Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (EystJ): Fundur er settur í sameinuðu Alþingi. Gengið er til dagskrár og tekið fyrir eina dagskrármálið, almennar stjórnmálaumræður, eldhúsdagsumræður, útvarpsumræður. Umræðan fer þannig fram í kvöld, að hver þingflokkur fær til umráða 40 mínútur, er skiptast jafnt í tvær umferðir. Röð flokkanna í báðum umferðum verður þessi: Sjálfstfl., Framsfl., Alþfl., SF og Alþb. Ræðumenn verða fyrir Sjálfstfl. í fyrri umferð: 1. þm. Reykv., Jóhann Hafstein, í síðari umferð 5. þm. Reykv., Gunnar Thoroddsen, og Ólafur G. Einarsson, 11. landsk. þm. Fyrir Framsfl. í fyrri umferð: Forsrh., Ólafur Jóhannesson, og í síðari umferð utanrrh., Einar Ágústsson. Fyrir Alþfl. í fyrri umferð: 2. landsk. þm., Pétur Pétursson, og í síðari umferð 5. landsk. þm., Stefán Gunnlaugsson. Fyrir SF í fyrri umferð: Menntmrh., Magnús T. Ólafsson, og í síðari umferð 6. þm. Norðurl. e., Björn Jónsson. Fyrir Alþb. í fyrri umferð: Iðnrh., Magnús Kjartansson, og í síðari umferð 5. þm. Sunnl., Garðar Sigurðsson, og 8. þm. Reykv., Sigurður Magnússon. - Hefst nú umræðan, og tekur fyrstur til máls hv. 1. þm. Reykv., Jóhann Hafstein, og talar af hálfu Sjálfstfl.



Herra forseti. Í almennum stjórnmálaumr. á Alþ., svokölluðum eldhúsdagsumr., liggur að sjálfsögðu fyrir að skyggnast um þinghaldið sjálft í höndum nýrrar ríkisstj. og aðra þætti stjórnmálanna. Hæstv. ríkisstj. hefur setið skamman tíma að völdum, sem segir þó sína sögu og gefur þegar nokkurt hugboð um framvinduna. Ill var hin fyrsta ganga, er gamalkunnugt orðtak. Því miður virðist það ætla að sannast of berlega á núverandi hæstv. ríkisstj. Var ekki lofað og látizt og talið, að allt léki í lyndi? Var ekki mat sjálfrar ríkisstj., að hún hefði setzt í svo gott bú þjóðarinnar, að hægt væri að lofa miklu? Forsrh. var að því spurður á Alþ. 15. nóv. s. l., hvort ríkisstj. hefði kynnt sér, hvort atvinnuvegirnir og þjóðarbúið gætu staðið undir því að veita launþegum 20% kaupmáttaraukningu, lengingu orlofs og styttingu vinnuvikunnar. Forsrh. svaraði því skýrt og afdráttarlaust. Svar forsrh. var þannig: Að sjálfsögðu var ríkisstj. búin að kynna sér þau gögn, sem lágu fyrir, og þær upplýsingar, sem hún fékk í hendur frá ýmsum aðilum, áður en hún gaf sina yfirlýsingu út. Þetta var hennar mat þá á þeim gögnum, sem fyrir lágu, að þannig væri hægt að standa að málum til að því markmiði, sem þar var sett fram, yrði náð. En hvar stöndum við nú? Fyrst er e. t. v. rétt að huga að innviðum stjórnarsamstarfsins. Varðandi utanríkismál segir í stjórnarsáttmálanum, að stjórnarflokkarnir hafi komið sér saman um, að ágreiningur sé milli þeirra um afstöðuna til aðildar Íslands að Atlantshafsbandalaginu. Þetta var þá upphafið. Og hvers mátti síðan vænta? Þegar um jafnmikilvægt mál var að ræða, hefði reyndar mátt ætla, að með slíkri yfirlýsingu væri sagt, að grundvöllur stjórnarsamstarfs væri alls ekki fyrir hendi. Er það sennilega algert einsdæmi í hinum vestræna heimi og jafnvel þótt skyggnzt væri austur fyrir járntjald, að ríkisstj. sé saman sett og ágreiningur sé um sjálf varnarmál landsins. En hér var talið til mikils að vinna. Formaður Framsfl. myndaði ríkisstj., og það eitt að komast í ríkisstj. var látið sitja fyrir öðru. Kommúnistar voru leiddir til hásætis í öllum meginmálum nema utanríkismálum, en þar hefur kennt margra grasa, enda yfirlýstur ágreiningur frá upphafi. Til þess að samrýmast yfirlýstum ágreiningi hefur utanrrh. þurft að gefa hverja yfirlýsinguna af annarri annaðhvort með eða á móti því, sem kommúnistar hafa viljað, og þeir síðan hnykkt á sitt á hvað, og fá menn tæpast tölu komið á þá mörgu snúninga. Þjóðin fékk augum að líta riddaralið það, sem Framsókn valdi sér til brautargengis í sjónvarpsþætti á liðnum vetri, og enn fagnaði þetta sama lið höfðingjum sínum að Árnagarði ekki alls fyrir löngu. Mannvalið er mikilfenglegt. Einu sinni slettist upp á vináttuna um sjálfa páskahelgina, en þá klofnaði hin virðulega ríkisstj. um lengingu flugbrautar á Keflavíkurflugvelli. Við þann þverbrest var svo látið sitja og yfirlýst í blöðum stjórnarliðsins, að vináttan innan stjórnarherbúðanna hefði aldrei verið innilegri og betri en eftir klofninginn. Allt er slíkt framferði í utanríkismálum þjóðarinnar og öryggismálum slík háðung, að engu tali tekur. Þjóðviljinn tekur utanrrh. Framsóknar á hné sér þann 6. maí s. l. og lætur hann segja orðrétt og birtir innan gæsalappa, að hann sjálfur, utanrrh., hafi sagt við Rogers, utanrrh. Bandaríkjanna, að ríkisstj. liti svo á, að við þyrftum ekki að þola hér erlent herlið. Hvenær höfum við þurft að þola hér erlent herlið? Höfum við ekki sem frjáls og sjálfstæð þjóð gert varnarsamning við Bandaríkin innan vébanda Atlantshafsbandalagsins? Hefur ekki utanrrh. og reyndar menntmrh. líka neitað því afdráttarlaust beinlínis aðspurðir í sjónvarpsþætti, að við værum hernumið land? Hvers vegna þá að tala um að þola erlent herlið? Í þessum efnum þurfum við ekkert að þola annað en það, sem við sjálfir kjósum og viljum. Ég hygg einnig, að æ fleiri séu þeirrar skoðunar í dag, að ríkisstj. muni sjá að sér áður en lýkur og væri þá betur komið okkar málum. Um landhelgismálið náðist einróma samstaða á Alþ:, en ríkisstj. og hennar liði er ekki sérlega fyrir að þakka. Eftir að fórnað hafði verið eða felldar till. beggja stjórnarandstöðuflokkanna um landgrunnsstefnuna, létu þeir gott heita að fylgja ríkisstj. um minni kröfur en fólust í þágildandi ályktun Alþ. frá 7. apríl í fyrra, til þess að fyrir lægi einróma samstaða út á við. Það er krafa þjóðarinnar í dag, að landhelgismálinu sé stýrt farsællega í höfn með samkomulagi til bráðabirgða við aðrar þjóðir, gagnkvæmum skilningi, en sigurvilja. Telja mætti næsta eðlilegt að hafa um jákvæð úrlausnarefni þessa vandamáls, sem þó stefnir ótvírætt að sigri okkar, samráð við fulltrúa sjómanna, útgerðarmanna og yfirleitt að skapa í sérhverjum aðgerðum okkar sem mesta breidd og samstöðu, eins og þessu lífshagsmunamáli íslenzku þjóðarinnar bezt sæmir. Við sjálfstæðismenn höfum flutt á þessu þingi frv. og þáltill. til þess að styrkja aðstöðu okkar í landhelgismálinu, bæði er varðar landgrunnið, landhelgismörkin, byggingu varðskips og áætlunargerð um eflingu Landhelgisgæzlunnar í framtíðinni, samfara stórauknum framlögum til Landhelgissjóðs Íslands. Vissulega hefðum við mátt vænta jákvæðrar afstöðu stjórnarliðsins til slíkra mála, enda þá fyrst samræmi í einingu þingflokka í þessu máli og framvindu þess, en slík mál liggja óbætt hjá garði, enn í þingnefnd. Hvert stefnir nú í efnahagsmálum þjóðarinnar? Hefur ríkisstj. þar mótaða stefnu? Færustu hagfræðingar benda réttilega á, að verðbólgualdan rísi nú sennilega hærra en nokkru sinni fyrr. Stjórnarliðið talar um kjarabætur og vinnufrið, verkföll og vinnudeilur hafa rekið og reka hvert annað. Farmannaverkfallið, eitt lengsta sinnar tegundar, alvarlegar deilur með kjaradómsúrskurði við opinbera starfsmenn, deilt er við lækna og hjúkrunarkonur og fleiri blikur eru á lofti. Sífelldar verðhækkanir ríða yfir almenning. Ríkisstj. segir, að það sé þessu eða hinu að kenna, en fólkið hefur ekki til annars að grípa en eigin pyngju, og mörgum finnst tæplega endast of vel innihaldið til útgjaldanna. Ríkisstj. leggur nú fram í þinglokin framkvæmda- og fjáröflunaráætlun, sem lýsir fjáröflun til opinberra framkvæmda og fjárfestingarsjóða, samtals upp á meira en 2000 millj. kr. Þetta gerist í einu mesta góðæri, sem við höfum notið. Spariskírteini með verðtryggingu ætlar ríkisstj. að selja fyrir 500 millj. kr. Spariskírteini fyrir 200 millj. kr. voru seld fyrir áramót. Ný verðbréfaútgáfa af þessu tagi hefur numið um 75 millj. kr. síðustu ár. Hér við bætist um 100 millj. kr. happdrættislán til vegagerðar yfir Skeiðarársand og loks eru 300 millj. kr. af eldri spariskírteinum, sem á að endurlána. Hvaða áhrif halda menn, að slík ráðsmennska hafi á getu banka og sparisjóða til að sinna rekstrarlánaþörf atvinnuveganna? Vissulega verða þessar fjárfúlgur teknar úr bönkum og sparisjóðum nær allar. Þar á ofan bætist víxilsláttur ríkissjóðs hjá bönkum, sem ráðgert er að nema kunni hundruðum millj. kr., en slíkt er eitt af nýjustu bjargráðunum. Hér er ekki staðar numið. Þessu til viðbótar á að taka erlend lán, sem sagt er að muni nema 6–700 millj. kr. Erlend lán vegna framkvæmdaáætlunar í fyrra námu aðeins 80 millj. kr. Og enn getur verið um að ræða viðbótarlántökur, sem orðaðar hafa verið óljóst, 150–250 millj. kr. Með þessum hætti er þvinguð fram tilfærsla fjármagns frá fyrirtækjum og einstaklingum til hins opinbera og fjárfúlgurnar notaðar til þess að yfirbjóða vinnuaflið og kynda undir verðbólgunni. Að vísu má segja, að framkvæmdir, sem til er vitnað í framkvæmdaáætluninni að afla skuli fjár til, séu út af fyrir sig góðra gjalda verðar, - en hvert stefnir? Er vísvitandi verið með öllum ráðum að auka þensluna af hálfu hins opinbera? Í skýrslu ríkisstj. segir svo: „má fastlega gera ráð fyrir, að allt þanþol sé á þrotum.“ Allt þanþol á þrotum! Þetta er ekkert ofmælt, síður en svo, því að samanburður frá fyrra ári varðandi fjárvöntunina sjálfa til framkvæmdanna er allt að því fjarstæðukenndur. Fjárvöntun til framkvæmdaáætlunar í fyrra í tíð fyrrv. ríkisstj. var mætt með þessu tvennu: Í fyrsta lagi með sölu spariskírteina 75 millj. kr., erlendri lántöku (PL-480) 80 millj. kr., eða samtals 155 millj. kr. Sambærilegt dæmi er nú: Sala spariskírteina samkv. fyrirliggjandi frv. 500 millj. kr. Sala spariskírteina fyrir áramót 200 millj. kr. Happdrættislán vegna Skeiðarárvegar 95 millj. kr. Áætlaðar erlendar lántökur um 665 millj. kr. og óákveðnar viðbótarlántökur 240 millj. eða samtals 905 millj. kr. Samtals eru þetta 1700 millj. kr. samanborið við það, sem í fyrra þurfti á að halda, að afla 155 millj. kr. Hér er um að ræða hvorki meira né minna en 10–11 sinnum hærri upphæð en á s. l. ári, þegar framkvæmdaáætlunin var gerð. Gerir hæstv. ríkisstj. sér grein fyrir þessu? Vill hún gera svo vel að skýra og rökstyðja áform sin? Flýtur hún sofandi að feigðarósi? Gert er ráð fyrir í skýrslum ríkisstj., að þjóðartekjur muni tæpast vaxa á þessu ári nema um 5–6%, samt er gert ráð fyrir því, eins og þar stendur að kaupmáttur ráðstöfunartekna heimilanna verði í heild nálega 15% meiri en á síðasta ári. Þessir útreikningar um kaupmáttaraukningu þarfnast alvarlegrar endurskoðunar og liggur reyndar í augum uppi, að þeir geta ekki stuðzt við annað en ráðagerðir um, að þjóðin eigi að lifa á slætti með viðskiptahalla við útlönd, sem nema muni þúsundum millj. kr. Þannig á að skrifa ávísun á framtíðina, auk þess sem vísitölufölsunin er ekki talin með í dæminu og stytting vinnutíma rangmetin til kjarabóta sem kaupmáttaraukning. Á slíkri kaupmáttaraukningu skyldu launþegar alvarlega vara sig. Alvarlegum áhyggjum hlýtur að valda, að gjaldeyrisvarasjóðurinn gangi til þurrðar, enda hefur hann minnkað um 1000 millj. kr. frá áramótum, þegar erlendar lántökur eru frá taldar. Undanfarin ár, 1969 og 1970, var viðskiptajöfnuðurinn við útlönd hagstæður, sem m. a. leiddi til hins mikla hagvaxtar síðustu ára, t. d. í iðnaði allt að 15%. Sé litið yfir þinghaldið í heild, verður ekki annað sagt en að mörg meiri háttar mál hafi verið mjög flausturslega undirbúin, og hvað eftir annað hefur orðið ljós verulegur ágreiningur innan stjórnarliðsins. Virðist það stundum stafa af því, að einum stjórnarflokki er tæpast ljóst, hvað annar hefst að í málatilbúnaði. Þetta var m. a. mjög bert varðandi skattamálin. Mjög stirðlega gekk að afgreiða þau. Víða kom í ljós, að alvarlega er hallað á vissa aðila, svo sem t. d. aldraða fólkið og einstæðar mæður, sem tæplega virtist mega gera ráð fyrir, að raunverulega vekti fyrir stjórnarliðinu. Ungt fólk, sem hefur í því staðið að koma sér upp húsnæði með ærnum tilkostnaði og þá jafnan mikilli skuldasöfnun, fær ekki vexti af lánum reiknaða til frádráttar, þegar útsvar er á lagt. Sérstakur frádráttur aldraðra, sem heimilaður var í lögum í fyrra, er nú afnuminn, og veldur það eldra fólki þungum byrðum samfara þyngingu fasteignaskatta hjá þeim, sem eignazt hafa húsnæði á lífsleiðinni. Sýnt hefur verið fram á, að skattar ekkju, sem fær ellilaun og 50% makabætur, geta í lægri launaflokkum hækkað um meira en 100% frá því, sem ella hefði orðið. Felld var till. sjálfstæðismanna um að heimila sveitarstjórnum að veita allt að 50% frádrátt frá tekjum giftra kvenna, áður en útsvar er á þær lagt. Reynslan mun staðfesta það, sem við sjálfstæðismenn sögðum frá öndverðu, að hin nýju skattalög mundu yfirleitt íþyngja öllum þorra fólks með miðlungstekjur. Of langt mál er nú að rekja hinar miklu deilur um skattamálin á liðnum vetri. Í næsta mánuði kemur skattskráin út, og þá er líka komið að skuldadögunum. Á hitt vil ég benda, að þm. Sjálfstfl. mótuðu mjög ákveðna stefnu í skattamálunum í nál. sínum við afgreiðslu málanna. Í stytztu máli er hún þessi: 1. Skattheimtan má aldrei ganga það langt, að hún lami framtak einstaklinga og félaga. 2. Það ber að stefna að því að skattleggja eyðsluna, en örva eignamyndunina. 3. Einstaklingnum verður að tryggja eðlilegan ráðstöfunarrétt yfir tekjum hans í hverju skattþrepi og samanlagðir skattar í hæstu skattþrepunum ekki yfir 50%, þ. e. af síðustu tekjuöflun. 4. Verkaskipting sveitarfélaga og ríkis miðist við aukið sjálfsforræði sveitarfélaganna og tekjuöflunarmöguleikar þeirra verði í samræmi við það. Í þinginu hefur verið gerð breyting á almannatryggingalögum. Að vissu leyti var hér um að ræða framhald á heildarendurskoðun laganna á Alþ. í fyrra. En tryggingabætur voru hækkaðar, og var ekki um það ágreiningur í þinginu. Ágreiningur var ekki heldur um að hverfa frá innheimtu persónuskatta eða nefskatta í formi almannatryggingagjalds og iðgjalda sjúkrasamlaga, en hér féll ríkisstj. á prófinu. Stöðugt var talað um, að þessi gjöld væru niður felld. Svo er ekki. Þau eru innheimt í gegnum tekjuskattskerfið. Þessi gjöld höfðu áður áhrif á vísitöluútreikning framfærsluvísitölu og kaupgjaldsvísitölu. Fjmrh. sagði í upphafi, að vísitalan mundi lækka um ca. 4% af þessum sökum, og þá var ákveðið að lækka niðurgreiðslur af landbúnaðarvörum, sem hækkaði svo verðlag þeirra, eins og allir vita. Svo eiga menn eftir að greiða hina fyrri nefskatta í tekjuskattsinnheimtunni, en hún verkar ekki á vísitöluna. Þannig er í stórum dráttum hið margumtalaða vísítölufals hæstv. ríkisstj., sem vissulega átti að fela og leyna eins og mannsmorði. Rétt er það, að þeim allra launalægstu er hagur í því að hverfa frá þessum nefsköttum. En það kemur hins vegar ekki til góða hjá þeim, sem komnir eru yfir visst tekjumark og ekki eldra fólki yfir 67 ára aldri, en hjá því hafa þessir nefskattar ekki verið innheimtir. Dregið var að leyfa ýmsar verðhækkanir, svo að þær gætu ekki verkað til hækkunar á kaupgjaldsvísitöluna, fyrr en við útreikning hennar þann 1. júní. Þar liggur einnig álitlegur biðreikningur launþega. Það alvarlegasta er, að nú eru aftur í gangi víxlverkanir kaupgjalds og verðlags, sem hleypa verðbólguhjólinu á fullan hraða, sem leiða mun til lífskjaraskerðingar fyrir launþega umfram þá fölsun, sem í vísitölunni felst. Þá reynir enn á þol atvinnuveganna, og enn gilda þau sannindi, að dragi úr þróun þeirra vegna vaxandi tilkostnaðar, þá er það jafnskaðlegt launþegum og vinnuveitendum og þar af leiðandi almennum hagvexti í þjóðarbúinu. Eyðslustefnan er allt of áberandi í fari hæstv. ríkisstj. Kom það m. a. skýrt fram við afgreiðslu fjárl., sem nú eru 50% hærri en á s. l. ári. Lítið hóf hefur verið á skipun nefnda til alls konar verka, og virðist þar vera um að ræða eins konar nýja stétt, einkum á vegum vissra rn. Í löggjöf og frv.-flutningi og tillögugerð gætir og ríkrar tilhneigingar til vaxandi miðstjórnarvalds. Fyrsta dæmi þess er báknið nýja, Framkvæmdastofnun ríkisins, með sínum pólitísku „kommissörum“. Valdbeitingarmöguleikum þessarar opinberu stofnunar eru lítil takmörk sett varðandi yfirráð og stjórnun fjárfestingarsjóða og áætlunargerð um opinberar framkvæmdir. Sams konar tilhneigingar gætir í frv. og tillögugerð um heilbrigðisþjónustu landsmanna og í rafvæðingaráformum og einstökum frv. um nýjar stofnanir með opinberri stýringu. Að vísu leynir sér ekki löngun til þess að hylja þessi áform með lýðræðishjali og tali um nauðsyn aukins sjálfræðis landshluta, en það endar jafnan í því, sem stendur huganum næst, þ. e. einni allsherjarstjórn, yfirstjórn miðstjórnarvaldsins. Jafnþokukennd hugtök eins og ríkisstj. hinna vinnandi stétta eða vinnandi fólks eiga að gefa eitthvað til kynna um aukið lýðræði eða valddreifingu, þegar hið gagnstæða býr að baki. Þessa óheillaþróun mátti þegar marka af stjórnarsáttmála hæstv. ríkisstj. Þar segir m. a.: „ Ríkisstj. einsetur sér að efla undirstöðuatvinnuvegina á grundvelli áætlunargerðar undir forustu ríkisvaldsins. Koma skal á framkvæmdastofnun ríkisins, sem hafi á hendi heildarstjórn fjárfestingarmála og frumkvæði í atvinnumálum.“ Enn fremur: „Endurskoða ber skiptingu verkefna og valds á milli ríkis og sveitarfélaga í því skyni að auka sjálfsforræði byggðarlaga“. Þveröfugt er stefnt, og ekkert hefur verið hirt um það fram til þessa að efna það loforð að hafa samráð við Samband ísl. sveitarfélaga og samtök sveitarfélaga í einstökum landshlutum um þessa endurskoðun. Fleiri loforð stjórnarsáttmálans eru álíka mikils virt eins og t. d. það að lækka verðlag, eins og þar stendur, eða hindra verðhækkanir. Í stjórnarsáttmálanum segir, að ríkisstj. muni leggja ríka áherzlu á, að takast megi að koma í veg fyrir þá háskalegu verðlagsþróun, sem átt hafi sér stað í efnahagsmálum undanfarin ár. Hún muni leitast við að tryggja, að hækkun verðlags hér á landi verði ekki meiri en í helztu nágranna- og viðskiptalöndum. Til þess að ná þessu marki segir í stjórnarsáttmálanum, að ríkisstj. vilji hafa samráð við samtök launafólks og atvinnuveitenda um ráðstafanir í efnahagsmálunum. Hver kannast við ráðstafanir ríkisstj. í efnahagsmálunum til þess að stuðla að stöðugu verðlagi? Einn þm. stjórnarliðsins er sagður hafa sagt þessa dagana: „Ef stjórnin ekki eyðir dýrtíðinni, þá étur dýrtíðin stjórnina.“ Í hinu merka riti The Economist, þann 29. apríl s. l., er gerður samanburður á verðbólguþróun í ýmsum viðskiptalöndum okkar og þ. á m. á Íslandi frá 1967-1971. Áföllin í efnahagsmálum Íslands árin 1967 og 1968 leiða til þess, að verðbólgan vex meira en í nágrannalöndunum. Síðan fer Ísland niður á við, og á árinu 1971 er Ísland í samanburði við önnur lönd komið niður fyrir Holland, Svíþjóð og Bretland, jafnt Noregi, Danmörku, Finnlandi og Sviss. En hvernig horfir nú? Það er augljóst mál, að við rjúkum upp úr öllu valdi þegar á þessu ári, þrátt fyrir fögur fyrirheit í stjórnarsáttmálanum. Þá berast böndin að atvinnuvegunum. Rísa þeir undir þunganum? Ef þeir gera það ekki, þarf ekki um kjarabætur almennings að spyrja. Í upphafi þings gerði ég grein fyrir stjórnarandstöðu Sjálfstfl. Ég lagði áherzlu á þá staðreynd, að hún væri í eðli sínu jákvæð, þar sem hún mótaðist öðru fremur af andspyrnu gegn þeim sósíalisma, sem boðaður væri í stjórnarsáttmála ríkisstj. og lýsti sér í stórlega auknum ríkisafskiptum og vaxandi miðstjórnarvaldi. Þetta er svo af stjórnarflokkunum kallað því fallega nafni félagshyggja. Þeir telja sig allir vera svo góða, að þeir séu fyrst og fremst að hugsa um aðra, en ekki sjálfa sig, samfélagið en ekki einstaklingana. Ég endurtek nú, að við sjálfstæðismenn erum algerlega andsnúnir þessari væmni sósíalismans, sem og ótuktareðli kommúnismans, sem er eitt afsprengið. Við vitum, að hann felur í sér síaukin yfirráð þeirra, sem um stjórnvölinn halda, og hin sósíalíska yfirstétt skarar eld að sinni köku, ekki á grundvelli verðleika einstaklinganna, heldur valdsins, ríkisvaldsins, en í skjóli þess er skákað. Þetta skipulag getur gefið valdbeitingarstétt og stjórnmálaflokkum slíkra stétta tækifæri í bili til þess að skara eld að sinni köku, en ekkert er fráleitara en almenningur leiti á slík mið til hagsældar og vaxandi velmegunar. Nú þegar er að koma í ljós, hvílíka óstjórn við búum við. Svo mun fram halda um skeið, þar sem enginn stjórnarflokkanna vill fórna valdaaðstöðu sinni. Samt sem áður er stjórnarliðið sjálfu sér sundurþykkt og sýnist oft sitt hverjum, enda eru liðsmenn frá harðsvíruðum kommúnistum til frjálslyndra og meinlausra bændafulltrúa og jafnvel einstaklingshyggjumanna í eðli sínu. Við sjálfstæðismenn viljum, að í þjóðfélagi okkar bjóðist ungum framtaksmönnum betri kjör til framtaks og gróða. Ég segi hiklaust gróða og aftur gróða. Í mínum huga er það ekki skömm, heldur heiður að geta stjórnað atvinnurekstri, þjónustustarfsemi og hvers kyns framtaki með hagnaði og góðum afrakstri. Við sjálfstæðismenn höfum ætíð viljað og höfum sýnt það, þar sem við ráðum, eins og í Reykjavík, að við samrýmum einkaframtakshugmyndina ríkri félagshyggju til samhjálpar í anda bróðurhyggju okkar litla samfélags. Góðir hlustendur. Ég kveð nú með þessum orðum: Við Íslendingar þurfum og viljum frelsi og framtak okkar fáu einstaklinga örsmárrar þjóðar. Við óskum ekki eftir Framkvæmdastofnunum ríkisins með frumkvæði þeirra til aðgerða og útdeilingar fjármagns og annarra lífsins gæða, t. d. leyfa til að kaupa bíl, leyfa til að kaupa ísskáp eða þvottavél, leyfa til að byggja eða reka atvinnu á einn eða annan hátt, lifa og starfa. Við viljum vera frjálsir, en jafnframt virða, skilja og hjálpa hverjir öðrum.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Málefnasamningur núverandi stjórnarflokka er að sjálfsögðu miðaður við kjörtímabilið. Enginn getur því ætlazt til þess, að á fyrsta starfsári stjórnarinnar sé allt það komið til framkvæmda, sem þar er ráðgert. En sé farið yfir málefnasamninginn lið fyrir lið og borið saman við það, sem gert hefur verið, þá sýnir það sig, að það er býsna margt, sem þegar er komið til framkvæmda. Þetta hygg ég, að allir þeir verði að játa, sem heldur vilja hafa það, sem sannara reynist. Hér er eigi tími til ítarlegrar úttektar, en á nokkur atriði ætla ég að drepa. Að landhelgismálinu hefur verið unnið í samræmi við málefnasamninginn. Um það og þess framvindu ræði ég ekki. Fyrir því mun utanrrh. gera nánari grein. Fyrirheit málefnasamningsins í kjaramálum eru flest komin til framkvæmda að mestu eða öllu leyti. Kjarasamningar hafa þannig verið gerðir í samræmi við markaða stefnu stjórnarflokkanna, þ. e. víðtækir kjarasamningar hafa verið gerðir til tveggja ára, þar sem kauphækkanir eiga sér stað í áföngum auk sérstakra hækkana þegar í stað til þeirra lægst launuðu. Þannig mun verða náð því marki, sem sett var um kaupmáttaraukningu á næstu tveimur árum. Sjómannakjörin voru bætt. Tryggðar hafa verið fullar vísitöluuppbætur á laun og leiðrétt sú skerðing, sem áður var, þannig að kaupmáttur launa á ekki að raskast vegna þeirra verðhækkana, sem óhjákvæmilegar hafa reynzt og reyndar voru fyrirsjáanlegar, en frestað var á verðstöðvunartímabilinu, svo og að nokkru vegna kauphækkana, sem hlaut að gæta að nokkru í verðlagi. 40 stunda vinnuvika og fjögurra vikna orlof hefur verið lögfest. Frv. um framleiðsluráð landbúnaðarins hefur verið lagt fyrir Alþ. og er það í samræmi við þá meginstefnu, sem mótuð er í málefnasamningnum. Nefnd hefur verið skipuð til að semja lagafrv. um réttindamál opinberra starfsmanna og skal þar á því byggt, að þeir fái frjálsan samningsrétt um kjör sín, svo sem fyrirheit var gefið um í stefnuskrá stjórnarinnar. Þau fyrirheit, sem gefin voru í atvinnumálakafla málefnasamningsins eru mörg hver þegar komin til framkvæmda, en undirbúningur að öðrum hafinn. Þar má t. d. nefna það, að Framkvæmdastofnun ríkisins hefur verið sett á fót, svo sem mælt er í málefnasamningi. Framkvæmdastofnun á að hafa á hendi frumkvæði í atvinnumálum og heildarstjórn fjárfestingarmála, samkv. því, sem nánar er fyrir mælt í lögum. Hún skal gera áætlanir til lengri tíma um þróun þjóðarbúsins og framkvæmdaáætlanir til skemmri tíma. Auk þess fer hún með forsjá þeirra sjóða, sem henni eru fengnir til umráða. Að sjálfsögðu er byggt á starfi þeirra stofnana, sem fyrir voru og Framkvæmdastofnun tók við. Starfstími Framkvæmdastofnunarinnar er enn þá svo skammur, að af henni er ekki fengin full reynsla, en ég fyrir mitt leyti bind miklar vonir við starfsemi hennar og tel sérstaklega mikilvægt, að hún örvi og ýti undir framtak í atvinnumálum og styðji að öflun atvinnutækja víðs vegar um landið. Í einstökum atvinnugreinum hafa þegar verið gerð mikil átök í þá stefnu, sem boðuð var. Ber þar hæst eflingu fiskiskipaflotans og þá einkanlega með kaupum hinna mörgu skuttogara. Er eigi að efa, að útgerð þeirra á eftir að verða lyftistöng í atvinnulífi margra staða, sem sumir hverjir hafa til þessa staðið höllum fæti. Ráðstafanir hafa verið gerðar til eflingar innlendra skipasmíða og er framtíðartakmarkið þar það, að Íslendingar smíði að miklu leyti skip sín sjálfir og geti annazt viðhald fiskiskipa og kaupskipa, en vitaskuld hlýtur það að taka sinn tíma að koma málum í það horf. Þá má og nefna það, að verið er að setja löggjöf um sölustofnun niðursuðuiðnaðarins og um lagmetisiðju ríkisins á Siglufirði. Er með þeirri löggjöf stefnt að stóreflingu þess iðnaðar og umbótum á sölu og markaðsskilyrðum. Munu flestir játa, að þar sé um mikilvæg verkefni að ræða. Nefnd hefur verið skipuð til að gera heildaráætlun um alhliða landgræðslu og skipulega nýtingu landsgæða. Er ekki vafi á, að landgræðslumálum verður að sinna í stórauknum mæli á næstunni. Aðrir ræðumenn munu síðar í þessum umr. víkja að ýmsum framkvæmdum á sviði landbúnaðarins. Í samgöngumálum má nefna hringveg um landið, þ. e. tengt verður saman vegakerfi umhverfis landið. Í raforkumálum er mótuð ákveðin stefna, unnið að undirbúningi stórvirkjana og kannaðir í því sambandi möguleikar á stóriðju. Á sviði félagsmála má nefna, að ríkisstj. hefur beitt sér fyrir lagasetningu um stórhækkun elli- og örorkubóta, tryggingu lágmarkslauna lífeyrisþega og gert ýmsar aðrar endurbætur á tryggingalöggjöfinni. Ríkisstj. hefur nú lagt fram frv. til l. um afnám vísitölubindingar á húsnæðislánum. Samkv. málefnasamningnum skyldi endurskoða tekjuöflunarleiðir hins opinbera með það fyrir augum, að skattabyrðinni verði dreift réttlátlegar en áður. Jafnframt skyldi að því stefnt, að persónuskattar eins og til almannatrygginganna verði felldir niður, en teknanna aflað með öðrum hætti. Þetta hefur nú verið gert, m. a. með hinum nýju skatta- og tekjustofnalögum. Jafnframt hefur verið ákveðið, að endurskoðun þeirra laga verði haldið áfram, og verður auðvitað við þá endurskoðun tekið tillit til þeirrar reynslu, sem fæst af hinum nýju skattalögum. Það er mikið búið að pexa um það, hvort skattar verði hærri eða lægri eftir hinum nýju lögum eða hinum eldri. Ég skal ekki fara út í það hér. Það er skammt að bíða reynslunnar, og þá getur hver og einn prófað þetta á sjálfum sér, en auðvitað má þá ekki bera saman við skatta s. l. árs, heldur verður að bera saman við það, hverjir þeir hefðu orðið í ár eftir gamla kerfinu. En annars vil ég undirstrika það, að núv. stjórn hefur aldrei heitið lækkun á sköttum í heildina. Nú hefur verið gert stærra átak en áður til að jafna menntunaraðstöðu ungmenna. Til skóla- og menningarmála er varið meira fé en nokkru sinni fyrr. Í þeim málum eru á döfinni ýmsar breytingar og nýjungar, sem ég hirði ekki um að rekja hér. Í dómsmálum og löggæzlu er unnið að ýmsum endurbótum. Verður margt í þeim málum tekið til gagngerðrar endurskoðunar á næstunni, ef það verður mitt hlutskipti að fara með þau málefni. Í utanríkismálum hefur verið tekin upp önnur stefna og breyttir starfshættir frá því, sem áður tíðkaðist. Um þau mál mun utanrrh. fjalla og sleppi ég því að ræða þau frekar. Til ýmiss konar verklegra framkvæmda eru fjárveitingar mun hærri en áður. Ég get hér ekki tímans vegna farið nánar út í að bera saman málefnasamning og framkvæmdir. En sá stutti útdráttur, sem ég hef hér gert, sannar það svo glöggt, að ekki verður um deilt, að fyrirheitum stjórnarsáttmálans hefur verið fylgt fast eftir. Ég veit, að þetta finnur fólkið í landinu. Og hvað sem um þessa stjórn verður sagt, held ég, að allir sanngjarnir menn hljóti að játa, að hún hefur ekki setið auðum höndum. Sumum finnst jafnvel nóg um dugnað hennar. Hvað sem um það er, þá er hitt víst, að enn er mikið ógert, enn eru ýmis þau verkefni óleyst, sem vikið er að í stefnuskrá stjórnarinnar. Auk þess sem ný viðfangsefni berja daglega að dyrum. Það varðar því miklu, að stjórnin fái starfsfrið út kjörtímabilið og geti þá lagt mál sín öll og verk undir þjóðardóm. Þegar frá er skilið verkfall á farskipum, má heita, að alger vinnufriður hafi ríkt hér á landi á valdatíma núv. stjórnar. Vel má segja, að það sé hennar mesta gæfa. Kjarasamningarnir, sem náðust í desember s. l., eru að mínum dómi einn mikilvægasti atburður, sem átt hefur sér stað á stjórnartímabilinu. Þá var samið til lengri tíma en áður og um kjarabætur í áföngum. Ég álít slíkt mjög mikilsvert fyrir atvinnureksturinn, sem veitir honum lengri tíma en áður, þar sem hann veit, með hverju hann má reikna. Ég held, að atvinnurekendur ættu að meta það mikils, og ekki sízt, þegar slíkur árangur náðist án verkfalls. Almennar kjarabætur launþega voru og verulegar, þegar á allt samningstímabilíð er litið, auk þess sem hinir lægst launuðu fengu hlut sinn nokkuð réttan þegar í stað. Ég er þeirrar skoðunar, að ekki hafi mátt tefla á tæpara vað um greiðslugetu atvinnuveganna, og ég held, eins og ég hef áður sagt, að óhjákvæmilegt sé að umsaminna kauphækkana gæti að einhverju leyti í verðlagi. Síðari kjarasamningar hafa svo verið sniðnir eftir desembersamningnum. Þó að þessir kjarasamningar séu í stórum dráttum í samræmi við boðaða stefnu stjórnarinnar, dettur mér ekki í hug að eigna henni sérstaklega heiðurinn af þeim. Þar ber auðvitað fyrst að þakka aðilum vinnumarkaðarins, en einnig vil ég fyrir mitt leyti alveg sérstaklega þakka þeim sáttasemjurum, sem að samningunum unnu. Þeir eru til, sem hafa allt á hornum sér og halda því fram, að horfurnar séu allt annað en glæsilegar, að fram undan séu, að manni skilst, eins konar ragnarök og auðvitað sé það stjórnin, sem sé að fara með allt til fjandans. Þessi svartnættissefasýki, ef á sannfæringu er byggð, er mér óskiljanleg. Sannleikurinn er sá, að íslenzka þjóðin hefur aldrei búið við betri lífskjör en einmitt nú. Menn búa við almenna velmegun, atvinna er næg, vinnufriður ríkir, atvinnurekstur er í fullum gangi og hefur víða staðið með blóma sem betur fer. Framleiðsluaukning er á flestum sviðum, verðlag á útflutningsafurðum yfirleitt ágætt, árferði er gott og ytri aðstæður eru yfirleitt hagstæðar. Framfarir blasa hvarvetna við og framkvæmdir eru meiri en nokkru sinni fyrr. Sannleikurinn er líka sá, að sjaldan hefur ríkt meiri bjartsýni í íslenzku þjóðlífi en einmitt nú. Framfara- og framkvæmdaviljinn hefur aldrei verið sterkari en einmitt nú. Það er eins og allir, jafnt einstaklingar sem hið opinbera, vilji ráðast í framkvæmdir. Eftirspurn eftir atvinnutækjum, stórum og smáum, er óvenjulega mikil, og eru togarakaupin gleggsta dæmið um það. Hvarvetna blasir við gróska en ekki stöðnun. Þetta sjá allir, nema þá helzt málgögn stjórnarandstöðunnar, en þess verður ekki vart í reyndinni, að úrtölur þeirra og hrakspár dragi úr mönnum kjark eða dragi úr mönnum hinn almenna sóknarhug. Það er svo sannarlega enginn undanlátstónn í Íslendingum um þessar mundir. Það er enginn uppgjafarsvipur á Íslendingum í dag. Auðvitað eru til menn, sem alltaf eru óánægðir, vanþakka allt og alltaf kvarta. Það eru ekki þeir menn, sem setja svip sinn á íslenzkt þjóðfélag í dag. Það er gott að vera Íslendingur í dag, það er gaman að vera Íslendingur í dag og þá ekki sízt fyrir unga fólkið með þá aðstöðu og þá möguleika, sem nú eru fyrir hendi. Engin kynslóð hefur áður haft slík tækifæri á Íslandi eins og unga kynslóðin í dag. Vitaskuld dettur mér ekki í hug að halda því fram, að velmegunin sé eingöngu að þakka nýrri stjórnarstefnu. Árferði og ytri aðstæður ráða þar mestu, en hinu held ég fram, að hin nýja stjórnarstefna hafi vakið bjartsýni, aukið mönnum áræði, örvað framtak og leyst ný öfl úr læðingi. Auðvitað getur enginn með neinni vissu spáð um framtíðina. Þar geta óviðráðanlegar ástæður ráðið svo miklu. Í okkar þjóðarbúskap geta snöggar fjárhagssveiflur reynzt örlagaríkar. Að sjálfsögðu er aldrei hægt að útiloka, að óhagstæðar hagsveiflur beri að höndum, en ég held, að eins og nú horfir, sé engin sérstök ástæða til svartsýni. Ég held þvert á móti, að sterkar líkur séu fyrir áframhaldandi framfarasókn og batnandi lífskjörum. Útfærsla landhelginnar, hin nýju og stóru skip og vaxandi úrvinnsluiðnaður murtu bæta aðstöðu okkar og skapa nýja möguleika á efnahagssviðinu. Aukin orkuvinnsla og ný stóriðja í því sambandi mun styrkja grundvöll atvinnulífsins, en það er mín bjargföst skoðun, að traustir atvinnuvegir og blómlegt atvinnulíf sé það, sem framar öllu öðru ber að leggja áherzlu á. Það er sú undirstaða, sem allt annað verður að byggjast á í þessu landi. Að sjálfsögðu ber að fylgjast vel með í þeim efnum, en eins og ég sagði, þá er það eins og nú horfir, þá finnst mér sízt af öllu ástæða til bölsýni. - En það er engu líkara en að sumir menn hafi um þessar mundir að kjörorði hið gamla íhaldsspakmæli, við illu má búast, því gott skaðar ekki. Þeir eru til, sem telja, að fyrirhugaðar framkvæmdir séu of miklar og innflutningur ofbjóði gjaldeyrisgetunni. Slíka menn verður að spyrja, úr hvaða framkvæmdum þeir vilji draga og hvernig þeir vilji hefta innflutning. Það er mín skoðun, að í þessum efnum sé nú farið á fremsta hlunn, en án þess þó, að um verulega ógætni sé að ræða. En þar verður að vera á verði og gera viðeigandi ráðstafanir, ef reynslan sýnir, að til vandræða horfir. Að mínum dómi gæti verið skynsamlegt að reka þjóðarbúið og ríkisbúskapinn þannig, að leggja nokkuð til hliðar í góðæri. Að slíkum búskaparháttum þarf að stefna. Það er nokkuð gagnrýnt, að ríkisstj. hafi ekki nægilega föst tök á verðlagsþróuninni og verðbólgu gæti nú meira en góðu hófi gegnir. Af þessu tilefni er rétt að taka það fram, að núv. ríkisstj. hefur aldrei heitið því að stöðva verðbólgu. Það er að mínum dómi ómögulegt við þær aðstæður, sem nú eru í íslenzku þjóðfélagi. Það er ekki hægt, a. m. k. ekki til frambúðar, að setja þar neinn enda algjörlega fastan. Hitt segir í okkar málefnasamningi, að ríkisstj. muni leitast við að tryggja, að hækkun verðlags hér á landi verði ekki meiri en í helztu nágranna- og viðskiptalöndum. Ég viðurkenni hreinskilnislega, að ríkisstj. hefur ekki enn náð þeim tökum á þessum málum sem skyldi og hún hefði viljað. Þá er líka rétt að hafa í huga, að starfstíminn er ekki orðinn langur og við mörg verkefni hefur þurft að fást. Ríkisstj. þarf og mun einbeita sér að þessum verkefnum á næstunni. Þá varðar miklu, að hún njóti fulls stuðnings og skilnings frá almenningi. Mér virðist satt að segja, að í reyndinni skorti nokkuð á um skilning á nauðsyn þess, að verðbólgu sé haldið í skefjum. Kröfurnar um hækkanir á öllum sviðum eru yfirgengilegar og þar hafa þeir ekki verið neinir eftirbátar, sem mest gagnrýna hækkanir og hæst tala um hættu af verðbólguþróun. Gegn hvers konar verðhækkunum verður að standa, svo sem kostur er og beita ströngu verðlagseftirliti. Hins vegar þýðir ekkert annað en að horfast í augu við það, að nokkrar hækkanir á verðlagi og ýmiss konar gjaldskrám hafa verið og munu verða óhjákvæmilegar. Það verður mönnum að vera ljóst, og er ekki komið aftan að neinum í því efni. En í þessu sambandi vil ég minna á, að glíma við verðbólguna hefur orðið fleirum erfið en núv. ríkisstj. Fyrrv. ríkisstj. lofaði að stöðva verðbólguna. Henni entust ekki 12 ár til að standa við það fyrirheit. Þvert á móti þurfti hún á valdaferli sínum að grípa fjórum sinnum til gengisfellingar. Það situr því allra sízt á stuðningsmönnum viðreisnarstjórnarinnar sálugu að tala digurbarkalega um verðbólguþróun og dýrtíð. Það hljómar eins og spott og spé um þá sjálfa. En hverjar eru þær verðhækkanir, sem núv. stjórn hefur leyft, sem stjórnarandstæðingar telja að synja hefði átt um? Það væri fróðlegt að heyra í þessum umr. og það af þeirra munni. En ég ætla annars ekki hér að fara að skattyrðast við stjórnarandstöðuna, hún sparar sjálfsagt ekki stóryrðin, ef að vanda lætur. Hún sér ekkert nema myrkur um miðjan dag. Ég dreg í efa, að menn taki skraf hennar alvarlega, enda mun sannfæringarkraftinn skorta, en það er nú einu sinni svo, að stjórnarandstaðan hefur og á að hafa fullt frjálsræði um það, hvernig hún hagar sínum málflutningi og gegnir sínu hlutverki. Það ætlast auðvitað enginn til þess, að dómar hennar um ríkisstj. séu hlutlausir. Eitt af því, sem ég hef tekið eftir, að stjórnarandstæðingar hafa verið að skírskota til, eru ummæli mín þess efnis, að við stjórnarmyndunina hefðum við haft ýmsar skýrslur sérfræðinga um ástand og horfur í efnahagsmálum og að við hefðum dregið af þeim þær ályktanir, að afkoman væri þannig og afkomuhorfur slíkar, að gerlegt væri að gera þær ráðstafanir, sem við gerðum og ráðgerðum. Inn í þessi ummæli er það lagt, að ég hafi viðurkennt, að viðskilnaður fyrri ríkisstj. hefði verið góður. Þetta er að sjálfsögðu útúrsnúningur. Í ummælum mínum liggur ekkert um viðskilnað fyrri ríkisstj., enda gátu skýrslurnar ekki sagt nema takmarkað um það, og kom margt í þeim efnum fyrst á daginn, eftir að við höfðum tekið við og fórum að starfa, t. d. ýmsir skuldahalar á sjóðum og framkvæmdafé. Um það skal ég ekki frekar ræða hér. Ég geri ráð fyrir því, að aðrir ræðumenn víki að því og að viðskilnaði viðreisnarstjórnarinnar. Ég skal svo ekki vera að eyða orðum að stjórnarandstöðunni. Maður tekur hana svona eins og hún er. En við þá menn, sem vilja meta núv. ríkisstj., starf hennar og stefnu af fullri sanngirni, vil ég segja þetta: Það verður að hafa í huga, að núv. ríkisstj. er samsteypustjórn þriggja flokka, sem um margt eru ólíkir og hafa mismunandi viðhorf til ýmissa málefna. Málefnasamningurinn er því í ýmsum greinum byggður á málamiðlun, og um tiltekið atriði er það beinlínis tekið fram, að um það sé ágreiningur. Yfir þetta er engin fjöður dregin. Auðvitað hlýtur starf stjórnarinnar einnig stundum að byggjast á málamiðlun. Það getur enginn samstarfsflokkurinn búizt við því að fá öll sín sjónarmið að fullu og öllu tekin til greina. Það verða allir góðviljaðir menn að skilja, og í þeim anda verðum við stuðningsmenn stjórnarinnar á Alþ. að starfa. Annað er óvinafagnaður. Ég hef sagt það annars staðar áður og segi það enn, að með myndun núv. ríkisstj. og samstarfi þeirra flokka, sem að henni standa, urðu þáttaskil í íslenzkri pólitík. Þeirra þáttaskila var þörf og það af mörgum ástæðum. Það hafa þegar átt sér stað verulegar stefnubreytingar á ýmsum sviðum þjóðfélagsins og í fjölmörgum framkvæmdum. Þær stefnubreytingar tel ég, að séu og verði til góðs fyrir hinn almenna þjóðfélagsborgara, ef svo má segja, en sjálfsagt síður fyrir hina, sem hafa eða haft hafa einhverja forréttindaaðstöðu. Ég held, að þeirra stefnubreytinga muni þó í reyndinni gæta þeim mun meir, því lengur sem stjórnin starfar. Mörgum stefnumálum hennar er þannig háttað, að þeim verður ekki komið í framkvæmd á einum degi. Framkvæmd þeirra hlýtur að taka sinn tíma, en menn munu smám saman verða breytinganna varir. Ég nefni t. d. það markmið stjórnarinnar, að stefna skuli að skipulegum áætlunarvinnubrögðum. Flestir munu í orði játa nauðsyn slíkra starfshátta. Með þeim má koma í veg fyrir margvísleg mistök og verðmætasóun, t. d. við stofnun og uppbyggingu nýrra atvinnufyrirtækja. Slík mistök geta t. d. átt rót sína að rekja til vanþekkingar eða skorts á yfirsýn. Menn verða að skilja og beygja sig fyrir þeirri staðreynd, að það er ekki hægt að gera allt í einu. Það verður að raða verkefnum og láta þau ganga fyrir, sem nauðsynlegust eru og koma þjóðarheildinni að mestu gagni. Það þarf að vera skipulag á uppbyggingu og framkvæmdum í stað þess handahófs, sem hér á landi hefur lengst af ríkt í þeim málum. Í Framkvæmdastofnuninni er vissulega þegar kominn vísir að slíkum áætlunarvinnubrögðum. Eðlilega skortir þó enn mikið á, að þau mál séu komin í það horf, sem verða þarf. Á þau efni verður að leggja ríka áherzlu á næstunni. Þar er mikið verk óunnið enn, eins og skiljanlegt er, þegar tekið er tillit til þess, hve starfstími er stuttur. Landhelgismálið er um þessar mundir langsamlega stærsta mál íslenzku þjóðarinnar. Það er hennar lífshagsmunamál og á farsælli úrlausn þess veltur framtíðargengi hennar öllu öðru framar. Það ber að setja öllum málum ofar. Í því máli stendur öll þjóðin einhuga um þá stefnu, sem mörkuð hefur verið, og að baki ríkisstj. Þá einingu má ekki með neinu móti rjúfa, því að hún mun að lokum færa okkur fullnaðarsigur. Allar deilur um málið hér innanlands á því að leggja til hliðar. Hitt væri blekking að loka augunum fyrir því, að enn er langt í land. Um það mál ætla ég annars ekki að ræða. Það gerir utanrrh. En ég vil aðeins að lokum segja það, að ef núv. ríkisstj. ber gæfu til að hafa forustu um að koma því máli heilu í höfn, þá er það mín trú, að það eitt muni endast henni til góðs vitnisburðar á dómsdegi. Þökk sé þeim, sem hlýddu. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Við Alþfl.-menn teljum, að Alþfl. hafi á síðustu 50 árum unnið þannig að málefnum þjóðarinnar, að ekki verði talið lítils virði, þegar litið er málefnalega á árangurinn á þessu tímabili. Jafnaðarstefnan á Íslandi vann sigur í síðustu kosningum. Aðrir flokkar hafa oft fallizt á skoðanir okkar í Alþfl. í grundvallaratriðum og gjarnan samþykkt þær, þegar augljóst var, að þjóðin var á sömu skoðun. En eins og í öðrum málum er og verður þjóðin sá aðili, sem tekur lokaákvörðun um það, hvort stefna Alþfl. sé í samræmi við vilja fólksins. Sjálfur held ég, að í raun og veru séu fjölmargir Íslendingar sammála okkar stefnu, kannske flestir. En annarleg pólitísk sjónarmið virðast oft ráða ferðinni. Við þessu er hreint ekkert að segja. Fólkið ræður sjálft í lýðræðisþjóðfélagi. En ég tel það sjálfur fráleitt, að tveir jafnaðarmannaflokkar séu í landinu. Fyrir því er hreint engin forsenda. Ég held, að það sé ekki aðeins æskilegt, að þessir tveir jafnaðarmannaflokkar renni saman, heldur sé það alveg sjálfsagt. Á það verður að reyna á allra næstu vikum. Þessi samruni hlýtur að gerast á næstu mánuðum eða hann gerist hreint ekki. Samtök frjálslyndra og vinstri manna, sem segjast vera jafnaðarmenn, verða á þessu tímabili að gera það hreinlega upp við sig, í hvort ístaðið þeir ætla að stíga. Varla geta þeir ætlazt til, að Alþfl. bíði von úr viti. Þeir verða sjálfir einhvern tíma að taka ákvörðun. Þegar núv. hæstv. ríkisstj. var mynduð á s. l. sumri, gekk það nú ekki þrautalaust. Þegar allt ætlaði að mistakast, var fundin upp afbragðs leið til þess að leysa málin. Öll kosningaloforð stjórnarflokkanna voru skrifuð niður. Síðan var nýjum óskum þeirra allra bætt við, enn athugað betur, hvort eitthvað væri eftir, sem hægt væri að lofa. Þegar allt hafði verið tínt til, var plaggið prentað, og heitir málefnasamningur ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar. Það væri freistandi að rekja afrekaskrá hæstv. ríkisstj. og bera saman við málefnasamninginn, sem menn áttu að lesa bæði kvölds og morgna samkv. beiðni hæstv. forsrh. Og ég er honum alveg sammála. Menn þurfa að lesa þennan samning til að átta sig sjálfir á því, hvernig hann er þverbrotinn í veigamiklum atriðum. Ég ætla aðeins að nefna eitt, sem ég álit raunar langalvarlegast af öllum aðgerðum eða aðgerðaleysi hæstv. ríkisstj. Þetta eru svikin við launafólk í landinu. Fyrirsjáanleg óðaverðbólga, hækkandi verðlag á öllum sviðum, vísitölurán í fyrrahaust og stórhækkandi skattar á þessu ári. Þetta gerir sama ríkisstj., sem lofaði fyrir 10 mánuðum að auka kaupmátt launa um 20% á tveimur árum. Helmingur þess tíma er nú að verða liðinn. Dettur nokkrum manni í hug, að við þetta loforð sé með nokkru móti hægt að standa? Í þessu sambandi verður hin alvarlega verðbólga örlagavaldurinn. Má ég minna hæstv. ráðh. á, að húsmæður þessa lands taka vel eftir verðlagsþróuninni. Þær finna bezt, hvernig verðlag hækkar frá degi til dags, allt vegna aðgerða hæstv. ríkisstj. Þær eru fljótar að átta sig á því, að það, sem kostaði 100 kr. í gær, er komið upp í 110 eða 115 kr. í dag. Alda verðhækkana gengur yfir, sem alls ekki er séð fyrir endann á. Á sama tíma er vísitölunni hagrætt eftir því, sem við verður komið á hverjum tíma. Og að framkvæmdum þessum afrekum leyfir hæstv. ríkisstj. sér að kalla sig ríkisstj. hinna vinnandi stétta. Meira öfugmæli er líklega ekki til. Hæstv. ríkisstj. segir í Ólafskveri, að hún leggi áherzlu á að koma í veg fyrir þá háskalegu verðlagsþróun, sem leiði til gengislækkana og óðaverðbólgu. Núv. stjórnarflokkar töldu einmitt, að fyrrv. ríkisstj. hefði hagað sér einstaklega illa í þessum efnum. Var þá ekki öllu kippt í lag? Ónei, ekki aldeilis. Fyrirsjáanleg er hin mesta óðaverðbólga, líklega sú mesta frá upphafi Íslandsbyggðar. Þegar gjaldeyrisvarasjóðnum hefur verið fórnað og verðbólgan haldið áfram í nokkurn tíma, þá er auðvitað ekki nokkurt ráð til annað en gengislækkun. Þangað til mun bæði launafólk og atvinnurekendur finna verulega fyrir þeirri stjórnarstefnu, sem nú er rekin. Það er vissulega kaldhæðni örlaganna, að bæði hæstv. félmrh., Hannibal Valdimarsson, og hv. þm. Björn Jónsson, forseti Alþýðusambands Íslands, skuli standa að þessum aðgerðum, sömu mennirnir, sem unnu hvað glæsilegasta kosningasigra á s. l. ári. Hvaða nauðsyn er eiginlega fyrir þá að taka yfirleitt þátt í þessum dansi, nema þeir séu að standa við bakið á vinum sínum í Alþb., sem raunar sýnir sig að vera sterkasta aflið í stjórnarsamstarfinu? Hvernig stendur annars á því, að hæstv. forsrh. lætur slíkt og þvílíkt viðgangast? Ekki trúi ég því, að flokksmenn hans séu yfirleitt sammála slíkum vinnubrögðum. Ég ætla að fara nokkrum orðum um málefni iðnaðarins. Ég tel, að í framtíðinni muni meginhluti vinnuaflsaukningarinnar í landinu leita til tækni- og iðnaðarstarfsemi. Þessi málefni þarf strax að fara að ræða af mikilli alvöru og með skipulegum hætti. Reiknað er með, að eftir tæplega 50 ár, árið 2020, verði Íslendingar orðnir um 450 þús. Það er því ljóst, að atvinnuöryggi fyrir þessa fjölgun er eitt af meiri háttar verkefnum næstu áratuga. Hæstv. iðnrh. hefur að mínu mati sýnt málefnum iðnaðarins mikinn og þakkarverðan skilning. Sérstaklega er þýðingarmikið að fá það lögfest, að framleiddar iðnaðarvörur og hráefni til þeirra sé veðhæft fyrir lánum eins og sjávarútvegs- og landbúnaðarvörur. Fyrir þetta ber að þakka. En ég hef spurt um það nokkrum sinnum hér á hv. Alþ., hvort líklegt sé, að fjármagn verði til staðar, þegar lögin hafa verið samþ. nú á allra næstu dögum. Hæstv. ráðh. hafa fáu svarað. Þó hefur hæstv. iðnrh. sagt, að frv. sé samið í samvinnu við Seðlabanka Íslands og hann reikni með, að sá banki endurkaupi afurðalánavíxla af viðskiptabönkum. Þetta er gott og blessað. En stóra spurningin er, eru viðskiptabankarnir tilbúnir til að meta veð iðnaðarins á sama hátt og sjávarútvegs- og landbúnaðarvara? Þetta er hin ósvaraða spurning, sem reynslan ein mun skera úr um. Það er vonandi, að allir atvinnuvegir verði settir við sama borð í lánamálum. En ég er engan veginn viss um, að svo verði í reynd. Þá eru lögin lítils virði. En við skulum vona hið bezta. Ef framleiðsla iðnaðarvara vex stórstígurri skrefum eins og verður að gerast, ef iðnaðurinn á að geta tekið við stærstum hluta fólksfjölgunarinnar, þá verður framleiðsluaukningin að langmestu leyti að byggjast á útflutningi iðnaðarvara. Nú er hér til meðferðar á hv. Alþ. frv. um Sölustofnun lagmetisiðnaðarins, þar sem tekið er myndarlega á því verkefni með árlegu fjárframlagi næstu fimm ár upp á 25 millj. hvert ár. Ég hef lýst hér stuðningi mínum við þetta frv. En það er nú fleira matur en feitt kjöt. Það er til margs konar annar iðnaður í þessu landi, sem er hæfur til útflutnings. En þessi annar iðnaður heldur en niðursuðuiðnaðurinn hefur ekki átt því láni að fagna, að svo myndarlega væri staðið að útflutningstilraunum hans. Það er rétt eins og þar sé um einhvers konar annars flokks iðnað að ræða, sem ekki eigi rétt á sams konar fyrirgreiðslu og þessi fyrsta flokks iðnaður, og þessu mótmæli ég. Þegar fjárlög voru afgreidd í vetur, var framlag ríkisins til Útflutningsmiðstöðvar iðnaðarins lækkað úr 6 millj. í 4 millj. frá árinu á undan. Ég flutti till. um að færa þessa upphæð upp í það sama og verið hafði. Ekki var það nú stórbrotnara. En allt stjórnarliðið, hver og einn einasti hv. þm. í stjórnarflokkunum, sagði nei við nafnakall um till. Jafnvel þeir hv. stjórnarþm., sem oft hafa verið skilningsríkir á þarfir iðnaðarins, sögðu líka nei. Þetta er auðvitað alveg forkastanleg afstaða og ómögulegt að túlka á annan hátt en sem algert viljaleysi til að stuðla að auknum útflutningi almennra, íslenzkra iðnaðarvara og þar með eflingu iðnaðarins í landinu. Þessi stofnun þyrfti auðvitað að fá svipaða fyrirgreiðslu og Sölustofnun lagmetisiðnaðarins. Allt annað er óviðunandi. Ég vil eindregið skora á hæstv. iðnrh. að taka jafnmyndarlega á þessu máli og hann hefur gert í ýmsum öðrum málum, sem eru mikils virði fyrir iðnaðinn. Umtalsverður útflutningur á íslenzkum iðnaðarvörum er þjóðarnauðsyn. Fólksfjölgunin á næstu áratugum bókstaflega krefst þess. Þess utan verður íslenzkur iðnaður að mæta síharðnandi samkeppni frá öðrum löndum, eftir því sem tollar lækka hér á erlendum iðnaðarvörum. Annars finnst mér, að allir Íslendingar ættu að leggja metnað sinn í að kaupa íslenzkar iðnaðarvörur fremur en erlendar. Þær eiga auðvitað að vera álíka góðar og ekki dýrari. En slíkt væri iðnaðinum í heild til mikils stuðnings. Þeir Íslendingar eru langflestir, sem í öðrum löndum eru kallaðir miðstéttarfólk eða millistétt. Þetta fólk vill yfirleitt eiga sína íbúð búna þokkalegum húsgögnum, e. t. v. á fjölskyldan bíl og leyfir sér að fara í orlof. Þetta eru þau lífskjör, sem hafa skapazt í landinu á s. l. þremur áratugum eða svo. Öryggi fyrir aldraða eða þá, sem hafa orðið undir í lífsbaráttunni, er nokkurn veginn jafnmikið hér á landi og í öðrum löndum, þar sem bezt er fyrir þessum málum séð. Svona vill íslenzka þjóðin, að lífskjör hennar séu og að þau haldist svona. Undir það tekur Alþfl. heils hugar. Það er enginn lúxus að eiga íbúð, sem oftast er að verulegu leyti í skuld. Það er heldur enginn lúxus að eiga þokkalegt innbú og ekki heldur að eiga smábil. Og enn getur það ekki talizt lúxus, þó að vinnandi fólk geti leyft sér að taka orlof árlega, jafnvel að fara til útlanda einu sinni á ævinni eða svo. En spurningin er, hvort núv. hæstv. ríkisstj. sé treystandi til þess að halda þannig á efnahagsmálum þjóðarinnar, að þessi almennu lífskjör haldist. Um það hef ég miklar efasemdir. Mér hefur oft fundizt hæstv. ríkisstj. haga störfum sínum á þann veg, að hún væri fremur að vinna fyrir einstaka hópa í þjóðfélaginu heldur en fyrir fjöldann í landinu, langstærsta hópinn, millistéttina, sem flestir tilheyra sem betur fer. Auðvitað er sjálfsagt, að þeir séu aðstoðaðir, sem búa við lökust lífskjör. Það er líka stefna jafnaðarmanna um allan heim. En það verður að finna önnur ráð til þess en níðast á millistéttinni, og það á að vera hægt. Þá langar mig til að nefna aðeins atvinnumál almennt. Ég fer ekkert leynt með, að ég tel þann málaflokk langþýðingarmestan allra landsmála. Atvinnuleysi er böl, sem ekki á að þekkjast í nútímaþjóðfélagi. Það hefur hins vegar víða gengið erfiðlega að vinna bug á þessu böli. Ytri aðstæður geta verið slíkar, að næstum ómögulegt sé að yfirvinna tímabundið atvinnuleysi, í okkar tilfelli t. d. aflaleysi. Á þessum uppgangsárum, sem nú ganga yfir landið, er hins vegar óafsakanlegt, að til skuli vera jafnalvarlegt atvinnuleysi og sums staðar er á Norðurlandi einmitt nú. Þessu hlýtur bókstaflega að vera hægt að kippa í lag, ef vilji er fyrir hendi. Ég skora á hæstv. ríkisstj. að gera viðhlítandi ráðstafanir fyrir þá staði, þar sem atvinnuleysi hefur verið og er. Að vilja vinna og fá ekki vinnu er niðurdrepandi fyrir alla menn, sem á annað borð eru heilbrigðir. Atvinnumálin eru margslungin. Stundum vantar starfsfólk á einum stað, en svo er atvinnuleysi á öðrum. Við þetta er oft erfitt að ráða. Hins vegar finnst mér, að það eigi að vera hægt með viðeigandi skipulagi. Mér finnst það vera grundvallaratriði, að léttur iðnaður sé efldur úti um landið, til að fólkið sé ekki algjörlega háð því, hvort fiskur komi á land. Slíkur léttur iðnaður verður að byggjast á útflutningsmöguleikum hans. Ef Framkvæmdastofnun ríkisins verður starfrækt á þann hátt, sem til er ætlazt, verður að gera ráð fyrir, að hún hafi forustu um skipulega starfsemi í þessum efnum. Ég tel, að framkvæmdaáætlanir fyrir tiltekna landshluta séu forsenda fyrir skipulegum aðgerðum til atvinnuaukandi framkvæmda á hverju landssvæði. Þetta verk þarf alveg nauðsynlega að vinna í náinni samvinnu við heimamenn á hverjum stað, þeirra, sem bezt þekkja til allra staðhátta. Slíkar áætlanir ættu fyrst og fremst að vera byggðar upp með það fyrir augum, að framkvæmdirnar séu atvinnuaukandi fyrir viðkomandi byggðarlag. Núv. hæstv. ríkisstj. lagði í upphafi afar mikla áherzlu á að verða vinsæl meðal landsmanna. Sjálfsagt vilja allar ríkisstj. verða vinsælar. En þær mega bara alls ekki gleyma því, hvaða stjórn sem er, að fólkið í landinu ætlast til þess, að ríkisstj. stjórni eftir einhverri ákveðinni stefnu, en ekki að eitt sé ákveðið í dag og svo verði stjórnarandstaðan að koma til hjálpar til að bjarga málum, eins og komið hefur fyrir á þessu þingi. Fólkið ætlast líka til að það sé metið nokkurs, hvað það vinnur mikið fyrir, ja, við skulum segja góðum lífskjörum. En það ætlast ekki til að lífskjörin séu skert, eins og því miður margt virðist benda til. Á því ber hæstv. ríkisstj. og þeir flokkar, sem að henni standa, fulla ábyrgð. Fyrir það svara þeir á sínum tíma. Þegar hæstv. ríkisstj. tók við völdum í júlí í fyrra, var mikil gleði, sem hefur staðið langt fram eftir vetri. Stjórn hinna vinnandi stétta, eins og þeir kölluðu sjálfa sig, var í gleðivímu yfir að hafa komið gömlu ólukkustjórninni frá. En nú er ég hræddur um, að gleðskapnum sé lokið og við taki innan skamms stórbrotin eftirköst, eins konar pólitískir timburmenn. Fólkið í landinu fer að krefjast reikningsskila fyrir því, hvers vegna ekki hafi verið staðið við mörgu og fallegu loforðin, þ. á m. loforðið um 20% kaupmáttaraukningu. - Góða nótt.



Herra forseti. Hlustendur góðir. Hvarflað gæti að mönnum, sem fylgzt hafa með þinghaldi í vetur, að forustusveit stjórnarandstöðunnar sé svipað á sig komin og þeir andar framliðinna, sem töluverðar sögur fara af í ritum spíritista og þar eru sagðir í stökustu vandræðum að átta sig á flutningnum af einu tilverustigi á annað. Þótt þessar óhamingjusömu sálir séu komnar til andaheima, halda þær sig enn vera á jarðríki og hegða sér í samræmi við það. Þetta heitir víst á máli spíritista að vera jarðbundinn og kvað einkum eiga sér stað við sviplegan aldurtila. Ástæðan til, að forusta stjórnarandstöðunnar á Alþ. minnir furðu oft á þessa villuráfandi anda, er, að hún hefur að mestu leyti látið undir höfuð leggjast að rækja það hlutverk stjórnarandstöðu að móta og leggja af sinni hálfu fyrir þing og þjóð yfirvegaða stefnu í þeim málum, þar sem ágreiningur um grundvallaratriði er milli hennar og stjórnarliðsins. Skýrasta dæmið þessu til sönnunar er afgreiðsla skattamála hér á þinginu í vetur. Veruleg hækkun tryggingabóta ásamt niðurfellingu nefskatta til trygginganna gerði breytingu á skattheimtu ríkisins og tekjustofnum sveitarfélaga óhjákvæmilega. Talsmenn Sjálfstfl. í umr. um þau mál fundu till. ríkisstj. flest til foráttu, þótt þeir viðurkenndu í öðru orðinu, að endurskoðun skattheimtunnar væri aðkallandi. En ekki örlaði á, að þeir mótuðu af sinni hálfu raunhæfa stefnu, sem gerði fært að standa straum af auknum tryggingabótum og tilfærslu gjaldaliða frá sveitarfélögum til ríkissjóðs, sem allir voru sammála um, að ætti að eiga sér stað. Menn heyrðu ávæning af þessum málflutningi í orðum hv. 1. þm. Reykv., Jóhanns Hafstein, hér áðan. Þegar hann kvaðst setja fram stefnu Sjálfstfl. í skattamálum, reyndist hún ekkert annað en almennt orðagjálfur um mátulega skatta. En aldrei var skýrt frá, hvorki í ræðunni núna fyrir klukkutíma né í umr. í vetur, í tölum, sem hentar verða reiður á, hvað fólgið sé í orðunum mátulegir skattar. Ekki er ólíklegt, að vandkvæðin á að gegna eðlilegu hlutverki stjórnarandstöðu eigi sér svipaða skýringu og gefin er í andafræðum á hérvillu sálnanna jarðbundnu, sem sé að færsla milli tilverustiga hafi gerzt svo óvænt, að hlutaðeigendur eigi erfitt með að gera sér grein fyrir umskiptunum. Það er nefnilega mála sannast, að úrslit alþingiskosninganna í fyrrasumar, sem skópu ríkjandi styrkleikahlutföll á Alþ., eiga sér ekki fordæmi í þingsögunni síðustu áratugi. Við íslenzkt flokkakerfi eru samsteypustjórnir næstum óhjákvæmileg regla. Einu undantekningar frá henni eru minnihlutastjórnir eða utanþingsstjórn. Nú gerðist það í kosningunum í fyrsta skipti í áratugi, að samsteypustjórnin, sem fyrir var, missti hreinlega meiri hlutann, hún kolféll. Og ekki nóg með það. Stærsti stjórnmálaflokkur landsins, Sjálfstfl., hlaut eftir rúmlega áratugs óslitna stjórnarforustu lægri hundraðshluta atkvæða en í nokkrum kosningum öðrum undanfarin 40 ár. Þetta voru þó smámunir hjá útreiðinni, sem hinn stjórnarflokkurinn varð fyrir. Eftir rúmlega hálfrar aldar starf náði Alþfl. aðeins einum og hálfum hundraðshluta framar en SF, nýr flokkur, sem nú háði kosningabaráttu til Alþ. í fyrsta skipti og var svo varbúinn til bardagans, að hann bauð ekki einu sinni fram í öllum kjördæmum. Alþingiskosningarnar síðustu sæta því miklum tíðindum í íslenzkum stjórnmálum, og ekki fyrir þá sök eina, að af þeim hlutust stjórnarskipti með öðrum hætti en Íslendingar hafa átt að venjast. Hausavíxl hrein og bein urðu á stjórnarflokkum og stjórnarandstöðu. Enn meira máli skiptir, að flokkakerfið, sem ríkt hefur frá fjórða tug aldarinnar, er rofið. Framtíðin ein sker úr, hvað við tekur, en þá verður illa á málum haldið af þeirra hálfu, sem vilja, að endurnýjun eigi sér stað, ef flokkakerfið skreppur í sitt fyrra far. Það er því óskhyggja og ekkert annað, þegar talsmenn Sjálfstfl. hugga sig við, að fráfarandi stjórn hafi fyrst og fremst fallið fyrir nýjungagirni nokkurs hluta kjósenda, sem verið hafi orðnir þreyttir á þrásetu hennar þrjú kjörtímabil í röð. Væri þetta rétt skýring, hefði O-listanum orðið meira ágengt en raun ber vitni. Sigurvegarinn í kosningunum var tvímælalaust SF. Samtökin sönnuðu eftirminnilega mál sitt í kosningabaráttunni, að ef kjósendur veittu þeim brautargengi til þingsetu, væri fráfarandi stjórn þar með fallin. Og fall hennar varð enn meira en þorri manna í flokkunum, sem að henni sóttu, hafði gert ráð fyrir. Í kosningunum snerist þingstyrkur fráfarandi stjórnar og stjórnarandstöðu hreinlega við, svo andstöðuflokkarnir höfðu að kosningum loknum nákvæmlega sama meiri hluta á þingi og stjórnarflokkarnir áður. Ekki var því að heilsa, að flokkarnir þrír, sem standa að núv. ríkisstj., gengju til kosninga með sameiginlega eða samræmda stefnuskrá. Því fór svo fjarri, að eldri flokkarnir tveir gerðu hvað þeir gátu til að koma nýgræðingnum SF fyrir kattarnef, með því að halda því að kjósendum, að framboð hans væru öll með tölu vonlaus og atkvæðum, sem hann hlyti, því á glæ kastað. En þótt engin fyrirheit um samstöðu að kosningum loknum lægju fyrir, leiddu viðræður í ljós, að flokkarnir þrír gátu komið sér saman um stjórnarstefnu. Í kosningunum höfðu kjósendur lýst vantrausti á fráfarandi stjórn. Eftir réttum þingræðisreglum bar því stjórnarandstöðuflokkunum frá fyrra þingi að taka saman höndum um stjórnarmyndun, úr því að ekki bar á milli um meginstefnumál. Fyrstu vikurnar og mánuðina eftir að stjórnin, sem nú situr, tók til starfa, höfðu nýbakaðir stjórnarandstæðingar mjög í flimtingum, að fyrstu ráðstafanir hennar jafngiltu því, að hún hefði efnt til veizlu til að kaupa sér vinsældir. Leitun mun á áróðursbragði, sem komið hefur höfundum sínum jafnrækilega í koll og þetta. Veizlubrigzlin báru því vott, að þeir, sem þar réðu ferðinni, höfðu ekki gert sér minnstu grein fyrir einni meginástæðunni fyrir falli svonefndrar viðreisnarstjórnar. Kjósendur höfnuðu henni ekki sízt fyrir þá sök, að með ýmsum ráðstöfunum á síðasta kafla valdaskeiðsins hafði hún brotið gróflega í bág við réttlætiskennd mikils hluta Íslendinga. Á sama tíma og viðreisnarstjórnin gerði ráðstafanir til að létta stórlega skatta á gróða og stóreignum einstaklinga og fyrirtækja skerti hún laun daglaunamanna og aflahlut sjómanna og skaut á frest hækkun tryggingabóta til gamalmenna og öryrkja. Þetta höfðu núverandi stjórnarflokkar fordæmt, þegar þeir voru í stjórnarandstöðu, og létu verða sitt fyrsta verk að hnekkja slíku misrétti, rétta hlut vinnu gagnvart fjármagni í þjóðfélaginu. Hnjóðsyrði um, að með því væri ástundað svall og sólund misstu gjörsamlega marks. Enda var öðru nær en að núv. stjórnarflokkar lofuðu þjóðinni dansi á rósum í málflutningi sínum fyrir kosningar, þvert á móti. Það voru þáv. stjórnarflokkar, núv. stjórnarandstaða, sem héldu því fram í kosningabaráttunni, að í rauninni væri allt í stakasta lagi í þjóðarbúskapnum, ef þeir fengju bara að halda áfram ráðsmennsku sinni. Þeir bentu á verðstöðvun sína og sögðu hana flestra meina bót. Aftur á móti voru það núv. stjórnarflokkar, sem bentu mönnum á, að verðstöðvunin væri skammgóður vermir ein sér. Eftir kosningar hlyti að koma að skuldadögum, hverjir svo sem við völd væru. Þetta skilur fólk, það veit, að núv. stjórn hefur hingað til átt við þann vanda helztan að glíma að jafna yfirdráttarskuldirnar, greiða víxlana á framtíðina, sem viðreisnarstjórnin lét eftir sig. Hver ímyndar sér til að mynda, að unnt sé að halda linnulaust áfram að hækka niðurgreiðslur af almannafé á verði ýmissa helztu neyzluvara? Hvernig á að standa við umsamdar launahækkanir til opinberra starfsmanna án þess að ætla til þess fé á fjárlögum? Stundum er helzt að heyra á talsmönnum stjórnarandstöðunnar, að hvort tveggja sé lafhægt. Aðgerðir ríkisstj. fyrstu vikurnar, sem hún var við völd, bjuggu í haginn fyrir, að kjarasamningar tókust án stórátaka í vetur. Hefði allt verið með felldu um viðskilnað viðreisnarstjórnarinnar, ætti þjóðarskútan þar með að hafa komizt í lygnari sjó. En slíku er ekki að heilsa. Frá því um áramót og fram til þessa dags er verið að greiða bakreikningana frá síðustu valdamánuðum fráfarandi stjórnar. Þegar verðstöðvunin rann út, var óhjákvæmilegt að takast á við vandann, sem fyrri stjórn hafði slegið á frest. Framlag foringja stjórnarandstöðunnar er að gera ýtrustu hækkunarkröfur fyrir stofnanir og fyrirtæki, sem þeir veita forstöðu og áfellast svo ríkisstj. gagnvart almenningi fyrir, að hún beri ábyrgð á verðhækkunum, sem af hljótast, enda þótt hún skeri hækkanakröfur þessara sömu manna stórlega niður. Meðferð borgarstjórnarmeirihlutans í Reykjavík á breytingum, sem gerðar voru á tekjustofnalögum sveitarfélaga, eru eitthvert ljósasta dæmið um henti stefnu foringja stjórnarandstöðunnar. Þegar till. um að gera fasteignagjald að öðrum aðaltekjustofni sveitarfélaga var rædd á þingi, viðurkenndu ýmsir talsmenn Sjálfstfl., að þeir hefðu fyrr hreyft svipuðum hugmyndum, en héldu því líka fram, að gjaldið væri ákveðið óhóflega hátt í frv. ríkisstj. Jafnframt var hafin áróðursherferð í Reykjavík til að telja Reykvíkingum trú um, að með hinum breyttu tekjustofnalögum væri framin aðför að Reykjavík, þar sem að hag borgarsjóðs væri þrengt stórlega. En svo þegar tekjustofnafrv. ríkisstj. var orðið að lögum, ákvað borgarstjórnarmeirihlutinn að láta ekki sitja við hina almennu reglu um fasteignagjald, heldur nota heimild til helmingshækkunar. Jafnframt var afgreidd framkvæmdaáætlun langt umfram það, sem áður hefur þekkzt í ýmsum þýðingarmestu greinum. Engum fær dulizt, hversu hér er ætlunin að leika tveim skjöldum. Álögur eru spenntar til hins ýtrasta í trausti þess, að unnt verði að skella skuldinni af því á ríkisstj. Jafnframt er gert ráð fyrir meiri framkvæmdum en nokkru sinni fyrr í því skyni, að borgarstjórnarmeirihlutinn hafi af sem mestu að státa, þegar gengið verður til borgarstjórnarkosninga. Svona brögð eiga ekkert skylt við stjórnmálastefnu. Annaðhvort telur Sjálfstfl., að fasteignaeigendum sé íþyngt jafnvel um of með hinu almenna gjaldi, sem lögin ákveða, og hegðar sér samkv. því, eða hann telur gjaldið svo hóflegt, eins og það var ákveðið að till. ríkisstj., að borginni sé óhætt að innheimta það með álagi. Vilji menn láta taka sig alvarlega, geta þeir ekki haldið hvoru tveggja fram. Forustumenn stjórnarandstöðunnar ættu að leitast við að læra af reynslu sinni í landhelgismálinu. Eitt af því, sem tvímælalaust stuðlaði að falli fráfarandi stjórnar í síðustu kosningum og myndun þeirrar, sem nú situr, var, að flokkarnir þrír, sem að henni standa, mótuðu fyrir kosningar sameiginlega stefnu um útfærslu fiskveiðilögsögunnar. Þegar leitað var eftir allsherjarsamstöðu, voru núv. stjórnarandstöðuflokkar ekki reiðubúnir að fallast á svo ákveðna stefnumörkun. Nú hafa þeir góðu heilli staðið að einróma samþykki Alþ. á markaðri stefnu, og taka í landhelgismálinu þátt í að leggja á ráðin um, hversu henni skuli framfylgt. Í þessu máli guldu núv. stjórnarandstöðuflokkar þess í síðustu kosningum, að þeir þekktu ekki sinn vitjunartíma, þótt þeir hafi síðan séð að sér. En furðuleg fastheldni við úrelt sjónarmið kemur líka fram í smáatriðum. Til að mynda er óhætt að fullyrða, að það mundi vekja almennan fögnuð útvarpshlustenda, ef þessar eldhúsdagsumræður væru styttar og látið nægja til þeirra eitt kvöld. Í ráði var að breyta til í þetta skipti, en það strandaði á þingflokki sjálfstæðismanna. Svo að engum sé gert rangt til, skal tekið fram, að formaður þingflokksins, hv. 1. þm. Reykv., var breytingunni meðmæltur. Hróplegasta dæmið um það, hversu illa forustumönnum stjórnarandstöðunnar gengur að átta sig á breyttum viðhorfum í íslenzkum stjórnmálum, var ofsafengin tilraun þeirra strax eftir stjórnarmyndun og í upphafi þings til að sprengja ríkisstj. þegar í stað á utanríkismálum, afstöðunni til NATO og brottfarar hersins. Þeir, sem þar lögðu á ráðin, hafa alls ekki áttað sig á, að sá málflutningur, sem tíðkaðist á báða bóga á verstu árum kalda stríðsins, á alls engan hljómgrunn lengur. Tími er fyrir löngu til þess kominn, að menn hætti að láta eins og þeir telji hver annan sitja á svikráðum við dýrmætustu þjóðarhagsmuni, ef á milli ber um utanríkisstefnu og öryggismál. Menn verða að geta rætt þau mál eins og önnur, án þess að eigna hver öðrum hinar verstu hvatir jafnskjótt og orðinu er hallað. Reynslan hefur kennt þorra manna hér eins og annars staðar, að því fer fjarri, að á vettvangi heimsmála eigist annars vegar við börn ljóssins og hins vegar herskarar myrkursins og verkefni Íslendinga og annarra smáþjóða sé ekki annað en að þekkja rétt merki og skipa sér undir það. Allt of lengi hefur það haft óeðlileg áhrif á íslenzk stjórnmál, að reynt hefur verið að deila þjóðinni í ósættanlegar fylkingar eftir afstöðu til utanríkismála einni saman. Núv. stjórnarsamstarf byggist einmitt á því, að þótt menn séu ekki á einu máli um aðildina að Atlantshafsbandalaginu, skuli óbreytt ástand ríkja í því efni, en tími sé til kominn, að erlendri hersetu linni. Umr. hér á þingi um þetta mál hafa a. m.k. leitt í ljós, að allir flokkar hafna erlendri hersetu um aldur og ævi. Úr því að svo er, ætti engum að vera ofætlun að gera sér grein fyrir, að það er matsatriði, hvenær hersetu skuli ljúka, og umr. um það efni hljóta að geta átt sér stað með rökum en ekki hrópyrðum og dylgjum. Störf þings og stjórnar fara því betur úr hendi sem mönnum, sem hlotið hafa sess í þingsölunum, er ljósara eðli umboðsins, sem kjósendur hafa veitt. Hvorki stjórn né stjórnarandstaða hafa til langframa hag af skyndiupphlaupum og auglýsingaskrumi. Þingmenn eru kjörnir til að taka ákvarðanir í nafni þjóðarinnar. Oft geta þær orkað tvímælis á líðandi stund, en það, sem úrslitum ræður, er árangurinn þegar frá liður. Eftir honum fellir þjóðin sinn dóm, þegar þar að kemur. Ég þakka áheyrnina.

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson): Herra forseti. Góðir Íslendingar. Muna menn eftir ástandinu og andrúmsloftinu á Íslandi fyrir nokkrum árum? Þá var við völd svokölluð viðreisnarstjórn, og leiðtogar hennar, Jóhann Hafstein og Gylfi Þ. Gíslason, boðuðu þá kenningu af ofurkappi, að Íslendingar væru þess ekki megnugir að ráða sjálfir yfir landi sinu og tryggja þróttmikið atvinnulíf og hagvöxt. Þeir lýstu yfir því, að landsmenn yrðu um ófyrirsjáanlega framtíð að una því að búa í hersetnu landi og haga utanríkisstefnu sinni í einu og öllu samkv. vilja hernámsveldisins. Þeir minntust ekki einu orði á stækkun landhelginnar. Á því sviði áttu Íslendingar að una nauðungarsamningunum frá 1961, sem fólu það í sér, að Íslendingar mættu ekki stækka landhelgina án náðarsamlegs leyfis Breta og V.-Þjóðverja eða samkv. úrskurði erlends dómstóls. Á sviði efnahagsmála og atvinnumála beindist allur áhugi þessara herra að því að draga hingað erlenda auðhringi og fá þá til að koma upp verksmiðjum á Íslandi. Þeir gerðu einn slíkan samning við svissneskan auðhring, en samkv. honum verðum við að una því fram yfir næstu aldamót., að selja raforku undir kostnaðarverði og fyrir aðeins örlítið brot af því verði, sem Íslendingar eru sjálfir látnir greiða. Og þessi samningur átti aðeins að vera upphafið. Hér áttu samkv. stefnu Jóhanns Hafstein og Gylfa Þ. Gíslasonar að rísa 20 erlendar álbræðslur á nokkrum árum. Jafnframt var því haldið fram, að helztu framtíðarvonir okkar á sviði iðnaðar væru þær, að við ættum að leggja til ódýrt vinnuafl handa erlendum fyrirtækjum hér á landi. Þessi óþjóðholla, neikvæða stefna var ekki aðeins boðuð í orði heldur einnig framkvæmd í verki. Allar tillögur um endurnýjun togaraflotans voru strádrepnar, þar til við vorum orðin eftirbátar allra annarra þjóða, sem stunda togveiðar á N.-Atlantshafi. Sjávarútvegurinn var úrelt atvinnugrein að mati viðreisnarleiðtoganna. Sama þróun var í íslenzkum iðnaði, samkeppnisaðstaða hans varð verri með hverju árinu sem leið og iðnaðarframleiðsla fór stórlega minnkandi í ýmsum greinum á árunum frá 1965 til 1968. Má ég nefna sem dæmi, að magnvísitala í kexgerð lækkaði úr 100 í 77.6 á þessu tímabili, í skógerð úr 100 í 80, í fatagerð úr 100 í 93.5, í hreinlætisvörum úr 100 í 95.6, sementsframleiðsla úr 100 í 87.3, málmiðnaður og raftækjasmíði úr 100 í 85.6, og þannig mætti lengi telja. Iðnaður í eigu Íslendinga sjálfra var ekki mikils metinn af Jóhanni Hafstein og Gylfa Þ. Gíslasyni. Þeir einblíndu á erlenda forustu og erlendar framkvæmdir. Þessi stöðnun og samdráttur í atvinnulífi Íslendinga leiddi til neyðarástands í árslok 1967. Þegar afli minnkaði og verð á sjávarafurðum lækkaði á erlendum mörkuðum, var efnahagskerfi okkar og atvinnulíf algjörlega óviðbúið að bregðast við vandanum og leysa hann. Afleiðingin varð mjög stórfellt atvinnuleysi. Í janúarlok 1968 voru 5 475 menn atvinnulausir á Íslandi, en það jafngildir 13.4% atvinnuleysi hjá þeim, sem tryggðir voru hjá atvinnuleysistryggingum. Sjöundi hver vinnufær maður fékk ekkert að gera. Ég spyr aftur: Muna menn ekki eftir þessu ástandi? Menn stóðu í biðröðum til þess að láta skrá sig. Menn stóðu í biðröðum til þess að fá atvinnuleysisbætur og atvinnuleysið hélt áfram. Árið 1969 voru að jafnaði 1 975 atvinnulausir, og árið 1970 komst fjöldi atvinnuleysingja upp í 2 608. Þetta neyðarástand leiddi til þess, að fjöldi fólks leitaði sér atvinnu erlendis eða fluttist búferlum til annarra landa vonsvikið og biturt. Mörg hundruð iðnaðarmanna héldu til útlanda með fjölskyldur sínar, trésmiðir, málarar, múrarar, rafvirkjar, járniðnaðarmenn og verkamenn, allt menn, sem íslenzka þjóðin þurfti mjög á að halda. Árið 1968 fluttust 1 155 Íslendingar búferlum til útlanda, árið 1969 1 808 og árið 1970 2 192. Á þessum þremur árum fluttust þannig úr landi yfir 5 þús. Íslendingar. Það mundi jafngilda því, að yfir 5 millj. manna flýðu Bandaríki N.-Ameríku. Hátt á þriðja hundrað Íslendinga fluttist alla leið til Ástralíu. Mér fannst þessi brottflutningur ömurlegastur af öllu, sem gerðist þessi ár. Hann var til marks um það, að Jóhanni Hafstein og Gylfa Þ. Gíslasyni hafði með óþjóðhollum áróðri sínum og verkum tekizt að innræta mönnum vonleysi og trúleysi á land og þjóð, grafa undan þeim þjóðlega metnaði, sem lyfti Íslendingum af nýlendustigi til nútímaþjóðfélags. Annað eins og þetta hafði aldrei gerzt fyrr, eftir að Íslendingar náðu heimastjórn. Hliðstæður verður að sækja til nýlenduyfirráða Dana. Það var þessi niðurlægingarstefna, sem þjóðin hafnaði í kosningunum í fyrra, og afleiðingin hefur orðið afar stórfelld og snögg umskipti á ástandi og andrúmslofti í landinu. Nú er ekki þagað um landhelgismálið, heldur hefur nauðungarsamningum viðreisnarstjórnarinnar verið sagt upp. Landhelgin verður stækkuð í 50 mílur 1. sept. í haust, þrátt fyrir allar hótanir og allar tilraunir til baktjaldamakks. Yfir 20 ára hernámi verður aflétt á þessu kjörtímabili, og munu viðræður við bandarísk stjórnarvöld um fyrirkomulag brottflutningsins hefjast í lok þessa árs. Verið er að smíða erlendis tugi togara handa Íslendingum til þess að bæta upp í einu stórfellda hnignun flotans á undanförnum árum. Hafin er smíði á skuttogurum innanlands, og hafa lán til skipasmíða innanlands verið hækkuð í 90%, lánstími lengdur og vextir lækkaðir. Íslenzkur iðnaður er í stórfelldari sókn en nokkru sinni fyrr og einbeitir sér nú að því að margfalda útflutning okkar á fullunnum iðnaðarvarningi á næstu árum. Iðnaðinum hefur verið tryggt aukið fjármagn bæði til stofnlána og rekstrarlána. Einmitt þessa daga er Alþ. að samþykkja löggjöf, sem tryggir iðnaðinum sama rétt og sjávarútvegur og landbúnaður hafa haft í viðskiptum við banka og lánastofnanir, en í tíð viðreisnarstjórnarinnar þótti sæma að setja íslenzkan iðnað skör lægra. Verið er að gera stórfellt átak til að efla lagmetisframleiðslu, niðursuðu og niðurlagningu. Hvarvetna er nú bjartsýni og framkvæmdahugur, svo mikil bjartsýni, að menn vilja helzt gera allt í senn. Og Íslendingarnir, sem fluttu til útlanda á viðreisnartímanum, flykkjast nú heim, einnig frá Ástralíu yfir hnöttinn hálfan. Jafnalgjör umskipti hafa sjaldan fyrr gerzt hérlendis á svo skömmum tíma. En hver hafa viðbrögð viðreisnarflokkanna orðið? Fulltrúar Sjálfstfl. hafa haldið dauðahaldi í hina neikvæðu óþjóðhollu stefnu sína. Í allan vetur hafa þeir haldið uppi óhljóðum hér á þingi vegna þess ásetnings Íslendinga að lifa einir og frjálsir í landi sínu. Þeir geta ekki hugsað sér að vera án erlendrar herstöðvar, eins og heyra mátti á máli Jóhanns Hafstein hér áðan. Á sama hátt hafa þeir snúizt gegn sjálfstæðri utanríkisstefnu núv. stjórnar. Þeir hafa mótmælt í hvert skipti, sem Íslendingar hafa leyft sér að hafa aðrar skoðanir en bandarísk stjórnvöld. Þeir hafa lagt til, að kosin yrði sérstök stóriðjunefnd, svo að þeir hefðu tækifæri til að koma á framfæri hugmyndum sínum um erlenda forsjá í efnahags- og atvinnumálum. Þeir hafa ekki tekið neinn þátt í bjartsýni og framkvæmdaáhuga þjóðarinnar. Ég sagði fulltrúar Sjálfstfl., en auðvitað á þetta ekki við um þann mikla fjölda, sem veitt hefur Sjálfstfl. brautargengi á umliðnum árum. Hér er að verki þröng og ofstækisfull klíka undir forustu Jóhanns Hafstein og Geirs Hallgrímssonar með Morgunblaðið að bakhjarli. Ágreiningurinn innan flokksins dylst hins vegar ekki, og hann nær einnig hér inn í þingsalina. Allir veita því til að mynda athygli, hvernig Jóhann, Geir og Morgunblaðið reyna í sífellu að skyggja á hæfasta forustumann Sjálfstfl., Gunnar Thoroddsen enda reyndu þeir meira að segja að koma í veg fyrir það, að hann fengi að vera í framboði í fyrra. Ég hef ekki trú á því, að Sjálfstæðisflokksmenn almennt muni lengi una hinni neikvæðu, óþjóðhollu og máttlausu forustu Jóhanns Hafstein og Geirs Hallgrímssonar. Um Alþfl. er það að segja, að hann fékk í fyrra alvarlegri áminningu en nokkur annar stjórnmálaflokkur hefur fengið. Þúsundir kjósenda sneru við honum bakinu og komu til liðs við Alþb., sem jók fylgi sitt um 50% í höfuðborginni einni. Í upphafi þings var svo að sjá, sem þm. Alþfl. hefðu lært af þessari áminningu. Þeir tóku sjálfstæða og málefnalega afstöðu til viðfangsefna sinna, en þetta gerbreyttist, þegar Gylfi Þ. Gíslason kom heim úr námsdvöl sinni í húsi Jóns Sigurðssonar í Kaupmannahöfn. Hann gekk beint inn í klíku þeirra Jóhanns Hafstein og Geirs Hallgrímssonar, og þeir hafa síðan birzt hér á þingi sem samvaxnir þríburar. Ég tel þetta mikið alvörumál fyrir Alþfl. Honum var boðin aðild að núverandi ríkisstj., þegar hún var mynduð, og það boð stendur enn af okkar hálfu. Það ætti að vera mjög æskilegt verkefni fyrir Alþfl. að taka þátt í þeirri félagslegu stefnu, sem nú er reynt að framkvæma á Íslandi, og ég veit, að margir Alþfl.-menn eru þeirrar skoðunar, en slíkt gerist greinilega ekki, á meðan þeir lúta forustu Gylfa Þ. Gíslasonar. Ég sagði áðan, að þjóðfélagið mótaðist af stórhug og framkvæmdaáhuga. Þetta á við um ríkisvald, sveitarfélög, atvinnurekendur og einstaklinga. Menn vilja helzt gera allt í senn, og það er barizt um mannafla og fjármuni. Þetta ástand heitir þensla á máli hagfræðinga og er vissulega alvarlegt viðfangsefni. Við verðum að læra að beita nútímalegum áætlunarvinnubrögðum og raða framkvæmdum með hliðsjón af fjármagnsgetu okkar og mannafla. Til þess var Framkvæmdastofnunin sett á laggirnar, og hefur hún mjög veigamiklum hlutverkum að gegna. Að sjálfsögðu verða þær framkvæmdir ævinlega að ganga fyrir, sem styrkja sjálfa undirstöðu þjóðfélagsins, atvinnuvegina og útflutninginn. Þar hlýtur hlutur iðnaðarins að fara hraðvaxandi á næstu árum. Ein af forsendum slíkrar íslenzkrar iðnvæðingar er stóraukin raforkuframleiðsla í þágu þjóðarinnar allrar. Ríkisstj. hefur tekið ákvörðun um, að næst skuli ráðizt í stórvirkjun í Tungnaá við Sigöldu. Verður það verk boðið út á næstunni, undirbúið í ár og hafið snemma á næsta ári. Í sambandi við það verður að vinna skipulega að því að tengja saman raforkumarkað landsmanna, svo að hann verði sem samfelldastur og þjóðin öll njóti sem fyrst árangursins af orkuvinnslunni. Slík samtenging verður framkvæmd á Norðurlandi í sumar. Ég tel, að slíka samtengingu verði að framkvæma á Vesturlandi næsta sumar. Á árunum 1973 og 1974 þarf svo að leggja línu frá Búrfellssvæðinu til Norðurlands, en slík tenging er jafnframt forsenda fyrir stórvirkjunum á Norðurlandi. Síðan þyrfti að tengja Austfirði og Vestfirði við kerfið, og með því að tengja saman Vesturland og Norðurland væri komin hringtenging, sem tryggði öryggi. Slíkar stórframkvæmdir í raforkumálum þurfa að haldast í hendur við orkufrekan iðnað. Unnið er nú að fjölþættri könnun á því máli á þeim forsendum, að slík fyrirtæki lúti stjórn Íslendinga og heyri að sjálfsögðu í einu og öllu undir íslenzk lög. Í þessu sambandi má geta þess, að nú dvelst hér á landi sérfræðingur á vegum Sameinuðu þjóðanna til að kanna aðstæður til títanframleiðslu á Íslandi. Þar er um afar athyglisvert mál að ræða, ekki sízt vegna þess, að slík verksmiðja yrði okkur ekki ofviða fjárhagslega, og raforka er meginþáttur framleiðslunnar. Atvinnuvegirnir eru sú undirstaða, sem verður að efla, en tilgangurinn er að bæta þjóðfélagið sjálft, það mannlíf, sem lifað er í landinu. Ríkisstj. setti sér það mark að vinna að auknum jöfnuði og félagslegu öryggi. Ég tel, að kjarasamningar þeir, sem gerðir voru í vetur, hafi verið afar merkur áfangi, ekki sízt kauphækkanir láglaunafólksins, og raungildi þessara samninga verður að tryggja með öllum tiltækum ráðum. Þær stórfelldu umbætur, sem framkvæmdar voru í tryggingamálum, voru einnig mjög mikilvægur áfangi. Hinir þungbæru og ranglátu nefskattar hafa verið afnumdir, og á einu ári hafa framlög til almannatrygginga aukizt um nær 1000 millj. kr. Öldruðu fólki og öryrkjum hafa nú verið tryggðar lágmarkstekjur, sem nema 18 þús. kr. á mánuði fyrir hjón, en í tíð viðreisnarstjórnarinnar var hjónum ætlað að draga fram lífið af tæpum 8 þús. kr. á mánuði. Ég tel, að með þessari breytingu hafi verið afmáður smánarblettur af þjóðfélagi okkar Íslendinga, og ég hlýt að harma það alveg sérstaklega, að Morgunblaðið hefur oftar en einu sinni lagzt gegn þessari breytingu og talið hana leiða til leti og ómennsku hjá öldruðu fólki og öryrkjum. Jafnhliða þessari breytingu var réttur barna stórlega aukinn, og allt misrétti milli karla og kvenna hefur verið afmáð úr tryggingalöggjöfinni. En heildarendurskoðun á henni heldur áfram. Einnig á sviði heilbrigðismála hafa orðið mjög veruleg umskipti. Fyrir Alþ. liggur nú frv. um algjöra skipulagsbreytingu á heilbrigðisþjónustunni um land allt, þar sem nútímahugmyndir taka við af úreltu skipulagi. Fjárframlög til sjúkrahúsabygginga hafa verið stóraukin, og er nú unnið að byggingu og stækkun sjúkrahúsa í öllum kjördæmum landsins. Sérstök áherzla verður lögð á það brýna vandamál að stórbæta þjónustu við geðsjúklinga, og er nú unnið að undirbúningi nýrrar geðdeildar við Landsspítalann. Vinnuskilyrði á Kleppi hafa verið bætt til mikilla muna og standa vonir til þess, að fljótlega verði hægt að leggja niður elzta hluta spítalans, en notkun hans hefur verið heilbrigðiskerfinu til mikillar vansæmdar. Unnið er að undirbúningi á lokuðu hæli fyrir drykkjusjúklinga og standa vonir til, að byggingarframkvæmdir geti hafizt síðar á þessu ári. Þá er unnið að skipulagningu sérstakrar deildar í þágu sykursjúkra. Enn vil ég geta þess, að á vegum heilbrrn. hefur verið samið frv. um dvalarheimili aldraðra, en þar er m. a. gert ráð fyrir því, að ríkissjóður greiði þriðja hluta kostnaðar við slíkar byggingar ásamt tækjum og búnaði. Allt eru þetta ráðstafanir til þess að auka félagslegt öryggi og jafnrétti í þjóðfélaginu. Hins vegar mun þessi félagslega sókn því aðeins bera tilætlaðan árangur, að okkur takist að tryggja sæmilegt jafnvægi í efnahagsmálum. Að undanförnu hafa dunið yfir þjóðina mjög stórfelldar og tilfinnanlegar verðhækkanir. Þar er að verki hrollvekja sú, sem Ólafur Björnsson prófessor spáði í lok viðreisnar. Ýmsir leiðtogar Sjálfstfl. hafa látið öllum illum látum til að tryggja sem mestar verðhækkanir. Sjálfur varaformaður flokksins, Geir Hallgrímsson, hefur gert sér sérstakar ferðir í rn. til að reyna að tryggja það, að Reykvíkingar yrðu að greiða sem hæst verð fyrir rafmagn, hitaveitu, strætisvagnaferðir o. s. frv. Hann hefur látið samþykkja að leggja hámarksgjöld á Reykvíkinga, jafnt fasteignaskatta sem útsvör. Engum dylst, að af hálfu Geirs Hallgrímssonar og félaga hans er unnið vitandi vits að því að magna verðbólgu og auka þenslu, sú iðja er til marks um ofstækisfulla og óþjóðholla stjórnarandstöðu. Við skulum af fullu raunsæi gera okkur grein fyrir þeirri staðreynd, að engu þjóðfélagi með kapítalískt hagkerfi hefur tekizt að tryggja fulla atvinnu án verðbólgu, og okkur mun ekki takast það heldur. Verkefni okkar er hins vegar það, að koma í veg fyrir meiri verðbólgu hér á landi en í helztu viðskiptalöndum okkar, og sú stefna er framkvæmanleg. Þá verður að koma til markviss forusta stjórnarvalda til að draga úr óeðlilegri þenslu og tryggja nauðsynlegt jafnvægi milli neyzlu og framleiðslu. En aðgerðir stjórnarvalda einna saman munu hrökkva skammt, ef ekki kemur til samvinna þjóðarinnar allrar. Þar skiptir meginmáli, að samtök launafólks styðji ríkisstj. við framkvæmd þeirrar stefnu, verkalýðsfélög, Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, samtök háskólamanna, verkfræðingar, læknar. Allir þessir aðilar þurfa að meta getu og þarfir samfélagsins í heild af fullu raunsæi og þjóðhollustu. Og þarna þarf einnig að koma til virk aðstoð hvers einstaklings í landinu. Menn verða hver fyrir sig að meta þarfir sínar og framkvæmdaóskir með tilliti til heildarinnar. Í því sambandi er ástæða til að leggja áherzlu á mikilvægi sparnaðar. Ríkisstj. hefur einsett sér að auka frjálsan sparnað til mikilla muna, gefa fólki kost á að tryggja til frambúðar verðgildi fjármuna sinna í stað þess að verja þeim jafnharðan til neyzlu. Stjórnarandstæðingar hafa lýst vantrú sinni á þessari stefnu, eins og heyra mátti af ræðu Jóhanns Hafstein hér áðan, og er það í samræmi við neikvæða afstöðu þeirra í heild. Ég er hins vegar sannfærður um, að það er bæði framkvæmanlegt og óhjákvæmilegt að auka sparnað til mikilla muna. Í tíð viðreisnarstjórnarinnar var sá háttur á hafður að taka erlend lán til flestra meiri háttar framkvæmda hérlendis, einnig fyrir inniendum kostnaði. Ég tel, að slík stefna sé bæði röng og hættuleg. Íslendingar í heild eru nú það vel efnum búnir, að þeir eiga að setja sér það mark að standa sjálfir undir verulegum hluta af þeim stórframkvæmdum, sem nú verður ráðizt í. Þjóðin verður að setja sér það mark að leggja til hliðar fjármuni til að endurnýja skipastólinn, til að ráðast í stórframkvæmdir á sviði raforkumála og vegamála og til að efla til muna íslenzka iðnvæðingu. Ég vék að því í upphafi máls míns, hvernig andrúmsloftið á Íslandi hefði breytzt. Hversu stórfelld umskiptin væru frá atvinnuleysi og landflótta til þeirrar bjartsýnu framkvæmdagleði, sem nú einkennir þjóðfélagið. Þessi breyting á viðhorfum skiptir afar miklu máli. Stjórnmál eru ekki aðeins efnahagskerfi og hagfræði, þau eru umfram allt vilji. Kynslóðir þær á undan okkur, sem tóku við heimastjórn og breyttu Íslandi úr miðaldaþjóðfélagi í nútímaríki, áttu þennan vilja í mjög ríkum mæli. Þessar kynslóðir gerðu mörg hagfræðileg mistök, en það, sem knúði þær áfram, var brennandi þjóðlegur metnaður, trú á landið og getu þjóðarinnar til að lifa í því, ein og frjáls. Það var þessi vilji, sem lyfti Grettistökunum. Þennan heilbrigða þjóðlega metnað reyndu viðreisnarleiðtogarnir að lama og buga með áróðri sínum um getuleysi Íslendinga og forsjá útlendinga, þar til 5 þús. manna höfðu flúið land. En þeim tókst ekki að brjóta sjálfstæðisvilja Íslendinga á bak aftur og þess vegna féllu þeir á verkum sínum á síðasta sumri. Nú er það verkefni okkar að efla að nýju þennan þjóðlega metnað, þann ásetning Íslendinga að ráða einir yfir landi sínu, landhelgi og atvinnulífi. Ef við höfum slíkan vilja að bakhjarli, mun okkur takast að leysa hvern þann vanda, sem að höndum ber. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Í þann mund er alþingiskosningar fóru fram í fyrrasumar, hafði Framsfl. verið í röskan áratug utangátta í íslenzkum stjórnmálum. Hann kunni þar oft illa við sig í nöprum næðingnum og hafði sett að honum hroll. Nú gerðust þau tíðindi, að ríkisstj. missti meiri hluta sinn og formanni Framsfl. var fyrstum manna veitt tækifæri til þess að reyna við myndun nýrrar stjórnar. Fór fyrir honum eins og nafna hans Ólafi liljurós, er hann reið með björgum fram, að hann hitti fyrir sér álfarann, þar rauður loginn brann. Er þar skemmst frá að segja, að hann varð heillaður af álfum þessum, er komu úr álfheimum þeim, er nú kallast Alþb. Vildi hann allt til vinna að fá þeirra félagsskap. Hann kyssti ekki álfafrúna með hálfum huga eins og liljurós gerði í kvæðinu, heldur heils hugar feginn. Hann hlýddi kalli þeirra, - „gakk í björg og bú með oss“ -, og lét hann flest það falt, sem rauðálfar girntust, og hrepptu þeir vegtyllur stórar og valdastóla. Þeim var trúað fyrir miklu, enda þótt þeir hefðu ekki áður unnið sér það til verðleika að vera trúir yfir litlu. Í hlut þeirra kom útvegurinn allur og iðnaðurinn með, verzlun og viðskipti, vatnsorka og varmi í jörðu og virkjanir, sjúkrahús og heilsugæzla, læknar og lyfsalar og landhelgin sjálf. Enga þarf því að undra, þótt Alþb. og ráðamenn þess uni sér vel og fari fögrum orðum um samheldnina og bróðurþelið í þessum ranni. Og það er rétt, þar er samheldni um sumt. Það er samstaða um að auka útgjöld ríkissjóðs um 50% á einu ári. Það er samstaða um að margfalda fasteignaskatta á almenningi og gera þar engan mun á því, hvort eigandi íbúðar er einhleypur efnamaður eða ungt fólk, sem er að setja saman heimili með allt í skuld. Það er samstaða um það að veikja traust okkar meðal vinaþjóða með ótímabæru og óviturlegu tali um varnarmál, einmitt á þeirri stund, er við þurfum mest á stuðningi að halda í landhelgismálinu. Og stundum er samstaðan milli stjórnarflokkanna sterkust um þau mál er sízt skyldi. En um ýmis undirstöðuatriði þjóðlífsins brestur mjög á samheldni stjórnarflokkanna. Í efnahagsmálunum sjálfum skortir alla samstöðu um stefnumótun. Ábyrg efnahagsstefna fyrirfinnst engin. Jafnvægi í efnahagsmálum, sæmilegur stöðugleiki um verðlag, barátta gegn verðbólgu, eftir því sem í mannlegu valdi stendur á hverjum tíma, allt er þetta ein frumskylda hverrar ríkisstj. Hvers vegna? Vegna þess að þótt verðbólga og dýrtíð geti hjálpað sumu skuldugu fólki í bili, þá er hún skaðvaldur öllu heilbrigðu efnahagslífi. Verðbólgan veldur ranglæti, eykur óréttlæti, skapar misrétti. Hún setur skattalög úr skorðum, svo að launamenn verða oftast verst úti. Hún þyngir skatta og skekkir eðlilegt verðlag. Hún dregur úr sparifjársöfnun, brennir upp sparifé eldra fólksins, hún lætur þá græða mest, sem skulda mest, hún gefur braski byr undir vængi. En nú munu menn spyrja: Hefur ekki alltaf verið villt verðbólga hér á landi í 30 ár? Er ekki vonlaust að vera að tala um að hamla gegn henni? Nei, það er ekki vonlaust verk. Reynslan sýnir, að það hefur stundum tekizt um stundarsakir að hafa hemil á verðbólgu og dýrtíð. Auðvitað breytist kaupgjald og verðlag ár frá ári. En ef það er hægfara þróun og fer ekki fram úr því, sem algengt er í helztu viðskiptalöndum, þá er enginn háski á ferðum. Þegar ríkisstjórn Ólafs Thors var mynduð í nóv. 1959, var það meginverkefni hennar að glíma við efnahagsmálin. Heilsteypt áætlun var gerð, víðtæk og viðamikil, hún var framkvæmd, og jafnvægi og stöðugleiki komst á í efnahagsmálum þjóðarinnar inn á við og út á við. Sá stöðugleiki hélzt sæmilega í þrjú ár, og var full atvinna á þeim tíma. Sá tími er sönnun þess, að hægt er að hafa hemil á verðbólgu með samstilltu hyggilegu átaki. Því er það á misskilningi byggt, þegar hæstv. iðnrh. segir hér í ræðu sinni áðan, að engu þjóðfélagi með kapítalistískt efnahagskerfi, og á hann þá væntanlega við hið frjálsa efnahagskerfi, sem við búum við, hafi tekizt að hindra verðbólgu án atvinnuleysis. Við Íslendingar höfum sýnt það á fyrstu árum viðreisnarstjórnarinnar, að þetta var hægt. Með verðstöðvuninni í nóv. 1970 voru verðhækkanir bannaðar og lausn efnahagsmálanna frestað. Öllum var það ljóst, enda ekki reynt að fela það, að strax að loknum kosningum sumarið 1971, þyrfti hvaða ríkisstjórn og þingmeirihluti, sem þá yrði við völd, að líta á það sem meginverkefni að leysa þennan vanda. Hver sem þá færi með stjórn landsins þyrfti helzt að gera efnahagsáætlun fyrir heilt kjörtímabil. Núv. stjórn hefur ekkert gert í þessa átt, og nú ríkir algjör óvissa um það, hvert stefnir og hvað við tekur í efnahagsmálum þjóðarinnar. Sú óvissa hefur haft skaðleg áhrif. Og það er víst, að verðbólguöflin eru að verki í þjóðfélagi okkar á fjölmörgum sviðum. Þessi verðbólga kemur fram á ýmsan hátt. Ég skal nefna hér nokkur einkenni. Hún birtist í geysimiklum kaupum á erlendum vörum, ískyggilega miklum innflutningi og uggvænlega mikilli eyðslu erlends gjaldeyris. Hún birtist í stórhækkuðu fasteignaverði. Það er t. d. upplýst, að í Reykjavík hafa húseignir og íbúðir hækkað í verði á einu ári um 20–30 af hundraði. Gengi íslenzku krónunnar hefur verið lækkað um 8% í tíð núv. ríkisstj. Svo mikil eftirspurn er víða eftir vinnuafli, að yfirborganir yfir taxta og vinnusamninga eiga sér stað. Verðhækkanir hafa orðið fjölmargar á margvíslegum vörum og þjónustu. Og slík hækkun varð á fjárl. nú síðast, að líkist sprengigosi. Og verðbólgan birtist m. a. í 1. maí-ávarpi stjórnar Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, þar sem segir, að bandalagið telji óverjandi, að ekki séu reyndar nýjar leiðir í efnahagsmálum, þegar óðfluga virðist stefna að enn einni gengislækkun. Þótt hæstv. forsrh. segði í ræðu sinni hér áðan, að sumum fyndist nóg um dugnað ríkisstj., þá hefur stjórnin vanrækt að gera ráðstafanir til að draga úr hraða verðbólgunnar. Það er ekki næg afsökun, sem hæstv. forsrh. ber fram, að starfstími stjórnarinnar hafi verið of skammur. Stjórnin hefur vissulega fengið sín tækifæri, hún hefur nú starfað í 10 mánuði og nú er 7 mánaða þingi að ljúka, en ekkert bólar á ráðstöfunum til að vinna bug á eða reyna að hamla gegn verðbólgunni. Þvert á móti hefur stjórnin sjálf örvað verðbólguna, hún hefur skapað vantrú og vantraust á gjaldmiðilinn. Hér þarf föst tök í staðinn fyrir lausatök núv. ríkisstj. Hér þarf að endurskapa traust í stað vantrúar, því að efnahagsmálin eru ekki eingöngu hagræn heldur og sálræn. Ég hef rætt hér um efnahagsmál og lífskjör, en efnahagsmálin eru ekki allt. Maðurinn lifir ekki á einu saman brauði. Það er ekki hægt að loka augum fyrir því, að bættur efnahagur, bætt lífskjör hafa ekki alltaf fært mönnum aukna lífshamingju, og um leið og hin efnalegu lífskjör eru bætt verða menn að snúa hug sínum samhliða og ekki síður að ráðstöfunum til að auka lífshamingju og lífsgleði. Herra forseti. „Það er gaman að vera Íslendingur í dag,“ sagði hæstv. forsrh. áðan. Já, það var líka gaman að vera ráðherra á fyrstu vikum stjórnarinnar, stjórnarinnar, sem hélt, að nógir peningar væru til og mundu verða til að gleðja alla. Blíðan lagði byrinn undan björgunum fram. En sá blíði byr er nú á enda. Nú er tekið að blása á móti, því að þótt velmegun sé til lands og sjávar, er fram undan holskefla nýrrar verðbólgu og þá skapast hinn mikli vandi, ekki aðeins fyrir þjóðina, heldur mun þá hrikta í stoðum stjórnarsamstarfsins. Reynslan frá tíð fyrri vinstri stjórnar, þegar hún sprakk í loft upp 1958, segir sína sögu. Og enginn veit, fremur en Ólafur liljurós, hvenær upp verður tekið saxið snarpa, enginn veit, hvenær brugðið verður saxinu í síðuna, þá verður forsrh. og Framsfl. hans væntanlega loksins ljóst, í hverjum álögum hann og flokkurinn hafa verið í þeim félagsskap, þar sem rauður loginn brann. E. t. v. sannast það á þessari ríkisstj., að enn hefur engin þriggja flokka stjórn á Íslandi náð þriggja ára aldri. Þökk þeim, er hlýddu.



Herra forseti. Nú eru liðnir 10 mánuðir síðan núv. hæstv. ríkisstj. tók við völdum á Íslandi. Þótt segja megi að sá tími sé ekki langur fyrir eina ríkisstj. til að sýna þjóðinni, hvað hún ætlar sér að gera og hvernig, þá er hann nægilega langur til að hægt sé að meta gerðir hennar og afleiðingar ýmissa verka og það með fullri sanngirni. Bæði er það, að ítarlegur málefnasamningur var gerður milli stjórnarflokkanna, og því auðvelt að bera saman fyrirheit og efndir, svo og hitt, að ýmislegt hefur stjórnin gert, sem ekki stendur í málefnasamningnum, en allir hafa þó orðið áþreifanlega varir við. Ég mun, á þeim stutta tíma, sem ég hef hér til umráða, ræða nokkuð þær breytingar, sem orðið hafa hér á landi síðan hæstv. ríkisstj. tók við völdum, þær breytingar, sem beinlínis hafa orðið, ýmist vegna stefnu stjórnarinnar eða stefnuleysis. Ætlun stjórnarinnar var að tryggja 20% kaupmáttaraukningu á tveimur árum auk ýmissa annarra kjarabóta. Þetta átti að gera með því að halda verðbólgunni í skefjum, hækka laun alls almennings í landinu, draga úr sköttum, a. m. k. á sumum borgurum, eða a. m. k. ekki hækka þá. Í mesta lagi átti að verða einhver tilfærsla, þannig að hin títtnefndu breiðu bök skyldu nú loks greiða sinn hlut. Allt hljómaði þetta vel, svo vel, að flestir þeir, sem greiddu núv. stjórnarflokkum atkv. í síðustu kosningum, trúðu því, að við þessi fyrirheit yrði staðið. En hverjar hafa orðið efndirnar og hverjar eru orsakirnar fyrir því, að svo hefur farið, sem allir sjá nú? Aldrei hefur verðbólgan vaxið hraðar en á síðustu mánuðum. Skýringin er sú, að bókstaflega allar gerðir stjórnarinnar allt frá fyrstu dögum hennar til þessa í efnahagsmálum og fjármálum yfirleitt eru verðbólgumyndandi. Vissulega hækkuðu laun fjölmargra stétta við gerð kjarasamninga í des. s. l. En hver heldur því fram í dag, að með því hafi verið stigið skref til að auka kaupmátt launa? Nær því daglega verða hækkanir á vörum og þjónustu. Fyrir nokkru var dreift til þm. svörum við fsp. eins hv. þm. um, hverjar verðhækkanir hefðu orðið frá því að kjarasamningar voru gerðir. Þetta rit er upp á hvorki meira né minna en 12 síður, fróðlegt, en ekki að sama skapi skemmtilegt aflestrar. Það hefur að geyma helztu ákvarðanir verðlagsnefndar frá 4. des. til 24. marz, helztu ákvarðanir rn. frá des. til aprílmánaðar og verðákvarðanir sexmannanefndar frá 4. des. til aprílmánaðar. Og frá því í aprílmánuði til þessa dags hafa ýmsar verðhækkanir orðið, sem allur almenningur finnur fyrir. Vísitala framfærslukostnaðar hækkaði um 1.3 stig tímabilið nóv. 1971 til febr. 1972. Á sama tíma hækkaði kaupgreiðsluvísitalan um 0.92 stig. Þetta plagg, sem ég vitnaði hér til, er sönnunargagn um ráðleysi stjórnarinnar og vanmátt hennar í því að ráða nokkuð við efnahagsmál yfirleitt. Er nema von, að menn spyrji, hvað hér sé raunverulega að gerast. Öllum almenningi er nú orðið ljóst, að fyrrv. ríkisstj. verður ekki kennt um það, sem er að gerast á árinu 1972. Í dag eru það aðrir, sem ráða ferðinni, og árangurinn er þessi, þrátt fyrir eitt hið mesta góðæri, sem hér hefur komið. Um gerðir ríkisstj. í skattamálum get ég verið stuttorður. Mönnum eru í fersku minni þær umr., sem um þau mál urðu í vetur, auk þess er svo skammt til þess tíma, að hver einasti gjaldandi fær sönnun, sem ekki verður vefengd, um þá skefjalausu skattheimtu, sem vinstri stjórnum einum er svo lagið að beita. Og þið megið muna það, góðir hlustendur, að það verða mátulegir skattar, sem þið fáið að dómi hæstv. menntmrh. Hin nýju skattalög munu hafa í för með sér þyngingu skattbyrðar hjá öllum þorra gjaldenda. Einstaklingarnir hafa minni ráðstöfunarrétt á tekjum sínum eftir en áður, og skattgreiðslur atvinnurekstrarins aukast um 25%. Tekjur sveitarfélaga eru stórlega skertar. Afleiðing alls þessa er aukið miðstjórnarvald, öllu á að stjórna frá ríkinu, allt skal lúta vilja ríkisstj. Samtímis því að mönnum verður þessi staðreynd ljós geta menn svo blaðað í stjórnarsáttmálanum. Þar er talað fjálglega um dreifingu valdsins, samráð skuli haft við samtök launþega, við samtök sveitarfélaga og yfirleitt alla, sem einhverra hagsmuna eiga að gæta. Þannig á, eða átti, að dreifa valdinu. Hv. þm. Jóhann Hafstein hefur hér þegar rakið, hverjar hafa orðið efndirnar að þessu leyti. Hin alvitra ríkisstj. hefur ekki haft nein samráð við þessi samtök. Hún hefur valdið og notar það út í æsar. Var við nokkru öðru að búast? Þetta er stjórn sósíalista og menn vita ósköp vel, að hverju slíkar stjórnir keppa. Það skiptir ekki máli, hvað sett er á blað sem stefna stjórnarinnar, ef það brýtur í bága við hina raunverulegu hugsjón. Ég veit að vísu ekki fremur en ýmsir aðrir, hverjar eru hugsjónir Framsfl. og stefna hans, en það liggur alveg ljóst fyrir um hina flokkana. Ef ekki er verið að framkvæma hér stefnu Framsfl., þá er a. m. k. enginn vafi á því, hver hefur húsbóndavaldið í stjórninni. Það heyrðum við líka hér áðan á máli hæstv. iðnrh., þegar hann var að gefa yfirlýsingar um utanríkismál. En það liggur líka ljóst fyrir, að verið er að framkvæma stefnu, sem er í hrópandi andstöðu við vilja mikils meiri hluta þjóðarinnar. Íslendingar vilja halda frelsi sínu. Frelsi til athafna, frelsi til að ráða málum sínum, gegnum sín samtök út um hinar dreifðu byggðir þessa lands, frelsi til að ráðstafa aflafé sínu, og þeir vilja þjóð sína frjálsa. Þetta frelsi er verið að skerða. En þeir, sem kusu núv. stjórnarflokka, hafa ekki við neinn að sakast nema sjálfa sig. Þeir hafa látið blekkjast af fagurgala, en þeir muna það vonandi í næstu kosningum. Þær kunna að verða fyrr en 1975. Að vísu er stór hópur manna, sem kaus Framsfl. síðast og taldi sig vera að stuðla að öðru en að leiða kommúnista til valda á Íslandi. Þeim hefur áreiðanlega ekki verið ljóst, hversu mjög aðþrengdir þm. flokksins voru orðnir. Hjá þeim gilti það eitt að komast til valda. Sennilega er það rétt, sem einn valdamikill framsóknarmaður sagði við mig fyrir nokkru, að eitt væru þm. flokksins sammála um og það væri að sitja sem fastast. Það er því ekki að undra, þótt hæstv. forsrh. segi, að það sé gaman að vera Íslendingur í dag. Þetta gera kommúnistar sér alveg ljóst, og því munu þeir hér eftir sem hingað til gera nákvæmlega það, sem þeim sýnist, a. m. k. í þeim málaflokkum, sem þeir ráða beint yfir. Og þetta er orsökin fyrir því, að gerðir ríkisstj. eru ekki alltaf í samræmi við málefnasamninginn. En hvaða málaflokkar eru þetta, sem kommúnistar ráða? Þeir ráða yfir heilbr.- og tryggingamálum, orkumálum, viðskiptamálum og öllum atvinnumálum þjóðarinnar nema landbúnaðarmálum, sem eru nokkurs konar hjáverk fjmrh., eins og glöggt kemur fram á frv. því um landbúnaðarmál, sem lagt hefur verið fram á Alþ. Þeir hafa fram til þessa ráðið furðu miklu um utanríkismál, þótt utanrrh. sé ekki úr þeirra flokki. Afleiðingarnar af valdi kommúnista í stjórninni eru þegar farnar að koma í ljós og þær eiga eftir að segja til sín frekar. En enn þá finnast menn, sem búast við einhverju öðru frá þessum mönnum. Enn þá finnast menn, sem trúa því, að Alþb. reki einhverja sér-íslenzka stefnu. Þarf virkilega að bíða þess tíma, að atvinnureksturinn komist í hendur ríkisins, frjáls viðskipti tilheyri fortíðinni og landið verði komið undir járnhæl heimskommúnismans, til þess að augu manna opnist? Þau umskipti, sem eru nú að verða í íslenzku þjóðfélagi, gerast ekki fyrir neinar stökkbreytingar. Þau eru gerð með lævísi, eitt er sagt en annað er framkvæmt. Menn finna ekki fyrir þessu fyrst í stað, alveg eins og hæstv. forsrh. sagði hér áðan, en þeir finna þeim mun meira fyrir því síðar. Það er talað um að dreifa valdinu, meðan miðstjórnarvaldið er aukið. Það er talað um persónufrelsi, meðan unnið er að skerðingu þess. Það er talað um, að nú skuli rekin sjálfstæð utanríkisstefna, meðan unnið er að því leynt og ljóst að koma landinu undir áhrifavald kommúnismans með því að gera það varnarlaust. Og hvert verður þá frelsi einstaklingsins? Svo talar hæstv. forsrh. um, að aldrei hafi ríkt meiri bjartsýni á Íslandi en nú. Vinveittum þjóðum er storkað með glæfralegri utanríkispólitík og viðskiptasamböndum okkar stefnt í hættu, allt undir kjörorðinu „sjálfstæð utanríkisstefna“. Það eru engir kotkarlar við völd á Íslandi í dag. Og þeir hafa um sig hirð vaskra ungmenna, sem eru reiðubúin að sýna utanrrh. Bandaríkjanna, að við séum sko engar undirlægjur lengur. Og við höfum hér í þingsölum menn, sem með klökkum rómi tala um það, að einn stúdent hafi slasazt vestur í Bandaríkjunum í óeirðum, sem urðu þar fyrir nokkrum dögum, er verið var að mótmæla hinu villimannlega stríði í Víetnam, en þeir sömu menn kippa sér ekkert upp við það, þótt þrif, lögreglumenn uppi á Íslandi verði fyrir meiðslum, þegar þeir eru að verja utanrrh. sinn og utanrrh. Bandaríkjanna fyrir siðlausum lýð við Árnagarð. Þetta er það, sem er að gerast á Íslandi í dag. Það eru þessi óþrif, sem við þurfum að hrista af okkur, ef við ætlum að búa sem frjáls þjóð í frjálsu landi. Þetta verða mín lokaorð í þessum umr. - Góða nótt.



Herra forseti. Háttvirtu áheyrendur. Landhelgismálið hefur verið aðalviðfangsefni mitt, síðan núv. ríkisstj. var mynduð hinn 14. júlí í fyrra. Það má því teljast eðlilegt, að ég verji nokkrum mínútum hér í kvöld til að fara um það örfáum orðum. Ánægjuleg samstaða náðist í málinu hinn 15. febr. s. l., er Alþ. samþykkti með 60 shlj. atkv., að útfærslan skyldi fara fram ekki síðar en 1. sept. n. k., og ber að þakka öllum, sem hlut eiga að máli, fyrir það, hversu þá tókst giftusamlega til. Enn fremur samþykkti Alþ. fyrrnefndan dag, að áfram skyldi haldið viðræðum við Breta og V.-Þjóðverja í því skyni að finna lausn á þeim vandamálum, sem af útfærslunni skapast. Til framkvæmdar á þessari ákvörðun Alþ. hafa farið fram viðræður milli okkar og embættismanna þessara umræddu þjóða, og verður þeim enn fram haldið. Hinn 19. f. m. áttu brezkir embættismenn fund hér í Reykjavík með sjútvrh., og daginn eftir ræddu þeir við þá embættismenn okkar, sem helzt hafa með þessi mál að gera. Næstkomandi mánudag er einn helzti þjóðréttarfræðingur V.-Þjóðverja væntanlegur hingað til sams konar viðræðna við okkur. Þann 23. þ. m. munum við Lúðvík Jósepsson sjútvrh. svo fara til London. Þar munum við hitta utanrrh. Breta og fleiri ráðh. og freista þess að komast að samkomulagi a. m. k. til bráðabirgða um þau vandamál, sem útfærsla landhelginnar kann að valda brezkum hagsmunum. Ég tel að sjálfsögðu mikils virði, að slíkt samkomulag geti náðst. Við Íslendingar þekkjum rök okkar og rétt í þessu lífshagsmunamáli, og ég þarf ekkert að rifja upp af því hér í kvöld. En við getum líka áreiðanlega öðrum fremur sett okkur í spor þess góða alþýðufólks í hafnarborgum Englands, Skotlands og V.-Þýzkalands, sem hefur átt alla sína afkomu, kynslóðum saman, undir fiskveiði í grennd við Ísland. Það er vegna þessa fólks, sem við leggjum okkur fram um að geta veitt umþóttunartíma, en hvorki vegna samninganna frá 1961 né heildarhagsmuna Bretlands og V-Þýzkalands. Í því sambandi er um algjöra smámuni að ræða, eins og hver maður getur séð t. d. á því, að á árinu 1969 var útflutningur sjávarafurða aðeins 0.2% af heildarútflutningi Breta og Þjóðverja hvorra um sig, en 81.9% af útflutningi okkar. Meðalaflamagn á íbúa úr höfum umhverfis Ísland var á árunum 1962–1969 í Bretlandi 3.57 kg og í V.-Þýzkalandi 2.09 kg, en hér á landi var það hvorki meira né minna en 1808.12 kg á hvert einasta mannsbarn í landinu. Af þessu sést, að enginn samjöfnuður er hér mögulegur, sérstaða okkar er svo algjör. Engu skal ég spá um það hér, hverjar niðurstöður þessara samningsumleitana kunna að verða, því að vissulega er við ramman reip að draga, þar sem er rótgróin tregða viðsemjenda okkar að viðurkenna rétt smáþjóða til einhliða útfærslu fiskveiðilögsögunnar, en ég leyfi mér þó að vona, að takast megi að finna viðhlítandi lausn, því að sannarlega væri það illa farið, ef sjálfsbjargarviðleitni okkar Íslendinga yrði til þess að spilla vináttu okkar við þær þjóðir V.-Evrópu, sem við viljum eiga samskipti við, ekki einungis viðskiptaleg samskipti, heldur einnig og ekki síður mannleg og menningarleg. En hvernig sem um þessa samninga verður, þá er hitt óbreytanleg staðreynd, að eigi síðar en 1. sept. n. k. verður íslenzka fiskveiðilögsagan færð út í 50 sjómílur frá grunnlínum, og það er bjargföst trú mín, að sú stefna okkar, að strandríki og eyríki eigi fullan rétt á einhliða ákvörðunum um landhelgi sína og sú regla eigi að gilda ekkert síður um fiskveiðar heldur en t. d. um nýtingu hafsbotnsins, sé stefna framtíðarinnar, enda sýnir stuðningur vaxandi fjölda þjóða við hana, að svo hljóti að verða. Nýverið hafa Bandaríkin gert samning við Brasilíu, þar sem í reynd er viðurkenndur réttur Brasilíu til tiltekinna veiða allt að 200 mílum frá landi. Ummæli utanrrh. Bandaríkjanna við íslenzku fréttamennina um daginn voru einnig til þess fallin að auka okkur vonir, auk fleiri atburða, sem borizt hafa fregnir af og allir þekkja. Engu að síður skulum við varast órökstudda bjartsýni, en líta raunsætt á þá staðreynd, að við erum lítil þjóð í deilum við volduga andstæðinga. Að vísu eigum við góða og öfluga bandamenn og er skylt að þakka það, en mestur styrkur er þó okkar eigin samheldni, allrar þjóðarinnar. Megi hún aldrei rofna. Áfram verður haldið og af auknum krafti að kynna málstað okkar erlendis og vinna honum fylgi. Nýlega hefur verið ráðinn sérstakur aðili til að annast kynningarstarfsemi, upplýsingasöfnun og upplýsingadreifingu í Bretlandi. Það er fyrirtækið Wittacker & Hunt Public Relations Ltd., sem góðkunnugt er fyrir störf á þessu sviði. Væntum við þess, að þekking og skilningur á málstað Íslendinga muni aukast fyrir tilstuðlan þessara aðila. Það er mjög mikilvægt að tryggja, að sjónarmið okkar berist sem flestum, bæði almenningi og ráðamönnum á ýmsum sviðum, fulltrúum hagsmunasamtaka, þingmönnum, embættismönnum og fréttamönnum blaða, útvarps og sjónvarps. Fyrirtækið Wittacker & Hunt starfar á vegum utanrrn. og í tengslum við sendiráð okkar í London. Þá hefur verið hér stöðugur straumur erlendra sjónvarps- og fréttamanna, er margir hverjir hafa kynnt málstað okkar vel í heimalöndum sínum og sumir ágætlega, þótt árangur sé raunar nokkuð misjafn, eins og gengur. Gerð sjónvarpskvikmyndar íslenzkrar, er ég hef áður skýrt frá, miðar vel og verður henni víða dreift. Ýmislegt er á prjónunum til áframhaldandi kynningar, sem ég skal ekki þreyta hlustendur á að telja hér upp, en aðeins geta þess að lokum, að fjölmargir aðilar íslenzkir, bæði einstaklingar og félagasamtök, vinna mikið og gott starf til kynningar landhelgismálinu og spara hvorki til þess fé né fyrirhöfn. Ég kem því ekki við í stuttri ræðu að telja upp alla þessa aðila. Sá lestur yrði að vera langur og þó hætt við, að einhverjir gleymdust, þannig að bezt er að byrja ekki á honum, en nota þetta tækifæri til að færa þessu fólki öllu innilegar þakkir fyrir framlag þess. Vegna þess að landhelgismálið hefur algjöran forgang hjá okkur í ríkisstj. og þá í utanrrn. að sjálfsögðu einnig, hefur minna verið unnið að því að undirbúa endurskoðun varnarsamningsins við Bandaríkin en vert hefði verið. Samningaviðræður um það mál eru ekki hafnar, og þau voru ekki rædd á fundi okkar við utanrrh. Bandaríkjanna um daginn að öðru leyti en því, að ég gerði honum á nýjan leik grein fyrir þeim ákvæðum í málefnasamningi ríkisstj., er varnarmálin varða. Og í tilefni af því, sem hv. 1. þm. Reykv., Jóhann Hafstein, sagði hér áðan, skal ég ítreka það, að á fundinum benti ég jafnframt á þá staðreynd, að NATO-samningurinn frá 1949 og varnarsamningurinn frá 1951 eru tvö aðskilin mál og að við vildum leitast við að uppfylla upphaflegar skyldur okkar við Atlantshafsbandalagið, án þess að þurfa að þola hér erlendan her. Ekkert af þessu kom ráðherranum á óvart, þar eð ég hafði tvívegis áður gert honum grein fyrir þessum atriðum og því, hvernig við lítum á þau. Viðræður um endurskoðunina munu fara fram, þegar tími og tækifæri gefst til, en ég bendi á, að enn eru aðeins 10 mánuðir liðnir af því kjörtímabili, sem ríkisstj. hefur til ráðstöfunar. Um utanríkismál að öðru leyti væri vissulega ástæða til að ræða hér, en ég mun þó láta það bíða annars tækifæris, en verja í staðinn þeim fáu mínútum, sem ég á eftir, til að ræða um efnahagsmálin, enda hafa verðlagsmál verið aðalræðuefni þeirra stjórnarandstæðinga, sem hér hafa talað. Það er auðvitað bæði rétt og skylt að viðurkenna, eins og forsrh. gerði hér áðan, að vandi verðbólgunnar er mikill og ríkisstj. hefur enn ekki náð á honum nægilegum tökum. Jafnframt er þó skylt að gera sér grein fyrir því, af hverju vandamálið stafar, hvað það er, sem við er að fást. Fyrrv. ríkisstj., viðreisnarstjórnin svonefnda, brá á sérstakt ráð sér til lífsbjargar fyrir tvennar síðustu kosningar. Ráð þetta var verðstöðvun. Eins og mönnum nú er fyllilega ljóst, leysir verðstöðvun engan vanda í efnahagsmálum, heldur skýtur honum á frest fram yfir þann tíma, sem verðstöðvunin varir. Notagildi verðstöðvunar er því aðeins fólgið í því ráðrúmi, sem þannig gefst til undirbúnings raunhæfra aðgerða. Sé tíminn ekki til þess notaður, kemur vandinn aftur til sögunnar og er verri viðureignar en hefði strax verið ráðizt gegn honum. Dæmin sanna, að þá skellur yfir alda verðbólgu og verðhækkana, rétt eins og þegar sprengd er flóðgátt í stíflu. Ég skal rifja upp, hvernig fór við verðstöðvunina 1967, af því að svo virðist sem furðu margir séu búnir að gleyma því, hvernig þá tókst til. Fyrri verðstöðvun viðreisnarstjórnarinnar, sem í gildi var frá 15. nóv. 1966 til 31. okt. 1967, leysti aðeins einn vanda þeirrar ríkisstj., sem sé þann að halda velli í kosningunum 1967. Það bragð að blekkja landsmenn með verðstöðvun tókst í það skiptið, og ríkisstj. hélt velli. Afleiðingarnar að öðru leyti urðu hins vegar þær, að á næstu tveimur mánuðum, eftir að verðstöðvun lauk, eða frá októberlokum 1967 og fram í janúar 1968, hækkaði framfærsluvísítalan um 21 stig. Til samanburðar má geta þess, að allt áríð 1966 hækkaði framfærsluvísitalan þó ekki nema um 13 stig, og þótti auðvitað yfrið nóg, og allt árið 1965 hækkaði þessi sama vísitala um 15 stig. Þetta einfalda dæmi sýnir vel það eðli verðstöðvunar að slá vandanum á frest, en leysa hann ekki, og þetta dæmi sýnir líka, að landsmenn þurftu á skömmum tíma, en með ærnum tilkostnaði, að greiða kosningavíxil viðreisnarstjórnarinnar, enda varð ekkert lát á verðhækkunum allt árið 1968, en á því ári hækkaði vísitala framfærslukostnaðar um 19 stig, þrátt fyrir risastökkið í árslok 1967. Nú eru kosningar venjulega á fjögurra ára fresti, og þegar að því dró á árinu 1971, að landsmenn skyldu enn einu sinni ganga að kjörborðinu, tók fyrrv. ríkisstj. að líta í kringum sig í leit að ráðstöfunum, sem líklegastar gætu virzt til bjargar í komandi kosningum, því að á afrekaskrá kjörtímabilsins var fátt um fína drætti og ekkert öruggt flotholt, sem notast mætti við. Þá var brugðið á sama ráð og 1967 og verðstöðvun boðuð. Sú verðstöðvun tók gildi 1. nóv. 1970 og skyldi standa til 31. ágúst 1971. Þannig átti á nýjan leik að slá þann kosningavíxil, er duga mundi til áframhaldandi lífdaga. Allir vita, hvernig þessum leik lauk. Landsmenn létu ekki blekkjast eins og 1967. Viðreisnarstjórnin féll, og á hana verður ekki framar kallað til raunhæfrar ábyrgðar, en fylgjan hennar er enn hér á meðal vor. Núv. ríkisstj. og landsmenn allir verða að glíma við þann vanda, sem fráfarandi ríkisstj. skildi eftir óleystan, sem sé þann, að nú eftir lok verðstöðvunartímabilsins rís sú háa alda verðbólgu og verðhækkana, sem sumpart varð til meðan á verðstöðvuninni stóð, en sumpart var fyrir hendi áður en verðstöðvunin tók gildi. Um þetta segir t. d. Gunnar J. Friðriksson, formaður Félags ísl. iðnrekenda, í ræðu á ársþingi þess félagsskapar nú fyrir skemmstu, með leyfi hæstv. forseta: „Þegar verðstöðvunin var sett á hinn 1. nóv. 1970, hafði fjöldi iðnfyrirtækja ekki enn reiknað inn í verðlag vöru sinnar þær hækkanir, sem orðið höfðu undangengna mánuði, auk þess varð veruleg hækkun á þjónustu- og flutningsgjöldum skömmu eftir að verðstöðvunarlögin tóku gildi. Þessi fyrirtæki voru því þegar í upphafi verðstöðvunarinnar mjög illa sett. Auk þessa urðu allt verðstöðvunartímabilið stöðugar hækkanir á aðfengnum rekstrarvörum iðnaðarins, sérstaklega þegar kom fram yfir mitt ár, en þá varð veruleg hækkun á hráefnum frá þeim þjóðum, sem sjá iðnaðinum fyrir megninu af þeim erlendu hráefnum, sem hann notar, vegna breytinga á gengi gjaldmiðils þeirra. Allar þessar hækkanir varð iðnaðurinn að taka á sig án þess að geta borið þær uppi í hærra verði á framleiðsluvörum sínum. Ég lýsti á síðasta ársþingi ótta iðnrekenda við áhrif þessarar verðstöðvunar. Það er viðurkennt af öllum, að verðstöðvun leysi engan vanda, heldur veiti aðeins frest til þess að takast á við hann.“ Hér lýkur þessari tilvitnun í ræðu Gunnars J. Friðrikssonar. En Gunnar J. Friðriksson hefur sagt meira en þetta. Hann hefur áréttað þessi ummæli sín enn betur, eftir að þau höfðu verið gagnrýnd og dregin í efa af formanni Sjálfstfl., því að í grein í Morgunblaðinu segir Gunnar enn, með leyfi hæstv. forseta, - það var 4. maí s. l.: Ræðan - það er sú ræða, sem ég var hér áðan að vitna í - ræðan var „lögð fyrir stjórnarfund, áður en hún var flutt, og samþ. þar einróma og síðan rædd og samþ. á ársþinginu, eftir að hún var flutt þar. Túlkar hún því ekki aðeins mínar persónulegu skoðanir, heldur einnig skoðanir þorra iðnrekenda.“ Í greininni eru nefnd dæmi því til staðfestingar, sem í umræddri ræðu greinir, að verðhækkanir voru óframkomnar. Þannig hækkuðu flutningsgjöld um 10% í okt. 1970, póstur og sími um 15–20% í nóv. sama ár, olía um 12% í sept. það ár. Launaskattur hækkaði um 150% og ýmis hráefni hækkuðu verulega auk þeirrar gengisbreytingar, sem áður er um getið. Það, sem hér segir um iðnað, á auðvitað við í flestum ef ekki öllum atvinnugreinum öðrum og er það því deginum ljósara, að vandi sá, sem við er að glíma, er að stórum hluta arfur frá fyrri stjórn, fallinn kosningavíxill viðreisnarstjórnarinnar, sem landsmenn eru að greiða, því að vitanlega nota þessi iðnfyrirtæki og önnur atvinnufyrirtæki í landinu, sem búið hafa við þá skerðingu verðstöðvunar, sem Gunnar J. Friðriksson lýsti í þeim ummælum, sem ég hef hér rakið, fyrsta tækifæri til þess að fá leiðréttingu mála sinna, þ. e. að hækka framleiðsluvöru sína sem þessum útgjaldaauka nemur. Auðvitað ber að viðurkenna, að nú upp á síðkastið hafa orðið verðhækkanir, sem rekja verður til annarra orsaka en þeirra, sem hér hafa verið gerðar að umtalsefni, og fyrir þeim hefur nýlega verið gerð grein hér á hv. Alþ. og sundurliðun á þeim hækkunum hefur verið lögð fram, og ég skal sleppa því að fara með þá sundurliðun hér. Þótt nauðsynlegt sé að átta sig á því, sem reynt hefur verið að draga fram í þessu máli mínu, þ. e. af hverju verðbólgan stafar, er þó hitt meira virði, að gera sér grein fyrir því, hvað sé til ráða. Nú er ákveðið, að allar þær hækkanir, sem um er beðið, skuli háðar endanlegu samþykki ríkisstj., sem þannig tekur á sig þá ábyrgð að greina á milli óhjákvæmilegra verðhækkana og hinna, sem komast má hjá, og freistar þess á þann hátt að halda verðbólgunni í skefjum. Það er því ríkisstj., sem ákvað, að hitaveitugjöldin í Reykjavík hækkuðu um 5% í staðinn fyrir 13.2%, eins og sjálfstæðismenn í borgarstjórn Reykjavíkur fóru fram á. Og rafmagnið hækkaði um 10% vegna afskipta ríkisstj., en ekki 16.6%, eins og sömu menn vildu þó, að yrði. Afnotagjöld útvarpsins hækkuðu af sömu ástæðu vegna afskipta ríkisstj. um 10%, en ekki um 30%, eins og forráðamenn þeirrar stofnunar fóru fram á. Gosdrykkir hækkuðu um 12% vegna aðgerða ríkisstj. í stað þeirrar 28.7% hækkunar, sem framleiðendur töldu sig þurfa, svo að ég nefni hér aðeins nokkur dæmi sitt úr hverri áttinni. Þannig hefur þessi ríkisstj. reynt að sporna við vexti verðbólgunnar, þótt enn skuli viðurkennt, að ekki sé nóg að gert og betur þurfi á að taka. En er það of mikil bjartsýni að vona, að hækkunarskriðan, sem innibyrgð var, hafi nú um það bil fengið útrás og við geti tekið stöðugra tímabil? Ég held ekki, að sú bjartsýni þurfi að verða sér til skammar. Að vísu er það svo, að nokkrar kauphækkanir eru enn þá óframkomnar, bæði af þeim, sem samið var um í tíð fyrrv. ríkisstj., og eins frá því í des.- samningunum 1971, og vafalaust verður atvinnurekstrinum í sumum tilfellum örðugt að mæta þeim. Á móti þessu kemur þó alveg ótvírætt hagræði af því, að samningar tókust nú til lengri tíma en áður, og síðast en ekki sízt það, að þeir samningar fengust án verkfalla, en verkföll hafa löngum reynzt fyrirtækjunum fjárhagslega erfið, enda er mér kunnugt um það, að sanngjarnir atvinnurekendur meta þessa staðreynd til verulegra fjármuna og vilja heldur borga starfsfólkinu sínu þá í formi hærri launa en að verja þeim til herkostnaðar gegn þessum samstarfsmönnum sínum. Ég vil því vona, að takast megi að hefta ferð verðbólgufáksins, því að vissulega verður að kannast við það, að í þessum efnum hafa Íslendingar á undanförnum árum riðið meira en þeir vildu, eins og Otkell forðum. Takmark ríkisstj. er ekki að stöðva verðbólguna. Við gerðum okkur frá upphafi ljóst, að það mundum við eigi geta, heldur hitt, sem segir í málefnasamningi hennar, að leitast við að tryggja, að hækkun verðlags í landinu verði ekki meiri en í helztu nágranna- og viðskiptalöndum. Vísitala framfærslukostnaðar hefur ekki verið reiknuð síðan í. febr. s. l., en þá voru litlar sem engar hækkanir komnar fram, þannig að ég veit ekki fyrir víst, hverjum breytingum vísitalan hefur tekið að undanförnu, en vafalaust eru þær miklar. En ég geri mér vonir um, að nú geti dregið úr þeim og jafnhliða geti tekizt að gera ráðstafanir, sem að gagni megi koma, þannig að hægt verði, þegar á lengra tímabil er litið, að standa við þetta ákvæði málefnasamningsins, er ég áðan nefndi, enda mikið í húfi, að svo geti orðið. Ég þakka þeim, sem hlýddu. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Fyrir um það bil 10 mánuðum kom til valda ný ríkisstj., ríkisstj. Framsfl., Alþb. og SF. Hún leysti af hólmi ríkisstj. Alþfl. og Sjálfstfl., sem setið hafði óvenjulengi, eða í 12 ár. Margir stuðningsmenn Alþfl. voru þeirrar skoðunar, að því stjórnarsamstarfi hefði mátt ljúka mun fyrr, en það er liðin saga. Miðað við kosningaúrslitin s. l. sumar verður að telja, að ekki hafi verið óeðlilegt, að þeir flokkar, sem áður voru í stjórnarandstöðu, mynduðu ríkisstj., úr því að þeir fengu þingmeirihluta til þess. Alþfl. var að vísu boðið til viðræðna um aðild að þessari ríkisstj., en hafnaði því boði. Eðlilegt var með hliðsjón af kosningaúrslitunum, að Alþfl. kysi að vera í stjórnarandstöðu um sinn. Þó er það skoðun margra Alþfl.-manna, að flokkurinn eigi í grundvallaratriðum meiri samleið með þeim flokkum, sem nú stjórna, en Sjálfstfl., og það er rétt að mínum dómi. En það er sitt hvað, grundvallaratriði í stefnuskrám og athafnir, þegar til framkvæmdanna kemur hjá núv. stjórnarflokkum, eins og ég mun víkja nánar að hér á eftir. Því hefur verið margyfirlýst af hálfu Alþfl., að afstaða hans til núv. ríkisstj. byggðist á þeim málefnum, sem hún kæmi fram með. Hann vildi styðja öll góð mál, sem til heilla og hagsbóta horfa fyrir almenning í landinu, en berjast gegn því, sem hann telur, að gangi gegn hagsmunum launþega og þeirra, sem Alþfl. vill berjast fyrir. Þessari stefnu sinni hefur hann verið trúr. Þannig studdi Alþfl. till. ríkisstj. um aukningu og eflingu almannatrygginganna, enda voru þær í beinu framhaldi af þeim till., sem hann hafði flutt í tíð fyrri ríkisstj. og átt þátt í að lögfesta. Hann studdi einnig frv. ríkisstj. um Framkvæmdastofnun ríkisins, sem Sjálfstfl. barðist hatrammlega gegn. Hann var fylgjandi frv. vegna þess, að hann vill skipuleg vinnubrögð í uppbyggingu og framkvæmdum, sem miðist við velferð þjóðarheildarinnar, en ekki við einkahagsmuni og brask. Með það fyrir augum vill hann, að mótuð verði í stórum dráttum þau markmið í fjárfestingarframkvæmdum, sem að skuli stefnt yfir visst árabil, jafnframt því sem ákveðið sé, hvernig þeim markmiðum verði náð, og því fylgt eftir með fjárhagslegum aðgerðum, að svo geti orðið. En Alþfl. var andvígur því að setja þessa stofnun undir stjórn þriggja pólitískra fulltrúa stjórnarflokkanna, eins og gert var. Fleiri mál hefur Alþfl. stutt, sem ríkisstj. hefur komið fram með. Þótt ríkisstj. eigi þannig hluta að framgangi nokkurra góðra mála og eigi hrós skilið fyrir þau, þá hefur henni brugðizt svo gjörsamlega við meðhöndlun annarra, sem allur almenningur á mikið undir komið hvernig tekst með lausn á, að í algjört óefni virðist óðfluga stefna. Af slíkum málum er auðvitað efst á blaði það, sem allur almenningur hefur nú helzt á vörum, - þær ofboðslegu verðhækkanir á öllum sviðum, sem dunið hafa yfir landsfólkið undanfarið. Þar virðist enginn endir ætla að verða á. Daglega verður fólk vart við nýjar og nýjar verðhækkanir í verzlunum og annars staðar og almenningur spyr: Hvar enda þessi ósköp? Forsrh. sagði hér áðan, að aldrei hefði fólk á Íslandi búið við betri lífskjör en nú. Hvað segja íslenzkar húsmæður um þetta? Hvernig gengur þeim að láta peningana, sem þær hafa handa á milli, duga til innkaupa fyrir heimili nú til dags? Svari hver fyrir sig. Sannleikurinn er sá, að launþegar hyllast til að leggja á sig æ meiri og meiri eftirvinnu og jafnvel næturvinnu á stundum til viðbótar venjulegri dagvinnu til þess að geta framfleytt sér og sínum í þeirri ægilegu dýrtíðar- og verðbólguöldu, sem nú flæðir yfir. Samtímis er ausið fjármunum úr ríkissjóði á báðar hendur og það svo mjög, að stjórnarþm. eins og Björn Pálsson og Bjarni Guðnason geta ekki orða bundizt í þingræðum og láta í ljósi vandlætingu sína út af gegndarlausum fjáraustri úr ríkissjóði í ýmsar áttir. Í því sambandi hafa þeir talað um endalausa eyðslu, skipulagslausa eyðslu, fjáraustur, hægt sé að spara hundruð milljóna kr., ekki eigi að strá út peningum, það verði að taka upp aðra og nýja stefnu, svo að notuð séu nokkur orðatiltæki úr þingræðum þessara hv. stjórnarþm. Það vita auðvitað allir, að fjármunirnir, sem þannig er farið með, koma með einum eða öðrum hætti úr vasa skattborgaranna og þangað fer vissulega hluti þeirra aftur í mynd ýmiss konar þjónustu, sem hið opinbera lætur í té, en mörgum finnst uggvænlegt, hvernig nú virðist stefna óðfluga til myndunar nýrra auðstétta í landinu fyrir tilstuðlan ríkisvaldsins, sem ekki aðeins njóta margfaldra launa í samanburði við hinn venjulega launamann, heldur margs konar hlunnindi, sem hvergi koma til skatts og eru virði stórra fjárupphæða. Hér á ég við nokkrar starfsstéttir langskólamanna. Nú gegna þessar starfsstéttir ákaflega mikilvægu hlutverki í okkar þjóðfélagi og þeim bera vissulega góð launakjör með hliðsjón af langskólanámi þeirra og þýðingu þessara starfa fyrir alla landsmenn. En launakjör þeirra og annarra verða að vera í samhengi við það, sem gerist og gengur með þjóð vorri. Því fer víðs fjarri, að svo sé. Maður skyldi ætla, að ríkisstj., sem vill láta kalla sig vinstri stjórn, sem vill berjast á móti öllu, sem horfir í ójafnaðarátt, hefði hug á því að reyna að jafna aðstöðu manna á öllum sviðum til að lifa lífinu sem bezt. Víst er um það, að margir mætir stjórnarþm. og ráðh. hafa mjög talað í þeim anda á liðnum árum, en það er eins og áhuginn fyrir þessum háleitu markmiðum hafi dofnað hjá þessum ágætu mönnum við það að komast í stjórnaraðstöðu og í ráðherrastólana. Ég hafði nefnilega orð á því í ræðu hér á hinu háa Alþ. fyrir skömmu, að nauðsynlegt væri að sporna af alefli gegn því aukna misrétti í launakjörum og aðstöðu, sem fyrirsjáanlega mundi eiga sér stað í vaxandi mæli, ef ekki yrði reynt að hamla gegn þeirri óheillaþróun í ójafnaðarátt, sem nú á sér stað. Ég hélt því fram, að ríkisstj. virtist láta sér þetta í léttu rúmi liggja og jafnvel stuðlaði að myndun forréttinda og auðstétta og benti í því sambandi á frv. hennar um heilbrigðisþjónustu, þar sem gert er ráð fyrir, að hátt launuðum starfsmönnum heilbrigðisþjónustunnar sé boðið upp á margs konar hlunnindi, jafngildi stórra fjárupphæða, langt umfram það, sem þekkist hjá öðrum starfsstéttum opinberra starfsmanna. Hver haldið þið, góðir hlustendur, að hafi orðið viðbrögð hæstv. heilbr.- og trmrh., Magnúsar Kjartanssonar, við þessu: Að hann fordæmdi vaxandi launamismunun? Að hann vildi meiri jöfnuð í aðstöðu manna til að geta notið lífsins gæða? Eða hann mótmælti því, að hér á landi væru í uppsiglingu vissar forréttinda- og auðstéttir langskólamanna? Nei, nei, aldeilis ekki, ekkert af slíku tagi lét hann sér um munn fara. Í þess stað afgreiddi hann ræðu mína um þetta efni einfaldlega með því að kalla hana tízkufyrirbæri. Hann legði nú ekki mikið upp úr tízku af þessu tagi. Það er sem sagt tízkufyrirbæri, þegar bent er á óréttlæti aukins launamisréttis. Það er tízkufyrirbæri, þegar varað er við þróun, sem getur leitt til enn aukinna útgjalda fyrir þá, sem sækja þurfa til hinna dýrt seldu sérfræðingastétta. En það kemur að sjálfsögðu verst við pyngju þeirra, sem minnst hafa auraráðin. Mér sýnist af þessu, að það sé eitthvað farið að fyrnast yfir hátíðlegar yfirlýsingar stjórnarflokkanna um, að það sé stefna ríkisstj. að bæta afkomu verkafólks, bænda, sjómanna og annarra þeirra, sem búa við hliðstæð kjör. Alþýðuflokksmenn fögnuðu slíkum yfirlýsingum stjórnarsinna við myndun núv. ríkisstj., og þeir vilja heils hugar vinna að og styðja allar skynsamlegar aðgerðir, sem stefna að bættri lífsafkomu launþega og annarra, sem eiga við hliðstæð lífskjör að búa. En Alþfl. mun einnig og jafnframt berjast á móti öllu því, sem stefnir í gagnstæða átt og skerðir lífsafkomumöguleika þessa fólks. Þess vegna gagnrýna Alþýðuflokksmenn ríkisstj. fyrir það, hvernig hún hefur látið holskeflur dýrtíðar og verðbólgu flæða yfir landið á undanförnum vikum, sem étið hafa upp þær kjarabætur, sem samið var um á síðastliðnu ári, og meira en það. Þess vegna gagnrýna Alþýðuflokksmenn ríkisstj. fyrir það að vinna ekki gegn myndun forréttindastétta, sem stjórnarvöld landsins beygja sig jafnan fyrir og búa við lífskjör, m. a. á kostnað ríkisins, sem eru úr öllu samhengi við það, sem gerist og gengur með þjóðinni. Alþýðuflokksmenn mótmæla harðlega stefnu, sem leiðir til aukins launamisréttis, svo sem nú er útlit fyrir að verði, því að það kemur með einum eða öðrum hætti verst við þá, er sízt skyldi. Það er vitað, að kjósendur stjórnarflokkanna gerðu sér háar vonir um væntanleg afrek og frammistöðu núv. ríkisstj. Fleirum og fleirum í hópi þessa fólks er nú að verða ljóst, að henni ætlar ekki að takast að ráða fram úr þeim verkefnum, sem hún setti sér að leysa. Hún ræður ekki við verðbólguna, lífskjör launafólks batna ekki heldur, þvert á móti, launamisrétti eykst, ef svo heldur áfram sem nú horfir. Um afstöðu Sjálfstfl. til aukins launamisréttis er þarflaust að fara mörgum orðum. Hann lætur sér nú slík mál í léttu rúmi liggja. Hans heimspeki er, að hver sé sjálfum sér næstur í einu og öllu. Ríki og einstaklingar eigi að skipta sér sem allra minnst af náunganum. Lifi frelsi einstaklingsins til að græða sem mest, ef því er að skipta, jafnvel á náunganum, eins og Jóhann Hafstein formaður Sjálfstfl. undirstrikaði svo rækilega í ræðu sinni hér í kvöld. Sá sterki hann lifi, en sá, sem miður má sín, - ja, nú á dögum verður að rétta honum einhverja hjálparhönd, en þó það minnsta, sem hægt er að komast af með. Þannig er í fáum orðum lífsspeki Sjálfstfl. í raun. Er flokkur, sem hefur slíkt að leiðarljósi, líklegur til að berjast gegn launamisrétti? Svari hver fyrir sig. Ég held ekki. Ég hef hér nokkuð rætt um, hvernig til hefur tekizt í okkar innanlandsmálum. Hvernig horfir með þau mál, sem hæst hefur borið á sviði utanríkismála landsins undanfarið og þjóðinni eru nátengdust? Þar er að sjálfsögðu efst á blaði landhelgismálið. Um það eru allir Íslendingar sammála, að það sé brýnasta hagsmunamál þjóðarinnar í dag, að fiskveiðilögsaga hennar stækki. Ákveðið hefur verið, að útfærslan í 50 mílur eigi sér stað 1. sept. n. k. Mikið ríður á, að við berum gæfu til að vinna rétt, skynsamlega og skipulega að undirbúningi málsins, til þess að fullur sigur vinnist. Íslendingar hafa staðið sem einn maður um þá skoðun, að verndun fiskistofna við strendur landsins og stækkun fiskveiðilögsögu verði að eiga sér stað. Einhugur þjóðarinnar í þessu máli, sem ég tel að hafi komið fram á Alþ., er allir alþm. sameinuðust um að greiða atkv. þáltill. í vetur, sem markaði þá stefnu í málinu, sem fara á eftir, hlýtur að vera þeim mönnum, sem standa í fararbroddi í þessu máli, hvatning til að fylgja því fast eftir, sem þá var ákveðið, en þó með skynsamlegri gætni, hafandi ávallt í huga, hvað landsmönnum öllum kemur bezt, þegar til lengdar lætur. Annað mál vildi ég nefna, sem snertir skipti Íslendinga við aðrar þjóðir og nýlega hefur verið á dagskrá, en miklar deilur staðið um. Þar á ég við dvöl varnarliðs Bandaríkjamanna á Keflavíkurflugvelli og lengingu flugbrautarinnar þar. Allt það mál hefur því miður æxlazt þannig í meðförum hér á landi, að til lítils sóma hefur orðið landi voru út á við, svo að ekki sé meira sagt. Í málefnasamningi ríkisstj. segir, að varnarsamningurinn við Bandaríkin skuli tekinn til endurskoðunar eða uppsagnar í því skyni, að varnarliðið hverfi frá Íslandi í áföngum. Skuli að því stefnt, að brottför liðsins eigi sér stað á kjörtímabilinu. Fjarri fer því, að þeir, sem gerst ættu að vita, hafi verið sammála um, hvernig þetta bæri að túlka. Annars vegar hefur því verið haldið fram, að herinn skuli fara án tillits til endurskoðunarinnar, og hins vegar, að fyrst skuli endurskoðunin fara fram og síðan tekin ákvörðun um brottför varnarliðsins á grundvelli hennar. Á þessu tvennu er að sjálfsögðu reginmunur. Við þessa ringulreið bætist svo það, að af þeim upplýsingum, sem fyrir liggja um afstöðu stjórnarþm. til þessa máls, virðist allt í óvissu um, hvort ríkisstj. hafi þingmeirihluta til framgangs hinni óljósu stefnu sinni í málinu. Ekki hefur það orðið til álitsauka fyrir ríkisstj. í skiptum sínum við Bandaríkjastjórn, þegar hún þiggur fjárframlag frá henni að fjárhæð næstum 600 millj. ísl. kr. til lengingar flugbrautar á Keflavíkurflugvelli, en í orðsendingu til íslenzku ríkisstj. frá hinni bandarísku, þar sem tilkynnt er um þessa peningagjöf, segir, að hún sé boðin fram í þágu aukinna varna hins vestræna heims. Gjöfin var þegin, eins og allir vita, og jafnframt tekið fram, að haldið yrði fast við áformin um brottför hersins, þótt hæpið verði að teljast, að þingmeirihluti sé fyrir hendi til þess. Vandséð er, hvernig því verður komið heim og saman, að Bandaríkjamenn láti næstum 600 millj. kr. af hendi rakna til lengingar þverbrautarinnar á Keflavíkurflugvelli með það fyrir augum að auka varnarmátt hins vestræna heims, en Íslendingar samþykki og tilkynni jafnframt, að varnarliðið verði rekið brott af Keflavíkurflugvelli og frá Íslandi. Allt þetta mál sýnist mér vera á þann veg, að ekki sé til þess fallið að auka veg Íslendinga í augum annarra þjóða, nema síður sé. Alþfl. hefur markað sér skýra afstöðu í þessum málum. Hann vill, að utanrmn. Alþ. geri ítarlega athugun á öryggismálum Íslands. Í þáltill., sem alþm. flokksins hafa lagt fram í Sþ. um þetta efni, er gerð grein fyrir einstökum atriðum þeirrar könnunar, sem nauðsynlegt er að fram fari, til þess að unnt sé að ákvarða um nauðsyn varnarliðs á Íslandi og annars, er snertir öryggi landsins í náinni framtíð. Ekki vinnst tími til þess hér við þetta tækifæri að fara nánar út í einstök atriði þess máls, en þær ítarlegu athuganir, sem Alþfl. vill láta gera nú þegar í öryggismálum landsins, eru nauðsynlegur undanfari skynsamlegra ákvarðana í þessu viðkvæma og vandasama stórmáli íslenzkrar þjóðar. Þökk sé þeim, er hlýddu. - Góða nótt.



Herra forseti. Heiðruðu tilheyrendur. Stór orð hafa fallið í þessum eldhúsdagsumr. og á öðrum vettvangi um skeið af hálfu stjórnarandstöðunnar um illa meðferð ríkisstj. á málefnum verkalýðsstéttarinnar, og var hv. síðasti ræðumaður þar sízt orðvarari en aðrir. Ríkisstj. er m. a. sökuð um að kynda undir eldum óðaverðbólgu, sem lendi með mestum þunga á, láglaunastéttunum og valdi síhrakandi kaupmætti verkalauna. Hún er sótt til saka fyrir að standa fyrir fölsun kaupgjaldsvísitölunnar í kauplækkunarskyni að því ógleymdu, að launamenn séu skattpíndir meira en dæmi séu áður til og greipar látnar sópa um sparifé fólksins, og eru þá sízt oftalin árásarefnin. Þegar slíkur lestur er lesinn, mun mörgum koma í hug hið fornkveðna: Öðrum ferst, en ekki þér. A. m. k. mun svo flestum fara, sem ekki gleyma öllu jafnóðum, sem yfir þá dynur. Það er nefnilega staðreynd, sem enginn getur vefengt, að þeir, sem nú fjargviðrast af mestri hneykslan yfir verðhækkunum, settu hvert metið öðru meira á valdaferli sínum. Á síðustu 10 árunum, sem þeir voru við völdin, hækkaði vísitala vöru og þjónustu um hvorki meira né minna en 183 stig miðað við vísitöluna 100 1963, eða að meðaltali um 18–19 stig á ári. Og þegar lokin nálguðust, var skriðurinn enn svo þungur, að á síðustu valdamisserum fyrrv. stjórnar, þ. e. frá fyrsta ársfjórðungi 1970 til fyrsta ársfjórðungs 1971, hækkaði vöruverð og þjónusta um tæp 30 vísitölustig miðað við sama grunn og ég áður nefndi eða úr 230.9 stigum í 260.2 stig, þrátt fyrir það að síðla á þessu tímabili voru sett svokölluð verðstöðvunarlög, sem leyndu að miklu leyti þeirri raunverulegu þróun, sem þarna fór fram, en nú segir til sín opinberlega. Já, er ekki von, að þeim blöskri, sem sjálfir báru stjórnarfarslega ábyrgð á slíkri þróun verðlagsmála, þegar nú er rætt um 5–10 stiga hækkun framfærsluvísitölunnar, hækkun, sem á að mjög verulegu leyti rætur að rekja til útgjaldaaukningar atvinnurekstrar og þjónustu, sem varð á verðstöðvunartímabilinu, en hefur ekki verið formlega staðfest og viðurkennd fyrr en nú. Og þá var víst öldin önnur, er Gaukur bjó á Stöng, hvað viðvék varðstöðu stjórnvalda um kaupmátt verkalauna og verðlagsbætur á laun. Þá var nú víst ekki verið að falsa vísitöluna eða skerða með ríkisstjórnaraðgerðum. Eða hvað? Fjórar gengisfellingar voru framkvæmdar á átta árum. Fylgdi þeim öllum ýmist algert afnám verðlagsbóta, eins og 1960 og 1961, eða stórfelld skerðing, eins og 1967 og 1968. Í fjögur ár samfellt voru verðlagsbætur á laun afnumdar með lögum, og samtök launafólks voru neydd til að heyja vinnudeilur allt að þrisvar sinnum á ári til að freista þess að halda í horfinu um launakjör sin, en tókst þó ekki oft og iðulega. Þannig hrakaði kaupmætti tímakaups verkamanna um nær 20 stig miðað við vísitölu 1963 sama sem 100 frá þriðja ársfjórðungi 1967 til þriðja ársfjórðungs 1969, og við fall viðreisnarinnar stóðu sakir þannig, að mjög skorti á þrátt fyrir öfluga sókn verkalýðssamtakanna í kjarasamningunum 1970, að náðst hefði fram sá kaupmáttur tímakaups, sem skárstur varð í tíð viðreisnarinnar, á árunum 1966 og 1967. Það varð ekki fyrr en með kjarasamningunum 4. des. s. l., sem því marki var náð, og þá raunar verulega meiru. Það er víst von, að þeim blöskri nú, viðreisnarmönnum, hversu stjórnin leiki grátt réttmætar verðlagsbætur á laun og kaupmátt verkalauna. En hvað er annars hæft í ásökunum stjórnarandstæðinga um þau efni? Er það rétt, sem þeir halda fram, að vísitala kaupgjalds hafi verið fölsuð, er hún var útreiknuð og ákveðin af kauplagsnefnd fyrir tímabilið 1. marz s. l. til 1. júní n. k., eða til standi að skerða hana með óeðlilegum hætti nú næstu daga, þegar verðlagsbætur verða ákveðnar fyrir næsta tímabil, sem samkv. kjarasamningum hefst 1. næsta mánaðar? Er það rétt fullyrðing, að kjarabæturnar, sem um var samið í des. s. l., séu foknar veg allrar veraldar af þessum ástæðum og vegna verðhækkana, sem orðið hafa að undanförnu? Þessar ásakanir er auðvitað skylt að kanna raunsætt, því að ekki er það a. m. k. mitt álit, að sú sorameðferð, sem þessi mál sættu á viðreisnartíðinni, sé nein afsökun fyrir meintu misferli núverandi stjórnar eða stjórnarflokka, þótt ekki hafi verið hjá því komizt að rifja þá meðferð að örlitlu leyti upp. Varðandi meðferð vísitölunnar er það fyrst að segja, að núv. ríkisstj. hefur engin afskipti haft af útreikningi hennar eða ákvörðunum um hana önnur en þau, að hún lét það verða eitt sinna fyrstu verka að skila launafólki aftur þeim þrem vísitölustigum, sem af þeim var rænt með verðstöðvunarlögunum í nóv. 1970. Að öðru leyti hefur þar í einu og öllu verið farið að gildandi lögum og gildandi kjarasamningum, sem í engu hefur verið breytt frá fyrri skipan þeirra mála um þessi efni. Hitt er líka rétt, að við útreikning vísitölunnar fyrir það tímabil, sem nú er að renna út, reis vanda- og vafamál vegna gerbreytts kerfis í skattamálum, er persónuiðgjöld til almanna- og sjúkratrygginga, sem að lögum ber að mæla við vísitöluútreikning, féllu niður með þar tilsvarandi lækkun kaupgreiðsluvísitölu, en fjár til trygginga var aflað með skattheimtu, sem að bókstaf laganna mældist ekki í vísitölureikningi. Enn jók það á þann vanda, hversu hér skyldi með fara, að ákvörðun kauplagsnefndar varð að taka, meðan svo stóð á, að niðurfelling persónuiðgjalda hafði öðlazt lagagildi, en frv. um skattamálin að öðru leyti voru þá enn í meðförum Alþ. og því ekki fullvíst með öllu um endanlegar niðurstöður um þau. Þegar hér var komið, gerði miðstjórn Alþýðusambands Íslands ályktun um málið, þar sem þess var krafizt, að ekki yrði um meiri lækkun kaupgreiðsluvísitölu að ræða en svaraði til þeirrar raunverulegu lækkunar, sem verða kynni á útgjöldum fjölskyldna með lágar eða miðlungstekjur vegna breytingarinnar á skattkerfinu. Með úrskurði kauplagsnefndar varðandi verðlagsbætur frá 1. marz s. l. og með yfirlýsingum hennar um meðferð málsins við næsta vísitöluútreikning var í verki á þetta sjónarmið verkalýðssamtakanna fallizt með því að halda eftir inni í útreikningnum ákveðinni upphæð persónuiðgjalda, þrátt fyrir afnám þeirra, upphæð, sem nam þeirri meðaltalsupphæð, sem líklegt þótti, að innheimt yrði eftir sem áður eftir öðrum leiðum skattkerfisins af lágtekju- og miðlungstekjufólki, sem vísitöluútreikningar eru byggðir á. Að óreyndu dreg ég ekki í efa, að kauplagsnefnd fylgi í einu og öllu við útreikning fyrir næsta vísitölutímabil þeirri stefnu, sem hún hefur þegar markað í þessu vandamáli, og verkalýðssamtökin muni geta unað þeim málalyktum, sem þar verða, eftir atvikum sæmilega. Komi hins vegar í ljós, að kauplagsnefnd telji sig skorta lagaheimild til að leysa hér vandamál eftir eðli þess og rökum, tel ég, að ríkisstj. beri siðferðisskylda til að veita henni slíka heimild og tryggja þannig sanngjörn málalok. En meðan ekki reynir á slíkt er með öllu ástæðulaust og ósæmilegt að hafa uppi getsakir og ásakanir, sem við engin rök styðjast. Eins og ég áður gat um, er nú látið að því liggja, jafnvel fullyrt, að með þeim verðhækkunum, sem orðið hafa að undanförnu, hafi kjarabæturnar frá 4. des. s. l. og síðar allar verið hrifsaðar til baka af launþegum. Þetta fær auðvitað engan veginn staðizt. Að sönnu ákveða lög og samningar um verðlagsbætur á laun, að þær skuli reiknaðar á þriggja mánaða fresti og getur því, þegar um snöggar verðbreytingar er að ræða og miklar, mjög hallað á launafólk í lok kaupgreiðslutímabils, eins og þess, sem lýkur með þessum mánuði, og víst er svo nú. Á hitt er þá að líta líka, að 1. næsta mánaðar koma fullar umsamdar og lögfestar verðlagsbætur á kaup miðað við verðlag í byrjun maímánaðar, og réttist þá aftur hlutur launamanna nema að því leyti, sem verðlag hækkar í þessum mánuði, og að því leyti, sem verðlag landbúnaðarvara samkv. mjög gamalli og umsaminni reglu er ekki að fullu bætt í kaupgreiðsluvísitölu. En hvorugt þessara atriða er í neinu frábrugðið því, sem gilt hefur óumdeilt í fjölda ára. Enn er þess að geta, að 1. næsta mánaðar kemur einnig til framkvæmda annar áfangi umsaminna grunnlaunahækkana, 4%, þannig að allt kaupgjald hækkar með samanlagðri kaupgreiðsluvísitölu og grunnkaupshækkun um a. m. k. 9–10% og er þá fullvíst, að kaupmáttur tímakaups verður stórfellt hærri en hann var, þegar upp var staðið frá samningunum 4. des. s. l., og varla minna en sem nemur um 20% hærri en fyrir þá samninga. Er það ein mesta kaupmáttaraukning, ef ekki hin mesta, sem orðið hefur á jafnskömmum tíma. En sem dæmi um þær firrur, sem stjórnarandstæðingar leyfa sér að bera fram um þessi efni, nefni ég, að á öðrum ársfjórðungi 1971 var kaupmáttur tímakaups í almennri vinnu 111.9 stig miðað við framfærsluvísitölu og kaupmátt 100 í árslok 1970. Á öðrum ársfjórðungi þessa árs var þessi kaupmáttur orðinn 139.5 stig að meðaltali yfir þrjá síðustu mánuði eða 27 stigum hærri en hann var 1971, á síðasta valdamisseri viðreisnarstjórnarinnar, og kaupmáttur vikukaups, svo að við sleppum alveg vinnutímastyttingunni sem nokkurri kjarabót, hefur hækkað á sama tíma úr 112.9 stigum í 126.8 stig eða um 13.9 stig eða um meira en 12%. Pétur Pétursson hneykslaðist hér áðan niður í tær yfir því, að ég og Hannibal Valdimarsson stæðum fyrir þessari þróun mála. En ég játa fúslega, að ég er ekki sómakærari maður en svo, að ég skammast mín ekki fyrir hana, heldur fagna því að hafa átt hlut að því að bæta svo mjög hag hinna lægst launuðu sem hér er raun á. Engu að síður segi ég það, að verðlagsþróun undanfarinna mánaða er auðvitað hið mesta alvörumál og áhyggjuefni öllum hugsandi mönnum, vandamál. sem verður að snúast við með öllum tiltækilegum ráðum, sem ekki skerða kjör almennra launþega. Játa verður, að það viðnám, sem ríkisstj. og launþegasamtökin hafa veitt í þessum efnum, m. a. gegnum vald sitt í verðlagsnefnd, hefur ekki hindrað mjög tilfinnanlegar verðlagshækkanir. En frá upphafi var slíkt raunar augljóst. Á verðstöðvunartímabilinu safnaðist upp urmull verðhækkanatilefna, sem nú verður ekki lengur hjá komizt að viðurkenna, þar sem slíkt hefði leitt til stöðvana, bæði í ýmsum atvinnurekstri og þjónustu. Stór hluti hækkananna er því neikvæður arfur frá stjórnartíð viðreisnarherranna, sem nú senda þeim tóninn, sem eru að reyna að leysa þann vanda, sem þeir fyrrnefndu áttu mestan hlut að að skapa. Í annan stað hlaut 10% hækkun tímakaups vegna vinnutímastyttingar og a. m. k. 4–8% eða jafnvel meiri grunnlaunahækkun að leiða til nokkurra verðbreytinga. Slíkt gat engum á óvart komið. Eins og nú er ástatt, er þó aðalatriðið, að ekki verði slakað á því viðnámi, sem veitt hefur verið fram til þessa gegn gegndarlausri og skammsýnni ásókn atvinnurekenda, svo sem í ýmissi þjónustustarfsemi og verzlun, í að koma fram verðhækkunum umfram brýnustu nauðsyn, ásókn, sem er sérstaklega studd leynt og ljóst af Sjálfstfl. Og einnig, að spornað verði með viðeigandi aðgerðum í fjármálum ríkisins, peningamálum og framkvæmdastarfsemi við allri frekari þenslu í hagkerfinu, þenslu, sem kynni að geta leitt til samdráttar í atvinnulífinu og þá sérstaklega í útflutningsframleiðslunni, sem er hvort tveggja í senn okkar lífakkeri efnalega og jafnframt í mestri hættu vegna verðbólgunnar ásamt með launastéttunum. Takist ríkisstj. að stemma hér á að ósi, eins og ég hygg, að vel sé mögulegt, má með hóflegri bjartsýni ætla, að við séum nú komnir yfir erfiðasta hjallann í sambandi við verðlagshækkanirnar og að mjög dragi úr þeim á síðari hluta þessa árs eða jafnvel miði mjög verulega að stöðvun þeirra. Eitt hið alvarlegasta við það þensluástand, sem nú ríkir, er sá fyrirsjáanlegi halli, sem verður á utanríkisviðskiptum þjóðarinnar á þessu ári. Sá halli verður þó trúlega ekki meiri, nema miklu síður sé, en varð á síðasta ári, en þá voru metin jöfnuð með stórfelldum fjármagnsflutningi til landsins, með lántökum erlendis. Slíkur búskapur fær ekki staðizt til lengdar, og jafnvægi verður að komast á, ef ekki á til stóráfalla að leiða. Þessi vandi verður aðeins leystur með tvennum hætti. Annars vegar með þeim jákvæða hætti að auka gjaldeyrisöflunina með eflingu útflutningsatvinnuveganna og hins vegar með því að stemma stigu við meiri eftirspurn á innflutningi og eyðslu gjaldeyris en öflun hans fær undir risið. Núv. ríkisstj. og flokkar hennar hafa á skömmum tíma lyft Grettistaki því, sem að því lýtur að leysa þetta mál eftir jákvæðu leiðinni. En fæstar þær aðgerðir munu skila árangri þegar í stað. Sú geysilega mikla endurnýjun og aukning, sem nú er hafin á fiskiskipaflotanum, fer ekki að segja til sín, svo að úrslitum geti valdið, fyrr en á árunum 1973 og 1974 og að nokkru enn síðar. Aðrar hafa þegar í stað áhrif til örvunar útflutningsframleiðslunnar. Má þar til nefna þær miklu og réttmætu kjarabætur, sem sjómönnum hafa verið veittar, m. a. með breytingu á lögum þeim, sem fyrrv. ríkisstj. setti 1968 samhliða gengisfellingunni þá og skertu mjög samningsbundin laun þeirra. Sjómenn munu vissulega kunna að meta þessar miklu kjarabætur og þær að öðru jöfnu auka möguleika útvegsins til þess að ná sínum nauðsynlega hlut hins takmarkaða mannafla, sem atvinnugreinarnar nú togast á um. Enn má hér til nefna vaxtalækkun stofnlána útvegsins, lengingu lánstíma, lækkaða stofnlánavexti. Allt eykur þetta bjartsýni um áframhaldandi velgengni útvegsins og er að verulegu leyti undirstaða þess áhuga og áræðis, sem nú sér glöggan stað í ákafri eftirspurn eftir nýjum og fullkomnum skipakosti, sem á komandi árum mun mala þjóðinni ómælt gull útflutningsverðmæta. Enn vil ég hér til nefna sérstakar ráðstafanir, sem gerðar eru og gerðar munu verða til þess að efla fullvinnslu sjávarafurða, m. a. með löggjöf um sérstaka sölustofnun niðursuðuiðnaðarins með verulegum fjárstuðningi af opinberri hálfu. Takist þeirri stofnun að ná þeim markmiðum, sem henni eru ætluð, er næsta líklegt, að þar sé um að ræða þáttaskil í þróun þessa mikilsverða iðnaðar til stórfelldra hagsbóta bæði í gjaldeyrisöflun og ekki síður fyrir byggðarlögin í sjávarbyggðunum víðs vegar um landið. Hvað hinum þættinum, sem snýr að lausn gjaldeyrisbúskaparins, viðkemur, þeim, sem kallazt gæti hinn neikvæði, - þ. e. aðgerðir, sem leiða til minnkaðrar eftirspurnar, a. m. k. í bili, - má sjálfsagt um deila, hvort ríkisstj. hefur staðið þar nægilega í ístaðinu. Hún er t. d. mjög gagnrýnd fyrir það að hafa með framlagðri framkvæmdaáætlun sinni fyrir yfirstandandi ár allt að því þrefaldað framkvæmdamagnið miðað við áætlun fyrrv. ríkisstj. og ekki minnst fyrir að hyggjast bjóða út 500–600 millj. kr. spariskírteinalán í fjáröflunarskyni, sem muni leiða að áliti stjórnarandstæðinga til minnkaðra möguleika viðskiptabankanna til að sinna þörfum atvinnuveganna. Þá er því og haldið fram, að þessar opinberu framkvæmdir muni í stórum stíl draga vinnuafl frá framleiðslunni, sérstaklega til byggingariðnaðarins, og þannig auka hinn efnahagslega vanda. Ákærur af þessu tagi ber þó að mínu viti að taka af mikilli varúð og kraftur þeirra lamast óneitanlega strax og þess er gætt, að samtímis er ríkisstj. líka gagnrýnd fyrir það, að hún hyggist ekki afla nægilega mikils fjármagns til fjölmargra framkvæmda, svo sem til Byggingarsjóðs ríkisins og til samgöngumála. Og frá stjórnarandstöðunni hefur enn ekki heyrzt nein till. um samdrátt framkvæmda. Meðan svo er, verða ásakanirnar tæpast teknar allt of alvarlega og ekki heldur, þó að þær komi frá Jóhanni Hafstein, sem sagði hér í kvöld, að framkvæmdirnar allar væru í sjálfu sér góðra gjalda verðar. Um útgáfu spariskírteina er það að segja, að með þeim ráðstöfunum er í raun aðeins viðurkennd sú staðreynd, að sama fjármagn verður ekki notað nema einu sinni. Það er aðeins um að ræða það, að þessi tiltekni hluti sparifjármyndunarinnar í landinu verði nýttur til samfélagslegra verkefna, í stað þess að hann verði notaður til aukinnar einkaneyzlu eða einkaframkvæmda. Jafnframt felur sú ráðstöfun í sér bættan hag sparifjáreigenda og þar með auknar líkur fyrir vaxandi sparnaði og eðlilegum rekstri sparifjár. En slíkt er grundvallarnauðsyn, eins og nú er ástatt. Er því mjög fjarri lagi, að þessi aðgerð sé eða verði verðbólguaukandi, heldur er miklu líklegra eða jafnvel öruggt, að hún ein fyrir sig dragi mjög verulega úr þeirri umframeftirspurn, sem nú er eitt stóru vandamálanna í efnahagslífinu. Þegar núv. stjórnarflokkar mynduðu ríkisstj. sína fyrir um 10 mánuðum síðan, settu þeir sér mörg og mikil markmið, sem þeir hétu að keppa að að ná á kjörtímabilinu. Þótti ýmsum, jafnvel þeim, sem studdu stjórnarmyndunina, að ýmis þeirra markmiða hefðu þeir sett sér af fullmikilli dirfsku, og andstæðingunum hló hugur í brjósti, vegna þess að með stefnuyfirlýsingunni 14. júlí hefðu stjórnarflokkarnir reist sér hurðarás um öxl og ákveðið þá mælistiku á gerðir sínar og stjórnarháttu, sem mundi reynast andstöðunni harla hagstæð, þegar reynslan færi að segja til sín. Nú má öllum vera auðsætt, að 10 mánuðir eru allt of skammur tími til þess, að nokkur fullnaðardómur verði lagður á árangur stjórnarsamstarfsins, og kemur þar margt til, svo sem viðskilnaður fyrri stjórnar, sem á fjölmörgum sviðum hefur hindrað og torveldað snöggar umbætur. Af því tagi nefni ég sérstaklega þrot flestra eða allra fjárfestingarsjóða og fyrirframeyðslu þeirra af hugsanlegum tekjum yfirstandandi árs eða jafnvel næstu ára. Fyrirframeyðsla og fjárvöntun hefur örugglega mælzt í mun hærri upphæð en allri framkvæmdaáætlun ríkisins nemur á þessu ári. Það var blómlega búið, sem Jóhann Hafstein var að lýsa hér áðan. Ég nefni hér t. d. Fiskveiðasjóð, Byggingarsjóð ríkisins, Byggðasjóð, Stofnlánadeild landbúnaðarins og svo Vegasjóð. Fjárskortur þessara sjóða, jafnvel hvers um sig, nemur hundruðum og aftur hundruðum millj. kr. Áður hef ég nefnt þann arf, sem við var að taka í verðlagsmálunum og mestu hefur valdið um verðhækkanir að undanförnu, og síðast en ekki sízt þær óuppgerðu sakir, sem ríkisstj. átti við verkalýðssamtökin og gerði stórfelldar kauphækkanir og kjarabætur óumflýjanlegar þegar í upphafi stjórnarsamstarfsins. Við þetta má svo bæta formlegum skuldbindingum fyrrv. stjórnar, svo sem kjarasamningi hennar við BSRB, sem kostar ríkissjóð a. m. k. einn milljarð í auknum útgjöldum á þessu ári, það er samningurinn, sem var að innleiða hina nýju auðstétt, sem Stefán Gunnlaugsson talaði hér um áðan, og enn fremur ýmiss konar löggjöf, sem sett var af kosningaótta viðreisnarflokkanna á síðasta þingi, en sem núv. stjórnarflokkar hlutu allan vanda af að standa við og afla fjár til. Þegar réttmætt tillit er til alls þessa tekið, er það a. m. k. mitt álit, að ekki verði með neinni sanngirni sagt annað en ótrúlega miklum áföngum hafi verið náð á skömmum tíma. Í þeim efnum er mér ofarlega í huga sú breyting, sem orðið hefur í afstöðu stjórnvalda gagnvart verkalýðssamtökunum og þeim málefnum, sem henni eru tengdust og hagsmunum umbjóðenda þeirra. Þar nefni ég fyrst til þá byltingu, sem framkvæmd hefur verið í almannatryggingalöggjöfinni og sem m. a. áskilur elli- og örorkulífeyrisþegum tekjutryggingu, sem ríflega svarar lágmarksdagvinnukaupi verkamanna, ef um hjón er að ræða, ásamt mörgum fleiri gagngerðum umbótum. Ég spyr ykkur, góðir tilheyrendur: Er líklegt, að viðreisnarstjórnin hefði gert þessa byltingu? Ég minni á kjarasamningana 4. des., er ríkisstj. í fyrsta skipti í meira en áratug beitti áhrifavaldi sínu og þingstyrk til aðstoðar verkalýðshreyfingunni í umfangsmestu kjaradeilu síðustu áratuga með setningu löggjafar um 40 stunda vinnuviku og lengingu orlofs í 4 vikur. Ég spyr ykkur enn: Hefði fyrrv. ríkisstj. tekið slíka afstöðu með verkalýðssamtökunum og tryggt þeim þannig fullkomnari löggjöf í þessu efni en dæmi eru til, a. m. k. í V.-Evrópu og jafnvel þótt víðar væri leitað? Ég minni á ráðstafanir ríkisstj. til þess, að upp verði tekin skipuleg uppbygging atvinnuveganna með áætlunargerð fram í tímann í samræmi við stefnu verkalýðshreyfingarinnar. Ég nefni fyrirhugaðar breytingar á lögum um húsnæðismálastjórn, sem m. a. losar húsbyggjendur undan okuráhrifum vísitölubindingar húsnæðislána að frumkvæði verkalýðssamtakanna. Hefði viðreisnin, sem átti frumkvæðið að þessu lánaokri, gert slíkt hið sama? Ég minni á þá stórfelldu nýsköpun, sem nú er hafin á sviði útgerðar og fiskvinnslu og sem skapa mun kjörum og atvinnumöguleikum fólks um allar sjávarbyggðir landsins nýjan og traustari grundvöll en áður hefur verið fyrir hendi. Er líklegt, að þeim, sem skipulögðu eyðingu togaraflotans á valdatíma sínum, hefði svo mikið sem dottið í hug að standa fyrir slíkri nýsköpun? Ég nefni þær miklu endurbætur, sem gerðar hafa verið í skattamálum, og alveg sérstaklega þá, að öll persónuiðgjöld til trygginga hafa verið afnumin, en sú skattheimta kom að sjálfsögðu harðast niður á þeim, sem tekjulægstir voru, jafnvel svo, að gjöldin gátu verið jafnhá eða hærri en allar tekjur viðkomanda. Einnig hitt, að skattbyrðunum að öðru leyti er nú dreift réttlátlegar en áður, svo að mikill meiri hluti gjaldenda fær stórlækkaða skatta, en hinir, sem betur mega, bera að tiltölu þyngri byrðarnar. Ekkert moldviðri fær hnekkt þeirri staðreynd, að meðaltalsskattar á almennar launatekjur þeirra, sem hafa 200–600 þús. kr. árslaun, lækka um a. m. k. 10–15 þús. kr. á framteljanda að meðaltali, miðað við eldra skattkerfið. Hitt er rétt, að hinar miklu félagslegu umbætur, sem ríkisstj. hefur staðið fyrir, hafa m. a. útilokað, að heildarskattbyrðin léttist að marki frá því, sem orðið hefði eftir viðreisnarkerfinu. En fyrir hina tekjulægri er vinningurinn vissulega mikill og alveg óumdeilanlegur. Ég fullyrði, að fyrrv. ríkisstj. hefði ekki leyst fjáröflunarvandamál hins opinbera með slíku tilliti til þeirra, sem miður mega, þótt ég á hinn bóginn játi, að núverandi skipan skattamála þurfi enn mikilla endurbóta við, en að þeim endurbótum er nú unnið kappsamlega. Svo mætti miklu lengur telja, þótt tími minn leyfi það ekki, enda er máli mínu senn lokið. Að endingu vil ég því einu við bæta, að svo mörgum og góðum málum, sem núv. stjórnarflokkar hafa þegar staðið að, rís þó eitt yfir öll önnur, en það er sú forusta fyrir þjóðareiningu í stærsta og mesta lífshagsmunamáli þjóðarinnar í nútíð og framtíð, landhelgismálinu, sem stjórnarflokkarnir hafa veitt og munu halda áfram að veita, þar til fullur sigur er unninn. Bjargfastur vilji og einhugur í því máli, svo og öðrum þeim stóru málum, sem ég hef hér í örstuttu máli minnt á, eru slík úrslitaatriði, að allur minni háttar ágreiningur, sem vissulega hlýtur alltaf að vera fyrir hendi í samstarfi stjórnar margra flokka, mun ekki valda friðslitum, eins og stjórnarandstæðingar óska og þrá framar öllu öðru. Allar tilraunir þeirra til þess að blása að glóðum innri andstæðna milli stjórnarflokkanna eru því ekki aðeins dæmdar til að mistakast, heldur munu þær verða ríkur hvati þess að styrkja samstöðu þeirra um þau málin, sem mestu varða. Meðan sú samstaða er fyrir hendi og alþýða manna stendur að baki henni, er full ástæða til bjartsýni um framtíðina. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Hlustendur hafa nú heyrt frá stjórnarandstæðingum, hvílík dýrðarafkoma var á samanlögðu þjóðarbúinu, þegar viðreisnarstjórnin skildi við í tvöföldum skilningi. Nú í kvöld, þegar þeir stjórnarandstæðingar lesa upp hjartnæmar minningargreinar um viðreisnina sálugu, kemur í ljós m. a., að allir sjóðir landsmanna hafa verið komnir á svo hroðalegt peningafyllirí, að til hreinna vandræða horfði. Samkv. þessu hafði tekizt með samstilltu átaki í 12 ára viðreisnarstjórn að koma ellilífeyrinum upp í 4900 kr. fyrir einstakling og upp í tæp 8 þús. fyrir hjón. Þess vegna blöskraði mér alveg, þegar Pétur Pétursson fór að guma af afrekum krata í þessum efnum í kvöld. Verðjöfnunarsjóður stækkaði hröðum skrefum síðasta stjórnarárið, enda eitt farsælasta ár í aflabrögðum um langt skeið. En hins vegar hafði af einhverjum ástæðum gleymzt að skila sjómönnum aftur því, sem þeir höfðu verið rændir skömmu eftir sólhvörf á hinu magra ári, 1968. En það var bara fleira, sem hafði gleymzt. Það þurfti fjármuni til að standa við umsamda samninga við opinbera starfsmenn. Það þurfti meiri fjármuni til að bæta úr því ófremdarástandi, sem tryggingamálin voru komin í, og það þurfti að gera sér grein fyrir því, að óhjákvæmilegt var að hækka verulega kaup ýmissa launastétta, sem sumar hverjar höfðu dregizt langt aftur úr á verðstöðvunartímabilinu. En því var komið á samkv. gamalli hefð fyrir kosningar til þess eins að reyna að slá ryki í augu fólks, eins og heppnazt hafði þrisvar áður. Það var reynt að dylja almenning þeirrar staðreyndar, að verðbólgan heldur sínu striki, þótt sauðargæru verðstöðvunar sé brugðið yfir hana um stundarsakir. Almenningi var þetta ljóst af illri reynslu. En það er verðugt verkefni fyrir Gylfa Þ. Gíslason að skýra þetta út fyrir fólki, þar sem þekking hans er nú fersk, og ekki sízt vegna blekkingar Jóhanns Hafstein um þetta efni hér í kvöld. Einn af höfundum viðreisnarstefnunnar hafði varað við mögnuðum draug, sem reið húsum, og þeirri hrollvekju, sem við blasti, er stífla verðstöðvunarinnar brysti og draugurinn renndi sér niður af þekjunni. Gunnar Thoroddsen minntist áðan á þessa sömu hrollvekju, vafða í búning gamallar álfasögu, og var það vel til fundið, því að það voru einmitt álfar viðreisnarinnar, sem vöktu upp drauginn, og þess vegna eru þær verðhækkanir að undanförnu, hvernig svo sem Stefán Gunnlaugsson hamast í því máli. Einmitt þetta hefur jafnan skeð áður, þrátt fyrir digurmæli Jóhanns Hafstein hér í kvöld. Þegar stjórnin nýja bætti nokkuð skammarlega lágar lífeyrisbætur og leiðrétti kjör fiskimanna, kölluðu pólitísku Síamstvíburarnir, Jóhann og Gylfi, að boðið væri til veizlu. Þeir höfðu vanizt að bjóða öðrum þegnum þjóðfélagsins til veizlu en þeim, sem verst voru settir. Veðurlag í utanríkismálum hafði verið með eindæmum gott allt viðreisnartímabilið, logn og ládautt. Viðreisnin fylgdi dyggilega sínum húsbónda á hverju sem gekk, og ekki heyrðist einu sinni bofs, þegar vestrænir vinir vorir viðruðu sína pólitísku seppa á alþjóðavettvangi, hvort sem þeir voru af grísku, portúgölsku eða íslenzku kyni. Þegar leið að kosningum, komst landhelgismálið með svo skyndilegum hætti á lokastig, að minnti helzt á sögu úr ævintýrum Grimms-bræðra. Ákveðið var að skipa nefnd í málið. Nú þurfti að fara að ræða við útlendinga. En fólkið í landinu var alls ekki á sama máli um vinnubrögðin. Því var orðið ljóst, að til róttækra ráðstafana þurfti að grípa í þessu stærsta hagsmunamáli þjóðarinnar, og til þess treysti það ekki viðreisninni. Það vissi, að framkvæmdar væri löngu þörf í þessu efni og einnig, að ekkert hafði verið gert allan viðreisnartímann, ekki einu sinni talað við útlendinga. Því var ljóst af gamalli reynslu, að ef eitthvað átti að verða af útfærslu, ef eitthvað átti að hreyfa við sjálfstæðismálum þjóðarinnar, ef eitthvað átti að gera til þess að endurnýja framleiðslutæki þjóðarinnar, svo að hún yrði betur í stakkinn búin en áður að mæta mögru ári, þá þurfti hún að fá vinstri stjórn. Það kemur sem sagt í ljós, að til þess að setja markið hátt í málum, sem varða samskipti okkar við útlendinga, eins og í landhelgismálinu, þarf vinstri stjórn. Til þess að barizt sé öðru fremur fyrir kjörum þeirra, sem minna mega sin, þarf fólk að kjósa sér stjórn, sem hefur það að markmiði. Sú stjórn er vinstri stjórn. Og fólkið fékk hana. Stjórnin hefur verið á milli tannanna á fólki. Það hefur verið fylgzt með gerðum hennar betur en gert var nokkru sinni með fyrrv. stjórn. Það er vafalaust ekki vegna þess, að fólk vantreysti stjórninni, þaðan af síður, að samanburður við hina fyrri sé þeirri síðari í óhag. Það er vegna þess, að menn gera alltaf meiri kröfur til vinstri stjórnar og það leggur henni þar af leiðandi meiri skyldur á herðar, en veitir henni jafnframt meiri og betri siðferðilegan stuðning. Frá því að úrslit kosninganna voru kunn og ekki síður eftir að stjórnin var mynduð, hefur stjórnarandstaðan og þá fyrst og fremst Morgunblaðsmenn ráðizt að henni af móðursýkislegri heift. Það bendir til þess, að stjórnin sé á réttri leið. En á hvað hefur verið ráðizt fyrst og fremst? Í fyrsta lagi hin svokölluðu varnarmál og sjálfstæðari og mannlegri stefnu í utanríkismálum. Maður átti varla von á að heyra sömu orðin og maður las hér í dagblöðum frá valdatímum nazista, þau, að við værum að hætta viðskiptasamningum með óhæfilegu brölti í utanríkismálum, en þetta leyfði Ólafur G. Einarsson sér að segja hér áðan. Þessi mannborlegri stefna í utanríkismálum varð upphaf síbylju, sem byrjaði á því, að á Íslandi yrði ævinlega að vera erlendur her. Síðan var mikil hneykslun fólgin í því, að sendinefnd okkar hjá Sameinuðu þjóðunum vildi ekki greiða atkv. í Kínamálinu, eins og Portúgal og Grikkland gerðu ein Evrópulanda. Og loks enduðu ósköpin á hneykslanlegri tillögu sjálfstæðismanna, þar sem þeir vildu afleggja þingræðisleg og lýðræðisleg vinnubrögð Alþ., þegar um utanríkismál var að ræða. Af öllu þessu brölti höfðu þeir ekkert nema skömm og sýndu endanlega fram á það, að nafn flokksins er orðið að hreinu öfugmæli. Við afgreiðslu fjárl. réðst stjórnarandstaðan heiftarlega að ríkisstj. fyrir mikla hækkun á fjárl. og óráðsíu í fjármálum. Hins vegar voru brtt. þeirra til hækkunar margar, um mörg hundruð prósent. En mér er þó einkum minnisstætt plagg nokkurt með brtt. frá Gylfa Þ. Gíslasyni, þar sem hann gerir till. frá sér einum til viðbótar við fjárl., sem samtals námu yfir 400 millj. kr. Ef allir þm. hefðu farið eins að, hefðu fjárl. getað hækkað um langtum meira en helming. Ef þetta er ábyrg stjórnarandstaða, þá eru merkingar orðanna farnar að ruglast heldur óþyrmilega. Ég legg til, að þessi þm. fái enn á ný námsstyrk frá ríkinu til aukins framhaldsnáms í hagfræði. Mér sýnist ekki veita af, auk þess sem þingflokkur Alþfl. er allur annar og betri, meðan formaðurinn stúderar. Skattamálin hafa verið talsvert til umræðu og ætla ég ekki að leggja þar mörg orð í belg. Ég vil aðeins minna á þá staðreynd, að þeir skattar, sem greiddir voru eftir efnum og ástæðum annars vegar, og þeir, sem greiddir voru á hvern mann án tillits til efna hins vegar, hefðu með gamla kerfinu orðið svipaðir að stærð á þessu ári, og sjá allir, hversu óskaplegt ranglæti það hefði verið. En þetta réttlætismál lét Jóhann Hafstein sér sæma að ráðast á með argasta útúrsnúningi hér fyrst í kvöld. Auk þess mætti benda á, að hlutur einstaklinga í beinum sköttum hefur breytzt á áratugnum frá 1960–1970, þannig að einstaklingar greiddu 59% 1960, en 82% 1970. Með nýju skattalögunum frá því í fyrra hefði þetta hlutfall orðið enn óhagstæðara almenningi. Þessi lög sömdu þeir menn, sem nú þykjast bera hag hins almenna skattgreiðanda svo mjög fyrir brjóstinu og hafa ausið krókódílstárum sínum yfir slúðurdálka Moggans, svo að ekki er að kynja, þó að almenningur ruglist nokkuð í ríminu hvað skattamálin snertir og reyndar þjóðmál yfirleitt. Það er nauðsynlegra nú en nokkru sinni fyrr, að fólk lesi auk Moggans a. m. k. annað stjórnarblaðanna. Svona mætti lengur telja um frammistöðu stjórnarandstöðunnar. En tíminn er naumt skammtaður, svo að ég vildi að lokum aðeins segja þetta. Stjórnarandstaðan með Jóhann Hafstein og Gylfa Þ. Gíslason í fararbroddi hefur enn ekki áttað sig á umskiptunum við kosningarnar, eins og menntmrh. minntist svo skemmtilega á í ræðu sinni hér í kvöld. Þeim félögum svíður, að nú er stefnt að lausn hinna stærstu mála eins og landhelgismálsins, meðan yfirboðstillögur krata og sjálfstæðismanna í því máli voru kattarþvotturinn einber. Nú er stefnt að endurnýjun togaraflotans, sem drabbazt hafði niður úr 44 stórum síðutogurum í tæplega 20 skip, sem flest hver ganga óðum úr sér. Ekkert hefur verið gert til endurbóta í frystihúsum á liðnum árum, en sá stóri baggi skilinn núv. stjórn eftir til úrlausnar. Stjórnarandstaðan hamast ekki svo heiftarlega vegna þess, hve illa er unnið, heldur vegna þess að hún er hrædd við, að fólk sjái nú almennt, svo að ekki verði um villzt, að til hinna háu markmiða og til þess að tekizt sé á við stórmálin þarf vinstri stjórn. Og þá fer vel. Ég þakka þeim, sem hlýddu. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir tilheyrendur. Strax eftir að málefnasáttmáli vinstri stjórnarinnar var birtur hófu sjálfstæðismenn með Morgunblaðið í broddi fylkingar að ráðast að honum af miklum tilfinningahita og ofstopa. Einkum eru það ákvæðin um eflingu efnahagslegs og stjórnarfarslegs sjálfstæðis landsins, sem valda þessum geðhrifum. Fáum, sem þekkja Morgunblaðið og aðstandendur þess, kemur þessi vanstilling á óvart. Í því blaði hefur bæði fyrr og síðar verið dróttað landráðum og svikum að þeim öflum íslenzkum, sem bezt og dyggilegast hafa barizt fyrir málstað Íslands og málstað verkalýðshreyfingarinnar, bæði í félagslegum og efnahagslegum skilningi. Og kom það glöggt fram í þessu efni í ræðu Ólafs G. Einarssonar hér fyrr í kvöld, að hann kann vel sína heimastíla. Meiri furðu hefur það hins vegar vakið, að Alþfl-menn og málgögn þeirra hafa lapið sömu áróðursvelluna upp eftir íhaldsblöðunum, og er greinilegt, að endurhæfingin, sem varaformaður flokksins boðaði í haust, á erfitt uppdráttar. Maður fer jafnvel að trúa þeim sögum, sem gengið hafa, að Alþýðublaðið sé komið á framfæri Vísis. En illa fer það málgögnum íhaldsins að ásaka vinstri stjórnina um niðurrif og óþjóðhollustu, ef haft er í huga getuleysi hennar allan síðasta áratug til að efla íslenzkt atvinnulíf og treysta efnahagslegt sjálfstæði landsins og tilraunir þeirra til beinnar landsölu til handa erlendum auðhringum. Það er óhætt að fullyrða, að mikil þáttaskil urðu í íslenzkum stjórnmálum í vor, þegar rúmlega áratugsgömul samsteypustjórn Sjálfstfl. og Alþfl. hrökklaðist frá. Og eins og harmur fésýsluvaldsins og braskaranna varð stór, var fögnuður alþýðufólks að sama skapi mikill, því að fyrst og síðast einkenndist stjórnarstefna viðreisnarinnar af síendurteknum árásum á kjör og hagsmuni verkalýðshreyfingarinnar. Með stjórnarfarslegum aðgerðum, brbl. og gengisfellingum voru hverjar kjarabætur verkafólks gerðar að engu strax að loknum verkfallsátökum og samningum. Þrátt fyrir óvenjumörg og hörð verkföll allan þennan áratug, tókst aldrei að hækka raunverulegan kaupmátt launanna. Reiknimeistarar viðreisnarinnar kunnu sitt fag og voru trúir sínum herrum. Allan þennan áratug snerist baráttan fyrst og fremst um það að verja þau laun, sem fyrir voru, og gekk á ýmsu, því að ríkisvaldið sveifst þess jafnvel ekki að afnema sjálfsagðar vísitölubætur, vísitölubætur, sem voru þó eina vörn verkafólks gegn óðaverðbólgu og dýrtíð. Það kom því lítið á óvart, þegar sænska blaðið Dagens Nyheter birti fréttina um heimsmet Íslendinga í verkföllum, en í fréttinni kom fram, að tapaðir vinnudagar á hverja 1000 launþega á Íslandi á tímabilinu 1960–1969 voru 1556 á ári að meðaltali, og leita varð alla leið til S.-Ameríku til þess að finna einhvern samjöfnuð. Það fylgdi hins vegar ekki frétt sænska blaðsins, sem hefði þó gert hana enn stærri, að þrátt fyrir þessi miklu verkfallsátök hækkaði kaupmáttur verkamannalaunanna ekkert á þessu tímabili, eins og fyrr hefur verið getið. Ef við athugum t. d. kaupmátt tímakaups Dagsbrúnarverkamanns á þessu árabili, þá fellur hann úr rúmlega 100 stigum eftir samningana 1958 niður fyrir 80, þegar verst lét vorið 1969, og á öllum áratugnum nær hann aldrei 100 stigum, en kemst hæst að ársmeðaltali 1967 í 96.8 stig. Og menn muna líka, að á þessu tímabili voru framkvæmdar hvorki meira né minna en fjárar gengisfellingar. Á þessum 9 árum var dollarinn skráður úr 16.32 kr. í 88 kr. Gunnar Thoroddsen sagði hér fyrr í kvöld, að verðbólga eins og þessi „gæfi braski byr undir báða vængi.“ Það er hárrétt hjá Gunnari Thoroddsen. Í þágu þessara braskara stjórnaði viðreisnin. Ég hygg, að verkafólk hafi ekki gleymt þessum árum, og ég held, að það hafi heldur ekki gleymt atvinnuleysisárunum frá 1967–1970. En kröfurnar um vinnu handa öllum settu þá mikinn svip á alla kröfugerð, og verkalýðsfélögin drógu þá úr kaupkröfum sínum af þessum sökum. Atvinnuleysið þessi ár hafði ekki einungis neikvæð efnahagsleg áhrif í för með sér, heldur fylgdu því og víðtæk félagsleg vandamál. Einu þeirra kynntist ég vel í starfi mínu meðal iðnnema á þessum árum, en margir þeirra töfðust eða jafnvel hættu í námi vegna verkefnaskorts úti í atvinnulífinu. Einnig er víst, að hundruð ungmenna um allt land komust aldrei í iðnnám af þessum sökum. Allt sitt líf eru mörg þessara ungmenna dæmd til að vinna ófaglærð störf, þótt hugur þeirra hafi staðið til annars. Sömu sögu er að segja um ýmsa, sem hurfu í langskólanám, minnkandi tekjumöguleikar breyttu öllum þeirra áætlunum. Ástæðurnar fyrir atvinnuleysi þessara ára voru einkum tvennar. Í fyrsta lagi sagði til sín skipulagsleysi og óreiða efnahagslífsins strax og mesti kúfur velgengnisáranna á undan varð frá. Og í öðru lagi var þetta tilbúið tæki atvinnurekendavaldsins og fulltrúa þeirra í ráðherrastólunum til að halda kaupgetu verkafólks niðri. Eða hverjir kannast ekki við kenninguna um mátulegt atvinnuleysi? Það voru annars vegar þessar skuggamyndir og hins vegar fyrirheit vinstri stjórnarinnar, sem vöktu ugg í brjóstum aðstandenda Morgunblaðsins og fögnuð í röðum verkafólks í vor. En hver voru helztu fyrirheit vinstri stjórnarinnar í kjaramálum og hverjar hafa efndirnar orðið? Við skulum rifja það upp. 1. Að vinnuvikan yrði með lögum stytt í 40 stundir án breytinga á vikukaupi. Þetta fyrirheit hefur verið efnt. 2. Orlof yrði lengt í 4 vikur og framkvæmd orlofslaga auðvelduð. Þetta fyrirheit hefur verið efnt. 3. Að kaupgjaldsvísitalan yrði leiðrétt um þau 1.3 vísitölustig, sem felld voru niður með verðstöðvunarlögunum og kæmi leiðréttingin þegar til framkvæmda. Þetta fyrirheit var efnt. 4. Að þau tvö vísitölustig, sem ákveðið var í verðstöðvunarlögunum, að ekki skyldu reiknuð í kaupgjaldsvísitölu fram til 1. sept. í fyrra, yrðu þegar tekin inn í vísitöluna. Við þetta fyrirheit var staðið. 5. Ríkisstj. taldi, að með nánu samstarfi launafólks og ríkisstj. væri mögulegt að auka í áföngum kaupmátt launa verkafólks, bænda og annars láglaunafólks um 20% á næstu tveimur árum, og hugðist hún beita sér fyrir því, að því marki yrði náð. Það hefur þegar verið hafizt handa um að ná þessu setta marki, og tryggja þarf, að við það verði staðið. 6. Kjör sjómanna hafa verið bætt. Einnig hefur ríkisstj. staðið við loforð sín um endurbætur á tryggingakerfinu með stórhækkuðum bótum almannatrygginga og loforð sín um að endurskoða skattalög. Á báðum þessum sviðum þarf að gera meira átak hinum lægst launuðu í hag. En það, sem unnizt hefur á hinum stutta valdaferli ríkisstj., lofar góðu um framhaldið. Þrátt fyrir vinveitt ríkisvald verður þó verkalýðshreyfingin að halda vöku sinni og þrýsta á ríkisstj. á hverjum tíma. Nú þarf að nota á allan hátt það tækifæri, sem gefizt hefur, og koma fram ýmsum af brýnustu hagsmunamálum verkalýðsins, m. a. þarf að tryggja, að yfirlýst markmið hennar, að dagvinnutekjur nægi til mannsæmandi lífs, verði loks að veruleika. Ríkisstj. lofaði því einnig að stöðva hina háskalegu verðlagsþróun, sem leitt hefur til síendurtekinna gengisfellinga og óðaverðbólgu, og óskaði hún sérstaklega eftir samstarfi við verkalýðshreyfinguna í þessu skyni. Til að ná þessu markmiði sínu hefur ríkisstj. unnið að því í vetur að skipuleggja þróun fjárfestingar- og peningamála, en skipulag þeirra er ein meginforsenda þess, að þetta takist. Hins vegar hefur hinn langi skuldahali, sem viðreisnin skildi eftir, skapað mikinn vanda í vetur og valdið almenningi þungum búsifjum. En þessu mátti alltaf búast við. Vinstri stjórnin átti ekki auðvelt með að ganga beint til verks. Fyrst varð að gera upp margafsagða og fallna víxla viðreisnarinnar. Reynt hefur þó verið að draga eftir föngum úr áhrifum þeirra og hækkanirnar miskunnarlaust verið skornar niður, en - takið eftir - við hávær mótmæli Sjálfstfl., sem nú eins og áður rekur erindi hinna óbilgjörnustu úr hópi atvinnurekenda og kveinar um, að verið sé að þrengja að atvinnulífinu. Sem eitt sýnishorn af þessu ramakveini vil ég rifja upp smáglefsu úr Reykjavíkurbréfi Morgunblaðsins frá 16. jan. s. l., en þar segir, með leyfi forseta: „Sú leið, sem næstu vikur og mánuði á að nota til að þjarma að íslenzkum atvinnufyrirtækjum, eru mjög ströng verðlagsákvæði og bann við að hækka framleiðsluvöru til að standa undir auknum kostnaði á öllum sviðum, bæði launakostnaði og hráefnakostnaði.“ Þannig er höfundur Reykjavíkurbréfs enn við sama heygarðshornið og á ritstjórnarskrifstofu þess blaðs óttast menn helzt, að ríkisstj. beiti sér fyrir ströngum verðlagsákvæðum og hún muni koma í veg fyrir, að launakostnaður fyrirtækja verði óðfluga settur inn í verðlagið. Er nokkur í vafa um, hvernig ástandið væri í verðlagsmálum, ef hinir pennalipru Moggaritstjórar hefðu ráðið málum í vetur? Vissulega hafa ýmsar verðhækkanir verið tilfinnanlegar síðustu mánuði, en minnumst þess, hvernig til þeirra var stofnað. Höfum hugfast, hvernig íhaldið hefði snúizt við vandanum, hefði það mátt ráða. Við stöndum nú á tímamótum. Og nú þegar verður ríkisstj. vinstri flokkanna í samvinnu við verkalýðshreyfinguna að reisa sér langtímamarkmið í efnahagsog verðlagsmálum í samræmi við hagsmuni launastéttanna. Það er höfuðverkefni næstu missera. Að lokum vil ég minnast nokkrum orðum á þá aðför gegn Reykjavík, sem sjálfstæðismenn hafa hampað mikið upp á síðkastið, og þó einkum Geir Hallgrímsson, þm. og borgarstjóri. En það er nokkuð sama hvaða málaflokkar hafa verið til umr. í þingsölum upp á síðkastið. Alls staðar er ríkisstj. að hans mati að veitast að Reykvíkingum. Skyldi hún gera það til að styrkja sig í sessi, þegar haft er í huga, að helmingur þjóðarinnar býr í Reykjavík? Það er ósennilegt. Nei, sannleikurinn er sá, að sú aðför, sem sjálfstæðismenn tala um, hlýtur að vera sú aðför að fésýsluvaldinu, bröskurunum, sem eru heimamenn Geirs Hallgrímssonar. Og ég ætla, að Reykvíkingar almennt eins og aðrir landsmenn taki af heilum hug þátt í þeirri aðför. Við verðum hins vegar að virða Geir Hallgrímssyni það til vorkunnar, þótt honum sé gjarnt að líta á sig og sína nánustu liðsmenn sem persónugerving allra Reykvíkinga. Vonandi gefst þó fljótlega tækifæri til að leiðrétta þann misskilning. Ég þakka áheyrnina. - Góða nótt.

Forseti (EystJ): Umræðan fer þannig fram í kvöld, að hver flokkur fær 45 mín. ræðutíma, sem skiptist í þrjár umferðir, 20 mín. í fyrstu umferð, 15 mín. í annarri og 10 mín. í þriðju umferð. Röð flokkanna í öllum umferðum verður þannig: Framsfl., Sjálfstfl., Alþfl. og Alþb. Ræðumenn verða fyrir Framsfl.: Í 1. umferð hv. 1. þm. Vestf., Steingrímur Hermannsson, og hv. 5. þm. Austf., Vilhjálmur Hjálmarsson, í 2. umferð hæstv. fjmrh., Halldór E. Sigurðsson, og í 3. umferð hv. 4. þm. Reykv., Þórarinn Þórarinsson. Fyrir SF: Í fyrstu umferð hæstv. samgrh., Hannibal Valdimarsson, og hv. 7. landsk. þm., Karvel Pálmason, í 2. umferð hv. 3. landsk. þm., Bjarni Guðnason, og í 3. umferð aftur hæstv. samgrh., Hannibal Valdimarsson. Fyrir Sjálfstfl.: Í 1. umferð hv. 2. þm. Reykv., Geir Hallgrímsson, og hv. 5. þm. Norðurl. e., Lárus Jónsson, í 2. umferð hv. 9. landsk. þm., Ellert B. Schram, og hv. 12. þm. Reykv., Ragnhildur Helgadóttir, og í 3. umferð hv. 1. þm. Sunnl., Ingólfur Jónsson. Fyrir Alþfl.: Í 1. umferð hv. 8. landsk. þm., Benedikt Gröndal í 2. umferð hv. 5. þm. Reykn., Jón Árm. Héðinsson, og í 3. umferð hv. 7. þm. Reykv., Gylfi Þ. Gíslason. Fyrir Alþb.: Í 1. umferð hv. 4. þm. Norðurl. v., Ragnar Arnalds, og hæstv. sjútvrh., Lúðvík Jósepsson, í 2. umferð hv. 4. landsk. þm., Svava Jakobsdóttir, og í 3. umferð hv. 4. þm. Reykn., Gils Guðmundsson. Hefst nú umræðan og tekur fyrstur til máls hv. 1. þm. Vestf., Steingrímur Hermannsson, og talar af hálfu Framsfl.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Þegar ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar kom til valda á s. l. sumri, mátti tíðum lesa greinar í Morgunblaðinu um reynslulausa ráðherra og var þá gjarnan vitnað í þá, sem reynsluna áttu að hafa, einkum hv. 1. þm. Reykv., Jóhann Hafstein. Þeir, sem hlustuðu á ræðu þessa manns s. l. föstudagskvöld, munu áreiðanlega fáir kjósa að njóta reynslu Jóhanns Hafstein að nýju við stjórn okkar lands. Einna mesta athygli mína vakti þó málflutningur hv. 11. landsk. þm., Ólafs G. Einarssonar. Þessi hv. þm. hefur sérstaklega tekið sér það fyrir hendur á þessu þingi að sýna fram á mjög aukna skattbyrði með hinum nýju skattalögum, eins og fjölmargar greinar hans í Morgunblaðinu báru með sér. En hann spennti bogann of hátt og óvarlega, og þessi viðkunnanlegi maður hlaut meðaumkun margra, þegar útreikningurinn og rökstuðningurinn hrundi stig af stigi. Síðan hafa sjálfstæðismenn kappkostað að sanna málstað sinn á þann vafasama hátt að nota, hvar sem þeir ráða, heimildir til hækkunar á fasteignagjöldum og jafnvel útsvörum. Í einstöku tilfellum getur slíkt verið nauðsynlegt, en víðast virðist það ákveðið án minnsta tillits til þess, hver þörfin er. Þó efast ég um, að í nokkru bæjar- eða sveitarfélagi hafi verið seilzt lengra en þar, sem Ólafur G. Einarsson ræður. Þar lét hann fyrir fáeinum dögum meiri hl. þeirra sjálfstæðismanna samþykkja 50% hækkun á fasteignagjöldum, m. a. með þeim vafasama rökstuðningi, þegar allt annað var þrotið, að nauðsynlegt væri að greiða upp allar lausaskuldir hreppsins á þessu eina ári. Það er sorglegt, að þessi annars prúði maður skuli láta vanhugsuð pólitísk skammtímasjónarmið þeirra sjálfstæðismanna hafa sig til slíkra hluta. Þessara vinnubragða sjálfstæðismanna ættu skattgreiðendur að minnast, þegar skattseðillinn birtist. S. l. haust var einnig óspart hæðzt að málefnasamningi ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar. Hann var talinn hið furðulegasta plagg og óframkvæmanlegur með öllu og gleggsta vitnið um reynsluleysi ráðh. Nú er þessi söngur breyttur, enda dylst engum, að meira hefur verið efnt en nokkur þorði að vona á þeim skamma tíma, sem ríkisstj. hefur setið. Hæstv. ríkisstj. þótti sjálfsagt að gefa út hinn ítarlega málefnasamning, þannig að þjóðin öll gæti gert sér grein fyrir því, hverju væri lofað og hverjar efndirnar yrðu. Þetta þótti stjórnarandstæðingum furðu djarft og drógu dár að. Nú er upplitið annað. Nú má helzt skilja á málflutningi stjórnarandstæðinga, að allt of mikið hafi verið framkvæmt, og ég veit, að einstaka ágætur stuðningsmaður þessarar ágætu ríkisstj. leggur nokkurn trúnað á slíkan málflutning. Athygli þeirra vil ég vekja á því, að arfurinn var gífurlega mikill, og mikið þarf að hreinsa út eftir 12 ára valdatíma viðreisnarstjórnarinnar. Ekki veitir því af að byrja strax. “ Á þeim fáu mínútum, sem ég hef til umráða, vil ég fara nokkrum orðum um loforð og efndir í atvinnumálum. Því var heitið að taka upp skipulagshyggju í stað þess handahófs, sem áður ríkti. Í þessu skyni var þegar á fyrstu vikum þingsins lagt fram frv. til l. um Framkvæmdastofnun ríkisins. Markmiðið með Framkvæmdastofnun ríkisins er að taka upp forgangsröðun og áætlanagerð í þjónustu atvinnulífsins. Vitanlega hefur áætlanagerð þekkzt í þessu landi á undanförnum árum, en með slík vinnubrögð var nánast farið sem feimnismál. Áætlanir voru vart sýnilegar nema skyggnum mönnum, eins og einn hv. þm. komst að orði fyrir fáeinum dögum. Ég hygg, að flestum sé raunar orðið það ljóst, að slík skipuleg vinnubrögð og forgangsröðun verkefna eru lífsnauðsyn í okkar fámenna landi, þar sem þörfinni fyrir fjármagn til margs háttar framkvæmda verður seint eða aldrei fullnægt. Með Framkvæmdastofnun ríkisins hefur einnig verið stigið mikilvægt skref á þeirri yfirlýstu braut að rétta hlut dreifbýlisins frá því, sem verið hefur. Sem betur fer, er hugtakið „jafnvægi í byggð landsins“, ekki lengur það hlátursefni, sem það gjarnan var fyrir fáeinum árum. Við, sem búum á þéttbýlissvæðunum, skiljum það betur og betur, að við eigum ekki lengi þetta land, ef við byggjum það ekki allt. Við skiljum það einnig, að þjóðarbúið er sem ein heild, félagsbú, þar sem allir þættir eru jafnréttháir. Því hvað yrði um okkur, sem Suðvesturlandið byggjum, ef hráefnisöflunina, landbúnaðinn og fiskvinnsluna í kringum landið þryti. Þeirri spurningu geta allir svarað. Það er einnig ljóst, að þeir, sem að slíkum störfum vinna, hvar sem þeir búa, eiga rétt á sömu lífskjörum og lífsgæðum sem aðrir landsmenn. Með þetta í huga m. a. var ákveðið að efla verulega sjóð þann, sem áður hét Atvinnujöfnunarsjóður, en nefnist nú Byggðasjóður. Gjafmildi viðreisnarstjórnarinnar var auglýst með miklum orðaflaumi, þegar sú ríkisstj. hét 15 millj. kr. í Atvinnujöfnunarsjóð á ári hverju í 10 ár. Mátti jafnvel halda, að þar væri um ofrausn að ræða. Ég er hins vegar ekki viss um, að menn hafi gert sér grein fyrir því sem skyldi, að í þennan sjóð rennur nú nálægt því sjöfalt meira fjármagn úr ríkissjóði, eða 100 millj. kr. á ári hverju í 10 ár. Full ástæða er til að binda miklar vonir við það, að Framkvæmdastofnun ríkisins verði öllu atvinnulífi landsmanna mikil lyftistöng. En sérstaklega ber þess að vænta, að stofnuninni megi takast að rétta verulega hlut dreifbýlisins í atvinnuþróun. Því var einnig heitið að stórefla togaraflota landsmanna, sem var kominn í algjöra niðurníðslu á tímum viðreisnarstjórnarinnar. Þetta er nú verið að gera það myndarlega, að sumum þykir nóg um. Heitið var sérstöku átaki til endurbóta á frystihúsunum, enda komið á 11. stundu vegna þeirrar þróunar, sem orðið hefur á erlendum mörkuðum. Unnið er að ítarlegri áætlunargerð á þessu sviði, en þótt henni sé ekki að fullu lokið, er ákveðið að hefja framkvæmdir í töluverðum mæli þegar á þessu ári, m. a. með 200 millj. kr. aukinni fjárveitingu til Fiskveiðasjóðs og tvöföldun á því fjármagni, sem lánasjóður sveitarfélaga fær til umráða. Fjárþörfin í þessu skyni verður mikil, líklega um eða yfir 2000 millj. kr. Þetta er hins vegar forgangsverkefni og verður að sitja fyrir flestu öðru, og það verður að sjálfsögðu fjármagnað á næstu 3–4 árum. Því var heitið að ljúka innan þriggja ára rafvæðingu allra þeirra bújarða í sveitum, sem hagkvæmt er talið að fái raforku frá samveitum. Þegar í nóv. s. l. var lögð fram á Alþ. þriggja ára áætlun um rafvæðingu dreifbýlisins, og í frv. að framkvæmdaáætlun er gert ráð fyrir öllu því fjármagni, sem talið er nauðsynlegt til að standa við þá áætlun. Jafnframt er unnið að því að kanna, hvort unnt megi reynast að veita raforku til þeirra fáu byggðarlaga, sem enn eru ekki á þriggja ára áætluninni. Þannig má t. d. telja öruggt, að samþ. verði veita um verulegan hluta Reykjarfjarðarhrepps í Djúpi, og verið er að kanna, hvort til greina geti komið að rafvæða frá samveitu góðan hluta af Gufudalssveit. Samfara þessari stórauknu rafvæðingu dreifbýlisins er ætlunin að auka virkjunarframkvæmdir eins og frekast er kostur. Er það víða orðin hin brýnasta nauðsyn eftir vanrækslu undanfarinna ára. Á Vestfjörðum hefur t. d. ekki verið virkjað í áratug. Þar var á s. l. ári varið 10.7 millj. kr. til byrjunarframkvæmda við miðlun í Langavatni við Mjólkárvirkjun. Á þessu ári er hins vegar ætlunin að verja 14 millj. kr. til þess að ljúka við þessa miðlun. Auk þess hefur hæstv. fjmrh. fallizt á að gera í framkvæmdaáætlun ráð fyrir u. þ. b. 11 millj. kr. til byrjunarframkvæmda við aðra virkjun við Mjólká, þannig að tryggt megi verða, að þeirri virkjun verði lokið á árunum 1973 og 1974. Loks eru ætlaðar 4 millj. kr. til Blævardalsárvirkjunar í Djúpi. Þar með verður tryggð raforka í nýtt dreifikerfi um Nauteyrarhrepp og Reykjarfjarðarhrepp. Til virkjunarframkvæmda í Vestfjarðakjördæmi munu því renna um 29 millj. kr. á þessu ári, eða nálægt því þrefalt meira fjármagn en á því síðasta. Vegáætlun liggur nú fyrir hinu háa Alþingi. Einnig í vegamálum kemur fram ríkur vilji til þess að stórauka framkvæmdir. Því var t. d. strax vel tekið, þegar ég við 1. umr. s. l. miðvikudag vakti athygli á því, að nauðsynlegt væri að gera ráð fyrir verulegu lánsfé, a. m. k. 25 millj. kr., til Djúpvegar á ári í næstu þrjú ár, til viðbótar framlagi á vegáætlun, enda má annars segja, að þeim 10 millj. kr., sem teknar voru að láni á s. l. ári, hafi verið til lítils varið. Að sjálfsögðu verður að ljúka framkvæmd, sem þannig er hafin, á sem skemmstum tíma, til þess að arður fáist af fjármagninu. Eins og fram er komið, hefur hæstv. fjmrh. samþ. að gera ráð fyrir viðbótarlánsheimild að upphæð 25 millj. kr. í þessu skyni. Sýnist mér með þessu sæmilega tryggt, að Djúpvegi að Ögri verði lokið á næstu þremur árum. Góðir Íslendingar. Þessi stutti samanburður á loforðum og efndum sýnir það glöggt, að hæstv. ríkisstj. og stjórnarmeirihluti hafa talið það skyldu sína að láta hendur standa fram úr ermum og leitast við að lagfæra sem fyrst fjölmargt það, sem vanrækt hefur verið á undanförnum árum. Þó veit ég, að ýmsum þykir sinn hlutur of lítill. Það er eðlilegt. Þar sem lítið hefur verið framkvæmt í lengri tíma, þar er þörfin mikil. Engu að síður er það staðreynd, að aukning á því fé sem ætlað er til opinberra framkvæmda er gífurleg og boginn spenntur til hins ýtrasta. Þetta sannar því fyrst og fremst það, hversu mikil þörfin er fyrir forgangsröðun, áætlanagerð og skipulagshyggju í okkar þjóðarbúskap. Það eru þau vinnubrögð, sem þessi hæstv. ríkisstj. vill við hafa. Um hana mun íslenzka þjóðin standa vörð.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Fyrir rúmu ári, nánar tiltekið 24. marz 1971, fluttu fulltrúar þriggja stjórnmálaflokka á Alþ. till. til þál. um útfærslu íslenzkrar fiskveiðilögsögu í 50 mílur eigi síðar en 1. sept. 1972. Stuðningsmenn þáv. ríkisstj. voru ekki reiðubúnir til töku slíkrar ákvörðunar og felldu þessa tillögu. Afstaða flokkanna til útfærslu fiskveiðilögsögunnar varð höfuðmál kosninganna, sem urðu hinar sögulegustu á 44 ára tímabili. Þjóðin veitti þreyttum ráðherrum lausn í náð og ný ríkisstj. var mynduð. Í málefnasamningi hennar er landhelgismálið númer eitt, og hún hófst handa án tafar að vinna að framgangi þess og á þann hátt, að eftir var tekið, bæði innan lands og utan. Deilt er um arfahlut hinnar nýju ríkisstj. úr dánar- og þrotabúi viðreisnarinnar sálugu. Óhaggað stendur, að sú stjórn lét eftir sig hrikalegustu óðaverðbólgu, sem þekkzt hefur á Íslandi, falda fram yfir kosningar bak hrófatildri bráðabirgðaverðstöðvunar. Útgjaldabálkur síðustu fjárlaga viðreisnarinnar var í raun falsaður um 1000 millj. kr. Togurum Íslendinga hafði fækkað stórkostlega, frá því þeir voru flestir, enda var skilningur á togaraútgerð svo takmarkaður á viðreisnartímabilinu, að sjútvrh. stakk einu sinni upp á því á LÍÚ-fundi að fá léðan hjá pólskum gamlan skuttogara til prufu! Og fiskiðnaðurinn var vanræktur í ofurtrausti á erlenda stóriðju. Þessi dæmi tala sínu máli um eftirlátnar reytur viðreisnar og mörg fleiri mætti nefna af þessum toga. En gott árferði getur aldrei reiknast með erfðagóssi, né hagstætt verðlag á heimsmarkaðinum. Og þá að sjálfsögðu ekki heldur þau herlegheit, sem þessu fylgja í þjóðarbúskap Íslendinga. Því minni ég á þessi atriði, að arfurinn frá síðustu ríkisstj. er óhjákvæmilegur bakgrunnur í sannri mynd af starfi nýrrar. Fyrsta verk ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar var að rétta nokkuð hlut launþega og sjómanna og hækka lífeyrisgreiðslur til öryrkja og aldraðra. Stjórnarandstæðingar kenndu þetta til óhófs og veizluhalda, sem frægt varð - og voru enn við sama heygarðshornið í umr. á föstudagskvöldið var. Þessum fyrstu aðgerðum í kjaramálum var síðan fylgt eftir með lögum um 40 stunda vinnuviku og víðtækum aðgerðum í orlofsmálum verkamanna, húsmæðra og bænda og með því að koma á lágmarkstekjutryggingu, 18 þús. kr. á mánuði fyrir hjón í stað 8 þús. kr. lífeyris hjá viðreisn. Bætt kjör byggjast á eflingu framleiðslu og aukningu þjóðartekna. Aðrir hafa drepið á iðju og útgerð. Ég vík að landbúnaðarmálunum örfáum orðum. Við verðlagningu landbúnaðarvara 1. des. var launaliður verðlagsgrundvallar leiðréttur um 21% í samræmi við kauphækkanir þær, sem orðið höfðu þá og áður. Söluskattur hefur verið felldur niður af mjólkurvörum og fleiri söluvörum bænda. Unnið er að víðtækum breytingum á landbúnaðarlöggjöfinni. Ný jarðræktarlög verða afgreidd á Alþ. fyrir þingslit og lög um innflutning á sæði holdanauta voru afgreidd áður. Rýmkaður hefur verið réttur bænda til ellilífeyris, og lífeyrissjóðslögin í heild verða nú tekin til endurskoðunar. Undirbúin er löggjöf um orlof sveitafólks.Öll lög um kauprétt og um ábúð jarða eru í skoðun. Frv. til nýrra laga um framleiðsluráð, verðlagningu o. fl. er til meðferðar á Alþ., og unnið er að heildaráætlun um landgræðslu og skipulega nýtingu landsgæða. Fleira er í skoðun, og er ekki tóm til að rekja hér einstaka þætti, en að þessum málum öllum er unnið í nánu samráði við fag- og stéttarsamtök bændanna sjálfra. Varðandi lánamál landbúnaðarins minni ég á, að afurðalánin hafa verið leiðrétt, sjóðum Búnaðarbankans aflað fjár, íbúðalán í sveitum hækkuð um þriðjung til samræmis við önnur íbúðalán og veðdeildarlán til jarðakaupa meira en tvöfölduð. Fjárframlög til Landnámsins eru nú 53 millj. í stað 30 í fyrra og til Framleiðnisjóðs 22 millj. á móti engu 1971. En báða þessa þýðingarmiklu pósta hafði viðreisnin beitt niðurskurði áður. Fjárveiting til Bændaskólans á Hvanneyri var þrefölduð, og nú er í fyrsta sinni veitt fé til undirbúnings bændaskóla á Suðurlandi. Ákveðið hefur verið að ljúka rafvæðingu Íslands á þremur árum. Um raforkumálin er það annars að segja í sem allra fæstum orðum, að ríkisstj. hefur kynnt þá stefnu sina, að stórvirkjanir skuli ekki fyrir fram bundnar hagsmunum erlendra, að tengja skuli orkuveitur og orkumálastjórnina í sterka landsheild með þátttöku byggðarlaga og að stefnt skuli að sem jöfnustum kjörum allra orkunotenda í landinu. Vert er og að víkja að samgöngumálunum. Viðreisnin svelti flugvellina að því marki, að óhjákvæmilegt þótti að tvöfalda framlög til flugmála og vel það. Ný fjögurra ára vegáætlun er í smíðum þessa dagana. Sýnt er, að viðhaldsfé vex nú verulega umfram verðhækkanirnar. Hraðbrautarframkvæmdir eru í fullum gangi næstu fjögur árin. Borgarfjörður mun verða brúaður hjá Borgarnesi og lokið tengingu Djúpvegar. Unnið verður eftir sérstökum lánsfjáráætlunum norðanlands og austan. Torfærurnar á Skeiðarársandi munu verða sigraðar á þremur árum. „Ég kem aftur að sjá hið nýja Ísland, sem verður að því verki loknu,“ sagði merkur útlendingur hér á dögunum. Svo er að sjá sem stjórnarandstæðingum hafi orðið meira en lítið bumbult af athafnasemi ríkisstj., ef marka má flaumósa málflutning þeirra við ýmis tækifæri. Í vetur gerðu þeir t. d. mikinn glumrugang út af breytingum á skattalögunum. Enginn bar sér þó í munn þá, að breytingarnar væru óþarfar, enda sagði fjmrh. viðreisnar í þingræðu nokkru áður en sú stjórn afgekk, að kerfið væri flókið, gjöldin of mörg, allt of þungir skattar á unglingum og framkvæmdin sjálf allt of dýr. Nú er svo óskapast yfir tekjustofnum sveitarfélaga og hrópað um árás á Reykjavík, sem auðvitað býr þó við sömu tekjustofna og önnur sveitarfélög í landinu. En hins er að engu getið, að á síðasta ári viðreisnarinnar voru 18 sveitarfélög komin í þrot og þurftu sérstaka aðstoð úr Jöfnunarsjóði - og sum þeirra fjölmenn og hefði vafalítið stórlega fjölgað að óbreyttum lögum. Upphlaupið út af stuðningi Íslands við aðild Kína að Sameinuðu þjóðunum er dæmigert fyrir írafárið, sem greip um sig fyrst eftir umskiptin, á heimili Sjálfstfl. En einna broslegast verður þó fólkið á bænum þeim, þegar það upptendrast af áhuga fyrir þeim málum, sem stjórn þess sat á, á meðan hún gat. Svo var t. d. um þátttöku ríkisins í stofnun og rekstri elliheimila, sem aldrei þýddi að orða, en nú verður tekin upp, sbr. stjfrv., sem lagt var fyrir Alþ. í dag og á að taka gildi 1. jan. 1973. Hvergi hefur þetta þó komið neyðarlegar fram en að því er varðar jöfnun námskostnaðar strjálbýlisfólks. Það tók nefnilega þrjú ár að þvinga viðreisnina til að skoða málið og síðan önnur þrjú að þoka framlögum upp í 15 millj. kr. Nú hafa verið sett lög, sem þýtt geta, ekki 15 millj. kr. framlag heldur 115 millj., og mun ekki af veita, en nú flytja sjálfstæðismenn frv. um málið á Alþ. og frægja í ræðum forustu fyrrv. ríkisstj. í þessu máli! Svona málflutning kalla ég nú hreint bríarí og varla forsvaranlegt fyrir fullorðið fólk, enda er hann satt bezt að segja í engu samræmi við störf velflestra þessara hv. þm. í þingnefndum og á Alþ. yfir höfuð. Þar er unnið sameiginlega að fjölmörgum málum, m. a. að undirbúningi og.gerð fjárlaga og vegáætlunar, þótt stjórnarliðið hljóti að sjálfsögðu að ráða rammanum. Samstarfið á Alþ. hefur að mínum dómi sjaldan verið betra en í vetur, og því ber að fagna. Fyrri varaforsetar eru nú stjórnarandstæðingar. Vinnubrögð í Sþ. eru gjörbreytt, og þingsköp hafa verið endurskoðuð. Sá merki atburður gerðist á Alþ. 15. febr. s. l., að hver einasti alþm. galt jáyrði till. um útfærslu fiskveiðilögsögu Íslendinga í 50 mílur 1. sept. n. k. Þeirrar stundar verður áreiðanlega minnzt, þegar margt er gleymt af því, sem við þráttum um í dag. Og ég trúi því, að það, sem þá gerðist, geti síðar orðið til eftirbreytni, þegar vanda ber að höndum, því að þann dag hlaut þjóðin öll ávinning og enginn beið hnekki. 1. maí setti svo verkalýðshreyfingin sinn stimpil undir samþykkt Alþingis með eftirminnilegum hætti. Fráfarandi ríkisstj. játaði ófeimin trú sína á ál og gúr. Að hennar dómi hlaut vaxtarbroddurinn í atvinnulífinu að verða í stóriðju í tengslum við erlenda. Hvergi eru skilin gleggri en einmitt hér. Ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar styður af alefli endurnýjun togaraflotans. Fullir þrír tugir togskipa, stærri og minni, verða keyptir eða smíðaðir fyrir íslenzka útvegsmenn og dreifast á 20 útgerðarstaði um allt land. Frystiiðnaðurinn verður byggður upp og öflugur stuðningur veittur fullvinnsluiðnaði á sjávarafla. Þessu verða svo að fylgja viðeigandi félagslegar aðgerðir, ekki sízt í húsnæðismálum, en skortur á leiguhúsnæði hindrar nú bókstaflega vöxt fjölmargra þéttbýlisstaða um land allt. Þannig er hin nýja atvinnu- og byggðastefna ríkisstj. Vaxtarbroddurinn í atvinnulífinu skal verða í íslenskum atvinnurekstri og ekki sízt í sjálfum matvælaiðnaðinum, sem er í raun stóriðja okkar Íslendinga. En möguleikarnir á að framfylgja þessari stefnu byggjast á því öllu öðru fremur, að giftusamlega takist til með útfærslu fiskveiðilögsögunnar. Góðir hlustendur. Það kemur ríkisstj. vel, að þið fylgist sem gerst með framvindu í þjóðmálum, og það er auðvitað öllum fyrir beztu, alltaf. Í kvöld bið ég ykkur þó aðeins um eitt: Eflið órofa samstöðu íslenzku þjóðarinnar í landhelgismálinu. - Góðar stundir.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Þetta eru fyrstu útvarpsumr., sem fram fara eftir seinustu alþingiskosningar. Mér þykir því hlýða að þakka kjósendum um land allt hið mikla traust, sem SF var sýnt í kosningunum. Það reyndist rétt, sem við sögðum í kosningabardaganum, að stjórnarfarið í landinu yrði undir því komið, hver verða mundi hlutur SF á kjördegi. Við sigur SF þann dag féll stjórn Sjálfstfl. og Alþfl. og ný stjórn var mynduð. Hún hefur nú starfað í 10 mánuði, og er a. m. k. ekki á hana deilt fyrir aðgerðaleysi. Munu flestir viðurkenna, að kosningaúrslitin ollu þáttaskiptum, jafnvel tímamótum í íslenzkum stjórnmálum. Það gladdi mig stórlega að heyra fulltrúa Alþfl., Pétur Pétursson, lýsa yfir því í umr. á föstudaginn, að jafnaðarstefnan hefði unnið mikinn sigur í seinustu kosningum. SF þakka þá viðurkenningu, því að óhugsandi er, að ræðumaður hafi átt við Alþfl. með þeim orðum sínum, en við skulum samt ekki metast á um það. Hjartanlega var ég líka sammála honum, er hann sagði það öldungis fráleitt, að hér væru tveir jafnaðarmannaflokkar. Þeir ættu og yrðu að sameinast á næstu vikum eða mánuðum. Mæl þú manna heilastur, segi ég, en þá skulum við heldur ekki láta sitja við orðin tóm. Alþfl. bíður, sagði hann, og þar með gaf hann víst í skyn, að það kynni að standa á SF. En ég fullvissa þennan hv. Alþfl.-mann um, að eftir okkur þarf ekki að híða. Við erum reiðubúin þegar í stað. SF voru til þess stofnuð að rjúfa staðnað flokkakerfi og sameina alla jafnaðarmenn og samvinnumenn í einum flokki. Sameiningarmálið var okkar stærsta mál í kosningunum að landhelgismálinu einu undanskildu. Það var ekki sízt sameiningarvilji fólksins, sem færði okkur hinn glæsilega sigur heim. Könnum því sem fyrst meðal flokksfólksins og í forustuliði flokkanna, hvort sjónarmið eru ekki samrýmanleg í meginþáttum innanlandsmála og í utanríkismálum, og reynist það svo, sem ég er innilega sannfærður um, þá er ekki eftir neinu að biða, heldur ganga í það að gera orð og áform að veruleika. Það var mikil þjóðarauðna, að allsherjarsamstaða skyldi nást í landhelgismálinu. Voldugum og harðsnúnum andstæðingum okkar er orðið það vel ljóst, að í því máli er einhuga þjóð að mæta. Héðan í frá skiptir öllu máli, að mér finnst, að eining flokkanna um málið geti haldizt. Því aðeins varðveitist þjóðareining um málið. Þjóðinni hefur tæpast verið gert það nægilega ljóst, að það er miklu meira en að segja það að leiða landhelgisdeiluna um 50 mílur fram til sigurs. Það er miklu meira en að segja það. Það er við stórveldi heims og allar þjóðir V.-Evrópu að kljást. Við höfum því óneitanlega færzt mikið í fang. Um það er ekki deilt, svo að ég viti, að viturlegt sé að leita bráðabirgðaúrlausnar um takmarkaðan tíma við Breta og Þjóðverja, ef með því mætti takast að forða beinum árekstrum og harðvítugum einangrunaraðgerðum á viðskiptasviði. Þar má þó í engu lengra fara en að allir flokkar geti fallizt á það og engum samningsböndum bindast lengur en þar til alþjóðlegu hafréttarráðstefnunni um réttarreglur á hafinu er lokið, ella kynnum við að binda okkur kvöðum, sem aðrar þjóðir yrðu ekki bundnar síðar á ráðstefnunni. En takist slíkt bráðabirgðasamkomulag ekki og án afarkosta, er ég þess fullviss, að þjóðin lætur aldrei bugast og berst einhuga til fulls og endanlegs sigurs. Með lausn landhelgismálsins er Ísland orðið stærra land og betra land og þó að málið sé nú lífshagsmunamál fyrir Ísland, sem það óneitanlega er, þá er það jafnframt í eðli sínu í enn ríkari mæli stórmál fyrir sveltandi þjóðir heims og einnig þær ágætu viðskiptaþjóðir okkar, sem nú berjast gegn okkur af fullu skilningsleysi á eðli þess. Stórfurðulegt finnst mér allt tal sjálfstæðismanna í þessum umr. um það, hversu grátt aldrað fólk og öryrkjar og láglaunafólk yfirleitt sé leikið af núv. ríkisstj. Var yfirleitt dekrað við þess konar fólk af fyrrv. ríkisstj.? Ég held ekki. Þótti ekki 4900 kr. ellilífeyrir og örorkubætur nóg til lífsframfæris þessu fólki í þann tíð, og greiddi það ekki í nefskatta tugi þús., án tillits til tekna? Í sinni snjöllu og rökföstu ræðu á föstudaginn vísaði Björn Jónsson öllum þessum árásum íhaldsins heim til föðurhúsanna, svo að ekki verður betur gert. Sannast að segja bjóst ég við, að þegar samansafnaðar verðhækkanir verðstöðvunartímabilsins ásamt verðhækkunum vegna mikilla kauphækkana s. l. haust kæmu í einu út í verðlagið, yrðu fyrstu áhrif þau, að lítil kaupmáttaraukning yrði eftir fyrst í stað. En hins vegar mundi kaupmátturinn vinna á á seinna ári samningstímabilsins. En nú er það þó staðreyndin, að þegar verðlagsbætur á kaupið koma inn í það frá 1. maí og hin umsamda hækkun grunnkaups 4% frá 1. júní, þá kemur í ljós, að kaupmátturinn hefur þegar hækkað nokkuð yfir 20%. Takmarkið, sem ríkisstjórnin setti sér í launamálunum, var það að lyfta kaupmætti launa um 20% á tveggja ára tímabili. Þar sem miklu meiri árangurs mátti vænta í þessu efni á seinna ári samningstímans, geri ég mér nú þegar beztu vonir um, að þetta fyrirheit stjórnarsáttmálans verði sér ekki til skammar, heldur standist með prýði. Mikið hefur að vonum verið rætt um verðhækkanir seinustu vikna og mánaða, og enginn neitar því, að þær hafa verið miklar. En er það nú alveg eins með þær og sagt var einu sinni um kreppuna, að enginn vissi, hvaðan hún kæmi? Nei, menn vita vel, að stærsti þáttur hækkaðs verðlags á einmitt rót sína að rekja til verðstöðvunartímabilsins. Það er hrollvekjan sjálf. Atvinnurekendur telja fram réttilega aukinn rekstrarkostnað allt frá 1. nóv. 1970 og biðja um miklar hækkanir, og sjaldan fá þeir meira en helming þess, sem um er beðið, og oft miklu minna. Hækkunum er haldið í algeru lágmarki, það fullyrði ég, og þá oftast miðað við, að atvinnurekstur stöðvist ekki. Nú vil ég spyrja í þessu sambandi: Finnst mönnum líklegt, að fyrrv. ríkisstj. hefði staðið fastar gegn hækkuðu verðlagi? Ekki finnst mér það nú líklegt. Með heróp Jóhanns Hafstein frá því á föstudaginn í huga: gróði og aftur gróði, tel ég ólíklegt, að stjórn undir forsæti hans gæti beinlínis verið traustur brimbrjótur gegn dýrtíðarflóði. En um það getur þó hver haft sína skoðun. Um hitt, hvort fyrrv. stjórn hefði staðið trúrri vörð um kaupmátt launa, vil ég líka efast fastlega, þar sem kaupinu hefði óefað verið haldið niðri, en verðlaginu verið gefinn miklu lausari taumur. Og læt ég svo útrætt um það. Uppgjörið í launamálum verkalýðshreyfingarinnar í des. s. l. og tveggja ára samninga, sem þá voru gerðir, tel ég vera einn merkasta stjórnmálaatburð síðari ára. Mikil almenn kauphækkun í áföngum fékkst, sérstök hækkun til láglaunafólks, margvíslegar lagfæringar samninga, lengt orlof og stytting vinnuviku, svo að það helzta sé nefnt, og allt þetta fékkst án vinnustöðvana, án fórna. E. t. v. er það þó þýðingarmest fyrir atvinnulífið í landinu og fyrir þjóðarbúið í heild, að samningarnir tryggja vinnufrið um tveggja ára skeið. En það hygg ég, að fólkið í verkalýðshreyfingunni muni skilja, að hér studdi að vinveitt ríkisvald, sem átti góðan hlut að því, að slíkur árangur náðist. Ég tel það mjög mikilsvert, að slíkt samstarf skyldi hafa komizt á milli verkalýðssamtaka og ríkisvalds. Slíkt samstarf er góður bakhjarl stjórnarstefnu, sem stefnir að jafnari aðstöðu þjóðfélagsþegnanna og stefnir að meira réttlæti. Góðir hlustendur. Fleiri efnisatriðum kem ég ekki að í bili. Tími minn er búinn. - Góðar stundir.



Herra forseti. Góðir tilheyrendur. Eitt af aðalárásarefnum stjórnarandstöðunnar á núv. ríkisstj. er, að stjórnarflokkarnir hafi svikið verkalýðshreyfinguna. Viðreisnarherrarnir tala um vísitölufölsun hjá núv. ríkisstj. og annað eftir því. Það er engu líkara en stjórnarandstæðingar telji víst, að þið, góðir tilheyrendur, verkafólk, sjómenn, bændur og annað launafólk, séuð búnir að gleyma þeim árum, sem viðreisnarstjórnin var við völd í landinu. Allur þeirra málflutningur hér á Alþ., svo og í málgögnum þeirra, ber þess glögg merki, að von þeirra er sú, að allt sé nú gleymt og grafið, allt það marga, sem viðreisnarstjórnin vann sér til óhelgi í samskiptum sínum við verkalýðshreyfinguna. En illa þekkja þessir hv. þm. íslenzka alþýðu, reikni þeir með slíku. Það kemur vissulega sem grjótkast úr glerhúsi, þegar foringjar viðreisnarinnar, þeir hv. þm. Jóhann Hafstein og Gylfi Þ. Gíslason og þeirra fylgismenn, gera hvað harðasta árás á ríkisstj. og brigzla henni um svik við verkalýðshreyfinguna og launafólk í landinu. Hv. 2. landsk, þm., Pétur Pétursson, sagði hér í umr. s. l. föstudag, að svikin við launafólk væru verst allra svika núv, ríkisstj., og málgagn þessa hv. þm., Alþýðublaðið, sagði 18. apríl s. l., að ríkisstj. hefði bókstaflega ekkert gert annað s. l. fjóra mánuði en að veitast að launastéttunum í landinu. Og hv. 1. þm. Reykv., Jóhann Hafstein, talaði hér um vísitölufölsun. Ég hygg, að launafólki finnist þessir hv. þm., svo og aðrir stuðningsmenn viðreisnarinnar, tala hér digurbarkalega frammi fyrir alþjóð. Eða hvað um fortíð stjórnarandstæðinga í þessum efnum? Skyldu þeir vera hinir hvítþvegnu englar, þegar talað er um vísitölubætur á laun? Við skulum aðeins kíkja í syndaregistur viðreisnarinnar. Á árunum 1960–1964 bannaði viðreisnarstjórnin með lögum greiðslu verðlagsbóta á laun og hv. 7. þm. Reykv., Gylfi Þ. Gíslason, formaður Alþfl., rökstuddi þessa aðgerð í ræðu hér á Alþ. með því, að vísitölukerfið færði launþegum engar varanlegar kjarabætur. Á þessu tímabili jókst dýrtíð um nærri 90%, án þess að launafólk fengi neinar bætur. En á sama tíma var verkalýðshreyfingin að heyja hvert stórverkfallið á fætur öðru til að knýja fram grunnkaupshækkanir. Haustið 1964 var svo viðreisnarstjórnin knúin til að taka upp aftur greiðslu verðlagsbóta á laun. En Adam var ekki lengi í Paradís. Eftir kosningarnar 1967 var það fyrsta verk viðreisnarstjórnarinnar á Alþ. að rjúfa júní-samkomulagið svonefnda og afnema þar með greiðslu verðlagsuppbóta. Í kjölfarið fylgdu tvær gengisfellingar, sem höfðu í för með sér stórfellda kjararýrnun fyrir launafólk. Það varð svo fyrst á árinu 1970, að aftur tókst að fá vísitölubætur á laun með samningum við atvinnurekendur. En viðreisnarherrarnir voru nú ekki á þeim buxunum að virða gerða samninga frekar en fyrri daginn. Þeir beittu sér fyrir því haustið 1970 að setja hin svokölluðu verðstöðvunarlög, og eitt aðalefni þeirra laga var að fresta greiðslu tveggja vísitölustiga og breyta vísitölugrundvellinum þannig, að vísitalan lækkaði um tvö stig. M. ö. o.: lögin fólu það í sér, að höfð voru fjögur vísitölustig af launþegum. Þetta var í stórum dráttum vinskapur sá, sem þeir viðreisnarherrarnir Jóhann Hafstein og Gylfi Þ. Gíslason og fylgismenn sýndu verkalýðshreyfingunni. Það er engin furða, þó að þessir hv. þm. taki nú stórt upp í sig og tali um árás á launþega. Nei, það er víst. Öðrum ferst, en þeim ekki. En hver er þá sannleikurinn varðandi þær ásakanir, sem stjórnarandstæðingar bera núv. stjórnarflokkum á brýn, að búið sé að ræna öllum þeim kjarabótum, sem um var samið í des. s. l., og meira en það. Þessar fullyrðingar fá engan veginn staðizt. Lög og samningar ákveða, að verðlagsbætur á laun skuli reiknast á þriggja mánaða fresti. Getur því, þegar um snöggar verðbreytingar er að ræða og miklar, mjög hallazt á launafólk í lok kaupgreiðslutímabils. Á hitt er þá líka að líta, að 1. júní n. k. koma fullar umsamdar og lögfestar verðlagsbætur á laun miðað við verðlag í byrjun maímánaðar, og réttist þá aftur hlutur launafólks. Enn er þess að geta, að 1. júní n. k. kemur einnig til framkvæmda annar áfangi umsaminnar grunnkaupshækkunar, 4%, þannig að allt kaupgjald hækkar að samanlagðri kaupgreiðsluvísitölu og grunnkaupi um a. m. k. 9–10%, og er þá fullvíst, að kaupmáttur tímakaups verður stórfellt hærri en hann var, þegar upp var staðið frá samningunum í des. s. l., varla minna en sem nemur nærri 20% hærri en fyrir þá samninga. En það er hin mesta kaupmáttaraukning miðað við tímakaup, ef ekki mesta, sem orðið hefur á jafnskömmum tíma. Til viðbótar þessu bendi ég á, að á öðrum ársfjórðungi 1971, við lok viðreisnartímabilsins, var kaupmáttur í almennri vinnu miðað við framfærsluvísitölu 11 l.9 stig. En á öðrum ársfjórðungi þessa árs er kaupmáttur tímakaupsins áætlaður 139.5 stig eða 27 stigum hærri, sem þýðir 23% meiri kaupmáttur en á síðasta valdamissiri viðreisnarstjórnarinnar. Þetta kallar málgagn Gylfa Þ. Gíslasonar svívirðu í leiðara 3. maí s. l., og á sama hátt kallar málgagn Jóhanns Hafstein þetta árás á launafólk. Ég hef nú í stórum dráttum rifjað upp, hvernig viðreisnarstjórnin stjórnaði í algerri andstöðu við launafólk í landinu. Við þetta má svo bæta þeim gerðardómum, sem sjómannastéttin varð að þola af hálfu þeirrar stjórnar. Einnig hef ég bent á, hver umskipti urðu við valdatöku núv. ríkisstj., sem tekið hefur fullt tillit til hinna vinnandi stétta. Á þessu tvennu er reginmunur. Öllum má því ljóst vera, að allt tal stjórnarandstæðinga um árásir ríkisstj. á launafólk eru staðlausir stafir. Hitt vil ég minna á, að það er vissulega áhyggjuefni allra hugsandi manna, á hvern hátt komizt verði til fulls frá þeirri hrollvekju, sem viðreisnarstjórnin var búin að kalla yfir þjóðarbúið. Við skulum vona, að núv. ríkisstj. takist að leysa farsællega úr þeim vandamálum, sem við er að glíma. Að lokum þetta. Eitt er það mál, sem öllum málum ris ofar hjá okkur Íslendingum nú. En það er landhelgismálið. Hvað sem öðrum málum líður, standa Íslendingar einhuga í því máli. Öllum er ljóst, að þar er um að ræða algera lífshagsmuni íslenzku þjóðarinnar. Farsæl lausn landhelgismálsins er framtíð Íslands. Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Sú mikla mótsögn og alvarlega þverstæða hefur komið fram í störfum hæstv. ríkisstj., að hún hefur annars vegar dregið til sín meira vald og fjármagn frá staðarvöldum, sveitarstjórnum og einstaklingum en áður eru dæmi um, og hins vegar hefur innan ríkisstj., eins og raunar vita mátti, algerlega skort samkomulag og samkvæmni til að beita slíku valdi á rökvísan hátt. Hvort tveggja ber að gagnrýna, enda í andstöðu við stefnu Sjálfstfl. Sjálfstfl. leggur áherzlu á dreifingu valdsins. Einstaklingurinn sjálfur og fjölskyldan, sveitarfélagið, staðaryfirvöld eiga í sem víðtækustum skilningi að vera fjár síns ráðandi og stefnumótandi um eigin hag og framtíð, þar sem frelsi, framtak og framfarir fær þá fyrst þrifizt til hagsbóta fyrir heildina. Að svo miklu leyti sem ríkisvald þarf að halda taumunum í sinni hendi, ber því auðvitað með fyrir fram gerðri áætlun og samræmdum aðgerðum að skapa skilyrði fyrir frelsi einstaklinga og sjálfsákvörðunarrétti staðaryfirvalda. Núv. ríkisstj. hefur gagnstætt þessu með nýjum skattalögum og ákvæðum um tekjur sveitarfélaga séð í senn svo fyrir, að ríkið tekur til sín mun meira en áður af aflafé einstaklinga og skammtar sveitarfélögum úr hnefa. Auðvitað er takmörkun á sjálfsaflafé takmörkun á sjálfræði. Auðvitað er samdráttur fjármagnsins í höndum ríkisvalds í Reykjavík skerðing á sjálfstæði hinna dreifðu byggða. Dregið hefur verið í efa, að skattbyrðin í heild hafi aukizt, og er þar m. a. ekkert tillit tekið til stórhækkaðra fasteignaskatta, sem ríkisvaldið knýr sveitarfélögin til að nýta til fullnustu, þar sem aðrir tekjustofnar eru frá þeim teknir og þau eiga ekki annarra kosta völ. Skattbyrði einstaklinga eykst. Hæstv. félmrh. ætti að vita, að samkv. nýju skattalögunum getur skattbyrði aldraðs fólks vaxið um 100 til 300% vegna afnáms sérstaks skattfrádráttar þeim til handa í fyrri lögum. Til marks um hitt, að sveitarfélögin eru skilin eftir á flæðiskeri, má nefna, að það er ekki eingöngu Reykjavík, sem nýtir allar álagsheimildir vegna þess, eins og sagt er, að borgarstjórnin þar sé í hefndarhug gagnvart ríkisstj., heldur er sömu sögu að segja í öllum stærstu kaupstöðum landsins, - ekki heldur væntanlega hv. þm. Steingrímur Hermannsson, að ríkisstjórnarsinnar í Kópavogi, Hafnarfirði, Keflavík, Vestmannaeyjum og Akureyri séu að hefna sín á ríkisstj., þ. á m. flokksbræður hans framsóknarmenn? Í þessum kaupstöðum hafa fylgismenn allra ríkisstjórnarflokkanna séð sig til knúna að nýta álagsheimildir á fasteignagjöld og leita heimildar til að hækka útsvör úr 10 í 11%. Ef minni sveitarfélög og kaupstaðir sjá sig til þessa knúin, má geta nærri um þörf hinna stærri, en það er staðreynd, að því stærri sem sveitarfélögin eru, því meiri sameiginlegrar þjónustu er krafizt íbúunum til handa. Að þessu leyti er ekki sízt dregið af Reykjavík með nýjum tekjustofnalögum sveitarfélaga. Hér er og aukið miðstjórnarvald á ferðinni. Þáltill. hæstv. iðnrh. í orkumálum er af sama toga spunnin. Framkvæmdastofnunin er þó e. t. v. gleggsta dæmi þessarar óheillavænlegu samþjöppunar valdsins, sem er í andstöðu við þróun tímans og vilja fólksins. Þeirri stofnun er fengið fjármagn og vald, sem getur borið ægishjálm yfir alla á landi hér. Er nú komið á daginn, sem raunar var spáð, að jafnvel ráðherrum þykir nóg um ráðríki stofnunarinnar, hvað þá heldur öðrum, sem minna eiga undir sér. Það er að vísu ákaflega ánægjulegt að heyra, að ábyrgðartilfinning ráðherranna hefur vaxið frá því þeir voru í stjórnarandstöðu. Þá heyrðist ekki formaður Framsfl. segja, að ekki væri allt hægt að gera í einu, þá lagði ritstjóri Þjóðviljans ekki áherzlu á að meta yrði getu þjóðfélagsins í heild, miðað við óskir einstaklinga og stétta, en þetta hefur nú heyrzt frá þessum mönnum í umr. Um það má segja: Allir dást að andaktinni, en alvaran er kannske minni. Fjárlög eru hækkuð um 50% og tekjuáætlun þeirra byggist á því, að viðskiptajöfnuður verði óhagstæður um 4 þús. millj. kr. Framkvæmdir samkv. framlagðri áætlun eru fjármagnaðar með því að tífalda útgáfu ríkisskuldabréfa innanlands og tífalda sömuleiðis erlenda lánsfjáröflun samkv. áætluninni, frá því sem síðasta áætlun viðreisnarstjórnarinnar gerði ráð fyrir. Hér hefur ríkisstj., Framkvæmdastofnun og þinglið stjórnarinnar bersýnilega gefizt upp við að raða framkvæmdum eftir mikilvægi þeirra, eins og hefur gjarnan verið uppáhaldsorðtak þeirra. Áætlunarbúskapurinn byggist vitandi vits á því að lifa um efni fram, brúa bilið með erlendum lántökum og þynna íslenzku krónuna út. Nýrri verðbólguskriðu er hleypt af stokkunum, og þá á ég ekki við þær verðhækkanir, sem orðið hafa að undanförnu, heldur þær, sem eftir eiga að koma. Sjálfsagt er það rétt að nokkru leyti, að þær verðhækkanir, sem orðið hafa eftir lok verðstöðvunar, eiga að einhverju leyti rót sína að rekja til tímabils fyrrv. stjórnar, en meginvandinn stafar af loforðalista og aðgerðum núv. stjórnar. Vitnað hefur verið í hækkunarbeiðnir Reykjavíkurborgar. Ráðherrar hafa hrósað sér af að hafa skorið þær niður, - en með hvaða rökum? Ekki með þeim rökum, að fjármagnsþörf fyrirtækjanna væri ekki fyrir hendi. Sú þörf var viðurkennd að fullu, en annars vegar bent á að taka peninga með sköttum, því að þeir væru ekki í vísitölunni, eins og fargjöld strætisvagna, eða veitt var hins vegar leyfi til erlendrar lántöku sem fjármagnsþörfinni nam, og þar með enn aukið á spennuna innanlands. Með aðgerðum ríkisstj. er hækkuninni aðeins slegið á frest og verður að vera meiri, þegar að skuldadögunum kemur, en hún hefði orðið nú. Svo slær hæstv. iðnrh. sér á brjóst, segir erlendar lántökur rangar og hættulegar, en margfaldar þær á vegum eigin ríkisstj. og vísar auk þess öðrum á að taka fremur erlend lán en að standa á eigin fótum. Hæstv. forsrh. taldi okkur í stjórnarandstöðu vera svartsýnismenn, mikla fyrir okkur erfiðleikana. Samband frystihúsa samvinnufélaganna, sem forsrh. telur væntanlega ekki til stjórnarandstöðunnar, segir í frétt frá aðalfundi sínum að frá, og með þessu vori sé frystiiðnaðurinn kominn inn í nýtt hallareksturstímabil, og tekur fram, að vinnuaflskostnaður muni hækka um 70% frá því í nóv. 1971 til ársloka 1973. Ef þessi frétt er skoðuð í ljósi þess, að frystihúsin búa nú við hæsta útflutningsverð, sem þekkzt hefur, og teikn eru jafnvel á lofti um lækkun þess, að vitað er að önnur innlend iðnaðarframleiðsla, sem unnið hefur markað erlendis vegna réttrar gengisskráningar viðreisnarstjórnarinnar, þolir ekki tilkostnaðarhækkanir, að framkvæmdaáætlun ríkisstj. gerir ráð fyrir a. m. k. 1000 manna viðbótarvinnuaflsþörf, þegar skortur er á vinnuafli, þá má sjá, að ríkisstj. hefur enga yfirsýn yfir vandann og er þegar af þeim sökum ófær að leysa hann. Það er ljóst, að í efnahagsmálum hefur ríkisstj. á 10 mánaða valdaferli látið hrekjast fyrir atburðarásinni í stað þess að stjórna henni, borizt með straumnum í stað þess að takast á við vandann. Ástæðan er auðvitað sú, að hinir þrír stjórnarflokkar hafa ekki náð samstöðu um sameiginleg úrræði. Hins sama gætir í utanríkis- og varnarmálum landsins, eftir að almenningsálitið lét til sín taka og leiddi í ljós, að þingmeirihluti til að framkvæma stefnu stjórnarinnar var ekki fyrir hendi, hefur brottför varnarliðsins verið slegið á frest. Lýst hefur verið yfir, að viðræður við Bandaríkin um brottför varnarliðsins hefjist fyrst í lok þessa árs, einu og hálfu ári eftir að stjórnin settist að völdum. Áður hafði verið sagt, að þær hæfust í byrjun þessa árs. Hér skal þessi frestur ekki gagnrýndur út af fyrir sig, en hann stafar af því, að stjórnin er ófær um að ná samstöðu, eins og fram kom, þegar boð Bandaríkjanna um fjármögnun flugbrautarlengingar vegna varna landsins var samþ. með meiri hl. atkv. í ríkisstj. Þá lýstu Alþb.-ráðherrarnir yfir, að forsenda sjálfstæðrar íslenzkrar utanríkisstefnu væri brostin, en létu sig engu að síður hafa það að sitja áfram og bera ábyrgð á ósjálfstæðri utanríkisstefnu að eigin mati. Þótt betra sé að fresta framkvæmd stjórnarstefnunnar í varnarmálum en að skilja landið eftir varnarlaust, þá er full ástæða til, að Íslendingar geri hreint fyrir sínum dyrum í öryggis- og varnarmálum, bæði vegna sjálfra sín og vina- og nágrannaþjóða. Það eitt er í samræmi við sanna þjóðhollustu og þjóðarmetnað. Ef við viljum vera sjálfstæð, verðum við að taka á okkur þá ábyrgð, sem því er samfara, og taka að okkar leyti þátt í því að vernda friðinn í þeim heimshluta, sem við byggjum. Annað er okkur ekki sæmandi. Ánægjulegt er, að samstaða náðist í landhelgismálinu á þessu þingi. Á þá samstöðu skyggir, að stjórnarflokkarnir höfnuðu áður að fylgja till. fyrrv. stjórnarflokka frá því fyrir kosningar að miða útfærsluna við landgrunnið allt. Vegna þessarar synjunar nýtast Íslendingum ekki sem skyldi mikilvæg fiskimið og meðferð málsins verður síður en svo auðveldari á alþjóðavettvangi. Nú ber hins vegar að snúa bökum saman og leggja áherzlu á framkvæmd ályktunar Alþ. um útfærsluna 1. sept. n. k. og viðræður við Breta og Þjóðverja til að leysa vandamál, sem samfara eru útfærslunni. Ríkisstj. hefur boðað, að hún muni leggja fram ákveðnar till. til lausnar þeim vanda í landhelgisnefnd allra flokka, enda er ráðgerð för þeirra utanrrh. og sjútvrh. til London í næstu viku til viðræðna við brezka ráðamenn gagnslaus, ef ekki er samkomulag með stjórnarflokkum og stjórnarandstöðu um slíkar till. af Íslendinga hálfu. Vonandi bera stjórnarflokkarnir gæfu til að koma sér saman í þessu mesta lífshagsmunamáli íslenzku þjóðarinnar, þótt illa horfi um stefnumörkun í öðrum málum, og allir Íslendingar óska utanrrh. og sjútvrh. góðs gengis í för þeirra og viðræðum við Breta. Hæstv. menntmrh. sagði frá því í eldhúsdagsumr., þar sem hann gætti þess að minnast ekki á menntamál, í samræmi við afrek sín á því sviði á Alþ. í vetur, að núv. samstarfsflokkar SF hefðu í síðustu kosningabaráttu gert allt til að koma nýgræðingi SF fyrir kattarnef. Sama andrúmsloft sýnist enn vera til staðar innan ríkisstj. og ber vitni þess að segja megi um hverja tvo stjórnarflokkanna sem er: „Trúa þeir hvor öðrum illa, enda trúðu fáir báðum. Orðunum þeir ávallt stilla, yfir köldum búa ráðum. Tækifæris báðir bíða, búnir ofan hinn að ríða.“ Víst er, að fáir trúa lengur glamuryrðum stjórnarflokkanna, tortryggni þeirra á milli fer vaxandi og hver um sig býr sem bezt um sig í stjórnarsamstarfinu til að geta komið sem stærstu höggi á hina, þegar leiðir skilja. Meðan svo stefnir sem horfir, er þjóðarhagur í voða. Því er það þjóðarnauðsyn, að þessi ríkisstj. fari frá sem fyrst. Góðir hlustendur. Ég þakka þeim, sem hlýddu.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Á þessum eldhúsdegi Alþingis Íslendinga vil ég, eins og oft áður hér á hv. Alþ., mæla varnaðarorð til þings og þjóðar um þá geigvænlegu hættu, sem felst í stefnu hæstv. ríkisstj. á sviði efnahags- og fjármála. Efnahagslegt jafnvægi og styrk fjármálastjórn eru hvorki meira né minna en forsenda félagslegrar sóknar, eins og einn hæstv. ráðh. komst að orði í fyrri hl. þessarar umr. Því skilur efnahagsstefna sérhverrar ríkisstj. milli feigs og ófeigs í alhliða framfarasókn þjóðarinnar. Verulegar verðhækkanir skella nú yfir daglega, sem allur almenningur finnur fyrir í vaxandi mæli. Þó eru þessar verðhækkanir einungis svipur hjá sjón að dómi sérfróðra manna, miðað við það, sem fram undan er. Frá því í des. s. l. og fram undir næsta vor eða einungis á 18 mánuðum er gert ráð fyrir, að launakostnaður atvinnuveganna og opinberra þjónustustofnana muni hækka hvorki meira né minna en um 40% að lágmarki. Menn geta gert sér í hugarlund, miðað við ríkjandi ástand, hvort ekki verði stórfelldar hækkanir á öllum nauðþurftum almennings og jafnframt, hvort sú spenna, sem einkennir efnahagsstefnu hæstv. ríkisstj., muni ekki m. a. valda risahækkun á verði fasteigna í viðbót við það, sem orðið er. Af þessum sökum er talið af kunnáttumönnum, að nú muni dynja yfir þjóðina meiri óðaverðbólga en um getur í Íslandssögunni, ef frá er talið árið 1942, en þá geisaði heimsstyrjöld, eins og kunnugt er. Engum heilskyggnum manni getur dulizt, hver skaðvaldur sú óðaverðbólga er öllu þjóðlífinu. Hætt er við stöðvun útflutningsatvinnuveganna, ef verðlag á framleiðslu þeirra fer ekki stórhækkandi á erlendum mörkuðum, sem því miður eru litlar horfur á. Þetta merkir verðlækkun krónunnar gagnvart öðrum gjaldeyri í einhverju formi í metgóðæri og stórkostlega eyðslu gjaldeyrisins. Jafnvel efnahagssérfræðingar ríkisstj. spá því, að gjaldeyrissjóður þjóðarinnar muni minnka um helming á yfirstandandi ári. Því má segja í stuttu máli, að fyrirsjáanleg óðaverðbólga orsaki upplausn efnahagslífs þjóðarinnar. Kunnur hv. þm., sem styður núv. hæstv. ríkisstj., lýsti fyrir nokkrum dögum áhrifum verðbólgunnar með svofelldum orðum, með leyfi hæstv. forseta: „Verðbólgan étur fljótt upp allar kjarabætur launþega, elur á gróðabralli, ruglar öllum lífsverðmætum. Takist þessari ríkisstj. ekki að ganga í skrokk á verðbólgunni og halda henni í skefjum, étur verðbólgan sjálfa ríkisstj.“ Þessum hv. þm. rataðist hér sannarlega satt á munn. Mikið virðist þó á skorta, að hann og stuðningsmenn hæstv. ríkisstj. hér á hinu háa Alþ. geri sér ljóst, að sú óðaverðbólga, sem nú er að dynja yfir, er afleiðing af stefnu ríkisstj. í efnahags- og fjármálum. Frá því að hún komst til valda hefur hún með ýmsum hætti magnað verðbólgudrauginn. Á sama tíma sem metgóðæri ríkti, full atvinna og veruleg hætta var á víxlhækkunum kaupgjalds og verðlags, hefur hún æ ofan í æ gert ráðstafanir, sem jafngilda því í raun og veru að prenta sem allra mest af seðlum og dreifa út í hagkerfið. Ekki þarf orðum að því að eyða, hvers konar stjórnvizka slíkt er við þær aðstæður, sem nú ríkja. Peningar eru auðvitað ekkert annað en ávísanir á raunveruleg verðmæti. Séu gefnar út fleiri og hærri ávísanir, án þess að framleidd raunveruleg verðmæti aukist að sama skapi, orsakar slíkt einungis verðhrun gjaldmiðilsins og óðaverðbólgu, enda er það þekkt aðferð í styrjöldum að koma efnahagslífi óvinaríkis í upplausn með því að falsa peningaseðla þess og koma í umferð. Hæstv. ríkisstj. hóf feril sinn með því að greiða úr opinberum sjóðum um 1000 millj. kr., án þess að afla tekna í staðinn. Hún hækkaði fjárl. um 50% á einu ári, stórhækkaði lántökur m. a. erlendar til innlendra framkvæmda og þrýsti bankakerfinu til verulega aukinna útlána. Hún stofnaði til mestu yfirdráttarskulda ríkissjóðs við Seðlabankann, sem verið hafa á góðæristímum. Allar þessar aðgerðir hafa hver á sinn hátt meiri eða minni hliðstæð áhrif við núverandi aðstæður og ef prentað væri og dreift fölsuðum peningaseðlum. Þetta er afsakað með því, að sumt af þessu fjármagni hafi verið notað til hinna þörfustu hluta, sem er rétt. Á það er þó að líta, að slík verkefni hefur aldrei skort á Íslandi. Vandinn hefur verið sá að velja og hafna í ráðstöfun á takmörkuðu opinberu fé, sem fengið er á eðlilegan hátt, svo af hljótist ekki þau ósköp, sem óðaverðbólga hefur í för með sér. Hæstv. ráðh., flokksblöð þeirra og stuðningslið hér á hv. Alþ. hafa ekki komizt hjá því að viðurkenna, að verulegar verðhækkanir hafi orðið undanfarið og nokkur hætta á verðbólgu. Um leið er þó rækilega undirstrikað, að þetta sé allt fyrrv. ríkisstj. að kenna. Engu er líkara en það yfirklór eigi að vera til eilíflegrar afsökunar fyrir stefnuleysi þeirra í efnahags- og fjármálum. Svo rammt kvað að þessu í umr. á föstudagskvöld, að hæstv. ráðh. Magnús Torfi áttaði sig ekki á nýrri tilveru sinni sem æðsti maður menntamála á Íslandi. Hann minntist ekki á menntamál en því meir var ræða hans fólgin í að afsaka hæstv. ríkisstj. fyrir úrræðaleysi í verðlags- og efnahagsmálum. Hér á hv. Alþ. innti ég hæstv. forsrh. eftir því síðastliðið haust, hvort hæstv. ríkisstj. hefði kynnt sér gaumgæfilega efnahagslega stöðu þjóðarbúsins og atvinnuveganna áður en hún setti saman í málefnasamningi sínum stefnuna í efnahags- og kjaramálum. Hæstv. forsrh. svaraði mér því til efnislega, að svo hefði verið. Stefnan hefði verið mótuð eftir grandskoðun slíkra gagna og að vel yfirlögðu ráði. Það var því sannarlega ekki mat hæstv. ríkisstj., þegar hún tók við völdum, að þá hefði verið við að glíma innibyggðan efnahagsvanda, sem hefði óðaverðbólgu í för með sér. Ef svo hefði verið, má benda á, að við slíkar aðstæður hefði stefnuyfirlýsing málefnasamningsins í efnahagsmálum verið hreint gerræði við íslenzkt þjóðlíf. Það er því söguleg og óhrekjanleg staðreynd, að sú óðaverðbólga, sem nú er að skella yfir, er fyrst og fremst sjálfskaparviti núv. hæstv. ríkisstj. Efnahagsvandi okkar nú er heimatilbúinn gagnstætt því, sem gerðist í kjölfar áfallanna, sem dundu yfir eftir 1967. Þá brást síldveiði algjörlega, jafnframt því sem stórkostlegt verðhrun varð á sjávarafurðum okkar á erlendum mörkuðum. Þessi áföll, sem enginn mannlegur máttur gat fengið við ráðið, höfðu hvorki meira né minna en þriðjungs tekjuskerðingu þjóðarbúsins í för með sér á örskömmum tíma. Ég verð því að segja, að það var beinlínis ömurlegt að heyra einn hæstv. ráðh. halda því fram hér í umr. á föstudagskvöld, að það atvinnuleysi og þrengingar, sem óumflýjanlega urðu um skeið afleiðing þessara efnahagsáfalla, hefði verið verk óþjóðhollra manna í fyrrv. ríkisstj. Hvað mætti þá segja um menn, sem með algjöru stjórn- og stefnuleysi leiða yfir þjóðina slíka heimatilbúna óðaverðbólgu í mesta góðæri, sem um getur í sögu þjóðarinnar, að Íslandsmet er að sögn kunnáttumanna. Sannleikurinn er sá, að það verður að teljast einstætt afrek, hvernig tókst í samvinnu launþega og fyrrv. ríkisstj. að reisa við allt efnahagslíf þjóðarinnar eftir hin geigvænlegu efnahagsáföll á árunum 1967 og 1968. Tekjur alls almennings í raunverulegum verðmætum hækkuðu á örskömmum tíma um meira en 20%. Stórátak var gert í eflingu fiskiðnaðar, stóriðja hóf göngu sína og þegar var ákveðið um kaup á fjölda togara, atvinnuleysi var víðast hvar útrýmt, gildir sjóðir mynduðust, þ. á m. gjaldeyrissjóður að upphæð rúml. 4 þús. millj. kr. Af þessari uppbyggingu njótum við ávaxta í dag, en þeir verða ekki lengi að hverfa sem dögg fyrir sólu, ef óðaverðbólga nær að éta þá upp, jafnvel þó hún éti þá ríkisstj. upp um leið, eins og sá hv. þm. sagði, sem ég vitnaði til hér að framan. Herra forseti. Ræðutími minn styttist nú óðum, en ég vil að lokum segja þetta. Við sjálfstæðismenn gerum okkur ljóst, að félagslegar og menningarlegar framfarir eru því aðeins mögulegar, að vel sé haldið á fjármálum og efnahagsmálum þjóðarinnar. Því viljum við gjörbreyta um stefnu þá, sem nú ríkir á því sviði. Við viljum hvetja einstaklinga og félagasamtök til athafna, m. a. með því að fella niður með öllu tekjuskatta af lágtekjum og miðlungstekjum, en skattleggja eyðsluna. Við viljum gæta aðhalds í opinberum rekstri og miða framkvæmdir við, að þær taki ekki um of vinnuafl frá framleiðsluatvinnuvegunum né auki á verðbólguhættu. Við viljum hvetja til þátttöku almennings í atvinnurekstri, auka sparnað og reyna nýjar leiðir í því að sætta vinnuveitendur og launþega. Við höfnum algjörlega þeirri stefnu hæstv. ríkisstj. að auka á kommissaravald embættismannakerfisins í Reykjavík. Það er stefna okkar að dreifa valdinu til fólksins, auka áhrif sveitar- og bæjarstjórna og samtaka þeirra í hinum ýmsu landshlutum. Við höfnum þeim áformum að refsa duglegustu bændum með skattlagningu, eins og stefnt er að með frv. ríkisstj. um framleiðsluráð landbúnaðarins. Við viljum byggja landið allt og bendum á, að undir forustu sjálfstæðismanna var hafin byggðaáætlunargerð á Íslandi. Stefna sjálfstæðismanna er því bæði ljós í stjórn og stjórnarandstöðu. Hún felst í því að virkja það frumafl, sem býr í hverjum þjóðfélagsþegni, og beina því með hvatningu, ekki boðum og bönnum inn á þær brautir, sem þjóðfélagið þarfnast hverju sinni. Með því skapast grundvöllur að aukinni framleiðslu raunverulegra verðmæta, en hann verður að vera til staðar, þannig að unnt sé að gera áframhaldandi átök í félagsmálum, m. a. á sviði almannatrygginga, heilbrigðis- og menningarmála, eða í stuttu máli: svo að alhliða framfarir geti áfram orðið á Íslandi. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Frændur okkar Írar eru mjög pólitískir og harðir í horn að taka í þeim efnum eins og heyra má í daglegum fréttum. Til er gömul saga á þá lund, að írskur sjómaður var á skipi, sem fórst í hafi. Hann bjargaðist á ókunna strönd og komu menn þar að, sem drógu hann á land. Þegar Írinn rankaði við sér, leit hann á heimamenn og spurði: Er ríkisstjórn í þessu landi? Ó-já, svöruðu heimamenn. Þá er ég á móti henni, sagði Írinn. Enda þótt við Alþfl.-menn höfum miklar mætur á Írum, höfum við ekki tekið upp að öllu stefnu írska sjómannsins, eftir að okkur rak upp að strönd stjórnarandstöðunnar. Við höfum að vísu lýst yfir mótstöðu við núv. ríkisstj., en sú mótstaða er málefnaleg og við höfum ekki aðeins gagnrýnt það, sem miður fer, heldur einnig reynt að styðja þau mál, sem við teljum horfa til bóta. Þegar fyrrv. ríkisstj. lét af völdum eftir 12 ára samstarf Alþfl. og Sjálfstfl., skildu leiðir þessara flokka og hvarf hvor um sig til síns uppruna, til sinnar ómenguðu stefnu. Þessir tveir flokkar höfðu hagað stjórnarsamstarfi sínu á þá lund, að deilur þeirra í milli fóru að mestu leyti fram að tjaldabaki, en mál voru ekki flutt á Alþ., fyrr en samkomulag hafði náðst um þau. Þetta var talið stuðla að sterkari ríkisstj., en ýmsum, sem utan við stóðu, sýndist flokkarnir renna miklu meira saman en þeir í raun og veru nokkru sinni gerðu. Sjálfstfl. hefur nú snúið til hægri og tekið upp harða kapítalíska stefnu. Formaður flokksins vegsamar í eldhúsumr. gróða og gróðastefnu og telur til hinna beztu dyggða. Það hefði hann aldrei gert, meðan hann var forsrh. samsteypustjórnar. Sjálfstæðismenn leggja nú megináherzlu á baráttu gegn stórauknu miðstjórnarvaldi ríkisbáknsins, eins og þeir kalla það, en í samstarfinu við okkur komu þeir upp Seðlabanka Íslands, sem er mikið ríkisbákn og langmesta miðstjórnarvald, sem þekkzt hefur í íslenzku efnahagslífi. Þá voru þeir ekki eins áhyggjufullir yfir vægum lýðræðissósíalisma og þeir eru nú orðnir. Við Alþýðuflokksmenn höfum á sama hátt snúið okkur til vinstri og dustað rykið af ýmsum baráttumálum jafnaðarmanna, sem við gátum ekki fengið framgengt í síðustu ríkisstj. Við höfum nú tekið afstöðu á móti ýmsu, sem við gengum inn á til samkomulags á þeim árum, en að sjálfsögðu er það grundvöllur samsteypustjórna, að flokkar, sem í henni eru, komi hver um sig einhverju fram, en láti undan og komi til móts við samstarfsflokka sína í öðrum málum. Þm. Alþfl. hafa í vetur flutt fjölda frv. og till. um hagsmunamál launþega og neytenda, svo og um tryggingar og önnur mál, sem varða bættan hag og aukið öryggi alls almennings. Því miður hefur ríkisstj. lítið sinnt þessum till., t. d. um skattamál sjómanna, vinnutíma bátasjómanna, tryggingar fyrir tannlækningar, neytendalöggjöf, vernd gegn húsnæðisokri og ýmislegt fleira. Þm. Alþfl. hafa m. a. flutt till., sem stefnir að því, að þjóðin sem heild skuli eignast óbyggðir landsins til þess að varðveita og nota í sameiginlega þágu í framtíðinni. Þetta er í eðli sínu einhver mesta þjóðnýtingartillaga, sem fram hefur komið á Alþ. um árabil, en hún hefur fengið góðar undirtektir hjá fólki í öllum flokkum, sem skilur eðli þessa máls. Örlög till. urðu athyglisverð. Í þingnefnd tóku Framsfl.-menn og sjálfstæðismenn saman höndum um að vísa till. frá, en Alþýðuflokksmenn, Alþýðubandalagsmenn og frjálslyndir studdu hana. Mál eins og þetta leiða í ljós betur en margt annað, hverjir raunverulega eru vinstri menn og hverjir hægri menn í íslenzkum stjórnmálum. Sá þáttur í stefnu núv. ríkisstj. sem Alþfl. hefur hvað helzt veitt stuðning, eru yfirlýsingar stjórnarinnar um aukna áætlunargerð og skipulegri vinnubrögð við fjárfestingu og uppbyggingu landsins. Þessar hugmyndir eru nákvæmlega þær sömu og jafnaðarmenn um heim allan halda fram, og við höfum fagnað því, að nú skyldi stíga ný skref á þessari braut hér á Íslandi. Það var áður búið að taka upp áætlunargerð með góðum árangri á mörgum sviðum. Árleg framkvæmdaáætlun ríkisins er í eðli sínu skref í þessa átt, og það eru landshlutaáætlanir vissulega líka. Þá tíðkast áætlunargerð í vegamálum og raunar í margvíslegum öðrum framkvæmdum. Má því segja, að víðtækari áætlunargerð fyrir efnahagskerfi okkar allt og ýmsa hluta þess sé eðlilegt framhald af þeirri byrjun, sem þegar er fyrir hendi. Yfirleitt þykir mega dæma eftir fyrstu mánuðum hverrar ríkisstj., hvernig hún muni í stórum dráttum verða, enda þótt ekki sé unnt að kveða upp lokadóma fyrr en síðar. Ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar hefur nú setið í 10 mánuði, og enn sem komið er virðist hana annaðhvort skorta vald eða vilja til að framkvæma hin fögru fyrirheit um áætlunargerð og skipulega uppbyggingu. Þetta verkefni hefur verið falið Framkvæmdastofnun ríkisins, sem komið var á fót snemma á þessu ári. Sú stofnun er að vísu yngri en sjálf ríkisstj. og varla hægt að vænta mikils starfs af henni enn þá, en hún hefur óneitanlega farið hægt af stað. Skuttogaramálið var tilvalið verkefni til áætlunargerðar. Það er viðurkennt af öllum landsmönnum, að þjóðin þurfi sífellt að endurnýja og auka fiskiskipaflota sinn. Hingað til hefur þetta oftast verið gert í miklum gusum. Fjöldi skipa hefur verið keyptur á skömmum tíma, en síðan fá eða jafnvel engin langar stundir á milli. Þessu er aðeins hægt að kippa í lag með skipulagðri áætlunargerð um reglulega öflun fiskiskipa, og þess má einnig minnast, að framtíð skipasmiðaiðnaðarins hér á landi byggist á því, að skipabyggingar verði samfelldar og öruggar á komandi árum. Framkvæmdastofnunin lagði ekki til atlögu við þetta vandamál. Þetta er bylgja, sem verður yfir okkur að ganga, sögðu ýmsir og ypptu öxlum, eins og gert hefur verið um slík mál undanfarna áratugi. Það vottaði ekki fyrir því, að sjálf ríkisstj. hefði áhuga á að taka þetta mál föstum tökum eða kæmi auga á, að þarna var fyrsta stóra verkefnið fyrir hina nýju áætlunarstefnu. Það verður því að segjast eins og það er, að bæði stjórnin og stofnunin misstu fyrsta augljósa tækifærið til að framkvæma hin fögru fyrirheit um áætlunargerð og skipulega uppbyggingu atvinnuveganna. Svipaða sögu mætti segja um ýmis smærri mál, og fyrsta framkvæmdaáætlun ríkisstj. ber þess vissulega ekki vott, að hún hafi verið skipulega unnin í samræmi við neina heildarstefnu í efnahagsmálum. Þessi áætlun er því miður verðbólguaukandi, hvernig sem á hana er litið, og hlýtur að magna það vandamál, sem er nú þegar erfiðast fyrir stjórnina, en mun verða henni þyngra í skauti, þegar fram líða stundir. Hæstv. ráðh. ættu að rifja upp feril gömlu vinstri stjórnarinnar í efnahagsmálum og sjá, hvort þeir gætu ekki eitthvað lært af þeirri reynslu. Verðbólgan varð því rn. að falli. Landbúnaðarmál hefur lítið borið á góma á því þingi, sem innan skamms verður lokið. Breytingar á ræktunarlögum, sem auka aðstoð við bændur um rúmlega 17 millj. kr., verða vafalaust samþ. með atkv. flestra eða allra þm. Hins vegar virðist frv. um framleiðsluráð landbúnaðarins, sem felur í sér verulegar stefnubreytingar í landbúnaðarmálum, vera strandað í n., ekki vegna mótspyrnu stjórnarandstæðinga, sem að vísu er fyrir hendi, heldur vegna ágreinings innan stjórnarflokkanna. Ekki er sú byrjun góð. Í sambandi við athugun þessa frv. veitti framleiðsluráðið þn. samkv. ósk athyglisverðar upplýsingar um bústærð á Íslandi, en í þeim upplýsingum er e. t. v. að finna eina skýringu á því, hvers vegna bændur hafa verið og eru launalægsta stétt þjóðarinnar. Þessi skýrsla var gerð í árslok 1969 og nær til 5100 bænda. Þá var meðalbúið, sem á að tryggja bændum sömu laun og viðmiðunarstéttunum, 401 ærgildi, en aðeins 1600 af 5100 bændum höfðu þessa bústærð eða meira. Það kom sem sagt í ljós, að aðeins 31.4% bænda í landinu hafði meðalbúið, sem afkoma þeirra á að miðast við. Tveir af hverjum þremur bændum landsins voru fyrir neðan þessa bústærð. Af þessum tölum verður ljóst, að vonlaust er fyrir 15 hluta bændastéttarinnar að hafa þær tekjur af bústofni - það kunna þó að koma aðrar tekjur til - að þeir haldi í við aðrar vinnandi stéttir, eins og til er ætlazt. En þriðjungur bændanna hafði því meiri tekjur og virðist hafa haft um það bil 55% af öllum tekjum stéttarinnar af búfé. Því betur sem þessi skýrsla er lesin, því betur kemur í ljós stórkostlegur munur á fjölmennri stétt smábænda í landi okkar annars vegar og hins vegar fámennri stétt stórbænda, sem eiga bróðurpartinn af bústofni landsins, fá bróðurpartinn af aðstoð ríkisins og tekjum bændastéttarinnar. Ef litið er á bændur, sem áttu samkv. þessari skýrslu 600 ærgildi eða meira, kemur í ljós, að þeir voru aðeins 10% stéttarinnar. En þessi 10% bændanna áttu 24% af öllum bústofni landsins. Ef litið er á enn stærri bændur, þá sem áttu 800 ærgildi eða meira, tvöföld vísitölubú, kemur í ljós, að þeir voru aðeins 133 að tölu, en þessir fáu menn áttu yfir 8% af öllum bústofni landsins. Það er líka fróðlegt að athuga aðra dálka í þessari skýrslu, þar sem smábændurnir eru taldir. Í flokknum 200 ærgildi, þ. e. hálft vísitölubú eða minna, voru samtals 29% allra bænda landsins, en þeir áttu ekki nema 10.5% af bústofninum. Þessar upplýsingar sýna það, sem mörgum hefur verið ljóst, þótt allt of sjaldan sé á það minnzt, að eitt mesta vandamál íslenzks landbúnaðar er að draga úr hinum gífurlega mismun, sem er á milli smábænda og stórbænda og jafna bústærðina. Að vísu eru menn langt frá því að vera sammála um, hvaða bústærð sé hagkvæmust við íslenzkar aðstæður. En augljóst er, að allan þorra smæstu búanna verður annaðhvort að stækka, sameina þau öðrum búum eða leggja þau niður, svo að meðalstærðin aukist til muna og tekjur bænda verði jafnari og betri en nú er. Ýmislegt hefur að vísu verið gert í þessum tilgangi. Einu sinni voru veittir sérstakir styrkir til að stækka tún, sem voru minni en fyrst 15 og síðan 25 hektarar. En eftir fá ár var markið afnumið og stórbændurnir fengu sama styrk og hinir smáu. Aðstoð hefur um árabil verið veitt til byggingar íbúðarhúsa í sveitum. Í upphafi var hún takmörkuð við þá, sem höfðu viðmiðunarbú eða minna. Svo var takmarkið afnumið, og stórbændurnir fá nú sama styrk og hinir. Þannig hefur þróunin allt of oft verið hér á landi. Ýmiss konar aðstoð er fyrst veitt í nafni smábænda, en innan skamms eru hinir stærri búnir að krækja sér í sömu aðstoðina, og mismunur búanna heldur áfram að aukast. Það er því ástæða til að benda á þessa stéttaskiptingu bústærðarinnar, sem er ein höfuðmeinsemd íslenzks landbúnaðar í dag. Við verðum að halda uppi traustum landbúnaði á Íslandi, bæði af efnahagslegum og félagslegum ástæðum. Við verðum að þétta byggðina og jafna bústærðina til muna, en til þess þarf annað og meira átak en gert hefur verið til þessa. Með fjölbreyttari búgreinum yrði rekstur búanna hagkvæmari, landbúnaðurinn þyrfti á minni aðstoð að halda, tekjur bænda yrðu jafnari og meiri, búvöruverð tiltölulega lægra og heildarafkoman öll á betri veg. Fyrsta alvarlega frv. ríkisstj. um landbúnaðinn er siglt í strand vegna ósamkomulags í stjórnarliðinu. Það verður fróðlegt að sjá, hvort vinstri stjórnin tekur á þessu vandamáli, og þar á ég við innbyrðis misrétti og misjafna aðstöðu bændanna, eins og vinstri stjórn ætti að gera, eða hvort stjórnin heldur áfram að reka stórbændapólitík undanfarinna áratuga. Herra forseti. Það hefur verið fróðlegt að hlýða á þessar fyrstu eldhúsumr. eftir stjórnarskiptin. Menn og flokkar hafa skipt um hlutverk stjórnar og stjórnarandstöðu, en þó er, eins og allir heyra, næsta ótrúlegt, hve hlutverkin hafa litíð breytzt þrátt fyrir allt. Ýmsum þótti sú ræða, sem hæstv. iðnrh., Magnús Kjartansson, flutti á föstudagskvöld, sæta nokkrum tíðindum. Hann rifjaði m. a. upp, að Alþfl. hefði í fyrrasumar verið boðin aðild að núv. ríkisstj. Þetta vissu hlustendur. En síðan bætti Magnús við þessum orðum: „Og það boð stendur enn.“ Ekki gat ég skilið ráðh. öðruvísi en svo, að hann væri nú að bjóða Alþfl. á nýjan leik að ganga í ríkisstj., og hljóta þetta að þykja nokkur tíðindi. Það er að vísu undarlegt, að iðnrh. skuli gera slíkt boð í umr. á Alþ. og grípa þannig fram fyrir hendur forsrh., sem slíkir hlutir heyra að sjálfsögðu undir. Því eru menn að vísu vanir hjá þessum hæstv. ráðh. Hann gefur stefnuyfirlýsingar um utanríkismál og svo að segja hvaða málaflokk, sem honum dettur í hug, eins og sá, sem valdið hefur, og lætur sig engu skipta, þó að þessi mál heyri undir starfsbræður hans í rn. Það er einnig undarlegt, að hæstv. iðnrh., Magnús Kjartansson, skuli bjóða Alþfl. í stjórn til sín rétt eftir að hann hafði í sömu ræðu útlistað hið hroðalega starf Alþfl. undanfarin ár. Hann átti að hafa fórnað frelsi þjóðarinnar, selt útlendingum landið og atvinnuvegina, svikið verkalýðinn og hrakið 5 þús. manns til útlanda o. s. frv. o. s. frv. Þessi lestur Magnúsar, sem Þjóðviljinn var fljótur að endurprenta, eins og hans var von og vísa, var glórulaus og ósvífin sögufölsun, sem sýnir fyrirlitningu ráðh. á dómgreind almennings. En hann er ekki vandur að félagsskap, því að rétt eftir slíka lýsingu býður hann þessum voðalega flokki að koma upp í stjórnarsængina til sín. Í þessu sambandi vil ég biðja menn að íhuga vandlega, hvers vegna einn ráðh. í ríkisstj. gerir Alþfl. nú tilboð um að ganga í stjórnina, en slíkt boð hefur ekki verið gert opinberlega síðan stjórnin var mynduð eða áður en hún var mynduð í fyrrasumar. Ég spyr aftur, hvers vegna? Hefur ríkisstj. ekki meiri hl., sem hefur reynzt nægilega stór til að stjórna landinu í meira en áratug? Er ekki samstaða stjórnarflokkanna með ágætum, að því er forsrh. hefur nýlega fullyrt? Hvað er þá að? Við þessum spurningum eru augljós svör. Ríkisstj. er ekki nálægt því eins samstæð og sterk og hún vill vera láta. Ríkisstj. óttast þau vandamál, sem eru fram undan, og finnur vanmátt sinn til að taka þau föstum tökum. Ríkisstj. óttast að hafa jafnaðarmanna- og launþegaflokk eins og Alþfl. í andstöðu. Það mundi vera þægilegra fyrir hana að berjast við íhaldsflokk einan. Þess vegna er þetta boð ótvíræð vísbending um mikinn veikleika. Eitt mál hef ég enn ekki nefnt, sem kann að hafa verið í huga Magnúsar Kjartanssonar framar öðru, er hann gerði tilboð sitt. Það er sameining íslenzkra jafnaðarmanna í einum flokki, sem hefur verið á dagskrá undanfarin tvö ár. Bæði Framsfl. og Alþb. hafa kosið nefnd til að fjalla um sameiningarmál og ræða við aðra aðila um flokkaskipan á vinstra armi stjórnmálanna í næstu framtíð. Þó bendir allt til þess, að hvorugur þessara flokka hafi nokkurn áhuga á sameiningu við aðra, fyrst um sinn a. m. k. Hins vegar hafa farið fram í fullri alvöru viðræður milli Alþfl. og SF um sameiningu þessara tveggja flokka. Rökin fyrir slíkri sameiningu eru augljós. Það er fásinna að hafa tvo flokka, sem báðir telja sig berjast fyrir lýðræðislegri jafnaðarstefnu. Þeir hljóta að eyða orku og fylgi hvor fyrir öðrum, þeir munu aldrei geta náð verulegum árangri í kosningum fyrr en þeir standa saman sem eitt voldugt pólitískt afl. Þetta virðast flestir, sem aðhyllast stefnu þessara flokka, viðurkenna. En það hefur samt sem áður gengið allt of hægt að þoka þessum málum fram og stíga þau skref, sem stíga verður, áður en til sameiningar kemur. Á síðasta hausti voru haldnir nokkrir formlegir fundir með flokkunum, en í seinni tíð hafa frjálslyndir að því er virðist gefið sér lítinn tíma til þess að sinna þessu máli eða leggja fram nauðsynlega vinnu til að undirbúa það. Hugmyndir og áætlanir um raunhæf skref hafa yfirleitt komið frá Alþfl.-mönnum, en frjálslyndir virðast ekki hafa tíma eða áhuga, enda þótt þá skorti ekki stór orð á stundum. SF sögðu í stefnuskrá, sem þau gáfu út á sínum tíma, að meginmarkmið samtakanna væri sameining allra lýðræðissinnaðra vinstri manna, jafnaðarmanna og samvinnumanna, í einum flokki. Nú reynir á, hvort þetta meginmarkmið hefur verið sett til hliðar eða ekki, og Alþfl. skorar á samtökin að taka sig á í þessum efnum. Sameining tveggja flokka í einn jafnaðarmannaflokk verður erfitt mál í framkvæmd, og það getur komið illa við marga. Þessi sameining er ekki gerð fyrst og fremst fyrir okkur, sem lengi höfum starfað í flokkunum tveim, hún verður gerð fyrir framtíðina. Þess vegna mega persónulegar tilfinningar eða hagsmunir einstaklinga eða hópa ekki ráða afstöðu til málsins. Okkur ber skylda til að fá næstu kynslóð í hendur einn, sameinaðan, heilan og sterkan flokk, sem starfar að framgangi jafnaðarstefnunnar á Íslandi. Sú stefna hefur þegar ráðið miklu um mótun hins bezta í íslenzku þjóðfélagi, og hún mun enn eiga erindi við komandi kynslóðir Íslendinga og leiðbeina þeim við að gera gott þjóðfélag enn betra. Þökk þeim, sem hlýddu. - Góða nótt.



Herra forseti. Varla hefur mörgum dulizt, sem hlýddu á útvarpsumr. frá Alþ. á föstudagskvöld, að stjórnarandstöðuflokkarnir eru enn ekki búnir að átta sig á því, hvar þeir eiga helzt að leita höggstaðar á hinni nýju stjórnarstefnu. Gagnrýni þeirra var máttvana og fálmandi og hitti hvergi í mark. Reyndar má segja, að það hafi einmitt verið eitt helzta einkenni stjórnmálalífsins þá 10 mánuði, sem liðnir eru síðan vinstri stjórnin kom til valda, hve stjórnarandstaðan hefur verið áberandi ringluð og utan gátta líkt og sá, sem ekki veit, hvaðan á hann stendur veðrið. Það, sem þeir börðust á móti og vildu ekki framkvæma, er allt í einu að verða að veruleika. Þessi miklu umskipti hafa svo aftur á móti haft þau áhrif, að þeir vilja ekki lengur kannast við andstöðu sina opinskátt. Þeir eru hvorki með né móti hverju stórmálinu af öðru, en þvælast með af ótta við að fá annan og verri skell hjá kjósendum til viðbótar þeim, sem þeir fengu í fyrra. Þannig hefur það gengið með hinar miklu kjarabætur, sem veittar hafa verið láglaunamönnum og fólki með meðaltekjur að frumkvæði ríkisstj., aukið orlof, vinnutímastytting og stórfelld hækkun kaupgjalds í áföngum. Stjórnarandstöðuflokkarnir hafa ekki beinlínis verið á móti. Þeir hafa hengslazt með. En Jóhann Hafstein var ekkert að draga fjöður yfir óánægju sína hér á föstudagskvöldið, þegar hann býsnaðist yfir því, hvílík hætta fælist í 15% kaupmáttaraukningu ráðstöfunartekna til handa launafólki á þessu ári, og spurði meira að segja, hvort það væri virkilega ætlun ríkisstj. að láta þjóðina lifa um efni fram og fleyta sér áfram á erlendum lánum. Hins vegar var hann ekki reiðubúinn að segja það hreinskilnislega, að Sjálfstfl. áliti áunnar kjarabætur launamanna allt of miklar. Eins er með hin stórfelldu kaup á skuttogurum, sem nú hafa verið ákveðin. Núv. stjórnarandstæðingar létu það dragast í áratug að hefja endurnýjun togaraflotans, meðan völdin voru í þeirra höndum. Nú, þegar loksins er kominn verulegur skriður á þetta mál, standa þeir ekki beinlínis á móti, en engum dylst, að afstaða þeirra er blendin. Málgögn þeirra hafa allt á hornum sér, tala um skipakaupin eins og hættulega skriðu, sem nú sé að falla yfir þjóðina, segja, að það vanti mannskap á skipin og þau verði rekin með tapi. Jafnframt býsnast þau yfir þeirri skuldasöfnun, sem skipakaupin hafi í för með sér, þótt öllum megi vera ljóst, að engin fjárfesting skilar þjóðinni jafnmiklum arði á jafnskömmum tíma. Og eins er það raunar með landhelgismálið. Nú talar enginn um siðleysi og ævintýrapólitík, eins og gert var hér fyrir einu ári við útvarpsumr. á Alþ. af talsmönnum þáv. stjórnarflokka. Nú eru Sjálfstfl. og Alþfl. meira að segja tilbúnir að fallast á uppsögn landhelgissamninganna frá 1961, sem í fyrra mátti ekki hreyfa við. En þeim sé þó þökk fyrir, að nú er loksins sköpuð samstaða allrar þjóðarinnar um þá stefnu, sem ekki fékkst fram fyrir réttu einu ári. Veruleg kjarabót til sjómanna, sem núv. ríkisstj. hefur haft frumkvæði að til að örva sjósókn og bæta upp margra ára kjaraskerðingu fráfarandi stjórnar, sætir ekki heldur gagnrýni af hálfu þeirra, sem áður stóðu harðast gegn leiðréttingu á hlutaskiptum sjómanna. Sama gildir um hina miklu aukningu tryggingabóta til aldraðra og öryrkja. Flokkarnir, sem í fyrra vildu litla úrbót veita, hafa nú algerlega snúið við blaðinu. Það var aðeins á fyrstu vikum ríkisstj., að málgögn stjórnarandstöðunnar býsnuðust yfir þessum veizluhöldum, eins og það var nefnt, þegar aldraðir og öryrkjar fengu fyrstu leiðréttingu sinna mála í sumar. Þessi tónn er nú löngu þagnaður, og í vetur hefur stjórnarandstaðan stutt ríkisstj. við þær gagngeru breytingar, sem gerðar hafa verið í tryggingamálum. Þannig mætti halda lengi áfram. En af þessu geta menn skilið, af hverju forustumenn fyrrv. stjórnar eru enn svo ringlaðir. Þeir hafa um árabil staðið í vegi fyrir ýmsum nauðsynlegum umbótum, sumpart af íhaldssemi og sumpart af annarri pólitískri þröngsýni. Þeir stóðu stífir á móti allt þar til yfir lauk og stíflugarðurinn brast í seinustu þingkosningum. Nú, þegar flóðbylgja nauðsynlegustu umbóta hefur gengið yfir, hafa þeir ekki séð annars kost en gefast upp og láta sig fljóta með stjórnlaust og stefnulaust miðað við fyrri áform í þeirri von, að fyrr eða síðar næðu þeir fótfestu aftur til að fylkja liði sinu og hefja andófið á ný. Þeir hafa fálmað eftir nýjum og nýjum hálmstráum, en hvergi getað stöðvað sig. Útvarpsumr., sem nú standa yfir, bera þess glögg merki, að stjórnarandstaðan hefur enn ekki náð málefnalegri fótfestu á neinu sviði og enn er hím á hröðu undanhaldi í straumróti nýrra viðhorfa. Seinasta hálmstráið, sem hún fálmar eftir, er þróun verðlagsmálanna á seinustu vikum. Svo knýjandi er þörf stjórnarandstöðuflokkanna að verða sér úti um eitthvert málefni til að fóta sig á, að svo til hver einasti ræðumaður þeirra hér í þessum umr. hefur lagt á það sérstaka áherzlu að úthúða ríkisstj. fyrir nýlegar hækkanir vöruverðs. Er þá loksins fundin einhver fótfesta fyrir hrjáða og hrakta menn eftir mikið volk? Er tækifærið loksins komið fyrir Jóhann Hafstein eða Gylfa Þ. Gíslason, verðlagsmálaráðherra í 12 ár, til að minna á sjálfan sig og sína stefnu, minna á eigin afrek til samanburðar við stefnu og störf núv. stjórnar? Eða er unnt að hugsa sér nokkurt það málefni, sem er jafnilla fallið til árása á ríkisstj. af hálfu fyrrv. stjórnarflokka og einmitt dýrtíðarmálin? Forustumenn fráfarandi stjórnar eiga Evrópumet í verðbólguþróun og dýrtíðarstjórn. Ferill þeirra í dýrtíðarmálum á liðnum áratug er svo einstakur, að hann einn mun tryggja þeim öruggan sess í Íslandssögunni um ókomin ár. Fjórar gengisfellingar á einum áratug og stanzlausar verðhækkanir, 12–30% á hverju einasta ári. Það þarf sannarlega menn með harðan skráp og lipran munn, sem eiga slíkan feril og geta þó gert verðlagsmál að aðalumræðuefni á fyrsta eldhúsdegi eftir stjórnarskipti. Í sambandi við nýorðnar verðhækkanir er fyrst rétt að minna á, að laun manna eru nú almennt verðtryggð og vísitölubundin. Hér í umr. hafa talsmenn stjórnarandstöðunnar hver af öðrum reynt að læða þeirri blekkingu að hlustendum, að hinar miklu kjarabætur, sem launþegum hlotnuðust í haust, muni hverfa með öllu vegna mikilla verðhækkana. Þeir treysta greinilega á fáfræði hlustenda og skáka í því skjólinu, að einmitt þannig gekk það lengstum á s. l. áratug. Ríkisstj. Sjálfstfl. og Alþfl. afnam verðtryggingu launa tvívegis og þar með voru launþegar ofurseldir holskeflu verðbólgunnar um langt skeið. Ömurleg reynsla þessara ára situr í mörgum, en þó vita flestir, að í bæði skiptin tókst verkalýðshreyfingunni undir róttækri forustu og eftir harða baráttu að endurheimta ákvæðin um verðtryggingu launa. Þess njóta menn nú og fá því fulla uppbót um næstu mánaðamót fyrir þær verðhækkanir, sem orðið hafa. Hvað er svo það, sem raunverulega hefur verið að gerast í verðlagsmálunum? Var möguleiki fyrir nokkra ríkisstj. að koma í veg fyrir þær verðhækkanir, sem orðið hafa í vetur? Um það er enginn ágreiningur og á það geta víst allir fallizt, að meiri eða minni dýrtíðarstraumur er yfirleitt óhjákvæmilegur í sérhverju markaðsþjóðfélagi. Spurningin er aðeins, hvort um er að ræða óðaverðbólgu, eins og lengstum geisaði hér á landi í tíð fyrri ríkisstj., eða hvort dýrtíðin verður svipuð því, sem er að meðaltali í öðrum löndum, eins og núv. stjórnarflokkar reyna að stefna að. Óðaverðbólgan var í fullum gangi, þegar kosningaverðstöðvunin hófst, og stöðvaðist raunverulega aldrei nema á yzta borði. Nú, einu og hálfu ári síðar, er öllum ljóst, að einhverjum verðhækkunum verður að hleypa í gegn. En spurning er: Geta talsmenn stjórnarandstöðunnar bent á einhverjar hækkanir, sem ekki hefði átt að leyfa? Það geta þeir ekki. Þvert á móti hafa forustumenn Sjálfstfl. gert kröfur um miklu meiri hækkanir á flestum sviðum og Morgunblaðið stagast á því aftur og aftur, að verið sé að drepa atvinnufyrirtækin í landinu með of ströngum verðlagsákvæðum. Sannleikurinn er auðvitað sá, að verðhækkanir hefðu orðið a. m. k. tvöfalt meiri en raun hefur orðið á, ef fyrrv. stjórnarflokkar hefðu áfram verið við völd, eins og þjóðin fékk að reyna, þegar fyrri verðstöðvuninni lauk 1967. Ríkisstj. fylgir fastmótaðri stefnu í verðlagsmálum og er staðráðin í því að hafa hemil á verðhækkunum að svo miklu leyti, sem það er unnt. Nú er verið að sía frá þær hækkanir, sem nauðsynlegastar geta talizt og engin leið er að komast hjá. En að því loknu mun verðlagsþróunin aftur komast í eðlilegt horf og reynt verður með ströngu verðlagseftirliti að halda aftur af dýrtíðarstraumnum. En hver er stefna stjórnarandstöðuflokkanna? Það hefur hvergi komið fram. Ef svar fæst ekki, ætti fólki að vera endanlega ljóst, að hávaðinn út af nýorðnum verðhækkunum er aðeins innantómt gaspur manna, sem beðið hafa ósigur og vita ekki sitt rjúkandi ráð. Núv. ríkisstj. hefur miklu komið í verk á skömmum tíma. Það eru fyrst og fremst þrjú meginmarkmið, sem vísa veginn. Stefnt hefur verið að auknu jafnrétti þegnanna með stórfelldum umbótum í kjaramálum, tryggingum, skattamálum og félagsmálum. Stefnt er að því að stórauka framleiðsluna með því að margfalda framleiðslutækin og breikka undirstöðuna og með því að beita nýjum vinnubrögðum við uppbyggingu atvinnulífsins og viðtækari áætlunargerð en hér hefur áður tíðkazt. En síðast en ekki sízt hefur önnur og heillaríkari stefna verið upp tekin í utanríkis- og sjálfstæðismálum þjóðarinnar. Engan undrar, þó að Sjálfstfl. og forustumenn hans hafi orðið nokkuð utan gátta eftir þau þáttaskil, sem orðið hafa í íslenzkum stjórnmálum með árangursríku samstarfi vinstri manna. En hvað um Alþfl.? Varaformaður hans var einmitt rétt í þessu að gera flokk sinn að umtalsefni. Hvað verður um þennan forna flokk íslenzkrar alþýðu, sem eitt sinn var merkisberi vinstri stefnu á Íslandi, en er nú leppur hægra megin við vinstri stjórn? Á það fyrir Alþfl. að liggja að veslast upp í greipum hægri aflanna? Nú er svo komið, að nýtt útgáfufélag óháð Alþfl. og aðallega í höndum sjálfstæðismanna hefur tekið að sér útgáfu Alþýðublaðsins, og flokkurinn hefur ekki lengur nema eina síðu blaðsins til umráða, 5. síðuna. Hafa flokksmenn samþykkt þessa ráðstöfun? Et það vilji Alþfl.-manna víðs vegar um land, að Alþfl. festi sig enn frekar í því fari að vera útibú frá Sjálfstfl.? Er ekki einhver von til þess, að Alþfl. finni uppruna sinn aftur og gangi til eðlilegrar samvinnu við vinstri menn í landinu? Þessu hefði Benedikt Gröndal þurft að svara, þegar hann ræddi hér áðan um samstarf vinstri manna. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Það er margt furðulegt, sem fram hefur komið síðustu daga í málflutningi stjórnarandstöðunnar. Eða finnst mönnum það ekki næsta einkennilegt að heyra þá Jóhann Hafstein og Gylfa Þ. Gíslason tala af vandlætingu um vísitölufölsun, miklar verðhækkanir og gengislækkun? Þeir báru saman ábyrgð á stefnu viðreisnarstjórnarinnar í 12 ár. Sú stjórn gerði ýmist að banna með lögum vísitölubætur á laun eða skerða slíkar bætur með sérstökum lögum. Sú stjórn felldi gengi íslenzkrar krónu gagnvart dollara fjörum sinnum á 12 árum og hún vann það afrek, að verðhækkanir urðu meiri í hennar stjórnartíð en nokkur dæmi eru til um áður. Þrátt fyrir þessar staðreyndir telja þeir Jóhann og Gylfi sig umkomna þess að ásaka núv. ríkisstj. fyrir aðgerðir hennar á þessum sviðum. Núv. ríkisstj. hefur engar breytingar gert á útreikningi kaupgjaldsvísitölu aðrar en þær, sem miðuðu að leiðréttingu á fölsun frá tíð fyrri stjórnar. Núv. ríkisstj. hefur haldið verðgildi krónunnar til jafns við dollara og hún hefur reynt að hamla gegn miklum verðhækkunarkröfum, sem m. a. hafa borizt frá forustumönnum fyrrv. ríkisstj. Tal þeirra Jóhanns og Gylfa um verðlagshækkanirnar er sannarlega aumkunarvert. Þeir bera báðir öðrum fremur ábyrgð á viðskilnaði fyrrv. ríkisstj. jafnt í verðlagsmálum sem öðrum málum. Þeir vita báðir fullvel, að megnið af þeim verðlagshækkunum, sem fram hafa komið að undanförnu, eru beinar og óhjákvæmilegar afleiðingar af þeirra eigin stjórnarstefnu. Hvers vegna skyldi t. d. fjármálastjóri ríkisútvarpsins hafa talið nauðsynlegt að fá 32% hækkun á afnotagjöldum þess nokkrum mánuðum eftir að Gylfi Þ. Gíslason lét af störfum sem ráðh. þeirrar stofnunar? Auðvitað vegna þess, að í hans stjórnartíð höfðu þau útgjöld verið ákveðin, sem til þessa leiddu. Þegar svo núv. ríkisstj. heimilar aðeins 10% hækkun afnotagjaldanna í stað 32%, þá reynist Gylfi Þ. Gíslason vera einn í þeim hópi, sem ásakar núv. ríkisstj. fyrir þessa hækkun. Og hvernig skyldi hafa staðið á því, að stjórn Landsvirkjunar taldi sig verða að hækka heildsöluverð á allri raforku um 20%, einum mánuði eftir að Jóhann Hafstein lét af störfum raforkumálaráðh.? Auðvitað af því, að í stjórnartíð hans hafði verið samið um það við erlenda aðila að hækka raforkuverðið, sem þessu nam, vegna afkomu fyrirtækisins. Þegar svo núv. ríkisstj. heimilaði af þessum ástæðum 10% hækkun á raforkuverði, er það Jóhann Hafstein sjálfur, sem óskapast yfir slíkum verðhækkunum. Ádeilur stjórnarandstöðunnar á stefnu ríkisstj. skipta í rauninni ekki miklu máli. Þær eru í flestum tilfellum órökstuddar og falla því dauðar og ómerkar. Hitt er annað mál. að vissulega á ríkisstj. enn mörg og vandasöm verkefni óleyst. Í þeim efnum ber sérstaklega að nefna efnahagsmálin. Við þessi erfiðu verkefni verður ríkisstj. að glíma, og mun gera það á komandi mánuðum. Það, sem þó skiptir mestu máli í glímunni við þessi verkefni, er að treysta sem bezt hina efnahagslegu undirstöðu atvinnulífsins um allt land. Að því verkefni hefur ríkisstj. verið að vinna undanfarna mánuði. Eitt af fyrstu verkefnum ríkisstj. var að ákveða verulega fiskverðshækkun og bæta þannig til muna launakjör sjómanna. Sú ráðstöfun miðaði að því að tryggja fleiri sjómenn til fiskveiða og leggja þannig grundvöll að aukinni framleiðslu. Þessari ráðstöfun tók stjórnarandstaðan með hundshaus eða semingi og talaði um veizluhöld og bruðl. Þá hófst ríkisstj. handa um uppbyggingu togaraflotans, en ljóst var, að á því sviði hafði verið um sífellda afturför að ræða á öllu stjórnartímabili viðreisnarstjórnarinnar. Árið 1960, í upphafi viðreisnar, áttu landsmenn 46 togara, suma þá beztu, sem þá þekktust á N.-Atlantshafi. En nú eiga Íslendingar 18 gömul skip, flest komin að leiðarlokum. Vegna fjárhagsfyrirgreiðslu núv. ríkisstj. hefur nú verið samið um smíði á 25 skuttogurum erlendis, en auk þess koma 8 stórir skuttogarar, sem samið var um að mestu í tíð fyrrv. ríkisstj. Þá er einnig hafin smiði skuttogara innanlands. Þessi skip munu dreifast um landið. Þannig verða 6–7 skuttogarar gerðir út frá Vestfjörðum, 8–9 frá Norðurlandi, 6–7 frá Austurlandi og 13–14 skip frá Suð-Vesturlandi. Miklar vonir eru tengdar við þessi skip og segja má, að í sumum sjávarútvegsbæjum hafi beinlínis risið bjartsýnisalda, sem þegar hefur leitt til framkvæmda og framfara á þessum stöðum í ýmsum greinum. Skip þessi verða búin miklu fullkomnari veiðibúnaði en hér hefur áður almennt verið notaður. Þau hafa meiri veiðimöguleika, geta sótt lengra og veitt á dýpra vatni en bátarnir, sem þau eiga að leysa af hólmi. Þau eiga því að skapa grundvöll til jafnari fisklöndunar og þar með til hagkvæmari og betri reksturs í landi. Jafnhliða endurnýjun togaraflotans og aukningu bátaflotans er nú unnið að stórframkvæmdum við endurbætur og nýbyggingu frystihúsanna í landinu. Og á þessu ári er gert ráð fyrir, að lán verði veitt úr Fiskveiðasjóði til fiskiðnfyrirtækja, sem nema um 300 millj. kr., og ætti því að vera hægt að veita lán til endurbóta og nýbygginga í frystihúsum í ár, sem nema um 200 millj. kr. Gert er ráð fyrir, að slík lán nemi 70% af heildarkostnaðarverði í hverju tilviki, eða verði nokkru hærri en áður hefur verið. Þá er nú verið að setja ný lög um sölustofnun niðursuðu- og niðurlagningariðnaðarins og ákveða þar með verulegan stuðning við þessa starfsgrein. Hækkað fiskverð og bætt launakjör sjómanna, nýtízku fiskiskip, stórfelldar endurbætur frystihúsa, efling niðursuðu og niðurlagningar og jafnhliða skipuleg uppbygging iðnaðarins með nýjum raforkuframkvæmdum, allt miðar þetta að því að treysta undirstöður atvinnulífsins, að því að útrýma atvinnuleysi, auka framleiðslu og þar með gjaldeyrisöflun. Takist þetta vel, verður glíman við vandamál efnahagsmálanna auðveldari. Stækkun fiskveiðilandhelginnar er þó í rauninni undirstaða þessa alls. Af þeim ástæðum hefur ríkisstj. sett það mál ofar öllum öðrum málum. Það var núv. ríkisstj. eða þeir flokkar, sem að henni standa, sem tók ákvörðun um stefnuna í landhelgismálinu. Það var hún, sem ákvað, að fiskveiðilandhelgin skyldi færð út í 50 sjómílur allt í kringum landið eigi síðar en 1. sept. á þessu ári. Þar með var óvissunni, sem áður ríkti í málinu, lokið. Þar með var hikið og tregðan og allt vangaveltuhjalið úr sögunni. Skýr ákvörðun lá fyrir, og framkvæmdir gátu hafizt. Afstaða okkar í landhelgismálinu hefur þegar vakið athygli um allan heim svo að segja. Málstaður okkar hefur styrkzt, og fleiri og fleiri viðurkenna ótvíræða þörf okkar á stækkaðri fiskveiðilandhelgi. Reynslan hefur sýnt, að það var rétt að bíða ekki eftir alþjóðahafréttarráðstefnunni. Hún verður sennilega ekki haldin fyrr en árið 1974 og litlar líkur eru á, að á henni náist bindandi samkomulag um stærð landhelgi og fískveiðiréttarsvæða. Hitt er þegar orðið ljóst, að um helmingur þjóða heims mun styðja það sjónarmið, sem við berjumst fyrir, um réttindi strandríkis til yfirráða varðandi fiskveiðar á landgrunnshafinu út frá ströndinni. Sú viðurkenning mun duga okkur í þeirri baráttu, sem við eigum fyrir höndum. Það hefur alltaf verið vitað, að stækkun fiskveiðilandhelginnar mundi kosta okkur nokkur átök víð erlenda aðila. Hjá þeim átökum var aldrei hægt að komast. Spurningin var aðeins sú, hve mikil þau átök þyrftu að verða. Ríkisstj. hefur unnið kappsamlega að því að kynna landhelgismálið. Fullt samstarf hefur verið haft við stjórnarandstöðuna um framkvæmdir í málinu og reynt hefur verið að teygja sig til samkomulags svo langt sem tök hafa verið á, án þess þó að stefna málinu í tísýnu. Í ljós hefur komið, eins og núv. ríkisstjórnarflokkar höfðu varað við á sínum tíma, að landhelgissamningarnir við Breta og V.-Þjóðverja frá árinu 1961 eru eitt aðalhaldreipi hörðustu andstæðinga okkar í þessu máli. Þá samninga bera Bretar og Þjóðverjar fyrir sig í sífellu, og samkv. þeim hafa þeir kært okkur nú fyrir Alþjóðadómstólnum í Haag. Það var því eitt grundvallaratriði málsins að segja þeim samningum formlega upp og taka af allan vafa um, að við sættum okkur ekki við að eiga einir allra þjóða að lúta dómsúrskurði um stærð okkar landhelgi. Samningarnir frá 1961 voru gerðir undir herskipahótunum Breta og voru því í rauninni nauðungarsamningar. Þeir voru tvímælalaust gerðir gegn vilja meiri hluta landsmanna og gátu því aldrei bundið þjóðina um ókomin ár. Frá Bretum og V.-Þjóðverjum berast okkur hótanir um hvers konar þvingunarráðstafanir, og þeir einir hóta að beita okkur beinu ofbeldi. Við höfum vissulega veitt hótunum þeirra athygli, en þó höfum við ekki neitað að ræða við fulltrúa þeirra um þau vandamál, sem upp hljóta að koma við útfærsluna. En hótanir þeirra munum við ekki láta ráða gerðum okkar. Nú er vetrarvertíð nýlokið. Vertíðin olli vonbrigðum í flestum verstöðvum. Afli reyndist minni en búizt hafði verið við. Og m. a. reyndist afli togveiðiskipa miklu minni allt í kringum landið en verið hefur undanfarin ár. Sá uggur, sem verið hefur í mörgum sjómönnum um stærð fiskistofnanna við landið, hefur því enn aukizt verulega. Það er vissulega margt, sem bendir til þess, að þorskstofninn við landið fari minnkandi og hann sé þegar ofveiddur. Ráðstafanir til að draga úr sókn útlendinga í stofninn, eru því bráðnauðsynlegar, ef ekki á illa að fara á næstu árum. Fyrir 5 árum nam verðmæti síldaraflans fullum helmingi af öllu verðmæti sjávarafla okkar. Nú er síldveiðin búin svo að segja með öllu, m. a. vegna ofveiði. Hvernig færi um afkomumöguleika okkar Íslendinga, ef jafnilla tækist til með þorskstofninn? Við Íslendingar eigum ekki margra kosta völ til að auka okkar þjóðarframleiðslu. Fiskimiðin við landið eru okkar dýrmætasti fjársjóður. Þann fjársjóð verðum við að vernda og hagnýta á sem skynsamlegastan hátt. Til þess að sá fjársjóður megi nýtast okkur, verðum við að hafa fullkomið vald yfir veiðunum, banna þær veiðar, sem hættulegar eru, og setja hömlur á aðrar og minnka hlutdeild útlendinga í aflanum stórlega, frá því sem verið hefur. Verði fiskimiðin á landgrunni við Ísland fyrst og fremst fyrir okkur og hagnýtt af fyrirhyggju, þurfum við engu að kvíða, á því leikur enginn vafi. Í viðræðum okkar við Breta og V-Þjóðverja um landhelgismálið ræðum við ekki um útfærslu fiskveiðimarkanna í 50 mílur þann 1. sept. n. k. Þeirri ákvörðun verður ekki breytt né frá henni hvikað með neinni bráðabirgðalausn. Viðræður okkar við þessa aðila hafa verið og verða um það, með hvaða hætti við getum veitt erlendum skipum nokkurn umþóttunartíma til að hverfa að fullu og öllu út fyrir hin nýju fiskveiðimörk. Við getum ekki leyft erlendum skipum hindrunarlausar veiðar upp að 12 mílna mörkunum, þó að samið sé um heildarveiðimagn yfir árið. Skilyrði frá okkar hálfu hlýtur að verða, að við tökum í okkar hendur lögsögu á veiðisvæðinu og erlend skip fái aðeins takmarkaðan rétt til veiða á tilteknum svæðum á tilteknum tímum, svo að hægt sé að tryggja nauðsynlega friðun á miðunum eða verulega minnkandi sókn. Í landhelgismálinu verðum við að halda á okkar málstað af einbeitni og fullri festu. Vara verður sterklega við öllum tilhneigingum til undansláttar, en málið verðum við þó að sækja af hyggindum. Ekkert orðagjálfur um vinaþjóðir og góðar viðskiptaþjóðir getur komið í staðinn fyrir verndun fiskimiðanna. Útfærsla landhelginnar er sú undirstaða, sem efnahagslíf þjóðarinnar mun byggjast á á komandi árum. Það skiptir því sannarlega miklu máli, að vel takist til um þá framkvæmd. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Í þingræðu þeirri, er Ólafur Björnsson flutti veturinn 1971 og kennd er við hrollvekju, komst hann m. a. svo að orði: „Ekki verður séð, að unnt sé að forðast upplausn í efnahagslífinu, nema náð verði einhverju samkomulagi við launþegasamtökin. Vissulega verður sú leið ekki auðveld.“ Þessum þm. sjálfstæðismanna var öðrum þm. ljósara, hvernig ástandið í efnahagsmálum þjóðarinnar var eftir 12 ára setu viðreisnarstjórnarinnar. Þegar þessi lýsing Ólafs Björnssonar á viðskilnaði víðreisnarstjórnarinnar í efnahagsmálum þjóðarinnar er höfð í huga, ætti öllum að vera ljóst, að núv. ríkisstj. hefur fengið mikinn vanda í arf frá viðreisnarstjórninni. Skal nú gerð frekari grein fyrir þeim viðskilnaði og komið þá fyrst að hækkun fjárlaga. Fjárlög hækkuðu 1972 um 5.3 milljarða frá fjárlögum 1971. Og sundurliðast hækkunin þannig: 2.2 milljarðar er arfur frá viðreisnarstjórninni vegna kjarasamninga við opinbera starfsmenn og laga frá Alþ. 1971. 1300 millj. flytjast frá sveitarfélögum til gjalda hjá ríkissjóði vegna almannatryggingakerfisins og kostnaðar við löggæzlu. Hér er því ekki um að ræða aukin útgjöld hjá stjórnsýslunni í heild, aðeins tilfærslu innan hennar. Þessir tveir útgjaldaliðir eru samtals 3 500 millj. kr. Er þá eftir 1800 millj. kr. hækkun, en það er hin raunverulega útgjaldahækkun samkv. ákvörðun núv. ríkisstj. Helmingur af þessum 1800 millj. er aukin framlög til verklegra framkvæmda og atvinnumála. Hinn helmingurinn er að uppistöðu til aukið framlag til almannatrygginga og reksturs ríkisins. Núv. stjórnarandstaða hafði það eitt til málanna að leggja, þegar fjárlögin voru til afgreiðslu, að auka útgjöld ríkissjóðs verulega. Hins vegar kom engin till. frá hennar hendi um að draga úr útgjöldum. Samkv. framansögðu má ljóst vera, að 2/3 af hækkun útgjalda á fjárlögum 1972 er arfur frá viðreisnarstjórninni. Reyndar er þessi arfur nokkru meiri, ef betur er að gáð, og nú skal það rakið. Fyrst er að geta þess, að viðreisnarstjórnin skildi eftir sig miklar skuldir á ýmsum framkvæmdaliðum ríkissjóðs. T. d. var unnið fyrir 80 millj. kr. fjárhæð að hafnarframkvæmdum á árinu 1971 umfram það, sem fjárlög gerðu ráð fyrir það ár, en að verulegu leyti varð að greiða það með fjárveitingum á fjárlögum þessa árs. Í einu kjördæmi landsins hafa þrír skólar verið í byggingu frá 1969. Síðasta greiðsluár ríkissjóðs vegna þessara skóla átti því að vera árið 1972. Í árslok 1971, er ríkissjóður átti að vera búinn að greiða ¾ af heildarframlagi sínu, hafði hann greitt rúmlega 45%. Vegna þessara vanskila viðreisnarstjórnarinnar hefðu fjárlög ársins 1972 þurft að hækka um 40–50 millj. kr., en ekki reyndist unnt að taka í þau fjárlög allan þann arf. Gert er ráð fyrir því, að íþróttasjóður greiði 40% af stofnkostnaði í íþróttamannvirkjum. Til þessara framkvæmda hafði íþróttasjóður á fjárlögum síðari ára viðreisnarstjórnarinnar 5 millj. kr. á ári. Skuldir hans voru orðnar 74 millj. kr., er viðreisnarstjórnin lét af völdum. Jafngilti sú fjárhæð 15 ára fjárveitingu viðreisnarstjórnarinnar. Á núgildandi fjárlögum er fjárveitingin hækkuð um 160% eða 13 millj. kr. Þá er komið að þætti fyrrv. landb.- og samgmrh., Ingólfs Jónssonar. Meðal margra bréfa, sem hann skrifaði á síðustu 3–4 dögum, sem hann sat í landbrn., eftir afsögn viðreisnarstjórnarinnar, er bréf til Búnaðarbanka Íslands, þar sem bankanum er lofað greiðslu á fjárlögum ársins 1972 vegna bændaskólans á Hvanneyri að fjárhæð 7.5 millj. kr. Á stjórnarárum þessa landbrh. hafði honum tekizt að útvega mest 5 millj. kr. til skólabyggingarinnar á Hvanneyri. Var hann því með bréfinu að ráðstafa skólanum fé fram í tímann, er nam 1½ árs fjárveitingu. Ekki hafði landbrh. samráð við fjmrh. viðreisnarstjórnarinnar um þetta afrek sitt. Hér skal nefnt annað bréf, er fyrrv. landbrh. skrifaði á valdadögum sínum. Það var einnig til Búnaðarbankans. Hét hann þar stofnlánadeild landbúnaðarins öllu því fjármagni, sem deildin þyrfti til útlána á árinu 1971 umfram eigið ráðstöfunarfé. Þessi fjárþörf varð 180 millj. kr. Í framkvæmdaáætlun 1971 voru stofnlánadeildinni ætlaðar 60 millj. kr. eða 1/3 af fjárþörfinni. Ekki urðu efndir Ingólfs Jónssonar frekari en það. Það féll því í hlut núv. ríkisstj. að útvega 120 millj. kr., svo að stofnlánadeildin gæti annað verkefnum sínum á árinu 1971. Af stjórnarandstöðunni er það talið bera vott um eyðslu og lélega fjármálastjórn, að stofnlánadeildin er nú að útvega 200 millj. kr. af framkvæmdaáætlun til þess að sinna verkefnum ársins 1972. Að vísu er það stórt stökk frá 60 millj. hans Ingólfs. En ég vil ætla, að farsælla muni reynast að annast fjárútvegunina, þegar heildarfjáröflun til fjárfestingarsjóða er gerð, með framkvæmdaáætlun, heldur en að slá víxillán, eins og gert hefur verið á undanförnum árum. Sýnist mér þessi mikla fjárþörf stofnlánadeildarinnar bera vott um athafnasemi og framfarahug í íslenzkum landbúnaði, og er það gleðilegt. Enn skal getið um bréf, sem Ingólfur Jónsson skrifaði Búnaðarhankanum, þar sem hann gaf fyrirheit um 5 millj. kr. til veðdeildar bankans á árinu 1971. Fyrirheitinu gleymdi hann hins vegar. Núv. ríkisstj. útvegaði veðdeildinni 20 millj. kr. til útlána á árinu 1971, svo að deildin gat að mestu sinnt verkefnum sínum það ár, þrátt fyrir getuleysi fyrrv. landbrh. Á framkvæmdaáætlun 1972 eru deildinni ætlaðar 35 millj. kr., 3 millj. eru á fjárlögum og einnig hefur lífeyrissjóður bænda lánað veðdeildinni verulegar fjárhæðir. Þegar samgrh., Ingólfur Jónsson, lét af völdum, skorti um 140 millj. á, að tekjur vegáætlunar nægðu fyrir gjöldunum árið 1971. Voru þá skuldir vegna vegaframkvæmda á s. l. 12 árum orðnar um 1200 millj. kr. Í ráðherratíð Ingólfs Jónssonar hafa tekjustofnar Vegasjóðs stöðugt hækkað. Hins vegar féll fjárveiting á fjárlögum að mestu niður í stjórnartíð hans. Nú greiðir ríkissjóður 200 millj. kr. til vegaframkvæmda og tekur að auki að sér að verulegu leyti afborganir og vexti af lánum Vegasjóðs, sem hann áður greiddi. Einnig tekur ríkissjóður stór lán vegna vegaframkvæmda samkv. vegáætlun, sem nú er verið að ganga frá á Alþ. Þeirra þáttaskila, sem núv. ríkisstj. hefur valdið með stórauknum framlögum til vegamála, munu landsmenn njóta og kunna að meta þau. Stjórnarandstæðingar hafa verið allháværir út af framkvæmda- og fjáröflunaráætlun ársins 1972. Þó hefur farið svo sem við fjárlagaafgreiðsluna, að engin ábending hefur komið frá þeim til lækkunar. Samanburður á framkvæmda- og fjáröflunaráætlun milli áranna 1971 og 1972 er óraunhæfur, þar sem opinberar framkvæmdir og fjáröflun til opinberra sjóða árið 1971 fór langt fram úr framkvæmda- og fjáröflunaráætlun þessa árs og halli var á áætluninni um 70 millj. kr. Mér er ljóst, að mikið fjármagn þarf vegna framkvæmda- og fjáröflunaráætlunarinnar 1972, þar sem mikill framkvæmdavilji og bjartsýni ríkir hjá þjóðinni. Virkjanaframkvæmdir verða að halda áfram. Skipasmíðar verður að efla. Lífsnauðsyn er, að frystiiðnaður okkar verði orðinn samkeppnisfær, svo að mörkuðum okkar í Bandaríkjunum verði ekki stefnt í hættu. Þessu verkefni hafði viðreisnarstjórnin ekki sinnt. Í uppbyggingu vinnslustöðva landbúnaðarins er stórt verkefni fram undan. Til allra þessara framkvæmda þarf mikið fjármagn. Ríkisstj. er að vinna að útvegun þess. Lítið samræmi er í málflutningi stjórnarandstæðinga og athöfnum þeirra, þegar litið er til þess, hve hátt sjálfstæðismenn spenna bogann í sveitarfélögum, þar sem þeir fara með völd, svo sem í Reykjavík, Garðahreppi og víðar. Þar ætla þeir að skattleggja þegna sína eins þungt og þeim frekast er unnt á sama tíma og þeir tala um ofsköttun og ofþenslu í þjóðfélaginu. Þetta getur ekki farið saman. Á Alþ. því, sem nú situr, hafa verið gerðar veigamiklar breytingar á lögum um tekju- og eignarskatt og lögum um tekjustofna sveitarfélaga. Þessar breytingar eru þó ekki fólgnar í því að breyta hlutfallinu í tekjuöflun ríkisins milli beinna og óbeinna skatta. Af þeim atriðum, sem mestu máli skipta í þessum skattalagabreytingum, vil ég nefna þessi: Í fyrsta lagi, að afnumdir eru persónuskattar til almannatryggingakerfisins og sjúkrasamlaga. En þessir skattar voru innheimtir án tillits til tekna og hefðu orðið mjög tilfinnanlegir á þessu ári, þar sem þeir hefðu orðið 22 þús. á hjón, um 16 þús. á einhleypan karlmann og um 14 þús. á einhleypa konu. Með þessari breytingu á sér stað meiri skattalegur jöfnuður en áður hefur þekkzt hér á landi. Í öðru lagi eru aðstöðugjöld lækkuð um 1/3, en aðstöðugjöld hafa þótt óréttlát, þar sem lagt er á atvinnureksturinn án tillits til nettótekna og miðast við kostnaðinn. Í þriðja lagi er verkaskipting milli ríkis og sveitarfélaga. Er hún einfaldari en áður, og ríkissjóður látinn fjármagna tryggingakerfið og lögreglukostnaðinn. Í fjórða lagi eru fasteignaskattar gerðir afgerandi tekjustofn, sem þeir hafa ekki verið til þessa. Það hefur lengi verið baráttumál íslenzkra sveitarfélaga, og hefur einn af þm. Sjálfstfl., Ólafur G. Einarsson, verið einn af aðaltalsmönnum þess. Í fimmta lagi er skattakerfið gert einfaldara en áður og þannig stefnt að því að taka upp staðgreiðslukerfi skatta. Verður unnið áfram að endurskoðun skattalaga með það markmið í huga. Þá verður gerð könnun á því, hvort ekki mundi reynast rétt að taka hér upp virðisaukaskatt í stað söluskatts. Leitað verður eftir skattalegu formi til aukins sparnaðar. Stjórnarandstaðan hefur haldið uppi harðri baráttu gegn þessum skattalagabreytingum. Ég vil vekja athygli á því, að hún hefur þó ekki markað neina heildarstefnu nú í umr. um skattamálin frekar en hún gerði á þeim 12 árum, sem hún sat að völdum. Hins vegar lögðu fulltrúar Sjálfstfl. í fjhn. beggja deilda til að lækka tekjur ríkissjóðs af tekjuskattinum á þessu ári um 1600 millj. kr., án þess að geta nokkra till. um að bæta ríkissjóði upp þetta tekjutap. Öðruvísi mér áður brá. Það var hlutverk Alþfl. í afstöðu hans til skattafrumvarpanna að greiða atkv. gegn þeim, þrátt fyrir það, að þar væru ákvæði um afnám persónuskatta, sem fyrst og fremst koma þeim að notum, sem verst eru settir í þjóðfélaginu og minnstar hafa tekjur, svo og unglingum í skólanámi. Svo ill eru örlög Alþfl. nú orðin. Í sambandi við baráttu stjórnarandstöðunnar gegn skattafrv. vil ég vekja athygli á því, að þegar þeir Magnús Jónsson og Gylfi Þ. Gíslason tóku þátt í sjónvarpsþætti fyrir nokkru, töldu þeir margt í þessum breytingum vera að þeirra skapi, þegar þeir ræddu málin í rólegheitum. Því hefur verið haldið fram, að óþarfi hafi verið að fara í þessar skattalagabreytingar nú. Því er til að svara, að skattalög þau, sem viðreisnarstjórnin endaði á að setja í fyrravor, voru óframkvæmanleg að dómi núv. ríkisstj. vegna þeirra forréttinda, sem þeim voru veitt, sem bezt eru settir í þjóðfélaginu. Hagur hinna hlaut hins vegar enga lagfæringu. Eftir að tryggingalöggjöfinni var breytt á þann hátt að tryggja lágmarkslaun handa þeim þegnum þjóðfélagsins, sem verst eru settir, var óhugsandi að fjármagna tryggingakerfið eins og áður hefur verið. Það var ofraun vegna persónuskattanna og þeirra framlaga, sem sveitarfélögin hefðu þá orðið að greiða til almannatrygginga. Herra forseti. Í upphafi ræðu minnar gerði ég grein fyrir skoðun Ólafs Björnssonar prófessors á efnahagsmálum þjóðarinnar í lok valdatímabils viðreisnarstjórnar. Ég hef í ræðu minni hér að framan sýnt fram á það með rökum, að rétt var skýrt frá í þessari ræðu Ólafs Björnssonar. Arfurinn, sem núv. ríkisstj. tók við frá fyrirrennurum sínum í efnahagsmálum, var allt annað en glæsilegur. Það er þó langt frá því, að mér hafi enzt tími til þess að tína þar til allt. T. d. vil ég til viðbótar minna á fjárhag Síldarverksmiðja ríkisins, Rauðku á Siglufirði, Slippstöðvarinnar á Akureyri og Norðurstjörnunnar í Hafnarfirði. Þar er um að ræða stórar fjárhæðir, er varða ríkissjóð. Ríkisstj. hefur gengið markvisst til verka í efnahagsmálum. Veigamesta atriðið, að hennar dómi eins og Ólafs Björnssonar, til þess að forðast efnahagshrun, eins og hann spáði, var að ná samkomulagi við stærstu launþegasamtök landsins. Það tókst án verkfalla. Þar með var tryggður vinnufriður til tveggja ára. Ríkisstj. hefur og hafið framkvæmd á stórfelldri uppbyggingu á öllum sviðum atvinnulífsins og félagslegum umbótum. Allar þessar aðgerðir eru forsenda þess að hægt sé að skapa hér á landi öryggi og festu í efnahagsmálum. En sigur í landhelgismálinu er þó undirstaða alls annars. Ríkisstj. gerir sér einnig ljóst, að festu þarf í peninga- fjárfestingar- og fjáraflamálum. Þess vegna mun hún við gerð næstu fjárlaga tengja saman fjárlög, framkvæmda- og fjáröflunaráætlun. Undirbúningur þess er hafinn. Að lokum þetta: Arfur sá, er ríkisstj. tók við af viðreisnarstjórninni, var slíkur, að aðeins með markvissri stefnu og þrotlausu starfi verður efnahagsmálum þjóðarinnar bjargað frá því hruni, sem Ólafur Björnsson spáði sem afleiðingu viðreisnarstjórnartímabilsins. Ég þakka áheyrnina. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Á þeim fáu mínútum, sem ég hef hér til umráða, mun ég einkum víkja að SF, stöðu þeirra og framtíð, stjórnarstefnunni og þá einkum verðlagsmálum og utanríkismálum. Alþingiskosningarnar á s. l. sumri ollu straumhvörfum í íslenzkum stjórnmálum. Sú stjórn, sem kenndi sig við víðreisn, féll við lítinn orðstír eftir langa valdasetu. Hið staðnaða flokkakerfi riðlaðist og fram á sjónarsviðið kom nýr flokkur, SF. Sigur þeirra í kosningunum var mikill og ótvíræður og hlýtur að eiga sér einhverjar eðlilegar skýringar, sem vert er að gefa gaum að. Að vísu er ljóst, að viðreisnarstjórninni varð ekki vikið frá völdum nema SF hlytu í alþingiskosningunum nokkurt brautargengi með þjóðinni. En ekki verður gert ráð fyrir, að þessi neikvæða ástæða ein hafi eflt SF til sigurs, enda reyndu andstæðingar þeirra að bregða hulu yfir þessa staðreynd eftir megni og villa um fyrir kjósendum. Aðrar ástæður fyrir kosningasigrinum hljóta að koma til og vega þyngra. Vel má vera, að landhelgismálið hafi ráðið nokkru um, þar sem SF höfðu einarðlega stefnu um útfærslu landhelginnar. En á það er að líta, að núv. stjórnarflokkar höfðu allir sömu stefnu í því máli. Þegar öllu er á botninn hvolft, hygg ég, að tvö málefni hafi ráðið úrslitum, annars vegar sá ásetningur að sameina jafnaðarmenn og samvinnumenn í einum flokki og hins vegar að hreinsa til í íslenzkum stjórnmálum, ef svo mætti segja, taka fyrir bitlingapólitík, bægja frá þröngskorðuðum flokkssjónarmiðum, þegar annað horfði til heilla fyrir land og lýð, - í stuttu máli: taka upp ný vinnubrögð. SF voru ung og fersk, tilbreyting frá gömlu flokkunum, sem iðulega geta ekki hreyft legg né lið fyrir annarlegum hagsmunahópum og sjónarmiðum, sem standa samfélagsumbótum fyrir þrifum. Ég hygg, að framkvæmd tveggja ofangreindra atriða ráði úrslitum um það, hvort SF komi til að hafa til langframa þau heillavænlegu áhríf á gang og þróun íslenzkra þjóðmála, sem til var stofnað í upphafi. Sameining jafnaðarmanna er höfuðnauðsyn. Það er með öllu óeðlilegt, að vinstri flokkarnir skuli vera klofnir í andstæðar fylkingar og láta þannig Sjálfstfl. að mestu eftir að ráða ferðinni í íslenzkum stjórnmálum. Markmiðið er því ljóst, - en hvernig á að ná því? Þar er vandinn. En eitt er víst, að við samruna flokka verður að haga málum þannig, að almenningur finni, að hér sé á ferðinni hreyfing, sem hafi þrek og þor til að vera róttækt umbótaafl. Sameiningin verður að fela í sér endurnýjun, en hún má ekki gerast á þá lund, að hún verði einhvers konar trygging deyjandi flokka. Þá er betra, að hver deyi drottni sínum. Og spyrja má: Til hvers voru SF mynduð, ef fyrir þeim lægi að renna saman við annan flokk, gamlan, án þess að endurnýjun ætti sér stað? Það væri vissulega gæfa lands og lýðs, ef nýr öflugur jafnaðarmannaflokkur sæi dagsins ljós, áður en langt um líður. Og nú er komið að hinu atriðinu, nýjum vinnubrögðum. Að mínu viti var það skylda SF eftir sigur vinstri flokkanna í alþingiskosningunum að taka þátt í myndun núv. ríkisstj. Annað hefði verið svik við kjósendur, sem vildu breytingu. En fyrirvaralaus þátttaka SF í ríkisstj., í rauninni áður en þau höfðu slitið barnsskónum, er tvíeggjuð. SF urðu að ganga til samstarfs við gamla flokka, ganga svo að segja inn í kerfið. Í þessu felst nokkur hætta fyrir þau að því leyti, að vera þeirra í ríkisstj. slævi þá kröfu, sem kjósendur SF gera um ný vinnubrögð og endurnýjun. Benda má t. d. á bankakerfið í þessu sambandi. Gömlu flokkarnir hafa lagt það undir sig, hlutað því á milli sín. Þar er engu hægt að hrófla. Þar ríkir í orðsins fyllstu merkingu samábyrgð gömlu flokkanna. Að vísu er talað um það í stjórnarsamningnum að endurskoða bankakerfið, en mér segir svo hugur um, að það sé dauður bókstafur. Og minna má á húsnæðismálastjórn, sem hefur verið mjög á dagskrá að undanförnu. Þar eru settir fulltrúar flokkanna í stjórn til að úthluta lánum handa almenningi, sem er að leitast við að koma sér þaki yfir höfuðið. Spurningin er: Til hvers eiga pólitískir fulltrúar flokkanna að koma þar nálægt? Aðildin að samsteypustjórn leiðir vissulega af sér, að menn verða oft og iðulega að slaka á og sætta sig við málamiðlun. En SF mega aldrei, að mínu viti, missa sjónar á þessu veigamikla atriði. Félagsleg viðhorf eru undirstaðan í stefnu núv. ríkisstj. Birtist þetta víða í verkum hennar. Af þeim toga er sá skilningur, að landinu verði ekki farsællega stjórnað nema í samráði við fjöldahreyfingar launþega í landinu. Verkalýðshreyfingin bjó við þann harða kost á dögum viðreisnar að þurfa æ ofan í æ að heyja langa og stranga verkfallsbaráttu og horfa síðan upp á það, að umsamdar kjarabætur væru jafnóðum af henni teknar með ýmiss konar bolabrögðum, svo sem skerðingu kaupgreiðsluvísitölu eða gengisfellingu. Nú er af sú tíð. Ríkisstj. bar gæfu til að stuðla að því í vetur, að samningar tækjust með atvinnurekendum og verkalýðshreyfingunni um kaup og kjör til tveggja ára. Með því hefur fengizt vinnufriður í landinu. Árferði er gott til sjávar og sveita, atvinnuleysi hverfandi, raunar víða skortur á vinnuafli og markaðshorfur fyrir útflutningsafurðir góðar. Það er því von, að núv. stjórn sé stórhuga og bjartsýn. Hún hefur þegar á þeim 10 mánuðum, sem hún hefur setið að völdum, hrundið í framkvæmd fjölmörgu, er horfir til farsældar fyrir þjóðina. Hæstv. forsrh., Ólafur Jóhannesson, taldi upp þessi atriði fyrir hlustendum s. l. föstudagskvöld, svo að óþarft er að gera hér úttekt á störfum stjórnarinnar og þylja upp verk hennar lið fyrir lið. Segja má, að á flestum sviðum þjóðfélagsins hafi átt sér stað umbætur eða séu í vændum, og ég vil taka undir þau orð hæstv. forsrh., að auðnist ríkisstj. að leysa á giftusamlegan hátt landhelgisdeiluna, mundi það eitt endast henni til lofsverðra eftirmæla, ekki sízt þegar haft er í huga stefnuleysi og dáðleysi fyrrv. stjórnarflokka í þessu lífsspursmáli íslenzku þjóðarinnar. Á undanförnum mánuðum hafa dunið yfir þjóðina verðhækkanir á vörum og þjónustu, svo að þær spurningar hafa vaknað meðal almennings, hvort núv. ríkisstj. hafi með öllu misst tök á verðlagi og hvort sama víxlhækkun verðlags og kaupgjalds eigi sér stað eins og á tímum viðreisnarstjórnarinnar. Að auki fara nú stjórnarandstöðublöðin hamförum gegn ríkisstj., reyna að villa um fyrir almenningi og skella allri skuldinni á hana varðandi verðhækkanirnar, og sami málflutningur er viðhafður hjá ræðumönnum stjórnarandstöðunnar í þessum umr. Ég vil taka mönnum vara við að trúa þessum áróðri, því að þessar verðhækkanir eru að langmestu leyti arfur frá fyrri stjórn eða frá verðstöðvunarskeiðinu. Þetta er hrollvekjan alræmda í allri sinni dýrð. Ríkisstj. hefur ekki að öllum jafnaði veitt jafnmiklar verðhækkanir og farið hefur verið fram á. Gott dæmi um þetta eru einmitt þær hækkanir, sem Reykjavíkurborg sótti um að fá. Hún sóttist eftir 13.1% hækkun á hitaveitugjöldum í borginni, en fékk 5%. Hún vildi 16.6% hækkun fyrir Rafmagnsveitu Reykjavíkur, en fékk 10%, vildi fá 21% á strætisvagnafargjöldum í borginni, en fékk 12%. Þetta segir sína sögu. Borgarstjórnarmeirihlutinn í Reykjavík, sem er skipaður Sjálfstfl.-mönnum, heimtar meiri hækkanir, en síðan deilir Sjálfstfl. á ríkisstj. fyrir of miklar hækkanir. Almenningur á og verður að gera sér fulla grein fyrir þessum óheilindum í málflutningi stjórnarandstöðunnar. En hér á við orðasambandið „bylur hæst í tómri tunnu“. Fólki hefur naumast liðið úr minni, að megineinkenni efnahagsmála og þá verðlagsmála á viðreisnartímanum var óðaverðbólga og gengisfellingar. Hins vegar þýðir ekki fyrir núv. stjórn að skjóta sér hjá þeim vanda með tilvísun í axarsköft fyrri stjórnar að taka efnahagsmálin og í þessu sambandi verðlagsmálin föstum tökum. Hin mikla hækkun fjárlaga fyrir þetta ár og framkvæmdaáætlanir ríkisins ber með sér, að fjárfestingar hins opinbera aukast stórum á næstunni. Sú spurning vaknar, hvort hér sé ekki farið of geyst í sakirnar og hvort þessi mikla fjárfesting verði ekki til að kynda um of undir verðbólgunni, ekki sízt á tímum, þegar skortur er víða á vinnuafli. Það verður að hefja ósleitilega baráttu gegn verðbólgunni. Hún er sú meinvættur, sem grefur undan atvinnuvegunum, skerðir hlut launþega, skapar misrétti í þjóðfélaginu, gerir sparnað lítils virði og ráðdeildarsemi, elur á gróðabralli og hvers kyns fjármálaspillingu. Ríkisstj. má einskis láta ófreistað til þess að hamla gegn verðbólgunni, jafnvel þótt það kosti óvinsælar aðgerðir. Það er enginn vafi á því, að þjóðin vill færa nokkrar fórnir til að spornað sé gegn verðbólgunni. Fari verðþenslan úr hófi fram, verður að draga úr fjárfestingunni og minnka innanlandsneyzluna, samtímis því sem leggja verður ofurkapp á að auka framleiðslu útflutningsatvinnuveganna, ella grefur verðbólgan smám saman undan atvinnugreinunum og leiðir að lokum til gengisfellingar og þá höfum við viðreisnina afturgengna. Hættulegasti andstæðingur stjórnarinnar er tvímælalaust verðbólgan, og takist stjórninni ekki að halda henni sæmilega í skefjum, leggur hún ríkisstj. seint og um síðir að velli. Ég fer ekkert leynt með það, að mig uggir, að ríkisstj. hafi ekki enn mótað sér nægilega samræmda og skipulega fjárfestingarpólitík. En það stendur án efa til bóta. Íslenzka þjóðin heyr látlausa baráttu fyrir tilveru sinni og frelsi. Útfærsla landhelginnar og landgræðslan eru vissulega mikilsverðir þættir í sjálfstæðisbaráttunni. En það má aldrei gleyma því, að Ísland er hersetið land. Í stjórnarsamningnum er boðuð sjálfstæðari og einbeittari utanríkisstefna en á dögum viðreisnarinnar, en hana einkenndi ætíð fádæma undanlátssemi og aftaníossaháttur í utanríkismálum. Hin nýja stjórn hefur þegar sýnt, að hún lætur ekki sitja við orðin tóm. Hún studdi aðild Kína að Sameinuðu þjóðunum, viðurkenndi fljótt Bangla Desh og tók þátt í því á vettvangi Sameinuðu þjóðanna að fordæma nýlendukúgun Portúgala í Afríku. Í samræmi við þessa nýju stefnu í utanríkismálum hefur stjórnin sett sér það mark, að varnarsamningurinn við Bandaríkin verði tekinn til endurskoðunar eða uppsagnar í því skyni, að varnarliðið hverfi frá Íslandi í áföngum, og skuli að því stefnt, að brottför liðsins eigi sér stað á kjörtímabilinu. Þegar þetta stefnuskráratriði varð heyrum kunnugt, ráku stjórnarandstæðingar upp reiðiöskur mikið og létu eins og þetta væru þjóðarsvik, og röksemdir kalda stríðsins létu ekki á sér standa. Rússneski flotinn væri við landsteinana, rússneskir soldátar reiðubúnir að stíga á land um leið og Bandaríkjamenn færu á brott, kommúnistar væru að búa sig undir að taka völdin í sínar hendur o. s. frv. Fyrir þá, sem þekkja til sögu hersetumálsins, eru þetta ómerkileg rök í meira lagi, - eða muna menn ekki eftir, að áköfustu hersetublöðin beittu því óþverralega áróðursbragði á árunum kringum 1950 að kalla marga ágætustu menn þjóðarinnar kommúnista, laumukomma, hálfkomma eða nytsama sakleysingja, af því að þeir létu ekki sannfærast um það, að herseta væri nauðsynleg í þessu landi? Og nú á aftur að leika sama leikinn, ala á ótta og skelfingu með þjóðinni. Öllum má vera ljóst, að stórveldin tvö, Sovétríkin og Bandaríkin, hafa skipt heiminum að mestu á milli sín og vilja viðhalda hernaðarbandalögum til að tryggja völd sín. Bæði reka þau útþenslustefnu. Allir muna eftir hinni blóðugu innrás Sovétmanna í Ungverjaland og Tékkóslóvakíu, og hinir hörmulegu atburðir í Víetnam ættu að færa mönnum heim sanninn um, að Bandaríkjamenn eru litlu betri. Stórveldin, hvort sem þau búa við kapítalisma eða kommúnisma, beita smáríkin yfirgangi, ofríki eða valdníðslu, ef þeim býður svo við að horfa. Eða eru menn svo skyni skroppnir, að þeir vilji gera mun á því, hvort hægri menn eða vinstri gripi til valdbeitingar? Ísland hefur verið hersetið nær látlaust í heilan mannsaldur, og yngsta kynslóðin man ekki annað og hefur ekki kynnzt öðru. Hið óeðlilega ástand, að hafa her í landi, er orðið eðlilegt ástand, og því lengur sem herinn situr, þeim mun erfiðara reynist að koma honum á brott. Vaninn slævir heilbrigðan þjóðarmetnað. Íslendingar hljóta að gera það upp við sig, hvort þeir vilji hafa hér her í landi um aldur og ævi, og hann verður hér um aldur og ævi, ef það á að bíða eftir því, að kommúnisminn liði undir lok í heiminum. Að endingu vil ég segja þetta: Þegar landhelgismálið verður leyst, kemur væntanlega röðin að hernum, og þá hefst mikil barátta við öflugan fjandaflokk hersetumanna, sem ráða yfir miklu fjármagni, útbreiddum áróðursgögnum og eiga volduga málsvara, eins og t. d. borgarstjórann í Reykjavík, sem talaði hér áðan. Þá ríður á, að allir þeir, sem vilja herinn brott, snúi bökum saman, hvar í flokki sem þeir standa. Brottför hersins er ekki val á milli kommúnisma eða kapítalisma, heldur aðeins spurningin um það, hvort íslenzk sjónarmið eigi að ráða, hvort Íslendingar hafi metnað til þess og vilja að lifa einir og frjálsir í sínu landi. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Sjálfsagt er það flestu fólki enn í fersku minni, hversu núv. stjórnarflokkar lögðu mikið kapp á að koma viðreisnarstjórninni frá völdum. Má raunar enn í þessum umræðum heyra skammir þeirra og svívirðingar um þá aumu stjórn, sem öllu illu til leiðar kom. Við höfum nú í þessum umræðum heyrt, hvernig mannvonzka hennar og þjónkun við atvinnurekendur og auðvald kom í veg fyrir bætt kjör launþega, og við heyrðum á föstudagskvöldið af vörum Magnúsar Kjartanssonar, hvernig viðreisnarstjórnin rak óþjóðholla landráðastefnu og braut niður þjóðernismetnað og sjálfstæðisvilja þjóðarinnar, svo að notuð séu hans eigin orð. Þessari voðalegu stjórn var að lokum komið frá, og nú er öldin önnur. Nú ríkir bjartsýni, þjóðarmetnaður og nú er gaman að vera Íslendingur, segir forsrh. Einhver kynni að segja, að það hafi verið kominn tími til, að blessaður maðurinn uppgötvaði þá lífshamingju, en aumt er hlutskipti þess stjórnmálamanns, sem finnst þá fyrst gaman að lifa, þegar hann sjálfur kemst til valda. En kannske er það svo, að þeim mönnum, sem hafa tamið sér það pólitíska siðgæði að saka stjórnmálaandstæðinga sína um landráð og óþjóðhollustu, þeim mönnum finnist ekkert gaman við það að vera Íslendingar, nema þeir fái sjálfir að ráða því í einu og öllu, hvað gerist á þessu landi. Ragnar Arnalds sagði hér fyrr í kvöld, að stjórnarandstaðan hefði enn ekki áttað sig á, hvar grípa skyldi niður í stjórnarandstöðu sinni hér á þingi. Það vildi ég segja þessum önnum kafna þm., þá loks hann gefur sér tíma til að mæta hér í þingsölum, að stjórnarandstaðan er þá aðeins í erfiðleikum með að grípa niður og taka á málum, vegna þess að af svo ótal, ótal mörgu er að taka. Hitt er rétt, að við setjum fram margvíslega gagnrýni og munum halda áfram að gagnrýna, hversu mikið sem undan henni er kvartað. Við bendum á það, sem miður fer, og látum síðan kjósendur um að leggja dóm á, hvort vegi þyngra kostir eða gallar þeirrar stjórnarstefnu, sem ferðinni ræður. Þannig höfum við vakið athygli á, nú þegar verðhækkanir dynja yfir þjóðina, að það er ekki mannvonzka íhaldsstjórnarinnar, sem veldur því, heldur hin gamalkunnu og óhjákvæmilegu víxláhrif kaupgjalds og verðlags. Þannig höfum við bent á, að stjórn hinna vinnandi stétta sýnir hinum vinnandi stéttum ekki meiri tillitssemi en svo, að hún hefur hnikað til bæði skatt- og framfærsluvísitölu launþegum í óhag og lítilsvirt ein stærstu launþegasamtökin, bandalag opinberra starfsmanna, með því hreinlega að neita að taka upp viðræður um launakjör þeirra. Þannig höfum við bent á, að ef ástandið við valdatöku þessarar stjórnar var svo slæmt sem þeir vilja vera láta, var þá 50% hækkun fjárlaga til þess fallin að draga úr verðbólgu? Ég tek sannarlega undir með síðasta ræðumanni, Bjarna Guðnasyni, að slík vinnubrögð munu að síðustu verða þessari ríkisstj. að falli. Og svo mætti áfram telja. Við höfum bent á galla skattalagabreytinga, minnkandi áhrif sveitarfélaga, óráðsíu í fjármálum, aðgerðarleysi í menntamálum, stefnuleysi í öryggismálum o. s. frv., o. s. frv. Viðbrögð stjórnarsinna við þessari gagnrýni eru aftur á móti afar athyglisverð og um leið barnalega einföld. Allt, sem gert hefur verið, er til hins betra, en það, sem miður fer í þjóðfélaginu, er afleiðing og arfur frá víðreisninni. Ég nefni dæmi: Fyrir kosningar töldu þeir lífshagsmunamál að komast til valda til að forðast efnahagslega hrollvekju, sem nokkuð hefur borizt í tal hér í kvöld, en nú, níu mánuðum eftir valdatöku þeirra, segja þeir hrollvekjuna enn á góðu lífi. Til hvers að kjósa nýja stjórn, ef vandamálin dafna engu að síður? Og annað dæmi: Eftir að ríkisstj. beitir sér fyrir breytingum á skattalögunum, sem heimila og raunar lögbinda hækkaða fasteignaskatta fyrir sveitarfélög vegna tilfærslu opinberra gjalda frá sveitarstjórnum í ríkiskassann, þá er hafinn áróður fyrir því, að hækkun fasteignaskatta sé sök borgarstjórnarmeirihlutans í Reykjavík. Þriðja dæmi: Eftir að allir réttsýnir menn á Íslandi hafa löngu viðurkennt, að erfiðleikatímabilið 1967–68 stafaði af utanaðkomandi og óviðráðanlegum áhrifum, þá grípur Magnús Kjartansson til þess ráðs. að gera samanburð á þeim erfiðleikum og ástandinu í dag í þeim villandi tilgangi að draga fram ágæti þessarar ríkisstj. Þannig er þeirra málflutningur, og það er engin furða, þótt þeim mönnum þyki gaman að lifa, sem búa í svo einföldum hugarheimi svarts og hvíts. Og á hvaða plani eru þessar umr., þegar forustumenn þjóðarinnar leyfa sér málflutning slagorða og útúrsnúninga í stað raka og skynsemi? Ég held, að enginn stjórnarandstæðingur haldi því fram, að ekkert hafi verið framkvæmt af þessari ríkisstj., enda væri það gæfusnauð ríkisstj., sem engu gæti í verk komið. Sjálfstfl. gagnrýnir ekki þá sjálfsögðu skyldu ríkisstj. að gera till. um áframhaldandi uppbyggingu atvinnulífs og félagslegrar þjónustu, eins og allar ríkisstj. hafa reyndar gert fyrr og síðar. Gagnrýni okkar sjálfstæðismanna beinist heldur ekki að því, að ríkisstj. geri ekki tilraun til að standa við málefnasamning sinn. Sjálfstæðismenn gagnrýna hins vegar þá grundvallarstefnu, sem þessi málefnasamningur markar. Þeir benda á, að flestar ákvarðanir þessarar ríkisstj. að grundvallarstefnu til þurfa ekki að koma á óvart, ef vinstri stjórn er tekin alvarlega og hún vill standa undir því nafni. Þannig eru auknir skattar, þ. á m. á hin svonefndu breiðu bök, eðlileg viðleitni þeirrar stjórnar, sem vill draga sem mest fé í ríkiskassann og vill auka völd og umsvif ríkisins. Það þarf engum að koma á óvart, þótt þessi ríkisstj. dragi úr möguleikum atvinnurekstrarins til fjármagnsöflunar og sjóðsmyndunar. Frjáls atvinnurekstur er arðrán í augum sósíalista og skiptir þá engu máli, þó breiðu bökin séu meira en 80% skattgreiðenda, né heldur að frjáls atvinnurekstur sé undirstaða alls atvinnulífs á Íslandi. Það þarf engum að koma á óvart, þótt settur sé á fót skipulagður áætlunarbúskapur, framkvæmdastofnun, sem hrifsa skal til sín alla forustu og frumkvæði í atvinnulífinu. Og það þarf engum að koma á óvart, þótt þess verði vart, að opinberir fjölmiðlar séu misnotaðir með hlutdrægum hætti, þegar það er yfirlýst stefna þessara afla, að það eigi að velta fólkinu pólitískt uppeldi. Þróun mála og gerðir ríkisstj. eru sannarlega mjög í anda sósíalískrar stefnu, og fólk verður einfaldlega að átta sig á, að það er m. a. þetta, sem að framan er talið, sem í henni felst. Við sjálfstæðismenn vekjum aðeins athygli á, að þeir, sem eru vinstri köllun sinni trúir, vinna markvisst að því, að þessi ríkisstj. gangi mun lengra í átt til ríkisafskipta sósíalismans. Það eru nefnilega fleiri en Ólafur Jóhannesson, sem hafa þá aðeins gaman af því að vera Íslendingar að þeir fái að ráða sjálfir. Herra forseti. Það, sem ég vildi að lokum gera að sérstöku umtalsefni, er sú heildarmynd, sem fæst af stefnu ríkisstj. með tilliti til ungs fólks og viðhorfa þess. Sú spurning hlýtur eðlilega að vakna, hvort þessi meginstefna, vinstri stefna, stefna ríkisforsjár og miðstjórnarvalds sé í samræmi við þau viðhorf, sem gætt hefur meðal ungs fólks á seinni tímum. Um þau lífsviðhorf og hið nýja gildismat ungrar kynslóðar þarf ekki að fjölyrða, en almennt er viðurkennt, að ungt fólk hafi sett sig upp á móti eða a. m. k. í varnarstellingar gagnvart vélmenningu nútímans, skrifstofubákni og valdakerfi og því standi stuggur af ópersónulegri ofstjórn ofan frá og ofurvaldi iðnvæðingar og fjármagns. Unga fólkið leitar að hlutverki manneskjunnar í tilverunni og þegar öllu er á botninn hvolft, þá höfðar hið nýja gildismat til einstaklingshyggju, frjálsræðis og valddreifingar. Vegna ummæla Benedikts Gröndal hér fyrr í kvöld, um stuðning Sjálfstfl. við stofnun Seðlabanka Íslands, vil ég taka fram, að Sjálfstfl. hefur aldrei verið og er ekki á móti opinberum hagstjórnartækjum, sem veita upplýsingar og leiðbeiningar, svo framarlega sem slíkar stofnanir taka ekki í sínar eigin hendur allt frumkvæði og framkvæmdir, eins og núv. ríkisstj. stefnir að með sínum till. Ef Alþfl. vill styðja ríkisstj. í þeirri viðleitni að efla valdakerfið og opinbera íhlutun á kostnað einstaklinga, félaga og sveitarstjórna í þessu landi, þá hann um það, það vekur aðeins enn betur athygli á sérstöðu Sjálfstfl. í íslenzkum stjórnmálum. Og sú staðreynd verður þá enn ljósari en fyrr, að ef einhverjir flokkar munu beita sér gegn þeirri þróun, að áhrifum, ábyrgð og framkvæmdum sé dreift í þessu landi, þá munu það sannarlega vera þeir flokkar, sem nú stjórna undir handleiðslu sósíalískra viðhorfa. Ef einhverjir flokkar vilja einstaklingana enn háðari ríkisvaldinu, þá eru það þeir flokkar, sem auka skattbyrðar og draga úr efnahagslegu sjálfstæði borgaranna, og ef það eru einhverjir flokkar, sem hafna samstarfi og samvinnu, þá eru það þeir flokkar, sem boða stéttastríð og byggja málflutning sinn á þeim kenningum, að ein stétt sé verri en önnur. Sjálfstfl. er í andstöðu við þessa ríkisstj. vegna þess, að þessi ríkisstj. er í andstöðu við stefnu Sjálfstfl., einstaklingshyggju, frjálsræði og valddreifingu. Í rauninni er einstaklingshyggjustefnan stærsta viðfangsefni hverrar lýðræðisþjóðar á okkar tímum og aðeins tímaspursmál. hvenær íslenzka þjóðin uppgötvar sinn vitjunartíma í þeim efnum. Þróunin á vissulega að verða í þá átt, að hlutur einstaklinganna í þjóðfélagi nútímans verði aukinn, þannig að það hvetji til ábyrgðar, áhrifa og þátttöku. Þess vegna segi ég, að vinstri stefna, sem boðar miðstjórnarvald, alræði embætta og almætti áætlunarbúskapar, sú stefna er ekki aðeins í andstöðu við brýnustu verkefni lýðræðisins, hún brýtur gegn þeirri hreyfingu, sem raunverulega á sér stað meðal ungs fólks á Vesturlöndum. Hún er dæmd til að mistakast. Ég þakka þeim, sem hlýddu. - Góða nótt.



Herra forseti. Gott kvöld, góðir hlustendur. Eitt göfugasta einkenni lýðræðis er, að menn viðurkenni rétt til frjálsra skoðanaskipta án ofbeldis. Pólitískur andstæðingur getur haft góðan tilgang, þótt við teljum, að framkvæmd á skoðun hans leiði til ófarnaðar. Þetta þarf að hafa hugfast, þegar umr. sem þessar fara fram. Ég mun í mínum fáu orðum nefna nokkur höfuðeinkenni þessa þinghalds, eins og það hefur komið mér fyrir sjónir. Hæstv. ráðherrar höfðu það mjög á orði s. l. föstudag, að stjórnarandstöðunni hefði gengið báglega að átta sig á vistaskiptum sínum. Þeir eru með öðrum orðum undrandi á því, að unnt skuli vera að halda uppi stjórnarandstöðu án þeirra aðferða, sem þeir sjálfir eða flokkar þeirra beittu í þeirra aðstöðu, og eru að vonum gneypir yfir. Svo er að sjá, að öðrum hafi illa gengið að átta sig á vistaskiptum. Tími yfirboða og ógrundaðra útgjaldatillagna frá stjórnarandstöðu var liðinn, er núv. stjórn tók við völdum. En stjórnað var samt eftir hinu fræga mottói hæstv. fjmrh., Halldórs E. Sigurðssonar, sem hann setti fram við fjárlagaafgreiðslu nú í vetur. „Fyrst er að ákveða útgjöldin, svo finnum við tekjuöflunarleiðir á eftir.“ Hrædd er ég um, að þetta þætti ekki gott í húshaldi, hvað þá í stærri búskap. Þótt mikið hafi legið á að leiða þjóðina inn í vinstri sæluna, hefði verið betra, ef hæstv. ríkisstj. hefði gefið sér tíma til að finna grundvöll til að standa á og átta sig á því, hvernig standa átti undir útgjöldum. En hin veizluglaða vinstri stjórn sá enga ástæðu til þess. Málefnasamningurinn frægi, Ólafskver, var nógu traustur grundvöllur fyrir hana. Ákvarðanir fyrst, athuganir svo, gæti staðið sem mottó fyrir því kveri. Hlutverkum stjórnar og stjórnarandstöðu hefur í ár verið snúið við frá því, sem áður var. Það hefur nú æ ofan í æ fallið í hlut stjórnarandstöðu að spyrna gegn eyðslu og óráðsíu. Annað áberandi einkenni á þessu þinghaldi varðar sjálfan málatilbúnað ríkisstj. Nokkur stórmál, sem lögð voru fyrir þingið og átti að afgreiða með hraði, voru sjaldgæflega illa undirbúin. Var það að vonum, þar sem flokksleg þægð var tekin fram yfir faglega þekkingu við undirbúning mála oft og tíðum eða þá að málin voru tekin hálfunnin úr höndum undirbúningsnefnda. Stjórninni var raunar vorkunn, enda þáði hún oft fegins hendi aðstoð stjórnarandstöðu við að koma málum í skaplegra horf. Til að undirbúa málefnahlið stjfrv. gat varla gefizt góður tími frá annríki við að bræða saman hin ólíku pólitísku sjónarmið stjórnarflokkanna. Hæstv. ráðherrum, og þá ekki sízt hæstv. utanrrh., hefur orðið skrafdrjúgt um það í þinginu í vetur, að sambræðslan hafi gengið vel og samkomulag í ríkisstj. sé hið bezta. Vel má á það minna í þessu sambandi, að lítill vandi er að halda heimilisfriðinn, ef jafnan er látið undan þeim, sem lengst vill ganga, og það er margur í þessu landi uggandi vegna þess, hver öfl virðast hafa raunverulegt húsbóndavald í þessari ríkisstj. Tilhneiging til vaxandi ríkisafskipta gengur eins og rauður þráður gegnum mörg mál ríkisstj. Það á sér eðlilega skýringu í samsetningu hennar. Í fyrsta sinn í 15 ár hafa kommúnistar verið leiddir í valdastóla á Íslandi. Lausnarorð þeirra í flestum mannlegum vanda felst í sem mestri forsjá ríkisins og valdhafa þess. En valdhafar eru ekki fullkomnari en annað fólk. Sjálfstfl. telur, að einstaklingnum sjálfum sé bezt trúandi til að ráða málum sínum, og annað samrýmist ekki íslenzkri þjóðarskapgerð. Útlenzkar, ofstækiskenndar efnahagsmálakenningar, kenndar við Marx eða jafnvel Maó, eru upprunnar við okkur alls óskyldar aðstæður í fjarlægu landi fyrir og eftir aldamótin og eiga ekkert erindi við okkar litlu íslenzku þjóð í dag. Hér á landi hafa menn rétt til hvers konar gagnrýni og mótmæla, séu þau uppi höfð án siðleysis og ofbeldis. En það skilyrði er því miður stundum ekki virt sem skyldi af þeim, sem standa fyrir aðgerðum í útlendum stil hérlendis, eins og t. d. nú nýlega á lóð Háskólans. Þennan rétt okkar til gagnrýni og tjáningar skulum við varðveita, þennan rétt hafa menn ekki í ríkjum kommúnismans, þaðan berast okkur enn fregnir af handtökum manna, vegna þess að þeir létu í ljós skoðanir sínar. Við höfum skipað okkur í raðir með lýðræðisþjóðum, sem vilja vernda tjáningarfrelsið. Ég leyfi mér að beina því sérstaklega til ungs fólks, að fyllilega er það tímabært, að hinn þögli meiri hluti slái upp skjaldborg um það, sem alíslenzkt er, lög okkar og íslenzkan rétt, gegn ofbeldi og verndi Ísland gegn útlendum alþjóðlegum kenningakerfum, sem sagan sýnir okkur að leiða til kúgunar. Góðir hlustendur. Í mörgum málum þings er sem betur fer unnið í bróðerni að málefnalegri lausn án grundvallarágreinings. Þess má geta, sem vel er gert, þó að hér sé lítið tóm til að víkja að einstökum málum. Stjfrv. um stofnun og slit hjúskapar er á lokastigi þessa dagana. Það hlaut vandaðan sérfræðilegan undirbúning í tíð fyrrv. stjórnar, var lagt fram í dómsmálaráðherratíð Auðar Auðuns og svo aftur nú. Margar konur hafa látið sig afdrif þessa máls varða. Það felur í sér ýmis merk og mannúðleg nýmæli, - í stuttu máli: virðingu fyrir samheldni fjölskyldunnar sem grundvallarstofnunar í þjóðfélaginu. Ekki hafa þó öll mál, sem mjög snerta fjölskyldu og heimili, hlotið jafngóðan framgang á þingi, t. d. var felld till. sjálfstæðismanna um að 50% af vinnutekjum giftrar konu mætti vera undanþægt frá útsvari, og í Nd. var nýlega felld till. sjálfstæðismanna um að sá, sem missir maka sinn, verði undanþeginn erfðafjárskatti af arfi eftir hann, af eign, sem hann sjálfur hefur tekið þátt í að skapa. Þeir, sem skulda eitthvað í íbúðinni sinni, fá nú ekki lengur vextina frádregna við skattaálagningu. Þessi fáu dæmi eru tekin af handahófi. Ég vil leyfa mér að ljúka máli mínu með því að segja, að við lausn mála vill Sjálfstfl. leggja höfuðáherzlu á vernd og styrk einstaklings, fjölskyldu og heimilis. Ég þakka áheyrnina. - Góða nótt.



Herra forseti. Gott kvöld, góðir áheyrendur. Fyrir um það bil einu ári var kosningabaráttan hafin af fullum krafti. Í þeim áróðri, sem þá var beitt gegn þáv. stjórnarflokkum, var mjög hamrað á stjórnleysi í atvinnumálum og minnt á mikið atvinnuleysi, sem var á árunum 1968 og 1969 vegna einstæðra efnahagsörðugleika,sem stöfuðu af verðfalli afurða okkar. Var því haldið fast fram, að við stj'orn væru þreyttir menn og úrræðalausir. Eina lausnin væri að fá í ráðherrastólana nýja menn með nýjar hugmyndir, og þá væri þjóðinni borgið. Þessi áróður bar árangur. Ríkisstj. Sjálfstfl. og Alþfl. missti meiri hluta sinn, og núv. stjórnarflokkar fengu starfhæfan meiri hluta undir forustu Framsfl., sem þó tapaði í kosningunum. Var nú mynduð þriggja flokka stjórn. Hæstv. ríkisstj. tók til starfa fyrir réttum 10 mánuðum. Sem starfsgrundvöll hafði hún mjög umfangsmikinn starfssamning. Í þessum samningi má raunar finna með góðri túlkun ákvæði, sem snerta flest milli himins og jarðar. Og til þess að skilja þetta nú allt saman, sem þar er að finna, hefur hæstv. forsrh. bent þingheimi og öðrum á að lesa kverið sitt kvölds og morgna, - þá mun skilningurinn koma með tímanum, eins og hann orðaði það sjálfur. Eftir nærri mánaðar samningsþóf við stjórnarmyndun, birtist ráðherralistinn. Þá kom í ljós, að kommúnistum voru fengin meiri völd hér á Íslandi en nokkru sinni fyrr í sögu landsins, og vonandi kemur slíkt aldrei fyrir aftur. Þetta segi ég vegna þeirrar reynslu, sem þjóðin hefur af valdaaðstöðu þeirra undanfarna 10 mánuði, og mun ég koma nánar að því síðar. Auðheyrt var, að hæstv. forsrh. var ánægður í föstudagsumræðunum. Hann undirstrikaði það, að nú væri gaman að vera Íslendingur. Þetta eru merkileg orð. Er hér verið að gefa í skyn, að Íslendingar hafi ekki áður unað vel við sitt hér á landi? Telur hæstv. forsrh., að með meiri valdaaðstöðu en nokkru sinni fyrr í íslenzku þjóðfélagi til handa kommúnistum sé meiri gleði og ánægja meðal almennings í landinu? Ég vil eindregið vara við slíkri afstöðu. Hér líður fólki vel vegna fyrri velgengnisára, en ekki af afrekum núv. ríkisstj. Það er bezt, að hver dæmi fyrir sig, en það mun vera staðreynd, að margir bera ugg í brjósti yfir þróun mála, sem núv. ríkisstj. ber ein ábyrgð á. Þar gætir áhrifa, sem enginn þjóðhollur Íslendingur telur vænlegt að innleiða hér, en það er óvirðing fyrir röð og reglu í samskiptum manna, að fámennir uppivöðsluhópar leiki hér lausum hala. Það er bein ögrun við lýðræðishugsjónina og okkar þjóðskipulag. Engum á að vera þetta betur ljóst en hæstv. forsrh., fyrrv. prófessor í lögum við Háskóla Íslands. Virðing fyrir lögum og rétti er og á að vera hornsteinn í íslenzku þjóðfélagi. Það hefur ekki farið leynt hjá okkur, sem fylgjumst með vinnubrögðum kommúnista í Alþb., að þeir færa sig nú rækilega upp á skaftið og munu halda því áfram, meðan þess er nokkur kostur. Andvaraleysi gagnvart þessari þróun er ekki verjandi. Nú vill svo til, að hæstv. forsrh. er einnig dómsmrh., og ber honum sem slíkum að tryggja lög og rétt í þjóðfélaginu. Við vonum allir, innan þings sem utan, sem viljum búa við lýðræðisskipulag, þar sem virðing er fyrir frelsi og rétti einstaklingsins, að nokkrir einstaklingar vaði ekki hér uppi og taki fram fyrir hendur ráðh. Forsrh. gat þess, að mörgum þætti nóg um starfsemi ríkisstj. Manni verður nú á að brosa við þessi orð. Eitt fyrsta verk ríkisstj. var að losa um mikla peninga, sem hún tók við í sjóðum af fyrri stjórn, og deila þeim út strax. Í öðru lagi hefur yfirdráttur á reikningi við Seðlabankann vaxið mjög hröðum skrefum og er nú miklu, miklu hærri en nokkru sinni áður í sögunni eða yfir 1800 millj. Þessi yfirdráttur var 408 millj. 1. maí 1971, en 1. maí s. l. var hann 1835 millj., - hvílíkur mismunur. Kannske gleðjast sumir yfir þessu, en þó held ég, að það sé rétt, að einhver hafi áhyggjur af þessari fjármálastefnu, einkum þegar haft er í huga, hversu geysileg þenslan á öllum sviðum athafnalífsins og verðlagsþróunin hefur verið undanfarna mánuði og mun verða áfram að öllu óbreyttu. Þessi uggur í mönnum er t. d. meðal manna í atvinnurekstri frystihúsanna hjá Sambandi ísl. samvinnufélaga. Áheyrendur geta sjálfir lesið fréttir af aðalfundi þeirra. Ég held, að þessir menn séu vel dómbærir á stöðu frystihúsanna í dag. Þeir eru forsvarsmenn samvinnufyrirtækja og hljóta að meta stöðuna með það í huga, en ekki út frá þröngum einkahagsmunasjónarmiðum. Mig minnir nú einnig, að marga tugi millj. sé búið að nota til styrktar atvinnulífinu í kjördæmi hæstv. forsrh. vegna erfiðleika þar. Enginn sér eftir þessu fjármagni, en það er hollt að líta á hlutina eins og þeir eru og vera ekki með neina sveitarómantík í því sambandi. Við lifum ekki til lengdar á slíku. Eitt af grundvallaratriðunum í stjórnarsáttmálanum var að koma á fót Framkvæmdastofnun ríkisins. Þetta hefur verið gert. Að meginefni studdum við þetta frv. í Alþfl., en vorum hins vegar gersamlega á móti því, að þrír sérstakir pólitískir umboðsmenn væru sem forstjórar fyrir stofnuninni. Þetta var þá gert að svo sterku trúaratriði, að ekki mátti heyra annað nefnt. Mikið var gert úr skipulagsleysi undanfarinna ára í sambandi við fjárfestingu og uppbyggingu atvinnulífsins. Hér átti flest að reka á reiðanum, fyrir veðri og vindi, - en hvað skeður nú? Sú meginbreyting, að þrír menn eru settir inn sem sérstakir fulltrúar ríkisstj., en annað starfslið er áfram, og auðvitað er byggt á þeirri reynslu og hæfni, sem þetta fólk hafði, þegar það vann við hliðstæð verkefni hjá Efnahagsstofnuninni. Mikið undirbúningsstarf var við áætlunargerð, og byggir ríkisstj. á þeirri reynslu, sem hafði fengizt í þessum efnum. Það er því vísvitandi blekking og aðeins lúaleg tilraun til að gera lítið úr verkum þeirra manna, sem unnu við þessi störf áður, en þá undir annarri stjórn, og gefur það í skyn, að ekkert hafi verið gert á þessu sviði. Hér má bæta því við í sambandi við hin margumræddu togarakaup, að við umr. í Ed. Alþ. gat hæstv. sjútvrh. þess, að stjórn á þeim kaupum væri í sínum höndum og ekki viðkomandi „stofnuninni“, eins og menn almennt kalla Framkvæmdastofnunina í dag. Þetta kunni 1. þm. Vestf., Steingrímur Hermannsson, illa við og taldi hér geta verið við verðugt verkefni að glíma. Það er ekki nóg að hafa stofnunina, ef mikil togstreita er um verkefnin, sem hún á að fá til meðferðar. Fyrrv. ríkisstj. var mjög hart gagnrýnd fyrir sparifjárbindinguna, og voru það einkum framsóknarmenn, sem það gerðu, og margsinnis vildu þeir, að úr henni yrði dregið eða þá hætt. Vald Seðlabankans var að þeirra dómi of mikið, - en hvað skeður nú? Ekkert einasta orð um hina hættulegu sparifjárbindingu núna í Seðlabankanum. Nei, þvert á móti er afar gott að geta fengið milljón eftir milljón, já, hundruð milljóna hjá bankanum núna handa ríkissjóði. Ég bið áheyrendur að taka eftir svona vinnubrögðum. Vitanlega vissu þessir menn betur, en það gat verið heppilegt til áróðurs gagnvart þáv. ríkisstj. að segja fólki, að allt of mikið fé væri bundið undir stjórn Seðlabankans og þess vegna væri erfitt með víxla og kaupfélögin í rekstrarvandræðum. En hver eru hin raunverulegu viðbrögð hæstv. ríkisstj. varðandi sparifé landsmanna og aðferð hennar til þess að ná inn fé frá bönkunum í þeim tilgangi fyrst og fremst að fá lánsfé og draga úr verðþenslunni? Jú, það er að gefa út skuldabréf á aðeins hálfu ári að upphæð um 700 millj. kr. Auk þess á Seðlabankinn að taka upp alveg nýja hætti í peningaviðskiptum milli ríkissjóðs annars vegar og viðskiptabankanna hins vegar. Hér er farið út á hála braut. Seðlabankinn hyggst greiða alls 12% í vexti og þóknun, en takið eftir því, að hér er talað um þóknun í sömu andránni. Ef þetta verður innleitt, er komið á vaxtaokri og innleidd þóknunarrenta, og kann það að vera hættulegt fordæmi í peningamálum þjóðarinnar almennt séð, jafnt í bankakerfinu sem manna á meðal. Ég vara við svona vinnubrögðum, þótt ríkissjóður eigi í erfiðleikum og mikil þensla ríki. Miklu vænlegra tel ég vera að viðurkenna gildi sparifjárins með því að láta ákveðna prósentu af innlögðu fé vera skattfría eða draga það frá tekjuskattinum og þetta fé sé til ráðstöfunar fyrir framkvæmdir hjá hinu opinbera eftir sérstökum reglum. Eðlilegt er, að Seðlabankinn tæki við þessu sparifé og allt yrði skráð á nafn. Ég tel sannarlega kominn tíma til þess, að fólk fái viðurkenningu fyrir að fara vel með fjármuni sína. Sparifé, sem þannig er lagt inn, verður að vera bundið um sinn og síðan til ráðstöfunar með vissum fyrirvara, þar sem það hefur notið sérstakra skattfríðinda. Glaðzt er mjög yfir hinum mikla framkvæmdavilja þjóðarinnar og sagt, að aldrei hafi annar eins vilji ríkt á meðal þjóðarinnar og nú í þessum efnum. En hvers vegna vilja menn flýta sér? Því er sleppt. Má ég hins vegar benda hæstv. ríkisstj. á þá staðreynd, að tvær meginorsakir liggja þessari þróun til grundvallar: Í fyrsta lagi góð afkoma áranna 1970 og 1971, í öðru lagi mjög sterkur og almennur ótti við óðaverðbólgu og síþverrandi gildi peninganna, en ávinning af skuldasöfnun. Mikil sparifjáraukning hefur verið á tveimur síðastliðnum árum, og fólk vill eðlilega ekki sjá fé sitt hverfa sem dögg fyrir sólu vegna þeirrar miklu óvissu, sem nú er fram undan í peningamálum okkar. Fólkið treystir sem sagt ekki á jafnvægið og skipulagið og því síður á það, að gengið haldist óbreytt, þrátt fyrir gefin loforð í málefnasamningnum góða. Efast heldur nokkur um það? Örstutt frétt kom hér á dögunum á þá leið, að nýtt stofngengi væri formlega viðurkennt. Hvað þýðir þetta í raunveruleikanum? Auðvitað gengisfellingu um nærri 8% gagnvart flestum gjaldmiðlum, og sá enginn hæstv. ríkisstj. bregða hið minnsta við þessa gengisfellingu. Það má bara ekki kalla hlutina réttu nafni, af því að í málefnasamningnum segir: Við munum ekki beita gengisfellingum til lausnar efnahagsvandamálum. Nú er ég alls ekki talsmaður gengisfellinga og tel þær algjört neyðarúrræði og áður eigi að reyna næstum hvað sem vera skal til lausnar efnahagsörðugleikum. Hins vegar sýnir reynslan það, að menn verða að gera stundum þær ráðstafanir, sem góður málefnasamningur kemur jafnvel ekki í veg fyrir. Þeir eru hugmyndaríkir framsóknarmennirnir. Að loknum miðstjórnarfundi þeirra fyrir skömmu kom ritari þeirra fram í sjónvarpi með nýja kenningu, sem hefur manna á meðal fengið nafnið kofakenningin, og er inntak hennar, að fólkið hafi það of gott í landinu og menn verði nú að byggja smátt og ódýrt og spara mjög við sig, m. a. ferðalögin. Ég held, að almenningur í landinu sé nú í dag sem fyrr fullfær um að taka ákvarðanir á eigin spýtur innan þess ramma, sem þjóðfélagið skapar honum, fyrir sína fjölskyldu og um íbúðir sínar og ráðstöfun fjármuna. Athyglisverð eru þessi orð hæstv. forsrh. á föstudagskvöldið: „Það verður að hafa í huga, að núv. ríkisstj. er samsteypustjórn þriggja flokka, sem um margt eru ólíkir og hafa mismunandi viðhorf til ýmissa málefna.“ Þetta eru orð að sönnu, og vil ég í því sambandi t. d. nefna eftirfarandi dæmi, sem sýna, hvað sundurleitur hópur fer með stjórn landsins í dag. Það er nauðsynlegt, að almenningur viti um þetta og geri sér grein fyrir því til þess að forðast slíkt í framtíðinni. Fyrst vil ég nefna, að hæstv. félmrh., Hannibal Valdimarsson, flutti fyrir alllöngu frv. um húsnæðismálastofnun, sem nú er algjörlega fast í n. og enn ekki samstaða um að halda áfram. Engin fjárhagsleg lausn á peningavandamálum við húsbyggjendur er þó finnanleg í frv., og allt í lausu lofti með lausn þeirra mála, en mörg hundruð millj. vantar í byggingarsjóði. Einnig flutti sami ráðh. stórt og mikið frv. um hafnarmálin og rakti gildi þess í langri ræðu og bað samgmn. að flýta afgreiðslu frv., en enn hafa ekki verið fundir í n., og frv. mun því ekki fara í gegn á þessu þingi. Um hæstv. menntmrh. get ég verið stuttorður. Hann hefur valið þann kostinn að fara sér varlega, og er það sennilega mjög skynsamlegt eftir atvikum. Þó sýndi hann tvö mikilsverð frv. nú þessa dagana, en auðvitað skeði ekkert meira. Hæstv. iðn.- og orkumrh., Magnús Kjartansson, hefur talað fyrir sölustofnun lagmetisiðnaðarins, þ. e. niðursuðunni. Hann vissi um mikla mótstöðu frá samráðherrum og félögum sínum, en til þess að berja frv. áfram hótaði hann öllu illu við umr. í Ed. og kom því þannig áfram, þó með því, að hv. stjórnarþm. Björn Jónsson greiddi ekki atkv., heldur sat hjá. Deilan stóð um það, hver skyldi hreppa sinn fulltrúa í stjórn sölusamtakanna, en Magnús Kjartansson og Lúðvík Jósepsson fá að tilnefna sinn fulltrúann hvor og svo fjmrh., en Hannibal Valdimarsson ekki. Einnig kom fram í Sþ. till. til þál. um undirbúning að breyttri skipan raforkumála. Um margt í þessari till. er mikill ágreiningur innan stjórnarliðsins, og nú er verið að berja saman till., sem er hvorki fugl né fiskur, kannske einhvers konar lagmeti í dós, sem á að reyna að koma í gegnum þingið nú fyrir lokin. Að lokum vil ég nefna frv. frá hæstv. sjútvrh., Lúðvík Jósepssyni, um tæknistofnun sjávarútvegsins. Það frv. er nú til meðferðar í Ed. og hefur strandað þar í bili, og upplýst er, að það var alls ekki borið upp í umsögn hjá aðalstjórnarflokknum og mætir þar andspyrnu. Eins og er verður ekkert sagt um framvindu þess. Þessi tilvik, sem ég nefni hér, eru aðeins spegilmynd af innri átökum, sem eru að koma fram í dagsljósið við afgreiðslu mála hér á hv. Alþ. Við í stjórnarandstöðunni erum mjög gagnrýndir fyrir óraunhæfa afstöðu gagnvart hæstv. ríkisstj. Þetta er ekki rétt hvað okkur í Alþfl. snertir. Vissulega höfum við veitt lið sumum málum, sem komið hafa fram frá ríkisstj., en svo uppteknir hafa sumir þm. stjórnarliðsins verið innanlands sem utan, að þeir hafa ekki mætt í þingsölunum, og við í stjórnarandstöðunni höfum hjálpað til að koma góðum málum fram og þannig flýtt fyrir þingstörfum hæstv. ríkisstj. Haldi hins vegar svo fram sem nú stefnir, fer þeim málum sennilega fækkandi, sem fylgis njóta af okkar hálfu. Það yrði þá áfall fyrir vinstrisinnaða fólkið í landinu, ef stjórn, sem kennir sig við vinstri stefnu, bíður algert skipbrot. Slíkt mundi aðeins flytja fylgi yfir til íhaldsins. Þess vegna leggjum við á það höfuðáherzlu í Alþfl., að allt vinstrisinnað fólk meti stöðu flokkakerfisins upp að nýju í dag og geri sér grein fyrir, að lýðræðisjafnaðarstefnan er það, sem sigur gefur, og tryggir borgurum þessa lands beztu lífskjörin, þegar til lengdar lætur. Látum öfgastefnurnar sigla sinn sjó, stöndum fast saman um lýðræðislega jafnaðarstefnu í þjóðfélagi okkar. Þökk þeim, er hlýddu. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Gróði og aftur gróði. Þannig lýsti formaður Sjálfstfl., Jóhann Hafstein, stefnu flokksins í útvarpsumr. á föstudagskvöldið var. Þetta er raunar engin nýjung, enda þótt Sjálfstfl. hafi oft gert sér far um að dulbúa þessa stefnu sína og leyna henni, en það er gróðinn og aftur gróðinn, sem formaður Sjálfstfl. ber fyrir brjósti. þegar hann leggst gegn brottför hersins og fer þess á leit, að friðarhugtakið sé skilgreint að nýju. Með kaldastríðsáróðri reynir hann og aðrir sjálfstæðismenn að telja þjóðinni trú um, að hennar vegna sé þörf á her í landi, en sannleikurinn er sá, að máttarstoðir flokksins þurfa frið til að geta grætt meira og meira. Síðast í gær var í Morgunblaðinu skýrt frá slíkri gróðavon. Margumrædd flugbrautarlenging í Keflavík er að hefjast, en verkið er ekki boðið út. Íslenzkir aðalverktakar, sem í skjóli Sjálfstfl. hafa öðlazt einokunaraðstöðu á Keflavíkurflugvelli, semja við herinn um greiðslu. Kostnaður er áætlaður 200–300 millj. kr. Gjafafé Bandaríkjastjórnar til verksins nemur hins vegar 507 millj. kr. Þannig skammta fjármálabraskarar Sjálfstfl. sér sjálfir gróðann. Það eru hagsmunir þessara manna, sem stjórnmálaforusta Sjálfstfl. ber fyrir brjósti. Í krafti fjármálagróða, sem einokunaraðstaðan á Keflavíkurflugvelli hefur fært, hafa Íslenzkir aðalverktakar getað beitt sams konar einokunaraðstöðu við framkvæmdir í þágu Íslendinga. Þeir lánuðu á sínum tíma ríkisstj. fé til að leggja veg fyrir ofan Elliðaár með því skilyrði, að verkið yrði ekki boðið út, en að þeir fengju að vinna það eftir reikningi. Ríkisstj. þáv. lagði blessun sína á slíkt einokunarvald fjármagnsins og síðar sannaðist, að reikningurinn hljóðaði upp á tugi millj. umfram eðlilegan kostnað. Almenningur borgar gróðann og aftur gróðann með skattpeningum sínum og það er verðugt umhugsunarefni fyrir almenning, hvernig fjármálaeinokun hermangara brýtur niður lýðræðisleg samskipti á vinnumarkaði og kemur í veg fyrir, að verk sé unnið á hagkvæmastan og ódýrastan hátt. Gróði og aftur gróði gerir það að verkum, að Sjálfstfl. er orðinn ófær um að taka sjálfstæða afstöðu til heimsmála. Fyrir nokkrum dögum bar á góma hér á hæstv. Alþ. síðustu viðburði í Víetnam. Viðburði, sem geta haft alvarlegustu afleiðingar og stjórnmálamenn í Bandaríkjunum og í Evrópu hafa mótmælt. Utanrrh. lýsti því í þessum umr., að hann hefði fyrir hönd ríkisstj. mótmælt þessari þróun mála í Víetnam, og það var enn einn vottur þess, hversu núv. ríkisstj. tekur afstöðu í utanríkismálum óháða Bandaríkjunum. Stjórnmálaflokkar telja það skyldu sína að taka afstöðu til mála, sem geta skipt sköpum fyrir hag og velferð þjóða, en þegar Jóhann Hafstein, formaður Sjálfstfl., kvaddi sér hljóðs í þessum umr., hafði hann enga skoðun á málinu. Eina erindi hans í ræðustól var að fara með glaðklakkalegt spott og spé í garð þeirra, sem dirfðust að færa þetta mál í tal. Belgingur var eina framlag Sjálfstfl. í þessum umr. Hefði Jóhann Hafstein verið stunginn prjóni á þessari stundu hefði mikið loft streymt út í þingsalinn. Gróði og aftur gróði. Jafnvel lýðræðið láta sjálfstæðismenn falt, þegar hernámsgróðinn er annars vegar. Snemma á þessu þingi lögðu þeir fram till. um stofnun nefndar til að starfa með utanrrh. að endurskoðun varnarsamningsins svonefnda milli Íslands og Bandaríkjanna. Þingflokkar skyldu tilnefna í nefndina, en einn þó útilokaður, Alþb., vegna skoðana flokksins á aðild Íslands að NATO. Hér var um að ræða ódulbúna tilraun til að meina stjórnmálaflokki áhrif og afskipti af stjórnmálalegri ákvörðunartöku á grundvelli stjórnmálaskoðunar einnar saman. Ákveðin skoðun var bannfærð sem slík, en það telja allir sannir lýðræðissinnar hættulegra tilræði við lýðræði en nokkuð annað. Ef við eigum að geta varðveitt lýðræði og skoðanafrelsi í þessu landi, verðum við að standa á verði gegn öllum tilraunum Sjálfstfl. í þessa átt. Eftir aðeins 10 mánuði í stjórnarandstöðu standa nú sjálfstæðismenn berskjaldaðir - þegar rökin bregðast þeim sjálfum, leggja þeir til, að aðrir þagni. Eitt tækið er enn í höndum fámennrar klíku innan Sjálfstfl., höfuðborgin sjálf. Við heyrðum tóninn í Geir Hallgrímssyni hér áðan. Með aðgerðum ríkisstj. er Reykjavík skilin eftir á flæðiskeri, sagði hann. Hann var ekki mannborulegur, borgarstjórinn, þegar hann var að telja upp allar þær álögur, sem hann er nú að leggja á Reykvíkinga. Útsvar verður innheimt með álagi, fasteignaskattur á húsum verður innheimtur með álagi, jafnframt því sem hann hefur sótt manna fastast að fá að hækka verðlag á allri þjónustu við borgarbúa. Þannig notar Geir Hallgrímsson borgarstjórastöðu sína í þágu sinnar eigin stjórnmálabaráttu, því að allar hækkanir Geirs borgarstjóra eru gerðar í þeim eina tilgangi að magna verðbólgu og auka þenslu, í því skyni að koma ríkisstj. á kné í efnahagsmálum. Þess munu fá eða engin dæmi, að borgarstjórn hafi hækkað framkvæmdafé um 98% á einu ári. Þetta er gert eingöngu til þess að réttlæta auknar álögur á borgarbúa. Reykvíkingar eru á þennan hátt neyddir til að greiða í kosningasjóð íhaldsins. Næsta skref í stórsókn vinstri manna í Reykjavík verður að varpa af sér því oki að vera tæki í valdabaráttu Sjálfstfl. Geir Hallgrímsson mun áreiðanlega geta komið sér fyrir annars staðar en á þessu flæðiskeri, Reykjavík. Það er líklega aðför að Reykjavík, að dómi borgarstjóra, að ríkisstj. skuli nú eftir langa baráttu af hálfu vinstri manna ákveða hlutdeild ríkisins í byggingu og rekstri dagheimila, en fyrir Alþ. liggur nú stjfrv. þess efnis. Þar er gert ráð fyrir, að ríkissjóður leggi til helming af stofnkostnaði dagheimila og allt að 30% af rekstrarkostnaði. Með þessu myndarlega átaki er íslenzka ríkið komið í hóp þeirra Norðurlandaþjóða, sem fremstar standa í þessum efnum. Hér er um að ræða eitt þeirra fyrirheita, sem stjórnarflokkarnir lofuðu í málefnasamningi sínum, og enda þótt frv. verði ekki samþ. sem lög fyrr en í haust, þá verður unnt að taka tillit til þessara útgjalda við gerð fjárlagafrv. fyrir næsta ár. Ríkisstj. gaf líka fyrirheit um að tryggja í framkvæmd fullt jafnrétti landsmanna án tillits til kynferðis, stéttar eða búsetu. Nýjustu lagabreytingar í tryggingalöggjöfinni miðuðu m. a. að því að uppræta misrétti kynjanna. Frv. um jafnlaunaráð, sem nú liggur fyrir Ed. til afgreiðslu, er mikilvægur liður í þá átt að tryggja konum í launþegastétt fullt jafnrétti á vinnustað. Þessi barátta kvenna er bæði mannréttindabarátta og verkalýðsbarátta. Stjórn, sem kennir sig við launafólk í landinu, getur ekki látið það afskiptalaust, að atvinnurekendur notfæri sér ódýran vinnukraft kvenna í skjóli ýmissa fordóma, sem samfélagið í heild er haldið af. Barátta kvenna til jafnréttis er mannréttindabarátta. Þetta skildi Alþfl. og bar gæfu til að fylgja frv. um jafnlaunaráð í þeirri mynd, sem líklegust er til að tryggja áhrifamátt þess í þeim verkefnum, sem því er ætlað að vinna, en Sjálfstfl. skildi líka og hefur beitt sér fyrir því að tefja málið og spilla því, með Ragnhildi Helgadóttur í fararbroddi, og þar skorti ekki liðsinni unga mannsins í þingflokki Sjálfstfl., sem talaði hér á undan mér um nýtt gildismat í þjóðfélaginu. Í augum sjálfstæðismanna er frelsi atvinnurekenda til að beita misrétti friðhelgara en jafnrétti til handa konum. Gróði og aftur gróði, sagði Jóhann Hafstein. Þar fylgdi hugur máli, án efa, enda hefur öll stjórnarandstaða Sjálfstfl. borið þess vott, þar sem þeir hafa á annað borð reynt að beita sér. En vinstri stjórnin metur meira, að þjóðin fái að búa ein og frjáls í landi sínu. Hún tekur hagsmuni alls þorra Reykvíkinga fram yfir gróða og völd fámennrar sérhagsmunaklíku og hún mun halda áfram að vinna að félagslegum umbótum og jafnrétti allra landsmanna. Gróði Sjálfstfl. er tap þjóðarinnar. - Góða nótt.



Herra forseti. Það er augljóst, að tveir hv. þm., Ellert B. Schram og Jón Árm. Héðinsson, sakna valdanna sárlega, því að þeir telja það eingöngu hafa verið vegna þeirra, sem hæstv. forsrh. lét þau orð falla, að nú væri gaman að vera Íslendingur. Eins og þeir minnast, sem hlýddu á forsrh., voru þessi orð sögð í allt öðru sambandi eða af því að gaman væri að vera Íslendingur á umbóta- og framsóknartímum. Það sjónarmið virðast þeir Ellert og Jón ekki hafa, og er það leiðinlegt um svo unga menn. Það á við á þessum eldhúsdegi, að menn rifji upp það ástand, sem var hér, þegar núv. ríkisstj. kom til valda. Það ástand var í stuttu máli á þessa leið: Miklum verðhækkunum hafði verið frestað um stundarsakir við bráðabirgðaverðstöðvun. Nær allir kaupsamningar voru lausir og fram undan voru miklar kaupdeilur, sem hefðu leitt til stórverkfalla að óbreyttri stjórnarstefnu, eins og glöggt má ráða af reynslu áranna 1968–1970. Elli- og örorkulaun voru orðin skammarlega lítil, því að hin nýja forusta Alþfl. hafði misst allan áhuga á eflingu almannatrygginga. Ein helzta atvinnugrein landsmanna, togaraútgerðin, hafði grotnað niður og þurfti að endurnýja hana að fullu. Frystihúsin þurftu einnig stórfelldar endurbætur, ef framleiðsla þeirra átti að vera söluhæf á Bandaríkjamarkaði í framtíðinni. Iðnaðurinn bjó við mikla rekstrarfjárkreppu. Bændur voru launalægsta stétt landsins. Framlög til framkvæmda í strjálbýlinu voru mjög takmörkuð, enda fólksflótti til þéttbýlisstaðanna sívaxandi. Fullkomlega skorti stjórn á fjárfestingarmálum, sem tryggði forgangsrétt þeirra framkvæmda, sem voru mest aðkallandi. Ekkert hafði verið aðhafzt í landhelgismálinu um 10 ára skeið eða síðan nauðungarsamningarnir voru gerðir við Breta og V.-Þjóðverja 1961. Í innsta hring beggja stjórnarflokkanna ríkti trúleysi á íslenzkt framtak og atvinnuvegi og það helzt til bjargar, að útlendingar fengju hér ódýra raforku til að koma upp stóriðju. Þessi áróður studdi mjög trúleysi á land og þjóð eins og sést á því, að fleiri Íslendingar fluttust héðan búferlum á árunum 1968–1970 en nokkru sinni áður á þessari öld. Kjörtímabilið 1967–1971 einkenndist af meiri dýrtíðarvexti, stærri verkföllum og stórfelldara atvinnuleysi en dæmi eru um hérlendis eða í nálægum löndum eftir síðari heimsstyrjöldina. Ömurlegri vitnisburð var ekki hægt að fá um það, að bandalag Sjálfstfl. og Alþfl. var orðið ófært um að stjórna landinu. Þótt ekki séu liðnir nema réttir 10 mánuðir síðan núv. ríkisstj. kom til valda, verður ekki annað sagt en orðið hafi stórfelld stefnubreyting. Þjóðareining hefur náðst um þá stefnu núv. stjórnarflokka að færa fiskveiðilögsöguna út í 50 mílur ekki síðar en 1. sept. 1972 og segja upp samningunum frá 1961. Í fyrsta sinn um langt skeið hefur tekizt að gera víðtæka kjarasamninga án stórfelldra verkfalla og það til lengri tíma en áður, en vinnufriður er frumskilyrði þess, að hægt sé að takast á við verðbólguna. Samkv. þessum samningum mun grunnkaup hækka í áföngum, en laun hinna lægstlaunuðu hækka mest og er það verulegt spor í þá átt að gera lífskjörin jafnati og réttlátari. Laun bænda í verðlagsgrundvelli búvara hafa hækkað í samræmi við hina nýju kjarasamninga. Ellilaun og örorkulaun hafa verið stórhækkuð, einkum þó þeirra, sem ekki hafa aðrar tekjur. Sett hafa verið lög um aukið orlof og styttan vinnutíma. Þá er Alþ. í þann veginn að setja lög um stórbætta aðstöðu þess skólafólks, sem hefur erfiðasta námsaðstöðu. Gerðar hafa verið ráðstafanir til að endurnýja togaraflotann og dreifa hinum nýju togurum þannig á milli útgerðarstaða, að tilkoma þeirra mun stórefla jafnvægi í byggð landsins. Lán til landbúnaðar og sjávarútvegs hafa verið stóraukin og verið er að samþykkja lög, sem tryggja iðnaðinum stóraukin rekstrarlán. Framlög ríkisins til verklegra framkvæmda hafa verið stórlega aukin, einkum þó til framkvæmda í strjálbýlinu. Stefnt er að því að ljúka hringvegi um landið fyrir 1974 og rafvæða öil sveitabýli fyrir þann tíma. Hafizt hefur verið handa um að gera skipulega áætlun um gróðurvernd landsins, og í nýjum jarðræktarlögum er í fyrsta sinn tekinn upp styrkur til hagaræktunar. Unnið er að því að gjörbreyta skattkerfinu, og hafa allir helztu nefskattar verið afnumdir, en þessu starfi er ekki lokið enn, og verður hið nýja skattkerfi því ekki dæmt til fulls af skattlagningunni á þessu ári. Síðast en ekki sízt skal nefna lög um Framkvæmdastofnun ríkisins, en henni er ætlað að tryggja forgangsrétt þeirra framkvæmda, sem mest eru aðkallandi, og tryggja skipulega og markvissa hagnýtingu fjármagns og vinnuafls, án þess að grípa til hafta, eins og gert var af fjárhagsráði Sjálfstfl. og Alþfl. á árunum 1947–1949. Hér er hvergi nærri allt talið, sem núv. ríkisstj. hefur þegar gert eða hafizt handa um. En vissulega ber þetta merki um stórhuga stefnu og mikla athafnasemi. Hitt skal svo játað, að stjórninni hefur enn ekki tekizt að ná þeim tökum á verðbólgunni, sem stefnt er að, þ. e. að draga úr vexti hennar, svo að hún vaxi ekki hraðar hér en í nágrannalöndunum. Því var ekki heldur lofað af núv. stjórnarflokkum, að þetta mundi takast á fyrsta ári eftir kosningarnar, heldur var þvert á móti þráhamrað á því fyrir kosningarnar af öllum núv. stjórnarflokkum, að hér hlytu að verða miklar verðhækkanir, þegar verðstöðvuninni lyki. Þetta stafaði einfaldlega af því, að haustið 1970 var orðið ljóst, að þá þegar þyrfti að gera erfiðar efnahagsráðstafanir og því vildu margir leiðtogar Sjálfstfl. efna til þingkosninga þá strax, því að óvinsælar ráðstafanir yrðu ekki gerðar fyrir kosningar. Þessu hafnaði Alþfl. og að ráði hans var gripið til hinnar svonefndu verðstöðvunar, þ. e. að fresta því að fást við vandann fram yfir kosningarnar og láta eins og allt væri í bezta lagi. Það varð svo ljóst, að þetta mundi frekar auka vandann en auðvelda hann, enda lýsti færasti hagfræðingur þáverandi stjórnarflokka því ástandi, sem tæki við eftir verðstöðvunina, sem hreinni hrollvekju. Það er þessi hrollvekja eða verðhækkanirnar, sem verðstöðvunin frestaði, sem gengur yfir nú. Þessi hrollvekja hefur þó orðið miklu minni en ella vegna tilkomu núv. ríkisstj., því að hún hefur beitt miklu strangara verðlagseftirliti en fyrrv. stjórn hafði gert. Þannig hefur hún ekki fallizt á nema brot af þeim verðhækkunum, sem Reykjavíkurborg hefur farið fram á. Hver trúir því, að Jóhann og Gylfi hefðu ekki fallizt til fulls á verðhækkunarkröfur Geirs? Sama hefði gilt um fjölmörg önnur tilfelli. En þótt núv. ríkisstj. hafi þannig tekizt að draga úr hrollvekjunni, hefur hún samt orðið mikil, en nú eru horfur á, að henni taki að linna og mesta verðhækkunaraldan sé liðin hjá. Nú verður því að kappkosta að halda dýrtíðinni í skefjum, þótt útilokað sé að ætla að stöðva allar verðhækkanir. En hér reynir ekki aðeins á ríkisstj. heldur alla þjóðina. Sífellt eru einstakir hópar að reyna að knýja fram hækkanir umfram aðra og skapa þannig hættuleg fordæmi. Það næst ekki fullnægjandi árangur í þessum efnum, nema þjóðin standi með stjórninni í glímunni við sérhagsmunahópana. Tvennt hefur einkennt mest það þing, sem er að ljúka störfum. Annað er hin mikla umbótastefna ríkisstj., hitt er hin stefnulausa og mótsagnakennda framkoma stjórnarandstöðunnar. Nokkurt dæmi um þetta er afstaða hennar til framkvæmdaáætlunarinnar. Sjálfstæðismenn segja, að hún geri ráð fyrir allt of miklum opinberum framkvæmdum, og er það í fullu samræmi við stefnu Sjálfstfl. sem íhaldsflokks. En þegar til kastanna kemur, bera sjálfstæðismenn þó ekki fram neina till. um að draga úr framkvæmdum, heldur flytja ásamt öðrum flokkum till. um að hækka framkvæmdaáætlunina um 300 millj. vegna aukinna framkvæmda. Alþfl. fylgir Sjálfstfl. í þessu eins og öðru, síðan Gylfi Þ. Gíslason kom heim frá Kaupmannahöfn. Annað dæmi um þetta eru fjárlögin. Stjórnarandstaðan deildi á þau og sagði þau allt of há, en flutti þó ekki neina till. til lækkunar, heldur bar fram till., sem hefði hækkað útgjöldin um hálfan milljarð kr., og þar af flutti Gylfi Þ. Gíslason einn till. um 200 millj. kr. hækkun. Þriðja dæmið eru skattalögin. Stjórnarandstaðan hefur haldið því fram hér á Alþ., að skattarnir yrðu allt of háir samkv. hinum nýju skattalögum, en í borgarstjórn Reykjavíkur beitir Geir Hallgrímsson, varaformaður Sjálfstfl., sér samt fyrir því að hækka fasteignagjöldin um 50% og útsvörin um 10%. Fjórða og síðasta dæmið af mörgum, sem ég skal nefna, er um verðhækkanirnar. Annað veifið deilir stjórnarandstaðan harðlega á þær, en hitt veifið deila stjórnarandstöðublöðin á ríkisstj. fyrir að hafa ekki leyft meiri hækkanir. Það hefur meira að segja verið kölluð aðför að Reykjavík og Reykvíkingum, að ríkisstj. leyfði ekki meiri hækkun á heitu vatni, rafmagni og strætisvagnagjöldum. Þannig fylgir stjórnarandstaðan engri ákveðinni stefnu, heldur er bæði með og móti hækkunum. Þetta stefnuhringl og stefnuleysi foringja stjórnarandstöðunnar veldur nú vaxandi óánægju meðal stuðningsmanna hennar, og er stofnun hins svonefnda þriðja afls í þingflokki sjálfstæðismanna nokkurt dæmi um það. Þar er um að ræða veika tilraun til að reyna að bæta vinnubrögð flokksins, en lítil von er til, að þetta beri árangur, frekar en hliðstæð tilraun, sem gerð var í Alþfl., meðan Gylfi Þ. Gíslason var í Kaupmannahöfn. Það Alþ., sem nú er að ljúka störfum, hefur markað djarfa og alhliða umbótastefnu, sem á margan hátt minnir á árin 1927–1930, þegar stórhuga umbótastefna og hagstætt árferði héldust í hendur. Framsókn hefur leyst íhaldsstefnuna af hólmi, en þessi nýja framfarastefna mun þó því aðeins ná fullum tilgangi, að það takist að ná nægilegum tökum á verðbólgunni. En þar veltur ekki aðeins á ríkisstj. og Alþ., heldur fyrst og fremst því, að þjóðin sýni þann skilning, að unnt verði að gera þær ráðstafanir, sem nauðsynlegar kunna að reynast í þessum efnum. Ríkisstj. og flokkar hennar biðja um slíkan skilning. Bregðist hann ekki, mun árangurinn verða glæsilegur. Ég þakka þeim, sem hlýddu. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Nú er ég í nokkrum vanda staddur, því að á margt þarf að minnast, en ræðutíminn aðeins 10 mín., og verður því á fáu einu gripið. Ég hef reynt að mynda mér skoðun um frammistöðu stjórnarandstöðunnar í þessum umr. Hvaða áhrif skilur hún eftir? Hefur hún verið hörð? Já, að því leyti, að notuð hafa verið nógu stór orð. En að öðru leyti ekki. Hefur hún verið beinskeytt og hnitmiðuð? Þar er svar mitt ákveðið neitandi. Hún hefur hvorugt verið. Það er hárrétt, sem menntmrh. sagði, hún er flöktandi og veik, og ég bæti við, hún er fálmkennd og ruglingsleg. Þetta er fyrst og fremst afleiðing þess, að forusta Sjálfstfl. er margskipt, frekar rislág og nýtur ekki almenns trausts. Þetta vita fylgismenn Sjálfstfl., og þetta vita foringjar hans jafnvel. Það hefur skipt um á þeim bæ síðan þar réðu húsum höfðingjar eins og Jón Þorláksson, Ólafur Thors og Bjarni Benediktsson. Að baki þeim stóð flokkurinn ávallt eins og bjarg, þó að ein og ein smáklíka héldi oft uppi andófi gegn þeim, það skipti samt engu máli. En aðaleinkennið nú er, að meginstofn flokksins sjálfs skiptist upp í Jóhannsmenn, Geirunga og Gunnarsliða og enn í Ingólfssinna og Magnúsarmenn. Forustan er þannig fimmskipt, ekki má það nú minna vera. Ja, það er stand á Goddastöðum núna, það má nú segja. En hvað er þá um hinn stjórnarandstöðuflokkinn, Alþfl.? Hans veikleiki er fyrst og fremst sá, að hann er veill og hálfur í andstöðunni. Þetta var t. d. mjög bert af ræðu hv. 5. landsk. þm., Stefáns Gunnlaugssonar, s. l. föstudag. Hann lýsti yfir stuðningi Alþfl. við mörg mál stjórnarinnar og sagði síðan: Alþfl. á fremur samleið með stjórnarflokkunum en með Sjálfstfl., en þó kaus hann, þ. e. Alþfl., að vera í stjórnarandstöðu um sinn. Þetta sagði þm. Já, en hvers vegna kaus flokkurinn að vera í stjórnarandstöðu, þegar SF knúði það fram í stjórnarmyndunarviðræðunum, að Alþfl. var boðið að vera með, svo að hann, einmitt með tilliti til sameiningarmálsins, gæti orðið sama megin borðsins? Voru það ekki mistök? Það hljóta að hafa verið mistök að vera nú í stjórnarandstöðu með Sjálfstfl., sem hann síður á samleið með, gegn þeim flokkum, sem hann á fremur samleið með. Þetta er að vera á villigötum, skilst mér. Þetta er og ömurlegt hlutskipti, sem getur ekki leitt til þróttmikillar stjórnarandstöðu af hans hendi, enda er því ekki til að dreifa. Ræðumenn Sjálfstfl. hafa viljað koma því inn hjá hlustendum í þessum umr., að þjóðfélagið undir vinstri stjórn sé eins og sökkvandi flak og fram undan sé niðamyrkur og tortíming. Allt er að fara fjandans til, að þeirra dómi. Þetta er auðvitað svo glórulaust ofstæki, að enginn tekur mark á. Þar er greinilega skotið yfir markið. En þannig lýsir formaður Alþfl., hv. 7. þm. Reykv., Gylfi Þ. Gíslason, ekki ástandinu. Slíkt glórulaust ofstæki á hann ekki til. Honum fórust svo orð í þingræðu fyrir fáum dögum: „Þjóðin býr nú við betra ástand í efnahagsmálum en nokkru sinni.“ Og þetta er hárrétt. Peningatekjur fólks, sagði hann, fara mjög hækkandi. Líka rétt. Eftirspurn eftir vinnuafli fer mjög vaxandi. Enn rétt. Horfur eru bjartar um afkomu þjóðarbúsins og óþarft að óttast, að kjör þjóðarinnar sem heildar fari versnandi. Ánægjuleg sannindi þetta og ekki alveg samhljóða svartnættissöng Sjálfstfl. Síðan bætti þm. við: Það er ekki minni vandi að stjórna landi og þjóð í góðæri en í hallæri. Og líka þetta er hverju orði sannara. Þetta eru skoðanir hv. þm. Gyifa Þ. Gíslasonar um þjóðmálaástandið nú eins og er, hvað sem hann nú kann að segja, þegar hann stígur í pontuna á eldhúsdegi, hér á eftir. Þessi gjörólíka túlkun stjórnarandstöðuflokkanna á þjóðmálaástandinu í landinu sýnir betur en allt annað hversu ósammála, sundurleitir og sundraðir þeir eru. En út af lýsingu Gylfa Þ. Gíslasonar á blómlegu þjóðfélagsástandi nú, sem er hárrétt, vil ég gera þá játningu, að líklega er ríkisstj. og þá ekki síður sveitarstjórnirnar í landinu á vafasömum brautum, þegar góðærinu er mætt með margföldun framkvæmda. Slíkt getur óneitanlega leitt til háskalegrar ofspennu. Það er rétt stefna hjá því opinbera, ríki og sveitarfélögum á hverjum tíma að draga úr framkvæmdum, þegar atvinnuvegirnir standa með blóma. Keppa ekki við þá um vinnuaflið, heldur leggja fjármagn til hliðar, en auka svo framkvæmdir sínar aftur um allan helming, þegar undan fæti hallar hjá atvinnuvegunum. Þannig eiga ríkið og sveitarfélögin að vera eins konar öryggisventill heilbrigðs atvinnulífs. En það virðist vera hægara að kenna heilræðin en halda þau. Hverjir vilja una samdrætti framkvæmda í góðærinu? Þeir eru víst fáir. Þá telja allir sér alla vegi færa. Það er því hverju orði sannara, að sízt minni vandi er að stjórna í góðæri en hallæri. Hv. 5. þm. Reykv., Gunnar Thoroddsen, talaði af alkunnri silkimýkt sinni s. l. föstudag, og hafði ævintýrið um Ólaf liljurós að uppistöðu. Hann fór mörgum hörðum orðum um flagð það, sem verðbólga nefnist, og kvað hana vera rót alls ills, og á hann þar marga skoðanabræður. Ég hygg, að hann muni með þessu tali öllu hafa viljað hitta og koma höggi á fyrrv. stjórnarlið, Sjálfstfl. og Alþfl., gefa þeim svona á mjúklegan hátt sitt undir hvorn, þessum tvímenningum, sem ólu snák þennan við brjóst sér um 12 ára skeið. Í framhaldi af því hafði hann núv. stjórn fyrir allþungum sökum, - og fyrir hvað? Fyrir það að hafa ekki komið ódæðinu fyrir á 10 mánuðum. Af þessu er ljóst, að þarna er einn á ferðinni og hann meira að segja úr forustuliði Sjálfstfl., sem mikið traust ber til núv. stjórnar og ætlar henni fátt ómáttugt á skömmum tíma. Ég skal fúslega játa, að aldrei hafði mig dreymt um það, að verðbólguvandinn yrði leystur á nokkrum mánuðum. Ég hef því enn ekki orðið fyrir neinum vonbrigðum með það. Það er maður úr forustuliði Sjálfstfl., sem gerði sér vonir um það. Mér þætti vel af sér vikið, ef það hefði tekizt, þótt ekki væri fyrr en í lok kjörtímabilsins, en til þess er góðrar samstöðu þörf, rétt eins og í landhelgismálinu, því að verðbólguvandinn er erfiður úr að leysa. Að skattamálunum hefur nokkuð verið vikið í þessum umr. Um þau skal ég fátt eitt segja annað en það, að hið nýja skattkerfi fær nú að sýna sig og verður reynt á þessu ári. Hinu er margyfirlýst, að endurskoðun þess heldur áfram, og vel get ég látið í ljós efasemdir um það, að hægt verði að leysa tekjuvanda sveitarfélaga og ríkissjóðs til langframa með beinum sköttum einum. Því er bezt að vera við því búinn að þurfa enn að kanna nýjar leiðir í skattamálum. Svo hafa fleiri þjóðir en við Íslendingar orðið að gera. Herra forseti. Ég vil nú, áður en ég lýk máli mínu, nefna hið helzta, sem mér finnst þessar umr. hafa skýrt fyrir hlustendum eða jafnvel leitt þá í sannleika um. Það er í fyrsta lagi, að kaupmáttur launa hefur vaxið mjög verulega, þrátt fyrir miklar verðhækkanir. Í öðru lagi, ástæða er til mikillar bjartsýni um fullan sigur í landhelgismálinu vegna órofasamstöðu allra flokka um málið og öruggrar forustu ríkisstj. Í þriðja lagi, stærra átak er nú verið að gera í uppbyggingu togaraflotans og íslenzks skipastóls yfirleitt en nokkurn tíma áður í íslenzkri sögu. Í fjórða lagi, ríkisvaldið tekur nú í fyrsta sinn forustu um að brjóta braut íslenzkum niðursuðuiðnaði, sem margfaldað getur verðmæti íslenzkra sjávarafurða. Í fimmta lagi, ráðizt er í stórbrotnari viðfangsefni í samgöngumálum þjóðarinnar en nokkru sinni fyrr. Í sjötta lagi, almannatryggingar hafa verið stórlega bættar frá því sem var, og með áframhaldandi endurskoðun tryggingalöggjafarinnar er stefnt að því, að Ísland standi jafnfætis fremstu þjóðum heims í tryggingamálum. Og í sjöunda og síðasta lagi, á sviði félagsmálalöggjafar hefur Alþ. það, sem nú er að ljúka störfum, orðið mikilvirkara en nokkurt annað þing um áratugaskeið. Margt fleira væri ástæða til að rifja upp, en hér verður að nema staðar. Herra forseti. Góðir hlustendur. Þjóðfélagið í dag er þegar orðið betra þjóðfélag en alþýðustéttir Íslands áttu við að búa fyrir aðeins tæpu einu ári síðan. Höldum því svo fram stefnunni. Þjóðfélagsmeinsemdirnar eru margar, þjóðfélagsmisréttið mikið og margvíslegt og mikilla umbóta þörf. Alþýðustéttir Íslands munu vissulega styðja núv. ríkisstj. öfluglega til umbóta á íslenzku þjóðfélagi til aukins jafnréttis og meira réttlætis. Það ríkir vissulega bjartsýni á Íslandi í dag, af því að fólkið finnur, að áfram miðar til réttrar áttar. Ég þakka þeim, sem hlýddu, og býð góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Samgrh. sagði áðan, að stjórnarandstaðan væri ekki beinskeytt eða hörð, að mikið ósamkomulag væri í Sjálfstfl. Við sjálfstæðismenn um land allt viljum segja: Trúið ekki þeim rógi, sem andstæðingar sjálfstæðismanna bera á borð um sundrung í Sjálfstfl., því að þar ríkir samheldni og eining. Við sjálfstæðismenn höfum viljað gefa ríkisstj. vinnufrið, en hún grefur undan sér sjálf og mun falla á eigin bragði. Vegna ræðu hv. 5. þm. Austf. vil ég aðeins segja þetta: Áætlun um lokarafvæðingu sveitanna var ákveðin af fyrrv. ríkisstj. Afurðalán landbúnaðarins hafa örlítið verið hækkuð, aðeins örlítið, enda hafa þau verið í samræmi við útlán á afurðum sjávarútvegsins. Aukið fjármagn til Landnámsins er vegna laga, sem voru samþ. í aprílmánuði 1971. Frv. um framleiðsluráð landbúnaðarins hefur verið lagt fram, en verður ekki samþ. Vonandi verður það ekki lagt fram aftur í svipuðu formi. Landbrh. hafði lítið að segja um landbúnaðarmálin. Hann ásakar mig fyrir að skrifa bréf. Hann miklast af því að hafa útvegað Stofnlánadeild landbúnaðarins fé. Stofnlánadeildin fékk alltaf nægilegt lánsfé til ráðstöfunar í tíð fyrrv. ríkisstj. Ég stærði mig aldrei af því að útvega það fjármagn. Bændaskólinn á Hvanneyri er kominn langt. Ég útvegaði 7.5 millj. kr. að láni til að hægt væri að vinna enn meira á árinu 1971 en veitt hafði verið fé til á fjárlögum. Er það ásökunarefni? Um vegamálin vil ég segja þetta: Ríkissjóður greiddi árið 1971 101 millj. kr. í vexti og afborganir af vegalánum, en Vegasjóður aðeins 15 millj. Hækkun fjár Vegasjóðs er 16% á þessu ári, frá því sem var 1971. Er það sennilega minna en hækkun vegagerðarkostnaðar verður á þessu ári. En lán eru nú meiri en áður voru tekin. Hv. 4. landsk. þm. gerði flugbrautarframkvæmdir á Keflavíkurflugvelli að umtalsefni. Talaði um 500 millj., sem Ameríkumenn lána eða gefa í þá braut. Hvernig hefði farið með þessar framkvæmdir, ef þetta fjármagn hefði ekki komið? Hæstv. fjmrh. lýsti því, að til hins ýtrasta væri teygt á þanþolinu í sambandi við framkvæmdaáætlunina og ekki væri unnt að útvega meira fjármagn. Ef þetta fjármagn hefði ekki komið frá Ameríku, hefði ekki verið byrjað á þessari nauðsynlegu framkvæmd á Keflavíkurvelli. Hv. þm. talaði um gróða og gróðavon og Íslenzka aðalverktaka, en hvernig eru Íslenzkir aðalverktakar samsettir? Ríkið á 25%, SÍS 25% og iðnaðarmenn á Íslandi 50%. Fyrirtækið Íslenzkir aðalverktakar var stofnað undir handleiðslu framsóknarmanna, þegar þeir fóru með utanríkismálin. Stjórnarflokkarnir fengu meiri hl. vegna margvíslegra loforða, sem þeir gáfu fyrir síðustu kosningar. Fjöldi kjósenda hafði gleymt vinstri stjórninni gömlu, sem sat að völdum 1956–1958, og þeim vanda, sem stjórnarfarið á þeim árum leiddi yfir þjóðina. Sýnilegt er, að núv. ríkisstj. heldur ekki betur á málum en gamla vinstri stjórnin gerði. Verðbólgan flæðir yfir með enn meiri hraða en 1957–1958. Talsmenn ríkisstj. reyna að telja þjóðinni trú um, að verðhækkanirnar séu að mestu leyti sök fyrrv. ríkisstj. Einnig er því haldið fram, að hækkun fjárlagaútgjalda ríkissjóðs sé afleiðing af fyrri stjórnarstefnu. Nauðsynlegt er, að þjóðin geri sér grein fyrir, hvað rétt er í þessu eins og öðru. Auðvitað má rekja nokkurn hluta af hækkun fjárlaga 1972 til lagasetningar fyrri ára og ákvarðana fyrri ríkisstj. Það dæmi var gert upp vel og heiðarlega á síðasta hausti, þegar 1. umr. um fjárlög ársins 1972 fór fram. Fjmrh. lagði fjárlagafrv. fyrir árið 1972 fram greiðsluhallalaust, og var þá ekki gert ráð fyrir, að leggja þyrfti á nýja skatta vegna afgreiðslu fjárlaga. Fyrrv. fjmrh., Magnús Jónsson, benti réttilega á, að tekjur umfram fjárlög 1971 gerðu miklu meira en að standa undir þeim hækkunum útgjaldaársins, sem rekja mætti til fyrrv. ríkisstj. Á haustdögum fór vel á með Halldóri E. Sigurðssyni fjmrh., og fyrrv. fjmrh., Magnúsi Jónssyni, sem skilaði af sér með miklum sóma fjármálum landsins. Fjmrh. Halldór E. Sigurðsson tók glaður við góðu búi og gaf fyrirrennara sínum kvittun fyrir, sem alltaf verður í fullu gildi. Nú er eins og fjmrh. hafi gleymt þeim tölum, sem hann gaf upp s. l. haust og kvittaði fyrir. Með fjárlagafrv., sem var lagt fram í upphafi þings og var rætt fáum dögum síðar, var allt tilgreint um ríkisfjármálin, sem viðkom fráfarandi ríkisstj. Það er fleira en kvittunin frá því í okt. s. l., sem staðfestir góða stöðu ríkissjóðs við stjórnarskiptin. Fáum kemur til hugar, að fjmrh. hefði gefið samþykki fyrir því að greiða utan fjárlaga um 700 millj. kr. á fimm mánuðum árið 1971, ef hann hefði ekki talið fjármálin vera í góðu lagi, þegar hann tók við forsjá þeirra. Þegar til staðreyndanna er vitnað, getur enginn efazt um, að hækkun fjárlaga á árinu 1972 skrifast að langmestum hluta á reikning núv. ríkisstj. En hvað er um verðhækkanirnar og dýrtíðina, sem nú flæðir yfir landið, að segja? Er það rétt, sem stjórnarflokkarnir halda fram, að þær megi rekja að mestu til ríkisstj., sem fór frá völdum fyrir 10 mánuðum? Þær verðhækkanir, sem rekja má til fyrrv. stjórnar, komu fram strax s. l. haust, eftir að verðstöðvunarlögin féllu úr gildi. Var það lítill hluti af þeim hækkunum, sem orðið hafa. Að halda því fram, að verðhækkanirnar séu að mestu arfur frá fyrrv. stjórn, er fávíslegt og lítilmannlegt. Ríkisstj. má líkja við krakka, sem eru síklagandi og vilja kenna öðrum um allt, sem illa fer, þótt það sé þeirra eigin sök. Til stuðnings málflutningi sínum vitna talsmenn ríkisstj. í Ólaf Björnsson prófessor, sem þeir bera mikið traust til, en rangtúlka þó ummæli hans. Ólafur Björnsson talaði um hrollvekju, sem koma mundi, ef ekki yrði brugðizt rétt við, þegar gildistími verðstöðvunarlaganna rynni út. Það hefur komið á daginn, að Ólafur hafði rétt fyrir sér. Hrollvekjan er komin, vegna þess að ríkisstj. tók ekki til greina viðvörun hans og fleiri góðra manna. Ríkisstj. kyndir undir verðbólgunni með því að hækka fjárlög eins og raun ber vitni og með lántökum meiri en nokkur dæmi eru til um áður. Ríkisstj. lætur reka á reiðanum ráðvillt og stefnulaus. Þess vegna flæðir nú meiri verðbólga og dýrtíð yfir landið en dæmi eru til utan stríðstíma. Þar sem talsmenn ríkisstj. hafa vitnað í Ólaf Björnsson, ættu þeir að gera það áfram. Ólafur Björnsson flutti nýlega ræðu í hagfræðingafélaginu. Þar sagði hann m. a.: Afkoma okkar Íslendinga er mjög góð, og í rauninni væri hægt að gera ráðstafanir til þess að stöðva verðbólguþróunina, án þess að skerða hár á höfði nokkurs manns svo að heitið gæti. Það, sem Ólafur á við með þessum orðum, er það, að þetta væri hagfræðilega mjög auðvelt, en bætir því við, að pólitískt eða stjórnmálalega sé það erfiðara. En ríkisstj. hefur ekki leitað ráða hjá Ólafi Björnssyni, með hvaða hætti mætti helzt hamla gegn verðbólgunni. Ólafur Björnsson var með í ráðum, er verðstöðvunarlögin voru sett 1970. Sjálfstæðismenn vilja hafa hann áfram með í ráðum, þótt hann sé ekki á þingi. Engum er ljósara en Ólafi Björnssyni, að gera varð ráðstafanir, þegar gildistími verðstöðvunarlaganna væri liðinn. Verðstöðvunarlögin voru til góðs fyrir almenning og þjóðarheildina, meðan þau voru í gildi, en þau gátu ekki staðið óbreytt til frambúðar. Á tímabilinu 1. júní 1970 til 1. júní 1971 var almenn kaupmáttaraukning hjá launþegum 19%. Atvinnulífið gekk með eðlilegum hætti, og unnið var að því að koma upp nýjum atvinnugreinum. Verðbólgan truflaði ekki atvinnureksturinn, og arður þjóðarbúsins var meiri en áður. Á miðju s. l. ári var gjaldeyrisvarasjóðurinn 4 500 millj. kr. Greiðsluafgangur var hjá ríkissjóði í árslok 1970 500 millj. kr., og greiðslujöfnuður var hagstæður við útlönd. Í stað greiðsluhalla, sem varð hjá ríkissjóði 1971, hefði orðið áfram greiðsluafgangur það ár, ef ábyrg fjármálastefna hefði verið ráðandi. Nýir kjarasamningar voru gerðir fyrir síðustu áramót. Í þeim áttu að felast kjarabætur, en vegna verðbólgu og stjórnleysis er talið, að kjarabæturnar séu horfnar. Talsmenn stjórnarflokkanna vilja þó ekki viðurkenna það. Þeir segja, að kauphækkun komi um næstu mánaðamót vegna vísitöluhækkana og þá muni kjarabæturnar koma í ljós, en forseti Alþýðusambands Íslands var svo hreinskilinn að minna á, að verðhækkanirnar, sem orðið hafa síðustu vikurnar, koma launþegum ekki til góða í vísitölunni um næstu mánaðamót, og verður því áfram halli á kaupgjaldsreikningnum. Það er ömurlegt til þess að vita, að þræðinum skyldi verða sleppt s. l. haust, þegar tíma verðstöðvunarlaganna lauk. Í stað þess að hafa hemil á verðbólgunni og tryggja með því heilbrigt efnahagsástand virðist stefnt að stórkostlegum hallarekstri, sem getur leitt til stöðvunar atvinnuveganna eða gengislækkunar. Það, sem hér hefur verið sagt, er ekki nöldur stjórnarandstöðunnar, heldur kaldar staðreyndir, og það, sem stuðningsmenn ríkisstj. segja þessa dagana. Í nýlegu fréttabréfi frá SÍS segir m. a.: „Sjávarútvegurinn. Svart útlit, þrátt fyrir góðar ytri aðstæður.“ Enn fremur segir í sama bréfi: „Ljóst er, að brátt kreppir enn meira að, ef þeirri verðbólgu, sem nú gengur yfir, linnir ekki.“ Þannig horfir í sjávarútveginum, þrátt fyrir hærra afurðaverð en nokkru sinni áður og sæmileg aflabrögð, þegar á heildina er litið. Í sama bréfi er fullyrt, að frystiiðnaðurinn sé kominn inn í hallareksturstímabil og sennilega megi segja það sama um annan útflutningsiðnað. Margir gerðu sér fulla grein fyrir því, að ríkisstj. mundi verða þjóðinni dýr, en fáir munu hafa trúað því, að í mesta góðæri færi flest úr skorðum á jafnskömmum tíma og raun ber vitni. Ef sjálfstæðismenn hefðu verið við völd, þegar verðstöðvunarlögin féllu úr gildi, hefðu heilbrigðar efnahagsráðstafanir þegar verið gerðar. Það var mögulegt að koma í veg fyrir, að hrollvekjan gerði innrás í íslenzkt efnahagslíf, eins og Ólafur Björnsson hefur nýlega minnzt á. Nauðsynlegt hefði verið að gera nokkrar leiðréttingar á kaupgjaldi og verðlagi í samráði við aðila vinnumarkaðsins. Í framhaldi af því var óhjákvæmilegt að gera með lögum ráðstafanir til frambúðar í samráði við atvinnustéttirnar til þess að hamla gegn dýrtíð og verðbólgu. Með þeim hætti var að því stefnt að tryggja aukinn kaupmátt launa í meðalárferði vegna aukinnar framleiðni atvinnuveganna. Þannig væri líklegasta leiðin farin til þess að efla atvinnulífið og skapa atvinnuöryggi til frambúðar. Þannig mætti vinna að fullum sáttum milli vinnuafls og fjármagns, en það er mikilvægt til þess að tryggja vinnufrið í landinu. Ef hemill er hafður á verðbólgunni, geta launþegar fengið aukinn kaupmátt launa, en ef dýrtíðin vex hömlulaust, eins og hún gerir nú, hverfur kauphækkunin fljótt vegna verðhækkana. Þetta skilja launþegasamtökin og munu því vera fús að vinna heils hugar að lausn verðbólguvandans. Ríkisstj. hefur ekki gert neitt í þeim málum. Hún hefur látið sér nægja að veifa fölskum loforðum framan í launþega og landsmenn alla. Þetta er sú raunasaga, sem þjóðin öll verður að gjalda fyrir. Fyrrverandi ríkisstj. vann að eflingu atvinnuveganna. Hún vann að því að koma upp nýjum atvinnugreinum til þess að tryggja atvinnu í landinu og auka þjóðartekjur. Þess vegna var atvinnuleysið horfið og atvinna nægileg fyrir alla löngu áður en stjórnarskiptin urðu á s. l. ári. Þeir, sem höfðu farið til útlanda í atvinnuleit á erfiðleikaárunum, komu margir til baka aftur á árunum 1970 og '71. Þannig var allt á réttri leið í efnahags- og atvinnumálum landsins, þegar stjórnarskiptin urðu. Í lýðræðisþjóðfélagi má eðlilegt teljast, að stjórnarskipti verði og að þingmeirihluti breytist. Við því er ekkert að segja. Það er reginmisskilningur, þegar því er haldið fram, að við sjálfstæðismenn sættum okkur ekki við það út af fyrir sig að vera utan ríkisstj. Það, sem við hörmum og er sorglegt, er, að stjórnarfarið undanfarna mánuði hefur grafið undan heilbrigðu efnahagslífi og eðlilegum starfsháttum í þjóðfélaginu. Það mun koma enn betur í ljós síðar, áður en langt líður, að þetta er ekki byggt á svartsýni, heldur er um staðreyndir að ræða. Það verður erfitt verk, en mikilvægt, sem kemur til með að liggja fyrir næstu ríkisstjórn. Ég trúi því, að sú hamingja og heill fylgi Íslandi, að ekki bregðist lengi, að þjóðin megi fá ríkisstjórn, sem tekur málin réttum tökum og tryggir farsæla stjórnarhætti, góð lífskjör og áframhaldandi framfarir í landinu. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Það er undarlegt, að jafn dagfarsprúður maður og Ragnar Arnalds skuli bera á borð fyrir alþjóð jafn fáránleg ósannindi um Alþýðublaðið og hann leyfði sér að gera hér áðan. Í sambandi við það, að nú er tekið að offsetprenta Alþýðublaðið, hafa verið gerðar ýmsar skipulagsbreytingar á rekstrinum, en Alþýðublaðið er að sjálfsögðu eign Alþfl. eftir sem áður og málgagn hans. Hins vegar hefur sala og útbreiðsla Alþýðublaðsins stóraukizt undanfarna mánuði. Það er eflaust ástæðan til ósanninda Ragnars Arnalds. Það er furðulegt, að maður, sem fylgist eins vel með málum hér á Alþ. og Þórarinn Þórarinsson, skuli telja sér sæma að segja, að einhver breyting hafi orðið á stefnu og störfum þingflokks Alþfl., síðan ég kom heim frá Kaupmannahöfn í des. s. l. Hann hlýtur að vita, að þetta er ekki rétt, enda hafa engin dæmi verið nefnd um slíkt. Í þingflokki Alþfl. hefur enginn ágreiningur verið um starf eða stefnu, hvorki meðan ég var erlendis né eftir að ég kom heim. Þegar ný ríkisstj. er mynduð, er eðlilegt, að ýmsar vonir séu bundnar við störf hennar, einkum og sér í lagi er við því að búast, að þeir, sem stuðluðu að myndun hennar með atkvæði sínu, fagni henni og vænti af henni góðs. Slíkt átti sér án efa stað á s. l. sumri. En þótt ekki séu liðnir nema 10 mánuðir síðan hin nýja ríkisstj. var mynduð, er enginn vafi á því, að þeim hefur farið mjög fækkandi, sem glaðzt hafa yfir myndun ríkisstj. Þeim hefur farið mjög fjölgandi og fer nú fjölgandi með hverjum mánuðinum sem líður, sem verða fyrir vonbrigðum, jafnvel sárum vonbrigðum. Auðvitað glöddust menn í fyrra yfir auknum tryggingabótum, sem góð afkoma ríkissjóðs gerði mögulegar, allir góðir Íslendingar fögnuðu því, að kjarasamningar tókust til tveggja ára án verkfalla, - en hvað er það þá, sem veldur vonbrigðum, hvers vegna er nú uggur í mönnum? Íslendingar búa nú við eitt hið mesta góðæri í sögu sinni. Þjóðarframleiðsla hefur aldrei verið meiri, viðskiptakjör hafa aldrei verið hagstæðari. Þegar þetta er haft í huga, ætti það að geta verið rétt, sem hæstv. forsrh. sagði í útvarpsumr. á föstudag, að nú sé gaman að vera Íslendingur. Í sjálfu sér er ávallt gaman að vera Íslendingur, - en hvers vegna skyldi nú ekki öllum Íslendingum finnast jafngaman og hæstv. forsrh? Ef við svipumst um í íslenzku þjóðfélagi í dag, í hagstæðasta árferði, sem um getur, er myndin þessi: Verðlag neyzluvöru fer síhækkandi, fasteignaverð rýkur upp úr öllu valdi, útgjöld ríkisins vaxa, gjaldeyriseyðsla eykst hröðum skrefum, gjaldeyriseign þjóðarinnar minnkar, skuldir erlendis vaxa, sparnaður minnkar, undirstöðuatvinnuvegirnir eiga erfiðara að fá nauðsynlegt vinnuafl, fjárskortur fyrirtækja vex, framleiðslukostnaður þeirra hækkar. Það er þetta ástand, sem kallað er verðbólga. Í mesta góðæri, sem komið hefur um langan aldur, vex verðbólga örar en átt hefur sér stað í langan tíma. Það hefði átt að vera höfuðverkefni nýrrar ríkisstj. á fyrsta starfsári hennar að vinna gegn verðbólgu. Slík þróun bitnar jafnt á launþegum og atvinnuvegum. Þess vegna hefði ný ríkisstj. átt að skoða það meginskyldu sína að koma í veg fyrir slíkt. Í þessum efnum hefur núv. ríkisstj. brugðizt. Hún hefur ekki reynzt þessum vanda vaxin. Hún hefur engar tilraunir gert til þess að hemja verðbólguvöxtinn, hún hefur þvert á móti eflt eða kynt undir verðbólgubálinu með gegndarlausri hækkun fjárlaga og fyrirætlunum um skipulagslausar framkvæmdir án mótunar nokkurrar heildarstefnu í framkvæmda- og fjáröflunarmálum. Ýmsum mun hafa brugðið í brún, er þeir heyrðu ræðu hæstv. iðnrh., Magnúsar Kjartanssonar, í umr. s. l. föstudagskvöld. Þar var ekki á ferðinni sá landsfaðir, sem birzt hefur öðru hverju undanfarið í þessum ræðustóli og ósjaldan í útvarpi og sjónvarpi. Hér var nú enn kominn „Austri“ Þjóðviljans, og að þessu sinni með óvenju ófyrirleitnar blekkingar. Kjarni máls hans var að bera saman erfiðleika áranna 1967 og '68, þegar Íslendingar urðu fyrir mestu efnahagsáföllum í áratugi, og kenna þá erfiðleika andstæðingum sínum, en miklast hins vegar yfir góðærinu í ár og þakka sér og samherjum sínum það. Til slíks málflutnings þarf ekki litla óskammfeilni. Þeir, sem vilja vita það, vita það auðvitað, að atvinnuleysið og kjararýrnunin árin 1967 og '68 áttu rót sína að rekja til þess, að útflutningstekjur þjóðarinnar rýrnuðu á þessum árum um 45%. Enginn mannlegur máttur hefði getað komið í veg fyrir, að þetta rýrði hag þjóðarinnar og þá um leið kjör launþega. En það tókst að vinna bug á þessum erfiðleikum, m. a. með ráðstöfunum, sem þessi hv. ráðh. barðist. gegn og reyndi að gera tortryggilegar á allan hátt. Hitt er jafnaugljós firra, að góð afkoma þjóðarinnar í dag sé að nokkru leyti verk hæstv. iðnrh. og samherja hans. Afturbatinn byrjaði strax 1969 og hélt áfram 1970. Ekki getur það, sem þá gerðist, verið árangur af störfum núv. ríkisstj. Enn batnaði hagurinn í fyrra. Dettur nokkrum í hug í alvöru, að þar hafi nokkru getað ráðið um ríkisstj., sem kom til valda á miðju ári? Nú á þessu ári er aftur farið að síga á ógæfuhlið. Það skyldi þó ekki vera, að 10 mánaða valdaferill hæstv. iðnrh. og samherja hans ætti þar nokkurn hlut að? En ósmekklegast af öllu í ræðu hæstv. ráðh., Magnúsar Kjartanssonar, voru þó brigzl hans í garð andstæðinga sinna um óþjóðholla stefnu og skort á þjóðlegum metnaði. Enginn, sem nú á sæti á Alþ., hefur dinglað pólitískri rófu með meiri velþóknun til geðs erlendum valdhöfum, og eingöngu einræðisherrum, en einmitt þessi hæstv. ráðh., ráðamönnum allt frá A.-Evrópu til Kína og Kúbu. Hann hefur skrifað bækur og blaðagreinar þeim til lofs og dýrðar. Að gefnu þessu tilefni er ekki úr vegi að spyrja: Hvar var þjóðlegur metnaður Magnúsar Kjartanssonar, þegar hann í reynd samþykkti, að Bandaríkjastjórn greiddi kostnaðinn við lengingu flugbrautarinnar í Keflavik, þótt hann væri búinn að lýsa yfir því, að slíkt samræmdist ekki sjálfstæðri íslenzkri utanríkisstefnu? Þá réð ekki þjóðlegur metnaður gerðum hæstv. ráðh., heldur annar metnaður ómerkilegri tegundar. Magnúsi Kjartanssyni hefði verið það innan handar, ef hann hefði viljað, að koma í veg fyrir þá samningsgerð íslenzku og bandarísku ríkisstjórnanna, sem hann taldi ekki samrýmast sjálfstæði íslenzkrar utanríkisstefnu. Hann hefði ekki þurft annað en að hóta að fara úr ríkisstj., en hann lét sér nægja að bóka mótmæli og sat síðan kyrr í ráðherrastólnum. Þetta var allur þjóðlegi metnaðurinn þá! Sjálfstæð, íslenzk utanríkisstefna mátti fara veg allrar veraldar, ef Magnús Kjartansson fengi að halda völdum sínum. Þjóðhollusta virðist geta birzt í ýmsum myndum. Þegar utanrrh. Bandaríkjanna kom hingað skömmu síðar, sá iðnrh. ekki ástæðu til þess að ræða við hann, en leit á það með velþóknun, þegar vinir hans og stuðningsmenn fóru á fund hins bandaríska ráðherra með þjóðleg tákn á borð við rauða fána og nagla. Þarna var enn á ferðinni vitnisburður um þjóðholla stefnu Magnúsar Kjartanssonar á borði en ekki í orði. Núv. hæstv. ríkisstj. lagði í upphafi áherzlu á, að hún vildi reynast stjórn vinnandi stétta. Hefur hún reynzt það? Til þess að auðvelda mönnum að dæma um það ætla ég að nefna tvö atriði. Stjórn, sem vildi reynast velviljuð launþegum, hefði að sjálfsögðu átt að stefna að því að lækka skatta á launatekjum. Hefur ríkisstj. gert það? Ný skattalög hafa verið sett. Skyldu launþegar yfirleitt eiga að greiða minni hluta af tekjum sínum í skatta í ár en þeir gerðu í fyrra? Við skulum taka nokkur dæmi: Iðnaðarmaður greiddi í fyrra af meðaltekjum 75 þús. kr. í opinber gjöld. Í ár mun hann greiða 87 þús. kr., og það er hærra hlutfall af tekjunum. Undirmenn á fiskiskipum greiddu í fyrra 56 þús. kr., en nú munu skattar þeirra hækka upp í 90 þús. kr. Í stað 13% tekna sinna í fyrra mun hann nú þurfa að greiða 17% teknanna í skatta. Skattgreiðslur yfirmanna á fiskiskipum munu vaxa úr 106 þús. kr. í 169 þús. kr. Skattgreiðslur ríkisstarfsmanna munu hækka úr 99 þús. kr. í 146 þús. kr. eða úr 19% teknanna í 22% þeirra. Er þá ótalið, að gjöld af fasteignum munu stórhækka. Ber þessi skattahækkun á tekjur launþega vott um, að stefna ríkisstj. sé þeim í hag? Því verður auðvitað að svara neitandi. Sannleikurinn er sá, að þegar skattseðlarnir berast skattgreiðendum á sumri komanda, getur ekki hjá því farið, að þeim fjölgi enn stórum, sem telja ríkisstj. hafa brugðizt sér. Annað atriði langar mig til að nefna, sem ber ekki vott um umhyggju fyrir hag launþega. Þegar nefskattarnir voru afnumdir með lagasetningu fyrir nýár og gera mátti ráð fyrir, að kauplagsnefnd mundi til bráðabirgða lækka vísitölu framfærslukostnaðar vegna þess, notaði ríkisstj. tækifærið til þess að draga úr niðurgreiðslum á landbúnaðarvörum og láta verð þeirra hækka verulega, án þess að launþegar fengju þá verðhækkun bætta. Svaraði þessi verðhækkun, sem launþegar hafa ekki fengið bætta enn, til tæplega fjögurra vísitölustiga. Slíkt háttalag ber ekki vott um umhyggju fyrir hag launþega. Ég hef borið fram fsp. til hæstv. fjmrh. um, hversu mikið skattgreiðslur fjölskyldu eins og þeirrar, sem vísitala framfærslukostnaðar er miðuð við, mundu hækka í ár frá því í fyrra og hversu mikið vísitalan ætti að hækka vegna þess, ef tekið væri tillit til allra þeirra opinberu gjalda í vísítöluútreikningnum. Verður þeirri fsp. væntanlega svarað á morgun. Allir launþegar hljóta að hafa mikinn áhuga á því svari. Það mun leiða í ljós, hvort það er rétt, sem m. a. ég hef haldið fram, að skattbyrði muni í ár þyngjast miðað við árið í fyrra. Svarið mun enn fremur leiða í ljós, hversu mikið kaupgjaldsvísitalan ætti að réttu lagi að hækka vegna þessarar skattahækkunar. Ef ríkisstj. beitir sér ekki fyrir því, að hún hækki vegna skattahækkunarinnar og kaupgjald þá einnig í kjölfar þess, eru réttmætar tekjur hafðar af öllum launþegum í landinu. Að síðustu þetta: Óvilhallur dómur um störf ríkisstj. getur ekki orðið annar en sá, að henni sé að mistakast, að hún hafi ekki valdið verkefni sínu. Hún ræður ekki við verðbólguvandann, hún sviptir launþega tekjum, sem þeir eiga rétt á, rekstrargrundvöllur atvinnuveganna er í hættu, á þessu ári verður verulegur viðskiptahalli gagnvart útlöndum, spáð er minnkun gjaldeyrisvarasjóðs um 2000 millj. kr., nema lántökur verði stórauknar. Það er von að menn spyrji: Hvernig má þetta gerast í mesta góðæri, sem orðið hefur? Á því er ekki til nema ein skýring. Ríkisstj. er ekki nógu starfhæf, af því að hún er ekki nógu samhent. Stjórnarflokkarnir klofna í hverju málinu á fætur öðru hér á Alþ., jafnvel ráðh. greinir opinberlega á. Frv. og till. koma ekki fram fyrr en á síðustu stundu vegna ágreinings innan ríkisstj. eða stuðningsflokka stjórnarinnar. Út af fyrir sig er ekkert við því að segja, þótt ólíka flokka í ríkisstj. greini á, en ef slíkt veldur losaralegu stjórnarfari, ef slíkt veldur stjórnleysi, ef það veldur því, að ekki er tekizt á við vandamál, heldur allt látið reka á reiðanum, þá er voði á ferðum. Það er slíkur voði, sem því miður er nú á ferðum í íslenzku þjóðlífi. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Formaður Alþfl., dr. Gylfi Þ. Gíslason, var að ljúka máli sínu. Hann var bæði sár og reiður eftir þá hirtingu, mér liggur við að segja flengingu, sem Magnús Kjartansson, iðnrh., veitti honum og öðrum viðreisnarráðherrum í ræðu sinni á föstudaginn var. Ég skil þessi sárindi Gylfa Þ. Gíslasonar. Ég finn til með honum. Óneitanlega hefði verið ánægjulegra, að hann bæri sig ögn karlmannlegar en hann gerði, þótt hann kenndi vissulega til. Dr. Gylfi Þ. Gíslason var hneykslaður niður í tær í ræðu sinni hér áðan yfir gerðum núv. ríkisstj. Það var nú heldur betur á málum haldið, fannst hv. þm., meðan hann fékk að toga í stjórnartaumana fyrir náð og undir leiðsögn Sjálfstfl. Einhverjum hlustendum kann að hafa fundizt það kynlegt, hve ádeila Alþfl.-foringjans var nauðalík málflutningi talsmanna Sjálfstfl., t. a. m. Ingólfs Jónssonar. En okkur, sem fylgzt höfum með þingstörfum í vetur, kemur slíkt ekki á óvart. Hér í gamla daga lék það orð á, að þessi hv. þm., dr. Gylfi Þ. Gíslason, væri stundum fljótur að skipta um skoðun. Hafi svo verið, þá er það löngu liðin tíð. Nú er það sýnt, að dr. Gylfi ætlar að verða sú Bergþóra, sem ung var gefin sjálfstæðis-Njáli og hyggst láta eitt yfir bæði ganga. Dr. Gylfi Þ. Gíslason og aðrir stjórnarandstæðingar finna núv. ríkisstj. að vísu margt til foráttu, en þó má segja, að þeir gagnrýni hana einkum fyrir eftirtalin atriði: Ógætilega stefnu í utanríkismálum, of há fjárlög og of miklar opinberar framkvæmdir, of lítið viðnám gegn hækkuðu verðlagi og sem afleiðingu af öllu hinu síðar talda háskalega verðbólguþróun. Um hina breyttu stefnu í utanríkismálum vil ég aðeins segja þetta: Þar hafa verið stigin nokkur fyrstu skrefin, en að vísu mikilvæg skref á braut sjálfstæðrar og óháðrar utanríkisstefnu í stað þeirrar hörmungar, sem löngum einkenndi meðferð þessara mála áður og helzt verður lýst með orðum, sem naumast þykja þinghæf. Að hinum atriðunum skal ég víkja nokkru nánar. Það er rétt og fyrir því gerir ríkisstj. og stuðningsflokkar hennar sér fulla grein, að í þjóðfélaginu ríkir mikil spenna, mikil eftirspurn eftir fjármagni og vinnuafli til margvíslegra framkvæmda. Hér er um að ræða rökrétta afleiðingu góðs árferðis, bjartsýni og þeirra kappsmuna að gera sem mest á sem skemmstum tíma. Vitanlega er ekki hægt að gera allt í senn og vel má vera, að okkur hætti til að flýta okkur helzt til mikið. En ég veit, að enda þótt reynt verði að koma til móts við framkvæmdahug manna og framfaraþrá, svo sem kostur er, hefur ríkisstj. og stuðningsflokkar hennar fullan skilning á því, að hér má ekki fara lengra en á fremsta hlunn. Og í ljósi þessa má vissulega hlýða á aðvörunarorð stjórnarandstöðunnar, þau, sem af heilindum kunna að vera sögð, ef dæmi finnast þar um. En það eru ekki heilindi, heldur eitthvað allt annað, þegar núverandi stjórnarandstaða þykist furðu lostin yfir því, að fjárlög í ár eru til muna hærri að krónutölu en fjárlögin í fyrra. Þá er m. a. slegið striki yfir það, að með samningum við opinbera starfsmenn, með breytingum á tryggingalöggjöf og fleiri ráðstöfunum fyrrv. ríkisstj., voru ríkissjóði bundnir nýir baggar, svo að nam mörgum hundruðum millj., jafnvel milljörðum. Og dr. Gylfi Þ. Gíslason, formaður Alþfl., sem nú talar mjög um það, m. a. í ræðu sinni hér áðan, hve gildandi fjárlög séu há, hve spennan sé mikil, hann flutti ekki svo að ég muni eina einustu brtt. til lækkunar við þessi háu fjárlög. En hækkunartillögur flutti þessi hv. þm. og þær námu 500 millj. kr. eða þar um bil. Alþfl. er að vísu ekki stór flokkur nú á dögum. En svo stórtækur er formaður hans, að hefðu allir samflokksmennirnir verið jafn athafnasamir um tillöguflutning við afgreiðslu fjárlaga, hefðu fjárlögin hækkað um þrjá milljarða. Sjálfstæðismenn ýmsir og dr. Gylfi Þ. Gíslason deila mjög á ríkisstj. fyrir of háa framkvæmdaáætlun ríkisins á þessu ári, þ. e. of mikla fjáröflun til uppbyggingar skipaflotans, til endurnýjunar hraðfrystihúsa og sláturhúsa, til raforkuframkvæmda, til flugvallagerðar og vegamála. Þegar þessir herramenn eru spurðir, hverjar þessara framkvæmda eigi að bíða, vefst þeim nokkuð tunga um tönn. Að hinu hníga orðræður þeirra gjarnan, hvers þessi eða hin opinbera framkvæmdin eigi að gjalda að vera sett hjá og þurfa að bíða. Ekki alls fyrir löngu var ég að fletta Alþýðublaðinu, málgagni dr. Gylfa Þ. Gíslasonar og eign Alþýðuflokksins að hans eigin sögn. Nú er blaðinu að vísu ekki mikill gaumur gefandi, þar sem það hefur orðið fyrir því háskalega slysi að detta úr þeirri tröppu réttsýni og heiðarleika, sem Mánudagsblaðið og Ný vikutíðindi hafa þó lengi staðið á. Þetta eintak blaðsins var átakanlegt dæmi um vinnubrögð núv. stjórnarandstöðu, þegar þau gerast hvað lökust. Ég renndi augum yfir tvær greinar, sína á hvorri síðu. Í fyrri greininni var farið hinum hörðustu orðum um gegndarlausa verðbólgupólitík ríkisstj. og allt of mikinn fjáraustur til hvers kyns opinberra framkvæmda á ofþenslutímum. Kjarni hinnar greinarinnar var fúkyrðaaustur um ríkisstj. fyrir allt of litlar fjárveitingar til raforkumála, til húsnæðismála og fleiri stórra málaflokka. Þetta er eitt dæmi af mörgum um samræmið í málflutningi stjórnarandstöðunnar. Þar rekur sig eitt á annars horn. Þar eru á ferðinni menn, sem fyrir ofstækis sakir sjá aðeins myrkur um miðjan dag, þegar allt venjulegt fólk fagnar sumri og sól og væntir góðs árferðis og góðrar afkomu. Ég vil fara hér fáeinum orðum um stjórnarandstöðu Sjálfstfl., sem er sérkennileg um margt. Sá flokkur hefur lengi verið stærsti stjórnmálaflokkur landsins og því áhrifamikill, bæði í stjórn og stjórnarandstöðu. Þessi flokkur var í andstöðu við vinstri stjórnina 1956–1958, svo sem margir muna, og rak þá ábyrgðarlausari pólitík en dæmi eru til á Íslandi fyrr og síðar. Ljóst er, að uppi hafa verið innan flokksins háværar kröfur um að leika sama leikinn nú, neyta allra bragða til að koma stjórninni frá sem allra fyrst, hvað sem það kostaði þjóðina. En nú hafa hinir varkárari menn og ábyrgari tekið í taumana og reynt að draga úr heiftinni og ofstækinu. Þeim hefur tekizt þetta með köflum og svo hefur ævintýrapólitíkin hins vegar náð yfirhöndinni á ný. Fyrir bragðið er nú naumast heil brú í stjórnarandstöðu Sjálfstfl. Ýmist er hún máttlítið nöldur eða innantómur hávaði og gusugangur, eins og hlustendur hafa heyrt vel hér í kvöld. Á einu sviði virðist hin harða stjórnarandstaða Sjálfstfl. ætla að bera nokkurn árangur. Á sama tíma og sjálfstæðisforkólfarnir gera hróp að ríkisstj. fyrir að hafa ekki megnað að stöðva verðhækkanir, neyta þeir að því er virðist næstum hvers tækifæris til að knýja fram verðhækkanir, sem vitanlega auka þensluna og verðbólguna. Það er ólmast út af of háum sköttum á sama tíma og sjálfstæðismenn í stjórn Reykjavíkur ákveða að innheimta fasteignaskatt með 50% álagi og útsvör með hæsta leyfilegu álagi til þess á þenslutímum að auka framkvæmdafé borgarinnar um helming. Það er deilt fast á ríkisstj. fyrir verðlagshækkanir. Eins og sýnt hefur verið fram á hér í kvöld, bæði af Lúðvík Jósepssyni viðskrh. og fleirum, er verulegur hluti þeirra hækkana leifar frá fyrri ríkisstj., og það fullyrði ég, að miklu fastar hefur verið staðið gegn verðhækkunum nú en nokkrar líkur eru til að gert hafi verið af ríkisstj. Jóhanns Hafstein og Gylfa Þ. Gíslasonar. Margoft hefur ríkisstj. staðið gegn kröfum um verðhækkanir eða aðeins leyft brot þeirra hækkana, sem fram á hefur verið farið. Þannig hefur farið um kröfur borgarstjórnaríhaldsins um ýmsar hækkanir. Slíkan niðurskurð á hækkunarkröfum hafa sjálfstæðismenn síðan talið alveg forkastanlegan og jafnvel kallað aðför að Reykjavík. En í hinu orðinu hafa þeir gert hróp að ríkisstj. fyrir að leyfa of miklar verðhækkanir almennt. Þessum útvarpsumræðum frá Alþ. er nú að ljúka. Að síðustu vil ég segja þetta: Ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar hefur verið 10 mánuði við völd. Það er ekki langur tími. Óhrekjanlegt er, að ríkisstj. hefur verið athafnasöm og komið ótrúlega miklu í verk. Margt er og í undirbúningi. Hefur þetta komið glögglega fram hér í umr., og því verður ekki hnekkt. Það er bláköld staðreynd. Engum fylgismanni núv. ríkisstj. dylst, að við ýmis vandamál verður að glíma á komandi mánuðum og misserum. Sum þessara vandamála eru beinlínis sprottin af þeirri bjartsýni og þeim framkvæmdahug, sem hvarvetna ríkir, þar sem allra flestir vilja gera sem allra mest á sem allra skemmstum tíma. Ég er þess fullviss, að núv. ríkisstj. og stuðningsflokkar hennar munu ótrauðir takast á við viðfangsefnin og leysa þau til hagsbóta fyrir það fólk, sem treystir þessari ríkisstj., sem treystir stjórnarflokkunum, og til eflingar íslenzkri þjóð, að hún megi lifa frjáls í landi sínu. - Góða nótt.