Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Sigurður Hjörleifsson Eg sting upp á að máli þessu sé að lokinni umræðu vísað til verzlunarbókanefndarinnar.

Sigurður Stefánsson Eg vil leggja til að skipuð verði 3 manna nefnd í málið að lokinni umræðu.

Ágúst Flygenring Af því eg hefi heyrt, að sumir vilji vísa máli þessu til verzlunarbókanefndarinnar, og af því eg á sæti í þeirri nefnd, vildi eg leyfa mér að lýsa því yfir, að eg vildi helzt vera laus við þetta mál. Stefnan er góð, en lögin eru óframkvæmanleg; frv. er líkast harmoníku, sem má draga út og inn. Helst vildi eg því fella frumv. nú þegar, en ef það verður ekki gert, þá skipa sérstaka nefnd.

Steingrímur Jónsson Eg álít að það hafi ekki mikla þýðingu, að kjósa sérstaka nefnd, því að 2 af þeim mönnum, er í verzlunarbókanefndinni sitja, myndu og fá sæti í hinni nýju nefnd. Auk þess snertir mál þetta sérstaklega kaupmenn og verzlunarmenn, og því eðlilegast, að það fari til sömu nefndar sem verzlunarbækurnar.

Framsögum. (Jósef Björnsson) Eins og háttv. deild sér á nefndarálitinu á þgskj. 373, hefir sú nefnd, sem kosin var til að íhuga þetta mál, orðið á einu bandi um það, að ráða til þess að frumv. verði felt. Ástæður nefndarinnar eru teknar fram í nefndarálitinu. Eg finn ekki ástæðu til að bæta neinu verulegu við að svo stöddu; eg skal að eins geta þess, að nefndin leggur mikla áherzlu á það atriði, að áhrif sáttanefnda til sátta sé ekki rírð með því að láta þær hafa það vald, sem hér er farið fram á. Það vill oft verða svo í málaferlum að báðum málspörtum finst þeir hafa rétt. Annar mundi þá alt af þykjast að einhverju leyti beittur órétti með úrskurði sáttanefndarinnar, og oft báðir, og á þennan hátt yrðu sáttanefndirnar óvinsælli og þar með dregið úr áhrifum þeirra. Þetta kynni að verða til þess, að mjög erfitt yrði að fá góða og nýta menn til þess að sitja í sáttanefndum. Nefndinni dylst og ekki, að í ákvæðum frumv. felst engin trygging gegn misrétti í úrskurðum sáttanefndanna, og einkum mætti búast við að misrétti kynni að eiga sér stað, að því er snertir gagnkröfur og málskostnað. Eg skal svo ekki tefja háttv. deild meira að sinni, en vona að hún verði samdóma nefndinni um að fella frumvarpið.

Gunnar Ólafsson Eg vil ekki láta þess ógetið að mér finst nefndinni hafa misheppnast í því, að ráða til þess, að þetta frumv. verði felt. Og það því fremur sem 2 lögfræðingar hafa átt sæti í henni; þeir hefðu átt að sjá hve hér var um gott og nauðsynlegt mál að ræða. Eg þykist vita að sýslumenn hafi heldur ekkert á móti því að losast við að gefa sig við þessum smámálum, einkum þar sem það miðar aðallega að því að gera réttarfarið einfaldara. Ef þetta frumv. gengi í gegn, yrði miklu hægra að innheimta lágar skuldir. Og eg skil ekki þær fjarstæður nefndarinnar, að það geti verið hættulegt að fela sáttanefndum þessi verk, því að því er svo varið, að í sáttanefndum sitja oftast vandaðir og góðir menn, vanalegast presturinn og svo einhver valinkunnur maður í sáttaumdæminu Það er óhugsandi, að þessir menn mundu dæma miklu ver um þess konar smámál heldur en reglulegir dómarar. Í nefndarálitinu er talað um, að nefndin vilji ekki ríra gildi sáttanefndanna með þessu og er það vitanlega skakt, því að mér sýnist hitt vera að ríra gildi þeirra, að fela þeim ekki að leggja fullnaðarúrskurð á þessi mál trúa þeim ekki til þess. Og það gerir einmitt sáttanefndirnar þýðingarminni, að þær hafa ekkert vald samkvæmt lögum. Eg skal ekki fjölyrða frekar um þetta en að eins vona að háttv. deild samþykki frv. Því reiddi vel af í Nd., og þar eru þó líka lögfræðingar, engu síðri en hér, sem ekki þótti varhugavert að samþykkja það.

Ari Jónsson Það er alment viðurkent, að þar sem viðskiftalíf er fjörugt, er þörf á greiðum málflutningi í smá skuldamálum. Það er þörf á, að slíkum málum verði komið fram á auðveldari og greiðari hátt, en annars gerist um einkamál. Enda er þess kostur víðast annarstaðar en hér á landi. Nú eru viðskifti manna hér á landi, einkum í kaupstöðum, orðin svo mikil og margbrotin, að mönnum finst einnig vera orðin þörf þess hér, að fá lögleiddan greiðari málflutning í lítilfjörlegum skuldamálum, en verið hefir hingað til. Þetta er ástæðan til þess, að frumvarp þetta er fram komið, og hefir eflaust við góð rök að styðjast. En hitt getur verið vafasamt, hverjum á að fá þessi mál til meðferðar. Neðri deild hefir nú álitið heppilegt, að fela þessi mál sáttanefndunum. En það er nálega einsdæmi, að sú leið sé tekin. Í öðrum löndum víðast eru slík mál ýmist falin sérstökum dómstóli t. d. Den lille Gældskommission í Kaupmannahöfn eða sami dómari dæmi um þessi mál sem önnur, en um þau eru settar sérstakar reglur, sem gera málaflutninginn fljótari og greiðari. Fyrri aðferðin yrði sjálfsagt of dýr hér, en mér sýnist ekkert vera á móti síðari aðferðinni, þeirri að fela málið sýslumönnum og bæjarfógetum, en þannig að slík smávægileg skuldamál væru leidd til lykta fljótt og meira »summarisk« en önnur mál. - Eg hefði getað verið með frumvarpinu, ef það hefði farið þessa leið. En til þess þyrfti gerbreytingu við, eða réttara sagt, það þyrfti að semja nýtt frumvarp. Eg get ekki verið með þessu frumv. eins og það liggur nú fyrir. Mér finst ófært, að gefa sáttanefnd dómsvald í þessum málum, ekki sízt þegar úrskurður hennar á að vera fullnaðarúrskurður. Hlutverk sáttanefnda er alt annað en að fella dóm í málum manna - Það er og ýmislegt annað í frumv. sem mér þykir athugavert, en eg sé ekki ástæðu til að fara frekar út í það að svo vöxnu máli.

Umboðsmaður ráðherra (KI. Jónsson): Þetta mál er ekki nýr gestur á alþingi. Það kom fyrir þing rétt eftir 1890; gekk þá greiðlega gegnum efri deild, en féll í neðri deild. Nú kemur málið aðra leið hingað til háttv. deildar. Frumv. hefir gengið gegnum neðri deild og var þar borið fram af nefnd þeirri, sem skipuð var í verzlunar- og atvinnumál landsins. Eg efast ekki um, að sú nefnd hefir athugað málið vel og verið sér þess fullkomlega meðvitandi, hvað hún lagði til. Þess vegna þótti mér undarlegt þegar eg sá að nefndin, sem hefir málið til meðferðar hér, leggur til, að fella frumv. umsvifalaust, án þess að benda á, hvað eigi að koma í staðinn. Það hefði þó legið háttv. nefnd næst, að benda á annað ráð, úr því hún vill fella þetta frumvarp, en álítur þó hins vegar fulla nauðsyn á að fá greiðari málsmeðferð í smávægilegum skuldamálum, en hingað til hefir verið kostur á. Eg er á sama máli og nefndin um það, að það sé nauðsynlegt að gefa mönnum kost þess, að útkljá slík smámál, án þess að leggja út í langsóttan og dýran málarekstur. Og eg er ekkert hræddur við, að fela sáttanefndunum þessi mál. Að vísu kann það að vera rétt athugað, að það sé varhugavert, að gefa sáttanefndum úrskurðarvald um gagnkröfur. Slíkar kröfur eru oft flóknar og vandasamt að skera úr um þær, og hins vegar eru sáttanefndirnar ekki altaf sem bezt skipaðar. Því þó að annar sáttanefndarmaður vanalega sé prestur, og hann ætti að vera nokkurn veginn fær um að útkljá smávægilegar kröfur manna rétt, jafnvel þó um gagnkröfu sé að ræða, þá kemur það þó fyrir, að minsta kosti þekki eg það, að prestar eru eigi í sáttanefnd, og þekki enda sáttanefndir, sem ekki eru sem bezt skipaðar. En þá þætti mér réttast að ákvæði 10. gr. um úrskurðarvald um gagnkröfur falli burt, en frumv. haldi sér að öðru leyti, og mér þætti jafnvel réttast, að takmarka svið laganna til að byrja með, þannig, að þau giltu aðeins fyrir kaupstaðina en næðu ekki til sveita. Í kaupstöðunum er þörfin mest og þar eru líka sáttanefndir að jafnaði bezt skipaðar. Eg er nokkuð kunnugur því, hver mál koma tíðast fyrir sáttanefndir, því að eg hefi verið í sáttanefnd hér í Reykjavík í 3 ár. Og eg þori að fullyrða, að ? allra mála, sem fyrir sáttanefnd koma, eru blátt áfram einföld skuldamál, vanalega um viðurkendar skuldir og smáar upphæðir. Það sem á milli ber, er oftast ýmisleg aukaatriði viðvíkjandi því hvernig og hvenær borga skuli, en snerta ekki sjálfa kröfuna, og á þeim strandar það oft, að sættir eigi komast á, en það er þó hart í svona tilfellum, að neyða menn út í mál, þegar enginn ágreiningur er um kröfuna sjálfa, heldur ef til vill einungis um borgunardaginn. Það ætti því ekki að vera neitt varhugavert, að fá sáttanefndum vald til að útkljá slík mál, þar sem aðeins er um það að ræða, hvernig borga eigi skuldina. Það ætti því síður að vera varhugavert, ef lögin næðu aðeins til kaupstaðanna, þar sem oftast er kostur á góðum mönnum, og jafnvel lögfræðingum í sáttanefnd. Háttv. þm. Strand. sagði að það væri eins dæmi, að sáttanefndir fengju heimild til þess að útkljá endilega slík mál. Þetta er ekki rétt; eg veit ekki betur en að sama fyrirkomulag sé í Noregi, og hafi gefist vel þar. Og þetta frumv. mun einmitt vera sniðið eftir norsku lögunum um sama efni. - Sama háttv.þm. þótti og mjög ægilegt að fá sáttanefnd í hendur fullnaðar úrskurðarvald. En eg vil benda honum á, að sátt, sem kemst á fyrir sáttanefnd, verður ekki áfrýjað; hún er jafn gild og hæztiréttardómur og getur hún þó vel verið ósanngjörn og illa fengin. Og þegar svo er um sættir í hverju stórmáli sem er, finst mér engu ægilegra þó að úrskurði sáttanefndar í smáskuldamálum verði ekki áfrýjað. Þetta er mikilvægt mál og full þörf umbóta í þessa átt. Því finst mér varhugavert að fella frumvarpið og koma þó ekki með neinar tillögur um aðra heppilegri leið til umbóta í þessum efnum, t. d. að fela reglulegum dómurum þessi mál til greiðrar málsmeðferðar. - En að láta málið detta niður svona umsvifalaust, sýnist mér naumast rétt gagnvart hinni deildinni.

Kristinn Daníelsson Eg get vel metið góðan tilgang háttv. nefndar, en þó get eg ekki annað en verið samdóma háttv.þm. V. Sk. um það, að hún hefir tekið sér verk sitt æði létt. Mér finnst það nokkuð fljótfærnislegt að leggja til, að frumvarpið verði felt hiklaust. Mér finst nefndin hefði átt að búast við að deildin kynni að vilja aðhyllast frumvarpið, og hefði átt að koma með breytingar, sem horfðu til lagfæringar og gerðu frumvarpið aðgengilegt. Eg er samdóma nefndinni, að ekki megi gera neitt það, er dragi úr framkvæmdum sáttanefnda, að því er snertir aðalhlutverk þeirra, að sætta menn. En sáttanefndir hafa einnig annað hlutverk, því að þeir eiga að stuðla að því, að menn nái rétti sínum. Og þessi lög eiga að gera sáttanefndum mögulegt að hjálpa mönnum til réttar síns í þeim málum, sem það er erfiðast, í smáskuldamálum. Það er sannast að segja, að í slíkum málum er nú ekki nema um einn greiðan veg að ræða, nfl. að láta kröfuna falla niður, enda kjósa menn það vanalega, heldur en að fara í margbrotinn og dýran málarekstur. Eg bjóst ekki við að nefndin vildi fella frumvarpið alveg, en hinu gat eg vel búist við, að hún vildi færa niður 50 kr. hámarkið, sem frumv gerir ráð fyrir, enda hefðu lögin getað orðið til mikilla bóta fyrir því. Það er fjöldi skulda langt fyrir neðan 50 kr., sem nauðsynlegt er að greiða fyrir, bóka- og blaðaskuldir o. fl. Háttv. þm. Strand. benti á að gera mætti flutning slíkra mála greiðari en nú, og hefðu vanalegir dómarar þau með höndum alt að einu. Sú aðferð yrði naumast til mikilla bóta, því að þar sem langt er að leita dómara, eins og víða á sér stað hér á landi, getur eigi að síður orðið svo dýrt og vafningasamt að leita réttar síns, að það borgi sig ekki, þegar um smávægileg peningamál er að ræða. Það er ekki svo að skilja, að eg hafi ekkert út á frumvarpið að setja. T. d. finst mér athugavert að fela sáttanefndum svo umfangsmikið starf, án nokkurs endurgjalds. Hér er um mjög mikinn verkauka að ræða, og væri því full ástæða að sjá sáttanefndum fyrir einhverri þóknun fyrir það, hver leið sem til þess kynni að verða valin. - Þetta og fleira þarf athugunar við, en eg get ekki verið með því, að fella frumvarpið. Að minsta kosti mun eg greiða atkvæði með því til 3. umræðu, svo að háttvirtir deildarmenn fái tíma til að íhuga málið betur.

Framsögumaður (Jósef Björnsson); Það hafa heyrst allþungar ákúrur til nefndarinnar í þessu máli, en ekki get eg sagt að mér finnist þær allar á rökum bygðar; vil eg því minnast nokkuð á sum atriði í aðfinslunum. Háttv. þm. V. Sk. tók það fram, að dómarar mundu fegnir vilja losna við slík mál. Þetta kann vel að vera rétt, en þá þykir mér ekki ósennilegt, að sáttanefndir vildu það líka, og ekki síður en dómarar. Háttv. þm. sagði og, að nefndinni mundi hafa þótt slík málsmeðferð, sem frumv. gerði ráð fyrir, of auðveld og óbrotin, og ekki viljað samþykkja það þess vegna. Þessum áburði verð eg algerlega að neita. Enda væri það mjög óheiðarlegar hvatir, ef nefndin væri á móti málinu fyrir þá sök, að það væri of einfalt, eða með öðrum orðum, of gott mál. Sami háttv.þm. sagði ennfremur, að nefndin væri sjálfri sér ósamkvæm, því að hún vildi ekki ríra álit sáttanefnda, en vildi þó fella frumvarpið og ríra þar með áhrif sáttanefnda. Þetta er ekki rétt. Nefndin leggur áherzlu á, að ekkert sé gert, sem ríri áhrif sáttanefnda til sátta. Og eg tók það fram í framsögu minni, að nefndin væri á móti frumv., af því að það mundi fremur ríra en auka áhrif sáttanefnda í þá átt, að sætta menn. Það er sitthvað, að fá sáttanefndum dómsvaldi hendur, eins og frumv. gerir, eða að auka vald þeirra til sátta. Þá vil eg víkja nokkuð að öðrum háttv. ræðumönnum. Hæstv. umboðsmaður ráðherra kvað mikla þörf á að gera meðferð slíkra mála greiðari en nú er, og háttv.þm. Strand. tók að nokkru leyti í sama streng. En nefndin í heild sinni viðurkennir ekki þessa þörf. Má vera að hún sé nokkur í kaupstöðum, en hún er alls ekki í sveitum. Eg get sagt eins og hæstv. umboðsmaður ráðherra, að eg hefi verið í sáttanefnd í mörg ár, og þekki því nokkuð til þess, hverskonar ágreiningur kemur tíðast fyrir sáttanefndir til sveita. Þær hafa vanalega ekki mikið að gera, því að málaferli eru fátíð til sveita; en mín reynzla er hin sama og hæstv. umboðsmanns ráðherra, að þegar um skuldamál er að ræða, er ágreiningurinn vanalega í því falinn, að skuldunautur þykist ekki geta borgað svo fljótt, sem krafist er. Og það er þetta, sem erfiðast er að ná sáttum og samkomulagi um, þótt það takist oftast að miðla svo málum, að báðir aðilar geti vel við unað. Það er oft, að getuleysi er einu um að kenna, og þegar svo stendur á, gæti það oft og tíðum komið óþarflega hart niður á skuldunaut, ef hægt væri að ganga að honum svo að segja þegar í stað, eins og ætla má að gert yrði, ef frumvarpið yrði að lögum. Þá tók hæstv. umboðsmaður ráðherra fram, að sætt, sem gerð er fyrir sáttanefnd, verði ekki áfrýjað, og sé því engin munur á henni og fullnaðarúrskurði sáttanefnda eftir frumv. Þetta er ekki rétt. Sáttin er altaf komin á fyrir samþykki beggja hlutaðeigenda, og því er hún alt annars eðlis en úrskurður. Háttv. þm. V. Ísf. sagði að nefndin hefði átt að benda á einhverjar aðferðir til að gera málið aðgengilegra, hefði átt að koma með einhverjar lagfæringar við frumvarpið. Þessa verður ekki réttilega krafist af nefndinni, af því að hún er á móti frumvarpinu í heild sinni og grundvellinum undir því. Þessvegna sá hún ekki ástæðu til að koma með neinar lagfæringar, en ræður hreint og beint til að fella frumvarpið.

Ari Jónsson Eg skal taka það fram, að þar sem eg viðurkendi, að þörf væri á fljótari úrskurðum í smáum skuldamálum, en nú er hægt að fá, þá talaði eg fyrir mína eigin hönd, en ekki nefndarinnar. Eg álít að þörfin sé mest í Reykjavík, og ef til vill töluverð í öðrum kaupstöðum, en mjög lítil til sveita. Þar er viðskiftalífið ekki svo fjörugt eða margbrotið, en þörfin er auðvitað mest þar, sem mest er um viðskifti. Þar sem þörf er á, að flýta fyrir rekstri slíkra mála, álít eg tiltækilegast, að fela bæjarfógetum og sýslumönnum að hafa á þeim greiðari og fljótari meðferð en þá, er nú tíðkast, að stofna sérstaka dómstóla til þess eins, að dæma í slíkum málum, yrði altof dýrt. Nefndin hefir ekki komið með breytingar, því ef breyta hefði átt frumvarpinu í þá átt, sem eg tel æskilegasta, þá hefði í raun og veru alls ekki verið um breytingar, heldur um samning nýs frv. að ræða. Og til þess að búa til ný lög um þetta efni skorti nefndina tíma. Reyndar hefði eg ekkert á móti því, að þingnefnd yrði sett, til þess að semja frumvarp, er færi í þá átt, sem eg benti á áðan, en ef til vill væri heppilegast, að nýja stjórnin tæki mál þetta til athugunar og byggi það undir næsta þing. Út af ummælum háttv. umboðsmanns ráðherra, skal eg geta þess, að það er tvent ólíkt, að kveða upp dóm og koma á sátt. Samþykki hlutaðeigenda er nauðsynlegt við sættir, en dómurinn er bindandi, án tillits til þess, hvort hlutaðeigendum geðjast vel eða illa að honum. Svo að ef sáttanefndirnar geta misbeitt valdi sínu nú, þar sem samþykki hlutaðeigenda er nauðsynlegt, til þess að gild sátt komist á, þá getur það verið en hættulegra að fá þeim dómsvald í hendur. - Því valdi geta þær misbeitt miklu meira en þessu valdi, sem þær hafa nú.

Sigurður Stefánsson Eg skal játa það, að eg er einn af þeim, sem ekki tel frumvarp þetta mikla réttarbót. Eg hefi verið sáttanefndarmaður í hartnær 30 ár, og mín reynzla er sú, að venjulega er sæzt á þessar smáskuldir. Eg held því að frumv. þetta komi að litlu gagni, að minsta kosti til sveita, sérstaklega þegar þess er gætt, að sáttanefndirnar aðeins hafa fullnaðar úrskurðarvald, þá er um viðurkendar skuldir er að ræða. Eg minnist ekki að hafa haft neitt mál fyrir, þar sem hlutaðeigandi viðurkendi skuldina og ekki hefir verið sæzt á. Það er einmitt um réttmæti skuldanna, sem deilan vanalega snýst. En vera má, að það gæti komið að meira haldi í kaupstöðum, að fá sáttanefndunum slíkt vald í hendur, og þessvegna vil eg lofa málinu til 3. umræðu. En verði störf sáttanefndanna aukin, er brýn nauðsyn á að hækka borgun þá, er sáttanefndarmenn fá fyrir starfa sinn. Nú er það hreinasta smánarborgun, sem sáttanefndarmenn fá fyrir verk sín, og engan ferðakostnað, nema þeir fari út úr umdæmi sinu. Eg álít það alveg ósamboðið löggjafarvaldinu, að hrúga störfum borgunarlaust á einstaka menn. Eg vildi óska að nefndin tæki þetta atriði til íhugunar, og kæmi með tillögu þar að lútandi við 3. umræðu, ef málið kemst svo langt. Annars lái eg nefndinni ekkert, þótt hún vilji fella frumv., og eg er viss um að prestar og sjálfsagt fleiri vilja vera lausir við að sitja í sáttanefndum, ef frumvarpið nær fram að ganga. Starf sáttanefndanna verður þá mjög vandasamt, sérstaklega að því er til þess kemur, að skera úr því, hve nær taka skuli gagnkröfur til greina.

Framsögum. (Jósef Björnsson) Eg vildi aðeins gjöra örlitla athugasemd út af ummælum hins háttv.þm. Ísf. Hann sagði að sín reynsla væri sú, að það væri um réttmæti skuldanna, sem menn greindi á. Í sambandi við þetta vildi eg benda á, að sáttanefndir hafa ekki aðeins fullnaðarúrskurðarvald, þá er um viðurkendar skuldir er að ræða, heldur og þegar stefndi ekki mætir, og sáttanefndin ekki hefir ástæðu til að ætla, að hann hafi lögmæt forföll. Sáttanefndunum er því falið, að úrskurða af handahófi um skuldir, sem ekki eru viðurkendar. Eg vildi aðeins benda á, að þetta er eitt af mörgu, sem nefndin hefir að athuga við frumv. þetta.

Jón Magnússon Eg hefi leyft mér að koma með breyt.till. við fjárlögin og þarf eg ekki að tala langt mál um hana, þar sem háttv. fjárlaganefnd er henni meðmælt. Breyt.till. er þess efnis, að íshúsfélagi Vestmanneyinga verði lánaðar 20,000 kr. úr viðlagasjóði. Félagið hefir komið upp mjög myndarlegu ís- og frystihúsi, sem gerir mjög mikið gagn og er ómissandi að hafa fyrir eyjarnar og hefir kostað um 40,000 kr. Sýslufélagið á örðugt með að leggja þetta fé fram í einu og líka óhægt með að fá svo stórt lán, sem þarf til þessa fyrirtækis. Eg skal svo ekki orðlengja um þessa breyt.till., en þakka fjárlaganefnd fyrir góðar undirtektir í þessu atriði. Þá hefi eg leyft mér að bera fram aðra breyt.till. þess efnis, að fé verði veitt til þess að leggja síma til Vestmannaeyja næsta ár. Eg get vel hugsað mér, að þótt deildin fyndi ekki ástæðu til þess að veita þetta fé á fjáraukalögunum fyrir árið 1909, þá þyki máske ástæða til þess að veita það á fjárlögunum. Því þarf ekki að lýsa, hvað bráðnauðsynlegt og þarft fyrirtækið er, það hefir verið gert rækilega fyrir skemstu hér í deildinni; eg skal að eins um þessa hlið málsins leyfa mér að geta þess, að landsímastjórinn er þeirrar skoðunar, að þessi sími eigi að koma á undan öllum öðrum símum, sem nú eru ólagðir, nema auðvitað ekki símanum austur sýslurnar, þar sem Vestmannaeyjasíminn verður að vera framhald af honum. Fjárlaganefnd hefir heldur ekkert haft á móti nauðsyn þessa máls, en heldur því fram, að nauðsyn sé að fá vitneskju um, hve mikið þráðlaust samband kosti, svo að hægt sé að gera sér ljóst, hvort ekki sé tiltækilegt að hafa loftskeytasamband milli Eyja og lands heldur en þráðar-samband. Það gæti verið ástæða til þess, ef ekki væri deginum ljósara, að talsamband hefir svo mikla yfirburði yfir hraðskeytasamband eitt, og ef ekki væri fyrirfram fengin full vissa fyrir því, að þráðlaust hraðskeytasamband milli Vestmannaeyja og Reykjavíkur yrði miklu dýrara en símasamband, eins og nú er komið. Það er marg viðurkent, að talsímasamband hefir svo afarmikla yfirburði yfir ritsímasamband, munurinn er að sínu leyti líkur því sem er að talast við og skrifast á, og svo eru talsímastöðvarnar mjög óbrotnar og vandalaust að stjórna þeim. Á hinn bóginn gagnar nú ekkert að vera að prédika það hér, að þráðlaust hraðskeytasamband sé eins trygt og örugt, eins og hraðskeytasamband með símanum. Það ætti því að vera óþarft að eyða orðum að því að lýsa því, hve miklu meira gagnið er að símasambandi en að þráðlausu hraðskeytasambandi. Ofan á þetta bætist, að þráðlausa sambandið verður miklu dýrara. Það verður ekki einungis að öllum líkindum dýrara og það miklu dýrara, að koma slíku sambandi á stofn í fyrstu, en símasambandi, heldur verður hinn árlegi kostnaður svo margfalt meiri við þráðlausar skeytastöðvar. Landssímastjórinn hefir einmitt þessa dagana útvegað skýrslur um það frá Noregi, þar sem til hagar líkt og hér er um að ræða, nefnilega milli Röst í Lofoten og Sörvaagen, þar er orðið hefir að hafa loftskeytasamband milli vegna þess að sími var þar ómögulegur fyrir sakir strauma. Reksturskostnaður við stöðina í Röst er 5000 kr. á ári, en 3500 kr. í Sörvaagen, vegna þess að þar er og ritsímastöð og hægt að nota fólkið frá henni til aðstoðar við loftskeytastöðina. Eg hygg að það sé ekki ofmælt, að það væri óðs manns æði að fara að setja upp loftskeytasamband milli Vestmanneyja og Reykjavíkur, úr því að þráður er kominn austur í Rangárvallasýslu. Hitt er annað mál, að vilji menn hafa samband við skip, þá má setja upp loftskeytastöð einhversstaðar á Suðurlandi hvort er í Reykjavík t. a. m. eða á Stokkseyri eða í Vestmanneyjum, en hún á þá að vera þar sem er ritsíma- eða talsímastöð fyrir. Það verður langhentugast og ódýrast. Þegar til þess kemur, hvort muni borga sig að leggja síma til Vestmanneyja, þá held eg það sé áreiðanlegt. Eins og nú er koma mjög mörg skip til Vestmanneyja, og nálega öll mundu nota síma að einhverju leyti, og þau mundu koma miklu fleiri þangað, ef símað yrði þaðan. Mér er næst að halda, að landssjóður græddi beint ekki lítið á síma til Vestmanneyja, og auk þess yrði óbeina gagnið að honum mikið og margvíslegt, að vísu fyrir eyjarnar sjálfar, en engu síður fyrir landið í heild sinni. Að eg ekki tali um það, hve miklu meira gagnið verður að símalínunni austur í Rangárvallasýslu, ef hún kemst alla leið til Eyja. Hér er því eigi verið að fara fram á nein sérstök hlunnindi fyrir eina sveit eða hérað. Dráttur á framkvæmd þessa verks er óskynsamlegur, ekki einungis vegna nauðsynjar þess yfirleitt, heldur og vegna þess að þetta er áreiðanlega beint gróðafyrirtæki fyrir landssjóð.

Einar Jónsson Af því mér virðist, að þm. ekki vilji hafa neinar umr. skal eg vera stuttorður, en verð að fara nokkrum orðum um breyt.till. sem eg hefi. Það er þá till. á þgskj. 387, um 800 kr. árlegan styrk til Brynjólfs tannlæknis Björnssonar, gegn því að hann haldi fyrirlestra við kennaraskólann og kvennaskólann um tannsjúkdóma. Það er vitanlegt, að sú þekking, sem þarf til þess að vernda og hirða tennurnar er mjög nauðsynleg, og eg álít, að hún dreifist bezt út um landið með því, að nemendur kennaraskólans og kvennaskólans eigi kost á því námi. Nemendur þeirra skóla dreifast út um landið, og hafa áhrif á menn til fróðleiks og miðla öðrum af sínum fróðleik. Eg lýsti ástæðunum fyrir þessari fjárveiting um daginn og þarf því ekki að taka hana upp aftur. Eg get þó eigi látið vera að minnast á það, að fátækt fólk kemur oft til að fá hjálp hjá Brynjólfi og eyðir hann bæði tíma og vinnu til þess án nokkurs endurgjalds, en hann hefir barist upp á sínar eigin spýtur við alt sitt nám í gegn og þarf því síns með; og það er ekki fátækt fólk einungis úr Reykjavík, sem leitar til hans, heldur fólk víðsvegar úr landinu af skólum og annarsstaðar frá, og því er fyllilega sanngjarnt, að landið borgi honum eitthvað fyrir ómak sitt. Það getur verið haft á móti þessu, að styrkurinn sé veittur til annars tannlæknis, en það er sagt að hann láti viðvaninga af læknaskólanum fást við verkið og það verk er ekki vel unnið, og þessvegna sækir ekki fólk þá frílækningu. Eg álít meiri þörf, að hafa tvo tannlækna hér, en þótt einhver setti sig niður í öðru kauptúni landsins, eg vona að þm. álíti ekki óþarft að veita þennan styrk, þar sem svo miklu og þörfu er heitið í staðinn. Þá er hin breyt.till. á þgskj. 388 um 1000 kr. í viðurkenningarskyni til fyrverandi alþingismanns Þorvalds Björnssonar á fyrra ári. Um hana þarf eg ekki mikið að tala, maðurinn mun vera kunnur flestum þeim, sem hér eru. Maður þessi hefir búið um langan tíma, sem einn af merkustu bændum þessa lands, sannkallaður búnaðarfrömuður, sérstaklega í jarðabótum. Jörð sú, sem hann bjó á, var lítilsháttar kot, þegar hún komst í hans hendur, en hann bætti hana svo á allar lundir, að hún var þegar hann fór þaðan, með beztu jörðum í Rangárvallasýslu. Hann var rausnarmaður hinn mesti og hinn gestrisnasti, og hinn hjálpsamasti við alla, sem hans leituðu. Árið 1881-2 var harðæri mikið, eins og menn muna, og skorti mjög matbjörg, þar eð ekkert var að fá í kaupstöðunum, þá var það Þorvaldur Björnsson sem hjálpaði mörgum manni í Rangárvalla- og Skaftafellssýslum að miklum mun, og að hann gerði það ekki í eiginhagsmunaskyni, sýnir það, að hann neitaði oft ríkum mönnum, sem buðu fram peninga, til þess að geta hjálpað þeim fátækari, varð í tapi fyrir alt saman, og er nú ekki ríkur maður, en það er ekki af því einu að hann viljandi hafi spilað illa, heldur hefir hann orðið fyrir óhöppum, bæði af því, að hann varð sökum fólkseklu að sleppa af búi í sveit, seldi því bú sitt og jörð og flutti til Reykjavíkur, þó eftir áeggjun eins spekúlantsins, sem taldi hann á það, keypti hann þar »trollara« og endirinn á öllu saman er sá, að hann er nú kominn í fjárþrot, og allur eigindómur hans genginn til þurðar. Á velstandsárum sínum mun hann hafa gefið fátækum um 40 stórgripi, hesta og kýr, og munu þess fá dæmi af einum launalausum bónda. Eg vildi óska, að deildin veitti honum þetta, og að landið sjái svo sóma sinn að láta ekki þennan sæmdarmann fara á vonarvöl.

Jón Jónsson, (1. þm. S.-Múl.): Eg bið um orðið til þess að gera grein fyrir atkv. mínu, þar sem eg hefi orðið í minni hluta í fjárlaganefnd. Eins og menn muna samþ. deildin um daginn allríflegan styrk til Eiðaskólans, til að standa straum af byggingarkostnaði, til þess var ætlað 10,000 kr. hvort árið, eða 20,000 kr. alls. Það var sþ. hér í deildinni með 15 atkv. Eg verð að lýsa yfir því, að það hafi verið rétt og sanngjörn fjárveiting, sem þar var samþ. Eg hygg að það þurfi ekki annað en vísa til þess, sem háttv.þm. Sfjk. (B. Þ.) sagði þá. Hann lýsti því nákvæmlega þá, hve dýr skólinn hefði orðið hlutaðeigendum, og sömuleiðis því, í hve góðu ástandi hann væri nú, og hversu vel úr garði gerður til að vinna gagn. - Nú hefir meiri hluti fjárlaganefndarinnar borið fram þá tillögu, að láta hina fyrri fjárveiting falla, en að veita skólanum 1500 kr. hvort árið, er á að nægja til þess, að greiða vexti og afborganir af hálfum byggingarkostnaðinum í 28 ár, og með því virðist eiga að gefa í kyn, að landssjóður borgi þessar 1500 kr. á ári í 28 ár, og þá fær skólinn jafnmikið. En það er önnur hlið á þessu máli. Fyrst er þess að geta og gæta, að sýslufélögin, til þess að koma upp skólanum hafa orðið að taka lán til bráðabirgðar, og verða að borga það fljótt, eða sem allra fyrst að unt er. Sýslufélögin hafa ekki getað fengið lán í bönkum, en fengið lánið til bráðabirgða hjá öðrum. Verði þessi breyt.till. samþykt, leysist ekki það vandræði skólans, að geta leyst þau bráðabirgðaskuldabönd, sem nú hvíla á honum, þótt hann fái að eins 1500 kr.; eg veit um mitt kjördæmi, að því mun veita örðugt að standa straum af skólanum, ef nú verður breytt fjárstyrknum til skólans, ef þessi nýja till. verður samþykt. - Eg vil líka leyfa mér að benda á það, að sú hlið, sem snýr að fjárveitingavaldinu og landssjóði er ekki heppileg. Beinu fjárútlátin eru auðvitað mikið minni í bráð, og »ballansinn« á fjárlögunum verður 17,000 kr. betri, en eg álít athugavert að fresta nauðsynlegum útgjöldum úr landssjóðnum einungis til þess að fá jafnvægi á fjárlögin. Ef svo fer að þessi tillaga verði samþ., í um að borga 1500 kr. í 28 ár, þá er það sama, sem að landssjóðurinn taki 20,000 kr. lán með 5% vöxtum. En það mun enginn telja fjárhagslega rétt, og ekki er hagur landssjóðs svo bágur enn, að hann eigi að þurfa að borga svo háa vexti. Annað atriði, sem eg var í minni hluta með, var tillagan um þennan litla styrk til séra Runólfs Runólfssonar. Eg get ekki sagt, að landssjóð muni um það, en eg verð þó að vera á móti því. Ástæður mínar eru aðallega þær, - því að mér dettur ekki í hug að segja neitt um manninn sjálfan - að hann hefir varið kröftum sínum og starfi ekki á Íslandi heldur í Ameríku, og heldur en að fara að veita fé fátæklingum, sem koma frá Ameríku, ætti að styrkja þá sem nær eru. Þá kemur till. sem ekki er frá fjárlaganefndinni, en sem eg vildi leyfa mér að mæla með. Það er að veita Jóhanni Sigurjónssyni 1000 kr. fyrra árið, þessum unga mjög efnilega manni. Svo stendur nú á, að hann í fyrra samdi leikrit, Bóndinn á Hrauni, og ritaði hann það samtímis bæði á dönsku og íslenzku. Sé eg ekki betur en að verðleikar hans vaxi að mun við að rita samtímis á öðru máli en íslenzku, því það hlýtur að auka okkar sæmd, ef gott er. Gerði hann síðan samning við Dagmarleikhúsið um leikrit þetta, og var honum áskilið ákveðið »honoror«, er það væri leikið, en hann var ekki svo gætinn að láta taka það skýrt fram í samningnum, að leikritið skyldi leikið í vetur. Nú er hann beint þurfandi fyrir dálítinn styrk og vantar fé til að starfa fyrir. Fengi hann það, eru mjög miklar líkur til, að starf hans þetta ár mundi bera þann ávöxt, að hann gæti vel lifað af því, og tel eg styrkveitingu þessa mjög þarfa, og manninn styrksins verðan, og mun eg verða deildinni mjög þakklátur, ef hún vill samþykkja þessa beiðni.

Jón Þorkelsson Eg er hér dálítið riðinn við breyt.till., og vil eg ekki ausa meir en góðu hófi gegnir úr landssjóðnum, sem bezt sést á því, að eg hef einn farið fram á að eins 6,600 kr. útgjöld og með öðrum 7,700 kr. eða alls 14,300 kr. Hins vegar hef eg lagt til, að frestað verði útgjöldum, sem nema 219,415 krónum. Það eru þessar nýju símaleiðslur, sem héruðin togast á um. Get eg því með góðri samvizku staðið upp, og býst við, að meiri hluta flokkurinn fylgi mér nú, einkum þeir úr gamla þjóðræðinu. Því það er gömul stefna þeirra, að reyna að koma í veg fyrir símalagningar um landið. En skyldi nú svo ólíklega fara, að þessar 219 þúsundir til símanna verði samþyktar, sé eg ekki annað, en auka verði við Vestmannaeyjasímanum, því að hann virðist nauðsynlegastur þeirra allra, þó hann standi ekki á fjárlögunum. En öll vilja héruðin hafa síma, og það strax. Þá kemur tillagan um styrkveitingu til Brynjólfs Björnssonar tannlæknis, sem eg mælti svo tvímælalaust með við aðra umræðu þessu máls, að engin þörf er á, að endurtaka það nú. Þá kemur við 10. lið 13. gr., til aðstoðar við mælingu viðvíkjandi járnbrautarlagningu austur 2,500 kr. f. á. Eftir því sem Krabbe verkfræðingur segir, þá mun þetta vinnandi verk, að leggja þessa járnbraut, en rannsaka þarf það til hlítar, og hvort sem svarið, sem fengist við rannsóknina, væri neitandi eða játandi, er mikils virði að fá það. Þá er verkið unnið og vissa fengin. Það liggur beint við um leið og verið er að leggja síma eða talsímanet um þvert og endilangt landið, að reyna þá nokkurn veginn jafnharðan, að fá vissu fyrir því, hvort ekki sé unt, að leggja járnbrautir jafnframt. Þá kemur 22. breyt.till. við 13. gr., sem er á þingskj. 367 um 800 kr. uppbót f. á. til Guðmundar Hávarðssonar ökumanns fyrir fjárhalla, er hann hefir orðið fyrir vlð flutning á símastaurum. Hann kemur með þessa styrkbeiðni sína í samráði við formann fjárlaganefndar, og vona eg, að háttv. framsm. fjárlaganefndarinnar (Sk. Th.) kannist við það. Eg efast ekki um, að þessi maður eigi skilið að fá uppbót eða endurgreiðslu þess fjár, er hann hefir tapað við stauraflutninginn, þó að málefnið sé mér ekki nægilega kunnugt. Þá kemur 14. gr. fjárlaganna um styrk til kvennaskólans í Reykjavík, og höfum við farið fram á, að hann verði hækkaður, en ekki þorðum við annað, en færa jafnframt upp styrkinn til kvennaskólans á Blönduósi, svo að ekki hallaðist á Húnvetninga, enda mundi það ekki hafa hentað vel fyrir metnaðar sökum. En þar eg veit, að hv. 2. þm. Húnv. (B. S.), er kvennavinur mikill, hugsa eg, að hann muni kunna þessu ráði vel. Eins og menn vita, þá hefir skólinn í Reykjavík verið í húsi hinna háöldruðu merkishjóna, er stofnuðu hann. Var það ætlun margra, að þau mundu yfirláta skólanum húseign sína, sem þó var engin skylda, því að þau áttu skaparfa að nokkru. Þá hugðist skólinn að kaupa húsið og var kominn á nokkur munnlegur samningur um verð 20,000 kr. En ráðunautur þeirra hjóna einn, sem ekki er hér á landi nú, kvað hafa spilt fyrir því, að selja húsið á 20,000 kr., og réð þeim til, að láta það ekki falt undir 30,000 krónum, svo að aldrei keypti skólinn húsið. Nú er verið að byggja allmikið steinhús handa skóla þessum, og verður það bráðum fullgert. Þar er ætlast til, að tekin verði upp kensla í húsmóðurstörfum, sem er afar-áríðandi að fá og allir virðast vilja hlynna að. Er þá líklegt, að menn verði hlyntir auknum styrk til skólans. Þá er næst í 15. gr. til skjalasafnsins. Er það fé, sem þar er farið fram á afar-nauðsynlegt, og vænti eg, að það verði veitt, eins og hér er stungið upp á. Þá kemur fjárveiting til forngripasafnsins, að upphæð 500 krónur. Í beiðnisbréfi sínu segist forngripavörður meðal annars þurfa að fá skrásettar og ákveðnar gamlar myntir safnsins og fága þær upp, enda eru sumar þeirra farnar að skemmast, að ýmsu leyti. Myntasafn þetta er nú orðið býsna stórt, nálægt 4000 mynta, alt óskrásett. Er það flest komið að gjöf danskra manna nokkurra, og svo Tryggva bankastjóra Gunnarssonar. Þá hefir verið óskað, að hækka lítið eitt styrkinn til Sögufélagsins í því skyni, að það geti gefið örara út biskupasögur Jóns prófasts Halldórssonar í Hítardal. Það, sem farið er fram á, er að eins lítilræði, 150 kr. hvort árið, og vænti eg þess, að deildin taki vel undir það. Þá kemur styrkurinn til meistara Sigfúsar Blöndals fyrir að semja íslenzk-danska orðabók. Fjárlaganefndin lækkaði hann um helming, eða úr 600 kr. niður í 300 kr. En það er að mínu áliti gert að ófyrirsynju og alveg af blindu handahófi. Sigfús er röskur og duglegur maður og vill koma verki sínu sem fyrst af. Eg er honum kunnugur persónulega, og get borið um, að hann er einnig vandvirkur og samvizkusamur maður, sem má bera fult traust til. Þá er að minnast á styrkbeiðni Magnúsar ljósmyndara Ólafssonar. - Öllum er kunnugt, að ljósmyndir hans eru gerðar af mikilli list og prýði. Myndir hans af ýmsum fögrum stöðum hér á landi og merkum mannvirkjum, eru alkunnar, og þá ekki síður af konungskomunni 1907. En styrkinn ætlar hann til þess, að ferðast um landið og taka ljósmyndir af fegurstu, einkennilegustu og viðburðaríkustu stöðvum þess. Styrkurinn er hann biður um, að upphæð 1000 kr., er að mínu áliti alls ekki of hár, en þó hefi eg ekki þorað, að fara fram á meira, en helming þess eða einar 500 kr., og vona eg þá, að deildin verði því greiðari á, að veita hann. Þá kemur breyt.till. við 16. gr. Það liggur fyrir áskorun frá félagi hér í bænum, er eg ætla, að sé hið svonefnda »Framfarafélag«, er óskar þess, að þingið veiti nokkurn styrk meðal annars til þess, að leiðbeina íslenzkum innflytjendam frá Ameríku. En auðvitað má ekki skilja þetta svo, að með því sé ætlað, að ala að óþörfu innflutningsstjóra, eða tæla Íslendinga til, að koma hingað með fögrum loforðnm og fyrirheitum. Þá kemur breyt.till. um 1000 kr. í viðurkenningarskyni á þingskjali 368 til Þorvalds Björnssonar fyrv. alþingismanns. Er óþarfi, að fjölyrða um hann, því háttv. 2. þm. Rangv. (E. J.), sem hefir verið í sömu sýslu og þekti hann um langan tíma, skýrði nýskeð ágællega frá ágætum þessa merkismanns. Þorvaldur er þess utan þjóðkunnur maður, og það vita allir, að hann hefir verið einn af hinum stórfeldustu höfðingjabændum þessa lands, í minni þeirra manna, sem nú lifa. - Hann er nú hálf-áttræður að aldri. Öllum er farið hafa um Austurveg, er kunn gestrisni þessa mikla sómamanns. Þorvaldur er vel að þessari viðurkenningu kominn, og það vona eg, að þingdeildin láti ásannast. Hvað slátrunarhúsin snertir, þá mælum við þingm. Reykvíkinga ekki á móti því, að slátrunarhús Suðurlands fái lán það, sem fram á er farið, ef það heldur áfram, að starfa þolanlega, en jafnframt því sjmist mér eiga að sinna lánbeiðni Gunnars Einarssonar til slátrunarhúss hans; það er í almenna þörf hér gert, og svo er auk þess veð hans betra; alt sláturhúsið er úr steini, og svo er önnur steinbygging að veði og loks er auk þessa ábyrgð félagsins sjálfs. Eg get ekki séð, að neitt mæli á móti því, sem hér er farið fram á. Þetta hús gæti orðið og ætti að verða sameignarsláturhús fyrir Reykvíkinga. Það var verið að tala um það hér um daginn, að »Sláturfélag Suðurlands« ætti ekki og hafi aldrei átt að vera nein einokunarstofnun eða kúgunarsamband til þess bæði að loka öllum sundum um kjötkaup manna hér við sjávarsíðuna við aðra en félagið, og til þess að rígbinda bændur til þess, að verzla við engan mann nema í gegnum félagið. Lög þessa félags frá 25. júni l908 hafa nú borist mér. Þar er það tekið fram, að það varði einmitt háum sektum, að verzla við aðra en félagsmenn. Og til þess að sýna og sanna, að hér sé rétt skýrt frá, þá ætla eg með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp fyrir þingmönnum klausu nokkra úr 7. gr„ er hljóðar svo: »Félagsmaður hver er skuldbundinn til að skifta við sláturhús félagsins með alt sauðfé og nautgripi, er hann selur til slátrunar .... Brot gegn ákvæðum greinar þessarar varðar sektum, 5 kr. fyrir sauðkind hverja og 25 kr. fyrir nautgrip hvern, er félagsmaður selur utanfélagsmanni ...... En ef þetta er ekki byrjun til einokunar, þá er ekki gott að vita, hvað einokun er. Eigi að styðja þetta félag til þess, að vera eitt um hituna um alla kjötverzlan, þá er ekki annað sýnilegt, en að vandræðin sé vís, en fyrir öllum vandræðum ber jafnan nauðsyn til að stemma stigu.

Umboðsmaður ráðherrans (Klemens Jónsson) Vegna stöðu minnar hér á þinginu sem umboðsmaður ráðherrans, þess manns, sem þangað til fyrir skömmu var framsögumaður fjárlaganefndarinnar, verð eg að láta mér nægja að tala um nokkur formleg og almenn atriði, en sleppa öllum einstökum atriðum, sem eg þó persónulega gjarnan hefði viljað minnast á. Eg skal þá fyrst vekja athygli hins hæstv. forseta á, að hér liggja fyrir nokkrar breyt.till., sem ekki mega komast að, vegna þess að það er búið að fella þær áður. Þessum »afturgöngum« verður að vísa frá, og það er samkvæmt þingsköpunum, hæstv. forseti, sem hefir vald til þessa og hans úrskurði í því efni verður deildin að hlíta. Sem dæmi upp á slíkar óleyfilegar breyt.till. skal eg nefna br.-till. á þskj. 389, sem nú liggur fyrir í sambandi við þskj. 281, 24. tölulið, breyt.till. á þgskj. 390 3. lið í sambandi við þgskj. 300, 1. lið og viðaukatillögu á þgskj. 387 í sambandi við þgskj. 294. Þessum tillögum ásamt ýmsum fleiri, sem eg hirði eigi að nefna, verður að vísa frá. Þá vil eg víkja að lánsheimildunum. Eg vil taka það fram fyrir hönd stjórnarinnar, að það er alveg óhugsandi, eins og hag landssjóðs er varið, að hægt sé að veita öll þau lán, sem hér er lagt til að heimila. En ef svo færi, að stjórnin sæji sér fært, að veita einhver lán, þá vildi eg spyrja háttv. framsögumann, hvort það væru nokkur sérstök lán, sem fjárlaganefndin hefði hugsað sér, að ættu að ganga fyrir öðrum? Eða hvort stjórnin á að hafa frjálsar hendur? Viðvíkjandi heilsuhælinu, þeirri lánsheimild, sem eg þykist vita, að allir óski að fái framgang, vildi eg sérstaklega mega spyrja, hvort það er meiningin, að taka eigi það fé 150 þús. kr. úr viðlagasjóði, eða hvort það sé tilætlunin að fá það lán annarsstaðar gegn ábyrgð landssjóðs? Yfir höfuð er mér eigi ljóst, hvernig fjárlaganefndin hefir hugsað sér, að það fé fengist, sem þarf til þess að þessari afarnauðsynlegu stofnun verði komið upp, og vænti að háttv. framsögum. gefi upplýsingar um það, er geti verið til leiðbeiningar fyrir stjórnina. Enn eitt atriði vil eg benda á sérstaklega í sambandi við breyt.till. á þingskj. 360 við 15. gr. 3. b. Við 2. umr. var bætt við fjárveitinguna í 13. gr. A. 1. b. handa póstafgreiðslumönnum í Reykjavík talsverðri upphæð, sem eftir tillögum fjárlaganefndar á að ganga sérstaklega til 2. og 3. póstafgreiðslumanns sem launaviðbót, án þess að það væri nokkuð borið undir stjórnina. Eg verð að telja það mjög óviðurkvæmilegt, að þingið skuli fara að taka til greina fjárbeiðslur frá þjónum hins opinbera, án þess að stjórnin sé nokkuð látin hafa um það að segja. Það hefir verið regla, að slíkar fjárbeiðslur hafa verið sendar stjórninni og hún hefir aftur sent þær fjárlaganefndinni með áliti um þær. Sama er að segja um 2. breyt.till. á þingskj. 360 um 500 kr. fjárveitingu til þess að raða myntasafni Forngripasafnsins. Það er landstofnun eða þjóð- eða ríkis-stofnun, svo sem vinur minn háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) vill kalla það. Sú málaleitan hefir alls ekki komið til stjórnarinnar, og verð eg að telja það mjög óheppilegt af þeim ástæðum, sem áður eru greindar. Þá skal eg snúa mér að breyt.till. frá háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) á þgskj. 359, um að fella niður fjárveitingar til nýrra símalagninga. Það er satt, að með þessu sparaðist mikið fé, en ekki virðist hinn háttv.þm. taka mikið mark á almannavilja í þessum efnum. Eg skal þó ekki fara nánara út í það. En eg get tekið undir með h. framsm. með það, sem mína persónulegu skoðun, að betra hefði verið að taka lán til allra símalagninga í upphafi, þá mundu tekjur og gjöld fjárlaganna hafa jafnað sig betur. En það er ekki ofseint enn; vel mætti laga það í Ed. Breyt.till. á þingskj. 386 frá fjárlaganefndinni, um að setja athugasemd við 12. gr. 8. b. um styrk til spítalans á Akureyri, er með öllu óþörf. Spítalinn er stofnaður í upphafi fyrir gjöf privatmanns, og því ekki nein landsstofnun, en það er ekki rétt í sjálfu sér að setja slíkar athugasemdir á fjárlögin, því að ekkert þing er við þær bundið. Jafnvel næstu þing, sem þó sömu menn sitja væntanlega á, geta veitt nýjan styrk, svo að slíkar kategoriskar athugasemdir eru bæði óþarfar og enda óviðurkvæmilegar. Ennfremur er br.till. á sama þgskj. við 14. gr. A. b. 4., um að síra Runólfi Runólfssyni verði veittur 200 kr. styrkur. Þessi fjárveiting á undir engum kringumstæðum þarna heima, því að þessi maður er ekki íslenzkur uppgjafaprestur. Ef þessi styrkur yrði veittur, ætti hann að koma í 18. gr. sem eftirlaun eða fátækrastyrkur. Þá skal eg minnast nokkuð ítarlega á breyt.till. á þingskj. 367, um uppbót handa Guðmundi Hávarðssyni. Mér þykir vænt nm, að eg skuli einmitt fá tækifæri til þess að tala um þennan bitling, því að mér er þetta mál vel kunnugt, jafnvel kunnugra en h. 1. þm. Eyf. (H. H.), fráfarandi ráðherra, því eg átti mestan þátt í samningum við Guðmund. Það kemur þráfaldlega fyrir, þegar menn koma með slíkar fjárbeiðnir til þingsins, að sagt er, að ekki sé að vísu um lagakröfu að ræða, en sanngirniskrafa sé til uppbótarinnar. Eg skal nú lýsa yfir því, að það er svo langt frá því, að hér sé um réttarkröfu að ræða, að þetta er ekki einu sinni sanngirniskrafa. Eg hefi hér í höndum skýlausa kvittun frá manninum, dags. 25. júlí 1906. Hinn háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) rökstuddi ekki heldur þessa tillögu sína, en lét sér nægja að vísa til einhvers skjals, sem þessi maður hefir útbýtt meðal þm. Það er venja, þegar kært er, að hinir kærðu fái að sjá kæruna, en svo er ekki hér; þessi kæra hefir aldrei verið send stjórninni, og eg hefi sjálfur aldrei séð hana, og virðist því svo, sem maðurinn sé með þessu að reyna að vekja meðaumkvun háttv.þm. með sér, sem honum tekst ef til vill. Eg skal nú skýra þetta mál nánara fyrir hinni háttv. þingd. Þessi maður var svo ákafur í að ná stauraflutningnum, að hann vildi gera samning um hann, þótt hann hefði aldrei á svæðið komið, sem flytja átti staurana til. Það mundi hafa verið hægt að fá hann til að gera samning að óséðu, sem ekkert vit hefði verið í fyrir hann. En við vildum það ekki, heldur réðum honum til að ferðast upp í Borgarfjörð, og kynna sér svæðið. Það gerði hann, og að því búnu gerði hann samninginn, og taldi hann mjög arðvænlegan fyrir sig, og lét þá aldrei á öðru bera við stjórnarráðið. En maðurinn var víst mjög aðþrengdur af skuldum, og mun hafa notað hinar fyrstu ávísanir, sem hann fékk og það jafnvel fyrirfram, áður en farið var að vinna verkið, til þess að grynna nokkuð á þeim. Fyrir þessu hefi eg skilríki, sem eru til sýnis fyrir þá háttv.þm., sem vilja kynna sér þau. En þótt nú maðurinn hafi orðið fyrir halla, munu afleiðingarnar verða þær, ef þingið samþykkti þessa uppbót, að koma mundu til þingsins beiðnir um uppbætur úr Norðurlandi, einkum Þingeyjarsýslu, þar sem menn hafa orðið fyrir nokkrum halla á stauraflutningi, sem með meiri sanni mætti segja um, að dálítið væri landstjórninni að kenna, og gæti þingið þá ekki neitað þeim með nokkurri sanngirni. Persónulega hefði eg gjarnan viljað tala um fleira í fjárlögunum, en mér þykir það ekki hlýða; að sjálfsögðu mun þeim þingmönnum, sem óska upplýsinga verða þær látnar í té.

Forseti (Ó. Br.) Út af því sem háttv. umboðsmaður ráðherra benti til, að ekki væri samkvæmt þingsköpunum að bera upp tillögur, sem feldar hafa verið við 2. umr., þótt upphæðunum sé breytt, skal eg lýsa yfir því áliti mínu, að þar sem í 30. gr. þingskapanna er svo ákveðið, að br.-till. um atriði, sem búið er að fella í deild, megi ekki bera upp aftur í sömu deild á sama þingi, þá sé, þegar um fjárlög er að ræða að eins átt við sérstaka liði, er feldir hafa verið. Geta því háttv.þm. sparað sér umræður um þær tillögur. Eg mun telja upp, hverjar þær eru við atkv.greiðsluna.

Stefán Stefánsson Eg er svo heppinn að eiga enga breyt.till. við fjárlögin nú við 3. umr. og get því verið fáorður. Það sem eg þó vildi sérstaklega víkja að, er till. fjárlaganefndarinnar um að fella niður fjárveitingu til Eyjafjarðarbrautarinnar. Mig furðar mjög á, að þessi till. skuli koma nú fram, eftir að fjárveitingin hefir verið samþ. við 1. og 2. umr. fjárlaganna. En til athugunar fyrir háttv. þingdm., skal eg geta þess, að fyrsta fjárveiting til þessa vegar var á fjárlögum 1895, þá 1897 og síðast 1899; frá því fjárhagstímabili hefir ekkert fé verið veitt til brautarinnar og er því ekki komin lengra en sem svarar ? af þeirri leið, sem til var ætlast í fyrstu, og sem hverjum þeim hlýtur að vera ljóst, er nokkra minstu vitund þekkir til staðhátta. Nú hafa Eyfirðingar vænst þess, að þetta mundi ekki dragast lengur, þar sem bæði verkfræðingurinn og landsstjórnin leggja það til að nú sé brautarlagningunni lokið á næsta fjárhagstímabili, og í því skyni sett inn á fjárlagafrumv. til brautarinnar 10 þús. kr. hvort árið; en eins og eg nú gat um hefir meirihluta fjárlaganefndarinnar þóknast að leggja til að fella fjárveitinguna niður, þrátt fyrir það þótt hver einstakur þingdm. hafi án allra mótmæla með atkv. sínu, og sömuleiðis hin háttv. fjárlaganefnd á fundum sínum samþ. hana. Það er því undarlegra nú að vilja kippa fótunum undan þessu nauðsynjafyrirtæki, sem þegar er þó komið vel á veg, þar sem mestu líkur eru til, að með þessari fjárveiting yrði brautin fullgerð, svo hana mætti afhenda til allrar umsjár og viðhalds sýslufélaginu samkvæmt hinum nýju vegalögum og landssjóður þannig losna við þá fjáreyðslu, er af viðhaldinu leiðir. Vil eg biðja hina háttv.þd. að athuga vandlega þessa hlið málsins, auk þeirrar nauðsynjar, sem á því er fyrir héraðið að fá verkið framkvæmt, sem allra fyrst. Hvort aðrar akbrautir séu eins nauðsynlegar, skal eg ekkert segja um, til þess brestur mig nægan kunnugleika, en það eitt er víst, að þm. yfirleitt gera oflítið úr nauðsyn á framhaldi brautarinnar. Á það vil eg einnig benda, að í Eyjafirði hafa bændur breytt um flutningatæki sín, þar sem svo tilhagar á hinum einstöku jörðum, og tekið upp kerruflutninga, þar sem þeim verður viðkomið og því full vissa fyrir því að akbrautin yrði notuð tiltölulega því meir, sem framlenging hennar fengist á hina upphaflega fyrirhuguðu endastöð, Saurbæ. Þegar þess er nú gætt að inn að Grund, þar sem brautin nú endar, er venjulega mikinn hluta vetrar ísalög, svo auðvelt er að aka frá og til Akureyrar alla þá leið, en aftur þaðan inneftir héraðinu mjög óvanalegt að akfæri fáist bæði vegna berangurs og svo er á Eyjafjarðará venjulega mjög ótraustur ís, þegar þangað er komið, þá hlýtur mönnum að skiljast, hver nauðsyn er á vegarlagningunni, hvað snertir alla aðdrætti og flutninga sumar og vetur. Eg ætla þá ekki að fara fleiri orðum um þetta vegamál, en vænti þess að háttv. þingdm. virði svo till. verkfræðings okkar og landsstjórnar, þegar þeim hinsvegar hlýtur að skiljast, hver nauðsyn er á akveginum fyrir allan innri- og víðlendasta hluta Eyjafjarðar, að þeir greiði ekki þessari óheilla till. atkvæði sitt.

Jón Sigurðsson Eg hefi leyft mér hér, að koma fram með breyt.till. við 18. lið 15. gr. fjárlaganna, um styrkhækkun til Guðm. skálds Magnússonar. Eg get ekki hugsað mér annað, en að deildin taki vel þessari till. Hygg þennan mann eiga það fyllilega skilið: það var sagt hér í deildinni nýlega að styrkur slíkur sem þessi til rithöfunda mætti kallast eftirlaun, en um þennan styrk verður þó ekki sagt að þetta séu eftirlaun; eg trúi því fastlega, að þessi maður eigi mikið og margt óunnið í gróðrarstöð íslenzkra bókmenta. Hann hefir þegar leyst af hendi slík verk, sem Leysingu og Heiðarbýlið, sem hafa þegar unnið sér lýðhylli og fyrir þær bækur meðal annars er ekki hægt að neita því að honum ber að skipa á hinn æðra bekk í bókmentaskóla þjóðarinnar. Þá hefi eg leyft mér að fara þess á leit, að af gufu- og mótorbátastyrknum megi verja 1000 kr. til bátaferða eftir Hvítá. Félag sem fjallar um þetta, hefir nú keypt sér bát, og er líklegt að sá bátur komi að miklu haldi og að menn muni víðar nota slík samgöngufæri. Eg vil að hluthafar megi skilja, að þeir eigi styrks von, ef þeir geta sannað og sýnt, að hér opnist ný braut í samgöngumálum hér á landi, og það sem eg vildi taka fram og leggja áherzlu á er þetta, að hér er ekki farið fram á nein hættuleg útgjöld fyrir landssjóð, að eins það að báturinn eigi von á eða réttara sagt hafi vissa von að fá styrk ef hann getur komist það áleiðis sem breyt.till. tiltekur, svo að sýnt verði að þingið vilji styrkja þær nýjungar, sem vænlegar eru til frekari framfara í þessari grein vöruflutninga landsins, en er um leið engu vogað fyrir landssjóð eða lagt á hættu, þar sem styrkur þessi veitist einungis með skilyrðum þeim, er eg áður hefi tekið fram. Eg efast ekki um að margar ár hér verði skipgengar, er fram líða stundir, og vaxandi þekking ryður sér til rúms í þessari grein. Þá er loks 3. og síðasta breyt.till. sem fer fram á það, að hr. Einari P. Jónssyni verði veitur 1000 kr. styrkur fyrra árið til sönglistarnáms erlendis. Mér er maðurinn lítið persónulega kunnur, en hann er talinn efnilegur og áhugasamur og finst mér því að þennan litla styrk ætti hann að fá. Reyndar er þessi till. ein af þeim svo nefndu afturgöngum hér í deildinni, þar sem hún hefir legið fyrir áður, og því vafasamt, hvort hún fær að komast að og verð eg því að leggja það á vald hinnar háttv. deildar, hvað hún vill gera í þessu efni.

Hannes Hafstein Eg hefi leyft mér að koma fram með nokkrar breyt.till. fáar og smáar, á þgskj. 407 og 408. Þrjár fyrstu till. á þgskj. 407 eru að eins orðabreytingar, til þess að leiðrétta aftur heiti á ýmsum tekjugreinum landssjóðs, sem eftir frumkvæði fjárlaganefndar er búið að aflaga svo við aðra umr. hér í deildinni, að ekki virðist mega við sæma. Væri þessi heiti látin standa eins og fjárlaganefndin hefir gengið frá þeim, þá yrði eftirleiðis að nefna »fiski- og lýsistoll« af t. d. sundmaga, hrognum, hvalskíðum eða beinamjöli, »tetoll« af brjóstsykri, súkkulaði o. s. frv. og »póstferðatekjur« af sölu frímerkja til útlanda. Þetta ætti að halda áfram að heita útflutningsgjald, annað aðflutningsgjald og pósttekjur, og heyrðist mér á framsm. (Sk. Th.) að hann sansaðist á það. Þá legg eg til, að athugasemdir um skilyrðin fyrir gufuskipastyrknum falli burt. Þar er talað um bygging tveggja nýrra skipa, sem alls ekki stendur til boða, og virpist ekki viðkunnanlegt að vera að samþykkja hér hvað eftir annað ákvæði, sem ekki geta staðið í lögunum, enda nógur tími að setja athugasemd við gufuskipaferðirnar þegar sést hvað verður úr því máli, hvort þingið lætur landið ganga inn í Thore-félagið eða gera samninga um gufuskipaferðir, eins og að undanförnu. Aftur á móti álít eg sjálfsagt að taka upp aftur athugasemdina við 13. gr. D. 1, viðvíkjandi greiðslunni til Mikla Norræna, og hefir sú aths. fallið burt, líklega af ógáti við tilraun fjárlaganefndarinnar til þess að flytja allar athugasemdir aftur fyrir, sem mistókst. Hér eru ákvarðanir eða upplýsingar, sem ekki mega missa sig, svo sem það, að hér sé ekki um einstæða fjárveiting að ræða, heldur umsamdar ársgreiðslur um 20 ár, frá 25. ágúst 1906 að telja. Þá hef eg enn leyft mér að fara fram á hækkun á fé til aukakennslu við við lagaskólann. Það er, eins og eg tók fram við 2. umr., ekki unt að komast af með þær 800 kr., sem fjárlaganefndin vill skamta úr hnefa, þar sem aðsóknin að skólanum hefir orðið eins og hún er, en eg hef þó í þetta sinn að eins farið fram á 1600 kr., ef deildinni skyldi þykja aðgengilegra að klípa þó 200 kr. af tillögu stjórnarfrumvarpsins. Þá hef eg farið fram á, að í stað fjárveitingarinnar til skrifstofukostnaðar umsjónarmanns fræðslumálanna, sem felt var við 2. umræðu, sé tekin upp lítil 500 kr. fjárveiting til aðstoðar við samning skýrslna um alþýðufræðslu og þar að lútandi skrifstofustörf. Þessi tillaga getur naumast með réttu talist »afturganga«, og öllum, sem þekkja starf það, sem hér er um að ræða, hlýtur að vera það ljóst, að umsjónarmaðurinn getur undir engum kringumstæðum annað því aðstoðarlaust, auk allra daglegra eftirlitsstarfa sinna, bréfaskrifta út um alla hreppa landsins, og og undirbúnings reglugerða m. m„ að semja einnig og undirbúa viðunanlega kenslu-statistik, sem er nauðsynlegt fyrir löggjafarvaldið og stjórnina að fá. Seinasta breyt.till. mín á þgskj. 407 er sú, að skáldinu Guðmundi Friðjónssyni á Sandi verði veittur styrkur, 600 kr. á ári. - Við 2. umr. var hækkaður styrkur til sumra skálda og nýj um bætt við og skal eg ekki að því finna. En fyrst svo er komið, fæ eg ekki séð, að neinn jöfnuður sé í því, að ganga fram hjá þessum manni, íslenzkasta skáldinu síðan Bólu-Hjálmar leið. Allir vita, að hann hefir hina ágætustu skáldhæfileika, og hefir ritað ljóð og bækur, sem standa munu óbrotgjörn í Bragatúni. En hinsvegar er það og alkunnugf, að hagir hans eru ekki þannig, að ætlandi sé til þess, að hann geti gefið sig við list sinni, því að hann er fátækur einyrki, sem vetur og sumar verður að vinna hörðum höndum fyrir búi sínu og fjölskyldu. Það hefir verið sagt, að hann væri ánægður, ef hann gæti fengið vetrarmann til aðstoðar við útiverk og skepnuhirðing á vetrum, til þess að geta þannig fengið nokkurn tíma til ritstarfa, og er ekki til mikils mælst. Þessi litla fjárveiting, sem eg hefi farið fram á honum til handa, er naumast meiri en svo, að hún hrökkvi til vetrarmanns, eða þá í hæsta lagi til vinnumanns árið um í kring, og skil eg ekki, hvernig hægt væri að forsvara fjárveitingar þær til annara skálda, sem nú standa í fjárlagafrumvarpinu, en fella þessa. Eg er þakklátur háttv.þm. Mýr. (J. S.) fyrir till. hans um styrkhækkun til Guðm. skálds Magnússonar. Ástæðan fyrir því, að eigi var í stjórnarfrumvarpinu stungið upp á hærri styrk til hans var að eins sú, að stjórnarráðið miðaði þar við aðrar upphæðir, sem eru í frumv. og gildandi fjárlögum. En þegar búið er að færa upp styrkinn til Þ. Erlingssonar, E. Hjörleifssonar o. fl., eins og gert hefir verið, virðist ekkert réttlæti í því, að hækka ekki jafnframt styrkinn til G. Magnússonar. Hann er í hinni mestu framför, og vinnur með mestu elju og dugnaði að skáldsagnasmíð sinni, þrátt fyrir það, að hann mestan daginn er bundinn við iðn sína til að vinna fyrir lífinu. Nýútkomið er smásögusafn eftir hann, og nýja bók er verið að prenta á Akureyri og fleiri verk eru í vændum. Hann á því fremur flestum hinum rétt til þess að hann sé studdur. Eg vona fastlega, að háttv. deild samþykki till.þm. Mýr. (J. S.) í þessa átt. Mér kom á óvart að sjá till. fjárlaganefndarinnar um að fella nú burt fjárveitinguna til Eyjafjarðarbrautarinnar, sem búið var að samþykkja við 2. umr. En eftir því, sem háttv.frsm. (Sk. Th.) við ýms tækifæri hefir látið skilja á sér um mismunandi verðleika hinna ýmsu héraða og ásetning hins nýja meirihluta því viðvíkjandi, fer eg að skynja, að hér muni svipað á seiði eins og um Rangárbrúna, Vestmanneyjasímann o. s. frv. og býst eg því ekki við, að hér muni koma fyrir mikið að beita röksemdum eða færa ástæður fyrir nauðsyn fyrirtækisins. Eg mun því ekki þreyta þingdeildina á því að sakast um það, sem eg þykist vita, að þegar má skoða sem orðinn hlut - fasta flokkssamþykt, það því síður, sem hv. samþingismaður minn (St. St.) hefir skýrt frá því nauðsynlega um þetta efni, sem líka er flestum háttv. þingdeildarmönnum fullkunnugt.

Bjarni Jónsson Eg hefi hér fáeinar breytingartillögur, sein eg vil minnast á nokkrum orðum. Það er þá fyrst við 16. gr., 200 kr. fyrra árið til Eyólfs Bjarnasonar tamningamanns. - Maður þessi hefir verið mesti tamningamaður og reiðmaður, og verið mjög þarfur í þeirri ment. Þessar 200 kr. eiga því að vera veittar í nokkurs konar viðurkenningarskyni fyrir það þarfa starf hans. Þá er farið fram á að veittar séu 300 kr. fyrra árið til Sturlaugs Tómassonar í Akureyjum, sem viðurkenning fyrir að hafa átt og komið upp fjölda barna. Maður þessi hefir verið mesti dugnaðar- og atorkumaður og átt 22 börn, sem hann öllum hefir komið upp án nokkurs styrks. Nú er hann gamall maður, svo að elli er farin að sækja hann heim, og það sem verra er, hann er orðinn blindur og getur því ekki lengur unnið sér inn. Þá kem eg að breyt.till. mínum við 15. gr. Það er segin saga, að eg get aldrei skilist við hana. Hefi eg nú lokið máli mínu um það kjördæmið, sem mig hefir kosið, en hverf þá að því kjördæminu, sem eg hefi kosið. En það eru listir og vísindi. Mér fellur illa margt það sem sagt hefir verið hér á þinginu viðvíkjandi styrk til listamanna og vísinda. Það er engu líkara en verið væri að ræða um stórfé til hengibrúa eða annara stórfyrirtækja, en það er þó að eins 16 þús., sem ætlast er til að verði veittar úr landssjóði í þessu skyni. Það er þó ekki nein stóreflisfúlga og það í landi þar sem engir eru ríkir og allir fátækir, svo að listamenn hafa ekki þaðan neins styrks von, og hér eru heldur engir sjóðir, sem eru orðnir svo stórir að nokkru nemi, nema þá helzt Bræðrasjóðurinn og er þó ekki mikill. Þess vegna ættu menn ekki að telja eftir eða skera sér við nögl þær lítilfjörlegu fjárupphæðir, sem veittar verða í þessu skyni. Eg hefi nokkrar breyt.till., sem ekki hækka gjöld landssjóðs að neinum mun, en eru hinsvegar svo gagnlegar, að eg býst við, að þeim verði ekki synjað samþykkis háttv. deildar. Eg skal þá fyrst minnast á dr. Helga Pétursson. Hann hefir beðið mig að fá því til leiðar komið hjá hinni hv. deild, að af þeim 3000 kr., sem hann fær yfir fjárhagstímabilið, verði meiri hlutinn minst ? greiddur fyrra árið. Það ár verður haldinn alþjóða-jarðfræðingafundur í Stokkhólmi og er það ætlun hans að sækja þann fund. Það er alkunnugt, að maður þessi er mesti vísinda- og fræðimaður og að því er hans fræðigrein snertir í miklu áliti meðal sérfræðinga erlendis. Það eru því líkur til að hann, með því að fara á þennan fræðimanna fund, muni geta sér góðan orðstír, áunnið sjálfum sér frægð og ættjörð sinni sóma og er þá ekki fé þessu illa varið. Þetta ætti annars að vera deildinni meinfangalítið að leyfa, því að hér er hreint ekki að tala um aukin fjárútlát, heldur að eins að flytja til 500 kr. frá seinna árinu yfir á hið fyrra. - Þá hefi eg lagt til að Engilbert Gíslasyni yrði veittar 500 kr. á ári í tvö ár til að nema leiktjaldagerð erlendis. Eg hefi ekki þorað að fara fram á meira en 500 kr. vegna þess sparnaðaranda, sem ríkir hér í deildinni við allar fjárveitingar til lista og vísinda. Eg vona, að allir eða flestir kannist við, að það sé ekki eingöngu skemtilegt heldur líka mentandi mjög að fara í leikhús og njóta þeirra listfengu áhrifa, sem góð leiklist hefir að bjóða. En til þess þarf allur leikhúsútbúnaður að vera í góðu lagi, en hjá okkur er mjög ábótavant í þeim efnum. Úr þessu mundi talsvert bætast, ef vér ættum hér einn góðan mann, sem kynni til leiktjaldagerðar. Eg vona, að menn - og það ekki hvað sízt þeir háttv. þingdm. viðurkenni, að þess sé full þörf, að meðal heillar þjóðar sé að minsta kosti einn maður, sem fáist við þá ment. Forn-Grikkir, einkum Aþenumenn, sú þjóð sem hefir náð einna mestum listaþroska, voru örari á fé til leiklistarinnar. Fátækum mönnum var veitt fé úr fjárhirzlu ríkisins til að geta farið í leikhús. Okkur hefir verið líkt við Forn-Grikki, en það er nú raunar forfeðrum vorum, en ekki okkur sjálfum, Íslendingum þessa tíma, sem reynum að svelta hvern mann, sem vill framleiða eitthvað listfengt, gott og fagurt, er ekki heyrir til smjöri, kjöti eða annari matarframleiðslu í landinu. Það er eins og menn haldi, að maðurinn lifi til að borða, - svo ruglaðir eru menn orðnir í hugsunum sínum - þar sem það rétta er að maðurinn lifir ekki til að jeta heldur jetur til að lifa, - til að lifa til að njóta þess fagra og góða, sem lífið hefir að bjóða. Eg vil enn fremur geta þess, að sá maður, sem hér er um að ræða er ungur og efnilegur, stiltur vel og trúandi til að fara vel með það fé, sem honum kann að verða í té látið. Þá hefi eg mælt með styrkveitingu til Ólafs Þorsteinssonar 500 kr. í tvö ár til að ljúka við verkfræðisnám í Kaupmannahöfn. Eg þekki pilt þennan vel, hefi kent honum gegn um skólann og veit að hann er duglegur námsmaður. Það er gott verk, ef landssjóður vildi hjálpa þessum manni áfram. Svo hefi eg nokkrar tillögur með öðrum. Af þeim vil eg sérstaklega geta þeirrar um styrk til Jóns Ísleifssonar til þess að kynna sér notkun vatnsafls; forseti hefir reyndar skorið niður allar till., er feldar voru við 2. umr., enda þótt þær séu bornar fram í breyttri mynd og því í rauninni nýjar till. Eg verð að játa, að mér finst sá úrskurður ekki á rökum bygður, en það þýðir eigi að deila við dómarann, en hvernig sem á það er litið, lá ekki þessi breyt.till. mín undir úrskurð forseta, af því að hún er svo breytt frá því sem var við 2. umr. Þá fór eg fram á námsstyrk, nú fer eg fram á fjárveitingu til að fjárþegi kynni sér meðferð einhvers hins þýðingarmesta náttúruafls vorra tíma og sem sérstaklega skiftir Ísland miklu, og vona eg að allir sjái að það er alt annað. Svo er enn till. mín um styrk til Stúdentafélagsins í Reykjavík til alþýðufræðslu 500 kr. hvort árið. Það veitti auðvitað ekki af miklu stærri upphæð, en eg þori ekki að fara fram á meira. Eg skal geta þess, að eg hefi með höndum skýrslu yfir fyrirlestra þá, sem íélagið hefir látið halda, og skal eg því skýra lítið eitt nánar frá því. Í Reykjavík hefi eg haldið 5 fyrirlestra um endurreisnartímabilið (Renaissancen), 3 í Hafnarfirði um sama efni og 1 um Jón Arason, 2 á Seltjarnarnesi um Jón Arason. Jónas Guðlaugsson 3 um íslenzkar bókmentir. Einar Hjörleifsson hefir haldið 2 fyrirlestra í Hafnarfirði, 1 í Borgarnesi, 2 upp á Hvítárvöllum og 2 á Akranesi. Sigurður Sigurðsson 3 fyrirlestra austur við Þjórsárbrú og Magnús Einarsson dýralæknir 3 við Þjórsárbrú, á Stokkseyri og Eyrarbakka. Þetta er samkvæmt síðustu fjárveitingu, sem bundin var því skilyrði, að fyrirlestrar yrðu mest haldnir utan Reykjavíkur. Eg vona, að fjárveiting þessi nái ljúft fram að ganga, því að annars vegar er hún lítil, en gerir aftur á móti mikið gagn, hins vegar oft svo örðugt að fá menn til að halda fyrirlestra, einkum utan Reykjavíkur, að félaginu er það alls ekki fært styrklaust. Þá er síðast till. mín um 1400 kr. á ári til Einars Jónssonar. Eg hafði áður við 2. umr. farið fram á l500kr. en það var felt með eins atkvæðismun, nú bjóst eg við að eg með því að lækka till. um 100 kr. mundi fá því eina atkv. velt yfir, en svo kemur úrskurður forseta og treystist eg þá ekki til að halda henni fram. En það er till. fjárlaganefndarinnar, að honum séu veittar 1200 kr. á ári og skal eg þá leyfa mér að mæla með þeirri tillögu. Eg hugsa að mönnum sé kunnur þessi maður frá Galtafelli og eins líka hitt, hve mikla fátækt hann einatt á við að stríða. Hann hefir lagt út á listarinnar - oft þyrnum stráðu - braut og það þekkja fáir, hve erfið slík leið hlýtur að verða fátækum Íslendingi. Honum hefir þó tekist að vekja eftirtekt á sér erlendis, sinni list og ættjörðu og með því verið landi sínu til sóma. En hann hefir ekki náð almennri hylli erlendis fyrir það, hve sjálfstæður, hversu íslenzkur hann hefir verið. Hann hefir fylgt sinni eigin listlöngun, fetað sínar eigin brautir, en enginn apaköttur verið, ekki reynt að »jurare in verba magistri«, og það finst mér að minsta kosti að vér Íslendingar eigum helzt að styrkja þá menn sem eru frumlegir og þjóðlegir og túlka og skýra vorar hugmyndir á alheimsmáli listarinnar. Nú er þess líka sérstaklega að gæta, að Íslendingum er mikill vandi á við þennan mann, því að hann hefir boðist til að gefa landinu þá höfðinglegustu gjöf, öll hans listaverk, og það er ekki rétt að hann hafi gert að skilyrði, að byggja skuli yfir þau hús. Það er að eins tekið fram, að þau skuli varðveitt á góðum stað, og skal eg með leyfi forseta lesa kafla úr bréfi til bróður hans, þessu til sönnunar. Menn munu ef til vill svara, að ekki sé svo mikið varið í þessa gjöf, þar sem fáir eða engir vilji kaupa; það er auðvitað létt verk að leggjast á það lagið, en hver veit, hve langt er þess að bíða, að Íslendingur þessi verði viðurkendur meðal listamanna heimsins, en þá væri of seint að bregða við, þá gæti tækifærið verið farið fram hjá. Annars er það braut margra nýtra manna, ekki sízt listamanna, að þeir eru ekki viðurkendir fyr en um of seinan, oft og tíðum ekki fyr en þeir eru dauðir. Eg gat þess áðan, að Danir og útlendingar ættu verra með að skilja Einar Jónsson fyrir það, hve íslenzkur hann væri, en því betur ættum vér að geta skilið hann og ættum líka að vilja skilja hann. Oss ætti að skiljast, hve vel hann hefir grætt sín listaverk upp úr þeim jarðvegi, sem hann er fæddur i. Í þessari höfðingsgjöf Einars er fólgið alt það bezta, sem hann á til, allar hans eigur, en það er líka meira: framtíð Einars veltur á því, hvernig vér tökum þessari gjöf hans. Ef vér ekki viljum taka við henni, munu margir útífrá kunna að segja: »Nærri má geta, hve mikils virði þessi listaverk Einars eru, þar sem hans eigin landar ekki vilja þiggja þau að gjöf«. Það er auðséð hvað af slíku mundi leiða fyrir Einar. Hann á á hættu sína framtíð, já, alt sitt líf. Það væri því mjög ísjárvert, ef þingið nú ætlaði að sparka við þessum manni, sem að öllum líkindum á eftir - þegar tímar líða - að vekja athygli á sér og sinni þjóð út um heiminn. Menn munu ef til vill segja, að ekki sé svo mikið varið í listaverk, landið þurfi annars meira með, en þessum sömu mönnum kemur þó saman um, að útlendingar fái sem mest kynni af landi voru, að athygli þeirra á því sé vakin og þetta miðar þó óneitanlega að því marki. Það er sannarlega ekki lítið varið í fyrir þjóð vora, að hún eigi menn, sem lof og orðstír fer af út um heiminn. Þeir kasta líka frægðarljóma á þjóðina sjálfa. Slíkt verður ekki metið til fjár. Eg hefði gaman af að spyrja, hvað Danir t. d. vildu gjalda í peningum fyrir Thorvaldsensnafnið. - Mér þætti réttast að þingið tæki mann þennan á föst laun, það væri satt að segja ekki ofmikið. Menn munu ef til vill segja að slíks séu engin dæmi með öðrum þjóðum. En það er ekki rétt. Eg skal nefna sem dæmi Englendinginn Watson, og Fritz Thaulov hafði árslaun hjá frönskum auðmanni. Ef það ráð væri tekið, þá myndi Einar fyrst geta notið sín til fulls, þá þyrfti hann ekki að lifa með ótta fyrir morgundeginum, heldur gæti eingöngu helgað sig og líf sitt list sinni og þá geta menn búist við góðum árangri. Reyndar veit eg vel, að sorgin getur verið mikil listhvöt, en gleðin er það engu síður; það er gleðin og traustið, sem heldur listamanninum til að móta þær fegurstu og hugðnæmustu myndir. En hvað sem því líður þá vona eg að hin háttv. deild samþ. þessar 1200 kr. með glöðu geði. Skal eg svo ekki fjölyrða meir um þetta, en það vildi eg segja að verra verk fær alþingi Íslendinga ekki unnið en ef það neitar að taka á móti gjöf Einars. Heldur þá að veita honum ekkert fé en taka við gjöf hans.

Framsögumaður (Skúli Thoroddsen); Eg skal víkja fám orðum að stöku atriðum í ræðum sumra hv. þingdm. Þm. Vestm. (J. M.) ber fram breyt.till. um síma til Vestmanneyja, er eg furða mig mjög á að hann skuli bera fram eftir þeim undirtektum, sem það mál hefir þegar fengið hér í deildinni. - Meiri hluti fjárlaganefndarinnar leit svo á, sem athuga bæri, hvort ekki mundi heppilegra og ódýrara, að hafa loftskeytasamband en síma, og upplýsingar um þetta mun hin nýja stjórn væntanlega gera sér far um að afla sér svo fijótt sem því verður viðkomið, þar sem núverandi ráðherra var loftskeytasambandi mjög fylgjandi í fjárlaganefndinni; en þótt það dragist til næsta þings að hraðskeytasamband komist á, þá skiftir það eigi mjög miklu. Í tilefni af ræðu umboðsmanns ráðh., viðvíkjandi heilsuhælinu, þá vil eg geta þess, að till. ber það með sér, að eigi er um lán úr landssjóði, heldur að eins um ábyrgð landssjóðs að ræða, og verða þá að líkindum eigi vandkvæði á að útvega það; en það sem fjárlaganefndin gerði í þessu máli, var í samræmi við till. landlæknis. Eins og umboðsmaður ráðh. benti á, þá er hætt við að lítið verði um fé í landssjóði til lánveitinga, og þarf því að gæta varúðar, að því er til lánsheimilda kemur og láta það ganga fyrir, sem nauðsynlegast er. Út af ummælum umboðsmanns ráðh. skal eg játa, að það væri heppilegt og mundi flýta fyrir og vera þinginu til leiðbeiningar, ef einstakir menn, og forstöðumenn alþjóðlegra stofnana, gerðu sér að reglu, að senda jafnan fjármálaumleitanir sínar fyrst til stjórnarráðsins, ef stjórnarráðið léti þinginu þá í té umsögn sína um þær; en eg vil láta þess getið, að þinginu hafa borist að þessu sinni ýmislegar fjárbænir einstakra manna o. fl. frá stjórnarráðinu án nokkurra skýringa eða umsagnar af þess hálfu. Viðvíkjandi breyt.till. frá háttv. 1. þm. Rvík. (J. Þ.) um styrk til Guðmundar Hávarðarsonar ökumanns, sem uppbót fyrir flutning á símastaurum, þá tel eg rétt, að veita honum þessar 800 kr., sem breyt.till. ræðir um, af 2,500 kr., er hann fór fram á, og er það rétt hermt, að fjárlaganefndin taldi réttast, að háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) bæri mál þetta fram á þinginu, og átti eg tal við hann um það. - Umboðsmaður ráðherra kvað hann mjög hafa sótt eftir starfa þessum, og viljað fá laun sín, að nokkru leyti fyrir fram, og gefið að lokum fullnaðarkvittun fyrir fé því, er honum bar fyrir stauraflutninginn. - Þetta kann satt að vera; en Guðmundur mun vera maður fljótfær, og því má vænta þess, að fljótfærni, samfara þekkingarskorti hafi orðið honum að fótakefli í samningum hans við stjórnarráðið. Í skjali sínu til þingsins, þá tekur hann það fram, að staurarnir hafi átt að vera komnir upp í Borgarnes í janúar 1906, en í stað þess, þá hafi þeir ekki komið þangað fyr en í maímánuði, og urðu því eigi notaðir ísar eða fannir, og flutningurinn því margfalt erfiðari og kostnaðarsamari, en að vetrinum. Enn fremur tjáist hann hafa beðið tjón af því, að nokkuð af símastaurunum var látið á Kalastöðum, en ekki á Katanesi, eins og áður hafði verið gert ráð fyrir. Vér vitum og allir, að fáfróðir alþýðumenn láta oft leiðast út í, að skrifa undir hitt eða þetta, að lítt yfirveguðu máli, og sem þeir vita alls ekki hvað er, fyr en alt er um garð gengið; þá sjá þeir fávizku sína og athugaleysi, og hversu fögru orðin, sem þeir voru gintir með, reyndust þeim óholl. - Efnahagur hans er mjög þröngur, og er ekki ólíklegt, að þær kröggur hans stafi mestmegnis af því stórtjóni, er hann beið við þennan stauraflutning. Mæli eg því með því, að þingið veiti honum nefnda fjárupphæð, enda þótt hér sé að vísu að líkindum eigi um lagalega kröfu að ræða, heldur að eins um sanngirniskröfu. Þá skal eg víkja fám orðum að breyt.till. frá háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) um styrk til Guðmundar Friðjónssonar skálds, 600 kr. árlegan styrk; en við hana leggur fjárlaganefndin til, að samþykt sé sú breyt.till., að styrkupphæðin sé að eins 300 kr. á ári. - Vil eg geta þess, fyrir hönd fjárlaganefndar, að hún vill ekki, að sá skilningur sé lagður í þessa breyt.till. hennar, að hún sé að fara í skálda-samjöfnuð, eða meti Guðmund Friðjónsson minna, en önnur skáld, þótt hún ætli honum minni styrk, en öðrum skáldum. - En nefndin lítur svo á, sem styrkur þessi, þótt lítill sé, geti þó orðið góður styrkur fyrir hann og nægt honum til þess, að taka sér fjármann yfir veturinn, eins og hann hefir látið í ljósi, að sér væri góð hjálp að, svo að hann gæti gefið sig meira að bóklegri iðju, er hann er mjög hneigður fyrir, og felst þá og í því viðurkenning fyrir skáldskap hans o. fl. Viðvíkjandi Eyjafjarðarbrautinni, þá ætla eg að geta þess, að hún virðist ekki bráðnauðsynleg, og því réttara, að láta annað sitja í fyrirrúmi, að þessu sinni. En ekki er hægt að bera á móti því, að kjördæmi þau, er kusu fulltrúa sína úr flokki fráfarandi stjórnar, þau hefir fyrverandi ráðherra öðrum kjördæmum fremur haft í huga, er hann samdi fjárlagafrumv., bæði að því er kemur til fyrirhugaðra vegagerða, brúa o. fl., og má í því skyni benda á Eyjafjarðarsýslu, Rangárvallasýslu og Múlasýslurnar. - En réttasta reglan, er sérhver stjórn getur haft, og ætti að hafa, er sú, að hugsa að eins um það, hvar þörfin er mest, án alls tillits til pólitiskrar skoðunar meiri hlutans í hverju kjördæmi. Þá kemur tillaga frá háttv.þm. Dal. (B. J.) þess efnis, að veita Eyjólfi Bjarnasyni, tamningamanni, 200 kr. styrk. Fjárlaganefndin getur eigi mælt með tillögu þessari, en lítur svo á, sem það standi nær sýslufélögum þeim, er notið hafa hæfileika manns þessa, að veita honum einhvern styrk í viðurkenningarskyni, þyki þeim ástæða til þess, enda yrði það landinu dýrt spaug, að fara að verðlauna alla hestamenn eða tamningamenn hér á landi. Háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) og háttv. 2. þm. Rangv. (E. J.) mæltu báðir með styrk til Þorvalds Björnssonar, fyrverandi alþingismanns, og kváðu hann í alla staði styrksins mjög maklegan, þar sem hann hefði verið mjög gestrisinn og hjálpfús, þegar leitað var hans ásjár. - Þetta kann nú satt að vera; en svo er fyrir að þakka, að vér eigum marga góða rnenn í bændastéttinni, og væri farið að borga einum heiðurslaun, þá mundi koma fjöldi fjárbæna til þingsins. Virðist mér því réttast, að deildin sinni ekki fjárbeiðninni. Að því er snertir hækkun á tillagi til kvennaskólans í Reykjavík, þá tek eg það fram, að fjárlaganefndin er enn sömu skoðunar, sem fyr, að hún vill láta efri deild íhuga málið, og komist hún að annari niðurstöðu, en neðri deild, munum vér ekki gera málið að kappsmáli. Háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) andmælti tillögum fjárlaganefndarinnar, hvað Eiðaskólann snertir; en það er alls ekki rétt, að álíta, að landið sé að taka lán, þó að höfð sé sú tilhögun, að hjálpa skólanum að þessu sinni á þann hátt, að greiða fyrir hann vexti og afborgun af hálfum byggingarkostnaðinum, og sú fjárveiting miðuð við 28 ár. Næsta alþingi hefir alveg óbundnar hendur, getur, ef því sýnist, farið sömu leið, eða þá greitt einhverja talsverða upphæð upp í byggingarkostnaðinn, eða jafnvel gert Eiðaskólann að bændaskóla. - En það, sem fjárlaganefndin leggur til, það er landssjóði haganlegast, að þessu sinni, og hlutaðeigendum fullnægjandi. Ummæli háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.), um styrkinn til síra Runólfs Runólfssonar, vona eg, að verði ekki til að fella hann. - Hann taldi fjárveitinguna óþarfa, og ekki viðeigandi, þareð hann væri nýkominn frá Ameríku, og gæti því talist, að nokkru leyti, útlendingur, og að líkindum ekki styrks þurfi. En til þessa er því að svara, að síra Runólfur er setstur hér að, og með því hann er atvinnulaus, þá er hann þess mjög þurfandi, að honum sé hjálpað á þennan hátt; en orsökin til þess, að hann kom frá Ameríku, var sú, að biskup kvað hafa gefið honum ádrátt um, að fá veitingu fyrir Gufudalsprestakalli. - En einhverra orsaka vegna fórst það fyrir. Hann hefir því orðið fyrir all-miklum vonbrigðum, og er það því sanngirniskrafa, að þingið bæti honum það á þennan hátt.

Umboðsmaður ráðherra (Klemens Jónsson) Það eru að eins fáar og örstuttar athugasemdir, er eg ætla að koma með. Háttv. framsm. (Sk. Th). gat þess út úr orðum mínum, að eigi ósjaldan hefðu komið skjöl til þingsins án álits stjórnarráðsins. Þetta er svo, en þá hefir ástæðan verið sú, að stjórnin hefir eigi fundið ástæðu til þess að mæla með erindinu. Álitsleysið hefir því í rauninni þýtt hið sama sem að stjórnin væri eigi sinnandi málinu, en viljað láta það alveg í sjálfsvald þingsins, hvern framgang erindið hefði. Þá var háttv. framsm. (Sk. Th.) æði fjölorður um Guðm. Hávarðsson. Eg held í rauninni, að það sé enginn velgerningur við þann mann, að draga hann svo mikið fram, er hann má sjálfum sér um kenna. Eg þekki hann talsvert persónulega, því hann átti lengi heima á Akureyri, meðan eg var þar. Hann hefir víða verið, en alstaðar átt örðugt uppdráttar, og er þó ómagalaus maður. Kemur þetta af því, að hann er ekki að sama skapi hagsýnn maður sem hann er starfsmaður. Hans örðugu kringumstæður nú stafa alls eigi af stauraflutningnum heldur eru þær miklu eldri. Hann varð strax að fá útborgun fyrirfram, sem hann lét ganga upp í eldri skuldir, og hann varð að fara hingað suður í miðju verki, til þess að greiða úr víxlavandræðum sínum. Að staurarnir hafi ekki verið komnir í Borgarnes fyr en í maí, er alveg ósatt, en nokkuð af staurunum var skipað upp í Höfn og fékk Guðmundur aukaborgun fyrir flutning á þeim; sú borgun var 1000 kr., og var það gífurlega hátt, enda líka borgað svo vel, af því hann kvartaði undan, að hann yrði hart úti á öðrum flutningi. Á þessum stauraflutningi frá Höfn græddi hann mikið, að því er hann sagði mér sjálfur frá. Mér er því óskiljanlegt, hvernig Guðmundur hefir getað farið að skrifa þinginu eins öfgafult bréf og hann hefir gert, því nú hefi eg fengið að sjá það, þó hann hafi ekki haft fyrir því að senda mér það. Háttv. framsm. fjárlaganna (Sk. Th.) gat þess að sumir menn væru svo þekkingarlausir og ístöðulitlir, að þeir fyrir fortölur manna og þýðlegt viðtal létu leiðast til að skrifa undir það, er þeim væri til stórskaða, og sem þeir síðar meir dauðsæju eftir að hafa gert, og það mætti leiða þá í gildru með fögrum ummælum, svo sem með því, að segja við þá eitthvað á þessa leið: »Þetta mun alt blessast vel, það er engin hætta á ferðum, getur orðið stórgróði með hjálp hamingjunnar«. En þó þetta sé rétt í mörgum tilfellum þá er því ekki svo varið í þetta sinn, því hvorki eg né skrifstofustjórinn á 2. skrifstofu, sem aðallega sömdum við Guðmund, höfum á nokkurn hátt tælt hann til að taka verkið að sér, eða enda lagt að honum með það, og fullnaðarkvittun, sem eg hefi hér í höndunum, gaf hann eins og sjálfsagt var, þá er hann hafði fengið umsamda borgun, alveg ótilneyddur; átti hann þá eftir að vinna talsvert, sem hann skuldbatt sig til að inna síðar af hendi, sem hann líka gerði. Svona vel fór stjórnin með þennan mann, með persónulegri áhættu. Það er því síður en svo, að Guðmundur hafi ástæðu til að kvarta. Ummælum hins háttv. framsm. (Sk. Th.) um Eyjafjarðarbrautina, vil eg leyfa mér að mótmæla. Háttv. 1. þm. Eyf. (H. H). hafði minst á þetta atriði, og út af orðum hans fann háttv. framsm. ástæðu til að segja, að áætlanir verkfræðingsins væri alveg eftir því sem stjórnin vildi vera láta. Hann sagði, að verkfræðingurinn væri furðu minnugur á þau kjördæmin, sem fylgdu stjórninni að málum, en honum hætti aftur við að gleyma hinum. En mér er ekki kunnugt um, að stjórnarráðið hafi nokkurntíma lagt fyrir verkfræðinginn, hvernig áætlunum hans skyldi hagað. Það er alkunnugt, að fyrir nokkrum árum var stjórninni fundið það til foráttu, að öll slík »plön« eða áætlanir vantaði. Fjárlaganefnd hafði kvartað yfir því, að hún gæti ekki fjallað neitt um samgöngur landsins eða lagt fé til þeirra, á meðan ekki lægju fyrir slíkar áætlanir. Þegar svo nýja stjórnin var komin (1904), þá var það eitt af fyrstu verkum hennar að láta verkfræðing Jón Þorláksson gera slíkar áætlanir, án þess í nokkru að leggja neinar kvaðir á starfa hans, heldur skyldi hann gera þetta frá sínu eigin brjósti. Hinn háttv. framsm. tók sínu máli til sönnunar sem dæmi, að Múlasýslur hefðu notið hlunninda í þessu efni - af því að þær hefðu verið stjórnar megin. En það er þó kunnugt, að á þessum tíma voru 3 af 4 þingmönnum þessara sýslna einmitt á móti stjórninni. Ástæðan gat því ekki verið sú, að þær væru stjórnarmegin. Mér skildist á háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) er hann talaði um Eyjafjarðarbrautina, að mótspyrnan gegn þessari braut mundi stafa af því, að of snemma hefði verið byrjað á henni, og ætti hún því ekki að sitja fyrir öðru, sem byrjað hefði verið á síðar. En af því að eg átti aðalupptökin að þessu verki, þegar eg var hér á þingi, þá vil eg ítreka það - því að eg hefi áður margoft lýst yfir hinu sama - að þessi skoðun er ekki á rökum bygð. Það sést líka bezt á umferðinni á því svæði, bæði af vögnum og kerrum; það sést líka af þeim notum, sem Eyfirðingar hafa yfirleitt af brautinni, að þetta fyrirtæki hefir ekki verið óþarft. Það hefir verið fylsta þörf á brautinni, ekki síður fyrir það, þótt annarsstaðar kunni einnig að vera brýn þörf í líka átt. Eg vona því, að háttv. þingdm. sjái nú jafnmikla ástæðu til að brautinni verði haldið áfram, eins fyrir því, þótt byrjað hafi verið á henni fyrir 10 árum, og láti þá ástæðu ekki hindra sig frá að greiða þessu máli atkvæði sitt. Þá vil eg minnast lítið eitt á það, sem sagt hefir verið hér um séra Runólf Runólfsson. Það hefir verið sagt hér í deildinni nokkuð í þessu efni, sem eg hefi ekki heyrt áður: að sanngjarnt væri að veita Runólfi Runólfssyni nokkurn styrk, af því að fyrverandi biskup hefði gefið honum von fyrir brauði, Gufudal eða öðru, en svo hefði það brugðist. Eg get nú að vísu ekki um þetta borið, mér er það með öllu ókunnugt, en hitt þykist eg mega fullyrða, að mjög litlar líkur séu til, að þessu sé í rauninni þannig varið, með því að stjórnin hefir í samræmi við það sem Nellemann ráðherra fyrir mörgum árum (1882) hefir haldið fram, neitað að taka gilda prestsvígslu, er fram hefði farið í Ameríku. Og núverandi biskup hefir einnig neitað að vígja hann upp aptur. Ef nú stjórnin heldur enn fram þessum skilningi, sem sjálfsagt virðist, og biskup landsins heldur fram neitun sinni að vígja manninn aftur, og það hefir hann fullyrt við mig, þá er þar með útilokað, að þessi maður geti fengið veitingu fyrir brauði hér. Skal eg svo ekki fara um þetta frekari orðum, en taldi mér skylt að gefa þessar upplýsingar út at orðum háttv. framsögumanns.

Jón Jónsson, (1. þm. S.-Múl.): Það er fjarska lítið, sem eg ætla að segja, og um mjög lítilsvert efni. Það er viðvíkjandi séra Runólfi Runólfssyni. Háttv. frsm. (Sk. Th.) hefir mælt með styrkveitingu til þessa manns, en lagt á móti fjárveitingu til Þorvalds Björnssonar. Séra Runólfi Runólfssyni er ætlað 200 kr. árlega, - og eftir upplýsingum háttv. umbm. ráðherrans, eru ekki líkur til að þessi maður fái veitingu fyrir brauði, en á 5 árum væri hann búinn að fá 1000 kr., eftir því sem farið er fram á. Nú vil eg spyrja: Hvor hefir nú meira til þessa styrks unnið, Þorvaldur Björnsson eða séra Runólfur Runólfsson? Hins vegar væri eg ekki ófáanlegur til að veita Runólfi Runólfssyni 2-300 kr. til þess að komast aftur til kjötkatlanna í Ameríku; þar verður mönnum líklega ekki bumbult af guðsorði hans.

Loks vil eg minnast á Runólf Runólfsson, er menn kalla »séra«. Eg þekti hann lítið eitt af afspurn og bréfaskiftum vestan hafs. Eftir því sem sagt er, er hann fæddur lúterskur, svo er mér sagt hann hafi gerst mormóni, þvínæst prestbyteriani, þá methodisti og loks lúterskur aftur, og var notaður í prestleysi til að tala trú fyrir mönnum. Eg man eftir ritgerðum og bréfum, er hann sendi mér til prentunar. Undir þessi skrif var ritað: Runólfur Runólfsson, missjónari: hefir það líklega fremur átt að merkja missionary (trúboði), heldur en missjónari = missýningamaður eða sjónhverfingamaður!! Hefði lúterska kirkjufélagið vestra getað notað hann áfram, þá hefði hann ekki þurft að skorta atvinnu þar í prestleysinu. Og að það gaf hann upp á bátinn, eru engin meðmæli með honum. Það eitt er víst, að ef þessi maður ætti nú að gerast prestur, þá gengi það ekki hneyksli næst, heldur væri það stórhneyksli. En ef menn hins vegar vildu leggja fram styrk í tilraunaskyni, í sálarfræðislegum efnum, til þess að fá að vita, hve mörgum trúarbrögðum einn maður gæti torgað á fáum árum, þá væri styrkbeiðnin skiljanleg. Ef þessi maöur skyldi nokkurn tíma hafa verið vígður vestanhafs - þá hefir það að eins verið sem ,vandræðaprestur , í prestleysi. Að vísu hafa margir lærðir og nýtir menn verið prestvígðir vestanhafs, sumir eftir 1- l½ árs lærdóm, og eru þeir alment nefndir »snöggsoðnir prestar«. En nú mun Runólfur Runólfsson ekki einu sinni vera snöggsoðinn, heldur hefir hann víst verið vígður upp á guðsnáð og gaddinn. Eins og mörgum mun kunnugt, er mikið prestleysi vestra, og hefði þá Runólfur Runólfsson vel getað lifað þar, ef hann á annað borð hefði þótt til nokkurs nýtur; hann hefði þá aldrei þurft að koma til Íslands. Eg get ekki trúað því, að jafn vandaður maður og Hallgr. biskup er, hafi tælt manninn hingað með von um embætti hér; það kemur varla til nokkurra mála. Eg er því þessari breyt.till. algerlega mótfallinn, af því að það væri stærsta hneykslið á fjárlögunum, ef hún næði fram að ganga.

Sigurður Gunnarsson Eg hefi nú hvorki margar né feitar breyt.till. fram að bera. Það er fyrst viðaukatill. (þgskj. 392), er að eins fer fram á lánsheimild til Neshrepps utan Ennis; upphæðin er ekki há, að eins 8500 kr. Og þessu fé er ætlast til að verði varið til að gera Krossavík á Hjallasandi að mótorbátakví. Eg skýrði þetta mál við 2. umr., allítarlega að mér virtist, og gat þá um undirbúning málsins og benti einnig á fyrirliggjandi skjöl, þar sem er áætlun verkfræðings Þorv. Krabbes. Eg skýrði enn fremur hvílíka nauðsyn bæri til að gera endurbót einmitt á þessum stað, lendingin er þar erfið og viðsjál og hefir orðið þess valdandi, að fjöldi manna hefir farið í sjóinn. Eg benti á, hve þýðingarmikið þetta væri, þar sem bæði er á þessum stöðvum gott fiskiver, verstöðin góð í sjálfu sér, þrátt fyrir hætturnar. Eg þykist vita, að allir sanngjarnir menn álíti þessa lánsheimild standa framarlega á hinni löngu lánsheimildaskrá, er nú liggur hér fyrir. Að öðru leyti þarf eg ekki að tala frekar um þetta mál, en eg hefi þegar gert við 2. umr., enda hefir hv.frsm. fjárlaganefndar (Sk. Th.) tekið því vel og fjárlaganefndin í heild sinni líka. Og kann eg henni miklar þakkir fyrir. Þá hefi eg leyft mér að koma fram með 2 br.till. við 13. og 5. gr. Upphæðin sem þær fara fram á, nemur alls 1000 kr. (700 + 300). Br.till. við 13. gr. er þess efnis, að fé það sem ætlað er póstafgreiðslumönnum utan Reykjavíkur sé hækkað úr 18300 kr. upp í 19000 kr. Ástæðan til þessa er sú, að hér hagar svo til, eftir því sem kunnugir menn hafa sagt mér, þar á meðal fyrv. hæstv. ráðh., að til póstmála er ekki veitt fé nema af skornum skamti. Þyrfti því viðbót við það fé, þótt ekki væri stofnaðar nema 1, 2 eða 3 póstafgreiðslur úti um landið. Og það munar í rauninni ekki miklu, þótt 1-300 kr. færu á hvern slíkan stað. Í Ólafsvík hefir um langan tíma að eins verið bréfhirðing, en eftir því sem póstflutningar aukast í kaupstöðum, verður eðlilega meira að gera og um leið meiri þörf á reglulegri póstafgreiðslu. Enda er það almennur vilji manna þar, að svo verði. Ástæðan til þess, að eg hefi ekki borið þetta fram fyr en nú, er sú, að ósk manna um þetta kom mér ekki í hendur fyr en rétt fyrir skömmu. Þá er eg flutnm. að viðaukatill. við 5. gr. fjárlaganna, er fer fram á, að prestinum í Staðarstaðaprestakalli sé heimilt að verja árgjaldinu - 300 kr. hvort árið, til viðreisnar kirkjujörðum prestakallsins eftir nánari ákvæðum stjórnarráðsins. Till. kemur nokkuð seint fram, og bið eg afsökunar á því, en ástæðan er sú, að tilmælin um þetta komu fyrir skömmu í mínar hendur. Eg býst við að ýmsum þm. hafi ekki gefist kostur á að kynna sér, hvernig hlutaðeigandi prestur hefir varið árgjaldinu að undanförnu, og hef því til vonar og vara fengið lánaða skýrslu um það hjá stjórnarráðinu. - Á þessari skýrslu vona eg að hv.þm. sjái, að fénu hefir verið mjög vel varið að undanförnu og að mjög mikið hefir verið gert fyrir ekki meiri peninga. Mér er það ljóst, að svona fé er ekki sleppandi við alla, en í þessu tilfelli er það óhætt, því presturinn sem hér á í hlut, er áreiðanlegur og hygginn maður í alla staði og hefir þegar komið á mjög miklum umbótum á kirkjujörðunum, einkum húsabótum, og kirkjujörðina sem hann býr á, prestssetrið sjálft, hefir hann bætt mjög, sérstaklega að húsum og túngirðingum fyrir eigið fé. Þingið má því ekki líta svo á þetta mál, að það sé viðurkenning til sóknarprestsins, að féð verði veitt, því það er ekki rétt; hann græðir ekkert á því; hér er að eins um það að ræða, hvort þinginu sýnist ekki heppilegt að verja fénu þannig að prestinum sé falið að hafa umráð þess, og verja því í ofangreindu skyni, og ætti þá prestssetrið sjálft einnig að koma til greina. Þetta er í rauninni ekkert annað en að styrkja landbúnaðinn, og það á mjög skynsamlegan og tryggan hátt. Eins og allir háttv.þm. sjá, liggja mjög margar breyt.till. fyrir við þessa umr., og það væri óðs manns æði að ætla sér að tala um þær allar, og og mun eg því að eins minnast á fáeinar þeirra. Eg get þá strax lýst því yfir, að eg mun í mörgum greinum fylgja till. fjárlaganefndar, þótt eg geti ekki fallist á þær að öllu leyti. Eg minnist þess hér um daginn í deildinni, að háttv. 1. þm. Rvk (J. Þ.) virtist ráða það af ýmsum teiknum, að sá gamli væri farinn að hafa furðumikil áhrif á þm. Snæfellinga. Eg skal nú ekkert um þetta þrátta við þm. - enda tek eg orð hans tremur sem spaugi en alvöru; en sé svo, sem hann segir, þá er eg hræddur um, að myrkrahöfðinginn sé nú búinn að hafa bústaðaskifti og hafi ekki þurft að seilast langt til með nýja bústaðinn. Þetta ræð eg eins og þm. af ýmsum teiknum, og þá ekki sízt af breyt.till. þessa sama kæra sessunautar míns. Eg veit að þm. gengur að eins gott til, er hann leggur til að skera alla símana niður, það er sparnaðartilfinningin, sem ráðið hefir og tekið þm. slíkum heljartökum, að hann verður þetta harður á fyrsta sprettinum, en hann hefir líka auðsjáanlega oftekið sig þar, og úthaldið er ekki orðið að sama skapi og byrjunin, því allar sparnaðartill. þm. hafa farið á ringulreið, þegar fram í sótti; hann stendur hvorki meira né minna en á 11 þgskj. með breyt.till., sem allar fara í þá áttina að auka útgjöld landssjóðs. Eg vil leyfa mér að benda mínum heiðraða sessunaut 1. þm. Rvk (J. Þ.) á þetta. Eg get ekki felt mig við að nauðsynjafyrirtæki, eins og t. d. símalagningar séu skorin niður, til þess að hægt sé að koma með breyt.till. um að eyða því fé, sem við það sparast, í ýmislegt annað óþarfara. Þótt þarft kynni að vera í sjálfu sér. Eg skal ekki mæla á móti því, að lán sé tekið til símalagninganna, útgjöldin verða þau sömu í raun og veru; munurinn er að eins sá, að þau skiftast á fleiri ár, ef lán er tekið. En hvað sem lántöku líður, þá getur auðsjáanlega ekkert vit verið í því, að skera alla síma niður í þetta skifti. Úr því búið er að leggja síma um flest héruð landsins, þá verður símaleysið sífelt tilfinnanlegra fyrir þau héruð, sem út undan eru, en borga þó fyrir símana, sem þegar eru lagðir jafnt og þau héruðin, er þeirra njóta. Eg verð því sterklega að mæla móti því, að till.háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) verði samþ., um það að fella niður Borgarness-Stykkishólms-símann. En verði það engu að síður gert, vil eg halda því fram að lán verði tekið til þess að fullkomna og stækka símakerfi landsins. Það hefir verið deilt um mann hér í háttv. deild, sem eg reyndar þekki ekki persónulega. Maður þessi er sr. Runólfur Runólfsson. Það liggur fyrir till., sem fer fram á, að honum séu veittar 200 kr. árlega úr landssjóði á meðan hann fær ekkert fast starf. - Hvað till. þessa snertir, þá verð eg að taka undir með háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) að mér þykir ekki viðeigandi að hann sé settur á laun með uppgjafaprestum landsins. En hinsvegar verð eg að játa, að mér þótti háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. ó.) fara óþarflega þungum og fyrirlitlegum orðum um manninn, eg held að hann hafi ekki athugað, að einmitt þessi maður (sr. Run. Runólfsson) virðist hafa nýlega verið ekki lítils metinn af þeim manni, er eg veit að hv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) metur hvað mest allra manna (H. Hafstein). Hefði þm. vitað þetta, mundi hann hafa talað gætilegar um sr. Runólf, og ekki haft slík særandi ummæli um fjarverandi mann, er ekki getur borið hönd fyrir höfuð sér. Á milli mín og háttv.þm. er enginn ágreiningur um styrkinn, heldur ummælin. Eg ætla ekki að fara lengra út í það að minnast á einstakar till. Eg get að eins getið þess, að eg mun styðja flesta skólana með atkv. mínu. Að öðru leyti vil eg ekki lengja umr., en læt atkv. mitt skera úr því, hvernig eg lít á hinar mörgu till., sem hér liggja fyrir, en dreg enga dul á það, að eg mun greiða atkvæði gegn öllum fjölda þeirra.

Þorleifur Jónsson : Eg er hér ásamt öðrum þm. riðinn við breyt.till., sem fer fram á að hækka tillagið til Flensborgarskólans upp í 7000 kr. á ári. Það var sýnt fram á það við 2. umr, að skólinn yrði að hætta, ef hann ekki fengi hið umbeðna fé, og er eg sannfærður um, að það er rétt sagt. Stjórn skólans hefir sent skýrslu, sem sýnir hve mikið fé skólinn þarf til þess að launa kennara, afborga lán o. fl. og það er ekki hægt að neita því að skýrslan sé rétt og á rökum byggð, og skólinn verður því að fá þetta fé, og þess vegna hefi eg borið þessa br.till. fram, með því að eg get ekki litið öðru vísi á en það sé afaróheppilegt, ef skólinn gæti ekki haldið áfram að starfa. Það hafa heyrst raddir um það hér í deildinni, að ónauðsynlegt og óheppilegt væri að styrkja 2 skóla hvorn við hliðina á öðrum, er kendu hið sama og stefndu að sama takmarki, og að það væri tilfellið með neðri bekki hins almenna mentaskóla og Flensborgarskólann. Eg verð að líta svo á, að þetta sé ekki rétt álitið. Gagnfræðadeild mentaskólans er þannig hagað, að hún verður aðallega þeim að gagni, sem ganga í gegnum lærdómsdeildina, en hún er ekki fyrir þá, sem að eins vilja og eiga kost á að afla sér lítilfjörlegrar mentunar. Fyrir þá menn er Flensborgarskólinn hentugri. Reynslan hefir líka sýnt að svo er. Aðsóknin að Flensborgarskólanum hefir verið mikil og engin líkindi eru til þess, að hún fari minkandi, því kenslukraftarnir eru góðir og skólinn vinsæll. Það er því rangt að skera þessa fjárveitingu til skólans niður. Flensborgarskólinn er líka miklu ódýrari fyrir nemendur, heldur en bæði Akureyrarskólinn og gagnfræðadeild mentaskólans og veldur því margt. Skólatíminn er styttri en beggja hinna skólanna og er það heppilegt fyrir þá menn, sem aðeins hafa úr litlum tíma að spila, þeir geta þá notað sumarið til vinnu og þannig spilað upp á eigin spýtur. Eg álít annars óþarft að mæla langt mál með fjárveitingu þessari, skólinn mælir bezt með sér sjálfur hjá öllum, sem til hans þekkja og háttv. framsm. fjárlaganefndarinnar (Sk. Th.) tók einnig vel í þessa málaleitun. Eg vona því að breyt.till. fái góðan byr hér í háttv. deild og nái að ganga fram. Í sambandi við þetta vil eg lýsa yfir því, að breyt.till á þgskj. 420, sem fer í ömu átt og þessi verður tekin aftur. Um aðrar breyt.till. sem liggja fyrir háttv. þingd. við þessa umr. skal eg ekki vera fjölorður, eg mun yfirleitt hallast að því að greiða atkv. með þeim, sem draga úr útgiöldunum. eg álít að fjárhagurinn sé þannig, að ekki sé rétt að auka tekjuhallann; álít yfirleitt mjög óheppilegt, ef fjárlögin þurfa að fara frá þinginu með geysimiklum tekjuhalla. - Eg vil taka það fram, að mér ekki ljúft að þurfa að kvarna af því fé, sem um er beðið, og sem full þörf er á að veita í mörgum tilfellum, en þegar eins er ástatt og nú með fjárhaginn, álít eg samt að ekki sé unt að fara öðruvísi að. Það hefir verið mikið talað um það af háttv.þm. Dal. (B. J.), hvað litlu fé sé varið til þess að styrkja listir og vísindi. Eg held nú að við getum naumast styrkt þessar greinir miklu meira en gert er, hversu nauðsynlegar, sem þær kunna að vera; það er svo margt sem að kallar og veita verður fé til, sem alveg er bráðnauðsynlegt, og þessvegna verður að spara ýmislegt annað, sem ekki kallar alveg eins eftir. Háttv. þm. sagði, að aðeins 16000 kr. væru veittar á fjárlögunum í þessu skyni, en þetta mun nú tæplega rétt. Eg veit ekki betur en að fé það, sem veitt er í 15. gr. fjárl. sé varið til vísinda, lista og bókmenta og það er, eftir því sem mér telst til, rúmlega 134 þús. Þetta sýnist töluvert fé, eftir efnahag og ástæðum landssjóðs, og þá held eg að ekki sé hægt að segja, að tillag til bókmenta, lista og vísinda sé mjög skorið við neglur sér. Eg skal geta þess að eg mun styðja þá till., sem fer fram á að fella símana að þessu sinni, að vísu skal eg játa, að þetta er leiðinlegt, en eg sé ekki hvaðan hægt er að fá peninga, sem með þarf til allra þessara síma á næsta fjárhagstímabili. Eg hygg að sýnt hafi verið fram á það hér í háttv. þingd., að Vestmanneyjasíminn mundi gefa tiltölulega mestar og vissastar tekjur, en nú er búið að fella hann. Ef nokkur sími ætti því að standa á fjárlögunum þá ætti það að vera Vestmanneyjasíminn, þótt hinir féllu. En eg álít réttast að halla sér að till.háttv. framsm. fjárlaganefndar um það að rannsakað verði, hvort ekki mundi betra að nota loftskeytaaðferðina til að koma Vestmanneyjum í hraðskeytasamband og væri þá hugsanlegt, að sum héruð, sem ómögulegt er að koma í símasamband með þræði gætu komist í þráðlaust samband í sambandi við lottskeytastöð í Vestmanneyjum, og vil eg t. d. benda á að Skaftafellssýslur gætu máske notið góðs af og komist í slík sambönd. Af þessum ástæðum álít eg réttast að fresta málinu og bíða eftir því, að það verði rannsakað betur. Eg skal svo ekki lengja umræðurnar meira, álít það óþarft. Stefna mín viðvíkjandi einstökum till. mun sjást þegar gengið verður til atkv.

Björn Þorláksson Eg stend hér á breyt.till. á þgskj. 355 við 16. gr. 21. lið fjárlaganna. Það var samþ. við 2. umr. að veitt skyldi 300 kr. til kvöldskólans á Seyðisfirði. Breyt.till. fer fram á, að tillag þetta verði hækkað um 100 kr. á ári, samkvæmt því sem stjórn iðnaðarmannafélagsins, er gengst fyrir skólahaldinu, fer fram á. Ástæðan fyrir þessari breyt.till. er sú, að mér fmst að 300 kr. sé of lítið, borið t. d. saman við það fé, sem Ísafirði er veitt í sama tilgangi, en það er 600 kr. eg álít að það sé engin sanngirni í því, að Seyðisfjörður fái helmingi minna og því hefi eg farið fram á 100 kr. hækkun. Þá vil eg minnast á br.till. við 16. gr. 4. lið við byggingarstyrk til Eiðaskólans. Við 2. umr. var það sþ. að landssjóður borgaði hálfan kostnað við byggingu Eiðaskólans með 10,000 kr. á tveimur árum. Í breyt.till. er farið fram á, að Múlasýslur fái 1500 kr. bæði árin til að borga rentur og afborgun af þessari upphæð og er ætlast til að landssjóður greiði slíkt tillag árlega í 28 ár. Eg fyrir mitt leyti get sagt að eg sé ánægður með það, sem breyt.till. fer fram á. Eg álít að þetta geti komið Múlasýslum mjög vel og till. miðar þó til þess að laga fjárlögin til muna eða lækka útgjöldin á fjárhagstímabilinu um 17 þús. kr. Eg get reyndar ekkt sagt, hvernig högum Suður-Múlasýslu er háttað né hvort bráðabirgðalán er þar fengið til lengri eða skemmri tíma. Hvað Norður-Múlasýslu snertir, þá er lán þar fengið til fleiri ára og er eg því rólegur hvað hana snertir og ánægður með till. Um skólann í Flensborg get eg sagt það, að eg mun greiða atkv. með því að veitt sé það fé, sem farið er fram á í breyt.till. - Ástæðurnar eru þær að skólinn er ódýr, alment notaður og aðgengilegur fyrir fátæka pilta.

Jón Þorkelsson Ekki veit eg hver það hefir verið, sem hefir talað fyrir munn háttv.þm. Snæf. (S. G.), þar sem hann bæði var að finna mér það til ámælis, að eg hefði viljað spara og jafnframt því straffa mig fyrir það, að nú vildi eg ausa úr landssjóðnum. - Eg sé á þessu, að mér muni nokkuð vandlifað, hvort sem eg legg til, að veita fé eða spara. Hann gaf einnig helzt í skyn, að sá góði andi, sem í honum hefði verið fyrir skemstu, mundi nú hafa haft sætaskifti. Eg skal nú ekki senna við hann um það. En eg skal enn minna á það, að eg hefi komið með tillögur um það, að spara 219,000 kr., en borið hins vegar fram tillögur um litlar fjárveitingar til þarflegra og nauðsynlegra fyrirtækja og stofnana, er alls nema eitthvað um 16,000 kr. Ef spara á, þá verða menn að reyna, að komast hjá þeim útgjöldum, sem eitthvað munar um, en vera ekki að klípa utan úr nauðsynlegum smáupphæðum, sem ekkert dregur neinn. Hér hefir mikið verið talað að vanda um bitlinga og þeim úthúðað, sem nú er orðin venja, af því að menn halda, að fólki getist vel að því. En eg vil nú segja það, að sumt af þessum svo nefndu bitlingum hafa verið einhverjar hinar þörfustu fjárveitingar, sem ráðnar hafa verið hér á þingi. Og nægilegt fé til opinberra stofnana landsins er alt af sjálfsagt að leggja. Háttv. þm. Snæf. (S. G.) mintist á Stykkishólmssímann frá Borgarnesi. Þar væntast 10,000 kr. frá héruðunum en landssjóður á að borga 45,000 kr. til þess að menn geti talað saman milli Borgarness og Stykkishólms, en það skraf get eg ekki álitið svo bráðnauðsynlegt, að það megi ekki bíða. Viðskifti eru heldur ekki mjög mikil þar á millum; annað mál er það, ef sími þessi hefði átt að ná alla leið kringum nesið, og lagt leið sína um verstöðurnar allar, svo að góðs af honum hefðu notið allar Jöklaraþjóðir: Krossarar, Troðarar, Stemmarar, Víkarar (í Staðarsveit), Akrarar, Búðar, Látrarar, Staparar, Hellnarar, Vogsarar, Malsar, Lónsar, Drissar, Kotarar, Bersar, Önskvar, Gufsarar, Sandarar, Brekkarar, Kefsar, Rifsar, Kamparar, Ólsar, Bugsarar, Haugsarar, Vallnarar, Klettarar, Mávsar, Hlíðarar, Höfðarar, Víkarar (í Eyrarsveit), Lágarar, Bryggjarar, Hleinarar, Fellnarar (í Kirkjufelli og Hellnafelli í Eyrarsveit), Vatnabúðarar og Eyrarar, - þá hefði verið álitamál, hvort ekki hefði átt að leggja fé til þess. Þá er nú Siglufjarðarsíminn. Þar er eg að vísu ekki eins kunnugur og á Snæfellsnesi. Síminn mun í upphafi hafa verið lagður yfir Heljardalsheiði og ofan í Skíðadal, en þaðan ætla eg örstutt til Siglufjarðar, og bregst mér ekki, að það mætti koma síma yfir fjöllin þar á millum. Hitt er annað mál, að síminn hefir í öndverðu kanske verið lagður á öðrum stað, en hann hefði átt að vera lagður, á öræfum í staðinn fyrir í bygð. Einnig um þennan síma, Siglufjarðarsímann, er það álitamál, hvort hann ekki mætti bíða. Þá verð eg að segja það í samanburði við þessar símalínur, að Vestmannaeyjasíminn ætti að ganga fyrir, því að hann er eflaust nauðsynlegastur af þessum símum. En þó get eg verið samdóma ýmsum þingmönnum um það, að rannsaka ætti, hvort ekki væri heppilegt, að koma á loftskeytasambandi við eyjarnar og meginlandið, og jafnframt, að það væri athugað, hvort loftskeyti væri ekki það eina, sem hægt væri að koma við til þess, að tengja saman Skaftafellssýslurnar bæði innbyrðis yfir Sandana og eins út á við við önnur héruð. Háttv. framsm. (Sk. Th.) hefir tekið af mér ómakið með Guðm. Hávarðsson, og umboðsmaður ráðherra hefir einnig minst á hans efni, og læt eg þar engu við bætt. Háttv. þm. Snæf. (S. G.) talaði mjög góðmannlega um, að hann ætlaði að vera með styrk til kvennaskólanna, og afleysi eg hann þá af öllum þeim syndum, sem eg má »dispensera« með honum um. Eg trúi, að umboðsmaður ráðh. segði, að eg setti mig upp á móti góðu fólki með því að vera á móti símunum. Eg veit það, að eg kem þar við áhugamál margra héraða og góðra manna. En ekki verður í alt séð. Efnin hljóta að ráða, og það getur heldur varla verið svo mikið atriði fyrir héruðin, að fá símann strax, að ekki megi þrauka lítið við. Það er búið að bíða alt hingað til og fárra ára bið er ekki löng í samanburði við það. Símarnir koma allir smátt og smátt í fyllingu tímans, og síminn er nú kominn á þá staði, þar sem mest eru viðskiftin. Eg get vel felt mig við það, sem háttv. framsm. fjárlaganefndarinnar (Sk. Th.) stakk upp á, að taka símana út af fjárlögunum, og taka sérstakt lán til þeirra. Væri þá æskilegt, að það lán yrði svo stórt, að við gætum þá um leið greitt skuld þá hina hvumleiðu, er við stöndum í við ríkissjóð Dana og mest stafar af símunum. Eg sé, að komin er inn á borðin varatillaga mín, hljóðandi upp á það, að lána fé til slátrunarhúss í Reykjavík, og vil eg mælast til, að sú tillaga verði samþykt, en ella að feld verði lánsheimild til slátrunarfélags Suðurlands. Mér finst ekki rétt, að gera upp á milli sláturhúsanna eða slátrunarfélaganna, og Reykjavík á hvorki í því né öðru að setja skör lægra, en önnur héruð landsins.

Sigurður Gunnarsson Að eins örfá orð út af ræðu háttv. sessunautar míns (J. Þ.) um Stykkishólmssímann. Eg hefði haldið, að ættrækni hans stæði dýpri rótum en svo, að hann væri á móti því, að Snæfellingar fengju síma. Þjóðatalningu hans undir Jökli tók eg sem meinlaust spaug; hann játar sjálfsagt með mér, að fólkið þar vestra sé alls góðs maklegt, enda hefir landssjóður ekki hingað til oftekið sig á, að styrkja íbúa þess bygðarlags með fjárframlögum. Út af öðrum spaugsyrðum sama háttv.þm. (J. Þ.), skal eg taka fram, að úr því hann hefir nú einu sinni gengið inn á, að hafa mig fyrir skriftaföður, kann eg því illa, að fara sjálfur að skrifta fyrir honum.

Jón Magnússon Eg hefi heyrt sagt, að háttv.þm. A.-Sk. (Þ. J.) hafi verið að mæla með því, að setja loftskeytasamband, en ekki símasamband milli Vestmannaeyja og Reykjavíkur, því að þá gætu Skaftafellssýslurnar einnig fengið hraðskeytasamband. Fyrverandi ráðherra gat þess, að rétt væri, að koma á loftskeytasambandi við Skaftafellssýslur af því, að um þær sýslur væri ekki hægt að leggja síma. Þar er því og eflaust rétt að hafa loftskeytasambandið, en þess vegna er engin ástæða til, að hafa loftskeytasamband milli Reykjavíkur og Vestmannaeyja, og þess vegna þarf ekki að vera loftskeytastöð í Vestmannaeyjum. Væntanlegar loftskeytastöðvar í Skaftafellssýslum ættu auðvitað að vera í sambandi við loftskeytastöð á stað, þar sem ritsíma- eða talsímastöð væri fyrir, hvort sem væri t. d. í Reykjavík, Stokkseyri eða þá í Vestmannaeyjum. En ætti sú stöð að vera í Vestmannaeyjum, þá gerði háttv.þm. A.-Sk. (Þ. J.) sínu kjördæmi mest gagn með því, að flýta fyrir símasambandi milli Vestmannaeyja og lands; ef honum er ant um, að hans kjördæmi komist sem fyrst í hraðskeytasamband, þá ætti hann ekki að leggja til, að beðið væri með Vestmannaeyjasímann. Það þarf annars ekki langrar biðar til, að fá vitneskju um það, hvort sambandið sé ódýrast; ekki þarf annað, en að síma til einhvers loftskeytafélags, og þá fæst svarið um hæl aftur. Og þessa þarf ekki einu sinni, því að það er fyrir fram vitað, að loftskeytasambandið er bæði dýrara og lakara. Það er viðurkenningarvert, að háttv.þm. A.-Sk. (Þ, J.) og háttv. 1. þm. Rvík (J.Þ.) játa þó það með mér, að hraðskeytasamband við Vestmannaeyjar eigi að koma næst á eftir símanum austur í sýslur. Háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) átelur það, að eg skuli yfirleitt hafa á móti fjárveitingum til einstakra manna úr landssjóði, eða andmæla yfirleitt hinuin svonefndu bitlingum. Það má vel vera, að sumir af þessum bitlingum séu ekki með ölla óþarfir, og þeim fjárveitingum ekki gersamlega á glæ kastað, en þær mega þó sannarlega ekki koma í bága við nauðsynlegar fjárveitingar til verklegra framkvæmda. Og þegar vér erum svo staddir, sem nú erum vér, þá er rétt, að fara varlega í bitlingaveitingar. Mér þykir ástæða til, af því að eg er málinu kunnugur, að mótmæla þeim ummælum, er háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) lét falla í garð síra Runólfs Runólfssonar, því að þessi maður á þau ekki skilið. Hann hefir leyst af hendi guðfræðispróf við einn skóla hins merkasta evangelisk-lúterska- kirkjufélags í Ameríku; hann hefir verið þjónandi prestur þess félags um mörg ár, og kom hingað með ágætan vitnisburð og meðmæli frá merkum prestum í því félagi. Þess vegna hafði yfirstjórn hinnar íslenzku kirkju ekki ástæðu til annars, en að taka honum vel, er hann hvarf hingað heim aftur. Hitt er annað mál, að eg er hinum háttv.þm. samdóma um, að ekki sé ástæða til, að veita síra Runólfi eftirlaun úr landssjóði.

Jóhannes Jóhannesson Eg verð að segja, að eg varð hissa á því, að sjá háttv.þm. Sjfk. (R. Þ.) standa upp nú við þessa umræðu og tala á móti fjárveitingu þeirri til Eiðaskólans, sem hann bar fram og mælti fram með eftir föngum við 2. umr., en þó býst eg við, að aðra hafi furðað meira á þessu en mig, því eg þekki manninn nokkuð og var ekki með öllu óviðbúinn þessum veðrabrigðum. Það er ekki til neins fyrir hinn háttv.þm. Sfjk. (R. Þ.), að reyna að telja öðrum trú um, að breyt.till. fjárlaganefndarinnar sé aðgengileg, því háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) sýndi fram á það í gær, að hvort, sem litið er á hag landssjóðs eða eigendur skólans, þá er breyt.till. óhagkvæmari, en fjárveitingarnar í frumv., nema því að eins, að þingið ætli að draga að sér hendina, og veita að eins þá upphæð, sem hér er um að ræða, að eins í þetta sinn, og háttv. framsm. fjárlaganefndarinnar (Sk. Th.) tók það skýrt fram í gær, að þingið væri alveg óbundið í þessu efni framvegis. Hér liggur þá annað undir steini. Eg gat þess áðan, að eg væri ekki með öllu óviðbúinn þessum veðrabrigðum háttv.þm., og kom það til af því, að hann kallaði mig á eintal um daginn, og spurði mig um afstöðu mína til aðflutningsbannsmálsins. - Gat hann þess þá, að hann vissi, að mér væri áhugamál, að fá sem mestan styrk til Eiðaskólans, og að afstaða hans til þess máls mundi fara eftir því, hvernig eg kæmi fram í bannlagamálinu. Með öðrum orðum háttv.þm. Sfjk. (B. Þ.) og sálusorgari minn, vildi koma mér til þess, að fara í hrossakaup. Af því að eg ekki vildi selja sannfæringu mína í aðflutningsbanninu, þá hefir hann nú snúist svo í Eiðaskólamálinu, að hann reynir nú af öllum mætti, að rífa það niður, sem hann var með til að hyggja upp við 2. umr. Að hve miklu leyti hin háttv. deild vill styðja hann til þessa, jafn göfugmannlegt og það er - um það læt eg deildina.

Björn Þorláksson Mér fanst 2. þm.N.-Múl. (Jóh. J.) reisa sig nokkuð hátt, er hann sagði að eg hefði svikið mál, er eg hefði lofað að flytja. Hann þykist vera orðheldnari en eg. Um það læt eg aðra dæma. En út af brigslum hans til mín, liggur nærri að eg enn einu sinni minni hann á hversu fast hann stóð við yfirlýsingar sínar um árið, þegar hann var að koma sér fram til þingmensku í Norður-Múlasýslu, og þegar hann hafði hlotið það hnoss. Íbúar Seyðisfjarðarkaupstaðar, er orðið hafa að berjast þar gegn vínsölunni, gætu borið um þetta. Framkoma hins háttv.þm. í millilandanefndinni borin saman við erindisbréf hans frá þjóðræðisflokknum, sýnir sams konar festu. og til að nefna 3. dæmið, get eg þess hér eftir skjali, sem eg hefi hér í höndunum, að þessi sami háttvirti þingmaður lofaði í haust, áður en hann var kosinn, að vera með aðflutningsbanni hér í þinginu, og í 2. lagi verða flutningsmaður þess, ef kjósendur hans skoruðu á hann. En þessi loforð hefir hann, eins og kunnugt er, alveg brugðið hér í deildinni, Það sýnir atkvæðagreiðsla hans hér tvívegis. Eiðaskólamálinu álít eg betur borgið, ef umrædd breyt.till. næði fram að ganga, og mundi eg geta sannfært þingmanninn um það, ef hann vildi einslega hlýða á orð mín. Það sem hann sagði um hrossakaup nær ekki til mín. Hann mun kunna betur að hrossakaupum en eg, enda haft lengri tíma til þess að verða leikinn í þeim. Að öðru leyti get eg ekki annað en látið hina háttv. deild dæma um, hversu drengilegt sé að hlaupa inn í þingið með orð, sem menn tala privat, eða utan þings, eins og þingmaðurinn hefir gert hér.

Jón Jónssou (1. þm.N.-Múl.): Eg ætla lítillega að drepa á Eiðaskólann, og verð eg að geta þess að eg er sömu skoðunar og áður, að þetta sé afarmikið nauðsynjamál, ekki að eins fyrir Austfirði, heldur og landið alt. Háttv. þm. Sfjk. (B. Þ.) sagði það sama við mig og samþingismann minn (Jóh. J.) Verð eg því að líta svo á, að stefnubreyting hans í Eiðaskólamálinu eigi að vera okkur til hegningar og viðvörunar, mér og samþingismanni mínum.

Hannes Hafstein Þó að lán væri tekið til símalagninga, eins ogh. frsm. taldi gott, þá yrði samt að taka fjárveitingar til símanna upp í fjárlögin gjaldameginn og lánið kæmi þá á fjárlögin tekjumeginn, eða í öllu falli tekjumeginn í landsreiknmgnum. Þetta tal um lántöku - sem auðvitað ekkert verður úr - er því undir engum kringumstæðum nein ástæða til þess fella burt at fjárlögum eða fjáraukalögum heimild til að leggja Vestmanneyjasímann eða aðrar nauðsynlegar símalagningar. Það er algerlega rangt hjá háttv.frsm. (Sk. Th.) að lánið, sem tekið var á yfirstandandi fjárhagstímabili hafi að eins verið tekið til þess að jafna tekjuhalla. Þetta er þvert ofan í sannleikann. Það var, eins og öllum þingmönnum er kunnugt, tekið til þess að standast kostnaðinn við ýmsar símalagningar og ný fyrirtæki, sem ekki þótti rétt að leggja að öllu leyti á gjaldendur fjárhagstímabilsins, og af lánsupphæðinni er, eins og eg hefi áður sýnt, hér um bil helmingurinn óeyddur - umfram tekju- og gjaldajöfnuð - við lok síðasta árs. Svo fjarri fer því, að það hafi gengið upp í árlegan tekjuhalla, og ekki til símafyrirtækja, og er ilt að heyra mann, sem á að hafa framsögu fjárlaganna fara með önnur eins ranghermi, að eins til þess að sverta í svipinn fráfarandi stjórn og fyrri meiri hluta. Ekki fremur en þessi nýja lántökuviðbára getur það verið Vestmanneyjasímanum til foráttu, að æskilegt sé að koma upp þráðlausum stöðvum einhversstaðar á landinu, til þess að geta haft samband við skip á sjó og við Skaftafellssýslur. Því að undir öllum kringumstæðum er ástæðulaust að blanda Vestmanneyjum inn í þá tilraun. Sjálf stofnun þráðlauss sambands við Vestmanneyjar er dýrari en síminn, sem í boði er, með því fyrirkomulagi, sem stungið er upp á; reksturskostnaðurinn er mörgum sinnum dýrari, líklega 8-10 sinnum hærri á ári en með talsímasambandi. Þar má miða við þær einu þráðlausu stöðvar, sem Norðmenn hafa, loftskeytasambandið milli Lofoten og eyjarinnar Röst. Þar er árskostnaðurinn 5000 kr. öðrumegin, en 3000 kr. hinumegin, og sleppur þar svo ódýrt að eins af því, að þar er ritsímastöð með launuðum mönnum hvort sem er. Notagildið er ómögulegt að bera saman, svo mjög tekur talsímasamband við alt landið fram þráðlausu ritskeytasambandi við eina einustu stöð. Það er hugarburður einn hjá háttv.þm. A.-Sk. (Þ. J.) að það sé nokkuð ódýrara vegna væntanlegs loftskeytasambands milli Suðurlandsins hér og Austur-Skaftatellssýslu, að setja líka loftskeytastöð í Vestmanneyjum. Það er augljóst, að Skaftafellssýslu nægir ein stöð hér, t. d. við Eyrarbakka, sem hvort sem er þyrfti að koma, þótt loftskeytastöð væri í Vestmanneyjum, án símalagningar þangað. Eg tek það enn fram, að það er síður en svo, að eg vilji kasta neinni rýrð á þráðlausa telegrafinn, þar sem ekki verður öðru við komið, en þar sem hægt er að hafa málþráðinn, er hann betri, hentugri og ódýrari, og að því er sérstaklega snertir Vestmanneyjar, þá er þörfin á sambandi við þær svo mikil, vegna siglinga og fiskiveiða, að þær þola alls ekki að bíða eftir því, að lofskeytatilraunir verði byrjaðar hér einhverntíma og einhverntíma. Við þurfum að fá þráðinn þangað strax, helzt þegar í sumar. Ummæli framsögumanns um Eyjafjarðarbrautina sýna það, að frá hans sjónarmíði er að eins um flokksvaldsbeiting að ræða, er fjárveitingin til hennar fær ekki að standa í friði. Það er ekki unt að að skilja dylgjur hans á annan veg en sem viðurkenning fyrir því, að tilgangurinn sé að bægja þeim kjördæmum frá því að verða aðnjótandi verklegra framkvæmda, er verið hafa svo óheppin, að kjósa fulltrúa úr flokki fyrverandi meiri hluta við síðustu kosningar. Ásakanir hans til fyrri stjórnar, sem eiga að rökstyðja þessa pólitík af hálfu meiri hlutans nú, eru allar helber ósannindi, og er ekki flugufótur af sannleik í því, að verkfræðingum landsins hafi verið uppálagt, að taka tillit til neins annars en þarfar landsins í tillögum sínum um vegagerðir, brýr, símalagningar og aðrar framkvæmdir. Það er merkilegt, að þessi háttvirti þingmaður skuli láta sér sæma að bera slíkt á borð. Háttv. umboðsmaður ráðh. (KI. J.) hefir svarað ummælum hans, og skal eg ekki endurtaka það. Það er hér sem áður oft. háttv. framsm. (Sk.Th.) hefir þá hernaðaraðferð, að kenna mótstöðumönnum um öll sín eigin brek. Nú, er fara á að innleiða það hér sem meirihluta prógram, að haga hinum verklegu framkvæmdum eftir flokksfylgi kjördæmanna, þá er honum um að gera að kenna öðrum um það sama. Honum finst nauðsynlegt að »fóðra« þannig það framferði, sem ekki er unt að leyna; andstæðinga-kjördæmi þeirra eru sett hjá, en af meiri hlutans eigin kjördæmum að eins þau, sem talin eru dauð-viss, hvernig sem með þau er farið, eins og t. d. Norður-Ísafjarðarsýsla og Gullbringu- og Kjósarsýsla. Þeim þykir ekki þurfa að stinga neinu að, þau muni fylgja samt blint, eins og hingað til. Að því er snertir hinar framkomnu breyt.till. fjárlaganefndar um, að færa skáldastyrkinn til Guðmundar Friðjónssonar niður í 300 kr., þá tryggir hún að vísu, að hann verði ekki alveg hjá settur, en furðulegt hlutfall þykir mér það, ef G. Friðjónsson á að fá 300 kr. en Guðmundur Guðmundsson á Ísafirði tvöfalda upphæð, 600 kr., og veit eg ekki við hvað þá er miðað. Eg veit það, að sumir þeir, sem stutt hafa þessa till., gera það í góðri meining, til þess að tryggja hið minna, en ekki af því að þeir meti skáldskapargáfu hans þeim mun lægra, sem styrkurinn er settur lægri. Eg heyri suma segja, að Guðm. Friðjónsson hafi ekki óskað eftir hærri styrk, en sem nægði til þess að halda vetrarmann, og þess vegna vilji þeir ekki fara hærra. En í fyrsta lagi efast eg nú um, að þar sé um annað en lítillæti að ræða og hógværð, og í öðru lagi álít eg engan vafa á því, að það borgi sig fullkomlega fyrir íslenzkar bókmentir að stuðla að því, að Guðm. Friðjónsson geti haft vinnumanninn einnig yfir sumartímann, en meira getur eigi talist farið fram á í minni till. um 600 kr. Eg vona að ekki stafi nein hætta af sparsemdartilraunum heiðraðar efri deildar, þótt sú upphæðin væri samþ. Hún getur hvort sem er ekki felt alla skáldastyrkina burtu, og mun þá hugsa um samræmi og rétt hlutföll í því, sem veitt er. Eg ætla ekki að blanda mér inn í umr. um Eiðaskólann, en ætla að eins að biðja háttv.þm. Sfjk. (B. Þ.) að gera svo vel og gefa okkur hinum, sem greiða eigum atkvæði um það mál, upplýsingar um það hvernig það má vera, að skólanum sé eins hentugt að fá að eins litlar vaxtafúlgur um tveggja ára tíma, eins og að fá höfuðstólsupphæðina alla nú þegar. Eg heyrði að hann var að bjóða háttv. 2. þm.N.-Múl. (Jóh. J.) upp á að segja honum þennan leyndardóm! Mættum við ekki heyra það líka? eða býr hér eitthvað undir, sem almenningur má ekki vita um. Ætlar þm. að tryggja sýslunni fúlguna framvegis með vissum skilmálum, gegn einhverjum loforðum, sem við hinir megum ekki vita um? Eg vona því, að hann verði við þessari sanngjörnu ósk minni og gefi öllum kost á að heyra það, er hann hefir að segja till. sinni til stuðnings. Eg vil taka í sama streng og þm. Vestm. (J. M.), hvað séra Runólf Runólfsson snertir. Eg veit ekki betur en að hann sé heiðursmaður í alla staði, og eigi gott eitt skilið. Hann þjónaði um eitt skeið prestsskap við Holdsveikrasjúkrahúsið og óskuðu sjúklingar einhuga að hann yrði prestur sinn áfram, en því var synjað og öðrum veitt sýslanin og er það það eina dæmi þess á seinni árum, sem eg veit að prestsemhætti hefir verið veitt þvert á móti vilja safnaðarins. Hann hefir áður gegnt prestsverkum í Ameríku, og tekið þar lúterskt guðfræðispróf eða prestspróf með góðum vitnisburði. Eg sé því ekkert sérlegt á móti því, að hann sé settur á borð með vorum prestum og fái styrk þann, sem hér er um að ræða, meðan hann fær ekki prestsstöðu.

Bjarni Jónsson Þótt eg eigi hér ýmsar till. um smáfjárveitingar, eru þær þó ekki framkomnar af því að eg telji landssjóð hvalskrokk, er hver maður geti gengið í og skorið bita af, svo sem einum þm. fórust orð. Eru það ill orð og ómakleg þegar um er að ræða upphæðir til þarfra fyrirtækja eða fjárveitingar til að sjá sóma landsins borgið. Það er svo langt frá sönnu og réttu að líkja slíkum beiðslum við bitaskurð af hvalskrokki, að þau orð er ekki að meta nema brigzlyrði ein. Það er sjálfsagt að spara fé landsins, en þá eiga menn fyrst að gera sér grein fyrir því, hvað sparnaður er. Er það sparnaður að spara nauðsynleg gjöld eða fjárveitingar til þarfra fyrirtækja ? Eg mun jafnan vera fylgjandi fjárveitingum til nauðsynlegra fyrirtækja, hvort sem er í búnaði, verklegum framkvæmdum, listum, bókmentum eða vísindum. Eg á engar till. um fjárveitingar til verklegra framkvæmda, ekki af því að eg vilji ekki styðja þær, heldur af því að þær eiga jafnan næga formælendur og öfluga; till. mínar hníga meira að fjárveitingum til lista og bókmenta, vegna þess að á því bryddir oft, að þetta kunna menn ekki að meta. Þetta er erfitt að meta til fjár og er þó miklu meira virði en hitt alt. Til þess svarar líka það, að upphæðirnar til lista og bókmenta eru miklu minni. Virðul. þm. Vestm. (J. M.) talaði um símalagningar og bitlinga. Ekki eru þó þessir svokölluðu bitlingar í 15. gr. meiri að vöxtum en það, að vart mundi upphæð þeirra samtöld nægja til að leggja hinn ódýrasta síma, hvað þá meira. Þetta sem eg hefi nú sagt eru almennar athugasemdir; mun eg nú víkja að einstökum till. Eg mótmæli þeirri till., sem einhver þm. hefir gert, um að eyðileggja styrkinn til að gera þýzk-íslenzka orðabók með því að greiða 40 kr. fyrir örkina. Slíkt er langt frá öllum sanni. Eg skal benda á það, að sá maður, sem hefir nóg að gera við tímakenslu og fær 1 kr. og 50 aura um klst., mun ekki sæta þeim kjörum að fá 2 kr. og 50 aura fyrir hverja blaðsiðu í orðabók. Því að hér er ekki um neinar sníkjur að ræða, heldur verk, erfitt verk, sem skylt er að launa sæmilega. Það er svo langt frá því, að eg hafi verið mótfallinn styrk til að gera íslenzka orðabók. Eg tók það fram á dögunum, að til þess verks hefði eg ekki talið eftir miklu hærri fjárveitingu. Það er svo hlægilega lítil upphæð að greiða 60 kr. fyrir örkina í íslenzkri orðabók, að slíkt er ekki bjóðandi nokkurum manni. Og þótt heilt æfiverk sé, svo sem látið er í veðri vaka um þá bók, þá er það gjöf frá höfundarins hendi að þiggja 60 kr. fyrir örkina í slíku riti. En þeir verða að sletta skyrinu, sem eiga. Ungir menn fátækir geta ekki gefið verk sin. Eg veit það, að þeir, sem vilja eignast þýzka orðabók á móðurmálinu, sem sómi landsins heimtar, munu ekki verða fylgjandi þessari till., því hún ónýtir fjárveitinguna. Till. er með öllu fráleit. Veit eg ekki, af hverjum rökum hún er runnin, og vil eg engar getsakir um það gera. En hún er og óþörf, því að maðurinn er svo trúverðugur maður, að óhætt er að trúa honum fyrir fjárveitingunni, og er það meiri trygging en að bjóða honum 40 kr. fyrir örkina, þar sem hann á völ á miklu betri vinnu. Um till. til fjárveitinga handa Guðmundunum báðum, er það að segja, að eg er ekki svo ósamkvæmur sjálfum mér, að eg greiði ekki atkvæði með hærri upphæðunum til þeirra. Það var ekki af því, að eg teldi ekki þessi skáld góð og væri þeim þakklátur, að eg bar þá ekki fram til styrkar með þeim skáldum, er eg lagði til með við 2. umr., heldur af því að mér þóttu hin skáldin maklegri en þessi og taldi víst, að þeir, sem hefðu meiri mætur á þessum skáldum og teldi þá maklegri, mundu gera till. um þau, því að þeim var það skyldara. Sá galli, sem bæði eg og fleiri fundu að Guðmundi Magnússyni, bæði það að hann væri fjölorður, væri með óþarfar lýsingar og langlokur, og eins hitt að mál á ritum hans væri mjög meingað, er nú sama sem alveg horfið. Eg hefi lesið bæði Heiðarbýlið og 11 arkir af þeirri bók, sem nú er að koma út eftir hann, og kennir þar svo mikilla framfara og ótvíræðs þroska, að það er bæði skylt og rétt að styrkja manninn. Um hinn Guðmundinn, Friðjónsson, er eg samþ. 1. þm. Eyf. (H. H), að það er ótilhlýðilegt, að Guðmundur Guðmundsson fái 600 kr., en hinn að eins 300 kr., og mun eg samþykkjast hærri upphæðinni. Við 2. umr. var eg mótfallinn fjárveitingunni til Flensborgarskólans af því mér þótti ekki hæfa að hafa tvo samskonar skóla hvorn við hliðina á öðrum. En nú er mér sagt, að þetta eigi ekki að vera realskóli, heldur unglingaskóli, verði þar og haldnir fyrir| lestrar og kenslan meir látin að því hníga að þroska anda nemendanna. Í trausti þess að þar á verði framkvæmd, mun eg greiða atkv. meðtill. um aukinn styrk til skólans. Þá skal eg víkja að fjárveitingunni til Einars Jónssonar. Mér er sagt, að einn þm. (J. Ól.) hafi í gær, meðan eg var fjarstaddur haldið ræðu móti þeirri fjárveitingu og talið Einar engan listamann vera, og ekkert listaverk tjáðist hann hafa eftir hann séð. Hlutverk listamannsins er að sýna myndir af lífinu, vekja kendir, sorg og gleði, von og ótta. Þessar kendir eru mönnum oft beizkar í baráttu lífsins. En í myndunum, hvort sem er heldur í leik eða Ijóði eða leir, þar eru áhrif kendanna öðru vísi en í lífinu, því að þar er hver maður áhorfandi, en í lífinu hluttakandi; þar getur hver notið kendanna um leið og hann lærir að dæma lífið. Schiller segir í bréfum sínum að listin sé munaður kraftanna, (Luxus der Kräfte), að leikur sé til þess að æfa þekkinguna, veita hvíld og gleði, þó svo að menn æfi starfskraftana til lífsins. Þetta er rétt og má sjá í hverjum smábæklingi um listir, en þeir eru margir; í sömu átt hníga byrjanir eða vísar listarinnar, t. d. vopnadans hjá villimönnum. Listin er ekki glingur, gyltir hnappar á fötum; hún er grasið úr lífinu, blóm lífsins, fegrun þess; hún kennir mönnum að neyta lífsins og njóta. Eg skal ráða mönnum til þess að lesa bréf Schillers, þeim er þau hafa ekki lesið; geta þeir svo borið það, sem þar er sagt, saman við Einar Jónsson og listaverk hans og dæmt um það, hvort hann er listamaður, og hvort hann hefir ekkert listaverk gert. Eg vil engum getum að því leiða, hvers vegna þessi þm., sem eg gat áðan, hefir ekki séð neitt listaverk eftir Einar Jónsson. Má vera, að hann hafi ekki vilja til að sjá þau eða ekki auga til þess; eitt listaverk hans hefir hann þó að minsta kosti séð. En nú get eg sýnt honum myndir af listaverkum Einars. Hér er mynd af Kristjáni konungi níunda.  (Jón Ólafsson: Ekkert listaverk er það)  . Jú, listaverk er það, að svo miklu leyti sem hægt er að gera af listaverk. Þá er hér kona og barn.  (Jón Ólafsson: Eg hefi séð þá mynd)  . Jæja, en þm. mundi vafalaust kalla það listaverk, ef það væri ekki eftir Íslending. Þá er hér mynd, sem heitir »Próletarer«, þ. e. fátæklingar; hana kalla þeir góða mynd, sem til þekkja. Enn er »Antikken«, hreinasta listaverk. Þar vantar ekkert á; hún gæti vel verið eftir Fidias; svo líkist hún forngrískum myndum, að eg er viss um, að ef háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) hefði ekki vitað, hver smíðað hefði, mundi hann hafa talið hana forngríska. Það hefir verið talið Thorvaldsen til lofs, hversu vel hann kunni að líkja eftir grískum myndum, en ekki er þessi miður stæld en myndir þess hins fræga manns. En Einar er ekki fyrir að stæla; hann fer sínar eignar brautir. Hér er gamall maður, sem situr í stól; minnist hann ástmeyjar sinnar; en það er ung stúlka, sem sýnd er fyrir framan hann. Hér gætu menn séð listaverk, ef augu manna væru ekki haldin af sýki eða blinduð með öllu. Margt hefir og Einari tekist vel um myndir af náttúruöflum. Má um það benda á mynd eins og »Skýstrokkinn« og »Móður náttúru«. Í »Móður náttúru« er náttúran sýnd, er hún kremur börn sín sum til dauðs, en heldur sumum að brjósti. Eg vil ekki segja, að virðul. 2. þm. S.-Múl. (J. ÓI.) vilji líkja ettir »Móður náttúru«, en því eru líkastar atgerðir manna oft; sumir eru lagðir við móðurbrjóstin, en úr öðrum er lífið kreist með köldum illgirniskrumlum. Það vita allir, hversu vel Einari tekst að móta í stein eða steypa alíslenzkar myndir. Um það lofa hann allir, sem af nokkurri sanngirni tala um hann. »Útilegumanninn« þekkja allir; það er ekki gallalaust verk, en það er gott verk, hugmyndin í Þjóðsögunum vel mótuð. Enn er ágæt mynd »Dögun«. Nátttröll hefir numið á braut stúlku. Sólin kemur upp. Karl heldur á stúlkunni; hún fórnar höndum til sólarinnar, en karl kreppir hnefana móti sólunni og er að verða að steini. Það er sýnt meistaralega, hversu tennur hans breytast í stuðlaberg, augabrýr hans í hellisskúta. Jónas Hallgrímsson er frægur fyrir það, að hafa ort gullfallegt kvæði um jarðfræði; útlendingar hafa stórlega undrast það. Hér er jarðfræði í steypu hjá Einari Jónssyni. Það sýnir, að Íslendingar eru svo samvaxnir sinni náttúru, að það kemur fram í þeirra lífi, þeirra starfi, sérstaklega listamannanna. Hér stendur Einar Jónsson við hliðina á Jónasi Hallgrímssyni. Eg vona, að 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) hafi nú séð, ekki eitt listaverk eftir Einar Jónsson, heldur mörg. Hér er eitt enn, hönd veltir bjargi. Eg vona, að það tákni, að bjargi verði lyft af augum Íslendingum, svo að þeir sjái listamenn sína, þurfi ekki að drepa þá fyrst eða traðka verkum þeirra, ef þeim finst á þeim einhverjum galli. Það er þeim ekki til eftirbreytni, að aðrar þjóðir gera það; þeir mættu gjarnan af þeim læra að gera það ekki. »En sá er jafnan endir á Íslendinga sögum«, að gáfumenn, skáld og aðrir eru drepnir eða kvaldir vegna harðra dóma landa þeirra. Eitt skáld hefir lýst vel þessum endaskiftum í lífinu, hversu mönnum er aftrað að þjóna löngun sinni, hversu matstríðið bælir niður hugsjónirnar. Skáldið segir: Ungum lék mér löngun á að lifa til að skrifa. Sköp hafa því svo skift, eg má skrifa til að lifa.

Björn Kristjánsson Háttv. framsm. vísaði til mín um, að mæla fyrir fjárveitingu til Flensborgarskólans. Háttv. þm. A.-Sk. (Þ. J.) hefir nú gert það rækilega. Er eg honum þakklátur og öðrum þeim háttv.þm., sem tekið hafa í sama strenginn. Þeim hefir ekki þótt hlýða að skera skólann niður við trog, þar sem hann er svo vel sóttur, eins og raun hefir á orðið, engu miður en að undanförnu. Í vetur varð að skifta annari deildinni í tvent til þess að fá rúm fyrir umsækjendur. Meiri hluti fjárlaganefndarinnar hefir einnig fallist á þessa till. Hér er líka farið fram á nokkurum hundruðum króna minna en skólinn getur minst komist af með. Það var slys, að fjárveitingin féll við 2. umr., ef eg man rétt, féll hún með 12 atkv. gegn 11. Menn munu hafa litið svo á, að skólinn væri sama eðlis sem neðri bekkir hins almenna mentaskóla, og væri því óþarft að styrkja skóla svo gott sem við hliðina á þeim skóla. Auk þess munu menn hafa ætlað, að svo strangar reglur væru um fyrirkomulag skólans, að frá þeim yrði ekki vikið. Eg tók það þó fram við 2. umr., að skólastjórnin mundi fús á að sveigja til um reglurnar að vild þingsins. Eg efast ekki um, að þótt sett væri það skilyrði t. d., að kent væri með fyrirlestrum að nokkuru leyti, jafnvel á næsta ári, þá mundi það verða auðsótt. Þetta segi eg til huggunar þeim, sem vilja ekki að kenslan sé í sömu sporum, sem kenslan í neðri bekkjum mentaskólans. Eg veit að það hlýtur öllum að skiljast, að Flensborgarskólinn er langódýrasti skólinn, sem til er hér á landi. Nemendur mentaskólans í Reykjavík geta ekki komist af með minna fé, en 42 kr. á mánuði hverjum, en í heimavistinni í Flensborg kostar ekki nema 21 kr. um mánuðinn. Þetta er feikimikill munur, og það er einmitt þetta, hve Flensborgarskólinn er ódýr, að fjölda margir ungir og efnilegir, fátækir námsmenn ráðast í að stunda nám við þann skóla, er þeim mundi mörgum hverjum ókleyft annarsstaðar. Kvennaskólar landsins eru nemendum sínum talsvert miklu dýrari og sömuleiðis gagnfræðaskólinn á Akureyri, sem þó er heimavistarskóli, og miklu meira styrktur af landsfé. Auk þess ber og þess að gæta, að námstíminn á Flensborgarskólanum er talsvert styttri en á hinum öðrum skólum, svo að fátækum nemendum gefst miklu betur kostur á að afla sér góðrar atvinnu, þar sem þeirra sumarleyfi er langt um lengra en annara námsmanna. Þeir geta meðal annars oft, sumir hverjir, gerst hásetar á þilskipum, sem nemendur annara skóla geta engan veginn gert, þar sem þeir losna ekki við námið fyr en í júní og júlí-mánuðum. Það er auðsætt, að þessi skóli er eina stofnunin, sem bláfátækir námsmenn geta komist í gegnum upp á eigin hönd. Eg treysti því, að deildin taki þessu máli vel og sæmilega; það á það fyllilega skilið. Mér þykir séra Runólfur Runólfsson hafa sætt hér í þinginu ómaklega hörðum orðum. Það ætti þó að vera nóg fyrir þingið að segja nei. Maður þessi er hniginn á efra aldur, 57 ára gamall og konan 62 ára, gersamlega biluð að heilsu. Maðurinn er eðlilega bundinn við að leita sér atvinnu í þeirri grein, sem hann hefir sérþekkngu í. Mér er kunnugt um, að hann er bláfátækur, og hefir litla atvinnu; það sem hann hefir innunnið sér er þetta frá 20-30 kr. um mánuðinn, og það er ekki mikið til að lifa af. Hann hefir unnið í Vesturheimi og tekið prestvígslu af viðurkendri lúterskri kirkjudeild og um langan aldur verið prestur í íslenzkum söfnuði meðal landa vorra vestra. Sumir kunna nú að líta svo á, að það sé ekki þingið, heldur sveitin, sem hér eigi að taka í taumana; en ætli það mætti þá ekki segja nokkuð líkt um ýmsa menn, er á fjárlögunum standa. Eg vona að háttv. deild skeri ekki við neglur sér þennan litla styrk. Þá vildi eg minnast lítillega á Vestmanneyjasímann. Hann er nú orðinn nærri því eins mikið kappsmál og Rangárbrúin sæla. Háttv. framsm. (Sk. Th.) skýrði frá, að hann vildi láta grenslast eftir, hvort ekki mæti nota loftskeytasamband til eyjanna. Eg er honum samdóma um það, og vil að síminn sé að minsta kosti strikaður út af fjárlögunum, þangað til nægilegar upplýsingar, hvað loftskeytasamband kostar, eru fyrir hendi.

Sigurður Sigurðsson Eg á að þessu sinni enga breyttill., sem eg þarf að mæla með, en áður en gengið er til atkv. vildi eg leyfa mér að segja örfá orð um fjármálastefnu þá, sem nú virðist ætla að verða ofan á hér í deildinni. Eg hygg, að það sem einkenna muni fjárlagafrumv., er það fer héðan að þessu sinni, verði fyrst og fremst bitlingar til einstakra manna. Eg efast um að í annan tíma hafi verið gerðar meiri tilraunir til að koma fram bitlingum og þeim langflestum algerlega óþörfum, heldur en einmitt nú. Bitlingafaraldurinn keyrir nú svo fram úr hófi, að hann hefir aldrei jafnmikill verið. Þegar litið er á 15. gr. fjárlaganna er það hvorki meira né minna en 18 þúsundir, sem ætlað er fyrra árið til listamanna, skálda, orðabókahöfunda o. s. frv. og í breyt.till. einstakra þm, er nú liggja fyrir er farið fram á 12 þús. kr. aukning í sama skyni. Það verður til samans full 30,000 kr. fyrra árið. Minna má ekki gagn gera hjá þeim, þessum blessuðum menningar- og mentunarfrömuðum! Þeim ætti að skiljast, að hér er þó um skör fram óspart farið með fé lands og þjóðar, sem þeim er trúað fyrir. Þetta er óhófleg fjáreyðsla, þegar þess er gætt, að alt er hér í kalda koli, og svo er ástatt á landi voru, að ýms fyrirtæki, sem horfa til stórmikilla þarfa og nytsemdar, verða að sitja á hakanum. Eg held, að stefna þessi sé óheppileg mjög og ill til afspurnar. Mér virðist líka, að skoðanirnar séu mjög skiftar um það, hverjir séu verðugastir eða bezt skáld og mestir listamenn. Sjálf skáldin geta ekki orðið ásátt um það. Hér ræður oft og einatt mestu vinfengi við einstaka menn og ef til vill stundum pólitík. Þetta nær þó ekki til allra, ekki t. d. til þm. Dal. (B. J.), sem virðist vilja, að þingið styrki alla þá, er eitthvað fást eða hafa fengist við skáldskap eða það, sem kallað eru listir. Hann mælir með styrk til flestra slíkra manna, þó efnin séu lítil, og fjárhagurinn þröngur. Mín stefna í þessu máli er sú, að eg mun greiða atkv. móti öllum þessum bitlingum. Þótt eg greiði atkv. móti því, að Guðm. skáld Friðjónsson verði tekinn upp í fjárlögin, þá er það ekki fyrir þá skuld, að eg ekki viðurkenni hann sem skáld. Hann er vafalaust miklu betra skáld heldur en ýmsir þeirra, er styrks njóta nú. Það er því ekki af neinni lítilsvirðingu gagnvart þessum manni, að eg greiði atkv. á móti styrk til hans, heldur af því, að eg er algerlega á móti því, að bæta nýjum mönnum við skáldalista fjárlaganna. Háttv. þm. Dal. (B. J.) fór um það mörgum orðum, að menn ætu til að lifa, en lifðu ekki til að jeta. Eg held nú það hafi verið hreinasti óþarfi hjá háttv.þm. Dal. (B. J.) að vera að eyða tíma til að segja jafnalþektar setningar. Hvorki eg né aðrir munu hafa þurft neina fræðslu um það. En á hitt má benda, að maturinn er þó mannsins megin. Og flestir verða því að hugsa um það fyrst og fremst, að hafa eitthvað í sig og á, til þess að geta lifað, ort og unnið. Víst er um það, að hvorki háttv.þm. Dal. (B. J.) eða listamenn og skáld þau, sem hann ber fyrir brjóstinu, geta lifað á andríkinu einu saman. Eg skal fúslega játa, að eg met mikils listamenn og skáld, en eg met þó meir, að framleiðslan í landinu aukist, svo efnahagur alþýðu geti batnað. Það er alkunnur sannleikur - og hann þekkir háttv.þm. Dal. (B. J.) vonandi líka - að batnandi efnahagur og velmegun er eitthvert helzta skilyrði fyrir almennri menningu þjóðanna. Háttv. 2. þm. Húnv. (B. S.) var að sýna fram á, að fjárhagshorfurnar væru slæmar, en hans ræður og annara sparnaðarmanna hygg eg hafa verið talaðar fyrir daufum eyrum. - Fáir vilja taka sér fram um það að spara, einkum ef það snertir þá sjálfa eða þeirra kjördæmi og vini. Að því er símana snertir, mun eg greiða atkv. með að fella þá og minka þannig útgjöldin til þeirra að þessu sinni. Lít svo á, að margt kalli meir að en leggja síma þvert og endilangt um landið. Þingið hefir gengið þar hröðum fetum og það helzt til um of. Það á ekki að hrapa að því að koma símum út á hvert útnes. Þeir færa ekki landinu gull og gróða að mínu áliti. Hitt er miklu hyggilegra að leggja símana smámsaman eftir því, sem efni og ástæður leyfa, en fara þar engum risafetum. Víð 2. umr. fjárlaganna var talað mikið um landbúnað inn og sjávarútveginn og þeir atvinnuvegir bornir saman. Þá var það, að háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) kom með samlíkingu, er var á þá leið, að hann líkti landbúnaðinum og sjávarútveginum við tvíbýli, þar sem annar ábúandinn  Háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) var eitthvað að reyna að narta í Sláturfélag Suðurlands. Eg get fullvissað háttv.þm. um það, að það er hreinasti misskilningur hjá honum að ætla, að það félag hafi verið stofnað sem einokunarfélag, enda segir það sig sjálft, þegar betur er að gætt, að svo gat ekki verið. Það er markaðurinn erlendis, heimsmarkaðurinn, sem hlýtur að ráða kjötverðinu innan lands. Alt einokunarhjal er því út í bláinn. Hitt er auðvitað eðlilegt, að þegar kjötið hækkar á markaði erlendis, að þá muni það líka hækka innan lands, og er ekki nema sjálfgefið og eðlilegt. Félag þetta var stofnað til að gera bændum hægra fyrir að koma afurðum sínum á markaðinn og nota hann. Og þetta sláturhús fullnægir þörf bæjarmanna, hvað kjöt snertir, og því er engin nauðsyn á að halda hér uppi öðru slátrunarhúsi. Eg mun því greiða atkvæði á móti breyt.till. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) um lán handa sláturhúsi Gunnars Einarssonar, þar sem það fyrirtæki að minni hyggju er alveg óþarft, og ekki gert til annars en að reisa keppinaut móti Sláturfélagi Suðurlands.

Jón Ólafsson Bezt er að byrja á endanum. 2. þm. Árn. (S. S.) var að tala um að hann gæti sannað mál sitt með einhverjum tölum. Eg þarf ekki að svara því, fyr en hann kemur með þessar tölur. Hann hefði víst ekki látið það bíða, hefði hann haft þær á takteinum. Annars varð eg ekki var við, að hann talaði um sín sérfræðilegu efni, smjörskökur og skilvindur, og þarf því ekki miklu að svara af hans ræðu. Háttv. þm. Snæf. (S. G.), Vestm. (J. M.) og 1. þm. Eyf. (H. H.) þótti eg hafa farið of hörðum orðum um séra Runólf, en eg skal að eins svara því, að þeir mættu vera mér þakklátir fyrir mín vægu ummæli. Eg hefði mörgu við þau að bæta, ef eg vildi. Út af breyt.till. háttv.þm. Sfjk. (B. Þ.) um Eiðaskólann, skal eg játa, að fátt hefir komið jafn flatt upp á mig, sem þau veðraskifti. Hann er nú að drepa með annari hendi það, sem hann áður studdi með hinni. Við aðra umræðu fór hann fram á, að Eiðaskólanum væri veitt úr landssjóði 20,000 kr. yfir fjárhagstímabilið, 10 þús. kr. hvort árið. Nú vill hann, að landssjóður að eins borgi, sem svarar rentum og afborgun af þeim í 2 ár, 1500 kr. á ári. Eftir tillögu hans, þá yrði að veita skólanum árlega fé í 28 ár. Það er eigi gott að sjá, hverjum sé hagræði að slíku fyrirkomulagi, að minsta kosti verða sýslurnar ver úti. Þær verða að borga að fullu lán sín til hússins, að 5 árum liðnum, og verður þá erfitt fyrir þær að standa í kilum. Og eigi tillagið, þessar 1500 kr., að vera komið undir hverju þingi, þá er það auðvitað gott flokksvopn fyrir meiri hlutann, góð kosningabeita fyrir þingmanninn og núverandi meiri hluta, ef ekki þyrfti annað, en hóta Múlsýslungum, að styrkurinn yrði tekinn af þeim, ef þeir kysu ekki stjórnarþý á þing. Þá er líka auðskilin veðrabreytingin hjá háttv. framsögum. (Sk. Th.) og að flokksbræður hans margir verði á móti því, að Eiðaskólanum séu veittar þessar 20,000 kr. í eitt skifti fyrir öll. Heldur ekki landssjóður græðir á þessu fyrirkomulagi, nema síður sé. Það er fyrir hann alveg sama og hann tæki lán til þessa með 5% rentu árlega, en það er nú máske svo fyrir þakkandi, að svo háum vaxtakjörum þarf hann eigi að sæta enn. Eg vil því slá því föstu, að það er öllum hlutaðeigendum til óhagræðis, utan meiri hluta-flokknum, sem kynni að vilja hafa þetta sverð hangandi yfir hálsi Múlsýslunga um 28 ár við allar kosningar. En vara má þingm. sig á því, hvernig Múlsýslungar snúast við slíku tilræði, og hvort þeir þakka honum það mjög. Eg þekki líka ofurlítið skaplyndi manna þar. Þá skal eg víkja máli mínu, að hv.þm. Dal. (B. J.), sem var að reyna að krukka í mig út af ummælum mínum um styrk til Einars Jónssonar. Eg hef nú fæst heyrt af því, sem hann sagði, af því að eg varð að ganga út, en það get eg fullvissað hann um, að síðari árin hef eg ekkert listaverk séð eftir þennan mann. Eg hefi reyndar séð útilegumanns-afskræmið með grísku konuna á baki sér, en það er ekkert listaverk. Yfir höfuð eru verk hans svo full af firrum og fjarstæðum og »symbólskum« vitleysum, að mig furðar, að nokkur maður vilji kalla þau listaverk. Eg skal minnast á eitt, sem eigi á að vera hvað sízt. Það er minnisvarði Snorra Sturlusonar. Ekkert í öllu því mikla verki, sem minnir á Snorra. Þar er mynd af grískri Klió, ströndinni á Grænlandi, Noregi og Íslandi. Það er líkast því, sem það hafi verið allur heimur Snorra Sturlusonar. Hann hafi ekki þekt annað. Hvernig á nokkur maður að þekkja Snorra Sturluson af slíku verki? Hvernig ætti nokkrum manni, að koma í hug, að það eigi að vera minningarmark yfir Snorra, sé honum ekki sagt það. Og svona er um mörg síðari ára verk Einars. Enginn getur vitað, hvað þau eiga að þýða, nema neglt sé upp á þau spjald og ritað á, hvað þau eigi að tákna. Hefði Einar tekið máluðu myndina hans Krogh's af Snorra, sem er snildarverk, og höggvið hana í marmara, eða gert hana í gipsi og látið steypa í eir, þá hefði eg viljað greiða honum stórfé fyrir - þó að hann hefði þar notað fyrirmynd annars manns, ef hann hefði gert það vel, sem eg hygg hann hefði getað gert. En það sem þjáir Einar er sjúkdómsleg löngun til frumleika, sem lýsir sér í fáránlegum, óskiljanlegum fígúrum. Náttúruna fyrirlítur hann, eða álítur hana langt fyrir neðan sig. Gríska stúlkan nakta, sem útilegumaður hans ber á bakinu, er í alveg ónáttúrlegum stellingum. Ekkert lík gæti haldið sér í þeim. »Ingólfur« hans er genginn úr axlarliðnum, og svona gæti eg fleira til tínt. Hinn háttv.þm. Dal. (B. J.) talaði um, að ef útlendingar vildu styðja hann (E. J), og það mundu þeir gera, þá væri illa farið, ef hann yrði neyddur til, að eyða kröftum sínum í þarfir annara þjóða, er hefðu heiður allan af því, enda vill hann það ekki, en láta fósturjörðina njóta ávaxta iðju sinnar. En þar sem útlendingar vilja ekkert af listaverkum hans af honum kaupa, þá lítur ekki út tyrir, að hann sé meira metinn hjá þeim en hjá oss - ekki nærri eins mikið. Eg held listinni yrði lítill söknuður í, þótt landið losnaði við þá gjaldabyrði, er af honum stafar. Hingað til hefir þjóðin kostað upp á hann 6,400 kr., og virðist sú ölmusa nógu há, þótt ekki sé þar við bætt, enda tel eg rétt, að láta staðar nema með styrk til bans, þangað til hann sýnir eitthvað af sér, sem vert er að styðja. Háttv. þm. Dal. (B. J.) talaði líka um styrk til þýzk-íslenzkrar orðabókar. Í tillögunni var farið fram á 1000 kr. styrk, eg vil láta miða hann við arkafjölda. Þýzk-íslenzka orðabók er auðvelt að þýða úr öðrum tungumálnm og þarf ekki að taka langan tíma. - Dönsk-íslenzk orðabók eftir Jónas aðalhöfund var 50 arkir að stærð, en þó voru að eins 800 kr. veittar til hennar; finst mér því 40 kr. fyrir örkina sé sómasamleg borgun fyrir svona verk, og að vísu er það meira, heldur en 60 kr. á örk fyrir að semja íslenzka orðabók, sem er tíu sinnum meira verk. Þá get eg ekki sakir orða háttv. 1. þm. G.-K.(B. Kr.) og háttv.þm. A.-Sk. (Þ.J.) stilt mig um, að minnast á Vestmannaeyjasímann. Þeir voru að tala um, að geta komist í samband við skip, sem fram hjá fara, og nota til þess þráðlausa firðritun eða loftskeyti Marconis. En það kemur ekkert við sambandi Vestmannaeyja við meginlandið. Það er öruggast og lang ódýrast með sæsíma. Loftskeytastöð má eins fyrir því reisa í eyjunum (eða annarsstaðar) til sambands við skip. En til þess þarf að eins eina stöð. En rekstrarkostnaður loftskeytastöðva er svo dýr, að hver ein af þeim jetur upp á fám árum allan kostnaðinn við sæsímalagninguna; en á henni (símastöðinni) er rekstrarkostnaður sama sem enginn. Að fara að reisa loftskeytastöð á landi, til að halda uppi sambandi við Eyjarnar, er bara að fleygja fé í sjóinn. Eg veit ekki um neitt símasamband hér á landi, sem er jafnnauðsynlegt, hvað þá nauðsynlegra, en þetta samband við Vestmannaeyjar, og þessi sími ætti, eins og allir aðrir að byggjast af lánum, eins og háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) drap á. Hann borgar þegar frá byrjun vöxtu og afborganir, og verður landssjóði hreint gróðafyrirtæki, auk þess sem hann er vitanauðsynlegur öllum sjávarútvegi landsins.

Pétur Jónsson Sparnaðarhljóm er nú að heyra í þingsalnum úr öllum áttum. Lætur sá hljómur mjög vel í eyrum gjaldþegnanna víðsvegar um land, og það er sannarlega engin vanþörf að gæta þess, að þeim sé eigi ofþyngt með gjöldum. Mér er líka fyrir mitt leyti óhætt að tala um sparnað. Það er ekkert á hættu fyrir mig sérstaklega eða mitt kjördæmi, því eg hefi ekkert slíkt á þessu fjárlagafrumv. Sömuleiðis geta þeir og talað um sparnað, sem eru öruggir um það sem þeim er sárt um af fyrirliggjandi fjárveitingum og till. Öðru máli er að gegna um hina, sem berjast fyrir áhugamálum í þrá við meiri hlutann. En eigi sparnaðartalið að vera meira en hljómur, þarf að fylgja glögg þekking og víðsýni í fjármálunum yfir höfuð á fjárhagsútlitinu eins og það nú er. Og umfram alt: sá sem vill, að sparnaðarmál sitt sé tekið til greina, verður sjálfur að geta sýnt sjálfsafneitun þá, sem sparnaðurinn ætíð kostar einhverja. Þrátt fyrir alt sparnaðartalið liggja nú fyrir einungis 2 sparnaðartill.; það er: að fella burt Eyjafjarðarbrautina 10 þús. á ári og alla símana, yfir 200 þús. kr. Eg tel nefnilega ekki till. um Eiðaskólann, því það er að eins tylli-sparnaður. Það mun nú ekki vera nein sérleg sjálfsafneitun fyrir hinn ráðandi flokk, að fella Eyjafjarðarbrautina. Þar hafa helzt um sárt að binda hinn fráfarandi ráðherra (H. H.) og 2. þm. Eyf. (St. St.) Þá eru hinar sparnaðartill. frá 1. þm. Rvk. (J. Þ.) Sá þm. á nú allmargar hækkunartill. og hefir átt við fjárlögin og ætlar nú að borga það ríflega með því að fella alla símana. En ekki er hægt að telja honum þetta mikla sjálfsafneitun. Hans kjördæmi má á líku standa um ýmsar símalínur hinar smærri út um land. Þar á móti eru aðrar till. hans mjög í fjáreyðsluáttina, t. d. sú, að taka kvennaskóla Reykjavíkur nærfelt að öllu leyti upp á landssjóð. Háttv. þm. A.-Sk. (Þ. J.) hélt sparnaðarræðu og var hlyntur þessum símasparnaði. Hann flytur þó ásamt fleirum þá till. að skella Flensborgarskólanum að öllu upp á landssjóð. Fyrir mitt leyti er eg ekkert á móti þessum skóla, og eg vil hann þrífist. En hann er einungis unglingaskóli alveg einsog t. d. Hvítárbakkaskólinn, Heydalsárskólinn og aðrir unglingaskólar víðsvegar um land, þótt hann sé stærstur þeirra og hafi 2 vetra námsskeið. - Hann er eins og hv.þm. A.-Sk. (Þ. J.) komst að orði, nauðsynlegur vegur hinnar »smávægilegri« mentunar. Eg meina það ekki í niðrandi skilningi. En þar af leiðir, að hann má ekki fremur en aðrir unglingaskólar leggjast að öllu leyti upp á landssjóð. Héraðið og kaupstaðurinn, og enda sumir nemendur geta alveg eins lagt fram til kostnaðar hans einhvern hluta, t. d. þriðjung, eins og gert er við aðra unglingaskóla. Það hefir verið kvartað um, að engin gagnfræðaskóli væri til hér á Suðurlandi, nema gagnfræðadeild hins almenna mentaskóla og hún væri ekki fyrir almenning. Þess vegna væri skylt að halda uppi Flensborgarskólanum sem gagnfræðaskóla. En hann er það ekki. Og hvers vegna er það ekki reynt að fá gagnfræðadeild mentaskólans lagaða svo, að hún verði við hæfi og eftir þörfum almennings engu síður en gagnfræðaskólinn á Akureyri? Þá talaði hv.þm. Sfjk. (B. Þ.) um sparnað og sagði, að ekki mætti ganga í landssjóð eins og hross-skrokk. Hann tjáði sig samþ. sparnaði í símalagningum. Enga breyt.till. hefir hann samt til sparnaðar, og hefir verið einn aðalmaðurinn í því, að varpa Eiðaskólanum að mestu á náðir landssjóðs og nú mælir hann með Flensborgarskólanum. Miðar það nú til sparnaðaðar fyrir landssjóð, að bæta þriðja bændaskólanum á landssjóð? Háttv. 2. þm. Húnv. (B. S.) talaði fagurlegast af öllum um sparnað og sjálfsafneitun. Þó mælti hann með þessari helmingshækkun á ársstyrk til Flensborgarskólans, og hann gat ekki stilt sig um, að víkja að Blönduóssskólanum, eiginlega í þá átt, að landssjóður ætti að sjá honum fyrir nógu fé. Háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) talaði á móti lagningu Vestmannaeyjasímans, og sagði jafnvel, að það væri ranglátt að fara fram á hana. Ef til vill þykir honum réttlátast, að endurreistar væru hans föllnu fjáreyðslutill. við 2. umr. í staðinn. Það er nauðsynlegt, að gera verulegan greinarmun á fjárhagslegu tilliti á fjárveitingum til fyrirtækja, sem auka eign landssjóðs og eru arðberandi beint eða óbeint fyrir hann, og þannig veita tekjur landssjóði eða lækka gjöld hans, eða hafa bein áhrif á gjaldþol til landssjóðs, ellegar hinum, þótt þörf sé, sem engan peningalegan arð bera. Og enn fremur þarf að greina að fjárveitingar, sem standa einstakar um eitt ár eða svo í fjárlögunum, og hinar, sem binda landssjóði á herðar að mestu eða öllu fyrirtæki, sem þurfa árlegan kostnað. Þau fyrirtæki eru upp frá því eins og skylduómegð landssjóðs - eg meina það ekki í neinum niðrandi skilningi - og ársútgjöldin verður að skoða eins og rentu af kapitali. Fyrirtæki þessi kosta því kapítal, sem svarar til ársútgjaldanna sem rentu, ef þau eru borin saman við hin eiginlegu kapítalfyrirtæki. Nú hefir sparnaðarhugurinn nær eingöngu beinst að símalagningunum. En símarnir eru helztu arðsemdarfyrirtækin á fjárlögunum. Símareikningur landsins fyrir 1908 sýnir, að tekjur af öllum símum landsins hafa numið 20 þús. kr. um fram rekstur og viðhaldskostnað. Nú auka símar þeir, er hér er ráðgert að leggja reksturkostnað landssjóðs mjög lítið, en tekjurnar þar á móti að tiltölu við hina. Það er því sennilegt, að þeir borgi að mestu beint kostnaðinn og rentur af höfuðstólnum. Þetta vilja sparnaðarmennirnir spara. En sömu mennirnir eru fylgjandi ýmsum smá fjárveitingum, sem engan arð bera landssjóði heldur auka árlega útgjöld hans framvegis og hafa því tiltölulega meiri verkun í eyðsluáttina. Í stað þess að draga kraftana saman til hins verulega og arðsama er verið að dreifa þeim í smámuni, sem hjá mætti komast. - Þannig fer eyðslan kring um sparnaðinn. Hún kann aðferðina: dreifðu og drottnaðu.

Hálfdan Guðjónsson Fjárhag landssjóðs fer hnignandi; hallinn nemur nál. 3½ hundr. þús. kr. á fjárlögum og fjáraukalögum. Ef fjárlögin verða samþykt þannig í deildinni og að auki breytingartillögur þær, sem fyrir liggja og hafa útgjöld í för með sér, þá er sýnilegt, að hallinn mundi nema ½ miljón króna, þótt ekki séu þar með talin útgjöld, sem eru eftir sérstökum lögum, og hafa mikinn kostnað í för með sér. Þá vil eg minnast nokkrum orðum á lánsheimildir þær, sem svo eru nefndar. Dettur mér þá fyrst í hug lánsheimildin til heilsuhælisins - 150 þús. kr. Fyrirtækið má vel vera gott, en mér fellur illa að nefna þetta lánsheimild, þar sem auðvitað er, að hér getur ekki verið um endurborgun að ræða; fyrirtækið getur aldrei orðið í því horfi, að hægt verði að greiða rentur og afborganir. Þetta er því dulnefni, ætti að vera blátt áfram sagt, að byggingarkostnaðurinn greiðist af landssjóði. Þá er skuldin við Dani, þessi ½ miljón kr., sem talið er að vér skuldum þeim. Ennfremur má nefna póstávísanasamband Íslands við önnur lönd. Þar var mikil skuld við síðustu áramót, eg hefi heyrt talað um alt að 1 miljón kr. Eg vil nú spyrja: Er þetta og annað eins glæsilegt? Mér kæmi ekki á óvart, þótt menn svöruðu þessari spurningu á þá leið, að þessar skuldir séu nú ekki svo ægilegar, þar sem hins vegar megi gera sér allglæsilegar tekjuvonir áður langt um líði. - En eg vil þá segja, að þetta sé einmitt þvert á móti. Hér hefir verið óáran í landi í verzlun og öðrum viðskiftum, og langt frá að séð sé fyrir afleiðingarnar af því enn; þó hljóta þær að koma fram fyr eða síðar. Mér hefir verið sagt af verzlunarmanni, sem er gáfaður maður og reyndur í þeim efnum, og mun bera meira skynbragð á þetta en eg og jafnvel helmingur þeirra háttv.þm., er hér eiga sæti, að tollaukalögin nýju muni ekki gera betur en vega á móti því, sem almenningur muni spara við sig kaup á tollskyldum vörum. Á þeim er því ekki mikið að byggja. Þetta gæti nú að vísu verið gott og blessað alt saman - bara ef gjaldþol landsmanna væri nóg; ef skuldir væru ekki mjög miklar og dálítið fjársafn fyrir, þá mætti alt af ýtta undir þá, sem féð eiga, að þeir legði til framkvæmdanna. En að því er fjársöfnun snertir, þá getur hún alls ekki átt sér stað; þegar bankarnir eru í fjárþröng, þá verður ekki úr henni bætt með innlendu fé, það eru ekki Íslendingar, sem kaupa þá verðbréf bankanna - nei, þá er eina ráðið að flýja á náðir erlendra auðmanna. Og nú hafa verðbréfin stórum fallið erlendis. Þá eru skuldirnar? Það munu vera fleiri en eg, sem gætu farið í sjálfs sín barm og yrðu að viðurkenna, að langt sé frá, að vér séum skuldlausir. Og þótt einstakir menn geti sagt það um sjálfa sig, að þeir séu skuldlausir, þá verður það alls ekki sagt um Íslendinga yfirleitt. Það má nefna hér margs konar skuldir: víxla, sjálfskuldarábyrgðir, verzlunarskuldir o. s. frv. Það er heill her af skuldum, rétt eins og keðja, er ekki verður séð fyrir endann á. Í þessari óendanlegu keðju eru menn flæktir víxlaböndum og sjálfskuldarábyrgða. Það er því varlega farandi, ef á að fara að reyna meira á gjaldþol landsmanna. Ef minst er sérstaklega á kaupstaðarskuldirnar, þá mundu margir segja, að kaupmenn væru ríkir, þeir ættu sjálfir allar skuldirnar, og féð væri því til í landinu. En þessu er nú því miður ekki þannig varið; kaupmenn eiga í rauninni alloftast minst í skuldunum sjálfir, heldur skulda þeir sínum erlendu lánardrotnum, jafnvel meira en þessum skuldum nemur. Þetta sést ljóslega af því, að lánstrausti íslenzkra kaupmanna fer síhnignandi; verzlanirnar verða að hætta hver um aðra þvera. Hér er því bæði um erlendar skuldir og innlendar að ræða, skuldir og aftur skuldir; þeim er svo einkennilega fyrir komið, skuldafjöturinn svo traustur. Það hefir verið talað mikið um listir og vísindi og styrkveitingar til þeirra. En mætti þá ekki einnig tala um þessa einstöku list, er lýsir sér í þessari »vísdómslegu« skuldakeðju? Væri ekki rétt að styrkja þá, er sérstakir afburðamenn væru í þeirri grein lista og vísinda, að útslíta sem rækilegast gjaldþoli manna og lánstrausti? Eg ímynda mér að fleirum en mér muni það ljóst, að gjaldþol landsmanna er ekki vænlegt; það er því ekki um skör fram, er þjóðarviljinn heimtar nú gætilega fjármálastjórn. Mig skyldi stórfurða á því, ef þingmenn færu nú að ganga í berhögg við viturlegan þjóðarvilja í þessum efnum, ef þeir færu nú að svíkja gefin loforð; já, það er hart að þurfa að taka þannig til orða, en eg hlýt þó að að líta svo á, að með atkvgr. á síðustu þingmálafundum mörgum hafi þjóðin gert þessa kröfu til fulltrúa sinna. Ef fjárlögunum verður nú slept með ½ milj. kr. tekjuhalla, þá gæti það skeytingarleysi beinlínis orðið að óskammfeilni. En er nú hægt að ráða bót á þessu? Já, víst er það hægt. En til þess þarf sjálfsafneitun, til þess verða menn að fara varlega í fjárveitingum. Það þarf að fella burtu úr gjaldabálki fjárlaganna - eða að takmarka að minsta kosti - allar þær breytingartillögur, er komið hafa fram. Þetta voru nú hinar almennu athugasemdir, er eg vildi gera, áður en gengið verður til atkv. um þetta mál í síðasta sinn hér í deildinni, áður en það fer til háttv. efri deildar. Eg skal ekki þreyta menn á einstökum atriðum, það eru aðrir búnir að tala um þau, enda leiðist mér sjálfum allar endurtekningar og geri ráð fyrir, að öðrum muni einnig svo farið. Þó get eg ekki með öllu slept einstökum atriðum og mun eg þá sérstaklega minnast á þau atriðin, er eg mun greiða atkv. á móti. Mér er sárt um sum þeirra, að þurfa að vera á móti þeim; en eg sýni þar með, að eg vinn til að leggja það í sölurnar, sem mér er sárt um, ef fleira mætti þá betur fara. Vil eg þar til nefna heilsuhælið; til þess eru ætlaðar 150 þús. kr. Það er ekki rétt, að nefna þetta lán, eins og áður hefir verið sýnt; en auk þessa er allur reksturskostnaður, er hlýtur að verða sjálfsagður, enda hafa nú þegar verið veittar 10 þús. kr. í því skyni. Um gagnið af slíku hæli er eg ekki fær að dæma; það hafa læknisfróðir menn sagt mér, að þessi heilsuhælisalda, er mjög hefir risið hátt víða um lönd, sé í rauninni ekki eins réttmæt og ætla mætti, enda mun hana vera að lægja nú. Að vísu eru þessi hæli nauðsynleg til þess að hýsa þá sjúklinga, sem eru svo langt leiddir, að þeim er engin lífsvon lengur; það væri gott að þeir fengju að deyja þar sem þeir sýktu ekki aðra. En þeim sjúklingum, sem eru á slíkum hælum og langt eru leiddir, er allsjaldnast nein batavon þar og hnignar brátt, er þeir fara þaðan aftur. Koma þau því sjaldnast að tilætluðum notum, þeim til fullrar heilsubótar, er þangað leita. Og þó er þetta eitt af því þarflegasta og bezta, er menn nú vilja styrkja. Þá vil eg í einu orði nefna listamannastyrkinn. Mér þætti undur vænt ef vér værum menn til að veita öllum mentamönnum vorum sem ríflegastan styrk. En eg held satt að segja, að vér séum hér ekki eftirbátar annara þjóða; að tiltölu leggjum vér eins mikið til listamanna og vísinda eins og aðrar þjóðir. Og auðvitað væri það ekki nema gott, ef vér gætum gert það enn þá betur. Um gjöfina, sem mikið er búið að tala um, er það að segja, að hún kann í sumra augum að vera virðuleg. En sá annmarki er hér á, að ef hún verður þegin - og þá auðvitað með sómasamlegum skilyrðum - þá mundu ef til vill koma ótal gjafatilboð frá skáldum og höfundum: þeir vildu þá gefa alt það, sem enginn vill gefa út fyrir þá. Það mundi þykja ókurteisi að slá hendinni móti slíkum gjöfum, en þá yrði að reisa nýtt safnhús til þess að geyma þessar gjafir, sem mér er nær að kalla lítils eða einskis virði mjög margar. Um myndalist er líka nokkuð öðru máli að gegna en um ljóðagerð og sagnagerð. Einar Jónsson túlkar hugmyndir sínar á máli, sem allur heimurinn skilur jafnt. Það er því minni ástæða til að styrkja hann sérstaklega af Íslands hálfu. Auk þess skáldastyrks, er áður var framborinn hér í deildinni, hefir nú komið nýr styrkur til Guðm. Friðjónssonar. Mér þykir í rauninni vænt um Guðmund; mér þykir oft yndi að lesa hinar veigamiklu hugsanir hans í umgerð ram-íslenzkra orða. En eg veit ekki, hvort Guðmundi væri neitt happ í slíkri fjárveitingu. Hann flyttist þá ef til vill til Reykjavíkur, en þar gæti hann ekki lifað af þeim styrk, er hér um ræðir. Eg held að skáldskapur hans muni betur þrífast við búskapinn í sveitinni, en við sultarlaun hér við tímakenslu eða annað andlaust erfiði. Þá verð eg að nefna ungmennafélögin; um þau er mér þó mjög sárt; eg hefi verið mjög hrifinn af þeim áður, en nú hefir sú aðdáun mín töluvert minkað eftir að styrkbeiðni þeirra kom hér í þingið. Það virðist mér vera að vængjastífa þessa heilbrigðu hreyfingu. Félagarnir eiga sjálfir að iðka krafta sína og leggja starf sitt í sölurnar. Þeir mega ekki varpa allri áhyggju á herðar annara. Það gæti orðið til þess, að þeir gæfu sjálfir aðeins hugmyndirnar, en létu svo landssjóð um framkvæmdirnar. Þá yrði eg minna hrifinn af þeim félagsskap, þegar svo væri komið. Hinn háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) gat þess, að ekki væri nóg að tala um sparnað á víð og dreif - menn yrðu að sýna sjálfsafneitun, er sýndi að hugur fylgdi hér máli. Í sambandi við þessi orð hins háttv.þm. skal eg lýsa yfir því, að ef fjárlaganefndin vildi fallast á þessa bendingu að fella burtu eða takmarka mjög styrkbeiðnir, er eg hefi nú minst á, svo að fjárlagafrumv. kæmist tekjuhallalaust frá þinginu - þá mundi eg fúslega vilja vinna það til, að alt það sem mínu kjördæmi viðvíkur falli þá burt.

Framsögumaður (Skúli Thoroddsen) Eg vil fyrst fara nokkrum orðum um það, sem háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) mintist á. Hann gat þess, að það væri óviðeigandi, að telja eftir styrkveitingar til arðberandi fyrirtækja, og meðal þeirra taldi hann símana. Eg skal því taka það fram, að það er ekki rétt, að slá því fram, að símarnir beri sig. Símakerfið ber sig alls ekki, eins og nú stendur; það bakar landinu árlega kostnað, sem nemur mun meiru, en tekjurnar, og á eg þó eigi við fjárframlög til nýrra símalagninga, en að eins við föst ársútgjöld. - Að líklegt sé, að seinna komi betri tímar, hvað það snertir, er annað mál. Ef litið er á fjárlagafrumv. þá sést, að fyrra árið eru útgjöldin til reksturskostnaðar símanna áætlað 56,150 kr., en síðara árið 57,150 kr.; en við þessar upphæðir verður að bæta tillaginu til Mikla norræna ritsímafélagsins: 35 þús. kr. árlega. Enn má og bæta við 20 þús. kr. árlega, sem vöxtum (4%) af hálfrar miljón króna láni, er tekið var til símalagninga, að því er minni hluta þingflokkurinn nú vill halda fram, þótt ekki kæmi það beinlínis fram þegar lánsheimildin var veitt. Eftir fjáraukalögunum 1908-1909 er gert ráð fyrir að varið verði til símalagninga, að því er mér hefir talist 238,815 kr., og nema árlegir vextir (4%) af þeirri upphæð um 9500 kr. árlega.sem þá bætast við greindar fjárupphæðir. Útgjöldin við rekstur símanna og tillagið til Mikla Norræna ritsímafélagsins ásamt vöxtum, sem fyr greinir, nema því á fjárhagstímabilinu 242,300 kr., en tekjurnar eru að eins áætlaðar 155,000. Brestur þá 87,300 kr. til þess, að tekjurnar vegi á móti kostnaðinum. Ef hinn háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) ætlaði sér að ráðast í lík fyrirtæki fyrir sjálfan sig, þá mundi hann hugsa sig um, er hann sæji tekjur og gjöld koma eins út eins og hér er sýnt. Hann mundi þá fara varlega út í þær sakir, að fjölga mjög símum, og að minsta kosti eigi hrapa að því, nema þar sem þörfin væri því brýnni, enda þótt líkur væru til að fyrirtækið yrði einhverntíma arðvænt. Honum myndi þykja ráðlegra að hrapa ekki að því, að bæta við útgjöldin, er fyrirtækið borgaði sig ekki betur en þetta. Mér finst rétt, að þetta komi fram í umræðunum, ekki sízt þar sem nýlega hefir birtst í blaði skýrsla um þetta efni, skýrsla frá símastjóranum, því að eftir henni að dæma, mætti ætla að fyrirtækið væri feikilega arðvænlegt, svo að töluverðar tekjur væru árlega um fram kostnaðinn, En þessi reikningur er mjög einhliða og villandi, eins og nú hefir sýnt verið. - Eg sé, að háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) biður sér hljóðs, og kemur mér það ekki á óvart, því að þegar talað er um gjöld til símanna, þá má hann aldrei heyra tillagið til Mikla Norræna ritsímafélagsins talið þar með  (Hannes Hafstein: Sæsímakostnaðurinn telst ekki til landsímans)  . Eg tala um símakostnaðinn yfir höfuð. Háttv. þm. S.-Þing. (P. J.) komst svo að orði um Flensborgarskólann og aðra skóla, að þeir væru sem ómagar á landssjóði. Þessi ummæli hins háttv.þm. eru alls ekki réttmæt  (Pétur Jónsson: Eg sagði fjárhagslega)  . Þegar veitt er fé til menta, þá er það í vissum skilningi veitt til arðvænlegra fyrirtækja, af því að mentunin gerir eða á að gera einstaklinginn betri og hæfari til að inna af hendi það, sem honum er ætlað að vinna í þarfir þjóðfélagsins. Út af því, er háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) mintist á styrk til Guðm. Friðjónssonar, þá skal eg geta þess nú eins og fyrri, að fjárlaganefndinni gekk ekki annað til en sparnaður, er hún vildi láta sifja við 300 kr. Hún leit svo á, að Guðm. Friðjónsson gæti haft mikiðgagn af þessu fé, þótt lítið væri, enda þótti því fremur ástæða til að fara varlega í sakirnar, þar sem fjárveitingar, er nú hafa verið sþ. í deildinni til 6 skálda, nema alls 14 þús. kr.; og eftir till. nokkurra þm. á þar við að bæta styrk til 3 skálda, og hækka styrk eins (Guðm. Magnússonar), er myndi nema 3600 kr. - eða fjárveitingar til skáldanna verða þá alls 17,600 kr. Býst eg við að landsmönnum þyki þingið verið hafa ærið ört í garð skáldanna, þegar á þetta er litið. Virðist mér því réttara að farið sé varlega, og að láta styrk Guðm. Friðjónssonar vera 300 kr., eins og fjárlaganefndin leggur til, og verður það væntanlega heppilegra til úrslita fyrir skáldin í Ed. Þá skal eg leyfa mér að víkja nokkrum orðum að ræðu háttv. 2. þm.N.-Múl. (Jóh. Jóh.) Hann gat þess að þm. Sfjk. (B. Þ.) hefði haft í hótunum við sig um það að snúast gegn Eiðaskólanum, ef hann greiddi atkv. móti aðflutningsbanninu. Eg vona að þessi ræða hafi engin áhrif á atkv.háttv.þm., að því er fjárveitingar til Eiðaskólans snertir, þó að það sé auðsjáanlega tilgangurinn. Þegar eg heyrði ræðuna, og svar háttv.þm. Sfjk. (B. Þ.) lagði eg strax þann skilning í ágreining þeirra, að þm. Sfjk, hefði fundist svo mikið til um það, ef 2. þm.N.-Múl. (Jóh. Jóh.) brygðist loforði, gefnu kjósendum, og greiddi atkv. gegn aðflutningsbanninu, að honum hafi fundist, að engu skifti, hvaða tökum beitt væri gegn jafn ódrengilegri aðferð. En það sem háttv.þm. Sfjk. (B. Þ.) hefir gert í Eiðaskólamálinu er alveg rétt og hyggilegt frá sjónarmiði þeirra, er Eiðaskólanum vilja vel. Hann hefir stutt breyt.till. af því, að honum hefir virtst hún vænlegri til sigurs gegn um þingið, en till. sú sem samþ. var við 2. umr. - Mér og honum gat ekki dulist, að þess mætti vænta, að fjárveitingin, eins og hún var samþ. við 2. umr. kynni að mæta sterkum mótmælum í Ed., og eg verð því að líta svo á, sem með breyt.till. sé bent á veg, sem reynast muni heppilegur, bæði fyrir sýslurnar og landssjóðinn; sýslunum er það góð og næg hjálp í svip, sem breyt.till. fer fram á og landssjóði sparar hún fjárútgjöld á næsta tímabili. - Næsta þing tekur svo að sjálfsögðu til yfirvegunar, hvernig bezt verði greitt úr vandræðunum. - Háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) hneykslaðist á því, að eg hefði sagt, að þessi hálfa miljón kr. lán úr ríkissjóði Dana hefði verið tekið til að jafna tekjuhalla á undanfarandi fjárlögum. Eg verð þó að álíta, að hér sé rétt að orði kveðið, því þótt óeytt sé nálega helmingur af láninu, eins og mér skildist á ræðu hans, þá er það ekki þingi eða stjórn að þakka, það hefði alt saman verið eytt og meira til, ef ekki hefði verið góðæri til lands og sjávar nokkur undanfarin ár og tekjur landssjóðs því reynst óvenjulega drjúgar, þ. e. farið jafn vel 200-300 þús. fram úr áætlunum þingsins; það er því góðærið, sem hefir verið hjálparhellan, svo að minna gætir óspilunarsemi undanfarandi þinga og stjórnar. Viðvíkjandi Vestmanneyjasímanum, skal eg geta þess, að oss vantar skýrslur um það, hvað loftskeytasamband við eyjarnar myndi kosta. eg álít því réttast, að bíða aðgerða nýju stjórnarinnar með það mál, einkum þar sem það er kunnugt, að nýi ráðh. fylgdi því fast fram í fjárlaganefndinni, að fella símann í þetta sinn og grenslast eftir hvað loftskeytasambandið kostaði. Þess ber og að gæta, að þótt loftskeytasambandið yrði dýrara, þá mundi það verða til mikilla hagsmuna fyrir skip, að geta þá staðið í loftskeytasambandi við landið. Hvað Eyjafjarðarbrautina snertir, eða þær 20 þús., sem fjárlaganefndin leggur til, að synjað sé um að veita til hennar, þá er það einber misskilningur, að fyrir mér hafi í því atriði vakað nokkur hefnileikur, - það hef eg aldrei sagt. Hitt sagði eg, að fyrverandi ráðherra þyrfti sízt að furða sig á því, þótt meiri hluti þingsins þættist þurfa að gera ýmsar breytingar við frumvarpið, þar sem það bæri þess í ýmsum greinum ljósar menjar, að fyrverandi stjórn hefði verið mun minnugri á nauðsynjafyrirtæki í þeim kjördæmum, sem stjórninni voru fylgjandi við kosningarnar síðastliðið haust, en á þarfir manna í öðrum kjördæmum landsins. En því get eg trúað háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) fyrir, að þegar fyrst var vakið máls á því, að synja fjárveitingar til Eyjafjarðarbrautarinnar, leit eg að eins á það, og bygði þar að nokkru í á umræðum fyrri þinga, að hér væri um flutningabraut að ræða, sem eigi væri brýn þörf á, í samanburði við þörf flutningabrauta o. fl. í ýmsum öðrum héruðum landsins. - Á hinn bóginn man eg það þó, og vil ekki leyna háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) því, að þegar einhver þm. hreifði því þá samtímis, að synjunin mundi verða skoðuð, sem raun er á orðin, sem eins konar hefnileikur, þá varð mér að orði, að ef svo yrði, þá kæmi það vel á vondan, og lutu þau ummæli þá að undangengnum aðgerðum fráförnu stjórnarinnar, og sýndi henni þá eitthvað svipað hennar eigin breytni. Það eru ýmsir þm., sem haldið hafa miklar sparnaðarræður hér í deildinni, en sú raun hefir þá áorðið, að menn hafa eigi getað komið sér saman um, hvað og hvar eigi að spara. Eg skil þessar ræður háttv.þm., sem ósk og góðan vilja þeirra um sparnað, og að leiðin sé að eins enn ófundin, en að það muni takast að finna hana, áður en þingi lýkur, og meðferð þess á fjárlögunum. Háttv. Ed. á nú eftir að fjalla um málið, og gera sínar athugasemdir við það. - í þessu sambandi ber þess að gæta, að þing vort er í raun og veru ekki tvískift, þar sem þingið í heild sinni kýs meira en helming þingmanna í efri deild, og málum má ráða til lykta í sameinuðu þingi. Hér er því ekki hægt að tala um nein svipuð yfirráð neðri deildar í fjármálum, eins og þar, sem þingin eru reglulega tvískift. Ef háttv.Ed. gerir því breytingar á frv., þá á hún ekki að skoða Nd., sem mótpart, er vilji verja yfirráð sín. Auðvitað getur orðið ágreiningur um einstök atriði milli deildanna, en yfirleitt mun efri deild að þessu sinni ekki þurfa að vænta þess, að Nd. standi sem einn maður, þar sem þingmenn í neðri deild greinir mjög á í ýmsum atriðum málsins. Eg fer svo ekki frekari orðum um málið að sinni. Eg finn enga ástæðu til að víkja frekar að ræðum einstakra þm., en get yfirleitt tekið undir sparnaðarræður þeirra; að eins að þeir sýni það þá við atkvæðagreiðsluna, að þeim séu þær alvörumál, en að hitt verði eigi ríkara í huga, að ýmsum gleymist sparnaðurinn, er kjördæmi þeirra á í hlut, en séu hans vel minnugir, þegar um fjárveitingar til annara kjördæma, en þeirra eigið, er að ræða.

Benedikt Sveinsson Eg verð að gera stutta grein fyrir breyt.till. mínum á þingskj. 394. - Eg þykist vita, að nýjar fjárkvaðir muni mælast lítt fyrir, þar sem ræður flestra háttv.þm. hneigjast að sparnaði. Eg er þeim að mörgu leyti samdóma, enda bera þessar breyt.till. mínar ljóst vitni þess, að eg hefi haft sparnaðarviðleitnina ríkt í huga, svo eru þær hóglegar og fara fram á lítið. Eg hef þá leyft mér, að koma tram með þá breyt.till. við 13. gr. A. 1. b, að fyrir 4900 kr. komi 5000 kr., og liðurinn hækki um einar 100 kr. Þessi tillaga fer fram á það, að tveir starfsmenn við pósthúsið í Reykjavík fái jafn há laun fyrir jafnt starf, 1500 kr. hvor. Þetta eitt sýnist sanngjarnt og rétt, en ekki hitt, að verið sé að gera upp á milli manna, er vinna nákvæmlega sömu störf, - enda er því síður ástæða til, að sjá eftir þessum 100 krónum, þegar þess er gætt, að þetta mun vera sú lægsta borgun, sem landssjóður greiðir nokkrum föstum starfsmanni sínum. Starfið er erfitt, sífeldlega mikið að gera og langur vinnutími og þrásinnis unnið um nætur og á helgum dögum, og engin aukaborgun fyrir. Eg verð því að álíta, að þótt það sé vilji allra að spara, þá sjá menn jafnframt og viðurkenni, að verður sé verkamaðurinn launanna, og að mishá borgun til þessara manna sé ekki sanngjörn eða rétt. Háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) hefir mælt fram með styrknum til Jóhanns skálds Sigurjónssonar, og því engin nauðsyn á, að eg tali langt mál um hann. Þó vil eg geta þess, að hér er ekki að ræða um fjárveiting að staðaldri, heldur er að eins farið fram á, að veittar séu 1000 kr. fyrra árið. - Maðurinn er mjög efnilegur og enginn efi á því, að frá honum má vænta góðra skáldverka, og þótt höf. hafi ekki skrifað nema tvær bækur enn, þá er rangt, að áfellast hann fyrir það. Maðurinn er ungur að aldri og eg tel auk þess gersamlega rangt, að meta menn eftir því, hvað miklu þeir afkasta, heldur er á það að líta, hvernig bækurnar eru. Eg heyri reyndar ýmsa háttvirta þingmenn telja sumum þeim skáldum, er alþingi hefir styrkt að undanförnu, einna mest til gildis, hvað þau afkasti miklu, nýjum bókum rigni frá þeim eins og skæðadrífu yfir landið, en eg tel það einmitt mjög skaðlegt, að þingið sé að hotta á höfundana, að rubba sem mestu á pappírinn og kalla til þeirra: Skrifaðu skáld! skrifaðu skáld! - Mér þætti miklu fremur ástæða til, að óska þess, að það sem skáldin semja sé stutt og gott. Ritdómarnir benda einmitt á, að sum skáld fjárlaganna skrifi of mikið - afkasti of miklu til þess, að fá fé -, og þar af leiðandi sé margt af því mjög gallað, málið á mörgum bókunum óvandað, kjarnlaust og langdregið, einmitt af því, að höfundarnir bafa engan tíma til þess að vanda verk sín, enda sjá, að það er bezt launað, að rubba sem mestu af. - Hjá þessum annmörkum hefir Jóhann Sigurjónsson sneitt og skarar mjög fram úr öðrum, að því að rita mergjað og vel hugsað mál. Slík eru einkenni beztu rita vorra, og ætti þingið að meta þá kosti. Það er alment viðurkent, að skáldskapurinn hafi mjög mikið menningargildi, og það hefir alþingi viðurkent með fjárveitingum sínum til ýmissa skálda, en þess þarf þá að gæta, að hann komi að sem beztum notum þjóðinni. Á öldinni sem leið voru mörg góðskáld hér í landi, en engin bókmentasaga er til á íslenzka tungu um verk þeirra. Eg hef því leyft mér að bera fram tillögu um það, að einu skáldi voru sé veittur styrkur til þess, að rita kenslubók í bókmentasögu Íslands á 19. öld. Kennarar kvarta mjög yfir því, að slíka bók vanti, og maður sá, sem farið er fram á að styrkja, mun vel fallinn til þessa starfa. Hann hefir þegar byrjað á verkinu, og flutti í vetur nokkra alþýðufyrirlestra um þetta efni fyrir Stúdentafélagið. Þá er eg einn af flutningsm. breyt.-till. á þgskj. 389, er fer fram á að Jóni H. Ísleifssyni sé veittar 450 kr. á ári til þess að ljúka námi sínu á mannvirkjaskólanum í Niðarósi. Hann hefir lagt stund á vatnamannvirki, og eru það t. d. hafnir, brimgarðar, vatnsveituskurðir, notkan fossa o fl. - Það er engum efa bundið, að kunnátta um slíka hluti er mjög nytsöm og þarfleg hér í landi, og því nauðsynlegt að hafa mann, sem vit hefir á þessum hlutum, og þarf ekki annað en að benda á þingsályktanir háttv. deildar, þar sem skorað er á stjórnina að láta ransaka allskonar mannvirkjastæði í öllum áttum, til að sanna það að svo er sem eg segi, að þörfin er brýn. Landstjórnin hefir að vísu einn verkfræðing í þessari grein, en eins og reynslan sýnir, þá getur hann ekki komist yfir að rannsaka, það sem þörf er á að ransakað sé, og veitir því ekki af að bæta öðrum við. Meðal margs annars er t. d. eftir að rannsaka hafnarstæði við suðurströnd landsins þrátt fyrir ítrekaðar óskir héraðsbúa, er hlut eiga þar að málum. Má slíkt eigi dragast til langframa. Það er einnig mjög mikils vert, að íslenzkir verkfræðingar læri þessi störf í Noregi, því að staðhættir eru þar næsta líkir sem hér á landi, og nám þeirra kemur því að fullu haldi. Hingað til höfum vér að eins átt kost á mönnum, sem lært hafa í Danmörku og þótt þeir séu í ýmsa staði færir í námsgreinum sínum, einkum bóklega, þá eru þeir þó alt of ókunnugir landsháttum hér sem von er, þar sem þeir hafa alla sína þekking úr landi, þar sem alt annan veg hagar til. Styrkur sá, sem hér er farið fram á nemur ekki meira en mánaðarkaupi eins manns, sem landið þyrfti að fá frá útlöndum, svo að ef hann er feldur, þá er það hið sama sem að spara eyrinn en fleygja krónunni. Að lokum vil eg minnast á styrkinn til Þorvalds bónda frá Þorvaldseyri. Það hafa heyrst hér raddir um það, að varasamt væri að láta landssjóð fara að greiða bændum eftirlaun. Eg vildi óska, að vér ættum marga bændur slíka, sem Þorvaldur var, og mundi eg þá ekki telja eftir þeim lítilfjörlega viðurkenningu úr landssjóði, ef þeir þyrftu á að halda. Finst mér það ekki nema vel til fallið, að alþingi veiti á hverju ári tveim eða þrem afreksbændum dálitla viðurkenning, ef þeir eru ellimóðir og farnir að fé, en hafa um langan aldur verið stoð og stytta sveitar sinnar og héraðs, og prýði sinnar stéttar í landinu fyrir dugnað og rausn, eins og Þorvaldur bóndi. Eg get því ekki séð, að það sé neitt hættulegt, þótt hér væri riðið á vaðið með 1000 kr., og vona að bændur hér á þinginu virði sína stétt svo mikils, að þeir vilji sýna henni sömu sanngirni sem þeim, sem hafa lagakröfur til árlegra eftirlauna, enda þótt þeir hafi lítið til unnið sumir, annað en lafa nokkur ár í embætti við lítinn orðstír.

Magnús Blöndahl Eg er einn af þeim fáu, sem ekki hefi margar br.-till. við fjárlögin. Þó er eg ekki alveg laus við þær, og vil því leyfa mér að mæla með þeim fáu, sem eg hefi fram að færa. Það er þá fyrst breyt.-till. á þgskj. 395 við 14. gr. B. VIII. 1, að í staðinn fyrir kr. 3,000-3,000 komi: 4,500-4,500, og í staðinn fyrir kr. 1,500 til búsáhalda handa kvennaskólanum komi: kr. 2,000. Eg ímynda mér, að háttv. deild geti ekki litið öðru vísi á það mál en svo, að henni finnist sanngjarnt, að styrkur þessi sé hækkaður, og að þessar breyt.-till. mínar fái því samþykki deildarinnar. Eg er líka sannfærður um, að það er enginn vafi á, að skólinn, verði honum synjað um þessa styrkhækkun, getur ekki komist af neyðarlaust. Hann kann að lifa fyrir það næsta fjárhagstímabil, en óhugsandi, að hann geti komið að tilætluðum notum. Eg þykist varla þurfa að taka það fram, að skóli þessi á að verða heimavistar- og húsmæðraskóli, og það er einkum til þess að þeim tilgangi geti orðið náð, að styrkur þessi er svo nauðsynlegur. Það var sagt, þegar minst var á Blönduósskólann, að kenslan þar væri svo góð og ódýr; það getur vel verið rétt, en eg þykist þó mega fullyrða svo mikið, að kenslukraftar Reykjuvíkur kvennaskólans eru svo miklir og góðir, að hvergi megi fá aðra betri. Það er nokkuð hart, að verða að hlusta á hve miklum og ómaklegum árásum þessi skóli, - sem gert hefir svo mikið gagn, - hefir orðið fyrir hér í deildinni, og finst mér því skylt að mótmæla þeim árásum nú; hefði eg andmælt slíkum ummælum strax við 2. umr., er þau komu fram, ef eg ekki hefði þá verið dauður frá umræðum. Sérstaklega skal eg minnast á nokkur orð háttv. 2. þm. Árn. (S. S.), sem mér þótti mjög ómakleg, órökstudd og að ófyrirsynju í alla staði. Hann lét í ljósi, að kvennaskólinn hér væri ekki nema fyrir Reykjavíkurstúlkur. Hann gæti ekki orðið húsmæðraskóli fyrir sveitastúlkur; í Reykjavík vantaði öll slík skilyrði. Sami h. þm. gaf í kyn, að kvennaskólinn hér myndi hafa miður góð áhrif á stúlkur, sem sæktu hann ofan úr sveit. Sveitastúlkurnar umgengjust hér fín hús, velklætt fólk, sem ekkert hefði fyrir stafni, kynntust dansleikum og sjónleikum og öðrum skemtunum, og afleiðingin yrði sú, að þær yrðu afhuga sveitalífinu og gerðu alt of háar kröfur til lífsins, sem ekki samsvöruðu neitt þeim lífskjörum, sem þær síðarmeir ættu við að búa. Eg verð að mótmæla því, að slík lýsing eigi hér við. Það getur nú verið að háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) hafi meint eða viljað segja, að það sé ekki sjálfur skólinn, heldur Reykjavíkurlífið, sem hafi þessi slæmu áhrif á námsstúlkur ofan úr sveit. Líka það er ekki rétt. Að því er skólann snertir skal eg að eins drepa á, að forstöðukonan er svo réttlát og heiðarleg kona í alla staði, að ósæmilegt er með öllu að vilja kasta skarni á hana. Eg ber það traust til hennar, að eg þyrði óhræddur að eiga dætur mínar undir hennar handleiðslu, því af henni er eg viss um, að þær lærðu ekki annað en gott eitt. Hið sama hygg eg óhætt megi segia um aðra kennara skólans og stjórn hans. Hinar áðurnefndu aðdróttanir í garð skólans eru því með öllu ósannar, enda reyndi háttv. 2 þm. Árn. (S. S.) ekki að færa rök fyrir þeim. Annað leiðinlegt og ómaklegt, sem sagt var hér í deildinni, sem andmæli gegn þessum skóla, var það, að forstöðunefnd skólans hefði verið nokkuð heimtufrek og fljótfær að semja um húsnæði fyrir fram, áður en hún vissi, hvort hún fengi nokkuð fé til umráða. Eg lít nú svo á þetta mál, að forstöðunefnd skólans sé sízt að lasta fyrir það, að hún sýndi dugnað og framtakssemi í því að afla skólanum betra húsnæðis, og gera hann þannig betur færan um að geta náð tilgangi sínum. Eg held eg megi líka fullyrða, að skólinn hefir komist þar að góðum kjörum, já meira að segja vildarkjörum. Við 2. umr. fjárlaganna varð það ofan á, að skólanum skyldi veita 1500 kr. til að kaupa fyrir áhöld, en það er alveg ómögulegt að komast af með þá upphæð. Handa skólanum þarf einmitt nú að kaupa svo marga nýja húshluti, þegar hann flytur á hinn nýja stað. Það verður því aukinn - en óhjákvæmilegur - kostnaður, sem þessar 1500 kr. ekki hrökkva til. Einn háttv.þm. mintist á það fyrir nokkru, að svo liti út með skóla þennan, sem skella ætti honuni að öllu leyti á landssjóðinn, en hvernig háttv.þm. fær það út er mér ráðgáta, því að breyt.till. mín um þær 4500 kr. fer fram á miklu minni upphæð en frv. stjórnarinnar, sem ætlast þó ekki til, að landssjóður beri allan kostnað við skólann. Það liggur líka í augum uppi, að skólinn muni kosta meira en þær upphæðir, sem eg hefi farið fram á í breyt.till. minni að veittar yrði til hans. Ekki þar fyrir, að eg álíti það ekki réttmætt, að landssjóður tæki að sér skólann að öllu leyti, en eg hefi þó ekki farið fram á það. Eg vona að háttv. deild sjái, hve sanngjarnt og réttlátt það er, að skólanum verði veittur sá styrkur, sem eg hefi lagt til og mælt með, og vona því að það nái samþykki hinnar háttv. deildarmanna. Þá vil eg leyfa mér að fara nokkrum orðum um viðaukatill. á þgskj. 366, sem eg ásamt háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) er flutnm. að. Eins og sést af till. fer hún fram á, að sláturhúsi Gunnars Einarssonar í Reykjavík, er jafnframt verði sameignarsláturhús fyrir Reykvíkinga, megi lána 25000 kr. úr viðlagasjóði gegn 1. veðrétti í allri sláturhússeigninni, svo og 1. veðrétti í annari fasteign, er báðar væri metnar eigi minna en 50000 kr. auk ábyrgðar sameignarfélagsins, ef með þarf. Lánið á að borgast á 28 árum með 6% árlega. Eg get ekki fyrir mitt leyti séð annað, en að krafa þessi sé sanngjörn og réttlát og að það sé eins mikil ástæða til að veita þessu sláturhúsi lán, eins og Sláturfélagi Suðurlands. Það má reyndar ráða af ræðum einstakra manna hér í deildinni, að ekki sé þörf á slíku sláturhúsi, þar sem Sláturfélag Suðurlands sé þá fyrir áður og geti fullnægt þörfum bæjarmanna, en það er þó ekki rétt. Fyrst er nú það að sláturhús Gunnars kaupm. Einarssonar var komið hér á undan hinu, og því mun það mikið að þakka, að verð á kjöti hefir ekki farið fram úr öllu hófi tvö síðastliðin haust. Að Sláturfélag Suðurlands hafi ekki ætlað sér að koma á neinni einokun með kjöt, getur vel verið satt, en dálítið er það kynlegt, að reynslan hefir sýnst benda á hið gagnstæða. Að félag þetta hafi viljað hjálpa bændum til að koma markaðsafurðum þeirra í betra horf en að undanförnu, skal eg sízt hafa á móti, því það er ekki nema gott, en víst er um það, að annað hefir það nú orðið í reyndinni. Háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) sagði að kjötverðið hér í Reykjavík hefði hækkað svo vegna þess að kjötið hefði hækkað svo á útlenda markaðnum og það væri eðlilega útlendi markaðurinn, sem skapaði verðið á kjötinu innan lands. Hér við er það að athuga, að þótt svo máske ætti að vera, þá hefir þetta ekki átt sér stað hingað til. Menn hafa heimtað hærra verð fyrir kjötið hér, en þeir fá fyrir það erlendis, þegar útflutningskostnaður og annar kostnaður - beinn og óbeinn - er frá dreginn. Í tilefni af því mætti benda á það, að sumt þetta kjöt, er sent hefir verið á útlendan markað, hefir verið flutt hingað til lands aftur, af því það ekki varð selt erlendis og vænti eg að allir sjái, hve öfugt fyrirkomulag slíkt er. Annars get eg ekki séð, að það sé nema gott og geti aldrei spilt, að hér séu 2 sláturhús til að halda jafnvægi á kjötverðinu. Eg vona því, að hin háttv. deild taki vel þessari viðaukatill, minni og að þessu sláturhúsi verði gert jafnhátt undir höfði og Sláturhúsi Suðurlands. Þá mintist hinn virðulegi 2. þm. Árn. (S. S.) á hlutafélagið Völund og kvað mig ósleitilega hafa barist fyrir að koma því á. Eg skal fúslega játa, að eg hefi átt þátt í stofnun þess félags og tel mér það meir til sóma en vansæmdar, svo eg skil ekki að sami háttv.þm. hafi nokkra ástæðu til að víta mig fyrir það. Annars fæ eg eigi séð hvað Völundur á skylt við alþingi Íslendinga. Félag það hefir aldrei beðið um styrk og heldur aldrei beðið landssjóðinn um lán. þm. sagði líka, að Völundur væri einokunarfélag, en slíku leyfi eg mér að mótmæla sem mestu staðleysu. Þá hefi eg enn eina viðaukatill. á þgskj. 402 um 4000 kr. lán úr viðlagasjóði til Bergs Einarssonar til að koma upp sútunarverksmiðju. Maður þessi hefir numið þá iðn erlendis og er sérlega vel að sér í þeirri grein. Það bera meðal annars fylgiskjöl þau, sem hann hefir sent með lánbeiðni sinni, vott um, en hann er fátækur og ókleift að koma öllu þessu upp án hjálpar að einhverju leyti. Þörfin á að slíkur iðnaður komist á og færist í vöxt er auðsæ, ekki sízt fyrir bændur, sem verða að selja skinn sín óverkuð til útlanda en kaupa þaðan verkuð skinn dýrum dómum. Það er mikið fé, sem þannig fer út úr landinu og þessi óheppilega verzlunaraðferð veldur því, að bændur fá ekki eins mikið fyrir skinnavöru sína sem ella og kaupa dýrara. Annars er ekki farið fram á, að landssjóður styrki þetta fyrirtæki með fjárframlögum, öðru en því, að veita lán með vanalegum kjörum, lán er afborgist á 28 árum með 6% á ári. Eg vona því, að háttv. þingdm. viðurkenni að fyrirtæki þetta sé svo nytsamlegt og þarft, að þeir vilji veita þetta lán, sem fær tryggingu í sjálfri verksmiðjunni og áhöldunum, svo að áhættan fyrir landssjóð getur varla verið stór. Annars er það ekki neitt nýtt, að þingið veiti fé í þessu skyni. Þannig hefir útlendum manni austur á Seyðisfirði verið veitt lán til sútunargerðar. Fleiri breyt.till. hefi eg ekki fram að bera að þessu sinni. Eg get ekki stilt mig um, áður en eg sezt niður, að fara örfáum orðum um nokkra af hinum svonefndu bitlingum og láta skoðun mína í ljósi um þá, og skýra frá, hverja eg styð og hverja ekki. Styrkur til Brynjólfs Björnssonar tannlæknis virðist mér í alla staði mjög réttmætur og sanngjarn, og get með ánægju skrifað undir þær röksemdir, er fyrir honum hafa verið færðar, og skal eg því ekki fara fleiri orðum um það. Þá kemur styrkurinn til Einars listamanns Jónssonar. Í gær var mikið rætt um hann hér í deildinni. Mér bæði gramdist og tók sárt að heyra þau nálega meiðandi orð, er viðhöfð voru um þann mann. Eg hygg þó, að háttv.þm. verði að kannast við, að hann er okkar mesta og helzta listamannsefni. Til þess að þreyta ekki háttv. deild um of á langri ræðu leyfi eg mér að skírskota til röksemda þeirra, er h. þm. Dal. (B. J.) færði fyrir þessum styrk í fyrri ræðu sinni hér í deildinni, um leið og eg vil mótmæla harðlega hinum órökstuddu og ómaklegu hnútum í þess manns garð frá h. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.). Þá er styrkbeiðnin til Jónasar Guðlaugssonar á þgskj. 394. Mér kom í hug, að ef þessi 600 kr. styrkur næði samþykki þingsins, þá yrðu þau æðimörg skáldin, er styrkur ber, því margur góður hagyrðingur er á landi okkar. Og ef svo fer, sem mér ólíklegt þykir, að skáldstyrkur þessi gangi í gegnum Nd., vildi eg spyrja Ed., hvort hún vildi ekki smella á fjárlögin öllum þeim, er geta og hafa getað sett saman óskakka bögu. Eg hefði helzt kosið að vera laus við alla skáldstyrki, ef það hefði verið unt. En þó því sé nú svo varið, að við verðum sóma okkar vegna að styrkja hin viðurkendu góðu skáld, þá álít eg að þessum styrk sé þannig varið, að sjálfsagt sé að hafna honum. Eg er honum því algerlega mótfallinn, og mun ekki greiða honum atkv. mitt. Þá kemur styrkurinn til Jóns Ísleifssonar, er stundar nám á fjöllistaskólanum í Þrándheimi. Eg þekki þann mann persónulega, og hefi átt tal um hann við suma kennara hans, og luku þeir lofsorði á hann sem efnilegan mann, er eiga mundi góða framtíð fyrir höndum, og sem væri mjög líklegur til að vinna landi sínu stórmikið gagn, ef honum entist aldur til. Maður þessi hefir sérstaklega lagt stund á að læra að byggja hafnir, bryggjur, byggja út fossa og mæla afl í þeim o. s. frv. Líti maður á þetta land, sem við byggjum, með öllum þess hafnleysum, öllum þess fossum, er geyma í sér næstum ótæmanlegan auð og afl, afl, sem býður eftir að einhver hög hönd komi og kenni okkur að beizla og brúka, og ausa svo af auði þeim, er þar felst, og landið svo mjög þarfnast. Eg vil því mæla hið bezta með þessari styrkveitingu, og það því fremur, sem eg er sannfærður um, að þessi litla styrkveiting muni borgast landi voru aftur í margföldum mæli. Háttv. þm. Húnv. töluðu mikið um sparnað í gær hér í deildinni. Það er gott og nauðsynlegt að brýna slíkt fyrir þm., og gæti slíkt haft góðan árangur í för með sér, ef deildin tæki það til rækilegrar íhugunar og færi eítir því, eða breytti eftir þessu sjálfsagða boði sparnaðarmannanna. En það er dálítið óþægilegt og erfitt að sníða utan af þessum ýmsu fjárbeiðnum og fjárveitingum, þar sem ekki liggja fyrir neinar breyt.till. í þá átt, enda hefir það ekki mikið að segja, þó verið sé að klípa út úr hinum einstöku smábitlingum, því þó þeir væru allir skornir niður, mundi ekki sparast nægilega mikið fé. H. 1. þm. Húnv. (H. G.), talaði um, að vilji þjóðarinnar væri sá, að spara sem allra mest, og getur verið nokkuð til í því. Samt held eg nú fyrir mitt leyti, að þjóðarviljinn muni nú vera sá, að greiða sem minst í landssjóð en fá sem mest úr honum aftur. Það er hægt að sjá að þetta er rétt á því, að fjöldi fjárbæna kemur til þingsins, en alt af kvartað og kveinað yfir álögunum og gjöldunum. Þm. S.-Þing. (P. J.) talaði einnig mikið í gær um »sparnað« og »sjálfsafneitun«. Mér þótti að mörgu leyti vænt um að heyra það, en eg er hræddur um, að þetta sé hjá honum »meira í orði, en á borði«. Hann áminti þm. um að vera samhuga að þessu leyti. En mér finst hann ekki þar hafa gengið á undan öðrum með góðu eftirdæmi, þó hann hefði átt að gera það. Virðist mér hann hafa verið full heimtufrekur, að krækja í sem ríflegasta fúlgu handa kjördæmi sínu, og jafnvel ekki látið nægja að koma því í sjálf fjárlögin. heldur keyrt það inn á fjáraukal. Þetta sýnist mér ekki benda á sparnað þann og sjálfsafneitun, er háttv.þm. var þó að prédika hér í deildinni. Ef sparnaður á að koma að verulegum notum, þarf því að minka að miklum mun hinar ýmsar stærri fjárveitingar, eða fresta framkvæmdum í bili á þeim fyrirtækjum, er helzt þola bið, og verja þá fé landsins til hinna allra nytsömustu fyrirtækja, sem fyrir hendi eru. Eg vil því áður en eg sezt niður benda á hið helzta, sem að mínu áliti hefði átt að bíða næsta þings; og sný mér þá fyrst að símunum. Eg skal ekki neita því, að talsvert hagræði og skemtun væri að því, að fá síma um sem flest héruð landsins -, og verja til þess stórfe á hverju ári - en hvort það sé hyggilega farið með fé landsmanna, - ekki sízt, þegar litið er til hins bága árferðis hér á landi - um það munu verða æði skiftar skoðanir, - enda lítil líkindi til, að margt af þeim borgi sig nokkurn tíma. Hinn eini sími er hugsanlegt væri, að mundi gefa nokkrar verulegar tekjur af sér, og þá um leið mundi gera talsvert gagn, er Vestmannaeyjasíminn, sem þó varð fyrir þeim forlögum hér í deildinni um daginn, að hann var feldur, ekki af því, að menn ekki játuðu gagnsemi hans, heldur af því einu, að ekki þótti forsvaranlegt, að halda áfram sömu fjárbruðlun og að undanförnu. Til þess nú, að háttv. deild verði sjálfri sér samkvæm í símamálinu, þá finst mér henni skylt, að fella þá alla í þetta sinn. Eg fæ heldur ekki séð, hvaða nauðsyn eða réttlæti er fólgið í því, að smella þessum símum á fjárlögin hvað eftir annað, fyrirtæki, sem ekki einungis hin núverandi kynslóð á að njóta, heldur líka eftirkomendurnir. Eðlilegra væri því, að mínu áliti, að til þess að leggja símana væri tekið lán með löngum afborgunarfresti, svo kostnaðurinn kæmi ekki eins tilfinnanlega niður á þjóðinni. Þá hefir mikið verið rætt um símann frá Vatnsleysu til Siglufjarðar, hve afar-nauðsynlegur hann væri, vegna síldarveiðanna og hinnar miklu aðsóknar að Siglufirði af útlendum skipum, og sá sími mundi því gera mikið gagn og gefa landinu tekjur. Eg veit, að mikið muni vera hæft í þessu, og að þörfin fyrir síma sé þar meiri en víða annarsstaðar. En hvers vegna þá ekki, að leggja þann síma skemstu leið, þ. e. úr Ólafsfirðinum, þar sem sími er kominn áður og fyrir svonefnda »Botna« til Siglufjarðar - sú leið er mörgum sinnum styttri, og yrði því margfalt ódýrari, en hin leiðin. Það var reyndar tekið fram hér í deildinni í gær, að ómögulegt væri að leggja síma þessa leið, sem eg hefi nefnt, - en engin rök voru færð fyrir því máli. Það vill nú svo vel til, að eg hefi farið þessa leið nokkrum sinnum - og það að vetrarlagi - og mun eg geta því af eigin reynslu borið um það, að sú leið er margfalt styttri, og ekki verri fjallvegur, en svo víða annarsstaðar, en þrátt fyrir það, þá mun eg samt greiða atkvæði móti þessum síma, sem öðrum að sinni af ástæðum þeim, er eg hefi tekið fram. Þá kem eg að flutningabrautunum. Um þær má að vísu segja, að ilt sé að komast af án þeirra og þess vegna verði að halda áfram að veita fé til þeirra eins og að undanförnu. En eg verð að taka það fram, að þótt þær séu nauðsynlegar, og sjálfsagt væri að halda þeim öllum áfram, ef nægilegt fé væri fyrir hendi, þá verður þingið einnig þar að fara gætilega, og bíða heldur með framkvæmd þeirra að meira eða minna leyti næsta fjárhagstímabil, enda veit eg, að sumar þeirra eru ekki svo bráðnauðsynlegar, að ekki þoli bið um sinn, og skal eg þar til nefna Eyjafjarðarbrautina og Einarsstaða o. fl. Eg vona nú, að allir sjái, að á símunum og flutningabrautunum má því spara stórfé, og vænti eg þess, að háttv. efri deild lagfæri fjárlögin í þessa átt, er eg hefi bent á, þar sem nú er enginn tími til slíkra breytinga hér í deildinni. Skrifstofufé til landsverkfræðingsins, er alveg óþarft, og mætti því vel spara þá upphæð. Þá kemur styrkur til smjörbúanna og mætti einnig færa hann nokkuð niður, sama er að segja um styrkveitingu til Búnaðarfélags Íslands og búnaðarfélaganna og það því fremur, sem fleiri háttv.þm. hér í deildinni hafa lýst því yfir, að þeir verði ekki varir við neina sérlega gagnsemi Búnaðarfélagsins. Sama er að segja um styrk til rannsókna viðvíkjandi áveitunni um Skeið og Flóa. Ef það er annar eins stórgróðavegur, eins og háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) tók fram, þá mætti ætla, að hlutaðeigandi sýslur teldu ekki eftir sér, að bera þann kostnað, er stórgróði er viss í aðra hönd.  (Sigurður Sigurðsson: Háttv. 2. þm. Rvík. (M. Bl.) veit ekki, hvað hann er að tala)  . Eg veit mjög vel, hvað eg er að fara og háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) verður að fyrirgefa, þótt eg ekki geti fylgst með honum í allri hans harla einkennilegu fjármálapólitík. Eg skal játa það, að landbúnaðurinn er ein af máttarstoðum þessa lands, enda ekki hægt að segja, að hann hafi verið olnbogabarn þingsins að undanförnu, því enginn annar atvinnuvegur þessa lands - ekki einu sinni allir samanlagðir - hafa orðið meira en hálfdrættingar - og þó varla það - á móti landbúnaðinum við fjárveitingar undanfarinna þinga í þeim efnum. Það er því ekki nema rétt, að geta hins sanna í þessu máli, og ekki dugar að blinda svo augu sín og annara, að engir atvinnuvegir þessa lands geti komið til sanngjarnrar skoðunar nema landbúnaðurinn. Til þess, að sparnaðurinn í þetta sinn geti orðið verulegur og svo um muni, þá verðum vér því að spara á þeim póstum, er eg nú hefi nefnt.  (Sigurður Sigurðsson: Eyðileggja atvinnuvegina og hlaða undir embættismennina)  . þetta eru ósönn og ómakleg ummæli hjá háttv. 2. þingm. Árn. (S. S.). Eg hefi hvergi farið fram á það, að »eyðileggja atvinnuvegina og hlaða undir embættismennina«. Háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) getur hvergi sýnt fram á það, heldur hið gagnstæða, og eru því þessi orð hans eitt af hans alþektu »vindhöggum«, er falla máttlaus niður.

Björn Sigfússon Þó að mér sé nauðugt að bæta miklu við þessar afarlöngu fjárlagaumræður, finn eg mig knúðan til að ávarpa háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) og svara honum nokkrum orðum. Eg mundi þó ekki hafa gert það, ef hann hefði ekki beint ræðu sinni að nokkru leyti til mín. Hann talaði um »sparnaðarhljóm« í ræðu minni, en að eg sýndi þó enga »sjálfsafneitun«. Þetta þótti mér kynlegt, og mér kom mjög á óvart að heyra þessi orð af hans vörum. Honum ætti þó ekki að vera liðið það úr minni, að eg hefi frá upphafi haldið því fram í fjárlaganefndinni, að við ættum að kappkosta að skila fjárlagafrumv. til deildarinnar með sem minstum tekjuhalla. Hann veit það vel, að til þess að gera mitt til að ná þessu takmarki og einungis í því skyni að fá aðra til að gera slíkt hið sama, hefi eg dregið úr sanngjörnum fjárbænum og alveg slept sumum fyrir mitt kjördæmi. Þannig er flutningabrautin um Húnavatnssýslu búin að bíða í 15 ár, og eg vildi þó sætta mig við 11 þús. kr. fjárveiting til hennar í þetta sinn í stað 21 þús. kr., sem verkfræðingurinn lagði til að veitt væri. Ennfremur slepti eg alveg að svo stöddu, að fara fram á styrk til að mæla 2 hafnir, og loks hvarf eg frá að biðja um styrk til að leggja tvær símalínur um sýsluna, sem bæði eru áhugamál sýslubúa og nytsemdarfyrirtæki. Getur nú hinn háttv.þm. sagt með sanni að hann hafi sýnt slíka sjálfsafneitun? Hann hefir verið í náðinni hjá fráfarandi stjórn og líklega þess vegna verið svo heppinn að fá allálitlega fjárhæð handa kjördæmi sínu. En nú skal eg sýna, hvernig hans sparnaði er varið og hans sjálfsafneitun. Hann hefir ekki slegið einum einasta eyri af fjárkröfum sínum. Meira að segja kom hann því til leiðar, að þær 15,000 kr., er hans kjördæmi voru ætluð í fjárlögunum til vega voru sett inn á aukafjárlögin, svo að hann gæti notað þær strax í sumar. Hann gat ómögulega beðið eins lengi og stjórnin ætlaðist til. Í þessu er fólgin hans sjálfsafneitun! Um fjárveitingar til vega og flutningabrauta í Þingeyjarsýslu og Húnavatnssýslu er það að segja, að hinni fyrnefndu eru áætluð 25 þús. og hinni síðarnefndu 16 þús. Eg geymi mér rétt til að koma fram með aðrar till. síðar, ef aðrir háttv.þm. vilja ekki draga úr sínum kröfum, sem ekki er enn útlit fyrir. Hv. sami þm. sagði að eg vildi hækka tillag til tveggja skóla. Hvað Blönduósskólann snertir hefi eg áður sýnt fram á, að bæði þarf sá skóli hærri fjárveiting og á það fyllilega skilið. Það væri ranglæti að hafa hann lengur að olnbogabarni, og Reykjavíkur kvennaskóli á ekki að vera þar rétthærri, þó svo hafi áður verið. Eg hefi áður gert grein fyrir, hvers vegna eg hefi fallist á að hækka styrkinn til Flensborgarskólans, nefnilega að það er víst, að sá skóli er góður og ódýr fyrir alþýðu og svo er önnur ástæðan sú, að eg vil bæta fyrir syndir síðasta þings, sem fór svo hraparlega að ráði sinu, að taka í burtu kennarafræðslu í Flensborgarskólanum og stofna afardýran kennaraskóla hér í Reykjavík, í stað þess að hafa sameinaðan alþýðu- og kennaraskóla í Hafnarfirði, sem bæði var miklu ódýrara og að öðru leyti hollara. Meðal annars var það háttv.þm. S.-Þing. (P. J.), sem vann þetta óþarfaverk  (Stefán Stefánsson 6. kgk. þm.: Þetta er alt rangt!)  Það er ekki sérlega þingmenskulegt atferli að utandeildarþm. skuli rápa hér fram og aftur um salinn, og vera að grípa fram í hvað eftir annað. En eg skal víkja því að honum, að hann ætti að blygðast sín fyrir hans látlausu baráttu fyrir því að slíta skólana úr sveitunum og demba þeim í kaupstaðina. Hann hefir getið sér þann orðstír fyrir það, sem hann á skilið, og eg öfunda hann ekki af. Það var einmitt sá herra, sem kom með þá fáránlegu uppást. fyrir nokkrum árum að setja einnig búnaðarskólana í Reykjavík, og sömuleiðis má það ekki gleymast, að hann barðist fyrir því með hnúum og hnefum að gera Skagafjarðarsýslu, sem hann var þá að nafninu fulltrúi fyrir, það hagræði að svifta hana Hólaskóla og flytja hann norður á Akureyri. Hann hefir orðið frægur fyrir það. Eg hefi annars átt örðugt með að átta mig á stefnu háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) í þessum skólamálum. En þegar dregin eru saman öll atvik fer að skýrast fyrir manni. Hann getur ekki litið Eiðaskólann réttu auga, enda er hann í sveit. Þá lítur út fyrir, að honum sé í nöp við Hólaskóla, þennan skóla, sem er mjög ódýr í samanburði við aðra skóla og hefir gert stórgagn. Hinn háttv.þm. vill koma þessum skóla í burt - í kaupstað, eða kaupstaðarjaðar. Hann lætur sér einnig ant um, að koma kvennaskólanum á Blönduósi fyrir kattarnef - sjálfsagt af sömu ástæðum, Og eins og áður er sagt, hefir hann líka unnið að því að setja kennaraskólann hér í Reykjavík. Þetta bendir ótvírætt á það, að hann - eins og hv. 6. kgk. (St. St.) - vill fyrir hvern mun, að allir skólar séu rótfastir í kaupstöðum. Þetta er nokkurn veginn þveröfugt við það, sem eg vil vera láta, og eg fæ ekki betur séð, en að það sé óholt og algerlega rangt gagnvart þjóðinni. Skoðanamunur okkar er svo mikill í þessu efni, að það er ekki furða, þótt hinum háttv.þm. geðjist ekki að þessum aths. mínum. Eg þykist vita, að háttv.þm. S.-Þing. muni þykja eg hafa orðið nokkuð harðorður í sinn garð, en hann má þar sjálfum sér um kenna. Það var gersamlega ástæðulaust af honum, að fara að beinast að mér persónulega; eg hafði ekki gefið neitt tilefni til þess.

Stefán Stefánsson Eg hefi hér áður við umræðurnar reynt að gera deildarmönnum ljóst, hvað nauðsynlegt, og að mínu áliti sjálfsagt það væri, að nú á næsta fjárhagstímabili væri veitt sú fjárupphæð til akbrautarinnar í Eyjafirði, sem bæði verkfræðingur landsins og stjórnin hefir lagt til, að stæði á fjárlögunum, og skal því ekki fara að endurtaka allar ástæður, sem eg hefi þegar talið fyrir því máli; en þar sem nú er komin fram tillaga um að þessi fjárveiting verði feld út af fjárlögunum, og í því sambandi umræður orðið alleinhliða, þá vil eg að eins óska þess, að atkvæðagreiðslan sýni það, að málið eigi ekkert skylt við flokkadeildir eða flokkaríg. Þau orð, sem fallið hafa í þá átt, eru öldungis óþörf og illa viðeigandi, þegar gagnsemdafyrirtæki og veruleg framfaramál eiga hlut að. Þá vil eg sérstaklega minnast á tillögu háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) er fer fram á að feld sé burt öll fjárveiting til síma. Þetta virðist mér mjög ósanngjarnt og óhyggilegt, einkum að því er snertir símalínuna til Siglufjarðar. Enda virtist hinn háttv.þm. tala þar af bersýnilegum ókunnugleika. Eftir orðum hans á símalínan að mestu leyti að liggja um fjöll og óbygðir, En sannleikurinn er sá, að álman yrði lögð alla leið eftir allþéttbygðum sveitum, nema á örstuttu svæði, sem er leiðin yfir Siglufjarðarskarð. Þessi stutta símaálma mundi því, auk þess sem eg tók fram, að hún kemur allstórum bygðarlögum í símasamband, einnig liggja um 4 kauptún í Skagafjarðarsýslu og um Siglufjörð, sem er í Eyjafjarðarsýslu. Að þessu yrði því ekki að eins hlutaðeigandi héruðum hagur, heldur yrði þetta landssjóði mikill tekjuauki, einkum þar sem svo mörg kauptún eru á jafnstuttri leið. Auk þess eru 2/7 fjárupphæðarinnar lagðir fram af héruðunum sjálfum, og er það meira en til nokkurrar annarar símaálmu, sem nú er í ráði að leggja samkvæmt fjárlagafrumvarpinu. Og þó er þessi álma óneitanlega þeirra allra álitlegust hvað væntanlegar tekjur snertir fyrir landssjóð. Siglufjörður er stærsla kauptúnið á þessari línu, en auk þess aðalviðkomustaður veiðiskipa fyrir Norðurlandi og aðal-fiskveiðastöð útlendinga hér við land. Þess vegna er eg í alls engum vafa um, að beinn hagur yrði af þessari álmu. Eg vil taka hér sem dæmi, að 3 síldveiðafélög á Hjalteyri hafa borgað stórfé í landssjóð; eitt þeirra veit eg til að borgaði 6-700 kr. á rúmum 2 mánuðum. Á Siglufirði eru og mörg stór síldveiðafélög erlend. Það hefir komið til tals, að símalína þessi yrði lögð frá Ólafsfirði til Siglufjarðar, og ætti eg sízt að vera því mótfallinn hvað snertir mitt kjördæmi, eða Eyjafjarðarsýslu, út af fyrir sig skoðað, þar sem sýslan og sveitarfélag Ólafsfjarðar hefir lagt síma þangað, og hefði því sjáanlega hag af því að sú álma yrði lengd til Siglufjarðar. En þá yrði hagurinn minni fyrir landssjóðinn, því að þá lægi álman eingöngu um óbygðir, og viðhaldskostnaður mundi verða talsvert mikill, og það sem jafnvel mest er um vert, er að þá mundi þess langt að bíða, að norðursveitirnar og kauptúnin í Skagafjarðarsýshi kæmist í símasambandið. Það er því ekkert áhorfsmál, að álman ætti að liggja um Skagafjarðarsýslu til Siglufjarðar, og hún ætti jafnframt að koma sem fyrst. Eg þykist vita, að við atkvgr. verði greitt atkv. um hvern einstakan lið tillögunnar, og vil því biðja háttv.þm. að athuga vel þennan lið, með því að hér er ekki einungis um hag hlutaðeigandi héraða að ræða. heldur og alls landsins í heild sinni.

Jóhannes Jóhannesson Háttv. þm. Sfjk. (B. Þ.) þarf eg ekki að svara neinu verulegu, enda er hann dauður sem kunnugt er, og má því ekki hreyfa við honum eða segja neitt, er geti gefið honum tilefni til andmæla. Hann bar ekki á móti því, sem eg sagði í gær; þau orð mín standa því óhögguð. Hins vegar vildi hinn háttv.þm. (B. Þ.) drótta því að mér, að atkvæðagreiðsla mín í aðflutningsbannsmálinu hefði komið í bága við loforð það, er eg hefði gefið kjósendum mínum í því efni. Þó var hann svo réttsýnn að færa sjálfur sönnunina fyrir hinu gagnstæða, þar sem hann las upp spurningar þær, er fyrir mig höfðu verið lagðar í því máli, og svör mín gegn þeim, og sýndi þar með ljóslega, að eg í því máli greiddi einmitt atkvæði eins og við var að búast eftir svörunum. Mér hefir verið sagt, að háttv.frsm. fjárlaganefndar (Sk. Th.) hafi í gær farið ómjúkum orðum um mig meðan eg var fjarverandi, hafði gengið út úr þingsalnum litlu áður. Eg hefi nú farið þess á leit við hinn háttv.frsm., að hann segði mér efni ræðu sinnar, en hann hefir neitað því, og má hann því sjálfum sér um kenna, ef eg hefi nú ekki orð hans rétt eftir. Hinn háttv.frsm. (Sk. Th.) hafði sagt, að eg hefði svikið loforð mín við kjósendur í bannmálinu, að mér hefði farist ódrengilega, og að slík aðferð réttlætti hrossakaupatilboð háttv.þm. Sljk. (B. Þ.) til mín. En þetta afsakar engan veginn hrossakaupatilboð háttv.þm. Sfjk. þótt satt væri, því það er nú orðið upplýst, að hann hefir snúið sér á líkan hátt til samþingismanns míns (J. J.) Er nú þetta rétt hermt, háttv. framsm.?  (Skúli Thoroddsen: Svona hér um bil)  . Enda þótt þetta væri væri alt saman rétt, þá afsakar það alls ekki þm. Sfjk. (B. Þ.) því að hann hefir beinst þannig að fleirum en mér. Háttv. frsm. (Sk. Th.) hlaut því að vera það kunnugt, að þessi aðdróttun var með öllu tilhæfulaus - þm. Sfjk. (B. Þ.) var búinn að færa sönnur á það sjálfur, áður en háttv.frsm. (Sk. Th.) tók til máls. Þetta hlýtur því að vera vissvitandi blekkingartilraun frá hans hálfu. Þegar eg nú hefi lesið upp spurningar þær, er fvrir mig voru lagðar í bannlagamálinu og svör mín við þeim, vil eg spyrja hinn háttv.frsm. (Sk. Th.), hvort hann geti neitað því, að við atkvæðagreiðsluna um það mál í haust hafi komið fram mótmæli alþingiskjósenda, mótmæli, er sýna og sanna, að verði bannlögin samþykt á þessu þingi, þá verða þau þvingunarlög, bæði gegn þeim, sem greiddu þar atkv. á móti, og hinum, sem ekki gafst kostur á að mótmæla? Getur hann haldið því fram, að meiri hluti kjósenda minna hafi skorað á mig að gerast flutningsmaður þessa máls? Eins og allir vita, er hinn háttv. framsm. (Sk. Th.) nú í öngum sínum, og lái eg honum það ekki, því það er ætíð hart fyrir veraldlega sinnaða menn að verða fyrir vonbrigðum um tímanlega upphefð, og vanþakklæti þessa heims barna. Það er því ekki meira en skylda mín og vor allra að fyrirgefa honum mikið. En það er þó oflangt farið, að minni hyggju, og eg vona að hin háttv. deild sé mér þar samdóma, þegar ráðist er á fjarverandi mann með ærumeiðandi, órökstuddum og gersamlega tilhæfulausum aðdróttunum.

Pétur Jónsson Háttv. framsm. (Sk. Th.) taldi rangt og villandi að segja, að símarnir væru arðberandi. Eg skal taka það fram, að þegar eg talaði um að símar væru arðberandi, þá átti eg ekki við, að símarnir allir í heild sinni borguðu sig alveg, heldur að hinir nýju símar, sem nú eru á fjárlagafrv. gerðu það nokkurnveginn að líkindum. Til símalagninga, nýrra, eru nú ætlaðar 83 þús. Ef þar við er bætt hinum fyrirhugaða Vestmannaeyjasíma, samkvæmt fyrirliggjandi breyt.till., sem ráðgert er að kosti rúm 34 þús. kr., er upphæðin alls um 117 þús. kr. Rentur og viðhaldskostnað mun mega telja um 6% af þessu eða um 7 þús. kr., og líklegt er að símarnir gefi það af sér. Þar að auki eru umbætur á eldri símum, er nema 136½ þús. kr. Eg skal ekki segja um, hvort þessar fjárveitingar mundu gefa af sér góða vexti, en allar eru þær nauðsynlegar. Eg fyrir mitt leyti hygg, að helzt mætti spara fjárveitingu til koparþráðar til Ísafjarðar, 68 þús. kr., þótt ilt væri. Því, sem háttv. 2. þm. Húnv. (B. S.) veik að þm. S.-Þing. tel eg mér ekki skylt að svara.

Þorleifur Jónsson Það eru að eins örfáar aths. Háttv. þm. S.-Þing. (P. J.) byrjaði ræðu sína í gær með því að taka það fram, að menn þyrftu að sýna víðsýni og fjármálaþekkingu í umr. um fjárlögin og virtist mér hann beina því að mér, því úr því fór hann að taka ræðu mína til bæna. Eg skal nú játa það, að hann er mér miklu fremri bæði að þingmenskualdri og sjálfsagt fjármálaþekkingu, en þótt eg sé óvanur, tel eg mér heimilt að leggja orð í belg, þegar mér býður svo við að horfa. Honum þótti undarlegt, að eg væri að tala um sparnað, þar sem eg þó væri fylgjandi till. um aukinn styrk handa Flensborgarskólanum, til þess að hann gæti lifað. Hann áleit, að Hafnarfirði og næstu sýslum bæri að kosta þennan skóla. Eg efast um, að þær mundu taka því vel. En þar sem hér er um að ræða nauðsynlega fjárveitingu að því leyti sem alþýðu er þar með gefinn kostur á ódýrum skóla með hæfilega stuttu kensluskeiði, vona eg, að háttvirt þingdeild kannist við að hún sé réttmæt og að hún fái góðan byr. Líka talaði hinn sami háttv.þm. um að menn ættu ekki að ganga í till. stjórnarinnar eins og hvalskrokk, og taldi bandvitlaust að breyta »plani« stjórnarinnar um vegi og síma. En hvernig er nú þetta »plan«? Eg hygg, að það sé ekki neitt sérlega staðfast. Verkfræðingurinn taldi 1907, að Eyjafjarðarbrautin ætti að koma með þeim seinni, en nú leggur hann til að hún verði með hinum fyrstu. Ekki sýnir þetta staðfestu. Þá talaði háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) um hversu fráleitt væri að hugsa um að koma á loftskeytasambandi við Vestmannaeyjar. Hann sagði að eg vildi kasta í sjóinn einni loftskeytastöð, Það er nú ekki rétt hjá honum. En hitt vakti fyrir mér, að koma í veg fyrir að vír væri kastað í sjóinn milli Vestmannaeyja og lands, fyrir 30-40 þús. kr. - eins og hann og fleiri vilja gera - að órannsökuðu máli. Ef rannsóknir leiddu það í ljós, að loftskeytasamband yrði hagkvæmara og ódýrara á þessum stað, myndu menn iðra þess að vera búnir að leggja sæsíma út í Eyjar. Þetta voru þær aths., sem eg vildi leyfa mér að gera.

Framsögumaður (Skúli Thoroddsen) Mér þykir ástæða til að svara háttv. 2. þm.N.-Múl. (Jóh. J.) nokkurum orðum. Mér var gersamlega ókunnugt um, að þm. var ekki viðstaddur hér í þingsalnum, þegar eg hélt ræðu mina. Eg vissi það ekki fyr en eftir á. Þegar hann spurði mig um, hvað eg hefði sagt, færðist eg undan því, að halda ræðu mína í annað sinn, því að því að þótt góð væri, hugði eg ekki að menn gæfu um það. Eg sagði honum þó, að mér hefðu farist svo orð, að hann befði brigðað loforð við kjósendur sína og farist ódrengilega við þá. Það er ekki ný bóla að þeir, sem ljótt hafa gert, kannast ekki við það. Jafnvel þó að sýnt sé með rökum fram á athæfi þeirra verða þeir óðir og uppvægir og álíta þann, sem sýnir fram á það, djöfulinn sjálfan. Í Hjaltastaðaþinghá voru mest bannlagamenn, en þeir studdu þó þm., til þess að ná kosningu, af því að þeir þóttust sannfærðir um fylgi hans, að því er bannlögin snertir. En hvernig fór þm. að því, að koma þeim á þessa skoðun? Sem svar upp á skriflegar spurningar þeirra hér að lútandi, setur hann alstaðar fremst í svörin til kjósenda sinna: já! já! já!, en hnýtir svo þar aftan við aths., sem gátu hjálpað honum til að sleppa frá loforði sínu. En Þessar aths. voru smuga fyrir hann, til þess að smjúga út um, blekkingar- og undirferlistilraun, og ekkert annað. Kjósendurnir trúðu honum, því þeir litu á jáin, og þau blöstu alstaðar við þeim. Til þess að sannfærast um, að þetta sé rétt, sem eg segi, þarf ekki annað, en líta á spurningarnar, og svör hans upp á þær. Hann er spurður um það, hvort hann telji það nægan meirihluta, að ? verði með banninu, og þm. segir já við því og álítur það nægilegt, en svo notar hann smuguna, sem fyr var getið um, eftir að hafa gint kjósendur sína á greindan hátt. Öðru þarf eg ekki að svara þm.; en það er rétt, að þeir, sem nota svona aðferð fái hreinskilnislega að heyra, hvernig hún er, og hvernig þeir haga sér. Þm. var að bera mig brigslum, og segja, að eg mundi vera í illu skapi. Eg verð að segja honum það, sem satt er, að hann veit lítið um skap mitt, eða hvað veraldlega sinnaður eg er, því hann fær ekki rannsakað hjörtun né nýrun, enda þarf eigi að taka mér nærri dóma hans um mig, því hvorttveggja er, að honum er hugarfar mitt í siðferðislegu tilliti óviðkomandi, enda ekki æfinlega að marka hvað hann segir, eða mikið byggjandi á orðum hans; að minsta kosti hefir kjósendum í Norður-Múlasýslu orðið að því. Eg gæti því með meiri ástæðu sagt, að þm. væri í illu skapi, og kann það að vísu að vera skiljanlegt, hafi hann, sem sagt er, setið lengi að drykkju við veizluhald í gærkveldi og þótt hann skolaði vel af sér þjóðfrelsisrykið í Kaupmannahöfn í fyrra, þá má vera að hann hafi verið að skola það enn betur af sér i gærkveldi, hafi eitthvað verið eftir af því í fyrra.

Björn Sigfússon Eg finn nú loks ástæðu til að segja nokkur orð við þessa 3. umr. fjárlaganna. Mér sýnist og heyrist menn líta nokkuð einhliða á þessi fjárlög, virðist að ekki vaki nógu ljóst fyrir mönnum, hvert þessi háttv. deild stefnir í fjármálunum. Vildi biðja menn að athuga, hvort rétt er að vera alt af að koma með nýjar og nýjar fjárbænir inn á þingið. Í stuttu máli, fjárlagafrumv., eins og það er nú, gerir ráð fyrir 350,000 kr. tekjuhalla. Ef breytingartillögur þær, sem liggja fyrir, verða samþyktar, bætast enn við hallann 80 þús. kr. Enn fremur eru útgjöldin í aukafjárlögum nærri 200 þús. kr. Þetta eru þá samtals rúml. 600,000 kr. Eg tel ekki óþarft að benda á þetta, því eg hefi á tilfinningunni, að ekki séu allir, sem hafa gert sér þessa stefnu ljósa. Hitt er víst, að alþýða þessa lands, sem sent hefir okkur á þing, hefir ekki ætlast til slíkrar fjárráðamensku af okkur. Eg skal ekki fara að rekja það sundur, hvernig einstaklingurinn verður að haga sér ef hann vill vera sjálfstæður maður efnalega; hann verður auðvitað að hafa nákvæmar gætur á því, að útgjöld hans verði ekki meiri en tekjurnar. Alveg hið sama gildir vitanlega um þjóðirnar í heild sinni. Eg hygg varla sæmilegt, að skila fjárlögunum þannig útlítandi til háttv. efri deildar. Eg ætla lítið að tala um hinar einstöku breyt.till., en vil benda á sem dæmi breyt.till. þm. Dal. (B. J.) um styrk til tamningamannsins, hún er blátt áfram hlægileg. Eg sé heldur ekki að okkur sé fært að veita styrk til sæmdarmannsins Þorv. Björnssonar, við eigum marga fleiri sæmdarmenn, sem þá auðvitað væri skylt að styrkja, ef þeir þyrftu á að halda. Það er því afarhættulegt, að ganga út á slíka braut, og yrði landssjóði of vaxið, að fullnægja hverjum sem kynni að hafa viðlíka sanngirniskröfu. Eftir því sem skýrt hefir verið frá, hefir starf þessa manns aðallega verið í þjónustu Rangárvallasýslu og Árnessýslu, og þá eru það líka þær sýslur, sem eiga að inna af hendi þessa þakkarskuld. Eg er heldur ekki alls kostar ánægður með skáldastyrkinn. Við styrkjum of marga, eigum ekki að styðja með landssjóðsfé nema helztu afburðamenn. Það er líka barnaskapur að segja að skáldin hafi ekki gagn af minni styrk, en þeim, er svarar hálfum eða fullum embættismannalaunum. Svo háan styrk höfum við ekki ráð á að veita, og mennirnir hafa gagn af minna. Eg skal taka það fram, að eg hygg að Guðm. skáld Friðjónsson muni gera sér gott af 300 krónum. Hann hefir sjálfur talið það mikilsvert fyrir menn, er líkt stendur á fyrir, að fá upphæð, sem svarar því, er þarf til að halda vetrarmann. Það er þó ekki af því, að eg telji hann ekki hærra styrks verðan - langt í frá; eg lít svo á, að hann ætti einmitt mörgum fremur skilið ríflegan styrk fyrir ágæta skáldhæfileika og dugnað í hvívetna. Sumir hinna eru engu fremri og ættu ekki að fá meira. Eg greiði atkv. á móti flestum br.till. um styrk og önnur aukin útgjöld úr landssjóði, þó eru einstaka till. svo, að eg mun veita þeim fylgi mitt. Eg vil þá fyrst leyfa mér að minnast á Flensborgarskólann. Sú stofnun er sérstaklega fyrir fátækari alþýðumenn; hún tekur á móti þeim mönnum, sem fjárhagslega er ofvaxið að ganga á aðra dýrari skóla. Ef sá skóli yrði lagður niður lokaðist sú mentaleið fyrir margan, sem ekki hefði efni á að sækja dýrari skóla; en það væri miður heppilegt, að fátækir en þó efnilegir menn væri útilokaðir frá allri almennri mentun. Sama er að segja um Blönduósskólann. Námsstúlkur gefa þar með sér 18 kr. á mánuði og hafa fyrir það fæði, húsnæði, ljós og hita í kólanum. Nú þurfa þær að einhverju leyti að hafa kostnað að auki, segjum 3 kr. á mánuði. Kostnaðurinn verður þá hér um bil 21 kr. mánaðarlega, Hér kostar mánaðarvistin minst 40-15 kr. Eg vona, að háttv. samdeildarmenn viðurkenni, að slíkur skóli sé ódýr, en það er aðalskilyrði fyrir að alþýða alment geti sótt hann. Sá skóli er því eins og Flensborgarskólinn gott athvarf fyrir þann hluta alþýðunnar, sem annars væri varnað allrar mentunar. Þá vil eg leyfa mér að fara nokkrum orðum um ummæli h. 1. þm. Eyf. (H. H.), er hann talaði um framhald Eyjafjarðarbrautarinnar. Mér féll satt að segja illa, hvernig hann leit á það mál. Það var eins og hann héldi, að fjárlaganefndin hefði viljað hefna sín á Eyfirðingum, fyrir það að þm. þeirra væru minnihlutamenn, en það er hreinasti misskilningur  (Hannes Hafstein: Framsm. fjárlaganefndarinnar (Sk. Th.) gaf það í skyn áðan í ræðu sinni)  .  (Framsögumaður Skúli Thoroddsen: Nei)  . Nefndin áleit að þetta mætti spara í bráð. Hún hefir að eins viljað taka það allra nauðsynlegasta upp í fjárlögin, en látið hitt bíða, þótt gott væri og þarflegt. Eyjafjarðarbrautin er nú komin fram að Grund og er til stórmikilla samgöngubóta fyrir héraðíð, en aftur á móti hafa mörg héruð engar vegabætur fengið enn. Það er því sanngjarnt, að Eyjafjarðarhérað bíði eftir framhaldi brautarinnar, þangað til þau héruð, sem enga vegi hafa enn fengið fái þó eitthvað. Það er réttlátt að láta þá bíða, sem búið er að gera meira hjá, en þá sem engar vegabætur hafa fengið.