Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Á 37. fundi í Nd., mánudaginn 31. mars, skýrði forseti frá því, að eftir samkomulagi í Framsóknarflokknum hefði Sveinn Ólafsson, 1. þm. S.-M., gengið úr fjárhagsnefnd, en á stað hans hefði tekið sæti í nefndinni Klemens Jónsson, 2. þm. Rang.

Frsm. (Jón Kjartansson) Jeg mun ekki verða langorður um þetta mál. Það er komið frá hv.Ed. og hefir verið athugað í allhn., en hún hefir ekki getað orðið sammála. Hv. 2. þm. Reykv. (JBald) leggur til, að frv. verði felt, en við hinir nefndarmennirnir leggjum til, að það verði samþykt óbreytt. Eins og kunnugt er, var með lögum frá 14. nóv. 1917 sett á stofn ný stofnun til þess að löggilda mælitæki og vogaráhöld og hafa eftirlit með öllu slíku, og var henni jafnframt fengin einkasala á slíkum áhöldum fyrir ríkið. Þetta fyrirkomulag hefir reynst stirt og þunglamalegt og nokkuð dýrt fyrir landsmenn, þó því verði hinsvegar ekki neitað, að löggildingarstofan hafi gert gagn. En það sýnist þó ekkert vera því til fyrirstöðu, að framkvæmd þessa eftirlits verði nú falin lögreglustjórum landsins. Við fyrstu umræðu hreyfði jeg því, að jeg feldi mig ekki allskostar við ákvæði 2. gr. frv., þar sem löggilding á þessum tækjum er aðeins falin lögreglustjórum kaupstaðanna, en ekki öðrum. Einn aðalókostur þess fyrirkomulags, sem verið hefir, var einmitt þau óþægindi og sá mikli kostnaður fyrir landsmenn, að þurfa ætíð að senda áhöld til viðgerðar og löggildingar hingað til höfuðstaðarins. Víða verða þessi sömu óþægindi áfram, þrátt fyrir frumvarp þetta. En ef vel verður haldið á lögunum í framkvæmdinni, ætti þeim óþægindum að ljetta mjög, enda hægt að breyta lögum fljótt. Nefndin sá sjer því ekki fært að flytja brtt. um þetta atriði, því það mundi tefja málið. En meiri hl. allshn. leggur áherslu á það, að málinu sje hraðað. Jeg mun svo ekki fjölyrða meira að sinni, en leyfi mjer að leggja það til, að frv. verði samþykt óbreytt.

Jón Baldvinsson Þetta mál var rætt allítarlega á þingi í fyrra og þá komið fram með flest rök með og móti, sem hægt var. En þó fór svo, að það var ekki afgreitt. En nú hefir hæstv. stjórn látið það ganga aftur, og meiri hluti allshn. leggur til að það gangi fram. Hjer er sem sje um það að ræða að taka löggildingu mæli- og vogaráhalda af þeirri sjerstöku skrifstofu, sem það hefir haft hingað til, og fá lögreglustjórum í kaupstöðum landsins í hendur. Aðalatriðið fyrir mjer, er jeg legg á móti þessu frv., er það, að mjer virðist þetta fyrirkomulag ekki eins tryggilegt. Jeg vil þó ekki neita því, að lögreglustjórar geti haft nokkurt eftirlit. En þeir hafa í mörg horn að líta, eins og kunnugt er, og hugsanlegt er, að slík aukastörf verði frekar út undan. Jeg held, að sjerstök stofnun fylgist betur með og geti fremur haft hönd í bagga, ef aflaga fer. Það var viðurkent í fyrra, að löggildingarstofan hefði gert mikið gagn með því að laga þessi áhöld víða um land. Og jeg óttast, að þegar frá líði muni sækja í sama horf, og gæti þá svo farið, að menn yrðu til knúðir að taka af nýju upp eftirlitið á þann hátt, sem nú hefir verið um hríð. Þetta er ekki mikið fjárhagsatriði fyrir ríkissjóð. Það er aðeins lítil fjárhæð, sem veitt er árlega í þessu skyni, og alls ekki ástæða til þess að horfa í það. Af þeim ástæðum, sem jeg hefi nú talið, get jeg ekki fylgt þessu frv. nje mælt með því, að það verði samþykt í þessari hv. deild.

Frsm. (Jón Kjartansson) Jeg get ekki fallist á mál hv. 2. þm. Reykv. (JBald), að hægra sje að fela eftirlitið einni stofnun hjer í Reykjavík heldur en mönnum, sem eru dreifðir út um land. Það er vitanlegt, að löggildingarstofan sendir mann 2. eða 3. hvert ár út um land. En það er síst betra en að hafa marga menn úti um land, sem stöðugt geta haft þetta eftirlit. Af þessari ástæðu sje jeg ekkert því til fyrirstöðu, að frv. nái fram að ganga. Nú er líka svo komið, að vogaráhöld eru yfirleitt í góðu standi og almenningur stendur vel að vígi til að hafa eftirlit með því, hvort vogaráhöld kaupmanna og kaupfjelaga sjeu í lagi, og menn komast ekki upp með það að hafa gölluð áhöld. Hjer er því engin ástæða - heldur þvert á móti - gegn því að fela lögreglustjórum eftirlitið. Í gömlum lögum var þannig ákveðið, svo hjer er þá aðeins horfið að gömlu fyrirkomulagi.

Flm. (Björn Líndal) Vegna þess að komið er að því að slíta fundi, ætla jeg að láta mjer nægja að þessu sinni að óska þess, að málinu verði vísað til 2. umr. og allshn.

Jón Baldvinsson Jeg vildi aðeins gera þá örstuttu athugasemd, vegna þess hvernig á stendur, að hjer er að mínu áliti verið að svifta bæjarsjóð Reykjavíkur miklum tekjustofni, án þess, að hann fái nokkuð í staðinn, og jeg sje því síður ástæðu til þessa, þar sem svo stórt og öflugt fjelag á í hlut sem Eimskipafjelagið.

Flm. (Jakob Möller) Það hefir gengið svo illa að koma þessu máli áleiðis undanfarið, að jeg vildi gefa mikið til þess, að það gengi greiðar úr þessu. Jeg ætla mjer því ekki að sinni að stofna til langra stælna við þessa umr. Sjerstaklega ætla jeg ekki að gefa tilefni til þess þeim hv.þm. sem lofaði því fyrir nokkru síðan að víkja að frjálsræði einstaklinganna gagnvart rjetti heildarinnar í sambandi við þetta mál. Jeg ætla mjer ekki að tala um málið frá því sjónarmiði, sem venjulegast er, þegar fríverslunarmenn ræða slík mál gegn einkasölumönnum. Jeg sje ekki ástæðu til þess, þar sem sú einkasala, sem hjer um ræðir, er ekki lögleidd út frá því, að æskilegast væri, að ríkið tæki verslunina yfir höfuð í sínar hendur, heldur eingöngu af því, að ríki þurfti þess fjár með, sem talið var, að hægt væri að græða á þessari vöru. Þegar svo var ástatt, að ríkið þurfti á verslunargróðanum af þessum vörutegundum að halda, þá virtist mönnum, þar sem ekki var um brýna nauðsynjavöru að ræða, ekki vera í það horfandi, þó að verslunin yrði dýrari í höndum ríkisins en einstaklinganna. En þegar gengið er út frá því, að þessi einkasala er stofnuð eingöngu til þess að græða á henni, þá er fyrst á það að líta, hvernig sú von hefir ræst. Hafi hún brugðist, þá er þessi grundvallarástæða þar með burt fallin. Eins og kunnugt er, var frv. um einkasölu á tóbaki lagt fyrir þingið 1921, og var þá gert ráð fyrir, að ágóðinn gæti orðið 200 þús. kr., þótt ekki yrði lagt meira á vöruna en 15–50%, en nefndinni þótti þetta of lítið og færði það þessvegna upp í 25–75%, og var sú uppfærsla bygð á þeirri forsendu, að heildsöluverslanir kaupmanna legðu alt að 100% á þessar vörur. Reynslan hefir orðið sú, að þrátt fyrir þessa heimild, eða rjéttara sagt skipun, að álagið skuli vera 25–75%, í stað 15–50%, er ágóðinn ekki meiri en hann var upprunalega áætlaður með lægri álagningunni. Í öðru lagi er það, að verslunin hefir ekki sjeð sjer fært að leggja meira en 20–30% á varninginn, og þó hefir vöruverðið hækkað stórum í smásölu, þrátt fyrir það, að smásöluálagningin hefir lækkað stórum. Þetta er nóg til að sýna það, að það er gersamlega röng forsenda, sem lögin eru bygð á. Menn ætluðu, að gróðinn yrði margfalt meiri en raun hefir á orðið, og auk þess hafa komið í ljós margir gallar á þessu fyrirkomulagi, sem menn að vísu þóttust sjá fyrir, og aldrei var neitað alment, en minna var þó gert úr en rjett var. Það er sjerstakt atriði í sjálfu sjer, að á þessum árum hefir salan minkað mikið, svo að tolltekjur ríkisins af þessum vörum hafa rýmað stórkostlega. Er það ein aðalástæðan á móti því, að ríkið fari þessa leið. Það er líka fullyrt, enda kunnugt, að minsta kosti grunað, að allmikið hafi borist af tóbaksvörum inn í landið utan við þessa verslun, og missir ríkið ekki eingöngu verslunarhagnaðinn af þeim, heldur líka tollinn. Það er auðvitað, að þó mikil brögð hafi verið að þessu undanfarið, þá færast þau í aukana eftir því, sem lengur líður. Virðist því, sem stefnan sje sú, að ríkið tapi meir og meir af tolltekjunum, og að það tap muni fullkomlega vega upp verslunarhagnaðinn. Hjer við bætist, að öllum verslunarrekstri - og ekki síst hjer - fylgir áhætta. Þessari verslun fylgir sú áhætta, t. d., að vörurnar eru vandþektar og ilt fyrir aðra en þá að versla með þær, sem hafa reynslu og þekking í þeim efnum. Önnur áhætta er skemdarhættan. Loks er sjerstök áhætta, sem fylgir hvaða verslun sem er, og eykst meðal annars við gengisóvissuna. Það er upplýsl. að þessi verslun er rekin á þann hátt, að aðalveltufjeð er víxlar, sem gefnir eru útlendum birgðasölum og hljóða upp á langan tíma. Liggur í augum uppi, að gengið getur þá valdið því, að upphæðin að lokum er alt önnur en hún var í fyrstu. Er þannig hægt að tapa stórfje á stuttum tíma. Þegar af þessari ástæðu virtist það sjálfsagt, að ríkið losaði sig sem fyrst við þessa verslun. Væri dálítið öðru máli að gegna, ef ekki væri hjer um ónauðsynlega vöru að ræða, heldur brýna nauðsynjavöru, sem ríkinu bæri skylda til að byrgja landsmenn upp með. Mætti benda á steinolíuverslunina í þessu sambandi. Sýnist frekar vegur til að ríkið leggi sig í einhverja áhættu, til að tryggja landsmönnum hagkvæma verslun á slíkum nauðsynjum. En engin ástæða virðist til að leggja sig í áhættu til að tryggja verslun með munaðarvöru, sem menn geta eins vel án verið. Annað mál er það, hvort það er talið heppilegt að fara inn á ríkisverslunarbrautina undir nokkurum kringumstæðum, hvort sem um nauðsynjavörur eða munaðarvörur er að ræða. Þá er eitt atriði ekki þýðingarlaust í þessu máli, sem gerir betur og betur vart við sig, eftir því, sem lengra líður. Það er ósamræmi það, sem á sjer stað milli þessarar starfsemi ríkisins og annara, að því er snertir starfsmannahaldið. Embættismenn eru yfirleitt ljelega launaðir, en við verslanir ríkisins starfa menn við mjög góð kjör, og samanburðurinn á launum þessara manna og annara, sem vinna við opinberar stofnanir, sýnir áberandi ósamræmi. Sje jeg ekki, hversu lengi það á að haldast. Það er enginn vafi á því, að eigi þetta ósamræmi að haldast, og eigi að hækka laun annara starfsmanna svo, að samræmi verði hjer á milli, að gróðinn af versluninni gerir ekki betur en hrökkva til. En, sem jeg sagði, þá er það víst, að ósamræmið vekur fullkomlega rjettmæta óánægju meðal annarra starfsmanna ríkisins. Það þykir nú ef til vill ekki blása svo byrlega fyrir ríkissjóði, að vænlegt sje að leggja niður gróðafyrirtæki hans. En nú er því haldið fram, að hægt sje að ná fullkomlega eins miklum tekjum með tóbakstollinum eins og með þessari tóbaksverslun. Hjer hefir verið vitnað til annara landa, sem hefðu tóbakseinkasölu, eins og t. d. Frakklands. Þar horfir málið þó alt öðru vísi við, því að þar hefir ríkið líka einkarjett til tóbaksiðnaðar, og virðist engin furða, að það versli sjálft með sína framleiðslu. Þó hefir einkasalan þótt gefast þar svo illa, að á síðari árum hafa komið fram sterkar raddir um að leggja hana niður. Jeg hefi nýlega lesið í opinberu riti, að tekjur franska ríkisins af einkasölunni hafi verið síðasta ár 1 miljarður pappírsfranka, en í Englandi námu tolltekjur af tóbaki 1½% miljarð gullfranka Mjer finst þetta nú ekki vera glæsileg útkoma fyrir einkasöluna frönsku. Þar við bætist, að stórkostleg spilling virðist hafa náð tökum á þessu fyrirtæki þar; það er orðið nokkurskonar ríki í ríkinu; leggur ekki fram reikningana, nema þegar því sýnist, og þar fram eftir götunum. Þó að vor einkasala sje vitanlega í miklu smærri stíl, held jeg, að ekki sje laust við, að hið sama hafi orðið uppi á teningnum. A. m. k. hefir verið að því fundið, að reikningar hennar væru leynilegir, þó að vísu eigi að heita svo, að efnahagsskýrsla sje birt, en rekstrarreikningur enginn. Frv. er, eins og það liggur fyrir hjer, ekki fullkomið. Ef það verður samþ., verður jafnframt að tryggja ríkissjóði, að hann losni við fyrirliggjandi birgðir, er tóbakssalan hættir. En jeg ætlast til að málinu verði vísað til nefndar, til frekari rannsóknar. Geri jeg því að tillögu minni, að málinu verði vísað til fjhn.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg skal ekki vera langorður. Jeg get tekið það strax fram, að jeg get ekki verið fylgjandi þessu frv. Hv. flm. (JakM) gat þess, að jeg hefði búist við meiri tekjum af tóbakseinkasölunni en raun hafi á orðið. En jeg vil leyfa mjer að benda honum á, að frsm.hv. meirihl. fjhn. (SvÓ) gerði árið 1921 ráð fyrir 200 þús. kr. í tekjur, eins og orðið hefir. Hitt er satt, að í upphafi var gert ráð fyrir hærri tekjum, en þá var jafnframt gert ráð fyrir einkasölu á spíritus.

Þá var gert ráð fyrir, að tekjurnar yrðu hálf miljón.

Það má vel vera, en jeg gerði ráð fyrir, að tekjurnar af tóbakseinkasölunni yrðu um 300 þús. kr., og myndi það ekki hafa orðið fjarri sanni, ef gengið hefði haldist í sama horfi og þá var. Jeg þarf ekki að fjölyrða um, til hvers lögin voru sett. Þau voru sett til þess að afla ríkissjóði tekna. Það hefir verið sagt, að tóbakstollurinn hafi minkað. Það má vera, en mun stafa af því, að verslunin hefir gert að reglu að veita ekki lán, og því hafa færri keypt. Ef til vill er eitthvað eftir enn af hinum miklu birgðum, er innfluttar voru 1921. Jeg man þó ekki betur, en að tollurinn 1923 væri hærri en árið áður. Og mjer finst, að vjer megum ekki missa 200 þús. kr. úr ríkissjóði nú, svo mjög sem vjer berjumst í bökkum. Satt er það, að hverri verslun fylgir nokkur áhætta, en sú áhætta hlýtur að vera minni þar, sem ekki er lánað. Að vísu fylgir áhætta gengisfallinu. En úr því að gróði hefir orðið samt, hvað mun þá í góðu árunum. Hv. flm. mintist á launakjör starfsmannanna. Jeg býst við, að það mál verði tekið til meðferðar seinna, og sje því ekki ástæðu til að ræða það hjer. Satt er það, að samanborið við laun embættismanna eru launin við verslunina hærri. En hjer er líka um ótryggari stöður að ræða. Hjer mun líka vera til opinber stofnun, þar sem laun starfsmannanna munu vera svipuð og við tóbaksverslunina. Það er Landsbankinn. Mjer finst yfirleitt, að ekki sje fengin nægileg reynsla um þessa verslun. Ef gallar þeir, er hv.flm. talaði um að á henni væru, væru til í raun og veru, skyldi jeg ekki leggja henni liðsyrði. En þeir gallar hafa ekki komið í ljós ennþá. Hv. flm. talaði um leynilega reikninga. Það er satt, að þeir hafa ekki verið birtir í landsreikningunum, enda er ekki síður að birta reikninga opinberra fyrirtækja. En hitt er mjer óhætt að fullyrða, að eins nákvæmt eftirlit er haft við alla reikningsfærslu verslunarinnar og hægt er, og jeg veit ekki betur en að hverjum þingmanni sje hægt og heimilt að sjá þessa reikninga, þar sem þeir liggja fyrir þinginu. Ef það þætti heppilegra, væri heldur ekkert hægara en að birta þá, t. d. í Lögbirtingablaðinu.

Frsm. minnihl. (Bernharð Stefánsson) Jeg gat þess við 2. umr., að ef brtt.hv.fjvn. yrðu samþyktar, myndi jeg koma fram með brtt. við 3. gr. frv. við þessa umr. Hún er, eins og hv. deild hefir sjeð, í tveim liðum. Fyrri liðurinn er í því fólginn, að í stað 4 mánaða uppsagnarfrests komi 6 mánaða frestur. Legg jeg þó ekki mikla áherslu á þetta atriði. Hinn liðurinn er á þá leið, að í stað þess að dóms- og kirkjumálaráðuneytið segi kennurum upp, ef fræðslunefndir telji þá óþarfa, komi, að þær sanni það. Það hefir verið talað um, að þetta frv. væri komið fram til að skaða og skerða barnafræðsluna í landinu. Jeg hefi nú ekki haldið því fram, og víst er það, að hver sá, er ekki ætlast til að frv. hafi þann tilgang, getur greitt þessum brtt. atkvæði. Ef til vill má deila um það, hvernig fara eigi að því að sanna, hvort kennarar sjeu nauðsynlegir eða ekki, en þar finst mjer, að hlutaðeigandi ráðuneyti verði að skera úr. Þar sem svo er til orða tekið, að stjórnin eigi að segja upp óþörfum kennurum, finst mjer, að hún hljóti að verða við öllum rjettmætum óskum í því efni. Jeg tek það fram, að jeg vil einkum leggja áherslu á síðari lið brtt. minnar.

Jakob Möller Þar sem umr. bæði nú og áður hafa farið fram, án þess, að hv. kenslumálaráðherra hafi átt kost á að láta skoðun sína í ljós hjer í deildinni, finst mjer ekki vel sæma að afgreiða málið við svo búið úr deildinni. Vildi jeg því spyrja hv. forseta, hvort ekki væri rjett að taka málið út af dagskrá að þessu sinni. Það hefir verið sagt, að þetta væri fjárhagsmál. En því hefir líka verið haldið fram, og jeg býst við, að helmingur deildarinnanr sje sammála um það, að það sje víðtækara og geti haft skaðleg áhrif á unglingafræðslu í landinu. Finst mjer því, að rjett sje að bíða umsagnar hv. kenslumálaráðherra í þessu máli.

Ásgeir Ásgeirsson Jeg vildi heldur leggjast á móti því, að frv. verði tekið út af dagskrá. Jeg býst við, að ástæður til þess, að forsrh. hefir eigi látið skoðun sína í ljós hjer í deildinni, sje sú, að hann ætli að láta sjer nægja að skifta sjer af því í efri deild. Jeg skal geta þess, að þegar dýrtíðaruppbót kennara var fyrst komið á, þótti ekki fært að leggja þá byrði á sveitarfjelögin. Hvað mun þá nú vera? Ef ríkissjóður varpar bagganum á sveitar- og bæjarfjelög nú, þegar mest kreppir að þeim, mun reyndin verða sú, að þau varpa honum aftur af sjer yfir á heimilin, og afleiðingin verður sú, að sumstaðar verður ekkert kent og sumstaðar með miklu meiri kostnaði en áður. Með frv. þessu er tekið fram fyrir hendurnar á forsrh. og honum sýnt grímuklætt vantraust, án þess, að hann hafi í þessu efni gefið ástæðu til, en gjaldþoli sveitarfjelaganna ofþyngt að sama skapi. Jeg vona því fastlega, að hv. deild beri gæfu til að fella þetta frv.

Atvinnumálaráðherra (MG): Hv. þm. V.-Ísf. sagði, að jeg hefði viðurkent, að dýrtíðaruppbótin væri of þung byrði fyrir sveitarsjóðina. Jeg sagði, að svo hefði verið í upphafi; en nú, þegar hún er orðin meira en helmingi lægri en hún var þá, horfir málið öðruvísi við. Hann talaði um, að verið væri að draga valdið úr höndum forsætisráðherra með þessu. Jeg sje ekki, að hægt sje að ætlast til, að hann sje alstaðar kunnugur, og síst er hjer nokkur hætta á ferðum í þessu efni, ef till. á þskj. 257 verður samþ. Hvað viðvíkur lengingu uppsagnarfrestsins, þá álít jeg, að slíkt sje óþarft með öllu. Fjögra mánaða frestur er meira að segja einum mánuði lengri en gerist. Vantraust það á forsrh., er hv.þm. V.-Ísf. var að tala um, er vitanlega aðeins talað út í loftið. Jeg bjóst satt að segja við, að málið væri útrætt. Þetta er aðeins fjárhags- eða launamál, þótt sífelt sje blandað inn í það óskyldu máli, barnakenslunni yfirleitt. Jeg sje ekki annað en að barnakennurum megi standa á sama, hvaðan þeir fá laun sín. Eða hví er mönnum svo umhugað um að hafa fleiri kennara en þörf er á til framkvæmdar fræðslulaganna?

Forsætisráðherra (JM): Jeg ætla mjer ekki að skifta mjer af þessu máli hjer í deildinni, en ætla að geyma afskrift af því, uns það kemur til Ed., þar sem jeg á þingmannssæti. Það, sem helst snertir kenslumálaráðherra, sem ekki þarf endilega að vera forsætisráherra um leið, er það, hve mikinn íhlutunarrjett stjórnin hefir um uppsögn kennara. En eins og jeg hefi sagt, ætla jeg að geyma mjer öll afskifti af þessu máli til efri deildar, og vonast til, að málinu seinki hjer ekki meir en orðið er.

Magnús Torfason Eg vil endurtaka það, sem sagt hefir verið hjer af andstæðingum þessa frv., að með þessu er verið að leggja óbærilegan skatt á sveitar- og bæjarfjelög. Þau gátu ekki risið undir dýrtíðaruppbótinni 1919, og þá geta þau það því síður nú, enda þótt uppbótin hafi lækkað. Þetta frv. gengur því í þá átt að minka kensluna yfirleitt. Vjer höfum ekki fengið að heyra hvað hæstv.forsrh. leggur til málanna, og jeg get ekki skilið það öðruvísi en að hann vildi komast hjá að lenda í andstöðu við hina ráðherrana hjer í deildinni. Er alveg óviðeigandi að ráða þessu máli til lykta, án þess að hafa borið sig saman við forsrh. og fræðslumálastjóra. Það hefir verið tekið hjer fram, að þetta frv. gengi aðeins í þá átt að hafa vasaskifti, að taka úr öðrum vasanum til að drýgja í hinum. Jeg get ekki sjeð, hvað er unnið með þessu. Báðir vasarnir eiga að annast útgjöld landsmanna, hver á sína vísu, og í báðum er fje sömu gjaldþegna. Mjer skilst líka, að sveitirnar geti ekki notað uppsagnarfrest þann, sem gefinn er í 3. gr. frv., til þess að segja kennurum upp áður en byrðinni er velt á þær. Jeg get því ekki verið með þessu frv., nema í því verði ákvæði um að fresta framkvæmd 2. gr. nokkuð, t. d. til 1927. Jeg hefi ekki litið á frv. frá hlið barnakennara, en jeg skil vel, að slík ákvæði komi allilla við þá og sanngjarnt sje, að þeim sje veittur nokkur frestur áður en þeir eru settir út á klakann. Og það því fremur sem þetta er einhver þjóðnýtasta embættismannastjettin.

Jakob Möller Jeg vil enn beina þeim tilmælum til hæstv. forseta; að hann taki þetta mál af dagskrá, með því að kenslumálaráðherra, hæstv.forsrh. (JM) hefir ljóslega lýst afstöðu sinni gegn frv., þó að ekki tæki hann annan veg til orða en að deildin „gæti gert það, sem henni sýndist í málinu“, því í þeim orðum liggur það, að hann vill enga ábyrgð bera á afleiðingunum og telur óforsvaranlegt að samþykkja frv.

Fjármálaráðherra (JÞ): Út af ósk hv. 3. þm. Reykv. um það, að málið verði tekið út af dagskrá, þá vil jeg mótmæla því fyrir hönd fjvn. Jeg sje heldur enga ástæðu til þess, að málið verði tekið út af dagskrá. Það er búið að ræða svo mikið um þetta mál, að hv.þdm. eru vafalaust búnir að ráða við sig, hvernig þeir greiða atkv. Það mundi því aðeins tefja málið, ef nú væri farið að taka það út af dagskrá. Jeg mun ekki tala hjer langt mál. En jeg vil geta þess út af brtt. 2. þm. Eyf. (BSt) á þskj. 257, að fjvn. hefir ekki haft tíma til að athuga þær. Mjer virðast þessar brtt. þó fremur til spillis, og mun jeg fyrir mitt leyti ekki fylgja þeim. Jeg held, að það geti verið vafningasamt fyrir bæjarstjórnir og fræðslunefndir að færa sönnur á það, að ekki sje þörf fyrir kennarann. Komi mótmæli frá kennaranum, hlýtur að lenda í þjarki, og illt úr því að skera fyrir stjórnina. Við höfum gengið út frá því í nefndinni, að skóla- og fræðslunefndir mundu ekki segja kennurum upp, ef brýn þörf væri fyrir þá. Það er verkefni fræðslunefnda að sjá um það, að börnin fái þá kenslu, sem fræðslulögin mæla fyrir, og því ekki hætta á því, að þær beiti þessu valdi freklega.

Ásgeir Ásgeirsson Hæstv. atvrh. (MG) hefir dregið í efa, að í frv. felist nokkurt vantraust á kenslumálaráðuneytinu. En einn hv.þdm. hefir við 2. umr. þessa máls sagt, að það hafi hingað til reynst ómögulegt að losna við óþarfa kennara, vegna hlutdrægni kenslumálaráðuneytisins. Það þarf því ekki frekar vitnanna við um það, að með frv. er lýst vantrausti á núverandi forsrh. (JM), ef taka á úrskurðarvaldið í þessum efnum undan valdi forsrh. Það er nauðsynlegt, að kenslumálaráðuneytið hafi hjer úrskurðarvald, því skólanefndum getur gengið margt annað til en að breyta tilhögun kenslunnar til batnaðar. Þegar velt er yfir á sveitarsjóðina aukinni gjaldabyrði, sem hætt er við að verði í ýmsum tilfellum svo þung, að sveitirnar fái tæplega undir risið, þá er hætt við, að þetta verði notað án tillits til þess, að það geti haft stórspillandi áhrif á kensluna. Vegna þessa er nauðsynlegt, að kenslumálaráðherra hafi hjer úrskurðarvald um uppsögn kennara. Og það verður enn nauðsynlegra, ef það verður samþykt hjer, að sveitarsjóðir greiði ½ dýrtíðaruppbótina.

Jón Auðunn Jónsson Jeg á brtt. á þskj. 170, sem jeg þarf að fara um nokkrum orðum. Það stendur víða svo á, einkum á Vestur- og Austurlandi, að það bætir lítið, þótt kjörstaðir sjeu tveir í hreppi. Ef á annað borð á að breyta ákvæðum gildandi laga til þess að gera kjósendum auðveldara að sækja kjörfund, tel jeg sjálfsagt að gera breytinguna svo víðtæka, að hún komi að notum. Væri heimild til að skifta hreppum í þrjár kjördeildir, myndi það nægja til þess, að nærfelt allir kjósendur gætu sóttkjörfundi. Jeg geri ekki ráð fyrir, að sýslunefndirnar fari lengra í þessum efnum en brýn nauðsyn krefur, þar eð þetta verður ætíð nokkur kostnaðarauki fyrir viðkomandi hreppa. Þá er og önnur breyting, sem jeg fer fram á, að gerð verði á frv., þ. e. að kjördagurinn verði ákveðinn laugardag í 12. viku sumars. Það má auðvitað ávalt um það deila, hvaða dagur sje heppilegastur sem kjördagur, en jeg hygg þó, þegar á alt er litið, að þessi dagur verði heppilegastur sem kjördagur. Jeg skal þó játa, að í kaupstöðunum sje 1. dagur vetrar betur fallinn til að vera kjördagur þar, því þá eru flestir þeir, er atvinnu stunda utan bæjanna, komnir heim aftur. En í sveitunum er alt öðru máli að gegna um þetta. Það má að vísu segja, að þá sje yfirleitt annalítið, en á hitt verður og að líta, að þá er allra veðra von, og þráfaldlega hefir það komið fyrir, að fjöldi kjósenda í sveitakjördæmunum getur ekki sótt kjörfund. Það verður að vera aðalatriðið, að kjósendur ekki verði útilokaðir í þátttöku þjóðmálanna. Laugardagurinn í 12. viku sumars er betur fallinn til að vera kjördagur í kaupstöðum en laugardagurinn í 11. vikunni. Þá eru víðast hvar vertíðaskifti, vorvertíð enduð og menn að búa sig undir sumaratvinnuna, einkum síldveiðarnar, sem þá fara í hönd. Í sveitum er þá að vísu byrjaður sláttur á sumum stöðum, en ekki alstaðar; helst mun það vera á Suður- og sumstaðar á Norðurlandi, sem sláttur byrjar í þessari viku. En það er þó álit allflestra, að betra sje að fella niður verk einn dag framan af slætti, meðan lítið er enn að hirða af heyi, en þegar miklar annir eru, t. d. í lestaferðum, flutningi úr verstöðum og þessháttar. Verða brtt. mín um færslu kjördagsins samþykt, geta 2.–5. gr. frv. fallið niður. Þar sem þetta mál er svo kunnugt öllum háttv.þm. og þeir þekkja svo vel allar ástæður, hver í sínu kjördæmi, læt jeg útrætt um það.

Jón Baldvinsson Jeg á, ásamt háttv. 4. þm. Reykv. (MJ), brtt. á þskj. 222, sem miðar í þá átt að færa í betra horf ákvæðin um kjördaginn, sem í frv. felast; höfum við með þessum brtt. tekið tillit til þeirra skoðana, sem fram hafa komið, og ætlumst til, að kjördagarnir verði tveir, annar 1. vetrardag, en hinn 10. september, og er það sá kjördagur, sem lengst hefir staðið, eða fram að árinu 1909. En á því ári var því fyrst hreyft hjer á þingi að fá þessu breytt. Það er alveg augljóst af öllu, sem fram fór í þessu máli á því þingi, að menn hafa þá gaumgæfilega athugað alt, sem að því laut, hvaða dagar væri heppilegastir sem kjördagar til almennra kosninga um alt land, og menn komust þá að þeirri niðurstöðu, að 1. vetrardagur væri best fallinn til þessa. Sá, sem fyrstur flutti till. um að breyta þessu þannig, var dr. Jón Þorkelsson, þm. Reykv., og ætlaðist til, að kjördagur yrði ákveðinn þ. 10. okt., en Sigurður Sigurðsson, þm. Árn., bar fram þá brtt. við þetta, að færa kjörd. til 1. vetrardags, og þingið fjelst á það, eftir langa og nákvæma rannsókn á öllum hliðum þessa máls. Jeg býst nú við, að menn verði að játa, að þessi háttv.þm. hafi verið svo vel kunnugur öllum högum og háttum manna víðsvegar um land, að hann væri manna best fallinn til að dæma um það, hvaða dagur væri heppilegastur til þessa, og að hann hafi getað talað af allmikilli reynslu um þá hluti. Þá fjalla þeir menn um þetta mál, sem þaulkunnugir eru á öllu landinu, og þeir þm., sem heima áttu í erfiðustu kjördæmum landsins, þar sem verst er að sækja kjörstað á þessum degi, vegna veðurs o. fl., þeir samþykkja þetta líka, enda munu þeir og hafa athugað vel og nákvæmlega alt, sem mælti með þessu og móti. Þegar þessi lög, kosningalögin, voru endurskoðuð, árið 1915, var að vísu talað um færslu kjördagsins, en alt var það svo í lausu lofti, að ekki var auðvelt að henda reiður á því, enda enginn rök, sem nokkuð kvað að, færð fyrir þessu. Kjördagurinn var því látinn standa óbreyttur í lögunum. Jeg vil benda á það, að ef þessi færsla kjördagsins, í 11. eða 12. viku sumars, verður samþykt, gæti það ekki ósjaldan komið fyrir, að tvö þing yrðu háð sama árið. Það getur vel hugsast, að sá meirihl., sem orðið hefir til við kosningar, sje annarar skoðunar en sá flokkur, er fór með völdin fyrir kosningarnar, og mundi hann ekki vilja láta sjer lynda, að sú stjórn, sem hann telur skaðlega, fari áfram með völdin frá því í 11. viku sumars til 15. febrúar næsta ár. Nei, þá verður ekki hægt að varna því, að kallað verði saman aukaþing, og er þetta allmikið fjárhagsatriði, sem jeg vil beina til þeirra að taka nákvæmlega til athugunar, sem vilja hafa þing aðeins annaðhvert ár. Þykir mjer ólíklegt, ef þeim líst að hafa þing tvisvar á sama ári, en þetta getur orðið afleiðing þess að hafa kjördag svona langt frá samkomudegi Alþingis. Þetta eitt er ærin ástæða til þess að breyta eigi um kjördag, og auk þess þykist jeg vita, að yfirgnæfandi meirihl. kjósenda telur sjer hægara að kjósa fyrsta vetrardag en að vorinu. Við flm.brtt. höfum þó ekki alveg viljað skera fyrir það, að kjósendur geti fengið að breyta til um kjördag. Því viljum við, að ríkisstjórnin geti, eftir tillögum sýslunefnda, veitt einstökum kjördæmum heimild til að láta kosninguna fara fram hinn 10. dag septembermánaðar, á undan hinum almenna kjördegi. Þó þannig kosningar fari ekki fram sama dag um land alt, þá ætti það þó ekki að verða að miklum baga, þar sem lengra liður ekki milli en tímabilið frá 10. sept. til fyrsta vetrardags. Mætti því vel geyma atkvæðin þangað til kosningar hefðu farið fram um land alt. Væri þar með komið í veg fyrir það, að úrslit kosninganna í einu kjördæmi gætu haft áhrif á kosningar í öðrum kjördæmum. Alt annað væri, ef menn vildu aðhyllast að láta kosningarnar fara fram 1. vetrardag fyrir þau kjördæmi, sem erfitt ættu með að kjósa í 11. viku sumars. Sá galli er á því, að yrði aukaþing á milli, þá myndu þau kjördæmi sitja uppi fulltrúalaus, því óviðkunnanlegt myndi þykja að senda nokkra gamla þm. á þing með nýjum þm. En raunar mætti bæta úr þessum ágalla með því að láta kosningar gilda fyrst frá fyrsta vetrardegi. Aðalatriðið er auðvitað að gera kjósendum sem hægast fyrir um að notfæra sjer kosningarrjettinn. Og það sýnir best, hvern hug menn bera í þessu efni, að mótmæli gegn því að flytja kjördaginn til vorsins hafa þegar borist frá fjölmörgum kaupstöðum og kauptúnum landsins. Saga þessa máls, bæði frá 1909 og 1915, sýnir, að þm. þeir, sem kunnugastir eru öllum aðstæðum, hafa mjög lagt sig í líma með að finna hentugan kjördag, en niðurstaðan hefir orðið sú, að yfirgnæfandi meirihl. hefir hallast að því, að 1. vetrardagur væri best valinn. Og hvílíkt reik er á hugum þeirra, sem nú vilja breyta til, sýna hinar mörgu uppástungur, sem fram hafa komið, þar sem sumir vilja hafa kjördaginn í 10. viku sumars, sumir í 11. vikunni og enn aðrir í 12. viku sumars. En jeg vænti þess samt, að þm. sjái, að 1. vetrardagur sje heppilegastur, sami dagur sem verið hefir síðan 1909, og sem menn yfirleitt hafa verið ánægðir með. Þá vænti jeg þess líka, að hv.þd. aðhyllist brtt. á þskj. 222, og þá jafnframt brtt. á þskj. 264, sem ákveður, að beri 10. sept. upp á sunnudag, þá skuli kosið næsta virkan dag á undan.

Frsm. (Jón Kjartansson) Jeg skal geta þess, að allshn. hefir tekið til athugunar brtt. á þskj. 170, en sá sjer ekki fært að vera með þeim. Gæti jeg þó fyrir mitt leyti fallist á 6. brtt., um það, að kosningarnar fari fram í 12. viku sumars, þó jeg hyggi það ekki hafa mikla þýðingu fyrir kjósendurna. 1. brtt. á sama þskj. er um það, að skifta megi kjördæmunum í 3 kjördeildir. Því getur nefndin heldur ekki mælt með. Reynslan hefir verið sú, að sumstaðar hefir verið nógu erfitt að fá menn í eina kjördeild, hvað þá heldur tvær, og enn meiri örðugleikar yrðu þá á því, að fá menn í þrjár kjördeildir. Af þessum ástæðum viljum við aðeins hafa flest tvær kjördeildir. Má raunar vel vera, að það sje satt, sem hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) segir, að svo hagi til fyrir vestan, að þar sje heppilegast að hafa 3 kjördeildir, en við verðum þó að telja þessa leið varhugaverða. Þá hefir allshn. ekki heldur tekið ákvörðun um brtt. á þskj. 222, en það má teljast leiða af sjálfu sjer, að hún sje því mótfallin, að einstöku kjördæmum sje leyft að hafa kosningar á öðrum tíma en hinum venjulega kjördegi. Er það vitanlegt, að það leiðir ekki til annars en ruglings og ýmsra óþæginda við kosningarnar. Hvað sem annars breytingunum á kosningalögunum viðvíkur, þá vil jeg þó sjerstaklega leggja áherslu á 1. gr. frv., að gefa sýslunefndum heimild til að skifta hreppunum í 2 kjördeildir og að færa daginn í 11. eða 12. viku sumars. Jeg þarf ekki nú að fara að endurtaka ástæðurnar fyrir því að velja einmitt þann tíma, því hv. dm. hafa heyrt þær. En jeg vildi fá tækifæri til að fara nokkrum orðum um það, sem hv. 2. þm. Reykv. (JBald) sagði. Hann taldi mjög óheppilegt að láta kosningarnar fara fram að vorinu, einkum ef svo stæði á, að stjórnin væri í minnihl. og þm. kröfðust aukaþings. Jeg minnist þess nú ekki, að ákvæði sjeu um það í stjórnarskrá vorri, að þm. geti krafist aukaþings. Það var til í gömlu stjórnarskránni, að mig minnir. Sú ástæða hefir því enga þýðingu og getur varla komið til greina. Jeg finn nú ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta, en vænti, að aðalbreytingin á kosningalögunum, sú, sem jeg nefndi, nái fram að ganga. Eins og hv.þm. vita, þá er fram komið frv. um að afnema heimakosningar. Er þá einnig fyrir þær sakir mikils virði að fá inn í kosningalögin ákvæði, er heimilar sýslunefnd að skifta hreppi í tvær kjördeildir í þeim hreppum, sem erfiðast er að sækja kosningar. Að lokum vildi jeg leyfa mjer að óska þess, að 6. brtt. á þskj. 170 verði borin upp á undan 2.–5. brtt.

Halldór Stefánsson Viðvíkjandi brtt. þeim, sem hjer liggja fyrir, um skiftingu hreppa í tvær kjördeildir og flutning kjördagsins til 12. viku sumars, er það að segja, að við flm. teljum ekki máli skifta, hvort þær verða samþ. eða feldar, en sjáum þó ekki beinlínis ástæðu til að mæla með þeim. Aðalatriðið teljum við færslu kjördagsins til vorsins, og skiftir þá ekki verulegu máli, hvort hann er viku fyr eða seinna. Aftur á móti koma till. þeirra hv. 2. og 4. þm. Reykv. fastar móti stefnu frv. Þeir vilja halda fast við haustkjördaginn, og er ástæðan sú, að sjómenn og aðrir kaupstaðakjósendur eigi örðugra með að sækja kosningar að vorinu. Það hefir áður verið sýnt, hve lítil rök þetta hefir við að styðjast. Það er nefnilega svo, að þó að þeir sjeu ekki heima kosningadaginn, þá er þeim auðvelt annaðhvort að hafa kosið áður en þeir fóru að heiman, eða kjósa þar, sem þeir eru staddir á kjördegi. Hvað annirnar snertir, þá er bæði það, að í kaupstöðum er fljótgert að neyta kosningarjettar síns, og í annan stað verður ekki sjeð, að verkamenn hlífist við að gera stærri verktafir, þó það sje af öðrum ástæðum og e. t. v. fyrir stærri sakir. En í sveitum er það svo, að á vorin, þegar nóttin er björt sem dagur, geta menn lagt meiri vinnu á sig fyrir töfina, ef mönnum þykir sjer þörf á. Og minna tjón er að því að sleppa niður eina dagstund vinnu að vorinu, en hvort sem væri, annaðhvort að eiga fjenað sinn í hættu og verða e. t. v. fyrir tjóni, eða geta ekki neytt kosningarrjettar síns. Hv. 2. þm. Reykv. talaði mikið um það, að kunnugustu menn hefðu valið þann kjördag, sem undanfarið hefir verið hafður, eftir mikla og nákvæma íhugun. Það er mjer líka fjarri að efast um það, að þeir hafi valið hann eftir bestu vitund. En síðan hefir reynslan fengist og sannfært menn um, að dagurinn hefir ekki verið sem best valinn. Þá sagði hann, að mörgum væri auknir örðugleikar með flutningi kjördagsins, en jeg þykist hafa sýnt hið gagnstæða. Því ekki tel jeg það með örðugleikum, þó menn, sem verða fjarri heimili sínu, þegar kosningarnar fara fram, þurfi að gæta þess, sem gæta þarf, til þess að neyta kosningarjettar síns samt sem áður, annaðhvort áður en þeir fara að heiman, eða þá þar, sem þeir eru staddir á kjördaginn. Af öllum þessum ástæðum get jeg ekki fallist á brtt., og vænti, að hv. deild verði sömu skoðunar.

Björn Líndal Það er ástæðulaust að tala langt mál, því eftir því sem atkvgr. fjell við 2. umr., mun nokkurnveginn augljóst, hvernig málið verður afgreitt hjeðan úr deildinni. Það er merkilegt, að enn hefir engin almenn ástæða verið færð fram fyrir því, að nauðsyn beri til að breyta kjördeginum. Þetta hlýtur altaf að verða álitamál, og aldrei verður sá dagur fundinn, sem öllum líki. Menn eru að reyna að færa sönnur á mál sitt, aðallega með ýmsum veðurspám, en geta þó ekki bent á eitt einasta dæmi þess, síðan fyrst var farið að nota haustkjördaginn, að óveður hafi hamlað mönnum frá að sækja kjörfund. Þvert á móti hefir aðsókn altaf verið að aukast. Og það hygg jeg, að þessi tími, sem nú á að samþykkja, 11. eða 12. vika sumars, sje allra óheppilegasti tíminn fyrir mitt kjördæmi. Þá stunda mótorbátarnir veiðarnar af sem allra mestu kappi, og kaupafólk er þá á leiðinni upp í sveitirnar. Af þessu leiðir annríki svo mikið, að fólk getur ekki mist af neinum tíma til að hlusta á landsmálafundi. Tel jeg, að það sje ekki svo lítil ástæða, því þangað sækja kjósendur þó margir hverjir megnið af sínu „pólitíska“ viti. Sje jeg því ekki, að nein rök hafi verið færð fram fyrir því, að þessi breyting yrði til bóta. Hún myndi þvert á móti verða flestum kjördæmum landsins til hins mesta óhagræðis og svifta fjölda manna tækifæri til þess að kjósa. Og þótt hugsast gæti, að annar kjördagur væri 2 eða 3 kjördæmum hagkvæmari, held jeg ekki sanngjarnt að breyta kjördeginum þeirra vegna á kostnað allra hinna.

Jón Baldvinsson Það er alveg rjettilega tekið fram hjá hv.þm. Ak. (BL), að engin rök hafa enn verið færð fram fyrir því, að nauðsyn væri til að flytja kjördaginn. Hv. þm. V.-Sk. (JK) kvað ákvæði brtt. á þskj. 222 koma ruglingi á kosningarnar, en engin rök kom hann samt með fyrir því. Þá vildi hann hrekja það, að til þess gæti komið, að aukaþing yrði kallað saman, þó kosningar færu fram svo langt frá samkomutíma Alþingis, eins og frv. ætlaðist til. Jeg hafði þó greinilega bent á, hvernig það mætti verða. Það er raunar satt, að konungurinn kallar Alþingi saman, og honum er auðvitað vel við hverja þingræðisstjórn, en þegar hún er ekki lengur þingræðisstjórn, þá ber nauðsyn til að kalla þing saman til að mynda nýja stjórn, og ekki myndi konungur setja sig á móti því. Þá kvað hv. 1. þm.N.-M. (HStef) þetta engum óþægindum valda fyrir kaupstaðabúa. En nú er það svo, að fólkið fer oft og tíðum alveg fyrirvaralaust í atvinnu og atvinnuleit, og hefir þá engin umsvif til að fara niður á skrifstofu bæjarfógetans til að kjósa þar. Menn eru þann tíma í þeim hug, að þeir hugsa um það eitt að bjarga sjer og afla sjer einhverrar atvinnu, en síður um hitt, að skila atkvæði sínu. Reynslan hefir því sýnt, að þessi dagur er illa til þess fallinn, að hann verði gerður að kjördegi. Jeg skil ekki, hvað það þýðir, að segja að verkamenn muni ekki hlífast við að hefja verkfall, og þá geti þeir eins vel lagt niður vinnu til þess að neyta kosningarrjettar síns. Þeim er heimilt samkvæmt lögum að ganga úr vinnu til þess að kjósa. Og veit jeg ekki til þess, að atvinnurekendur hafi reynt að ganga á móti lögunum í þessu efni, nema þá þeir, sem teljast verða af allra lakasta tæi. Þetta atriði kemur því ekki málinu við, er engin röksemd, heldur aðeins sagt út í loftið. Jeg fæ ekki annað sjeð en að þeir, sem mæla með flutningi kjördagsins, slái út í hina og aðra sálma. En færa röksemdir fyrir máli sínu hefir þeim enn ekki tekist, hvað sem samþykt verður.

Frsm. (Jón Kjartansson) Það var aðeins viðvíkjandi ótta hv. 2. þm. Reykv. (JBald) við aukaþing. Jeg skil ekkert í því, að þessi mótbára skuli koma frá honum, sem þykist bera hag alls almennings og alþýðu fyrir brjósti. Jeg skil ekki í því, að hann geti þá verið á móti því, að almenningur fái að dæma um málin eða segja sitt álit, hvort þingið er orðið stjórninni mótfallið, eða stjórnin vill leita vilja alþýðu. Þetta er lítilfjörleg mótbára, sem engu tali tekur. Eins er það vitanlegt, að konungur kallar ekki saman aukaþing, nema eftir beiðni stjórnarinnar, svo hún hefir í rauninni valdið í þessu máli. Annars ætla jeg mjer ekki að ræða einstakar gr. Það var gert við 2. umr. Jeg hefi og þegar skýrt frá skoðun allshn. á brtt.; tel því ekki, að frekari umr. hafi neitt að þýða, heldur verði leitað atkv.

Jón Baldvinsson Jeg sagði það áðan í fyrri ræðu minni, þeim til athugunar, sem halda vilja þing aðeins annaðhvert ár, hvað þeir myndu segja til þess, ef þessi flutningur á kjördeginum leiddi að því, að þing yrði tvisvar á ári. Jeg sagði ekkert um skoðun mína á því máli. Jeg mótmæli því, sem hv.þm. V.-Sk. (JK) sagði um það, að jeg væri á móti því, að vilji almennings kæmi í ljós. Jeg berst fyrir því, að hann njóti sín sem best við kosningamar með því að vilja hafa þann kjördag, sem flestir eiga hægast með að neyta kosningarrjettarins. Viðvíkjandi því að kalla saman aukaþing, þá mun hver stjórn í því efni fara eftir áskorun meirihluta þingsins, minsta kosti sú stjórn, sem telur sig fylgja þingræðinu. Það má vera, að þeir, sem hafa sýnt sig líklega til að mynda minnihlutastjórn, virtu ekki þingviljann mikils, hvorki í þessu efni nje öðru.

Flm. (Bernharð Stefánsson) Jeg hafði ætlað mjer að innleiða þetta mál með nokkrum orðum, en þar sem svo stendur á, að slíta á fundi svo að segja samstundis, þá verð jeg að sleppa flestu, sem jeg hafði ætlað mjer að segja. Jeg skal taka það fram, að við flm. þessa frv. teljum okkur ekki hafa með því fundið upp neitt kynjalyf, sem geti komið peningamálum þjóðarinnar í gott horf á svipstundu og eitt út af fyrir sig. Heldur er frv. aðeins einn hlekkur í langri keðju af ráðstöfunum, sem gera þarf. Hjer á þinginu hefir nú töluvert verið rætt um gengismálið, í sambandi við önnur mál, og flestir hafa lokið upp einum munni um það, að gengisfallið væri þjóðarböl, þó rödd hafi að vísu komið í gagnstæða átt. En hvað sem um það má segja, þá eru víst allir sammála um það, að sífeldar breytingar á genginu sjeu mjög óheppilegar. Ástæðurnar til þess, að frv. þetta er fram komið, eru teknar fram í greinargerðinni, og skal jeg ekki endurtaka það, sem þar er sagt. Ekki skal jeg heldur fullyrða neitt um það, hvort ráðstafanir þær, sem frv. ætlast til að gerðar verði, koma að fullum notum. En þetta er þó tilraun, sem sjálfsagt er að gera. Þingið má ekki lengur láta reka á reiðanum með þetta mál. Jeg lít svo á, að í sjálfu sjer sje það siðferðisleg skylda ríkisins að sjá um, að pappírspeningar þeir, sem það lætur gefa út eða leyfir að gefa út, sjeu í fullu gildi. Á hverjum Íslandsbankaseðli stendur, að bankinn greiði handhafa gegn seðli þessum upphæð þá, sem seðillinn hljóðar upp á, í gulli. Ríkið hefir að vísu í bili veitt bankanum undanþágu frá að innleysa seðlana, en það dregur ekki úr skyldu ríkisins í þessu efni, heldur þvert á móti. Að vísu gerir enginn það, sem hann getur ekki, ríki og bankar ekki frekar en aðrir. En það, sem hægt er að gera í þessu efni, má ekki láta undir höfuð leggjast. Og minna má það áreiðanlega ekki vera en að fastar reglur sjeu settar um það, hvernig gengið er skráð, og virðist þá sú tilhögun, sem stungið er upp á í frv., vera eðlileg, að trúnaðarmenn þeirra, er þetta mál skiftir mestu, hafi þar hönd í bagga, með öðrum orðum, fulltrúar frá hinum tveimur verslunargreinum, samvinnuverslun og kaupmannaverslun og svo bönkunum. Jeg hafði ætlað mjer að segja ýmislegt fleira um þetta mál, en þar sem fundartíminn er liðinn, verð jeg að sleppa því. Vil jeg leggja til, að málinu verði vísað til hv. fjárhagsnefndar og að því verði vísað til 2. umr.

Frsm. meiri hl. (Magnús Jónsson) Aðalatriði þessara laga er ákvörðun kosningarrjettarins, samkvæmt 1. gr. frv. Eins og hv.þdm. vita, fer hann nú eftir lögum frá 1909 og er þar sömu skilyrðum bundinn og kosningarrjettur til Alþingis. Þó er eitt ákvæði, sem snertir sjerstaklega kosningarrjett í bæjarstjórn, sem sje það skilyrði, að kjósandi greiði gjald í bæjarsjóð. En þetta ákvæði er raunar ekki til annars en þess að samræma þennan kosningarrjett við kosningarrjett til Alþingis, með því að svo má líta á, að hver maður greiði nokkuð til ríkisins. En þetta ákvæði verður þá til þess í reyndinni, að það eru ekki alveg sömu menn, heldur nokkru færri, sem hafa kosningarrjett í bæjarstjórn. Nú má segja, að auk þess, sem þetta gjaldaákvæði er í samræmi við kosningalögin til Alþingis, þá er það líka eðlilegt skilyrði, að þeir, sem fara með málefni kaupstaðanna, sem einkum eru fjármál, sjeu þeir sömu menn, sem slá saman í það púkk: að þeir ráðstafi fjenu, sem leggja það til. Hinsvegar er þetta ákvæði orðið þýðingarlítið, því það eru lögð lág útsvör á menn í þeim tilgangi, að þeir haldi kosningarrjetti, en kanske ekki gengið eftir því, að þau sjeu greidd. Þetta eru því hálfgerð formsvik. Nú má segja, að það sje hart að svifta menn kosningarrjetti vegna þess, að þeim sje ekki gert útsvar, en aðrir halda rjettinum, þótt þeir hafi ekki greitt útsvarið. Og hinsvegar er það praktiskt í bæjum eins og Reykjavík, þar sem það er tiltölulega mikið og erfitt verk að semja kjörskrár, að sama kjörskrá geti gilt til bæjarstjórnarkosninga og við kosningar til Alþingis. Þetta er afstaða meiri hlutans í allshn. En í frv. sjálfu er farið fram á að rýmka kosningarrjettinn í bæjarmálum, ekki aðeins til jafns við kosningarrjett til Alþingis, heldur alllangt þar upp fyrir. Það er farið fram á það, að ekki hafi aðeins þeir atkvæðisrjett í bæjarmálum, sem ekki gjalda útsvör í bæjarsjóð, heldur þeir líka, sem úr bæjarsjóði þiggja, ef sá styrkur er veittur ákveðinna orsaka vegna, sem eru: elli, heilsubrestur, ómegð og atvinnuleysi. Um þetta atriði get jeg sagt það, að tilfinning mín mælir með því, að sú leið sje farin, að strá um sig með ríkmannlegum gjöfum, án þess að krefja til reikningsskapar, hvort þær lendi á verðugum eða óverðugum, sem kallað er. En það er nú svo, að þegar menn fara nokkuð að fást við opinber mál, verða tilfinningarnar að lúta í lægra haldi fyrir því, sem verður að vera. Jeg hefi því ekki sjeð mjer annað fært en fylgjast með meiri hl. í þessu máli. Missir rjettinda er nú orðinn í raun og veru eina ástæðan fyrir menn til þess að forðast sveitarstyrk. Og jeg held, að sá múr sje ekki of hár. Jeg hefi komist að því, að einmitt rjettindamissirinn er ekki svo lítill hemill. Hitt hefir miklu minni áhrif, vanvirðan við að geta ekki bjargast hjálparlaust, eins og sjest af því, að þeir sömu, sem eru að berjast við að þiggja ekki af sveit, þiggja fúsir og glaðir hverja aðra hjálp, sem þeir eiga kost á. Jeg held því, að eins og þessu máli er farið, sje ekki rjett að brjóta þennan síðasta skíðgarð. Undantekningar þær, sem frv. gerir ráð fyrir, held jeg, að sjeu þannig, að óþægilegt verði að úrskurða, hverjir skuli missa rjettinn og hverjir ekki. Auðvitað mætti ákveða, hve mikla ómegð menn þyrftu að hafa til þess að missa ekki rjettindi við að þiggja af sveit. Undir atvinnuleysið má aftur á móti skjóta mönnum nær því hvernig sem á stendur. Framkvæmdin yrði því sú, að svo að segja allir yrðu undanþegnir rjettindamissi. Það er óviðkunnanlegt að hafa ekkert fast að miða við, óviðkunnanlegra heldur en að svifta alla rjettinum, sem þegið hafa af sveit. Fáeinir verstu ræflarnir, sem svo er kallaðir, yrðu ef til vill skildir úr, og yrði það ennþá átakanlegra fyrir þá en ef allir, verðugir og óverðugir, væru settir undir sama mæliker. Það yrði „paria“- flokkur - flokkur útskúfaðra innan þjóðfjelagsins. Jeg vil geta þess, að einn af meiri hl., hv. 2. þm. Árn. (JörB), hefir skrifað undir með þeim fyrirvara, að hann vilji, að þeir, sem verða að þiggja af sveit fyrir sakir ómegðar eða heilsuleysis, sjeu ekki sviftir rjettindum. Játa jeg, að þetta er nær sanni. Þó kemur það í bága við praktiskt atriði, þó að það kannske þyki ekki stórvægilegt. Það fyrirbyggir sem sje, að hægt sje að nota sömu kjörskrá. Aðrar brtt. nefndarinnar eru flestar gerðar til samræmingar, nema sú 5., við 7. gr. Í frv. er gert ráð fyrir, að þeir geti kosið við bæjarstjórnarkosningar, sem eru fjarverandi. Þetta er mjög óþægilegt og lítt mögulegt að koma því við. Til þess þyrfti að senda kjörgögn til kjörstjórna úti um alt land. Hitt er alveg rjett, að tiltölulega litla fyrirhöfn þyrfti það að kosta, að þeir fengju að kjósa hjá bæjarfógeta, eftir að listar hefðu verið lagðir fram, sem ætluðu að fara að heiman áður en kosningar færu fram. Og væri það óneitanlega rjettarbót, og við höfum því lagt til, að því verði svo hagað. Ætla jeg svo ekki að fara fleiri orðum um þetta, en fel hv. deild brtt. til bestu fyrirgreiðslu.

Frsm. minni hl. (Jón Baldvinsson) Hv. allshn. er mjer ekki sammála um að samþykkja frumvarp bæjarstjórnarinnar óbreytt. Jeg sá því ekki ástæðu til annars en koma fram með þær brtt., sem mjer þóttu vera frv. til bóta. Vil jeg þá fyrst minnast á breytingar og nýja orðun á 1. gr. Mjer finst engin ástæða til að halda í þessar leifar frá þeim tímum, sem svo eða svo mikil peningaeign var gerð að skilyrði fyrir fullum mannrjettindum. Í sveitarstjórnarlögunum eru ennþá leifar af þessu, þar sem er ákvæðið um, að menn verði að gjalda ákveðna fjárhæð til sveitarinnar til þess að öðlast kosningarrjett í sveitarmálum. Þar er verið blátt áfram að straffa fátæklingana fyrir fátækt sína. Er rjett, að ákvæði þessi verði numin burt, þegar breytingar eru gerðar á þeim lögum. Það er dálítið til í því, að erfitt sje að skera úr, hverjir skuli hafa kosningarrjett og hverjir ekki, eins og bæjarstjórnin hefir gengið frá 1. gr. frv. En sannleikurinn er sá, að það hefir í raun og veru engin áhrif á kosningar í bænum, þó að öllum sje veittur rjetturinn. Og þeir menn, sem um er að ræða, hafa svo mikið saman við það opinbera að sælda, að mjer finst eðlilegt, að þeir hafi íhlutunarrjett um, hvernig farið er með opinber mál. Og þó að mök þeirra við sveitarstjórnina sjeu dálítið leiðinleg, þá ber þess að gæta, að í flestum tilfellum er það ekki þeim sjálfum að kenna. Þá vil jeg fella það burt úr lögunum, að aðeins þeir hafi kosningarrjett, sem hafa óflekkað mannorð. Það atriði er nú orðið svo óákveðið, að jeg tel enga ástæðu til að halda í það. Tökum t. d. það, að vínsali, sem brotið hefir lög hvað eftir annað, hefir kosningarrjett. En hefir hann óflekkað mannorð í almenningsálitinu? Jeg veit ekki, hvað hv.þm. finst um það. En eins og jeg hefi sagt, hefir hann kosningarrjett, af því að hann hefir ekki verið dæmdur fyrir glæp, sem lögin kalla eitt svívirðilegt að almenningsáliti. Þá er eitt meginatriðið í brtt. mínum það, að allir, sem eru 21 árs að aldri eða eldri, hafi kosningarrjett. Jeg álít, að þessi breyting hljóti að koma mjög bráðlega, þó hún ekki komi nú, enda mælir öll sanngirni með því. Þegar menn hafa náð 21 árs aldri, hafa þeir fengið almenna mentun og öðlast öll önnur rjettindi þjóðfjelagsins en kosningarrjettinn. Þá mega þeir t. d. reisa bú og kvongast, og það er ekki ábyrgðarminna atriði. Svo má benda á það, að ungt fólk er áhugameira yfirleitt um opinber mál en það eldra. Er því síður hætt við, að það láti leiðast af öðrum, og líklegra, að það fylgi fremur málefnum en mönnum. Má og benda á það, að víða um lönd er kosningarrjetturinn miðaður við 21 árs aldur. Í Bretlandi hafa karlmenn kosningarrjett 21 árs gamlir, og nýlega hefi jeg lesið í erlendu blaði, að í neðri málstofu enska þingsins sje nú til umræðu frv. um kosningarrjett handa kvenfólki 21 árs að aldri í Finnlandi er miðað við 21 ár og í Svíþjóð við 22 ár. Þá hefi jeg minst á brtt. mínar við 1. gr. Hinar eru smávægilegri. Brtt. við 2. gr. gengur út á að gera hana skýrari, með því að vitna til 3. gr. Án þeirrar breytingar mætti líta svo á, sem greinarnar kæmu í bág hvor við aðra. Þá vil jeg bæta því við 3. gr., að þeim sje á kjördegi gefinn kostur á að kjósa, sem sanna fyrir kjörstjórn, að þeir hafi rjettindi til þess, þó að þeir hafi fallið niður við samningu kjörskrár. Viðbótarkjörskrá er ekki fullsamin fyr en 14 dögum fyrir kosningar, og getur verið eðlilegt, að menn, ýmsra ástæðna vegna, hafi ekki athugað, hvort nafn þeirra stendur á skránni. Er þá hart, að þeir fái ekki að kjósa á kjördegi, þó að af vangá hafi fallið burt nafn þeirra. Skil jeg ekki í því, að mikil töf þurfi að verða á kjördegi, þó að þeir fái að njóta rjettar síns, ef þeir sanna skjallega, að þeir hafi hann. Sje jeg ekki annað en rjett sje að gera þessa breytingu, því að þetta hefir í raun og veru verið haft svona við kosningar að undanförnu hjer í bænum. Annars skal jeg láta þess getið, að jeg er samþykkur sumum brtt.hv. meiri hl. allshn., en jeg sje ekki ástæðu til að fara út í það frekar. Það sjest svo hvort sem er við atkvgr., hverjum þeirra jeg fylgi. Hv. frsm. meiri hl. gat þess, að rjettindamissirinn væri hemill á menn til þess, að þeir hjeldu sjer frá sveit. En getur þessi hemill ekki gert ógagn? Er ekki ástæða til að ætla, að í sumum tilfellum leggi fólkið of hart að sjer og sínum til þess að verjast sveit? Og gangi menn svo langt í því, að börn þeirra verði aumingjar, máske alla æfi, fer þá hemillinn ekki að verða athugaverður? Hvort mundi þá borga sig betur fyrir sveitarfjelögin að leggja heimilunum, án þess að foreldrarnir mistu rjettindi, og fá þaðan svo nýta og góða borgara, eða að leggja þeim ekki og þurfa svo að sjá fyrir börnunum að meira eða minna leyti alla þeirra æfi? Jeg hefi áður minst á það, að jeg lít svo á, að það hafi engin áhrif á kosningar að veita öllum kosningarrjett, hvort sem þeir hafa þegið af sveit eða ekki. Nú eru hjer í bænum 8–9 þúsund manns, sem hafa kosningarrjett til bæjarstjórnar, og eftir tillögum hv. meiri hl. allshn. verða þeir nokkuð á 11. þúsund, þar sem fjölda margt gamalt fólk, sem kýs til Alþingis, greiðir ekkert útsvar. Sem sagt, jeg lít svo á, sem samþykkja beri brtt. mína við 1. gr. En verði þær ekki samþyktar, þá halla jeg mjer að frv. bæjarstjórnarinnar eins og það er, þó að mjer líki það ekki allskostar.

Frsm. meiri hl. (Magnús Jónsson) Jeg skal ekki tefja umræður lengi. Ætla aðeins að minnast á nokkur atriði í ræðu hv.frsm. minni hl. Það má vel segja það, að í kosningalögunum sjeu leifar frá gömlum tímum. En jeg sje ekkert við það að athuga. Við lifum einmitt alstaðar í leifum frá gömlum tímum, og hjá því verður ekki komist. Við getum ekki tekið alt í einu stökki frá því liðna til hins ókomna. Við þokumst hægt og hægt áfram. Og þó að brtt.hv. minni hl. verði samþyktar einhverntíma, þá er ekki ástæða til að samþykkja þær nú. Jeg viðurkenni fyllilega, að það sje satt, að leiðinlegt sje að þurfa að straffa fátæklingana með rjettindamissi. En straffið kemur víðar fram við okkur. Jeg held, að mjer sje óhætt að segja, að það komi fram á öllum sviðum. Menn hafa ekki íhlutunarrjett um meðferð þess fjár, sem þeir eiga ekki; þeir eiga ekki atkvæðisrjett í fjelögum, þar sem þeir eiga ekkert í. Og það má líta svo á, sem þeir, er ekkert leggja í sveitarsjóðina, eigi ekkert í þeim og hafi því ekki rjett til að hlutast til um, hvernig fje þeirra er varið. Meðan eignarrjetturinn er viðurkendur, er þetta eðlileg skoðun. Jeg lít líka svo á, að ekki sje heppilegt að hafa engin takmörk í þessu efni, og hver eiga þá takmörkin að vera, ef ekki þau, að menn stjórni ekki þeim sjóðum, sem þeir þá styrk úr til að lifa, en aðrir leggja í! Þá vil jeg minnast fám orðum á tvær af brtt.hv. minni hl. Aldurinn er og verður álitamál, þegar um er að ræða kosningarrjett. Það geta verið skiftar skoðanir um, hvort miða eigi við 21 ár, 25 ár, 30 eða 35 ár. En eitthvert ákvæði verður að vera um það efni. Og þar sem algerlega hlýtur að leika á tveim tungum um það, hvað sje rjettast og heppilegast, þá er best að taka það, sem heppilegast er af öðrum ástæðum, og það er í þessu tilfelli að hafa aldurinn þann sama í bæjarmálefnum og landsmálum, til þess að geta notað sömu skrárnar. Og þess ber að gæta, að ekki tjáir að færa það niður hjer í Reykjavík, nema það sje þá gert um land alt. Um breytinguna á 3. gr. er það að segja, að jeg lít svo á, sem hún muni vera mjög óheppileg og tefja geysilega við kosningar. Maður þekkir það, að fjöldi manna kemur til kosningaskrifstofanna og segist eiga rjett á að kjósa. En þegar farið er svo að rannsaka málið, þá eru það kannske 2–3 af hverju hundraði, sem eiga rjettinn. Hv. þm. (JBald) sagði, að þetta hefði verið framkvæmt svona við kosningar undanfarið hjer í bænum.

Já!

. Jeg held, að það sje alls ekki rjett, og ef það er satt, þá er það fullkomið lögbrot. Við þingkosningar er þetta að minsta kosti ekki gert. Hitt er satt, að yfirkjörstjórn leiðrjettir á kjördegi, þegar þess er krafist, ef fyrir kemur, að nafn hefir fallið niður af afritum þeim af kjörskránni, sem undirkjörstjórnir nota. Og það kemur mjög oft fyrir. En það er alt annað en hjer er farið fram á. Jeg er líka sannfærður um, að yrði brtt. við 3. gr. samþykt, þá mundi það valda afarmiklum glundroða og óþægindum, og gerir í raun rjettri kjörskrána að einskisverðu plaggi. Hitt mætti laga, að kjörskrá yrði lögð fram fyr en verið hefir, svo að mönnum gæfist betur kostur á að fá leiðrjettingu sinna mála í þessu efni.

Frsm minni hl. (Jón Baldvinsson) Jeg vil minna á það, út af því, sem hv.frsm. meiri hl. (MJ) sagði áðan um þessa brtt. mína, að í Reykjavík hefir það viðgengist, að kjörstjórn leyfi hverjum þeim manni að kjósa, sem hún er sannfærð um, að hefir þann rjett, þótt fallið hafi af kjörskrá. Á kjördegi situr yfirkjörstjórnin á kjörstað og hefir manntalið og fleiri gögn, sem að því lúta, hjá sjer og athugar hvern kjósanda, sem þannig stendur á fyrir.

Þá þarf ekki að vera að breyta þessu. - KlJ: Jú, því þetta er ólöglegt

. Framvegis á þetta ekki að vera hægt, því í 3. gr. frv. stendur: „Skal viðbótarkjörskráin fullger ekki síðar en 14 dögum áður en kosning fer fram, og eftir að bæjarstjórn hefir gengið frá henni, má ekki bæta neinu nafni á kjörskrá nje strika nokkurt nafn út af henni.“  Jeg óttast ekki svo mjög þær skaðlegu afleiðingar, sem þetta á að geta haft að áliti sumra háttv.þm., þó það yrði að lögum; en jeg tel rjettindamissi manna við það, að hafa þegið sveitarstyrk, geta verið allskaðlegan hemil í sumum tilfellum, en þó tel jeg það ekki neina algilda reglu. Þeir eru margir, sem ekkert láta fæla sig frá að leita fátækrastyrks. Jeg geri annars ráð fyrir, að forlög þessa frv. sjeu þegar ákveðin, en jeg vona þó, að frv. bæjarstjórnar Reykjavíkur verði fremur samþykt óbreytt, sem einskonar millivegur milli tillagna meiri og minni hl. allshn., ef minnihlutatillögurnar ná ekki fram að ganga.

Jón Baldvinsson Jeg vil ekki víkja frá því, að eftirlitið verði betra hjá mönnum, sem koma frá löggildingarstofunni með miklu nánari þekkingu á þessum tækjum heldur en þeir menn, sem lögreglustjórarnir kunna að fá til þess að líta eftir fyrir sína hönd. Eftirlitsmenn löggildingarstofunnar þurfa ekki nema að líta fljótlega á áhöldin til þess að geta ákveðið, hvað sje aflaga, og kippa því í lag. - Annars þýðir víst ekki að tala frekar um málið, og læt jeg skeika að sköpuðu um afdrif þess.