Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) Meðferð þessa máls við 1. umr. varð með alleinkennilegum hætti, þannig, að það var alls ekki rætt. En vegna þess, að fjhn. á eftir að koma fram með brtt. við frv., vil jeg þegar æskja þess, að atkvæðagreiðslu um það verði frestað þangað til þær brtt. eru fram komnar. Frv. þetta er borið fram af fjhn. og er þess efnis að veita atvinnumálaráðherra heimild til að leyfa virkjun Dynjandisár og fleiri fallvatna í Arnarfirði. Það er gert ráð fyrir því, að virkjuð verði alt að 40 þús. hestöfl, orkuver reist í Arnarfirði, en orkan leidd til Önundarfjarðar. Er þessu svo greinilega lýst í greinargerð frv., að jeg tel óþarft að lýsa því frekar, en óski hv.þdm. frekari skýringa, geta þeir fengið þær, annaðhvort hjá nefndinni eða formanni fjelags þess, er sjerleyfisins leitar. Jeg skal þó geta þess, að fjelagið hefir þegar varið hundruðum þúsunda króna í rannsóknir þarna vestra, og niðurstaðan er sú, að landslag, afstaða fallvatna og ástand er í besta lagi fallið til virkjunar. Það er ekki gert ráð fyrir, að öll sú orka, sem virkja á, verði tekin í einu, heldur alt að því í þrennu lagi. Af þessu, sem jeg nú hefi sagt, geta menn sjeð, að umsóknin er ekki út í loftið, og því er óskandi, að hið háa Alþingi greiði svo vel fyrir málinu sem kostur er á. Vera kann nú, að mönnum sje ekki vel ljóst, til hvers á að nota raforkuna. Leyfisbeiðandi á námurjettindi í Önundarfirði og hann hyggur, að þar sjeu sæmilegir möguleikar til námurekstrar, járn- og aluminiumvinslu. Jeg hefi átt tal við þá menn, er best vit hafa á þessum efnum hjer á landi og kunnugir eru staðháttum, og fengið þær upplýsingar, að það, sem forgöngumenn fyrirtækisins hafa gefið upp um það, sje á rökum bygt. En þessi hlið fyrirtækisins er ekki enn fullrannsökuð. Er og mjög skiljanlegt, að menn vilji ekki leggja út í allan þann kostnað, sem af slíkri rannsókn leiðir, nema þeir sjeu vissir um, að sjerleyfið fáist, ef góður árangur verður af rannsókninni. Þó virðist af rannsókn, sem þegar hefir verið gerð, allgóð skilyrði fyrir járnvinslu. En það er til annar möguleiki, og hann er sá, að vinna aluminium úr leir. En aluminiumvinsla mun vera hin þýðingarmesta raforkumálmiðja, sem nú er stunduð. Skilyrði eru hjer góð, ekki síður en annarsstaðar, þar sem slík iðja er rekin. Aftur á móti er þar óálitlegri saltpjetursvinslan, en hún gæti þó komið til greina á Suðurfjörðunum, þar sem kalksteinninn er nærtækur. Enn sem komið er er ekki hægt að gefa fullnægjandi skýrslu um þessa möguleika, en hinir fróðustu menn í þessum efnum gera sjer vonir um, að hjer sje um mikla möguleika fyrir framtíðariðnað í landi voru að ræða. En til þess að leggja út í þann kostnað, sem fullkominni rannsókn fylgir, þarf mikið fje, og verða menn þess vegna að eiga það víst, að sjerleyfi til orkuvers og iðjuvers fáist, ef rannsóknin ber á annað borð góðan árangur. Nefndin hefir gert nokkrar breytingar á frv. því, er henni var sent, en jeg hirði þó ekki að greina frá þeim. En skylt er að geta þess, að nefndin mun flytja fleiri brtt. við frv., og munu þær koma fram áður en síðari hl. umr. er lokið. Í frv. er í sumum greinum veitt undanþága frá gildandi vatnalögum, t. d. um búsetuskilyrði stjórnarinnar. Getur nefndin fallist á það, að erfitt muni reynast að útvega fje án þess að eigendurnir hafi fult vald yfir því, hvernig fyrirtækið verður rekið, enda hefir jafnan verið gert ráð fyrir því, að nokkrar undanþágur yrðu gerðar frá vatnalögunum í sambandi við hið fyrsta sjerleyfi, sem gefið væri. Þeir, sem gera fyrstu virkjunartilraunina í stórum stíl, munu eiga við ýmsa erfiðleika að stríða, sem ekki bitna á öðrum sjerleyfishöfum; er á eftir koma, þegar hin fyrsta virkjun hefir sýnt, að fossaiðnaður getur hjer verið arðvænlegur. Nefndin telur æskilegt, að þessi virkjun komist í framkvæmd hið fyrsta, enda eru þessi mál ekki komin á það stig hjá oss, að draga þurfi úr virkjunarlönguninni, eins og var t. d. í Noregi um eitt skeið, meðan miljónir hestafla renna hjer til sjávar án þess að nokkuð sje nýtt. Virðist því heldur ástæða til þess að greiða fyrir útvegun fjár til virkjunar, og einkum í þeim landshlutum, þar sem reka þarf fossaiðnað í stórum stíl til þess að fá nægilega mikla og hæfilega ódýra raforku fyrir nærliggjandi hjeruð. Þá er undanþága í 5. gr. frá eignarskatti, tekjuskatti, útsvari og hærra útflutningsgjaldi en nú er og öðrum gjöldum, er á kunna að verða lögð. En nefndin mun flytja brtt. við þetta ákvæði, svo ótvírætt sje, að hjer sje átt við önnur samskonar gjöld, er á kunna að verða lögð. En fyrir þessar undanþágur greiðir svo fyrirtækið fyrst 3 kr., en síðar 5 kr. af hverri nýttri hestorku. Verður þetta mikið fje, ef alt er virkjað, sem virkja á. En þar sem undanþága er veitt frá útsvari, verður að skifta gjaldinu milli ríkissjóðs og sveitarsjóðs, og mun nefndin flytja till. um það. Virðist rjett, að sveitarsjóður fái 1/3, en ríkissjóður 2/3 hluta af gjaldinu. En þá þarf og ákvæði um það, hvernig hluta sveitarsjóðsins skal skift milli hinna einstöku sveitarfjelaga. Mun nefndin einnig bera fram till. viðvíkjandi því. Skattar og gjöld af slíkum fyrirtækjum sem þessum eru ætíð hafðir mjög lágir víðsvegar um heim. Er mjer t. d. kunnugt um, að svo er í Svíþjóð. Þar er leitast við að veita þessum fyrirtækjum góð skilyrði. En ef virkjanirnar eru of örar - en því er ekki til að dreifa hjer á landi - er ástæða til þess að hækka skattana og gjöldin. Það er augljóst, að ástandið í þessum efnum hjá oss er svo, að við ættum heldur að greiða fyrir þessum fyrirtækjum en tefja fyrir þeim. Það er ekki óeðlilegt, þó að fjelagið sæki um undanþágu frá jafnóákveðnu gjaldi og útsvörin eru, en bjóði ákveðið gjald í staðinn, sem miðað sje við hestorku. Aftur á móti er ekki eins eðlileg undanþágan frá tekju- og eignarskatti; en þegar annað gjald kemur í staðinn, skal jeg fyrir mitt leyti ekki hafa á móti því, að slík undanþága verði veitt. 5 kr. af hverri hestorku er nærri lagi, ef gert er, að hestorkan gefi af sjer 30–50 kr. á ári. Virkjunarkostnaður hverrar hestorku má gera ráð fyrir, að sje um 300–500 kr. Slík fyrirtæki sem þetta eru ekki talin stórgróðafyrirtæki, heldur er hins vænst, að þau gefi jafna, en fremur lága rentu ár frá ári. Þau eru bygð á öruggum, en hlutfallslega lágum arði. Til þessa þarf að taka tillit, þegar um afgjöld er að ræða, því að þótt hjer þurfi miljónir í stofnfje, er hinn hlutfallslegi arður langt frá því að vera hár. Í vatnalögunum eru nákvæm ákvæði um sölu á rafmagni til sveitarfjelaga og útreikning framleiðslnkostnaðar, en þó telur nefndin hentugt að setja ákveðið hámarksverð, og mun og verða flutt brtt. um það. Nefndin lítur svo á, að hjeruð þau, sem nærri liggja og haft geti gagn af virkjuninni, eigi að fá frá orkuverinu það rafmagn, sem þau þarfnast, bæði til ljóss, hita og suðu. En eftir landslagi og fólksfjölda virðist þörfin ekki vera svo mikil, að örðugt muni að fullnægja henni. Mun rjettast, að stjórnin ákveði í reglugerð, þegar sjerleyfið er veitt, hve mörg hestöfl af hverju hundraði eigi að standa almenningi til boða, en þá hundraðstölu ber auðvitað að miða við nákvæmlega áætlaða þörf hjeraðanna: Það kynni ef til vill að vera þægilegra fyrir fjelagið, ef virkjunin byrjaði smátt, að hestaflatalan, sem skylt er að selja, fari vaxandi á nokkurra ára fresti úr 200 upp í 400 og 600 o. s. frv. Um þetta atriði er ekki til nákvæm áætlun, og ætlast því nefndin til þess, að stjórnin gæti þess vel, að viðkomandi hjeruðum verði trygð raforka til allra heimilisþarfa og smáiðnaðar. Nefndin er þessu frv. mjög fylgjandi, ekki síst vegna þess, að á Vestfjörðum hagar svo til, að þar getur einmitt þrifist stórvirkjun, en vart smávirkjun. Smáorkuver eru lítt hugsandi. Eina ráðið til þess að fullnægja orkuþörfinni er að gera stórvirkjun; verður hagsmunavonin að byggjast á þeim iðnaði, sem rekinn er í sambandi við hana, en ekki á sölu rafmagns til almennings. Og þegar við nú flytjum inn allan aflgjafa, svo sem olíu og kol, en hestöflin renna til sjávar svo miljónum skiftir, þá virðist full ástæða til þess að afgreiða slíkt mál sem þetta, þar sem þar að auki er allgóð von um framkvæmdir. Eins og jeg gat um í upphafi máls míns, getur hvorki nefndin nje hv.þm. fengið örugga vissu um málmvinslumöguleikana á þessum svæðum. Það liggur ekki annað fyrir en það, sem innlendir sjerfræðingar hafa hjer um sagt, en þeir lýsa því eindregið yfir, að um mikla möguleika sje að ræða. Hygg jeg því, að háttv. Alþingi þurfi ekki að óttast, að verið sje að gabba það. En þó að svo sje nú, að hjer sje ekki um beina vissu að ræða, getur þingið samt verið óhrætt, því að það veitir sjerleyfið sem fulltrúi þeirra hjeraða, sem virkjunin er framkvæmd í, og ef sjerleyfið er afgreitt með þeim skilyrðum, sem nauðsynleg eru fyrir öryggi hjeraðanna og landsins. í heild sinni, getur þingið haft góða samvisku. Óska jeg svo, að þeir þm., sem hafa í hyggju að bera fram brtt., komi með þær svo fljótt sem þeir geta, og einnig mun nefndin leggja fram sínar brtt. bráðlega, svo að ekki verði ástæða til að kvarta um ónógan umhugsunarfrest. Annars er ekki lengra síðan en frá síðasta þingi, að vatnalögin voru afgreidd, og ætti hv.þm. því ekki að vera ókunnugt um þessi mál. Þá býst jeg við, að þeir hafi sett sig svo inn í vatnamálin yfirleitt, meðan starfað var að þeim á undanförnum þingum, að þeir eigi ekki sjerstaklega ilt með að átta sig á þessari sjerleyfisumsókn, því að hún byggist að mestu leyti á þeirri löggjöf, sem nýlega hefir verið sett.

Sveinn Ólafsson Jeg bjóst sannast að segja ekki við, að þetta mál yrði borið hjer fram á þann hátt, sem nú er raun á orðin. Jeg bjóst ekki við, að lagt yrði fram frv. til heimildarlaga fyrir stjórnina að veita slíkt sjerleyfi, heldur að sjerleyfið sjálft yrði lagt hjer fram fyrir Alþingi til samþyktar eða synjunar. Jeg hefi einmitt skilið svo 7. og 36. gr. sjerleyfislaganna, að í þeim lægi þetta. Jeg get að vísu fallist á það, að með slíkum heimildarlögum sem þessum sje hægt að búa um sjerleyfi, sje hægt að afhenda stjórninni rjett þann, sem Alþingi hefir til að setja lög og gera ákvarðanir um þýðingarmikil mál, sem í rauninni heyra undir þingið. En jeg felli mig ekki við þá aðferð, því að í henni liggur ekki það öryggi um ákveðna stefnu, sem í hinni, og ekki er nú unt að sjá, hvernig leyfið verður útbúið, þar sem það liggur ekki fyrir þinginu. Jeg minnist þess, að á síðasta þingi voru gefin út heimildarlög fyrir stjórnina til að veita fjelagi nokkru einkarjett til þess að reka útvarp hjer á landi. Og nú er það kunnugt orðið, að risin er upp megn óánægja út af þeim samningi, sem stjórnin hefir gert við fjelagið, og út af reglugerð þeirri, er stjórnin hefir gefið út í tilefni af þessu sjerleyfi. Ekkert skal jeg um það segja, hvort óánægja þessi er á fullum rökum bygð, en ekki mun hún tilefnislaus með öllu. Þá má geta þess, að í frv., einu eða tveimur, sem lögð hafa verið fyrir þetta þing, hefir verið leitast fyrir um hliðstæða heimild fyrir stjórnina til ákvarðana um mál, sem miklu varða. Jeg á hjer við frv. til laga um viðauka við Flóaáveitulögin frá 1917, þar sem ráðgert var, að stjórnin ákvæði, hve miklu fje skyldi varið til framhaldsstarfsemi þar eystra. Þessu breytti reyndar þingið, þar sem því fanst ekki nógu tryggilega um hnútana búið eins og ákvæði frv. voru. Líkrar heimildar var leitað með frv. til laga um bryggjugerð í Borgarnesi, en einnig þar var af þinginu hamlað. Alt þetta bendir til þess, að hál geti verið þessi heimildarleið. En hjer er um miklu meira að ræða en í áðurnefndum tilfellum. Því að ef sjerleyfið verður veitt eins og til stendur, þá erum vjer bundnir því í 60 ár. En hvortveggja hin lögin, sem jeg nefndi, útvarpslögin og lögin um viðauka við Flóaáveitulögin, gilda aðeins til stutts tíma, önnur til 7 ára, en hinum má að sjálfsögðu breyta þegar á næsta þingi. Mjer þótti rjett að henda á þetta áður en nokkur ákvörðun yrði tekin, því að hjer er um atriði að ræða, sem ekki verður breytt svo hastarlega og líklegt er að verði að fordæmi. Jeg vil taka það fram, þar sem vikið er hjer í meginatriðum frá fyrirmælum sjerleyfislaganna, að sjerleyfisbeiðnin átti að liggja frammi við meðferð þingsins á þessu máli: Hjer er sem sje gert ráð fyrir 60 árum, en í sjerleyfislögunum er hámarkið 50 ár. Þá er hjer líka gert ráð fyrir stærri virkjun en þeirri, sem stjórninni er heimilt að veita leyfi til eftir sjerleyfislögunum, þar sem fyrir 25 þús. hestafla hámark er ráðgert að virkja 33–35 þús. hestöfl, en leyfi til slíkrar virkjunar er Alþingi áskilið að veita, eins og yfirleitt öll virkjunarleyfi til útlendinga. Jeg hefði kunnað því best, að sjerleyfið sjálft, með öllum þeim skilyrðum, er fram þurfti að taka, hefði verið lagt fyrir deildina. Eitt atriði í þessu frv. finst mjer, að tæplega geti staðist. Það er ákvæðið í 3. gr., um að framselja megi sjerleyfið með leyfi ráðherra. Þetta er gagnstætt ákvæðum 36. gr. sjerleyfislaganna. Þar er gert ráð fyrir, að Alþingi samþykki ætíð sjerleyfi til útlendinga, eins og líka framsal hvers virkjunarleyfis til handa þeim. Þetta eru þær almennu athugasemdir, sem jeg vildi gera. Meira sjerstaks eðlis er það, að mjer þykir hjer alt of fátt liggja fyrir, sem gæti skýrt málið og fyrirhugaðar framkvæmdir. Jeg sje hvergi þau plögg, sem af megi ráða, hve margt manna þurfi til að koma þessari virkjun á fót, eða til iðnrekstrar, þegar þar að kemur. En þetta skiftir alls ekki litlu máli. Ef til framkvæmda virkjunarinnar þyrfti marga menn, segjum eitt þúsund eða svo, þá væri þar saman dreginn svo mikill liðsafli, að á hlyti að sjá hjá öðrum atvinnugreinum, ef allur sá hópur væri tekinn innanlands. Það er auðvitað hægt að fá hingað útlenda menn, og að sjálfsögðu verður ekki hjá því komist að fá nokkuð af sjerfróðum útlendingum, ef nokkuð verður úr þessu. En það gæti líka komið illa við, ef inn væri flutt mikið af útlendu verkafólki. Bæði mundi það vekja óánægju hjá verkalýð landsins, og hinsvegar hæpinn ávinningur af innflutningi óvalins lausingjalýðs. Þá er eitt, sem mjer er ekki kunnugt um, hvort gert hefir verið, en gera ber áður en sjerleyfi er veitt. Það er að leita álits hlutaðeigandi hjeraða og fá vitneskju um, hvort þau óska ekki að hagnýta vatnið á annan veg eða tryggja sjer umráð þess. Sjerleyfislögin gera ráð fyrir ákveðnu gjaldi og af þeim verður ekki annað sjeð en að það gjald eigi að falla óskift til ríkissjóðs. Háttv. frsm. (ÁÁ) gat þess, að nefndin hefði í hyggju að gera þá till., að þetta gjald skiftist á milli ríkissjóðs og viðkomandi hjeraða. Mjer fellur það vel, en best hefði farið á því, að þetta hefði staðið í sjerleyfinu sjálfu og að það hefði legið hjer fyrir með öllum nánari ákvæðum og skilyrðum. Af eðlilegum ástæðum flyt jeg ekki að svo komnu neinar brtt. við frv., og má þó vera, að jeg geri það síðar. Jeg lít svo á, að þessi aðferð, sem hjer er viðhöfð um leyfisveitingu, sje ekki sú rjetta, og að aðra leið beri að fara. Mjer dylst ekki, að ef þessi heimildarlög ganga fram, þá muni síðar verða reynt að nota þau sem fordæmi, þegar aðrir leita leyfis til virkjunar. Þess vegna er dálítið athugavert að skapa fordæmi um undanþágur frá gildandi lögum og veita svo víðtækar undanþágur frá gildandi lögum og ívilnanir, sem hjer er farið fram á. Það er hætt við, að hið sama verði fast sótt af öðrum, sem á eftir koma, og þá ef til vill handa stærri fyrirtækjum, sem reynast oss ofjarlar. Þess vegna hefði jeg kosið, að ekki væri gert svo mikið að því að víkja frá sjerleyfislögunum sem hjer er stefnt að. Um líkurnar fyrir góðum árangri af þessu fyrirtæki ætla jeg ekki að tala. Mig skortir kunnugleika til að geta dæmt um þær. Jeg get ekki bygt á öðru en áliti sjerfræðinga þeirra, sem þetta hafa athugað, og jeg geri ráð fyrir, að upplýsingar þeirra fari nærri lagi. En litlar mætur hefi jeg á þessu útlendingadekri.

Tryggvi Þórhallsson Jeg vil taka undir með þeim tveim hv. ræðumönnum, sem nú hafa talað, hv.frsm. (ÁÁ) og hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ), um það, að þetta mál hafi fengið óvanalega afgreiðslu. Það var látið fara umræðulaust til 2. umr., og jeg teldi hreint og beint óforsvaranlegt, ef nú ætti þegar að fara að greiða atkv. um jafnmikið og afleiðingaríkt mál. Hv. frsm. hefir gert sitt til þess að bæta úr þessu með því að óska, að 2. umr. verði tvískift, svo hægt væri að bera fram athugasemdir og brtt. Jeg vil taka fram, að þótt jeg beri fram ýmsar athugasemdir, þarf ekki að skoða það svo, að jeg ætli endanlega að bregða fæti fyrir frv., verði þær varúðarráðstafanir gerðar, sem jeg tel nauðsynlegar. En hjer er um að ræða svo stórt mál, að jeg tel, að frá því þurfi að ganga alveg sjerstaklega vel. Ef fyrstu sporin eru ekki rjett stigin, getur það haft ófyrirsjáanlegar afleiðingar. Jeg kem þá með nokkrar athugasemdir, sem jeg skora á nefndina að taka til athugunar. Það gladdi mig, að hv.frsm. vjek að því, að nefndin þyrfti að breyta einu atriði í 5. gr. Auk ýmissa undanþága frá opinberum gjöldum er kveðið svo að orði, að sjerleyfishafi skuli undanþeginn „öðrum gjöldum, er á kunna að verða lögð“. Það gat ekki komið til nokkurra mála að láta þetta standa óbreytt. En úr því að nefndin sjálf ætlar að taka þetta til athugunar, fer jeg ekki um það fleiri orðum. Það eru fleiri atriði í 5. gr., sem ástæða væri til að athuga nánar. Þar stendur, að sjerleyfishafi skuli undanþeginn hærra útflutningsgjaldi en nú er. Jeg held, að það útflutningsgjald, sem nú er, gildi aðeins um einstakar vörutegundir. Þarna kynnu að verða framleiddar nýjar vörutegundir, sem ekkert útflutningsgjald er á nú, og ef þetta stæði óbreytt, skilst mjer, að slíkar vörur yrðu undanþegnar útflutningsgjaldi. Ef til vill er hjer um einhvern misskilning hjá mjer að ræða, en jeg vildi aðeins vekja athygli nefndarinnar á þessu. Það er enn eitt í þessari sömu grein, sem jeg vildi minnast á. Þar stendur, að í stað þeirra fríðinda til handa sjerleyfishafa, að losna við gjöld þau, sem talin eru, skuli hann „gjalda af fyrirtækjunum 8 krónur árlega af hverri nýttri hestorku fyrstu 3 árin eftir að mannvirkjunum, sbr. 1. og 6. gr., er lokið, en síðan 5 krónur árlega af hverri nýttri hestorku.“ Eins og þetta er orðað, er ljóst, að ekki á að byrja að greiða neitt gjald fyr en mannvirkjunum er „lokið“, en í 6. gr. er gert ráð fyrir, að þeim þurfi ekki að vera lokið fyr en eftir 7 ár. Sjerleyfishafi á því ekki einungis að geta verið laus við öll venjuleg gjöld 7 fyrstu árin, heldur einnig þessi sjerstöku gjöld. Við þetta bætist, að samkv. niðurlagi 6. gr. er ráðherra heimilt að lengja þennan frest. Jeg skora á nefndina að athuga þetta atriði. Út af þessum atriðum, sem jeg hefi nefnt, og út af því, sem hv.frsm. lýsti yfir, að fjhn. hefði margt við frv. að athuga, vildi jeg leyfa mjer að spyrja, hvort hv.fjhn. telur sig hafa haft nægan tíma til að athuga þetta mál svo vel sem skyldi. Í svona máli má ekki hrapa að neinu, en það er vitanlegt, að hv.fjhn. hefir verið störfum hlaðin. Jeg ætla að drepa á eitt atriði, sem hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) einnig mintist á. Það kemur ekki fram í greinargerð frv., hvað áætlað er, að margt manna þurfi til þess að reisa og reka þessar stöðvar, og ekki heldur, hve gert er ráð fyrir, að þörf sje margra útlendinga. Jeg óska, að nefndin gefi sem glegstar upplýsingar um þetta atriði. Það getur haft mikil áhrif á atvinnulífið hjer, ef þarna verður um miklar framkvæmdir að ræða. Það þýðir ekki að bera okkur saman við Norðmenn og Svía í þessu efni, þar sem um miklu fjölmennari og sterkari þjóðir er að ræða. Íslendingar hafa ástæðu til að vera varkárari. Þá er enn eitt. Mjer fellur ekki vel, að fyrir þessu þingi skuli liggja 3 frv., þar sem verið er að bjóða fram af íslenskri hálfu sjerstök fríðindi. Verst er þó, þegar þetta er gert að tilefnislausu, eins og með bankafrumvarpinu. Þetta frv. er þó bundið við ákveðin verk. Jeg mun hafa sterka tilhneigingu til þess að flyta tillögur um, að jafnframt því, sem þessi rjettindi eru boðin fram, verði krafist tryggingar frá þeim, sem sækja, fyrir því, að eitthvað verði gert. Eftir þessu frv. mega líða þrjú ár frá því sjerleyfið er veitt þar til byrjað verður á framkvæmdum. Mjer þykir fyllsta ástæða til að heimta, að umsækjendur leggi fram fje til tryggingar því, að ekki sje verið að gabba okkur. Hv. frsm. og hv. 1. þm. S.-M. hafa komið inn á það, sem jeg tel sjálfsagt, að ef sjerleyfi verður veitt, sjeu viðkomandi hjeruð látin njóta sjerstakra kostakjara að því er rafmagn snertir og önnur hlunnindi. Jeg get að vissu leyti tekið undir með háttv.frsm., að æskilegt væri, að virkjun gæti komist á. En við þurfum um leið að hafa vissu fyrir því, að við sjeum ekki að hleypa okkur út í neina ófæru. Jeg held, að þetta sje ekki nægilega trygt með frv. Jeg get ekki gengið að því á þeim grundvelli, sem það nú er.

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) Sumu af því, sem beint hefir verið til nefndarinnar, ætla jeg ekki að svara að svo stöddu, heldur mun nefndin taka það til yfirvegunar og gefa síðan ákveðin svör, þegar umræðunni verður haldið áfram. Hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) efaðist um, að hjer væri farin rjett leið. Að því er það snertir vildi jeg vísa honum til hæstv. atvrh. Jeg óska sömuleiðis, að hæstv. atvrh. láti í ljós skoðun sína um þetta efni. Hans skoðun verður að meta mikils í þessu máli, af því það heyrir undir hann. Þeir hv. 1. þm. S.-M. og hv.þm. Str. báru fram fyrirspurn um, hvað merkja ættu í 5. gr. ákvæðin um, að fjelagið skyldi undanþegið hærra útflutningsgjaldi en nú er. Þetta merkir það, að fjelagið þurfi ekki að greiða hærra útflutningsgjald en nú er ákveðið í lögum, en það er 1% samkvæmt lögum frá 1921, og auk þess ½% samkvæmt lögum frá síðasta þingi. Þetta nær að sjálfsögðu til þeirrar framleiðslu, sem fjelagið flytur út. Í l.gr. laganna frá 1921 stendur: „Af öllum íslenskum afurðum, sem fluttar eru til útlanda, nema síld, fóðurmjöli, fóðurkökum og áburðarefnum, skal greiða í ríkissjóð 1% gjald af verði afurðanna.“ Við þetta er átt. Hámark útflutningsgjaldsins verður því 1½%. Jeg hygg, að þetta sje fullskýrt og þurfi ekki um það að bæta í frv. Háttv. þingmenn (SvÓ og TrÞ) lögðu áherslu á, að hjer væri mikið í húfi. Jeg skal fúslega játa, að svo er. En hjer er ekki um það eitt að ræða að varast ginningar óhlutvandra manna, sem kynnu að vilja ginna þingið út í einhverjar torfærur. Líka verður að varast að vera svo hræddur á þessu sviði, að árnar fái þess vegna að renna ótruflaðar um aldur og æfi. Það verður að varast, að Alþingi girði fyrir það, að þjóðin geti notið gæða þessa lands. Um hitt, að mál þetta sje svo flókið, að þm. geti ekki áttað sig á því og þurfi langan umhugsunartíma, verð jeg að segja það, að þetta mál er ekki flóknara en vatnalögin, sem voru afgreidd á síðasta þingi, og þeir þm., sem þau lög hafa afgreitt, ættu því ekki síður að vera færir um að átta sig á þessu máli. Það er að vísu satt, sem háttv. 1. þm. S.-M. ( SvÓ) sagði, að það er ekki hægt að sjá nú fyrirfram, hvernig sjerleyfið verður, en þó má komast þar allnærri með því að bera frv. saman við hin almennu vatnalög, sem það er bygt á. Ef einhver háttv.þm. óttast, að stjórnin gæti ekki nægilega vel hagsmuna landsmanna eða hjeraðsbúa við útgáfu sjerleyfisins, er öllum innan handar að bera fram brtt. um að setja einhver skilyrði til að forðast það, sem þeir telja vera í húfi. Það hljóta allir að viðurkenna, að fyrsta virkjunarfyrirtækið hlýtur að eiga við mikla örðugleika að etja, sem dvína þegar reynslan er fengin. Þess vegna er ekki rjett sú fullyrðing, að fyrsta sjerleyfið verði í öllum efnum talið fordæmi fyrir síðari sjerleyfum, sem veitt verða. Þær undanþágur frá sjerleyfislögunum, sem veittar verða ef til vill, eru gerðar vegna þess, að hjer er um að ræða fyrsta fyrirtækið, sem brýtur ísinn fyrir þau, sem síðar kunna að koma, og sýnir möguleikana til virkjunar hjer á landi. Viðvíkjandi spurningunni um mannafla þann, sem þyrfti til að koma upp þessum mannvirkjum og svo síðar til starfrækslu þeirra, get jeg að svo stöddu ekki gefið ábyggilegar upplýsingar; jeg hefi aðeins heyrt lauslegar ágiskanir um þetta, sem jeg þori ekki að fara með. Nefndin mun taka þetta atriði til nánari athugunar og gefa upplýsingar þær, sem hún getur aflað sjer um það, við framhald þessarar umræðu. Jeg skal aðeins geta þess, að innflutning á erlendum verkamönnum eða öðrum ætti ekki að leyfa, að mínu áliti, nema þar sem það er óhjákvæmilegt og nauðsynlegt vegna sjerþekkingar, eða ef alls ekki er hægt að fá nóg af innlendu verkafólki. Jeg hygg, að engir óski eftir innflutningi erlends verkalýðs til þess að taka vinnuna frá innlendum verkamönnum. Það er ætlast til, að um leið og stjórnin gefur út sjerleyfisbrjefið setji hún reglur um innflutning á erlendum verkamönnum, og nefndin hefir talið rjettast að láta ríkisstjórnina ráða þessu. En ef háttv.þm. álíta, að það sje ekki óhætt, geta þeir komið fram með brtt. við frv. um þessi atriði. Það er alveg rjett, sem háttv. 1. þm. S-M. sagði, að það verður að leita álits og umsagnar íbúa þeirra hjeraða, þar sem virkjun á að framkvæma, og í þessu frv. eru heldur engin ákvæði um undanþágur frá þessari skyldu, sem sjerleyfislöggjöfin leggur á umsækjendur um sjerleyfi til virkjunar fallvatna. Ríkisstjórnin verður að leita sjer upplýsinga um óskir og þarfir hjeraðsbúa áður en sjerleyfið er gefið, en jeg tel ekki nauðsynlegt, að þær upplýsingar verði lagðar fyrir Alþingi. Jeg álít alveg nóg, að skilríki um þetta komist í hendur ríkisstjórnarinnar áður en hún afgreiðir málið. En hjeraðsbúar eru annar aðili þessa máls, og það má alls ekki undir höfuð leggjast að kynna sjer vilja þeirra og tillögur og taka alt sanngjarnt tillit til óska þeirra og þarfa á raforku til heimilisnotkunar eða jafnvel til iðnaðar. Háttv. þm. Str. spurði um útflutningsgjald af afurðum þessa iðnaðar og bað jafnframt um svör við ýmsum öðrum spurningum viðvíkjandi ákvæðum 5. gr. frv., t. d. hvort það sje rjett, að til sje ætlast, að ekkert árgjald skuli greitt fyr en öllum mannvirkjum sje lokið. Jeg skildi háttv.þm. svo, að hann áliti, að ekkert árgjald yrði greitt fyr en lokið væri við öll mannvirkin. Í 5. gr. er svo um mælt, að greiða skuli 3–5 kr. af hverju nýttu hestafli. Auðvitað á að greiða það strax frá því nýtingin er komin í framkvæmd. Jeg efast ekki um, að svo yrði dæmt, að gjald skuli greiða af þeirri orku, sem þegar er farið að nota, en ef lögfræðingar þessarar háttv. deildar eru á öðru máli um þetta og ef þeir telja betra að laga þessi ákvæði, hefir nefndin ekkert á móti því að það verði gert. Háttv. þm. Str. spurði einnig, hvort nefndin hefði haft nægan tíma til að afgreiða þetta mál. Jeg hefi ekki haldið því fram, að nefndin hafi lokið afgreiðslu málsins, en jeg efast ekkert um, að nefndin muni fá nægan tíma til þess. Háttv. þm. gera alt of mikið úr því, hve langan tíma þurfi til að átta sig á þessu máli. Við höfum öll þau gögn í málinu, sem þörf er á: vatnalöggjöfina, álit fossanefndarinnar o. fl. Þá eiga enn sæti hjer á þingi menn, sem sátu í fossanefndinni, og þeir munu geta gefið allar þær upplýsingar, sem þörf er að óska eftir. Jeg álít, að afgreiðsla málsins geti nú þegar orðið sæmileg og þurfi ekki að kvíða því, að hún verði kák. Við höfum nú alla þá sjerþekkingu, sem hægt verður að afla sjer, þó að málinu yrði frestað til næsta árs; t. d. er háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ), þótt hann hafi mælt á móti frv., einn af þeim mönnum, sem hafa til að bera alla þá þekkingu, sem til þarf til að geta dæmt um þetta mál og taka fullnaðarákvörðun um það.

Nei, alls ekki!

. Jæja, ef svo er, þá verður háttv.þm. seint dómbær um þessa hluti. Sumir háttv.þm., sem talað hafa gegn frv., hafa lagt mikla áherslu á að vara menn við að veita þetta sjerleyfi og hafa haldið því fram, að hjer væri einhver stórhætta á ferðum. Jeg legg áherslu á tvent, sem jeg tel, að þurfi að vara menn við: Að vera ekki svo varkárir, að aldrei geti orðið úr neinu, og svo hitt, að vera ekki alt of tortryggnir. Það er ekki sú eina hætta hjer á ferðum, að vatnsvirkjunin verði framkvæmd á þann hátt, sem sje landsmönnum til ófarnaðar, heldur líka sú, að alls ekkert verði virkjað af fallvötnum landsins. Jeg óska eftir, að málið verði afgreitt á þann veg, að sjeð verði fyrir bæði þörfum hjeraðsbúa og landsmanna í heild, en um leið verði heldur ekki lagður steinn í götu þess, að hjeruð landsins geti notið þeirrar orku, sem fallvötnin hafa að geyma, til þess að vistlegra verði hjer á landi eftir en áður. Jeg tel mjer skylt sem fulltrúa þessara hjeraða að gæta hagsmuna þeirra ásamt hagsmunum allra landsmanna, og þar með að gæta þess, að ekki verði girt fyrir, að nokkuð geti af virkjun orðið í framtíðinni, vegna skammsýni og tortryggni.

Atvinnumálaráðherra (MG): Hv. frsm.fjhn. (ÁÁ) bað mig um að segja álit mitt í þessu máli og hvort jeg teldi það vera borið fram í rjettu formi. Jeg skal gjarnan lýsa því yfir, að jeg tel svo vera. Jeg sje ekkert á móti því, að ákveðið sje með sjerstökum lögum, að sjerleyfi skuli veitt gegn sjerstökum skilyrðum auk þeirra, sem tiltekin eru í sjerleyfislöggjöfinni. Jeg skil ekki, hvers vegna hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ), sem er þessum málum öllum svo nauðakunnugur, skuli álíta, að hjer sje eitthvað undarlegt eða óleyfilegt á ferðinni. Hann vitnaði í 7. gr. sjerleyfislaganna, sem kveður á um, að leita skuli samþykkis Alþingis til virkjunar, sem fer fram úr 25 þús. hestöflum. En það er ekkert því til fyrirstöðu, að þessa samþykkis sje leitað með sjerstöku lagafrv., því samkv. 7. gr. tjeðra laga er ekki nóg að fá samþ.þál. um þessi efni. Þá vitnaði háttv.þm. (SvÓ) einnig í 36. gr. sömu laga, en þar er líka aðeins talað um samþykki Alþingis, en ekkert tekið fram um það, í hvaða formi þess skuli leitað. Jeg álít því, að sjerleyfislögin feli engin ákvæði í sjer, sem banni, að sjerstakt frv. sje borið fram um þetta efni. Þá talaði háttv.þm. um fordæmi, sem þessi lög myndu skapa, ef frv. yrði samþykt. En jeg vil minna hann á, að í umræðunum um sjerleyfislögin í fyrra var það tekið fram, að fyrsta eða fyrstu sjerleyfin, sem veitt yrðu, mundu verða veitt með betri kjörum en þau sjerleyfi, sem síðar yrðu gefin út. Reynist fyrirtækið vel og sjerleyfishafar hafi góðan hag af því, er sjálfsagt að herða á skilyrðunum í næsta skifti, en ef fyrsti sjerleyfishafi skaðast á fyrirtækinu, væri frekar ástæða til að slaka á einhverjum skilyrðum en herða þau. Hvernig sjerleyfi þetta verður, ef frv. verður samþ., er ekki hægt að segja fyrirfram, því það er erfitt að ræða málið á þessu stigi þess, þegar hv.frsm.fjhn. gerir ráð fyrir breytingum frá nefndarinnar hálfu á frv. Jeg ætla því ekki að ræða frv. að svo stöddu, en vil aðeins geta þess, að jeg er hlyntur beislun fallvatna landsins. Þau hafa nú runnið ónotuð til sjávar um þúsundir ára, og því finst mjer tími til kominn að notfæra sjer eitthvað af þeim krafti, sem verið hefir ónotaður öldum saman. Jeg tel það skemtilega tilhugsun að hafa 40–50 þús. hestorkur starfandi alt árið um kring og að þeim sje varið til starfa, sem miða þjóðfjelaginu til þrifnaðar; en hitt miður skemtilegt, að vita af allri þeirri orku, sem daglega fer forgörðum til ónýtis ár eftir ár. Jeg ber virðingu fyrir þeim mönnum, sem vilja ráðast í slík fyrirtæki og þetta og hætta fje sínu til þess að ryðja braut nýjum atvinnuvegum í landinu, og jeg sje ekki, að ástæða sje til að leggja stein í götu þeirra, meðan þeir fara ekki fram á neina ósanngirni og krefjast ekki á annan hátt of mikilla hlunninda. Það hefir verið talað um það af einhverjum háttv.þm., að málið hefði fengið óvenjulega afgreiðslu, þar sem það hafi gengið umræðulaust til 2. umr. Nú hefir verið bætt úr því með því að tvískifta þessari umræðu samkv. tilmælum háttv.frsm.fjhn. (ÁÁ). Þetta kemur því alveg í sama stað niður, enda er það ekkert óvenjulegt, þó að mál gangi umræðulaust eða lítið rædd gegnum 1. umr. Háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) mintist á útvarpssjerleyfið og lögin um Flóaáveituna og hann taldi þau vera hliðstæð mál þessu máli, sem jeg þó ekki fæ sjeð að sje, allra síst Flóaáveitan. Og þó að einhver óánægja hafi orðið út af sjerleyfi því, sem háttv.þm. nefndi, getur það ekki tafið neitt þetta mál. Hv. þm. Str. (TrÞ) talaði nokkur orð áðan og mjer fanst að það andaði fremur kalt frá honum í garð þessa máls, og jeg verð að segja það, að skýring hans á 5. gr. bar ekki neinn vott um velvilja til þessa máls. Jeg get lýst því yfir, að jeg tel skýringu hv.frsm.fjhn. (ÁÁ) vera rjetta, en ef fleiri eru en hv.þm. Str., sem eru í vafa um þetta atriði, má auðvitað gera það ljósara fyrir þeim. En jeg get ekki verið í neinum vafa um, að það, sem flutt er út, eru íslenskar afurðir, og heyra þær því undir ákvæði útflutningslaganna; en háttv.þm. Str. virðist ekki skilja þetta. Hann áleit, að lögin um útflutningsgjald ættu aðeins við tilteknar vörutegundir, en hann man þá ekki eftir nýrri lögunum, sem leggja verðtoll á allar íslenskar afurðir, sem út eru fluttar. Viðvíkjandi því, sem hv.þm. Str. talaði um, að tryggingarfje væri hið allra minsta, sem hægt væri að heimta af sjerleyfisbeiðendum, til að tryggja það, að ekki væri um gabb eitt að ræða, eða að eitthvað yrði úr framkvæmdum. En jeg get upplýst það, að samkvæmt því, sem kemur í ljós í skýrslum þeim, sem umsækjendur hafa lagt fram, hafa þeir þegar lagt stórfje í undirbúning þessa máls. og það gera menn ekki að jafnaði nema alvara sje í því að ráðast í framkvæmdir. Ef þeir vilja undirgangast að setja einhverjar tryggingar, er það auðvitað gott, að þeir geri það, en þó má ekki láta málið stranda á því atriði einu, ef þeir eru ófúsir að setja tryggingar. Það væri gott að fá upplýsingar um þann vinnukraft, sem þörf verður fyrir við þessi fyrirtæki, en jeg held, að það þurfi ekki að óttast, að hann verði svo mikill, að hætta geti stafað af. Jeg slæ þann sama varnagla í þessu efni og háttv.frsm.fjhn. (ÁÁ) en það getur líka verið hættulegt að krefjast þarna innlends vinnukrafts eingöngu; því að laða fólkið burt frá hinum venjulegu atvinnuvegum í stórhópum, getur ekki orðið án skaða og hnekkis þeim atvinnugreinum, sem fyrir því verða. Mjer kom það allundarlega fyrir að heyra, að háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) taldi sig eiga erfitt með að átta sig á þessu máli. Hvað mættum við hinir þá segja, ef svo er um hann? Hann hefir í mörg ár starfað í fossanefndinni og unnið að þeirri löggjöf allri, og hann ætti þess vegna með visku sinni að geta boðið okkur öllum birginn. Nei, jeg held raunar, að hið sama sje nú að koma fram hjá þessum háttv.þm. og efst var hjá honum í fyrra, er sjerleyfislögin voru á ferðinni. - hann vildi ávalt tefja fyrir málinu og leitaði ýmsra bragða til þess, taldi sig ekki viðbúinn að afgreiða málið, þyrfti að athuga það betur til þess að geta áttað sig á því o. s. frv., enda þótt hann stæði margfalt betur að vígi til þess en aðrir, vegna margra ára starfsemi sinnar í fossanefndinni.

Klemens Jónsson Af því að jeg hefi haft nokkur afskifti af þessum málum undanfarið, þá finst mjer það eiga ekki illa við fyrir mig að leggja fáein orð í belg. Jeg get ekki annað en furðað mig á þeim ummælum frá hv.þm., að meðferð þessa máls við 1. umr. hafi verið undarleg eða óviðeigandi. Jeg veit ekki betur en að hv.frsm.fjhn. í málinu hafi verið reiðubúinn að flytja ræðu, en eftir ósk deildarmanna, sem þá voru orðnir þreyttir á löngum ræðum, hætti hann við. Jeg sje ekkert undarlegt við það, þó að hann yrði við ósk deildarmanna, og því síður sem hann hafði farið fram á að skifta 2. umr. í tvent. Þetta kemur í sama stað niður, eru í raun og veru tvær umræður, og í síðari parti umr. má ræða einstök atriði, enda munu þá fyrir liggja brtt. frá fjhn. Jeg verð að segja, að eftir að fossamálið og sjerleyfislagafrumvarpið hafði verið svo lengi á döfinni, ein 6–7 ár, og þá í fjölmennri nefnd, sem víða hafði farið, og þegar loks mál þetta var á enda kljáð á síðasta þingi, þá þótti mjer í rauninni ver farið, að lögin skyldu endanlega verða samþ. í þeirri mynd, er þau fengu hjer í deildinni. Frv. hafði þá náð samþykki hv.Ed. í mjög svo viðunandi formi, hvort sem litið var til ríkisins hagsmuna eða til væntanlegra sjerleyfishafa. En hvað gerði svo Nd. á síðasta þingi? Hún stórskemdi þetta frv. Einkanlega að því leyti, að hún færði sjerleyfistímann í 50 ár úr 75 árum. Það er alkunnngt, að engir ráðast í stórkostlegt áhættufyrirtæki, nema þeir sjeu nokkurnveginn vissir um, að þeir geti fengið arð af sínum peningum. Það er enginn svo heimskur, að hann fari blátt áfram að kasta peningum sínum í sjóinn. En skilyrðið fyrir nokkurri von um arð af peningum í slíkum fvrirtækjum er það, að leyfistíminn sje æðilangur. Og það var rjettilega tekið fram hjá hæstv. atvrh. (MG), að fyrstu sjerleyfin, sem veitt eru, væru altaf lengri og með betri kjörum en þau, sem síðar eru veitt. Það er vegna þess, að þegar reynslan er komin, þá vita menn nákvæmlega, hvað mikið fje þarf til fyrirtækisins og á hvað löngum tíma það getur borgað sig. Hjer er engri slíkri reynslu til að dreifa, svo að menn verða að renna nokkuð blint í sjóinn. Og við getum ekki haft dæmi Norðmanna til að byggja á, svo ólíkt hagar til hjer og þar að því er þetta snertir. En þau sjerleyfi, sem veitt voru upphaflega í Noregi, voru veitt til lengri tíma en hjer er farið fram á. Jeg verð þess vegna að segja, að þegar búið var að samþykkja þetta frv. um sjerleyfi á síðasta þingi, þá bjóst jeg við, að enginn yrði til þess að nota það, þar sem sett eru svo hörð og þröng skilyrði, að fádæmum sætir. Samt sem áður hefir orðið sú reyndin, að fjelag útlendra manna, öflugt eftir því, sem mjer er sagt, hefir snúið sjer til ríkisstjórnarinnar og fjhn. með frv. í þá átt, sem hjer liggur fyrir. Jeg verð að segja, að það gladdi mig mjög mikið, þegar jeg frjetti, að frv. þetta væri á döfinni. Jeg fór að fá von um, að nú færi að rætast úr þessu, nú myndum við fá reynslu til að byggja á, sem yrði til þess, að fleiri sigldu í kjölfarið, svo að innan skamms gætum við átt von á að sjá fleiri vatnsföll virkjuð til ómetanlegra framfara í landinu. En jeg varð strax fyrir vonbrigðum, því að jeg verð að taka undir með hæstv. atvrh. (MG) í því, að þeir, tveir hv.þm., sem talað hafa, hafi andað heldur kalt á móti frv. Þótt þeir hafi komið hógværlega fram, þá verður því ekki neitað, að það er andúð, og hún ekki lítil, frá þeirra hálfu í þessu efni. Háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) sagði, að þetta mál væri ekki rjettilega borið fram í þinginu. Að mínu áliti er það einmitt borið fram í rjettu formi. Það er varla hægt að bera það fram í öðru formi; það verður að skilja 7. gr. sjerleyfislaganna svo, þar sem stendur blátt áfram, að mál þessi sæti sömu meðferð og lagafrv. Og þá verður að bera málið fram í lagafrumvarpsformi. Þá var það hv.þm. Str. (TrÞ), sem spurði um það, hvort nefndin hefði haft nægan tíma til þess að athuga og undirbúa þetta mál. Nefndin hefir rætt þetta mál á nokkrum fundum og hún hefir athugað það eins vel og hún hefir haft best vit á. Og þess ber líka að gæta að því er snertir undirbúning málsins, að fjhn. veit ekki betur en að sá maður hafi búið þetta frv. til, sem talinn er einn af glöggustu og bestu lögfræðingum þessa lands. Jeg veit, að þessi sami maður hefir samið ýms frumvörp og reglugerðir og annað fyrir stjórnina. Jeg verð að segja það fyrir mína parta, að jeg verð að treysta því, að þessi maður, sem þar að auki var sjerstaklega viðriðinn fossamálið hjá fossanefndinni, sje svo vel að sjer í þessari löggjöf, að þetta frv. sje fullkomlega sæmilega af hendi leyst. Frá því sjónarmiði get jeg ekki annað sjeð en að alveg óhætt sje að samþykkja það. Þá eru nokkur atriði, sem hv.þm. Str. bar fram, sem jeg vildi minnast á. Jeg skal strax taka fram, að jeg var sammála honum í tveimur atriðum, fyrst og fremst að það yrði að vera einhver trygging fyrir því, að byrjað væri á verkinu, og að það fjelag, sem veitt væri sjerleyfið, hefði nægileg peningaráð. Hæstv. atvrh. svaraði því á þann veg, að það væri kunnugt, að fjelagið hefði þegar lagt fje í rannsóknir. Það er vitanlegt. En þó er ekki í því næg trygging fyrir, að fjelagið byrji á sjálfu fyrirtækinu. Mjer finst rjett að heimta eitthvað meiri tryggingu. Þá er jeg sammála hv.þm. Str. í því atriði, að nærliggjandi hjeruð ættu að hafa fullkomna tryggingu fyrir því að geta fengið rafmagn með góðum kjörum, og um það var sjerstaklega rætt í nefndinni. En jeg geri ráð fyrir, að um slíkt mundi verða sjeð í reglugerð, sem bygð yrði á þessum lögum. Það er miklu fremur reglugerðarákvæði en lagaákvæði. Hv. þm. Str. kom annars með ýms atriði, sem ekki koma beint þessu máli við. Hann kvaðst ekki kunna við, að Alþingi væri að bjóða eins og út í loftið ýms fríðindi. Tiltók þann sjerstaklega, að hann vildi ekki bjóða mönnum fram ýms sjerrjettindi til þess að stofna banka. Ef þörf er á banka, - ef þörf er á peningum í landið, til þess að efla atvinnuvegina, - ef þingið er ásátt um, að brýn nauðsyn sje á slíku, þá sje jeg ekki annað en það sje beinlínis skylda þess að rjetta fram höndina og bjóða peningana velkomna inn í landið. Það er ekki von, að peningamenn sjeu að trana peningum fram við okkur og segi: Þið getið fengið nóga peninga hjá okkur, gerið þið bara svo vel. Nei, við verðum sannarlega að sækjast sjálfir eftir þeim. En til þess verðum við að bjóða mönnum að minsta kosti þau kjör, sem bankar geta fengið annarsstaðar. Þetta eitt hefir verið gert á þessu þingi og ekkert annað, og jeg get ekki sjeð, að við höfum farið skör framar en rjett er. Jeg vil sjerstaklega taka það fram, að jeg álít, að við höfum svo mikla þörf fyrir það á þessum tímum að fá meiri peninga inn í landið, að við þyrftum nauðsynlega að fá nýjan banka; engu síður en fyrir aldamótin, þegar verið var að koma á fót Íslandsbanka. Það hepnaðist svo vel, að síðan er það einmitt Íslandsbanki, sem hefir alt fram á þennan dag verið lyftistöng allra framfara á þessu landi, og sjerstaklega borið uppi sjávarútveginn. Hv. þm. Str. vildi líka álíta, að það mundi ekki verða greitt neitt gjald fyr en öllum mannvirkjum væri lokið, og bjóst ekki við, að það yrði innan 7 ára frá því að sjerleyfið er dagsett. Það er auðvitað að sjerleyfishafi byrjar á því eins fljótt og mögulegt er að notfæra sjer raforkuna. Jeg hygg þeir geti bygt alt sem þarf á 2–3 árum, og geti svo að segja strax farið að hagnýta sjer raforku. Og þá kemur gjaldið til ríkissjóðsins. Gjaldið fylgir notkuninni, og því er nauðsynlegt að byrja sem fyrst á hagnýtingunni. Þá er eitt atriði í þessu máli, viðkvæmasta atriðið af öllum vafaatriðum að þessu lútandi. Það er, hvað mikið á að flytja inn af útlendu fólki. Sá innflutningur hefir altaf verið sú grýla, sem alt hefir strandað á. Undir eins og á þetta hefir verið minst, segja menn: Nú á að fara að flytja inn fimm þúsund, tíu þúsund eða hver veit hvað, af útlendum lýð! Jeg get nú ekki með vissu sagt, hvað mikinn útlendan vinnukraft muni þurfa við þessar framkvæmdir. En eftir því sem jeg hefi komist næst, þá mun alls ekki þörf fyrir svo mikinn vinnukraft, að nein hætta sje af því búin okkar þjóðerni. Yfir höfuð hefi jeg aldrei getað skilið, að þó við fengjum fimm hundruð eða jafnvel eitt þúsund útlendra manna á einhvern blett á landinu, til dæmis í Flóann, þá mundi það útrýma öllu þjóðerni jafnt í fjarlægum landsfjórðungum sem í nánd við iðjuverið. Það getur verið, að eitthvað smitaðist í næstu sveitum, en það næði aldrei langt. Að það gæti eyðilagt alt þjóðerni landsins - um það ætla jeg ekki að eyða orðum. Nei, það myndi áreiðanlega fara svo hjer eins og annarsstaðar, að í þriðja lið myndi alt þetta fólk vera orðið íslenskt fólk. Auðvitað lærðu börnin íslensku í íslenskum skólum, og í sjerleyfinu yrðu settar allar nauðsynlegar tryggingar fyrir því, að tungu vorri væri hvergi misboðið. Hitt er náttúrlega annað mál, hvort það hefði góð áhrif að blandast útlendum þjóðum. En jeg fyrir mitt leyti hygg að það sje engin vanþörf á því, að við fengjum eitthvert nýtt blóð annarsstaðar frá. Jeg minnist þess líka, þó að í smærri stíl væri, að fyrir 30–40 árum höfðu Norðmenn hvalveiðastöðvar á Vestfjörðum. Höfðu þeir talsvert af útlendum vinnukrafti. Ekki veit jeg til, að nokkur skaði hafi orðið að því. Hitt veit jeg, að þar var líka mikið af innlendum mönnum, sem kom vel að fá þessa atvinnu. Eins myndi fara nú, að margir þeir, sem nú ganga iðjulausir, myndu fá atvinnu og hana sennilega sæmilega góða. Jeg get nú lokið máli mínu að sinni. Það gefst síðar tækifæri til að ganga inn á einstaka liði málsins við síðari part umr., ef þörf er á. En jeg get ekki annað en lýst furðu minni yfir því, að hv. 1. þm. S.-M. skuli standa upp og lýsa yfir, að hann sje ekki viðbúinn að taka endanlega ákvörðun um þetta mál. Þá spyr jeg: Hvenær verður hann viðbúinn? Hv. þm. hefir setið í fossanefndinni mörg ár og hefir átt mestan þátt í umræðum um þetta mál í þinginu í 4–5 ár. Fáir eru jafngagnkunnugir þessu máli og hann af þeim, sem á þingbekkjum sitja. Hvenær ætlar hann að verða tilbúinn að segja sitt síðasta í þessu máli? Jeg get vitnað í ummæli hæstv. atvrh.: Hvað megum við hinir segja? Jeg held við margir hverjir þekkjum miklu minna í þessu máli, en þó erum við ekkert vanbúnir að láta uppi álit okkar og greiða atkv. um þetta frv.

Tryggvi Þórhallsson Jeg er þegar búinn að ná tilganginum að nokkru með minni ræðu, þar sem jeg beindi ýmsum athugasemdum og fyrirspurnum til fjhn., með því, að hv.frsm. hefir sagt, að nefndin vildi athuga frekar þau atriði, sem jeg benti á. En hinsvegar hafa fallið ýms orð hjer, sem jeg vildi aðeins víkja að. Bæði hv. 2. þm. Rang. (KlJ) og hæstv. atvrh. voru hálfpartinn að ámæla okkur hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) fyrir að tala um óvanalega afgreiðslu málsins. Það gerðum við reyndar, en sögðum svo báðir á eftir, að frsm. hefði bætt úr þessu með því að fá þessari umræðu tvískift. Svo að jeg skil ekki, að sjerstaklega þurfi að deila út af þessu. Við höfum og ekkert um þetta ofmælt. Aðeins einu atriði, sem jeg mintist á áður, ætla jeg að víkja að, þar sem sumir hv. ræðumenn hafa álitið mig óþarflega tortrygginn gagnvart ákvæðum 5. gr., hvenær sjerleyfishafi þurfi að greiða gjaldið. Jeg sagði, að ef mannvirkjum væri ekki lokið innan 7 ára, þá slyppi leyfishafi við að greiða nokkurt gjald þann tíma. Jeg vil benda á, að þetta stendur svo í frv. Eftir að mannvirkjunum er lokið á að greiða gjaldið, samkv. 5. og 6. gr., en fyr ekki. En mannvirkin eru talin upp í 1. gr. En sem sagt, það gleður mig, að nefndin leggur þennan skilning í þetta. En jeg verð að líta svo á, að það hefði alls ekki verið hægt að skýra þetta eins og nefndin segir, þegar þetta er orðið að lögum, ef ekki hefði fengist stuðningur frá þessum umræðum. Þetta er þá ekki þýðingarlaust atriði og nauðsynlegt að hafa glöggar línur. Álít jeg því tryggilegra að breyta þessu í frv. Þá vil jeg aðeins mótmæla einu atriði hjá hv. 2. þm. Rang., að þessi deild hafi í fyrra stórskemt sjerleyfisfrv. Mjer kom þetta ekki á óvart frá hv.þm. samkv. aðstöðu hans í fyrra. En frá mínu sjónarmiði stórbatnaði frv. hjá hv. deild. Og jeg vona, að hv. deild verði nú í samræmi við sjálfa sig, að hún afgreiði þetta mál þannig, að forsvaranlega sje sjeð fyrir því hvað hagsmuni landsins snertir. Það, sem aðallega olli því, að jeg stóð upp, voru orð, sem hæstv. atvrh. ljet falla í minn garð. Hann sagði, að mínar athugasemdir væru ekki velviljaðar. Já, það er eftir því, hvernig það er skilið. Jeg býst við, að hæstv. ráðh. meini, að mínar athugasemdir hafi ekki verið fyrst og fremst velviljaðar því fjelagi, sem hjer sækir um að fá margfaldar undanþágur frá íslenskum lögum. Það er rjett. Því að jeg álít mína skyldu hjer á Alþingi ekki fyrst og fremst vera þá, að vera velviljaður þeim útlendu mönnum, sem sjerstaklega vilja fá undanþágur frá íslenskum lögum. Jeg álít mína fyrstu þingmannsskyldu að vera velviljaður þeim ráðstöfunum, sem jeg álít nauðsynlegar til þess að tryggja heill þessa lands. Hinsvegar tók jeg það fram í ræðu minni, að jeg vildi alls ekki segja, að jeg ætlaði að verða á móti því að afgreiða frv. með vissum skilyrðum. Ef jeg fæ það í það form, sem jeg álít forsvaranlegt, þá verð jeg með. En mesta áhersluna vil jeg leggja á það, sem jeg tel nauðsynlegast og farsælast fyrir alda og óborna á þessu landi. Hv. 2. þm. Rang. (KlJ) kvað hafa andað kalt frá mjer í garð þessa frv. Jeg er ekki vanur að eiga í deilum við hv. 2. þm. Rang. og mun ekki heldur stofna til slíks nú. En það getur engum dulist, að það er um allmikinn skoðanamun að ræða milli okkar í þessu máli. Jeg get ekki fyrst og fremst orðið glaður af því, að útlendir menn líti hýru auga til okkar lands og vilji fá sjerrjettindi. Jeg lít fyrst og fremst á hitt, að geta gert ráðstafanir til þess, að eitthvað gott leiði af fyrir landsins eigin börn. Og þegar nú liggja fyrir þinginn hvorki meira nje minna en þrjú frv. um það að veita útlendum mönnum beinlínis og óbeinlínis sjerstök hlunnindi og fríðindi, þá ætla jeg að una því vel að eiga þau eftirmæli um mín afskifti af þeim málum, að jeg hafi ekki lagt fyrst og fremst áherslu á að vera útlendingum velviljaður. Hv. 2. þm. Rang. mintist á eitt hliðstætt mál frá fortíðinni, nefnilega þegar Íslandsbanka voru veitt sjerstök hlunnindi. Það er nú ekki einungis um það mál að segja, hvernig það fór endanlega. Hinu má heldur ekki gleyma, að þeir menn, sem þá fyrst og fremst voru velviljaðir þeim útlendu mönnum, sem sóttu um leyfi að stofna banka, þeir vildu fara lengra en þingið gekk inn á. Þeir heimtuðu einokun sjer til handa um peningamálin, þeir heimtuðu að Landsbankinn væri lagður niður. Jeg ætla að vera glaður yfir að eiga svipuð eftirmæli um afskifti mín af þessu máli og Magnús Stephensen, sem bar gæfu til að vera ekki svo velviljaður að samþykkja það, að banki landsins væri lagður niður vegna hagsmuna útlendinga.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg stend upp aðeins til að svara hv.þm. Str. (TrÞ) nokkrum orðum. Hann snýr þessu máli þannig, að það sje sprottið af vináttu við útlendinga, að við getum litið rjettum augum á mál eins og þetta. En þetta er misskilningur. Það er af því, að jeg álít það Íslandi fyrir bestu. Það er alveg ósæmilegt að gefa slíkt í skyn, að ýmsir hjer á Alþingi vilji frekar vinna fyrir útlendinga en Íslendinga.

Jeg hefi ekki gefið það í skyn

. Hv. þm. var að tala um þessa menn, sem væru svo vinveittir útlendingum, og þá menn, sem hefðu viljað, þegar Íslandsbanki var á ferðinni, hlynna að útlendingum til þess að koma bankanum á fót. Bankinn var settur á stofn ekki fyrir útlendinga, heldur fyrir Íslendinga. Og því verður ekki neitað, að hann hefir gert Íslandi eins mikið gagn og álitið var í upphafi að hann myndi gera. En útlendingar, sem unnu að þessu, hafa borið lítið úr býtum; því að þeir vextir, sem bankinn hefir gefið hingað til, eru ekki hærri en hægt er að hafa af fje í svo að segja hvaða stofnun sem er.

Sveinn Ólafsson Jeg ætla ekki að fara að taka upp alt það, sem mjer þykir annars svara vert í þeim umræðum sem fram hafa farið, en jeg verð að víkja að tveimur hv. ræðumönnum örfáum orðum; fyrst og fremst hæstv. atvrh. (MG) og í öðru lagi háttv. 2. þm. Rang. (KlJ). Hjá þeim báðum kom það fram meira eða minna ljóst, að frá mjer og hv.þm. Str. (TrÞ) andaði kalt til þessa máls. Og um mig var það sjerstaklega tekið fram, að jeg hefði gert tilraun til að tefja fyrir málinu. Mjer finst þetta vera alveg ástæðulausar getsakir og ekki sanngjarnlegt að taka á málinu þannig. Það er eigi aðeins það, að við höfum rjett til að koma fram með okkar athugasemdir; við höfum líka skyldu til þess. Við höfum skyldu til þess að benda á það, sem okkur virðist, að athugavert sje og hættulegt í meðferð þessa máls. Það er ekki af neinum kulda eða óvild til þeirra, sem að þessu máli standa, heldur af eðlilegri varkárni og umhyggjusemi fyrir því, sem er verðmætast og mikilsverðast í okkar augum, sem er hagur okkar eigin þjóðar. Þegar hagsmunir hennar standa andspænis hagsmunum útlendinga, eins og hjer er, þá veit jeg ekki, hvað er frekar okkar skylda en að reyna að gæta hagsmuna okkar eigin þjóðar. Okkur er eðlilega ant um, að viðhöfð sje öll varkárni um samninga, sem gerðir verða við útlendinga, samninga sem binda hendur vorar um tugi ára. Báða háttv. ræðumenn furðaði á því, að jeg skyldi ekki vera tilbúinn þegar að greiða atkvæði um frv. eins og þetta, þar sem jeg um langan tíma hefði starfað í fossanefndinni. En mjer er spurn: Hvernig á maður, þrátt fyrir þann kunnugleika, sem kynni að hafa fengist við að starfa að þessum málum, að ráða í það til dæmis, hvað margt manna muni verða að sækja til útlanda til þessarar virkjunar og iðjurekstrar, þegar því nær öll gögn og upplýsingar vantar frá umsækjanda, - eða hver vill heimta atkvæði þegar um mál, sem jafnilla er undirbúið og óupplýst sem þetta? Það er harla margt, sem upplýsa verður, áður en hægt er að ákveða sig um mál sem þetta. Ástæðu þá, sem hæstv. atvrh. lagði svo mikla áherslu á fyrir því að ganga ætti að frv., að vötnin væru ónotuð og hefðu verið það lengi, þekkjum við allir, en sú ástæða á ekki að ráða hjer úrslitum, því að verði virkjun vatnanna keypt með afarkostum, þá er betra að bíða en að taka þvílíkum boðum. Annars gildir þetta sama um fleiri náttúruöfl, svo sem vindinn, sjávarföll o. fl.; þau eru og verða um langt skeið lítið notuð. Menningu heimsins er ekki lengra komið en það, að bíða verður eftir víðtækri notkun þeirra. Jeg ætla ekki að deila við þessa hv.þm. um einstök önnur atriði, en vil taka það fram út af orðum hv. 2. þm. Rang., að þó að sjerleyfið sjálft lægi hjer fyrir, gæti það, samkvæmt 7. gr. sjerleyfislaganna, verið fullkomlega þingleg meðferð á málinu, því að það, sem greinin tekur fram, er það, að ræða skuli málið sem lagafrumvörp, þ. e. a. s., að ræða skuli málið þrisvar í hvorri deild. Gæti því verið alt eins þinglegt að hafa fyrir sjer sjálft sjerleyfið eins og heimildarlagafrv., sem bæði er tvírætt og afslept.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Þess er getið í Landnámabók, að með Hrafna-Flóka, er hingað kom næstfyrstur manna til lands, hafi bóndi nokkur verið, er Þórólfur hjet. Þegar heim kom til Noregs, sagði hann, að hjer drypi smjör af hverju strái, og var hann fyrir því kallaður Þórólfur smjör. Menn skyldu nú ætla, að ef þessi ummæli Þórólfs hefðu haft við rök að styðjast, þá stæði landbúnaður þessa lands með miklum blóma. Jeg hygg nú, að ekki láti fjarri, að Þórólfur hafi haft rjett fyrir sjer í ummælum sínum um landkosti hjer, því að þeir eru áreiðanlega miklir og góðir og landið mjög kjarngott. Hinsvegar bendir það ekki á þessi landgæði, hvernig landbúnaðinum hjá okkur nú er komið, því að áreiðanlegt er, að við stöndum nágrannaþjóðum okkar langt að baki í öllu, er lýtur að framförum í landbúnaði. Það er fyrst nú á síðustu árum, að kominn er nokkur skriður á það mál. Má það því merkilegra heita, sem þessi þjóð hefir til síðustu ára að mestu leyti lifað á landbúnaði einum saman. Sjávarútvegurinn hefir fram til síðustu aldamóta aldrei verið öðruvísi atvinnugrein en aðeins til styrktar aðalframfærsluatvinnuvegi þjóðarinnar, sem landbúnaðurinn hefir verið. Nú fyrst á þessari öld hefir komist alvarlegur skriður á sjávarútveginn, og það í svo stórum stíl, að borið saman við efni og fólksfjölda landsins má hann teljast mjög þýðingarmikill atvinnuvegur fyrir þjóðina. Honum hefir fleygt fram á síðustu árum, enda eigum við sennilega langbestu fiskimið í heimi, og oft og einatt hefir arður sá, sem þessi atvinnuvegur hefir fært oss, verið geysimikill, en peningum þeim, sem hann hefir skapað oss, hefir auðvitað verið beitt honum til eflingar, og er í sjálfu sjer ekkert við það að athuga, á meðan ætla má, að atvinnuskifting þjóðarinnar milli þessara atvinnugreina, landbúnaðar og sjávarútvegs, sje á þá lund, að örugt megi telja um afkomu þeirra; og það er heldur ekkert um það að segja, þó að sjávarútvegurinn vaxi mun hraðar en landbúnaðurinn, ef afkoma þjóðarinnar er með því móti vel trygð. En þó hygg jeg, að nú sje svo komið, að ekki megi teljast hyggilegt, ef sjávarútvegurinn á að vaxa mikið fram úr því, sem nú er um langa stund, því að það er öldungis víst, að þótt landbúnaðurinn sje tekjurýrari, eða seinteknari tekjur af þeirri atvinnugrein, þá verður hann öruggara bjargræði fyrir þjóðarafkomuna, og því meiri röskun sem verður á því, hve mikill hluti þjóðarinnar vinnur að sjávarútvegi, og hve mikill að landbúnaði, því meiri hætta er á því, þegar illa árar, að þjóðin eigi erfitt með að bjargast. Það má sjálfsagt með nokkrum rjetti segja, að sjávarútvegurinn hafi mjög unnið sig upp sjálfur; en því er þó ekki hægt að neita, að honum hefir verið látið mikið í tje af því fje, sem skapast hefir af atorku manna við önnur störf. Hinsvegar verður tæplega sagt um landbúnaðinn, að mikið hafi til hans gengið af fjármunum. Því hefir m. a. valdið, að landbúnaðurinn getur ekki borgað eins háa vexti og sjávarútvegurinn, þegar vel gengur, en þar sem veltufje og peningasöfnun í landinu er nær engin, segir það sig sjálft, að á meðan ekki ræður annað um útlán til þessara atvinnuvega en eftirspurn og það, að geta borgað háa vexti, þá fær sjávarútvegurinn miklu meira fje til umráða en landbúnaðurinn. - Nú mætti segja, að það væri sök sjer, ef landbúnaðurinn hefði haldið í horfinu, en það verður þó tæpast sagt, að svo sje. Á seinni árum hefir kveðið mjög mikið að því, að fólki fækki í sveitunum. Það hefir stefnt til sjávarins, og veldur því mest hraðfara aukning sjávarútvegsins á seinustu árum. En það veldur líka nokkru þar um, að fólki í sveitum hefir ekki vegnað eins vel og fólki við sjóinn, og því meira sem fækkað hefir í sveitunum, því erfiðara hefir alt orðið fyrir þeim, sem haldið hafa kyrru fyrir upp til sveitanna. Þetta, sem hjer hefir átt sjer stað á síðari árum, bendir á, að hjer muni halda áfram að fækka fólki í sveitum, svo framarlega sem velgengni sjávarútvegsins heldur áfram eins og verið hefir síðustu árin, og svo framarlega sem Alþingi með löggjöf sinni gerir ekki eitthvað verulegt til að ljetta undir með starfsemi manna í sveitum. Jeg hefi ekki hitt neinn hugsandi mann fyrir, sem ekki viðurkenni, að það sje oss lífsnauðsyn að hugsa svo um landbúnaðinn, að hann gangi ekki saman frá því sem nú er, og hygg jeg, að menn, bæði til sjávar og sveita, sem eitthvað láta sig þessi mál skifta, telji, að oss beri að gera eitthvað í þessu efni, sjerstaklega til þess að auka ræktun landsins. Ennfremur er það öldungis víst, að ef landbúnaðurinn á að standast líka samkepni og verið hefir á síðustu árum, þá verður að gera eitthvað meira fyrir hann en gert hefir verið, því að við höfum enn sama búskaparlag og getið er um að verið hafi á landi hjer stuttu eftir að það bygðist, og máske í einstökum tilfellum breytt til hins verra. Það er t. d. ekki nema stutt síðan bændur fóru að leggja stund á ræktun landsins, og það er aðeins á sárfáum stöðum, að hægt er að nota vjelar, svo að nokkru nemi. Það er sannfæring mín, að svo framarlega sem landbúnaðurinn á ekki að komast í kaldakol á allstórum svæðum, verði eitthvað að gera honum til ljettis og viðreisnar, og þó að hver einstaklingur verði að sjálfsögðu að leggja fram krafta sína til liðsinnis þessari atvinnugrein, má þó ekki gleyma því, að löggjafarvaldið getur gert mjög mikið landbúnaðinum til eflingar með starfsemi sinni og íhlutun, og það er meining mín, að til þessa beri okkur skylda, sem nú höfum með höndum löggjafarstarfsemi þjóðarinnar, og ekki síst nú fyrst og fremst að sinna þessu máli. Jeg hefi leyft mjer að bera fram þessa till., er fer fram á það, að skipuð verði þriggja manna nefnd til að íhuga landbúnaðarlöggjöf vora, sem nú er, en jafnframt til að koma með þau nýmæli, er henni kann að þykja að orðið geti til styrktar þessari atvinnugrein. Jeg drap á það áður, að á síðustu árum hefði verið gert nokkuð til styrktar landbúnaðinum, frá því að Búnaðarfjelag Íslands varð til og fram til þessa tíma. Það hefir m. a. verið talsvert að því unnið að vekja áhuga manna fyrir ræktun landsins, en það getur líka naumast heitið, að fram til síðustu ára hafi verið gert neitt verulegt annað, því að það er aðeins á síðustu árum, sem farið er að gera frekari ráðstafanir. Sú stofnun, sem hefir látið sig mestu skifta um þetta mál, er Búnaðarfjelag Íslands. Það hefir nú ýmsar framkvæmdir og ýms málefni landbúnaðarins með höndum og veitir þeim forsjá. Á frv. því til fjárlaga, er nú liggur fyrir, er Búnaðarfjelaginu veitt, beint og óbeint til þeirrar starfsemi, á fjórða hundrað þús. kr., og má heita, að það ráði mestu um það, hvernig þessu fje er varið. Þetta er líka öldungis eðlilegt, þar sem þetta er stofnun, sem á að hafa aðalforsjá í ræktunarmálum; en svo vill þó til um þessa stofnun, að hún starfar ekki samkvæmt neinum lögum, er Alþingi hefir sett. Búnaðarfjelagið hefir að vísu sínar samþyktir að styðjast við, sem Búnaðarþingið hefir gert, en landslög eru engin til um starfsemi þess. Þetta tel jeg óheppilegt, og það því athugaverðara, sem fjelagið fær meira og meira verkefni til meðferðar, og þar sem vænta má, að það komi máske til með að ráða yfir miklu meira fje en það hefir nú, þá hygg jeg, að það sje í alla staði nauðsynlegt að setja lög um Búnaðarfjelagið sjálft, hvernig það skuli starfa. Þetta finst mjer að ekki geti verið neitt ágreiningsatriði á milli manna, því að það er í alla staði sjálfsagt, að Alþingi, sem veitir þessari stofnun afarmikið fje, ráði einnig yfir meðferð fjárins, eða að það búi svo um hnútana, að nokkum veginn sje sjeð fyrir því, að ekki hendi veruleg mistök um ræktunarmálin. Jeg hygg, að atburður einn, sem gerst hefir fyrir stuttu, bendi í þá áttina, að þetta sje rjett, en annars skal jeg ekki fara út í það nú. Jeg get drepið á nokkur þau mál, sem Búnaðarfjelagið hefir nú með höndum. Þar er m. a. jarðræktarlögin, sem það hefir annast allar framkvæmdir á, sömuleiðis um sandgræðslu, svo og umsjá með öllum búnaðarfjelögum landsins. Þegar hins vegar er litið á löggjöfina um landbúnaðinn, sjer maður fljótlega, að ekki er hægt að segja, að hún sje í sem heppilegustu samræmi. En sitthvað af því, sem ber á milli, mætti betur fara, ef hún væri endurskoðuð í heild. Þannig er um ýms lagafyrirmæli, er snerta ýmsar stofnanir, er Búnaðarfjelag Íslands á að sjá um, og auk þess ýmislegt fleira, er samkvæmt eðli sínu ætti að heyra undir Búnaðarfjelagið. Skal jeg þar t. d. nefna búnaðarskólana, sem nú eru undir eftirliti atvinnumálaráðuneytisins, en ættu að sjálfsögðu að vera undir umsjá Búnaðarfjelagsins, sem er undir eftirliti þess ráðuneytis. Svo er og um skóggræðslu og þjóðjarðir, að þau mál heyra nú undir atvinnumálaráðuneytið, en ættu að mínum dómi að heyra undir Búnaðarfjel., því að jeg lít svo á, að þeirri stofnun sje nauðsynlegt að vita sem glöggust skil á öllu því, sem landbúnað varðar. Ræktunarsjóðurinn er undir umsjá fjármálaráðuneytisins, og má ef til vill með sanni segja, að ekki sje ástæða til þess að breyta þar um, vegna þess að það er fjármál, en samkvæmt eðli sínu væri þó rjett, að Búnaðarfjelagið hefði umsjá hans á hendi. Þó legg jeg ekki mikið upp úr því, að þessu sje breytt. Aftur á móti ætti umsjá með kirkjujörðum, sem nú heyrir undir dómsmálaráðuneytið, að vera undir um- sjá Búnaðarfjelagsins, a. m. k. umsjá þeirra kirkjujarða, sem prestar hafa ekki til ábúðar. Þá ætla jeg að víkja að nokkrum atriðum, sem drepið er á frekar í þáltill., en jeg skal fara þar fljótt yfir sögu og lengja ekki umræður meir en þörf er á. Skal jeg þá fyrst minnast á 3. liðinn, um skifting jarða og stofnun nýbýla. Löggjöf um þetta efni er gömul og fyrirmælin þar um ekki fullnægjandi. Þau lúta að því eingöngu, ef teknar eru eyðijarðir eða óræktað land í afrjettum eða almenningum til nýbýla, en engin fyrirmæli eru til um það, hvernig eigi að skifta jörð, sem er í ábúð. Það er að vísu rjett, að mestur hluti landsins kemur ekki til greina í þessu efni, að jörðum verði skift vegna nýbýla, eins og nú er ástatt. Það á aðeins við um sjerstakar sveitir, þar sem stórfeldar jarðabætur, svo sem áveitur, hafa verið gerðar, eins og er í Ámessýslu. Jeg geri fyllilega ráð fyrir því, að ef þau áveitufyrirtæki hepnast vel, þá geti býlum fjölgað þar að miklum mun, en til þess að það geti orðið þarf löggjöf um heppilega skiftingu jarðanna, því að annars verður skiftingin af handahófi og ekki sem heppilegust upp á ræktun landsins eða afkomu þeirra, sem nýbýlin stofna. Einnig gæti farið svo, að of mjög yrði gengið á hluta þeirra, sem gæfu kost á skiftingu jarða sinna í þessu skyni. Jeg hljóp yfir 2. lið till., enda ætla jeg mjer ekki að fjölyrða um hann. En jeg skal þó geta þess, að lagafyrirmæli um þetta efni, not á erfðafestulöndum og leigulóðum, eru mjög á reiki og mismunandi, eftir því hvar á landinu er. Stundum ræður mat óvilhallra manna, en stundum aðeins samkomulag aðilja. En þetta verður oft og einatt til þess að tefja fyrir ræktun landsins, og er því nauðsynlegt að setja föst ákvæði um það efni. Þá kem jeg að 4. lið till., um það, hvort ekki muni rjett að breyta lögum um búnaðarskólana í þá átt, að nemendur sjeu skyldugir til þess að stunda þar verklegt nám, eða í sambandi við þá. Það var stuttu eftir aldamótin, að búnaðarskólunum var breytt í það horf, sem nú er. Áður var þar bæði bókleg og verkleg kensla. Árið 1905 voru sett ný lög um það, að nemendur væru ekki skyldir til þess að stunda þar verklegt nám. Þetta verð jeg að telja mjög óheppilega breytingu. En það tjáir ekki að sakast um orðinn hlut. Hitt væri nær, úr því að breytingin var til hins verra, að breyta aftur í gamla horfið. Það er sannfæring mín, að þótt gott og gagnlegt sje fyrir bændaefni að stunda bóknám, þá sje þeim ekki síður nauðsynlegt að fá verklega þekkingu. Og það hefir við mikil rök að styðjast, sem sagt hefir verið, að ræktun landsins sje skamt á veg komin vegna þess, að verkleg kunnátta okkar sje enn í bernsku. Þess vegna er í alla staði nauðsynlegt að skylda búnaðarskólanemendur til ekki minna verklegs náms en áður var. Það er áreiðanlegt, að sveitamenn skortir ekki fyrst og fremst bókþekkingu. Sveitirnar skortir menn, sem kunna að vinna af dugnaði og hagsýni. Jeg skal þó játa það, að bókfræði er bændum til styrktar í starfi sínu, en án verklegrar þekkingar nægir hún alls ekki. Jeg hefi með vilja orðað þennan lið till. eins og hjer stendur, vegna þess, að svo getur staðið á, að í skólunum sjálfum sje ekki hægt að koma við ýmsum búnaðarframkvæmdum, en þó svo nærri, að nemendur geti tekið þátt í þeim störfum, og það er rjett, að þeir eigi kost á þesskonar lærdómi, enda þótt ekki sje hægt að koma honum við á skólasetrunum sjálfum. Jeg hygg, að menn geti ekki deilt um það, að þessar breytingar sjeu nauðsynlegar og að þessu þurfi að kippa sem fyrst í lag. Þá er 5. liður till., um endurskoðun jarðræktarlaganna. Jeg tók þetta atriði með, vegna þess, að þessi endurskoðun liggur við borð hvort sem er. Mjer þætti eðlilegt, að þeim lögum væri breytt á þann hátt, að fleira væri tekið upp í þau, en jeg skal þó ekki fjölyrða um það nú. 6. liðurinn er um endurskoðun laga um bygging, ábúð og úttekt jarða. Þessi lög voru góð á sínum tíma og sennilega með bestu lögum, enda má sjálfsagt megnið af þeim standa. En þó eru þar ýms atriði, er betur mættu fara á annan veg, t. d. ákvæðin um ábúð og jarðrjettindi leiguliða. Jeg held, að það væri heppilegt að hafa í lögunum ákvæði um erfðaábúð, þ. e. a. s. að afkomendum ábúanda sje trygður forgöngurjettur að jarðarábúð, að öðru jöfnu. Með því móti hafa menn meiri hvöt til þess að stunda jarðabætur, ef þeir eiga þess von, að þeir eða afkomendur þeirra njóti uppskerunnar af starfinu og kostnaðinum. En nú eru ákvæði laganna þau, að niðjar hafa ekki meiri rjett til ábúðar en hver annar maður, sem sækir um jörðina til ábúðar. Ýms önnur ákvæði mættu og betur fara, en þetta finst mjer mestu máli skifta. Þá er síðasti liður till., er lýtur að því, að nefndin komi fram með þær umbætur aðrar, er hún kynni að koma auga á, nýmæli eða annað. Þetta tel jeg nauðsynlegt og býst við, að fleiri sjeu þar á sama máli, að við verðum í náinni framtíð að láta okkur ræktun landsins meira máli skifta en verið hefir. Jeg skal ekki fara að tína alt til, sem fyrir mjer vakir í þessu sambandi. Vænti jeg þess, að þeir, sem álíta, að till. hafi rjett á sjer, geti ekki verið á móti henni af þeirri ástæðu, að eitthvað sje ekki tekið þar sjerstaklega fram. Að lokum skal jeg geta þess, að mjer er ekki neitt kappsmál, hver á að skipa nefndina. Þegar jeg hugsaði till., var jeg að velta því fyrir mjer, hvort betra mundi, að þingið skipaði nefndina eða stjórnin, en mjer liggur í ljettu rúmi, hvort ofan á verður, því að jeg treysti því, að valið á mönnunum megi takast svo, að sitthvað gott og gagnlegt geti leitt af starfi nefndarinnar. Erlendar þjóðir láta sig þetta mál miklu skifta og með löggjöf er sjerstökum mönnum þar falið að starfa að því. Þetta er mikið verkefni og vandasamt og hlýtur að taka langan tíma. Og þótt einhverju verði ábótavant, þótt ekki næðist hinn ákjósanlegasti árangur af starfi nefndarinnar, þá er jeg þess þó fullviss, að mikið gott og gagnlegt muni af því leiða fyrir landbúnaðinn. Og þá er tilgangi mínum með þáltill. náð.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg ætla að geyma mjer það til síðari umræðu að ræða um þessa þáltill.