Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) Með frv. er leitað staðfestingar Alþingis á bráðabirgðal. þeim, er gefin voru út síðastl. vor. Frv. og grg. hefir verið útbýtt hér í d., og vísa ég til þess. Legg ég til, að málinu sé vísað til 2. umr.

Bernharð Stefánsson Þegar frv. það, sem við þm. Eyf. bárum fram, um breyt. á l. um síldarverksmiðjur ríkisins, var til umr. hér í d., lýsti ég yfir því, að ég teldi nauðsyn hafa verið á að gefa út bráðabirgðal. þau, sem hér liggja fyrir, að vísu nokkuð breytt. Ég tók það fram oftar en einu sinni, að við værum fúsir til að styðja staðfestingu Alþingis á þessari ráðstöfun, að því er til fortíðarinnar kæmi. Hv. 4. þm. Reykv. bar það á okkur, að í frv. okkar fælist vantraust á hæstv.atvmrh., en því var mótmælt af mér með þeim forsendum, er ég hefi tekið fram. Hinsvegar hefir það komið skýrt fram við umr., að við töldum það ástand, sem ákveðið er með bráðabirgðal., óviðunandi til frambúðar. Við skoðuðum bráðabirgðal. aðeins sem bráðabirgðalausn, sem ekki gat verið öðruvísi þá. Því bárum við fram frv. það um síldarverksmiðjurnar, er samþ. hefir verið hér í deild og nú liggur fyrir hv.Nd. Nú hafa bráðabirgðal. um stj. síldarverksmiðjanna, sem gefin voru út í byrjun maí síðastl., tekið þeirri meginbreyt. í Nd., að ákveðið er í frv., að l. falli úr gildi í árslok 1937, eða á sama tíma og umboð núverandi stjórnarnefndarmanna síldarverksmiðjunnar falla niður samkv. hinum upprunalegu bráðabirgðalögum. Þau hafa í Nd. tekið þeim breyt. að í stað þess að ákveða skipulag til frambúðar, eru þau nú aðeins orðin bráðabirgðaráðstöfun. Hér er því aðeins um að ræða staðfestingu þingsins á ákvörðun hæstv. ráðh., að gefa út bráðabirgðalög, en ekki ákvörðun um frambúðarskipulag. Við þm. Eyf. höfum aldrei haft á móti að samþ. slíka staðfestingu á gerðum hæstv. ráðh., ef tryggt væri, að upp yrði tekið heppilegt fyrirkomulag og l. þessi aðeins skoðuð sem bráðabirgðaráðstöfun. Ég gat þess við umr. um frv. okkar, að ég teldi heppilegast að steypa frv. og bráðabirgðal. saman í ein l., og að við bárum ekki frv. okkar fram sem brtt. við bráðabirgðal., stafaði aðeins af því, að við náðum ekki til bráðabirgðal., því að þau voru þá í Nd., og okkur þótti sem afgreiðsla málsins myndi dragast of lengi, ef við biðum þangað til málið kæmi hingað. Það væri auðvelt að koma þessu máli svo fyrir, að skipulag okkar tæki gildi um leið og bráðabirgðal. féllu úr gildi. En hv.Nd. hefir þó ekki tekið þessa stefnu, heldur afgr. bráðabirgðal. hingað með þeirri breyt., er ég gat um. Hinsvegar hefir hún ekki tekið ákvörðun um okkar frv. Ég vænti þess nú enn, að þó að bráðabirgðal. verði samþ., afgr.Nd. einnig okkar frv., en með þeirri breyt., að l. taki gildi um leið og bráðabirgðal. falla úr gildi. Ég sé ekkert á móti því, að þetta geti orðið niðurstaða þingsins, ef það lýkur störfum á eðlilegan og venjulegan hátt. Annars er mikið talað um, að svo kunni að fara, að þingstörf verði allendaslepp að þessu sinni. Ef svo fer, sem ég veit ekki um, kemur til þess, ef búið yrði að samþ. bráðabirgðal., að setja þyrfti nýja löggjöf, áður en bráðabirgðal. falla úr gildi 31. des. þessa árs. Yrði það ekki gert, mundi þetta mikla ríkisfyrirtæki verða stjórnlaust. Hvernig sú nýja löggjöf verður, ef þetta þing gengur ekki frá henni, er mikið undir því komið, hvernig hún er undirbúin. Alþýðuflokksmenn hafa haldið því fram, meðal annara hæstv.atvmrh., við umr. um frv. okkar, að fyrirkomulag það, sem bráðabirgðal. ákveða, sé það heppilegasta. Ég get því búizt við, ef hæstv. ráðh. ætti að undirbúa nýja löggjöf um þetta, að sá undirbúningur yrði sá einn að leggja til, að bráðabirgðal. yrðu framlengd til frambúðar, jafnvel þótt hann kunni að sætta sig við, að frv. sé nú samþ. óbreytt. En við viljum ekki sleppa málinu á þann hátt í hendur hæstv. ráðh., og því viljum við ekki veita frv. þessu fylgi nema tryggt sé, að á þessu þingi verði ákveðin frambúðarskipun þessara mála, sem við getum unað við, eða ef tími vinnst ekki til þess, að undirbúningur verði þá gerður með ráði allra höfuðflokka þingsins. Hæstv. ráðh. hefir auðvitað á valdi sínu að bera fram sem stjfrv. það eitt, sem hann getur fallizt á, en ef aðrir flokkar eru hafðir með í ráðum, eru þó líkur til, að allar till., sem gerðar verða, komi fyrir augu þingsins. Hvort við getum greitt frv. atkv. okkar til 2. umr. og svo áfram, fer eftir því, hvert svar hæstv. ráðh. verður um það, hvernig haga skuli nýrri löggjöf um framtíðarskipulag á stj. verksmiðjanna, - hvort hann ætlar að taka til greina till. mína um að hafðir séu til ráðuneytis fulltrúar frá aðalþingflokkunum. Ég vænti þess, að hæstv. ráðh. sé það ljóst, hvað ég á við, svo að fyrirspurn mín geti ekki valdið misskilningi. Vænti ég svars hans, áður en nokkur atkvgr. fer fram í deildinni.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) Vegna fyrirspurnar hv. 1. þm. Eyf. vil ég mælast til þess við hæstv. forseta, að hann gefi fundarhlé í 10–15 mínútur, áður en ég svara.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Hv. Nd. gerði þá breyt. á frv. eins og það lá fyrir, að það var ákveðið, að gildistími l. væri jafnlangur og skipunartími þeirrar stjórnar, sem skipuð var samkv. þeim. Eins og ég skýrði d. frá í gær, þá hefi ég fallizt á þessa breyt., og skal ekki um hana fjölyrða. Að því er snertir fyrirspurn hv. 1. þm. Eyf. skal því svarað, að verði frv. þetta samþ. eins og það nú liggur fyrir, og nái frv. þm. Eyf. eigi afgreiðslu á þessu þingi, mun ég, áður en l. falla úr gildi, hafa undirbúna löggjöf um skipun verksmiðjustjórnar, og hafa um þann undirbúning samráð við aðalflokka þingsins eða menn, er þeir tilnefna í þessu skyni, þegar að þingi loknu.

Magnús Guðmundsson Ég beið með að kveðja mér hljóðs, af því að ég vildi ekki trufla þann sjónleik, sem hv. stjórnarfl. leika hér, og ætlaði að draga mig í hlé, því að ég leik ekki neitt aðalhlutverk þar. En hv. 1. þm. Eyf. vill sjáanlega fá dálítið hlé til að hugsa, og vil ég þá leyfa mér að segja örfá orð. Mér skildist af því, sem hv. 1. þm. Eyf. sagði, að hann ætlaði að fara að setja hæstv.atvmrh. undir eftirlit, svipað og er með „Kveldúlf“, og hefi ég ekkert við það að athuga út af fyrir sig. En nú þegar hæstv. ráðh. svarar, þá segir hann, að hann ætli að vera í samráði við stærstu flokka þingsins, eins og hann orðaði það, og koma með undirbúna löggjöf um þetta efni, eftir að hafa haft samráð við hina stærstu flokka þingsins um hana. Hæstv. ráðh. sagði ekki eitt orð um það, að hann ætlaði að fara eftir ráðum þessara flokka. Hann ætlar að leita eftir vilja þeirra, en hvort hann fer eftir honum, er ósannað mál. Það kemur nú fram í öðrum þætti þessa leiks, hvort hv. 1. þm. Eyf. vill láta sér nægja þetta. Ég hefi gaman af að heyra, hversu ánægður hv. 1. þm. Eyf, er með þetta svar, sem ég efast ekki um, að er undirbúið fyrirfram. Annars vil ég benda á, að þetta mál er ekki nýtt mál á þingi. Það er vitað, að á síðasta þingi voru deilur um þetta mál, svo að segja allt þingið, og þá fór það þannig, að stjórnarflokkarnir gátu ekki komið sér saman. Þá var gripið til þeirra ráða, sem ég tel vera hreinustu örþrifaráð, að ráðh. gaf út bráðabirgðal. um atriði, sem vitað var, áður en þingi sleit, að mundi koma fyrir, og þess vegna var eftir öllum þingræðisreglum skylt að gera út um þetta á því þingi. Hér er því eftir mínu viti um að ræða hreina misnotkun á bráðabirgðal. Það þarf enginn að reyna að telja mönnum trú um, að stj. og stjórnarflokkarnir hafi ekki vitað um þetta, sem átti að koma fyrir strax að þinglokum, að umboðsmenn Alþfl. í stjórn síldarverksmiðjanna segðu af sér. Annars vil ég út af því, sem hv. 1. þm. Eyf. sagði, geta þess, að hann ætlast nú til, að hæstv.atvmrh. fái að ráða fyrirkomulagi þessara mála til áramótanna næstu, og verður ekki séð annað en að hann sé nú ánægður með það, þótt hann áður hafi látið allt aðra skoðun í ljós. Eftir næstu áramót ætlast hann til, að tekin verði annaðhvort upp sú tilhögun, sem hann hefir stungið upp á í sínu frv., sem afgr. hefir verið frá þessari d., eða önnur, sem aðalflokkar þingsins koma sér saman um. En ég get ekki séð, að það séu miklar líkur til, að það verði samkomulag, nema ef svo er, að hv. 1. þm. Eyf. ætli sér eftir 1. jan. eða fyrir 1. jan., þegar 1. verða undirbúin, að slá enn undan. Ég hjó eftir því, að hv. 1. þm. Eyf. sagði við umr. um þetta mál, að aðalástæðan fyrir því, að hann bæri sitt frv. fram hér í d., væri sú, að sér væri kunnugt um það af frásögnum sinna flokksmanna á Siglufirði, að beitt væri megnri hlutdrægni í veitingu starfa við þessar verksmiðjur. Hann sagðist ekki þekkja þetta af eigin reynd, en sagðist hafa það eftir sínum flokksmönnum á Siglufirði, og hann hefði enga ástæðu til að rengja það. Nú vil ég spyrja hv.þm.: Hvaða tryggingu hefir hann útvegað sínum flokksmönnum fyrir því, að þeir verði ekki beittir þessari sömu hlutdrægni, það sem eftir er þessa árs, eins og hann telur, að hafi verið beitt hingað til? Það þykir kannske ósvífni að minna á, að það er til þriðji flokkurinn, og hann allstór á Siglufirði, sem eru sjálfstæðismenn, og mætti hnýta því aftan í fyrirspurnina, hvort nokkuð sé séð fyrir því, að þeir verði ekki beittir órétti það sem eftir er ársins? Vænti ég þess, að hv. 1. þm. Eyf svari þessu, því að hann getur tæplega ekið heilum vagni heim frá þessu máli, nema hann hafi á einhvern hátt tryggt sínum flokksmönnum a. m. k., að þeir fái réttmætari meðferð í þessum málum til áramóta heldur en þeir hafa fengið hingað til eftir hans eigin sögn. Annars eru það lítil meðmæli með ríkisrekstri, hvernig fer með þetta mál. Það er leiðinleg flokkatogstreita, sem hér á sér stað. Og þegar svo er komið, að 2 aðalflokkar þingsins sjá sér ekki annað fært, eða sáu sér fyrir nokkrum dögum ekki annað fært, en setja upp 20 manna stj. eða yfirmenn við þessa verksmiðju á Siglufirði, til þess að reyna að fyrirbyggja misrétti, - þá sér maður, að ekki er allt með felldu. Ég veit ekki, hvort hv. 1. þm. Eyf. hefir skipt um skoðun í þessum efnum. Mér skilst ekki. Annars verð ég að segja það, að mér verður á að álíta, að hann sé ekki sérstaklega hreinskilinn í þessum málum, þegar hann gefur yfirlýsingu um það, að hann viti ekkert, hvort það eigi að rjúfa þingið. Þegar hann, sem er einn af hinum ágætustu mönnum í stjórnarflokkunum, ætlar að fara að telja okkur trú um það, að hann viti ekkert, hvort á að rjúfa þingið eða ekki, þá sýnist mér, að hv.þm. sýni okkur hérna í d. ekki alveg fulla hreinskilni, því að ég veit, að hann efast ekki um, að þetta eigi að verða. Ég vík að því aftur, sem ég nefndi áðan, að það fyrirkomulag á að gilda til næstu áramóta, sem hæstv.atvmrh. ákvað með bráðabirgðal., en svo vill hv. 1. þm. Eyf. skipta um stefnu frá 1. jan. Þá kemur víst hans tími til að taka við þessum málum, og ættu stjórnarflokkarnir því að skipta yfirráðunum yfir verksmiðjunum á milli sín, eins og krakkar skipta leikföngum sínum, þannig að þau hafa þau sinn klukkutímann hvort, og leikföngin eru þessi stórkostlegu ríkisfyrirtæki, sem rekin eru á Siglufirði og víðar. Ég vil að síðustu taka það fram, að ég vona, að hv. 1. þm. Eyf. svari greinilega og með meiri hreinskilni en hann talaði um þingrofið, hvort tryggt sé, að ekki verði beitt þeirri hlutdrægni við síldarverksmiðjurnar, sem hann lýsti svo átakanlega við flutning þess frv., sem hann bar fram fyrir nokkru hér í d.

Bernharð Stefánsson Eftir að hafa heyrt svar hæstv. ráðh., mun ég greiða atkv. með því, að þessu máli verði vísað til 2. umr., og síðan mun ég sýna það, eftir því sem við á á hverjum tíma, hvernig ég lít á málið. Hv. 1. þm. Skagf. talaði um sjónleik í þessu máli. Ég hefi yfirleitt ekki lagt það í vana minn að leika sjónleiki, og frá minni hendi er hér ekki um neinn sjónleik að ræða. En það er von, að honum detti sjónleikur í hug, því að þetta svokallaða fylgi Sjálfstfl. við það frv., sem við þm. Eyf. bárum fram, til þess m. a. að rétta hlut þess flokks, sem hv. 1. þm. Skagf. fylgir, er og var ekki nema sjónleikur. Ég skal taka það fram, að ég undanskil hv.þm.N.-Ísf., sem átti sæti í n., sem fjallaði um málið, og studdi það af einlægni. Þetta rann upp fyrir mér, þegar til atkvgr. kom við 3. umr.Hv. 1. þm. Reykv. sagði blátt áfram við atkvgr. um málið, þegar það var sent úr d., að það væri í alla staði vitlaust, eða eitthvað á þá leið, en greiddi samt atkv. með því. Hann sagðist gera það vegna þess, að í því fælist vantraust á atvmrh., sem ég sem flm. er þó margbúinn að lýsa yfir, að vekti ekki fyrir mér, og eitthvað þessu líkt hraut út úr hv. 1. þm. Skagf., og get ég fullyrt, að hann var ekkert hrifinn af frv., þótt hann samþ. það. - Annars hefir sá þm. stundum leikið sjónleiki á þingi hér áður, eins og t. d. þegar flokksbræður hans voru að afnema tóbakseinkasöluna um árið. Ég vildi spyrja hv.þm. að því, í hverju ég hefði breytt minni afstöðu, síðan málið kom hér fyrst til umr., og í hverju leikaraskapurinn væri fólginn. Ég skal taka það fram, að ég hefi ekki leiðrétt neina þingræðu. Það, sem skrifararnir hafa skrifað, stendur óbreytt, og má leita þar í þeim ræðum, sem ég hefi flutt um þetta efni. Ég tók það fram, að ég vildi ekki á neinn hátt deila á hæstv. ráðh. fyrir að hafa gefið út þessi bráðabirgðal. og að ég fyrir mitt leyti væri samþ. þeirri ráðstöfun, það sem hún næði, þó að ég vildi svo á eftir breyta skipulaginu. Hv. 1. þm. Skagf. gerði lítið úr því samráði, sem atvmrh. ætlaði að hafa við aðra flokka um þetta mál; það væri ekki víst, að hann mundi fara eftir tillögum þeirra. Ég geri ráð fyrir, að hæstv. ráðh. muni bera fram sem stjfrv. það eitt, sem hann gæti fallizt á. Og ég skildi orð hans svo og treysti því, í samræmi við það, sem ég hefi áður sagt, að till. annara flokka eða þeirra manna, sem flokkarnir velja til þess að semja nýja löggjöf um þetta mál, fái að koma fram. Það er venja t. d. með mþn., að þó að þær klofni, þá kemur fram álit beggja eða allra hlutanna. Og þingið stendur allt öðruvísi að vígi, jafnvel þó að ráðh. leggi fram frv. frá sínu sjónarmiði, ef fulltrúar frá Sjálfstæðis- og Framsóknarflokknum hafa lagt fram vel undirbúin frv. um þessi mál. Það er vonandi, ef svo færi, að menn gætu orðið ánægðari með það en sjálfstæðismenn hér í d. voru með frv. okkar þm. Eyf., þó að þeir dröttuðust við að greiða atkv. með því.

Er það af því að þm. er að hlaupa frá því nú?

Ég er ekki að hlaupa frá því. Ég vil benda á, að frv. okkar þm. Eyf. liggur fyrir þinginu, og það er ekki öll nótt úti um að það geti orðið að lögum. Ef þessi bráðabirgðal. verða að l. frá þinginu, þá hlýtur að vísu að koma sú breyt. á frv. okkar, að það öðlist ekki gildi fyrr heldur en 1. janúar. Hvað snertir þessar hugleiðingar hv. 1. þm. Skagf. um það, hvernig þessi framtíðarlöggjöf yrði, þá get ég ekki um það sagt. En ég get sagt, hver er stefna Framsfl. í þessum málum. Og hver sem fulltrúi Framsfl. verður í n. þeirri, sem sennilega verður skipuð til að undirbúa nýja löggjöf um þetta efni, þá mun hann fylgja stefnu flokksins í því, að í stj. síldarverksmiðjanna verði hins fyllsta jafnréttis gætt. Til þess hefir flokkurinn ætlazt frá upphafi, og mun hann ekki hvika frá þeirri stefnu. Hv. 1. þm. Skagf. var að tala um það, að með þessu væri slegið föstu, að ráðh. réði til áramóta yfir þessum málum, eða sú stj., sem hann skipaði. Mér finnst það ekki sagt með því, þótt svo sé fyrirmælt, að l. falli úr gildi 31. des. þ. á. Það þýðir, að þessi l. gilda ekki lengur, en ef ný l. yrðu sett, sem öðluðust þegar gildi, þá væri vitanl. þau eldri þar með úr gildi numin.

Hvenær ætti að gera það?

T. d. ef þetta þing gerði það. Hvað það snertir, að lítil líkindi séu til samkomulags milli flokkanna um þetta mál, sem hv.þm. vildi halda fram, skal ég ekkert um segja. En ég álít, að það sé svo mikið í húfi með rekstur verksmiðjanna, ekki einasta fyrir flokkana, heldur þjóðina og atvinnuvegina í heild sinni, að vænta megi, að flokkarnir hafi þá ábyrgðartilfinningu, að málið geti orðið leyst með samkomulagi þeirra, ekki einasta stjórnarflokkanna, heldur allra flokka. Það er vitanlega rétt, að Sjálfstfl. hefir sýnt það, að hann vildi skjóta sér undan allri ábyrgð í þessum málum, og þrátt fyrir það, að honum mislíkaði, að gefin væru út bráðabirgðal., þá finnst mér, að hann hefði ekki átt að hindra það, að góður maður úr hans hópi tæki sæti í stj. verksmiðjanna. Hv. þm. Skagf. hafði það eftir mér, frá umr. um frv. okkar þm. Eyf., að aðalástæðan til þess, að það hefði verið borið fram, væri sú, að það væri beitt hinni megnustu hlutdrægni um mannaráðningar á Siglufirði. Ég vil aftur vísa til handrita skrifaranna. Þetta mun hvergi standa þar. Ég sagði, að vegna þess, hvernig stj. væri skipuð flokkslega, þá væri grunur um þetta. En ég tók það fram, að ég vissi ekki, hvort sá grunur væri á rökum byggður; en að það væri óheppilegt, að slíkur grunur ætti sér stað. Hvað það snertir að bæta úr þessu, ef þetta væri tilfellið, þá hefi ég ekki mikla von um, að úr því verði hægt að bæta á þessu ári, jafnvel þó að frv. okkar þm. Eyf. yrði samþ. og öðlaðist gildi þegar í stað, af þeirri ástæðu, að ég hygg, að það muni rétt vera, að mannaráðningar séu nú búnar, og að því leyti hefir það enga þýðingu, að um verði skipt fyrr en um næstu áramót. Hv. þm. spurði, hvort ekki ætti líka að tryggja sjálfstæðismenn fyrir ranglæti í mannaráðningu og öðru. Jú, það er minn vilji, að allir séu tryggðir fyrir því. Og eins og áður er tekið fram, þá gátu sjálfstæðismenn vel séð um, að þeir hefðu sinn fulltrúa í verksmiðjustj. En hvað sem öðru líður, þá býst ég við, að bæði sjálfstæðis- og framsóknarmenn verði að sætta sig við orðinn hlut, því að mannaráðningunum fyrir næsta sumar verður ekki riftað, býst ég við. Hv. þm. var að tala um það, að aðalflokkar þingsins hefðu ekki séð annað ráð en setja upp 20 manna stj. yfir verksmiðjurnar til þess að fyrirbyggja hlutdrægni. Ég kannast ekki við það. Í okkar frv. var ekki gert ráð fyrir nema þriggja manna stj., þótt svo væri líka ákveðið í frv., að skipað yrði 12 manna ráð, sem kæmi saman einu sinni eða tvisvar á ári og ynni kauplaust. Þá vildi hann bera það upp á mig, að ég væri ekki hreinskilinn hér í d., og rökstuddi það með því, að ég hefði sagt, að ég vissi ekkert um það, hvort rjúfa ætti þingið. Ég skal ekkert ræða um það, hvort ég er hreinskilinn eða ekki. En ég hygg, að hv.þm., sem verið hefir ráðh., viti, að hvorki ég né nokkur annar einstakur þm. getur vitað, hvort rjúfa á þingið. Það er ekki hægt fyrir neinn einstakan þm. að vita fyrr en það skeður, eða fyrr en konungur er búinn að undirskrifa fyrirskipun um það. Og þó að konungsvaldið sé nú orðið lítið, þá er það þó svo mikið, að samþykki konungs þarf til þess að rjúfa þingið. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að ræða þetta frekar við þessa umr. Flokksbræður hv.þm. hafa, áður en ég hefi sagt nokkurt orð um það frv., sem hér liggur fyrir, byrjað með svívirðingar út af þessu máli. Ég býst við þeim úr þessari átt og mun láta mér þær í léttu rúmi liggja. En með rökum getur hv. 1. þm. Skagf., eða aðrir úr hans herbúðum, alls ekki haldið því fram, að mín afstaða í þessum efnum hafi breytzt. Hún er sú sama nú og þegar mitt frv. var hér til umr.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Hv. 1. þm. Skagf. fór um það nokkrum orðum, að hér væri verið að leika sjónleik. Ég get tekið undir það með hv. 1. þm. Eyf., að af hálfu Sjálfstfl. hefir þetta greinilega verið gert. Og það hefir verið illa leikinn sjónleikur. Um leið og þeir samþ. frv. þeirra þm. Eyf., létu þeir þess getið, og fóru ekkert dult með, að þeir álitu, að sú breyt., sem þar var gert ráð fyrir, að yrði gerð á l. um stj. síldarverksmiðjanna, væri til þess að gera stj. óstarfhæfari og miður heppilega en nú væri. Þetta kalla ég að leika mjög illa. Hv. 1. þm. Skagf. virtist undrandi yfir því, að ég skuli ekki hafa gefið loforð um það, að ég skyldi fylgja þeim till., sem kynnu að koma frá fulltrúum flokkanna. Það er vitanlega ómögulegt að vita um það fyrirfram, hverjar þær till. verða, og mér dettur ekki í hug að fara að lofa neinu, áður en ég veit, hvernig þær líta út. Hitt er sjálfsagt, að þær till., sem fram verða komnar, gangi til þingsins, og að það hafi greiðan aðgang að öllum þeim gögnum, sem þar að lúta. Get ég beint þessu til hv. 1. þm. Eyf., samkv. því sem hann sagði áðan. Hv. þm. var að tala um það, að með setningu bráðabirgðal. hefðu verið misnotuð ákvæði stj.skr. um bráðabirgðal. Mig furðar, að hv. 1. þm. Skagf. skuli láta sér slíkt um munn fara. Hann veit, að það var bein skylda ráðh., eins og komið var, þar sem verksmiðjustj. var ekki fullskipuð, að leysa málið einn veg eður annan. Hitt get ég skilið, að menn greini á um það, hvort þetta form á bráðabirgðalögunum hafi verið heppilegt eða ekki, en ráðh., sem hafði umsjón með þessu, varð að gera ráðstafanir til þess, að stj. gæti verið l. samkvæm. Hvað það snertir, að hv.þm. er með sögusagnir um það, hvað gerzt hafi á síðasta þingi, áður en því var slitið, í þessu máli, þá kemur það þessu ekkert við. Honum er líka kunnugt um það, eftir endurteknar yfirlýsingar hér og í Nd., að ég sem ráðh. gekk úr skugga um það, að þingvilji væri fyrir því, að bráðabirgðal. væru gefin út. Og það hefir ekki verið dregið í efa af neinum. Hv. 1. þm. Skagf. lagði 1. þm. Eyf. orð í munn um hlutdrægni í atvinnuveitingum við síldarverksmiðjurnar. Hv. þm. Eyf. leiðrétti þetta í sinni ræðu, og hefi ég þar litlu við að bæta. En mér finnst það vera mjög ósæmilegt fyrir hv. 1. þm. Skagf., að taka sér í munn gífuryrði og eigna þau þm., sem aldrei hefir tekið sér þau í munn. Hv. þm. sagðist geta talið þetta mál greinilegan vott þess, hvað ríkisrekstur væri óheppilegur, af því að flokkastreita gæti átt sér stað. Mér er ekki vel ljóst, hvað þm. á við. Ég veit vel, að við ýms atvinnufyrirtæki, sem félög eða einstaklingar eiga, er beitt ekki lítilli harðýðgi, svo að ég ekki segi hlutdrægni, við atvinnuveitingar. En það kemur þessu máli ekkert við. Eins og hv. 1. þm. Eyf. hefir bent á, þá er þátttaka sjálfstæðismanna í þessu máli ekkert annað en illa leikinn skrípaleikur. Þeir hafa ekki meint það sjálfir, að sú skipun, sem þeir hafa bent á, gerði stjórnina nokkuð starfhæfari. - Hinsvegar er þessum hv.þm. án efa kunnugt um það, að síðastl. vor voru af hans flokksmönnum gerðar alvarlegar tilraunir, ekki til að hnekkja starfsemi síldarverksmiðjanna út af fyrir sig, heldur til að hnekkja beztu atvinnu meginhluta sjómanna hér á landi, með því að reyna að koma fram stöðvun á síldarflotanum í byrjun vertíðarinnar. Og það er að minni hyggju það ljótasta bragð, sem leikið hefir verið í sambandi við þetta mál, að gera sér leik að því að reyna að stöðva þann atvinnuveg, sem á þeim tíma gaf bezta von, og raun hefir sýnt, að gaf betri árangur heldur en nokkur annar atvinnuvegur hefir gefið á skömmum tíma nú hin síðari ár. Þetta er sá leikur, sem sjálfstæðismenn hafa leikið í sambandi við þetta mál.

Magnús Guðmundsson Ég ætla fyrst að svara því, sem hæstv. ráðh. sagði síðast, að við sjálfstæðismenn hefðum reynt að koma á stöðvun á síldveiðunum síðastl. sumar. Ég vil segja hæstv. ráðh., að það er með öllu ósæmilegt af honum að halda slíku fram. Hann ætti að bera meiri virðingu fyrir sjálfum sér heldur en svo, að hann viðhefði slík orð. Það er öllum vitanlegt, að sjálfstæðismenn voru að berjast fyrir því að fá síldarverðið hækkað. Og ef það á að teljast vinnustöðvun, - hversu mörgum vinnustöðvunum hefir þá hæstv. ráðh. ekki tekið þátt í með því að heimta hærra kaup til handa verkalýð landsins? Ef þetta gefur honum rétt til að segja, að sjálfstæðismenn hafi reynt að koma á vinnustöðvun, þá ætti hann að stinga hendinni í eigin barm og athuga, hversu oft hann hefir gerzt sekur um hið sama. Hæstv. ráðh. sagði viðvíkjandi bráðabirgðalögunum, að það hefði verið skylt að gefa þau út, þar sem menn vantaði í stjórnina. Þetta er að vísu rétt, en það var bara öllum vitanlegt allt þingið í fyrra, að þetta átti að liggja fyrir strax í þinglok, og það er einnig vitað, að stjórnarflokkarnir voru að semja um þetta mál meginhluta þingsins, því að það fór ekki svo leynt, að við andstæðingar stj. yrðum ekki varir við það. Þess vegna er þetta ekkert annað en yfirdrepskapur, þegar hæstv. ráðh. er að tala um, að þetta mál hafi ekki legið fyrir fyrr en í þinglok. Þá er það viðvíkjandi hlutdrægninni á Siglufirði. Hv. 1. þm. Eyf. sagðist aldrei hafa talað um annað en „grun“ um hlutdrægni. En ég tók svo nákvæmlega eftir því, hvað hann sagði um þetta atriði hér í d. Hann sagði nákvæmlega að efni til, að sínir flokksmenn á Siglufirði segðu sér, að beitt væri mikilli hlutdrægni í mannavali. Hann sagðist að vísu ekki hafa aðstöðu til að segja um þetta sjálfur, en hann tryði sínum flokksmönnum. Hv. 1. þm. Eyf. kvaðst aldrei hafa verið með í neinum sjónleik og taldi, að ég væri vanari því heldur en hann. Sagði hann, að þetta mundi hafa verið sjónleikur hjá okkur sjálfstæðismönnum, að vera með hans frv. Ég skal viðurkenna það, að ég var ekkert hrifinn af því að þurfa að setja upp þennan fjölda manna til þess að stjórna þessu fyrirtæki, en ég var sammála hv.þm. um, að tæpast væri hægt að finna annað ráð til að fyrirbyggja þessa hlutdrægni, sem hann var að tala um. En af hverju er það, að hv.þm. vill hafa alla flokka í stjórn síldarverksmiðjanna? Er það ekki til þess að skapa ánægju og forðast óánægju og hlutdrægni? - Ef hv.þm. vill neita því, að hann hafi talað um hlutdrægni, þá er hann minni maður eftir, því að ég tók nákvæmlega eftir því, hvað hann sagði um þetta atriði. En það er allt annað, hvað verður að gera, þegar í vandræði er komið, eins og ég tel, að þarna sé, m. a. eftir sögn hv. 1. þm. Eyf., sem ég rengi ekki á neinn hátt. Þá verður stundum fleira að gera en gott þykir, og hv.þm. hlýtur að játa, að það er mikið bákn, að setja fyrst upp 12 manna ráð og 3 manna stjórn, og svo 3 endurskoðendur og jafnvel 2 framkvæmdarstjóra, yfir ekki stærra fyrirtæki heldur en síldarverksmiðjurnar eru. Ég held, að stjórnarflokkarnir hefðu gott af að minnast þess, sem þeir hafa sagt um framkvæmdarstjóra Kveldúlfs. Þeir mega ekki vera nema 2, og hygg ég þó, að það fyrirtæki sé ekki minna en síldarverksmiðjur ríkisins. Hv. 1. þm. Eyf. var ánægður með svar hæstv.atvmrh. Ég efast heldur ekki um, að það hafi verið tilbúið fyrirfram. Hv. þm. var með skrifaða ræðu, og ég efast ekki um, að það hafi líka verið búið að búa til svarið og allt hafi verið klappað og klárt. En til þess að hafa þetta í sjónleiksformi eru þessar aðfarir viðhafðar. Mér finnst hv. 1. þm. Eyf. vera orðinn harla lítilþægur, þegar hann lætur sér nægja samráð flokkanna. Að sjálfsögðu hefir ráðh. það þannig - eins og þegar hann ætlaði að skipa í verksmiðjustjórnina - að taka bara einhvern mann, sem hann telur, að tilheyri Sjálfstæðisflokknum, fara eftir áliti hans og telja það svo álit flokksins. En hv.þm. lagði mikla áherzlu á það, að með þessu móti fengju till. frá flokkunum að koma fram. Það er nú svo sem ekki víst, að till. frá flokkunum fái að koma fram, því það á ekki að ráðgast við flokkana sjálfa.

Jú, eða menn, sem flokkarnir tilnefna

. Það er gott, að hæstv. ráðh. finnur, að sú aðferð, sem hann notaði í sumar, getur ekki gengið. En svo að ég snúi mér aftur að ánægju hv. 1. þm. Eyf. yfir því, að till. frá flokkunum fái að koma fram, þá finnst mér hann vera orðinn nokkuð lítilþægur, þegar hann lætur sér það nægja, því að það er satt að segja ekki ennþá komið svo hér á landi, að menn ekki fái að setja fram skoðanir sínar, og þarf ekki að sækja neina hjálp til hv. 1. þm. Eyf. til þess. Ég býst við, að flokkarnir hefðu haft heimild til þess að koma fram með sínar till., þó að ekki hefði verið farin öll þessi langa krókaleið, svo að ég finn enga ástæðu til að þakka hv.þm. fyrir þessa hjálp, því að hún er engin. Hv. 1. þm. Eyf. sagðist vel vita, hver sé stefna Framsfl. í þessu máli. Það má vel vera, að hann viti það, en ég veit það ekki. Eftir því að dæma, sem hér hefir komið fram, virðist stefnan vera sú, að setja eitthvað og eitthvað fram og heykjast svo á því. Þá sagði hv. 1. þm. Eyf., að það hefði verið rangt af Sjálfstæðisfl. að vilja ekki tilnefna mann í verksmiðjustjórnina síðastl. ár. Þar er nú því til að svara, að mér er ekki kunnugt um, að miðstj. flokksins hafi verið gerð nein boð um að tilnefna mann, en hitt er mér kunnugt um, að hæstv.atvmrh. var að reyna að fá menn til þess að ganga í verksmiðjustjórnina, en þeim mönnum sögðum við, að þeir gætu gert það fyrir sjálfa sig, ef þeir vildu, en þeir gætu ekki gert það f. h. flokksins, vegna þess að miðstjórnin ætti þar engan hlut að máli. Það er vitanlega sitt hvað, að láta einhvern og einhvern tilnefna einhvern og einhvern flokksmann, eða hitt, að miðstjórnin geri það. Og allt þetta mál er svo nátengt einum manni úr flokki hv. 1. þm. Eyf., að þetta ætti hann manna bezt að geta skilið.

Bernharð Stefánsson Hv. 1. þm. Skagf. heldur áfram að gera mér upp orð, sem ég á að hafa sagt undir umr. um mitt frv., en ég skora á hann að finna þessi orð í handritum skrifaranna. Ég sagði einungis það, að vegna þess, hvernig verksmiðjustjórnin væri skipuð, léki grunur á, að hlutdrægni væri beitt, en hitt er rétt, að hv. 4. þm. gerði mér þessi orð upp, og það er líklega það, sem hv. 1. þm. Skagf. man eftir.

Þá hefir hv 4. þm. Reykv. skilið þm. á sömu leið og ég

. Ég efa það. Og ég skal minna á það, að þessum orðum, sem höfð voru eftir mér þá, mótmælti ég þá þegar. Ég viðhafði aldrei slík ummæli, og mér þykir það ekki sæma hv. 1. þm. Skagf. að vera hvað eftir annað að staglast á þessum ósannindum.

Ég fullvissa hv.þm. um það, að ég heyrði ekki betur og veit ekki betur en að hann viðhefði þau orð, sem ég hefi haldið fram

. Ætli hv.þm. hafi þá ekki heyrt, þegar mér var svarað? Hv. 1. þm. Skagf. eyddi nokkrum tíma í það að tala á móti því fyrirkomulagi, sem stungið er upp á í frv. okkar þm. Eyf., sérstaklega því, hvað margir ættu að vera riðnir við stjórn síldarverksmiðjanna, en þó greiddi hann atkv. með þessu sjálfur. Og ég verð að segja það, að þó að ég kynni að hafa eitthvað heykzt í þessu máli - sem þó ekki er - þá væri mér það vorkunn, eftir að það er orðið 1jóst, hverskonar liðsmenn ég átti. Hv. 1. þm. Skagf. sagði, að ég hefði haft skrifaða ræðu, og vildi með því sýna, að þetta hefði verið sjónleikur og útbúið fyrirfram. Ég hafði nú hjá mér nokkra punkta, eins og hv.þm. sjálfur hefir oft og tíðum og er ákaflega venjulegt meðal þm., og getur hann fengið að sjá þá, ef hann vill. Þá sagði hv. 1. þm. Skagf., að ég gerði mig ánægðan með það, að ráðh. ætlaði að hafa samráð við flokkana um tilbúning nýrrar löggjafar, og léti mér það nægja, ef ráðh. tæki bara einhvern og einhvern mann úr flokknum. Ég tók það skýrt fram í minni fyrstu ræðu, að ég setti það m. a. sem skilyrði fyrir því, að ég greiddi frv. atkv. áfram til 2. umr., að ráðh. hefði annaðhvort samráð við flokkana sjálfa eða fulltrúa, sem þeir tilnefndu sjálfir. Þetta er því rangt eins og fleira hjá hv.þm. Hv. 1. þm. Skagf. sagði, að ég væri orðinn lítilþægur í þessu máli. Það eru ómerk orð, því að ég hefi ekki á neinn hátt horfið frá því, sem ég hefi haldið fram um þetta mál. Ég veit, að það á að reyna að láta líta þannig út, og sjálfsagt verða skrifaðar um þetta stórar greinar í Morgunblaðinu. En það er ekki rétt, og ég vil biðja þennan hv.þm. og aðra að sýna fram á, í hverju það sé fólgið. Viðvíkjandi stefnu Framsfl. í þessu máli, þá var það yfirlýst á flokksþinginu í vetur, að hann aðhylltist þá stefnu um stjórn síldarverksmiðjanna, að allir flokkar hefðu þar jafnan rétt. Hv. 1. þm. Skagf. spáði því, að flokkurinn mundi heykjast á þeirri stefnu, en hann hefir enga ástæðu til þess. Að vísu er ekki ástæða til að deila um framtíðina, en það mun bara sýna sig, þegar að því kemur, að flokkurinn mun halda þá stefnu.

Hann gerir það líka fallega núna!

Já, það er einmitt það, sem hann gerir, því að annars hefði hann samþ. bráðabirgðalögin eins og þau lágu fyrir, en ekki borið fram brtt. um það, að þau giltu aðeins til ákveðins stutts tíma.

Jón Auðunn Jónsson Mér þykir það undarlegt, að hv. 1. þm. Eyf. skuli telja það einhverja stefnu til bóta að ganga inn á það, að þessi bráðabirgðalög standi til ársloka. Hann veit þó, að stjórnarflokkarnir hafa framlengt a. m. k. 6–7 lög á hverju þingi, skattalög og annað, sem gilda áttu til eins árs, og ég get hugsað mér, að svo verði framvegis. En hitt undrar mig ennþá meira, þegar hv. 1. þm. Eyf. neitar því, að honum sé kunnugt um það, að hlutdrægni hafi verið beitt við veitingu starfa hjá síldarverksmiðjunni á Siglufirði. Hv. þm. hlýtur að vera um þetta kunnugt, því að maður, sem honum er mjög handgenginn og ræður miklu í hans flokki á Siglufirði, hefir látið þetta í ljós við mig og ekkert legið á því, þannig að það hlýtur einnig að hafa borizt til eyrna hv. 1. þm. Eyf. Ein saga, sem ég hefi heyrt og skjalfest er og sönnuð, sýnir ákaflega vel, hvernig þessi mál eru rekin. Þegar búið er að fullráða við verksmiðjuna á Raufarhöfn og neita mörgum um vinnu, þá er, þegar vinna er byrjuð, sendur þangað maður með bréf frá framkvæmdastjóranum á Siglufirði, eða stjórn verksmiðjanna, þar sem fyrirskipað er að taka hann í vinnu. Þetta var alþekktur jafnaðarmaður, en sagður lítt hneigður til vinnu. Hann var svo þarna við verksmiðjuna í 10–12 daga og fékk sitt kaup, en þá seldi hann vinnuréttindin til annars manns fyrir 83 kr., en þóttist eiginlega illa svikinn síðar, er hann frétti, að maðurinn hafði haft meira upp úr sér en hann hafði búizt við. Ég skal gjarnan upplýsa það, hvað þessi maður heitir, ef farið verður fram á það, og lesa upp samninginn, sem hann gerði við manninn á Raufarhöfn, þegar hann seldi honum atvinnuréttindin. Það er í sannleika sagt dálítið erfitt að eiga samstarf við menn eins og hv. 1. þm. Eyf. um að ráða bót á ástandi, sem er óþolandi, þegar runnið er frá öllu, og þau verk, sem maður vinnur í samráði við þá, eru gerð ónýt eða verra en það.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Mér er ekki kunnugt um þessa sögu, sem hv.þm.N.-Ísf. sagði, og ég fæ heldur ekki séð, að verksmiðjustjórnin geti ráðið við það, hvað einstakir menn gera sín á milli. En mér þætti fróðlegt að vita, hvort verksmiðjustjórnin hefir ritað á þennan samning eða ekki. Það er von, að þessi hv.þm. geti látið sér detta í hug slíka samninga sem þessa, en ég sé ekki, hvað verksmiðjustjórnin getur ráðið við það, þó að einhver maður hætti vinnu og semji við annan um að koma í sinn stað. Þetta sýnir því ekkert um hlutdrægni verksmiðjustjórnarinnar. Ef hún hefir ráðið þennan mann, þá er það vafalaust af því, að hún hefir haft þörf fyrir hann til starfa, en mér er sem sagt ókunnugt um þessa sögu. Ég bara spyr, hvort verksmiðjustjórnin hafi staðfest þessa samninga milli þessara manna? Ef svo er, þá má ræða þetta við hana, annars er þetta henni óviðkomandi. Hv. 1. þm. Skagf. fannst það hið mesta hermdarverk af mér sem ráðh. að bera þær sakir á ýmsa leiðtoga Sjálfstfl., að þeir hefðu staðið fyrir stöðvun síldarútvegsins á síðastl. vori, og vildi hann halda því fram, að með þeirri stöðvun hefði lánazt að hækka síldarverðið. Hv. þm. veit, að þetta er tilbúningur einn og með öllu tilhæfulaust. Hann veit, að áður en ég fór af landi burt í vor, var búið að ákveða fast verð á síldinni, kr. 5,30. Það er því tilbúningur einn, sem sjálfstæðismenn hafa búið til, eftir að þeir fóru halloka í þessari deilu, að þeir hafi nokkru áorkað um, að verðið hækkaði. Það var ákveðið áður. Annars vil ég segja það, að mér finnst hv. 1. þm. Skagf. leika mjög eftirtektarverða rullu við þessar umr. Mikill hluti af ræðu hans snerist í þá átt að mæla gegn því frv., sem hann sjálfur hefir greitt atkv. með. En þá er nú leikaraskapurinn kominn á nokkuð hátt stig, þegar eins langt er gengið og hv. 1. þm. Skagf. gengur í sambandi við frv. þeirra hv.þm. Eyf.

*Jón Auðunn Jónsson: Ég get svo sem skilið það, að hæstv. ráðh. þyki það ekki neitt langt gengið, að ráðinn sé maður að verksmiðjunni, eftir að búið er að fullráða nóga menn að verksmiðjunni, og neita mörgum um vinnu þar, þegar það er sósíalisti, sem bætt er við. Þessi maður var sendur austur með bréf upp á vasann. ég man ekki, hvort heldur frá verksmiðjustjórninni eða forstjóranum, en ég hefi þetta allt skjalfest heima hjá mér og get sannað það hvenær sem er. Þegar maðurinn er svo búinn að vera á Raufarhöfn í 10 eða 12 daga, án þess að gera nokkuð, af því að lítið eða ekkert var handa honum að gera, þá selur hann öðrum manni atvinnuna og fer burt. Ég fæ ekki séð, hvernig þetta mannsal hefir getað farið fram án samþykkis verksmiðjustjórnarinnar.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Hv. þm.N.-Ísf. svaraði ekki því, sem ég spurði hann að. Ég spurði hann, hvort þeir samningar, sem hann segist hafa í fórum sínum, væru áritaðir af verksmiðjustjórninni. Það er það eina, sem skiptir máli. Hitt get ég fullvissað hv.þm. um, að maðurinn hefir alls ekki verið ráðinn að verksmiðjunni, ef ekki hefir verið þar pláss fyrir hann, og hefir hv.þm. sannað þetta sjálfur, því að hann sagði, að maðurinn, sem seldi vinnuréttindin, hefði verið óánægður yfir því, að sá, sem keypti, hefði fengið meiri vinnu en búizt var við.

Magnús Guðmundsson Hæstv. ráðh. var mjög hissa á því, að ég skyldi hafa greitt því frv. atkv., sem ég taldi gallað.

Ónei, ég var svo sem ekkert hissa á því

. En það er engin ástæða til að vera hissa yfir því. Þegar brýna nauðsyn ber til að ráða bót á einhverju máli, þá grípur maður tækifæri til þess að fá nokkra bót á því heldur en enga. Þá hélt hæstv. ráðh. því enn fram, að sjálfstæðismenn hefðu ætlað að stöðva síldarútgerðina í fyrravor. Það þarf ekki mörg orð til þess að mótmæla slíkum röksemdum. Það lætur að líkum, hvort sá flokkur, sem hefir á hendi og kostar meiri hluta allra veiðanna, hafi látið sér detta slíkt í hug. Sú saga hæstv. ráðh, er svo ótrúleg, að hann getur vafalaust engan fengið til að trúa henni.

*Sigurður Einarsson: Ég gerði grein fyrir því við 2. umr. í gær, að ef brtt. mín yrði felld, þá mundi ég bera fram brtt. um, að bætt verði við Reykhólum í Reykhólasveit, og lýtur brtt. mín að því, að ég hefi á þskj. 341 orðað 1. gr. frv. þannig, að þessi staður kemur einnig með í gr. Og ég verð að álíta, að það mæli alveg sama sanngirni með því, að þessi staður verði ákvarðaður sem héraðsskólastaður framtíðarinnar fyrir sveitirnar austan og norðan við Breiðafjörð og nærliggjandi sveitir, eins og gert hefir verið að því er snertir Varmahlíð í Skagafirði, að ákvarða þann stað sem skólasetur fyrir Skagafjörð. Ætla ég svo ekki að eyða tíma hv.þd. til að reifa þetta, því að það var gert greinilega í gær. En ég þykist mega eiga þess vísa von, að þeir, sem stóðu að því að samþ. Varmahlíð sem skólasetur og líta þannig á nauðsyn Skagafjarðar, muni ekki reynast Breiðfirðingum og Barðstrendingum verr í þessu máli heldur en þeir reyndust Skagfirðingum í gær.

*Bjarni Bjarnason: Ég ætla ekki að beita mér á móti þessari brtt. beinlínis, því ég efa ekki, að Reykhólar séu ágætur skólastaður. En mér finnst, eins og ég gat um í gær, allmiklu óheppilegra að setja skólana, sem í sveitirnar koma, of þétt, og á þeim grundvelli gerði ég grein fyrir því í gær, að ég taldi vel fært að fella Varmahlíð inn í héraðsskólal., en vera á móti Reykhólum sem skólasetri að svo komnu. Ef skóli kæmi á Reykhólum, þá yrði það 4. héraðsskólinn fyrir Vestfirði, ef Reykjaskóli í Hrútafirði er talinn með, sem að vísu er ekki beinlínis á Vestfjörðum, en er þó byggður a. n.l. fyrir Vestfirði. En á Suðurlandi öllu austanfjalls er t. d. ekki nema einn einasti héraðsskóli, þó að hann sé að vísu nokkuð stór. Þá mundi sanngirni nær að ákveða skólasetur við einhvern jarðhitastað á Suðurlandi heldur en að ákveða að svo komnu skólastað á Reykhólum í Reykhólasveit. Það mundi áreiðanlega vera haganlegra fyrir þjóðina í heild sinni. Á þessum grundvelli eingöngu finnst mér brtt.hv. 9. landsk. ekki vera fullkomlega sanngjörn.

*Sigurður Einarsson: Það kemur fram í þessum mótmælum hv. 2. þm. Árn. gegn brtt. minni nákvæmlega það sama og fram kom í gær við 2. umr. málsins, að það er ekki hægt, og því síður, sem málið er lengur rætt, að færa fram nein fullgild rök fyrir því, að það eigi að útiloka þennan stað, Reykhóla, frá því að geta orðið héraðsskólasetur, um leið og ákveðið er, að Varmahlíð í Skagafirði skuli koma til greina sem skólasetur og samþykkt er lögfest um það. Þessi hv.þm., sem síðast talaði og sagðist ekki vilja beita sér á móti þessari till. minni um Reykhóla sem skólasetur, en gerir það þó í anda sinnar ræðu, fullyrti ekki annað en það, að hér væri með till. minni verið að fara í manngreinarálit um héruð og staði. Það er ekki til neins að telja skólana í Vestfirðingafjórðungi fleiri en svo, að hægt sé með fullri sanngirni að gera ráð fyrir skóla á þessum stað. Ég geri ráð fyrir, að bæði hv. 2. þm. Árn. og aðrir, sem stóðu að því að samþ. það, að Varmahlíð í Skagafirði yrði gerð að héraðsskólasetri, muni, þegar þeir skoða huga sinn um þetta mál, ekki láta neinar hugsanlegar ýfingar, sem orðið hafa við mig persónulega, bitna á íbúum þeirra héraða, sem heyja sína lífs- og menningarbaráttu þarna umhverfis þennan stað, þegar þeir ganga til atkv. um þetta mál.

*Páll Zóphóníasson: Ég ætla ekki að endurtaka það hér, sem ég sagði í gær um þetta mál. Ég benti þá á, hver munur væri á aðstöðu þessara tveggja staða sem skólasetra. En ég skal til viðbótar benda á það nú og biðja menn að athuga það, að þessi staður, sem nú er till. um, að Alþ. ákveði sem skólastað, barna vestur í Reykhólasveit, nefnilega Reykhólar, þeir eru eign dánarbús. Það væri því náttúrlega sköpuð góð aðstaða að ýmsu leyti fyrir erfingja þessa dánarbús, ef ákveðið væri nú á þessu þingi, að þarna skyldi hafa skóla, svoleiðis að aðrir gætu ekki komið til greina en ríkið til þess að gerast kaupendur jarðarinnar. En það er a. m. k. miður viðkunnanlegt að ákveða, að þarna verði skóli, áður en nokkur undirbúningur hefir farið fram heima fyrir og áður en ríkið hefir nokkur umráð yfir jörðinni. Þetta dánarbú hefir reynt að selja jörðina, bæði innlendum og erlendum mönnum, fyrir hátt verð, en ekki tekizt, enda allt í niðurníðslu. Það myndi því verða mjög góð hjálp til erfingja þessa dánarbús, ef hv. Alþingi ákvæði nú, að þarna skyldi koma skóli, svo ríkið yrði að kaupa, og seljendur gætu skammtað söluverðið. Ég ætla, að hv.þm. hugsi sig tvisvar um áður þeir gera það, því það má öllum ljóst vera, að staðurinn er ekki heppilegur sem skólastaður og ekki vitanlegt um neinn undirbúning né áhuga heima fyrir til að hrinda skólastofnun þar áfram.

*Sigurður Einarsson: Hv. 2. þm.N.-M. þreytist ekki á því að hafa í frammi lítinn vinarhug til þessa máls. Það kemur hið sama fram hjá honum í dag eins og í gær. Og hann hefir ekki fremur nú í dag heldur en í gær fært fram nein afgerandi rök fyrir þeirri hlutdrægni, sem hann telur rétt að hafa í frammi með því að taka Varmahlíð sem skólasetur á svo áberandi hátt fram yfir staðinn Reykhóla í Reykhólasveit sem væntanlegt héraðsskólasetur. Í sambandi við eignarhald á staðnum (Reykhólum) vil ég minna á það, að ég flutti í fyrra till. á Alþ. um, að ríkið tryggði sér kaup á þessum stað. Ég held, að ég megi fullyrða, að hv. 2. þm.N.-M. hafi verið einn í flokki þeirra manna, sem þá lögðu sig í framkróka til þess að koma þeirri till. fyrir kattarnef, og var þá vitað, að þá var hægt að fá þessa jörð keypta e. t. v. með betri kjörum en nokkru sinni verður síðar. En þar með vil ég ekki segja, að hennar sé ekki kostur með mjög sæmilegum kjörum ennþá. Það bæði hryggir mig og kemur mér á óvart, að framsóknarmenn skuli ganga fram fyrir skjöldu til þess að reyna að kveða niður í fæðingunni þá möguleika og þær vonir, sem menn á þessu svæði kynnu að hafa um það að geta komið upp sínum eigin skóla og menningarsetri hjá sér.

*Bergur Jónsson: Ég er sammála hv. 9. landsk. um, að mjög væri æskilegt, ef hægt væri að koma upp einhverskonar skóla þarna á Reykhólum í Reykhólasveit, af þeim ástæðum sérstaklega, að þessi staður er mjög hentugur til að nota hann til opinberrar starfsemi á einn eða annan hátt. Hitt er annað mál, að það er náttúrlega búið að reisa það mikið af héraðsskólum hér á landi, að ég býst við, að hv.þm. verði tregir til þess að samþ. þennan stað nú sem héraðsskólasetur. Þess vegna er það, að ég, þrátt fyrir óskir frá ungmennafélögum þarna vestra um að stuðla að því að koma þessu í framkvæmd, hefi þó ekki flutt frv. um þetta. Ég býst við, að þetta sé líka ástæðan til þess, að hv. 9. landsk. hefir ekki heldur flutt frv. um þetta. Hann flutti frv. í fyrra um það á Alþ., að ríkið tæki þessa jörð eignarnámi, án þess að geta um ástæðurnar til þess, að hann gerði það. Ég lagði þá til, að fram færi rannsókn á því, til hverra opinberra nota Reykhólar væru bezt hæfir. Ég gerði ráð fyrir, að þar væri hentugt að koma upp fyrirmyndarbúi. T. d. mætti koma þar upp mikilli garðrækt og nota við hana jarðhita, sem þar er. Það er ekki vafi á því, að sá fátæki hreppur, sem þessi jörð er í, hefir alls ekki þau not þessarar jarðar sem skyldi. Og æskilegast væri fyrir alla, sem þar búa nálægt, að betur væri búið að þessum stað. Ég er þeirrar skoðunar og ég veit, að hv. 9. landsk. er einnig þeirrar skoðunar, að það sé ekki heppilegt eins og nú hagar til, að það sé aðeins einn búandi á þessari stóru jörð, nema þá að það sé það opinbera, ef á að nota þessa jörð til fulls. Þessari jörð fylgja mikil hlunnindi, svo að segja ótæmandi graslendi til ræktunar. Jarðhiti er þar mikill. Og ef réttum tökum væri beitt, þá mundi jafnvel líka vera hægt að fá þar nokkuð mikið vatnsafl. En ég hefi ekki þorað að bera fram till. um, að þarna yrði reistur héraðsskóli, af þeirri ástæðu, að ég hefi eftir viðtölum við ýmsa hv.þm. af öllum flokkum komizt að þeirri niðurstöðu, að nú liggur það ekki í loftinu, að menn vilji stofna til að byggja fleiri héraðsskóla. Það er enginn vafi á því, að Reykhólar eru á margan hátt fullt eins vel lagaðir til héraðsskólaseturs og t. d. Laugarvatn. En á þessum tveim stöðum er þó einn munur sérstaklega, sá, að Laugarvatn er í mannfleira héraði og á þann hátt betur í sveit komið, þannig að hægt er að nota skólahúsið fyrir gistihús á sumrum. En ég býst við, að ef vel væri gengið frá skóla á Reykhólum, þá mundi líka vera hægt að afla þar tekna með einhverju í þá átt. En það, sem sérstaklega er rétt að vinna að í framtíðinni fyrir okkur báða (hv. 9. landsk.), hvort sem það á fyrir okkur að liggja að vera báðir saman á þingi eða bara annar okkar - þá getum við tekið höndum saman um að stuðla að því, að þessari jörð verði meiri sómi sýndur heldur en verið hefir hingað til. Ég mun greiða atkv. með brtt.hv. 9. landsk. um þetta mál, því að ég álít, að hún stefni í rétta átt, þó að ég hinsvegar hafi ekki fulla von um, að hún nái samþykki hv. þingdeildar.

*Sigurður Einarsson: Það gleður mig, hvernig hv.þm. Barð. hefir tekið í þetta mál. En hann hefði ekki þurft að lesa fyrir mér landafræði viðvíkjandi þessum stað. Ungmennafélagasambandið skrifaði mér snemma í vetur og tilkynnti mér, að það hefði falið hv.þm. Barð. á hendur að beita sér fyrir því, að héraðsskóli yrði reistur þarna. Bréfið var ekki annað en vitneskja til mín um þetta. Og ég áleit því ekki, að það væri mitt að bera fram frv. um þetta sérstaklega. En þegar svo var komið, að staður var samþ. sem héraðsskólasetur, sem ekki hafði neitt meira til brunns að bera en þessi staður, þá taldi ég mér skylt að taka þetta mál upp fyrir Barðstrendinga. Mér dettur ekki í hug að hafa á móti því að mega eiga von á stuðningi hv. núv. þm. Barð. til þess að vinna fyrir þetta mál, þó að hann eigi ekki lengri setu hér á þingi. Ég heyrði ekki betur en að hann væri að flytja hér skilnaðarræðu, sem ég tek þannig, að hann búist ekki við að eiga eftir að starfa meira hér á Alþ.

*Sigurður Kristjánsson: Ég skal ekki svona seint í umr. fara að lengja þær, enda yrði það kannske til þess að verða málinu að fótakefli að halda langar óþarfar ræður um það enn. Ég vil aðeins benda á þá hættu, sem í því liggur að fara að samþ.brtt. um málið á þessu stigi þess. Ef málið er tafið með því, eru allmiklar líkur til þess, að það komist ekki í gegn á þessu þingi. Ég vil því ekki, að afstaða mín til þessarar brtt.hv. 9. landsk. eða þessa Reykhólaskólamáls nú eins og á stendur, þó að ég greiði atkv. á móti brtt.hv. 9. landsk., sé skoðuð sem skilyrðislaus afstaða mín til þess, hvort hafa eigi héraðsskóla í Barðastrandarsýslu. Og ég vil benda hv. 9. landsk. á, að það getur oft verið lítill greiði við mál að taka það upp á vitlausum tíma, á meðan það er lítið undirbúið eða alls ekkert undirbúið. Það er vísast, að það er alls ekki komið fram, hverjir hugsað er, að ættu að standa að skólanum, hvort það er hreppurinn eða sýslan eða hvort sýslunefnd í Barðastrandarsýslu mundi verða því samþ. að velja þennan stað, og málið er að því leyti ótímabært nú. En þó ekki sé tekið tillit til þessarar síðastnefndu ástæðu, þá vil ég vekja athygli sérstaklega á því, að ef hv.þm. eru því hlynntir, að frv. þetta um breyt. á l. um héraðsskóla nái fram að ganga á þessu þingi, þá er einasta ráðið til þess að fella allar brtt. við það og samþ. það óbreytt. Síðar er nógur tími til að taka upp slík mál aftur sem þetta Reykhólamál.

*Bergur Jónsson: Mér þykir leiðinlegt, að hv. 9. landsk. skuli ekki vera við. Ég vildi geta þess, út af bréfi, sem hann taldi, að hefði komið til mín, að sannleikurinn er sá, að ég fékk bréf frá ungmennasambandi Barðastrandarsýslu, og í því bréfi var þess getið, að Sig. Einarssyni væri sent samskonar bréf, og í því bréfi stóð, að mér hefði verið sent bréf sama efnis. Mig langar til að upplýsa það, að hann þurfi ekki að vera hræddur um það, að ég muni ekki koma inn í þessa hv. d. meira. En það er hann, sem er hræddur, að einmitt sú ólukka hendi hann sjálfan. Hann hefir aldrei verið kosinn á þing, alstaðar fallið nema þegar hann sótti um prestsembætti vestur á Breiðafirði, og það var bara af því, að enginn annar en hann gaf kost á sér til að taka það embætti. Hann hefir boðið sig víða fram, en hefir hvergi verið þeginn.

*Sigurður Einarsson: Viðvíkjandi því, sem hv.þm. Barð. sagði í síðustu ræðu sinni, vildi ég ráðleggja honum að lesa upp og læra betur lexíurnar í þessu efni. Og réttara væri fyrir hann að rifja upp sína eigin sögu, þar sem hann er alltaf að hrapa. Og það sýna enda atkvæðatölur hans, að atkvæðin eru alltaf að reytast af honum.

*Bergur Jónsson: Það væri eðlilegt, að hv. 9. landsk. væri ekki að segja vísvitandi ósatt hér í þingsalnum. En hinsvegar geta menn gert það, þegar þeir tala einslega saman. En það vita allir, að hann hefir alltaf fallið, þegar hann hefir boðið sig einhversstaðar fram, og mun alltaf gera það.

1) FJ: í því trausti, að samþykkt brtt. tefji ekki framgang málsins, segi ég já.

*Frsm. (Pétur Magnússon): Það er ekki sérlega margt um þetta mál að segja. Á síðasta ári var stofnað veiðifélag við Vatnsdalsá, þannig að sameiginlegt veiðifélag var fyrir hana utan frá ósum og fram til dala. Þetta félag hefir, í því skyni að reyna að auka laxgengd í hana og gera hana á þann hátt arðbærari, hugsað sér að hefjast handa að útrýma sel úr Húnaósi, en þar hefir lengi verið mikið af sel. Í þessu frv. er ætlazt til þess, að þetta veiðifélag fái einkarétt á útrýmingu selsins úr Húnaósi. En vegna þess að presturinn í Steinnesi hefir þarna einhverjar selveiðitekjur, þá var álitið, að ekki yrði komizt hjá því að bæta honum þennan tekjumissi. Er því tekið fram í 2. gr., að ríkissjóður skuli greiða honum þessar bætur eins og þær eru metnar. Ég ætla, að það sé átt við eins og honum eru metnar þær til heimatekna, og ég held, að það sé ekki nema 40 kr. á ári. Það orkar ekki tvímælis, að það er til mikilla hagsbóta fyrir þá, sem veiðina eiga, að selnum sé útrýmt, og má gera ráð fyrir, að laxveiðin verði með tímanum miklu arðbærari en hún er nú. Þessi á hefir að vísu verið leigð fyrir langt tímabil gegn lágu gjaldi, en það er af því, að laxgengdin er þar miklu minni en hún gæti verið. Vil ég að lokum mælast til, að frv. nái fram að ganga.

*Jón Baldvinsson: Það er sjálfsagt nauðsyn á þessu frv., að útrýma sel til að halda við laxveiðinni. En það er eitt, sem kemur fram í sambandi við þetta frv., og það er sú stefna, að ríkissjóður greiði þessar bætur fyrir að ýmsar jarðir hafa hlunnindi af selveiði. Þetta mál kemur sjálfsagt til greina víðar en þarna. T. d. hefir verið reynt að útrýma sel í Ölfusá. Ég man ekki, hvernig því er hagað, hvort ríkissjóður eða laxveiðieigendur greiða þær bætur. Ég hefi ekkert við það að athuga, að ríkið greiði þetta, en mér finnst þá, að það ætti að slá því föstu, sem er meiningin með 2. gr. frv., að ríkið greiði bæturnar eins og þær eru metnar til heimatekna, og ætti þá eiginlega að bæta því inn í frv., til þess að enginn vafi leiki á því, enda er það ætlun hv.þm., en yrði til að gera frv. skýrara. Ég vil skjóta því til hans, hvort hann vill ekki koma með brtt. um það. Annars gæti skeð, að maður, sem yrði til þess að meta þetta fyrir blessaðan prestinn, áliti sem svo, að það gerði ekki mikið til, þótt ríkissjóður greiddi honum meira en sem svaraði tekjunum af þessari veiði, og kannske eru tekjurnar meiri en þær eru metnar til tekna. Ef þetta eru ekki nema 40 kr. á ári, þá er það ekki mikil fjárhæð fyrir ríkissjóð, og kæmi sjálfsagt margfaldlega aftur. Það er ekki að efa, að allur þessi sægur af sel, sem er við ármynnin, lifir á þessum verðmæta fiski, laxinum, sem sækir upp í árnar. Ég vil svo beina þessu til frsm.n., hvort hann sjái ekki ástæðu til að bera fram þessa brtt.

*Frsm. (Pétur Magnússon): Ég skal játa það, að sama sló mig og hv.þm. nú, að ekki væri nægilega skýrt kveðið á um það í 2. gr., að bæturnar skyldu miðaðar við mat til heimatekna prestakallsins. En þegar ég fór að athuga þetta betur, sýndist mér samt sem áður, að þetta væri nógu skýrt tekið fram, því að í gr. stendur „eins og þær eru metnar“. Sýnist því vera gengið út frá því mati, sem þegar er farið fram, og jafnvel eftir orðalagi gr. sýnist erfitt að halda því fram, að sérstakt mat verði fram að fara. Og þegar þar að auki hefir komið skýrt fram í umr., að það er þetta mat, sem átt er við, þá sýnist mér tæplega ástæða til að fara að flækja þessu litla máli milli deilda til þess að fá þetta inn. Það hefir m. a. komið skýrt fram í ræðum mínum og hv. 4. landsk., við hvað er átt með þessu, og ef einhver vafi gæti legið á með skýringar á þessu alriði, þá er það nægilegt til að skýra, við hvað er átt. En út af því, sem hv.þm. minntist á ófriðun sels í Ölfusá, þá vil ég benda á, að hér er ekki farið fram á styrk til útrýmingarinnar, en þar hefir verið greidd þó nokkur fjárhæð úr ríkissjóði, ég ætla, að það hafi verið 1000 kr. í síðustu fjárlögum. Það er því ekki ósanngjarnt, að þessar bætur verði í þessu tilfelli greiddar af ríkissjóði, en ekki veiðifélaginu, sem á að bera kostnaðinn af útrýmingu selsins. Þar að auki hlyti að verða umsvifameira að fá þetta greitt af eigendunum en úr ríkissjóði.

*Jón Baldvinsson: Það er alveg rétt, að því mundu fylgja meiri umsvif, ef einstakir menn ættu að greiða þetta, og gæti verið, að á því strandaði, að þeir vildu ekki borga þetta fé. Ég hefi ekkert á móti því, að þetta sé greitt úr ríkissjóði, en vil aðeins slá föstum þeim skilningi, sem hér hefir komið fram við umr., hvað það er, sem á að greiða, svo að ég get þá fallið frá breyt. á þessu, því að mér skilst, að við séum sammála um þennan skilning, og ef enginn nýr skilningur kemur fram, þá er enginn vafi, við hvað er átt í frv.

*Páll Hermannsson: Ég er fylgjandi þessu frv., og ég er því sérstaklega fylgjandi vegna þess, að mér finnst, að það muni verða í mörgum tilfellum rétt í framtíðinni, að ríkissjóður taki þátt í því að útrýma sel úr veiðiám. Hér er nú um svo lítið að ræða, að um það geta menn varla orðið ósammála, en það hagar sumstaðar svo til, að um meiri selveiði er að ræða, og þá líklega um leið meiri laxvonir. Ég er sérstaklega meðmæltur þessu frv. vegna þess, að ég þykist sjá fram á, að það verði víðar að leitað til ríkissjóðs um stuðning til útrýmingar sels og aukningar laxveiði, sem meira gagn mun að fyrir fólkið. Þó selveiði geti verið góð hlunnindi, þá eru oftast miklu fleiri, sem geta notið hlunninda af laxveiðinni.

*Frsm. (Ingvar Pálmason): Eins og þetta frv. ber með sér, er það um hafnargerð á Þórshöfn. Það er sniðið nákvæmlega eftir þeim hafnarlögum, sem samþ. hafa verið hin seinni ár. Framlag ríkissjóðs er ? kostnaðar og viðkomandi hafnarsjóðs ?. Eins er sömu reglum fylgt um tekjuöflun til hafnarsjóðs eins og í eldri hafnarlögum. Í grg. frv. er skýrt frá því, að þarna hafa farið fram mælingar og rannsóknir, og liggja fyrir áætlanir um þá hafnargerð, sem fyrirhuguð er eftir þeim mælingum. Samkv. þeim verður kostnaðurinn alls 160 þús. krónur. Þessi staður, Þórshöfn á Langanesi, er talinn einhver bezti staður fyrir skip að flýja inn á norðanlands, þegar veður koma upp á, alla leið frá Akureyri til Seyðisfjarðar. Þó er svo ástatt, að vogurinn er of lítill, ef um virkilega vont veður er að ræða. Mundi sú hafnarbót, sem þarna er fyrirhuguð, til mikilla bóta fyrir smærri skip, sem stunda veiðar kringum Langanes. Það er oft svo, þegar veður koma upp á, að langt er til viðunandi hafna fyrir skip á þessum slóðum. Byggð er líka að aukast á þessum stað, og kominn dálítill útvegur. Frv. er flutt í hv.Nd. af hv.þm.N.-Þ., og gekk þar í gegn andmælalaust. Fjhn. þessarar d. hefir athugað frv. ásamt uppdráttum af fyrirhuguðum mannvirkjum, og hefir komizt að þeirri niðurstöðu, að rétt sé að gera frv. að lögum, því hvað sem um fjárframlög er að segja til að byrja með, þá er hafnargerð þessi þannig löguð, að taka má hana í fleiri áföngum, og þetta mun verða með ódýrustu hafnargerðum, a. m. k. á þessum slóðum. N. leggur því til, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir.

*Thor Thors: Ég á hér smábrtt. á þskj. 337, þess efnis, að bætt verði við einum nýjum vita inn í vitalögin, sem sé vita við Grundarfjörð, að þar komi ljósviti. Þessi till. er flutt samkv. tilmælum hreppsnefndar Eyrarsveitar. Hreppsn. þar hefir tjáð mér, að mikil nauðsyn sé á því, að þar komi nýr og góður viti, því að vitinn, sem þar er fyrir, Krossanesvitinn, er hvergi nærri fullnægjandi. Það hefir komið átakanlega í ljós, hversu brýn þörf er á góðum vita þarna. Í því sambandi þarf ekki annað en að minna á strand Súðarinnar á síðasta vetri þarna í Grundarfirðinum, og lá við sjálft, að yrði stórslys af því strandi. Má telja líklegt, ef góður viti hefði þá verið við Grundarfjörðinn, að hægt hefði verið að komast hjá þessu strandi. Þar sem hér er um brýna þörf að ræða, vil ég leyfa mér að vænta þess, að hv. d. taki þessari till. minni vingjarnlega.

*Frsm. (Sigfús Jónsson): Um þetta mál var enginn ágreiningur í fjhn. Öll n. var sammála um, að frv. yrði samþ., þó með smábreyt., sem sumpart eru orðabreyt. - Fyrsta breyt. er aðeins orðabreyt. Önnur breyt. er mjög lítil efnisbreyt., og þriðja breyt., við 4. gr. frv., er viðauki við það, sem í frv. felst. Þessar breyt. hafa verið bornar undir flm. frv., og eftir því sem ég bezt veit, eru þeir þeim samþ. sömuleiðis var málið sent stj. Landsbankans til umsagnar, og hún hefir látið uppi, að hún sé frv. samþ. með þeim breyt., sem hér er farið fram á. Ég geri því ráð fyrir, að enginn ágreiningur verði um frv. í hv. d. og að það fái fljóta og góða afgreiðslu.

Páll Zóphóníasson Ég vil þakka hv.n. fyrir afgreiðslu þessa máls og vil vænta þess, að allir geti verið sammála um þessar breyt. á frv., sem n. leggur til að gerðar verði, að frv. gangi fljótt og greiðlega gegnum þingið, þannig að málið verði samþ. á þessu þingi.

*Frsm. (Pétur Ottesen): Eins og nál. ber með sér, leggur n. til, að frv. verði samþ. óbreytt. Það eru nú liðin 2 ár síðan l. um friðun hreindýra féllu úr gildi, og hafa hreindýrin því nú verið ófriðuð í 2 ár. Að kunnugra manna dómi þykir ekki fært að treysta á það, að stofninn líði ekki undir lok, ef friðun hreindýranna verður ekki á ný upp tekin. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er að ég ætla nærri shlj. þeirri löggjöf, sem gilti síðast um þetta efni. Samtímis því, sem þessu frv. var vísað til n., var einnig vísað til hennar öðru frv. um friðun hreindýra, þar sem ákvæði um friðun þeirra voru ekki eins víðtæk og í þessu frv. N. þótti varhugavert að fara inn á þá braut, sem þar er lagt til að fara, þó að þær ástæður, sem færðar eru þar fram, hafi við einhver rök að styðjast. Tillögur um þetta efni hafa áður legið fyrir Alþ., en ekki náð samþykki þingsins. En þar sem nú er, að dómi þeirra manna, sem bezt þekkja til á þeim svæðum, þar sem hreindýrin haldast við, nauðsynlegt að friða þau að nýju, og þar sem breyt. á þessu frv. mundu að sjálfsögðu valda töfum á framgangi málsins í þinginu, en tími þingsins hér eftir að þessu sinni takmarkaður, eftir því sem sagt er, þá er það álit n., að líklegast sé, til þess að koma þessu nauðsynlega máli fram nú á Alþ., að frv., sem hér liggur fyrir, verði samþ. óbreytt.

Frsm. (Páll Zóphóníasson) Herra forseti! Þetta er eitt af þeim stærstu málum, sem fyrir þessu þingi liggja, og um leið hið vandamesta. Það er stórmál af því, að það verður ekki leyst nema með stóru fjárframlagi frá hinu opinbera, og öll sveitarfélög landsins eiga framtíð sína mikið undir því, hvernig það verður leyst. Þessi veiki gerði fyrst vart við sig í Deildartungu í Borgarfirði veturinn 1934–35. Menn héldu almennt, að hér væri um lungnabólgutilfelli að ræða. Sýnishorn voru tekin og send rannsóknarstofu háskólans, sem taldi þetta lungnabólgu. Próf. Níels Dungal, sem 1929 fann lungnabólgugerilinn og útbjó bóluefni til að bólusetja féð með, sendi bóluefni, og féð var margbólusett. En eins og menn vita, kom það ekki að neinu haldi, og vorið 1935 drapst margt fé, þegar fór að hitna í veðri. Haustið 1935 fannst margt fé dautt á fjalli, og þá fyrst fór mönnum að finnast þetta alvarlegt mál, er menn sáu féð falla fyrir veikinni um hásumarið. Ég snéri mér því til forsrh., og hann fékk 2 menn, þá Júl. Sigurjónsson og Guðmund Gíslason, sem unnu við rannsóknarstofu háskólans, til að fara upp að Deildartungu, sunnudaginn milli rétta, og síðar fór Níels Dungal sjálfur. Og þeir komust að þeirri niðurstöðu, að hér væri um ormaveiki að ræða. Ormaveikin er um land allt, og því var ekkert aðhafzt til að hefta útbreiðslu veikinnar, og engum bar sérstaklega skylda til að gera neinar ráðstafanir í þessu efni. Sumarið eftir drapst fé líka, og veikin fór að breiðast út um Borgarfjörð og Húnavatnssýslu. En haustið 1936 er veikin komin meira eða minna um 6 sýslur. Þá voru gerðar ýmsar ráðstafanir og fé veitt til að komast að einhverri niðurstöðu um þessa veiki. Menn geta gert sér í hugarlund, hversu þessi veiki er hættuleg. T. d. í Deildartungu var fjárstofninn 750 fjár, en nú eru aðeins eftir 90 kindur. Á Kletti voru 210 kindur haustið 1934, en nú 26. Þetta fé drapst auðvitað ekki allt, en það var mikið skorið niður, af því fyrirsjáanlegt var, að því varð ekki bjargað. Menn ættu því ekki að undrast yfir því, þó bændur óski eftir einhverjum aðgerðum, sem gætu orðið til þess að hefta þessa hættulegu veiki. Forsrh. skipaði svo nefnd, sem ég átti sæti í, til að gera till. um varnir gegn útbreiðslu veikinnar. Nefndinni bárust fjöldamargar áskoranir frá öllum sýslum landsins, allt frá Eyjafirði, vestur um og austur að V.-Skaftafellssýslu. Einnig fékk n. áskoranir frá öllum búnaðarsamböndum og búnaðarfélögum, og jafnvel frá sveitafundum og einstaklingum á þessu sama svæði. Allar þessar áskoranir gengu í sömu átt, að hafizt yrði handa til að hefta veikina. N. lagði til, að það yrðu sendir menn til Rvíkur til að kynna sér einkenni veikinnar, og dýralæknar væru látnir koma saman til að ræða um þetta. Þá lagði n. til, að gerðar yrðu girðingar og hafizt yrði handa um að ná í girðingarefni sem fyrst. Og það hefir nú fengizt á síðustu stundu. Það var gert ráð fyrir, að skoðun yrði lokið í apríl, en það varð þó ekki, en þó varð n. að ganga frá þessum till., sem eru grundvöllurinn undir það frv., sem hér liggur fyrir. Ég skal reyna að fara svo rækilega út í hinar ýmsu greinar frv., að þm. verði þær ljósar, þar sem frv. er nýframkomið, og menn hafa því ekki kynnt sér það. 1. gr. gerir ráð fyrir, að einn maður hafi yfirstjórn á þessu, og hafi hann einn varamann. Þá á að tilnefna einn mann úr hverri sýslu, sem hafi yfirumsjón í sínu umdæmi. - Í 2.–3. gr. og enda 15.–16. líka ræðir um, hvernig þessir menn geti vitað um, hvort veikt fé sé á einhverjum stað, og ber öllum skylda til að láta skoða féð, hver hjá sér. Í 4.–5. og 6. gr. ræðir um, hvernig vörzlu verður bezt komið í framkvæmd. Vil ég þá fyrst benda á það, að austurhelmingur landsins, frá Þjórsá að Héraðsvötnum, er ennþá ósýktur. Ýmsir halda, að hér sé ekki um nema eina veiki að ræða, er sé um allt land; þess vegna vildi ég geta þess, að lungu hafa verið rannsökuð víðsvegar af þessu svæði, þar sem lungnaveiki er í fé, en það hefir sýnt sig, að hér er alls ekki um sömu veiki að ræða og borgfirzku fjárveikina. Á þessu svæði eru 310000 fjár, og frv. gerir ráð fyrir, að reynt verði að verja þetta fé, með því að vörður verði settur um Þjórsá og Héraðsvötn. Við Héraðsvötn verður líka að setja girðingu á parti, sem kemur til að kosta 7000 kr. Verðir mundu kosta um 10000 kr. við hverja á um sig. - Næsta svæði er milli Blöndu og Héraðsvatna. Á því svæði eru um 41000 fjár, og er það fé heilbrigt, nema á fjórum bæjum, sem veikin hefir gert vart við sig á, en þeir bæir eru í nyrztu hreppum Húnavatnssýslu, austan Blöndu. Skoðun er þó ekki lokið í tveim nyrztu hreppunum, og má því vera, að veikin sé komin víðar. Frv. gerir ráð fyrir, að ríkið styrki girðingar um 40 aura á metra, til að geyma hið sjúka fé í, og að vörður verði settur við Blöndu, til að varna því, að fé fari yfir ána. Áætlaður kostnaður við verði er um 10 þús. kr. Næsta svæði er Húnavatnssýsla. Þar liggja afréttirnar saman við afrétti Sunnlendinga, Dalamanna og Strandamanna. Veikin er mjög misútbreidd í Húnavatnssýslum. Í austursýslunni eru sýktir 8 bæir, en í vestursýslunni er hún mjög útbreidd, nema í hreppunum tveim, er liggja á Vatnsnesinu. Það hefir verið horfið að því að skylda alla hreppa í Húnavatnssýslum til að einangra það fé, sem sýkt er, með því að girða fyrir það; en það er ekki víst, að það verði mögulegt. Þær girðingar yrðu einnig styrktar af hálfu hins opinbera með 40 aur. á metra. Samhliða því yrðu settar girðingar milli afrétta Norðlendinga og Sunnlendinga, svo fjársamgöngur milli sunnanmannafjár verði engar. Sú girðing verður um 60 km. minnst og 80 mest, en hinsvegar er hægt að girða svo, að hún verði ekki nema 50 km., með því að taka sneið af afrétti Borgarfjarðar. Það er því löng og dýr girðing, og tvísýni á, hvort hún er réttmæt, en það byggist á því, hvort mögulegt reynist að einangra sjúka féð. Næsta girðing er milli Gilsfjarðar og Bitrufjarðar. Vestan þeirrar girðingar, á Vestfjörðum, er féð heilbrigt, og eru þar 64000 fjár. Girðingin er stutt, 12 km., og kostar ca. 11000 kr., og verðir með henni væntanlega um 2000 kr. Þá er næsta girðing milli Hvammsfjarðar og Hrútafjarðar. Hún er yfir 40 km. á lengd. Milli hennar og Gilsfjarðar–Bitrugirðingar er heilbrigt fé um 22000 alls, og má vænta, að girðingin kosti um 40000 krónur. Það er lagt til í 4. gr., að settar verði girðingar á mörkum milli Mýra- og Dalasýslu annarsvegar og Snæfellsnes- og Hnappadalssýslu hinsvegar, þó þannig, að Hörðudalur verði, eftir því sem við verður komið, Snæfellsnessýslumegin við girðinguna. Utan girðingarinnar eru 30000 fjár. Girðingin er 41 km. að lengd og kostar um 40000 kr. Milli þessarar girðingar að Norðurár-, svo Hvammsfjarðar–Hrútafjarðargirðingar, myndast hólf, sem í eru 23 þús. fjár. Á þessu svæði er skoðun ekki lokið, og líklegt, að veikin komi þar upp á mörgum bæjum enn. Því er óvíst, hvort hægt verður að skilja sjúkt og grunað fé frá, en verði það hægt, þá þarf girðingu úr Norðurárdal í Hrútafjörð, til að fyrirbyggja fjársamgang af aðal sýkta svæðinu. Sú girðing er löng og dýr, og því tel ég óvíst, hvort rétt er eins og nú er gert að skylda hreppana til að koma upp sjúkragirðingum, og ríkissjóð að girða hina. Milli Norðurár og Andakílsár er aðal sýkta svæðið, og þar er ekki sjáanlegt, að hægt sé að gera neitt verulegt. Þá er lagt til, að girt verði úr Andakílsárósum um Skorradalsvatn og Reyðarvatn í Geitlandsjökul. Með því lokast sýkta féð frá samgöngum fjár úr suðurhluta Borgarfjarðar og þar fyrir sunnan. Álma úr þeirri girðingu er ráðgerð í Þingvallagirðingu, og hólfast þá Gullbringu- og Kjósarsýslufé við fé úr sveitum Árnessýslu vestan Sogs og Ölfusár frá hinu. Með vörðum við Sog, Hvítá, Brúará og Ölfusá er svo ætlunin að hólfa svæðið sundur, til frekara öryggis. Í 6. gr. eru nokkrar aðrar sýslur, þar sem veikinnar hefir að litlu eða engu leyti orðið vart enn sem komið er, skyldaðar til að koma upp a. m. k. einni eða fleiri girðingum fyrir hverja sýslu, til að geyma sjúkt eða grunað fé í. Er sýslunefndum og bæjarstjórnum ætlað, í samráði við framkvæmdarstjóra, að velja land undir girðingarnar. Einnig þessar girðingar er gert ráð fyrir í frv., að ríkið styrki, eftir þeim ákvæðum, sem eru í 5. gr. Ég tel ekki nauðsyn að fara að öðru leyti út í einstakar greinar frv., enda á það ekki við við þessa umr. málsins. En ég skal taka það fram, að það getur náttúrlega víða verið svo ástatt, að hagkvæmara þyki að hafa girðingarnar á öðrum stað heldur en hér er lagt til, og þess vegna höfum við sett ákvæði í 7. gr. um það, að framkvæmdarstjóra sé heimilt að breyta til um legu girðinganna. Ennfremur er gert ráð fyrir í þessu frv., að heimilt sé að taka land eignarnámi undir girðingar, ef þurfa þykir. Það er full nauðsyn á, að þetta mál verði tekið föstum tökum, til þess að fyrirbyggja það, að önnur héruð fari eins illa út úr því eins og Borgarfjarðarhérað, þar sem svo er komið, að bændur hafa misst nær allan sinn fjárstofn og sjá sjálfir ekki fram á, af hverju þeir eiga að hafa sitt lífsviðurværi á næstunni. Menn verða bara að skilja það, að það er nauðsyn að taka málið föstum tökum, og menn mega ekki horfa í það, þó að menn verði að gera eitthvað annað við fé sitt heldur en þeir hefðu kosið. Það er skilningur á þessu máli, sem verður að koma inn hjá mönnum, en það verður vitanlega ekki gert með lagafyrirmælum. En á þennan skilning hefir því miður hingað til talsvert skort. Eins og ég áðan tók fram, þá er þetta mál undirbúið fyrst af landsnefnd, sem ég minntist á, og svo af landbn. síðan hún fékk málið til meðferðar. Ég held, að mér sé óhætt að segja, að málið sé nú orðið nokkurnveginn ágreiningslaust, og ætti það því að geta fengið tiltölulega fljóta afgreiðslu á Alþingi. En það þarf líka að vera, þar sem ýmsar af þeim aðgerðum, sem gert er ráð fyrir í frv., eru orðnar mjög aðkallandi og áríðandi, að á þeim sé byrjað sem allra fyrst. Ég vil þess vegna vænta þess, að hæstv. forseti stuðli að því, að málið verði afgr. sem allra fyrst út úr þessari hv. deild.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Allshn. flytur hér tvær brtt. á þskj. 292, um að bætt sé við 2 mönnum, er fái ísl. ríkisborgararétt með þessum l. En það kemur til álita nú aðeins annar þeirra, því að n. hefir borizt bréf frá öðrum þessara manna, Jónasi Jónassyni, þar sem hann afturkallar beiðni sína, og skal ég lesa þetta bréf, sem er til dómsmálarn., með leyfi hæstv. forseta: „Hér með leyfi ég mér að afturkalla umsókn mína um ríkisborgararétt. Sérstakar ástæður hafa orðið þess valdandi, að ég þarf að afturkalla þessa beiðni mína nú, en ég mun væntanlega síðar fara þess á leit, að mér verði veittur íslenzkur ríkisborgararéttur. Virðingarfyllst Jónas Jónasson.“ Um hinn umsækjandann skal ég geta þess, að hún er fædd í Noregi árið 1917, en fluttist hingað strax á næsta ári og hefir verið hér alltaf síðan. Móðir hennar er íslenzk, og það liggja fyrir öll þau vottorð, sem krafizt er í þessu efni. Ég sé, að hv. 1. þm. Eyf. hefir borið hér fram brtt. á þskj. 308, en ég mun ekkert um hana segja, fyrr en ég heyri hvað hann hefir um hana að segja, því að n. hefir ekki tekið hana til meðferðar og flm. hennar hefir ekki sent n. nein skjöl né talað við hana um þann mann, sem þar er farið fram á, að fái íslenzkan ríkisborgararétt. - Áður en ég lýk máli mínu, vil ég taka það fram aftur, að fyrri brtt.n. á þskj. 292 er tekin aftur.

*Bernharð Stefánsson: Ég hefi leyft mér að bera fram brtt. á þskj. 308, um að Andresi Valderhaug bakara á Dalvík sé veittur ríkisborararéttur. Ég skal taka það fram, að í till. stendur „bókari“, en á að vera bakari. - Frsm. n. gat um það, að ég hefði ekki sent n. nein skjöl viðvíkjandi þessum manni. Það er nú saga að segja frá, hvernig á því stendur. Það mun hafa verið á þinginu 1935, að þessi maður, sem þá var bakari í Ólafsfirði, sótti um ríkisborgararétt og sendi öll skjöl, sem krafizt er í því sambandi, suður til mín. Þau skjöl afhenti ég þá allshn.Nd., og allshn. þessarar d. mun einnig hafa haft þau til meðferðar. En nú get ég ómögulega fengið þessi skjöl aftur eða grafið upp, hvar þau eru niður komin. En þótt þetta sé nú svo, þá hygg ég, að það geri ekki svo mikinn skaða; ég veit t. d., að hv. 2. þm. S.-M. man vel eftir þessum skjölum og mun kannast við það. Eins hefi ég átt tal við menn, sem þá áttu sæti í allshn.Nd., og muna þeir einnig vel eftir þessu. Yfirleitt voru öll vottorð þessa manns í lagi. Hann flutti hingað 1928, og vantar því að vísu nokkuð til að hafa verið búsettur hér þann tíma, sem yfirleitt er krafizt, til þess að veittur sé ríkisborgararéttur, en hann er giftur íslenzkri konu og fastur starfsmaður hjá íslenzku fyrirtæki, og það er mjög bagalegt bæði fyrir það fyrirtæki og hann sjálfan, að hann skuli ekki geta fengið ríkisborgararétt. Ég álít, að hin almennu lög um veitingu ríkisborgararéttar geti ekki hindrað Alþingi í að veita þeim mönnum ríkisborgararétt, sem því sýnist, með nýjum lögum, og hefi því leyft mér að bera þessa brtt. fram. Ég hefi fyrir framan mig bréf frá þessum manni, skrifað af honum sjálfum á íslenzku og geta menn fengið að sjá það. Ég hygg, að jafnvel íslenzkukennarar mundu ekki finna margar villur í því, þannig að ég get fullyrt, að þessi maður kann mjög vel íslenzku, eftir því sem gerist um útlenda menn, sem hér hafa dvalið. Hv. d. verður náttúrlega að ráða, hvernig hún tekur í þetta mál; ég sá ekki ástæðu til að liggja á þessari umsókn, því að ég tel hana eftir atvikum vel frambærilega. Hvað það snertir, að skjölin vantar, þá get ég enga ábyrgð borið á því; það verða þær n. að gera, sem höfðu þau undir höndum, og ég tel, að maðurinn eigi nokkra heimtingu á að fá þau aftur, því að sum þeirra voru frá Noregi, og kostar nokkra fyrirhöfn að fá þau.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Ég get ekki sagt neitt um þessa brtt. fyrir hönd n., þar sem hún hefir ekki verið undir hana borin. Ég get bara sagt það, að ég býst við, að umsókn þessa manns mundi ekki hafa verið tekin til greina, ef skjöl hans hefðu legið fyrir n., af þeirri einu ástæðu, að hann flutti ekki til landsins fyrr en í júlí 1928 og er þannig ekki búinn að vera búsettur hér í full 10 ár. Í l. um veitingu íslenzks ríkisborgararéttar stendur, að heimilt sé að veita þeim mönnum ríkisborgararétt, sem búsettir hafa verið hér á landi 10 ár eða meira samfleytt. Hitt er rétt bjá hv. 1. þm. Eyf., að þau l. hafa ekki grundvallarlagarétt, svo að Alþingi er heimilt að víkja frá þeim í nýjum l., en það hefir n. ekki lagt til, að gert yrði, hvorki í ár eða fyrra. Hitt skal ég viðurkenna, að það er leiðinlegt, að það skuli koma fyrir, að skjöl tapist svona, og væri e. t. v. rétt að bæta manninum það upp með því að veita honum nú þennan rétt. Þessi 10 ára tími er náttúrlega tiltekinn af handahófi og skiptir ekki miklu máli út af fyrir sig. Og þar sem upplýst er, sem ég ekki rengi, að þessi maður sé eiginlega orðinn Íslendingur, er giftur íslenzkri konu, talar rétt íslenzkt mál og hefir ekki í hyggju að fara af landi burt, þá get ég sagt fyrir mitt leyti, að ég mun ekki setja mig á móti því, að hann fái ríkisborgararétt.

*Jón Auðunn Jónsson: Ég get sagt svipað og hv. 1. þm. Eyf. um þessi skjöl. Það sótti maður að vestan um ríkisborgararétt í þetta sama skipti; hann hafði öll skjöl í lagi, nema það vantaði skilnaðarvottorð, sem ekki var hægt að ná í í svipinn. Af þeirri ástæðu tók n. ekki ákvörðun um umsóknina í það sinn, en svo í fyrra fundust ekki þessi skjöl, svo að maðurinn varð að fara að útvega þau frá Noregi á ný og er ekki búinn að fá þau enn. Hann bað mig að bera fram till. um sig nú, en ég sagði, að það þýddi ekki, fyrr en skjölin væru fyrir hendi. Þessi maður er búinn að vera hér í 30 ár og á uppkomin börn. Samt sá ég mér ekki fært að bera fram till. um hann, þar sem skjölin vantar.

*Sigurjón Á. Ólafsson: Út af ummælum hv.frsm. um brtt. á þskj. 308, að hann mundi ekki setja sig á móti henni af þeirri ástæðu einni, að skjölin vantar, þá vil ég taka það fram, að ég hygg, að það geti orðið skiptar skoðanir um það innan n., hvort hér á að víkja þannig frá 10 ára takmarkinu. Og þó umræddur maður eigi ekki sök á því, að skjölin vantar, þá er þó sá möguleiki opinn fyrir hann að afla sér skjalanna aftur á þeim tíma, sem vantar á, að hann hafi dvalið hér 10 ár. Ef gengið er inn á að taka þennan mann inn í frv. nú, þá hygg ég, að liggi fyrir umsóknir frá fleirum, sem þá gæti komið til athugunar, hvort ekki ætti að taka upp líka. Um þessi skjöl skal ég ekkert segja; mér þykir ólíklegt, að þau liggi ekki einhverstaðar í skjalavörzlum þingsins, svo að með vandlegri leit ætti að vera hægt að hafa upp á þeim. Ég óska, að málið sé tekið út af dagskrá nú, svo að n. gefist kostur á að athuga það á ný og taka afstöðu til, hvort nú á að brjóta regluna um 10 ára takmarkið, og hvort það getur þá ekki gilt um fleiri af þeim mönnum, sem liggja fyrir umsóknir frá.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Ég sé ekki ástæðu til að taka málið út af dagskrá; ég hélt, að það væri búið að tefja nóg fyrir því hér í d., enda er auðsætt, að það kemst ekki fram, ef farið er að taka það út af dagskrá nú. En ég veit, hvað liggur á bak við hjá hv. 4. þm. Reykv.; hann er búinn að greiða atkv. á móti frv. og vill náttúrlega gjarnan sálga því með því að taka það út af dagskrá. Hefir hann þannig snúizt í málinu, síðan n.afgr. það, því að þá skrifaði hann undir nál. um að mæla með því, að frv. yrði samþ. óbreytt. Ég vil halda mig við nál. og mælist til, að frv. komi til atkv. nú.

*Forsrh. (Hermann Jónasson): Ég hefi talað áður í þessu máli og látið í ljós skoðun mína á því. En ég er satt að segja dálítið undrandi yfir því kappi, sem á það er lagt, að láta erlenda menn, sem hér dvelja, fá íslenzkan þegnrétt. Ég held, að allir þessir menn geti starfað í landinu samkv. dvalar- og sumarleyfum og haft öll atvinnu- og persónuréttindi, þótt ekki sé verið að flýta sér að veita þeim íslenzkan þegnrétt og taka þá þannig að sér um aldur og æfi og lofa að sjá þeim fyrir lífsframfæri, ef þeir hafa ekki atvinnu. Ég held, að það gæti hvergi annarstaðar en hér átt sér stað slíkt kapphlaup um að hrúga að sér nýjum ríkisborgurum. Það kemur manni undarlega fyrir sjónir, þegar nýbúið er að setja lög og reglugerð um strangara eftirlit með útlendingum heldur en verið hefir, og fyrir stuttu var lögreglan aukin, m. a. með þeim rökstuðningi, að hún gæti starfað í þágu ríkisins að þessu eftirliti. Á sama tíma og verið er að veita útlendingum þegnréttindi hér eftir stutta dvöl, þrátt fyrir atvinnuleysi landsmanna, er verið að reka Íslendinga heim, jafnvel eftir 20 ára dvöl, frá sömu löndunum sem við erum að taka við mönnum frá. Þetta land hefir verið opnara fyrir útlendingum heldur en nokkurt annað land, og síðan erfiðleikarnir fóru að vaxa, hafa menn reynt meir og meir að komast hingað í atvinnu stuttan tíma og fá svo íslenzkan þegnrétt. Ég get sagt hv. d. það, að við megum búast við að fá nokkra tugi af svipuðum umsóknum sem hér liggja fyrir. Það líður ekki svo vika, að ekki komi í stjórnarráðið fleiri eða færri útlendingar til að biðja um dvalarleyfi og atvinnuleyfi, og síðan vilja þeir vitanlega fá þegnrétt. En ég hélt, að við hefðum nóg af atvinnulausu fólki hér, þótt við værum ekki að sækjast eftir að taka að okkur útlendinga.

*Sigurður Kristjánsson: Frsm. málsins er ekki viðlátinn, en það er hv.þm. Vestm. En það standa nú svo sakir, að málið var rætt ýtarlega og gerð glögg grein fyrir því við 1. umr., og það sparar mér að hafa um það mörg orð við þessa umr. Ágreiningur í n. er ekki alvarlegur. Eins og nál. ber með sér, þá hafa 2 af nm. í sjútvn., hv.þm. Ísaf. og hv. 3. landsk., gerzt meðflm. að frv., sem mundi fullnægja betur tilgangi þessa frv., ef það næði fram að ganga, en hafa að öðru leyti lýst sig fylgjandi þessari hugmynd, sem í frv. felst. Nú vænti ég þess, að það sé alveg ljóst, að það frv., sem þessir hv.þm. flytja eða eru meðflm. að, nái ekki fram að ganga á þessu þingi, með því að það er ekki enn komið til 1. umr., en ég geri ráð fyrir, að það muni vera hægt að koma þessu frv. í gegn um þingið, ef á því væri góður vilji. - Ég vil svo að öðru leyti vísa til þeirra umr., sem fóru fram við 1. umr. málsins. En ég vænti þess sem sagt fastlega, að þetta mál nái fram að ganga, og ef eitthvað má byggja á þeim velvilja, sem allir flokkar segjast nú bera til sjávarútvegsins, þá er óskiljanlegt, ef þeir liggja svo á þessum mikla velvilja, að þeir ekki geti fengið sig til að taka höndum saman og koma þessu máli fram.

Jónas Guðmundsson Ég skal vera stuttorður, því að ég mun minnast á þetta frv. sérstaklega í umr., sem fram eiga að fara í kvöld um frv. á þskj. 151, sem ég er meðflm. að. Ég vil þó segja það, að ég álit, að á þessu frv., sem hér liggur fyrir, séu svo miklir gallar, að það sé ekki hægt að samþ. það óbreytt. Það hafa t. d. ekki enn komið fram neinar till. um, hvernig afla skuli þess fjár, sem þarf til þessara framkvæmda, og það er heldur ekki veitt heimild til þess að taka lán til þeirra. En það sjá allir, að fyrsta og sjálfsagðasta skilyrði til þess, að I. geti orðið að verulegu gagni, er, að ríkisstj. hafi rétt eða a. m. k. heimild til að útvega fé til þess að leggja í þetta. Það er ýmislegt fleira, sem ég hefi við frv. að athuga, en ég vil minna á það síðar. En ef frv. fer til 3. umr., sem ég skal stuðla að, mun ég flytja við það brtt., um að gera ráðstafanir til þess að bæta úr þessum aðalágalla frv., sem ég tel vera.

*Finnur Jónsson: Ég og hv. 3. landsk. höfum lýst afstöðu okkar til þessa máls á þskj. 264, þar sem við höfum talið okkur þessu máli fylgjandi, að veittur yrði styrkur úr ríkissjóði til byggingar hraðfrystihúsa, og ennfremur, að ríkisábyrgð yrði veitt fyrir lánum til hraðfrystihúsa. Hinsvegar teljum við þann kafla í frv. því, sem við erum meðflm. að á þskj. 151, sem víkur að byggingu hraðfrystihúsa og styrk til þeirra, það ýtarlegan, að við viljum sjá, hvernig málinu reiðir af, áður en við tökum þátt í fullnaðaratkvgr. þessa máls, sem hér liggur fyrir. Þetta frv. á þskj. 151 verður til umr. hér í þessari hv. d. í kvöld, og mun þá eflaust verða ráðin forlög þess. Eftir að þau eru séð, munum við ef frv. nær ekki fram að ganga, vera reiðubúnir til þess að koma með brtt. við það frv., sem hér liggur fyrir, í samræmi við þær till. um styrk til hraðfrystihúsa og með þeim skilmálum, sem teknir eru fram í frv. á þskj. 151. Við munum fylgja málinu til 3. umr., en áskiljum okkur rétt til þess að koma fram með ýtarlega brtt. við frv. - Hv. þm. Barð. er meðflm. að sérstakri þáltill. um þetta efni, þar sem gert er ráð fyrir, að ríkissjóður leggi fram sem styrk 1/4 af stofnkostnaði hraðfrystihúsa, en ekki frekari ábyrgð. ég skal nú ekki fara út í þetta nánar, hvorki frv. það, sem hér liggur fyrir, né heldur till. þá, sem hv.þm. Barð. er meðflm. að, en ég vil aðeins benda á það, að í hvorugum þeim till. er gert ráð fyrir, að mínu áliti og hv. 3. landsk., nauðsynlegri rannsókn á þessu máli, áður en hafizt er handa. Ég hygg, að það þurfi að gera ýtarlega tilraun um það, á hvaða stöðum eigi að byggja slík hraðfrystihús, og það verður að velja þá staði eftir því, hvar þörf útgerðarinnar er mest og hvar mestir möguleikar eru á því, að geta notað þau hlunnindi, sem þessi hraðfrystihús eiga að geta veitt útgerðinni sem fyrst og með sem beztum árangri.

*Thor Thors: Ég vil þakka hv. sjútvn. fyrir það, að í aðalatriðum hefir hún tekið þessu máli vel. N. var sammála um að afgr. málið til hv. d., enda þótt nokkur ágreiningur sé meðal einstakra nm. um einstök atriði frv. Hv. þm. Ísaf. hefir að nokkru leyti gert grein fyrir sínum ágreiningi, og sömuleiðis flokksbróður hans. hv. 6. landsk. Ég skal láta þessi ágreiningsatriði bíða til 3. umr., en ég vil aðeins segja fáein orð út af því, sem hv. 6. landsk. sagði. Hann sagði, að sér fyndist það verulegur galli á frv., að ekki væri gert ráð fyrir, hvernig afla skuli þess fjár, sem veita á í þessu skyni. Það er ekki svo gott fyrirfram að áætla, hvað mikið fé þarf til þessa; það fer vitanlega eftir því, hversu margar umsóknir berast og hvað hæstv.ríkisstj. álítur nauðsynlegt til þess að reisa þessi hús, svo að fé til þessara fyrirtækja yrði að koma sem fjárveiting eftir á. Annars skal ég láta þess getið, að það er ekkert kappsmál fyrir okkur flm., hvort féð er veitt beint úr ríkissjóði eða fiskveiðasjóði, en annars mun þetta heyra undir ríkisstj., og við leggjum áherzlu á, að það sé ríkissjóður, sem hafi með úthlutun þessa fjár að gera, hvort sem það verður veitt beint úr ríkissjóði eða úr fiskveiðasjóði. Ég þykist sjá fram á, að málið muni ná fram að ganga til 3. umr. og verði þar frekar rædd einstök atriði þess. Ég skal lýsa yfir því fyrir hönd okkar flm., að við erum reiðubúnir til þess að semja um allar skynsamlegar brtt. við þetta mál, því að við leggjum höfuðáherzluna á það, að málið nái fram að ganga í lagaformi á þessu þingi, svo að landsmenn geti vita, hvers þeir mega vænta í sambandi við þessi fyrirtæki, og við leggjum þeim mun meiri áherzlu á, að málið nái nú fram að ganga, þar sem vitað er, að dragnótaveiði verður heimiluð, og þess má vænta, að mikið verði unnið að dragnótaveiði nú þegar næsta sumar.

*Bergur Jónsson: Þetta frv., sem hér liggur fyrir, hefir komið áður hér til umr., og ég gerði aths. við það þá. Ég benti á, að það væri of þröngt ákvæði, að láta aðeins sjómenn og útgerðarmenn hafa heimild til þess að mynda félög um þetta; það yrði t. d. líka að láta hreppana hafa þessa heimild. Málið hefir fengið afgreiðslu hjá hv. sjútvn., sem má heita viðunandi, en hitt er annað mál, að þar sem það er nokkurnveginn vita, að þingið á aðeins eftir að sitja fáeina daga, þá er engin von til þess, að frv. geti fengið afgreiðslu, og það veit hv. aðalflm., hv.þm. Snæf., og þess vegna hefi ég og hv. 2. þm. S.-M. borið fram till. í Sþ. um að veita 1/4 styrks í þessu skyni, en í stað þess, að farið er fram á ábyrgð í frv., leggjum við til, að ríkisstj. sé skylt að veita aðstoð sína til þess. Það segir sig sjálft, að yfirleitt er óþarft, þegar veittir eru styrkir, að fara fram á ríkisábyrgð; það er fyrir löngu búið að taka þá stefnu hér á þinginu, að takmarka ríkisábyrgðir, og það hefir verið borið fram frv. til þess að gera útgerðarsamvinnufélög þannig úr garði, að forsvaranlegt sé að veita þeim frekari lán en öðrum félögum. Þetta hefir ekki fengið áheyrn hjá hv.þm. annarra fl., og frv. hefir verið svæft. Við viljum taka sömu stefnu í þessu máli. Við viljum láta ríkið veita 1/4 styrks og skylda hæstv.ríkisstj. til að veita aðstoð í þessu efni, og ef hún gerir það, þá er það nægilegt, því að þá hljóta þessi frystihús, sem hafa fengið 25 þús. kr. af 100 þús. kr. í beinan styrk, að fá lánveitingu, svo framarlega sem hyggilegt er að setja frystihús á hlutaðeigandi stað. En annað, sem okkar leið hefir fram yfir leið frv., er það, að hún er fljótlegri. Það er meiri vissa fyrir því, að hægt sé að koma þessari till. okkar fram, ef menn vilja af alvöru reyna að koma málinu fram. Þess vegna vona ég, að hv.flm. þessa frv. geti sætt sig við þetta. Það er yfirleitt alls ekki sæmilegt, að hv.þm. láti það eitt ráða atkv. sínu í þýðingarmiklum málum, hvaðan málið er komið. Ég skal fúslega gefa sjálfstæðismönnum það eftir, að þeir hafi verið á undan okkur í því að koma með frv., og ég skal líka viðurkenna, að sjálfstæðismenn hafi líka komið með till. um þetta efni í frumvarpsformi á undan okkur, sem sé í sambandi við aðrar til., sem vitað er, að aðrir hv.þm. vildu ekki ganga inn á. En hvað sem því liður, þá finnst mér, þar sem þáltill. formið er fljótasta leiðin til þess að koma málinu fram núna, að þetta sé prófsteinninn á það, hvort veruleg alvara er hjá þeim mönnum, sem bera fram till. í þessa átt, í því að fylgja málinu eða ekki. Ef þingrof er á næstunni, eins og allir búast við, og nýjar kosningar fram undan, og hugur þm. breytist ekki verulega viðvíkjandi þessu máli, þó að mannval breytist eitthvað hér í þinginu eftir kosningar, þá má ganga út frá því sem gefnu, að það verði gengið inn á skynsamlega leið til þess að leysa þetta mál, og þá gerir ekki svo mikið til, þó að við höfum það í þáltill.-formi á þessu þingi og förum sömu leið, og farin var á aukaþinginu 1933, að leysa fjárhagsmál með þáltill., til þess að koma þeim fljótt af í stað þess að hafa frumvarpsform, sem tekur 3 umr. í hvorri d. með dellum um einstök smáatriði, sem geta tafið málið. Þó að ég að þessu sinni muni fylgja frv. til 3. umr., vona ég, að menn geri sig ánægða með þessa lausn málsins, hvort sem menn álíta of langt eða skammt gengið.

*Sigurður Kristjánsson: Það er aðeins vegna ummæla hv. 6. landsk., sem ég kvaddi mér hljóðs. Hann taldi það mjög stórvægilegan galla á frv., svo mikinn, að það væri ekki hægt að samþ. nema með verulegum breyt., að ekki væm gerðar ráðstafanir til þess að afla fjár til þess að standa undir þeim kostnaði, sem af frv. leiddi, ef það yrði samþ. En það er í fyrsta lagi ósýnt, hvort kostnaðurinn verður mikill eða lítill; það fer eftir því, hve margir hefjast handa um þetta, og svo ætla ég, að honum sé kunnugt um, að það er gert ráð fyrir slíkum kostnaði, þó að hann segði, að svo væri ekki, í 24. gr. fjárl., og beinlínis lagt svo fyrir, að kostnaður, sem leiðir af slíkri löggjöf eða þáltill., skuli koma fram sem breyt., á frv., svo að ef frv. það, sem hér liggur fyrir, yrði samþ., þá væri fallin skylda á herðar hæstv. stj., að sjá fyrir fé til framkvæmdar laganna. Út af því, sem hv.þm. Barð. sagði, að þáltill.formið sé öruggasta leiðin til þess að koma þessu máli fram núna, vil ég segja, að það er rétt, að það er minnst hætta á, að málið dagi uppi, ef sú leið er farin, en hún er veikari og ófullkomnari en lagaleiðin, og það er mín sannfæring, að ef það væri vilji flokkanna að leysa málið, þá væri hægt að gera það í lagaformi, og sé ekki, að þingrof þurfi að vera því neitt til fyrirstöðu. Það hefir alls ekki verið ákveðið neitt opinberlega um það, að þingið skuli rofið, og mér er ekki kunnugt um annað en að þau ágreiningsmál, sem almennt hefir verið talið, að mundu valda þingrofi, séu óðum að jafnast eða jafnvel öll fallin í ljúfa löð, og ég sé þess engin merki, að nokkur ágreiningur sé á milli stjórnarflokkanna í nokkru máli, a. m. k. er hjónabandið mjög elskulegt, og ég ætla, að meðferðin bæði á bráðabirgðal. um leigunám mjólkurstöðvarinnar og bráðabirgðal. um stjórn síldarverksmiðja ríkisins beri vott um, að allt sé nú að falla í ljúfa löð. Málið, sem talið var upphaflega, að mundi valda þingrofi, frv. um gjaldþrot Kveldúlfs, virðist líka alveg sofnað út af, svo að meðan er verið að finna eitthvert tilefni til þingrofs, finnst mér skaðlaust, þó að mál, sem allir flokkar viðurkenna, að er nauðsynjamál, verði afgr., jafnvel þótt það lengi þingið um 1–2 daga. Þó að ég neiti því enganveginn, sem hv.þm. Barð. segir, að það sé fljótlegasta leiðin til þess að fá þetta samþ., að fara þál.leiðina, þá vil ég alveg ákveðið fara fram á að þetta mál verði afgr. í frv.formi, af því að ég veit, að það er í rauninni ekki hægt að mæla á móti því, að það sé hægt, ef það er rétt frá skýrt hjá hv.þm. stjórnarflokkanna, sem ég að svo komnu máli vil ekki efa, að þessir flokkar vilji koma málinu í einhverri mynd gegnum þingið, og ég mun hafa það til marks um, að sá vilji hafi ekki verið eins einlægur og hreinn og látið er í veðri vaka, ef þetta frv. kemst ekki í gegnum þingið.

*Finnur Jónsson: Ég skal ekki lengja umr. verulega. Ég vil aðeins taka undir það, sem hv. 6. þm. Reykv. sagði, að það væri miklu ófullkomnara að afgreiða þáltill. um svo stórt mál heldur en að setja um það lög, og ég álít, að það sé mjög nauðsynlegt, að til þeirra laga sé svo vandað, að það nái ekki tilgangi sínum að afgreiða málið með einfaldri þál. Ennfremur nær till.hv.þm. Barð. miklu skemmra en bæði till. okkar alþýðuflokksmanna og till. sjálfstæðismanna. Í till.hv.þm. Barð. er gert ráð fyrir, að ríkið leggi fram 1/4 af stofnkostnaði. en viðvíkjandi lánsútveguninni er ekki talað um annað en aðstoð ríkisstj. til lánsútvegunar til hraðfrystihúsa þeirra, sem styrkja ber samkv. till. Ennfremur vantar í till. öll ákvæði um skilyrði fyrir þessum styrk, sem verður að sjálfsögðu að setja með l. Viðvíkjandi því, sem hv. 6. landsk. sagði, að öll ágreiningsefni milli stjfl. væru fallin niður, þó að sætt væri komin um ágreininginn í síldarverksmiðjumálinu, þá er vitað, að það er alls ekki rétt, því að það er ágreiningur milli stjfl. um Kveldúlfsmálið, og það er ágreiningur um frv. til viðreisnar togaraútgerðinni, og það er ágreiningur um þetta almenna viðreisnarfrv., sem verður hér til umr. í kvöld, og það er ágreiningur um þær lagabreyt., sem Alþfl. hefir stungið upp á í sambandi við landsbankalögin, svo að ágreiningsefnin eru sannarlega nóg, þó að búið sé að ná samkomulagi um eitt af þeim ágreiningsmálum, sem ef til vill hefir ekki hvað minnsta þýðingu fyrir þjóðfélagið.

*Bergur Jónsson: Hv. þm. Ísaf. hefir að nokkru leyti svarað hv. 6. þm. Reykv. viðvíkjandi því, að þetta þing muni ekki sitja mikið Iengur. Ég get róað hv. 6. þm. Reykv. alveg, því að þess verður ekki langt að bíða, þangað til þingið verður rofið. Hv. 6. þm. Reykv. er ákaflega glaður yfir því, að slík yfirlýsing skuli koma fram frá stjórnarflokkunum, þó að engin líkindi séu til þess, að hans flokkur komist í stjórnaraðstöðu, enda þótt hann geri bandalag við flokk, sem hann hefir ekkert sameiginlegt með, flokk, sem er ekkert annað en afskræmi af Framsfl. og hefir stolið stefnuskrá hans; Sjálfstfl. verður ekki kápan úr því klæðinu. Íslendingar sjá gegnum það sem þykkara er heldur en þá slæðu, sem sjálfstæðismenn ætla að bregða yfir sig. - Það er gaman að sjá hv. 9. landsk. vera að reyna að gefa hv. 6. þm. Reykv. hjálp; ég hélt, að hv. 6. þm. Reykv. þyrfti ekki slíka hjálp. Það er prófsteinninn á það, hvort mönnum er alvara með það, að reyna að koma upp frystihúsum hér á landi með aðstoð ríkisins, hvort þeir vilja fara þá fljótustu leið, sem hægt er að fara í þessu máli, eða hvort þeir vilja heldur tefja málið með smáatriðum, þegar búið er að benda á galla á frv. því, sem hv.þm. Snæf. og fleiri hv.þm. hafa borið fram. Jafnaðarmenn hafa líka komið með till. í þessu máli, sem engum viti bornum mönnum, jafnvel ekki jafnaðarmönnum, dettur í hug að taka alvarlega, því að þær eru einungis kosningabomba og kosningabeita. Það erum við framsóknarmenn einir, sem berum fram till., sem í alvöru er ætlað að reyna að leysa þetta mál. Ábyrgðarákvæðið er bara hégómi í þessu sambandi. Og það veit ég, að hv. 6. þm. Reykv. skilur vel, að það er aðalatriðið, að frystihúsin séu sett upp á þeim stöðum, þar sem mest er nauðsyn á að setja þau upp, og að þeim verði veittur það mikill styrkur, að hægt sé að útvega lán handa þeim, og að ríkisstj. veiti þeim aðstoð til þess að fá þau lán; ef það tekst, þá verða reist frystihús á þeim stöðum, þar sem þörf er fyrir. En hitt er annað mál, að ef þessi aðferð skyldi sýna, að hún væri ekki nógu sterk, þá má fyrir framtíðina finna betri aðferð, og hennar verður áreiðanlega leitað, síðar á þessu ári, því skal ég lofa hv. 6. þm. Reykv., svo að hann þurfi ekki að bera áhyggjur út af því, að hann skuli ekki fá að vinna með Bændafl. Um þetta mál er enginn ágreiningur, eins og hv.þm. sagði, nema þessi, hver sé skynsamlegasta leiðin í málinu. Fljótvirkasta leiðin er sú, sem þeir menn vilja fara, sem líta á þetta mál með alvöru og vilja hjálpa mönnum til þess að reisa þessi frystihús, en vilja ekki skreyta sig með fölskum fjöðrum eða blása sig upp fyrir kjósendum með því, sem þeim er kannske engin alvara með. Hv. þm. virtist halda, að þál. væru veikari en fjárlagafyrirmæli og hefðu ekki sama gildi gagnvart stjórninni, en þetta er misskilningur. og því til sönnunar vil ég benda hv.þm. á, að hann þarf ekki annað en að fara fram á skrifstofu og athuga þingtíðindin frá síðasta aukaþingi, sem ekki var fjárlagaþing. Þetta er einmitt sú aðferð, sem við viljum grípa til nú í þessu máli, því að okkur er alvara að koma því fram. Hv. þm. Ísaf. þarf ég ekki að svara, því að hann kom með sömu rökin og hv. 6. þm. Reykv. Annars skal ég viðurkenna, að það er nýtt að heyra þennan hv.þm. apa rök og annað eftir honum, því að til þessa hafa þeir ekki verið slíkir vinir, að þeir hafi verið sem einn maður í málflutningi sínum, ekki hér á Alþingi a. m. k. Það má líka vel vera, að þetta hafi verið þeim ósjálfrátt.

Forseti (JörB): Það stendur til, að útvarpsumr. fari fram um þetta mál síðar í dag, og þingflokkarnir hafa komið sér saman um að fara fram á þau afbrigði frá þingsköpum, að ræðutími fyrir hvern flokk verði 1 klst.

Flm. (Jónas Guðmundsson) Frumv. það, sem hér liggur fyrir á þskj. 151 og nefnt er frumv. til l. um ýmsar ráðstafanir til viðreisnar sjávarútveginum, er flutt af öllum þm. Alþfl. í neðri deild, ásamt hv.þm. V.-Ísf. Ásgeiri Ásgeirssyni. Okkur er það sönn ánægja, að Sjálfstfl. skuli hafa óskað eftir útvarpsumr. um þetta frv. Alþfl., sem óhætt má telja eitt hið merkasta frv., sem á síðari árum hefir legið fyrir Alþingi. Hversu þýðingarmikil ákvæði frv. þetta hefir að geyma til hagsbóta fyrir sjávarútveginn, má mest marka á því, að enginn stjórnmálaflokkanna hefir þorað að ráðast á frumv., hvorki á þeim grundvelli, að það, sem þar er lagt til, sé óframkvæmanlegt af fjárhagslegum ástæðum, né hinu, að þær leiðir, sem þar er bent á, séu rangar og því ekki rétt að fara þær. Hinsvegar hafa blöð Sjálfstfl. talið, að ýms ákvæði í frumv. þessu séu tekin frá sjálfstæðismönnum, og ég býst við, að þeir muni við þessar umr. halda fram einhverju svipuðu. Vil ég því taka það fram strax, að svo er ekki um eitt einasta atriði frumv., heldur kemur hér fram það sama, sem svo oft hefir áður komið fram, að þegar Alþfl. eða Framsfl. hafa barizt árum saman fyrir lausn merkra mála, og þeirri baráttu er svo langt komið, að þær tillögur, sem fyrir eru lagðar af þessum flokkum, eru orðnar það ákveðnar og hafa orðið við svo mikil rök að styðjast, að ekki verður lengur gegn þeim staðið, þá kemur Sjálfstfl. og þykist hafa verið með þessum málum og barizt fyrir þeim. Nægir hér að minna á, að svona hefir þetta verið t. d. í málum eins og rýmkun kosningaréttarins, breytingu á kjördæmaskipuninni, verkamannabústöðunum, kjötlögunum, mjólkurlögunum, framfærslulögunum, og nú síðast í dragnótaveiðunum. Nákvæmlega það sama á sér stað í þeim málum, sem frumv. þetta fjallar um, að fyrir því, sem þar er fram borið, hefir Alþfl. beitt sér undanfarin ár, og að frumv. það, sem hér liggur fyrir, er ekkert annað en beint framhald af fyrra starfi flokksins á þessum vettvangi, en gegn því flestu hefir Sjálfstfl. barizt með hnúum og hnefum, meðan Alþfl. var að afla þeirrar nauðsynlegu reynslu, sem þurfti til þess að verulegar og skipulagsbundnar framkvæmdir gætu hafizt. Áður en ég vík að efni frv. sjálfs, vil ég færa rök að því, sem ég nú sagði, og sýna fram á, hvernig Alþfl. hefir barizt fyrir lausn þessara mála, og er þau rök að finna í starfsemi flokksins í útgerðarmálunum á undanförnum þingum. Á fyrsta þingi núv. stjórnarflokka var afnumið gjald af landbúnaðarafurðum og lækkað stórlega útflutningsgjald af síld. Það kom þá skýrt í ljós, að það var vilji stjórnarflokkanna að létta þessu gjaldi af, þó fjárhagsástæður ríkissjóðs leyfðu ekki, að hann væri þá í einu sviptur um 1 millj. króna tekjum. Þá hvíldi einnig á útgerðinni annað gjald, ennþá tilfinnanlegra og hærra en útflutningsgjaldið, og það var gjald það, sem þá var greitt til markaðs- og verðjöfnunarsjóðs. Það gjald var afnumið á þinginu 1935. Alþfl. hefir því unnið að því að létta útflutningsgjöldunum af bæði landbúnaðar- og sjávarafurðum, þó hann hinsvegar sem fullábyrgur stjórnarflokkur hafi orðið að taka þar tillit til ástæðna ríkissjóðs og samstarfsflokks síns - Framsfl. Á fyrsta þingi núv. stjórnarflokka bar Alþfl. fram og beitti sér fyrir því, að sett var löggjöf um skipulagningu fisksölunnar og nýbreytni í verkunaraðferðum. Voru það lögin um fiskimálanefnd, útflutning fiskjar, hagnýtingu markaða o. fl. Á sama þingi bar Alþfl. fram og fékk samþ. lög um síldarútvegsnefnd og skipulag á síldarsölu og síldveiðum. Lögin um fiskimálanefnd eru fyrsti vísir að löggjöf hér á landi um að breyta verkunaraðferðum í fiskframleiðslunni, og var fiskimálanefndinni falið að hafa tilraunir í því skyni með höndum og heimilað að verja 1 millj. króna af ríkisfé í þar tilraunir. Sú grein laganna, sem um það fjallar, er svo hljóðandi: „Ríkisstjórninni er heimilt að veita einstaklingum og félögum lán eða styrk til þess að gera þeim kleift að koma upp tækjum til þess að verka fisk og aðrar sjávarafurðir með nýjum aðferðum, svo sem herðingu, hraðfrystingu o. fl., svo og til þess að gera tilraunir með útflutning og sölu sjávarafurða á nýja markaðsstaði, enda leggi þá markaðs- og verðjöfnunarsjóður einnig fram fé í sama skyni. Fiskimálanefnd sér um veitingu lána og styrkja samkv. 1. málsgr. eftir reglum, sem ríkisstj. setur, að fengnum till. fiskimálanefndar, og mega lánin vera vaxtalaus um tiltekið árabil. Ríkisstjórninni er heimilt að verja allt að 1 millj. króna samkv. ákvæðum þessarar gr., og heimilast að taka þá upphæð að láni, eða jafngildi hennar í erlendri mynt.“ Í þessari grein felst stefna Alþfl. í þessu efni. Flokkurinn taldi rétt að fara ekki hraðara af stað í byrjun, en byggja síðar á þeirri reynslu, sem af þessum tilraunum fengist. En gegn setningu þessara laga - og þar með gegn því, að tilraunir væru hafnar í þessum málum - barðizt Sjálfstfl. allur og óskiptur og við afgreiðslu málsins frá þessari hv. d. greiddi hver einasti þingmaður Sjálfstfl. atkvæði móti lögunum. Okkur Alþfl.mönnum var það þá þegar ljóst, að saltfiskmarkaðurinn var í þeirri hættu staddur, að hann hlaut að hrynja að verulegu leyti á næstu árum, eins og líka hefir komið á daginn. En með þessari lagasetningu var hægt að hefja byrjunartilraunir, sem voru nauðsynlegur undanfari þess, að í stærri stíl yrði lagt út á þessa braut. Nákvæmlega hin sama var afstaða Sjálfstfl. til síldarútvegsmálanna, eins og til laganna um fiskimálan., og það er svo fjarri því, að þeir hafi átt þar frumkvæði að nokkurri nýtilegri hugmynd, að þeir hafa þar, eins og gagnvart fiskimálanefnd, gert allt, sem í þeirra valdi hefir staðið til að vinna þar gegn allri nýbreytni og skapað ókyrrð og deilur um þau mál, og það svo, að stundum hefir horft til vandræða. Á þinginu 1935 fékk Alþfl. breytt lögunum um fiskimálanefnd á þann hátt, að stofnaður var sérstakur sjóður - fiskimálasjóður - og honum tryggðar nokkrar tekjur. Hlutverk þess sjóðs er hið sama og ákveðið var í þeirri grein laganna um fiskimálanefnd, er ég áður las upp, sem sé það, að veita styrk til að verka fisk og aðrar sjávarafurðir með nýjum aðferðum, svo sem herðingu, hraðfrystingu, niðursuðu o. fl. Og nú hefir fyrir atbeina fiskimálanefndar fengizt nokkur reynsla í þessu öllu: Herðing fiskjar - sérstaklega ufsans - hefir aukizt svo mjög, að sýnilegt er, að sá atvinnuvegur getur átt mikla framtíð fyrir sér, sérstaklega hér á Suðurlandi. Hraðfrysting hefir verið reynd í allstórum stíl sumstaðar - sérstaklega hér í Reykjavík - og sýnir sú reynsla, að þar getur legið að verulegu leyti framtíðarlausnin í okkar útvegsmálum, ef fljótt er við brugðið og skynsamlega á þeim málum haldið. Niðursuða fiskjar og sjávarafurða hefir og verið reynd með sæmilegum árangri og sýnir, að hér er unnt að framleiða góðar og útgengilegar niðursuðuvörur. Þá má benda á, að fyrir aðgerðir fiskimálanefndar og síldarverksmiðjustjórnar hefir hafizt hér í landi alveg nýr og áður óþekktur atvinnurekstur, sem er karfaveiðar og hagnýting karfans. Þetta verð ég að láta nægja, en þetta ætti að vera nóg til þess að sýna og sanna, að það er Alþfl., sem frumkvæðið átti að öllum þessum nýmælum, að það var hann, sem með tilstyrk Framsfl. kom þessum málum það á veg, sem þau enn eru komin, og það er Sjálfstfl., sem unnið hefir gegn þeim, fyrst og fremst hér á Alþingi, og þó ekki síður utan þings, með látlausum árásum á fiskimálanefndina og starfsemi hennar. Nægir þar að benda á, að í fyrra flutti form. Sjálfstfl. frumv. um að leggja nefndina niður, og nú liggur hér fyrir frá öðrum sjálfstæðismanni frv. um að fækka nefndarmönnum og með því að gera nefndina verr hæfa til að inna störf sín af hendi. Auk þess hefir Sjálfstfl. í hverju máli, þar sem tók hafa verið á, veizt að nefndinni á hinn fautalegasta hátt. Allt tal hv. sjálfstæðismanna í blöðum þeirra um, að eitthvað af till. okkar sé frá þeim komið, er því hin hreinasta fjarstæða og hefir við svo lítil rök að styðjast, að ef segja átti sannleikann, er hann sá, að þeir hafa alltaf verið því andvígir, að reynsla fengist í þessum efnum. Þá verður heldur ekki komizt hjá því, áður en vikið er að efni frv., að minnast á afstöðu Alþfl. á undanförnum þingum til togaraútgerðarinnar. Okkur hefir um mörg ár verið það ljóst, að sérstakra aðgerða hefir þurft til þess að togaraflotinn yrði endurnýjaður. Við fluttum því á þingunum 1935 og 1936 frv. til laga um útgerð ríkis og bæja. Bentum við þar á leið til endurnýjunar og aukningar á togaraflotanum og dreifingu þeirrar útgerðar í kaupstaði og kauptún landsins, þar sem vilji og geta væri fyrir hendi til þess að taka þátt í slíkri útgerð. Þetta frv. mætti á báðum þessum þingum mótstöðu beggja flokkanna, sjálfst.- og framsóknarmanna. Það ætti að vera óþarft að taka það fram, að bæði þessi ár hefir frumvarpið verið flutt fyrst og fremst til þess að benda á ákveðna lausn á þessu þýðingarmikla máli, og til þess að geta orðið samningsgrundvöllur gagnvart samstarfsflokki okkar - Framsókn. En hann hefir neitað allri samvinnu um það mál bæði fyrr og síðar. Afstaða Sjálfstfl. til tillagna okkar hefir verið sú, að þeir hafa talið frumvörp okkar flutt sem kosningamál - óframkvæmanleg með öllu, og nú er við höfum flutt hér á þinginu frumv. um uppgerð togaraútgerðarinnar, þá telja þeir það fjandskap einn við togaraeigendur. Sjálfir hafa sjálfstæðismenn ekki borið fram nokkra till., er færi í þá átt, að endurnýjun togaraflotans gæti hafizt, og kleift yrði að kaupa ný skip, en einu sinni hafa þeir flutt frv. um að verja í millj. kr. úr ríkissjóði til skuldaskila, aðallega fyrir núv. togarafélög. Nú er öllum landslýð orðið það ljóst, hvernig hag togaraútgerðarinnar er komið. Stærsta togarafélag landsins er gjaldþrota og hefði verið gert upp af bönkunum, ef Framsfl. hefði ekki notað fulltrúa sína í bönkunum til þess að bjarga því í bili. Hin önnur togarafélög eru flest svipað á vegi stödd. Um endurnýjun af hálfu núv. eigenda eða aukningu flotans verður því ekki að ræða. Aðgerðir í þeim efnum verða að koma frá því opinbera - frá Alþingi. Þá vil ég að lokum minnast á það, að á þinginu 1936 fluttum við allir þm. Alþfl. í neðri deild frv. um breyt. á lögum um Fiskveiðasjóð Íslands, þar sem heimilað var að velta lán út á 2. veðrétt í nýjum vélbátum, og er sá kafli þess frv. tekinn óbreyttur að kalla upp í frv. það, sem hér liggur fyrir. Frumv. það, sem hér er til umr., verður að skoðast út frá því sjónarmiði, er ég hefi hér lýst. Frumv. er beint framhald af tillögum okkar og tilraunum á undanförnum þingum til þess að skipa þessum málum með þeim hætti, sem kleift er og reynslan hefir sýnt, að fara ber. En ég vil taka það skýrt fram, að við teljum að viðfangsefni þau, sem frv. þetta gerir ráð fyrir að leyst verði, verða að leysast í einu lagi, og þeim verður að vera samfara uppgerð á fjárreiðum þeirra togaraútgerðarfyrirtækja, sem fyrir eru í landinu og eru svo skuldum hlaðin, að rekstur þeirra getur ekki borið sig. Það er margsýnt, að kreppuhjálp, í hverri mynd sem hún er veitt, verður ekki að gagni nema jafnframt sé tryggt, að rekstur fyrirtækjanna geti borið sig fjárhagslega við þau skilyrði, sem fyrir hendi verða, þegar uppgerð fyrirtækjanna hefir farið fram. Þetta kom greinilega í ljós í bændakreppunni, og hið sama mun sýna sig, er frá liður, um skuldaskil útgerðarmanna og kreppuhjálp bæjar- og sveitarfélaga. Sú hjálp öll verður þýðingarlitil, ef framleiðslan getur ekki staðið undir rekstrinum til frambúðar, eða bæjar- og sveitarfélög fá ekki tekjur til að mæta þeim gjöldum, sem á þau eru og verða lögð. Ég skal þá rekja hér aðaldrætti frumv. á þskj. 151. Því hefir áður verið greinilega lýst í þingfréttum útvarpsins, og er því óþarfi fyrir mig að fara ýtarlega í hvert einstakt atriði. Í frv. þessu er það lagt til, að útflutningsgjald af saltfiski verði ekki innheimt frá 1. maí 1937 til 1. maí 1939, eða næstu 2 ár. Er þetta gert til þess að létta byrðar saltfisksframleiðenda, en þeir eiga nú allra framleiðenda erfiðasta aðstöðu. Þetta mundi þýða um 225 þús. króna tekjumissi fyrir ríkissjóð, og þá sennilega tilsvarandi tekjuhalla fyrir ríkissjóð á yfirstandandi ári. En þegar á það er litið, hversu stórkostleg framlög saltfisksframleiðendur hafa greitt á undanförnum árum til ríkissjóðs, er ekki nema sanngjarnt, að þeim verði veitt þessi ívilnun nú, jafnvel þó ekki yrði séð fyrir tekjum í skarðið. Þá leggjum við til, að útflutningsgjald á öðrum sjávarafurðum haldist óbreytt, en renni frá 1. jan. 1938 í fiskimálasjóð. Yrðu árlegar tekjur hans þá um 600 þús. krónur. Með þeim tekjum hefir fiskimálasjóður aðstöðu til þess að taka lán til framkvæmda þeirra, er í frv. felast, nú þegar, svo hefjast mætti handa þegar á þessu ári. Fiskimálasjóði er því heimiluð allt að 3 millj. króna lántaka, eða jafnhá upphæð í erlendum gjaldeyri. Sjóðnum er ætlað að taka lán þetta með ábyrgð ríkissjóðs, en standa að öllu leyti straum af því af árlegum tekjum sínum. Með þessu eru að vísu teknar af ríkissjóði um 700 þús. krónur af tekjum þeim, sem hann nú hefir. Er það allstór upphæð, en þegar til þess er litið, í hverjum vanda sjávarútvegurinn er staddur, hygg ég, að fæstir hiki við að færa þá forn, ef öll rök hniga að því, að á þann hátt megi færa sjávarútveginn yfir á meiri framtíðargrundvöll en hann nú hvílir á. Þessi breyting er ætlazt til, að fari fram um næstu áramót og að við samningu fjárlaga fyrir 1938 verði tekið tillit til þessara breytinga á tekjum ríkissjóðs. Við erum fúsir til samstarfs um að tryggja ríkissjóði tekjur í skarðið eða færa útgjöld hans niður að einhverju leyti til að mæta þessum tekjumissi. Í fjárlagafrumv. því, sem fyrir Alþingi liggur, eru styrkir til landbúnaðarins 2 millj. króna, og afkoma hans batnandi. Er því ekki til of mikils mælzt þó að sjávarútvegurinn fái að nota það gjald, sem hann nú, einn allra atvinnuvega, greiðir í ríkissjóð, til þess að rétta við hag sinn, ef það mætti með því takast. Með þessum hætti viljum við tryggja fé til framkvæmdanna. Og þó nú þegar yrði tekið 3 millj. króna lán handa sjóðnum, og það lán væri ekki með betri skilmálum en þeim að 10% af láninu þyrfti árlega til vaxta og afborganagreiðslna, þá hefði fiskimálasjóður 300 þús. krónur árlega umfram vaxta og afborganagreiðslur af láninu til að mæta öðrum útgjöldum sínum og auka starfsemi sína. Auðvitað er, að lánsheimild sú, sem hér er veitt, mundi ekki verða notuð öll í einu, heldur yrðu lánin tekin eftir því, sem þyrfti með til framkvæmdanna. Væri því kleift að veita lán þessi afborganalaust og jafnvel vaxtalaust um einhvern tíma, meðan skipun væri að komast á málin. Annar kafli frv. fjallar um endurnýjun togaraflotans og 7. kafli þess um endurnýjun vélbátaflotans, og er rétt að þeir séu teknir hér saman. Er heimilað að veita lán til kaupa á allt að 6 nýtízku botnvörpungum, og má veita lánin bæjar- og hreppsfélögum, hlutafélögum og samvinnufélögum og einstökum mönnum. Lánin mega nema 23% af kaupverði eða kostnaðarverði skipanna, og verða veitt gegn 2. eða 3. veðrétti í skipum, enda sé tryggt, að erlendis fáist lán út á 1. og 2. veðrétt fyrir 55–65% af kaupverði skipanna, Eigendum er ætlað að leggja fram 70%, ef það eru bæjar- og hreppsfélög, sem kaupa skipin, en 20%, ef það eru félög eða einstaklingar. Þá er og heimilað að láni, sem fiskimálasjóður veitir til slíkra kaupa, megi breyta í hlutafjár- eða stofnfjárframlag, ef í hlut á bæjar- eða sveitarfélag, og virðist það mjög sanngjarnt, ef við sérstaka örðugleika yrði að stríða í útgerð skipanna á einhverjum stað. þetta ákvæði hafa ýmsir viljað telja sem grímuklæddan ríkisrekstur, en því fer fjarri, að svo se. Þó framlagið yrði gert að hlutafé eða stofnfé í fyrirtæki með takmarkaðri ábyrgð, skapar það ekki ríkissjóði nein útgjöld vegna sjálfrar útgerðarinnar á skipinu, og enga áhættu umfram þá, sem tekin er á sig með því að veita 3. veðréttar lán til kaupanna. Hinsvegar gæti það verið léttir og styrkur fyrir það bæjar- eða sveitarfélag, sem í hlut ætti. Lán til vélbátabygginga eru hugsuð á þann veg, að fiskimálasjóður láni skipasmíðastoð innlendri, er byggja vill báta til sölu, 25% byggingarkostnaðar báts eða skips undir 60 smál., og sé skipasmíðastöðin skyld til að láta jafnmikið lán hvíla á skipinu til kaupandans, er hún selur það, enda séu vextir þeir sömu og skipasmíðastöðin greiðir til fiskimálasjóðs. Þessi lán mega vera vaxtalaus. Tryggingar fyrir þessum lánum eru skuldabréf skipseiganda og aðrar þær tryggingar frá skipasmíðastöð, er fiskimálanefnd tekur gildar. Lán þessi eru tryggð með öðrum veðrétti í skipunum og eiga að greiðast upp á 7 árum. Þriðji kafli frv. er um byggingu hraðfrystihúsa. Fjórði kafli þess er um fiskimjöls-, síldar- og karfavinnsluverksmiðjur, sem eigi eru stærri en 600 mál, og fimmti kafli þess um niðursuðuverksmiðju. Þar sem meginatriði frv. um allar þær framkvæmdir, sem í þessum köflum eru ráðgerðar, eru svipuð, tek ég þá alla í einu. Svo er fyrir mælt, að fiskimálanefnd skuli falið að rannsaka, hvar þarf að reisa hraðfrystihús eða síldar- og karfavinnsluverksmiðjur til þess að tryggja smáútveginum greiðan aðgang að þessum fyrirtækjum, og gera tillögur þar um, í hvaða röð þetta skuli koma til framkvæmda. Eins skal hún fara að um niðursuðuverksmiðjur. Þegar þetta hefir verið ákveðið og samþ. af ríkisstj., skal hefja framkvæmdir. Fiskimálasjóður leggur fram einn fjórða hluta af stofnkostnaði allra þessara fyrirtækja, og er það afturkræft framlag, en skoðast sem eign fiskimálasjóðs í fyrirtækjunum og veitir fiskimálanefnd íhlutun um stjórn fyrirtækjanna, ef þess er óskað. Þá skal fiskimálasjóður styrkja með lánum eða ábyrgðum: frystihús með 60% stofnk., síldarverksmiðjur með 40% og niðursuðuverksmiðjur með 75%. Hlunnindi laganna má veita bæjar- og hreppsfélögum, hlutafélögum og samvinnufélögum til að reisa fyrirtæki þessi. Ábyrgðar bæjar- og sveitarfélaga er hægt að krefjast fyrir hluta af láni og ábyrgð fiskimálasjóðs. Þá er og heimilað, að lán og styrk megi veita til að koma hraðfrystitækjum fyrir í frystihúsum, sem fyrir eru, þegar lögin koma til framkvæmda, svo og, að styrks skuli njóta þau frystihús og síldarbræðslur, sem þegar hafa verið reist með aðstoð ríkissjóðs eða fiskimálasjóðs. Nánari ákvæði eru sett um styrk til veiðarfærakaupa, þar sem teknar yrðu upp nýjar veiðiaðferðir, svo sem dragnætur, og að styrk megi veita til kaupa á nýjum og áður lítið eða ekki þekktum veiðarfærum hér á landi. Þá er loks fiskimálanefnd heimilað að kaupa eða byggja til eigin starfrækslu hraðfrystihús í Reykjavík. Ýms önnur ákvæði, sem nánar tiltaka það, sem hér hefir verið sagt, hefir frv. að geyma, en þetta eru aðalatriði þess, og læt ég nægja að geta þeirra. Með þessu frv. er, eins og ég áður hefi sagt. aðeins haldið áfram og gert ákveðnara það starfssvið, sem fiskimálanefndinni var falið að starfa á, og fé tryggt til framkvæmdanna. Hversu hratt yrði farið í málunum, yrði að vera á valdi ríkisstjórnar og fiskimálanefndar, en vitanlega yrðu kröfurnar úr hinum ýmsu bæjar- og sveitarfélögum um þessi hlunnindi miklu um það valdandi, hversu fljótt gengi. Engum kemur þó til hugar að halda, að þeim framkvæmdum, sem hér eru ráðgerðar, yrði lokið á skemmri tíma en 4 árum, og mætti þá kallast vel áfram haldið. Hvað mundi nú kosta framkvæmd þessa frv., ef í hana væri ráðizt? mun vafalaust margur spyrja. Ég skal leitast við að gera grein fyrir því, og er þá farið eftir upplýsingum bæði frá atvinnumála- og fiskimálanefnd um þau atriði, sem skýrslur liggja fyrir um, en áætlað eftir því, sem verður komizt í öðrum atriðum. Til þess að þetta geti orðið sem ljósast, er réttast að taka sérstaklega styrkina og sérstaklega lánin eða ábyrgðirnar, sem sjóðnum er ætlað að veita eða takast á hendur. Skulu þá fyrst teknir styrkirnir: Ef byggð yrðu 20 hraðfrystihús og hvert þeirra væri áætlað að kosta 100 þús. krónur, þyrfti að veita til þeirra allra í styrk kr. 500000,00 Ef reistar yrðu 6 síldarbræðslu- og karfavinnslustöðvar e. 250 þús. = 1,5 .................. - 625000,00 Ef reistar yrðu 6 niðursuðuverk- smiðjur hver á 50 þús. kr. _ 300000,00 .................... - 75000,00 Veiðarfærastyrkur (áætlaður) - 25000,00 Styrkir samtals kr. 1225000,00 Lánin yrðu þessi: Til togarakaupa 6 skip e. 700 þús. kr. hvert = 4200000,00 1/4 þar af 1050000,00 - 1050000,00 Eigið framlag 10% 420000,00 Erlend lán með 1. veð- rétti 2830000,00 Til hraðfrystihúsa 60% af 6 millj. 1200000,00 Til síldarverksmiðjanna 40% af 1,5 millj. .. 600000,00 Til niðursuðuverksm. 75% af 300 þús. .... 225000,00 Til vélbátabygginga 200 smál. e. 500,00 (á ári) .............. 100000,00 Lánin samtals kr. 3175000,00 Alls verður þá niðurstaðan þessi, ef kaupa á í einu 6 togara, byggja 20 hraðfrystihús, 6 síldarverksmiðjur, 6 niðursuðuverksmiðjur, styrkja veiðarfærakaup og bátabyggingar allríflega og lána allt til þess, umfram hin lágu tilskyldu framlög: að styrkirnir verði samtals kr. 1225000,00 að lánin verði samtals .. - 3175000,00 Samtals kr. 4400000,00 Og mun þetta vera mun lægri upphæð en eitt einasta togarafélag landsins skuldar nú í höfuðbanka þjóðarinnar í föstum skuldum auk rekstrarlána! Framlög fiskimálasjóðs nema ekki meiru í allt í þessu skyni en samanlagðar tekjur hans mundu nema á 2 árum, eða afgangur hans, frá því að standa undir 3 millj. króna láni, mundi greiða upphæðina að fullu á 4–5 árum. Lánin eða ábyrgðirnar, sem sjóðurinn tæki að sér, nema ekki samtals nema röskum 3 millj. króna, og eru það lán, sem tryggð eru með fyrsta veðrétti í frystihúsum og verksmiðjum, að upphæð rúml. 2 millj. króna, en hin, sem tryggð eru með 2. veðrétti í skipum og bátum, 1150 þús. króna. Á þeim lánum er hættast við, að sjóðurinn tapaði, en þó hann tapaði því öllu, er það ekki nema helmingur þess, sem landbúnaðurinn fær á einn einasta ári í beinan styrk úr ríkissjóði. Það skal og viðurkennt, að hér er um ekki óverulegar lántökur að gera, bæði af hálfu fiskimálasjóðs og einstaklinga eða félaga. Vafalaust mætti taka allmikið af þessum lánum innanlands, en nokkuð yrði að takast erlendis. En hins verður þá einnig að gæta, að allar þessar ráðstafanir miða að því, að skapa erlendan gjaldeyri, og það í þeim löndum og það á þeim mörkuðum, þar sem sá gjaldeyrir er frjáls. Ég hefi þá sýnt fram á, að framkvæmd þess alls, sem sanngjarnt væri að krefjast að leyst yrði af hendi á 4 árum, kostar hið opinbera ekki þær fornir í fjárframlögum eða lántökum, að í það sé horfandi. 1 millj. og 100 þús. krónur kæmu að meðaltali á hvert ár, og þyrfti þá árleg lántaka ekki að nema meiru en sem svaraði 1/2 milljón króna, ef gengið er út frá, að tekjur sjóðsins væru kr. 600 þús. á ári, og oft þyrftu lántökurnar ekki að vera svo háar út á frystihúsin og verksmiðjurnar í öðrum lánsstofnunum. Þetta verð ég að láta nægja til að sýna, að frá hagsmunalegu sjónarmiði er þetta allt vel kleift, jafnvel þó því væri að verulegu leyti hrundið í framkvæmd á skemmri tíma en 4 árum. Að lokum mun ég þá minnast nokkuð á afstöðu þingflokkanna þriggja til útgerðarinnar og málefna hennar. Á afstöðu Alþfl. hefi ég minnzt hér á undan og einnig nokkuð vikið að stefnu Sjálfstfl. En stefna hans er í fám orðum sú, að látast vilja gera ýmislegt til viðreisnar, en þegar tillögur hans koma fram, eru þær vanhugsaðar eða vantar þann fjárhagslega grundvöll, sem nauðsynlegur er til framkvæmdanna. Vil ég því til sönnunar benda á tvö frumv., sem Sjálfstfl. hefir flutt hér á Alþingi. Hið fyrra var um „fiskiráð“ og flutt af form. flokksins, Ól. Th. Var þar gert ráð fyrir því að stofna ráð, sem ekkert vald var veitt til neinna framkvæmda, heldur átti að vera einskonar ráðgefandi samkoma, sem enginn þurfti að fara eftir frekar en honum sýndist, og ekki hafði veitt fé til umráða til að koma þeim málum í framkvæmd, sem þetta ráð nú annars hefði viljað hrinda af stað. Hitt frv. þeirra er frv. það um byggingu hraðfrystihúsa, sem nú liggur fyrir þessari hv. deild, Þegar ég fyrir alllöngu síðan flutti í sam. þingi till. til þál. um, að ríkið styrkti verksmiðjuna á Norðfirði með fjárframlagi, benti ég á, að sjálfsagt væri, að bæði hraðfrystihús og smærri síldarverksmiðjur yrðu styrktar á sama hátt og frystihús kaupfélaganna og mjólkurbúin hafa hingað til verið styrkt. Þessa hugmynd mína grípa sjálfstæðismenn og bera fram frumv. um þetta efni. En svo vanhugsað er þetta frv. þeirra, að ekki eru nein tök á að samþ. það eins og það er. Það er vanhugsað af því, að ekki eru þar nein ákvæði um, hvernig fé skuli fá til framkvæmdanna. Ríkinu eru hvorki tryggðar tekjur til að standast útgjöldin við þessar ráðstafanir né heldur veitt heimild til lántöku í þessu skyni. Og enn er það vanhugsað af því, að þar er ekki heimilað að styrkja uppsetningu hraðfrystitækja í hús, sem nú eru fyrir, svo sem öll frystihús kaupfélaga og samvinnufélaga, sem auðvitað er sjálfsagt að nota, þar sem það er hægt. Samþykkt þessa frv. eins og það er þýddi því engar framkvæmdir í þessum málum, heldur pappírslög, sem væru einskis virði. Þeir sjálfstæðismenn hafa engar tillögur borið fram til viðreisnar og endurnýjunar togaraútveginum, en verið andvígir öllu, sem í málum útvegsins hefir verið gert á undanfornum árum. Stefna Framsóknar í útgerðarmálum hefir verið ákaflega óljós og reikandi. Ef marka skal hana af þeim frv., sem flokkurinn hefir flutt hér á Alþingi, er þar ekki um auðugan garð að gresja. Þeir hafa þó nú á nokkrum þingum flutt frv. til laga um útgerðarsamvinnufélög, en hver sá, sem nokkurn hlut þekkir til við sjávarsíðuna, hlýtur að sjá það strax, að það frumv., eins og það hefir legið fyrir, er algerlega óframbærilegt. Valda því þau ákvæði frv., að hlutur skipverjanna skuli hækka og lækka í samræmi við rekstrarafkomu félagsins eftir á. Þetta getur ekki þýtt annað, ef tap verður á rekstrinum, en að það skuli að öllu leyti ganga út yfir sjómennina og þá aðra, sem fyrir hlut eru ráðnir. Sjá allir, hversu óframkvæmanlegt slíkt er, því samkv. því má ekki skila þeim neinu af hlut sínum fyrr en í lok útgerðar, og ef tapið er þá það mikið, að nema mundi öllu kaupi skipverja eða meiru, sem vel gæti verið og oft hefir orðið á vélbátum, fengju mennirnir ekkert, - ekki einu sinni til að framfleyta sér og sínum meðan á útgerðinni stendur. Ég er hér ekki að mótmæla því, að samvinnuútgerð geti átt rétt á sér. En eigi hún að vera til, verður að tryggja þeim, sem við hana vinna, hlut sér til framfærslu, alveg eins og bændur landsins þeir, sem nú eru í samvinnufélögunum, nota afrakstur búa sinna fyrst og fremst sér og sínum til lífsframfærslu, en láta það, sem afgangs verður, upp í viðskipti sín við kaupfélag sitt, eða í afborganir og vexti. Afstaða Framsóknar til togaranna og stórútgerðarinnar yfirleitt er þó ennþá óákveðnari en afstaða þeirra til smáútvegsins. Sannleikurinn mun vera sá, að í þeim efnum hefir flokkurinn enga stefnu. Hann virðist vilja láta reka á reiðanum þar, þangað til gjaldþrot bankanna verður afleiðingin, eins og átti sér stað í tíð íhaldsins, er ýms stórfyrirtæki, sem þá eyddu milljónum af fé landsmanna, voru búin að gera aðalbanka landsins (Íslandsbanka sáluga) gjaldþrota, áður en þingið rumskaði. En Framsfl. er ekki stætt með það, að hafa enga stefnu í málum stórútgerðarinnar. Hann verður þar annaðhvort að hallast á sveif með Sjálfstfl. eins og hann nú hefir gert með því að hindra gjaldþrot Kveldúlfs og beita sér gegn því, að rannsókn fari fram á hag stórútgerðarinnar, eða hann verður að vera með Alþfl. í því að finna leiðir til viðreisnar þessum þýðingarmesta atvinnuvegi landsmanna. Sá ágreiningur, sem nú hefir orðið milli Alþfl. og Framsfl., stafar eingöngu af þessari vandræðaafstöðu Framsfl. Hann hefir neitað að ræða þetta mál við okkur, og nú þegar hann þurfti um það að velja, hvort hefja ætti nýtt tímabil í togaraútveginum með því að stærsta togarafélag landsins yrði yfirtekið til rekstrar með tilstyrk þess opinbera, þá lagðist flokkurinn svo gersamlega á sveif með Sjálfstfl., að hann beinlínis varð til þess að bjarga fyrirtækinu. Við eigum því engan kost annan, Alþfl.menn, en þann, að leggja fram mál okkar fyrir alþjóð, svo hún megi sjá, hvað það er, sem við viljum, og hvað það er, sem Framsókn vill ekki. Þess vegna höfum við flutt hér á Alþingi þau fjögur frumv., sem sérstaklega marka afstöðu okkar í þessum málum, en það eru: 1. Frv. um breyt. á lögum Landsbankans, til þess að fyrirbyggja, að of miklu fé verði veitt í einstök fyrirtæki og að eftirgjafir verði veittar umfram lögákveðin takmörk. 2. Frv. um skiptameðferð á búi h.f. Kveldúlfs - til þess að sýna, hverjum tók um við teljum, að eigi að taka þau fyrirtæki, sem of djúpt eru sokkin í skuldir. 3. Frv. um ráðstafanir til stuðnings togaraútgerðinni, þar sem við bendum á, hvaða leið muni heppilegast að fara til að létta þeim skuldabyrðum af togaraútgerðinni, sem á henni hvíla nú, og skapa henni möguleika til að komast á heilbrigðan grundvöll - og 4. Frv. um ýmsar ráðstafanir til viðreisnar sjávarútveginum, sem hér liggur fyrir til umr. og ég hér hefi lýst. Það erum ekki við, Alþfl.menn, sem nú stöndum á mikilsverðum vegamótum, heldur er það samstarfsflokkur okkar - Framsókn. Hún á nú að velja um, hvort hún hallast til hægri eða vinstri í pólitíkinni, því um þessi mál kemur deilan til með að standa í næstu framtíð. Ég skal engu spá um það, hvorn kostinn hún velur, en Alþfl. hefir lagt fram sín rök og sína stefnu, og henni munum við fylgja. Ég vil svo að lokum endurtaka það, að við teljum lausn allra þessara mála svo samtvinnaða, að hún verði að fást í einu - með ákveðinni heildarlöggjöf um þennan mikilvægasta þátt íslenzks atvinnulífs - sjávarútveginn.

*Sigurður Kristjánsson: Herra forseti! Mál það, sem hér er til umr. á þskj. 151 og þm. Alþfl. flytja, myndi hafa vakið athygli, ef þeir hefðu flutt það strax og þeir fengu hluttöku í stjórn landsins eftir síðustu kosningar. Og jafnvel þótt það hefði ekki komið fram fyrr en á þessu þingi, mundi það hafa vakið athygli, ef það hefði verið flutt í þingbyrjun og ekki í sambandi við þingrof og nýjar kosningar. Þingið, sem nú situr, er fjórða þingið síðan síðustu þingkosningar fóru fram. Sagt er, að það verði rofið innan fárra daga. Vissulega væri því hentugur tími nú fyrir Alþfl. til þess að rifja upp fyrir sér, hvað hann hefir gert á þessu tímabili til viðréttingar sjávarútveginum. Hitt mun flestum sýnast bera nokkuð einkennilega að, að þessi flokkur, sem farið hefir með völd allt tímabilið og haft aðstöðu til að fá umbótatillögur samþ. öll þessi ár, skuli nú fyrst, viku áður en kjörtímabilinu lýkur, koma fram með tillögur sínar um „alhliða viðreisn sjávarútvegsins.“ eins og flokkurinn orðar það í blaði sínu. Ég held, að réttara hefði verið að kalla þetta frv. tilraun til alhliða viðreisnar á mannorði Allþfl. vegna afskipta hans af sjávarútvegsmálum. En þótt þessi tilraun Alþfl. til þess að punta biðilsbuxur sínar sé dálítið brosleg, gefur hún okkur sjálfstæðismönnum þó æskilegt tækifæri til þess að skýra alþjóð frá því, hvernig þessi flokkur, Alþfl., hefir snúizt við viðreisnarmálum sjávarútvegsins, meðan tími og aðstaða var til að sinna þeim. Mun af því mega sjá, af hve djúpri og göfugri rót frv. þetta er sprottið og hvers virði sjávarútveginum muni vera þessi nýja vinátta, þetta afturhvarf Alþfl. á dauðastundinni. Þess er ekki að dyljast, að flm. frv. þess, sem hér er til umr., munu hafa ætlazt til, eins og menn hafa heyrt af ræðu hv. 6. landsk., að því verði trúað, að hér séu á ferðinni algerðar nýjungar og að þeir séu brautryðjendur, einu mennirnir, sem til þess hafi vit, þekkingu og vilja að segja fyrir leið í sjávarútvegsmálum. Það mun nú að sönnu þurfa einstaklega einfalda menn til að trúa því, að þá menn, sem stunda sjávarútveg og hafa stundað allan sinn aldur, skorti öðrum fremur þekkingu og hugkvæmni í þeim málum, og þó einkanlega góðan vilja, en að samskrap sósíalista hafi þar yfirburði yfir alla. Eigi að síður tel ég skylt að leggja fram nokkrar staðreyndir í þessu máli, og ætlast þá til, að þær jafnframt nagi til að hnekkja slagorðaþvættingi þeim, sem ég því miður verð að kalla ræðu hv. 6. landsk. Þetta um stofnlánastarfsemi fyrir útveginn er nú ekki sérstaklega frumleg hugmynd. Það mun hafa verið á þinginu 1928, sem sjálfstæðismenn hófu baráttu fyrir því, að séð yrði fyrir stofnlánum til útgerðarinnar í samræmi við þarfir hennar. Báru þeir þá fram frv. um eflingu fiskveiðasjóðs Íslands. Mál þetta mætti þegar andstöðu og óvild núv. stjórnarflokka, og var það ekki fyrr en á þinginu 1930, að samþ. fengust núgildandi lög um fiskveiðasjóð Íslands. Lögin urðu ekki svo fullkomin eða hagkvæm sem sjálfstæðismenn vildu, en þó stórvægileg umbót frá því, sem áður var. Skv. þessum lögum á ríkissjóður að leggja sjóðnum eina millj. króna, og var síðar með reglugerð ákveðið, að þessi millj. skyldi greiðast með 100 þús. kr. á ári og vera að fullu greidd árið 1941. Auk þess skyldi lagt aukaútflutningsgjald á sjávarafurðir, 1/8%, er renna skyldi í sjóðinn. Sex ár eru nú liðin síðan lög þessi komu til framkvæmda, en ríkissjóður hefir ekki enn greitt sjóðnum einn eyri af milljóninni. Hefir sjóðurinn því orðið að starfa með dýru lánsfé, og því ekki risið undir hlutverki sínu. Í þessari framkomu stjórnarflokkanna birtist að mínu viti mjög greinilega umhyggja þeirra fyrir útgerðinni, og einlægni þeirra í því að sjá henni fyrir hagkvæmum stofnlánum. Á þinginu 1933 fluttu sjálfstæðismenn þáltill. í 6 liðum. Var þar skorað á ríkisstj.: 1. að rannsaka og safna skýrslum um fjárhagsástæður og afkomuhorfur sjávarútvegsmanna um land allt. 2. að undirbúa tillögur til úrlausnar vandamálum útvegsmanna, einkum um ráðstafanir af hálfu hins opinbera til að firra þá vandræðum vegna yfirstandandi krepputíma. 3. að athuga leiðir til þess að treysta betur en nú er sameiginlega hagsmuni vinnuþiggjenda og vinnuveitenda, þeirra er vinna að sjávarútveginum bæði á sjó og landi, og gera tillögur til að draga úr fjárhagsáhættu útvegsins. 4. að rannsaka skilyrði fyrir bættum og fjölbreyttari verkunaraðferðum. 5. að gera tillögur um framkvæmdir til aukins markaðar fyrir fisk, fiskafurðir og aðrar innlendar framleiðsluvörur. 6. að undirbúa rekstrarlánastofnun fyrir bátaútveg landsmanna. Mál þetta horfði ekki illa í byrjun, því þá var í sæti atvmrh. maður vinveittur sjávarútvegi. Skipaði hann nefnd þriggja manna til að leysa af hendi það verk, sem í þingsályktuninni ræðir um, og var form. nefndarinnar hv. núv. þm. Vestm. Með áliti því og skýrslum, sem nefndin skilaði atvmrh., fylgdu fjögur frumvörp: um skuldaskil útgerðarinnar, um fiskveiðasjóð Íslands, um rekstrarlánafélag bátaútvegsmanna og um vátryggingu opinna vélbáta. - Auk þess fylgdu tillögur um afnám útflutningsgjaldsins, um markaðsleitir, um það, að hafizt yrði handa um verkun og úfflutning harðfisks, kalds fisks, mg hraðfrysts fisks, niðursoðinna fiskafurða og ýmislegt fleira. Allt þetta fekk nefndin atvmrh. í hendur. En svo óheppilega hafði nú skipazt fyrir útgerðina að stjórnarskipti höfðu orðið, og í atvinnumálaráðherraembættið var kominn maður úr Alþfl. Er skemmst frá að segja, að ráðh. stakk flestum tillögunum undir stól. - Þetta vona ég að færi mönnum heim sanninn um það, að það eru engar nýjungar, sem bornar eru fram í þessu frv. á þskj. 151. Allt, sem þar er nýtilegt, og margt fleira er löngu áður borið fram af sjálfstæðismönnum, en hefir strandað á andstöðu núv. stjórnarflokka, og þó einkanlega Alþýðuflokksins. En sagan er ekki öll sögð enn. Þegar sjálfstæðismenn sáu, að atvmrh. vildi ekki sinna tillögum milliþinganefndarinnar, afréðu þeir að leggja fyrir þingið 1934 fumvörp um alhliða viðréttingu sjávarútvegsins. Veit ég, að engum muni hafa þótt þetta bera vott um hlutdrægni eða óeðlilega umhyggju fyrir sjávarútveginum fram yfir aðra atvinnuvegi, því búið var þá að gera ráðstafanir til hjálpar landbúnaðinum. En verzlun og smáiðnaður hér á landi eiga að mjög miklu leyti þrifnað sinn undir því, að sjávarútvegurinn standi með blóma. Vænti ég líka, að fleiri en sjálfstæðismenn viti það og hafi þá þegar vitað, að ríkisbúskapurinn er að langmestu leyti byggður á afkomu sjávarútvegsins, og að verulegur hluti þjóðarinnar hefir beint eða óbeint lífsuppeldi sitt af honum. Það mun því verða litið svo á af öllum vitibornum mönnum, að með þeim ráðstöfunum, sem sjálfstæðismenn lögðu til, að gerðar yrðu til þess að koma í veg fyrir hrun sjávarútvegsins, væri fyrst og fremst séð fyrir hag alþjóðar. Fyrsta frv. sjálfstæðismanna til viðréttingar útgerðinni var frv. þeirra um skuldaskil fyrir alla útgerð landsmanna. Stjórnarflokkarnir snerust öndverðir gegn þessum tillögum og gengu Alþfl.mennirnir þar fram fyrir skjöldu. Stóð baráttan um þetta lengi með hinni mestu hörku. Og loks eftir það, að margar þúsundir manna úr flestöllum verstöðvum á Íslandi höfðu sent Alþingi alvarlegar áskoranir um það, að samþ. frv. sjálfstæðismanna, fengust skuldaskil fyrir nokkurn hluta útgerðarinnar. En ófullkomin þó. Og þótt telja verði, að sjálfstæðismenn ynnu hálfan sigur í þessu máli, varð hann þó að minna gagni fyrir útgerðina en orðið gat, sökum þess að ekki náðu fram að ganga þar ráðstafanir, sem gera þurfti til þess að bæta rekstrarafkomuna. Engin þjóð í heimi, önnur en Íslendingar, leggja útflutningsgjald til ríkissjóðs á fisk. Þar á móti greiða margar fiskiveiðaþjóðir útflutningspremíur á útfluttan fisk. Og nú er svo komið, að allar samkeppnisþjóðir okkar um saltfiskmarkaðinn hafa ríkisstyrk til útflutningsins, auk margháttaðs stuðnings á annan hátt. Svo er um Norðmenn, Dani (Færeyjar) og Frakka. við sjálfstæðismenn töldum og teljum það hina mestu fásinnu að taka hið háa útflutningsgjald, sem hér er tekið af útfl. sjávarafurðum. Við fluttum því strax á þinginu 1934 frv. um afnám útflutningsgjalds af fiski. Þingið, sem nú situr, er 4. þingið, sem haft hefir þetta til meðferðar. En það hefir aldrei náð fram að ganga. Hafa engir tekið þverar í þetta mál en þm. Alþfl., sem talið hafa þessu kröfu sjálfstæðismanna bera vott um þið mesta ábyrgðarleysi og ósamrýmanlegt hag ríkissjóðs. En nú er allt í einu komið nýtt hljóð í strokkinn. Þingrofið og væntanlegar kosningar hafa unnið kraftaverk í Alþfl., því nú er afnám útflutningsgjaldsins allt í einu orðið baráttumál flokksins; meira að segja heldur hann því nú fram, að gjaldið eigi engan rétt á sér og að ríkissjóður geti auðveldlega verið án þess. Allt þetta segir flokkurinn um leið og hann kemur frá því að drepa málið í fjórða sinn. Á þessu sama þingi, fyrsta þingi kjörtímabilsins, fluttu sjálfstæðismenn frv. um eflingu fiskveiðasjóðs Íslands. Eftir frv. skyldi stofnfé sjóðsins aukast upp í 12 millj. kr. Sjálfstæðismenn töldu það höfuðskilyrði fyrir viðgangi sjávarútvegsins, að fiskveiðafloti landsmanna væri ávalt í nýtízku ástandi og að öflugur iðnaður risi upp við hlið hans, svo Íslendingar gætu sjálfir unnið úr sjávaraflanum hinar verðmætustu útflutningsvörur. En til þess þurfti að koma upp öflugri stofnlánstofnun, er væri þess megnug að lána hagkvæm lán til skipabygginga og verksmiðjubygginga. Þess vegna er sjóðnum, skv. frv. sjálfstæðismanna, ætlað að starfa með eigin fé og lána gegn 4–41/2% vöxtum til bygginga stærri og smærri skipa, síldarverksmiðja, fiskimjölsverksmiðja, niðursuðuverksm., frystihúsa o. fl. Frv. þetta höfum við flutt á fjórum þingum í röð, þar á meðal á yfirstandandi þingi, og hefir Alþfl. í öll skiptin lagzt á móti því. Það er því næsta skoplegt, er þm. flokksins tína þetta allt upp í frv. sitt, og ætla nú alveg að rifna af áhuga fyrir öllum þessum málum, sem meira að segja á þessu þingi hafa ekki einu sinni fengizt rædd fyrir andúð og ofríki Alþfl. Í öllum smærri verstöðvum landsins eiga bátaútvegsmenn við þá örðugleika að stríða að kaupa vörur til útgerðarinnar langt yfir sannvirði. Stafar þetta af því, að menn geta ekki fengið vörurnar beint á staðinn og greitt þær við móttöku, svo á þær hleðst mikill aukakostnaður. Við sjálfstæðismenn fluttum því á þinginu 1934 frv. um rekstrarlánafélög bátaútvegsmanna. Með því frv. átti að gera lánstofnunum fært, án verulegrar áhættu, að veita smáútvegsmönnum rekstrarlán, en það átti aftur að tryggja útvegsmönnum það, að þeir fengju vörur til útgerðarinnar með lægsta stórsöluverði. Hefir þetta verið og er mjög almenn ósk útvegsmanna. Frv. hefir legið fyrir þrem þingum, en Alþfl. hefir séð um að það yrði ekki að lögum, og nú þegar Alþfl. er á þessu þingi að murka úr því lífið í þriðja sinn, kemur álit óskanefndar flokksins, Rauðku, og flytur þá staðhæfingu, að bátaútvegsmenn verði að kaupa vörur til útgerðarinnar að meðaltali 50% yfir sannvirði. Frv. um fiskiráð fluttu sjálfstæðismenn á þinginu 1934. Það atti að bæta úr þeirri höfuðnauðsyn útgerðarinnar að ryðja nýjar brautir á sviði framleiðslu og markaða. En Alþfl. og bandalagsflokkur hans drápu þetta frv. Upp úr hugmyndinni suðu þeir síðan lögin um fiskimálanefnd. - En sú nefnd sannar átakanlega hvernig goð hugmynd getur orðið notuð til ófarnaðar, ef hún er tekin í þjónustu ills tilgangs. Ræðutími minn leyfir ekki, að ég reki öll þau mál, sem Sjálfstfl. hefir á þessu kjörtímabili flutt í þeim tilgangi að styðja sjávarútveginn. En áður en ég hverf frá þeirri upptalningu, er þó skylt, að ég minnist þriggja mála, sem flokkurinn hefir flutt og Alþfl. ekki lagzt á móti. Þetta eru tvær þingsályktunartillögur, önnur um friðun Faxaflóa fyrir botnvörpuveiðum, hin um sjómælingar og rannsóknir fiskimiða. Hafa tillögur þessar náð samþykki þingsins. - Þriðja málið er frv. um byggingu hraðfrystihúsa í verstöðvum landsins. Það frv. er á leið gegnum þingið, og hafa Alþfl. þm. dregizt á að verða því ekki að bana. Þótt ekki sé tóm til að hafa upptalningu þessa lengri, ætla ég, að af henni sé ljóst, að sjálfstæðismenn hafa gert sér far um að rannsaka mein þau, sem þjáð hafa útgerðina og gert rekstur hennar erfiðan, og að þeir hafa gert víðtækar tillögur til umbóta. Þeir hafa gert tillögur: um, að útgerðinni verði komið á öruggan fjárhagsgrundvöll með skuldaskilum, að útflutningsgjaldinu verði létt af, um endursköpun veiðiflotans í nýtízku skip, um tryggingu markaða og leit að nýjum mörkuðum, um breytta framleiðslu eftir kröfum neytenda ýmsra landa,um fjölbreyttan verksmiðjurekstur til þess að vinna verðmætar vörur úr veiðiföngum, um rannsókn fiskimiða og fiskistofna og friðun uppeldisstöðva nytjafiska. Ég tel nú engan vafa á því, að allir þeir, sem heyrt hafa mál mitt, hafi af því máli skilið, að Alþfl. hefir átt þess kost á hverju þingi allt þetta kjörtímabil að veita stuðning og koma í lög öllum þeim umbótum, sem hann nú ráðgerir og hefir tínt á þessa eindagskrá sína. En hann hefir ekki stutt þær, heldur veitt þeim mótstöðu, og hana oftast allillvíga. Það er að sönnu eðlilegt, að sjálfstæðismenn hafi meiri áhuga en aðrir flokkar fyrir umbótum á sviði sjávarútvegsins og gleggri skilning á þörfum hans, því flestir þeir, sem hafa að lífsstarfi útgerð til fiskveiða, hagnýtingu sjávaraflans og verzlun með sjávarafurðir, eru í Sjálfstfl. En þar fyrir þurftu stjórnarflokkarnir ekki að rísa gegn þessum málum, sízt sæmdi Alþfl. að gera það, því að margt af því fólki, sem hann þykist sjálfkjörinn til að fara með umboð fyrir, á allt sitt undir því, að sjávarútvegurinn geti veitt þeim, sem að honum vinna, ríkulegt lífsuppeldi. Eigi að síður hefir þetta gengið svo, og er það kunnara en um það þurfi að hafa hér mörg orð. Út um byggðir landsins hafa borizt tíðar fréttir af hörðum deilum hér á Alþingi. En af þeim hafa deilurnar um sjávarútvegsmálin verið harðastar. Í þeim deilum hafa staðið annarsvegar sjálfstæðismenn með þær lágmarkskröfur f. h. sjávarútvegsins, að hann fengi í friði að rétta sig við sjálfur og hátt yrði að ofsækja hann með takmarkalausum álögum og höftum, - og þar næst að ríkið veitti honum stuðning til að laga sig eftir breyttum skilyrðum í markaðslöndunum. Á móti hafa staðið stjórnarflokkarnir. Hafa deilur þessar verið svo háværar, að stundum hefir almenningur í sjávarbyggðunum risið upp og gert kröfur sjálfstæðismanna að sínum kröfum, eins og áskoranir þúsunda manna til Alþingis bera óhrekjandi vitni um. Það er því með öllu vonlaus tilraun, sem alþfl. nú gerir til þess að hafa hausavíxl á þessum staðreyndum. Nú kynni sú spurning að vakna hjá einhverjum, hvort við sjálfstæðismenn gleðjumst ekki yfir þessum sinnaskiptum andstæðinganna, og hvort við munum ekki þiggja stuðning þeirra með fögnuði. Það mundum við vissulega gera, ef við hefðum nokkra trú á því, að hugur fylgdi máli. En því miður eru engar líkur til þess. Þó fortíðinni væri sleppt, sem ekki er unnt, vitnar þó ærið margt á móti þessum mönnum. Þeir hafa sjálfir sagt í útvarpsumr. fyrir nokkrum dögum, að þessi atvinnurekstur sé svo að segja allur í höndum andstæðinga þeirra. En það er löngu sannað, að þroski forystumanna Alþfl. er ekki meiri en það, að þá óvild, sem þeir ala í brjósti til sjálfstæðismanna, hafa þeir yfirfært í atvinnurekendur, landi og lýð til ófarnaðar.

*Bergur Jónsson: Á ófriðarárunum varð allmikil bylting í þjóðlífi Íslendinga. Á sumum árum þessa tímabils græddu ýmsir af einstaklingum þeim, sem síldveiðar ráku, stórfé, svo sumir voru jafnvel taldir milljóneigendur. Á næsta ári eftir ófriðinn, árið 1919, var svo komið um mánaðamótin ágúst-september, að saltsíldartunnan var komin upp í 97–99 kr. Hefði slík sala vafalaust gefið ca. 200% ágóða. En á sölunni var ekkert skipulag, og útgerðarmennirnir virðast hafa litið á atvinnurekstur sinn eins og áhættuspil, sem þeir hefðu leyfi til að spila eins djarft í eins og þeim sýndist. Meginþorri þeirra þáði eigi þessi kostakjör, en heimtaði eina eða hálfa krónu í viðbót. Afleiðingin varð sú, að þeir, sem ætluðu að kaupa, gerðu samtök með sér um að kaupa ekkert af Íslendingum; meginhluti síldarinnar varð verðlaus og eigendurnir sköpuðu sjálfum sér og þjóðinni 10–11 millj. kr. tap. Þetta varð gjaldþrot hins óskipulagða einkaframtaks og samkeppni í síldarsölunni. Síldarbraskararnir reyndu síðan að koma á skipulagi, en gátu eigi. Síldareinkasala var stofnuð. Hún fór verr en skyldi, en hefir þó vafalaust gert meira gagn en ógagn. Loks árið 1931, eftir að núv. stjórnarflokkar tóku við völdum, koma þeir skipulagi á síldarsöluna með lögum um síldarútvegsnefnd, útflutningi á síld, hagnýtingu markaða o. fl. Það skipulag hefir gert ómetandi gagn. Söltunarleyfi og verkunarleyfi eru eigi gefin út umfram það, sem óhætt er, svo unnt sé að selja síldina. Lágmarksverð hefir verið ákveðið og milliliðagróði minnkaður svo sem fært hefir verið. verðmæti venjulegrar saltsíldar og sérverkaðrar síldar hefir líka hækkað úr 1 millj. 400 þús. kr. 1934 í 2 millj. 100 þús. 1936. Annað, sem Framsfl. fyrst og fremst hefir hrundið í framkvæmd fyrir síldarútveginn, er stofnun síldarbræðsluverksmiðjunnar á Siglufirði. Var það eldheitt áhugamál hins mikla látna áhugamanns, Magnúsar Kristjánssonar fyrrv. ráðh. Nú er svo komið, að ríkið. hefir síldarbræðsluverksmiðjur, sem geta brætt 8200 mál á sólarhring, aðrar verksmiðjur geta brætt 9500 mál. Aukning afkasta frá 1934 eru 4300 mál, eða ca. 70%. Með aukningu síldarbræðslunnar hefir síldarútvegurinn verið gerður að stórfelldum og tiltölulega tryggum atvinnuvegi. Framleiðsla síldarbræðsluafurðanna hefir aukizt um 33% frá 1934, og verðmæti til sjómanna um 324%, eða rúmlega þrefaldast. Loks er rétt að geta þess, að með lausn Kveldúlfsmálsins, sem sósíalistar þykjast í agitations-tilgangi vera mótfallnir, kemur upp ný síldarbræðsluverksmiðja, sem á að getur brætt um 2400 mál á sólarhring. Þá nokkur orð um fisksölumálin. Sama samtakaleysið og braskið, sem átti sér stað í síldarsölumálunum, sérstaklega 1919, var líka í fisksölumálinu nærri búið að glata fjárhagslegu sjálfstæði þjóðarinnar. Aðalbankinn í landinu, Íslandsbanki, lánaði með taumlausri óforsjálni til fiskkaupa og fisksölubrasksins, ekki sízt til fiskibraskarans Coplands. Afleiðingin varð 10 millj. kr. lántaka 1921, með veðsetningu tolltekna ríkisjóðs, fyrir aðstoð Kúlu-Andersens og annara slíkra, og var fénu að mestu leyti sökkt í skuldahít Íslandsbanka, sem síðan brundi 1930. Nokkur heppnisár björguðu því í bráð, þótt lítt virðist þau hafa verið notuð til þess að leggja upp til síðari ára. En er markaðsörðugleikarnir skullu yfir, stóðu einstaklingsframtaks- og samkeppnismennirnir niðalausir og urðu loks að neyðast til þess að brjóta boðorð hinnar frjálsu samkeppni og mynda með sér samtök árið 1932. voru það 3 stærstu fisksalarnir, Kveldúlfur, Alliance og þeir, sem stóðu að baki Ólafi Proppe, sem mynduðu þá með sér sölusamband íslenzkra fiskframleiðenda (S. Í. F.), fyrir forgöngu þáv. forsrh. Framsfl., Ásgeirs Ásgeirssonar, og bankastjóranna Helga Guðmundssonar og Magnúsar Sigurðssonar. S. Í. F. gerði áreiðanlega gagn, náði á eina hönd ca. 9/10 af saltfiski landsmanna og verðið hækkaði. En stjórnin var sjálfkjörin og ekkert skipulag að baki, sem tryggði réttlæti fyrir framleiðendurna og réttláta þáttöku í sölunni, auk þess sem framlenging samtakanna var aðeins ákveðin fyrir eitt ár í senn. Framsóknarmenn kröfðust samvinnuskipulags á fisksöluna, enda mátti þegar í ársbyrjun 1934 sjá fyrir hrun á Spánarmarkaðinum. Á þinginu 1934 settu svo stjórnarflokkarnir lögin um fiskimálanefnd. útflutning á fiski, hagnýtingu markaða o. fl., gegn harðvitugri mótstöðu Sjálfstfl. og hinna skoðunarlausu taglhnýtinga þeirra, hins svokallaða Bændaflokks. Fisksölumenn og framleiðendur urðu að velja um samvinnuskipulagið eða einkasölu. Var það fyrir áhrif framsóknarmanna, að samvinnuskipulagið var gert að aðalatriði, en einkasala neyðarúrræði, ef fisksalar gætu eigi skipulagt sig. S. Í. F. varð að beygja sig, og þótt skipulagið sé eigi reist á fullum lýðræðis- og samvinnugrundvelli, er það stór bót frá því, sem áður var, og stendur sennilega til bóta. En nú skall fyrir alvöru á hrun saltfiskmarkaðarins, um ca. 20 millj. kr. verðmæti á ari. Spánn hefir lokazt alveg, Ítalía a. m. k. að hálfu og Grikkland má heita lokað nema til vöruskipta, og á Portúgalsmarkaðinum hefir orðið verðlækkun vegna innkaupasambands saltfisksinnflytjenda, hins svokallaða „Gremio“. Því var sjáanlegt, að hefjast yrði öflugra handa um að beina framleiðslunni inn á nýjar brautir, auka fjölbreytni í meðferð afurðanna og leita að og vinna nýja markaði. Í þessu skyni var fiskimálanefnd sett, fiskimálasjóður stofnaður og ríkisstj. heimilað að veita til hans allt að millj. króna. Nefndin hefir unnið að fiskherzlu til útflutnings. Árið 1935 var flutt út úr landinu harðfiskur fyrir 117 þús. kr. Árið 1936 voru flutt út 560 tonn harðfisks, fyrir 315 þús. kr., og frá áramótum munu hafa verið seld um 270 tonn. Með fiskherzlunni komust í útflutningsverðmæti fiskitegundir, sem lítt eða ekki höfðu verið nýttar áður, svo sem ufsi og keila. Nú eru til í landinu tæki til fiskherzlu á 2000 tonnum. Þá var byrjað á karfaveiðum og karfavinnslu fyrir atbeina fiskimálanefnda og síldarbræðsluverksmiðju ríkisins. Karfaafurðirnar 1936 seldust út úr landinu fyrir 1628 þús. kr. Rétt er að geta þess, að útgerðarfélagið Ó. Jóhannsson á Patreksfirði hefir reist nýtízku karfavinnsluverksmiðju fyrir 2 togara. Með tilstyrk fiskimálanefndar hefir verið komið upp rækjuverksmiðju á Ísafirði, sem sauð niður 100000 dósir 1936, fyrir tæplega 50 þús. kr., þar af í vinnulaun og til sjómanna 30 þús. Rækjurnar hafa reynzt ágætlega, og má vafalaust vinna þeim markað erlendis. Virðist því líka sjálfsagt að verða við beiðni Bílddælinga um að styrkja þá til að stofna rækjuverksmiðju á Bíldudal, því í Arnarfirði munn hin beztu rækjumið, en kauptúnið í neyðarástandi vegna atvinnuleysis. Vil ég benda á, hve sjálfsagt er að leggja hönd á plóginn um stuðning við rækjuveiðar og vinnslu, þar sem 3/5 hlutar af fé því, sem til rekstrarins þarf, ganga til verkalýðsins. Þá hefir nefndin staðið fyrir útflutningi á fiskflökum. Með tilstyrk nefndarinnar og ríkissjóðs hafa verið reist 6 hraðfrystihús fyrir fisk, en það fé, sem veitt er til hraðfrystihúsa verður að skiptast svo, að ekki verði eingöngu reist ný hús fyrir það, heldur einnig veittur styrkur til þeirra húsa, sem hafa verið reist undanfarin ár. Allt það, sem nú er talið, og fleira, sem eigi er tími til að telja, hefir orðið til þess að vinna að miklu leyti upp hið geysilega hrun á saltfiskmarkaðinum frá 1934. Er þetta tímabil, frá 1934–1936, fyrsta tímabilið í fjármálasögu okkar, sem bein fjárframlög hafa verið veitt úr ríkissjóði til eflingar og viðreisnar sjávarútveginum svo verulegu nemi. Til nýbreytninnar og markaðsleitanna hefir ríkissjóður lagt fram yfir 600 þús. kr. Nýjar afurðir hafa numið 2690000 kr., aukning á síld og síldarafurðum hefir numið 6538000 kr. Hefir heildarútflutningur sjávarafurða því aðeins orðið 470000 kr. minni árið 1936 heldur en 1934, þrátt fyrir hið stórkostlega hrun saltfiskmarkaðsins. Samkv. lögum um skuldaskilasjóð vélbátaeigenda frá 1935 mátti verja 11/2 millj. til skuldaskila fyrir eigendur vélbáta undir 60 smál. Ríkissjóður hefir samkv. þessari heimild þegar veitt smáútgerðinni á aðra millj. kr. að láni í þessu skyni, og jafnótt og það fé kemur inn aftur rennur það í fiskveiðasjóð og verður þannig áfram útveginum til styrktar. Alls hafa 122 menn með 157 vélbáta fengið lán úr sjóðnum, og þar að auki eftirgjöf á lánum 2 millj. 800 þús. Auk þess hefir verið lánað til 116 vélbátaeigenda 226 þús. kr. 250 þús. kr. var heimilað að verja á síðasta þingi til línuveiðagufuskipa. Framsfl., og þá sérstaklega forsrh., Hermann Jónasson, hefir gert landhelgisgæzluna margfalt virkari en áður með uppljóstrun togaranjósnanna og raunverulegri útilokun þeirra framvegis. Ég þykist hafa með þessu sýnt, að Framsfl. hefir eigi legið á liði sínu til þess að vinna sjávarútveginum allt það gagn, er hann mátti. Og vel ættu menn að athuga það, að allar aðgerðir flokksins hafa verið í fullu samræmi við flokksþingssamþykkt framsóknarmanna 1934. Er það lærdómsríkt til samanburðar við þá flokka, sem fyrir hverjar kosningar gylla sig í augum kjósenda með glamursfullum loforðum, sem þeir sumpart vita, að eigi er unnt að efna, sumpart ætla sér alls ekki að reyna að efna. Á síðasta flokksþingi framsóknarmanna voru gerðar ýtarlegar samþykktir um sjávarútvegsmál, sem sýna vilja flokksins í þeim málum nú. Þar er lögð sérstök áherzla á að auka og tryggja tekjur útvegsins: 1. Með því að halda ötullega áfram tilraunum með að gera sem flestar fisktegundir að markaðsvöru. 2. að auka framleiðslu og nýtingu þeirra sjávarafurða, sem þegar hafa sýnt góðan árangur. 3. að halda áfram að reyna nýjar verkunaraðferðir, svo sem niðursuðu og reykingu, og ýta undir framleiðslu með þeim nýju verkunaraðferðum, sem vel hafa reynzt, svo sem fiskherzlu og hraðfrystingu. 4. að leita að nýjum fiskimiðum og að hagnýtum fiskitegundum á grunnmiðum, 5. að auka atvinnu í landinu og verðmæti útflutnings með því að senda afurðirnar sem mest unnar út úr landinu, 6. að halda einbeittlega áfram markaðsleitum fyrir sjávarafurðir. Þá leggur flokkurinn sérstaka áherzlu á að tryggja heilbrigðan rekstur á síldarverksmiðjum ríkisins. Til þess að létta kostnað útgerðarinnar er í samþykktunum lögð rík áherzla á að lækka verðið á vorum til útgerðar, svo sem olíu, veiðarfærum, kolum, salti, annaðhvort með löggjöf um hámarksverð eða hámarksálagningu á útgerðarvörum eða með samtökum útgerðarmanna um samvinnu við innkaup. Ennfremur lagði flokkurinn áherzlu á, að sjávarútveginum væri eigi íþyngt um of með kröfum um mannahald á skipum. Má merkilegt heita, að mjög sanngjarnar kröfur í þessa átt, sem ég hefi borið fram í frumvarpsformi á þinginu, hafa mætt illkynjaðri mótstöðu einmitt af hálfu flm. frv. um „viðreisn sjávarútvegsins“. Sýnir það vel skeytingarleysi þessara manna um fjárhagsafkomu sjávarútvegsins, að þeir vilja eigi létta t. d. af togaraútgerðinni 100 þús. kr. óþörfum kostnaði, þótt engin nauðsyn sé fyrir þessum útgjöldum. Þá lagði flokksþingið áherzlu á að lækka tryggingarkostnað vélbáta og hefja rækilega rannsókn á því, hvernig smábátaútvegurinn yrði bezt studdur og rannsókn á því, hvernig bezt sé unnt að samræma og lækka vexti til útgerðar. Ég vil geta þess hér, að í byrjun þessa þings sagði einn af hv.þm. Alþfl., Finnur Jónsson, við mig, að hann væri tilbúinn til samvinnu um viðreisn sjávarútvegsins, en flokksbræður hans hafa hlaupið fram fyrir skjöldu og ráðizt með illkynjuðum árásum í blöðum flokksins á frv. okkar framsóknarmanna. Alþfl. var vel kunnugt um, að við mundum ekki ganga inn á till. þeirra um ríkisrekstur, og má því með sanni segja, að þar séu aðeins skröktill. Eitt atriði vil ég nefna, sem ekki hefir komið fram í umr. um þessa alhliða viðreisn sjávarútvegsins. Það eru hvalveiðarnar. Framhjá þeim má ekki ganga á þeim erfiðu tímum, sem nú eru fyrir sjávarútveginn. Það er til ein smá hvalveiðastoð hér á landi, sem einstaklingur hefir komið upp án nokkurs stuðnings frá ríkinu. annars en heimildar til að hafa þar 2 eða 3 erlend skip. Í bók, sem Rauðka er kölluð, gefin út af samnefndri n., þ. e. a. s. skipulagsnefnd atvinnumála, er talað, að með núv. verðlagi muni söluverð afurðanna geta orðið um 2 millj. kr. og að arðvænleg veiði muni geta enzt um 8–10 ár, en að mínu áliti mun hún geta enzt í 12–14 ár. Slíkri atvinnu og erlendum gjaldeyri höfum við ekki ráð á að kasta frá okkur. Vil ég benda á þetta sem eina leiðina til að bæta úr því hruni, sem orðið hefir við missi saltfiskmarkaðarins. Við framsóknarmenn viljum stuðla að því, að aukin verði samvinnuútgerð í landinu á heilbrigðum fjárhagslegum grundvelli, þar sem þeir sem vinna að fiskframleiðslunni, eru sjálfir þátttakendur í útgerð og eiga beinna hagsmuna að gæta um rekstrarniðurstöðuna. Höfum við flutt frv. í þessa átt á 3 undanförnum þingum, en þau hafa ávallt verið svæfð af Alþfl. og Sjálfstfl. í sameiningu. Þó hafa þeir ávallt verið látnir vita, að flm. væru reiðubúnir til þess að athuga allar þær rökstuddar aths., sem fram kæmu við frv. Hinsvegar viljum við alls eigi samþ. ríkisútgerð til fiskveiða. Við höfum látið sósíalista vita, að við erum fúsir til þess að verja útflutningsgjaldi sjávarafurða, sem getur numið um 700 þús. kr., að mestu eða olíu leyti til heilbrigðrar starfsemi fyrir sjávarútveginn, ef unnt væri að útvega ríkissjóði nauðsynlegan tekjustofn í staðinn. En þeir hafa eigi fengizt til að ræða málið alvarlega, en kasta hinsvegar út kosningabombufrv. um raunverulega ríkisútgerð togara, sem Framsfl. hefi lýst sig andvígan. Að lokum vil ég taka þetta fram: Framsfl. er fullljóst, að fjárhagsafkoma og velgengni sjávarútvegsins er meginskilyrðið fyrir fjárhagsafkomu ríkissjóðs og þjóðarinnar. Fjárhagslegt sjálfstæði þjóðarinnar veltur ekki hvað sízt á honum. Flokkurinn vill því styrkja á allan hátt fjárhagslega viðreisn sjávarútvegsins og leggja fram til þess fé svo sem frekast er unnt. En þá fyrst er útvegurinn er kominn á öruggan fjárhagslegan grundvöll með öruggan markað að baki sér, er vit í því að fara að leggja stórfé, sérstaklega er það fé fæst aðeins með nýjum milljónalántökum erlendis, í það að kaupa ný og dýr skip í stórum stíl. Nýjar erlendar lántökur í því skyni gátu valdið fjárþroti ríkisins, í stað þess að lyfta sjávarútveginum, svo hann gæti orðið það, sem hann vegna legu landsins, auðlegðar fiskimiðanna og dugnaðar sjómannastéttarinnar á að vera: Aðalgrundvöllur undir fjárhagsafkomu þjóðarinnar út á við.

*Ásgeir Ásgeirsson: Það er algengt að kenna þingi og stjórn um allt það, sem aflaga fer, bæði í atvinnuvegunum, verzlun og yfirleitt öllum greinum. Ég vil segja, að þessi ákæra hefir ekki alltaf verið réttlát, en þó verður hún e. t. v. réttlátari með hverju árinu, sem líður, af þeirri ástæðu, að viðskipti þjóðfélags okkar þurfa að vera meiri nú en nokkru sinni áður í okkar sögu. En þeir, sem beita þessari ákæru á þing og stjórn um allt, sem aflaga fer, verða þá einnig að vera tilbúnir að nota þing- og ríkisvaldið til að ráða bót á því öllu. Þessi neikvæða ákæra heimtar jákvæðar athafnir ríkisins; hún heimtar stuðning við atvinnuvegina. Má vera, að þeir, sem landbúnað stunda, hafi ekki orðið fyllilega varir við þá stóru hættu, sem yfir honum hefir vofað nú síðustu 7–8 árin, og ástæðan til þess er sú, að svo snemma var farið að gera ráðstafanir til að koma í veg fyrir hættuna. Strax og þess varð vart, að þrengjast tók um kjötmarkað landsmanna, lagði ríkið fram fé til stuðnings því, að reist væru frystihús og byggð kæliskip, og til að bæta úr skorti þeim, sem var á vinnukrafti, voru keyptar vélar. Ríkið kom og á verðjöfnunargjaldi til eflingar hinum innlenda markaði. Allt þetta er gert af hálfu ríkisvaldsins, og kjósendur þingflokkanna til sveitanna hafa rétt til þess að heimta þessar aðgerðir af þingflokkunum. Þessar ráðstafanir hafa borið góðan árangur. Líku máli gegnir um sjávarútveginn, þó að hans kreppa kæmi kannske seinna. Það er líka komið að því nú, að það þarf að gera samskonar ráðstafanir og gerðar hafa verið um landbúnaðinn. Breytingin, sem orðið hefir, er gífurleg. Á flestum mörkuðum okkar í aðalviðskiptalöndunum fáum við nú ekki önnur kjör en jafnaðarkaup, en þetta eru lönd, sem okkur er mjög erfitt að verzla við. Nú virðist svo komið, að sjávarútvegurinn sé í öldudal kreppunnar. Á þessu kjörtímabili hefir samt þó nokkuð verið gert til þess að koma í veg fyrir þær hættur, sem hafa steðjað að sjávarútveginum. Það hafa verið byggðar síldarverksmiðjur. Við skyldum hafa séð, hvernig ástandið hefði orðið síðasta ár, bæði í síldarútgerðinni og öðrum rekstri, ef þær hefðu ekki verið til. Þá hefir verið tekin upp ýmiskonar nýbreytni í sjávarútveginum, svo sem karfaveiðar og frysting á fiski, þó að það sé að ýmsu leyti á tilraunastigi, en á vonandi mikinn vöxt fyrir sér. Það hefir verið fyrirskipað fisksölusamlag og síldarsölusamlag, og það hefir orkað miklu um að draga úr þeim skelfingum, sem hafa steðjað að sjávarútveginum. En hvað hefðum við sagt fyrir 7–8 árum um allar þessar aðgerðir viðvíkjandi sjávarútvegi og landbúnaði? Þetta hefði þá allt verið kallað kúgun og ófrelsi. Það hefði verið sagt, að hér vari verið að koma upp háskafyrirtækjum o. s. frv. Þó er ég viss um það, að það, sem á að gera, er að halda áfram á þessari braut, því að ennþá er margt ógert, ekki sízt í sjávarútveginum. Það er einmitt skipulagning og stuðningur, sem þessi atvinnuvegur hefir fullan rétt á og landbúnaðurinn eða þeir, sem hann stunda, eiga að vera og munu flestir vera fúsir til að styðja á sama hátt og sjávarútvegurinn hefir áður á margan hátt stutt landbúnaðinn og skipulagningu hans. Þörfin er rík. Við skulum hugsa okkur þorp - það eru mörg þorp kringum landið, sem eiga erfitt, - við skulum hugsa okkur þorp, þar sem hafa verið skip, t. d. línuveiðarar. Svo flytjast þeir allir burt. Hvað á að gera við þessa þorpsbúa? Á að segja við þá: „Þið hafið fullkomna fiskimenn, og þið skuluð bara bíða eftir einstaklingsframtakinu. Það bjargar öllu, ef ríkisvaldið lætur allt afskiptalaust“. Ég býst við, að þeir mundu svara sem svo: „Ef við eigum ekki annars kost, þá viljum við heldur þennan ríkisrekstur, sem allir vara okkur við.“ Við skulum hugsa okkur þorp, þar sem smábátaútgerð er stunduð. Þar er sjórinn fullur af margskonar fiski, sem er mjög verðmætur á erlendum markaði, ef markaðurinn er góður. Í slíku þorpi strita sjómennirnir; þeir eru á sjónum í vondum veðrum, og það, sem þeir bera úr býtum fyrir sig og sína fjölskyldu, er kannske 50–70 kr. yfir mánuðinn. Eiga þessir menn ekki kröfu á, að ríkisvaldið komi til aðstoðar, hvað sem annars má segja um ríkisrekstur? Einstaklingsframtakið bætir ekki úr vandræðum þessara manna og kemur ekki með þær ráðstafanir, sem þarf til þess að gera þær vörur, sem þessir menn framleiða, verðmætar. Þessir menn eiga fullan rétt á sér, og það er engin frekja, þó að þeir leiti til þess þings, sem þeir hafa kosið, og þeirrar stj., sem þeir styðja. Þeir hafa jafnvel rétt á því, að það sé kallað einstaklingsframtak, sem þeir starfa, öll þeirra sjósókn og allt þeirra erfiði. Svona er víða kringum landið. Það er ekki hægt að rétta við þessa atvinnuvegi eða sjá mönnum fyrir því kaupi, sem þeir þurfa til þess að lifa á, öðruvísi en með öflugum samtökum og þá fyrst og fremst með stuðningi ríkisvaldsins. Og héruðin kringum þessi þorp hugsa sem svo: „Við erum því fylgjandi, að atvinnulífinu í þessum þorpum sé lyft upp, því að það er kaupgeta þessara þorpsbúa, sem er orðin undirstaðan undir okkar atvinnuvegi.“ Þeir eiga líka rétt á því, að þessi atvinnuvegur sé ekki látinn afskiptalaus. Það, sem þarf að gera, er að halda áfram á sömu braut, sem gengin hefir verið frá því er kreppan hófst á þessu landi. Það þarf meiri ríkisstuðning og meiri skipulagningu á mörgum sviðum. Það þarf afskipti af bankarekstri, svo að honum sé hagað með hag fólksins og þörf almennings fyrir augum. Það þarf jafnvel að taka lán erlendis, þó að hv. síðasta ræðumanni litist ekki á það, og ég vil segja, að þau lán, sem tekin eru erlendis til þess að gera þennan atvinnuveg „rentabel“, hafa jafnmikinn rétt á sér og þau beztu lán, sem áður hafa verið tekin erlendis til ræktunar og ýmissa slíkra hluta. Hér á landi hagar líka svo sérstaklega til, þegar um er að ræða viðreisn atvinnuvegar, sem er kominn í öldudal kreppunnar. Ríkisvaldinu ríður einnig á að rannsaka alla bankastarfsemi hér á landi. Það er mesti barnaskapur að hefja söng um ríkisrekstur og vafasöm erlend lán í landinu, þar sem allar bankastofnanir eru reknar af ríkinu. Ég hefi verið í félagi við framsóknarmenn um að taka ríkisábyrgð á öllum bankarekstri í þessu landi, og þar með í rauninni á allri útgerð og öllum atvinnurekstri landsmanna. Að vísu er sú ábyrgð takmörkuð af lánveitingum bankanna. En það nefnir enginn í sambandi við þau frv., sem hafa legið fyrir Ed., annað en að takmarka áhættu ríkisins. Ég skal fullkomlega játa, að það er ekkert unnið við að skella öllum frumlegustu atvinnuvegunum alveg yfir á ríkið, svo að hvert kot og vélbátur sé rekinn af ríkinu, enda hefir enginn nefnt það. Það eina, sem hér er beðið um, er að gera ráðstafanir til þess, að mönnum verði eitthvað úr því, sem þeir afla. Það eina, sem er óskað eftir, er, að ríkið veiti sinn stuðning til að stofna ný fyrirtæki og afla nýrra atvinnutækja, sem eru í samræmi við þörf tímans. Vitanlega má hafa hvaða fyrirkomulag á slíkum félögum sem vill. Það má hafa sambland af hlutafélögum og samvinnufélögum, sem of langt yrði að útskýra. Annars hygg ég, að allur rekstur, sem ríkið styður, jafnvel sá, er ríkið rekur sjálft, sé bezt kominn þannig, að hann sé byggður upp sem einstök fyrirtæki, sem ríkið hefir takmarkaða ábyrgð á. Þá kemur gleggst fram, hvaða gagn hvert fyrirtæki gerir og hvernig þau standa undir þeim þörfum, sem þeim er ætlað að standa undir. Það þarf margt að gera til þess að rétta við sjávarútveginn nú og svara þeim kröfum, sem komið hafa úr öllum áttum á þessum tveimur verstu árum sjávarútvegsins. Ýmsir hrópa um að lækka gengið, og halda, að það sé lykillinn að allri velmegun, Ég hygg, að það sé bændum, sjómönnum og verkamönnum til lítils gagns að lækka gengið. En á þessu landi, þar sem ríkið ræður öllum bankarekstri, mætti gera annað. Það mætti lækka vextina. Þegar ég var við stjórn, voru einu sinni lækkaðir vextir af Landsbankanum. En vextirnir eru þó miklu hærri en svo, að atvinnuvegirnir, sem eiga erfitt, geti borið þá uppi. Til þess að lækka vexti af útlánum, þarf að lækka innlánsvettina. En bankarnir bera það fyrir sig, að ef þeir lækki innlánsvexti, muni innstæðan verða sett í verðbréfakaup. En því ekki að koma skipulagi á verðbréfamarkaðinn í landinu til þess að hindra slíka hættu? Það er búið að skipuleggja markað með erlendan gjaldeyri landsins, og þá er ekki forsvaranlegt að leyfa verðbréfasölu, kannske á verðbréfum, sem eru með ríkisábyrgð, svo að verzlunin verði fyrir stórum afföllum. Nei, ef þingið þrýstir nóg hér á eftir, er hægt að lækka vextina stórlega. Það er margt, sem mætti minnast á í sambandi við togaraútgerð og togaraeign. Slík tæki þurfa menn ekki að óttast eins og þetta séu einherjar fornaldarófreskjur, sem ríkisvaldið megi ekki koma nálægt. Það er stór og góð hugmynd að stofna stórt togarafélag, ýmist með þeim togurum, sem fyrir eru og hafa orðið að gefast upp, eða þeim, sem fengnir væru nýir, og þeim dreift út um land, en það þyrfti sameiginlega stjórn til þess að reksturinn yrði sem ódýrastur. Í þessu sambandi vil ég minna á, að það þarf ekki að kvarta yfir, að togaraútgerðin fái ekki skuldaskil, þegar borið er fram frv. um, að hún fái skuldaskil, þó að það fylgi, að sá, sem leggur það fram, fái tilsvarandi vald, því að þegar hlutafélög fá skuldaskil, verður að hafa aðra aðferð en þegar það er kannske aðeins ein fjölskylda, sem vinnur að fyrirtækinu. Það er ein meginregla allra íhaldsflokka, að fjármagninu eigi að fylgja vald. En því ekki að framkvæma þessa reglu líka, þegar það er bæjarsjóður eða kannske ríkissjóður sjálfur, sem leggur fram fjármagnið? Ég er því fylgjandi, að valdið eigi að vera í höndum þeirra, sem leggja fram fjármagnið. En hinu er ég mótfallinn, sem er versta tegund af ríkisrekstri, þegar bankarnir, sem eru reknir af ríkinu og með ríkisábyrgð, leggja fram allt áhættuféð ár eftir ár, en valdið látið vera í höndum einstakra manna, sem eru kannske hættir að bera áhættuna. Við þurfum að gera okkur það ljóst, að nú gera menn yfirleitt miklar kröfur í þessum málum sem öðrum. Við megum ekki segja lengur, að þessi spillta pólitík megi ekki koma nálægt þessu eða hinu, ekki nálægt bönkunum, sem þó eru stofnaðir af þinginu og stjórnað af mönnum, sem eru kosnir af þinginu, og af mönnum, sem skipaðir eru af ráðh. Nei, þessir bankar eru sannarlega ekki fyrir utan þetta pólitíska vald, og þingið er fullvalda yfir öllum þessum hlutum. Ég hygg, að við höfum ekki ennþá gert okkur þetta fyllilega ljóst, hversu mikill er máttur þingsins. Og einmitt í sambandi við þetta mál, þar sem ekki er að ræða um eyðslufé, heldur verðmæti til viðreisnar og til þess að menn fái meira út úr þeim afurðum, sem þeir skapa, en ella mundi, einmitt í sambandi við þetta mál er ástæða til að minna á bankareksturinn eins og hann er, og að það er þingið, sem er fullvalda í þessum málum. Þegar svona er komið hjá þjóðfélaginn, og fyrir eðlilega þróun og að miklu leyti fyrir erlend lán, þá á ekki að vera hægt að hræða þingið frá að nota sitt mikla afl með því að draga upp allskonar skrípamyndir. Þessu frv. virðist mér hafa verið vel tekið af þeim ræðumönnum, sem hér hafa talað. Fæ ég í rauninni ekki skilið, eftir slíkar undirtektir, að ekki sé mögulegt að samþ. nú þegar slíkt frv. á þessu þingi. Ef það verður ekki gert, þá er það af því, að einhver önnur öfl eru þar ríkjandi. En undir öllum kringumstæðum er það komið fram í þessari umr., að þetta frv. er eitt það merkilegasta, sem komið hefir fram á þessu kjörtímabili, og mun, hvort sem það verður nú eða á næsta þingi, marka tímamót í sögu sjávarútvegsins hér á landi.

*Finnur Jónsson: Þetta frv., sem hér er til umr., hefir vakið mikinn ótta að því er virðist, sérstaklega hjá sjálfstæðismönnum. Þeir hafa haldið því fram, að það væri einskonar kosningabomba, sem Alþfl. hefði sent út, þegar sýnilegt hefði verið, að samvinnan mundi slitna milli núv. stjórnarflokka. Nú er þetta vitanlega alveg rangt. Samninginn um stjórnarsamvinnuna, sem gerður var, þegar gengið var til samvinnu milli Alþfl. og Framsfl. 1934, var búið að framkvæma í öllum atriðum nema tveimur. Sambandsþing Alþfl. á síðasta hausti, sem setið var af 150 fulltrúum fyrir 13 þús. félagsbundna verkamenn og verkakonur, gerði því uppkast að nýjum samningi frá Alþfl. hálfu. Þetta uppkast sem átti að vera skilyrði fyrir því, að stjórnarsamvinnan héldi áfram, er starfsskrá Alþfl. Frv. þau, sem hér hafa verið til umr., svo sem frv. um uppgerð Kveldúlfs, breyt. á Landsbankalögunum og svo þetta frv., eru einstakir liðir í þessari starfsskrá. Það er því helber uppspuni, að þessi frv. séu búin til af Alþfl. hálfu sem kosningafrv., þvert á móti þau eru kröfur um viðreisn atvinnulífsins við sjávarsíðuna, kröfur þessara 13 þús. manna og kvenna, sem eru skipulögð í Alþýðusambandi Íslands. Hræðsla íhaldsins við þessi frv. er skiljanleg, þegar athuguð er framkoma þess í sjávarútvegsmálum á síðari árum, þegar það er athugað, að íhaldið hefir á sínum tíma og hefir raunar nú bankana alveg eins og þeir væru þeirra eigin eign, vilja ausa úr þeim fé eins og þeir hafa gert. Það hefir notað gjaldeyrinn, ekki til þess að mynda varasjóð fyrir útgerðina, ekki til þess að endurnýja togarana, heldur látið þá grotna niður, svo að þeir eru eins og form. Sjálfstfl. lýsti þeim, ryðkláfar og fúaduggur. Fé það, sem komið hefir inn og átt hefði að nota sem varasjóð, hefir íhaldið notað í allt annað, sér til persónulegrar eyslu og bílífis og til að byggja sumarbústaði, og a. m. k. í einu tilfelli notað í búskap upp í sveit; búskap, sem alls ekki getur borið sig eins og hann er rekinn. Það er þess vegna von, að íhaldið skelfist, þegar það sér, að fram eru komnar frá Alþfl. alvarlegar till. um alhliða viðreisn sjávarútvegsins. Þau frv., sem íhaldið lagði fram og samin voru af milliþn. í sjávarútvegsmálum, voru, eins og hv. 6. þm. Reykv. lýsti, frv. um afnám útflutningsgjalds af sjávarafurðum, frv. um skuldaskilasjóð, og ennfremur frv. um fiskiráð. Ég hefi ekki tíma til að fara nákvæmlega út í þessi frv., en viðvíkjandi skuldaskilunum vil ég segja, að frá Alþfl. hálfu stóð aldrei á að gera till. um fjárframlög til viðreisnar vélbátaútveginum. Hitt vildi Alþfl. alls ekki aðhyllast, að leggja 31/2 millj. kr. til skuldaskila togara til þess að láta eigendur togaranna halda áfram með það fé, sem komið var í þeirra rekstur, draga það út úr rekstrinum og leggja það í hallir, búskap uppi í sveit eða beinlinis nota það í óhæfilega eyðslu handa sjálfum sér. Frv. sjálfstæðismanna um fiskiráð var ekkert nema ráðleggingar. Sjálfstfl. sá eins og aðrir, að sjávarútvegurinn stóð höllum fæti og var raunar að sökkva fjárhagslega. Hvað gerir hann þá? Hann kemur með frv. um ráðleggingar, ekkert nema ráðleggingar. Engar framkvæmdir var talað um í þessu frv. Það var meira að segja sagt í þessu ágæta frv. sjálfstæðismanna, að ríkissjóður eigi alls ekki að leggja fram neitt fé til viðreisnar sjávarútveginum. Þvert á móti er þar sagt, að undir þessari viðreisn verði útgerðin sjálf að standa og það muni vera affarasælast. Ríkisvaldið eigi a. m. k. fyrst um sinn ekki að láta neitt af hendi, en aðeins skipa ráðleggingarnefnd, sem ekkert framkvæmdarvald hafi og yfir engu fjármagni ráði. Þetta er samskonar aðferð og sagt var frá í gamansögu, að hafi verið höfð við mann, sem var að drukkna. Annar maður var þar nærstaddur og sagði: „Bíddu með að drukkna, meðan ég tek af mér skóna.“ Sjálfstfl. hefir borið fram till. samskonar og þetta. Hann hefir sagt við sjávarútveginn, að hann skuli bíða, meðan hann taki af sér skóna. Það voru ráðleggingarnar, sem hann gaf sjávarútvegsmönnum. Þegar þetta er borið saman við þær framkvæmdir, sem Alþfl. og Framsfl. hafa hafið til viðreisnar sjávarútveginum, þá er það vitanlega ákaflega ólíku saman að jafna. Það er engin furða, þó að Sjálfstfl. skelfist, þessi flokkur, sem alltaf hefir kallað sig málsvara sjávarútvegsins, en hefir þó legið eins og mara ofan á framkvæmdum hans alla tíð og stjórnar málum hans með framúrskarandi ábyrgðarleysi og skipulagsleysi. Í þessu frv., sem Alþfl. hefir lagt fram, eru settar fram óskir og kröfur hinna vinnandi stétta við sjávarsíðuna um skipulag sjávarútvegsins, til þess að létta af því böli, sem leitt hefir af því, að markaðirnir í Suðurlöndum hafa lokazt mikið til. Og þessar kröfur eru, eins og Alþfl. hefir sett þær fram, vel framkvæmanlegar. Til þess að koma fram þeim málum, sem ræðir um í þessu frv., þarf ekki meira fé en það, sem eitt togarafyrirtæki skuldar Landsbankanum. Það er ekki furða, þó að framsóknarmönnum, sem illu heilli björguðu þessu svindlfyrirtæki, blæði í augum þessi upphæð sem gert er ráð fyrir í þessu frv., að lögð sé fram til þeirra hluta, sem lagt er til í frv. Ég þykist vita, að hæstv. fjmrh., sem væntanlegra talar hér bráðlega, lýsi miklum vandkvæðum á því að koma þessu í framkvæmd, vegna þess að ríkissjóð vanti peninga. En ef hægt er að halda áfram að leggja 700000 kr. á ári, samkv. jarðræktarl., til sveitanna, er þá hægt að neita því að leggja fram álíka upphæð til þess að reisa við sjávarútveginn, sem annars hefir staðið að miklu leyti undir útgjöldum ríkissjóðs, en er nú í þeirri þröng, að hann getur það ekki lengur? Er nokkurt vit í að neita því? Hv. þm. Barð. sagði, að þetta frv. fæli í sér m. a. glæfralegar till. um nýjar lántökur til þess að leggja fé í togara. Nú er þetta vitanlega ekki rétt. Þetta er ekkert annað en sjálfsagðar till. um endurnýjun togaraflotans, sem er genginn mjög úr sér. Og það er ómögulegt að neita því með neinum rökum, að þetta sé framkvæmanlegt fyrir ríkissjóð og algerlega sjálfsagt. Og þeir, sem halda því fram, að þessar till. séu glæfralegar, þeir eru skyldugir til að koma og bera fram skýringar á því. Hvaða till. vilja þeir þá gera um viðreisn togaraflotans? Vilja þeir láta stórútgerðina, einn stærsta þáttinn í atvinnulífi þjóðarinnar algerlega leggjast niður? Eða hvað vilja þeir gera til viðreisnar togaraflotanum, ef þeir vilja ekki láta stórútgerðina leggjast niður? Kröfur Alþfl. í þessu sambandi eru, eins og ég hefi þegar sagt, ekki neinar kosningakröfur, búnar út í flaustri og bráðræði, heldur kröfur hinna vinnandi stétta við sjávarsíðuna um viðreisn atvinnuveganna við sjóinn á heilbrigðum grundvelli. Hv. 6. þm. Reykv. sagði, að þessi till. væri örþrifaráð flokks, sem gengi hræddur til kosninga. En ég ætla að ljúka máli mínu með þeirri spá, að hv. 6. þm. Reykv., sem allajafna í viðskiptum sínum við Alþfl. hefir borið nokkuð mikið lægra hlut og hrökklaðist loks burt frá Ísafirði og í skjól Kveldúlfs í Reykjavík, hann muni sanna það við næstu kosningar og eftir þær, að þessar till., sem nú liggja hér fyrir til umr. eru ekki örþrifaráð flokks, sem gengur hræddur til kosninga, heldur þær kröfur, sem alþýða manna við sjávarsíðuna fylkir sér um við væntanlegar kosningar og sýnir svo mikinn vilja til sigurs, að móti þeim kröfum verði ekki staðið eftir næstu kosningar.

*Jóhann Jósefsson: Herra forseti! Góðir hlustendur: Árum saman og þing eftir þing höfum við sjálfstæðismenn flutt ýms frv. til þess að efla hag sjávarútvegsmanna og ráða bót á ýmsum vandkvæðum þeim, er að steðja þessum atvinnuvegi. Og þing eftir þing hafa sósíalistar á Alþingi staðið öndverðir gegn þeim viðreisnarmálum, sem við sjálfstæðismenn höfum flutt, og ýmist eyðilagt þau með öllu eða limlest. Nú, þegar í almæli er, að kosningar fari í hönd mjög bráðlega, snara sósialistar út 2 frv., því sem rætt var á dögunum í hv.Ed., um ráðstafanir til stuðnings togaraútgerðinni, og frv. því, er hér liggur fyrir, um ýmsar ráðstafanir til viðreisnar sjávarútveginum. Flokksbróðir minn, hv. 6. þm. Reykv., rakti í stórum dráttum, hvað við sjálfstæðismenn höfum flutt til viðreisnar sjávarútveginum, síðan 1928 og allt fram á þetta þing, er nú stendur yfir, var þar með greinilega sannað og sýnt fram á, hver endemis fjarstæða það var, sem hv. 4. landsk. (JBald) hélt fram í umr. í hv.Ed. á dögunum um afskipti þingflokks sjálfstæðismanna af sjávarútvegsmálum. Þá sýndi hv. 6. þm. Reykv. ennfremur ljóslega fram á það, að þær till., sem í þessu frv. sósíalista felast og til verulegra bóta horfa, eru allar soðnar upp úr því, sem við sjálfstæðismenn höfum fyrr og síðar til þessara mála lagt. Till. okkar sjálfstæðismanna, er við á ýmsum tímum höfum borið fram hér á Alþ. til hagsbóta fyrir sjávrútveginn og þá, er hann stunda, hafa ávallt byggzt á reynsluþekkingu þeirra manna, sem árum saman hafa sjálfir stundað þessa atvinnugrein, og á þeirri þörf, er í hvert sinn hefir verið aðkallandi. Af þessum ástæðum höfum við frá upphafi barizt fyrir því, að fiskveiðasjóður Íslands yrði efldur svo sem hægt væri, svo að hann gæti veitt hagkvæm lán til endurnýjunar fiskiskipaflotans og til stofnsetningar þess iðnrekstrar til hagnýtingar sjávarafurða, sem sýnt þótti, að nauðsynlegur væri eða að nauðsynlegur yrði. Af þessum ástæðum áttum við sjálfstæðismenn frumkvæðið að því á þinginu 1933, að skipuð yrði milliþn. til að rannsaka hag útgerðarinnar og koma með till. til lausnar hinna margvíslegu vandkvæða hennar. Af þessum ástæðum höfum við borið fram frv. um rekstrarlán fyrir bátaútveginn, og af þessum ástæðum höfum við lagt það til þing eftir þing, að útflutningsgjaldið af sjávarafurðum,sem þessi atvinnuvegur, einn allra atvinnuvega landsins, er látinn greiða í ríkissjóð, væri látið renna í sjóð til viðreisnar sjávarútveginum, þar á meðal til endurnýjunar fiskiskipaflotans. Það er ekki fyrst nú, að bent hefir verið á það, hve alvarleg hætta af því stafar í framtíðinni, að ekki hefir í tíma verið séð fyrir því, að unnt væri að endurnýja skipastólinn, eignast ný skip smátt og smátt, eftir því sem hin eldri detta úr leik. Aldrei hefir á alþ. verið sýnt eins greinilega fram á þessa hættu eins og við sjálfstæðísmenn gerðum á þinginu 1934, eftir að athugun milliþn. í sjávarútvegsmálum á högum útgerðarinnar hafði farið fram. Ekki fengust samt sósíalistarnir þá til þess að sinna till. okkar. Nei, það þurfti til viðbótar 3 ára hnignun sjávarútvegsins og 3 ára hrörnun skipastólsins til þess að frá þeim fengist þó viðurkenning á þörfinni fyrir meiri nærgætni sjávarútveginum til handa heldur en hann hefir átt að mæta frá stjórnarflokkunum á undanförnum síðustu þingum. Þótt sósíalistar taki nú upp í frv. sitt kjarnann úr því, sem við sjálfstæðismenn höfum áður til þessara mála lagt, er engin ástæða til þess fyrir okkur að fagna því eða taka það sem vott þess, að nú hafi þeir séð sig um hönd og vilji nú fyrir alvöru sinna þessum baráttumálum okkar. Þeir bera fram þessi mál þann veg, að auðsætt er, að það er aðeins gert til gyllingar þeim sjálfum og til atkvæðaveiða meðal þeirra landsmanna, sem bíða eftir, að handa sé hafizt til að veita sjávarútvegsmönnum betri aðstöðu og betri afkomuskilyrði. Ef þeir geta safnað að sér atkvæðum með þessu, er þeirra tilgangi náð. Og komist þeir svo í valdaaðstöðu, svíkja þeir í þessum málum, eins og þeir hafa svikið hina frægu 4 ára áætlun, sem höfð var til að ginna fólkið 1934. Á þinginu 1934, sama þinginu og sjálfstæðismenn báru fram frv. sín um skuldaskilasjóð útgerðarmanna, um stórfellda nýskipulagningu fiskveiðasjóðs Íslands og eflingu hans, og um rekstrarlánafélög bátaútvegsmanna, var lagt fram frv. hv.þm. G.-K. Ólafs Thors, um fiskiráð. Verkefni fiskiráðsins skyldi vera að rannsaka og gera till. um breyttar og nýjar aðferðir um framleiðslu og sölu sjávarafurða, útvegun nýrra markaða og annað, sem lyti að vexti og viðgangi sjávarútvegsins. Var fiskiráðinu ætluð forusta í þessum efnum. Fyrir sama þingi lá skýrsla í sjávarútvegsmálum frá 1934, en í þeirri n. voru 2 sjálfstæðismenn og 1 framsóknarmaður. var þar m. a. lögð áherzla á nauðsyn fjölbreyttari verkunaraðferða, að þegar í stað yrði byrjað á herzlu á fiski, hraðfrystingu og niðursuðu o. s. frv. Get ég þessa vegna þess, að í ræðum sósíalista kemur það jafnan fram, er sjávarútvegsmálin ber á góma, að þeir telja sig hafa átt frumkvæði að því, að nokkuð hefir verið breytt til um verkunaraðferðir eða þær gerðar fjölbreyttari. þegar hér var komið málum, lét atvmrh. bera fram og lögfesta á sama þingi frv. til l. um fiskimálanefnd, hagnýtingu markaða o. fl. Með l. þessum var þrengt svo að kosti Sölusambands íslenzkra fiskframleiðenda, sem þá hafði nýskeð fengið fast og vel viðunandi skipulag samþ. af fundi fiskframleiðenda víðsvegar af landinu, að skipulaginu var ekki líft eftir þær aðgerðir atvmrh., og varð hann nokkru eftir að því þingi lauk, er setti þessi lög, að gefa út bráðabirgðal. til breyt. þessum lögum, til þess að samtök fiskframleiðenda, sem fram að þessu höfðu reynzt hin affarabeztu fyrir sjávarútvegsmenn, yrðu ekki lögð í rústir með þessari lagasetningu. Þó var offors atvmrh. svo mikið, meðan frv. var til meðferðar á þinginu, að ekki var komandi nærri því, að nokkur brtt. frá þm. Sjálfstfl. við frv. væri tekin til greina, og voru þær þó margar, því að frv. var stórgallað, eins og sýndi sig, þegar ráðh. átti að fara að framkvæma l., eins og áður er getið. Þá voru teknar upp í frv. um fiskimálanefnd að efni til tillögur Ólafs Thors um fiskiráð, eða fiskimálanefnd falið verkefnið - forustan í nýjum verkunaraðferðum og öflun nýrra markaða. Í l. um fiskimálan. var ekkert, er til umbóta horfði, er ekki fólst í till. og skýrslu mþn. í sjávarútvegsmálum eða í frv. Ólafs Thors um fiskiráð. Þetta er í sjálfu sér eðlilegt. Hvaðan er líkara, að haldkvæm ráð komi heldur en frá þeim mönnum, sem sjálfir stunda og hafa stundað þessa atvinnugrein, og hver getur til þess ætlazt, að hv. 2. þm. Reykv., (HV), sem er form. fiskimálan., verði allt í einu með ráðherraúrskurði sérfræðingur í öllu, sem snertir veiði, verkun, hagnýtingu og sölu á fiski, eða yfir höfuð serfræðingar í öðrum sjávarútvegsmálum? Í frv. hv.þm. G.-K., Ólafs Thors, um fiskiráð hafði höfuðáherzlan verið á það lögð, að framkvæmdir til viðreisnar sjávarútveginum yrðu reistar á þekkingu eða reynslu. Þá gall við fyrirlitningarhróp sjá sósíalistum: Já. En peningarnir? Og valdið? Ólafur Thors er að tala um fjölbreyttari verkunaraðferðir, um nýjan iðnrekstur, um skipulagða markaðsleit o. s. frv. En það vantar valdið og peningana til þess að framkvæma valdboðin! Hugsanlegt er, að reynslan eigi eftir að kenna þessum mönnum það, að valdið er tvíeggjað sverð og verður því aðeins að liði, að því fylgi þekking. Fiskimálan. fékk bæði peningana og valdið. Allur kostnaður við nefndarstörfin skyldi að sjálfsögðu greiddur úr ríkissjóði. Þá var ríkisstj. heimilað að afhenda fiskimálan. til ráðstöfunar samkv. hinum nýju l. millj. króna. Á næsta Alþ. var svo lagður nýr skattur á sjávarútvegsmenn, er mátti vera 1/2–3/4 % af útfluttum sjávarafurðum, til þess að standa straum af kostnaðinum við störf þessarar nefndar. Þá var og fiskimálasjóður stofnaður. Fiskimálanefnd hefir nú haft til meðferðar völdin og peningana á þriðja ár. En ennþá hefir engin skýrsla birzt um störf hennar og engin opinber reikningsskil frá henni sézt. Hvaða kostnað hefir ríkissjóður borið af störfum n.? Hvað hefir skatturinn, sem á útvegsmenn var lagður, fært fiskimálasjóði miklar tekjur, og til hvers hefir þeim verið varið? Og svo loks milljónin. Hefir n. fengið hana með öllu, eða að hve miklu leyti, og til hvers hefir fénu verið varið? Á aðalfundi S. Í. F., sem haldinn var 4. des. síðastl. ár, beindi einn fulltrúinn utan af landi þeirri spurningu til form. fiskimálanefndar. Héðins Valdimarssonar, hvenær von væri á skýrslum og reikningsskilum frá fiskimálanefnd, og svaraði Héðinn þá því, að reikningsskil og skýrslur fiskimálan. mundu birtar verða í janúar (þ. e. síðastl.). Síðan þetta gerðist er nú komið á fimmta mánuð, og enn hefir ekkert verið almenningi birt af þessu tægi. Þegar nú hér er borið fram frv. um að auka svo milljónum skiptir fiskimálasjóðinn, sem lagt er til, að ráðstafað verði til lána og framlaga eftir till. og áliti fiskimálan., er það eðlileg og sjálfsögð krafa, að þjóðin fái að sjá grg. nefndarinnar fyrir því, hvernig hún hefir varið því mikla fé, sem hún hefir haft til meðferðar, bæði úr ríkissjóði og beint frá útvegsmönnum, síðan hún tók til starfa árið 1935, og hvernig hún hefir farið með vald sitt. Þetta er nauðsynlegt, til þess að þjóðin geti dæmt um það, hvort heppilegasta fyrirkomulagið sé það að fela fiskimálan. enn víðtækari íhlutun á málefnum sjávarútvegsins en hún hefir haft fram að þessu. Það er aðallega þrennt, sem einkennir þetta frv. Í fyrsta lagi er hér saman tínt flest það, er við sjálfstæðismenn höfum barizt fyrir í mörg ár, en sósíalistar hafa beitt sér gegn, eða jafnvel barizt gegn. Þar með er talið það, sem gagnlegt er í frv. Þó er þetta þannig, að það, sem sjálfstæðismenn hafa ætlazt til, að væri styrkur til stuðnings frjálsu framtaki einstaklinga, á samkv. till. sósíalista um leið að verða fjötur um fót útvegsmanna og gera þá háða ríkisíhlutun um allar framkvæmdir, sem þeir fá styrk til. Í öðru lagi er hér rekstur bæjar- og sveitarfélaga gerður rétthærri en rekstur einstaklinga, hlutafélaga eða samvinnufélaga. Það er, eins og vant er hjá sósíalistum, ríkis- eða bæjarreksturinn, sem þeir vilja öllu fremur. Í þriðja lagi réttindaafsal allra þeirra, sem styrk eða framlög fá úr fiskimálasjóði, á stjórn og rekstri fyrirtækjanna í hendi fiskimálan., og sölu afurðanna sömuleiðis, ef fiskimálanefnd skipar svo fyrir. Löngu áður en sósíalistar komu fram með frv. þetta höfðum við sjálfstæðismenn borið fram á yfirstandandi þingi frv. til l. um byggingu hraðfrystihúsa. Það frv. gerir ráð fyrir meiri og hagkvæmari stuðningi til þeirra, er koma vilja upp hraðfrystihúsum, heldur en frv. sósíalista þerir. Þörfin fyrir hraðfrystihús í sem flestum veiðistöðvum er brýn. Sjálfstæðismenn vilja gera ráðstafanir til að sinna henni nú þegar. Hvað gera sósíalistar? Þeir koma með till. um styrk til hraðfrystihúsa að vísu, í þessu frv., en þó minni hjálp en við höfum lagt til, að veitt yrði. Auk þess demba þeir þessu máli saman við þann graut af till. og bollaleggingum um ýms önnur efni í þessu frv., þannig að sýnt er, að þeir ætlast ekki til, að málið nái afgreiðslu á þessu þingi. Sósíalistar segjast vilja veita milljóna lán til þess að kaupa nýtízku togara. Þeir gera ráð fyrir, að mögulegt sé að fá einstaklinga, hlutafélög eða samvinnufélög til að leggja fram 10% af andvirði skipanna. Hitt á allt að vera lán. Hafa þeir trú á því, að félag, sem byrjaði útgerð nú með togara og fengi 90% af stofnfénu lánað, gæti lengi staðið undir taprekstri, þegar byrjað væri með svo stóran skuldabagga á skipinu sjálfu? Mundu þeir vilja leggja fé sitt í þennan rekstur? Þeir menn, sem hingað til hafa hætt fé sínu og lagt fram starfskrafta sína til togaraútgerðar, vita nú, hvert hlutskipti bíður þeirra samkv. frv. sósíalista, er rætt var í hv.Ed. á dögunum, þegar skuldir fara að hlaðast á útgerðina vegna tapa, er á atvinnurekstrinum verða. Sósíalistar ætla þeim eitt hlutskipti Það að gera þá upp, taka útgerðarfyrirtækin til gjaldþrotaskipta. Á rústunum ætla svo sósíalistar að byggja hinn eftirþráða ríkisrekstur togaranna. Þegar litið er á afskipti sósíalista af togaraútgerðinni síðan hún hófst hér á landi, er engin ástæða til að ætla, að þeir skipti um hugarfar framvegis gagnvart þessum atvinnurekstri. Fiskimálasjóður, með þriggja milljóna kr. stofnfé ríkissjóðs og árlegar tekjur 500–600 þús. kr. eða meira, sem sé skatt af útfluttum sjávarafurðum, á samkv. þessu frv. að vera einskonar banki eða lánstofnun, þar sem lánin eru ýmist afturkræf eða óafturkræf, eftir því sem bankastjórnin, fiskimálan. og atvmrh. kunna að álíta í hvert sinn. Fiskimálasjóður yrði með þessu móti sambland af láns- og styrktarstofnun, alveg eins og fiskimálan. er orðin sambland af verzlunarfyrirtæki og tilraunastofnun, sem hið opinbera fær hundruð þúsunda kr. til meðferðar og engar skýrslur eða skilagreinar sjást frá, en þó er vitað, að hefir tekizt allslysalega með ýmsar sínar tilraunir. Í þrem köflum frv. eru upp talin hvers kyns framlög og lán til ýmsra iðnfyrirtækja sjávarútvegsins, ef þau finna náð fyrir augum fiskimálanefndar. 8 kafli frv. nefnist „ýms ákvæði“, en þar segir svo m. a., að framlögin eða styrkirnir til hraðfrystihúsa til síldar-, karfa- og fiskimjöls, sem og niðursuðuverksmiðja, skuli teljast hlutafé eða stofnsjóðstillag fiskimálasjóðs í fyrirtækjunum, og veiti þau fiskimálan. eða umboðsmanni hennar um stjórn og rekstur sömu réttindi og félagsmanni eða hverjum hluthafa. Auk þess getur fiskimálan., ef Alþ. samykkir, endurkrafið þessa eign sína eða selt hana öðrum. Sé um bæjarfyrirtæki að ræða, t. d. síldarverksmiðju eða þess háttar verksmiðju, er nýtur styrks frá fiskimálasjóði, skoðast það sem sameign fiskimálasjóðs og viðkomandi bæjar- eða hreppsfélags. Þessir bögglar fylgja skammrifjum sósíalista, og þó er ekki allt upptalið, því að fiskimálan. getur ákveðið, að fengnu samþykki ráðh., að frystihús skuli taka þátt í samsölu og útflutningi kældra fiskafurða, og sama rétt hefir stjórn síldarbræðsluverksmiðja ríkisins til að ákveða, að afurðir þeirra verksmiðja, er notið hafa aðstoðar frá fiskimálasjóði, skuli seldar í sambandi við sölu á afurðum ríkisverksmiðjanna. Alþ. hefir á undanförnum árum lagt fram drjúgan skerf til að koma upp kjötfrystihúsum og mjólkurbúum, án þess að láta nein slík skilyrði fylgja, sem hér er gert ráð fyrir gagnvart útvegsmönnum. Framlögin, sem flaggað er með í þessu frv., eru því engan veginn samskonar styrkveiting til viðreisnar sjávarútveginum eins og þau framlög, sem hið opinbera hefir veitt til kjötfrystihúsa og mjólkurbúa. Sósíalistar ætla sjávarútvegsmönnum að kaupa hliðstæða hjálp hins opinbera fyrir afsal réttinda sinna að nokkru leyti á stjórn og rekstri fyrirtækjanna og fyrir fullkomið afsal á ráðstöfunarrétti afurðanna eða sölu á þeim, ef fiskimálan. vill svo vera láta. Í lok grg. frv. segjast flm. leggja á það höfuðáherzluna, að frv. þetta verði afgr. nú á þessu þingi. Þessari höfuðáherzlu, sem þeir svo kalla, fylgdi nú svo mikil alvara, eða hitt þó heldur, að frv. er fyrst lagt fyrir þingið 1. apríl, en Alþ. hófst, eins og kunnugt er, 15. febrúar. Hv. þm. Ísaf. (FJ) segir, að þetta frv. sé ekki nein kosningabomba, því að frumdrættir frv. séu shlj. starfsskrá Alþýðusambandsins, sem samþ. var á alýðusambandsþingi í haust síðastl. Þeir hafa þá flýtt sér að því, sósarnir, á maður víst að halda, að koma fram í frumvarpsformi á Alþ. þessu stefnumáli Alþýðusambandsins, þar sem Kveldúlfsfrv. var vísað til n. í Nd. 30. marz, og lágu þá fyrir fullar yfirlýsingar framsóknarráðherranna um það, að þeir myndu ekki samþ. það mál. Ágreiningurinn um það mál lá því fyrir 30. marz, og þá mátti búast við þingrofi að viku liðinni - og þá er það, sem sósíalistarnir leggja fram þetta frv. sitt með höfuðáherzlunni á því, að það nái fram að ganga á þessu þingi. Hið pólitíska ástand var þannig, að engin ástæða var til að ætla, að þingið sæti lengur en viku eða svo úr því. Þá er það, sem sósíalistar koma með þessi frv. sín, sem manni skilst þeir leggja höfuðáherzluna á, að fáist afgr. á þessu þingi. Það hafa menn, sem standa sósíalistum miklu nær heldur en við sjálfstæðismenn, lagt dóm á það, hvað mikil alvara fylgir þessum málaflutningi sósíalistanna. við umr. í Ed. sagði hv. 1. þm. Eyf., að þeir bæru þessi mál fram til þess að fá þau felld, og hv.þm. S.-Þ. sagði, að þeir flyttu þau til þess að skemmta fólkinu o. s. frv. Þessir menn hafa reynslu af einlægni sósíalista í 10 ára náinni samvinnu, svo ég get látið liggja milli hluta fyrir mitt leyti; til hvers þessi mál sósíalistanna eru borin fram. Hitt vil ég segja, að það mál, sem hér er um að ræða, er alvarlegra mál en svo, að það eigi nokkur flokkur að nota það á þennan hátt, sem sósíalistar gera nú.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Ég mun nú ekki nema að litlu leyti svara þeim ræðumönnum, sem talað hafa á undan mér, heldur snúa mér beint að því að ræða nokkuð um, hvernig þetta frv. er fram komið og aðalefni þess. Samvinna tveggja flokka eða fleiri um ríkisstjórn og afgreiðslu mála á þingi á erfiðum tímum verður að byggjast á nánu samstarfi flokkanna, sem með völdin fara. Þetta hefir núv. stjórnarflokkum verið ljóst, og meginregla þeirra í meðferð mála hefir því verið sú, að ekkert stórmál, sízt stórt fjárlagsmál, væri flutt af flokkunum eða þingmönnum þeirra, án þess málið hefði fyrirfram verið athugað af báðum flokkunum, og málinu a. m. k. fyrirfram komið í það horf með samningum, að ekki væri um verulegan ágreining að ræða. Undantekningar frá þessu eru að vísu einstök mál, sem þá hefir nánar verið gert ráð fyrir, að ekki næðu fram að ganga, en á meðal þeirra undantekninga hafa a. m. k. fram að þessu engin mál verið, sem flokkarnir hafa talið svo mikils virði, að þeirra vegna væri samvinnu flokkanna slitið. Síðan Alþfl. gerði ágreining við Framsfl. út af afgreiðslu Kveldúlfsmálsins hér á Alþingi og kastaði hér fram frv. um skiptameðferð á bú h/f Kveldúlfs, þá hefir meðferð mála verið með nokkuð öðrum hætti en hingað til, a. m. k. frá Alþfl. hálfu. Undireins og þessi ágreiningur lá fyrir byrjaði Alþfl. að láta flytja hér frv. um hvert stórmálið á fætur öðru, og það meira að segja stórt fjárhagsmál, án þess að svo mikið sem frumsmíð að þeim hafi verið til umr. milli flokkannna áður en þau voru flutt. Þá verður því ennfremur ekki á móti mælt, að þessi frv., þar á meðal það frv., sem hér er til umr., er með allt öðrum blæ en þær till., sem venjulega eru fluttar af flokkum í stjórnaraðstöðu og ætlaðar eru til afgreiðslu, eins og þó látið er í veðri vaka um þetta frv. Jafnframt þessu hefir hið ótrúlega skeð, að blöð Alþfl. hafa eytt í það miklu rúmi, og ritstjórarnir mikilli vinnu, að sannfæra landsfólkið um það fyrirfram, að Framsfl. væri á móti þessum málum, og ekki sízt þessu frv., sem hér er til umr. Því hefir einnig verið haldið fram, og talin ástæða fyrir því, hve skyndilega þessu máli er varpað fram í þinginu, að Alþfl. hafi í allan vetur gert árangurslausar tilraunir til þess að fá Framsfl. til að sinna málefnum sjávarútvegsins á þann hátt, er alþfl. vildi. Þessu var slegið föstu undir eins og mál þetta var komið fram, enda þótt enginn framsóknarmaður hafi séð svo mikið sem frumdrög að þessu frv. Vegna þess að málið hefir borið að á þennan hátt, get ég ekki látið hjá líða að skýra nokkuð frá því, sem stjórnarflokkunum hefir farið á milli um sjávarútvegsmálin. Skömmu eftir að Alþfl. hélt flokksþing sitt hér á síðastl. hausti, kom nefnd frá flokknum til viðtals við nefnd frá Framsfl., og var þá m. a. rætt um sjávarútvegsmál, sérstaklega till. Alþýðuflokksþingsins um togarafélögin, sem nú liggur fyrir hv.Ed. í frumvarpsformi og nefndar eru frv. um stuðning við togaraútgerðina, en eru þó raunverulega um uppgjör togaraflotans og ríkisrekstur á togurum, eins og menn munu hafa sannfærzt um af umr. um það mál. Framsóknarmenn sögðu, að engin endanleg svör væri hægt að gefa um málefnaafstöðu Framsfl. fyrr en flokksþing hans hefði komið saman í byrjun Alþingis, en jafnframt, að fyrirfram væri vitað, að flokkurinn mundi taka afstöðu gegn ríkisrekstri togaraflotans. Hefir síðan lítið sem ekkert verið minnzt í almenna uppgerð togaraflotans og ríkisrekstur togara, fyrr en um það kom hér fram frv., eftir að ágreiningurinn varð um Kveldúlfsmálið. Í síðari viðtölum, sem orðið hafa á milli flokkanna, hefir ennfremur verið rætt um önnur sjávarútvegsmál, og hefir ýmislegt borið á góma, er gera þyrfti til aðstoðar sjávarútveginum. Hefir það m. a. verið eitt meginatriði þess frv., sem hér liggur fyrir, að verja útflutningsgjaldinu af sjávarafurðum til styrktar sjávarútveginum, eða fella það niður, og hefir það komið skýrt fram frá fulltrúum Framsfl. í þeim viðræðum, að flokkurinn vildi verja útflutningsgjaldinu að miklu eða öllu leyti til styrktar sjávarútveginum, eftir því sem nánar væri ákveðið, en þó því aðeins, að ríkissjóði yrði bættur sá tekjumissir, er hann við það yrði fyrir, með nýjum ábyggilegum tekjuauka. Alþfl. hefir hinsvegar í þessum umr. aldrei bent á neinar leiðir í því efni, og stóð málið svo búið, er síðast var um það rætt á milli flokkanna. Eru því harla undarleg ummæli Alþfl. um afstöðu Framsfl. um þetta aðalatriði í frv., og raunar allt tal um langar samningaumleitanir, sem engan árangur hafa borið. Hitt er annað mál, að í þessu frv., eins og það liggur hér fyrir á þskj. 151, eru mörg önnur ákvæði, sem Framsfl. getur ekki fallizt á, eða telur mjög varhugaverð, en þau atriði hafa yfirleitt alls ekki verið undir flokkinn borin eða reynt að semja um þau áður en frv. kom hér fram. Sannleikurinn í þessum málum hlýtur að vera sá, að eftir að Alþfl. hafði gert ágreining í Kveldúlfsmálinu og taldi sig sjá fram undan kosningar í vor, þá hefir verið þotið upp til handa og fóta og frv. þetta samið, enda hefir það á sér ótvíræðan auglýsingablæ. Líkist frv. sjálft, og þó einkum grg. þess, að ýmsu leyti að því er orðfæri og efni snertir meira blaðagrein heldur en þingskjali. Því verður heldur ekki neitað, að það er mjög einkennileg aðferð til þess að afla málum sínum fylgis, að fullyrða fyrirfram, að óathuguðu máli, að þeir, sem ætlazt er til, að leysi málin, séu á móti þeim. Mér finnst sú aðferð a. m. k. ekki líkleg til þess að stuðla að heppilegri lausn á vandasömu stórmáli. Hv. þm. Barð. hefir gefið nokkurt yfirlit yfir afstöðu Framsfl. til sjávarútvegsmálanna yfirleitt og hvað það er, sem framsóknarmenn telja nauðsynlegt að gera í þeim málum, en ég mun aftur verja mestu af þeim tíma, sem ég á eftir, til þess að ræða frv. það, sem hér liggur fyrir. Eitt aðalatriði frv. er, að útflutningsgjaldið, sem hingað til hefir runnið í ríkissjóð, renni í fiskimálasjóð. Eins og ég hefi áður sagt, þá er Framsfl. reiðubúinn til þess að fylgja þessu ákvæði fram að miklu eða öllu leyti, en þó því aðeins, að ríkissjóði sé bættur upp tekjumissirinn. Í frv. eru ekki nein ákvæði um það, hvernig ríkissjóður skuli fá tekjur í staðinn, en í grg. er drepið á það sem aðalúrræði, að hækka skuli söluverð áfengis. Þetta getur ekki talizt neitt úrræði, er komi á móti útflutningsgjaldinu, því þegar fjárlögin fyrir yfirstandandi ár voru afgr., var gert ráð fyrir því, að verðlag á þessari voru yrði hækkað, og er fráleitt, að ríkissjóði veiti af þeim tekjuauka, ef einhver yrði, þar sem tolltekjurnar hafa hrapað niður frá því, sem áætlað var, og greinilega kom fram við bráðabirgðauppgerðina fyrir 1936 og hér hefir verið skýrt frá. Þar að auki er á það að líta, að hækkað verðlag hefir sjálfsagt í för með sér minnkaða neyzlu, og því nokkuð vafasamt, hvort um tekjuaukningu yrði að ræða. Þetta, sem á er bent í grg., getur því ekki talizt neitt úrræði. Útflutningsgjaldið hefir verið einn af stöðugustu tekjustofnum ríkissjóðs, og það er bezt að gera sér það ljóst undir eins, að í staðinn fyrir það yrðu að koma skattar, sem alveg er hægt að reiða sig á, og ennfremur að vel getur svo farið, að í staðinn yrði að koma álag á aðflutningsgjöldin. Ég fyrir mitt leyti tel aðflutningsgjöldin eðlilegri heldur en útflutningsgjöld, a. m. k. eins og nú standa sakir. Hinsvegar verður að taka það alvarlega, að Alþfl. sé reiðubúinn til að semja um nýjan tekjustofn í stað þess, sem niður er felldur, ef útflutningsgjaldinu af sjávarafurðum verður framvegis varið í þágu sjávarútvegsins, og skal ekki farið nánar út í það hér. Þá er ríkisstj. heimilað í frv. að taka ábyrgð á 3 millj. kr. láni, er fiskimálasjóður fái til framkvæmda sinna. Eins og kunnugt er, þá er það og hefir verið stefna Framsfl. að forðast skuldaaukningu erlendis og reyna af fremsta megni að koma á þeim endurbótum í atvinnulífi þjóðarinnar, sem unnt er, án nýrra lántaka erlendis, nema um sérstök stórfyrirtæki sé að ræða, sem standa undir lánunum sjálf. Þriggja millj. kr. lántaka erlendis nú á næstunni til fiskimálasjóðs, sem raunverulega væri sama og ríkislán, fer því í bága við þessa stefnu Framsfl. Þessu næst koma svo ákvæði frv. um það, hversu verja skuli fé fiskimálasjóðs. Er í fyrsta lagi gert ráð fyrir ýmiskonar styrkjum til nýrra framkvæmda: Hraðfrystihúsa, fiskimjöls-, síldar- og karfaverksmiðja, niðursuðuverksmiðja og veiðarfærakaupa. Er að verulegu leyti gert með þessu ráð fyrir áframhaldi af því starfi, sem fiskimálanefnd hefir haft með höndum fyrir fé fiskimálasjóðs, og hefir því verið greinilega lýst yfir af Framsfl., að hann muni styðja áframhald þeirrar starfsemi. En álitamál getur þó verið, hvort unnt verði að sjá fiskimálasjóði fyrir svo miklu fjármagni, að hann geti greitt styrki til allra þeirra framkvæmda, sem hér er gert ráð fyrir, svo sem síldarbræðslustöðva, enda mikið vafamál, hvort ekki er meiri þörf á að styrkja aðrar greinar útvegsins með beinum framlögum fremur en síldarútgerð, þar sem hún er nú langarðvænlegust talin allrar útgerðar. Vil ég í því sambandi minna á hina gífurlegu erfiðleika, sem þeir eiga við að stríða nú, sem ekki geta notið síldveiðanna vegna þess, hve þeir hafa smáa báta til veiðanna. Þá er einnig gert ráð fyrir, að fiskimálasjóður annist lánveitingar í stórum stíl. Lánveitingar þessar eru í raun og veru tvennskonar eftir frv.: Annarsvegar lánveitingar til togara- og vélbátakaupa, þar sem gert er ráð fyrir, að á undan lánum fiskimálasjóðs megi hvíla á velhátum allt að 50% af virðingarverði, en á togurum allt að 65% af kostnaðarverði. Er hér því gert ráð fyrir lánveitingum, sem undir óbreyttum kringumstæðum eru nú orðið taldar mjög hættulegar, og það hættulegri en svo, að venjulegar lánsstofnanir takist þær á hendur. Að meðtöldum lánum fiskimálasjóðs má samkv. frv. hvíla á togurum 80–90%, en á vélbátum 75%. Að vísu getur komið til mála, ef fiskimálasjóður hefir nægilegt fjármagn fyrir hendi, að ætla honum einhverjar slíkar áhættulánveitingar sem þessar, en þó vill Framsfl. benda á, að eðlilegra mun að ætla fiskiveiðasjóði Íslands, sem þegar er starfandi, að auka lánveitingar sínar til þessara fyrirtækja, en að láta fiskimálasjóð annast slíkt, sem a. m. k. hingað til hefir aðallega verið ætluð styrktarstarfsemi. Í sambandi við frv. til l. um útgerðarsamvinnufélög hefir Framsfl. líka í samræmi við þetta lagt til, að fiskiveiðasjóður lánaði út á vélbáta allt að 5/5 af kostnaðarverði, ef samvinnurekstur er á bátunum, og virðist það eðlilegra úrræði til hjálpar við endurnýjun vélbátaflotans en það úrræði, sem hér er stungið upp á. Þá gerir frv. ráð fyrir, að atvmrh. sé heimilt að ákveða, að í stað þess að lána til togarakaupa allt að því 1/4 kaupverðs, megi sjóðurinn leggja fram þá fjárhæð sem stofnfé eða hlutafé í fyrirtæki, sem bæir eða kaupstaðir reka. Er þessu ákvæði auðsjáanlega smeygt inn í frv. til þess, að þau nýju útgerðarfyrirtæki, sem þannig yrðu sett á stofn, verði raunverulega rekin sem ríkisfyrirtæki. Undir þessum kringumstæðum myndi fiskimálasjóður, sem er sama og ríkissjóður, eiga hlutafé, sem nemur einum fjórða kaupverðs, en samkv. frv. myndi hlutaðeigandi bæjarfélag aðeins eiga sem svarar 10% af kaupverðinu. Mundi því yfirgnæfandi meiri hl. hlutafjárins koma frá fiskimálasjóði. Ef hægt verður í framtíðinni að efla fiskimálasjóð svo að hann reynist þess megnugur að styðja að endurnýjun togaraflotans, virðist einsætt, að það fé verði lagt fram sem lánsfé, en fiskimálasjóði eða ríkissjóði ekki blandað inn í reksturinn sem hluthöfum. Þá eru fiskimálasjóði ætlaðar frekari lánveitingar, sem eru nokkuð annars eðlis. Honum er ætlað að ábyrgjast eða lána allt að 60% af stofnkostnaði frystihúsa, allt að 40% af stofnkostnaði síldar-, fiskimjöls- og karfaverksmiðja, allt með 1. veðrétti, auk þeirra 25%, sem gert er ráð fyrir, að lagt verði fram sem beinn stuðningur og áður er getið um. Þetta frv. gerir í raun og veru ráð fyrir því, að fiskimálasjóður verði nýr stofnlánsbanki fyrir sjávarútveginn, jafnframt því sem hann er styrktarstofnun, eins og áður er sýnt fram á. Til þessa get ég ekki séð nokkra ástæðu. við höfum fiskveiðasjóð Íslands, sem á að vera stofnlánsbanki fyrir útveginn, og það virðist alveg óeðlilegt að setja upp við hliðina á honum aðra slíka stofnun. Mér virðist miklu réttara, eins og gert er grein fyrir í frv., sem legið hafa fyrir á undanförnum þingum og flutt hafa verið af framsóknarmönnum hér í deildinni, að ef hægt er að útvega aukið fjármagn til stofnlána útgerðarinnar, þá sé því fjármagni haldið til fiskveiðasjóðs og starfsvið hans aukið. Ég get ekki varizt þeirri hugsun, að öll þessi ákvæði um lánveitingar og fyrirgreiðslur til sjávarútvegsins séu dregnar inn í frv. til þess, að það verði meira að vöxtum, stingi meira í augun, verði betri auglýsing. Mér finnst mjög eðlilegt að gera ráð fyrir því, að fiskveiðasjóður eða bankarnir lánuðu til þeirra fyrirtækja, sem frv. fjallar um, eftir að búið væri að styrkja þau að 1/4, ef fært reyndist, úr fiskimálasjóði, og eftir að stofnendur fyrirtækjanna hefðu lagt fram til þeirra sinn skerf. Reynslan hefir nú verið sú, að þegar átt hefir að koma upp slíkum fyrirtækjum, þá hefir alltaf fengizt þó nokkurt fé í því skyni, þrátt fyrir ýmsa örðugleika, annaðhvort bein peningaframlög eða vinnuframlag. Ég get ekki betur séð en að það eigi að vera hlutverk fiskveiðasjóðs og bankanna að lána þessi lán, og myndu þau áreiðanlega ekki verða meiri áhættulán en mörg önnur útgerðarlán á þessum tímum. Auk þess er ég sannfærður um það, að það er mjög óheppilegt, að sama stofnunin hafi með höndum styrkveitingar og lánveitingar. Ég held, að enginn vafi geti á því leikið, að það myndi reynast mjög skaðlegt fyrir stofnunina og leiða til þess, að litið yrði að meira eða minna leyti á allt fé, sem frá stofnuninni kæmi, öðrum augum en venjuleg lán, til tjóns fyrir stofnunina. Ákvæði frv. um að heimila fiskimálanefnd að takast á bendur ábyrgð fyrir þessi nýju fyrirtæki álít ég bæði skaðleg og óþörf. Í framkvæmdinni myndi vitanlega verða n svipað á þetta og venjulega ríkisábyrgð, þar sem fiskimálasjóður hefir ekkert á bak við sig annað en ábyrgð ríkissjóðs, og þær tekjur, sem Alþingi skapar honum. Fiskimálanefndin, sem ætti að veita þessar ábyrgðir, er ekki að neinn leyti skipuð fulltrúum Alþingis, og ríkisstj. á þar aðeins einn fulltrúa, formanninn, sem er fulltrúi atvmrh. Samkv. þessu frv. ætti slík stofnun að geta veitt stórkostlegar ábyrgðir, sem í eðli sínu yrði litið á sem ríkisábyrgðir, án þess að það komi nokkuð til kasta fjármálaráðuneytisins eða fjmrh., sem þó er falið af Alþingi á hverjum tíma að fara með umboð þess í fjármálum. Ég lít líka svo á, að auk þess að vera varhugaverð, ættu þessi ákvæði einnig að vera óþörf, og þykist hafa fært rök að því. Ég hefi sýnt fram á, að lánveitingar til þessara fyrirtækja er ekki unnt að telja áhættusamari en lánveitingar bankanna og fiskveiðasjóðsins eru yfirleitt, og þess vegna ekki ástæða til annars en að ætla þeim aðiljum að annast þessa starfsemi á venjulegum bankagrundvelli. Aðalatriði málsins, efling fiskimálasjóðs með tekjum af útflutningsgjaldinu að miklu eða öllu leyti, er Framsfl. sammála, ef samkomulag gæti náðst um tekjuöflun til ríkisjóðs í staðinn. Ýms önnur atriði frv. hafa verið gagnrýnd, enda getur það vitanlega verið álitamál, til hverra nauðsynja sjávarútvegsins verja ber því fé, sem til sjóðsins rynni. Frv. þetta ber það með sér, að því hefir verið rubbað upp í flýti, enda kunnugt, að svo hefir verið gert. Það hefir ennfremur á sér, að mínu áliti, of mikinn auglýsingablæ, enda mun því fyrirfram varla hafa verið ætlaður framgangur á þessu þingi, fremur eiga að notast sem málefnagrundvöllur í kosningabaráttu þeirri, er flutningsmennirnir munu hafa reiknað með, eftir að sjáanlegt var, hvernig réðist um afgreiðslu Kveldúlfsmálsins. Það er öllum kunnugt, að Framsfl. a. m. k. hefir álitið það meginatriðið í öllu sínu starfi að reyna að forðast tekjuhalla á landsreikningi og skuldasöfnun við útlönd, og hafa tillögur stjórnarflokkanna fram að þessu verið miðaðar við það. Í frv. þeim, sem fram eru komin nú síðustu dagana af hálfu Alþfl., virðist mér önnur stefna vera uppi á teningnum. Í þessu frv. er t. d. ætlazt til, að 200 þús. kr. af útflutningsgjaldinu skuli ganga til fiskimálasjóðs þegar á þessu ári, án þess að nokkrar tekjur eigi að koma í staðinn. Í frv., sem liggur fyrir Ed. um togaraútgerðina, er gert ráð fyrir, að kola- og salttollurinn renni til þess að standa straum af lántökum, sem ríkissjóður á að taka til þess að stofnsetja ríkisútgerð, og er ekki heldur gert ráð fyrir, að ríkisjóður fái neinar tekjur í staðinn. Nú vita flm. frv. það þó mætavel, að þeir hafa ásamt framsóknarmönnum tekið ábyrgð á fjárhagsafkomu ársins 1937, með samþykkt fjárl. fyrir það ár. Og þeir vita það einnig, að síðan þau fjárlög voru afgr. er langt frá því, að tekjuvonir ríkisjóðs hafi aukizt, þvert á móti sýna tolltekjur ársins 1936, að tekjuvonir ríkissjóðs eru minni 1937 en fyrirfram var gert ráð fyrir. Samt virðist hv.flm. óhætt að rýra með sínum till stórkostlega tolltekjur ríkissjóðs þegar á þessu ári. Þetta kalla ég að renna frá þeirri stefnu, sem mörkuð hefir verið í þessum málum. Þá er eigi síður eftirtektarvert, að í 4 frv., sem flutt eru af hv.þm. Alþfl., er gert ráð fyrir samtals 8 millj. kr. lántökum, og það er vitanlegt, að slíkar lántökur gætu ekki farið fram innanlands. Það yrði að leita út fyrir landsteinana og taka stórlán erlendis. Þessi frv. koma því í bága við þá stefnu í fjármálum, sem Framsfl. a. m. k. hefir beitt sér fyrir og fylgt hefir verið af fremsta megni af stjórnarflokkunum og ríkisstj. undanfarin ár. Framsfl. getur ekki fallizt á að breyta um stefnu í fjármálum. Flokksþing hans hefir samþ., að hann skuli halda þeirri sömu stefnu og fylgt hefir verið tvo undanfarin ár, að forðast lántökur erlendis, nema til fyrirtækja, sem eru fær um að rísa undir þeim sjálf. Sennilega verður ekki hægt að koma á nauðsynlegum breyt. án þess að leita að einhverju leyti eftir lánsfé utan að, og þó ekki nema til þeirra fyrirtækja og framkvæmda, sem stunda undir lánum, en till. Alþfl. um 8 millj. kr. lántöku er ekki í samræmi við þá varfærni, sem sýna þarf í þessum málum.

*Flm. (Jónas Guðmundsson): Á þeim (6 mínútum, sem ég hefi til umráða, get ég ekki miklu svarað af því, sem komið hefir fram af hálfu undstæðinga Alþfl. hér á undan. Ég vil meta meira hæstv. fjmrh. heldur en þá sjálfstæðismenn, sem ég gjarnan vildi svara nokkru, og byrja því á þeim atriðum í ræðu hans, sem ég tel rétt að svara. Það, sem sérstaklega kemur fram hjá hæstv. fjmrh., er það, að hann telur ekki með þessu frv. stefnt að lausn sjávarútvegsmálanna á þeim grundvelli, sem hægt væri að vænta samstarfs um milli Alþfl. og Framsfl. eftir samstarfi þessara flokka að undanförnu. Þetta er rétt hjá hæstv. ráðh., - en vegna hvers? Af því að Framsfl. hefir þing eftir þing ekki fengizt til þess að taka afstöðu til þess, sem er stærsti þátturinn í viðreisn sjávarútvegsins, hvernig ber að endurnýja togaraflotann og koma rekstri hans á fjárhagslega heilbrigðan grundvöll. Og flokkur, sem skorast undan því þing eftir þing að taka ákvörðun um slík mál, getur ekki ætlazt til þess, að Alþfl., sem ber sjávarútveginn mjög fyrir brjósti, sætti sig við, að út úr þeim till., sem hann hefir rætt um við Framsfl. á undanförnum árum og síðast nú í vetur, verði tínt eitt og eitt atriði og því komið í framkvæmd. Eins og ég tók fram áðan, eru þær till., sem við höfum sett fram, ein samfelld heild, sem ber að líta á sem okkar stefnu í þeim málum, sem að sjávarútveginum lúta. Þær aths., sem hæstv. fjmrh. hafði að gera við frv. það, sem hér liggur fyrir, voru harla lítilsverðar. Hann benti á, að við í grg. frv. töluðum um að hækka útsöluverð áfengis til þess að mæta brottfellingu útflutningsgjaldsins af sjávarafurðum. En við bendum á fleiri leiðir, t. d. að færa niður þau útgjöld, sem nú hvíla á ríkissjóði. Í frv., sem liggur fyrir hv. d., er yrt ráð fyrir, að lagður verði nýr skattur á verzlunarálagningu, sem einnig gæti gengið til þess að jafna þann halla, sem af burtfellingu útflutningsgjaldsins leiddi. Hæstv. ráðh. talaði einnig um, að það væri ætlazt til, að fiskimálasjóður yrði gerður að áhættulánsstofnun með þessu frv. Það er rétt. Þess vegna er útflutningsgjaldinu ætlað að standa undir skuldbindingum fiskimálasjóðs, að hann á að vera áhættulánsstofnun. Fiskveiðasjóð Íslands, sem ekki er áhættulánsstofnun, þar sem hann lánar út á 1. veðrétt bátanna, á ekki að gera að áhættulánsstofnun, heldur á fiskimálasjóður að taka að sér áhættusömu lánveitingarnar og fá útflutningsgjaldið til þess að leggja það á móti áhættunni. Hér er um nýbreytni að ræða á mörgum sviðum útgerðarmálanna, togarakaup. frystihúsbyggingar, verksmiðjubyggingar o. fl. Það má því búast við, að nokkurt fé tapist. og því er frv. rétt byggt. Ælazt er til, að það verði lagt á útflutningsgjald til að mæta þessum töpum. En hinsvegar er það rangt að leggja útflutningsgjald á þessar stofnanir, nema þeim verði að öðru leyti séð fyrir nýjum tekjustofnum. Hann sagði, að tillögur um hlutdeild bæjarfélaga og ríkisstj. í þessum rekstri væru bara grímuklædd þjóðnýting. Þetta er ekki rétt, því þó ríkisstj. sé hluthafi í þessum rekstri, þá þarf ekki að vera nein áhætta. Ég verð nú að láta þetta nægja, en vil þó taka það fram, að það er rétt, sem hv.þm. Barð. og hæstv. fjmrh. tóku fram, að Sjálfstfl. hefir ekkert gert í þessum málum. Það eina, sem þeir hafa gert, er að grobba yfir einhverjum afrekum, sem vitað er að þeir hafa aldrei unnið.

*Sigurður Kristjánsson: Ég leyfi mér að segja hér nokkur orð utan dagskrár. Við þessar umr. hefir Ásgeir Ásgeirsson talað fyrir málstað Alþfl. Þessi hv.þm. telur sig vera utan flokka, en vitað er, að hann fylgir jafnaðarmönnum að málum, og álít ég því, að með því sé lengdur tíminn, sem sá flokkur hefir við þessar umr. Ég vil því spyrja hæstv. forseta, fyrir hönd hvaða flokks hann hefir talað.

Forseti (JörB): Út af því, sem hv. 6. þm. Reykv. sagði, tel ég rétt, að hv.þm. V.-Ísf. svari þeim fyrirspurnum, sem hann beindi til mín, og tekur hann því næst til máls.

*Ásgeir Ásgeirsson: Hv. þm. er vel kunnugt um það, að ég er kosinn á þing sem utanflokksmaður fyrir þetta kjörtímabil. Og ég hefi tekið þær ákvarðanir, að ég væri utan flokka þetta kjörtímabil á enda. Ef ég verð í kjöri næst þegar kosið verður til Alþingis, þá býst ég við, að ég bjóði mig fram fyrir hönd einhvers flokks. Ég hefi verið stuðningsmaður núv. stjórnarflokka, því ég tel þá menn, sem að þeim flokkum standa, hafa mest gagn unnið af þeim mönnum, sem voru kosnir í byrjun þess kjörtímabils.

Forseti (JörB): Ég vil upplýsa það í þessu sambandi, að hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) hefir talað hér af hálfu utanflokksmanna. Og samkv. þingsköpum hefir hann rétt til að tala helmingi minni tíma en flokkarnir, og ég vil geta þess, að hann hefir ekki notað sér þennan rétt sinn að fullu.

*Sigurður Kristjánsson: Mér var vel ljóst, að Ásgeir Ásgeirsson mátti tala sem utanflokkamaður, en hann hefir alltaf aðstöðu til að nota þann rétt sinn illa, og það hefir hann nú gert. Ég skal nú snúa mér að aðalefninu. Það er ekki til neins að fara að rekja stefnu Sjálfstæðismanna í þessum málum; það hefir verið gert áður við þessar umr. En það væri hinsvegar vonandi, að frsm. væru ekki úti á þekju þegar verið er að tala um jafnmikil nauðsynjamál og þetta er. Jafnaðarmenn vilja ásaka útvegsmenn fyrir tvennt. Í fyrsta lagi ásaka þeir þá fyrir það, að þeir vilji of lítið gera fyrir þjóðarheildina, og í öðru lagi, að þeir reyni ekki að reka þennan atvinnuveg með nýtízku áhöldum og nýtízku sniði. Enga menn veit ég ófróðari um þetta en jafnaðarmenn. Það er öllum kunnugt, að sjávarútvegurinn er rekinn með nýtízku sniði, og sá rekstur stendur alveg jafnfætis slíkum rekstri erlendis. Þarna helzt þrennt í hendur: Góð veiðitæki, duglegir sjómenn og hagsýnir kaupsýslumenn, - og það er alveg víst, að engum þýðir að keppa við Íslendinga í veiðitækni. Það er staðreynd, að Íslendingar hafa alltaf farið halloka fyrir stórþjóðunum í baráttunni á heimsmarkaðinum, og þegar Alþfl.menn eru að tala um, að útvegsmenn séu seinir til að gera nýbreytingar á þessum atvinnuvegi, þá hlýtur öllum að vera það ljóst, að það er fjarstæða og blekkingar. Í útflutningsskýrslum má sjá það, að árið 1932 var útfluttur fiskur 69%, en aðrar afurðir 31%, en árið 1936 var saltfisksútfl. 36%, en aðrar afurðir 64%. Hér sest, hvernig útvegsmenn hafa með undrahraða breytt þessum atvinnuvegi. Þeir sáu, hvert stefndi. Þeir sáu, að langbeztur markaður mundi í framtíðinni verða fyrir fituefni, og tóku því það ráð að skapa lýsisframleiðslu með því að koma upp kaldhreinsunarstöðvum fyrir lýsi, og svo síldarbræðslustöðvum. En hvað gera stj.flokkarnir? Þeir banna það með lögum, að einstaklingar fái að byggja síldarverksmiðjur hér á landi. Það má því segja, að Sjálfstfl. hafi staðið fremstur í baráttunni fyrir nýbreytni sjávarútvegsins. Þá má minnast á þá tilraun útvegsmanna um að vinna markaði í Ameríku, er maður var sendur þangað til að athuga möguleika um sölu á hraðfrystum fiski. Þegar til átti að taka, bannaði hæstv.atvmrh. að flytja út hraðfrystan fisk. Þetta er allt, sem hæstv.ríkisstj. hefir gert til viðreisnar sjávarútveginum. En þeir hafa byggt brýr og vegi, og marga skóla, en þeir athuga það ekki, að sú orka, sem byggt hefir þessi mannvirki, á upptök sín í fiskimiðunum íslenzku. Þá er það einnig kunnugt, að iðnaðurinn hefir sótt fé sitt eingöngu til sjávarútvegsins. Ég lýk máli mínu með því að fullyrða það, að sjálfstæðismenn hafa haldið fram heilbrigðustu lausninni í þessum vandamálum. Og það má segja, að hann hafi unnið dyggilega að því, að þeim málum væri komið á fullkomið stig. En það má segja, að eggið ætti að fara að kenna hænunni, þegar jafnaðarmenn ætla að fara að kenna framsóknarmönnum að ráða fram úr þessum örðugleikum.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Alþfl. gekk til kosninga fyrir þrem árum síðan, á grundvelli stefnuskrár sinnar um lausn aðkallandi verkefna, sem oft í daglegu tali er nefnd 4 ára áætlunin; en meginatriði hennar var að efla og tryggja atvinnulíf í landinu, jafnvel til sjávar og sveita, og skapa jafnvægi í kjörum bænda með gagnkvæmum stuðningi. Að kosningunum afstöðnum gerðu Alþfl. og Framsfl. með sér opinberan málaefnasamning um þau atriði 4 ára áætlunarinnar, sem brýnust þörf var á að leysa á næstu 2 árum. Samstarf Framsfl. og Alþfl. um löggjöf og stjórnarframkvæmdir síðan 1934 hefir verið byggt á þessum málefnasamningi, sem kominn var til framkvæmda (12 atriði af 14) á síðasta ári. Í samræmi við þennan samning hafa þessir flokkar á árunum 1934 til 1936 komið fram mikilsverðum málum og þýðingarmiklum umbótum með löggjöf og stjórnarframkvæmdum, og hefir um þau verið gerð samvinna. Þykir mér rétt að drepa á nokkur þeirra. 1. Sala innlendra afurða á innlendum og erlendum markaði. Þar undir heyrir stofnun fiskimálanefndar, fisksölusambandið, síldarútvegsnefnd. og að nokkru leyti breyt. á lögum síldarverksmiðju ríkisins, lögin um sölu kjöts og mjólkur og ýmsar ráðstafanir til jafnvirðiskaupa eða aukinna kaupa í því skyni að afla markaða fyrir íslenzkar afurðir. 2. Beinn fjárhagsstuðningur við atvinnuvegina. Þar má telja: stofnun fiskimálasjóðs og nýbreytni fiskimálanefndar, lögin um nýbýli og samvinnubyggðir, vaxtalækkun til handa landbúnaðinum, skuldaskilasjóð, vertíðarhjálpina 1936 og fóðurbætiskaup til harðindasvæðanna norðanlands og austan, skuldaskil línuveiðagufuskipa, sérstakan styrk til kartöfluræktunar, leitun fiskimiða, tilraunir til síldveiði við Faxaflóa, stofnun iðnlánasjóðs, og skattfrelsi nýrra iðnfyrirtækja. Í þessu sambandi má nefna vernd og stuðning við iðnaðinn, fyrir starfsemi gjaldeyris- og innflutningsnefndar. 3. Félagsmálalöggjöf, svo sem alþýðutryggingar, lögin um framfærslu sjúkra manna og örkumla og hin nýju framfærslulög. 4. Stuðningur við sveitar- og bæjarfélög, með stofnun kreppulánasjóðs, til lánveitinga þeim til handa. 5. Stóraukin opinber framlög, beint og óbeint, til opinberra framkvæmda og til atvinnubóta. 6. Þrátt fyrir stórfelld fjárframlög til þessara margháttuðu framkvæmda hefir verið afnumið sérútflutningsgjald af síld, 6% verðjöfnunargjald af saltfiski, og lækkaður tollur á kaffi og sykri. Hefir og verið samkomulag milli stjórnarflokkanna um fjáröflun handa ríkissjóði til að mæta kostnaði við framangreindar aðgerðir, svo að tekizt hefir að reka búskap ríkissjóðs hallalaust bæði árin 1935 og 1936. Jafnframt tókst árið 1936 að ná fullum greiðslujöfnuði við útlönd þrátt fyrir lokun Spánarmarkaðarins, og aðra erfiðleika á saltfiskssölu. Alþfl. lítur svo á, að með þessum margþættu ráðstöfunum hafi þegar tekizt, þrátt fyrir hið geysilega áfall, sem lokun Spánarmarkaðarins og innflutningsörðugleikarnir til Ítalíu hlaut að verða þjóðinni, að vinna mikilsvert starf til hagsbóta fyrir hinar vinnandi stéttir í sveitum og við sjávarsíðuna. Með þeim hefir beinlínis tekizt að afstýra hruni, sem ella hefði orðið óhjákvæmileg afleiðing lokunar fiskmarkaðsins á Spáni og innflutningstakmarkana á Ítalíu. En frá þessum löndum fengum við 8–20 millj. króna í frjálsum gjaldeyri umfram vörukaup næsta ár fyrir stjórnarskiptin, árið 1933. Hinsvegar verður því ekki neitað, að þótt ástand og horfur flestra atvinnugreina sé nú stórum vænlegra en þegar samstarf flokkanna hófst, þá stendur þó enn höfuðatvinnuvegur þjóðarinnar, sem verið hefir undirstaðan undir öllum viðskiptum við útlönd, sjávarútvegurinn, höllum fæti fyrir það áfall, sem þorskveiðarnar hafa hlotið vegna markaðsörðugleikanna og eindæma aflabrests síðustu vertíðir. Þrátt fyrir stórfelldar framfarir í öðrum greinum sjávarútvegsins (síldveiðar, karfi, ufsi, herðing, hraðfrysting, rækjur o. fl.), hefir sjávarútvegurinn í heild ekki getað haldið í horfinu meðan hagur annara höfuðatvinnuvega, landbúnaðar og iðnaðar, hefir stórum batnað. Af þessu hefir leitt, að atvinna og tekjur sjómanna og verkafólks við sjávarútveg hefir komizt úr jafnvægi við atvinnu og tekjur annara vinnustétta. En það verður aftur til þess, að bezti markaðurinn, innlendi markaðurinn í kaupstöðum og þorpum, fyrir afurðir bænda og innlendar iðnaðarvörur spillist, til tjóns einnig fyrir þá aðila. Þingi Alþýðusambands Íslands, sem haldið var á síðastl. hausti, var þetta ljóst. Það samdi starfsskrá fyrir Alþfl. um næstu 2 ár. eða til loka kjörtímabilsins, þar sem höfuðáherzlan var lögð á nauðsynina á því að halda áfram og auka stórkostlega við aðgerðir hins opinbera til stuðnings sjávarútveginum, til þess að tryggja atvinnu þess fólks, sem á afkomu sína undir honum beinlínis eða óbeinlínis. Tilætlun Alþýðusambandsins var sú, að um lausn þessara mála og annara meginatriða starfsskrárinnar, svo sem lagfæringar á lögunum um alþýðutryggingar o. fl., yrði gerður opinber málefnasamningur milli Alþfl. og Framsfl. á sama hátt og 1934. Var leitað eftir þessu við Framsfl. bæði fyrir flokksþing hans og að því loknu. eftir að Alþingi kom saman. Fóru þessar viðræður fram milli nefnda, sem báðir flokkar tilnefndu. Viðræður þessar báru ekki árangur. Samkomulag náðist ekki, hvorki um það, að gerður yrði opinber málefnasamningur, né heldur um þá lausn málanna á annan hátt, er Alþfl. gæti sætt sig við. Þegar þetta var séð. sá Alþfl. ekki aðra leið færa en þá, að bera mál sín fram í frumvarpsformi á Alþingi, til þess að Framsfl. og aðrir flokkar þingsins tækju þar opinbera afstöðu til þeirra. Þessi frumv. eru: 1. Frv. um mat, uppgerð og fjárhagslega viðreisn togaraflotans í heild, og í sambandi við það frv. um mat á efnahag h/f Kveldúlfs og um uppgerð félagsins, ef matið sýndi, að það ætti ekki fyrir skuldum. 2. Frv. til breyt. á landsbankalögunum, til tryggingar því, að yfirstjórn bankans sé jafnan í samræmi við vilja meiri hl. Alþingis, og um nauðsynlegar takmarkanir á rétt bankans til veitinga milljónalána og stórra skuldaeftirgjafa. 3. Frv. um breytingar á lögum um alþýðutryggingar, til þess að tryggja fjárhag þeirra, létta iðgjaldagreiðslur og auka nokkuð framlag til ellilauna og atvinnuleysissjóða. 4. Frv. til breyt. á lögum um iðnlánasjóð, til aukninnar starfsemi hans, svo að iðnaðurinn geti enn fært út kvíarnar og séð því fólki fyrir atvinnu, sem ekki kemst í aðrar atvinnugreinir, og jafnframt sparað þjóðinni gjaldeyri til kaupa á erlendum iðnaðarvarningi. 5. Frv. það, sem hér er nú til umr., um ýmsar ráðstafanir til viðreisnar sjávarútveginum, í viðbót við og í framhaldi af störfum fiskimálanefndar og síldarútvegsnefndar, svo sem styrk til að koma upp síldarverksmiðjum, frystihúsum og niðursuðuverksmiðjum o. fl., til að reyna nýjar tegundir veiðarfæra o. þ. h., og síðast en ekki sízt ráðstafanir til að endurnýja vélbáta og togaraflotann með nýtízku skipum, er geti hagnýtt margbreyttan afla til fulls. Hæstv. fjmrh. sagði í ræðu sinni hér í kvöld, að frv. Alþfl. hefðu ekki verið lögð fyrir Framsfl. áður en þau voru borin fram á Alþingi. En hann játaði þó, að rætt hefði verið við Framsfl. um stuðning við togaraútgerðina, sem hann þá hefði tekið afstöðu gegn. Hann játaði ennfremur, að milli Alþfl. og Framsfl. hefði verið rætt um afnám útflutningsgjaldsins af sjávarafurðum til ríkissjóðs, sem hann nú tjáir sig meðmæltan, en átelur alþfl. jafnframt fyrir það, að hann bendi ekki á nýjar tekjur fyrir ríkissjóð í staðinn. En ef hæstv. fjmrh. er sjálfur meðmæltur afnámi útflutningsgjaldsins, hverjum stendur það nær en honum sjálfum sem fjmrh. að gera till. um auknar tekjur eða lækkuð gjöld í staðinn? Hæstv. fjmrh. telur fjárhag ríkissjóðs ekki þola þann stuðning við togaraútgerðina, sem Alþfl. fer fram á. En hvar er fjárhag ríkissjóðs komið, ef ekki er réttur við hagur sjávarútvegsins? Undirtektir Framsfl. undir þessi mál hafa til þessa verið á þann veg, að Alþfl. getur ekki unað þeim. Algert afsvar við því að láta fara fram mat á fjárhag Kveldúlfs og togaraflotans í heild, í því skyni að gera upp þau fyrirtæki, sem ekki eiga fyrir skuldum og því í raun réttri eru eign bankanna, þ. e. þjóðarinnar, og koma fjárhag þeirra og rekstri í sæmilegt horf. Afsvar við því, að svo stöddu a. m. k. að ráða bót á ágöllum laganna um alýðutryggingar. Sama er svarið a. m. k. í bili við því að efla iðnlánasjóðinn svo, að hann geti hjálpað iðnaðinum til að skapa verulega aukna atvinnumöguleika og sparað erlendan gjaldeyri. Á Landsbankalögunum vill Framsfl. gera þá einn breyt. á þessu þingi, að gera fundi landsbankanefndarinnar starfhæfa, og takmarka nokkuð réttinn til eftirgjafa, en ekki tryggja það, að landsbankanefndin og bankaráðið sé skipað í samræmi við þingvilja, eða takmarkaður verði réttur bankans til veitingu milljónalána. Um undirtektir Framsfl. undir frv. það, sem hér er nú til umr., er svipað að segja. Að vísu tekur flokkurinn vinsamlega í einstök atriði þess, svo sem styrk til frystihúsa o. þ. h. En um meginatriðin, endurnýjun skipastolsins fyrir forgöngu hins opinbera, virðist hann að svo stöddu taka að fallast á till. Alþfl. án þess þó að benda á aðrar færar leiðir að sama marki. Alþfl. getur ekki sætt sig við það, að einstök smærri atriði séu tekin út úr frv. hans, en meginatriðin, þau, sem mest veltur á, séu felld. Alþfl. kýs þá hitt heldur, að málin, stefnurnar, séu lögð undir úrskurð kjósenda í landinu, í fullu trausti þess, að við kosningar komi í ljós sú afstaða þjóðarinnar til þessara mála, er knýi fram lausn þeirra í samræmi við till. Alþfl. Alþfl. telur einnig, að Framsfl. hafi með því að láta fulltrúa sína í nefnd þeirri, er ég skipaði til þess að geri till. um vinnulöggjöf, með það fyrir augum að reyna að finna grundvöll í því máli, er Alþfl. og Framsfl. gætu sameinazt um, slíta samvinnu í n. með því að bera fram sérsök frv. á Alþingi, áður en n. hafði lokið störfum, sýnt skort á vilja til samstarfs um eitt hið þýðingarmesta og viðkvæmasta mál, er úrlausnar bíður. Samvinna Alþfl. og Framsfl. hefir byggzt á því, að jöfn tillit yrðu tekin til beggja vinnustétta þjóðarinnar. við sjó og í sveitum: verkafólks, sjómanna og iðnaðarmanna annarsvegar og bænda og vinnufólks við landbúnað hinsvegar. Alþfl. hefir jafnan verið fús til að vinna að hagsmunum sveitanna og komið fram umbótamálum þeirra með Framsfl. Nú síðast þessa dagana hefir hann ákveðið að styrkja Framsfl. í því að gera ráðstafanir til varnar Deildartunguveikinni, sem kosta hundruð þúsunda af opinberu fé. Þetta sýnir vilja Alþfl. til áframhaldandi samstarfs. En flokkurinn verður að krefjast skilnings Framsfl. á hagsmunamálum þeirra, er búa við sjávarsíðuna. Ef Framsókn neitar að taka tillit til þeirra hagsmuna er grundvöllurinn að samstarfinu brostinn. Og svör Framsfl. sýna, að vilji til aðgerða í þessum efnum er nú ekki fyrir hendi. Af þessum ástæðum, er ég nú hefi greint, verð ég að tilkynna hæstv.forsrh., að Alþfl. getur ekki haldið áfram á Alþingi samstarfi við Framsfl. né samvinnu um stj. landsins, að óbreyttri þessari afstöðu.

*Jóhann Jósefsson: Herra forseti! Góðir hlustendur! Þegar við sjálfstæðismenn fórum fram á það, að opinberar umr. færu fram í útvarpið um þetta frv., gerðum við það til þess, að hægt væri að fá fram skýra afstöðu flokkanna og til að auglýsa stefnu þá og till., er við sjálfstæðismenn höfum undanfarin ár borið fram í málum sjávarútvegsins. En ég býst ekki við, að við höfum vænzt þess, að þetta yrði til þess, að hér færi fram stórpólitísk uppgerð milli hv. stjórnarflokka. Ég mun láta heimiliskrít þeirra, sem allir vita, að er sannkallað kærleiksheimili, vera mér óviðkomandi við þessar umr. Það verður að teljast einkennilegt fyrirbæri, hve hv. sósíalistaflokkur leggur nú mikið á sig til að hamra í gegn þetta frv. um viðreisn sjávarútvegsins, þar sem það er borið fram viku fyrir vantanlegt þingrof, því að það, sem frv. inniheldur til viðreisnar sjávarútveginum, eru umskrifaðar till. sjálfstæðismanna. Ég hefði vænzt þess, að hæstv. ráðh. hefði gefið skýringu á því einkennilega fyrirbæri í sjávarútveginum, sem við höfum verið vottar að undanfarna mánuði, að settur er fótur fyrir, að fyrirtæki hér í landi fái að setja upp síldarverksmiðju á Hjalteyri, sem getur unnið úr 25000 málum, þegar vitað er, að síldarafli á Norðurlandi var í sumar meiri en svo, að hægt væri að taka á móti honum, svo að fiskimenn misstu mikið af eðlilegum ágóða sínum vegna verksmiðjuskorts. Jón Baldvinsson, forseti Alþýðusambandsins, sagði í Ed. á dögunum, að það þýðingarmesta af öllu hér á landi væri nú síldin og frystihúsin. Þetta er rétt. En hví er flokkur hans þá að eyðileggja það, að sjómenn á Norðurlandi fái bætta afkomumöguleika og að verkamenn á Hjalteyri fái að njóta þeirrar atvinnu, sem verksmiðjubyggingin myndi veita þeim? Þegar maður heyrir, hve mikinn áhuga sósíalistar segjast bera fyrir sjávarútveginum, er óskiljanlegt, að þeir skuli hafa fengið sig til að bregða fæti fyrir það, að þessi nýja síldarverksmiðja á Hjalteyri kæmist á fót. Í fyrri ræðu minni sýndi ég fram á ýmsar firrur, er fram hefðu komið hjá hv. 6. landsk., Jónasi Guðmundssyni. Í svarræðu sinni hélt hann því fram, að það, sem ég og hv. 6. þm. Reykv. sögðum, hefði verið skætingur og grobb. Ég bið hann að athuga það, að í sinni frumræðu dæmdi hann svo gersamlega alla æru af Sjálfstfl. í málum þeim, er snerta sjávarútveginn, að það sem ég svaraði, var ekki nema lítið af því, sem hann átti skilið. Annars er ekki ástæða fyrir okkur sjálfstæðismenn til að lengja umr. um þetta mál, enda læt ég nú máli mínu því sem næst lokið. Við fögnum þeirri stefnubreyt., sem sýnilega hefir orðið hjá báðum stjórnarflokkunum í veigamiklum málum, er við lögðum fram áður hér á þingi. Ég hefi hlustað á yfirlýsingar hæstv. fjmrh. og atvmrh. um, að heppilegt væri að hætta að innheimta útflutningsgjald af sjávarafurðum fyrir ríkissjóð, en verja heldur fénu til þessarar atvinnugreinar sjálfrar. Þessu fögnum við, því að við höfum fyrstir lagt til, að þessi leið yrði farin. Við höfum ekki haft valdaaðstöðu til að koma þessum málum fram, og því frekar er það okkur ánægjuefni, er grundvallarhugsanir okkar í þessum efnum fá slíka viðurkenningu sem þær hafa fengið í kvöld hjá hv. stjórnarflokkum. - Góða nótt.

*Forsrh. (Hermann Jónasson): Hæstv. forseti, góðir hlustendur! Ég tek hér til máls í tilefni af yfirlýsingu hæstv. atvrmh., Haralds Guðmundssonar, er hann gaf mér á ráðherrafundi í gær. Þegar til átaka kom milli stjórnarflokkanna um Kveldúlfsmálið, lét Alþýðublaðið ummæli falla, sem hægt var að ráða af, hvert stefndi, og því mun fáum hafa komið á óvart þessi yfirlýsing. Alþfl. og Framsfl. gerðu með sér opinberan málefnasamning, er þeir tók u við ríkisstj. sumarið 1934. Upp í þann samning voru tekin þau mál, er Framsfl. hét fyrir síðustu kosningar að vinna að, og auk þess ýmsir liðir úr svonefndri fjögra ára áætlun Alþfl., en aðeins þó þeir liðir, er fólu í sér umbótamál, er Framsfl. sem aðrir umbótaflokkar taldi sér ljúft að vinna að. Á þessum grundvelli telur Framsfl. samvinnu sína við Alþfl. eiga að byggjast. Frá sjónarmiði Framsfl. hafa jafnaðarmenn tvennskonar starfssvið. Í fyrsta lagi umbótamál, sem þeir geta unnið að með umbótaflokkum, og í öðru lagi sérstefnu sína, þjóðnýtingarstefnuna. Þeirri stefnu geta þeir ekki vænzt að koma á nema þeir vinni meiri hl. kjósenda. Þannig hafa jafnaðarmenn á Norðurlöndum og Englandi litið á afstöðu sína. Þar hefir serstefna þeirra ekki komið til framkvæmda. Við framsóknarmenn lítum svo á, að ef samvinna á að geta tekizt milli þessara tveggja flokka hér á landi, verði þar að hlíta sömu reglum. Í skýrslu hæstv.atvmrh. kom það í ljós, að samvinnu flokkanna hefir snúizt um þessi umbótamál, en ekki sérstefnu jafnaðarmanna. Hæstv. atvmrh. benti á, að ástandið hefði batnað nokkuð í sveitunum, en þetta hefði aftur á móti ekki orðið við sjávarsíðuna. Hann kvað Alþfl. vilja leggja alla áherzlu á að bæta úr þessu ástandi, en taldi Famsfl. ekki sýna skilning á þeirri þörf. Framsfl. er þó fús til að vinna að umbótum á þessu sviði, þó að hann vilji sýna fulla atorku um lausn á vandamálum landbúnaðarins, sem enn eru að miklu leyti óleyst, þó að nokkuð hafi á unnizt. Um þau mál, er Alþl. gerir ágreining út af, hafa nú aðeins farið fram lauslegar umr. milli flokkanna. T. d. hefir ekki verið minnzt á frv. um iðnlánasjóð við Framsfl. fyrr en svo seint, að ljóst var að til þingrofs myndi koma. Eins er um frv. til l. um endurbætur á alþýðutryggingunum. Það frv. fékk Framsfl. ekki að sjá fyrr en ljóst var, að til stjórnarskipta kæmi, og heldu þá framsóknarmenn því fram, að það ætti að bíða. Um frv. til breytinga á landsbankal. er sama að segja, og frv. um skiptameðferð á Kveldúlfi var lagt fram án þess að tilkynnt væri um það áður. En framsóknarmenn vilja skipa milliþn. í þessu máli, til að rannsaka það og undirbúa. Framsfl. hefir alltaf verið búinn til að semja um eitt atriði í till. þeim, sem fram hafa komið til styrktar sjávarútveginum, niðurfellingu útflutningsgjaldsins. Ágreiningurinn er því einungis um hin stórkostlegu þjóðnýtingarmál Aþfl. og eins að nokkru leyti um fjármálin, og svo um Kveldúlfsmálið. Með tilliti til hinna stórkostlegu þjóðnýtingarmála, sem á að fara að framkvæma með till. Alþfl., er gengið út af samningsgrundvelli flokkanna. Alþfl. hefir tekið upp þá nýju aðferð að krefjast þess af Framsfl., að sérmál hans verði tekin til framkvæmda. En af afstöðu Framsóknar ætti Alþfl. að vita það, að Framsfl. gengur ekki inn á framkvæmd mála, er eingöngu tilheyra sérstefnu Alþfl. Og ef Alþfl. ber fram kröfu um þetta á þingi, hlýtur hann að gera sér ljóst, að það leiðir til samningaslita. Í samstarfi við venjulega umbótaflokka getur alþfl. ekki vænzt að komast lengra en stefna þeirra flokka leyfir. Þetta hefir verið regla allra jafnaðarmannaflokka undanfarin ár. Hér verður að gilda sama regla. Alþfl. verður að taka ákvörðun um, hvenær hann vili slíta samvinnunni. Ég mun út af ummælum hæstv.atvmrh., er hann viðhafði í lok ræðu sinnar, taka til athugunar þau viðhorf, er við þetta hafa skapazt á Alþingi. Að því loknu mun ég svara yfirlýsingunni. En ég segi við ykkur, góðir flokksmenn, framsóknarmenn úti um land allt: verið viðbúnir kosningunum. Fylkið ykkur saman undir merki Framsfl. og stefnu þeirrar, er flokksþing hans markaði í vetur.

*Flm. (Ásgeir Ásgeirsson): Ég mun ekki hafa langa framsögu fyrir þessari till. Hún gengur út á það að skora á ríkisstjórnina að leita samvinnu við bæjarstjórn Reykjavíkur um rannsókn á því, hvað það myndi kosta að taka til opinberrar ráðstöfunar svæði það, sem ætla má, að fyrsti bær landsins hafi staðið. Að hér er farið fram á slíkt, er m. a. sökum þess, að það mun sennilega nær einstakt í sögunni, að menn viti, hvar fyrsti bær landanna hefir staðið. Þetta er og þeim mun merkilegra hvað okkur snertir, að þar sem hinn fyrsti bær okkar var reistur, þar skuli og höfuðborg okkar standa nú. Engin menningarþjóð önnur en við Íslendingar mundi vera eins tómlát að halda uppi minningunni um slíkt á fagran og viðeigandi hátt. Nú er svo háttað hvað snertir byggingar á þeim stað, sem talið er, að bær Ingólfs hafi verið, að þar eru nær eingöngu gömul timburhús, sem að sjálfsögðu verða að víkja fyrir öðrum og meiri byggingum áður en langir tímar líða. Það virðist því ekki ótímabært, þó að þessu sé hreyft nú og því beint til skipulagsnefndar, hvort ekki muni vera einhverjir möguleikar á því, að gera á þessum stað eitthvað til minningar um fyrsta bæ landsins. væri því mjög æskilegt, að till. um skipulag á svæði því, sem nefnt er í till., væru tilbúnar fyrir næsta þing og staðfestar af ráðuneytinu. Annars viljum við flm. einnig benda á það sem hentuga leið í þessu máli, að ríkisstj. hefði forgöngu um, að skipuð yrði n. með samkomulagi við bæjarstjórn og skipulagsnefnd til þess að afhuga þetta mál og gera till. til lausnar á því.

*Flm. (Bjarni Ásgeirsson): Ég hefi ásamt 2 öðrum hv.þm. leyft mér að bera fram till. til þál. um endurskoðun 2 hinum almennu fuglafriðunarlögum, en eins og kunnugt er, þá eru lög þessi orðin gömul og þurfa því endurskoðunar við. - Sérstaklega eru það tvö atriði í þessum lögum, er telja verður mjög óheppileg og því þörf á að breyta. Það eru fyrst ákveðin um friðun álfta og álftareggja, og í öðru lagi tilhögunin á friðun rjúpunnar. Eins og ýmsa hv.þm. mun sennilega reka minni til, þá bar ég fyrir nokkrum árum fram frv. um að ófriða álftina, en það náði ekki fram að ganga. Síðan hefi ég fengið mjög ákveðnar áskoranir um að taka það frv. upp aftur, eða þá að reyna með öðru móti að fá álftina friðaða, því að reynslan er margbúin að sanna það, að þegar góðæri eru, þá fjölgar henni svo mjög, að hún verður víða hreinasta plága, t. d. er víða kvartað um það, að hún eyðileggi engjar manna. Í Skagafirði er hún talin hinn mesti vágestur í flæðiengjunum. Þegar búið er að hleypa úr áveituhólfunum á vorin og nýgræðingurinn er að byrja að koma upp, þá dregur hún hann upp með rótum eða sparkar honum niður. Fyrir þessu eru menn með öllu varnarlausir, því að ekki má stugga við þessum fagra fugli. Þá eru álftirnar líka hinir mestu vargar í veiðiám og vötnum. því að það er sannað, að þær leggjast á uppfæðing lax og silungs. Oft ráðist þær og á sauðfé manna, sérstaklega á lömb á vorin, og valda á þann veg töluverðu tjóni. Það þarf því að taka fleira með í reikninginn en hinn „fagra svanasöng“, þegar um álftirnar er rætt. - Annars er það svo, að friðun álftarinnar kemur ekki fyllilega að notum. því að þegar harðæri er, fellur hún oft í stórum stíl, og er það sízt betri dauðdagi fyrir hana en þó að hún sé skotin. Það má vel vera, að menn greini á um það, hvort rétt sé að ófriða álftina með öllu, en hitt má þó athuga, hvort ekki sé rétt að ófriða hana í þeim héruðum, sem svo mikið er af henni, að hún gerir mikinn usla og veldur verulegu tjóni. Þá kem ég að rjúpunni. Hún er alfriðuð allt árið, nema frá 15. okt. til 31. des. ár hvert, og getur auk þess verið alfriðuð ár og ár í senn með stjórnartilskipun. Þetta verður að teljast óheppilegt, því að úr því að leyft er að veiða rjúpu á annað borið, þá getur varla annað komið til mála en að hafa veiðitímann rýmri en lögin ákveða, þegar rjúpnamergð er mikil og markaður góður fyrir hana, því að það er alkunnugt, að þegar rjúpan hverfur eða fækkar snögglega, sem oft kemur fyrir, þá er það ekki af manna völdum, heldur af einhverjum öðrum ástæðum, sem menn þekkja ekki enn sem komið er með vissu. Ýmislegt fleira þarf og að athuga í sambandi við fuglafriðunarlögin, eins og t. d. það, hvort rétt sé, að egg þeirra fugla, sem friðaðir eru, séu líka friðuð. Af öllum þeim ástæðum, sem ég nú hefi nefnt, tel ég rétt að taka fuglafriðunarlögin til gagngerðrar endurskoðunar og láta kunnáttumenn okkar á þessum sviðum fara höndum um þau.

*Flm. (Bjarni Bjarnason): Ég skal lofa því að vera stuttorður, enda þótt ástæða væri til þess fyrir mig að tala langt mál um þessa þáltill. Tilefni till. þessarar er það, að fyrir þinginu liggja tvö frv. um ráðstafanir vegna atvinnulausra unglinga. Frv. þessi hafa bæði verið borin fram hér í Nd., og menntmn. deildarinnar fengið þau til meðferðar. N. mun nú vera þríklofin um frv. þessi, og ég bjóst við, að hún myndi skila a. m. k. tveimur nál., en það hefir hún ekki gert. Till. þessi á þskj. 204 er því komin fram til þess að lýsa afstöðu minni til þessa máls í n. Að sjálfsögðu hefði verið ástæða til þess fyrir mig að skýra afstöðu n. nokkuð, en til þess að spara tíma, skal ég ekki fara út í það nú. Afstaða mín í þessu máli er sú, að fyrir mér vakir meira sú hlið þessa máls, sem snýr að vinnu og kennslu fyrir unglingana, en kaupi. Hin eina tilraun, sem gerð hefir verið með vinnuskóla hér í landi, er vinnuskóli Lúðvíks Guðmundssonar í sambandi við gagnfræðaskólann á Ísafirði, sem hann lýsti í ræðu, er hann flutti í útvarpið um daginn. Til þess að máli þessu sé sem bezt borgið, eftir því sem nú standa sakir, tel ég það helzt fyrir hendi að vísa því til aðgerða ríkisstj., í trausti þess, að hún sýni áhuga fyrir því og láti athuga, hvað helzt sé hægt að gera í þessu efni. Hvað mig snertir, þá treysti ég stj. vel til þess að gera eitthvað fyrir málið, sem að gagni má verða, og það því fremur, sem þetta er 3. þingið, sem slíkt mál hefir verið borið fram, enda þótt það hafi aldrei náð afgreiðslu, sem ég tel stafa af því, að það hefir aldrei rerið gerhugsað. Það hefir verið meira kapp um að eigna sér málið, reyna að vinna sér með því pólitískt vinfengi, heldur en hitt, að reyna að afla unglingurum vinnu. Þó að ég segi þetta, vænti ég, að ég særi engan með því. Á þskj. 326 liggur fyrir brtt. við till. mína. Ég skal ekki gera það að neinu kappsmáli, hvort hún verður samþ. eða ekki. Það er deildarinnar að skera úr um það, hvort hún vill heldur fela sérstakri n. að rannsaka þetta mál heldur en láta stj. gera það.

*Gunnar Thoroddsen: Eins og hv. síðasti ræðumaður gat um, þá liggja fyrir þessu þingi 2 frv. um atvinnulausa unglinga, sem sýnt er, að ekki ná fram að ganga að þessu sinni, þar sem komið er að þingrofi. Hv. 2. þm. Árn. hefi. borið fram þáltill. um að fela ríkisstj. að láta fara fram, svo fljótt sem við verður komið, ýtarlega rannsókn á því, á hvern hátt bezt verði ráðið fram úr atvinnuleysi ungra manna í landinu, með það fyrir augum sérstaklega, að starfskraftar þeirra notist í þágu framleiðslunnar. við þessa þáltill. hefi ég leyft mér að bera fram brtt., þar sem ég fer fram á, að í stað þess að stj. sé falið að athuga þetta, þá sé kosin til þess 3 manna n., hlutbundnum kosningum af sameinuðu Alþingi. Skal n. m. a. miða till. sínar við það, að unglingarnir hljóti verklega og bóklega kennslu og verði fyrir hollum uppeldisáhrifum, og að stofnað verði til sjálfboðavinnu við þjóðnytjaverk. Að sjálfsögðu væri það æskilegast, að hinir ungu atvinnulausu menn gætu komizt í atvinnu án þess að draga úr vinnu hinna fulltíða manna. verður því að miða þær ráðstafanir, sem gerðar yrðu til þess að leysa atvinnuspursmálið gagnvart unglingunum, við annað en það, sem gert er fyrir atvinnulausa menn, sem fulltíða eru orðnir. Unglingunum þarf að sjá fyrir kennslu, sem ekki gerist þörf fyrir hina. Með því að samþ.brtt. mína og skipa nefndina fulltrúum frá öllum aðalflokkum þingsins, býst ég við, að fengist hagkvæmust og bezt lausn þessa máls.

*Sigurður Einarsson: Snemma á þessu þingi bar ég fram frv. um ráðstafanir vegna atvinnulausra ungra manna, og þáltill. hafa síðar komið fram um þessi sömu mál. Ég er flm. að þáltill. um þetta mál, og greip ég ekki til þess úrræðis fyrr en mér þótti sýnt, að frv. þau tvö, sem fyrir liggja um ráðstafanir vegna atvinnulausra ungra manna, myndu hvorugt ná fram að ganga 3 þessu þingi. Fyrir frv. því, sem ég var flm. að, bles ekki byrlega, því að menntmn. klofnaði um það, og á hina sömu lund fór um frv. hv. 11. landsk. Og enn klofnaði n. að því er snerti mitt frv., þannig að hv. 2. þm. Árn. tók þá afstöðu að flytja þá þáltill., sem hér liggur fyrir. Það, sem mér þykir einkum ábótavant um þá lausn málsins, sem hér liggur fyrir í þessari þáltill., og ennfremur brtt.hv. 11. landsk., er, að samkv. slíkri þáltill.Nd. Alþingis er ekki hægt að veita stj. neina heimild til þess að verja fé eða gera þær ráðstafanir, sem nokkru þarf til að kosta til úrlausnar þessu máli þangað til löggjöf verður sett um það. Í þeirri þáltill., sem ég flyt - ég vona, að hv. dm. afsaki, þó að ég tali um mína till. um leið og ég geri grein fyrir afstöðu minni til þessarar, - er að vísu gert ráð fyrir, að unnið verði að öllum þeim verkefnum, sem þáltill.hv. 2. þm. Árn. og brtt.hv. 11. landsk. gera ráð fyrir. En það er frá mínu sjónarmiði og okkar alþýðuflokksmanna of lítið, vegna þess, að málefnið sjálft - atvinnuleysi ungra manna - þolir enga bið. Ég geri ráð fyrir, að það, sem fyrir hv. 2. þm. Árn. vakir, sé engan veginn það, að hann vilji persónulega vera meinsmaður þess, að eitthvað sé gert til þess að greiða götu atvinnulausra unglinga. Ég geri ráð fyrir, að hans afstaða markist af því, að þetta sé það, sem hann álítur fært að gera á þessu stigi málsins. En það, sem ég hefi einkum við þetta að athuga. er, að verði látið við þessa þáltill. sitja, sem hér liggur fyrir, er ekki gert ráð fyrir því, að haldið verði uppi neinum vinnunámskeiðum fyrir atvinnulausa unglinga með líku sniði og verið hefir, þó að gera megi ráð fyrir því, að núv. stj., svo lengi sem hún kann að vera við völd, haldi í horfinu með það. En þetta atriði skiptir miklu máli. Í minni till. er gert ráð fyrir, að ríkisstj. sjái um vinnumiðlun handa unglingum og láti fram fara skráningu á atvinnulausum unglingum. Ennfremur er stj. veitt heimild til þess að styrkja gagnlega starfsemi meðal atvinnnlausra unglinga, sem haldið er uppi af bæjar- og sveitarfélögum. Ennfremur er ríkisstj. heimilað að gera eitthvað til þess að hjálpa kennurum og lagnum og duglegum verkstjórum til þess að starfa að atvinnunámskeiðum og búa sig undir að geta orðið stjórnendur og leiðbeinendur við framkvæmdir, sem óhjákvæmilega verður að gera í þessu máli. Loks er gert ráð fyrir, að fyrir næsta þing skuli undirbúin löggjöf um þetta efni. M. ö. o., atvinnuleysisskráningin og löggjöfin um þetta efni eru aðalatriðin. Í sjálfu sér get ég ekki verið meinsmaður þess, að þessi till. verði samþ. En ég vildi mega vanta þess, að till. mín, sem flutt er í Sþ., verði samþ., því að hún gerir ráð fyrir því, að stj. heimilist að greiða allt að 15 þús. kr. úr ríkissjóði í þessum tilgangi, auk atvinnubótafjár eins og varið hefir verið til vegavinnu austur við Þingvallavatn handa atvinnulausum æskumönnum úr Reykjavík. Ég vona því, að þáltill. mín verði afgr. frá Sþ. Þarf það engan árekstur að skapa við þessa till., en er sú minnsta lausn á þessu máli, sem við alþýðuflokksmenn getum unað við. Sjálfsagt er því að samþ. mína till.; hún er það minnsta spor af mörgum, sem stiga þarf í þessu máli. En meinsmaður þeirrar till., er hér liggur fyrir, get ég þó ekki verið.