Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Í maí og júnímánuði s.l.. fjallaði verðlagsráð sjávarútvegsins um lágmarksverð á bræðslusíld til vinnslu í verksmiðjum, veiddri á Norður og Austurlandssvæði. Samkomulag náðist ekki um bræðslusíldarverðið, og var ágreiningsatriðum vísað til sérstakrar yfirnefndar skv. l. nr. 60 1964, um breyt. á l. nr. 97 1961, um verðlagsráð sjávarútvegsins. Yfirnefnd kvað upp úrskurð sinn 25. júní s.l., og var niðurstaða meiri hluta yfirnefndarinnar, að verðið yrði 190 kr. á mál til og með 14. júní, en 220 kr. á mál á tímabilinu 15. júní til 30. sept., en við síðara verðið bættist gjald skv. brbl., dags 24. júní, 15 kr., verðið yrði 235 kr. á mál. Verðþróun á síld til söltunar og bræðslu hafði orðið sú, að í s.l. júnímánuði var sú hætta á ferðum, að örðugt mundi reynast að fá síld til söltunar á komandi sumri að óbreyttum aðstæðum og gæti það ástand dregið verulega úr síldarsöltun, þetta ástand gæti spillt erlendum mörkuðum og rýrt stórkostlega afkomumöguleika þeirra, sem atvinnu hafa af síldarsöltun. Þá hafði ekki náðst samkomulag í verðlagsráði, eins og sumarið 1964, að leggja hluta af andvirði bræðslusíldar í sérstakan sjóð til að greiða fyrir siglingu veiðiskipa með bræðslusíldina til hafna norðanlands og draga þannig úr bið fiskiskipa í Austfjarðahöfnum. Til þess að bæta úr þessu ástandi voru sett brbl. 24. júní s.l., sem eru shlj. þessu stjfrv., sem hér liggur fyrir til umr., um verðjöfnunar- og flutningasjóð síldveiði skipa, og lagt er fyrir Alþ. skv. 28. gr. stjskr. Eftir birtingu úrskurðar yfirnefndar um lágmarksverð bræðslusíldar og birtingu téðra brbl. var síldarflotinn stöðvaður, og sigldu skipin til heimahafna sinna. Í tilefni af þessari fyrirvaralausu og óvæntu stöðvun síldveiðiflotans gaf ríkisstj. út tilkynningu 28. júní, svo hljóðandi: „Hinn 24. þ.m. voru gefin út brbl. um verðjöfnunar- og flutningasjóð síldveiða árið 1965. Efni þeirra er í höfuðatriðum þetta: Að ríkisstjórninni sé heimilt að ákveða, að af allri bræðslusíld, sem veiðist frá 15. júní til ársloka árið 1965 fyrir Norður- og Austurlandi, skuli greiða 15 kr. fyrir hvert mál í sérstakan sjóð. Að heimilt sé að verja af fé sjóðsins til hækkunar á fersksíldarverði til söltunar allt að 30 kr. á hverja uppsaltaða tunnu. Að greiða síldveiðiskipum, sem sigla með eigin afla af veiðisvæðum sunnan Bakkaflóadýpis til hafna vestan Tjörness, 15 kr. flutningsstyrk á hvert mál bræðslusíldar. Styrkurinn er bundinn því skilyrði, að löndunartöf sé á Austurlandshöfnum og Raufarhöfn, enn fremur að hlutaðeigandi verksmiðjur greiði síldveiðiskipum til viðbótar 10 kr. á hvert mál, eða samtals 25 kr., þegar svo er háttað sem að framan greinir. Að verja allt að 4 millj. kr. til flutnings á söltunar- og frystingarhæfri síld til Norðurlandshafna. 7 manna sjóðsstjórn á að annast innheimtu gjaldsins og dreifingu þess. Fyrir lágu upplýsingar um það, að hækkun á bræðslusíldarafurðum, þ.e. lýsi og mjöli, hefði orðið miklu meiri en tilsvarandi hækkun á þeirri saltsíld, sem líkur eru til að framleidd verði á þessari vertíð. Af því leiddi hættu á því, að síld fengist ekki til söltunar sökum þess, hve hráefnisverð hennar yrði lágt, samanborið við bræðslusíldarverð. Útflutningsverðmæti saltsíldar er nær þrefalt miðað við magn, borið saman við afurðir úr bræðslusíld, og liggur mismunurinn að verulegu leyti í meiri verðmætasköpun innanlands. Það hefur tekið áratuga starf að afla markaða fyrir íslenzka saltsíld. Markaðir þessir eru í augljósri hættu, ef verulega dregur úr síldarsöltun. Gæti það valdið óbætanlegu tjóni íslenzkum sjávarútvegi á þeim landssvæðum, þar sem söltun aðallega fer fram, og þjóðarbúinu í heild. Sú lækkun, sem verður á bræðslusíldar verðinu af þessum sökum, rennur óskipt til sjómanna og útgerðarmanna í hækkun hráefnisverðs um allt að 30 kr. miðað við uppsaltaða tunnu. Á s.l. ári náðist um það samkomulag í verðlagsráði milli fulltrúa sjómanna og útvegsmanna annars vegar og fulltrúa síldarkaupenda hins vegar að leggja hluta af andvirði bræðslusíldar í sérstakan sjóð til að greiða fyrir siglingu veiðiskipa með eigin bræðslusíldarafla til hafna norðanlands, þegar þrær verksmiðjanna eystra væru fullar og löndunartöf á Raufarhöfn. Ríkisstjórninni var kunnugt um, að sams konar samkomulag mundi ekki takast að þessu sinni í verðlagsráði sjávarútvegsins, þó að meiri hluti fulltrúa væri því meðmæltur. Til þess að koma í veg fyrir stórfelld töp síldveiðiflotans sökum löndunarbiðar á Austfjörðum bar brýna nauðsyn til að stuðla að því, að þetta flutningafyrirkomulag síldveiðiskipa héldi áfram og væri styrkt þannig, að heildargreiðslur til þeirra, þegar svo stæði á, hækkuðu úr 16 kr. á árinu 1964 í 25 kr. á hvert mál. Sérstaklega skal tekið fram, að sjóðurinn greiðir ekki neinn kostnað af rekstri flutningaskipa, sem síldarverksmiðjur hafa tekið á leigu eða gera út til síldarflutninga. Brbl. heimila að verja allt að 4 millj. kr. til flutnings á kældri síld, sem hæf sé til söltunar og frystingar, frá miðunum við Austurland til Norðurlandshafna. Er hér um merkilega nýjung að ræða til að leysa það vandamál, sem af því stafar, að síldargöngur hafa leitað á nýjar slóðir svo og að helztu síldarverkunarstaðir norðanlands hafa búið við langvarandi skort á hráefni og þar af leiðandi atvinnuörðugleika. Ef tilraunin heppnast, eykur það atvinnuöryggi allra þeirra, sem við síldarútveg fást á sjó og landi. Að öðru leyti vísast til grg. oddamanns yfirnefndar verðlagsráðs sjávarútvegsins og stjórnarformanns framkvæmdastjórnar síldarverksmiðja ríkisins.“ Þannig hljóðaði yfirlýsing ríkisstj., sem hún gaf út 28. júní, þegar síldarflotinn hafði siglt heim í höfn. Ríkisstj. hóf nú viðræður við fulltrúa síldveiðiskipa og L.Í.Ú. um lausn þessarar deilu, og 1. júlí náðist samkomulag um óbreytt bræðslusíldarverð, þó þannig, að sumarverðið skyldi gilda frá 10. júní, og lögðu síldveiðiskipin úr höfn þá um kvöldið. Sama dag, þ.e. 1. júlí, birti ríkisstj. eftirfarandi fréttatilkynningu: „ Ríkisstj. hefur m.a. með viðræðum við fulltrúa síldveiðiskipstjóra og L.Í.Ú. kannað, með hverjum hætti unnt væri að tryggja, að síldveiðar hefjist tafarlaust að nýju, og lýsir af sinni hálfu yfir því, sem nú skal greina: 1) Ríkisstj. mun beita sér fyrir, að síldarverksmiðjur á Austur- og Norðurlandi greiði á tímabilinu frá og með 10.–14. júní sama síldarverð og ákveðið hefur verið fyrir tímabilið 15. júní til 30. sept. 1965. 2) Þar sem náðst hefur samkomulag um verð á síld til söltunar, án þess að á jöfnunarverði þurfi að halda, og í trausti þess, að samkomulag náist um, að af 235 kr. verðinu, sem greiðist fyrir bræðslusíld í sumar, renni 3 kr. í flutningasjóð, sem starfræktur sé á sama hátt og var á s.l. ári, en greiðslur úr sjóðnum séu 15 kr. á mál til veiðiskips, enda greiði verksmiðjan, sem síld er flutt til, einnig 10 kr. á mál, þá mun ríkisstj. ekki nota heimildir skv. brbl. frá 24. júní 1965. 3) Ríkisstj. mun mæla með því, að áður en sumarsíldveiðar hefjast sumarið 1966, verði upp tekin vigtun á síld, sem lögð er inn í síldarverksmiðjur. Ríkisstj. telur sig hafa öryggi fyrir, að með framansögðu sé tryggt, að síldveiðar hefjist nú þegar.“ Í framhaldi af 3. lið þessarar yfirlýsingar vil ég skýra frá því, að sérstök nefnd hefur nú hafið störf til könnunar á því, hvað þurfi helzt að gera i hinum ýmsu síldarverksmiðjum, til þess að það loforð, sem þar er gefið, verði uppfyllt. Þennan sama dag var könnuð afstaða verksmiðjanna á Austur- og Norðurlandi til þessa samkomulags, og samþykkti þá þegar meiri hluti þessara síldarverksmiðja að greiða sama síldarverð frá og með 10. júní til 14. júní og yfirnefndin hafði ákveðið fyrir tímabilið 15. júní til 30. sept. 1965. Daginn áður, eða 30. júní, ákvað verðlagsráð sjávarútvegsins lágmarksverð á fersksíld til söltunar, sem veidd yrði á Norður- og Austurlandssvæði frá upphafi síldarsöltunar til septemberloka 1965, þannig, að verð hverrar uppmældrar tunnu, 108 kg, skyldi vera 257 kr. og verð hverrar uppsaltaðrar tunnu skyldi vera 350 kr. Í 2. gr. brbl. er heimilað að verja allt að 4 millj. kr. af 15 kr. bræðslusíldargjaldinu skv. 1. gr. til þess að flytja með flutningaskipi kælda síld til söltunar eða frystingar til Norðurlandshafna og til að veita sérstakan stuðning þeim síldveiðiskipum, sem skila eigin afla til þessa svæðis. Enda þótt ákveðið hafi verið að nota ekki heimildir brbl., voru flutningar á kældri síld framkvæmdir til Norðurlandshafna m.a. með Þorsteini þorskabit, þótt ekki hafi tekizt allt of vel, og eins hafa einstök veiðiskip verið styrkt til flutninga á sömu hafnir, og er kostnaðurinn við þessar ráðstafanir greiddur úr ríkissjóði. Margar grg. frá deiluaðilum umfram það, sem nú þegar hefur verið minnzt á, voru á þessum tíma birtar í dagblöðum og útvarpi auk grg. oddamanns yfirnefndar, en ég tel ekki þörf á að rekja það, enda yrði of langt mál að rekja efni þeirra eða lesa þær upp. Ég hef hér reynt að draga fram staðreyndir um aðdraganda að setningu þessara brbl. Eins og fram kemur í frétt ríkisstj. frá 1. júli s.l., var ákveðið að nota ekki heimildir l., og hefur það ekki verið gert. Samkv. ákvæðum í stjskr. landsins, svo sem fyrr er á minnzt, ber að leggja slíkar aðgerðir fyrir Alþ., hvað og gert er hér með. Herra forseti. Ég legg til, að frv. verði að þessari umr. lokinni vísað til hv. sjútvn.



Herra forseti. Þegar þessi brbl., sem hér eru nú til umr., höfðu gilt í vikutíma, en ekki komið til framkvæmda, lýsti ríkisstj. því yfir, að hún mundi ekki beita þeim. Brbl. hafa þess vegna aldrei verið annað en pappírsgagn og eru nú lögð fyrir hv. Alþ. f því skyni að uppfylla skilyrði 28. gr. stjskr. En erfitt er að sjá, hvert erindi frv. eigi í rauninni að öðru leyti til Alþ., þar sem það liggur ljóst fyrir, að það verður aldrei annað en pappírsgagn. Eigi að siður verður að játa, að það er eðlilegt og rétt, að þetta tækifæri sé notað til þess að rifja upp þá atburði, sem áttu sér stað í kringum setningu þessara brbl. og allir voru með þeim hætti, að ekki er ástæða til þess að láta algerlega yfir þá fyrnast, því að vítin eru, eins og kunnugt er, til þess að varast þau. Sumarsíldveiðar hófust á þessu vori nokkru fyrr en áður, um 24. maí, og það gat raunar varla komið á óvart, að þær mundu hefjast nokkru fyrr, því að þróunin hefur verið i þá átt nú undanfarin ár. Samkv. reglugerð um verðlagsákvæði sjávarútvegsins hefði mátt vænta þess, að verð á sumarsíld mundi liggja fyrir a.m.k. eigi síðar en 10. júní. En sá dagur leið og tvær vikur í viðbót, og síldarverðið birtist ekki fyrr en um leið og brbl. frá 24. júní. Þá kom í ljós, að hæstv. ríkisstj. ætlaði sér til annarra þarfa 15 kr. af því verði, sem verðlagsdómur taldi verksmiðjurnar geta og eiga að greiða fyrir málið. Það átti að nota þessar 15 kr. til atvinnujöfnunar í landinu, til ráðstafana til að koma í veg fyrir atvinnuleysi eða auka atvinnu í vissum landshlutum. Ríkisstj. hafði þá nýlega gert samninga við verkalýðsfélögin á Norðurlandi, þar sem hún lofaði ráðstöfunum i þessu efni, og það verður að líta svo á, að þarna hafi hún séð sér leik á borði til að láta sjómenn og útvegsmenn standa undir kostnaði af þeirri viðleitni að þessu leyti. Enn fremur kom í ljós, að ákveðin höfðu verið tvö verð á síld á sumarsíldveiðum, skyldi annað verðið gilda fram til 15.júní, en hitt þar eftir. Þetta mun byggt á því, að síldin hafi verið svo mögur í byrjun tímabilsins, að ekki hafi verið hægt að borga fyrir hana sama verð og síðar. Fram til þessa hafa þó slíkar sveiflur verið jafnaðar út, svo að hér var farið inn á nýja braut, sem verður, eins og raunar kom í ljós síðar, að teljast mjög vafasöm, a.m.k. á meðan ekki er farin sú leið að kaupa síldina og verðleggja hana eftir fitumælingum, eins og gert er t.d. um mjólk. Enn fremur kom í ljós, að hæstv. ríkisstj. taldi nauðsynlegt að borga verðuppbætur á saltsíld, þó að á þessum tíma lægi ekkert fyrir um það, hvert saltsíldarverðið mundi verða, og síðar vitnaðist, að hæstv. ríkisstj. hafði í raun og veru enga grein gert sér fyrir þessu, því að þegar saltsíldarverðið lá fyrir, kom i ljós, að þetta var algerlega ónauðsynlegt. Þessi brbl. voru þess vegna mjög óvenjuleg, svo að ekki sé dýpra tekið í árinni. Fyrstu mótmælin gegn brbl. létu ekki heldur á sér standa, því að þau komu þegar í stað frá bátadeild L.Í.Ú. og voru birt í dagblöðum daginn eftir að brbl. höfðu verið birt. En þau eru á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Stjórn bátadeildar L.Í.Ú. samþykkti á fundi sinum í dag að mótmæla harðlega þeim ákvæðum brbl. um verðjöfnunar- og flutningasjóð síldveiða 1965, sem ákveða, að 4 millj. kr. skuli teknar af bræðslusíldarverðinu til atvinnubóta fyrir Norðurland, svo og að veiðiskip fái ekki greitt úr flutningasjóði, ef þau flytja síld til Suðvesturlands, þegar þróarrými er ekki fyrir hendi á Austurlandi. Enn fremur átelur stjórn L.Í.Ú., að greiðslur úr jöfnunarsjóði á saltsíld skuli ekki gilda óháð því, hvar síldin er söltuð á landinu. Stjórn L.Í.Ú. bendir á, að starfandi er atvinnuleysistryggingasjóður, sem í eru um 700 millj. kr., og því óþarft að láta útvegsmenn og sjómenn taka að sér hlutverk hans vegna slæms atvinnuástands á Norðurlandi. Auk þess mótmælir stjórn L.Í.Ú. þeirri ákvörðun meiri hluta yfirnefndar verðlagsráðs sjávarútvegsins að ákveða eftir á tvö verð á sumarveiddri bræðslusíld, veiddri fyrir Norður- og Austurlandi, svo og að enn skuli ekki hafa verið ákveðið verð á síld til söltunar og frystingar á yfirstandandi vertíð.“ Þessi mótmæli lét L.Í.Ú. frá sér fara þegar í stað. Og það vakti nokkra athygli, að það var talið víst, að 3 af hv. þm., sem eru stuðningsmenn hæstv. ríkisstj., munu hafa átt aðild að þessum mótmælum, og menn gátu sér þess því til, að meiri hluti Alþ. mundi ekki standa að baki þessara brbl. hæstv. ríkisstjórnar. Um það er þó rétt að segja, að það er auðvitað ekkert víst, vegna þess að það er eitt af einkennum þessa viðreisnarstjórnarfars, sem við búum við, að hv. alþm., sem styðja núv. ríkisstj., hafa tamið sér það að hafa tungur tvær. Önnur er notuð, þegar þeir koma á fundi stéttarsamtaka og annarra slíkra, en hin þegar þeir koma til Alþ., og það er þess vegna enga ályktun hægt að draga af því, - trúlegast, að þeir muni rétta upp hendurnar með þessu frv., hvað sem líður ályktunum, sem þeir kunna að hafa staðið að á öðrum vettvangi. Um þess háttar vinnubrögð höfum við orðið mörg dæmi nú í seinni tíð. En það voru fleiri en Landssamband ísl. útvegsmanna, sem mótmæltu þessum brbl., og m.a. birtu Alþýðusamband Íslands, Farmanna- og fiskimannasamband Íslands og Sjómannasamband Íslands mótmæli á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Stjórnir Alþýðusambands Íslands, Farmanna og fiskimannasambands Íslands og Sjómannasambands Íslands átelja harðlega þann drátt, sem hefur orðið hjá verðlagsráði sjávarútvegsins um verðlagningu sjávarafla, þar sem heita má alveg óþekkt fyrirbæri, að lögum og reglum sé framfylgt um, að fiskverðsákvörðun liggi fyrir, áður en veiðitímabil hefst. Stjórnir sambandanna mótmæla eindregið þeirri ákvörðun meiri hl. yfirnefndar verðlagsráðs að ákveða, löngu eftir að síldveiðar hófust nú, tvenns konar verð á sumarveiddri síld fyrir norðan og austan, þar sem eining á fituprósentu er þá ekki almennt látin gilda fyrir verð á síld veiddri á svæðinu allt veiðitímabilið, og má fullvist telja, að hefði verðákvörðunin legið fyrir, áður en síldveiðar hófust að þessu sinni, hefði ekki verið rætt um tvenns konar verð á síld veiddri fyrir Norður og Austurlandi á yfirstandandi sumri, og verður að telja víst, að vegna þessa gerræðis við sjómenn og útvegsmenn muni því ekki treyst í framtíðinni að byrja veiðar, fyrr en verðákvörðun liggur fyrir hverju sinni. Þá telja stjórnir sambandanna, að hin ákveðnu verð á síld til bræðslu séu allt of lág, miðað við áætlað veiðimagn, fyrirframsölu á mjöli og lýsi og markaðsverð á þeim afurðum, eins og það er nú. Stjórnir sambandanna mótmæla ákveðið brbl. þeim, sem sett hafa verið um flutninga á síld, verðjöfnun síldar í bræðslu og salt o. fl., og telja það sérstaklega mikið fljótræði að ákveða uppbætur á síld til söltunar og frystingar á kostnað bræðslusíldar, meðan verð á síld til söltunar eða annarrar nýtingar en í bræðslu liggur ekki fyrir og það ekki enn þá verið tekið fyrir til umr. í verðlagsráði, enda engin gögn eða upplýsingar borizt frá síldarútvegsnefnd um sölu o. fl. eða áætlanir frá félagssamtökum síldarsaltenda eða öðrum viðkomandi aðilum. Þá mótmæla stjórnirnar því einnig, að ákveðið er að greiða aðeins flutningsgjald á síld til bræðslu á austursvæðinu til Norðurlandsins, en ekki gagnkvæmt til Austurlandsverksmiðja, eins og ákveðið var af verðlagsráði á s.l. sumri, ef síldin skyldi aðallega veiðast fyrir norðan um lengri eða skemmri tíma. Stjórnir sambandanna víta einnig það ákvæði brbl. að gera sérstaklega sjómönnum og útvegsmönnum að greiða ákveðna fjárupphæð vegna samningsákvæðis ríkisstj. við verkalýðsfélögin á Norðurlandi um úrbætur í atvinnumálum í þeim landshluta. Um leið og stjórnir sambandanna mótmæla meðferð þessa máls sem heild, vinnubrögðum verðlagsráðs sjávarútvegsins, ákvörðun meiri hl. yfirnefndar og brbl. ríkisstj., vilja þær að lokum benda á, að óhæft er með öllu að ganga fram hjá Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands um tilnefningu í nefndir, sem fjalla eiga um hagsmunamál meðlima þess.“ Þetta voru mótmæli stjórnar A.S.Í., Farmanna- og fiskimannasambandsins og Sjómannasambands Íslands gegn brbl. og verðlagningunni, sem auðvitað eru nátengdir hlutir, vegna þess að brbl. skertu að sjálfsögðu verðið til sjómanna og útvegsmanna um 15 kr. á mál. Þessi mótmæli, sem ég nú hef rakið, hafa sjálfsagt verið nægt íhugunarefni fyrir hæstv. ráðh. á sínum tíma. En versta áfallið var samt eftir. Sjómennirnir sigldu síldveiðiflotanum í höfn og lýstu yfir, að það væri engin síld í sjónum á því verði, sem ríkisstj. skildi eftir handa útvegsmönnum og sjómönnum. Og það var ekki eitt og eitt skip, sem sigldi til hafnar, það var flotinn allur. Það var ekkert veitt í viku, og það varð tugmilljóna tjón. Nú var málið vissulega komið á alvarlegt stig, ef áttu að stöðvast síldveiðarnar á þessum tíma, þegar ástæða var til að gera ráð fyrir, að mikill afli mundi vera fáanlegur. Þegar málum var þannig komið og hæstv. ríkisstj. virtist gersamlega ráðlaus um, hvað til bragðs skyldi taka, komu þm. og framkvæmdastjórn Framsfl. saman og gerðu ályktun, sem ég vil leyfa mér að lesa, með leyfi hæstv. forseta: „Þingflokkur og framkvæmdastjórn Framsfl. telja óhjákvæmilegt, að Alþ. sé þegar í stað kvatt saman til aukafunda vegna síldveiðideilunnar og þess alvarlega ástands, sem af þeim sökum hefur skapazt í þjóðfélaginu. Stöðvun síldveiðanna veldur þjóðinni svo stórkostlegu tjóni á degi hverjum, að lausn þess máls þolir alls enga bið. Þar sem ríkisstj. virðist ráðþrota í þessum vanda og hefur eigi beitt sér fyrir lausn deilunnar, og ein af ástæðunum til stöðvunar síldveiðiflotans er einmitt útgáfa brbl. hennar um flutning á síld, verðjöfnun síldar í bræðslu og salt o.fl., sem vafasamt er eftir fram komnum samþykktum, að meiri hl. þings hafi staðið á bak við, er nauðsynlegt, að Alþ. fjalli án tafar um málið. Upplausnarástand það, sem nú ríkir að öðru leyti í landinu á ýmsum sviðum, er einnig svo alvarlegs eðlis, að full ástæða er til, að Alþ. taki þau mál öll til meðferðar. Skorar því Framsfl. á forsrh. að gera tafarlausar ráðstafanir til þess, að Alþ. verði nú þegar kvatt saman.“ Um sama leyti eða skömmu síðar gerði svo formaður þingflokks Alþb., hv. 5. þm. Austf., kröfu fyrir hönd þingflokks síns um sama efni. Vafalaust hafa þessar kröfur stjórnarandstöðuþingflokkanna ýtt undir það, að hæstv. ríkisstj. rynni blóðið til skyldunnar að koma síldveiðiflotanum aftur út. Og næsta dag birtist svo boðskapur hæstv. ríkisstj., sem hæstv. sjútvmrh. las hér áðan og ég ætla ekki að fara að endurtaka, en í aðalatriðum var sá, að brbl., sem viku áður hafði borið brýna nauðsyn til þess að setja, væru gersamlega óþörf og mundu aldeilis að engu höfð af hæstv. ríkisstj. Ég hef viljað rekja þessa sögu vegna þess, að þrátt fyrir það þótt við höfum nú séð ýmislegt kynlegt í viðreisnarstjórnarfari undanfarandi ára, er hér þó um aldeilis óvenjulega atburði að ræða, sem mér virðist full ástæða til þess að rifja upp hér við þessa umr. Ríkisstj. gefur út brbl. Hún telur brýna nauðsyn bera til ákveðinna ráðstafana, sem þar eru heimilaðar. Viku síðar gefur hæstv. ríkisstj. út yfirlýsingu um, að það sé engin þörf á þessum ráðstöfunum og brbl. muni að engu höfð. Hæstv. ríkisstj. taldi brýna nauðsyn bera til þess að greiða uppbætur á saltsíld. En viku síðar kemur í ljós, að saltsíldarverðið er alveg viðunandi og ekki minnsta ástæða að dómi hæstv. ríkisstj. til þess að greiða neinar uppbætur á saltsíld. Það verður ekki af þessu dregin önnur ályktun en sú, að hæstv. ríkisstj. hafi alls ekki gert sér neina grein fyrir því, þegar brbl. voru sett, hvert saltsíldarverðið mundi verða. Útgáfu þessara brbl. mun þess vegna lengi verða minnzt sem mjög óvenjulegs frumhlaups, jafnvel á þessum einkennilegu tímum viðreisnarstjórnarfarsins. Ríkisstj. gaf út brbl., sem eðli málsins samkv. og beinum ákvæðum stjórnarskrár ber ekki að gefa út, nema mjög brýna nauðsyn beri til í almennings- og alþjóðarþarfir. En þegar frumhlaup hennar mætir eindreginni mótspyrnu, kiknar hún og ákveður, að þetta hafi nú raunar allt saman verið ástæðulaust og einskisvert. En manni verður spurn: Fyrst ríkisstj. treysti sér ekki til þess að framkvæma ætlunarverk sitt þrátt fyrir mótmæli sjómanna og útgerðarmanna, því leitaði hún þá ekki fyrirframsamninga við þessa aðila um einhverja skynsamlega úrlausn á þeim vandamálum, sem hún taldi sig vera að fást við, í stað þess að setja málin í þann hnút, að síldveiðiflotinn skyldi stöðvast í viku um hávertíðina með þeim afleiðingum, að aflatjón hefur vafalaust numið tugmilljónum kr. að útflutningsverðmæti. Það hefur stundum heyrzt, að sjómenn og útgerðarmenn hafa verið gagnrýndir fyrir það að stöðva veiðar, eftir að vertið var hafin og áhafnir skráðar á skip og byrjaðar sína vertíð. Ég skal nú að mestu leiða þann þátt málsins hjá mér, en vil þó geta þess, að að mínum dómi höfðu þessir aðilar verulegar málsbætur, sem voru fólgnar í því, að í rauninni var komið algerlega aftan að þeim með þessum brbl. Þegar þeir hófu veiðar og skráðu sig á skipin, höfðu þeir fulla ástæðu til þess að gera ráð fyrir því, að þeir fengju það verð fyrir síldina, sem verksmiðjurnar gætu borgað, og þeir fóru sjálfsagt nokkuð nærri um það, hvað það mundi verða. En með brbl. eru 15 kr. af því, sem þeir höfðu fulla ástæðu til þess að gera ráð fyrir að þeir gætu fengið, beinlínis gerðar upptækar af ríkisvaldinu. Það fer varla hjá því, enda kemur það fram í yfirlýsingum hæstv. ríkisstj. sjálfrar, að hér var um frumhlaup að ræða, sem leiddi svo til skjóts undanhalds. Við höfum svo sem fleiri dæmi um slík frumhlaup af hálfu hæstv. ríkisstj., og nægir að minna á frv. um launastöðvunina, sem hér var til meðferðar á hv. Alþ. fyrir tveimur árum. Það verður ekki hjá því komizt, að hugleiða það, hvaða afleiðingar slík vinnubrögð hljóta að hafa fyrir stjórnarfarið í landinu. Ef sú trú skapast meðal þjóðarinnar, að ráðstafanir ríkisvaldsins geti verið svo vanhugsaðar, að með snörpu upphlaupi sé hægt að knýja hana til undanhalds, nokkurn veginn eftir því, sem mönnum kann að þykja hverju sinni, fer ekki hjá því, að með þeim hætti er molað niður eðlilegt stjórnkerfi í landinu. Viðreisnarstjórnarfarið er með þessum hætti ekki bara að grafa undan sjálfu sér, það er að grafa undan öllu framtíðarstjórnarfari í okkar landi, ef ekki verða tekin upp skynsamlegri vinnubrögð en frv. þetta er dæmi um. Hvað á nú að gera við þetta pappírsgagn, sem hæstv. ríkisstj. hefur lagt fyrir deildina? Samkv. yfirlýsingum hennar sjálfrar er þetta ekkert annað en pappírsgagn, sem til einskis verður notað. Eins og ég sagði í upphafi, virðist mér eðlilegt, að þetta tækifæri sé notað til þess að rifja upp þá atburði, sem áttu sér stað í kringum þessa óvenjulegu lagasetningu, því að af þeim má draga lærdóma. Vítin eru til þess að varast þau. En að öðru leyti sé ég ekki annað en ástæðulaust sé að láta þetta pappírsgagn þvælast lengi í sölum Alþ. og mundi telja eðlilegt, að það yrði þegar í stað fellt, þó að raunar komi út á eitt, hvað við það er gert, þar sem það verður aldrei nema pappírinn.



Herra forseti. Ég hef ekki hugsað mér að flytja hér langa minningarræðu um það plagg, sem hér liggur fyrir. Það eru líka siðbúin eftirmæli, sem þar væri um að ræða, því að eins og allir vita, má segja, að þessi brbl. hafi með yfirlýsingu hæstv. ríkisstj. verið afnumin að efni til þegar eftir að þau höfðu staðið í eina viku og ekki var farið að framkvæma þau. En það, sem kemur mér til þess að standa hér upp nú við þessa umr., er, að ég vil leggja á það ríka áherzlu og vil fara um það nokkrum orðum, hver ég tel að hafi verið aðalástæðan og e.t.v. eina ástæðan til þeirra mjög svo alvarlegu tíðinda, sem urðu í vor eða snemma í sumar, þegar allur síldveiðiflotinn með tölu sigldi í höfn í mótmælaskyni við verðlagninguna og brbl. En meginástæðan til þessa atburðar var tvímælalaust sú, hversu verðlagsákvörðunin kom óhóflega seint og jafnframt tvískipting verðlagsins, þegar það var loksins ákveðið. Lögum samkv. ber að ákveða verð á síld veiddri fyrir Norður- og Austurlandi, áður en veiðar hefjast, og það hefur verið svo nokkur undanfarin ár, að skipin hafa verið að fara fyrr og fyrr á veiðarnar. Þau eru jafnvel byrjuð nú að veiða síðast í maímánuði. Fyrstu skipin munu hafa farið út seint í maímánuði, og þá reyndist síld þegar komin á miðin, að vísu allfjarri landi, eins og hún befur nú verið síðustu árin. En það má búast við, að ef allt verður með felldu, fari fyrstu skipin ekki seinna til veiða heldur en í maílok og í júníbyrjun, og þá er brýn nauðsyn, að síldarverðið sé ákveðið fyrir þann tíma. Þetta er líka skylt samkv. l. En mikill misbrestur var á því í vor, að þessu ákvæði væri fylgt fram, og það var staðhæft, að verðlagsráðið hefði skort nægilegar upplýsingar til þess að ákveða verðið öllu fyrr en gert var. En það er fyllsta ástæða til þess að láta slíkt ekki koma fyrir aftur, því að það er enginn efi á því, að síldveiðisjómenn munu standa við það, sem þeir hafa fyrir löngu lýst yfir, lýstu yfir þegar í vor eða sumar, þegar átökin urðu, að þeir mundu ekki fara til síldveiða næst, fyrr en verðákvörðun hefði verið tekin, fyrr en þeir vissu, hvaða verð þeir fengju fyrir síldina, sem þeir færu til að veiða. Og þetta er, held ég, úr því sem komið er, kjarni málsins, að viðkomandi aðilar, hæstv. ríkisstj. og verðlagsráð, læri af þessari dýrkeyptu reynslu og láti það ekkí koma fyrir aftur, sem olli þessum hnút í sumar, að verðákvörðun liggi ekki fyrir, þegar veiðarnar hefjast. Úr því sem komið er, held ég, að þetta sé dýrmætasti lærdómurinn, sem hægt er að draga af atburðunum í sumar.



Herra forseti. Þær umr., sem fram hafa farið, síðan ég flutti mína framsöguræðu, hafa ekki gefið sérstakt tilefni til framhaldsumr. Ég vil þó taka það fram strax, að ræðu hv. 5. þm. Reykn. get ég efnislega verið samþykkur, að því frádregnu, að það er misskilningur, að ríkisstj. sem slík geti tekið þessa verðlagsákvörðun í sínar hendur. Sérstök lög ákveða, að sérstakt verðlagsráð fjalli um þessi mál, og ég hygg, að það hafi ekki staðið á ríkisstj. að veita því ráði upplýsingar þær, sem henni bar. Það er hins vegar alveg rétt, að meginatriðið, sem eftir stendur um þá lærdóma, sem hver og einn vill af þessu draga, er í því fólgið, sem hv. þm. talaði um. Það er a.m.k. mitt mat á því. Ég vil hins vegar með örfáum orðum víkja að ræðu hv. 6. þm. Sunnl. Hann hafði það innlegg helzt að flytja í umr. um þetta mál, að ekki hefði verið horfið að því ráði, sem Framsfl. lagði til um lausn þessara mála, þ.e.a.s. að kallað hefði verið saman Alþ. til þess að fjalla um málið, þegar síldarflotinn sigldi í höfn. Og í sömu setningunni sagði hann, að ríkisstj. hefði með þessu frumhlaupi sínu, eins og hann orðaði það, bakað þjóðinni aflatjón, sem hefði vafalaust numið tugmilljónum, sagði hv. þm. Eru nú líkur til þess, ef síldarflotinn hefði átt að biða eftir því, að Alþ. væri kvatt saman og hefði tekið málið til umr., að þetta tjón hefði orðið minna en við þá lausn, sem varð á fyrir forustu ríkisstj.? Þetta er aðeins spurning, sem ég vildi að hv. þm. velti fyrir sér og eðlilegt er að spurt sé í framhaldi af slíkum fullyrðingum. Ég þarf ekki heldur efnislega að ræða frv. frekar en ég gerði í minni framsöguræðu að öðru leyti en því, að ég vil harðlega mótmæla því, að stjórnarliðsmenn hér á Alþ. hafi komið upp þeirri reglu, eins og hv. þm. sagði, að tala tungum tveim, og slíkum svigurmælum hans í garð ónafngreindra manna. Þessari fullyrðingu sinni til stuðnings talaði hann um ákveðna tölu stjórnarliðsmanna, sem mundu hafa ætlað að greiða atkv. á móti þessum brbl., þegar þau kæmu fyrir Alþ. til staðfestingar sem lög. Um þetta liggja engar sannanir fyrir og verður að vísa á bug sem algerlega órökstuddum fullyrðingum. Ég vil svo aðeins að lokum taka það fram, sem ég sagði í minni framsöguræðu, að það ber skylda til þess samkv. 28. gr. stjórnarskrárinnar að leggja slíkar aðgerðir fyrir Alþ., þótt að meginefni til hafi náðst um það samkomulag að fara aðrar leiðir að sama marki, þ.e.a.s. tryggja söltun upp í gerða samninga. Þeirri spurningu hv. þm., hvað eigi við svona hluti að gera, er ósköp hægt að svara á þann veg að spyrja: Hvað átti ríkisstj. annað að gera en leggja slík lög fyrir? Þm. viðurkenndi í annarri setningu sinni, að það væri skylt að leggja þetta mál fyrir, en segir svo á hinn bóginn, að þetta sé pappírsgagn eitt, sem óþarft hafi verið að leggja fyrir Alþ. Ég hygg, að það sé rétt eftir honum haft, en verð að viðurkenna, að ég skil ekki slíkan málflutning.



Herra forseti. Þm. Framsfl., þeir er sæti eiga í þessari hv d., standa allir að flutningi frv. þess, sem hér liggur fyrir. Málið var borið fram á síðasta þingi shlj. því, sem hér er lagt til, og var þá gerð grein fyrir málinu í heild og einstökum atriðum þess, svo að það er hv. þdm. kunnugt. Eigi að síður vil ég fara nokkrum orðum um frv. nú við þessa 1. umr. málsins. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að í þjóðfélaginu eiga sér ávallt stað margs konar viðskipti og viðskiptalífið þróast þannig, að viðskiptin aukast og verðmæti þeirra vex hröðum skrefum að krónutölu,og hefur hin vaxandi verðbólga að vísu veruleg áhrif á, að svona er þessu farið. En það er skoðun Framsfl., að stefna þurfi að því, að sem minnst röskun verði á byggðinni í sveitum landsins. En þó að að þessu sé stefnt, hljóta alltaf að eiga sér stað kaup og sala á jörðum. Þegar þeir, sem átt hafa þessar fasteignir og hagnýtt þær um langan tíma, verða fyrir aldurs sakir eða af öðrum óviðráðanlegum ástæðum að hverfa frá atvinnurekstri, þá þarf að skapa skilyrði til þess, að hinir yngri geti með viðráðanlegum kjörum eignazt þessar jarðir og hafið þar sjálfstæðan atvinnurekstur. Og því meiri framkvæmdir sem gerðar eru í sveitunum, þeim mun meira fjármagn er hundið í fasteignum og búi hvers bónda. Og það er ýmislegt í löggjöfinni, sem beinlínis ýtir undir það, eins og vera ber, að lagt sé í framkvæmdir á jörðum og landbúnaðurinn efldur á þann hátt. T.d. má í þessu samhandi minna á það lagaákvæði, að stefnt skuli að því, að túnstærð á jörðum yfirleitt verði ekki undir 25 ha, og stuðningur er veittur til þess, að ný og fullkomin hús verði reist á hverri jörð og vélarafli beitt við framleiðsluna. Þróun atvinnuvegarins að þessu leyti er óhjákvæmileg, og hún má ekki stöðvast. En hún torveldar eðlileg eigendaskipti á jörðum, nema tryggt sé, að lánsstofnun geti hlaupið undir bagga með því að veita með góðum kjörum lán til þess að kaupa jarðir, þegar eigendaskipti á þeim eru óumflýjanleg. Löggjafinn hefur á undanförnum árum reynt að búa í haginn fyrir þegna þjóðfélagsins með því að ákveða lán til íbúðarhúsa og til stuðnings við atvinnurekstur af ýmsu tagi, svo sem kaup fiskiskipa og til ræktunar á jörðum, og þessi lán nema verulegum fjárhæðum, þannig að lán til fiskiskipa t.d. munu nema 2/3 af kaupverði skipanna og skipta því oft millj. kr. út á eitt einstakt skip, þegar þessi atvinnutæki eru keypt, eins og verðlag er nú orðið. Það er stefnt að því að hækka lán til íbúðarhúsa og gera þau sem hagfelldust eða viðráðanleg ungu fólki. En því verður ekki neitað, þegar á þessi mál er litið í heild, að það er eyða í þessu að því leyti, sem viðvíkur stuðningi við kaup á bújörðum. Veðdeild Búnaðarbankans á að sönnu að gegna því hlutverki að veita lán í þessu skyni. En hún hefur um langt árabil átt við þann fjárskort að etja, að þau lán, sem hún hefur veitt, hafa numið, að ég ætla, hæst 100 þús. kr. út á hverja jörð fyrir sig, og þrátt fyrir það hefur veðdeildin ekki getað fullnægt þeirri eftirspurn eftir þessum lágu lánum, sem fyrir hendi er. Það getur ekki orkað tvímælis, að þetta er óviðunandi og svo búið má ekki lengur standa, því að afleiðingarnar af þessu verða m.a. þær, að ungt fólk, sem er að stofna heimili og vill gjarnan staðfestast í sveitum landsins, verður oft að hverfa þaðan burt sökum þess, að það hefur ekki fjárráð til þess að afla sér jarðnæðis og hefja sjálfstæðan atvinnurekstur, og á ekki aðgang að lánum með þeim kjörum, sem viðráðanleg eru. Þetta kemur svo fram í því m.a., að bújarðir eru lítt eftirsóttar, a.m.k. í sumum sveitum, ef þeim fylgja ekki hlunnindi. En á hinn bóginn, ef um hlunnindajarðir er að ræða, laxveiði eða annað slíkt, eru þær svo eftirsóttar, að kapphlaup er um að komast yfir þessi hlunnindi af hálfu þeirra, sem mikil fjárráð hafa, aðeins hlunnindanna vegna, en ekki til þess að stunda atvinnurekstur á þessum jörðum og styðja hlutaðeigandi sveitarfélög á þann hátt. Þessi þróun leiðir til þess, að sveitarfélögin sjálf bíða oft hnekki við. Með frv. því, sem hér er lagt fram, er gert ráð fyrir að auka að miklum mun stuðning við þá, sem kaupa jarðir og hefja á þeim búrekstur. Frv. gerir ráð fyrir því, að veðdeildin láni vegna jarðarkaupa allt að 70% virðingarverðs þeirrar fasteignar, sem um er að ræða og sett verði að veði fyrir láninu. Það er þó gert ráð fyrir því í frv., að í framkvæmd verði tekið tillit til lána úr stofnlánadeild landbúnaðarins, sem á hlutaðeigandi jörð hvíla og veitt hafa verið til bygginga eða ræktunar, þannig að lán úr veðdeild megi lækka við þetta hlutfall virðingarverðs, sem ég áður greindi, jafnt því, sem stofnlánadeildarlánunum nemur. Þá gerir frv. ráð fyrir því, að veðdeild Búnaðarbankans verði heimilt að gefa út nýjan flokk bankavaxtabréfa og að þau bankavaxtabréf verði notuð til að greiða fyrir þeim viðskiptum, sem hér er um að ræða. Það er að sjálfsögðu æskilegast, að lán, sem veðdeildin veitir, verði að öllu leyti greidd í peningum, og það er ekkert ákvæði í þessu frv , sem kemur í veg fyrir það, svo framarlega sem nægilegir peningar eru fyrir hendi í veðdeildinni. Í frv. er þetta beinlínis orðað þannig, að lán, sem veðdeildin veitir til kaupa á jörð, greiðir hún í peningum að 3/5 hlutum, en 2/5 hluta lánsfjárhæðarinnar greiðir veðdeildin í peningum eða bankavaxtabréfum, sem gefin eru út skv. 20. gr., og ég var að gera grein fyrir, að frv. heimilaði. En fari nú svo, að það fé, sem veðdeildin hefur til ráðstöfunar í peningum, nægi ekki til að fullnægja eftirspurn eftir lánum, þá er það skoðun flm., að með bankavaxtabréfum megi að nokkru leyti greiða úr fyrir þeim, sem á þessum lánum þurfa að halda. Gert er ráð fyrir því, að lán til jarðarkaupa verði afborgunarlaus fyrstu tvö árin og vextir af þeim verði eigi hærri en 4%. Til þess að veðdeildin hafi þau fjárráð að geta veitt þau lán, sem frv. þetta mælir fyrir um, þarf að sjálfsögðu að auka tekjur hennar frá því, sem nú er, enda er það annað meginákvæði frv. að kveða svo á, að tekjur veðdeildarinnar verði auknar að miklum mun. Þar á að koma til skv. frv. árlegt framlag ríkissjóðs, 20 millj. kr. Í öðru lagi árlegt framlag frá stofnlánadeild landbúnaðarins skv. 14. gr. l.nr.75 1962, um stofnlánadeild landbúnaðarins, landnám, ræktun og byggingar í sveitum. Í þriðja lagi framlag samkv. 9. gr. l. nr. 44 1957, um skatt á stóreignir. Og í fjórða lagi vaxtatekjur. En til viðbótar þessu skal Seðlabanka Íslands gert skylt, ef ríkisstj. óskar þess, að lána veðdeild Búnaðarbankans nauðsynlega fjárupphæð vegna starfsemi hennar, allt að 100 millj. kr., gegn 9% vöxtum. Veðdeildin skal endurgreiða Seðlabankanum lán þetta með jöfnum afborgunum á 20 árum. Ríkissjóður ábyrgist allar skuldbindingar veðdeildarinnar gagnvart Seðlabankanum. Þegar litið er á, hve Seðlabankinn er fjárhagslega öflug stofnun og hve hann tekur mikið fé til sín, þá virðist hér ekki mjög stórt af stað farið. Ef til vill þyrfti ekki að nota þessa heimild nema að einhverju leyti. Það kæmi í ljós við framkvæmd löggjafarinnar, ef þetta frv. yrði að lögum, og í kaupum og sölum á jörðum eru að öllu eðlilegu tiltölulega litlar sveiflur, því að lögbýlum í landinu fjölgar ekki, og það þarf ekki að gera ráð fyrir því, að þeim jörðum, sem ganga kaupum og sölum árlega, fjölgi mjög mikið frá því, sem verið hefur, og gerir það þetta mál miklu viðráðanlegra en á þeim sviðum, svo sem í íbúðabyggingum, þar sem síaukinn fólksfjöldi knýr á um vaxandi fjárframlög ár frá ári. Ég vænti þess, að frv. þessu verði tekið með velvilja og skilningi hér í hv. d. Ég sé ekki ástæðu til að fara um það fleiri orðum, nema sérstakt tilefni gefist, en legg til, að þegar þessari umr. lýkur, verði málinu vísað til 2. umr. og hv. fjhn.