Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti ! Í sambandi við umr. um þetta mál í fyrradag var ég hér með skjal, sem hafði verið sent til trúnaðarmanna Framsfl. úti um land. Hæstv. forsrh. gaf yfirlýsingu hér á þingfundi um afstöðu sína til skjals þessa. Hann lýsti því yfir, að eigi veri rétt, að frestun kosninga í Reykjavík hefði verið samningsmál milli Framsfl. og Sjálfstfl., heldur hefði það verið afgreitt út af fyrir sig í anda lýðræðisins, og ef ég fengi eitthvað annað út úr skjalinu, þá væri það aðeins af sérstökum áherzlum, sem ég reyndi að leggja á, og væri alls ekki hægt að finna aðra merkingu en hann hafði lýst. Ég hafði skjalið tilbúið til upplestrar hér í fyrradag. En þegar ég hélt á skjalinu í hendinni, þá vildi svo einkennilega til, að einn af fylgismönnum forsrh., hv. þm. V.-Húnv., réðst að mér og reif skjalið úr höndunum á mér og reyndi að eyðileggja það. Ég streittist á móti og náði skjalinu og hef það hérna nú. Ég verð að segja það, að mér finnst ekkert að því, þótt hv. þm. hefði svarað fyrir hæstv. ráðh. í orðum, en að þurfa að standa í handalögmálum hér, það finnst mér fulllangt gengið, og þingvinnubrögðin taka þá að gerast alleinkennileg. Ég vona framvegis að fá að hafa skjöl mín í friði hér í sölum Alþingis. Hérna er skjalið, en það lítur ekki neitt sérstaklega vel út, sem varla er heldur von, en ef það lendir á þjóðskjalasafninu, þá er það gott dæmi um aðferðir .þingsins á því herrans ári 1912. Plagg þetta er undirritað af ritara Framsfl., hæstv. viðskmrh. Eysteini Jónssyni, og af formanni flokksins, Jónasi Jónssyni, en partur Jónasar er á öðrum Stað. Hann kemur hérna. Ég vil nú, með leyfi hæstv. forseta, lesa dálítið upp úr skjalinu, einmitt því skjali, sem hæstv. forsrh. vildi bera brigður á, og að sjálfstæðismenn hafi hótað að taka ráðherra úr ríkisstjórninni, ef kosningum yrði ekki frestað hér í Reykjavík. Í skjalinu segir á þessa leið: „Urðu miklar umræður milli flokkanna um þessi mál, og lauk þeim á þann veg, að kosilingafrestun var ákveðin í Reykjavík einni, en Sjálfstfl. skuldbatt sig til þess að tryggja lausn skattamálanna á næsta þingi í aðalatriðum í samræmi við tillögur Framsfl. á haustþinginu og samþykkja, að lagt yrði hæfilegt fé úr dýrtíðarsjóði til þess að halda dýrtíðinni niðri. Enn fremur náðist samkomulag milli núverandi stjórnarflokka að gera, eftir því sem frekast væri unnt, ráðstafanir til að hindra, að framkvæmdir setuliðsins gerðu atvinnuvegunum erfitt fyrir með starfsfólk til nauðsynlegrar vinnu. Með þessum samningum var tryggð framkvæmdin á öllum meginatriðum í dýrtíðartillögum Framsóknarflokksins á aukaþinginu. - Barátta flokksins hafði því þegar áorkað miklu. En því er ekki að leyna, að öll aðstaða var nú orðin miklu erfiðari til framkvæmda, ekki sízt sökum þeirrar andúðar, sem sjálfstæðisblöðin voru nýbúin að vekja gegn lögfestingunni“ Hér stendur því greinilega, að langar viðræður hafi farið fram um frestun kosninganna, sem lauk svo með kosningafrestun í Reykjavík aðeins. Ef menn vilja bera brigður á þetta skjal, þá er það hér til sýnis í þessu ástandi, sem það er nú í, og ég get lagt það fram, ef þess er óskað af einhverjum, sem vill bera brigður á það, sem formaður flokksins og hæstv. viðskmrh. hafa látið frá sér fara. - Það, sem stendur í plagginu, er því í algerri mótsetningu við það, sem hæstv. forsrh. og einnig hæstv. fjmrh. tóku undir, að frestunin hefði aðeins verið ákveðin vegna þess, að Alþýðublaðið kom eitt út og það væri ranglæti. - Nei, hér er um hrein og bein hrossakaup að ræða. Kosningum hér í Reykjavík var frestað með því skilyrði fyrir Sjálfstfl., að hann í staðinn styddi ákveðin mál Framsfl. Hitt er annað mál, að þetta hefur án efa kostað baráttu meðal framsóknarmanna. Því að meiri hlutinn hefur sjálfsagt verið þessu mótfallinn, og einmitt þess vegna eru fremstu menn flokksins í varnar stöðu gagnvart flokksmönnum úti um land, og því segja þeir þetta í bréfinu, en það kemur aðeins mjög illa heim við það, sem þeir segja opinberlega. Þarna er yfirlýsing á móti yfirlýsingu. Því að eftir því, sem hæstv. viðskmrh. segir, þá eru þessi brbl. aðeins blekking, og forustumönnum flokksins finnst þeir geta stært sig af, hvað þeir hafi verzlað vel og þetta hafi orðið sjálfstæðismönnum dýrkeypt. En hér á Alþ. er þessu svo öllu snúið við og sagt, að þetta hafi verið gert til þess að halda leikreglur og lýðræði. Mér finnst því ekkert einkennilegt, þótt framsóknarmenn vilji eyðileggja þetta skjal. Svo er annað atriði, sem hæstv. forsrh. minntist á í ræðu sinni. Hann talaði um áhrifin af að fresta bæjarstjórnarkosningum. Enginn veit, hver áhrifin eru enn þá, en ástæðan var sú, að Sjálfstfl. óttaðist, að hann hefði tapað fylgi. Svo mun ég víkja að blaðakosti flokkanna, ef kosningar hefðu farið fram 25. jan., eins og lög gerðu ráð fyrir. - Sósfl. hafði komið með lista við kosningarnar hér, eins og hinir flokkarnir. Við höfður að engu leyti betri aðstöðu en Sjálfstfl. til að gefa út blöð, og Sjálfstfl. gaf meira út af blöðum en við á þessu tímabili. Ekki vildum við fresta kosningunum. Var ástæða fyrir Sjálfstfl. til að fá frestun, þegar hann gat komið og kom út bæði Morgunblaðinu og Vísi oft í viku? Sjálfstfl. hafði helmingi meiri blaðakost heldur en við. Var ástæða fyrir Sjálfstfl. að óttast Alþýðublaðið? Ekki óttuðumst við það, og við stóðum verr að vígi. Það hefði því ver ið full ástæða fyrir okkur til að fara fram á frestun, en við vildum ganga til kosninga. Auk þess hafði Sjálfstfl. það fram yfir, að Morgunblaðið er langútbreiddasta blaðið hér, hann hafði bæði kvikmyndahús bæjarins til umráða, og enn fremur hafði hann betra kosningaapparat en hinir flokkarnir; því að hann hafði fleiri menn, sem beinlinis vinna fyrir flokkinn. Sjálfstfl. hafði því yfirburði yfir hina flokkana, þó að gengið hefði verið til kosninga 25. jan., einmitt vegna einokunaraðstöðu sinnar, en sjálfstæðismenn vildu meira. Þeir vildu hagnýta sér allt út í æsar. Þess vegna var kosningunum frestað. Sjálfstfl. vildi ekki hafa lík tæki og Alþýðuflokkurinn og sterkari tæki en við, heldur vildi hann hagnýta alla þá kosti, sem skapast við mikil peningaráð. Annars komu fram ýmsar uppástungur í sambandi við kosningarnar og undirbúning þeirra, sem jafnvel hefðu getað bætt úr þessu mikla misrétti. T.d. var á fundi, sem haldinn var út af útvarpsumr. milli pólitískra flokka, stungið upp á því, að flokkarnir fengju ákveðinn tíma hver, til þess að skrifa ákveðna lengd ræðu, sem siðan væri lesin upp í útvarpinu. Það hefði ef til vill verið hægt að semja við Alþýðublaðið um bæjarstjórnarkosningarnar á grundvelli slíkrar uppástungu um það, hvernig það beitti sér fyrir kosningarnar. Ef ég man rétt, var ekki sérlega mikið í Alþbl. um bæjarstjórnarkosningarnar sem slíkar, heldur um gerðardóminn. Og hjá okkur snerist það líka um gerðardóminn í því, sem við gátum látið gefa út. Það er sem sé vitað, að kosningafrestunin í Reykjavík er ekki gerð til þess að gefa öllum flokkum jafna aðstöðu í undirbúningi þeirra, heldur til þess að láta ð vilja auðmanna í Sjálfstfl., svo að þeir geti fyrst og fremst hagnýtt sér það vald, sem peningarnir veita. Hæstv. forsrh. minntist á það í ræðu sinni, hvort það hefði verið meiningin fyrir þeim, sem voru á móti frestuninni, að láta kosningarnar fara fram, einmitt þegar mesti taugaæsingurinn var í fólkinu, og hvort það væri falleg mynd, sem dregin væri upp af lýðræðinu, ef hún sýnir fyrst og fremst, að það gæti ekki notið sín nema með miklum taugaæsingi hjá fólkinu. Það er algerður misskilningur hjá hæstv. forsrh., þetta með taugaæsing hjá fólkinu í Reykjavík í janúar s.l. Ég hef aldrei vitað til, að eins harðvítugt verkfall færi fram eins rólega og stillt og án alls hávaða og taugaæsings eins og það verkfall. Það situr þess vegna allra sízt á hæstv. forsrh., sem á að gæta dóms og laga í landinu og mun hafa haft allfurðulegan viðbúnað til þess að halda uppi reglu, en ekki þurfti á að halda, að hann sé að kvarta yfir því, að fólkið í Reykjavík sé með taugaæsing. Mér er nær að halda, að hæstv. forsrh. hafi orðið fyrir vonbrigðum, hvað allt fór rólega fram. Það hefur komið allgreinilega í ljós, enda viðurkennt að helztu forsprökkum Framsfl., að þessi l. séu til komin fyrir samkomulag á milli Framsfl. og Sjálfstfl., þar sem hönd selur hendi. Valdhafarnir í landinu hafa þarna verið í sameiningu að reyna að nota sem bezt það vald, sem þeir hafa, til þess að tryggja sem bezt völd sín og yfirráð áfram. Sérstaklega er það Sjálfstfl. og Framsfl. Það er þess vegna til lítils að vera með röksemdir við hæstv. ráðh. sjálfa um þessi mál. En hitt vil ég taka til marks, að ekki séu flokksmenn þeirra, og það meira að segja þeir, sem hér eru á Alþ., bæði í Framsfl. og Sjálfstfl., sérstaklega ánægðir með þessa samvinnu, þegar ekki einn einasti af flokksmönnum þeirra hefur staðið upp til þess að verja . þessa gerð. Getur maður þá eftir þessu hugsað sér, hvernig það sé með óbreytta flokksmenn þeirra. Á hinu er ég ekkert hissa, þó að þetta frv. sleppi í gegn og verði samþ., því að það er sitt hvað að vera með málinu af sannfæringu eða greiða atkvæði með því. Annars hefur ýmislegt komið fram í þessum umr., sem ég vildi gjarnan ræða. Það hefur sem sé viljað brenna við hjá hæstv. ráðh. sérstaklega í þessum umr., að þeir hafa farið langt frá þessu máli, sem liggur fyrir, og talað um persónufrelsi og þess konar. En áreiðanlega þyrfti allmikið að ræða við hæstv. ráðh. til þess að koma þeim í skilning um, hvaða takmörk persónufrelsi hvers einstaklings eru sett hér á Íslandi. Það þýðir ekki að vera að tala um persónufrelsi út af fyrir sig á Íslandi, það eru peningarnir, sem gilda. Það er hægt að fá að gefa út blöð á Íslandi, ef menn hafa nóga peninga og eiga prentsmiðjur, það þýðir margfalt meira persónufrelsi fyrir þá menn, sem eiga yfirdrifið af peningum og geta fengið innfluttar prentvélar eins og þeir þurfa. Og þetta er það, sem hæstv. fjmrh. viðurkenndi, ef ég man rétt, heldur en hæstv. forsrh., en sagði að það væri ekki ríkisstj. að sjá mönnum fyrir möguleikum til þess að geta gefið út blöð. Það er líka langt frá því, að ég telji það í verkahring hæstv. ríkisstj. En ríkisstj. er skyldug til þess að sjá þjóðfélagsþegnunum fyrir möguleikum til þess að geta hagnýtt sér það persónufrelsi, sem stjórnarskráin gefur í orði kveðnu. En hæstv. ríkisstj. gerir allt annað en það, sem henni ber skylda til í þessu efni. Í fyrsta lagi með því að láta viðhaldast í landinu slíka gífurlega misskiptingu á milli auðs og fátæktar, að annað eins hefur ekki þekkzt í okkar þjóðfélagi fyrr. Í öðru lagi með því að veita stuðningsflokkum sínum peningastyrk úr ríkssjóði til þess að gefa út blöð, en neita þeim, sem eru í andstöðu við stj., vilja ekki láta þá birta auglýsingar til fólksins í sínum blöðum. Það er langt frá því, að þetta viðgangist í sósíalistísku þjóðfélagi; þar er ekki einokað með persónufrelsið. Hver einstök samtök í landinu hafa sama rétt til slíks og gefa út sín blöð. Þá minntist hæstv. forsrh. á, að forsrh. Ástralíu hefði lýst því nýlega, að þar væri ekki leyft að hækka kaup í landinu né verðlag á vörum. Það væri æskilegt, ef hæstv. forsrh. vildi þá líka gefa upplýsingar um það, hvernig stríðsgróðinn er takmarkaður þar, sem svona er farið að. Og það væri líka æskilegt, að lagðar væru fram fyrir Alþingi Íslendinga upplýsingar um það, hvar stríðsgróðinn er mestur hér á landi, og þá sérstaklega eftir síðasta ár. Það hefur verið talað um það á tveimur þingum að takmarka stríðsgróðann, en það er engin sönnun komin fram neins staðar fyrir því, að það hafi verið gert. Það, sem gert hefur verið, er að banna verkalýðnum að hekka kaup sitt. Það er ekki hægt að verja gerðir ríkisstj., sem nú situr og hlynnt hefur að stríðgróðamönnum meira en nokkur stj. hér á landi. Það taldi hæstv. forsrh. einstakt í sögunni, að prentarar dirfðust að stöðva útgáfu blaða. Það er ekki lengra síðan en árið 1926, þegar allsherjarverkfallið margumtalaða var í Englandi, að hvert einasta blað stöðvaðist, nema kannske Daily Herald. Hæstv. ráðh. fór að tala um hernaðaraðgerðirnar hér á landi og afleiðingarnar af þeim. Hefði ég þess vegna tilhneigingu til að gera þetta líka að umtalsefni, en sleppi því þó, með því að bæði liggur það ekki fyrir, og einnig hef ég gert fyrirspurn, sem ég vona að hann svari, og mun þá tækifæri að ræða hernaðaraðgerðirnar yfirleitt. Enn fremur vil ég ekki að svo stöddu, þó að tilefni hafi gefizt til þess, ræða sérstaklega um gerðardómsl. og dýrtíðina í sambandi við þetta mál . Ég býst við, að útgáfa gerðardómsl., sem valdið hefur slíkri hræðslu meðal valdhafanna, muni opna augu fólksins fyrir því, út á hvaða braut ríkisstj. er komin. Þess vegna býst ég við, að einu gildi, hvernig fer um l. þessi í þinginu. Úti hjá fólkinu verða þau fordæmd, sem mun sýna sig við þær kosningar, sem fram undan eru, ef stjórnarvöldin reyna ekki að firra sig þeim á einhvern hátt.

*Finnur Jónsson: Í umr. um þetta mál hefur borið sérstaklega mikið á því, að hæstv. ríkisstj. hefur verið frekar óvær í sætum. Og ég geri ráð fyrir, að taka megi þetta þannig, að hún muni hafa frekar veikan málstað verja og heldur vonda samvizku. Enda er það svo, að þær grg., sem fluttar voru um frv. um brbl. í útvarpið, voru alveg einsdæmi sem slíkar. Það er að vísu alsiða, að grg. fylgi frv., en ég held, að aldrei nokkurn tíma hafi heyrzt aðrar eins grg., þar sem bornar voru á ýmsa menn sakir, sem þeir höfðu ekki neina möguleika til þess að bera af sér. T.d. sagði hæstv. fjmrh. um frv. samverkamann sinn í ríkisstj., Stefán Jóh. Stefánsson, að hann mundi hafa gefið ríkisstj. og Alþingi upplýsingar mót betri vitund. Enn fremur var það borið á Jón Blöndal hagfræðing, að hann hafi átt að skrifa mjög hvatvíslegar greinar í Alþbl. á móti því, að menn fengju fulla dýrtíðaruppbót. Til þess að reyna að sanna þetta á Jón Blöndal, hafði Sjálfstfl. látið prenta eftir honum ýmis ummæli úr Alþbl. En hvergi í þessum ummælum er hægt að finna nokkurn stað fyrir þessum útburði. Á Alþýðuprentsmiðjuna hefur verið borið sviksamlegt athæfi og meðal annars sagt, að forstjóri hennar hafi ekki viljað skrifa undir yfirlýsingu sams konar og aðrir prentsmiðjueigendur, um það að skuldbinda sig til að semja ekki sér við prentara. Nú er það svo um þá yfirlýsingu, sem hér um ræðir, að hún er um ýmislegt annað en sektir. Það er ákaflega algengt í vinnudeilum, að ekki er tekið fyrstu kröfum, sem fram koma frá verkamönnum. Það er reynt að semja. Og hvort sem menn eru hlynntir verkamönnum eða ekki, þá er algengt, að menn taka ekki fyrstu kröfum. Alþýðuprentsmiðjan vildi ekki taka fyrstu kröfu prentaranna, en þegar svo er haldið áfram samningum, er henni boðið að skrifa undir þessa yfirlýsingu, sem hæstv. fjmrh. hefur gert að umtalsefni. En þessi yfirlýsing var meðal annars um það að taka af Alþýðuprentsmiðjunni rétt, sem hún hefur samkvæmt samningi milli Hins íslenzka prentarafélags og prentsmiðjueigenda. Þar er meðal annars sagt, með leyfi hæstv. forseta: „Meðan samningar eru ekki komnir á við Hið íslenzka prentarafélag um kaup og kjör prentara og annarra samningsbundinna meðlima þess félags, er mér óheimilt að starfrækja prentsmiðjuna með öðru starfsfólki en nemendum og öðru ófélagsbundnu fólki.“ Nú hefur Alþýðuprentsmiðjan eftir öðrum samningi leyfi til þess að starfrækja prentsmiðjuna á þann hátt að prenta Alþýðublaðið og það annað, sem prenta þurfti fyrir Alþfl., þó að til verkfalls kæmi. Ef því forstjóri Alþýðuprentsmiðjunnar hefði skrifað undir þessa yfirlýsingu, þá var hann um leið búinn að afsala sér þeim rétti. Það hefur verið reynt að vekja tortryggni með því að segja, að Alþýðuprentsmiðjan hafi ekki viljað skrifa undir sektarákvæðið. En eins og menn heyra af því, sem hér var lesið upp, þá er þessi yfirlýsing, sem farið var fram á, að Alþýðuprentsmiðjan skrifaði undir, um miklu meira en sektarákvæði, meðal annars um að afsala sér rétti, sem hún hafði með sérstökum samningi milli prentsmiðjueigenda og prentarafélagsins. Nú hefur því verið haldið fram, að þetta haf í verið undirbúin vélabrögð af hálfu Alþfl. En sannleikurinn er sá, að þetta ákvæði mun vera allgamalt og ekki tekið upp í fyrsta skipti í þennan samning 1941. Og ástæðan fyrir því, að prentarar hafa óskað eftir því að fá þetta ákvæði inn í samninginn við prentsmiðjueigendur og þeir fallizt á, er vitanlega sú, að ef til verkfalls kemur, gátu þeir prentsmiðjueigendur, sem vitanlegt var, að fyrst og fremst voru andstæðir prenturum, fengið blöð sín prentuð með prentsmiðjustjóra og lærlingum, og jafnvel fengið verkfallsbrjóta til að prenta blöðin. Slík leið er vitanlega ófær fyrir blað, sem stendur muð prenturum í kaupdeilu. Og prentarar hafa þess vegna talið sér það sem sjálfsagða öryggisráðstöfun, að þeir gætu komið sínum málum á framfæri, ef til verkfalls kæmi, að hafa eitthvað til þess að vega á móti því, sem andstæðingar þeirra gátu komið fram með verkfallsbrjótum. Ég sé ástæðu til að taka þetta fram, af því að þetta atriði hefur komið fram hvað eftir annað í umr. Ég vík nú að því, sem hæstv. ráðh. sagði um fyrrv. stjórnarbróður sinn, að hann hefði talað gegn betri vitund. Hæstv. ráðh. kvað hann hafa sagt, að engin hreyfing væri hjá félögum Alþýðusambandsins til grunnkaupshækkunar. En nú hefur Stefán Jóhann ekki sagt þetta. Hann sagði ekki, að það væri „engin hreyfing“ til grunnkaupshækkunar, ekki heldur að engin sérstök hreyfing til grunnkaupshækkunar ætti sér stað hjá Alþýðusambandinu á fundi, sem ég var á ásamt fleiri mönnum með ríkisstj., ég held 17. okt. s.l., heldur að það væri „engin almenn hreyfing hjá félögum sambandsins til grunnkaupshækkunar.

Má ég taka fram í? Mér heyrðist þm. Seyðf. lesa: „engin sérstök hreyfing“, og þess vegna hafði ég þetta orðalag.

Þetta var á fundinum; sem við báðir vorum á í stjórnarráðinu, og orðin féllu þannig: „engin almenn hreyfing til grunnkaupshækkunar“.

Það var nú engin fundargerð skrifuð þar.

Það er rétt, en við erum það eftirtektarsamir, að okkur er vorkunnarlaust að muna þetta. Að minnsta kosti er vorkunnarlaust að gera upp á milli þess, hvort það er “engin sérstök hreyfing“, eða hvort sagt er, að það sé „engin hreyfing“ til grunnkaupshækkunar. Það að fella svo úr orðið „sérstök“ efur hæstv. fjmrh. tilefni til þess að segja um fyrrv. stjórnarbróður sinn í ríkisstj., að hann hafi farið með ummæli mót betri vitund. Það hefur nú verið rökfært í hv. d., að hvorki dýrtíðaruppbót né hækkun grunnkaups hafi hrundið af stað dýrtíðinni í landinu, heldur sé hún af allt öðrum orsökum. Mér skilst enginn hafa reynt að færa fram gagnrök. Enda var það svo í síðasta stríði, að grunnkaupsbreyting varð mjög lítil hér á landi, og dýrtíðaruppbótin hækkaði aldrei fyrr en á eftir dýrtíðinni. Meðan ekki var greidd full dýrtíðaruppbót, hækkaði dýrtíðin mjög verulega, sem vitanl. kemur af því, að ríkisstj. hafði ekki verið þess umkomin að gera neinar þær ráðstafanir, er dugðu, til þess að halda í hemilinn á dýrtíðinni. Þær heimildir, sem ríkisstj. hafði fengið í hendur frá hæstv. Alþ., hefur hún alls ekki notað, og þrátt fyrir gefnar yfirlýsingar hafa ráðh. Sjálfstfl. og Framsfl. látið undir höfuð leggjast að nota þessar heimildir til þess að halda í hemilinn á dýrtíðinni. Ef einhverjir aðrir hefðu gengið framhjá því, sem þeim var upp á lagt að gera, á sama hátt og ráðh., þá er ég ekki í neinum vafa um það, að almenningur hefði sagt, að það væri sama og að svíkjast um að gera skyldu sína. Ég ætla, að það hafi verið hæstv. fjmrh., sem gerði nokkurn samanburð á tilgangi þessa frv. og þeim ráðstöfunum, sem gerðar hafa verið á Norðurlöndum í þessum málum, og vitnaði hann til Staunings, Nygaardsvolds og Per Albin Hansons. Í þessu sambandi eru vitanlega aðrar ástæður ríkjandi annars staðar á Norðurlöndum heldur en hér. Utanríkisverzlun þessara landa er, eftir því seni sagt er, algerlega í kaldakoli, verzlunarjöfnuðurinn hefur þar verið óhagstæður síðan stríðið hófst, þess vegna gildir allt annað þan heldur en hér. Þær ráðstafanir, sem gerðar hafa verið erlendis til þess að halda niðri dýrtíðinni, eru líka allt aðrar en hér, eins og t.d. í Svíþjóð og Danmörku. Þar hefur verið reynt að halda vörunum í því verði, sem þær voru fyrir stríð, en hér hefur þetta gengið þannig, að fjmrh., sem hafði heimild til þess frá Alþ. síðan í júní í fyrra að gefa eftir tolla af nauðsynjavörum, hefur látið það undir höfuð leggjast. Flokksbróðir hans, hæstv. atvmrh., Ólafur Thors, sem hafði einnig heimild til þess að halda niðri farmgjöldum, hefur einnig látið undir höfuð leggjast að gera það. Hæstv. viðskmrh., Eysteinn Jónsson, sem hafði víðtækar heimildir til þess að hafa hemil á dýrtíðinni í landinu með því að hata eftirlit með verðlagi á erlendum vörum, hefur svo að segja gefið þetta laust, og hæstv. forsrh. hefur verið mjög duglegur að sjá um það, að landbúnaðarvörurnar hækkuðu alltaf á undan kaupgjaldinu og tilkostnaðinum við að afla þeirra. Árangurinn af þessu starfi ráðh. hefur svo orðið hin svo nefndu gerðardómsl., sem gefin hafa verið út og hér liggja nú fyrir þingið til umr. því hefur verið neitað af fjmrh., að það geti haft nokkur áhrif á úrslit kosninganna, þó að kosningum væri frestað með brbl., og ég held að því hafi ekki heldur verið haldið fram af flokksmönnum mínum, en hins vegar var það ákaflega hættulegt fordæmi, sem ríkisstj. var að fara inn á, að færa kosningadaginn til eftir geðþótta sínum. En eitthvað hefur Sjálfstfl. þótt mikið við liggja að færa til kosningadaginn eftir þeim upplýsingum, sem gefnar eru í blöðunum og á Alþ., að hann skyldi heita því að fara úr ríkisstj., ef kosningum yrði ekki frestað. Þó að hæstv. forsrh. sé ekki viðstaddur, get ég ekki komizt hjá því að víkja nokkrum orðum að ræðu hans. Hann talaði meðal annars um það, hvað óheilbrigð stefna Alþfl. hefði verið viðvíkjandi fækkun á mönnum í Bretavinnunni. Hæstv. forsrh. vildi láta líta svo út sem Alþfl. hefði haft til þessa máls allt aðra afstöðu á meðan hann var í ríkisstj. Mér þykir leiðinlegt, að hæstv. ráðh. skuli láta sér þessi orð um munn fara, af því að þau eru ósönn. Það vill svo til, að ég hef fyrir framan mig skjöl, sem sanna þetta að öllu leyti. Um þátttöku íslendinga í Bretavinnunni segir í bréfi frá Vinnumiðlunarskrifstofunni til viðskmrh., dags. J. kt. 1941, að í septemberlok séu 2644 verkamenn og 656 iðnaðarmnenn í Bretavinnu, eða samtals 3300 menn. Í n. þeirri, sem átti að athuga, hvaða tölu væri heppilegast að hafa í þessari vinnu, áttu sæti Steingrímur Steinþórsson, Jóhann Jósefsson, Kristínus Arndal, Jens Hólmgeirsson, Sigurður Bjarnason og Sigurjón Á. Ólafsson alþm. Þessi n. skilaði áliti dags. 26. nóv. 1941, og leggur það til undir lið 1, að til 1. febrúar séu 3 þús. manns í Bretavinnu, frá 1. febr. 1942 til 1. marz 2200, frá 1. marz til 1. maí 1800. Sigurjón Á. Ólafsson skrifaði undir þessa till. með fyrirvara, og ég hef hér afrit af þessu bréfi með eigin hendi Sigurjóns. Þar segir svo: „Sigurjón Á. Ólafsson skrifar undir þetta álit með þeim fyrirvara, að hann telur, að á tímabilinu frá 1. febr. til 1. maí 1942 sé nægilegt að fækka um allt að 600 manns í Bretavinnu.“ Sigurjón Á. Ólafsson, fyrir hönd Alþfl., gerir ágreining hinn 26. nóv. 1941 út af þeirri miklu fækkun, sem n. lagði til, að framkvæmd yrði í Bretavinnu. Hann er þá þegar ósammála meðnm. sínum, sem flestallir munu vera úr öðrum stjórnmálaflokkum. Þetta gerist, eins og menn heyra á dags., löngu áður en Alþfl. fór úr stj., og það er þess vegna algerlega tilefnislaust og ósatt hjá hæstv. forsrh., að Alþfl. hafi aðra afstöðu nú til fækkunar í Bretavinnu heldur en hann hafði á meðan hann átti fulltrúa í ríkisstj. - Ég vænti þess, að þetta nægi til þess að sýna það og sanna, hvað þessi ásökun hæstv. forsrh. er algerlega tilefnislaus. Ég vil þá næst koma að því, sem hæstv. forsrh. sagði um afstöðu ráðh. Alþfl. til útkomu Þjóðviljans. Hæstv. forsrh. sagði, að ráðh. Alþfl. hefði viljað banna útkomu Þjóðviljans með brbl. Ég held, að ef ráðh. hefði athugað þetta dálítið nánar, þá mundi hann hafa komizt að þeirri niðurstöðu, að þessi fullyrðing getur ekki staðizt. Hæstv. forsrh. er lögfræðingur, og fyrrv. félmrh. er það líka, og þeim mundi hvorugum hafa dottið í hug, að hægt væri að banna útkomu blaða með brbl. Þó að það sé ekki mikið eftir af stjórnarskránni, þá er það þó eftir af henni, .að slíkt er ekki hægt nema að brjóta í bága við hana. Hæstv. forsrh. hlýtur því að misminna þetta, en það, sem hann mun reka minni til, er það, að Alþfl. hélt því fram, að það bæri nauðsyn til að athuga á hverjum tíma, hvað hægt væri að gera til þess að hefta starfsemi ofbeldisflokka í landinu, og Alþfl. óskaði eftir því, að athugað yrði, hvers konar löggjöf væri hægt að setja um þetta efni, og mun þetta hafa komizt svo langt, að n. var kosin til að athuga þetta. Þetta er vitanl. allt annað en að gefa út brbl. um það að banna einhver ákveðin blöð. Blöð er ekki hægt að banna samkv. stjórnarskránni. Það er aðeins hægt með dómsúrskurði, en ekki á annan veg. Viðvíkjandi útgáfu Þjóðviljans var á það bent nokkrum sinnum af hálfu Alþfl., á meðan Þjóðviljinn hélt uppi hatrömmum áróðri gegn brezka setuliðinu, að nauðsyn bæri til þess að athuga það mál, til þess að koma í veg fyrir, að Bretar gripu inn í íslenzkt réttarfar. Það sýndi sig því, miður, að þessi aðvörun Alþfl. var á fullum rökum byggð, því að Bretar gripu inn í þessi mál á mjög eftirminnilegan hátt, sem Alþ. seinna fann ástæðu til að mótmæla. Hæstv. forsrh. komst þannig að orði, að Stefán Jóh. Stefánsson hefði með prentaraverkfallinu lokað öllum blöðum fyrir ríkisstj. - Þetta er alveg furðuleg staðhæfing, fyrst og fremst vegna þess, að ríkisstj. hafði það sjálf í hendi sér, hvort blöðin voru gefin út eða ekki. Það var ríkisstj. sjálf, sem lokaði blöðunum að svo miklu leyti sem þeim var lokað. Það var ríkisstj. sjálf, sem gaf út hin dæmalausu brbl. um hinn svokallaða gerðardóm í kaupgjalds- og verðlagsmálum, einmitt á þeim tíma, þegar helzt leit út fyrir, að samningar tækjust milli prentara og prentsmiðjueigenda. Það er óhætt að fullyrða það, að ef ríkisstj. hefði ekki sett þessi l., þá hefðu samningar löngu verið komnir á milli prentara og prentsmiðjueigenda, eins og hjá þeim félögum og atvinnurekendum, sem þessi l. náðu ekki sérstaklega yfir. Það hefur annars staðar á Norðurlöndum komið fyrir, að gefin hafa verið út l., en aldrei brbl., um staðfestingu á samkomulagi milli atvinnurekenda og verkamanna. Það mun hins vegar hvergi hafa átt sér stað í víðri veröld nema í Þýzkalandi, að ríkisstj. hafi gefið út brbl. til þess að koma í veg fyrir, að samkomulag yrði milli atvinnurekenda og verkamanna. Það mun þurfa að leita víða og ekki hægt að finna dæmi þess, nema ef til vill í Þýzkalandi. að ríkisstj. gefi út óþörf brbl. til þess að spilla því, að samkomulag geti tekizt milli atvinnurekenda og verkamanna. Ég vil minnast á þetta í þessu sambandi, af því að það voru þessi gerðardómsl., sem leiddu af sér brblfrv. það, sem hér er til um. um frestun bæjarstjórnarkosninga í Reykjavík. Þessu næst vil ég fara út í það, að það hefur komið í ljós síðan bæjarstjórnarkosningunum í Reykjavík var frestað, að blöð Sjálfstfl. hefðu getað komið út nokkurn veginn jafnstór og Alþýðublaðið, ef sjálfstæðismenn hefðu kært sig um það. Hæstv. forsrh. hefur sagt, að þetta hafi verið gert til þess að tryggja flokkunum jafnan blaðakost, en það er nú svo, að blaðakostur Sjálfstfl. er þrefaldur á við blaðakost Alþfl., og ég verð að segja það, að þetta er í rauninni ágæt yfirlýsing um hinn veika málstað Sjálfstfl. Um aðrar aðfarir í sambandi við þessi brbl. gerist margt furðulegt. Má þar nefna hina svo kölluðu grg. ráðh. í útvarpinu. Það er farið fjórum sinnum í útvarpið og í rauninni fimm sinnum, ef með er talin nýársræða hæstv. forsrh. Þetta var af almenningi í öllum flokkum úti um land talinn mjög einhliða áróður af hálfu núv. ríkisstjórnar. Svo voru gefin út l. um frestun bæjarstjórnarkosninga í Reykjavík, af því að flokkarnir höfðu ekki jafna möguleika til þess að gefa út blöð, þó að það sýndi sig, að möguleikar voru til þess fyrir Sjálfstfl. að koma út nokkrum blaðakosti. Hins vegar máttu kosningar fara fram víðs vegar úti um landið, þar sem fólkið hafði aðeins hlustað á einhliða áróður hinna fjögurra ráðh. úr stj. í gegnum útvarpið, en Alþfl. gat alls ekki náð til. Þetta er það, sem mér skilst, að hæstv. forsrh. kalli drengilegar leikreglur. Ég fyrir mitt leyti skoða þetta sem ákaflega mikinn misskilning á því, sem kallazt geta drengilegar leikreglur. Ef það bar nauðsyn til að fresta kosningum í Reykjavík, því var þeim þá ekki einnig frestað í öðrum kauptúnum og bæjum, þar sem menn höfðu ekkert um þessi mál heyrt annað en einhliða áróður ríkisstj.? Í svo kallaðri grg. fyrir þessu lagafrv. er ýmislegt, sem varla hefði getað staðizt í prentaðri grg. fyrir frv. á Alþ., hvað þá að fara með slíka í útvarpið, þar sem enginn er til andsvara. Ég tel þarna hafa verið stórkostlega misnotkun á svo nefndu hlutleysi útvarpsins, þar sem ráðizt var með persónulegum ásökunum á menn, er ekki gátu borið neina hönd fyrir höfuð sér. Og það er ákaflega fjarri því, að þetta sé skoðun mín eingöngu, heldur vil ég ítreka, að svo er litið á þetta um land allt af öllum flokkum. Það er að vísu svo, að ekki er til nein regla um afnot ríkisstj. af útvarpinu. En það hefur verið álitið hingað til, að ríkisstj. væri háð reglunum um ríkisútvarpið alveg eins og aðrir borgarar landsins. Ef á að skilja þessa svo nefndu grg. þannig, að svo sé ekki, þá virðist full nauðsyn á því, að Alþingi setji sérstaka löggjöf um afnot ríkisstj. af útvarpinu, full nauðsyn, ef ríkisstj. er skoðuð yfir það hafin, sem er talið almennt velsæmi gagnvart útvarpinu. Nú hefur verið upplýst, að ýmsir samningar hafa farið fram í sambandi við þessa frestun bæjarstjórnarkosninganna. Og það er rétt að segja það hér, að þeir samningar, sem þegar hafa farið fram um þetta og birzt hafa, - að sumu leyti án vilja þeirra, sem samningana hafa gert -, hafa vakið nokkurn ugg um það, að samningar þessir séu víðtækari en enn þá hefur komið í ljós. Jafnvel eru ýmsir, sem óttast, að það hafi verið gerðir samningar ekki einasta um bráðabirgðafrestun bæjarstjórnarkosninga, heldur frestun þingkosninga um óákveðinn tíma, ef svo skyldi fara, að íhaldið biði afhroð við bæjarstjórnarkosningarnar. Ég vil á engan hátt leggja dóm á, hvort þessi uggur manna muni vera á rökum byggður. En ég vildi biðja hæstv. forseta að gera þá fyrirspurn mína fram við hæstv. forsrh., hvað hann hafi hugsað sér um alþingiskosningar á þessu vori. hað er vitanlegt, og var viðurkennt, þegar kosningafrestunin var framkvæmd, að grundvöllurinn undir kosningafrestuninni var samstarf þriggja flokka í ríkisstj. og það, að ekki yrði gengið á rétt einstakra stétta. alþfl. hefur lýst yfir - og hann hefur fylgi mikils þorra launastéttanna í landinu - að með svo nefndum gerðardómsl. hafi verið gengið freklega á rétt launastéttanna. Af þeim ástæðum hætti Stefán Jóh. Stefánsson samstarfi í ríkisstj., og þar með var af hans hálfu álitið, að grundvöllurinn undir kosningafrestuninni væri fallinn burt. Ef svo skyldi vera, að öðruvísi væri litið á þetta af hæstv. forsrh., og að þegar til kæmi brysti núverandi stjórnarflokka kjark til að leggja þessi ágreiningsmál undir úrskurð kjósenda, þá væri æskilegt að fá að vita það sem fyrst. Þess vegna vil ég bera þessa fyrirspurn fram. Ég harma það, að hæstv. forsrh. hefur ekki getað verið viðstaddur þessar umr.



Það er mikið um stríðsfréttir í blöðum okkar hér, og hefur því miður verið svo um langt skeið. Sem betur fer fyrir okkur Íslendinga hafa nú þessar stríðsfréttir til skamms tíma verið eingöngu frá útlöndum, því að ekki hafa orðið stórkostlegar hernaðaraðgerðir hér á landi. Þó brá svo við í gær, að í blaði kommúnista, sem gefið er út hér í bæ, var frásögn um styrjöld eina mikla, sem annar af ritstjórum þess blaðs taldi sig hafa átt þátt í hér í sölum þingsins. Það mun nú vera óvanalegt nokkuð, ef um mikla og harða styrjöld er að ræða, að annar aðilinn, sem hlut á að máli, hafi lítið eða ekki orðið þess var, að hann ætti í stríði. En svo er það hér. Því að mér er ekki kunnugt um, að ég hafi átt þátt í því handalögmáli, sem hv. 4. þm. Reykv. nefnir svo. Rétt er að vísu, að ég tók frá honum bréf, sem hann var að rýna í. En bréf þetta hafði hann fengið einhvern veginn með óheiðarlegu móti, það var ekki hans eign. Ég hafði meiri rétt til bréfsins. En hann vildi ná því aftur og krafsaði í mig í þeim tilgangi. Nú kom mér vitanlega aldrei í hug að standa í ryskingum við þennan hv. þm., hvorki hér né annars staðar, og því gerði ég það ekki. Þessu bréfi fleygði ég sundurrifnu á gólfið, eins og þeir sáu, sem viðstaddir voru. Og svo er nú sú saga á enda að öðru leyti en því, að þessi hv. þm., sessunautur minn, tíndi upp einhverjar bréfatætlur, sem á gólfinu lágu. Það er nú í sjálfu sér mjög skiljanlegt, að hv. 4. þm. Reykv. geri sér mat úr þessari geysihörðu baráttu sinni, bæði í ræðu og riti, því að þessi merkilegu viðskipti okkar eru vitanlega alveg viðeigandi umræðuefni fyrir hann og hans flokk. Flokkur, sem ekki hefur nýtileg málefni til að ræða og rita um, notar sér til viðurværis slík mál, eins og t.d. það, að bréf, sem einhver hefur stolið, er rifið í sundur. Ég vildi óska þess gjarnan, að þetta stórmerkilega bréfsmál endist þessum hv. þm. og flokki hans sem lengst, bæði blaðinu og einnig sem ræðuefni á þingfundum, enda hefur nú hv. þm. kvatt sér hljóðs, enn um þetta mikla mál. Eins og ég hef tekið fram, þá var þetta bréf illa fengið, og það segir einhvers staðar: „Illur fengur illa forgengur“. Og þó að hann eigi ekki rétt til bréfsins, er ég til með að lána honum betra eintak af þessu, til þess að hann geti birt fleiri kafla úr því ágæta bréfi. Ég held það sé t.d. einhver kafli um kommúnista, sem hann gæti tesið upp. Þetta mál, sem fyrir liggur, kosningafrestunin í Reykjavík, hefur nú þegar verið mikið rætt á þreanur fundum, og sé ég ekki ástæðu til að tefja þingið með því að fara að ræða um það, því að það, sem ég kynni að segja um það, mundi aðallega verða endurtekning á ýmsu því, sem þegar hefur komið fram.

*Einar Olgeirsson: Það þykir alltaf kostur, ef einhverjum verður á að gera iðrun og yfirbót og sýna í einhverju, að hann skammist sín. Hitt er leiðinlegt, ef menn forherðast og segja á eftir, að þeir hafi haft fullan rétt til að fremja prakkarastrikið, með því að þeir eigi meiri rétt til þess, sem aðrir eiga. Almennt talað er þetta kallað yfirgangur, og er jafnvel stundum verra orð notað. Hv. sessunautur minn segist hafa meiri rétt til þessa bréfs en ég sjálfur. Hann leyfir sér, eftir að hann hefur gert sig sekan um mjög svo óþinglega framkomu, að bera fram, að ég hafi fengið bréfið með óheiðarlegu móti. Mér finnst sannast að segja skörin færast upp í bekkinn, þegar menn, sem sýna sig í því að gerast svona hálfgerðir ræningjar, fara svo að þjófkenna aðra. Ég vil upplýsa hann um það, að þetta bréf hefur einn framsóknarmaður gefið mér, sem kom til mín með það, og hann óskaði eftir sérstaklega, að gert yrði heyrinkunnugt, hvað í bréfinu stæði. Ég vil um leið upplýsa, að þegar bréfið var sent af hálfu stj. Framsfl., þá virðist hafa verið varazt að senda það til hinna og þessara, sem talið var, að formaður flokksins hefði ímugust á. Samt sem áður eru þeir framsóknarmenn, sem formaðurinn trúir, hvorki öruggari en þetta né ánægðari en þetta með þá pólitík, sem fram fer í þeirra herbúðum, að þeir koma til okkar til þess að gefa okkur þessi plögg til birtingar á framferði þeirra flokksmanna, sem hrifsað hafa til sín völdin sem stendur, þar sem þeir haga sér þvert á móti vilja framsóknarmanna yfir höfuð og þvert á móti vilja miðstjórnar flokksins. Mér virðist kenna nokkuð mikillar mótsetningar hjá sessunaut mínum, þegar hann dróttar því að mér að hafa með óheiðarlegum hætti náð í margnefnt bréf, í sömu andránni sem hann býðst til að lána mér sams konar bréf. En þegar ég eignast þetta bréf frá öðrum framsóknarmanni,. vill hann rífa það af mér og þykist eiga meiri rétt á því en ég. Ef form. Framsfl. hefði komið sjálfur og sagt: Ég ætlaðist ekki til þess, í guðanna bænum, að bréf mitt til minna manna. yrði kunnugt gert í þingsölunum, - þá hefði maður kannske helzt getað sagt, að hann hefði rétt til að afturkalla það, sem hann hefði skrifað. En þegar fylgismenn hans gerast svo taugaóstyrkir að leggja í handalögmál út af bréfinu, þykir mér bregða nokkuð undarlega við. Lýsingin á handalögmálinu sjálfu skiptir kannske ekki mestu máli. En ég skal geta þess, að þó að ég tæki mestan hluta bréfsins af hv. þm., var ósköp litið horn, sem hann kastaði í svo sem tveggja stóla fjarlægð frá sér og ætlaðist til, að annar framsóknarmaður tæki það upp, en enginn vildi gera sig sekan um að skipta sér af slíku. Það vill stundum verða, að þeir, sem tala um, hvernig þingleg framkoma eigi að vera og geta varla verið þekktir fyrir að sitja á þingi með vissum þingmönnum, tala um friðsemi sína og fyrirlitningu á öllu „handalögmáli“, að þeir gerðu bezt í að gæta sín að gera sig ekki seka um óþinglega framkomu. Það er afar leiðinlegt, ef formaður flokks hleypur á sig og kemur mönnum sínum í vandræði, en ekki bætir úr, ef einstakir flokksmenn gera sig seka um árásir og fruntaskap, til þess að reyna að bjarga þessu við. Ég held þess vegna, að miklu viðkunnanlegra væri fyrir þennan hv. þm. V.-Húnv. að biðja ósköp rólega afsökunar, - býst við, að hæstv. forseti mundi frekar hvetja hann til þess heldur en hitt. En viðkunnanlegast af öllu væri, ef hv. þm. fyndi hvöt hjá sjálfum sér til þessa. Virðist mér hann og fremur vera að átta sig á, að þetta hafi ekki verið heppileg framkoma, en vilji þó breiða yfir, með því að gera sem minnst úr. En sem pólitískan lærdóm af þessu fyrir hann vildi ég helzt draga þá ályktun, að bezt sé fyrir þá framsóknarmenn að hafa ekki í frammi þess konar aðgerðir, sem ofbjóða þeirra eigin flokksmönnum svo, að þeir finni sig knúða til að fara til annarra flokka til þess svo að segja að halda uppi þeim heiðri, sem Framsfl. og formenn hans hafa sjálfir átt að passa.

*Fjmrh. (Jakob Möller): Þetta síðasta var nú kannske til þess fallið að lífga dálítið upp andrúmsloftið hér, sem satt að segja var orðið ákaflega dauft og þungt undir þeim ræðum, sem fluttar voru hér í dag. Þær hafa verið slíkar, að varla er þess vert að standa upp til andmæla, enda því síður ástæða sem tveir þm., þeir hv. þm. Ísaf. og hv. 4. þm. Reykv., hafa, ef vel er að gáð, ekkert annað gert en að staðfesta það, sem ég sagði í grg. Ekki veit ég, hvað hv. 4. þm. Reykv. ætlaði að sanna með sinni löngu tölu, en niðurstaðan af ræðu hans getur ekki verið önnur en sú, að það geti ekki verið önnur ástæða til að gefa út brbl. en sú að halda uppi réttum lýðræðisreglum í landinu. Hann las upp þetta bréf Framsfl. og virtist ætla að sýna fram á einhvern kaupskap. Það út af fyrir sig sannar hvorki til né frá, hver grundvallarástæðan hafi verið fyrir því, að l. voru gefin út, ef gengið er út frá því, að Sjálfstfl. hafi beitt sér fyrir því, því að enda þótt Framsfl. hafi verið meira og minna andvígur og hafi ekki talið rétt að verða við þeirri kröfu nema hann fengi eitthvað fyrir, þá sannar það ekki, að aðalástæðan hjá Sjálfstfl. hafi ekki verið sú, sem tilgreind er í grg:  Hv. þm. Ísaf. var að kvarta um, að ríkisstj. væri óvær undir þessum umræðum. Í sambandi við þetta mál er því aðallega um mig að ræða, þar sem ég hef borið málið fram og á að standa fyrir svörum. Ég hef mér til sárra leiðinda setið hér undir ræðum hans og annarra, - setið fast og ekki sýnt á mér neina óværð, svo að ég viti. Þessi hv. þm. verður að sætta sig við, þó að aðrir ráðh. telji sig málið minna skipta. Annars skal ég játa, að hæstv. forsrh. hefur ekki alltaf verið hér við til að taka þátt í umr. um þetta mál, en hann var löglega afsakaður vegna umr. í Ed. Ég man ekki, hvort það var hv. 4. þm. Reykv., sem var að tala um, að stj. hefði haft lítinn stuðning flokksmanna sinna við umr. um þetta mál. Ég veit ekki, hvort hv. andmælendur hafa staðið sig svo vel, að nein ástæða hafi verið til fyrir stuðningsmenn stj. að hlaupa í skörðin henni til hjálpar, en ég hygg, að engin vandræði hefðu úr því orðið; það hefðu nógir orðið til, ef þeim hefði fundizt þess þörf, en þegar þessir ræðuskörungar hafa ekkert gert nema tyggja upp aftur og aftur sömu vitleysurnar, jafnóðum og þær hafa verið hraktar, þá þarf ekki marga til andsvara. Hv. þm. Ísaf. sagði ekkert annað en það, sem áður hafði verið hrakið hjá hv. þm. Seyðf., og svo þykist hann hafa fundið eitthvað nýtt upp í þessu máli. Hann sagði, að ósæmilegt hefði verið af okkur ráðh., sem fluttum ræður í útvarpið, að bera þar sakir á menn, sem hefðu ekki átt þess kost að bera þær af sér. Hefur hann mig þar aðallega fyrir sök, og skal ég ekki skorast undan, en þeim, sem áttu hlut að máli, var boðið að svara fyrir sig, og þeir gerðu það, sem vildu, en hinir slepptu því, sem það vildu heldur. Form. í stj. Alþýðuprentsmiðjunnar og hagfræðingur Alþfl., Jón Blöndal, notuðu sér það að fá að gera athugasemdir við ræðu mína, og ég svaraði þeim. Hæstv. fyrrv. félmrh. átti kost á því sama, en hann hafði vit á að þegja. hað er eini munurinn. Að ætla sér að afsaka þennan fyrrv. hæstv. ráðh. með því, að hann hafi á einum stað talað um almenna hreyfingu til grunnkaupshækkunar, á öðrum stað um sérstaka hreyfingu og á þriðja staðnum segist hann þess fullviss, að það sé engin hreyfing, er vitanlega gagnslitið, vegna þess að það er allt það sama. Spurningin er aðeins þessi: Voru í uppsiglingu kröfur um grunnkaupshækkun í verulegum mæli? Það er það, sem hefur þýðingu fyrir stj. að fá að vita. Hæstv. ráðh. upplýsti, að slíkar kröfur væru ekki fyrir hendi. Það skiptir engu máli, hvort hann sagði almennar eða sérstakar. Það eina, sem þýðingu hafði, var þetta: Var verið að undirbúa kröfur um grunnkaupshækkun, sem höfðu áhrif á dýrtíðarástandið í landinu? Og þegar kröfurnar komu fram, sýndi sig; að svo var. Eins og ég sýndi fram á í gær, komu félög með kröfur um grunnkaupshækkun, allt upp í 20–34%, og hefði þeim verið fullnægt, var ómögulegt annað en að fram hefðu komið miklar og almennar kröfur um grunnkaupshækkun, sem þá hefði orðið að sinna, og hefði það þá leitt til þess, sem Jón Blöndal varar svo eindregið við í greininni, sem hv. þm. Seyðf. las upp úr, þar sem hann talar um dýrtíðarskrúfuna, sem engum sé til góðs, en aðeins til þess fallin að gera peningana, sem menn fái fyrir vinnu sína, verðminni og verðminni, og það minna, sem menn fái fyrir þá, enginn græði, þannig að sá gróði endist vart lengur en til næstu kosninga. En þessir hv. þm. hugsa ekki lengra en til næstu kosninga. Þeir eru að baksa við að halda í þennan gróða til næstu kosninga, og þess vegna er þeim svo meinilla við, að kosningunum sé frestað, hvorki viku, hálfan mánuð né 6 vikur, því að það gæti haft svo mikla þýðingu, þegar um það er að ræða, hvort gróðinn endist til næstu kosninga. Þess vegna er þeim svo sárt um þetta, og ég skil það vel. Að því leyti, sem vikið hefur verið að gerðardómsl. í sambandi við þetta mál, þá sé ég ekki ástæðu til að lengja frekar umr. með deilum um það mál, sem á eftir að koma hér til umr., því að þá gefst nægur tími til þess. Ég vil aðeins enn slá því föstu, að það var lýðræðisleg krafa, að kosningum væri frestað í Reykjavík undir þeim kringumstæðum, að aðeins einn flokkur gat háð kosningabaráttuna undir venjulegum skilyrðum. Það er eina ástæð an, sem ég tel réttmæta fyrir kosningafrestuninni, en hún er líka alveg nóg.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Mér er sagt, að bornar hafi verið brigður á tvö atriði, sem ég skýrði frá í gær. Ég vil þess vegna ekki láta hjá líða að leiðrétta þá missögn, sem fram hefur komið. Fyrsta atriðið er, að ég hafi sagt, að ráðh. Alþfl., Stefán Jóh. Stefánsson, hafi ekki verið andvígur því, að stj. léti fækka um 800 menn í setuliðsvinnunni, og er það borið fram til sönnunar því, að þar sé ekki rétt frá skýrt, að Sigurjón Olafsson alþm. hafi gert ágreining í n., sem skipuð var til að athuga, hvað fækka ætti mikið, og hafi hann ekki viljað fækka nema um 600. Ég skýrði frá, að þegar stj. byrjaði að reikna tölu þeirra, sem væru í setuliðsvinnunni, hefði komið í ljós, að þótt fækkað hefði verið í janúar um 800 menn, þá væru samt fleiri í setuliðsvinnunni á eftir heldur en á sama tíma í fyrra. Þegar við héldum svo áfram að ræða þetta, kom okkur saman um, að miklu meiri byggingar væru nú en þá og yfirleitt meiri framkvæmdir af Íslendinga hálfu, sem þörfnuðust vinnuafls, en þó hafði málum verið þannig háttað í fyrra, að þótt tala verkamanna í setuliðsvinnunni væri þá lægri og þörf Íslendinga fyrir vinnukraft minni, voru samt veruleg vandræði þá fyrir Íslendinga að fá vinnuafl. M.a. voru veruleg vandræði að fá menn til að byggja bráðabirgðahús, sem reist voru fyrir búsnaðislaust fólk. Eftir þetta gerði ráðh. engar athugasemdir við, að fækkun ætti sér stað, því að það var ekki eins og verið væri að vísa þessum mönnum á atvinnuleysi, heldur aðeins að koma því til leiðar, að þeir Íslendingar. sem þyrftu vinnuafls með vegna framkvæmda, gætu fengið það. Það var því ekki undarlegt, þó að ráðh. teldi skyldu sína að vera ekki á móti þessu eftir þessa útreikninga, enda var hann það ekki. Mér kom ekki til hugar að bera það á mann, sem hefur unnið með okkur í stj. og mér hefur fallið jafnvel við og Stefán Jóh. Stefánsson; - að bera það á hann, sem hann hefur aldrei gert eða sagt. Það var líka skylda hans að vera þessu ekki mótfallinn. Þess vegna var hann ekki á móti því, en atkvgr. fór aldrei fram um þetta, heldur var það þegjandi samkomulag. En þrátt fyrir það, að fækkað væri eitthvað lítils háttar í þessari vinnu, þá eru samt stórkostleg vandræði vegna fólksleysis, ekki aðeins í sveitum, heldur einnig við útgerðina, svo um t.d. í einni góðri verstöð hafa staðið 15 góðir bátar ónotaðir. Hvaða Íslendingur getur verið því fylgjandi, þegar nóg er að gera við íslenzka framleiðslu, að beita sér fyrir því, að íslenzkt vinnuafl sé notað í þágu setuliðsins og stefna þar með að því að draga saman og eyðileggja íslenzkt atvinnulíf til óbætanlegs tjóns fyrir atvinnulífið og íslenzkan verkalýð eftir styrjöldina? Ég býst tæplega við, að það sé svo í hernumdum löndum, að þar séu menn og pólitískir flokkar, sem beita sér fyrir því að koma landsmönnum í setuliðsvinnu, þegar það verður til þess, að stórkostlegur samdráttur í atvinnulífinu á sér stað og sumum atvinnuvegunum liggur við hruni, og á ég þar við landbúnaðinn. Satt að segja skil ég ekki, að nokkur stjórnmálaflokkur vilji tengja nafn sitt við slíka starfsemi. Það væri því harla óviðeigandi að fara að bera sakir á ráðh., sem hér átti hlut að máli f.h. Alþfl. Vitanlega gerði hann það, sem sjálfsagt var, en ég tek þetta fram til þess að sýna fram á óheilindin í málflutningi blaða, þar sem deilt hefur verið á stj. fyrir að hafa reynt að koma því til leiðar, að fækkað yrði í setuliðsvinnunni, en hefur ekki tekizt það enn, af því að svo mikið tjón varð af ofviðrinu í vetur, að setuliðið taldi sig þurfa á miklum vinnukrafti að halda og því ekki getað staðið við samninginn. Þá er þetta atriði í sambandi við útkomu Þjóðvíljans. Eins og hv. þm. muna, þá voru bornar fram hér á þingi aðfinnslur við stj. út af því, að þegar til þess kom, að þrír Íslendingar voru fluttir úr landi, aðallega fyrir ógætileg blaðaskrif, þá var því haldið fram, að stj. hefði átt að sjá svo um, að blaðið skrifaði ekki jafnógætilega í garð setuliðsins og raun hafði á orðið. Þá var upplýst á Alþ., að ágreiningur hefði orðið um þetta í stj. Það var skýrt frá því, að hæstv. félmrh. og ég hefðum viljað koma í veg fyrir þetta, og það voru þessar ráðstafanir. sem ég átti við, þegar ég skýrði frá, að margir hefðu talið rétt, þar á meðal ég, að hefta útgáfu Þjóðviljans eins og hann var skrifaður þá, vegna þess að ég taldi það hættulegt, en Sjálfstfl. hefði verið því andvígur. Hæstv. félmrh. aftur á móti vildi koma í veg fyrir þessi skrif, enda var það í samræmi við skrif Jónasar Guðmundssonar, að sjálfsagt væri að banna útkomu blaðsins. Hér var því ekki verið að skýra frá því, sem nýtt er í þessu sambandi. Það hefur verið sagt, að þetta hafi ekki verið hægt, af því að það væri ekki í samræmi við stjórnarskrána, en það voru skipaðir menn til að athuga þetta, og það er rétt, að álit þeirra var, að það væri ekki í samræmi við stjórnarskrána, heldur yrði að fara aðra teið, sem er í löggjöf annarra landa, sem hafa svo að segja sömu stjórnarskrá og við. Í prentfrelsisl. okkar er ákvæði, sem skipar svo fyrir, að blöð skuli send lögreglunni klukkutíma eftir að byrjað er að dreifa þeim út. Þetta er gamalt ákvaði og óvíða í l. annars staðar, en ef því er breytt þannig, að blöðin skuli send lögreglunni klukkutíma áður en byrjað er að dreifa þeim út, þá er ekki brotið á móti stjórnarskránni, því að sé álitið, að blaðið sé skaðlegt eða hættulegt fyrir þjóðfélagið, þá er látinn dómur ganga um það, En ef blað er stöðvað á þennan hátt dag eftir dag með þeim sektum, sem það hefur í för með sér, þá er það svo að segja alls staðar reynslan, þar sem slíkt hefur komið fyrir, að blaðið hefur hætt að koma út. Hér er því spurningin um aðferð, ekki aðgerðir. Enn fremur hefur því verið haldið fram, sem er tæpast svaravert, að ráðgert hafi verið að fresta alþingiskosningunum, ef Sjálfstfl. gengi illa við bæjarstjórnarkosningarnar nú. Ég skal ekkert segja um, hvernig fylgi flokkarnir hafa nú. í þessum bæ, en mér finnst réttast fyrir Alþfl., þó að hann geri sér góðar vonir nú, að láta kosningarnar hjá líða, áður en hann lætur slík ummæli falla. Og svo mikið er víst, að það er svo fjarri því, að þetta hafi verið ákveðið, að á þetta hefur aldrei verið minnzt af Framsfl. eða Sjálfstfl., en þetta var eitt af því, sem Alþbl. dreifði út, meðan það var eitt um hituna, fyrst að fresta ætti bæjarstjórnarkosningum, hreppsnefndarkosningum og alþingiskosningum um land allt um óákveðinn tíma, og þegar svo kom aðeins takmörkuð frestun í Reykjavík, þá sagði það, að fresta ætti alþingiskosningunum, þó að ekkert yrði úr þessari ímynduðu allsherjarfrestun Bæjarstjórnarkosninga. Þetta eru því aðeins leifar af gamalli skröksögu, sem mér finnst alveg óþarfi að láta ganga aftur í þingsölunum.