta styrkir okkar til landbúnaðar í framtíðinni stuðlað að því að skapa fjölbreyttari atvinnutækifæri til sveita. Það gæti orðið besta leiðin til að breyta þeirri búsetuþróun sem hér hefur verið.

Hæstv. forseti. Í sjálfbærri atvinnustefnu Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs er landbúnaðurinn einn af máttarstólpunum. Hann er einn af undirstöðuatvinnuvegum þjóðarinnar og við verðum að horfa til hans með framtíðina í huga. Ég verð að segja, hæstv. forseti, að ný störf og sjálfbær þróun haldast í hendur. Á staðardagskrárráðstefnu í Hveragerði fyrir rúmri viku kom það í ljós. Þar talaði m.a. Árni Jósteinsson sem er sérfræðingur hjá Bændasamtökunum. Hann sagði að sjálfbær þróun væri eitt af beittustu vopnunum sem við hefðum gagnvart þeim breytingum sem við stöndum frammi fyrir, bæði samfélags- og umhverfistengdum. Ég er sammála honum. Hann talaði um hlýnun lofthjúpsins, um losun gróðurhúsalofttegunda, um hnignun landgæða og fleira í þeim dúr. Þá koma upp í hugann þær hugmyndir sem við vinstri græn höfðum varðandi lífrænan landbúnað. Ég lýsi yfir miklum vonbrigðum með svar hæstv. landbúnaðarráðherra á þskj. 307 á þessu þingi. Hv. þm. Þuríður Backman spurði hann út í möguleikann á því að ríkisstjórnin mundi sérstaklega styðja við lífrænan landbúnað. Í svari ráðherra koma fram bæði fordómar og heimóttarskapur. Við stöndum frammi fyrir straumhvörfum í landbúnaði vegna hækkunar á orkuverði og þar af leiðandi áburðarverði. Ég bendi á að lífrænir bændur nota ekki kemískan áburð. Þeir þurfa ekki eiturefni í framleiðslu sína. Þar af leiðandi eru lífrænir bændur þeir sem á að leggja sérstaklega lið hvað opinberan stuðning varðar. Í lífrænum landbúnaði eru ekki notaðar erfðabreyttar lífverur. Hvað vilja neytendur í dag? Neytendur vilja lífræna framleiðslu. Við lendum í því að fá innflutta lífræna framleiðslu og missa þar með störf til útlanda sem við gætum búið til hér heima.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Bjarna Harðarsyni fyrir þessa umræðu. Hann vék að því að hann hafði heyrt hitt og þetta og fengið frétt eitt og annað. Hv. þm. Bjarni Harðarson er vitanlega sérfræðingur okkar í drauga- og álfamálum og kann að heyra meira en við hin og ágætt að hann komi með það inn í þessa umræðu eins og hann gerði. Þessi umræða hefur, virðulegi forseti, vissulega farið vítt og breitt. Ég held, líkt og hæstv. ráðherra kom að, að íslenskur landbúnaður komist ekki hjá endurskipulagningu á allra næstu árum, m.a. vegna alþjóðlegra skuldbindinga um að draga úr opinberum stuðningi. Stuðningur stjórnvalda við atvinnulíf í dreifbýli verður hverju sinni að vera gagnsær, stuðla að efnahagslegri sjálfbærni og tryggja starfandi bændum mannsæmandi kjör. Hv. þingmaður Birkir J. Jónsson kom að því í ræðu sinni varðandi áburðarverð og fóðurverð að þetta tengist kjörum bænda. Í stjórnarsáttmálanum liggur fyrir að unnið verður að endurskoðun landbúnaðarkerfisins með það fyrir augum að auka frelsi og bæta stöðu bænda, hv. þingmenn og virðulegur forseti, og um leið að lækka verð til neytenda. Ég finn ekki fyrir öðru, virðulegur forseti, en að hljómgrunnur sé fyrir því á þingi að skoða þessi mál með opnum huga. Ég treysti hæstv. landbúnaðarráðherra til að fylgja því úr hlaði eins og það er skrifað í stjórnarsáttmála.

Hæstv. forseti. Við í Frjálslynda flokknum viljum tryggja að búseta haldist í sveitum landsins. Við viljum standa með bændastéttinni að því að tryggja búsetuna. Við höfum ævinlega talið mikil verðmæti í því fyrir íslenska þjóð og að það muni miklu máli skipti fyrir okkur í framtíðinni að viðhalda byggð í landinu. Íslenska bændastéttin framleiðir vörur sem íslensku þjóðinni líkar vel. Það getur vissulega verið ágreiningur um verðmyndunina og mönnum kann stundum að finnast varan dýr en við skulum ekki gleyma því, hæstv. forseti, að við búum í landi þar sem ekki eru sömu aðstæður til landbúnaðar, vegna veðurfars og hnattstöðu okkar, og í öðrum löndum. Það er alvarlegt ef bændur horfa fram á aukinn kostnað við áburðar- og fóðurkaup. Það mun að sjálfsögðu koma að einhverju leyti fram í verði vörunnar en það gerist líka í öðrum löndum. Það kann að fara svo, hæstv. forseti, að íslensk framleiðsla verði betur samkeppnisfær í verði við framleiðslu landbúnaðar í öðrum löndum en verið hefur. Við í Frjálslynda flokknum viljum gjarnan stuðla að breytingum í landbúnaði, einkum að því að styrkir færist í meira mæli yfir í búsetu-, byggða- og landnýtingarstyrki heldur en verið hefur á undanförnum árum. En þær breytingar viljum við gera í sátt við bændur og landbúnaðinn.

Frú forseti. Ég vil þakka fyrir umræðuna sem hér hefur farið fram og mér finnst hafa verið góð. Sérstaklega hefur vakið athygli í umræðunni hvernig draugum var blandað inn í málið sem ég tel skipta nokkru máli vegna þess að það gæti vel verið, ef skyggnigáfan væri fyrir hendi, að ekki þyrfti að fara langt aftur í sögu þingsins til að heyra þær raddir meðal flokksbræðra hv. þm. Gunnars Svavarssonar að verr skyldi gengið að íslenskum landbúnaði og harðar að honum búið. En það er ánægjulegt að þær áherslur hafi breyst. Menn rísa ekki upp núna og tala á móti framleiðslustyrkjum eða á móti stuðningi við hefðbundinn landbúnað. Það er mikið ánægjuefni. Hitt er ákveðið áhyggjuefni, sem tengist kannski þessum draugum líka að sá draugur skuli komast inn í hugmyndirnar um aðgerðir til handa launafólki að ráðist að tollum og aðflutningsgjöldum á matvöru. Það er nefnilega þannig að aðrar þjóðir bjóða þetta ekki fram í limbói heldur gefa það eftir í alþjóðlegum samningum. Við höfum enga ástæðu til að bakka að tilefnislausu með það innflutningsverð sem landbúnaðurinn nýtur. Vilji ríkisstjórnin koma til móts við verkalýðshreyfinguna varðandi matvælaverð, sem sjálfsagt er að hún geri, skal hún gera það með aðgerðum sem koma jafn vel út fyrir innlendan sem erlendan varning, með lækkun matarskatts. Það er mun vænlegri leið og í samræmi við þann stjórnarsáttmála sem hér var vitnað til áðan. Ég hvet hæstv. landbúnaðarráðherra til að skoða það. Það er rétt sem hæstv. ráðherra sagði, að þetta voru aðeins hugmyndir hjá framkvæmdastjóra Samtaka atvinnulífsins varðandi það að kaupa allan kvótann af kúabændum og menn tóku undir að það mætti skoða. En það liðu ekki margir dagar þangað til formaður Bændasamtakanna hafði lýst því yfir að hann afneitaði þessu algerlega og teldi þetta algerlega ófæra leið. Ég bíð eftir sambærilegri yfirlýsingu frá hæstv. landbúnaðarráðherra.

Virðulegi forseti. Ég fagna umræðunni sem hér hefur farið fram. Hún hefur verið að mínu mati verið ákaflega málefnaleg. Þar stendur kannski tvennt upp úr. Í fyrsta lagi tel ég að hér hafi komið fram mjög mikilvægur almennur stuðningur við að við héldum áfram öflugum íslenskum landbúnaði. Það er afskaplega mikilvægt að þetta liggi fyrir með þeim almenna hætti sem greinilega kom fram í þessari umræðu. Stundum hefur verið látið í veðri vaka að miklar pólitískar væringar væru um stuðning við landbúnaðinn. Ég held að svo sé ekki. Ég hef ekki orðið var við annað en að í almennri umræðu sé mikill stuðningur við að við eigum öflugan landbúnað. Vegna þess sem hér hefur komið fram er ástæða til að árétta að við eigum góðan landbúnað sem framleiðir góðar vörur. Sú framleiðsla einkennist ekki af notkun eiturefna heldur byggist hún á heilnæmi, hreinleika og möguleikum íslensks landbúnaðar. Það er mikil ástæða til að leggja áherslu á þetta. Við tökum eftir því að íslenskir neytendur tala sínu máli í þessum efnum. Það fer ekkert á milli mála að meðal íslenskra neytenda er mikill áhugi á að kaupa íslenskar landbúnaðarvörur. Íslenskir garðyrkjubændur hafa t.d. sérmerkt sínar afurðir og það kallar fram mjög jákvæð viðbrögð neytenda. Við vitum að nokkur innflutningur er á erlendum landbúnaðarvörum. Neytendur kjósa íslenskar landbúnaðarvörur  Ég er ósammála því sem hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir talaði um. Hún stillti því þannig upp að hér væri um að ræða eiturbras í kringum íslenskan landbúnað. Svo er ekki. Við viljum styðja við bakið á lífrænum landbúnaði en sá landbúnaður sem við höfum byggt upp er heilnæmur og byggist á því að menn geti hagrætt. Það er ekki bara spurning um hve mikla peninga við leggjum í þessa grein heldur líka hvernig við sköpum þessari atvinnugrein góð rekstrarskilyrði þannig að hún geti lifað, dafnað, hagrætt og stækkað.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um brottfall laga nr. 25/1921, um einkaleyfi handa Háskóla Íslands til útgáfu almanaks. Hv. menntamálanefnd hefur fjallað um málið og fengið á fund til sín fulltrúa menntamálaráðuneytisins Guðnýju Halldórsdóttur og Þórhall Vilhjálmsson, sem fóru yfir tilurð og efni frumvarpsins. Einnig kom á fund nefndarinnar Gunnlaugur H. Jónsson frá Háskóla Íslands. Með frumvarpinu er lagt til að lög nr. 25/1921, um einkaleyfi handa Háskóla Íslands til útgáfu almanaks, falli brott. Upphaf að þessari tillögu má rekja til þess að nefnd á vegum fjármálaráðuneytisins taldi að ákvæði 6. gr. laganna uppfyllti ekki kröfur sem 40. gr., sbr. 77. gr. stjórnarskrárinnar, setur um skattlagningarheimildir. Enn fremur bárust fyrirspurnir frá Eftirlitsstofnun EFTA um hver viðhorf íslenskra stjórnvalda til ákvæða 1., 5. og 6. gr. laganna væru og hvort þau teldu að þau samræmdust 11. gr. samningsins um Evrópska efnahagssvæðið. Því var talið rétt að fella lögin úr gildi. Ekki er ágreiningur í þessu máli milli menntamálaráðuneytis og Háskóla Íslands en fulltrúar háskólans lýstu þó yfir áhyggjum af skertum tekjum skólans og ítrekuðu að mikilvægt væri að halda starfsemi Almanakssjóðs gangandi. Með brottfalli laganna verður Háskóli Íslands af þeim tekjum sem lögin veittu honum á grundvelli einkaleyfisins. Tekjur þessar renna í Almanakssjóð sem stýrt er af háskólaráði og eru síðan nýttar til eflingar stærðfræði, til að mynda útgáfu tímarita á sviði stærðfræði, stærðfræðilegri eðlisfræði og stjörnufræði. Eru tekjur sjóðsins áætlaðar um 1,7 millj. kr. Að mati nefndarinnar hefur brottfall laganna það ekki í för með sér að Háskóla Íslands beri að láta af útgáfu almanaks. Kom það jafnframt fram í máli fulltrúa Háskóla Íslands að skólinn hyggst halda áfram útgáfu almanaksins hér eftir sem hingað til. Nefndin telur einnig að rík öryggis- og samræmissjónarmið mæli með áframhaldandi útgáfu almanaks af hálfu Háskóla Íslands. Enn fremur telur nefndin að Háskóli Íslands hafi, á grundvelli 18. gr. laga nr. 41/1999, heimild til gjaldtöku fyrir gerð almanaks. Verði kostnaði Almanakssjóðs því mætt eftir því sem við á, á grundvelli þeirrar heimildar sem og á grundvelli samnings menntamálaráðuneytis og háskólans, dagsett 11. janúar 2007, sem fulltrúar menntamálaráðuneytis greindu nefndinni frá. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Hv. þm. Guðbjartur Hannesson, Höskuldur Þórhallsson, Illugi Gunnarsson og Katrín Júlíusdóttir voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir nefndarálitið rita sá sem hér stendur og hv. þm. Einar Már Sigurðarson, Steinunn Þóra Árnadóttir, Ragnheiður Ríkharðsdóttir og Kolbrún Halldórsdóttir.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 80/1996, um framhaldsskóla sem ég flyt ásamt þingmönnunum Katrínu Jakobsdóttur, Kolbrúnu Halldórsdóttur og Jóni Bjarnasyni. Frumvarpið miðar að því að fella niður kennslu- og innritunarkostnað í framhaldsskólum. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að ný grein komi inn í framhaldsskólalögin svohljóðandi, með leyfi forseta: „Kennsla í framhaldsskólum skal veitt nemendum að kostnaðarlausu og er óheimilt að krefja nemendur eða forráðamenn þeirra um greiðslur fyrir kennslu, námsgögn eða annað efni sem nemendum er gert skylt að nota í námi sínu og samrýmist ákvæðum laga þessara og aðalnámskrá. Ríkinu er skylt að leggja til og kosta kennslu- og námsgögn er fullnægja ákvæðum aðalnámskrár. Opinberum aðilum er ekki skylt að leggja nemendum til gögn til persónulegra nota, svo sem ritföng og pappír.“ Hér er sem sagt gert ráð fyrir því að þessi grein komi inn í framhaldsskólalögin en efnislega er þetta sambærileg grein og er að finna í grunnskólalögunum þar sem tekin eru af öll tvímæli um að kennsla í grunnskólum skuli veitt nemendum að kostnaðarlausu. Að mati okkar flutningsmanna mundi samþykkt þessa frumvarps þýða að stigið yrði mikilvægt skref í átt að auknu jafnræði til náms óháð efnahag. Gjaldtökuheimildir laganna varðandi innritunar- og efnisgjöld yrðu þá felld brott samkvæmt frumvarpinu en í gildandi framhaldsskólalögum getur skólanefnd ákveðið upphæð framangreindra gjalda þótt sett sé ákveðið hámark á innritunargjaldið samkvæmt gildandi lögum. Síðan gerum við tillögu um að fella brott heimild til innheimtu á sérstöku endurinnritunargjaldi sem miðast við 500 kr. fyrir hverja ólokna einingu frá síðustu önn. Sömuleiðis mundi þá falla brott reglugerð nr. 333/1997 um endurinnritunargjald í framhaldsskólum. Eins og ég gat um er frumvarpið, aðalinnihald þess, efnislega samhljóða 33. gr. grunnskólalaga þar sem kveðið er á um að kennsla í skyldunámi skuli veitt nemendum að kostnaðarlausu. Óheimilt er að krefja nemendur eða forráðamenn þeirra um greiðslur fyrir kennslu, námsgögn eða annað efni sem nemendum er gert skylt að nota í námi sínu og samrýmist ákvæðum laganna og aðalnámskrá. Þá er með þessari breytingu lagt til að kveðið verði afdráttarlaust á um að kostnaður við námsgögn skuli vera hluti af rekstri framhaldsskóla. Rétt er að rifja upp að í aðdraganda síðustu þingkosninga var talsvert rætt um mikilvægi þess að námsgögn í framhaldsskólum væru nemendum að kostnaðarlausu. Markmiðið í þessu frumvarpi er í takt við þær áherslur sem við frambjóðendur Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs lögðum fram. Í kosningastefnuskrá okkar sagði m.a., með leyfi forseta: „Vandað og fjölbreytt framhaldsskólanám á að standa öllum til boða óháð efnahag eða öðrum aðstæðum. Því á ekki að taka skólagjöld fyrir framhaldsskólanám. Enn fremur eiga nemendur að hafa aðgang að námsbókum og öðrum námsgögnum sér að kostnaðarlausu. Aðgengi allra að framhaldsskólabyggingum þarf að vera tryggt. Námsaðstaða fyrir nemendur með sérstakar menntunarþarfir verði bætt og hún boðin í sem flestum framhaldsskólum.“ Einnig er rétt að rifja upp að finna mátti sambærileg markmið í málflutningi fleiri framboða fyrir síðustu þingkosningar. Í málefnasamningi núverandi ríkisstjórnar eru gefin fyrirheit um áfanga í þessa átt þótt orðalagið sé að mínu mati býsna rýrt í roðinu. Þar segir, með leyfi forseta: „… og nemendur í framhaldsskólum fái stuðning til kaupa á námsgögnum.“ Það er reyndar ekkert sagt meira um hvað raunverulega felst í þessu. Ég minni þá líka á að framhaldsskólinn er í raun og veru skóli fyrir alla eða langflesta þótt hann sé ekki skyldunám. Meira en 90% af hverjum árgangi halda áfram námi að loknum grunnskóla og það er að sjálfsögðu mikið samfélagslegt verkefni að tryggja að öllum sem vilja standi framhaldsskólanám til boða, að hver einstaklingur eigi kost á námi við sitt hæfi og á sínum hraða án tillits til efnahags, búsetu eða annarra slíkra þátta. Frumvarpið er að sjálfsögðu flutt í þeim tilgangi að koma til móts við þau sjónarmið. Það er ástæðan fyrir því að ekki á að taka skólagjöld fyrir framhaldsskólanám og að nemendur eiga að hafa aðgang að námsbókum og öðrum námsgögnum sér að kostnaðarlausu. Mig langar að rifja aðeins upp hér við þessa fyrstu umræðu að í aðdraganda síðustu kosninga geystust margir frambjóðendur fram á völlinn og kynntu sjónarmið sín í þessum málum. Reyndar voru það ekki bara frambjóðendur heldur ýmsir aðrir líka. Til dæmis var fjallað um það í leiðara Morgunblaðsins miðvikudaginn 10. maí 2006, reyndar fyrir sveitarstjórnarkosningar, þar sem segir m.a., með leyfi forseta: „Í raun og veru eru allir sammála um að það séu engin rök fyrir því að greiða skuli fyrir aðgang að leikskóla en grunnskólar, framhaldsskólar og sumir háskólar a.m.k. skuli vera ókeypis.“ Þar er lögð sú lína að leikskólar, grunnskólar og framhaldsskólar eigi að vera ókeypis en staðreyndin er sú að framhaldsskólinn er það því miður ekki. Mig langar líka að vísa til sérstaks kynningarfundar af hálfu Samfylkingarinnar sem greint var frá í Morgunblaðinu 8. maí 2007. Þar kynntu þrír frambjóðendur Samfylkingarinnar stefnu hennar í menntamálum. Þar voru saman komin Björgvin G. Sigurðsson, Ingibjörg Sólrún Gísladóttir og Guðbjartur Hannesson, öll hv. þingmenn núna - tveir af þessum einstaklingum eru nú ráðherrar í ríkisstjórninni. Þar var m.a. lögð áhersla á að stefna ætti að því að bækur í framhaldsskólum yrðu ókeypis. Í máli Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur, nú hæstv. utanríkisráðherra, kom þá fram, í endursögn Morgunblaðsins, að ekki væri hvað síst mikilvægt að efla fjárfestingu í framhaldsskólunum. Í skólakerfinu væri framhaldsskólinn væntanlega sá sem helst þyrfti á því að halda. Í grein eftir hv. þm. Guðbjart Hannesson í Morgunblaðinu 18. apríl undir heitinu Stöndum vörð um börnin okkar og fjárfestum í framtíðinni, er þessu sama markmiði haldið fram og segir þar að taka eigi upp gjaldfrjálsan leik-, grunn- og framhaldsskóla. Sú hugsun er því greinilega þar á ferðinni. Og 12. apríl 2007 er einnig grein eftir hv. þm. Ágúst Ólaf Ágústsson, varaformann Samfylkingarinnar, þar sem hann telur upp helstu markmið sem Samfylkingin vill gera varðandi málefni ungs fólks. Þar segir m.a. í 5. tölulið - þar er talið upp í átta töluliðum: „Ókeypis námsbækur í framhaldsskólum.“ Það er varaformaður Samfylkingarinnar sem segir þetta í sinni grein. Hæstv. núverandi iðnaðarráðherra Össur Skarphéðinsson skrifar einnig um sama mál í Fréttablaðinu 11. apríl. Þar segir m.a. með leyfi forseta: „Að námsbækur í framhaldsskóla verði nemendum að kostnaðarlausu.“ Einnig er hægt að finna grein eftir hæstv. viðskiptaráðherra Björgvin G. Sigurðsson sem var einn helsti talsmaður þingflokks Samfylkingarinnar á síðasta kjörtímabili í stjórnarandstöðu. Hann skrifar í Blaðið, forvera 24 stunda, 19. apríl 2007. Þar getur hann sérstaklega um það sem mikilvægt mál að stuðla eigi að því að námsefni í framhaldsskólum verði ókeypis. Hv. þm. Gunnar Svavarsson, formaður fjárlaganefndar Alþingis, skrifar einnig grein í sama blað 28. apríl þar sem hann segir m.a. með leyfi forseta: „Námsbækur í framhaldsskólum verði nemendum að kostnaðarlausu.“ Fleira væri hægt að tína til í þessu efni. Ég vil líka minna á að í samantekt Morgunblaðsins fyrir kosningar 6. maí 2007, þar sem var fjallað sérstaklega um menntamál allt frá leikskóla til háskóla, ber blaðið saman afstöðu stjórnmálaflokkanna til ýmissa álitamála í menntamálum. Þar er m.a. talað um samræmd próf í grunnskólum, samræmt stúdentspróf, lengingu kennaramenntunarinnar, hvort flytja eigi framhaldsskóla til sveitarfélaga, um gjaldfrjálsan leikskóla og um ókeypis námsbækur í framhaldsskólum. Það sýnir bara að þetta var mál sem mikið var fjallað um í kosningabaráttunni og vitaskuld sýndist sitt hverjum eins og gengur. Í samantekt Morgunblaðsins kemur fram að hvað þetta atriði snertir höfðu öll framboðin á landsvísu lýst því yfir að þau væru fylgjandi ókeypis námsbókum nema Sjálfstæðisflokkurinn sem segist hafa verið andvígur því, og Íslandshreyfingin sem hafði ekki skoðun í þessu máli. Einnig kemur fram í þessari úttekt að að mati margra frambjóðenda og flokka höfðu menn áhyggjur af þeim kostnaði sem nemendur í framhaldsskólum þurfi að bera, einkum og sér í lagi vegna bókakaupa. Ég fletti líka upp á frétt í Fréttablaðinu frá því í apríl 2007 þar sem fjallað er um starfshóp sem hæstv. menntamálaráðherra fól að gera tillögur um fjölbreytileika og sveigjanleika í skipulagi náms og námsframboðs en í skýrslu þess hóps eru lagðar til stórfelldar breytingar á íslensku menntakerfi. M.a. er þar lagt til að samræmd próf í núverandi mynd verði lögð niður og skólinn verði gjaldfrjáls til 18 ára aldurs. Nú veit ég ekki nákvæmlega hvernig þessum tillögum hefur reitt af en við höfum nú fengið frumvörp inn í þingið frá menntamálaráðherra, m.a. um grunn- og framhaldsskóla. Við sjáum hvernig þessum málum er fyrirkomið þar. Ég lýsi vonbrigðum með að í frumvörpum menntamálaráðherra, m.a. um framhaldsskóla, er hvorki tekið á gjaldfrelsi framhaldsskóla né því að námsbækur eigi að vera nemendum að kostnaðarlausu. Ég hef farið yfir það hér hver meginmarkmiðin eru með þeim breytingartillögum sem við leggjum til á framhaldsskólafrumvarpinu eða framhaldsskólalögunum til þess að tryggja ókeypis námsgögn. Ég hef líka rakið það lauslega hvaða viðhorf voru uppi fyrir síðustu kosningar, einkum og sér í lagi af hálfu Samfylkingarinnar sem hafði mjög mikil og metnaðarfull áform í þessa veru. Hún er nú komin í ríkisstjórn og hefur þar væntanlega góða aðstöðu til að láta þessa drauma rætast. Mér sýnist af þeirri umfjöllun sem ég hef farið í gegnum hvað varðar afstöðu stjórnmálaflokkanna fyrir síðustu kosningar, að drjúgur meiri hluti sé hér á hv. Alþingi fyrir því að námsgögn í framhaldsskólum og kennsla í framhaldsskólum skuli veitt nemendum að kostnaðarlausu og að óheimilt skuli vera að krefja nemendur eða forráðamenn þeirra um greiðslu fyrir kennslu, námsgögn og annað efni. Ef hv. þingmenn eru samkvæmir sjálfum sér í þessu efni ætti þetta frumvarp að sjálfsögðu að fá góðar viðtökur hér. Ég sagði líka að Sjálfstæðisflokkurinn væri eini flokkurinn sem beinlínis hefði sagt fyrir kosningar að hann væri andvígur því að þessi breyting yrði gerð. Það mun því reyna á það núna hvort það er ísköld stefna Sjálfstæðisflokksins og hæstv. menntamálaráðherra sem mun ráða í þessu máli eða raunverulegur vilji og hugur þingmanna eins og hann birtist kjósendum fyrir síðustu alþingiskosningar. Ég ætlast að sjálfsögðu til þess að frambjóðendur hafi meint eitthvað með kosningaloforðunum og vilji gjarnan beita sér fyrir því að ná þeim fram. Mér sýnist að góður stuðningur geti orðið við málið hér á Alþingi ef menn láta samviskuna ráða eins og stjórnarskráin býður þeim. Að lokum, virðulegi forseti, legg ég til að málinu verði vísað til menntamálanefndar og 2. umr.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmönnum fyrir að leggja fram þetta frumvarp sem mér sýnist hafa þann tilgang að fella brott gjaldheimildir út af innritunar- og efnisgjöldum. Mig langar til að spyrja hv. þingmann og 1. flutningsmann frumvarpsins að því hvort hann hafi reynt að kostnaðarmeta þær breytingar sem hér eru lagðar til, þ.e. þann kostnað sem til fellur vegna málsins eða þær tekjur sem hið opinbera verður af við það að skólum verði óheimilt að krefjast þeirra fjármuna sem núverandi löggjöf gerir ráð fyrir að þeim sé heimilt að innheimta. Í öðru lagi langar mig til að spyrja hv. þingmann að því hvort flutningsmenn þessa frumvarps eru þeirrar skoðunar að sömu ákvæði eða sömu reglur eigi að gilda um einkarekna framhaldsskóla. Ég nefni sem dæmi að minn gamli skóli, Verslunarskóli Íslands, og Menntaskólinn Hraðbraut hafa innheimt mun hærri gjöld af nemendum sínum en aðrir framhaldsskólar. Er hugmyndin sú hjá hv. þingmanni og flutningsmönnum að það bann sem þetta frumvarp mælir fyrir um hvað varðar gjaldtökuna, nái einnig til slíkra skóla eða eingöngu þeirra sem reknir eru einvörðungu af hinu opinbera?

Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir þessi viðbrögð og þær spurningar sem hann ber hér fram. Ég get fúslega upplýst að við höfum ekki reynt að kostnaðarmeta þær breytingar sem nákvæmlega samþykkt þessa frumvarps hefði í för með sér frekar en það var gert í aðdraganda síðustu kosninga og þeir stjórnmálaflokkar sem höfðu það mál á stefnuskrá sinni settu ekki fram neinar sérstakar tölur í því efni. Svarið við þeirri spurningu er því nei, við höfum ekki kostnaðarmetið þær breytingar sem við leggjum hér til. Við teljum að hér sé um að ræða gríðarlega mikið jafnréttismál, við teljum að það sé mjög þýðingarmikið að allir hafi aðgang að þessari menntun og hún eigi að standa öllum til boða þeim að kostnaðarlausu. Hvað varðar einkareknu skólana þá erum við auðvitað að tala um breytingar á framhaldsskólalögunum. Við vitum að í skólakerfinu eru einkareknir skólar í dag, bæði á leikskólastigi, grunnskólastigi, og háskólastigi, þar sem viðgengst önnur gjaldtaka en í almenna skólakerfinu, t.d. er öðruvísi gjaldtaka í einkareknu leikskólunum yfirleitt en hjá hinu opinbera. Okkar prinsippafstaða er að sjálfsögðu sú að þessi menntun eigi að standa öllum til boða án endurgjalds. Það er afstaða okkar í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði. Frumvarpið sem hér er til umfjöllunar tekur fyrst og fremst á því sem framhaldsskólalögin ná til í þessu sambandi.

Hæstv. forseti. Ég þakka tillöguflytjendum fyrir tillögur þeirra og ekki hvað síst fyrir að vekja athygli á stefnu Samfylkingarinnar í málflutningi sínum hvað varðar gjaldfrjálsan framhaldsskóla og þá einlægu ósk samfylkingarfólks að jafnrétti sé til náms og jafnt aðgengi að skólum og jöfn tækifæri fyrir landsmenn til að stunda nám. Þessarar áherslu gætir í stefnuyfirlýsingunni þó að útfærslan sé ekki mjög náin þar og það er líka ánægjulegt að fylgjast með því að þetta kemur inn í kjarasamningana núna, þetta kemur inn þar sem metnaðarfullt markmið í sambandi við það að auka menntun í landinu. En þetta hefur líka komið inn í menntafrumvörpin, þ.e. í framhaldsskólafrumvarpinu eru ákvæði og það má deila um hvort þar sé gengið nógu langt. Mig langar einmitt þess vegna að spyrja hvort hv. framsögumaður, Árni Þór Sigurðsson, geti skilgreint fyrir okkur hvað átt er við með námsgögnum. Það er akkúrat það sem gera þarf í raunveruleikanum. Eru t.d. tölvur innifaldar í þeim og stærri hlutir? Það eru dæmi um það í skólum nú þegar, m.a. útvegar Menntaskóli Borgarfjarðar nemendum tölvur. Annað sem ástæða er til að vekja athygli á og þarf að fá umræðu um er að skólameistarar hafa talað fyrir lágmarksskólagjöldum, þ.e. að þau séu eingöngu fyrir umsýslukostnaði. Það er vegna þess innritunarforms sem er í sambandi við framhaldsskóla, þeir telja eðlilegt að þar sé eitthvert lágmarksgjald sem er nánast bara táknrænt þannig að menn geti skráð sig með formlegum hætti, og það sé til að halda utan um það kerfi. Útiloka tillöguflytjendur um það? Og í þriðja lagi það sem hefur komið til álita sem eru ýmis valverkefni í skólum. Ef menn smíða t.d. hluti eins og hátalara eða gera einhverja stærri hluti er gert ráð fyrir því í framhaldsskólafrumvarpinu að nemendur greiði fyrir slíkt, 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Guðbjarti Hannessyni fyrir að fjalla nokkuð jákvætt um efni þessa frumvarps, leyfi ég mér að segja, og skynja það þannig að hann hafi ekki breytt um skoðun hvað efni þess varðar frá því að hann var í framboði fyrir síðustu alþingiskosningar. Ástæðan fyrir því að ég vakti sérstaklega máls á afstöðu Samfylkingarinnar er auðvitað sú að ég bind vonir við það að Samfylkingin beiti sér fyrir framgangi þessa máls í ríkisstjórninni. Þingmaðurinn spyr hvort við höfum leitt hugann að því hvernig eigi að skilgreina námsgögn í þessu samhengi. Það er ekki verkefni löggjafans að gera það og við munum auðvitað ekki gera það í lagatextanum sjálfum. Hins vegar bendum við á að hér er um að ræða sambærilegar skilgreiningar og eru í gildandi grunnskólalögum. Það hefur ekkert vafist fyrir mönnum að praktísera það varðandi grunnskólann hvað eru námsgögn og hvað eru ekki námsgögn í þessu samhengi. Ég sé því ekki fyrir mér að það eigi að verða neitt sérstakt vandamál hvað framhaldsskólann varðar heldur. Hvort tölvur eru þar inni eða ekki er ekki viðfangsefni löggjafans. Við munum væntanlega ekki skrifa það nákvæmlega í lagatexta hvað eru námsgögn og hvað eru ekki námsgögn, heldur er það viðfangsefni þeirra sem fást við málið á vettvangi. Þingmaðurinn vakti líka máls á því sem hann kallar einhvers konar lágmarksinnritunargjöld, að stjórnendur skóla hefðu gjarnan viljað fá þau. Það er auðvitað bara spurning um fjármögnun þessa verkefnis. Þetta viðfangsefni er eftir sem áður til staðar og hugmynd okkar gengur út á það að þessi gjöld verði felld niður í framhaldsskólunum og við erum þess vegna ekki að tala um að slík innritunargjöld verði við lýði, hvort sem það er einhver lágmarksupphæð eða málamyndaupphæð. Hins vegar er auðvitað fróðlegt að vita hvort það var hugsunin í 

Hæstv. forseti. Ég get ekki betur séð af þessu stutta andsvari en að við séum algjörlega sammála og þær tillögur sem eru í framhaldsskólafrumvarpinu og í stefnuyfirlýsingunni gangi algjörlega með því sem hér kemur fram. Útfærslan er eftir, hún er praktískt vandamál. Ég treysti á að það frumvarp sem hér liggur fyrir fari fyrir menntamálanefnd og komi þar til umræðu í tengslum við framhaldsskólafrumvarpið og hljóti afgreiðslu eins og aðrar hugmyndir sem þar eru uppi, sem eru fyrst og fremst útfærslur á því með hvaða hætti við getum hagað gjaldtöku í framhaldsskólum, þ.e. að stefnt sé að því að framhaldsskólinn verði gjaldfrjáls. Eins og ýmsar tillögur sem komið hafa fram í þinginu og eru fluttar til þess að ítreka ýmis stefnumál, m.a. Samfylkingarinnar, og er hið besta mál að fá inn í þingið, þá fer þetta mál bara í það ferli að verða leyst af menntamálanefnd og ríkisstjórn. Ég sé ekki að við eigum í nokkrum vandræðum með að uppfylla þessar kröfur miðað við skilgreiningu hv. þm. Árna Þór Sigurðssonar.

Frú forseti. Ég vil leggja á það áherslu að ég var út af fyrir sig ekki að skilgreina námsgögn í stuttu svari mínu við andsvari hv. þingmanns. Ég átta mig ekki nákvæmlega á því hvað hann les út úr því í þessu efni. Ég hlýt hins vegar að árétta að það má auðvitað ekki vera skilgreiningaratriði á þann veg að menn geti skilgreint obbann af námsgögnum út þannig að eftir sem áður megi taka gjaldið. Ég fagna hins vegar yfirlýsingu hans um að stefnt sé að gjaldfrjálsum framhaldsskóla. Ég skynja það þannig og skil af orðum hans um frumvarpið sérstaklega að vilji sé til, að minnsta kosti að efni til, að það verði unnið áfram á vettvangi menntamálanefndar inn í þá vinnu sem þegar er þar í gangi varðandi þau frumvörp sem hæstv. menntamálaráðherra hefur mælt fyrir. Það er mér að meinalausu þó að það fari þá leið ef það sem stendur í frumvarpinu kemst efnislega í framkvæmd og það verði gert með því að menntamálanefnd sameinist um einhverjar breytingar á framhaldsskólafrumvarpinu sem hæstv. menntamálaráðherra mælti fyrir. Það er auðvitað tilgangurinn með þessu máli. Það er rétt hjá hv. þingmanni að vekja athygli á þessu brýna hagsmunamáli. Ég minnti á það í framsögu minni að fleiri flokkar, og reyndar flestir flokkar að Sjálfstæðisflokknum undanskildum, töluðu mjög ákveðið fyrir gjaldfrelsi í framhaldsskólunum og að fella niður innritunar- og efniskostnað. Markmiðið hlýtur að vera að sú hugsun nái inn í framhaldsskólalögin. Einu gildir hvernig það er gert, hvort það er gert með samþykkt þessa frumvarps eða gegnum breytingartillögur við fyrirliggjandi framhaldsskólafrumvarp. En ég skil hv. þm. Guðbjart Hannesson á þann veg að hann muni ljá því máls og stuðning á vettvangi menntamálanefndar að það verði gert.

Virðulegi forseti. Komið er fram frumvarp til laga um niðurfellingu á námskostnaði í framhaldsskóla. Með leyfi forseta segir í greinargerðinni að með samþykkt frumvarpsins yrði stigið mikilvægt skref í átt að auknu jafnræði til náms, óháð efnahag. Þetta er mjög gott og gilt. En ég finn mig knúna til að vekja athygli á því að þetta tekur ekki á þeim þætti sem veldur mestum mismun hvað kostnað til framhaldsskólanáms varðar. Þeir nemendur sem ekki eiga kost á öðru en að sækja framhaldsskólanám utan heimabyggðar standa óneitanlega höllum fæti. Kostnaður sem verður af því að þurfa að stunda nám sitt annars staðar gefur skakka mynd miðað við jafnaldra sem geta stundað skóla heiman frá sér. En vissulega er komið til móts við þennan ójöfnuð með dreifbýlisstyrknum, sem við köllum í daglegu tali. En betur má ef duga skal. Það hafa hreinlega ekki allir foreldrar efni á því að senda börn sín til framhaldsskólanáms. Þar með takmarkast möguleikar allra þeirra barna til náms. Aukið jafnræði til náms tengist nefnilega ekki einungis fjármálum, eða fjárhagslegri stöðu einstaklinga heldur einnig aðstöðumun. Við framsóknarmenn teljum mjög brýnt að skoða leiðir til að koma til móts við slíkan aðstöðumun og gefa þannig fleirum kost á því að stunda framhaldsnám í heimabyggð að minnsta kosti til 17 eða 18 ára aldurs. Ég þekki mjög vel til þar sem börn þurfa að fara að heiman 15–16 ára ætli þau sér að stunda nám. Margir virðast reyndar þola það mjög vel og þroskast og dafna við að standa svo ungir á eigin fótum. En ekki eru allir svo lánsamir og mér finnst ég verða vitni að allt of mörgum tilvikum þar sem ungmennin eru hreinlega ekki tilbúin til að fara að heiman. Þau byrja í námi að hausti og snúa svo heim aftur eftir einn til tvo mánuði og leita út á vinnumarkaðinn. Staðan á vinnumarkaðnum er hins vegar víða þannig að ekki er mikla vinnu að fá fyrir þennan aldurshóp. Slíkar aðstæður verða ekki til þess að bæta sjálfsmynd þessara einstaklinga og gera þannig lífið hjá sumum mjög snúið. Ég er sannfærð um að hægt er að finna lausnir á þessum málum. En til þess þurfum við að skoða framhaldsskólakerfið svolítið víðar. Við þurfum að horfa á það í víðara samhengi og hvetja til samvinnu milli framhaldsskóla og milli skólastiga. Skoða þarf einstök svæði og koma til móts við mismunandi þarfir til þess að þau geti staðið við sérkenni sín. Það er mjög mikilvægt að framhaldsskólarnir hafi áfram sín sérkenni. Ég er hrædd um að umhverfi framhaldsskólanna eins og það er nú, þar sem þeir eru í samkeppni um nemendur, geri það að verkum að erfitt sé að móta sveigjanlegra skólakerfi. En í krafti samvinnu og vilja til árangurs má ná miklu lengra. Ég tel það hreinlega hlutverk okkar hér að sjá til þess að ramminn henti þeim markmiðum og þeirri starfsemi sem til er ætlast. Ég fagna því að hér komi fram vilji til að jafna stöðu einstaklinga til náms. Það er eitt af grundvallaratriðunum í þjóðfélaginu. Ég bendi jafnframt á að mesta ójafnræðið liggur í aðstöðumun hvað búsetu varðar. Það þarf að jafna þann mun eins og kostur er. Á seinni stigum á síðan að skoða kostnað vegna námsgagna.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þá umræðu sem orðið hefur um framhaldsskólann og óska hv. þingmanni til hamingju með jómfrúrræðuna. Hún var góð og gild og í henni komu fram athyglisverðir punktar sem ég vil taka undir. Ég held að við þurfum að huga að öðrum þáttum áður en við förum að greiða algjörlega niður kostnað hvað varðar námsgögn - ég kem reyndar að því á eftir. Ég tel mikilvægt að við hlúum að því, og það höfum við verið að gera á undanförnum missirum, að auka aðgengi að framhaldsskólamenntun í heimabyggð. Það höfum við verið að gera á undanförnum árum og það eru hlutir sem skipta okkur mjög miklu máli. Við erum með tilraun í gangi, t.d. á sunnanverðum Vestfjörðum varðandi framhaldsskóladeildina á Patró, þar sem verið er að veita fólki fram til 18 ára aldurs tækifæri til að stunda framhaldsskólanám í heimabyggð í samvinnu við skóla sem þegar er kominn með nokkra reynslu. Það er líka nokkuð sérstakur skóli sem hefur fetað inn á nýjar brautir en það er Fjölbrautaskóli Snæfellinga á norðanverðu nesinu. Þar höfum við í rauninni breytt samfélaginu með því að stofna framhaldsskóla. Við gerðum ráð fyrir 130 nemum í byrjun en þar eru nú um 260–270 manns, sem sýnir að við sinnum vel þörf fólks á svæðinu hvað snertir framhaldsskólamenntun. Ég held að það sé brýnt og mikilvægt. Ég vil engu að síður undirstrika það sem fram kemur í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar og hv. þm. Guðbjartur Hannesson kom inn á hér áðan. Það er alveg ljóst að við ætlum að lækka kostnað framhaldsskólanemenda varðandi námsgögn. Það er alveg skýrt. Þau mál eru í vinnslu. Við erum hins vegar að fara yfir hinar tæknilegu leiðir. Hvaða leið eigum við að fara? Eigum við að taka þetta í gegnum reiknilíkanið? En þetta munum við gera. Markmiðið er að lækka kostnað framhaldsskólanemenda varðandi námsgögnin. Ég vil líka geta þess að kveðið er á um það í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar varðandi kjarasamningana, sem tókust um helgina, að í samræmi við boðaða stefnu ríkisstjórnar í tengslum við framlagningu frumvarpanna, sem hafa verið títtnefnd hér, um framhaldsskólana, verði skrásetningar- og efnisgjöld óveruleg og haldið í algeru lágmarki. Það er ljóst að innritunargjöldin eru frekar lág og ætlunin er að fara vel yfir þessa þætti og reyna að halda þessum kostnaði í lágmarki til að stuðla áfram að jöfnum tækifærum til náms. Ég vara við því að fara að tala hér um gjaldfrjálsan framhaldsskóla, það eigum við að mínu mati ekki að ræða um. Það er ákveðinn kostnaður sem fellur til en þeim kostnaði höldum við í algeru lágmarki með þeim aðgerðum sem við munum grípa til í kjölfar kjarasamninga og í ljósi stefnuyfirlýsingar ríkisstjórnarinnar. - Af því að þingmaður Mosfellinga er nú í salnum er ánægjulegt að geta borið fram hamingjuóskir með stórt skref sem stigið var í framhaldsskólamálum í Mosfellsbæ í morgun. Ég og bæjarstjóri rituðum undir það að við ætluðum að opna framhaldsskóla í Mosfellsbæ haustið 2009. Þetta er allt táknræn mynd þess að við erum að reyna að færa námið eins nálægt fólki í heimabyggð og kostur er. En við hljótum að skoða ákveðna þætti. Ekki er hægt að slíta rekstrarlegar forsendur úr samhengi við faglegar forsendur skólastarfs. Ég setti því á sínum tíma af stað hóp sem skoðaði það hvar hugsanlega væri hægt að halda uppi nokkuð öflugu skólastarfi með tilliti til þeirra reiknislegu og fjárhagslegu forsendna sem þurfa að vera til staðar til að reka framhaldsskóla. Allir í þessum sal vita að við erum að huga að framkvæmd og undirbúningi að framhaldsskóla við utanverðan Eyjafjörð. Við erum að athuga með Suðurland, hvort hugsanlega er hægt að tengja framhaldsskólastarf í Rangárvallasýslu við framhaldsskólann í Vestmannaeyjum. Við reynum að líta vítt og breitt yfir sviðið og sjá hvaða möguleika við getum skapað til að fjölga tækifærum fólks til að krækja sér í framhaldsskólamenntun. En okkur hefur líka tekist á undanförnum missirum - og það má í rauninni benda á að ekki er skólaskylda í framhaldsskóla eins og menn vita. Við erum að breyta því núna með mjög táknrænum hætti. Við erum að færa okkur yfir í fræðsluskyldu fram til 18 ára aldurs sem segir að ríkisvaldið verður að vera reiðubúið að taka við öllum þeim sem kjósa að fara í framhaldsskóla. En engu að síður fara um 97% af útskriftarárgöngunum í grunnskóla í framhaldsskóla. Það er mjög hátt hlutfall sem fer beint í framhaldsskóla. Viðfangsefnið núna, og m.a. er verið að taka á því í framhaldsskólanum, er að reyna að minnka brottfall. Það gerum við með því að efla iðn- og starfsnám, með því að fjölga námsleiðum, með því að bæta inn framhaldsskólaprófinu og m.a. að skoða líka, eins og við höfum verið að tala um hér, að lækka námskostnaðinn í framhaldsskólanum. Allt er þetta liður í því að við ætlum okkur markvisst að minnka brottfallið á framhaldsskólastigi. Við viljum halda fólkinu í skólanum til þess að það öðlist enn frekari færni og reynslu til að takast á við lífið og tilveruna. Það er ágætt að fá þetta tækifæri til að ræða frumvarpið, við erum að vinna að ýmsu sem þar er nefnt en ég er ekki sammála þeirri nálgun sem sett er fram í því.

Herra forseti. Það voru haldnar tvær dálítið ólíkar ræður á undan mér. Annars vegar talaði hv. þm. Huld Aðalbjarnardóttir og vakti máls á því, sem er fullgilt, að það er auðvitað fleira sem skiptir miklu máli í sambandi við jafnrétti til náms en kostnaður sem er heimfærður undir bókakostnað eða námsgögn, innritunar- og efnisgjöld. Það misrétti sem fólgið er í mismunandi aðstöðu manna eftir búsetu til að sækja sér framhaldsmenntun er vel þekkt og ber iðulega á góma hér. Um það hafa verið fluttar margar tillögur undanfarin ár, m.a. af okkur þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, að taka á þeim málum. Við nálguðumst þetta á sínum tíma þannig að við sögðum að markmið stjórnvalda ætti að vera að tryggja öllum möguleika eins og framast væri kostur og í raun ætti að vera hægt að hafa það án undantekninga að menn ættu þess kost að stunda nám í heimabyggð sinni til 18 ára aldurs að minnsta kosti og greiða götu þess með öllum tiltækum ráðum, með skólasetrum eða útibúum, með fjarnámsmöguleikum og öðru slíku eins og vísar eru að á ákveðnum stöðum og lofa góðu, t.d. á sunnanverðum Vestfjörðum. En svo er þetta líka spurning um kostnað þegar því verður ekki forðað að menn þurfi að sækja sér nám um langan veg og eitt mesta misrétti sem fjölskyldur í landinu búa við í dag er alveg tvímælalaust sá gríðarlegi kostnaður sem leggst á fjölskyldur á þeim svæðum sem þurfa að senda börn eða ungmenni frá sér um langan veg til náms. Kannanir liggja fyrir sem sýna að sá kostnaður gæti hlaupið á tölum af stærðargráðunni 500–700 þúsund og alveg upp í yfir eina milljón króna. Vísa ég þar m.a. í könnun sem gerð var á kostnaði framhaldsskólanema af sunnanverðum Vestfjörðum sem ýmist fóru til náms á Ísafirði, Vesturlandi eða í Reykjavík áður en framhaldsskóli tók til starfa á norðanverðu Snæfellsnesi og síðan setrið á Patreksfirði. Hæstu tölurnar voru ef menn fóru t.d. til Reykjavíkur og leigðu þar húsnæði og með fullum ferða- og uppihaldskostnaði voru rauntölur, sem fengnar voru úr gögnum frá foreldrum barna eða námsmanna í þessum aðstæðum, af þessari stærðargráðu, þannig að þar er ekkert um að villast. Í því ljósi skoðað og bara út frá því hvað kostar t.d. að vera í heimavist framhaldsskóla á Akureyri, á Laugarvatni eða hvar það er, þá er dreifbýlisstyrkurinn auðvitað skammarlega lágur. Sú skömm stendur upp á þá sem á því hafa borið ábyrgð á undanförnum árum að hækka hann ekki meira og það er auðvitað sá meiri hluti sem ráðið hefur við afgreiðslu fjárlaga hverju sinni. Ég tek hjartanlega undir að það mál má ekki gleymast og það misrétti. En nemendur í framhaldsskólum, einmitt af þessum svæðum, bera líka þennan bókakostnað og innritunar- og efniskostnað sem við erum að tala um og við sem stöndum að þessu frumvarpi viljum að hverfi. Mér finnst alveg ástæðulaust að þvæla málin eða gera þau flóknari en þau eru. Hér er flutt frumvarp með mjög einföldum og skýrum boðskap sem er algjörlega samhljóða kosningaloforði Samfylkingarinnar fyrir síðustu alþingiskosningar. Ég held þess vegna að hv. þm. Guðbjartur Hannesson hljóti fyrirvaralaust að fagna þessu frumvarpi og lýsa stuðningi við það, því það stendur hér í landsfundarályktun Samfylkingarinnar 2007, menntastefnu, með leyfi forseta: „Grunnur framtíðar – allir geta lært!“ Og töluliður 5: „Bjóða upp á ókeypis námsbækur í framhaldsskólum og fella niður innritunar- og efnisgjöld.“ Öllu skýrara getur það ekki verið og þetta er nákvæmlega það sem lagt er til í þessu frumvarpi. Varðandi skilgreiningar þá svaraði hv. þm. 1. flutningsmaður, Árni Þór Sigurðsson, því vel og hér er auðvitað vísað til kennslu- og námsgagna er fullnægja ákvæðum aðalnámskrár og að það hlyti í grunninn að vera viðmiðunin í þessu og síðan nánar útfært í reglum eða reglugerð eftir þörfum. Mér finnst málið ákaflega einfalt og skýrt og að mínu mati eru engin efni til að gera þann mismun á skólastigum sem hefur verið við lýði að það sama gildi ekki um framhaldsskólann og grunnskólann. Það er eins og hver önnur forneskja að meðhöndla framhaldsskólann á einhvern annan hátt en grunnskólann þó svo að skólaskylda nái ekki upp úr framhaldsskólanum, einfaldlega í ljósi þess að hann er orðinn hin almenna regla í dag og ef 18 ára skólaskyldualdur í þeim skilningi að stjórnvöldum sé skylt að bjóða upp á námið er í vændum, þess þá heldur. Í raun má segja sama niður á við. Það eru engar röksemdir sem halda vatni gagnvart því að meðhöndla leikskólann öðruvísi en grunnskólann. Þá erum við auðvitað komin inn á það sem hefur verið baráttumál okkar frá byrjun, þingmanna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, að um algjört gjaldfrelsi þess náms verði að ræða í almennu opinberu skólakerfi. Þá fyrst eru þessi mál í lagi og ekki orð um það meir. Það eru mér heldur vonbrigði að hæstv. menntamálaráðherra skuli bregðast við málinu með þeim hætti sem hér bar raun vitni og ef eitthvað var mátti kannski skilja það þannig að þetta ætti ekki erindi inn í þá vinnu menntamálanefndar sem stendur yfir, sem hins vegar hv. þm. Guðbjartur Hannesson, vísaði til. Hér hafa verið færð fram rök fyrir því að það hljóti að liggja á borðinu nokkuð traustur þingmeirihluti fyrir þessu máli í öllu falli ef ekki bara að um það ætti að geta tekist algjör samstaða sem væri náttúrlega langæskilegast. Ég hvet því sjálfstæðismenn, með hæstv. menntamálaráðherra í broddi fylkingar, til að hugsa sinn gang og athuga það vel hvort Sjálfstæðisflokkurinn geti ekki fallist á það til samkomulags í þessum efnum að það verði tekið inn bara skýrt og óútþynnt þannig að málið verði algjörlega kristaltært að bækur, kennslu- og námsgögn verði án endurgjalds og ríkinu skylt að leggja þau til og að innritunar- og efnisgjöld falli brott. Þetta er óverulegur tekjupóstur og skiptir ekki neinum sköpum í sambandi við fjárframlög til þessa málaflokks. Þetta væri góð fjárfesting og þetta er jafnréttismál. Þetta gæti líka á sinn hátt tengst því vandamáli sem menn ræða oft sem er brottfall úr skólum og eru þó kannski ekki síður þröskuldur í vegi þess að menn fari inn í skólana aftur ef þeir hafa gert hlé á námi sínu, endurinnritunargjöldin. Það standa mörg og mjög gild rök fyrir því að samþykkja þetta frumvarp en engin sem ég get tekið gild sem mæla gegn því.

Hæstv. forseti. Það er áfram ítrekað að hér sé verið að flytja tillögur Samfylkingarinnar og allt gott um það. Ég ætla aðeins að bera hönd fyrir höfuð mér varðandi þær fyrirspurnir sem ég kom með áðan til hv. þingmanns og tillöguflytjanda, Árna Þórs Sigurðssonar. Það eru engir útúrsnúningar að spyrja um tölvur eða aðra slíka hluti vegna þess að um það verður spurt í umræðunni í menntamálanefnd hvað átt sé við með bókum og námsgögnum. Þeir sem hafa flutt þessar tillögur í kosningabaráttunni hafa að sjálfsögðu verið spurðir að þessu og við þurfum auðvitað útfæra það hvað átt er við. Ég lýsti því yfir að ef tillagan sem hér liggur fyrir er einmitt um útfærslu miðað við grunnskólann, þ.e. um það sem verið hefur í gangi þar, þá sé ég ekki að neinn ágreiningur verði um það í menntamálanefnd. Það sem verið er að takast aðeins á um núna í sambandi við nýju grunnskólalögin er m.a. greiðslur foreldra varðandi ýmsar ferðir og hvað má gera á vegum grunnskólans, t.d. á vegum foreldrafélaga, hvað fellur undir skólaferð og hvað fellur utan við, hvenær má taka gjöld og hvenær ekki. Það hefur líka verið praktíserað í skólum ágreiningslaust að einstök verkefni á vegum skólans hafa verið greidd af foreldrum, t.d. ef boðið er upp á kjólasaum eða eitthvað slíkt, nemendur koma þá með efnið sjálfir og fá leyfi til að vinna þetta í skólanum og fleira í þeim dúr. Valgreinarnar hafa þannig að einhverju leyti verið undir gjaldtöku. Það var eingöngu þetta sem ég var að velta upp. Ég ætla bara að ítreka þá fyrirspurn til hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar hvort það sé ekki rétt skilið að hann sé að tala um að þetta verði með líkum hætti og verið hefur í grunnskólum þegar hann er að vitna til þess að þetta sé afar einfalt og eigi að vera eins og þar hefur verið tíðkað.

Það er náttúrlega ákaflega nærtækt að svara því játandi þar sem frumvarpsákvæðin hér eru í samræmi við það sem er í grunnskólanum, enda er ekki tiltakanleg óánægja að því ég best veit með framkvæmd þessara mála í grunnskóla. Það verða auðvitað alltaf einhver jaðartilvik sem þarf að skilgreina og það verður líka þróun í þessum efnum. Ég býst við að fyrir tíu árum hefðu menn ekki verið uppteknir af því að svo kynni að fara að tölvur yrðu almennt flokkaðar sem námstæki og frekar að þar væri þá um að ræða einhvern viðbótarútbúnað sem tilheyrði persónulegum notum, hlutir sem menn tækju með sér heim o.s.frv. Augljóslega er tölvubúnaður í skólunum hluti af námsgögnum þegar hann er notaður þannig. Ef skóli kýs að leysa það þannig að allir nemendur fái fartölvur þá eru þær líka námsgögn í mínum huga ef sú lausn er valin. Svo breytast þessir hlutir í samræmi við þróun og tæknibreytingar o.s.frv. Ég held að þetta muni ekki valda neinum vandræðum. Aðalatriðið er að reynt sé að hafa lagatextann skýran og afdráttarlausan og það sé ljóst hvað fyrir löggjafanum vakir, að kennslu- og námsgögn sem tilheyra náminu, reglubundnu námi, séu í boði án endurgjalds og að innritunar- og efnisgjöld séu ekki innheimt. Það verður líka að vera vel á verði gagnvart því ef undanþágumöguleikar eða hjáleiðir eru opnaðar að það vefji ekki upp á sig, eins og ég tel reyndar að hlutirnir hafi stundum haft tilhneigingu til að gera í grunnskólanum. Og talandi sem foreldri sem átt hefur hvert barnið á fætur öðru þar þá hefur manni ansi oft fundist að tilhneigingin væri sú að allt nýtt og allar viðbætur þyrftu einhvern veginn að borgast af foreldrunum. Ég held að það sé alveg nóg að glíma við það sem er til hliðar, tómstundirnar, ferðalög, þannig hlutir, þar sem við vitum að efnahagur foreldra verður strax viðkvæmt 

Herra forseti. Ég þakka fyrir þá umræðu sem farið hefur fram um þetta mál sem ég er 1. flutningsmaður að og vil nota tækifærið til að og óska hv. þm. Huld Aðalbjarnardóttur til hamingju með jómfrúrræðuna og þakka henni fyrir ræðuna sem var að mínum dómi alveg á sínum stað. Ég get tekið hjartanlega undir það sem kom fram í máli hennar að það eru auðvitað fjölmörg viðfangsefni sem við er að glíma í þessum málaflokki, málefnum framhaldsskóla og framhaldsskólanema og hvað varðar jafnrétti til náms og mismunandi aðstöðu vítt og breitt um landið. Ég held að það geti verið samdóma álit okkar allra að þar þurfi að gera betur. Það er vonandi bjartari framtíð í augsýn hvað það snertir, a.m.k. er hugsunin sú að reyna að efla nám í heimabyggð, færa fræðsluskylduna upp í 18 ár sem væntanlega þýðir það að hið opinbera verður að sjá til þess að allir geti stundað nám til 18 ára aldurs í heimabyggð. Ég tek undir að þetta er mikið jafnréttismál og kannski ekki síst mikilvæg byggðaaðgerð, vegna þess að við þekkjum, eins og hér hefur verið bent á, svo ótal mörg dæmi um að foreldrar hafa nánast talið sig knúin til að flytja á mölina, ef svo má segja, flytja á suðvesturhornið á eftir börnunum sem hafa farið í framhaldsskóla, því að þeir hafa ekki viljað, ekki endilega allir, senda þau 16 ára gömul ein til höfuðborgarinnar, eða í öðrum tilfellum, eins og hér var orðað, hvert barnið á fætur öðru eða hvert barnið rekur annað. Margir foreldrar hafa ekki viljað að þau færu ein til Reykjavíkur eða hingað á suðvesturhornið og þetta hefur knúið fjölskyldur til að taka sig upp og flytjast búferlum. Atriði eins og jafnrétti til náms er þess vegna ekkert síður byggðamál. Ég þarf svo sem ekki að fara mjög ítarlega yfir það sem hér hefur verið sagt. Ég get sagt að mér finnst tónninn í málflutningi hv. þm. Guðbjarts Hannessonar vera jákvæður gagnvart þessu máli efnislega. Við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði höfðum þessa sömu áherslu fyrir kosningar og vonuðumst til þess að um það gæti tekist góð samstaða í þinginu miðað við þann málflutning sem flokkarnir höfðu kynnt fyrir kosningar. Það er því eðlilegt að við komum með málið inn í þingið með þessum hætti og væntum þess að menn standi við skoðanir sínar og sannfæringu í því efni. Þess vegna eru það líka vonbrigði þegar hæstv. menntamálaráðherra kemur hér og nálgast málið þannig að hún sé heldur andvíg því að þetta verði gert og mér fannst jaðra við að hæstv. ráðherra væri andvíg því að málið yrði tekið til umfjöllunar í hv. menntamálanefnd. Ég vil þá bara segja að það er auðvitað ekki verkefni ráðherra eða framkvæmdarvaldsins að segja þinginu fyrir um það hvernig það meðhöndlar mál sem eru borin fram hér með þinglegum hætti. Hér er mælt fyrir frumvarpi og það kann vel að vera að menn hafi misjafnar skoðanir á innihaldi þess en það á að sjálfsögðu að fá þinglega meðferð og fara inn í viðkomandi nefnd til umfjöllunar og þar geta menn kosið að gera við það sem þeir kjósa. En ráðherrann getur auðvitað ekki gefið nein fyrirmæli um það inn í þingið hvernig taka eigi á málinu þar. Varðandi það sem hér hefur verið vakið máls á um skilgreiningar og annað slíkt, þá segi ég enn og aftur, eins og ég gat sagt í stuttu andsvari, að mér finnst það ekki beinlínis vera verkefni löggjafans að skilgreina nákvæmlega hvaða einstök atriði heyra undir námsgögn í þessu efni en þó er talað um í þessu frumvarpi „kennslu- og námsgögn er fullnægja ákvæðum aðalnámskrár“ og það er þá hinn eiginlegi rammi sem löggjafinn mundi setja að það sem heyrir undir aðalnámskrá er skilgreint sem kennslu- og námsgögn. Það er væntanlega ráðuneytisins að gefa út aðalnámskrána og skilgreina nákvæmlega hvað þar er á ferðinni. Auðvitað skildi ég hv. þm. Guðbjart Hannesson mætavel að þetta verður örugglega til umræðu í þingnefndinni en væntanlega ekki inni í lagatexta, hvorki varðandi það sem hér er lagt til né frumvarp menntamálaráðherra. Ég skil það ekki svo að menn fari að telja upp einstakar bækur eða kennslugögn í því efni, þó að ég viti ekki nákvæmlega hvernig nefndin muni taka á því. Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu og vonast auðvitað til að málið fái góða og jákvæða umfjöllun og góðan stuðning á vettvangi menntamálanefndar. Ég ítreka það sem ég sagði áðan að markmiðið af hálfu okkar flutningsmanna er fyrst og fremst að ná fram tilgangi frumvarpsins, að hann komist til framkvæmda með einhverjum hætti. Ef það getur gerst með því að efnisinnihald þess verði tekið inn í framhaldsskólafrumvarpið sem er til meðferðar í nefndinni, þá er það gott og blessað og ég mundi fagna því. Það sem okkur finnst skipta mestu máli er þetta jafnréttismál sem við teljum vera, að stuðla að jafnrétti til náms og tryggja það, og það er í samræmi við áherslur okkar vinstri grænna og áherslur annarra stjórnmálaflokka fyrir síðustu kosningar, annarra en Sjálfstæðisflokksins, eins og ég hef þegar rakið. Ég vonast til að málið fái góða meðhöndlun í nefndinni.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir þingmáli á þskj. 117, 116. mál, tillaga til þingsályktunar um sjávarlíffræðisafn og rannsóknarsetur á Akureyri. Fyrsti flutningsmaður er hv. þm. Björn Valur Gíslason sem sat sem varamaður á þingi fyrr í vetur og lagði þá málið fram en flutningsmenn ásamt honum eru fjórir aðrir hv. þingmenn úr þremur þingflokkum, það eru hv. þm. Þuríður Backman, Birkir J. Jónsson, Höskuldur Þórhallsson og Þorvaldur Ingvarsson. Tillögugreinin er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að hefja nú þegar undirbúning þess að koma á fót á Akureyri sjávarlíffræðisafni og rannsóknarsetri um auðlindir og lífríki hafsins, í samvinnu við Háskólann á Akureyri og sveitarfélög við Eyjafjörð.“ Það hefur alllengi verið uppi áhugi í þessum efnum á viðkomandi svæði og nú upp á síðkastið hefur áhugamannahópur unnið talsvert starf og eru röksemdir fyrir þessari tillögu sóttar í það og er hún hugsuð til stuðnings því starfi og til þess að kalla eftir stuðningi Alþingis við að haldið verði áfram með þessi áform. Það þarf ekki að fjölyrða um mikilvægi sjávarauðlindarinnar, mikilvægi hafsins fyrir Íslendinga, fyrir þjóðarbúskapinn, afkomu þjóðarinnar og menningu, og tilgangur með stofnun sérstaks rannsóknarseturs um auðlindir og lífríki sjávar yrði margþættur og tengdist þessu öllu saman. Það er annars vegar rannsóknarstarfið, en það eru ýmsir þættir sem þarf að rannsaka betur. Hér eru nefndar ýmsar hugmyndir í þeim efnum svo sem eins og áhrif hafstrauma við landið, ástand hafsbotnsins á landgrunninu, kóralsvæði, hverastrýtur sem nægt er af fyrir norðan land og inni á Eyjafirði og ýmis annars konar náttúrufyrirbrigði og náttúrusvæði á hafsbotni, einnig að rannsaka áhrif veiðarfæra á lífríki sjávar, loftslagsbreytingar, breytingar á hitastigi og lífríki sem þeim tengjast o.s.frv. Þá má einnig nefna frumrannsóknir á framleiðslu svifs og átu botndýra og gróðurs og þau áhrif sem umgengni manna um sjávarauðlindina eða um hafgeyminn hefur á þessa þætti. Að sjálfsögðu yrði eðlilegt að vinna þessar rannsóknir með og í góðu samstarfi við Hafrannsóknastofnun sem er með allmikla starfsemi norðan heiða og reyna að fylla í og bæta við og efla þær rannsóknir sem þar og annars staðar eru unnar í dag. Ég held að almennt sé viðurkennt að það sé kostur að laða fleiri úr háskóla- og vísindasamfélaginu að slíkum verkefnum og það verði allt saman til stuðnings því mikilvæga starfi sem þegar er unnið. Ég vil nefna einn sérstakan þátt í þessum efnum sem eru rannsóknir á framburði jökuláa á lífríki hafsins en vísbendingar eru um það að áhrif þess þáttar, þ.e. framburðarins, á frumframleiðslu sjávar, svifþörunga og síðan það lífríki sem á þeirri framleiðslu byggir séu mun meiri en menn hafa áður talið og þar með sá þáttur afdrifaríkari fyrir viðkomu t.d. þorskstofnsins og hrygninguna og uppvöxt seiða en menn hafa viljað viðurkenna. Hér eru aðeins talin örfá dæmi og nefnd þau verkefni, stór og smá, sem næg eru og yrði ekki skortur á væri farið af stað eða þegar farið verður af stað, vil ég leyfa mér að segja, með þessa starfsemi. Það er einnig mikilvægt sjónarmið, sem engar dulur eru dregnar á í þessari tillögu, að efla Háskólann á Akureyri og það vísindastarf sem þar er unnið norðan heiða og áhugahópurinn leggur mjög mikið upp úr því að laða að þessu verkefni sem gengur undir nafninu „Heimur Norðurhafa“ eða á ensku „Arctic Ocean World“, allar helstu stofnanir sem eru með starfsemi á svæðinu og sumar hverjar með höfuðstöðvar hér syðra en útibú og starfsemi á sínum vegum fyrir norðan. Akureyri er norðurslóðabær og þar hefur verið að byggjast upp umtalsverð miðstöð á sviði norðurslóðastarfsemi þar sem er Háskólinn á Akureyri, Stofnun Vilhjálms Stefánssonar og starfsemi aðila eins og Hafrannsóknastofnunar, Náttúrufræðistofnunar Íslands, Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins og fleiri aðila í tengslum við þær. Allir þessir þættir samanlagðir munu styrkja hver annan, þ.e. sjávarlíffræðirannsóknarsetur og miðstöð og safn mundi styrkja starfsemi skólasamfélagsins og vísindastofnananna og auðvitað öfugt, þangað mundu þær sækja sinn faglega og fræðilega styrk einkum og sér í lagi. Hér yrði um að ræða eitt af sérsöfnum landsins, mikilvægt safn sem mundi nýtast eftir atvikum öllum landsmönnum í krafti sérhæfingar sinnar til fræðslu og upplifunar um hafið og lífríki landsins, mundi laða að erlenda ferðamenn og verða mikið aðdráttarafl í þeim efnum, mundi vera vettvangur fyrir nemendur á öllum skólastigum og þannig mætti áfram telja. Að sjálfsögðu ber að taka það fram að þetta er ekki hugsað til höfuðs neinni þeirri starfsemi sem til staðar er í landi eða þarf að byggjast upp eftir sem áður og ég vil í því sambandi alveg sérstaklega nefna Náttúrufræðisafn Íslands, sem auðvitað er til mikillar skammar að skuli ekki vera risið og mér sem náttúruvísindamanni svíður alltaf að þurfa að standa í þessum sporum í ræðustóli hér ár eftir ár og gangast við þeirri hneisu sem það er fyrir þjóðina að hafa náttúrugersemar sínar ofan í kössum að mestu leyti og ekki aðgengilegar hvorki þjóðinni né vísindasamfélaginu eða öðrum sem þeirra mundu njóta ef við ættum okkur myndarlegt náttúrufræðisafn en að vísu skilst mér að búið sé að taka af því lóðina sem fyrirhuguð var hér í Vatnsmýrinni en það er önnur saga. Sú þrautaganga er með miklum endemum og ekki vansalaust að ekki skuli hafa tekist að koma því máli af stað, sennilega þarf eitthvert stórafmæli eða einhvern slíkan atburð sem menn geta þá hengt það á og þá verði loksins gerð gangskör að því. Aftur að viðfangsefninu og ég vil þá sérstaklega nefna staðsetninguna, þ.e. við Eyjafjörð og gjarnan við Pollinn á Akureyri þar sem menn sjá fyrir sér einstakar aðstæður til að vera með slíkt safn. Auðvelt væri að sjá það fyrir sér að safn um sjávarlíffræði væri haft að hluta til neðan sjávar og þar mætti sýna fiska í náttúrulegu umhverfi, sýna fisktegundir, sýna eldi, sýna hafsbotninn, gróður og manngerðar eftirlíkingar eftir atvikum af ýmsum náttúruundrum í hafinu. Þar væru og eru einhverjar bestu aðstæður sem hugsast gætu til þess að byggja slíkt upp og þar af leiðandi held ég að leitun sé að betra umhverfi en þarna er fyrir slíka starfsemi og í kringum hana með vísan til þess sem ég hef sagt áður um háskólasamfélagið og vísindasamfélagið á Akureyri og við Eyjafjörð og umgjörðina alla. Að sjálfsögðu þarf síðan að laða til samstarfs um næstu skref í verkefninu alla sem því eiga að tengjast. Þar vil ég nefna fræðimannasamfélagið og stofnanir sem hér hafa verið nefndar, sjómenn, útgerðarmenn og aðila úr sjávarútvegsgreininni, sveitarstjórnarmenn að sjálfsögðu og síðan áhugafólk um söfn og uppbyggingu ferðamennsku og annað í þeim dúr. Þar sem vel hefur til tekist á undanförnum árum hefur tekist giska vel að sameina marga þætti þar sem menn eru að bjarga þjóðarverðmætum, að byggja upp atvinnustarfsemi og búa til heillandi umhverfi, laða að ferðamenn og í raun lyfta menningarstigi viðkomandi svæða í leiðinni. Ég leyfi mér t.d. að nefna og vona þá að á engan sé hallað þó að nefnd séu Síldarminjasafnið á Siglufirði, Vesturfarasetrið á Hofsósi og Hvalamiðstöðin á Húsavík svo tekin séu dæmi af nálægu svæði. Ég vona að mér hafi tekist að fara yfir það helsta sem telja má til röksemda fyrir því að verkefnið sé gott og gilt og því beri að veita brautargengi. Ég veit að öflugur hópur áhugamanna er til staðar norðan heiða til þess að taka fagnandi öllum stuðningi sem verkefnið fær og þar hafa menn hugsað sér sem næstu skref að kynna það, leita liðsinnis hjá bæði stjórnvöldum og fagaðilum og einkaaðilum og öllum þeim sem lagt gætu þessu lið og ég trúi að þeir verði margir sem sjá að þarna er um að ræða jákvætt og gott mál sem sjálfsagt er að veita brautargengi.

Herra forseti. Það er rétt sem kom fram í máli hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar að þetta mál er gott og gilt en ég kem hingað upp í andsvar vegna ákveðinna ábendinga sem ég vil koma á framfæri. Í fyrsta lagi vil ég vekja athygli á því að það er nýbúið að setja á fót Rannsóknafræðasetur Norðausturlands á Húsavík, eins og fram hefur komið, við hlið Náttúrustofu Norðausturlands með áherslu á lífríki sjávar og sjávarspendýr. Að því verkefni kemur m.a. Háskóli Íslands sem er samstarfsaðili á því setri. Ég vil undirstrika, og það er kannski meginþunginn í máli mínu, að við erum nýbúin að gera rannsóknarsamning við Háskólann á Akureyri, m.a. á grundvelli þeirra rammalaga sem gilda um háskóla að þeir séu sjálfstæðir og það eigi að halda þar uppi öflugu akademísku starfi sem og rannsóknarstarfi. Á þeim forsendum gerðum við þennan samning við Háskólann á Akureyri sem er háskóli í mikilli sókn og í þeim rannsóknarsamningi, til hliðar var líka gerður samningur við LÍÚ, var sérstök áhersla lögð á sjávarútvegsfræði af því að Háskólinn á Akureyri vill undirstrika sérþekkingu sína á því sviði og við eigum að styðja hann í því. Hins vegar er það líka þannig að það stendur ekki til og það er ekki almennur vilji af minni hálfu að fjölga hér sérhæfðum rannsóknarstofnunum heldur eigum við miklu frekar að reyna að stuðla að því að efla þær stofnanir sem fyrir eru og auka tengsl háskólanna og rannsóknarstofnana sem fyrir eru í landinu. Ég held að það sé brýnt að við gerum það og ég nefni t.d. Hvanneyri og aðra háskóla. Þess vegna segi ég: Í samræmi við markmið um sjálfstæða háskóla tel ég mikilvægt að Háskólinn á Akureyri leggi sjálfur þessar áherslur og það komi ekki allt að því miðstýrð ákvörðun héðan frá hinu háa Alþingi í þá veru hvað háskólinn eigi að gera. 

Herra forseti. Ég get algerlega fullvissað hæstv. ráðherra um að það er engin ástæða til að hafa áhyggjur af öðru en að Háskólinn á Akureyri sé vel stemmdur gagnvart þessu máli. Ég held að hann sé nefndur næstum því að segja í annarri hverri línu í þessari tillögu og greinargerðinni með henni. Það dettur engum annað í hug en hann verði alveg miðlægur í því starfi sem þarna yrði unnið og ég legg þann skilning í - nú tek ég það fram að ég er ekki einn um að móta þessar áherslur eða túlka þær og er hér að byggja á gögnum sem mér hafa verið send frá ýmsum aðilum - en ég legg fremur þann skilning í að hér sé verið að tala um aðstöðu, rannsóknaraðstöðu, rannsóknarsetur heitir það enda í tillögugreininni. Það er ekki endilega verið að tala um einhverja stofnun sem eigi að vera á samkeppnisgrunni við aðrar heldur að þetta sé aðstaða, vettvangur fyrir rannsóknir tengdur við safn þar sem aðrir aðilar vinni í samstarfi eins og Háskólinn á Akureyri, rannsóknarstofnanirnar sem ég nefndi, Hafrannsóknastofnun, Náttúrufræðistofnun og aðrir slíkir aðilar. Ég held að þetta sé ekki í neinni mótsögn við það sem hæstv. ráðherra var að nefna og ég tek undir það að samningurinn við Háskólann á Akureyri var gríðarlega mikilvægur og gleðilegt þegar hann var í höfn og þar er einmitt ætlunin og það hefur allan tímann verið ætlunin með sjálfri tilvist Háskólans á Akureyri að hann ekki síst legði mikla áherslu á sjávarútvegsgreinarnar enda var þörf á því og heldur betur að sinna þeim betur en gert hafði verið fram að því í háskólasamfélaginu þegar hann tók til starfa. Þetta er að sjálfsögðu liður í þeirri hugmyndafræði, að þetta samfélag við Eyjafjörðinn verði enn eflt akkúrat á þessu sviði.

Herra forseti. Ég held að það sé ekki stór og mikill efnislegur ágreiningur milli mín og hv. þingmanns. Við erum sammála um að efla Háskólann á Akureyri. Við viljum stuðla að því að hann geti enn frekar mótað sér sína sérstöðu, sérstaklega á sviði sjávarútvegsfræðinnar og á ýmsum öðrum sviðum sem hann er að afla sér líka núna sérstöðu. Síðan er hitt að það er ekki að ástæðulausu að við erum hér með rammalöggjöf um háskóla af því að við erum að undirstrika sjálfstæði þeirra, sjálfstæði þeirra til að móta sér sitt akademíska frelsi, rannsóknarfrelsi, til að þeir geti miklu frekar tekið þessar ákvarðanir heldur en það að við förum annars vegar í ráðuneytinu eða héðan af þinginu að dæla inn tillögum um hvað þeir eiga að gera. Ég held miklu frekar að Háskólinn á Akureyri og fræðasamfélagið fyrir norðan eigi frekar að líta á þessa tillögu sem hvatningu til þess að horfa í sömu átt og hv. þingmaður. En við eigum ekki að segja þeim nákvæmlega fyrir verkum. Það er ekki í anda þeirra laga sem við höfum samþykkt á Alþingi og ég held að það hugsanlega geti frekar minnkað svigrúm háskólanna til að móta námsframboð og rannsóknarstarfsemina og fleira í samræmi við það hver tíðarandinn er og umhverfið er hverju sinni. Ég undirstrika að þetta er ein grundvallarhugsunin í mótun háskólasamfélagsins á undanförnum árum og við höfum haft til þess fullan stuðning háskólanna, þ.e. að ýta enn frekar undir sjálfstæði háskólanna. En samhliða því hef ég reyndar sagt - og það er ágætt að koma því að núna líka, herra forseti, - að samhliða því hef ég sagt að á móti kemur að við í menntamálaráðuneytinu verðum að efla enn frekar okkar gæða- og eftirlitshlutverk með háskólunum þannig að þeir sinni sínu hlutverki sem þeir eru reyndar að gera. En við verðum að auka okkar gæða- og eftirlitshlutverk enn frekar.

Herra forseti. Ég er alveg viss um að þetta eru allt hlutir sem menn eiga að ræða og fara vel yfir. Þá held ég og tek undir það með ráðherra að ég held að það sé í sjálfu sér ekki efni til neins ágreinings í þeim efnum. Það kann að vera að menn vilji fara hér yfir orðalag á því hvernig aðkoma eða stuðningsyfirlýsing - eins og ég kallaði það raunar í framsögu minni - stuðningsyfirlýsing af hálfu Alþingis við þetta verkefni eigi að orðast. Það er sjálfsagt að ræða það. Ég minni líka á mikilvægi safnaþáttarins í þessu og það fræðsluhlutverk sem þar er á ferðinni. Í mínum huga styður þetta allt hvað annað, þar á meðal líka það starf sem verið er að byggja upp á Húsavík og er auðvitað mjög gleðilegt að því vex fiskur um hrygg, því starfi sem hófst þar með fræðasetri Þingeyinga og stofnun Náttúrustofu Norðausturlands og síðan aðkomu háskóla að því og svo framvegis. Sama má segja um hið ágæta starf sem unnið hefur verið í Sandgerði. Það á ekki að líta á þetta sem andstæður eða keppinauta heldur miklu fremur sem aðila sem vinna sem samherjar og þar sem starfsemin styður hver aðra. Ég vonast til þess að þetta mál fái góða skoðun. Mér finnast undirtektir í það heila tekið vera góðar og að héðan af Alþingi komi þannig andi í garð málsins að það verði því til framdráttar en ekki öfugt.

Hæstv. forseti. Hér er hreyft við mjög athyglisverðu máli sem hljóðar um stofnun sjávarlíffræðisafns og rannsóknarsetur á Akureyri sem ég er stuðningsmaður að enda er ég einn af flutningsmönnum. Ég verð að segja það, hæstv. forseti, eftir að hafa hlustað hér á umræður þá held ég að það sé ekki djúpstæður ágreiningur á milli manna um að vinna að framgangi þessa máls enda er það svo að þingmenn úr þremur flokkum, Vinstri grænum, Framsóknarflokki og Sjálfstæðisflokki eru flutningsmenn að þessari þingsályktunartillögu og ég er þess fullviss að það megi finna fulltrúa úr öllum flokkum hér á landi sem eru tilbúnir til að beita sér fyrir því að stofnað verði sjávarlíffræðisafn og rannsóknarsetur á Akureyri og þegar menn ræða um Háskólann á Akureyri í þessu sambandi þá skulum við ekki gleyma því að Háskólinn á Akureyri hefur lagt mjög mikla áherslu á sjávarlíffræði og rannsóknir þeim tengdar. Ég hef ekki orðið var við annað að undanförnu þegar maður ræðir við sjómenn og fólk vítt og breitt um landið að íslenskur sjávarútvegur sé ekkert of vel haldinn af því að fá sérfræðiráðgjöf þegar kemur að lífríkinu hringinn í kringum landið. Ég held að flestir séu sammála því að við sem þjóð þurfum að efla rannsóknir á auðlindum okkar og lífríki hafsins. Þetta höfum við því miður vanrækt. Ég held að flestir séu sammála um það og hér er komin fram þingsályktunartillaga um að auka rannsóknir á lífríki hafsins og veitir ekki af eins og ég sagði áðan. Þá er komið að því að velta því fyrir sér hvar ætti að staðsetja slíkar rannsóknir. Ég tel það einboðið, hæstv. forseti, að við staðsetjum slíka starfsemi á landsbyggðinni þar sem undirstaða sjávarútvegsins er og þar sem hann er nú stundaður. Ég hef oft sagt að vagga sjávarútvegs sé í Eyjafirði. Þar er gríðarlega mikil starfsemi á sviði sjávarútvegs auk þess sem Háskólinn á Akureyri hefur sérhæft sig í þeim efnum. Ég er sammála hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni um að ég held að forsvarsmenn Háskólans á Akureyri taki því vel að útvega rannsóknaraðstöðu eða húsnæði undir rannsóknir á þessu sviði þar innan dyra sem gæti þá stutt við það starf sem nú þegar fer fram innan veggja Háskólans á Akureyri. Síðan snýr þessi þingsályktunartillaga að öðrum þætti sem er safnamál, að stofna sérstakt sjávarlíffræðisafn. Eins og ég segi vil ég skilja þetta í tvennt, annars vegar að staðsetja þetta rannsóknarsetur í tengslum við starfsemi háskólans og hins vegar sjávarlíffræðisafnið. Þegar ég tala um að rannsóknarsetrið mundi efla starfsemi Háskólans á Akureyri þá vil ég meina að það veiti ekkert af því miðað við þær fréttir sem við höfum verið að fá. Þær ákvarðanir sem ríkisstjórnin hefur tekið hafa ekki beint verið til þess fallnar að efla starfsemi háskólasamfélagsins á Akureyri. Ég vil minna á að umhverfisráðherra tók nýlega ákvörðun um að flytja forstöðumann veiðistjórnunarsviðs Umhverfisstofnunar sem er staðsettur í þessu húsnæði suður yfir heiðar til Reykjavíkur. Við tölum um það í orði og við viljum hafa það á borði að við eflum fræðimannasamfélagið í hinum dreifðu byggðum og kannski ekki hvað síst á Akureyri sem mundi efla fræðimannasamfélagið þar. Ég tel því einboðið að standa að því að stofna rannsóknarsetur sem þetta. Þetta rannsóknarsetur gæti haft prýðilegt samstarf við til að mynda rannsóknir í sjávarspendýrafræðum á Húsavík sem nú hefur nýlega verið hleypt af stað. Það er mjög spennandi verkefni. Ég tel að þetta muni allt styðja hvert annað og er sammála þeirri túlkun þeirra þingmanna sem hafa sagt það hér að þetta sé samvinnuverkefni en ekki samkeppnisverkefni á milli svæða vítt og breitt um landið. Ég legg mikla áherslu á að við þurfum að rannsaka auðlindir þjóðarinnar betur, sérstaklega í hafinu. Síðan komum við að því, hæstv. forseti, að líta á safnaþáttinn í þessu. Það er náttúrlega til vansa fyrir okkur sem þjóð að við skulum ekki hafa byggt upp sjávarlíffræðisafn. Ég er á því að þessi undirstöðuatvinnugrein þjóðarinnar eigi annað og betra skilið en það að við látum þessi mál danka. Ég hef mikla sannfæringu fyrir því að stofnun sjávarlíffræðisafns á Akureyri mundi styrkja ferðaþjónustuna á Norðurlandi til muna og eins og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sagði áðan þá væri samstarf til að mynda við Síldarminjasafnið á Siglufirði, Vesturfarasetrið á Hofsósi og Hvalasafnið á Húsavík mjög ákjósanlegt í þessu samhengi. Það er líka alveg ljóst miðað við síðustu fréttir af ástandi þorskstofnsins og allar uppsagnir í sjávarútvegi að þá er það einfaldlega þannig að landsbyggðin er að missa mörg hundruð störf úr sínum aski þessa dagana. Því þurfum við að byggja upp aðrar atvinnugreinar líka á landsbyggðinni. Talandi um stórkostlegustu mótvægisaðgerðir Íslandssögunnar þá get ég alveg séð það fyrir mér að þessi tillaga gæti verið hluti af þeim mótvægisaðgerðum sem hæstv. forsætisráðherra og sjávarútvegsráðherra hafa farið fram á að hæstv. byggðamálaráðherra endurskoði. Ég tel að hér sé komin alveg upplögð tillaga inn í þá vinnu því þetta mundi styðja ekki bara fræðasamfélagið á Akureyri heldur einnig aðra ferðaþjónustuaðila á Norðurlandi og gera Norðurland að fýsilegri stað hvað þessi mál áhrærir. Ég legg því mikla áherslu á að þetta mál fái þinglega meðferð. Fulltrúar frá þremur stjórnmálaflokkum standa að þessari þingsályktunartillögu og ég er alveg viss um að þegar menn fara yfir þetta mál í nefnd þá sjái þeir hversu mikil lyftistöng þetta mál, ef það yrði að veruleika, yrði fyrir Akureyri og Norðurland og ferðaþjónustuaðila þar. Ekki veitir af á þessum síðustu og verstu tímum. Ég tek undir með hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni um að að sjálfsögðu má skoða orðalag og hvort menn séu tilbúnir að leggja af stað í eitthvert samstarfsverkefni þar sem þeir kanni hvort grundvöllur sé fyrir uppbyggingu af þessu tagi. En ég er alveg viss um að sveitarstjórnarmenn á Norðurlandi sem og háskólasamfélagið við Háskólann á Akureyri væru tilbúnir að koma að þessari vinnu og mér fyndist ekki gott ef þessi þingsályktunartillaga mundi daga uppi innan þingsins. Ég tel það að minnsta kosti einnar messu virði að skoða þessa hugmynd í þessu samhengi öllu sem ég hef rakið hér og fara í það því mér finnst þetta það góð hugmynd að hún megi ekki verða að engu í þinglegri meðhöndlun. Því hvet ég þingheim til að vinna að þessu, hvort það megi breyta einhverju orðalagi í þessu. Ég tel það brýnast að menn skoði þessi mál til hlítar því hér er um mjög brýnt mál að ræða fyrir fræðasamfélagið á Akureyri, fyrir háskólasetrið á Húsavík og fyrir ferðaþjónustu á Norðurlandi. Ef við setjum þetta í samhengi við þær fréttir sem þessi byggðarlög hafa verið að fá vegna skerðingar þorskkvótans þá er þetta upplagt mál sem hluti af mótvægisaðgerðum ríkisstjórnarinnar sem nú á að endurskoða og fín hugmynd í tengslum við það mál allt saman.

Herra forseti. Ég fylgi úr hlaði tillögu til þingsályktunar um íþróttakennslu í grunnskólum. Við fyrstu sýn lætur tillagan ekki mikið yfir sér, en hún hljóðar svo: „Alþingi ályktar að beina þeim tilmælum til menntamálaráðherra að við endurskoðun námskrár í grunnskólum verði kennsla í íþróttum aukin og nemendum tryggð að minnsta kosti ein hreyfistund á dag.“ Þessi tillaga er flutt af mér og hv. þm. Ragnheiði Ríkharðsdóttur. Í nýjasta Læknablaðinu er grein eftir Þórarin Guðnason lækni. Þar kemur fram að árlega deyja um 1800 Íslendingar og þar af um 700 úr hjarta- og æðasjúkdómum. Það fylgir ekki sögunni hversu margir einstaklingar eru háðir þessum sjúkdómum en upplýst er að biðlisti eftir hjartaþræðingum eru átta mánuðir og sá biðlisti lengist stöðugt. Hjarta- og kransæðasjúkdómar eru m.a. afleiðingar offitu og hreyfingarleysis. Svo er og um marga aðra sjúkdóma sem ekki verða upp taldir en eru í raun sjálfskaparvíti fólks sem hefur vanrækt heilsusamlegt líferni, hreyfingu og hollt mataræði. Upplýst er að unga kynslóðin þyngist með hverju ári, hverjum degi, vegna kyrrsetu þar sem hún er límd niður fyrir framan sjónvarpstæki, tölvur og við ipod-tæki á milli þess að börnunum er ekið milli heimilis og skóla og hamborgarastaða með farsímann í höndunum. Allar mælingar sýna, svo ekki verður um villst, að þjóðin er að þyngjast og þá ekki síst æskufólkið. Og að því leyti fljótum við sofandi að feigðarósi. Það er ekki nóg með að dauðsföllum fjölgi og að hver einstaklingur sem býr við klafa offitu eigi við heilsufarsvanda að stríða heldur er flestum ljóst að kostnaður, fyrirhöfn, lækningar og endurhæfing af völdum of mikillar líkamsþyngdar verður stærri og stærri hluti af útgjöldum samfélagsins til heilbrigðismála. Offitan leggst með öðrum orðum ekki aðeins á þá sem eru of feitir heldur leggst hún á þjóðfélagið allt. Hvað er þá til ráða, herra forseti? Ekki getum við mælt fyrir um það í lögum að hverjum og einum sé skylt að fara í megrun. Ekki getum við bannað matgræðgina. Ekki getum við kennt gömlum hundum að sitja. Ekki getum við rekið fullorðið fólk gegn vilja þess í líkamsrækt. En við getum hert áróður fyrir heilsusamlegu líferni. Við getum hvatt fólk til dáða, gefið út leiðbeiningar og varað við hinu og þessu. Við flutningsmenn þessarar tillögu teljum að ein aðferðin sé að reyna að byrgja brunninn áður en barnið dettur í hann. Við viljum gera tilraun til að börn okkar temji sér þann lífsstíl sem er forvörn í eðli sínu, þ.e. að hreyfa sig með reglubundnum hætti. Það er kjarni málsins og lykill að bættri heilsu til langframa. Það þarf að kenna þann lífsstíl sem dugar best. Í rannsóknum á þessu sviði kemur í ljós að sterk tengsl eru milli þyngdar og heilbrigðis, því miður með öfugum formerkjum. Sömuleiðis eru sterk tengsl á milli ofþyngdar og/eða offitu annars vegar og slaks námsárangurs og vanlíðunar hins vegar. Eftir því sem hægt er að lesa út úr rannsóknum þá finnast engir nemendur meðal þungra barna eða unglinga sem ná framúrskarandi námsárangri. Með öðrum orðum: Hér er ekki eingöngu um að ræða heilsufarsleg áhrif, heldur einnig andlegar og félagslegar afleiðingar. Feit börn verða fyrir aðkasti og einelti. Þau verða félagslega fælin. Þau fyllast kvíða og einangrast. Svo það sé sagt alveg hreint út þá verða þessir einstaklingar félagslega fatlaðir. Sú fötlun fylgir þeim því miður áfram fram á fullorðinsaldur og stundum alla leið í gröfina. Fjölmargar rannsóknir hafa leitt í ljós að iðkun íþrótta og líkamsræktar sé holl og góð fyrir börn. Hún dregur úr líkum á áhættuhegðun, óæskilegum lifnaðarháttum og hefur margvísleg önnur jákvæð áhrif á líf barna og ungmenna. Námsárangur er oftast betri, svefnvenjur reglulegri og regluleg hreyfing þroskar aga og einbeitingu. Öllum rannsóknum ber saman um þetta. Hæstv. heilbrigðisráðherra hefur á þeim tíma sem hann hefur setið á ráðherrastól lagt áherslu á að hann vilji efla forvarnir í þeim tilgangi að draga úr útgjöldum til heilbrigðismála og koma í veg fyrir sjúkdóma. Þá stefnu hæstv. ráðherra styðjum við flutningsmenn þingsályktunartillögunnar. Við fögnum henni og viljum með þessari tillögu leggja okkar af mörkum með því að hreyfa þeirri hugmynd að íþróttakennsla í grunnskólum verði aukin sem nemur einni hreyfistund á dag. Í námskrá grunnskólanna er gert ráð fyrir þremur tímum í viku til íþrótta og þar af einum til sundkennslu. Þetta er að okkar mati allt of lítið og dugar hvergi. Því miður er allt of lítil áhersla lögð á íþróttakennslu í grunnskólunum. Undanbrögð eru þar að auki algeng og börnin og skólinn vanrækja oft og tíðum að uppfylla lágmarkið. Sannleikurinn er hins vegar sá að hér er leirinn sem við getum hnoðað. Í skólunum er vettvangur til að brýna fyrir börnunum mikilvægi þess að hreyfa sig. Skólinn er ekki aðeins til að kenna börnum að lesa og skrifa og öðlast þekkingu af bókum. Skólinn er uppeldisstofnun sem á að rækta með æskunni meðvitund um gildi heilsu og vellíðurnar, hreyfingar, útiveru, andlegs og líkamlegs þroska. Líkaminn er verðmætari en flest annað. Líkamann eigum við ein og án ræktunar hans og viðhalds fáum við engu áorkað í lífinu, hversu mikið sem við lærum, hversu gáfuð og efnuð og klár sem við annars erum. Svo vill til að undirritaður átti sæti í nefnd á vegum hæstv. menntamálaráðherra undir forustu núverandi hæstv. heilbrigðisráðherra. Hún hefur sent frá sér ályktanir og tillögur þar sem m.a. er bent á það úrræði sem hér er lagt til, þ.e. að auka íþróttakennslu í skólum. Hæstv. menntamálaráðherra hefur í sinni ráðherratíð margsinnis staðfest og sýnt í verki að hún skilur gildi íþrótta og ég trúi því að þeir ráðherrar sem ég vitna til skilji og vilji sameiginlega framfylgja þeirri hugsun sem hér kemur fram og styðji framgang þessa máls. Ég held enn fremur að íþróttahreyfingin, íþróttafélögin um land allt, muni svara kalli um aðstoð og aðkomu að þessu máli ef eftir því yrði leitað. Þar er um að ræða þéttofið net öflugra samtaka og sjálfboðaliða sem geta og vilja leggja ráðuneytum menntamála og heilbrigðismála lið sitt ef eftir því verður leitað. Herra forseti. Þessi þingsályktunartillaga er í sjálfu sér afar einföld, afmörkuð og skýr. Hún er vel framkvæmanleg. Félag starfandi íþróttakennara hefur lýst sig eindregið meðmælt ákvörðun í þessa átt. Læknar og heilbrigðissamfélagið hafa margsinnis bent á þessar forvarnir í þágu almenns heilsufars og hið háa Alþingi hefur einnig látið álit sitt í ljós. Þar hef ég í huga þingsályktun sem hér var samþykkt að frumkvæði heilbrigðisnefndar í maí 2005. Þar var ályktað að fela ríkisstjórninni að undirbúa áætlun um samræmdar aðgerðir til að efla lýðheilsu á Íslandi með hollara mataræði og aukinni hreyfingu. Sú áætlun var unnin og hefur verið gefin út og er í sjálfu sér ástæða til þess að spyrjast fyrir um að hve miklu leyti henni hefur verið hrundið í framkvæmd. Nýlega sá ég í blöðum viðtal við formann nefndarinnar sem gekk frá þessum áætlunum. Þar kom fram að lítið hefði gerst eftir að skýrsla nefndarinnar lá fyrir. Þótt átakið hafi legið í biðstöðu teljum við flutningsmenn að ekki sé eftir neinu að bíða enda þoli málið enga bið. Við teljum að stíga eigi það skref núna með afmörkuðum hætti að hreyfiskylda barna í grunnskólanum verði aukin. Hitt getur svo fylgt á eftir en einhvers staðar þarf að byrja. Herra forseti. Ég lýk máli mínu með því að segja að offita er dauðans alvara. Offita af völdum hreyfingarleysis hefur verið nefnd faraldur, útbreiddur og hættulegur sjúkdómur sem herjar á nútímafólk. Það er hægt að stemma stigu við þeim faraldri með skipulegum hætti, m.a. með því að láta hendur standa fram úr ermum og ákveða að í grunnskólum sé yngstu börnunum kennt og þeim tamið að stunda reglulega hreyfingu undir leiðsögn íþróttakennara. Offita og hreyfingarleysi er alls ekki einkamál hvers og eins. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til menntamálanefndar og 2. umr.

Virðulegi forseti. Mig langar bara til að þakka flutningsmönnum þessa máls í andsvari, þakka fyrir þessa fínu þingsályktunartillögu. Það er rétt sem kom fram hjá frummælanda, hv. þm. Ellerti B. Schram, að þetta er mjög mikilvægt mál. Á sínum tíma tók heilbrigðisnefnd Alþingis sig saman og flutti þingmál sem skilaði sér í skýrslu til forsætisráðherra um bætta lýðheilsu. Því máli hefur ekki verið fylgt nægilega vel eftir. Það þarf að fylgja málum vel eftir á þinginu til að farið verði út í þetta. Mig langar til að nefna það af því að ég hef áhuga á aukinni hreyfingu og bættri heilsu, að þegar ég vann að hreyfiseðlamálinu, sem liggur nú fyrir þinginu, kynnti ég mér að annars staðar á Norðurlöndunum hefur hreyfing barna í verið aukin í námskrám, í almennum tímum, þ.e. ekki í sérstökum íþróttatímum heldur í almennum kennslustundum. Það væri áhugavert að skoða slíkt í tengslum við umfjöllun um þetta mál. Það hefur skilað sér vel í aukinni hreyfingu barna í nágrannalöndum okkar. Mig langaði að nefna þetta hérna og þakka þeim hv. þm. Ellerti B. Schram og Ragnheiði Ríkharðsdóttur fyrir þetta mál. Ég tel mjög mikilvægt að það verði afgreitt frá menntamálanefnd, sem ég geri ráð fyrir að fari í málið og jafnvel að heilbrigðisnefnd gerði um það umsögn.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góðar undirtektir. Hún minntist á skýrslu sem gefin var út af nefnd sem heilbrigðisnefnd fór fram á að forsætisráðherra skipaði á sínum tíma. Ég veit ekki betur en að skýrslan hafi verið metnaðargjörn og í henni fjöldi af áhugaverðum tillögum. Það eru vonbrigði að fæst af því skuli hafa komist í framkvæmd og kannski er eitt af viðfangsefnum hins háa Alþingis að sjá til að ekki bara skýrslur séu gerðar heldur að einhverju leyti farið eftir þeim. Þetta mál eins og ég sagði áðan, er tiltölulega einfalt. Það gengur út á að í stað þriggja tíma í hverri vinnuviku hjá börnunum í grunnskóla í íþróttakennslu þá stundi þau einhvers konar hreyfingu a.m.k. einu sinni á dag. Ég held að það sé ekki til of mikils mælst. Í mínum huga skiptir það ekki meginmáli hvort það heitir formleg íþróttakennsla og fólk stundi þar íþróttir á stuttbuxum. Aðalatriðið er að kenna unga fólkinu að hreyfa sig, njóta vellíðunar sem af því hlýst og um leið að draga úr óeðlilegri offitu.

Herra forseti. Ég vil, eins og hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir kom inn á hér áðan, þakka hv. þm. Ellerti B. Schram, Ragnheiði Ríkharðsdóttur og meðflutningsmönnum fyrir þessa tillögu. Tillagan hljóðar að mínu mati upp á það að við eigum að fjölga hreyfistundum almennt hjá fólki í samfélaginu en fyrst og síðast eigum við að beina sjónum okkar að börnunum til þess að hreyfing verði hluti af lífsstíl þeirra til lengri tíma litið. Stóra málið er viðhorfsbreytingin sem byrjar - eins og með lesturinn - heima fyrir. Við sjáum þessu á vissan hátt skilað inn í skólakerfið eins og við erum að tala um í leikskólum. Þar sjáum við sérhæfingu, leikskóla sem leggja áherslu á náttúrufræði eða tónlist, en líka frábæra leikskóla sem leggja sérstaka áherslu á hreyfingu og íþróttir og ég nefni einn merkan leikskóla í Kópavogi sem hefur sérstaklega einblínt á þetta og fleiri leikskóla. Það sama á við um grunnskólann. Ég vil undirstrika að við höfum þrjár skyldustundir í íþróttum í námskrá, þ.e. tvær í leikfimi og eina í sundi. Það er auðvitað ekki nóg, þeim mætti gjarnan fjölga. Ég vil hins vegar benda á að sveitarfélögum og skólayfirvöldum er í lófa lagið að breyta áherslum sínum í þá veru en þá verðum við líka að tilgreina í hvaða fögum fækka á kennslustundum. Á að fækka stundum í íslensku? Á að fækka stundum í raungreinum? Það verður þá að fylgja hvar menn ætla að fækka stundum á móti. Aðalatriðið er að við verðum að uppfylla þær þrjár stundir sem við höfum og við þurfum að fjölga hreyfistundunum, hvernig sem við gerum það, innan skólans. Það verðum við að gera á einn eða annan hátt og við verðum að hvetja börnin okkar til að hreyfa sig. Skólarnir hafa mjög mikinn sveigjanleika í viðmiðunarstundaskrám til að fjölga tímum, m.a. til þess að efla vægi íþrótta. Svigrúm gefst og möguleikinn er til staðar í kerfinu eins og það er núna, 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að taka þátt í umræðunni og nefna þau atriði sem hún gerði. Hér er litið svo á að námskrá grunnskólanna sé leiðarvísirinn, sé forsendan fyrir því að skólarnir geti lagt aukna áherslu á íþróttakennslu og hreyfingu meðan á námi stendur. Ég hefði haldið að fyrsta skrefið væri að breyta námskránni, hafa eina hreyfistund á hverjum degi í stað þess að hafa þrjá leikfimitíma í viku. Ég er kannski ekki tilbúinn til þess á þeim stutta tíma sem hér gefst að útskýra úr pontu hvernig það verður útfært. Ég minni aðeins á, eins og ég sagði áðan, að þetta er spurning um að kenna unga fólkinu að hreyfa sig. Það er ein af undirstöðum þess að fólk gangi áfram menntaveginn og út í lífið þannig að það sé fært um það. Ef fólk hreyfir sig ekki, verður feitt, einangrast það andlega, líkamlega og félagslega. Það dregur dilk á eftir sér þannig að leggja verður ríka áherslu á þessi grundvallaratriði. Ef ekki í grunnskólunum þá hvar?

Herra forseti. Ég get í rauninni tekið undir hvert orð sem hv. þingmaður segir hvað þetta varðar. Það má líka segja að hann sé gott dæmi um það hvernig menn eigi að hegða sér, vera iðandi af lífi fram yfir fimmtugt að minnsta kosti. Það er alveg rétt, sem hér kemur fram, að við þurfum að breyta viðhorfinu, við þurfum að stuðla að því, m.a. í gegnum skólakerfið, að fjölga hreyfistundum og auka hreyfingu barna okkar. Ég vil geta þess, og undirstrika það sem ég sagði áðan, að allar faggreinar innan skólanna vilja fá fjölgun stunda í námskrá. Það er ágætt, það er heilbrigt, það er ekkert óeðlilegt að allir beri ákveðinn metnað í brjósti varðandi sína tilteknu námsgrein. Það er líka sjálfsagt og eðlilegt að beina þeim tilmælum sem hér hafa komið fram, þeim eðlilegu viðhorfum sem uppi eru í samfélagi nútímans, þeim eðlilegu áhyggjum sem við höfum af minni hreyfingu barna og meiri offituvanda en áður hefur verið, inn í þá vinnu sem á sér stað í ráðuneytinu hvað varðar námskrár og námskrárvinnu. Það hefur verið viðmið okkar að auka sjálfstæði skóla og svigrúm þeirra til að meta hvaða stefnu þeir vilja framfylgja og hvað þeir vilja hafa að leiðarljósi í stefnu sinni. Ég held að það muni leiða til þess að við sjáum fram á aukningu í íþróttum og hreyfingu.

Herra forseti. Ég heyri að ekki er mikill skoðanamunur milli mín og hæstv. ráðherra. Ég vil taka fram að ég held því ekki fram að minn lífsferill sé eitthvað til fyrirmyndar en sem betur fer er ég enn við góða heilsu og það er m.a. því að þakka að ég hef haft vit á því að hreyfa mig í gegnum tíðina. Þetta er spurning um lífsstíl, að tileinka sér hreyfingu nánast frá fæðingu. Við vitum að vandamálin eru síður til staðar í leikskólunum vegna þess að þá eru börnin enn ung og iðandi og af náttúrulegum ástæðum hreyfa þau sig meira. En þegar kemur að því að börnin okkar verða unglingar þá er það sjónvarpið, tölvan, síminn, iPod og allt það. Þau ráða því þá líka frekar sjálf hvað þau borða og það er þá sem vandamálin byrja. Ég held að það hljóti að vera skilningur á því innan Stjórnarráðsins og í skólunum að leggja þurfi ríka áherslu á að það sé einn af grunnþáttum skólaskyldunnar að unga fólkið, börn og unglingar, temji sér reglulega hreyfingu, aga og einbeitingu þegar að því kemur að hugsa um líkama sinn. Eins og ég sagði áðan er einskis virði að læra til bókar og geta allt mögulegt. Ef heilsan er ekki í lagi er ekkert annað í lagi.

Herra forseti. Ég tek hér til máls þar sem ég er meðflutningsmaður þingsályktunartillögunnar og tel hana afar mikilvæga. Hún er ekki eingöngu mikilvæg vegna þess að hún hreyfir við stóru og miklu máli heldur ætti hún að virka hvetjandi, fyrst hún er tekin upp á hinu háa Alþingi ætti hún að virka hvetjandi til þeirra sem á hlýða. Við vitum að samkvæmt lögum ber grunnskólanum að búa nemendur undir líf og starf í lýðræðisþjóðfélagi, eins og það heitir, og grunnskólanum ber að mennta fólk og mennta nemendur með einum eða öðrum hætti. Það að breyta um lífsstíl og kenna ungum börnum að tileinka sér heilbrigðan lífsstíl er ekki síður mikilvægt í mínum huga en að kenna þeim íslensku, stærðfræði, ensku eða dönsku. Heilbrigður lífsstíll er undirstaða þess að þeim farnist vel á öðrum vettvangi, hvort heldur er í námi eða í lífinu almennt. Ég þekki vel námskrá grunnskólans, þekki vel sjálfstæði grunnskólanna og þá meginhugsun hæstv. menntamálaráðherra að efla sjálfstæði skólanna. Skólarnir eru engu að síður bundnir af viðmiðunarstundaskrá svokallaðri og flestar greinar gera kröfu um sínar föstu stundir eins og þær eru tilnefndar í námskrá hverju sinni. Það að leggja til að nemendur í grunnskóla hreyfi sig að meðaltali í u.þ.b. 40 mínútur á hverjum degi er stórt skref í átt til þess að heilbrigðisvæða þjóðina, það er ekkert flóknara en það. Það er kannski stærsta skrefið í að heilbrigðisvæða þjóðina að kenna börnum frá unga aldri að hreyfing skipti máli. Þar bera allir ábyrgð, samfélagið ber ábyrgð, skólinn ber ábyrgð, sveitarstjórnarmenn bera ábyrgð, allir bera ábyrgð, skólamenn og ekki síst foreldrar. Foreldrar geta axlað sína ábyrgð með því að beina börnum sínum á þessa braut, ekkert endilega að stunda einhverja afmarkaða íþrótt heldur að hreyfa sig, hlaupa, ganga, upplifa landið sitt, nærsamfélagið úti undir beru lofti, það er það sem skiptir máli. Foreldrar hafa aðkomu að skólunum hver og einn í sínu sveitarfélagi. Þar geta þeir haft áhrif á þær áherslur sem grunnskólinn leggur hverju sinni kjósi þeir svo. Með þeim frumvörpum sem nú liggja fyrir um leik-, grunn- og framhaldsskóla, sem eru til umræðu í menntamálanefnd, er enn frekar vettvangur fyrir foreldra til að láta að sér kveða hvað varðar hagsmuni barna sinna. Þar geta þeir gert þá kröfu á skólann í sínu nærsamfélagi að þessi þáttur verði efldur. Við erum að tala um u.þ.b. 40 mínútur á dag í hreyfingu fyrir börnin okkar, tvo tíma á viku í íþróttahúsi og einn tíma í sundlaug og hina tvo dagana yrði það þá hvers konar hreyfing sem skólinn kýs að bjóða nemendum sínum upp á. Það er kristaltært í mínum huga að með þessu skrefi stígum við, og ég ítreka það, stórt skref í að heilbrigðisvæða þjóðina og til lengri tíma litið er það ekki spurning að það er til hagsbóta fyrir alla, einstaklinginn og samfélagið. Þess vegna, hæstv. forseti, óska ég eftir því að hv. menntamálanefnd taki þingsályktunartillöguna til alvarlegrar skoðunar og styðji flutningsmenn hennar í því að hvetja í það minnsta til þess að hreyfitímar í grunnskólum og væntanlega einnig í framhaldsskólum verði u.þ.b. 40 mínútur á dag fimm daga vikunnar. Þá stígum við stórt skref sem mun varða þetta samfélag miklu um langa framtíð.

Hæstv. forseti. Ég fagna þeirri tillögu til þingsályktunar sem hér er flutt, hún er tímabær. Við höfum ekki gert nóg af því að hvetja börnin okkar til hreyfingar. Ég er sammála tillögunni, börn og unglingar hreyfa sig ekki nóg, kyrrseta er allt of algeng. Íslensk ungmenni hreyfa sig minna en áður var og því valda helst breyttar þjóðfélagsaðstæður. Við sem eldri erum stunduðum okkar leiki, spiluðum brennibolta, fórum í yfir og hvaðeina sem við gerðum okkur til skemmtunar, en nú sitja börn við sjónvarp og tölvu. Börn eru ekki fyrr komin heim úr skólum en þau fara beint í tölvuna, beint á netið. Þetta er orðið vandamál hjá okkur, offita verður æ algengara vandamál. Hvað er til ráða? Ýmsir kvillar fylgja offitu og stærsti þátturinn er hjarta- og æðasjúkdómar sem eru mikið vandamál. Í dag látast 700 Íslendingar á ári úr hjarta- og æðasjúkdómum, tveir á dag. Er ekki kominn tími til að vekja athygli á þessu? Við verðum að bregðast við. Við verðum að bregðast við með forvörnum og það gerum við best með því að taka á þessum málum strax í grunnskóla. Þegar hv. þm. Guðfinna Bjarnadóttir ræddi nú í vetur um grunnskólafrumvarpið, sem hæstv. menntamálaráðherra lagði fram, talaði hún um að heilinn í börnunum okkar væri eins og svampur sem stanslaust síast inn í. Ég er því mjög ánægð með þá tillögu að stuðlað verði að aukinni hreyfingu og að skólarnir hafi sjálfstæði um það hvernig þeir fara með það mál. Eins og hæstv. menntamálaráðherra kom inn á hér rétt áðan eru þessi mál tekin föstum tökum í leikskólum hér á landi, leikskólarnir á Akranesi eru í mjög góðum málum hvað þetta varðar og láta börnin hreyfa sig reglulega með svokallaða hreyfistefnu. Offita er heilsuvandamál framtíðarinnar og við verðum að horfast í augu við það og við verðum að bregðast við, hvetja fólk til að hreyfa sig meira. Við verðum að byrgja brunninn áður en barnið dettur ofan í hann. Á þessu ári halda Hjartaheill, sem eru landssamtök hjartasjúklinga, upp á 25 ára afmæli sitt. Hvar erum við stödd í dag? Við erum enn að berjast við þennan illvíga sjúkdóm sem leggur flesta Íslendinga að velli.

Hæstv. forseti. Ég fagna þeirri tillögu til þingsályktunar sem hér er flutt af hv. þm. Ellerti B. Schram og Ragnheiði Ríkharðsdóttur. Hér hefur svo tekið til máls einn Skagamaður í viðbót þannig að þetta verður kannski bara málefni ÍA og KR að leysa þessi hreyfivandamál í landinu. Ég verð þó að viðurkenna að ég er ekki jafngóð fyrirmynd eða gott dæmi og hv. þm. Ellert B. Schram hvað varðar holdafar eða hreyfingu. Ég verð að búa við það að vera einn af þeim gömlu hundum sem erfitt er að kenna að sitja eins og hv. þingmaður minntist á í ræðu sinni. Ástæðan fyrir því að ég kem upp er að ræða þetta mál aðeins út frá þeim hugmyndum sem hér eru, að færa það inn í námskrá grunnskólanna og skoða hvaða leiðir aðrar eru hugsanlegar. Ég vil ekki síður vekja athygli á að samhliða allri umræðu um heilsurækt og hreyfingu, offituvandamáli og öðru slíku, er annað vandamál sem er á hinum endanum á spýtunni en það er anorexían. Þess vegna þarf að fara fram með mikilli gát í allri umræðu, að búa ekki til ný vandamál þegar við förum fram með heilsuátak. Ég veit klárlega að hv. tillöguflytjendur Ellert B. Schram og Ragnheiður Ríkharðsdóttir eru ekki að með neina hreyfifordóma eða íþróttafordóma eins og maður stundum verður var við, heldur vilja fyrst og fremst efla hreyfingu almennt. Komið hefur fram í umræðunni - og ég held að það sé það sem skiptir mestu máli, að ræða á um offitu út frá hreyfingu en ekki síður fæði. Auðvitað þarf að hjálpa þeim sem glíma við þetta vandamál, að leiðbeina þeim varðandi fæðuval og þar gegna skólarnir aftur gríðarlega miklu hlutverki. Eins og réttilega hefur verið bent á þá stendur leikskólinn sig hvað best varðandi hreyfingu og fæði. Grunnskólarnir koma sífellt betur inn í það verkefni með skólamáltíðum, með því að þróa þær áfram. Sjá þarf til þess að fjölbreytt og hollt fæði sé í skólunum og gefa góðar leiðbeiningar um hvernig haga eigi mataræði. Við eigum auðvitað að geta haft áhrif í þá veru að viðhorf breytist og lífsstíllinn verði almennt jákvæðari. Ég held að vísu að þar skipti mjög miklu máli að tala ekki um þetta sem íþróttir eða íþróttatíma heldur almennt sem hreyfingu, að grípa hvert tækifæri á skólatíma til að hreyfa sig, nýta frímínútur og fara út og hreyfa sig. Íþróttaskólar eru komnir inn í skólana í tengslum við skóladagvist eða frístundaskóla þar sem stuðlað er að hreyfingu og ég held að menn eigi að skoða það almennt. Við þurfum líka að tryggja aðgengi að íþróttum. Í greinargerð með frumvarpinu er réttilega bent á að þó að áætlaðar séu þrjár kennslustundir í íþróttum í skóla á viku auk eins tíma í sundi er oft veittur afsláttur af því. Annars vegar er það þannig að vegna aðstæðna er oft skipt í minni hópa og þá svindla menn aðeins á þessum tíma. Það gera menn einkum varðandi sundið. Það er kennt á námskeiðum eins og réttilega kemur fram í greinargerð með þingsályktuninni. Kannski eru kenndir 20 tímar en kenna hefði átt sund í 36 vikur og menn bæta það ekki upp. Það er ekki síður vandamál en þetta með skólana að hafa ekki aðstöðu til að kenna íþróttir. Ýmsar ástæður liggja þar að baki, t.d. vegna tímaúthlutana og hópstærða og einnig vegna þess að töluverð pressa er á að stytta íþróttakennslu á daginn til að hleypa keppnisíþróttum og íþróttum almennt fyrr inn í íþróttahúsin. Það getur því verið vandkvæðum bundið að lengja íþróttakennslu í formlegum íþróttahúsum einfaldlega vegna þess að menn vilja komast fyrr inn í húsin. Menn geta þá leyst það með því að fjölga enn frekar stöðum eins og íþróttahúsum þar sem hægt er að stunda hreyfingu. Vandamálið er líka það að íþróttakennsla tryggir ekki endilega hreyfingu. Við skólamenn höfum oft orðið varir við, að nemendur komast upp með að mæta ekki í íþróttir af ýmsum ástæðum. Það er spurning hvað er þar orsök og hvað er afleiðing. Margir af þeim nemendum sem eiga við offituvandamál að stríða eða finnst með einhverjum hætti að útlitið vinni gegn þeim, biðja um leyfi, sækja um undanþágur, óska eftir því að stunda ekki sund eða að mæta í íþróttir og það er ekkert síður vandamál. Við verðum að horfa á lausnina varðandi hreyfingu og fæði, að fara í miklu fjölbreyttari lausnir heldur en að setja það inn í námskrá sérstaklega sem íþróttatíma. Við þurfum að nálgast málið með mjög miklu umburðarlyndi vegna þess að það á að vera styrkur samfélags okkar almennt að sætta okkur við að fólk er ólíkt. Þegar við ræðum um félagslega stöðu feitra krakka er aftur spurningin um hvað er orsök og afleiðing. Stundum erum við búin að búa til þannig staðalímyndir að sumir falla utan við þær og það í sjálfu sér skapar vanlíðan. Þar sem ég hef komið að þessum málum sem skólastjóri þá hef ég, ásamt fleirum, reynt að nálgast málið með þeim hætti að hafa ákveðið viðmið varðandi þessa svokölluðu fitustuðlaútreikninga. Við reyndum að nálgast þá í gegnum hjúkrunarfræðinga skólanna með því að foreldrum og viðkomandi einstaklingum var boðið upp persónulega þjónustu. Athugað var hvort þeir óskuðu eftir að skólinn ynni með þeim í að breyta málum. Það var gert algerlega einstaklingsmiðað. Ef þess var óskað gátum við í einhverjum tilfellum - og það er það sem ég held að þyrfti að nota í auknum mæli, að leiðbeina í gegnum mötuneytin varðandi mataræði, minna krakkana á að borða hóflega og eins að fylgja því eftir að þeir stundi hreyfingu, ekki til búa til einhverjar staðalímyndir um hvað er gott og hvað er slæmt. Ég hef nefnilega sjálfur þá reynslu úr starfi mínu á undanförnum árum að ég hef séð miklu fleiri anorexíuvandamál en offituvandamál þar sem um alvarleg vandamál er að ræða. Komið hefur fram hér að menn hafa útfært hreyfistundir í skólum með ýmsum hætti. Leikskólar á Akranesi hafa gert tilraunir og einn þeirra er sérmerktur sem hreyfileikskóli. Þar eru stundaðar íþróttir sérstaklega og hefur verið lögð mikil áhersla á það. Í mínum gamla skóla, þeim sem ég var í áður, hefur verið unnið mikið með svokallaðar hreyfistundir þar sem notað hefur verið hreyfiprógramm undir stjórn Hildar Karenar Aðalsteinsdóttur kennara, en hún hefur unnið mjög vandað kennsluefni. Þar fléttar hún saman hreyfingu og kennslu í öðrum námsgreinum. Hún byrjaði með þetta fyrst og fremst í tengslum við stærðfræði þar sem búnar voru til hreyfistöðvar og alls kyns leikir og viðfangsefni sem tengjast hreyfingu. Krakkarnir voru orðnir kófsveittir af því einu að leika sér í stærðfræði. Með sama hætti þróuðum við áfram efni í íslensku og uppi voru hugmyndir um - og vonandi verður það áfram - að tengja það einhverjum leikjum og viðfangsefnum úti. Það er fellt inn í almenna kennslu og þar þarf ekki að vera sú togstreita sem hæstv. menntamálaráðherra benti á að gæti stundum komið upp þegar menn telja stundir í skólum. Ég tek heils hugar undir þá þingsályktunartillögu sem hér er. Þótt ég hafi ýmsa fyrirvara og ábendingar varðandi tillöguna þá er það ekki til að tala gegn henni. Ég held að rétta niðurstaðan sé einmitt sú að tillagan fari til hv. menntamálanefndar og fái þar umfjöllun í tengslum við leikskóla-, grunnskóla- og framhaldsskólafrumvarpið, sem einn af þeim þáttum sem minna þarf á, annaðhvort með beinum lagatexta eða þá í greinargerðum með frumvörpunum.

Frú forseti. Ég ætla að blanda mér í umræðu þeirra Skagamanna  Enginn vafi er á því að hreyfingarleysi ógnar heilsu, ekki bara hinna fullorðnu hér á landi heldur líka barna í vaxandi mæli. Það er mjög mikilvægt að leitað sé allra leiða og að sé heildstætt tekið á því í skólakerfinu, á heimilum og almennt á vegum heilsugæslu í landinu, að lýðheilsumarkmiðum verði náð, þ.e. með aukinni hreyfingu og bættu mataræði. Þetta verður að haldast í hendur. Burtu með ruslfæðið og burtu með kyrrsetuna. Þetta umræðuefni var einmitt til umfjöllunar í hv. heilbrigðisnefnd í morgun og það vill svo til að fyrir þinginu eru ýmsar tillögur þessu tengdar sem heilbrigðisnefnd er að fjalla um, m.a. tillögu um bann við auglýsingum á ruslfæði eða óhollum mat í tengslum við barnaefni í sjónvarpi. En einnig liggur þar fyrir tillaga um ávísanir á hreyfiseðla, rétt eins og vísað er á lyf við sjúkdómum eða kvillum. Það er alveg ljóst að skólarnir gegna hér lykilhlutverki vegna þess að þar eru ekki bara allir krakkarnir saman komnir, þar er líka hópsálin. Þar er hægt að setja góðar fyrirmyndir og hægt að kenna börnum hversu mikið þau hagnast á því sjálf að bæta mataræði sitt og auka hreyfinguna. Það er mjög mikilvægt, eins og hv. þm. Guðbjartur Hannesson nefndi áðan, að þegar búið er að setja inn á námskrá og stundatöflu íþróttakennslu, að íþróttakennslan fari fram og þeir sem hún er ætluð njóti hennar og taki þátt í henni. Það verður auðvitað að segjast eins og er að það er mjög einstaklingsbundið hvernig börn á öllum aldri upplifa sig í íþróttum. Það hentar ekki öllum að taka þátt í boltaíþróttum eða keppnisíþróttum. Í skólakerfinu þarf ef til vill að vera miklu einstaklingsmiðaðri hreyfingar- eða íþróttakennsla en það er kannski eitthvað sem er utan míns sérsviðs. Ég tel að það væri mjög gott ef hægt væri að koma því á að það væri a.m.k. ein stund á dag sem nemendur notuðu til hreyfingar. Hér er lagt til að þetta fari inn í námskrá við endurskoðun sem nú stendur yfir og það er ágætishugmynd. Þar er fjallað um grunnskólann eingöngu. Mig langar til að nefna að í framhaldsskólum hefur jafnvel verið enn verr búið að íþróttakennslu og hreyfingu en í grunnskólum. Hv. þm. Guðbjartur Hannesson nefndi nokkrar ástæður þess, þ.e. að íþróttahúsin, þá sjaldan að góð íþróttahús eru til staðar við skólana, eru jafnframt notuð til annars íþróttastarfs og farið að leigja þau út. Þau eru eftirsótt, meira að segja í hádeginu og snemma á morgnana, og notkunin á þeim nær stundum inn í starfstíma skólans. Því miður er það svo að húsbyggingar yfir íþróttakennslu á framhaldsskólastigi hafa oft verið síðustu byggingarnar sem reistar hafa verið. Við þekkjum það vel úr 101 og umhverfi Alþingishússins þegar nemendur í Kvennaskólanum í Reykjavík og Menntaskólanum í Reykjavík eru í sínum íþróttatímum, þá hlaupa þau venjulega í kringum Tjörnina því að það er ekki best búið að íþróttaaðstöðu í þessum gömlu skólum. Það er auðvitað mjög ólíkt því sem þeir sem hafa mjög mikinn áhuga á líkamsrækt kynnast þegar þeir fara inn í þessar fínu, stóru stöðvar sem eru vel búnar alls konar tækjum og tólum sem mörgum líkar vel að nýta til hreyfingar og maður skyldi ekki vanmeta það. Nú er verið að gera tilraun í Reykjavíkurborg með frístundakort þar sem unglingar á framhaldsskólastigi eða börn á framhaldsskólastigi - því að við skulum athuga að við erum búin að breyta viðmiðuninni og þetta er upp í 18 ár og þá eru krakkarnir komnir í framhaldsskólann - þar sem frístundakortið má nota til að fara í líkamsræktarstöð. Ég tel að þetta sé mjög virðingarverð og góð tilraun og hygg að gott væri að reyna að taka aðeins einstaklingsmiðaðri nálgun á íþróttakennsluna almennt og eins að horfa á æfingatækin sem margir eru sólgnir í að nota. Ég fagna því sem hv. þm. Guðbjartur Hannesson nefndi síðast í ræðu sinni varðandi átraskanir. Það er mjög mikilvægt í allri umræðu um hreyfingu og offitu ungra sem aldinna - og barna, sérstaklega telpna - að hafa varann á gagnvart þeirri staðalímynd sem dregin er upp í fjölmiðlum og í nærsamfélaginu af hinum hrausta unga manni og hinni hraustu, myndarlegu ungu konu. Þessi staðalímynd getur nefnilega breyst í andhverfu sína og það eru mjög alvarlegar afleiðingar sem anorexía og búlimía hafa á heilsu barna og unglinga. Frú forseti. Ég fagna þessari umræðu og þessari þingsályktunartillögu og vona svo sannarlega að hún nái fram að ganga.

Hæstv. forseti. Ég kveð mér hljóðs fyrst og fremst til að þakka hv. þingmönnum fyrir góðan og málefnalegan málatilbúnað og þátttöku í umræðum og fyrir góðar undirtektir við þessa tillögu og ég þarf svo sem ekki að hafa mörg orð umfram það sem ég sagði fyrr í umræðunni. Ég vildi hins vegar að gefnu tilefni taka fram að ég geri mér skýra grein fyrir því sem hér hefur komið til tals varðandi átraskanir, sá sjúkdómur er hættulegur og honum fylgir dauðans alvara en það er ekki viðfangsefni okkar í dag. Sú tillaga sem hér er flutt er fyrst og fremst til að fólk geti lært að temja sér hreyfingu og heilbrigða lífshætti. Það er gert af þeirri einföldu ástæðu að offita, ofþyngd er orðið mjög útbreitt vandamál. Hvort sem okkur líkar það betur eða verr þá hefur komið fram í þessari umræðu að hjarta- og æðasjúkdómar sem stafa af offitu eru langalgengasta orsök dauðsfalla á Íslandi, 700 manns deyja á hverju ári af þeirra völdum, eða eins og hv. þm. Herdís Þórðardóttir sagði, það eru tveir einstaklingar á hverjum einasta sólarhring árið um kring. Þegar maður horfir á þá staðreynd að fólk er að þyngjast og ekki síst unga fólkið, því miður, þá veltir maður því auðvitað fyrir sér hvernig hægt sé að bregðast við því. Þetta er ekki bara alvarlegt mál fyrir viðkomandi einstaklinga heldur hefur þetta, eins og komið hefur fram, í för með sér mikil útgjöld í heilbrigðiskerfinu fyrir utan þá fötlun sem verður til hjá því fólki sem ekki getur hreyft sig með eðlilegum hætti vegna ofþyngdar. Þá erum við að líta til þess, flutningsmenn þessarar tillögu, að eitt ráð af mörgum geti verið að auka íþrótta- og hreyfiskylduna hjá krökkum í grunnskóla. Ég er alveg meðvitaður um að það er ekki verið að beina öllu þessu unga fólki inn í íþróttafélögin sem slík. Við erum ekki að tala um íþróttir þó að þetta tengist náttúrlega því heiti. Við erum að tala um hreyfingu, að kenna unga fólkinu að hreyfa sig með alls kyns leikfimi og göngu og einhvers konar leikjum sem veldur áreynslu, svita og vellíðan sem jafnan stafar af því þegar fólk hreyfir sig og kemur líkamanum í gang. Hv. þm. Herdís Þórðardóttir minnti á það áðan að fyrri kynslóðir hefðu hreyft sig í leikjum og að eldri kynslóðir hefðu ekki búið við sömu þægindi og við búum við í dag. Nú er þetta gerbreytt að því leyti að ungt fólk og gamalt getur farið um frá morgni til kvölds án þess að færa sig út úr stofunni og haft allt til alls engu að síður. Tæknivæðingin er orðin slík og nútímaþjóðfélag er þannig og samtíminn býður upp á það að fólk geti legið kyrrt og setið í sama stólnum og notið alls þess sem það lystir engu að síður, án þess að ég fari nánar út í þann lífsstíl. Hv. þm. Guðbjartur Hannesson nefndi tilraunir sem er verið að gera uppi á Akranesi að því er varðar hreyfiskóla. Ég get ímyndað mér að það sé gert víðar og það er einmitt þetta sem við erum að tala um. Við erum ekki endilega að segja að það sé nauðsynlegt að hafa leikfimitíma einu sinni á dag. Það er hægt að hafa hreyfistundir í bland með ýmsu öðru sem í námskránni er getið um og það finnst mér vera praktískt úrlausnarefni hjá menntakerfinu, stjórnvöldum og eftir atvikum einstökum skólum. Hér er verið að leggja áherslu á þau skilaboð frá Alþingi, frá okkur sem erum meðvituð um þetta vandamál að það þurfi að bregðast við með einum eða öðrum hætti. Ég fagna því sem hv. þm. Álfheiður Ingadóttir benti á að víða er búið að taka upp frístundakort sem greiðir fyrir því að unga fólkið geti farið í alls kyns hreyfingu, hvort sem það er í sund eða hjá íþróttafélögum, þetta er einn liðurinn í þessu viðfangsefni. Frú forseti. Ég geri mér vonir um að eftir þessa umræðu fái málið fái góðar viðtökur í nefnd og að tillögunni verði fylgt eftir, annaðhvort með samþykkt hennar eða einhverri útfærslu á henni. Hér er um brýnt viðfangsefni og vandamál að ræða. Eins og ég hef sagt fyrr í þessari umræðu, þetta er dauðans alvara og við erum ekki að líta eingöngu á börnin sem slík, við erum líka að horfa á þjóðfélagið í heild sinni, heilbrigðiskerfið og þá þróun sem á sér stað í nútímalifnaðarháttum sem eru því miður ekki allir til góðs.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um prófessorsembætti á sviði byggðasafna og byggðafræða. Flutningsmenn auk mín eru hv. þingmenn Suðurkjördæmis, Bjarni Harðarson, Lúðvík Bergvinsson, Guðni Ágústsson, Grétar Mar Jónsson, Björk Guðjónsdóttir, Kjartan Ólafsson og Atli Gíslason. Í tillögugreininni er lögð áhersla á það að Alþingi álykti að fela menntamálaráðherra að hlutast til um að Háskóli Íslands stofni til prófessorsembættis á sviði byggðasafna og byggðafræða sem verði tengt Byggðasafninu á Skógum undir Eyjafjöllum. Mikilvægi byggðasafna á Íslandi er óumdeilt. Þau eru allt í senn, menningarsöfn, sögusöfn og verkfærasöfn. Þau eru spegilmynd lífsins í landinu. Það segir í gömlu máltæki að það sem þú segir mér, því gleymi ég en það sem þú sýnir mér muni ég. Byggðasafnið tryggir skilvirkni hvors tveggja. Byggðasöfnin eru mikilvæg fyrir þekkingu landsmanna á lífinu í landinu í gegnum tíðina, þróun búsetu, lífsháttum og öllu sem lýtur að mannlegu samfélagi Íslendinga. Það skiptir miklu að þau séu sett upp af alúð og tillitssemi og af mikilli vandvirkni, með metnað í huga og glöggar upplýsingar. Byggðasöfnin eru mikilvæg að svo mörgu leyti. Þau eru snar þáttur í ferðaþjónustu nútímans og erlendir ferðamenn sækja þau heim í sífellt meiri mæli. Það er líka aukning á því að ungviði Íslands sæki söfnin heim og læri um sögu landsins, lífið í landinu og kynnist þar mörgu er lýtur að góðum hefðum í sögu Íslendinga. Vönduðustu söfn landsins í þessum efnum eru á heimsmælikvarða og það er mikilvægt fyrir framtíðina að hlúa að uppbyggingu þeirra með eins skilvirkum hætti og kostur er og nýta til þess nútímatækni hverju sinni í bland við safngripina sjálfa. Byggðasafnið í Skógum er eitt öflugasta byggðasafn landsins. Það nýtur þess að hafa byggst upp undir forustu Þórðar Tómassonar, einhvers mesta safnamanns Íslandssögunnar, sem sinnti því af fádæma ósérhlífni og krafti, og þess að hafa byggst upp í nánum tengslum við grasrótina í landinu, fólkið sjálft í starfi og leik. Við höfum ákveðna grunnkjarna, Íslendingar, sem við þurfum að rækta og hlúa að, er lýtur að sögu okkar og menningu, sjálfstæði. Við höfum Íslendingasögurnar, við höfum tunguna, við höfum söfn landsins og söfn landsins hafa setið nokkuð hjá, að mínu mati, í því að hafa eðlilegan aðgang og framgang í því stjórnkerfi sem við ræktum upp og styrkjum fjárhagslega til margra góðra verka í landinu. Það er mikilvægt að leggja á það áherslu að unnið sé úr gögnum sem eru til staðar í byggðasöfnum landsins, gífurlega viðamiklum gögnum sem eru til oft á lausum blöðum eða í bókum þar sem ekki er sérstakt skipulag á. Gott dæmi um slík gögn er auðvitað vinnusafn Þórðar Tómassonar í Skógum sem er gríðarlega mikið að vöxtum og geymir ómældan fróðleik og upplýsingar sem skipta máli fyrir framtíð okkar og virðingu fyrir fortíðinni. Það er ósk mín, virðulegi forseti, að tillögunni verði vísað til menntamálanefndar að lokinni fyrri umræðu.

Virðulegi forseti. Það er margt sérstakt í skipulagi stjórnkerfis okkar og dálítið undarlegt að skoða á hvað við leggjum áherslu. Það eru til að mynda aðeins örfá ár síðan skipað var prófessorsembætti í sjávarútvegsfræðum við Háskóla Íslands, hjá þjóð sem nánast hefur lifað af sjávarútvegi í heila öld. Þess vegna ætti áherslan auðvitað að vera önnur en hún er á margan hátt. Tillagan sem ég mæli fyrir til þingsályktunar, um prófessorsembætti tengt við Jónas Hallgrímsson, er auk mín flutt af hv. þm. Guðna Ágústssyni, Ólöfu Nordal, Björk Guðjónsdóttur, Birgi Ármannssyni, Guðbjarti Hannessyni, Guðjóni A. Kristjánssyni, Katrínu Jakobsdóttur og Karli V. Matthíassyni. Tillögugreinin hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela menntamálaráðherra að hlutast til um það við Háskóla Íslands að stofnað verði prófessorsembætti kennt við Jónas Hallgrímsson skáld með vörn og sókn fyrir íslenska tungu og ljóðrækt að meginmarkmiði.“ Íslensk tunga er ankeri íslenskrar þjóðar, lykillinn að sjálfstæðri menningu og þjóðerni. Íslensk tunga hefur alltaf átt undir högg að sækja, en hún er lífseig með eindæmum og ber þannig spegilmyndina af eðli þjóðarinnar og virðingu fyrir tungunni þótt stundum pusi í þræsingum. Um þessar mundir á íslensk tunga undir högg að sækja og rótgrónar stofnanir á Íslandi hafa meira að segja látið sér detta í hug að setja erlenda tungu í fremstu víglínu tungutaks Íslendinga við hlið íslenskunnar. Við slíku verður að sporna af lífs og sálar kröftum því sjálfstæði Íslands kann að vera í húfi. Dagleg rækt tungunnar er lífsnauðsyn. Stundum bregður manni í brún, ekki síst í umfjöllun fjölmiðla um tunguna og meðferð þeirra á tungunni. Það var t.d. ekki skemmtilegt fyrir okkur þegar ég hlustaði á einn af forustumönnum íslenska háskólasamfélagsins nota þessi orð: „Ég aldist upp.“ En svona er hættan í hverju fótmáli, jafnvel hjá þeim sem síst skyldi - „ég aldist upp.“ Það er mikilvægt að Íslendingar og Háskóli Íslands sýni þeim manni sem hvað fegurst hefur ritað á íslenska tungu, Jónasi Hallgrímssyni, þá virðingu að vinna markvisst í stíl hans og fylgja eftir til komandi kynslóða þeim blæ íslenskrar náttúru og íslenskrar hugsunar sem hann tengdi saman í ritverkum sínum og skáldskap. Mikilvægi Jónasar Hallgrímssonar fyrir íslenska þjóð mælist ekki í verðbréfum heldur ómetanlegum verðmætum í þjóðarsálinni og persónuleika Íslendinga. Þess vegna er það engin tilviljun að Jónas Hallgrímsson býr í öllum Íslendingum. Jónas Hallgrímsson kom sem vorvindur inn í íslenskt tungutak fyrir 200 árum og enn er vorvindurinn í loftinu, slíkt var afl skáldsins til þess að ríma við möguleika íslenskunnar á náttúrulegum grunni hennar. Þessi vorvindur hefur dugað okkur vel og við þurfum að tryggja vel að hann verði staðvindur í íslensku samfélagi. Halldór Blöndal, fyrrverandi alþingismaður og forseti Alþingis, skrifaði í Morgunblaðið fyrir skömmu um Jónas, með leyfi forseta: „Hann var magískur töframaður og það er eins og allt, sem hann snerti, verði lifandi og aðlaðandi á einhvern hátt.“ Í minningarorðum samtímamanns Jónasar, Konráðs Gíslasonar í Fjölni, segir svo um Jónas, með leyfi forseta: „Það sem eftir hann liggur mun lengi halda uppi nafni hans á Íslandi og bera honum vitni.“ Öld er liðin frá því að Guðmundur á Sandi ritaði eftirfarandi um Jónas í grein í Eimreiðinni, með leyfi forseta: „Jónas er æskumaður og æskuskáld. Hann var á undan tíma sínum, og enn þá stendur samtíð vor á herðum hans. Hann eldist ekki né fyrnist og er 100 ára ungur nú. Mál hans er með nýjabrumi enn þá, hreint eins og lindarvatn, ungt eins og döggin á grasinu. Hann er konungur í Hulduríki.“ Enn þá andar suðrið sæla af tungutaki Jónasar og það er mikilvægt að virkja þessa auðlind inn í hjartslátt þjóðarinnar í starfi og leik. Einn af mörgum möguleikum er sá spennandi kostur að Háskóli Íslands skapi rúm um borð í móðurskipinu fyrir prófessorsembætti tengt nafni Jónasar Hallgrímssonar, prófessorsembætti sem hefði það markmið að fylgja íslenskunni áfram með reisn og styrkja íslenska ljóðrækt. Það er svo, þegar fjallað er um Jónas Hallgrímsson, að blær hans lifir í brjósti fólksins í landinu og bærist af vörum þess nánast hvern dag, hvort sem það er til hátíðarbrigða eða hversdags. Það er ekki óalgengt að heyra sjómenn í talstöðvarkerfi vitna í Jónas Hallgrímsson, fara með ljóð hans og skjóta fram fallegum framsetningum, svo sem: brosa blómvarir, blika sjónstjörnur, roðnar heitur hlýr, úr Ferðalokum - þar sem viðkomandi sjómaður var að lýsa veðrinu, hvað það væri gott. Og þetta var falleg samlíking. Enn þá, og mun væntanlega verða svo lengi sem íslensk tunga verður töluð, er sungið hið fallega ljóð Ég bið að heilsa. Þannig mætti lengi telja. Það sem skiptir miklu máli við ákvörðun um að skipa prófessorsembætti tengt Jónasi Hallgrímssyni er að standa fast að rækt tungunnar, meðferð tungunnar og skilningi. Sem betur fer leggja margir á það áherslu og alltaf finnur íslenska tungan sér nýjan farveg þótt hún fari yfir urð og grjót, þótt hún fari yfir þurrlendi og sanda, þá finnur hún sér nýjan farveg í takt við anda íslenskunnar og það er það sem gildir mest. Það er gott dæmi um tungutakið sem ástæða er til að hlúa að hvernig ýmis skáld hafa með þessum einfalda stíl og takti Jónasar Hallgrímssonar sett fram fallegar myndlíkingar í ljóðum sínum. Það vill svo til að í morgun var ég í Grindavík í dumbungi og rudda og rigningu. Þá rifjaðist upp fyrir mér ljóð Ása í Bæ sem er einn af þeim rithöfundum íslenskum sem hvað næst kemst fegurð í stíl Jónasar Hallgrímssonar, blátærum hreinleika, fallegu tungutaki, lipru og léttu eins og mæltu af munni fram. Ljóðið hljóðar svo, með leyfi forseta: Í Grindavík drukkum við daga og nætur, drungaleg ströndin og veður höst. Þar eru heiðvirðar heimasætur, hræddar við eftirköst. Aldrei sáum við Sölku Völku ja, sú hefði kunnað það franska lag. En geltandi rakkarnir gáfu til kynna, göfugan sveitabrag. Síðan kveður veiðimaðurinn og skáldið í viðlagi sínu: Gefi nú góðan byr og glannaleg síldarköst svo koppurinn fyllist og kapteinninn tryllist svo kraumi í blárri röst. Svo höldum við hafnar til og heilsum með gleðibrag, þeim lífsglöðu meyjum sem löngum við þreyjum og létta okkur strangan dag. Þetta er ekkert flókið. Þetta er fallega sagt. Það er galdurinn við íslenska tungu, að hún skilar mikilli fegurð þegar vandað er til verka og túlkunar með henni. Virðulegi forseti. Ég legg til að að lokinni fyrri umræðu verði þessari tillögu vísað til menntamálanefndar Alþingis.

Frú forseti. Ég þakka fyrir þessa þingsályktunartillögu sem inniheldur fyrst og fremst góðan hug til íslenskrar tungu og Jónasar okkar Hallgrímssonar. En eins og allir vita þá var Dagur íslenskrar tungu að mörgu leyti til tileinkaður honum en ekki eingöngu tungunni, þegar við höfum það í huga að dagur íslenskrar tungu er 16. nóvember ár hvert. Ég vil hins vegar vekja athygli á því, sem er í samræmi við þau andsvör sem ég hef farið í fyrr í dag, að það er ekki lengur löggjafans eða Alþingis sem slíks að hlutast til um einstök verkefni, hvort sem það eru verkefni eða prófessorsstöður innan háskólastofnana. Háskólastofnanir hafa lögum samkvæmt frelsi til að móta sér stefnu varðandi hvaða prófessorsembætti eru til staðar, hvað þau heita og á hvaða sviðum. Ég undirstrika að háskólarnir hafa slíkt frelsi og ég tel mikilvægt að þessi þingsályktunartillaga berist Háskóla Íslands þannig að skólinn geti tekið efnislega afstöðu til hennar og veitt Jónasi þá sæmd sem hann á svo miklu meira en skilda, sem mundi um leið undirstrika mikilvægi tungunnar. Ég vek einnig athygli á því sem gert hefur verið gert á undanförnum missirum, ekki síst með tilkomu nýrra laga um Stofnun Árna Magnússonar. Við styrkjum stöðu íslenskunnar og íslenskrar tungu með þeirri löggjöf, með sameiningu íslenskustofnananna fimm. Hlutverk Íslenskrar málnefndar er styrkt miðað við það sem var áður. Henni er ætlað að álykta um stöðu íslenskrar tungu. Íslensk málnefnd hefur efnt til fundaraða og við munum á haustdögum geta kynnt þá málstefnu sem ég hef lýst yfir að ég muni óska eftir umræðum um í þinginu, um stöðu íslenskrar 

Virðulegi forseti. Það er ekki löggjafans að hlutast til um að tillagan sem hér er lögð fram nái fram að ganga. Það er alveg rétt hjá hæstv. menntamálaráðherra. En eins og aðrar þingsályktunartillögur þá er hún hvatning. Hún er áskorun til háskólasamfélagsins, í þessu tilviki til Háskóla Íslands. Hún er áskorun til hæstv. menntamálaráðherra um að koma þeim boðum, eins jákvætt og hægt er, til háskólasamfélagsins að ástæða sé til að hlúa að þessu. Ekki er verra að hafa bakland hæstv. menntamálaráðherra með sér vegna þess að þá kemur að framkvæmdarvaldinu og fjármagninu sem þarf til þess að brynna öllum góðum hugmyndum til árangurs. Þetta fer saman. Það er mjög mikilvægt orð í þessari tillögu, þ.e. orðið „ljóðrækt“. Það er að mínu mati klárt mál að eftir að dregið hefur úr kennslu á ljóðum í skólakerfi Íslendinga, eins og gerst hefur á undanförnum áratugum, hefur málvitundinni hrakað og hugsuninni hrakað vegna þess að íslensk tunga, í meðferð okkar bestu rithöfunda, er hvatning. Hún er bensín á daglega hugsun þeirra sem læra ljóðin. Hún er líka agaatriði í skólakerfinu. Þannig getum við staðið saman um að fylgja tungunni og möguleikum hennar eftir.

Frú forseti. Þetta er vissulega allt rétt sem kom fram í máli hv. þm. Árna Johnsens. Það er hins vegar tvennt sem ég vil koma á framfæri sem er lykillinn að þeim árangri sem við viljum ná varðandi íslenska tungu til að hún haldi áfram að eflast og styrkjast og dafna og við þurfum að styrkja hana enn frekar í dag. Í fyrsta lagi þurfum við að lesa meira fyrir börnin okkar. Viðhorfin heima fyrir þurfa að breytast miðað við það sem er ástandið í dag. Það segja okkur ýmsar kannanir eins og PISA, sem eru að vissu leyti bara kannanir, bara viðmiðun. Þetta er eins og með skoðanakannanir, maður á ekki að móta stefnuna út frá þeim en við eigum að hlusta á þær, við eigum að skoða hvað hægt er að gera betur. Við eigum að lesa meira fyrir börnin okkar, við eigum að hvetja þau til að kynna sér þann undraheim sem íslenskan er, í gegnum ljóðin, þulurnar og þjóðsögurnar og í gegnum allt barnaefnið sem ritað er á íslenska tungu. Þetta er í fyrsta lagi það sem ég tel mikilvægt að séu skilaboð frá þinginu til fjölskyldnanna í landinu. Þannig munum við stuðla að því að við komum betur út ekki bara í lestri og íslenskunni sem slíkri heldur mun góður árangur í íslensku skila sér í önnur fög sem kennd eru innan skólakerfisins. Síðan er hitt atriðið sem mér finnst þýðingarmest varðandi íslenskukennsluna í Háskóla Íslands og það er að halda áfram að hlúa sérstaklega að íslenskudeildinni. Ein mikilvægasta sérstaða Háskóla Íslands er að sá skóli ber ábyrgð á því að miðla íslenskukennslu með sómasamlegum hætti til samfélagsins, að við menntum íslenskufræðinga, bókmenntafræðinga. Þess vegna tel ég mikilvægt að við hlúum vel að hugvísindadeildinni, að íslenskudeildin sé það flaggskip sem við viljum að hún sé innan Háskóla Íslands. Ég tel að á undanförnum árum, og sérstaklega með fjárlagatillögum síðustu ára, höfum við einmitt verið að undirstrika þessa stefnu íslenskra menntayfirvalda, framkvæmdarvaldsins, að við viljum að sérstakur gaumur sé gefinn að stöðu íslenskrar tungu. Við höfum gert það í gegnum lagabreytingar og Stofnun Árna Magnússonar og síðan með því að efla íslenskudeildina innan Háskóla Íslands. 

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir orð hæstv. menntamálaráðherra um mikilvægi þess að foreldrar, að fólkið á heimilunum lesi fyrir börnin og ekki bara lesi heldur segi þeim líka sögur. Reynslan af þeim þætti er sú að þá verða Íslendingar skáld og semja sögur og þar skapast ævintýri sem eru aldrei skráð en verða munnmælasögur, munnmælaævintýri sem skipta miklu máli fyrir börnin, auka ímyndunarafl þeirra, auka þroska, auka tengsl á heimilinu við foreldra og aðra ástvini og það er auðvitað lykilatriðið í því að rækta tunguna. Það er mikil ögun að læra ljóð. Við höfum ekki her til þess að byggja upp aga, við höfum engan áhuga á því, en við getum notað vopn tungutaksins til þess að þjálfa fólk til að vinna agað, vinna til árangurs innan þröngs ramma með ákveðið markmið þar sem kúrsinn er tekinn á stefnuna og síðan keyrt. Þetta er bara beint úr sjómannamáli sem hentar vel íslensku tungutaki. Háskóli Íslands ber ábyrgð á því að styrkja íslenska tungu, meginábyrgð segir hæstv. menntamálaráðherra. Háskóli Íslands ber mikla ábyrgð en ekki hann einn, við berum öll þá ábyrgð, löggjafarvaldið, framkvæmdarvaldið, einstaklingarnir og við eigum að hafa mikinn metnað til þess að styrkja þennan þátt því að við göngum inn í viðsjárverða framtíð 

Virðulegi forseti. Mig langar að blanda mér aðeins inn í þessa umræðu um þingsályktunartillögu um prófessorsembætti kennt við Jónas Hallgrímsson og taka undir það með hv. þm. Árna Johnsen að íslenskan er auðvitað mál okkar allra. Ég held að það sé almennur skilningur okkar í þinginu og í þjóðfélaginu öllu að til þess að íslenskan haldi áfram að vaxa og dafna þá verðum við að tala um hana, við verðum að halda merki hennar á lofti og það höfum við gert núna að undanförnu með ýmsum hætti. Við ræddum það í haust t.d. hvort ástæða væri til að gefa íslenskunni í raun og veru þann sess sem hún á skilið í stjórnarskránni. Við höfum, eins og fram kom hjá hæstv. menntamálaráðherra, rætt stöðu málnefndar og það mikilvæga starf sem þar er í gangi. Ég hef verið svo heppin að vera í ágætu sambandi við Íslenska málnefnd í vetur vegna þess að þar eru menn fljótir að skynja áhuga fólks á íslenskunni og miðla þá upplýsingum eins og þeir geta og það er alveg augljóst að nefndin og starfsfólk Íslenskrar málnefndar er afskaplega ánægt með það hvernig stjórnvöld hafa tekið frumkvæði í málum íslenskrar tungu. Ég held að sú vinna sem nú er í gangi eigi eftir að skipta miklu máli þegar við höldum áfram við það hvernig við eigum að þróa tunguna áfram og hugsa vel um hana. Varðandi Jónas Hallgrímsson sem er, býst ég við, flestum Íslendingum hjartkær og kannski er það rétt hjá hv. þm. Árna Johnsen að við mættum kannski læra meira af ljóðunum hans utan bókar. Auðvitað þróast kennsluefnið með tímanum en það er náttúrlega hlutverk okkar foreldra líka að kynna ljóðin og íslenskar sögur fyrir börnunum, að lesa fyrir þau og segja þeim sögur og jafnvel þó að maður muni ekki alltaf næst hvað maður hafi sagt deginum á undan. Allt er þetta þýðingarmikið. Ég held samt, þó að sum okkar sakni gömlu Skólaljóðanna , að við eigum líka að huga að því að það sem börnin læra í dag í skólanum er gott og íslenskan fær meiri athygli, finnst mér og ég held að það sé skoðun foreldra, með hverju árinu. Ég er alveg sannfærð um að sú ákvörðun sem tekin var fyrir nokkrum árum í tíð Sjálfstæðisflokksins í menntamálaráðuneytinu að helga ákveðinn dag íslenskri tungu og velja þá fæðingardag Jónasar Hallgrímssonar var afar þýðingarmikil og merkileg. Ég man ekki betur og ég held að það liggi alveg fyrir að í upphafi áttuðu menn sig engan veginn á því hversu mikilvægt þetta yrði og hversu mikilvægur þessi dagur hefur síðan orðið fyrir börnin og skólana. Ég held að þetta komi mörgum mjög á óvart. Ég held að við sjáum það öll á þeim börnum sem við þekkjum að þessi dagur skiptir máli og það er alltaf eitthvað skemmtilegt að gerast í skólanum og þau vita um Jónas. Ég veit ekki hvort þau vita eins mikið um Stephan G. Stephansson svo ég taki hann sem dæmi. Auðvitað þurfum við að passa svolítið upp á gömlu þjóðskáldin okkar og líka yngri skáldin sem við erum að ala upp og halda þessu að börnunum. Íslenskudeild Háskóla Íslands er merkileg deild að mínu viti og ég er sammála því sem fram hefur komið að hún er grunnstoðin í háskólanum, við hljótum að viðurkenna það, af því að þar er verið að kenna íslensku og miðaldafræði og vegna þess að miðaldafræðin er kennd víðar um veröld, viljum við að íslenskudeildin sé í fararbroddi þar og að þeir vísindamenn og fræðimenn sem þar starfa séu þeir bestu í heimi. Þegar þessi þingsályktunartillaga kom fram í haust var eftir henni tekið í háskólanum og um hana var rætt og þótti mörgum íslenskumanninum gaman að þingmenn skyldu líta með þessum hætti til Jónasar Hallgrímssonar. Og ég held að það verði gaman fyrir skólana að velta því fyrir sér hvort það sé einhver flötur á því að beina sjónum meira að Jónasi Hallgrímssyni, t.d. með þeirri hvatningu sem þarna kemur fram. Raunar var það svo, og það kom mér alveg á óvart, að ég fékk sjálf viðbrögð víðar af landinu og líka frá háskólum sem ekki kenna íslensku en mér fannst það áhugavert samt sem áður að menn skyldu segja: Af hverju nefnið þið Háskóla Íslands? Það er náttúrlega augljóst af hverju við gerum það, við gerum það vegna þess að þar er íslenskukennslan og þar er vagga íslenskunnar í háskólasamfélaginu. Aðrir skólar geta auðvitað líka hugsað meira um íslenskuna í sinni kennslu, þeir geta gert það með ýmsum hætti. Núna er verið að tala um að nauðsynlegt sé að kenna meira á ensku, við verðum mikið vör við það, sérstaklega í viðskiptaskólunum og ég get nefnt Háskólann í Reykjavík sem dæmi og Bifröst. Ég þori ekki að fara með hvernig það er í þeim skólum sem eru kannski starfstengdari á sumum sviðum, eins og þeir sem kenna landbúnaðarfræði og slíka hluti, en það er alveg klárt mál að erlend tunga hefur sótt mjög á í kennslu. Ég vil líka horfa til þess, þegar við tölum um íslenskuna og hvatningu til háskólanna um það hvernig þeir eigi að snúa sér í því, að segja þá líka við skólana að það sé ekkert síður þeirra hlutverk að passa upp á það í sinni kennslu að þeir nemar sem þeir útskrifa hafi vald á íslenskri tungu. Ég held að fæst okkar mundum sætta okkur við að svo verði að enskan eða eitthvert annað tungumál laumi sér inn í háskólakerfið með einhverjum þeim hætti sem við kærum okkur ekki um. Það er nefnilega gamall sannleikur og nýr að enginn verður góður málamaður sem ekki kann sitt móðurmál, við skulum hafa það hugfast. Við getum ekki farið víða um heim og talað fjálglega á erlendum málum ef við höfum ekki skilning á okkar eigin tungu, það er eitthvað sem ég held að við eigum alltaf að hafa í huga. Að öðru leyti vil ég taka undir allt gott sem kemur íslenskunni við og hvet þingheim til þess að hugsa og tala áfram um íslensku, ég tala nú ekki um á íslensku.

Virðulegi forseti. Ég þakka umræðuna sem orðið hefur um þessa tillögu og vona að hún verði hvatning sem dugar og gangi fram. Hv. þm. Ólöf Nordal vék aðeins að málnefndinni og öðrum skólum en Háskóla Íslands varðandi hlutverk íslenskunnar og auðvitað á þetta allt að vera undirlagt að einhverju leyti þó að menn séu með misjafnar áherslur. Þegar maður til að mynda nefnir Íslenska málnefnd, foreldrahlutverkið o.s.frv. hefur reynslan sýnt að það er ekki skipulagt, það er ekki nein grunnmeining í því eða metnaður sem öll börn njóta eða allir nemendur. Og þó að Íslensk málnefnd vinni gott starf hefur hún t.d. ekki staðið í útrás fyrir íslenska tungu inn í hversdagsleika samfélagsins, ekki staðið fyrir áróðri fyrir hlut íslenskrar tungu eða betra tungutaki og er þó full ástæða til, ekki síst með þróun fjölmiðla undanfarin ár í huga þar sem hratt hefur fjarað undan íslensku tungutaki í allt of miklum mæli, ekki bara í útvarpi og sjónvarpi heldur líka í blöðum, það er misfarið með og það stendur óleiðrétt. Þetta er hlutur sem þarf að bregðast við. Þess vegna er það hugmyndin í þeirri tillögu sem hér er rædd að prófessorsembætti tengt Jónasi Hallgrímssyni verði útvörður, verði umboðsmaður íslenskrar tungu til að berjast fyrir stöðu hennar í samfélagi okkar og vekja athygli á mikilvægi þess að tekið sé fast á til að verja hana áföllum og gruggugum slettum. Ef slíkt er tekið upp í skólakerfinu að einhverju leyti og markvisst, hvort sem það er ljóðræktin eða annað sem hægt er að nota til að hlúa að tungunni, þá er það einfaldlega sá þáttur sem gefur mesta möguleika á að hafa borð fyrir báru í því sem við erum öll ugglaust sammála um, að við eigum að hlúa að íslenskri tungu og rækta virðingu fyrir henni. Það má segja, af því að hv. þm. Ólöf Nordal sagði áðan að við hefðum ugglaust öll lítinn áhuga á því að fara að blanda öðrum tungumálum inn í háskólasamfélagið, að það minni á kerlinguna sem sagði við strákinn: „Þú ferð í þínar ullarbrækur, þær duga best, þú ferð ekki í neitt lín, þú ferð í það sem dugar okkur best.“ Hann vildi hafa mjúkt lín og þægilegt en það dugði ekki inn í veturinn. Það er alveg eins með íslenskuna, hún dugar okkur best í okkar hjartalagi, í okkar takti, í okkar stíl þar sem við viljum gjarnan að maður sé manns gaman og þó geti hver haldið í sitt svo fremi að hann meiði ekki annan. Þannig ber þetta allt að sama brunni, við þurfum að standa dyggan vörð um stöðu íslenskrar tungu og við eigum ekki að bíða eftir því að hún hljóti einhver áföll eða að inn í hugsunarhátt landsmanna gagnvart tungunni læðist einhver ský sem skemma, einhver mengandi ský sem skemma tunguna. Ég held að það sé lykillinn í því sem við höfum verið að fjalla um hér, að reyna að tryggja að það gangi allt fyrir sig á þroskaðan og eðlilegan hátt.

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum, nr. 21/1992, um Lánasjóð íslenskra námsmanna en 1. flutningsmaður þessa frumvarps er hv. varaþingmaður Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, Auður Lilja Erlingsdóttir. Meðflutningsmenn eru hv. þingmenn Kolbrún Halldórsdóttir og Katrín Jakobsdóttir. Flest erum við líklega sammála um að menntun er undirstaða velferðar og framfara. Eins og segir í greinargerð með frumvarpinu stuðlar aukin menntun að betra mannlífi og betra samfélagi og helst í hendur við hagvöxt. Það skiptir því máli að sem flestir eigi kost á að mennta sig og geti stundað það nám sem hæfileikar, geta og áhugi segja til um, óháð efnahag, félagslegum þáttum eða stöðu að öðru leyti. Það er ljóst að stjórnvöld geta stuðlað að aukinni menntun með hvatningu og með því að búa skólastarfi gott umhverfi. Þess vegna skiptir miklu að reka öflugan lánasjóð með góðum kjörum fyrir námsmenn. Lánasjóður íslenskra námsmanna er mikilvægur sjóður fyrir menntun í landinu og á að gegna því hlutverki að gera sem flestum kleift að stunda nám og jafna aðstöðu manna. En svo við snúum okkur beint að þeim lagabreytingum sem hér eru lagðar til þá hljóðar 1. gr. svo, að við 3. gr. laganna bætist ný málsgrein sem verður 2. mgr. sem orðast svo: Fullt námslán miðast að jafnaði við 100% nám samkvæmt skipulagi skóla samþykktu af stjórn sjóðsins. Námslán skerðist hlutfallslega í samræmi við námsframvindu allt að 50%. Með öðrum orðum er lagt til að námsmenn fái notið aukins sveigjanleika á þann veg að 50% lán fáist fyrir 50% námsframvindu. Einnig er lögð til breyting á 6. gr. laganna, að 5. mgr. orðist svo: Námsmenn sem fá lán úr sjóðnum skulu undirrita skuldabréf við lántöku. 6. og 7. mgr. falli hins vegar brott. Hér er sem sagt lagt til að krafa um ábyrgðarmenn á lánum verði felld brott úr lögunum enda samræmist hún ekki 1. gr. laganna um jafnrétti til náms. Eins og segir í athugasemdum þeim sem fylgja einstökum greinum frumvarpsins, með leyfi forseta: „Í ríku samfélagi á ekki að líðast að fólk þurfi að hverfa frá áætlunum um nám vegna þess að það hefur ekki ábyrgðarmenn sem lánasjóðurinn tekur gilda.“ 3. og 4. gr. frumvarpsins leggja til að endurgreiðsla af námslánum breytist á þann hátt að tveimur árum eftir að námi lýkur hefji námsmaður að greiða tekjutengdar afborganir en þurfi ekki að borga fasta árlega afborgun fyrr en fjórum árum eftir að námi lýkur. Á fyrstu árunum eftir að námi lýkur er algengt að fólk sé að koma sér þaki yfir höfuðið og stofna fjölskyldu. Þessi breyting léttir greiðslubyrði af námslánunum fyrstu árin. 5. gr. gerir svo ráð fyrir að lög þessi öðlist þegar gildi. Virðulegi forseti. Flutningsmenn þessa frumvarps leggja einnig fram þingsályktunartillögu sem mælt verður fyrir hér á eftir um að gerð verði úttekt á kjörum námsmanna á Íslandi þar sem m.a. verði kannaðar aðstæður námsmanna sem eiga við veikindi að stríða og staða námsmanna í fæðingarorlofi auk þess sem gerð verði ný könnun á kjörum námsmanna til að byggja framfærslugrunn námslána á. Með þessum aðgerðum telja flutningsmenn að námsmönnum verði sköpuð betri kjör, námslánakerfið verði sveigjanlegra og lögin um lánasjóðinn réttlátari. Ég treysti því að mál þetta hljóti góðar undirtektir enda er um mikið hagsmunamál fyrir námsmenn að ræða.

Hæstv. forseti. Því ber að fagna að hér kemur til umræðu frumvarp til laga um breyting á lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna. Þarna er að vísu aðeins tekið á þremur þáttum varðandi Lánasjóð íslenskra námsmanna. Ég held að það sé mikilvægt að fara yfir lögin í heild sinni og ríkisstjórnin hefur í stefnuyfirlýsingu sinni gefið fyrirheit um það, það stendur í kaflanum um menntamál að lög um Lánasjóð íslenskra námsmanna verði endurskoðuð með það að markmiði að bæta kjör námsmanna enn frekar. Tillöguflytjendur nefna þarna réttilega atriði sem hljóta að koma til skoðunar. Sérstaklega vil ég taka undir að ákvæðið um ábyrgðarmenn á skuldabréfum er ákvæði sem hlýtur að verða að endurskoða. Það voru miklar umræður um það hvort ekki ætti að breyta hluta af námslánum í námsstyrki. Það hefur verið rætt, ef ég veit rétt, í sambandi við kjarasamningaumræðuna og það hafa verið uppi vangaveltur um það með hvaða hætti lánasjóðurinn geti hjálpað fólki að koma aftur til náms, m.a. fólki sem hefur verið úti í atvinnulífinu og á erfitt með að fara aftur inn í skóla. Þetta fólk nýtur ekki námslána vegna þess að tekjur hafa verið of háar því jafnvel þó að menn séu í fullri vinnu getur verið erfitt að finna pening til að kippa út tekjunum í heilt ár. Það eru ýmsar aðrar athugasemdir við lánasjóðinn sem þarf að taka til skoðunar. Til dæmis hafa verið vangaveltur um aðstoð við nemendur sem koma inn í framhaldsskólann aftur til að ljúka starfsréttindum, eins og nú er að aukast. Þar hefur m.a. verið horft til þess að íslenska þjóðin - eins og hefur komið fram í kjarasamningum að a.m.k. 35% af vinnuafli hjá ASÍ ef ekki landinu öllu eru ekki með lengri menntun en grunnnám eða grunnskólapróf. Markmiðið er að fleiri og fleiri ljúki framhaldsskólanámi og hluti af því sem þar verður að vinna að er einmitt að stuðla að því að fólk eigi kost á því að koma aftur inn í skóla til að ljúka iðnnámi eða einhverjum afmörkuðum starfsgreinabrautum. Til þess að gera fólki það kleift gæti þurft að grípa til ráðstafana til að hjálpa fólki að fá lán til að stunda slíkt nám. Ég fagna því að þetta frumvarp kemur fram og lít þannig á að í menntamálanefnd komi til skoðunar hvort það verði sent til ríkisstjórnarinnar eða því komið á framfæri á einhvern hátt í tengslum við þá vinnu sem í hönd fer varðandi endurskoðunina á lánasjóðslögunum í heild.

Hæstv. forseti. Þetta mál kemur í beinu framhaldi af því máli sem hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir mælti fyrir rétt áðan. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu sem er flutt af hv. þm. Auði Lilju Erlingsdóttur sem er varaþingmaður okkar Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs í Reykjavíkurkjördæmi norður. Hún var á þingi fyrr í vetur og vannst ekki tími til að mæla fyrir þeim málum sem við erum að mæla fyrir hér og nú. Hv. þm. Auður Lilja Erlingsdóttir er formaður ungliðahreyfingar Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, sjálf nýkomin úr námi og hefur kynnt sér vel kjör og aðstæður námsmanna og þingsályktunartillaga sem nú er mælt fyrir á þskj. 247 gengur út á að gerð verði úttekt á kjörum og réttindum námsmanna. Hugmyndin er sú að Alþingi álykti að fela menntamálaráðherra að gera slíka úttekt. Gert er ráð fyrir að hún verði unnin á næstunni. Auðvitað var hugmynd okkar sú að málið færi kannski inn í menntamálanefnd fyrir áramót en það hefur orðið dráttur á því en engu að síður miðum við við það í tillögutexta að þeirri könnun skuli lokið 1. mars 2008. Markmið þessarar úttektar verði þríþætt: 1. Að kanna rétt námsmanna sem veikjast eða lenda í slysum og geta ekki stundað nám til að fá opinbera aðstoð og námslán engu að síður. 2. Að kanna rétt námsmanna til fæðingarorlofs, sérstaklega með tilliti til kvenna sem veikjast á meðgöngu og geta af þeim sökum ekki skilað fullnægjandi námsárangri. 3. Að skoða þann framfærslugrunn sem miðað er við í úthlutun námslána og endurskoða hann með nýrri framfærslurannsókn. Í greinargerð með tillögunni, virðulegi forseti, kemur fram að árið 2006 hafi um 17 þúsund einstaklingar stundað nám á háskólastigi á Íslandi. Eins og gefur að skilja er þessi stóri hópur afar fjölbreyttur og með margvíslegar og ólíkar þarfir. Helmingur hópsins mun þó eiga það sameiginlegt að byggja framfærslu sína á námslánum. Samkvæmt núverandi framfærslugrunni Lánasjóðs íslenskra námsmanna er gert ráð fyrir að einstaklingur eyði 497 þús. kr. á ári í húsnæði, hita og rafmagn. Þegar það er reiknað upp á mánaðargrundvöll sjáum við að gert er ráð fyrir að í þennan húsnæðiskostnað eyði námsmaður einungis 42 þús. kr. á mánuði. Það vita það allir sem vita vilja að á höfuðborgarsvæðinu eru slík kostakjör á leiguhúsnæði vandfundin. Það er mat flutningsmanna að tími sé kominn til að framkvæma nýja metnaðarfulla framfærslurannsókn meðal námsmanna og að miðað verði við þá könnun við úthlutun námslánanna. Það hlýtur að gefa augaleið að raunveruleg framfærsla þarf að vera höfð til hliðsjónar þegar reiknaður er út framfærslugrunnur fyrir námsmenn. Til að hljóta námslán þarf að uppfylla ýmsar kröfur hvað varðar námsárangur og námsframvindu. Þar af leiðandi geta veikindi, slys eða erfið meðganga og fæðing veikt fjárhagsstöðu margra námsmanna. Það er því nauðsynlegt að mati flutningsmanna að kanna réttindi og kjör námsmanna og kortleggja ástandið eins og það er í dag til þess að geta bætt það. Sem dæmi má nefna að þegar námsmenn eignast börn fá þeir fæðingarstyrk samkvæmt lögum um fæðingar- og foreldraorlof en til að fá þann fæðingarstyrk þarf námsmaður að skila 75% námsárangri í a.m.k. 6 mánuði á síðustu 12 mánuðum. Þessi krafa gerir það að verkum að ef námsmaður verður veikur á meðgöngu og nær ekki að skila tilteknum námsárangri þá fær viðkomandi ekki þennan fæðingarstyrk sem námsmaður heldur flokkast hann þá utan vinnumarkaðar. Sú upphæð sem þá er um að ræða dugir ekki fyrir framfærslu og vantar talsvert upp á. Það er mat flutningsmanna þessarar þingsályktunartillögu, virðulegi forseti, að það sé þörf á að greina þennan vanda, finna út hver veruleiki námsmanna er í þessum efnum, hvort mörg dæmi séu um það að ungt fólk flosni upp frá námi vegna erfiðra aðstæðna og aðstæðna sem skerða réttindi þeirra og kjör og við teljum afar nauðsynlegt að finna lausnir á þessum vandamálum. Það er metnaðarfullt markmið og sameiginlegt markmið okkar þingmanna í öllum flokkum að hækka menntunarstig þjóðarinnar og fjölga þeim sem útskrifast með háskólamenntun. Til að svo megi verða þurfum við að skapa námsmönnum þau kjör að þeir geti haldið sig að náminu og við þurfum að tryggja það að sú lagaumgjörð sem við búum námsmönnum og kjörum þeirra sé með þeim hætti að jafnrétti til náms sé tryggt burt séð frá þeim aðstæðum sem kunna að koma upp tímabundið í lífi námsmanna. Það er ljóst að við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs höfum lagt metnað okkar í að flytja mál sem varða aðstæður námsmanna. Við erum í dag með fjögur mál á dagskrá því að í kjölfarið á þeim málum sem við höfum mælt fyrir, ég og hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir, þá kemur hingað í ræðustól hv. þm. Jón Bjarnason og talar fyrir tillögum um stofnun háskólasetra, annars vegar á Akranesi og hins vegar á Selfossi. Þetta er í samræmi við menntastefnu Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs sem gerir ráð fyrir því ekki einungis að tryggt sé jafnrétti til náms og námsmönnum séu tryggð þau kjör sem gera þeim kleift að halda sig að náminu, heldur gerir einnig ráð fyrir því að framhaldsnám verði gert aðgengilegt fólki sem næst heimabyggð. Til þess erum við að flytja þær tillögur sem við hingað til höfum flutt og verður mælt fyrir síðar, um háskólasetur vítt og breitt. Hæstv. forseti. Ég geri ráð fyrir því að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til síðari umr. og hv. menntamálanefndar Alþingis til frekari umfjöllunar.

Frú forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um stofnun háskólaseturs á Selfossi. Flutningsmenn auk mín eru hv. þingmenn Atli Gíslason, Kolbrún Halldórsdóttir og Steinunn Þóra Árnadóttir. Tillögugreinin hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela menntamálaráðherra að hefja undirbúning að stofnun háskólaseturs á Selfossi í samvinnu við heimamenn og háskóla- og rannsóknastofnanir í héraði. Ráðherra geri Alþingi grein fyrir undirbúningsstarfinu og tillögum sínum um uppbyggingu háskólanáms á Selfossi fyrir 1. september 2008.“ Í greinargerð með tillögunni segir svo, frú forseti: Tillaga þessi var áður lögð fram á 132. og 133. löggjafarþingi en náði ekki fram að ganga. Eitt brýnasta mál landsbyggðarinnar er efling menntastofnana og rannsóknasetra sem víðast um landið. Reynslan hefur sýnt fram á kosti þess að heimamenn stjórni slíkri starfsemi að sem mestu leyti sjálfir og byggi þá á tækniþekkingu, menningu, atvinnulífi og auðlindum hvers héraðs um sig. Nægir í því sambandi að horfa til háskólanna á Hvanneyri, Bifröst og Hólum sem hafa með sjálfstæði sínu, frumkvæði og sveigjanleika staðist fyllilega þær kröfur sem gerðar eru til háskóla. Fáir efast heldur um það nú orðið að sjálfstæði Háskólans á Akureyri var ein meginforsenda þess að hann næði að vaxa og dafna. Hins vegar er samstarf sjálfstæðra menntastofnana ávallt af hinu góða, hvort heldur er samstarf við skóla í öðrum landshlutum eða erlendis. Blómlegt mannlíf byggist á menntun, fjölbreyttri atvinnu og góðri almannaþjónustu. Enginn einn þessara þátta nægir. Íbúum á Suðurlandi hefur fjölgað umtalsvert á umliðnum árum og útlit er fyrir áframhaldandi fjölgun íbúa á næstu árum. Afar mikilvægt er því að auka fjölbreytni í atvinnulífi á svæðinu, efla menntunarmöguleika og almenna þjónustu við íbúana. Sunnlendingar hafa ekki fengið sams konar framlög til uppbyggingar og miðlunar háskólanáms og Vestfirðir, Norðurland og Austurland á umliðnum árum þótt við vildum reyndar sjá miklu hærra fjármagn veitt eins og til háskólasetranna á Ísafirði, Egilsstöðum og Húsavík svo dæmi séu nefnd. Eins og víðar á landsbyggðinni er lægra hlutfall háskólamenntaðra í landshlutanum en á höfuðborgarsvæðinu. Á aðalfundi Sambands sunnlenskra sveitarfélaga, SASS, dagana 25. og 26. nóvember 2005 var samþykkt ályktun þar sem áhersla er lögð á að efling háskólamenntunar og bætt aðgengi almennings að henni sé eitt brýnasta hagsmunamál landshlutans. Ákveðið var á fundinum að 80 millj. kr., sem sveitarfélög á Suðurlandi eiga í sjóði hjá atvinnuþróunarsjóði og ætlunin var að setja í sérstakan sjóð til eflingar atvinnulífi á svæðinu, yrði varið til að treysta undirstöður háskólanáms í landshlutanum. Á aðalfundinum var jafnframt skorað á ríkisvaldið að koma myndarlega að uppbyggingu háskólanáms á Suðurlandi enda er málaflokkurinn á verksviði þess samkvæmt lögum. Sú ákvörðun sveitarfélaganna í landshlutanum að verja 80 millj. kr. til uppbyggingar háskólanáms á svæðinu sýnir áhuga þeirra á málinu. Í framhaldinu er mikilvægt að ríkisvaldið komi að þessari uppbyggingu með framlögum til jafns við aðra landshluta. Á ársþingi SASS í nóvember 2007 voru þessar óskir áréttaðar, svo sem sjá má í fylgiskjölum II og III. Þótt ekki sé orðið ýkja langt að fara milli Selfoss og Reykjavíkur, þar sem þegar eru starfræktir háskólar, má ætla að aðstæður fólks til að sækja slíkt nám þangað séu alls ekki alltaf nógu góðar, auk þess sem benda má á að fjarlægðir frá Reykjavík í uppsveitir Árnessýslu og austur í Skaftafellssýslu eru alls ekki boðlegar til daglegs aksturs fram og til baka. Það gefur augaleið að háskólasetur, sem mundi færa námið til fólksins, gerbreytti aðstæðum fólks til að sækja sér frekari menntun. Ekki er vafi á því að stofnun háskólaseturs á Selfossi yrði kærkomin viðbót við Fjölbrautaskóla Suðurlands sem þar er fyrir. Slíkar menntastofnanir mundu styðja vel hvor við aðra, og ekki bara á sviði menntunar þótt sú samvinna yrði hvað dýrmætust. Á meðal íbúa á Suðurlandi er mikil eftirspurn eftir háskólamenntun í heimabyggð. Skráður íbúafjöldi á þessu svæði 1. desember 2007 var 23.478 manns. Háskólasetur á Selfossi mundi styrkja þessa heildarmynd menntunar og bæta enn frekar búsetuskilyrðin á svæðinu og koma þar með til móts við eindregnar óskir íbúanna. Því er lagt til að menntamálaráðherra skipi nú þegar nefnd með heimamönnum sem vinni tillögur að stofnun háskólaseturs á Selfossi og að hún skili áliti fyrir 1. september 2008 svo að hægt sé að hafa hliðsjón af tillögum hennar við gerð fjárlagafrumvarps fyrir árið 2009. Frú forseti. Fylgiskjal I með þessari þingsályktunartillögu er grein eftir Atla Gíslason, núverandi þingmann Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs í Suðurlandskjördæmi og Ölmu Lísu Jóhannsdóttur sem skipaði 2. sæti við framboð Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs við síðustu alþingiskosningar sem ég vil leyfa mér að vitna til, frú forseti. Þar eru áréttuð þau sjónarmið sem ég hef rakið og hvatt til þess að tillaga þessi, þau áform sem hér eru sett fram, fái ítarlega umfjöllun og meðferð bæði á Alþingi og hjá heimamönnum á Suðurlandi. Ég vísaði áðan til ályktunar ársþings Sambands sunnlenskra sveitarfélaga sem haldið var á Kirkjubæjarklaustri 1. og 2. nóvember 2007 en þar segir: Ársþing SASS 2007 fagnar þeim skrefum sem náðst hafa í undirbúningi stofnunar Háskólafélags Suðurlands og þeirri ábyrgð sem sunnlensk sveitarfélög hafa axlað vegna uppbyggingar háskólastarfs á Suðurlandi. Stjórnvöld eru hvött til beinnar þátttöku í eflingu háskólamenntunar á svæðinu, svo sem með aðkomu menntamálayfirvalda og fjárveitingavaldsins. Minnt er á mikilvægi háskólastarfs í atvinnu- og búsetulegu tilliti. Samtök sveitarfélaga á svæðinu þrýsta því á, óska eftir og biðja um beina þátttöku og aðild hins opinbera að þessu máli en þau hafa að eigin frumkvæði einnig hafið undirbúning og skoðun á þeim möguleikum sem þar eru fyrir hendi. Ég get einnig vísað til fylgiskjals III með þessari tillögu en það er skýrsla stjórnar Sambands sunnlenskra sveitarfélaga fyrir starfsárin 2007 og 2007 sem einnig var kynnt á ársþingi SASS um menntamál og Háskólafélag Suðurlands. Þar eru þessi mál enn frekar ítrekuð en þar segir: Eitt af megináherslumálum í vaxtarsamningi fyrir Suðurland eru menntamál og þá einkum efling háskólanáms. Nú eru liðin tvö ár síðan samþykkt var á aðalfundi SASS að verja þeim fjármunum sem til voru í Atvinnuþróunarsjóði Suðurlands, þegar lánastarfsemi var þar aflögð, til uppbyggingar háskólanáms. Undirbúningur hefur staðið yfir undanfarið ár og nú hefur verið stofnað hlutafélagið Háskólafélag Suðurlands, sem standa mun fyrir ýmiss konar háskólastarfsemi á Suðurlandi. Stefnt er að samstarfsneti ýmissa aðila, kennsluráðgjafa af hálfu ríkisins, sjálfstæðra rannsóknarstofnana á Suðurlandi, símenntunarmiðstöðva og erlendra háskóla í náinni samvinnu við atvinnulífið. Nauðsynlegt er að ríkisvaldið komi með sambærilegum hætti að eflingu háskólanáms á Suðurlandi og í öðrum landshlutum. Heimamenn á Suðurlandi vítt og breitt hafa reynt að finna leiðir innan sinna vébanda til að þoka þessum málum áfram en kalla á þátttöku af hálfu ríkisvaldsins til að geta ýtt málunum enn frekar. Í stefnu Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs um mennta- og menningarmál sem samþykkt var 27. mars 2007 segir, með leyfi forseta: „Háskólanám um land allt. Stuðla verður að uppbyggingu fræðasetra og námsvera um land allt þannig að landsmenn allir geti átt kost á því að stunda fjarnám á háskólastigi. Miklu skiptir að slíkt fjarnám sé félagslega uppbyggt en ekki velt yfir á hvern einstakling sem stundi það í sínu horni. Tryggja þarf rekstrargrundvöll símenntunarmiðstöðva. Símenntunarmiðstöðvar landsbyggðarinnar eru oft eini aðgengilegi fræðsluaðilinn í dreifðum byggðum landsins og því þarf að styrkja stoðir þeirra þannig að nám í heimabyggð fyrir fullorðna verði raunverulegur og aðgengilegur kostur í fullorðinsfræðslu og hvers konar endur- og símenntun. Einnig þarf að tryggja framboð á náms- og starfsráðgjöf hjá sömu aðilum þannig að hægt verði að bjóða upp á slíka þjónustu, m.a. í samstarfi við atvinnurekendur.“ Eins og hér hefur komið fram í umræðum fyrr í dag, frú forseti, er eitt af megináherslumálum Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs efling menntunar á öllum skólastigum um allt land. Í því skyni og sem hluti af þeirri heildarsýn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs er þessi tillaga flutt sem gengur beint undir að styrkja og styðja þá stefnu, markmið og samþykktir sem gerðar hafa verið í ört vaxandi samfélagi á Suðurlandi. Háskóli og háskólamenntun er orðinn hluti af hinu daglega lífi í samfélögum og það er svo sannarlega kominn tími til að á þessum málum sé tekið með Sunnlendingum. Tillaga um stofnun háskólaseturs gæti síðan, að mínu viti, þróast upp í sjálfstæðan háskóla á Selfossi. Brýnt er að sú vinna fari nú þegar í gang og að ríkisvaldið komi hispurslaust og óskorað að henni. Frú forseti. Þegar umræðu er lokið um þessa tillögu til þingsályktunar um stofnun háskólaseturs á Selfossi sem við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs flytjum þá legg ég til að henni verði vísað til hv. menntamálanefndar og vona að hún fái þar skjóta og góða afgreiðslu og geti komið inn í þingið síðar í vetur til endanlegrar samþykktar og afgreiðslu.

Frú forseti. Við erum að ræða hér þingsályktunartillögu um stofnun háskólaseturs á Selfossi. Hv. þm. Jón Bjarnason hefur farið yfir þingsályktunartillöguna. Ég hef fylgst með þessu máli allt frá þeim tíma þegar Samtök sunnlenskra sveitarfélaga tóku þá ákvörðun að leggja í mikla vinnu og mikinn kostnað við undirbúning háskóla á Suðurlandi. Varðandi þá þingsályktunartillögu sem hér liggur fyrir er fyrst að nefna að þar kemur fram að verið sé að endurflytja hana og það hefur margt gerst síðan þessi ágæta tillaga var flutt áður. Það er rétt sem kemur fram í greinargerð með tillögunni að aðalfundur SASS hafði yfir að ráða 80 millj. kr. sjóði, sem var Atvinnuþróunarsjóður Suðurlands, sem þeir hugðust láta í þetta verkefni. Staðreyndin er sú að málið er komið nokkuð lengra en hér segir, það er búið að stofna Háskólafélag Suðurlands, það er í hlutafélagsformi og það er mjög jákvætt. Aðilar í Háskólafélagi Suðurlands eru sveitarfélögin í gamla Suðurlandskjördæmi en þó ekki Vestmannaeyjar. Hlutafé í félaginu er 65 millj. kr., það er það sem sveitarfélögin á svæðinu hafa látið af eignum sínum í atvinnuþróunarsjóðinn. Það er búið að nýta u.þ.b. 15 milljónir af fjármagninu nú þegar til undirbúnings þessu verkefni. Staðan er því sú að málið er í raun komið mun lengra en þessi þingsályktunartillaga segir til um. Ég held því að það sé eðlilegt að tillagan sé rædd og gangi áfram til nefndar en það væri eðlilegt að hún væri uppfærð miðað við þann gang sem er í málinu. Ég vonast til þess að þetta háskólafélag muni taka til starfa með þeim krafti sem ég á von á og að sjálfsögðu í sambandi við menntamálaráðuneytið og aðrar þær stofnanir sem eru á Suðurlandi. Það eru nokkrar stofnanir á Suðurlandi, eða á því starfssvæði sem þessi nýja stofnun er á, sem nú þegar eru á háskólastigi. Þar má nefna Landbúnaðarháskóla Íslands á Reykjum í Ölfusi og Háskóli Íslands hefur jafnframt verið með rannsóknarsetur í Hveragerði sem er orðið tengdara Reykjum. Það er Jarðskjálftamiðstöð Háskóla Íslands á Selfossi, þar er unnið mjög merkilegt starf. Landgræðslan er í Gunnarsholti, íþróttakennaraskor Kennaraháskóla Íslands er á Laugarvatni, það eru því víða á þessu tiltekna svæði, innan starfssvæðis Háskólafélags Suðurlands, stofnanir á háskólastigi, fyrir utan gríðarlega öflugt símenntunar- og fjarnám sem er stundað víða að á Suðurlandi, þá einkum og sér í lagi frá Háskólanum á Akureyri en þar er afskaplega fjölþætt starf unnið. Það er nefnt í greinargerð um stofnun þessa háskólaseturs að það þurfi að auka fjölbreytni í atvinnulífi á svæðinu og ég get tekið undir það og að því er unnið á margvíslegan hátt. Í þessu ágæta plaggi er vitnað í ályktanir SASS sem lúta að því að sú orka sem hér eftir verði beisluð í kjördæminu verði nýtt til atvinnuuppbyggingar á svæðinu. Ég fagna því að það skuli vera hljómur Vinstri grænna sem tekur undir það mál.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um stofnun háskólaseturs á Akranesi, en flutningsmenn auk mín eru hv. þingmenn Kolbrún Halldórsdóttir og Steinunn Þóra Árnadóttir. Tillögugreinin hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela menntamálaráðherra að hefja undirbúning að stofnun háskólaseturs á Akranesi með áherslu á iðn- og tæknigreinar auk almennra grunngreina háskólanáms. Ráðherra geri Alþingi grein fyrir undirbúningsstarfinu og tillögum sínum um uppbyggingu háskólastarfs á Akranesi fyrir 1. september 2008.“ Í greinargerð með þingsályktunartillögunni er hliðstætt og var hér með tillögu til þingsályktunar um stofnun háskólaseturs á Selfossi lögð áhersla á að efling menntastofnana og rannsóknasetra sem víðast um landið er eitt brýnasta mál landsbyggðarinnar. Reynslan hefur sýnt fram á kosti þess að heimamenn stjórni slíkri starfsemi að sem mestu leyti sjálfir og byggi þá á tækniþekkingu, menningu, atvinnulífi og auðlindum hvers héraðs um sig. Hér er hægt að benda á háskólana á Hvanneyri, Bifröst og Hólum. Blómlegt mannlíf byggist á menntun, fjölbreyttri atvinnu og góðri almannaþjónustu. Enginn einn þessara þátta nægir þar til. Íbúum Akraness hefur fjölgað um á annað þúsund manns á árunum 1997–2007 og eru nú um 6.345. Ef með eru taldir íbúar Hvalfjarðarsveitar í árslok 2007 er heildarfólksfjöldinn á svæðinu um 7.015 manns eða dálítið á áttunda þúsund manns. Uppbygging atvinnulífs þar hefur að stórum hluta hvílt á aukinni stóriðju og atvinnugreinum henni tengdri. Það er því er afar mikilvægt að auka fjölbreytni í atvinnulífi á svæðinu, efla menntunarmöguleika og almenna þjónustu við íbúana. Samkvæmt bráðabirgðaniðurstöðum könnunar sem Samtök sveitarfélaga á Vesturlandi létu gera á viðhorfum fólks til búsetuskilyrða á Vesturlandi er ljóst að menntamálin eru mörgum þar ofarlega í huga. Á svæðinu sunnan Skarðsheiðar lentu möguleikar á að afla sér háskólamenntunar í öðru sæti yfir þá þætti sem íbúarnir töldu helst ábótavant á svæðinu. Sama könnun leiddi í ljós brýna þörf fyrir iðnaðarmenn með framhaldsmenntun og ákveðnar vísbendingar um að skortur á iðn- og tæknimenntuðu fólki hamlaði vexti almenns iðnaðar á Akranesi. Þótt ekki sé orðið ýkja langt að fara milli Akraness og Reykjavíkur, þar sem þegar eru starfræktar deildir sem bjóða upp á háskólanám í iðn- og tæknigreinum, má ætla að aðstæður fólks til að sækja slíkt nám þangað séu alls ekki alltaf nógu góðar. Það á einkum við um fólk sem þegar er starfandi í iðnaðinum, hefur verið á vinnumarkaði um allnokkurt skeið og komið sér þar fyrir til frambúðar. Það gefur augaleið að háskólasetur, sem mundi færa námið til fólksins í stað hefðbundinnar skólasóknar sem hugsanlega hefði atvinnumissi og daglegan akstur frá heimili til skóla, ef ekki búferlaflutninga, í för með sér, mundi gerbreyta aðstæðum fólks til að sækja sér slíka menntun. Ekki er vafi á því að stofnun háskólaseturs á Akranesi yrði kærkomin viðbót við Fjölbrautaskóla Vesturlands sem þar er fyrir. Slíkar menntastofnanir mundu styðja vel hvor við aðra, og ekki bara á sviði menntunar þótt sú samvinna yrði hvað dýrmætust. Ásókn fólks, sem komið er af hefðbundnum framhaldsskólaaldri, í nám við Fjölbrautaskólann fer stöðugt vaxandi. Vel má hugsa sér að háskólasetur á Akranesi gæti samnýtt ýmiss konar húsnæði með Fjölbrautaskólanum og þannig mætti dreifa stofn- og rekstrarkostnaðinum á fleiri hendur. Áratugahefð er fyrir öflugri og fjölbreyttri iðnmenntun á Akranesi. Iðnnámið hefur þó átt undir högg að sækja síðustu missiri vegna þess að slíkt nám krefst almennt meiri kostnaðar á hvern nemanda en hefðbundið bóknám. Fjölbrautaskólinn hefur einmitt þurft að heyja stöðuga baráttu fyrir iðnnámi sínu og þeirri sérstöðu sem hann hefur haft á því sviði. Sókn er besta vörnin og áðurnefnd könnun sýnir mjög sterka löngun íbúanna á svæðinu eftir auknu framboði á háskólamenntun í heimabyggð. Háskólarnir á Bifröst og Hvanneyri hafa náð sterkri stöðu á sínum sviðum. Háskólasetur með kennslu og rannsóknir á þeim sviðum sem hér eru lögð til mundi auka enn fjölbreytni í tækni- og háskólanámi í héraðinu. Háskólasetur á Akranesi mundi styrkja þessa heildarmynd menntunar og bæta enn frekar búsetuskilyrðin og koma þar með til móts við eindregnar óskir íbúanna í þessu ört vaxandi byggðarlagi. Því er lagt til að menntamálaráðherra skipi nú þegar nefnd með heimamönnum sem vinni tillögur að stofnun háskólaseturs á Akranesi og skili hún áliti fyrir 1. september 2008 svo að hægt sé að taka tillögur hennar inn í gerð fjárlaga fyrir árið 2009. Frú forseti. Með þessu eru fylgiskjöl, bæði samþykktir og greinar frá frambjóðendum Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs og frá félögum Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs á Akranesi. Frú forseti. Ég legg áherslu á að þessi tillaga skiptir miklu máli fyrir íbúana og samfélagið á þessu svæði og ég hvet til þess að að lokinni þessari umræðu fari hún til meðferðar í hv. menntamálanefnd og geti komið til afgreiðslu og samþykktar þingsins fyrir þinglok í vor þannig að hægt verði að hefja undirbúning að stofnun formlegs háskólaseturs á Akranesi næsta haust eins og tillagan gerir ráð fyrir.

Hæstv. forseti. Hér er til umræðu tillaga til þingsályktunar sem er endurflutt. Það skýrir nú kannski margt af því sem er í greinargerðinni að þetta mál hefur verið flutt nokkrum sinnum. Besta mál sem þarf auðvitað að skoða. Markmiðin í tillögunni eru klárlega sameiginleg markmið Samfylkingarinnar og Vinstri grænna og raunar allra flokka um þessar mundir, um að reyna að bæta aðgengi að menntun, færa hana sem næst þeim sem vilja njóta hennar og hækka menntunarstig almennt í landinu. Þetta hefur birst í málflutningi hæstv. ráðherra og raunar í stefnuplöggum og nú síðast í kjarasamningum koma fram áhersluatriði um menntun og því ber að fagna. Það má síðan alltaf ræða með hvaða hætti slík mál eigi að bera að og hvernig standa eigi að þeim hvað varðar hvert svæði. Ég tek undir það með málshefjanda að skólinn á Akranesi, Fjölbrautaskóli Vesturlands á Akranesi, hefur verið öflugur iðn- og verkmenntaskóli. Það er eðlilegt að horfa til þeirra þátta þegar litið er til framhaldsnáms og þar hefur stundum vantað á. Menn bjuggu til þær reglur, bæði varðandi reiknilíkan og aðrar áherslur varðandi móðurskóla í framhaldsskólum landsins, að töluvert af iðn- og verknáminu færðist af Akranesi vegna þess að kröfurnar voru þannig og fjárveitingar til skólanna að ekki var hægt að kenna iðn- og verkgreinar. Jafnvel þó stutt sé til Reykjavíkur með tilkomu Hvalfjarðarganganna er það býsna langt að sækja daglega skóla á annað svæði, hvort sem það er í Borgarholtsskóla eða aðra skóla á höfuðborgarsvæðinu. Það er því klárt og eðlilegt markmið að við reynum að bæta stöðu þessara greina innan fjölbrautaskólans. Það hefur vakið furðu mína varðandi þennan málflutning að hv. málshefjandi, Jón Bjarnason, skuli ekki einu sinni vitna í tillögu sem bæjarfulltrúi Vinstri grænna á Akranesi flutti, um að skoða stöðu iðn- og verknáms í skólanum á Akranesi. Sú vinna er enn í gangi. Það vekur jafnframt furðu mína að ekki skuli koma fram að í vaxtarsamningi Vesturlands er kafli um menntun þar sem einmitt er rætt um möguleika framhaldsskólans og mikilvægi tengingar við stóriðjuna á Grundartanga og hugsanlega uppbyggingu á framhaldsnámi, sérhæfingu og háskólanámi í tengslum við það. Sú vinna er í gangi. Ég fékk upplýsingar rétt áðan um að þar að auki hefðu skólameistarar Fjölbrautaskóla Vesturlands á Akranesi, raunar í samráði við bæjaryfirvöld, verið í viðræðum við Háskólann í Reykjavík, um að gegna hlutverki hvað varðar háskólanám. Þannig að allt þetta er í gangi nú þegar og ný framhaldsskólalög, sem liggja fyrir þinginu og verða vonandi afgreidd á þessu þingi, gera ráð fyrir því að með auknum sveigjanleika á milli skólastiga verði hægt að kenna háskólaeiningar og -áfanga í framhaldsskólanum. Þá reynir á hugmyndaauðgi og gott samstarf við háskóla að þeirri kennslu verði komið á þannig að hægt sé að sinna þessu námi heima í héraði. Ég nefni þetta hér einfaldlega vegna þess að ég tel mikilvægt að allir þessir þættir verði leiddir saman í eina fylkingu. Hvort sem það mun heita háskólasetur eða bera eitthvert annað heiti eða verði hreinlega undir verksviði Fjölbrautaskóla Vesturlands á Akranesi er mikilvægt að menn reyni að leiða alla aðila saman og skilgreini hvaða þætti háskólanáms verði hægt að bjóða upp á á Akranesi og í framhaldi komi þá tillögur um það. Í sjálfu sér þarf ekkert að útiloka þingsályktunartillöguna þó að hún hefði þurft mikla uppfærslu eins og hún er lögð fram hér. Menn þurfa að gefa sér ákveðinn tíma til að skilgreina og skoða með hvaða hætti hægt er að auka þessa þjónustu á Vesturlandi. Ég fagna því þeim áherslum sem fram koma í tillögunni og harma að hún skuli ekki hafa verið uppfærð og skoðuð. Í framhaldinu hefðum við þurft að búa til hagsmunahópa á Akranesi í samstarfi við bæði ríki og sveitarfélög um að byggja þessa þjónustu á þessum sérsviðum, iðn- og verkmenntun, á Akranesi. Því ljóst er að Fjölbrautaskóli Vesturlands á að geta annað töluvert meiru en hann gerir í dag. Nýir framhaldsskólar hafa verið stofnaðir á svæðinu, sem er vel, bæði í Grundarfirði og nú í Borgarbyggð. Hvorugur þeirra skóla er með iðnnám og því verður sú þörf brýnni að halda á Vesturlandi þeirri góðu hefð sem hefur verið í tengslum við iðnnám í Fjölbrautaskóla Vesturlands á Akranesi. Málið fer vonandi til menntamálanefndar og kannski tekst okkur í framhaldi af því að vinna upp tillögu eða tryggja með einhverjum hætti að aðilar sameinist um að beina þeim áformum og þeim hugmyndum sem hafa verið uppi í einn farveg svo að við náum sem bestum árangri.

Frú forseti. Ég þakka umræðu um þær tvær tillögur sem ég hef flutt um stofnun háskólaseturs, annars vegar á Selfossi og hins vegar á Akranesi. Eins og fram hefur komið hafa þessar tillögur verið fluttar nú undanfarin þrjú ár og má vel vera að einstaka þætti í þeim hefði þurft að uppfæra eins og hér hefur komið fram. En megininntak málsins stendur óbreytt, þörfin fyrir það að komið sé á formlegu starfi á þessa lund. Það hefur ýmislegt gerst. Hv. þm. Guðbjartur Hannesson minntist á Menntaskólann í Borgarnesi, sem er gleðiefni, Fjölbrautaskólann sem var stofnaður á Snæfellsnesi, háskólasetur í Stykkishólmi þar sem stundaðar eru rannsóknir á háskólastigi og rannsóknarsetur í Snæfellsbæ. En Akranes hefur einhvern veginn setið á hakanum hvað það varðar að koma slíku starfi á formlega. Ýmislegt er í gangi eins og hv. þm. Guðbjartur Hannesson nefndi en það á eftir að setja það í þann formlega farveg sem þarf til þess að slíkt starf fái vaxið og dafnað á tilteknum forsendum og ekki hvað síst hvað varðar iðn- og tæknimenntun og þróunarstarf á þeim vettvangi. Ég fagna góðum undirtektum og ábendingum hv. þm. Guðbjarts Hannessonar og vonast fastlega eftir því að málið fái farsæla og góða meðferð í menntamálanefnd. Þar verði þá leitað eftir frekari gögnum og upplýsingum um hvernig styrkja megi þetta mál þannig að það komi til afgreiðslu fyrir þinglok í vor. Það á við um báðar þingsályktunartillögurnar, um stofnun háskólaseturs á Selfossi og háskólaseturs á Akranesi, sem ég tel mjög brýnt mál fyrir þessi landsvæði, frú forseti.