Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson): Herra forseti. Um sama leyti og þessi till. til þál. um raforkumál var lögð inn í prentsmiðju, þá sendi ég nokkur eintök af henni til allra þingflokka hér á hinu háa Alþingi og fór þess á leit við þingflokkana, að þeir kynntu sér þetta mál sem bezt til þess að tryggja sem greiðasta afgreiðslu og sem auðveldastar umr. um þetta mál hér í þinginu. Ég vænti þess, að þetta hafi verið gert í þingflokkunum, vegna þess að að minni hyggju er hér um mjög stórvægilegt mál að ræða. Þetta er till. um stefnumörkun, og þessa till. hefur samið og tekið saman fskj., sem henni fylgja, sérstök nefnd, sem ég skipaði um miðjan nóv. s.l., en í henni áttu sæti Jakob Gíslason orkumálastjóri, og var hann formaður, en aðrir nm. voru dr. Jóhannes Nordal seðlabankastjóri, Árni Snævarr ráðuneytisstjóri, Benedikt Sigurjónsson hæstaréttardómari, Sigurður Thoroddsen verkfræðingur, Jakob Björnsson deildarverkfræðingur og Guðjón Guðmundsson skrifstofustjóri. Þessir menn unnu að þessum málum sem persónulegir ráðgjafar mínir, en ekki sem fulltrúar neinnar þeirrar stofnunar, sem þeir kunna að eiga sæti í. En ástæðan til þess, að ég taldi nauðsynlegt að marka framtíðarstefnu um þróun raforkumála á Íslandi, er sú, að ég tel, að við séum þar komnir að mjög merkilegum tímamótum. Við höfum fyrr á þessu ári minnzt þess, að 25 ár eru liðin siðan raforkulögin komu til framkvæmda, og rifjað upp, hversu stórfelld þróun hefur orðið á sviði raforkumála á þessu tímabili. Áður en sú löggjöf var sett og sú markvissa forusta tekin upp, sem þar var gert ráð fyrir, þá var þannig ástatt, að aðeins stærstu bæjarfélögin áttu kost á raforku frá vatnsaflsstöðvum, en í minni kaupstöðum voru olíukyntar rafstöðvar. En á þessu tímabili hefur raforkuvinnslan þrettánfaldazt á Íslandi og rafaflið aukizt úr 26.5 megawöttum í 335 megawött. Raforkuvinnslan á mann á Íslandi mun nú vera hin fimmta hæsta í heimi. Við stöndum á því sviði á svipuðu stigi og Svíþjóð og Bandaríkin, aðeins Noregur og Kanada eru þrepi fyrir ofan okkur. Dreifing raforkunnar er einnig orðin mjög víðtæk hér á landi, og núv. ríkisstj. hefur ákveðið að framkvæma þriggja ára áætlun um rafvæðingu sveita, en að henni lokinni munu aðeins verða um 160 afskekkt býli utan samveitna, en af þeim hafa um 110 einkarafstöðvar. Ég hygg, að óhætt muni að fullyrða, að óvíða og kannske hvergi í heiminum mun dreifing raforku jafnvíðtæk í svo strjálbýlu landi. En þó að við höfum náð þessum mikilvæga áfanga, sem ég hef nú verið að lýsa, þá er það svo, að nýting raforku á Íslandi er enn sem komið er aðeins á byrjunarstigi. Við höfum virkjað innan við 10% af því vatnsafli, sem talið er hagkvæmt að virkja, og ámóta mikil orka er talin fólgin í jarðhitasvæðunum á Íslandi, og þar er nýtingin ámóta mikil. Þarna eru því afar mikil verðmæti, sem þjóðin þarf að nýta til iðnþróunar, ef hún á að halda til jafns við önnur og margfalt fjölmennari þjóðfélög. Sú kenning heyrðist um skeið, að hætta væri á, að þessar orkulindir yrðu okkur ónýtar vegna kjarnorkurafstöðvanna og því yrðum við að flýta okkur að koma þeim í verð, jafnvel hvaða kostir sem byðust. Reynslan hefur nú afsannað þessa kenningu. Raforkuverð á heimsmarkaði hefur farið hækkandi að undanförnu, og við eigum enn kost á því að framleiða raforku ódýrari en flestar þjóðir aðrar. Talið er, að þau kjarnorkuver, sem nú er verið að koma upp eða er rætt um að koma upp, muni framleiða raforku, sem kosti 7–8 mills á kwst. vegna mengunarhættu og kostnaðar við að losna við úrgangsefni frá slíkum stöðvum. Til samanburðar má geta þess, að framleiðslukostnaður á kwst. er áætlaður helmingi lægri en þetta frá Sigölduvirkjun og aðeins þriðjungur frá Búrfellsvirkjun. Við höfum því ekki dregizt aftur úr í þróuninni og munum naumast gera það fyrr en leiðir finnast til að beizla vetnisorkuna. Engu að síður þurfum við sjálfra okkar vegna að auka sem örast raforkuvinnsluna og þróa jafnhliða orkufrekan iðnað, sem er forsenda þess, að unnt sé að ráðast í þær stórvirkjanir, sem hagkvæmastar eru. Nýting orkulinda landsins er afar stórt verkefni, og það er svo stórt miðað við okkar aðstæður, aðstæður þessa litla þjóðfélags, að brýna nauðsyn ber til að sameina kraftana, ef hagkvæm nýting þessara auðlinda á að vera möguleg. Þess er að vænta, að hagkvæmast muni vera að virkja í stórum einingum, enda þótt minni virkjanir geti einnig átt rétt á sér, þar sem sérstakar aðstæður mæla með þeim. Virkjanir er hagkvæmast að reka samtengdar, þannig að orkumarkaðurinn verði sem stærstur. Með því móti næst bezt nýting þeirra og þær geta aðstoðað hver aðra, t.d. í vatnsþurrðar- og bilunartilvikum, og sökum þess hve vatnsvirkjanir eru fjármagnsfrekar framkvæmdir, þá ber ríka nauðsyn til þess, að framkvæmdir á einum stað í einum landshluta séu samræmdar sams konar framkvæmdum á öðrum stað í öðrum landshluta, svo að ein taki við af annarri fremur en unnið sé að mörgum samhliða. Með slíkri samræmingu er fjármagnsþörfinni haldið í lágmarki, stuðlað að sem jöfnustum verkefnum fyrir verktaka á þessu sviði o.s.frv. Allt ber þetta að þeim brunni, að nauðsynlegt sé, að til sé í landinu einn aðili, er hafi heildaryfirsýn yfir nýtingu orkulindanna og öflun raforku, annist skipulagningu þessarar starfsemi og taki allar meiri háttar ákvarðanir. Og einmitt þetta er fyrsta atriðið í till. þeirri til þál., sem hér er til umr. Þar segir svo í upphafi: „Stefnt skal að því, að öll meginraforkuvinnsla og raforkuflutningur í landinu verði í höndum eins aðila, að því, að raforkukerfi einstakra landshluta verði tengd saman og að því, að verð á raforku verði sem næst því að vera hið sama um land allt.“ Sem sé, hér er að því stefnt að auka innlenda markaðinn fyrir raforku sem allra mest, gefa landsmönnum öllum sem jafnastan rétt á þeirri orku, sem við framleiðum, og stuðla þannig að iðnvæðingu og iðnaðarþróun um land allt. Það er að því stefnt, að framleiðsla raforku verði hliðstætt samfélagslegt verkefni eins og til að mynda Landssiminn. En það er ekki einfalt mál að búa til slíka miðstjórnarskipan, eins og þarna er talað um, án þess að hún rekist á eðlileg og sjálfsögð lýðræðissjónarmið, sem uppi eru og sjálfsagt er, að uppi séu í einstökum landshlutum. Þar sitja landsmenn allir sannarlega ekki við sama borð. Og þess vegna er ekki raunsætt að hugsa sér, að hægt verði að koma upp slíku heildarfyrirtæki í einum áfanga. Í landshlutunum eru orkuvinnslufyrirtæki nú í höndum ýmissa aðila, og í annan stað er það sjálfsagt lýðræðissjónarmið, að landshlutarnir fái sem öflugasta aðild að raforkuskipulaginu í heild og eigi þess sem greiðastan kost að koma sjónarmiðum sínum og hagsmunum á framfæri. Því er það mjög eðlilegt, að 1. áfangi þessarar heildarstefnu, sem ég hef talað um, sé sá, að í hverjum landshluta fyrir sig verði stofnað orkuvinnslufyrirtæki, er hafi með höndum orkuvinnslu, flutning rafmagns milli héraða og heildsölu til dreifiveitna innan hvers landshluta um sig. Að þessu atriði er vikið í a-lið fyrri hluta þáltill., þar sem sagt er, að stefnt skuli að því, að raforkuvinnslufyrirtæki í hverjum landshluta sameinist og stofnuð verði þar fyrirtæki, er hafi með höndum raforkuvinnslu, flutning rafmagns milli héraða og heildsölu til dreifiveitna. Fyrirtæki þessi verði sameign ríkissjóðs og þeirra sýslu- og sveitarfélaga á svæðinu, sem þess óska og verðmæti leggja fram. Eignarhluti ríkissjóðs má aldrei vera minni en 50% í hverju þessara fyrirtækja. Það er á allra vitorði, að það geti verið hætta á því, að sterk miðstjórn missi eðlileg tengsl og nauðsynlegt samband við það fólk, sem henni er ætlað að þjóna, og í þessu tilviki notendur raforkunnar víðs vegar um land. Í veg fyrir slíka ókosti verður að reyna að koma með því að byggja miðstjórnarvaldið upp neðan frá, þ.e. frá notendunum sjálfum, og þess vegna er lagt til, að þessu markmiði samstjórnar á raforkuvinnslunni verði náð í nokkrum áföngum og samstjórnin verði smátt og smátt skipulögð með fyrirtækjum í höndum notenda raforkunnar um land allt. Þannig verði byggð upp sérstök raforkuvinnslufyrirtæki í hverjum landshluta með sameiningu slíkra fyrirtækja, sem nú eru starfandi í hverjum landshluta fyrir sig. Hér eru engar ákvarðanir teknar um landfræðileg mörk slíkra fyrirtækja. Það hlýtur að ráðast mjög mikið af því, hvernig til tekst um samninga um sameiningu og af ýmsum staðháttum. T.a.m. má minna á það í þessu sambandi, að Andakílsárvirkjun er nú innan orkuveitusvæðis Landsvirkjunar. Það er ekki vitað, hvort sameining Landsvirkjunar og Andakílsárvirkjunar er hugsanleg eða hvort heppilegra væri að skerða nokkuð orkuveitusvæði Landsvirkjunar og stofna sérstakt fyrirtæki á Vesturlandi. Það er gert ráð fyrir því, að þau sýslu- og sveitarfélög á hverju svæði, sem þess óska og verðmæti leggja fram, geti gerzt eignaraðilar í landshlutafyrirtækjum þessum. Verðmætaframlög geta bæði verið í formi virkjana og flutningslina, sem þessir aðilar eiga nú þegar, eða í reiðufé: En þeir, sem leggja fram verðmæti, munu eiga þess kost að taka þátt í stjórn fyrirtækjanna. En að öðru leyti er ekki tímabært enn þá að gera nákvæmari till. að reglum um slíka stjórnarþátttöku. Það verður að ráðast af reynslunni, viðræðum og samningum á milli þeirra aðila, sem þarna eiga hagsmuna að gæta. Í b-lið till. er um það rætt, að ríkisstj. byrji á því að vinna að myndun slíks landshlutafyrirtækis á Norðurlandi, en síðan verði unnið að þessu verkefni í öðrum landshlutum. Á Norðurlandi hagar svo til, að þar eru allmörg raforkuver. Sum eru í eigu Rafmagnsveitna ríkisins, þ.e. eign ríkissjóðs, önnur eru í eigu sameignarfélags sveitarfélags og ríkissjóðs, og hin þriðju eru eign sveitarfélags. Sameining og samræming er þar sérstaklega nauðsynleg, og verði af henni, er þess að vænta, að mörg vandamál leysist. Í b-liðnum er svo um það talað, að á sama hátt verði unnið að sameiningu raforkuvera í öðrum landshlutum og komið upp slíkum landshlutafyrirtækjum í einum landshlutanum af öðrum. Hlutverk þessara fyrirtækja í raforkuvinnslunni á að vera það fyrst og fremst að vaka yfir því, að jafnan sé tiltæk nægileg raforka handa notendum í viðkomandi landshluta á sem hagstæðustu verði. Fyrirtækin eiga að fylgjast með þróun notkunar á sínu svæði og gera orkuspár fram í tímann. Fyrirtækin eiga að leggja ásamt tilsvarandi fyrirtækjum í öðrum landshlutum niðurstöður slíkra athugana á væntanlegri raforkuþörf fyrir stjórn hins sameiginlega landsfyrirtækis, sem þessi landshlutafyrirtæki eiga að eiga aðild að. Á grundvelli þessara niðurstaðna úr öllum landshlutum verði síðan teknar sameiginlegar ákvarðanir í stjórn landsfyrirtækisins um næstu aðgerðir í virkjunarmálum og þær síðan sendar Alþ. sem beiðni um nauðsynlegar heimildir. Með landshlutafyrirtækjunum á þannig að vera komið í veg fyrir, að hagur raforkunotenda í einstökum hlutum landsins sé vanræktur af fjarlægu miðstjórnarvaldi. Með þeim og beinni aðild þeirra að hinu sameiginlega landsfyrirtæki eiga eðlileg áhrif einstakra landshluta á raforkuvinnsluna í landinu að vera tryggð. Sérstaklega á þessi skipan að koma í veg fyrir, að þarfir einstakra byggða séu ranglega metnar eða vanmetnar sakir ókunnugleika manna, sem illa þekkja til, en slíkt er oft stærsti ókostur sterkrar miðstjórnar. Jafnframt á þessi skipan að efla eðlilegan áhuga einstaklinga og landshluta og ábyrgðartilfinningu fyrir öflun raforku sjálfum þeim til handa. Í c-lið I. hlutans er síðan rætt um það, að þessi landshlutafyrirtæki sameinist í eitt fyrirtæki, sem ég hef mér til hægðarauka stundum kallað Landsvirkjun Íslands. Ég geri ráð fyrir því, að slíku fyrirtæki væri hægt að koma formlega á laggirnar, þegar búið væri að stofna t.d. tvö landshlutafyrirtæki, en markmiðið er að sjálfsögðu það, að landshlutafyrirtækin um land allt eigi beina aðild að þessari Landsvirkjun Íslands. Ætlazt er til þess, að eignarhluti ríkisins í þessu sameiginlega fyrirtæki verði ekki minni en 50%, en verkefni þessa fyrirtækis kom fram í upphafi máls míns. Það er veigamesta hlutverk þessa sameiginlega fyrirtækis að vera vettvangur landshlutafyrirtækjanna til sameiginlegs átaks við nýtingu á orkulindum landsins. Það á að taka ákvarðanir um byggingu og staðarval nýrra orkuvera og flutningslína. Það á að vinna að gerð orkusölusamninga landshlutafyrirtækjanna til tryggingar heildarsamræmi og ákveða heildsöluverð á raforku. Og með því móti getur það mótað stefnuna í orkusölumálum og samræmt verðið með það markmið fyrir augum, að heildsöluverð á raforku verði eins á öllu landinu. En að sjálfsögðu verða allar endanlegar ákvarðanir á þessu svíði í höndum Alþ. eins og verið hefur. Það er í rauninni óþarft að taka það fram. Í þessu sambandi er einnig gert ráð fyrir því, að þetta sameiginlega fyrirtæki, Landsvirkjun Íslands, geti sjálft reist og rekið orkuver og flutningslínur og einnig að það geti keypt slík mannvirki. Að hve miklu leyti um það verður að ræða, að þetta landsfyrirtæki reisi eigin orkuver, fer væntanlega mest eftir stærð verkefna hverju sinni, hvort þau eru einstökum landshlutafyrirtækjum ofviða, þannig að sameiginlegt átak allra þurfi til. Einnig þetta getur verið háð staðarvali væntanlegra mannvirkja. Um þetta verður tæplega annað sagt á þessu stigi en það, að trúlega verður þróunin sú, að hin minni verkefni og staðbundnari verði í höndum landshlutafyrirtækjanna, en stórverkefni, sem verða að vera sameiginlegt átak þjóðarinnar allrar, verði leyst í sameiningu á vegum landsfyrirtækisins. Þar eð verkefni í virkjunarmálum munu væntanlega fara sístækkandi, er þess að vænta, að orkuver í eigu landsfyrirtækisins verði fá í fyrstu, en að þeim fari fjölgandi, þegar tímar líða fram. Loks er einnig gert ráð fyrir því í þessari þáltill., að landshlutafyrirtæki geti sameinazt landsfyrirtækinu, ef þau kjósa það sjálf. Um skipan stjórnar landsfyrirtækisins er ekki fjallað í þessari þáltill., heldur yrði það að koma til á síðara stigi málsmeðferðarinnar. Í II. hluta till. er fjallað um dreifingu raforku. Þar er stefnt að því marki, að sala til almennrar neyzlu verði í stærri rekstrareiningum en þorri dreifiveitna er nú. Dreifing raforkunnar á Íslandi er nú í höndum 24 aðila, og þegar Rafmagnsveitur ríkisins eru undanskildar, eru allar dreifiveiturnar í eigu sveitarfélaga. Eins og fram kemur hér á bls. 7 í þessu þskj., þá eru dreifiveiturnar yfirleitt ákaflega litlar. Rafmagnsveitur ríkisins hafa á hendi auk mikillar raforkuframleiðslu og flutninga dreifingu á næstum allri raforku um strjálbýlið og nokkuð í þéttbýli. Á orkuveitusvæðum Rafmagnsveitna ríkisins munu nú búa 43–44 þús. manns. Ljóst er, að fjölmargar sveitarfélagarafveitur eru allt of litlar sem venjulegar rekstrareiningar. Margs konar hagræðing í rekstri og tækniþjónustu er lítt framkvæmanleg, þar sem rekstrareiningarnar eru svona litlar. Af þessum sökum er lagt til, að gerð verði tilraun til að breyta um og vinna að því, að rekstrareiningamar verði stærri en verið hefur. Og það er gert ráð fyrir því, að einnig að þessu verkefni verði unnið í áföngum. Fyrst og fremst er það lagt til í þessari þáltill., að Rafmagnsveitum ríkisins verði skipt í nokkuð sjálfstæðar landshlutaveitur með landfræðilegum mörkum. Mörkin eru ekki ákveðin, en hafa má til hliðsjónar kjördæmaskiptinguna og núverandi svæðaskiptingu Rafmagnsveitna ríkisins, sem rakin er hér í þessu þskj. Hver landshlutaveita á að hafa stjórn í héraði, en það þykir ekki tímabært að tiltaka í þessari þáltill., hvernig þeirri stjórn skuli háttað. Hlutverk landshlutaveitna er að hafa á hendi rekstur sinnar veitu, gera orkuspár fyrir orkuveitusvæðið, gera fjárhagsáætlanir og till. um nýbyggingar og endurbyggingar. Í b-lið II. hluta þáltill. er svo gert ráð fyrir því, að Rafmagnsveitur ríkisins starfi sem heildarstjórn þessara dreifiveitna og annist sérstaka samningsgerð fyrir þær og samræmingu á vinnubrögðum. Rafmagnsveitur ríkisins mundu þannig vinna að því að semja gjaldskrár, annast samninga um kaup á raforku af raforkuvinnslufyrirtækjum, útvega fjármagn til nýbygginga, fjalla um meiri háttar framkvæmdir og veita ýmiss konar tækniþjónustu, sem landshlutaveitur væru eigi megnugar að veita, a.m.k. naumast á fyrsta stígi. Með þessari skipan er stjórn á raforkudreifingunni á orkuveitusvæðum Rafmagnsveitna ríkisins í verulegum mæli flutt heim í héruðin sjálf. Er þess að vænta, að sú skipan auðveldi sameiningu rafveitna sveitarfélaga við nágrannaveitur, þannig að stærri og lífvænlegri rekstrareiningar fáist fram. Í c-lið þessa hluta þáltill. er gert ráð fyrir því, að sýslu- og sveitarfélög á hverju orkuveitusvæði eigi þess kost að gerast þátttakendur í landshlutaveitum, enda leggi þau fram verðmæti, en ríkissjóður ætlast til þess, að hann eigi helming í hverju slíku fyrirtæki. Verðmætaframlögin geta verið þannig, að rafveita í eigu sveitarfélags sameiníst landshlutaveitunni eða sveitarfélögin leggi fram reiðufé. Um slík atriði yrði að sjálfsögðu að semja hverju sinni og ástæðulaust að hafa um það nokkur ákvæði fyrir fram. Og þar sem margt er að sjálfsögðu óljóst í þessu efni enn þá og ekki kunnugt um afstöðu sveitar- og sýslufélaga í þessum efnum að fullu, þá eru hér ekki gerðar till. um það, hvernig stjórnir landshlutaveitnanna skuli skipaðar. Í d-lið er svo fjallað sérstaklega um stórar sveitarfélagsrafveitur. Það er gert ráð fyrir því, að þar sem um slíkar stórar dreifiveitur er að ræða, þurfi ekki að vera um að ræða helmingsaðild ríkisins, heldur megi um það semja á svæðum, sem hafa yfir 10 þús. íbúa, að eignarhluti ríkissjóðs verði minni, og um fyrirkomulagið yrði að sjálfsögðu að fara eftir samningum hverju sinni. Auðvitað er ekki ætlunin að neyða hin sjálfstæðu fyrirtæki til neinnar sameiningar. Því er gert ráð fyrir því, að þær rafveitur, sem þess óska, geta starfað áfram alveg sjálfstætt með óbreyttu skipulagi eða sameinazt öðrum sveitarfélagarafveitum. Hins vegar tel ég, að ríkisvaldið þurfi í ýmsum tilvikum að reyna að vinna að því, að slík sameining eigi sér stað, til þess að rekstrareiningarnar verði reknar af hagkvæmni og heppilegri stærð. Eins og hér hefur komið fram, er að því stefnt annars vegar, að rafveiturnar verði af hagkvæmri stærð, og hins vegar, að hinn almenni neytandi fái meiri og betri aðstöðu til að hafa áhrif á rekstur þeirra og jafnframt beri nokkra ábyrgð á hagkvæmni rekstursins. Þetta eru aðalatriðin í þeirri þáltill., sem hér liggur fyrir. Þetta eru þær meginhugmyndir, sem þar er fjallað um, bæði að því er varðar orkuvinnslu, flutninga og dreifingu raforku. Eins og menn sjá, falla hér tvö meginsjónarmið saman í einn farveg. Í þeim er gert ráð fyrir stórauknu ákvörðunarvaldi landshlutanna, bæði að því er tekur til orkuframleiðslu og dreifingar. Að undanförnu hefur verið uppi mikil gagnrýni í landshlutunum, vegna þess að þeir telja sig ekki hafa átt þess kost að koma á framfæri eðlilegum hagsmunum sínum og óskum. Þeir hafa orðið að sækja allt undir hið svokallaða Reykjavíkurvald. Ég tel, að þessi gagnrýni sé í mörgum tilvikum eðlileg og það sé nauðsynlegt, að landshlutarnir fái stóraukið ákvörðunarvald, eins og ráð er fyrir gert í þessum till. En till. stefna einnig að því, að öll meginraforkuvinnsla og raforkuflutningur í landinu verði í höndum eins aðila, svo að unnt sé að koma við nútímalegri skipulagningu, röðun framkvæmda og nútímatækni í samrekstri. Þessi sjónarmið eru ekki andstæð, eins og oft er haldið fram í opinberum umr., heldur eiga þau að geta fallið í sama farveg. Leiðin til þess er lýðræðislegt skipulag, þar sem landshlutafyrirtækin eiga beina aðild að hinni sameiginlegu Landsvirkjun Íslands og héruðin stjórni landshlutaveitunum. En sameign þjóðarinnar allrar á þessu kerfi og sameiginleg yfirstjórn er alger forsenda þess, að okkur takist að þróa raforkumálin á hagkvæman hátt. Við megum aldrei gleyma því, hvað samfélag okkar er lítið, og við höfum öllum öðrum síður efni á því að sóa kröftum okkar í tvíverknað og margverknað eða standa í innbyrðis erjum og oftast ástæðulausum milli héraða og landshluta um þróun þessara mála. Því verðum við að hafa stjórnvizku og samhug til þess að gera hvort tveggja í senn, tryggja eðlileg lýðræðisleg mörk landshlutanna og heildarþarfir þessa litla þjóðfélags. Forsenda þeirrar þróunar er samtenging orkuveitusvæða. Og af því leiðir, að þær skipulagsbreytingar, sem um er fjallað í þáltill., munu koma til framkvæmda á alllöngum tíma, allmörgum næstu árum, ef Alþ. fellst á þá stefnu, sem í þáltill. feist. En að samtengingarmálunum er nú skipulega unnið. Það er orðið mjög tímabært t.d. að tengja saman landshlutana fyrir norðan, Norðurlandshlutana báða, og slík samtenging á Vesturlandi er einnig orðin ákaflega brýn. Og það er alkunna, að ríkisstj. hefur þegar lýst yfir þeirri stefnu sinni, að leggja beri línu frá Búrfellssvæðinu til Norðurlands, og síðan mun þetta samtengda kerfi á sínum tíma ná einnig til Austurlands og til Vestfjarða. Ég sagði áðan, að stóraukin nýting okkar á orkulindum væri forsenda þess, að við gætum haldið áfram að þróa iðnað og látið hann þróast af miklu meiri hraða en verið hefur að undanförnu. Og ég vil í þessu sambandi leggja alveg sérstaka áherzlu á það, að orkuframleiðsla ein saman skilar ekki miklum arði. Iðnaðarveldi nútímans halda lágu verði á hráefnum og á orku, en arðurinn fæst af fullunnum iðnaðarvarningi. Það væri því léleg nýting á hinum miklu möguleikum okkar að selja þá sem hráorku handa erlendum aðilum. Gildi orkunnar er fyrst og fremst það, að hún er undirstaða iðnvæðingar, og því þurfum við að leggja áherzlu á það, að íslenzk iðnvæðing haldist í hendur við orku- framleiðsluna. Í því sambandi munum við að sjálfsögðu þurfa á samvinnu við fjölmarga erlenda aðila að halda, bæði til þess að tryggja fjármagn, þekkingu á sviði vísinda og tækni og aðstöðu á alþjóðlegum mörkuðum. En við þurfum sjálfir að setja okkur það mark að vera hlutgengir aðilar í þessari framleiðslu. Ég tel, að í samningum við erlenda aðila um orkufrekan iðnað hér á landi verðum við að tryggja meirihlutaeign Íslendinga í slíkum fyrirtækjum. Við verðum að sjálfsögðu að tryggja það, að þau lúti í einu og öllu íslenzkum lögum, og við verðum að tryggja hagkvæmt raforkuverð, þótt verðlagningarvandamálið verði auðvitað minna, ef við eigum sjálfir meiri hl. í fyrirtækjunum. Þessi stefna er í samræmi við þá þróun, sem ég þekki til í þeim löndum, sem eru að hefja nútímalega iðnvæðingu. Og það er þessi stefna ein, sem tryggir það, að okkur nýtist sjálfum sem bezt arðurinn af orkulindum okkar og að hann verði að mestu eftir í landinu, að hann verði þjóðfélagi okkar efnahagsleg og menningarleg lyftistöng. Ég tel, að slík þjóðleg iðnþróun verði að ná til landsins alls. En forsendur þess eru ekki einar saman stórvirkjanir, heldur einmitt þau skipulagsmál, sem þessi þáltill. fjallar um. Samtenging og samstjórn á orkuvinnslu, orkuflutningi og dreifingu er undirstaða þess, að orkan verði eins ódýr og tök eru á og hún nýtist öllum landshlutum ásamt þeim iðnþróunarmöguleikum, sem henni fylgja. Þess vegna er skipulag raforkumála afar veigamikið atriði að minni hyggju og forsenda fyrir frekari þróun á fjölmörgum sviðum. Ég gat þess í upphafi, að ég hefði sent handrit að þessari þáltill. til allra þingflokka um svipað leyti og hún var send í prentun. Ég gerði þetta vegna þess, að ég geri mér vonir um, að um þetta mál geti tekizt víðtæk samstaða hér á Alþ. Ég vil minna á það í þessu sambandi, að í þessari þáltill. er komið mjög til móts við till., sem flutt var fyrr á þessu þingi af níu þm. Sjálfstfl., þar sem einmitt var farið fram á stóraukna aðild héraðanna að dreifiveitunum. Ég vil einnig minna á það, að það hefur verið mjög góð samstaða hér á þingi um allar meiri háttar ákvarðanir í raforkumálum um mjög langt skeið. Síðustu stórákvarðanir Alþ. í þeim efnum, ákvarðanirnar um heimild til Búrfeilsvirkjunar, til virkjunar við Sigöldu og til virkjunar við Hrauneyjafoss, hafa verið teknar samróma. Ég held, að það væri ákaflega æskilegt, að slík samstaða gæti haldið áfram. Og ég geri mér vonir um, að það séu mjög góðar forsendur fyrir slíkri samstöðu. Ég ræddi talsvert um þær hugmyndir, sem felast í þessari þáltill., á landsfundi Sambands ísl. rafveitna fyrr á þessum vetri. Undirtektir þær, sem þar komu fram, voru afar jákvæðar og eftir það hefur Laxárvirkjunarstjórn samþykkt sérstaka ályktun, þar sem lýst er stuðningi við þessa stefnu, og forustumenn Andakílsárvirkjunar hafa einnig rætt við mig og lýst því yfir, að þeir hafi mjög mikinn áhuga á framgangi þessarar stefnu. En í þessari þáltill. felst aðeins stefnumörkun. Farið er fram á það, að Alþ. dragi upp meginlínur, sem síðan verði stuðzt við um frekari þróun. Í kjölfar slíkrar ákvörðunar kæmu hins vegar umfangsmiklir og flóknir samningar og margvísleg lagasetning. Að því leyti, sem þau mál kunna að verða á mínum vegum, þá mun ég að sjálfsögðu tryggja það, að að þeim málum öllum verði unnið með sem breiðastri þátttöku allra aðila. Að svo mæltu legg ég til, herra forseti, að till. verði vísað til fjvn.



Herra forseti. Mér er nú ekki fyllilega ljóst, hvernig beri að líta á þetta þingmál, sem við höfum fyrir framan okkur. Það er með nokkrum einstökum blæ, þar sem ríkisstj. ber fram till. til þál. mjög almennt orðaða um stefnumörkun í raforkumálum, sem eru ein af okkar þýðingarmeiri málum, en hins vegar þó þannig, að það er í raun og veru afar erfitt fyrir hv. alþm. að gera sér grein fyrir, hvað rúmast í þessari stefnumörkun eða í þessari þáltill. Ég held, að það sé mjög varasamt, sem virðist móta hér vinnuaðferðir, að hafa ekki meira samráð en gert hefur verið við sveitarstjórnirnar í þessu landi og þau samtök rafveitna, sem fyrir hendi eru, áður en slík stefnumótun á að ákveðast eða ef það er ætlazt til þess, að þm. ákvarði stefnumótun á svona almennum grundvelli eins og hér er um að ræða. Eins og fram kemur í þáltill., þá er saga raforkumálanna allmikið tíunduð, og þá sjáum við, að hún byggist öll á því, að það eru einingarnar, sveitarstjórnirnar og héruðin, sem hafa hafizt handa um rafvirkjanirnar í landinu, og síðan hafa einingarnar stækkað og veitukerfin orðið stærri. Þess vegna virðist það í eðli sínu vera mjög þýðingarmikið atriði að hafa miklu nánara samband við sjálfar sveitarstjórnirnar en hér hefur verið haft við undirbúning málsins og þyrfti að hafa við löggjöf um þessi mál. Það er t.d. mjög einkennilegt, finnst mér, þegar lögð er fram þáltill. af hæstv. iðnrh. um raforkumálin, að minnast þess, að í tíð fyrrv. ríkisstj. var sett á laggirnar nefnd til þess að endurskoða vatnalögin á Íslandi. Auðvitað var það grundvöllurinn undir stórrafvirkjunum að hafa tímabæra löggjöf á hverjum tíma í sambandi við vatnsföllin og vatnalöggjöfina. Hún er mjög gömul eða frá 1920, rúml. 50 ára gömul, sú vatnalöggjöf, sem við höfum. Fyrrv. ríkisstj. skipaði nefnd til þess að endurskoða vatnalögin. Ég held, að það hafi verið í apríl á s.l. ári. Í þessari nefnd voru Benedikt Sigurjónsson hæstaréttardómari, sem var formaður, dr. Gaukur Jörundsson sérfræðingur í eignarrétti, dr. Gunnar Sigurðsson verkfræðingur og Gunnlaugur Briem ráðuneytisstjóri, sem sennilega er með einna mesta reynslu og þekkingu á þessu sviði af ráðuneytisstjórum okkar miðað við þann aldur og reynslu, sem hann býr yfir. Það er svo eitt af fyrstu verkum þessarar ríkisstj., þegar hún tekur við völdum, að þakka þessari nefnd fyrir vel unnin störf og leysa hana upp. Mér hafði ekki komið til hugar annað en að hér væri um að ræða starfsemi sérfræðinganefndar, sem þyrfti vissulega langan starfstíma, og eins og menn sjá af því, hvernig nefndin er skipuð, þá er það fyrst og fremst frá sérfræðilegu sjónarmiði. En auðvitað er það, eins og ég sagði áðan, m.a. grundvöllur undir stórátök í raforkumálum og rafvæðingu landsins að hafa tímabær vatnalög. Ég veit ekki, hvort hæstv. ríkisstj. hefur einhver önnur áform um skipun nýrrar nefndar í þessu sambandi. Það er mér ókunnugt um, en ég furðaði mig á því, að hún skyldi telja, þar sem fram undan eru miklar aðgerðir í raforkumálunum, að ótímabært væri, að við endurskoðuðum okkar vatnalög. Með svipuðum hætti var sett á laggirnar nefnd til að endurskoða námalögin, sem eru enn þá eldri lög. Nú er það svo, að þegar þau voru lögð fram á þingi á sínum tíma, þá voru uppi miklar deilur í landinu um námaréttindi, og sennilega væri skynsamlegast af okkur að fara hægt með afgreiðslu þess máls, meðan þær deilur eru ekki útkljáðar fyrir dómstólum. Hins vegar er þetta svipaðs eðlis hvort tveggja, vatnalögin og námalögin, og okkur er kunnugt um það, að þau hafa orðið og eru því miður grundvöllur margvíslegra deilna og mismunandi skoðana hjá okkur um réttinn til vatnsfallanna, til námanna, afréttanna o.s.frv., sem ég skal ekki tíunda á þessu stigi málsins. Það er rétt, sem hæstv. ráðh. sagði, að þegar hann sendi þingflokkunum till. þessa meðan hún var í prentun, þá taldi hann sig gera það, til þess að þingflokkarnir hefðu betri aðstöðu til þess að átta sig á efni till. og fyrr en ella væri, af því að það tæki nokkurn tíma að prenta hana. Það er út af fyrir sig þakkarvert, en í raun og veru er till. þannig almennt orðuð, að það er ákaflega erfitt að gera sér grein fyrir þeirri stefnumörkun, sem í henni felst. Augljóst er þó, eins og kom mjög oft fram í máli hæstv. ráðh., að hér er auðvitað um mikið miðstjórnarvald að ræða í raforkumálunum, enda segir í fyrstu setningunni, með leyfi hæstv. forseta: „Stefnt skal að því, að öll meginraforkuvinnsla og raforkuflutningur í landinu verði í höndum eins aðila.“ Svo eru hins vegar falleg orð um það, að stofna eigi landshlutaveitur og það eigi að vera sérstök stjórn í landshlutunum yfir þessum veitum, en hvernig hún er skipuð, inn á það er ekki farið. Mér finnst, að það sé til of mikils ætlazt, að hv. alþm. setji ramma, eins og hér er ætlazt til, um þá væntanlega mjög mikilsverðu og þýðingarmiklu löggjöf, sem hlýtur að verða sett á næstu árum í sambandi við okkar orkumál. Í raun og veru hefði verið eðlilegra að efna til endurskoðunar á orkulögunum og hafa góðan fyrirvara um það og leggja slíkt mál fyrir þingið, þannig að það væri ekki ætlazt til þess, að það væri snöggsoðið eða afgreitt í einum hvelli, heldur hefðu menn virkilega tóm og tíma til þess að kynna sér málin, og mætti gjarnan með slíkt mál fara eins og hæstv. ráðh. hefur einnig hugsað sér varðandi heilbrigðisþjónustuna, að það sé lagt fram á þinginu til að sýna það, en síðan, gefist tóm til þess að ræða þetta og þá fyrst og fremst við sveitarstjórnirnar, sem eru sterkur aðili í þessu, eins og ég hef áður sagt, og afgreiða það að athuguðu máli og með sem beztu samráði við sveitarstjórnirnar. Það er líka vitnað í það í þessari till., að það eigi að koma upp landshlutavirkjunum, bæði veitum og virkjunarfyrirtækjum, og það er allt gott um það að segja, en auðvitað er hægt að stefna að því í framkvæmd ríkisstj. á hverjum tíma, án þess að lagt sé fyrir þingið að gera ályktun, þál., eins og hér er um að ræða. Ég vil ekki segja, að það vaki fyrir hæstv. ráðh., mér dettur það ekki í hug, á grundvelli svona till., ef hún yrði samþ., að setja brbl. um jafnþýðingarmikið mál og orkumál, sem hugsanlega væri hægt að gera. Þingið er búið að lýsa yfir stefnu sinni í þessu, og nú setjum við þessi orkulög svona. Það væri algjörlega óverjandi, og ég er ekki að gera því skóna, að það vaki fyrir ríkisstj. eða þessum hæstv. ráðh., en þá segi ég, að það liggi heldur ekki á að gera ályktun eins og hér um ræðir. Ég teldi, að það væri eðlilegast að hafa hana til betri athugunar og kannske ekki sízt fyrir hæstv. rafarkumálaráðh. sjálfan, því að við höfum nú heyrt hann segja sitthvað í raforkumálum á undanförnum árum, sem er töluvert öðruvísi en hann talaði nú eða eins og hann er farinn að tala upp á síðkastið og hefur talað á opinberum vettvangi. Það var ein höfuðsynd hjá fyrrv. ríkisstj. að selja raforkuna til stóriðju á Íslandi, en nú skilst mér, að það eigi að koma upp stóriðju við hvert einasta orkuver í landinu og það sé það, sem meginmáli skipti. Raforkumálin hafa ekki verið ágreiningslaus hér á Alþ. Á sínum tíma var það kannske fyrst og fremst deilan um raforkumálin, sem olli hinu mikla brambolti og þingrofi á árunum eftir 1930, og þegar stórvirkjun var fyrst ákveðin við Búrfell í Þjórsá, þá var það sannast að segja ekki ágreiningslaust. Landsvirkjunarlögin voru ágreiningslaus, það er alveg rétt. Það þýddi ekki það, að samkvæmt þeim væri ákveðin stóriðja, að þau væru grundvöllurinn undir stórvirkjun, síður en svo. Þetta hefur verið eitt mesta deilumál, sem hér hefur verið uppi á Alþ. á síðari árum, hvernig að þessum málum verði staðið. Það er ekkert nýtt að tengja saman landshluta. Það hafa margir þm. sagt og gert grein fyrir, og samveitur eða samstarf milli margra rafveitna er auðvitað hægt að hafa, eins og tíðkast á Norðurlöndum og annars staðar í Evrópu, án þess að ríkið sé alls staðar aðalatriðið eða höfuðpaurinn í virkjunum, bæði heima í héruðunum og heildarvirkjunum. Þetta er bæði gert á Norðurlöndum og annars staðar í Evrópu. Þeir möguleikar og það afl, sem um er að ræða, er virkjað saman, og einmitt byggt neðan frá. Það er eins og það sé einhver ný kúnst, að menn eigi að byggja neðan frá. Mér finnst nú yfirleitt, að byggingarnar grundvallist á því að byggja neðan frá, en menn byrji ekki á toppinum, þegar á að byggja eitthvað. Það er góðra gjalda vert, sem um það er sagt hér í þessari þáltill. Það var eitt aðalauglýsingarmálið hér í haust hjá hæstv. ríkisstj. og þessum hæstv. ráðh., að nú ætti að fara að byggja Sigölduvirkjun í áföngum, í þeim áföngum, eins og þar var talað um, og það var einn aðalkostur þess, og það átti að vera mesta nýmetið í því, að það væri virkjað, enda þótt það væri enginn markaður fyrir orkuna, áður en menn gætu tryggt sér markaðinn fyrir orkuna. Nú hef ég í höndum upplýsingar, sem sýna það, að með því að reisa Sigölduvirkjun í þrem áföngum, þá er þetta miklu, miklu dýrari virkjun og kostnaðarsamari og leiðir til miklu dýrari raforku fyrir allan almenning en ef hægt væri að virkja stórt við Sigöldu á grundvelli orkumarkaðar, sem væri fyrir hendi, eða a.m.k. einhver nasasjón um. Ég hef, ásamt fleiri þm. Sjálfstfl. borið fram till. um, að þingið skipaði stóriðjunefnd, þannig að það gæti fengið að fylgjast með á hverjum tíma meira en ella þeim áformum, sem eru um það að ná samkomulagi um orkufrekan iðnað sem grundvöll undir stórvirkjun í landinu. N., sem fékk það mál til meðferðar, leggur til, að því sé vísað til ríkisstj. til frekari fyrirgreiðslu, og skil ég þá afgreiðslu þannig, að ríkisstj. vilji samræma þær aðgerðir, sem hún er með á prjónunum í þessu sambandi, og verður kannske farið eitthvað svipað að og á sínum tíma, þegar stóriðjunefnd var sett á laggirnar innan þingsins, skipuð af fyrrv. ríkisstj., án þess að nokkur sérstök till. væri um það áður, heldur var það gert í samráði við þingflokkana. Út frá þessu sjónarmiði get ég vel fellt mig við þá afgreiðslu á því máli, ef menn vilja hafa þann hátt á, en það er auðvitað mjög þýðingarmikið og veigamikið fyrir Alþ. á hverjum tíma að víta, hvað er um að ræða. Nú kemur hæstv. raforkumálaráðh. og talar fyrir þessari till. hér, en segir ekkert orð um þau áform, sem hugsanleg eru um nýjan orkumarkað í landinu, stóriðju eða orkufrekan iðnað, ekkert einasta orð. Mér finnst það nú nokkuð snubbótt. Það liggur fyrir, að samkv. þeim kostnaðaráætlunum, sem birtar hafa verið um Sigölduvirkjun, þá má gera ráð fyrir því, að vextir og afborganir lána vegna fyrsta byggingaráfanga virkjunarinnar muni nema a.m.k. sömu upphæð og heildartekjur Landsvirkjunar af orkusölu til rafveitna árið 1970. M.ö.o. mundi greiðslubyrðin, sem félli á hinn almenna notanda, tvöfaldast með tilkomu fyrsta áfanga Sigölduvirkjunar, án þess að nokkur von sé til þess, að markaðurinn aukist að sama skapi. Það getur aðeins þýtt það, sem allir hljóta að sjá, að rafmagnsverðið hækki, nema hægt sé að selja orku til stóriðju eða Sigölduvirkjun sé frestað, þar til hinn almenni markaður hefur a.m.k. tvöfaldazt frá því, sem hann var árið 1970. Ég hef einnig upplýsingar um það frá sérfróðum mönnum, að það væri sennilega ódýrasta aðferðin til þess að fá fullnægt orkuþörfinni á Suðvesturlandi núna að ljúka þeim áformum, sem uppi voru um Laxárvirkjun og leiða línu suður frá Laxárvirkjuninni. Þetta gæti dugað í 2–3 ár eða þar um bil til þess að fullnægja markaðinum, og á meðan eykst markaðurinn hér fyrir sunnan, sem skapar ný skilyrði til þess að fá orkufrekan iðnað í millitíðinni. Það hefur margoft verið talað um það, og hæstv. ráðh. vék að því, að það væri ekki mikils virði fyrir okkur að selja hráorku, eins og kallað var, þ.e. til erlendra fyrirtækja. Nú er það svo, að það, sem við höfum selt til erlendra fyrirtækja, þ.e. ÍSALs, sem er eign erlends fyrirtækis, hefur byggt upp stóriðju hér á landi, sem þróar einnig iðnaðinn almennt og veitir margvísleg áhrif til eflingar iðnþróunar almennt í þjóðfélaginu, og það er svo fjarri því, að við séum þarna að selja orku eða eyðileggja eitthvað fyrir okkur, því að eins og aðstaðan er í dag, þá er gert ráð fyrir því, að mjög hagkvæmt sé að virkja kannske 28 þús. eða 30 þús. kwst. á ári. Jafnvel þó að við gerum orkusölusamninga við erlenda aðila um þetta, þá eru þeir löngu liðnir, samningarnir, og orkan þá öll fallin okkur til miklu fyrr en það, að við hefðum nokkurt tjón af því. Ég vil gjarnan láta þm. gera sér grein fyrir því, að það var auðvitað engan veginn verið að útiloka komandi kynslóð frá notkun þessara auðlinda okkar, þó að við gerðum orkusölusamning um áratugi fram í tímann. Ég hef hér fyrir framan mig plagg, þar sem verið er að reyna að gera spá 50 ár fram í tímann, og þetta er það langur tími, að allir orkusölusamningar, sem gerðir eru í dag, eru löngu útrunnir og löngu búið að greiða að fullu upp lán vegna virkjana. M.ö.o., löngu áður en þessi 50 ár eru liðin, mundum við eiga skuldlausa sérhverja virkjun, sem reist yrði í dag, og gætum ráðstafað raforkunni frá henni eins og bezt þætti og hefðum á sama tíma notið ódýrari orku vegna stærðar virkjunarinnar. Það er því síður en svo, að með stórvirkjunum, þar sem verið er að selja svo og svo mikinn hluta til stóriðju, séum við að fórna nokkrum sköpuðum hlut. Ef við tækjum það dæmi, að mannfjöldinn á Íslandi tvöfaldist á 50 árum og yrði þá orðinn um 400 þús. manns eftir þessi 50 ár og almenn orkunotkun á hvern mann fimmtánfaldaðist á þessu tímabili, sem er nú miklu meira en hefur gerst hjá okkur, - ég held, að 1969 og 1970 hafi ekki nema sexfaldazt orkunotkunin á mann, - þá má búast við því, að eftir 50 ár noti hver maður 33 300 kwst. og þjóðin öll mundi þá nota rúml. 13 þús. gwst., en samkv. áætlunum Orkustofnunar er vatnsafl á Íslandi hagkvæmlega virkjanlegt 30–35 þús. gwst. á ári. Hún kann að vera eitthvað mismunandi hagkvæm þessi orka, en það er talið, að hún sé fyrir hendi, og þetta dæmi sýnir, að það eru engar líkur til þess, að við getum nýtt þessar auðlindir okkar til almennra nota á næstu 50 árum, og miðað við þessa tölu, sem ég hef verið með hér, yrði eftir næg orka eftir 50 ár til allrar almennrar notkunar og til 20–25 álbræðslna af þeirri stærð, sem er rekin nú í Straumsvík, og þá á ég við 40 þús. tonna hræðslu. Það er ágætt, að augu manna séu kannske að opnast fyrir því, hversu mikilvægt það er fyrir okkur að nota vatnsaflið einmitt til stóriðju og til tímabundinnar sölu, því að við geymum ekki aflið í ánum, það flýtur til sjávar ónotað, meðan við höfum ekki aðstöðu til þess að virkja það í stórum stíl fyrir okkur sjálfa, en það getum við auðvitað gert í samvinnu við erlenda aðila og með þeim hætti, sem okkur sjálfum er mjög hagkvæmt. Deilt var um það endalaust fram og til baka, að við seldum rafmagn frá Búrfellsvirkjun á of lágu verði til álbræðslunnar. Nú er talað um að selja -og það hefur komið fram á opinberum vettvangi - að selja á 35 aura kwst. úr Sigölduvirkjun. Það er kostnaðarverðið úr Sigölduvirkjun. Við seljum yfir kostnaðarverði rafmagn frá Búrfellsvirkjun, og ég held, að hæstv. iðnrh. hafi sagt, að þegar erlendum aðilum væri tjáð það, að þeir gætu fengið kwst. fyrir 35 aura, af því að það væri kostnaðarverð, þá hafi þeim ekkert litizt á það. En það er bæði önnur aðstaða við Sigölduvirkjunina, og svo hefur allt verðlag hækkað frá því að Búrfellsvirkjunin var byggð, en það er í raun og veru það sama, sem liggur hér til grundvallar, að hæstv. ráðh. er að gera sér grein fyrir því að geta selt raforku ódýru verði og sem næst kostnaðarverði, en þó þannig, að við höfum sjálfir hag af því að selja þetta til stóriðju í einni eða annarri mynd. Ég held því miður, að innan ramma þessarar þál. rúmist miklu meira en hæstv. ráðh. vill vera láta í þeirri veru, að miðstjórnarvaldið ríki og ráði og gengið sé fram hjá landshlutaveitunum, og mér finnst þetta fara töluvert í aðra átt en þær till., sem sjálfstæðismenn hafa flutt hér á þessu þingi um landshlutaveitur, og einnig till., sem samþykktar voru á síðasta þingi, t.d. till. til þál. um raforkumál Vestfjarða. Þar voru flm. ekki aðeins sjálfstæðismenn, heldur menn úr öðrum flokkum, Framsfl. einnig, en þar segir m.a. í lok þeirrar till., að það eigi að kanna óskir sveitarfélaga um þátttöku í virkjunarframkvæmdum með það fyrir augum að stofna sameignarfyrirtæki ríkisins og sveitarfélaganna á samveitusvæðunum. Það er þetta, sem liggur til grundvallar hugmyndinni um landshlutaveitur og landshlutavirkjanir, einnig, ef um það er að ræða, að sveitarfélögin hafi sína eigin aðstöðu og sterka aðstöðu til þess að virkja heima í héraði og einnig að veita rafmagninu um hinar dreifðu byggðir með aukinni og meiri sjálfstjórn, eins og þessi till. fór fram á, sem samþ. var í fyrra, og eins og vikið er að í þeirri till., sem sjálfstæðismenn flytja nú á þessu þingi um landshlutaveitur. Í stjórnarsáttmálanum sagði, með leyfi hæstv. forseta, að það ætti „að hefjast handa um undirbúning að stórum vatnsafls- og jarðhitavirkjunum, er nægi til hitunar á húsakosti landsmanna og tryggi íslenzkum atvinnuvegum næga raforku“. Þarna er ekki vikið neitt að neinum orkufrekum iðnaði eða stóriðju í landinu frekar en í ræðu hæstv. ráðh. nú, sem grundvelli fyrir því, að almenningur geti fengið ódýra orku eða átt kost á ódýrri orku. Ég skil vel, að ráðh. vilji lýsa skoðunum sínum og hver ríkisstj. vilji gefa stefnumarkandi yfirlýsingu, alveg á sama hátt og fyrrv. ríkisstj. gerði það, og ég vil leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að minna á þá stefnumörkun, sem fyrrv. ríkisstj. hafði í þessum efnum. Hún fór ekki fram á það, að samþ. yrði þáltill. um það, en því var lýst yfir af fyrrv. ríkisstj., að stefnt skyldi að virkjun stórfljóta landsins, byggingu stórra orkuvera, sem yrðu grundvöllur fjölþættrar iðnvæðingar í landinu, orkuver landsins yrðu eign Íslendinga, en til þess að virkja mætti í stórum stíl og undir lántöku yrði risið á sem hagkvæmastan hátt, sem tryggði ódýrari raforku, og til þess að styrkari stoðum væri rennt undir atvinnulíf landsmanna, yrði erlendu fjármagni veitt aðild að stóriðju, ef hagkvæmt þætti samkvæmt mati hverju sinni og landsmenn brysti fjárhagslegt bolmagn eða aðstöðu til framkvæmda. Meiningin var að meta þetta á hverjum tíma, og að sjálfsögðu af Alþ., hvort ástæða þætti til að stofna til fyrirtækja með erlendum aðilum. Við gerðum það á þennan hátt með Kísiliðjuna, sem er miklu minna fyrirtæki en álbræðslan, en þar er ríkissjóður með meirihlutaaðild. Hins vegar varð það niðurstaðan á sínum tíma, að álbræðslan yrði eingöngu í höndum erlendra aðila. Hér var á það litið, að um slíkan iðnað er að ræða, að mörg þrep hans eru í höndum eins aðila, allt frá því að álið er unnið úr jarðefnunum. Þessir aðilar hafa einnig álmarkaðinn erlendis, sem mjög miklu máli skiptir. Við Kísiliðjuna var þá einnig hafður sá háttur, að stofnað var samhliða sjálfri iðjunni markaðsfyrirtæki, sem útlendingarnir ráða sjálfir mestu um og hafa í höndum sér markaðinn erlendis, en hann er talinn mjög viðkvæmur í þessari framleiðslu. Það er margar leiðir hægt að fara í þessu sambandi, og það er ekkert aðalatriði fyrir okkur Íslendinga, eins og stundum heyrist nú sagt og hæstv. iðnrh. hefur lagt áherslu á, að við þurfum endilega í upphafi að vera meirihlutaaðilar í fyrirtækjunum. Iðulega þegar rætt hefur verið um samvinnu við erlenda aðila, þá hefur það verið gert í þeirri veru, að Íslendingar eignuðust á tilteknu árabili, t.d. 5–10 ára bili, meiri hl. í fyrirtækjunum eða kannske á lengra árabili, 10–15 árum, allt fyrirtækið, þegar útlendingarnir, sem settu fjármagnið í fyrirtækið, teldu, að þeir væru búnir að afskrifa fyrirtækið á þeirra mælikvarða. Ég álít, að við þurfum að haga okkar ráði eftir aðstæðum á hverjum tíma og þess vegna sé mjög erfitt fyrir alþm. að binda sig við tiltekna stefnuyfirlýsingu eins og þessa þál. hér og reyndar óþarft. Þetta er algjörlega óþarft. Ríkisstj. getur tilkynnt okkur og öðrum aðilum, að hverju hún vilji stefna í þessu sambandi, og síðan er eðlilegt og hægt að framkvæma samninga við landshlutaveitur og aðra aðila í landinu á grundvelli þeirrar löggjafar, sem fyrir hendi er, og með endurskoðun orkulaga. Það er mikið vandaverk að endurskoða orkulögin, og þá kemur fyrst til með að reyna á það, hvernig menn vilja hafa ákvæði orkulaga í einstökum tilfellum, þegar maður hefur frv. í þeim efnum, en ekki svona almenna ályktun, eins og hér um ræðir. Það er heldur ekkert nýtt að leiða orkuna um landið. Þegar hæstv. ráðh. segir, að það sé nú meiningin að ljúka rafvæðingu sveitanna á þrem árum, er hann að tala um áætlun, sem var fyrir hendi, áður en fyrrv. ríkisstj. lét af völdum. Hún var þá til fjögurra ára, en það þótti nú eitthvað mannalegra að segja, við skulum gera þetta á þrem árum, og það er ágætt, ef það lukkast. Heyrt hef ég suma segja, að þó að það hafi verið orðað þannig, þá hafi nú ekki verið gert ráð fyrir því, að það mundi verða gert á skemmri tíma en á fjórum árum, en þessi áætlun lá fyrir, þegar hæstv. ríkisstj. tók við völdum, og þess vegna finnst mér ekki, að í þessari þáltill. sé nein ný boðun að öðru leyti en því, - og það er það, sem ég óttast, - að það er þessi keimur miðstjórnarvaldsins. Ég legg áherzlu á það, að rafvæðingin og orkuverin hafa í raun og veru sprottið upp fyrir frumkvæði sveitarfélaganna, og við skulum segja, það er eðlilegt. Reykjavík hefur kannske verið afkastamest af sveitarfélögunum á þessu sviði, enda þar mest fjölmennið, og síðan hefur virkjun Reykjavíkur þróazt upp í það að verða virkjun Reykjavíkur og ríkisins. Það var einnig gert ráð fyrir hugsanlegri eign Laxárvirkjunar í Landsvirkjun, eins og frá þeirri löggjöf var gengið á sínum tíma. Allt þetta kemur að sjálfsögðu til álita. Ég held, að við þurfum ekki á því að halda að slá því föstu fyrir fram með neinni þál., eins og hér er um að ræða, heldur eigum að þróa málin í samkomulagi við sveitarfélögin og hinar einstöku orkuveitur. Við þurfum þá í því sambandi alveg nauðsynlega að hafa í hyggju endurskoðun á vatnalögum, því að annars getum við búizt við stöðugum og sífelldum árekstrum út af slíkri löggjöf, ef ekki er reynt að samræma hana kröfum tímans, þeim kröfum, sem nútíminn gerir í þessu sambandi, og 50 ára löggjöf á þessu sviði er af ýmsum ástæðum og eðlilega orðin úrelt. Ég segi svo að lokum, að það er ekki nema góðra gjalda vert að leggja fram svona ályktun. Ýmsar upplýsingar, sem fylgja í grg. og fylgiskjölum, eru nokkurs virði fyrir þm. Sennilega hafa flestir þeirra séð þetta áður í skýrslum frá Orkustofnun eða öðrum aðilum, sem um þessi mál fjalla, en það er engu að siður gagnlegt, að þessar upplýsingar liggi fyrir. Við höfum venjulega farið þá leið að virkja sjálfir fram til þessa, Íslendingar, þó að við höfum selt erlendum aðilum orkuna. Nú er í sjálfu sér ekkert því til fyrirstöðu að virkja að einhverju leyti í samvinnu við erlenda aðila. Ef við hugsum t.d. til Austurlandsvirkjunar, þar sem við getum virkjað stórkostlega virkjun, sem hefði nógu mikið afl til fjölda álbræðslna, þá væri ekkert að því, að við, sem erum alltaf í fjármagnsskorti sjálfir, notuðum erlent fjármagn til þess að aðstoða okkur við virkjanirnar, en semdum um það um leið, að við eignuðumst þessar virkjanir smátt og smátt og á skömmum tíma. Við hefðum kannske þannig alveg jafnmikinn hag af því eins og ef við værum að brjótast í þessu einir út af fyrir okkur og yrðum þá að sjálfsögðu að takmarka okkur við okkar takmarkaða fjármagn, þannig að við værum bæði lengur að virkja og tækjum fjármagnið kannske frá öðrum framkvæmdum, sem þá á hverjum tíma væri eins gott að hafa lausar hendur við, við skulum segja í uppbyggingu hraðfrystihúsanna, uppbyggingu skipastólsins o.s.frv. Ég vildi mega vænta þess, að það þyrftu ekki að verða miklar deilur á Alþ. um virkjunarmál okkar í framtíðinni, og það get ég alveg tekið undir með hæstv. ráðh., en það hefur nú samt sem áður því miður verið þannig, að um þetta hefur áður staðið mikill styrr og það eru mismunandi skoðanir uppi. Við sjálfstæðismenn höfum í tillöguflutningi okkar lagt megináherzlu á það að koma upp landshlutaveitum, og það lágu fyrir samningagerðir frá fyrrv. ríkisstj. um að selja vissar línur eða styrkja héruðin, bæði Vestmannaeyjar og Andakíl. Frá þeim málum er nú ekki gengið. Ég vildi mega vænta þess, að ekki þyrfti að verða ágreiningur um það, og ef menn raunverulega meina það, eins og orðað er hér í þessum till., að koma upp landshlutaveitum, þar sem sjálfstjórn héraðanna er virt, þá er að ganga í það og gera samkomulag við sveitarfélögin um það. Ég óttast keiminn af því, sem hér kemur fram í fyrstu setningunni. Þetta á allt að vera undir einni hendi. Mér finnst eðlilegra, að á þau sveitarfélög, sem á sínum tíma áttu frumkvæðið að orkuverum og orkuveitum í þessu landi, verði hlustað og við þau verði talað, áður en ákvarðanir eru teknar á þinginu. Það rekur engin nauðsyn til þess að samþykkja svona þál., en hitt er brýnt, að ganga í það að endurskoða orkulögin í samráði við þá aðila, sem hér eiga mestra hagsmuna að gæta, þ.e. sveitarfélögin og einstaklingana, sem eiga að nota raforkuna. Þess vegna vildi ég mega vænta þess, að hæstv. ráðh. legði ekki megináherzlu á afgreiðslu þessarar þál. á þessu þingi, heldur gæfi þm. og öðrum aðilum, sem hér eiga um að fjalla, kost á því að athuga, með hverjum hætti verður bezt búið um þessi mál innan ramma nýrrar og endurskoðaðrar orkulöggjafar.



Herra forseti. Ég mun aðallega ræða um 2. lið þeirrar till., sem hér liggur fyrir, þ.e. þann kafla, sem fjallar um dreifingu raforkunnar. Hæstv. iðnrh. minntist áðan á till. okkar níu sjálfstæðismanna, sem flutt var hér fyrr á þinginu varðandi dreifingu raforkunnar, en mér sýnist satt að segja, að það sé ákaflega frjálsleg túlkun, ef ráðh. heldur, að það sé verið að mæta þeim óskum, sem settar voru fram í þeirri þáltill., sem hér um ræðir. Ég vil leyfa mér að lesa fyrri hluta þessarar till., með leyfi hæstv. forseta, en hún hljóðar þannig: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta nú þegar endurskoða orkulög nr. 58 29. apríl 1967, með það fyrir augum, að komið verði á sérstökum orkuveitum landshluta, er taki við verkefnum Rafmagnsveitna ríkisins.“ Á þessu er geysilegur munur, á því, sem lagt er til í till. þeirri, sem hér er um að ræða, og till. hæstv. ríkisstj., sem hér liggur fyrir til umr., enda þarf ekki annað en líta á upphaf grg. með till., þar sem gerð er grein fyrir, hverjir hafi staðið að samningu till. Þar kemur alveg greinilega fram, að þar er alveg sett til hliðar sjónarmið sveitarfélaga og sjónarmið Sambands ísl. rafveitna. Þetta eru að sjálfsögðu ágætir menn, sem hafa staðið að þessari till. Það eru tæknimenn og menn, sem hafa sérþekkingu á fjármálasviðinu, en það hefur ekki verið haft svo mikið við sveitarfélögin í landinu eða Samband ísl. rafveitna að gefa þeim nokkurn kost á því að eiga fulltrúa við samningu þeirrar þáltill., sem hér liggur fyrir, og segir það út af fyrir sig sína sögu um þá stefnumörkun, sem hæstv. ráðh. var hér að lýsa í raforkumálunum. Það liggur alveg ljóst fyrir, að það á að láta raforkumálin, dreifinguna einnig, þróast inn á þá braut, að það verði ríkisvaldið sjálft eða stofnun, sem heyrir beint undir ríkisvaldið, sem kemur til með að hafa yfirstjórn þessara mála. Þetta er að sjálfsögðu ekkert nýtt á þessu þingi, því að við höfum séð, hvert stefnir í fleiri atriðum. Má þar benda á Framkvæmdastofnun og fleiri aðila, sem nú eiga að fá mjög aukið vald, sem áður hefur verið í höndum bæði einstaklinga og sveitarfélaga. Og þetta var, að ég taldi, mjög rækilega undirstrikað af hæstv. ráðh. hér áðan. Hann lýsti því, að yfirstjórn þessara mála ætti að vera á svipuðum grundvellí og hjá Landssímanum. Í því felst, að stofnun hér í Reykjavík - hvort sem það yrðu nú Rafmagnsveitur ríkisins eða aðrir - ætti að setja gjaldskrárnar og síðan ætti maður að heyra tilkynningu um það í útvarpinu, að nú væri þessi og þessi gjaldskrárbreyting gerð og eftir því bæri að fara. Þetta er sannarlega ekki það, sem sveitarfélögin óska eftir og hafa stefnt að. Sveitarfélögin telja, að eins og málum er komið í sambandi við dreifinguna, þá sé að því leyti lokið hlutverki Rafmagnsveitna ríkisins og samtök sveitarfélaganna, landshlutasamtök, eins og að er stefnt, séu þess vel umkomin að taka að sér að annast það hlutverk, sem Rafmagnsveitur ríkisins hafa fram að þessu haft varðandi þessa hlið raforkumálanna. Við, sem erum nú kunnugir þessum málum úti á landsbyggðinni, fáum ekki séð, hvers vegna í ósköpunum þarf þarna millilið, sem leggur 20% á raforkuna frá heildsalanum til sveitarfélagsrafveitnanna. Ég tel þetta vitanlega gersamlega óþarft og það sé bara verið að auka kostnaðinn við raforkudreifinguna og hækka verðið á raforkunni til almennings. Það liggur alveg ljóst fyrir, að þessi milliliður leggur um 20% á, og í sambandi við það má benda á, að í lögum um Landsvirkjun er beint gert ráð fyrir því, að Landsvirkjun selji beint til rafveitna sveitarfélaga, þannig að það er ekkert, sem hindrar það, að sveitarfélögin sjálf, eins og ráðh. sagði réttilega, með því ef til vill að færa saman fleiri veitur í eina landshlutaveitu, verði þess umkomin að sjá fyrir sínum málum sjálf og annast tæknilegu hliðar málanna að því er varðar neytendur. Ég tel því, að þáltill., eins og hún liggur fyrir að þessu leyti varðandi dreifinguna, stefni í þveröfuga átt við það, sem við níu þm. Sjálfstfl. lögðum til í okkar till., sem hér var rædd fyrr á þinginu. Ég vil benda á í þessu sambandi, að sala raforku er að okkar dómi einn þátturinn í því, sem sveitarstjórnir eiga að annast, alveg eins og vatnsveitur og annað slíkt, sem talið er sjálfsagt, að undir þær heyri, og þess vegna þurfi ekki að hafa þarna neinn millilið, sem nú á að verða yfirstjórn, eins og þáltill. gerir ráð fyrir, að Rafmagnsveitur ríkisins verði. Það er mjög misjafnt í hverju sveitarfélagi, hvernig ráðamenn raforkumála þar vilja haga töxtum rafveitnanna. Það hentar betur á einum stað en öðrum að hafa þennan taxta eitthvað lægri, en annan taxta þá eitthvað hærri. Er það bæði í sambandi við iðnað og í sambandi við hitun húsa og annað slíkt. Ég efast um, að einhver yfirstjórn hérna í Reykjavík geti haft nokkurn skilning á því, hvað hentar á hverjum stað.. Að vísu er þá gert ráð fyrir því í till., að það skuli verða einhvers konar yfirstjórn þessara landshlutaveitna, en gjaldskráin á t.d. alls ekki að heyra undir þá yfirstjórn, sem er heima í héraði. Ég tel þetta aðeins sýndarmennsku, að það sé verið að tala um einhvers konar yfirstjórn, þegar þannig er frá mátunum gengið, að hún hefur raunverulega ekkert með fjármál landshlutaveitnanna að gera. Það kemur allt frá þeirri miðstjórn, sem á að koma á laggirnar hér í Reykjavík í sambandi við dreifikerfið. Og hvers vegna í ósköpunum þarf það að vera svo, að nú eigi að fara að hluta Rafmagnsveitur ríkisins niður í marga parta, senda þá út í dreifbýlið og láta Rafmagnsveiturnar verða eiganda að hálfu leyti á móti sveitarfélögunum eða a.m.k. að hálfu leyti? Ég sé ekki, að á þessu sé nokkur þörf, eins og ég hef sagt áður. Þetta er ekki flóknara mál en svo, að landshlutaveitur, sem væru undir stjórn þeirra manna, sem fara með þessi mál úti í dreifbýlinu, þeirra sveitarstjórnarmanna, sem annast þau þar, þær geti alveg séð fyrir þessum málum, þannig að vel fari, og þurfi ekki að hafa þar nokkurn millilið til þess að hafa yfirstjórnina á hendi. Það er þetta atriði i sambandi við till., sem ég rak strax augun í. Það er mjög andstætt því, sem fram kemur i till. okkar sjálfstæðismanna. Það er þessi stefna að hafa eitt miðstjórnarvald hér í Reykjavík, sem er höfuðið á öllu saman og sem raunverulega hlýtur í framkvæmdinni að verða sá aðili, sem stjórnar þessu. Rafmagnsveitur ríkisins hafa vissulega í gegnum árin og áratugina unnið gott og þarft verk fyrir þjóðina. Þær hafa staðið að uppbyggingu margra rafveitna og annazt á byrjunarstigi dreifingu, þar sem sveitarfélögin gátu ekki komið því við, töldu sig ekki þess umkomin, en þetta viðhorf er gjörbreytt. Hér liggur það fyrir, að komnar eru fram upplýsingar um það, að stjórnin ætli sér á næstu þremur árum að ljúka rafvæðingu sveitanna. Ég sé ekki, þegar því hlutverki er lokið, hvaða hlutverk Rafmagnsveitur ríkisins eigi þá að hafa með höndum, því að þá er ekki um annað að ræða en dreifikerfið, og eins og við höfum haldið fram og höldum alveg hiklaust fram, þá eru þær alveg óþarfur milliliður, sem kostar þetta álag á rafmagnið, eins og ég hef sagt. Það munu vera um 20%, sem notendur i dag þurfa að greiða þessu fyrirtæki sem millilið auk raforkuskattsins, sem rennur til Rafmagnsveitna ríkisins einnig. Ég vil í þessu sambandi ítreka það, sem ég sagði hér fyrr í vetur og benti hæstv. iðnrh. þá á, að þessum mátum er á allt annan veg fyrir komið í okkar nágrannalöndum. Það liggur alveg ljóst fyrir, að hvorki í Danmörku, Noregi eða Svíþjóð er það ríkið, sem skiptir sér nokkuð af dreifingu rafmagnsins, að því einu undanskildu, að í Svíþjóð annast ríkið 6% af dreifingunni. Í Danmörku er þetta að rúml. hálfu leyti, 52%, í höndum sveitarfélaga, en 48% í höndum einstaklingsfélaga, þ. e. hlutafélaga eða svokallaðs handelssetskab. Í Noregi er þetta að tæpl. hálfu leyti, 47%, í höndum sveitarfélaga, en 53% í höndum annarra aðila. Í Svíþjóð eru 62% í höndum sveitarfélaga og 32% í höndum annarra aðila. Þetta er eina undantekningin á Norðurlöndum, þar sem ríkið blandar sér inn í dreifingu raforkunnar. Það er hluti af raforkuframleiðslunni bæði í Noregi og Svíþjóð, nokkuð stór hluti, en ekki af dreifikerfinu. Það er það, sem skilur á milli, og ég tel, að þessi till. stefni að því leyti í mjög öfuga átt, ef enn á að halda við þessu stóra apparati, sem heitir Raforkumálaskrifstofa ríkisins, og ekki einasta, að hún eigi nú að vera miðstöð hérna í Reykjavík, heldur eigi hún að verða eignaraðili a.m.k. að hálfu leyti á móti sveitarfélagsrafveitum úti í dreifbýlinu. Það er ekki það, að verið sé að stefna að því, eins og okkar tilt. gerir ráð fyrir, að leggja Raforkumálaskrifstofuna niður, heldur á að fara að auka valdsvið hennar mjög og gefa henni miklu sterkari ítök í sambandi við dreifinguna en hún hefur þó haft til þessa, því að þótt talað sé í till. um það, að þær rafmagnsveitur, sem óska þess, geti haldið áfram eins og verið hefur, þá hygg ég nú, að þeim rafveitum, sem kannske kynnu að óska þess, yrði gert það ákaflega erfitt af ríkisvaldinu að vera sjálfstæðar áfram. Það er hægt að gera það á margan hátt. Þegar beinlínis er stefnt að því að koma þessu öllu undir ríkið; þá hafa stjórnvöld ákaflega hæg tök á því að knésetja þá einstaklinga, sem kannske vildu vera eitthvað frjálsir í þessum efnum, og það er það, sem ég óttast, að mjög yrði gengið á lagið með, ef raforkulög yrðu samþ. eitthvað í þeim anda, sem þessi till. gerir ráð fyrir. Það var hér uppi á sínum tíma mjög sterk tilhneiging í þessa átt hjá Rafmagnsveitum ríkisins. Það segir að vísu í grg., að sótt hafi verið á þær af einstökum sveitarfélögum að yfirtaka þeirra veitur. Ég hef um þetta allt aðrar upplýsingar, að Rafmagnsveitur ríkisins hafi sótzt mjög eftir því að fá að yfirtaka ýmsar rafveitur. En reyndin varð sú, að Rafmagnsveitur ríkisins yfirtóku nokkrar rafmagnsveitur hér á landi. Ég man ekki, hvaða ár þetta skeði, en að því var stefnt þá að koma dreifingunni einnig að fullu undir Rafmagnsveitur ríkisins. Það voru nokkrar rafmagnsveitur á landinu, sem urðu til þess að afhenda sínar eignir til Rafmagnsveitna ríkisins. Ég hygg, að hver einasta þeirra mundi i dag mjög óska eftir, að hún hefði ekki gert það, enda hefur þetta fyrirtæki, þessi hliðin hjá Raforkumátaskrifstofunni verið rekin með mjög miklum halla undanfarin ár. Þetta sýna fjárlög, og þetta vita allir, sem hafa kynnt sér málið, að á þessari hlið hjá Raforkumálaskrifstofunni hefur verið um mjög mikinn rekstrarhalla að ræða. Þegar kom að hinum stærri veitum í sambandi við þetta, þá var einnig mjög sótt á þær að afhenda Raforkumálaskrifstofu ríkisins sínar eignir og láta þær yfirtaka dreifinguna úti á landsbyggðinni. En ég segi, að sem betur fer urðu allar stærri rafveiturnar til þess að synja um samning um það. Ég þekki það persónulega, að lofað var gulli og grænum skógum, ef við vildum gangast inn á þetta. Það var gert í sambandi við Rafveitu Vestmannaeyja. Okkur var lofað alveg ótrúlega góðum kjörum, ef við vildum á þetta fallast. En auðvitað var þar engu að treysta. Þeir menn, sem þá sömdu, gátu kannske staðið við þetta í stuttan tíma. Alþ. gat alltaf breytt þessu með nýjum tögum, og stjórnvöld hefðu kannske ekki fengið við það ráðið, þótt þau hefðu viljað, þannig að ég er sannfærður um, að við værum í miklu verri aðstöðu, sveitarfélögin, í sambandi við dreifingu orkunnar, hefðum við farið inn á þetta með hinar stærri veitur, þegar mjög var á þær sótt. Þær sóttu ekki á í þessu, rafmagnsveiturnar, það er mishermi í grg., heldur var af Rafmagnsveitum ríkisins mjög sótt á rafveiturnar að fá að yfirtaka rekstur þeirra og eignir til þess að geta komið því á, sem nú er stefnt að, að það yrði aðeins einn aðili, þ.e. ríkið, sem raunverulega réði öllu í þessum mátum, eins og hæstv. ráðh. réttilega sagði, að Landssiminn gerði i dag. Það á sem sagt að koma á alveg sama formi, en raforkumálin eru bara allt annars eðlis en Landssíminn af þeim ástæðum, sem ég nefndi áðan, að það er svo margbreytilegt, hvernig einstakar rafveitur telja sér og íbúum byggðarlagsins hagkvæmast að haga gjaldskrám sínum. Það er ákaflega stórt atriði í þessu, og ég hef enga trú á því, að óskir í þá átt til einhverrar yfirstjórnar hérna í Reykjavík, eins og við þekkjum hana í dag, yrðu nokkuð teknar til greina. Ég er mjög inni á þeirri skoðun, sem hér hefur áður komið fram, bæði hjá hæstv. iðnrh. og fleirum, að það beri að stefna að því í framtíðinni i mjög vaxandi mæli að hita upp íbúðarhús með rafmagni. Þetta er þjóðfélagslega séð mjög sjálfsagt, og ég tel þetta fyrir neytendur einnig mjög sjálfsagt, því að rafmagn til hitunar hefur marga kosti umfram olíu. Þó að hún sé í mörgum tilfellum ágæt, þá hefur hitun húsa með raforku marga kosti umfram það, og ég er sannfærður um, að það má koma þessum málum þannig fyrir, að það verði ekki dýrari hitun en með olíu, eins og nú á sér stað mjög víða úti um landið. En ef taka á alla yfirstjórn rafveitna úr hendi sveitarfélaganna og láta hana í hendur einhverrar miðstjórnar hérna í Reykjavík, þá hygg ég, að erfitt yrði að koma á þar þeirri breytingu, sem mörg sveitarfélög óska, að gerð yrði einmitt í sambandi við þennan þátt raforkumálanna, að stefna að aukinni hitun húsa með rafmagni. Þegar Rafveita Vestmannaeyja fór fram á það á s.l. ári að fá keyptan sæstrenginn milli lands og Eyja og línuna upp að Hvolsvelli, þá var það gert í þeim ákveðna tilgangi af bæjaryfirvöldum að taka upp hitun húsa með raforku í mjög auknum mæli úti í Eyjum og stefna að því, að á vissu bili yrði alveg skipt um, lögð yrði niður kynding húsa með olíu, en stefnt að því að hita þau með rafmagni. En við töldum okkur nauðsynlegt að hafa þá alveg tökin á því að geta samið beint við Landsvirkjun og síðan ráðið töxtunum sjálfir, dreift heildarkostnaðinum á þá aðila, sem við töldum eðlilegast, að bæru hann í því hlutfalli, sem kæmi bezt út fyrir byggðarlagið í heild. Það er þetta, sem ég tel, að sé mjög stór þáttur í sambandi við raforkumálin og óttast mjög, að ef farið væri inn á þá stefnu, sem hér er mörkuð, þá mundi aðstaðan til slíkra breytinga, bæði á þessum stað og víðar, verða ákaflega erfið. Ég sé nú ekki ástæðu til við þessa umr. að fara mörgum fleiri orðum um málið, en vildi þó láta þetta koma fram og sérstaklega undirstrika það, að ég tel það mjög frjálslega túlkun hjá hæstv. iðnrh., ef hann telur sig vera að koma til móts við óskir þeirra aðila, sem fluttu hér þáttill. um þetta mál á þskj. 59 nú fyrr í vetur. Mér sýnist, eftir að ég hef tesið þáltill., sem hér liggur fyrir, að hún stefni í höfuðdráttum alveg í gagnstæða átt, en þar sé ekki verið að mæta þeim óskum, sem við höfum sett fram í sambandi við raforkumálin að því er varðar dreifinguna.



Herra forseti. Hæstv. iðnrh. sagði hér m.a. í ræðu sinni áðan, að stjórn Laxárvirkjunar hefði lýst stuðningi sínum við þá stefnu, sem fram kemur í þessari þáltill., sem hér er til umr. Það vill svo til, að ég hef samþykkt stjórnar Laxárvirkjunar hér í höndum og vil lýsa því yfir, að það er víðs fjarri því, að hæstv. ráðh. fari með rétt mál, þegar hann segir þetta. Í samþykkt Laxárvirkjunarstjórnar er einungis vikið að einu atriði í þessari þáltill., en hæstv. ráðh. gerði hana að umtalsefni, eins og hann gat um, á fundi Sambands ísl. rafveitna, sem var haldinn fyrir skömmu. Eftir þann fund samþykkti stjórn Laxárvirkjunar svofellda ályktun, með leyfi hæstv. forseta: „Stjórn Laxárvirkjunar lýsir yfir jákvæðri afstöðu til þeirra hugmynda iðnrh. um orkuvinnslufyrirtæki fyrir Norðurland, sem fram komu í ræðu hans á miðsvetrarfundi Sambands ísl. rafveitna“, ég endurtek: „um orkuvinnslufyrirtæki fyrir Norðurland.“ Það er einungis ályktað um það atriði, og svo segir áfram: „Stjórn Laxárvirkjunar telur eðlilegt, að skipuð verði nefnd til könnunar á mátinu og tetur sig reiðubúna til þess að tilnefna mann í nefndina.“ Hér er einungis ályktað um einn afmarkaðan þátt þeirrar stefnu, sem hæstv. ráðh. lýsti á þessum fundi, einn afmarkaðan þátt, og meira að segja þess getið mjög ákveðið, að ástæða sé til að kanna hann nánar. Því er það víðs fjarri, að stjórn Laxárvirkjunar hafi með þessari samþykkt lýst stuðningi sínum við þá stefnu í heild, sem hæstv. ráðh. boðaði hér að fælist í og felst í þeirri þáttill., sem hér er til umr. Ég verð að segja það, að mér finnst þessi till., sem hér liggur fyrir um raforkumál, mjög einkennileg að samsetningu. Í 1. mgr. segir umbúðalaust, að hverju er stefnt. Það er stefnt að því, að meginraforkuvinnsla og raforkuflutningur verði í höndum eins aðila. Svo segir og líka alveg umbúðalaust: „Að þessum markmiðum skal unnið í áföngum sem hér segir:“ Og þá fyrst er farið að tala um landshlutafyrirtæki, þegar farið er að minnast á, hvernig að málinu skuli unnið. Samkv. orðanna hljóðan er því alveg skýrt, að ætlunin er sú að vinna að því að koma meginraforkuvinnslu og raforkuflutningi undir miðstjórnarvald ríkisins í áföngum, en flagga með því um leið á óljósan og heldur loðinn hátt, að mynda eigi svo nefnd landshlutafyrirtæki, sem framleiði og dreifi raforku. Það virðist sem sagt eiga að vera áfangi á leiðinni að allsherjarmiðstýringu raforkumálanna að koma á fót landshlutafyrirtækjum, sem samkv. þessu ættu ekki að verða mjög langlíf. Annað atriði - það er komið inn á þetta í grg. með till. - undirstrikar þetta sjónarmið mjög rækilega. Þar er sagt: „Markmið það, sem stefnt er að varðandi vinnslu og meginflutning raforku, er það, að um þá starfsemi verði í framtíðinni samstarf milli allra hluta landsins,“ svo kemur: „þannig að framkvæmd hennar verði í höndum eins sameiginlegs aðila.“ Samstarf allra hluta landsins, þannig að framkvæmdin verði í höndum eins aðila. Hvernig má koma þessu heim og saman? Ég vil strax lýsa því sem minni skoðun, að till. um landshlutafyrirtæki, bæði á sviði orkuvinnslu og dreifingar, eru mjög athyglisverðar, og ég mundi vitja taka undir það, að þær þyrfti að kanna nánar, eins og stjórn Laxárvirkjunar segir. En það er auðvitað með því fororði, að ákvörðunarvald fólksins úti um hinar dreifðu byggðir landsins sé raunverulegt, af því að það ráði einhverju um framkvæmdina. Ég vil aðeins víkja svolítið nánar að þessu. Hæstv. ráðh. sagði svo um landshlutaveitur í þessari ræðu, sem hann flutti á miðsvetrarfundi Sambands ísl. rafveitna: „Þessar landshlutaveitur þurfa að hafa stjórn í héraði og vera algerlega sjálfstæðar rekstrareiningar.“ En ráðh. bætir við, því að Adam var ekki lengi í Paradís, eins og menn muna: „Rafmagnsveitur ríkisins eiga hins vegar að hafa á hendi yfirstjórn þessara landshlutaveitna, gera t.d. samninga fyrir þær um kaup á raforku, annast fjármögnun til nýrra framkvæmda og hafa ákvörðunarvald um meiri háttar framkvæmdir.“ Ég vil undirstrika þetta mjög rækilega hér fyrir hv. Alþ., þar sem ráðh. fer fram á, að þessi þáltill. verði samþ. óbreytt, að mér virðist, að í þessum orðum hans felist, að hann vilji hafa meira ákvörðunarvald í höndum ríkisins, í höndum eins aðila en hann vildi vera láta hér í sinni framsöguræðu. Mér finnst einnig mjög athyglisvert, að hugtak, sem ég vildi kalla „ríkiskapítalisma“, einkennir mjög þessa þáltill. Það er ekki á færri en sex stöðum í þessari stuttu till. komið inn á það, að eignarhluti ríkissjóðs megi aldrei vera minni en 50%, ekki í landshlutafyrirtækjunum og ekki heldur í því, sem ráðh. nefndi hér Íslandsvirkjun, að mig minnir, þ.e. sameiginlegu fyrirtæki þessara aðila. Og það er skýrt tekið fram, að þau sveitarfélög, sem verðmæti leggja fram, geti aðeins orðið þátttakendur í þessum fyrirtækjum. Mér er spurn, hvað álítur hæstv. ráðh., að mörg sveitarfélög, eins og að þeim er búið nú með tekjustofna, hafi möguleika til þess að leggja fram fjármagn á móti ríkisvaldinu, sem getur farið í Seðlabankann og dregið þar yfir 1800 millj., ef því sýnist, eða farið ofan í vasann á skattborgurunum með fasteignasköttum eða tekjusköttum, eins og nýlega hefur verið gert? Hvaða möguleika hafa sveitarfélögin til þess að eiga í fullu tré við ríkisvaldið, ef það á að vera grundvöllur að samningum og samkomulagi milli ríkisvalds og sveitarfélaga, fjármagnið? Ég hélt, að hæstv. ráðh. hefði allt aðrar skoðanir í þessum efnum. Ég hélt, að hann hefði lýðræðisleg sjónarmið meira í heiðri en ríkiskapítalismann. Ég held því, að það þurfi mjög að endurskoða þessa þáltill., sem hér liggur fyrir, ef hún á að teljast fullnægjandi að því leyti, að þessi stefna geti orðið grundvöllur að jákvæðu samkomulagi sveitarstjórna og ríkisvalds í því að halda áfram rafvæðingu landsins og virkja fallvötn eins og hefur komið hér fram hjá hv. þm., að er mikið nauðsynjamál, og auðvitað er nú, eins og hæstv. ráðh. tók fram, um veruleg þáttaskil að ræða á þessu svíði. Því er, ég vil undirstrika það, mikil nauðsyn á því nú að taka raforkumálin til heildarathugunar, ekki sízt vegna þess, að nú er t.d. innan sjónmáls að rafvæða allt landið. Við vitum það, að fyrir liggja stórkostlegir möguleikar fyrir okkur í virkjun fallvatna, og þess vegna er mikil ástæða til þess að taka þessi mál til heildarathugunar, en ekki með þessari stefnu, sem hér kemur fram, að ríkisvaldið geti farið með sveitarfélögin eins og þar er fyrir ætlazt. Um raforkumálin eru nú í höndum sveitarfélaganna eða ríkisins, sem er eðlilegur hlutur og ég er ekki að mæla gegn, en ég álít, að það eigi að fara að þessu með allt öðrum hætti. Ég hefði haldið, að landshlutaveiturnar, rafveitur landshlutanna, væru eitt það verkefni, sem ætti að fela sveitarfélögunum. Við erum alltaf að tala um, að það verði að endurskoða verkefnaskiptingu ríkisins og sveitarfélaganna, vegna þess að fólkið í sveitarfélögunum hefur beinni og nánari tengsl við þá, sem stjórna þeim, og það getur haft beinni áhrif á sína hagsmuni með þessum hætti. Og við höfum verið að tala um, að þetta mundi auka lýðræðið í þjóðfélaginu, gera það virkara. Það er því að mínum dómi fullkomin ástæða til þess að kanna það, hvort það er ekki rétt einmitt núna, þegar rafvæðingu landsins er að ljúka, eins og ég var að segja áðan, hvort þá er ekki einmitt ástæða til þess að athuga það mjög gaumgæfilega að fela sveitarfélögunum dreifingu raforku úti um land og rekstur rafveitna, viðhald þeirra o.s.frv. Ég fæ ekki betur séð en með þeim hætti megi að verulegu leyti losna við það bákn, sem heitir Rafmagnsveitur ríkisins. Rafveitur landshlutanna úti um land gætu sem bezt keypt sér tæknilega aðstoð, og einhvern veginn finnst mér, að ríkissjóði veiti ekki af að losna við eitthvað af því, sem hann hefur á sinni könnu. Hvernig fara ætti með orkuöflunina, það er kannske meiri spurning, en það mætti hugsa sér að gera það kannske á hliðstæðan hátt eins og hér er að vikið og stjórn Laxárvirkjunar hefur gert samþykkt um, að þar verði um að ræða sameiginleg orkuvinnslufyrirtæki ríkis og sveitarfélaga í hinum ýmsu landshlutum. Ég vil benda á, að þó að slíkar leiðir yrðu farnar í skipulagi raforkumála, þá er ekki verið að koma í veg fyrir, að hægt sé að stjórna þeim með svokallaðri heildarstjórn, eins og margir leggja mjög mikla áherzlu á, og að sjálfsögðu er hún mikilvæg. En ég vil benda á, að víða erlendis eru farnar svipaðar leiðir og ég var að nefna hér, t.d. á Norðurlöndum. Þar er sett löggjöf um samrekstur orkuvinnslufyrirtækja, og þar er sett löggjöf um samstarf rafveitna, en ekki farin sú leið að þjóðnýta þessar stofnanir til þess að ná einhverju hagkvæmnimarkmiði með heildarstjórn. Ég sé ekki mikla ástæðu til þess að fjölyrða um þetta mál hér við fyrri umr., framar því, sem ég hef þegar gert, en ég vil enda með því að benda á það, að ef lýðræðislegt ákvörðunarvald fólksins í landinu verður tryggt í raforkumálunum, sem beinast lýðræðislegt ákvörðunarvald fólksins í landinu verður tryggt og ríkiskapítalistísk sjónarmið verða heldur látin liggja í láginni, þá býst ég við því, að ég gæti fylgt slíkri till., en ekki eins og hún er hér orðuð, því að ég sé ekki betur en í henni komi fram mjög ákveðin þjóðnýtingarstefna á öllum raforkumálum landsins.



Herra forseti. Á þskj. 590, sem nefnist till. til þál. um raforkumál, er hreyft hvorki meira né minna en stefnumörkun í raforkuvinnslu landsmanna. Hæstv. iðnrh. hefur, eins og hann rakti hér áðan, lagt drög að því, að um þetta mál gætu orðið nokkrar umr., með því að veita þingflokkunum upplýsingar um það, áður en skjalið kom fram, og þakka ég það. Mér sýnist satt að segja undarlegt, hvað þm. hafa þó að því er virðist lítinn áhuga á þessu máli, ef dæma má af þeirri litlu sveit, sem hér hefur setið og hlustað á umr. Ég lít svo á fyrir mitt leyti, að með þessu skjali sé fyrst og fremst verið að móta þá stefnu, sem talin getur verið nauðsynleg til þess að ná því markmiði, sem sett er fram í málefnasamningi hæstv. ríkisstj., að jafnaðarverð skuli verða eða því sem næst á raforku um land allt. Þetta lít ég á sem meginatriði þessa mikilvæga máls. Til þess að svo megi verða, að þetta jafnaðarverð náist, er ljóst, að virkja verður þar á landinu, sem hagkvæmast er hverju sinni. En ef sú orka, sem þannig er virkjuð, á að koma öllum landsmönnum til nota, er aftur á móti ljóst, að samtenging verður að eiga sér stað á milli allra orkusvæðanna. Þetta eru afleiðingar af því meginmarkmiði, sem ég nefndi áðan. Það er rétt, sem kom fram hjá hæstv. ráðh., að möguleikar okkar Íslendinga með orku eru gífurlegir. Bæði veldur það, að raforkuverð fer mjög hækkandi á erlendum mörkuðum og vatnsorkan orðin af skornum skammti. T.d. get ég getið þess, að ég las núna fyrir tveimur dögum um athyglisverða athugun, sem gerð hefur verið í Bandaríkjunum á orkuverði þar, og er því spáð, að orkuverð muni tvöfaldast fram til aldamóta, og það er þrátt fyrir það, að kjarnorkan verði tekin í mjög vaxandi mæli til framleiðslu á raforku, og þrátt fyrir það, að kjarnorkuverðið fari frekar lækkandi heldur en hitt. Engu að síður er því þannig spáð, að raforkuverðið tvöfaldist. Vatnsafl hefur ýmsa kosti fram yfir aðra orku. Vatnsafi hefur t.d. þann stóra kost, að það veldur ekki mengun eða röskun á umhverfi, sem yfirleitt öll önnur orkuframleiðsla gerir og er stórkostlegur liður í þeirri hækkun raforkuverðs, sem talin er vera fram undan. En vatnsafl er, eins og ég sagði áðan, á þrotum víða. T.d. mun vera væntanleg í Noregi till. frá ríkisstj. þar um nýtingu þess vatnsafls, sem Norðmenn eiga eftir, og er þar talið, að það vatnsafl verði þrotið, sem vel er virkjanlegt, um eða eftir 1980. En það er fleira athyglisvert í þessari áætlun Norðmanna. Þeir eru að bollaleggja að leggja til hliðar u.þ.b. 20–25% af vatnsafli landsins af umhverfisástæðum, þar eð þeir telja, að ekki sé rétt að leggja undir vatn þau svæði, sem þar er um að ræða. Við Íslendingar höfum hins vegar aðeins notfært okkur um það bil 8% af því vatnsafli, sem virkjanlegt er með sæmilega góðu móti, þótt eitthvað sé það mismunandi ódýrt og hagkvæmt, eins og kom fram hjá hæstv. ráðh., og það má vel vera, að það sé einhver hluti, sem ætti að setja til hliðar, en engu að síður er ljóst, að við eigum mikið vatnsafl ónotað og mikla möguleika þar. Þörf okkar er einnig gífurleg. Það er staðreynd. Það hefur verið minnzt á upphitun húsa, og get ég tekið undir hvert orð, sem þar hefur verið sagt. Það er einnig staðreynd, að olía verður stöðugt dýrari í heiminum, hækkar óðum, og verður því þörf okkar fyrir annan og hagkvæmari orkugjafa enn meiri. Það er einnig sannfæring mín, að raforka sé ekki nýtt nálægt því eins og unnt væri í ýmsum innlendum iðnaði. Ég get nefnt það sem dæmi, að athugun, sem gerð var á Akureyri, fyrir verksmiðjuna Iðunni þar, leiddi í ljós, að það var hagkvæmara að nota raforkuknúinn ketil til gufuframleiðslu en olíu. Áburðarverksmiðjan gerði svipaða athugun, og kom það sama í ljós, að hagkvæmara var að nota raforkuna, meðan raforkuverðið var um 40 aurar hver kwst. miðað við það verð á hráolíu, sem nú er. Og þetta er ekki lágt verð. Það er sannfæring mín, að ef skipulega væri leitað í íslenzkum iðnaði, þá væri víða um að ræða stórt álag, sem vel mætti færa yfir á raforkunotkun. Það hefur verið minnzt hér nokkuð á orkufrekan iðnað, og er það að vonum, því að að sjálfsögðu aukast okkar möguleikar á þessu sviði eftir því sem raforka verður kostnaðarmeiri erlendis. Og ég geri ráð fyrir því og veit, að það er stefna hæstv. ríkisstj. að efla orkufrekan iðnað eins og frekast er unnt og eins og raforkuframleiðslan leyfir okkur og nauðsynlegt kann að vera til þess að fá sem bezta nýtingu út úr hverju einstöku skrefi í virkjun okkar fallvatna. Ég sé hins vegar ekki ástæðu til þess að fara út í ítarlegar umr. hér um orkufrekan iðnað, ekkert fremur en um almenna notkun orkunnar innanlands. Á báðum sviðunum er þörfin gífurlega mikil, það vitum við, og er það ein af meginástæðunum fyrir því, að rétt er að líta á skipulag þessara mála vel og vandlega. Spurningin í mínum huga er því sú, hvaða skipulag sé rétt og eðlilegt á orkuvinnslu landsins, raforkuvinnslu landsmanna til þess að ná því meginmarkmiði, sem ég nefndi áðan, jafnaðarverði á orku um land allt og fullnægja því, sem nauðsynlegt er vegna þeirra þarfa og möguleika, sem ég hef nú rakið. Það er sannfæring mín, að heildaryfirsýn yfir orkuvinnslu landsins sé nauðsynleg. Ég get ekki fallizt á það, sem kom fram hjá síðasta hv. ræðumanni, að fremur ætti að skipta upp orkudreifingunni enn meira en nú er en sameina hana í eitt. Það er sannfæring mín, að einhver einn aðili þarf að gera þær athuganir og áætlanir, sem hljóta að verða lagðar til grundvallar, þegar virkjunarstaðir eru valdir, og hinar ýmsu leiðir til dreifingar raforku og jafnaðarverð ákveðið. Ég sakna þess t.d. hér, að ekki skuli vera unnið að heildaráætlun fyrir raforkuvinnslu í landinu, eins og Norðmenn eru nú að leggja fram. Það er sannfæring mín, að slík athugun muni leiða í ljós, að á vissum stöðum er ekki rétt að virkja eins og ráðgert hefur verið, og a.m.k. er vafalaust, að slík athugun hefði getað komið í veg fyrir þau leiðindi, sem orðið hafa við Laxá fyrir norðan, og e.t.v. hefði slík athugun, ef fyrr hefði legið fyrir, komið í veg fyrir ýmiss konar vandræði, sem af því munu hljótast, ef ekki verður talið rétt að leggja Þjórsárver undir vatn. Mývatn og Þjórsárver eru tvö stór svæði með mjög sérstæða líffræði, sem nauðsynlegt er að athuga vandlega og átti að athuga, áður en nokkrar áætlanir voru gerðar um virkjanir fallvatna, sem á þessum svæðum eiga uppsprettur sínar. Ef ákveðið verður að leggja ekki Þjórsárver undir vatn, er ljóst, að nálægt því allar áætlanir um virkjanir Þjórsár riðlast, og má vel vera, ef svo hefði verið ljóst fyrr, að aðrar ákvarðanir og aðrar framkvæmdir hefðu verið teknar og gerðar í þessu sambandi. Vel má t.d. vera, að heildaryfirsýn yfir orkuvinnslu landsins leiddi í ljós, að skynsamlegra væri að leggja meiri áherslu á stórar virkjanir á Norðausturlandi, sem hafa verið í athugun, en á Þjórsárvirkjanirnar til stóriðjuframkvæmda. Ég held því, að varla geti verið um það nokkrar deilur, að í okkar litla og fámenna landi er heildaryfirsýn yfir orkuvinnsluna, dreifingu hennar og nýtingu höfuðnauðsyn og grundvallaratriði. Ég fyrir mitt leyti get einnig fallizt á þá skoðun, sem fram kemur í þáltill., að rétt sé að sameina meira en verið hefur hin ýmsu smáu fyrirtæki sveitarfélaga í öllum landshlutum. Ég hygg, að það sé þeim til góðs. Ég er sannfærður um það. Ég er hins vegar ekki sannfærður um það enn, að nauðsynlegt sé, að hið opinbera eigi minnst 50% í slíkum landshlutafyrirtækjum, til þess að sú samræming, sem gert er ráð fyrir að hér fari fram, nái fram að ganga. Þetta er eitt atriði, sem ég fyrir mitt leyti vil skoða betur. Ef svo skyldi reynast eftir ítarlega og vandlega athugun, að þetta væri nauðsynlegt til þess að ná því meginmarkmiði, sem ég nefndi áðan, jafnaðarverði og skipulegri nýtingu raforkunnar í landinu, þá get ég fyrir mitt leyti fallizt á þetta. Ég tel þetta þá aukaatriði. Hins vegar fæ ég ekki að svo komnu máli séð, að það samstarf og sú samræming, sem ég hef nú rakið nokkrum orðum og tel nauðsynlega, fáist ekki án þess að þetta skilyrði sé sett. Ég vil aðeins geta þess í þessu sambandi, að ég sakna þess í þessari ágætu og fróðlegu þáltill., að ekki er þar minnzt nema lítið eitt á Landsvirkjun. Hvar á Landsvirkjun að falla inn í þessa mynd, sem hér er um að ræða? Landsvirkjun er að sjálfsögðu langsamlega stærsti raforkuframleiðandi landsins og með langsamlega stærstar framkvæmdir á sinni könnu, en þær framkvæmdir hafa raunar verið að verulegu leyti fyrir utan allt heildarskipulag á raforkuframleiðslu landsmanna og nýtingu okkar vatnsafls. Það er alveg ljóst, að Landsvirkjun verður að falla inn í þessa mynd, og það er ekki siður nauðsynlegt að marka stefnu að þessu leyti nú en hverja aðra stefnu í skipulagi raforkumála. Ég get dregið saman niðurstöður mínar af þessum fáu orðum með því að leggja enn áherzlu á, að ég tel það megintilganginn með þessari þáltill. að ná jafnaðarverði og lágu verði fyrir landsmenn alla á raforku. Það er megintilgangurinn. Og það er grundvöllur þess, að raforkan verði notuð í vaxandi mæli til upphitunar, til íslenzks iðnaðar, eins og ég minntist á áðan, og til fjölmargra fleiri þarfa landsmanna sjálfra. Það er einnig grundvöllur þess, að raforkan verði nýtt í orkufrekan iðnað, þannig að skynsamlegt sé og ekki spilli fyrir framtíðarþróun. Þetta eru grundvallaratriðin. Skipulagsmálin þarf að taka til endurskoðunar til þess að fullnægja þessum grundvallaratriðum, og mér sýnist sú þáltill., sem hér er lögð fram, skapa mjög góðan vettvang til slíkra umr., og þær þurfa að fara hér fram, og Alþ. þarf fyrr en síðar að móta ákveðna stefnu og vilja sinn í þessu máli.

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson): Herra forseti. Ég skal nú ekki lengja þessar umr. ýkja mikið, en það eru örfáar aths., sem mig langaði að koma fram með. Hér hafa talað þrír fulltrúar af hálfu Sjálfstfl., þ. á m. formaður flokksins, hv. þm. Jóhann Hafstein. Hann virtist telja það mjög óeðlilegt, að lögð væri fram þáltill., þar sem farið væri fram á það, að Alþ. markaði stefnuna í raforkumálum, þá meginstefnu, sem ætti að reyna að framkvæma á næstu árum og áratugum. Hann taldi, að það væri engin ástæða til að leggja fram slíka till. Hann sagði, að ríkisstj. gæti tilkynnt Alþ., hvaða stefnu hún hefði. Þarna er ég á algerlega andstæðri skoðun. Ég tel það bæði lýðræðisleg og þingleg vinnubrögð að mælast til þess við Alþ., að það fjalli um jafnveigamikið atriði og þetta og marki heildarstefnuna og á grundvelli slíkrar heildarstefnu verði svo unnið að þeirri löggjöf, sem þarf að breyta í því sambandi, og þeim samningum, sem verður að taka upp við fjölmarga aðila. Ég held, að einmitt vinnubrögð af þessu tagi séu vinnubrögð, sem alþm. eigi að óska eftir, en ekki að gagnrýna, eins og þessi hv. þm. gerði. Hv. þm. vék í upphafi að því, að hann undraðist, að ekki skyldi unnið að endurskoðun vatnalaga og taldi, að það væri forsenda fyrir framkvæmdum á þessu sviði. Í því sambandi lét hann þess getið, að frv. af hliðstæðu tagi væru námulög, sem unnin voru, meðan hann var iðnrh. á Íslandi, og þá komst hann svo að orði, að það mundi vera ráðlegt að fara hægt í þeim málum. Ég fæ nú ekki almennilega komið þessu saman og heim. Ég tók við þessu frv. um námulög, þegar ég hóf störf í iðnrn., og ég lagði þau fyrir þetta þing, og ég tel ákaflega mikilvægt, að þau lög nái fram að ganga, því að ég tel, að þau séu í öllum aðalatriðum mjög svo mikilvægt plagg. Á sama hátt tel ég, að það væri mjög nauðsynlegt, að vatnalögin væru endurskoðuð líka. Hv. þm. minntist á brbl. í sambandi við þessa þáltill., en sagðist nú ekki reikna með því, að það væri meiningin að nota þessa þáltill. til þess að setja brbl. Ég skal lýsa því yfir ákaflega skýrt, að það er ákaflega fjarri mér, mér hefur hreinlega ekki dottið það í hug, að nokkur maður hefði þvílíkt ímyndunarafl, að hann hugsaði sér, að maður setti brbl. á grundvelli þáltill. af þessu tagi. Að sjálfsögðu mun ég leggja á það mikla áherzlu, að við alla gerð frv., og ég tala nú ekki um samþykkt frv. um þetta efni, verði haft sem nánast samráð við Alþ. og við sveitarstjórnir og við alla þá aðila, sem hagsmuna eiga að gæta. Ég hef sannarlega ekki áhuga á því að fara á bak við einn eða neinn í þessu sambandi. Hv. þm. vildi bera brigður á það, að það hefði ekki verið ágreiningur um stórákvarðanir í raforkumálum á undanförnum árum, og fór að minnast á álbræðslusamningana í því sambandi. Það var ekki neinn ágreiningur hér á þingi um Búrfellsvirkjun. Hún var samþ. einróma. Ágreiningurinn var um hitt, hvernig farið var með raforkuna frá virkjuninni, um samninginn, sem gerður var við svissnesku álbræðsinna. Þar kom ágreiningurinn fram. Hann var ekki um raforkumál. Hann var um þau viðskiptamál, þann samning, sem gerður var við erlendan aðila. Og þar er um að ræða „prinsip“-ágreining á milli mín og þessa hv. þm., ágreining, sem enn virðist vera óbreyttur, eftir því sem hann talaði í ræðu sinni hér áðan. Ég tel, að við eigum ekki að ráðast í stórvirkjun á Íslandi til þess að sjá erlendum auðfélögum fyrir raforku, svo að þau geti haft þar hagkvæma framleiðslu fyrir sig og flutt arðinn af þeirri framleiðslu að meiri hluta til úr landi. Þetta tel ég vera algerlega ranga stefnu. Ég taldi það, þegar álbræðslusamningurinn var gerður, og ég er á nákvæmlega sömu skoðun enn þá. Það er algerlega rangt hjá þessum hv. þm., að ég lýsi öðrum skoðunum nú um þetta mál en ég gerði fyrir nokkrum árum. Ég hef nákvæmlega sömu skoðanir á þessum málum, og ég held, að þessi hv. þm. ætti ekki að tala að fyrra bragði um raforkusamninginn, sem hann gerði við álbræðsluna, sem tryggir henni raforku fyrir 22 aura á kwst. á sama tíma og við erum nú að ráðast í virkjun, þar sem kostnaðarverðið verður 35 aurar á kwst., sem við verðum sjálfir að búa við og þau fyrirtæki, sem við kunnum að standa að í sambandi við það.  Hv. þm. sagði, að það hefði verið auglýsingaskrum, þegar ríkisstj. tilkynnti í haust, að það væri ákveðið að virkja við Sigöldu, enda þótt enginn markaður væri fyrir hendi, sagði þessi hv. þm. Enginn markaður. Þessi hv. þm. var þeirrar skoðunar, að það ætti ekki að ákveða virkjun við Sigöldu án þess að tryggja sér erlendan viðskiptavin áður. Hann vildi, að það yrði hafður sami háttur á og hafður var í sambandi við virkjun Búrfells, að samningar við erlendan aðila væru forsenda þess, að hægt væri að ráðast í stórvirkjun á Íslandi. En þetta er samningsaðstaða, sem ég tel vera algerlega óviðunandi fyrir Íslendinga. Ef erlendur aðili veit, að við treystum okkur ekki til þess að ráðast í stórvirkjun nema það náist samningar við hann, þá er hann kominn með samningsaðstöðu, sem er gersamlega óviðunandi fyrir okkur. Það er ekki rétt hjá þessum hv. þm., að það sé ekki til markaður á Íslandi. Sá markaður er til. Hann er til í sambandi við húshitun. Landsvirkjun gerði grein fyrir því í áætlunum sínum um virkjanir í Tungnaá, að hún teldi vera á núverandi landsvirkjunarsvæði einu saman markað, sem jafngilti nærri 400 gígawattstundum á ári með þróun þeirri, sem yrði á næstu árum. Þetta er hátt í helmingur af raforkunni frá Sigölduvirkjun, og hér er einvörðungu um núverandi landsvirkjunarsvæði að ræða. Þessi markaður er mun stærri annars staðar á landinu, m.a. á Norðurlandi, þannig að þennan markað er hægt að stækka með samtengingu, eins og að er stefnt. Við erum ekki að kasta okkur út í neina óvissu með því að taka ákvörðun um virkjun við Sigöldu. Við höfum þennan markað, og við þurfum ekki að láta neina erlenda aðila setja okkur neina afarkosti í því sambandi. Ef okkur bjóðast ekki kostir, sem okkur henta og okkur falla og eru í samræmi við okkar hagsmuni, við erlenda aðila, þá höfum við þennan markað. Og það er það, sem gefur okkur nauðsynlegan styrk í viðræðum við erlenda aðila. Ég minntist á það í ræðu minni hér áðan, að það færu fram viðræður við ýmsa erlenda aðila um orkufrekan iðnað á Íslandi. Ég lét þess sérstaklega getið. En ég greindi einnig frá því, á hvaða forsendum ég teldi, að hægt væri að gera samninga af slíku tagi. Og forsendurnar voru þær, að Íslendingar ættu eða eignuðust meiri hluta í slíkum fyrirtækjum, þau lytu í einu og öllu íslenzkum lögum og að Alþingi Íslendinga hefði rétt yfir slíkum fyrirtækjum eins og öðrum, og við munum ekki una því, að erlendur gerðardómur segði okkur fyrir verkum um, hvernig ætti að túlka samningsákvæði. Samningar af slíku tagi tel ég að aldrei framar verði gerðir á Íslandi. Ég hef sagt það áður hér í þinginu, og ég er sannfærður um, að það verður aldrei gert. Annars fannst mér það einkenna ræðu þessa hv. þm. og flokksbræðra hans beggja, að þeir gerðu ekki grein fyrir neinni stefnumörkun af sinni hálfu. Í þessari þáltill. er lögð fram alveg tiltekin stefna, skýr og einföld tiltekin stefna. En af hálfu Sjálfstfl. er ekki um neina slíka stefnumörkun að ræða, engan valkost. Menn koma bara hér og gera aths., yfirleitt ákaflega smávægilegar. En það er engin stefna, sem þarna er boðuð til andstöðu við það, sem hér er lagt til. Ég lagði á það mikla áherzlu í sambandi við gerð þessarar þáltill., að ég vildi, að þar yrði mótuð slík stefna, að um hana gæti tekizt sem víðtækust samstaða. Ég tel mig þar hafa komið til móts við margs konar gagnrýni, sem ég tel mjög eðlilega og réttmæta og sem m.a. ýmsir þm. Sjálfstfl. hafa flíkað mjög hér í þinginu. Ég gerði þetta vegna þess, að ég taldi þetta rétt og ég gerði þetta í þeirri trú, að þm. Sjálfstfl. hefðu það málefnalega afstöðu til mála, að þeir gætu þá komið til samvinnu um mál af þessu tagi, sem skipta þjóðina alla og þróun okkar þjóðfélags ákaflega miklu máli. Hv. þm. Guðlaugur Gíslason taldi, að með till. um dreifingu raforku væri ekki komið eins langt til móts við till. Sjálfstfl., sem níu þm. hans fluttu hér áður, eins og ég vildi vera láta. Ég held nú samt, að svo sé, ef menn vilja yfirleitt fallast á raunveruleika mála í stað þess að hengja sig í orð. Það kom fram hjá honum og hefur oft komið fram hjá þm. ákaflega hörð og ómakleg gagnrýni á Rafmagnsveitur ríkisins. Við skulum gera okkur grein fyrir því, að Rafmagnsveitur ríkisins hafa á undanförnum aldarfjórðungi unnið ákaflega merkilegt starf og þær eiga meginþátt í þeirri mjög svo jákvæðu og stórfelldu þróun raforkumála, sem hefur mótað þetta tímabil. Rafmagnsveitur ríkisins selja um 43 þús. landsmanna raforku beint eins og nú er og annast auk þess heildsölu til byggðarlaga miðað við 33 þús. manns. Þegar frá er talið höfuðborgarsvæðið, þá lætur nærri, að Rafmagnsveitur ríkisins sjái beint og óbeint fyrir raforku til um 80% annarra landsmanna. Þessi mikla dreifing á raforku, sem við erum réttilega hreyknir af og þar sem við stöndum e.t.v. framar en nokkur önnur þjóð, sem býr í landi, sem er ámóta strjálbýlt og Ísland, þessi mikla dreifing er fyrst og fremst afrek Rafmagnsveitna ríkisins. Og þó að skipulag Rafmagnsveitnanna sé núna ekki að minni hyggju í samræmi við viðhorf okkar tíma, þá eiga menn að viðurkenna þessa staðreynd engu að síður. Í till. er lagt til, að nú þegar verði Rafmagnsveitum ríkisins skipt í landshlutaveitur með landfræðilegum mörkum, er hafi stjórn í héraði og séu sjálfstæðar rekstrareiningar. Þar er lagt til, að fyrirkomulaginu verði breytt á þessa leið, að landinu verði skipt niður með landfræðilegum mörkum og það verði stjórn í héraði og sjálfstæðar rekstrareiningar. Ef þarna er ekki komið til móts við þau sjónarmið héraðanna, að heimamenn eigi að geta sagt til um sínar eigin þarfir og framkvæmdir, þá skil ég ekki, hvað menn eru að fara. Vissulega er einnig lagt til, að Rafmagnsveiturnar sameiginlega hafi svo eina heildarstjórn til þess að sinna sameiginlegum verkefnum, sem ég er viss um, að allir skilja, að væru ekki á valdi þessara dreifiveitna eins og nú standa sakir. Við megum aldrei gleyma því, hve við erum fáir og að við erum ekki þess megnugir að halda uppi alls konar þjónustu nema við sameinum krafta okkar. Og það verðum við að gera á þessu sviði einnig, og það er gersamlega ástæðulaust að vera að búa þarna til einhvern ágreining á milli ríkisins og sveitarfélaganna. Það er í sjálfu sér engin eðlileg forsenda fyrir slíkum ágreiningi. Ríkið tók að sér forustu í þessum málum til þess að tryggja landsmönnum öllum raforku. Það var tilgangurinn. Og þessi tilgangur hefur náðst. Ríkið hefur sannarlega engan áhuga á því að sitja yfir hlut almennings úti um landið, engan áhuga. Og hvers vegna ætti ríkið að hafa áhuga á því? Menn eru þarna að búa til ágreining, þar sem enginn ágreiningur ætti að vera, og ég tel, að það sé mjög auðvelt að uppræta þennan ágreining, einmitt með þessari dreifingu, sem gert er ráð fyrir í till. Hv. þm. Lárus Jónsson taldi, að ég hefði lagt of mikið upp úr ályktun Laxárvirkjunarstjórnar, þar sem hún lýsti jákvæðri afstöðu til þeirrar hugmyndar minnar, að stofnað yrði sérstakt landshlutafyrirtæki á Norðurlandi og í öðrum landshlutum. Það má vel vera, að í mínum orðum hafi falizt einhver víðari merking en er í þessari ályktun. Engu að síður var ályktunin mjög ótvíræður stuðningur við þær hugmyndir, sem ég gerði grein fyrir á fundi Sambands ísl. rafveitna og felast í þessari þáttill. En þar er allt saman í samhengi hvað við annað að sjálfsögðu. Og þegar Laxárvirkjunarstjórn tók sína jákvæðu afstöðu til þessa atriðis, þá vissi hún ósköp vel, að það var liður í stærri hugmynd, stærri samtengingu, og að sjálfsögðu kom þar fram jákvæð afstaða, sem ég fagna mjög. Hér hefur mikið verið talað um miðstjórnarvald ríkisins, og að hér í þessari till. sé stefnt að miðstjórnarvaldi ríkisins, ríkiskapítalisma og ég veit ekki hvað og hvað. Ég held, að það sé algerlega augljóst mál, að ef við eigum að hagnýta orkulindir okkar eins og við þurfum að gera, þá verðum við að vera menn til þess að sameina krafta okkar, einbeita okkur, allri getu þessarar litlu þjóðar til þess að stuðla að slíkri þróun. Það tæki, sem við höfum í því sambandi, er ríkið. Og við skulum ekki tala um ríkið eins og einhvern fjarlægan hlut utan og ofan við okkur, því að ríkið erum við sjálf, það er þjóðin, það erum við þm., og það er ríkisstj. Og það lýðræðiskerfi, sem við byggjum upp, er aðferðin til þess, að þegnarnir geti haft áhrif á ákvarðanir þessa ríkis, að menn geti haft lýðræðisleg áhrif á ákvarðanirnar, en engu að síður sé hægt að beita sameiginlegum krafti. Og tilgangurinn með þessari Landsvirkjun Íslands, sem um er rætt, er einmitt sá, að hægt sé að beita þessu sameiginlega afli og við getum hagnýtt þá möguleika, sem gefast, á sem hagkvæmastan hátt. En þarna er einnig gert ráð fyrir lýðræðislegri uppbyggingu, þannig að landshlutarnir og fólkið geti haft bein áhrif á slíkar ákvarðanir. Það er það, sem felst í þessari till. Það er verið að búa til kerfi, beint lýðræðiskerfi, þar sem áhrif landshlutanna eru tryggð, en þar sem það er einnig tryggt, að það geti komið til sameiginlegra átaka. Og ef við getum ekki unnið þannig að málum eins og þessum og raunar miklu fleiri málum, þá munum við ekki geta staðið í samkeppni við aðra. Þjóðfélag okkar er svo smátt og einstakir aðilar í því eru svo lítils megnugir, að við munum ákaflega fljótt dragast aftur úr, ef við temjum okkur ekki samvinnu, lýðræðislega samvinnu af þessu tagi. Og einmitt þess vegna geri ég mér vonir um það enn þá, þrátt fyrir þær aths., sem hér hafa komið fram í ræðum þm. Sjálfstfl. og sem mér finnst vera minni háttar, að við getum náð samstöðu um sameiginlega stefnumörkun á þessu sviði. Ég legg á það mjög mikla áherzlu, að þessi till. verði tekin til afgreiðslu á þessu þingi, vegna þess að sú stefna, sem í henni felst, er þannig, að það mun að sjálfsögðu taka mörg ár að framkvæma hana. Það verður að framkvæma hana í mörgum áföngum, og þess vegna er það alveg nauðsynlegt, að hægt sé að hefjast handa um hagnýt verkefni á því sviði sem allra, allra fyrst, samninga við sveitarfélög, viðræður við alla mögulega aðila, breytingar á gildandi lögum o.s.frv. Og ég vil ítreka það, sem ég sagði áðan, að að svo miklu leyti sem ég kem nálægt slíkum málum framvegis, þá mun ég tryggja það, að það verði sem allra breiðust samvinna um alla þróun þessara mála.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð út af aths., sem kom fram hjá hv. 1. þm. Reykv. En hann lét í ljós nokkra undrun yfir því, að nefndin, sem sett hafði verið til þess að endurskoða vatnalögin, skyldi hafa verið lögð niður. Þar sem ég ber ábyrgð á þessari ákvörðun, vil ég gera grein fyrir þeim sjónarmiðum, sem lágu þar að baki. Þegar þessi ákvörðun var tekin, stóð svo á, eins og hv. þm. er nú kunnugt um, að það höfðu risið hér á landi allmörg málaferli, að hægt er að segja, um stefnuatriði eða „prinsip“-mál í sambandi við það efni, sem vatnalögin fjalla um og skilning á ýmsum ákvæðum þeirra. Ég nefni t.d. mál um Mývatn, ég nefni mál, sem hér hefur risið sunnanlands um rétt til vatna á afréttum eða almenningum, og enn fremur eru enn í gangi málaferli vegna Laxárvirkjunar. Þegar þannig stóð á, þá taldi ég ekki rétt að fara að efna til endurskoðunar á vatnalögunum fyrr en fyrir lægju úrlausnir dómstóla um þessi atriði. Mér fannst óeðlilegt að fara, eins og hefði mátt segja, að gripa að nokkru leyti fram fyrir hendurnar á dómstólum í þessu efni, og eins og hv. þm. vék að, voru t.d. í þessari nefnd, sem var skipuð hinum ágætustu mönnum, einn hæstaréttardómari, annar sérfræðingur í eignarrétti, sem oft situr sem varadómari í Hæstarétti og hefur m.a. að ég hygg setið eitthvað í þessum svokölluðu Laxármálum. Ég held, að það hefði verið óheppilegt, að þessir aðilar og aðrir hefðu farið að setja eitthvað á blað um þessi efni, sem dómar eiga eftir að ganga um. Og það hefði e.t.v. getað vakið upp einhverja tortryggni, að þeir hefðu þar farið að halda fram einhverjum sjónarmiðum, sem að einhverju leyti hefðu komið inn á þessi efni, sem um er deilt í þessu sambandi. Þetta var fyrst og fremst ástæðan til þess, að ég taldi rétt að fella þessa endurskoðun niður að sinni, og reyndar hef ég ástæðu til að álíta vegna annarra ummæla, sem féllu hjá hv. þm., að hann sé mér ekki ósammála um þetta atriði í sjálfu sér. Ég viðurkenni, að það hefði auðvitað mátt hafa annan hátt á í þessu efni, sem sagt að gera ráð fyrir því við þessa nefnd, að hún bara frestaði sínum störfum og léti ekki frá sér fara mikið, á meðan á þessum málaferlum stæði. En þessi málaferli geta staðið nokkur ár, og það er nú svona heldur áhugi fyrir því að fækka nefndum hefur mér skilizt, og ég hefði ekki talið það eðlilegt að láta svona nefnd vera til á pappírnum, svo að árum skipti, án þess að hún gerði neitt. Þetta eru sem sagt ástæðurnar fyrir því, að þessi nefnd var lögð niður, en ekki það, að ég sé þeirrar skoðunar, að vanþörf sé á endurskoðun vatnalaga. Ég fellst alveg á, að það geti verið ástæða til þess að endurskoða þau. En sú endurskoðun er sjálfsagt mikið vandaverk. Setning vatnalaga reyndist nú ekkert auðveld á sínum tíma, því að það voru ærið skiptar skoðanir uppi um það efni, og ég býst satt að segja við eftir því, hvernig orð falla enn í dag, að það séu í landinu æði skiptar skoðanir um ýmis „prinsip“-atriði í sambandi við vatnalög og eignarrétt á vötnum. En auðvitað þarf að skoða þetta, og það verður væntanlega gert, hvort sem það verð ég eða einhver annar, sem á sínum tíma stofnar til þeirrar endurskoðunar. En ég álít, að það sé skynsamlegra, að þá liggi fyrir niðurstöður dómstóla til leiðbeiningar um þessi meginatriði, sem um var deilt. Annað vildi ég ekki segja. Ég skal ekki fara að blanda mér hér í umr. um þá þáltill., sem hér liggur fyrir. Það liggur í hlutarins eðli, að ég er sammála þeirri meginstefnu, sem í henni felst.



Herra forseti. Ég vildi leiðrétta hér eitt eða tvö atriði, sem fram komu í ræðu hæstv. iðnrh., þar sem hann í fyrsta lagi sagði, að við hefðum enga stefnu í raforkumálum. Ég vil í sambandi við dreifingu raforkunnar, sem ég ræddi um, benda á þá þáltill., sem hér var til umr. fyrr í vetur. Þar er mörkuð alveg skýr og ákveðin stefna, þar sem við leggjum til, að landshlutasamtök sveitarfélaga taki við því hlutverki, sem Raforkumálaskrifstofan hefur annazt í mjög stórum mæli fram að þessu. Þetta er stefnubreyting frá því, sem verið hefur, og ég tel, að þetta sé miklu ákveðnari stefna en fram kemur í þeirri þáltill., sem hér er til umr. nú, þar sem ákaflega erfitt er að sjá eða skilja tilgang till. og samræma hann því, sem hæstv. ráðh. vill túlka hann nú. Þá vil ég í öðru lagi mótmæla því, að ég hafi verið með nokkurn ómaklegan áróður á Rafmagnsveitur ríkisins eða þeirra starf. Ég held, að ég hafi haft mjög svipuð orð um þær og hæstv. ráðh., að þær hafi á undanförnum áratugum unnið mjög gott og mikið starf í sambandi við raforkumálin, bæði í sambandi við orkuframleiðslu og dreifingu, meðan ekki var aðstaða til að aðrir aðilar gætu annazt þetta. Okkur greinir á um það, að ég held því fram, að raforkumálin hafi nú þróazt á það stig, að samtök sveitarfélaga, landshlutasamtök þeirra, séu þess megnug að yfirtaka það af starfi Rafmagnsveitna ríkisins, sem þær hafa annazt í sambandi við dreifinguna. Ég tel, að málin hafi þróazt þannig, að Rafmagnsveiturnar séu ekki lengur orðnar nauðsynlegur milliliður og sveitarfélögin eigi að taka þessi mál í sínar hendur sem einn þáttinn í því starfi, sem er eðlilegt að mínum dómi, að sveitarfélögin hafi með að gera. Okkur greinir á um þetta. Hæstv. ráðh. hefur sagt það hér, og það kemur fram í þáltill., að Rafmagnsveitur ríkisins eigi enn þá að vera a.m.k. að hálfu leyti eigandi að dreifikerfunum. Ég tel hins vegar, að sveitarfélagið geti mjög vel annazt þetta, eins og nú er komið málum. Þá ítrekaði hæstv. ráðh. það aftur hér í sinni síðari ræðu, að hann vildi hafa gott samband við sveitarstjórnir í sambandi við raforkumálin. Það, sem hlýtur að vekja tortryggni um það, að þetta sé af einlægni mælt, er þá, hvernig sú nefnd, sem hann skipaði á sínum tíma til að útbúa þessa þáltill., var skipuð. Hefði hæstv. ráðh. viljað hafa gott samstarf við sveitarfélögin og Samband ísl. rafveitna, sem vissulega eru orðin stórir aðilar í sambandi við raforkumálin, þá hefði hann átt að sýna það í verki og skipa fulltrúa frá þessum aðilum í nefndina, sem nú átti að marka hina nýju stefnu, sem hefur verið lögð fram og hæstv. ráðh. hefur gert grein fyrir. Ég tel, að með því að ganga fram hjá þessum aðilum hafi hann síður en svo sýnt, að hann vilji í verki hafa nána samvinnu við þessa aðila, Samband ísl. sveitarfélaga eða Samband ísl. rafveitna, sem vissulega hljóta eðli málsins samkv. að hafa mikinn áhuga fyrir því, og þetta hlýtur að snerta þessa aðila báða mjög mikið, hvernig stefnan verður mótuð í framtíðinni í sambandi við raforkumálin, aðallega þó í sambandi við dreifingu raforkunnar.



Herra forseti. Það eru vissulega mörg atriði, sem freistandi væri að ræða í sambandi við þessa þáltill., enda gefur lengd hennar ein út af fyrir sig tilefni til þess, ef gera má ráð fyrir, að innihald hennar sé í samræmi við lengdina, að ræða hana allítarlega. Ég skal þó reyna að forðast það, en aðeins nefna nokkur atriði, sem upp í hugann komu, þegar ég hlýddi á hæstv. ráðh. tala fyrir þessari till. og reyndar áður í sambandi við lestur og athugun till. Hæstv. ráðh. gat um, að ýmsir ágætir menn hefðu undirbúið þetta mái. og það eru vissulega allt mætir og góðir menn. Ég leyfi mér nú hins vegar að spyrjast fyrir um það, sem ekki kom glöggt fram hjá hæstv. ráðh., hvort líta bæri á þessa till. sem till. þessara manna eða hvort hér væri ekki um það að ræða, að hann hefði falið þessum embættismönnum á grundvelli einhverrar ákveðinnar meginstefnu, sem hann hefði sjálfur markað, að setja á blað það, sem hér liggur fyrir framan okkur. Það finnst mér trúlegra, og það væri a.m.k. æskilegt að fá að vita, hvort þetta er embættismannatillaga eða hvort hann hefur ekki beinlínis lagt fyrir þá að leysa þetta vandamál eða marka stefnu, sem mér finnst ákaflega eðlilegt, að hann gerði, og þetta hafi í rauninni verið vinnunefnd, sem þarna hafi starfað að því að forma till. Og satt að segja verð ég nú að segja það, af því að mér eru kunnir margir þeir mætu menn, sem þarna hafa verið að verki, að mér finnst till. í mörgum greinum ótrúlega óljós og einkennilega orðuð, ef hún er komin frá þessum mönnum að öllu leyti eða a.m.k. ef marka má mikla sannfæringu þeirra. En látum það vera. Það er annað, sem líka kemur upp í hugann, þegar maður skoðar svona þáltill., sem hæstv. ríkisstj. leggur fyrir Alþ. í því skyni að fá markaða stefnu. Og það er sú spurning, hvort ekki sé heilsteypt stefna hjá hæstv. ríkisstj. í þessu máli, þannig að till. sé komin til vegna þess, að þar sé ágreiningur um málið eða a.m.k. ekki ákveðin, fastmótuð stefna allra hæstv. ráðh., þannig að þeir að vísu hafi gefið hæstv. iðnrh. leyfi til þess að flytja þessa till., en það sé fyrst og fremst stefnumörkun, sem hann sé hér að leita stuðnings við, vegna þess að það sé ekki fullkomlega fastmótuð sannfæring allra meðráðherra hans, að svona beri á málum að halda, en þeir eftir atvikum vilji fella sig við það, ef hann fær fyrir henni meirihlutafylgi hér á meðal þm. Ég spyr að þessu vegna þess, að að öðrum kosti er málið ákaflega einkennilega til komið, og það kannske gefur mér nokkurn rétt að spyrja með þessum hætti, að ég hef sjálfur átt hlut að því að leggja þáltill. fyrir Alþ. um staðgreiðslukerfi skatta, sem sumum fannst einkennilegt líka, að ég legði fyrir þingið, en það átti sín tildrög í því m.a., að ég sjálfur var ekki fullkomlega sannfærður um, að rétt væri að innleiða staðgreiðslukerfið, en benti hins vegar bæði á kosti þess og galla. Málið hafði verið rætt það mikið hér á þingi og gerðar um það ályktanir, að ég taldi rétt, að Alþ. fengi að segja um það skoðun sína, og meðráðherrar mínir voru ekki heldur fyrir fram sannfærðir um, að rétt væri að taka þetta kerfi upp. Engu að síður var leitað álits Alþ. um málið. Ég nefni þetta sem dæmi fyrir hæstv. iðnrh., ef hann vill vitna í eitthvað hliðstætt, og spyr, hvort það sé ekki hugsanlegt, að þessi till. hans nú sé fyrst og fremst skoðanakönnun, sem meðráðherrar hans hafi látið gott heita, að hann leitaði eftir, án þess að hér sé verið að slá fram fastmarkaðri stefnu ríkisstj. um það, að svona skuli þetta vera og á engan hátt annan. Þetta er mjög æskilegt að vita, vegna þess að ef hér er verið að leita eftir samstöðu við Alþ., alla flokka, þá er auðvitað sjálfsagt að skoða málið í því ljósi, og sé það ætlunin, þá verð ég þó að láta í ljós mikla undrun mína, ef hæstv. ráðh. ætlar að knýja þetta mál fram nú, vegna þess að það er komið að þinglokum. Við höfum að vísu fengið að sjá þetta fyrir ekki löngu síðan, og hér er vissulega um mikið mál að ræða, nýja stefnu, segir hæstv. ráðh., og ef hann ætlast til þess, eins og hann segir hér í dag, að hann vonist til, að það geti orðið um það samstaða á milli allra flokka, eins og hefur verið í orkumálum að undanförnu, eins og hann orðaði það, þá finnst mér hann ekki leggja lið sitt til þess, ef hann ætlar að knýja þingið til þess að gera ályktun í jafnumfangsmiklu máli eins og þessu án þess að fá svigrúm til þess að kanna það betur en er nokkur möguleiki að gera á þeim dögum, sem eru nú til þingloka. Ég segi fyrir mitt leyti, að ég er alls ekki reiðubúinn til þess að taka afstöðu til þessa máls m.a. vegna þess, að ég tel, að það sé ekki nema sjálfsagður hlutur og í rauninni í samræmi við það, sem hæstv. ráðh. sagði, og ég býst við, að það sé svo í huga margra annarra hv. þm., að þeir vilji gjarnan hafa samráð við sína heimamenn. Það eru rafmagnsveitur í mörgum héruðum og flestum kjördæmum þessa lands. Það eru sjálfstæðar virkjanir, það eru samvirkjanir sveitarfélaga og ríkis, og það eru algerar ríkisvirkjanir. Öll þessi skipan mála eða allar þessar tegundir af skipan mála eru til í sambandi við virkjanirnar sjálfar. Um þetta hafa farið fram miklar umr. Það hafa farið fram miklar umr. um t.d. jöfnun raforkuverðs. Það er búið að vera til umr. hér í þingi langalengi, og sýnist sitt hverjum um það. Að vísu telja allir, að að því verði stefnt, og mín skoðun er, að svo hljóti þetta að fara að lokum. En í ljósi þessarar staðreyndar og í ljósi þess mikilvægis, sem það vissulega er, og ég tek undir það með hæstv. ráðh., að reyna að fá sameiginlega stefnu í jafnstóru máli og hér er um að ræða, sem er mál ekki aðeins þessara næstu ára, heldur næstu áratuga, þó að við horfum nú ekki lengra fram í tímann, þá skiptir það miklu máli, að það sé ekki verið að breyta þar um grundvallarstefnu eftir því hvaða stjórn situr hverju sinni. Í því er ég honum sammála. En þegar hann talar um það, sem rétt er einnig, að þó að þessi till. verði samþ. nú á þessu þingi, þá muni það taka langan tíma að koma þessu í framkvæmd, þá sé ég ekki, hvernig hann getur ætlazt til þess og telur í rauninni nokkra þörf á því að knýja Alþ. til þess að taka ákvörðun í málinu núna, sem gæti leitt til óheppilegrar niðurstöðu, vegna þess að ég held, að við getum sameinað skoðanir okkar í þessu máli. Ég er hæstv. ráðh. sammála um það, þó að þar beri vissulega á milli sem höfuðatriði það miðstjórnarvald, sem hér er stefnt að með þessari till. Hins vegar held ég, að það geti ekki orðið neinn ágreiningur um það, að mynduð verði sérveitukerfi eða héraðsveitur. Það er í rauninni sameiginleg skoðun flestra í þessu efni, en þar er um flókið vandamál að ræða. Það eru til í þessum héruðum sumum hreinar ríkisvirkjanir. Það eru til, eins og ég segi, samvirkjanir ríkis og sveitarfélaga, og það eru til algerar einkavirkjanir þessara héraða, þannig að allt þetta þarf að skoðast mjög vandlega, hvernig hægt er að koma þessu á. Þróunin hefur öll gengið í átt til aukins samruna, og það er rétt hjá hæstv. ráðh., að það hlýtur að líða að því, að öll orkuver landsins verði tengd saman. En það er hægt að gera þetta með mismunandi hætti. Hafa þegar verið mörkuð ýmis mikilvæg stefnuatriði í þessu, eins og t.d. með lögunum um Landsvirkjun og ákvæðunum um það, að Laxárvirkjun geti gerzt aðili að Landsvirkjun, ef hún óski eftir því. Þá er gert ráð fyrir því að tengja saman samveitukerfi Norðurlands og Suðurlands, ef það þykir henta. Austurlandið verður vafalaust þar með, og önnur héruð landsins koma, þegar tímar líða. En það þarf margt að skoða í þessu efni. Það kemur nú á daginn, að einn af ágætum hv. þm. Norðurl. e. og hæstv. ráðh. greinir á um það, hvernig beri að skilja ályktun Laxárvirkjunarstjórnar um skoðanir hæstv. ráðh. Hann vill túlka hana sem algert jáyrði Laxárvirkjunarstjórnar við þeirri hugmynd, sem hér er sett fram. Ég leyfi mér að taka undir það, sem hv. 5. þm. Norðurl. e. sagði hér, að ég held, að hæstv. ráðh. leggi of ríkan skilning í það, sem hér er um að ræða. Þar hefur komið fram velvilji, sem ég hygg, að sé hvarvetna fyrir hendi, ef skynsamlega er á málum haldið. Ég er hæstv. ráðh. sammála um, að það hafi verið rétt, að hann túlkaði þetta mál á fundi Sambands ísl. rafveitna, en það á ekki að þvinga þm. til þess að taka afstöðu í svona máli á 2–3 vikum, um grundvallarstefnumörkun til framtíðarinnar, án þess að þeir geti farið heim í sín kjördæmi og rætt þessa nýju hugmynd - hann segir sjálfur, hæstv. ráðh., að hér sé um nýja stefnu að ræða, - við þá aðila, sem með orkumálin fara. Ég vil nú biðja hæstv. ráðh. bara í fullri vinsemd að taka það til íhugunar, hvort mín skoðun í þessu efni sé ekki rétt. Ég er sannarlega ekki að mæla þar af neinum fjandskap við þær hugmyndir, sem hæstv. ráðh. er með, en ég tel, að það væri hreinn flumbruskapur að fara að heimta það af þinginu - það getur verið, að hann geti knúið sitt lið til þess, hann knýr varla aðra til þess - að samþykkja þessa þál. hér, og niðurstaðan yrði þá sú, að við kæmum klofnir fram í máli, sem við kannske alls ekki erum klofnir í. Þessu vildi ég leyfa mér að skjóta fram sem grundvallaratriði í þessu máli, án þess að fara að ræða einstök atriði þess. En við sjáum nú strax, hvað þetta er flókið, til viðbótar því, sem ég gat um, hinar mörgu tegundir orkuvera, hvernig eignaraðild þeirra er háttað. Landsvirkjun er sameign ríkis og Reykjavíkurborgar. En hver er skoðun Reykjavíkurborgar á því, að talað er um, að ríkið eigi áfram að eiga, eins og það er orðað, a.m.k. 50% í þessari nýju Landsvirkjun Íslands, þá væntanlega þessari Landsvirkjun hér? Hún verður stofninn að Landsvirkjuninni. Á þá smám saman að rýra hlut Reykjavíkurborgar og eignaraðild að þessari virkjun? Og með hvaða hætti á það að gerast, og hvað segir Reykjavíkurborg um það? Lýstu þeir blessun sinni yfir þessu á fundi Sambands ísl. rafveitna? Ég spyr. Borgarstjóri Reykjavíkur á hér sæti á Alþ., og hefði verið æskilegt, að hann hefði getað fengið tækifæri til þess að lýsa skoðun sinni í því máli. Vonandi getur hann það, áður en til loka málsins kemur, en hér er vissulega ekki um lítið atriði að ræða. Ég held, að eins og þetta mál liggur fyrir og ef á ekki að fá að skýra það betur, heldur aðeins að gleypa það hrátt, eins og það er lagt hér fyrir, þá skapist sú mikla tortryggni, sem hér hefur verið vikið að, að hér sé stefnt að algeru miðstjórnarvaldi um alla orkuvinnslu í landinu. Ég skal engu um það spá, hvort þróunin verður sú og að sett verði upp slíkt fyrirtæki, sem hæstv. ráðh. talar um. En ég held, að menn vilji hugsa sig töluvert um, áður en þeir fara að slá föstu slíku miðstjórnarvaldi yfir allri orkuvinnslu undir einum hatti. Og það er vægast sagt ákaflega hæpið að halda því fram, að af því að til séu héraðsveitur, sem eigi aðild að þessu mikla bákni, þar sem ríkið á að vera a.m.k. helmingsaðili, - ég legg áherzlu á, a.m.k. helmingsaðili, - leiði það af sér, að verið sé að auka valdsvið héraðanna. Varla a.m.k. þeirra, sem þegar eiga sín orkuver sjálf. En það kann vel að vera miðað við þá þróun, sem er í rafvæðingarmálum, og þá miklu nauðsyn, sem hæstv. ráðh. gat um og við getum allir tekið undir að sé á því að framleiða ódýra raforku, að þetta reynist að lokum skynsamlegt að gera. En ég held, að málin hafi verið að þróast í heilbrigða átt á undanförnum árum og skilningur manna sé smám saman að vaxa á því, að það þurfi jafnsjálfsagðan hlut og að tengja saman orkuver. Það muni koma. Þetta er ekki ný uppáfynding hjá hæstv. ráðh. og að því leyti ekki nein ný kenning. Þetta hafa menn vitað, að yrði þróunin, eftir því sem orkumálin mjökuðust áfram. AS vísu hafa menn gjarnan viljað hafa virkjanir sem víðast um landið, og auðvitað væri það alveg fráleitt að ætla að virkja á einum stað í landinu og dreifa svo með „hundum“ rafmagninu um allt landið. Það mundi skapa slíkt öryggisleysi, að það væri ekki tiltækilegt, enda veit ég, að það er ekki skoðun hæstv. ráðh. En það er hægt að gera þetta með ýmsum hætti, og þessi orkuver þurfa ekki öll að vera undir sömu stjórn. Það má tengja þau saman, og það má vel hugsa sér nána samvinnu á milli þeirra, án þess að þau séu eign sama aðila, alveg eins og verið hefur, þannig að það er ekkert upplagt mál endilega á þessu stigi að ætla nú allt í einu að fara að rjúka í að marka ákveðna stefnu í þessu, sem í rauninni ekkert liggur á að gera. Menn eru sammála um það, eins og hæstv. ráðh. sagði, hvað gert hefur verið. Menn eru sammála um, að ráðizt verði í nýja stórvirkjun hér. Að vísu eru menn ekki sammála um, hvort eigi að ráðast í þetta án þess að nokkur vissa sé um, hvort nokkur þurfi á rafmagninu að halda eða ekki. Þar er ég á öðru máli en hæstv. ráðh. Ég held, að það væri ekki giftusamlegt, en ég skal ekki fara út í þá sálma. En um þessa þróun hafa menn verið sammála, og því þá í ósköpunum að vera að knýja hv. þm. með offorsi nú á síðustu dögum þingsins til þess að fara að skrifa undir þennan langhund, sem þessi þáltill. óneitanlega er, og fá ekki að skoða hana ofan í kjölinn, hvað í henni raunverulega felist? Það getur vel verið, að hæstv. ráðh. segi, að ég sé með þessu enn þá einu sinni að sýna það, að Sjálfstfl. hafi enga stefnu í orkumálum og bjóði ekki upp á neina aðra stefnu. Við erum ekkert endilega að segja, að við getum ekki fallizt á margt, sem í þessari till. er, og við höfum vissulega ráðið í veigamiklum efnum um stefnuna í orkumálum undanfarin ár. Ég veit ekki betur en að undanfarin 12 ár hafi orkumálaráðh. verið úr Sjálfstfl. og hafi markað stefnuna í orkumálum, þá stefnu, sem hæstv. núv. orkumálaráðh. segir, að enginn ágreiningur sé um. Þá er naumast hægt að segja, að flokkurinn hafi enga stefnu. Nei, ég ítreka það og legg á það áherzlu við hæstv. ráðh. og trúi ekki öðru en hann a.m.k. vilji íhuga það, ef hann hefur á annað borð áhuga á því, sem hann sagði hér, að fá um þetta mikla hagsmunamál þjóðarinnar samstöðu, að hann knýi ekki fram afgreiðslu þessarar till. Það hefur sína þýðingu, að hann hefur lagt hana fram, en æskilegt er, að þm. geti farið heim og rætt við þá menn, sem með orkumál fara í þeirra kjördæmum. Ég óska þess fyrir mitt leyti, og með því móti er ég ekkert að lýsa andstöðu né meðmælum, heldur vil ég skoða það nánar, hvernig menn líta á þessi mál, sem ábyrgð bera á orkumálunum í mínu kjördæmi a.m.k., þó að ég hugsi ekki lengra, og mér þykir ólíklegt annað en að sú hugsun sé ofarlega í huga margra hv. þm., ekki síður í stjórnarliðinu en í stjórnarandstöðunni.

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson): Herra forseti. Ég vil fyrst svara tveimur fsp., sem hv. þm. Magnús Jónsson beindi hér til mín. Hann spurði mig, hvort þessar till. væru till. þeirra sjö manna, sem nefndir eru í grg. till., eða hvort það væru till. mínar. Þetta eru að sjálfsögðu till. ríkisstj. Þær eru unnar í mínu rn. með tilstyrk þessara sjö ágætu manna. Eins og ég sagði áðan, voru þeir persónulegir ráðgjafar mínir í þessu máli. Ég ráðgaðist við þá, ég sagði þeim frá mínum hugmyndum, þeir sögðu mér frá sínum hugmyndum, og að sjálfsögðu eru þeir allir sammála þeirri stefnu, sem í till. felst. Ég held, að það geti enginn áfellzt mig fyrir, að ég hafi valið í þessa nefnd út frá einhverjum pólitískum sjónarmiðum.  Í annan stað spurði hv. þm. Magnús Jónsson um það, hvort þetta væri flutt hér sem einhvers konar skoðanakönnun, hvort þetta væri líkt því, þegar hann flutti á sínum tíma þáltill. um staðgreiðslukerfi skatta og mælti með og móti og hafði eiginlega enga fastmótaða stefnu sjálfur. Sú er ekki raunin. Þessi þáltill. er flutt af ríkisstj. En ríkisstj. telur það ákaflega mikilvægt, að framtíðarstefnan sé mótuð af Alþ. einmitt nú. Eins og hv. þm. Magnús Jónsson tók fram, eru það margir fleiri aðilar en ríkið, sem eiga mikilla hagsmuna að gæta í þessu sambandi. Þar er um að ræða sveitarfélög, þar er um að ræða einkarafveitur. Það verður mikið og flókið mál að semja við þessa aðila og ná sameiginlegri niðurstöðu í viðræðum við þá. Og einmitt þess vegna eru það að minni hyggju rétt þingræðisleg og lýðræðisleg vinnubrögð, að hér sé mótuð heildarstefna í þessum málum og síðan verði farið í það að reyna að framkvæma þá stefnu í verki. Ég tel ekki, að ég sé að fara fram á það, að Alþ. afgreiði þetta mál af neinum flumbruskap. Eins og ég hef getið um áður, sendi ég þingflokkunum öllum handrit af þessu fyrir mánuði, að ég hygg, og ég talaði við þm. í öllum flokkum, að ég hygg, og fór fram á það, að þeir létu mig vita, ef það væru einhver atriði, sem þeir hefðu hug á að breyta, og ég sagðist vera mjög fús til samvinnu um þessi mál. Þingflokkarnir hafa haft þetta mál til umr. hjá sér um langan tíma, og ég vænti þess, að þeir hafi notað þann tíma vel. Það er alveg rétt hjá hv. þm., það er engin byltingarstefna boðuð í þessari till. Þarna er um að ræða fjölmörg atriði, sem við höfum rætt um á undanförnum árum og ég veit ekki til þess, að neinn ágreiningur sé um. Það er ekki verið að fara þvert á hluti, sem verið hafa að gerast að undanförnu, síður en svo. Þetta er í ákaflega eðlilegu samhengi við þá þróun, sem hefur verið hér á Íslandi núna í aldarfjórðung. Ef þetta væri eitthvert algert nýmæli, eitthvað, sem kæmi þvert á það, sem tíðkazt hefur að undanförnu, þá skildi ég það, að hv. þm. þyrftu að hugsa sig dálítið mikið um. En sú er sannarlega ekki raunin. Ég tel ákaflega mikla nauðsyn á því, að framkvæmdum í þessum málum sé hraðað eftir megni. Ég geri mér það ljóst, að þau hljóta að taka langan tíma. En ég segi fyrir mig, ég vil mjög gjarnan geta notað sumarið í sumar til þess að þoka fram því, sem hægt er að þoka fram í sambandi við þessi mál. Og mér finnst alls ekki vera farið fram á mikið að ætlast til þess, að Alþ. móti heildarstefnuna í þessum málum. Síðan mun reyna á fjölmörg framkvæmdaatriði í sambandi við óhjákvæmilega lagasetningu varðandi þessi mál, og að sjálfsögðu verður haft samband við Alþ. um alla slíka þætti. Það má vel vera, að reynslan sýni okkur það, að við þurfum að breyta einhverju í þessu. En það, sem við getum gert núna, er að móta þá heildarstefnu, sem við teljum sannasta og réttasta eins og þekking okkar og reynsla sýnir okkur núna, þannig að ég sé ekki nokkurn skapaðan hlut því til fyrirstöðu, að hægt sé að afgreiða þessa till. á þessu þingi, og mér finnst ekki, að ég sé þar með neina tilætlunarsemi við hv. þm.



Herra forseti. Ég sé ástæðu til þess að gera örfáar aths. við mál hæstv. ráðh., einkum að því er varðar túlkun hans á samþykkt stjórnar Laxárvirkjunar. Ég gerði aths. um það í fyrri ræðu minni og las þá hér þessa samþykkt, sem ótvírætt er aðeins um einn þátt þeirrar stefnu, sem fram kemur í þessari þáltill., og ég vil endurtaka og lesa upp aftur þessa samþykkt: „Stjórn Laxárvirkjunar lýsir yfir jákvæðri afstöðu til þeirra hugmynda iðnrh. um orkuvinnslufyrirtæki fyrir Norðurland, sem fram komu í ræðu hans á miðsvetrarfundi Sambands ísl. rafveitna. Stjórn Laxárvirkjunar telur eðlilegt, að skipuð verði nefnd til könnunar á málinu og telur sig reiðubúna til þess að tilnefna mann í þá nefnd.“ Hér er sem sagt lýst þeim vilja, að ákveðin hugmynd um einn þátt þessarar stefnu verði könnuð. Mér þykir það skjóta mjög skökku við, ef hæstv. ráðh. getur sagt það hér, að öll þessi stefna sé auðvitað í samhengi og þess vegna beri að túlka þetta sem jáyrði við allri stefnu þeirri, sem fram kemur í þessari þáltill. Það er lögjöfnun, sem ég tel, að sé ákaflega furðuleg og skil ekki, hvernig hægt er að koma heim og saman. Enda þótt stefnt sé að landshlutafyrirtækjum um orkuvinnslu, bæði á Norðurlandi og annars staðar, þá er vitanlega hægt að haga öðrum þáttum skipulags raforkumálanna á allt annan hátt en gert er ráð fyrir í þessari þáltill. Ég benti á í minni ræðu, að það kæmi mjög til álita, hvort ekki væri rétt að fela sveitarfélögunum í einstökum landshlutum í sameign þeirra eða í samstarfi þeirra að reka dreifiveitur t.d. Það er ekkert, sem kemur í veg fyrir það, þó að um sé að ræða, að stofnuð séu orkuvinnslufyrirtæki ríkisins og sveitarfélaganna í hinum ýmsu landshlutum. Þar er um að ræða allt aðra stefnu samt sem áður en kemur fram í þessari þáltill., því að það er skýrt tekið fram í henni, að ríkið skuli eiga a.m.k. 50% í dreifiveitum landshlutanna. Og ég spyr: Ef ríkið á 50% í dreifiveitum landshlutanna og það á líka 50% í þeim fyrirtækjum, sem eiga að vera eins konar yfirstjórn þessara fyrirtækja, hvað er þá vald heimamanna orðið mikið í þessum málum? Ég benti einnig á, að það kynni að vera erfitt fyrir sveitarstjórnir að finna fjármagn, því að það er skýrt tekið fram í þessari þáltill., að sveitarstjórnir þurfi að finna fjármagn til þess að leggja fram á móti ríkinu til þess að taka eðlilegan þátt í þessum dreifiveitum, landshlutafyrirtækjum, sem annast bæði dreifingu og orkuvinnslu. Ég verð því að segja, að það er í algeru ósamræmi við rök almennrar skynsemi að tala um það, að stjórn Laxárvirkjunar leggi blessun sína yfir þessa þáltill. í heild. Við erum alltaf að tala um, að við þurfum að fá sveitarstjórnunum meiri verkefni. Það sé eðlilegt frá lýðræðislegu sjónarmiði, vegna þess að fólkið heima fyrir viti betur, hvar skórinn kreppir á hinum ýmsu sviðum. Raforkumálin eru einn sá þáttur, sem fólk hefur einna mestan áhuga á að hafa sem beinust áhrif á, og þess vegna finnst mér, - og ég er ekki einn um þá skoðun, - að það hljóti að koma mjög til álita að fela samtökum sveitarfélaga dreifingu raforku. Og ég benti á það í minni ræðu áðan, þannig að ég verð að segja það, að þær aths. hæstv. ráðh., að ekki hefðu komið fram neinar hugmyndir um aðra stefnu frá öðrum ræðumönnum hér, eru svona meira en lítið hæpnar. Fyrst ég er hér staðinn upp á annað borð, langar mig aðeins til að gera aths. við margítrekaðar staðhæfingar hæstv. ráðh. um sölu á raforku til stóriðju. Hann hefur oft hér á hv. Alþ. gert samanburð á því að selja raforku á 22 aura frá Búrfellsvirkjun og 35 aura frá Sigölduvirkjun. Og hann hefur meira að segja sagt hér, - ég held, að það sé rétt munað hjá mér, - að Íslendingar væru 4 þús. millj. ríkari, ef þeir hefðu selt orkuna á sínum tíma frá Búrfellsvirkjun á 35 aura. Ég fæ nú ekki séð, hvernig hægt er að gera svona samanburð og ætlast til þess, að hv. alþm. taki þetta sem góða og gilda vöru. Auðvitað kostaði Búrfellsvirkjun á sínum tíma margfalt minna en Sigölduvirkjun. Við vitum það, að rekstrarkostnaður orkuvera er fyrst og fremst fólginn í þeim mikla fjármagnskostnaði, sem þeim er samfara. Og hvert kw í Sigölduvirkjun er því miklu dýrara fyrir þjóðina en í Búrfellsvirkjun, vegna þess að þar er mikill verðmunur á, bæði vegna verðhækkana og eins líka vegna þess, að Sigölduvirkjun er ekki eins hagkvæm og Búrfellsvirkjun. Það er það, sem þarf að mæla, hvað verður eftir, en ekki brúttósöluverð. Það er það, sem þarf að mæla, þegar á að fara að bera saman hagkvæmni slíkra virkjana. Það væri alveg eins hægt fyrir okkur að segja: Hvers vegna seldum við fisk 1967? Það var miklu óhagkvæmara fyrir okkur að selja fisk 1967 en nú.

Bindandi samning til 25 ára, en fiskverð eins og það var fyrir nokkrum árum.

Við seldum fisk þá, og það var hagkvæmt fyrir okkur að selja hann þá. Við hefðum ekki verið hér, ef við hefðum ekki selt fisk 1967, þannig að ég fæ ekki séð, að svona lagaður samanburður fái staðizt og undarlegt að ætlast til þess, að alþm. taki þetta sem góða og gilda vöru. Það hefur nú að vísu komið oft fram, að hæstv. ráðh. gera sér ekki allt of háar hugmyndir um greind okkar alþm. og þekkingu, en mér finnst nú skörin færast svo upp í bekkinn, að ég get ekki orða bundizt, þegar svona er borið á borð. Eins þetta með samningsaðstöðuna við erlenda aðila, hvort það skipti höfuðmáli, hvort samið er við erlenda aðila um leið og virkjunarákvörðun er tekin eða hvort það er gert síðar. Ef við gerum samning um stórfellda orkusölu við erlenda aðila, þá erum við ekki bara að tala við einn aðila hverju sinni, en aftur á móti, ef við geymum það að gera samninga við aðila, sem kaupa orku í stórum stíl, hvort sem það eru innlendir eða erlendir aðilar, ef við geymum það að gera samninga við þá, eftir að við erum búnir að taka ákvörðun um virkjun og færum að framkvæma virkjunina, þá fæ ég ekki betur séð en það sé algerlega hægt að setja okkur stólinn fyrir dyrnar, því að við verðum að selja orkuna. En við förum út í Sigölduvirkjun núna án nokkurra orkusölusamninga, hvort sem það er við innlenda eða erlenda aðila, þannig að ef við getum ekki nýtt virkjunina til fulls fljótlega eftir að hún er byggð, þá hljótum við að gera alveg stórfellt fjármálalegt glappaskot, því að það kostar okkur alveg jafnmikið að framleiða þessa orku, hvort sem við seljum hana eða seljum hana ekki. Það skiptir auðvitað meginmáli í þessu efni, að það þarf að gera orkusölusamninga við innlenda eða erlenda aðila og tengja það ákvörðun um stórvirkjanir, og það er bitamunur en ekki fjár, hvort það er gert þannig, að tekin er ákvörðun á pappírnum um það að gera einhverja virkjun, en verða síðan að semja, það er bitamunur en ekki fjár, hvort það er sem sagt gert samtímis eða eftir á. Ég vil spyrja í þessu sambandi, og hæstv. ráðh. getur upplýst mig um það: Er mögulegt að fara út í framkvæmd á Sigölduvirkjun án stórfelldra orkusölusamninga, og verður þess vegna ekki að tengja raunverulegar ákvarðanir um virkjunina við slíka samninga, hvort sem það er við erlenda eða innlenda aðila?



Herra forseti. Ég skal nú ekki lengja þessar umr., en í framhaldi af því, sem hv. 5. þm. Norðurl. e. sagði hér réttilega áðan um röksemdir hæstv. iðnrh. um orkuverð og stóriðju, sem ég verð nú satt að segja að segja líka, að ég hlustaði á með mikilli forundrun og hef oft gert, þá var enn eitt atriði, sem hæstv. ráðh. gat um, sem hann sagði, að engum manni mundi detta í hug hér eftir að gera, og það væri að semja við erlendan aðila um það, að viðkomandi aðili keypti á þann hátt, sem hefur verið gert í sambandi við álbræðsluna, hinn erlendi aðili ætti algerlega fyrirtækið, iðnfyrirtækið, og gerði aðeins orkusölusamning eða orkukaupasamning við íslenzka ríkið eða þann aðila, sem orkuna á hér á landi. Ég held, að það, sem gerzt hefur að undanförnu, hafi sannfært menn um, að þetta er tvímælalaust rétt að gera í ýmsum tilfellum, og við höfum alveg fyrir okkur sláandi dæmi. Hvar hefðum við verið staddir í sambandi við það, ef við hefðum átt álbræðsluna í Straumsvík, hefðum verið búnir að slá fyrir henni lán erlendis, sem ég skal ekkert segja nema við hefðum getað, þegar verður stórfelldur samdráttur á álsölu í heiminum og við ráðum ekki við markaðinn? Og það er staðreynd, að Swiss Aluminium lét keyra þessa verksmiðju stanzlaust, en ekki draga úr framleiðslunni, eingöngu vegna þess að þeir voru bundnir af orkusölusamningi við okkur og urðu að nýta þessa orku. Ég held, að við höfum þarna alveg sláandi dæmi um það, hversu gálaust það hefði í rauninni verið, ef við hefðum sjálfir ætlað að fara að taka á okkur þá áhættu að reisa álbræðslu í stað þess að gera þá samninga, sem gerðir voru í sambandi við álbræðsluna. Ég held því, að einmitt þessi reynsla okkar nú, hvað hefur gerzt, muni verða þess valdandi, að jafnvel hæstv. iðnrh., sem ég veit, að er gáfaður og íhugull maður, muni fullkomlega íhuga það, hvort ekki sé rétt að gera einhverja svipaða samninga, þegar að því kemur, að hann semur við einhvern erlendan aðila, sem mér skilst, að hann hafi marga á fingrum sér. Ég veit ekki, hvort það er á hverjum fingri, en það séu margir möguleikar og margir hafi áhuga og hann vilji gjarnan við marga tala, en það má mikið vera, ef hann hugsar sig ekki um tvisvar, áður en hann fer að taka allt of mikla áhættu af stóráhættusömum rekstri, sem kostar mikið fjármagn í fjárfestingu, eins og á sér stað með álbræðsluna, ef hægt er að gera það á annan hátt, eins og hér hefur gerzt með okkar samningum við Swiss Aluminium. En aðalástæðan til þess, að ég stóð hér á fætur, var sú, að ég harma það mjög, að hæstv. ráðh. skyldi taka þá afstöðu, sem hann hefur gert í þessu máli. Það getur verið, að það séu 3–4 vikur síðan hann afhenti okkur til athugunar þessa löngu grg., sem er ekki um neitt smámál, og því fer víðs fjarri, að það hafi verið eining um þetta mál hér d Alþ., einstök veigamikil atriði þess eins og bæði jöfnunarverð á raforku, eignarrétt á orkuverum og annað þess konar. Hann getur ekki ætlazt til þess, að allir þm. séu reiðubúnir að taka afstöðu til þessarar stefnumörkunar hans, jafnvel þó að dr. Jóhannes Nordal, sem ég virði mikils og ég vona, að hæstv. ráðh. og ríkisstj. taki eins mikið mark á í öllum öðrum efnum og hann virðist hafa gert í þessu efni, þó að hann sé höfundur að þessu plaggi. En ég a.m.k. get ekki tekið þá afstöðu, og það liggur þá alveg ljóst fyrir eftir þessa afstöðu hæstv. ráðh., að það er á hans ábyrgð, en ekki okkar þm., náist ekki eining og verði andstaða við lausn þessa máls og það komi þannig fram, að það virðist vera klofningur um heildarstefnuna í orkumálum Íslands. Ég vil sem þm. fá að ræða þessi mál, sem eru þýðingarmestu mál fyrir flest eða öll kjördæmi. Ég vil fá að ræða þau við ábyrga aðila heima í mínu kjördæmi, og ég vænti þess, að aðrir þm. hugsi eins og láti sér ekki nægja það eitt, að hæstv. ráðh. með ráðunautum sínum hafi hugsað þetta mál. Það er góðra gjalda vert. En við viljum fá að skoða það, og ég álít það ekki sýna neinn aumingjaskap hjá hv. þm., þó að þeir vilji ekki taka afstöðu til þessa veigamikla máls, sem hefur jafnmargar hliðar, án þess að ræða við ábyrga aðila heima í sínum kjördæmum. Og ef hæstv. ráðh. ætlar því að knýja þetta mál fram núna, þá er það algerlega á hans ábyrgð, að það verður ekki eining hér á Alþ. um afgreiðslu málsins.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að gera fsp. á þskj. 605 til utanrrh. um Félagsmálasáttmála Evrópu. Það er spurt um: 1. Má vænta þess, að ríkisstj. vinni að því, að Ísland gerist aðili að Félagssáttmála Evrópu (European Social Charter)? 2. Ef svo er, hvenær er stefnt að því að undirrita og fullgilda sáttmálann, svo sem stofnskrá og reglur Evrópuráðsins gera ráð fyrir? Á s.l. hausti var þess minnzt á ráðgjafarþingi Evrópuráðsins í Strasbourg, að 10 ár voru liðin síðan Félagsmálasáttmáli Evrópu tók gildi. Þessi sáttmáli, sem er til tryggingar mannréttindum og grundvallarfrelsi á vettvangi efnahags- og félagsmála, var undirritaður 18. okt. 1961. Hann hefur nú verið staðfestur af níu Evrópuráðsríkjum, þ.e. Austurríki, Danmörku, Írlandi, Kýpur, Bretlandi, Ítalíu, Noregi, Svíþjóð og Vestur-Þýzkalandi. Auk þess hefur samningurinn verið undirritaður af fimm öðrum ríkjum, þ.e. Belgíu, Frakklandi, Luxembourg, Hollandi og Tyrklandi. Félagsmálasáttmálinn er einn af þýðingarmestu sáttmálum, sem Evrópuráðið hefur stofnað til. Þar sem mannréttindasáttmáli Evrópuráðsins fjallar um Mannréttindanefndina og Mannréttindadómstólinn, skilgreinir Félagsmálasáttmálinn félagsleg réttindi einstaklingsins, og með honum er í fyrsta sinn í samvinnu Evrópuríkja leitazt við að framfylgja þessum réttindum undir alþjóðlegu eftirliti. Félagsmálasáttmálinn hefst á almennri yfirlýsingu. Sérhvert land, sem staðfestir sáttmálann, lýsir yfir vilja sínum til að vinna að því, að fullnægt verði þeim skilyrðum, sem nauðsynleg eru til þess að koma í framkvæmd 19 réttindum og reglum, sem sáttmálinn tilgreinir. Í framhaldi af þessari yfirlýsingu er lýst þeim aðgerðum, sem gera þarf. Sérhvert ríki, sem staðfestir Félagsmálasáttmálann, er þegar í stað bundið af ýmsum köflum hans og greinum. En um nokkurt valfrelsi er að ræða varðandi skuldbindingar þær, sem aðildarríkin taka á sig. Sem dæmi um félagsleg réttindi, sem aðildarríki sáttmálans skuldbinda sig til að halda í heiðri, má nefna rétt til vinnu, réttindi verkalýðsfélaga, samningsfrelsi verkalýðsfélaga, rétt til verkfalla, rétt til félagslegs öryggis og rétt fjölskyldunnar til félagslegrar og efnahagslegrar verndar. Í lokakafla sáttmálans er fjallað um það skipulag, sem komið er á fót til að tryggja, að staðið sé við þær skuldbindingar, sem aðildarríkin taka á sig. Hvert aðildarríki skal reglulega gefa skýrslu um framkvæmd sína á ákvæðum sáttmálans. Skýrslur þessar eru skoðaðar af sérfræðinganefnd, sem fulltrúi frá Alþjóðavinnumálastofnuninni á sæti í, og ganga síðan til sérstakrar félagsmálanefndar, sem er skipuð einum fulltrúa frá hverri ríkisstjórn aðildarríkja sáttmálans. Fulltrúar frá alþjóðasambandi vinnuveitenda og alþjóðasambandi verkalýðsfélaga hafa rétt til setu í þessari félagsmálanefnd sem áheyrnarfulltrúar með tillögurétti. Niðurstöður af þessum ítarlegu athugunum eru sendar ráðgjafarþingi Evrópuráðsins og síðan ráðherranefnd Evrópuráðsins, sem getur gert tillögur varðandi framkvæmd sáttmálans í hverju einstöku aðildarríki fyrir sig. Með þessu móti er almenningsálitið, ef svo mætti að orði komast, virkjað gegnum ráðgjafarþingið til þátttöku í eftirliti með félagsmálastefnu Evrópuráðsríkjanna, eins og hún er skilgreind í Félagsmálasáttmálanum. Þessi sáttmáli felur í sér þann aflvaka, sem stuðlar á raunhæfan hátt að efnahags- og félagslegum framförum í aðildarríkjum Evrópuráðsins, en það var á sinni tíð einn megintilgangur með stofnun Evrópuráðsins. Í stofnskrá Evrópuráðsins frá 5. maí 1949 segir, að markmið ráðsins sé að koma á nánari einingu meðal þátttökuríkja þess í því skyni að vernda og koma í framkvæmd þeim hugsjónum og meginreglum, sem eru sameiginleg arfleifð þeirra, og svo til þess að stuðla að framförum á sviði efnahags- og félagsmála. Síðan Ísland gerðist aðili að Evrópuráðinu, hefur það verið virkur þátttakandi í ýmissi starfsemi ráðsins, svo sem á vettvangi menningarmála, sveitarstjórnarmála og í vissum greinum félagsmála og svo um samstarf á sviði löggjafar. Stundum hefur Ísland verið í forustusveit þeirra ríkja, sem hrundið hafa í framkvæmd þýðingarmiklum málum Evrópuráðsins, svo sem með fullgildingu sinni á Mannréttindasáttmálanum og aðild sinni að viðreisnarsjóðnum. Þess vegna verður að segja, að hlutur okkar liggi eftir, meðan við gerumst ekki aðilar að Félagsmálasáttmála Evrópu. Það er þessi sáttmáli, sem varðar mest grundvallarstefnu og markmið Evrópuráðsins ásamt Mannréttindasáttmálanum. Að vísu er það svo, að ýmis önnur aðildarríki hafa ekki enn fullgilt Félagsmálasáttmálann. En þau ríki, sem standa okkur næst í félagslegum viðhorfum, hafa staðfest þennan sáttmála, og meðal þeirra eru öll hin Norðurlöndin, sem aðild eiga að Evrópuráðinu. Það er því vissulega tímabært, að Ísland taki sér stöðu með þeim ríkjum, sem tryggja þegnum sínum mest félagslegt réttlæti og réttindi. Með tilliti til þessa og með hliðsjón af því, að mér er kunnugt um, að hæstv. utanrrh. hefur bæði áhuga og góðan skilning á þátttöku Íslands í Evrópuráðinu, hef ég leyft mér að orða fsp. mína á þann veg, hvort ekki megi vænta þess, að Ísland gerist aðili að Félagsmálasáttmála Evrópu.



Herra forseti. Það eru aðeins nokkur orð út af fsp. hv. 5. þm. Vestf. um undirskrift og staðfestingu Félagsmálasáttmála Evrópu. Það er allt rétt, sem hann rakti hér um gang þessa máls. Þessi sáttmáli hefur orðið hornreka af einhverjum ástæðum hjá okkur. Ég held, að það sé þó ekki vegna þess, að í honum séu óaðgengileg ákvæði fyrir okkur, heldur miklu fremur hitt, að það hafi ekki komizt í verk að undirrita hann og fullgilda. Samningur þessi var, eins og hv. þm. tók fram, undirritaður í Turin á Ítalíu hinn 18. okt. 1961 og tók gildi 26. febr. 1965, þegar fimm ríki höfðu fullgilt hann. 1. jan. s.l. höfðu, eins og hv. þm. greindi, níu ríki fullgilt samninginn og önnur fimm undirritað, þannig að af þátttökuríkjum Evrópuráðsins eru nú aðeins auk Íslands Malta og Sviss, sem hvorugt hafa gert. Undirbúningur að samningsgerð þessari hófst árið 1954. Fór hann aðallega fram á vegum félagsmálanefndar Evrópuráðsins, og var aðalmál á öllum fundum nefndarinnar nema einum fram til þess, að sáttmálinn lá fyrir í endanlegri gerð 1961. Gögn, sem hingað bárust viðvíkjandi samningsgerðinni, voru jafnóðum send félmrn. til athugunar og umsagnar. En vegna takmarkaðra starfskrafta gat það rn. ekki sent fulltrúa á fund félagsmálanefndarinnar. Félmrn. mun hafa haft þetta mál til athugunar, og utanrrn. hefur oft spurzt fyrir um gang málsins hjá félmrn., án þess að svar hafi fengizt. Fsp. hefur þó ekki verið gerð nýlega og ekki í tíð núv. ríkisstj. Í tilefni af framkominni fsp. hv. þm. hef ég nú beðið hæstv. félmrh. að láta í té umsögn um sáttmálann, og á næstunni munum við því taka hann til athugunar með undirritun og staðfestingu fyrir augum í samráði við utanrmn.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. utanrrh. fyrir svar hans og lýsa ánægju minni með efni svarsins.