Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Ég vil fara fram á að fá að mæla fyrir tveimur frv. samtímis, þ.e. --- um atvinnuleysistryggingar og og vinnumarkaðsaðgerðir. 
            

Við andmælum því að taka þessi mál saman.

Þessari ósk er andmælt og verður þá mælt fyrir 7. dagskrármálinu um atvinnuleysistryggingar.) Herra forseti. Hér eru á dagskrá tvö mál sem eru ákaflega tengd. Þau eru byggð á starfi nefndar sem var skipuð sumarið 1995. Mér hefði þótt eðlilegra að fá að mæla fyrir þeim saman en geri svo sem enga athugasemd við það að þau séu sundur skilin. Frv. á þskj. 188 um atvinnuleysistryggingar er hér til meðferðar. Mér finnst rétt að fara nokkrum orðum fyrst um eðli atvinnuleysisbóta. Ég tel að þær séu nauðsynlegt öryggisnet samfélagsins fyrir þá sem af einhverjum ástæðum hafa misst atvinnu sína eða hafa ekki fengið vinnu eða hafa hana svo litla að hún nægir þeim ekki til lágmarksframfærslu en eru að leita sér að vinnu, þ.e. vinnufærir einstaklingar sem vilja vinna en hafa ekki vinnu. Það er alveg tvímælalaus samfélagsleg skylda að veita einstaklingunum aðstoð í slíkum tilfellum. Atvinnuleysi er mikið böl, það er sálardrepandi og skaðar sjálfsvirðingu manna og ógnar lífshamingju viðkomandi. Atvinnuleysi var óþekkt hér um margra ára skeið eða nær óþekkt þangað til á þessum áratug. Það var allt að 7% á fyrstu mánuðum ársins 1995 en sem betur fer fer það minnkandi og hefur verið undanfarið rúm 3% og er í október 3,7%. En það er orðið allt annað viðhorf en þegar nefndin tók til starfa. Þrátt fyrir að atvinnuleysi sé ekki meira en þetta er það of mikið og við megum alls ekki sætta okkur við það. Það er einboðið að reyna að vinna gegn því eins og mögulegt er. Þessi frumvarpssmíð er byggð á því að reyna að koma betra skipulagi á vinnumál á Íslandi og jafnframt að hafa betra skikk á atvinnuleysistryggingum. Ég skipaði nefnd sumarið 1995 og í henni var Hervar Gunnarsson, tilnefndur af Alþýðusambandi Íslands, Jón H. Magnússon, tilnefndur af Vinnuveitendasambandi Íslands, Jón Rúnar Pálsson, tilnefndur af Vinnumálasambandinu og Nikulás Einarsson, tilnefndur af Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Einnig áttu sæti í nefndinni alþingismennirnir Ögmundur Jónasson og Einar Oddur Kristjánsson. Formaður nefndarinnar var Hjálmar Árnason alþingismaður. Nefndin lauk störfum 21. mars 1996. Samhliða gerð þessa frumvarps vann nefndin að samningu frumvarps til laga um vinnumarkaðsaðgerðir þar sem gert er ráð fyrir nýskipan í skipulagi og framkvæmd vinnumiðlunar hér á landi. Nefndin stóð einhuga að baki frumvarpinu um vinnumarkaðsaðgerðir en ágreiningur var í nefndinni um þetta frumvarp og urðu lyktir þær að Hervar Gunnarsson og Ögmundur Jónasson gerðu fyrirvara um frv. um atvinnuleysistryggingar, þ.e. frv. sem hér er á dagskrá. Meiri hlutinn skilaði áliti til mín. Þegar ég fór að athuga frv. fannst mér í mörgum tilfellum að þeir félagar, hv. þm. Ögmundur Jónasson og Hervar Gunnarsson, varaforseti ASÍ, hefðu haft mikið til síns máls og breytti frumvarpsdrögum meiri hlutans í mörgum atriðum og reyndar flestum atriðum sem þeir höfðu skilað athugasemdum við í átt til þess sem minni hluti nefndarinnar hafði lagt til. Stofninn að þessu frv. er náttúrlega þau lög sem við búum við. Þó er hér um nokkrar breytingar að ræða. Rétt er að taka það fram varðandi sjálfstætt starfandi atvinnurekendur, þ.e. bændur, smábátasjómenn og vörubílstjóra, að í ráði er að flytja sérstakt frv. um atvinnuleysistryggingar þeirra. Það frv. er í smíðum í félmrn. og er að því komið að fá á því tryggingafræðilega úttekt. Þar er hugmyndin að setja á stofn sérstakan sjóð sem annist atvinnuleysisbótagreiðslur eða tryggingasjóð einyrkja eins og við höfum kosið að kalla hann sem sjái um málefni þessara stétta. Eins og ég sagði áðan eru meginatriði þessa frv. byggð á gildandi lögum. Helstu breytingarnar frá þeim eru að rétt til bóta hafa menn á aldrinum 18 til 70 ára í stað frá 16 ára eins og í gildandi lögum. Það þykir æskilegt að ungmenni stundi nám á þessum aldri en þó er heimilt fyrir stjórn sjóðsins að veita 16 til 18 ára bótarétt ef sérstaklega stendur á. Ég vænti þess að það verði gert. Það yrði hlutverk stjórnar Atvinnuleysistryggingasjóðs að forma reglur sem ráðherra síðan mundi staðfesta. Í þessum tilfellum væri t.d. hægt að láta sér detta í hug að ef viðkomandi hefði stofnað heimili eða gætu ekki stundað nám af einhverjum orsökum o.s.frv. Bótaréttur hefst samkvæmt frv. tveim vikum frá missi vinnu í staðinn fyrir, ég held, að það séu þrír dagar eins og nú er. En bætur greiðast frá því að vinna tapast. Þetta atriði þarfnast ef til vill nokkurrar skoðunar. Það eru mörg álitamál í þessu og ég vænti þess að hv. félmn. taki þau til athugunar og ef henni sýnist svo er mér ekki sárt um þótt einhverjum atriðum verði breytt og þetta er eitt af þeim sem eru tvær hliðar á. Í frv. er gert ráð fyrir að menn haldi bótarétti í tvö ár ef þeir fara í nám eða þurfa að vinna heima af einhverjum ástæðum eða lendi í fangelsi eða standi í miklum barneignum. Það varðar missi bóta í 55 daga ef maður segir starfi lausu án gildra ástæðna eða missir vinnu af orsökum sem hann á sjálfur sök á. Þarna er um annað álitamál að ræða. Meiri hluti nefndarinnar lagði til að missir bóta yrði í 72 daga en minni hlutinn lagði til að það yrðu 40 dagar eins og nú er. Elli- og örorkulífeyrir og örorkustyrkur svo og lífeyrir úr almennum frjálsum lífeyrissjóðum skal koma til frádráttar atvinnuleysistryggingabótum. Bótatímabil skal vera að hámarki fimm ár. Nýtt bótatímabil getur hafist að ári liðnu enda hafi viðkomandi unnið sex mánuði á bótalausa tímabilinu. Hér er um breytingu að ræða frá gildandi lögum sem reyndar eru frábrugðin lögum annars staðar þar sem ég þekki til því samkvæmt gildandi lögum má segja með nokkrum rétti að menn geti verið á atvinnuleysisbótum frá sextán ára til sjötugs. Það er náttúrlega ekki skynsamlegt fyrirkomulag. Það er eðlilegt að einhver hvatning sé til einstaklinganna að vinna fremur en vera á bótum. Mér er það ljóst að það kann að valda sveitarfélögunum einhverjum viðbótarkostnaði ef eitthvað af þessu fólki fengi ekki vinnu þegar það missti bæturnar, en ég vænti þess að það verði ekki í stórum stíl. Færeyingar hafa mikla reynslu af atvinnuleysi. Þar er reglan sú að bótaréttur fellur niður að 38 mánuðum liðnum. Reynslan þar er sú að helmingurinn fær vinnu strax en helmingur þeirra sem missa bæturnar lendir á félagslegu framfæri. Ég vil taka fram að fáir einstaklingar hafa verið lengur á bótum hér en í fimm ár og það eru reyndar um 900 eða voru um síðustu mánaðamót um 900 einstaklingar sem voru búnir að vera eitt ár eða lengur á atvinnuleysisbótum. Það getur valdið missi bótaréttar að neita að taka vinnu og að neita að taka þátt í gerð starfsáætlunar. Andinn í þessum frv. er að reyna að fá hina atvinnulausu til að vera virkir í þjóðfélaginu, koðna ekki niður í atvinnuleysi og það eru tilraunir gerðar til að reyna að rjúfa þann vítahring sem fólk kemst í í langvarandi atvinnuleysi. Það er mikið upp úr því lagt að viðkomandi reyni að fá sér vinnu eða þjálfi sig til að verða hæfari á vinnumarkaði. Þeir sem taka þátt í starfsleitaráætlun þurfa ekki að skrá sig vikulega og stjórn Atvinnuleysistryggingasjóðs getur einnig heimilað að á afmörkuðum svæðum fari skráning fram öðruvísi en vikulega. Atvinnuleysistryggingasjóður lýtur níu manna stjórn. Tveir eru tilnefndir af ASÍ, tveir tilnefndir af VSÍ, einn tilnefndur af BSRB, einn af BHM, einn af Vinnumálasambandinu, einn af Sambandi íslenskra sveitarfélaga og formaður verður skipaður af félmrh. samkvæmt frv. Þetta er breyting því að í þessari stjórn er ekki ætlast til að þingkjörnir fulltrúar sitji. Þetta er nokkuð stór stjórn en gert er ráð fyrir að þriggja manna framkvæmdaráð annist afgreiðslu mála sem ekki fela í sér stefnubreytingu. Þá er að geta þess að þeir sem eru 16 til 18 ára við gildistöku laga þessara og á atvinnuleysisbótum missa ekki bótarétt og þeir sem hafa verið á bótum frá 1. júlí 1994 og eru samfellt á bótum munu missa þær 1. júlí 1999. Frv. byggir á þeirri meginreglu að menn verði að vera reiðubúnir að ráða sig í fullt starf til að eiga rétt á atvinnuleysisbótum. Hins vegar er úthlutunarnefnd veitt heimild til að víkja frá þessu ef hinum atvinnulausa er ókleift að ráða sig í fullt starf eða ef hann hefur verið í hlutastarfi áður en hann varð atvinnulaus. Samkvæmt 1. mgr. 8. gr. eiga menn ekki að geta notið hærri bóta en sem svarar því starfshlutfalli sem þeir eru reiðubúnir að ráða sig í. Samkvæmt 4. mgr. 13. gr. frv. eiga þeir sem úthlutunarnefnd heimilar að ráða sig í hlutastarf ekki að geta notið bóta með launum í lengri tíma en 6 mánuði. Herra forseti. Ég vænti þess að um frv. geti tekist sæmileg sátt. Ég tel að ég hafi reynt að gæta allra sjónarmiða nefndarinnar og þræða milliveg sums staðar. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði frv. vísað til hv. félmn. og 2. umr. Ég tel að hér sé um merkilegt mál að ræða sem þurfi að ná fram að ganga en undirstrika það jafnframt að frv. um vinnumarkaðsaðgerðir sem hér er líka á dagskrá verður að vera samferða hinu því að annað frv. dugir ekki, það þarf að afgreiða þau bæði.

Herra forseti. Ég vil taka undir það að rétt hefði verið að ræða þessi tvö frv. saman. En það er mikið aðgæsluleysi hjá hæstv. félmrh. að fara ekki fram á það á eðlilegum tíma.

Ég var búinn að því.

Það hafði ekki komið fram svo að mér væri kunnugt um. Herra forseti. Ég vil svo sannarlega taka undir með hæstv. félmrh. að atvinnuleysið er böl. Svo sannarlega er það böl. Og ég trúi því og treysti að þessi tvö frv. séu til bóta. En að sjálfsögðu þarf að fara fram nákvæm vinna við þessi frv. Það sem ég hnýt um strax og finnst ástæða til að nýta þetta umræðuform til að spyrja um er 1. töluliður í 2. gr. þar sem mjög alvarleg breyting er á ferðinni. Hún lýtur að hækkuðum aldursmörkum til atvinnuleysisbótaréttar úr 16 árum í 18 ár. Ég spyr: Eru menn að leggja til að hækka skólaskyldualdur úr 16 ára aldursmörkunum í 18 ár? Hvers eiga þeir að gjalda sem vilja hvíla sig á námi eða eru ekki í stakk búnir til að halda áfram námi? Hvernig ætla menn að fara með þessi atriði? Mér nægir ekki að þar sé tekið svo á að um þessi mál verði sérstaklega fjallað af úthlutunarnefndum. Ég held að þarna sé mjög varasamur hlutur á ferðinni og ég held að menn þurfi að gá vel að sér. Ég bið hv. félmn. að skoða þetta atriði mjög vel.

Forseti vill geta þess að gefnu tilefni að hæstv. félmrh. hafði óskað eftir því að þessi tvö mál yrðu rædd saman en þar sem ekki var vilji fyrir því og því var andmælt þá gat það ekki gerst.

Herra forseti. Ég vil staðfesta það sem hæstv. forseti var að enda við að segja. Ég var búinn bæði að ræða við hann og hæstv. forseta þingsins, Ólaf G. Einarsson, um að taka þessi mál saman og eins nokkra þingmenn sem ég vissi að mundu taka til máls í umræðunni. En varðandi hækkuð aldursmörk þá er það eitt af álitamálum þessa frv. Niðurstaðan varð sú að leggja 18 ár til en þó með opnun á að í sérstökum tilfellum gætu 16 ára eða yngri en 18 ára notið atvinnuleysisbóta ef þeir t.d. hafa stofnað heimili eða geta ekki stundað nám af einhverjum öðrum orsökum. Hugsunin í þessu er væntanlega að æskilegt sé að unglingar stundi nám til 18 ára aldurs. Það felst ekki í því nein skólaskylda enda væri það að mínu mati ekki skynsamlegt því það hentar ekki öllum að stunda nám. Ég tel hins vegar að það eigi ekki að hvetja menn til að hætta námi eða freista þeirra skulum við segja með bótarétti. Það sem reið baggamuninn í mínum huga, svo ég játi það hreinskilningslega því ég velti einmitt þessu atriði mikið fyrir mér, var að fyrir þinginu liggur frv. sem ég flutti sem leggur nokkrar hömlur á vinnu ungmenna undir 18 ára aldri.

Herra forseti. Ég skil orð hæstv. félmrh. á þann veg að hann telji að þarna sé atriði sem þurfi að skoða mjög vel. Í 13. gr. er annað atriði sem ég tel ástæðu að skoða mjög alvarlega. Ég vona að menn geri sér grein fyrir hvernig framkvæmd þessara mála hefur verið. Það stendur hér að það valdi missi bótaréttar að neita starfi sem býðst fyrir milligöngu svæðisvinnumiðlunar eða á annan sannanlegan hátt. Ég hef rakið dæmi fyrir hæstv. félmrh. þar sem um er að ræða tvo unga menn sem fóru gegnum vinnumiðlun frá stað A til staðar B til að vinna. Eftir fulla vinnuviku, að frádregnum fæðiskostnaði og uppihaldi, hafði annar þeirra 9 kr. eftir vikuna og hinn 18 kr. Það er ekki hægt að ætlast til þess á meðan laun eru á þennan veg að fólk fari eftir þessum reglum sem verið er að setja upp. Það þarf að hækka laun til að hægt sé að vinna svona. Annað dæmi: Tvær konur fóru til vinnu frá Húsavík gegnum Reykjavík í flugi til Hornafjarðar og réðu sig í síldarvinnu. Eftir tíu daga vinnu var þeim sagt: ,,Vinnan er búin. Það er ekkert meira hér að gera fyrir ykkur.`` Launin sem konurnar höfðu unnið sér inn á tíu dögum gengu akkúrat upp í kostnað við ferðirnar. Er þetta eðlilegt? Það þarf að taka á þessum atriðum. Þetta er mjög varasamt mál sem er verið að fara hér út í, þ.e. að skikka fólk til að fara til vinnu eins og gert er. Og atvinnurekendur geta hagað sér eins og þeir vilja. Þeir láta fólk hætta vinnu þegar þeim sýnist. Þetta er margbúið að koma fyrir og ég tel ástæðu til að benda á þessi atriði.

Herra forseti þetta ákvæði er nú ekki mjög frábrugðið því sem er nú þegar í lögum. Og það eru ekki gerðar breytingar á ákvæði um að heimilt geti verið að hafna vinnu fjarri heimili samkvæmt mati úthlutunarnefndar m.a. á grundvelli heimilisástæðna umsækjanda. Með heimilisástæðum er átt við fjölskylduástæður þar á meðal heilsufar fjölskyldumeðlima umsækjanda. Ég veit að það eru dæmi þess að starfsfólk hefur beinlínis verið hlunnfarið með þeim hætti sem hv. síðasti ræðumaður var að nefna en ég vona að þau dæmi séu fá og þeim hlutum verður að kippa í lag. Það er náttúrlega ekki meining þessa frv. eða mín að fara að standa í einhverju þrælahaldi, síður en svo. Það eru dæmi þess að atvinnurekendur hafi komið óforsvaranlega fram við starfsfólk en sem betur fer þá hygg ég nú að það sé fátítt.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að taka fram að ég hefði talið eðlilegra og heppilegra að ræða þessi tvö frv. í senn. Reyndar lít ég svo á að forsenda þess að gera breytingar á atvinnuleysistryggingalöggjöfinni sé sú að frv. um vinnumarkaðsaðgerðir verði samþykkt. Og þannig hefur verið litið á þessi mál í okkar þingflokki, þingflokki Alþb. og óháðra, að eðlilegt sé að taka heildstætt á þessum málum. Ég minni á í því sambandi að 1992 flutti Alþb. frv. á Alþingi sem var byggt á þessari heildstæðu hugsun. Ég ætla ekki að ræða um vinnumarkaðsfrumvarpið að sinni en vil þó segja að ég tel að það sé mjög jákvætt, að því leyti að með samþykkt þess eru skapaðar betri forsendur til að vinnumiðlun í landinu verði samhæfðari og markvissari. Þá er byggt á hugsun sem um miðja öldina var við lýði og sums staðar meira að segja stjórnarskrárbundin en hún var á þá leið að einstaklingurinn ætti rétt til vinnu. Þannig vil ég leggja skilning í þessa löggjöf um vinnumarkaðsaðgerðir en ekki þann skilninginn að til standi að skylda atvinnulaust fólk til að þiggja atvinnuúrræði sem vinnumiðlun kemur til með að bjóða upp á og eru hinum atvinnulausa ekki samboðin eða honum ekki að skapi. Öllu máli skiptir hvernig til tekst hjá vinnumiðlunum að finna ný úrræði og raunveruleg störf. Ég tel að það sé mjög brýnt að réttur hins atvinnulausa verði jafnan hafður í fyrirrúmi. En ég vil í framhjáhlaupi geta þess núna að í 15. gr. laga um vinnumarkaðsaðgerðir, og í tilefni af þeirri orðræðu sem fór fram hér áðan, er sérstaklega sagt að áætlanir sem gerðar eru skuli miðast við persónulegar forsendur atvinnuleitandans og atvinnuhorfur í landinu, miðast við persónulegar forsendur atvinnuleitandans. En í sömu grein er þess einnig getið að svæðisvinnumiðlun skuli gera starfsleitaráætlun með samkomulagi við hvern einstakan atvinnuleitanda. Með öðrum orðum: Þarna nálgast jafnréttháir aðilar til að finna í sameiningu úrræði. Vík ég þá að því frv. sem hér til umræðu. Og til að halda mig við þetta efni vil ég fyrst vísa í 13. gr. frv. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Þegar hafnað er vinnu fjarri heimili metur úthlutunarnefnd hvort það skuli varða missi bótaréttar og skal þá gætt m.a. heimilisástæðna umsækjanda.`` Ég vil sérstaklega vekja athygli á því að á sama tíma og verið er að gera landið að einu vinnusvæði eru þessar áherslur uppi. Það er mjög mikilvægt að hafa það í huga. Eins og fram kom í máli hæstv. ráðherra áðan átti ég ásamt Hervari Gunnarssyni frá Alþýðusambandi Íslands sæti í nefnd sem vann að gerð þessa frv. En eins og fram kemur í athugasemdum með frv. sögðum við Hervar Gunnarsson okkur frá þessu starfi og sendum frá okkur minnihlutaálit sem er svohljóðandi: ,,Nefnd sú, sem fjallað hefur um lög um atvinnuleysistryggingar og félagsmálaráðherra skipaði í júlí 1995, er nú að ljúka störfum og skilar af sér drögum að lögum um vinnumarkaðsaðgerðir auk draga að lögum um atvinnuleysistryggingar. Nefndin hefur frá upphafi verið sammála um að þessi málefni, þ.e. atvinnuleysistryggingar og vinnumiðlun séu óaðskiljanlegir þættir þrátt fyrir að sá minni hluti sem stendur að þessu áliti hafi jafnframt verið þeirrar skoðunar að ekki væri rétt að steypa þessum lögum saman í einn lagabálk. Þá hefur það verið álit okkar að ekki sé rétt að láta vinnumiðlanir úthluta atvinnuleysisbótum. Slíkt jafnast á við að rannsóknaraðili máls dæmi málið jafnframt og það ber að forðast. Á fundum nefnarinnar hefur því oftar en einu sinni verið hreyft af okkar hálfu hvort ekki væri rétt að aðskilja framlagningu þessara frumvarpa með þeim hætti að leggja fyrst fram drög að lögum um vinnumiðlun, koma vinnumiðluninni í það horf sem vænst er af drögum um vinnumarkaðsaðgerðir og taka síðan afstöðu til nýrra laga um atvinnuleysistryggingar. Sú aðferð myndi bera vott um vilja stjórnvalda til að stíga með varúð niður, taka meðferð málsins skref fyrir skref og sýna þá ábyrgð og þann skilning sem einstaklingar sem búa við atvinnuleysi þarfnast. Á þetta hefur ekki verið fallist í nefndinni og megináherslan verið lögð á það að breyta sem allra fyrst lögum um atvinnuleysistryggingar í veigamiklum atriðum til þrenginga og verður það ekki skilið öðruvísi en að vandamálið séu þeir atvinnulausu en ekki atvinnuleysið sem þeir búa við. Í starfi nefndarinnar höfum við jafnan tekið undir það sjónarmið að sníða þurfi þessi lög að þörfum þeirra sem í raun eru atvinnulausir. Við höfum einnig lýst þeirri skoðun okkar að efling vinnumiðlunar og fjölgun starfa væri það eina sem gæti komið í veg fyrir misnotkun kerfisins, ef einhver er. Þá er það skoðun okkar að það eina sem útrýmir atvinnuleysi sé nægjanlegt framboð starfa, allar aðrar aðgerðir miði einungis að því að fela atvinnuleysið. Þegar starfið að þessari endurskoðun hófst var það sameiginlegt markmið nefndarmanna að sníða þessi lög að þörfum hins atvinnulausa. Því verður ekki á móti mælt að nefndarmenn hafa ekki alltaf verið sammála um einstök atriði. Þannig höfum við sem að þessu áliti stöndum á mörgum stöðum teygt okkur fram á brún hengiflugsins í þeirri von að geta haldið aðalatriðunum sem fýsilegustum fyrir þá sem atvinnulausir eru eða koma til með að verða. Það er því miður svo að meiri hluti hefur myndast í nefndinni um að ganga í grundvallaratriðum og á grófan hátt á rétt hins atvinnulausa og það getum við ekki sætt okkur við. Með tillögunni er í grundvallaratriðum verið að skerða réttindi atvinnulausra á svo alvarlegan hátt að jafnvel þótt við værum að sjálfsögðu reiðubúnir að styðja þá þætti sem við höfum talið til bóta, þá vega hin atriðin það þungt að við treystum okkur ekki til að stuðla að framgöngu tillögunnar.`` Herra forseti. Þetta er sagnfræðin. Þetta er sagnfræði sem betur fer vegna þess að eins og fram kom í máli hæstv. félmrh. hefur verið tekið tillit til fjölmargra atriða sem við bentum á í þessu nefndarstarfi. Mér þótti hins vegar rétt að láta þetta koma fram þannig að mönnum sé samhengi hlutanna ljóst. Þar sem ég hef takmarkaðan tíma til umráða þá langar mig til að raða upp í eins konar forgangsröð þeim atriðum sem ég vildi vekja athygli á. Og ætla ég fyrst að geta þess að í frv. er að finna ýmis nýmæli sem eru mjög jákvæð. Ég vil nefna sem dæmi að í 1. gr. segir á þessa leið, með leyfi forseta: ,,Ráðherra er heimilt, að fenginni umsögn stjórnar Atvinnuleysistryggingasjóðs, að ákveða að aðrir hópar en launamenn og sjálfstætt starfandi einstaklingar geti notið bóta úr sjóðnum gegn greiðslu iðgjalda. Um bótarétt þessara hópa skal kveða á í reglugerð.`` Hér er --- og það kemur fram í greinargerð með greininni --- m.a. verið að fjalla um námsmenn og heimavinnandi fólk. Þetta er mjög mikilvægt atriði að mínu mati og mikilvægt að vel takist til um þessa framkvæmd. Önnur atriði fjölmörg mætti nefna sem horfa til bóta í þessum lagabálki en nú vel ég vekja sérstaka athygli á nokkrum gagnrýniefnum. Fyrst vil ég nefna atriði sem er með öllu algerlega óásættanlegt, algerlega óásættanlegt. Í 7. gr. frv. segir m.a., með leyfi forseta: ,,Lágmarksbætur eru 1/4 hluti sömu fjárhæðar [þ.e. 2.433 kr.]. Atvinnuleysisbætur launamanns skulu þó aldrei vera hærri en sem svarar dagvinnulaunum síðustu sex mánuði fyrir skráningu og atvinnuleysisbætur sjálfstætt starfandi einstaklings aldrei hærri en sem svarar reiknuðu endurgjaldi, sem tryggingagjald hefur verið greitt af, síðustu sex mánuði fyrir skráningu.`` Með öðrum orðum, atvinnuleysisbætur skuli aldrei vera hærri en dagvinnulaun undanfarna sex mánuði. Og hvað þýðir þetta í reynd? Þetta þýðir kjararýrnun hjá lægstlaunaða fólkinu. Hér er verið að rýra kjör lægstlaunaða fólksins sem missir atvinnu sína. Byrjunarlaun í fiskvinnslu, hver skyldu þau vera? Þau eru 49.300 kr. Hverjar skyldu atvinnuleysisbætur vera? Þar eru dagpeningar 2.433 kr. Fyrir 23 daga eru það tæpar 56 þús. kr., 55.964 kr. Með öðrum orðum, í slíkum mánuði væri verið að skerða atvinnuleysisbætur um 6 þús. kr. Það er verið að skerða atvinnuleysisbætur um 6 þús. kr. hjá lægstlaunaða fólkinu. Þrátt fyrir að mörg athyglisverð og jákvæð nýmæli sé að finna í þessu frv. er þetta algerlega óásættanlegt og algerlega óaðgengilegt og þessu ber að hafna. Í sömu grein, svo ég haldi mig við hana, segir á þessa leið, með leyfi forseta: ,,Elli- og örorkulífeyrir, svo og örorkustyrkur frá Tryggingastofnun ríkisins, skal koma til frádráttar atvinnuleysisbótum. Sama gildir um greiðslur úr almennum og frjálsum lífeyrissjóðum.`` Frjálsum lífeyrissjóðum? Hvað eru frjálsir lífeyrissjóðir? Eru það ekki bankabækur? Hinir svokölluðu frjálsu lífeyrissjóðir eru bara bankabækur. Er verið að meina atvinnulausu fólki að taka út úr banka? Hvað er eiginlega hér á ferðinni? Þetta er atriði sem þarf að taka til athugunar. Vil ég nú víkja að 9. gr. Þar er verið að stytta bótatímabilið niður í fimm ár. Eins og kom fram í máli hæstv. ráðherra áðan var bótatímabilið í rauninni 54 ár en fer núna niður í fimm ár. Hér er um mikið álitamál að ræða. Það er ýmislegt gott við þetta. Það er ýmislegt jákvætt við þetta og það er ýmislegt sem getur verið mjög neikvætt við þetta. Við verðum að athuga hvað hér er að gerast. Hér er verið að færa greiðsluskyldu yfir á sveitarfélögin. Hið jákvæða í þessu er að það er farið eftir þennan tíma að endurskoða mál þess einstaklings sem hefur verið þetta lengi á atvinnuleysisbótum. Og eins og segir í frv. um vinnumarkaðsaðgerðir þá á hann rétt á því að fá aðstoð og hjálp frá vinnumiðlun við það. Þetta er hið jákvæða, þ.e. að í stað þess að daga uppi eða veslast upp í sinni óhamingju er þarna kominn réttur einstaklingsins til að hans mál séu tekin til endurskoðunar. Þetta er að mörgu leyti jákvætt. Á hitt ber að líta, og ég hef grun um það, að mörgum atvinnulausum einstaklingnum finnist að það sé verið að leggja sig til hliðar, þegar hann á þennan hátt tekinn út úr þessu kerfi. Ég ætla nú að fara í þessa liði eftir því sem tími gefst til. Ég er sammála því sem kom fram í andsvari fyrr í dag að þetta er stór breyting sem þarna er verið að gera með því að hækka aldursmörkin. Ég tel mjög brýnt, því þarna eru sett heimildarákvæði um að hægt sé að veita undanþágu frá þessu, að sjóðstjórnin setji mjög ákveðnar reglur um það efni. Í 3. gr. segir, með leyfi forseta: ,,Sá sem fullnægir skilyrðum um bótarétt en tekur að stunda nám eða verður að hverfa frá vinnu af heimilisástæðum, svo sem vegna veikinda barna eða maka eða vegna umönnunar aldraðs foreldris, heldur í allt að 24 mánuði þeim bótarétti sem hann hafði áunnið sér. Sama á við um þá sem sviptir eru frelsi sínu með dómi.`` Það er verið að þrengja þetta ákvæði. Áður var talað um heimilisástæður en hér er verið að þrengja þetta ákvæði því að þarna eru settar nánari skilgreiningar niður. Og ég skil ekki röksemdina á bak við þetta. Ég skil ekki hver það er sem yfirleitt tapar á því að hafa þessa heimild óskilyrta. Ég sé ekki hver tapar á því. Þó að þarna sé ekki verið að breyta mánaðafjöldanum sem einstaklingnum er heimilt að geyma rétt sinn, þá sé ég ekki hvers vegna hann þarf að vera þetta þröngur og ég skil ekki yfirleitt hvers vegna verið er að hafa þessa þrengingu. Í 4. gr. segir undir lokin, með leyfi forseta: ,,Svæðisvinnumiðlun er heimilt að leita álits trúnaðarlæknis á vinnufærni umsækjanda.`` Trúnaðarlæknis hvers, spyr ég. Trúnaðarlæknis atvinnufyrirtækja? Ég tel brýnt að það verði kveðið á um að hér verði um að ræða trúnaðarlækni sjóðsins. Nú í 5. liðnum í 5. gr. segir, með leyfi forseta: ,,Þeir sem hætta námi fyrir lok námsannar. Réttur til bóta samkvæmt þessum tölulið fellur niður í jafnlangan tíma og eftir stendur af námsönn og skerðist bótatímabil sem því nemur.`` Hér þyrfti einnig að mínu mati að vera heimildarákvæði og gilda um þetta reglur þannig að á þessu væri hægt að gera undantekningar. Í sömu grein í 4. liðnum segir, með leyfi forseta: ,,Þeir sem hafa sagt starfi sínu lausu án gildra ástæðna eða misst vinnu af ástæðum sem þeir sjálfir eiga sök á.`` Og er þá verið að tala um einstaklinga sem ekki eiga rétt á atvinnuleysisbótum. Hér er þessi refsing þyngd. Hún er núna 40 dagar. Hún var 30 dagar fyrir árið 1994. Þarna er verið að þyngja þetta. Ég vara mjög við þessari breytingu. Hvenær segir einstaklingur upp? Hvenær eru gildar ástæður fyrir uppsögn? Þegar atvinnuleysi er mikið í einu landi þá eykst vald atvinnurekandans yfir sínu starfsfólki. Vald atvinnurekandans eykst yfir starfsfólkinu. Menn eru fastheldnari á vinnu sína. Þess vegna eru menn varkárari þegar að því kemur að forða sér úr vinnu sem þeir þola illa við í. Það er staðreynd. Og oft segir fólk upp starfi sínu vegna þess að það er illa komið fram við það á vinnustað af atvinnurekandanum. Ég tel að það sé mjög vafasöm breyting að vera að þyngja þessa refsingu. Síðan vil ég víkja að 9. gr. Þetta er að sjálfsögðu ekki tæmandi listi sem ég er með hér. Hér segir undir lok 9. gr., með leyfi forseta: ,,Þau tímabil, sem hinn atvinnulausi tekur þátt í úrræðum á vegum svæðisvinnumiðlunar sem styrkt eru af sjóðnum, teljast hluti bótatímabils.`` Hvað er hér verið að tala um? Í úrræðum svæðisvinnumiðlunar er að uppistöðu til verið að tala um launað starf. Og auðvitað á að taka þau sem launuð störf en ekkert annað. Þetta eru launuð störf sem á að taka sem slík og þetta á ekki að verða til skerðingar. Ég vil vekja sérstaka athygli á þessu. Í 16. gr. undir lokin vek ég athygli á því þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Stjórn Atvinnuleysistryggingasjóðs er heimilt að ákveða að fleiri en ein úthlutunarnefnd séu starfandi í umdæmi svæðisvinnumiðlunar ef það er talið nauðsynlegt með tilliti til fjölda atvinnulausra í umdæminu.`` Þarna mundi ég vilja bæta við: ,,og af landfræðilegum ástæðum.`` Þannig að unnt væri að taka tillit til slíks. Það er farið að blikka á mig ljósið og ætla ég að hlýða þeim dómara sem þar er, en einmitt vekja athygli á því að í 17. gr. segir um úrskurðarnefnd atvinnuleysisbóta, að þar skuli sitja héraðsdómari, með leyfi forseta: ,,Formaður og varamaður hans skulu fullnægja skilyrðum til þess að vera skipaðir héraðsdómarar.`` Hvers vegna í ósköpunum héraðsdómarar? Þessi lotning fyrir dómurum er farin að tröllríða þjóðfélaginu. Það skal troða lögfræðingum í hverja einustu nefnd. Það er eins og þjóðin sé ekki lengur læs á lög. Ég vil heyra skýringu á því hvers vegna dómarar eigi að sitja í þessari nefnd. Af hverju ekki einstaklingar sem hafa þekkingu og skilning á þessum málum?

Herra forseti. Þar sem ég veit að hv. þm. er upptekinn annars staðar vil ég nota þetta tækifæri og koma upp í andsvar þó ég hefði ef til vill áhuga á því að fara lengri og fleiri orðum um ræðu hans. Ég vil þakka honum fyrir jákvæðan tón og ég tel að margt af því sem hann sagði sé þess eðlis að eðlilegt sé að hv. félmn. líti á þetta. Það eru álitamál um marga þessa hluti. Þetta eru viðkvæmir hlutir og það er allt fullt af álitamálum í þessu. Ég er ekkert að halda því fram að endilega sé í þessu frv. alls staðar stórisannleikur. Það er ekki hugmyndin að fara að flytja fólk nauðungarflutningum með því skipulagi sem hér er lagt til. Mér fannst út af fyrir sig söguskýringin ekki eiga alveg við hjá hv. þm. vegna þess að þetta er breytt frv. frá því sem meiri hluti nefndarinnar gekk frá því. Þau atriði sem voru listuð upp eftir þeim minnihlutamönnum og ég fékk í hendur eru hér um bil öll komin inn í þetta frv. Einstöku sinnum var farinn einhver millivegur. Mér finnst ekki eðlilegt að menn hækki í launum við að fara á atvinnuleysisbætur. Það finnst mér ekki eðlilegt. Raunar finnst mér vanta, í núverandi ástandi, launalega hvatningu eða tekjulega hvatningu í sumum tilfellum til að menn fái sér vinnu. Í mörgum tilfellum koma menn betur út með því að vera á atvinnuleysisbótum. Varðandi lífeyrisþegana þá blæðir mér það í augum að Atvinnuleysistryggingasjóður sé að borga fjórum flugmönnum og tveimur flugumferðarstjórum atvinnuleysisbætur, sem eru eftirlaunamenn. Þetta finnst mér ekki gott skipulag. Ég er sammála því að það er mjög nauðsynlegt að stjórn Atvinnuleysistryggingasjóðs geri uppkast að reglum sem hér er getið um í frv. og ég mun ganga eftir því að það verði gert. Ég tel hins vegar að það sé ekki skynsamlegt 

Hæstv. forseti. Ég veit ekki hversu réttlátt mönnum finnst það að vegna fjögurra flugstjóra sem taki atvinnuleysisbætur megi atvinnulaust fólk ekki eiga bankabók og taka út af henni. Það var það sem ég var að vekja athygli á. Og ástæðan fyrir söguskýringunni var sú að þar sem á annað borð er verið að vitna í efnisatriði sem komu frá minni hluta nefndarinar þá þarf að skýra hvernig þau urðu til, þ.e. að þau efnisatriði voru til orðin vegna málamiðlunar. Hitt vil ég taka undir að það hefur verið tekið tillit til þeirra atriða að verulegu leyti enda hef ég lagt áherslu á að ég tel margt í þessu frv. vera mjög jákvætt og til bóta. Hitt finnst mér algerlega óaðgengilegt að lægsta fólkið verði lækkað. Að lægsta fólkinu verði refsað. Að þeir sem eru hálaunamenn eða í hærri kantinum og missa atvinnu sína fái fullar atvinnuleysisbætur en láglaunafólkinu verði sérstaklega refsað. Staðreyndin er sú, eins og reyndar kom fram í máli hæstv. félmrh. og þar er ég honum algerlega sammála, að verulegur þáttur launa hjá t.d. fiskverkunarfólki er bónusinn, launagreiðslur ofan á dagvinnutaxtann. Ég er sammála honum þegar hann segir að það eigi að vera kappsmál fyrir samfélagið allt að færa bónus og þessar aukagreiðslur, þessi viðbótarlaun eins og er í tísku að tala um núna, inn í launataxtana. En það að refsa lægst launaða fólkinu með því að skerða hjá því atvinnuleysisbætur er náttúrlega fullkomið siðleysi og algerlega óaðgengilegt.

Herra forseti. Kannski erum við að deila um ónauðsynlegan hlut. Ég ætla nefnilega rétt að vona að niðurstaða næstu kjarasamninga sem verða gerðir áður en þessi lög taka gildi, verði að launastrúktúrinn verði lagaður þannig að dæmi sem hv. þm. nefndi sé ekki hægt að búa til. Ég ætla að vona að grunnkaupshækkun verði það mikil að svona atriði þurfi ekki að koma til. Ég vil undirstrika það sem ég hef verið að segja undanfarna daga að ég tel að það sé mjög brýnt þjóðfélagslega að laga launastrúktúrinn í landinu. Ég tel að það þurfi endilega kjarabætur og kaupmáttaraukningu. En ég tel að það sé óháð því að grunnkaupið eigi að hækka á kostnað aukagreiðslnanna.

Hæstv. forseti. Þessu er ég sammála. Ég tel að þessum ábendingum eigi að vísa í fjmrn. til hæstv. fjmrh. og annarra viðsemjenda launafólks hvort sem það er hjá Reykjavíkurborg þar sem bónus og viðbótarlaun eru núna mjög í tísku eða hjá Vinnuveitendasambandinu. En allir þessir aðilar virðast nú tala einum rómi, því miður.

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi máls míns taka fram að ég hef fullan skilning á beiðni félmrh. í upphafi fundar um að ræða þau mál sem hér eru á dagskrá saman. Málin eru tengd þó að sá grundvallarmunur sé á þessum tveimur málum að fulltrúar stjórnarandstöðuflokka voru fylgjandi öðru frv. en ekki hinu. Hins vegar eru þessi mál umfangsmikil og ef það hefði fyrir fram legið fyrir að mælt yrði fyrir þeim saman þannig að við sem ætluðum að taka þátt í umræðunni hefðum vitað það með einhverjum fyrirvara, þá hefðum við eflaust beðið um tvöfaldan ræðutíma. En okkar viðhorf var að gera það ekki til að umræðan yrði liprari og við mundum frekar koma aftur í ræðustól. Þetta er skýring mín á því að ég skyldi gagnrýna það og hafna því að þessi mál yrðu rædd saman. Það er mjög jákvætt, virðulegi forseti, að lagfæra lög um atvinnuleysistryggingar. Þeim er í mjög mörgu ábótavant. Ég minnist þess að hafa setið á árinu 1994 í starfshópi um þjónustu- og öryggiskerfi atvinnulausra og þá var fullur vilji til þess að fylgja þeirri skýrslu eftir og setja í gang vinnu við breytingu á lögunum. En því miður höguðu aðstæður því þannig að sú lagasmíð varð kannski leiksoppur annarra atburða í félmrn. Það er mjög mikilvægt að félmn. taki þessi mál og þetta frv. til ítarlegrar skoðunar. Ég tek fram, eins og sá ræðumaður sem talaði á undan mér, að ýmislegt er þar að finna sem er jákvætt og mikilvægt og var mikilvægt að breyta. En það er ýmislegt í frv. sem vekur miklar áhyggjur og furðu þeirra sem lesa og spurning hver hugsunin er að baki og jafnvel spurningar um hvort nægileg þekking sé á þessum málum hjá þeim sem unnu frv. miðað við ýmislegt sem þar stendur. Vegna orða félmrh. áðan um að atvinnuleysi hafi minnkað tek ég undir að fagna ber því þegar atvinnuleysi minnkar og það á að vera okkar meginviðfangsefni. En í hádegisfréttum var sagt að atvinnuleysi hefði aukist milli september og október þannig að við vitum ekki alveg hvar við stöndum í þeim efnum. Ráðherra sagði að hann teldi að vera þyrfti betra skipulag og koma þyrfti skikki á atvinnuleysistryggingarnar og undir það tek ég. En ég ítreka að það er spurning hvort margt af því sem þarna er gert sé til betri vegar. Nú er búið að prenta upp frv. með umsögn fjmrn. sem skorti í frv. sem var lagt fram á mánudag. Þar kemur fram hver kostnaðarauki og sparnaður er. Virðulegi forseti. Ég ætla að vísa í lokalínur umsagnar fjmrn. en þar segir: ,,Ætla má að sparnaður á árinu 1997 geti numið 40--50 millj. kr., 85--100 millj. kr. á árinu 1998 og 135--160 millj. kr. á árinu 1999.`` Virðulegi forseti. Þetta eru mjög háar upphæðir vegna þess að þetta er sparnaður sem er reiknað með að verði, væntanlega miðað við að menn gefi sér ákveðið atvinnuleysi. Þetta er ekki sparnaður sem verið er að gefa sér vegna fækkunar atvinnulausra. Þetta er sparnaður vegna breyttra reglna um atvinnuleysisbætur og þetta eru háar upphæðir. Af hverjum eru þessar háu upphæðir teknar? Af núverandi bótaþegum og það er það sem við ætlum að ræða --- hvernig þessar upphæðir eru sóttar. Hins vegar segir líka í lokaorðum umsagnar fjmrn.: ,,Frá þessum sparnaði dregst aukinn kostnaður Atvinnuleysistryggingasjóðs vegna útvíkkunar á rétti sjálfstætt starfandi einstaklinga til atvinnuleysisbóta eða myndunar sérstaks sjóðs fyrir þá sem gæti numið á bilinu 75--150 millj. kr.`` Þetta, virðulegi forseti, eru líka háar upphæðir sem þýðir að verið er að taka inn á sjóðinn hópa sem ekki hafa haft bótarétt áður. Það liggur í augum uppi. Því spyr ég félmrh.: Hverjir fá rétt til atvinnuleysisbóta, sem ekki hafa haft hann áður? Hér var vísað til athugasemda við 1. gr. en þar er talað um að sett yrðu skilyrði varðandi sjálfstætt starfandi einstaklinga, þ.e. hverju þeir skuli fullnægja til að geta notið bóta úr sjóðnum. Gert er ráð fyrir að ráðherra setji reglur um hvaða skilyrðum sjálfstætt starfandi einstaklingar verða að fullnægja til að teljast atvinnulausir. Ég vil spyrja ráðherra hver sé hugmyndin á bak við þetta, því það hlýtur að vera búið að setja eitthvað niður fyrir sér hvað þarna er á ferð. Einnig um það sem hv. þm., er á undan mér talaði, nefndi að mjög jákvætt væri að námsmenn og heimavinnandi gætu öðlast bótarétt úr sjóðnum með greiðslu iðgjalda til hans samkvæmt sérstökum reglum. Hvernig hugsar ráðherra sér þessar reglur? Og til umhugsunar: Er það hugsað þannig að t.d. kona sem er á vinnumarkaði eignast barn og fer út af vinnumarkaði og er ef til vill á atvinnuleysisbótum ákveðinn tíma. Hún ætlar síðan að vera heimavinnandi um sinn, greiðir í sjóðinn meðan hún er heimavinnandi til þess að eiga rétt þegar hún fer út á vinnumarkaðinn aftur en fær ekki vinnu strax. Til þess að hafa öðlast rétt til bóta þarf hún að hafa borgað í sjóðinn meðan hún er heimavinnandi. Það er erfitt að skilja við hvaða aðstæður heimavinnandi kona á að borga í Atvinnuleysistryggingasjóð, væntanlega varla meðan hún er kannski árum saman heimavinnandi. Virðulegi forseti. Ég vil líka nefna að nú á landið að verða eitt vinnusvæði samkvæmt vinnumarkaðsfrv. Það er mjög jákvætt og mjög mikilvægt að draga það fram að ráðherra lýsi því yfir að fólk verði ekki flutt á milli staða. En texti þess frv. gefur til kynna að fólk geti verið í þeirri aðstöðu að því sé gert að fara á annan stað fjarri heimabyggð til að þiggja vinnu. Virðulegi forseti. Ég get ekki stillt mig um að gagnrýna það þegar svona stór mál eru lögð fram, eins og þetta sem var sett fram á föstudaginn, að það skuli komið í umræðu strax á þriðjudag. Við eigum von á að stór frumvörp, sem var dreift í gær og í dag, verði tekin til umræðu á fimmtudag. Þingmenn eru önnum kafnir. Þetta eru mjög stór mál og þeir sem vilja fjalla um þau af einhverri þekkingu verða að gefa sér tíma til að skoða þau og afla sér upplýsinga. Ég vil líka taka undir það sem ráðherra sagði áðan, svo ég haldi því til haga sem jákvætt er, að atvinnuleysisbætur eiga að sjálfsögðu ekki að vera viðbætur við eftirlaunakerfi hálaunafólks. Ég tek undir það. Því styð ég þær aðgerðir sem hugsaðar eru til þess. En það má ekki vera þannig að til að koma í veg fyrir slíkt séu réttindi tekin af þeim sem þurfa mjög á þeim að halda og búa við allt aðrar aðstæður. Boðskapurinn í þessu frv. er að nú skuli taka á allri misnotkun. Frv. virðist því miður, þó jákvæðir punktar finnist í því, stefna að þrengingum á næstum því öllum sviðum. Ég hef tekið fram að ég er ekki á móti því að lagfæra ágalla en það er mjög alvarlegt, ef grunntónninn er að fólk sé almennt að reyna að svindla á þessu kerfi. Mér sýnist að þetta frv. og vinnumiðlunarfrv. taki nokkuð mið af danska kerfinu. Danska kerfið er sniðið að því að þar hefur verið til langs tíma jafnvel 10--15% atvinnuleysi. Það kerfi tekur mið af því að ákveðnir hópar fólks vilja hreinlega ekki vera á vinnumarkaði. Ég hef efasemdir um að slíkt kerfi eigi við hjá okkur. Íslenska þjóðfélagið er öðruvísi. Það hefur verið rætt aftur og aftur við ýmis tilefni í þessum sal. Skólakerfið okkar hefur verið þannig, því miður, að allt að því helmingur framhaldsskólanema flosnar úr námi. Það er vanhugsað að ætla að lög geti haft þau áhrif að þetta unga fólk fari inn í framhaldsskólann á ný af því að búið er að setja í lög um atvinnuleysistryggingar að fólk fái ekki atvinnuleysisbætur fyrr en það er orðið 18 ára þó svo það sé ef til vill komið út á vinnumarkaðinn og búi ekki við það atlæti sem þarf til að geta setið á skólabekk. Það skortir fullkomlega skilning á því að ungt atvinnulaust fólk hafi öðlast fótfestu gegnum starfsmenntun í atvinnulífinu eða önnur fræðsluúrræði miðað við texta frv. Ég minnist þess í umræðu um grunn- og framhaldsskóla síðasta vetur að þá var formaður þeirrar nefndar sem smíðaði þetta frv. mjög upptekinn af tveggja ára námsbrautum. Slíkar námsbrautir hefðu átt að vera komnar til áður en frv. sem þetta, er vísar ungmennum inn í skólakerfið á ný, er lagt fram. Ég tek undir það og mér finnst jákvætt að virkni atvinnulausra er lykilorð í t.d. vinnumarkaðsfrv. og það er auðvitað tilvísun í þetta frv. sem við erum að ræða. En ég vil leggja áherslu á að sú virkni taki ávallt mið af virðingu gagnvart hinum atvinnulausa. Sjálf er ég mikill talsmaður þess að fræðsla og fræðsla og aftur fræðsla sé það sem skiptir máli fyrir þá sem verða atvinnulausir eða þá sem eiga í erfiðleikum með að skipta um störf. Þess vegna er hún afar mikilvæg en við megum ekki blekkja okkur með því að fræðslan ein eða skólaganga lækni atvinnuleysi. Fólk vantar vinnu í dag af því að ekki eru nægilega mörg störf í boði. Það er auðvitað kjarni málsins. Ég vil líka taka fram, virðulegi forseti, að ég hef mjög oft rætt þessi mál við það fólk sem er með námskeið og uppbyggingu atvinnulausra á sinni könnu og er með þessu fólki daglangt og vikurnar út í gegn. Mér er sagt að það sé staðreynd að 80--90% atvinnulausra eru með sannanlegan vinnuvilja. Því segi ég þetta að mér finnst lýsa í gegnum frv. að breyta þurfi og skerða vegna þess að allir séu að svindla sig inn á atvinnuleysisbætur. Ég hafna slíku. Ég hafna þeirri hugsun. Mér finnst ákvæðin um 18 ára mörk og fimm ára hámarksbótatímabil mjög róttæk. Mér finnst þau neikvæð. Félmn. verður að leggja mikla vinnu í að skoða afleiðingu þessa ef fest verður í lög. Það er verið að ákveða að öll ungmenni yngri en 18 ára eigi að fara inn í skólakerfið á ný í umsjón mömmu og pabba. Nú virðast stjórnarflokkarnir vera á þeirri skoðun að eðlilegt sé að ungmenni séu í umsjón mömmu og pabba, eigi þar það skjól sem þarf til að geta verið í skóla óháð aðstæðum og minnist ég þá umræðunnar um lögræðisaldurinn í síðustu viku. Þá var annar tónn uppi. Við vitum að slíkar aðstæður eru ekki hjá öllum að fólk búi við það atlæti að geta farið af vinnumarkaði og inn í framhaldsskólann. Það er líka verið að ákveða það að sá sem er kominn t.d. undir sextugt og missir vinnu, fer á öll hugsanleg námskeið og reynir að komast á vinnumarkað á ný, verði úrskurðaður út eftir fimm ár. Af hverju segi ég úrskurðaður út? Vegna þess að þrátt fyrir að okkar félagslega öryggisnet hafi tekið stakkaskiptum sl. fimm ár, sérstaklega með lögum sem sett voru um félagslega þjónustu sveitarfélaga, þá er langt í land með að okkar öryggisnet sé jafnvíðtækt og öflugt og t.d. öryggisnet í Danmörku. Ég er að vísa til þeirra réttinda sem einstaklingur á miðað við atvinnutekjur, miðað við fjölskyldustærð, miðað við erfiðleika sem koma upp þar sem búið er að leggja niður fyrir sér hvernig hjálp samfélagsins á að vera, á hvaða tíma og við hvaða aðstæður. Þetta skortir því miður enn þá hjá okkur. Og hvað gerist ef 63 ára karl eða kona sem hefur reynt í fimm ár að fá vinnu án árangurs og er nú felld út úr bótakerfi atvinnulausra? Hvert á hún eða hann að fara? Í okkar félagslega öryggisneti virðist aðeins ein leið fær og það er framfærsla sveitarfélaganna. En það er misbrestur á því að öll sveitarfélög hafi sett sér reglur um fjárhagslega aðstoð sem dugar til framfærslu fjölskyldna þó sum sveitarfélög hafi gengið langt í þeim efnum og þar sé það ekki erfiðleikum bundið í raun og veru fjárhagslega fyrir viðkomandi. En við vitum líka að einmitt út af því hvernig þetta net okkar virkar er mörgum mjög erfitt að vera úrskurðaður út úr hefðbundnu, viðurkenndu bótakerfi inn á framfærslu sveitarfélaga. Virðulegi forseti. Ég ætla að víkja aðeins að greinum frv. og við 2. gr. eru þessi tvö atriði, sem ég hef nefnt, um 18 ára aldurinn. Þar vil ég vísa til bráðabirgðaákvæða sem eru í þessu frv. Þar segir að þeir sem í dag eru 16--17 ára og eru á atvinnuleysisbótum eigi að halda rétti sínum til 18 ára. Hinir sem verða atvinnulausir eiga að lenda inni á ákvæðum nýju laganna. Ég vil einnig spyrja og taka undir það, sem kom fram hjá þingmönnum sem ræddu á undan mér, hvort fiskvinnslan falli undir tveggja vikna biðtímann sem getið er um í 2. gr. Mig langar líka að spyrja ráðherra: Hvers vegna á einstaklingur að vera reiðubúinn að ráða sig í fullt starf? Af hverju á einungis að vera heimildarákvæði til þess að greiða bætur ef viðkomandi er ekki tilbúinn til að fara í meiri vinnu en áður? Er hlutastarf t.d. fjölskyldufólks ekki viðurkennt? Ætli það sé ekki mjög algengt að skipting foreldra sín á milli á tekjuöflun sé þannig að annað vinni fullan vinnudag, oftast hann, hitt vinni hlutastarf og beri meiri ábyrgð á börnum og heimilishaldi, oftast hún? Í 2. gr. er fjallað um þá sem eiga rétt til bóta samkvæmt lögunum fullnægi þeir eftirtöldum skilyrðum og 6. tölul. er þannig: ,,Eru reiðubúnir að ráða sig í fullt starf. Úthlutunarnefnd er heimilt að víkja frá þessu skilyrði ef hinum atvinnulausa er ókleift að ráða sig í fullt starf eða ef hann hefur verið í hlutastarfi áður en hann varð atvinnulaus, enda sé hann reiðubúinn að ráða sig í a.m.k. hálft starf.`` Þetta vekur því upp mjög margar spurningar. Varðandi 2. gr. og rétt 18 ára finnst mér að ekki eigi bara að vera heimildarákvæði hjá sjóðnum að setja reglur varðandi þann þátt heldur eigi það að vera skylda að sjóðurinn setji reglur. Þá er ég að vísa til þess sem hér segir að þeir sem eru á aldrinum 16--18 ára skuli undir sérstökum kringumstæðum eiga bótarétt og það er heimilt að stjórn Atvinnuleysistryggingasjóðs setji reglur þar um. Mér finnst að það eigi að vera alveg skýrt að það verði settar reglur. Það hlýtur að vera alveg ljóst að þessi dæmi koma upp. Virðulegi forseti. Í 3. gr. segir: ,,Sá sem fullnægir skilyrðum um bótarétt en tekur að stunda nám eða verður að hverfa frá vinnu af heimilisástæðum, svo sem vegna veikinda barna eða maka eða vegna umönnunar aldraðs foreldris, heldur í allt að 24 mánuði þeim bótarétti sem hann hafði áunnið sér. Sama á við um þá sem sviptir eru frelsi sínu með dómi. Á sama hátt og kveðið er á um í 1. mgr. heldur sá sem fer í fæðingarorlof áunnum bótarétti í allt að sex mánuði.`` Eins og greinin er sett fram sýnist mér að hún sé þrenging frá núgildandi lögum og það væri miklu nær varðandi þessa hópa að opna greinina, opna þessi réttindi og gera þau almenn í stað þess að neyða þá sem kjósa að hverfa af vinnumarkaði um skamman tíma til að taka bætur að viðlögðum missi bótaréttar. Ég vil taka undir athugasemdir sem komu fram um 5. gr. Hún er óásættanleg. Það leikur sér enginn að því að vera tekjulaus í tæpa tvo mánuði, hvað þá tvo og hálfan mánuð, þannig að þetta þarf félmn. að skoða mjög vel. Hvað varðar 7. gr. þá finnst mér losaralegt hvernig tenging við laun er sett fram. Þetta ákvæði bitnar fyrst og fremst á þeim sem eru á lægstu töxtunum eins og hefur komið hérna fram burt séð frá því hverjar tekjur þeirra voru. Það er umhugsunarefni hvort í þessu ákvæði geti falist að fólk í fullri vinnu nái ekki atvinnuleysisbótum. Ég minni ráðherrann á að hann er sjálfur með yfirlýsingar um það að grunnkaupstaxtar séu allt of lágir. Óttast hann þá ekki að þarna sé hann með þessu lagaákvæði í sjálfu sér að rýra kjör þeirra sem höllum fæti standa? Hann gerir sér grein fyrir því og hefur lýst því yfir úr þessum ræðustól að grunnkaupstaxtar séu allt of lágir. Ég ætla að láta mér nægja í þessari ræðu að nefna 9. gr. Ég hef afar miklar efasemdir um fimm ára tímabilið. Eins og ég hef þegar getið um er óljóst hvað tekur við. Þegar menn setja svona lög verður að liggja fyrir hvað tekur við hjá viðkomandi. Hvert er honum vísað? Þeir sem lenda í langvarandi atvinnuleysi glata öryggiskennd, fólk bognar við atvinnuleysi. Það jafnvel brotnar niður. Sjálfsmynd skerðist og ég fullyrði að stærsti hluti langtímaatvinnulausra kýs að komast í vinnu, kýs að verða virkir þjóðfélagsþegnar sem leggja sitt af mörkum og ég vona að þeir tímar fari í hönd að fólk verði ekki atvinnulaust í fimm ár. Það á að vera meginmarkmið okkar. Úrræði Framsfl. fara væntanlega að sjá dagsins ljós og loforðin um 12 þúsund störf því að á það ættum við að leggja áherslu núna að fjölga störfum þannig að þeir sem eru núna atvinnulausir og stefnir í að verði atvinnulausir jafnvel í fimm ár þrátt fyrir að vera í námskeiðum, þrátt fyrir að fara í fullgilda fræðslu, þrátt fyrir að fara í öll þau verkefni sem eru í boði, fái starf við sitt hæfi. Það á að vera markmið ríkisstjórnarinnar en ekki að henda fólki út hugsanlega eftir fimm ár á bótatíma.

Hæstv. forseti. Hér erum við að ræða stórt og mikið mál sem snertir stóran hóp fólks í samfélaginu og er ástæða til að taka undir það með hæstv. félmrh. að við eigum að velta fyrir okkur atvinnuleysinu og orsökum þess og afleiðingum við umræður eins og þessar. Ég vil í því sambandi benda á það sem stendur í frv. til fjárlaga þar sem menn hafa á undanförnum árum verið nokkuð að velta fyrir sér orsökum atvinnuleysis. Ég vil taka undir það sem þar kemur fram að ég óttast mjög að það stig atvinnuleysis sem við erum að komast á núna, þ.e. í kringum 4%, sé það sem við munum horfa upp á á næstu árum. Það byggist á því að nútímahagfræði segir okkur að það er alltaf töluverður hópur fólks sem er á hreyfingu á vinnumarkaði, er að leita sér að störfum, er að koma á vinnumarkað, skipta um vinnu og því um líkt, fyrir utan þann hóp sem af ýmsum ástæum lendir í vandræðum. Það eru gjaldþrot fyrirtækja, það eru uppsagnir, það getur verið tímabundinn hráefnisskortur, eins og við þekkjum hér á landi, og fleira og fleira. Það eru uppi kenningar um að það atvinnuleysi sem við horfum nú upp á sé nokkurn veginn það sem við megum eiga von á. Menn þora að sjálfsögðu ekki að tala um ,,eðlilegt`` atvinnuleysi, enda eigum við aldrei að sætta okkur við það að atvinnuleysi sé eðlilegt ástand, heldur virðist þetta vera orðið eðli vinnumarkaðarins. Það þýðir að það öryggisnet sem á að umkringja atvinnulausa og tryggja þeim afkomu þarf að vera þétt og gott og vera þannig úr garði gert að það hvetji fólk til að skoða líf sitt, leita sér menntunar, leita að nýjum möguleikum og að reyna á sem allra mannúðlegastan hátt að koma í veg fyrir að þetta kerfi sé misnotað. Ég vil taka undir þá hugsun, sem nefnd hefur verið í þessari umræðu, að það á að reyna að virkja hina atvinnulausu, það á að reyna að byggja upp trú á lífið og möguleika þess og reyna á sem fjölbreyttastan hátt að koma fólki til aðstoðar. Það sem menn segja nú um allan heim er það að menntun og símenntun sé sú leið sem best sé til þess fallin að taka á atvinnuleysinu, að gera fólk hæft til að breyta um til að leita sér nýrra möguleika vegna þess að vinnumarkaðurinn breytist gífurlega hratt með nýrri tækni. Samkvæmt frv. til fjárlaga er reiknað með því að Atvinnuleysistryggingasjóður muni veita um 3 milljarða kr. í atvinnuleysisbætur. Inni í því eru reyndar ýmsir styrkir til átaksverkefna og annað slíkt og þessi tala hefur lækkað núna á tveimur árum um u.þ.b. milljarð sem sýnir þó að það hefur dregið verulega úr atvinnuleysinu. En ef við lítum svo á það frv. sem er til umræðu, þá vil ég taka undir það að hér er margt sem þarf að skoða rækilega, margt sem orkar tvímælis og þarf að velta fyrir sér hvernig best verði fyrir komið. Þar vil ég fyrst víkja að því sem fram kemur í 2. gr. frv. Ég vil taka fram að ég ætla að einbeita mér að því sem mér finnst að menn þurfi að velta fyrir sér og að þeim atriðum sem ég vil gagnrýna því að tíminn er naumur. Þá er það fyrst að nefna þessa grundvallarreglu að binda réttinn til atvinnuleysisbóta við aldurinn frá 18 ára til sjötugs. Það má segja að ef það væri grundvallarreglan hér að allir væru í skóla til 18 ára aldurs, þá gæti þetta talist eðlilegt, en ég spyr hæstv. félmrh.: Veit hann hversu margir á aldrinum 16--18 ára eru virkir á vinnumarkaði? Það er dágóður hópur. Fólk bæði hættir í skóla, flosnar upp úr skóla, fer ekki í skóla, tekur sér hlé af ýmsum ástæðum og ég vil leyfa mér að draga í efa þá hugsun sem hér kemur fram, að það sé endilega það besta fyrir alla að vera í skóla á þessum aldri. Auðvitað er það meiri hlutinn, það er mikill meiri hluti, sem betur fer, sem aflar sér menntunar, en það er líka hópur sem vill og þarf að fara út á vinnumarkaðinn. Og ég spyr: Hvað er þessum hópi á aldrinum 16--18 ára boðið upp á í íslensku skólakerfi? Menn eru að tala um það að koma upp tveggja ára brautum. Þær eru ekki komnar og hamingjan má vita hvenær þær líta dagsins ljós. Það er alltaf verið að tala um það að efla verkmenntun og starfsmenntun. Það eru engir peningar settir í það. Mér finnst ekki forsvaranlegt að skerða réttinn til atvinnuleysisbóta með þeim hætti sem hér er gert fyrr en búið er að kippa því í liðinn að þessi aldurshópur hafi eitthvert val, eigi raunverulega kost á því að afla sér starfsmenntunar. Það er ekki lausn fyrir alla að beina þeim inn í skólakerfið. Sumir eru einfaldlega búnir að fá svo yfir sig nóg af því kerfi og þá ekki síst þeir sem af ýmsum ástæðum hafa aldrei fundið sig þar og ekki ráðið við það sem þar er boðið upp á, en ég held að það verði að vera verulegur sveigjanleiki í þessum efnum. Fólk er orðið sjálfráða 16 ára gamalt og á meðan það er réttur fólks að velja milli þess að fara í skóla og fara í vinnu, þá er ekki hægt að svipta fólk á aldrinum 16--18 ára almennum réttindum á vinnumarkaði. Það verður að vera samræmi í því að menn hafi réttinn til að vinna fyrir sér og að njóta þá annarra réttinda sem vinnandi fólk hefur tryggt sér með langri baráttu. Það eru ýmsir tímafrestir í þessu frv. og þar á meðal er þetta ákvæði um fólk sem er búið að vera atvinnulaust í tvær vikur. Ég get ímyndað mér að þetta geti gert mörgum afar erfitt fyrir. Af hverju á fólk að lifa sem er sagt upp skyndilega, t.d. fiskverkunarfólk sem allt í einu fær uppsagnarbréf með viku fyrirvara eins og þar tíðkast oft og tíðum, af hverju á fólk að lifa? Ég býst ekki við því að íslenskt launafólk yfirleitt safni miklu í sjóði til mögru áranna. Og í raun og veru gildir nákvæmlega sama um það ákvæði þar sem talað er um að ef fólk hefur haft meira en svo og svo miklar tekjur, tvöfaldar atvinnuleysisbætur, þá verði það fyrir skerðingu. Það er eins og menn reikni með því að fólk með kannski 110--120 þús. kr. laun á mánuði safni í sjóði. Þetta eru engin laun til þess að leggja til hliðar af, því miður. Það kemur alltaf að þessu sama, og kemur inn í þær viðmiðanir sem hér er að finna, að það eru launin sem eru svo lág sem einmitt speglast í því að það er hópur vinnandi fólks sem einfaldlega er undir atvinnuleysisbótum í launum. Þetta er þvílík hörmung að á þessu verður að taka. Þá kem ég að því ákvæði að eitt af skilyrðunum til þess að fá atvinnuleysisbætur sé það að fólk sé tilbúið til þess að ráða sig í fullt starf. Þarna held ég að nefndarmenn, sem allir eru karlkyns, hafi ansi mikið gleymt sér yfir eðli íslensks vinnumarkaðar og því atriði að það er býsna stór hópur, og ekki síst konur, sem eru í hlutastörfum. Vil ég minna á það sem fram kom í skýrslu Þjóðhagsstofnunar um vinnumarkaðinn sem sýnir að stór hluti giftra kvenna á vinnumarkaði er undir skattleysismörkum í tekjum, um helmingur giftra kvenna, sem segir okkur það að þessi hópur er yfir höfuð í hlutastörfum eða mjög lágt launuðum störfum. Og nú spyr ég: Er það stefna hæstv. félmrh. að ýta undir það að konur og þeir sem eru í hlutastörfum --- það eru ekki eingöngu konur --- ráði sig í fullt starf eða hvað er eiginlega verið að hugsa hér? Ef þessu yrði fylgt strangt eftir þá er ég hrædd um að við yrðum að taka okkur tak bæði í skólakerfinu og dagvistarkerfinu, ef það á að fara að skikka fólk til að taka sér fullt starf. Það stendur reyndar í frv., með leyfi forseta: ,,Úthlutunarnefnd er heimilt að víkja frá þessu skilyrði ef hinum atvinnulausa er ókleift að ráða sig í fullt starf eða ef hann hefur verið í hlutastarfi áður en hann varð atvinnulaus, enda sé hann reiðubúinn að ráða sig í a.m.k. hálft starf.`` Viðmiðunin er þessi, að vera reiðubúinn til að ráða sig í fullt starf. En það á auðvitað að vera reglan að tekið sé tillit til þess að þeir sem eru í hálfu starfi eru væntanlega í því af ákveðnum ástæðum og ef fólk missir sitt starf, hvort sem það er hálft, 75% eða hvað það nú er, þá hafi fólk rétt á atvinnuleysisbótum og þegar það leitar að vinnu, þá sé ekki verið að skikka og skerða bara af því að ekki eru aðstæður eða vilji til þess að vera í fullu starfi. Þarna þarf að vera sveigjanleiki. Það þarf að skoða eðli vinnumarkaðarins. Þá ætla ég að koma að 5. gr. Það hefur reyndar áður verið minnst á það atriði sem þar kemur fram, um þá sem ekki eiga rétt á atvinnuleysisbótum, en í 4. tölul. 5. gr. segir m.a. að þeir sem hafa sagt starfi sínu lausu án gildra ástæðna eða misst vinnu af ástæðum sem þeir sjálfir eiga sök á. Þetta getur verið afar erfitt að meta, þ.e. hvort fólk hafi sagt starfi sínu lausu af gildum ástæðum. Hvað eru gildar ástæður? Við skulum taka t.d. óánægju í starfi af einhverjum orsökum, en rétturinn til bóta samkvæmt þessum tölulið fellur niður í 55 bótadaga í fyrsta sinn. Fólki getur gengið mjög illa að aðlagast sínum vinnustað, það geta verið margar ástæður fyrir því að fólk segir starfi sínu lausu, að ekki sé talað um ef fólk lendir t.d. í einhverjum launadeilum eða einhverju sem það á kannski erfitt með að gefa upp, við skulum segja t.d. kynferðislegri áreitni. Viðkomandi vill ekki gefa upp ástæðuna eða það geta verið einhverjir erfiðleikar í því sambandi. Þetta getur verið afskaplega erfitt að vega og meta. Þá er það 5. tölul. 5. gr., þeir sem hætta námi fyrir lok námsannar. Þetta finnst mér vera afar þröngt. Við skulum hugsa okkur nemanda, hvort sem það er í framhaldsskóla, háskóla eða hvar sem er, sem hefur hugsanlega verið í sumarvinnu, er búinn að vera að vinna allt sumarið, ætlar að byrja í námi, áttar sig á því að námið á ekki við hann eða er þess eðlis --- nemandi, sem t.d. byrjar í verkfræði, áttar sig á því að hann vantar þann grunn sem þarf, hættir í námi og ætlar að ráða sig í vinnu, leitar og leitar að vinnu en fær ekki neitt. Er þetta endilega ástæða til þess að útiloka fólk ef það uppfyllir skilyrðin að öðru leyti? Skilyrðin eru þau samkvæmt 2. gr. að fólk hafi á síðustu 12 mánuðum unnið samtals í a.m.k. 10 vikur miðað við fullt starf. Þetta getur átt við háskólanema sem hefur verið í fullri vinnu að sumri, hann hefur nám, ákveður að hætta námi og þar með rétturinn út í veður og vind. Mér finnst þetta ekki réttlátt, ég verð nú að segja það. Þá ætla ég aðeins að koma að 7. gr. Inn í þá tölu sem menn ganga út frá og sem hér er birt vantar reyndar þá 2% hækkun sem er verið að sækja í öðru lagafrv. en samkvæmt þeim upplýsingum sem ég fékk hjá Atvinnuleysistryggingasjóði í haust eru fullar bætur nú 52.728 kr. Það er fullur mánuður. Þetta eru alveg óskaplega lágar bætur. Þetta eru óskaplega lágar tölur þó við horfumst í augu við þá nöturlegu staðreynd að það er til fólk sem hefur ekki einu sinni þessi laun. Ég vil spyrja um rökin fyrir því að halda í þessa viðmiðun frá gildandi lögum. Töldu nefndarmenn og hæstv. ráðherrar að það væri virkilega ekki ástæða til að reyna að hífa þessar bætur aðeins upp? Ég skil að miðað við ástandið á vinnumarkaði er það erfitt ef meiningin er sú að atvinnuleysisbætur séu ekki hvetjandi til þess að fólk sé frekar á bótum en í vinnu. Og meðan ástandið er svona á vinnumarkaðnum varðandi launin, þá er þetta erfitt við að eiga vegna þess að það er svo augljóst að það þarf að fara töluvert upp fyrir þessar bætur þannig að það borgi sig ekki að vera frekar á bótum heldur en vera að vinna ef fólk þarf að kaupa sér barnagæslu, maður tekur tillit til kostnaðar við það að ferðast til og frá vinnu o.s.frv. En þetta eru samt nöturlegar tölur að horfast í augu við. Þá er það bótatíminn. Ég skil það að auðvitað er erfitt að finna einhverja eðlilega viðmiðun, fimm ár, sex ár, við hvað á að miða? En þarna þarf líka að vera sveigjanleiki og ég tek undir það sem fram kom í máli hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur að í þessu samhengi þarf sérstaklega að huga að þeim sem eru í eldri kantinum á vinnumarkaðnum og fólk sem raunverulega vill fá vinnu og leitar sér að vinnu en er því miður hafnað vegna ýmiss konar fordóma sem eru ríkjandi gagnvart þeim sem eru í eldri kantinum á vinnumarkaði. Það er ömurlegt að vera hafnað á vinnumarkaðnum. Ég þekki ekki hvaða reglur gilda um þetta í öðrum löndum. Það væri fróðlegt að við í félmn. öfluðum okkur upplýsinga um það við vinnslu málsins. Hv. þm. Hjálmar Árnason fræddi mig um það áðan að Danir væru að stefna niður í þessi fimm ár. Þeir hafa náttúrlega orðið mjög langa reynslu af langvarandi atvinnuleysi jafnvel þar sem kynslóð hefur tekið við af kynslóð. Svíar eru með miklu strangari takmarkanir, enda atvinnuleysi nýlega farið að segja til sín hjá þeim. Ljósið er farið að blikka og nú er ég farin að sjá eftir því að við skyldum nú ekki biðja um tvöfaldan ræðutíma en það verður ekki aftur tekið. Það eru nefnilega býsna mörg atriði sem vert er að ræða, hæstv. forseti, ég vil nefna þar t.d. vikulega skráningu þeirra sem hafna úrræðum, þetta er hálfgert refsiákvæði, 

Herra forseti. Ég er mjög feginn því að við fórum ekki þá leið að biðja um tvöfaldan ræðutíma fyrir þau frumvörp sem hér eru undir því að ég held að það fari miklu betur á því og umræðan verði miklu skilvirkari og hnitmiðaðri ef við reynum að setja mál okkar fram í stuttu máli. Satt að segja eru það ekki mjög mörg atriði sem ég vil ræða hérna og ætla á þessu stigi málsins fremur að ræða það almennt. Herra forseti. Það er löngu tímabært að menn taki til hendinni og endurskoði lög, bæði um vinnumarkaðinn og um atvinnuleysistryggingarnar. Ég vil segja það, því að ég get ekki verið í umræðunni síðar í dag um vinnumarkaðsfrv., að ég er ekki algjörlega sammála hv. þm. Ögmundi Jónassyni um að þar sé allt jákvætt. Ég vil sérstaklega koma því á framfæri hér að þar hafa t.d. fulltrúar Öryrkjabandalagsins og Þroskahjálpar ekki sama aðgang og þeir höfðu áður. Þeir áttu fulltrúa í ráðgjafarnefndinni sem áður var til ráðgjafar félmrh. og vinnumálaskrifstofu ráðuneytisins, en í hinni nýju vinnumálastofnun sem verður sett á laggir er ekki gert ráð fyrir því að þessir aðilar eigi fulltrúa. Ég vil hins vegar nota tækifærið til þess, herra forseti, að benda á að samkvæmt frv. um vinnumarkaðinn er gert ráð fyrir því að hæstv. félmrh. skipi tvo fulltrúa án tilnefningar í stjórnina og ég vil gera það að tillögu minni að hv. félmn. velti því fyrir sér hvort ekki sé rétt að fækka þessum tveimur niður í einn og í staðinn verði það fulltrúar Öryrkjabandalagsins eða Þroskahjálpar, sameiginlegur fulltrúi þeirra sem fái sæti í þeirri stjórn. Ég vil segja um það frv. sem hérna liggur fyrir um atvinnuleysistryggingar að mér finnst menn að mörgu leyti hafa tekið jákvætt á þessu máli. Ég tel að við eigum að skoða þetta með opnum huga, stjórn og stjórnarandstaða. Það er ljóst að margt í gildandi lögum þarfnast endurskoðunar. Við þurfum hins vegar að velta því fyrir okkur með hvaða hugarfari menn nálgast þessi mál. Eru menn að reyna að breyta lögunum til þess að koma í veg fyrir misnotkun? Eða eru menn einfaldlega að fara í endurskoðunina til þess að spara? Ég hjó eftir því í allt of stuttri framsöguræðu hæstv. félmrh. að tilgangurinn með þessari endurskoðun var næsta óljós. Og þó að athugasemdir við lagafrumvarpið séu mjög glöggar að flestu leyti þá sakna ég þess að ráðuneytið eða hæstv. ráðherra hafi með gleggra móti gert grein fyrir því hvers vegna menn lögðu í þessa endurskoðun. Hitt verð ég að segja að það er þá hægt að færa það hæstv. félmrh. til hróss að hann hefur í ýmsum efnum stigið miklu styttri skref en hv. þm. Hjálmar Árnason og sú nefnd sem hann stýrði og endurskoðaði lögin lagði til. Það eina sem ég vil segja að sé áfátt við þessar athugasemdir er að ekki er nægilega skýrt tekið fram að hvaða leyti hæstv. félmrh. vék frá tillögum nefndarinnar. Mér sýnist í fljótu bragði að það sé a.m.k. tvennt sem hæstv. ráðherra hefur gert. Það kemur fram í greinargerðinni að því er varðar 4. tölul. 5. gr., þar sem er fjallað um það fólk sem segir starfi sínu lausu án þess að fyrir því séu það sem menn kalla í frv. gildar ástæður eða hefur misst vinnu af ástæðum sem má rekja til þess sjálfs þá leiðir það til missis bóta sem svarar til 55 bótadaga. Það er niðurstaða frv. Hv. þm. Hjálmar Árnason hafði ekki jafnmeyrt og milt hjarta og hæstv. félmrh. vegna þess að undir hans forustu var lagt til að bótamissirinn næmi ekki 55 dögum heldur 72 dögum. Mér þætti vænt um að hæstv. félmrh. mundi í sinni ræðu síðar í dag skýra hvers vegna hann ákvað að draga úr þessu. Var það vegna þess að honum fannst þarna farið fram með allt of harðneskjulegu móti? Ef það var orsökin, hvers vegna féllst hæstv. ráðherra þá ekki á að hafa þetta óbreytt, hafa bótamissinn sem svaraði til 40 dögum? En manni sýnist að þarna hafi reglustikureglan enn einu sinni ráðið. Meðaltalið hafi verið tekið vegna þess að þarna er farið nákvæmlega bil beggja milli núgildandi löggjafar og þess sem hið harða hjarta hv. þm. Hjálmars Árnasonar lagði til.  Það er líka svo að hv. þm. Ögmundur Jónasson gagnrýndi harðlega eitt tiltekið atriði sem varðar 7. gr. frv. Þar er lagt til að bætur geti aldrei orðið hærri en sem svarar fullum dagvinnulaunum einstaklings síðustu sex mánuði fyrir skráningu. Hv. þm. Ögmundur Jónasson færði fullgild rök að því að þarna er vegið að þeim sem eru lægst launaðir. Þarna er vegið að því fólki sem er á strípuðum töxtum. Hann tók dæmi af fiskverkafólki sem missir við þessa breytingu sem svarar 6.000 kr. á mánuði. Hv. þm. Hjálmar Árnason og nefndin, sem hann veitti forstöðu, vildu vera miklu harðari en hæstv. félmrh. Þeir lögðu nefnilega til að atvinnuleysisbætur launamanns gætu aldrei orðið hærri en sem svaraði 90% af dagvinnulaunum hins atvinnulausa síðustu sex mánuði fyrir atvinnuleysið. Í sjálfu sér tel ég ástæðu til þess að fagna því að hæstv. félmrh. hefur a.m.k. í þessum efnum tekið völdin af þeirri nefnd sem starfaði undir stjórn hv. þm. Hjálmars Árnasonar. Ég verð auðvitað að segja að mér finnst með ólíkindum að hv. þm. Hjálmar Árnason og fólk hans skuli hafa lagt nafn sitt við þær tillögur sem hér er lýst og sem hæstv. félmrh. tók til baka. Herra forseti. Ég gat þess í upphafi máls míns að það væri óljóst af þeim athugasemdum sem frv. fylgja hvers vegna menn lögðu í þessa sjóferð. Er það vegna þess að menn óttast misnotkun á gildandi lögum? Ef svo er þá hafði hæstv. félmrh. a.m.k. ekki kjark til þess að segja það upphátt og hann hefur engin dæmi nefnt um misnotkun á kerfinu. Í greinargerðinni kemur heldur hvergi fram að einhvers staðar sé kvíðbogi innan stjórnkerfisins fyrir því að menn séu að misnota kerfið. Þegar frv. er skoðað er ljóst að nánast alls staðar eru þrengingar fyrir hinn almenna launamann, á kjörum þeirra sem þingheimur allur er sammála um að býr við lakastan hlut í þjóðfélaginu, þeirra sem hafa ekki atvinnu, þeirra sem af einhverjum ástæðum hafa tapað störfum sínum og ekki bara beðið fyrir vikið fjárhagslegan hnekki heldur líka hnekki á sálu sinni. Um þetta eru allir sammála. Ef það er svo að menn hafa með einhverjum ráðum verið að misnota þetta kerfi eiga menn að segja það hreinskilnislega og þá eiga menn að segja það í greinargerðinni. Menn eiga að gera þingheimi grein fyrir því af hverju er farið í þessa sjóferð. Þegar ég skoða tillögurnar blasir það við að hér og hvar er verið að ástunda það sem ég kalla kropp, það er aftur verið að fara þá leið að í staðinn fyrir að breyta kerfum kroppa menn fjármuni héðan og þaðan og ævinlega af þeim sem eru illa settir fyrir. Ég sé í fljótu bragði, herra forseti, að í þessu frv. megi benda á átta greinar þar sem beinlínis er verið að spara fjármagn með þessu kroppi. Að minnsta kosti sex þessara breytinga koma beinlínis til þrenginga fyrir kjör fólks. Ein breyting er jákvæð og þar er um kerfisbreytingu að ræða sem sparar 20 millj. kr. Um aðra breytingu má segja að hún vegur a.m.k. ekki að framfæri þess fólks sem lifir illu heilli af atvinnuleysisbótum. Mig langar aðeins að fara yfir þetta, herra forseti. Í 2. gr. frv. er gert ráð fyrir því að lágmarksaldur þeirra sem eiga rétt á atvinnuleysisbótum hækki úr 16 árum upp í 18 ár og það er vegna þess að talið er æskilegt að ungmennum á þessum aldri sé frekar beint inn til skólanna. Herra forseti. Ég segi nú bara: Drottinn minn dýri. Mikið óskaplega er ég sammála þessu. Auðvitað vil ég að sem flestir afli sér sem mestrar reynslu og menntunar. Auðvitað er æskilegt að sem flestir fari í langt nám og þroski hæfileika sína með því að afla sér menntunar. Auðvitað er æskilegt að ekkert atvinnuleysi sé til en það er ekki hægt, herra forseti, að koma með röksemdafærslu af þessu tagi. Það er ekki hægt að bjóða þingheimi upp á það að vegna þess að hv. þm. Hjálmari Árnasyni skólameistara finnst æskilegt að sem flestir fari í skóla eigi beinlínis að kúga fólk, þá eigi að meina fólki á aldrinum frá 16--18 ára að fá atvinnuleysisbætur. Ef það einhverra hluta vegna hefur kosið eða getur ekki farið í skóla er það einfaldlega svipt bótum. Það kemur hláturskjöltur úr stóli hæstv. félmrh. og hann mun væntanlega koma upp á eftir og segja að þetta sé ekki alveg rétt hjá þeim þingmanni sem hér stendur vegna þess að gert er ráð fyrir því að heimild sé til undanþágu. En þannig er þetta í hverri greininni á fætur annarri. Hæstv. ráðherra og hv. þm. Hjálmar Árnason mun koma upp á eftir og segja að þetta sé ekki allt saman rétt vegna þess að heimild sé í slíkum skerðingartilvikum sem frv. gerir ráð fyrir að bæta mönnum samt sem áður þrenginguna. En þetta er samt sem áður einungis heimild. Hægt er að benda á þetta á 4--5 stöðum þar sem þessir herramenn skerða kjör þess fólks sem hefur það verst í landinu því að þar er heimild til þess að hjálpa því aftur. Menn eiga að tala skýrt. Ég veit að hæstv. félmrh. er mér sammála um það. Ræða þín skal vera já, já og nei, nei. Menn eiga að segja skýrt hvað þeir eru að gera hérna. Hvað ætlar hæstv. félmrh. með skósveinum sínum að spara af þessu? 48--56 millj. kr. Það kemur fram í frv. að á íslenskum ungmennum á aldrinum frá 16--18 ára á að spara 48--56 millj. kr. Í 2. gr. er líka gert ráð fyrir því að til þess að öðlast rétt á bótum þurfi fólk að hafa verið atvinnulaust í tvær vikur en ekki í þrjá daga eins og núna er. Í sjálfu sér set ég mig ekkert sérstaklega upp á móti þessu atriði. Það getur vel verið að þetta sé skynsamlegt. En þarna er líka verið að kroppa og hvað er verið að kroppa? 8--16 millj. Er þetta þess virði, hæstv. félmrh. sem alla tíð hefur verið álitinn stórra sanda og sæva. Er þetta þess virði? Ég hygg ekki. Það má halda áfram. Það kemur fram að þeim sem sækjast eftir fullu starfi beri að taka hlutastarfi ef úthlutunarnefndin telur litlar líkur á að viðkomandi fái fullt starf. Þetta er 13. gr. Í 2. gr. er sagt að viðkomandi verði líka að vera tilbúinn til þess að ráða sig í fullt starf. Hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir færði mjög þétt rök sem sýna fram á að þetta er óréttlátt ákvæði sem vegur sérstaklega að fjölskyldufólki, sérstaklega að konum með ung börn. Ég held að þegar menn skoða þetta til hlítar hljóti menn að vera sammála rökum hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur um þetta. Þarna er enn verið að plokka. Af þessu fólki á að plokka 40--56 millj. kr. Ég hef lýst áður hinu vaska hugarfari hv. þm. Hjálmars Árnasonar sem vildi að bótaréttur félli niður um 72 daga bil ef viðkomandi segir störfum sínum lausum af eigin hvötum. Hæstv. ráðherra fór að vísu bil beggja þannig að í dag falla einungis niður sem svarar 55 bótadögum. En eigi að síður skilar þessi breyting skilar 24--28 millj. kr. Mér finnst þetta illa rökstutt og ég á eftir að sjá a.m.k. sæmilega málafylgju fyrir þessu ákvæði. Hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir benti á margvíslegar kringumstæður sem gætu valdið því að menn neyddust til þess að segja störfum sínum lausum eins og atriði sem erfitt er að sanna, erfitt er að sýna fram á og er vaxandi böl á ýmsum vinnustöðum, hlutir eins og kynferðisleg áreitni. Það er hægt að nefna margt fleira. Það er hægt að nefna einelti á vinnustöðum sem menn vita að er til staðar. Ef menn kjósa af einhverjum ástæðum að segja starfi sínu lausu gera menn það væntanlega ekki að nauðsynjalausu eins og árferði ríkir núna, þá er samt sem áður verið að þrengja rétt þessa fólks og plokka af því 24--28 millj. kr. Í 6. gr. er líka verið að skerða bótarétt einstaklinga til samræmis við unninn stundafjölda. Ég segi út af fyrir mig að þarna er um að ræða ákvæði sem ég sé svolitla vitglóru í. Mér finnst ákveðin rökhugsun vera á bak við þetta. Hæstv. ráðherra fór að vísu ekki þá leið að útskýra þessi rök fyrir okkur og það kemur ekki heldur fram í greinargerðinni. Þarna er verið að plokka. Ef öll vinnan er dregin frá við viðbótarútreikning er verið að spara 4, kannski 8 millj. kr. Í 9. gr., sem ég ætla að ræða sérstaklega á eftir, er líka verið að spara um það bil 50 millj. kr., þ.e. með því að setja fimm ára hámark á lengd bótatímans. Í ákvæði 16. gr. er eini sparnaðurinn sem ég get virkilega klappað fyrir og sagt að hv. þm. Hjálmari Árnasyni og hæstv. félmrh. tókst vel upp. Þar eru þeir að reyna að einfalda flókið kerfi og spara. Þar er verið að fækka úthlutunarnefndum úr 32 líklegast niður í 8, eina í hverju kjördæmi. Þetta er ágætt. Það er sparnaður af þessum lið, 18--20 millj. kr. Þetta er gott. Áfram og meira af þessu. Herra forseti. Í annarri grein, sem ég man ekki alveg hver er, er gert ráð fyrir því að Atvinnuleysistryggingasjóður greiði ekki lengur framlag til kjararannsóknarnefndar. Gert er ráð fyrir því í fjárlagafrv. fyrir næsta ár að þarna sé um að ræða 20 millj. kr. Þetta leiðir til 20 millj. kr. lækkunar á útgjöldum Atvinnuleysistryggingasjóðs en það er auðvitað jafnljóst að einhver þarf að greiða þetta. Með einhverjum hætti þarf að fjármagna starf þeirrar nefndar sem hefur reynst okkur í þessum þingsölum og aðilum vinnumarkaðarins mikilvæg stoð. Herra forseti. Ég vildi ræða sérstaklega 9. gr. frv. Það er sú grein sem ég tel að mest siðferðileg álitamál tengist. Þar er gert ráð fyrir því að sett verði fimm ára hámark á lengd bótatíma. Mér þótti hv. þm. Hjálmar Árnason tala af nokkru yfirlæti á síðasta vetri þegar hann var að kynna niðurstöður nefndar sinnar og hann talaði eins og þarna væri um eins konar lagahreinsun að ræða sem gerði það að verkum að menn gætu ekki verið upp í 54 ár á atvinnuleysisskrá. Í fyrsta lagi: Hver hefur verið 54 ár á atvinnuleysisskrá? Hvern langar til þess að vera áratugum saman á atvinnuleysisskrá? En ég fellst á það að hér er um ákveðinn vanda að ræða. Ég veit mörg dæmi þess að í byggðarlögum þar sem er bullandi vinna, þar sem vantar fólk inn á svæðið til starfa eru samt tugir manna á atvinnuleysisskrá. Fólk sem við eftirgrennslan kemur í ljós að hefur ekki getað unnið tiltekinn starfa eða hefur gefist upp á honum einhverra hluta vegna og með nokkrum rökum má segja hæpið að þetta fólk eigi heima á atvinnuleysisskrá. Þetta er fólk sem vegna heilsufars eða vegna einhverra félagslegra aðstæðna er einfaldlega ekki fært um að halda fullu starfi. Það er vandamál sem við verðum að horfast í augu við. Ég get út af fyrir sig fallist á að þetta fólk á líklegast ekki heima á atvinnuleysisskrá. Ég veit ekki hvað þekkt er um hagi þessa fólks, hvað vitað er um fjölda þess. Ég sé á áliti fjárlagaskrifstofu fjmrn. að talið er að um 120 einstaklinga sé að ræða. En það er ekki hægt að setja lög sem beinlínis varpa þessu fólki út á guð og gaddinn en það er verið að gera með þessum frumvörpum. Hv. þm. Hjálmar Árnason hristir höfuðið til neitunar og ég vænti þess þá að hann muni útskýra þetta frekar á eftir. Herra forseti. Hvar í frv. er hægt að benda á einhvers konar bjargræði fyrir þetta fólk? Það kemur að því eftir nokkur ár ef lögin taka gildi óbreytt að þessu fólki verður þokað af atvinnuleysisskrá. Hvað tekur þá við? Sveitarfélögin? Framfærsluskylda sveitarfélagsins á væntanlega að vera hjálpræði þessa fólks. En ekkert tryggir að þetta fólk fái bjargræðið frá sveitarfélögunum. Ég sakna þess í 9. gr. að þar skuli ekkert ákvæði vera inni um að gerð skuli sams konar áætlun fyrir þetta fólk þegar það er að þokast út af atvinnuleysisskrá eins og það kom inn á hana fyrsta sinni. Þá á samkvæmt öðru því frumvarpa sem hér eru undir að gera sérstaka vinnuleitarskrá og það er jákvætt nýmæli sem ég fagna. Ég held að það sé alveg nauðsynlegt til að tryggja hag þessa fólks, að þegar að þeim tímamótum í lífi þess kemur að það þokast út af heimilaðri fimm ára vist á atvinnuleysislistum, verði áður að vera búið að gera viðlíka áætlun um það hvernig það getur bjargað sér í lífinu þegar það nýtur ekki lengur atvinnuleysisbóta. Það þarf að aðstoða það með því að benda því á rétt þess gagnvart sveitarfélögunum og mögulega gagnvart opinberum sjóðum sem það gæti leitað til. Við vitum að þarna er oft um að ræða fólk sem á verulega um sárt að binda, sem er orðið niðurbrotið eftir langvarandi atvinnuleysi. Það er ekki hægt að samþykkja þetta ákvæði nema gert verði ráð fyrir einhvers konar öryggishlíf fyrir það, einhvers konar fallhlíf. Ég sé ekki, eftir að hafa þaullesið þessi frv., að þetta öryggisnet sé nokkurs staðar að finna. Og það verða hv. þm. Hjálmar Árnason og hæstv. félmrh. að sýna okkur áður en þessari umræðu lýkur til þess að menn geti að minnsta kosti leyft sér að vona að í hjarta sínu hafi þeir svolítinn snefil af miskunn.

Herra forseti. Því miður verð ég að taka undir það sem hefur komið fram hjá mörgum sem hafa talað fyrr í þessari umræðu að fátt er um ánægjuleg tíðindi fyrir launaflólk í því frv. sem hér hefur verið lagt fram. Það er enn verið að herða skilyrðin fyrir því að fá bætur úr atvinnuleysistryggingakerfinu og undirtónninn í frv. er sá að nú eigi að hefja refsivöndinn á loft og gera þá atvinnulausu enn meðvitaðri um stöðu sína. Þeir eru nefndir bótaþegar áfram eins og var í gömlu lögunum en það lýsir ákveðnum skoðunum á því hvað þeim sem semja frv. þykir um þá sem missa vinnuna. Ég ítreka að ég tel löngu tímabært að endurskoða lögin um atvinnuleysistryggingar en ég átti satt best að segja von á því að merkilegri endurskoðun kæmi út úr þessu nefndarstarfi en sú sem hér liggur fyrir eftir allan þann tíma sem nefndin starfaði. Ég átti von á einhverjum ferskari vindum, öðrum viðhorfum en þeim sem einkenndu gömlu lögin þar sem undirtónninn er sá að hinir atvinnulausu eru vandamál, klafi á kerfinu, þar sem kerfið bregst við með því að reyna að hrista hina atvinnulausu af sér rétt eins og hver önnur sníkjudýr. Ég gerði mér vonir um að nefndin sem sett var í málið mundi ef til vill leggja áherslu á það í sinni vinnu að ríkisstjórnin reyndi á einhvern hátt að viðurkenna vandamálið sjálft sem er atvinnuleysið og að ef til vill mundi hún um leið viðurkenna á einhvern hátt ábyrgð sína á því að atvinnuleysi skuli vera til staðar. En allt annað hefur komið í ljós í þessu frv. Hæstv. félmrh. mælir hér fyrir frv. til laga um atvinnuleysistryggingar þar sem, ég vil nánast segja, gamla ruslið er dregið fram og þær breytingar sem eru gerðar ganga helst í þá átt að herða að þeim sem þurfa á þessari samfélagsaðstoð aðhalda. Hæstv. félmrh. segir að andi lagabreytinganna sé sá að það eigi að virkja hina atvinnulausu, koma þeim í vinnu með einum eða öðrum hætti. Nú þykist ég vita að hæstv. félrmh. vill vel með þessu. En er þetta svona einfalt? Það er eitthvað til staðar sem heitir atvinnuleysi og þessi tilvitnun mín í ræðu ráðherra hér áðan um að það ætti að virkja hina atvinnulausu með þessum lögum, styður þá kenningu mína að hæstv. félmrh. líti svo á að meginvandamálið séu hinir atvinnulausu, þ.e. að ekki sé hægt að virkja þá, en ekki að það sé eiginlegt atvinnuleysi. Það er grundvallaratriði í þessu máli. Það læðist að manni sá grunur að veikindin frá því í vor hafi kannski tekið sig upp í hæstv. félmrh. en þá þverneitaði hann því að hann hefði brugðist trausti samtaka launafólks með samráðið margumrædda þrátt fyrir að heilt alþýðusambandsþing væri komið á Austurvöll til að lýsa gremju sinni með störf hans. Lærði hæstv. félmrh. ekkert af þessum hremmingum eða hefur hann formlega lýst yfir sambandsslitum við samtök launafólks? Ég tel það að minnsta kosti mjög alvarlegt mál sem hér hefur gerst að fulltrúar samtaka launafólks hafi sagt sig frá þessu nefndarstarfi vegna þess, að því mér skilst, hversu djúp gjá hafi verið á milli þeirra og sjónarmiða hæstv. ráðherra og ef til vill annarra nefndarmanna í málflutningi þeirra vegna þess að ég tel það vera mjög alvarlegt mál þegar samtök launafólks sjá sér ekki fært að starfa í nefndum af þessu tagi sem beinlínis varða mjög brýna hagsmuni fyrir launafólk. Ég verð að segja eins og er að þrátt fyrir mikinn vilja þá sé ekki marga jákvæða hluti, herra forseti, í þessu frv. og ég ítreka að ég er fyrst og fremst að horfa á það út frá hagsmunum þeirra sem eru atvinnulausir, hagsmunum launafólks. Ég vil enn og aftur benda hæstv. félmrh. á það, vegna þess að hann minnist gjarnan á, m.a. áðan þegar hann mælti fyrir frv., að hann hafi vilja til að bæta stöðu fólks sem er atvinnulaust, að til eru ýmsar leiðir sem hæstv. ráðherra hefur ekki farið í þeim efnum og það er af nógu að taka. Hæstv. ráðherra getur gert heilmikið til að laga kjörin hjá launafólki þó hann geti ekki beitt valdi til að hækka launin, ég geri mér grein fyrir því. Hann gæti t.d. lagt fram tillögu um fullgildingu á samþykktum um starfsöryggi sem ég hef viðrað við hann áður í ræðustóli og hann tók reyndar mjög vel í í vor og sagðist mundi vilja gera fyrir haustið. Það er grundvallaratriði sem þarf að tryggja áður en farið er að þrengja enn frekar að kostum launafólks hvort sem er þeirra sem verða fyrir því að verða atvinnulausir eða þeirra sem eru í starfi. En hæstv. félmrh. getur væntanlega ekki gert það með því að fá atvinnurekendasamtökin í lið með sér vegna þess að þau hafa lýst því yfir að þau eru ekki tilbúin til að styðja slíkar breytingar. Hann þyrfti að stilla sér upp við hliðina á samtökum launafólks og launafólki sjálfu gegn atvinnurekendasamtökunum. Ég bíð enn eftir því og vil gjarnan nota tækifærið og spyrja hæstv. félmrh. hvað hann hafi gert í því máli sem hann lýsti yfir í vor að hann mundi beita sér fyrir, þ.e. að samþykkt um starfsöryggi yrði fullgilt þannig að við gætum komið okkur á blað með siðmenntuðum þjóðum varðandi starfsöryggi launafólks. Fleira mætti hæstv. félmrh. gera. Hann gæti t.d. lagfært kolómögulega löggjöf um veikindarétt launafólks sem er algjörlega götótt og orðin liðónýt fyrir fólk sem lendir í því að þurfa á henni að halda. Hann gæti lagt fram hugmyndir um atvinnulýðræði þar sem launafólki væri gert kleift að taka þátt í stjórnun fyrirtækjanna, gera því meðal annars mögulegt að koma að stjórnuninni í stað þess að láta það einungis axla ábyrgðina á efnahagslegum stöðugleika, eins og hér hefur verið gert á undanförnum árum, án þess að nokkur réttindi launafólks séu bætt eða kjörin að öðru leyti. Það gengur ekki lengur að vaða alltaf á skítugum skónum yfir réttindi og yfir kjör fólks. Ég verð því miður að segja að mér finnst enn og aftur þetta frv. sýna að ekkert er verið að gera til að laga stöðu þeirra sem verst eru settir, því miður. Ég átti von á því að það væri a.m. eitthvað jákvætt sem skipti máli í frv. Mér líkar mjög illa sá tónn sem frv. virðist byggja á. Hann snýst um að í þjóðfélaginu sé hópur fólks sem lifi eins og sníkjudýr á kerfinu. Frv. er m.a. ætlað að koma í veg fyrir þetta. Hæstv. félmrh. heyrist trekk í trekk segja sögur af óprútnum flugumferðarstjórum sem leiki á kerfið og hann undrast líka af hverju fólk flykkist ekki í verbúðir út á land til að vinna í fiski á ómögulegum kjörum. Við erum kannski að tala um fjölskyldufólk. Við erum að tala um fólk sem er með börn í skóla. Við erum að tala um fólk sem á maka sem er kannski í vinnu hér í bænum. Og við erum aftur komin að því, herra forseti, að málið snýst líka um starfsöryggi fiskvinnslufólks. Hvers vegna í ósköpunum ætti fólk að rífa sig upp með rótum, flytja búferlum út á land þegar hægt er að segja því upp með svo til engum fyrirvara? Hvers vegna í ósköpunum ætti fólk að gera það vitandi að það fær ómöguleg kjör og það er hægt að segja því upp með engum fyrirvara eins og mörg dæmi voru rakin um áðan? Hæstv. félmrh. verður að byrja á að taka á þessum málum og tryggja launafólki einhver grundvallarréttindi áður en farið er að tala um að fólk eigi að flytjast á milli héraða fyrir vinnu sem kannski er einn, tveir, þrír eða fjórir dagar. Það er einu sinni svo að vandamálið sem hæstv. félmrh. er að fást við er atvinnuleysi eins og reyndar hefur komið fram í umræðunum. Það á sér m.a. rætur í vitlausri hagstjórn. Vandamálið er ekki hinir atvinnulausu fyrst og fremst. Þeir eru fórnarlömb vitlausrar hagstjórnar en ekki rót vandans. Mér finnst kannski vanta í þetta frv. að gera sér grein fyrir því. Hvað varðar einstök efnisatriði frv. þá tel ég nokkur þeirra að minnsta kosti vera mjög umdeilanleg. Þau hafa flest verið nefnd fyrr í umræðunum. Ég vil sérstaklega nefna lengingu refsitímabilsins í 4. tölul. 5. gr. þar sem segir að þeir eigi ekki rétt á bótum sem hafa sagt starfi sínu lausu án gildra ástæðna eða misst vinnu af ástæðum sem þeir sjálfir eiga sök á. Þetta er svipað ákvæði og var áður. En síðan fellur réttur til bóta samkvæmt þessum tölulið niður í 55 bótadaga í fyrsta sinn og skerðist bótatímabil sem því nemur. Þetta tímabil var áður 40 dagar. Þarna er verið að lengja það. Ég tel þetta vera óæskilegt því það liggur ekki ljóst fyrir hvert þetta fólk á að leita um framfærslu á meðan það tekur út þessa refsingu sína sem ég tel að hafi verið nógu mikil fyrir. Og mörg félagsleg vandamál hafa leitt af henni. Spurningin er: Hefur hæstv. félmrh. einhver úrræði fyrir það fólk sem er að taka út þessa refsingu? Hefur hann einhver úrræði fyrir fólk um það hvernig það eigi að framfæra sér þessa 15 daga sem þarna er bætt við? Er félagslega kerfið tilbúið til að taka á móti þessu fólki eða er því bara vísað á guð og gaddinn þar til það hefur afplánað sinn dóm fyrir að hafa misst vinnu af ástæðum sem það sjálft á sök á? Ég vil líka taka undir það sem hér hefur komið fram að það er vægast satt mjög teygjanlegt hvenær fólk missir vinnu af ástæðum sem það sjálft á sök á. Þar erum við líka með ýmis vandamál í kerfinu sem hæstv. félmrh. mætti beita sér fyrir að laga. Ég vil nefna sem dæmi manneskju sem hættir á vinnustað vegna eineltis, vegna skorts á starfsöryggi. Og vegna þess að tilteknar málsmeðferðarreglur vantar um það hvernig taka skuli á slíkum hlutum, mundi manneskja sem hættir vegna eineltis, sem er að verða stærra og stærra vandamál og hefur m.a. verið skoðað uppi í Vinnueftirliti, --- ég veit að hæstv. félmrh. þekkir þann vanda sem fer óðum stækkandi og að það þarf að taka á honum --- eða að henni verður óvært í vinnu vegna þess að hún er lögð í einelti, mundi væntanlega vera talin hafa hætt af sjálfsdáðum nema hún haldi það það lengi út að hún geti beðið eftir að verða sagt upp af einhverjum orsökum. Aftur og aftur komum við að því að ekki er hægt að setja svona reglur með sanngirni nema tryggður sé einhver lágmarksréttur launafólks. Aftur komum við að starfsörygginu. Við búum við þannig umhverfi í dag varðandi uppsagnir að atvinnurekanda er heimilt að segja fólki upp án þess að gefa nokkra ástæðu fyrir því sem er algjörlega óviðunandi. En að auki vantar ýmis úrræði þegar um er að ræða t.d. það sem að snýr að eineltinu, það sem hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir nefndi áðan varðandi kynferðislega áreitni og fleira sem getur gert fólki óvært á vinnustað. Ég tel óæskilegt að gera það að reglu að bótaréttur þeirra sem hætta námi, sem talað er um í 5. tölul. 5. gr., skuli falla sjálfkrafa niður það sem eftir er námsannar. Það er gert ráð fyrir að þeir sem hætta námi fyrir lok námsannar eigi ekki rétt á atvinnuleysisbótum. Réttur til bóta samkvæmt þessum tölulið fellur niður í jafnlangan tíma og eftir stendur af námsönn og skerðist bótatímabil sem því nemur. Nú er ég alveg innilega sammála hæstv. félmrh. í því að við eigum frekar að hvetja ungt fólk til að vera í námi en hvetja það til að fara á atvinnuleysisbætur. En munurinn á okkar sjónarmiðum er kannski fyrst og fremst sá að ég efast stórlega um að ungt fólk sæki í það í stórum stíl að komast inn í þann ,,forréttindahóp`` að vera atvinnulaust. Ég efast um að fólk sæki beinlínis viljandi í það í stórum stíl. Án þess að brjóta algerlega niður vilja hæstv. félmrh. um að vilja hafa fólk frekar í námi en á bótum, mætti setja þarna svipað ákvæði og er varðandi þá sem eru 16--18 ára, þ.e. að það þetta fólk geti í vissum tilvikum sótt um undanþágu og farið þannig inn á bætur. Ég tel að það væri eðlilegra að hafa slíka reglu heldur en hafa þetta undantekningarlaust. Það er heldur ekki hægt annað en að skoða þetta ákvæði í samhengi við það sem hæstv. ríkisstjórn er að gera í málefnum menntafólks. Um daginn var haldinn stór útifundur um þar sem verið var að mótmæla úrræðaleysi ríkisstjórnarinnar varðandi fólk í námi. Það er verið að þrengja að framhaldsskólunum, það er verið að setja á aukin gjöld og álögur á nemendur þannig að það er ekki heldur svo gott að hæstv. ríkisstjórn sé að auðvelda fólki að stunda nám því unga fólki sem vissulega er miklu betur komið í menntakerfinu, einhvers staðar inni í skóla en á bótum á meðan ekki eru til störf fyrir það. Ég held því að við verðum að skoða þetta allt í samhengi og ég mundi treysta þessum vilja hæstv. félmrh. mun betur ef ég sæi að hæstv. ríkisstjórn væri jafnframt að vinna í því að reyna að halda ungu fólki að námi og gera því auðveldara að stunda nám. En í staðinn höfum við ómögulegar reglur um endurgreiðslubyrði námslána og fleira sem hefur verið margrætt á seinustu dögum og fallskatt og ýmislegt sem hæstv. ríkisstjórn getur státað sig af í þeim efnum. Ég tek undir gagnrýni á það að með því að miða bótafjárhæð við dagvinnulaunin sé verið að skerða rétt þeirra sem búa við bágust kjörin og það tel ég ekki vera æskilega þróun. Ég bendi hæstv. félmrh. á að það eru engir flugumferðarstjórar í þeim hópi, held ég. Lögfesting hámarksbótatíma í fimm ár veldur mér nokkrum áhyggjum. Ég get tekið undir það sjónarmið að það sé óeðlilegt að fólk sé svona lengi atvinnulaust eða á atvinnuleysisbótum og má spyrja sig að því þegar fólk hefur verið atvinnulaust í fimm ár hvort kannski sé þannig komið fyrir því að það eigi heima einhvers staðar annars staðar í kerfinu en ég held að á þessu ástandi, þegar fólk hefur verið atvinnulaust í svo mörg ár, þurfi stjórnvöld að taka ábyrgð. Enn og aftur komum við að því að ég sé hvergi úrræði hjá hæstv. félmrh. um hvert þetta fólk á síðan að fara. Ég tel jákvætt að verið sé að auka virkni vinnumiðlana eins og verið er að gera með frv. um vinnumarkaðsaðgerðir varðandi starfsleitarkerfið en ég held að mjög mikilvægt sé að hafa það í huga að ekki er nóg að hjálpa fólki sem hefur verið atvinnulaust lengi að fá vinnu. Það er ekki nóg að hjálpa því að leita að vinnunni heldur þarf fólk sem búið er að vera mjög lengi atvinnulaust líka á stuðningsaðgerðum að halda. Það held ég að allir geri sér grein fyrir sem hafa kynnst því hvernig það fer með fólk að vera atvinnulaust mjög lengi. Ég vil líka segja í lokin að ýmis atriði þessa frv. eru óljós. Reyndar tel ég sum þeirra fela í sér nánast óeðlilegt framsal löggjafarvalds til hæstv. ráðherra og jafnvel til stjórnar Atvinnuleysistryggingasjóðs. Ég vil í þessu sambandi nefna 2. mgr. 1. gr. þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Félagsmálaráðherra skal, að fenginni umsögn stjórnar Atvinnuleysistryggingasjóðs, setja nánari reglur um hvaða skilyrðum sjálfstætt starfandi einstaklingar skulu fullnægja til þess að njóta bóta úr sjóðnum. M.a. skulu settar reglur um hvaða skilyrðum menn verða að fullnægja til þess að teljast sjálfstætt starfandi og vera atvinnulausir.`` Hvað væri hið háa Alþingi að samþykkja með slíkri lagagrein? Við höfum í raun og veru ekki hugmynd um það. Ég nefni fleiri greinar, t.d. 3. mgr. 1. gr. þar sem segir: ,,Ráðherra er heimilt, að fenginni umsögn stjórnar Atvinnuleysistryggingasjóðs, að ákveða að aðrir hópar en launamenn og sjálfstætt starfandi einstaklingar geti notið bóta úr sjóðnum gegn greiðslu iðgjalda. Um bótarétt þessara hópa skal kveða á í reglugerð.`` Hér er verið að heimila ráðherra mikið vald til þess að opna á einhverja tiltekna hópa. Ég tel engan veginn vera nægilegan öryggisventil að fengin sé umsögn stjórnar Atvinnuleysistryggingasjóðs í þessum efnum. Þarna ættu að vera skýrari reglur um þetta í lögunum. Til þess erum við hér að fjalla um það hvernig þessar reglur eigi að vera. Ég vil líka nefna 3. mgr. 2. gr. þar sem segir að stjórn Atvinnuleysistryggingasjóða er heimilt, ég ítreka heimilt, ekki skylt, að setja reglur um það að þeir sem eru á aldrinum 16--18 ára skuli undir sérstökum kringumstæðum eiga bótarétt og að reglurnar skuli síðan hljóta staðfestingu félmrh. Þarna teldi ég aðlilegra að kveðið væri skýrar á um það í lagatextanum hvaða sérstöku kringumstæður þetta væru. Ég tel það vera nauðsynlegt. Í lokin vil ég máli mínu til stuðnings vitna í það sem var til umræðu hér í síðustu viku um lagasetningaraðferðir á hinu háa Alþingi. Þá vorum við að ræða skýrslu umboðsmanns Alþingis þar sem hann gagnrýnir harðlega að því er ég tel í skýrslu sinni fyrir árið 1995 að Alþingi sé oft og tíðum mjög óskýrt í lagasetningu. Þetta valdi oft ákveðnum túlkunarvanda og ákveðnum vandamálum þegar síðan á að fara að túlka þessar reglur í hinum ýmsu nefndum og ráðum og hér og þar í stjórnsýslunni. Umboðsmaður ítrekar og leggur mikla áherslu á að Alþingi hafi skýra og skilmerkilega löggjöf fyrir þá sem eiga eftir henni að fara. Líka er varað sérstaklega við því í skýrslu umboðsmanns að þegar nánast er verið að framselja löggjafarvaldið, t.d. í hendur t.d. framkvæmdarvaldsins með því að kveða á um að tiltekin atriði skuli vera í reglugerð þá komi það skýrlega fram hver þau eigi að vera í megindráttum síðan er hægt að kveða á um það í reglugerð. Það er allt annar hlutur en að setja ákvæði í lög sem segir --- ég get ekki fallist á svona ákvæði: ,,Stjórn Atvinnuleysistryggingasjóðs er heimilt að setja reglur um að þeir sem eru á aldrinum ... `` Þarna tel ég að Alþingi, sem hefur löggjafarvaldið þrátt fyrir allt þurfi að setja skýrari ramma utan um það um hvað þessar reglur eigi að vera. Við getum síðan falið hæstv. félmrh. í samráði við stjórnir og nefndir, sem starfa á vegum hans, að útfæra þær reglur nánar. Ég tel að þessum skýrleika laganna sem umboðsmaður Alþingis hefur lagt áherslu á sé ekki nægilega framfylgt með þessum ákvæðum.

Herra forseti. Hv. þm. varð tíðrætt um hækkun aldursmarka í 18 ár. Fyrir utan að það er væntanlega tómt mengi vegna þess að það eru mjög fáir sem eru komnir með þá starfsreynslu að þeir fái atvinnuleysisbætur á þessum aldri vil ég benda á að þetta er rökrétt með hliðsjón af 13. gr. barnalaga, nr. 20/1992, en þar er kveðið á um framfærsluskyldu foreldra til 18 ára aldurs og jafnvel til 20 ára aldurs ef barnið er í námi eða starfsnámi. Það er því mjög rökrétt að menn séu ekki á atvinnuleysisbótum á sama tíma og þeir eru á framfærslu foreldra sinna. Herra forseti. Ég skil ekki hvers vegna flugstjórar fá atvinnuleysisbætur þegar gæslufólk vantar á barnaheimili. Það yrði örugglega vinsælt hjá krökkunum að fá sögur fyrrverandi flugstjóra af störfum sínum.

Herra forseti. Ég heyri að hv. þm. hefur ofurtrú á flugstjórasögum og það er kannski gott og blessað. En ég vil gera athugasemd við það að hann talaði um að mér hefði orðið tíðrætt um að það ætti að hækka aldursmörkin í 18 ár. Það sem ég sagði var það að ég teldi eðlilegra að skýr rammi væri um þetta og ef þetta væri gert ætti tilgangurinn að vera sá að ýta fólki inn í menntakerfið frekar en að það færi frá menntakerfinu yfir á bætur. Þá þyrfti menntakerfið að vera í stakk búið til að taka við því fólki. Það var fyrst og fremst það, herra forseti, sem ég sagði um þessi aldursmörk. Ég gagnrýndi þau aðallega út frá þessu sjónarhorni en ekki að óæskilegt væri í sjálfu sér að börn væru á framfæri foreldra sinna til 18 ára aldurs eða í skóla. Ég tel það þvert á móti mjög æskilegt þannig að það er ekki rétt að ég hafi gagnrýnt þetta harðlega eða að mér hafi orðið tíðrætt um þetta ákvæði. Ég kannast ekki við það.

Virðulegi forseti. Í upphafi þykir mér rétt að leiðrétta það sem mátti skilja af máli hv. þm. Bryndísar Hlöðversdóttur að hv. þm. Ögmundur Jónasson, jafnframt formaður BSRB, og Hervar Gunnarsson, einn af varaforsetum ASÍ, hefðu sagt sig frá starfi nefndarinnar. Það er rétt að taka fram að nefndin hélt, ég held ég fari rétt með, 28 fundi og þeir félagar sem ég nefndi áðan störfuðu allan tímann, sátu þessa 28 fundi en hins vegar skiluðu þeir séráliti um annað frv. Nefndin stóð öll að frv. til laga um vinnumarkaðsaðgerðir en þeir sem ég nefndi áðan skiluðu hins vegar séráliti um nokkur tiltekin atriði. Þá kom jafnframt fram í máli hæstv. félmrh. að hæstv. félmrh. hefði tekið inn í það frv., sem hér er til umræðu, flest af þeim atriðum sem þeir fjölluðu um í minnihlutaáliti sínu. Mér þykir því rétt í upphafi að minna á þetta og leiðrétta þann misskilning sem kom fram í ræðu hv. þm. Ég harma einnig að ekki skyldu þessi frv. vera rædd bæði saman, þ.e. frv. um vinnumarkaðsaðgerðir og frv. til laga um Atvinnuleysistryggingasjóð, því í rauninni tel ég útilokað að fjalla um annað án hins. Eins og m.a. hefur komið fram í ræðu hæstv. félmrh. og í ræðu hv. þm. Ögmundar Jónassonar var litið svo á í nefnd þeirri sem skilaði tillögum til hæstv. félrmh. að frv. til laga um vinnumarkaðsaðgerðir og þær ráðstafanir sem þar er gert ráð fyrir væru forsenda þess sem fylgdi í hinu frv. Það er rétt að líta aðeins nokkra áratugi aftur í tímann og má segja að í það heila tekið hafi Íslendingar borið gæfu til að hafa næga vinnu frá síðari heimsstyrjöldinni. Þó hefir ávallt komið tímabundið atvinnuleysi sem gjarnan hefur mátt tengja við tímabundnar sveiflur tengdar vertíð, sláturtíð og hinum hefðbundnu atvinnugreinum sem voru lengst af og eru ráðandi hér í dag. Með öðrum orðum hefur atvinnuleysið eins og Íslendingar hafa þekkt það á þessari öld verið háð sveiflum í hinum hefðbundnu atvinnugreinum. Má segja að þau lög og þau úrræði sem við höfum starfað eftir hafi tekið mið af þessum bakgrunni, tímabundnum sveiflum tengdum vertíðum, sláturtíð og þar fram eftir götunum. Það er líka ljóst að atvinnulíf okkar er að breytast. Segja má að við séum núna að fara um sumt í gegnum róttækt breytingaskeið í atvinnulífi þjóðarinnar. Við sjáum hvað hefur verið að gerast í sjávarútvegi. Sú hagræðing sem þar er að nást fram hefur m.a. leitt til þess að störfum hefur fækkað, bæði sjómannsstörfum og í fiskvinnslu. Það fylgir tækniþróun, hagræðing og áfram má telja. Öllum er í fersku minni það sem hefur verið að gerast í landbúnaði og þeirri byggðaþróun sem hefur átt sér stað á síðustu áratugum má segja þar sem fólk hefur hægt og bítandi verið að flytja úr sveitum og sjávarþorpum landsins á mölina eða til höfuðborgarinnar þar sem núna býr um það bil helmingur þjóðarinnar. Við erum til allrar hamingju að upplifa að upp spretta nýjar atvinnugreinar. Ég nefni ferðaþjónustu, ég nefni tölvuiðnaðinn og áfram má telja að ógleymdri þjónustunni sem líklega má kalla mannfrekustu atvinnugrein í landinu. Þessu fylgir hér eins og annars staðar stöðugt vaxandi krafa um aukna menntun, sérstaklega þó starfsmenntun. Þetta þýðir með öðrum orðum að þjóðin er á viðkvæmu og erfiðu breytingaskeiði í atvinnulegu tilliti og ég tel að framkvæmd og hugmyndafræði um atvinnuleysi hafi ekki tekið mið af þeim breytingum sem hafa verið að eiga sér stað og eru að eiga sér stað. Hins vegar, eins og fram hefur komið í ræðum hv. þm. í dag, m.a. hv. þm. Kristínar Ástgeirsdóttur, er atvinnuleysi að verða varanlegt. Við erum að upplifa að jafnvel önnur kynslóð fólks, ungt fólk, elst upp við atvinnuleysi foreldra sinna og lendir sjálft í þeim hörmungum sem atvinnuleysið er. Ef við lítum hins vegar á umhverfi núgildandi laga og framkvæmd þeirra kemur mjög glögglega fram hvað sá þáttur hefur lítið fylgst með þróun er ég gat áðan um hér í atvinnulegu tilliti. Segja má að lög um Atvinnuleysistryggingasjóð eins og þau hafa verið framkvæmd að undanförnu hafi að mestu verið rekin á þeirri hugmyndafræði að um sé að ræða skráningu og eftirlit. Miklu minna um skipulega leit, atvinnuleit fyrir það fólk sem hefur lent í þeirri ógæfu að verða atvinnulaust. Til allrar hamingju eru á þessu nokkrar undantekningar. Ég nefni sérstaklega Vinnumiðlun Reykjavíkurborgar og það sem hefur verið unnið þar á síðustu missirum undir forustu Oddrúnar Kristjánsdóttur. Ég nefni vinnumiðlun sem verkalýðsfélagið á Akranesi hefur staðið fyrir. Ég nefni það sem Akureyrarbær hefur staðið fyrir og nokkra slíka staði. En í heildina tekið er um að ræða skráningu og eftirlitsþátt í stað þess að vera vinnuleit og koma fólki af atvinnuleysisskrá. Vitaskuld er ekki hægt að útrýma atvinnuleysi með lögum. Það segir sig sjálft en mér finnst eiginlega hafa gætt þeirrar tilhneigingar í ræðu nokkurra hv. þm. að með lögum um Atvinnuleysistryggingasjóð væri hægt að afnema atvinnuleysi. Það gerist á öðrum stað. Hér er einungis verið að fjalla um frv. sem fjallar um Atvinnuleysistryggingasjóð en það er eitt af þeim tækjum sem samfélagið hefur ákveðið að nota til þess að styðja þá sem lenda í hörmungum atvinnuleysis. Fólk hefur verið mjög rígbundið við svæði á landinu. Ég nefni sem dæmi að þegar skipaiðnaðurinn tók að rétta úr kútnum norður á Akureyri og vantaði fólk í málmiðnaði voru þó nokkur dæmi um atvinnulaust fólk í málmiðnaði sunnan lands. Vitaskuld er erfitt að taka á þessu en við þurfum samt að skoða landið. Hvar er vinnu að fá og hvernig fylgir byggð því. Við verðum líka að viðurkenna það sem hefur komið fram í viðtölum, m.a. í þeirri nefnd sem undirbjó þetta frv. Í viðtölum við fólk sem starfar á vegum Atvinnuleysistryggingasjóðs og við hinar ýmsu vinnumiðlanir landsins, er mjög algengt að fólki sem er boðin vinna neitar þeirri vinnu af ýmsum ástæðum og starfsfólk vinnumiðlana hefur í rauninni átt mjög erfitt með að bregðast við eða rengja þær ástæður sem fólk hefur gefið upp við neitun. Við skulum líka ræða það opinskátt, þó ekki hafi verið gerð vísindaleg úttekt á því, að mjög sterkur grunur leikur á því að Atvinnuleysistryggingasjóður hafi verið misnotaður. Fólk vinni svonefnda svarta vinnu en sé á bótum. Og það særir réttlætiskennd fólks sem stritar daglangt fyrir skítakaupi, lágu kaupi, horfir síðan upp á nágranna sína vinna svarta vinnu en njóta stuðnings úr Atvinnuleysistryggingasjóði. Þetta er auðvitað viðkvæmt mál en við þurfum samt að ræða það opinskátt. En ég hygg nú engu að síður að dálítillar tilhneigingar gæti til þess að ofgera þennan þátt en hann er óréttlátur eigi að síður. Þá er vert að hafa í huga að atvinnuleysi er mest meðal þeirra sem eru ófaglærðir, þeirra sem ekki hafa notið skólagöngu eða aflað sér starfsmenntunar. Enda kemur fram í skýrslum frá OECD, í skýrslum frá ESB og fleiri alþjóðlegum stofnunum að sem úrræði til að leysa atvinnuleysi er lögð mjög þung áhersla á að efla starfsmenntun sem vopn í baráttu einstaklings gegn atvinnuleysi. Það hefur líka verið vandamál að mörg grá svæði hafa myndast þar sem nokkuð óljóst hefur verið hver fer með þessi málefni. Um sumt er það ríkið, um sumt eru það sveitarfélög, um sumt eru það verkalýðsfélög en heildarsýnin hefur ekki verið til staðar. Undan þessu hefur verið kvartað af ýmsum aðilum. Þá er rétt að benda á stöðu svonefndra einyrkja, sérstaklega trillukarla, vörubílstjóra og bænda, að lagarammi hefur ekki verið tilbúinn til að taka við þeim þegar þeir missa sinn atvinnurekstur. Áfram má telja en þetta er í rauninni sá bakgrunnur sem málefni atvinnuleysis eru byggð á í dag og sá bakgrunnur sem núgildandi lagarammi er sprottinn upp úr. Markmið frv. er að reyna að taka á þessu máli. Þetta eru viðkvæm mál, þetta eru erfið mál en ég hygg að allir séu sammála um að koma þurfi á breytingum. Hér hafa ýmis stór orð verið látin falla og ég geri mér fyllilega grein fyrir því að nefnd sú, sem oft hefur verið gerð að umtalsefni í þessari umræðu, er ekki með patentlausnir en það þori ég að ábyrgjast að hver einasti nefndarmanna lagði sig fram um að skila sínu besta og ég efast ekki að hv. félmn. mun skerpa á ýmsum ákvæðum sem hafa komið fram í umræðunni og er lagfæringa þörf. Meginatriði er að hreyfa þessu máli. Um það eru allir sammála. Mig langar aðeins, á þeim stutta tíma sem hér er til ráðstöfunar, að nefna nokkur þau atriði sem ég tel skipta mestu máli við þessi frv. Það er í fyrsta lagi að samkvæmt frv. er gert ráð fyrir að sérstök stofnun, ekki deild í ráðuneyti heldur sérstök stofnun undir yfirstjórn aðila vinnumarkaðarins fari með þessi mál. Ég tel það vera afskaplega mikilvægt til þess að heildarsýn náist og skilvirkni aukist. Þetta tel ég afskaplega mikilvægt. Í öðru lagi er vert að benda á það að gert er ráð fyrir svæðisvinnumiðlunum og þar er í rauninni, ef svo má segja, grasrótin í þeirri stofnun sem um er að ræða. Og til að fyrirbyggja þann misskilning að um miðstýrða stofnun verði að ræða þá er gert ráð fyrir að hver svæðisvinnumiðlun á hverju svæði hafi sérstaka stjórn skipaða heimamönnum. Heimamönnum úr atvinnulífi og úr framhaldsskólum þess svæðis vegna þess að það eru heimamenn --- fulltrúar atvinnulífsins, verkalýðshreyfingar og atvinnurekenda sem hafa besta sýn yfir stöðu mála, atvinnumála á sínu svæði og eru líklega færastir um að leysa þau mál sem upp koma. Það var lögð mikil áhersla á það í nefndarstarfinu og í tillögum nefndarinnar að starfsfólk svæðisvinnumiðlana verði mjög virkt í heimsóknum til fyrirtækja til að skapa gagnkvæmt traust á milli þessara svæðisvinnumiðlana og þeirra fyrirtækja og fólks sem býr á því svæði. Það tel ég vera afskaplega mikilvægt og kannski lykilatriðið. Og hér er ekki einungis verið að ræða um vinnumiðlun fyrir atvinnulaust fólk heldur líka fyrir það fólk sem vill skipta um atvinnu. Það er rétt að skjóta því inn að gert er ráð fyrir að allar svæðisvinnumiðlanir og undirstofnanir þeirra verði tölvutengdar þannig að einstaklingar eigi að geta komið inn á hvaða svæðisvinnumiðlun sem er og fengið yfirlit um þau störf sem vonandi verða í boði á landinu öllu. Ég nefni líka gildi þess að litið verði á landið sem eitt vinnusvæði og verið er að fjalla um fólk sem er á vinnumarkaðinum, þ.e. bæði þá sem eru starfandi og þá sem hugsanlega eru atvinnulausir. Ég get tekið undir þá gagnrýni sem fram hefur komið að sá styrkur eða þær bætur eða hvaða orð menn vilja nota sem ætlaðar er hinum atvinnulausu eru skammarlega lágar. Þar er auðvitað ákveðinn vandi sem snertir þá launastefnu sem almennt er í landinu og um það eru flestir sammála. Lægstu laun eru skammarlega lág. En við þurfum samt að horfast í augu við að það hlýtur að vera í alla staði eðlilegt að hvetjandi sé fyrir einstakling að stunda vinnu frekar en að vera ekki í vinnu. Um það hygg ég að flestir séu sammála. Ég vil líka nefna það ákvæði sem er fjallað um í frv. til laga um vinnumarkaðsaðgerðir þar sem reynt er að benda á þau úrræði sem tengjast svokallaðri skylduvirkni. Það er rétt að leggja verulega þunga áherslu á það, ef tekst að framkvæma þetta þá er það kannski eitt af þeim atriðum sem skipta hvað mestu máli, þ.e. í fyrsta lagi að vera með skilvirka vinnumiðlun. Í öðru lagi að þjónustan þar verði mjög styrkjandi fyrir einstaklinginn og hverjum einstaklingi sé hjálpað og hann aðstoðaður og hvattur til að gera vinnuleitaráætlun. Takist ekki að finna hefðbundin launuð störf er gert ráð fyrir því að svæðisvinnumiðlun með fyrirtækjum og atvinnulífi á svæðinu bjóði störf af ýmsum toga sem ekki er tími til að rekja hér en ég vísa til skýringar við 10. gr. í frv. til laga um vinnumarkaðsaðgerðir. Þar er fjallað um nýsköpun. Við erum að reyna að tengja þátt nýsköpunar inn í þetta, leita að nýjum tækifærum, endurmenntunarstefnu fyrirtækja, tilraunir með sveigjanlegan vinnutíma o.s.frv. Ég vísa til þessa þáttar. Hér hafa ýmsir hv. þm. gert töluvert úr ákvæðunum um fimm ára hámarkstíma. Vitaskuld er það viðkvæmt atriði og verður örugglega lengi umdeilt. En ég bendi á hvað er í gildi í okkar nágrannalöndum. Danir eru á sömu leið, Svíar eru með innan við tvö ár hjá þeim sem eru undir 60 ára. Ég bendi á Þjóðverja, Hollendinga og okkar helstu samkeppnisþjóðir. En ég bendi líka á að við erum ekki að tala um samfelld fimm ár. Við getum tekið dæmi af einstaklingi sem hefur verið atvinnulaus í eitt ár, fær síðan vinnu í hálft ár og missir þá vinnu, hann hefur þar með bætt þessu hálfa ári við rétt sinn til bóta. Þannig að við erum ekki að tala um samfelld fimm ár. Ég vil líka leiðrétta þann misskilning sem hefur komið fram í ræðum nokkurra hv. þm. um 18 ára ákvæðið. Það er ekki verið að banna fólki að vinna. Hins vegar er verið að leggja þá meginstefnu að unglingur, segjum 17 ára gamall sem missir atvinnu, hvort er hann betur kominn á bótum eða að afla sér starfsmenntunar? Ég vil vitna til þess sem er m.a. að gerast í skólakerfinu. Ég bendi á þær starfsmenntabrautir sem eru að koma upp í Borgarholtsskóla, hinum nýja, í Reykjavík. Ég bendi á það sem er að gerast í Menntaskólanum í Kópavogi, í Fjölbrautaskóla Suðurnesja, þar sem er að koma inn fjöldi af nýjum starfsmenntabrautum og þær munu verða komnar innan fárra missira í flesta skólana. Og ég segi: Það er hiklaust heppilegra fyrir ungan mann eða konu að vera í starfsnámi að afla sér starfsréttinda en að vera á atvinnuleysisbótum. Tími minn er að renna út og mér gefst ekki tími til að fara yfir alla þætti en meginatriðið er að gert er ráð fyrir því að byggja upp og styrkja einstakling til að vera virkan í stað þess að einangrast félagslega. Allar rannsóknir sýna að sá sem lendir í ógæfu atvinnuleysis 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. 7. þm. Reykn. fyrir þessa ræðu því hann var formaður í nefndinni sem samdi frv. Satt að segja hefði ég viljað spyrja hann að því í fyrsta lagi, sem kom ekki fram í máli hans, hvað er gott í frv. fyrir hinn atvinnulausa. Það er eiginlega alveg nauðsynlegt að vita það hvaða skoðun formaður nefndarinnar hefur á því máli því ekki hækka atvinnuleysisbæturnar sem eru þó svínslega lágar eins og hann viðurkenndi. Það er verið að lækka atvinnuleysisbætur. Eins og kom fram kom í ræðu hv. þm., Ögmundar Jónassonar, þá sýnist mér að það sé verið að lækka atvinnuleysisbætur einhvers staðar á bilinu 5--10% þegar um lágmarkskauptaxta er að ræða, t.d. taxtann sem er núna lægstur talinn og er rétt liðlega 49 þús. kr. á mánuði. Þetta fólk gæti í dag, eins og staðan er eftir því hvað virkir dagar eru margir í mánuðinum, verið með um 51 til 53 þús. kr. en það er verið að lækka þetta kaup. Og hv. þm. og hæstv. ráðherra, ef hann væri hér, skulda þinginu skilagrein á því hvernig stendur á því að það er verið að lækka þetta kaup hjá þeim allra allra lægstu á Íslandi. Hvaða efnahagslegu, félagslegu og pólitísku rök eru fyrir því að það verði að lækka kaupið hjá þessu fólki? Það verður að svara því. Hvaða brýna nauðsyn ber til að lækka einmitt þetta fólk í kaupi? Í öðru lagi vil ég spyrja hv. þm. hver er afstaða einstakra aðila til þessa frv. úti í þjóðfélaginu sem komu þó nærri málinu. Var fjallað um það í stjórn Atvinnuleysistryggingasjóðs? Var fjallað um það á vegum sveitarfélaganna að það er í raun og veru verið að taka vinnumiðlunarmálin af þeim? Þetta nefni ég sérstaklega að því varðar t.d. Reykjavík þar sem menn hafa verið að byggja upp mjög virka vinnumiðlun á vegum sveitarfélagsins. Var haft samráð eða rætt við fulltrúa borgarstjórnar Reykjavíkur og/eða annarra sveitarfélaga áður en þetta frv. var hér lagt fyrir?

Virðulegi forseti. Spurt var um hvort rætt hefði verið við stjórn Atvinnuleysistryggingasjóðs og Vinnumiðlun Reykjavíkur og fulltrúa Reykjavíkurborgar. Því er til að svara að nefndin sem skilaði tillögum til ráðherra hélt einn sérstakan fund hjá Vinnumiðlun Reykjavíkurborgar og fékk þar að auki Oddrúnu Kristjánsdóttur á sinn fund sérstaklega. Ég vitnaði til þess í ræðu minni hér áðan. Starfsmaður Reykjavíkurborgar, Nikulás Einarsson, var einn af nefndarmönnum, starfsmaður Atvinnuleysistryggingasjóðs var ritari nefndarinnar og starfsmaður. Hvað er svona gott við þetta frv.? Um það má lengi deila. Ég tel að það sem meginmáli skiptir og reyndi að færa fyrir því rök, kannski ekki með nógu skilmerkilegum hætti hér áðan, fyrir hinn atvinnulausa er í fyrsta lagi það að skilvirkri atvinnumiðlun skuli verða komið á ef það tekst. Það er gífurlega mikilvægt fyrir hinn atvinnulausa. Það hefur ekki verið skilvirkt hér á landinu í dag með undantekningum þó sem ég nefndi áðan. Það er mjög gott. Í annan stað nefni ég þær hugmyndir sem eru kynntar og ég vitnaði til í skýringum með 10. gr. í frv. um vinnumarkaðsaðgerðir. Ef tekst að koma þeim störfum á sem þar eru tilgreind og hinn atvinnulausi fær störf í stað þess að vera í félagslegri einangrun þá er það mjög jákvætt. Það er uppbyggjandi og það er styrkjandi og það er fátt sem mun hjálpa einstaklingum jafnmikið til þess að komast aftur inn á vinnumarkað.

Hæstv. forseti. Það fór því miður eins og mig grunaði að það eru engin svör til við þeim spurningum sem ég bar fram áðan vegna þess að afstaða þeirra aðila sem ég spurði um liggur ekki fyrir þó það hafi kannski verið rætt við þá á einhverju stigi málsins. Og það sem verra er þá komu ekki fram svör við þeirri spurningu hvaða nauðsyn rak formann nefndarinnar og ríkisstjórnina til þess að lækka kaup atvinnuleysingja á Íslandi. Hvaða nauðsyn rak nefndina til þess að gera tillögu um það með þeim hætti sem hér liggur fyrir? Og að lokum, hæstv. forseti, sem er nauðsynlegt að nefna við hv. þm. líka því hann kemur einnig að því sviði, hvaða skýring er á því að sama ríkisstjórn og leggur til að 16 til 18 ára unglingum sem af einhverjum ástæðum hafa hrökklast út úr skóla og inn á vinnumarkað, sem getur svo ekki tekið við þeim, er ætlað að fara aftur í skóla vegna þess að það sé útilokað fyrir þá að komast inn í þetta atvinnuleysisbótakerfi? Skóla sem hv. þm. gerir tillögu um að skera niður fjármuni til á því sama þingi og í þeim sama mánuði og við erum að fjalla um þessi mál. Það er auðvitað alveg óhjákvæmilegt, hæstv. forseti, að þingmenn stjórnarflokkanna sem taka að sér að bera ábyrgð á þessari ríkisstjórn reyni að setja hlutina upp í eitthvert rökrænt samhengi. Það gengur ekki að líða það að menn komi hér með frv. af þessu tagi sem gerir ráð fyrir því að henda unga fólkinu út úr atvinnuleysisbótaréttindakerfinu, því sama unga fólki og sömu menn eru að henda út úr skólunum í landinu.

Virðulegi forseti. Ég tel að málflutningur af þeim toga sem síðasti ræðumaður viðhafði sé ekki mjög málefnalegur og töluvert slitinn úr samhengi. Ég vil líka vekja athygli hv. þm. á því að hér liggur fyrir frv. Hv. þm. spurði um afstöðu einstakra aðila, ég nefndi að þessir aðilar hefðu átt ýmist fulltrúa í nefndinni ellegar þeir hefðu komið á fundi nefndarinnar. Og það ætti þingreyndur maður eins og hv. þm. Svavar Gestsson að vita að hér er verið að ræða um frv. sem fer væntanlega til nefndar og eins og þingmenn vita þá senda nefndir mál út til umsagnar. Þannig að allir þeir aðilar eiga eftir að koma til umsagnar í þessu máli. Hvað varðar unga fólkið þá skal ég ekkert fara dult með þá skoðun mína að skólamenn víða hafa veitt þeirri þróun athygli að ungt fólk tekur þá ákvörðun á miðri önn að hætta námi til þess ýmist að fara að vinna eða þá að komast á bætur. Það sjónarmið hefur vaxið ótrúlega hratt. Og mér þykir ástæða til þess að hafa áhyggjur af því og ég held að með hagsmuni ungs fólks í huga sé eðlilegt að þrengja rammann þannig að þau sitji út önnina, enda er önnin í rauninni ekki nema þrír til fjórir mánuðir. Það er eðlilegra, tel ég, fyrir ungt fólk að sitja önnina til enda. Og ég held að það aðstoði marga foreldra sem vilja að börn þeirra stundi nám til loka annar. Síðan geta nemendur tekið sér frí frá námi.

Herra forseti. Við ræðum hérna frv. um atvinnuleysistryggingar en jafnframt liggur fyrir þinginu frv. um vinnumarkaðsaðgerðir sem er mjög nátengt og er eiginlega útilokað að ræða annað frv. án hins en sú var ákvörðun var tekin að það yrði ekki gert. Herra forseti. Atvinnuleysi er persónulegt böl sem oft á tíðum verður að persónulegum harmleik. Skilaboðin sem hinn atvinnulausi einstaklingur fær eru þau að hann sé óþarfur, hann sé ekki fullgildur borgari í landinu. Hann taki ekki þátt í því að skapa verðmæti. Jafnvel þegar menn stofna til átaksverkefna til þess að veita þessum einstaklingi vinnu þá hefur hann það á tilfinningunni að hann sé í rauninni eingöngu að vinna til þess að vinna en ekki til þess að búa til verðmæti. Allt þetta leiðir til niðurbrots á sjálfsvirðingu einstaklingsins sem oft innan ekki mjög langs tíma, jafnvel innan sex mánaða, leiðir til þess að maðurinn verður öryrki. Maðurinn sem var fullvinnandi er orðinn öryrki vegna þess að hann er búinn að missa allt sjálfstraust. Hann þarf á hverjum degi að horfa á eftir maka sínum og börnum í vinnu og sitja eftir heima aðgerðarlaus og bíða eftir því að fá vinnu. Þetta er niðurbrjótandi. Herra forseti. Í öllum kerfum sem búin hafa verið til kemur upp misnotkun. Misnotkun sem gerir það erfitt að veita þá félagslegu þjónustu sem við í rauninni viljum. Þá þarf oft að taka til hendinni og skerða og takmarka til þess að koma í veg fyrir misnotkunina. Og minnka þannig í rauninni þá þjónustu sem við vildum gjarnan veita. Við horfum upp á raunverulega atvinnulaust fólk. Það er sérstaklega eldra fólk sem hefur staðnað í vinnu sinni, störfin eða iðnin sem það stundaði hefur verið lögð niður eða er orðin úrelt eða henni hefur verið breytt. Við horfum líka upp á staðbundið atvinnuleysi á ýmsum minni stöðum þar sem fyrirtækjum er lokað eða umsvif minnka. Svo horfum við upp á unglinga sem detta út úr skóla og fá enga starfsmenntun og geta í rauninni hvergi unnið. Þetta er hið raunverulega atvinnuleysi. Og þetta er það atvinnuleysi sem við viljum bæta. Svo horfum við upp á það að í núverandi kerfi er nokkuð um fólk sem í rauninni er ekki fært til að vinna. Þetta er fólk sem er sjúkt, getur ekki unnið nema mjög takmarkað eða viss störf og er í rauninni ekki atvinnulaust í þeim skilningi að það sé tilbúið að taka að sér hvaða starf sem er. Svo horfum við upp á ofnotkun á kerfinu. Það er fólk sem er ekkert á vinnumarkaði, ætlar sér ekkert á vinnumarkað. Það er fólk sem er t.d. að sinna börnum sínum og telur sér ekki henta að fá vinnu en þiggur engu að síður atvinnuleysisbætur eins og kerfið er í dag. Og svo horfum við upp á hreina misnotkun. Misnotkun felst í því að maður sem tekur atvinnuleysisbætur er jafnframt í vinnu annars staðar sem þá er væntanlega svört og ekki gefin upp og ekki borgað af henni skattar og skyldur. Ég ætla ekki að leggja dóm á það hvernig skiptingin á milli þessara hópa er en margir hafa sagt mér og ég hef trú á því að misnotkunin og ofnotkunin sé umtalsverð. Hér eru í húfi miklir fjármunir, 3.000 milljónir á ári, og ef tækist að minnka ofnotkunina þá mundu sparast hundruð milljóna ef ekki milljarðar. Herra forseti. Við erum að búa til fátækragildrur. Sú misnotkun sem ég nefndi áðan grefur undan siðferði og veldur gremju hjá þeim sem eru að vinna. Hvatinn til að vinna hjá manni sem er með atvinnuleysisbætur er oft á tíðum mjög lítill vegna þess að launataxtar hér á landi eru of lágir miðað við atvinnuleysisbæturnar. Menn kunna að velta fyrir sér orsökum atvinnuleysis og það hefur allt of lítið verið gert af því. T.d. hafa lágmarkslaun áhrif á atvinnuleysi. Ef lágmarkslaun í landinu væru 1.000 kr. á mánuði þá væri ekkert atvinnuleysi. Þá fengju allir störf --- ég er engan veginn að leggja það til. Ef lágmarkslaunin væru 1 milljón á mánuði þá væru allir Íslendingar atvinnulausir, hver einn og einasti. Hvert einasta fyrirtæki mundi leggja upp laupana. Atvinnuleysi er mjög háð lágmarkslaunum. Uppsagnarfrestur hefur líka áhrif á atvinnuleysi. Við skulum hugsa okkur að við séum með verktakafyrirtæki og við erum með verkamenn og iðnaðarmenn og með verkefni til þriggja mánaða og verkefnin dragast saman. Þá segjum við að sjálfsögðu upp öllum iðnaðarmönnunum því þeir eru með þriggja mánaða uppsagnarfrest en ekki verkamönnunum því þeir eru með viku uppsagnarfrest. Svo fáum við verkefni og þá munum við láta þá iðnaðarmenn sem eftir sátu vinna mikla yfirvinnu til þess að taka ekki áhættuna að sitja uppi með iðnaðarmenn sem hafa þriggja mánaða uppsagnarfrest. Þannig veldur uppsagnarfrestur atvinnuleysi. Þannig má segja að öll félagsleg úrræði, lágmarkslaun, uppsagnarfrestur o.s.frv. geri vinnumarkaðinn stífan og hann er ekki lengur sveigjanlegur og það veldur atvinnuleysi. Þetta sjáum við í Evrópu. Þar er viðvarandi atvinnuleysi, að mínu mati, vegna þess hve vinnumarkaðurinn og reglur á vinnumarkaðinum eru stífar. Þar kemur líka til skattlagning fyrirtækja og sitthvað fleira. Herra forseti. Það frv. sem við ræðum hér er til bóta. Margt er þar gert til þess að koma í veg fyrir þá misnotkun og ofnotkun sem ég gat um áðan oft á tíðum til hins verra fyrir hinn atvinnulausa, eins og ég nefndi. Oft þarf að minnka félagslega kerfið til þess að koma í veg fyrir misnotkun. T.d. er biðtíminn lengdur úr þremur dögum í tvær vikur. Það er að sjálfsögðu slæmt fyrir hinn atvinnulausa en mun minnka atvinnuleysi umtalsvert. Síðan er horfið frá því sem tíðkast nokkuð núna að veita fólki atvinnuleysisbætur sem er í hálfu starfi, sem þekkist hvergi annars staðar. Í frv. er auk þess gert ráð fyrir að menn hækki ekki í tekjum við að fara á atvinnuleysisbætur sem að sjálfsögðu er ákaflega óeðlilegt en getur komið til í dag. Svo er líka gert ráð fyrir því að bætur úr lífeyrissjóðum og aðrar bætur komi til frádráttar sem er sjálfsagt mál --- ég mun leggja til í hv. félmn. að tekjuhugtakið almennt verði skoðað nánar --- og að frá atvinnuleysisbótum dragist alls konar tekjur. Það sem er galli við frv. er í rauninni kannski nafnið á því, atvinnuleysistryggingar. Ég mundi vilja umorða heiti frv. og láta það heita: Frumvarp til laga um atvinnutryggingar, því að það er jákvætt að tryggja fólki atvinnu í staðinn fyrir að tryggja það gegn atvinnuleysi eða tryggja það þegar það er orðið atvinnulaust. Í frv. eru nokkrir gallar. Í fyrsta lagi finnst mér vanta sveigjanleika til að hafna starfi. Mér finnast fjórar vikur ekki vera nóg til að geta hafnað starfi. Mér finnst of stutt að maður sem hefur starfað í fjölda ára í einhverri ákveðinni grein þurfi að skipta um starf af því að hann fær ekki vinnu á fjórum vikum þannig að það mætti jafnvel lengja það í sex vikur eða eitthvað slíkt. Svo vantar inn í frv. ákvæði um það að menn þurfi að hafa fjárhagslegan ávinning af því að skipta um starf. T.d. að ef menn þurfa að fara út á land, þá sé tekinn inn í myndina kostnaðurinn sem því fylgir og það sé tryggt að maðurinn fái vinnu í hæfilega langan tíma til að ferðir og annað borgi sig. Þetta vantar. Herra forseti. Fólki er núna tíðrætt um alls konar jaðarskatta, þ.e. þegar bætur frá hinu opinbera skerðast þegar tekjur hækka. Í þessu frv. er haldið við einni mestu tekjutengingu sem til er, jaðarsköttum. Tökum sem dæmi: Ef kona er með 200 þús. kr. á mánuði áður en hún varð atvinnulaus fær hún ekki bætur í sex mánuði, þ.e. hún missir 300 þús. kr. í bætur. Þessi kona var þó búin að borga skatta af þessum tekjum sínum. Hún var búin að missa sérstakar barnabætur ef það átti við og hún var búin að missa vaxtabætur. Og þarna missir hún 300 þús. kr. til viðbótar. Atvinnurekandi hennar hafði greitt hennar vegna mjög hátt tryggingagjald en þrátt fyrir að hennar vegna hafi verið borgað mjög mikið inn í kerfið, þá fær hún ekki bætur í sex mánuði. Þessu er haldið við. Ég legg til að hv. félmn. skoði hvort ekki megi fella niður þessa tekjutengingu. Mér finnst eðlilegt að fólk sem hefur borgað inn í kerfið af miklu hærri launum fái þó a.m.k. þessar atvinnuleysisbætur sem eru óháðar launum. Í frv. um vinnumarkaðsaðgerðir eru margar reglur um hvernig virkja megi hinn atvinnulausa. Það er mjög jákvætt, verulega jákvætt og kemur í veg fyrir þá félagslegu eymd og böl sem einstaklingurinn lendir í. En mér finnst þær reglur ekki vera nógu ákveðnar, ekki vera nógu fastar. Það er ekki kveðið á um að maðurinn sé í þessum aðgerðum frá kl. 8--4 eða eitthvað slíkt, að það sé full vinna. Ef svo væri þá væri ég mjög ánægður með það frv. En það frv. ræðum við ekki núna. Herra forseti. Í sambandi við önnur frv. sem við erum að ræða hér, þ.e. frv. um tryggingagjald, hefur verið ákveðið að iðgjald í atvinnuleysistryggingar verði 1,35% af launum allra landsmanna og þá má fara að líta á þetta sem tryggingaiðgjald en ekki skatt, þ.e. að tryggingagjaldið verði ekki lengur skattur heldur tryggingaiðgjald í Atvinnuleysistryggingasjóð. Þá finnast kannski lausnir á öðrum vandamálum sem við höfum verið að tala um, þ.e. t.d. atvinnuleysisbætur til bænda og sjálfstætt starfandi einstaklinga. Það er mjög erfitt að borga bændum atvinnuleysisbætur. Sauðfjárbóndinn sem er að gefa sauðfé á veturna er greinilega ekki í fullu starfi. Síðan um sauðburðinn um vorið er þessi sami maður í fjórföldu starfi. Á hann að fá atvinnuleysisbætur fyrir hálft starf meðan hann gefur eða hvað? Þetta er ákaflega erfitt viðureignar. Ég mundi leggja til að þessi maður gæti hreinlega sagt sig úr atvinnuleysistryggingum. Þá borgar hann ekki tryggingagjaldið 1,35% og er ekki tryggður og sama á við um aðra sjálfstætt starfandi menn þar sem erfitt er að koma við bótum. Þegar Atvinnuleysistryggingasjóður er orðinn þannig að 1,35% af öllum tekjum renna til hans, þá liggur næst við að fara að tekjutengja bæturnar þannig að menn sem eru með hærri tekjur og hafa borgað meira inn í sjóðinn fái þá líka hærri atvinnuleysisbætur. Það mætti mjög vel skoða það. Þetta er víða við lýði enda má segja að hjá manni eða konu sem er með 200 þús. kr. á mánuði og er búinn að venja sig og fjölskyldu sína á þær tekjur, verður höggið miklu meira við það að verða atvinnulaus en hjá öðrum manni eða konu sem er með 100 þús. kr. á mánuði þannig að ég legg til að menn skoði þann möguleika.

Herra forseti. Eins og fram hefur komið í umræðunni og getið er um í athugasemdum við þessi frv., er ég einn af þeim sem sátu í nefndinni sem undirbjó þau bæði og fannst því rétt og skylt að koma hér við 1. umr. og gera lítillega grein fyrir því hverjum augum ég horfði á þetta og hvernig ég leit á starf nefndarinnar. Ég er sammála því sem hefur komið margsinnis fram að þessi tvö frv. eru óaðskiljanleg heild. Þau eru því miður ekki lögð fram saman en það er ekki hægt að mínum dómi að ræða málið nema fjalla um þau bæði í einu. Eins og ég leit á þetta og ég held flestir nefndarmenn þá var það þannig að þegar við breyttum hinum ýmsu ákvæðum var hugsunin alls ekki sú að verið væri að þrengja hag nokkurra manna í sjálfu sér, heldur var fyrst og fremst verið að reyna að tryggja að Atvinnuleysistryggingasjóður væri fyrir atvinnulaust fólk, fólk sem væri raunverulega á vinnumarkaði. Og þannig ber að líta á frv. tvö því að frv. um vinnumiðlun snýst einmitt um að reyna af fremsta megni að einbeita sér að vandamálum þessa fólks. Atvinnulaust fólk sem vill vinna og er sannanlega á vinnumarkaði er þjóðfélaginu óskaplega dýrmætt og því er ástæða til þess að leita allra leiða svo að það fái vinnu og starfskraftar þeirra nýtist samfélaginu. Þannig er þetta hugsað í heild. Það er engin launung á því, af því að eftir því hefur verið spurt, hvað varð til þess að menn fóru í þessa vinnu og ég held að hæstv. félmrh. hafi gert grein fyrir því. Það er engin launung á því að ekki hefur beint verið hægt að orða það þannig að framkvæmd atvinnuleysistrygginganna hafi verið einbeitt. Við vitum alveg, allt frá 1955, að það hefur reynt á þetta á ýmsum stöðum og við vitum að framkvæmdin hefur verið ákaflega breytileg frá einum stað til annars. Við vitum líka að hjá sjóði eins og Atvinnuleysistryggingasjóði liggja í reyndinni ákaflega óljós mörk. Hvenær er verið að tryggja atvinnulausum bætur og hvenær taka hinar félagslegu bætur við? Það er staðreynd sem við getum ekki annað en horfst í augu við og verðum bara að viðurkenna og er ekkert feimnismál að þannig er í okkar þjóðfélagi, því miður, eins og ég ætla í flestum öðrum ef ekki öllum vestrænum þjóðfélögum, að það eru mjög mikil og vaxandi félagsleg vandamál og vaxandi erfiðleikar hjá ýmsu fólki sem valda því að það á erfitt og getur nánast ekki verið á vinnumarkaði. Með því að skerða og skerpa ákvæðin um það hverjir séu atvinnulausir, er alls ekki verið að segja að við ætlum ekki að koma til móts við þetta fólk. Það er mjög mikil nauðsyn einmitt að rétta því hjálparhönd, en það verður að gera það á viðeigandi hátt. Það eru félagsleg vandamál í þessu landi og við eigum að takast á við þau og kalla þau félagsleg vandamál og meðhöndla þau eins og félagsleg vandamál og reyna þannig að hjálpa fólki. En það fer ekki saman við það að hjálpa þeim sem eru atvinnulausir og sannarlega vilja vinna. Þess vegna er rétt að skera þarna á milli, hafa þetta skýrt. Atvinnuleysistryggingasjóður er fyrir atvinnulausa og vinnumiðlunin á og skal hjálpa þeim með öllum tiltækum ráðum að fá vinnu og komast inn á vinnumarkaðinn. Hin félagslega aðstoð samfélagsins er annað og þar þarf önnur ráð, allt önnur ráð, þannig að mjög brýnt er að menn átti sig á því að við erum að fást við tvenns konar vandamál og verðum að nota við það tvenns konar meðul. Þessi umræða hefur verið eins og gengur. Menn hafa gagnrýnt ýmis atriði eins og fram hefur komið. Ég veit ekki hvort það er beint þörf á því að fara ofan í þá gagnrýni. Frv. á eftir að fara til félmn. og fær þar ábyggilega viðamikla og vandaða meðferð. Og eins og kom fram í máli hæstv. félmrh., er það auðvitað svo að í lagafrumvörpum sem þessum er margt sem orkar tvímælis. Auðvitað er svo, það fer ekkert á milli mála. En í heildina tekið var þetta hugsunin á bak við frv. og í heildina tekið er ég viss um að með þeirri nýskipan sem verið er að koma á, munum við vera betur í stakk búin til að einbeita okkur að þessu starfi sem er mjög brýnt. Það er aðalmálið og til þess eru frv. lögð fram.

Herra forseti. Mín fyrstu viðbrögð við þessu frv. voru að ræða um það atriði 2. gr. frv. sem lýtur að breyttum aldursmörkum úr 16 árum í 18 ár, og í annan stað þá skyldu að taka því vinnutilboði sem svæðisvinnumiðlun úthlutar atvinnulausum þar sem viðkomandi aðili verður að fara landshluta á milli án nokkurra trygginga fyrir því hversu lengi vinnan varir. Þar er gat sem þarf að fylla upp í. Öryggi launþega er nánast ekkert. Til eru óteljandi úrræði til að láta fólk hætta störfum. Það kostar mikið að fara á milli landshluta til að fá stopula eða takmarkaða vinnu jafnvel háða duttlungum atvinnurekenda. Ég spyr, herra forseti: Hvar er öryggisnet verkamannsins sem fer á milli staða við aðstæður sem ég gat hér um? Starfskostnaður í slíkum tilvikum felst t.d. í hlífðarfatnaðarkaupum, ferðakostnaði og skammtímauppihaldi og er gjarnan jafnmikið og skammtímalaunin. Herra forseti. Ég held að áður en unnt er að þrengja ákvæði varðandi atvinnuleysisbætur verði að skoða þessi atriði sem ég var að nefna. Það er því miður þannig að ýmsir þeirra sem hafa atvinnu og jafnvel forustumenn í þjóðfélaginu láta að því liggja að orsakir atvinnuleysis séu vegna þess að fólk nenni ekki að vinna. Það má vitna til greinar Ólafs Ólafssonar landlæknis í Morgunblaðinu í dag um ástandið á vinnumarkaðinum. Greinin heitir: Er leti aðalorsök atvinnuleysisins? Ég tel ástæðu til að lesa, með leyfi forseta, meginhluta þessarar greinar sem lýtur að niðurskurði helsta vandamáls á Íslandi, þ.e. atvinnuleysi. Það þarf að skera niður. Þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Meðal sumra er atvinnu hafa og jafnvel meðal leiðandi manna heyrist oft að rekja megi orsakir atvinnuleysis að verulegu leyti til leti og framtaksleysis fólks. Ef satt reynist fellur atvinnuleysi undir ,,letifaraldur`` eða farsótt sem gengur yfir þjóðfélögin í bylgjum. Fljótlega eftir 1930 hófst þessi letifaraldur í Bandaríkjunum og barst til Evrópulanda, þar á meðal til Íslands. Fjöldi manns lá heima á meltunni, slæptust á kvöldin, gengu seint til náða og nenntu því ekki til vinnu á morgnana. Vel heppnað stríð og Bretavinnan hvatti menn til dáða. Karlar og konur hættu að sofa út á morgnana og gengu galvösk út á vinnumarkaðinn.`` Herra forseti. Ég gríp enn niður í þessa sömu grein: ,,Letifaraldur hefur gengið yfir landið á síðustu árum. Faraldurinn hrjáir mest vissar stéttir og aldurshópa. Má þar helst nefna ungt fólk, fólk yfir fimmtugt, Sóknarkonur, sjúkraliða, starfsmenn í bönkum og í skipaiðnaði, suma háskólaborgara að ógleymdum Slippurum á Akureyri!`` Herra forseti. Ég gríp enn niður í umrædda grein sem fjallar um fólk 50 ára og eldra: ,,Faraldurinn birtist í margs konar mynd. Nú er svo komið í velferðarríkjum Evrópu að milli 30--40% fólks á vinnufærum aldri er annaðhvort lamað af faraldrinum eða hefur fengið snert af honum. T.d. gefast menn og konur nú alfarið upp við störf 55--57 ára að aldri og eru sett á örorkustyrk eða öðru nafni letistyrk. Á Íslandi hafa velrekin fyrirtæki brugðist vel og rösklega við þessum ósóma og neita alfarið fólki yfir fimmtugt um störf, ef það dirfist að sækja um slíkt. Öllu verra er að margt ungt fólk, jafnvel með langa skólagöngu að baki, sem hefur fasta vinnu, nær ekki sökum leti að vinna sér inn nægilegt fé sér til framfærslu og þarfnast því félagslegrar aðstoðar, eða öðru nafni félagslegs letistyrkjar. Til lítils er því þeirra langa skólaganga og engin ástæða til þess að styðja kennara þeirra í kaupkröfum.`` Þrátt fyrir þessa grein og þrátt fyrir gagnrýni mína skil ég mætavel tilraunir hæstv. félmrh. Mér er jafn vel kunnugt og honum að stöðugt er verið að leita eftir heimildum til að fá atvinnuleyfi fyrir útlendinga meðan greiddar eru verulegar atvinnuleysisbætur. Ég veit að hæstv. félmrh. er kunnugt um að sumt af því farandverkafólki sem hingað kemur til að vinna, er farandverkafólk sem kemur til vertíðarvinnu og oft eru atvinnufyrirtækin tilbúin að greiða ýmsan kostnað fyrir þá farandverkamenn þó þeir vilji ekki íslenska farandverkamenn til vinnu á þeim kjörum. Umræddir útlendingar eru oft reiðubúnir til að búa við allt aðrar aðstæður en íslenskt farandverkafólk. Ég ætla ekki að fara mjög nákvæmlega ofan í þessi mál en þetta er lítil dæmisaga um svona mál: Vélaverkfræðingur frá Póllandi var við fiskvinnu í sjávarplássi hér á landi. Laun fyrir mikla vinnu á verkamannslaunum eru eftirsóknarverð fyrir hann vegna gengisstöðu, atvinnuástands og fleira í heimalandi hans. Fyrir útgerðarmann er slíkur maður eftirsóknarverður því að sá hinn sami er einnig reiðubúinn að fara í vélarupptöku eða spilviðgerð á verkamannslaunum bara ef hann getur fengið nógu mikla vinnu meðan hann stoppar á Íslandi. Menn ættu að velta þessum málum fyrir sér um leið og velta fyrir sér stéttvísi og faglegum rétti. Hvar er hann í slíkum tilvikum? Herra forseti. Ég óska eftir skilgreiningu á orðinu ,,trúnaðarlæknir`` í 4. gr. þessa frv. sem við erum að ræða. Við hvaða trúnaðarlækni er átt? Er átt við trúnaðarlækni launþegans eða atvinnurekandans? Ég hef einnig áhyggjur af ógreinilegum ákvæðum í 4. tölul. 5. gr. frv. Hér geta komið upp mörg mál sem þarf að fara mjög gætilega með. Ég hef nefnt tvö dæmi um aðila sem hafa verið sendir til vinnu á milli staða þar sem eftirtekjan eftir vinnu að frádregnum fæðis- og húsnæðiskostnaði var í öðru tilvikinu 9 kr. og hinu tilvikinu 18 kr. Báðir þessir aðilar hættu vinnu og sátu frekar við þann kost að fara á framfæri foreldra sem þeir voru svo lánsamir að eiga á lífi og búa við atvinnuleysisbætur í 40 daga. Með sömu aðstæðum, með þessu frv. samþykktu, sætu þessir umræddu aðilar bótalausir í 55 daga skv. 4. tölul. umræddrar 5. gr. Ég nefni dæmi um tvær konur úr Bárðardal sem þágu vinnu gegnum atvinnumiðlun og fóru til síldarvinnu á Hornafirði. Þar átti að vera mikil vinna, miklar tekjur og góður aðbúnaður. Niðurstaðan úr þeirra dæmi var vinna í 10 daga. Ferðakostnaður og viðeigandi vinnufatnaður og uppihald þennan tíma kostaði það sama og miklu tekjurnar fyrir tveggja vikna dvöl og vinnu. Þessar konur máttu hafa sig heim og ég fæ ekki betur séð en ólíkt betur hefðu þær verið settar á atvinnuleysisbótunum heima en að fá enga krónu út úr því sem ég vil kalla þrælaferðalaginu. Herra forseti. Ég veit ekki hverju ég átti von á með frv. um atvinnuleysistryggingar. En ég veit hver staða fjölmargra heimila er. Ég tel ástæðu til þess að vitna í áfangaskýrslu Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna. Ég vitna, með leyfi forseta, til kafla sem heitir Vandi umsækjenda: ,,Síðustu 10 árin hafa greiðsluerfiðleikar íslenskra heimila farið vaxandi. Vandinn í dag er annar en hann var fyrir um áratug. Segja má að rætur vandans hafi áður fyrr einkum falist í skorti á lánsfé til lengri tíma er leiddi til þess að fólk réðist í húsnæðiskaup með mikið af skammtímalánum. Í dag eru orsakir greiðsluerfiðleika aðrar, þær má rekja til lántöku umfram greiðslugetu, tekjulækkunar, atvinnuleysis, óráðsíu í fjármálum, veikinda og gylliboða á lánamarkaði.`` Ég vek athygli á að það er sérstaklega minnst á atvinnuleysi í þessum kafla. ,,Lánamarkaðurinn hefur breyst mikið á þessum tíma, nú er framboð af lánsfé meira en eftirspurnin. Heimilin í dag eru umvafin tilboðum um að eignast skuldir með einföldum hætti. Tilboðsgjafarnir spyrjast ekki alltaf fyrir um greiðslugetu lántaka heldur biðja um ábyrgðir. Bílalán sem tíðkast í dag eru glöggt dæmi um slík vinnubrögð. Dæmi eru um að eignalaust fólk fái 100% lán fyrir bíl. Lánið er veitt gegn tryggingu í bílnum og á ábyrgð tveggja fasteignareigenda. Hjá Ráðgjafarstofu eru dæmi um kornungt, algerlega eignalaust fólk sem hefur á skömmum tíma eignast stórar skuldir gegn ábyrgðum foreldra, vina og ættingja. Að mati Ráðgjafarstofu má rekja stærsta hluta vandans til þeirrar útlánastefnu sem tíðkast hér á landi, þ.e. að fólk taki lán gegn ábyrgð þriðja manns án tillits til eigin greiðslugetu. Slík óraunhæf lántaka hefur leitt marga á algerar villigötur skuldbreytinga. Lánum sem tryggð eru með ábyrgð þriðja manns er skuldbreytt aftur og aftur og vandinn hleðst upp eins og snjóbolti. Lántakendur skuldbreyta lánum vegna þess að greiðslugeta þeirra leyfir ekki afborgun af láninu, skuldbreytingin er í fjölmörgum tilfellum óraunhæf leið til þess að fría ábyrgðarmann um stundarsakir fyrir því að taka á sig lán sem hann hefur ábyrgst.`` Herra forseti. Þetta dæmi tengist þeim aðstæðum sem við höfum verið að ræða í dag. Verst eru þeir settir sem hafa misst tekjumikla vinnu og eru að safna skuldum í of langan tíma í von um betri kjör. Afleiðingar eru fjölskylduharmleikir, hjónaskilnaðir, gjaldþrot og niðurlæging. Þetta mál sem við eru að ræða er hluti af vandamálum fjölskyldunnar og er hluti þeirra aðstæðna sem við þurfum að gera betri. Ég þakka það að m.a. er tekið að nokkru á aðstæðum atvinnulausra einyrkja og ég tel að þar sé rétt að farið. Ef um er að ræða að fólk nær atvinnuleysisbótum á fölskum forsendum þarf að ráða bót á því en það má ekki bitna á þeim sem í raun og sann þurfa atvinnuleysibætur. Það eru nokkrar greinar sem ástæða er til þess að biðja um skýringu á til viðbótar. Ég nefni 17. gr. laganna sem fjallar um úrskurðarnefnd. Hvers vegna þarf héraðsdómararéttindi til þess að geta orðið formaður eða varaformaður umræddrar nefndar? Af hverju dugar ekki víðtæk þekking á vinnumarkaði og lögum tengdum honum? Vegna hvers þarf héraðsdómararéttindi? Ástæða er til að nefna að í 16. gr. þarf raunverulega heimild til að fjölga í nefndum í miklu atvinnuleysi. Það er fjallað um það. En ég tel að það vanti heimild til þess að fjölga í nefndum vegna landfræðilegra staðhátta og ég bendi vinsamlegast á þessi atriði. Ég læt hér máli mínu lokið, herra forseti, með þeim orðum sem ég hef hér. ,,... mönnunum munar annaðhvort aftur á bak ellegar nokkuð á leið`` segir í Íslandi Jónasar Hallgrímssonar og ég vona, herra forseti, að hér miði nokkuð á leið.

Herra forseti. Ég hef mál mitt á því að taka sérstaklega undir málflutning hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur í þessu máli, Bryndísar Hlöðversdóttur og Össurar Skarphéðinssonar og ætla ekki að fara ofan í þau mál sem ég er sammála um í framsetningu þeirra en vil segja efnislega um frv. að mér finnst alveg ótækt þegar menn stilla málum upp þannig að hér sé verið að vinda ofan af kerfi sem sé eitthvað í líkingu við danska kerfið. Það er svo af og frá að við getum líkt íslensku atvinnuleysisbótakerfi við danska kerfið þar sem menn hafa átt kost á því að halda lífsstíl sínum um nokkurn tíma meðan þeir huga að úrbótum, þ.e. að fá atvinnu til þess að geta haldið lífi sínu áfram. Það er svo óviðeigandi að líkja þessu kerfi okkar við það kerfi sem Danir komu upp með og hafa verið að vinna að því undanfarin ár að sníða af agnúa. Það er svo langur vegur frá að við getum notað þetta til samanburðar. Á sama hátt er ósmekklegt að setja málin þannig fram að við séum í góðum málum miðað við Færeyjar. Eru menn ekki kunnugir því að fyrir nokkrum árum höfðu Færeyingar yfir höfuð ekkert tryggingakerfi og voru vegna vandamála sinna að koma á kerfi sem er allsendis ófullkomið vegna þess að menn voru að leysa bráðavanda. Þetta er alveg ótækt í umræðunni og samanburði hér. Það sem stendur upp úr í mínum huga í þessu frv. eru sparnaðarráðstafanir án þess að menn hafi heildarsýn og það er meginmálið. Ég ætla sérstaklega, af því að ég er búinn að lýsa yfir stuðningi við málflutning annarra hérna, að taka eitt atriði sem mér finnst þurfa að koma mjög skýrt fram. Menn þekkja ekki samfélagið sitt, Ísland, ef menn gera sér ekki grein fyrir því hér í þingsölum að við eigum hulduher í þessu samfélagi. Það eru 16--18 ára unglingar sem hafa engar tekjur og eru á framfærslu foreldra í heimahúsum. Þetta eru hundruð manna, þetta eru tugir í litlum samfélögum. Þetta er eyðileggingarástand fyrir allt fjölskyldulífið á þeim heimilum þar sem þetta ástand ríkir. Ég kalla þetta hulduherinn vegna þess að þetta er fólkið sem sefur á daginn og fer á kreik á kvöldin því það skammast sín fyrir að geta ekki tekið þátt í samfélaginu og guð veit hvað það tekur sér fyrir hendur eftir að það fer út um fjögur eða fimmleytið þegar hinn hluti fjölskyldunnar er kominn í hús. Með því að hækka aldurinn úr 16 ára í 18 ár verða menn að skoða afleiðingarnar. Er það ósk manna með svona frv. að bæta við hulduherinn? Setja fleiri í hús sem enga framfærslu hafa og hvernig ætlum við að taka á þeim vandamálum sem það hefur í för með sér? Það verður að svara þessum spurningum. Ég bendi á að Einar Oddur Kristjánsson kom inn á það í ræðu sinni áðan að auðvitað yrðum við að skapa öllum framfærslu en langur vegur er frá að það hafi verð gert. Ýmis vandamál á götum bæja og borga eru afleiðingar þess að við höfum ekki tekið á þessum málum einmitt fyrir þennan aldursflokk. Þess vegna vil ég taka það alveg sérstaklega upp. Að lokum vil ég segja þetta. Frv. er meingallað og hefur það komið fram hjá langflestum sem hafa talað hér í dag, líka hjá stjórnarliðum. Félmn. verður að gera á því grundvallarbreytingar. Grundvallarbreytingar sem miða að úrbótum á þeim atriðum sem hafa komið fram. Það eru örfá atriði í frv. sem horfa til bóta en þetta varðar framfærsluna á kerfi sem ekki að gera neitt sérstaklega vel við neinn og, eftir minni þekkingu á þessum málum, er ótækt. Ég legg til að félmn. fari ofan í málið á ný og það verði tekið upp í algjörlega nýju ljósi. Það er engin lausn að ætla að spara einhverja tugi milljóna og taka út með ómældum tilkostnaði og mannraunum annars staðar í kerfinu.

Herra forseti. Í fyrsta lagi vil ég vekja athygli á að danska atvinnuleysiskerfið er tvöfalt. Það er þetta lögbundna kerfi sem allir ganga í og síðan eiga menn kost á að kaupa sér aukin réttindi. Mjög margir og flestallir danskir launþegar gera það. Þegar menn bera saman þessi kerfi átta menn sig yfirleitt ekki á því að þeir eru að bera saman bæði kerfin. Það er þetta sem gerir hinn mikla mismun. Í öðru lagi vil ég vekja athygli á þeirri breytingu sem er í frv., þ.e. að færa 16 ár upp í 18 ár, að í engri atvinnuleysislöggjöf í Evrópu er kveðið á um að menn geti fengið atvinnuleysisbætur 16 ára, engri. Lægstu aldursmörk eru 18 ár og mjög víða 20 ár vegna þess að menn líta ekki á unglinga sem hluta af vinnumarkaðnum neins staðar í Evrópu. Þegar við ákváðum að koma með þessa tillögu lá það fyrst og fremst til grundvallar að mjög hættulegt væri, herra forseti, fyrir ungmenni svo ung, að félagsleg opinber aðstoð væri valkostur fyrir þau. Vegna þess að þó félagsleg aðstoð sé lífsnauðsynleg í öllum samfélögum fyrir þá sem á einhvern hátt eru með skerta getu, er það fátæktargildra ef fullfrískt ungt fólk verður þarna fast. Og það eru mörg dæmi þess en ekki hins gagnstæða. Það er verið að reyna að koma í veg fyrir það.

Herra forseti. Ég gat um það í máli mínu áðan að við yrðum að sjá fyrir endann á því hvort verið væri að færa vandann úr einu kerfinu í annað. Þessi samanburður við Evrópu sýknt og heilagt á ekki rétt á sér vegna þess að staða fjölskyldnanna í Evrópu er allt, allt önnur en staða fjölskyldna á Íslandi á seinni tímum. Fólk sem er með 16 ára unglinga eða 18 ára unglinga hefur ekki nándar nærri sömu möguleika á framfærslu þessa fólks eins og gefinn er kostur á í Evrópu. Það er staðreyndin. Og það er lífsstíll í Evrópu í gegnum áratugi að þetta fólk er heima og hefur ekki verið úti á vinnumarkaði. En ef menn ætla að gera þetta með patentlausnum sem við Íslendingar erum þekktir fyrir þá leiðir það til harmleikja annars staðar. Það er það sem ég er fyrst og fremst að benda á. Danska kerfið er ekki samanburðarhæft við íslenska kerfið hvorki þetta fína né það sem er fyrir þá venjulegu. Það er mergurinn málsins. Ég held að allir séu sammála um það. Mönnum í Danmörku er gert kleift að rétta sig af um stundarsakir en íslenska kerfið byggir á því að ef við verðum atvinnulaus verðum við að taka sénsinn og safna skuldum ef við ætlum að halda húsinu, íbúðinni, bílnum og því sem við höfum eignast. Þessir möguleikar eru ekki fyrir hendi. Þetta er því ekki samanburðarhæft. Ég hrópa húrra fyrir því og vildi sjá samhliða einhverjar aðgerðir fyrir þetta unga fólk sem er í heimahúsum því viti menn ekki hvað þetta er stór hópur eru menn ekki í takt við þjóðina sína.

Herra forseti. Í fyrsta lagi eru þeir unglingar á aldrinum 16--18 ára sem þiggja atvinnuleysisbætur til allrar hamingju mjög fáir. Í öðru lagi eru fjölskyldutekjur á Íslandi mjög svipaðar og í Norður-Evrópu, nokkurn veginn þær sömu. Þannig að það eru alveg sambærileg lífskjör hér miðað við Evrópu og Vestur-Evrópu í heild. Í þriðja lagi er það svo að með þessum tveimur frv. er einmitt verið, og það verður að líta á það sem heild, að reyna að einbeita sér að því að finna vinnu fyrir þá sem verða fyrir þeirri ógæfu að missa vinnu. Finna vinnu og gera allt sem í okkar valdi stendur til að þeir geti aftur snúið sér inn á vinnumarkaðinn, það er mergurinn málsins.

Virðlegi forseti. Í fyrri ræðu minni vék ég að nefndarstarfi sem fram fór á árinu 1994 og skýrslu um þjónustu- og öryggiskerfi atvinnulausra sem lögð var fram í lok þess nefndarstarfs. Ég átti sæti í þessari nefnd og vil reyndar láta það koma fram að aðstæður höguðu því þannig að ég átti ekki þátt í lokaniðurstöðu nefndarinnar og sat ekki í nefndinni undir lokin. Ég hef gagnrýnt að miklar skerðingar séu í frv. sem hér er til umræðu. Það sé óvissa um hvað tekur við hjá þeim sem lendi utan við kerfið vegna þeirra nýju ákvæða sem nú eru sett í lög. Hvað gerist hjá þeim sem missa rétt? Vegna þeirrar gagnrýni vil ég gjarnan, virðulegi forseti, nota tækifærið og benda á þýðingarmikil atriði í þeirri skýrslu sem ég hef vísað til. Ég hefði talið að sú nefnd sem hv. þm. Hjálmar Árnason sat í hlyti að hafa tekið þá skýrslu til gagngerrar skoðunar og reynt að nýta þær hugmyndir sem fram komu í henni vegna þess að sú nefnd var búin að eiga viðtöl við fjöldann allan af aðilum sem þekkingu hafa á því vandamáli sem hér er til umfjöllunar. Virðulegi forseti. Ég ætla að leyfa mér að vísa nokkuð til þessa nefndarstarfs. Ég tek fram að niðurstaða nefndarinnar varð sú að heildarendurskoðun yrði að gera á lögunum þar sem lögin, sem við höfum stuðst við fram að þessu, gera einungis ráð fyrir atvinnuleysi til skamms tíma. Líka var talið mjög mikilvægt að gera nauðsynlegar breytingar á núgildandi lögum um vinnumiðlun vegna þess að hvor lögin um sig styðja við hin og gott samræmi þarf að vera á milli þessara laga. Ég ætla að telja upp nokkur atriði í þeim köflum sem mér finnst mikilvægt að komi fram hvaða hugmyndir nefndin var með. Helstu niðurstöður starfshópsins voru t.d. þessar: ,,Starfshópurinn telur auk þessa nauðsynlegt að afla frekari upplýsinga um atvinnulausa á Íslandi í dag, afmarka betur hóp atvinnulausra, greina hann upp í smærri hópa og leita úrræða fyrir hvern hóp fyrir sig.`` Ég spyr: Hafði nefndin þetta að leiðarljósi? Var reynt að skoða þessa hópa, skoða hve ólíkar þarfir hinna einstöku hópa yrðu og setja fram hugmyndir þar að lútandi? Hafi það verið gert skilar það sér illa í framsetningu þessa frv. ,,Sníða af annmarka á reglum um meðlagsgreiðslur þannig að þær virki ekki atvinnuletjandi. Samtímatengja reglur um barnabætur, barnabótaauka og vaxtabætur og auka möguleika sveitarfélaga á eftirgjöf opinberra gjalda til handa atvinnulausum.`` Það blandast engum hugur um að slíkar aðgerðir væru mjög þýðingarmiklar fyrir langtímaatvinnulausa sem eru að burðast við að standa skil á öllu því sem að þeim stefnir, t.d. barnabætur, barnabótaauki, vaxtabætur, allt eru þetta opinber framlög sem koma kannski ári síðar í hendur hins atvinnulausa. ,,Að sveitarfélög setji sér öll reglur um fjárhagsaðstoð sem nægi til framfærslu.`` Ég hlýt að spyrja hæstv. félmrh.: Hefur hann beitt sér fyrir því á þessu rúma einu og hálfu ári, sem hann hefur verið í þessum stól og þar sem hann hefur væntanlega fylgst með þessu nefndarstarfi, að þetta gerist? Að það öryggisnet sem á að taka við þegar menn eru settir út úr bótakerfinu sé virkt. ,,Að stórauka menntun til handa atvinnulausu fólki, sérstaklega ungu fólki, sem hefur litla skólagöngu að baki. Enn fremur endurskipuleggja átaksverkefni sveitarfélaga og koma á markvissri starfsþjálfun fyrir atvinnulausa og koma á frumkvöðlastyrkjum og efla starfsmenntun.`` Auðvitað þekki ég sumt af þessu í frv. en annað skortir átakanlega. ,,Efla skilvirkni í framkvæmd atvinnuleysisbótakerfisins.`` Við áttum viðræður við Sigurð Snævarr hagfræðing sem vann ákveðna úttekt fyrir starfshópinn og ég ætla líka að fara yfir sex punkta sem eru nokkurs konar yfirlit yfir það sem hann nefndi. ,,Atvinnuleysisbætur skera sig úr. Þær miðast við tiltekinn umsaminn launaflokk en taka hvorki mið af tekjum þess sem missir vinnu né framfærslubyrði nema að litlu leyti. Samspil atvinnuleysisbóta og meðlagsgreiðslna kann að virka atvinnuletjandi [aftur tekið þarna fram] þar sem meðlag er ekki tekið af bótum og skuld safnast upp. Gefa þyrfti út reglur um innheimtu meðlagsskulda hjá þeim sem hafa verið atvinnulausir.`` Nú má spyrja hæstv. félmrh. Ég þekki að sjálfsögðu þau heimildarlög sem sett voru síðasta vetur varðandi meðlagsskuldir. En hefur hann beitt sér á einhvern hátt fyrir því hvernig farið sé með meðlagsskuldir hjá atvinnulausum? ,,Huga þarf að samspili atvinnuleysisbóta og tekjutengdra bóta með tilliti til framfærslu þannig að bæturnar séu ekki vinnuletjandi. Skattalegar bætur, svo sem barnabætur, barnabótaauka og vaxtabætur þarf að greiða strax svo þær geti komið hinum atvinnulausa til góða þegar á því ári sem hann er atvinnulaus en ekki eftir á, ári síðar eins og nú er. Meðaltekjur lækka um 56,7 þús. kr. á mánuði, [þetta er árið 1994] eða um 42%, ráðstöfunartekjur um 29,6% við það að verða atvinnulaus. Mjög er mismunandi eftir stéttum og tekjum hversu mikil tekjurýrnun fylgir atvinnuleysi. Þegar litið er til áhrifa atvinnumissis á afkomu hjóna skiptir sköpum hverjar atvinnutekjur maka eru.`` Þetta eru áminningar og helstu punktar þó að sjálfsögðu sé farið inn á mjög marga ólíka þætti í greinargerð Sigurðar Snævarrs. Sú spurning er sett fram í skýrslunni: Hvernig má tryggju betur framfærslumöguleika langvarandi atvinnulausra? Þar er nefnt t.d. að bregðast strax við tekjuskerðingu og flýta tekjutengdum greiðslum, vaxtabótum og barnabótum og taka strax tillit til breyttra forsendna hjá atvinnulausum. Hægt væri að rýmka heimildir atvinnulausra til að nýta sér ónýttan persónuafslátt í staðgreiðslukerfi skatta frá því sem nú er. Hægt yrði að opna möguleika á eftirgjöf fasteignagjalda eins og nú er um elli- og örorkulífeyrisþega með breytingu á lögum. Ekkert af þessum úrræðum sem mundu verða mjög virk hjá fjölskyldum atvinnulausra er að finna í þeim tillögum sem eru settar fram. Varðandi tilboð um skólavist og af því að ég er mjög fylgjandi öllu sem lýtur að eflingu fræðsluþáttarins, ekki eingöngu fyrir atvinnulausa, heldur almennt í atvinnulífinu hljótum við að koma inn á það í fylgifrv. og líka það sem hjá Norðurlöndunum hefur verið kallað ,,livslanglæring`` og er nú erfitt að þýða. Það er í raun og veru yfirlýsing um nauðsyn þess að þeir sem eru á vinnumarkaði séu sífellt að bæta við þekkingu sína, sífellt að halda við þekkingu og afla sér fræðslu og þekkingar í gegnum skólakerfi, námskeið og starfsmenntun. Í þessari skýrslu var m.a. gerð tillaga um að Atvinnuleysistryggingasjóður gæti heimilað að einstaklingur stundaði nám á atvinnuleysisbótum enda mæli ráðgjafi með því. Hér væri ekki um almennan rétt að ræða heldur sérstaka samþykkt stjórnar sjóðsins. Reyndar náðist ekki alhliða samstaða um þessa tillögu vegna þess að sumir nefndarmenn töldu það ekki hlutverk Atvinnuleysistryggingasjóðs að sjá um svo víðtæka menntun. En menn voru uppteknir af því að einstaklingar gætu verið í þeirri stöðu að leita yrði sértækra ráða til að viðkomandi gæti verið í námi með sérstakan stuðning. ,,Að sveitarfélög styrki bótaréttarlaust ungt fólk sem ekki hefur lokið formlegri skólagöngu til náms ef til vill með þeim hætti að það sé ráðið til náms og á námstímanum afli það sér því atvinnuleysisbótaréttar.`` Hugsanlegt væri að rétturinn til bóta færi stighækkandi samtímis náminu. ,,Að sveitarfélög og Atvinnuleysistryggingasjóður móti samstarfsform sín á milli um tíu mánaða starfsreynslubrautir fyrir atvinnulaust ungt fólk með tiltekinn lágmarks atvinnuleysistíma að baki.`` Það er alveg ljóst að í þessu nefndarstarfi gerðu menn sér grein fyrir mikilvægi þess að samspil væri á milli þeirra aðila sem ættu að koma að vanda hins atvinnulausa. Talað er um að fyrir fram verði að móta samstarfsform og að aðilar komi sér saman um hvað sé hægt að gera. En í frv. sem við erum að fjalla um er eingöngu talað um réttinn. Réttinum lýkur, fólk missir réttinn og þá fer það annað. Það er mikill hugmyndafræðilegur mismunur á þessu tvennu. Virðulegi forseti. Nú er að ljúka þeim tíma sem ég hef til umráða í síðari ræðu minni en ég ætla aðeins að nefna eitt. Eftirfarandi spurning var lögð fram: Hverjir ættu fremur að vera á öðrum bótum en atvinnuleysisbótum? Starfshópurinn lagði til að örorkuhugtak almannatryggingalaganna yrði endurskoðað hið allra fyrsta. En ekkert bólar á því, í þeim tillögum sem eru kynntar í dag, að slík endurskoðun hafi verið sett í gang.

Virðulegi forseti. Í ágætu yfirliti hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur, þar sem hún vitnaði til hugmynda þeirrar nefndar sem hún starfaði í, kom margt athyglisvert fram. Ég fæ ekki betur séð en að margar af þeim hugmyndum sem hv. þm. reifaði megi sjá í þeim frv. sem eru til umræðu og komu mjög til umræðu í nefndinni sem vitnað hefur verið til. En af því að hv. þm. beindi sérstakri spurningu til mín varðandi nefndarstarfið, hvort skoðaðar hefðu verið aðstæður einstakra hópa og úrræði fyrir þá, þá var það vissulega gert og gefinn góður tími til þess. Svar nefndarinnar er í rauninni þetta, og um það var einhugur innan nefndarinnar, að vitna til hinnar skilvirku vinnumiðlunar sem við trúum að hægt sé að koma á, --- skilvirka vinnumiðlun um landið allt sem þjónustustofnun undir stjórn heimamanna úr atvinnulífinu, þeirra sem hafa bestu yfirsýn yfir atvinnulíf á hverjum stað. Það sér nefndin sem uppsprettu úrræða, uppsprettu hugmynda og þjónustustofnanirnar skoði hagsmuni hvers einstaklings og finni úrræði á forsendum hvers einstaklings fyrir sig en ekki bara einstakra hópa. Ég tel afskaplega mikilvægt að hver einstaklingur fái að njóta sín.

Virðulegur forseti. Mér sýnist sem þessi setning: ,,Uppspretta úrræða heima í héraði`` þýði í raun að ákveðnum þýðingarmiklum þáttum hafi verið vísað inn í framtíðina og heim í hérað á meðan öðrum þáttum var gert skilmerkilega skil og festir í þann lagatexta sem er til umfjöllunar. Það sem ég átti við var ekki sú hugsun að fylgja eftir einstaklingi, sem ég held að sé ágæt, við munum að sjálfsögðu ræða vinnumarkaðsúrræðin fyrir næsta frv., heldur einmitt að afmarka hina mismunandi hópa og reyna að átta sig á hvaða þörf kemur í ljós hjá ólíkum hópum og miða síðan lagatextann við það. Ég þekki í vinnumarkaðsfrv. ýmislegt og ýmsar hugmyndir sem eru settar fram í þessari skýrslu en það sem ég var að draga fram voru sérstök tækifæri sem hið opinbera hefur til að koma með skilvirkar úrlausnir hinum atvinnulausu til handa eins og ég hef þegar bent á t.d. samtímagreiðslur o.fl. Þessa gætir hvergi í umfjöllun nefndar þingmannsins og ég sakna þess að ekki sé tekið á þessum þáttum. Ég sakna þess og harma að í yfirferðinni á þessu máli skuli ekki hafa verið reynt að kryfja betur til mergjar ýmsa hópa og aðallausnirnar séu þær að vísa ákveðnum hópum, eins og þeim yngstu og sennilega þeim elstu, út úr bótakerfinu án þess að tryggja að aðrar farsælar lausnir finnist.

Herra forseti. Það er ef til vill rétt að rifja upp að árið 1955 voru háðar mjög harðar vinnudeilur í landinu og stóðu í sex vikur. Sex vikna verkfallið var það kallað. Þetta voru hinar hörðustu vinnudeilur sem hér hafa farið fram lengi. Niðurstaðan úr þeim vinnudeilum varð m.a. sú að menn samþykktu að fallast á að aflétta þeim með 12%--15% launahækkunum en auk þess var gert ráð fyrir að stofna Atvinnuleysistryggingasjóð. Þá var litið svo á að þessi sjóður, Atvinnuleysistryggingasjóður væri stór sigur fyrir verkalýðshreyfinguna. Og það var litið þannig á æ síðan að þessi sjóður væri eign verkalýðshreyfingarinnar. Hann væri hluti af kjörum hennar. Ég vil spyrja hæstv. félmrh. í upphafi máls míns: Hvernig lítur hann á þessa sögu? Lítur hann á að verkalýðshreyfingin eigi þennan sjóð? Lítur hann á að skylt sé að bera það undir stjórn Atvinnuleysistryggingasjóðs ef grundvallaratriðum í starfsemi sjóðsins er breytt, eins og gerð er tillaga um? Liggur fyrir afstaða stjórnar Atvinnuleysistryggingasjóðs? Ég vil einnig rifja upp, herra forseti, að aftur og aftur á þinginu hafa komið fram tillögur á undanförnum árum og áratugum um breytingar á lögunum um atvinnuleysistryggingar. Sem betur fer reyndi ekki mikið á þessi ákvæði. Við breyttum lögunum í grundvallaratriðum árið 1981 og sömdum um þær breytingar við ASÍ og VSÍ á þeim tíma. Það var alveg ljóst að um þær breytingar var full samstaða. Þær breytingar sem síðan voru gerðar á lögunum, t.d. með því að taka þar inn opinbera starfsmenn, urðu einnig samkomulagsatriði. Mér sýnist að menn hafi umgengist lögin með allt öðrum hætti núna. Ég vil spyrja sérstaklega að því og endurtek: Liggur það fyrir að stjórn Atvinnuleysistryggingasjóðs hafi fallist á þær breytingar sem hér er gerð tillaga um í þessu frv.? Ég vil einnig, hæstv. forseti, rifja upp að á þinginu árið 1992 fluttum við alþýðubandalagsmenn frv. til laga um rétt þeirra sem eru að leita sér að vinnu. Þar gerðum við ráð fyrir að endurskrifuð yrðu þrenn lög. Í fyrsta lagi lög um atvinnuleysistryggingar, í öðru lagi lög um vinnumálaskrifstofu félmrn. og þriðja lagi lög um vinnumiðlun. Á þessu máli var tekið heildstætt og, eins og getið var um fyrr í dag, hefur það verið okkar afstaða að það þyrfti að gera. Ég tel hins vegar að menn hafi kannski ekki tekið nægilega heildstætt á þessum málum úr því að farið er að hrófla við þeim á nýjan leik. Ég vil síðan víkja að einstökum almennum atriðum og fyrst að því sem fram kom í máli hv. þm. Hjálmars Árnasonar að Atvinnuleysistryggingasjóður hefði verið misnotaður. Hv. þm. lét þess getið að erfitt væri að halda uppi slíkum málflutningi en það væri þó óhjákvæmilegt vegna þess að um það væru einhver dæmi. Ég spyr hv. þm. og hæstv. félmrh.: Var þetta rannsakað? Fóru fram sérstakar rannsóknir á misnotkun á Atvinnuleysistryggingasjóði? Hversu víðtækar voru þær rannsóknir? Hversu víða náðu þær? Hve margir voru þeir og hve oft misnotuðu þeir Atvinnuleysistryggingasjóð? Ég tel óhjákvæmilegt að þær upplýsingar komi fram undir umræðunum vegna þess að þær þungu ásakanir eru bornar fram af formanni þeirrar nefndar sem undirbjó frv. Í öðru lagi vil ég víkja að einyrkjum og segja: Mér finnst afgreiðslan á þeim mjög sérkennileg í þessu frv. Við erum búin að berjast um á hæl og hnakka í mörg ár í umræðum um að tryggja þurfi bændum, trillusjómönnum og vörubílstjórum öruggan sess inni í þessu kerfi. Sá maður sem hefur haft stærst orð um þetta í þingsögu síðustu ára er hæstv. félmrh. Hann sagði reyndar við forvera sína, tvo frekar en einn held ég, að þetta væri mál sem væri hægt að leysa fyrir kvöldfréttir einn góðan veðurdag. Því miður hefur hann ekki fundið þá leið sem hann sá þá. Nú er talað um að búa til sérstakan sjóð fyrir einyrkjana. Ég verð að segja eins og er, hæstv. forseti, að ég tel algjörlega útilokað annað en að það frv. komi líka hingað núna. Ég vil beina því til hv. þm. sem sitja í hv. félmn. að mér finnst eðlilegt að ætlast til að um það mál verði fjallað jafnhliða þessum frv. Það er alveg óhjákvæmilegt. Ég vil spyrja hæstv. félmrh. hvenær hann hyggist leggja það frv. fyrir. Ég vil einnig taka fram að ég tel að vel mætti hugsa sér að það yrði tekið fyrir í nefnd í drögum ef þannig slæst því það er útilokað að skilja þennan hóp eftir einu sinni enn. Mér sýnist reyndar að ef þetta frv. verður að lögum, án þess að samþykkja nýtt frv., verði staða einyrkjanna verri en hún hefur nokkru sinni áður verið vegna þess að samkvæmt þessu frv. verið að henda þeim út úr atvinnuleysisbótakerfinu. Þetta var spurning tvö; hvenær kemur það frv. og er hæstv. félmrh. sammála því að það þurfi að taka sérstaklega til meðferðar um leið og þetta? Í þriðja lagi vil ég spyrja hæstv. félmrh. og hv. þm. Hjálmar Árnason: Hvað er fyrir atvinnulausa í þessu frv.? Hvað er það nákvæmlega í þessu frv. sem er fyrir atvinnulausa? Hvar er komið til móts við atvinnulausa í þessu frv.? Ég mundi vilja fá svo sem örfá dæmi því að ég hef ekkert heyrt, ekki eitt einasta dæmi um að tekið sé á kjörum atvinnulausra sem slíkra. Menn tala um að í hinu frv., sem er næst á dagskrá, sé virkari vinnumiðlun en verið hefur til þessa. Það er út af fyrir sig gott ef það er. Ég segi samt, hæstv. forseti, og fullyrði að ég tel að engin vinna sé í þessum frumvörpum jafnvel þó að þau verði að lögum, vegna þess að ekki er tekið þannig á málum. Hins vegar er góðra gjalda vert að stilla saman vinnumiðlunina en ég verð þó að segja að ég tel orka tvímælis að setja alla vinnumiðlun undir ríkið. Þar er ég t.d. með í huga Vinnumiðlun Reykjavíkur sem hefur verið virk og hefur verið tiltölulega góð. Borgarstjórn Reykjavíkur, bæði meiri hluti og minni hluti, hefur lagt sig fram um að þróa þá hluti með sem allra jákvæðustum hætti, eins og við þingmenn Reykvíkinga reyndar þekkjum, sem heimsóttum Vinnumiðlun Reykjavíkur á sl. vetri. Í fjórða lagi vil ég taka undir þá gagnrýni sem fram hefur komið hjá hv. þm. Kristínu Ástgeirsdóttur og ef til vill fleirum. Það er alveg ótrúlegt að skipa nefnd með þessum hætti. Að í henni séu eingöngu karlmenn, eingöngu annað kynið. Þetta er jafnréttisráðuneyti. Þetta er ekki hægt. Ég held að dálítið sé til í því hjá hv. þm. Kristínu Ástgeirsdóttur að frv. beri þess merki, sérstaklega að því er varðar þann veruleika að konur eru gjarnan sá hópur á launamarkaði sem er í hlutastarfi eða broti úr starfi. Mér finnst að tæknileg uppbygging frv. sé allt of mikið miðuð við fólk í fullu starfi og ekki reynt að horfast í augu við þann veruleika að lög af þessu tagi þurfa að vera sveigjanleg ef þau eiga að endurspegla raunveruleikann á vinnumarkaðinum. Í fimmta lagi vil ég spyrja þá forráðamenn og talsmenn frv. um afstöðu einstakra aðila. Ég hef spurt um afstöðu Atvinnuleysistryggingasjóðs. Ég spyr um afstöðu Alþýðusambands Íslands. Hefur þetta verið borið upp í miðstjórn Alþýðusambands Íslands og samþykkt? Ég spyr: Hefur þetta verið borið upp og samþykkt í stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga? Ég spyr vegna þess, hæstv. forseti, að gert er ráð fyrir algerri miðstýringu á vinnumiðlun í landinu. Það er gert ráð fyrir að taka hana úr höndum sveitarfélaganna og menn geta fengið stuðning hjá mér við það að skipulag vinnumiðlunar hefur að sumu leyti ekki verið nægilega gott. Og sum sveitarfélög hafa sjálfsagt staðið sig slælega í þeim efnum. En ég held að líka sé óskynsamlegt að taka frumkvæði og ábyrgð úr höndum heimaaðila með þeim hugmyndum sem hér eru uppi vegna þess að þrátt fyrir allt þekkja þeir oft betur til en aðrir. Í sjötta lagi varðandi almennan aðdraganda þessa frv. og efni þess vil ég segja: Ég vara við því að menn séu að líkja þessu kerfi, sem á að taka hér upp, við Danmörku og Svíþjóð. Ég vara við því fyrst og fremst vegna þess að hið félagslega þjónustukerfi, sérstaklega sveitarfélaganna, er miklu lakara, miklu brotakenndara og miklu ófullkomnara en gerist í Danmörku og Svíþjóð. Staðreyndin er auðvitað sú að það fólk, sem hér um ræðir, á oft og tíðum engan kost á að velja á milli skóla, bóta eða félagslegrar aðstoðar. Það á engan kost og þess vegna tel ég að fráleitt sé að henda unglingunum út af þeim möguleikum sem þrátt fyrir allt geta falist í þessu kerfi. Síðan vil ég víkja aðeins að einstökum efnisatriðum eftir að hafa gert grein fyrir sex almennum atriðum og segja í fyrsta lagi: Ég mótmæli því að taka unglingana út. Það er ranglátt. Og mér finnst skjóta skökku við að ríkisstjórn sem er að skera niður framhaldsskólakerfið í einu frv. skuli leggja til í öðru að unglingarnir verði teknir út af hugsanlegum atvinnuleysisbótum og þeim vísað inn í skóla sem eru að loka eða leggja á fallskatta eins og við höfum rætt. Þetta gengur ekki upp, hæstv. forseti. Hæstv. ríkisstjórn gengur á ótrúlega óskammfeilinn hátt fram í þessu efni og treystir því að við þingmenn munum ekki hvað gerist á milli umræðna. Fyrir örfáum dögum vorum við að ræða um frv. til laga um ráðstafanir í ríkisfjármálum. Hvað er í því? Í því er gert ráð fyrir að lækka framlög til Atvinnuleysistryggingasjóðs. Í því er gert ráð fyrir að Atvinnuleysistryggingasjóður beri kostnað við starfsmenntun í atvinnulífinu, sem til þessa hefur verið hjá ríkissjóði. Starfsmenntun í atvinnulífinu sem samið var um af aðilum vinnumarkaðarins. Það gengur auðvitað ekki, hæstv. forseti, að taka svona á málum og því vil ég mótmæla mjög harkalega. Ég tel fyrir neðan virðingu Alþingis að reyna að blekkja þingið með málflutningi af því tagi sem hér hefur heyrst: Já, þessir krakkar hafa nú ekki gott af því að vera á atvinnuleysisbótum. Þeir eiga bara að fara í skóla. Hvaða skóla? Skóla sem eru lokaðir eða hvað? Í annan stað um einstök atriði í frv., sem ég vildi nefna, vík ég að litlu máli sem snertir það að þeir sem þurfa að borga meðlög standa auðvitað oft og tíðum þannig að atvinnuleysisbæturnir fara í meðlög. Gert er ráð fyrir að atvinnuleysisbæturnar fari beint í meðlög og í raun gert ráð fyrir að þær séu teknar í heilu lagi og þeir aðilar sem hér um ræðir þurfa kannski ekkert endilega að vita að þeir hafi fengið þessar bætur vegna þess að þær eru ekki meðhöndlaðar sem laun. Með öðrum orðum, litið er á atvinnuleysibæturnar sem félagslegan styrk í uppsetningu þeirra mála. Mér finnst þessi meðferð á málum, sem kemur fram í athugasemdum með frv., í tölul. 9 á bls. 10 í greinargerðinni, ekki vera skynsamleg. Mér finnst hún niðurlægjandi og mér finnst líka niðurlægjandi, hæstv. forseti, að hver einasta króna sem viðkomandi maður kann að fá í ellilífeyri eða örorkulífeyri eða úr lífeyrissjóði kemur til skerðingar atvinnuleysisbótum. Með þessu er verið að undirstrika að atvinnuleysisbæturnar séu í raun félagslegur styrkur. Þetta er ekki gott, hæstv. forseti. Það er stundum talað um að breyta þurfi jaðarsköttum, þ.e. jaðarskattaáhrifum ýmissa bóta eins og t.d. í sambandi við vaxtabætur o.fl. Hér er ekki verið að tala um 52% skatt eða 54% skatt. Hér er verið að tala um 100% skattlagningu á atvinnuleysisbætur vegna þess að fyrir hverja krónu sem fólk fær í ellilífeyri, örorkulífeyri eða lífeyri úr lífeyrissjóði lækkar um krónu í atvinnuleysisbótakerfinu. Þetta er ekki sanngjarnt. Ég er á móti þessu, hæstv. forseti, vegna þess að með þessu er verið að meðhöndla atvinnulaust fólk á annan hátt en réttlætanlegt og eðlilegt er. Loks vil ég koma að einu atriði sérstaklega sem ég er alveg gáttaður á. Það er lækkunin á atvinnuleysisbótunum. Er tími til þess núna í miðju góðærinu að lækka atvinnuleysisbætur? Atvinnuleysisbætur geta verið núna að jafnaði 52.723 kr. á mánuði. Þá er miðað við að um sé að ræða 21,67 virka daga að meðaltali í mánuði. Það er venjulegur útreikningur á launum og hefur lengi verið. Um er að ræða 52.723 kr. á mánuði í bætur, eins og þetta er núna. Hvað á þetta að fara í? Fiskvinnslutaxtinn, eins og hann er, sem menn tala um að gæti verið miðað við þegar um er að ræða sérstaklega tekjulága einstaklinga, sem eru á lægstu töxtum, er 49.300 kr. Það er verið að lækka þetta fólk um 3.423 kr. á mánuði. Þetta er höfðingleg jólagjöf, verð ég að segja. Hæstv. félmrh. kemur helst ekki í ræðustólinn án þess að láta þess getið að þegar hann byrjaði í ráðuneytinu hafi atvinnuleysið verið 7% og núna sé það 3% eða 4%, eins og það sé allt saman honum að þakka að breytingin hafi átt sér stað. Það er að sjálfsögðu ekki heldur eru það hinar almennu kringumstæður í þjóðfélaginu. Þótt ég hafi þráspurt hv. þm. Hjálmar Árnason hver rökin séu fyrir að lækka hjá þessu fólki hef ég engin svör fengið. Og ég spyr aftur um þau. Hver er hin brýna félagslega, þjóðfélagslega réttlætisnauðsyn á að lækka þetta fólk? Ég skora á hæstv. félmrh. að sýna mér fram á að brýn nauðsyn sé fyrir efnahagslega framtíð íslensku þjóðarinnar, hvorki meira né minna, að svína af þessu fólki 3.500 kr. á mánuði. Hvað er það sem veldur því? Þegar lögin um atvinnuleysistryggingar voru sett árin 1980 og 1981 var gengið út frá því að atvinnuleysisbæturnar væru miðaðar við dagvinnutaxta plús eitthvert meðaltal í yfirtíð plús einhver hluti af orlofi þannig að þrátt fyrir atvinnuleysið gætu menn gengið um uppréttir vegna þess að kaupið væri svipað hvað varðar láglaunafólkið og kostur væri á að fá annars staðar. Mér sýnist stefnan greinilega vera sú af Framsfl. og Sjálfstfl. að halda eigi þannig á málum að þetta fólk finni alveg örugglega að það sé sett skör lægra í þjóðfélaginu. Að það fari ekki á milli mála í tilfinningalífi þessara einstaklinga að þeir séu settir skör lægra í þjóðfélaginu. Þetta er ekki gott. Þetta er ekki skynsamlegt og kemur auðvitað af því sem nefnt var fyrr í dag að menn líta þannig á að hinn atvinnulausi sé vandamálið, hann eða hún sé vandamálið en ekki atvinnuleysið, sem er afleiðing af hinu efnahagslega kerfi sem við öll í þessari stofnun berum ábyrgð á og eigum þess vegna að hafa þá lágmarksreisn í okkar starfi að reyna að tryggja að þeir sem verða fyrir atvinnuleysinu, sem er afleiðing af því efnahagskerfi sem við kjósum að hafa, þurfi ekki einir að líða fyrir að verða atvinnulausir. Af því að atvinnuleysið er á okkar ábyrgð allra en ekki þeirra sem lenda í því.

Herra forseti. Ég á sæti í hv. félmn. og hef fylgst með þeirri umræðu sem farið hefur fram í dag um þetta frv. sem hæstv. félmrh. hefur lagt fram um breytingar á lögum um atvinnuleysisbætur. Mér kemur verulega mikið á óvart að við þetta frv. eru gerðar athugasemdir við nánast hverja einustu grein sem einhverju máli skipta og hefði mátt gera ráð fyrir að einhver veruleg vinna hefði verið lögð í. Ég er ekkert á móti því að einstakar nefndir eins og hv. félmn. vinni mikla vinnu og sú nefnd hefur á síðasta ári unnið alveg gríðarlegt starf til að koma frumvörpum í það form að hægt væri að koma þeim í gegnum þingið. Ég lýsi yfir vonbrigðum mínum með það að þetta frv. sem búið er að vinna með í eitt og hálft ár skuli koma með þeim endemum að við sjáum fram á að þurfa að sitja yfir því í félmn. í næstu mánuði. Ég tek svo sannarlega undir þá gagnrýni sem komið hefur fram hjá hv. þingmönnum um að það ákvæði skuli vera hér inni að það eigi að lækka atvinnuleysisbætur hjá fólki. Ég get lýst því yfir hér og nú að ég mun ekki taka þátt í því. Og ég velti því fyrir mér til hvers verið er að koma með þetta hér inn á borð og hvort það sé vegna þess að hv. formaður nefndarinnar, hv. þm. Hjálmar Árnason, lýsti því yfir í blaðaviðtali í vor að megintilgangur þessa frv. væri að afnema letingjabætur. Það hefur kannski verið tilgangurinn eða verið andinn sem sveif yfir vötnunum þegar verið var að vinna að þessu máli. Ég er mjög hissa á því að þetta skyldi koma út með þessum hætti og furða mig í sjálfu sér ekkert á því að verkalýðsforingjarnir skyldu þá ganga út. En virði það að hæstv. félmrh. tók til greina þær athugasemdir sem frá þeim komu. Það hefði greinilega þurft að taka mun meira á þeim athugasemdum sem eftir lágu því að mér sýnist, af því sem fram hefur komið hér og því sem komið hefur fram hjá hæstv. ráðherra nú þegar og hv. formanni nefndarinnar, að beðið sé um að félmn. taki meira og minna á þessu máli og reyni að leiðrétta það sem aflaga hefur farið. Mér finnst sorglegt að þetta skyldi koma svona inn. Ég er ekki að fría mig af þessari vinnu, síður en svo, en hefði talið að betra hefði verið að fá að málinu fólk úr félagsstörfum, sveitarstjórnarmenn sem hafa unnið að þessu og jafnvel einhverja nefndarmenn sem hafa setið í félmn. og hafa kynnt sér þessi mál. En ég vona að þær breytingar sem koma frá hv. félmn. hljóti hljómgrunn og ég mun að sjálfsögðu vinna með allri nefndinni að því máli.

Hæstv. forseti. Ég átti nokkur atriði eftir þegar ég flutti fyrri ræðu mína. Sú umræða sem hér hefur átt sér stað hefur leitt í ljós hversu flókið og mikilvægt þetta mál er sem hér er til umræðu og margt hefur komið fram sem er mjög upplýsandi. Þar vil ég fyrst nefna það sem ég kom ekki inn á í minni ræðu en er alveg grundvallaratriði, þ.e. að með þeim breytingum sem verið er að gera er auðvitað verið að leita leiða til sparnaðar. Það er verið að ganga þannig frá þessum lögum að þau leiði til sparnaðar og samkvæmt fjárlagafrv. er það sparnaður upp á 128 millj. kr. á næsta ári. Það tengist því sem ég vil koma sérstaklega að og vil fá nánari skýringar á. Það er varðandi 22. gr. þessa frv. þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Stjórn Atvinnuleysistryggingasjóðs er heimilt að veita styrki vegna úrræða fyrir atvinnulausa á vegum svæðisvinnumiðlana. Stjórninni er enn fremur heimilt að veita styrki til þess að aðstoða atvinnulausa við búferlaflutninga vegna atvinnutilboða.`` Þetta er hin almenna stefnuyfirlýsing varðandi styrki Atvinnuleysistryggingasjóðs. Á sama tíma er verið að leggja til að starfsmenntun í atvinnulífinu, sem er allt annar hlutur en styrkir til atvinnulausra, fari inn í Atvinnuleysistryggingasjóð og ég spyr: Hvernig kemur þetta heim og saman? Er meiningin sú að starfsmenntun í atvinnulífinu hverfi inn í hítina? Þá er vísað til þess að hlutverk Atvinnuleysistryggingasjóðs sé að veita styrki vegna atvinnulausra en ekki að standa að starfsmenntun í atvinnulífinu. Er það það sem við megum eiga von á á næsta ári eða þar næsta ári? Maður verður að skoða allt þetta samhengi. Ríkisstjórnin hlýtur að vita hvað hún er að gera. Hún er ekki bara hér að leggja fram eitt frv. og svo annað þannig að ekkert samhengi sé þar á milli. Þetta er stefnan. Hér er verið að skilgreina hlutverk Atvinnuleysistryggingasjóðs jafnframt því sem verið er að flytja liði sem hafa verið sjálfstæðir innan félmrn., starfsmenntun í atvinnulífinu og styrk til sérstakra þróunarverkefna og atvinnusköpunar fyrir konur, yfir á Atvinnuleysistryggingasjóð. Það er verið að færa þarna til og ég get ekki annað en lýst ótta mínum um hvað verði um þessi verkefni. Ég endurtek það og ítreka að að mínum dómi er hér um alger mistök að ræða sem ég mótmæli, þ.e. að verið sé að blanda saman óskyldum hlutum. Það er verið að færa til hluta af menntakerfinu. Þetta er menntunin, símenntunin, endurmenntunin, það sem verið er að bæta ofan á menntun vinnandi fólks, það sem við höfum kallað starfsmenntun í atvinnulífinu og hefur verið sér. Nú er ég farin að dauðsjá eftir því að hafa stutt það á sínum tíma að þetta verkefni færi inn í félmrn. Ég held að við stæðum betur að vígi ef svo hefði farið sem margir vildu, að skilgreina þetta sem menntamál sem ætti heima í menntmrn. Ég hygg að við hefðum jafnvel staðið betur að vígi ef málið hefði verið þar því að þeim í félmrn. er í lófa lagið að flytja þetta bara inn í Atvinnuleysistryggingasjóð. Svo er ekkert í þessum lögum hér sem tryggir að þetta haldi áfram því að ráðstafanir í ríkisfjármálum gilda til eins árs í senn og það er hægt að kippa þessum tilflutningi til baka áður en við er litið. Við höfum tækifæri til að breyta þessari grein í félmn. og ég spyr: Hver er stefnan? Hver er meiningin með þessu? Aðeins um meðlagsgreiðslurnar. Ég skil vel það markmið ríkisvaldsins að reyna að ná inn fyrir meðlagsgreiðslum. Þar hafa safnast miklar skuldir. En menn eru að gefa með annarri hendinni og taka með hinni. Í vor voru samþykkt lög sem veittu heimildir til þess jafnvel að strika út meðlagsskuldir hjá mönnum sem lent hafa í sérstökum vandræðum. En hér er meiningin að taka af atvinnulausum, af þeim litlu bótum sem þeir hafa. Og menn fá bætur vegna þess að þeir hafa börn á framfæri þó að þeir eigi önnur meðlagsskyld börn og það er auðvitað spurning hvernig með þetta eigi að fara. Er ég að misskilja eitthvað, hæstv. félmrh.?

Já.

Ég skildi það þannig að það ætti að taka af þeim sem fá atvinnuleysisbætur. Hvaða grein er þetta nú? Þetta er svo sem ekki stórt atriði.  Svo er það sem hefur reyndar komið hér fram og varðar mörkin milli þess að vera á atvinnuleysisbótum og þess að fara yfir á örorkubætur eða félagslega aðstoð. Ég hef þegar heyrt þau sjónarmið hjá fulltrúum sveitarfélaganna að þeir óttast að þessar breytingar sem verið er að gera geti leitt til þess að í staðinn fyrir að tilhneigingin sem hefur kannski verið sú hjá sveitarfélögunum að koma fólki inn á atvinnuleysisbætur sem telja má vinnufært, þá muni dæmið nú snúast við og í auknum mæli verði farið að koma fólki yfir á sveitarfélögin og félagslega aðstoð með þeim takmörkunum sem hér er verið að taka upp. Þetta þurfum við að skoða alveg sérstaklega og reyna að átta okkur á því hvað þetta hefur í för með sér. Það má kannski segja að það skiptir svo sem ekki öllu máli hvorum megin hryggjar fólk liggur. Aðalatriðið er að fá framfærslu. En það kann að skipta máli fyrir einstaklingana hvort þeir eru á atvinnuleysisbótum eða hvort þeir verða að leita til sveitarfélaganna um félagslega aðstoð. Aðeins um það sem fram kom í ræðu hv. þm. Einars Odds Kristjánssonar varðandi það að erlendis væri ekki litið á 16--18 ára unglinga sem hluta af vinnumarkaðnum, þá er ástandið einfaldlega allt öðruvísi hér. Hér er miklu algengara að fólk vinni frá unglingsaldri fyrir launum og hér er þetta sérstaka ástand í skólakerfinu að brottfall er miklu, miklu meira en tíðkast í ýmsum okkar nágrannalöndum. Við eigum auðvitað taka á því vandamáli. Við eigum að bæta skólakerfið, ekki að þrengja rétt fólks á vinnumarkaði. Mér finnst þetta svo öfugar aðfarir að ég á eiginlega ekki orð yfir þetta og þessi hugsun að allir séu eiginlega betur komnir í skóla en nokkus staðar annars staðar. Mér finnst þetta afar sérkennilegt. Þó að ég hafi sjálf mikla reynslu af því að vinna í skólakerfinu, held ég að ýmsir hafi bara nokkuð gott af því að taka sér hlé frá skóla og einmitt að fá tækifæri til að fara út á vinnumarkaðinn. Vonandi fá þeir þar vinnu. En það er erfitt ef þeir eru jafnframt sviptir réttinum til atvinnuleysisbóta. Hæstv. forseti. Ég hef líka orðið vör við það hjá þeim sem koma nálægt þessum málum, að spurningin er um það hvernig það ákvæði verði framkvæmt að landið sé eitt vinnusvæði og sá réttur sem gert er ráð fyrir í þessum lögum, að fólk verði að taka vinnu annars staðar á landinu. Hæstv. félmrh. lýsti því yfir í andsvari fyrr í dag að ekki væri meiningin að fara að taka upp hreppaflutninga eða nauðungarflutninga. Ég vil leggja mjög mikla áherslu á þann rétt fólks að fá að búa í sínu sveitarfélagi og vera heima hjá sér og að það sé ekki verið að taka upp einhverjar þvingunaraðferðir í þeim efnum. Allra síðast, herra forseti, vil ég vekja athygli á grein sem birtist í Alþýðublaðinu í dag þar sem fangi segir frá því hvernig það er að koma út á vinnumarkaðinn eftir að hafa setið í fangelsi. Það er því miður ófögur lýsing sem einmitt minnir okkur á að það þarf aðgerðir til þess að aðstoða fólk sem er að koma út á vinnumarkaðinn, þá sem hafa lent í erfiðleikum og lenda svona milli skips og bryggju eins og því miður vill verða um sumt fólk.

Virðulegi forseti. Ég hygg að hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir hafi hitt naglann á höfuðið þegar hún sagði að það yrði að skoða hlutina í samhengi og vísa ég til þess að það þarf að skoða bæði þessi frv. samtímis. Í stuttu andsvari er ekki hægt að fara ítarlega út í þá sálma, en ég vil þó vekja athygli á því sem þingmaðurinn gerði að umtalsefni, þ.e. um þætti styrkja og samhengi þeirra við annað. Séu þær hugmyndir skoðaðar sem kynntar eru með skýringum á 10. gr. frv. um vinnumarkaðsaðgerðir, er þar sérstaklega fjallað um möguleika hinna atvinnulausu til að sækja um á sviði nýsköpunar. Til þess þurfa hugsanlega að koma styrkir. Ef einstaklingar vilja t.d. fara í fyrirtækjastofnun eða annað því um líkt eða fylgja eftir sinni nýsköpun, er nauðsynlegt að geta veitt styrki til þess að koma hugsanlegum fyrirtækjum eða verkefnum af stað. Það er hugsunin á bak við þetta. Ég er jafnframt sammála því sem þingmaðurinn sagði um að það yrði að skoða þessi mál í tengslum við menntakerfið og ég vil mjög vara við því sem hefur komið fram í málflutningi sumra ræðumanna --- á ég þó ekki við síðasta hv. ræðumann --- um að um það bil sé verið að loka framhaldsskólum landsins. Mér þykir þar með lítið gert úr því merka þróunarstarfi sem á sér stað í mjög mörgum framhaldsskólum einmitt þessar vikurnar og þessa mánuðina og ég vék að í ræðu minni fyrr í dag. Við þurfum einmitt að skoða þessa hluti í samhengi við það sem er að gerast í skólakerfinu þar sem áherslan er á starfsmenntun. Ég get hins vegar tekið undir það meginsjónarmið sem hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir lýsti að mjög sé eðlilegt að skoða hvort starfsmenntasjóður sé ekki betur vistaður í menntakerfinu, enda eru fræðslumiðstöðvar framhaldsskóla og atvinnulífs í sameiningu víða um landið að komast á koppinn, ef þannig má til orða taka, og því er eðlilegt að eitt ráðuneyti sé með menntunina. Undir það sjónarmið get ég tekið.

Hæstv. forseti. Það er einfaldlega staðreynd að frá því að lögin um starfsmenntun í atvinnulífinu voru samþykkt hefur mjög margt gerst á vinnumarkaði okkar. Bæði gerðist það að atvinnuleysi fór mjög vaxandi og kallaði það á nýjar aðgerðir, nýjar hugmyndir og ný viðbrögð en hins vegar hefur mikil þróun átt sér stað í menntun og nýjar kröfur um símenntun og endurmenntun og fleira slíkt. Ég held að við ættum í alvöru að skoða þetta þó að það ætti í sjálfu sér ekkert að koma í veg fyrir samvinnu á milli félagsmálaþáttarins í samfélaginu og menntakerfisins. En ég er eiginlega að sannfærast um það að þetta er fyrst og fremst hluti af menntun, við þurfum að hugsa algerlega upp á nýtt í þessu samhengi og vera sífellt að hugsa um að gefa öllum kost á endurmenntun hvort sem þeir eru lögfræðingar, sagnfræðingar eða hvað þeir nú eru. En lögin um vinnumarkaðsaðgerðir eru eitt og einhvers staðar þarf að fá peninga í þær aðgerðir. Lögin um atvinnuleysisbætur eða Atvinnuleysistryggingasjóð eru önnur lög og skv. 22. gr. er þar skilgreint þetta hlutverk að veita styrki til úrræða fyrir atvinnulausa. Hitt sem við erum að tala um er ekki fyrir atvinnulausa heldur fyrir atvinnulífið almennt. Þess vegna er ég að velta því fyrir mér hvað verður um starfsmenntun í atvinnulífinu sem hingað til hefur fengið hátt í 50 millj. á ári í sinn hlut. Í frv. um ráðstafanir í ríkisfjármálum til næsta árs verður þetta flutt yfir í Atvinnuleysistryggingasjóð og gert er ráð fyrir því að þarna verði ákveðin upphæð en hvað svo þegar þau lög falla úr gildi og þessi lög standa eftir?

Herra forseti. Rétt er að geta þess að þó að með þessu frv. fylgi greining fjmrn. á kostnaðarminnkun hjá ríkissjóði tel ég rétt að taka fram að ég vil hafa allan fyrirvara á því. Ég efast stórlega um að á næsta ári muni verða svo mikil kostnaðarminnkun við sjóðinn. Hins vegar er ég alveg handviss um að mjög mikil kostnaðarminnkun mun verða af allt öðrum ástæðum en fjmrn. greinir, einmitt vegna þess að á næstkomandi árum, þegar menn beina athygli sinni að því og vinna skipulega að því að koma hinum atvinnulausu í vinnu og þeim sem vilja vinna og geta unnið en eru í þeirri hörmulegu stöðu að fá ekki vinnu, þá mun það minnka kostnað þessa samfélags stórkostlega við að útvega þeim vinnu. Það kann að vera rétt hjá hv. þm. að þarna sé um að ræða tilflutning á kostnaði, að verið sé að færa fjármuni frá Atvinnuleysistryggingasjóði á næstu árum yfir í hið félagslega kerfi. Ég held að það sé rétt hjá hv. þm. Það er ekki gert vegna þess að verið sé að hugsa þá hugsun að sveitarfélögin eigi að taka á sig meiri bagga. Það er verið að hugsa þá hugsun fyrst og fremst vegna þess að ekki fer saman sú umönnun sem atvinnulaust fólk þarf á að halda og þeir sem þurfa á félagslegri aðstoð að halda. Þess vegna er rétt að kalla hlutina sínum nöfnum. Atvinnulausir eru meðhöndlaðir sem atvinnulausir. Við verðum að beita allt öðrum ráðum við þá sem eiga við hin margvíslegu félagslegu vandamál að stríða. Þess vegna er það.

Hæstv. forseti. Samkvæmt frv. til fjárlaga fyrir næsta ár segir, með leyfi forseta: ,,Stefnt er að því að ná fram 128 millj. kr. sparnaði hjá sjóðnum með endurskoðun á starfsemi hans og úthlutunarreglum.`` Þetta eru þau markmið sem er verið að setja og ég hef gengið út frá því að það frv. sem við erum að ræða sé miðað við að ná þessum sparnaði. Það kann hins vegar rétt að vera hjá hv. þm. að það nái ekki fram að ganga. Þeir sem eru atvinnulausir og eru í atvinnuleit eru útgangspunkturinn í þessari lagasetningu. Við erum að tala um það fólk sem hefur misst vinnu eða er að koma út á vinnumarkaðinn og er raunverulega í atvinnuleit, það er ákveðinn hópur. Síðan er auðvitað annar hópur, t.d. þeir sem hafa lent í því að vera atvinnulausir lengi. Þeir geta verið orðnir mjög illa á sig komnir félagslega og fólk missir sjálfsálitið, sjálfsvirðinguna og lendir jafnvel í óreglu og guð má vita hvað. Margt getur gerst enda vitum við að atvinnuleysi er afar erfitt þeim einstaklingum sem í því lenda. En hvar eru þessi mörk? Það er það sem við erum kannski að glíma við, hvenær er einstaklingurinn og hver úrskurðar hann öðru hvorum megin, sem sagt að hann eigi að leita til sveitarfélaganna og hvað þýða þessar lagabreytingar sem við erum hér að ræða í þessu samhengi? Það er verið að afmarka atvinnuleysistímann við fimm ár og við spyrjum hér: Hvað þýðir þetta fyrir þá sem eru í eldri kantinum? Við erum að tala um að þrengja neðri mörkin fyrir þá sem eru á aldrinum 16--18 ára. Hvað þýðir það fyrir þann hóp? Erum við t.d. að senda einhvern hóp á bilinu 16--18 ára inn í félagslega kerfi sveitarfélaganna? Ég held að það sé ekki æskilegt.

Herra forseti. Ég skal uplýsa að til allrar hamingju eru mjög fáir unglingar á aldrinum 16--18 ára á atvinnuleysisskrá á Íslandi, til allrar hamingju. Það því ekki um neina stórkostlega breytingu að ræða í reyndinni heldur erum við að samræma þetta. Ég tek fram að það er bara skoðun mín að við munum ekki ná fram þessum sparnaði enda er það ekki beint markmið lagasetningar að ná sérstaklega fram sparnaði. Ég tel líka, og það er persónuleg skoðun mín, að ríkisstjórnin sé að fara fram úr sér með því að ákveða að lækka núna gjaldið til Atvinnuleysistryggingasjóðs. Ég held að það sé ekki tímabært og ég met þetta öðruvísi. Ég leit aldrei á þetta starf þannig að við værum raunverulega að spara í þessu sambandi heldur að reyna að einbeita okkur að þessu vandamáli sérstaklega, skilgreina það og hafa það skýrt þannig að hægt væri að koma að því, hægt að taka á því, hægt að vinna og einbeita sér að því að finna á því lausnir.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þessar umræður. Menn hafa farið vítt um frv. og um víðan völl, reynt að tína til það sem þeim hefur getað dottið í hug að gæti verið ábótavant eða hægt að finna að og ég treysti því að búið sé að minnast hér á öll þau atriði sem nokkur leið væri að krítísera. Sumt af þessari krítík hefur verið stutt einhverjum rökum því að hér er um álitamál að ræða sem hægt er að haga með ýmsum hætti. En sumt af því hefur verið byggt á misskilningi og jafnvel á hótfyndni. Varðandi þetta fimm ára tímabil sem menn hafa gagnrýnt hér var það tillaga bæði hv. þm. Ögmundar Jónassonar og varaforseta ASÍ, Hervars Gunnarssonar, að hámarksbótatímabilið yrði fimm ár. Meiri hluti nefndarinnar lagði til að það yrði þrjú ár. Mér fannst það vera nokkuð stórt stökk frá 54 árum niður í þrjú og kaus heldur að fara á flot með frv. með fimm árum í. Þessi fimm ár voru ekki mín hugmynd. Það var hugmynd þeirra hv. þm. Ögmundar Jónassonar og Hervars Gunnarssonar. Hv. 5. þm. Reykn. spurði hverjir fá rétt og vitnaði þá til 1. gr. hverjir það væru sem fengju rétt. Það eru námsmenn og það eru t.d. heimavinnandi sem geta keypt sér rétt í sjóðnum með því að greiða iðgjald. Það er hugmyndin að slíkir aðilar geti fengið rétt í sjóðnum með iðgjaldagreiðslu. Innan þessa ramma hefðu líka getað fallið sjálfstætt starfandi og bændur, smábátasjómenn og vörubílstjórar. Ákveðið var að það væri skynsamlegra að taka þá út úr sjóðnum og setja sérstakan sjóð, tryggingasjóð einyrkja, upp fyrir þá. Því máli er þannig háttað, og kem ég þá til með að svara hv. þm. Svavari Gestssyni, að frv. er tilbúið í félmrn. Verið er að vinna að greinargerð frv. og nefndarstarfi er að ljúka um þá niðurstöðu. Síðan þarf það frv. að fara í fyrsta lagi í tryggingafræðilega úttekt. Ég þori ekki að fara á flot með það mál nema tryggingafræðileg úttekt liggi fyrir á hugmyndinni og síðan fari það í kostnaðarmat og náttúrlega sinn gang fyrir þingið. Það mál verður á borðum þingmanna áður en hitt frv. verður afgreitt, það er deginum ljósara, en sjálfsagt ekki fyrr en í desember héðan af. Ef það gengur ekki eftir yrði að breyta þessu frv. ef það frv. ætti ekki að ná fram að ganga eða ég hefði ekki tryggingu fyrir því að það næði fram að ganga því að ég ætla ekki að yfirgefa það mál öðruvisi en koma því í höfn. Hvernig verða þær reglur sem settar verða? Það er rétt að dálítið reglugerðarvald er í þessu frv. Þó er ekkert hjá því sem maður hefur stundum horft upp á. Ég er ekki tilbúinn að segja hvernig þær yrðu í smáatriðum vegna þess að stjórn Atvinnuleysistryggingasjóðs, sem er ekki búið að skipa, á að gera tillögur að því og ég get ekki farið að gefa henni forskrift um það hvernig þær eigi að vera. En t.d. hvað varðar 16--18 ára og reyndar í öllum þeim tilfellum þar sem gert er ráð fyrir reglugerðarákvæðum, tel ég einboðið að það verði að setja reglur um það. En ég get ekki sagt í smáatriðum hvernig stjórn sem ekki er búið að skipa kemur til með að vilja hafa reglurnar. Ég hef varpað fram þeim hugmyndum að óhjákvæmilegt sé annað en veita rétt t.d. þeim nemendum eða unglingum sem geta ekki stundað nám af einhverjum ástæðum og líka unglingum sem eru búnir að stofna heimili. Ég lít svo á að að þessum lögum samþykktum um vinnumarkaðsaðgerðir og atvinnuleysistryggingar sé torveldara að misnota atvinnuleysistryggingarnar. Gerð hefur verið athugun í a.m.k. einu sveitarfélagi sem ég veit um á hugsanlegri misnotkun atvinnuleysisbóta og það er niðurstaða þeirrar athugunar að nokkuð sé um svarta vinnu þ.e. fólk sem er á atvinnuleysisbótum vinni að einhverju marki og hafi talsverðar tekjur sem ekki komi fram. Ekki er um neinn gífurlega stóran hóp að ræða en þetta fyrirfinnst. Það er líka niðurstaða þeirrar athugunar að á atvinnuleysisskrá sé nokkuð af fólki sem ekki er vinnufært og þannig að heilsu búið eða ástatt um að það geti ekki unnið. Ekki er mikill sparnaður í þessu frv. eða við þessar skipulagsbreytingar enda var það ekki hugmyndin og ég fer ekki á flot með þetta til að spara neitt sérstaklega fyrir Atvinnuleysistryggingasjóð. Atvinnuleysistryggingasjóður hefur verið með veltu upp undir fjóra milljarða en sem betur fer eitthvað minna núna. Í kostnaðarmati, sem ég tek fram að er frá fjmrn., má lesa, með leyfi forseta: ,,Samantekið má ætla að frumvarpið, verði það óbreytt að lögum, muni leiða til 185--205 millj. kr. sparnaðar þegar það er að fullu komið til framkvæmda á árinu 2000.`` Og síðan segir: ,,Frá þessum sparnaði dregst aukinn kostnaður Atvinnuleysistryggingasjóðs vegna útvíkkunar á rétti sjálfstætt starfandi einstaklinga til atvinnuleysisbóta eða myndunar sérstaks sjóðs fyrir þá sem gæti numið á bilinu 75--150 millj. kr.`` Sparnaðurinn sem af þessu gæti orðið er mismunurinn á 150 millj. og 200 millj., þ.e. 50 millj. Þetta eru grófar tölur og birtar án ábyrgðar. En það er ekki um stóran hlut að ræða, 50 millj. kr., í þriggja til fjögurra milljarða pakka. Það er rétt að minna á það þegar menn tala um atvinnuleysi að inni í atvinnuleysistölunum er líka hlutabótafólkið. Í lok október voru á hlutabótum, ef ég man rétt, 866. Það eru langflest konur á aldrinum 20--40 ára og yfirleitt með börn. Það er rétt að hafa það í huga þó að sé 4,4% atvinnuleysi talið í Reykjavík eða skráð, þá er hlutabótafólkið inni í þessu. Sem betur fer fjölgar störfum ört í þjóðfélaginu og út af fyrir sig á stórum svæðum landsins vantar verulega vinnuafl og meira að segja í Reykjavík er talsvert mikið af lausum störfum. Það er mikil eftirspurn eftir vinnuafli og við finnum það glögglega í félmrn. því mikil ásókn er í að flytja inn erlent vinnuafl. Og hér eru að störfum, með leyfi frá okkur, í kringum 1.200 manns og þar fyrir utan er hér töluvert af fólki sem er heimilisfast á Evrópska efnahagssvæðinu og hefur sama rétt til vinnu og við og þarf ekki að biðja um atvinnuleyfi. Ég neita að fallast á það sem hefur komið fram að hér eigi að vera viðvarandi 4,4% atvinnuleysi. Það er óásættanlegt og ekki ástæða til að búast við því, annað eins framboð og er af störfum núna, að 4% þurfi að vera atvinnulaus. Síðan er hægt að velta því fyrir sér, ef við hugsum um hlutabæturnar, hvort á að borga fólki fyrir að sinna heimilisstörfum. Það er vel hægt að hugsa sér það og hafa nú konur á Íslandi, til skamms tíma, látið sig hafa að vera heima yfir börnum sínum. Í þessu frv. er gert ráð fyrir að hægt sé að borga atvinnuleysisbætur allt niður í 25% þ.e. í 75% starfi bæti Atvinnuleysistryggingasjóður við þangað til komið er upp að launaupphæð atvinnuleysisbóta. Menn hafa velt fyrir sér hvers vegna fólk hættir í vinnu án gildra ástæðna og lagði meiri hluti nefndarinnar til að um 72 daga bótalaust tímabil yrði að ræða. Minni hlutinn lagði til 40 daga og ég var nú að reyna vera eins og Salómon og ákvað að stinga upp á 55 dögum og fara milliveginn. Það er að vísu langur tími til að vera án framfærslu, ég viðurkenni það. En viðkomandi getur rekið réttar síns ef hann hefur verið neyddur eða knúinn með einhverjum hætti til að hætta vinnu, t.d. með kynferðislegri áreitni, einelti eða óþolandi móral að öðru leyti á vinnustað, og snúið sér til úrskurðarnefndar atvinnuleysisbóta sem mundi þá meta hans ástæður. Ef hann er ekki fáanlegur til að bera hönd fyrir höfuð sér er ekki þægilegt að hjálpa honum. Í framhaldi af þessari umræðu um bætur til fólks á aldrinum 16--18 ára vil ég taka fram að í Evrópusambandinu eru mjög strangar reglur um hömlur á vinnu ungmenna á þessum aldri. Og vera kann að við fengjum nótu frá ESA eða Birni Friðfinnssyni um að við færum nú ekki nógu vel eftir Brussel-reglunum ef við færum að gera það að reglu að þeir ættu rétt á atvinnuleysisbótum. Þó að atvinnuleysisbótatímabil sé ekki nema fimm ár sem er yfirleitt, að mínu mati, alveg yfirdrifið nógu langur tími til að vera atvinnulaus, er engum varpað út á guð og gadd. Í fyrsta lagi búum við svo vel að þeir sem eru óvinnufærir eiga rétt á tryggingabótum. Félagsþjónusta sveitarfélaga er alveg afdráttarlaus. Sveitarfélögunum ber skylda til framfærslu ef menn hafa ekki lágmarksframfærslu. Og það er spurning hvort eðlilegt er að láta atvinnureksturinn kosta, í gegnum tryggingagjaldið, framfærslu fólks sem ekki getur unnið. Hv. þm. Svavar Gestsson spurði nokkurra spurninga. Ég hef reynt að hafa gott samband við launafólk við frágang þessa máls. Ég hef rætt ítarlega við Hervar Gunnarsson hvað eftir annað og hv. þm. Ögmund Jónasson enda heyrðuð þið að ræða hans var jákvæð og miklu jákvæðari heldur en Alþb. Það virðist svo sem óháðir taki þessu máli betur en alþýðubandalagsmenn. 

Virðulegi forseti. Ég mun ekki lengja þessa umræðu en örstuttar athugasemdir. Fyrst um fimm ára tímabilið og fullyrðingu félmrh. um að þetta hafi verið tillaga frá Ögmundi Jónassyni og Hervari Gunnarssyni. Ekki þekki ég það en mér er hins vegar kunnugt um að þær hugmyndir sem þeir studdu eða komu með voru háðar því að sátt yrði um frv. um atvinnuleysistryggingar í heild og um þær aðgerðir sem frv. ber með sér. Þetta tjáði Hervar Gunnarsson mér sérstaklega þegar ég ræddi við hann í morgun. Mér finnst það óviðkunnanlegt varðandi tillögur af þessu tagi þegar hlaupið er undir pilsfald annarra. Hins vegar vaknar með mér nokkur bjartsýni út af orðum ráðherrans vegna þess að ég tel að með þessari yfirlýsingu hljóti að vera auðsótt mál að fella fimm ára tímabilið út ef tillagan á upphaf sitt hjá stjórnarandstöðunni. Það kom fram að torveldara yrði að misnota þetta kerfi og það væri nokkuð um svarta vinnu og að fólk væri á atvinnuleysisbótum með tekjur sem ekki koma fram. Það er alveg ljóst að við munum standa að því að skoða hvað þarf til svo ekki sé verið að misnota kerfið. Sú gagnrýni sem við höfum haft uppi á Alþingi er ekki í þá veru að við viljum vera með kerfi sem er misnotað. Það á við um þetta kerfi, það á við um öll félagsleg kerfi þó manni sé ljóst að oft er hægt að misnota góð kerfi en það má aldrei eyðileggja þau af ótta við misnotkunina. Það er auðvitað verið að spara. Að minnsta kosti 15 millj. sparast á næsta ári og sjóðurinn er í ár, ef ég man rétt, 2,8 milljarðar en ekki 4 milljarðar. Virðulegi forseti. Ég ætla líka að hafa uppi þau orð við ráðherrann að margar konur í dag hafa ekki efni á því sem kynsystur þeirra áttu kost á á sínum tíma, nefnilega að vera heima hjá börnunum. Það þarf í flestum tilfellum núna tvo til að framfleyta fjölskyldu. 

Herra forseti.  Í öðru lagi vil ég nota þetta andsvar til að biðja hann um að rökstyðja fyrir mér nauðsyn þess að lækka atvinnuleysisbætur um 6,5%.

Herra forseti. Sjóðurinn lýtur núna ellefu manna stjórn. Ég held að það sé óþarflega stór stjórn fyrir sjóðinn. Það var ekki ég sem fann upp þetta skipulag á sjóðstjórninni. Þetta var í tillögum nefndarinnar að hætta að hafa þingkjörna fulltrúa. Ég tek fram að jafnmargir eru frá ASÍ og VSÍ. Þar er líka fulltrúi frá BHM. Þar er fulltrúi frá BSRB, fulltrúi frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga og fulltrúi frá Vinnumálasambandinu. Þetta var um stjórnina og ég sé ekki að það sé neitt óeðlilegt. Bótafjárhæðin er líka tekin upp úr nefndarstarfinu, það sem nefndin hafði komið sér saman um og ég held að menn ættu að fara varlega í þessum reikningskúnstum sem menn hafa verið með á æfingum í dag og er ég tilbúinn að fara ofan í það síðar. En varðandi bótafjárhæðina þá stendur hún nákvæmlega eins og gengið var frá henni í frv. meiri hlutans að öðru leyti en því að meiri hlutinn lagði til að einungis væri um að ræða 90% af þessari upphæð. Ég leit svo á að hin upphæðin hefði samþykki þeirra minnihlutamanna.

Virðulegi forseti. Eins og fram kom í máli hv. þm. Ögmundar Jónassonar þá mótmælti hann sérstaklega þessari lækkun á bótafjárhæðinni og taldi hana vera það sem væri gagnrýniverðast í frv. Ég er reyndar þeirrar skoðunar líka að það sé eitt það alvarlegasta vegna þess að ekki hafa komið fram nein rök frá hæstv. ráðherra fyrir því að það sé endilega nauðsynlegt að klípa af þessari upphæð. Þess vegna fer ég fram á að það mál verði skoðað aðeins betur en mér heyrist að hafi verið gert. Ég heyri a.m.k. ekki betur en að rökin vanti. Í sambandi við þingið, hæstv. forseti, vil ég bara segja að ég sé engin rök fyrir því að ævinlega eigi að henda fulltrúum kjörnum á Alþingi út úr stjórnum, ráðum og nefndum af því tagi sem hér er um að ræða. Þá eru menn, finnst mér, fangar tækniræðisins og eru að víkja frá forsendum þingræðisins á mörgum sviðum. Ég tel að það sé a.m.k. óhjákvæmilegt, ef þetta verður gert og ríkisstjórnin heldur uppteknum hætti í þessu máli og öðru, að þá verði að taka það fram í sömu lögum að Ríkisendurskoðun fari yfir reikninga viðkomandi stofnana vegna þess að það má ekki létta af eftirlitshlutverki og eftirlitsskyldu Alþingis.

Forseti vill taka fram um fundarhaldið að samkomulag er um að fresta 8. og 9. dagskrármáli og verða þau á dagskrá á fimmtudag. Þau eru þar með tekin út af dagskrá. En ætlunin er að afgreiða nú á þessum fundi 10., 11. og 12. dagskrármálið og e.t.v. gefst tími fyrir 13. mál. Við sjáum til með það.

Herra forseti. Það er fljótmælt fyrir þessu frv. Það er á þskj. 191 og þar er um orðalagsbreytingu að ræða eða að í stað ,,1. janúar 1997`` í 1. mgr. ákvæðis til bráðbirgða í lögunum kemur: 1. janúar 1999. Það voru sett flókin lög um fjöleignarhús og í þeim var kveðið svo á að eignaskiptayfirlýsingum fjöleignarhúsnæðis í landinu skyldi hafa verið þinglýst fyrir 1. janúar 1995. Í fyrra afgreiddum við breytingu á þessu því það var svo mikið eftir af þinglýsingum og frestuðum til 1. janúar 1997. En enn er eftir mjög mikið verk við að koma eignaskiptayfirlýsingum á og þinglýsingum þannig að Fasteignamat ríkisins, Félag fasteignasala, byggingarfulltrúinn í Reykjavík og sýslumaðurinn í Reykjavík komu að máli við mig og óskuðu eindregið eftir því að fá aftur frest og töldu að ekki dygði minna en tvö ár. Þess vegna er þetta frv. fram komið og ég legg til að það fari til félmrn.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um landmælingar og kortagerð. Frv., sem er 159. mál þingsins, flutt á þskj. 176, var samið af nefnd sem skipuð var 21. febrúar 1995 til að fara yfir og endurskoða starfsemi Landmælinga Íslands, samanber lög nr. 31/1985, um Landmælingar Íslands. Nefndinni var sérstaklega ætlað að fjalla um eftirfarandi atriði: 1. Að skilgreina framtíðarhlutverk Landmælinga Íslands í stjórnsýslu og framkvæmd kortagerðar á vegum ríkisins og tengsl stofnunarinnar við innlenda og erlenda aðila sem annast landmælingar og kortagerð. 2. Að gera tillögur um hentugt rekstrarform stofnunarinnar með hliðsjón af framtíðarhlutverki. 3. Að fjalla um höfundarrétt stofnunarinnar á kortum sem hún framleiðir og hvernig best megi tryggja þann rétt. 4. Að vinna frumvarp til laga um Landmælingar Íslands með hliðsjón af breyttu hlutverki stofnunarinnar. Nefndin lagði áherslu á að ná til þeirra stofnana sem háðar eru landmælingum og kortagerð í störfum sínum, auk þess sem sérstaklega var leitað til starfsmanna Landmælinga, sérstaklega forstjóra, skrifstofustjóra og deildarstjóra. Kallað var til fundar með forsvarsmönnum Landsvirkjunar hf., Vegagerðarinnar, Orkustofnunar, Náttúrufræðistofnunar Íslands, Skipulags ríkisins, Rannsóknastofnunar landbúnaðarins og Sambands íslenskra sveitarfélaga. En þessir aðilar eru helstu notendur korta í landinu. Í framhaldi af fundum með áðurnefndum aðilum voru þeim send drög að frv. til athugasemda og þeir sem á annað borð skiluðu skriflegum athugasemdum eða óskuðu eftir að fá að hitta nefndina voru kallaðir á fund þar sem farið var yfir athugasemdirnar lið fyrir lið. Það er því skoðun mín að frv. það sem hér um ræðir hafi verið unnið á fagmannlegan hátt og í góðu samráði við bæði starfsmenn Landmælinga Íslands sem og þær stofnanir sem eru helstu notendur korta hér á landi. Til að fyrirbyggja misskilning vil ég að það komi skýrt fram þegar í upphafi máls, að tilurð frv. sem og framlagning tengist alls ekki þegar ákveðnum flutningi á starfsemi Landmælinga Íslands til Akraness, enda fjallar frv. um landmælingar og kortagerð sem málaflokk en ekki aðeins starfsemi stofnunarinnar. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara náið yfir gildandi lög og sögulega þróun landmælinga og kortagerðar enda góð grein gerð fyrir þeim þætti í athugasemdum við lagafrv. Ég vil frekar staldra við framtíð landmælinga og kortagerðar. Að mati þeirrar nefndar sem samdi frv. er helsti galli gildandi laga sá að þau fjalla ekki um málaflokkinn sem slíkan, þ.e. landmælingar og kortagerð, heldur eingöngu um stofnunina Landmælingar Íslands. Þannig skortir ákvæði um málaflokkinn í heild auk þess sem ákvæði laganna um stjórnsýsluhlutverk Landmælinga eru ófullnægjandi. Þannig er t.d. ekki ljóst hver eru markmiðin með framkvæmd landmælinga þar sem lögin taka eingöngu á þeim verkefnum sem Landmælingum er ætlað að vinna og skyldum annarra aðila til þess að afhenda Landmælingum gögn. Ákvæði laganna um höfundar- og útgáfurétt eru ekki í samræmi við meginreglur höfundarréttarins og ákvæðin um fjármögnun starfsemi Landmælinga Íslands eru þar að auki ekki í samræmi við núverandi framkvæmd. Þá telur nefndin þann galla vera á framkvæmd laganna að ákvæði þeirra um gerð verkáætlana hefur aldrei verið framfylgt. Á öllum þessum atriðum er tekið í frv. Nefndin leggur ekki til að rekstrarformi stofnunarinnar verð breytt. Hún verður áfram ríkisstofnun. Í staðinn leggur hún til að verkefni ríkisins á sviði landmælinga og kortagerðar, sem Landmælingum Íslands er falið að vinna að, verði skilgreind ítarlegar, þ.e. skyldur ríkisins til þess að reka tiltekna starfsemi. Ég tel rétt að benda á að nefndin leitaði upplýsinga um starfsemi landmælinga- og kortastofnana í nágrannalöndunum en þar hefur verið horfið frá fyrri ætlunum um að breyta rekstrarformi þeirra t.d. í hlutafélagaform og verða þær áfram reknar sem ríkisstofnanir. Byggist þetta á að ríkisvaldið verði að vera í forsvari og ábyrgt á sviði landmælinga og kortagerðar þótt hægt sé að fela framkvæmdina öðrum aðilum svo sem á hinum frjálsa markaði. Þannig ber þess að geta að ýmis verkefni og viðhald grunnupplýsinga er kostnaðarsamt og erfitt að velta því yfir á einstaka kaupendur þjónustunnar. Endurskoðunarnefndin fjallaði sérstaklega um höfundarrétt Landmælinga Íslands á kortum sem stofnunin framleiðir og leggur til að hann verði eign ríkisins en ekki stofnunarinnar eins og er í dag auk þess sem lagt er til að fylgt verði reglum höfundarréttarins, sbr. lög nr. 73/1972, með síðari breytingum, svo sem um fyrningu höfundarréttar. Það er ljóst að hin öra þróun landmælinga og kortagerðar mun auka þörf fyrir kort og landfræðilegar upplýsingar á stafrænu formi. Þannig munu landfræðileg gagnasöfn á stafrænu formi verða grunnur í landfræðilegum upplýsingakerfum en þau gegna mikilvægu hlutverki við skipulag og stjórnsýslu. Framtíðarhlutverk Landmælinga Íslands, sem lagt er til að verði stjórnsýslustofnun á sviði landmælinga og kortagerðar, verður fyrst og fremst öflun, úrvinnsla og geymsla landfræðilegra gagna. Einnig verður það hlutverk stofnunarinnar að sinna þörfum samfélagsins fyrir landfræðilegar upplýsingar, svo sem stofnana, fyrirtækja og einstaklinga, og tryggja gæði gagnanna. Stofnunin yrði þannig að taka virkan þátt í upplýsingasamfélaginu og bera ábyrgð á því sviði innan landmælinga og kortagerðar sem eru sameiginlegur grunnur fyrir landupplýsingakerfi og jafnframt að taka þátt í að tengja landfræðileg gagnasöfn við önnur gagnasöfn þjóðfélagsins. Þannig yrðu Landmælingar Íslands grunnstofnun í tengslum við skipulagsmál og skipulag sem byggja á landmælingum og kortagerð. Það yrði hlutverk Landmælinga að viðhalda stafrænum kortum og landfræðilegum gagnasöfnum, þróa möguleika á samtengingu við önnur gagnasöfn og vera miðstöð þekkingar og aðferðafræði á sviði landmælinga og kortagerðar. Sem framleiðandi yrðu Landmælingar að bjóða vörur og þjónustu, svo sem kort og landfræðileg gögn, samkvæmt óskum viðskiptamanna. Á fáum sviðum er eins nauðsynlegt að treysta tengsl við útlönd og á sviði landmælinga og kortagerðar og yrði stofnunin að stuðla að samvinnu við erlenda aðila á sviði kortagerðar og landfræðilegra upplýsinga. Koma fram sem fulltrúi Íslands í slíku samstarfi, vernda hagsmuni landsins og skiptast á vitneskju á þessu sviði. Helstu nýmælin sem felast í frv. eru að lögin ná til málaflokksins alls, þ.e. landmælinga og kortagerðar og kveðið er á um yfirstjórn málaflokksins og skal hún vera í umhvrn. en Landmælingar Íslands skulu vera stjórnsýslustofnun málaflokksins. Verkefni Landmælinga eru skilgreind ítarlegar en áður og heimilað að gerðir verði samningar við aðra aðila um framkvæmd einstakra verkþátta og verkefna. Þannig kæmi vel til greina að ákveðnir verkþættir svo sem loftmyndataka, heildsala og smásala korta og gagna yrði í höndum annarra aðila. Gert er ráð fyrir sérstakri stjórn yfir stofnuninni sem yrði skipuð þremur aðilum og byggist það á því að Landmælingar og hvers konar landfræðileg gagnaöflun verður stöðugt mikilvægari þáttur í stjórnsýslunni og að notkun upplýsinga snertir fjölmarga málaflokka, stofnanir og ráðuneyti og því ástæða til að efla stefnumörkun á þessu sviði frá því sem nú er. Kveðið er á um skyldur til samræmingar vinnslu og vistunar gagna er tengjast landmælingum og kortagerð. Lögð er af sú skylda að leggja verkefnaáætlanir fyrir Alþingi, enda hefur slíkt aldrei verið gert þrátt fyrir ótvíræð lagaákvæði, en þær skulu í staðinn lagðar fyrir umhvrh. Kveðið er á um höfundar-, afnota- og útgáfurétt ríkisins á því sem Landmælingar Íslands vinna og er vísað til höfundalaga, nr. 73/1972, eftir því sem við á, en ástæðulaust er að aðrar reglur gildi um höfundarrétt í þessu tilviki. Fjármögnun og gjaldskrárákvæði eru gerð skýrari og færð til nútímans. Hæstv. forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða frekar um þetta frv. en vil ítreka að ég tel að vel hafi verið staðið að gerð þess. Ég leyfi mér að leggja til að frv., verði að lokinni þessari umræðu, vísað til 2. umr. og til umfjöllunar í hv. umhvn.

Virðulegur forseti. Það frv. til laga um landmælingar og kortagerð sem hæstv. umhvrh. hefur mælt fyrir er mikilsvert mál. Það er leitt að umræða um þetta frv. skuli hefjast hér þegar komið er fram undir kvöldmatartíma, málsins vegna. Þátttaka í umræðum um frv. mun væntanlega markast af því að orðið er heldur fátt af þingmönnum sem eru viðstaddir í þinghúsi. Það er mjög miður, satt að segja, því hér er um mjög mikilvægt málefni að ræða sem hefur notið allt of lítillar athygli og allt of lítils skilnings hjá framkvæmdarvaldi og að mínu mati einnig hjá ráðandi meiri hluta oft og tíðum á hv. Alþingi, að því er varðar fjárveitingar m.a. og aðbúnað að þessari starfsemi. Það er fagnaðarefni að hér skuli flutt frv. um þetta mál. Þó get ég ekki legið á þeirri skoðun minni að ég hefði viljað sjá innihaldið nokkuð annað og myndugra en fram kemur í þessu stjfrv. Ég mun reyna að rökstyðja þá skoðun um leið og ég vænti þess að takast megi af þessu tilefni að bæta lagaramma um þessa starfsemi af hálfu Alþingis í góðri samvinnu við hæstv. umhvrh. sem ég efa ekki að hafi áhuga á því að skila þokkalegu verki í höfn á lagasviði um þetta málefni. En til þess að svo geti orðið tel ég að sitthvað þurfi að breytast við meðferð þingsins. Ég mun stikla á nokkrum atriðum í upphafi sem mér sýnist að hefðu þurft að fá skýrari meðferð af hálfu þeirra sem sömdu þetta frv. en auðvitað er það hæstv. ráðherra sem ber síðan ábyrgð á málinu. Þá er það fyrst að mér finnst að verulega skorti á að það sé sæmilega skýrt markað í frv. hver vera skuli hlutur meginstofnunarinnar sem er ætlað að sjá um þetta af hálfu ríkisins, þ.e. Landmælinga Íslands í þeim verkefnum og vinnu sem er talin nauðsynleg og vikið er að í frv., ekki síst í 5. gr. þess en það er mjög fljótandi í frv. hvað sé hvers, hvert eigi að vera hlutverk ríkisins og hvert eigi að vera hlutverk þessarar stofnunar, Landmælinga Íslands annars vegar og hins vegar hugsanlega annarra aðila á þessu sviði. Þetta þyrfti þó að mínu mati að vera burðarás í lagasetningu um þetta efni þannig að löggjafinn og framkvæmdarvaldið á hverjum tíma átti sig á því til hvers er ætlast af ríkinu og hvað það er sem menn telja skynsamlegt að ráðstafa til einkaaðila eftir atvikum eða annarra aðila, þar á meðal sveitarfélaga og opinberra stofnana utan Landmælinga Íslands á þessu sviði. Mér finnst það svífa mjög yfir vötnunum í þessu máli að hugsunin sé að þessi mörk eigi að vera mjög fljótandi og jafnvel eigi að koma þessum verkefnum í auknum mæli í hendur annarra aðila en Landmælinga Íslands, þá væntanlega út frá þeim sjónarmiðum að létta á kostnaði af hálfu ríkisins. En ég er ansi hræddur um að það geti orðið á kostnað þeirra markmiða sem sett eru fram í 1. gr. frv. Og mér sýnist að hér sé talsvert öðruvísi á máli haldið en í nágrannalöndum okkar, sem við berum okkur gjarnan saman við í þessum efnum, en þar fór fram endurskoðun mála í kringum 1990, t.d. í Noregi og Danmörku og Svíþjóð líka. Það eru innan við 10 ár síðan þessi starfsemi var endurskoðuð þar og hefði auðvitað þurft að gerast hér miklu fyrr. Enda þótt viðleitnin með lagasetningu 1985 hafi verið góðra gjalda verð var hún engan veginn stefnumótun til framtíðar og því er full þörf á því að taka öðruvísi á málum. Þó verður að segjast að það sem mest hefur skort er kannski ekki löggjöf heldur fjármagn af hálfu ríkisins um margra ára skeið. Ég harma það vegna þess að ég tel fjölmörg starfsemi, sem reynir á kortagerð í landinu og landmælingar og upplýsingar af þeim toga, hafi goldið þess og orðið ófullkomnari en ella hefði verið ef aðgengileg grunngögn hefðu legið fyrir, sem æskilegt væri, og leitt til mikils kostnaðarauka, m.a. af hálfu opinberra aðila annarra en Landmælinga Íslands sem hafa þá orðið að leysa málin hverju sinni með því að kosta þar til og hefur Orkustofnun verið þar stórvirkasti aðilinn sem má segja að hafi orðið landmælingastofnun Íslands að því er varðar miðhálendið og hefur framkvæmt þar á sinn kostnað, og á undan Raforkumálaskrifstofan, fyrir utan Vegagerðina. Einu sinni voru Landmælingar vistaðar hjá Vegagerðinni ef ég man rétt. Þessir aðilar hafa verið að leggja í kortagerð og fjölmargir aðrir. Ég minni á gróðurkortagerðina sem var lengi vel vistuð hjá Rannsóknastofnun landbúnaðarins, unnin upp í kvarðanum 1:40.000 sem óvíða var notað annars staðar til baga varðandi samræmingu við aðra kortagerð í landinu, starfsemi sem nú hefur verið vistuð hjá Náttúrufræðistofnun Íslands, að ég best veit, en ekki er mikið um fjallað í þessu frv. Þetta ósamræmi, þetta reiðuleysi af hálfu ríkisins hefur verið mjög tilfinnanlegt þegar maður lítur til baka og mér finnst að þetta nýja frv. leysi ekki vandann og marki ekki þá stefnu sem nauðsynleg er til framtíðar í þessu afar þýðingarmikla máli. Ég vil nefna það sem dæmi frá liðinni tíð að ég hafði uppi tilburði um það þegar ég var í ríkisstjórn í kringum 1980 að stuðla að því að málefnum Landmælinga væri meira sinnt. Ég gerði tilraun til þess 1988 þegar Alþb. tók saman með Framsfl. og Alþfl. að mynda ríkisstjórn í skyndingu í september um haustið 1988 að koma málefnum Landmælinga Íslands inn í stjórnarsáttmálann. Tillaga um það fór af hálfu Alþb. inn í þá samningsgerð en það þótti nauðsynlegt að strika eitt og annað út þegar farið var ritstjórnarhöndum um stjórnarsáttmálann og eitt af því sem féll var þetta, í raun afdrifaríkt atriði því að skort hefur áhuga og festu af hálfu ríkisstjórnar hverju sinni til að sinna þessum málaflokki. Skilninginn hefur skort og margt er til vitnis um það og því miður ekki leyst varðandi þetta frv. Mér finnst frv. mjög metnaðarlítið af hálfu yfirstjórnar umhverfismála í landinu og ég sé það ekki endurspegla mikið nauðsyn þess að treysta og tengja upplýsingasöfnun á sviði umhverfismála og kortlagningu þar að lútandi inn í starfsemi Landmælinga Íslands eða tengja það a.m.k. við landmælingagerð og kortlagningu í landinu. Til dæmis í Noregi hefur upplýsingasöfnun, sem kölluð er miljödata, kortlagning á slíkum þáttum, verið tekin skýrt inn sem gerist margvíslega, m.a. með fjarkönnun. Ég hef ekki séð þess getið hér að það væri eitt af hlutverkum Landmælinga Íslands og varð ekki var við það við lestur á greinargerð að það væri gert. Það eru fjölmörg atriði, virðulegur forseti, sem ég hef athugasemdir að gera við texta frv. Sum eru meiri háttar, önnur minni háttar. Það er ekki verkefni 1. umr. að fara ofan í saumana á minni háttar atriðum í sambandi við mál eins og þetta en ég get nefnt hér fáein dæmi um þetta þar sem skilið er nokkuð óljóst við málið. Það segir hér í 2. gr.: ,,Ríkið rekur stofnun er nefnist Landmælingar Íslands og heyrir undir umhvrh. Stofnuninni er falið að vinna að þeim verkefnum sem eru á ábyrgð stjórnvalda og lögin kveða á um.`` Þetta er í 2. gr. En hvar er ábyrgð stjórnvalda mörkuð í frv. að öðru leyti? 5. gr., sem ætti að leysa þetta, er ekki skýrari en svo að upphaf greinarinar er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Verkefni á sviði landmælinga og kortagerðar eru samkvæmt lögum þessum:`` Og svo kemur upptalning í 8 liðum. Ekkert er fjallað um það út af fyrir sig hvar mörkin eiga að liggja milli Landmælinga Íslands og annarra aðila sem segir í 6. gr.: ,,Ráðherra getur falið öðrum en Landmælingum Íslands að annast ákveðna verkþætti skv. 5. gr.`` Hvergi eru skýr fyrirmæli um það hvað eru grundvallarþættir sem er þó kveðið ljóst á um með með lagasetningu þar sem ég þekki til. Ég hef m.a. farið yfir Stortingsmeldingu, þ.e. skýrslu til Norska Stórþingsins frá árinu 1988--1989, Om Statens kartverk eins og hún heitir, þar sem rakin er skipun þessara mála í nágrannalöndum, annars staðar á Norðurlöndunum og í Bretlandi. Þarna blasir alls staðar við skýr afmörkun á þeim grundvallarþáttum sem eðlilegt er að ríkið kosti og hins vegar þáttum sem eðlilegt er að sé aflað eða staðið undir með tekjuöflun af hálfu viðkomandi stofnunar með sölu á þjónustu og starfsemi. Þetta skortir í frv. Síðan er þess að geta, með tilliti til þess að hæstv. ráðherra hefur ákveðið af sinni hálfu að Landmælingar Íslands skuli fluttar upp á Skaga, að í öllum nágrannalöndunum og Bretlandi er þessari starfsemi skipt upp milli miðstöðvar og svæðisstöðva í einstökum deildum eða landshlutum og sums staðar er meiri hluti starfsmanna starfandi í þessum svæðisstöðvum sem tengjast auðvitað aðalmiðstöðinni. Það er aðferðin sem ég hefði ráðið hæstv. umhvrh. að viðhafa um Landmælingar Íslands, að vera ekki að glíma við það verkefni að færa Landmælingarnar um set innan höfuðborgarsvæðisins því að Skaginn verður senn innan höfuðborgarsvæðisins þegar jarðgöng undir Hvalfjörð hafa verið byggð, en reyna frekar að koma upp starfsemi sem tengist þessum viðfangsefnum á nokkrum stöðum á landinu til hagsbóta fyrir viðkomandi svæði. Í 8. gr. eru frekar óskýr fyrirmæli í lagaformi: ,,Hverjum þeim er lætur mæla land, mynda eða gera uppdrætti þannig að gögn fáist sem hafa gildi fyrir landmælingar eða vísindagreinar tengdar landmælingum er skylt að skila fullkomnum mæligögnum til Landmælinga Íslands ef óskað er eftir.`` Ekkert stendur um skyldur stofnunarinnar til þess að varðveita gögn. Það er lagt alveg í hendur hennar og fer þá kannski eftir húsnæðinu, hvernig það er búið hvað hún treystir sér til að gera í þessum efnum. Auðvitað er ekki skynsamlegt að safna öllu, ég fellst alveg á það. Hins vegar væri eðlilegt að skilgreina þetta öðruvísi og setja a.m.k. reglur um það en ekki skilja þetta eftir úti í vindinum. Hæstv. ráðherra upplýsir að framið hafi verið lögbrot hér langt til baka litið. Það er bara ekkert minna. Það hefur ekki verið staðið við lagafyrirmælin um að koma með lögboðna áætlun fyrir þingið. Og af því að það hefur ekki verið gert skal brugðið á það ráð að slík áætlun frá Landmælingum Íslands skuli ekki fara lengra en inn á skrifborð ráðherra. Er þetta skynsamlegt? Mér finnst það ekki skynsamlegt. Af hverju fær þingið ekki svona áætlun? Virðulegur forseti, er ekki skynsamlegt að viðkomandi ráðuneyti noti slíka áætlunargerð til þess að koma fótum undir óskir sínar um fjárveitingar í viðkomandi þætti? Æskilegt væri að hæstv. ráðherra upplýsti þetta með höfundarréttinn því að eitt af því sem gert er er að færa höfundarréttinn frá Landmælingum Íslands beint til ríkisins. Það getur vel verið í fullkomnu lagi en ég sé ekki rökstuðninginn fyrir því að það sé gert. Ég ætla alls ekki að hafa á móti því ef skýr rök eru fyrir því að breyta þannig til en mér finnst þau vanta. Margt fleira mætti telja upp varðandi fjármögnun sem er stór þáttur í þessu. V. kafli, 12. gr. og 13. gr., fjallar um hana. Þar er kostnaður ríkisins talinn síðastur upp. Síðasta málsgrein 12. gr. er um það, jú, ríkið á að greiða það sem út af stendur. Er verið að fela það að kostnaður við landmælingagerð hlýtur eðli máls samkvæmt að talsverðum hluta að falla á ríkið? Frá þeim löndum sem ég hef fengið upplýsingar er það minni hlutinn sem tekst að afla með þjónustutekjum og sums staðar mikill minni hluti þó æskilegt sé auðvitað að láta viðskiptalegar forsendur virka varðandi þjónustu við ýmsa aðila. Ég er síst á móti því. Og vil ég ekki gleyma því sem eru kannski hin pólitísku tíðindi við þetta frv. að ekki er lagt til að ,,háeffa`` stofnunina, eins og sagt er. Það eru svolítið pólitísk tíðindi og ég gef hæstv. ráðherra plús fyrir að bregða ekki á það ráð heldur að viðhalda þessari starfsemi undir forsjá ríkisins en ekki að fylgja þeirri frjálshyggjulínu að allt verði að ,,háeffa`` í sambandi við það sem verið hefur á verksviði ríkisins. Síðan er ljóst að taka á gjöld og er það skynsamlegt. Það er búin til sérstök lagagrein um það að gjaldskrá skuli liggja frammi. Það segir ekki hvar en á hverjum tíma skal hún háð samþykki ráðherra. Þetta er auðvitað ekki stórt atriði en mér finnst þetta nánast of smátt til að búa til heila lagagrein um það þó eðlilegt sé að gjaldskrá sé til um útselda þjónustu. Í 15. gr., virðulegi forseti, segir: ,,Ráðherra setur nánari reglur um framkvæmd laga þessara.`` Hversu rúm er þessi heimild? Ég hefði nú viljað orða það --- með stoð í þessum lögum, nánari reglur með stoð í þessum lögum sem er auðvitað mjög eðlilegt, reglugerð á grundvelli laganna. En þarna er verið að opna fyrir einhverja óskilgreinda heimild til reglugerðarsetningar sem mér finnst ekki mjög eðlileg. Virðulegi forseti. Ég geri ráð fyrir að hæstv. ráðherra bregðist við því sem ég hef komið fram með af athugasemdum. Mér finnst skorta mjög á skilgreiningar á hugtökum sem hér eru. Sum eru nýmæli og ég bið hæstv. ráðherra að skýra nokkur fyrir mér. Til dæmis eru í greinargerð á bls. 6 þrenns konar hugtök uppi. Það eru landfræðileg upplýsingakerfi, það eru landfræðileg gögn og það er landupplýsingakerfi. Ég vænti þess að hæstv. ráðherra lesi úr þessum hugtökum og skýri fyrir áheyrendum í þingsal, okkur hæstv. forseta að minnsta kosti, hvað felist í þessum hugtökum. Það hefði verið æskilegt að einhverjar skilgreiningar á hugtökum hefðu fylgt með, eins og hefur verið brugðið á með ýmis frv., og eru oft til bóta ekki síst þegar um ný hugtök og ný verksvið er að ræða.

Hæstv. forseti. Það er a.m.k. ekki fjölmennið að tala yfir. Það er þó gaman að tala yfir mönnum sem hafa fengist við málaflokkinn og hafa þá trúlega innsýn í það hvað verið er að fjalla um. Aðeins út af upphafsorðum hv. 4. þm. Austurl. um að hér sé um mikilvægan málaflokk að ræða, þá get ég tekið undir það. Ég held að engum blandist hugur um að það er mikilvægt hlutverk fyrir hið opinbera að fást við þennan málaflokk og efni sem þar er fjallað um í góðu formi og sýna því tilhlýðilega, eigum við að segja, virðingu eða gefa því gaum eins og vera ber. Auðvitað er svo með sum mál að þau eru vinsælli í hv. Alþingi en önnur en ég veit ekki hvort þetta flokkast undir að vera með þeim vinsælli. Líklega sýnir þátttakan í umræðunum að svo er ekki. En burt séð frá þessu gerði hv. þm. nokkrar athugasemdir. Hv. þm. beindi ekki mörgum fyrirspurnum til mín beint en hann gerði nokkrar athugasemdir við frv. og á auðvitað eftir að koma að því aftur síðar þar sem hann á sæti í hv. nefnd sem fær málið til meðhöndlunar og kemur þá áfram þeim athugasemdum sem hann vildi ekki taka tíma í að fara yfir núna, en taldi þær vera nokkrar, m.a. um texta og önnur efnisatriði. Hv. þm. finnst frv. ekki nógu háreist eða málaflokknum nægur sómi sýndur, eins og það er lagt fyrir. Ég tel, og ítreka það sem kom fram í framsögu minni, að vel hafi verið staðið að undirbúningi. Af því að hv. þm. ræddi sérstaklega um að sjálfsagt mætti finna dæmi þess að aðrar stofnanir væru að fara inn á verksvið Landmælinga og ekki væri skýrt á um það kveðið hvar skil væru, verkefni stofnunarinnar og verkefni annarra, þá vil ég minna á að haft var samband og viðræður fóru fram við allar þær stofnanir sem mest hafa gagn af og þörf fyrir Landmælingar og kortagerð. Ég taldi upp Landsvirkjun, Vegagerðina, Orkustofnun, Náttúrufræðistofnun Íslands, Skipulag ríkisins, Rannsóknastofnun landbúnaðarins og Samband ísl. sveitarfélaga. Allir þessir aðilar komu að frv., fengu það síðan sent í drögum og gerðu athugasemdir. Þeir sem töldu sig hafa ástæðu til að gera athugasemdir gerðu það. Ég leyfi mér því að fullyrða að nokkuð vel hafi verið að máli staðið. Um textann, hvort hann er fullkominn eða ekki, þá er það sjálfsagt þannig með öll okkar mannanna verk að eflaust á það oft við og er ég þá ekki að tala um þetta frv. sérstaklega. Vafalaust á það oft við í frumvarpssmíð og jafnvel í lagasmíð þegar frv. koma til baka frá nefndunum til þingsins til samþykktar, að ýmislegt mætti betur fara í texta. Ég ætla ekki að fara út í ágreining um það en vil geta þess að oftast eru frumvörp frá umhvrn. send til málnefndar til yfirlestrar og yfirferðar þannig að reynt er eftir því sem tök eru á að vanda textasmíð. Svo getur menn auðvitað greint á um efnisatriði textans, hvort allt er tekið fram sem þar ætti að vera og hvort nægilega skýrt að kveðið. Það er stundum sagt líka að það sé lagasmíð ekki til framdráttar að hafa hana svo niður njörvaða að allt sé tínt til í smáatriðum. Lagasmíð eða lög eru oft skoðuð sem rammi um starfsemi og þarf ekki að vera til tjóns fyrir þá starfsemi sem verið er að fjalla um eða þær stofnanir að svo sé háttað. Um það eru sjálfsagt skiptar skoðanir hvernig ber að standa að því í hverju einu tilviki. Ég held að hér hafi verið vel að staðið. Það sem menn settu fram og gerðu grein fyrir er efnislega það sem umhvrn. og þeir sem unnu að málinu ætluðu sér. Við yfirlestur þeirra tillagna, nefndarálits og þess frv., sem nefndin síðan smíðaði og sendi frá sér, hef ég ekki séð ástæðu til að gera við það umtalsverðar athugasemdir. Ég hef því lagt þetta fram í því formi sem það er. En eins og ég hef oft áður tekið fram þegar ég hef lagt frumvörp fram og sent til nefndar, tel ég að sjálfsagt sé og eðlilegt að nefndirnar vinni vel og vandi sitt verk. Ef eitthvað hefur yfirsést í ráðuneyti eða við undirbúning að frumvarpssmíð þykir mér fyrst og fremst vænt um það og gott ef nefnd telur ástæðu til að gera þar bót á. Ég geri ekki athugasemdir við það ef efnisatriðum er ekki umtalsvert breytt eða a.m.k. sé það þá gert í samráði við þann sem leggur málið fram, í þessu tilfelli umhvrh. Hv. þm. talaði einnig um að aðrar stofnanir færu ef til vill inn á verksvið Landmælinga, kannski vegna þess að verkaskipting væri óljós eða þá að Landmælingar, sem stofnun, hefðu ekki fjármagn eða bolmagn til að sinna sínum verkefnum eins og vera bæri, og þá er það auðvitað verkefni fjárveitingavaldsins, löggjafans, á hverjum tíma og hefur það verið niðurstaða löggjafans að búa þá þannig að viðkomandi stofnun. Sjálfsagt hafa Landmælingar þurft að búa við það, eins og svo margar aðrar stofnanir, að vera þröngt skammtað úr hnefa og ef til vill ekki fengið sínu framgengt í öllu, sem sú stofnun hefur viljað, rétt eins og tvímælalaust á við um margar aðrar stofnanir og við þekkjum fjölmörg dæmi um. Ég get tekið um það dæmi þar sem öðruvísi hefði mátt standa að en gert hefur verið og þróunin hefur orðið. Það á reyndar ekki við um starfsemi Landmælinganna. Það dæmi sem ég ætla að taka og heyrir reyndar undir umhvrn. líka er Veðurstofan. Við höfum nokkur dæmi þess að aðrar stofnanir hafa verið að setja upp búnað sem kalla má veðurathugunarstöðvar, eins og t.d. Vegagerðin hefur gert. Vegagerðin hefur komið uppi á fjallvegum og víðar aðstöðu sem kannski má segja að hefði ekkert síður átt að heyra undir Veðurstofuna en Vegagerðina þó það skipti kannski ekki öllu máli. En sjálfsagt má finna ýmis dæmi um að verkefni skarist og einstaka stofnanir telji að þær verði, starfa sinna vegna, að koma upp einhverri þjónustu sem löggjafinn hefur kannski álitið að ætti að vera annars staðar en þetta hefur nú þróast svona. Ég nefni þetta sem dæmi en get tekið undir þessa athugasemd frá hv. þm. Ég veit ekki hvort athugasemdin á endilega erindi inn í umræðuna um þetta frv., hvort það skiptir einhverju máli þar heldur hvernig búið er að stofnununum í starfsumhverfi þeirra og fjárveitingum þannig að þær geti sinnt sínum verkefnum. Hv. þm. orðaði líka hugmyndir sínar eða tillögur um að Landmælingum Íslands mætti skipta upp á fleiri staði, þ.e. stofnunin starfaði með annaðhvort útibúum eða skipti verkþáttum á milli landshluta. Það má auðvitað segja að slíkt geti átt við um ýmsar stofnanir. Nokkrar stofnanir sem ríkið rekur starfa á þann hátt. Við höfum áður talað um starfsemi Vegagerðarinnar sem er dreifð um landið, starfsemi Pósts og síma og sjálfsagt á það við um fleiri opinberar stofnanir. En það eru yfirleitt mjög stórar stofnanir, miklu stærri en sú sem við erum að tala um og spurning hvort skynsamlegt er í þeim tilvikum þegar um smærri stofnanir er að ræða, þó ég telji alls ekki útilokað að þannig sé háttað með stofnanir. Ég er þá ekki að tala sérstaklega um Landmælingar Íslands heldur almennt það viðhorf að vel getur verið að þó að stofnun sé ekki mjög fjölmenn, 10, 20, 30 manna, þá geti hún ekki af fullum krafti og skipulega deilt upp starfsemi sinni og starfað á fleiri en einum stað. Ég tel að það geti vel átt við þó að það hafi ekki verið niðurstaða mín í sambandi við þá hugmynd eða þá tillögu sem ég hef lagt fram og þá ákvörðun sem tekin hefur verið síðan og samþykkt í ríkisstjórn að flytja Landmælingar Íslands af Reykjavíkursvæðinu og upp á Akranes. En það mál er ekki hér sérstaklega til umræðu og ég ætla þess vegna ekki að fara fleiri orðum um það. Hv. þm. nefndi að ef til vill væru ekki rétt viðbrögð við því að verkáætlanir stofnunarinnar hafi ekki verið lagðar fram fyrir þing eins og lög kveða á um að hverfa frá því að slík verkáætlun skuli lögð fyrir þingið og hana skuli leggja fyrir ráðherra eða ráðuneytið og ráðherra síðan staðfesta ef ástæða þykir til. En ég vil leyfa mér að fullyrða að það sé ekki vegna þess að verkáætlanir hafa ekki verið lagðar fyrir þingið að þessi tillaga er hér uppi. Það er hins vegar fyrst og fremst vegna þess að ég tel að skynsamlegt sé að slík verkáætlun fari til ráðuneytisins. Hún á ekki endilega erindi inn í þing eða verkáætlanir fyrir hinar ýmsu stofnanir. Það kemur síðan fyrir þingið að ákveða fjárveitingar til stofnananna og það er auðvitað verkefni fjárveitingavaldsins, löggjafans, á því sviði. En að verkáætlanir um hinar einstöku eða ýmsu framkvæmdir og þau verk sem eru í gangi á hverjum tíma eigi í öllum tilfellum erindi hingað inn í þing, það tel ég ekki. Við höfum nokkur dæmi um það, t.d. áætlanagerð í vegagerð sem er mjög stórt mál. Þar er fjallað um mikla fjármuni og í þeim ályktunum sem lagðar eru fyrir þingið er fjallað um fjárveitingar til einstakra verkefna. Þetta á við líka í sambandi við hafnaráætlanir sem hafa verið lagðar hér inn. Eitt sinn var það a.m.k. svo þegar ég átti sæti í fjárveitinganefnd, sem svo hét fyrir nokkrum árum, að í fjárlagafrv. birtust líka fjárveitingar til verkefna á vegum Rafmagnsveitna ríkisins, á vegum Pósts og síma o.fl., svo ég nefni einhver dæmi. Ég held að það sé aflagt núna, fylgi ekki sundurliðun í fjárlagafrv. eða í fjárlögum þegar þau eru samþykkt. Ég tel því að það sé ekki mál sem á sérstaklega erindi hingað inn og þess vegna er gerð tillaga um breytingu á því efni. Þó að þetta megi að sjálfsögðu flokkast undir lögbrot sem það auðvitað er, að fylgja ekki eftir lögum og leggja ekki áætlanir fyrir þingið, held ég að það brot sé í fyrsta lagi kannski ekki mjög alvarlegt, en í öðru lagi hafi þetta þróast svo og helgast af því að menn töldu að það ætti ekki sérstakt erindi hingað. Hv. þm. spurði um og ræddi breytingarnar varðandi höfundarréttinn. Ég hef kannski ekki skoðað það svo sérstaklega að ég hafi á því aðra skoðun en þá sem maður hlýtur að lesa út úr frv., þ.e. að talið sé eðlilegt að ríkið sem slíkt sé eigandi að þeim gögnum og upplýsingum sem Landmælingarnar vinna og komast yfir. Landmælingar Íslands eru aðeins stjórnsýslustofnun á vegum ríkisins og ríkið þess vegna eigandinn að þessum gögnum þó að þetta sé svona árétting á því hvernig að þessu beri að standa. Kannski tengist þetta líka því --- ég segi kannski vegna þess að ég hef ekki skoðað þetta mál sérstaklega eða velt því fyrir mér --- að stofnunin skuli nú heyra undir ráðuneyti sem fjallar um allan málaflokkinn í heild. Áður var þessi stofnun hluti af --- ég held að það hafi verið rétt sem kom fram hjá hv. þm. --- Vegagerðinni og heyrði undir samgrn. næst á undan umhvrn. Þetta er fyrsta lagabreytingin sem gerð er eftir að stofnunin færist undir umhvrn. svo að það hefur verið talin eðlileg gjörð eða þróun að kveða skýrt á um höfundarréttinn þó að mér finnist það kannski ekki vera stóra málið. Ég sé að tími minn er að hlaupa frá mér. Það hafa ef til vill verið fleiri atriði sem hv. þm. velti hér upp og vildi heyra skoðanir ráðherra á. Það kemur þá væntanlega í ljós ef ég hef gleymt einhverju. En rétt að lokum man ég eftir því að hv. þm. var að tala um fjármögnun stofnunarinnar. Mér finnst einu gilda í hvaða röð það er talið upp. Hér er talað um að stofnunin skuli afla sér ákveðinna sértekna með sölu á þjónustu sinni, en að öðru leyti skuli starfsemi stofnunarinnar greiðast af framlögum á fjárlögum. Núna er það svo að af um 150 millj. kr. veltu minnir mig að um 100 millj. séu frá ríkinu en 50 millj. í sértekjum þannig að það er enginn minni hluti og engin aukastærð í þessu dæmi, síður en svo.

Herra forseti. Ég get ekki annað en svarað ákalli hæstv. umhvrh. um að taka til máls í þessari umræðu. Ég hafði ekki ætlað mér það en þar sem hann saknaði áheyrenda og ég var hér alveg við höndina, þá náttúrlega kom ég og varð við þessu ákalli. Það er verið að breyta lögum frá 1990. Núgildandi lög fjalla eingöngu um stofnunina Landmælingar Íslands, en þetta frv. felur í sér ákvæði um landmælingar og kortagerð í heild sinni. Ég tel að það sé vel. Það er gert ráð fyrir að ríkið reki þessa stofnun sem ber áfram heitið Landmælingar Íslands og að hún heyri undir umhvrh. Ég tel að það sé af hinu góða. Í 6. gr. er fjallað um heimildir til þess að Landmælingar Íslands þurfi ekki að annast öll verkefni og megi gera samninga þar að lútandi og ég tel að það sé gott mál. Ég lít svo á að samstarf verði á milli Vegagerðar, Landmælinga, Landsvirkjunar og Orkustofnunar og að um þau verkefni í kortagerð, sem eðlilegt er að þessar stofnanir vinni saman, verði eins og verið hefur. Ég spyr hvort ráðherra sé sammála því að það sé eðlilegt framhald þeirrar vinnu. Aðeins um stofnunina sjálfa og búnað hennar. Ég get sagt að ég hef áhyggjur af búnaði svo sem tölvum og ýmsum tæknibúnaði. Ég held að hann sé gamall og ég held að hann sé úr sér genginn að sumu leyti. Sum tækin eru t.d. 30 ára gömul og ég held að úr því verði að bæta. Ég spyr um álit hæstv. umhvrh. á þessu efni.

Virðulegur forseti. Ég þakka áhuga þessa hv. þm. sem hér tók til máls. Það var kannski ekki endilega svo að ég væri að hvetja menn til þess að tala hér eða halda langar ræður. Ég vil hins vegar lýsa ánægju minni með að fram skuli koma áhugi á málefninu --- og hann geta menn náttúrlega sýnt á ýmsan hátt --- og áhugi á þessari starfsemi sem hið opinbera þarf og ber að inna af hendi og sinna. Ég veit t.d. að hæstv. fyrrv. umhvrh., hv. þm. Össur Skarphéðinsson, sýnir málinu áhuga því eins og fram kom í framsöguræðu minni var nefnd sú sem gerir tillögur að þessu frv. sett á laggirnar 21. febrúar 1995. Hæstv. fyrrv. umhvrh. hefur þess vegna staðið að því. Enda er þetta ekki fyrsta málið sem ég ber inn í hv. Alþingi sem hann hefur átt frumkvæði að að vinna. Hv. þm. spurði m.a. um tækjabúnað og aðstöðu stofnunarinnar. Vissulega þyrfti þar að gera betur. Stofnunin þyrfti að vera betur búin hvað þetta varðar og í tillögum stofnunarinnar til ráðuneytisins um fjárveitingar til tækjakaupa, er því ekkert að leyna, enda hygg ég að hv. nefndarmenn í umhvn. hafi fengið um þetta upplýsingar, að stofnunin gerði tillögu um allmiklu hærri fjárveitingu til tækjakaupa en bæði fjárlög í ár og fjárlagafrv. næsta árs gera ráð fyrir.

Herra forseti. Ég lýsi því yfir að ég mun taka þátt á mjög jákvæðan hátt í vinnu við þetta frv. eins og ég reyndar hafði sagt áður. Það nýmæli að skipa stjórn yfir stofnuninni er mjög eðlilegt. Þetta er stofnun sem er með um 124 millj. í rekstrarkostnað á ári og það er ekkert óeðlilegt að stjórn sé sett yfir svo stórt fyrirtæki. En vegna orða hæstv. umhvrh. um fámenni, er rétt að vekja athygli á því að utan forseta er aðeins einn þingmaður frá hv. stjórnarliði í salnum og við umræðuna. Það er kannski ástæða til þess að geta þess að hér eru aðeins stjórnarandstæðingar, hæstv. forseti og hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson og nú birtist aldeilis óvænt hæstv. samgrh. 
            

Vegna orða um að fáir séu í salnum, þá er það rétt. Núna eru skráðir 13 þingmenn í húsi. Þeir voru áðan þegar fundið var að um tæpur þriðjungur þingmanna þannig að ljóst er að sumir fylgjast með á skrifstofum sínum og víðar.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að bregðast við ýmsu sem ég nefndi. Mér fannst hins vegar skorta allverulega á að þar væri vikið að aðalatriðum sem ég taldi mig hafa reynt að koma til skila. Hæstv. ráðherra fór tiltölulega lauslega yfir sviðið. Það er kannski vegna þess að ég hafði ekki orðað hugsun mína nógu skýrt. Ég ítrekaði því þá gagnrýni mína hversu óljós skilin eru varðandi hvað Landmælingum Íslands er ætlað að sinna annars vegar og hins vegar sem eftirlátið yrði öðrum stofnunum eða einkaaðilum að annast. Það finnst mér mikilvægt atriði. Ég náði ekki hvað hæstv. ráðherra sagði í framsögu þannig að mér væri ljóst hvort það stæði til að draga úr einhverju af því sem er núverandi starfsemi Landmælinga Íslands, t.d. að því er varðar útgáfu og sölu á kortum. Ég bið hæstv. ráðherra að skýra það aðeins nánar þar sem ég náði ekki hvað fólst í orðum hans í framsögu um þetta efni, en þetta er svona hluti af þessari afmörkun sem ég er að víkja að. Ég er ekki að biðja um að farið sé í lagatexta að útfæra smáatriði. Ég er ekki að biðja um það þó að ég hafi nefnt dæmi um að það væru búnar til heilar lagagreinar um það sem mér sýndist vera tiltölulega léttvæg atriði. En það skortir mjög á að meginlínur séu markaðar með frv. Það er aðalágalli frv. og ég tel mig hafa fært fyrir því nokkur rök nú þegar. Hæstv. ráðherra talaði um verkáætlun. Hann var að afsaka þá tillögu að hún ætti ekki að fara lengra en inn á borð hæstv. ráðherra eða inn í ráðuneyti, en ekki til þingsins. Mér er með öllu óskiljanlegt hvers vegna hæstv. ráðherra vill ekki nota þessa áætlun, sem ætlað er að móta til fjögurra ára í senn og endurskoða árlega, sem tæki til að koma á framfæri upplýsingum um stefnu Landmælinga Íslands og eftir atvikum með athugasemdum ráðuneytisins við þá stefnumörkun, til Alþingis Íslendinga. Ég veit ekki hvaða tregða það er að koma slíku efni á framfæri við þingið. Ég sé í rauninni engin skynsamleg rök fyrir því að mæla svo fyrir. Það sem gerst hefur í þessum efnum er síst af öllu til eftirbreytni. Það er hægt að lagfæra það öðruvísi en breyta því sem til var ætlast á sínum tíma. Ég vona, virðulegur forseti, að hæstv. ráðherra muni fallast á að þetta mætti betur fara. Ég þakka fyrir ábendingar sem fram komu hjá hæstv. ráðherra um að breytingar megi gjarnan verða á þessu frv., enda séu þær unnar í samvinnu við hæstv. ráðherra og ég treysti því að það geti orðið til þess að styrkja það málefni sem ég er sannfærður um að hæstv. ráðherra hefur áhuga á að fái traustari lagaramma og bætta undirstöðu, svo mikilvægt mál sem hér er á ferðinni. En fáein atriði vildi ég nefna frekar, virðulegur forseti, sem snerta málið og vildi gjarnan fá viðbrögð hæstv. ráðherra þar að lútandi. Ég tel ástæðu til að hafa verulegar áhyggjur af stöðu Landmælinga Íslands eins og hún er nú og því sé þörf á því að treysta stofnunina, bæði hvað snertir verkefnin, þ.e. hvaða verkefnum á að sinna, og fjárhagsstöðu hennar í framtíðinni. Það leysum við út af fyrir sig ekki með lögum í eitt skipti fyrir öll en það skiptir samt miklu máli. Hvers vegna hefur verið sú tregða að framkvæma og leggja út í öfluga stafræna kortagerð í mælikvarðanum 1:25.000 og byggja undir það landfræðilega upplýsingakerfi sem því átti að fylgja og hafði aðeins verið lagt út í sem tilraunaverkefni og var markað á þeim tíma sem þessi mál heyrðu undir samgrn.? Nú er eins og það eigi að draga í land með þetta. Það yrði hálfkarað verk sem varðar Fljótsdalshérað svo dæmi sé tekið. Það hafa verið leyst ákveðin verkefni fyrir höfuðborgarsvæðið en það yrði hálfkarað verk austur á Héraði sem tengist einmitt þessari vinnu og er mjög brýnt er að koma í höfn þó ekki yrði lengra haldið í bili að ljúka því verkefni. Og ég inni eftir því. Ég tek líka eftir því að nú munu menn ætla sér að einbeita sér að stafrænni kortagerð í mælikvarðanum 1:50.000 en það kostar fjármagn. Það væri æskilegt að fram kæmi hvort hæstv. ráðherra hafi áhuga á því að skila því verki í höfn á afmörkuðum tíma og til þess þarf áætlun og þá áætlun á að leggja fyrir Alþingi að mínu mati. Það eru líka fjölmörg önnur stór verkefni sem þarf að sinna og alþjóðleg verkefni eins og þátttakan í GPS-mælingum á komandi ári, sem er verkefni sem verið er að vinna að á Evrópumælikvarða og Landmælingar Íslands þurfa auðvitað að vera burðugur þátttakandi í, og ekki um stórupphæðir að ræða. Þetta eru dæmi um mjög brýn verkefni sem vísa til framtíðar og nauðsynlegt er að styðja. Ég ítreka spurninguna: Hvað ætlar ríkið sér að gera varðandi landfræðilegt upplýsingakerfi sem áhugasamtök stofnana hafa verið að reyna að þoka fram en engin trygging er að verði samræmd eins og þörf er á að gerist? Þar þarf löggjafinn og framkvæmdarvaldið að tryggja samræmingu verka og veita náttúrlega forustu í málinu. Ég get ekki látið hjá líða, virðulegur forseti, að gera við það athugasemd þó að það sé sagnfræðilegs eðlis. En við eigum líka að halda til haga því sem varðar sögu málaflokksins og gera það gjarnan í minningu þess manns sem reist hefur kortagerð á Íslandi úr öskustó að því er varðar söguna, þ.e. Haralds heitins Sigurðssonar bókavarðar sem stóð að því stórvirki sem er Kortasaga Íslands og vel sé honum fyrir það stórvirki sem hann vann í þeim efnum. Ef menn hafa kynnt sér það mál, og það vænti ég að nefndin sem vann málið hafi gert, hefði verið ástæða til að geta þess sem unnið var á 18. öldinni. En í rauninni eru bara nefndir tveir til sögunnar litið til fyrri alda. Það er Guðbrandur Þorláksson biskup sem vann vissulega þrekvirki á sínum tíma og síðan Björn Gunnlaugsson. En hvað veldur því að Magnús Arason liggur óbættur hjá garði?  Það rétt eins og hæstv. ráðherra vék að að nefndin greinir frá því í skilagrein sinni að hún hafi haft samband við marga og ég spyr: Mun hæstv. ráðherra tryggja að þingnefndin fái aðgang að þeim gögnum sem aflað var á vegum nefndarinnar í samskiptum við þessar opinberu stofnanir og þá aðila sem um var rætt, rannsóknastofnanir og opinberar stofnanir sem eru tíundaðar í greinargerð á bls. 4? Ég lýsi að lokum, virðulegi forseti, eftir skilagrein varðandi fyrsta lið sem nefndinni var falið að skilgreina, framtíðarhlutverk Landmælinga Íslands í stjórnsýslu og framkvæmd kortagerðar á vegum ríkisins og tengsl innlendra og erlendra aðila. Þessu er því miður ekki haldið til skila í því stjfrv. sem hér liggur fyrir og er því ærið verk fram undan að mínu mati fyrir þá þingnefnd sem fær þetta frv. að tillögu hæstv. ráðherra. Ég mun glaður taka þátt í því verki að reyna að bæta um betur það frv. sem ég hef gert allnokkrar athugasemdir við.

Hæstv. forseti. Ég ítreka að hjá mér er fullur vilji til að skila góðu verki á sviði lagasetningar. Ég undirstrika að við sem eigum hér sæti hljótum að hafa áhuga á því að þannig sé gengið frá málum. Það sem okkur greinir kannski á um í þessu efni er það hvernig hér sé staðið að verki. Ég hef leyft mér að halda því fram að nefndin hafi skilað góðu verki og frv. fullnægi því sem til var ætlast þegar nefndin hóf störf sín samkvæmt því erindisbréfi sem fyrir hana var lagt. En hv. þm. er mér kannski ekki alveg sammála um það og vonandi náum við þá saman um að skoða þá hluti sem e.t.v. mættu fara betur. Í beinu framhaldi af því held ég að það hljóti að vera auðsótt og eðlilegt að fá fyrirliggjandi upplýsingar og gögn. Ég hygg að þingnefndir fái jafnan þá fyrirgreiðslu hjá ráðuneytum að fá aðgang að þeim gögnum sem fyrir liggja varðandi frumvarpssmíð og ég skil ekki í að þar geti verið einhver þau plögg að þau megi ekki sýna. Ég tel því eðlilegt að nefndin fái þau gögn sem hún óskar eftir af hálfu ráðuneytisins til þess að vinna vinnu sína. Gagnrýni hv. þm. beindist m.a. að því hversu óljóst er kveðið á um hlutverk stofnunarinnar og verkaskiptingu og heimildir ráðherra til þess að fela öðrum stofnunum eða hugsanlega einkaaðilum ákveðin verkefni. Ég ítreka það sem ég nefndi í framsögu minni að e.t.v. mætti fela öðrum að annast ljósmyndun fyrir stofnunina og það væri mjög líklegt eftir að stofnunin hefur verið flutt upp á Akranes að öðrum væri falin sala á kortum, bæði heildsölu og smásölu í stað þess að láta stofnunina sjá um það. Þetta voru þeir tveir þættir sem ég nefndi í framsögunni þannig að því sé haldið til skila. Og án þess að ég sé með sérstakt eða fleira afmarkað í huga finnst mér að það komi til greina að líta til þess um einstaka verkþætti. Þá á ég ekki við þau markmið sem stofnuninni ber að sinna og þau gögn sem hún þarf að halda utan um, þær upplýsingar sem hún þarf að búa yfir og veita öðrum. En ljósmyndunina t.d. tel ég að megi fela öðrum. Fyrst ég er að tala um ljósmyndun vil ég nefna það og segja hv. þingmönnum og þingheimi frá því að á nýliðnu sumri kom t.d. upp samkeppnisaðili varðandi ljósmyndun. Það er auðvitað mjög erfitt við því að gera og kannski ekkert við því að segja að stofnunin hafði gert ráð fyrir því að veita t.d. sveitarfélögum þjónustu. Kannski hafa verið fleiri aðilar sem þurftu á hliðstæðri þjónustu að halda sem sneru viðskiptum sínum annað en til stofnunarinnar og einkaaðili veitti þá þjónustu. Ég veit ekki hvort í raun er nokkuð við því að segja en þá þýðir það að stofnunin þarf að öllum líkindum að leggja út meiri kostnað við að afla sér upplýsinga og halda utan um gagnabanka sinn en ef hún hefði getað gert það með sölu á gögnum og aflað sér sértekna. Það er því miður ljóst að á þessu sumri hafa tapast einhverjar sértekjur miðað við þá áætlun sem stofnunin hafði áður gert ráð fyrir. Ég ætla ekki að endurtaka það sem ég sagði um verkefnaáætlunina áðan. Ég tel að vel geti komið til greina að ráðherra telji styrk í því að með fjárlagabeiðni eða öðrum upplýsingum, sem ráðuneytið telur skylt að koma til þingsins, komi verkáætlunin frá ráðuneytinu til þingsins í einu formi eða öðru. Þá tel ég það ekki bara við þessa stofnun heldur fleiri stofnanir svo að mér finnst að það geti ekki verið ágreiningsefni að það beri að skila verkáætluninni til ráðherrans en ekki til þingsins.

Virðulegur forseti. Ég saknaði þess mjög úr máli hæstv. ráðherra að ekki var vikið að þeim stóru verkefnum sem varða stafræna kortagerð, stafræn landfræðilegt upplýsingakerfi í mælikvarðanum 1:25.000 sem og önnur þau stóru verkefni sem bíða en alveg sérstaklega þetta. Eins það sem ég nefndi í fyrri ræðu minni varðandi það að ætla Landmælingum Íslands einhvern verulegan hlut í umhverfisvöktum og kortlagningu sem snertir þau mál sem ég sé að engu getið í frv. Ég vona að hæstv. ráðherra geti aðeins varpað ljósi á þau efni.

Hæstv. forseti. Þetta er rétt hjá hv. þm. en tíminn hljóp frá mér þannig að ég var ekki einu sinni kominn að því minnisatriði sem ég var þó með hér varðandi kortagerðina. Hv. þm. spurði í fyrri ræðu sinni hvers vegna svo mikil tregða væri á þessu verkefni. Ég leyfi mér að fullyrða að ekki sé tregða á því í öðru formi en því að við þurfum náttúrlega að forgangsraða þessum verkefnum. Stofnunin hefur ekki frekar en aðrar stofnanir ótakmarkaða fjármuni. Fullur vilji er á því hjá stofnuninni og hjá ráðuneytinu að halda þessum verkefnum áfram eftir því sem við fáum til þess fjármuni. Mér er kunnugt um það verkefni sem hv. þm. vitnaði til á Austfjörðum. Forstjóri Landmælinganna hefur nýlega rætt við mig og ég fékk upplýsingar um það á fundi sem ég var á austur á Héraði fyrir nokkrum vikum, kannski mánuðum að þetta væri verk sem hefði því miður verið hætt við í miðju kafi. Þetta er verk sem ég tel að þurfi að reyna að koma í höfn þó að það geti tekið eitthvað lengri tíma en áætlunin gerði í upphafi ráð fyrir. Hv. þm. nefndi fleira í fyrri ræðu sinni eins og hlutverk Landmælinga Íslands í sambandi við GPS-stað\-setn\-ing\-ar\-kerfið. Ég er alveg sammála honum að það er kerfi sem landmælingamenn þurfa að taka þátt í og fylgjast með. Það er hlutverk þeirra en eins og önnur verkefni stofnunarinnar takmarkast það því miður af fjárveitingum og verður að forgangsraða líkt og svo víða í okkar kerfi. Að lokum varðandi umhverfisvöktunina þá eru það náttúrlega svo margar stofnanir sem bæði heyra undir umhvrn., og reyndar önnur ráðuneyti, sem hafa hlutverk á því sviði. Ég tel að Landmælingarnar eigi að sinna því eftir því sem það er á þeirra færi og á að vera þeirra verkefni. En það eru, eins og ég segi, margar fleiri stofnanir sem koma að því máli og þurfa að samræma starf sitt.

Virðulegur forseti. Ég þakka orð hæstv. ráðherra. Ég vænti þess að hæstv. ráðherra greiði fyrir því og leggi á það nokkra áherslu við fjárlagaafgreiðslu að Landmælingum Íslands verði gert kleift að standa við þann samning sem gerður var milli sveitarfélaga á Héraði og fleiri aðila þar varðandi kortagerð í mælikvarðanum 1:25.000. Enn skortir 7,4 millj. kr. á að Landmælingar hafi möguleika á að ljúka því verki sem þær höfðu samningsbundið sig til. Hér er mikið í húfi, m.a. það sem snýr að skógrækt og fleiri þáttum austur þar og landnotaskipulagi á Fljótsdalshéraði sem miklu skiptir að fari vel úr hendi. En slík verkefni bíða mjög víða og ég ítreka að við þurfum að gera þessari ríkisstofnun, sem við gerum kröfu til um ákveðna grunnþætti, fjárhagslega mögulegt að sinna því, m.a. til þess að aðrir aðilar hlaupi ekki inn í verkefnin vegna þess að stofnunin er fryst úti varðandi eðlilega þróun, tækjabúnað og annað og er ekki fær um að sinna því í eðlilegri samkeppni við þá sem ella gætu boðið. Ég er ekki að segja að það megi ekki til slíkrar samkeppni koma. Auðvitað getur hún átt fullan rétt á sér á ákveðnu sviði. Við lok þessarar umræðu, hæstv. forseti, get ég ekki látið hjá líða, af því að hér hefur sagnfræði borið á góma, að minnast ánægjulegra stunda fyrir margt löngu sem ég átti með hæstv. forseta og mörgum fleiri vöskum mönnum nálægt straumvötnum Íslands eins og Þjórsá og Tungná, nálægt ,,lands vors titrandi hjarta``.

Herra forseti. Ég ætlaði aðeins að blanda mér í þessa umræðu. Ekki vegna flutnings stofnunarinnar upp á Akranes, um það hef ég látið skoðanir mínar í ljós áður. Ég vildi aðeins koma inn á það sem snýr að kortagerð. Enn kemur það í ljós þegar menn ræða um störf hjá ríkisstofnunum að oft vill brenna við að menn eru að vinna jafnvel á tvennum vígstöðvum í tveim mjög svipuðum störfum. Koma þá einkum til þau lög sem nú er verið að ræða, frv. til laga um landmælingar og kortagerð. Þegar litið er til framkvæmdar kortagerðar og þessa lagabálks sem hér er lagður fram koma upp í huga mér lagafyrirmæli um sjókortagerð. Það er athyglisvert að skoða þau mál þegar litið er á það að á einum stað í lögum er fjallað um sjókortagerð en það er í lögum um Landhelgisgæslu Íslands. Þar segir svo, með leyfi forseta: ,,Landhelgisgæslan á að sjá um sjómælingar og taka þátt í hafrannsóknum.`` Þetta er allt sem sagt er um sjómælingar og kortagerð varðandi hafið umhverfis Ísland. Enda kemur það fram sem oftar, en hefur ekki komið fram þegar verið er að ræða um ríkisfyrirtæki eða jafnvel samruna þeirra, hagræðingu, þá er eins og það sé mjög erfitt að koma á samstarfi slíkra fyrirtækja ef þau falla undir sitt ráðuneytið hvort. Það er enginn lagabálkur til um sjókortagerð. Kemur það mér mjög á óvart að tvær stofnanir, þar sem annars vegar er unnið að sjókortagerð og hins vegar að landmælingum og kortagerð, skuli ekki starfa náið saman eða að ekki skuli vera unnið að samruna þessara fyrirtækja. Við vitum að um mjög dýr tæki er að ræða sem þarf til kortagerðar og því kemur það mér mjög á óvart að umræðan skyldi ekki snúast neitt um samruna þessara fyrirtækja einkum með það í huga, eins og ég gat um áðan, að það eru dýr og mikil tæki sem þarf að kaupa til þessara stofnana en þau starfa hvort í sínu horninu og virðast ekki vita hvort um annað. Það finnst mér í sjálfu sér athyglisvert. Mér finnst það líka segja það, sem því miður ber of oft á, að eins og fram hefur komið segir nánast ekkert um sjókortagerð við Ísland í lögum. En við erum nú að fjalla um mikinn lagabálk um kortagerð, þ.e. landkortagerð, og því kemur það mér aftur mjög á óvart og vildi ég spyrja hæstv. ráðherra að því hvort engin umræða hafi farið fram í hans ráðuneyti um það hvort ekki hefði verið eðlilegt að sameina þessi tvö fyrirtæki og gera þau að mjög öflugu fyrirtæki. Það eru fjölmörg hafsvæði og fjölmörg svæði á landgrunninu sem þyrftu miklu betri og meiri athugunar við en raun ber vitni um. Jafnvel hafa sum sjókort ekki fengið nánari ígrundun frá því að Danir sáu hér um sjómælingar fyrir nokkrum tugum ára. Ég ætla að stytta mál mitt, hæstv. forseti. Ég vildi aðeins vekja athygli á því að það er nánast aðeins ein setning sem fyrirfinnst í íslenskum lögum varðandi sjókortagerð og er það kannski eitt með öðru sem snýr að okkar sjávarútvegi.

Ég þakka hv. 10. þm. Reykv. fyrir hans innlegg í þessa umræðu og tel að hann hafi hreyft þar máli sem full ástæða væri til að skoða og hefði ef til vill átt að skoða í tengslum við þessa frumvarpssmíði. En það er einu sinni svo að þegar málaflokkum er með þessum hætti skipt milli ráðuneyta þá vill oft brenna við að málaflokkar, sem þó eiga afar margt sameiginlegt og ættu að skoðast í samhengi, lenda í þeim farvegi að menn ná ekki saman um málið. Ég vil þó segja það út af þeirri fyrirspurn sem hv. þm. beindi til mín, hvort ekki hefði komið til umræðu að sameina þessar stofnanir, að það hefur það vissulega gerst. Það hefur verið rætt um að sameina stofnanir og reyndar voru það fleiri stofnanir sem komu inn í þá umræðu. En það er því miður eins og oft sé æðimikil tregða á því að stofnanir, sem heyra undir hin ýmsu ráðuneyti og þar með mismunandi málaflokka, nái saman. Því miður vilja menn standa dálítið fast hver á sínu í þessu efni. Eins má kannski nefna, þó það sé ekki aðalatriði, að ekki er örgrannt um að mér finnist stundum eins og nokkurrar tregðu gæti líka þegar ný verkefni eru að færast undir umhvrn. og sumum finnist kannski að það hafi nú þegar nóg á sinni könnu.

Virðulegur forseti. Ég þakka umhvrh. fyrir svar hans hér. Það er alveg rétt sem fram kom í hans máli og ég hef áþreifanlega rekið mig á að það gætir dálítillar tregðu hjá ráðuneytum. Mig undrar það satt best að segja. Ég minnist umræðunnar sem hér fór fram um hugsanlega sameiningu Vitastofnunar og Landhelgisgæslu en í því máli sköruðust verkefni tveggja ráðuneyta, annars vegar dómsmrn. og hins vegar samgrn. Hér er enn einn málaflokkurinn og ég trúi því ekki í allri umræðunni um hagræðingu í rekstri ríkisins að það séu ráðherrarnir sem séu tregastir til þess að vinna að sameiningu ýmissa ríkisfyrirtækja. Ég ætti betra með að trúa því að það væru embættismennirnir sem vildu halda fast um sín embætti og vildu ógjarnan láta nokkurn spón úr sínum aski. En auðvitað gengur það ekki á sama tíma og við erum að gera kröfur til opinberra starfsmanna um hagræðingu og sparnað í ríkisrekstri þá má það ekki henda að ráðherrar láti það yfir sig ganga sem auðsjáanlegt er hvar hægt er að hagræða og betrumbæta í rekstri. Enda þótt flutt séu fyrirtæki á milli ráðuneyta þá trúi ég ekki öðru en hér sé að verða stefnubreyting og verði stefnubreyting í starfi núverandi ríkisstjórnar.

Herra forseti. Þetta frv. er endurflutt. Samgn. sendi frv. á sl. vori til umsagnar og í framhaldi af því tók ráðuneytið þær umsagnir sem bárust til athugunar og má segja að frv. sé árangur af þeirri vinnu og er það unnið í samráði við lögfræðing Flugmálastjórnar og flugmálastjóra. Ráðuneytið er þeirrar skoðunar að kostir hlutafélagsformsins séu verulegir umfram ríkisrekstur á þessu sviði. Þar sem loftferðaeftirlit Flugmálastjórnar hefur eftirlit með flugskólum samkvæmt reglugerð og Flugmálastjórn fer með framkvæmd og umsjón prófa og útgáfu atvinnuskírteina er talið rétt að höggva á þau nánu rekstrarlegu tengsl sem verið hafa milli Flugmálastjórnar og skólans með stofnun hlutafélags um Flugskóla Íslands. Annars staðar á Norðurlöndunum hafa ríkisreknir flugskólar ýmist verið lagðir niður eða yfirteknir af einkaaðilum eða her viðkomandi ríkja, nema í Noregi þar sem er ríkisrekinn flugskóli fyrir atvinnuflugmenn, en áform eru uppi um að leggja hann niður. Þetta frv. er þingmönnum kunnugt og ástæðulaust að hafa fleiri orð um það. Ég legg til að málinu verði vísað til 2. umr. og samgn.