Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Héðinn Valdimarsson) Allshn. hefir klofnað í þessu máli. Meiri hl. vill samkv. nál. á þskj. 151, að frv. nái fram að ganga með einni smávægilegri breyt. - Þetta mál hefir legið fyrir þremur síðastl. þingum og ávallt stöðvazt sökum tímaskorts í þinglok, en það hefir gengið í gegnum báðar deildir á víxl og náð þar samþykki á sínu þinginu í hvert sinn. Það getur verið mjög nauðsynlegt fyrir kaupstaði að ná eignarhaldi á verðmætum lóðum til afnota fyrir hlutaðeigandi bæjarfélag. Má í því efni benda á einstök dæmi, t. d. þegar Oddeyrin var seld, og ennfremur hér sunnanlands um Keflavík og fleiri staði, og víða á Vesturlandi. Gert er ráð fyrir því í frv., að forkaupsréttur kaupstaða og kauptúna nái ekki til annara eigna en þeirra, sem taldar eru upp samkv. samþykkt, er gerð sé til 5 ára í senn á hverjum stað. Slíkar samþykktir öðlast gildi þegar atvmrh. hefir staðfest, enda skulu þær birtar í B-deild Stjórnartíðinda. - Ekki er hægt að bera því við, að eigendur fasteigna tapi á þessum ákvörðunum, þó að bæjar og sveitarfélögum sé áskilinn forkaupsréttur að eignunum, því að þau verða að ganga að sömu skilmálum og borgunarkjörum, sem seljanda stendur sannanlega til boða hjá öðrum. Ég ætla ekki að fara um þetta fleiri orðum að sinni; málið er þrautrætt frá fyrri þingum. Vona ég, að því verði lofað að ganga til 3. umr., og ef einhverjir hv.þm. hafa hug á að koma með brtt. við frv., þá mætti gera það við 3. umr.

Frsm. minni hl. (Magnús Guðmundsson) Eins og hv.frsm. meiri hl. tók fram, þá hefir allshn. klofnað um þetta frv. eins og á fyrri þingum. Þetta mál hefir verið flutt hér þing eftir þing, eins og bent var á nú við 1. umr. þess. Og það er leiðinlegt að rifja upp rökin með og móti málinu frá fyrri þingum; vil ég því láta nægja að visa til þeirra. Því hefir verið haldið fram af hv.frsm. meiri hl., að þessi forkaupsréttarákvæði væru lítilfjörleg kvöð á eignum manna, en það er ekki rétt. Forkaupsréttur þýðir það, að bæjarfélag, stofnun eða einhver aðili hefir rétt til að ganga inn í boð annars aðila eða einstaklings, sem kaupa vill ákveðna eign. Og af því að kaupandinn veit fyrirfram, að annar hefir rétt á að ganga inn í sitt kauptilboð, þá dregur það úr honum að hækka boð sín í eignina. Ég sé ekki hvaða nauðsyn það er fyrir kaupstaði og kauptún að fá þessi forkaupsréttarákvæði lögfest, því að ég veit ekki til, að það hafi nokkurntíma staðið á Alþingi að veita þeim eignarnámsheimild, þegar hægt hefir verið að forsvara það með góðum og gildum rökum. - Ég lít svo á, að á bak við þetta frv. bóli á þeirri stefnu, að bæjar- og sveitarfélög geti fengið aðstöðu til að eignast allt það land, sem mest verðmæti er í fólgið. Ég skal að vísu ekkert hafa á móti þeirri stefnu í sjálfu sér, en ég vil þá bara, að hún komi hreint fram, en ekki í ullarumbúðum, eins og hún er í þessu frv. Aðalröksemdirnar gegn þessu frv. eru þær, að þegar kaupstaðir og kauptún þurfa á því að halda að ná umráðum á fasteignum vegna almenningsheilla, þá hefir þeim alltaf verið veitt heimild til eignarnáms, þegar fullnægjandi skilyrði hafa legið fyrir til þess. Og meiri rétt þarf ekki að tryggja kaupstöðum og sveitarfélögum í þessum efnum.

Pétur Ottesen * Við 1. umr. þessa máls hér í d. benti ég á ýmislegt, sem væri athugavert við þetta frv. Ég gat þess þá, að í öðrum lögum, t. d. í hafnarlögum og í lögum um skipulag kaupstaða og kauptúna, og þar sem rætt er um takmarkanir á verzlunarréttindum, væru heimildir, sem tryggja kaupstöðum og sveitarfélögum forkaupsrétt að lóðum og mannvirkjum, ef nauðsyn almennings krefst þess, að þær séu notaðar. Og ennfremur gat ég þess, að þar sem þessar heimildir ná ekki til, þá hefir Alþingi aldrei neitað um eignarnámsheimild, ef sannað hefir verið með ljósum rökum, að nauðsyn krefði. Þess vegna hlýtur það að vera eitthvað annað og meira, sem veldur þeirri sérstöku þrákelkni, að vilja knýja þetta mál fram þing eftir þing. Ég gat þá einnig um annað atriði, sem er það, að ef þetta frv. verður samþ., þá verður árekstur milli þess og forkaupsréttarlaganna frá 1926, sem áskilja þremur aðiljum forkaupsrétt að jörðum: Í fyrsta lagi erfingjum þess manns, sem eignina á, í öðru lagi ábúanda jarðarinnar og í þriðja lagi hlutaðeigandi hreppsfélagi. Með þessu frv. er því beinlínis gengið á bug við ákvæði forkaupsréttarlaganna, og réttur tveggja hinna fyrrtöldu aðilja í lögunum er upphafinn með frv., ef það verður að lögum. Þetta getur ekki staðizt. Ég sé, að hv. meiri hl. flytur brtt. á þskj. 151, sem hv.frsm. meiri hl. hafði ekki svo mikið við að minnast á.  Það er alkunnugt, að í ýmsum kauptúnum eru jarðir sérmetnar, og auk þess er svo ákveðið í lögum, að bændur hafa forkaupsrétt ábúðarjarða sinna, og er því málið algerlega óleyst, þótt frv. þetta næði fram að ganga. Annars getur það ekki náð nokkurri átt, að Alþingi geri sig sekt í því að samþykkja lög, sem brjóta svo algerlega í bága við gildandi lög og reglur í landinu eins og þetta frv. gerir. Auk þessa eru einnig mörg einstök ákvæði í frv. þessu, sem þurft hefði að taka til nánari athugunar, en hv.frsm. minni hl. hefir sennilega litið svo á, að óþarfi væri að fara út í einstök ákvæði frv., því að það myndi ekki ná fram að ganga. Ég finn þó ástæðu til að benda hv. d. á nokkur ákvæði, sem að mínum dómi brjóta í bága við allan gang mála innan héraða. Frv. heimilar hreppsnefndum að gera samþykktir um forkaupsrétt hreppsfélaga á hafnarmannvirkjum og lóðum í þeim kauptúnum, sem þar kunna að vera, og skulu þessar samþ. gilda til 5 ára. Innan hreppsnefnda er svo nægilegt, að einu atkv. muni til þess að þessari heimild skuli beitt gagnvart einstökum mönnum, sem land eiga við sjóinn. Nú er því svo farið með aðrar héraðssamþykktir, að þær verða að ganga í gegnum marga hreinsunarelda áður en þær fá endanlegt gildi. Vanalega verða málin fyrst að ná samþykki hreppsnefndar, síðan fjallar sýslunefnd um þau, og þarf þá 2/3 atkv. til þess að samþykki fáist, og síðan verður atvmrh. að leggja blessun sína yfir málin, og eru þau þá endanlega staðfest. Hér er einum þessara aðilja, sýslunefndinni, sleppt, en það nær vitanlega ekki nokkurri átt, svo að hér vantar inn í ákvæði um það, að hinum almennu ákvæðum sé fylgt. Þá er annað atriði í 1. gr., að talað er um, að hreppstjórn telji nauðsynlegt að tryggja hreppsfélagi forkaupsrétt á lóðum og löndum innan hrepps. Í orðinu hreppstjórn felst allt annað hugtak en í hreppsnefnd. Hér er aðeins talað um þá menn, sem stjórna hreppnum, í stað þess að hér ætti að standa, að ef hreppsnefnd áliti nauðsynlegt að gera þetta, þá skuli samþykkt gerð. Auk þessa, sem ég hefi bent á, felst í frv. þessu algerlega óþörf tilhneiging til að draga úr rétti einstakra manna, því að til eru þær heimildir í lögum, þar sem séð er fyrir rétti hreppanna í þessu efni, og því er þetta frv. algerlega óþarft, og auk þess brýtur það í bága við þá almennu löggjöf, sem Alþingi hefir sett.

Frsm. meiri hl. (Héðinn Valdimarsson) Ég er ólíkur hv.þm. Borgf. í því, að ég vil ekki halda sömu ræðuna ár eftir ár, en mér finnst, að ég hafi heyrt ræðu hans hljóma hér tvisvar áður. - Það var aðallega tvennt, sem hv.þm. hafði á móti þessu frv. Annað var, að sýslunefnd ætti ekki íhlutunarrétt í þessum málum, en ég sé ekki ástæðu til að hún hafi hann, ef aðrir aðiljar samþykkja. Hitt atriðið var, að ef jarðir væru í ábúð, þá skyldu ábúendur hafa forkaupsréttinn. Ég hefi ekkert á móti því að setja ákvæði inn í frv. um jarðir, sem eru í ábúð, og mætti koma því að fyrir 3. umr. Með þessu frv. er ekki ætlazt til, að hrepparnir fari að kaupa jarðirnar, heldur geti þeir átt kost á að eignast hafnarvirki og lóðir við sjó og einstakar lóðir eða lendur, því að það getur oft verið nauðsynlegt fyrir hreppana að ná slíku undir sig. Ég fæ þess vegna ekki séð, að það geti staðizt, sem hv.þm. Borgf. og hv. 1. þm. Skagf. höfðu á móti frv., að undanteknum orðabreyt., sem vel mætti gera áður en frv. yrði afgr.

Jón Ólafsson * Ég vil taka undir það með hv.þm. Borgf., að sú n., sem þetta mál hafði til meðferðar, virðist hafa kastað mjög til þess höndunum. Frv. brýtur að ýmsu leyti í bág við gildandi löggjöf og þar er tekið margt með, sem ekki má, og of víðtækar heimildir veittar. Ég hefi í sjálfu sér ekki mikið á móti því, að hreppar geti náð í hafnarmannvirki, en þegar á að fara að leggja hald á allar eignir kauptúna, virðist mér skörin fara að færast upp í bekkinn. Því er svo farið nú orðið, að bæjarstjórnir og sveitarstjórnir skiptast í harðvítuga flokka. Annar flokkurinn vill sölsa allt undir sig án þess að taka tillit til einstaklinganna og það án þess að bæjarfélagi eða hrepp sé beint hagur í því, og þá getur vel svo farið, að þetta verði til þess að koma viðkomandi bæjarfélagi í ógöngur. Mín reynsla hefir nú verið sú, að allt, sem bærinn tekur og ætlar að reka sjálfur, gengur illa, og ég geri ekki ráð fyrir, að það breytist til muna frá því, sem er, og því hefi ég ekki traust á því. Frv. þetta er stórhættulegt eignaröryggi manna, því að þeir geta aldrei verið óhultir með eignir sínar, því að þeir geta alltaf búizt við, að þessu verði dembt yfir þá þegar minnst vonum varir. Það er að vísu svo, að þetta á að auglýsa í B-deild Stjórnartíðindanna, en mönnum getur auðveldlega skotizt yfir það. Hinsvegar er ekki í lögum nein kvöð á bæjarstjórnum að tilkynna mönnum, að þessi höft eru lögð á eignir þeirra. - Menn kunna nú að segja, að hlutaðeigendur muni lesa um það í blöðunum, en til sveita eiga bændur þess máske ekki kost, eða getur skotizt yfir það, og þegar viðkomandi er búinn að selja eign sína, þá upplýsist þetta og kaupin verða að ganga til baka. Ég hygg, að þetta geti verið stórhættulegt, að skapa svona greiðan aðgang að eignum manna með því að ákveða forkaupsréttindin, og álít, að mönnum beri að gjalda mjög varhuga við því.

Pétur Ottesen * Það er nú svona stundum, að menn verða að taka nokkuð oft upp það sama til að koma því rétta boðleið inn í höfuðið á sumum mönnum. En vegna þess, að ég hefi gert það, hefir nú hv. 2. flm. (HV) svignað undir rökum mínum og viðurkennt, að frv. er illa undirbúið, kemur í bága við gildandi lög og hentar aðeins í einstaka tilfellum. Ég vil þó ennþá benda á það, að lög frá 1926 heimila sveitum að taka undir sig land, ef nauðsyn krefur. Ég verð því að líta svo á, að hv.flm. (HV) hafi viðurkennt, að frv. er engin þörf. Hv. þm. talaði um, að hann vildi ekki taka upp sömu orðin aftur og aftur, en ég minnist ekki, að ég hafi heyrt annað til hans en þennan síendurtekna sócíalistasöng hér á þingi.

Frsm. minni hl. (Magnús Guðmundsson) Ég get tekið undir það með hv.þm. Borgf., að orðalagið er óskýrt í ýmsum gr. þessa frv., en úr því að minni hl. leggur til, að frv. sé fellt, sé ég ekki, að ástæða hafi verið til, að hann leiðrétti það fyrir meiri hl. Það væri hægt að benda á mörg dæmi þess, t. d. 2. mgr. 1. gr., þar sem talað er um, að kauptún geti gert samþykktir um forkaupsréttindi á hafnarmannvirkjum. Hvaða þýðingu hefir það? Það er sama og að segja, að einn maður geti ráðið þessu, því að vitanlega ber atvmrn. skylda til að samþykkja þessa ráðstöfun, ef hún fer ekki í bága við gildandi lög. Þá er einnig talað um hreppstjórn í sömu mgr., en það er ekki hreppsnefndin ein, sem á þar hlut að máli, heldur líka sýslunefnd. Út af orðum hv.frsm. meiri hl. um, að ábúðarjarðir falli ekki hér undir, þá er enginn vafi á því, að eftir þessu frv. gera þær það, en sé það ekki tilætlunin, þá er nauðsynlegt að taka það skýrt fram, að svo skuli ekki vera. Í hitteðfyrra bauð ég til samkomulags, að ég skyldi sætta mig við, að hafnarmannvirki skyldu falla hér undir, en þá varð ekki af samkomulagi. Ef meiri hl. vill nú ganga að þessu, þá er ég tilbúinn til samkomulags enn. Ég vil benda á það, að eftir lögum frá 1917, um verzlun, hafnarmannvirki og iðnað, er nægileg heimild til þess, að bæjarstjórnir geti náð þeim réttindum til lóða, sem nauðsynleg eru. Þetta eru svo veigamikil rök í þessu máli, að auðsætt er, að engin þörf er á frekari heimildum né nýrri löggjöf um þetta efni.

Sigurjón Á. Ólafsson Ég hefi ástæðu til að þakka hv. meiri hl. fyrir fljóta afgreiðslu þessa máls, en minni hl. hefi ég engar þakkir að færa, því að álit hans sprettur ekki af umhyggju fyrir málinu, heldur af því, að hann vill það feigt. Það er ekki hin minnsta tilraun gerð til þess að málið gangi fram í einhverri mynd, því hann ber ekki einu sinni fram brtt. við þau ákvæði, sem honum kann að virðast athugaverð. Um einstaka þm. er það að segja, að það er ekki eðlilegt, að þeir hafi komið fram með brtt., því að þeim geta þeir komið að fyrir 3. umr. Annars vil ég geta þess, að að þessu frv. hafa starfað tveir lögfræðingar innan n., og hafa þeir ekki fundið hvöt hjá sér til að gagnrýna það frekar; en þótt hv.þm. mæli á móti frv., þá færa þeir engin rök að máli sínu, heldur reyna að spilla fyrir því og gera það tortryggilegt á allar lundir, með þessari alkunnu mótbáru, að verið sé að afnema eignarréttinn. Veigamesta mótbáran, sem komið hefir verið fram með, er frá. hv.þm. Borgf., og hún er sú, að frv. þetta brjóti í bága við forkaupsréttarlögin frá 1926. Nú er það vitanlegt, að ný löggjöf fellir úr gildi eða breytir hinni eldri, og við því er ekkert að segja, en hér er það að athuga, að forkaupsréttarlögin frá 1926 eru eingöngu miðuð við jarðir í sveit, en þetta frv. er fyrst og fremst stílað á jarðir í eða við kaupstað. Þá hefir verið lagt mikið upp úr því, hve mikið vald væri lagt í hendur bæjarstjórna, og að einn maður gæti ráðið þar úrslitum. En nú vil ég spyrja hv.þdm.: Hvernig er þetta hér á Alþingi? Getur ekki einn maður ráðið úrslitum t. d. um það, hvort stórar fjárupphæðir skuli veittar, og er það ekki veigameira en það vald, sem lagt er í hendur bæjarstjórna í þessu frumvarpi? Um þá hættu, sem þetta myndi hafa í för með sér fyrir eignarréttinn er mikið rætt, en ég fæ ekki séð, að hún sé annað en grýla ein. - Þá hafa menn talað um, að þau lög, sem nú giltu, væru fullnægjandi, en nú var það svo, að öll þau ákvæði, sem nú eru í gildi, gátu ekki komið til greina þegar Oddeyrarsalan fór fram, og sýnir það sannleika þessara fullyrðinga. Sú sala hefði vitanlega aldrei átt sér stað, ef nokkur lagaákvæði hefðu verið til að fara eftir eins og þau, sem hér er farið fram á. Í umræddu tilfelli varð bærinn að kaupa sömu lóðina og mannvirkin miklu hærra verði en hann ella hefði þurft, ef hann hefði haft forkaupsréttinn. Með frv. þessu viljum við fyrirbyggja, að slíkt endurtaki sig. Það, sem því hér er um að ræða, er það, hvort menn álíta slíkar eignir betur komnar í höndum einstakra manna, eða undir yfirráðum bæjanna eða kaupstaðanna. Eftir því greiða menn atkv. í þessu máli. Ég skal ekki fara frekar út í það, hversu mikið hagsmunamál þetta er fyrir bæjarfélögin. Það er fyrir löngu viðurkennt, að hið opinbera á að eiga allar verðmætustu lóðirnar. Þetta er fyrst og fremst viðurkennt hér um hafnarlóðirnar í Reykjavík. Hið opinbera hefir lagt fram féð til mannvirkjanna, og þess vegna á það líka að hagnast af þeirri verðhækkun, sem þau komu af stað á lóðum og öðrum eignum. Frv. þetta er fram komið með þetta fyrir augum, og ég hygg, að enginn hygginn bæjarstjóri, að undanskildum hinum starblindustu íhaldsmönnum, muni láta slíka heimild ónotaða til stórgróða fáeinum fjárbrallsmönnum. Vitanlega er hér um mikinn stefnumun að ræða, en ég hygg, að meginþungi andmæla þeirra, sem fram hafa komið gegn frv. þessu, sé fólginn í mismunandi lífsskoðunum okkar og andmælenda þess. Ég skal að öðru leyti ekki teygja umr. um þetta lengur, en vil aðeins taka það fram, að ef einhver smávægileg atriði eru í frv., sem betur mætti fara, þá má vitanlega leiðrétta það við 3. umr., í stað þess að drepa frv. T. d. mætti athuga það, hvort frv. brýtur nokkuð í bága við lögin um forkaupsréttindi frá 1926. Ef svo er, má leiðrétta þetta frv. því tilsvarandi. Annars er frv. þetta þrautrætt, og ég vænti þess fastlega, að hv. deild sjái þá nauðsyn, sem að baki liggur þessu máli, og að það nái þeirri afgreiðslu, sem þinginu er sómi að, m. ö. o., að það verði að lögum.

Pétur Ottesen * Það var rétt athugað hjá hv. 4. þm. Reykv., að það eru hinar mismunandi lífsskoðanir, sem marka afstöðu manna til þessa máls. Hv. flm. eru nú loks horfnir frá því, að það sé þörf almennings, sem liggi að baki þessu frv. Fyrir þeirri þörf er nefnilega séð í núgildandi lögum. Þetta frv. er vitanlega fram komið til þess fyrst og fremst að skapa þeim mönnum, sem þessa lífsskoðun hafa, hægari aðstöðu til þess að sölsa undir hið opinbera eignir borgaranna, ef þeir á annað borð ná meiri hl. í hreppsnefndum og bæjarstjórnum. Atkvgr. í þessu máli fer þess vegna einkum eftir lífsskoðun manna, eftir því, hvort menn telja slíkar eignir betur komnar í höndum hins opinbera eða í höndum einstakra manna. Um það, hvort þessi lagaheimild yrði víða notuð, er engu hægt að slá föstu, en samkv. brtt. meiri hl. gildir hún fyrir kaupstaði og kauptún og hreppa, er hafa yfir 400 íbúa. Er þess vegna ekki ósennilegt, að samþykkt og framkvæmd slíkra laga sem þessara, myndi hafa mjög víðtæk og deyfandi áhrif á framtak þjóðfélagsborgaranna. Sem sagt fer það eftir lífsskoðun hv.þdm., hvernig þeir greiða atkv. í þessu máli.

Jón Ólafsson * Hv. 4. þm. Reykv. er nú loks búinn að viðurkenna það, að það er ekki umhyggjusemi fyrir fjöldanum, sem liggur til grundvallar fyrir framkomu þessa frv., heldur einungis lífsskoðun þeirra fáu manna, sem að frv. standa. Hinsvegar erum við á móti frv. vegna umhyggju fyrir fjöldanum. En klaufalega þykir mér það vera til tekið í frv., að kaupa skuli eignirnar fyrir það verð, sem sannanlega hefir verið boðið í þær. Slíku boði er oft ekki viðlítandi. Merkilegt þykir mér það, að hv.þm. virðist ekki vita, að ríkið hefir aldrei styrkt hafnarmannvirki einstakra manna.

Þetta er misskilningur

. Sem dæmi má nefna, að á síðasta þingi lá fyrir ein slík beiðni, en var hafnað, af því að viðkomandi landeigandi vildi ekkert land af hendi láta. Hv. þm. ætti því að fara heim og lesa betur, áður en hann gerir sig beran að slíkri fávizku hér í þingsalnum.

Sigurjón Á. Ólafsson Ég stend aðeins upp til þess að leiðrétta misskilning hv. 3. þm. Reykv. Ég sagði aldrei, að ríkið styrkti hafnarmannvirki einstakra manna eða á löndum einstakra manna. Ég sagði, að ríkið styrkti hafnarmannvirki, sem síðan orsökuðu verðhækkun á löndum og lóðum einstakra manna, og að þessi aukning verðmætanna væri betur komin í höndum hins opinbera en hjá einstökum mönnum, sem ekkert hefðu af mörkum lagt til mannvirkjanna. Það var því hrein og bein rangfærsla og útúrsnúningur, sem hv.þm. fór með. Ég skal ekki deila við hv.þm. Borgf. um lífsskoðanir okkar; ég býst við, að þær séu næsta ólíkar. En jafnvel þótt atkvgr. fari mest eftir því, hverjar lífsskoðanir menn hafa, þá ber þó að gæta þess jafnframt, að þetta mál er fjárhagsmál, hagsmunamál fjölda bæjarfélaga og hreppa á landinu, og mér er jafnvel ekki grunlaust um, að í flokki hv.þm. Borgf. séu til menn, sem skilja það, að slíkar eignir séu betur komnar undir umráðum hins opinbera en í höndum einstakra fjárbrallsmanna. Lífsskoðun okkar jafnaðarmanna er á þessu sviði sem öðrum svo skynsamlega uppbyggð, að hv.þm. ætti að geta aðhyllzt hana, sérstaklega að athugaðri fjárhagshlið þessa máls.

Jón Ólafsson * Ég hafði það rétt eftir hv. 4. þm. Reykv., að hann talaði um hafnarmannvirki á lóðum og löndum einstakra manna, sem hið opinbera legði fé til. En eins og ég sýndi ljóslega fram á áðan, er þetta hin mesta firra. Bæjarfélög eða ríki hefir aldrei lagt fé til slíkra fyrirtækja nema eftir að hafa fyrst tryggt sér aðliggjandi lönd og lóðir. Ef hið opinbera ætlar að ná til allrar verðhækkunar, sem óbeinlínis leiðir af slíkum mannvirkjum, þá er augljóst, að ekki verður séð fyrir endann á því. T. d. hefir hafnargerðin í Reykjavík ekki einungis skapað verðhækkun á löndum og lóðum í Reykjavík, heldur einnig upp um alla Mosfellssveit og jafnvel austur um sýslur. Ef ætti að elta ólar við slíkt, þá sé ég ekki, hvert það leiddi. Slíkt mætti æra óstöðugan. Ég held, að hv. 4. þm. Reykv. hafi ekki hugsað þetta til hlítar. Auk þess má benda á það, að allar opinberar framkvæmdir skapa verðhækkun einhversstaðar, t. d. vegalagningar ríkisins. Ef ríkið ætlar að ná til allrar slíkrar verðhækkunar, þá verður að leggja núverandi þjóðskipulag í rústir og þjóðnýta allar jarðeignir, svo glæsilegt sem það er. Ég hefi aðeins bent á þetta til þess að sýna fram á, að hv. 4. þm. Reykv. veður reyk í þessu máli sem öðrum.

Sigurjón Á. Ólafsson Hv. 3. þm. Reykv. hefir nú viðurkennt, að hann fór rangt með orð mín í upphafi, en reynir nú að klóra í bakkann með klaufalegum útúrsnúningum. Og hann gat þó ekki farið rétt með orð mín, er hann lagði þá meiningu í þau, að hið opinbera yrði að ná til þeirrar verðhækkunar, er hafnargerðin í Reykjavík orsakaði upp um Mosfellssveit og austur um sýslur. Ég átti vitanlega einungis við þær lóðir, sem að höfninni liggja, eða eru í miðbænum. Ég held, að hv.þm. ætti ekki að bregða mér um, að ég hafi ekki hugsað eða lesið þetta mál til hlítar, úr því hann verður að reyna að fleyta sér á þvílíkum röksemdum, því sjálfur virðist hann ekkert hafa til brunns að bera í málinu.

1) Með svofelldri greinargerð: Án þess að ég sé nema að litlu leyti samþykkur rökfærslu hv. 4. þm. Reykv., segi ég samt já.

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Við 1. umr. þessa máls var gerð næg grein fyrir efni frv., og sé ég því ekki ástæðu til að fara út í málið almennt nú. Eins og sést á nál. á þskj. 188, hefir menntmn. orðið sammála um að mæla með frv. með smávægilegum brtt., sem aðeins geta talizt orðabreyt. Fyrri brtt. er um það, að í staðinn fyrir „Fræðslumálaráðuneytið“ í 1. gr. komi: Kennslumálaráðuneytið, og b.-liður 2. brtt. er sama efnis. Hin brtt. er fram borin til þess, að það komi skýrt fram, að Háskóli Íslands sé undanþeginn ákvæðum laganna. Þar er ekki heldur um efnisbreyt. að ræða, því að eftir frv. mun ekki vera til þess ætlazt, að það taki til háskólans.

Magnús Jónsson Ég átti ekki von á, að málið kæmi á dagskrá svo snögglega, sem nú er raun á orðin, og er því varla við því búinn að ræða það. Ég hefi ritað undir nál. með fyrirvara og borið fram brtt. á þskj. 189. Er ágreiningur minn við aðra nm. aðallega í því fólginn, ef um ágreining er að tala, að ég sé ekki ástæðu til að láta þetta eftirlit ná til kaupstaðaskólanna. Yfirleitt má gera ráð fyrir, að við þá skóla starfi margir færir menn, sem geti haldið lagi á skólum sínum í samráði við fræðslumálastjórnina án annara milliliða. Enda yrði það mjög óviðfeldið í framkvæmd, ef lögin ættu að taka til kaupstaðaskólanna, því að þá yrði að jafnaði einn af kennurum hvers skóla að vera einskonar eftirlitsmaður hinna, þ. á. m. skólastjórans, sem annars er yfir hann settur. - Ég get ekki sagt, að verulegt ósamkomulag væri um þessa brtt. í menntmn., þótt ekki næðist samkomulag um, að n. bæri hana fram í heild. - Síðari tölul. brtt. minnar er um það, að orðin í 7. gr. frv.: „Kostnaður, sem af prófum leiðir, greiðist hér eftir úr sveitar- og bæjarsjóði, enda skulu skólanefndir skipa prófdómendur“, falli niður. - Þetta eru próf þau, er nú fara fram á hverju vori á kostnað ríkissjóðs, en í frv. er gert ráð fyrir, að kostnaður flytjist yfir á sveitar- og bæjarsjóðina. Er ég hræddur um, að þessi breyt. gæti orðið til þess, að prófin féllu niður með öllu í sumum fræðsluhéruðum, og teldi ég það illa farið. Ég held, að það væri bezt að láta þessa eftirlitsmenn, sem frv. talar um að skipa, sjálfa framkvæma prófin. Þau yrðu þá ekki endilega á vorin, enda er það ekkert aðalatriði.

Ásgeir Ásgeirsson Eins og umr. og nál. bera með sér, er allgott samkomulag um þetta frv. í menntmn. Sé ég því ekki ástæðu til að fara almennum orðum um málið. Aðeins langar mig til að drepa á brtt.hv. 1. þm. Reykv. Það var ekki rétt hjá hv.þm., að gott samkomulag væri í menntmn. um brtt. hans. Samkomulagið er ekki betra en svo, að aðrir nefndarmenn leggja mikla áherzlu á, að kennslueftirlitið sé þegar upp tekið um land allt. Er það sýnilegt, hversu óviðfelldið það er að undanskilja vissan hluta landsins, þegar þetta eftirlit er upp tekið annarsstaðar. Er ég að vísu þakklátur hv. 1. þm. Reykv. fyrir að vilja fallast á kennslueftirlitið til sveita, en ég get ekki komið auga á nein skynsamleg rök fyrir því, að láta það frestast í nokkur ár, að það taki einnig til kaupstaðanna. Því að vitanlega getur þess ekki orðið langt að bíða, að ein lög verði látin gilda um allt land að þessu leyti, ef inn á þá braut verður gengið, sem hér er farið fram á. Því vil ég fara þess á leit við hv. deild, að hún felli 1. brtt.hv.þm. Einnig vil ég leggja til, að síðari till.hv.þm. verði felld. Hún hefir allmikinn aukinn kostnað í för með sér, en lítið, sem vinnst við hana. Í frv. er farið fram á að breyta eftirliti ríkisins með kennslunni á þann hátt, að í stað prófdómendanna, sem stjórnarráðið skipar nú, komi kennslueftirlit það, er frv. talar um. Eins og frv. er úr garði gert, leggur það engar nýjar fjárhagsbyrðar á ríkissjóð, heldur er farið fram á breytta skipun á notkun peninganna. Eftirlitsmennirnir samkv. frv. eiga að framkvæma þau próf, sem fræðslumálastjórinn fyrirskipar. Það er einnig tilgangurinn með þessu frv. að draga úr þeim prófum, sem nú eru haldin, einkum prófum yngri barna. Í þá átt er stefnt víða um lönd. Og ef þetta frv. gengur í gegn, þá munu vorpróf breytast með ýmsum hætti á ýmsum stöðum og verða leyfð allmikil frábrigði frá því, sem er. Þrátt fyrir þetta er alls ekki tilætlunin, að lokapróf barnafræðslunnar hverfi. Þau verða haldin með sama hætti og er. Sá kostnaður, sem kæmi til að leggjast á sveitarsjóði og bæjarsjóði vegna þeirra vorprófa, sem haldast mundu, yrði töluvert minni en verið hefir undanfarið af þeim prófdómarastörfum, sem framkvæmd hafa verið. Ég hygg þess vegna, að það sé sjálfsagður hlutur, fyrst ríkið breytir eftirliti sínu, að þá flytji það sína greiðslu yfir til hins nýja eftirlits. Og þar sem vorprófin verða hér eftir aðallega haldin fyrir skólahéruðin, liggur næst, að héruðin greiði sjálf fyrir þau próf. Þau munu þá líka reyna að sjá um, að sá kostnaður verði ekki ýkjamikill. Ég skal geta þess, að það má enginn skilja mig svo, að þær till., sem fluttar hafa verið til breytinga, séu slík höfuðatriði, að allt standi og falli með þeim. Ég mælist aðeins til, að þær verði felldar, þó að mér detti ekki í hug að segja, að allt málið sé ónýtt, ef þær verða samþ.

Frsm. (Jón Baldvinsson) Ég átti von á, að það gætu orðið friðsamlegar umr. um þetta mál nú, þar sem það hefir verið svo oft áður rætt hér í deildinni. En mér fannst hæstv. ráðh. vera í hálfgerðum ófriðarhug, þegar hann var að tala um, að við nm. hefðum slegið á þá framréttu hönd, sem hann hafði rétt til sátta í þessu máli. En eins og ég sýndi fram á í framsöguræðu minni, höfum við klipið allmikið af hinum upphaflegu kröfum. Og þó fram komi einhver samkomulagstill., eru alltaf einhver takmörk fyrir því, hvað mikið hægt er að slá af kröfunum. Það er ekki við því að búast, að konur vilji eyða tímanum í ljósmæðranám og binda sig svo við að vera alltaf til taks, nema þær fái það sæmilega launað. Og þess vegna vantar nú ljósmæður svo víða. En hæstv. ráðh. vill ekkert sjá, nema sínar eigin till. Mér finnst við hafa farið svo vægilega í sakirnar í okkar till., að hann megi sjálfum sér um kenna, ef umr. verða ekki friðsamlegar. Það er ekki rétt hjá hæstv. ráðh., að ég hafi kannazt við, að lítill munur væri á frv. hans og till.n. gagnvart lægst launuðu ljósmæðrunum. Hana gleymir því, að eftir hans frv. eru launaflokkarnir þrír: einn í umdæmum með innan við 300 íbúa, annar í umdæmum, sem hafa yfir 300 íbúa, og þriðji í kaupstöðum. Ég sagði, að litlu munaði á launum miðflokksins eftir frv. ráðh. og till. okkar, en hjá lægst launaða flokknum munar það talsvert miklu, og sá flokkur er stærstur og hefir mesta þörf fyrir launahækkun. Hæstv. ráðh. sagði ekki tiltökumál, þó aðrar tölur væru í frv. sína en till. okkar, úr því á annað borð væri ágreiningur um málið. En það, sem ég vildi fá að vita, var það, hvers vegna hann setti í frv. orðin: „þó mega launin án dýrtíðaruppbótar aldrei fara fram úr 1.500 kr.“ Mér finnst þetta ákvæði alls ekki hafa neina þýðingu. Ég vil ekki gera þær getsakir, að það sé sett í blekkingarskyni, svo launin sýnist geta orðið hærri en þau nokkurntíma verða. En þetta hlýtur þá líka að vera einhver villa; það er líkast því, að einhversstaðar vantaði í orð, sem gerðu það mögulegt, að launin kæmust svona hátt. Hæstv. ráðh. er enn með þær fullyrðingar, að umkvartanir ljósmæðra utan af landi séu þagnaðar. Þessu má auðvitað slá fram, en það er í meira lagi léleg röksemd, einkum þegar hægt er að leggja fram skjöl, sem benda í gagnstæða átt, þó vitanlega sé aldrei hægt að sanna fullkomlega, hvort þetta eða hitt sé skrifað algerlega af eigin hvötum bréfritaranna. Ég ætla nú, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp bréf frá ljósmæðrum í Mýra- og Borgarfjarðarsýslu. Það hljóðar svo: „Vér undirritaðar ljósmæður í Mýra- og Borgarfjarðarsýslu leyfum oss hér með að skora á háttvirta stjórn „Ljósmæðrafélags Íslands“, að hún sjái um, að lagt verði fyrir næsta Alþingi frumvarp það til l. um launakjör ljósmæðra, sem lá fyrir síðasta Alþingi, að því þó breyttu, að sýslusjóði sé gert að skyldu að greiða dýrtíðaruppbót á hálf launin. Í septembermánuði 1929. Virðingarfyllst“. (Undirskriftir 9 ljósmæðra). Ég hefi annað svipað bréf úr Barðastrandarsýslu; ég nenni ekki að vera að lesa það upp, en það sýnir, að þessar kröfur koma víðar fram. Ég ætla að lesa bréf frá oddvita vestan úr Ísafjarðarsýslu, sem ég hefi undir höndum, með leyfi hæstv. forseta: „Þrátt fyrir fulla viðleitni og margítrekaðar tilraunir hreppsnefndar Ögurhrepps til þess að útvega ljósmóður í umdæmi hreppsins, sem hefir verið laust til umsóknar síðastliðin þrjú ár og auglýst, hefir nefndinni ekki tekizt að fá ljósmóður til að gegna þessu starfi. Hinsvegar hefir nefndin og hreppsbúar orðið að hlíta því vandræða ástandi, að verða að semja við ljósmæður tveggja næstliggjandi hreppa um að gegna starfi þessu fyrir sérstaka borgun úr hreppssjóði, og hafa þær annazt störf þessi, sín í hvorum helming Ögurhrepps. Nú á síðastliðnu hausti flutti ljósmóðirin úr Reykjarfjarðarhreppi burt þaðan úr hreppnum, en það er annar næsti hreppur við Ögurhrepp, svo báðir þessir hreppar eru nú ljósmóðurlausir; en ljósmóðir Súðavíkurhrepps hefir fyrir beiðni hreppsnefndar Ögurhrepps tekið að sér að gegna ljósmóðurstörfum hér í hreppnum, að svo miklu leyti, sem henni væri mögulegt. Ástand þetta í þessu efni má fyllilega telja vandræða ástand, þegar tillit er tekið til þeirra vegalengda, sem hér er um að ræða fyrir hlutaðeigendur, sem á ljósmóður þurfa að halda, og sem eru oft ófærar bæði á sjó og landi að vetrinum til. Eins og það líka oft getur komið fyrir, að ljósmóðir þessi, anna vegna, geti ekki farið úr umdæmi sínu hingað í hrepp, enda þó veður hamli ekki...... Ennfremur skal ég í sambandi við þetta erindi til félagsins taka það fram, að hreppsnefnd Ögurhrepps myndi greiða þeirri ljósmóður, er félagið kynni að geta útvegað, einhver viðbótarlaun úr hreppssjóði, þar til kjör ljósmæðra frá hálfu þess opinbera verða bætt frekar hvað föst laun snertir, sem hlýtur að eiga sér stað von bráðar. Vænti svars frá heiðruðu félagi yðar þessu viðvíkjandi hið fyrsta“. Ég las ekki bréfið allt. Oddvitinn snýr sér til Ljósmæðrafélagsins og spyr, hvort það sjái enga leið til að útvega ljósmóður. Þetta sýnir, hvílíka örðugleika hlutaðeigendur hafa við að stríða vegna þeirra kjara, sem ljósmæður hafa nú, og að þeir telja sjálfsagt, að þau séu bætt hið fyrsta. Hæstv. ráðh. er alltaf að staglast á samræmi í launakjörum. Ég veit svo sem, hvað þetta samræmi þýðir. Það eru hreppstjórar og aftur hreppstjórar, sem bera á saman við. Laun ljósmæðra eru ekki sambærileg við laun neinna annara af föstum starfsmönnum ríkisins. Ég veit, að t. d. póst- og símamönnum er illa launað, en kjör þeirra eru þó skárri. Ljósmæðurnar í sveitum fá eiginlega engin laun; þetta er bara dálítil þóknun fyrir að vera alltaf viðbúin, hvenær sem kallað er. Hæstv. ráðh. minnist á sannanir í þessu máli. Ég held betra hefði nú verið fyrir hann að vera ekki að lýsa eftir þeim.

Eru ekki sannanir alltaf góðar?

. Þær eru góðar fyrir þann, sem ber þær fram, til að staðfesta orð sín. Það hefir mikið verið deilt um, hvað margar ljósmæður vantaði á landinu.  Fjhn. sendi öllum héraðslæknum á landinu símskeyti og spurði þá, hvort vantaði ljósmæður í umdæmi þeirra. Til þess að öll gögn sjáist, skal ég lesa eftirrit af skeytinu, með leyfi hæstv. forseta. „Vantar ljósmæður í hérað yðar, símsvar hve margar. - Fjárhagsnefnd Ed.“ Þessu skeyti hafa þeir allir svarað, og ætla ég að lesa upp svörin. Byrja ég þá á svari. fyrrv. héraðslæknis í Flateyjarhéraði, sem fyrir hinar vísu ráðstafanir stj. situr nú suður í Grindavík. „Vantar 1 ljósmóður Flateyjarhérað. - Kaldalóns“. Frá Hafnarfirði kom svo hljóðandi svar: „Vantar eina ljósmóður í Garða Bessastaðahreppi. - Héraðslæknir“. Frá Stykkishólmi: „Vantar 2 ljósmæður í héraðið. - Héraðslæknir“. Frá Húsavík: „Vantar eina ljósmóður í vor. - Héraðslæknir“. Frá Ísafirði: „Vantar yfirsetukonu þann hluta héraðs míns, sem er í Ögurhreppi. Súðavíkur-yfirsetukona gegnir Ögurhreppi; fyrir því Súðavíkurhreppur tímum saman yfirsetukonulaus. - Héraðslæknir“. Frá Hjaltastað: „Vantar 2 ljósmæður í héraðið. - Héraðslæknir“. Frá Fáskrúðsfirði: „Héraðið tvö umdæmi, annað vantar yfirsetukonu. - Héraðslæknir“. Frá Hofsósi: „Vantar eina ljósmóður, ólærð sett. - Héraðslæknir“. Frá Blönduósi: „Vantar 2 ljósmæður. - Héraðslæknir“. Frá Dalvík: „Eitt umdæmi af fjórum vantað ljósmóður mörg ár, öðru sagt lausu fyrsta júlí næstkomandi, engin fengizt í staðinn. - Héraðslæknir Svarfdælahéraðs“. Frá Akureyri: „Þrjár ljósmæður vantar. - Héraðslæknir“. Frá Hesteyri: „Sem stendur vantar eina. - Héraðslæknir“. Frá Eyrarbakka: „Vantar eina ljósmóður. - Gísli Pétursson“. Frá Seyðisfirði: „Vantar eina ljósmóður í Loðmundarfjörð. - Héraðslæknir“. Frá Breiðabólsstað: „Ljósmóður vantar í eitt umdæmi. – Héraðslæknir Síðuhéraðs“. Frá Hvammstanga: „Vantar ljósmóður eitt umdæmi Bæjarhreppi Strandasýslu. - Héraðslæknir Hvammstanga“. Frá Flateyri: „Vantar eina ljósmóður, ófáanleg. - Héraðslæknir“. Frá Bíldudal: „Vantar eina ljósmóður. - Læknir“. Frá Mosfelli: Tvær ljósmæður vantar. - Héraðslæknir Grímsneshéraðs“. Frá Arngerðareyri: „Vantar eina. - Héraðslæknir“. Frá Brekku í Fljótsdal: „Hér vantar 2 yfirsetukonur. - Héraðslæknir Fljótsdalshéraðs“. Frá Vík í Mýrdal: „Vantar eina ljósmóður í héraðið“. –Héraðslæknir“. Héraðslæknir Ólafsvíkurhéraðs svarar þannig: . „Út af fyrirspurn yðar viðvíkjandi því, hvort öll yfirsetukvennaumdæmi í Ólafsvíkurhéraði séu skipuð ljósmæðrum, skal yður hér með tjáð, að sem stendur er eitt óskipað, og líklegt að annað losni á komandi vori. - p. t. Alþingi, 29. jan. 1930. H. Steinsson“. Frá Brekku á Barðaströnd er svarað: „Eina ljósmóður vantar í Reykhólahérað. - Héraðslæknirinn“. Frá Kópaskeri: „Ef núverandi lærlingar koma úr skóla, nógar ljósmæður“. - Héraðslæknir“. Héraðslæknir Sauðárkrókshéraðs svarar þannig: „Eins og stendur er ekkert ljósmóðurumdæmi óskipað í Sauðárkrókshéraði. En í einu ljósmóðurumdæmi héraðsins gegnir ennþá ljósmóðir, sem strangt tekið ekki er til þess fær, vegna aldurs og lasleika. Má telja til þess þær orsakir, að þessi aldraða ljósmóðir nýtur trausts og að ekki hefir hin síðustu 2 árin fengizt nein álitleg kona til að læra ljósmóðurfræði og setjast þar að. - Alþingi, 30. jan. 1930. Jónas Kristjánsson“. Þetta eru nú plöggin, sem fjhn. hefir fram að leggja, og ég verð að telja þau sterkar sannanir fyrir okkar málsstað. Engir vita betur um þetta en héraðslæknarnir, en samkv. skýrslu þeirra vantar 31 ljósmóður. Þó er það ekki talið með, að í vor verða nokkur umdæmi laus og vandkvæði talin á að fá yfirsetukonur í þau. Þessar sannanir eru svo sterkar, að þær hljóta að taka af allan vafa um, að það er rétt, sem haldið hefir verið fram á undanförnum þingum, að 30 ljósmæður vantar í landinu. Það er býsna undarlegt, að einmitt í kjördæmi hæstv. ráðh. skuli ljósmæðraskorturirn gera mest vart við sig. En hæstv. ráðh. fullyrðir engu að síður, að ekki vanti margar ljósmæður. Ég ætla að lesa upp skeytið frá héraðslækninum á Siglufirði, af því að það er sérstaklega eftirtektarvert fyrir hæstv. ráðh. og hans flokk. Það hljóðar svona: „Síðastliðnu ári fæddust hér samtals 55 börn, tala fæddra hér í Siglufirði hefir aldrei náð 60 stop. Að vísu mjög erfið ferðalög á úlfsdali og í Héðinsfjörð stop en sú venja mun vera að komast á að vanfærar konur láti flytja sig af þessum útkjálkum til kaupstaðarins þá er þeim þykir hæfilegt og næst í góð veður og ala svo börn sín hér þar sem hægurinn er hjá að ná í flýti bæði yfirsetukonu og lækni stop Hér eru 2 vinnandi læknar og hefir það eitt sinn komið fyrir að yfirsetukonur og læknarnir báðir hvert um sig hafa orðið að sitja yfir fæðingu sömu nóttina stop en slíkt er undantekning stop Álít því í bili óþarft að bæta við annari ljósmóður“. - 

Magnús Jónsson Þetta mál er nú svo einfalt, að ekki er ástæða til að ræða lengi um það fram og aftur. En mér virtist það ekki alveg rétt hjá hv.þm. V.-Ísf., að spá því, að þetta eftirlit, sem hér er farið fram á, hljóti endilega að komast á í kaupstöðum og sveitum um allt land, þó að mínar till. verði samþ. Því að það er alveg rétt, eins og hann sagði, að þessir eftirlitsmenn eru í raun og veru hliðstæðir skólastjórum í kaupstöðum. Þeir eru, eins og hann orðaði það, nokkurskonar skólastjórar fyrir þessa smáskóla, þar sem aðeins starfar einn kennari á hverjum stað. En þar, sem skólastjóri er til í kaupstað, er mér ómögulegt að skilja, að heppilegra sé, að einn af kennurum úr þessum skólum yrði skipaður til að hafa eftirlit með honum. Ég skil ekki, að það yrði neitt fullkomnara eftirlit en að láta skólastjóra gefa sína skýrslu til fræðslumálastjóra. Till. mínar stefna alls ekki að því að draga úr eftirliti eða gera það ófullkomnara. Það er ekki farið fram á annað en að spara sér gersamlega óþarft starf, þar sem þetta yrði ekki betur af hendi leyst hjá eftirlitskennurum en skólastjórum. Þetta er þess vegna ekki að þumbast á móti því, að einhver umbót sé gerð. Ég er að vísu ekki svo sannfærður um, að þetta frv. sé brýn nauðsyn. En ég get samþ., að það stefni sennilega í rétta átt, og skal því fallast á, að rétt sé að samþykkja frv. En ég vil ekki stíga þau skref, sem sýnast óþörf, og þess vegna mæltist ég eindregið til, að hv. d. samþykkti fyrri brtt. mína. Ég skal fúslega kannast við, að síðari brtt. getur orkað tvímælis. Hún er um það, að fella niður ákvæðið, að kostnað við vorpróf skuli greiða úr sveitarsjóði. Ég hefi meira að segja borið þessa brtt. fram bara til þess að sýna enn einu sinni, hvað ég tel það fánýtan sparnað að spara gjöld úr ríkissjóði og leggja þau á sömu gjaldendur aftur í öðru formi. En hitt get ég miklu frekar skilið, þegar hv.þm. V.-Ísf. lætur þá skýringu fylgja, að hann sé með þessu að brugga prófunum hálfgerð banaráð. Þá verðum við sammála. Því að það mun fara svo, að þessi próf verða ekki framkvæmd nema á nokkrum stöðum. Annars vildi ég, að hér eftir yrði reynt að haga svo til, að þessir eftirlitsmenn væru látnir framkvæma próf, sem halda þarf, svo að þessi aukakostnaður gengi að nokkru leyti til að standa straum af prófunum eins og áður. Af því að þetta er svo einfalt mál, skal ég ekki þreyta hv. d. á lengri ræðu.

Pétur Ottesen Ég hefi því miður ekki haft tíma til að athuga þetta frv. sem skyldi. Ég út af ákvæðunum í 6. og 7. gr. um að skipa sérstaka eftirlitsmenn með barnaskólum, bæði í kaupstöðum og sveitum, verð ég að segja, að mér finnst geta orkað töluverðs tvímælis, hvort þetta er heppilegasta leiðin. Mér fyndist t. d. vel mega komast af með það í sveitum, ef nauðsyn þykir á annað borð að setja fullkomnara eftirlit með fræðslu en nú er, að fela það viðkomandi sóknarpresti. Ef sú skýrsla, sem barnakennarar senda fræðslumálastjóra til álits og athugunar, dugir ekki og nauðsyn þykir að herða eftirlitið með þessum hlutum, fyndist mér það vel samrýmanlegt við önnur störf sveitapresta að fela þeim þessa umsjón. Eins og menn kannast við, hafa þeir átt drjúgan og góðan þátt áður fyrr í fræðslu barna í sveitum, og það er jafnframt kunnugt, að þeim ber skylda til að fara tvær húsvitjunarferðir á ári um sóknir sínar, til þess m. a. að líta eftir fræðslu barna. Ætla má, að þeir inni þessa skyldu af hendi svo sem lög standa til. Eftirlit með barnafræðslunni, að öðru leyti en því að búa börn undir fermingu, fer nú meira og minna fyrir ofan garð og neðan hjá þeim nú orðið, og stafar það sjálfsagt mikið af því, að þeir álíta, að fræðslu barna sé nú svo fyrir komið, að sér beri ekki skylda til að grípa fram í þau mál. Mér finnst vel samrýmanlegt við störf sveitapresta að fela þeim þetta eftirlit og láta þá gefa fræðslumálastjóra skýrslu um fræðslu og kennslu á hverjum stað. Með þessu mætti spara ríkissjóði nokkurn hluta af þeim kostnaði, sem hér er gert ráð fyrir. Hann er reiknaður 15 þús. kr. á ári samkv. þessu frv. Og þegar fram líða stundir, má gera ráð fyrir, að hann fari nokkuð fram úr þessu í samræmi við það, sem annars er venjulegt um kostnað við ýmsa starfsemi í þarfir þess opinbera. Og ef þetta eftirlit í kaupstöðum verður fellt niður úr frv., eins. og hv. 1. þm. Reykv. hefir fært rök fyrir, að rétt sé að gera, þá finnst mér hægt að framkvæma eftirlitið í sveitum nokkurn veginn vel án þess að stofna til sérstaks kostnaðar. Þá er um kostnað út af prófum. Ég mun fyrir mitt leyti greiða þeim till.atkv. mitt, sem fram hafa komið frá hv. 1. þm. Reykv. Ég sé ekki, að það sé rétt að láta þetta koma á sveitarsjóði. Það hvílir ærinn kostnaður á sveitarsjóðunum vegna þessara mála, og allir vita, að því harðar sem gengið er að borgurum landsins um skattgreiðslur til ríkissjóðs, því erfiðara eiga þeir með að greiða til bæjar- og sveitarsjóða. Og ég hygg, að allir séu sammála um, að töluvert hart sé gengið eftir sköttum til ríkissjóðs, þegar þeir nema eins og nú 15 millj. króna. Það er ekki tími til að koma með brtt. um þessi efni nú við 2. umr., en þá er að hugsa til þess fyrir hina þriðju.

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Önnur brtt.hv. 1. þm. Reykv. er um það, að niðurlag 7. gr. falli niður, en það hljóðar svo: „Kostnaður, sem að prófum leiðir, greiðist hér eftir úr sveitar- eða bæjarsjóði, enda skulu skólanefndir skipa prófdómendur“. Með því að fella niður þessi orð ætlast flm.till. til, að ríkissjóður greiði hér eftir sem hingað til kostnað af vorprófum. Út af þessu vildi ég benda á, að ef frv. verður að lögum, þá mun það sjálfsagt fara svo, að kostnaðurinn við vorpróf lækkar talsvert mikið, þar sem svo er ákveðið, að skólanefnd skuli skipa prófdómara. Hingað til hafa prófdómarar verið skipaðir fyrir allstórt svæði og ferðakostnaður þeirra því orðið talsverður, en hann mun nú að sjálfsögðu mikið minnka. Ég held, að hér sé um fremur lítilfjörlegt atriði að ræða. En svo nær þessi till. ekki tilgangi sínum, þó samþ. yrði, því þá stendur eftir sem áður í gr., að launagreiðslur úr ríkissjóði til prófdómenda skuli falla niður. Og hver á þá að greiða þeim? Till. er því tæplega frambærileg. Hv. þm. Borgf. minntist á, að réttara væri að fela prestunum þetta eftirlit. Um það geta náttúrlega verið skiptar skoðanir. En þá er á að líta, að verk prestanna er töluvert annað, og þeir hafa ekki neina sérstaka aðstöðu til þessa starfs né hvöt til að kynna sér framfarir í kennslumálum. Og ég álít, að starf þeirra eftirlitsmanna, sem frv. gerir ráð fyrir, eigi ekki einungis að vera að líta eftir í skólum og prófa, heldur eigi þeir engu síður að vera til að leiðbeina hinum einstöku kennurum. Og það er alveg víst, að ef færustu kennarar í hverju héraði eru til þess settir að hafa þetta eftirlit, getur af þeirri leiðbeiningu orðið feikimikið gagn, einkum þó ef þeim kennurum er gefin aðstaða til þess að kynna sér nýjungar í fræðslumálum og kennsluaðferðum, eins og vitanlega er nauðsynlegt. Því að á það er að líta, að kennarar úti um sveitir, oft í afskekktum byggðum, verða að vinna þar fyrir mjög lágu kaupi og þurfa auðvitað að nota sumarið til að vinna fyrir sér, og þeir hafa því mjög lítinn tíma til að fylgjast með því, sem er að gerast í þeirra starfi. Þeim veitir sannarlega ekki af, þó að til séu menn, sem heimsækja þá annað slagið, gefa þeim heppileg ráð, örva áhuga þeirra og geta leyst úr einhverjum spurningum þeirra. Þó að svo væri áður og fram á okkar daga, að prestarnir hefðu aðalumsjón með fræðslu barna, held ég, að sá tími sé liðinn nú, að það sé heppilegt. Það má benda á í þessu sambandi, að sú stefna er uppi nú að fækka prestum frekar en orðið er, og ég tel víst, að það verði niðurstaðan. Við það eykst vitanlega starf hvers einstaks prests svo, að ekki er fært að ætla þeim að bæta við sig nýju starfi. Um það, hvort ákvæði þessa frv. um eftirlitskennara eigi aðeins að vera fyrir sveitirnar, eða kaupstaði líka, skal ég ekkert segja, því að hv.þm. V.-Ísf. hefir algerlega tekið af mér ómakið hvað það snertir.

Hannes Jónsson Það var hv. 2. þm. Eyf., sem talaði um þessa barnaskólakennara, sem væru svo illa launaðir, að þeim mundi ekki veita af að fá einhverja eftirlitsmenn til þess að fræða þá á því, hvernig þeir ættu að haga kennslu sinni. Ég hefði nú haldið, að þeir þyrftu ekki að barma sér lengur um laun barnakennaranna. A. m. k. skildist mér, að hv.þm. V.-Ísf. gæfi nokkurskonar allsherjar loforð fyrir þeirra hönd, að slíkar kvartanir mundu ekki koma fram á næstunni. Þá kemur mér það einkennilega fyrir sjónir, að í sama þingi er farið að kvarta um, að launin séu svo afskaplega lág, að þeim veiti ekki af að fá kennara heim til sin til að kenna þeim sjálfum, svo að þeir séu færir um að halda áfram barnakennslu. Nú er það svo, að þeir eiga ekki að þurfa að nota sumartímann til að vinna aðallega fyrir sér; launin eiga helzt að vera svo há. Það er annars skemmtilegur skollaleikur, sem barnaskólapostularnir leika hér í deildinni. Þeir kunna vel að taka aftur með annari hendinni það, sem gefið var með hinni. Þegar talað var um launahækkun barnakennara, átti að bjarga sveitunum með henni. Nú á að bæta á kostnaðinn hjá þeim aftur með þessu frv. Mér finnst þegar komið nokkurn veginn nóg af slíku, svo að réttast væri að bíða nú með það dálítinn tíma. Ég sé annars ekki, betur en að hv. 2. þm. Eyf. haldi, að þetta séu einhverjir óskaplegir fáráðlingar og fávitar, þessir kennarar í sveitunum, þeir þurfi að fá einhverja fræðslu. Hann sýnist halda, að þessir menn, sem eru nýkomnir frá prófi í Reykjavík og ættu að vera fyllilega færir um að inna þetta starf af hendi, þeir séu svo mikil börn, að þeir viti ekki, hvaða starf þeir eru að taka að sér. Þeir ættu þó að vera búnir að fá sæmilega undirstöðumenntun. En ég býst við, að ekki líði á löngu, áður en nauðsynlegt þykir, að þeir séu 5.–10. hvert ár í Reykjavík til þess að taka við öllum þeim nýjungum, sem forkólfar barnafræðslunnar láta sér í hug detta. Ég er að reyna að bera fram brtt. í þessu máli. En mér virtist allt of langt gengið í því að auka kostnað, sem áreiðanlega er hægt að komast af án. Ég held, að prófdómarastarf presta hafi tekizt vel og sé alls ekkert út á það að setja. Vitanlega má segja, að ástæðulaust sé að hlaða þessu á prestana. En hér kemur það sama til greina og oft áður, að það er réttara að láta starfsmenn ríkisins hafa nóg að gera og taka þá heldur tillit til þess í launum þeirra. Ég skil ekki þá ósamkvæmni, sem ríkjandi er hjá þingmönnum, þegar verið er að tala um launagreiðslur. Þá virðast mér allir vera sammála um það, að sameina í einn stað sem mest af skyldum störfum og launa þá heldur betur. En þess á milli er verið að pota inn nýjum starfsmönnum hjá þjóðinni, vitanlega með lágum launum fyrst. En brátt dregur til hins sama, að þau verða hækkuð, svo að blessaðir mennirnir geti lifað á þeim.

Ásgeir Ásgeirsson Ég þarf litlu að bæta við það, sem hv.frsm. meiri hl. hefir sagt, og ræðu síðasta ræðumanns ætla ég ekki að svara nema örfáum orðum. Fyrst því, að ég hafi gefið allsherjar loforð um, að kennaralaun skyldu ekki hækka frá því, sem samþ. hafi verið á þessu þingi. Þetta er gamall útúrsnúningur, sem ekki þyrfti að endurtaka nú. Ég hefi aðeins sagt, að ef afgr. yrði frv., sem ég bar fram hér í d., og nú er í Ed., þá byggist ég við, að kjör barnakennara yrðu þannig, að hv.þm. V.-Húnv. verði miklu hægara að standa á móti frekari hækkun. Og ég spái, að honum takist það um töluverðan tíma. Um það, að kennarar séu einhverjir óskaplegir fáráðlingar, svo að það þurfi að kenna þeim að kenna, mönnum, sem nýkomnir eru frá prófborðinu, skal ég segja hv.þm., að meiri hluti af farkennurum í sveit hefir ekkert kennarapróf. Svo hafa launakjör verið, að ekki hafa fengizt menn, sem hafa viljað leggja í nokkurn kostnað til undirbúnings þessa starfs. Meiri hluti sveita hefir orðið að notast við menn, sem eitthvað hafa lært í unglingaskólum, stúlkur úr kvennaskólum, og jafnvel menn, sem hafa ekki tekið annað en fullnaðarpróf barna á sínum tíma. Svona hafa launakjörin verið. Jafnvel þó að allir farkennarar hefðu ekki tekið kennarapróf, þá er þetta algerlega óþörf skapharka og illska hjá hv.þm. V.-Húnv. í garð kennaranna, að tala um þá sem fáráðlinga, er alltaf þurfi að uppfræða í starfi sínu. - Ég get upplýst hv.þm. um það, að í öðrum menningarlöndum eru eftirlitsmenn, sem hafa ekkert annað hlutverk en að líta eftir og leiðbeina kennurum, sem eru menntaðri og fullkomnari en hægt er að gera sér vonir um, að kennarar séu hér á landi. Það er ekki af því, að hv.þm. hafi nein rök fram að bera í þessum efnum, heldur stafar þessi framkoma aðeins af þörf hans til þess að hreyta ónotum til kennarastéttarinnar. Ég mun svo ekki svara honum aftur, og þó að hann taki til máls aftur, þá má hann mín vegna hafa síðasta orðið. Um hitt atriðið, að prestarnir séu látnir hafa þetta eftirlit á hendi samhliða prófdómarastarfinu, endurgjaldslaust, er það að segja, að þetta er gömul till. og úr gildi gengin, því að samkv. lögum, sem Jón Magnússon bar fram 1926, var þessari kvöð létt af prestunum og á nú að greiða prófdómurum laun úr ríkissjóði. Ýmsir prestar mundu verða stirðir til þessara starfa, og kostnaðurinn jafnmikill og áður. Ég mun ekki fara um þetta fleiri orðum að sinni, ef ekki koma fram fleiri brtt, við frv., en held mér við þá ósk, að þær brtt., sem fram eru komnar á þskj. 189, verði felldar.

1) Með svofelldri grg.: Það er ekki skemmtilegt, að fundir séu háðir án dagskrár, og þar eð engin dagskrá liggur fyrir þessum fundi, þá vil ég vera laus við að greiða atkv. um mál, sem ég þekki ekki til, og efast ég um, að slíkt fundahald sé löglegt. Ég greiði því ekki atkv.

Forseti (BSv): Það var skýrt frá því á næsta fundi á undan þessum, að það mundi liggja lítið eftir þessa d. í dag, ef fleiri mál yrðu ekki tekin fyrir, þar sem aðalmál fyrri fundarins var tekið af dagskrá. En tími vannst ekki til að prenta dagskrá fyrir þennan fund.

Flm. (Ásgeir Ásgeirsson) Ég hélt, að það væri venja að leita álits flm., áður en mál eru tekin af dagskrá. Þótt það hafi nú ekki verið gert hér, vil ég lýsa yfir því, að við föllumst á, að málinu sé frestað nú, ef hæstv. forseti vill lofa því, að láta það koma fyrir fyrst mála næstk. mánudag.

Héðinn Valdimarsson Ég vil leyfa mér að beina þeirri spurningu til hæstv. forseta, hvers vegna þetta frv. hefir verið tekið svo fljótt á dagskrá, en annað frv. um svipað efni frá mér o. fl. fæst ekki tekið til umr., og er þó miklu lengra síðan það kom fram.

Forseti (BSv): Ástæðan til, að frv. hv. 2. þm. Reykv. hefir ekki enn komið til umr., er einkum sú, að engin rödd hefir komið fram um það, hvorki frá hv.flm. né öðrum, að þessu máli þyrfti að hraða. Skilst mér, að samþykkt þessa frv. byggist á því, að fram nái að ganga frv. það um Íslandsbanka, sem nú liggur fyrir hv.Ed. Hinsvegar miðast samþykkt frv. hv.þm. V.-Ísf. og meðflm. hans við það, að frv., sem er fyrir hv.Ed., falli úr sögunni. Vænti ég því, að hv.þdm. skiljist, hvers vegna frv. hv.þm. V.-Ísf. er tekið fyrr á dagskrá. En til þess að gera nú öllum jafnhátt undir höfði, skal ég taka bæði frv. á dagskrá fyrst mála á mánudag.

Héðinn Valdimarsson Ég æski þess, að okkar frv. verði á undan hinu á dagskránni.

Pétur Ottesen Ég hafði nú frekar búizt við, að frv. þetta gengi hér gegnum þrjár umr. í dag heldur en að það yrði tekið út af dagskrá. En svo er nú komið sem komið er um það, og vegna þess, hve lítið er liðið af venjulegum fundartíma, vil ég mælast til þess við hæstv. forseta, að hann hafi annan fund þegar að þessum loknum og taki þar fyrir einhver þeirra mörgu mála, er nú bíða afgreiðslu í hv. deild.

Forseti (BSv): Þessi aths. hv.þm. Borgf. er fyllilega réttmæt, og hafði ég þegar ákveðið, að annar fundur skyldi haldinn í dag. Liggur dagskrá hans hér tilbúin.

Sigurður Eggerz Síðan ég bað um orðið, hafa hv.flm. lýst yfir því, að þeir sætti sig við, að málið sé tekið af dagskrá, og hæstv. forseti lofað að taka það fyrir á mánudag. Hefi ég því í rauninni lítið að segja, en vil aðeins leggja áherzlu á, að það verði þá tekið fyrir fyrst mála.

forseti (BSv): Ég skal geta þess, að fram hefir komið krafa frá hv.þm. V.-Ísf. um það, að frv. um Verzlunar- og útvegsbanka Íslands verði tekið á dagskrá á mánudag fyrst allra mála. Nú hafa flm. frv. um Útvegsbanka einnig krafizt þess, að það mál verði fyrsta mál á dagskrá á mánudag. Nú er vitanlega ekki hægt að verða við hvorumtveggja þessara tilmæla. Mér skilst, að Útvegsbankafrv. standi í allnánu sambandi við afdrif Íslandsbankafrv. í Ed. Hinsvegar gengur frv. um Verzlunar- og útvegsbanka í öfuga átt við Íslandsbankafrv., sem nú er í hv.Ed., og tel ég því réttara að taka það fyrr á dagskrá. Annars munu engin bein ákvæði vera til um slík tilfelli, en með hliðsjón af 41. gr. þingskapa vil ég þó bera þetta undir hv. d. í byrjun fundar, til þess að einskis réttur sé fyrir borð borinn.

Héðinn Valdimarsson Ég vil að vísu ekki hafa á móti því, að atkv. deildarinnar séu látin skera úr þessu atriði, enda get ég það ekki. En hitt þykir mér þó undarlegt, að okkar frv., sem beðið hefir miklu lengur, skuli vera tekið síðar á dagskrá. Það þykir mér ískyggilegt, ef taka á upp þá reglu, að meiri hl. ráði hver mál skuli tekin á dagskrá og í hverri röð. Fer þá að verða lítill réttur minni hl.

Ásgeir Ásgeirsson Það er að vísu rétt, að frv. okkar er síðar fram komið en frv. hv. 2. þm. Reykv. En það sannar þó ekki, að okkar frv. sé í raun og veru yngra, því að undirbúningur þess hófst snemma, en vitanlega var ekki hægt að bera það fram fyrr en að loknum þeim undirbúningi. Það þarf því engan að undra það, þótt okkar frv. sé fyrr tekið til umr., og eru engin rangindi í því fólgin. Það segir sig sjálft, að fyrst þarf að gera út um afdrif Íslandsbanka, áður en Útvegsbankafrv. er tekið til umr.

Héðinn Valdimarsson Ég vil minna hv.þm. V.-Ísf. á það, að þótt hans frv. verði fyrr tekið til umr. á næsta fundi heldur en okkar frv., þá er það þó engin fullnaðarafgreiðsla, því það á eftir að fara í gegnum 2 umr. hér í deildinni og svo í gegnum Ed. Og það er óvíst, hvort þessara mála verður hlutskarpara að lokum, þótt frv. hv.þm. V.-Ísf. verði með rangindum troðið fyrr á dagskrána á mánudaginn. Hvað undirbúningi þess frv. viðvíkur, þá hugsa ég, að ekki sé gott að ákveða, hvenær það hefir fæðzt í hugum hv.þm., svo að ef á að fara eftir því, þá býst ég við, að lengi geti orkað tvímælis um röð mála á dagskrám. Vitanlega er þingskjalstala frv. það eina, sem hægt er að hafa til hliðsjónar um þessa hluti.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Þetta frv. er komið hingað aftur frá Nd. Þar hefir verið gerð á því ein breyt. Eins og frv. var, þegar það fór héðan úr þessari d., þá var kjördagurinn ekki ákveðinn öðruvísi en þannig, að kosningar skyldu ekki fara fram fyrir 10. júlí. En Nd. hefir gert þá breyt., að kjördagur sé ákveðinn sunnud. 15. júní. Allshn. í þessari d. hefir haft frv. til meðferðar og athugað það, en ekki getað orðið sammála. Hefi ég því enga till. fram að bera fyrir hönd n. um frv. Nefndarmenn hafa því óbundnar hendur um atkvgr. á breyt. þeirri, sem gerð var á frv. í Nd. Nú liggja fyrir tvær brtt.; báðar við 1. gr., á þskj. 203 og 206. Brtt. á þskj. 203 er hrein brtt., en brtt. á þskj. 206 er aðeins viðaukatill. Eins og gefur að skilja, þá hefi ég, þegar svona er ástatt í n., ekkert meira um þetta mál að segja, en læt mér nægja að sýna með atkv. mínu afstöðu mína til frv., þegar að atkvgr. kemur.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég vil beina þeirri ósk til hv. d., að hún afgr. frv. eins og það er nú, svo að það verði að lögum nú þegar. Um brtt. á þskj. 203 vil ég segja það, að hún var felld með miklum atkvæðamun í Nd., og geri ég því ekki ráð fyrir, að Nd. muni fallast á hana. Annars ætla ég ekki að fara út í þær umr., sem voru í Nd.; ég geri ráð fyrir, að hv. dm. hafi fylgzt með þeim. En um brtt. á þskj. 206 vil ég geta þess, að hún er alveg óþörf. Ég vil lýsa því yfir frá stj., að það mun verða séð um það, að kosningin komi ekki í bága við messugerð á þessum degi og valdi ekki messufalli. Þannig mun þá nást sá tilgangur, sem er í þessari till.

Jón Þorláksson Ég flyt brtt. við þetta frv. á þskj. 203, þess efnis, að í staðinn fyrir að ákveðinn sé landskjörsdagur sunnud. 15. júní, eins og gert er í frv. eins og það liggur nú fyrir, komi laugardagur 14. júní. Ástæðurnar fyrir þessari brtt. eru ýmsar, og er þá fyrst sú, að ég kann ekki við, að innleidd sé sú venja, eða réttara sagt óvenja, að kosningar séu hafðar á sunnudegi, hvort sem það eru kosningar til Alþingis, sveitarstjórnar- eða bæjarstjórnarkosningar. Það hefir ekki heldur þótt ennþá samsvara hugsunarhætti Norðurlandaþjóðanna að gera það, enda hefir engin þeirra tekið það upp ennþá. En aðalástæða mín er sú, að þessi kjördagur er sérstaklega óhagkvæmur, allt að því óhafandi fyrir kaupstaðina, eins og helgidagalöggjöfin er nú. Eftir þeirri löggjöf má ekki setja kjörfund fyrr en kl. 3. Brtt. á þskj. 206 er því óþörf, því að hún tekur ekkert fram nema það, sem er í núgildandi lögum. Mér skildist á hæstv.forsrh., að stj. myndi haga kosningunum þannig, að þær færu ekki í bága við hámessu. Það er auðvitað hægt með því að hafa messu nógu snemma eða kjörfundinn seint, en ég get nú samt ekki séð, að stj. geti farið þar eftir öðru en gildandi lögum, en þau segja, að fund megi ekki setja fyrr en kl. 3, af því það er sunnudagur, en í fjölmennum kaupstöðum er allt of seint að setja kjörfund svo síðla dags. Og áður en almenningur getur komizt að kjörborðinu, verður annað að fara fram, sem tekur mikinn tíma í fjölmennum kjördæmum, en það er athugun og úrskurður á þeim atkv., sem greidd hafa verið utan kjördags, og í Reykjavík getur það tekið meira en 2 klst., og þá er orðið of áliðið að byrja á kosningum í slíku fjölmenni. Nú vilja menn e. t. v. segja: „Nóttin er nú björt, og má því halda kosningum áfram fram að miðnætti“. En það er nú svo, að margir vilja þá heldur taka á sig náðir, eins og von er, en verða að bíða eftir því, að geta komizt á kjörstaðinn. Þetta er mjög óþægilegt á allan hátt, og álít ég því mjög illa ráðið að taka sunnudaginn fyrir kjördag, því að eins og helgidagalöggjöfin er nú, má ekki byrja fyrr en kl. 3. Ég ætla ekki að taka fram fleiri ástæður fyrir þessari brtt., og ég held líka, að þýðingarlaust sé að hafa langar umr. um þetta; það er hvort sem er mikið áhugamál stjórnarflokkanna að hafa kosningar á sunnudegi. Ég geri ekki ráð fyrir að segja fleira; atkvæðin skera úr.

Jón Jónsson Það hafa komið fram sundurleitar skoðanir á þessu, annarsvegar frá hæstv.forsrh. og hinsvegar frá hv. 3. landsk., hvenær sé heppilegast og bezt að hafa kjörfund í þetta skipti. En það er augljóst, að fyrir sveitirnar er langheppilegast, að kjördagurinn sé á sunnudegi, fyrst kosið er um þetta leyti árs, því að það er svo lítið vinnutap.  Það hefir komið fyrir, að kjörfundir hafa staðið lengur en til kl. 12, en verði kosið á sunnudegi, mun það ganga betur. Þá eru menn ekki bundnir við nein verk og geta því þyrpzt á kjörstaðinn meira en verið hefir. Vona ég því, að það komi ekki að sök. En sveitunum er þetta allmikið hagræði, og þar sem kosið er á messudegi og svo hagar til víðast í sveitum, að kjörstaðir eru á kirkjustað, þá mundu menn fyrst vera við messu, og fer vel á því að hafa verið við guðsþjónustu, áður en menn ganga að kjörborði.

Jón Baldvinsson Hv. 6. landsk. lét í ljós þá skoðun, að það yrði ekki bagalegt fyrir kaupstaðina, þó að kjörfundur byrjaði eftir kl. 12, og jafnvel þó að hann byrjaði ekki fyrr en kl. 3. En ég verð nú að álíta, að ef kjörfundur er settur svo seint, verði engin leið að ljúka kosningum af, a. m. k. ekki hér í Reykjavík. Stundum hefir kjörfundur hér byrjað kl. 3, og þá hefir honum ekki verið lokið fyrr en kl. 12 á miðnætti, en þá hefir reyndar ekki verið um þingkosningu að ræða. En nú er að aðgæta það, að í kosningalögunum frá 1915 er það ákveðið, að kjörfund skuli setja á hádegi. Þetta ákvæði skilst mér, að gildi þrátt fyrir helgidagalöggjöfina, svo að kjörfund verði að setja kl. 12, en það er vitanlega í hendi stj. að færa til messu þennan dag, ef hún vill, og láta guðsþjónustu fara fram kl. 10– 12, svo að menn geti gengið til kosninga með það rétta hugarfar, sem mér virtist, að hv. 6. landsk. þætti nauðsynlegt, að menn hefðu, þegar þeir gengju að kjörborðinu. Það er mjög sennilegt, sem hv.þm. sagði, að sveitunum væri hentugast að hafa kjörfund á sunnudegi. Það er nú einu sinni svo, að alltaf er nóg að gera í sveitum. Menn kvarta undan fólksleysi, og því er það helzt ekki nema á helgidögum, að þeir geta fráskákað sér nokkuð. En um verkafólk í kaupstöðum er það að segja, að þótt það sé ekki alltaf í vinnu á virkum dögum, þá er það oft allan daginn að bíða eftir hvort það geti ekki fengið eitthvað að gera, og fer því ekki á kjörfund fyrr en eftir vinnutíma. Mér finnst því, að það sé rétt að hafa kjördag á sunnudegi í þetta sinn og sjá, hvernig það gefst. Það má vel vera, að rétt væri að hafa kjörfund alltaf á helgum dögum. Það er siður í Þýzkalandi, og ekki þykja þeir meiri guðníðingar en aðrar þjóðir. Svo er Þýzkaland heimkynni lúterskunnar, svo að okkur er engin minnkun í því að taka þá okkur til fyrirmyndar í þessu. Ég mun greiða atkv. með frv. eins og það kom frá Nd. Það má ekki fresta afgreiðslu frv., því að annars verður undirbúningi ekki lokið á réttum tíma.

Jón Jónsson Það er aðeins örlítil aths. við það, sem hv. 4. landsk. vék að, að það væri illt fyrir Reykjavík eða jafnvel ókleift að kjósa, ef ekki er byrjað fyrr en kl. 3. Ég get ekki fallizt á þetta, því að ég held, að það hafi verið venja hingað til, að almennar kosningar hafi ekki byrjað fyrr en kl. 12. En þetta er aðeins landskjör, og þá kjósa miklu færri en við kjördæmakosningar, og því hugsa ég sannast að segja, að þegar ekki kjósa fleiri menn en þetta, muni þeir eins vel geta lokið við kosninguna frá kl. 3–12 eins og hægt er að koma af kjördæmakosningum frá 12 –12. Þar að auki er hægt að hafa kjördeildirnar svo margar sem vill. Það mun því óhætt að fullyrða, að þetta kemur ekki að sök.

Frv. samþ. með 13:3 atkv. og afgr. til Ed.

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Ég hefi litlu að svara hv.þm. V.-Húnv., vegna þess að hv.þm. V.-Ísf. tók af mér ómakið og sýndi greinilega fram á það, að kennarar þurfa ekki að vera fáráðlingar, eins og hv.þm. gaf í skyn, þó að þeir hefðu þörf fyrir leiðbeiningar um kennsluaðferðir og nýjungar á þeim sviðum. Hv. þm. V.-Húnv. talaði um kennara, sem væru nýkomnir frá prófborðinu. Það er eins og hann haldi, að alltaf séu til nýir kennarar með prófi, en það er kunnugt, að margir af þeim, sem fást við barnakennslu, eru búnir að starfa að kennslu í mörg ár, og sumir hafa aldrei tekið kennarapróf. Í kennslumálunum koma fram breytingar með hverju ári, sem líður, og á sumum sviðum eru teknar upp áður óþekktar kennsluaðferðir. Þó að í þessari hv.þd. hafi nýlega verið samþ. frv. um nokkra launahækkun til farkennara, þá þarf enginn að láta sér koma til hugar að halda því fram, að kennararnir geti varið sumrinu til þess að auðga anda sinn og læra til viðbótar sínum fræðum. Þeir verða að nota sumrin, eftir sem áður, til þess að vinna fyrir sér og skylduliði sínu. Farkennaralaunin verða, eftir því sem til er ætlazt, ekki hærri en það, sem bændur, a. m. k. hér á Suðurlandi, verða að greiða fjármönnum í vetrarkaup. Og þeir menn, sem gegna fjárhirðingu að vetrinum fyrir þau kjör, munu telja sér þörf á að vinna líka yfir sumarið. Annars fór hv.þm. V.-Húnv. með ýmsar fjarstæður, sem ekki eru svaraverðar. Meðan það ástand helzt, sem nú er í þessum efnum, þá kemur það ekki til mála, að við höfum efni á að launa kennarastöður í sveitum svo, að launin fullnægi kennurunum til lífsuppeldis. Og meira að segja, þó að launauppbót sú, sem liggur fyrir þinginu, verði samþ., þá getur kennslan ekki orðið aðalstarf þess manns, sem hefir fyrir fjölskyldu að sjá. Það er svo margt, sem getur komið til greina með breyttum kennsluaðferðum og fleiri nýjungum í fræðslumálum, að það er ekki ástæða til að hneykslast á því, þó að eftirlitsmaður komi til kennara einu sinni á ári, og það jafnvel þó að gengið sé út frá því, að kennararnir séu ekki „fáráðlingar“, heldur vel skynsamir menn. Og í þessu frv. er einmitt á því byggt, að kennarastéttina skipi áhugasamir og nýtir menn, en ekki „fáráðlingar“.