Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

* Flm. (Bergur Jónsson): Í 24. gr. vegal. frá 19. júní 1933 er fjallað um, hvernig bæta skuli fyrir jarðrask og landnám, er verður, þegar vegir eru lagðir, en í síðari málsgr. þeirrar gr. segir svo: „Bætur fyrir jarðrask og landnám vegna þjóðvega skulu greiðast úr sýslusjóði, þar sem land það er, sem bætur greiðast fyrir“. Þessi ákvæði, að leggja á sýslusjóði að greiða skaðabætur fyrir jarðrask, er hlýzt af lagningu þjóðvega, eru sanngjörn þegar um þjóðvegi er að ræða, sem næstum eingöngu eru lagðir fyrir íbúa þeirrar sýslu. En þau eru á engan hátt sanngjörn, þegar um almennar samgönguleiðir er að ræða, einkum þegar þannig stendur á, að hérað það, sem vegurinn liggur að mestu leyti yfir, hefir e. t. v. sjálft minnstra hagsmuna að gæta í sambandi við vegarlagninguna. Við, sem flytjum þetta frv., höfum nefnt eitt dæmi í grg., sem fylgir frv., til þess að benda á tilfelli, þar sem ósanngjarnt er, að sýslusjóður greiði bætur fyrir jarðrask og landnám, sem sé hin svo kallaða Krísuvíkurveg. Hann er vitanlega hugsaður sem samgönguleið að vetrarlagi milli Suðurlandsundirlendisins annarsvegar og Reykv. og Hafnfjarðar hinsvegar, en á engan hátt hefir við lagningu þessa vegar verið tekið tillit til hagsmuna Gullbringusýslu, sem hann liggur að mestu leyti um. Samkv. ákvæðum vegal. verður sýslusjóður Gullbringusýslu að greiða bætur fyrir landnám og jarðrask, sem hljótast kann á löndum manna við lagningu þessa þjóðvegar. Auðvitað væri e. t. v. réttasta reglan sú, að reiknað væri út í hvert skipti, hve mikinn part af skaðabótum fyrir jarðrask hlutaðeigandi sýslusjóður skyldi greiða, en slíka útreikninga myndi oft reynast erfitt að gera, og þeir myndu orsaka mat, sem oft væri mjög örðugt eða ógerlegt að fullnægja. Við, sem flytjum þetta frv., höfum þess vegna lagt til, að aftan við síðari mgr. 24. gr. vegalaga bætist nýr málsl., svo hljóðandi: „Ef um samgönguleið milli héraða er að ræða, skulu þó slíkar bætur greiddar úr ríkissjóði.“ Hér höfum við farið eins skammt og unnt er að telja sanngjarnt. Ég held, þótt hér sé um breyt. á vegal. að ræða, þá sé réttara að vísa þessu frv. til allshn. en til samgmn., þar sem hér er aðeins um breyt, á almennum ákvæðum að ræða, en ekki um það, hvar eða hvernig leggja skuli vegi. Annars legg ég ekki mikla áherzlu á það, hvaða n. fær þetta frv. til meðferðar.

*Gísli Sveinsson: Herra forseti! Enda þótt ég eigi sæti í samgmn., sem þetta frv. ætti að réttu lagi að fara til, þar eð hér er um samgöngumál að ræða, vildi ég samt koma með nokkur almenn ummæli um mál þetta, bæði viðvíkjandi frv. og grg., sem fylgir því, og þeim orðum, sem hv. þm. Barð., sem er aðalflm. þess, lét falla hér áðan. Það er alkunnugt, að vegal. hafa yfirleitt, síðan þau voru sett í kerfi, haft það einkennilega ákvæði um þau spell, skaða og jarðrask, sem vegalagning hefir orsakað, þar sem vegir eru lagðir um lönd einstakra manna, að bætur fyrir slíkt greiðist úr sýslusjóði, þótt um þjóðvegi sé að ræða. Hvort sem sú forsenda hefir legið til grundvallar fyrir þessu ákvæði í öndverðu, að sýslurnar ættu að borga þetta fyrir það að fá veginn, eða ekki, þá hafa aldrei verið færð nein rök fyrir því. Ef því ætti að gera breyt. á vegal., sem gæti verið varhugaverð að margra dómi, ætti hún að vera á þá leið, að þessu yrði gerbreytt, og spell og skaðar, er orsökuðust af lagningu þjóðvega. yrðu bætt að fullu úr ríkissjóði. En nú fer bótagreiðsla þannig fram, að bætur eru ekki greiddar eftir kröfu einstakra manna, sem e. t. v. að ófyrirsynju vildu hafa mikið upp úr spellum á landi sínu, þótt vegurinn væri til mikilla samgöngubóta og lægi að mestu leyti um urðir og eyðimörk, heldur eru þær greiddar eftir mati dómkvaddra, óvilhallra manna, er ekki meta slíkt til skaðabóta, nema að mjög vel athuguðu máli. Aðalreglan er sú, að það er metið hvað á móti öðru, sú samgöngubót, sem er að veginum fyrir landið í heild sinni, sýsluna eða sveitina, sem vegurinn liggur um, og sá skaði, sem með því er gerður á jörðum einstakra manna eða almennings. Það hefir því iðulega komið fyrir, að engar bætur hafa verið greiddar, þrátt fyrir kröfur landeiganda og mat dómkvaddra manna. Sumstaðar hefir verið talið, að hagsmunir almennings af þeim samgöngubótum, sem þjóðvegir hafa jafnan í för með sér, væru miklu meira virði en lítilfjörlegt jarðrask, er af vegalagningunni leiddi, og þess vegna tæki engu tali að meta það til bóta. Bætur verða ekki metnar og greiddar, nema mikill skaði hljótist af fyrir ábúendur jarða. Vegal. hafa það kerfi, að skipa vegum landsins aðallega í 3 flokka, þjóðvegi, sýsluvegi og hreppsvegi. Aðalreglan er að sjálfsögðu sú, og hin eina, sem er „praktiseruð“, að hver aðili kosti sína vegi og beri ábyrgð á þeim, hrepparnir kosta sína vegi og bera ábyrgð á því verki, sýsluv. eru sumpart kostaðir af sýsluvegasjóðum, en oftast af sjóðum sýslnanna, og sýslurnar ráða því, hverjir leggja þá vegi og hvernig það er gert. Þjóðvegirnir eru kostaðir af ríkisfé, en þar sem hreppar landsins og sýslur hafa ekki nokkur afskipti af því, hvaða verkstjórar og verkamenn vinna við slíka vegi og hvernig verkið er framkvæmt, er mjög ósanngjarnt, að sýslusjóðum verði skylt að greiða skaðabætur fyrir jarðrask og landnám í sambandi við lagningu þeirra. Það er þvert á móti öllu náttúrlegu, að sýslurnar beri ábyrgð á verki, sem þær ráða engu um, ekki sízt eins og nú hagar til um atvinnu, vinnubrögð í ákvæðisvinnu og kaupgreiðslur. Það hefir iðulega átt sér stað, að menn í hlutaðeigandi héraði eru mjög óánægðir yfir því, hvernig vegir eru lagðir eða hvernig verkinu miðar áfram. Ég bendi á þetta m. a. til þess að sýna, hversu ósanngjarnt það er, að aðrir aðilar eigi að bera ábyrgð á verkinu en þeir, sem staðið hafa fyrir því. Ég get því sem stendur ekki talið verulega þörf á að koma með brtt. á vegal., en ef á að breyta þeim, vildi ég mælast til, að sú brtt. yrði sanngjarnari en þessi, sem nú liggur hér fyrir, sem sé að í stað þess, að sýslusjóðir eiga að greiða bætur fyrir jarðrask, er hlýzt af lagningu þjóðvega, skuli ríkissjóður greiða þær. Ákvæðið um, að sýslusjóðir skuli bæta slíkt, mun upphaflega hafa átt að styðjast við það, þótt lítil rök hafi verið færð fyrir því, að það væri svo mikill hagnaður fyrir héruðin að fá þjóðveg, að rétt væri að þau hefðu einhvern skell af, ef út af bæri. Þetta er nú alveg úrelt skoðun. Samkv. ýmsum rökum, sem ég þekki frá fornu fari, mun það einnig hafa vakað fyrir þeim, er settu þetta ákvæði í vegal., að það myndi að líkindum verða gæflegar að farið að heimta bætur greiddar, ef sá aðili, er greiða skal, væri nær, sem sé sýslan, og þá myndi ekki verða farið eins hart í sakirnar eins og ef ríkissjóður ætti að bæta skaðann. Ég býst við, að þessum málum sé víða þannig farið enn þann dag í dag, þar sem skaðar fyrir jarðrask vegna vegalagningar eru metnir til bóta, muni skaðabætur ekki vera metnar eins ríflega, ef þeir eru nærri, sem greiða eiga, eins og ef þeir væru fjær, og ekki myndi slíkt sízt eiga við, ef ríkissjóður væri annarsvegar. En eins og ég gat um áðan, er sá varnagli sleginn við þessu, að skaðabæturnar eru metnar af dómkvöddum og óvilhöllum mönnum, svo að ekki er hætta á, að sérlega ósanngjarnar kröfur yrðu lagðar fram fyrir hlutaðeigandi aðila, eða að skaðabótakostnaður þyrfti að hækka óeðlilega. Hitt er allskostar varhugavert, að gera upp á milli sýslufélaga, því að það geta orðið skiptar skoðanir um, að hve miklu gagni þjóðvegir séu fyrir héraðsbúa og einn þjóðvegur getur orðið til miklu meiri hagsmuna fyrir héraðið en annar. Sumir þjóðvegir eru e. t. v. næstum eingöngu lagðir fyrir héraðið sjálft, en aðrir eru ekki aðeins til afnota fyrir héraðsbúa, heldur einnig almenning á stórum svæðum. Lagning slíkra þjóðvega getur verið almennt aðaláhugamál fyrir heilan landsfjórðung, eða jafnvel enn stærri hluta landsins. Það er ekki unnt að skipa öllum þjóðvegum í sama flokk, hvorki vegum í Gullbringu- og Kjósarsýslu né Árnessýslu, sem hv. flm. þessa frv. bera sérstaklega fyrir brjósti. Þeir telja, að Krísuvíkurvegurinn verði einna sízt til hagsmuna fyrir þau héruð, sem hann liggur um, og þess vegna sé ekki rétt, að skaðabótaskyldan hvíli eingöngu á þeim, eins og er samkv. núgildandi l. Án þess að ég vilji fara frekar út í þetta, mætti nefna dæmi um fleiri þjóðvegi, sem gætu komið öðrum að meiri notum en héraðsbúum sjálfum. Menn vilja skorast undan að greiða bætur, og oft er ágreiningur um, hve miklar þær eigi að vera. En ef gera á breyt. á vegal. á annað borð, verður hún að ná miklu víðar en hér er lagt til.

* Flm. (Bergur Jónsson) : Ég hefi ástæðu til að þakka hv. þm. V.-Sk. fyrir undirtektir hans undir þetta mál, því að hann viðurkenndi, að með þessu frv. væri um spor í rétta átt að ræða, enda þótt hann segði í lok ræðu sinnar, að þetta myndi skapa ranga uppgerð milli sýslufélaga, ef ætti að fara að gera upp á milli þeirra, en það yrði að gera, ef þetta frv. yrði samþ. eins og það liggur fyrir. Ég hygg, að svo þurfi ekki að vera. Meiningin með þessu frv. er að leggja áherzlu á það, að láta ríkissj. annast kostnað við vegi, þar sem um almennar samgönguleiðir er að ræða, en ekki þar sem vegir liggja innan héraða, og í flestum tilfellum mun vera mjög auðveit að greina þar á milli. Ég vil taka undir það, sem hv. þm. V.-Sk. sagði, að réttast sé, að hrepparnir kosti þær bætur, sem greiða þarf vegna hreppavega, og sýslurnar greiði bætur fyrir lagningu sýsluvega úr sýsluvegasjóði eða sýslusjóði, og ríkissjóður greiði svo bætur vegna þjóðvega. Þetta er hin eðlilegasta regla. En ástæðan fyrir því, að við flm. þessa frv. förum ekki lengra en hér um ræðir, var sú, að við bjuggumst við, að hagur yrði að því í svip að fá þá leiðrétting, sem nefnd er í frv., en ég vil gjarnan taka höndum saman við hv. þm. V.-Sk. um að fá þessa reglu algerlega útfærða, ef það verður ekki til þess að eyðileggja þetta mál. Meining mín með þessu frv. var upphaflega sú, að koma þessari reglu í l. algerlega með tilliti til eins þjóðvegar, en eins og hv. þm. V.-Sk. gat um, er eðlilegast, að hver aðili kosti sína vegi að öllu leyti. Það skiptir engu máli, þótt hér kynni að blandast hreppapólitík inn í. Ég er ekki þm. Gullbringusýslu, og það stæði því öðrum manni nær en mér að gæta hagsmuna hennar, þótt ég sé raunar oddviti hreppsnefndar, sem er einn af þeim aðilum, sem sérstök ábyrgð hvílir á í þessu efni. Ég tel það alveg sannað, sem víkið er að í grg. frv., að Krísuvíkurvegurinn er á engan hátt lagður með hagsmuni Gullbringusýslu fyrir augum. Hann er eingöngu lagður með tilliti til þess, að þannig fáist betri vetrarbraut milli hinna stóru héraða Suðurlandsundirlendisins og kaupstaðanna suðvestanlands heldur en Hellisheiðarvegurinn er. Þess vegna var þessi vegur lagður, og hv. þm. V.-Sk. veit mjög vel, að þarna var ekki sótzt eftir neinu af hálfu Gullbringusýslu, heldur var fyrst og fremst um almennan þjóðveg að ræða, því að vegurinn liggur yfirleitt í óbyggðum og kemur Gullbringusýslu því að mjög litlum notum, a. m. k. alls ekki, ef miðað er við hagsmuni annara héraða. Ég veit, að hv. 2. þm. Árn. (BjB), sem er meðflm. þessa frv., muni svara fyrir sig. En þar sem hv. þm. V.-Sk. gaf í skyn, að hér væri um hreppapólitík að ræða, álít ég hana hér engu frekar frá minni hálfu en hans. Ég hefi alls ekki staðið að því, að þessi vegur var lagður. Hv. þm. V.-Sk. veit, að þarna var ekki verið að sækjast eftir hagsmunum G.-K. Vegurinn liggur uppi í óbyggðum, fyrir ofan sýsluna, og er henni að litlum notum. A. m. k. er það víst, að ekki var miðað við hagsmuni G.-K., þegar sá vegur var lagður. Hv. þm. V.-Sk. gaf í skyn, að hér hefði verið um hreppapólitík að ræða. Ég álít, að bann hafi ekki ástæðu til þess að kvarta undan þessum vegi, því að brautin milli Suðurlands og Rvíkur var ekki síður gerð fyrir hagsmuni Skaftfellinga heldur en Árnesinga.

*Eiríkur Einarsson: Ég tók svo eftir, að hv. flm. óskaði, að þessu frv. yrði vísað til allshn., en ekki samgmn. Ég tel þetta að vísu ekki skipta miklu máli, en hygg þó réttast að vísa því til samgmn. og álít það bezt fyrir framkvæmd málsins. Það er í rauninni eitt atriði í grg. frv., sem ég vil vekja athygli á. Það eru þær umbætur, sem kæmu til greina með framkvæmd málsins, að Krísuvíkurvegurinn yrði ekki aðalsamgönguleið milli Rvíkur og Hafnarfjarðar annarsvegar og Suðurlandsundirlendis hinsvegar. Í hvert skipti, sem rætt hefir verið um þetta mál, hefi ég undir þessum kringumstæðum viljað láta sjást, að þessi vegagerð er ekki hagkvæm til umbóta á þessari samgönguleið. Mér finnast samgöngubæturnar vera höfuðatriðið, sem kemur til greina í þessu sambandi. Það er ekki of seint að athuga það, meðan málið er ekki komið lengra, að færa það til betra horfs. Það er sannfæring mín og margra annara, að framtíðarvegagerð milli Rvíkur og Hafnarfj. annarsvegar og Suðurlands hinsvegar sé ekki rétt ákveðin með Krísuvíkurveginum. Ég hefi alltaf haldið því fram, að Krísuvíkurvegurinn hafi verið ákveðinn meira sem pólitískur búhnykkur þeirra tíma heldur en hagkvæm samgönguleið. Það er svo fjarri mér að eyða mörgum orðum í þessa hlíð frv., heldur líta beint á það. Það var gert gegn till. vegamálastj. að leggja veginn á þessum stað. Í slíkum málum sem þessum hefði vegamálastjóri átt að ráða úrslitum, en till. hans voru virtar að vettugi. Þegar maður kemur í hið fagra umhverfi Kleifarvatns og sér, hvar vegurinn á að liggja meðfram vatninu á dálítið glæfralegum stað, sýnist það vera vafasöm framkvæmd, miðað við, að hún megi verða til framtíðarnota. Ég skýt því inn í til athugunar, að engar hömlur eru ennþá á því, að málið verði tekið til ýtarlegrar endurskoðunar. Ennfremur taka til athugunar fyrri ráð vegamálastjóra, að leggja veginn um Þrengslin, sem er langtum skemmri leið, allt að 30 til 40 km. Þetta þyrfti að athuga áður en lengra er haldið á þessari braut. Ég kvaddi mér hljóðs fremur til að benda á þetta heldur en til að mótmæla frv. sjálfu, sem horfir í sjálfu sér í rétta átt.