Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flutn.m. (Björn Kristjánsson): Eg þarf ekki að fara mörgum orðum um þetta mál, því að tillagan felur sjálf í sér það, sem hægt er um hana að segja. Það er alkunna, að síðasti vetur var mjög harður, og eru því margir hreppar á landinu illa staddir, þar sem fjöldi bænda hefir mist nær allan bústofn sinn. Tillaga þessi, sem hér liggur fyrir, reisir svo sem hægt er skorður við því, að menn þurfi að eyðileggja í haust það af bústofninum, sem eftir er eftir þennan harða vetur. Eg veit að vísu, að stjórnin hefir nú á tímum ekki úr miklu fé að spila, svo að hún getur sennilega ekki orðið við þessari áskorun, en fyrir gæti það komið, að stjórnin gæti fengið fé, og því viljum vér flutningam. tillögunnar láta liggja fyrir heimild til að veita þeim mönnum lán, sem verst eru staddir. Eg vona, að háttv. deild lofi þessari tillögu að sigla sinn sjó í gegnum deildina, svo að landsstjórnin hafi þó heimild til að lána, ef landssjóður getur.



Eg vil styðja tillögu þessa, en get þó ekki varist þess, að benda á, hvort hér er eigi í raun og veru verið að bjóða steina fyrir brauð. Tillagan fer fram á það, að heimila stjórninni að verja til lánveitinga, til að bæta úr harðindunum á nýliðnu vori, 50 þús. kr. af ½ milj. kr. láninu, sem henni var heimilað að taka, sbr. lögin frá 1. ágúst þ. á. En fari nú svo, að stjórnin fái ekkert lán, þá verður tillagan aðeins til þess, að vekja hjá mönnum vonir - vonir, sem ekki geta ræzt. Annars vil eg í þessu sambandi benda á, að mér finst þingið ætla að skilja mjög illa við. Það er ekki ólíklegt, að svo geti farið, að í október eða nóvember þ. á. verði svo komið, að stjórnin standi uppi ráðalaus með tvær hendur tómar, geti jafnvel ekki greitt embættismönnum laun þeirra, þar sem tekjulindir landssjóðsins hljóta að teppast að mun, vegna ófriðarins - aðflutningur og útflutningur að minka, ef eigi alveg hverfa. Að vísu má svara mér því, að nýskeð hafi nú verið kosin nefnd, sem panti vörur handa landsmönnum, og að af þeim komi þó tekjur í landssjóðinn. En aðgætandi er, að landið verður sjálft að borga tollinn fyrst í stað, og ekki víst, að kaupmenn fáist til þess að kaupa vörurnar af landsstjórninni, eða sjái sér hag í því, þar sem þær hljóta - vegna ófriðarins o. fl. - að verða mjög dýrar, og almenningur mun og skirrast við að kaupa þær í lengstu lög. Það sem þurft hefði að gera, í stað þess er háttv. efri deild feldi lögin um seðlaaukning fyrir Íslandsbanka, var það, að gefa bæði Landsbankanum og Íslandsbanka rétt til, að gefa út 1–2 milj. kr. á seðlum, til þess að bæta úr peningavandræðunum í landinu meðan norðurálfuófriðurinn stendur yfir. Mér sýnist annars alt stefna að því, að hér fari alt í vitleysu, og þingmenn hlaupi hver heim til sín, látandi alt reka á reiðanum. Eg öfunda ekki stjórnina af að standa í þeim sporum, sem allar líkur eru til að hún verði að standa í, eins og viðskilnaður þingsins virðist ætla að verða, og ætti hún því að nota þingið sem bezt þessa síðustu dagana og lengja það fremur, sem þörf gerist.



Eg er háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) samdóma um það, að stjórnin geti ekki fengið lán í útlöndum um þessar mundir, en þar á móti geti hún fengið lán hjá bönkunum hér, og ef á þarf að halda 400–500 þús. kr. af gullforða Íslandsbanka, samkvæmt lögunum í sumar.  (Skúli Thoroddsen: Því fé verður að skila um miðjan oktober.)  Já, en stjórnin getur altaf gefið út bráðabirgðalög um framlengingu á þeim lögum.  (Skúli Thoroddsen: Ef þá næst til konungsins.)  Eg býst við því, að landsstjórnin verði að halda því fé, sem hún getur fengið, handbæru til að kaupa korn og aðrar nauðsynjavörur fyrir, en megi ekki binda það í útlánum. Korn og nauðsynjavörur verða því væntanlega hið eina, sem stjórnin getur lánað út. Mér finst, að þessa heimild, sem hér er um að ræða. megi skilja svo, að stjórnin geti lánað af matvörubirgðum, er hún kaupir, þeim sveitafélögum, sem verst hafa orðið úti í vor, og að ekki þyrfti að greiða andvirði þeirrar matvöru á annan hátt en venjuleg landssjóðslán. Eg álít, að hreppunum geti orðið þetta að góðu gagni og hagræði, en það má ekki vekja neinar vonir um, að þeir fái peningalán úr landssjóði, allra sízt eftir aðfarir efri deildar í bankamálinu í gær.



Það var nokkuð snemma á þessu þingi, að nokkrir þingmenn komu sér saman um það, að ræða um það sín á milli, hvort þingið gæti ekki að einhverju leyti bætt úr stórhnekki þeim, sem ýmsar sýslur og hreppar hafa orðið fyrir í harðindunum í vor. Þessi nefnd, eða sjálfboðaliðar, héldu nokkuð marga fundi, en stóðu þó töluvert ráðalausir og vóru í vafa um, hvaða leið skyldi fara, eða hvort nokkur leið væri fær. Nefndin talaði við bankastjóra Landsbankans og fór þess á leit við hann, að bankinn yrði eftirgefanlegur við þá menn og sveitir, sem harðast urðu úti í vor, bæði með afborganir og víxla. Get eg lýst yfir því með mestu ánægju, að hann tók því mjög vel, sem hans var von og vísa, og kvað hann bankann mundu fara svo vægilega í sakirnar, sem mögulega væri unt. Þessi tillaga er annars árangurinn af samtali þessarra manna, og þó að hún nái skamt og þó að ekki sé með henni bætt að fullu úr hinni miklu þörf, þá ætti þó eitthvað gott að geta af henni leitt. Eg undirskrifa það algerlega, sem háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) sagði. Eg get felt mig við þann skilning hans á tillögunni, að hér geti ekki verið að ræða um peningalán, heldur lán á korn- og matvöru. En eg get ekki betur séð, en að það komi að sama haldi, því að þá geta menn notað það fé, sem menn fá fyrir kindur sínar í haust, til þess að borga skuldir sínar, víxla og önnur útgjöld. Það, sem er sérstaklega einna tilfinnanlegast hjá sumum þeim, sem urðu fyrir fjármissi í vor, er það, að þeir höfðu keypt mikinn fóðurbæti handa skepnum sínum, og skulda nú fyrir hann. Það er ef til vill þetta ástand, sem er eitthvert hið versta, þar sem menn hafa annarsvegar stofnað sér í skuldir til að bjarga við fénaðinum, en hinsvegar mist fénað sinn. En hvað sem öðru líður, þá vona eg, að tillögunni verði vel tekið og hún samþ.



Snemma á þingi buðust menn til þess úr Sjálfstæðisflokknum og bændaflokknum að athuga, hvað gera mætti þeim til hjálpar, sem orðið hafa fyrir mestum skaða í harðindunum í vor. Það er þessi nefnd, eða sjálfboðaliðar, sem hv. 1. þm. Árn. (S. S.) var að tala um. Eg mun greiða atkv. með tillögu þeirra, þó að vafasamt sé, að hverjum notum hún getur komið. Því að þeir viðburðir geta orðið í heiminum, að hún komi ekki að haldi, og nær það þá ekki legra. Annara er það gott að stjórnin hafi þessa heimild, ef ástæður leyfa, að hún hlaupi undir bagga.



Eg tek undir það, að hér er um mjög þýðingarmikið mál að ræða. Öllum er kunnugt, hvílíkan stórhnekki bændur á Suðurlandsundirlendinu hafa beðið í ár, og má búast við, að enn meira tjón standi fyrir dyrum, af afleiðingum Norðurálfuófriðarins. Það er rétt og skylt að reyna að bæta sem bezt úr þessu, en mér virðist þó mjög erfitt til verulegra framkvæmda, og það því fremur, sem þetta mál kemur fram á allra síðustu stundu. Þó að þetta aukaþing hafi setið lengi, 6 vikur fullar, þá hefir það þó leyst tiltölulega lítið af höndum, - að minsta kosti framan af, - unz það nú flaustrar af mörgum málum í hálfgerðri vitleysu og athugaleysi. Þessi till. hefði gjarnan mátt koma fram fyrr. Eg verð að taka í sama streng og hv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) að hér eru nú alls ekki góðar horfur. Margt þrengir að í senn, og svo er þingið til neytt að hlaupa frá öllu saman. Eg get ekki séð, hvernig stjórnin fer að ráða fram úr þeim peningavandræðum, sem nú eru fyrir dyrum. Henni er falið að taka hálfrar milj. kr. lán, en það fæst vitanlega ekki frá útlöndum, og heimafyrir verður því erfiðara að fá það, sem frv. um aukna Seðlaútgáfu Íslandsbanka var felt í Ed. í gær. Stjórnin hefir því sýnilega ekkert til að grípa nema gullforða Íslandsbanka. Eg tel það samt ekki viðeigandi að greiða atkvæði á móti tillögunni, ef hægt yrði með einhverju móti að fá féð. Mér lízt því bezt á þau úrræði, sem hv. 1. þm. Eyf. (H. H.) stakk upp á, að lána sveitunum matarforða af kornforða þeim, sem til stendur að stjórnin fái frá Ameríku, sem svarar þessari upphæð, því að slíkur styrkur hlýtur undir þeim kringumstæðum, sem nú eru, að koma að jafngóðum notum sem beint peningalán.



Eg býst alls ekki við, að menn hafi gert sér grein fyrir þeim voðaafleiðingum, sem harðindin höfðu í vor. En ef menn hafa gert það, þá hljóta þeir að vera till. hlyntir. Þegar þess er gætt, hvað óþurkarnir vóru miklir í fyrra, en vorið hart nú, þá held eg, að hér sé farið fram á alt of litla upphæð, þó að eg voni, að mitt kjördæmi þurfi ekki á einum eyri að halda. Eg veit, að önnur kjördæmi þurfa á mikilli hjálp og aðhlynningu að halda, og það er sjálfsagt að styrkja þau. Eg býst við, að það verði ekki nema fá kjördæmi, sem leita þessa atyrks, því að horfurnar eru nú altaf að batna vegna tíðarfarsins, - en það er reyndar ekki nóg fyrir þá sem hafa mist fénað sinn, og standa nú uppi móðlausir og farlama. Það eru þessir menn, sem þarf að styrkja, og bjarga þeim frá að missa móðinn, þegar þeir standa uppi með tvær hendur tómar og svangar konur og börn. Hér er um styrk að ræða, en alls ekki gjöf eða hallærislán. Mér finst aðeins upphæðin heldur lítil, og væri því samþykkur að færa hana upp um helming, en játa þó, að þetta er spor í rétta átt.



Eg mun fyrir mitt leyti greiða atkvæði með tillögunni. Eg get ekki verið því samþykkur, að stjórnin hafi ekki nægilegt fé, en þó að svo væri, þá sé eg ekki, hvernig hv. þm. ætla að fá meira fé, þó að þingtíminn yrði lengdur um fáeina daga. Þetta er aðeins spurning, sem eg vildi beina til þeirra.



Út af spurningu hæstv. ráðherra (S. E.) um það, hvort eg héldi að bæta mætti fjárhaginn með því að þingtíminn yrði framlengdur, þá skal eg taka það fram, að ummæli mín gáfu enga ástæðu til, að þau yrði skilin svo. Slíka spurningu má því miklu fremur, að því er mín ummæli snertir, skoða sem útúrsnúning. Eg vildi aðeins vita það, að þingið hefir setið yfir ómerkum málum í fullar seg vikur, en afgreiðir svo öll stórmálin í flaustri og með afbrigðum frá þingsköpum - á síðustu stundu. Það er aðferð, sem ekki ætti að eiga sér stað. Það hlýtur bæði hæstv. ráðherra og aðrir að játa.



Ástæðan til þess, að tillaga þessi er svo seint fram komin, er sú, að nefndin varð að leita sér upplýsinga út um land um ástandið. En að þeim fengnum kom fréttin um ófriðinn, sem alt setti á annan endann. Þetta olli töfum, og málið dróst svona koll af kolli. En þó kom oss saman um að gera þetta heldur en ekki neitt, því að það gæti þó orðið einstaka hrepp og einstaka manni að gagni. Hér er ekki um alment hallærislán að ræða, heldur er hér verið að rétta hjálparhönd, þeim sem mestan skaða hafa beðið. Háttv. 1. þm. Rang. (E. J.) hélt, að Rangæingar mundu ekki þurfa að nota þessa hjálp og gleður það mig mikið. Eg vona, að sem fæstir þurfi á henni að halda og það mun reynast, einkannlega ef heyskapur verður góður í sumar, verðlag gott á fé í haust, og bankarnir liðlegir viðskiftavini sína. Eg vona, að mönnum sé það nú ljóst, hvers vegna tillagan er ekki fyrr fram komin en þetta.

Skúli Thoroddsen; Á ræðu hv. ráðherra virtist mega skilja, að hann væri ekki trúaður á það, að úr neinu yrði bætt, þó að þingið yrði framlengt. Svo færi og, að það yrði til lítils, ef - viljann vantaði. Á hinn bóginn hefi eg, bæði í ræðu minni í dag, og þó enn frekar á flokkafundum, bent á eigi fátt, sem gera ætti og sem að vísu er alóverjandi, ef ógert er látið. En til þess, að eitthvað verði gert, þurfa menn að vilja hugsa málin og þora það, og gefa sér þá og eigi síður nægan tíma til þess. Eg benti og t. d. á það, að til þess að bæta úr peningavandræðunum mætti gefa út lög, sem heimiluðu að gefa út 1–2 milj. kr. í seðlum, og þó að það, ríði í bág við einkarétt Íslandsbanka, þá ímynda eg mér, að hann yrði fljótt fáanlegur til þess, eða vildi vinna það til seðlaaukningar, að samþykkja, að Landsbankanum o. fl. væri hjálpað. Geta má þess og, að lögin um gullforða Íslandsbanka, eiga ekki að gilda nema til 14. okt. þ. á. og þá verður landið að skila gullforðanum aftur, eina og menn geta þá og komið með seðla, sína, og heimtað þeim skift í gull og sparisjóðsinnieigendur tæmt sparisjóðsbækur sínar. En dettur nokkrum í hug, að norðurálfuófriðurinn verði þá um garð genginn? Hér eru því fyrirsjáanleg vandræði fyrir dyrum, og alóvíst, á hverri stundu eigi næst til konungsvaldsins. Eg vona því, að ráðherra og aðrir, sjái, að fylsta ástæða er til þess, að áhuga sem rækilegast, áður en þingmenn skilja, hvílíkir alvörutímar nú eru, og sjái og, að ekkert má vanrækjast, er gjört gæti orðið. Þá vil eg og benda á atriði, sem eg hefi vakið máls á, við þingmenn í flokkinum, er eg telst til, þ. e. hvort eigi muni eftir atvikum - rétt að lögleiða hér »moratorium«, þ. e. skuldgreiðslufrest, annaðhvort fyrir alla eða þá fyrir einstakar stéttir. Vextir eru nú þegar orðnir hér 7–8% í bönkunum, og hver veit, hve hátt þeir geta enn stigið? - Nauðsynjar verður almenningur og að kaupa ef til vill tvöföldu verði, og ýms fyrirtæki hafa nú þegar verið stöðvuð, t. d. sum botnvörpuveiðaskipin hætt, og líkt getur um ýms önnur atvinnufyrirtæki orðið, svo að atvinnuskorturinn bætist þá ofan á, en vorharðindin gengin á undan í sveitunum. Eg álít, að þingið verði því að taka mál þetta til sem allra rækilegastrar íhugunar, svo að ekki reki ef til vill að því, að fjöldi manna verði gjaldþrota, og neyddir til að selja eignir sínar fyrir hálfvirði. Þá er og enn eitt mjög þýðingarmikið atriði, sem eg hefi eigi síður vikið að á fundum innan flokksins, sem eg telst til, en lagt að mun meiri áherzlu á, sem og í tali við ýmsa þingmenn, en það er það, hvernig fari og hver ráð eigi að taka, ef hlutleysi Dana verður virt að vettugi. Vér höfum nú séð, hvað hlutleysið hefir stoðað Luxemburg; og Belgíu, eða hitt þó heldur, og alveg eins getur farið um hlutleysi Danmerkur. En verði hún hertekin - gerð að þýzkum, brezkum eða rússneskum landshluta, hvað yrði þá um Ísland? Ætlast þingið til þess, að það fylgi þá örlögum Danmerkur? Yfirleitt virðast mér nú þeir alvörutímar, að þinginu megi alls eigi slíta fyrr en gerðar hafa verið svo ítarlegar ráðstafanir um öll þessi efni, sem frekast eru tök á.



Eg skal reyna að vera stuttorður, enda er fyrirspurnin ekki borin upp í því skyni að halda uppi skemtun fyrir fólkið. Þegar einhver vandasöm atriði eða störf ber að höndum, sem lúta að lög gjöf þjóðanna, þá er það altítt, þegar landstjórnin treystir sér ekki til að ráða fram úr málunum á eigin spýtur, að leitað er til manns eða manna, sem taldir er bera bezt skyn á málin. Þessi aðferð hefir verið höfð hér sem annarastaðar í siðuðum löndum. Eg hefi kynt mér, hversu margar milliþinganefndir hafi verið skipaðar hér, síðan vér fengum fjárforræði. Það getur verið, að þær hafi verið fleiri, en mér hefir talist, en eg hefi getað fundið, að þær hafa verið tíu samtals, og er þá þó meðtalin landbúnaðarnefnd sú, sem skipuð var 1870, en eigi lauk störfum sínum fyrr en eftir að vér fengum fjárforræði. Nefndirnar eru, auk núnefndrar landbúnaðarnefndar, skattanefnd, skipuð með konungsúrskurði 29. okt. 1875. Eftir aldamótin 1900 hefi eg fundið 8 milliþinganefndir. 1. Nefnd í þurfamannamálum skipuð með konungsúrskurði 13. nóv. 1901. Í henni sátu 3 menn. Kostnaður við hana varð kr. 4476,57. 2. Landbúnaðarnefnd var skipuð 2. marz 1904. Áttu og 3 menn sæti f henni. Kostnaður við hana varð kr. 2953,75. 3. Kirkjumálanefnd, skipuð sama dag (2. marz 1904). Kostnaður varð kr. 2989,12. 4. Skattanefnd, skipuð 2. des. 1907. Áttu 5 menn sæti í henni. Kostnaður varð kr. 5927,00. 5. Peningamálanefnd, skipuð með ráðherrabréfi 28. marz 1911. Í henni sátu 5 menn. Kostnaður kr. 9212,81. 6. Millilandanefndin verður ef til vill eigi talin til venjulegra milliþinganefnda. Hún er skipuð með konungsúrskurði 30. júlí 1907. Sátu í henni 7 menn. Sú nefnd varð eðlilega miklu dýrari en hinar, bæði vegna ferðakostnaðar og dýrs uppihalds í Kaupmannahöfn. Mér er sagt, að kostnaður við hana hafi numið kr. 24,334,50. 7. Fjármálanefnd sat á rökstólum haustið 1910. Í henni sátu 5 menn, en þeir unnu alveg kauplaust. 8. og síðasta nefndin er þá nefnd sú, sem skipuð var af ráðherra 30. desbr. 1913 til að koma fram með tillögur til stjórnarinnar um gerð íslenzka fánans. Í henni sátu 5 menn. Þetta yfirlit um nefndirnar hefir mér þótt rétt að gefa samkvæmt upplýsingum þeim, er eg hefi náð til. En þá er að gera grein fyrir því, hversvegna eg hefi borið upp þessa fyrirspurn. Þessi nefnd, fánanefndin, sat á rökstólum frá því um nýár og fram í júní, um 5½ mánuð. Skýrsla hennar kom út 17. júní, að mig minnir. Ástæðan fyrir þessari fyrirspurn minni var sú, að ýmsir höfðu talið þessa nefnd ónauðsynlega og borið brigður á, að hún hefði þurft að sitja. svo lengi. Síðasta þing hafði og eigi lagt svo fyrir, að þessa nefnd skyldi skipa. Þá höfðu og ýmsar hviksögur borist út um kostnaðinn við nefndina. Þess var jafnvel getið í blöðunum, að greitt hafi verið til hennar 6000 kr. og eftir væri ógreiddar 2000 kr. Þetta þótti mönnum of mikill kostnaður. Þess vegna var það, að eg beindi þeirri spurningu til umboðsmanns ráðherra við 1. umræðu fjáraukalaganna, hver kostnaðurinn hefði orðið og hvers vegna hann hefði ekki verið tekinn upp í fjáraukalögin. Umboðsmaður ráðherra nefndi eigi upphæðina, en gaf fullnægjandi svar við því, hversvegna upphæðin var eigi tilgreind í fjáraukalögunum. Auðvitað var fyrirspurn mín eigi orðuð svo þá, að honum væri samkvæmt þingsköpunum skylt að svara henni. Mér er og kunnugt um, að einn þingmaður hefir sent stjórnarráðinu fyrirspurn um kostnaðinn við þessa nefnd, en ekkert svar fengið. Af þessum ástæðum hefi eg borið upp þessa fyrirspurn. Þar með er hægt að koma í veg fyrir ýkjur og ranghermi um málið, en þing og þjóð fær ábyggilegar upplýsingar, sem það hefir fullan rétt til að heimta.



Því atriði, hvort nauðsynlegt hafi verið að skipa fánanefndina, tel eg mér eigi skylt að svara, með því að nefndin var eigi skipuð á mína ábyrgð, en að öðru leyti skal eg leyfa mér að svara fyrirspurninni á þessa leið: Kostnaður við fánanefndina hefir orðið þessi: Bækur, pappír og ritföng kr. 144,63 Símskeyti og burðargjald - 83,05 Auglýsingar - 34,91 Þýðingar og ritstörf - 135,00 Prentun og hefting á skýrslunni - 1445,45 Ræsting - 2,00 Dagpeningar nefndarmanna - 4256,00 Þar að auki hefir verið ávísað Agli Jacobsen kr. 33,22 fyrir fánadúka og saum á fánum. Ennfremur er óborgað til þýzkrar verksmiðju einnar um 30 kr. Samtals nemur þá kostnaðurinn 6164 kr. 26 aurum.



Úr því að farið er að minnast hér á fánanefndina, þá vil eg láta í ljós þá skoðun mína, að sú nefnd hefði aldrei átt að vera skipuð. Eins og menn muna, urðu þær lyktir á fánamálinu á síðasta þingi, að efri deild samþykti rökstudda dagskrá, þar sem skorað var á ráðherra að leggja fyrir næsta reglulegt þing frumvarp til laga um íslenzkan fána. Ráðherra varð ekki við þessari áskorun, heldur tók málið undan afskiftum löggjafarvaldsins og lagði það í hendur konungs. Eg skal ekki fara út í málið nánara nú, en vil þó benda á, að þótt ekki væri farin sú leið, sem þingið 1913 ætlaðist til, sem sé að ráðherra legði frumvarp um fánann fyrir alþingi, þá var þó engan veginn nauðsynlegt að skipa þessa nefnd. Í úrskurði sínum um fánann 22. nóv. 1913 segist konungur munu ákveða gerð fánans eftir að ráðherra hefir kynt sér óskir þjóðarinnar í því efni. Til þess að fá að vita óskir þjóðarinnar um þetta efni, var gagnslaust að skipa þessa nefnd. Beinast lá við að bera gerð fánans undir þingmálafundi eða alþjóðar-atkvæði. Ályktanir þeirra mátti vel skoða sem óskir þjóðarinnar. Eg verð því að álíta, að stjórnin hafi farið í gagnstæða átt við það, sem konungur ætlaðist til, því að nefndin hefir í rauninni girt fyrir það, að óskir gæti komið fram frá þjóðinni um gerð fánans. Álit nefndarinnar kom svo seint fram, að þjóðin gat enga afstöðu tekið til þess fyrir þing. Eg sé því ekki annað, en að nefndin hafi orðið til að aftra því, að óskir gæti komið fram um málið frá þjóðinni, og því einmitt komið í veg fyrir það, sem konungur hafði óskað eftir. Tel eg því, að nefndarskipunin hafi ekki eingöngu verið ástæðulaus, heldur og gagnslaus og meira að segja skaðleg fyrir málið.



Mér er kunnugt um það, að fyrrv. stjórn var þeirrar skoðunar, að heppilegasti vegurinn til þess að fá að vita óskir þjóðarinnar um gerð fánans væri sá, að skipa nefnd í málið, er í skyldi eiga sæti menn úr öllum stjórnmálaflokkum. Þótt engin fjárveiting væri fyrir hendi frá þinginu, þá taldi fyrrv. ráðherra víst, að þingið mundi eigi vera svo sýtingssamt, að horfa í fáein þúsund króna, er um slíkt væri að ræða, sem sátt og samkomulag um gerðina á framtíðarfána landsins, sem þegar má nota sem siglingafána á landhelgissvæðinu. Ef nú þingið skyldi reynast svo skapi farið, eins og einn háttv. þm. virðist vera, að telja eftir þenna kostnað við nefndina, þá er það víst, að kostur er að fella fjárgreiðsluna á væntanlegum fjáraukalögum og, ef þingið vill, höfða mál fyrir landsdómi gegn þáverandi ráðherra fyrir frammistöðuna. En óhræddur mun hann bíða þess dóms. Það mun vera rétt hjá háttv. fyrirspyrjanda, að milliþinganefnd hér á landi hafi eigi áður verið skipuð án einhvers tilefnis frá þinginu. En annarsstaðar í nágrannalöndum vorum hefir þetta átt sér stað. Stjórn Dana hefir skipað milliþinganefndir án heimildar þingsins og fengið greiddan kostnaðinn í aukafjárlögum, eins og til er ætlast hér. Svo var t. d. haustið 1907. Þá skipaði þáverandi forsætisráðherra Dana, J. C. Christensen, Sérstaka nefnd - það var líka einmitt fánanefnd, til að semja lagafrumvarp um gerð og notkun Dannebrogsfánans, og hefði það frumvarp ef til vill eitthvað getað varðað einnig oss. Álitsskjal og frumvarp þeirrar nefndar er til prentað, en hefir ekki verið gjört uppskátt. Eg hefi fengið það í trúnaði og sýnt það fánanefnd vorri og fáeinum þingmönnum, einnig í fullum trúnaði; þeir geta borið um, að eg segi rótt frá. Og að fjárveiting hafi ekki verið til fyrir þeirri nefnd, geta menn gengið úr skugga um með því að fletta upp Lovtidende fyrir 1908, þar sem tekinn er upp í aukafjárlög kostnaðurinn við hina dönsku fánanefnd. Eg álít, að peningunum, sem gengið hafa til þessarrar nefndar, hafi verið vel varið, og að ekki megi skoða þá sem eytt fé. Nefndin hefir int af hendi gott starf og mikið, og vænti eg góðs árangurs af því. Ekki er ástæða til að sjá eftir kostnaðinum við útgáfu álitsskjalsins, þótt hann yrði nokkru meiri en við var búist. Bæði koma nokkrar tekjur aftur af sölu bókarinnar, sem margir hafa miklar mætur á og talsverð eftirspurn er eftir, sem stöðugt veg, og auk þess gjörir bókin mikið gagn með þeim mikla fróðleik, sem þar er saman safnað, sumpart úr beztu ritum ýmsra landa um þessi efni. Fyrir utan það, sem skýrslan hefir að geyma um fánana og leiðréttingar á ýmiskonar misskilningi, sem hér hefir ríkt, hefir skýrslan að geyma margvíslegan nýjan fróðleik um hagi lands vors og þjóðar, og eru allar þær skýrslur skilmerkilegar og vel fallnar til að styrkja traust Íslendinga á landi sínu og framtíð sinni. Eg er alls ekkert hræddur um, að þingið veiti ekki kostnaðinn við nefndina með ánægju þegar til kemur.

Bjarni Jónsson Háttv. 1. þingm. Eyf. (H. H.) var að gefa skýrslu, og drap meðal annars á hótanir Dana um það, að semja sjálfir lög um íslenzkan fána.  (Hannes Hafstein: Engar hótanir.)  Hann nefndi það að vísu ekki svo, en hótanir eru það nú engu að síður, En þetta kemur ekkert málinu við, og tel eg það því ekki svara vert. Eg skal ekki lasta þær fróðlegu ritgjörðir, sem fánanefndin hefir samið, en hins vegar get eg ekki játað því, að þær hafi leiðrétt eldri misskilning á málinu, því að hann var ekki til. Vér vissum, að það var ekkert nema hégómi, sem sagt var um þessa fána, sem áttu að vera líkir vorum. Það var bara eitt, sem nefndin gjörði þarft verk í, og það var þegar hún skrifaði utanríkisráðherra Grikkja og fékk þaðan réttar upplýsingar. Þar sparaði hún mér ómak, því að eg hafði ætlað mér að gjöra þetta sjálfur, en þá hafði nefndin orðið fyrri til. Eg skal ekki heldur víta hv. fyrrv. stjórn fyrir það, þótt hún teldi það beztu aðferðina að skipa þessa nefnd, þrátt fyrir það, þótt svo væri ekki. Henni var það vorkunn, þótt hún vildi láta fleiri menn hjálpa sér til að bera ábyrgðina, en hins vegar hefir þetta ekki gefist vel, því að það er rétt hjá háttv. þm. N.-Þing. (B. Sv.), að nefndin hefir gleymt því, til hvers hún var skipuð. Það var til þess, að vita vilja íslenzku þjóðarinnar um gerð fánans, áður en feldur yrði síðari konungsúrskurðurinn í þessu máli, en nú hefir nefndin varið miklu meiri fyrirhöfn til þess að vita vilja konungs um þetta, og var það aldrei hlutverk hennar. Það var ráðherra, sem átti að fara á konungsfund með það, sem þjóðin vildi vera láta. Annars var enginn vafi á því, hvaða gerð þjóðin vildi, því að auk þess sem bláhvíti krossfáninn hefir fyrir löngu hlotið alþýðuhylli hér á landi, þá hefir alþingi þegar samþykt þá gerð tvisvar. Það var því ekki vandasöm leit þetta fyrir nefndina, og það varð að hafa það, ef konungur vildi ekki samþykkja þessa gerð þrátt fyrir yfirlýsingu gríska utanríkisráðherrans.  (Hannes Hafstein: Þetta kemur nú ekki kostnaðinum við.)  Þetta eru atriði, sem bæði háttv. 1. þingm. Eyf. og aðrir hafa talað hér um, og »hvað höfðingjarnir hafast að« -. Annars kemur það líka kostnaðinum við, því að með því að nefndin tók ekki þá stefnu, sem vera átti, enda alt fyrir fram vit- að, þá var öllum kostnaði til hennar á glæ kastað. Hins vegar er mér það ánægja, að einn úr nefndinni, sem er fornvinur minn, er nú kominn á skoðun landvarnarmanna á málinu, og að því leyti var það vel fallið, að nefndin var sett.



Þegar eg heyrði, að það stæði til að skipa þessa nefnd, þá þótti mér það hyggilega gjört, og eg hefði gjört hið sama í sporum háttv. ráðherra. Eg sé ekki, að það hefði verið framkvæmanlegt að leita álits þingmálafunda um málið eða þjóðarinnar í heild. Hins vegar varð að taka tillit til margra upplýsinga, sem ekki varð aflað á annan hátt, og er því stjórnin ekki ámælisverð fyrir þetta. En annað er lakara, og það var, hve seint nefndin lauk starfi sínu. Æskilegast hefði verið, að það hefði getað orðið svo snemma, að auðvelt hefði verið að tala um málið eftir það út um alt land, og kjósendur þannig fengið tíma til að átta sig á því heima hjá sér. Nú kom skýrsla nefndarinnar svo seint, að fáir höfðu tök á því fyrir þing úti um landið að átta sig neitt nánar á henni, svo að heitið gæti. Eg er ekki að telja eftir það fé, sem til hennar hefir gengið, þó að ýmislegt hefði mátt fara æskilegar en orðið er, og erindisbréf hennar tel eg vera í góðu lagi, en hitt er satt, að hún hefir starfað allmikið fyrir utan sitt eiginlega verkavið. Það er margt í skýrslunni, sem er lítið annað en uppprentun á því, sein þegar var áður skrifað, og sennilega hefði mátt stytta hana um helming án þess að nokkuð verulegt tapaðist við það, enda vóru margir forviða, er þeir sáu þessa stóru bók. Auðvitað er það, að þegar stjórnin skipaði nefndina, þá hefir hún ekki séð það fyrir, hvernig skýrsla hennar mundi verða eða hve lengi mundi standa á henni, svo að um það er ekki að deila við stjórnina. Ef nefndin hefði lokið störfum sínum svo snemma, að tími hefði unnist til að ræða málið á þingmálafundum, þá hefði eg talið það vel undirbúið, en það þykir mér á bresta, er það varð eigi.



Það er misskilningur hjá hv. 1. þm. Eyf. (H. H.) að eg væri að telja eftir kostnaðinn til nefndarinnar í sjálfu sér, því að eg tel það aukaatriði, hvort goldið er krónunni meira eða minna, ef þá horfir til meiri fremdar þessu máli en áður. En eg hélt hinu fram, að það væri síður en svo, að gagn hefði verið að þessari nefnd, eða þörf á henni. Það var tilætlun konungs að vita vilja þjóðarinnar um fánagerðina, en með þessari nefndarskipun er þjóðinni einmitt bægt frá því að lýsa vilja sínum í því efni. Nefndin bað einmitt alþýðu að leggja nú ekkert til málsins um gerð fánans fyrri en hún lyki starfi sínu, en svo gerir hún það ekki fyrri en svo seint, að enginn gat dæmt um gjörðir hennar fyrir þing, nema ef til vill Reykvíkingar, og þó í flaustri. - Fyrirspurnir nefndarinnar til manna um tillögur til nýrrar fánagerðar, eru alt annars eðlis, og enganveginn gerðar til þess að kynna sér vilja þjóðarinnar, heldur til þess að fá sem flestar tillögur, er hafa mætti til hliðsjónar, ef breyta þyrfti gerð fánans. Þessar tillögur komu og ekki nema frá örfáum einstaklingum, enda hafði verið varað við því af fánavinum, að menn skyldi ekki hlaupa upp til handa og fóta til þess að gera glundroða í málið. Af þessum fáu tillögum má þó sjá, að langflestir eru með íslenzka fánanum óbreyttum, þótt vitanlegt sé, að allur þorri fánavina lét nefndinni engar tillögur í té. Það má vel vera að þessar heimshagskýrslur þyki fróðlegar, en til þess að safna þeim þurfti ekki milliþinganefnd. Til þess þurfti aðeins nokkra elju, og hefði hagstofan sjálfsagt vel mátt anna því. Ekkert kemur það þessu máli við, þótt skipuð hafi verið fánanefnd í Danmörku, því að hún er sett í alt öðru skyni en þessi. Hún á að taka málið frá rótum og koma með nýjar tillögur á öðrum grundvelli. Eg ætla annars ekki að fara að finna að gjörðum nefndarinnar hér, nema að því leyti sem hún fór að makka við konung um málið. Það er algjörlega ótilhlýðilegt, að slík nefnd fari þannig að grípa fram fyrir hendur stjórnarinnar og fréttast fyrir um álit konungs, þar sem hann situr ráðherralaus, og flagga svo með »privat«-neitun hans frammi fyrir þjóðinni.

Hannes Hafstein Hv. þm. N.Þing- (B. Sv.) endurtók það, að nefndin hefði ekkert gjört til þess að kynna sér óskir almennings um fánagerðina. Þetta er alls ekki rétt. Hún skrifaði í allar áttir, gaf þegar út auglýsingar, þar sem hún óskaði þess, að sem allra flestir léti hana vita tillögur sínar og óskir um það efni. Og henni barst líka aragrúi af slíkum tillögum úr öllum áttum. Að fara að leggja spurningar eða tillögur um þetta fyrir þingmálafundi hefði verið alveg árangurslaust. Það er alveg óhugsandi, að slík aðferð hefði skýrt hugmyndirnar, eða greitt fyrir samkomulagi, einkum þar sem svo stóð á, að gerð sú, sem í seinni tíð hefir verið notuð á svo nefndum íslenzkum fána, gat ekki komið til greina, án þess tök væri á að gera fulla grein fyrir ástæðunum til þess á hverjum þingmálafundi. Úr því, að eg mintist á þessa gömlu gerð, þá vil eg geta þess, að það er alls ekki rétt hjá hv. þm. N.-Þing. (B. Sv.), að þjóðkunnugt sé, að hún sé nú gerð, sem meginþorri manna hér á landi óski eftir. Fyrir því er engin sönnun.  (B. Sv.: Hvað segja þingnefndirnar?)  Eg álít, að það sem í nefndarálitunum er og tillögunum til þingsályktana er sagt um það atriði, sé rangt, og talað »út í bláinn«, og einmitt þess vegna get og hvorugri tillögunni greitt atkvæði mitt. Eftir því, sem eg hefi kynst vilja manna um þetta, bæði af bréfum og viðtali, þá álít eg alveg eins líklegt, að fleiri yrði móti þeirri gerð en með, ef atkvæði væri greidd um það um land alt og það af ýmsum ástæðum.



Eg stend einkum upp til þess að þakka hv. ráðherra fyrir það, nú hann hefir svarað fyrir spurninni, og það svo skýrt og glögt, sem eg þóttist eiga heimting á. Eg ætlaði ekki að fara að deila við neinn um þetta mál, heldur einungis fá að vita það, hvort sögur þær, sem um það gengi, væri á rökum bygðar, enda er eg ekki sú smásál, að eg sjái eftir fé því, sem varið er, ef það hefir verið nauðsynlegt. Eg er samdóma hv. l. þm. Eyf. (H. H.) um það, að sjálfsagt sé þegar stjórnin þarf að ráða fram úr einhverju máli og hefir ekki tök á að gjöra það sjálf, að hún þá leiti sér aðstoðar hæfra manna, og hygg að sú aðferð borgi sig vel. Hinsvegar getur hver haft sína skoðun um það, hvort nefndin sé of dýr eða ekki, en rétt er að geta þess, sem þegar hefir verið tekið fram í þessu sambandi, að þar sem talsvert mun seljast af riti nefndarinnar, þá lækkar það auðvitað kostnaðarupphæðina að sama skapi. Ekki skal eg heldur fara mikið út í störf nefndarinnar, en þó dettur mér það í hug, að þegar hún var skipuð, þá hafi að einu leyti verið brugðið frá rangri venju, sem átt hefir sér stað um milliþinganefndir, að minsta kosti tvisvar áður. Eg á hér við það, að í þessa nefnd var enginn maður skipaður úr stjórnarráðinu. Eg álit sem sé, að það eigi ekki við nema brýna nauðsyn beri til, því að að þegar slíkar nefndir hafa gefið skýrslu sína, þá kemur einmitt til kasta stjórnarinnar að dæma um gerðir þeirra. Nú hefir landritari verið látinn vera sjálfsagður formaður tveggja slíkra nefnda, og það tel eg ekki heppilegt, ekki af því, að eg treysti honum ekki til gagnlegra starfa og óhlutdrægni, heldur af því, að það er óviðkunnanlegt, að maður, sem setið hefir í nefnd, eigi að gagnrýna það sem frá henni kemur, ásamt ráðherra, því að vitanlega getur nefndum skjátlast, eins og hverjum tíðrum dauðlegum mönnum. Það sýnist nú svo, eftir skýrslu fánanefndarinnar, sem tveir af nefndarmönnum hafi einkum unnið það, sem unnið var í henni, sem sé formaður hennar og svo Þórarinn Þorláksson málari, þótt auðvitað sé ekki gott að segja, hvaða starf liggur á bak við hvað eina. Eg tel það ekki lítils virði, að eiga þarna uppdrætti að svo mörgum fánum, sem sjálfsagt eru allir rétt gerðir, og eins er mikill fróðleikur saman kominn í einum stað f hinni löngu ritgerð formanns nefndarinnar. Einnig er þarna ein ritgerð vel samin eftir Jón docent Jónsson, sem ágætt hefði verið af fá í safni til sögu Íslands, því að þar er því safnað saman, sem áður hefir verið ritað á við dreif um málið. Síðasta greinin um þvott á fánum o. s. frv. er í sjálfu sér ekki mjög nauðsynleg, en það er svo lítið atriði, að ekki tekur því, að tala um það. Eg ætlaði mér ekki hvort sem var að hleypa hér af stað neinum hildarleik um það, hvernig nefndin hefir leyst starf sitt af hendi. Um það geta orðið umræður þegar fjárveitingin kemur til umræðu á næsta fjárlagaþingi, og ef til vill seinna í dag.