Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs utan dagskrár í þeim tilgangi að spyrja hæstv. forsrh. hverjar fyrirætlanir ríkisstj. séu varðandi afgreiðslu þeirra mála, sem ríkisstj. hefur flutt hér á Alþ., og varðandi fyrirkomulag á störfum Alþ. fram til hátíða, en nú er aðeins ein vika til Þorláksmessu. Það er ekki að ófyrirsynju að þessi fsp. er fram borin. Fréttir hafa borist um að flokksstjórn eins stuðningsflokks ríkisstj., Alþfl., hafi gert samþykkt á fundi sínum í gærkvöld, þar sem skilyrtur er stuðningur Alþfl.-manna við afgreiðslu fjárlagafrv. ríkisstj. Það hefur enn fremur borist mönnum til eyrna eftir hádegisfréttir Ríkisútvarpsins nú í dag, að að afloknum ríkisstjórnarfundi mundu tekjuöflunarfrv. þau, sem ríkisstj. hafði í smíðum, verða lögð fram á hv. Alþ. Ráðgert mun hafa verið að 2. umr. um fjárlagafrv. færi fram á morgun, en þótt þangað til séu ekki nema 23 klukkutímar, þá hefur a.m.k. stjórnarandstöðunni ekki.borist nein vitneskja um innihald þeirra fjáröflunarfrv. sem verið hafa í smíðum. Og ekki hefur fremur borist vitneskja um innihald lánsfjáráætlunar, sem góðu heilli hefur undanfarin ár fylgt afgreiðslu fjárlagafrv., en í fyrra tókst einmitt að láta lánsfjáráætlunina fylgja 2. umr. fjárlagafrv. Ekkert hefur borist þm. varðandi efni og innihald þeirrar áætlunar frekar en stjórnarandstöðunni hefur borist vitneskja um fjáröflunarfrv. Ég hygg því, herra forseti, að það sé ekki að ófyrirsynju og teljist ekki til tafa á þingstörfum að þessi fsp. er fram komin sem ég hér hef flutt og vonast til að hæstv. forsrh. svari.



Herra forseti. Mér er ljúft að verða við tilmælum hv. 4. þm. Reykv. og gera grein fyrir því, hver háttur mun verða hafður á afgreiðslu þingmála á næstunni. Það er stefnt að því að afgreiða fjárlög fyrir jól. Það er stefnt að því, að 2. umr. um fjárlagafrv. fari fram á morgun. Tekjuöflunarfrv, verður, að ég ætla, útbýtt hér á þingi innan tíðar og þá meina ég í dag. Mér þykir það nú í raun og veru miður, að stjórnarandstöðuformaður hefur ekki fengið að sjá handrit þeirra, en ég skal reyna að sjá til þess, að hann fái þau svo fljótt sem kostur er. Það er ætlunin að afgreiða þessi tekjuöflunarfrv. fyrir jól eða í síðasta lagi fyrir nýár, ef afgreiðsla fjárl. skyldi dragast þangað til á milli jóla og nýárs. Jafnframt er gert ráð fyrir að lögð verði fram frv. þau nokkur um félagslegar umbætur, sem rætt hefur verið um og haft hefur verið samráð um við launþegasamtökin, og þau afgreidd ef kostur verður. Ég veit að með þessu er stefnt að miklu vinnuálagi á hv. alþm., en þeir eru því vanir fyrir jól að snör handtök séu höfð við afgreiðslu þingmála. Ég vænti þess vegna þess, að það vinnuálag, sem á þá verður lagt, ofbjóði ekki kröftum þeirra og okkur takist að afgreiða fjárlög og þau tekjuöflunarfrv., sem tilheyra, svo og frv. um félagslegar umbætur. Það er auðvitað rétt, að það er æskilegt og hefur stundum tekist að láta lánsfjáráætlun fylgja afgreiðslu fjárl. Skýrsla um lánsfjáráætlun er í vinnslu og ég þori ekki á þessu stigi að fullyrða um það, hvort tekst að leggja fram á Alþ. á þeim skamma tíma, sem er til umráða. Að því er þó stefnt. Hins vegar hefur það auðvitað oft átt sér stað, að lánsfjáráætlun hefur ekki verið afgreidd fyrr en síðar. Ég hygg að þau tilvik séu miklu fleiri en þau, að tekist hefur að láta hana verða samferða fjárl., sem ég játa að er æskilegt og í raun og veru sjálfsagt. Ef ekki tekst að leggja fram skýrslu um lánsfjáráætlunina, sem ekki fer til samþykktar hér á Alþ. eins og menn vita, fyrir jólin, heldur aðeins þau lög sem veita heimild til lántöku, sem nauðsynleg er vegna lánsfjáráætlunar, þá mun stefnt að því, að frv, um nauðsynlegar lánsheimildir verði lögð fram nú fyrir jólin. Þessir afgreiðsluhættir, sem ég hef gert grein fyrir, eru sammæli allra ráðh. ríkisstj. Ég vænti þess, að okkur takist þetta erfiða verk og að við fáum samþykkt fjárlög fyrir jól eða í síðasta lagi fyrir gamlárskvöld.



Herra forseti. Ég vildi þakka hæstv. forsrh. svör hans við fsp. minni. Það er rökrétt og eðlilegt, að í framhaldi af svörum hæstv. forsrh. sé þeirri fsp. beint til formanns Alþfl., hæstv. utanrrh., eða formanns þingflokks Alþfl., hv. þm. Sighvats Björgvinssonar, 4. þm. Vestf., hvort þeir fallist á þá málsmeðferð sem hér hefur verið lýst af hálfu hæstv. forsrh. Ég sé að hæstv. utanrrh. er ekki í þingsalnum, svo að ég beini orðum mínum til hv. þm. Sighvats Björgvinssonar að gefnu þessu tilefni. Ég vil þó segja þegar að gefnu tilefni hæstv. forsrh., að bersýnilega kemur fram að verkstjórn af hálfu hæstv. ríkisstj. er léleg, svo að ekki sé meira sagt, að svo miklu leyti sem verkstjórnar er af ríkisstj. krafist varðandi störf þings. Slíkri kröfu hlýtur að vera beint að ríkisstj. hvað snertir flutning og undirbúning þeirra mála sem ríkisstj. og ráðh. er skylt að búa í hendur Alþingis. Ég hygg að stjórnarandstaðan hafi á þessu þingi sýnt málum ríkisstj. fyllstu tillitssemi og fyrirgreiðslu og stuðlað að því, að málin fengju afgreiðslu með málefnalegum hætti. Stjórnarandstaðan verður ekki sökuð um að hafa tafið afgreiðslu mála, þótt hún hafi að sjálfsögðu flutt efnislega gagnrýni og eigin stefnumótun til úrlausnar þeirra vandamála sem við hefur verið að glíma. Eins og kom fram hjá hæstv. forsrh. eru nú, þegar vika er til jóla, ekki komin fram fjáröflunarfrv. sem fylgja eiga fjárlagaafgreiðslu - skattheimtufrv. sem hljóða væntanlega upp á milljarða kr. aukna skattheimtu á allan almenning í landinu - og horfið er frá þeim skynsamlegu og sjálfsögðu vinnubrögðum, að lánsfjáráætlunin og framkvæmdaáætlunin liggi fyrir við afgreiðslu fjárl. Í hvoru tveggja þessu hefur hæstv. ríkisstj. algerlega brugðist. Það er raunar til allmikils ætlast ef afgreiða á slík skattheimtufrv. á svo skömmum tíma sem raun ber vitni - a.m.k. frv. sem þm. stjórnarandstöðunnar hafa ekki séð. Því meiri furðu vekur þessi framkoma hæstv. ríkisstj. þegar þess er gætt, að aðstandendur hennar, þeir þrír stuðningsflokkar sem mynduðu hana, hafa haft fyrst 8 vikur í stjórnarmyndunarviðræðum á s.l. sumri til þess að koma sér saman um hvernig halda skyldi á málum og síðan starfað saman í ríkisstj. í 31/2 mánuð, en engin tillaga um lausn hefur fundist af hálfu aðildarflokka ríkisstj., heldur hefur verið stiklað af einum steini til annars í smáum skrefum og raunar á þann veg að vandinn, sem upphaflega var til úrlausnar, hefur verið stóraukinn með aðgerðunum fyrst í sept. og síðan nú í des., svo að nú er vandinn, sem við blasir, miklum mun meiri og alvarlegri en nokkru sinni var þegar þessi ríkisstj. var mynduð. Það fer ekki fram hjá neinum, að það er brotalöm í þessu samstarfi. Þessi hæstv. ríkisstj. ber feigðarmerkin utan á sér.



Herra forseti. Ég ætla ekki að svara fyrir hæstv. utanrrh., formann Alþfl., hann er ekki viðstaddur, en ég stend upp aftur vegna þess að mér láðist að víkja að atriði sem hv. fyrirspyrjandi vék að í frumræðu sinni, sem sé þeim efnahagstillögum sem samþ. voru á fundi hjá flokksstjórn Alþfl. s.l. nótt og sagt hefur verið frá í fréttum. Spurning hans var eitthvað á þá lund, hvort þær mundu hafa einhver áhrif á fyrirhugaða afgreiðslu mála í þingi. Ég vil af þessu tilefni upplýsa það, að ráðh. Alþfl. lögðu fram á fundi ríkisstj. nú í morgun þær till. sem hér er um að tefla, sem eru í frv.-formi, ásamt ályktun sem þessi fundur gerði um þessi mál. Þeir kynntu þar þet~a mál fyrir samráðh. sínum í ríkisstj. Að sjálfsögðu gafst öðrum ráðh. ekki tóm til þess á ríkisstjórnarfundi í morgun að lesá þetta frv. nægilega gaumgæfilega til þess að þeir gætu tekið afstöðu til þess. Þess vegna tóku þeir það til skoðunar og um það verður nánar fjallað í ríkisstj. þegar ráðh. hafa kynnt sér það. Þetta frv. er samið af vinnuhóp sem Alþfl. hefur sett. Í fljótu bragði virðist það - að sumu leyti a.m.k. - vera úrvinnsla á þeim stefnuatriðum sem sett voru fram í grg. með lagafrv. um viðnámsaðgerðir gegn verðbólgu og samþ. voru og afgreidd hér á Alþ. um s.l. mánaðamót. Það hefur verið ætlun ríkisstj., að þau stefnumál, sem þar er vikið að og gerð er grein fyrir í grg. með frv. sem ég minntist á, verði tekin til rækilegrar meðferðar og úrvinnslu strax upp úr áramótum. Það er ekki nokkur vafi á því, að hvernig sem þetta frv., sem Alþfl. hefur lagt fram til sýnis í ríkisstj., verður afgreitt, þá verður sú vinna, sem í það hefur verið lögð, til mikils gagns við úrvinnslu málsins eftir áramótin og kemur að notum þó að verði ekki talið við eiga að afgreiða það frv. óbreytt, enda kunna að vera í því ákvæði sem allir samstarfsflokkarnir geta ekki fallist á. Auðvitað verður í þessu efni eins og öðru að byggja á málamiðlun þegar þrír flokkar vinna saman. En það frumkvæði, sem Alþfl. hefur átt í þessu máli, getur vissulega komið að góðu gagni, þó að það séu ekki venjuleg vinnubrögð að samstarfsflokkar hagi sér á þessa lund. En allt getur snúist til hins betri vegar, ef rétt er á haldið. Þess vegna vil ég aðeins endurtaka að þetta mál, sem lagt hefur verið fram af hálfu Alþfl. í ríkisstj., mun fá fulla skoðun og meðferð þar. En ég tel algerlega vonlaust að ætla að fresta afgreiðslu fjárl. með tilliti til þess máls, vegna þess að það er engin von til þess, að við getum afgreitt það, fjárlög og þau tekjuöflunarfrv. sem þarf að afgreiða, allt í senn. Það má vissulega segja að það standi öðrum nær en mér að ræða um og gera grein fyrir þessum tillögum sem Alþfl. hefur lagt fram, en ég vildi aðeins, vegna þess að utanrrh. er ekki viðstaddur, láta koma skýrt fram hér á þinginu, að hann lagði þetta fram og gerði grein fyrir því, þannig að það fari ekki á milli mála að þetta mál er til athugunar hjá ríkisstj. Það er auðvitað alltaf álitamál, hvað er góð verkstjórn og hvað ekki. Auðvitað verður ríkisstj. að láta sér lynda það, að henni sé sagt til syndanna og verkstjórnin sé heldur slæm. En þegar meta á hvort verkstjórnin er góð eða slæm, þá þarf að líta á allar aðstæður og meta verkstjórnina út frá því. Hv. síðasti ræðumaður sagði að þessi ríkisstj. bæri feigðarmerkin utan á sér. Ég skal ekki segja um það. Þeir lifa stundum lengst sem með orðum eru vegnir.



Herra forseti. Á vegum þingflokks Alþfl. hefur á undanförnum vikum verið unnið að samningu frv. til l. um jafnvægisstefnu í efnahagsmálum og um samræmdar aðgerðir gegn verðbólgu. Frv. þetta er nú fullgert með grg. og aths. Við samningu þess hefur verið haft náið samráð við verkalýðsmálanefnd Alþfl., og fulltrúar frá verkalýðsmálanefnd Alþfl. hafa unnið með fulltrúum þingflokks Alþfl. að samningu frv. Frv. er byggt á þeirri stefnumörkun um þjóðhagsstærðir, sem fólst í grg. frv. til l. um tímabundnar ráðstafanir til viðnáms gegn verðbólgu, sem hæstv. ríkisstj. flutti í tengslum við 1. des. s.l., en grg. hafði verið samþykkt í ríkisstj. sem almenn stefna hennar í efnahagsmálum á árinu 1979 og ber að sjálfsögðu að skoðast þannig, enda grg. með stjfrv. Frv. okkar Alþfl.-manna um jafnvægisstefnu í efnahagsmálum og um samræmdar aðgerðir gegn verðbólgu er því samið í beinu framhaldi af þessari stefnumörkun ríkisstj. og til þess gert að festa í framkvæmd þau meginatriði í stefnu hennar, að verulegur árangur náist í baráttu gegn verðbólgu á næsta ári jafnframt því sem tryggð verði örugg atvinna fyrir alla, verndun rauntekna láglaunafólks og jafnvægi í efnahagsmálum. Er umfjöllun um þetta frv. var að mestu lokið í þingflokki Alþfl. skýrðu ráðh. Alþfl. frá því í ríkisstj. og sögðu jafnframt að það kynni að hafa áhrif á afgreiðslu fjárl. Flokksstjórn Alþfl. fjallaði um frv. þetta á fundi sínum í gærkvöld og í nótt. Flokksstjórnin gerði svofellda ályktun: „Flokksstjórn Alþfl., sem kom saman til fundar 14. des. 1978, lýsir fullum stuðningi við frv, til l. um jafnvægisstefnu í efnahagsmálum og um samræmdar aðgerðir gegn verðbólgu. Flokksstjórnin leggur áherslu á að núv. stjórnarflokkar afgreiði frv. þessa efnis áður en fjárlagafrv. og lánsfjáráætlun verða afgreidd og að fjárlagafrv. og lánsfjáráætlun verði síðan sniðin að þessu frv. Flokksstjórnin hafnar alfarið eilífum skammtímaráðstöfunum í efnahagsmálum og ítrekar þá skoðun sína, að nauðsynlegt er að marka stefnu í efnahagsmálum til tveggja ára, þar sem fullt tillit er tekið til allra meginþátta þeirra mála. Ríkisvaldið verður að hafa frumkvæði til þess að ná árangri í baráttu gegn verðbólgu. Þess vegna verði ekki gengið frá fjárl. og lánsfjáráætlun fyrr en þessi stefna hefur verið mörkuð.“ - Þar með lýkur ályktun þeirri sem flokksstjórn Alþfl. gerði á fundi sínum í gærkvöld og nótt. Á fundi ríkisstj. í morgun kynntu ráðh. Alþfl. samráðh. sínum frv. og samþykktina sem ég las áðan. Mér er ekki kunnugt um annað en efnisatriði frv. hafi fengið jákvæðar viðtökur við fyrstu sýn, þótt samstarfsflokkarnir taki sér eðlilega tíma til að skoða málið. Ég vil taka það fram, að að fyrirlagi formanns Alþfl. verður í dag sent til allra blaða og fréttastofnana frv. ásamt grg. og aths. og samþykkt þeirri frá flokksstjórn Alþfl. sem ég las áðan. Þm. Alþfl. munu að sjálfsögðu haga sér í samræmi við þá ályktun flokksstjórnar Alþfl., sem grein hefur verið gerð fyrir, og við þm. Alþfl. höfum á þessu stigi engu við þetta að bæta.



Herra forseti. Svör hæstv. forsrh. hafa valdið mér talsverðum vonbrigðum, vegna þess að ekkert ákveðið svar fólst í orðum hans. Það er stefnt að hinu og það er stefnt að þessu, en stuttur tími er til að vinna það verk sem liggur fyrir að vinna þarf fyrir jól eða fyrir áramót. Það eina, sem fram hefur komið, er það, að ríkisstj. hefur með samþykki ráðh. Alþfl. lagt fram frv. sem öll stefna í þá skattpíningarátt sem er stefnan á Alþ. og í borgarstjórn Reykjavíkur og heldur áfram. Alþfl. virðist þó hafa tekið fjörkipp og vitkast eitthvað og vill milda þessa skattpíningaröldu sem nú gengur yfir. Sem sagt, ríkisstj. leggur fram frv. með samþykki ráðh. Alþfl., og Alþfl. með þm. í broddi fylkingar leggur fram annað frv. Þetta er að sjálfsögðu alvarlegt mál. Ég vil taka undir þau orð, sem hæstv. landbrh. lét frá sér fara fyrir nokkrum dögum, að að ríkisstj. standi 16 flokkar, þ.e. 14 Alþfl. og tveir til viðbótar. Það er hörmulegt til þess að vita að stjórnin í landinu skuli vera í slíkri upplausn. En ég vil segja það, að þjóðin þarf að fylgjast vel með störfum ríkisstj., og það er rétt, sem kom fram hjá hæstv. forsrh., það þarf að meta aðstæður til verkstjórnar, það þarf að meta aðstæðurnar til samstarfs innan ríkisstj. og það þarf að gera sér grein fyrir því - og hér á ég við að þjóðin þarf að gera sér grein fyrir því - að það er ekki grundvöllur fyrir vinstri sambræðslu til að stjórna Íslandi. Það er ekki nokkur grundvöllur fyrir vinstra samstarfi til að stjórna landinu, jafnvel - ég undirstrika það - þótt hæfur maður leiði hópinn. Svar hæstv. forsrh. staðfestir einungis þá óvissu og þá óeiningu sem ríkir í stjórnarherbúðunum.



Herra forseti. Aðeins stutt aths. Hæstv. forsrh. og formaður þingflokks Alþfl., hv. þm. Sighvatur Björgvinsson, hafa svarað fsp. mínum. Ég vil að það komi skýrt fram, áður en þessum umr. utan dagskrár lýkur, að af svörum þeirra má ráða sitt hvað. Hæstv. forsrh. segir: Frv. Alþfl. um jafnvægi í efnahagsmálum verður ekki afgreitt áður en gengið er frá samþykkt fjárlagafrv. - Af orðum formanns þingflokks Alþfl. má ráða: Alþfl. stendur ekki að samþykkt fjárlagafrv. nema samhliða sé afgreitt hans eigið frv. - Nú skulum við hv. þm. fylgjast með hver framvindan verður. En á meðan hrannast vandamálin óleyst upp án þess að stjórnvöld hafi nokkurt ráð þeim til lausnar.



Herra forseti. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er til staðfestingar á brbl. sem gefin voru út 5. sept. s.l. Í samstarfsyfirlýsingu ríkisstj. sagði: „Til þess að koma í veg fyrir stöðvun atvinnuveganna verði þegar í stað framkvæmd 15% gengislækkun, enda verði áhrif hennar á verðlag greidd niður.“ - Í samræmi við þessa stefnu ákvað Seðlabanki Íslands 15% lækkun á gengi krónunnar til þess að bæta stöðu útflutningsatvinnuveganna og viðskiptastöðu landsins út á við. Vegna þeirrar ákvörðunar voru þessi brbl. frá 5. sept. út gefin. Um efni frv. get ég verið stuttorður. Það er shlj. lögum þeim sem jafnan eru samþ. við lækkun á gengi krónunnar. Ég nefni þó sérstaklega 3. gr. frv., þar sem mælt var fyrir um ráðstöfun gengismunarsjóðs. Þar segir að 50% af því, sem kemur í gengismunarsjóð af andvirði frystra sjávarafurða, saltfisks, verkaðs, óverkaðs og flaka, skreiðar, fiskmjöls, loðnumjöls og loðnulýsis, skuli renna til viðkomandi deilda Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins, en andvirði saltsíldar skuli vera stofnfé deildar fyrir saltsíld. Í lögum frá 9. febr. 1978 um sama efni var ákveðið að 65% af því, sem kæmi í gengismunarsjóð af andvirði þessara afurða, skyldi renna til viðkomandi deilda Verðjöfnunarsjóðs á móti 50%. Þá ber þess að geta, að 19. sept. s.l. var gefin út reglugerð fyrir Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins, þar sem stofnuð er deild fyrir saltsíldarafurðir innan hans. Í 2. lið 3. gr. frv. er gert ráð fyrir því, að af þeim helmingi af andvirði fyrrgreindra sjávarafurða, sem rennur til Verðjöfnunarsjóðs úr gengismunarsjóði, auk andvirðis annarra sjávarafurða, skuli 50% verða varið til að greiða fyrir hagræðingu í fiskiðnaði og 50% verða varið til að létta stofnkostnaðarbyrði eigenda fiskiskipa samkv. nánari reglum. Þær reglur voru settar með reglugerðum útgefnum af sjútvrh. 22. sept. s.l. Samkv. lögum um sama efni frá því í febr. s.l. var 35% af umræddu gengismunarfé varið til hagræðingar í fiskiðnaði og til að létta stofnfjárkostnaðarbyrði eigenda fiskiskipa á móti 50% nú. Sýnir þetta þá áherslu sem lögð er á það, að undirstöðuatvinnuvegirnir geti gengið snurðulaust. Þetta frv. hefur verið til meðferðar í hv. Ed. og verið afgreitt þar. Ég leyfi mér að leggja til að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Frv. það, sem ég mæli fyrir nú, er flutt til staðfestingar á brbl. um niðurfærslu vöruverðs og verðbótavísitölu í sept. 1978, sem út voru gefin 1. sept. s.l. Þessi brbl. voru gefin út á fyrsta starfsdegi ríkisstj. í þeim tilgangi að gefa ríkisstj. svigrúm til þess að undirbúa ráðstafanir um kjaramál og önnur efnahagsmál. Í lögunum er kveðið á um tilhögun verðbótagreiðslna í septembermánuði bæði fyrir og eftir gildistöku þeirra laga um kjaramál, sem þá voru í undirbúningi og sett voru 8. sept. s.l., en í þeim lögum var endanlega ákveðið um tilhögun verðbóta í septembermánuði. Um tilefni þessara brbl. er óþarft að fara mörgum orðum. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að á þessum tíma ríkti mikil óvissa um tilhögun verðbótagreiðslna á laun og því var nauðsynlegt að ákveða skipan þessara mála með lögum. Í aðfararorðum brbl. segir m.a., að ákveðnar hafi verið ráðstafanir til niðurfærslu vöruverðs sem komi til framkvæmda einhvern næstu daga til þess að hamla gegn verðhækkunum. Eðlilegt og sanngjarnt þyki að tillit verði tekið til þessa við greiðslu verðbóta á laun frá sama tíma og því beri brýna nauðsyn til að ákveða þessa skipan mála með lögum. Þetta er kjarni málsins. Lagasetning af þessu tagi er ekki nýmæli. Á síðustu árum hefur nokkrum sinnum verið ákveðið með lögum að meta niðurgreiðsluaukningu til lækkunar á verðbótavísitölu, þó að niðurgreiðsluaukningin verði ekki fyrr en í þann mund að laun eiga að taka verðbótum. Þetta er í alla staði eðlilegt, því að niðurgreiðslurnar koma í stað launa. Þetta frv. hefur verið afgreitt, eins og það frv. sem ég mælti fyrir nú áðan, í hv. Ed. Ég leyfi mér að leggja til, herra forseti, að frv. verði að lokinni 1. umr. vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Verðjöfnunargjald af raforku hefur verið lögbundið síðan á árinu 1974. Hafa lögin jafnan verið framlengd til eins árs í senn og er það enn lagt til með þessu frv. Tilgangur verðjöfnunargjaldsins hefur verið sá að draga úr rekstrarhalla Rafmagnsveitna ríkisins, og er svo enn. Á s.l. ári voru gerðar þær breytingar á lögunum, að verðjöfnunargjaldinu var skipt milli Rafmagnsveitna ríkisins og Orkubús Vestfjarða, þannig að Rafmagnsveiturnar fengu 80% gjaldsins og Orkubúið 20%, en Orkubúið tók til starfa 1. jan. 1978. Í frv. er lagt til að skipting gjaldsins verði óbreytt. Efnisbreyting þessa frv., miðað við gildandi lög, er sú, að lagt er til að verðjöfnunargjaldið verði hækkað úr 13% í 19%. Ástæða þess er sú, að Rafmagnsveitur ríkisins hafa átt við vaxandi fjárhagsörðugleika að stríða. Rekstrarhalli þeirra hefur aukist ár frá ári þannig að verðjöfnunargjaldið hefur ekki nægt til að standa undir honum. Mismunurinn hefur æ ofan í æ verið brúaður með óhagstæðum lánum sem viðskiptavinir Rafmagnsveitnanna hafa verið látnir standa undir með gjaldskrárhækkunum umfram eðlilegar kostnaðarhækkanir. Þannig hefur skapast slíkur ójöfnuður í raforkuverði, að ekki verður lengur við unað. Viðskiptaaðilar Rafmagnsveitnanna eru sem kunnugt er íbúar hinna dreifðu byggða og miðað við höfðatölu þeirra, sem Rafmagnsveiturnar sjá fyrir raforku, búa 48% í sveitum, 37% í kauptúnum og 15% í kaupstöðum. Í þessum tölum endurspeglast það viðfangsefni og sá erfiði markaður sem þessu ríkisfyrirtæki er ætlað að sinna, og það þarf enga spekinga til að sjá að viðfangsefnið er annað og kostnaðarsamara en gerist hjá rafveitum sem nær einvörðungu dreifa raforku um þéttbýli. En orkuöflunarþáttur Rafmagnsveitnanna hefur ekki síður verið erfiður. Þannig liggur fyrir, að á árinu 1977 var um 74% af orkusölutekjum Rafmagnsveitnanna, að verðjöfnunargjaldi meðtöldu, varið til orkukaupa, en sama hlutfall hjá Rafmagnsveitu Reykjavíkur nam t.d. aðeins 38%. Það er mönnum einnig kunnugt, að þjónustusvæði Rafmagnsveitnanna falla að miklum hluta saman við hin svokölluðu „köldu svæði“ með tilliti til jarðvarma og íbúar þeirra svæða þurfa að hita híbýli sín og vinnustaði með rafmagni eða olíu, sem kemur nokkurn veginn út á eitt kostnaðarlega séð þar eð verðlagning á raforku til húshitunar hefur verið látin haldast nokkurn veginn í hendur við kyndingarkostnað með olíu. Þannig fellur saman hátt raforkuverð til almennra heimilisnota, lýsingar og eldunar, sem er nálægt 90% hærra en hjá íbúum flestra stærstu þéttbýlisstaðanna og um 250% hærri kostnaður við húshitun. Aðstaða atvinnurekstrar á þessum svæðum er að sama skapi afleit með tilliti til orkukostnaðar. Það er mikið talað um samkeppnisaðstöðu íslensks iðnaðar gagnvart erlendum iðnaði einnig þessa daga. En menn mættu jafnframt hafa í huga þann gífurlega aðstöðumun sem atvinnurekstri er búinn hérlendis vegna mismunar á orkuverði og þá ekki síst eftir landshlutum. Þeir, sem í alvöru tala um það sem æskilegt markmið að halda landinu í byggð sem víðast, hljóta að átta sig á að leiðrétta verður þann óverjandi mun sem einstaklingum og atvinnurekstri er búinn í orkuverði. Ég hef orðið var við sívaxandi óróa fólks víða um land á undanförnum missirum vegna öfugþróunar í þessum efnum, og veit ég að aðrir hv. alþm. hafa einnig tekið eftir þessu. Sem ráðh. orkumála hef ég fengið mörg bréf og tilmæli um að beita mér fyrir leiðréttingu. Sú ríkisstj., sem ég er fulltrúi fyrir, hefur líka einsett sér að vinna að jöfnun raforkuverðs. Hingað komu í alþingishúsið í gær þrír Rangæingar og höfðu meðferðis undirskriftalista með nöfnum 1318 sýslunga sinna sem gera kröfu um leiðréttingu á orkuverði. Ég tel rétt að vitna í formála þessa undirskriftaskjals sem fyrir 100 árum hefði verið kallað bænaskrá og á fjórtánda hundrað manns í þessari sýslu hafa ritað nöfn sín undir. Ég tek þetta sem dæmi, því að fleiri slíkir listar hafa borist iðnrn. á síðustu mánuðum, m.a. frá minni heimabyggð, Neskaupstað. Orðsending Rangæinganna er þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Við undirritaðir íbúar í Rangárvallasýslu mótmælum harðlega því óheyrilega háa raforkuverði sem nú er að ofbjóða gjaldþoli fjölmargra viðskiptavina Rafmagnsveitna ríkisins. Nú er svo komið, að þar sem t.d. ein fyrirvinna er fyrir fjölskyldu og hitað er upp með raforku neyðist fólk til þess að flytja í burtu, þar sem hitakostnaðurinn er algerlega óviðráðanlegur og ekkert í líkingu við það sem annars staðar þekkist, og þetta gerist þrátt fyrir það að menn eru hvattir til þess að nota þessa innlendu orku, enda er raforkan orðin verulega dýrari heldur en olía sem flutt er inn langt utan úr heimi á uppsprengdu verði, en raforkan er framleidd í héraðinu og flutt um stuttan veg. Sá óheyrilegi verðmunur, sem er á raforku eftir því hvar menn búa á landinu, er með öllu óþolandi. Í því sambandi er rétt að benda á að allar meiri háttar rafveitur eru reistar fyrir framlög úr sameiginlegum sjóðum landsmanna eða með erlendum lántökum sem öll þjóðin er ábyrg fyrir. Með hvaða rétti er þá þegnunum mismunað? Jafnframt er rétt að benda á að þeir aðilar, sem eru að reyna að halda uppi iðnaði og annarri starfsemi, verða algerlega ósamkeppnisfærir og hljóta að gefast upp fyrr en síðar, en það leiðir til fólksflótta og stórkostlegrar byggðaröskunar. Þetta ástand er með öllu óþolandi. Það er því krafa okkar, að þegar í stað verði gerðar ráðstafanir til úrbóta.“ Við þessum aðstæðum, sem eru tilefni þessarar orðsendingar, hefur verið rætt í ríkisstj. að bregðast með tvennum hætti: annars vegar með beinu fjárframlagi ríkisins til Rafmagnsveitnanna, sem a.m.k. nemi 600 millj. kr. og iðnrn. hefur gert till. um í tengslum við lánsfjáráætlun, og hins vegar með framlengingu og þeirri hækkun verðjöfnunargjaldsins sem lögð er til með þessu frv. Breytt skipulag raforkuiðnaðarins, sem ríkisstj. stefnir að, verður væntanlega spor í sömu átt, en leysir engan veginn allan vanda. Orkusparnaður og bætt orkunýting, sem unnið verður að á vegum iðnrn., bygging fjarvarmaveitna og aðrar nýjungar í orkumálum geta einnig hjálpað til, en þær varða auðvitað marga fleiri en þá sem nú búa við mest misrétti um raforkuverð. Aðalatriðið við meðferð þessa máls nú er að sjálfsögðu það að ná fram nokkurri leiðréttingu eða a.m.k. að tryggja að ekki þurfi að auka mismun á raforkuverði frá því sem nú er, en í það stefnir ef ekki er andæft með þeim aðgerðum sem ég hef hér gert grein fyrir. Áætlað er að þau 6%, sem gjaldið á að hækka um samkv. þessu frv., gefi um 700 millj. kr. í viðbótartekjur, en gera má ráð fyrir að óbreytt verðjöfnunargjald gefi um 1500 millj. kr. Með þessum auknu tekjum er stefnt að því, að Rafmagnsveiturnar geti dregið úr annars fyrirsjáanlegum gjaldskrárhækkunum vegna aukins tilkostnaðar á árinu 1979 og þannig verði minnkað bilið sem nú er á gjaldskrá RARIK og annarra rafveitna í landinu. Varðandi Orkubú Vestfjarða hefur það við hliðstæða örðugleika að etja, enda gjaldskrá Orkubúsins svipuð og gjaldskrá RARIK. Ekki er þó gert ráð fyrir að Orkubúið fái beint fjárframlag frá ríkissjóði, enda er lánabyrði þess léttari en hjá Rafmagnsveitunum. Má minna á að við stofnun Orkubúsins yfirtók ríkissjóður um 3/4 af áhvílandi skuldum Rafmagnsveitnanna á Vestfjörðum. Hins vegar mun á næstu árum vaxa mjög olíukostnaður Orkubúsins, eða allt þar til Vesturlína verður tengd, en iðnrn. hefur lagt til að það verði gert síðla árs 1980. Ég treysti á stuðning hv. alþm. við þetta frv. þótt ég geri mér fulla grein fyrir að margir hefðu kosið aðrar leiðir og aðrir viljað stiga stærra skref til verðjöfnunar en hér er að stefnt sem áfanga að marki. Ég legg til að þessu frv. verði að lokinni umr. hér í hv. þd. vísað til 2. umr. og hv. iðnn.



Herra forseti. Mér er ljóst, að starfstími Alþ. er nú óðum að styttast fram að jólaleyfi, ef það verður þá nokkurt jólaleyfi gefið, en það virðist leika nokkur vafi á því eins og sakir standa. Ég hef ekki heldur lagt það í vana minn að halda hér langar ræður og allra síst nú í seinni tíð, reynt að stytta mál mitt eftir föngum. En ég kemst ekki hjá því að gera grein fyrir þeirri afstöðu minni til þess frv. til l. um verðjöfnunargjald af raforku sem hér er til umr., að ég get ekki verið því samþykkur. Ég skal ekki hafa um þetta langt mál, af þeim ástæðum sem ég áðan nefndi. En ég tel að enda þótt það sé virðingarverð og áreiðanlega rétt stefna að vinna að því að tryggja landsmönnum öllum sem jafnast raforkuverð og næga raforku, þá sé ekki réttlætanlegt að leggja svo hátt verðjöfnunargjald á þá sem á þessu svæði búa þar sem við nú erum stödd, og fyrir það svæði tel ég mig fulltrúa öðrum landshlutum fremur - ekki kannske endilega öðrum mönnum fremur. Ég viðurkenni að hafa látið kyrrt liggja að þetta verðjöfnunargjald væri lagt á undanfarin 5 ár, en þegar á að halda áfram að höggva í þennan sama knérunn og það svo myndarlega að hækka gjaldið úr 13% í 19%, þá tel ég að of langt sé gengið og að við getum ekki staðið að því, sem erum fulltrúar þess landshluta sem ég er nú að ræða sérstaklega um. Mér hefur verið tjáð að borgarráð Reykjavíkur hafi í dag einróma samþykkt að andmæla þessu gjaldi. Mér hefur nú borist afrit af bréfi, sem ég leyfi mér að lesa, með leyfi hæstv. forseta, en það er bréf til hæstv. iðnrh., Hjörleifs Guttormssonar, og þar segir svo: „Eftirfarandi ályktun var samþ. með shlj. atkv. á fundi borgarráðs í dag: Borgarráð Reykjavíkur mótmælir þeim fyrirætlunum, sem felast í frv. er nú hefur verið lagt fram á Alþ., að hækka verðjöfnunargjald af raforku úr 13% í 19%. Í því sambandi bendir borgarráð á að Rafmagnsveita Reykjavíkur á við fjárhagsvanda að stríða, þar sem stjórnvöld hafa undanfarin ár ekki leyft umbeðnar hækkanir á rafmagnsverði í Reykjavík. Af þeim sökum hefur Rafmagnsveita Reykjavíkur neyðst til að taka erlend lán sem íþyngja nú rekstri fyrirtækisins. Sú fyrirætlan að leggja nú á aukið verðjöfnunargjald mundi þýða 300 millj. kr. aukagjald á notendur Rafmagnsveitu Reykjavíkur. Borgarráð óskar því eindregið eftir því, að mál þetta verði tekið til endurskoðunar og athugunar að nýju.“ Undirskriftin er Egill Skúli Ingibergsson, sem eins og allir hv. þm. vita er borgarstjóri hér í Reykjavík. Það er auðvitað alveg laukrétt hjá hæstv. iðnrh., að það er mikill munur á aðstöðu manna eftir því hvar þeir búa að því er rafmagnsverði viðkemur, síst skal ég bera á móti því, og það er fyllsta ástæða til þess að ráða bót á þeim mismun. En ég tel að það sé ekki sanngjarnt, að rafmagnsnotendur hér séu sífellt og í auknum mæli látnir bera uppi einir að mestu leyti þá verðjöfnun, sem á rafmagni er látin fara fram og eins og ég áðan sagði á talsverðan rétt á sér. Það er ævinlega þannig, að gæðum er misskipt. Ég vil segja að Reykjavíkurborg hafi sýnt lofsverða framtakssemi með því að virkja vatnsföll hér í grennd á þeim tíma sem það var gert til hagsbóta fyrir íbúa borgarfélagsins og með fjármunum þeirra. Þessa eiga reykvískir íbúar að njóta. Þau raforkuvirki, sem Reykjavíkurborg hafði reist á sínum tíma, voru lögð fram sem hlutur Reykjavíkurborgar í fyrirtækinu Landsvirkjun þegar það var stofnað. Þannig hefur Reykjavíkurborg alla tíð verið helmingseigandi að Landsvirkjun. Ég tel að þeir, sem hér búa, eins og ég áðan sagði, eigi að njóta þeirrar framsýni sem sýnd var, þeir hljóti að eiga rétt á því að nýta þau orkufyrirtæki, sem hér um teflir, fyrst og fremst til eigin þarfa. Ég er samþykkur því, eins og ég áðan sagði, að áfram verði unnið að jöfnun á raforkuverði, en það má gera með ýmsum öðrum hætti en þeim að leggja gjald á þá raforkuneytendur sem á þessu svæði búa. Og ég vil, með leyfi hæstv. forseta, fá að vitna í samþykkt stjórnar raforkufyrirtækja sem birtist í Morgunblaðinu í dag og er gerð af tilefni þessa máls. Með leyfi hæstv. forseta er hún á þessa leið: „Samband ísl. rafveitna hefur í bréfi til orkumálaráðh. mótmælt þeim hugmyndum sem fram hafa komið um framlengingu laga um verðjöfnunargjald og hækkun þess úr 13% í 19%, en frv. þessa efnis var lagt fram á Alþ. í gær. Í bréfinu er bent á að gjald af þessu tagi gangi beint inn í raforkuverð í landinu og leiði til hækkunar framfærsluvísitölu og rekstrarkostnaðar atvinnufyrirtækja. Rafmagnsveitur ríkisins eiga við mikinn fjárhagsvanda að stríða, og mun stjórn fyrirtækisins hafa lagt til að ríkissjóður yfirtæki hluta af skuldunum og veiti einnig óafturkræf framlög til hins félagslega þáttar framkvæmda. Í tillögum RARIK er ekki gert ráð fyrir hækkun verðjöfnunargjaldsins. Í bréfi Sambands rafveitnanna segir að ef þessar tvær leiðir væru valdar og þeirri þriðju bætt við, þ.e. að stöðva aukningu á sölu RARIK til rafhitunar á of lágu verði og marktaxtar væru leiðréttir, mætti koma fjárhagsstöðu fyrirtækisins á réttan kjöl, en jafnframt að fella hið óréttláta verðjöfnunargjald niður. Á næsta ári mun áætlað að verðjöfnunargjald mundi nema nálægt 1500 millj. kr. með óbreyttu orkuverði. Af því kæmu um 1200 millj. í hlut Rafmagnsveitna ríkisins, en 300 millj. í hlut Orkubús Vestfjarða. Hækkun úr 13% í 19% mundi auka gjaldið úr 1500 millj. í tæpar 2200 millj. kr., eða um 700 millj. Af þeirri upphæð kæmu um 560 millj. í hlut Rafmagnsveitna ríkisins. Í bréfi Sambands ísl. rafveitna er bent á að sala á orku samkv. heimilistaxta hefur aðeins vaxið um 26% á s.l. 10 árum og vélataxta um 136%, en sala samkv. marktaxta jókst um 962% og hitunartaxta um 1023% á sama tímabili. Til rökstuðnings fyrir hækkun verðjöfnunargjalds RARIK var einmitt bent á heimilistaxta og vélataxta og bent á að þeir væru 80–90% hærri hjá Rafmagnsveitu Reykjavíkur en RARIK. Þessar tölur væru réttar segir í bréfi rafveitnanna, en gæfu ranga mynd og staðfestu of lágt verð á orkusölu samkv. marktaxta og hitunartaxta sem ætti sinn þátt í sívaxandi erfiðleikum fyrirtækisins á s.l. árum.“ Hér lýkur þeirri tilvitnun í Morgunblaðið. í dag, sem ég las upp með leyfi hæstv. forseta og sýnir m.a. að hæstv. iðnrh. hefur fengið nokkru fleiri bréf en hann las upp áðan og annars efnis. Um Orkubú Vestfjarða mætti endurtaka margt af því sem ég hef áður sagt úr þessum ræðustól, en ég held að það sé einhver alvitlausasta framkvæmd sem ráðist hafi verið í hér á Íslandi, og er þá mikið sagt því að margar hafa þær mislánast eins og kunnugt er. Ég hef áður varpað fram þeirri spurningu, og skal ekki eyða að því mörgum orðum, hvernig menn ímynda sér að fyrirkomulag á rafmagnssölu yrði hér ef öll kjördæmi landsins væru búin að koma sér upp slíku orkubúi, er öll fyrirtæki landsins væru búin að fá að flytja skuldir sínar til Rafmagnsveitna ríkisins af viðkomandi landshluta, ef öll rafmagnsfyrirtæki væru búin að fá hluta af verðjöfnunargjaldi, 20% getur það nú ekki orðið, það gengur ekki upp. Svo er nú fyrir nokkrum dögum á hv. Alþ. farið fram á að Vestfirðingar fái sérstakar skaðabætur fyrir það að byggingu á línu þar seinkar um eitt ár. Ef allir gerðu viðlíka kröfur er hætt við að verðjöfnunargjaldið yrði orðið býsna hátt sem Reykvíkingum og öðrum íbúum Suðvesturlands væri gert að greiða. Ég lýsi enn og aftur yfir algerri andstöðu við þessa stefnu. Ég er yfir höfuð á móti því að metast um það, hvar hlutirnir séu framleiddir. Raforkuna á að framleiða þar sem það er hagkvæmast og flytja hana þangað sem á að nota hana. Þetta á við um fjölmörg önnur svið þjóðlífsins, sem ég hirði ekki um að nefna hér. En ég lofaði því, herra forseti, að verða ekki langorður í þetta sinn, og ég skal standa við það. Þess vegna mun ég nú slá botn í þessu fáu orð með því að endurtaka þá yfirlýsingu, sem ég gaf hér í upphafi, að ég get ekki staðið að samþykkt þessa frv. Ég brýt þó engan trúnað við hæstv. ríkisstj., því að ég hef aldrei fallist á að greiða því atkv.



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir, fjallar um tvennt. Í fyrsta lagi um framlengingu verðjöfnunargjaldsins af raforku til eins árs, og er það í samræmi við venjubundna afgreiðslu á frv. um verðjöfnunargjald af raforku á undanförnum árum, en það hefur verið framlengt til eins árs í senn. Í öðru lagi fjallar frv. um hækkun verðjöfnunargjaldsins úr 13% í 19%. Segja má að þetta sé efnisbreyting, en þó er það fyrst og fremst stigsmunur á því hversu hátt þetta gjald skuli vera. Deila má um það, hvort hér sé um heppilega leið að ræða í þá átt að draga úr misjöfnu orkuverði hér á landi. Áður en út í það er farið að meta þann þátt málsins er rétt að rifja upp, að í byrjun þessa árs hafði stjórnskipuð nefnd, sem í áttu sæti þáv. formaður stjórnar RARIK, Helgi Bergs, lagt fram tillögur til ríkisstj. um ráð til þess að mæta fjárhagsvanda Rafmagnsveitna ríkisins. Meðal þeirra till., sem þessi stjórnskipaða nefnd gerði, var hækkun verðjöfnunargjalds af raforku úr 13% í 20%. Sumir þættir úr þeim till. voru afgreiddir, en hækkun verðjöfnunargjaldsins náði ekki fram að ganga. Sú stjórn Rafmagnsveitna ríkisins, sem nú situr, hefur ekki tekið upp till. um hækkun verðjöfnunargjaldsins. Ástæðan til þess er sú, að stjórn RARIK er ljóst að á þeirri leið eru ýmsir annmarkar, og við í stjórn RARIK höfum talið aðrar leiðir betri. Þessir annmarkar eru fyrst og fremst þeir, að verðjöfnunargjaldið í óbreyttu formi, eins og það birtist í þessu frv., leggst þyngst á þá notendur raforku sem erfiðastan hlut eiga fyrir, þ.e. þá sem þurfa að kaupa raforkuna hæstu verði. Enn fremur hefur verið ljóst, og hefur þegar orðið ljóst í byrjun þessarar umr., að pólitísk og hagsmunaleg togstreita á milli landssvæða kann að verða mikil um þessa leið. Ef sýnt er fram á á hvaða hátt verðjöfnunargjaldið sem slíkt kemur niður á notendum raforku hjá Rafmagnsveitum ríkisins, þá sést að t.d. raforka, sem seld er til heimilisnota, er skattlögð á svæði Rafmagnsveitna ríkisins með verðjöfnunargjaldi um 3.64 kr. á kwst. og með söluskatti um 5.60 kr. á kwst. eða samtals um 9.24 kr. Sambærileg skattlagning til ríkisins af heimilistaxta hjá Rafmagnsveitu Reykjavíkur er með jöfnunargjaldi 1.94 kr. og með söluskatti 2.98 kr., eða samtals 4.92 kr. á móti 9.24 kr. á RARIK-svæðum.  Ef veruleg hækkun, eins og hér er gert ráð fyrir, verður á verðjöfnunargjaldinu, þá vex þessi mismunur enn á gjaldtöku ríkisins af raforksölu á RARIK-svæðum annars vegar og hjá ýmsum sveitarfélagarafveitum hins vegar, þ. á m. hjá Rafmagnsveitu Reykjavíkur. Þetta er rétt að benda á að er einn stærsti ókostur þessarar leiðar í þá átt að jafna verð raforku í landinu, því að þrátt fyrir þennan mismun, sem kemur á gjaldheimtu til ríkisins, er þetta þó leið til þess að draga nokkuð úr því misrétti sem gildir í raforkumálum í landinu. Hinn þátt þessa máls, hinn pólitíska eða svæðisbundna þátt, ætla ég ekki að ræða hér. Rafmagnsveitur ríkisins eiga mikilvægu hlutverki að gegna. Þetta hlutverk er þó að ýmsu leyti býsna erfitt. Rafmagnsveitum ríkisins hefur verið falið það hlutverk að annast öflun raforku og raforkusölu á þeim svæðum landsins þar sem einstakar afmarkaðar rafveitur sveitarfélaga starfa ekki. Afmarkaðar rafveitur sveitarfélaga eru fyrst og fremst í aðalþéttbýli landsins og á nokkrum þéttbýlisstöðum öðrum, þar sem á undangengnum árum og áratugum hefur hvað auðveldast verið að afla orku. Þessar rafveitur hafa reynst hagkvæmar í rekstri yfirleitt, enda búa þær margar þannig, að þær eiga yfir að ráða mjög afskrifuðum orkuverum. Nýbreytni varð á þessu sviðið í byrjun þessa árs þegar Orkubú Vestfjarða tók til starfa. Þá gerðist það einnig, sem hér hefur verið lýst, að ríkissjóður yfirtók um 75% af þeim fjármagnsbyrðum sem á rafveitukerfi Vestfjarða hvíldi. Þetta var gert til þess að ætla mætti að þetta orkufyrirtæki, Orkubú Vestfjarða, fengi staðist það að selja raforku á sinu svæði með nokkurn veginn sambærilegu verði og gerist og gengur annars staðar á landinu. Augljóst er að miklar fjarlægðir í þessu landi, strjálbýli og fámenni á svæðum Rafmagnsveitna ríkisins valda því að leggja þarf í kostnaðarsamar framkvæmdir til þess að unnt sé að halda þjónustu gangandi, því að eins og ég hef raunar þegar komið að, þá er svæði Rafmagnsveitna ríkisins fyrst og fremst nálega allar sveitir í landinu og margir þeir þéttbýlisstaðir, sem eru í strjálbýli, þeir staðir sem gjarnan liggja verst við orkuöflun og eru afskekktir. Þarf því engum að koma á óvart, að hlutverk Rafmagnsveitna ríkisins er erfitt ef þær ætla sér að halda uppi eðlilegri þjónustu á þessum svæðum öllum. Þetta hlutverk hafa Rafmagnsveitur ríkisins leitast við að rækja m.a. með tvennum hætti. Í fyrsta lagi með því að reyna að halda innan þeirra fjármagnsmarka, sem stofnuninni eru búin hverju sinni, bæði því er snertir framkvæmdir og rekstur. Þetta hefur ekki alltaf tekist að fullu, enda hefur á stundum orðið umtalsverður halli á rekstri fyrirtækisins og eru horfur svo nú, að halli fyrirtækisins fari vaxandi. Í annan stað hafa Rafmagnsveitur ríkisins leitast við að láta viðskiptamenn fyrirtækisins njóta jafnréttis, þannig að þeir hafi sem jafnastan rétt til þess að fá raforku keypta frá fyrirtækinu. Þetta teljum við, sem erum forráðamenn þessa fyrirtækisins, eðlilegt og nauðsynlega forsendu í störfum þessa fyrirtækis, sem er þjónustustofnun á vegum ríkisins, en það er skoðun mín að sem flestir eða allir, innan að vísu skynsamlegra marka, eigi að hafa jafnan rétt til að njóta þjónustu frá þeim stofnunum sem ríkið rekur. Nú er það svo að þessi meginmarkmið í störfum stofnunarinnar hafa ekki alltaf legið saman, og því miður er það svo, að eftir því sem raforkunotkun vex í landinu og framkvæmdir verða dýrari breikkar bilið á milli fjárhagslegrar hagkvæmni annars vegar og þar með e.t.v. þeirra fjármagnsmarka, sem stofnuninni eru áskilin, og þjónustuhlutverks stofnunarinnar hins vegar, og sýnilegt er að ekki einasta á þessu ári, heldur einnig á komandi árum, breikkar bilið á milli þessara markmiða. Þetta veldur því, að þurft hefur að grípa til ráðstafana til þess að mæta fjárhagsvanda Rafmagnsveitna ríkisins, bæði nú og stundum áður. Þetta hefur aðallega verið gert með því að leggja á svokallað verðjöfnunargjald sem hér er til umr. að hækka. Á öndverðu þessu ári, eða um það leyti sem meiri hl. fyrrv. stjórnar Rafmagnsveitna ríkisins sagði af sér, hófu forráðamenn þessarar stofnunar ásamt starfsmönnum hennar að móta nýjar till. og nýja stefnu til þess að mæta þessum vanda. Þessi stefna er í því fólgin að berjast fyrir því að þjóðarheildin, ríkið, taki á sig að mæta verulegum hluta af þeim vanda, sem á herðum þessa fyrirtækis hvílir vegna svokallaðra félagslegra framkvæmda - vegna framkvæmda sem stofnunin er nauðbeygð til þess að ráðast í ef hún ætlar að sinna þeim þætti í hlutverki sínu sem er að halda uppi eðlilegri þjónustu. Iðulega hefur stofnunin þurft að ráðast í framkvæmdir sem skila mjög litlum tekjum og langt í frá að skili arði í gegnum orkusölu. Enn fremur skal í framtíðinni greint á milli í framkvæmdaáætlun Rafmagnsveitna ríkisins á þann hátt, að með lánsfé verði fjármagnaðar framkvæmdir, sem sýnast vera arðbærar, en ríki, helst ríkissjóður beint, leggi fram fjármagn að meira eða minna leyti til þess að standa undir framkvæmdum sem eru félagslegs eðlis og ekki skila arði. Stofnunin hefur mótað till. um þetta efni og ráðist hefur verið í mikla útreikninga til þess að styðja þær till. eðlilegum rökum. Í till. Rafmagnsveitna ríkisins til iðnrn. á þessu ári hefur stofnunin lagt til að ríkissjóður taki fjármagnsbyrðar á sínar herðar sem nema á næsta ári 800 millj. kr. og að ríkið taki einnig á sig að fjármagna framkvæmdir á næsta ári sem verður nokkuð misjafnt eftir einstökum þáttum framkvæmda, en í heild tekið um 700 millj. kr. Við hjá Rafmagnsveitum ríkisins teljum að þetta sé heppilegasta leiðin sem unnt er að koma auga á til þess að mæta eðlilegum þörfum þessarar stofnunar í fjármagnsuppbyggingu hennar til þess að hægt verði að draga úr því misrétti sem viðskiptamenn stofnunarinnar verða að sæta í raforkuverði miðað við önnur orkusölufyrirtæki í landinu. Hæstv. iðnrh. hefur tekið vel undir þessa stefnu. Hann hefur skýrt frá því hér, að í lánsfjáráætlun fyrir næsta ár, sem við í minni hl. fjvn. höfum ekki séð stafkrók úr þótt ekki sé vika til jóla, muni verða lagt til að í þessu skyni verði varið eigi minna en 600 millj. kr. Ég tel að þó að ekki sé um meira fjármagn að tefla en þarna er frá greint, þá sé það mjög mikilsvert spor í þá átt að ná fram eðlilegu jafnræði í þessu skyni. Það er mikilsvert spor, sem dugar að vísu skammt nú fyrsta kastið, en er þó byrjun á því að ná fram nokkru réttlæti. Svo virðist sem hæstv. ríkisstj. hafi talið heppilegra að fara í átt að því marki, sem hér hefur verið um rætt, að jafna aðstöðu þess fólks, sem kaupir raforku í landinu, með tvenns konar hætti: annars vegar með sérstöku framlagi samkv. lánsfjáráætlun og hins vegar með því að hækka verðjöfnunargjald. Ég hef lýst því, að ég tel verðjöfnunargjaldið óheppilegri leið, en ég get jafnframt lýst því yfir, að ég snýst ekki á móti þeirri leið að þeim hluta sem hún er hér lögð til. Og ef þau mál eru skoðuð í samhengi og jafnframt verður lagt til framlag samkv. lánsfjáráætlun, þá mun ég styðja að því, að hvort tveggja nái fram að ganga. Ég þyrfti kannske ekki að lengja mál mitt fram yfir það sem hér hefur verið sagt. En ég vil taka það fram alveg skýrt og skorinort að það misrétti, sem þjóðin á við að búa í raforkumálum, er óþolandi. Það er misrétti, að þeir, sem eru viðskiptamenn Rafmagnsveitna ríkisins, þurfi að greiða 80–90% hærra verð fyrir raforku en sumir aðrir landsmenn sem versla við ýmis önnur orkusölufyrirtæki sem hafa að ýmsu leyti betri aðstöðu, hafa búið að framsýni manna með hagkvæmar virkjanir, en búa þá jafnframt að því að eiga raforkufyrirtæki sem eru meira og minna afskrifuð og eru rekin í þéttbýli, þar sem dreifing raforkunnar er miklu auðveldari og ódýrari en er í hinum strjálu byggðum landsins. Þetta misrétti, sem hér hefur verið lýst, er gersamlega óþolandi, og það ástand, sem orðið hefur í þessum málum á yfirstandandi ári, verður að líta á sem bráðabirgðaástand. Við í stjórn RARIK höfum lítið á þetta sem bráðabirgðaástand meðan við værum að móta og koma fram hinum nýju till., þeirri nýju stefnu um fjármögnun til þessara verkefna sem ég hef hér lýst. Það bráðabirgðaástand getur ekki varað áfram. Ef ekki væri aðhafst í þessum málum, ef ekki væri að unnið til þess að tryggja nýtt fjármagn til Rafmagnsveitna ríkisins, bæði til rekstrar, vegna fjármagnsbyrða af félagslegum framkvæmdum og hins vegar til fjárfestingar í þeim þáttum, þá er ekki nema tvennt til: annað tveggja yrði stofnunin að hverfa frá því markmiði sínu að láta viðskiptamenn njóta jafnréttis eða þá áfram héldi að vaxa sá mikli munur sem er á orkuverðinu til notenda rafmagns frá Rafmagnsveitum ríkisins annars vegar og öðrum orkusölufyrirtækjum hins vegar. Þessi leið er að mínum dómi ófær og óviðunandi - algerlega ófær. Því hefur verið lýst hér, að svo stór þáttur í lífsháttum fólks, í stöðu fyrirtækja, atvinnuvega, lifi þjóðarinnar sem raforkumálin eru, þá mundi slíkur verðmunur á raforku hafa í för með sér ómældar afleiðingar í byggðasögu þjóðarinnar, það er alveg ljóst, bæði að því er snertir einstaklinga og fyrirtæki. Herra forseti. Ég skal ekki lengja þetta mikið. Í umr. um þessi mál hefur það stundum borið við, að bornar væru birgður á að nokkurt misrétti ríkti í þessum efnum. Það var gert á hv. Alþ. á s.l. vetri og það hefur aðeins bryddað á því nú þegar við þessa umr. Röksemdir af því tagi eru fundnar út með því að leggja í einn pott alla orkusölu RARIK annars vegar og orkusölu annarra rafveitna hins vegar og fá út meðalverð. Þá kemur í ljós að meðalverð á allri seldri orku frá RARIK er lægra en t.d. frá Rafmagnsveitu Reykjavíkur. Þetta á sér sínar eðlilegu orsakir, sem þeir, sem halda á þessum tölum, virðast stundum ekki vilja skilja. Hjá Rafmagnsveitum ríkisins er verð á raforku til hitunar 7.64 kr., en hjá Rafmagnsveitu Reykjavíkur 4.44 kr. Í þessum taxta eins og öðrum er um mikinn mismun að ræða Rafmagnsveitu Reykjavíkur í vil. En Rafmagnsveita Reykjavíkur selur lítið á þessum taxta, vegna þess að sú er gæfa Reykvíkinga að hér er jarðhiti skammt undan. Híbýli manna og atvinnuhúsnæði er hitað að mestum hluta upp með jarðvarma. Á RARIK-svæðum í strjálbýli, sem ég hef lýst, njóta menn ekki þessara gæða alls staðar, hvergi nærri alls staðar. Þess vegna er mikill hluti af raforkusölu RARIK til hitunar, bæði eftir venjulegum hitunartaxta og eftir svokölluðum marktaxta, sem mér heyrðist hv. 1. þm. Reykv. nefna hér áðan. Það veldur því, að í heildardæminu vega hitunartaxtar RARIK þungt, en t.d. hjá Rafmagnsveitu Reykjavíkur vega þeir lítið, og þó að hitunartaxti RARIK sé 72% hærri en hjá Rafmagnsveitu Reykjavíkur, þá verður hann til þess að draga niður verðið, sé það sett allt saman í eitt, vegna þess að hitunartaxtar hjá RARIK eru yfir helmingur orkusölunnar, 50–55%. Þannig er hægt að fá það út, að í heild sé orkusala frá RARIK ódýrari en hjá Rafmagnsveitu Reykjavíkur og ýmsum öðrum orkusölufyrirtækjum.

Er það ekki afgangsorka, sem er seld á fullu verði?

Þetta er ekki afgangsorka. Þetta er forgangsorka. Ég skal svo ekki lengja þetta mikið. En það hefur verið gagnrýnt, að of mikið hafi verið selt af raforku til hitunar í landinu. Vel má vera að það sé rétt. Við hefðum e.t.v. átt að banna alfarið sölu á raforku til hitunar. En ég minnist þess nú, að ýmsir ráðamenn þjóðarinnar í orkumálum hafa tekið það á stefnuskrá sína að selja raforku til hitunar. Ég tel að við eigum ekki að una því, að við getum ekki nýtt þá orkugjafa, sem finnast í landinu sjálfu, okkur sjálfum til hagsbóta, því að hætt er við að ekki liði langur tími þangað til olíuverð hækkar svo mikið í heiminum að það verði frágangssök að nota það til upphitunar húsa. Þess vegna tel ég þetta ekki vera frambærilega röksemd. Hv. þm. Einar Ágústsson lýsti yfir andstöðu við þetta frv. Hann sagði að Reykvíkingar og þeir, sem búa hér á þéttbýlissvæðinu, bæru einir verðjöfnunargjald. Þetta er auðvitað mikill misskilningur, eins og ég hef þegar sýnt fram á. Hv. þm. vitnaði til þess, að Samband ísl. rafveitna hefði gert ályktun um þetta mál. Þar er vitnað í till. Rafmagnsveitna ríkisins sem ég hef hér lýst. Ég endurtek það að lokum, að sú leið, sem þar er bent á, er að mínum dómi sú eðlilegasta og hyggilegasta og um þá leið mundi verða mestur friður. Ég hlýt að lýsa því, að ég er ekki fyllilega ánægður með að sú leið skyldi ekki alfarið verða ofan á hjá hæstv. ríkisstj. Ég hlýt að lýsa nokkurri óánægju minni með það, vegna þess að ég tel að hún sé miklu heppilegri. Þrátt fyrir það mun ég ekki snúast gegn þessu frv. Með frv. er stigið spor í þá átt að leysa hluta af fjárhagsvanda Rafmagnsveitna ríkisins, og sé það spor í samhengi við þá yfirlýsingu hæstv. ráðh., að fram verði þó lagðar eigi minna en 600 millj. kr. beint til þessa fyrirtækis úr ríkissjóði, þá vil ég lýsa stuðningi við það.



Herra forseti. Hér hefur verið lagt fram frv. til l. um verðjöfnunargjald af raforku, og felur frv. í sér að framlengja það verðjöfnunargjald sem verið hefur nú um nokkurra ára skeið, en jafnframt felur það í sér verulega hækkun á þessu sama gjaldi. Ég held að það fari ekki á milli mála, að allir fallist á að vandi Rafmagnsveitna ríkisins er mikill og ljóst er að einhvern veginn þarf að bregðast við þeim vanda. Stjórn Rafmagnsveitna ríkisins hefur lagt fram till. um vissar úrbætur. Það er athyglisvert, að í þeim till. er ekki gert ráð fyrir því að verðjöfnunargjaldið sé hækkað, eins og þetta frv. gerir ráð fyrir. Með þessu frv. er áfram haldið þeirri stefnu, sem tekin var upp fyrir nokkrum árum, að jafna út mismun á rafmagnsverði í hinum ýmsu landshlutum og leysa vanda Rafmagnsveitna ríkisins með styrkjum og verðjöfnun. Það er skoðun mín að þetta sé röng stefna. Hún felur það í sér að leggja skatt á þá sem búa við hagkvæm raforkufyrirtæki, á þá sem hafa byggt upp arðsöm og hagkvæm fyrirtæki um langan tíma, og gerir jafnframt ráð fyrir því að leggja skatt hlutfallslega á þá sem njóta orkunnar. Vegna þessarar hlutfallsreglu leggst þessi skattur þyngst á þá sem eru bestu viðskiptavinir viðkomandi fyrirtækja. M.ö.o.: það er verið að refsa þeim annars vegar, sem hafa byggt upp hagkvæm fyrirtæki, og svo hins vegar þeim, sem mestu viðskiptin hafa við raforkufyrirtækin. Ég er þeirrar skoðunar, að það eigi að leita annarra ráða til þess að leysa þann vanda sem blasir við núna. Ég held að það sé hægt að bæta rekstur Rafmagnsveitna ríkisins mjög verulega frá því sem nú er. Það þarf að breyta þeim gjaldskrárákvæðum, sem nú eru í gildi og eru mjög röng að mínu mati. Það þarf í þriðja lagi að breyta þeirri grundvallarstefnu sem ríkt hefur í raforkumálum. Og ef um það er að ræða að ríkisvaldið og fjárveitingavaldið þurfi að hlaupa undir bagga og leiðrétta einhvern mismun sem stafar af óviðráðanlegum ástæðum, þá tel ég réttast að það sé gert með beinum styrkjum úr ríkissjóði sem skoðast aðstoð vegna félagslegra aðstæðna. Þau lög, sem hér er stuðst við, verðjöfnunarlögin, voru tekin í gildi árið 1965. Frá þeim tíma hefur gjaldið verið hækkað allverulega nokkrum sinnum og 1974 voru lögð 13% á smásöluverð. Nú er lagt til að þetta gjald verði hækkað upp í 19% og það á að gefa samkv. grg. frv. 700 millj. Þessi lög byggjast á þeirri stefnu að efla skuli rafhitun húsa, og gjaldskráin, sem stuðst er við, felur þessa stefnu í sér með þeim hætti að rafhitun húsa er langt undir kostnaðarverði og er nánast mjög niðurgreidd. Þessi lög og þessar gjaldskrár þurfa að mínu mati rækilegrar endurskoðunar við. Þegar talað er um mikið misrétti á þessum vettvangi og, eins og síðasti ræðumaður talaði um, að það misrétti sé gersamlega óþolandi, þá er hægt að fallast á það út af fyrir sig, að það er ekki við það unandi um langan tíma að sumir landsmenn þurfi að greiða margfalt raforkuverð á við aðra eftir því hvar þeir búa á landinu. Á þetta get ég fyrir mitt leyti fallist. Ég held líka að þeir, sem mæla gegn þessu frv., hafi skilning á þessu vandamáli og túlki ekki sín sjónarmið einvörðungu vegna þess að þeir njóti þess að búa á því svæði á landinu þar sem raforkan er seld með hagkvæmum kjörum. Ég held að þau sjónarmið stafi af þeirri meginskoðun, að þeir, sem hafa byggt upp fyrirtæki sín um langan tíma og njóta ákveðinna skilyrða, skuli ekki gjalda fyrir það með ákveðnum refsisköttum. Ég held að það sjónarmið sé líka ríkjandi, að vanda Rafmagnsveitna ríkisins verði að leysa frá hinum endanum - í stað þess að leggja sífellt skatta á þá sem lægsta gjaldið greiða, þá þurfi að reyna að reka Rafmagnsveiturnar betur og breyta gjaldskrá þeirra þannig að verðið lækki hjá neytendum sem búa nú við hærra raforkuverð. Í þessu sambandi er sífellt talað um heimilistaxta. Með þessu frv, er birt skrá sem er dæmi um raforkuverð vegna heimilisnotkunar annars vegar og vélanotkunar hins vegar. Þessi skrá er þó mjög villandi. Í gildi eru fjórir mismunandi taxtar. Þar er um að ræða heimilistaxta, vélataxta, svokallaðan marktaxta og í fjórða lagi er um að ræða svokallaðan hitunartaxta. Sannleikurinn er sá, að tveir þeir síðastnefndu, þ.e.a.s. marktaxtar og hitunartaxtar, eru þeir taxtar sem Rafmagnsveitur ríkisins styðjast fyrst og fremst við og selja samkv. þeim taxta rúmlega 60% orku sinnar. Og það kemur fram í upplýsingum frá Sambandi ísl. rafveitna, sem þm. flestum hverjum munu hafa borist, að á síðustu 10 árum hefur sala samkv. heimilistaxta aðeins vaxið um 26% og vélataxta um 136%, en sala samkv. marktaxta jókst um 962% og hitunartaxta um 1023% á þessu sama tímabili. Marktaxtarnir, sem eru þeir taxtar sem Rafmagnsveitur ríkisins nota að mjög verulegu leyti, fela í sér raforku til sveitabýla og þeir fela líka í sér notkun vegna súgþurrkunar og annarrar rafhitunar. Þessir taxtar eru þess vegna í raun og veru miklu frekar til viðmiðunar þegar talað er um heimilisnotkun bæði hér í Reykjavík og annars staðar. Ef allir þessir taxtar eru teknir saman og meðaltal þeirra fundið út, þá kemur í ljós að raforkuverð t.d. hjá Rafmagnsveitu Reykjavíkur er 12.32 kr. á hverja kwst. á meðan taxtar t.d. á Reykjanesi eru 8.76 kr. á kwst., á Hellissandi 11.44 kr., á Grundarfirði 10.38 kr., á Vestfjörðum 10.40 kr. á Norðurlandi vestra 10.96 kr., og svona mætti áfram telja. M.ö.o.: ef gerður er hér sanngjarn samanburður og teknir þeir taxtar allir, sem í notkun eru hjá Rafmagnsveitu Reykjavíkur, Rafmagnsveitum ríkisins og rafmagnsveitum yfirleitt, þá er þessi samanburður ekki eins óhagkvæmur og gefið er í skyn, bæði af ræðumönnum, sem hér hafa tekið til máls og mælt með þessu frv., sem og í grg. Í Reykjavík einni er fyrst og fremst stuðst við heimilistaxtana og vélataxtana. Ef þeir tveir eru teknir út úr sérstaklega, þá er um nokkurn mun að ræða. En eins og fyrr segir er þetta ekki réttur samanburður vegna þess að Rafmagnsveitur ríkisins styðjast við hinn svonefnda marktaxta. Hann er sá taxti sem tekur langsamlega stærstan hluta af heildarsölu Rafmagnsveitna ríkisins. Samkv. þessu frv. er gert ráð fyrir að verðjöfnunargjaldið sé hlutfallslega lagt á raforkuverð sem neytendur greiða. Þetta skapar að sjálfsögðu mikið ranglæti auk þess að hafa þær afleiðingar, eins og hér hefur reyndar verið bent á í umr., að það gjald er reiknað inn í vísitölu og hefur veruleg áhrif á framfærslukostnað. Sú stefna hefur verið rekin af Rafmagnsveitum ríkisins, vitaskuld samkv. fyrirmælum og ákvörðunum ríkisstj., að greiða niður rafhitun. Fyrir vikið er töxtum til rafhitunar húsa haldið niðri. Sannleikurinn er sá, að bæði marktaxtar og hitunartaxtar eru langt undir því sem skynsamlegt er. Ég held að þess vegna eigi ein lausnin í þessu máli tvímælalaust að vera sú að endurskoða þessar gjaldskrár og hækka þessa taxta, marktaxtann og hitunartaxtann. Þetta frv. leysir að sjálfsögðu engan vanda. Þarna er verið að færa til fé í þjóðfélaginu, ein millifærslan enn, og áfram stendur það misræmi sem í gjaldskránni felst eins og hún er núna - a.m.k. í augnablikinu. Allar líkur eru á því, að ef þessari stefnu yrði haldið áfram mundi vandinn aukast og sífellt þurfa að hækka þetta verðjöfnunargjald ár frá ári öllum til óhagræðis. Og það hefur annað verra í för með sér, að það dregur úr allri viðleitni hjá Rafmagnsveitum ríkisins og hjá hinum ýmsu rafveitum til þess að haga rekstri sínum skynsamlega og með hagkvæmum hætti. Ef ekkert er lítið til kostnaðar af rekstri þessara fyrirtækja og ekki leitað hagkvæmari leiða til að byggja þau upp, þá líta menn einfaldlega til þess, að verðjöfnunargjaldið komi til aðstoðar og hversu hár sem kostnaðurinn sé, þá verði bara verðjöfnunargjaldið hækkað og vandinn leystur hjá viðkomandi aðilum. Þess vegna er þetta engin lausn til frambúðar og ég vara mjög við henni, ég tel hana hvorki skynsamlega né sanngjarna, og ég er algerlega andvígur þessu frv. Ég treysti því, að hæstv. iðnrh. taki tillit til þessara sjónarmiða, sem ég hef sett fram, til hagsmuna og viðhorfa þeirra sem búa t.d. í Reykjavík og eru andvígir þessu frv. Borgarstjórn Reykjavíkur hefur einróma samþykkt mótmæli við þessu frv. Samband ísl. rafveitna er því einnig algerlega andvígt þó að það komi um skamman tíma til hjálpar einstökum landshlutum, þá er það ekki nein lausn til langframa og kemur aftur hingað sem vandamál áður en langt um líður.



Ég vil geta þess, að það var ætlun forseta að reyna að ljúka umr. um þetta mál. Enn eru þó nokkuð margir á mælendaskrá. Til þess að forðast kvöldfund ætla ég að leyfa mér að fara fram á það við þá, sem eiga eftir að tala, að þeir tali ekki ýkjalengi, þannig við getum lokið þessari umr. á skaplegum tíma.



Herra forseti. Ég get því miður ekki orðið við tilmælunum um að verða mjög stuttorður. Hæstv. orkumálaráðh. sá ástæðu til þess að lesa eingöngu upp erindi frá einum þrýstihóp, en fleiri erindi hafa borist um þessi raforkumál. Ég ætla að leyfa mér, með leyfi forseta, að lesa upp grg., sem borist hefur frá Sambandi ísl. rafveitna, og þau drög, sem hæstv. ráðh. hafa borist og hann hefði gjarnan getað lesið upp samtímis. En áður en ég les grg. þessa vil ég taka undir með hv. 9. þm. Reykv., sem mótmælir því sem rangri stefnu að halda áfram með verðjöfnunargjald á rafmagni og mótmælir því enn þá hörkulegar að hækka gjaldið úr 13% í 19%, eins og hér hefur verið lagt til. Ég vil einnig taka undir með hv. síðasta ræðumanni, 8. þm. Reykv., og samsinna málflutningi hans öllum. Hv. 9. þm. Reykv. komst þannig að orði, að það væri rangt að rafmagnsnotendur í Reykjavík væru látnir gjalda hagsýni og forustu í raforkumálum. Ég vil undirstrika þessi orð hans. Með leyfi forseta ætla ég því að byrja á lestri þessara bréfa, sem hæstv. ráðh. hefði gjarnan mátt lesa upp með þeim áskorunum sem hann hafði tekið á móti frá fólki í Rangárvallasýslu. Fyrsta bréfið, sem ég leyfi mér að lesa upp, er þá svo hljóðandi, það er dags. 14. des., til hr. iðnrh., Hjörleifs Guttormssonar, Arnarhvoli: „Verðjöfnunargjald af raforku. Þar eð þér, herra ráðh., hafið lýst því yfir, að til athugunar sé að hækka svonefnt verðjöfnunargjald af raforku og nefnd hefur verið hækkunartalan úr 13% í 19% vill Sambands ísl. rafveitna vekja athygli á eftirfarandi atriðum: Vér höfum frá upphafi talið álögur þessar á rafveitur sveitarfélaga óréttlátar og misráðnar og vísum til fyrri aths., bæði til iðnrn. og iðnn. Alþ., þar sem þetta álit er rökstutt. Frekari skýringar koma fram í meðfylgjandi grg. Það er skoðun Sambands ísl. rafveitna, að hækkun á núverandi 33% opinberu álagi á raforku, hugsanlega upp í 39%, sé orðin svo fjarri öllum skynsamlegum mörkum að lausnar á fjárhagsvanda Rafmagnsveitna ríkisins hljóti að verða að leita með öðrum ráðum en aukaálögum á raforkunotendur sveitarfélaga, svo sem bent er á í áðurnefndri grg. Virðingarfyllst.“. Þetta er undirskrifað af Aðalsteini Guðjohnsen, formanni Sambands ísl, rafveitna, og Örlygi Þórðarsyni framkvæmdastjóra. Þetta var einnig sent til iðnn. Alþ. Hér lýkur þessu bréfi frá 12. okt. til hæstv. ráðh. En grg., sem er dagsett sama dag, hljóðar svo. Hún er frá Sambandi ísl. rafveitna. „Verðjöfnunargjald á raforku. Greinargerð: Allt frá því að lög um verðjöfnunargjald á raforku voru fyrst sett, lög nr. 96/1965, hefur Samband ísl. rafveitna mótmælt þeim, en gjaldið var tvöfaldað með lögum nr. 17/1970 og stórhækkað, í 13% á smásöluverð, með lögum nr. 83/1974. Það fyrirheit var þá gefið, að skipulag og rekstur Rafmagnsveitna ríkisins yrði endurskoðað fyrir árslok 1975, en lögin giltu aðeins til þess tíma. Síðan hafa þau þrívegis verið framlengd til eins árs í senn og ganga því úr gildi í árslok 1978. Frá fyrstu tíð hefur gjald þetta runnið óskipt til Rafmagnsveitna ríkisins, en við stofnun Orkubús Vestfjarða var ákveðið að 1/5 hluti þess skyldi renna til Orkubúsins. Sú breyting gaf ótvírætt til kynna, að fremur ætti að festa gjald þetta í sessi en að afnema það, sem þó var gefið í skyn í upphafi svo og æ síðan með því að setja lögin til aðeins eins árs. Þá er álagning gjaldsins í prósentum ofan á tekjur af raforkusölu óeðlileg aðferð, enda lendir gjaldið þannig þyngst á þeim rafveitum sem hafa hæsta verðið fyrir. Á Norðurlöndum, þar sem settir hafa verið raforkuskattar, en þeir eru þar alls staðar mun lægri en hér á landi, eru skattarnir alls staðar settir í peningaeiningum á selda kwst., en ekki í prósentum á orkusölutekjur. Sambandinu er kunnugt um að tillögur Rafmagnsveitna ríkisins nú til lausnar fjárhagsvanda fyrirtækisins eru fólgnar í því, að eigandi fyrirtækisins, ríkissjóður, yfirtaki hluta af skuldum og veiti einnig óafturkræf framlög til hins félagslega þáttar framkvæmda. Tillögur fyrirtækisins gera hins vegar ekki ráð fyrir hækkun verðjöfnunargjalds. Ef tvær fyrrnefndar leiðir eru valdar og þeirri þriðju bætt við, þ.e. að stöðva hina gegndarlausu aukningu á sölu Rafmagnsveitna ríkisins til rafhitunar á of lágu verði og leiðrétta stórgallaðan marktaxta, mætti koma fjárhagsstöðu fyrirtækisins á réttan kjöl og fella hið óréttláta verðjöfnunargjald niður. Til rökstuðnings hækkunar verðjöfnunargjaldsins og annarra aðgerða til aðstoðar Rafmagnsveitum ríkisins hefur verið birtur samanburður á raforkuverði hjá Rafmagnsveitu Reykjavíkur og öðrum rafveitum sveitarfélaga. Er þar aðeins minnst á tvo taxta, heimilistaxta og vélataxta, og bent á að þeir séu 70–80% hærri hjá Rafmagnsveitum ríkisins. Þetta er rétt, en gefur ákaflega ranga og villandi mynd og staðfestir fyrst og fremst ranga gjaldskrársetningu og verðstefnu fyrirtækisins, sem á veigamikinn þátt í sívaxandi erfiðleikum fyrirtækisins á síðustu árum. Þessu til skýringar má nefna, að sala samkv. umræddum tveim töxtum nam á s.l. ári 108 gígawattstundum eða 36% af heildarsölu. Í samanburðinum er ekkert getið um sölu samkv. marktaxta og hitunartaxta með rofi, sem nam samtals 182 gígawattstundum, eða 61% af heildarsölu. Þess má einnig geta, að á s.l. 10 árum hefur sala samkv. heimilistaxta aðeins vaxið um 26% og vélataxta um 136%, en sala samkv. marktaxta jókst um 962% og um hitunartaxta um 1023% á sama tímabili. Þess er rétt að geta, að gjaldskrá Orkubús Vestfjarða er - enn a.m.k. - mjög svipuð gjaldskrá Rafmagnsveitna ríkisins. Hins vegar hefur það fyrirtæki hafið ákveðna takmörkun á rafhitun. Það hafa Rafmagnsveitur ríkisins ekki gert. Á næsta ári mun áætlað að verðjöfnunargjald muni nema nálægt 1500 millj. kr. með óbreyttu orkuverði. Af því kæmu 1200 millj. kr. í hlut Rafmagnsveitna ríkisins, en um 300 millj. kr. í hlut Orkubús Vestfjarða. Hækkun úr 13% í 19% mundi auka gjaldið úr 1500 millj. kr. í tæpar 2200 millj. kr., eða um 700 millj. kr. Af því kæmi 560 millj. kr. í hlut Rafmagnsveitna ríkisins. Ekkert tillit er þá tekið til verðhækkana á raforku á næsta ári, en þær geta hækkað verðjöfnunargjaldið verulega. Af ástæðum þeim, sem hér hafa verið raktar, ítrekar Samband ísl. rafveitna mótmæli sín gegn þeim hugmyndum sem fram hafa komið um framlengingu laga um verðjöfnunargjald af raforku og hækkun þess að auki. Á það er og bent, að gjald af þessu tagi, sem gengur beint inn í raforkuverð í landinu, leiðir til hækkunar framfærsluvísitölu og rekstrarkostnaðar atvinnufyrirtækja.“ Ég vil benda á það, vegna þess að ég kallaði fram í fyrir formanni stjórnar Rafmagnsveitna ríkisins, að með þeim hækkunartillögum, sem hann hefur nú mælt með og eru liður í skattpíningarstefnu núv. stjórnvalda, er ekki mælt af Rafmagnsveitum ríkisins. Ég vil enn fremur benda hv. þm. á að kynna sér vel það plagg sem Samband ísl. rafveitna hefur látið gera og hv. 8. þm. Reykv. minntist á og vitnaði til áðan, en þar kemur fram útreiknað meðalverð seldrar raforku hjá RARIK samkv. skýrslu um bókfærða raforkusölu 1977, og hætta svo að tala um mismun á raforkuverði því sem greitt er í Reykjavík og annars staðar. En ég vil aðeins koma að því, að ég tel eðlilegt að þeir, sem hafa forustu um að koma hér á landi á nýjungum á ýmsu sviði, njóti þess. Með þeim hugsunarhætti, sem verið hefur hér ríkjandi, þá held ég að við byggjum enn þá við kertaljós eða olíuljós í lýsingu húsa, en notuðum kol til húsahitunar, ef sú stefna hefði verið uppi fyrr á árum að skattleggja þá hagræðingu sem skapast af því að duglegir menn taka höndum saman og samtakamáttur fólksins kemur til leiðar ýmsum nýjum framkvæmdum. Ég vil aðeins ítreka það sem ég hef gert áður hér úr ræðustól, að Reykjavík má ekki verða eins konar skattland þjóðarinnar. Ég held að það sé kominn tími til þess, að við berjumst á móti þeim hugsunarhætti. Það, sem unnið er til hagsbóta fyrir fólkið í þéttbýli almennt og þá í þessum landshluta með samtakamætti, má alls ekki verða skattstofn strjálbýlisfólks. Til þess að fábýl héruð njóti til fulls sömu hlunninda og kjara og þéttbýlið verður að hlaupa undir bagga með strjálbýlisstöðum með fjárveitingum á fjárl. eða úr sameiginlegum sjóðum þjóðarinnar, t.d. Byggðasjóði, kannske öðrum sjóðum, en bæta ekki sífellt álögum á Reykvíkinga eða aðra þéttbýliskjarna. Þessi aukagjöld eru skattar til viðbótar annarri skattheimtu sem leggst misþungt á einstaklinginn eftir því hvar hann er búsettur, ef svona heldur áfram. Þetta verður að koma í veg fyrir. Sá skilningur verður að vera fyrir hendi, að það er ekki hægt að auka álögur á þéttbýlisbúa umfram aðra þjóðfélagsþegna, heldur láta sameiginlega sjóði standa undir þeim nýjungum sem koma fram á hverjum stað, en ekki að skattpína einstaklinginn á þeim stöðum. Ég vil koma að ræðu hv. þm. Pálma Jónssonar. Hann talar um, eins og kemur reyndar fram í grg. frá Sambandi ísl rafveitna, að það sé orðin árleg venja að framlengja gildistíma þessa verðjöfnunargjalds í staðinn fyrir að láta það falla niður eins og til stóð. En í þetta skipti á að hækka það úr 13% í 19%. Ég hefði fyrir fram talið óeðlilegt og jafnvel óhugsanlegt, þrátt fyrir þátttöku hv. þm. í stjórn RARIK, að hann yrði þátttakandi í þeirri skattpíningarstefnu sem kemur í ljós með þessari hugsun og þessa frv. Ég vil líka minna á það, að þegar fyrrv. formaður RARIK, Helgi Bergs, kom á fundi hjá iðnn. hv. Ed. s.l. ár, þegar ég átti þar sæti, þá varaði hann við þeirri stefnu, sem fólst í verðjöfnunargjaldtökunni, og taldi að aðrar tekjulindir væru eðlilegri, að farið væri frekar eftir þeim hugmyndum, sem ég gat um áðan, að eigandi fyrirtækisins, ríkissjóður, sæi fyrirtækinu fyrir tekjum á annan hátt, sem jöfnuðust niður á landsmenn alla réttlátar en verður með þessu verðjöfnunargjaldi. En hann var líka mjög á móti þeim hugmyndum sem þá voru uppi um Orkubú Vestfjarða, og ég gæti trúað að einmitt tilkoma Orkubús Vestfjarða hafi orðið til þess að sá góði maður sagði af sér stöðu formanns í þeirri nefnd sem þá mælti með Orkubúi Vestfjarða. Ég er alveg viss um að fleiri hefðu fylgt honum hefði það þá legið fyrir, að til stóð að taka 20% af verðjöfnunargjaldinu eingöngu fyrir þann landshluta. Ég skal ekki hafa þessi orð fleiri. Nú get ég farið að stytta mál mitt, eins og hæstv. forseti óskaði í upphafi. En ég sem borgarráðsmaður minni hl. undirstrika það, vil leyfa mér að ljúka þessu máli mínu með því að lesa upp, eins og áður hefur verið gert í kvöld, þá samþykkt sem ég stóð að með meiri hl. og borgarráð var algerlega sammála um í dag. Borgarráð skrifaði hæstv. iðnrh. bréf, sem er dags. 15. des., og ég ætla að leyfa mér að lesa það, ef hæstv. forseti veitir mér leyfi til, en það hljóðar svo: „Hr. iðnrh. Hjörleifur Guttormsson, Arnarhvoli, Reykjavík. Eftirfarandi ályktun var samþ. með shlj. atkv. á fundi borgarráðs í dag: Borgarráð Reykjavíkur mótmælir þeim fyrirætlunum, sem felast í frv. er nú hefur verið lagt fram á Alþ., að hækka verðjöfnunargjald af raforku úr 13% í 19%. Í því sambandi bendir borgarráð á að Rafmagnsveita Reykjavíkur á við fjárhagsvanda að stríða, þar sem stjórnvöld hafa undanfarin ár ekki leyft umbeðnar hækkanir á rafmagnsverði í Reykjavík. Af þeim sökum hefur Rafmagnsveita Reykjavíkur neyðst til að taka erlend lán sem íþyngja nú rekstri fyrirtækisins. Sú fyrirætlan að leggja nú á aukið verðjöfnunargjald mundi þýða 300 millj. kr. aukagjald á notendur Rafmagnsveitu Reykjavíkur. Borgarráð óskar því eindregið eftir því að mál þetta verði tekið til endurskoðunar og athugunar að nýju. Virðingarfyllst. Egill Skúli Ingibergsson, borgarstjórinn í Reykjavík.“ Ég vil taka undir þessa samþykkt borgarráðs hér á hv. Alþ. og skora á þm. að kynna sér vel, kynna sér miklu betur hvað hér er á seyði áður en Rafmagnsveitu Reykjavíkur eða íbúum hér í fjölbýliskjarna á suðurodda landsins er íþyngt á þann hátt sem nú er lagt til á þessu sviði, og það er ekki bara á þessu sviði, heldur á margan annan hátt, sem vakið hefur furðu mína og furðu almennings hér í þessum þéttbýliskjörnum, því að sama gildir um bæði síma, útvarp, sjónvarp, litsjónvarp, hitaveitu og nú rafmagn með enn auknum álögum. Þessu vil ég mótmæla.



Herra forseti. Um það mál, sem hér er til umr., frv. til l. um verðjöfnunargjald af raforku, munu vera skiptar skoðanir í öllum stjórnmálaflokkunum og svo er einnig um okkar flokk, Alþfl. Ég hygg að þm. Reykv., fyrir því sé allnokkur hefð, hafi ekki verið mjög harðir talsmenn síns byggðarlags og kannske að annars staðar hafi verið meiri harka í þeim efnum. En hins vegar er það svo með það frv., sem hér liggur fyrir, að hér er auðvitað efnislega um að ræða aukinn skatt á suðvesturhornið til frekari framkvæmda annars staðar á landinu. Þetta er efnislega kjarni málsins. Ég er þeirrar skoðunar, að það sé ekki rétt að standa að þessu með þessum hætti. þar sem ekki er um neina almenna stefnubreytingu í raforkumálum að ræða. Ég mun því standa gegn þessu frv. og geri það vegna þess að ég tel óréttmætt að vera að skattleggja suðvesturhornið með þeim sérstaka hætti sem hér er lagt til. Jöfnuður á raforkuverði er réttlætismál út af fyrir sig, en slíkum markmiðum eigum við að ná með öðrum hætti - ná með því að beita sameiginlegum sjóðum landsmanna allra. Hér hefur verið gerð grein fyrir ályktun borgarráðs Reykjavíkur um þetta og hún skýrir sig auðvitað sjálf, en ég fyrir mitt leyti er andvígur þessari tegund af skattheimtu að þessu sinni.



Herra forseti. Ég kem hingað í ræðustólinn til þess að segja það í fyrsta lagi, að mér falla þessar umr. vel, því að nærri því hver einasti ræðumaður tekur undir þá stefnu, sem mótuð hefur verið af Rafmagnsveitum ríkisins, að fjármagna félagslega þætti í framkvæmdum fyrirtækisins og nokkurn hluta af skuldabyrðum þess með framlögum úr ríkissjóði. Þetta er gleðilegur ávinningur fyrir þá stefnu sem mótuð hefur verið hjá þessari stofnun. Þess vegna vil ég beina því til hæstv. ríkisstj. að ganga á lagið og skipta á þessu frv. um 700 millj. verðjöfnunargjald og svo sem 500–550 millj. framlagi úr ríkissjóði. Það mundi koma sér betur eða a.m.k. jafnvel fyrir RARIK og Orkubú Vestfjarða og vera, eins og ég hef lýst í fyrri ræðu minni, til muna heppilegri og betri leið. Annað vil ég taka fram, að ég vil allt gott segja um Helga Bergs fyrrv. formann Rafmagnsveitna ríkisins og vænti þess að svo verði alla tíð framvegis. En út af því sem hv. 1. þm. Reykv. sagði, að hann hefði varað við gjaldtöku með verðjöfnunargjaldi, þá lagði nefndin, sem Helgi Bergs sat í fyrir hönd Rafmagnsveitna ríkisins, til á s.l. vetri að verðjöfnunargjaldið yrði hækkað upp í 20%. Í þriðja lagi vildi ég með örfáum orðum skýra marktaxtann, sem hér hefur verið gagnrýndur og talinn allt of lágur. Marktaxti er byggður upp á þann hátt, að hægt sé að sameina alla almenna notkun á sveitabýli á einn orkumæli, þ.e. raforku til heimilisnota, súgþurrkunar og hitunar. Við margendurskoðun á samsetningu notkunar hans kemur í ljós, að sé reiknað með heimilisnotkun á heimilistaxta, súgþurrkun á súgþurrkunartaxta og afgangurinn af notkuninni fari til hitunar, þá er verðið til hitunar ca. 7–8% lægra en á almennum hitunartaxta. Hagkvæmni Rafmagnsveitnanna að selja samkv. marktaxtanum er hins vegar margföld miðað við þennan mismun vegna hagkvæmari nýtingartíma og þar af leiðandi hagstæðari innkaupa á raforkunni í heildsölu, fækkun orkumæla hjá notanda, einfaldara dreifikerfis hjá notanda o.fl., o.fl. Með þessu móti, sem felur í sér að vísu 7–8% mun á einum þætti marktaxtans notandanum í vil, er verið að vinna að hagkvæmni ekki einasta fyrir notandann, heldur einnig fyrir Rafmagnsveitur ríkisins sem fyrirtæki og fyrir þjóðarheildina. - Þessu taldi ég nauðsynlegt að koma á framfæri.



Herra forseti. Ég skal vera stuttorður. Það er álit mitt á þessu frv., að það sé í áttina, en að mínum dómi ekki nærri því nógu langt gengið. Það er skoðun mín, að það hefði átt að fella niður verðjöfnunargjald af raforku hjá viðskiptavinum Rafmagnsveitna ríkisins og Orkubús Vestfjarða og hækka verðjöfnunargjaldið hjá viðskiptavinum Landsvirkjunar meira en lagt er til hér. Sannleikur málsins er sá, að ríkið og ríkisstofnanir selja vöru og þjónustu - þarna rafmagn - til landsbúa á mjög mismunandi verði, þannig að viðskiptavinir Rafmagnsveitna ríkisins þurfa að borga allt að því og yfir helmingi hærra verð fyrir orkuna en þeir sem búa á Landsvirkjunarsvæðinu. Þetta er ójöfnuður af versta tagi. Ég undrast að menn, sem vilja kalla sig jafnaðarmenn, svo að ég tali nú ekki um þá sem þykjast vera í orði stundum heldur róttækari, eru að verja slíkan ójöfnuð út af hlutum sem eru svona smáir eins og hér hefur raunverulega verið bent á og m.a.s. af þessum ræðumönnum sjálfum. Þeir hv. þm. Reykv., sem talað hafa hérna, hafa látið sér margt ákaflega óskynsamlegt um munn fara og það er margar rósir hægt að tína út úr ræðum þeirra, eins og þegar hv. þm. Ellert Schram segir að þetta hafi veruleg áhrif á framfærslukostnað - veruleg áhrif. Og hver eru nú þessi áhrif? Það vildi svo til, að ég var að fá rafmagnsreikninginn minn í hendurnar, og eyði ég ábyggilega talsvert miklu rafmagni miðað við það sem gerist hér á heimilum. Það þarf mikið að þvo o.fl. þess háttar hjá mönnum sem eiga jafnmikið af krökkum og ég. Og ég sá það á þessum rafmagnsreikningi, þegar ég var að skoða hann áðan, að af yfir 9000 kr. rafmagnsreikningi þurfti ég að borga 793 kr. í verðjöfnunargjald. Það er háskalegt! Þetta eru 13%. 6%, sem eiga að bætast við, mundu verða 360 kr. á tveimur mánuðum. Þetta, sem hefur svona mikil áhrif á framfærslukostnaðinn, er 180 kr. á mánuði og er að setja íbúa Reykjavíkur gersamlega á hausinn. Á sama tíma borga viðskiptavinir Rafmagnsveitna ríkisins hvorki meira né minna en 37 kr. og þar yfir fyrir hverja kwst. Það er ótrúlegt að fólk skuli geta komið hér upp svona háalvarlegt og reyna að fá kjósendur til fylgis við sig út af þessu hneyksli að reyna að jafna raforkuverð í landinu með því að hækka verðjöfnunargjald um 180 kr. á mánuði hjá nokkuð stórum heimilisneytanda. Venjuleg heimili sem eyða minna rafmagni, eins og gerist hér í Reykjavík, borga einn hundraðkari á mánuði til viðbótar, ef þetta gjald yrði samþykkt. Og um þetta rífast þau hv. þm. Albert Guðmundsson, hv. þm. Svava Jakobsdóttir og aðrir úr þeim flokki, flokki ójafnaðarmanna. Þegar ríki og ríkisstofnanir eru að selja vöru og þjónustu til landsmanna, þá ber skylda til að selja öllum landsmönnum sömu þjónustuna og sömu vöruna á sama verði, annað er hrópandi ranglæti. Þegar hv. 1. þm. Reykv., sem oft flytur mjög skemmtilegar og eftirtektarverðar ræður, segir hér að það megi ekki gera Reykjavík að skattlandi þjóðarinnar, þá blöskrar manni. Allir vita að Reykjavík fær sinn skerf af öllum vörum sem koma til landsins og allir landsmenn neyta. Verð á öllum vörum er miklu hærra að sjálfsögðu úti á landsbyggðinni vegna mikils flutningskostnaðar. Reykjavík tekur sinn skammt af því og hefur atvinnu af því, tugir þúsunda manna í Reykjavík hafa atvinnu af því. Sannleikurinn er sá, að það, sem Reykvíkingar borga og aðrir á Suðvesturlandinu fyrir rafmagnið, er eins og ég sagði áðan, helmingi lægra en hinir borga úti á landi. En víða úti á landi borgum við ekki aðeins allar vörur dýrara verði en Reykvíkingar, heldur er orkukostnaður landsbyggðarinnar miklu hærri en hér gerist. Ég vil benda á það, að við úti á landi, sem kyndum með olíu, borgum fyrir þá orku 5–7 sinnum hærra verð en gengur hér. Það þýðir að fólkið úti á landi er með 5–10% lægra kaup en gerist hér í Reykjavík. Ég minnist þess, að hitareikningur fyrir blokkaríbúð, sem ég bjó í hér í fyrra, var innan við 50 þús. kr. fyrir allt árið. Það er sami peningur og menn borga í olíukyndingu úti á landi fyrir hálfan annan til tvo mánuði. Og þá sjá menn hver ójöfnuðurinn er þar: Sama er náttúrlega að segja um þá sem kynda hús sín með rafmagni úti á landi á þessum óheyrilegu prísum. Og hv. þm. Ellert Schram leyfði sér að stinga upp á því að þessa taxta ætti að hækka! Skyldi hann vera gráðugur í það og verða fljótur til að leggja þá till. fram í þinginu að hækka taxta Hitaveitu Reykjavíkur á kyndingarkostnaði hér í Reykjavík, þannig að hann yrði jafnmikill og hjá þeim sem kynda með raforku úti á landi? Það mundi hann að sjálfsögðu aldrei gera, því að það er hundrað sinnum stærra mál en hér er á ferðinni. Herra forseti. Ég lofaði að tala ekki lengi og skal nú senn ljúka máli mínu. En ég undrast að fólk úr þessum ójafnaðarmannahópi leyfir sér að gera mikið veður út af þessum smámunum, sem þó geta orðið til þess að jafna aðeins raforkuverðið í landinu, ganga skref, þó að lítið sé að þessu sinni, í jafnaðarátt. Ég vona að sem flestir hv. alþm. átti sig á því að hér er gott mál, jafnréttismál á ferðinni. Ég vona einnig, að hæstv. ríkisstj. eða þær aðrar ríkisstj., sem eiga að koma til valda, líti á þetta mál sem aðeins fyrsta skref til þess að leiðrétta það misræmi sem hér er verið að fjalla um.



Herra forseti. Það mætti vissulega margt segja um þau orð, sem fallið hafa í þessari umr., en ég ætla ekki að fara ítarlega út í einstök atriði. Mér sýnist að umr, beri vott um það, að þeir ágætu hv. þm. Reykv., sem hér hafa talað, styðji eindregið þá stefnu að afla tekna til Rafmagnsveitna ríkisins og annarra fyrirtækja, sem sinna félagslegum þörfum og erfiðum markaði, með beinni skattlagningu eða fjármagna þau með beinum framlögum úr ríkissjóði. Það er vissulega ánægjuefni að fá einhlítan stuðning við slíka stefnu, að það verði gert, og rétt að hafa það í huga í framtíðinni. Ég get alveg tekið undir það, að mér hefði hugnast sú leið á margan hátt betur en fara þá leið sem hér er lögð til ásamt hinni að vísu. Það er verið að leggja til að fara báðar þessar leiðir, annars vegar að leggja Rafmagnsveitum ríkisins til í fyrsta sinn um a.m.k. langt skeið beint eigandaframlag, beint framlag úr ríkissjóði til þess að standa undir kostnaði við rekstur og framkvæmdir og að auki að ná nokkru eftir verðjöfnunarleiðinni og hlutfallslega nokkru meira en áður. Ástæðan fyrir því, að báðar þessar leiðir eru hér farnar og lagt er til af ríkisstj. að það sé gert, er sú, að okkur er ljóst að ekki er viðunandi að ætla þeim, sem skipta við Rafmagnsveitur ríkisins og Orkubú Vestfjarða, að standa lengur undir þeim mikla kostnaði sem á þá er lagður við raforkukaup. Ég vil svara nokkrum atriðum úr máli manna. Til að byrja með ætla ég að upplýsa hvað það er í krónum talið eða aurum á kwst. sem hér er verið að leggja á með því að bæta 6% ofan á verðjöfnunargjaldið frá því sem áður hefur verið. Núverandi gjald á kwst. samkv. heimilistaxta í Reykjavík mun vera 19.82 kr. og það hækkar upp í 20.71 kr. samkv. þessu frv. Þetta þýðir að viðbótarkostnaðurinn er 0.89 kr. eða 89 aurar á kwst. Hækkunin nemur 4.5%. Viðskiptavinir Rafmagnsveitna ríkisins greiða hins vegar 1.68 kr. til viðbótar á kwst., eða u.þ.b. tvöfalda upphæð miðað við Reykvíkinga og marga fleiri sem búa við álíka hagstætt orkuverð. Það er því mikið öfugmæli þegar talað er um að verið sé að leggja þarna skatt fyrst og fremst á Reykvíkinga. Þetta bætist ofan á kostnað þeirra sem þegar greiða hæsta verðið fyrir, og það er ekki sísti ókosturinn við þá leið sem hér er þó farin, og ég get tekið undir það með hv. þm. Garðari Sigurðssyni, að vissulega hefði verið æskilegt að breyta þessu prósentuhlutfalli og jafnvel afnema það á þeim sem hæst raforkuverðið greiða. En við töldum það ekki skynsamlegt. Ég býst við að þá hefðu þyngri orð fallið hér um þetta en verið hefur. Það hefur verið minnst á það af hv. þm. Einari Ágústssyni o.fl., og vitnað þá til grg. Sambands ísl. rafveitna, að hér sé farið mjög inn á ranga braut í ýmsum efnum. Ég hef fengið erindi og álitsgerð frá Sambandi ísl. rafveitna sem stjórnarformaður þeirra og framkvæmdastjóri sendu frá sér í nafni Sambandsins. Ég skal ekkert um það segja, hvort þeir tala þar fyrir munn allra rafveitna í landinu, ég dreg það mjög í efa, og ég vil minna á að Rafmagnsveitur ríkisins eru aðili að Sambandi ísl. rafveitna og eru einn besti gjaldandi til þess sambands. Álit mitt er það, að margt af því, sem fram kemur í grg. Sambands ísl. rafveitna og mér barst í gær, sé afar villandi og nánast ekki sæmandi sambandi sem þessu að bera slíkt fram og rugla hv. alþm. í ríminu í sambandi við ýmsa þætti málsins. Það er ofur eðlilegt að menn vitni í þetta málsgagn, sem komið er frá þessari stofnun, flutt í nafni hennar. En þar gætir bæði vissra rangfærslna og misskilnings að mínu mati. Eitt af því, sem fram var tekið og sótt í þessa grg. Sambands ísl. rafveitna, er að þetta hafi mikil áhrif á framfærsluvísitölu. Það er rétt að upplýsa það, að áhrifin á verðbótavísitölu vegna hækkunar verðjöfnunargjaldsins eru 0.06%, og getur það ekki talist mikið. Vikið hefur verið að því af nokkrum hv. þm., sem hér hafa talað, að það væri ósanngjarnt að skattleggja Reykvíkinga og rafveitur annarra sveitarfélaga sem hafi komið upp hjá sér raforkuvirkjum og þannig tryggt sér hagstætt raforkuverð. Ég vil minna á að það eru margir fleiri sem lagt hafa í þau raforkuver, sem meginhluti landsmanna nýtur góðs af, þ. á m. ríkissjóður, bæði sem eigandi, núverandi eigandi að hálfu á móti Reykjavíkurborg í Landsvirkjun og ríkissjóður með því að tryggja því myndarlega orkuöflunarfyrirtæki hagstæð lán og það margfalt hagstæðari lán en Rafmagnsveitur ríkisins hafa notið, enda má ekki síst rekja vanda þeirra til þess, að hvorki hafa verið lögð fram eigendaframlög né heldur tryggð eðlileg lánakjör í sambandi við nauðsynlega uppbyggingu fyrirtækisins. Verulegur þáttur í gagnrýni manna á verðjöfnunargjaldið og hækkun þess felst í að benda á ranga taxta, sem menn nefna svo, hjá Rafmagnsveitum ríkisins og ranga verðlagningu í tengslum við þessa taxta. Þarna gætir mjög mikils misskilnings og hann á rót sína að rekja, hygg ég, til þeirrar grg. sem komin er frá Sambandi ísl. rafveitna, þar sem þessu sjónarmiði er hampað. Það eru ekki síst villandi upplýsingar um þetta atriði sem ég tel ekki sæmilegt að bornar séu fram í nafni Sambands ísl. rafveitna. Hv. þm. Pálmi Jónsson, sem þekkir mjög vel til málefna Rafmagnsveitna ríkisins og er nú stjórnarformaður þess fyrirtækis, tók af mér ómakið að útskýra samsetningu hins svokallaða marktaxta sem mjög hefur verið vitnað til og mikið hefur verið gagnrýndur af hv. þm. hér og sagt að væri ranglega uppbyggður og ætti að hækka stórlega. Þessi taxti er fyrst og fremst notaður af bændum landsins og hann er miðaður við það að reyna að draga úr þeim afltoppi sem Rafmagnsveiturnar nota í samningum um orkukaup. Um 3/4 hlutar af orkukaupum Rafmagnsveitna ríkisins eru bundnir toppgjaldi sem tengist afli, en aðeins um 1/4 hluti snertir kwst.- gjöld, og því er það fyrirtækinu mjög mikið í hag að þessi afltoppur hækki ekki. Marktaxtinn er notaður á sveitabýlum fyrst og fremst, en þó mun hann víðar notaður. Alls var það 2781 aðili sem í marsmánuði s.l. keypti samkv. þessum taxta af um 12 þús. viðskiptavinum Rafmagnsveitnanna. Þessi marktaxti hvetur til þess að menn reyni að jafna raforkunotkun sína í tíma yfir daginn, og það er hagkvæmt í senn fyrir notandann og það er hagkvæmt fyrir Rafmagnsveiturnar einnig. Ef ætti að hverfa frá þessum marktaxta og fara að verðleggja hvern notkunarþátt, þá kostaði það í fyrsta lagi margfalt mælakerfi, það kostaði flókið innheimtukerfi og það þýddi það, að menn hættu að hugsa um að spara í aflnotkun og þessi afltoppur yrði miklu hærri en ella og það kallaði á aukið og styrkara dreifikerfi. Er það þó nógu bágt í sveitum landsins. Þetta kallaði einnig fyrr en ella á virkjanir, svo að það er með öllu óréttmætt að vera að gagnrýna þennan taxta og telja að hann sé óhagstæður og honum eigi að breyta. Ég vil þó ekki þar með fullyrða að þar megi engu breyta eða í sambandi við samsetningu á gjaldskrám Rafmagnsveitna ríkisins. Það er einmitt fyrirhugað að fara ofan í saumana á þeim til þess að reyna að finna þar enn betri leiðir en tekist hefur, og það standa yfir samningar milli Rafmagnsveitna ríkisins og Raunvísindastofnunar háskólans nú, að Raunvísindastofnun gangi í þetta verkefni, hún mun geta talist hlutlaus aðili, og að því verður unnið. En ég á ekki von á að það leiði til neinna verulegra breytinga á hagkvæmni hjá Rafmagnsveitunum, þó að ástæða sé þó til að vona að það geti orðið í einhverjum efnum. Hitunartaxtinn, sem einnig hefur verið gagnrýndur, og líklega eru það 2700 notendur sem greiða samkv. húshitunartaxtanum, er miðaður við olíuverð. Það er vissulega pólitísk ákvörðun, hvort á að hækka gjald fyrir rafhitun langt fram úr því sem það kostar að kynda með olíu. Það hefur ekki verið metið réttmætt hingað til, enda yrði það til að auka enn frekar á óréttlætið. Ég hef getið þess oftar en einu sinni hér í hv. þd., að mismunurinn á hitunarkostnaði húsa hér á Reykjavíkursvæðinu hjá þeim, sem búa við hagstæðar hitaveitur, og hins vegar hjá þeim, sem kaupa orku til húshitunar, ýmist með olíu eða samkv. húshitunartaxta, sem er á sambærilegu verði, er um 250%. Hann er margfaldur á við þann mun sem er á raforkuverðinu miðað við heimilistaxta, svo að ég held að menn ættu að hugsa sig um áður en þeir fara að leggja til að þessum hlutföllum verði breytt. Hitt er vissulega annað mál, hvort það er í öllum tilvikum skynsamleg stefna að fara út í beina rafhitun á svæðum þar sem ekki er von til þess að fá jarðvarma. Þau mál eru í gaumgæfilegri athugun nú, m.a. á vegum Rafmagnsveitna ríkisins og iðnrn., og hafa verið það um skeið. Þar eru menn að athuga, hvort ekki séu hagkvæmari kostir að stefna að fjarvarmaveitum í þéttbýli, þar sem takmörkuð von er um jarðvarma, og hverfa frá þeirri stefnu, sem hefur verið í gildi og hefur verið framfylgt víða um landið þar sem ekki eru komnar hitaveitur og lítil von er talin á þeim, að miða við beina rafhitun. Þetta dæmi hefur enn ekki verið gert upp í heild sinni, en menn eru að færast nær því að geta markað stefnu um þetta, hvort ekki sé réttmætt, og ég hef frekar trú á því að sú verði niðurstaðan að koma upp fjarvarmaveitum á þéttbýlisstöðum, þótt þeir eigi ekki von á jarðvarma til að leysa sín húshitunarmál. Athugun varðandi þetta mun verða hraðað eftir föngum þannig að ekki sé haldið lengra á braut beinnar rafhitunar án þess að þetta dæmi sé gert upp. Það hefur verið fullyrt hér, að mikill meiri hluti af viðskiptavinum Rafmagnsveitna ríkisins sé á þessum töxtum og greiði hvað snertir meðalverð á kwst. miklu lægra en hér hafa verið rakin dæmi um og getið er um í fskj. með frv. Þetta er misskilningur. Það er hins vegar rétt, að meiri hlutinn af orkukaupunum fer fram samkv. húshitunartaxta og marktaxta. En ef við lítum á fjölda viðskiptavina Rafmagnsveitnanna, sem er um 12 þús., þá voru það ekki færri í marsmánuði s.l. en 9792 sem kaupa samkv. húshitunartaxtanum, sem er 88% hærri nú hjá Rafmagnsveitunum en hjá Rafmagnsveitu Reykjavíkur. Af þessu vænti ég að menn sjái hvílíkt hagsmunamál hér er á ferðinni fyrir fjölda heimila í landinu og hversu rangt það er að bera fram þau rök, að mikill meiri hluti viðskiptavina Rafmagnsveitnanna sé á einhverjum allt öðrum og hagkvæmari töxtum. Ég held að mjög margt í málflutningi þeirra hv. þm., sem gagnrýnt hafa þetta frv., sé á misskilningi byggt hvað snertir ýmis efnisatriði, og ég vænti þess, að þeir komist að annarri niðurstöðu varðandi ýmislegt, sem þeir hafa hér sagt, við nánari skoðun. Það er ekkert óeðlilegt að slíks misskilnings gæti, vegna þess að menn hafa fengið og verið fóðraðir á röngum upplýsingum af aðilum sem betur ættu að vita. Vissulega eru þessi mál nokkuð flókin, samsetning á þessum gjaldskrám og þessum töxtum, og það er tiltölulega auðunnið verk að rugla menn þar í ríminu. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta mál. En ég vænti þess eindregið, að það fái stuðning mikils meiri hl. hv, þm. og menn reynist það miklir jafnaðarmenn og réttlætissinnar, að þó að þeir séu ekki að fullu ánægðir með þá leið, sem hér er valin til að bæta úr því sára misrétti sem margir landsmenn búa við hvað snertir orkuverð, þá verði þeir þó reiðubúnir til þess að stuðla að framgangi þessa máls hér. Það er aðeins stefnt að því að lögfesta þetta í eitt ár í viðbót, og ég tek undir það, að sjálfsagt er að leita annarra leiða, ef færar þykja, en hér er lögð til og mörkuð hefur verið. Ég get vel stutt það sjónarmið, að það sé réttmætt að stefna að því að ná inn jöfnuði í raforkuverði meira með þeim hætti að leggja fram bein framlög úr opinberum sjóðum til Rafmagnsveitnanna og svo að sjálfsögðu að reyna að tryggja sem bestan rekstur, orkusparnað og góða orkunýtingu og betra skipulag á raforkumálum landsmanna en tekist hefur að ná fram til þessa, en að þeim málum er unnið.



Herra forseti. Vegna ræðu þeirrar, sem hv. 3. þm. Suðurl. flutti sem framlag til þessara umr. og gerði lítið úr þeirri krónutöluhækkun sem hér væri um að ræða, þá er ég hræddur um að hann hafi misreiknað sig þegar hann vitnaði í hækkun á eigin rafmagnsreikningi. 6% til viðbótar við 19% er mikil hækkun. Þar sem við eigum báðir sæti í flugráði, þá vil ég benda honum á að upphæð sú, sem nú á að taka af landsmönnum með 19% álagi samkv. þessu frv. og er umfram það sem 13% hefðu gefið, er rúmlega sú upphæð sem lagt er til að fari til flugmála samtals á næsta fjárhagsári. Til flugmála er gert ráð fyrir fjárveitingu að upphæð 600 millj. kr. til framkvæmda, þá á ég við fyrir utan lánsfjáráætlun. Þá vil ég einnig harma þá fullyrðingu hæstv. iðnrh., að ekki sé mark takandi á grg. Sambands ísl. rafveitna og þar með samþykkt borgarráðs Reykjavíkur frá því í dag. Og ég verð að segja að ég tel það ábyrgðarleysi af ráðh. að taka svona til orða. Hjá Sambandi ísl. rafveitna vinna samviskusamir fagmenn, sem eru þekktir að vönduðum vinnubrögðum. Ég mun óska eftir frekari grg. frá Sambandi ísl. rafveitna vegna ummæla hæstv. orkumálaráðh.