Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseta hefur borist bréf um afturköllun munnlegrar fyrirspurnar. Birgitta Jónsdóttir kallar aftur fyrirspurn til munnlegs svars á þskj. 237, 170. mál, um valfrjálsa bókun Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum (OPCAT).

Frú forseti. Í Ólafsfirði hefur verið starfræktur sjúkrabíll í ríflega 30 ár sem safnað var fyrir á sínum tíma af hálfu Rauða kross deildarinnar þar. Nú ber svo við að Heilbrigðisstofnun Norðurlands hefur tilkynnt að vegna samdráttar verði bílnum lagt og fjármunirnir sem nýttir hafa verið til reksturs sjúkrabílsins nýttir til að ráða hjúkrunarfræðing á sjúkrahúsið á Siglufirði. Þetta er í raun birtingarmynd þess að fjárveitingar eru af of skornum skammti eftir sameiningu stofnananna eins og forstöðumaður hefur ítrekað við fjárlaganefnd og birtist m.a. í lokafjárlögum sem við fjöllum um hér á eftir. Mikil ásókn ferðamanna er um Tröllaskaga og aðstæður að vetri oft erfiðar og aukin umferð fólks, ýmist gangandi, akandi, eða fljúgandi með þyrlum á hæstu fjallstoppa, sem eykst ár frá ári og oft mikill fjöldi á ferð í einu. Hver hefur ekki heyrt svo ég segi nú bara af stífluðum Múlagöngum með tilheyrandi hættu? Tröllaskaginn er stórt og erfitt svæði, og eru sjúkrabílar svæðisins að fara samanlagt í u.þ.b. 400 sjúkraflutninga yfir árið. Sjúkrabíllinn í Ólafsfirði er staðsettur miðsvæðis á Tröllaskaganum og því alltaf með stystan viðbragðstíma. ef kalla þarf út auka sjúkrabíl. Í fyrra voru 107 sjúkraflutningar frá Ólafsfirði, 181 frá Siglufirði og 125 úr Dalvíkurbyggð. Það kemur oft fyrir að báðir bílarnir í Fjallabyggð eru á ferð á sama tíma og við vitum að það er jú oft viðbragðstíminn sem skiptir máli. Hver mínúta getur skipt máli og hefur það svo sannarlega sýnt sig oftar en einu sinni. Ólafsfirðingar hafa verið svo lánsamir að hafa á góðu og vel menntuðu fólki að skipa þegar kemur að sjúkraflutningum og því er með öllu óskiljanlegt að ætlunin sé að mynda hóp vettvangsliða í samstarfi við björgunarsveitina og/eða slökkvilið til að sinna fyrsta viðbragði áður en sjúkrabíll kemur frá Siglufirði eða Dalvíkurbyggð. Ég hef áður staðið í þessum sporum sem ég er hér í í dag og vona svo sannarlega að ég þurfi þess ekki aftur. Við erum að tala um mikilvægt öryggismál og ég skora á heilbrigðisráðherra og þingmenn hér að tryggja fjármagn til þess að starfrækja megi áfram sjúkrabíl í Ólafsfirði.

Frú forseti. Við verðum að ræða oftar og dýpra um loftslagsmálin hér á Alþingi, á því liggur enginn vafi. Orkuskipti í geira einkabílsins eru hafin og þau eru fjölþætt. Metan, íblöndun alkóhóls og lífdísill og fleira, þetta sést allt hér, en rafvæðingin er líka í verulegri uppsveiflu og í árslok 2016 voru rafbílar liðlega eitt þúsund. Það munar mikið um niðurfellingu gjalda í kaupverði bíla. Áfram verður að hafa þann háttinn á, líka þarf að sýna fram á að vistspor og losunarmagn bílanna frá smíði til förgunar sé léttara en vistspor og losunarmagn sambærilegra hefðbundinna bíla. Ella er til lítils unnið og erfitt að sannfæra kaupendurna. Innlent eldsneyti skiptir líka máli. Því er gert of lágt undir höfði í áætlun um orkuskipti sem hefur verið lögð fram. Ég stefni að sérstökum umræðum um þessi orkuskipti og innlent eldsneyti við hæstv. ráðherra. Uppsetning hleðslustöðva með ókeypis rafmagn hefur gengið of hægt og of litlu opinberu fé hefur verið varið til þeirra. Nú eru aðeins 67 millj. kr. af opinberu fé á ári í þrjú ár til ráðstöfunar. Brátt fara svo orkusölur að hyggja að beinni sölu raforkunnar á hleðslustöðvum og ríkisvaldið að hyggja að tekjumissinum þegar notkun á olíu og bensíni minnkar. Verður þá kílómetragjald lagt á rafbíla? Er rétt að stöðva sölu nýrra bíla með hefðbundnum orkugjöfum innan tiltekinna ára eins og heyrst hefur? Ég vek athygli á þessu vegna þess að okkur er lofuð aðgerðaáætlun í loftslagsmálum og klukkan tikkar óvenju hratt í mannheimum frammi fyrir loftslagsbreytingum og afleiðingum þeirra. Að nógu er að hyggja í samgönguþætti þeirrar áætlunar bæði tekju- og gjaldamegin. Það er vert að muna að hagnaður í beinhörðum peningum er ekki alltaf eini rétti mælikvarði árangurs. Og meðan ég man: Kolefnishlutlaust Íslands fyrir 2040 á að vera markmið okkar allra samanber stefnumið okkar Vinstri grænna.

Frú forseti. Við eigum heimsmet í hækkun íbúðarhúsnæðis. Áframhaldandi verðhækkanir á fasteignamarkaði blasa við. Arion banki spáir 7–8% hækkun á verði húsnæðis á ári næstu tvö árin. Vaxandi innlend eftirspurn og kaupmáttur og bati á vinnumarkaði munu ýta undir þá þróun. Fasteignaverð í fjölbýli mun hækka hraðar en verð á sérbýli. Eftirspurn mun halda áfram að aukast og byggingarframkvæmdir munu fylgja í kjölfarið en ekki fullnægja eftirspurn. Verð á húsnæði ræðst af markaðnum, af framboði og eftirspurn. Það er miklu meiri eftirspurn en framboð á íbúðarhúsnæði. Aukin áhrif leigufasteignafélaga á markaði hafa leitt til þess að þau hafa keypt heilu fjölbýlishúsin til að stækka eignasafn sitt og um leið veitt leigjendum aðgengi að húsnæði. Tilkoma þessara leigufélaga hefur valdið því að æ fleiri berjast um lausar íbúðir og leiguverð stórhækkar. Verst bitnar það á eignalitlum einstaklingum og barnafjölskyldum sem ekki eiga eigið húsnæði. Að auki hefur fjölgun ferðamanna þau áhrif að stór hluti íbúðarhúsnæðis í Reykjavík hefur verið breytt í Airbnb-íbúðir sem ekki eru á almennum markaði. Þetta þekkjum við. Fólki á okurleigumarkaði hefur stórfjölgað. Frá árinu 2004 hefur leigjendum í íbúðarhúsnæði fjölgað um 50%. Það eru að verða fjögur ár síðan Samfylkingin lagði til bráðaaðgerðir í húsnæðismálum. Síðasta ríkisstjórn vildi ekkert með þær hafa. Óhætt er að fullyrða að aðstæður á fasteignamarkaði væru aðrar en blasa við nú ef þær tillögur hefðu gengið eftir og ef jafnaðarmenn væru við stjórn þessa lands. Nú höfum við lagt fram tillögur um byggingu að lágmarki þúsund íbúða á ári í félagslegu leigukerfi. Nú reynir á nýja ríkisstjórn.

Hæstv. forseti. „En hefir nokkur heimsins þjóð hafnað tungu sinni“ sagði skáld á 18. öldinni og vísaði þá til þess að menn höfðu áhyggjur af því að danskan væri að yfirtaka íslenskuna. Við stöndum ekki í þeim sporum núna, en við stöndum hins vegar frammi fyrir því að enskan er að verða æ algengara mál sem fólk á öllum aldri talar. Það sem veldur mér áhyggjum og er ástæðan fyrir því að ég vek hér máls á því er að það er bara staðreynd að í grunnskólum tala ung börn og unglingar sín á milli ensku í kennslustundum. Það er mjög gott að vera tvítyngdur eða hafa tök á fleiri en einu tungumáli, en hins vegar segir þetta okkur að við þurfum virkilega að vera á varðbergi. Við þurfum að gæta að því hvort við ætlum að sjá íslenskuna deyja út eða hvort við ætlum að vernda hana. Ein besta leiðin til þess er lestur. Ég hef áður komið inn á það. Ég tel að það sé afskaplega mikilvægt að strax á fyrsta ári fari foreldrar að lesa fyrir börnin sín og haldi því áfram að lesa með þeim, lesa fyrir þau, hlusta á þau lesa. Ég tel að hlutverk foreldra sé hvað mest þarna. Síðan kemur auðvitað að skólunum að styðja við bakið á lestrarkunnáttu Íslendinga og styrkja þannig tungumálið. Tungumálið er eitthvað sem við eigum. Ef við glutrum því niður þá er ekki víst að við munum ná að láta það lifna við aftur. Mér dettur í hug gelískan sem er útdautt tungumál en er samt 

Hæstv. forseti. Það er margt sem hægt væri að ræða hér í dag hvað varðar störf þingsins. Má þar nefna að aðilar hafa komið að máli við nokkra hv. þingmenn og sagt að nú þegar hafi hæstv. heilbrigðisráðherra gefið leyfi fyrir því að fyrsta einkarekna sjúkrahússþjónustan hér á landi geti farið að veita þjónustu sína. Ég hef ekki heyrt fréttir þess efnis frá hæstv. heilbrigðisráðherra og þetta mál hefur ekki komið fyrir hv. Alþingi. Ég get því ekki annað en spurt hér í ræðustól Alþingis hvort hæstv. heilbrigðisráðherra sé búinn að stíga stærstu skref í einkavæðingu heilbrigðiskerfisins án þess að koma með málið til þingsins. Getur einhver hv. þingmaður ríkisstjórnarinnar upplýst okkur um málið? Annað sem ég ætla að nefna eru fyrirspurnir hv. þingmanna. Ég á nokkuð margar fyrirspurnir og eins og gengur og gerist hefur sumum þeirra verið svarað og öðrum ekki. Ég á m.a. fyrirspurnir til munnlegs svars sem beint var til hæstv. samgönguráðherra þann 22. febrúar sl. Þær fyrirspurnir varða vegalagningu um Teigsskóg og Alexandersflugvöll. Liðinn er mánuður frá því að þessar fyrirspurnir voru lagðar fram í þinginu. Þessar fyrirspurnir hafa þrisvar sinnum verið settar inn í drög að dagskrá fyrirspurnatíma hér á Alþingi. Í öll skipti hef ég samþykkt drögin og verið tilbúin til að taka umræðuna. En þetta hefur alltaf strandað á mætingu hæstv. samgönguráðherra. Ég get vel skilið að hæstv. ráðherrar hafi nóg að gera og komist ekki í alla fyrirspurnatíma, en biðin er orðin löng og ég vona að þessi máli verði á dagskrá í næsta fyrirspurnatíma hér á hv. Alþingi. Er kannski kominn flótti í hæstv. ráðherra hvað varðar mætingu í þessa fyrirspurnatíma?

Frú forseti. Það voru áhöld um hvort ég ætti yfir höfuð að vera í þessum ræðustól. Í morgun, skömmu eftir átta, barst mér tilkynning um það að ég hefði verið númer 27 í röð hv. þingmanna að komast hér á mælendaskrá. Síðan fóru nú einhverjir vísir menn að skoða málið nánar og þá kom í ljós að allmargir af þeim sem á undan mér voru á skránni höfðu tilkynnt sig inn laust fyrir klukkan átta. Var gerð við þetta athugasemd sem endaði með því að öllu var raðað upp á nýtt og ég þurfti að fara að undirbúa að nýju hvað ég ætlaði að tala um. Ég ákvað að tala um þetta, um störf þingsins og um þessar sérstöku aðstæður sem við búum við, að klukkan 8:00 sitja starfsmenn þingflokkanna og senda tölvupóst, sumir handvirkt, aðrir með tölvukerfum, sumir samkvæmt atómklukkum í Sviss, skilst mér, til þess að vera örugglega á réttum tíma, eða einhverjum svona brögðum - eða brögðum, eru bara laga sig að leikreglunum. Mér finnst þetta algjörlega fráleitt fyrirkomulag.  
            

Virðulegi forseti. Það er löng hefði á þessu þingi að draga um sæti í upphafi hvers þings. Hefðir eru góðar og fyrir þeim má bera virðingu. Ég neita því ekki að ég öfunda stundum þá þingmenn sem geta sest við hliðina á samflokksmönnum sínum og deilt upplýsingum hratt og fljótt á milli sín. Auðvitað eru til kerfi sem geta gert þetta með því að menn skrifa eitthvað á tölvuskjá, en ekkert kerfi er öruggt þannig að ég hef ákveðnar efasemdir um að nota þau. Þetta er fyrirkomulag sem þekkist hér og ekki víða annars staðar. Ég veit að það vekur eftirtekt og stundum aðdáun í mörgum þeim löndum þar sem á þetta er minnst. Hins vegar hefur aðdáunin ekki verið meiri svo en að ég veit ekki til þess að mörg lönd hafi beinlínis tekið upp það kerfi eftir að hafa heyrt af því. Sjálfum fyndist mér umhugsunarvert hvort við ættum ekki að reyna að raða fólki hér eftir þingflokkum. Það er ekkert heilagt í þeim efnum. Í mínu gamla umhverfi, sem var sprotaumhverfi, vorum við óhrædd við að breyta hlutum. Þetta er einn af þeim hlutum sem við gætum prófað að gera í einn, tvo mánuði og sjá hvernig kæmi út. Ef það kæmi illa út væri þetta bara kallað martraðarmánuðirnir sem Pawel kom á, en að öðrum kosti gætum við séð hvort þetta væri eitthvað sem við vildum halda okkur við. Þetta gæti gefið fólki færi á að koma skilaboðum til samflokksmanna hraðar og búið til ákveðna dýnamík í salnum sem gæti verið skemmtileg út á við. 

Frú forseti. Ég ætla að eiga orðastað við hv. þm. Njál Trausta Friðbertsson um útgjaldareglu fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar. Í óundirbúnum fyrirspurnum nýlega hafnaði hæstv. fjármálaráðherra því að nýta eftirfarandi leiðir til tekjuöflunar: Brattari þrepaskatt, hátekjuskatt, auðlegðarskatt og stigvaxandi fjármagnstekjuskatt. Fimm ára fjármálastefna ríkisstjórnarinnar kveður á um að útgjöld verði ekki umfram 41,5% af vergri landsframleiðslu. Í dag eru útgjöldin 41%. Með öðrum orðum, verði hagvöxtur hér ekki áfram í hæstu hæðum mun ríkisstjórnin ekki geta bætt við nauðsynlegu fjármagni í heilbrigðiskerfið, menntamálin eða ráðist í stórfellda innviðauppbyggingu sem allir flokkar lofuðu fyrir kosningar, líka ríkisstjórnarflokkarnir. Auðvitað á að nota góðærið til að tryggja félagslegan stöðugleika og búa okkur undir mögur ár sem munu óhjákvæmilega koma. Nú stefnir hins vegar í að sameign okkar drabbist áfram niður. Hv. stjórnarþingmenn sem hafa mótmælt niðurskurði samgönguráðherra til vegamála og lýst áhyggjum af lítilli innviðauppbyggingu í ræðustól mega gjarnan hafa eitt í huga. Hér er verið að senda þessar köldu kveðjur heim í hérað. Óljóst er hvort svigrúm verður til að bæta veikburða heilbrigðiskerfi eða snúa vörn í sókn í menntamálum. Þá munu vegirnir okkar halda áfram að molna undan fótum okkar. Þá er rétt að minna hina sömu þingmenn á til hvers útgjaldareglan leiðir ef niðursveifla verður í efnahagslífinu og fjármálaráðherra þverskallast við að sækja tekjur til þeirra sem eru mjög vel aflögufærir. Þá þarf að grípa til niðurskurðar. Afleiðingar þess geta allir gert sér í hugarlund. Spurningin er: Deilir hv. þingmaður áhyggjum mínum af afleiðingum reglunnar að ekki verði svigrúm fyrir nauðsynlegar samgöngubætur, m.a. flughlað á Akureyri og Berufjarðarbotn? Nú hefur hv. þingmaður talað fyrir þessari uppbyggingu. Vill 

Frú forseti. Ég þakka fyrir spurninguna. Hugmyndin á bak við útgjaldaregluna, sem við erum að vinna með núna samkvæmt fjármálastefnunni, er að takmarka árlegan útgjaldavöxt og virka sem aðhald á rekstur ríkisins. Það er rétt sem þingmaðurinn kemur inn á, þarna erum við að hugsa um sveiflujöfnun og hugsa þetta til lengri tíma en við höfum almennt gert undanfarin ár. Þetta er hlutfallið af landsframleiðslu, 41,5%, þannig að með aukinni landsframleiðslu verða til meiri tækifæri til að setja meira í fjárfestingar og rekstur ríkisins. En okkur hefur raunverulega aldrei tekist að beisla rekstur ríkisins með þessum hætti og vera svolítið öguð. Auðvitað er það erfitt að því leyti þegar maður er búinn að tala fyrir verkefnum, samgöngumálum og ýmsum sviðum í gegnum árin, að þurfa síðan að setjast í fjárlaganefnd og fara að hugsa hlutina út frá rekstri og tekjum ríkisins. Við erum að reyna að taka okkur á með þessum reglum. Þetta er fjórða reglan í lögum um opinber fjármál, í fjármálastefnunni, sem kemur út með þessum hætti. Megintilgangur fjármálastefnunnar er að stuðla að efnahagslegu jafnvægi í landinu til lengri tíma. Ég ætla ekki að koma hér og lofa öllu fögru, enda gerði ég það ekki fyrir kosningar, svo það sé ljóst, ég lofaði ekki öllu fögru. Við verðum að hugsa þetta af skynsemi til lengri tíma. Okkur Íslendingum hefur frá lýðveldisstofnun aldrei tekist að lenda nokkurri hagsveiflu á Íslandi með skynsamlegum hætti. Þetta er tilraun til þess að reyna að ná því að að lenda einu sinni einni slíkri.

Hæstv. forseti. Sú mynd sem er að dragast upp af kaupum nokkurra vogunarsjóða á Arion banka, sem kallaður hefur verið kerfislega mikilvæg fjármálastofnun, verður sífellt undarlegri. Nú ber ekki að skilja það sem ég segi hér á eftir sem almennt nöldur út í erlenda fjárfesta, þeir eru velkomnir á sama hátt og við Íslendingar viljum geta fjárfest í útlöndum. Ég efast þó um að við munum kaupa kerfislega mikilvægar fjármálastofnanir í öðru landi. En látum það liggja á milli hluta. Það vekur sérstaka athygli að talsmenn kaupanna hafa hvergi dregið af sér við að lýsa þeim kostum sem það hefur í för með sér að fá hingað erlenda fjárfesta. Þar fara fremstir meðal jafningja forsætisráðherra og fjármálaráðherra sem hvor um sig virðist fá í hnén við það eitt að heyra útlensku. Hæstv. forseti. Komið hefur í ljós að einn kaupenda er sjóður sem hefur orðið uppvís að glæpum í Afríku og þurft að greiða milljarða í sektir. Ofan í kaupið hefur sá sjóður verið settur í ruslflokk í lánshæfismati og horfurnar eru slæmar. Fréttastofa RÚV greindi svo frá því í gærkvöldi að slóð eignarhalds tveggja sjóða, sem samtals keyptu 17% hlut í Arion banka, endi á Cayman-eyjum. Bankastjóri Arion banka sló heldur ekki af þegar hann lýsti því yfir ábúðarfullur að hér ættu í hlut alvörufjárfestar. Hann bætti reyndar við, með leyfi forseta: „Bankinn hafði ekki tök á því að vita hvaða persónur standa að baki sjóðnum sem keypti tæplega 30% hlut í Arion banka.“ Sem sagt: Þótt hann viti ekki hvaða persónur standa hér að baki treystir hann sér til að fullyrða að þetta séu alvörufjárfestar. Það er vel af sér vikið. En auðvitað er manninum vorkunn, hann talar ekki niður húsbændur sína. Hæstv. forseti. Ég held að orðin „leikhús fáránleikans“ hafi verið notuð af minna tilefni. Ég tek undir með hv. þm. Theodóru S. Þorsteinsdóttur: Þjóðin á betra skilið. 
            

Hæstv. forseti. Ég held að ég sé fyrsti maðurinn sem er ekki í Norðausturkjördæmi hér uppi. En ég vil grípa boltann frá hv. þm. Þórunni Egilsdóttur. Ég hef sjálfur talsverðar áhyggjur af viðbrögðum margra, ekki síst stjórnmálamanna, við þessum fregnum um sölu á 30% hlut í Arion banka. Ég skil að við höfum áhyggjur af eignarhaldi. Ég vil fá upplýsingar. En við verðum samt að passa okkur á að fara ekki í óyfirvegaða umræðu því að hún getur verið skaðleg fyrir okkur öll. Hér er um að ræða fjármálafyrirtæki sem þarf á trúverðugleika að halda. Við erum með kerfi, við erum með eftirlitsstofnun, FME, sem hefur eftirlit með þessu, sér um framkvæmd laganna. Það er mikilvægt að við förum ekki fram úr okkur í þessari umræðu vegna þess að ef við sköðum fjármálafyrirtæki af þessari stærð  Við þurfum þess vegna að fara varlega. Ég legg því til að umræðan um þetta verði yfirveguð og að við förum mjög varlega í allar yfirlýsingar því að það sem við segjum getur haft mikil áhrif á hvernig aðrir hegða sér. Ég vil ekki sjá að við hvetjum manna mest til þess að hér verði ófremdarástand í kringum þetta. Leyfum þeim sem hafa eftirlitið, þeim sem framkvæma lögin, að sinna starfi sínu, og tökum svo umræðuna.

Frú forseti. Fyrir rúmu ári hættu íslensk stjórnvöld að senda hælisleitendur til baka til Ítalíu vegna frétta af óviðunandi aðstæðum flóttamanna þar í landi. Þeirri ákvörðun var illu heilli snúið nú um áramótin síðustu. Ítalía er það sem kallast í útlendingalögum öruggt land. Það er vandmeðfarið hugtak. Þó að ríki séu örugg í þeim skilningi að þar ríki ekki skálmöld og þar virki bæði stjórnsýsla og réttarkerfi geta þau verið allt annað en örugg fyrir tiltekna einstaklinga og hópa. Dæmin eru allt of mörg. Á það hefur meðal annars verið bent í máli Amírs Shokrgozars, hælisleitanda frá Íran, sem íslensk stjórnvöld sendu nýlega aftur til Ítalíu í krafti Dyflinnarreglugerðarinnar. Amír þurfti að flýja heimaland sitt vegna þess að hann er samkynhneigður. Fyrir það getur fólk verið drepið í Íran. Fyrsta Evrópuríkið sem hann kom til á flóttanum var Ítalía. Ítalía reyndist fjarri því að vera öruggt ríki fyrir Amír. Hann varð fyrir kynferðisofbeldi í flóttamannabúðunum. Eftir það bjó hann á götunni mánuðum saman áður en hann kom sér hingað til Íslands fyrir tæpum tveimur árum og sótti um hæli. Á þessum tíma hefur Amír fest hér rætur og eignast vini. Hann fann ástina og hefur lengi reynt að giftast unnusta sínum en ekki fengið vegna þess að íslensk stjórnvöld rukka hann um pappíra frá þeim írönsku. Stöldrum aðeins við það. Já, stjórnsýslan okkar rukkar flóttamann um pappíra frá landinu sem hann er að flýja vegna samkynhneigðar, pappíra til að hann geti gengið í samkynhneigt hjónaband. Hvernig ætli Íranir taki þeirri beiðni? Nú berast þær fréttir að Amír, maðurinn sem við sendum úr landi hafi fengið synjun á hælisumsókn sína á Ítalíu. Það stefnir því í að hann verði sendur aftur til Íran ef ekkert verður aðhafst. Ábyrgðin er okkar. Og af því að ég sé 

Forseti verður að biðja hv. þingmenn um að virða þau tímamörk sem gefin eru í umræðunni.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að lýsa yfir ánægju minni með málflutning hv. þm. Jóns Steindórs Valdimarssonar og Pawels Bartoszeks, sem hefur nú flúið sessunaut sinni, en það er nú annar handleggur. Ég vil vekja athygli þingheims og þjóðarinnar allrar á ágætri grein Guðmundar Guðmundssonar sem birtist í Kjarnanum í gær og fjallar um húsnæðismál. Greinin ber yfirskriftina „Ísland er eina landið í Evrópu þar sem heimilað er hömlulaust húsnæðisokur.“ Fram kemur að þessi fyrirsögn sé tekin orðrétt upp úr Þjóðviljanum frá 23. september 1955 þar sem fjallað var um húsnæðismarkaðinn. Í grein sinni ber Guðmundur saman aðstæður á húsnæðismarkaði þá, þ.e. árið 1955, og nú, árið 2017. Niðurstaða Guðmundar er sú að aðstæður nú í dag séu ansi svipaðar aðstæðum þá. Ég held að hann hitti naglann á höfuðið, að einhverju leyti a.m.k., og það er sorglegt. Það hlýtur að teljast heldur aumt hvað okkur hefur lítið miðað í rétta átt í þessum málum. Hér hefur verið rekin húseigendastefna, eða íbúðaeigandastefna, kannski í og með til að búa í haginn fyrir áhyggjulaust ævikvöld þannig að þarna væri á ferðinni einhvers konar fjárfesting launþeganna í steypuklumpum sem mætti svo seinna meir selja til að njóta ávaxtanna. Gott og vel. Það er ekkert að því að fólk fjárfesti í steypu ef því sýnist svo. En ég er þeirrar skoðunar að ríkið eigi að gera meira til að útvega fólki þak yfir höfuðið. Til dæmis með því að stuðla að hagstæðum aðstæðum á leigumarkaði, ekki síst með ákveðnum hömlum á hækkun leiguverðs líkt og þekkist sums staðar erlendis. Auk þess þætti mér eðlilegt og sjálfsagt að ríkið ræki eigin leigufélög 

Forseti. Ég trúi því varla að við séum að fara að endurtaka leikinn enn einu sinni við sölu á bönkum. Við fáum skýrslu um söluna á Búnaðarbankanum í næstu viku og nú fáum við fréttir af sölu á 30% hlut í Arion banka. Aftur vitum við ekki hver kaupir. Aftur vitum við ekki hvaða afleiðingar þetta mun hafa. Forseti. Af þessu er ólykt sem er kunnugleg. Með kaupum á 9,99% hlut komast fjárfestar hjá því að falla undir eftirlit Fjármálaeftirlitsins. Það er augljóst að í þessu söluferli er riðlast á jaðri þess sem löglegt er, því að 9,99% er tala sem ekki er orðin til fyrir tilviljun. Þarna er viljandi verið að senda löggjafanum fingurinn því að augljóst má vera að lög sem fela það í sér að hluthafar sem eiga minna en 10% þurfi ekki að gera grein fyrir sér, voru sett í ákveðnum tilgangi. Bankastjórinn kemur fram og segir stoltur frá því að erlendir fjárfestar velji og hafi trú á að fjárfesta á Íslandi. Ef ég man rétt þá svaraði Höskuldur Ólafsson, forstjóri Arion banka, á nákvæmlega sama hátt og Hreiðar Már Sigurðsson, bankastjóri Kaupþings, þegar Al Thani átti að hafa svo mikla trú á íslenskum bönkum að hann vildi kaupa 5% hlut í bankanum. Fólk var dæmt í fangelsi út af þeim gjörningi. Nú er aftur verið að spila með Fjármálaeftirlitið. Það er verið að spila með löggjafann. Það er verið að spila með þjóðina. Getur verið að löggjafinn ætli að sitja aðgerðalaus hjá og horfa upp á þennan málamyndagjörning; gjörning sem er ógagnsær blekkingarleikur?

Virðulegi forseti. Í sérstökum umræðum um skil á skýrslu um eignir Íslendinga í skattaskjólum fullvissaði forsætisráðherra okkur þingmenn og Íslendinga almennt héðan úr ræðustól þingsins, svo ég vitni beint í orð ráðherra, með leyfi forseta: „Fjölmiðlum var svarað að skýrslan væri að verða tilbúin.“ Mér þótti þetta vera athyglisverð fullyrðing og velti því fyrir mér hvenær fjölmiðlum hefði verið svarað að skýrslan væri að verða tilbúin. Var það kannski eftir að skýrslan var tilbúin, spurði ég sjálfan mig. Til þess að komast til botns í því sendi ég fyrirspurn á fjármálaráðuneytið og spurði hvenær fjölmiðlar hefðu verið látnir vita, hvenær fjölmiðlar báðu um upplýsingar um skýrsluna og svo hverju var svarað. Svarið barst mér í gær. Þar segir m.a., með leyfi forseta: „Samskipti við fjölmiðla um framvindu skýrslunnar fram að birtingu hennar voru öll í kjölfar fyrirspurna frá þeim.“ - Þ.e. frá fjölmiðlum. Samkvæmt svari ráðuneytisins bárust átta skriflegar fyrirspurnir frá fimm fjölmiðlum á tímabilinu 27. október 2016 til og með 10. janúar 2017. Fyrirspurninni frá 27. október var svarað af hálfu ráðuneytisins 2. nóvember, eftir kosningar, með vísan til þeirrar ætlunar ráðherra að skýrslan yrði kynnt opinberlega þegar nýtt þing kæmi saman, sem var ekki gert. Hér kemur skýrt fram að frumkvæðisreglunni samkvæmt siðareglum ráðherra var ekki sinnt. Hér kemur fram að fjölmiðlum var ekki svarað fyrir kosningar um mál sem tvímælalaust varðaði ástæður þess að við vorum að kjósa í október, um mál sem forsætisráðherra ákvað sjálfur að setja ekki í kosningasamhengi, um mál sem tengist forsætisráðherra persónulega. Það ber enginn annar ábyrgð á því að skýrslunni var stungið undir stól en forsætisráðherra. Það ber enginn annar ábyrgð á því að ljúga að þjóðinni en forsætisráðherra. Og það axlar enginn neina ábyrgð. Af hverju ekki? Traust á Alþingi 

Forseti verður að biðja hv. þingmann um að gæta orða sinna hér í ræðustól.

Frú forseti. Það er sjálfsagt og eðlilegt mál að framkvæmdarvaldið skipti með sér verkum eins og best þykir henta. Þetta mál snýst ekki um það, heldur snýst það um að búa til sérstaka stofnun utan um einn ráðherra. Ég hefði haldið á árinu 2017 værum við að ræða öðruvísi breytingar á skipan mála í Stjórnarráðinu, nútímalegri, sveigjanlegri, en ekki það að búa til nýja kennitölu og steypukassa utan um einn ráðherrastól. Ég mun ekki styðja þetta mál.

Frú forseti. Eins og kom fram í umræðunni er örugglega verið að búa til þetta ráðuneyti í þeim tilgangi að búa til nýjan ráðherrastól og kannski geta ráðherrarnir ekki unnið eins vel saman og aðrir ráðherrar í öðrum ráðuneytum, það getur vel verið. Samt sem áður er þetta góð niðurstaða í málinu sem er sú að þessi málefni sem eru mjög óeðlislík og eins og segir í lögunum þá, ef þau eru þannig, þá skiptum við þeim upp í ráðuneyti. Annars vegar er verið að tala um málefni réttarríkisins sem dómstólaráðherra fer með í þessu nýja dómsmálaráðuneyti og fær sérstakan ráðuneytisstjóra til þess að aðstoða sig við það, hins vegar eru það samgöngu- og byggðamál, sveitarstjórnarmál. Þá erum við með sérstakan ráðherra sem er með sérstakan ráðuneytisstjóra og getur einbeitt sér að þeim verkum. Við teljum að þetta sé góð tillaga. Þetta þykir betri verkstjórn. Í meðferð nefndarinnar var tryggt að öll stoðþjónustan færist ekki beint en hún væri þvert á ráðuneyti. Það er einmitt verið að vinna að betra samráði milli ráðuneytanna og ráðherranna þannig að við teljum þetta vera góða þróun og styðjum málið.

Virðulegi forseti. Á sama tíma og ég tel að þessi tillaga sé ekki sérstaklega vel unnin, hún sé ekki byggð á neinum þeim úttektum sem gerðar hafa verið á Stjórnarráðinu, umbótatillögum sem Alþingi sjálft hefur samþykkt varðandi hvernig stjórnsýslunni ætti að vera fyrir komið, sérstaklega eftir hrun, þá virði ég rétt ríkisstjórnar hverju sinni til að skipa málum eins og þær vilja. Ríkisstjórnin hefur rétt til að fúska eins og hún vill. Þess vegna geri ég ekki athugasemdir við það þótt ég hefði kosið að faglega hefði verið staðið að málum, sérstaklega þegar við völd situr ríkisstjórn sem í sitja flokkar sem hafa haft ný og betri og bættari vinnubrögð á hraðbergi. Ég greiði ekki atkvæði.

Virðulegi forseti. Virðulegi forseti bað mig að gæta orða minna áðan. Ég er ekki alveg viss um hvaða orða ég átti að gæta. Mér þætti vænt um að hún útskýrði það þannig að ég myndi ekki hnjóta um það aftur.

Ég vil kannski bæta við ef forseti gæti vísað í þær greinar þingskapalaga sem styðja þá ákvörðun um að biðja þingmanninn að gæta að sér. Í þingskapalögum er vissulega hægt að gera slíkt, t.d. ef menn fara með brigslyrði. Ég hef spurt lagaskrifstofu þingsins hvað það þýði og það er mjög óljóst. En við þurfum að fá það á hreint frá forseta nákvæmlega hvað hann meinar og vísun þá í hvaða greinar, hvar hann fær heimild til þess í rauninni að vera með ákveðin kulnunaráhrif á orðræðu þingmanna í þingsal.

Forseti. Í gær fögnuðum við tjáningarfrelsinu. Ég vil bara minna á að það er fátt eins dýrmætt og tjáningarfrelsið og því mjög mikilvægt að þingmenn fái að vita af hverju forseti lítur svo á að þeir þurfi að gæta orða sinna og nákvæmlega hvað það er þannig að við þingmenn upplifum ekki undir neinum kringumstæðum að slík áminning frá forseta sé háð dyntum eða smekk forseta hverju sinni.

Frú forseti. Ég verð að taka undir það. Ég átta mig ekki á því hvað það var sem hv. þingmaður sagði sem stuðaði forseta. Mér er farið að finnast þetta býsna sérkennilegt. Hér má ekki nota tiltekin orð, hér þarf maður helst að vera í dressinu, samkvæmt gömlum siðum. En það er allt í lagi að segja ósatt, allt í lagi að neita að svara. Ég held að Alþingi ætti miklu frekar að huga að því hvort menn segja yfir höfuð satt frekar en hvaða orð menn nota. 
            

Virðulegi forseti. Ég verð að fá að taka undir með öðrum hv. þingmönnum sem tekið hafa til máls. Hvaða orð voru það nákvæmlega sem fóru fyrir brjóstið á virðulegum forseta og hvernig getum við komið í veg fyrir að þetta endurtaki sig? Það er oft þannig að forseti segir eitthvað í ræðustól en það er aldrei útskýrt nánar hvað það er nákvæmlega. Og til þess að við getum nú tekið upplýsta ákvörðun um áframhald þingsins og hvaða orð við notum væri gott að fá betri greinargerð fyrir því.

Forseti. Ég skora á forseta að gera það að sið hér að þegar ráðherrar svara ekki þingmönnum eða spyrja á móti þegar krafist er skýrra svara - við förum hér með eftirlitshlutverk gagnvart framkvæmdarvaldinu og það gerist ítrekað hér að ráðherrar æfi sig í þeim leik að svara engu, vera aldrei skýrmæltir. Og það hefur jafnvel komið fyrir að ráðherrar hafi farið hér með rangt mál. Það hefur ítrekað verið sannað. Ég legg til að í staðinn fyrir að skammast út í hvernig þingmenn klæða sig eða hvaða orð þeir nota sem farið gætu fyrir brjóstið á forseta, að forseti taki sig til og sýni að þetta er forseti Alþingis, ekki forseti ráðherra, og láti ráðherra hreinlega heyra það þegar þeir vanvirða Alþingi hér trekk í trekk, árum saman, áratugum saman. 
            

Frú forseti. Okkur Íslendingum hefur tekist að byggja upp lífeyriskerfi sem er öfundsvert hjá flestum þjóðum. Styrkleiki þess er styrkleiki íslensks launafólks og styrkleiki íslensks efnahagslífs. Ég get því sagt að lífeyrissjóðirnir séu fjöreggið okkar, sameiginlegt fjöregg. Heildareignir eru um 3.500 milljarðar kr. Á næstu 12–15 árum munu eignir sjóðanna að líkindum tvöfaldast og nálgast 7.000 milljarða. Það er varla til sú hugmynd hér að verkefnum í íslensku atvinnulífi eða uppbyggingu innviða öðruvísi en lífeyrissjóðirnir séu nefndir þar á nafn og talið að þangað sé fjármagnið helst að sækja. Það er ýmislegt sem þarf að hyggja að. Í viðtali við Morgunblaðið fyrir nokkru sagði Bjarni Benediktsson, hæstv. forsætisráðherra, að hann hefði miklar áhyggjur af því að lífeyrissjóðirnir væru orðnir fyrirferðarmiklir í íslensku atvinnulífi. Hann sagði orðrétt, með leyfi forseta: „Þeir eru komnir með milli 40–50% af öllum skráðum hlutabréfum. Eru orðnir mjög fyrirferðarmiklir víða annars staðar, bæði í óskráðum félögum og alls kyns sjóðum. Þeir eru í raun og veru leiðandi og áberandi fjárfestar víðast þar sem eitthvað er að gerast í íslensku atvinnulífi í dag.“ Með þessum orðum lýsti hæstv. forsætisráðherra nokkrum áhyggjum og ég hygg að þær séu réttmætar. Lífeyrissjóðirnir eru komnir með ráðandi stöðu í íslensku atvinnulífi. Sú hætta er vissulega fyrir hendi að við séum að horfa upp á það að völdin séu að safnast á fárra hendur þar sem haldið verði um valdataumana af fámennum hópi manna, allt frá bönkum til matvöruverslana, frá fjölmiðlum til flugfélaga, fjarskipta til sjávarútvegs o.s.frv. Mikill meiri hluti Íslendinga er hins vegar áhrifalaus eða áhrifalítill þegar kemur að því hvernig stórum hluta launa þeirra er ráðstafað og hvernig búið er í haginn til eftirlauna. Fæstir geta valið sér lífeyrissjóð nema þegar kemur að séreignarsparnaði og það er undantekning ef sjóðfélagar eiga þess kost að hafa áhrif á það hverjir sitja í stjórn viðkomandi lífeyrissjóðs. Pétur heitinn Blöndal, þingmaður okkar Sjálfstæðismanna, var baráttumaður fyrir því sem hann kallaði lýðræðisvæðingu lífeyrissjóðanna og lagði a.m.k. þrisvar sinnum fram frumvarp um það að lífeyris- eða sjóðfélagar myndu með beinum hætti kjósa stjórnir lífeyrissjóðanna. Í byrjun þessa mánaðar birti Fréttablaðið frétt þar sem vitnað var til skoðanakönnunar sem leiddi í ljós að 97% landsmanna vilja hafa frelsi til að velja sér lífeyrissjóð. Litlu færri, eða 95%, vildu fá að kjósa sjálfir hverjir sætu í stjórnum þessara lífeyrissjóða. Sá er hér stendur skrifaði í framhaldinu grein í Morgunblaðið og var að velta þessum atriðum upp. Það varð til þess að forráðamenn Samtaka atvinnulífsins sáu ástæðu til þess að svara þeim sem hér stendur, sem var ágætt. Það kom ekki á óvart að þeir tækju ekki undir þau sjónarmið að hugsanlegt væri að lofa sjóðfélögum sjálfum að velja stjórn eða hafa frelsi til að velja lífeyrissjóði, en mér þótti hins vegar óþægilegt að lesa greinina og verða vitni að þeim þjósti sem forráðamenn Samtaka atvinnulífsins sýndu, voru ekki tilbúnir. Ég er því með nokkrar spurningar til hæstv. fjármálaráðherra: Hverja telur hann að séu kostir og hverjir gallar þess að lögfesta frelsi launafólks til að velja sér lífeyrissjóð, þ.e. valfrelsi og samkeppni milli lífeyrissjóða? Er æskilegt að auka samkeppni milli lífeyrissjóða? Með hvaða hætti er hægt að auka áhrif sjóðfélaga á stefnu og fjárfestingar lífeyrissjóðanna? 

Frú forseti. Ég byrja á því að þakka málshefjanda, hv. þm. Óla Birni Kárasyni, fyrir að vekja máls á lífeyrissjóðum og mikilvægum þáttum í starfsemi þeirra. Fyrst er það spurningin um hvort skynsamlegt sé að lögleiða frelsi launafólks til að velja sér lífeyrissjóð. Almennt talað er ég fylgjandi frelsi og ég tel að það hafi gildi í sjálfu sér að hafa frelsi til að velja. Það gefur fólki tækifæri til að sækjast eftir því að vera í sjóðum sem eru því að skapi af einhverjum ástæðum, t.d. vegna fjárfestingarstefnu, réttinda eða góðrar þjónustu. Eftir samræmingu lífeyrisréttinda á vinnumarkaði ættu þeir sem nú starfa hjá hinu opinbera, sem ekki hafa val um lífeyrissjóð, að taka því frelsi fagnandi. Gæta yrði að því að lífeyrissjóðir stæðu öllum opnir þannig að ekki yrði um andval að ræða þannig að ekki yrði hægt að hafna þeim sem sjóðfélögum sem sinna áhættumiklum störfum. Örorkubyrði sjóðanna myndi sennilega jafnast nokkuð við það, miðað við það sem nú er, ef launþegar hefðu val um það í hvaða sjóð þeir greiða. Tryggingafræðileg staða sjóðanna þyrfti að verða svipuð, því að annars myndu sjóðfélagar flykkjast í sjóði sem betur standa. Reyndar má hugsa sér það hvort eðlilegt sé að örorkubyrði sé dreift milli lífeyrissjóða með sérstökum samtryggingarsjóðum þannig að ekki skapist mismunur á ellilífeyri vegna mikillar örorkubyrði. Jafnframt er það mikilvægt að reglur lífeyrissjóða mismuni félögum ekki gagnvart almannatryggingakerfinu. Ef telja ætti upp einhverja ókosti við það að hafa frelsi mætti nefna að einstaklingar sem skipta oft um sjóð eiga að lokum réttindi í mörgum sjóðum sem leitt getur til óhagræðis og aukins kostnaðar. Auk þess má velta því fyrir sér hvort hinn mikilvægi stuðningur sem lífeyrissjóðir hafa haft frá aðilum vinnumarkaðarins gæti minnkað við breytt kerfi. En svo ég svari hv. þingmanni er meginskoðun mín sú að samkeppni sé almennt góð og líkleg til að auka þjónustu og lækka kostnað. Hv. þingmaður spyr einnig með hvaða hætti hægt sé að auka áhrif sjóðfélaga á stefnu og fjárfestingar lífeyrissjóða, t.d. þegar kemur að skipun stjórnar. Það er erfitt að fullyrða um hvaða eitt fyrirkomulag er betra en annað. Í dag eru nú þegar starfandi sjóðir bæði með sjóðfélagalýðræði og fulltrúalýðræði og kannski enn einir sjóðir sem skipað er beint í af atvinnurekendum og verkalýðsfélögum. Allir kostirnir hafa bæði kosti og galla. Gallinn við sjóðfélagalýðræði er að það er annaðhvort í gegnum netkosningu eða mætingu á ársfundi þar sem tiltölulega fáir koma að ákvörðunum um stjórn og breytingar á samþykktum. Ég get nefnt lífeyrissjóðinn Lífsverk sem hefur kosningu á ársfundi. Þar var reynt að bregðast við þessu með því að bjóða upp á netkosningu en þá kusu ekki miklu fleiri en venjulega en aðsókn á ársfund minnkaði hins vegar samhliða. Þá má líka geta þess að þeim sjóðum þar sem sjóðfélagar kusu stjórn beint vegnaði ekki betur en öðrum í hruninu, hvort sem þar var beint samband á milli eða ekki. Starfsgreinasjóðir eru nú með fulltrúalýðræði, að minnsta kosti þegar kemur að vali á fulltrúum launþega. Þar hafa sjóðfélagar bein áhrif á stjórnir stéttarfélaga sinna og þannig á stjórn lífeyrissjóða. Að lokum má nefna að aðkoma atvinnurekenda að stjórnum lífeyrissjóða hefur verið gagnrýnd. Rökin fyrir aðkomu þeirra hafa alla tíð verið þau að atvinnurekendur hafi hag af því að sjóðfélagarnir njóti góðra réttinda. Aðkoma atvinnurekenda hefur verið mikilsverður þáttur í sátt um lífeyriskerfið. Ég set aftur á móti spurningarmerki við það að sjóðfélagar móti fjárfestingastefnuna nema þá innan þröngra marka. Oft hafa komið upp hugmyndir um að lífeyrissjóðir niðurgreiði þjóðþrifamál af ýmsu tagi. Þá er verið að færa fjármuni frá sjóðfélögum, fjármuni sem sjóðunum ber að ávaxta með sem allra bestum hætti, þá eru þeir færðir til óskyldra verkefna. Ábyrgð lífeyrissjóðanna er fyrst og fremst sú að greiða sem bestan lífeyri. Til þess þurfa þeir að ávaxta sjóði sína vel. Miklu skiptir að áhættu sé dreift samhliða góðri ávöxtun. Lykilatriði þegar stór hluti launa hvers launamanns fer í skyldusparnað. Það er eðlilegt að fólk hafi sem mest val um hvernig þeim fjármunum er ráðstafað og að lýðræðislegt eftirlit eða annað eftirlit sé með sjóðunum. Samkeppni undir eftirliti er til þess fallin að bæta þjónustu, lækka kostnað eða hvort tveggja.

Frú forseti. Lífeyriskerfið hér á landi byggist að megninu til á þremur meginþáttum; almannatryggingakerfinu sem er fjármagnað með sköttum, lífeyrissjóðum sem ætlað er að standa undir ellilífeyri og samtryggingu og fjármagnaðir eru með sjóðsöfnun, og svo er það séreignarsparnaður þar sem markmiðið er að byggja upp sparnað til efri áranna. Sameiginlegt markmiðið með starfsemi lífeyrissjóða er að tryggja lífeyrisgreiðslur til sjóðfélaga eftir starfslok þeirra og vegna örorku eða andláts. Lög um lífeyrissjóði og eftirlit með rekstri þeirra ættu að tryggja að starfsemi þeirra samræmist settum markmiðum. Það er mikið álitamál að mínu mati hvort samkeppnissjónarmið eiga þarna við með tilliti til þessa. Að líkindum væri eðlilegra að sameina rekstur í lífeyrissjóðakerfinu í ríkari mæli og jafna grunnlífeyrisrétt. Ýmsar leiðir eru til að auka áhrif sjóðfélaga á stefnu og fjárfestingar lífeyrissjóða og ætti hiklaust að beita þeim til að efla mjög áhrif sjóðfélaga á stefnu og fjárfestingar lífeyrissjóðanna. Lífeyrissjóðirnir gætu t.d. lagt fram fjárfestingarstefnu sem byggðist á reglum G20-ríkjanna og OECD um stjórn fyrirtækja og fjölþjóðlegra fyrirtækja, reglum og leiðbeiningum Sameinuðu þjóðanna sem á ensku heita Global Compact og varða markmið um sjálfbærni, virðingu fyrir mannréttindum, réttindum verkafólks, umhverfissjónarmið, loftslagsmál og varnir gegn spillingu. Lífeyrissjóðir ættu hiklaust að leggja fram slíka stefnu og gefa sjóðfélögum tækifæri til að hafa áhrif á hana og greiða um hana atkvæði. Þetta er ekki síst mikilvægt þegar í það stefnir að lífeyrissjóðir fjárfesti erlendis í ríkari mæli eftir að gjaldeyrishöft hafa verið afnumin. Lífeyrissjóðir ættu að leggja fram miklu skýrari fjárfestingarstefnu og siðareglur varðandi fjárfestingar en þeir hafa hingað til gert og veita sjóðfélögum tækifæri til áhrifa á þeim vettvangi. Einnig má vel hugsa sér að efna til atkvæðagreiðslu meðal sjóðfélaga um stefnumótandi ákvarðanir á þessu sviði. Það er afar mikilvægt að hafa lýðræði í hávegum og beita lýðræðislegum aðferðum við lausn mála. Að sjálfsögðu ættu sjóðfélagar að kjósa einstaklinga í stjórnir lífeyrissjóðanna og nauðsynlegt er að setja tímamörk um setu í lífeyrissjóðum.

Frú forseti. Það er samþykkt stefna Pírata að sjóðfélagar sjálfir skuli kjósa í stjórnir lífeyrissjóðanna. Fyrir ári síðan vann ég verkefni með Ragnari Þór Ingólfssyni, nýkjörnum formanni VR, þar sem við tókum saman stjörnugjöf út frá góðum alþjóðlega viðurkenndum stjórnarháttum þegar kemur að lífeyrissjóðunum. Við settum upp löghlýðnivinkil, settum upp ábyrgðarvinkil. Og þá, eins og hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir nefndi áðan: Að lífeyrissjóðirnir beiti sér almennt og alfarið fyrir að nota bestu mögulegu góðu stjórnarhætti til að takmarka spillingu. Það er einn af þessum þáttum sem kemur fram í UN Global Compact sem er útfærsluatriði þegar kemur að sáttmála Sameinuðu þjóðanna gegn spillingu. Þetta höfum við samþykkt á Íslandi, þetta eru Sameinuðu þjóðirnar í samstarfi við helstu spillingarverndarbatterí í heiminum búnar að útfæra. Að sjálfsögðu eiga lífeyrissjóðirnir að innleiða þetta. Það kostar þá mjög lítið að taka þátt í þessu verkefni. Ég er búinn að athuga það. Þeir geta gert það með því að stjórn lífeyrissjóðsins fyrirskipi framkvæmdastjóra lífeyrissjóðsins, gefi út yfirlýsingu um að þeir skulu gera það og þá eru þeir komnir af stað. Þetta geta þeir gert eftir næsta stjórnarfund, eftir að hafa kynnt sér málið, ef þeir hafa áhuga á því. Varðandi lýðræðið. Almennt er staðan þessi: Það er lítið traust til lífeyrissjóðakerfis landsins. Öruggari lífeyrir, með Ragnari Þór Ingólfssyni og mér, við fengum gerða fyrir okkur skoðanakönnun frá Gallup fyrir ári síðan. Þar kom fram að það voru 52% landsmanna sem báru lítið eða ekkert traust til lífeyrissjóðakerfis Íslands. Það er mjög alvarleg staða. Jafnframt kom fram að það eru aðeins 17,8% sem bera mikið eða eitthvert traust til þeirra. Það er enn þá minna traust til Samtaka atvinnulífsins og ASÍ sem eru þeir sem skipa flest fólkið í þessar stjórnir. Fólk treystir ekki þeim sem fara með lífeyrispeninga þess. Hvað gerist þá? Þá gerist það bara að fólkið tekur völdin í sínar hendur. Það er byrjað. Ragnar Þór Ingólfsson var kjörinn formaður VR, stærsta verkalýðsfélags Íslands. 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka frummælanda kærlega fyrir þessa umræðu, hún er mjög mikilvæg, og ráðherranum fyrir svör hans. Líkt og kom fram í máli frummælanda eru lífeyrissjóðirnir okkar gífurlega öflugir. Þetta eru það stórar upphæðir sem við erum að tala um hér sem við greiðum hvert og eitt okkar inn í þessa sjóði að það er eiginlega erfitt fyrir okkur að ná utan um þessar tölur. Grunnhugsunin sem ég vil leggja áherslu á varðandi lífeyrissjóðakerfið er að meginstoðin er svokallað sameignarkerfi þar sem við ávinnum okkur ákveðin réttindi og höfum sameiginlega tryggingu fyrir því að þó að einhver einstaklingur lifi að verða 100 ára verði tryggt að hann fái lífeyri meðan eins og við vitum mun annar einstaklingur hugsanlega lifa styttra. Það er líka mjög mikilvægt að hafa í huga að lífeyrissjóðirnir hafa í auknum mæli verið að taka á sig kostnað og greiða fyrir aukna þjónustu gagnvart þeim sem missa starfsgetuna. Það er líka mjög mikilvægt að hafa það í huga. Það sem ég vil líka ítreka er að þau réttindi sem við eigum í lífeyrissjóðunum eru eitthvað sem hefur verið samið um á almennum vinnumarkaði. Þetta eru samningsbundin réttindi. Við hér höfum hins vegar sett inn ákveðinn lagaramma um hvernig lífeyrissjóðunum er stjórnað, hvernig þeir fjárfesta, og það er að sjálfsögðu eðlilegt að við förum reglulega yfir það hvort eitthvað í þeim lögum þurfi að bæta. Ég hef sjálf flutt nokkrum sinnum frumvarp um aukið lýðræði í stjórn lífeyrissjóðanna og aukið gagnsæi. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við eigum samtal við aðila vinnumarkaðarins um það hvort og hvernig við gerum nauðsynlegar breytingar í samræmi við það sem upp á kemur eða við teljum að þurfi að bæta úr varðandi sjóðina. 

Frú forseti. Í heimi hækkandi lífaldurs og breytinga á aldurssamsetningu þjóðarinnar er mikilvægt að horfa opnum augum á lífeyriskerfið og möguleika þess til að mæta skuldbindingum sínum. Það er ljóst að tæknibreytingar munu gjörbreyta atvinnumarkaðnum. Ekki einungis munu fjölmörg störf hverfa og þó að ljóst sé að önnur ný verði til í mörgum tilfellum spá flestir því að atvinnuþátttaka verði með allt öðrum hætti en hingað til, vinnuvikan muni örugglega styttast. Það er auðvitað samfélagslega mikilvægt að sem flestir verði með einum eða öðrum hætti virkir á vinnumarkaði, en það er viðbúið að það breytist mjög mikið. Grundvallarspurningin er því sú hvort núverandi lífeyrissjóðafyrirkomulag sé lausn til framtíðar eða hvort við þurfum að skoða allt annað kerfi sem mætir þessari nýju framtíð. Þar er mjög mikilvægt að verkaskipting milli almannatrygginga og lífeyrissjóða sé skýr, m.a. til þess að gulltryggt sé að launafólk hafi sýnilegan hag af því á efri árum að hafa greitt í þessa sameiginlegu sjóði. Það er grundvallaratriði sem ekki má breytast. En til skemmri tíma er nauðsynlegt að aðlaga lífeyrissjóðina að veruleika dagsins. Þar þurfum við náttúrlega að fækka lífeyrissjóðunum, bæði til að styrkja kerfið og gera það gagnsærra og auka líkur á að allir búi við sama kerfi. En við þurfum líka að gera nýjum almennum félagsmönnum kleift að vera virkari þátttakendur í stjórnum og störfum, m.a. til þess að auka gagnsæi og upplýsingagjöf. Í dag eru einstaklingar almennt betur í stakk búnir til þess að nálgast og vinna úr upplýsingum og tæknin gefur líka möguleika á miklu beinni aðkomu. Við þurfum líka að vera vakandi fyrir því að stjórnir og fulltrúaráð endurspegli sem best félagsmenn jafnt í aldri sem kyni. Að lokum er ég sammála hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur um að það er nauðsynlegt að áhrif almennra sjóðfélaga á fjárfestingarstefnu séu í hávegum höfð, t.d. hvað varðar umhverfisvernd, siðferði og annað.

Herra forseti. Þetta er þörf umræða. Það er nefnilega ástæða til að staldra aðeins við og velta því upp hvort þeir sem fara með þessi miklu völd sem fylgja stjórn lífeyrissjóða hafi til þess nægilegt lýðræðislegt umboð frá sjóðfélögum sínum, einfaldlega vegna þess að stjórnendur þessara sjóða eru að sýsla með annarra manna fé, þetta er annarra manna fé, og hafa í því sambandi ekki öðlast þann sess á grundvelli eigin áhættutöku eða frumkvæðis. Það er ástæða til að spyrja hvaða áhrif það hefur á samkeppni þegar lífeyrissjóðir eiga stóran hluta af fyrirtækjum landsins á hlutabréfamarkaði, allt að 50%, og eiga enn fremur í vaxandi mæli eignarhluti í fleiri en einu fyrirtæki á sama markaði. Það væri áhugavert að heyra í seinni ræðu hæstv. fjármálaráðherra um sýn hans á þessi samkeppnisatriði. Í þessari umræðu hefur verið nefnt tvennt sem kemur til greina til að stemma stigu við óæskilegri og óheilbrigðri samþjöppun á markaði. Það er annars vegar að setja gólf á fjárfestingar lífeyrissjóða erlendis og hins vegar að setja takmörkun á atkvæðisrétt lífeyrissjóða í félögum, t.d. með reglum um A- og B-hluta flokka í hlutafélögum. Hæstv. forsætisráðherra hefur nýlega vakið máls á þessu og hefur boðað að úttekt fari fram á þessum atriðum og því ber að fagna. Að lokum, herra forseti, skiptir auðvitað máli að lífeyrissjóðir geti fjárfest og ávaxtað skynsamlega þennan ævisparnað landsmanna. Á sama tíma er mikil þörf fyrir innviðafjárfestingar á Íslandi. Því er örugglega alveg rétt að stjórnvöld skapi frekari grundvöll til þess að lífeyrissjóðirnir geti beint fjárfestingum sínum í þennan farveg í meira mæli.

Herra forseti. Hv. þm. Óli Björn Kárason hreyfir hérna stóru máli sem er allrar athygli vert. Það snertir auðvitað hagsmuni okkar allra með beinum og óbeinum hætti, ýmsum hætti, jafnvel fjárhag ríkissjóðs, fjárfestingar innan lands og utan. Ég vil aðeins taka upp þráðinn þar að við megum ekki gleyma því að lífeyrissjóðirnir eru nokkurs konar tryggingafélög fyrir okkur og eiga fyrst og fremst að tryggja okkur áhyggjulaust ævikvöld og síðan eftir atvikum örorkulífeyri eða maka- og barnalífeyri. Það er grundvallaratriði sem við þurfum að hafa í huga. Eins og hv. þm. Eygló Harðardóttir minntist á þá borga sumir mikið inn og fá aldrei neitt út og aðrir borga lítið inn og fá mikið út, þannig að þetta er samtryggingakerfi. Þetta er samtryggingakerfi sem hvílir á grunni kjarasamninga, fyrst frá 1969 og síðan aftur 1995. Í því kerfi þar sem aðilar vinnumarkaðarins sömdu, eins og hefur verið minnst á, eru ákvæði um það hvernig þeim skuli stjórnað. Að minnsta kosti milli þeirra aðila hafa ekki verið uppi deilur um það fyrirkomulag og í öllum aðalatriðum sýnist manni að það hafi gengið vel. Það eru sumir sjóðir sem eru með annað fyrirkomulag. Það hefur ekkert endilega gefist betur. Það er viss hætta á því að það geti orðið togstreita um það hvað eigi að gera við fé sjóðanna milli kynslóða, þannig að þetta er mjög vandasamt verk. Engu að síður held ég að mjög mikilvægt sé að skoða þetta mjög vel. Ég held við þurfum þá að vanda það mjög vel svo að við séum alveg viss um að við fáum örugglega betra kerfi 

Forseti. Það er rétt sem hefur komið fram að lífeyrissjóðirnir eru fyrirferðarmiklir í íslensku efnahagslífi. Það eru ýmsar ástæður fyrir því. Þeir eru stórir. Það er mikið af peningum í sjóðunum, svo hafa þeir bara verið lokaðir inni í hagkerfinu lengst af og lítið annað gert við peninginn sinn, sem þeim ber að ávaxta fyrir hönd launafólks. Mér finnst umræðan hérna hafa það yfirbragð að lífeyrissjóðirnir séu eitthvert sérstakt vandamál, það sé vandi á höndum. Mér finnst það ekki vera. Mér finnst enginn sérstakur vandi á höndum þótt lífeyrissjóðirnir séu sterkir og eigi mikið af peningum. Hér hefur verið nefnt að hugsanlega takmarka með einhverjum hætti áhrif þeirra í fjárfestingum sem þeir ráðast í, draga úr atkvæðavægi þeirra, setja þeim ákveðið gólf, stýra þeim með einhverjum hætti inn í fjárfestingar. Ég er andsnúinn því. Látum lífeyrissjóðina um það að ávaxta fé sitt fyrir launþegana sem eiga sjóðina. Ef við viljum auka vægi launþega í lífeyrissjóðunum skulum við byrja á því að láta þá sjá um sjóðina eina en ekki atvinnurekendur með þeim. Það hefur mér fundist óeðlilegt alla tíð. Byrjum á því að auka vægi lífeyrissjóðanna með því að fela launþegunum, eigendum sjóðanna sjálfra, að stýra þeim. Auðvitað ráða eigendur sjóðanna, þ.e. launagreiðendur, þeir kjósa í sjóðinn í gegnum stéttarfélögin. Það eru stéttarfélögin sem bera uppi lífeyrissjóðina. Það eru þau sem mynda lífeyrissjóðina. Í gegnum stéttarfélögin ráða launþegar hvernig málum er háttað. Þar eiga þeir að geta verið virkari og beitt áhrifum sínum enn frekar en áður. Það að takmarka lífeyrissjóðina, takmarka fjárfestingar þeirra, takmarka vægi þeirra með einhverjum hætti eða reyna að ná í þá fjármuni sem þar eru inni til einhverra annars konar fjárfestinga en þeir hafa verið í í dag er 

Virðulegi forseti. Það er tvennt sem ég vil vekja athygli á varðandi lífeyrissjóðakerfið. Annars vegar eru það áhrif lífeyrissjóðanna á samkeppni og hins vegar ávöxtunarkrafa lífeyrissjóðanna. Á fundi Samkeppniseftirlitsins á síðasta ári var einmitt sérstaklega fjallað um áhrif lífeyrissjóðanna á samkeppni og eftirfarandi dæmi gefið, með leyfi forseta: „Dæmi um þetta er eignarhald á vátryggingafélögunum þremur sem skráð eru í kauphöllinni. Af 15 stærstu hluthöfum félaganna þriggja eru 6 fjárfestar þar á meðal sem eiga hlut í öllum félögunum og 3 fjárfestar til viðbótar eiga í tveimur félögum. Fjórir stærstu stofnanafjárfestarnir sem eiga hlut í öllum félögunum eiga samtals 26% í Sjóvá, 25% í VÍS og 31% í TM. Annað dæmi eru fasteignafélögin. Af 15 stærstu hluthöfum skráðu fasteignafélaganna eru 5 stofnanafjárfestar eigendur hluta í öllum félögunum. Samanlagður eignarhlutur þeirra nemur 35–44% í hverju félagi.“ Það gefur augaleið að eigendurnir hafa ekki mikinn áhuga á því að eitt af fyrirtækjunum þeirra fari út í alvöru samkeppni við hin fyrirtækin, sem þeir eiga þá líka. Vandamálið samkeppnislega séð fyrir neytendur er augljóst. Hitt vandamálið er ávöxtunarkrafa lífeyrissjóðanna vegna þess hversu stórt lífeyrissjóðakerfið er. Eignir lífeyrissjóðanna eru hærri en árleg verg landsframleiðsla Íslands. Til einföldunar, segjum að verg landsframleiðsla og eignir lífeyrissjóðanna innan lands sé sama upphæðin. Ávöxtunarkrafa lífeyrissjóðanna er 3,5% og þar er ekki tekið tillit til verðbólgu. Til þess að sjóðirnir geti staðið undir þeim réttindum sem sjóðfélagar telja sig vera að vinna inn þá þarf að ná þessari ávöxtunarkröfu. Það þýðir að höfuðstóll lífeyrissjóðanna verður tvöfaldur eftir 20 ár. Ávöxtunin er augljóslega hluti af vergri landsframleiðslu. Til þess að ávöxtun lífeyrissjóðanna sé ekki vaxandi hluti af vergri landsframleiðslu þá þarf hagvöxtur að vera a.m.k. jafn hár og ávöxtunarkrafa lífeyrissjóðanna, annars myndu lífeyrissjóðirnir smám saman taka til sín stærri og stærri hluta af vergri landsframleiðslu sem gengur augljóslega ekki til lengdar. Afleiðingin er að ríkið kemur til með að þurfa að hjálpa lífeyrissjóðunum til þess að standa skil gagnvart sjóðfélögum og réttindum þeirra.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni fyrir að hefja máls á þessu mikilvæga máli. Allar þær spurningar sem lagðar eru fram til umræðu hafa verið gagnlegar og dýpka umræðuna. Til að mynda að skoða kosti og galla þess að lögfesta frelsi launafólks til að velja sér lífeyrissjóði. Valfrelsi og samkeppni á milli lífeyrissjóða er tímabær umræða og hvernig sé hægt að auka samkeppni á milli þeirra. Það er rétt hjá hv. þm. Óla Birni Kárasyni að langflestir Íslendingar vilja aukið val þegar um er að ræða þátttöku þeirra í lífeyrissjóðum. Þess vegna þarf að huga betur að þessum málum og erum við að sjá ákveðinn fyrsta vísi að því hér á þingi. Sérstaklega áhugavert er að skoða með hvaða hætti er hægt að auka áhrif sjóðfélaga á stefnu og fjárfestingar lífeyrissjóða. Einn þáttur í því eins og kemur fram í spurningu hv. þingmanns er að skoða rétt sjóðfélaga til að kjósa með beinum hætti í stjórn lífeyrissjóða. Virðulegi forseti. Eignir lífeyrissjóðanna hafa vaxið mikið á síðustu misserum eða eru í kringum 3.500 milljarðar kr. Þeir hafa verið innan fjármagnshafta síðustu átta árin og sökum þess eru erlendar eignir þeirra um 20% af heildareignum. Að mínu mati þarf mun meiri áhættudreifingu á milli innlendra og erlendra eigna lífeyrissjóðanna og því er mikilvægt að lífeyrissjóðirnir nýti þær heimildir og það frjálsræði sem nú er á fjármagnsjöfnuðinum til þess að búa í haginn fyrir framtíðina. Annað í þessari umræðu sem mér finnst vert að benda á tengist endurskoðun á peningastefnunni. Í ljósi þess hversu stórir aðilar lífeyrissjóðirnir eru í íslensku hagkerfi þarf að huga að samspili þeirra er varðar fjármagnsflutninga. Eins og staðan er í dag þá streymir inn mikið af erlendum gjaldeyri í gegnum ferðaþjónustuna en útflæði hefur verið mjög takmarkað vegna fjármagnshaftanna. Vegna þeirra breyttu tíma sem uppi eru þá munu  Virðulegi forseti. Þetta er mikilvæg umræða hér í dag. Vænti ég þess að hún verði meiri 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni Óla Birni Kárasyni fyrir að hefja þessa mikilvægu umræðu um eitt fjöreggið okkar sem eru lífeyrissjóðirnir. Okkur almennum borgurum hefur verið innrætt það um langt árabil að íslenska lífeyrissjóðakerfið sé framúrskarandi, að við séum öfundsverð í samanburði við margar þjóðir, að við eigum gilda sjóði sem nýtist okkur á efri árum. Fyrir tveimur árum kynntu Fjármálaeftirlitið og Landssamtök lífeyrissjóða niðurstöður rannsóknar sem þá hafði nýlega verið gerð um nægjanleika lífeyris í ríkjum Efnahags- og framfarastofnunar Evrópu, OECD. Niðurstaðan var sú að íslenska lífeyriskerfið stæðist með ágætum stefnumarkandi tilmæli stofnunarinnar og stæði vel að vígi í samanburði við önnur lönd. Mikill styrkur væri í ríkulegri sjóðsöfnun, öryggisneti almannatrygginga, og að lífeyrisþegar framtíðarinnar mættu vænta þess að fá almennt meiri lífeyri en nú. Það eru hins vegar alvarlegar blikur á lofti og af samfélagsumræðunni má ráða að tvær grímur séu farnar að renna á æ fleiri varðandi þessa meintu björtu sýn. Tryggingafræðileg staða sjóðanna í heild hefur verið neikvæð sem nemur fleiri hundruð milljörðum, halli bæði almennu og opinberu sjóðanna hefur hlaupið á tugum og jafnvel hundruðum milljarða króna. Umræðan þessi dægrin snýst ekki um betri lífeyri, hærri greiðslur heldur fremur hitt, um hækkun lífeyristökualdurs og sömuleiðis hækkun iðgjalda. Á Íslandi eru starfandi í kringum 27 lífeyrissjóðir með miklum umsýslukostnaði. Samkeppni þeirra á milli, fækkun þeirra, aukið valfrelsi bæði innan lands og utan og virkari aðild fulltrúa sjóðfélaga að stjórnum þeirra, kann að vera hluti af endursköpun, en líkur eru á að meira þurfi til. Bent hefur verið á aukna þátttöku í samfélagslegum verkefnum í þágu sjóðfélaga sjálfra. Um er að tefla gríðarlega fjármuni, sannanlega eign launafólks. Krafan er sú að farið sé með það fé af fullkominni ábyrgð, en misbrestur hefur verið á því. 

Herra forseti. Ég ætla að þakka þessa umræðu hér í dag. Ég veit ekki hvort síðasti ræðumaður var að beina sérstökum spjótum að mér þegar hann talaði um frjálshyggjupostula, en ég hef nú talið mig í hópi þeirra sem boða a.m.k. meira frelsi heldur en helsi. En við skulum fara í annað. Ég er mjög ánægður með svör hæstv. fjármálaráðherra og hvernig hann nálgast þetta viðfangsefni. Ég var sérstaklega ánægður með það að hann telji það koma til greina að auka valfrelsi launafólks þegar kemur að lífeyrissjóðum vegna þess að ég held að það sé kannski það sem muni auka aðhaldið meira en nokkuð annað. Það skiptir máli. Það er rétt að við erum að tala um fjöregg. Það er rétt að við erum að tala um sameiginlegan sjóð sem er samtryggingarsjóður. Við þurfum auðvitað að hafa það í huga og allar þær breytingar sem við gerum eða leggjum til verða að taka mið af því. Það er alveg kórrétt sem hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson benti á að þetta verður auðvitað að hafa allt í huga og við eigum ekki að gera breytingar breytinganna vegna heldur fyrst og fremst til þess að tryggja betur hag annars vegar launafólks, samtryggingarkerfið sem er fólgið í lífeyrissjóðunum, en líka að auka um leið það traust sem verður að ríkja til þeirra aðila sem fara með jafn mikla fjármuni og lífeyrissjóðirnir gera. 3.500 milljarðar verða tvöföld sú fjárhæð á næstu 12–15 árum. Það eru gríðarleg völd og áhrif sem því fylgja. Þess vegna verðum við að tryggja að það sé sátt um stefnuna, sátt um það hvernig 

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmönnum fyrir þátttöku þeirra í þessari áhugaverðu umræðu. Ég vil víkja að nokkrum þáttum sem komu upp. Hér var nefnt samfélagslegt hlutverk sjóðanna. Ég tel að það megi alveg hugsa það að sjóðir móti sér samfélagsstefnu en hins vegar er það vald vandmeðfarið. Ég hygg að það sé hins vegar ekki gott að þeir eyði miklu til samfélagslegra verkefna. Ég held að það sé verkefni ríkisins að sjá um samfélagsleg verkefni. Varðandi samkeppnismál vék hv. þm. Teitur Björn Einarsson að því. Það er rétt að vegna þess hve þröngir fjárfestingarkostir hafa verið hér á landi þá eru lífeyrissjóðir oft hluthafar í mörgum félögum á samkeppnismarkaði. Ég þekki hins vegar ekki til þess að lífeyrissjóðirnir hafi gefið þeim stjórnarmönnum sem hugsanlega hafa verið kosnir fyrir tilstilli þeirra neinar leiðbeiningar um það hvernig þeir eigi að hegða sér innan stjórnarinnar. Ég vil líka taka undir með hv. þm. Lilju Alfreðsdóttur um það að læsing sjóðanna hér inni á markaðnum hefur leitt til skekkingar á ýmsum mörkuðum, t.d. á húsnæðismarkaði. Það má líka bæta því við sem hv. þingmenn hafa sagt að það á heil landsframleiðsla eftir að bætast við lífeyrissjóðina á næsta áratug eða svo. Það skiptir miklu máli að henni sé vel varið og skynsamlega ávaxtað. Loks vil ég ræða um ávöxtunarkröfu sem var nefnd. Það er í raun og veru engin ávöxtunarkrafa á lífeyrissjóði. Talan 3,5% er sú ávöxtun sem sjóðir hafa náð að meðaltali yfir langan tíma, en í raun og veru ná þeir bara þeirri ávöxtun sem best gefst á hverjum tíma miðað við stefnu þeirra. Ég tek að lokum undir það með hv. frummælanda 

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 4/1995, um tekjustofna sveitarfélaga, en um er að ræða tillögu að bráðabirgðaákvæði við lögin um sérstakt framlag úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga. Frumvarpið er unnið í samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga og er efni þess í samræmi við samþykkt stjórnar sambandsins frá 27. júní 2014. Innanríkisráðherra lagði fram sambærileg frumvörp á vor- og haustþingi 2015 sem ekki hlutu afgreiðslu. Þá var ákvæði þessa efnis upphaflega í frumvarpi því er varð að lögum nr. 135/2014, en var þá fellt brott að tillögu umhverfis- og samgöngunefndar þar sem nefndin taldi það þarfnast nánari skoðunar í ljósi athugasemda sem henni höfðu borist og þess skamma fyrirvara sem hún hafði til meðferðar málsins. Tilgangur frumvarpsins er að vega á móti þeim áhrifum sem lög nr. 40/2014, um séreignarsparnað og ráðstöfun hans til greiðslu húsnæðislána og húsnæðissparnaðar, hafa haft á útsvarstekjur sveitarfélaganna, en eins og fram kemur í greinargerð með frumvarpi þeirra laga hafa þau leitt til tímabundinnar lækkunar á útsvarstekjum sveitarfélaga vegna meiri sparnaðar í formi séreignar og skattfrelsis iðgjalda. Er lagt til að þetta sé gert með úthlutun sérstaks framlags úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga sem samsvarar þeim auknu tekjum sem fallið hafa til sjóðsins frá miðju ári 2014 og út árið 2016 vegna álagningar sérstaks skatts á fjármálafyrirtæki samkvæmt lögum nr. 155/2010. Samkvæmt lögum um tekjustofna sveitarfélaga er hluti tekna Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga framlag úr ríkissjóði sem nemur tilteknu hlutfalli af innheimtum skatttekjum ríkissjóðs, en hlutfall þetta nemur nú rúmu 2,1%. Auknar tekjur ríkissjóðs vegna álagningar sérstaks skatts á fjármálafyrirtæki samkvæmt lögum nr. 155/2010 hafa því skilað auknum tekjum í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga sem nemur þessu hlutfalli. Frá miðju ári 2014 og út árið 2016 námu þessar auknu tekjur jöfnunarsjóðs tæpum 1,3 milljörðum kr. Að óbreyttu ætti jöfnunarsjóður að ráðstafa þessum auknu tekjum til sveitarfélaganna eftir almennum reglum tekjustofnalaganna um úthlutanir úr sjóðnum. Frumvarpið felur hins vegar í sér að þessum tekjum verði skipt milli sveitarfélaganna í réttu hlutfalli við hlutdeild þeirra í álögðu heildarútsvari á landsvísu á tímabilinu og þar með í réttu hlutfalli við þau áhrif sem lög nr. 40/2014 hafa haft á útsvarstekjur sveitarfélaganna. Rétt er að taka sérstaklega fram að frumvarpið hefur ekki áhrif á heildarframlög jöfnunarsjóðs til sveitarfélaganna, heldur eingöngu skiptingu þessa tekjuauka sjóðsins milli sveitarfélaganna. Virðulegur forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efni frumvarpsins og legg til að því verði, að lokinni þessari umræðu, vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og 2. umr.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir hans framsögu. Ég vil líta svo á að það frumvarp sem hér er verið að leggja til tengist húsnæðismálum og þeim aðgerðum sem farið var í á síðasta kjörtímabili varðandi þau; hér er lögð til ákveðin skipting á fjármunum til sveitarfélaga vegna þess. Ég vil bera fram spurningar sem ég vonast til að nefndin hugi að þegar hún tekur málið til vinnslu: Kæmi til greina að tengja þau framlög sem hér er verið að greiða út til sveitarfélaganna því að sveitarfélög geri húsnæðisáætlanir? Er hægt að tengja þau því að sveitarfélög tryggi betra framboð af lóðum? Ég vil nota tækifærið og spyrja ráðherrann þriðju spurningarinnar en hún varðar gjaldtöku vegna lóða hjá sveitarfélögum: Í yfirlýsingu sem gerð var í tengslum við kjarasamninga var talað um aukið framboð húsnæðis og lækkun byggingarkostnaðar og nefnt að af hálfu hins opinbera verði á allan hátt greitt fyrir því að hægt verði að taka upp sem hagkvæmastar aðferðir við íbúðabyggingar í því skyni að lækka byggingarkostnað. Þar á meðal var innanríkisráðuneytinu falið að fara yfir gjaldtöku sveitarfélaga vegna lóða- og gatnagerðargjalda með það fyrir augum að lækka byggingarkostnað. Ég hefði áhuga á að heyra frá ráðherranum hvernig hann hyggst gera þetta og tryggja að annars vegar verði gerðar húsnæðisáætlanir til að tryggja nægilegt framboð á húsnæði, að gerðar verði áætlanir til að tryggja nægilegt framboð af lóðum og lækka kostnaðinn og það verði jákvæðir hvatar fyrir sveitarfélögin að gera það.

Virðulegur forseti. Það er ljóst að við stöndum frammi fyrir ákveðnum vanda, sem hv. þm. Eygló Harðardóttir gerir að umtalsefni, í tengslum við þetta. Ég hef engar athugasemdir við það að í störfum hefndarinnar verði unnið með þetta mál og reynt að nálgast þessi sjónarmið ef þingið telur heppilegt að tengja þetta saman. Það verður þá að koma fram í málsmeðferð í þinginu. Varðandi þá vinnu sem er í gangi í ráðuneytinu, og reyndar á vettvangi fleiri ráðuneyta, hefur verið blásið til formlegs samstarfs á milli ráðuneyta einmitt til að vinna á þessum húsnæðisvanda, m.a. varðandi það að lækka byggingarkostnað enn frekar en gert hefur verið. Stigin voru ákveðin skref á síðasta kjörtímabili í þessa átt en betur má ef duga skal. Einnig er talað um hvernig auka megi lóðaframboð og vinna þannig gegn þeim alvarlega vanda sem við stöndum frammi fyrir, en það er ljóst að skortur á lóðum, sérstaklega hér á höfuðborgarsvæðinu, er kannski meginrót vandans. Þessi vinna er í gangi og af hálfu velferðarráðherra hefur verið settur af stað ákveðinn samstarfshópur. Ég vænti þess að fljótlega komi niðurstöður úr þeirri vinnu.

Virðulegi forseti. Fordæmi eru þekkt frá öðrum löndum um að framlög tengist því að einhverju leyti að sveitarfélög, eða þeir sem fara með skipulagsvaldið, hugi að framboði á húsnæði og tryggi nægt framboð af lóðum. Það þarf lóðir hvort sem verið er að byggja séreignarhúsnæði eða leiguhúsnæði, húsnæði fyrir samvinnufélög eða atvinnuhúsnæði. Jafnframt þarf að tryggja að skipulagsferlið sjálft taki ekki of langan tíma, en það er hins vegar málaflokkur sem heyrir ekki undir hæstv. ráðherra. Ég þakka fyrir að ráðherra skuli segja hér skýrt, og ég vona að nefndarmenn hlusti eftir því, að hann leggist ekki gegn því að það verði hugsanlega tengt gerð húsnæðisáætlana. Mér skilst að félagsmálaráðherra sé að huga að því að koma með frumvarp þar sem lagaskylda sveitarfélaga til að gera húsnæðisáætlanir er skýrð. Hér er verið að leggja til að í staðinn fyrir að fjármunum sé úthlutað samkvæmt almennum reglum laga um úthlutun úr jöfnunarsjóði verði horft á álagt útsvar. Þá fara væntanlega auknir fjármunir til þéttbýlissvæðanna, til þeirra svæða þar sem húsnæðisskortur er mestur. Ég tel því mjög mikilvægt, ef við ætlum að afgreiða þessar breytingar, að það liggi skýrt fyrir frá Alþingi að við viljum tryggja að sveitarfélögin mæti þeirri þörf og geri áætlanir í samræmi við þarfir íbúanna varðandi framboð á húsnæði.

Virðulegur forseti. Það verður að meta það í meðförum þingsins hvort það frumvarp sem hér er undir hentar í þær aðgerðir sem hv. þingmaður vitnar til. Hér er verið að nálgast mjög afmarkaðan hluta sem er kenndur við bankaskattinn og þá tekjuminnkun sem varð hjá sveitarfélögum við það skattfrelsi sem veitt var á síðasta kjörtímabili og er í gildi. Verið er að nálgast þann hluta hvernig við eigum að skipta ákveðnum tekjuauka Jöfnunarsjóðs, sem varð til vegna innleysingar á séreignarsparnaði, og hvort það eigi að fara í hlutfalli við tekjutap sveitarfélaganna í útsvarstekjum eða hvort það eigi að fara að reglum Jöfnunarsjóðsins að öðru jöfnu. Menn verða að meta hvort þau atriði sem hv. þingmaður vitnar til, sem eru öll góð og gild, eigi heima í frumvarpinu eða hvort eðlilegt sé að nálgast það á annan hátt. Ég tel að við séum einmitt að vinna við það vandamál núna þvert á ráðuneyti. Lagt er upp með það að sú vinna taki ekki langan tíma vegna þess að málið er brýnt og við því þarf að bregðast sem fyrst.

Hæstv. forseti. Mig langar að byrja á að þakka hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra fyrir framsöguna og spyrja hann út í atriði sem við hv. þingmenn landsbyggðarkjördæma höfum fengið að heyra og hefur verið talað við okkur um vegna framlagningar þessa máls. Það eru uppi áhyggjuraddir í mörgum af hinum dreifðu byggðum um að ef þetta mál verði að lögum fái sveitarfélögin sem mestar tekjurnar hafa bróðurpartinn af fjármagninu úr jöfnunarsjóði, en hlutverk jöfnunarsjóðs er að jafna mismunandi útgjaldaþörf á skatttekjum sveitarfélaganna með framlögum úr sjóðnum. Ég fletti upp frá framlagningu málsins á fyrri þingum og þar kemur fram, svo að maður taki sveitarfélögin í því kjördæmi sem ég starfa, að Borgarbyggð, Dalabyggð og Skagafjörður ályktuðu öll á móti þessu frumvarpi og töldu að þau myndu bera skarðan frá borði ef frumvarpið yrði að lögum. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra, af því ég hef ekki haft nægan tíma til að setja mig inn í þetta mál, hvort gerð hafi verið breyting á málinu frá því að það var lagt fram áður sem komi til móts við áhyggjuraddir þeirra sveitarfélaga sem ég vitnaði til.

Virðulegur forseti. Málið er óbreytt frá því sem það var þegar það var lagt fram hér áður og ekki náðist sátt um. Það er svo sem vitað um hvað ágreiningurinn snýst í þessu. Þetta frumvarp er á sínum tíma búið til sem ákveðin málamiðlun til ráðuneytis, er sjö manna ráðgjafarnefnd sem hefur farið yfir þessi mál. Það er alveg rétt að verði farið að úthlutun samkvæmt frumvarpinu á þessum viðbótartekjum eingöngu - og það er mjög mikilvægt að við gerum okkur grein fyrir því að þær eru til komnar vegna ákvarðana stjórnvalda sem höfðu síðan áhrif á það að sveitarfélög misstu ákveðinn hluta af útsvarstekjum sínum. Það hefur verið litið á það sem ákveðið sanngirnismál að þeir sem töpuðu tekjunum fái þær til baka eins og hægt er samkvæmt því sem segir í frumvarpinu. Það er svo sjónarmið annarra sveitarfélaga að fara eigi með þetta fé með sama hætti og aðrar tekjur jöfnunarsjóðs en það er mikilvægt, eins og kom fram í framsögu minni, að hafa í huga að þetta var unnið í nánu samstarfi við Samband íslenskra sveitarfélaga og er í raun samþykkt af stjórn félagsins samkvæmt þeirri dagsetningu sem ég fór yfir áðan. Þingið verður síðan að glíma við þetta. Það væri best að reyna að leysa þetta mál í einhvers konar sátt. Það er mjög mikilvægt að ekki kastist í kekki á milli sveitarfélaga vegna þessa máls. Ég tel að það eigi að láta reyna á það í meðförum þingsins og fyrir nefndinni.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir mjög skýr svör og fyrir að útskýra fyrir mér að þetta sé óbreytt. Ég rak augun í það í greinargerðinni að talað er um að hafa samráð við Samband íslenskra sveitarfélaga og unnið á samþykkt stjórnar Sambands íslenskra sveitarfélaga 27. júní 2014. Þá kemur það manni á óvart hversu stór fjöldi sveitarfélaga lagði fram athugasemdir um málið í fyrri framlagningu málsins. Ég man eftir umræðu um þetta þingmál þegar það var hér í fyrri meðförum þingsins. Það voru mjög skiptar skoðanir á milli sveitarfélaga um málið. En auðvitað er þetta þingmál og frumvarp sem mun ganga til hv. nefnda á Alþingi. Þær hafa verk að vinna. Ég vona svo sannarlega að hægt verði að finna einhverja lausn á þessu máli svo það náist sátt. Ég hef ekkert meira um þetta að segja.

Virðulegur forseti. Ágreiningurinn er kunnugur. Hann var hér uppi á síðasta kjörtímabili. Það er viðbúið að hann endurvekist núna í málsmeðferðinni á þingi. En málið hefur auðvitað fengið að gerjast í nokkurn tíma og hljóta umræðu. Eins og ég sagði áðan, og tek undir með hv. þingmanni, væri æskilegt að þetta leystist í einhvers konar sátt. Ég tel að það sé best að láta reyna á slíkt á vettvangi þingsins í þessu máli og vonast til þess að nefndin leggi sig fram um það. Við erum tilbúin í ráðuneytinu til að leggja þingnefndinni allt það lið sem við getum í þessu máli sem öðrum. Við sjáum í sjálfu sér svo hvað setur. Það er mikilvægt að þetta mál fái lúkningu á yfirstandandi þingi.

Virðulegi forseti. Ég verð að byrja á að lýsa yfir miklum vonbrigðum með það frumvarp sem hæstv. ráðherra leggur hér fram. Það felur í sér uppgjöf eða fráhvarf frá því að ná sátt í málinu eins og boðað hafði verið. Hlutverk Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga er að jafna aðstöðumun sveitarfélaga til að standa undir þjónustuþörfum íbúa. Tekjur sveitarfélaga eru mjög mismunandi ekki síður en útgjaldaþörfin. Fyrir mörg sveitarfélög á landsbyggðinni er til að mynda mun kostnaðarsamara að standa undir lögbundinni þjónustu en fyrir þau stærstu, ekki síst á höfuðborgarsvæðinu. Tekjustofnar gefa einnig mjög mismunandi af sér. Sveitarfélög sem hafa mestu tekjurnar eða fullnýta ekki tekjustofna eins og útsvar eða fasteignaskatt fá því skert framlag úr jöfnunarsjóði en mismun miðlað að nokkru til þeirra sveitarfélaga sem þurfa mest á því að halda. Nú búa mörg sveitarfélög á landsbyggðinni við samdrátt í tekjum vegna sterkrar krónu og lækkandi afurðaverðs. Á sama tíma eykst útgjaldaþörfin. Veruleiki flestra sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu er hins vegar allt annar. Þar eru skatttekjur að aukast mikið auk vaxandi tekna af stórfelldri lóðasölu. Það er ekki í anda jöfnuðar og réttlætis að úthluta hlutdeild sveitarfélaga í bankaskatti eftir útsvarstekjum eins og frumvarpið gerir ráð fyrir, ekki fremur en það væri ef fjármunum til þjónustu við fatlað fólk væri úthlutað með þeim hætti frekar en eftir þjónustuþörf. Mjög sérstakt er að fara að taka hluta tekna jöfnunarsjóðs út fyrir sviga og skipta tekjum sjóðsins með öðrum hætti en grundvöllur hans byggir á. Jöfnunarsjóður á að vera sjóður sem jafnar aðstöðumun sveitarfélaga í landinu hvað varðar tekjur og útgjaldaþörf. Til að orðlengja það ekki frekar: Ég myndi aldrei trúa því upp á þingmenn landsbyggðarinnar að styðja slíka lagasetningu með atkvæði sínu eða eiga aðild að því að þrýsta því í gegnum nefndir Alþingis. Ákvæði frumvarpsins ganga einfaldlega svo gegn grundvallargildum byggðajafnréttis og þeim forsendum sem jöfnunarsjóður hefur starfað eftir um árabil með farsælum hætti og í góðri sátt. Ef frumvarpið verður dregið til baka eða dagar uppi aftur og verður ekki samþykkt mun þessum fjármunum sem safnast hafa fyrir í sjóðnum frá árinu 2014 vegna sérstaks bankaskatts verða úthlutað til sveitarfélaganna í landinu eftir þörfum þeirra og settum leikreglum um jöfnun, ekki eftir því hve miklu þau ná inn í útsvarstekjur. Með samþykkt slíkra laga og afturvirkt væri hægt að skapa fordæmi sem ekki sæi fyrir endann á. Hvað kemur næst? Verður haldið áfram að ganga á svig við úthlutun fjármuna til sveitarfélaga eftir þörfum þeirra á forsendum jöfnunar? Þá er rétt að benda á að slík afturvirkni felur í sér slæma stjórnsýsluhætti. Staðan er í raun sú að í jöfnunarsjóði hefur verið haldið rúmum milljarði frá sveitarfélögum í beinni andstöðu við ákvæði tekjustofnalaga. Sú stjórnsýsla er í andstöðu við lög að mati Jóns Jónssonar hæstarréttarlögmanns sem unnið hefur álitsgerðir fyrir hóp sveitarfélaga á landsbyggðinni sem telja á sér brotið. Hefur hann m.a. bent á, með leyfi forseta, dóm Hæstaréttar í máli nr. 631 frá 2014. Þar skoraðist ráðuneytið undan því að gefa út reglugerð um endurgreiðslu virðisaukaskatts vegna hitaveitu í andstöðu við gildandi lög allt þangað til lögum var breytt. Sveitarfélagið átti hins vegar rétt til greiðslunnar á grundvelli skaðabótareglna. Íslenska ríkið væri í raun að taka verulega áhættu með því að þrýsta þessum lögum í gegn. Jón Jónsson telur enn fremur lagaleg rök fyrir því að ekki sé heimilt að fella niður lög ákveðinna tekjustofna sveitarfélaga afturvirkt í ljósi ákvæða stjórnarskrárinnar. Annars vegar að lögákveðin krafa hefur stofnast sem nýtur verndar eignarréttarákvæðis stjórnarskrár. Lögin staðfesta að tekjum jöfnunarsjóðs skuli ráðstafað m.a. til tekjujöfnunarframlaga og lögbundið er að sveitarfélög þurfa að fullnýta tekjustofna til að eiga þann rétt. Hins vegar vegna ákvæða 78. gr. stjórnarskrár um að tekjustofnar sveitarfélaga skuli ákveðnir með lögum. Hann segist ekki geta séð að nokkrar millileiðir séu til þess að breyta löggjöfinni afturvirkt þannig að lagalegri stöðu sveitarfélaga á árunum 2014–2015 verði ekki raskað. Lagabreytingarnar virðast svo alltaf fela í sér úthlutun til sveitarfélaga sem ekki nýta hámarksútsvar sem felur í sér ákveðna eðlisbreytingu á hlutverki jöfnunarsjóðs. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra að því hvort ráðuneytið hafi látið gera úttekt á því hvort þetta standist. Hér er farið fram á að ráðuneytið leggi fram lögfræðiálit um andstæð sjónarmið ef það er til en láti vinna slíkt að öðrum kosti. Það væri fróðlegt að sjá slíkt fyrir alla sem að málinu koma og í raun hefði aldrei átt að leggja fram slíkt frumvarp eins og hér var kynnt án þess að það lægi fyrir og frumvarp stæðist slíka skoðun. Ég er andvígur þessu frumvarpi í núverandi mynd og vil taka undir efni bréfs sem ráðuneytinu barst 13. febrúar sl. frá ellefu sveitarfélögum á landsbyggðinni þar sem óskað er eftir að Jöfnunarsjóður sveitarfélaga afgreiði þann tekjuauka sem sjóðurinn fékk vegna áhrifa laga nr. 139/2013, um tekjuaðgerðir ríkissjóðs, samkvæmt gildandi reglum um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga. Það verði gert án frekari tafar.

Hæstv. forseti. Þau sjónarmið sem hv. þm. Bjarni Jónsson reifaði hér eru ekki ný eða ókunn í umræðunni. Þau komu upp af og til á síðasta kjörtímabili í tilefni af þessu máli sem þá var um nokkurt skeið til meðferðar í umhverfis- og samgöngunefnd. Ég efast ekki um að núverandi umhverfis- og samgöngunefnd muni fara vandlega yfir þessi sjónarmið. En það er hins vegar eitt atriði sem ég vildi vekja athygli á í tilefni af ræðu hv. þingmanns. Það er að þetta viðbótarfjármagn til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga hefði aldrei komið til nema vegna þess að ætlunin var að bæta sveitarfélögum tekjutap vegna áhrifa bankaskattsins. Það var forsenda fyrir því að um þá aukningu til jöfnunarsjóðsins var að ræða. Hugmyndin var þá sú að bæta þeim sveitarfélögum tjónið, ef hægt er að orða það svo, sem urðu fyrir tjóni, en ekki einhverjum öðrum sveitarfélögum.

Virðulegi forseti. Ég kannast líka við þau sjónarmið sem hér voru færð fram í andsvari. Ég vil minna á að um jöfnunarsjóðinn gildir regluverk sem farið er eftir. Peningum sem þangað fara er deilt út eftir því regluverki. Hér er líka um að ræða mörg ár aftur í tímann. Það orkar verulega tvímælis að fara að hlutast til um ráðstöfun slíkra fjármuna með lagasetningu svo langt aftur í tímann. Það væri annað ef verið væri að horfa sérstaklega í það hvernig hlutirnir myndu verða frá og með deginum í dag eða frá samþykkt laganna. Það eru talsverðir annmarkar á því að seilast mörg ár aftur í tímann, eins og réttilega hefur verið bent á í því lögfræðiáliti sem ég vitnaði til, og það er eins víst að mörg af þessum sveitarfélögum, sem telja á sér brotið ef þessi lög ná fram að ganga, muni sækja rétt sinn og jafnvel fá hann. Ég undirstrika að mér þykir miður að ekki hafi verið stigin frekari skref til þess að ná sátt í þessu máli því að það liggur líka fyrir að stjórn Sambands íslenskra sveitarfélaga er algerlega klofin í þessu máli. Ég tel líklegra að það mál sem lagt er fram nánast óbreytt, sem hér hefur komið fram að ósátt var um á sínum tíma, hafi frekar súrnað með tímanum og að ólíklegt sé að sátt verði um þetta sama plagg, svo því sé haldið til haga.

Hæstv. forseti. Ég ætla svo sem ekki að lengja umræðuna að sinni. Ég held að þau sjónarmið sem hér hafa komið fram muni áfram verða til athugunar í umhverfis- og samgöngunefnd, þar á meðal lögfræðilegar hliðar málsins sem hv. þingmaður nefnir hér. Menn þurfa auðvitað að skoða málin í því samhengi, inn í hvaða regluverk málið fer og hverjar forsendur þeirra ákvarðana eru sem þarna liggja til grundvallar. Mér finnst hins vegar alveg nauðsynlegt að undirstrikað sé, eins og ég gerði hér í fyrra andsvari mínu, að þeir fjármunir sem hér um ræðir hefðu ekki komið til sögunnar og aldrei runnið í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga, aldrei. Það var engin ákvörðun um að auka framlög í jöfnunarsjóðinn af neinni annarri ástæðu en þeirri að bæta átti þeim sveitarfélögum tjón sem til kom vegna áhrifa bankaskattsins. Þá horfa menn á það og meta, eins og gert hefur verið í undirbúningi þessa máls, hvar þessi áhrif komu fram. Um önnur atriði sem varða fjárhagsleg samskipti ríkis og sveitarfélaga er svo sem ekki tilefni til að tala hér, enda er um afar sértækt mál að ræða sem varðar áhrif tiltekinnar lagasetningar. Ef niðurstaðan verður sú að þessum fjármunum verði ráðstafað með einhverjum allt öðrum hætti en lagt var upp með í upphafi hefur það væntanlega einhver áhrif á framtíðarsamskipti ríkis og sveitarfélaga að öðru leyti.

Virðulegi forseti. Hér var talað um ferli og ætlan og annað slíkt í upphafi vegferðar þessa máls. Það er svolítið sérstakt að halda því fram að lagt hafi verið upp með að láta þessa fjármuni renna inn í jöfnunarsjóð sem ætti síðan með lagasetningu eftir á að koma í einhvern annan farveg en sjóðurinn starfar eftir. Það hefði þá verið eðlilegra að búa til þá umgjörð strax í upphafi og hafa þá alveg klárt hvernig hlutirnir ættu að ganga fyrir sig skref fyrir skref en ekki ætla að fara eftir á í einhverjar reddingar og lagabreytingar þegar menn átta sig á að þeir hafi kannski ekki unnið heimavinnuna nægilega vel. Hins vegar er þetta grundvallarmál. Þetta er líka prófmál varðandi jöfnunarsjóðinn og meðferð fjármuna sem hann fer með og eins varðandi hlutverk sjóðsins sem jöfnunartækis sem hefur verið mikil sátt um. Þarna eru menn að reyna að laga hlutina eftir á. Það er ekki góð stjórnsýsla. Það er slæm stjórnsýsla að ætla að fara að breyta sögunni mörg ár aftur í tímann.

Herra forseti. Við ræðum frumvarp um breytingu á lögum um tekjustofna sveitarfélaga. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir framsögu hans og reifun á þessu máli sem kemur líka fram í greinargerð frumvarpsins. Það er svo sem ekki mín ætlun að bæta mikið við þá umfjöllun alla, en það hefur komið fram að þetta mál mun fara til hv. umhverfis- og samgöngunefndar. Ég tel alveg ljóst að nefndinni er nokkur vandi á höndum því um þetta mál er töluverður ágreiningur, hefur verið ágreiningur og það má skilja sem svo að hann sé áfram uppi í þessu máli. Þetta er í fyrsta lagi ágreiningur um efni málsins og að einhverju leyti líka ágreiningur um formið, þ.e. hvaða leið er farin til þess að mæta þeim sjónarmiðum um að vegna laga um séreignarsparnað og ávöxtun á honum til greiðslu húsnæðislána er ráðstafað úr jöfnunarsjóði til sveitarfélaga sem urðu af tekjutapi ef svo má segja, herra forseti, vegna útsvarsteknanna. Það eru líka uppi sjónarmið um grundvallaratriði, meginreglur sem gilda um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga og hvernig eigi að ráðstafa fé úr honum til jöfnunar á ýmissi starfsemi sveitarfélaga sem þar er að finna. Það er ekki einfalt að samræma eða samþætta þessi tvö ólíku sjónarmið. Það má líka taka undir þann ágreining sem hefur verið um í hvaða form þetta mál er sett og velta því fyrir sér hvort, ef bæta þarf sveitarfélögum tap útsvars vegna þessara ráðstafana, sé rétta eða heppilegasta leiðin að breyta lögum um jöfnunarsjóð. Ég leyfi mér að benda á í þessu sambandi að í 11. gr. laga um opinber fjármál, nr. 123/2015, er sérstakt ákvæði um það hvernig ríki og sveitarfélög eiga að haga samskiptum sínum og samráði sín á milli um opinber málefni. Það kann vel að vera að í upphafi þessa máls hefði verið heppilegra að ríki og sveitarfélög hefðu komist að samkomulagi áður en gengið var í allar þessar lagabreytingar sem hér eru undir, í fyrsta lagi eru það lög um sérstakan skatt á fjármálafyrirtæki og svo lög um ráðstöfun á séreignarsparnaði. Við þekkjum líka dæmi þess að ríki og sveitarfélög geta, þegar sérstök mál eru undir, komist að samkomulagi um afgreiðslu tiltekinna mála, um fjárhagsleg samskipti sín á milli, og staðfest það með samningi ef svo ber undir og lögum ef þess þarf. Nýjasta dæmið um það er að sjálfsögðu mjög sérstakar aðstæður sem sköpuðust þegar lífeyrissjóðaskuldbindingar sveitarfélaga í tengslum við breytingar á jöfnun lífeyrisréttinda og hvernig ríki og sveitarfélög höguðu þeim samskiptum nýverið, fyrir áramót. Það sem ég vildi nefna hér og taka undir með hæstv. ráðherra er að verkefnið núna er að kanna í hv. umhverfis- og samgöngunefnd hvaða flötur er á því að einhver sátt eða samkomulag geti verið um þetta mál. Eins og hæstv. ráðherra segir: Þingið þarf að glíma við þetta. Það held ég að muni reynast erfitt. Sama frumvarp að efni til hefur verið þrætuepli á tveimur þingum hér áður. Ég tel sjálfsagt að nefndin gefi sér tíma í það að kalla eftir athugasemdum, kalla eftir þeim sjónarmiðum sem eru uppi og leita leiða í samstarfi við hæstv. ráðherra til þess að finna flöt á því að ná samkomulagi eða lausn sem allir aðilar geta sætt sig við, lausn sem tryggir það að grundvallaratriði laga um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga verði í heiðri höfð og ekki verði gengið á þau meginatriði sem þar koma fram og svo hins vegar að það megi að einhverju leyti taka undir sjónarmið þeirra sveitarfélaga sem hafa orðið fyrir skerðingu á útsvari vegna þessara sérstöku ráðstafana ríkisins. Ég hef fulla trú á því að vinni menn af einurð að því þá sé það mögulegt.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni ágæta yfirferð yfir málið. Hv. þm. Teitur Björn Einarsson kemur vel inn á marga þætti þessa máls og hvað það er á margan hátt flókið. Við hv. þingmaður erum ekki alltaf sammála niðurstöðunni en ég hef ekki fundið annað, af því að við sitjum saman í hv. umhverfis- og samgöngunefnd, en að við deilum áhuga á því að vinna vel að málum. Ég tek undir orð hv. þingmanns hvað það varðar að nefndin þarf að vinna vel að þessu máli og kalla til sín gesti og skoða málið, því að það er á margan hátt flókið. Ég get eiginlega ekki staðist þá freistingu þar sem ég hlustaði á hv. þingmann lýsa yfir þessu flókna sambandi ríkis og sveitarfélaga í tekjum gegnum jöfnunarsjóð og fleira slíkt og þessu fyrirkomulagi öllu, sem ég held að hv. þingmaður þekki töluvert betur en ég að getur verið mjög flókið og viðkvæmt, að spyrja hv. þingmann út í afstöðu hans til frumvarps til laga sem þrír hv. samþingmenn hans í Sjálfstæðisflokknum hafa lagt fram um að breyta lögum um tekjustofna sveitarfélaga og afnema lágmarksútsvar. Styður hv. þingmaður það mál og hefur hann þá áhyggjur af því hvernig það gæti komið inn á jöfnunarsjóðinn? Mér þótti hv. þingmaður fara vel yfir það hvert hlutverk jöfnunarsjóðsins er, gera sér vel grein fyrir viðkvæmu fyrirkomulagi hans og þess vegna langaði mig að þýfga hann um afstöðu til þeirra breytinga á frumvarpi sem ég kom inn á.

Herra forseti. Það væri hægt að þakka hv. þingmanni fyrir þetta andsvar en ég verð þó að geta þess áður en ég reyni að svara spurningum hans að andsvar hv. þingmanns snerist um allt annað mál og það að spyrja um annað mál en er til umfjöllunar er ekki í samræmi við þingsköp Alþingis. Ég vildi að það kæmi fram. Ég get byrjað á því að taka undir það sem hv. þingmaður segir í andsvarinu, að það er flókið regluverk í Jöfnunarsjóði sveitarfélaga. Það er tiltölulega flókið. Að baki því regluverki eru samningar, samkomulag sem menn hafa náð um ágreining um það hvernig eigi að jafna tekjur milli sveitarfélaga eftir mismunandi aðstöðu þeirra til þess að öll sveitarfélög landsins geti sinnt lögbundnu hlutverki sínu. Það er meginatriðið. Sveitarfélög hafa, eins og hv. þingmaður gerir sér væntanlega grein fyrir, og menn vísa til stjórnarskrárinnar í því sambandi, töluvert sjálfstæði í því hvernig þau kjósa að ráðstafa þeim tekjustofnum sem þeim eru settir samkvæmt lögum. Samspilið þarna á milli er flókið. Þess vegna er þetta mál sem er til umfjöllunar viðkvæmt, af því að það glittir í að þarna eru menn að beygja út af þeim meginreglum sem hafa verið settar í lögum um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga.

Forseti vill upplýsa um það að í 70. gr. laga um þingsköp, sem eru leikreglur þingsins, segir, eins og ræðumaður benti á í andsvari sínu: „Forseti getur leyft þingmönnum að veita stutt andsvar við einstökum ræðum strax og þær hafa verið fluttar. Skal þá sá er vill svara bera fram ósk um það við forseta. Andsvari má einungis beina að máli ræðumanns en ekki öðru andsvari.“

Virðulegur forseti. Ég biðst auðmjúklega forláts. Ég taldi mig vera að ræða mál þingmanns af því að mér þótti hv. þingmaður koma inn á heildarendurskoðun og heildarmyndina af kerfinu sem snýr að tekjustofnum sveitarfélaga. Ég biðst auðmjúklega forláts. Ég meinti ekkert illt með því annað en að deila þeirri skoðun þingmannsins að þörf sé á að horfa heildrænt á málið. Ég hef verið talsmaður þess í mörgum málum að við horfum meira heildrænt á hlutina frekar en að vera að horfa á einstaka þætti þess. Ég hef talað fyrir því sjónarmiði mínu margoft þegar kemur að umhverfismálum og fleiri slíkum, að við séum oft að bera niður víða ótengt frekar en að horfa á heildarmyndina. Það var eina ætlun mín með andsvari mínu. Ég biðst forláts. Það var ekki ætlun mín að fara á nokkurn hátt á svig við þingsköp. Ég taldi mig vera að gera eins og hv. forseti las hér upp, ég taldi þetta andsvar við málflutningi þingmannsins þótt ég hafi vissulega spurt út í annað mál. Ég vil um leið þakka hv. þm. Teiti Birni Einarssyni fyrir að taka svona vel á þessari yfirsjón minni og svara mér þrátt fyrir að ég hafi ekki verið betur að mér í reglum en þetta.

Forseti vill taka fram að þó að þetta standi í lögum um þingsköp getur ákveðin venjuhelgun haft áhrif á hvernig forseti stýrir umræðu o.s.frv. Menn gera ýmislegt annað í ræðustól en lögin kveða fast á um, þó að ræðumaður geti kallað eftir því, ef hann vill, að menn þrengi mál sitt sérstaklega. Hann benti einmitt á regluna en sagði jafnframt að kannski þyrfti ekki að þrengja það svo mikið og svaraði spurningunni. Þetta er sem sagt allt mjög skemmtilegt hér á þinginu.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé kærlega fyrir að geta farið yfir þetta mál og sett í samhengi. Það er alveg rétt hjá honum, það þarf, má og verður að skoða þetta mál í samhengi við hvernig tekjustofnar sveitarfélaga eru byggðir upp, hver megintilgangur Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga er og hvernig það frumvarp sem hér er til umfjöllunar snertir á því máli. Ég er ánægður með að hv. þingmaður lýsi hér yfir vilja sínum til að skoða það vandlega í hv. umhverfis- og samgöngunefnd. Ég hlakka til samstarfs við hann um það.

Virðulegur forseti. Það verður auðvitað að vera nefndarinnar sem fær málið til umfjöllunar að meta lagalega stöðu þess. Það er lagt fram af hálfu mín sem ráðherra í þeirri fullvissu að ekki sé farið á svig við lög. Málið hefur fengið mikla vinnu og yfirferð í ráðuneytinu. Það er í sjálfu sér sjálfstætt ágreiningsmál hvað stjórn jöfnunarsjóðs er heimilt að halda eftir af höfuðstól hverju sinni, ótengt þessu máli og hvaða áhrif ákvarðanir Alþingis geta haft á þessa tekjustofna sveitarfélaga og hvernig það skuli meðhöndlað. Ég ítreka það sem fram hefur komið. Málið er unnið í samvinnu við Samband íslenskra sveitarfélaga. Niðurstaðan er í samræmi við niðurstöðu stjórnar Sambands íslenskra sveitarfélaga. Það má vel vera að verið hafi einhver ágreiningur innan stjórnarinnar. Mér er ekki kunnugt um hann sérstaklega, en málið er unnið á þeim samstarfsvettvangi. Síðan hafði ákveðin ráðgjafanefnd með þessi mál að gera. Hún klofnaði í þessu máli. Niðurstaðan var að leggja þetta hér fram. Það væri að mínu mati heppilegast að reyna að vinna málið í einhverri sátt. Það má vel vera að það séu fletir á því. Eins og ég sagði áðan í ræðu minni tel ég að það sé verkefni þingsins að reyna að vinna með það og sjá hvort hægt sé að leiða einhverja frekari sátt til niðurstöðu í þessu máli.

Virðulegi forseti. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra aftur varðandi það sem ég spurði um áðan, hvort ráðuneytið hefði látið vinna lögfræðiálit um þetta efni áður en frumvarpið var lagt fram. Því hefur svo sem ekki verið svarað nema svo virtist sem þingnefnd hefði verið ætlað að vinna þá vinnu. Þá velti ég aftur fyrir mér góðum stjórnsýsluháttum, hvort frumvörp séu nægilega vel úr garði gerð í viðkomandi ráðuneytum áður en þau eru lögð hér fram og fara í efnislega vinnslu nefnda. Ég hefði talið eðlilegt að slíkt lögfræðiálit lægi fyrir nú þegar sem benti til þess að frumvarpið stæðist. Ég vil ítreka þá spurningu sem ég kom með áðan, hvort slík álitsgerð liggi fyrir og hvort hæstv. ráðherra telji ekki rétt að slíkt sé unnið ef ekki er búið að því, og að þingnefndum sé ekki einungis látið eftir að leita þeirra álita.

Virðulegur forseti. Það er ekkert nýtt hér á hv. Alþingi að ágreiningur sé um lagafrumvörp sem koma fram, hvort sem er á vettvangi þingsins, þingmannafrumvörp, eða hvort þau koma frá einstaka ráðherrum og ríkisstjórn. Það er ekkert nýtt. Það er heldur ekkert nýtt að menn telji hér í umræðu að þau frumvörp sem verið er að mæla fyrir standist ekki lög. Um það er hægt að nefna fjölmörg dæmi. En það gefur augaleið að þegar frumvörp eru unnin í ráðuneytum af lögfræðingum í samvinnu við hagsmunaaðila telja menn sig ekki vísvitandi vera að leggja fram eitthvað sem ekki stenst lagalega skoðun og sé ekki í samræmi við gildandi lög. Það þarf ekki að láta sér detta annað í hug en að það sé lagt fram í góðri trú og reist á grundvelli þeirrar vinnu sem farið hefur fram, að þau frumvörp sem eru lögð fram hér standist alla þá skoðun. Þannig er með þetta mál. Það verður síðan að koma í ljós í meðförum þingsins hvort grundvöllur er fyrir þeim hugmyndum eða vangaveltum sem hv. þingmaður hefur um þetta mál, að það standist hugsanlega ekki lög. Það er viðtekin venja í vinnu nefnda að láta fara fram slíka vinnu á vettvangi þingsins. Ég geri bara ráð fyrir að það verði eins í þessu máli og mörgum öðrum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég vil þó halda því til haga að eins og kom fram í máli ráðherra þegar hann kynnti frumvarp hæstv. ráðherra er þetta nánast sama frumvarp og hefur áður verið lagt fram. Það er þó alla vega komin ein ný breyta og hefur sérstaklega verið bent á, m.a. í lögfræðiálitum sem gagnrýnt hafa frumvarpið og þessa leið, að með hverju árinu sem líður minnka líkurnar á því að þær stoðir sem mögulega voru undir því í upphafi standist í dag. Þarna er um að ræða enn þá meiri afturvirkni og farið er fleiri ár aftur í tímann. Hvert árið bætist við eftir því sem frumvarpið er lagt oftar fram og það verður æ vafasamara með hverju árinu sem líður í þeim efnum.

Virðulegur forseti. Ég fór yfir það áðan að það er í sjálfu sér sjálfstæð ákvörðun á hverjum tíma, og hún getur verið umdeild, hvaða heimildir liggja til grundvallar því að halda eftir ákveðnum fjárhæðum í jöfnunarsjóðnum og síðan þeirri umfjöllun um hver áhrifin eru af ákvörðunum sem eru teknar hér á Alþingi, á tekjur og tekjustofna sveitarfélaga. Ég tel að það hafi í sjálfu sér ekkert breyst í grundvallaratriðum varðandi þetta mál sérstaklega. Ég ítreka það sem ég hef áður sagt að í vinnu nefndarinnar þarf að fara yfir þetta mál. Það er slæmt yfir höfuð þegar ágreiningur skapast um mál sem þetta á vettvangi sveitarfélaga, þeim góða samstarfsvettvangi sem þau eiga. Ég held að það sé mikilvægt að ná um það einhverri sátt. Það verður þá að koma í ljós í málsmeðferðinni hvort náðst geti um það einhver niðurstaða í þinglegri meðferð.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á umferðarlögum. Breytingarnar fela í sér að heimilt verður fyrir ráðherra og sveitarstjórnir að setja reglur um notkun stöðureita og innheimta gjald fyrir hana og tengda þjónustu. Í 1. gr. frumvarpsins eru lagðar til eftirfarandi breytingar á 2. mgr. 83. gr. umferðarlaga. Í fyrsta lagi er lagt til að sveitarstjórnum verði heimilt að setja reglur um notkun stöðureita og gjaldtöku fyrir hana á landi í umráðum þeirra, þ.m.t. á þjóðlendum innan marka sveitarfélagsins. Gert er ráð fyrir að lögreglustjóri samþykki reglur um notkun stöðureita á landsvæðum í umráðum sveitarstjórnar, líkt og í núgildandi lögum, en ráðherra, sem fer með málefni þjóðlendna, staðfesti reglur er að þeim snúa. Í öðru lagi er lagt til að sveitarstjórn verði heimilt að innheimta gjöld fyrir afnot af stöðureitum á landi í umráðum hennar og á þjóðlendum innan marka sveitarfélagsins. Sveitarstjórnum er nauðsynlegt að afla samþykkis ráðherra er fer með málefni þjóðlendna fyrir gjaldtöku innan þeirra. Í þriðja lagi felur frumvarpið í sér heimild handa ráðherra til að setja reglugerð um notkun stöðureita og gjaldtöku fyrir hana á landi í umráðum ríkisins. Í ákvæðinu er gert ráð fyrir að ráðherra afli samþykkis þess ráðherra sem fer með málefni ríkisjarða áður en gjaldtaka hefst. Samkvæmt frumvarpinu eru náttúruverndarsvæði og þjóðlendur undanþegnar gjaldtökuheimild ráðherra í umferðarlögum. Verði hins vegar farið í gjaldtöku á náttúruverndarsvæðum er gert ráð fyrir að hún muni byggja á lögum um náttúruvernd nr. 60/2013, en gjaldtaka á þjóðlendum verður á vegum sveitarstjórna samkvæmt þessu frumvarpi sem áður sagði. Í fjórða lagi er lagt til að innheimta gjalds á stöðureitum á landi í umráðum ríkisins verði í höndum ráðherra eða annarra sem hann felur innheimtuna með samningi. Í fimmta lagi er lagt til í frumvarpinu að fjárhæð gjaldsins, sem innheimt verður af sveitarstjórnum og ráðherra, miðist við að standa straum af byggingarkostnaði, viðhaldi og rekstri stöðureita, þ.m.t. launum varða og kostnaði við uppbyggingu, viðhald og rekstur þjónustu sem veitt er í tengslum við notkun stöðureitar, svo sem salernisaðstöðu og gerð og viðhaldi göngustíga og tenginga við önnur samgöngumannvirki. Gert er ráð fyrir að gjaldskrá verði birt notendum á aðgengilegan hátt. Að lokum eru í 2. gr. frumvarpsins lagðar til eftirfarandi breytingar á 108. gr. umferðarlaga: Í fyrsta lagi er lögð til breyting á f-lið 1. mgr. í þeim tilgangi að ákvæði um stöðubrotsgjöld taki til nýrrar 2. og 4. mgr. 83. gr. umferðarlaga. Með breytingunni er stöðuvörðum heimilt að sekta ökutæki sem ekki hafa greitt gjald fyrir notkun stöðureitsins. Í öðru lagi er lagt til að veita sveitarstjórnum heimild til að nýta stöðubrotsgjöld til að standa straum af kostnaði við fleira en rekstur bifreiðastæða og bifreiðageymslna til almenningsnota líkt og kveðið er á um í núverandi lögum. Breytingin gerir ráð fyrir að stöðubrotsgjöld megi nýta til að standa straum af byggingarkostnaði, viðhaldi og rekstri stöðureita og bifreiðageymslna til almenningsnota, þ.m.t. launum varða og kostnaði við uppbyggingu, viðhald og rekstur þjónustu sem veitt er í tengslum við notkun stöðureitar, svo sem salernisaðstöðu, gerð og viðhaldi göngustíga og tenginga við önnur samgöngumannvirki. Virðulegur forseti. Ég hef nú gert grein fyrir þessum helstu efnisatriðum í frumvarpinu. Ég legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hæstv. umhverfis- og samgöngunefndar og 2. umr.

Virðulegi forseti. Ég hélt í smástund að ég hefði hálftíma, klukkan sýndi það, hugsaði mér gott til glóðarinnar að spjalla við ráðherra okkur til mikillar gleði í hálftíma. Ég er ekki einn þeirra sem biðst forláts á að lengja umræðuna eins og margir gera í ræðustól. Ég held að við séum hér til að ræða saman. Ég ætla hins vegar ekki að lengja umræðuna mikið í þessu tilviki. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ágæta yfirferð yfir málið. Við tökum þetta mál til okkar í umhverfis- og samgöngunefnd og munum ræða það þar. Í grunninn fagna ég frumvarpinu og framlagningu þess. Í raun og veru hefði ég haldið að svona frumvarp hefði átt að koma fram fyrir löngu síðan. Það hefur verið einhver tregða í okkur og stjórnvöldum að fara í aðgerðir sem nýtast í uppbyggingu þegar kemur að ferðamálum. Ég hef talað um það hér og geri það því að það er mín bjargfasta trú að ég held að við höfum almennt hugsað málin vitlaust þegar kemur að þessum málum. Það hefur dálítið verið eins og við höfum ekki getað eytt krónu í uppbyggingu öðruvísi en að vera búin að marka hana einhvers staðar í tekjustofnum áður. Þannig hefur ferðaþjónustan búið við það að allt of lítið fé hefur farið í innviðauppbyggingu þegar kemur að henni því að við höfum verið að reikna með að það kæmu beinar tekjur þar inn á móti. Í stað þess að horfa til þeirra gríðarlegu fjármuna sem hafa komið inn í samfélagið í gegnum ferðaþjónustuna höfum við alltaf þurft að vera með einhverja beintengingu á milli tekna og útgjalda í þessu tilviki. Þess vegna fagna ég því að ráðherra leggi þetta mál fram. Ég treysti því að þetta verði eitt af fjölmörgum frumvörpum og þingsályktunartillögum sem munu koma frá hæstv. ríkisstjórn er lúta að þessum sömu málum því að bílastæðagjöld ein og sér gera ekkert nema standa undir bílastæðum. Ég fagna því þess vegna að það kemur skýrt fram í frumvarpinu hver er tilgangur þessara gjalda, hvernig tekjum sem við þau innheimtast skuli eytt. Með leyfi forseta: „Fjárhæð gjalds samkvæmt þessari grein miðast við að standa straum af byggingarkostnaði, viðhaldi og rekstri stöðureita, þ.m.t. launum varða, og kostnaði við uppbyggingu, viðhald og rekstur þjónustu sem veitt er í tengslum við notkun stöðureitar, svo sem salernisaðstöðu, og gerð og viðhaldi göngustíga og tenginga við önnur samgöngumannvirki.“ Þetta er nú heila málið þegar kemur að þessu, virðulegi forseti, því bílastæðagjöld eru þjónustugjöld. Þau má ekki nýta í neitt annað en þann kostnað sem til fellur við veitingu þjónustunnar. Ég treysti því að hæstv. ráðherra og samverkafólk í ráðuneytinu hafi skoðað vel að allt það sem hér er upp talið rúmist þar innan, salernisaðstaða til að mynda, vona að svo sé því að það er gott, það þarf að veita slíka þjónustu. Mér hefur á stundum þótt ýmsir hv. kollegar mínir á þingi tala eins og bílastæðagjöld séu eitthvert svar við skorti á uppbyggingu innviða almennt þegar kemur að ferðaþjónustu og bílastæðagjöld geti orðið einhver tekjustofn fyrir ríkissjóð til að fara almennt í uppbyggingu. Ég fagna því að hæstv. ráðherra veður ekki í þeirri villu og svíma heldur geri sér grein fyrir því að hér er verið að leggja til þjónustugjöld og að innheimtar tekjur fari beint í það að veita þá þjónustu. Ég hlakka til að skoða þetta mál í umhverfis- og samgöngunefnd. Það er ýmislegt sem þarf að skoða betur. Hér er rætt um land í eigu ríkisins. Hér er komið inn á þjóðlendur og náttúruverndarsvæði. Ég hygg að það sé lítil ástæða til að úttala sig á þessu stigi málsins um ýmis þau mál sem í frumvarpinu er að finna önnur en þau að þetta er fín leið til að koma upp nauðsynlegri aðstöðu víða og sveitarfélögin geti komið henni upp. Ég brýni hæstv. ráðherra og samráðherra hans í hæstv. ríkisstjórn til verka þegar kemur að því að horfa til þess að það þarf meira til, það þarf mun meira til en þetta þegar kemur að því að sinna byggingu innviða, bæði hvað varðar ferðaþjónustuna og svo almennt í náttúru okkar og vegakerfi.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé fyrir hans ræðu og hugleiðingar um bílastæðagjöldin og til hvers megi nota þau. Ég held að frumvarpið eins og það er úr garði gert sé vandað og þessi umræddu bílastæðagjöld renni nákvæmlega til þess að byggja upp þjónustu sem tengist því að koma akandi á stað og leggja á góðu stæði, geta farið á klósett og hugsanlega leitað húsaskjóls og síðan kannski gengið að því sem á að skoða á þokkalegum göngustíg. Ég held að við deilum ekki um það, ég held að það sé allt saman mjög gott. Á hinn bóginn var talað um frekari uppbyggingu og hvernig standa ætti að henni. Það er rétt að Viðreisn hefur talað fyrir bílastæðagjöldum í því samhengi. Ég held að þetta útiloki það ekki að menn beiti eftir atvikum gjaldtöku í tengslum við bílastæði til að byggja upp aðstöðu við sjálfa náttúruperluna sem verið er að skoða, en það er auðvitað ekki eiginlegt bílastæðagjald í þeim skilningi sem þetta frumvarp gerir ráð fyrir. Ég held að við hv. þingmaður séum algjörlega sammála um að það þarf að afla fjár til að byggja upp innviði og vernda ferðamannastaði.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Jóni Steindóri Valdimarssyni andsvarið. Já, ég hygg að við séum sammála um nauðsyn þess að auka tekjur ríkissjóðs. Ég hef heyrt hv. þingmann og flokk hans tala um gjöld tengd bílastæðum. Það er ein leið. Ég verð að játa að ég hafði ekki séð það fyrir mér að tvírukkað yrði við bílastæðin. Annars vegar yrði beint bílastæðagjald, eða stöðugjald eins og er í bílastæði í þéttbýli, og hins vegar einhvers konar gjald sem rynni í almenna innviðauppbyggingu. Það sem hv. þingmaður talaði um sem hugleiðingar mínar um þjónustugjöld og í hvað ætti að nota þau eru í raun engar hugleiðingar, það er einfaldlega bundið í lög hvernig fara má með þá fjármuni sem nást inn í gegnum þjónustugjöld. Ég fagna því að skapandi hugsun sé beitt og hlakka til að sjá útfærslu hjá hv. þingmanni eða hæstv. ráðherra málaflokksins, eða flokki hv. þingmanns, á því hvernig því yrði best við komið. Sjálfur held ég að við þurfum einfaldlega að hafa smákjark til að stíga alvöruskref í þessum málum. Við þurfum að þora að fara í útgjöld án þess að þeim sé markaður nákvæmur tekjustofn. Ég tala sérstaklega um landvörslu í þeim efnum. Það á ekkert að bíða eftir tekjum í það. Það á bara að auka fjármuni til landvörslu nú strax fyrir sumarið, svo er hægt að skoða með tekjur. Síðan á almennt að skoða allar leiðir þegar kemur að tekjum, hvort sem það eru breytingar á virðisaukaskatti, komugjöld, gistináttagjöld, eða hvað það er. Leiðin sem þingmaður talaði um er fín í það púkk.

Herra forseti. Ég þakka andsvarið. Við erum alveg sammála um hvað þjónustugjöld eru. Ég var ekki að meina það í þeim skilningi, það er auðvitað mikill munur á því hvort þú ert með þjónustugjöld eða skatt. Ég held að það sé skynsamlegt, eins og hv. þingmaður bendir á, að skoða ýmsar leiðir og útfærslur. Ef menn fara einhverja þá leið sem tengist því að ferðamenn komi á ferðamannastað og greiði gjald fyrir að njóta náttúrunnar og nýta sér þá aðstöðu sem þarf að byggja upp til að sú upplifun verði sem best þá sé ég ekki fyrir mér að menn þyrftu að fara í gegnum tvö gjaldhlið til að uppfylla það. Ég sé tæknilega ekkert því til fyrirstöðu. Ég er ekki að segja að áform séu uppi um það að þú getir bæði borgað þjónustugjald og skatt þegar þú ferð inn á bílastæðið.

Virðulegi forseti. Aftur lýsi ég ánægju minni með að við hugsum á skapandi hátt um þessi mál. Ég er ekki viss um að hæstv. ráðherra hafi séð það fyrir, þegar hann mætti hingað í þingsal, að umræðan mundi að mestu snúast um gjöld í ferðaþjónustunni, en það er gott að hæstv. ráðherra heyri þær hugleiðingar hér. Ég kem aftur inn á það sem ég kom inn á hér áðan. Í þessum efnum held ég að við verðum að skoða alla möguleika. Ég held að það versta sem við gerðum í því væri að festa okkur við einhverja eina rétta leið. Það má vel vera að leiðin sem hv. þingmaður nefnir sé mjög góð, þá er um að gera að skoða hana. En það á ekki að útiloka neina leið í þessum efnum. Við eigum að vera tilbúin til að skoða allar leiðir og endurskoða umhverfi þessa geira frá A til Ö. Aftur, af því að mér finnst það svo mikilvægt, ætla ég að nefna það hvað við erum gjörn á að hugsa nánast hverja einustu krónu sem fer út á þann veg að búið sé að afla hennar í mörkuðum tekjustofni, þannig að það sé nánast króna á móti krónu. Sú stefna hefur verið við lýði allt of lengi sem hefur orðið til þess að víða er landvörslu ábótavant. Víða er það þannig að stöðugildi landvarða eru hlægilega fá. Stofnanir hafa jafnvel ekki efni á að ráða í afleysingar eða hvernig sem það er. Við eigum ekkert að vera að bíða eftir því að koma á einhverju kerfi, þó að við hv. þingmaður hlökkum vissulega til að takast á við að finna það. Við eigum einfaldlega að horfa á það sem skyldu okkar að auka við landvörslu. Við erum með landið að láni. Okkar er að verja það.

Virðulegi forseti. Það er svolítið sérkennilegt að ræða hér umferðarlög en vera í raun og veru að tala um ferðaþjónustu. Það segir svolítið um það hvert við erum komin í málefnum ferðaþjónustunnar að sumu leyti. Bílastæðagjöld gefa einhverja upphæð á hverju ári. Það er erfitt að sjá það fyrir. Ég tek það fram að mér finnst þetta jákvætt að mörgu leyti og sérstaklega að þarna komast sveitarstjórnir í peninga, sem er nú frekar sjaldgæft þegar kemur að ferðaþjónustunni. Hins vegar geri ég mér ekki alveg grein fyrir, og það er kannski ófyrirséð og e.t.v. hefur ekki verið farið vandlega í gegnum það, hvað verði nú aflögu af meðalháu bílastæðagjaldi, við skulum segja 500 kr. Ég get ekki ímyndað mér að menn séu með mjög há bílastæðagjöld á stöðum eins og hér um ræðir, að þetta séu tímamæld gjöld, stöðumælar. Hvað ætli verði eftir þegar búið er að ganga frá bílastæðinu sjálfu og reka það? Er í raun um að ræða um upphæðir sem skipta máli í uppbyggingu innviða í ferðaþjónustunni? Eru einhverjar hugmyndir um það hjá ríkisstjórninni eða ráðuneytinu hvaða upphæðir eru hér er á ferðinni? Skilgreiningin á bílastæðagjöldum sem þjónustugjöldum - ég spyr á móti: Eru göngustígar þjónusta? Ég get alveg ímyndað mér að salerni séu það eða bílastæðavörðurinn sem gengur um, en í raun og veru er verið að teygja bílastæðagjöldin út í að vera eins konar skattur, ég lít svo á. Ég hef oft velt fyrir mér af hverju þessi eina gjald- eða tekjuleið er nefnd í málefnasamningi ríkisstjórnar, hvort það hafi raunverulega verið minnsti sameiginlegi samnefnarinn sem þessir flokkar gátu komið sér saman um. Ekkert annað er nefnt þar. Það er mjög sérkennilegt að sjá málefnasamning ríkisstjórnar með bílastæðagjöldum. Gott og vel. Það kann einhver annar að skýra það út. Eins og hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé nefndi í máli sínu beinir það sjónum að tekjuöflun vegna ferðafólks á faraldsfæti. Skorturinn á fé til framkvæmda hefur verið æpandi mjög lengi. Það er til Framkvæmdasjóður ferðamannastaða og kannski er fátt annað sem hægt hefur verið að úthluta úr, fyrir utan það sem gengur til þjóðgarða og friðaðra svæða frá ríkinu. Það hefði auðvitað verið eðlilegt að leggja fram fleiri hugmyndir strax við stjórnarmyndun um tekjuöflun til ferðaþjónustunnar umfram bílastæðagjöld. Við höfum talað um aðgangseyri að stöðum. Ég legg ekkert mat á réttmæti þess. Komugjöld eða brottfarargjöld og breytingar á virðisaukaskatti og beinar fjárfestingar frá ríkissjóði o.s.frv., það eru til mjög margar leiðir. Við auglýsum eftir heildstæðu plani, þó að það heyri ekki undir samgönguráðherra fyrst og fremst, en engu að síður að fram komi hjá ríkisstjórninni hvernig þessari tekjuöflun skuli háttað, vegna þess að ástandið er mjög alvarlegt þegar kemur að mjög mörgum fjölsóttum ferðamannastöðum á Íslandi. Það beinir sjónum að öðrum hliðum ferðaþjónustunnar eins og því sem mér hefur verið mjög tíðrætt um, þolmörkum, sjálfbærni, ítölu, aðgangsstýringu og öðru slíku sem komið hefur inn á borð þingsins í gegnum umræður, en hefur ekki náð virkilegri fótfestu í allri stefnumótun varðandi ferðaþjónustuna eins og hún er orðin núna. Að mínu mati er ferðaþjónusta á Íslandi ekki sjálfbær í dag. Það má sjá það með því að fara á 10, 15, 20 fjölsótta ferðamannastaði, það má sjá það í litlum byggðum sem eru nánast að drukkna í erlendum ferðamönnum fyrst og fremst, þannig að ferðaþjónustan er orðin ósjálfbær atvinnuvegur á þeim tiltekna stað í samfélagslegu tilliti. Okkur hættir alltaf til að einblína á náttúrufarslega þáttinn í sjálfbærni. Ég álít að lausn eins og bílastæðagjöld séu aðeins pínulítill hluti af lausn á því vandamáli og endurtek að ég er ekki á móti frumvarpinu í sjálfu sér, heldur tel ég bílastæðagjöldin í sjálfu sér vera allt of rýran hlut í þessu stóra máli. En er þetta kannski skref á réttri leið. Ég ætla að varpa fram þeirri spurningu hvers vegna ekki var farið út í það við stjórnarmyndunina og í málefnasamningi ríkisstjórnarinnar að fjalla um fjárhagshlið, tekjuhlið, ferðaþjónustunnar á Íslandi þannig að það væri þá meira bragð að því sem við þingmenn þurfum að hugleiða þegar við fáum svona frumvarp inn á borð til okkar. Eins og margsinnis hefur komið fram í máli þingmanna sem hafa tjáð sig hér þarf að horfa heildstætt á þetta mál, þ.e. vanfjármagnaðar ferðaþjónustuúrbætur, við getum orðað það í svo löngu máli. Eftir því auglýsi ég hér með.

Frú forseti. Ég er mjög ánægður með þetta mál og styð það heils hugar. Ég fagna því að hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra hafi lagt það fram hér, það er mikilvægur hlekkur á þeirri vegferð að ná utan um aðgangsstýringu á vinsælum ferðamannastöðum vítt og breitt um landið. Þetta mál er stórt púsl inn í þá heildarmynd sem við setjum okkur. Það skiptir máli í allri þessari umræðu að við áttum okkur á því að með bílastæðagjöldum eins og hér er verið að leggja til erum við öðru fremur að reyna, og það skiptir máli, að hafa aðgangsstýringu á vinsælum ferðamannastöðum. Það er fyrst og fremst gert til að vernda mikilvægar náttúruperlur, vernda þær gegn átroðningi, vernda þær gegn því að við missum það úr höndunum hvað viðkvæmir ferðamannastaðir, náttúruperlur, þola mikinn átroðning. Það eru vissulega takmörk fyrir því. Eru einhver takmörk fyrir því hve margir ferðamenn geta á hverjum degi farið og skoðað Geysi? Þar eru takmörk og við þurfum tæki til að stýra því. Við gerum það á vissan hátt með bílastæðagjöldum, ekki endilega með því að setja gjald á það að skoða náttúruna, heldur að reyna að setja gjald á það hvað svæðið ber marga ferðamenn á hverjum tíma. Það er því algjörlega sjálfsagt, eins og kemur fram í frumvarpinu, að útvíkka þá reglu sem sveitarstjórnir hafa í þéttbýli, til þess að hún nái til sveitarstjórna sem geta og þurfa að setja á gjald á stöðureiti í dreifbýli. Ég get nefnt sem dæmi svæði sem er mjög viðkvæmt, mjög sérstakt svæði, og getur alveg heyrt hér undir, en það er Látrabjarg í Vesturbyggð. Þar er átroðningurinn svo mikill að sveitarfélagið hefur bent á að það sé í vandræðum með að tryggja og vernda svæðið. Með þeirri heimild sem fæst í þessum lögum er alla vega komið tæki til að koma skikki á þessi mál, til að fjármagna þörfina á þessum svæðum, byggja upp þjónustu eða aðstöðu og tryggja að bílar séu á þeim stað sem þeir eiga að vera, á sínum svæðum, að þeim sé ekki ekið út af vegum eða lagt þar sem ekki á að leggja þeim. Ég fagna þessu máli. Ég fagna því líka, sem ég heyri í þessum þingsal, að breið og góð samstaða virðist vera til staðar þvert á pólitískar línur um meginatriði þessa máls. Ég fagna því að við séum hægt og rólega en örugglega að feta okkur áfram, ná árangri í umræðu um það hvernig við tökumst á við það að vernda mikilvæga ferðamannastaði, vernda náttúruperlur landsins og tryggja að þeir borgi sem njóta, en það er eðli þjónustugjalda. Ég held að hæstv. ráðherra sé á réttri leið í þessu máli. Ég hef trú á því að í hv. umhverfis- og samgöngunefnd geti náðst góð og breið samstaða um málið.

Hæstv. forseti. Nú er ég ekki alveg með á nótunum vegna þess að ég leit fyrst og fremst á þessi bílastæðagjöld sem tekjuöflun. Nú kemur fram, í máli hv. þm. Teits Björns Einarssonar, að þetta er líka aðgangsstýring. Þar vil ég setja stórt spurningarmerki. Ég held ekki að gjald á bílastæðum leiði til aðgangsstýringar. Hægt er að hugsa sér að stærð bílastæðis leiði til aðgangsstýringar, þ.e. að búið verði til 500 bíla stæði við Geysi og síðan verði öllum vísað frá sem koma eftir að það er orðið fullt. Er það meiningin? Ég skil ekki alveg þessa aðgangsstýringarhugmynd með bílastæðum og bílastæðagjöldum. Ég held að málið sé miklu flóknara þegar kemur að aðgangsstýringu. Það er miklu flóknara mál en stærð bílastæðis eða upphæð gjaldsins, nema hvort tveggja sé. Nú spyr ég hv. þm. Teit Björn Einarsson: Sér hann fyrir sér að 500 bílastæði - sú tala er úr lausu lofti gripin - við Geysi séu um leið aðgangsstýring að Geysi?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Þetta frumvarp eitt og sér, eins og hv. þingmaður bendir réttilega á, hefur ekki þann tilgang einan að stýra aðgengi. Það er hárrétt. Það sem ég segi í minni ræðu, og ég er hlynntur því og tek heils hugar undir það, er að í hinu stóra samhengi hlutanna sé þetta rétt skref, þ.e. á þeirri vegferð að finna lausnir á vanda sem við stöndum frammi fyrir. Þetta er gott skref og það er nauðsynlegt að finna boðlegar lausnir hvað varðar aðgangsstýringu á viðkvæmum og fjölsóttum ferðamannastöðum. Í augum einhverra kann það að fela í sér aðgangsstýringu eða einhvers konar hindrun að mæta á svæði þar sem gjald er tekið á bílastæðum. Það kann að vera að sá hinn sami leiti þá eitthvert annað til að skoða náttúruna. Ég held að þetta atriði eitt og sér, ég get svo sem verið sammála hv. þingmanni um það, sé ekki þess eðlis, enda eingöngu um þjónustugjald að ræða, og það kemur skýrt fram.

Virðulegi forseti. Ég held að við séum nokkuð sammála, hv. þm. Teitur Björn Einarsson og ég, en samt sem áður, bara til að fyrirbyggja misskilning, eru bílastæðagjöld upp á einhver hundruð króna, og jafnvel hærri upphæð, mjög mögur leið til aðgangsstýringar, svo að það sé alveg á hreinu. Það er heldur ekki hægt að byggja ítölu, ef við orðum það nú bara hreint út, á þekkta ferðamannastaði á stærð bílastæða. Það þarf miklu meiri og flóknari aðgerðir til. Þessi spurning mín um Geysi, um 500 bílastæði, var sett fram til þess að ítreka að bílastæði og bílastæðagjöld eru ekki aðgangsstýring, nema menn ákveði þá að eingöngu sé hægt að hleypa inn því fólki sem kemur á rútubílastæðin og minni bílastæðin hverju sinni, að það sé aðgangsstýringin. En ég ítreka að annaðhvort erum við sammála um þetta eða ósammála.

Frú forseti. Já, ég held að ég og hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson séum í grunninn sammála um það sem er undir í frumvarpinu. Frumvarpið eitt og sér, eins gott og það er, svarar ekki öllum áskorunum sem við stöndum frammi fyrir varðandi stóraukinn fjölda ferðamanna vítt og breitt um landið. En það er að mínu mati mikilvægt skref að við opnum á það fyrir sveitarstjórnir, sem eru jafnvel með gríðarlega stórt landflæmi undir, að þær fái þetta tól í hendur til þess að bregðast við og gæta að átroðningi þar sem þess er þörf og þá sérstaklega vegna umhverfissjónarmiða. Ef þau geta haft eitthvert skipulag sem tengir þá þjónustu sem þarna er undir, hvort sem um er að ræða salernisaðstöðu eða bílastæði á góðum stað en ekki út um allar koppagrundir í kringum tiltekið svæði, þá erum við að fikra okkur fram á veginn og í rétta átt. En hvað varðar aðgangsstýringu, og það er undir í þessu máli, má benda á orð þjóðgarðsvarðar í fjölmiðlum í dag sem sanna mikilvægi þessa máls. Hann segir að Þingvellir væru í rúst, það eru vissulega dálítið stór orð, ef Þingvallanefnd hefði ekki haft heimild til að bregðast við og koma skikki á öll bílastæðamál á Þingvöllum.

Virðulegi forseti. Ég vil nota tækifærið og lýsa yfir ánægju með þetta frumvarp frá hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra. Það er í anda þeirrar stefnu sem Viðreisn hefur talað fyrir, að beita bílastæðagjöldum til þess að afla tekna og til aðgangsstýringar á fjölförnum ferðamannastöðum. Vissulega er það rétt sem hér hefur komið fram að hér er um að ræða þjónustugjöld. Af lagalegum og stjórnskipunarlegum ástæðum er ekki hægt að nota þau í hvað sem er. Í þessu tilfelli eru talin upp þau atriði sem nota má þjónustugjöldin til. Það er þá heimild sambærileg þeirri sem sveitarstjórnir hafa til að taka gjöld af bílastæðum í þéttbýli. Það er vel. Almennt er ég á þeirri skoðun, það væri mér algerlega að meinalausu að ganga lengra og auka þessa heimild þannig að um væri að ræða einhvers konar skattheimtu, eða hvað sem það myndi heita, einhvers konar aðgangseyri inn á vinsæla ferðamannastaði. Þann pening sem fengist út úr slíkri gjaldheimtu mætti nota til að byggja upp á svæðinu í heild en ekki einungis á bílastæðinu og í kringum það. En eins og komið hefur fram er það ekki efni þessa frumvarps hér. Annar kostur þess að nota þetta fyrirkomulag er að það er eins konar aðgangsstýring. Það má auðvitað deila um hve mikil hún er en ég held að það sé þó augljóst að að öllu óbreyttu er líklegra að ferðamaður fari síður inn á stað þar sem um gjald fyrir bílastæði er að ræða, en ef slíkt gjald væri ekki til staðar. Í því felst þá einhvers konar aðgangsstýring. Hún þarf ekki endilega að vera mjög há til þess að það virki eitthvað. Ég held að um tvennt sé að ræða; annars vegar er til hópur ferðamanna sem forðast að greiða fyrir svona hluti og þá færu þeir hugsanlega eitthvert annað. Það myndi þá leiða til þess að álagið minnkaði á viðkomandi stöðum. En svo er vissulega rétt að gjaldið þyrfti að vera enn þá hærra til þess að næsti hópur ferðamanna, þeir sem eru með góða tilfinningu fyrir verðlagi, myndu hverfa frá. En það er ekki markmið með frumvarpinu og ekki endilega markmið í sjálfu sér. Ég ætla ekki að orðlengja þetta frekar. Ég lýsi aftur yfir ánægju minni með efni þessa frumvarps og hlakka til að takast á við það í hæstv. umhverfis- og samgöngunefnd.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðu sína. Ég gat nú ekki staðist að ræða hér við sessunaut minn, sem frægt er orðið. Mér finnst athyglisvert að hlusta á hv. þingmann og hugmyndir hans um gjaldtöku almennt. Ég efa ekki að við eigum eftir að ræða þau mál frekar þegar líður á kjörtímabilið. Eins og hv. þingmaður kom réttilega inn á og við höfum nefnt hér nokkur í pontu, er það ekki beint efni þessa frumvarps. En ég hef þó litið á það þannig að þetta væri fyrsta skrefið. Það er í það minnsta búið að rjúfa einhvern múr, eða hvernig sem má orða það. En hv. þingmaður talar um gjaldtöku sem stýringartæki og kom ágætlega inn á flóknar spurningar um það. Mig langar að spyrja hv. þingmann nánar út í hvernig hann sér fyrir sér að slíkri gjaldtöku yrði háttað. Yrði það eins og þetta er hér, á forræði sveitarfélaga á hverjum stað? Eða yrði það meira samræmd gjaldtaka þar sem stýrt væri með gjaldtökunni og reynt að beina fólki á einhvern ákveðinn stað? Yrði það einfaldlega þannig að sett yrði upp eitthvert gjald og síðan réði markaðurinn eða fólkið sjálft hvert það færi? Ég vona að hv. þingmaður fyrirgefi mér að orðlengja þetta frekar hér en ég held að þetta sé mál sem við þurfum að fara að ræða betur.

Virðulegi forseti. Ég fagna tækifærinu til að ræða um þetta mál á heiðarlegum nótum. Það er stundum þannig að við tiplum aðeins á tánum í kringum hugmyndir varðandi skatta og gjaldtöku. Hér fyrir utan eru bílastæði á gjaldsvæði 1 í Reykjavík. Klukkutíminn kostar 200 og eitthvað krónur. Ögn fjær í burtu, við Sæbraut, er bílastæði þar sem klukkutíminn kostar kannski 20 krónur eftir ákveðinn tíma. Það er enginn munur á því hvað það kostar fyrir bílastæðavörð að koma við hér eða á Sæbrautinni. Það er augljóst að munurinn þarna stafar ekki af kostnaði, hann stafar af því að eitt stæði er eftirsóknarverðara en annað. Ég sæi alveg fyrir mér í því að menn gætu beitt mismunandi gjaldtöku að einhverju leyti til þess að bregðast við því að sum svæði eru einfaldlega vinsælli en önnur. Ég hef ekki algerlega skýrt í kollinum hvernig fyrirkomulagið ætti að vera. Ég sæi alveg fyrir mér í einhverjum draumaheimi að fyrirkomulagið væri betra ef það væri þannig að kerfið væri kannski eitt, þ.e. að menn þyrftu ekki að hafa 40 ólíka nema og rafskynjara í bílnum sínum til að geta komist inn á öll svæði landsins, heldur væri kerfið að einhverju leyti samræmt. En síðan gætu annaðhvort sveitarfélög eða aðrir aðilar eftir atvikum fengið aðgang að því kerfi. Það er mín heildarsýn á þá hluti þó að hún tengist ekki umræðu þessa frumvarps.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég er sammála honum um að það þarf að ræða þessi mál heiðarlega. Við þurfum að vera tilbúin að skoða hvað sem er að mínu mati. Ég skal í anda þess heiðarleika viðurkenna fúslega að ég er vaklandi þegar kemur að ýmsum efnum í þessu og togast á í mér hugmyndin um að það eigi ekki að kosta fólk neitt að skoða landið sitt, og svo það að ég geri mér grein fyrir að það þarf eitthvað að gera þannig að kannski er það nauðsynlegt. Ég játa bara á mig ákveðna vanþekkingu á málinu, kannski af því að við höfum ekki skoðað það nógu mikið, en ég vil skoða það meira til að fastmóta mér afstöðu í því. Ég heyrði hv. þingmann tala um mismunandi gjaldtöku til að stýra umferð og vísaði hér í bílastæðagjöld í Reykjavík. Er hv. þingmaður að vísa þá til þeirra bílastæðagjalda sem við ræðum um í þessu frumvarpi eða almennt til gjalda, komi til þeirra á ýmsum náttúrusvæðum, að þau væru þá mismunandi eftir því hve vinsæl svæðin eru? Ég veit ekki hvort ég á að leggja út í að spyrja hv. þingmann út í aðrar hugmyndir hans um einhvers konar tekjuöflun þegar að þessu kemur, eftir að hafa verið snupraður hér áðan fyrir að spyrja hv. þm. Teit Björn Einarsson út í annað efni en var til umræðu akkúrat á þeirri stundu. En þó þætti mér gaman að heyra hugleiðingar hv. þingmanns um hvort hann hafi velt fyrir sér einhverjum öðrum mögulegum tekjuöflunarleiðum þegar kemur að þessum málum.

Virðulegi forseti. Jú, ég hef velt fyrir mér ýmsum tekjuöflunarleiðum í ferðaþjónustu, t.d. komugjöldum eða náttúrupassa. Ég tel að af öllum þeim leiðum séu leiðir í þá veru farsælastar. Þær leysa það best að vera sanngjarnar. Það eru þá þeir sem borga sem njóta hlutarins. Það hefur líka þau áhrif að það stýrir betur flæði ferðamanna frá þeim stöðum sem eru ofsetnir. Alla vega gefur það þann möguleika frekar en t.d. komugjöld eða náttúrupassar. En af því að þingmaður vísar til umræðu minnar um bílastæðagjöld innanbæjar benti ég á að í rauninni eru þær heimildir sem sveitarstjórnir hafa í dag til að taka gjöld af bílastæðum að einhverju leyti svipaðar og þessar. Þar er ekki um að ræða skatt heldur þjónustugjöld. Ég veit hins vegar að Reykjavíkurborg hefur getað túlkað það þannig að þau standi undir rekstri Bílastæðasjóðs í heild sinni, þeirrar stofnunar sem þar um ræðir. Þá kannski er tækifæri innan þess sjóðs að hafa tekjuöflun með þeim hætti að tekið sé meira gjald á þeim stöðum þar sem markaðslegar forsendur eru fyrir því. Ég sæi fyrir mér að það væri möguleiki að gera eitthvað svipað. En eins og ég segi er þetta frumvarp eitt og sér ekki endilega innlegg í þá umræðu.

Frú forseti. Mig langaði að koma hingað upp og lýsa yfir ánægju minni með frumvarpið, að hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra hafi lagt það fram. Þetta er mikil áskorun sem við er að eiga í ferðaþjónustunni. Ég vil minnast á nokkrar tölu úr skýrslu Rögnvaldar Guðmundssonar sem hann vann sem greinargerð fyrir rannsóknarsjóð Vegagerðarinnar og kom út núna í febrúar. Hún heitir Akstur og öryggi. Þar bendir hann á að árið 2009 ferðuðust um 166.000 erlendir ferðamenn í bílaleigubílum, 33% af heildinni, árið 2014 voru þeir orðnir 480.000, eða 48% af heildinni, og á síðasta ári nýttu 960.000 erlendir ferðamenn, eða um 56% þeirra, bílaleigubíla á ferðalögum sínum um landið. Það verkefni sem þarna er við að eiga hefur þanist út á örfáum árum. Frá 2009–2016 hefur þessi umferð sexfaldast. Þannig að þetta er mikil áskorun. Hér á landi og á hinu háa Alþingi hefur verið mikil umræða um þessi mál. Það var tekin umræða um náttúrupassa, komugjöld, fyrir tveimur árum eða svo. Þetta er þróun í því ferli, kannski fyrsta skref, en vonandi þróast það áfram á næstu árum hvernig við ætlum að taka á þessu. Verkefnið er gríðarstórt. Við skulum líta á þetta sem þjónustugjöld. Þetta er ekki skattur. Það á að verja því fé sem kemur inn, þessum þjónustugjöldum, í uppbyggingu á þessum bílastæðum og áfangastöðum í ferðaþjónustu. Mér finnst þetta satt að segja stórt skref miðað við það hvernig þessu hefur verið háttað hjá okkur undanfarin ár. Þetta er skref sem þurfti að stíga, mögulega er þetta fyrsta skref. Það voru stigin ákveðin skref í þjóðgarðinum á Þingvöllum í fyrra. Ef ég man þetta rétt, það slokknaði nú á tölvunni hjá mér áðan, var talað um 70 milljónir á fyrstu sjö mánuðunum í bílastæðagjöldin við Hakið, þjónustugjöldin þar. Það er umtalsvert fé. Það er líka talað um þróun á þessum þjónustugjöldum sem kemur þá mögulega að einhvers konar aðgangsstýringu. Þá er hægt að nýta þetta á ýmsa vegu eftir tíma sólarhringsins, til að hámarka nýtingu á bílastæðum og þjónustu. Með sama hætti og mér skilst að gert sé í Bláa lóninu í dag, verðlaginu er beitt sem aðgangsstýringu. Mér finnst þetta stórt og mikið skref og mjög ánægjulegt. Það er mikið framfaraskref að verið sé að brjóta ísinn í umræðunni um þessi mál. Umræðan um náttúrupassann og þau mál gekk ekki alveg nógu vel á sínum tíma. Ég held reyndar að í dag yrði sú umræða tekin svolítið öðruvísi en var fyrir tveimur árum. Ég held að umræðan hafi þroskast töluvert á þeim tíma, á þessum tveimur árum, í kringum þessa hluti og dýptin kannski að verða meiri. En ég vona svo sannarlega að við höldum áfram á þessari braut og að þetta séu fyrstu skrefin. Svo getum við hugsað þetta svolítið svona - mér kemur ekki í hug íslenska orðið sem ég ætlaði að nota, en ég sleppi því að nota það enska. Ég vona að þingheimur haldi áfram að vinna í þessum málum og komi áfram með góðar hugmyndir um það hvernig við eigum að taka á þessum málum. Þetta er eitt af þessum stóru verkefnum sem við þurfum virkilega að takast á við. Ég er samt ósammála því sem kom fram hjá hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni áðan að mögulega séu upphæðirnar lágar eða sérstaklega litlar tekjur af þessu. Ég held að tekjurnar í Hakinu á Þingvöllum, í þjóðgarðinum, sýni ákveðna hluti. Við getum náð ákveðnum árangri því það er töluverður fjöldi af ferðamannastöðum vítt og breitt þar sem hægt væri að byggja upp góð bílastæði og aðstöðu fyrir ferðamennina í gegnum þessi þjónustugjöld. Ég held að þetta sé önnur leið að sama markmiði og talað var um með náttúrupassa eða komugjöld eða allar þessar sex mögulegu leiðir fyrir tveimur árum. En þetta er mikið framfaraskref, segi ég.

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þessa málefnalegu umræðu sem skýrir vel við hve mikinn vanda er að etja í þessu, vanda sem blasir við okkur á hverjum degi. Með einhverjum hætti verðum við að bregðast við honum. Ég tel að þetta mál eitt og sér geti verið eitt af þeim atriðum sem geti hjálpað til í þeim efnum en það dugar ekki eitt og sér. Við höfum reynsluna af því í Þingvallaþjóðgarði hvernig tekist hefur til með gjaldtöku. Áðan var vitnað í ummæli þjóðgarðsvarðar um að hún hefði hreinlega bjargað innviðauppbyggingu á þeim merkilega stað. Þannig held ég að það geti orðið víða. Þetta gerir líka alveg örugglega mörgum sveitarfélögum kleift að fara í framkvæmdir, fara í sjálfstæða innviðafjárfestingu til að búa um viðkvæma ferðamannastaði, efla öryggi ferðamanna sem þar fara um og þannig má lengi telja. Við hljótum aftur að velta því fyrir okkur að af þessu geta til lengri tíma skapast miklar tekjur. Þessi gjaldtaka sem slík er alveg skýrt mörkuð með það hvaða takmörkunum hún er háð, þ.e. í hvað má nota það sem af henni kemur. Við höfum svo sem fordæmi úr öðru í því sambandi eins og hafnargjöld og slíkt. Það hlýtur því að verða til umhugsunar, þegar frá líður og við höfum náð þeim áfanga á þessum stöðum og öðrum að byggja vel upp, að þá blasir enn við okkur sú staðreynd að í þessu stóra, fallega landi eru tækifærin nánast endalaus þegar að því kemur að skoða náttúru. Það hefur oft flogið fyrir í umræðunni að mikilvægt sé að dreifa þessu álagi, reyna að koma ferðamönnum víðar, búa til fleiri segla víða um land til að laða ferðamenn að og draga þannig úr álagi á þeim stöðum sem eru fjölsóttastir og opna ný tækifæri á nýjum stöðum. Með þessari gjaldtöku er í raun ekki hægt að láta fjármagnið flæða á milli. Við getum ekki látið gjald sem mögulega væri innheimt við Vatnajökulsþjóðgarð renna til annarra verkefna, t.d. í Kerlingarfjöllum eða á öðrum svæðum þar sem mjög mikilvægt er að bregðast myndarlega við til að vernda náttúru og tryggja öryggi ferðamanna og greiða þeim leið. Það er því ekki ólíklegt að mínu mati að þegar fram líða stundir muni þingið þurfa að glíma við það hvernig við ætlum að nýta fjármagn sem kemur inn á einum stað til uppbyggingar annars staðar. Þá er þetta orðin einhvers konar skattheimta sem að mínu viti ætti að vera eyrnamerkt sem náttúruverndargjald sem rynni þá óskipt til slíkra verkefna. Það gefur augaleið að þar er í mörg horn að líta. En þetta geta orðið umtalsverðar tekjur. Það blasir við að farið verður af stað nú þegar á nokkrum stöðum, og ég held að þetta muni lyfta grettistaki eitt og sér á ákveðnum svæðum. Ég tel líka að annars staðar eigi að fara að fordæmi Þingvallaþjóðgarðar og hefja gjaldheimtu, t.d. í Vatnajökulsþjóðgarði, í Dimmuborgum og við Gullfoss og Geysi, þessa augljósu staði. Það hefur tekið smátíma að slípa þetta til á Þingvöllum. Eflaust má betur gera einmitt með tilliti til þess sem hér hefur verið nefnt sem einhvers konar aðgangsstýring, þ.e. að reyna að jafna álaginu betur yfir sólarhringinn. En hér erum við alla vega að stíga fyrstu skref. Ég held að við þurfum svo sem ekki að hafa áhyggjur af því á næstu árum að ekki verði úr nægum verkefnum að spila á öllum þessum stöðum. Þeir eru í brýnni þörf. Við vitum til dæmis að landverðir gegna gríðarlega miklu hlutverki á þessum stöðum, ekki bara gagnvart náttúruvernd og við að passa upp á viðkvæma staði heldur ekki síður hvað varðar öryggi ferðafólks. Það er markmiðið að við náum að byrja að stíga þessi skref og svara þessu kalli sem við okkur blasir. Ég ítreka, virðulegi forseti, að mér finnst umræðan hafa verið málefnaleg. Ég vona að við berum gæfu til þess hér á Alþingi að klára þetta mál fyrir vorið.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um málefni aldraðra, nr. 125/1990, um akstursþjónustu. Flutningsmenn ásamt mér eru hv. þingmenn Elsa Lára Arnardóttir, Lilja Alfreðsdóttir, Silja Dögg Gunnarsdóttir og Þórunn Egilsdóttir. Frumvarpið er ekki langt, það er tvær greinar, og snýr að því að tryggja að aldraðir sem búa við fötlun eða skerðingu njóti sambærilegra réttinda og fatlað fólk hefur notið á grundvelli laga um fatlað fólk. Hér er sem sagt verið að leggja eftirfarandi til, með leyfi forseta: „Aldraðir skulu eiga kost á akstursþjónustu á vegum sveitarfélags sem miðar að því að þeir geti farið allra sinna ferða á þann hátt sem þeir kjósa og á þeim tíma sem þeir velja gegn viðráðanlegu gjaldi. Markmið akstursþjónustu er að gera þeim sem ekki geta nýtt sér almenningsfarartæki vegna fötlunar eða annarra skerðinga kleift að stunda atvinnu“ - og þar er verið að endurspegla að það eru orðið mun fleiri sem eru 67 ára og eldri sem vinna - „og nám“ - við höfum líka séð aukningu hvað það varðar - „og njóta tómstunda. Jafnframt skulu aldraðir eiga rétt á akstursþjónustu á vegum sveitarfélaga vegna aksturs á þjónustustofnanir og vegna annarrar þjónustu sem þeir njóta samkvæmt lögum um þjónustu við aldraða. Ráðherra er heimilt að gefa út leiðbeinandi reglur fyrir sveitarfélögin um rekstur akstursþjónustu á grundvelli þessa ákvæðis. Sveitarstjórnum er jafnframt heimilt að setja reglur um þjónustuna á grundvelli ákvæðisins og leiðbeinandi reglna ráðherra.“ Hér er jafnframt heimildarákvæði um að innheimta sanngjarnt gjald fyrir akstursþjónustuna samkvæmt gjaldskrá sem sveitarstjórnir skulu setja og að gjaldið skuli vera sambærilegt gjaldi fyrir almenningssamgöngur á viðkomandi svæði. Það kann að vera að einhver hefði talið að þetta væri þegar fyrir í lögum því að mörg sveitarfélög hafa sinnt þessari þjónustu, en það hefur hins vegar ekki byggt á lagaskyldu. Hér er sem sagt kveðið almennt á um rétt til akstursþjónustu. Er það von mín að það muni fækka gráum svæðum í verkaskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga. Þetta frumvarp byggir á vinnu sem var unnin í velferðarráðuneytinu um breytingar á félagsþjónustulögunum og lögum um málefni fatlaðs fólks. Þar eru fjölmörg önnur ákvæði sem ég mundi gjarnan vilja annaðhvort fá að mæla fyrir sjálf eða að ráðherra kæmi hér inn og mælti fyrir þeim, sem snúa að mikilvægri réttarbót, annars vegar fyrir fatlað fólk og hins vegar fyrir aldraða og aðra þá sem þurfa á félagsþjónustu að halda frá sveitarfélögunum. Varðandi nákvæmlega þetta sérstaka ákvæði hefur afstaða Sambands íslenskra sveitarfélaga verið að það séu óljós ábyrgðarskil á milli heilbrigðis- og öldrunarþjónustu annars vegar og fötlunarþjónustu hins vegar. Það hefur leitt til þess að komið hafa upp mál þar sem einstaklingur sem hefur óskað eftir því að fá akstursþjónustu hefur ekki fengið hana. Það hefur sérstaklega komið fram þegar fólk hefur farið inn á þjónustustofnanir þegar einstaklingur verður fyrir áfalli eða skerðingu eftir 67 ára aldur. Það er von mín að með því að samþykkja þetta frumvarp og það verði að lögum skýri það ábyrgðarskilin og tryggi þessa mikilvægu réttarbót fyrir aldrað fólk sem býr við ákveðnar skerðingar. Ég vil hins vegar taka fram, virðulegi forseti, að hér er um nýja lagaskyldu að ræða fyrir sveitarfélögin. Það sinna ekki öll sveitarfélög þessu þannig að það gæti fyrirsjáanlega haft í för með sér ákveðinn kostnaðarauka. Þegar umræðu um málið er lokið mundi ég gjarnan vilja að hv. velferðarnefnd fjallaði um málið og færi betur yfir og aflaði upplýsinga um kostnaðinn sem tengist þessu ef hann liggur fyrir, en ég hafði ekki upplýsingar um hann.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta frumvarp. Hún svaraði því sem ég ætlaði að spyrja um í lok ræðunnar varðandi kostnaðinn. Ég er svo sannarlega sammála því og tek undir þetta með að skýra ábyrgðarskilin, eins og hér er sagt að sambandið vilji gera, og skiljanlega viljum við skýra þau. Við þekkjum þá umræðu hjá sveitarfélögunum að sífellt sé verið að bæta á þau tiltekinni þjónustu sem ekki fylgi með fjármunir o.s.frv. Hér er gengið út frá því að það megi rukka fyrir þessa þjónustu. Ég veit að þingmaðurinn þekkir þessi mál mun betur en ég, þ.e. innviðina, og þá langar mig að spyrja hann. Það segir hér að þetta sé sambærilegt og gagnvart fötluðu fólki. Eru ákvæði um það í þeim lögum að taka megi gjald fyrir þessa þjónustu líka? Er þetta sambærilegt? Ég er alveg hjartanlega sammála því að aldraðir, hvort sem þeir hafa orðið fyrir tiltekinni skerðingu eða ekki, eigi að njóta þessarar þjónustu. Ég bý í sveitarfélagi þar sem eru 15 kílómetrar á milli og alls ekki allir sem hafa tækifæri eða eiga bíl eða hafa getu til þess að keyra og eru að sækja sér þjónustu beggja vegna. Maður finnur bara og skynjar að það er þörf fyrir slíka þjónustu. Það eru ekki almenningssamgöngur þarna á milli, það er eitt af því sem sveitarfélagið hefur ekki treyst sér til að fara út í nema í gegnum skólabílinn, sem er auðvitað ekki almenningssamgöngur sem slíkar. Mig langar að spyrja hvort þetta sé sambærilegt.

Virðulegi forseti. Í frumvarpsdrögum sem nefnd um endurskoðun á félagsþjónustulögunum og lögum um málefni fatlaðs fólks skilaði til mín þegar ég var ráðherra í velferðarráðuneytinu var ætlunin að búa til samhljóða ákvæði sem tryggði bæði fötluðu fólki og öldruðum þessa þjónustu. Ég fletti einmitt upp lögunum um málefni fatlaðs fólks og þar kemur fram að það er gjaldtökuheimild þar líka þegar kemur að fötluðu fólki. Hér er hins vegar verið að ramma þetta af. Við vitum að sveitarfélög hafa oft greitt með almenningssamgöngum, þannig að það er ekki endilega verið að greiða raunkostnaðinn við þá þjónustu. Eins og þingmaðurinn fór í gegnum hefur verið mikil framþróun, til að mynda þegar sveitarfélögin tóku yfir rekstur grunnskólanna og skólaaksturinn var tryggður. Við sjáum líka að fleiri sveitarfélög eru farin að bjóða upp á strætóferðir, þannig að þá er það möguleiki. Hér er ítrekað að þegar einstaklingurinn er ekki fær um að nýta almenningsfarartæki eigi að bjóða upp á þessa þjónustu. Maður hefur séð í ýmsum verkefnum, ekki bara gagnvart akstursþjónustunni, enn á ný hversu miklu máli viljinn skiptir til þess að leysa úr málum. Þótt þetta mál snúi að öldruðum huga ég líka að réttindum fatlaðs fólks almennt. Þegar menn hafa virkilega meðtekið þessi réttindi hafa sveitarstjórnir oft náð að leysa mjög vel úr, jafnvel án þess að það sé viðbótarkostnaður, og hafa tryggt að þjónustan sé betri sem er veitt þeim sem þurfa á henni að halda.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Þetta er akkúrat það sem maður hefur verið að ræða. Þar sem ég hef starfað í sveitarstjórn veit ég að það er ein af þeim umræðum sem sífellt er til staðar, hvernig við getum bætt og samþætt þjónustu við fullorðið fólk, við fatlað fólk, við börnin okkar o.s.frv. til þess að búa til heildstæða þjónustu. Það var auðvitað tilefni til þess að flytja málefni fatlaðs fólks yfir til sveitarfélaga. Það hefur í rauninni verið kallað eftir því að flytja málefni eldri borgara líka yfir til sveitarfélaganna, en eðlilega hefur verið staldrað aðeins við þar sem sá kostnaður sem hefur fylgt nærþjónustunni eftir að hún fór yfir hefur orðið meiri en gert var ráð fyrir. Við höfum líka innleitt íþyngjandi reglugerðir og annað slíkt fyrir sveitarfélögin en um leið aukið þjónustu fyrir fólkið. Þetta á að vera til þess að jafna réttinn og jafna stöðu fólks þannig að það búi við sambærileg lífsgæði. Ég lít þannig á að það séu lífsgæði að geta komist á milli staða, að geta sótt sér þjónustu og þurfa ekki að vera upp á fólkið sitt kominn og jafnvel hafa það ekki til þess að sinna sér, börn eða aðra aðstandendur. Mér finnst þetta því mjög skynsamlegt. Ég vona að sveitarfélögin bregðist ekki neikvætt við með því að fara í þann gír strax að þetta kosti of mikið heldur að farið verði í að vega þetta og meta og þá hvert gjaldið þyrfti að vera sem yrði innheimt og ef það er talið of hátt fyrir einstaklinga yrði það kannski á einhvern hátt brúað af ríkinu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur kærlega fyrir andsvarið. Ég myndi eiginlega frekar flokka þetta sem samsvar en andsvar. Við ræddum fyrr í dag um tekjuhliðina varðandi úthlutun í gegnum jöfnunarsjóðina gagnvart sveitarfélögunum. Við heyrum reglulega sveitarfélögin benda á að þau hafi tekið að sér aukin verkefni, séu að reyna að veita betri þjónustu og það þurfi því að styrkja tekjustofna sveitarfélaganna. Ég er mjög sammála því. Það eru svo mörg verkefni sem ég tel að sveitarfélögin eigi að sinna, geti sinnt betur, það snýr ekki hvað síst að félagsþjónustulögunum sem geta verið alveg gífurlega mikilvæg, t.d. í ljósi mikillar umræðu um fátækt síðustu daga í samfélaginu. Félagsþjónustulögin eru grundvallarlög til að hjálpa fólki til sjálfsbjargar og sjálfstæðs lífs á ný. Það væri óskandi að við gætum hætt að ræða almennt að við þurfum að efla tekjustofnana og færum að gera það í reynd, þá ekki aðeins í gegnum það að heimila eða líta fram hjá þegar sveitarfélögin eru að rukka fyrir lóðir eða byggingarrétt, heldur horfa til þess að sveitarfélög fá ekki tekjur af fyrirtækjum sem eru í viðkomandi sveitarfélagi, einstaklingar sem eru með miklar fjármagnstekjur skila svo sannarlega ekki sínu. Ég held að það séu fjölmörg tækifæri til að tryggja að fleiri innan sveitarfélags greiði í sameiginlega sjóði og við getum þá nýtt það til að efla þjónustuna.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að veita andsvar, ég ætla að veita samsvar og höggva dálítið í sama knérunn og hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir. Um leið og ég þakka hv. þm. Eygló Harðardóttur fyrir framlagninguna og yfirferðina set ég það algjörlega hennar í hendur hvort hún svari mínu samsvari. Ég ákvað bara að koma hingað upp og segja að mér finnst þetta mjög áhugavert frumvarp, en það vekur upp ýmsar spurningar eins og hv. þingmaður kom inn á, sem er mjög vel, og að skoða þurfi ýmislegt í þessu. Hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir kom inn á það að kannski þyrfti á einhvern hátt að brúa það af ríkinu ef til þess kæmi. Það er eitthvað sem þarf að skoða. Það sem mér finnst mikilvægt í greinargerðinni, eða einn af mörgum mikilvægum punktum eru þessi óljósu skil sem komið er inn á þegar einstaklingur verður fyrir áfalli eða skerðingu eftir 67 ára aldur. Það sem meira er að það er í sumum tilvikum þannig að einstaklingur sem hefur notið ákveðinna réttinda undir 67 ára aldri missir þau kannski þegar hann er kominn yfir þau aldursmörk sem er náttúrlega alveg galið, svo ég leyfi mér bara að segja það. Hér hefur aðeins verið komið inn á gjaldskrána og hvernig það allt skuli vera. Hér er miðað við almenningssamgöngur. Augljóst er að það er eitthvað sem þarf að greiða með, því að það gjald mun ekki standa undir svona löguðu. Hvað varðar akstursþjónustu á vegum sveitarfélags, eins og ferðaþjónusta fatlaðra og annað slíkt, þá er ekki alls staðar samræmi þar á milli, eins og hv. þingmaður þekkir mjög vel, og ekki einu sinni eftir öllum skerðingum. Blindir eru með sérsamning og svo er almenn ferðaþjónusta. Ég vil bara fagna því að þetta frumvarp hafi verið lagt fram. Ég hefði verið til í að ræða þetta mikið við hv. þingmann. Ég held að við séum sammála og held að hv. þingmaður hafi svörin við mörgum spurningum. 

Virðulegi forseti. Þó að það megi ekki finna í þessu stutta frumvarpi, þá er held ég mjög mikilvægt að í félagsþjónustulögunum og í þeirri þjónustu sem sveitarfélög veita sé horft í auknum mæli á þörfina, mat á þörfinni, að við horfum ekki einmitt á einhver aldursmörk, að við 67 ára aldurinn eigi fólk að fá ákveðna tegund af heimaþjónustu, heldur hvort fólk hafi raunverulega þörf fyrir slíka þjónustu eða ekki. Við vitum það öll mjög vel að sjötugur einstaklingur - þú getur verið með tvo sjötuga einstaklinga og líkamleg heilsa þeirra er mjög ólík. Annar er mjög langt frá því að þurfa á einhverri aðstoð að halda meðan hinn þarf á mikilli aðstoð að halda. Það hefur verið mjög einkennilegt að kynnast því að bara við það að eiga afmæli þá allt í einu á maður að losna við skerðingu sem maður hefur jafnvel verið með alla ævi, læknast af örorku sinni eða fötlun. Við vitum bara að raunveruleikinn er ekki þannig. Sveitarfélögin hafa verið að þróa í samstarfi við ráðuneytið betra mat á þjónustuþörfinni þannig að í auknum mæli sé hægt að veita þeim betri þjónustu sem þurfa á mikilli þjónustu að halda. En við sem höfum betri heilsu og þurfum ekki á þjónustunni að halda að sama skapi fáum þá minni eða jafnvel enga þjónustu á móti. Það hefur alla vega verið mín afstaða að við eigum að hjálpa þeim sem þurfa á aðstoð að halda.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það fór eins og ég sagði að hv. þingmaður hefði svör við mörgum af þeim fjölmörgu spurningum sem vöknuðu við lestur minn á þessu. Ég nýti mér þá kannski aðstöðu mína til að ræða þessi mál frekar því að þetta er eitt af stóru málunum. Ég vil ítreka mjög ánægju mína með að frumvarpið skuli komið hér fram. Hv. þingmaður kom aðeins inn á í framsögu sinni, og komið er inn á í greinargerðinni, afstöðu Sambands íslenskra sveitarfélaga um þessi óljósu ábyrgðarskil á milli heilbrigðis- og öldrunarþjónustu. Hér í umræðunni hefur komið fram flutningur málaflokks fatlaðs fólks yfir til sveitarfélaga. Málefni aldraðra voru og eru væntanlega enn í skoðun. En af því að þetta tengist nú allt þessum fjármunum sem eru oft upphaf og endir ýmissa framfaramála og mannréttindamála sem ég vil nú kalla þetta, þá langar mig að spyrja hv. þingmann aðeins út í það hver hún telji að verði afstaða sveitarfélaganna gagnvart þessu, en eins og hv. þingmaður veit telja þau að þau hafi borið frekar skarðan hlut frá borði þegar kemur að málefnum fatlaðs fólks, fjármunir hafi ekki endilega fylgt með þeim kostnaði sem þjónustan hefur kallað á og fleira í þeim dúr. Og af því að hér hefur verið tala um að mögulega verði þetta brúað af ríkinu langar mig að spyrja, bara af því að ég heyrði það ekki, það hefur kannski farið fram hjá mér, hvort hv. þingmaður hafi svarað því beint hvort hún telji að það þurfi jafnvel að koma til þess, að með svona frumvarpi þurfi að brúa einhvern kostnað af hálfu ríkisins.

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður spyr hér og spyr raunar um yfirfærslu verkefna til sveitarfélaganna, hvort sveitarfélögin hafi fengið þá fjármuni sem þau hefðu þurft á að halda við yfirfærsluna. Ég vil gjarnan halda því fram, alla vega því sem snýr að málefnum fatlaðs fólks, að umtalsverðir fjármunir hafi fylgt þeim verkefnum. Það hafi líka verið ákvæði um endurmat á reynslunni við flutninginn og fjármunir hafi bæst við enn frekar. Hins vegar er það þannig að ekki er hægt að gera ráð fyrir, sérstaklega í málaflokki sem er í stöðugri þróun, að það sé einhvern veginn þannig að verkefnin taki ekki breytingum. Það eru ýmis verkefni þarna sem hafa bæst við, verkefni sem reyndust vera dýrari, þannig að ríkið hefur reynt eins og hægt er að koma til móts við sveitarfélögin hvað það varðar. Það var að vísu gripið til annarra stórra aðgerða á síðasta kjörtímabili sem sneru ekki beint að félagsþjónustunni eða lögum um málefni aldraðra eða fatlaðs fólks, heldur var einfaldlega verið að taka á stórum lífeyrissjóðaskuldbindingum, gífurlegir fjármunir sem ríkið varð að taka á sig til þess að létta af sveitarfélögunum. Þó að það hafi verið mín ákvörðun eða afstaða á sínum tíma að það væri t.d. ekki rétt að halda jafn hratt áfram yfirfærslu frekari verkefna fyrr en búið væri að ljúka við yfirfærsluna varðandi málefni fatlaðs fólks, þannig að því var frestað hvað varðar þjónustu við aldraða, þá hef ég séð að sveitarfélögin t.d. á höfuðborgarsvæðinu hafa verið að vinna saman í tíu ár þegar kemur að heimaþjónustu og heimahjúkrun. Við erum stöðugt að vinna á verkefnum. 

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi um breytingu á lögum nr. 5/1998, um kosningar til sveitarstjórna. Frumvarpið gerir ráð fyrir að kosningaréttur erlendra ríkisborgara í kosningum til sveitarstjórna verði færður til svipaðs horfs og þekkist annars staðar á Norðurlöndum og þá helst í Danmörku og Svíþjóð. Tillaga okkar sem stöndum að frumvarpinu er sú að 3. mgr. 2. gr. laga um kosningar til sveitarstjórna orðist svo: Enn fremur eiga kosningarrétt danskir, finnskir, norskir og sænskir ríkisborgarar, ríkisborgarar ríkja Evrópusambandsins og EFTA-ríkja sem eiga lögheimili hér á landi og aðrir erlendir ríkisborgarar sem átt hafa lögheimili hér á landi í þrjú ár samfellt fyrir kjördag, enda fullnægi þeir að öðru leyti skilyrðum 1. mgr. Að frumvarpinu stendur allur þingflokkur Viðreisnar. Þetta er fyrsta þingmannafrumvarpið okkar og það er í takt við stefnu flokksins, að Ísland eigi að vera opið samfélag fyrir alla. Ég ætla í ræðunni að reifa örsnöggt sögu þessara mála hér á landi og í nágrannalöndunum. Síðan ætla ég að færa rök fyrir því af hverju við teljum að þetta sé góð hugmynd. Loks ætla ég að færa rök fyrir þeirri útfærslu sem varð fyrir valinu. Það hefur verið þróun í þessum málum annars staðar á Norðurlöndum og í Evrópu allri sem er á þá leið að útvíkka þennan rétt eftir því sem stjórnarskrá viðkomandi ríkja heimila. Á Norðurlöndum reið fyrsta bylgja þessara breytinga yfir fyrir um 40 árum síðan. Árið 1975 veittu Svíar öllum erlendum ríkisborgurum kosningarrétt í sveitarstjórnakosningum eftir þriggja ára búsetu. Danir fylgdu í kjölfarið árið 1977 og þá var miðað við þrjú ár en bara fyrir norræna borgara. Síðan bættust Norðmenn og Finnar við árið 1980 og 1981. Öll ríkin hafa síðan afnumið búsetuskilyrðin fyrir Norðurlandabúa og ESB fyrir þau ríki sem eru í ESB og útvíkkað þennan rétt til allra útlendinga en þá oftast með einhvers konar búsetuskilyrði. Ég kaus þannig í dönskum sveitarstjórnarkosningum árið 2005 þegar ég bjó þar í námi. Þá hafa, eins og ég segi, ESB-ríki útvíkkað þau til allra ESB-borgara. Í Evrópusambandinu, svo ég fari um víðan völl í Evrópu, hafa ESB-borgarar ríkjanna kosningarrétt í sveitarstjórnum og ríki gamla breska samveldisins hafa sömuleiðis sett sér sambærilegar hefðir. Það ríki Evrópu sem hefur gengið lengst í þessum málum er Írland en þar fá allir erlendir ríkisborgarar kosningarrétt strax, eftir því sem ég best veit, í sveitarstjórnarkosningum og síðan eru mismunandi reglur á landsvísu í forsetakosningum og kosningum til írska þingsins. Á Íslandi hafa í nokkur ár gilt þær reglur að norrænir borgarar fá atkvæðisrétt eftir þrjú ár en aðrir eftir fimm. Við flutningsmenn frumvarpsins viljum auka þann rétt. Virðulegi forseti. Það er upplifun mína að eftir ákveðinn tíma í landinu fari menn að hafa áhyggjur og oftast nær áhuga á nærumhverfi sínu. Sá tími er gjarnan 2–3 ár. Það hefur verið þannig fyrir okkur sem höfum tekið þátt í stjórnmálum að ef boðað er til einhvers konar fundar með fulltrúum innflytjenda er það oftast sá tími sem það tekur fólk að koma sér í pólitíska gírinn. Fyrstu tvö árin eru menn einungis að koma sér fyrir, síðan þegar fólk er búið að því, koma til landsins, taka börnin með, kaupa sér íbúð o.s.frv., þá er fólk tilbúið að láta nærumhverfi sitt sig varða. Ég held að það sé kraftur sem við ættum að virkja. Það þarf nefnilega ekki að vera þannig að kosningaþátttaka sé einhver fríðindi sem við látum af hendi. Við höfum notið þeirrar gæfu á Íslandi og annars staðar Norðurlöndum að búa við frekar virka stjórnmálaþátttöku fólks. Við viljum að þannig verði áfram. Við eigum nefnilega ekki að óttast að hér rísi upp kynslóð fólks af erlendum uppruna sem lætur að sér kveða í pólitík. Við eigum að óttast að það gerist ekki, að hér verði stórir hópar fólks sem telji sig ekki geta haft nein áhrif á stjórn samfélagsins, stjórn landsins og nærumhverfis síns. Þetta er spurning um valdeflingu en líka spurning um ákveðin borgaraleg réttindi. Þeir fjölmörgu útlendingar sem búa hér borga skatta og það er enginn aðlögunartími þegar kemur að þeim skattgreiðslum. Þá er spurning hvort kosningarréttur, alla vega til sveitarstjórna, ætti ekki að vera meginregla líka, óháð þjóðerni. Ef við föllumst á að stíga skrefi lengra en við höfum gert hingað til eru nokkur skref í boði. Við sem stöndum að þessu frumvarpi höfum í það minnsta viljað taka það skref að vera svipuð hinum norrænu ríkjunum, þ.e. að aðrir Norðurlandabúar fái kosningarrétt strax. Þá eru nokkrar útfærslur í boði. Við getum gert eins og Írar og sagt bara: Allir útlendingar fá kosningarrétt strax. Það væri skref sem væri þeim sem hér stendur að meinalausu en hugsanlega væri það stærra fyrsta skref en næðist í gegn. Önnur leið væri að fara sömu leið og Norðmenn, að setja Norðurlandabúa á þá reglu að þeir fái kosningarrétt strax en útvíkka síðan réttinn til allra hinna eftir þrjú ár. Þá verður auðvitað að hafa í huga að Norðurlandabúar eru ekki lengur stærsti hópur þeirra útlendinga sem hér búa heldur íbúar hins stóra EES-svæðis. Þeir íbúar þurfa ekki lengur sérstakt leyfi til að setjast hér að. Að því leytinu eru þeir með ámóta rétt hérna í öllu og Norðurlandabúar. Meginhugmyndin með að draga línuna þar er að um leið og fólk er komið í þá stöðu að hafa öðlast þann rétt að geta búið á Íslandi ótímabundið án frekari kvaða geti það kosið í sveitarstjórnarkosningum. Sá tími er strax fyrir alla íbúa EES-svæðis. Aðrir útlendingar fá þann rétt eftir um þrjú ár. Við höfum ákveðið að fara þessa leið. Eins og ég segi er hún svipuð því sem þekkist í Danmörku og Svíþjóð. Reyndar vaknar þá upp sú spurning hvort ekki ætti miðað við þau rök sem ég færi fram, að miða réttinn við réttarstöðu frekar en tímalengd búsetu, þ.e. hvort ætti að miða við það að um leið og menn eru komnir með ótímabundið dvalarleyfi megi þeir kjósa í kosningum til sveitarstjórna. Það eru vissulega ákveðin rök í því. En við höfum hins vegar valið þá leið að miða einungis við tímalengd búsetu samkvæmt lögheimili af þeirri einföldu ástæðu að það er praktískt ódýrari leið til að greina þar á milli. Það væri mikið í lagt að láta kjörstjórn t.d. þurfa að leita eftir skjölum og upplýsingum frá Útlendingastofnun áður en hún ákvæði kjörskrá viðkomandi sveitarfélags. Okkur þykir þessi leið einfaldlega miklu hreinni. Þetta er leiðin sem flest ríki í kringum okkur hafa farið, til að mynda Danmörk, Svíþjóð og Noregur. Virðulegi forseti. Það er okkur í Viðreisn kappsmál að Ísland sé opið fyrir fólk alls staðar að úr heiminum. Kosningarréttur er mikilvægur þáttur í þátttöku í íslensku samfélagi. Okkur þykir því rétt að útvíkka þann rétt. Ég legg til að frumvarpið gangi til 2. umr. og hv. umhverfis- og samgöngunefndar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Pawel Bartoszek og samþingmönnum hans í þingflokki Viðreisnar fyrir framlagningu þessa máls. Ég vona svo sannarlega að þetta verði eitthvað sem við getum náð saman um að breyta. Ég held að þingmaðurinn hafi fært hér mjög góð rök fyrir því. Við berum okkur mjög oft saman við Norðurlöndin og viljum vera sem líkust þeim og hér er svo sannarlega kominn tími til þess að við stígum þetta skref. Ég vildi hins vegar bæta því við og spyrja hv. þingmann hvort hann sé ekki sammála því að við þyrftum - samhliða því að verið er að stytta tímabilið varðandi kosningarétt erlenda ríkisborgara, þegar kemur að kosningum í sveitarstjórn - að tryggja að við getum komið á framfæri betri upplýsingum um mikilvægi þess að fólk af erlendum uppruna taki þátt í okkar lýðræðislega samfélagi. Eitt af því sem hefur til dæmis slegið mig, eftir að hafa farið í kosningaeftirlit annars staðar, er hve oft eru miklu nákvæmari upplýsingar á kjörstað um það hvernig fólk kýs. Það er svo mikilvægur þáttur í því að geta tekið afstöðu að hægt sé að nálgast upplýsingarnar, í því tilviki á fleiri tungumálum en akkúrat á íslensku.

Virðulegi forseti. Jú, ég held að það sé að sjálfsögðu rétt. Það væri æskilegt að samhliða svona breytingum myndum við veita frekari upplýsingar til þeirra sem um ræðir. Ég sé kannski ekki hvernig ég get tengt það efni þessa frumvarps. Þetta frumvarp er um pólitísk réttindi. Svo hef ég ákveðnar væntingar til þess að um leið og ákveðinn hópur getur kosið í kosningum til sveitarstjórna muni ákveðnir hagaðilar, sem eru þá viðkomandi pólitískir flokkar, sjá hag sinn í því að ná sérstaklega til þess hóps á sama hátt og þeir sjá hag sinn í því að ná til allra annarra hópa sem þeir óska eftir að muni kjósa sig. Ég hef ákveðna upplifun af þessu starfi sem stjórnmálamaður. Miðað er við fimm ár og það er það langur tími að oftast þegar menn halda fund á einhverju tungumáli þurfa flestir þeirra sem mæta kannski ekkert sérstaklega á því að halda að upplýsingar séu veittar á móðurmáli þeirra. Þeir eru bara farnir að tala íslensku ansi vel. Jú, ég held að þetta sé mikilvægt. En eins og ég segi vænti ég þess að hagaðilarnir, stjórnmálaflokkarnir, muni sjá um að veita ákveðnar upplýsingar í þessu samhengi.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Pawel Bartoszek kærlega fyrir svarið. Ég held að það sé mjög táknrænt og jákvætt varðandi þróunina í íslensku samfélagi, varðandi fjölbreytnina, að frumvarpið endurspeglar uppruna forseta og 1. flutningsmanns málsins. Ég held að það sé mjög jákvætt. Það sem verið er að benda á hér, og þingmaðurinn ítrekaði í framsögu sinni, er að erlendir ríkisborgarar eru orðnir um 8% allra íbúa Íslands. Ef við tökum síðan innflytjendur af annarri kynslóð, sem eiga hugsanlega annað foreldrið af erlendum uppruna, erum við komin í töluvert hærri tölu. Það er líka annað sem er svo mikilvægt: Ég tel að við Íslendingar höfum að mörgu leyti ekki staðið okkur sérstaklega vel í að efla og styðja við fólk af erlendum uppruna þegar það kemur hingað til lands. En eitt höfum við þó gert vel og það tengist bara okkar menningu, þ.e. að meginþorri þess fólks sem kemur, fullorðins fólks, er virkt á vinnumarkaðnum. Það hefur líka sýnt sig, þegar tölur hafa verið skoðaðar aftur í tímann, að erlendir ríkisborgarar hafa einmitt aukið landsframleiðsluna, skilað verulegum verðmætum inn í samfélagið. Þar af leiðandi er hann réttur rökstuðningurinn sem hv. þm. Pawel Bartoszek fór hér í gegnum: Að sjálfsögðu eiga þeir hinir sömu þá að geta, sem skattgreiðendur og sem einstaklingar sem leggja mjög mikið fram til samfélagsins, haft eitthvað að segja um það hvernig samfélagið er mótað.

Virðulegi forseti. Ég skal reyna að bregðast við þessu. Það er ekkert í ræðu hv. þingmanns sem ég er ósammála. Það er alveg rétt að erlendir ríkisborgarar eru um það bil 8% allra landsmanna og ég held að vel færi á því, þegar við útvíkkum þennan rétt, að láta hann ná til stórs hóps fólks, ekki einungis miða við Norðurlandabúa. Norðurlöndin voru atvinnusvæði sem við bjuggum til. Við bjuggum til sameiginlegan norrænan vinnumarkað. Það var það svæði sem við litum til. Í dag er þessi sameiginlegi vinnumarkaður Evrópa. Þess vegna þótti rétt að miða við það. Að öðru leyti þakka ég þingmanninum kærlega fyrir hennar andsvar.

Virðulegi forseti. Mig langar að þakka hv. þingmanni og framsögumanni þessa máls, Pawel Bartoszek, sérstaklega fyrir málið og framsöguna. Ég hef dálítið verið í því og ekkert verið feiminn við að játa á mig vanþekkingu. Held að það sé okkur hollt að gera það, þá eru meiri líkur á að við fræðumst. Hvað þetta mál varðar ætla ég að segja að varðandi útfærsluna hef ég enga sérfræðiþekkingu. Mér finnst þau rök sem hv. þingmaður tiltók hljóma mjög vel. Mér finnst greinargerðin skynsamleg. Svo rímar þetta almennt við afstöðu mína um að sem flestir njóti sem mestra og bestra réttinda hér og tek því heils hugar undir það sem hv. þingmaður kom hér inn á. Ég ætla ekki að hafa mál mitt miklu lengra. En ég vildi koma hingað upp til að lýsa yfir stuðningi mínum með málið, ánægju með að við skulum takast á við þetta í umhverfis- og samgöngunefnd. Hv. þm. Pawel Bartoszek kom inn á það, og það kemur einnig fram í greinargerðinni, að margir þeirra sem málið tekur til greiði hér skatta. Það er mjög eðlilegt að mínu viti að þeim fylgi ákveðin réttindi. Það varð nú heilt land til hér árið 1776 undir slagorði sem mætti þýða eitthvað á þá vegu: Engar skattálögur án umboðs. Sem ég þori ekki fyrir mitt litla líf að fara hér með á frummálinu. Bæði óttast ég að hæstv. forseti snupri mig fyrir að tala ekki þingmálið okkar, íslensku, en ekki síður fyrir að hv. forseti snupri mig fyrir framburð á frummálinu. Ég held mér við þessa íslensku snörun; engar skattálögur án umboðs. Það er mjög skiljanleg krafa, ef maður er orðinn það stór hluti samfélags að maður er farinn að greiða til þess skatta og leggja töluvert til uppbyggingar samfélagsins, að því fylgi ákveðnar skyldur og réttindi. Ég hlakka til að ræða þessi mál enn frekar innan nefndarinnar, hafi verið rétt tekið eftir hjá mér að málið kæmi þangað. Hvar sem það verður fagna ég þessu frumvarpi.

Virðulegi forseti. Ég kem hér upp síðara sinni til að þakka í fyrsta lagi umræðuna og í öðru lagi að breyta þeirri ósk minni í samræmi við þær upplýsingar sem ég hef fengið að málið, þar sem það er mál sem lýtur að lýðræði og þeim réttindum, ætti heima í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Það var rétt sem hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé heyrði mig segja, ég mæltist fyrst til þess að málið færi til umhverfis- og samgöngunefndar þar sem ég taldi það varða sveitarstjórnarmál, en þarna er víst heimili þessa máls. Þangað óska ég eftir við þingheim að málið fari. Takk fyrir.