Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Þegar þetta frv. var lagt fyrir hér í hv. d., þá gerði ég með fáum orðum grein fyrir skoðun stj. og tilgangi hennar með því að leggja frv. fyrir, auk þess sem segir í aths. við frv. sjálft. Fyrir stj. vakti, að sem hagkvæmust vinnubrögð ættu sér stað hér í þ., og stj. valdi þann kost að fylgja stjórnskipulegum reglum. Ég hygg, að stj. hefði ekki gert skyldu sína, ef hún hefði ekki vakið athygli þ. á því, hversu erfitt þetta væri í vöfum, ef nýtt ætti að koma saman 15. þ.m. Það spilltist svo mikið af þeirri vinnu, sem þingið hefur nú leyst af hendi, auk þess sem sérstaklega vakti fyrir stj. Ég þykist sjá það á því, hversu málið hefur vafizt fyrir n., að hún hefur séð það, að hér var dálítið flókið viðfangsefni við að eiga. Nú vakti það aldrei fyrir stj. að setja frv. fram sem neina úrslitakosti gagnvart þ. af hendi stj. Þess vegna er mér mjög geðfellt að heyra það, að n. hefur brotið heilann um það, hvernig hún gæti komizt að líkri niðurstöðu, þ.e.a.s. að sama marki eins og stj. sjálf hafði í rauninni hugsað sér, að vinnubrögðin væru sem hagfelldust og hagnýtust. En áform stj. verður að víkja fyrir vilja þ., og það er algerlega á valdi þess, hvernig það leysir þetta mál.



Herra forseti. Það hefur tekið nokkru lengri tíma að afgreiða þetta mál en æskilegt hefði verið, og kemur það til af því, að viss atriði í sambandi við frv. töfðu fyrir n. Samkv. l. er ekki hægt að flytja samkomudag Alþ., en þau mæla svo fyrir, að það komi saman eigi síðar en 15. febrúar. Verður því að ljúka því aukaþ., sem nú situr, fyrir þann tíma. Ef lögin standa óbreytt, verður að slíta því eigi síðar en næst komandi laugardag, til þess að ríkisstj. vinnist tími til þess að leggja mál þau, er þ. hefur afgreitt, fyrir ríkisstjóra til samþykktar. Ef þ. yrði slitið um helgina, mundu mál þau, sem tekin hafa verið fyrir, falla niður. Í grg. frv. er tekið fram, að það séu óheppileg vinnubrögð að ónýta að nokkru leyti verk Alþ. og jafnframt bent á, að mikil vandhæfni væri fyrir ríkisstj. að leggja fram fjárlagafrv. Í tilefni af þessu hefur stj. lagt til að fresta setningu reglulegs Alþ. til 1. okt. og þetta sitji áfram. Mér virðist óviðkunnanlegt, að aukaþ. haldi áfram langt fram á árið 1943 og óheppilegt að dragast með mál frá 1942 langt fram á þetta ár. Frá því sjónarmiði er heppilegast að ljúka aukaþ. sem fyrst. Ég get ekki fallizt á, að mál það, sem Alþ. hefur haft til meðferðar þurfi að falla niður, þótt því verði slitið. Alltaf fellur niður meira og minna af málum eftir ástæðum. Mér finnst ekki standa svo sérstaklega á nú, að brýna nauðsyn beri til þess og ætti að mega ráða bót á því á annan hátt. Ef vilji væri til staðar hjá flokkunum, gætu þeir greitt fyrir í þessu efni og yrði þá um að ræða frjálst samkomulag þeirra. Alþfl. er fyrir sitt leyti fús til slíks samkomulags. Hins vegar er ekki því að neita, að nokkrir erfiðleikar eru á því að tryggja, að það samkomulag yrði haldið til fulls. Þá er hitt atriðið, sem ríkisstj. setti fram, en það var á þá leið, að ekki væri unnt að leggja fjárl. fyrir reglulegt Alþ., sem kæmi saman 15. febrúar. Því er ekki að neita, að erfiðleikar eru á því að leggja fram frv., sem væri þannig gert, að fullkomlega væri gengið frá öllum atriðum, en það gæti gefið hugmynd um, hvers vænta mætti. Mér finnst hægt að leggja fram fjárlfrv. í svipaðri mynd og nú. Mundi verða liðið langt fram á árið, þegar hægt væri að ganga frá því til fullnustu. Eðlilegast væri, að um einhverja frestun væri að ræða. Ríkisstj. hefur lagt til, að Alþ. yrði frestað til 1. okt. Vil ég í því sambandi benda á það, að ríkisstj. er mynduð á óvenjulegan hátt. Þingflokkarnir reyndu að koma sér saman um myndun ríkisstj., en tókst það ekki. Þessi stj. er skipuð af ríkisstjóra, og hafa þingflokkarnir tekið á móti henni þannig, að þeir hafa hvorki sýnt henni vantraust eða traust, heldur bíða þeir til þess að sjá, hvað hún ætlast fyrir í þeim málum, sem fyrir liggja. En ríkisstj. hefur ekki lagt fram till. sínar í þeim málum, sem fyrir liggja. Mér finnst þetta óheppilegt h já hæstv. ríkisstj. Ég tel, að beri að flýta þessu þ. eins og frekast er unnt og slíta því ekki fyrr en búið er að afgreiða þau mál, sem fyrir liggja. Þá væri Alþ. búið að fá nokkra yfirsýn yfir það, hvað hæstv. ríkisstj. hygðist fyrir og þingflokkarnir gætu tekið afstöðu til hennar. Ég hef því ákveðið að leggja fram skrifl. brtt. við frv., svo hljóðandi: Reglulegt Alþ. ársins 1943 skal koma saman eigi síðar en 4 dögum eftir að aukaþinginu, er hófst í nóv. 1942, hefur verið slitið. Vænti ég þess, að hv. þm. og ríkisstj. geti fallizt á þessa till. mína, og vil ég með leyfi hæstv. forseta leggja till. fram.

Forseti (StgrA): Mér hefur borizt brtt. frá hv. 9. landsk. þm., svo hljóðandi: [sjá þskj. 407]. Till. er skrifleg og auk þess of seint fram borin, og verður því að veita afbrigði frá þingsköpum til þess að hana megi taka til meðferðar.



Herra forseti. - Ég get að mestu leyti látið nægja að vísa til nál. minni hl. á þskj. 395, þar sem lagt er til, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir. Það leikur ekki á tveim tungum, að það er mjög óheppilegt að slíta Alþ. nú, þegar störf þess eru í miðjum klíðum, og setja svo nýtt þ., þar sem leggja yrði fram fjárlfrv. Allir hljóta að játa, að það er ógerningur, ef nokkurt vit á að vera í fríi. Frestunin er því eigi síður í þágu Alþ. en ríkisstj. Einu frambærilegu rökin gegn frestun Alþ. eru þau, að með því fengi stj. möguleika til að slíta þessu þ. strax og búið er að afgreiða fjárl. og stjórna síðan með bráðabirgðal. til 1. okt. Ég hef aldrei vænt hæstv. ríkisstj. um slíkar einræðishneigðir og því ekki tekið þessar ásakanir í hennar garð alvarlega, enda liggja nú fyrir skýrar upplýsingar frá hæstv. ríkisstj. um það, að það sé algerlega á valdi þessa þ. að ákveða, hversu lengi það situr. Þessi ótti er því með öllu ástæðulaus. Ég sé ekki ástæðu til að óttast einræði hæstv. ríkisstj. eins og hv. meiri hl. n. virðist gera og tel sjálfsagt að samþykkja þetta frv. eins og það liggur fyrir. Þetta er mín skoðun á málinu. Hins vegar kysi ég heldur en að frv. yrði fellt að fylgja brtt. þeirri, sem hv. 9. landsk. kvaðst mundu bera fram. En í því sambandi vil ég gjarnan, að okkur, sem í minni hl. allshn. erum, gefist tími til að athuga þessa brtt. og taka endanlega afstöðu til hennar.



Herra forseti. - Afstaða mín til þessa máls byggist ekki á rökum þeim, sem hv. 6. þm. Reykv. færði fyrir málinu, og einnig er mín skoðun á málinu utan við afstöðu hæstv. ríkisstj. til þess og án tillits til þess, að hún er nú skipuð með öðrum hætti en tíðkazt hefur. Ég hef alltaf verið því mótfallinn, að samkomudegi reglulegs Alþ. sé breytt með l. Ástæðan fyrir því hefur verið rakin svo oft bæði á Alþ. og utan þess, að ég tel eigi þörf á að fjölyrða frekar um það atriði. – Afstaða mín er sem sagt afstaða flokks míns og mun vera hv. þdm. vel kunn. Mér virðist auðvelt mál, þótt þ. sé slitið 15. febrúar, að ljúka við fjárl., og síðan mætti slíta því þ., en af því mundi auðvitað leiða það, að ýmis mál, sem eru á þessu aukaþ., verði niður að falla. Ég tel engan vanda að ráða bót á því. Þau mál mætti taka upp aftur á aðalþ. og koma þeim á örstuttum tíma á sama stig og þau voru á á aukaþ. Það er ekki víst, að samkomulag fengist um þetta milli þingflokkanna, en ég veit, að þm. Framsfl. mundu sætta sig við þetta án tillits til þess, að þeir eru mótfallnir ýmsum málum, sem fram hafa komið á þessu aukaþ. Með því yrði engin töf á störfum Alþ. Á þessu aðalþ. má og fullnægja því formi að leggja fram fjárlfrv., enda þótt eigi sé frá því gengið með neinni nákvæmni. Af þessum ástæðum tel ég eðlilegast að slíta þessu þ. 15. febrúar. Á aðalþ. mætti þá, eins og ég drap á, í fyrsta lagi taka upp þau mál, sem niður þurftu að falla á þessu aukaþ., síðan leggja fram fjárlfrv. og enn fremur taka upp þessi stórmál, sem hæstv. ríkisstj. er nú að undirbúa. Ég tel þetta æskilegustu vinnubrögðin, og ég held, að þau fullnægi bæði óskum hæstv. ríkisstj. og einnig þ., þannig að eigi verði ónýtt starf þess. Hins vegar er nú fram komin brtt. hér, og ef svo skyldi fara, að útlit sé fyrir, að frv. verði samþ., þá geri ég ráð fyrir, að ég greiði þessari brtt. atkv., því að ég vil heldur, að frv. verði samþ. með þessum breyt. heldur en óbreytt. Þetta er afstaða mín til málsins, og ég tel mig hafa tekið það fram, sem ástæða er til, að minnsta kosti á þessu stigi málsins.



Ég er sammála hv. þm. Str. og hv. 9. landsk. í því, að ástæðulaust sé að verða við þeim tilmælum hæstv. ríkisstj. að fresta samkomudegi reglulegs Alþ. til 1. okt., og vil í því sambandi vísa til ummæla minna við l. umr, málsins. Ég tel ekki ástæðu til að fresta samkomudegi reglulegs Alþ. svona lengi, því að engin rök mæla með því. Viðvíkjandi fjárlagafrv., þá er það alltaf venja eins og nú er ástatt að leggja það fram fyrri hluta ársins og samþ. það síðari hluta þess, og af þeim ástæðum er ekki þörf að fresta þ. þennan tíma. Ég hef hugsað mér tvenns konar leiðir. - Í fyrsta lagi að slíta þessu aukaþ. og reglulegt Alþ. komi saman 15. febrúar, og á því þ. verði upp tekin þau mál, sem niður féllu á þessu þ., og þeim á stuttum tíma komið á sama stig og nú. Þetta er mjög auðvelt. Ef aftur á móti þetta þætti óviðkunnanlegt, þá að fresta samkomudegi þ. til 15. marz, og mun ég flytja skrifl. brtt. í þá átt. Ég tel það mjög hæfilegan frest til þess að ljúka þeim málum, sem nú liggja fyrir. Hins vegar mun ríkisstj. bráðlega koma með mikil mál hér til þ., ef henni fyndist of seint að leggja þau fram á aðalþ. 15. marz, þá mundi vera hægt að afgr. þau fyrir þann tíma. Hv. 9. landsk. hefur borið fram brtt. í þá átt, að Alþ. verði frestað þar til fjórum dögum eftir að þessu þ. er slitið. Mér finnst viðkunnanlegra að ákveða daginn. Ég mun svo afhenda hæstv. forseta þessa brtt.



Í þessum umr. hefur lítið komið fram, sem ég þarf að svara. - Það hefur komið fram brtt. frá aðalstuðningsflokki hæstv. ríkisstj. um að fresta samkomudegi Alþ. til 15. marz n.k., og þar eð ekki hefur gefizt tími til að athuga þessa brtt., þá vildi ég fara þess á leyt, þar eð enn fremur ekki liggur ljóst fyrir um úrslit máls þessa að atkvgr. um það verði frestað þar til kl. 11/2. á morgun, enda þótt umr. verði lokið í kvöld.



Ég hef lýst afstöðu minni til þessa máls við 1. umr. þess, en tel ástæðu til að taka fram ýmis atriði, sem siðar hafa fram komið. Hæstv. fjmrh. Sagði í dag, að hin stóru mál, sem ríkisstj. ætli að flytja, hafi enn ekki verið lögð fram, vegna þess að eigi sé útséð um, hvort Alþ. verði frestað. En þó sagði hæstv. rh., að þessi mál væru um það bil tilbúin. - Mér kemur þetta kynlega fyrir sjónir, því af orðum hæstv. rh. mætti álykta, að þessi mál breyttust eitthvað eftir því, hvort Alþ. verði frestað eða ekki. Hér hefur komið fram brtt. frá hv. 5. þm. Reykv. um að fresta Alþ. til 15. marz. Mér virtist það ekki nóg frestun til þess að ræða þessi stóru mál frá ríkisstj. - Mér finnst eðlilegast, að Alþ. verði slitið 14. marz og reglulegt Alþ. komi saman þann 15. Á því þingi skuli síðan upptekin þessi mjög mikilsverðu má l. því að ég hygg, að það sé ósk bæði þ. og þjóðar, og ekki sízt hæstv. ríkisstj., að þessum málum sé komið í rétt horf hið fyrsta. Það er mjög mikilvægt atriði að taka föstum tökum á þessum málum, og því tel ég ekki nógan tíma að ljúka þeim af fyrir 15. marz, eða til þess tíma, sem farið er fram á í brtt. hv. 5. þm. Reykv. Mér skildist á orðum hv. þm. Str., að hann mundi samþ. brtt. hv. 9. landsk., ef þetta frv. yrði samþ., eða, ef útlit yrði til þess, enda þótt hann vildi, að reglulegt Alþ. kæmi saman 15. febrúar. Ég vil aðeins benda þeim hv. þm. sem vilja, að Alþ. komi saman 15. febrúar, á það, ef þessi brtt. verður borin upp fyrst, og hún samþ., þá er girt fyrir það, að Alþ. komi saman á venjulegum tíma. Hins vegar finnst mér eitt athugavert við þessa brtt., sem sé það, að eigi skuli ákveðinn viss dagur, heldur að Alþ. skuli frestað, þar til fjórum dögum eftir að þessu þ. er slitið. - Ég vil beina því til hv. flm. brtt., hvort eigi muni heppilegra að ákveða vissan dag í þessu sambandi. Ég tel ekki einskisvert að halda við formið, og af rökum, sem ég hef greint bæði nú og við 1. umr., þá mun ég enn greiða atkv. gegn þessu frv.

Forseti (StgrA): Mér hefur borizt önnur skrifleg brtt., frá hv. 5. þm. Reykv., svo hljóðandi: [Sjá þskj. 408]. Mun ég nú leita heimildar til þeirra afbrigða frá þingsköpum, að till. verði tekin til meðferðar á fundinum.



Það er aðeins stutt fyrirspurn til hæstv. stj. Hyggst hæstv. stj. að leggja fram dýrtíðarfrv. sín á þessu þ., ef þessi till. verður samþ.? Mér finnst það vera stórt atriði fyrir d. að fá að vita um þetta. áður en hún greiðir atkv. um þessa till. Ég vil þess vegna vænta þess, að hv. stj. sé tilbúin að svara þessari fyrirspurn.



Ég hélt, að það þyrfti ekki að endurtaka þetta. Hæstv. fjmrh, sagði, „eftir nokkra daga“.



Það var aðeins út af véfengingu hv. 5. þm. Reykv. og hv. þm. Barð. á því, að rétt væri haft eftir stj. það, sem sagt er í áliti minni hl. um yfirlýsingu af hennar hálfu. Ég vænti þess, að hæstv. stj., úr því að hún er við, staðfesti, að rétt er með farið í nál. Og skoða ég þá þögn af hennar hálfu sem ótvíræða staðfestingu hennar á því, að rétt sé eftir stj. haft í nál. minni hl., þar sem raunar var farið eftir skriflegri yfirlýsingu, sem mér barst frá hæstv. forsrh. Auk þess vildi ég geta þess, út af ummælum hæstv. forsrh., „að það hefði vafizt fyrir n. að afgr. málið“. Það má að vísu segja, að þau ummæli séu rétt, að svo miklu leyti sem n. sýnist vera klofin um málið, og að ýmsar till. hafa komið fram. En að svo miklu leyti sem í þessum orðum kynni að felast það, að málið hafi verið dregið í n., vildi ég láta það uppi, að n. á þar enga sök. Það var einmitt til þess að hafa fullt samráð við hæstv. stj., að ég vildi ekki afgr. málið frá n. fyrr en vitað væri með vissu um afstöðu hæstv. stj. til þeirra atriða, sem ég taldi máli skipta.



Það var auðvitað í sambandi við annað mál, sem hæstv. fjmrh. í dag minntist á, að hann mundi tilbúinn með sín frv. eftir nokkra daga. En nú hefur því verið lýst yfir, að þau mál verði lögð fyrir innan fárra daga, hvernig sem fer um þetta mál, og tel ég það nokkurs virði fyrir hv. d. að vita um það atriði.



Það var aðeins eitt atriði, sem ég vildi svara. Það kom framhjá hv. þm. Barð. og hv. 5. þm. Reykv., að óheppilegt væri, að í till. minni væri ekkert ákvæði um það, hvenær reglulegt Alþ. skyldi seinast koma saman, og hefur nú hv. 5. þm. Reykv. borið fram till. af þessu tilefni, og er hún um það, að Alþ. skuli koma saman ekki síðar en 15. marz. Þegar ég samdi mína till., velti ég þessu talsvert fyrir mér og komst að þeirri niðurstöðu, að óheppilegt mundi að setja um þetta nokkurt tímatakmark, og taldi rétt, að málin, sem Alþ. þarf að afgr., fengju þarna ein öllu um að ráða. Því að ef farið yrði að setja eitthvert tímatakmark, þá eigum við á hættu, að það sé sett það snemma, að aukaþ. væri ekki búið að ljúka sínum störfum, þegar að því tímatakmarki kæmi, og mundi þá komið í sama horf eins og nú er ástatt. Ef tímatakmarkið yrði hins vegar sett of seint, kæmi að því sama, sem er í frv. stj. og við hv. 5. þm. Reykv. erum a.m.k. sammála um að sneiða hjá. Þess vegna er mín till. orðuð þannig, að málin ein ráða því, hvenær aukaþ. yrði lokið.