Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það er nú kominn 11. júní og það er verið að algreiða hér lánsfjárlög fyrir árið 1985 og frv. á eftir að fara til einnar umr. í Ed. vegna breytingar sem meiri hl. lét gera á því hér á dögunum. Allt er þetta frv. með endemum. Tölur í frv., í einstökum greinum þess, hafa ekki staðist stundinni lengur. Þeim hefur verið breytt svo að segja mánaðarlega frá því að frv. var lagt fyrir hér á hv. Alþingi. Vinnubrögðin með þetta frv. lýsa ákaflega vel hvernig staða ríkisfjármálanna er undir forustu núv. ríkisstj. Það stendur ekki steinn yfir steini. Við umr. og atkvgr. um þetta mál við 2. umr. tókum við þm. Alþb. þá ákvörðun að greiða ekki atkv. um þetta frv. eins og það liggur fyrir. Ég vildi, herra forseti, við 3. umr. málsins koma því sjónarmiði okkar á framfæri að við munum ekki gera það heldur við 3. umr. Stjórnin verður að bera þessa skömm, sem þetta frv. er orðið, og bera ábyrgð á því að fara með það hér í gegnum þingið. Það eru engin dæmi þess frá síðari árum að Alþingi hafi staðið jafnlengi sumars og nú virðist vera ætlunin og það eru engin dæmi þess að lánsfjárlög hafi verið afgreidd með öðrum eins endemum, öðrum eins handabakavinnubrögðum og hér er um að ræða af hálfu hæstv. ríkisstj. Það er svo eins og til þess að kóróna sköpunarverkið að þegar lánsfjárlög hæstv. fjmrh. eru til síðustu umr. hér í hv. Nd. og eiga eftir að fara til hv. Ed. til einnar umr., 7. umr. í þinginu, er hæstv. fjmrh. farinn úr þinginu. Það er skiljanlegt út af fyrir sig að hann skuli blygðast sín fyrir að vera nærstaddur við afgreiðslu á þeirri smán sem ferill þessa máls er orðinn, það er eðlilegt og skiljanlegt út af fyrir sig, en slíkur flótti frá verkinu er ekki stórmannlegur. Herra forseti. Ég hef fjöldamargar aths. að gera við þetta frv. Ég kom þeim ítarlega á framfæri við 2. umr. málsins. Ég lagði þá fram upplýsingar m. a. um innlenda lánsfjáröflun þar sem fram kemur að hana er að bera upp á sker. Allar áætlanir varðandi innlenda lánsfjáröflun 1985 virðast ætla að verða tóm vitleysa. Það er því sama hvar er borið niður. Og hér er enginn maður til andsvara. Hæstv. fjmrh. er flúinn úr landi og þó að hæstv. ráðherrar, Matthíasarnir tveir, ráðherrar viðskipta og heilbrigðis, eigi að svara fyrir verða þau svör í skötulíki. Það veit ég fyrir fram vegna þess að þeir vita ekkert um málið.



Herra forseti. Ég átti tæpast von á því að þetta lagafrv. yrði tekið hér til umr. núna. Eins og forseta er kunnugt lauk 2. umr. síðla föstudags, í kvöldmatnum á föstudegi. Sú umr. fór fram við þær aðstæður að hæstv. fjmrh. var ekki viðstaddur. Ég gagnrýndi það mjög, en lét þar við sitja. Ég gagnrýndi það vegna þess að mér finnst að í raun sé hæstv. fjmrh. jafnskylt að vera við umr. um lánsfjárlög og um fjárlögin sjálf. Hér er ekki síður um mjög veigamikinn þátt að ræða í ríkisbúskapnum í raun og sannleika og að ýmsu leyti afdrifaríkan, rétt eins og fjárlögin eru. Ég segi afdrifaríkan eða afdrifaríkari vegna þess að með þessum lögum er ætlunin að skuldsetja þjóðina um 10.1 milljarð kr. á sama tíma og ráðherrarnir hver á fætur öðrum rísa upp frammi fyrir alþjóð og halda því fram að ekki megi auka erlendar lántökur. Hæstv. fjmrh. hefur t. d. gengið mjög ötullega fram í þeim efnum. Menn minnast þess vafalaust að hann hefur talað um það í þá veru að stóll hans væri í veði ef lántökur ykjust milli ára eða færu yfir 60% af þjóðarframleiðslu. Nú gerðist það mjög greinilega á s. l. ári. eins og reyndar árið þar áður líka, að það fór fram úr því marki, en fjmrh. tók ekki mark á sjálfum sér frekar en venjulega. Með frv. sem hér er til umfjöllunar er ætlunin að auka enn á erlendar lántökur þannig að þær fara upp í 63.6% af vergri þjóðarframleiðslu. Það hefði verið ástæða til þess að hæstv. fjmrh. væri viðstaddur þessa umr. þegar svo afdrifaríkar ákvarðanir eru teknar. Í annan stað endaði umr. á föstudaginn án þess að nokkur ráðh. kæmi til andsvara við þeim spurningum sem fram voru lagðar. Ég beindi þá m. a. spurningum til hæstv. viðskrh. sem hann hefur enn ekki svarað. Vitaskuld hefði verið eðlilegast að þessum spurningum og öðrum spurningum hefði verið svarað við lok 2. umr. og algert lágmark að þeim væri svarað strax í upphafi 3. umr., en stjórnarandstæðingum ekki ætlað að koma hér upp öðru sinni án þess að þessum spurningum hafi verið svarað. Nú heyri ég að hæstv. viðskrh. er reiðubúinn að stíga í stólinn og það er vel, en engu að síður er allt útlit fyrir að 3. umr. um þetta frv. eigi líka að fara fram að hæstv. fjmrh. fjarstöddum. Þetta er að mínum dómi fyrir neðan allar hellur. Það er ekki síst vegna þess að í rauninni má segja að fulltrúar ríkisstj., hæstv. ráðh., séu að reyna að telja þjóðinni trú um að þeir séu að hafa hemil á erlendum lántökum þegar það er svo fjarri sanni sem raun ber vitni. Ég segi að þeir séu að reyna að telja þjóðinni trú um það með tilliti til allra þeirra yfirlýsinga sem þeir hafa gefið og þá í fyrsta lagi sem hæstv. fjmrh. hefur gefið. Ef þjóðin tæki eitthvert mark á hæstv. fjmrh. mundi hún vitaskuld telja að hann hefði haldið sig við það að skuldirnar væru innan við 60% af vergri þjóðarframleiðslu og færu ekki vaxandi úr því að hann situr enn. En í annan stað er þessi ráðh. ekki einn um það að hafa gefið yfirlýsingar. Það er ekki nema vikutími eða svo síðan hæstv. forsrh. kom í sjónvarpið og sagði þjóðinni aðspurður að erlendar lántökur mættu ekki, ættu ekki og gætu ekki vaxið. Samt stöndum við hér líka að hæstv. forsrh. fjarstöddum og ræðum þá tillögu stjórnarflokkanna -  Við 2. umr. um frv. til lánsfjárlaga flutti ég nokkrar brtt. sem voru á þá lund að draga úr erlendum lántökum. - Velkominn, forsrh. Já, það er ekki nema von að menn setjist einhvers staðar á bak við hurð til að hlusta á það sem hér er til umfjöllunar. - Þær brtt. náðu því miður ekki fram að ganga. Þær brtt. gengu út á það að erlendar lántökur yrðu 940 millj. kr. lægri upphæð en meiri hl. fjh.- og viðskn., fulltrúar Sjálfstfl. og Framsfl., leggja til í sínum till. og lögðu til í þeim till. sem voru samþykktar við 2. umr. Ég tel mjög miður að menn skuli víkja sér undan þeirri ábyrgð sem á þeim hvílir með þeim hætti sem hér um ræðir. Sannleikurinn er sá að við getum ekki forsvarað það fyrir börnum okkar að halda þessari skuldsetningu áfram. Við getum ekki heldur forsvarað það fyrir forverum okkar, sem börðust fyrir og náðu sjálfstæði fyrir þessa þjóð, að við stefnum efnahagslegu sjálfstæði okkar í hættu með þeim hætti sem hér er gert með taumlausri skuldasöfnun. Auðvitað er mér ljóst að það kostar ákveðin átök og það þýðir að ekki fá allir allt sem þá langar til og að við verðum að venja okkur við önnur vinnubrögð en menn hafa tamið sér að draga úr erlendum lántökum með þeim hætti sem ég tel nauðsynlegt og hef hér gert till. um. En um þetta verkefni verða menn að sameinast. Það stoðar skammt og er verra en ekki að flytja um það yfirlýsingar á opinberum vettvangi að þetta sé það sem menn vilja, en gera svo ekkert. Eins og ég sagði, herra forseti, voru þessar till. því miður ekki samþykktar. Þær vörðuðu langtímalántökur. Hins vegar kemur í ljós í þeim gögnum sem fylgja áliti meiri hl. að þar fyrir utan er hugmyndin að auka skammtímalán mjög verulega. Það er hugmyndin að auka skammtímalán um 2900 millj. kr. og eru þó ekki nema fáeinir mánuðir síðan það var tillaga ríkisstj. að hér yrði einungis aukning upp á 1200 millj. kr. eða minna. Við þekkjum það af reynslu annarra þjóða, sem hafa ámóta eða jafnvel skárri skuldastöðu en við að því er varðar útlönd, að þær hafa lent í verulegum greiðsluerfiðleikum. Við höfum sloppið, kannske ekki síst vegna þess að við höfum tekið lánin til lengri tíma og þess vegna ekki lent í greiðsluerfiðleikum af þessum sökum meðan þessar þjóðir hafa lent í miklum greiðsluerfiðleikum einmitt vegna þess að verulegur hluti skulda þeirra var til skamms tíma. Þess vegna vara ég alveg sérstaklega við í þessu efni. Auk þess tel ég að sú stefnumörkun, sem í þessum lánsfjárlögum og þessari stefnu um aukningu erlendra skammtímalána felst, feli í sér veruleg þensluáhrif, sem allir eru þó að kvarta undan, og aukið ójafnvægi sem m. a. muni bitna á viðskiptahallanum, koma fram í verðbólgu og verða til þess í raun og sannleika að rýra kjör fólksins í landinu jafnframt því að sjávarútvegurinn býr við þeim mun verri rekstrarstöðu sem ójafnvægið og spennan eru meiri. Ég beindi spurningum, eins og ég gat um hér áðan, til hæstv. viðskrh. af þessu tilefni og ég tel mikilvægt að það fáist svör við þeim. Auk þess sem ég hef hér rakið, herra forseti, hef ég flutt tvær till. sem ég vil minna á. Annars vegar er till. um að fjmrh. sé heimilt fyrir hönd ríkissjóðs að ábyrgjast með einfaldri ábyrgð skuldbindingar fiskeldisstöðva gagnvart Framkvæmdasjóði vegna lántöku hjá Norræna fjárfestingarlánasjóðnum, allt að 150 millj. kr. eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar í erlendri mynt. Hér er í raun um hagræðingaratriði að ræða. Lánsloforð liggur fyrir frá þessum sjóði. Menn hafa ekki talað gegn því að þessi lán yrðu tekin. En Norræni fjárfestingarlánasjóðurinn fer í raun fram á það, til þess að veita þessi lán og til hagræðingar, að einn aðili standi gagnvart honum ábyrgur fyrir þessum skuldbindingum. Framkvæmdasjóður er til þess kjörinn og tilvalinn og hann er til þess reiðubúinn, en telur nauðsynlegt að fá bakábyrgð frá ríkinu með þeim hætti sem hér er gerð till. um. Ég tel að úr þessu eigi að leysa með samþykkt þeirrar till. sem ég geri hér og nú að umtalsefni. Í annan stað flyt ég till. um að fjmrh. sé heimilt á árunum 1985–1986 að gefa út ríkisskuldabréf sem séu verðtryggð en án vaxta og nýta andvirði bréfanna til að flýta verkáföngum frá gildandi vegáætlun að fengnum tillögum Vegagerðar ríkisins og samþykkt fjvn. Gjalddagi bréfanna yrði á því ári sem það verk sem um væri samið og fyrir væri greitt skyldi unnið skv. vegáætlun og þá mundi ríkissjóður greiða nafnverð bréfanna að viðbættum verðbótum. Ég hef gert ráð fyrir að þessi heimild taki til 150 millj. kr. Yrði af samningum um verk af þessu tagi yrði greiðslan, sem verktakarnir fengju, eingöngu skuldabréf af þessu tagi sem greiddust á þeim tíma sem menn hefðu gert ráð fyrir að þessi verkefni væru á vegáætlun. Það væri á valdi fjvn. að fengnum tillögum Vegagerðarinnar að nýta þessar heimildir. Það hefur verið talað um að komið gæti upp slaki í verktakastarfsemi og ekki að ástæðulausu um það rætt. Þá getur verið sérstakur möguleiki fyrir ríkissjóð að láta vinna að verkum og fá í þau hagstæðari boð en ella. Þessi heimild er að vísu mjög takmörkuð, en ég tel eðlilegt að hún sé fyrir hendi miðað við þær aðstæður sem ríkja í þjóðfélaginu og miðað við það hvernig ástandið er í verklegum framkvæmdum að ýmsu leyti og af því að slaki geti komið upp á þessu sviði. Það má í raun líta svo á að hér sé um að ræða nokkra útvíkkun á fyrirkomulagi sem hefur verið tíðkað. nefnilega það að verktakar hafa lánað milli ára í verk sem þeir hafa flýtt miðað við það sem áður hafði verið gert ráð fyrir. Hérna er þetta mótað og útvíkkað þannig að það er komið í ákveðið form og mögulegt að nýta það í nokkru ríkari mæli. Hér er um tilraun að ræða. Við vitum að ýmsir verktakar hafa haft á orði að þeir teldu eitthvað af þessu tagi fýsilegan kost. Mér finnst eðlilegt að Alþingi svari því með ákveðnum hætti þannig að ekki verði hægt að segja um afgreiðslu þess að Alþingi hafi einungis hrist hausinn. Og ég held að fólkið í landinu eigi erfitt með að skilja að menn séu ekki reiðubúnir að ná sér í eitthvað stærri áfanga ef greiðslubyrðin þarf ekki að lenda á ríkissjóði fyrr en ráð hefur verið fyrir gert. Ég held að Alþingi stæði keikara og betur með því að svara þessum áskorunum og með þeim hætti sem ég hef hér gert ráð fyrir þó í ákaflega takmörkuðum mæli sé, enda er hér vitaskuld um tilraun að ræða og ekki vitað hvort tilboð mundu berast á þessum grundvelli, en hér er þó um ákveðið form að ræða sem virðist að mínum dómi vera nýtanlegt. Eins og forseta er kunnugt lagði ég þessa brtt. fram þegar við 2. umr. um lánsfjárlögin, en gat þess þá að ég mundi draga þær báðar aftur til 3. umr. þannig að mönnum gæfist kostur á að gaumgæfa málið. Ég gerði það vitaskuld í þeim skilningi að ef menn vildu einhverju til hnika í þessum efnum væri ég til þess reiðubúinn. Það stendur vitaskuld enn og allt fram til þeirrar atkvgr. sem um þessa till. fer væntanlega fram við lok 3. umr.



Herra forseti. Við 2. umr. vék hv. 3. þm. Reykn. að einum lið sérstaklega í sambandi við lánsfjáráætlun, auk þess sem hann ræddi almennt um erlendar lántökur, hversu miklar þær eru orðnar hjá okkur og hvernig staða þeirra væri með tilliti til þjóðarframleiðslu. Ég get tekið undir margt af því sem hann sagði þá og hef reyndar áður undir öðrum kringumstæðum vikið að því og bent á það. En ég held að við þurfum tvímælalaust að skoða þessi mál afarvel og reyna að mynda þá samstöðu sem þarf til þess að við getum stöðvað erlendar lántökur og stefnt að því, sem ég efast ekkert um að mikill meiri hluti Alþingis vill, að takmarka þær eins og mögulegt er. Það gerist þó ekki öðruvísi en menn nái samstöðu þegar fjárlagagerð á sér stað. Kröfur útgjalda hjá ríkissjóði, hvort heldur það er í framkvæmdum eða með lagasetningu varðandi samneyslu, allt hefur þetta áhrif til þess að auka á erlendar lántökur, eins og undanfarin ár best sýna. Það þarf ekki að fara langt aftur til þess að hlutfall af þjóðarframleiðslu í erlendum lánum sé ekki 60%, ekki 50%, heldur komið niður fyrir 40%. Það sem hv. þm. sagði eru aðvaranir sem margir aðrir og þ. á m. ég hafa vakið athygli á. Hann vék sérstaklega að einu atriði og ræddi um skammtímalán. fjármagnshreyfingar til skamms tíma sem er breytt töluvert frá því að upprunalega áætlunin var lögð fram eða úr 1200 millj., sem þar átti að vera með plúsmerki, í 2900. Það stafar m. a. af því að bankar hafa vegna breytts fyrirkomulags á afurðalánum tekið lán til að fjármagna þau og um er að ræða styttri lánasamning. Ef þessar töflur eru skoðaðar kemur að sjálfsögðu í ljós að sú breyting sem þarna á sér stað skilar sér í bættri gjaldeyrisstöðu, þ. e. þessar erlendu lántökur bankanna gera það að verkum að gjaldeyrisstaða Seðlabankans verður önnur og betri. Það nemur einmitt sömu upphæð og þó heldur betur. um 300 millj. kr.. sem stafar þá af öðrum hreyfingum sem eru í endurmati frá því að upprunalega áætlunin er gerð og þar til nú er verið að ganga frá í lánsfjárlögum. Fjh.- og viðskn. hv. Nd. hefur yfirfarið málið og fengið til sín þá aðila sem veita forustu greiðslujafnaðardeild Seðlabankans sem annast þessi mál. Skýringin er í þessu fólgin. Þegar staða gjaldeyrissjóðs hjá Seðlabankanum batnar þetta mikið getur það orðið til þess að auka á ásókn til hans um fyrirgreiðslu. Það er auðvitað tilefni til slíks. Ég viðurkenni það fúslega. Það er þá þeirra sem með málin fara að standast það og sýna að þessi breyting, sem gerð var, hefur ekki orðið til þess að auka á þensluna og auka erlendar lántökur. heldur breyta þeim úr lántökum Seðlabankans í lántökur viðskiptabankanna og annað ekki. Þegar þessar lántökur fóru fram var af hálfu viðskrn. tryggilega frá því gengið að þessi skilningur væri fyrir hendi. Ég ætla að vona að spá þm. rætist ekki. Að sjálfsögðu mun reynt að fylgja því fram og veit ég að hans varnaðarorð eru hér sett fram einmitt til þess að reyna að stuðla að því að svo verði ekki.



Herra forseti. Það hefur verið vikið að því áður í þessari umr. að senn er kominn miður júní og enn eru menn á Alþingi að ræða um lánsfjárlög fyrir árið 1985. Lánsfjárlög eru ein aðalstýring í fjármálum ríkisins. Það er stórkostlegt skipbrot fyrir ríkisstj., sem ætlaði að byggja upp andrúmsloft festu og trausts og ætlaði að leggja línur fyrir fólk og fyrirtæki til langs tíma þannig að hægt væri að stefna að arðsemi og traustum rekstri, að hafa staðið þannig að málum að það er liðið hálft það fjárlagaár sem um er að ræða þegar lánsfjárlög munu loksins skreiðast út úr þinginu ef að líkum lætur. Slík seinkun veldur ótrúlegum erfiðleikum, ekki bara í opinberum rekstri heldur í rekstri fjölda fyrirtækja í landinu sem illu heilli eru afar háð framlögum frá ríkinu af ýmsu tagi. Sjóðir hafa átt í erfiðleikum með að leggja sínar línur og þar af leiðandi hafa bæði fólk og fyrirtæki orðið fyrir margvíslegum búsifjum vegna þessa sleifarlags ríkisstj. Það hefur leitt til ýmiss konar kostnaðar, vanskila fjármagnskostnaðar af ýmsu tagi og ótaldrar angistar sem sleifarlag af þessu tagi hlýtur óumflýjanlega að leiða til. Því er það að mínu mati stórkostlegt pólitískt hneyksli að svo skuli vera komið. Það ætti að vera mikið athugunarefni fyrir þá sem standa að ríkisstj. hvort vinnubrögð þeirra, samlyndi eða einhverjir aðrir þættir valdi hér um. Ríkisstj. sem ekki getur nokkurn veginn búið svo um hnútana að svona lagað komi ekki fyrir aftur hlýtur að verða að gera upp við sig hvort hún eigi að stjórna annað ár í viðbót. Þetta eru ekki þau föstu tök í efnahagslífi, þetta eru ekki þau föstu tök á vinnuháttum stjórnarráðs sem verður að krefjast af þeim sem með völdin fara. Þetta veldur slíkri óvissu og þetta veldur slíkri lausung í allri starfsemi ríkisins að það má ekki gerast. Það er algerlega óviðunandi að menn yppti yfir þessu öxlum og segi sem svo að þetta sé vegna þess að gengið hafi illa að koma málinu í gegn í viðkomandi þingflokkum. Það er ekki nokkur afsökun. Ef menn koma sér saman um að standa að ríkisstjórn eru þeir um leið að lofa sambúð og vinnubrögðum sem tryggir að slíkt gerist ekki. Þeir sem ekki geta gert betur eiga ekkert erindi í ríkisstjórn. Málið er svo einfalt. Þeir sem eru að lufsast með lánsfjárlög fram á mitt sumar eiga ekkert erindi í ríkisstjórn. Sá er lærdómurinn sem ríkisstj. á af þessu að draga. Fyrir utan þessi almennu verklagsatriði, þ. e. ábyrgð þess sem þannig stendur að málum, er hér á ferðinni stórpólitískt mál. Þetta ætti að vera eitthvert mesta áherslumál og mesta umhyggjumál sérhvers fjmrh. Þess vegna er algjörlega óviðunandi að hann hlaupist á brott af landinu. Þetta mál er fylgiböggull fjárlaga, sem menn telja skyldu sína að afgreiða fyrir áramót, og auðvitað á að afgreiða það fyrir áramót og ef það tekst ekki, þá svo snarlega sem hægt er eftir áramót. Hér er tekist á um og hér er rætt um mjög mikilvæg atriði. Hér er t. d. rætt um það sem er kannske eitt af stærstu umræðuefnunum í pólitík í dag, en það eru erlendar skuldir. Það er algjörlega óviðunandi að ráðh. sem um þetta mál fjallar, sá ráðh. sem ber á þessu ábyrgð og sá ráðh. sem hefur útbúið þetta mál í hendur á Alþingi sé ekki viðstaddur. Ég ætla ekki að rekja efnislega atriði þessa máls vegna þess að þau hafa löngu komið fram. En skömm þeirra sem að þessu standa er stór og þeim ber skylda til að nota nú kvarnirnar og reyna að draga þann lærdóm sem hægt er að draga af svona vinnubrögðum. Þeir eiga að gera upp við sig hvort þjóðin hefur efni á því að setja þá á öllu lengur.



Herra forseti. Ég ætla ekki að gera frv. til lánsfjárlaga að umræðuefni í heild sinni. Afstaða okkar Alþb.-manna til frv. hefur komið skýrt og skilmerkilega fram hjá fulltrúa okkar í fjh.- og viðskn., hv. 3. þm. Reykv., og ég vísa til þeirrar afstöðu sem hann hefur greint frá í sambandi við afstöðu til frv. þessa í heild sinni. Ég ætla aðeins að gera að umræðuefni brtt., sem ég flutti við frv. þegar við 1. umr. þess hér í Nd., sem er að finna á þskj. 757, og varðar heimild fyrir Framkvæmdasjóð Íslands til að taka lán að upphæð 100 millj. kr. til þess að endurlána Fiskveiðasjóði vegna mengunarvarna og orkusparnaðar í fiskimjölsverksmiðjum. Till. sama eðlis var flutt af hv. þm. Helga Seljan í Ed. við meðferð frv. til lánsfjárlaga, en hlaut ekki nægilegan stuðning við meðferð málsins þar. En þar sem frv. þetta á eftir að fara aftur til Ed. yrði engin töf að því í viðvarandi meðferð málsins, sem vissulega hefur dregist stórkostlega úr hömlu að afgreitt yrði eins og hér hefur verið rakið, þó að afstaða verði tekin til þessarar till. og það jákvæð afstaða sem ég vissulega vænti að fást megi hér í hv. þingdeild við þessa brtt. Það sem að baki þessum tillöguflutningi liggur er stórfellt heilbrigðismál og hollustumál sem tengist þeirri gífurlegu mengun sem fiskimjölsverksmiðjur víða um land valda í næsta umhverfi sínu og í heilum byggðarlögum og er að mínu mati stærsta mengunarvandamál á Íslandi nú og snertir fleiri en nokkur önnur mengun í landinu. Hér er ekki aðeins um að ræða loftmengun, sem þó kveður langmest að og er tilfinnanlegust, heldur einnig lagarmengun sem er sérstaklega tilfinnanleg í þröngum fjörðum og á það við um loftmengunina einnig. Úrbætur í þessum efnum hafa dregist mjög úr hömlu þó að vissulega væri leitast við í tíð síðustu ríkisstj. að taka á þessu máli með hvetjandi aðgerðum og styrkveitingum til fiskimjölsverksmiðja til að ráða hér bót á. Svo hefur hins vegar farið að styrkir í þessu skyni hafa verið afnumdir og er ekki að finna á fjárlögum yfirstandandi árs. Nú má segja að afstaða þingsins til þessa máls efnislega liggi fyrir þar sem hv. atvmn. Sþ. hefur lagt fram álit við sérstaka þáltill. sem ég hef flutt ásamt hv. þm. Helga Seljan um mengunarvarnir í fiskimjölsverksmiðjum og þrátt fyrir nokkrar breytingar á upphaflegri till. er brtt. atvmn. varðandi þetta efni mjög jákvæð og er tekið eindregið undir nauðsynina á að brugðist sé við þessum mikla vanda sem mengunin frá fiskimjölsverksmiðjum er. Til þess að ekki liggi aðeins fyrir till. af þessu tagi um frómar óskir höfum við fylgt þessu máli eftir með þeim tillöguflutningi sem hv. þm. Helgi Seljan stóð að í Ed. og ég hér í Nd. um fjármagn til handa Framkvæmdasjóði og Fiskveiðasjóði til þess að geta veitt lán til viðkomandi fyrirtækja. Það liggur einnig fyrir í þessu máli að verulegur sparnaður í formi orkusparnaðar getur orðið við þær úrbætur sem tengjast lausn á mengunarvanda frá þessum fyrirtækjum. Þannig fullyrði ég og tel að fyrir því liggi skýr rök að það fjármagn, sem í þessu skyni er veitt og lánað til fyrirtækjanna, endurheimtist á skömmum tíma með sparnaði í orku og raunar betra hráefni frá fyrirtækjunum. Ég treysti því að hv. þd. ljái þessu máli stuðning þó að ekki hafi fengist undirtektir við það í hv. fjh.- og viðskn. þegar till. lá þar fyrir. En ég dró till. til baka til 3. umr. til þess að kostur gæfist á því fyrir hv. þd. að líta á þetta mál. Ég vil inna hæstv. heilbr.- og trmrh., sem jafnframt gegnir nú störfum fjmrh., eftir viðhorfi hans til þessa máls. Virðulegur forseti. Er hæstv. ráðh. í kallfæri þannig að hann heyri mál mitt?

Hæstv. viðskrh.?

Hæstv. heilbr.- og trmrh. sem gegnir störfum hæstv. fjmrh. um stundarsakir. - Ég vildi inna hæstv. ráðh. eftir efnislegu viðhorfi hans til þeirra tillagna sem fyrir liggja um úrbætur á mengunarvanda í fiskimjölsverksmiðjum og þá tillagna um lánsfé í þessu skyni til fyrirtækjanna til að geta brugðist skjótt við. Ég væri þess mjög hvetjandi að einhverjir ráðherrar úr hæstv. ríkisstj. aðrir en hæstv. iðnrh., sem þekkir nú þetta vandamál m. a. af Austfjörðum, gerðu sér ferð einhvern góðviðrisdaginn í sumar austur á firði -  Ég vænti þess að hæstv. ráðh. taki fyrir sitt leyti jákvætt á þessu máli, einnig með stuðningi af væntanlegri samþykkt þáltill. frá hv. atvmn. um þetta mál. Ég veit að hæstv. ráðh. mun einnig þekkja þetta vandamál úr sínu kjördæmi, Vestfjörðum, þó að ég hyggi að vandinn sé þar ekki eins víða og kannske ekki jafntilfinnanlegur og gerist í fjörðum eystra og raunar víðar um land.

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Ég varð fyrir allmiklum vonbrigðum við framlagningu fjárlagafrv. fyrir þetta ár. Þar voru litlar upphæðir inni í nokkur ár til mengunarvarna, og var þeim skipt af heilbr.- og trmrh., ekki til neinna stórra verkefna, heldur rétt til þess að liðka fyrir nokkrum verksmiðjum sem voru nokkuð langt á veg komnar með mengunarvarnir. Þetta mál er mikilvægt og það er alveg rétt, sem síðasti ræðumaður sagði, að þetta er langmesta vandamálið á Austfjörðum. En fjmrh. og ríkisstj. hafa ekki gert tillögur um að leggja þarna fram háar upphæðir. Það sem stendur í mönnum er að það sé varla hægt að fá meira af innlendu lánsfé en þegar er komið í lánsfjáráætlunina. Því er ekki, því miður, stuðningur við þessa till.



Herra forseti. Ég heyri að hæstv. heilbr.- og trmrh. hefur orðið fyrir vonbrigðum með þá niðurstöðu sem varð við gerð fjárlaga fyrir yfirstandandi ár þar sem styrkur til mengunarvarna í fiskmjölsverksmiðjum var niður felldur og hér við afgreiðslu lánsfjárlaga liggur ekki fyrir neitt sérmarkað fjármagn til þess að auðvelda fiskmjölsverksmiðjum að taka á þeim gífurlega vanda sem þarna er við að fást. Það verður að segjast að orð nægja ekki í þessum efnum. Það skal meira til. Og eins og aðstæður eru hjá þessum fyrirtækjum í sjávarútvegi, sem velflest fást við annan rekstur en fiskimjölsframleiðslu, er það ekki með þeim hætti að fyrirtækin séu aflögufær án þess að til komi sérstök fjármagnsfyrirgreiðsla, m. a. í lánsfjárformi, til þess að taka á þessu vandamáli. Veit ég þó að hugur margra forstöðumanna þessara fyrirtækja stendur til þess að það sé kleift. Það er í mínum huga ekki einhlítt að upphæðin í þessu skyni þurfi að vera 100 millj. kr. sem ég hef þó talið að væri eðlilegt að miða við því að það kostar talsvert í stofnbúnaði að koma við þessum mengunarvörnum. Ég væri alveg reiðubúinn að breyta þessari till. eða taka undir till. sem sýndi lægri upphæð en sem væri þó viljayfirlýsing af hálfu þingsins um að hefja bæri aðgerðir og ráðstafa nokkru fjármagni í því skyni. Og ég inni hæstv. ráðh. eftir því, og hér vænti ég að hæstv. heilbr.- og trmrh. fái stuðning frá hæstv. iðnrh. sem þekkir þessar aðstæður í Austfjarðakjördæmi, hvort ráðh. muni nú ekki leggjast á eitt um að tryggja að við afgreiðslu lánsfjárlaga nú fáist eitthvert fjármagn til að framlána fyrirtækjunum til að taka á þessu stóra máli og að við undirbúning næstu fjárlaga, sem nú stendur væntanlega yfir hjá stjórnarráðinu, hjá ráðuneytunum, verði tryggt að öðruvísi verði á málum tekið en á yfirstandandi ári og einnig við gerð fjárfestingar- og lánsfjáráætlunar sem vilji mun vera til að lögð verði fram jafnhliða fjárlagafrv. og afgreidd væntanlega áður en fram kemur á mitt árið 1986. Þetta eru eindregin og vinsamleg tilmæli mín til hæstv. ráðh., sem ég finn að hafa góðan hug til málsins, en hann dugir skammt ef ekki er samstaða um að ráðstafa nokkru fé í þessu skyni og hefjast handa því að þetta verður ekki leyst allt í einu vetfangi.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um breytingu á jarðræktarlögum, nr. 79 29. maí 1972. Hv. Ed. hefur afgreitt þetta frv. og gerði á því smávægilega breytingu, en aðalatriði þess eru í þrennu lagi. Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir að á næstu tveimur árum, árunum 1985 og 1986, sem gildistími ákvæða þessa frv. ná yfir, verði dregið úr framlögum sem stuðlað geti að aukningu búvöruframleiðslu í hefðbundnum búgreinum, svo sem til framræslu og grænfóðurræktar. Það er sérstaklega gert ráð fyrir að framlag til grænfóðurræktar falli niður, nema til að bæta úr fóðurskorti vegna kals og annarra ræktunaráfalla af völdum harðinda, og enn fremur er sett hámark á vélgrafna skurði þessi tvö ár og þá miðað við það fyrst og fremst að unnt sé að hreinsa upp úr skurðum og halda þannig túnunum í góðri rækt sem er aðalatriði fyrir okkur miðað við þær aðstæður sem skapast hafa í landbúnaðinum, fremur en að auka þau. Í öðru lagi er efldur stuðningur við heimaafla, svo sem endurræktun, bætta heyverkun og geymslu garðávaxta. en það skiptir vitanlega miklu máli að það nýtist sem best sem heima er aflað svo að draga megi úr aðkeyptum aðföngum eins og frekast er kostur. Í þriðja lagi er efldur stuðningur við nýjar og vænlegar búgreinar, svo sem loðdýraræki. og enn fremur er gert ráð fyrir að veita stuðning við lýsingu í sérstökum uppeldishúsum fyrir garðyrkju þar sem slíkt lengir ræktunartímabil og eykur hagkvæmni í garðyrkju. Enn fremur til ræktunar skjólbelta sem getur orðið til þess að auka uppskeru í garðlöndum og túnum. Jarðræktarlög hafa verið í endurskoðun að undanförnu og voru tekin fyrir á síðasta búnaðarþingi eftir að nefnd frá búnaðarþingi hafði fjallað um þau. Ekki tókst að ljúka afgreiðslu málsins á búnaðarþingi áður en því var slitið og það hefur m. a. leitt til þess að ekki var unnt á þessu þingi að leggja fram heildarendurskoðun á jarðræktarlögum. Þess vegna er farin þessi leið, en gert ráð fyrir að unnt verði að ljúka heildarendurskoðuninni sem allra fyrst.



Herra forseti. Það liggur hér fyrir frv. til l. um Þjóðskjalasafn Íslands sem hefur hlotið samþykki í Ed. og menntmn. hefur rætt á sínum fundum. Hún mælir með því að frv. verði samþykkt, en einstakir nm. áskilja sér þó rétt til að flytja eða fylgja brtt. Varðandi þær brtt. sem frammi liggja frá hv. 5. þm. Austurl. vil ég segja það um hina fyrstu brtt., þar sem talað er um að þjóðskjalavörður skuli skipaður til fimm ára, að ég ítreka það, sem ég hef áður sagt af svipuðu tilefni, að ég álít nauðsynlegt að löggjafinn taki það til athugunar hvort hann vilji taka þessa reglu upp og tel eðlilegt að ríkisstj. taki það til athugunar á þessu sumri og leggi fram frv. slíkri reglu til staðfestingar á næsta Alþingi ef henni býður svo við að horfa eða þm. að öðrum kosti fylgi þessu máli fram í heild, en ég tel ekki eðlilegt að einstakar stofnanir séu teknar út úr af handahófi eftir því hvort þær beri á góma hér í sölum Alþingis eða ekki. Brtt. nr. 2 og 3 fjalla báðar um sjálfsagt efni. Þar eru ítrekuð almenn sjónarmið sem liggja til grundvallar safnastarfi. Ég tel að þessar greinar þurfi ekki að vera í lögum, eðlilegra sé að hafa þessi ákvæði í reglugerð og mæli því ekki með samþykkt þeirra.



Herra forseti. Ég hef í hv. menntmn. tekið undir það álit, sem n. stendur sameinuð að, að eðlilegt sé að mæla með samþykkt frv. til l. um Þjóðskjalasafn Íslands. Þetta er mál sem undirbúið hefur verið af sérstakri nefnd og kunnáttumönnum sem ég treysti til að standa þar að verki, og lítils háttar breytingar voru gerðar við málið í meðförum hv. Ed. Þó finnst mér að nokkuð hafi á skort að til væru kvaddir aðilar sem hafa reynslu af starfi sem héraðsskjalaverðir úti um landið. Í nefndinni sem samdi þetta frv. að stofni til voru dr. Aðalgeir Kristjánsson skjalavörður í Þjóðskjalasafni, dr. Gunnar Karlsson prófessor og Jón E. Böðvarsson. Þessi nefnd sem ég nefndi var skipuð 1980, en 1982 var skipuð önnur nefnd sem í áttu sæti Birgir Thorlacius, þáv. ráðuneytisstjóri, Bjarni Vilhjálmsson þjóðskjalavörður og Bjarni Einarsson framkvæmdastjóri. Það er sú nefnd sem skilaði áliti 1984 og er frv. einkum byggt á starfi þessarar síðartöldu nefndar. Ég tel það hins vegar miður að þetta mál kom seint til hv. Nd. til skoðunar og meðferðar þannig að menntmn. gat ekki tekið sér þann tíma sem ég hafði talið að æskilegur væri til þess að óska umsagna um þetta frv. allmargra aðila sem málið varðar. Þó var uppi höfð viðleitni af hálfu nefndarinnar og m. a. að minni beiðni til þess að fá fram viðbrögð manna sem starfa við héraðsskjalasöfn á landsbyggðinni. Nefndin fékk í hendur sérstakt álit frá héraðsskjalaverðinum sem veitir forstöðu Héraðsskjalasafni Austfirðinga á Egilsstöðum, Sigurði Óskari Pálssyni, dags. 17. maí, og hluti þeirra brtt. sem ég stend hér að og flyt á sérstöku þskj., 1228, styðst við ábendingar sem fram koma í erindi þessa mæta safnvarðar og fræðimanns sem einnig hafði samráð við Ármann Halldórsson sem um árabil hefur unnið mikið starf við Héraðsskjalasafn Austfirðinga en lét af því starfi vegna aldurs á síðasta ári. Það hefði sem sagt að mínu mati verið æskilegt að þetta mál fengi ítarlegri skoðun áður en frv. yrði að lögum hér á hv. þingi og vissulega verður þingið að meta hvort það vill taka sér rýmri tíma til að skoða þetta mál eða lögfesta það nú á grundvelli þeirra gagna sem fyrir liggja. Hér er verið að sameina tvo lagabálka, annars vegar um Þjóðskjalasafnið, sem sérstök lög hafa gilt um, og lög um héraðsskjalasöfn. Það er verið að steypa þessum lögum, endurskoðuðum báðum, í eina heild og það tel ég út af fyrir sig góðra gjalda vert. Þar er tekið á máli með ekki ósvipuðum hætti og gert er t. d. varðandi þjóðminjalögin sem kveða á um málefni Þjóðminjasafns og byggðasafna í einum lagabálki. Málefni þjóðminjanna eru sér á parti og ætla ég ekki að gera þau hér að umtalsefni að öðru leyti en því að fyrir meira en ári var því heitið af hæstv. menntmrh. að fram kæmi frv., sem löngu er undirbúið, um endurskoðun þjóðminjalaga, löngu tímabæra endurskoðun þjóðminjalaga. Einhverra hluta vegna hefur það frv. ekki séð dagsins ljós á þessu þingi þó gefnar væru vonir um að það kæmi fram fyrir lok síðasta þings. Þetta tel ég ekki til fyrirmyndar í sambandi við mál sem undirbúin hafa verið og enginn stórpólitískur ágreiningur ætti að vera um, einnig með það í huga að þinginu gefist ráðrúm til þess að skoða slík mál og út af fyrir sig ekkert á móti því þó að lagasetningin sjálf drægist milli þinga vegna málsmeðferðar. Ég ætla hér, herra forseti, að gera grein fyrir brtt. sem ég flyt á þskj. 1228 við frv. til l. um Þjóðskjalasafn, en þær eru svohljóðandi: Í fyrsta lagi er þar breyting við 1. gr. Lagt er til að 4. mgr. orðist svo: „Forseti Íslands skipar þjóðskjalavörð til fimm ára skv. tillögu menntmrh., að fenginni umsögn stjórnarnefndar safnsins. Heimilt er að undangenginni auglýsingu að endurskipa sama mann í fimm ár til viðbótar. Þjóðskjalavörður annast daglegan rekstur og stjórn safnsins og kemur fram fyrir þess hönd út á við.“ Í öðru lagi bætist við 5. gr. ný mgr. svohljóðandi: „Safnið skal leitast við að safna heimildum og frumgögnum varðandi atvinnu- og verslunarsögu þjóðarinnar og hafa samvinnu við héraðsskjalasöfn um varðveislu slíkra gagna.“ Þriðja brtt. er við 14. gr., sem snertir héraðsskjalasöfn sérstaklega, og er um það að á eftir 2. mgr. komi ný mgr. er svo orðist: „Héraðsskjalasöfn skulu leitast við að komast yfir önnur skjöl en þau sem skilaskyld eru, svo sem skjöl hvers kyns félagasamtaka, einkaskjöl og handrit, örnefnaskrár og ættfræðigögn og annað það er byggðasögu varðar, þannig að þau geti orðið miðstöðvar byggðasöguritunar hvert á sínu svæði. Í því skyni skulu héraðsskjalasöfn skiptast á heimildum er þeim berast hverju af annars svæði.“ Þetta eru þær þrjár brtt. sem ég flyt við frv. um Þjóðskjalasafn Íslands. Varðandi fyrstu brtt., um skipunartíma þjóðskjalavarðar, að takmarka hann við fimm ár, er þess að geta að þar er verið að framfylgja hugmynd, sem ég hef látið koma fram í tillöguformi varðandi fleiri lagafrv. og sumpart hefur verið tekin inn í lög nú þegar, þess efnis að takmarka skipunartíma æðstu embættismanna og miða hann við fimm ára starfstíma, þó með endurráðningarheimild að undangenginni auglýsingu í önnur fimm ár til viðbótar. Hv. 2. þm. Norðurl. e. hafði þau orð um þessa brtt. mína að hún ætti að koma til athugunar í sambandi við heildarskoðun þessa máls. Nú er það út af fyrir sig góðra gjalda vert að mál þessi séu skoðuð í heild sinni og sett um þau samræmd löggjöf. Ég væri þakklátur fyrir að ríkisstj. beitti sér fyrir undirbúningi þess máls fyrir næsta þing og tek alveg undir það að eðlilegt er að sett sé um þetta almenn regla, en það má þá ekki sitja við orðin tóm. Og ég vænti þess að hv. þm., hver sem afdrif þessarar brtt. minnar verða, fylgi því eftir í sínum flokki og við hæstv. viðkomandi ráðh. að unnið verði að mótun frv. um þau efni sem setji almenna reglu um takmarkaðan ráðningartíma æðstu embættismanna. Ekki er óeðlilegt að ákveðnir þættir sem snerta kjör þeirra komi til sérstakrar skoðunar í tengslum við slíkar breytingar, en ég vísa til þess minni till. til stuðnings að ákvæði sem þetta hefur verið tekið upp m. a. í lögum um Iðntæknistofnun Íslands og raunar verið beitt í reynd í tilviki þeirrar stofnunar og einnig í sambandi við Þjóðleikhúsið. Og ég veit ekki til þess að það hafi orðið nein stórfelld óþægindi af þeirri málsmeðferð á grundvelli þeirra laga og það sé fremur hvatning en hitt til þess að taka þessa reglu upp í lög þegar færi gefst eins og hér þegar verið er að endurskoða lagabálka. Ég held að þessi hugsun eigi vaxandi hljómgrunn í sambandi við starfstíma embættismanna og takmarkist ekki við flokka, enda hygg ég að það hafi t. d. verið Sjálfstfl. sem reið á vaðið með það 1977 eða 1978 í sambandi við lagasetningu um Iðntæknistofnun Íslands að taka þar upp fimm ára skipunartíma, ráðningartíma forstöðumanns þeirrar stofnunar, og færi ekki illa á því að sami flokkur veitti nú þessu máli stuðning í þinginu. Varðandi hin atriðin, um það að Þjóðskjalasafnið horfi víðar en aðeins til skilaskyldra gagna og gagna frá félögum sem hljóta verulegan ríkisstuðning, þá held ég að það hljóti að vera viðhorf sem menn geta tekið undir og raunar gerði hv. frsm. menntmn. það í sínu máli, en bætti því við að honum fyndust þetta vera atriði sem ættu heima í reglugerð. Ég tel alltaf tryggara að veita slíkum hugmyndum stoð í lögum sem hugmynd er að taka upp í reglugerð á grundvelli viðkomandi laga og þar sem þessi ákvæði eru væntanlega nánast sjálfsögð í hugum margra þm. vænti ég þess að þessi brtt. hljóti stuðning. Það skiptir ekki minna máli þegar verið er að halda til haga gögnum fyrir framtíðina að líta til þátta sem snerta önnur atriði en hið opinbera á Íslandi, verslunar- og atvinnusögu þjóðarinnar, sem er auðvitað undirstaða mannlífs í þessu landi, en þar sem ótrúlega hirðuleysislega hefur verið farið með frumgögn og margt lent í glatkistuna sem betur væri varðveitt þannig að við mættum af því læra, nútímamenn og síðari tíma menn í landinu. Hið sama gildir um till. um héraðsskjalasöfn. Þar er sama hugsun á ferðinni, að héraðsskjalasöfn á hverju svæði haldi til haga sem fyllstum gögnum þannig að þau geti orðið miðstöð fræðistarfsemi byggðasöguritunar hvert á sínu svæði og þar verði að finna sem heildstæðust gögn sem varða svæðið, atvinnusögu, en líka sögu einstaklinga, framlag manna í rituðu máli, bundnu sem óbundnu, og það sem varðar persónulega hagi og viðkomandi hafa ekki orðið til að farga sjálfir og er þannig betur geymt en glatað. Ég vænti þess, herra forseti, að þessar till., sem á engan hátt þurfa að verða til að tefja framgang þessa máls, fái nægilegt fylgi í hv. þd.