Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég vona að forseti leyfi mér að mæla í einu lagi fyrir tveimur málum, þau eru svo náskyld, 1. og 2. máli á dagskrá þessa fundar, þ.e. frv. til l. um útflutningsgjald af grásleppuafurðum og frv. til l. um aflatryggingasjóð grásleppuveiðimanna. Bæði þessi frv. eru flutt að ósk Samtaka grásleppuhrognaframleiðenda, skammstafað S.G.H.F. Þau eru samin í sjútvrn. að höfðu samráði við framkvæmdastjóra og stjórn samtakanna. Það er forsendan fyrir því, að fyrra frv., á þskj. 123, verði að lögum, að hið síðara, á þskj. 124, verði einnig lögfest eða m.ö.o.: þau fylgjast að. Greinargerðir fyrir frv. þessum eru allrækilegar og get ég að mestu vísað til þeirra, en vil þó drepa á nokkur höfuðatriði. Þótt útflutningsgjald hafi verið lagt á grásleppuafurðir síðan 1966 og það hafi fyrst og fremst framan af runnið til hins almenna sjóðakerfis sjávarútvegsins hafa grásleppuveiðimenn ekki notið greiðslna úr því kerfi, svo sem bóta vegna aflabrests, fæðispeninga, greiðslu iðgjalds úr Tryggingasjóði fiskiskipa o.s.frv. Þótt gert hafi verið ráð fyrir því í reglugerðum Fiskveiðasjóðs um lánaflokka, að sjóðurinn lánaði fé til smíði fiskiskipa undir 12 brúttórúmlestum, sem ein fá leyfi til grásleppuveiða, telja grásleppuveiðimenn og það með réttu að mikill misbrestur hafi verið á því að þeir fengju slík lán. Síðan lögin nr. 48 1972, um Sölustofnun lagmetisiðnaðarins, voru sett hefur útflutningsgjald af grásleppuhrognum runnið til lagmetisiðnaðarins að öðru leyti en því, að síðan þeim lögum var breytt með lögum nr. 25 1978 hefur þó 1/3 hluti gjaldsins runnið til samtaka þeirra sem ég nefndi áðan og stofnuð voru árið áður, nánar til tekið 13. nóv. 1977. Áður höfðu grásleppuveiðimenn ekki með sér samtök sem gátu haft áhrif á álagningu útflutningsgjalds né hvernig því skyldi varið. Óhætt er að segja að allar ákvarðanir um þetta efni hafi verið teknar að þeim forspurðum, nema um þann hluta gjaldsins sem til þeirra rann 1978 og síðar. Þessi staðreynd mun mjög hafa ýtt undir stofnun umræddra samtaka. Síðan Samtök grásleppuveiðimanna voru stofnuð í nóv. 1977 hefur meðlimum fjölgað óðfluga, en mest á þessu ári, eins og fram kemur í grg. Í grg. segir að meðlimir séu orðnir 298 sem eigi 186 báta, en síðan grg. var samin hefur bátunum fjölgað í 210 og er unnið að enn frekari eflingu samtakanna að þessu leyti. Telja verður rétt, sem forsvarsmenn samtakanna fullyrða, að hér sé fyrst og fremst um að ræða menn og bátaeigendur sem stunda grásleppuveiðar sem atvinnugrein, en ekki sem ígripavinnu, og mun því liggja ljóst fyrir að mjög mikill meiri hluti þeirra, sem þannig stunda grásleppuveiðar, eru orðnir meðlimir í þessum samtökum. Á aðalfundi samtakanna 18. nóv. 1979 var samþykkt að fela stjórn félagsins að óska þess, að sjútvrh. beitti sér fyrir setningu laga um útflutningsgjald af grásleppuafurðum og sjóðakerfi tengt því. Gerði stjórnin þetta með bréfi dagsettu 13. des. 1979. Árangurinn er svo lagafrv. þau sem hér eru nú flutt. Frv. þessi eru ekki nýmæli í sjávarútvegi þótt þau séu nýmæli varðandi grásleppuútveginn. Við samningu þeirra hefur mjög verið stuðst við gildandi lög nr. 5 1976, um útflutningsgjald af sjávarafurðum, og lög nr. 80 1971, um Aflatryggingasjóð sjávarútvegsins. Auðveldaði það mjög samningu frv. Söltun grásleppuhrogna til útflutnings á sér þó nokkra sögu. Hún mun að vísu hafa byrjað í mjög smáum stíl 1927 og aftur 1931 í smáum stíl eitthvað næstu árin. 1940 og 1941 var um að ræða smávegis hrognasöltun og síðan ekki aftur fyrr en 1945. Frá þeim tíma og til 1950 nam söltun á útflutningi langt innan við 1000 tunnur, og það er fyrst 1953 að framleiðslan fer yfir 2400 tunnur. Fór hún síðan vaxandi til 1961, að hún nam 5350 tunnum. Árið 1965 verða veruleg umskipti er framleiðslan komst í 8650 tunnur og þótt hún héldist undir þeim mörkum til 1969, er hún náði rúmlega 10 000 tunnum, var öll árin um talsverða framleiðstu að ræða. Eins og fram kemur í grg. fyrir frv. má segja að grásleppuhrognasöltun hafi verið stöðugur atvinnuvegur síðan þótt sveiflur í magni hafi verið talsverðar. Minnst var framleiðslan á síðari árum, 1974, þá 9311 útfluttar tunnur, en mest 1976, 21 429 tunnur, en á þessu ári um 16 765 tunnur. Meðalútflutningur á 11 ára tímabilinu 1970–1980, að báðum árum meðtöldum, nam 14 144 tunnum. Þá má geta þess, að hin seinustu ár mun hafa verið unnið hér heima í kavíar um 10-12% af ársframleiðslunni. Af þessu má sjá að hér er um að ræða atvinnuveg sem ekki verður litið fram hjá, ekki síst vegna þess að grásleppuhrogn eru mjög verðmikil framleiðsla. Ef litið er á verð þessa árs miðað við dollaragengið 550 ísl. kr. í dollaranum hefur fob-verðmæti hverrar útfluttrar tunnu numið um 165 þús. kr. og þá ársútflutningur tæplega 2.8 milljörðum kr. Fram til ársins 1976 var ekkert eftirlit með grásleppuveiðum. Þá var fyrst reynt að hafa hemil á því er ákveðið var að veiðar báta 8 rúmlesta og stærri skyldu háðar leyfum sjútvrn. Síðan hefur verið leitast við að ná æ sterkari tökum á þessum veiðum til að tryggja viðgang stofnsins, eins og fram kemur m.a. í upphafi almennrar athugasemdar við útflutningsgjaldafrv. Nú er svo komið að leyfi eru aðeins veitt eigendum báta 12 brúttólestir og minni. Meðalstærð grásleppubátanna mun liggja á bilinu 5–6 brúttórúmlestir. Rannsóknir á grásleppustofninum hafa verið efldar á undanförnum árum, eins og fram kemur í því sem ég hef fengið frá Vilhjálmi Þorsteinssyni fiskifræðingi og vil leyfa mér, með leyfi forseta, að lesa: „Rannsóknir á hrognkelsastofninum beinast aðallega að stofn-, stærðar- og veiðiþolsathugunum. Rannsóknir á hrognkelsum eru tiltölulega nýbyrjaðar ef miðað er við rannsóknir á flestum öðrum nytjafiskum. Sigfús Schopka stundaði þær 1971–1973 að Vilhjálmur Þorsteinsson tók við þeim 1974 og hefur annast þær síðan. Fram til 1977 voru rannsóknir þessar aukastarf, en 1978, 1979 og 1980 hefur Vilhjálmur Þorsteinsson haft þær sem aðatstarf. Bráðabirgðaniðurstöður hafa verið notaðar árlega til að skýra hagsmunaaðilum og forstjóra Hafrannsóknastofnunar frá ástandi og horfum. Í árslok 1981 er áætlað að birtar verði nákvæmar niðurstöður athugana á aldurssamsetningu hrognkelsastofnsins og á veiðiskýrslum frá 1976 og 1981 sem verða þá notaðar við útreikninga á stofnstærð og veiðiþoli. Hér er um mjög mikilvægan áfanga að ræða og brýnt að þetta verkefni fái áframhaldandi fjárveitingu, en fjárskortur hefur háð því mjög undanfarin ár. Hvað varðar ástand þessa stofns hefur það verið nokkuð gott 1978 og 1980 og er útlitið svipað fyrir 1981. Þótt ástand sé sæmilegt á hrognkelsastofninum sem stendur hefur það ekki ávallt verið þannig og er nauðsynlegt að fylgjast vel með árlegum breytingum sem verða í framtíðinni. Rannsóknirnar hafa leitt í ljós að hrognkelsi er 5–6 ára þegar það kemur fyrst til hrygningar og að 6, 7, og 8 ára grásleppa er yfirleitt undirstaða veiðanna. Hrognkelsin sækja að öllum líkindum á sömu svæði til hrygningar og þau ólust upp á fyrsta árið. Af þessu leiðir að ástand getur verið nokkuð mismunandi á hinum ýmsu veiðisvæðum eftir veiðiálagi og afkomu seiða. Gagnasöfnun verður af þessum ástæðum að vera mjög víðtæk og vel skipulögð og heildarúttekt eða spá gildir varla fyrir öll veiðisvæðin. Sú reglugerð, sem nú er í gildi varðandi hrognkelsaveiðar, hefur ýmsa kosti til hagkvæmrar nýtingar hrognkelsastofnsins. Lágmarksmöskvastærð fyrir grásleppunet, 10.5 tommur, veldur því, að tiltölulega lítið veiðist af smærri grásleppu sem er að koma til hrygningar í fyrsta skipti. Veiðitímatakmörk valda því, að ávallt kemst töluvert af grásleppu til hrygningar, jafnvel á þéttsetnustu veiðisvæðunum. Æskilegt væri að dreifa sókninni meira en nú er því þótt sum veiðisvæði séu ofsetin veiðarfærum eru önnur þar sem engin sókn er þrátt fyrir grásleppugengd, en þessi svæði koma ekki þeim fyrrnefndu nema lítið til góða vegna ofangreindra ástæðna. Einnig væri ástæða til að koma í veg fyrir niðurskurð grásleppu á miðunum, því að auk þess sem hér er verið að kasta verðmætu hráefni er verið að kasta hræjum á hrygningarsvæðin og uppeldissvæði seiðanna. Þar sem mikið af hrognkelsi er á sumum veiðisvæðum getur þetta valdið smitandi sjúkdómi og má segja að þar sé bókstaflega um sýklahernað að ræða.“ - Svo mörg voru orð fiskifræðingsins Vilhjálms Þorsteinssonar. Ég vil endurtaka það, sem ég hef áður sagt, að framleiðendur grásleppuhrogna hafa til skamms tíma ekki getað haft áhrif á innheimtu útflutningsgjaldsins af framleiðslu sinni né ráðstöfun þess. Þetta má rekja til þess, að þeir höfðu engin samtök með sér. Nú þegar þeir hafa bætt úr því verður ekki fram hjá þeim gengið. Ég tel eðlilegt að samtök þeirra ráði því, hvort útflutningsgjald skuli lagt á afurðir þeirra og ef það er gert að því sé þá varið í þágu atvinnuvegarins sjálfs og þeirra sem við hann vinna á sama hátt og á sér stað um hið almenna útflutningsgjald af sjávarafurðum samkv. lögum nr. 5/1976, sbr. lög nr. 2/1980. Í frv. er gert ráð fyrir að lagt verði útflutningsgjald á allar grásleppuafurðir, ekki aðeins grásteppuhrogn. Eru þá m.a. hafðar í huga hugmyndir um að nýta haus og búk grásleppunnar og innvols annað en hrognin sjálf, t.d. í fóðurmeltu. Í 2. gr. frv. er gert ráð fyrir 4.5% útflutningsgjaldi sem skiptist þannig samkv. 3. gr.: Í fyrsta lagi 30% til greiðslu á líf-, slysa- og örorkutryggingum þeirra sem grásleppuveiðar stunda. Fiskimenn hafa slíkar tryggingar hjá hinu opinbera tryggingakerfi samkv. ákvæðum í sjómannalögum. Jafnframt hafa samtök þeirra gert sérsamninga við samtök útvegsmanna um enn frekari tryggingar af þessu tagi. Grásleppukarlar eru ekki aðilar að þeim samningum og ekki er um að ræða formlega kjarasamninga milli annars vegar eigenda grásteppubáta og sjómanna sem á þeim stunda veiðar og þá ekki heldur um umræddar tryggingar, enda eru ekki á þeim vettvangi samtök hliðstæð samtökum sjómanna og útvegsmanna almennt. Hins vegar er eðlilegt að grásleppumenn sitji við sama borð og aðrir fiskimenn að þessu leyti. Eins og fram kemur í grg. mun auðvelt í framkvæmd að kaupa slíka tryggingu fyrir slíkan hóp manna. Talið er fara best á því, að samtökin annist þetta verkefni fyrir allan hópinn, m.a. vegna þess, hversu rekstrareiningar eru margar og smáar. Í öðru lagi er lagt til að 19% teknanna renni til sérstaks aflatryggingasjóðs grásleppuveiðimanna sem síðar verður að vikið. Í þriðja lagi er lagt til að 18% teknanna renni til Fiskveiðasjóðs Íslands. Er það sama hlutfallstala og um ræðir í lögum nr. 2/1980, sbr. lög nr. 5/1976, um hið almenna útflutningsgjald af sjávarafurðum. Með þessari ráðstöfun verður það væntanlega tryggt að menn, sem hyggja á smíði eða endurbætur báta undir 12 brúttórúmlestum, fái hjá Fiskveiðasjóði eins og aðrir þá fyrirgreiðslu sem nú er mælt fyrir um í 3. lið 2. gr. reglugerðar nr. 278 frá 1. júlí 1979 fyrir Fiskveiðasjóð Íslands um lánaflokka. Stjórn sjóðsins virðist hafa leitt hjá sér slíkar lánveitingar. Í fjórða lagi ber þess að geta, sem fram kemur í grg. fyrir frv. á þskj. 124 og raunar óbeint í b-lið 4. töluliðar 3. gr., að samtökin hyggjast koma sér upp í Reykjavík eða nágrenni birgðastöð. Er að því stefnt að safna saman grásleppuhrognum víðs vegar að af landinu í því skyni að ná hagstæðari farmgjöldum og til að skoða vöruna og stuðla þannig að því, að verkun, vigt og umbúnaður sé sem best. Er þetta m.a. gert vegna þess að söltunaraðilar eru margir og dreifðir og söltun hjá þeim flestum tiltölulega fáar tunnur. Kostnaðarsamt er því að láta skip, sem vöruna flytur út, safna framleiðslunni í fjölda hafna. Með því að safna sem mestu af hrognunum saman á einum stað er vafalaust hægt að komast að hagstæðari farmsamningum, auk þeirrar tryggingar á vöruvöndun sem í þessu felst. Í þessum lið greinarinnar er gert ráð fyrir að 10% renni til rekstrar birgðastöðvarinnar, sem að öðru leyti er ætlast til að standi að mestu eða öllu leyti undir sér. Einnig er samkv. 4. tölulið 3. gr. gert ráð fyrir að 20% útflutningsgjaldsins renni til samtakanna sjálfra til félagsmálastarfsemi. Þessi 20% gefa nokkru lægri tekjur en sá 1/3 hluti sem rennur til samtakanna nú og áður er drepið á. Með fjölgun meðlima aukast tekjur af félagsgjöldum, og ef tekjuafgangur verður er það á valdi aðalfundar að ráðstafa honum, t.d. til Fiskveiðasjóðs, Aflatryggingasjóðs, smíði eða kaupa eða jafnvel rekstrar birgðastöðvar eða verðbóta á framleiðslu hvers árs. Í fimmta lagi telja samtökin rétt að 3% gangi samkv. 5. lið til sölustofnunar lagmetis þar sem þau hafa þar húsnæðisaðstöðu, aðgang að telexi og þess háttar. Önnur ákvæði skýra sig sjálf, eru langflest tekin óbreytt úr lögum nr. 5/1976 með breytingum og fjalla um meðferð útflutningsskjala sem fer eftir þeim reglum sem almennt gilda í svona viðskiptum. Á sama hátt er ákveðið að ríkissjóður annist innheimtu útflutningsgjalds og skiptingu þess eftir gögnum ríkisbókhalds. Loks skal á það bent, að í niðurlagi frv. í þskj. 124 er ákvæði til bráðabirgða um að frá 1. apríl 1981 til 1. maí 1982 skuli auk 4.5% gjaldsins, sem um getur í 2. gr. frv., innheimta 1% gjald er renni til þróunarsjóðs lagmetisiðnaðarins. Stjórn Samtaka grásteppuhrognaframleiðenda féllst á þetta sem sárabætur fyrir það, að lagmetisiðnaðurinn missir, ef frv. verður samþ., af tekjum af grásleppuhrognum sem hann hefur notið allt frá 1972, en tekið skal fram að átti ekki að standa nema til bráðabirgða. Eins og ég hef áður getið er á þskj. 123 flutt frv. um aflatryggingasjóð grásleppuveiðimanna. Grásleppumenn hafa ekki átt rétt á bótum úr Aflatryggingasjóði sjávarútvegsins. Í frv. til l. um útflutningsgjald er gert ráð fyrir að 19% útflutningsgjaldsins renni í þennan sjóð, eins og áður er rakið. Ákvæði um greiðslur til grásleppumanna, bæði í frv., ef að lögum verður og reglugerð, sem sett yrði á grundvelli þeirra, eru og verða miklu einfaldari í sniðum en þau sem gilda um Aflatryggingasjóð sjávarútvegsins. Stafar það fyrst og fremst af því, að hér er aðeins um eina tegund af veiðiskap að ræða og einn stærðarflokk báta svo og sama verðmæti vörunnar, þ.e. hverrar útfluttrar tunnu. Að öðru leyti er hlutverkið hið sama. Í reglugerð yrðu sett ákvæði um bótasvæði sem væntanlega yrðu með allt öðrum hætti en gilda um fiskiskipaflotann. Það þarf frekari könnunar við, eins og fram kemur í grg. Bótareglurnar eru teknar óbreyttar úr lögum nr. 80/1971, um Aflatryggingasjóð, og þótt þeim reglum kunni að verða breytt vegna fiskiskipaflotans bendir allt til þess, að þær geti gilt óbreyttar fyrir grásteppuveiðarnar þar sem, eins og áður segir, allt er þar einfaldara í sniðum. Gert er ráð fyrir að hinn nýi sjóður, ef stofnaður verður, hafi sérstaka stjórn skipaða tveimur mönnum tilnefndum af grásleppuveiðimönnum sjálfum og einum tilnefndum af Fiskifélagi Íslands sem jafnframt yrði formaður sjóðsstjórnar. Er þess að vænta að Fiskifélagið tilnefni mann sem hefur langa reynslu og þekkingu af starfsemi Aflatryggingasjóðs sjávarútvegsins. Þá er og á að líta að Fiskifélagið safnar öllum gögnum um grásleppuveiðar og hrognasöltun og hefur auk þess í höndum margvísleg gögn sem að gagni geta komið í starfsemi sjóðsins. Fiskifélaginu er enda í 8. gr. gert að skyldu að láta sjóðstjórn í té allar nauðsynlegar upplýsingar sem hún þarfnast vegna ákvörðunar bóta. Þeirri hugmynd hefur verið hreyft, að Aflatryggingasjóður grásleppuveiðimanna yrði í Aflatryggingasjóði sjávarútvegsins eða deild í honum og undir sömu stjórn. Samtök grásleppuveiðimanna eru þessu alfarið andvíg og benda m.a. á að þeir, sem þá stjórn skipa, hafi fæstir þekkingu á grásleppuveiðum og hagsmunamálum grásleppuveiðimanna, enda munu reglur um t.d. kvótasvæði verða allt aðrar en gilda fyrir fiskiskipaflotann. Þeir telja og, sem von er að þeir búi sjálfir yfir þeirri þekkingu sem til þarf til að stjórn sjóðsins fari sem best úr hendi með góðri aðstoð reynds manns sem er tilnefndur í stjórnina af Fiskifélagi Íslands. Undir þessi sjónarmið leyfi ég mér að taka. Að öðru leyti eru ákvæði frv., eftir því sem við á, í samræmi við ákvæði laga nr. 80/1971 um Aflatryggingasjóð sjávarútvegsins, og tel ég ekki ástæðu til að ræða þau sérstaklega. Að lokum vil ég vekja athygli á því, að gildistökuákvæði beggja frv. er 1. apríl 1981. Það er í samræmi við að þá falla úr gildi ákvæði laga nr. 25/1978 um svokallað fullvinnslugjald af grásleppuhrognum. Ef það er vilji hins háa Alþingis að frv. þessi verði að lögum er því æskilegt að það geti orðið fyrir þessi tímamörk. Herra forseti. Að svo mæltu legg ég til að frv. báðum verði vísað til hv. sjútvn. að lokinni þessari umr.



Herra forseti. Grásleppuveiði var lengst af allveruleg hlunnindi í mörgum landshlutum, en er nú orðin verulegur atvinnuvegur. Ég er á því að við eigum að veita grásleppuveiðimönnum og þeim, sem þennan atvinnuveg stunda, eins mikið öryggi og kostur er og skapa þeim allar þær tryggingar sem hægt er, en aftur á móti verður mér hugsað við fyrsta yfirlestur þessa frv. hvort þessi sjóður ætti ekki betur heima í hinum almenna aflatryggingasjóði og þá sem deild í honum. Það kemur fram í grg. að þar séu fyrir menn sem best þekkja og hafi mesta reynslu og þekkingu í meðferð þessara mála. Eins er hitt, að ef þetta væri slík deild eða hluti af almenna sjóðnum væri þessum mönnum í sjálfu sér veitt meira öryggi en annars verður, ef þetta verður lítill og veikur sjóður. Eins er hins að gæta, hvort ekki er nú verið að stíga skref sem hefur annað og meira í för með sér. Fleiri menn geta farið fram á að hinum almenna aflatryggingasjóði verði skipt upp á milli hinna ýmsu veiðigreina. Detta mér þá t.d. fyrst í hug rækjuveiðisjómenn. Þeir hafa mjög mikla sérstöðu og ekki óeðlilegt að þeir gerðu kröfu um slíkt. Mér hefði ekki þótt óeðlilegt t.d. á sínum tíma að loðnusjómenn, þegar þeir nutu sem bestra kjara, og loðnuútgerðarmenn hefðu viljað stofna eigin sjóð og skapa sér þar ýmsa hagsmuni umfram það sem aðrir höfðu á þeim tíma og kæmu til með að hafa. Auðvitað hlýtur að verða rætt ítarlega í n. hvað rétt er í þessum efnum. Mér finnst ákaflega mikil spurning hvort hér er verið að stíga rétt skref og þess vegna þurfi n. að taka þetta til verulegrar athugunar og yfirvegunar. Að öðru leyti er ég algjörlega fylgjandi því, að við reynum að skapa þessum hóp manna allt það öryggi og allar þær tryggingar sem frekast er kostur. Eins er um frv. um útflutningsgjaldið. Mér finnst að þar þurfi að gæta vel að. Þarna er allverulega brugðið út af þeirri skiptingu, sem er á hinu almenna útflutningsgjaldi, og t.d. tekið sérstaklega 20% til félagsmálastarfsemi og 10% til rekstrar birgðastöðvar. Þetta eru nýmæli við útflutningsgjöld og þetta þurfum við að athuga vandlega í nefnd. En að öðru leyti er ég sammála því, að þessum hóp manna verði sköpuð öll bestu skilyrði sem kostur er á.



Herra forseti. Mig langar að fara að fordæmi hæstv. sjútvrh. og fara örfáum orðum um bæði þau frv. sem hér liggja fyrir á dagskrá í hv. deild og fjalla um málefni grásleppuverkenda og grásleppuveiðimanna. Það er eins og fram kom í máli hæstv. ráðh., að grásleppuveiðimenn hafa staðið nokkuð utan við það kerfi, sem gilt hefur um fiskveiðar almennt, og ekki átt sömu réttindi í sjóðum, hvorki Aflatryggingasjóði né Fiskveiðasjóði, og vafalaust rétt og þarft að taka á málefnum þeirra. Ég vil þó láta það koma hér fram, þar sem ég hef verið að glugga í þessu frv. og haft samband við þá menn sem að þessu vinna, að þrátt fyrir að fram komi í grg. að starfsmaður Samtaka grásleppuhrognaframleiðenda hafi ferðast um landið og kynnt þessi mál fyrir hlutaðeigandi veit ég um ýmsa sem eru nokkuð stórir aðilar í þessari atvinnugrein og hafa lítið frétt af þessu máli og vita um hvað hér er á ferðinni. Þess vegna tek ég undir það með hv. þm. Guðmundi Karlssyni hv. 9. landsk. þm., að þetta verði allt saman að skoða mjög vel og ítarlega í sjútvn. þegar fjallað verður um þessi mál. Það eru sérstaklega tvö atriði sem mér finnst að þurfi að skoða. Það er annars vegar, eins og hv. þm. nefndi hér í umr., hvort stofna beri sérstakan aflatryggingasjóð fyrir grásleppuveiðimenn sem kallar þá á sérstaka stjórn og sérstakt kerfi, hvort ekki muni vera mögulegt og hagkvæmara að hafa þetta sem deild í hinum almenna aflatryggingasjóði. Hins vegar er í frv. um útflutningsgjald af grásleppuafurðum fjallað um birgðaverkunar- og umpökkunarstöð í Reykjavík eða nágrenni. Hér held ég að sé verið að efna til byggingar og síðan rekstrar á stöð og starfsemi sem eigi eftir að verða nokkuð viðamikil og á ábyggilega eftir að kosta töluvert fjármagn. Það er t.d. talað um að rök fyrir þessu séu að tryggja betur gæði vörunnar og ná samningum um hagkvæmari flutningskostnað. En það hlýtur að hafa í för með sér ákaflega mikinn aukaflutningskostnað að þurfa að flytja þessi hrogn, safna þeim um landið og flytja þau síðan til Reykjavíkur, skipa þeim hér upp og síðan skipa þeim aftur út. Þar vil ég reyndar benda á fleiri atriði, sem þessi birgðastöð á að gegna, og sjálfsagt er eitthvað af því góðra gjalda vert. Ég vil geta þess að mér er kunnugt um að það hefur þótt hagkvæmara að sigla með þessi hrogn beint frá verkunarstöðum, safna þeim í eitt skip og sigla með þau beint til kaupenda erlendis. Ég held að það hafi tekist vel og gefið góða raun. Það hafa náðst mjög hagkvæm flutningsgjöld með þessu fyrirkomulagi þar sem stórir kaupendur eru við Limafjörð í Danmörku og þangað höfum við ekki beinar siglingar aðrar þannig að það hefur þótt hagkvæmara að fá til flutninga smærri skip og sigla með þetta beint frá framleiðslustað eða verkunarstöð til kaupendanna þar suður frá. Ég efast um að það form, sem hér er verið að tala um, geti gefið okkur ódýrari flutningsmöguleika eða geti leitt til ódýrari flutningskostnaðar. Ég ætla ekki að fara um þetta fleiri orðum hér og nú. Ég vil aðeins leggja áherslu á að mér sýnist vera ýmislegt sem þurfi að skoða í þessu mjög gaumgæfilega og nákvæmar en ég held að hafi þegar komið fram í þeirri umræðu sem vafalaust hefur þó átt sér stað og farið fram á vegum samtaka grásleppuhrognaframleiðenda.



Herra forseti. Ég skal ekki vera langorður um þessi mál sem eru hér til 1. umr., en vil þó aðeins segja nokkur orð. Það er lengi búið að vera baráttumál grásleppusjómanna að fá svipuð réttindi og aðrir sjómenn, og ég held að allir, sem nálægt þessu máli hafa komið, séu sammála um að það sé fullkomið og eðlilegt réttlætismál. Ég vil því taka undir þá meginhugsun sem kemur fram í þessum frv. Ég held að það geti verið álitamál hvort fara eigi þá leið, sem hér er stungið upp á, og ég vil taka undir að það sé skoðað nánar. En þó vil ég segja frá því, að ég hef átt kost á að kynna mér þessi mál nokkuð. Við þm. Norðurl. e. vorum í sérstakri nefnd á sínum tíma sem fjallaði um mál grásleppusjómanna þegar þeir urðu fyrir tjóni vegna hafíss, og þá komu upp mörg vandamál í sambandi við það tryggingakerfi sem þeir hafa við að búa. Þá voru þessi mál rædd í okkar hópi frá mörgum hliðum, m.a. hvort aflatryggingakerfi grásleppusjómanna væri ekki betur komið undir hinu almenna aflatryggingakerfi. Á því sáust ýmsir annmarkar. Ég vil því hvetja sjútvn. þessarar hv. deildar til að fara rækilega ofan í þetta mál með jákvæðum huga, hvort hér sé um þá einu réttu leið að ræða. Ég skal ekki leggja á þetta mat. Ég held að það séu gallar á báðum hugmyndunum, bæði að fella aflatryggingakerfi grásleppusjómanna undir hið almenna kerfi og að halda því sér, eins og hér er stungið upp á. Í framhaldi af þeim fáu orðum, sem hv. þm. Guðmundur Bjarnason sagði um skipulag þessara mála, vil ég einnig hvetja til þess, að þær hugmyndir, sem hér koma fram um að grásleppusjómenn hafi möguleika á að hafa það kerfi, sem hér er stungið upp á, að safna sinni vöru saman á einn stað og hafa þannig yfirlit yfir sín sölumál. Þá leið á líka gaumgæfilega athuga með jákvæðum huga. Það kunna að finnast á því ýmsir annmarkar, en ég held að þarna sé á ferðinni merkileg hugmynd sem þurfi að skoða rækilega. - Ég vildi sem sagt hvetja til þess að sjútvn. kannaði þessi mál með opnum huga.



Herra forseti. Ég er að sjálfsögðu ekkert undrandi á því, að menn velta vöngum yfir ýmsum ákvæðum þessa máls. Hér er um nýskipan að ræða sem þarf að skoða mjög vandlega. Tek ég undir það með hv. þm. sem á það hafa lagt áherslu. En ég vil láta koma hér fram, að ég tel að það hafi að vísu verið gert eins og kostur hefur verið á, en fylgt hefur verið því megingrundvallarsjónarmiði að skoða vandlega tillögur samtakanna sjálfra. Ég vek athygli á því, að þarna er um að ræða þeirra eigin ósk um að leggja á þá sjálfa gjald og því ekki ósanngjarnt að þeir hafi verulegt ákvörðunarvald um hvernig því gjaldi verður ráðstafað. Þetta hefur verið það grundvallarsjónarmið sem ég hef starfað eftir og rn. við að undirbúa þessi mál. Ég vil t.d. upplýsa að ég var nokkuð efins um að rétt væri að stofna sérstakan sjóð, eins og menn hafa hér nefnt. En fram kom að þetta er eindreginn vilji samtakanna. Ég vil taka það fram að bæði framkvæmdastjóri þeirra og reyndar stjórn hafa gengið á minn fund og ég hef ekki orðið var við annað en að þar væri fullkomin samstaða um þá skipan sem hér er lögð til. Ég held að birgðastöðin sé athyglisverð hugmynd, eins og kom fram hjá hv. þm. Lárusi Jónssyni áðan, sem eins og annað ber að skoða með opnum hug. Ég skal svo ekki hafa um þetta fleiri orð, en vil taka undir það sem kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni. Ég vænti þess, að n. skoði þetta með opnum hug. Hún kveður að sjálfsögðu á sinn fund fulltrúa þessara samtaka ræðir við þá um þessi m ál, en ég leyfi mér að vona að n. sjái sér fært að afgreiða málið þó fyrir þann tíma sem ég gat um í framsöguræðu minni.



Herra forseti. Ég leyfi mér að mæla fyrir nál. heilbr.- og trn. þessarar hv. deildar um frv. til l. um breyt. á lögum um almannatryggingar, nr. 67/1971, með síðari breytingum. N. hefur fjallað um þetta mál á tveimur fundum. Ásíðari fundinn komu tveir starfsmenn Tryggingastofnunar, þeir Hilmar Björgvinsson og Ólafur Björgúlfsson, og veittu n. upplýsingar. N. leggur til að frv. verði samþykkt með breytingum og er till. flutt um þær á sérstöku þskj. Áður en ég geri grein fyrir brtt. vil ég í örfáum orðum minna á þá aðalbreytingu sem frv. sem hér er til umfjöllunar, felur í sér. Það má segja að aðalbreytingin sé sú, að það verður heimilt samkvæmt frv. að hefja greiðslu meðlags svo fremi að barnsfaðernismál hafi verið höfðað. Það verður að líta svo á að þetta sé aðalbreytingin sem þetta frv. hefur í för með sér. Ég vil svo leyfa mér að gera grein fyrir þeim brtt. sem getið var um áðan og eru á þskj. 140, við frv. til l. um breyt. á lögum um almannatryggingar, nr. 67/1971, með síðari breytingum. Brtt. eru á þá leið: „1. Á undan 1. gr. (sem verður 2. gr.) komi ný grein, sem orðist svo: 4. mgr. 14. gr. orðist þannig: Lífeyrisdeild Tryggingastofnunar skal greiða barnalífeyri þegar skilríki liggja fyrir um að barn verði ekki feðrað. 2. Á eftir 2. gr. (sem verður 3. gr.) komi svofellt ákvæði til bráðabirgða. Þær mæður, sem þegar hafa höfðað mál fyrir gildistöku laga þessara, skulu njóta réttinda samkv. lögum þessum.“ Fyrri breytingin, sem hér um ræðir, felur það í sér að nú skal greiða barnalífeyri ef ekki reynist gerlegt að feðra barn samkv. málsskjölum í stað heimildar áður. Síðari breytingin er gerð vegna þeirra mála sem höfðuð hafa verið fyrir gildistöku þessara laga. N. mælir eindregið með að þetta frv. verði samþykkt.



Herra forseti. Á þskj. 142 hef ég leyft mér að flytja frv. til l. um breyt. á lögum nr. 52 14. ágúst 1959, um kosningar til Alþingis. Ýmsar breytingar hafa verið gerðar á kosningalögum undanfarið í þeim tilgangi að auðvelda kjósendum að neyta atkvæðisréttar síns. Þetta frv. er einnig flutt í þeim tilgangi og einnig til þess að ógildum atkvæðum fækki. Það tekur mið af reynslu og breyttum þjóðháttum sem varða almennar kosningar í landinu. Ýmsu er ábótavant í gildandi lögum um kosningar til Alþingis. Er það bæði að ákvæði, sem fyrir eru, þurfa breytinga við og nýrra ákvæða er þörf. Frv. þetta varðar námsmenn búsetta á Norðurlöndum og aðra Íslendinga sem búsettir er erlendis um stundarsakir vegna starfa sinna, kjörskrárkærur, kjördag og kosningu utan kjörstaða. Fyrir meira en áratug var námsmönnum á Norðurlöndum gert kleift að kjósa þótt þeir væru búsettir í öðru landi, en samkvæmt samstarfssamningi Norðurlanda mega menn aðeins eiga lögheimili í einu Norðurlandanna. Þess vegna hefur undanfarið borið mjög á örðugleikum við að koma atkvæðum námsmanna til skila. Það hefur þurft að kæra þá inn á kjörskrá og mörg atkvæði hafa tapast vegna búsetuleysis þeirra hér. Einnig hafa slík vandamál komið upp varðandi Íslendinga sem um stundarsakir dveljast erlendis vegna starfa sinna. Um þetta atriði er það frekar að segja, að Hagstofan hefur undanfarið með samkomulagi við stjórnmálaflokkana framkvæmt þetta, en það er ekki í lögum og því eðlilegt að slíkt atriði verði löggilt til að tryggja framkvæmd þess. Í 2. gr. er gert ráð fyrir styttingu á kærufresti til sveitarstjórna. Fresturinn rennur nú út þremur vikum fyrir kjördag, en með nútímatækni er unnt að stytta hann í tíu daga fyrir kjördag, eins og hér er lagt til. Það er vitað mál, að kjósendur kanna ekki, hvort þeir eru á kjörskrá, svo löngu fyrir kosningar sem núgildandi regla gerir ráð fyrir, og leiðir það til þess, að allt of mörg mál þurfa að fara fyrir dómstólana, en sú aðferð kostar allt of mikla skriffinnsku og leiðir einnig til réttindataps vegna þess að málið fær ekki afgreiðslu hjá dómstólum nema viðkomandi sanni að hann hafi ekki haft möguleika á að kæra fyrir þriggja vikna frestinn. Í 3. gr. er lagt til að ný málsgr. bætist við 21. gr. laganna í framhaldi af styttingu kærufrestsins og er það til að flýta dómsútskrift um breytingu á kjörskrá með símtali eða skeyti, en þessar dómsútskriftir hafa oft komið óþægilega seint. Í 4. gr., um breytingu frá sunnudegi til laugardags, er þess freistað enn á ný að breyta um kjördag, en tillaga um það mun áður hafa verið flutt á Alþ. og ekki náð fram að ganga. Laugardagur er nú orðinn frídagur hjá flestum og áhugi manna á að fylgjast með talningu í fjölmiðlum veldur því, að vaxandi fjöldi landsmanna vakir nóttina sem atkvæði eru talin. Þess vegna er æskilegt að dagurinn eftir talningu sé frídagur. Í hverjum kosningum er allmikið af vafaatkvæðum og ógildum vegna þess að listabókstafir eru illa skrifaðir. Það er hægt að fá svokallaða veltistimpla, sem henta mjög vel til að stimpla listabókstafina. Þessir stimplar eru gerðir hérlendis. Þá má gera þannig að þeir henti vel þeim, sem hafa lítinn mátt í höndum, og einnig, og ég vil sérstaklega benda á það, fyrir blinda. Það má segja að það sé réttlætismál fyrir þetta fólk að það fái sjálfir að greiða atkvæði og hjálparlaust, sem það gæti gert ef þetta yrði samþykkt. Notkun stimplanna mundi skapa bæði aukið öryggi og flýta talningunni. Dómsmrn. yrði þá að löggilda þessa sérstöku stimpla og yrði falið að sjá kjörstjórnum fyrir löggiltum stimplum. Ég vil geta þess í leiðinni, að ég hef fengið einn slíkan stimpil útbúinn með einum bókstaf og einnig í blindraletri. Mun ég láta hann fylgja með til n. sem tekur þetta mál fyrir. 6. gr. þarfnast ekki skýringar. Að loknum þessum umr., herra forseti, legg ég til að málinu verði vísað til allshn.



Herra forseti. Ég vil leggja örfá orð í belg um þetta frv. Ég vil taka það fram, að ég er mjög hlynntur því, að á komandi tímum verði gerðar breytingar á kosningalöggjöfinni. Eins og við þekkjum öll eru þar fjölmargir hortittir, ef ég má svo að orði komast. Framkvæmd kosninga, t.d. margvísleg tæknileg atriði, er þannig að þar er raunverulega alls ekki hægt að fylgja lögum. Hins vegar vil ég vekja athygli hv. þm., kannske fyrst og fremst flm., já, og þeirrar n. sem þetta frv. fær til meðferðar, á því, hvort 1. gr. frv. samrýmist stjórnarskrá okkar. Ég vil vekja menn til umhugsunar um það. Ég veit að frv. verður athugað vel í nefnd. Eins og hv. flm. kom inn á erum við bundin ákveðnum samningum við frændur okkar á Norðurlöndum. Ég tók fram í upphafi míns máls, að ég væri fylgjandi því að færa kosningalöggjöfina til nútímahorfs. Hins vegar er ég í grundvallaratriðum á móti því að krukka í fá atriði. Ég vil frekast taka þá löggjöf til heildarskoðunar, en síður taka til umfjöllunar og breytinga einn og einn þátt þessarar löggjafar.



Herra forseti. Vegna orða hv. 3. þm. Vesturl. varðandi 1. gr. vil ég ítreka það sem ég sagði áðan, að ég hafði samband við Hagstofu Íslands, sem sér um að útbúa kjörskrár, og fékk þar þær upplýsingar að þetta atriði væri framkvæmt að mestu leyti. Það er kannske meiri hætta á að það sé einhver misbrestur á að það gangi jafnt yfir vegna þess að þetta er ekki í lögum, en þetta er framkvæmt í samkomulagi við alla stjórnmálaflokkana. Ég tel því eðlilegt að lögbinda það. Varðandi að frekar ætti að taka alla löggjöfina til heildarskoðunar get ég verið sammála því út af fyrir sig og það verður væntanlega gert, en mér hefur sýnst að við megum bíða æðilengi eftir því, að stjórnarskráin og þá um leið kosningalöggjöfin verði afgreidd í heild. Þau atriði, sem ég hef tekið hér út úr, eru meira „praktísk“ atriði, sem menn hafa reynslu af og þarf að bæta, og ég held að það væri mjög gott og eðlilegt að þessi atriði, sem liggja á borðinu, verði tekin út úr, því að það mundi þá væntanlega stuðla að betri nýtingu atkvæðisréttarins þegar gengið verður til kosninga t.d. um stjórnarskrána þegar þar að kemur.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv, til l. um breyt. á lögum nr. 101 28. des. 1970, um Lífeyrissjóð bænda. Mál þetta er flutt að beiðni stjórnar Lífeyrissjóðs bænda og á sér þá forstigu, að þegar lögin um Lífeyrissjóð bænda voru sett árið 1970 voru öldruðum bændum tryggð réttindi umfram það sem þeir ávinna sér með iðgjaldagreiðslum til sjóðsins. Um skilyrði fyrir bótarétti og um önnur ákvæði var höfð hliðsjón af ákvæðum laga um eftirlaun til aldraðra félaga í stéttarfélögum, sem sett höfðu verið fyrr á sama ári. Sá veigamikli munur er þó á bótaákvæðum, að réttindi aldraðra félaga í stéttarfélögum vegna tíma til ársloka 1969 miðast við launatekjur og eftir þann tíma við iðgjaldagreiðslur til hlutaðeigandi lífeyrissjóða, en réttindatíminn einn ræður nær undantekningarlaust þegar ákvarða skal greiðslur samkv. II. kafla laganna um Lífeyrissjóð bænda. Þótti eðlilegt að réttindi aldraðra bænda yrðu með þessum hætti, m.a. vegna þess að margir þeirra höfðu aðeins að litlu leyti notið góðs af þróun undanfarandi áratuga í átt til stærri búa og aukinnar framleiðslu. Á hinn bóginn leggur stjórn Lífeyrissjóðs bænda nú til að regla þessi verði ekki látin gilda lengur en til ársloka 1980, þ.e. að réttindi, sem menn ávinna sér eftir þann tíma, miðist alfarið við iðgjaldagreiðslur til sjóðsins og nemi, eins og kemur fram í 1. gr. frv., 1.8% fyrir hvert réttindaár, en það er það viðmiðunarhlutfall sem gildir í lífeyrissjóðum félaga í ASÍ. Með breytingunni er dregið úr því misræmi er orðið getur milli lífeyrisréttinda manna, sem fæddir eru árið 1914 eða fyrr og öðlast rétt samkv. II. kafla laganna, og réttinda manna, sem fæddir eru árið 1915 eða síðar og ávinna sér rétt einvörðungu í sambandi við iðgjaldagreiðslur samkv. I. kafla laganna. Herra forseti. Ég held að ekki sé þörf á að fara frekari orðum um þetta frv., sem horfir fyrst og fremst til samræmis í gildandi löggjöf um lífeyrisréttindi. Ég vil leyfa mér að leggja til að frv. verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. fjh.- og viðskn.