Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegur forseti. Það hefur flogið fyrir að óskir séu um það af hálfu ríkisstjórnar að hefja hér innan fárra daga umræðu um samning um Evrópskt efnahagssvæði. Nú vitum við að þessi samningur hefur verið undirritaður af hæstv. utanrrh. og þingmenn hafa fengið í hendur próförk af þessum samningi og bókunum sem honum fylgja í tveimur bindum, dags. 9. mars sl. Við höfum fengið eitt eintak í hendur, en þegar leitað er eftir því hjá skrifstofu þingsins að fá fleiri eintök, t.d. til að geta haft eitt á skrifstofu sinni og annað hér í þingsal eða til þess að senda það aðilum til þess að líta á mönnum til stuðnings við athugun málsins, þá fást þau svör að það er ekkert að hafa. Ég er með eina eintakið sem er fyrir utan hið skrásetta eintak í skjalasafni skrifstofu Alþingis sem hægt er að lána þingmönnum til þess að glugga í, eitt einasta eintak, og utanrrn. greinir frá því að verið sé að undirbúa prentun að fullbúnum samningi en það sé ekkert að hafa þangað til honum verður dreift hér á þinginu. Ég vildi spyrja hæstv. forseta að því hvort hann telji að þetta sé viðunandi staða varðandi þetta stóra mál, að ekki sé nú talað um kynningu á þessu máli eins og það liggur fyrir gagnvart almenningi sem ætti auðvitað að geta gengið inn í þinghús og fengið eintak af þessu máli ef menn vildu kynna sér það eins og það hefur verið lagt fyrir til þessa. Ég vil jafnframt spyrja hæstv. forseta að því hvað forseti og forsætisnefnd ráðgeri til að auðvelda þingflokkum athugun á þessu stóra máli sem rætt hefur verið um af hálfu ríkisstjórnar að taka upp til athugunar og umræðu á sumarmánuðum. Mér er kunnugt um að á öðrum Norðurlöndum hafa verið gerðar ráðstafanir til sérstaks stuðnings við þingflokka til að athuga þetta mál og gaumgæfa og það hlýtur að vera ekki minni þörf á því hér fyrir okkur á Alþingi Íslendinga að aðstaða sé til þess af hálfu þingsins að fara yfir þetta mál og leita svara við þeim mörgu spurningum sem því tengjast og fá til þess eðlilega aðstoð af hálfu Alþingis. Í þessu sambandi hljótum við að minnast þess að varið hefur verið samkvæmt upplýsingum utanrrn. 83 millj. kr. vegna undirbúnings málsins fram undir þetta og væri ekki goðgá að Alþingi yrðu búnar skaplegar aðstæður til þess að athuga málið þegar það berst til þingsins og ekki síðar. Ég vænti þess að hæstv. forseti geti svarað nokkru um þetta nú en eftir atvikum að athuguðu máli ef svör liggja ekki fyrir á reiðum höndum.

Forseti getur ekki svarað spurningum sem þingmaðurinn bar fram og hefði frekar á að beina til utanrrn. þar sem þessi gögn, sem hv. þm. var með hér í ræðustóli, koma frá utanrrn. en hafa ekki borist sem þingskjal enn þá til þess að útbýta í þingsal. En að því kemur væntanlega innan tíðar. Að öðru leyti vill forseti fullvissa hv. þm. um að hér mun að sjálfsögðu allt verða gert til þess að greiða fyrir því að þingmenn hafi sem besta aðstöðu til að vinna að þessu máli og kynna sér það þegar þar að kemur. Öðruvísi getur forseti ekki svarað hv. þm. á þessari stundu.

Virðulegur forseti. Ég þakka forseta svörin en ég tel þau afar ófullnægjandi þó ég hafi skilning á því að forseti getur auðvitað ekki greint frá öðru en fyrir liggur. Það er undrunarefni ef ekki hefur verið rætt um það af hálfu utanrrh. við þingið hvernig búið yrði að umræðu og athugun á þessu máli og ég hefði líka talið að það væri eðlilegt þegar er rætt um að taka þetta mál til umræðu innan fárra daga að einnig af hálfu forustu þingsins væri uppi sjónarmið um það hvaða forsendur þurfi að vera til staðar til þess að hægt sé að taka slíkt mál til umræðu. Mér finnst ekki seinna vænna að fara að upplýsa þingflokka um það hvaða aðstaða þeim býðst umfram það sem venjubundið er hér í þinginu til þess að fara ofan í saumana á þessu máli. Ég vil einnig inna eftir því, af því ég var bara með tvö bindi af þessari próförk, varðandi samning um Evrópskt efnahagssvæði, hvað forseti geti greint okkur frá varðandi allt sem fylgja á þessu máli. Ég hygg að það séu ein tíu bindi til viðbótar í álíka broti. Síðurnar eru 20.000 eða þaðan af fleiri sem tengjast þessu máli og hljóta auðvitað að liggja fyrir áður en málið er tekið til umræðu á Alþingi. Hefur þetta efni borist þinginu í hendur, þó ekki væri nema í einu eintaki, og hefur verið gengið úr skugga um að það liggi fyrir nú þegar og verði aðgengilegt með einhverjum fyrirvara áður en þessi samningur verður tekinn til umræðu hér á Alþingi? En mér er tjáð að í norska þinginu sé gert ráð fyrir að þetta verði 12 binda safn sem verði þinggögn sem varða þetta mál. Ég veit út af fyrir sig ekki hvort það er komið fram á öðrum þjóðþingum EFTA-ríkjanna, en þetta hlýtur að vera ein af undirstöðunum undir því að hægt sé að byrja umræðu um málið og því inni ég eftir þessu til viðbótar.

Forseti ítrekar það að þessi þskj. hafa ekki borist til þingsins en eftir því sem forseti veit best munu þau vera í prentun og undir eins og þau koma úr prentun og berast þinginu þá verður þeim að sjálfsögðu útbýtt. Forseti ítrekar það enn á ný að áhersla mun verða lögð á að greiða eins vel fyrir þessu máli og mögulegt er til að auðvelda þingmönnum umfjöllun um það.

Virðulegi forseti. Hér er ekki bara verið að tala um þingskjöl. Hér er verið að tala um það að hv. alþm. eigi kost á því þegar í stað að kynna sér gögn þessa máls. Þessar bækur eru 1 / 5 af því sem alþingismenn þurfa að kynna sér áður en þetta mál verður afgreitt eins og það hefur verið lagt fyrir annars staðar. Ég hefði talið að löngu áður en málið kemur til meðferðar þurfi menn að fá gögnin í handriti til að geta kynnt sér þau. Þetta vil ég segja í fyrsta lagi. Í öðru lagi tel ég að forsætisnefndin verði sjálf og sjálfstætt að hafa frumkvæði að því að koma þessum málum til þingmanna og skapa þeim og þingflokkunum vinnuaðstöðu til að plægja þessa pappíra. Í þriðja lagi þarf að skapa aðstæður til að almenningur geti leitað til Alþingis Íslendinga um þessi skjöl en þurfi ekki að fara krókaleiðir í gegnum lögreglustöðina inn í utanrrn. til að slíta út þessa pappíra. Hér snýst málið með öðrum orðum af hálfu hv. 4. þm. Austurl. ekki bara um það sem utanrrn. kann að vilja leggja fyrir. Þetta snýst í raun og veru um reisn og virðingu og sjálfstæði Alþingis við meðhöndlun þessa máls sem talið hefur verið eitt hið allra stærsta mál sem Alþingi Íslendinga hefur fengið til meðferðar.

Forseti getur alveg tekið undir það sem hv. síðasti ræðumaður sagði varðandi þýðingu þessa máls og góðrar fyrirgreiðslu um meðferð þess á allan hátt og tekur undir það að væntanlega verður þannig gengið frá málinu að það verði vel við unandi. Forseti getur bætt því við að honum er kunnugt um að m.a. í Noregi eru í undirbúningi upplýsingar og fræðsla um þetta mál fyrir almenning. Þeim er dreift t.d. á bókasöfnin í landinu sem forseta þykir vera mjög við hæfi og skynsamlegt og trúir því að einhverjar slíkar ráðstafanir hljóti að verða gerðar hjá okkur til þess að upplýsa almenning um málið. Þetta mál tengist vissulega þingstörfum á margvíslegan hátt, þótt það hafi ekki enn verið lagt fram. Ráðherra kemur til með að leggja gögnin hér fram á þingi, væntanlega innan mjög skamms tíma.

Virðulegi forseti. Ég vil í tilefni af orðum hæstv. forseta áðan vekja athygli forseta á 42. gr. þingskapalaga. Í þessari grein þá er vikið að því að frv. sem felur í sér breytingar á stjórnarskrá og stjórnskipun íslenska lýðveldisins beri að flytja sem slíkt. Frv. sem felur í sér breytingar á stjórnarskrá og stjórnskipun lýðveldisins og ekki er flutt sem stjórnskipunar- eða stjórnarskrárfrv. hlýtur þá meðferð skv. 42. gr. þingskapa að forseti vísar því frv. frá. Það hvílir þess vegna sú skylda á hæstv. forseta, skv. 42. gr. þingskapa, að vísa frá frumvörpum sem flutt eru sem venjuleg frumvörp á Alþingi ef þau fela í sér breytingar á stjórnarskrá eða stjórnskipan lýðveldisins. Nú er það ljóst að fram hefur komið að ýmsir mætir menn telja að samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði, og þar með frv. sem fæli þann samning í sér, stangist það mikið á við gildandi stjórnarskrá íslenska lýðveldisins að í því felist í reynd breytingar á stjórnarskrá og stjórnskipun íslenska lýðveldisins. Þess vegna er alveg ljóst að það mun koma til þess að hæstv. forseti þurfi að meta hvort frv. um samninginn um Evrópskt efnahagssvæði sé flutt með réttum hætti skv. 42. gr. stjórnarskrárinnar. Það er kannski einhver mikilvægasta embættisskylda forseta Alþingis að framfylgja 42. gr. Ég hef þess vegna sett fram það sjónarmið að áður en frv. um Evrópskt efnahagssvæði kemur til meðferðar á Alþingi sé nauðsynlegt að þingið sé búið að meta það með ákveðnum hætti hvort samningurinn stenst stjórnarskrá og stjórnskipun lýðveldisins eða hvort breyta þarf stjórnarskrá og stjórnskipun lýðveldisins til þess að samningurinn sé gildur. Það væri mjög vont ef forseti Alþingis léti það gerast að samþykkja venjulegt frv. um samninginn, t.d. í næstu viku og síðan stæði þingið frammi fyrir því að samkvæmt áliti vísra manna sé það kannski hæpið eða jafnvel öruggt að samningurinn standist ekki stjórnarskrána. Ég vil þess vegna vekja athygli forsetans á embættisskyldu forseta Alþingis skv. 42. gr. og tel nauðsynlegt að það náist viðunandi meðferð máls á Alþingi hvað snertir athugun á því hvort frv. um samninginn samrýmist stjórnarskránni eða ekki áður en það kemur formlega til afgreiðslu. Ég vil þess vegna beina því til hæstv. forseta að forseti íhugi næstu daga í samvinnu við aðra flokka í þinginu með hvaða hætti sé hægt að tryggja að farið sé til hins ýtrasta eftir 42. gr. þingskapalaganna og við getum nánar rætt það mál síðar. Ég óska ekki eftir svari frá hæstv. forseta hér og nú, tel það óeðlilegt vegna þess að málið er það stórt, en vek athygli forsetans á 42. gr. þingskapalaga.

Hæstv. forseti. Tilefni væri kannski í upphafi að fara enn nokkrum orðum um aðaltillögu minni hluta hv. menntmn. um rökstudda dagskrá. Ég vil þó ekki eyða tímanum í það heldur vísa til fyrri ræðu minnar í þessari umræðu varðandi dagskrártillöguna. Síðan ég talaði fyrr í umræðunum, í síðustu viku, hafa verið haldnar sextán ræður af fjórtán þingmönnum ef ég hef fylgst rétt með. Sitthvað hefur komið fram í máli hv. þm. sem ástæða er til að gera að umtalsefni en tiltölulega fáar beinar spurningar. Þótt ég hafi reynt að fylgjast með allri umræðu kann eitthvað að hafa fallið niður í þeim minnispunktum sem ég hef skrifað niður. Ég biðst þá velvirðingar á því og get kannski bætt úr síðar. Ég sný mér að einstökum atriðum í ræðum hv. þm. sem hafa talað eftir að ég talaði síðast. Hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir sagðist í ræðu sinni vera ósammála hugmyndafræðinni sem fælist í frv., leiðinni sem farin er og hún muni greiða atkvæði gegn frv. vegna þeirra afleiðinga sem það hefur í för með sér fyrir íslenska námsmenn, sérstaklega konur, og íslensku þjóðina. Með samþykkt frv. tekst að tryggja framtíð Lánasjóðs ísl. námsmanna svo að hann megi áfram sjá til þess að jafnrétti ríki til náms hér á landi óháð efnahag námsmanna. Það er undarlegt að vera á móti þeirri hugmyndafræði og þeirri leið sem í raun tryggir slíkt. Þingmaðurinn staðhæfir að með frv. sé litið á námslán sem venjuleg lán og sama hafa fleiri hv. þm. sagt, svo sem hv. þm. Kristín Einarsdóttir. En þetta er rangt. Það eru engin venjuleg lán með þeim kjörum að endurgreiðslur eru tekjutengdar og vextir langt undir markaðsvöxtum. Því eru þetta hagstæð lán svo ég svari spurningum sem ýmsir hafa beint til mín, þar á meðal hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir. Ég vísa einnig til útreikninga sem Hagfræðistofnun Háskóla Íslands gerði í samráði við Ríkisendurskoðun þar sem fram kemur að árlegur stuðningur ríkisins við lánasjóðinn er metinn 54% af námsaðstoðinni. Þá er tekið tillit til þess að vextir af námslánum verði 1%, lántökugjald verði tekið upp og styrkir felldir út. Einnig er tekið tillit til vaxtamunar, affalla og fleira. Rúmlega helmingur af námslánum er eftir sem áður styrkur úr ríkissjóði. Kjörin eru ekki verri en það. Í gildandi kerfi er þessi styrkur 67%. Það er því fráleitt að halda því fram að námslán hafi ekki algera sérstöðu eftir sem áður. Þingmaðurinn heldur því fram að frv. geti ekki leitt til annars en dregið verði úr jafnrétti til náms. Hér tel ég að þingmaðurinn misskilji hugtakið jafnrétti til náms. Jafnrétti til náms byggist á því að námslán fari til þeirra sem raunverulega eru í námi og skila árangri, námsárangri og framvindu en efnahagur foreldra ráði ekki því hverjir geti stundað nám. Það eiga allir að fá tækifæri ef þeir stunda sitt nám og sýna árangur. Þeir sem bara innrita sig en eru ekki í raunverulegu námi eiga ekki að geta fengið aðstoð úr lánasjóðinum. Þegar kreppir að er það vænlegri kostur til að tryggja jafnrétti að færa fé yfir til þeirra sem stunda nám. Þingmaðurinn segir að ekki þýði fyrir menntmrh. að skýla sér bak við fjárveitingavaldið varðandi fjárveitingar til Lánasjóðs ísl. námsmanna. Ég vísa til reynslunnar sem ég hef raunar gert áður fyrr í umræðunni. Það hefur engu máli skipt hvaða flokkar hafa verið við stjórn í landinu. Fjárveitingavaldið hefur verið tilbúið til að leggja um það bil 2 milljarða kr. á ári til lánasjóðsins. Þess vegna er nauðsynlegt að koma á kerfi sem getur tryggt jafnrétti til náms með þessu eða álíka framlagi ríkisins. Þau úrræði sem Kvennalistinn hefur lagt til eru að ríkið yfirtaki lán eða skuldir lánasjóðsins. Þetta er svipuð aðferð og raunar sú sama sem fyrrv. ríkisstjórn hafði við ýmsa sjóði sem komnir voru að gjaldþroti. Þann víxil eru skattborgararnir að borga núna. Skattborgararnir eru að borga þennan víxil í dag því að ekki gerði síðasta ríkisstjórn það. Þingmaðurinn hefur áhyggjur af því að afföll af gömlu lánunum, þeim lánum sem tekin hafa verið eftir núgildandi kerfi, vegna breytinga á 18. gr., og að nemendur komist aldrei til þess að greiða þau lán. Það er út af fyrir sig athyglisvert að heyra þessa afstöðu frá hv. þm. Það er alveg rétt að afföll af gömlu lánunum kunna að aukast og munu sjálfsagt gera það vegna þess að það er tryggt að námsmenn munu borga af lánum teknum í einu kerfi í einu. Þessi breyting er hins vegar gerð vegna eindreginna óska námsmanna og er þeim til hagsbóta. Þingmaðurinn heldur því fram að ætlunin sé að senda óútfylltan tékka til Vísindasjóðs vegna þess að því hefur verið lýst yfir að ekki sé rétt að námsstyrkir séu innan Lánasjóðs ísl. námsmanna heldur verði athugað hvort hægt er að hafa námsstyrki innan vébanda Vísindasjóðs. Ég þekki vel umsögn Vísindasjóðs um frv. Engu að síður vil ég bæta því við að lögin um Vísindasjóð eru nú í endurskoðun, endurskoðun er þegar hafin og þess hefur sérstaklega verið óskað við endurskoðunarnefndina að huga að því að Vísindasjóður taki upp styrkjakerfi fyrir námsmenn. Með þessu tel ég að ég hafi svarað fyrirspurnum sem komið hafa um þetta efni frá ýmsum þingmönnum. Þingmaðurinn staðhæfði í ræðu sinni að ég hefði haldið fram í máli mínu að Iðnnemasamband Íslands væri aðili að Bandalagi ísl. sérskólanema. Það hef ég aldrei sagt. Það sem ég sagði var að Bandalag ísl. sérskólanema hefði farið með mál iðnnema í stjórn Lánasjóðs ísl. námsmanna. Þingmaðurinn sagði einnig að frv. hefði áhrif á barneignir námsmanna. Hvað skal segja? Samkvæmt frv. eins og það lítur út eftir breytingar menntmn. er stjórn lánasjóðsins skylt að taka tillit til fjölskyldustærðar svo mér sýnist að þessi athugasemd eigi ekki við rök að styðjast. Reyndar sé ég ekki réttmæti þess að námslánakerfi sé þannig úr garði gert að það hvetji námsmenn til að leggjast í barneignir. Málflutningur hv. þm. Kristínar Ástgeirsdóttur sýnist mér ekki góður. Flest og nálega allt er gagnrýnt. Engar tillögur til úrbóta í málefnum LÍN eru bornar fram aðrar en þær að ríkið yfirtaki skuldir sjóðsins. Síðan á væntanlega að hefja sama leikinn með óbreyttum lögum, ný lán tekin til að standa undir námsaðstoðinni eins og hefur verið gert. Svo eftir einhvern tíma taki ríkið enn á ný yfir lánin sem verða orðin sjóðnum ofviða. Þetta getum við ekki samþykkt. Við getum ekki samþykkt það að halda þessum leik áfram og teljum svona tillögur alveg ótækar. Mér sýnist að þetta sé kerfið sem Framsfl. ætlar að hafa eða ég skil yfirlýsingu hv. þm. Páls Péturssonar þannig að hann ætli að færa allt til þess horfs sem nú er verði frv. samþykkt og Framsfl. komist aftur til valda. Þá vitum við það. Hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir hélt því fram að breytingar þær sem lagðar eru til í frv. hafi ekki áhrif á fjárhag sjóðsins fyrr en einhvern tíma á næstu öld. Því er ekki svo farið. Þær byrja að hafa áhrif strax.

Í haust?

Strax í haust, hv. þm. Við það að hertar eru endurgreiðslur og teknir upp vextir, jafnvel þótt þeir séu ekki nema 1%, ásamt fleiri breytingum verður hægt að fjármagna sjóðinn með öðrum hætti en hingað til. Það skiptir miklu að styrkur ríkisins við námsaðstoðina verður 54% í stað 67%. Þetta liggur í augum uppi. Það þýðir að ef miðað er við einhverja tiltekna upphæð útlána er hægt að taka stærri hluta þeirra að láni en nú er hægt án þess að stofna framtíð sjóðsins í voða. Þingmaðurinn spurði í ræðu sinni hvort lánað yrði fyrir skólagjöldum. Því get ég svarað játandi. Það verður lánað fyrir skólagjöldum og lánin verða veitt eftir á. Það verður einnig væntanlega bætt við fyrir vöxtum sem falla á upphæðina t.d. frá hausti og þar til í febrúar þegar gert er ráð fyrir að lánin verði greidd út. Hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir gagnrýndi þá ákvörðun ríkisstjórnarinnar að vextir af námslánum skyldu hafa verið ákveðnir áður en frv. er orðið að lögum. Ríkisstjórnin hefur ákveðið að þeir verði 1%. Um þetta vil ég segja það að ég tel það heiðarleg og eðlileg vinnubrögð af hálfu ríkisstjórnarinnar að greina Alþingi og námsmönnum frá því hverjar hugmyndir hún hefur um framkvæmd laganna áður en þau eru afgreidd. Þessi ákvörðun um 1% vexti ætti líka að vera ýmsum þeim að skapi sem hafa léð máls á því að samþykkja vexti, eins og t.d. formanni Framsfl., sem sagði í ræðu sinni fyrr í umræðunni að hann gæti hugsað sér örlitla vexti, bara ekki 3%. Þingmaðurinn segir ákvæðið um eftirágreiðslu til námsmanna vera algerlega óásættanlegt og það hafa fleiri hv. stjórnarandstæðingar sagt og lagt ríka áherslu á. Ég hef áður lýst því yfir í sambandi við skólagjöld að áfallnir vextir, sem námsmenn verða að greiða bönkum, verða bættir, þ.e. þeim verður bætt við lánin. Það gildir um öll almenn lán sjóðsins hvort sem um er að ræða lán til skólagjalda eða framfærslu. Námsmenn sem þurfa að leita til banka með aðstoð munu því ekki þurfa að bera vaxtakostnað bankalána óbættan þegar lán frá LÍN verða greidd út. Þeim vöxtum verður væntanlega bætt við. Þetta hefur þegar verið rætt í stjórn lánasjóðsins. Þingmaðurinn vék að stöðu laganema sem taka einungis próf að vori en ekki um áramót. Það gildir sama um þessa námsmenn og aðra. Þeir fá vaxtakostnað bættan við útreikning námslána. Þingmaðurinn spurði hvort lánað yrði fyrir ferðakostnaði. Það er gert ráð fyrir að ferðastyrkir sem eru í gildandi lögum falli niður. Í stað þess er sjóðstjórn heimilt að taka tillit til búsetu. Það verður því lánað fyrir ferðakostnaði. Sá kostnaður verður reiknaður inn í framfærslulánin og greiddur eftir á með bótum fyrir vaxtakostnaði eins og ég hef áður sagt. Ég hef rætt það sérstaklega við fulltrúa ríkisins í stjórn lánasjóðsins að fullt tillit verði að taka til ferðakostnaðar, ekki síst hér innan lands og ég trúi því að það verði gert. Þingmaðurinn las í ræðu sinni upp úr töflum sem sýna allt að 6 millj. kr. eftirstöðvar af lánum við 67 ára aldur. Mér sýnist satt að segja alveg tilgangslaust að lesa upp úr svona töflum sem byggjast flestar á allt öðrum forsendum en gilda nú við 2. umr. málsins. Ég tók það fram við 1. umr. að ég væri tilbúinn að athuga allar ábendingar um atriði sem betur mættu fara. Það tel ég mig hafa gert og það hefur meiri hluti menntmn. líka gert. Það liggur ljóst fyrir að sjóðstjórn tekur afstöðu til eftirstöðva af lánum þeirra sem orðnir eru 67 ára og hefur heimild til að fella þær niður og tekur þá að sjálfsögðu tillit til eignastöðu viðkomandi skuldara. Ég fagna því út af fyrir sig að hv. þm. viðurkennir að ýmsu þurfi að breyta hjá lánasjóðnum og það hafa námsmenn líka gert og ég met það. Bæði námsmenn og stjórnarandstaðan hafa klifað á því og vísa þar í skýrslu Ríkisendurskoðunar að ef Lánasjóður ísl. námsmanna yrði gerður upp núna ætti hann fyrir öllum sínum skuldbindingum og gott betur. Hann mundi skila ríkissjóði nokkrum milljörðum kr., um það bil 3 milljörðum ef ég man rétt. Þetta þýði einfaldlega það að ekki er um neinn fortíðarvanda að ræða hjá LÍN eins og menn tala svo mjög um. Það er þess vegna ekki verið að láta núverandi lántakendur og lántakendur framtíðarinnar borga einhvern fortíðarvanda, svo er ekki. Ástæðan fyrir því að verið er að breyta lögum um Lánasjóð ísl. námsmanna er sú að ef haldið verður áfram á sömu braut með óbreyttum lögum, þá stefnir sjóðurinn í þrot. Staðreyndin er sú að það er komin upp allt önnur staða hjá lánasjóðnum en var þegar lögin voru sett, allt annar veruleiki. Það eru sífellt fleiri námsmenn sem leita til sjóðsins og lánareglur hafa verið rýmkaðar á síðustu árum en fjárveitingavaldið hefur veitt takmörkuðum fjármunum til námslána. Þetta viðurkenna allir en við svo búið stefnir sjóðurinn í þrot. Það er þessi vandi sem verið er að bregðast við en ekki einhver óskilgreindur fortíðarvandi. Ef við færum þá leið að ríkið tæki yfir skuldir lánasjóðsins að hluta eða öllu leyti, þá væri það einungis frestun á hinu óhjákvæmilega, þroti sjóðsins ef ekkert væri að gert. Hv. þm. Finnur Ingólfsson hélt því fram að þótt tillit verði tekið til fjölskyldustærðar verði ekki tekið tillit til tekna og ekki til annarra aðstæðna ef ég hef skilið hann rétt. Þetta er á misskilningi byggt. Hann spurði hvort við hefðum gert okkur grein fyrir því að ef dregið yrði úr tekjutillitinu þá mundi það hafa aukin útgjöld sjóðsins í för með sér. Ég held að ég hafi skilið hv. þm. rétt að þessu leyti. Við höfum gert okkur grein fyrir þessu og höfum reiknað með að þetta þýddi útgjaldaauka hjá sjóðnum sem næmi allt að 80 millj. kr. Það er eðlilegt að gera m.a. þegar teknir eru vextir af námslánum þótt þeir séu aðeins 1%, svo lágir að hv. þm. staðhæfði í ræðu sinni að þeir mundu engan fæla frá því að taka námslán. Þar erum við hv. þm. Finnur Ingólfsson alveg sammála. 1% vextir fæla engan frá því að taka námslán. Ég tel hins vegar eðlilegt að vera ekki að refsa námsmönnum jafnharkalega og hefur verið gert fyrir að reyna að afla sér tekna. Þess vegna er gert ráð fyrir að minnka tekjutillit við útreikning námslána. Þetta er rökstuðningurinn fyrir þeirri tillögu. Þingmaðurinn spurði hvort athugað hefði verið með tvískipt fyrirkomulag á endurgreiðslum, hugmynd sem hann hreyfði við 1. umr. málsins, þar sem fyrstu 25 árin væru tekjutegndar endurgreiðslur en næstu 15 árin á eftir yrðu lánin greidd upp sem jafngreiðslulán. Þetta var kannað en í ljós kom að þetta gekk ekki upp. Allt of háar greiðslur hefðu fallið á þá sem lægst hefðu launin á jafngreiðslutímanum jafnframt því sem hinir tekjuhærri hefðu borið mjög lága greiðslubyrði á seinni hlutanum eða síðari 15 árin. Hv. þm. Finnur Ingólfsson sagðist sannfærður um að vextir yrðu hækkaðir áður en ráðherratíð mín væri úti. Vextir hafa verið ákveðnir 1% og þótt heimild sé til ríkisstjórnarinnar að ákveða allt að 3% vexti þá hef ég eða ríkisstjórnin engin áform um að leggja slíkt til. Það eru allar forsendur sem nú liggja til grundvallar sem gera ráð fyrir 1% vöxtum. Það eru fremur líkur á að vextir lækki í þjóðfélaginu en hitt og þess vegna ekkert sem bendir í þá átt að ákvörðun verði tekin um hærri vexti en 1%. Hv. þm. gagnrýnir þá tilhögun, eins og fleiri, að námslán skuli ekki greidd fyrr en sýnt hefur verið fram á tilskilda skólasókn og námsárangur. Hann segist telja rétt að ganga hart eftir því að lán sem greidd eru út, án þess að árangur sé sýndur, verði endurgreidd en það sé hins vegar ekki rétt að greiða lánin eftir á. Það hefur legið fyrir og komið fram áður í umræðum um þetta mál að á síðasta ári hafi ofgreidd lán numið um það bil 55 millj. kr. Um síðustu áramót hafði drjúgur hluti þessarar upphæðar verið innheimtur hjá sjóðnum eins og líka hefur komið fram. Það er þess vegna ljóst að hart er gengið eftir því að ofgreidd lán verði endurgreidd. Á þessum upplýsingum hefur ekki við legið. Þær hafa legið alveg ljósar fyrir. Þetta segir hins vegar ekki alla söguna. Skólaárið 1990--1991 fékk um helmingur námsmanna meiri námslán einhvern tíma vetrarins en viðkomandi átti rétt á. Þær tölur hafa líka verið upplýstar í fjölmiðlum og ég held í umræðum hér. Þetta stafar af því að 4.373 námsmenn, svo að ég nefni nú töluna nákvæmlega, og 794 makar þeirra vanáætluðu sér tekjur þegar haustlán voru reiknuð og það nam samtals 640 millj. kr. sem tekjurnar voru vanáætlaðar. Mér heyrðist gæta misskilnings hjá einum ræðumanna, held að það hafi verið hv. þm. Steingrímur Hermannsson, að þeir hefðu fengið 640 millj. umfram það sem þeir áttu rétt á en það var ekki svo heldur höfðu þeir vanáætlað tekjur sínar um 640 millj. Þá eru aðeins þeir með taldir sem höfðu tekjur yfir frítekjumarki. Það er athyglisvert að þetta er rúmlega helmingur þeirra námsmanna sem fékk lán skólaárið 1990--1991. Lánþegar með tekjur voru þá 8.079. Þetta fólk fékk reiknuð lán sem að mati starfsmanna lánasjóðsins námu um 350--450 millj. kr. fram yfir það sem það átti rétt á ef réttar tekjur hefðu verið gefnar upp. Það er þetta kerfi sem mér virðist að stjórnarandstaðan vilji viðhalda. En við erum andvígir því að viðhalda kerfi sem býður upp á þetta og þá er ég ekkert að láta að því liggja að menn geri þetta vísvitandi eða séu vísvitandi að misnota kerfið. Ég er ekki að segja það. En kerfið á bara ekki að vera þannig úr garði gert að svona geti gerst. Þetta er þess vegna ekkert svindlaralið, eins og hv. þm. Svavar Gestsson virtist halda að við kölluðum þá sem svona færu að. Hjá mörgum var þetta leiðrétt þegar vorlán voru reiknuð en um 500 manns fékk svo há ofgreidd lán að þau leiðréttust ekki á skólaárinu, það var ekki hægt. Þar var um að ræða heildarupphæð sem nam meira en 50 millj. kr. og mjög svo misstórar upphæðir. Auk þessa hafa margir námsmenn sem ekki skila árangri fengið lán, hætta jafnvel í skóla án þess að láta vita. Þegar upp kemst er þessi skuld á árangri, ef svo má kalla það, bókfærð hjá sjóðnum. Þetta kemur óneitanlega mörgum námsmanni í koll síðar ef þeir vilja hefja nám að nýju. Þegar á þetta er horft er nauðsynlegt að hafa í huga að námslánin eru vaxtalaus á námstíma þannig að fólk sem fær ofgreidd námslán er að fá vaxtalaus lán. Með því að greiða fólki lánin eftir hverja önn þegar menn hafa skilað árangri er hægt að girða fyrir þetta. Tekjuárið er þá liðið og með því að krefjast lokatekjuáætlunar, ef við getum orðað það svo, og setja ströng viðurlög við því ef hún er ekki rétt, á þetta að hverfa. Það er því rangt að með því að greiða lánin út eftir á sé einungis verið að færa ákveðinn vanda ríkissjóðs yfir á næsta fjárlagaár. Þessi breyting skiptir miklu máli fyrir áætlanir sjóðsins og veitir aðhald sem nauðsynlegt er í niðurgreiddu námslánakerfi. Hv. þm. Jón Kristjánsson sagði í ræðu sinni í fyrri viku, ég held að það hafi verið í andsvari ef ég man rétt, að frv. hefði verið lagað vegna hræðslu við viðbrögð úti í þjóðfélaginu, eins og ég held að hann hafi orðað það. Ég lagði frv. fram í desembermánuði sl. nákvæmlega eins og nefndin, sem ég fól að semja það, lagði til. Við 1. umr. tók ég sérstaklega fram, eins og ég hef raunar þegar sagt, að ég væri reiðubúinn til að athuga allar tillögur sem til bóta kynnu að horfa og það er það sem hefur verið gert. Ég kem þá að ræðu hv. þm. Guðrúnar Helgadóttur sem hún hélt í fyrri viku. Þar komu fram ýmsar athyglisverðar staðhæfingar. Mörgum þeirra hef ég raunar þegar svarað enda margt sem einnig kom fram hjá öðrum þingmönnum og ég hef þegar drepið á. Mér finnst mjög athyglisvert að heyra þá túlkun þingmannsins að ábyrgðarmenn eigi ekki að vera raunverulegir ábyrgðarmenn heldur sé hlutverk þeirra nánast að gefa upp heimilisföng lántakenda og þingmanninum hafi aldrei komið til hugar að gengið yrði að ábyrgðarmönnum. Ég held að ég hafi skilið þm. rétt  Þingmaðurinn sagði enn fremur í ræðu sinni að hann hefði alltaf verið á móti þessum ströngu reglum LÍN. Ég held mér hafi heldur ekki misheyrst þar. Hvaða ströngu reglum er þingmaðurinn andvígur? Eru það reglur um að námsmenn skuli skila námsárangri? Eru það reglur um að fólk sem hefur rétt á niðurgreiddum lánum skuli uppfylla viss skilyrði og færa sönnur á þau? Ég vil gjarnan heyra frekari skýringar á þessu. Hv. þm. Guðrún Helgadóttir lýsti einnig furðu sinni á því að breyting hefði verið gert á 18. gr. frv. í þá átt að það sé tryggt að námsmenn þurfi ekki að greiða nema af einni tegund af lánum hverju sinni, að fyrst verði greitt af nýju lánunum en þau eldri látin bíða þar til nýju lánin eru greidd að fullu. Ég hef e.t.v. misskilið þingmanninn en mér fannst mega ráða af þessum orðum að þingmaðurinn vildi láta borga samtímis af bæði gömlum og nýjum lánum með þeirri háu greiðslubyrði sem því fylgir. Ég vona að ég hafi misskilið þingmanninn. Það er sem sagt lagt til að eldri lánin fari aftur fyrir hin nýju og bíði.  Hv. þm. staðhæfði að það væri enginn vandi að sjá svo til að lánasjóðurinn fengi það fjármagn sem hann þyrfti. Ég hef fengið ábendingar um það eins og með bókasafn Seðlabankans og málverkakaup, að ef þeir peningar rynnu til lánasjóðsins væri a.m.k. hluti af vandanum leystur. Ég sé ekki að þetta sé leiðin til þess að leysa vanda lánasjóðsins og efast satt að segja um að hún sé fær, ég efast um það, svo ég kveði ekki fastar að. En þetta vekur auðvitað enn á ný þá spurningu hvers vegna svona fór í tíð fyrrv. ríkisstjórnar sem hv. þm. studdi. Því hefur verið rækilega lýst. Hv. þm. Guðrún Helgadóttir staðhæfði að stofnun lánasjóðsins væri einhver mesta kjarabót sem gerð hefur verið. Ég hugsa að það megi til sanns vegar færa fyrir þennan tiltekna hóp þjóðfélagsþegna. Það má vel vera að hv. þm. sé þarna að vísa til aðgerða fyrrv. menntmrh., hv. þm. Svavars Gestssonar, sem hann stóð fyrir vorið 1990, á tímum þjóðarsáttar, þegar launafólk í landinu tók á sig byrðar til að hægt væri að ná fram stöðugleika í efnahagsmálum þjóðarinnar. Og öll þjóðin stóð á bak við og þess vegna var þetta kallað þjóðarsátt. En í apríl þetta ár, 1990, birtist grein eftir þáv. menntmrh. í Þjóðviljanum sáluga þar sem ráðherrann hreykir sér af því að hafa heldur betur hækkað framfærslulánin til námsmanna og það gerði hann. Hann nefnir þrettán dæmi máli sínu til stuðnings. Ég ætla ekki að tefja tímann á að telja þau dæmi upp en það er margt býsna athyglisvert sem þar kemur fram. Ég skal bara nefna örfáar tölur eins og það að hjón, bæði í námi, fá 107 þús. kr. rúmar á mánuði og er það hækkun upp á tæpar 18.000 kr. á mánuði, 161 þús. kr. á ári. Þetta er engin smá kjarabót á þjóðarsáttartíma. Ég nefni eitt dæmi í viðbót: Einstætt foreldri með tvö börn fær 107 þús. kr. rúmar á mánuði og það er hækkun um 35.700 á mán. og 322 þús. kr. tæpar á ári. Þetta var vissulega mikil kjarabót fyrir þennan tiltekna hóp á þjóðarsáttartímanum. Það segir í þessari grein hv. þm. Svavars Gestssonar, þáv. ráðherra: Langmest er hækkunin hlutfallslega hjá einstæðu foreldri í námi með tvö börn. Hækkunin er um 50%. Hækkanir annars á bilinu 20--40%. Hér er ekki um verðbólgnar breytingar að ræða heldur breytingar á raunstærðum. Ég tek undir það að þarna var vissulega um mikla kjarabót að ræða fyrir þennan tiltekna hóp þjóðfélagsþegna. Hv. þm. Guðrún Helgadóttir bendir á að viðmiðunin við útsvarsstofn gildi ekki lengur þar sem hann hafi verið felldur niður. Þetta var að sjálfsögðu kannað þegar frv. var undirbúið og hugtakið útsvarsstofn, eins og það kemur fram í frv., nýtist sem grunnur að útreikningi endurgreiðslna námslána með sama hætti og hingað til. Ég er sammála þingmanninum í því að við verðum að gera okkur grein fyrir því hvað fjárhagur íslenskra fjölskyldna leyfir. Einmitt þess vegna er þetta frv. er flutt. Við viljum áfram geta starfrækt námslánakerfi sem tryggir jafnrétti til náms óháð efnahag foreldra. Við verðum hins vegar einnig að hafa í huga hvað fjárhagur íslenska ríkisins leyfir og þar greinir okkur kannski á. Mér sýnist það á öllu. Þar hefur reynslan sýnt okkur, sem ég hef margtekið fram, að fjárveitingavaldið er ekki reiðubúið að leggja meira í þennan sjóð en u.þ.b. 2 milljarða á ári og það er það sem við miðum tillögur okkar við. Ég veit ekki hvort menn gera sér almennt grein fyrir hvers konar upphæðir þetta eru. Ég nefni bara til viðmiðunar að nú á þessu ári eru ætlaðar 2.220 millj. til lánasjóðsins, en það er meira en lagt er til allra háskólastofnana hérlendis. Þær fá 2.074 millj. Þingmaðurinn gagnrýnir að stjórn sjóðsins sé veitt allt of mikið vald með þessu frv. Ég hef áður bent á það að ráðherra hefur óskorað reglugerðarvald eftir sem áður, en ég hef jafnframt lýst stuðningi mínum við það að stjórn lánasjóðsins fái meira vald en hún hefur. Hv. þm. Jóna Valgerður Kristjánsdóttir spurði í ræðu sinni hvaða reglur mundu gilda við endurgreiðslur ef lágmarksgreiðslan er hærri en endurgreiðslustuðull. Lágmarksgreiðslan er 48.000 kr. samkvæmt frv. og ef sú upphæð er hærri en 5%, eða eftir atvikum 7% af útsvarsstuðli, þá er það sem sagt fastagreiðslan, kr. 48.000, sem er ársgreiðslan. Ég vona að það sé alveg ljóst, það bætist ekkert við og dregst heldur ekkert frá. Þetta er föst greiðsla. Þingmaðurinn spurði einnig hvert það fólk sem ekki kæmist í nám ætti að leita. Ekki gæti það farið út á vinnumarkaðinn. Samkvæmt því frv. sem hér liggur fyrir er það tryggt að allir sem vilja geta komist í nám uppfylli þeir skilyrði um skólasókn og námsárangur. Á móti mætti spyrja hvort þingmaðurinn gerir sér grein fyrir því hvað verður um það fólk sem við menntum og kostum miklu til ef við búum við þannig ástand í atvinnulífinu að það geti ekki tekið á móti því fólki. Mér sýnist það alveg ljóst og það yrði mjög alvarlegt ef það fólk flyst úr landi. Þingmaðurinn staðhæfir að ef frv. þetta verður að lögum þá verði það fyrst og fremst þeir efnameiri sem farið geta í nám. Ég hef marglýst þeirri skoðun minni að þetta sé rangt. Ef við neitum að viðurkenna nauðsynlegar breytingar þá líður ekki á löngu þar til við höfum engan lánasjóð til að tryggja jafnréttið og þá fyrst yrðu það hinir efnameiri sem gætu farið í nám. Örfá orð vegna ræðu hv. þm. Steingríms Sigfússonar sem sagði að verið væri að breyta í grundvallaratriðum viðhorfum til menntunar með því að taka upp fulla vexti á námslán, eins og hann orðaði það. Það mætti e.t.v. segja að svo væri ef verið væri að taka upp fulla vexti, eins og hv. þm. orðaði það, en það er ekki verið að því. Það er verið að taka upp 1% vexti og ég hygg að þingmaðurinn viti vel að fullir markaðsvextir eru drjúgum hærri og námslán verða eftir sem áður vaxtalaus á námstíma. Allar þjóðir taka vexti af námslánum en misháa og sumar markaðsvexti. Það ætlum við ekki að gera. Þingmaðurinn staðhæfði í ræðu sinni að nú væri hvergi boðuð sókn á sviði menntunar og vísinda. Þetta er svo sem ekki svaravert þótt vissulega verði það að segjast að arfleifðin frá síðustu ríkisstjórn er slík að þessi ríkisstjórn hefur þurft að beita hálfgerðri nauðvörn til að forða efnahagslegu hruni. Það er hins vegar rangt að hvergi sé blásið til sóknar. Ég hef nýverið skipað nefnd til að endurskoða lög um bæði grunnskóla og framhaldsskóla. Samstarfsnefnd Rannsóknaráðs og Vísindaráðs endurskoðar nú viðkomandi lög með það fyrir augum að marka ákveðna vísindastefnu hér á landi. Nýlega skipaði ég þróunarnefnd Háskóla Íslands sem skal vera yfirvöldum til ráðgjafar varðandi málefni háskólans. Það er þess vegna ekki rétt að hvergi sé boðuð sókn á sviði menntunar og vísinda. Í máli hv. þm. Kristínar Einarsdóttur held ég að hafi ekki komið neitt sérstakt sem ég hef ekki þegar svarað þótt ég væri þar að svara athugasemdum annarra þingmanna. Og ræðu hv. þm. Ólafs Þ. Þórðarsonar svaraði ég í andsvari eins og mér þótti duga. Hv. þm. Páll Pétursson hóf ræðu sína eins og stundum áður á því að við, ég og hann, hefðum átt góð samskipti og það víðar en í Kaupmannahöfn og ég tek undir það. Við höfum víða átt mjög góð samskipti og á löngum tíma og ég vona að þau geti haldist. Hann sagði að honum hefði þótt slá dálítið út í fyrir mér eftir að ég varð ráðherra og ég verð að segja alveg eins og er að mér þykir líka stundum slá út í fyrir honum eftir að hann komst í stjórnarandstöðu. Ég veit að honum er það ekki eðlilegt, svo lengi sem hann hefur setið á þingi og aldrei í stjórnarandstöðu fyrr. Það voru engar beinar spurningar í hans máli sem mér sýnist ástæða til að svara. Ég held ég hafi heyrt hann segja það og ég held að ég hafi tekið rétt eftir að honum þætti frv. ganga miklu skemmra til að tryggja hag lánasjóðsins en hann hefði talið nauðsynlegt og mér þykja það athyglisverð ummæli þó að hann hafi ekki getað fallist á þær tillögur sem við leggjum fram. Hann sagði jafnframt að vandinn væri ekki námsmanna, þeir hefðu ekki búið hann til, heldur væri það ónógt ríkisframlag og brjálæði í vaxtamálum. Þetta er alveg rétt. Þetta er alveg nákvæmlega rétt. Við erum sammála um að það er ónógt ríkisframlag miðað við lögin eins og þau hafa verið sem hefur sett lánasjóðinn í vanda. Hann talaði svo um, ég skildi ekki alveg samhengið, en ég býst við að hann hafi verið að skamma ríkisstjórnina í því samhengi, að nú væri búið að drepa Þjóðviljann og Tíminn væri langt kominn. Já, ég veit það ekki, en ég held það hafi einhverjir aðrir en ríkisstjórnin staðið að andláti Þjóðviljans svo ég nefni nú ekki það orð sem kannski passar hérna. Hv. þm. Svavar Gestsson kom víða við í sinni ræðu og ég verð að lýsa vonbrigðum mínum með það orðbragð sem hv. þm. viðhafði öðru hverju. Eins og t.d. þegar hann sagði að menntmrh. hafi af þjóðkunnum skepnuskap sínum ákveðið að hafa þetta svona.  Hv. þm. talaði um þá eindæma ósvífni, sem væri stunduð hér af ákveðnum mönnum og þá ekki síst að ég skildi formanni stjórnar lánasjóðsins, að rægja námsmenn eins og það var orðað. Það var í sambandi við þær upplýsingar sem ég hef hér líka lesið upp varðandi lánin sem veitt hafa verið vegna vanreiknaðra tekna og fleira í þeim dúr. Það er enginn rógur sem hefur gengið gegn námsmönnum út af þessu. Það hafa aðeins verið settar fram ákveðnar staðreyndir til að skýra út þær tillögur sem við erum hér að leggja fram. En ég skil þessi orð þannig að hv. þm. Svavar Gestson sé eins og sumir aðrir að verja þetta kerfi sem býður upp á svona lagað. Hv. þm. talaði um afföllin og fann að því að ekki lægju fyrir ákveðnar upplýsingar um hver þau yrðu. Auðvitað eru áætlanir um afföll ávallt spádómar. Lánsupphæðin sem hv. þm. Svavar Gestsson miðaði við í sínu máli byggist á að námsmenn taki fullt lán allan sinn námstíma en reynslan sýnir að svo er ekki. Lánin eru lægri. Þegar tekið er mið af hertum endurgreiðslum er ljóst að afföll eru einhver en ekki mikil. Það er auðvitað hluti af jöfnunarhlutverki lánasjóðsins að hafa endurgreiðslur tekjutengdar. Í því felst að í einhverjum tilfellum þarf að fella niður eftirstöðvar. Það er alveg ljóst. Það má þess vegna í raun og veru segja að hinir tekjuhærri sem greiða lánin að fullu með vöxtum niðurgreiða lánin fyrir hina sem eru tekjulægri og ná ekki að borga að fullu. Mér sýnist þetta ekkert óeðlileg regla, alls ekki. Mér finnst það vera mjög villandi þegar menn eru með þessar samanburðartölur, eins og hv. þm. Svavar Gestsson var með, að taka ávallt taxtalaun til viðmiðunar og það hafa líka fleiri gert í þessari umræðu. Það er réttara að taka meðaltekjur einstakra stétta, eins og Hagfræðistofnun Háskólans hefur gert og í því tilviki er myndin nokkuð önnur. Hv. þm. gerði að umtalsefni álit Háskóla Íslands um 6. gr. Þar er um misskilning að ræða finnst mér hjá háskólanum. Hann leggur að jöfnu námslán og vinnulaun. Námslán eru ekki vinnulaun og mér finnst þetta vera sami misskilningur hjá hv. þm. Svavari Gestssyni þegar hann er að leggja að jöfnu eftirágreiðslu námslána og laun til þingmanna eða ráðherra eins og hann gerði í sínu máli. Það er ekki hægt að bera þetta saman. Það er sjónarmið út af fyrir sig hvort þjóðfélagið vill fara inn á þá braut að borga námsmönnum laun. Það getum við rætt. En við búum ekki við það kerfi. Við búum við námslánakerfi og á þessu verða menn að gera alveg skýran mun. Hv. þm. nefndi Vísindasjóðinn og hugmyndirnar um námsstyrki þaðan og ég hef þegar svarað því. Síðan spurði hv. þm. um vextina sem nú hafa verið ákveðnir 1%, hvort ætlunin væri að þeir giltu um lán sem tekin væru 1993, ég held ég hafi tekið rétt eftir spurningunni, hvort 1% vextir sem giltu þegar lán væri tekið 1993, hvort þeir mundu gilda þegar hafnar yrðu afborganir yrðu af því láni --- var það ekki? Hef ég skilið spurninguna rétt? Ég svara þessari spurningu þannig: Það er alveg ljóst samkvæmt frv. að þetta eru breytilegir vextir sem þýðir einfaldlega það að ef einhvern tímann kemur að því að ákvörðun verður tekin um hærri vexti þá gilda þeir um lán sem tekin hafa verið. Ég ítreka hins vegar það sem ég sagði áðan, að það er ekkert í mínum huga sem segir mér að líkur séu á að þessir vextir muni hækka. Ekki nema við stefnum inn í eitthvert verðbólguæði sem við þekkjum of vel, held ég allir Íslendingar, til þess að vilja fara inn á þá braut að nýju. Hv. þm. Steingrímur Hermannsson kom nokkuð víða við í sinni ræðu. Hann byrjaði á því að spyrja mig hvort ég hefði lesið leiðarann í Morgunblaðinu og Reykjavíkurbréfinu sl. helgi. Því svara ég játandi, ég las það með athygli hvort tveggja. Mér finnst í þessu sambandi að það sé ekki gott að vera með einhverja spádóma um það að við Íslendingar séum að ganga inn í eitthvert tímabil ólæsis og óspekta eins og hafa einkennt bandarískt þjóðfélag eða eru farin að einkenna það núna, því miður. En mér finnst það ekki ganga sem ber of mikið á í þessari umræðu að tala eingöngu um fjárframlögin til menntamála eða skert fjárframlög, svo ég orði það þannig, skert fjárframlög til menntamála eins og við búum við núna. Það verður líka og ekki síður að líta til stefnu í skólamálum og það er einmitt það sem við erum að gera núna. Við erum að endurmeta skólakerfi okkar --- ég er ekki að segja með því að við búum við ómögulegt skólakerfi, alls ekki. En mér finnst hins vegar liggja alveg í augum uppi að tími sé kominn til að endurmeta það. Ekki eingöngu með það í huga að spara peninga en það er sem sagt fráleitt finnst mér að hafa uppi einhverja spádóma um að hér aukist ólæsi og það borið saman við bágt ástand í öðrum löndum vegna þess að við kunnum að vera að breyta reglum um námslán eða skerðum tímabundið fjárframlög til skólamála. Hv. þm. virtist bera einhvern kvíða í brjósti út af því að það kynni svo að fara að núv. hæstv. utanrrh. yrði menntmrh. skildist mér.

Það er skiljanlegt

. Það er skiljanlegt, já. Ég hlýt að taka þetta svo að af tveimur slæmum sé ég þó skárri.  Hv. þm. spurði, ég held ég hafi tekið rétt eftir, hvort reiknað væri með minni útlánum í haust. Það er alveg ljóst að það er reiknað með minni útlánum í haust. Það á ekki að þurfa að koma nokkrum manni á óvart og mér fannst eins og hv. þm. Svavar Gestsson teldi sig vera að upplýsa einhvern óskaplegan leyndardóm fyrir þinginu, að það yrðu ekki greidd út námslán í haust eins og áður hefur verið. Þetta hefur verið alveg ljóst frá því frv. var lagt fram. Menn hafa þá bara ekki lesið rétt. 

Þið hefðuð ekkert átt að vera að taka við þessu

. Jú, ég held nú að það hafi verið þjóðarnauðsyn að við tækjum við þessu hv. þm., því að svona getum við ekki hagað okkur, það er bara alveg útilokað. En ég sé á öllu að ykkur fyrrv. ráðherrum hefur liðið vel í þessu ,,systemi``. Hv. þm. kom enn að því sem hann hefur áður talað um, um málefni lækna í framhaldsnámi. Hvers vegna læknum einum væri neitað, ef ég skildi hann rétt, að framfærsla þeirra sé athuguð sérstaklega. Hvort læknir til jafns við aðra eigi rétt á láni ef tekjur hans duga ekki fyrir framfærslu? Það gilda engar slíkar sérreglur um lækna, ég hef svarað því áður og hef svo sem engu við það að bæta. Ég hef rætt það við framkvæmdastjóra lánasjóðsins og farið fram á það að stjórn lánasjóðsins athugi sérstaklega mál þeirra lækna og annarra sem hafa tekjur sem ekki duga fyrir framfærslu ef þeir eru í framhaldsnámi og ég trúi að það verði gert. Ég kem að ræðu hv. þm. Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur, ég held að það hafi ekki verið neinar beinar spurningar þar til mín. Hún átti það einfalda ráð að ríkisstjórnin færi frá, það er svarið við spurningu minni, skilst mér, við því hvað stjórnarandstaðan ætlaði að gera í málefnum sjóðsins ef frávísunartillagan yrði samþykkt. Það er náttúrlega mjög einfalt svar en segir mér ekki alla söguna um hvað muni verða um málefni lánasjóðsins ef svo fer sem hv. þm. setti efst á óskalistann. Hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson talaði síðastur í umræðunni í nótt sem leið og þótt hann talaði langt mál þá held ég að það hafi ekki verið neitt sérstakt í hans máli sem gefur mér sérstakt tilefni til að lengja mína ræðu. Hann gerði töluvert mál úr 1. gr. frv. og samanburði á 1. gr. eins og hún er komin frá hv. menntmn. við gildandi lög. Hún skýrir sig alveg sjálf og þarfnast ekki neinna sérstakra skýringa. Hann ræddi líka töluvert um stefnuskrá bæði Alþfl. og Sjálfstfl. Ég ræði að sjálfsögðu ekki stefnuskrá Alþfl. í þessu samhengi og þarf ekki heldur að fara út í neinn samanburð á ályktunum síðasta landsfundar Sjálfstfl. Hv. þm. dró sínar ályktanir af þeim sem eru einfaldlega rangar og ég hirði ekki um að deila við hann um slíkt.

Voru það ályktanir landsfundarins eða ályktanir þingmannsins?

Það voru ályktanir hv. þm. sem voru rangar. Ég held að ég hafi þá farið yfir flest þau atriði sem komu fram í máli þingmanna. En eins og ég sagði í upphafi þá má vel vera að eitthvað hafi fallið niður þótt ég hafi reynt að hlýða á mál allra ræðumanna en ég fæ þá væntanlega tækifæri til að bæta við síðar.

Það hafa sex hv. þm. óskað eftir að veita andsvar við ræðu hæstv. ráðherra. Andsvör mega standa að hámarki í 15 mínútur og þess vegna verður forseti að stytta ræðutíma, sem að hámarki má vera tvær mínútur fyrir hvern þingmann þannig að til að byrja með leyfir forseti aðeins eina mínútu í fyrra sinnið og hálfa mínútu í hið síðara ef þingmaðurinn eða ráðherrann tekur tvisvar til máls. Þannig verður reglan að vera til þess að allir fái að komast að.

Hæstv. forseti. Það er engan bilbug á hæstv. ráðherra að finna í þessu máli. Ég vil byrja á að mótmæla þeirri hugmyndafræði sem felst í útreikningum hæstv. ráðherra og hans manna á því hversu mikill hluti lána sé styrkur þegar hann talar um 67%. Þetta er svipað og það að við reiknuðum það út þegar börnin okkar flytja úr foreldrahúsi hvað þau séu búin að kosta okkur alveg frá því að þau fæddust, dag frá degi með vöxtum. Ég mótmæli þessum útreikningum. Ég vil einnig vekja athygli á því að hæstv. ráðherra sagði í sínu máli að námsmenn þyrftu ekki að bera vaxtakostnað, þeir mundu fá hann bættan. Þeir mundu ekki þurfa að bera vaxtakostnað óbættan. Þýðir það, að námsmenn fái lán fyrir vöxtunum, að þeir fái hann bættan? Á að bæta enn meiri lánum við þau ótrúlega háu lán sem margur námsmaður hefur á bakinu þegar hann verður 67 ára eins og töflurnar sýna?

Hæstv. forseti. Fyrst varðandi vaxtakostnaðinn sem ég orðaði svo að námsmenn eða lántakendur fengju bættan. Það þýðir að upphæð vegna vaxtakostnaðar, sem þeir kunna að verða fyrir vegna þess að þeir kunna að þurfa að leita til bankakerfisins, t.d. varðandi haustlánin sem verða ekki borguð út fyrr en í febrúar, verður bætt við lánið sem greitt verður út í febrúar og lánsupphæðin væntanlega miðuð við vísitölu sem gildir í janúar. Þetta þýðir það.  Varðandi hugmyndafræðina sem hv. þm. var að mótmæla þá get ég ekkert við því gert þó hv. þm. mótmæli þessu. Það eru bara staðreyndir sem liggja á borðinu að aðstoðin sem kemur beint frá ríkinu fer úr 67% ef þessar tölur eru réttar sem við byggjum á niður í 54%. Það er hin beina aðstoð sem kemur frá ríkinu.

Hæstv. forseti. Við hæstv. ráðherra erum ósammála í sambandi við þessa hugmyndafræði. Ég ætla ekki að fara frekar út í það. En ég vil mótmæla þeim fréttaflutningi sem núna er hafður uppi af stjórnarsinnum þess efnis að þegar námsmenn fá of há lán á haustin séu þeir að fá lán sem þeir höfðu ekki rétt á. Staðreyndin er sú að þeir hafa rétt á þeim en sannleikurinn er að þeir hefðu átt að fá þau nokkrum mánuðum síðar. Úti í þjóðfélaginu er þetta túlkað þannig að námsmenn séu á haustin að fá lán sem þeir eigi ekki rétt á. Hið rétta er að þeir fá þau fyrr en þeir eiga rétt á þeim. Og þarna er mikill munur á.

Ég nenni ekki að svara svona.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að gera að umtalsefni núna á þessum skamma tíma svar ráðherra við fyrirspurnum mínum fyrr í umræðunni um vextina. Ég ætla að gera það hér á eftir í umræðu. Ég ætla þó að bera fram tvær spurningar. Sú fyrri er þannig: Haldist verðbólga niðri, við skulum segja í innan við 10% á næstu árum, eða þann tíma sem núv. hæstv. menntmrh. er í stóli menntmrh., getum við þá treyst því að vextir fari ekki upp fyrir 1%? Í öðru lagi: Er öruggt að þau skuldabréf sem námsmenn munu nú skrifa upp á, þegar þetta frv. verður orðið að lögum, og eru með um 1% vexti, að í þeim verði ekki ákvæði um að ef vextir breytist þá verði hægt að breyta vöxtum á þessum skuldabréfum? Það er afskaplega mikilvægt að fá svör við þessu þannig að ekki verði leikinn sami leikurinn og leikinn hefur verið hjá Húsnæðisstofnun ríkisins á skuldabréfum hjá Byggingarsjóði ríkisins.

Hæstv. forseti. Ég hélt að það hefði komið alveg skýrt fram í minni ræðu áðan varðandi ákvörðunina um 1% vexti að það væri ekkert sem benti til að þessi ríkisstjórn mundi hækka vextina úr þessu eina prósenti. Og ég geng þá að sjálfsögðu út frá því að verðbólga haldist hér lág. Varðandi skuldabréfin og ákvæði um vexti af þeim þá á öllum að vera ljóst hvað orðin ,,breytilegir vextir`` þýðir. Þannig að ef þeir hækka síðar þá gildir það fyrir lán þó áður hafi verið tekin. Það er það sem ,,breytilegir vextir`` þýðir.

Virðulegur forseti. Þetta svar þýðir það í mínum huga að þau skuldabréf, sem námsmenn munu nú skrifa upp á og hafa um 1% vexti, munu hækka. Þetta þýðir auðvitað að vextirnir í framtíðinni munu verða miklu hærri heldur en 1%. Í raun og veru er það, sem námsmenn eru að fá í hendur og skuldbinda sig fyrir, þegar þetta frv. verður að lögum, hlutir sem menn geta ekki treyst þegar til framtíðar er litið vegna þess að vextirnir munu hækka.

Hæstv. forseti. Ég veit ekki alveg á hverju hv. þm. byggir þennan spádóm sinn, að vextir muni hækka í framtíðinni. Kannski byggir hann þennan spádóm á því að ný vinstri stjórn taki við í landinu eftir að þessi fer. Ég get ekki séð neitt sem bendir til þess að vextir muni hækka annað en það að við lendum í nýrri verðbólguskriðu. Og ég hélt að við gætum kannski verið sammála um að það er ekki það sem við ætlum að stefna að.

Hæstv. forseti. Til að stytta tímann sem mögulegt er --- hæstv. menntmrh. heldur því fram að sjóðurinn hafi tapað miklu fé á ofgreiddum lánum þar sem komið hefur í ljós að tekjur manna hafi orðið hærri en reiknað var með. Það hefur jafnframt verið reiknað út hversu miklar upphæðir hafa farið í vangreidd lán. Því að auðvitað er jafnstór hópur sem hefur fengið minna en hann átti að fá. Og ég spyr: Hefur þetta verið borið saman? Í öðru lagi um ábyrgðarmenn: Hvernig stendur á því, ef ætlast er til að ábyrgðarmenn fyrir námslánum séu á sama hátt ábyrgir fyrir þeim lánum og gerist um bankalán úti á hinum almenna markaði, að ábyrgðarmenn eru þá aldrei spurðir um sinn eigin fjárhag? Ég vil biðja hæstv. menntmrh. að kanna hjá sjóðnum hvað undirrituð er ábyrg fyrir háum námslánum, svona kannski 8--10 einstaklinga, systkina minna og barna. Og ég vil spyrja: Hvers konar ábyrgðarleysi er að treysta á að ég sé borgunarmanneskja fyrir öðru eins og þessu? Í þriðja lagi. Hvernig ætlar hæstv. ráðherra að láta lánasjóðinn fara með það fólk sem getur ekki skilað tilteknum prófum á þriggja mánaða fresti? Ég hef áður spurt, hvað með nemendur í doktorsnámi? Og rétt að lokum, hæstv. forseti. Nemandi sem nær prófi á fyrstu önn en kemst ekki áfram vegna þess að ,,numerus clausus`` bannar það, hann kemst ekki áfram eins og dæmi eru um, verður hann endurkrafinn um lánið sem hann fékk --- eða fær hann ekkert lán áfram þó hann hafi náð prófi?

Hæstv. forseti. Þetta síðasta. Hann fær ekki lán áfram nema hann fari í nám. Hann getur að vísu skipt, hann getur farið í annað nám en hann fær ekki áframhaldandi lán nema hann sé í námi og skili árangri. Varðandi doktorsnámið og þá sem ekki geta skilað vottorðum þá bendi ég aðeins á að í doktorsnámi eru menn yfirleitt undir handleiðslu prófessora. Þessi mál hafa verið leyst til þessa af stjórn lánasjóðsins og ég sé enga ástæðu til að ætla annað en að þau verði leyst áfram. Það er engin ástæða til að ætla annað. Hvers vegna ábyrgðarmenn eru aldrei spurðir? Það er nokkuð sem ég er sannfærður um, eins og hv. þm. virðist vera, að þar hefur skort á hjá lánasjóðnum. Og ég sé ekki að hv. þm. hafi haft neitt á móti því að þar hafi verið einhver lausatök miðað við þær skoðanir sem hún hefur á skyldum ábyrgðarmanna. En ég held að það sé alveg ljóst að það þarf að herða ákvæði um hvað þurfi til að menn gerist ábyrgðarmenn á skuldum annarra yfirleitt. Og mér þykir rétt að það verði gert hjá lánasjóðnum. Ég hef aldrei haldið því fram að það hafi tapast fé á þessum ofgreiddu lánum. Ég hef aldrei haldið því fram að það hafi tapast. En lán hafa verið veitt án þess að það ætti að veita þau. En þau hafa í flestum tilvikum innheimst.

Hæstv. forseti. Ég vil spyrja hæstv. menntmrh. hvernig hann heldur að námsmönnum gangi að fá ábyrgðarmenn á bankalán þegar það er ekki einu sinni tryggt, þó að nemandi nái prófi, að hann fái lánið að því prófi loknu vegna þess að hann kemst ekki inn þrátt fyrir að hann náði prófi og verður þess vegna að fara í annan skóla og bíða á ný í þrjá mánuði? Heldur hæstv. ráðherra að það verði auðvelt fyrir námsmenn að fá fólk, jafnvel bara sína eigin fjölskyldu, til að ábyrgjast bankalán á þriggja mánaða fresti upp á von og óvon, kannski fyrir fjölda einstaklinga í sömu fjölskyldunni? Að lokum: Ef hægt er að breyta eða setja frestun á greiðslu þegar gerðra skuldabréfa er þá líka hægt að ákveða að þétta greiðslur án þess að skuldabréfi sé breytt? Er það hægt á sama hátt?

Hæstv. forseti. Nei, það er ekki hægt að þétta greiðslurnar með ákvæðum lánasjóðsins, en skuldarinn getur greitt hraðar en segir í skuldabréfinu. Ég tók það fram áðan. Ég get því miður ekki svarað fyrri spurningunni um það hvernig mönnum kunni að ganga að fá ábyrgðarmenn á bankalánin.

Ég get svarað því, það mun ganga illa.

Virðulegi forseti. Það hefur komið fram í þessum andsvaratíma að yfirlýsing ríkisstjórnarinnar um 1% vexti er markleysa vegna þess að ríkisstjórn getur ákveðið að vextir breytist í 3% áður en viðkomandi námsmaður fer að greiða af láninu. Yfirlýsingin er markleysa og blekking og þess vegna ber Alþingi að miða alla útreikninga sína við 3% vexti eftir þessa yfirlýsingu. Í svörum sínum fór menntmrh. ekkert yfir þá staðreynd að lánasjóðnum verður lokað í haust. Með því móti mun lánasjóðurinn hafa um 800 millj. kr. í afgang um áramótin. Er meiningin að flytja þá upphæð yfir áramótin til að lækka framlög til sjóðsins, sem ella þyrftu að vera, í stað þess að nota þá fjármuni sem til eru til þess að greiða fólki lán í haust í staðinn fyrir að loka Lánasjóði ísl. námsmanna?

Hæstv. forseti. Fyrst um það sem hv. þm. kallar lokun lánasjóðsins í haust. Ég er þegar búinn að fara yfir þetta. Það liggur ljóst fyrir að haustlánin verða ekki greidd út fyrr en eftir áramót og það hefur áhrif á framlög til sjóðsins á þessu ári. Það er alveg ljóst og var ekkert leyndarmál, eins og ég hef þegar rakið. Þá fullyrðingu hv. þm. að yfirlýsingin um 1% vexti sé markleysa verður hann að hafa fyrir sig. En það er alveg út í bláinn að segja að við eigum að miða alla okkar útreikninga nú við 3% vexti vegna þess að vextir muni hækka. Ég er búinn að segja að það er ekkert sem bendir til þess að ríkisstjórnin muni hækka vextina. Þeir eiga eftir að lækka í þjóðfélaginu ef allt fer sem horfir. Það er öllum ljóst og kemur, við þær aðstæður, einfaldlega ekki til greina af hálfu ríkisstjórnarinnar að hækka vextina úr 1%.

Hæstv. forseti. Þá skulum við hæstv. menntmrh. taka ákvörðun um það að breyta vaxtatölunni í frv. svo hún verði 1% en ekki 3%. Ef ríkisstjórnin felst ekki á það er hún í raun að lýsa því yfir að hún ætli að hafa svigrúm til að keyra vextina upp í 3%. Í öðru lagi svaraði hæstv. menntmrh. ekki þeirri fyrirspurn minni um það hvað eigi að gera við afganginn, 800 millj. kr., um áramót eftir að búið er að loka Lánasjóði ísl. námsmanna á síðari hluta þessa árs. Hvað á að gera við afganginn og af hverju er hann ekki notaður til þess að greiða námsmönnum a.m.k. hluta af haustlánunum haustið 1992?

Hæstv. forseti. Eftirágreidd sumarlán verða til og verða auðvitað greidd í haust. Það er alveg ljóst. En sú tillaga hv. þm. að breyta vaxtaákvæðinu í frv. í 1%, finnst mér ástæðulaus. Ég sé ekkert að því að hafa svigrúm. Svo kann að fara að vextir hækki í þjóðfélaginu. Við getum ekki svarað því í dag. Ég tek það mjög skýrt fram enn og aftur að ekkert bendir til þess við núverandi aðstæður að það gerist.

Ráðherra sagði áðan: Ekki í tíð þessarar ríkisstjórnar.

Tíminn er búinn. Ekki frammíköll!

Já, ég sagði í tíð þessarar ríkisstjórnar. Ég get náttúrlega ekki fullyrt að ríkisstjórnin sitji eftir næstu kosningar, þó mér þyki allar líkur benda til þess. Það yrði þá enn meiri trygging fyrir því að vextir hækki ekki.

Virðulegi forseti. Ég ætla að svara þeim orðum hæstv. menntmrh. áðan að það sé ekki ástæða til þess að námslánakerfið sé byggt þannig upp að námsmenn leggist í barneignir.  Í öðru lagi gat ráðherrann um, 

Hæstv. forseti. Mér þykir vont ef það fer svona fyrir hjartað á þeim kvennalistakonum hvernig ég orðaði það að kannski væri ekki við hæfi að hafa námslánakerfi sem virkaði hvetjandi í þessa átt. En ég sagði um leið að í frv. væri ákvæði um að tekið skyldi tillit til fjölskyldustærðar. Svo það má ómögulega skilja frv. eða orð mín svo að það sé einhver stjórnarstefna að koma í veg fyrir að nemendur eignist börn. Það er ekki svo. Það verður tekið tillit til fjölskyldustærðar áfram ef frv. verður að lögum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir svör hans um sérfræðingana sem ég skil að muni fá lán eins og þeir eiga rétt á ef tekjur duga ekki fyrir framfærslu. En ég spurði hæstv. menntmrh. einnig að því hvað orðið ,,að jafnaði`` í fyrstu setningu 6. gr. frv. þýðir, að námsmenn eigi að jafnaði rétt á láni. Hvað þýðir það? Ég spurði einnig að því hve há sú upphæð væri sem ríkisstjórnin sparaði sér í útlánum í haust. Mér var að sjálfsögðu ljóst að útlánin yrðu minni. Eru það 800 millj. kr. eins og hér hefur komið fram eða er það einhver önnur upphæð? Ég spurði reyndar einnig að því hvort tekið hefði verið tillit til þess í fjárlagagerðinni og hvort það væri þegar komið þar inn. Í sambandi við vextina, þá hefur hæstv. ráðherra sagt aftur og aftur að vextir hækki ekki í tíð sinni nema verðbólga fari af stað. Á hann þá við verðbótaþátt vaxtanna eða á hann við það að raunvextirnir ofan á verðbótaþáttinn hækki? Að sjálfsögðu hækkar sá hluti vaxtanna sem er verðtryggður, verðbótaþátturinn. En á hann við viðbót ofan á það?

Hæstv. forseti. Ég átti nákvæmlega við það sem fólst í orðum mínum. Mér er ljóst að námslánin eru verðtryggð og það verður engin breyting á því. Ég á við að vextir fara lækkandi í þjóðfélaginu núna af þeirri ástæðu að við búum við lækkandi verðbólgustig frá því sem áður hefur verið. Það munu vera u.þ.b. 800 millj. kr. minna útstreymi úr sjóðnum sem reiknað er með að þessi breyting hafi í för með sér. Það hefur á sinn hátt verið tekið tillit til þessa við fjárlagagerðina. Við erum að laga okkur að því sem ákveðið er í fjárlögum og lánsfjárlögum. Það er alveg ljóst. Það er hægt að gera það með öðrum hætti en er í frv. en við þetta er sem sagt miðað. Hvað orðin ,,að jafnaði`` þýða, er einfaldlega það sem orðanna hljóðan segir. Það er ákveðið mat sem stjórnin verður að leggja í hinum einstöku málum.

Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að ég er hálflömuð eftir þennan andsvaratíma og þess vegna á ég ekki önnur orð til að hefja ræðu mína á núna en ,,lengi getur vont versnað``. Ég gerði mér grein fyrir því að frv. var mjög slæmt þegar það var lagt fram. Ég gerði mér líka grein fyrir því að þær úrbætur sem í orði kveðnu voru gerðar á því voru allsendis ófullnægjandi og eftir sem áður var frv. slæmt. Nú kemur það bara í ljós í þessum andsvaratíma að það er greinilega ekki einu sinni hald í þeim litlu úrbótum sem þó hafa verið gerðar á frv. Það eru vextirnir sem hafa valdið fólki mestum áhyggjum og það að fá lán greidd eftir á, hvort tveggja er í mun bráðari hættu en stjórnvöld vilja vera láta. Í fyrsta lagi er það þannig með vexti að við höfum enga tryggingu fyrir því hve háir vextir verði á námslánum. Það er því engin furða að við grunum stjórnvöld um græsku þar sem á þeirra vegum var lagt fram frv. sem kveður á um 3% vexti og ekkert annað. Svo er fólk að furða sig á því, og þar á ég við hæstv. menntmrh. svo það fari ekkert á milli mála, að við skulum gruna hann um að ætla að hækka vextina upp í 3%. Það var upprunalegur tilgangur frv. að hafa 3% vexti og ég held að enginn þurfi að vera undrandi þó að það hvarfli að manni að það muni einmitt vera ætlunin og að yfirlýsingin um 1% vexti sé haldlítil. Ég hafði hugsað mér að einbeita mér að einum þætti þessa máls en þar sem ég ákvað, m.a. til þess að slá saman og hugsanlega komast hjá því að flytja tvær ræður eftir að hæstv. menntmrh. hafði talað --- ég þarf að fara svolítið út í það sem hann sagði --- þá veit ég ekki hvenær ég kemst að meginmálinu og vona ég að fólk virði mér það til vorkunnar að ég get ekki látið hjá líða að fjalla að nokkru um það sem hæstv. ráðherra sagði. Í fyrsta lagi verð ég að geta þess að ég læt hártoganir hæstv. ráðherra um hvað séu venjuleg lán og hvað séu óvenjuleg lán og slíkt, þar sem hann var að snúa út úr fyrir kvennalistakonum, ekki á mig fá. Ég vil bara taka það fram í þessu sambandi að það hefur ekki verið hrakið að námsmenn þurfi að framfleyta sér á bankalánum á fullum vöxtum til þess að koma sér af stað í námi og síðan taki þeir námslán á vöxtum og við vitum hvert hald er í þeim loforðum um 1% vexti núna. Við vitum það líka að þeir eru í mikilli óvissu ef ,,numerus clausus`` takmarkar þá að námi jafnvel þótt þeir standist þær kröfur sem gerðar eru í sambandi við nám. Ég sé því ekki annað en öryggi þeirra sé lítið sem ekkert og ég get ekki séð að það sé neitt venjulegt við þessi lán. Þau eru ekki venjuleg í þeim skilningi heldur eru þau jafnvel verri býti en öðrum bjóðast á lánamarkaðinum. Ég get að vísu samþykkt það hjá hæstv. ráðherra að hér er ekki um venjuleg bankalán að ræða eða venjuleg lánskjör, heldur óvissari og erfiðari en eðlilegt er þar sem þetta eru framfærslulán. Þetta eru ekki fjárfestingarlán nema fyrir þjóðina. Þjóðin er auðvitað að fjárfesta í menntun eða ætti að vera að gera það. Þetta er fjárfestingarlán fyrir einstaklinga sem ekki skilar sér á sama hátt og önnur fjárfestingarlán. Og jafnvel þó ég taki undir það að menntun geti verið mikil og góð fjárfesting fyrir einstakling þá er þetta fyrst og fremst fjárfesting þjóðarinnar og þess vegna á að sjálfsögðu að taka tillit til þess. Ég bendi á að eftir mjög langa skólagöngu vill það æði oft gerast að námsmenn hafa ekki verið úti í atvinnulífinu árum saman, hafa verið að taka lán sér til framfærslu og svo njóta þeir ekki þeirra launakjara sem réttlæta að kalla að þeir hafi verið að fjárfesta. Auðvitað er þetta misjafnt, en ég get ekki annað en vakið athygli á sérstöku eðli námslána. Ég vil jafnframt benda á að þetta hefur að mörgu leyti verið viðurkennt í sambandi við sérstakt eðli húsnæðislána þótt þar sé ekki sú skipan á sem ég teldi æskilegasta. Tilraunir hæstv. ráðherra til þess að kasta rýrð á námsmenn held ég að falli marklausar niður, sem betur fer. Hins vegar getur okkur sárnað að heyra svona talað um námsmenn. Það hefur margkomið fram í umræðum að málflutningur hæstv. ráðherra og annarra sem hafa tekið í sama streng, dæmir þá sjálfa og ekki aðra. Ég get ekki annað en bent á að í fyrsta lagi á þessi málflutningur ekki við rök að styðjast og í öðru lagi finnst mér ekki sæmandi að vera með dylgjur um námsmenn eins og verið hafa í umræðunni að undanförnu eða hefur einhverra hluta vegna versnað á undanförnum dögum. Ég er afskaplega ósátt við þetta. Til þess að það fari ekkert á milli mála við hvað ég á, vil ég vitna í blaðagrein úr Morgunblaðinu frá 9. apríl sl., með leyfi hæstv. forseta. Þar segir Gunnar Birgisson, formaður stjórnar Lánasjóðs ísl. námsmanna: ,,Lánasjóðurinn og þar með skattgreiðendur, sem styðja sjóðinn verulega, tapa ekki einungis háum fjárhæðum á þessum lausatökum, sem stafa af samtíma --- eða fyrirframgreiðslu lána. Þeir námsmenn sem falla í gildruna verða fyrir ómældum og oft sárum vanda. Það er því miður daglegt brauð hjá starfsmönnum LÍN að horfa upp á vandræði fólks vegna þess. Þegar námsmenn hafa fengið svonefnd ,,ofgreidd lán`` verða þeir fyrir því að leitast er við að innheimta þau á sem skemmstum tíma. Viðkomandi hafa undantekningarlítið eytt lánuðum peningum og lenda í miklum þrengingum og flosna jafnvel til frambúðar upp frá námi o.s.frv.`` --- Það er reyndar ekki skýrt nánar. Ef það eru ekki getsakir að láta alla gjalda fyrir þá fáu sem lenda í þessari slæmu stöðu, ef þetta er ekki rógur um námsmenn almennt, er málskilningi mínum bara ábótavant og tek ég það á mig. Ég sætti mig einfaldlega ekki við þennan málflutning. Hann hefur verið margítrekaður. Ég tek ekki undir hann og get ekki annað en fordæmt hann. Mér þykir þegar hafa komið fram ástæða til að ítreka vanþóknun mína og fleiri kvennalistakvenna á því að bera kvennalistakonum á brýn að þær séu að hvetja námsmenn til að leggjast í barneignir í ábataskyni. Öðruvísi var ekki hægt að skilja orð hæstv. ráðherra. Það styður það sem ég sagði áður að það er verið að rægja menn í umræðunni sem er ekki sæmandi. Auk þess vil ég geta þess að heimildarákvæði það sem hæstv. ráðherra var svo tíðrætt um, um að taka megi tillit til fjölskyldustærðar, er harla lítilvægt ef það eru þessi viðhorf sem ráða ríkjum. Mér finnst það ekki lofa góðu, ég verð að viðurkenna það. Það sem eftir stendur, eftir það sem fram hefur komið í umræðunni og eftir að ég hef litið á þann veruleika sem frv. felur í sér, er að frv. fylgir ójöfnuður til náms. Það hrakti hæstv. menntmrh. ekki í máli sínu. Ráðherra hefur borið kvennalistakonum á brýn og síðast í máli sínu áðan að þær komi ekki með tillögur til úrbóta. Þetta er rangt. Kvennalistakonur hafa bent á að besta leiðin til þess að skipuleggja framhald á starfi Lánasjóðs ísl. námsmanna í sátt og skynsemi er að gera það í samstarfi og samvinnu við námsmenn. Það eru einu skynsamlegu vinnubrögðin og á það hefur margoft verið bent í þessari umræðu og við kvennalistakonur höfum svo sannarlega gert það líka. Við höfum bent á að það eru til leiðir. Hæstv. ráðherra er ekki sammála þeim leiðum en þær leiðir eru til og þær eru fullgóðar. Þær leiða ekki yfir þann ójöfnuð sem tillögur ráðherra gera. Þar af leiðandi lít ég svo á að þær séu betri en frv. sem við erum að fjalla um. Að þessum sundurlausu inngangsorðum loknum get ég nú farið að snúa mér að því sem ég hafði fyrst og fremst hugsað mér að fjalla um. Ég hafði nefnilega ekki í huga að fjalla almennt um þær afleitu breytingar sem nú er verið að gera á Lánasjóði ísl. námsmanna heldur að fjalla annars vegar um hvort og hvernig hugsunin eigi á að vera á bak við lánasjóðinn því núna er verið að eiga við það grundvallaratriði þar sem jafnrétti til náms er í raun hafnað og nýr stíll boðaður. Stíll sem vægast sagt er ógeðfelldur og segir að allir eigi að hafa tækifæri til náms en því orðalagi hafnað að allir eigi að hafa jafnan rétt til náms. Allir eigi að hafa tækifæri til náms, segir mér nákvæmlega ekki neitt. Ég get ekki ímyndað mér annað en að allir hafi tækifæri til einhvers í flestum þjóðfélögum sem á annað borð bjóða upp á einhverja menntun og það gera nú flest þjóðfélög. Frv. hefur hafnað því, bæði í orði og á borði, að allir eigi að hafa jafnan rétt til náms og það varðar hitt atriðið sem ég ætlaði að koma sérstaklega að, en það er hvernig búið er að þeim að kjósa að fara leiðir sem því miður eru óhefðbundnar í námi, þ.e. að fara út í einhvers konar starfs- eða verknám. Að mínu mati er það grundvallaratriði að fólk hafi valfrelsi ef það velur sér nám. Ég get ekki séð að í frv. sé það tryggt. Þá vík ég fyrst að jöfnuðinum sem hefur verið úthýst úr frv. Þessi áherslubreyting minnir óneitanlega á eina ágæta bók sem kom út í Englandi árið 1945 og er eftir George Orwell. Bókin var fyrst gefin út á íslensku árið 1949 á vegum Prentsmiðju Austurlands. Þetta var ekki löngu eftir að hún kom fyrst út erlendis og hún vakti að sjálfsögðu mikla athygli. Þá var hún nefnd Félagi Napoóleón. Svo ég fari rétt með og allir viti við hvað ég á, kom sama bók út undir öðru nafni, mig minnir að það hafi verið Dýrabær og það er bein þýðing á enska nafninu Animal Farm. Ég hygg að flestir viti um hvað þessi víðfræga bók fjallar, jafnframt er ljóst að hún reyndist spádómsbók um valdakerfi sem nýlega hrundi. Í þessari ágætu bók eru orðin sem ég ætla að gera að útgangspunkti í fyrri hluta ræðu minnar, í eilítið breyttri mynd að vísu. Mér sýnist að einkunnarorð þess afleita frv. sem við erum að fjalla um, séu að allir séu jafnir en sumir séu jafnari en aðrir. Raunar stendur í bókinni: ,,Öll dýr eru jöfn en sum dýr eru jafnari en önnur.`` Ég get ekki annað en bent á, eftir að yfirlýsingarnar um barneignir námsmanna komu fram áðan, að það liggur stundum við að talað sé um námsmenn eins og skynlausar skepnur og það þykir mér ekki sæmandi. Þótt mér hafi blöskrað hvernig talað hefur verið um námsmenn að undanförnu, ætla ég ekki að hafa fleiri orð um þetta. Spurningin um jöfnuð felst fyrst og fremst í því að þeir sem eru jafnari en aðrir samkvæmt frv. eru þeir sem ekki þurfa að reiða sig á námslán í upphafi náms. Raunar eru þeir jafnastir sem minnst þurfa að reiða sig á námslán. Það getur t.d. verið ef fólk á vel stæða foreldra eða hefur aðgang að vel launaðri vinnu. Frv. mismunar hins vegar fólki varðandi vinnuna og eftir því hvaða nám það velur sér. Það mismunar fólki líka eftir því af hvaða kynferði það er því að enn er það svo að stúlkur eiga ekki kost á jafn vel launaðri vinnu og piltar í námi, því miður. Þetta er staðreynd sem við þekkjum. Hér eru því þegar vísbendingar um að sumir séu jafnari en aðrir. Auk þess geri ég ráð fyrir að sumir bendi á þann möguleika sem áður var mjög vel þekktur og það er að eiga góða fyrirvinnu. Þá var það reyndar þannig að oftar en ekki voru það karlmenn sem áttu þessar góðu fyrirvinnur, konurnar sem unnu fyrir þeim meðan á námstíma stóð. Ég ætla ekki að fara nánar út í þetta. Ég veit að það vekur töluverðan taugatitring hjá sumum þegar þessi sögulega staðreynd er dregin fram í dagsljósið. Ég ætla engu að síður að halda henni til haga. Mér þykir það ekki síst íhugunarvert að fólki er mismunað eftir því hvaða nám það velur. Ýmsar vísbendingar eru um það í þeim umsögnum sem hv. nefnd bárust frá ýmsum samtökum skóla, einkum þeirra sem við tölum venjulega ekki um, ekki Háskóli Íslands heldur aðrar leiðir í námi. Þar kom fram að þetta kerfi, eins og það er sett upp, hentar þeim ekki. Þetta þýðir að við erum í fyrsta lagi að gera fólki almennt erfitt fyrir nema það þurfi ekki á námslánum að halda og í öðru lagi erum við að gera sumum enn erfiðara fyrir og ekki var á það bætandi. Á eftir mun ég rekja örfá dæmi sem staðfesta þetta því að ég vil ekki að orðum okkar ræðumanna, þó við reynum að draga saman mál okkar, sé vísað á bug með því annaðhvort að svara þeim ekki eða að snúa út úr. En því miður hefur það orðið hlutskipti okkar oftar en ekki að það er einfaldlega sagt: Þetta er ekki rétt eða þetta er ekki mikilvægt. Þetta er rétt og þetta er mikilvægt. Ég er ekki að segja að önnur mismunun sé betri. Ég er bara að benda á atriði sem lítið hefur verið í þessari umfjöllun, atriði sem ég tel óhjákvæmilegt að sé með í umræðunni. Við 1. umr. málsins hafði ég tækifæri til þess að benda á þetta og það voru fleiri sem gerðu það svo sannarlega. Sem betur fer var horfið frá einu ranglætinu þarna. Horfið var frá 20 ára aldurstakmarkinu, aðgöngumiðanum, nafnskírteininu að lánunum sem hrakti fólk frá ef það fór í starfsnám yngra en tvítugt. Auðvitað er það þannig tilgangur okkar sem tökum þátt í umræðunni að reyna að tala um fyrir fólki jafnvel þó okkur þyki stundum æði illa hlustað og það er út af fyrir sig afskaplega mikið áhyggjuefni þar sem með rökum er í rauninni hægt að leysa þetta mál. Það vantar hreinlega pólitískan vilja. Ég gat þess sérstaklega og ætla að fylgja því eftir að það er verulegt áhyggjuefni sumra sérskólanema hvernig málum þeirra er komið með frv. Það er einkum tvennt sem er tínt til. Sums staðar er námi þannig háttað að það kemur sérlega hart niður á námsmönnum hvernig kerfið virkar. Þá á ég einkum við að geta ekki fengið námslán fyrr en búið er að sýna fram á ákveðna námsframvindu. Í öðru lagi er ástæða til að benda á að iðnnemum er ekki ætlað að hafa sérstakan fulltrúa til að gæta hagsmuna sinna. Þetta er auðvitað nokkuð sem þegar er búið að fjalla um. Í umræðunum hafa túlkanir gengið á milli ræðumanna og hæstv. menntmrh. um það hvað hann eigi nákvæmlega við með því að vísa til fulltrúa Bandalags ísl. sérskólanema þegar vakin er athygli á umkvörtun iðnnema. Þetta er náttúrlega nokkuð sem skiptir ekki máli. Það sem skiptir máli er hvað er gert og það er ekkert. Ef ég fer í örfáum orðum í gegnum helstu athugasemdir námsmanna sjálfra, nú er ég bara að tala um þá námsmenn sem eru í verknámi eða öðru námi sem ég hef valið að gera að umfjöllunarefni, þá hafa þær athugasemdir í fyrsta lagi beinst að 4. gr. frv. Þar kemur skýrt fram hvernig stjórn sjóðsins er skipuð og ég vil, með leyfi hæstv. forseta, vísa til athugasemda Iðnnemasambands Íslands, en þar segir: ,,Í þessari grein er fjallað um samsetningu stjórnar LÍN en hún á að vera óbreytt. Iðnnemasambandið leggst gegn óbreyttri skipan stjórnar á þeirri forsendu að Iðnnemasamband Íslands eru einu heildarsamtök námsmanna sem eiga skjólstæðinga hjá LÍN en eiga ekki fulltrúa í stjórn sjóðsins. Í raun er það svo að iðn- og verknám á enga fulltrúa innan stjórnar LÍN. Það hefur margoft sýnt sig að vanþekking stjórnarmanna á uppbyggingu og sérstöðu iðnnáms á Íslandi hefur leitt til þess að iðnnemar hafa fengið verri afgreiðslu innan sjóðstjórnar en tilefni hefur verið til. Sá misskilningur hefur verið ríkjandi að fulltrúi Bandalags ísl. sérskólanema sé einnig fulltrúi iðnnema í stjórn LÍN. Í þessu sambandi er rétt að taka skýrt fram að það eru engir iðnnemar innan BÍSN og þau samtök eru ekki hagsmunasamtök iðn- og verknámsnemenda. Á yfirstandandi ári eru 1341 félagi í Iðnnemasambandi Íslands á námslánum. Það verður ekki séð að með neinum rökum sé hægt að halda iðn- og verknámsnemendum frá því að eiga sinn fulltrúa í stjórn LÍN. Sem einu hagsmunasamtök iðn- og verknámsnemenda á Íslandi gerir Iðnnemasamband Íslands þá kröfu að það fái fulltrúa í stjórn LÍN til jafns á við aðrar námsmannahreyfingar. Til upplýsingar þykir rétt að láta það koma fram að Iðnnemasamband Íslands var stofnað 1944 og hefur haldið úti samfelldu starfi í þágu félagsmanna sinna allt frá stofnun. Iðnnemasambandið er einnig viðurkennt af hinu opinbera sem fulltrúi iðn- og verknámsnemenda og má í því sambandi benda á að Iðnnemasambandið á fulltrúa í iðnfræðsluráði sem er menntmrh. til ráðgjafar um framkvæmd iðnfræðslumála.`` Mér finnst full ástæða til að vekja athygli á þessu og ég vona að þetta muni ekki leiða til þess að við förum í hefðbundið karp um hverjum þetta sé að kenna, svona hafi fyrri ríkisstjórn verið vond og þá eigi þessi að vera svona vond líka. Ég er orðin mjög leið á þeim málflutningi. Hann er ekki málefnalegur og leiðir okkur ekki neitt. Ég vil líka benda á brtt. sem minni hlutinn í menntmn. stendur að en þar er gert ráð fyrir að Iðnnemasamband Íslands eigi fulltrúa í LÍN. Það sýnir hug þeirra og ég held að ég þurfi ekki að fjölyrða neitt meira um það. Þessar athugasemdir tel ég að þurfi að vera með í umræðunni en ég geri ráð fyrir því og hef raunar rökstuddan grun um að iðnnemar og fleiri nemar í sérskólum hafi meiri áhyggjur af 6. gr. frv. þar sem fjallað er um það að námslán skuli ekki veitt fyrr en námsmaður hafi skilað vottorði um tilskilda skólasókn og námsárangur og að námslán skuli ekki veitt nema námsframvinda sé með eðlilegum hætti. Við höfum ekki fengið skýringar frá hæstv. ráðherra sem gefa tilefni til mikillar bjartsýni um hvað felist í þessum orðum nákvæmlega, því miður ekki. Þess vegna vil ég vísa í umsögn Nemendafélags Tækniskóla Íslands, þar sem eftirfarandi kemur fram um námsárangur, með leyfi hæstv. forseta: ,,Við lýsum undrun okkar á því að það sé í frv. þessu að námslán eigi að greiðast út eftir að námsárangur liggur fyrir. Verði þetta til þess að námsmenn verði að þiggja almenn lán í bankakerfinu sem greiðast niður þegar námslánið greiðist. Mun þetta hafa í för með sér mikinn vaxtakostnað fyrir námsmenn sem skerðir framfærslu. Við vitum að í sumum skólum mun þetta valda miklum erfiðleikum vegna þess t.d. að próf eru aðeins tekin einu sinni á ári. Í söngskólum t.d. og í öðrum liggja prófúrlausnir ekki fyrir fyrr en löngu eftir að próf er þreytt, í Háskóla Íslands t.d.`` Þetta er athugasemd frá Nemendafélagi Tækniskóla Íslands. Síðan er bent á fleira í athugasemdum þeirra. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Útgáfa vottorða um tilskilda skólasókn er ekki framkvæmanleg í Tækiskólanum og ber tvennt til. Í fyrsta lagi er tímasókn frjáls nema í vissum verklegum æfingum en hins vegar skilaskylda sem er tengd próftökurétti. Í öðru lagi þyrfti slík vottorðaútgáfa að fara fram á þeim árstímum sem annir hjá skrifstofu og deildarstjórum er í hámarki og væri ókleift að bæta þeirri vinnu á starfslið skólans.`` Þarna eru töluvert fleiri athugasemdir og margir námsmenn hafa áhyggjur af því hvað þetta muni fela í sér fyrir þá. Ég tek undir þessar raddir. Ég held að við megum ekki og eigum ekki að smíða kerfi sem gerir ýmsum hópum erfiðara fyrir en áður eins og verið er að gera með þessu frv. sem við fjöllum hér um. Það er auðvitað þess vegna sem við erum að reyna að sýna fram á og tala um fyrir meiri hutanum og það veit ég að fulltrúar minni hlutans í hv. menntmn. hafa verið ötulir við að gera. Einhverjum endurbótum hafa þeir sem betur fer náð fram en nú er það að koma í ljós að jafnvel það sem náðist fram er meira og minna án nokkurrar innstæðu. Ég lýsi vanþóknun minni á því. Ég hélt að ástæða væri til að fjalla um ákveðin atriði á jákvæðari hátt þótt ekki væri nema í ljósi sanngirni en ég get það einfaldlega ekki vegna þess að ég spyr eftir þær upplýsingar sem komu fram í andsvaratíma áðan undir ræðu hæstv. menntmrh.: Eru kannski fleiri laumufarþegar sem fylgja með þessu frv.? Er kannski víðar pottur brotinn en þar sem við höfum þegar rekið augun í? Ég kvíði þeim svörum sem reynslan mun e.t.v. færa okkur. Ég hefði, og mun e.t.v. ekki stilla mig um það síðar, viljað fjalla töluvert meira um hvernig námslánakerfið skiptir sköpum þegar við erum að móta menntastefnu framtíðarinnar. Það er nefnilega þannig, og það er rétt, að við höfum haft nokkra stýringu í þeirri fyrirgreiðslu sem við höfum veitt námsmönnum. Mér sýnist að sú stýring sé meiri og verri samkvæmt frv. en áður hefur verið. Ef frv. nær fram að ganga er ekki verið að gera öllum jafnhátt undir höfði. Ég verð því miður að harma hve mjög umræðan öll, einkum sú sem hefur falist í óábyrgum yfirlýsingum og viðhorfum til námsmanna, hefur skaðað okkur, því framtíð þjóðarinnar felst í því hvaða menntun við búum þjóðinni. Mér sýnast viðhorf sumra þeirra sem hafa skipt sér af umræðunni, nú á ég ekki bara við innan Alþingis heldur ekki síður utan þess þar sem ekki er eins hægt að henda reiður á orðum manna, til námsmanna vera fordómar oft og tíðum. Það er búið að markaðssetja námsmenn sem afætur á samfélaginu í staðinn fyrir að skilja að samfélagið er að fjárfesta í framtíð sinni með því að búa fólki fjölbreytta möguleika í námi. Ég get ekki stillt mig um það varpa þeirri spurningu fram hvort menn sætti sig við þá mynd sem við heyrum stundum um námsmenn, sérstaklega þegar orð falla um bílaeign námsmanna og eitt og annað slíkt, að þetta séu óhófslifnaðarmenn af báðum kynjum sem lifi í vellystingum á kostnað kerfisins og skili því engu. Svona eru þessi viðhorf og þau eru andstyggileg að mínu mati. Ég get alveg tekið undir það að hér hefur ekki alltaf verið rekin rétt menntastefna og ég get alveg tekið undir það að ég vil sjá meiri fjölbreytni í námsvali, fleiri möguleika. Sá vandi nær allt til sex ára bekkjarins og hann, þessi vandi, er nokkuð sem við þurfum að taka á, ekki bara á einum stað heldur á öllum stöðum í skólakerfinu. En það að líta á þá sem taka lán úr Lánasjóði ísl. námsmanna sem afætur á þjóðfélaginu er viðhorf sem ég hafna. Ég segi þetta hreint út vegna þess að ég er orðin hundleið á þessu. Til þess að verða ekki vænd um að vera að verja sjálfa mig verð ég að upplýsa það að vegna óréttlátra reglna datt ég nánast út úr lánakerfinu í upphafi náms míns og ég vil ekki sjá að þeir unglingar sem nú hyggja á framhaldsnám þurfi að sæta því sama. Eftir að ég hafði lokið námi voru gerðar endurbætur á námslánakerfinu og ég get vel unnt þeim sem á eftir koma að njóta þeirra endurbóta. Og ég tek undir það sem fram kemur í nál. því sem minni hlutinn skilaði --- eða hvort það var nú í frávísunartill. --- að við eigum að halda í það kerfi sem er búið að byggja upp í samráði við námsmenn. Svo ég komi nú og yfirbjóði í fordómum þannig að einhver sem haldinn er þessum fordómum geti þá tileinkað sér orðskrúð ekki minni rithöfundar en John Steinbecks, vil ég vitna í bók, ekki þá bók sem flestum er hugstæð núna, Þrúgur reiðinnar, vegna þess leikrits sem nú er í gangi og vegna þeirra kreppueinkenna sem við kennum þó þau séu sem betur fer ekki orðin eins alvarleg eins og í því ágæta leikriti og því ágæta ritverki, en það er önnur bók sem Steinbeck skrifaði, háðsleg bók og heitir Hundadagastjórn Pippins IV. og er þörf lexía. Þar veltir hann sér upp úr fordómum gagnvart ýmsum stéttum, m.a. námsmönnum. Þessi bók kom út á íslensku 1957 og mig langar að ljúka orðum mínum með því að benda á hvernig Steinbeck lýsir námsmanni þar í háðsstíl. En á bls. 80 í bókinni segir, með leyfi forseta: ,,Meðan þessu fór fram brá Todd sér í fjóra háskóla, Princeton til að nema klæðaburð, Harward vegna framburðar, Yale fyrir skoðanir og Virginíuháskóla upp á framkomu. Upp úr þessum skólum kom hann með lífstíðarveganesti á öllum sviðum nema í listum og utanlandsferðum. Úr hinu fyrrnefnda bætti hann með dvöl í New York þar sem smekkur hans fyrir vönduðum djassi tók framförum. Hin mikla reisn hans meðan endurreisn franska konungdómsins fór fram bætti úr hinu.`` Ég vildi óska að hér væri um skrumskælingu á umræðu um námsmenn að ræða. En því miður er bara stigsmunur en ekki eðlismunur á því umtali sem íslenskir námsmenn hafa mátt sæta. --- Fundarhlé.

Virðulegur forseti. Mér finnst ekki skynsamlegt af hæstv. forseta að taka þetta mál fyrir á meðan hæstv. menntmrh. er ekki viðstaddur í þingsal, svo sjálfsagt sem það ætti að vera, og ég mælist til þess að hlé verði gert þangað til ráðherra er kominn. Í öðru lagi vildi ég óska eftir því að formaður nefndar, sem reyndar birtist hér, verði einnig viðstaddur umræðuna. Ég geri hlé á máli mínu þangað til hæstv. ráðherra er viðlátinn.

Forseti hefur gert ráðstafanir til þess að hæstv. menntmrh. komi í salinn og ef hv. þm. gæti byrjað sína ræðu, annars yrði gert hlé.

Ég kýs hið síðara, virðulegur forseti.

Gert verður hlé uns hæstv. menntmrh. kemur --- og hæstv. menntmrh. er genginn í salinn.

Við höfum rætt frv. um Lánasjóð ísl. námsmanna í 2. umr. um nokkurt skeið hér í þinginu og hæstv. ráðherra hefur rakið í sínu máli og haldið tölu á þeim ræðum sem fluttar hafa verið og nokkuð hefur borið á því í hans máli að honum finnst hægt ganga umræðan og fátt nýtt koma fram í umræðum um málið. Ég get ekki verið sammála hæstv. ráðherra um það mat. Mér finnst hann megi vel við una að það er áhugi á málinu í þingsölum. Þetta er stórt mál og þetta er umdeilt mál í þinginu. Þetta er umdeilt mál í þjóðfélaginu svo hæstv. ráðherra þarf vart, svo þingreyndur maður sem hann er, að vera undrandi yfir því að menn þurfi að ræða það. Síðan bætist það við að fram eru að koma nýir efnislegir þættir í málinu m.a. af hálfu hæstv. ráðherra sem skipta miklu fyrir það og hugsanlega afgreiðslu þess og sem valda því að það er nokkuð í það, sýnist mér, að málið liggi skýrt fyrir af hálfu ríkisstjórnarinnar og hæstv. ráðherra. T.d. það sem kom fram í dag, sem voru kannski ekki splunkuný tíðindi en kom þó ljósar fram en áður hefur verið, viðhorf til vaxtatökunnar á námslán sem er eitt stærsta og um leið umdeildasta atriði þessa frv. Hæstv. ráðherra greindi frá því að það væri hans mat að menn ættu að halda sig við 1% vexti á námslán eins og ríkisstjórnin hefði samþykkt að hans tillögu að væri upphafsskref í málinu. Vissulega hafa talið að það væri illskárra en að farið væri upp í hámark, leyfilegt hámark samkvæmt þessu frv., þ.e. allt að 3% vextir. En jafnframt hefur komið fram í sambandi við þennan þátt málsins að þessi ákvörðun ríkisstjórnar og tilkynning ríkisstjórnar um vaxtatöku í upphafi, sem nemur 1% á námslán, segir viðskiptavinum lánasjóðsins í rauninni ekki nokkurn skapaðan hlut á hverju þeir geti átt von í framtíðinni varðandi þau lán sem þeir taka nú og á næstu árum hjá sjóðnum því að hvenær sem er getur til þess komið að ráðherra og ríkisstjórn taki nýja ákvörðun um vexti allt að 3% sem verði þá gildandi um þau lán sem viðkomandi hafa tekið. Menn vita í rauninni ekkert út í hvað þeir eru að fara nema það eitt að þeir geta búist við að vextirnir sem þeir þurfa að standa skil á af lánum sínum geti numið allt að 3%. Í umræðunni í dag var ráðherra inntur eftir því hvort hann væri þá ekki reiðubúinn til þess að breyta frv. til samræmis við þá stefnu, sem hann virtist vera að taka undir í orði, að miða við hámark 1% vexti. En þá kom svolítið annað hljóð í strokkinn. Þá ók hæstv. ráðherra sér undan því að taka jákvætt á þeirri hugmynd og skýrði þá afstöðu með því að aðstæður gætu alltaf breyst. Greindi okkur frá því að þetta væri ekki fastar í hendi, ákvörðun ríkisstjórnarinnar um 1% vexti, og boðskapur hans um það að miða skyldi við þetta í tíð núv. ríkisstjórnar, ef ég hef skilið hæstv. ráðherra rétt, að hún vildi hafa vaðið fyrir neðan sig í þessum efnum. Mér finnst þetta í rauninni ekki aðeins einkennilegur málflutningur, það liggur við að hann sé ósæmilegur. Að gefa út boðskap um 1% vexti á námslán, hnykkja á því að það sé stefna núverandi ríkisstjórnar og láta liggja að því að það gæti orðið svo á hennar valdaferli og í rauninni ásetningur en vilja samt hafa borð fyrir báru upp að 3% mörkunum. Þetta gengur auðvitað ekki upp og ég bið hæstv. ráðherra að skýra það nánar út fyrir okkur hér í umræðunni hvers konar hugarheimur það er sem hann hrærist í, að segja í öðru orðinu: Ég hef gert tillögu um 1% vexti, ég vil að það verði svo í tíð núv. ríkisstjórnar --- og jafnframt gaf ráðherrann í skyn að hann ætlaði að sitja sem fastast í stóli menntmrh. sem er ekkert óeðlilegt að spurt sé um í ljósi umræðu síðustu daga. Síðan hafnar hann hugmynd um það, ef ég hef metið orð hans rétt, að breyta tillögu meiri hluta menntmn. um að hafa vextina breytilega allt að 3%. Ég vil skora á hæstv. ráðherra um að endurskoða afstöðu sína. Hann væri maður að meiri ef hann gerði það og slægi því föstu og tæki undir það að vextir yrðu þó aldrei hærri en 1%. Því ef aðstæður breytast að mati ríkisstjórnar hver sem hún er og viðkomandi ríkisstjórn vildi hækka vaxtatöku í ljósi breyttra aðstæðna, þá er auðvitað enginn sem bannar henni að leita eftir breytingu á lögunum og leggja fram tillögu á þingi þannig að menn gætu þá metið málið í ljósi þess. Enginn skilji orð mín svo að ég sé með þessu að taka undir það sjónarmið að taka eigi vexti af námslánum. Gegn því mælum við í minni hluta menntmn. mjög eindregið að út á þá braut verði farið. En hitt er jafnljóst að það er verulegur munur á því hvort teknir eru 1% vextir eða 3% vextir af námslánum. Þetta er nýr þáttur í þessu máli í rauninni sem við þurfum að ræða frekar við hæstv. ráðherra og meiri hlutann í menntmn. Ég vil inna hv. formann menntmn. eftir viðhorfum til þessarar stöðu málsins í ljósi ítrekaðra yfirlýsinga hæstv. ráðherra hér um ásetning sinn um það að miða við að 1% vextir verði hámarkið. En það er að mínu mati ótækt að stilla námsmönnum frammi fyrir því að þeir geti hvenær sem er átt von á öðru og meira vegna þess að vextirnir eru breytilegir og þakið 3%. Annar stór þáttur í þessu máli sem hefur mikið verið ræddur en er einnig að fá á sig nýja mynd hér eftir því sem umræðan þróast og það eru hinar svokölluðu eftirágreiðslur á námslán. Það er atriði sem mörg orð hafa fallið um og sem viðmælendur okkar úti í þjóðfélaginu og viðskiptavinir lánasjóðsins láta sig miklu varða og telja eitt stærsta atriðið í tengslum við þetta frv. fyrir utan vaxtatökuna. Fyrir Alþingi liggja mjög eindregnar áskoranir um það að hverfa frá þessu tiltæki sem innleiða á með lögfestingu þessa frv. Hæstv. ráðherra hefur í ræðum sínum reynt að rökstyðja það bæði hvað snertir hagsmuni Lánasjóðs. ísl. námsmanna sem stofnun og hins vegar út frá almennum viðhorfum, að það sé eðlilegt að breyta til og taka upp eftirágreiðslur á námslánum. Gegn þessu höfum við, minni hluti menntmn., mælt mjög eindregið og varað við því og fjölmargir sem hafa talað í umræðunni. Það hefur verið bent á að þessar greiðslur eftir á baka námsmönnum afar mikið óhagræði og jafngilda í raun fyrir fjölmarga vaxtatöku á námslán á námstíma. Það er alveg ljóst að aðrir en þeir sem hafa breið bök til að styðjast við munu þurfa að leita til lánastofnana til þess að brúa bilið allan sinn námstíma í rauninni, jafnvel allan námstímann, og greiða lánastofnunum vexti, sem gildandi eru á hverjum tíma, á víxillánum eða skammtímalánum. Nú kemur hæstv. ráðherra og segir okkur að hann ætli að reyna að milda þetta með því að lánasjóðurinn taki á sig vaxtakostnaðinn í bili, námsmenn fái þetta reiknað inn í námslán sín á hverjum tíma og þannig safnist þessi vaxtakostnaður upp í höfuðstóli lána hjá lántakendum og þeir geti velt þessu áfram. Nú má segja að breyting í þessa átt, ef framkvæmd yrði með þessum hætti, geti létt greiðslustöðuna hjá námsmönnum í bili, en hitt er jafnljóst að þeir eru að taka á sig kostnaðinn af þessu óhagræði og hann safnast upp í endurgreiðslum þeirra til sjóðsins og er þannig íþyngjandi. Ég vil út af fyrir sig ekki hafna því að það geti verið til bóta fyrir viðskiptaaðila sjóðsins ef framkvæmd yrði sú hugmynd sem ráðherra var að kynna okkur og er seint fram komin í þessari umræðu af hans hálfu, en ég vil jafnframt spyrja hæstv. ráðherra um það nánar, hvernig hann sjái fyrir sér að þessi hugmynd hans, um það að sá vaxtakostnaður sem einstakir námsmenn þurfa að taka á sig verði endurgreiddur, verði útfærð. Ég tel alveg nauðsynlegt að það atriði, hvernig ráðherra hugsar sér útfærslu á þessu kerfi, liggi skýrt fyrir fyrir lok þessarar umræðu þannig að menn standi ekki frammi fyrir því eftir á, ef ekki fæst grundvallarbreyting á þessu atriði, að sagt verði: Þetta var nú hugmynd sem var kastað fram í umræðunni en það eru margir praktískir erfiðleikar á að útfæra hana og standa við hana og þannig yrði dregið í land. Við þurfum að hafa það alveg ljóst hver sá veruleiki er sem viðskiptaaðilar lánasjóðsins koma til með að standa frammi fyrir áður en gengið er til atkvæða um frv. að lokinni þessari umræðu. Margt af því sem sagt hefur verið um þennan þátt, hina svonefndu eftirágreiðslu, er afar ýkjukennt og fram sett af því er mér finnst til þess oft og tíðum að gera samskipti viðskiptamanna lánasjóðsins tortryggileg, gera aðstöðu námsmanna viðskiptalega séð við sjóðinn tortryggilega. Þótt hæstv. ráðherra hafi sagt hér í ræðu sinni áðan að hann vilji ekki slást í hóp þeirra sem ræða um misnotkun eða misferli í þessu sambandi þá er það í rauninni andi þeirrar umræðu sem hæstv. ráðherra og sá meiri hluti sem hann styðst við hér á Alþingi leiðir til. Afleiðingarnar af því hvernig þetta mál er sett fram í umræðunni og samanber þau minnisblöð sem nýlega eru fram komin frá Lánasjóði ísl. námsmanna og eflaust ekki án vitundar hæstv. ráðherra, minnisblað dagsett 5. maí, um það sem kallað er ofgreidd lán og vanskil á námsárangri hefur endurómað hér í fréttum. Ég held að það sé ekki eins fjarri lagi eins og hæstv. ráðherra vildi vera láta að jafna samskiptum námsmanna við lánasjóðinn við greiðslur vinnuveitenda, atvinnurekenda til launamanns. Í rauninni er þarna spurningin um framfærslu námsmanna, möguleika þeirra til að stunda sitt nám og að því leyti alveg um sambærilegt atriði að ræða hvað aðstöðu snertir og hjá launamanni gagnvart atvinnurekanda. Hvað er um það, eins og hér er verið að setja fram, að námsmaður standi skil á námsárangri og fái ekki sín lán greidd fyrr en slík skil liggja fyrir? Það er ósköp sambærilegt við það að menn þurfi að vinna í hálft ár jafnvel heilt ár launalaust og krafsa sig fram úr tilverunni án þess að fá lán sem þeir þó eiga rétt á samkvæmt gildandi reglum og eiga von á að fá að ákveðnum tíma liðnum. Það hefur verið upplýst að hér er í raun um óverulegar upphæðir að ræða að því er snertir uppgjör á svokölluðum ofgreiddum lánum umfram árið. Hér er um nokkra tugi millj. að ræða sem fara út í slíkum svokölluðum ofgreiddum lánum og enn þá lægri upphæðir þegar gert er upp í lok hvers árs. En það óhagræði sem námsmönnum er bakað með þessum samskiptareglum, sem hér er verið að innleiða, verður ekki reiknað til fjár. Ég held að meiri hlutinn hér á Alþingi ætti að hugsa sitt ráð betur áður en farið er að lögfesta þetta kerfi og baka viðskiptavinum lánasjóðsins allt það óhagræði sem því fylgir. Auðvitað er það svo eins og í öllum kerfum að það eru smugur eða gerðar tilraunir til að misnota þau og vafalaust fer þetta kerfi lánasjóðsins ekkert varhluta af því að um slíka misnotkun verður að ræða í einhverjum tilvikum, sumpart ekki að yfirlögðu ráði heldur vegna þess að aðstæður manna breytast og menn ná ekki þeim markmiðum sem þeir hafa ætlað sér í námi og komast þannig í einhverja erfiðleika en það á ekki að þurfa að leiða til þess að menn fari að umbylta kerfinu þegar meinbugirnir eru ekki stærri en þeir sem hér er um að ræða að því er varðar hag þessarar stofnunar. Þriðji stóri þáttur þessa máls eru síðan endurgreiðslurnar og þær mjög svo hertu kröfur sem verið er að innleiða með tillögum meiri hluta menntmn. og samkvæmt frv. einnig að því er það snertir. Þar höfum við í minni hluta menntmn. verið reiðubúnir til að stíga skref sem leitt gæti til verulega bættrar stöðu Lánasjóðs ísl. námsmanna og höfum í tillögum okkar tekið upp hugmyndir sem samtök námsmanna settu fram fyrri hluta vetrar til að koma til móts við nauðsynlegar úrbætur á þeirri stöðu sem Lánasjóður ísl. námsmanna vissulega er í og sem ráða þarf bót á, enginn neitar því. Ég tel að þær tillögur sem minni hluti menntmn. ber fram um þetta efni séu raunsæjar, viðráðanlegar fyrir viðskiptaaðila lánasjóðsins en eru hins vegar allt aðrar og ganga ekki eins langt og meiri hluti menntmn. leggur til í sínum tillögum. Þegar við hófum umræðu um þetta mál, virðulegur forseti, lágu ekki fyrir niðurstöður útreikninga um mat á líklegum afföllum hjá lánasjóðnum í nýju kerfi. Eins og menn vita, þá er um nokkur afföll að ræða í gildandi kerfi, kannski nálægt 10--15% ef rúmt er reiknað og með hertum endurgreiðslum sem minni hlutinn gerir tillögur um í sínum brtt. sem fluttar eru til vara ef dagskrártillaga um að vísa málinu frá verður ekki samþykkt. Við teljum að með tillögum okkar um hertar endurgreiðslur yrði það bil brúað sem nú er varðandi afföll í gildandi kerfi og með því sé verulegur ávinningur fenginn fyrir lánasjóðinn sem stofnun. Hins vegar er uppskeran að þeirri athugun sem Hagfræðistofnun Háskólans í samvinnu við Ríkisendurskoðun reyndi að vinna að beiðni menntmn. ekki sú sem að var stefnt því að í rauninni eru þeir útreikningar sem fyrir liggja mjög ófullkomnir og segja okkur næsta lítið um það hver verða líkleg afföll í þessu nýja kerfi þegar allir þættir eru teknir þar inn. Við fáum í rauninni aðeins endurmat á endurgreiðsluhlutfalli eða afföllum námsmanna í breyttu kerfi miðað við hertar endurgreiðslureglur en ekki að teknu tilliti til þeirra afskrifta sem líklegt er að myndist vegna þess að viðskiptaaðilar lánasjóðsins ráði ekki við þær greiðslur sem þeim er ætlað samkvæmt þessu breytta kerfi. Og ég held að þetta sé kannski sá þáttur sem mest óvissa er um og mest vöntun er á að fá metið með raunsæjum hætti. Eru menn í raun með þessum breytingum að bæta hag lánasjóðsins til lengri tíma litið eins og látið er að liggja í orði? Ég held að menn ættu að fara yfir þá útreikninga sem liggja fyrir á greiðslubyrði einstakra lánþega, viðskiptaaðila sjóðsins og þeirri stóru uppsöfnun sem þar verður og í raun óviðráðanlegri greiðslubyrði þeirra sem lægri tekjur hafa, þeirra sem mynda lágtekjuhópana hjá viðskiptaaðilum sjóðsins og þar sem í sumum tilvikum liggja fyrir niðurstöður um allt að tvöföldun á höfuðstóli frá því að lán eru tekin og við starfslok viðkomandi aðila. Hæstv. ráðherra minnti á það að frv. útilokar ekki að stjórn sjóðsins geti létt af slíkum lánum við starfslok manna ef aðstæður bjóða og þar yrði að sjálfsögðu um afföll að ræða sem draga úr því hagræði sem sjóðnum er reiknað vegna breytinga á föstum greiðslum og vegna vaxtatöku. Þetta er atriði sem hefði þurft að liggja mun skýrar fyrir, í rauninni áður en mál þetta var lagt fyrir og útreikningar, sem við höfðum fengið samkvæmt beiðni nefndarinnar, leysa engan veginn þá gátu sem það er að geta sér til um hver verða afföllin í reynd í þessu breytta kerfi. Mér er vissulega ljóst að þar fá menn aldrei fram allan sannleik þar eð það verður alltaf óvissu háð, en vafalaust hefði verið hægt að komast þar nær líkum en fyrir liggur í þeim niðurstöðum sem okkur var skilað með bréfi til formanns menntmn. 27. apríl sl. Í því erindi er bent af hálfu Ríkisendurskoðunar á ýmis atriði sem geti aukið afföll í kerfinu fyrir utan að það vantar í rauninni að meta það sem hlýtur að verða að fella niður af skuldum manna sem ekki ráða við vaxandi greiðslubyrði og standa frammi fyrir því við starfslok, að ekki sé talað um það sem fellur niður við ævilok. Það kemur hins vegar fram í þessum útreikningum um endurgreiðslufall námslána að þar safnast upp í breyttu kerfi vaxtakostnaður sem hleður á sig og þar koma fram tölur sem sýna að endurgreiðslufall námslána, eins og það er nú hér kallað, yrði í breyttu kerfi miðað við 3% vexti ekki minna en 123,5% sem virðast nú vera allbærileg skil til lánasjóðsins, þ.e. lánið yrði endurgreitt 23,5% umfram það sem ella væri og miðað við að í gildandi kerfi væri þarna um að ræða rétt tæp 91%. Það munar því nálægt 33% samkvæmt þessum útreikningum sem skilað var inn til nefndarinnar og það eitt út af fyrir sig er umhugsunarefni. Ég ætla, virðulegur forseti, eftir að hafa vikið að þessum stóru þáttum, sem eru eitt aðalumræðu- og ásteytingsefni varðandi þetta frv., að víkja að nokkrum atriðum sem fram komu hér í ræðum formanns menntmn., hv. 10. þm. Reykn., og í ræðum hæstv. ráðherra 27. apríl sl. og aftur í dag. Ég vil fyrst nefna örfá atriði úr ræðu formanns nefndarinnar um leið og ég ítreka að ágætt samstarf var við hana við málsmeðferðina og ég er þar ekki undan neinu að kvarta þó að mat okkar á málinu sem slíku sé afar ólíkt. Hv. þm. sagði 27. apríl, svo ég vitni hér til orða hennar: ,,Tilgangur þeirra breytinga sem felast í frv. er fyrst og fremst að treysta fjárhagslega stöðu lánasjóðsins til frambúðar og draga úr þeirri byrði sem ríkissjóður hefur af sjóðnum. Hinn mikilvægi stuðningur þjóðfélagsins við menntun verður áfram verulegur. Lánin verða hins vegar dýrari og greiðast fyrr upp en áður, enda verður framtíð sjóðsins ekki tryggð með öðrum hætti án aukinna ríkisframlaga.`` Þarna er hv. þm. auðvitað að draga fram ákveðinn kjarna í þessu máli og ég er ekki að segja að það sé gert með röngum hætti. En lausnin sem hún leggur áherslu á, að létta greiðslum frá sameiginlegum sjóði og leggja þær á viðskiptaaðila lánasjóðsins, fer ekki saman við þau markmið, sem hv. þm. hefur þó í orði tekið undir, að tryggja jafnrétti til náms og það er í rauninni meginásteytingsefni okkar í minni hluta menntmn. við meiri hlutann að hér er verið að skerða aðstöðu námsmanna miðað við efnahag, búsetu og framfærslu frá því sem verið hefur, auka mismunun að þessu leyti og það út frá því sjónarmiði að það verði umfram allt að draga úr greiðslum úr sameiginlegum sjóði til þessara þátta. Það er það leiðarljós sem þarna er farið eftir. Ég tek það fram að það er eðlilegt að beita skynsamlegu aðhaldi í sambandi við námslánakerfi og leitast við að koma í veg fyrir að það þjóni ekki þeim markmiðum sem sett eru í lögum. Það getur verið sameiginlegt áhugamál. En það má ekki nota slíka þætti til að draga að sér og draga við við sig þann nauðsynlega stuðning sem verður að fást ef menn ætla að standa við markmiðið jafnrétti til náms. Og það er sá feluleikur, sem hér er stundaður og er á fullri ferð jafnt hjá hæstv. ráðherra sem talsmönnum meiri hluta menntmn. Hæstv. ráðherra, sem nú er horfinn af vettvangi, býr mál sitt í þann búning að gefa sér að það sé nánast lögmálsbundin upphæð sem von sé til að fá Alþingi til þess að leggja inn í þennan málaflokk og það sé eitthvað nálægt því sem greitt hefur verið eða 2 milljarðar kr. á ári hverju og ekkert fram yfir það. Út frá því er gengið og út frá því er lagt. Við gerum okkur auðvitað alveg grein fyrir því að staða Lánasjóðs ísl. námsmanna verður ekki gerð viðunandi rekstrarlega séð nema sameiginlegur sjóður sé reiðubúinn til þess að taka tímabundið á í þessum efnum og rétta við stöðuna. Ef vilji væri nú til þess hjá meiri hlutanum á Alþingi að gera það, þá stæði örugglega ekki á stjórnarandstöðunni að rétta þar hjálparhönd. Komið hafa yfirlýsingar frá talsmönnum stjórnarandstöðuflokkanna og ég minni á ræðu þingflokksformanns Framsfl. síðast í gær sem gaf yfirlýsingar sem ekki verða skildar á annan hátt en þann að ekki standi á Framsfl. að taka á í þessum efnum þannig að þetta lögmál, sem hæstv. menntmrh. er að búa til í sambandi við mögulegan stuðning úr sameiginlegum sjóði til að geta tryggt jafnrétti til náms, er tilbúningur og endurspeglar aðeins skort á pólitískum vilja til að fylgja þessu máli fram og skapa samræmi milli orða og athafna. Ég tengdi þetta mál framsögðuræðu hv. formanns menntmn., 10. þm. Reykn., vegna þess að það er auðvitað sá þingmeirihluti og nefndarmeirihluti sem ber ábyrgð formlega séð á þeim tillögum sem hér eru fram settar þó að ég efist ekkert um að náið samráð hafi verið haft við ráðherrann um það sem þar var fram borið. Óneitanlega var það dálítið sérstakt þegar hæstv. ráðherra gaf tillögum meiri og minni hluta einkunnir, svona rétt eins og hlutlaus prófdómari, í ræðu sinni 27. apríl sl. Svona nánast eins og hann væri að sjá þessar tillögur hér fyrst á þingskjölum. En ekki ætla ég að hafa það sem stórt gagnrýniatriði af minni hálfu og á ég eftir að koma að máli hæstv. ráðherra betur síðar. Hv. formaður menntmn. vék að 3. gr. laganna þar sem verið er með þeim breytingum, sem gerðar eru frá gildandi lögum, að veikja til muna það lagaboð sem er um stuðning við námsmenn til þess að tryggja í reynd markmiðin um jafnrétti til náms. Og hv. 10. þm. Reykn. orðaði það svo: ,,Hins vegar hefur stjórnin samkvæmt frv. rýmra svigrúm en verið hefur til þessa til að ákveða fyrir hvaða útgjöldum námsmanns skuli lánað og hvaða tillit skuli taka til fjölskyldustærðar hans, tekna o.s.frv.`` Þetta er mjög skýrt orðað. Þarna kemur það fram sem verið er að færa í lög samkvæmt fyrirliggjandi lögum meiri hlutans að draga úr því lögboðna tilliti til aðstæðna námsmanna sem er að finna í 3. gr. gildandi laga og sem við í minni hluta menntmn. gerum tillögu um að standi óhaggað. Eitt atriði þessa máls, sem ekki þykir kannski mjög stórt fljótt á litið, snertir kröfuna um fjölda ábyrgðarmanna. Fram að þessu hefur það verið látið nægja að viðskiptaaðili, námsmaður sem skiptir við lánasjóðinn, hafi aðeins einn ábyrgðarmann. Hér er það fært í þann búning að hann skuli a.m.k. vera einn og að hver ábyrgðarmaður skrái sig fyrir tiltekinni upphæð. Hv. 10. þm. Reykn. orðaði það svo hér í ræðu sinni 27. apríl, með leyfi forseta: ,,Á þennan hátt þyrftu ábyrgðarmenn strax að taka afstöðu til þess hvernig þeim litist á að ábyrgjast heildarskuld námsmannsins en mundu ekki ánetjast smám saman eins og í þeirri aðferð sem frv. gerir ráð fyrir.`` Hv. þm. Guðrún Helgadóttir gerði þennan þátt að umræðuefni í sínu máli við umræðuna. Og hæstv. ráðherra veittist að þingmanninum sérstaklega vegna þess. Ég held að menn ættu að fara svolítið betur yfir þær aðstæður sem þarna er verið að skapa. Ekki vegna þess að það sé óeðlilegt að skyldur fylgi lögboðinni ábyrgð, undan þeim verður auðvitað ekki vikist ef lögin eru þannig sniðin. En hins vegar er ég hræddur um að með þessum hertu endurgreiðslum og með þessum kvöðum um að því sé haldið upp að nefinu á ábyrgðarmanni hverju sinni hvaða ábyrgð hann sé að axla verði aðstæður námsmannanna til að fá ábyrgðarmenn og til þess í raun að geta tekið lán hjá sjóðnum til muna örðugri en verið hefur til þessa. Það þarf ekki neina vitringa til að átta sig á því hverjir það verða sem lenda í erfiðleikum vegna þessara ákvæða og vegna þess í hvaða stakk það er búið hér. Við getum tekið dæmi af einstæðu foreldri með eitt eða fleiri börn í samskiptum við Lánasjóð ísl. námsmanna annars vegar og hins vegar námsmenn sem eiga gilda að og þannig aðstæður að auðvelt er fyrir þá að fá slíkar uppáskriftir á færibandi í sumum tilvikum án þess að viðkomandi þurfi að hafa miklar áhyggjur af því að gerast ábyrgðarmenn fyrir viðkomandi. Ég nefni þetta sérstaklega vegna þeirra orða sem fram komu hjá hæstv. ráðherra við umræðuna þó ég sé með því engan veginn að gera lítið úr því að ábyrgð fylgi þeim samskiptum sem þarna er um að ræða. Menn þurfa auðvitað að horfast í augu við hvað verið er að leiða í lög hverju sinni. En það er ekki aðalatriði málsins heldur er það spurningin um aðstæður námsmannanna til þess að geta komist í viðskipti við sjóðinn og til þess að geta í reynd stundað nám í krafti þess. Hv. 10. þm. Reykn. ræddi um eftirágreiðslurnar og ofgreiddu lánin og talaði í því sambandi um misnotkun á fjármunum. Þannig innleiddi hún þá umræðu sem hæstv. ráðherra vildi ekki fara langt út í eða gera að sínu, að stimpla menn sem einhverja misindismenn sem færu þar fram úr. Og í þessu samhengi kom einmitt hv. formaður menntmn. fram með hugtakið um eftirágreidd laun sem hæstv. ráðherra vísaði mjög bratt frá. Því hv. 10. þm. Reykn., formaður menntmn., sagði orðrétt: ,,Ætla má að námsmenn verði fljótir að aðlaga sig þessum breyttu reglum og má e.t.v. með nokkrum rökum líkja þessari aðferð við eftirágreidd laun.`` Það fara ekki alveg saman samlíkingar og skilningur hjá hæstv. ráðherra og formanni menntmn. Og skilningur formanns menntmn. miklu nær því sem við höfum verið að túlka heldur en viðbrögð ráðherrans. Þetta voru nokkrar athugasemdir sem tengjast framsögu meiri hluta menntmn. og sem ég hef fyrst nú tækifæri til að koma með ábendingar um og gera athugasemdir við. Ég ætla þá, virðulegur forseti, að víkja að nokkrum atriðum úr máli hæstv. menntmrh. í fyrri ræðu hans við þessa umræðu þann 27. apríl sl. Hæstv. ráðherra, sem hefur kvartað undan því nokkrum sinnum að honum þyki ganga seint að þoka áfram umræðu um þetta mál hér í þinginu, viðurkenndi það í þessari ræðu að dregist hafi úr hömlu af hans hálfu að leggja þetta mál fram og það eru kannski þær aðstæður og margháttuð missmíð tæknilegs eðlis sem var á frv. eins og það kom fram sem hefur átt þátt í því að bæði menntmn. þurfti lengri tíma til að athuga málið og einnig við að ræða það ítarlegar en ella hefði kannski orðið við 2. umr. Það var í þessari ræðu sem hæstv. ráðherra bjó til lögmálið um einhverja fasta upphæð sem væri hægt að fá Alþingi til að reiða fram sem framlag í Lánasjóð ísl. námsmanna og ég hef þegar vikið að. Og það var í þessari umræðu sem hæstv. ráðherra kom fram með það sjónarmið að ef Alþingi kæmist að því að það þyrfti að athuga þetta mál betur, leggja það fyrir á annan hátt og stuðningur yrði við megintillögu minni hluta menntmn. þá yrði lánasjóðurinn gjaldþrota og þjónaði engum og þar með væri sem sagt sú binding öll fallin. Það var þetta viðhorf að ekki væri hægt að ráða bót á þessu máli eða koma til móts við sjónarmið minni hlutans nema með því að skerða þjónustu og viðskipti lánasjóðsins við námsmenn. Hæstv. ráðherra orðaði það svo við þessa umræðu, með leyfi forseta. ,,Ef þetta frv. fæst ekki samþykkt þá verður nauðsynlegt að skerða grunnlánin, hjá því verður einfaldlega ekki komist. Og ég geri ráð fyrir að sú skerðing gæti numið allt að 30%, jafnvel meira til þess að mögulegt sé að halda sjóðnum innan ramma fjárlaga og lánsfjárlaga.`` Og þarna kemur hæstv. ráðherra einmitt að þessum gapastokk sem hann hefur komið sjálfum sér í og vill ekki fá neina aðstoð til að losna úr. Þ.e. að setja þetta mál upp í ljósi gildandi fjárlaga og að miðað verði við að hægt verði að standa við þau mörk sem þar eru dregin og Alþingi hefur ákveðið þó að hitt sé jafnljóst að hvenær sem er getur hæstv. ráðherra leitað til þingsins til að fá þar breytingu á og til þess að leysa málið. Í rauninni er sköpuð algerlega óviðunandi aðstaða fyrir þingið að fjalla um þetta mál út frá svo skammsæju sjónarmiði að hér þurfi að ná fram breytingum vegna uppgjörs innan eins fjárlagaárs. Það eru auðvitað fjarstæðukenndar aðstæður sem verið er að skapa með slíku. Þetta tengist því sem kom fram í umræðunni í dag og ég leyfi mér að taka upp í þessu samhengi. Það er sá veruleiki að ekki á að greiða neitt út úr sjóðnum á seinni hluta ársins. Það á engin haustlán að greiða til þess að bæta greiðslustöðu innan ársins. Hér var borin fram spurning til hæstv. ráðherra sem hann svaraði ekki í orðaskiptum að lokinni ræðu hans í umræðunni í dag: Hvað ætlar hæstv. ráðherra að gera með þann afgang sem við þetta skapast hjá lánasjóðnum við uppgjör um næstu áramót? Greiðsluafgang upp á hundruð milljóna, nefndar voru 800 millj. að mig minnir í þessu samhengi. Af hverju notar ekki hæstv. ráðherra þá fjármuni sem þarna falla til og liggja innan rammans samkvæmt upplýsingum sem ég vænti að séu marktækar og vísað var til framkvæmdastjóra lánasjóðsins í því sambandi. Af hverju er það fé ekki notað til að greiða út a.m.k. hluta haustlána á þessu ári í staðinn fyrir að safna því upp? Er það hugsanlegt, hæstv. ráðherra, að áformin séu þau að nota þann afgang sem þannig er skapaður til að draga í land á næsta fjárhagsári í fyrirgreiðslu við lánasjóðinn? Ég óska eftir skýrum svörum varðandi þetta atriði að gefnu tilefni vegna þess að hæstv. ráðherra svaraði endurteknum fyrirspurnum um þetta efni engu. Hæstv. ráðherra leitaðist við að réttlæta samskipti sín við félagslegar hreyfingar námsmanna við undirbúning þessa máls með því að halda því fram að það hafi í raun verið allt með felldu í samskiptum við undirbúning frv. Ráðherrann sagði orðrétt, með leyfi forseta: ,,Námsmenn fengu tvo fulltrúa í þá nefnd sem gekk frá frv. um Lánasjóð ísl. námsmanna en áður höfðu þeir fengið nokkrar vikur til að kynna sér tillögur um leiðir til úrbóta í málefnum lánasjóðsins og koma á framfæri athugasemdum og eigin tillögum.`` Ég vísa einfaldlega til þess veruleika sem fyrir liggur og hefur verið rakinn við þessa umræðu, hvernig háttað var störfum þeirrar nefndar sem sett var á laggirnar í nóvember sl. og starfaði í tíu daga eða svo. Ég verð að segja að það er ólíku saman að jafna þeim samskiptum sem ráðuneytið í öllu sínu veldi stóð fyrir og hins vegar hreyfingar námsmanna, settar undir mikinn þrýsting og skammtaður afar naumur tími, sýndu með ábyrgum tillögum sem þær settu fram, það fólk sem að þessum málum vann á vegum hreyfinga námsmanna, lögðu fram sem andsvar við tillögum ráðuneytisins sem voru auðvitað fullbúnar og fullmótaðar áður en farið var að kalla til námsmenn því þeir máttu rétt sjá þetta til málamynda á lokastigi. Hreyfingar námsmanna voru t.d. útilokaðar frá samskiptum við ráðuneytið og nefndina sem sett var á laggirnar á sl. sumri. Og það var farið með þær hugmyndir sem þar voru í deiglu og eru undirstaða þessa frv. sem ríkisleyndarmál, einnig gagnvart menntmn. þar sem óskir komu fram um að fá að heyra og sjá þau meginatriði sem þar væru rædd til að geta hafið umræðu um þessi mál á vettvangi nefndarinnar eins og þingsköp heimila að gert sé um einstök mál þó þing sé ekki starfandi. Hæstv. ráðherra taldi að það hefði verið tekið tillit til ýmissa sjónarmiða námsmanna við samningu frv. og umfjöllun í nefndinni og vísaði frá þeirri gagnrýni sem fram var borin. Auðvitað er ekki hægt að hafa áhrif á það hvernig hæstv. ráðherra metur málið og setur það fram af sinni hálfu en veruleikinn er allur annar en hæstv. ráðherra reyndi að láta að liggja í ræðu sinni um þetta efni. Hæstv. ráðherra beindi síðan orðum sínum til okkar í stjórnarandstöðunni og taldi að við skulduðum sér og þinginu skýringar á því hvernig við ætluðum að tryggja jafnrétti til náms og leysa þann vanda sem við er að fást. Ég vil vegna þessara frýjunarorða hæstv. ráðherra fara nokkrum orðum um þetta efni, þó að hæstv. ráðherra sé auðvitað kunnugt um það hvaða sjónarmið það eru sem liggja til grundvallar okkar tillögum. Við viðurkennum að við vanda sé að fást hjá Lánasjóði ísl. námsmanna. Við tökum tillit til þess í okkar tillögum sem fluttar eru til vara við þetta mál. Brtt. okkar varðandi 8. gr. frv. er um verulega hertar endurgreiðslur sem gætu numið allt að hálfum milljarði til hagsbóta fyrir sjóðinn. Hæstv. ráðherra fannst það ekki vera mikils virði og taldi það hrökkva skammt. En við höfum jafnframt sett fram hugmyndir um að ríkissjóður verði að taka á sig tímabundið auknar greiðslur til lánasjóðsins sem ekki væri óeðlilegt að framkvæmdar væru með yfirtöku að hluta á áhvílandi lánum sjóðsins til að bæta aðstæður hans og koma honum á sléttan sjó, rekstrarlega, til lengri tíma litið. Hvers vegna eru menn ekki reiðubúnir til þess að taka þannig á máli? Er eitthvað öðruvísi háttað varðandi Lánasjóð ísl. námsmanna en önnur félagsleg jöfnunarkerfi í þessu landi, heldur en þann stuðning sem veittur er við skólakerfið í landinu þar sem ríkissjóður axlar verulegar upphæðir og verulegan hluta til að halda því uppi? Það má vísa til aðgerða sem gerðar hafa verið varðandi aðra þætti sem varða hag fjölmargra, yfirtöku á áhvílandi skuldum. Ég nefni sem dæmi þá aðgerð sem framkvæmd var í tíð síðustu ríkisstjórnar varðandi Rafmagnsveitur ríkisins til þess að koma í veg fyrir stórhækkaða gjaldskrá og aukna mismunun í því jöfnunarkerfi sem reynt hefur þó verið að viðhalda með stuðningi ríkisins í sambandi við þá nauðþurft sem orkan er fyrir rekstur heimilanna í landinu. Það er því mjög langt frá því að við höfum horft fram hjá því að það þurfti að grípa til aðgerða í sambandi við málefni lánasjóðsins. Síðan er því við að bæta að auðvitað er sjálfsagt að fylla upp í göt sem kunna að vera á framkvæmd, göt sem bjóða upp á misnotkun í sambandi við þetta kerfi. Um það geta vafalaust allir sameinast og ekki síst námsmenn sem hafa ítrekað borið fram tillögur þar að lútandi og er það auðvitað í þeirra hag að komist verði hjá misnotkun í sambandi við rekstur sjóðsins sem leiðir til fjárhagslegs tjóns fyrir heildina. Svo vék hæstv. ráðherra að brtt. minni hlutans lið fyrir lið, býsna nákvæmlega. Ég þakkaði hæstv. ráðherra í stuttu andsvari fyrir það að hann tók af mér ómakið með vissum hætti eða bætti um betur með því að vekja athygli á þessum brtt. minni hlutans. En það kom hins vegar fram, virðulegur forseti, að hæstv. ráðherra hafði ekki skilið tillöguflutninginn nema að takmörkuðu leyti og hafði auðvitað allt á hornum sér varðandi efni þessara tillagna og þess vegna ætla ég aðeins að svara nokkrum athugasemdum sem fram komu af hálfu hæstv. ráðherra ef það mætti verða til þess að leiðrétta misskilning sem greinilega var uppi hjá honum um einstaka þætti í okkar brtt. Hæstv. ráðherra vék að brtt. varðandi 3. gr. frv. og sagði orðrétt: ,,Líka er lagt til í 2. brtt. minni hlutans við 3. gr. að ráðherra sé skyldaður til að skipa nefnd þriggja manna til að fjalla um breytingar á reiknuðum framfærslugrunni ef ósk kemur fram um slíkt. Hlutverk fjárveitingavaldsins og stjórnar sjóðsins innan ramma laganna er að ákveða upphæð námslána. Ég sé ekki að það sé til bóta að koma á enn einni nefndinni með aðild hagsmunaaðila og oddamanns.`` Hér er ekkert nýmæli á ferðinni, hæstv. ráðherra. Þetta hefur verið lögboðið síðan 1989 og er hluti af lögum um Lánasjóð ísl. námsmanna að slík þriggja manna nefnd fjalli um breytingar á reiknuðum framfærslukostnaði og geri tillögu til stjórnar sjóðsins þar að lútandi þannig að það er ekki verið að auka við neitt sem fyrir er. Hér er því um misskilning að ræða hjá hæstv. ráðherra þegar hann er að gera athugasemdir við þessa brtt. Þá vék hæstv. ráðherra að því svo að ég vitni orðrétt til hans máls: ,,Mér sýnist líka nokkuð einkennilegt að minni hluti menntmn. skuli leggja til að þeir sem rétt eiga á námsláni skuli eiga kost á aðild að Söfnunarsjóði lífeyrisréttinda. Um þetta eru höfð nokkuð mörg orð í nál. minni hlutans á bls. 6. Það ákvæði í gildandi lögum er til komið vegna húsnæðiskerfis sem hefur verið lagt niður og námsmenn hafa sjálfir lýst yfir að litlu skipti hvort ákvæði af þessu tagi sé úti eða inni. Það er ástæðan fyrir því að þetta er lagt til í frv. að þetta kerfi, húsnæðiskerfi sem byggt var á, er ekki lengur til.`` Þetta er nú ekki svona einfalt, hæstv. ráðherra. Lífeyrissjóðir eru ekki einvörðungu til að skapa mönnum aðgengi vegna húsnæðislána og þar hafa vissulega verið gerðar breytingar á. Ég vísa í þessu sambandi til umsagnar Alþýðusambands Íslands og leyfi mér að vitna til þeirrar umsagnar, með leyfi forseta: ,,Miðstjórn [þ.e. miðstjórn Alþýðusambandsins] telur óskynsamlegt að fella niður lífeyrissjóðsgreiðslur lánþega. Aðild námsmanna að því velferðarkerfi sem lífeyrissjóðirnir fela í sér er rökstudd með tilvísun til þess að ef námsmenn yrðu t.d. fyrir varanlegri örorku meðan á námi stendur hefðu þeir ekkert öryggisnet. Krafa húsnæðiskerfisins til aðildar að lífeyrissjóði kom miklu seinna fram. Eðlilegra er að gera slíkar breytingar þegar löggjöf um tryggingar verður samræmd. Miðstjórn mótmælir þeirri röngu fullyrðingu sem fram kemur í greinargerð með frv. að lífeyrisréttindi í almennum lífeyrissjóðum séu hliðstæð þeim sem hægt er að kaupa á almennum markaði.`` Þetta er tilvitnun í umsögn Alþýðusambands Íslands um þetta efni og þeir fulltrúar námsmanna sem ég ræddi við um þessi efni töldu skynsamlegt að halda inni heimildinni um aðild að Söfnunarsjóði lífeyrisréttinda eins og verið hefur og er í gildandi lögum. Þá gerði hæstv. ráðherra athugasemd við 3. brtt. minni hluta nefndarinnar sem gerir ráð fyrir því að fjölgað sé í stjórn Lánasjóðs ísl. námsmanna úr sex í átta. Þar erum við að gera tillögu um að Iðnnemasamband Íslands fái fulltrúa í stjórn sjóðsins en Iðnnemasambandið er stór viðskiptaaðili við sjóðinn, eða námsmenn innan vébanda þess, en ekki færri en 1.400 námsmenn í Iðnnemasamandinu eru í viðskiptum við Lánasjóð ísl. námsmanna. Við gerðum jafnframt tillögu um það að fulltrúi valinn af ráðherra bættist við úr hópi samstarfsnefndar háskólastigsins þannig að jafnvægi héldist á ráðherravöldum fulltrúum og fulltrúum tilnefndum af hagsmunaaðilum. Hæstv. ráðherra sagði þar, eins og hann hefur ítrekað síðar, að þannig hafi verið litið á að Bandalag ísl. sérskólanema fari með mál sérskólanemenda í stjórn lánasjóðsins, þar með talin mál iðnnema og þess vegna sýnist ónauðsynlegt að fjölga í stjórn sjóðsins, eins og ráðherrann orðaði það í ræðu sinni. Ég harma að hæstv. ráðherra skuli ekki hafa tekið undir þessa brtt. og að meiri hluti menntmn. skuli hafa hafnað því að gera hana að sinni og taka undir með minni hlutanum um þetta efni. Ég er alveg viss um það að það yrði til bóta fyrir starfsemi lánasjóðsins að Iðnnemasamband Íslands ætti þar fulltrúa, bæði fyrir umbjóðendur þess en ekki síður til þess að tryggja eðlileg viðskipti lánasjóðsins við þá sem eru innan vébanda Iðnnemasambands Íslands. BÍSN, sem svo er skammstafað, Bandalag ísl. sérskólanema, hefur ekki þann aðgang að iðnnemum sem ekki eru innan þeirra vébanda og ekki upplýsingar um stöðu þeirra og hag sem Iðnnemasamband Íslands hefur og þess vegna er það mjög leitt að meiri hluti menntmn. skuli ekki hafa fallist á þessa tillögu og ráðherrann séð sér fært að veita henni stuðning. Í þessari ræðu sinni fjallaði hæstv. ráðherra um eftirágreiðslurnar og sú umræða er það margyfirfarin að ég ætla ekki að eyða mörgum orðum þar til viðbótar en í því sambandi féll orðið ,,misnotkun`` af hálfu ráðherra ítrekað. Ég nefni það hér vegna þess að hann var að bera það af sér í ræðu í dag um sama efni að hann hefði verið að gera því skóna. Orðrétt sagði hæstv. ráðherra þarna í ræðu sinni 27. apríl, með leyfi forseta: ,,Auðvitað er ekkert vit í því að vera með svona ákvæði inni í lögum sem gefa mönnum kost á slíku sem þessu sem verður að kalla misnotkun. Það verður að kalla þetta misnotkun og verið er að koma í veg fyrir það með þessu ákvæði.`` Þetta er tilvitnun í mál hæstv. ráðherra. Þá eru það lántökugjöldin sem við gerum tillögu um að ekki verði lögfest en hæstv. ráðherra telur eðlilegt að lögfesta og meiri hluti menntmn. Í útreikningum hefur þar verið miðað við 1,2% sem er rökstutt með því að eðlilegt sé að láta viðskiptaaðila lánasjóðsins standa undir kostnaði við rekstur hans og hæstv. ráðherra þykja þetta vera hófleg gjöld. Hér er verið að auka álögur á námsmenn og það er óeðlilegt að okkar mati til viðbótar við allt annað að auka þessum lið við, íþyngjandi fyrir viðskiptaaðila sjóðsins því að í raun er um verulegar upphæðir að ræða sem eiga að skila sér inn í gegnum þessi lántökugjöld. Upphæðin sem þarna er á ferðinni er 100--200 millj. kr., ef ég man rétt, a.m.k. þegar fram í sækir, þannig að hér er um allverulegar álögur að ræða. Þá vék hæstv. ráðherra í ræðu sinni að einni brtt. sem er varðandi 7. gr. og hafði um það þessi orð, með leyfi forseta: ,,Í frv. er gert ráð fyrir að endurgreiðslur hefjist einu ári eftir námslok. Meiri hluti menntmn. hefur lagt til að endurgreiðslur hefjist tveimur árum eftir námslok og ég tel það sanngjarnt og fellst á þá brtt. meiri hlutans. Ég get hins vegar ekki fallist á að þetta verði óbreytt frá gildandi lögum, þ.e. þrjú ár. Lagt er til í tillögum minni hlutans að ári eftir námslok sé námsmanni tilkynnt upphæð heildarskuldar hans. Þetta er ónauðsynlegt þar sem sjóðurinn sendir öllum skuldurum yfirlit yfir skuldir þeirra um hver áramót og ekki er ráðgert að breyta því,`` segir hæstv. ráðherra. Þetta er meinlaus athugasemd út af fyrir sig en ekki sé ég að neitt sé á móti því að tryggja í lögum það sem hefur reynst vel í reynd og er stundað þannig að þetta er ekki vel rökstudd athugasemd frá hæstv. ráðherra. Síðan segir ráðherrann: ,,Mér sýnist einnig einkennilegt og í raun og veru ótrúlegt að minni hluti menntmn. skuli leggja til að endurgreiðslur skuli fara fram á grundvelli reglna sem giltu á þeim tíma sem námsmaður undirritaði einstök skuldabréf.`` Og bætir við: ,,Hérna hlýtur að vera um einhver mistök að ræða hjá þeim sem tillöguna flytja því ég sé ekki betur en þetta geti falið í sér aukna greiðslubyrði skuldara miðað við það sem gert er ráð fyrir í frv.`` Ég verð að segja að hér held ég að hljóti að vera um misskilning að ræða hjá hæstv. ráðherra. Hér er að sjálfsögðu ekki verið að breyta neinu um það eða hafa á móti því eða bregða fæti fyrir að eldri lán flytjist aftur fyrir eins og mér sýnist að sé skilningur hæstv. ráðherra þegar hann er að túlka þessa brtt. Hér er einfaldlega verið að slá því föstu með þessari tillögu að endurgreiðslur fari fram á grundvelli reglna sem giltu á þeim tíma sem lánið var veitt og skuldabréf undirrituð og kemur með engum hætti í veg fyrir að eldri skuldir séu færðar aftur fyrir eins og gert er ráð fyrir með frv. Fleiri atriði gerði hæstv. ráðherra athugasemdir við í brtt. okkar og sé ég ekki ástæðu til að elta ólar við það allt saman. Það er á svipuðum misskilningi byggt sýnist mér eða vilja til að gera brtt. okkar tortryggilegar í því formi m.a. að ónauðsynlegt sé að festa í lög tiltekin ákvæði og læt ég nægja að vísa til þess að ég er ekki sammála þeirri túlkun hæstv. ráðherra. Eitt atriði var réttmætt í saumnálarleit hæstv. ráðherra varðandi brtt. okkar. Okkur hefur sést yfir að leggja til sérstaklega þá breytingu við 15. gr. að gera ekki ráð fyrir vöxtum sem tekjum í lánasjóðinn. Það er alveg rétt og auðvitað, ef okkar brtt. væru samþykktar, yrðu engar slíkar tekjur þannig að ákvæðið út af fyrir sig gæfi ekkert í aðra hönd. Ég hefði vissulega getað hugsað mér að standa að brtt. um það og það væri í rökréttu samhengi við aðrar tillögur sem við flytjum þar sem ekki er gert ráð fyrir vöxtum á námslán. Þetta voru athugasemdir að gefnu tilefni í ræðu hæstv. ráðherra. Ég ætla þá aðeins að koma að fáeinum atriðum sem ráðherrann vék að í ræðu sinni í dag og verða það þó ekki mjög mörg atriði sem þar verða tekin fyrir af minni hálfu nú. Ráðherrann var þar í ræðu sinni áfram í hlutverki dómarans og er það auðvitað hans góði réttur. Hann hélt því fram að þingmenn, og átti við þá sem mæla fyrir minnihlutaáliti menntmn. geri ég ráð fyrir, misskilji jafnrétti til náms og taldi að því væri til haga haldið í tillögu meiri hluta nefndarinnar og í frv. sjálfu. Ég held að þessu sé þveröfugt farið að það sé einmitt skorturinn á samræmi milli tillagna hæstv. ráðherra og meiri hluta menntmn. og því sem slegið er föstu í orði, að vísu ekki í sjálfu frv. en í ræðum manna, að þeir vilji tryggja jafnrétti til náms. Það er galli á brtt. meiri hluta menntmn. varðandi 1. gr. frv. Þar er þetta ekki orðað með þeim hætti sem við gerum tillögu um heldur er verið að gera ráð fyrir því að tækifærin til náms séu tryggð. Ef ég man rétt, þá er orðanna hljóðan á brtt. meiri hlutans eitthvað í þá veru en ég er ekkert að draga úr því að hugur búi að baki því sem menn mæla en það er hins vegar ekki útfært í tillögum varðandi frv. og það er það sem við hljótum að gera athugasemdir við. Hæstv. ráðherra vék að breytingu á lögum um Vísindasjóð sem samkvæmt athugasemdum við frv. er ætlað að taka við því hlutverki sem gert er ráð fyrir í gildandi lögum um námsstyrki. Hæstv. ráðherra upplýsti okkur um það að í þeirri vinnu að breytingum á gildandi lögum um Vísindasjóð, sem nú væri hafin, eigi að huga að styrkveitingum. Ráðherrann taldi sig hafa svarað fram komnum athugasemdum að því er varðar námsstyrki og hlutverk Vísindasjóðs í því samhengi með þessum mjög svo veiku tilvísunum í þá endurskoðun sem nú er hafin. Í rauninni þyrfti ráðherrann ef ætti að taka yfirlýsingar hans gildar að leggja fyrir tillögur við þá aðila sem hann felur að endurskoða lög um Vísindasjóð, efnislegar tillögur um það hvernig hann vilji að Vísindasjóður taki á sig skuldbindingar að því er snertir námsstyrki og sem snerta hið almenna námsaðstoðarkerfi sem verið er að breyta og í rauninni að fella niður styrkveitingar frá Lánasjóði ísl. námsmanna og vísa þeim út í óvissan buska eins og hér er gert í reynd. Ég leyfi mér því að inna hæstv. ráðherra eftir því hvort hann hafi markaðar tillögur fram að færa um það með hvaða hætti Vísindasjóður eigi að taka við því hlutverki að veita námsstyrki. Slíkar breytingar ættu auðvitað að haldast í hendur við breytingar á lögum um Lánasjóð ísl. námsmanna ef eðlilega væri á máli haldið. Okkur greinir á, hæstv. ráðherra, um það hvernig eigi að meta tekjur manna með tilliti til greiðslubyrði. Hæstv. ráðherra telur eðlilegt að miða við meðaltekjur litið til baka og fann að því að miðað væri í útreikningum við taxtalaun. Þetta er út af fyrir sig ósköp auðvelt að leggja mat á hvað eðlilegt er í þessu sambandi en ég vil a.m.k. taka svo djúpt í árinni að segja að það er ekki óeðlilegt þegar verið er að fara yfir mál af þessum toga að miða við þau laun sem eru dagvinnutekjur eða þær tekjur sem menn hafa örugglega á hendi samkvæmt umsömdum kjarasamningum. Við leyfðum okkur það í menntmn. að óska eftir útreikningum þar að lútandi sem liggja fyrir til hliðsjónar við greiðslubyrði sem einstakir hópar þurfa að axla að gefnum ákveðnum forsendum. Hæstv. ráðherra vék í máli sínu nokkuð að stefnu í skólamálum og minnti á að hann væri að láta vinna tillögu til þess að endurmeta ýmislegt í skólakerfi okkar og orðaði það eitthvað á þessa leið: Ekki eingöngu með það að markmiði að spara peninga. Mér þótti athyglisvert að hæstv. ráðherra tók svona til orða því það er nokkuð til í því að sannarlega er meginmarkmiðið, sem endurspeglast í tillögum ráðherrans og málflutningi hér á Alþingi, að skera niður í menntakerfinu, þrengja þar að og það fer ekkert fyrir tillögum sem ganga í aðra átt. Þær eru a.m.k. ekki komnar fram þó svo ráðherra hafi sett á laggirnar nefndir, skipaðar stjórnarliðum fyrst og fremst og í raun einvörðungu, a.m.k. án fulltrúa frá stjórnarandstöðu, til þess að endurskoða lög um einstök skólastig. Ég óttast miðað við hvernig hæstv. ráðherra leggur upp í sína ferð sem ráðherra menntamála að það verði enginn gleðiboðskapur fyrir þá sem líta til skólamálanna í landinu sem þar verði fram borinn þegar tillögur verða mótaðar. Þar þarf að verða a.m.k. veruleg breyting á frá því sem er í tillögum sem hér liggja fyrir og sem tengjast einnig fjárlagaafgreiðslu og ræddar voru fyrr á þessu þingi. Virðulegur forseti. Eins og ég hef vikið að fyrr í máli mínu þá höfum við í minni hluta menntmn. gert grein fyrir viðhorfum okkar og hvernig við viljum taka á málefnum Lánasjóðs ísl. námsmanna, bæði þeim vanda sem þar er við að fást og ekki síður viðskiptum námsmanna við sjóðinn og hvernig að þeim verði búið til að tryggja jafnrétti til náms. Ég vil einnig leyfa mér að minna á að fyrrv. menntmrh. fjallaði um þessa þætti eins og raunar flesta þætti sem lúta að skólamálum í riti sem gefið var út af menntmrn. sl. vetur og ber heitið ,,Til nýrrar aldar``. Þar er fjallað um fjárhagsaðstoð til námsmanna í sérstökum kafla og bið ég forseta um leyfi til að vitna örstutt í þann kafla sem er 5.7 í þessu riti undir fyrirsögninni ,,Fjárhagsaðstoð til námsmanna``. Þar segir undir millifyrirsögninni Meginmarkmið: ,,Fyrirkomulag námsaðstoðar verði í meginatriðum óbreytt. Stefnt verði að því að einfalda útlánareglur og nýta fjármagn Lánasjóðs ísl. námsmanna betur en verið hefur. Þetta verði m.a. gert með því að flytja ákvarðanatöku og fjárhagslega ábyrgð í ríkari mæli til lánþega. Jafnframt verði stefnt að því að auka bein framlög ríkisins til sjóðsins á komandi árum, þannig að unnt verði að draga úr lántökum sjóðsins í náinni framtíð. Þannig verði sköpuð skilyrði til þess að framlag ríkisins geti minnkað síðar þegar endurgreiðslur námslána verða stærri hluti fjárþarfar sjóðsins.`` Þetta er síðan rökstutt í framhaldinu og þar segir m.a.: ,,Í ljósi þess menntunar- og samfélagslega ávinnings sem núverandi fyrirkomulag námsaðstoðar veitir leggur ráðuneytið áherslu á að það haldist í meginatriðum óbreytt. Fjölgun lánþega getur þó skipt sköpum. Fjölgi þeim umfram 2,5% að meðaltali á ári verða stjórnvöld að endurskoða í grundvallaratriðum afstöðu sína til námslánakerfisins.`` Hér er skýrt til orða tekið í þessum efnum. Þetta er sagt fyrir alþingiskosningar í riti sem er yfirferð á skólamálum í landinu, Horft til framtíðar, og gefið út á ábyrgð ráðherra sem allt eins gat reiknað með að halda um stjórnvölinn áfram eða eiga hlut að því í ríkisstjórn landsins að kosningum loknum og að þurfa að standa við þær yfirlýsingar og þá stefnumörkun sem þarna var dregin fram. Ég hefði óskað að núv. hæstv. menntmrh. hefði borið gæfu til að líta með svipuðum hætti á málin. Slíkt er kannski óskhyggjan einber að ætlast til þess því að hæstv. ráðherra ber fram eitt málið af öðru þar sem breytt er til í mjög mörgum atriðum frá þeirri stefnu sem ríkt hefur og þokkalegur friður hefur verið um í okkar skólamálum og sem orðið hefur til að kveikja elda sem ekki hafa verið slökktir og hætt er við að eigi eftir að bitna á skólakerfi okkar á komandi árum, jafnvel þó að svo giftusamlega færi að seta hæstv. ráðherra yrði styttri í stóli menntmrh. en óskir hans standa til um. Ég sé ekki ástæðu til, að þessu sinni, virðulegur forseti, að fara fleiri orðum um þetta frv. nú, en mun e.t.v. síðar við umræðuna fjalla um fleiri atriði, m.a. í ljósi þess sem fram kann að koma hjá hæstv. ráðherra og talsmönnum meiri hluta menntmn.

Herra forseti. Ég er að vona að mér dugi tvær mínútur til að svara þessari einnar og hálfrar klukkustundar löngu ræðu. Hv. þm. ræddi um ákvæðið um vextina og taldi það ósæmilegan málflutning hjá mér að segja að borð þyrfti að vera fyrir báru upp að 3% mörkum og spurði í hvers konar hugarheimi ég hrærðist í. Ég mótmæli því að hér sé um ósæmilegan málflutning að ræða. Í frv. var upphaflega ákvæði um 3% vexti. Í meðförum menntmn. og með mínu samþykki og stjórnarflokkanna var því ákvæði breytt í ,,allt að 3%``. Þessar ábendingar um breytingar komu m.a. fram hjá hv. þm. Svavari Gestssyni við 1. umr. um þetta mál. Áður en málið var afgreitt úr nefnd samþykkti ríkisstjórnin að minni tillögu að vextir skyldu ákveðnir 1%. Það var gagnrýnt að ríkisstjórnin skyldi gefa út þá tilkynningu og nú er gagnrýnt að vaxtaákvæðið skuli ekki fest við 1%. Það er þessi málflutningur sem mér finnst vera ósæmilegur. Hv. þm. spurði hvernig ég sjái fyrir mér útfærslu á að vaxtakostnaður, sem bætt er við lánsupphæðina, verði greiddur. Sú endurgreiðsla verður auðvitað með sama hætti og lánið sjálft. Það er ekki sæmilegur málflutningur að gagnrýna það nú þegar ég upplýsi að vaxtakostnaði verði bætt við lánið sem greitt er út í febrúar, kostnaði vegna láns sem námsmaður kann að þurfa að taka meðan hann bíður eftir láninu frá lánasjóðnum. Hér er ég að upplýsa hvað þegar hefur verið rætt í stjórn lánasjóðsins til hagsbóta fyrir námsmenn en þá er brugðist við með neikvæðum hætti. Hv. þm. gagnrýndi það líka að ég hefði sagt að ef till. til rökst. dagskrár verði samþykkt eða frv. ekki samþykkt þá væri ég með hótanir um að skerða þyrfti grunnlán um allt að 30%. Ég sagði þetta vegna þess að ég reikna með að við verðum að fara að fjárlögum. Ég veit að það er nokkuð sem ýmsum í stjórnarandstöðunni þykir einkennilegt að við ætlum okkur að gera en sú er ástæðan fyrir því að ég hef sagt þetta.

Virðulegur forseti. Það verður ekkert auðvelt fyrir hæstv. menntmrh. að komast úr þeirri snöru sem hann er í í sambandi við vaxtamálin. Á meðan hæstv. ráðherra fæst ekki til þess að lögfesta 1% vexti sem hámark þá hafa viðskiptaaðilar lánasjóðsins ekki hugmynd um hvaða kjör þeim eru búin eða á hvaða kjörum þau námslán bjóðast sem þeir eru að taka. Það er verið að láta liggja að því að þau gætu orðið 1% en sú stefna ráðherrans sem hann boðar, að halda fast við breytilega vexti, allt að 3%, segir okkur það auðvitað að hér liggur fiskur undir steini hjá ríkisstjórninni og hún vill hafa möguleika á því að hækka þessa vexti eftir að hafa fengið þetta frv. samþykkt eða á sínum starfstíma, því það er auðvitað alveg augljóst að höfnun ráðherrans á því að miða við þá stefnu sem hann er þó að láta okkur halda að verði stefna ríkisstjórnarinnar, er í algjörri mótsögn við það að vilja ekki lögbinda 1% hámarkið.

Herra forseti. Það er ekki rétt tekið til orða hjá hv. þm. þegar hann segir að ríkisstjórnin sé að láta liggja að því að vaxtakjörin geti orðið 1%. Það er einmitt það sem ríkisstjórnin hefur nú ákveðið. Ég hef hins vegar sagt að það sé eðlilegt, við skulum kalla það borð fyrir báru, ef slíkar breytingar verða á vaxtastigi yfirleitt í þjóðfélaginu að ef það fer upp þá er ekkert óeðlilegt að það geri það í þessum sjóði líka sem annars staðar. Ég hef hins vegar sagt og ítreka það enn og aftur að það er ekkert sem bendir til þess nú eða í þeirri framtíð sem við sjáum að þörf verði fyrir hækkun á þeim vöxtum sem ríkisstjórnin hefur nú ákveðið.

Virðulegi forseti. Í upphafi míns máls ætla ég að gera að umtalsefni svör sem hæstv. menntmrh. gaf áðan við umræðuna. En áður en ég byrja vil ég þakka ráðherranum fyrir þau svör. Þau skýrðu auðvitað margt sem um hafði verið spurt. Þau skýrðu það einnig að það eru kannski meiri hættur í þessu máli en við gerðum okkur grein fyrir í upphafi umræðunnar. Það kom fram í máli hv. þm. Páls Péturssonar að þeir væru miklir vinir, hann og hæstv. menntmrh., og hv. þm. Páll Pétursson ávarpar menntmrh. aldrei öðruvísi en ,,menntamálaráðherrann, vinur minn``. En það skýrðist þó í þessari umræðu að þeir töldu hvor annan á vissum villigötum. Ég ætla ekki að leggja mat á það en ég hef þá trú að hæstv. menntmrh. vilji vel, en verð þó að segja eins og er að með því frv., sem hann hefur lagt fram sem ég veit auðvitað að er stjórnarfrumvarp, tel ég og er sannfærður um að menntmrh. sé kominn á vissar villigötur, þannig að ég er sannfærður um að í þessu tilfelli sem og kannski svo oft áður þá hefur hv. þm. Páll Pétursson rétt fyrir sér, að síðan hinn góði félagi hans, hæstv. menntmrh. Ólafur G. Einarsson, kom inn í ríkisstjórnina sé hann kominn á vissar villigötur. Hæstv. menntmrh. fullyrti að frv. tryggði jafnrétti til náms og með þeim breytingum sem þar væru boðaðar væri farin eina leiðin sem tryggði áfram jafnrétti til náms. Þetta er rangt að mínu viti. Ég fór yfir það við 1. umr. málsins og einnig í fyrri ræðu minni við 2. umr. og færði að mínu viti rök fyrir því að þetta frv. eykur misrétti milli námsmanna þar sem nú er gert ráð fyrir að stór hluti af því, sem verið hefur meginmarkmið laganna í gegnum tíðina, að taka tillit til aðstæðna námsmanna á meðan á námi stendur, er í raun og veru þurrkað út. Þó það sé sagt í brtt. að stjórninni sé heimilt að taka tillit til aðstæðna námsmanna og þar með fjölskylduaðstæðna þá er annað í þessu, eins og t.d. tekjurnar, framfærslukostnaðurinn á námsstað og meðan á námi stendur, hlutir sem beinlínis eru teknir út og er ekki hægt að sjá af þeim gögnum sem liggja fyrir að ætlunin sé að taka tillit til þegar fram líða stundir og framfærsla verður reiknuð. Þó svo að svona hlutir séu settir á blað, eins og að heimilt sé að taka tillit til aðstæðna þá er það auðvitað ekki krafa og stjórn lánasjóðsins er ekki skylt að gera slíkt og þess vegna eru það aðeins orð á blaði. Það er auðvitað framkvæmdin sem öllu máli skiptir. Eitt af þeim markmiðum, sem ríkisstjórnin lagði til grundvallar þegar hún fór af stað með þetta mál, var að koma í veg fyrir að námsmenn tækju sér sjálfkrafa styrki með því að ná þannig til þess hóps sem í gegnum tíðina --- og er rétt og kom fram í máli hæstv. ráðherra við 1. umr. að það er viss hópur námsmanna sem getur sjálfkrafa tekið sér ákveðna styrki eftir að hafa komist yfir ákveðna lánsfjárhæð og þeir vita fyrir að þeir eru í námi sem mun þegar því er lokið ekki skila þeim mjög háum tekjum. Það mun leiða til þess að menn greiða ekki nema hluta af námsláninu sem þeir hafa fengið til baka þegar komið er yfir ákveðna upphæð. Þetta er auðvitað á vissan hátt misrétti, ég tek undir það og það er kannski vandamál, ég hef margoft sagt það. Þetta er vandamál við lögin í dag, en því miður taka þær breytingar, sem núna er verið að berjast fyrir, ekki á þessu og ég ætla að fá að koma inn á það örlítið síðar í mínu máli. Vextirnir mismuna. Það er fullyrðing og ég er sannfærður um að svo er. Ég segi það vegna þess og það kom skýrt fram í máli hæstv. menntmrh. áðan að það er er ætlun ráðherrans, sem ég býst við að hann leggi fyrir stjórn lánasjóðsins, að draga úr tekjutillitinu, þ.e. að gefa námsmönnum möguleika á því að hafa hærri tekjur sem nemur, fyrir lánasjóðinn í heild, eftir því sem menntmrh. sagði áðan, 80 millj. kr. útgjöldin fyrir sjóðinn. Vegna breytts tekjutillits þýddi í kringum 80 millj. kr.

Það var áætluð aukning.

Áætluð aukning. Nú segir það mér í raun og veru ekkert um það hvernig tekjutillitið á að breytast, hver tekjuprósentan á að verða, hver skerðingarprósentan á að verða. Mér sýnist í sjálfu sér þetta ekki há upphæð, 80 millj., þannig að ekki er verið að gera mikla breytingu þarna. Hins vegar er það alveg ljóst að 1% vextir, og þar sagði menntmrh. að við værum sammála, fæla ekki frá. En það þýðir að mínu viti að með þessu er verið að gefa fleiri námsmönnum, námsmönnum, sem búa við góðar aðstæður og hafa ekki þurft á aðstoð lánasjóðsins að halda fram undir þetta, kost á því að koma inn í sjóðinn og taka lán með 1% vöxtum. Það á að hætta að taka tillit til teknanna, það á bara að taka tillit til fjölskylduaðstæðna. Það á ekki að taka tillit til námskostnaðar, það á ekki að taka tillit til framfærslukostnaðar á námsstað. Þetta eru allt saman aðstæður og atriði sem hefur verið tekið tillit til og er tekið út nú en það á að gefa þeim, sem hafa tækifæri til að afla sér talsvert mikilla tekna, kost á að koma inn í sjóðinn. Þetta þýðir auðvitað aukin útgjöld fyrir sjóðinn og þetta þýðir að námsmenn geta núna farið að braska með lánin. Einfaldlega vegna þess að inn í þennan hóp kemur ákveðinn fjöldi námsmanna sem hefur ekki þurft á aðstoð lánasjóðsins að halda fram undir þetta, hefur ekki komist inn vegna þess að þeir búa við góðar aðstæður. Nú kemst þessi hópur inn og getur þess vegna farið að braska og ég segi að braska vegna þess að þeir þurfa ekki að borga nema 1% vexti af þeim lánum sem þeir munu taka, en munu auðvitað fara út á markaðinn og ávaxta með miklu betri kjörum en þeir þurfa að síðan að endurgreiða. Vaxtamunurinn mun verða hreinar tekjur fyrir þessa námsmenn. Þetta tel ég hættulegt og það er þetta sem ég segi að muni mismuna námsmönnum. Í þeim 80 millj. sem er verið að tala um að útgjöldin muni aukast vegna breytts tekjutillits þá er ég alveg sannfærður um að hæstv. menntmrh. hefur ekki reiknað þessi viðbótarútgjöld sjóðsins inn í þegar hann talar um að upphæðin sé 80 millj. kr. Ég spyr: Hefur það verið gert og ef svo er, hve stór hluti af þessum 80 millj. eru áætlaður vegna þessara breytinga? Ef það er kannski einhver verulegur hluti þá er ég alveg sannfærður um það að tekjutillitsbreytingin er mjög lítil í raun og veru og ef hún er mjög lítil þá held ég að þetta hafi kannski sáralítil áhrif og þá er ég í sjálfu sér rólegri en ég var. Ráðherrann fullyrti í ræðu sinni að breytingarnar mundu hafa áhrif strax í haust, ef ég skildi hann rétt. Ég held að þarna sé talsverður misskilningur. Þær munu ekki hafa áhrif á greiðslugetu lánasjóðsins, greiðslustreymi lánasjóðsins strax í haust. Þær munu hins vegar strax fara að undirbúa styrkari stöðu sjóðsins í framtíðinni, ég tek undir það, það er alveg ljóst, þær munu gera það. En þær munu ekki hafa nein áhrif á greiðslugetu sjóðsins. Vextirnir skila sér ekki inn í auknum tekjum í haust, það verður ekki fyrr en eftir aldamót. Það verður ekki fyrr en þeir námsmenn sem eru að fá lánin núna fara að endurgreiða þau. Þá fara að koma inn hærri tekjur vegna vaxtanna. Hertar endurgreiðslur skila sér heldur ekki í haust. Þess vegna sýnist mér að nú ætli ríkisstjórnin ekki að snúa af þeirri braut sem fyrri ríkisstjórnir hafa farið, þ.e. að draga úr lántökum sjóðsins. Ég er alveg tilbúinn og sagði það í minni fyrri ræðu, til að axla þá ábyrgð sem Framsfl. ber á því að hafa á undanförnum árum í auknum mæli sent lánasjóðinn út á lánsfjármarkaðinn til þess að afla sér tekna til að geta staðið undir lánveitingum. Það er ábyrgðarhluti. Þá ábyrgð bera allir stjórnmálaflokkarnir, Sjálfstfl., Alþfl. og Alþb. Kvennalistinn hefur ekki gert það af þeirri ástæðu að hann hefur ekki verið í ríkisstjórn. En hins vegar sýnist mér að þessi ríkisstjórn ætli að halda áfram á sömu braut með því núna að senda lánasjóðinn út á lánsfjármarkaðinn í trausti þess að grundvöllurinn sé eitthvað sterkari undir lánasjóðnum nú en hann var. Það kom fram í máli hæstv. menntmrh. að stjórnarandstaðan og námsmenn væru sammála um að staða sjóðsins væri góð. Það eru fleiri en stjórnarandstaðan og námsmenn sem eru sammála um að staða lánasjóðsins sé mjög sterk um þessar mundir. Lánasjóðurinn er hins vegar í talsverðum greiðsluerfiðleikum. Ríkisendurskoðun segir í sinni skýrslu og ég ætla að fá að vitna í þá skýrslu, ég hef reyndar vitnað áður á öðrum stað í skýrsluna, en í þessari skýrslu Ríkisendurskoðunar um fjárhagsstöðu lánasjóðsins frá því í apríl 1991 segir svo, með leyfi forseta: ,,Lánasjóðurinn getur staðið undir öllum núverandi skuldbindingum með eigin fé sínu. Ef sjóðnum hefði verið lokað í árslok 1990 gæti hann staðið við allar sínar skuldbindingar án þess að þurfa á frekari ríkisframlögum að halda. Þar að auki gæti sjóðurinn endurgreitt ríkissjóði á nafnvirði rúma 9 milljarða af eigin fé sínu sem var rúmlega 13 milljarðar kr. um síðustu áramót. Ef þessir 9 milljarðar eru færðir til núvirðis miðað við 6% ávöxtunarkröfu verður útkoman 3 milljarðar kr.`` Þetta segir auðvitað að staða lánasjóðsins er sterk en hann er í greiðsluerfiðleikum. Það eru ekki bara námsmennirnir og stjórnarandstaðan sem halda slíku fram, það er líka Ríkisendurskoðun og ríkisstjórnin hefur oft viljað taka tillit til þess sem hún hefur sagt og ég treysti henni vel í þessum efnum. Við 1. umr. þessa máls spurði ég hæstv. menntmrh. hvort hann væri tilbúinn til að láta kanna hvaða áhrif þetta tvískipta endurgreiðslufyrirkomulag, sem ég lýsti við 1. umr. málsins, hefði á ráðstöfunartekjur og ráðstöfunarfé sjóðsins í hærra endurheimtuhlutfalli og hvað það þýddi í raun og veru fyrir þá sem taka lánin þegar þeir eiga að fara að endurgreiða þau. Svarið frá hæstv. ráðherra áðan var það að fyrir þá sem væru tekjulágir að afloknu námi og ættu að endurgreiða sín lán yrði greiðslubyrðin síðustu 15 árin mjög þung, þegar búið væri að skuldbreyta og jafngreiðslulánin kæmu til. En fyrir þá sem hefðu háar tekjur á síðustu 15 árunum væri greiðslubyrðin mjög lítil. Þetta vissi ég án þess að láta kanna það neitt sérstaklega. Ég var sannfærður um að svona mundi þetta vera. Hins vegar hef ég ekki fengið að sjá útreikninga sem staðfesta hvað þetta þýðir í raun og veru. Ég spurði einn fulltrúa í menntmn. hvort nefndin hefði gengið eftir því við ráðuneytið hvað þetta endurgreiðslufyrirkomulag þýddi. Nefndarmenn í menntmn. hafa ekki fengið að sjá þessa útreikninga. Því vil ég nú spyrja hæstv. menntmrh. hvort slíkir útreikningar séu til í menntmrn. og hvort ekki væri eðlilegt að þeim væri dreift þannig að menn gætu áttað sig á því hvað allar þær tillögur sem fram hefðu komið í þinginu um meðferð málsins og þær breytingar á endurgreiðslunum sem talað hefur verið um þýddu og ég bið hæstv. menntmrh. um að sýna mér þessa útreikninga, þannig að hægt sé að átta sig á hvað þetta í raun og veru hefði þýtt. Hins vegar er það alveg ljóst og ég tek undir það með ráðherranum að þetta þýðir auðvitað mjög þunga greiðslubyrði fyrir þá sem hafa lágar tekjur. En þá kemur það til sem ráðherrann hefur hamrað mjög á í þessari umræðu að heimildir eru fyrir sjóðstjórnina til að víkja út af og því ekki að skoða þá þær heimildir í tengslum við þetta eins og það fyrirkomulag sem núna er boðað með þessu frv. vegna þess að frv., eins og það liggur fyrir, nær ekki til þess hóps sem ætlunin var að ná til, þ.e. þeirra sem fá styrkina sjálfkrafa. En þetta tvískipta endurgreiðslufyrirkomulag þýðir að það mun hver einasta króna verða endurgreidd af þeim sem lánaðar eru út, en með þessu og þeim heimildum, sem núna eru boðaðar í frv., væri auðvitað hægt að ganga til móts við þá sem byggju við sérstaklega erfiðar aðstæður þegar þeir ætluðu að fara að endurgreiða lánin sín og þá væri ekki um sjálfkrafa styrki að ræða. Þá væri í raun um beina styrki af hálfu sjóðstjórnarinnar til þessa hóps að ræða en ekki um sjálfkrafa styrktöku eins og nú viðgengst. Hæstv. menntmrh. sagði áðan í svari sínu að heimilt væri að taka tillit til fjölskylduaðstæðna og þá á ég við og hæstv. ráðherra hlýtur einnig að eiga við að þar sé um fjölskyldustærð að ræða. Ég vil því spyrja hæstv. menntmrh.: Eru fyrirhugaðar breytingar á úthlutunarreglunum þegar þetta frv. verður orðið að lögum, sem stefnir auðvitað í, á að breyta þeim stuðlum sem notaðir hafa verið eftir því hvort námsmenn búa í eigin húsnæði, eftir því hvort þeir búa í leiguhúsnæði, heima hjá foreldrum, eru í sambúð eða eru með börn á framfæri? Er fyrirhugað að breyta þeim útreikningsstuðlum sem hafa verið notaðir til viðmiðunar á undanförnum árum hjá lánasjóðnum við að meta framfærslu eftir fjölskyldustærð? Ef það er meiningin þá eru að mínu viti mjög alvarlegir hlutir á ferðinni. Ráðherrann skýrði þetta með þeim hætti að það væri verið að koma í veg fyrir að námsmenn leggðust í barneignir.

Ég sagði það ekki.

Ja, ég held að þú hafir, hæstv. ráðherra, viðurkennt það síðar í umræðunni að það hefði verið það a.m.k. sem þú meintir og ég sé að það er auðvitað orðið að stefnu ríkisstjórnarinnar að koma í veg fyrir að fólk leggist í barneignir. Þarna á að taka námsmennina í bólinu. Það er búið að leggja fram frv. á þinginu um að leggja niður Lífeyrissjóð ljósmæðra. Menn menn hafa sjálfsagt metið það þannig að það væri óhætt vegna þessarar stefnu. Það á að loka Fæðingarheimilinu í Reykjavík. Það er verið að loka fæðingardeildum sjúkrahúsanna um allt land og barnabætur eru skornar niður.  Varðandi vextina kom það skýrt fram í andsvari ráðherra að í þessum skuldabréfum, sem námsmenn mundu skrifa undir og gefa út, yrði gert ráð fyrir breytilegum vöxtum. Mér fannst hins vegar það koma nokkuð berlega í ljós að ráðherrann ruglar saman, eins og kannski fleiri, annars vegar verðtryggingunni og hins vegar vöxtunum. Það að hækka vextina þó að verðbólgan fari af stað breytir í sjálfu sér engu og er engin ástæða til. Lánin eru verðtryggð með lánskjaravísitölu og ef verðbólgan fer af stað, sem við skulum vona að hún geri ekki, tryggir hún auðvitað þá fjármuni sem lánasjóðurinn lánar út. Vextirnir þurfa ekkert að hækka við það og ekkert samhengi þar á milli nema menn ætli að tryggja enn þá betur stöðu sjóðsins með hærri vöxtum eins og heimild er fyrir í frv. og að fara með þá allt upp í 3%. Í ljósi þess sem hér hefur verið sagt og skorað á ráðherrann vil ég taka undir þær áskoranir hvort ekki væri rétt að breyta þessu ákvæði frv. þannig að þetta ,,allt að`` færi út en heimildin væri fyrir 1% vöxtum. Eða taka það skýrt fram að vextirnir skyldu aldrei vera hærri en 1%. Í þessu máli fer auðvitað að draga til tíðinda og þá ætla ég að koma að því sem ég vildi segja nú við þessa umræðu. Ég hef farið yfir flest af því sem mér fannst athugavert í máli ráðherra við umræðuna áðan en auðvitað það dregur að tíðindum í þessu máli og stjórnarandstaðan ætlar í sjálfu sér ekkert að þvælast fyrir því að þetta frv. komist í gegnum þingið enda getur hún ekki gert það. Ríkisstjórnin mun auðvitað koma fram sínum vilja í þessum efnum en það er hins vegar alveg ljóst að með frv. er verið að gera grundvallarbreytingu á þeirri námsaðstoð og þeim námsstyrkjum sem íslenskir námsmenn hafa búið við á undanförnum árum. Það er með öðrum orðum verið að gera grundvallarbreytingu á Lánasjóði ísl. námsmanna. Það er ekkert við því að segja þó þessir tveir flokkar, Sjálfstfl. og Alþfl., ætli að standa að slíkum grundvallarbreytingum. Sjálfstfl. hefur reynt þetta ítrekað í gegnum tíðina í fyrri ríkisstjórnum, í ríkisstjórninni 1983--1987 og í ríkisstjórninni frá 1987--1988. Þeim hefur hins vegar ekki tekist þetta vegna þess að þeir hafa verið í stjórnarsamstarfi með Framsfl. og hann hefur talið það skyldu sína í því stjórnarsamstarfi að standa gegn árásum Sjálfstfl. á þetta velferðarkerfi námsmanna. Nú er hins vegar kominn til samstarfs við Sjálfstfl. flokkur sem heitir Alþýðuflokkurinn --- Jafnaðarmannaflokkur Íslands. Og þá er öldin allt önnur. Sá flokkur er svo ístöðulítill í þessu stjórnarsamstarfi við Sjálfstfl. að honum er algjörlega sagt þar fyrir verkum. Hann er í raun verkfæri í höndum þessara manna og svo metnaðarlaus fyrir hönd þess fólks og þeirra námsmanna sem kusu Alþfl. í síðustu kosningum, að hann er algjörlega að bregðast þeim. Hann ætlar að standa að því hér í þinginu með sjálfstæðismönnum að auka misrétti milli námsmanna, að hætta að taka tillit til aðstæðna námsmanna á meðan á námi stendur og að setja vexti á námslánin og brjóta þannig það samkomulag sem verið hefur milli allra stjórnmálaflokka um að þessi lán ættu ekki að bera vexti og með því að herða svo endurgreiðslurnar eins og raun ber vitni og vísa þannig vanda lánasjóðsins inn í framtíðina með því að þeir sem fara að greiða lánin upp úr aldamótum geta ekki staðið undir þeim endurgreiðslum nema að hluta til, nema að kjör þeirra verði bætt. Þannig er verið að vísa þessu yfir á auknar kjarakröfur í framtíðinni. Gagnvart þeim námsmönnum, sem studdu Alþfl. í síðustu kosningum, er verið að brjóta öll þau prinsipp og þau grundvallaratriði sem námsmenn hafa staðið í trú á að samstaða væri um milli allra stjórnmálaflokka. Þeir hafa staðið í þeirri trú í mörgum undangengnum kosningum að það skipti í raun ekki máli hvaða stjórnmálaflokk þeir kysu hverju sinni a.m.k. ekki hvað lánasjóðinn snertir. Og það var rakið ítarlega í gær í þessari umræðu og lesið úr stefnuskrám Alþfl. og Sjálfstfl. fyrir kosningar sem ég ætla ekki að fara að gera nú. Þar voru hvergi boðaðar þær grundvallarbreytingar sem núna er verið að gera á lánasjóðnum. Það var í þessari trú sem stór hluti námsmanna studdi Alþfl. í síðustu kosningum. Þeir voru hins vegar ekki eins vissir um Sjálfstfl., ekki síst í ljósi reynslunnar af því hvernig þetta var og hvernig þetta hefur verið á undanförnum árum þegar Sjálfstfl. hefur átt aðild að ríkisstjórn. En núna er Alþfl. svo ístöðulítill í stjórnarsamstarfinu að hann ætlar að brjóta öll þessi grundvallaratriði og bregðast þannig námsmönnum. Í þeirri umræðu sem á sér stað um stólaskiptin í ríkisstjórninni hefur því verið haldið fram að fyrir dyrum standi verulegar breytingar á ríkisstjórninni. Sú umræða kemur þó aðallega úr herbúðum Alþfl. Það kom til tals í þessari umræðu að til greina kæmi að formaður Alþfl., núv. utanrrh., yrði menntmrh. Þá fórnuðu þingmenn höndum og sögðu nei, þetta er miklu skárra sem nú er og ég tek alveg undir það. En það heyrist í þessari umræðu um stólaskiptin að hæstv. núv. menntmrh. Ólafur G. Einarsson sé alls ekki nógu harður menntamrh. Hann gangi alls ekki nógu hart fram í að skera niður og því þurfi að setja hann út úr ríkisstjórninni og setja annan mann í hans stað. En þegar menn skoða málið er það þá með þessum hætti? Ég segi a.m.k. nei. Því að fyrir utan þetta mál, sem hér er á ferðinni, sem ég tel vera mjög alvarlegt, þetta er kannski eina málið þar sem ég tel að hæstv. menntmrh. sé á villigötum þó svo að kannski deila megi um margar embættismannaskipanir hans að undanförnu, þá er það alveg ljóst að völd og áhrif núv. menntmrh. eru meiri en nokkurs annars ráðherra í ríkisstjórninni vegna þess að hann segir Alþfl. algerlega fyrir verkum. Ef það á að kjósa mann í einhverja nefnd á vegum Alþfl. þá segir ráðherrann, nei, ekki þennan, það á að vera einhver annar. Í lánasjóðsfrv. segir hann: Annaðhvort styðjið þið þetta eða þið styðjir það ekki. Þannig mætti taka fleiri mál. Eitt dæmi um þetta er að á flokksstjórnarfundi Alþfl. var samþykkt áskorun til þingflokksins og undir hana rituðu, fyrir hönd Sambands ungara jafnaðarmanna, ungir jafnaðarmenn sem núna eru í háskólanum og taka þátt í stjórnmálabaráttu háskólans, eru þar í forsvari fyrir þá fylkingu sem vann stórsigur í síðustu stúdentaráðskosningum og þeir bera þetta fram á flokksstjórnarfundi Alþfl. og fá ályktunina samþykkta. Með leyfi forseta ætla ég að vitna hér aðeins í þá ályktun: ,,Flokksstjórn skorar á þingflokk Alþfl. að beita sér fyrir eftirfarandi breytingum á frv. til laga um Lánasjóð ísl. námsmanna. Burt falli 1. mgr. 6. gr.: ,,Námslán skal aldrei veitt fyrr en námsmaður hefur skilað vottorði um tilskylda skólasókn og námsárangur.`` Í stað þess komi: Fyrsta námsaðstoð skal aldrei veitt fyrr en námsmaður hefur skilað vottorði um tilskylda skólasókn og námsárangur á yfirstandandi skólaári.`` Þetta er samþykkt af flokksþingi Alþfl. þar sem allur þingflokkur Alþfl. er. Síðan er þetta tekið fyrir á þingflokksfundi Alþfl. og þá er þessu bara stungið undir stól. Menn vilja í dag ekkert kannast við þessa samþykkt. Þannig að af þessu og öðru sem nú er að gerast á ýmsum sviðum innan Alþfl. sést að það er í raun og veru hæstv. menntmrh. Ólafur G. Einarsson sem stjórnar Alþfl. Svo eru menn að tala um að það sé nauðsynlegt að skipta um stóla í ríkisstjórninni. Ég held að menn ættu að hafa þetta í huga þegar þeir fara að velta fyrir sér þeim breytingum sem þar eiga að verða. Það mætti fækka stólunum um fimm og láta hæstv. menntmrh. taka við ráðuneytum Alþfl. Þeir eru í rauninni ekkert annað en strengjabrúður í höndum þeirra sjálfstæðismanna. Ég veit hins vegar að það væri fullmikið fyrir hæstv. ráðherra að taka þessi ráðuneyti að sér. Þó hann sé afburðamaður á mörgum sviðum þá yrði vinnudagurinn sjálfsagt langur. Þannig að það mætti hugsanlega skipta einhverjum af þessum ráðuneytum milli hinna ráðherra Sjálfstfl. En stefnubreyting yrði engin hjá þessari ríkisstjórn þó svo Alþfl. færi þar út. Auðvitað má um margt deila og ég hef, eins og vinur minn hv. þm. Páll Pétursson, sífellt verið að hæla hæstv. menntmrh. fyrir allt annað en það frv. sem hér er þó svo ég telji að honum hafi kannski orðið á nokkur mistök þegar hann skipaði nú fyrir stuttu nýjan þjóðminjavörð. Ég hefði talið að það hefði verið nær fyrir hæstv. menntmrh. að bjóða núv. hæstv. forsrh. það embætti af þeirri ástæðu að ég held að enginn maður á Íslandi hafi orðið aðra eins reynslu og hæstv. núv. forsrh. af að grúska í fortíðinni. Þannig má segja að enginn maður hefði verið betur að þessu embætti kominn en hæstv. núv. forsrh. 
             Það er hins vegar dálítið merkilegt að menn skuli geta talað hér klukkutíma eftir klukkutíma um þetta mikilvæga mál sem lánasjóðurinn er og að hv. þm. Össur Skarphéðinsson, formaður þingflokks Alþfl., skuli ekki láta sjá sig í þingsölum. Eftir því sem við tölum lengur og því lengur sem við höldum honum fyrir utan þingsalinn þeim mun betra kannski. Þess vegna er kannski full ástæða til að leggja nokkuð á sig í þeirri umræðu sem fer fram um þetta lánasjóðsmál. En það hefði auðvitað verið gaman að heyra frá þeim ágæta þingmanni hvernig þessi áskorun frá ungum jafnaðarmönnum og frá flokksstjórn Alþfl. var meðhöndluð í þingflokknum. Það hefði einnig verið gaman að heyra afstöðu hans til þessa máls sem hér er til umræðu eftir að hafa orðið vitni að því að sá ágæti maður var um tíma formaður stúdentaráðs Háskóla Íslands og hélt sína jómfrúarræðu á þingpöllunum, varinn hundrað námsmönnum þannig að þingverðirnir komust ekki til að ná í hann. En núna þegar Lánasjóður ísl. námsmanna er til umræðu lætur hann ekki sjá sig og sinnir ekki þar með sínum þinglegu skyldum að sitja í þingsalnum og a.m.k. hlusta á umræðuna sem hérna fer fram. Það er alveg ljóst eins og ég sagði áðan að stjórnarandstaðan kemur í sjálfu sér ekki í veg fyrir að þetta mál verði samþykkt frá hinu háa Alþingi. Og það er ekkert við því að segja þó að þessir tveir stjórnmálaflokkar, Alþfl. og Sjáflstfl., vilji ná fram þessari grundvallarbreytingu á lögunum um Lánasjóð ísl. námsmanna. Það er þó eitt sem menn verða að sætta sig við að innan tíðar mun þetta mál verða að lögum og sú breyting, sem menn stefna að, mun ná fram að ganga, því miður. En ég vil þó biðja, eins og margir hv. þm. sem hér hafa talað, hæstv. menntmrh. að íhuga það gaumgæfilega hvort ekki sé hægt að gera einhverja breytingu á eftirágreiðslu námslánanna. Vegna þess að hún ein og sér tengist ekki þeim grundvallarbreytingum sem er verið að gera á lánasjóðsfyrirkomulaginu. Hún ein og sér er að mínu viti aðför að námsmönnum og til þess eins að spara ríkissjóði í kringum 1 milljarð kr. í eitt skipti en þegar fram líða stundir mun hún ekkert hafa með fjárhag lánasjóðsins og þann grundvöll, sem þar á að leggja með þessu frv., að gera. Virðulegur forseti. Nú er klukkan tíu mínútur yfir átta og eftir því sem mér var tjáð hefur það staðið til að vera ekki með þingfund lengur en til klukkan átta í kvöld. Ég vildi því gjarnan fræðast um það hjá hæstv. forseta hvaða hugmyndir hann hefur um áframhaldandi þingstarf. Ég á talsvert mikið eftir af minni ræðu enn.

Forseti hafði hugsað sér að ljúka þessum fundi klukkan átta en fannst ekki óeðlilegt að sýna ofurlitla biðlund og leyfa hv. þm. að ljúka sinni ræðu ef hann var kominn á lokapunktinn. En þar sem hann hefur nú upplýst að hann á mikið eftir af sinni ræðu enn þá mundi forseti mælast til að hann frestaði ræðunni til morguns. Þá verður málið tekið upp að nýju og þá hefur hann tækifæri til að halda áfram.

Ég þakka forseta og mun því fresta ræðu minni.