Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta frv. er um staðfestingu á brbl. um framlengingu verðstöðvunarlaga til áramóta. En jafnframt því sem verðstöðvunarlög voru framlengd til áramóta, var gerð sú breyting á, sem hv. þm. er kunn, að það voru leiðrétt þau ákvæði í verðstöðvunarlögunum, sem lutu að vangreiðslu á vísilölu, þannig að kaupgjaldsvísitalan var leiðrétt um 1.3 vísitölustig, sem fellt hafði verið niður í verðstöðvunarlögum, og tekin inn í vísitöluna þau 2 vísitölustig, sem ekki áttu inn í hana að reiknast samkv. verðstöðvunarlögum. Þetta frv. er sem sagt aðeins um staðfestingu á þessum brbl., um framlengingu verðstöðvunarlaganna. Mér er ekki kunnugt um, að útgáfa þeirra brbl. eða sú ákvörðun að framlengja verðstöðvunina til áramóta hafi sætt nokkurri gagnrýni, heldur hygg ég, að hún hafi af öllum eftir atvikum verið talin eðlileg. Þess vegna sé ég nú ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta mál, nema tilefni gefist til. Ég vil leyfa mér, herra forseti, að leggja til, að þessu frv., sé að lokinni umr. vísað til 2. umr. og til hv. fjhn.



Herra forseti. Eins og hæstv. forsrh. gat um, þá fjallar þetta frv. að meginefni um það, að framlengdar skuli ráðstafanir til stöðugs verðlags og atvinnuöryggis, þ.e. verðstöðvunin, sem samþ. var af Alþ. alllöngu fyrir síðustu áramót eða nokkru eftir að þing kom saman haustið 1970. Málið hefur því efnislega verið rætt áður hvað meginkjarna þess snertir og það var því eðlilegt, að hæstv. forsrh. teldi ekki ástæðu til að ræða það ítarlega, enda e.t.v. skiljanlegt með hliðsjón af forsögu málsins, en ég vona, að hv. þdm. afsaki það, þó að ég geri frv. nokkuð að umtalsefni. Ég tek það skýrt fram, að það er ekki vegna þess, að það feli í sér andstöðu við frv. sem slíkt, - ég tel, að það eigi fullkominn rétt á sér og þessi ráðstöfun hafi verið eðlileg og sjálfsögð, - heldur vegna þess, sem áður hefur fram komið um þetta mál, vegna þess að það voru á s.l. hausti mjög í sviðsljósinu og einnig í síðustu kosningum gerðir mjög að umtalsefni og árásarefni á þáverandi ríkisstj. nánast þeir bakþankar, sem lægju að baki verðstöðvuninni. Ég skal reyna að orðlengja þetta ekki meira en ástæða er til, en aðeins draga upp nokkra mynd af forsögu málsins til þess að skýra málið og afstöðu mína og Sjálfstfl. til þess. Það er öllum hv. þm. í fersku minni, að eftir erfiðleikaárin 1967–1969, þar sem vissulega varð að leggja ýmsar kvaðir á almenning, - og skal ég ekki um það hefja neinar umr., og tel enda ekki, þó að ég reki þetta mál í höfuðatriðum, ástæðu til að fara að efna hér til almennra efnahagsumræðna, heldur mun ég aðeins draga upp mynd af forsögu málsins - þá þótti sýnt á árinu 1970, að hagur atvinnuveganna hefði batnað það verulega, sérstaklega útflutningsframleiðslunnar, að hægt væri að bæta almenningi verulega upp kjaraskerðinguna, sem hafði verið óumflýjanleg á erfiðleikaárunum. Þessu lýsti ríkisstj. þá yfir og það var í samræmi við hennar skoðun, að kjarabætur yrðu allverulegar við kjarasamningana 1970. Hins vegar var á það lögð rík áherzla af hálfu þáverandi ríkisstj., að nauðsyn bæri til, að kjarabæturnar yrðu með þeim hætti, að ekki yrði hleypt af stað nýrri verðbólguskriðu og þær væru innan þeirra marka, sem gjaldþol atvinnuveganna þyldi. Það var ljóst, að gjaldþol atvinnuveganna var mjög mismunandi. Það var fyrst og fremst útflutningsframleiðslan og sérstaklega sjávarútvegurinn, sem hafði bætt verulega stöðu sína. Hins vegar höfðu innlendar framleiðslugreinar, hæði innlendur iðnaður, landbúnaður og þjónustugreinar, svo og að sjálfsögðu opinber starfsemi, ekki það aukna gjaldþol, að hægt væri að taka við verulegum hækkunum kaups, án þess að það kæmi fram í hækkuðu verðlagi og hækkuðum tilkostnaði. En það var talið auðið að framkvæma einmitt raunhæfa kjarabót með þeim hætti að fara tvær leiðir sameiginlega að markinu, fyrst og fremst að hækka nokkuð stofngengi íslenzkrar krónu, sem leiddi af sér, að kauphækkunin kæmi fyrst og fremst fram hjá útflutningsframleiðslunni, og í annan stað mundi verða auðið að framkvæma nokkra allsherjar kauphækkun. Það var reiknað út af Efnahagsstofnuninni, að með þeim aðferðum sameinuðum væri hægt að bæta verulega kjörin, án þess að þyrfti að koma til nýrrar verðbólguöldu. Ríkisstj. vakti athygli samningsaðila á þessum staðreyndum og lagði áherzlu á, að slík leið yrði farin. Það var vitanlega á valdi ríkisstj. að hækka gengið, en hins vegar ljóst, að ef það yrði ekki neins metið, þá væri verr af stað farið en heima setið, og eftir að ljóst var, að það átti engan hljómgrunn hjá hvorugum samningsaðilanum að fara þá leið, þá varð niðurstaðan sú, að veruleg kauphækkun, mjög veruleg kauphækkun var samþ. á s.l. vori, og það var ljóst, þegar tók að líða á sumar, að þessi kauphækkun mundi leiða af sér miklar víxlhækkanir kaupgjalds og verðlags, þannig að nú á þessu sumri gæti svo farið, að kauphækkanirnar gætu hafa náð allt að 40%, ef ekkert yrði aðhafzt. Það var því ljóst, að ný verðbólguskriða var fram undan og að atvinnuvegunum var stefnt stórlega í hættu, ef þróunin yrði með þessum hætti, og því var gripið til verðstöðvunarinnar s.l. haust, til þess að reyna að tryggja raungildi þeirra launa, sem samið hafði verið um, svo sem verða mátti, og ákveðið, að verðstöðvunin skyldi gilda til 1. sept. 1971, og var það þá haft í huga, að svigrúm gæti unnizt að afloknum alþingiskosningum til þess að kauna málin til hlítar og hvaða leiðir væru færar til þess að koma í veg fyrir nýja verðbólguöldu og leggja grundvöll að raunhæfum kjarabótum. Það var vitanlegt, að samningar verkalýðsfélaga væru fram undan á haustinu, 1. sept. 1971, þá áttu samningar að falla úr gildi, og var á það lögð áherzla, að þeir samningar yrðu að sjálfsögðu að markast af því ástandi, sem þá væri ríkjandi, eftir að verðstöðvunin hefði verið við lýði þetta tímabil. Það var haldið uppi allverulegri gagnrýni á þessa ráðstöfun þáverandi ríkisstj. Því var haldið fram af hv. stjórnarandstöðu hér í Alþ., að þetta væri sýndarmennska, það væri verið að eyðileggja gildandi kjarasamninga. Þetta voru nú höfuðrökin, sem fram voru flutt. Annað atriðið, að verið væri að eyðileggja gildandi kjarasamninga, byggðist á því, að gert var ráð fyrir, að nokkur skerðing yrði á vísitölugreiðslum, annars vegar að frestað yrði til 1. sept. 1971 greiðslum allt að 2 vísitölustiga, ef vísitala hækkaði á tímabilinu að því marki, og jafnframt var ákveðið, að 1.3 vísitölustig, sem stöfuðu annars vegar af áhrifum hækkana á tóbaki og áfengi og hins vegar af hækkun almannatryggingagjalda, skyldu ekki koma fram í vísitölunni. Það var harðlega deilt á ríkisstj. fyrir að framkvæma málið með þessum hætti, en það var á það lögð áherzla af ríkisstj., að hér væri í rauninni ekki verið að framkvæma neina raunverulega kjaraskerðingu hvað snerti tvö vísitölustig, þar sem ljóst var, að ef verðbólguþróunin héldi áfram með þeim hætti, sem allar horfur virtust á miðað við þá útreikninga, sem fyrir lágu, þá mundu verkalýðssamtökin ekki fá kjarabætur fyrr en eftir á, þannig að það væri alltaf á annað stig, sem þau væru í raun og veru á eftir varðandi kaupgjaldsvísitölu, auk þess sem það væri að sjálfsögðu grundvallarnauðsyn fyrir verkalýðshreyfinguna, að hægt væri að koma í veg fyrir öngþveiti í atvinnulífinu, jafnvel stöðvun einstakra atvinnuþátta. Varðandi hitt atriðið, að taka áfengi og tóbak út úr vísitölunni og almannatryggingagjöld, þá hefur það nú lengi verið svo, að það hefur verið álitamál, hverju ætti að reikna með í vísitölu. Ég verð að segja það sem mína skoðun og það var skoðun ríkisstj., að sérstaklega almannatryggingagjöld væri fráleitt að reikna inn í vísitölu, þar sem um er að ræða beinar kjarabætur, sem verið var að veita stórum hópi þjóðfélagsborgara, almannatryggingarnar, og þess vegna ekki möguleiki og ekki á neinn hátt eðlilegt, að það væri hægt að bæta upp í hækkuðu kaupi. Um áfengi og tóbak er líka nokkuð sérstakt að segja, því að telja verður, að það vegi óeðlilega þungt í vísitölunni, og með þessu kerfi, sem búið er að setja upp miðað við núgildandi vísitölu, að taka alla slíka liði með, þá erum við í rauninni komnir inn í lítt viðráðanlega blindgötu, ef svo má segja, þar sem ekki eru neinir möguleikar til þess að afla fjár til þess að koma í veg fyrir verðlagshækkanir, eins og gert hefur verið um áratugabil í ýmsum og mismunandi mæli, að vörur hafa verið greiddar niður, en það er ekki hægt að gera þetta með þessu kerfi, nema að mjög takmörkuðu leyti, vegna þess að vísitalan hækkar mikið á móti. Það var einnig á það bent, að þessum byrðum hefði verið skipt, vegna þess að lagt var á atvinnureksturinn s.l. haust að taka á sig allverulega kauphækkun algerlega bótalaust. Samtímis þessu var svo gripið til stórhækkaðra niðurgreiðslna á vöruverði, og með þessu móti var að því stefnt og það hefur tekizt að halda verðlaginu stöðugu, eins og gert var ráð fyrir í umræddum lögum. Því var mjög haldið fram, að með þessu móti væri aðeins verið að safna í sarpinn vandræðum, og þó að verðstöðvunin út af fyrir sig væri lofsverð, þá væri hún aðeins sýndarmennska, þetta mundi allt springa þegar með haustdögum og þá mundi skella yfir mikill ófögnuður, sem sumir orðuðu sem hrollvekju. Og því var mjög haldið fram í síðustu kosningum, að þessi ráðstöfun væri algerlega óraunhæf og fengi ekki staðizt, vegna þess að því var haldið fram af okkur og stjórnarflokkunum báðum í þeim kosningum, þáverandi stjórnarflokkum, að auðið væri að halda verðstöðvuninni áfram, að einhverju verulegu leyti a.m.k., og miðað við þær aðstæður, sem ríkjandi væru sérstaklega í útflutningsframleiðslunni, batnandi verðlagi og góðum horfum á því sviði, þá væri margt, sem benti til þess, að það ætti að vera hægt að ná, ef samningsaðilar á vinnumarkaðnum vildu horfa á það raunsæjum augum, þótt kauphækkanir yrðu ekki úr hófi fram, slíkum kjarasamningum í haust, að verðstöðvunin yrði raunhæfur þáttur í því að skapa framhaldandi jafnvægi í efnahagsmálum þjóðarinnar. Nú hefur það komið í ljós með þeirri löggjöf, sem sett var sem brbl. og var eitt af fyrstu verkum vinstri stjórnarinnar, hæstv. núverandi ríkisstj., að hún mat það svo, að auðið væri að halda verðstöðvuninni áfram til áramóta, eins og við Sjálfstæðismenn höfðum haldið fram í umr. í kosningunum í vor, er þessi mál voru mjög í sviðsljósinu. Og ekki aðeins hefur ríkisstj. gert þetta, heldur er í fjárlagafrv. að finna till., sem gera ráð fyrir því, að verðstöðvuninni verði að verulegu leyti haldið áfram út næsta ár, þar sem gert er ráð fyrir, að þær niðurgreiðslur, sem ákveðnar höfðu verið fyrir 1. sept. í haust, haldi gildi sínu út allt næsta ár. Að því var mjög fundið hjá okkur, að þetta væri sýndarmennska varðandi verðstöðvunina, að tala um að hægt væri að framlengja hana til næstu áramóta, vegna þess að ekkert fé væri til ráðstöfunar og ekki séð fyrir neinu fé til þess að halda verðstöðvuninni áfram. Nú hefur hæstv. núverandi ríkisstj. framlengt verðstöðvunina, án þess að sjá fyrir nokkru nýju fé, og ekki aðeins gert það heldur gert ýmsar aðrar ráðstafanir, sem aukið hafa stórlega útgjöld ríkissjóðs. Varðandi verðstöðvunina og raunar báðar þessar ráðstafanir er það fjarri mér að vera að deila á hæstv. ríkisstj. fyrir það, ef það er svo, að fjárhagsaðstaða ríkissjóðs leyfir jafnstórfelld útgjöld og hér er um að ræða eða um 650 millj. kr., en ég deili hins vegar á það, ef það leiðir til þess, að það stofnar greiðslustöðu ríkissjóðs í hættu og veldur greiðsluhalla á hinum mestu góðæristímum. Það kann þó að vera, að þetta sé réttlætanlegt, ef það næst fram, sem hæstv. ríkisstj. hefur lýst yfir að sé höfuðstefnumið sitt og vissulega var höfuðstefnumið fyrrverandi ríkisstj. einnig, ef hún hefði setið áfram eða þeir flokkar farið með völd, sem að henni stóðu, að leggja áherzlu á það við kjarasamninga nú á þessu hausti, að þeir yrðu það raunsæir, að ekki yrði lengra gengið en svo, að atvinnulífið gæti borið þá kauphækkun, án þess að til nýs verðbólguflóðs kæmi. Um þau atriði, sem fram hafa komið í því efni, og um þau vinnubrögð, sem hæstv. ríkisstj. hefur haft í sambandi við þá samninga, skal ég ekki neitt segja á þessu stigi málsins. Það kemur vafalaust til umr. hér síðar. Og vissulega er það góðra gjalda vert, að ríkisstj. reyni að stefna að því, að þessir kjarasamningar verði raunsæir og ekki verði lengra stefnt en greiðslugeta atvinnuveganna þolir. Þó er það hins vegar mín skoðun, að ýmis önnur vinnubrögð í því sambandi hefðu e.t.v. verið hentugri til að ná jákvæðari árangri, en það kann vel að vera, að það náist engu að síður, og ég skal ekki vera með neinar hrakspár í sambandi við það. En ég legg aðeins áherzlu á þann kjarna málsins, að í rauninni hefur hér verið tekin upp nákvæmlega sú stefna í meginefnum, sem lýst var yfir af fyrrverandi ríkisstj. og stjórnarflokkum að þeir vildu vinna að, annars vegar að setja á verðstöðvunina, framlengja hana, ef þörf krefði, eitthvað fram í tímann. Það var aldrei deilumál,að verðstöðvun gæti ekki verið endalaust við lýði, það var aldrei ágreiningur á milli okkar um það, en að hún yrði framlengd að einhverju eða öllu leyti til þess að vinna svigrúm, og í sambandi við endanlega lausn efnahagsvandans yrði reynt að kanna það til hlítar og fá fram gagnkvæman og raunhæfan skilning samningsaðila vinnumarkaðarins á þessu hausti á því, að kaupkröfum yrði haldið innan þeirra marka, að atvinnulífinu og efnahagskerfinu yrði ekki stefnt í voða. Mér sýnist, að í meginefnum hafi hæstv. ríkisstj. gengið inn á þessar skoðanir, og tel ég o það á engan hátt fjarstæðu, að þetta sé hægt að gera, það sé jafnvel hægt að veita mjög umtalsverðar kjarabætur, auk þess sem verðstöðvunaraðgerðum verði haldið áfram nú á þessu hausti. Og ég tel, að það eina, sem geti hér skapað hættu, sé sú staðreynd eða sú aðstaða, skulum við segja, sem kynni að skapast, ef kaupkröfum yrði haldið það háum, að ekki yrði við vandamálið ráðið. Það eina, sem hefur gerzt og er breytt varðandi verðstöðvunarlögin, er annars vegar það, að ákveðið er, að tveggja stiga frestun vísitölunnar taki gildi einum mánuði fyrr en hún hefði ella tekið gildi, sem auðvitað skiptir ekki nokkru máli, og hitt atriðið, sem má segja að sé veigameira, er það, að taka skuli aftur inn í vísitöluna þau 1.3 vísitölustig, sem leiddi af því, að áfengi og tóbak og almannatryggingaiðgjald var tekið út úr vísitölunni. Ég skal ekki fara út í þá sálma að ræða hér, nema tilefni gefist til, þær kenningar, að með þeim ráðstöfunum hafi á sínum tíma verið vegið að kjarasamningarétti og eyðilagðir gildandi kjarasamningar. Það er mín skoðun, að svo hafi alls ekki verið, vegna þess að það er reginmunur á samningum um grunnkaup eða samningum um verðlagsuppbót, sem fyrst og fremst er hugsuð til þess að tryggja kaupmátt launanna, og það var óvefengjanlega sannað, að kaupmætti launanna var stefnt í stórfellda hættu, ef ekki hefðu verið gerðar þær ráðstafanir, sem verðstöðvunarlögin gerðu ráð fyrir, þannig að kaupmátturinn hefði vissulega minnkað mun meira en sem svaraði þeirri skerðingu, sem hér er um að ræða í þessum tveimur atriðum. Þetta tel ég rétt, að komi fram, til þess að tengja saman forsögu og nútíð þessa máls. Varðandi framtíðina verður auðvitað ekkert sagt á þessu stigi. Hæstv. ríkisstj. hefur ekki gert enn þá neina grein fyrir því, hver sé hennar meginstefna í efnahagsmálum. Hún hefur mjög góða aðstöðu vegna hins mikla bata, sem er í efnahagskerfinu á öllum sviðum, þannig að ef rétt er á málum haldið, þá ætti að vera auðið að bæta enn kjör alls almennings allverulega, án þess að teflt sé í hættu nauðsynlegu efnahagsjafnvægi, enda hafa yfirlýsingar ríkisstj. hnigið í þá átt, að næstu tvö ár eigi að bæta raunkjör launþega um 20%, sem er alls ekki lítið, eða 10% á ári, sem er vissulega mikil kaupmáttaraukning, þannig að það virðist svo sem hæstv. ríkisstj. sé verulega bjartsýn á ástandið nú og á næstunni, enda sýna þeir útreikningar, sem Efnahagsstofnunin hefur gert, að til þess virðist vera full ástæða, þannig að ekki eigi að þurfa að skapast neitt sérstakt öngþveiti í efnahagskerfinu, ef, eins og ég segi, rétt er á málum haldið og ef tekst að fá fram nauðsynlegan skilning samningsaðila vinnumarkaðarins á nauðsyn þess að halda kaupkröfum innan hóflegra marka. Ég veit ekki, hvort hægt er að fara fram á það nú og ég ætlast alls ekki til þess, að hæstv. forsrh. gefi í sambandi við þessar umr. neinar yfirlýsingar um efnahagsstefnu ríkisstj. umfram það, sem gert var í stjórnarsáttmálanum, ég geri ráð fyrir, að það sé mjög miklum erfiðleikum bundið, þar sem kjarasamningum er enn ekki lokið, og það hlýtur auðvitað að hafa mjög veruleg áhrif á ráðstafanir, sem gerðar kunna að verða, hvernig endanlega fer með þá kjarasamninga. En það er annað atriði, sem ég mætti e.t.v. spyrja hæstv. forsrh. um og hann gæti e.t.v. upplýst, og það er ekki sízt fróðlegt vegna þeirra ádeilna, sem haldið var uppi á fyrrverandi ríkisstj., að hún hefði með því að fella niður 1.3 vísitölustig í vísitölunni falsað vísitöluna, eins og það var nú orðað, eða fengið þar lægri niðurstöðu en ella hefði verið. Mig langar að spyrjast fyrir um það, hvað það merkir í grg. frv. til fjárlaga fyrir árið 1972, að talað er um, að nauðsynlegt sé að taka niðurgreiðslukerfið til endurskoðunar. Það er sagt, að það sé uggvænlegt, hvað niðurgreiðslur hækki, og ég er vissulega sammála því, að þær eru uggvænlegar, þær voru bæði uggvænlegar á þessu ári, í þeim fjárlögum, sem nú gilda, og verða enn þá uggvænlegri á næsta ári, miðað við þá hækkun, sem þar er, en það er komizt mjög einkennilega að orði í grg. fjárlagafrv., að það sé nauðsynlegt að endurskoða þetta, þannig að ekki sé víst, hvort þurfi á öllum þessum upphæðum að halda, sem gert er ráð fyrir í frv. Er það e.t.v. hugsanlegt, að ríkisstj. hafi í hyggju að hagræða eitthvað vísitölu á þann hátt, að ekki verði eins kostnaðarsamt að greiða hana niður og ella mundi vera? Það var deilt mjög á launaskattinn, sem hér er nú lagt til að framlengja til ársloka, þegar hann var til umr. hér á síðasta þingi að með honum væri verið í rauninni að komast á ódýrari hátt út úr vandanum heldur en ef það kæmi fram sem bein kaupgreiðsla frá vinnuveitendum, vegna þess að það mundi vera ódýrara að greiða niður vísitölustigin með þessum hætti, að taka peningana fyrst í ríkissjóð og greiða síðan niður vissar vörur, heldur en ef það kæmi fram sem bein launagreiðsla frá atvinnuvegunum. Vel kann þetta að vera, ekki skal ég um þetta segja, en er hugsanlegt, að það vaki eitthvað fyrir hæstv. ríkisstj. að endurskoða niðurgreiðslukerfið með þessum hætti? Ég er fyrir fram ekkert að deila á þær ráðstafanir, alls ekki. Þetta er öngþveitisvandamál, þetta vísitölukerfi okkar, og við sjáum að sjálfsögðu, að miðað við þær geysilegu fjárhæðir, sem hér er um að ræða, þá er þetta orðið stórt og mikið vandamál. Það er hins vegar áreiðanlega öllum ljóst, bæði í stjórnarflokkum og stjórnarandstöðu, að hér er við mikla erfiðleika að fást. Það hefur aldrei tekizt að komast út úr þessum niðurgreiðslum. Á vissu árabili hefur verið reynt að lækka þær, skera þær niður. Það var gert fyrir nokkrum árum. Það mætti líka harðvítugri andspyrnu, enda ekki auðvelt um vik, ef þær lækkanir leiða til þess, að verðlagsvísitala og kaupgjald hækkar sem því nemur og veldur atvinnuvegunum þar með nýjum erfiðleikum, sem verður þá að mæta með uppbótum eða einhverjum öðrum hætti, því að ég tel það mikið vafamál, að uppbætur til atvinnuveganna séu nokkuð farsælli leið heldur en að greiða niður vöruverðið. Ég veit ekki, hvort hæstv. forsrh. hefur aðstöðu til að upplýsa nokkuð nánar um þetta heldur en þær óljósu hugleiðingar, sem eru í frv. Herra forseti. Ég hef ekki með þessum orðum mínum verið að ætlast til þess, að hér hæfust almennar umr. um efnahagsmál með því að deila á neinn hátt á stefnu hæstv. ríkisstj. almennt í þeim efnum. Um hana er ekkert vitað, og því ekki hægt að deila á hana á þessu stigi. En ég taldi alveg nauðsynlegt, að þessi orð, sem ég hef hér sagt, kæmu fram við þessa umr., vegna þess að með þessum ráðstöfunum, sem hér er verið að gera, er verið að gera nákvæmlega það sama og við sjálfstæðismenn héldum fram fyrir kosningar, að eðlilegt gæti verið að gera með haustdögum til þess að vinna frekari frest einmitt í sambandi við kjarasamningana og að það gæti verið jafnvel eðlilegt að halda áfram einhverri verðstöðvun að vissu marki á næsta ári með hliðsjón af þeim kjarasamningum, sem þá yrðu gerðir. Þetta hvort tveggja virðist vera ætlun hæstv. ríkisstj. að gera, því að hún hefur þegar framlengt verðstöðvunina til áramóta og þegar lagt fram till. um áframhaldandi verðstöðvun að verulegu leyti næsta ár. Þau atriði, sem hér ber á milli, hvort tvö vísitölustig skuli taka gildi mánuði fyrr eða seinna og hvort áfengi og tóhak og almannatryggingagjöld skuli tekin inn í vísitöluna eða ekki, tel ég alger aukaatriði í þessu máli. Efnahagsmálin munu vafalaust koma síðar á dagskrá, þannig að um þau tel ég ekki ástæðu til þess að fara að ræða, en vildi aðeins láta þessi orð koma hér fram við 1. umr. þessa máls og jafnframt, að þau fela að sjálfsögðu í sér það, að við sjálfstæðismenn erum ekki andvígir þessum málum.



Herra forseti. Ég stend hér ekki upp til að andmæla þessu frv. á einn eða annan veg. Ég hygg, að það sé sannmæli, sem hæstv. forsrh. sagði hér áðan, að um frv. sjálft er ekki deilt. Hins vegar stendur yfir vinnudeila í landinu og nú er liðinn rúmur mánuður frá því, að samningar runnu út, og það hefur vitnazt frá þessum viðræðum, að um tvö stór atriði er þar deilt. En bæði þessi atriði eru með nokkuð ljósum hætti í málefnasamningi hæstv. núverandi ríkisstj. eða stjórnarsáttmálanum, og ég vildi þess vegna koma fsp. hér að, áður en hæstv. forsrh. tekur aftur til máls. Hvað líður afskiptum ríkisstj. af vinnutímastyttingar- eða vinnuvikustyttingarmálinu og lengingu orlofsins?



Herra forseti. Ég skal fyrst víkja að þessari fsp. frá hv. 1. landsk. þm. En hann spurðist fyrir um það, hvað liði afskiptum ríkisstj. af vinnutímastyttingu og framkvæmd fyrirheits um orlofslengingu. Þessu er því til að svara, að það voru settar nefndir tvær til þess að athuga þessi mál, sem skipaðar voru fulltrúum frá ríkisstj., frá vinnuveitendum og frá verkalýðssamtökum, og þær hafa unnið að þessum málum síðan. Ég held, að mér sé óhætt að segja, að störf þessara nefnda séu vel á veg komin. Og ég vil segja það, að unnið hefur verið að þessu máli í samræmi við það, sem þessir tveir aðilar, sem þarna eiga hlut að máli, vinnuveitendur og verkalýðssamtök, óskuðu eftir, og vinnubrögðunum hefur verið hagað samkv. því, og það var talið eðlilegt, að þessir aðilar ræddust við um þessi efni og það væri kannað, hvort ekki væri hægt að fá samstöðu um það, áður en löggjöf væri um það sett, því að það er svo, að þó að skýrt séu tekin fram aðalatriðin í þessu sambandi, um vinnutímastyttingu og orlofslengingu, þá eru þar ýmis framkvæmdaatriði, sem þurfa að koma til athugunar í sambandi við þessi mál, og þess vegna æskilegt, að leitað sé eftir samkomulagi og samstarfi aðila um það, þannig að hægt sé að framkvæma þetta á þann hátt, að sem liðugast sé fyrir háða aðila. Og í þeim anda hefur verið unnið að þessu máli. Og óhætt er að segja það, að það stendur ekkert á þessum atriðum. Samningsumleitanir hafa staðið nokkurn tíma, en þó náttúrlega alls ekki lengri tíma en átt hefur sér stað æ ofan í æ, og sú tímalengd, sem til þessara samninga hefur farið til þessa, er ekki á neinn hátt óeðlileg, þar sem hér er um mjög umfangsmikla samningagerð að tefla. Ræða hv. 2. þm. Norðurl. e. gefur mér nú í sjálfu sér ekki tilefni til neinna aths. Hann lýsti fylgi við þetta frv., og aðalefni ræðu hans var um hið liðna. Þar kenndi að vísu nokkurra sárinda, að við hefðum talað illa um þessa verðstöðvun á sínum tíma, talið hana sýndarmennsku, talið hana lítinn vanda leysa, talið hana skjóta vandanum á frest o.s.frv. Ég skal ekki fara langt út í það að rifja slíkt upp, en e.t.v. hefur nú ástæðan til þess, að þessar ráðstafanir voru nokkuð tortryggðar í höndum fyrrverandi ríkisstj., verið sú, að þeir flokkar, sem stóðu að þeirri stjórn, höfðu áður gripið til verðstöðvunar, sem svo var kölluð, undir svipuðum kringumstæðum. og þá hafði í þeirri kosningahríð 1967 verið látið í það skína, að allur vandi væri leystur með verðstöðvun. Við sögðum hins vegar, að þarna væri bara um kosningavíxil að ræða, sem félli í gjalddaga að kosningunum loknum, og það reyndist rétt, því að sá kosningavíxill féll í nóvembermánuði það ár. Þá var gengið fellt, eins og allir vita, og það er sjálfsagt afsakanlegt, þó að mönnum hafi dottið þessi reynsla í hug í sambandi við þessa síðustu verðstöðvun. Sú gáta verður aldrei leyst, úr því sem komið er, hvernig farið hefði verið að, ef fyrrverandi ríkisstj. hefði haldið velli, hvort hún hefði þá framlengt þessa verðstöðvun með þeim hætti, sem við höfum nú gert, eða ekki. Hitt liggur ljóst fyrir, að hún miðaði sína verðstöðvun við 1. sept. og miðaði þær ráðstafanir, sem gerðar voru til þess að halda uppi þeirri verðstöðvun, við það tímamark. Við höfum sjálfsagt minnzt á það líka í kosningabaráttunni, að okkur fyndist það einkennilegt, úr því að verðstöðvun væri svona mikið þjóðráð fyrir kosningar, hvers vegna til hennar væri ekki gripið endranær. Það skal ég nú annars láta liggja á milli hluta. En þó að við hefðum vissulega vissa tortryggni í huga í sambandi við þessi verðstöðvunarlög, þegar þau voru sett í öndverðu, þá var það samt sem áður svo, að við lýstum okkar fylgi við það „prinsip“, sem þar í fólst, við vildum það og sögðum það, að það gæti verið rétt og eðlilegt að gripa til verðstöðvunar á tilteknum tíma til þess einmitt að fá vissan umþóttunartíma til þess að gera ráðstafanir, sem nauðsynlegar þættu. Hins vegar er það rétt, eins og hv. þm. minntist á, að við vorum andvígir þeim ákvæðum, sem voru í verðstöðvunarlögunum varðandi vísitöluskerðinguna, við töldum það mjög óheppilegt að koma þannig eftir á, skömmu eftir að kjarasamningar höfðu verið gerðir eftir miklar deilur, og grípa inn í þá með þessum hætti og taka þessi vísitölustig. Það er í rauninni engin vörn í því máli, þó að það hefði verið hægt að segja það, að það væri ekki um mikið að ræða. Það er aðferðin, sem hér skiptir máli, því að ef hún á annað borð er viðurkennd og til hennar grípið, þá má auðvitað alltaf fara lengra og ganga á lagið í þessu efni. Það er óverjandi af löggjafanum að koma eftir á og ætla að hreyta gerðum kjarasamningum, og það var þetta atriði, sem var ástæða til þess að við gátum ekki léð verðstöðvunarlögunum, eins og þau voru í sinni upprunalegu mynd, fylgi. Þetta þarf raunar ekki að rifja upp, því að þetta kom a.m.k. óbeint fram hjá hv. 2. þm. Norðurl. e. En hitt er svo rétt og stendur enn, sem við sögðum á sínum tíma, að auðvitað er verðstöðvun, sem svo er kölluð, ein út af fyrir sig ekkert þjóðráð, hún leysir í sjálfu sér engan vanda, hún getur skotið vandanum á frest. Og það er í því sambandi aðeins rétt að staldra við og átta sig á því, hvað það er í raun og veru, sem kallað er verðstöðvun. Það er tvennt, sem verðstöðvun, sem svo er kölluð, byggist á. Annars vegar strangt verðlagseftirlit. Það er nú. Og á hinn bóginn, að verðlagi er haldið niðri með niðurgreiðslum úr ríkissjóði. Í þessu er þessi svokallaða verðstöðvun fólgin. Það er ekki til neitt, sem heitir alger verðstöðvun. Það er auðvitað ekki hægt að binda allt fast þannig, þrátt fyrir það að við segjum, að nú sé verðstöðvun og þessi verðstöðvunarlög gildi, þá er það auðvitað svo, að það verður að leyfa og taka til greina hækkanir á ýmsum sviðum, fyrst og fremst auðvitað vegna hækkunar á vörum, sem koma erlendis frá og hafa þar hækkað í verði. Hitt er svo, að það er haldið niðri verðlagi með niðurgreiðslum úr ríkissjóði. Það er ekki nýtt ráð. Það hefur verið notað áður, en ég býst nú við því, að flestir muni játa, að því séu takmörk sett, hversu langt er hægt að ganga á þeirri braut. Hv. þm. minntist á hrollvekju, sem hefði verið spáð á haustdögum. Ekki getum við nú hælt okkur af því, að við höfum fundið upp þá nafngift, heldur er hún fundin upp í herbúðum hv. 2. þm. Norðurl. e. En þaðan getur líka ýmislegt gott komið, og ég hygg nú, að þegar alls er gætt, þá megi það til sanns vegar færa, að hér sé við allmikla hrollvekju að glíma í efnahagsmálum. Ég játa það a.m.k., að þó að þessi verðstöðvun hafi verið framlengd til áramóta, þá hefur vandi efnahagsmálanna ekki verið leystur, og ég tel alveg rétt að segja það, að ég tel við mikinn vanda að glíma í efnahagsmálum þjóðarinnar einmitt nú. Og ég tel mér enga minnkun í því að játa það, að ég hef ekki neitt lausnarorð eða þjóðráð til þess að leysa þann vanda. En ég tel eftir atvikum, að það sé eðlilegt að framlengja þessa verðstöðvun til þess að fá meira svigrúm til þess að athuga þessi mál. Ég held, að það komi ekki til mála að fella niður niðurgreiðslur í einu vetfangi eða með neinni skyndingu. Ég held, að öll slík stökk séu óheppileg. En hitt held ég, eins og ég sagði áðan, að allir hljóti að sjá og skilja, að því eru takmörk sett, hve langt er hægt að ganga í þessu efni, og þess vegna er það hrollvékja, sem enn er við að eiga, hvernig við eigum að komast út úr þessu kerfi, sem við erum orðnir hálfgerðir fangar og ég vil segja algerir fangar í. Hv. þm. vék að því, að okkar stefna í efnahagsmálum væri ekki glögg, já, raunar, að við hefðum nú eiginlega enga stefnu sýnt í efnahagsmálum. Það held ég, að sé nú ofsagt hjá hv. þm. Við segjum í okkar stjórnarsáttmála „  Nei, það er mikill vandi í þessum efnahagsmálum. Það er mikið þensluástand í okkar þjóðfélagi, sem ekki þýðir að loka augunum fyrir, og ég held, að það væri blekking að vera að segja fólki, að það sé hægt að halda öllu verðlagi alveg í nákvæmlega sömu skefjum og verið hefur. En vitaskuld er það rétt, sem hv. þm. sagði, að þessi mál skýrast auðvitað ekki til fulls fyrr en gerðir hafa verið þeir kjarasamningar, sem nú er verið að vinna að. Það er auðvitað mjög mikilvægt að hafa jafnvægi í þjóðarbúskap og að því hlýtur hver stjórn að stefna. En þar geta þó ýmis atriði komið til greina, sem gera það e.t.v. að verkum, að það sé erfitt að halda alveg því gullna jafnvægi. Það er eitt, sem flestir virðast í orði vera sammála um hér á landi, og það er, að verðbólgan sé slæm. En ég hef nú stundum verið að velta því fyrir mér, hvort það fylgdi alveg hugur máli hjá öllum, sem þannig taka til orða. Ég er ekki viss um það. Og sannleikurinn er sá, að ef um, við skulum segja, er að velja eða þyrfti að velja á milli þess, hvort það væri einhver, ja, við skulum segja kannske hæfileg verðbólga og svo full atvinna, gott atvinnuástand, þá hygg ég nú, að flestir mundu kjósa gott atvinnuástand, nægilega atvinnu. Ég hef sem sagt ekki og vil ekki gefa nein fyrirheit um það, að það sé hægt að stöðva hér alveg verðbólgu á næstunni, en að hinu vil ég vinna eða reyna að vinna, að það verði hægt að hafa nokkurn hemil á henni. En hitt er ljóst, að þessi verðstöðvunarframlenging er engin frambúðarlausn, og jafnvel þó að svo kynni að fara, að það verði talið rétt að framlengja hana enn um sinn fram yfir það, sem gert er ráð fyrir í þessum lögum, þá er það engin endanleg lausn. Ég vil aðeins undirstrika það út af því, sem hv. 2. þm. Norðurl. e. sagði, þar sem hann talaði um það, að ríkisstj. hefði í sínum samningi gefið fyrirheit um 20% kaupmáttaraukningu á 2 árum. Ég vil enn undirstrika það, sem ég hef reyndar orðið að gera sums staðar áður, að í sáttmálanum er þetta takmarkað við tiltekna aðila og þá, sem settir verða á hekk með þeim, þá lægst launuðu í þjóðfélaginu. En við höfum aldrei sagt, að það ætti að vera almennt yfir alla heilu línuna. Það má vel vera, að það hafi ekki skýrzt til fullnustu fyrir hv. 2. þm. Norðurl. e., í hverju efnahagsstefna ríkisstj. er fólgin, en ég vona þó, að ég hafi bent honum á nokkur atriði í því sambandi. Svo kemur hún sjálfsagt smám saman á daginn. Þá vona ég, að það fari svo, eins og um þetta frv., að hv. þm. geti lýst yfir fylgi sínu við þær ráðstafanir, sem þá verða gerðar, og læt ég mig þá litlu skipta, hvort hann telur, að þar sé farin sú sama braut, sem fyrri stjórn hafi ætlað að fara, eða ekki. En viðvíkjandi því, sem hann spurði um, hvað lægi í tilteknu orðalagi í aths., sem fylgja með fjárlagafrv., þá get ég raunar ekki sagt um það annað en það, sem felst í orðunum og mér finnst nú nægilega skýrt, að niðurgreiðslukerfið skuli tekið til endurskoðunar. Ég get þó sagt það, að í þessu felst ekki nein sú ráðagerð, sem hann var með bollaleggingar um, að ríkisstj. væri að velta því fyrir sér, hvort ekki mætti gera einhverja hagræðingu á vísitölunni eða vísitöluútreikningi. Það liggur ekkert slíkt í þessu orðalagi. En ég held, eins og ég hef lítillega minnzt hér á áður, að níðurgreiðslurnar og niðurgreiðslukerfið eins og það er orðið hljóti að vera mönnum umhugsunarefni, og menn hljóti að taka það til athugunar, hvort og með hverjum hætti er hægt að komast út úr því. Eins og ég hef sagt, þá tel ég útilokað, að það sé hægt að komast út úr því kerfi með einhverjum skyndiráðstöfunum, og ég tel, að það verði að standa a.m.k. fyrst um sinn. En hitt er alveg víst, að þegar jafnmikill hluti af tekjum ríkisins og jafnmikill hluti af fjárlögum er orðinn bundinn með þessum hætti, þá er það vissulega íhugunarefni, hvort svo geti staðið áfram, auk þess svo sem þetta kerfi hefur tilhneigingu til þess að hlaða meiru og meiru á sig og hefur og hlýtur að hafa ýmsar hliðarafleiðingar, ef svo má segja, sem ekki eru allar góðar, enda þótt menn hafi ekki í bili getað komið auga á annað úrræði heldur en halda þeim og halda með þeim hætti verðlagi í nokkrum skefjum, hæði vegna neytenda og atvinnurekstrarins, því að skyndibreytingar í þessum efnum mundu koma sér jafnilla í raun og veru fyrir báða aðila og valda stórfelldri röskun hjá þeim báðum. Ég hafði nú, herra forseti, ekki gert ráð fyrir því, að hér mundu verða miklar umr. um þetta mál, þar sem menn eru sammála um það frv., sem hér liggur fyrir, og vafalaust verður eins og hv. 2. þm. Norðurl. e. vék að, tækifæri til þess síðar að ræða almennt um efnahagsmálin, bæði í sambandi við fjárlagaafgreiðslu og eins af öðrum tilefnum. Eins og ég sagði, var í raun og veru ekkert í ræðu hv. þm., sem gaf mér tilefni til beinna aths., en þetta hafa svona verið hugleiðingar í tilefni af því, sem fram kom hjá honum.



Herra forseti. Hæstv. forsrh. kvaðst ekki hafa gert ráð fyrir miklum umr. um þetta mál. Ég tók það fram í þeim orðum, sem ég mælti áðan, að ætlun mín væri ekki heldur sú að fara að hefja almennar umr. hér um efnahagsmál, en ég held, að það geti naumast hafa komið neinum á óvart, þó að af hálfu Sjálfstfl. væri bent á það, sem ég hef hér gert í minni fyrri ræðu, að hér er verið að framkvæma þá ráðstöfun, sem við sjálfir lýstum yfir og fráfarandi ríkisstj., að hún teldi rétt, að horfið yrði að nú með haustdögum, ef nauðsyn bæri til í fyrsta lagi að framlengja verðstöðvunina til arsloka og í annan stað kæmi til álita einhver frekari framlenging hennar í sambandi við aðra þætti í lausn efnahagsvandamálsins í haust. Og í þessu felst vissulega það, að þó að það sé vitanlega rétt, sem hæstv. forsrh. sagði, að það hefur engum dottið í hug, að ekki væri við vanda að glíma í haust, þá hefði þó verðstöðvunin engan veginn leitt til þeirra vandræða, sem ýmsir spáðu, hvort sem því var valin nafngift úr hópi okkar þm. Sjálfstfl. eða annarra, það skiptir nú ekki meginmáli, heldur það, sem var talið kjarni málsins, að þetta safnaði saman vandamálunum í stíflu, sem hlyti svo að springa með haustdögum, og ríkisstj. væri aðeins að reyna að fela vandann fram yfir kosningar. Þetta tel ég, að hafi alveg afsannazt, og það hefur í rauninni verið staðfest og það ekki fyrir alllöngu í ritstjórnargrein, sem var birt í Tímanum og sem ég tel mjög eftirtektarverða, þar sem lögð var á það áherzla, að það, sem væri hrollvekjan nú, ef til kæmi, væri, ef óraunsætt væri staðið að þeim kjarasamningum, sem nú væri unnið að, og þess vegna væri þess að vænta, að menn skildu þann vanda, sem hér væri við að glíma. Hér erum við raunverulega farnir að tala um nákvæmlega það sama, sem var uppistaðan í því, sem var haldið fram af hálfu okkar sjálfstæðismanna fyrir kosningarnar, að það væri vitanlega rétt, eins og hæstv. forsrh. sagði, og engum datt í hug að halda öðru fram, að verðstöðvunin væri frestun, sem þó um leið hefði þann mikilvæga tilgang að tryggja verðgildi þeirra kjarabóta, sem menn öðluðust á s.l. ári, og afkomu og rekstur atvinnuveganna, halda honum í fullum gangi. En menn yrðu síðan að loknu þessu tímabili að gera upp dæmið að nýju og gera sér grein fyrir því, hvernig vandinn yrði bezt leystur á þann hátt, að afkoma alls almennings í landinu og atvinnurekstrarins, sem auðvitað fer saman, yrði treyst með nauðsynlega öruggum hætti til lengri tíma. Við vitum það vitanlega, að það hafði auðvitað sín áhrif á þetta vandamál, að það var ekki hægt að taka það jafnföstum tökum, að kosningar voru í nánd, og það vita jafnframt allir, að það hafði sín áhrif á kjarasamningana s.l. vor, að þá stóðu yfir kosningar. Það er aldrei ákaflega þægilegt að setjast í rólegheitum og meta vandamálin, þegar þannig ástand er. En það mátti gera ráð fyrir því, að nú með haustdögum, eftir að kosningahiti hefði lækkað í mönnum, þá væri hægt að taka þetta með raunsærra hætti og heilt kjörtímabil fram undan, hverjir sem þá kynnu að verða við völd. Það féll í hlut annarra heldur en okkar að taka við þeim vanda, og þeir hafa, eins og ég sagði, nákvæmlega gert það, sem við spáðum, að rétt væri að gera, framlengt verðstöðvunina til áramóta og að nokkru leyti fram á næsta ár. Ég vil aðeins leiðrétta það, sem margoft hefur verið haldið fram og síðast nú af hæstv. forsrh., að það hafi vakið grunsemdir nú með verðstöðvunina, eins og það hafði gert 1967, þegar verðstöðvun var sett á, að hún hafi verið sett á fyrir kosningar og síðan hafi verið gripið til allt annarra úrræða eða gengisbreytingar eftir kosningar og mönnum hafi þá verið sagt, að allur vandinn væri leystur með verðstöðvuninni í það skipti. Þetta er reginmisskilningur, sem ég er hissa á að jafnmætur maður og hæstv. forsrh. skuli halda fram. Það hélt því enginn fram 1967, að allur vandinn væri leystur með verðstöðvuninni, nema því aðeins, að það yrði breyting til batnaðar á verðlagi íslenzkra útflutningsvara. Við vitum það öll, að tilgangurinn með verðstöðvuninni þá var að reyna að koma í veg fyrir kjararýrnun alls almennings í von um það, að það verðhrun, sem var á útflutningsvörunum, mundi aftur lagast á skömmum tíma og verðið aftur vera upp á við. Það varð þó ekki, og ég veit a.m.k., af því að ég sagði það fyrir þær kosningar, að þá var það skýrt tekið fram, að ef svo færi, að þessi von brygðist, yrði að sjálfsögðu að grípa til annarra aðgerða. En í lengstu lög væri nauðsynlegt að koma í veg fyrir kjaraskerðingu almennings. Nú hefur aftur á móti gerzt alveg þveröfugt, að verðlag hefur haldið áfram að fara stórhækkandi og viðskiptakjör hafa hvarvetna batnað í sambandi við útflutningsatvinnuvegina, og þess vegna er auðvitað hægt að taka á þessu máli nú með allt öðrum hætti. Ástæðan til að verðstöðvunin var miðuð við 1. sept. vitum við auðvitað öll, að var sú, að gert var ráð fyrir, að nýir kjarasamningar yrðu þá gerðir, og það var ekki óeðlilegt að miða við þann tíma, því að þá áttu þeir samkv. eldri kjarasamningum að vera tilbúnir. Ég er ekki með þessu að halda neinu fram um það, að óeðlilegt sé, að á því verði einhver dráttur. Þetta er vandasamt mál, og ég skal ekkert vera að halda fram neinni kenningu í því efni. En þetta var tímabilið, sem eðlilegt var að miða við, og vitanlega var það engum vanda bundið, eins og við bentum á, að framlengja verðstöðvunina eitthvað, ef þessi tími yrði of naumur. Og verðstöðvun hefur verið sett á í allmörgum nálægum löndum, flestum Norðurlandanna einmitt í sambandi við kjarasamninga, til þess að fresta því, að fram kæmu óeðlilegar verðsveiflur, sem gætu haft óheppileg áhrif á atvinnulífið, og einmitt til þess að gera það mögulegt að meta slíkt ástand efnahagsmálanna í sambandi við kjarasamningana. Út í vísitölumálið skal ég ekki fara. Ég tel, að það hafi ekki verið neitt af sér brotið, vegna þess að kjarninn með vísitöluákvæðinu er ekki sá, að hanga fast í því, að það eigi að borga fulla vísitölu, hvaða afleiðingu sem það hefur, heldur er hún fyrst og fremst hugsuð til þess að tryggja verðgildi launanna. Og því hefur enn þá ekki verið mótmælt með neinum rökum af neinum, að verðstöðvunin hafi tryggt mun betur verðgildi launa alls almennings og þær launahækkanir, sem urðu á árinu 1970, heldur en orðið hefði, ef ekki hefði verið gripið til þeirra ráðstafana, sem í verðstöðvuninni felast. Verðstöðvunin getur auðvitað haft sína miklu þýðingu einmitt, ef viðskiptakjör batna. Það hefur þegar komið í ljós t.d., að verðstöðvunin hefur haft þau miklu áhrif, að sú víxlhækkun, sem ella hefði getað orðið mjög stórkostleg og illviðráðanleg milli launa og landbúnaðarvöruverðs, hefur ekki komið til á þessu hausti, vegna þess að búvörur þurftu ekki að hækka nema sáralítið einmitt vegna verðstöðvunarinnar, þannig að þarna hefur verðstöðvunin þegar að einu leyti haft þýðingarmikil áhrif, sem skapar auðvitað miklum mun betri aðstöðu fyrir ríkisstj. til að taka á efnahagsvandanum. Hæstv. forsrh. sagði, að stefnuna í efnahagsmálum væri að finna í málefnasamningi ríkisstj. Ég held, að það séu nú sárafáir, sem taka þennan málefnasamning ákaflega hátíðlega, því að þar er margt milli himins og jarðar að finna, en sleppum því. Ég skal heldur ekki fara að ræða hann hér. En hann gat þess, að þar væri stefnan mörkuð þannig, að ríkisstj. vildi hafa hemil á verðbólguþróuninni. Ja, hamingjan sanna, hver vill ekki hafa hemil á verðbólguþróuninni? Auðvitað segir það ekki nokkurn skapaðan hlut. Það segir um stefnumið alveg eins og hann var að vitna í stefnumið viðreisnarstjórnarinnar, sem vissulega tókst ekki, að ráða algerlega við verðbólguþróunina, og raunverulega má segja kannske, að það sé sízt betra nú að fást við það, vegna þess að eins og hann réttilega gat um, þá er verðlag hækkandi í okkar viðskiptalöndum mjög mikið og miklu meira heldur en áður hefur verið. Og það dettur engum í hug að ætlast til þess af ríkisstj., að hún ráði algerlega við verðbólguþróunina. En menn hljóta að hafa haft meira fyrir sér heldur en þessa almennu setningu, sem segir nánast ekki nokkurn skapaðan hlut, þegar þeir setja það niður á blað, að það eigi á tveimur árum að bæta kjör hinna lægst launuðu, eins og það er orðað, um 20%. Ég hygg, að þeir lægst launuðu séu flestir þeir, sem vinna við undirstöðuatvinnuvegi þjóðarinnar, ef ég skil það rétt, bæði við sjávarútveg, landbúnað og iðnað, þannig að það er ekki lítill hluti þjóðarinnar, sem þessi 20% kjarabót á að ná til. Síður en svo skal ég harma það, heldur gleðjast yfir því, ef þetta er hægt. En ég trúi því ekki, að ríkisstj. setji á blað loforð um 20% kjarabót, raunhæfa kjarabót á vissu tímabili, án þess að hafa gert sér nokkra grein fyrir því, hvernig hún ætli sér að tryggja þessa kjarabót í reynd, með öðru en almennu hugtaki um að vilja hafa hemil á verðbólguþróuninni. Það er alveg rétt, sem hæstv. forsrh. sagði, að við búum við mjög alvarlegt þensluástand. Og það ástand held ég, að sé að verða svo alvarlegt, bæði í peningamálum og á vinnumarkaði, að ríkisstj. verði að gefa því mun meiri gaum heldur en virðist hafa verið gert. Og ég er hræddur um, að það sé meira að segja í ýmsum greinum komið á það stig, að kjarasamningar hafi sáralitla þýðingu, og það sé því miður ekki í sambandi við þá launalægstu, heldur ýmsa hópa, sem eru vel launaðir í þjóðfélaginu, þannig að það sé farið að bera á því, að það eigi sér stað yfirborganir umfram gildandi kauptaxta, sem við höfum áður þekkt, að hefur komið fyrir. Þetta hefur komið fyrir í okkar landi, og það er þess vegna mikil nauðsyn, - þó að ég sé sammála hæstv. forsrh. um, að það þurfi að neyta allra bragða til að koma í veg fyrir atvinnuleysi, og hófleg verðbólga, eins og hann orðaði það, sé betri en atvinnuleysi, - þá þurfi þó að gera sér mjög mikla grein fyrir því, hvernig þróunin nú er í þessum efnum, og spyrna við fótum á vissum sviðum, því að eins og ég sagði, þá er ég ekki viss um, að þetta séu endilega þeir launalægstu í þjóðfélaginu, sem fái kjarabætur í gegnum þetta þensluástand, heldur þvert á móti. Ég skal svo alveg taka undir það með honum að lokum, að það eru áreiðanlega ekki allir í þessu landi á móti verðbólgu. Þó að menn segi það með vörunum, þá eru geysilega margir og það ótrúlega mikill fjöldi þjóðfélagsborgara, sem hagnast á verðbólgu, og vissulega hefur orðið jafnvel miklu meiri dreifing en ella á verðmætum í þjóðfélaginu vegna verðbólgu, þó að hún valdi sínum mikla vanda fyrir atvinnulífið. Út í það skal ég ekki að öðru leyti fara nú. En ástæðan til þess, svo aðeins að lokum, að mér fannst vera ástæða til að spyrja hæstv. forsrh. um niðurgreiðslukerfið, er þessi setning, sem er að finna í grg. fjárlagafrv., að ákveðin hafi verið endurskoðun á öllu niðurgreiðslukerfinu, og er hún nú þegar hafin. Það liggur því ekki fyrir nú endanlega ákvörðun ríkisstj. um það, hvort svo hárri fjárhæð á fjárlögum 1977 verður varið til niðurgreiðslanna eins og gert er ráð fyrir í fjárlagafrv. Það er auðvitað ekki nema tvennt til í þessu sambandi. Annaðhvort er það ætlunin að láta verðlagið hækka og þá vísitöluna með, sem hlýtur auðvitað samhliða allsherjar kauphækkunum, sem boðaðar eru, að hafa sín alvarlegu áhrif fyrir atvinnuvegina, eða þá, eins og ég gat um, án þess að ég væri nokkuð að fullyrða í því efni, að það hljóti að vera ætlunin að spara á einhvern hátt í niðurgreiðslum með einhvers konar tilfærslum og einhvers konar annarri framkvæmd niðurgreiðslna heldur en nú er. Ég vænti þess, að hæstv. forsrh. geti fallizt á, að það sé eðlilegt, að setning sem þessi vekji hugleiðingar í þessa átt, vegna þess að hér er nánast um véfrétt að ræða, eins og fleira í inngangi að fjárlagafrv., þannig að mann langar óneitanlega til að vita, hvað hér er að haki. Ég hef auðvitað enga möguleika til að krefja hæstv. forsrh. meira svara um það en hann þegar hefur gefið, og þau eru nánast þau að vitna í, að véfréttin sé eins og hún þarna standi og um hana sé ekki meira að segja, og það verður þá að bíða eftir því, að reynslan sýni okkur það, hvað það er, sem raunverulega þessi setning merki.



Herra forseti. Frv. það, sem hér er lagt fyrir d., var lagt fram á s. l. vori og þá einnig fyrir þessa hv. d. Frv. kom þá fram mjög skömmu fyrir þingslit, og gafst því ekki tími til, að það gæti fengið venjulega athugun í n., þótt því væri formlega vísað til hv. allshn., og þykir því þegar af þeirri ástæðu rétt, að frv. verði lagt fyrir d., svo að það megi hljóta þinglega meðferð. Fyrirrennari minn sem dómsmrh., sem einnig á nú sæti í þessari hv. d., hv. 6. þm. Reykv., fylgdi frv. úr hlaði í apríl s. l. með ítarlegri framsöguræðu, en sá hv. þm. hafði, eins og fram kemur í aths. við það frv., starfað að undirbúningi lagafrv., einnig áður en það kom í hennar hlut að leggja það fram hér sem dómsmrh. Frv., sem nú er lagt fram óbreytt að efni til, fylgir einnig umfangsmikil grg., þar sem rakin er þróun sifjalöggjafar hér á landi og á Norðurlöndum yfirleitt, svo og að nokkru leyti í öðrum löndum. Enn fremur er lýst aðdraganda þeirrar endurskoðunar, sem stofnað var til eftir ályktun Norðurlandaráðs 1955, á löggjöfinni um stofnun og slit hjúskapar og löggjöfinni um réttindi og skyldur hjóna. Leiddi sú endurskoðun til þess, að samin voru lagafrv. í löndunum, sem voru í höfuðatriðum shlj., þótt ekki næðist nú frekar en fyrir 50 árum alger samstaða og samsvörun. Það kom hins vegar fram einkum í Svíþjóð, að þær breytingar, sem áformað var að gera á hinni 50 ára gömlu sifjalöggjöf, væru of veigalitlar. Frv. voru því lögfest í Danmörku og Noregi, en aðeins þættir úr till. sænsku sifjalaganefndarinnar hafa verið lögfestir, og 1969 var skipuð ný sifjalaganefnd í Svíþjóð, sem fékk nýtt erindisbréf um stöðu sína, þar sem tekið skyldi tillit til breyttra félagslegra viðhorfa. Einnig hefur verið skipuð ný sifjalaganefnd í Danmörku að nokkru leyti vegna samsvarandi l. þar í landi. Fyrirhugað hefur verið, að hin löndin þrjú fylgist með störfum þessara nefnda. Eins og fram kom á fundi Norðurlandaráðs á s. l. vetri, eru allskiptar skoðanir um hin nýju viðhorf í erindisbréfi sænsku nefndarinnar og erfitt að segja fyrir um, til hvers störf hinna nýju nefnda leiði. Það getur því verið athugunarefni fyrir hv. Alþ., sem eflaust mun verða til athugunar við nefndarmeðferð, hvort e. t. v. væri réttara að fara sér hægt um afgreiðslu þessa lagafrv. og bíða þess að viðhorf skýrist til möguleika á framhaldi samræmdrar löggjafar á þessu sviði á Norðurlöndum. Og ég vil taka það fram fyrir mitt leyti, að ég mun hér ekkert á eftir ýta. Eins og ég hef þegar sagt, var í framsögu á s. l. vetri gerð grein fyrir einstökum atriðum lagafrv., sem einnig var þá nokkuð rakið í fjölmiðlum. Ég tel þess vegna ekki ástæðu til að rekja nú að neinu ráði einstök efnisatriði þessa frv. Segja má, að höfuðþættir breyt., sem þetta lagafrv. ráðgerir frá núgildandi l., séu niðurfelling löggjafar um festar, nokkrar breytingar á hjónavígsluskilyrðum, þ. á m. lækkun aldursmarka karla í 18 ár og breyttar lagareglur til rýmkunar á nokkrum hjúskapartálmum vegna sjúkdóma, skyldleika og tengsla. Lagt er til, að niður falli reglur um lýsingu, sem ekki hafa nú verið tíðkaðar í reynd hér á landi um langa hríð, að telja má. Þá eru ráðgerðar nokkrar breytingar á lagareglum um hjónaskilnaði, þ. e. um skilnaðarskilyrði, aðdraganda, veitingu skilnaðar og um réttaráhrif skilnaðar. Þá eru formaðar reglur um umgengnisrétt foreldris við barn, sem hitt foreldrið fær forráð yfir fyrir skilnaðinn. Eru flest þau atriði, sem breytingum sæta samkvæmt frv., sameiginleg með till. allra norrænu sifjalaganefndanna, sem eins og áður hefur verið sagt - hafa nokkrar verið lögfestar. Þá má líka nefna það, að í þessu frv. er gert ráð fyrir, ef að l. verður, að taka algerlega fyrir þann óvana, sem hér hefur átt sér stað og látinn hefur verið viðgangast lengi, að uppgjafaprestar framkvæmdu hjónavígslur. Ég held, að í þessu frv. séu margar eðlilegar og sjálfsagðar breytingar, en hins vegar eru svo aðrar, sem geta verið fullkomið álitamál. Herra forseti. Ég sé nú ekki ástæðu til þess að fjölyrða frekar um þetta mál af ástæðum, sem ég hef áður greint, en vil leyfa mér að leggja til að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Ég vil lýsa ánægju minni yfir, að þetta frv. er hér aftur lagt fram. Shlj. frv. var lagt fram, eins og hæstv. dómsmrh. minnti á, í lok síðasta þings, og var því vísað til n. N. gafst ekki tími til þess að vinna neitt í málinu vegna þess, hve áliðið var orðið þingtímans, enda hefði vart verið ætlazt til þess, að slíkt frv. væri afgreitt á stuttum tíma, og þótti rétt að gefa mönnum tækifæri til þess að kynna sér efni þess. Hins vegar er frv, nú komið fram í þingbyrjun og ætti því með allri sanngirni að mega ætlast til þess, að það hljóti afgreiðslu á yfirstandandi þingi. Þetta frv. er, eins og um hefur verið getið, árangur af margra ára samstarfi Norðurlandanna - samstarfi, sem að því hefur miðað að samræma hjúskaparlöggjöfina breyttum tímum og samræma löggjöf landanna innbyrðis. Það er auðvitað alltaf matsatriði, hve langt er hægt að ganga í því að samræma algerlega löggjöf fleiri landa, og maður gengur ekki út frá því, að það takist í öllum atriðum fremur en - eins og hæstv. dómsmrh. gat um - það tókst á sínum tíma á árunum milli 1920–1930 þrátt fyrir undangengið samstarf að samræma hjúskaparlöggjöfina að öllu leyti þá. En ég held, að það geti ekki verið neinn ágreiningur um það, að það sé mjög æskilegt, að hjúskaparlöggjöf þessara landa sé samræmd, að svo miklu leyti sem mögulegt er talið, að unnt sé, og veldur því t. d. það, hve títt það er, að ríkisborgarar hinna ýmsu Norðurlanda stofni til hjúskapar. Í þessu frv. eru ýmsar breytingar, en óhætt er að segja, að það hafi engin bylting verið gerð á núgildandi löggjöf um stofnun og slit hjúskapar með þessu frv. Það hefur töluvert margar breytingar að geyma, og það skal ég ekki fara að rekja hér, því að frv. fylgir mjög ítarleg grg., þannig að það er auðvelt fyrir alla að kynna sér þessar breytingar, sem hér er um að ræða. Í því sambandi vil ég koma að því, sem hæstv. dómsmrh. áðan sagði, er hann fylgdi frv. úr hlaði, að það væri e. t. v. ekki ástæða fyrir okkur til þess að gera mikið í þessu eða réttara sagt, eins og hæstv. ráðh. orðaði það, að við gætum e. t. v. farið okkur hægt, eða ég skildi það svo, að það gæti verið álitamál, hvort það ætti að stefna að því að lögfesta frv. með hugsanlegum breytingum að svo stöddu, vegna þess að nú yrði e. t. v. framhald samstarfs á Norðurlöndum um ítarlegri og róttækari endurskoðun á þessari löggjöf. Nú vil ég segja það, að það er ekkert nema gott um það að segja, að samstarfið haldi áfram og leitazt verði við að samræma hjúskaparlöggjöfina enn betur breyttum tímum og samræma hana enn betur innbyrðis milli Norðurlandanna. En það er enginn vafi á því, að niðurstöður af slíku framhaldssamstarfi munu ekki liggja fyrir fyrr en eftir mörg ár, og ég held, að það út af fyrir sig eigi alls ekki að halda aftur af okkur með að lögfesta þau ákvæði þessara l., sem til bóta horfa að dómi Alþ. Það er sjálfsagt rétt, eins og hæstv. ráðh. sagði, að það má lita misjöfnum augum á þær breytingar, sem hér eru lagðar til. Ég held þó, að margar þeirra séu þess eðlis, að hv. alþm. geti verið um það algerlega sammála, og það er líka rétt að vekja athygli á því, að á okkar l. um stofnun og slit hjúskapar hafa sáralitlar breytingar verið gerðar, meðan annars staðar á Norðurlöndum hafa aftur verið gerðar töluverðar breytingar, sem nú hafa verið, eftir því sem rétt hefur þótt að gera hér hjá okkur, teknar upp í þetta frv. Ég vil því nú þegar við þessa umr. leggja á það áherzlu, að frv. fái afgreiðslu á þessu þingi, og vil jafnframt taka það fram, að það verður mjög að hafa það í huga, að hér er gerð tilraun til þess að samræma hjúskaparlöggjöf okkar því, sem er annars staðar á Norðurlöndum, þótt, - eins og ég áður sagði - ekki sé til þess ætlazt, að öll atriði falli mönnum svo, að þeir telji rétt að lögfesta þau, en ég ætla, að það séu samt svo mörg atriði, sem menn geta verið sammála um, að til bóta horfi, að það eigi að vera full ástæða til þess, að frv. fái afgreiðslu á þinginu, því að - eins og ég gat um áðan má gera ráð fyrir, að það þurfi að bíða mörg ár eftir niðurstöðum af þeirri endurskoðun, sem nú er aftur hrundið af stað.



Herra forseti. Það liggur í hlutarins eðli, að ég hef síður en svo á móti því, að þetta frv. verði afgr. á þessu þingi. Til þess er það vitaskuld lagt hér fram, að á því fari fram athugun og afgreiðsla, ef mönnum sýnist svo. Ég taldi hins vegar rétt að benda hv. þm. á það, að þessi mál eru í deiglunni annars staðar á Norðurlöndum, og þar eru nefndir, sem eru að athuga þessi mál, og ég tel eðlilegt, að þm., sem um þetta fjalla sérstaklega, kynni sér það og meti það, hvort ástæða er til þess að bíða eftir því, að einhverjar niðurstöður fáist þaðan. En eins og ég gat líka um í máli mínu áðan, þá tel ég það vafalaust, að í þessu frv. séu ýmsar þær breytingar, sem við munum telja sjálfsagðar. Aftur á móti er því ekki að leyna, eins og ég líka drap á þá, að það eru um ýmis atriði í hjúskaparlögunum uppi mismunandi skoðanir, kannske í sumum tilfellum skoðanir, sem okkur sýnast ganga nokkuð langt, en eigi að síður er að sjálfsögðu rétt að kynna sér. En þetta mál er þess háttar, að það er allveigamikið og flókið, og þess vegna legg ég til, að hér verði ekki farið að ræða um það í einstökum atriðum, heldur verður bezt að þessu máli unnið á þann veg, að sú hv. n., sem fær það til meðferðar, setji sig vel inn í það og kynni sér það. Ég vildi aðeins taka þetta fram, til þess að orð mín yrðu ekki misskilin á þann veg, að ég væri að draga úr því, að frv. fengi afgreiðslu á þessu þingi. Sjónarmið mitt var aðeins að benda þm. á það, að málin eru enn í athugun a. m. k. sums staðar á Norðurlöndum og - að ég held raunar - alls staðar.