Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fjhn. d. hefur fjallað um frv. til I. um heimild fyrir ríkisstj. að veita sjálfskuldarábyrgð á lánum til kaupa á skuttogurum. Hér er um að ræða lagabreytingu, sem er forsenda þess, að kaupendur hinna mörgu skuttogara, sem nú er verið að semja um smíði á erlendis, geti fengið lán erlendis, sem nemi 80% af kaupverði hvers skips. Til viðbótar fá svo kaupendur 5% lán úr Byggðasjóði og verða því sjálfir að leggja fram í 5% af kaupverði. Um smíði skipa erlendis hefur gilt sú almenna regla, að kaupendur hafa fengið 67% lán með ríkisábyrgð og 5% að auki, samtals 72%, og þetta hefur gilt um öll skip nema sex stóra skuttogara, sem verið er að smíða erlendis og samið var um í tíð fyrri stjórnar, en þar var um sérstaka fyrirgreiðslu að ræða, eins og kunnugt er. Hvað snertir kaup á minni gerð skuttogara, er núna verið að auka opinbera lánafyrirgreiðslu um 13%, úr 72% í 85%, en til þess þarf sérstaka lagaheimild um sjálfskuldarábyrgð ríkissjóðs til viðbótar hinni einföldu ábyrgð, sem er að finna í fjárlögum 1972. Þessi sérstaka fyrirgreiðsla ásamt þeirri miklu bjartsýni í sjávarútvegsmálum, sem fylgt hefur í kjölfar ákvörðunarinnar um útfærslu landhelginnar, hefur haft í för með sér einstakan áhuga útgerðaraðila á skuttogarakaupum. Nú þegar mun vera gengið frá kaupum á 22 skuttogurum af meðalstærð utanlands frá til viðbótar þeim sex, sem áður hafði verið samið um. Þá eru ekki með taldir þeir bráðabirgðasamningar um togarakaup, sem gerðir hafa verið, en ekki hafa verið endanlega staðfestir af samningsaðilum og íslenzkum stjórnvöldum. Af þessum 22 togurum eru átta væntanlegir á árinu 1972, 13 væntanlegir á árinu 1973 og einn á árinu 1974. Kaupverð þessara 22 togara mun vera miðað við núverandi aðstæður um 2340 millj. kr., en kaupverð þeirra sex, sem áður var búið að semja um, mun vera um 844 millj. eða samtals um 3180 millj. Auk þessa verða svo allmargir togarar smíðaðir innanlands á næstu árum, eins og kunnugt er, og þeir eru ekki taldir með í þessum tölum. Ýmsar raddir hafa heyrzt um það, að hér væri of langt gengið og hér væri of stórt stökk tekið á skömmum tíma. Vissulega er það rétt, að hyggilegra hefði verið, að endurnýjun togaraflotans hefði byrjað fyrr og hún hefði dreifzt á lengra tímabil. Ég vil þó leyfa mér að undirstrika það hér, að það mikla skref, sem nú er verið að stíga, er tvímælalaust algerlega óhjákvæmilegt. Við verðum að treysta undirstöðu efnahagslífsins, framleiðsluna sjálfa, miklu betur en gert hefur verið, og sérstaklega er það sjálfsagt í kjölfar útfærslu landhelginnar, og segja má, að engin fjárfesting skili jafnmiklum og skjótum arði á jafnöruggan hátt eins og þessi. Kaupverð þessara skipa er að verulegu leyti goldið með erlendu lánsfé. Fyrir 28 skip þurfum við að greiða að jafnaði 400 millj. kr. á ári í erlendum gjaldeyri, ef miðað er við, að við borgum skipin að öllu leyti upp á átta árum, sem við gerum nú sennilega ekki. En sé miðað við átta ára tímabil, þá jafnar þetta sig út með 400 millj. kr. á ári, þessi fjárfesting. Og ég held, að það geti ekki talizt nein ofætlan okkar Íslendinga, þegar t.d. er höfð í huga sú staðreynd, að þjóðin eyddi á s.l. ári helmingi hærri upphæð, eða um 800 millj. kr., í einkabíla og byggði sér íbúðarhúsnæði fyrir um 2700 millj. Undirstaða efnahagslífsins má ekki gleymast eða verða út undan. Staðreyndin er auðvitað sú, að þessir 28 skuttogarar, sem í dag er frágengið að verði smíðaðir erlendis, auk þeirra, sem verið er að smíða innanlands, eru aðeins byrjunin, fyrsta stórátakið af mörgum, sem á eftir verða að koma, ef undirstaðan á raunverulega að standa undir þeim lífskjörum, sem við viljum búa við. Fjhn. leggur til, að þetta frv. verði samþ. óbreytt. Jón Árnason: Herra forseti. Það verður ekki annað sagt en það sé gleðilegur vottur í okkar atvinnulífi, að svo mikill áhugi er til staðar eins og raun ber vitni um í sambandi við nýjar skipabyggingar. Og eins og hv. síðasti ræðumaður sagði, frsm. fjhn., í sambandi við þetta mál, þá er nauðsynlegt að treysta undirstöðu útgerðarinnar, sem er aðalundirstaðan undir gjaldeyrisöflun þjóðarinnar. Undir þetta vil ég taka og ég er ekki viss um, að allir hv. alþm. hafi gert sér grein fyrir því, hvaðan er komin sú bjartsýni, sem leiddi til þess, að menn fengu áhuga á því að fara út í auknar skipabyggingar hér á landi og stóraukna útgerð. Við vitum, hvernig komið var á árunum 1967 og 1968, þegar segja mátti, að ekki væri neinn fjárhagslegur grundvöllur undir rekstri útgerðarinnar eða fiskvinnslunnar í landi. Ástandið var orðið þá þannig, að menn óskuðu helzt, sem áttu atvinnutækin, að þau væru stöðvuð, og menn höfðu ekki grundvöll fyrir rekstri skipanna. Þá var það, að fyrrv. ríkisstj. gerði þær ráðstafanir, sem vöktu þann aukna áhuga, sem hefur komið fram nú í seinni tíð í sambandi við aukna útgerð í þessu landi og aukna fiskvinnslu. Það er rétt, að hér er um geysilega stórar fjárhæðir að ræða, sem þarf til þessara framkvæmda, og varðandi þessi skip, sem hér hefur verið rætt um, hvorki meira né minna en 3184 millj. kr., eins og hv. frsm. fjhn. sagði hér áðan. En okkur Íslendingum er hollt að líta í fleiri áttir í sambandi við útvegsmálin, því að við megum passa okkur á, að við stöðnum ekki um of í þessum efnum. Og þegar horft er til þess ástands almennt séð, sem í okkar útgerðarmálum ríkir nú og fram undan er, þá verður ekki annað sagt en opinber stjórnvöld geri of lítið af því að huga að fleiru en bara því að byggja skip. Við verðum líka að tryggja það, að við getum fullunnið eða komið í verð þeim afla, sem þessi nýju skip, sem koma til landsins á næstu mánuðum og árum og sem nú er búið að semja um, munu væntanlega draga í bú. Ég verð að segja, að mér finnst það vera fullkomlega eðlilegt, að inn á þetta sé komið um leið og verið er að afgreiða slíkt stórmál sem hér um ræðir í sambandi við stórauknar skipabyggingar. Í sambandi við landhelgismálið vitum við, hvað að okkur snýr, a.m.k. í dag hjá þeim stórþjóðum, sem við höfum átt okkar aðalviðskipti við, og fisksölumál, a.m.k. sala á ísfiski, hafa byggzt á undanförnum árum og áratugum á Bretlandi og Vestur-Þýzkalandi. Við vítum, hvernig horfir nú í dag samkv. þeim röddum, sem þaðan berast hingað til landsins. Og ef þeir gera alvöru úr því, sem þeir hafa sagt varðandi viðskipti okkar með afurðir fiskiðnaðarins, þá þurfum við að íhuga alvarlega og gera okkur grein fyrir því, að því aðeins munu þessi væntanlegu nýju skip skila þjóðarbúinu þeim arði, sem vonir eru tengdar við og ætlazt er til, að fyllilega sé tryggt, að við getum selt þann afla, sem að landi berst, og unnið hann, eftir því sem á þarf að halda. Því miður verður að segja það, að það hefur verið allt of mikið andvaraleysi hjá ríkisstj. og stjórnvöldum í þessu landi gagnvart því að bæta hag fiskvinnslunnar í landinu, og það skyldu menn þó gera sér ljóst, að það er ekki nóg að afla fiskjarins. Það verður líka að sjá fyrir því, að hægt sé að nýta fiskaflann. Og við vitum líka að fengnum upplýsingum með nægum fyrirvara frá einni okkar langstærstu viðskiptaþjóð, Bandaríkjunum, að nú stendur fyrir dyrum að gera breytingar á hreinlætisaðstöðu í fiskvinnslustöðvunum, sem getur haft úrslitaáhrif um það, hvort við getum haldið viðskiptum á næstu árum við þessa viðskiptaþjóð. Það er ekkert gert til þess að fjármagna þessa hluti um leið og við önum áfram og byggjum ný skip og flytjum þau hingað til landsins, til þess að geta tekið þátt í stórauknum fiskveiðum. Eins og ég sagði áðan, er það gleðilegur vottur, að við aukum okkar skipastól. En við verðum að hafa jafnhliða því einhverja fyrirhyggju og fyrirsjón í þeim málum að geta nýtt þann afla, sem að landi mun berast. Og ég álít, að eins og nú horfir, þá sé það mjög vanhugsað af ríkisstj. að geyma lengur að gera nauðsynlegar ráðstafanir í fjárútvegun til þess að endurbyggja frystihúsin og bæta aðstöðuna í landi, þannig að við verðum fullfærir um að nýta þann sjávarafla, sem hm væntanlegu, nýju og stórvirku fiskiskip, sem koma til landsins á næstu mánuðum og árum, munu leggja hér á land. Ég álít, að hér sé um mjög alvarlegt mál að ræða fyrir efnahagslíf íslenzku þjóðarinnar, ef ekki verður þegar nú á næstunni hafizt handa um það að gera átak vegna fiskiðnaðarins og skapa frystihúsunum aðstöðu til þess að geta endurskipulagt og endurbyggt aðalfiskvinnslustöðvarnar, sem eru frystihúsin. Enn sem komið er hefur ekkert heyrzt frá stjórnvöldum um það, hvað þeir hugsa, hvernig eða á hvern hátt þeir hugsa sér að fjármagna þessat framkvæmdir. En það má öllum vera ljóst, að við svo búið má ekki lengi standa, og því aðeins verða þessar björtu vonir, sem útgerðarmenn hafa nú í sambandi við skipabyggingar, að veruleika og að hagstæðum árangri fyrir þjóðarbúið, að við gleymum ekki öðrum endanum, við gleymum ekki að byggja upp aðstöðuna í landi til þess að taka á móti þessum afla. Við munum eftir því, að á þeim árum, sem við stóðum í hinu svokallaða þorskastríði við Breta, jókst geysilega mikið það aflamagn, sem barst á land. Þá hafði staðið yfir um þó nokkuð langan tíma uppbygging frystiiðnaðarins í landinu og það var engu öðru frekar að þakka en einmitt því, að frystihúsin voru þá fær um að taka á sig stóraukið fiskmagn til vinnslu og hagnýtingar í landi, að ekki fór verr, sem ella hefði farið, ef slík aðstaða hefði ekki verið fyrir hendi í landinu. Nú er það hins vegar svo, að fyrir liggur, eftir því sem upplýst er, að Bandaríkjamenn láti verða úr því að stórauka kröfur til hreinlætis í þeim fiskvinnslustöðvum, sem þeir vilja kaupa fisk af. Þetta er alveg á sama hátt og hefur átt sér stað með landbúnaðarafurðirnar. Við þekkjum það af reynslu undanfarinna ára, að það hafa verið örfáar vinnslustöðvar, sláturhús í þessu landi, sem hafa verið viðurkennd og Bandaríkjamenn hafa viljað taka við afurðum frá, og ef það færi á sama hátt með fiskiðnaðinn, að það væru ekki nema örfá hús í þessu landi, sem væru fær um að taka við framleiðslunni, þá sjá allir heilvita menn, hvert stefnir í þessum málum. Ég taldi eðlilegt að segja þessi fáu orð í sambandi við afgreiðslu þessa máls varðandi kaup á nýjum skuttogurum til landsins, vegna þess að mér finnst, að Alþ. eigi ekki að horfa fram hjá þessu brýna nauðsynjamáli, sem verður að leysa á næstu mánuðum.



Herra forseti. Ég hef skrifað undir nál. með meðmælum varðandi þetta frv., og þau orð, sem ég segi hér, eru því ekki til að gagnrýna það mál, heldur til að víkja að nokkuð öðru atriði, sem snertir þetta viðfangsefni, sem hér er verið að fást við. Við 1. umr. málsins vék ég nokkrum orðum að þessu vandamáli í heild, sem við stöndum hér andspænis, og gerði þá nokkrar fsp. varðandi þær ríkisábyrgðir, sem ætlunin er að veita, og hæstv. fjmrh. svaraði þeim þá efnislega, þannig að ég sé enga ástæðu til þess að endurtaka þær fsp. Það er að vísu nokkuð óvenjulegt í sambandi við ríkisábyrgðir, sem hér um ræðir, jafnmiklar og hér er um að tefla, að það skuli ekki vera sett ákveðin takmörk varðandi fjölda þeirra skipa, sem við er miðað eins og t.d. var gert varðandi stóru togarana, - var á sínum tíma gert, þegar 10 togararnir voru keyptir og nýsköpunartogararnir á sínum tíma. En þetta er vitanlega ekki höfuðatriði. Ef hæstv. fjmrh. sér ekki ástæðu til þess að setja um það ákveðin takmörk í lögunum sjálfum, þá verður það að sjálfsögðu á hans valdi, hvernig hann framkvæmir þessar ábyrgðir, og ég hef ekkert við að athuga, hvernig hann hugsaði sér að tryggja það, að ekki kæmi til áfalla fyrir ríkið í sambandi við ábyrgðirnar. Hinu er auðvitað ekki að leyna, sem hv. 4. þm. Norðurl. v., frsm., kom hér að og reyndar einnig hv. 2. þm. Vesturl., að það er nokkurt vandamál, hvernig uppbyggingu togaraflotans ber að og hversu miklar sveiflur er um að ræða, þar sem nú er fyrirhugað að smiða 30 og jafnvel fleiri togara, ef svo má segja, í einu, þ.e. á 2–3 árum. Þetta er ekki nýtt, að svona skriða hafi gengið yfir. Það gerðist á nýsköpunarárunum, þegar 30 togarar voru smíðaðir, og gerðist síðar, þegar samið var um 10 togara. Það hefur einnig gerzt á fleiri sviðum í sjávarútvegi. Það gerðist á árunum 1960–1965, þegar allur bátafloti landsmanna var í rauninni endurbyggður, og það er sá floti, sem hefur hvað mest fært af verðmætum að landi, en þetta var á þeim tíma, þegar síldin lét aftur til sín taka, og þessi endurbygging bátaflotans hefur gert mögulegt að sækja síldina mjög fjarri ströndum landsins. Og þess vegna hefur það haft sína miklu þýðingu. Það varð svipuð skriða á öðru sviði einmitt á þessum árum, þegar síldarverksmiðjurnar mörgu voru byggðar, sem nú því miður standa auðar og ekki eru líkur til, að verði notaðar í náinni framtið. En þetta er eitt af því, sem við Íslendingar verðum að horfast í augu við varðandi sjávarútveginn og erfiðleikana á að gera áætlanir fram í tímann eða vita, hvernig hann þróast. Hann getur gersamlega breytzt frá einu ári til annars eða a.m.k. frá einum áratug til annars, þannig að dýrar framkvæmdir verði í rauninni verðlitlar eða verðlausar, og ástæðan til þess, að ekki var ásókn í það að endurnýja togaraflotann, vitum við allir, að var sú, að ekki var grundvöllur undir rekstri togaranna, og meðan hið siðasta síldarævintýri stóð yfir, þá einbeittu menn öllum kröftum sínum að því og hér er auðvitað mjög erfitt að koma við skipulagningu. Það verður að haga sér eftir því, hvernig ástatt er hverju sinni eða hvaða verðmæti sjávarins það eru, sem gjöfulust eru, og hvaða leiðir eru færastar til þess að ná þeim verðmætum. En óneitanlega veldur það lítilli þjóð eins og Íslendingum miklum erfiðleikum að leggja í stórkostlegar fjárfestingar, sem svo síðar kannske eftir stuttan tíma standa verðlitlar. Það skulum við vona, að ekki hendi varðandi skuttogarana. Það er engum efa bundið, að þar er um að ræða endurnýjun á skipastólnum, sem eins og ástæður eru nú er fullkomlega eðlileg, og líkur eru til þess, að þessir togarar skili betri árangri og verði hagkvæmari í rekstri heldur en hinir eldri togarar. En það, sem var eiginlega kjarni þess, að ég taldi rétt að segja nokkur orð um málið, er það, að ég tel, að á því sé mikil nauðsyn nú, að í framhaldi af þeirri skriðu, sem nú hefur orðið að ganga yfir með skjótum hætti í sambandi við endurnýjun togaraflotans og ekki er ágreiningur um. þá verði leitazt við að vinna skipulega á næstu árum að endurnýjun togara- og bátaflotans, þannig að þetta verði ekki með þeim skriðuföllum eins og ég hef áður vikið að og við stöndum nú andspænis, sem sagt síðustu og nýjustu skriðunni af þessu tagi, endurnýjun skuttogaranna nú. Og þá kemur til annar vandi, sem ekki hefur verið hægt að mæta í sambandi við endurnýjunina nú, en það er að hafa hliðsjón af verkefnum skipasmiðaiðnaðarins. Þetta er nýr iðnaður hér á landi, en getur átt fyrir sér og við hljótum að stefna að því, að eigi fyrir sér að verða stóriðnaður á okkar mælikvarða, og það er fullkomlega eðlilegt, að við Íslendingar stefnum að því, eftir því sem við getum, að smiða okkar fiskiskip sjálfir. Það er þegar komin sú reynsla af skipasmíðum hér á landi, að ljóst er, að við erum þess megnugir að smíða skip, sem henta mjög vel okkar aðstæðum og eru fullkomlega samkeppnisfær við erlend skip. Vitanlega gátu íslenzkar skipasmiðastöðvar ekki leyst þann mikla vanda, sem nú var fyrir dyrum, að fullnægja óskum manna um kaup á skuttogurum. En ég held, að eftir að þessi skriða er nú afstaðin, þá sé mjög mikilvægt, að skipulega verði að því unnið, að á næstu árum verði skipasmíðaiðnaðurinn byggður upp með þeim hætti og unnið þannig að endurnýjun skipastólsins að leitazt verði við, að íslenzkur skipasmíðaiðnaður verði hagnýttur sem bezt í því sambandi. Nú er að vísu ekki hér við að stríða atvinnuleysi og við vonum, að það verði ekki á næstu árum. En þó vitum við aldrei um það og það er a.m.k. mjög mikilvægt, að þessi iðnaður- að því leyti sem hann hefur verið upp byggður - hafi nægileg verkefni og einnig að hann þróist með eðlilegum hætti, þannig að við stefnum markvisst í þá átt, að eftir því sem þjóðinni fjölgar, gæti skipasmíðaiðnaðurinn einmitt tekið við fleira af hinu nýja, starfandi fólki. Þetta veit ég, að er út af fyrir sig enginn ágreiningur um, og ég geri alveg ráð fyrir því, að hæstv. ríkisstj. hafi skilning á þessu viðfangsefni, en nú nýlega t.d. gerðist það, sem ég er út af fyrir sig ekkert að deila á, að samkomulag varð um það við Slippstöðina á Akureyri að hætta smíðum hinna stóru togara, sem þar hafði verið samið um smiði á. Það er að vissu leyti eftirsjá að því, að það skyldi verða talið nauðsynlegt að gera þetta, því að það hefði verið mikils virði, ef við hefðum vegna einmitt þeirra togara, sem við erum að eignast, haft reynslu í smíði togara af svipaðri gerð. En eins og ég segi getur vel verið, að hér hafi verið um óumflýjanlegt mál að ræða, þar sem ljóst var, að þessir togarar yrðu ekki viðráðanlegir hvað kostnað snertir, en að sjálfsögðu er nauðsynlegt um leið og þetta gerist að sjá til þess, að þessi langstærsta skipasmíðastöð landsins hafi nægileg verkefni og geti byggt sig upp með eðlilegum hætti á næstu árum. Ríkið sjálft er orðið stór aðili að þessari stöð, og við heyrum, að aðrar stöðvar hafa fengið verkefni. Slippstöðin á Akureyri hefur einnig verkefni í bili, en eins og við öll þekkjum, þá eru skipasmiðar með þeim hætti, að það er nauðsynlegt, að vitað sé um verkefni nokkuð löngu fyrir fram, og þetta á sinn aðdraganda að undirbúa verkefni í skipasmíðum, þannig að það þarf að vinna að því nokkuð kerfisbundið með 2–3 ára fyrirvara, að stöðvarnar hafi sín viðfangsefni og geti treyst á, hvaða verkefni þær hafa. Þessa vildi ég aðeins geta. Í þessum orðum mínum felst ekki nein gagnrýni á það frv., sem hér er um að ræða, nema síður sé, né heldur á þau togarakaup, sem hafa átt sér stað og sem einstaklingar og byggðarlög hafa ráðizt í af mikilli nauðsyn, heldur aðeins hitt, að við reynum á næstu árum að vinna skipulega að þessum málum, að halda áfram hóflegri uppbyggingu og hafa þá einnig hliðsjón af nauðsyn þess að efla íslenzkan skipasmíðaiðnað og búa honum nægilega sterka aðstöðu í landinu.



Herra forseti. Ég hef skrifað undir nál. með meðmælum varðandi þetta frv., og þau orð, sem ég segi hér, eru því ekki til að gagnrýna það mál, heldur til að víkja að nokkuð öðru atriði, sem snertir þetta viðfangsefni, sem hér er verið að fást við. Við 1. umr. málsins vék ég nokkrum orðum að þessu vandamáli í heild, sem við stöndum hér andspænis, og gerði þá nokkrar fsp. varðandi þær ríkisábyrgðir, sem ætlunin er að veita, og hæstv. fjmrh. svaraði þeim þá efnislega, þannig að ég sé enga ástæðu til þess að endurtaka þær fsp. Það er að vísu nokkuð óvenjulegt í sambandi við ríkisábyrgðir, sem hér um ræðir, jafnmiklar og hér er um að tefla, að það skuli ekki vera sett ákveðin takmörk varðandi fjölda þeirra skipa, sem við er miðað eins og t.d. var gert varðandi stóru togarana, - var á sínum tíma gert, þegar 10 togararnir voru keyptir og nýsköpunartogararnir á sínum tíma. En þetta er vitanlega ekki höfuðatriði. Ef hæstv. fjmrh. sér ekki ástæðu til þess að setja um það ákveðin takmörk í lögunum sjálfum, þá verður það að sjálfsögðu á hans valdi, hvernig hann framkvæmir þessar ábyrgðir, og ég hef ekkert við að athuga, hvernig hann hugsaði sér að tryggja það, að ekki kæmi til áfalla fyrir ríkið í sambandi við ábyrgðirnar. Hinu er auðvitað ekki að leyna, sem hv. 4. þm. Norðurl. v., frsm., kom hér að og reyndar einnig hv. 2. þm. Vesturl., að það er nokkurt vandamál, hvernig uppbyggingu togaraflotans ber að og hversu miklar sveiflur er um að ræða, þar sem nú er fyrirhugað að smiða 30 og jafnvel fleiri togara, ef svo má segja, í einu, þ.e. á 2–3 árum. Þetta er ekki nýtt, að svona skriða hafi gengið yfir. Það gerðist á nýsköpunarárunum, þegar 30 togarar voru smíðaðir, og gerðist síðar, þegar samið var um 10 togara. Það hefur einnig gerzt á fleiri sviðum í sjávarútvegi. Það gerðist á árunum 1960–1965, þegar allur bátafloti landsmanna var í rauninni endurbyggður, og það er sá floti, sem hefur hvað mest fært af verðmætum að landi, en þetta var á þeim tíma, þegar síldin lét aftur til sín taka, og þessi endurbygging bátaflotans hefur gert mögulegt að sækja síldina mjög fjarri ströndum landsins. Og þess vegna hefur það haft sína miklu þýðingu. Það varð svipuð skriða á öðru sviði einmitt á þessum árum, þegar síldarverksmiðjurnar mörgu voru byggðar, sem nú því miður standa auðar og ekki eru líkur til, að verði notaðar í náinni framtið. En þetta er eitt af því, sem við Íslendingar verðum að horfast í augu við varðandi sjávarútveginn og erfiðleikana á að gera áætlanir fram í tímann eða vita, hvernig hann þróast. Hann getur gersamlega breytzt frá einu ári til annars eða a.m.k. frá einum áratug til annars, þannig að dýrar framkvæmdir verði í rauninni verðlitlar eða verðlausar, og ástæðan til þess, að ekki var ásókn í það að endurnýja togaraflotann, vitum við allir, að var sú, að ekki var grundvöllur undir rekstri togaranna, og meðan hið siðasta síldarævintýri stóð yfir, þá einbeittu menn öllum kröftum sínum að því og hér er auðvitað mjög erfitt að koma við skipulagningu. Það verður að haga sér eftir því, hvernig ástatt er hverju sinni eða hvaða verðmæti sjávarins það eru, sem gjöfulust eru, og hvaða leiðir eru færastar til þess að ná þeim verðmætum. En óneitanlega veldur það lítilli þjóð eins og Íslendingum miklum erfiðleikum að leggja í stórkostlegar fjárfestingar, sem svo síðar kannske eftir stuttan tíma standa verðlitlar. Það skulum við vona, að ekki hendi varðandi skuttogarana. Það er engum efa bundið, að þar er um að ræða endurnýjun á skipastólnum, sem eins og ástæður eru nú er fullkomlega eðlileg, og líkur eru til þess, að þessir togarar skili betri árangri og verði hagkvæmari í rekstri heldur en hinir eldri togarar. En það, sem var eiginlega kjarni þess, að ég taldi rétt að segja nokkur orð um málið, er það, að ég tel, að á því sé mikil nauðsyn nú, að í framhaldi af þeirri skriðu, sem nú hefur orðið að ganga yfir með skjótum hætti í sambandi við endurnýjun togaraflotans og ekki er ágreiningur um. þá verði leitazt við að vinna skipulega á næstu árum að endurnýjun togara- og bátaflotans, þannig að þetta verði ekki með þeim skriðuföllum eins og ég hef áður vikið að og við stöndum nú andspænis, sem sagt síðustu og nýjustu skriðunni af þessu tagi, endurnýjun skuttogaranna nú. Og þá kemur til annar vandi, sem ekki hefur verið hægt að mæta í sambandi við endurnýjunina nú, en það er að hafa hliðsjón af verkefnum skipasmiðaiðnaðarins. Þetta er nýr iðnaður hér á landi, en getur átt fyrir sér og við hljótum að stefna að því, að eigi fyrir sér að verða stóriðnaður á okkar mælikvarða, og það er fullkomlega eðlilegt, að við Íslendingar stefnum að því, eftir því sem við getum, að smiða okkar fiskiskip sjálfir. Það er þegar komin sú reynsla af skipasmíðum hér á landi, að ljóst er, að við erum þess megnugir að smíða skip, sem henta mjög vel okkar aðstæðum og eru fullkomlega samkeppnisfær við erlend skip. Vitanlega gátu íslenzkar skipasmiðastöðvar ekki leyst þann mikla vanda, sem nú var fyrir dyrum, að fullnægja óskum manna um kaup á skuttogurum. En ég held, að eftir að þessi skriða er nú afstaðin, þá sé mjög mikilvægt, að skipulega verði að því unnið, að á næstu árum verði skipasmíðaiðnaðurinn byggður upp með þeim hætti og unnið þannig að endurnýjun skipastólsins að leitazt verði við, að íslenzkur skipasmíðaiðnaður verði hagnýttur sem bezt í því sambandi. Nú er að vísu ekki hér við að stríða atvinnuleysi og við vonum, að það verði ekki á næstu árum. En þó vitum við aldrei um það og það er a.m.k. mjög mikilvægt, að þessi iðnaður- að því leyti sem hann hefur verið upp byggður - hafi nægileg verkefni og einnig að hann þróist með eðlilegum hætti, þannig að við stefnum markvisst í þá átt, að eftir því sem þjóðinni fjölgar, gæti skipasmíðaiðnaðurinn einmitt tekið við fleira af hinu nýja, starfandi fólki. Þetta veit ég, að er út af fyrir sig enginn ágreiningur um, og ég geri alveg ráð fyrir því, að hæstv. ríkisstj. hafi skilning á þessu viðfangsefni, en nú nýlega t.d. gerðist það, sem ég er út af fyrir sig ekkert að deila á, að samkomulag varð um það við Slippstöðina á Akureyri að hætta smíðum hinna stóru togara, sem þar hafði verið samið um smiði á. Það er að vissu leyti eftirsjá að því, að það skyldi verða talið nauðsynlegt að gera þetta, því að það hefði verið mikils virði, ef við hefðum vegna einmitt þeirra togara, sem við erum að eignast, haft reynslu í smíði togara af svipaðri gerð. En eins og ég segi getur vel verið, að hér hafi verið um óumflýjanlegt mál að ræða, þar sem ljóst var, að þessir togarar yrðu ekki viðráðanlegir hvað kostnað snertir, en að sjálfsögðu er nauðsynlegt um leið og þetta gerist að sjá til þess, að þessi langstærsta skipasmíðastöð landsins hafi nægileg verkefni og geti byggt sig upp með eðlilegum hætti á næstu árum. Ríkið sjálft er orðið stór aðili að þessari stöð, og við heyrum, að aðrar stöðvar hafa fengið verkefni. Slippstöðin á Akureyri hefur einnig verkefni í bili, en eins og við öll þekkjum, þá eru skipasmiðar með þeim hætti, að það er nauðsynlegt, að vitað sé um verkefni nokkuð löngu fyrir fram, og þetta á sinn aðdraganda að undirbúa verkefni í skipasmíðum, þannig að það þarf að vinna að því nokkuð kerfisbundið með 2–3 ára fyrirvara, að stöðvarnar hafi sín viðfangsefni og geti treyst á, hvaða verkefni þær hafa. Þessa vildi ég aðeins geta. Í þessum orðum mínum felst ekki nein gagnrýni á það frv., sem hér er um að ræða, nema síður sé, né heldur á þau togarakaup, sem hafa átt sér stað og sem einstaklingar og byggðarlög hafa ráðizt í af mikilli nauðsyn, heldur aðeins hitt, að við reynum á næstu árum að vinna skipulega að þessum málum, að halda áfram hóflegri uppbyggingu og hafa þá einnig hliðsjón af nauðsyn þess að efla íslenzkan skipasmíðaiðnað og búa honum nægilega sterka aðstöðu í landinu.



Herra forseti. Út af orðum hv. síðasta ræðumanns vildi ég aðeins segja það, að ríkisstj. hefur nýlega gert um það samþykkt, að hún skuli fyrir sitt leyti stuðla að því, að tekin verði upp raðsmíði nokkurra skuttogara hér innanlands, og mér er óhætt að segja það, að hún hafi fullan áhuga á því. Og ég get að sjálfsögðu tekið undir það, sem hv. síðasti ræðumaður sagði um nauðsyn þess að byggja upp skipasmíðaiðnaðinn í landinu og það sé gert með fyrirhyggju og skipulegum hætti. Ég hygg nú, að þrátt fyrir þá mörgu togara, sem nú hafa verið keyptir til landsins og sem menn hafa haft mikinn áhuga á að eignast, en sem sumum þykir nóg um að því er virðist, þá sé nægur áhugi enn hjá mörgum aðilum til þess að eignast togara. Og það liggja enn fyrir óskir um það efni, og þegar hefur fyrirtæki í skipasmíðaiðnaðinum hér í nágrenninu tekizt að gera samninga um smíði þriggja togara, og er þar með komið inn á þann grundvöll að nokkru leyti, sem að er stefnt af hálfu ríkisstj. Að sjálfsögðu ætti það ekki að vera síður áhugamál ríkisstj., að Slippstöðin á Akureyri, sem ríkið á nú meiri hluta fullkominn í, verði ekki verkefnalaus á næstunni. Ég hygg, að þar sé svo ástatt, að það séu næg verkefni þar fyrir hendi nokkuð nú fram undan og að hún gæti ekki snúizt við því af skyndingu að taka upp smiði togara. En hitt er sjálfsagt, að vinna að því, að þar geti verið smíðaðir togarar einnig, sem geti þá komið að nokkru leyti í stað þeirra togara, sem horfið var frá að smíða þar samkv. ósk og ákvörðun fyrirsvarsmanna stöðvarinnar. Þetta vildi ég aðeins láta koma fram. Ég tek alveg undir það, að æskilegt sé, að það séu ekki mjög miklar sveiflur í þessari uppbyggingu, heldur að hún komi með jöfnum og stígandi hraða. En menn verða bara að aðgæta það, að skýringin á því stökki, sem nú er tekið, er sú, hve lengi endurnýjun togaraflotans lá niðri, og í raun og veru er hér um að ræða miklu meira en endurnýjun, vegna þess að nú er og hefur verið unnið að því markvisst, að togarar þessir, skuttogarar af þessari millistærð, komi á ýmsa þá staði, þar sem áður hefur ekki verið hugsað til þessarar útgerðar. Ég álít, að ef vel tekst til í þessu efni, geti það haft í för með sér geysilega breytingu til bóta fyrir marga þá staði úti um landið, sem hér er um að tefla. Hitt er svo annað mál, sem menn verða auðvitað að gera sér ljóst í sambandi við þessi togarakaup og togaraútgerð, að það hentar mismunandi stærð af skipum á hinum ýmsu stöðum. Þess vegna væri lítið vit í því og dettur heldur engum í hug, geri ég ráð fyrir, að það eigi að kaupa togara til allra útgerðarstaða á landinu. Það er engin ástæða til þess, þar sem mið eru það nærri, að þar henta betur önnur og minni skip. Og auðvitað verður að halda á þessu með fullri skynsemi og vinna einmitt að því á skipulegan hátt og með áætlun. Og það er einmitt meiningin að gera það, þó að þetta stökk hafi nú orðið nokkuð stórt. Út af því, sem hv. 2. þm. Vesturl. sagði hér um nauðsyn á því, að fram færi endurnýjun í frystihúsunum, þá hygg ég, að sú nauðsyn sé öllum ljós, það hefur verið unnið að athugun í því efni og er unnið að athugun í því efni, og það er og verður líka unnið að því að afla fjár til þess að standa undir framkvæmdum í því efni. Það er enginn vafi á því, að þetta er eitt brýnasta verkefnið, sem bíður á næstunni, fyrir utan fiskiskipakaupin, og ég held, að hann þurfi ekki að hafa neinar áhyggjur af að í því efni sé sofið á verðinum.



Herra forseti. Það eru aðeins nokkur orð í sambandi við afgreiðslu þessa máls. Ég er því efnislega hlynntur og er ánægður með það, að þetta skref skuli vera tekið og fleiri gerðir keyptar. Ég man þó það, að þegar fyrrv. ríkisstj. var með kaupin á stærri skipunum, þá benti ég á það einn þm., að það væri nú rétt að hafa fleiri gerðir í huganum, einmitt vegna þess sem hæstv. forsrh. benti á núna í lok sinnar ræðu, að sömu stærðir fiskiskipa eða togara henta ekki alls staðar á landinu. Og þetta er auðvitað alveg rétt, og það meta viðkomandi aðilar á sínum stað. Þess vegna er áhuginn mismunandi á skipagerðum og stærðum. Þessi gerð, sem er kölluð skuttogari, þarf sérstaka, mikla fyrirgreiðslu og er það sennilega nauðsynlegt. Hins vegar hefur ekki verið tekin ákvörðun um það, nema þá varðandi innlenda skipasmíði, að fiskiskip fengju jafnmikla fyrirgreiðslu eins og togararnir. Innlenda skipasmíðin hefur fengið góða fyrirgreiðslu, allt upp í 85%, jafnvel í sumum tilfellum meira og er það vel. Hvort það heldur áfram veit ég ekki um, en mig langar til að forvitnast um það í sambandi við togarasmíði hér heima, hvort þessir togarar, sem verða sennilega dýrari, þegar til uppgjörs kemur en erlendis frá og er ekkert við því að segja, hvort þeir njóti fyrirgreiðslu allt að 90% og hvað sé um gengisáhættu, því að það skiptir verulegu máli. Það er veruleg hvöt til þess að smíða skipin hér heima, ef slík fyrirgreiðsla er möguleg. Hún er auðvitað erfið, en kannske tekst það. Það er talað um, hvers vegna þessi bylgja skellur á núna, og eins gefið í skyn svona á milli línanna, a.m.k. af öðrum ræðumönnum, að einhver ófreskja hafi verið því valdandi. Mig minnir nú, að hæstv. núv. sjútvrh. hafi verið stjórnarmaður í stóru útgerðarfyrirtæki á ákveðnum stað á landinu, og það fyrirtæki varð nú að leggja upp laupana, og kannske var það eðlilegt, vegna þess að það voru önnur atriði, sem kitluðu þá til starfsreksturs, nefnilega síldin. Hún flæddi yfir Austfirði og þá var rýr afli á togara. Þeir Norðfirðingar áttu ágætis skip, en töldu það skynsamlegt rekstrarlega séð fyrir sjálfa sig og bæjarfélagið að söðla um, og lái ég þeim það ekkert þannig séð. En áhugi manna dofnaði á togaraútgerð á þessu tímabili, þegar síldin gaf verulega mikið víða um land, og fari nú svo, að síldin bulli upp aftur bæði fyrir Austfjörðum og annars staðar, þá kynni nú svo að fara, að eitthvað færi að toga í þann mannskap, sem er á togurunum, yfir á síldarskipin aftur. Það má ímynda sér þann möguleika. Við höfum nú friðað síldarstofninn og vitanlega kemur síld, hvort sem hún kemur eftir tvö ár eða sex ár, hún kemur fyrr eða síðar, og þá vona ég, að menn haldi jafnvægi sínu í ljósi reynslunnar, bæði varðandi togarana og síldina, og báðar starfsgreinarnar fái skynsamlegan rekstrargrundvöll, því að þegar til lengdar lætur, þá er það heppilegast. En ég er ánægður með það, að togarasmíði er hér möguleg innanlands jafnframt því sem eðlilegt er að kaupa skip sem fyrst frá útlöndum. Hins vegar er ég ekkert of kátur yfir því, að nærri tugur skipa sé keyptur í einu lagi í gegnum eina samninga, vegna þess að við fáum þá með slíkum stórkaupum þá vankanta, sem um er að ræða. Skipin verða samtímis úrelt, og eðlileg þróun í þessu er nauðsyn. Það þekkjum við, sem höfum staðið í þessu undanfarin ár, en 3–4 skip eins eru rökrétt vinnubrögð frá mínu sjónarmiði, en ekki svo að skipti tugum. Það er ekki æskilegt. Það sýnir reynslan. Og við sjáum það, að svokallaðir nýsköpunartogarar eru allir úreltir í dag á sama tíma eða mjög svipuðum tíma og þá kemur þessi bylgjuhreyfing sífellt fram. nema öðruvísi sé staðið að kaupunum. Ég styð þetta frv., enda skrifaði ég undir nál. og tel hér vel að verki staðið hjá ríkisstj., en við skulum samt gera okkur grein fyrir því, að svo getur farið, að rekstur togara geti verið erfiður. Einn þátt í sambandi við nýtingu fiskimiðanna, af því að við erum að tala um landhelgina í þessu sambandi, er nauðsynlegt að skoða mjög gaumgæfilega, með hvaða hætti þessi skip eiga að fá að fiska í okkar lögsögu, þegar við höfum náð þeim áfanga að hafa fullkomin yfirráð yfir okkar fiskveiðilögsögu út í 50 mílurnar. Um það geta orðið nokkur átök. En til þess að þessir togarar geti fengið að njóta sín fyllilega og komið með þann afla að landi, sem við vonumst til, að þeir geri, þá þarf að minni hyggju að endurskipuleggja veiðifyrirkomulag hjá okkur á þessu svæði.



Herra forseti. Hæstv. forsrh. sagði, að það væri enn þá nægur áhugi hjá fleiri aðilum, sem vildu kaupa togara, og efast ég ekki um, að það sé rétt út af fyrir sig. Hitt er annað mál, hvort það er rétt, sem hér hefur verið haldið fram, að orsökin fyrir því, að nú er í jafnstórum stíl ráðizt í togarasmiði eins og raun ber vitni um, sé sú, sem hæstv. forsrh. hélt hér fram„ að endurnýjun togaraflotans hafi legið svo lengi niðri. Það er ábyggilegt, að það eru fleiri ástæður til þess, að sú mikla alda hefur risið í sambandi við togarakaup og togarasmíði nú, en sú, hvað þetta hefur lengi legið niðri, endurnýjun togaraflotans. Það er búið að benda á það auðvitað við þessa umr. og oft við aðrar umr. hér að undanförnu á Alþ., að orsakanna er að leita til fleiri atriða í sambandi við þetta. Og eitt af því er m.a. það, sem hv. síðasti ræðumaður benti réttilega á. Um langan tíma var það svo, að það var ekki nokkur fjárhagslegur grundvöllur fyrir hendi hér í þessu landi til að reka togaraútgerð. Og þó að nú hafi bætzt við ýmsir staðir úti á landi, sem ekki hafa rekið togaraútgerð áður og ætla að byggja upp sitt atvinnulíf í framtíðinni með rekstri og nýtingu afla af togurum, þá erum við ekki búnir að sjá það neitt í sambandi við framtíðina, hvaða afleiðingar það hefur og hvað affarasælt það verður. Ég minnist þess, þegar við réðumst í þetta á Akranesi á sínum tíma að hefja bæjarútgerð og rákum um þó nokkurt tímabil tvo togara. Útkoman varð svo sú hjá bæjarfélaginu, þegar það gafst upp við þennan rekstur, að það sat uppi með stórtap, sem hafði verið dekkað á mörgum árum, en skuldir upp á 40 millj. kr., sem bæjarbúar hafa á undanförnum árum jafnað niður á sig í útsvörum til þess að greiða þær, hvorki meira né minna en 40 millj. Og við sjáum væntanlega allir, að hvað einstaklingum viðkemur má það vera augljóst mál, að það er á fárra manna færi að taka á sig jafnstórar fjárbyrðar eins og átti sér stað og mörg sveitarfélög og einstaklingar urðu að taka á sig á þeim tíma, þegar grundvöllur var ekki fyrir hendi. Við skulum bara vona, að slíkt eigi ekki eftir að endurtaka sig í þessum efnum í okkar landi fyrir togaraútgerð, því að ef svo verður, þá er það vissulega mikið áhyggjuefni fyrir okkur Íslendinga með þann glæsilega skipastól, sem á eftir að koma í náinni framtið í okkar landi. Nei, það er vissulega ánægjulegt, að svo mikil bjartsýni skuli vera fyrir hendi í sambandi við útgerðina, og vonandi er, að sú bjartsýni eigi við rök að styðjast og að framtíðin beri það í skauti sér, að togarasmíðin og þessi stóraukna skipasmiði yfirleitt eigi framtíð fyrir sér, og því vil ég treysta. Ég vil þakka hæstv. forsrh. fyrir það, sem hann sagði í sambandi við annað, sem ég vék að í minni fyrri ræðu, varðandi aðstöðuna í frystihúsunum, sem hann tók undir, að væri mjög nauðsynlegt að vinna að og ráða bót á sem fyrst. Og hæstv. ráðh. sagði: Það er unnið að og verður unnið að því að afla fjár til endurbóta á frystihúsunum, og þm. þarf ekki að hafa áhyggjur af því, að ekki verði séð fyrir fjármagni til þeirra framkvæmda. Ég vil þakka hæstv. forsrh. fyrir þessa yfirlýsingu og ég vænti þess bara, að það þurfi ekki að bíða langan tíma, að efndir verði á, að slík yfirlýsing komi til framkvæmda.



Herra forseti. Frv. þetta um breytingar á gjaldþrotaskiptalögum hefur gengið í gegnum Nd. og verið samþ. þar óbreytt eins og það var lagt þar fram. Þetta frv. er samið af nefnd, sem á sínum tíma var skipuð til þess að athuga skipun dómstóla, og þó aðallega af einum nm., Theódóri B. Líndal fyrrv. prófessor. Þær breytingar, sem þetta frv. hefur að geyma varðandi gjaldþrotaskiptalögin, eru einkum um rannsókn gjaldþrotamála. Eins og er nú í lögum er það beinlínis lögboðið, að tekin skuli upp sérstök rannsókn í hvert skipti, sem um er að ræða gjaldþrotaskipti. Þetta þykir ekki að öllu leyti eðlilegt, því að þó að það sé sjálfsagt stundum svo, kannske oft, að það sé eitthvert misferli, sem átt hefur sér stað í sambandi við gjaldþrotaskipti, þá er það engan veginn svo alltaf. Og almenn regla okkar réttar er, að það eigi ekki að stofna til sakamálsrannsóknar, nema einhver grunur sé fyrir hendi um það, að eitthvert misferli hafi átt sér stað. Í annan stað verður að játa, að þessi ákvæði um þessa rannsókn hafa ýmist að einhverju leyti e.t.v. orðið dauður bókstafur og á hinn bóginn leitt til þess eða átt sinn þátt í því, að meðferð gjaldþrotabúa hefur viljað dragast óhæfilega lengi. En eftir gildandi lögum er gert ráð fyrir því, að alltaf þurfi að taka upp rannsókn fyrir sakadómi, þegar gjaldþrotaskipti hafa átt sér stað. Nú eru gerðar breytingar á þessu, sem eru í höfuðatriðum á þá lund, að það sé ekki skylt að taka alltaf upp þannig sakamálarannsókn, heldur athugi skiptaréttur málið, kynni sér það og sendi síðan saksóknara það, ef einhver grunur er fyrir hendi um það, að um eitthvert misferli sé þarna að ræða, og síðan tekur svo saksóknari ákvörðun um það, ef ástæða þykir til frekari aðgerða í málinu. Enn fremur er það, að gert er ráð fyrir því í þessu frv., að það sé skiptarétturinn sjálfur, skiptaráðandi, sem hafi á hendi þessa frumrannsókn í málinu, þ.e.a.s. án þess að það þurfi þegar að fara til saksóknara. Það er meiningin, að með þessu verði þetta gert heldur einfaldara en verið hefur. Ég held, að það sé mjög ljós grein gerð fyrir efni frv. og þeim breytingum, sem það hefur að geyma, í grg., sem fylgir því, og sé ég ekki ástæðu til þess að vera að fara ítarlega út í það hér. Það er auðvitað ljóst, að hér er nánast aðeins breytt einum þætti gjaldþrotaskiptalaganna, en lög um skipti gjaldþrotabúa eru orðin nokkuð gömul. Þó að þau séu að formi til að vísu ekki eldri en frá 1929, þá er nú stofninn allmiklu eldri, og það er vafalaust ástæða til þess að taka lögin í heild til gagngerðrar endurskoðunar. Það hefur þó þótt rétt að hverfa að því ráði að gera breytingar á þessum þættinum, enda þótt því yrði ekki viðkomið að láta fara fram heildarendurskoðun á gjaldþrotalögunum. Og ég held, að það sé rétt spor stigið með því að gera þessar breytingar, sem hér er lagt til, að gerðar séu. Ég leyfi mér svo, herra forseti, að leggja til, að þessu máli sé vísað til 2. umr. og til hv. allshn., en hún hafði það til meðferðar í Nd.



Herra forseti. Þegar lög um breyt. á skipulagsskrá Stofnunar Árna Magnússonar höfðu verið samþykkt í annað skipti á þjóðþingi Dana 19. maí 1965, var gerður sáttmáli milli Íslands og Danmerkur og undirritaður í Kaupmannahöfn 1. júlí 1965. Vegna málaferla þeirra fyrir dönskum dómstólum. sem töfðu það, eins og öllum er kunnugt, að lögin um breytingu á skipulagsskrá Stofnunar Árna Magnússonar kæmust til framkvæmda, varð dráttur á fullgildingu þessa sáttmála allt fram til 1. apríl 1971. En þá nokkru áður var lokið málaferlunum í Danmörku. Sáttmáli þessi fjallar um framkvæmd lagaákvæðanna um skiptingu handrita og skjalagagna í Árnastofnun í Kaupmannahöfn, á þann hátt, að skilað verði til Íslands þeim hluta safnsins, sem telst íslenzk menningareign, og sömuleiðis sams konar handritum og skjalagögnum úr Konungsbókhlöðu. Skipulagsskránni, sem Friðrik V. setti 18. jan. 1760, er breytt þannig með lögum, að Stofnun Árna Magnússonar skiptist í tvær deildir, svo að handrit og skjalagögn, sem teljast íslenzk menningareign, skal varðveita í vörzlu Háskóla Íslands. Sú deild Stofnunar Árna Magnússonar, sem sett verður á stofn á Íslandi, skal einnig fá til varðveizlu handrit úr. Konungsbókhlöðu af sama tagi og þau af handritum Stofnunar Árna Magnússonar, sem til Íslands fara. Með þessum sáttmála ríkisstjórnanna tekur ríkisstj. Íslands að sér að varðveita með atbeina Háskóla Íslands þau handrit og skjalagögn, er koma í hlut stofnunardeildarinnar á Íslandi. Varðveizla og umsjón handritanna skal vera í samræmi við reglurnar, sem skipulagsskrá Legats Árna Magnússonar felur í sér. Af þessum handritum og skjalagögnum og fjárhlut af höfuðstól Stofnunar Árna Magnússonar skal mynda Stofnun Árna Magnússonar á Íslandi. Tekið er fram í sáttmála ríkisstjórnanna, að ríkisstj. Íslands muni staðfesta það heiti á stofnunardeildinni íslenzku. Frv., sem hér er lagt fyrir, felur í sér efndir af Íslands hálfu á því fyrirheiti, sem í sáttmálanum er gefið. Efndirnar eru með þeim hætti, að lagt er til að breytt sé lögum um Handritastofnun Íslands til samræmis við ákvæði sáttmálans milli Íslands og Danmerkur. Orðið hefur að ráði að tengja í heiti hinnar nýju stofnunar nöfnin tvö, það nafn, sem kveðið er á um í sáttmála Íslands og Danmerkur, Stofnun Árna Magnússonar, og það nafn, sem tíðkazt hefur hingað til. Handritastofnun Íslands. Í lögunum er skýrt tekið fram, að hér sé um að ræða háskólastofnun, því að það eitt er í samræmi við hin dönsku lög og sáttmálann milli ríkjanna, sem á þeim byggist. Gert er ráð fyrir, að forstöðumaður stofnunarinnar sé prófessor við heimspekideild Háskóla Íslands og hann ásamt rektor Háskólans skipi meiri hl. í stjórnarnefnd stofnunarinnar. Sömuleiðis eru ákvæði um það, að tilsjónarmenn með stofnuninni, eða eforar eins og þeir nefnast í skipulagsskrá Stofnunar Árna Magnússonar, skuli tilnefndir af háskólaráði. Jafnframt þessum breytingum, sem leiðir af hinum dönsku lögum og sáttmála ríkisstjórna Íslands og Danmerkur, eru gerðar breytingar á stjórn hinnar nýju stofnunar frá því, sem ákveðið var í lögum um Handritastofnun frá 1961. Í aths. við frv. til þeirra laga var komizt svo að orði, með leyfi hæstv. forseta: „Þegar lög þau, sem þjóðþing Dana samþykkti á s. l. vori um afhendingu íslenzkra handrita til Íslands, koma til framkvæmda, og koma skal á fót „Stofnun Árna Magnússonar á Íslandi“, ætti hún að verða kjarni þessarar handritastofnunar.“ Með því frv., sem hér er lagt fyrir, er horfið að nokkuð öðru ráði. Ljóst þykir, að tilvist slíks kjarna innan vébanda Handritastofnunar Íslands kynni að hafa í för með sér ýmiss konar annmarka. Annars vegar mundi starfsemi stofnananna að miklu leyti falla í sama farveg, en að því leyti, sem þær gegndu sérstæðu hlutverki hvor um sig og lytu sérstakri stjórn, kynni að koma til árekstra. Og enn kemur til eitt atriði, sem máli skiptir, sem sé, að þegar Handritastofnun Íslands var sett á laggirnar, var henni ætlað mjög víðtækt hlutverk. Hún átti að verða nokkurs konar allsherjarstofnun íslenzkra fræða. Í tillögum háskólaráðs, sem voru fskj. með frv. frá 1961, er og talað um að koma á fót rannsóknastofnun í íslenzkum fræðum og skilgreining laganna á hlutverki stofnunarinnar, sem enn er látin haldast lítt breytt, bendir til hins sama. En nú hefur þannig þróazt, að settar hafa verið á stofn við Háskólann sérstakar rannsóknastofnanir í hverri þriggja aðalgreina íslenzkra fræða, í sagnfræði, í norrænum málvísindum og í bókmenntafræði. Af sjálfu leiðir, að þær stofnanir hljóta að taka að nokkru leyti við því hlutverki, sem Handritastofnuninni var ætlað í upphafi. En hins vegar er ekki hugsað til þess að setja upp sérstakar deildir í þessum fræðigreinum innan vébanda Handritastofnunarinnar. Samkv. þessari eðlilegu þróun verður hún því raunveruleg handritastofnun, bæði í nafni og ætlunarverki, og starfssvið hennar fellur að mestu leyti saman við svið hinnar fyrirhuguðu stofnunar Árna Magnússonar á Íslandi. Þegar á þetta allt er litið, virðist augljóst, að heppilegasta lausnin sé sú að breyta lögunum um Handritastofnun Íslands og sameina hana hinni nýju Stofnun Árna Magnússonar á Íslandi. Til þessa hefur stjórnarnefnd Handritastofnunar verið skipuð sjö mönnum, forstöðumanni stofnunarinnar sjálfrar, þrem öðrum prófessorum við Háskólann og þrem embættismönnum, landsbókaverði, þjóðskjalaverði og þjóðminjaverði. Þungt er í vöfum að hafa svo fjölmenna stjórnarnefnd, og borið hefur á þeirri skoðun, að óeðlilegt megi telja, að forstöðumenn annarra stofnana séu skyldaðir til að sitja embættis vegna í stjórnarnefnd Handritastofnunar. Um prófessorana þrjá hefur sú venja tíðkazt upp á síðkastið, að þeir hafa verið fulltrúar fyrir hverja hinna þriggja aðalgreina íslenzkra fræða. En eins og ég gat um áðan, hafa þær greinar nú fengið hver sína rannsóknastofnun, en upphaflegt ætlunarverk Handritastofnunar þrengist að sama skapi, og því virðist nú ekki ástæða til, að þessar fræðigreinar eigi sérstaka fulltrúa í stjórn stofnunarinnar. Í frv., sem hér er lagt fyrir, er gert ráð fyrir þriggja manna stjórnarnefnd. Í sáttmála Danmerkur og Íslands um handritin og varðveizlu þeirra er varðveizla þeirra og umsjón falin ríkisstj. Íslands og Háskólanum. en Stofnun Árna Magnússonar á Íslandi - Handritastofnun Íslands er sett á fót til að annast handritin og vinna úr þeim. Því er eðlilegt, að þessir þrír aðilar eigi hver sinn fulltrúa í stjórnarnefnd stofnunarinnar. Sem sagt, forstöðumaður stofnunarinnar sitji í stjórn hennar, rektor Háskóla Íslands og fulltrúi ríkisstj. tilnefndur af menntmrh. Einnig er talið eðlilegt að taka beinlínis fram í lögunum, að starfsmenn stofnunarinnar skuli vera með í ráðum um fræðilega stjórn hennar, svo sem um val verkefna og skiptingu samkv. nánari ákvæðum, sem sett verði í reglugerð. Með ákvæðinu um réttindi og skyldur starfsmanna stofnunarinnar í 8. gr. frv. er átt við starfstilhögun innan stofnunarinnar, þ. á m. að verkefnaval fari fram í samráði við starfsmenn eftir þeim reglum, sem mælt verður fyrir um í reglugerð. Starfsmenn slíkrar stofnunar vinna meira og minna sjálfstætt, eftir að verkefnin hafa verið ákveðin. Sömuleiðis er ætlazt til, að reglugerð kveði á um þá leiðsögn, sem starfsmenn skuli veita stúdentum, styrkþegum og innlendum og erlendum vísindamönnum við lestur handrita, mat á gildi þeirra og aðferðir við útgáfustörf. Hins vegar er í þessu frv. horfið frá því, sem mælt er fyrir um í núgildandi lögum, að sérfræðingar stofnunarinnar láti í té kennslu við Háskólann í lestri handrita, fornskriftarfræði, útgáfutækni og öðrum greinum. sem þeir eru sérfróðir um. Sú hefur orðið reyndin, að forstöðumaður Handritastofnunar og sérfræðingar hennar láta mikla tilsögn í té, bæði styrkþegum við stofnunina og öðrum, sem koma þar til starfa, auk þess sem þeir hafa yfirumsjón með öllum verkum, sem út verða gefin hjá stofnuninni. Þetta hefur reynzt mjög tímafrekt, og er þó einsýnt, að það mundi verða enn tímafrekara, er fram í sækir, þegar fjölgar þeim gestum. sem vinna á vegum stofnunarinnar. Þegar þessa er gætt, virðist ekki fært að lögbinda frekari kennsluskyldu sérfræðinga við Háskólann, því að svo gæti þá farið, að þeir hefðu lítinn sem engan tíma aflögu til að sinna sjálfstæðum vísindastörfum við stofnunina sjálfa. Á það ber að leggja ríka áherzlu, að Handritastofnun á að vera rannsóknastofnun fyrst og fremst, en ekki kennslustofnun. Ég býst við, að öllum, sem hér eru staddir, sé í fersku minni sú stund, þegar danska herskipið „Vædderen“ lagði að landi fyrir næstum réttu ári, 21. apríl 1971, og færði Íslendingum þau tvö handrit, sem nefnd eru á nafn fullum stöfum í dönsku lögunum um afhendingu handritanna, Flateyjarbók og Konungsbók Eddukvæða. Með frv., sem hér er lagt fyrir, eru lögð að því drög, að íslenzka ríkið uppfylli að sínum hluta þau fastmæli, sem bundin hafa verið við hið gamla sambandsríki okkar, Danmörk. Málalok í handritamálinu eru svo einstæð og Íslendingum slíkt fagnaðarefni, að ég veit mig tala bæði í nafni þings og þjóðar, þegar ég lýsi því hér yfir, að af Íslands hálfu verður kappkostað af fremsta megni að taka þannig við hinum fornu ritum. varðveita þau og rannsaka á þann hátt, að uppfylli í hvívetna ákvæði stofnskrár Legats Árna Magnússonar og samboðinn er þeim þjóðarfjársjóði okkar Íslendinga, sem hér er um að ræða. Háskólinn í Kaupmannahöfn og Háskóli Íslands hafa nú hvor um sig skipað tvo menn til að fjalla um skiptingu handritanna eftir þeim reglum, sem settar eru í hinum dönsku lögum. Þegar það frv., sem nú er lagt fyrir, er orðið að lögum. er ekkert því til fyrirstöðu, að handritaskiptin geti hafizt, þá hafa Íslendingar uppfyllt af sinni hálfu forsendurnar fyrir skiptingu Stofnunar Árna Magnússonar. Ég fyrir mitt leyti er þess fullviss, að það verk, sem enn er óunnið við skiptingu handritanna, verður unnið í þeim anda veglyndis og réttsýni, sem fulltrúar dönsku þjóðarinnar skópu með samþykkt laganna um handritaskilin til Íslands. Herra forseti. Ég leyfi mér að leggja til, að að þessari umr. lokinni verði frv. vísað til 2. umr. og hv. menntmn.