Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Frv. það til l. um breyt. á 1. nr. 17, 9. júlí 1909, um almennan ellistyrk, er hv. þm. Snæf. (HSteins) og jeg flytjum á þskj. 146, hafa hv. þdm. haft tækifæri til að kynna sjer. Skal jeg því ekki vera langorð um breytingar þessar; get að mestu vísað til grg. á sama þskj., en vil þó fara nokkrum orðum um málið yfirleitt. Tilgangur ellistyrktarsjóðslaganna er sýnilega sá, að hjálpa þeim mönnum, er sakir elli og fátæktar eiga erfitt með að komast af, en reyna hinsvegar til þess ýtrasta að berjast áfram án fátækrastyrks. Það virðist því vera rjettlát takmörkun á lögunum að veita styrkinn aðeins þeim, sem eru sextugir og þar yfir. Eins og kunnugt er, var frv. til ellistyrktarsjóðslaganna í fyrsta skifti lagt fyrir Alþingi 1907, sem stjfrv., en sökum naumleika tímans komst það ekki að í Ed. á því þingi. Frv. var að mestu leyti bygt á þeim grundvelli, sem lagður var með lögum um „Alþýðustyrktarsjóði“ 1890, en þau lög voru endurbætt 1897. Í þeim lögum var ákveðið að byrja að veita úr sjóðunum þegar liðin væru 10 ár frá stofnun þeirra, og var það gert. Árið 1900 var byrjað að veita styrk úr sjóðunum. Í ellistyrktarsjóðslögunum er aldurstakmarkið lækkað að því er gjaldendur snertir úr 20 árum niður í 18 ár og gjaldskyldan látin ná til sextugsaldurs. Ellistyrktarsjóðslögin ákveða, að landssjóður - nú ríkissjóður - greiði fje í vissu hlutfalli við gjaldendur, og helsta og síðasta breytingin frá Alþýðustyrktarsjóðslögunum, eftir frv. frá 1909, er sú, að aðeins gamalmenni skuli njóta styrks úr sjóðunum. Í Alþýðustyrktarsjóðslögunum var tillagið 1 króna á karlmann og 30 aurar á kvenmann. Í núgildandi lögum um almennan ellistyrk hljóðar 1. gr. 2. mgr. þannig: „Sjóðir þessir skulu styrktir með árlegu tillagi úr landssjóði, 1 kr. fyrir hvern mann gjaldskyldan.“ 3. gr. sömu laga hljóðar svo: „Hver gjaldskyldur karlmaður greiðir í sjóðinn 2 kr. á ári, en kvenmaður 1 kr.“ Við þessar tvær gr. eru breytingar þær, sem standa á þskj. 146. Breytingar þessar eru fram komnar til þess að reyna að bæta úr því ástandi, sem nú er, að því er snertir þau gamalmenni, er sakir elli, lasleika og fátæktar eiga erfitt uppdráttar, en sem hinsvegar reyna af ýtrasta megni að berjast afram án fátækrastyrks. Það er kunnara en frá þurfi að segja, hversu raunalegar eru ástæður flestra þeirra manna, karla og kvenna, - en þeir eru því miður altof margir - sem ekki bera annað eða meira úr býtum eftir langt og erfitt strit, en lúna limi og þrotna krafta. Þegar svo er ástatt, þá er það engin sæluhöfn að fara á sveitina og lifa á náðarbrauði því, sem heitir fátækrastyrkur, og þurfa þá jafnframt að afsala sjer meðfæddum mannrjettindum. Það voru því vinsæl lög, ellistyrktarsjóðslögin, bæði þau frá 1909 og hin endurbættu frá 1917. Jafnvel þótt styrkur sá, sem til úthlutunar hefir komið árlega í hinum ýmsu hjeruðum og kaupstöðum á landinu, hafi verið ófullnægjandi, hefir hann þó orðið að nokkru liði, einkum á fyrstu árunum, meðan verðlag var annað en nú er. En efasamt er og mjög ólíklegt, að hann hafi nokkru sinni reynst nægilegur til þess að bjarga öreiga gamalmenni frá sveit. Og það getur hann ekki orðið meðan fje það, sem kemur til úthlutunar; er svo lítið sem nú er. Skal jeg bráðlega sanna þetta með tölum, sem teknar eru hjeðan úr Reykjavík; en Reykjavík er sá staður á landinu, sem veita mun einna hæstan ellistyrk. Jeg hefi aflað mjer upplýsinga um það, hve margir af öllum íbúum landsins voru gjaldskyldir í ellistyrktarsjóði árið 1927. Leyfi jeg mjer að lesa upp þá skýrslu. - Á stöku stað nær skýrslan til ársins 1926 og á einum stað aðeins til ársins 1925. Ellistyrktarsjóðsgjald 1927. Tala gjaldenda: Karlar: Konur: Reykjavík .................................................... 4344 5446 Gullbringu- og Kjósarsýsla ......................... 1703 1646 Borgarfjarðarsýsla ....................................... 589 588 (1926) Mýrasýsla .................................................... 461 428 Snæfellsness- og Hnappadalssýsla .............. 826 701 Dalasýsla ..................................................... 422 432 Barðastrandarsýsla ...................................... 710 709 Ísafjarðarsýsla ............................................. 1742 1735 Strandasýsla ................................................ 838 365 Húnavatnssýsla ........................................... 944 934 Skagafjarðarsýsla ........................................ 916 892 (1926) Siglufjörður ................................................. 377 339 Eyjafjarðarsýsla og Akureyri ...................... 1854 1774 (1925) Suður-Þingeyjarsýsla .................................. 962 937 Norður-Þingeyjarsýsla ................................ 423 366 Norður-Múlasýsla ....................................... 691 671 Seyðisfjörður ............................................... 228 260 Suður-Múlasýsla ......................................... 1314 1163 Skaftafellssýslur .......................................... 739 689 Vestmannaeyjar ........................................... 703 755 (1926) Rangárvallasýsla ......................................... 867 864 Árnessýsla ................................................... 1142 1129 Alt landið .................................................... 22797 22823 45620 Rúmlega helmingur landsmanna mun vera á aldrinum 18–60 ára, eða full 52 þús. manns árið 1927. Tillag ríkissjóðs til ellistyrktarsjóða er á síðustu fjárl. kr. 45.000. Jeg hefi því miður ekki skýrslu yfir, hve miklu fje hefir verið úthlutað úr ellistyrktarsjóðum víðsvegar um land, aðeins hefi jeg skýrslu yfir síðustu úthlutun hjer í Reykjavík. Árið 1928, í desember, var ellistyrk úthlutað þar eins og hjer segir: Alls höfðu sótt um ellistyrk 613 gamalmenni, en 602 fengu styrkinn: 330 fegnu 30 kr. hver 68 - 35 - - 85 - 40 - - 12 - 45 - - 50 - 50 - - 8 - 75 - - 15 - 25 - - 7 - 20 - - 18 - 60 - - 3 - 80 - - 1 fjekk 85 kr. 1 - 95 - 1 - 100 - Styrkþegar 602. Alls úthlutað kr. 1.530, og eru það tæpar 36 kr. á mann að meðaltali. Þegar litið er á þessar tölur, sem tákna upphæðir þær, sem veittar hafa verið, þá eru þær alt of lágar til þess að verða að nokkru verulegu liði til lífsframfæris þeim, er hafa lítið - jafnvel sáralítið - að styðjast við, og þá hlýtur sú hugsun að vakna hjá þeim, sem athugar þetta mál, að nauðsynlegt sje að bæta einhverju við þann litla skerf, sem hver einstakur styrkþegi hefir fengið, sbr. skýrslur þær, er jeg las upp áðan. Tiltækilegasta leiðin virðist þá vera sú, að hækka einstaklings framlög allra þeirra, er samkv. lögum eru gjaldskyldir í ellistyrktarsjóði, og sömuleiðis ríkissjóðsframlagið. Frv. það, sem hjer liggur fyrir hv. deild, fer fram á helmings hækkun bæði að því er snertir gjald einstaklinga þeirra, er gjaldskyldir eru, og framlag ríkissjóðs. Hlutföllin verða þau sömu og eftir núgildandi lögum. Gildi peninga og tekjur manna, þeirra, er unnið geta, er yfirleitt mjög breytt frá því, sem var, er lögin um almennan ellistyrk voru sett. Tekjur manna hafa farið hækkandi, en gildi peninga lækkað, og rjettlætir þetta, ásamt öðrum breyttum ástæðum, breytingar þær, sem gert er ráð fyrir í frv. þessu. Samkv. 16. gr. laga nr. 17, 9. júlí 1909, sem breytt var með l. um almennan ellistyrk nr. 33, 26. okt. 1917, skal styrkveiting vera fyrir eitt ár í senn, og má ekki vera undir kr. 20,00 og ekki yfir kr. 200,00. Nú er það algengt, að efni eru ekki fyrir hendi til þess að veita úr sjóðnum hærri upphæð en lágmarksupphæðina, eða kr. 20,00, og getur hver maður skilið, að 20 kr. á ári eru í raun og veru enginn styrkur. Það er aðeins ofurlítil úrlausn, sem fátækranefndir grípa til, svo þær þurfi ekki að láta örvasa gamalmenni synjandi frá sjer fara. Hinsvegar eru þess víst engin dæmi, að hámarksupphæðin, sem samkv. gildandi lögum er kr. 200,00, hafi verið veitt neinum einum styrkþega. Hjer í Reykjavík var í haust veittur helmingur hennar, kr. 100,00, einum umsækjanda af 613, en meir en helmingur allra umsækjenda (330 af 613 alls) fengu 30 kr. styrk, 215 frá 35–50 kr. og 34 frá 60–95 kr.; 7 fengu 20 kr. og 15 25 kr. Tölur þessar nægja til að sýna, hversu ákaflega skamt þessi styrkveiting nær, og hve lítil not eru að ellistyrktarsjóðslögunum meðan það fyrirkomulag, sem nú er, helst, og að ellistyrkurinn í núverandi mynd er lítið meira en nafnið tómt. Væntum við flm. frv þessa, að hv. þdm. sjái, að hækkun ellistyrksframlags einstaklinga og ríkissjóðs er í fylsta máta rjettmæt og nauðsynleg, eigi sjóðirnir nokkru sinni að koma að tilætluðum notum. Yrði þetta bót í bili, þar til endanlega verður ráðið fram úr tryggingarmálunum. Jeg sje, að í Nd. er komin fram þáltill. um að skipa milliþinganefnd til að athuga tryggingarmálin. En það verður ekki gert í einu vetfangi. Það þarf minst 1–2 ár til undirbúnings, svo það hljóta að líða nokkur ár þar til endanlega verður gengið frá þeim lagabálki. En ef ellistyrktarsjóðirnir eiga nokkurn tíma að koma að því liði, er vakað hefir fyrir flm. þeirra laga, þá er óhjákvæmilegt að auka framlagið til þeirra. Og með þessari breytingu á lögunum gæti farið svo, að bráðlega fjelli úr gildi ákvæðið um hámark styrksins, þetta ákvæði, sem hingað til hefir reynst óþarft vegna þess, að því hefir hvergi orðið náð. Nái breytingarnar á þskj. 146 samþykki hins háa Alþingis, verður þess eigi langt að bíða, að veita má verulegan styrk úr ellistyrktarsjóðunum, en þetta á, eins og nú er, harla langt í land. Með breytingunum (á þskj. 146) er stigið spor í áttina til þess, að sjóðir þessir verði almennir ellistyrktar eða eftirlaunasjóðir - því hvað er eðlilegra en að hver maður fái eftirlaun að afloknu lífsstarfi og að þau eftirlaun þurfi ekki endilega að heita hinu alræmda nafni ,sveitarstyrkur“ - fyrir alla þá sem náð hafa sextugsaldri, orðnir eru ellihrumir og eiga við þröngan hag að búa. Að þessu álítum við flm. frv. að beri að stefna, með því að gera sjóðina meira en nafnið tómt. Loks skal jeg benda á þær tölur, sem koma mundu til úthlutunar, ef frv. yrði samþ. Eftir núgildandi lögum guldu árið 1927: Karlmenn ....... kr. 45.594 Konur ............. kr. 22.823 Framlag ríkissjóðs kr. 45.620 Alls kr. 114.637 Eftir frv. þessu, miðað við sömu tölu gjaldenda, mundu karlar gjalda kr. 91.188 konur - kr. 45.656 ríkissjóður - kr. 91.240 Samtals kr. 228.184 Þannig mundu framlög til sjóðanna aukast um kr. 113.447 árlega, miðað við sömu tölu gjaldenda og 1927. Skal jeg svo ekki þreyta hv. deild með lengri framsögu. Jeg veit ekki hvort mjer hefir tekist að skýra málið svo sem fyrir mjer vakti. En jeg vona samt, að hv. þdm. taki málinu með skilningi og vinsemd.



Í þessu frv. eru tillögur um að hækka tillögin til ellistyrktarsjóðanna um helming Þetta er náttúrlega ofur einfalt ráð, en þess verður að gæta, að hjer er verið að hækka nefskatt, sem kemur misjafnlega þungt niður. Og það er álitamál, hvort það er heppilegur grundvöllur. Jeg er ekki að neita því, að því fje sje vel varið, sem rennur til ellistyrktarsjóðanna. En jeg hefði kosið, úr því farið er að ráðgera breytingar, að leitast hefði verið við að finna annan og sanngjarnari grundvöll undir fjáröflun til sjóðanna heldur en þann, sem nú gildir. Jeg hefði talið rjettara, að hv. flm. hefðu bent á einhverja æskilegri leið en þá, að hækka persónulega nefskatta um helming. Þeir eru ávalt ósanngjarnir. Það getur verið, að það muni ekki mikið um upphæðina út af fyrir sig, en þegar þetta kemur úr mörgum áttum, þá fer það að draga. Jeg vil því beina því til hv. n., er málið fær til meðferðar, hvort hún sjái sjer ekki fært að breyta grundvellinum. Jeg skal benda á þá leið, að hvorki framlög ríkissjóðs eða einstaklinga verði hækkuð, heldur verði sjóðunum auknar tekjur með því að láta bæjar- og sveitarfjelög leggja fram vissa upphæð fyrir hvern gjaldþegn. Það kemur sanngjarnar niður og ætti ekki að verða illa liðið, því það ætti að draga úr fátækrakostnaðinum. Og það er ekkert óeðlilegt, þó að bæjar- og sveitarsjóðir leggi eitthvað af mörkum til styrktar þessum sjóðum. - Jeg vildi einungis benda nefnd þeirri, er væntanlega fær málið til meðferðar, á þetta til athugunar.



Það hefir oft verið bent á og mun af öllum viðurkent, að ellistyrktarsjóðirnir sjeu of lítilfjörlegir. Og það hafa oft verið uppi raddir um það, að lögunum þurfi að breyta og finna ráð til að hækka styrkina. Eitt aðalmeinið við núverandi fyrirkomulag er það, hve menn eru rjettlausir gagnvart sjóðunum. Þó menn hafi lagt á sig gjöld til þeirra, þá eiga þeir engan rjett á styrk. Það er fátækrastjórnin, sem kveður á um það, hverjir styrk skuli hljóta. En það verður tíðast handahóf, því margir koma til greina. - Það hafa því komið fram ýmsar uppástungur til að ráða bót á þessu. Sumir hafa stungið upp á, að menn á vissum aldri gyldu háa upphæð árlega, eða í eitt skifti fyrir öll, og ættu svo rjett á tilteknum ellistyrk. En hætt er við, að það yrði ekki framkvæmanlegt, því margar ástæður koma til greina, sem gera mönnum ókleift að greiða í einu stóra fjárhæð. Það er því góðra gjalda vert, þegar komið er fram með breytingar, sem eiga að vinna bót á því ranglæti, er nú ríkir. En mjer virðist það vafasamt, hvort ekki hafi verið byrjað á skökkum enda, með því að hjer er farið fram á að hækka nefskattinn og auka ríkisframlag, í stað þess að byrja á bæjum og sveitarfjelögum. Jeg tel rjett, að framlögin til ellistyrktarsjóðanna komi frá þessum þrem aðiljum: ríkinu, sveitarfjelögum og einstaklingum, þótt gjöldin yrðu náttúrlega mismunandi há frá hverjum þessara aðilja, og sannarlega ættu einstaklingarnir ekki að bera þyngstu byrðarnar. Það er sjálfsagt að taka vel slíkum frv. sem þessu og sjá, hvort ekki má kippa einhverju í lag þannig, að sjóðirnir geti orðið það, sem þeir eiga að verða, og láta þá fá styrk úr þessum eftirlaunasjóðum, sem komnir eru yfir tiltekið aldurstakmark. Annars mun þetta mál vera undir rannsókn hjá landsstjórninni, og vildi jeg því nota tækifærið til að spyrja hv. forsrh., hvað gert hafi verið, og hvað rannsókn þessi sje komin langt áleiðis. Nauðsyn ber til að halda þessu máli vakandi, því að þörfin er mikil, og hv. flm. eiga þakkir skilið fyrir þessa viðleitni sína, enda þótt þeir hafi máske ekki hitt á rjetta leið, en málið mun nú verða sent til nefndar, og þá má efalaust kippa því í lag, sem miður kann að fara. Að endingu vil jeg geta þess, að jeg minnist 3 eða 4 þáltill., sem samþyktar hafa verið um þetta efni, en jeg hefi ekki sjeð árangurinn af þeim, en vonandi fer nú að rakna fram úr því og stjórnin að skila árangri rannsókna þeirra, er gerðar hafa verið.



Jeg get gefið þær upplýsingar út af orðum hv. 4. landsk., að samþ. var á þinginu í fyrra að fela landsstjórninni að láta fara fram rannsókn að undirbúningi ellitrygginga. Jeg sneri mjer til sjerfræðings í þessum greinum, Brynjólfs Stefánssonar skrifstofustj., en bæði er það, að málið er yfirgripsmikið og hann hefir mikið að gera, og því býst jeg ekki við, að hægt verði að leggja álit hans fyrir nefnd á þessu þingi.



Jeg vildi aðeins segja örfa orð út af ummælum hv. fjmrh. Hann taldi þessa leið rjetta, og að nauðsyn bæri til að stækka þessa sjóði, en hitt taldi hann ósanngjarnt, að fara að auka nefskattana á þjóðinni frá því, sem verið hefði frá því árið 1909. Þing eftir þing hefir verið skorað a landsstjórnina að hefjast handa í þessum efnum, en hún hefir daufheyrst við því, og ekki fundið betri leið. Er því ekki þingmönnum vorkunn, þótt þeir grípi til sinna eigin ráða? Það má segja um þennan nefskatt, að hann er það sanngjarnari en aðrir, að þeir fátæklingar, sem eiga erfitt með að greiða hann, mega vænta þess, að þeir fái styrk úr þessum sjóði. Alt öðru máli er að gegna um aðra nefskatta, svo sem um prests- og kirkjugjöld o. fl., sem menn verða að greiða án þess að hafa nokkur not þeirra sjóða, er gjöldin renna til. Þessi nefskattur er því sýnilega lang sanngjarnastur. Þótt lögin sjeu máske ekki fullkomin, getur nefndin lagað þau þannig, að þau verði aðgengileg. Það er nauðsyn, að gera eitthvað í þessu máli og ráða bót á því böli, að fyrir fátæklingum, sem komnir eru yfir sextugt og hafa útslitið kröftum sínum, skuli ekkert liggja nema sveitin, því að sá styrkur, sem þeir fá nú, er verri en enginn, þar eð þessir menn fá oft aðeins 10–20 kr. á ári, sem jafnvel fátæklinga munar mjög lítið um.



Jeg mun ekki lengja mikið umr. um þetta mál, því það er þegar búið að svara ýmsu því, er jeg myndi hafa tekið til athugunar. Þó get jeg ekki komist hjá því að snúa mjer lítið eitt að ræðu hv. fjmrh. Hann talaði um, að nefskattar væru mjög ósanngjarnir og illa sjeðir meðal almennings, og það má vel vera. En mjer er spurn: Hví benti hann ekki á aðra færari leið? Hann vildi að vísu lækka einstaklingsframlagið, en láta bæjar- og sveitarsjóði bera þyngsta baggann, en það yrði auðvitað ekki gert með öðru móti en því, að auka skattana innan hjeraðs, en jeg hygg, að flestum þyki þeir nógu þungir, þótt ekki sje við þá bætt, og ennfremur býst jeg við, að menn mundu engu síður kvarta undan því en þessum nefsköttum, sem hjer um ræðir. Eins og jeg gat um í framsöguræðu minni, er tilgangur okkar flm. sá, að bæta úr því ástandi, sem er óviðunandi. Það er beinlínis tál og blekking að láta fátæk gamalmenni búast við því og byggja á því, að þau fái ef til vill verulegan styrk úr ellistyrktarsjóði fyrir jólin, en svo þegar til kemur, fái þau aðeins 10 eða 20 kr., og það er, eins og allir sjá, aðeins smávægileg glaðning. Meðan engar betri tillögur koma fram í þessu máli, hygg jeg að ekki sje fundin betri leið út úr þessu vandræðamáli en við flm. frv. höfum valið. Okkur er það að vísu ljóst, að nefskattar eru illa þokkaðir meðal almennings, enda er því altaf svo farið, að menn eru viðkvæmir fyrir því, þegar seilst er ofan í pyngjur þeirra. En hitt, að bæjar- og sveitarsjóðir greiði eina krónu fyrir hvern mann, veitir ekki ellistyrktarsjóðunum sömu aukningu og hjer er farið fram á. Hjer er aðeins verið að bæta úr brestunum til bráðabirgða, þar til betri leið verður fundin og fullkomlega ráðið fram úr þessum málum. Jeg er þakklát hv. 4. landsk. fyrir þann skilning, er hann sýndi í þessu máli, þótt vænta mætti þess úr þeirri átt, þar eð hann og samflokksmenn hans láta sjer ant um hag alþýðunnar, og jeg vonast til þess, að sá stuðningur, er fólst í orðum hans, verði til þess að styrkja þetta frv., svo að það nái að komast út úr deildinni, breytt eða óbreytt, þótt jeg efist um, að breytingar, sem kunna að verða gerðar á því, verði mikið til bóta. En jeg er hissa á því, að engar ráðstafanir skuli fyr hafa verið gerðar til að auka fjármagn sjóðanna, því að öllum hefir verið það ljóst, að brýn nauðsyn bar til, en ef einhver betri leið verður fundin en sú, er við flm. höfum valið, vil jeg leyfa mjer að segja það fyrir hönd okkar flm., að enga mun það gleðja meir en okkur. Það er þegar búið að taka það fram, að sóknargjöld eru annars eðlis og óskyld þessum gjöldum, og vil jeg benda á það, að sóknargjalda njóta þeir einir í lifanda lífi, sem eru tíðir kirkjugestir og hlusta þar á ræður presta og fagran söng, og svo hinir, sem látnir eru, og fá aðhlynningu fyrir líkama sinn, en ellistyrksins njóta aftur á móti í lifanda lífi allir þeir, sem fullnægja ákvæðum ellistyrktarsjóðslaganna.