Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Eins og venja er til, var frv. um samþykkt á ríkisreikningnum vísað til fjhn. til athugunar. Og n. hefur borið frv. saman við ríkisreikninginn og komizt að raun um, að upphæðir þær, sem þar eru tilfærðar, eru í samræmi við það, sem á reikningnum stendur. Nokkrar athugasemdir frá yfirskoðunarmönnum reikninganna fylgja honum eins og venjulega. Þessar athugasemdir eru í tvennu lagi að þessu sinni, Það eru fyrst athugasemdir frá öllum þremur yfirskoðunarmönnunum sameiginlega, en síðan nokkrar viðbótarathugasemdir frá einum yfirskoðunarmanninum, Jóni Pálmasyni. Ráðh. hefur svarað athugasemdunum og síðan hafa yfirskoðunarmenn samkv. venju gert till. til Alþ. út af athugasemdunum. Ég mun ekki fara að ræða um þessar athugasemdir yfirleitt eða svör við þeim, en vil aðeins geta um tvær athugasemdir, sem yfirskoðunarmenn vísa til aðgerða Alþ. Fyrst eru þá 25. og 26. aths., sem allir yfirskoðunarmenn sameiginlega hafa gert. Sú aths. snertir Tryggingastofnun ríkisins. Bent er á það, að í árslok 1956 hafi stofnunin átt útistandandi rösklega 45 millj. kr., og yfirskoðunarmenn óska eftir sundurliðaðri skýrslu um þessar upphæðir, hvað hin einstöku sveitar- og bæjarfélög skulda og frá hvaða árum skuldirnar eru. Auk þess eru óinnheimtir vextir 2.4 millj. rúmlega, og spurt er um hvað líði innheimtu skuldanna. 26. aths. er þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Reikningum Tryggingastofnunar ríkisins fylgir engin endurskoðunarskýrsla, sem er þó nauðsynlegt, þar sem hér er um að ræða margbrotna starfsemi og stórfelld viðskipti“ - og svo er spurt: Hvað líður endurskoðun reikninga hjá stofnuninni? - Út af þessari aths. er birt svar frá fjmrn., sem hafði sent félmrn. aths. til umsagnar og félmrn. aftur sent grg. frá forstjóra Tryggingastofnunar ríkisins út af aths. Er þar birt nokkuð nákvæm sundurliðun um skuldirnar samkv. efnahagsreikningi. Þar er t. d. skýrsla um það, hvernig standa reikningar umboðs- og innheimtumanna í árslok 1956, enn fremur yfirlit um skuldir og inneignir sjúkrasamlaga. Þessar skýrslur eru á bls. 247–252 í ríkisreikningnum, sem alþm. hafa fengið. Út af þessu segja svo yfirskoðunarmenn í till. sínum, með leyfi forseta: „Upplýst er með svarinu, hvernig varið er með útistandandi skuldir stofnunarinnar og hjá hverjum þær eru. Margt bendir til, að ekki verði unnt til langframa að innheimta allt það fé, er stofnuninni er ætlað. Það virðist því óhjákvæmilegt, að þessi mál verði rækilega tekin til athugunar og ráðin bót á þeim, og málinu er vísað til Alþ.“ Ég geri ekki ráð fyrir því, að neinn hv. þdm. ætlist til þess af fjhn., að hún geri tillögur um þetta mál, þó að því sé vísað til Alþ., því að það er yfirgripsmeira en svo, að það sé hægt að ætlast til þess, að n. geti gert um það ákveðnar tillögur. Vitanlega er það ískyggilegt, ef það er þannig, eins og yfirskoðunarmenn telja, að ekki verði unnt til langframa að innheimta allt það fé, er stofnuninni er ætlað, og gæti verið þörf á því, að ríkisstj. eða Alþ. léti fram fara einhverja athugun á því, hvernig hér yrði bót á ráðin. Þá ætla ég að víkja að 14. aths., viðbótaraths. Jóns Pálmasonar, en henni er einnig vísað til aðgerða Alþ. Sú aths. er um kostnað við kennslumál. Segir þar, að kostnaður við kennslumál hafi á árinu 1956 orðið 101.9 millj. eða um það bil 18½ millj. umfram fjárlög og síðan nefndir nokkrir liðir á þeirri grein fjárlaganna, sem hafa farið allmjög fram úr áætlun. Samkvæmt svari rn. hefur það sent menntmrn. aths. til umsagnar og menntmrn. svarað með því að senda bréf frá ýmsum aðilum, sem hafa með þessi mál að gera og bréf þeirra eru birt hér á bls. 259–263. Eru þar skýrslur ýmsar um kostnaðinn við kennslumálin og ýmsa þætti þeirra. En um þetta segir síðan yfirskoðunarmaðurinn: „Svo sem um getur í aths., hækkaði kostnaðurinn við kennslumál á árinu 1956 um 29 millj. rúmlega frá því, sem var árið 1955. Í svörum við aths. eru margvíslegar afsakanir og grg. um orsakir og margt af því eðlilegt, eins og til var stofnað. En að slík hækkun eigi sér stað á einni fjárlagagrein á einu ári, er svo alvarlegt mál, að nauðsyn ber til að koma í veg fyrir, að slíkt endurtaki sig, og helzt að lækka þennan kostnað verulega. Er því vandamáli vísað til Alþ.“ Um þetta vil ég svo segja eins og um hina aths. Vitanlega hefur fjhn. ekki tök á því að gera rökstuddar till. um þetta frekar en um hitt atriðið. En ég vildi aðeins benda hér á þessar tvær aths., sem vísað er til aðgerða Alþ., ef þingið vildi eða hæstv. ríkisstj. taka þetta til athugunar milli þinga, hvað gera mætti til þess að ráða bót á því, sem hér er talið athugavert og þyrfti að taka til sérstakrar athugunar. Eins og ég sagði, ætla ég ekki að gera fleiri aths. að umtalsefni, enda hafa menn þetta prentað hér í ríkisreikningnum ásamt svörum og till. endurskoðunarmanna. Fjhn. hefur skilað áliti sínu á þskj. 380 og mælir með, að frv. verði samþykkt. Einn nm., hv. 3. þm. Reykv. (EOl), var fjarverandi, er málið var afgr. í n., en tveir nm., hv. 5. þm. Reykv. (JóhH) og hv. 9. landsk. þm. ((ÓB), hafa skrifað undir álitið með fyrirvara.



Herra forseti. Ég hef lítið þannig á, að samþykkt hv. Alþingis á ríkisreikningnum geti í rauninni ekki verið annað, en formsatriði og sá því ekki ástæðu til annars sem nm. í hv. fjhn. en leggja til, að reikningurinn yrði samþykktur. En með fyrirvara mínum vildi ég þó áskilja mér rétt til þess að ræða einstaka liði reikningsins og gera aths. við hann. Auk þess sem það er þannig, að fjhn. hefur mjög takmarkaða aðstöðu til þess að kryfja ríkisreikninginn til mergjar og gera sér fulla hugmynd um réttmæti þeirra aths., sem fram koma við reikninginn, þá er þess ekki að vænta, að hún geti annað en lagt til, að hann verði samþykktur, en a. m. k. hvað mig snertir felst ekki í því nein viðurkenning á því, að öll þau útgjöld ætti að inna af höndum, sem ríkisreikningurinn er yfirlit yfir. Það er nú aðallega einn liður í ríkisreikningnum, sem ég ætlaði hér stuttlega að gera að umtalsefni, en það er skrá sú yfir nefndakostnað, sem birt er á bls. 118 og 119 í ríkisreikningnum. Þar er þó engan veginn um að ræða allar þær launuðu nefndir, sem starfað hafa á vegum ríkisins, heldur aðeins þær n., sem starfað hafa á vegum ríkisins og koma undir 19. gr. fjárl. eða óviss útgjöld. Það hefur mikið verið talað um nefndafarganið, eins og það er orðað og ekki er vafi á því, að meiri kostnaður er lagður í þessi nefndastörf, en verjandi er með tilliti til þess starfs, sem innt er af hendi. Hins vegar má ekki loka augunum fyrir því, að nefndarskipanir geta auðvitað verið mjög nauðsynlegar til þess að athuga einstök mál og er þannig með ýmsar þær nefndir, sem eru hér á 19. gr. fjárlaganna. Sumar starfa og samkvæmt sérstökum lögum. Og ég tel ekki nokkurn vafa á því, að margar þær nefndir, sem hér eru taldar, hafi unnið nytsamt starf. Ég teldi þó æskilegt og það er aðalástæðan til þess, að ég hef staðið hér upp, að hv. Alþ. yrði gefinn kostur á því í ríkari mæli en nú, eins og frá ríkisreikningnum er gengið, að fylgjast með starfi þessara n. og gera sér grein fyrir því, hvaða starf hefur raunverulega verið unnið á vegum þeirra. Kostnaðurinn við þessar n. á 19. gr. fjárlaganna nemur um það bil 1.3 millj. kr. Það má e. t. v. segja, að hér sé ekki um gífurlega háa fjárhæð að ræða, miðað við niðurstöður ríkisreikningsins í heild. En bæði er þetta út af fyrir sig álitleg fjárhæð, sem ýmislegt mætti gera fyrir, auk þess sem hér er ekki um að ræða nema hluta af nefndakostnaði ríkisins í heild, þannig að full ástæða er til þess, að grein sé fyrir því gerð, hvers konar störf er þarna um að ræða. Það mundi líka eyða tortryggni í garð þessara n. og fjárveitinga til þeirra, ef meiri möguleikar væru á því að fylgjast með störfum nefndanna og átta sig á því, í hverju þau raunverulega hafa verið fólgin. Sá háttur hefur verið tekinn upp, og tel ég það vel farið, að undanfarin ár hefur með fjárlagafrv. verið lögð fram sérstök starfsskrá, eins og það er kallað, en það er yfirlit yfir launagreiðslur til þeirra, sem gegna störfum í þágu hins opinbera. Ég teldi mjög æskilegt í framtíðinni, að á svipaðan hátt fylgdu með ríkisreikningnum einhverjar upplýsingar um störf þeirra n., sem launaðar hafa verið, t. d. það, hvort n. hafi skilað áliti, hve margir fundir hafa verið haldnir í nefndinni o. s. frv., þannig að hægt væri að gera sér hugmynd um það, hvaða störf þarna eru unnin. Það má ekki taka þau orð, sem ég hef mælt hér, þannig, að ég sé að fullyrða það, að þau störf, sem þessar n., sem hér eru taldar, og aðrar n., sem starfað hafa á vegum ríkisins, hafa unnið, hafi yfirleitt verið ónytsamleg störf. Sjálfsagt hafa margar af þessum n. innt gott verk af hendi, auk þess sem sumar þeirra, eins og ég áður sagði, starfa samkvæmt sérstökum lögum. En það mundi verða til þess að eyða tortryggni í þessum efnum, ef nánari skýrsla væri birt um störf þeirra, heldur en hér er gert. Að einstökum n. og kostnaði við þær ætla ég ekki að víkja, en á því má þó vekja athygli, að ein n. er það hér, sem ber langsamlega hæst allra n. hvað kostnað við nefndarstörfin snertir, en það er efnahagsmálanefnd, eins og hún er kölluð. Kostnaður við þessa efnahagsmálanefnd hefur numið 200.000.00 kr. á þeim fimm mánuðum, sem hæstv. fyrrv. ríkisstj. sat að völdum. Hér mun vera um að ræða kostnað við hina margumtöluðu allsherjarúttekt á þjóðarbúinu. Og hvað sem öðru líður, þá verður hæstv. fyrrv. ríkisstj. ekki ásökuð fyrir það að hafa ekki a. m. k. lagt verulegt fé fram til þessara hluta þá fáu mánuði af þessu ári, sem hún sat að völdum. Nú skal ég síður en svo átelja það, þó að lagt sé í kostnað við að safna upplýsingum um efnahagsmál þjóðarinnar og undirbúa till. í því efni. Slíka starfsemi þyrfti að mínu áliti bæði að auka og skipuleggja betur en nú er gert. Það er nú einu sinni þannig, að vígorðin, sem einna mest ber á, þegar efnahagsmálin eru rædd í stjórnmálaumr., leysa út af fyrir sig ekki nokkurn vanda, og er það sama, hvaða vígorð það eru, sem þar eru nefnd. Það þýðir t. d. ekki að tala um það, að það þurfi að skipuleggja, eins og það er orðað og taka upp áætlunarbúskap. Það þarf að vita, hvað á að skipuleggja og hvernig, hvað á að gera áætlanir um og á hvern hátt. Og svo að ég verði nú ekki sakaður um einhliða málflutning, þá skal ég ekki staðnæmast við það eitt að nefna vígorð, sem aðallega er beitt af sósíalistum og þeim, sem líkar skoðanir hafa, heldur víkja einnig að þeim, sem ég sjálfur nota kannske meira, en æskilegt er og mínir samherjar. Það leysir út af fyrir sig heldur auðvitað ekki neinn vanda, þó að talað sé um það, að það þurfi að auka frelsi og efla framtak. Aðalatriðið er það, hvaða ákveðnar ráðstafanir þyrfti að gera til þess að auka frelsi og efla framtak. M. ö. o.: það eru ekki slagorðin, sem leysa efnahagsvandamálin, heldur till. um ákveðnar aðgerðir í ákveðnum málum. En til þess að slíkar till. verði gerðar, þurfa að vera fyrir hendi upplýsingar um ákveðnar staðreyndir í þjóðarbúskapnum og till. að byggjast á slíkum upplýsingum. Það ber því síður en svo að lasta, að ráðstafanir skuli hafa verið gerðar af hæstv. fyrrv. ríkisstj. til þess að afla þessara upplýsinga, sem hugsaðar voru sem grundvöllur fyrir till., sem gerðar yrðu í þessum efnum. En það er önnur hlið á þessu máli. Sjálfsagt hafa þeir, sem í þessari efnahagsmálanefnd hafa starfað, unnið eitthvert verk og sennilega ekki tekið fyrir það hærri laun, en gerist við slík nefndarstörf. Um það skal ég ekki fullyrða á einn veg eða annan. En gallinn er bara sá, að mér vitanlega hefur ekkert af þeim upplýsingum, sem þessi ágæta n. hefur safnað, komið fyrir almenningssjónir. Það er ekki fyrir hendi nein nánari skýrsla um það, hvaða tiltekin störf það eru, sem hér er um að ræða, sem borguð hafa verið fyrir 200 þús. kr. á þessum fáu mánuðum. E. t. v. er það kostnaður við störf hinna erlendu sérfræðinga, sem hingað voru fengnir. Það verður þá væntanlega upplýst, ef svo er. En annars var víst allmikill fjöldi manna, sem að þessari skýrslugerð vann og mun greiðslan til hinna erlendu sérfræðinga vera lítill hluti af þeim kostnaði, sem hér er um að ræða, enda nær þessi reikningur ekki nema yfir fyrstu fimm mánuðina af valdatímabili vinstri stjórnarinnar svokölluðu. Það væri mjög æskilegt að mínu áliti, ef einhver fyrrv. ráðh., sem þessum málum er kunnugur, vildi upplýsa nánar um þetta, hvers konar störf hér hefur verið um að ræða, hvort þær upplýsingar, sem þessi n. hefur safnað, eru til í því formi, að aðgangur sé að þeim, o. s. frv.



Herra forseti. Ég þykist nú sjá, að það muni fara á svipaða leið um afgreiðslu þessa ríkisreiknings hér á hv. Alþingi eins og verið hefur á undanförnum árum, sem sé á þá leið, að það verði engar ráðstafanir gerðar í sambandi við afgreiðslu reikningsins til leiðréttingar eða úrbóta á þeim málum, sem reikningurinn fjallar um og yfirskoðunarmenn hafa gert athugasemdir við. Þetta má að vissu leyti telja talsverða vorkunn, þó að svo fari og ég býst við því, að það verði svo enn. Og vorkunnin liggur í því, að á hverju Alþingi, þegar við höfum hér ríkisreikning til meðferðar, þá blasir við annað verra en reikningurinn fjallar um. Það hefur verið svo a. m. k. síðasta áratuginn eða frá 1950 og jafnvel miklu lengur, að við höfum hér á Alþingi alltaf séð frá ári til árs miklu hærri fjárlög, en næstu fjárlög áður og miklu hærri ríkisreikning og meiri eyðslu en var á næsta ári á undan. Og svo er einnig varðandi þann ríkisreikning, sem hér er, að þó að hann sé svartasta plagg þessarar tegundar, sem Alþingi hefur haft til meðferðar, að ég hygg frá fyrstu tíð, þá er þó áreiðanlega von á öðru verra eftir þau áhrif eða eftir það atferli, sem hefur átt sér stað í fjármálastjórn landsins þau tvö ár, sem síðan eru liðin. Ég skal nú ekki fara langt út í það að ræða þennan reikning og ekki mikið um einstök atriði. Ég geri ráð fyrir, að hv. alþm. hafi lesið athugasemdir okkar yfirskoðunarmannanna og svörin við þeim o. s. frv. En ég ætla að víkja þó að fáeinum atriðum í sambandi við reikninginn í heild og er þá fyrst þess að geta, að á árinu 1956 hafa rekstrargjöld ríkisins orðið 141 millj. kr. hærri, en þau urðu á árinu 1955 og þótti þó flestum vera nokkuð langt komið á því ári. En þar með er sagan ekki öll sögð. Það hefur að vísu orðið heldur minni hækkun eða ekki nema 135 millj. á útgjöldunum samkvæmt sjóðsyfirliti reikningsins á þessu ári, en sagan er þarna engan veginn öll sögð, því að snemma á árinu 1956 var tekið út úr ríkisgjöldunum það, sem áður hefur verið þar, það sem varðar dýrtíðarráðstafanir og annað slíkt og stofnaður um það sérstakur sjóður, sem þá hét framleiðslusjóður, og samkvæmt þeirri áætlun, sem um hann var gerð, þá var hækkunin þar hvorki meira né minna en 137 millj., svo að það má segja, að á árinu 1956 hafi útgjaldahækkunin verið hvorki meira né minna en 262 millj. frá því, sem var á árinu 1955 og verð ég að segja, að það muni vera stærsta stökk upp á við, sem nokkurn tíma hefur verið tekið í útgjöldum okkar ríkis, enda þótt fjáraukalögin séu ekki nema 113 millj. samkvæmt því, sem segir í því frv., sem hér liggur fyrir og er eðlilega réttur útdráttur úr ríkisreikningnum. Nú er það svo, að flestar eða nálega allar athugasemdir okkar yfirskoðunarmannanna, bæði þær, sem sameiginlegar eru og þær, sem ég bætti við, sem stafaði nokkuð af því, að ég veiktist, áður en við gengum frá athugasemdunum og ég áskildi mér rétt til að taka meira til athugunar, sem við vorum ekki búnir að ganga frá, þegar ég lagðist, þó að það væri ekki nema nokkra daga, sem ég var forfallaður, - en meginhlutinn af okkar athugasemdum er í tvennum skilningi. Í fyrsta lagi er bent á þær gífurlegu umframgreiðslur, sem orðið hafa frá ákvörðun fjárlaga þess árs og í öðru lagi sýnt fram á tölulega það, sem er sívaxandi í starfsemi ríkisins og stofnunum þess, sem er óinnheimtar skuldir í árslok og er eitt gleggsta merki um óreiðu í fjármálastjórn, hvar sem það kemur fyrir. Og þó að það sé kannske stærsta málið á þessu sviði, sem hv. frsm. fjhn., Skúli Guðmundsson, vék að og snýr að Tryggingastofnun ríkisins, sem á útistandandi í lok þessa árs óinnheimtar tekjur og lausaskuldir, hvorki meira né minna en 45 millj. kr., þá er svo að segja hvar sem drepið er niður hendi hjá stofnunum ríkisins og starfsgreinum, að það er sívaxandi eða hefur verið fram að árslokum 1956 og sjálfsagt hefur það ekki batnað síðan, að útistandandi óinnheimtar tekjur eru hingað og þangað og í milljónatali. Nú skal ég út af þessu varðandi Tryggingastofnunina segja það, að þetta er náttúrlega hrein vandræðaútkoma, að það eru mörg sveitarfélög, sjúkrasamlög og hinir og þessir, sem eiga ógreiddar háar upphæðir. Aðrir hafa staðið í skilum og verða að gera það, þeir sem eru færir til þess. En mér virðist að, að því er snertir þessa stofnun, þá gefi þetta hugmynd um það, að starfsemin á þessu sviði sé komin að því leyti úr böndunum, að það sé búið að ákveða það há útgjöld til þessarar stofnunar, að landsfólkið sé ekki fært um að greiða þær upphæðir, sem krafið er um. Varðandi hitt atriðið, sem hv. frsm. fjhn. vék að og alveg réttilega varðandi það, að kostnaður við menntamál hækkaði á þessu eina ári um nærri 29 millj. kr. frá því, sem var árið áður, mikið af því stafar náttúrlega af breyttum launalögum, en með svona áframhaldi eins og er á því sviði, þá ætti það að vera nokkurn veginn augljóst fyrir hv. alþm., að þessi sívaxandi kostnaður, svo að skiptir milljónatugum, við þessa starfsemi getur ekki haldið áfram í það endalausa, ef okkur á ekki að reka alveg í strand, og svo er um margt fleira. Nú er það svo, að vegna þess að við vitum, að þrátt fyrir öll þessi útgjöld, bæði nauðsynleg og ónauðsynleg, að því er ég tel, sem eru á þessum ríkisreikningi, þá vitum við það allir hér á Alþingi, að útgjöldin hafa hækkað stórlega, frá því að þessi reikningur er gerður upp og það, sem eru gleggstu sannanirnar um það framferði, sem átt hefur sér stað á fjármálasviðinu, er það, sem ég hef nokkrum sinnum áður nefnt, að frá því í desemberbyrjun 1956 og fram að því, sem fyrrv. ríkisstj. hætti störfum, þá munu hafa verið hækkaðir tollar og skattar á þjóðinni frá því, sem áður var, um nálega 1.200 millj. kr. og samtímis tekin lán erlendis á 7. hundrað millj. kr. Það er þess vegna í sjálfu sér ekki kannske svo undarlegt, þó að hv. fjhn. eða aðrir alþm., - og raunar get ég sagt það fyrir sjálfan mig líka, - hiki við það að fara að gera stórar ráðstafanir í sambandi við tveggja ára gamlan reikning, þegar vitað er, hvernig stjórnarfarið hefur verið síðan. Og þannig hefur þetta raunar oftar gengið, þó að það hafi aldrei verið í jafnstórum stíl og á þessum síðustu þremur árum. Eitt er það, sem ég vil sérstaklega víkja að í þessu sambandi, og það er athugasemd, sem við gerðum og mun vera 38. athugasemdin. Hún fjallar um það, að við yfirskoðunarmenn finnum að því, að það skuli ekki fylgja ríkisreikningnum reikningur útflutningssjóðs. Útflutningssjóður var stofnaður undir árslokin 1956 upp úr framleiðslusjóði og það er komið svo, að þessi útflutningssjóður er til muna stærri stofnun eða honum eru ætlaðar meiri tekjur og meiri útgjöld, en sjálfum ríkissjóðnum. Og það vita náttúrlega allir, að þetta er ríkisstofnun, þessi sjóður, því að það er ekkert annað, en að það er tekinn hluti af þeirri starfsemi, sem ríkið hefur áður haft og settur undir útflutningssjóð. Þess vegna tel ég það alveg skilyrðislaust og um það vorum við sammála, yfirskoðunarmenn, að reikningar þessa sjóðs eiga auðvitað að fylgja ríkisreikningi á hverjum tíma, því að annars er mjög örðugt að sjá, hvernig hagurinn er í þessum stóru fjármálastofnunum. Svarið, sem við fengum frá fjmrn., var á þá leið, að það væri talið svo, að þetta væri ríkissjóði óviðkomandi og það er mjög undarlegt svar og engan veginn á það fallizt af okkur yfirskoðunarmönnum, svo að við leggjum til, að þetta sé til athugunar framvegis og vitanlega er það eitt af þeim mörgu framkvæmdaratriðum, sem kemur til athugunar hjá hverri ríkisstj., hvort sem það er ný stjórn eða sú, sem áður hefur verið. Annars vil ég benda á það í þessu sambandi, eins og hv. þm. geta séð, ef þeir lesa athugasemdirnar og svörin, að það eru ákaflega fá af þessum svörum, sem beinlínis eru frá fjmrn., heldur er því hingað og þangað vísað til forstjóra ríkisstofnananna og starfsgreinanna og svo koma frá þeim skýringar og afsakanir og bollaleggingar um það, hvers vegna hafi þurft að eyða þessu og hinu svona miklu og sumir skrifa um þetta langar ritgerðir. Út af þessu er í sjálfu sér kannske ekki mikið hægt að segja. En það er eitt meginatriði þó, sem ég hef áður lagt áherzlu á í sambandi við ríkisreikninga og meðferð fjármála og hér kemur greinilega fram í öllum þessum svörum, að það er eins og enginn þessara manna láti sér detta í hug, að þeir þurfi neitt að taka tillit til þess, hvernig fjárlögin voru, sem þeir áttu að starfa eftir, þeim sé heimilt að gera þetta og hitt, sem þeir telja nauðsynlegt, ráða nýja starfsmenn og stofna til margvíslegrar eyðslu, enda þótt þetta sé ekki á fjárlögum. Ég hef alltaf litið svo á og sú skoðun er algerlega óbreytt, að þessum mönnum sé skylt, bæði ríkisstjórninni og þeim, sem með ríkisstarfræksluna fara, að fara eftir fjárlögum, að svo miklu leyti sem það er mögulegt og ekki er búið að lögbinda í öðrum lögum að eyða meira, en fjárlögin segja til um. Sums staðar má kannske með nokkrum rétti segja, að útkoman sýni það, að fjárlögin hafi verið illa undirbúin. En það er þá út af fyrir sig það afbrigði, sem fjmrh. og fjvn. á hverjum tíma á nokkuð mikla sök á og eitt atriði stórt í sambandi við þennan reikning er þar nokkuð greinilegt og það er varðandi launalögin nýju, sem voru samþykkt í desembermánuði 1955, en fjárlögin voru ekki afgreidd fyrr en í byrjun febr. 195, og hefði þess vegna eðlilega átt að taka inn hækkanirnar. En það er tekin inn nokkur upphæð, 23.5 millj. kr., vegna hækkunar launalaganna, en það mun engan veginn hafa hrokkið til fyrir þeirri hækkun, sem þau höfðu í för með sér. Að öðru leyti skal ég ekki, nema tilefni gefist til, fjölyrða um þetta. Ég geri ráð fyrir því og tel það eðlilegt, að reikningurinn verði samþykktur, eins og venjulegt er, því að það er svo langt um liðið, að það er ekki hægt annað og þess vegna kannske þýðingarlítið að vera að þræta mikið um það, sem svo langt er um liðið, vegna þess, eins og ég sagði áðan, að annað verra blasir við í hugum manna. En ég vildi nú samt segja þessi fáu orð til skýringar á þeirri afstöðu, sem við yfirskoðunarmenn ríkisreikninganna höfum alltaf fyrir augunum árlega í sambandi við þessi stóru mál.



Það eru aðeins örfá orð í tilefni af því, sem hv. þm. A-Húnv. sagði, einn af endurskoðendum landsreikninganna. Það er ekki ofsögum sagt af því, að það er mikil orrusta háð sífellt til þess að reyna að koma í veg fyrir umframgreiðslur og það veltur á ýmsu í því tilliti og kemur þar margt til, bæði þetta, að undanfarna áratugi hefur verðbólgan vaxið nokkuð ár frá ári og sú þróun hefur haft það í för með sér, að áætlanir fjárl. hafa ekki getað staðizt. Af þessu hafa stafað sífelldar umframgreiðslur og óánægja með þær, eins og eðlilegt er. Og það er rétt að taka það fram, að þessi þróun hefur gert nokkru torveldara að fylgjast með því, hverjar væru raunverulegar umframgreiðslur ríkisins, því ef dæma á, hvað raunverulega hafi verið greitt umfram beinar fjárveitingar, þá þarf helzt að reyna að finna út, hvað þessi þróun verðbólgunnar hefur hækkað útgjöldin og draga það frá. Þetta hefur torveldað mjög, að hægt væri að fá rétta heildarsýn yfir þetta efni. Nú hef ég haldið því fram við hv. þm. A-Húnv. áður, að hann væri mjög hlutdrægur í sínu starfi sem endurskoðari og við kljáðumst nokkuð um það hér, - ég man nú ekki, hvenær það var síðast, hann talaði þá mjög um eyðslu og sukk í ríkisrekstrinum - og eggjaði ég hann þá lögeggjan að sýna fram á það, í hverju þetta sukk og þessi óeðlilega eyðsla væri fólgin. Geri ég ráð fyrir því, að ástæðuna til þess, að hv. þm. skilar núna, að því er ég held í fyrsta skipti, sérstökum athugasemdum umfram það, sem hinir yfirskoðunarmennirnir gera, muni kannske vera að rekja til þessarar lögeggjunar, sem ég kom fram með á hendur hv. þm. að sýna fram á það í sundurliðuðu máli, hvað hann ætti við með þessum hörðu dómum, sem hann hafði komið fram með oftar, en einu sinni. Í annan stað hef ég bent á það áður og vil benda á það enn, að það er mjög áberandi hjá hv. þm., að hann hefur hagað athugasemdum sínum undanfarin ár mjög mikið eftir því, hverjir hafa verið við völdin og skal ég færa fyrir því nokkrar sannanir. Á árunum 1940–49 voru umframgreiðslur gífurlega miklar, þannig að umframgreiðslur eru nú, þótt þær séu verulegar, m. a. af þessari verðbólguþróun, sem ég var að lýsa, bara smámunir einir samanborið við það, sem var á þessum árum. En á þessum árum voru sjálfstæðismenn fjármálaráðherrar. Á þessum árum voru umframgreiðslur að meðaltali á rekstrarreikningi ríkisins 55%, - 55%, sem rekstrarreikningurinn var hærri, en fjárlögin. Nú skyldi maður halda, að hv. þm. A-Húnv. hafi gengið berserksgang til þess að benda á þessa þróun og honum hefði ekki verið neitt lítið niðri fyrir, samanborið við það, sem verið hefur undanfarið, þegar þessi ósköp voru að ske. En ég hef skoðað þetta og ég hef séð, að hann hefur ásamt félögum sínum gert nokkrar mjög dauflegar aths. um umframgreiðslur við reikningana 1941 og 1942, en úr því sé ég ekki, að það hafi yfir höfuð verið gerðar aths. við þessar gífurlegu umframgreiðslur, nema þá máske að finna mætti smávægilegar aths. við einstaka liði. Þetta var nú þá. En 1956, - og það er reikningurinn, sem nú er verið að ræða um, - voru umframgreiðslur talsverðar. En þær voru lægri tiltölulega það ár, eða 9.6%, heldur en þær höfðu verið í 30 ár að undanskildum þremur árum. Þegar 3 ár eru undanskilin, þá voru þær hinar lægstu, sem þær hafa verið í 30 ár. Þær urðu lægri tiltölulega 1938, 1950 og 1952. En þá tekur hv. þm. A-Húnv. sig til og gerir aths. svo að segja við hverja einustu grein landsreikningsins og bendir á, að það séu svona og svona miklar umframgreiðslur á þessari grein, og vill fá skýringar á því. Ég er ekki að deila á hv. þm. fyrir að gera þetta, því að ég álit, að þetta hafi ekki verið neitt óeðlilegt, að yfirskoðendur vilji fá skýrslur um það, hvernig á umframgreiðslunum stendur. En ég er bara að sýna með þessu, hvað hv. þm. gerir sér mikinn mannamun í þessu sambandi og hvað hann viðhefur ólík vinnubrögð eftir því, hverjir fara með þessi mál. Og ég vil líka benda á, að þessar séraths. hv. þm. A-Húnv. sýna það, að hann vinnur ekki þetta verk í raun og veru með það fyrir augum að fá neina niðurstöðu eða fá neina heildarmynd af hverri grein fyrir sig, heldur gerir hann það sýnilega aðeins til þess að flagga með því, að svona og svona miklar umframgreiðslur hafi verið á þessari og hinni greininni. Og ég skal færa glögg rök fyrir þessu. Svo er nefnilega mál með vexti, að á fjárlögunum fyrir 1956 er sérstakur póstur á 19. gr., það eru áætlaðar hækkanir vegna nýrra launalaga og nokkur póstur vegna áætlaðrar hækkunar vegna launauppbótar og vegna vísitöluuppbótar og í landsreikningnum dreifast vitanlega þessar fjárhæðir inn í svo að segja alla liði fjárl., það er því alveg augljóst mál, að það hlýtur að koma fram umframgreiðsla á hverjum einasta lið, þar sem um laun er að ræða eða greiðslur, sem vísitala hefur áhrif á. Nú skyldi maður halda og ef hv. þm. A-Húnv. hefði viljað vinna þarna verk, sem átti að koma að nokkru gagni, þá hefði hann kynnt sér við endurskoðunina, hvað mikið af umframgreiðslunni á hverri grein eða hverjum lið stafaði af þessu og gat því ekki talizt undir venjulegar umframgreiðslur og séð þannig, hvað mikið var þá raunverulega umframeyðsla. Því aðeins gátu þessar aths. um umframgreiðslur haft nokkra þýðingu eða nokkurt gildi, að svona væri farið að, því að hv. þm. gat ekki séð, hvað var raunveruleg umframeyðsla í réttri merkingu þess orðs, nema með því að viðhafa þessi vinnubrögð. Og hann gat auðvitað mjög auðveldlega fengið þessar upplýsingar, jafnóðum og endurskoðuninni vatt fram, bara með því að krefjast þeirra frá stofnuninni og gera síðan aths. á grundvelli þeirra. Með þessu einu móti gat hann líka sjálfur séð, hvað var ástæða til þess að gera aths. um og hvað ekki. En í stað þessa fer hann þannig að, að hann tekur heildarniðurstöðuna á hverjum lið og segir: Umframgreiðslur eru svona miklar, - og gerir aths. við það. Niðurstaðan verður svo sú, að nær allir forstöðumenn starfsgreina láta gera skýrslur um þennan mismun, sem þarna kemur fram, en þær skýrslur hefði endurskoðandinn vítaskuld átt að láta gera fyrir sig, meðan hann var að vinna, til þess að hann gæti svo gert efnislegar aths. við frammistöðuna í hverri grein. En það gerði hv. þm. ekki, því að hann hefur auðsýnilega langað svo mikið til þess að geta slengt því fram, að það væri svona og svona mikil umframgreiðsla á þessum eða hinum liðnum. Á þessu sjáum við, að það er engin alúð lögð við þessa vinnu og þarna er ekki verið að reyna að vinna neitt verk, sem komi að nokkru gagni, heldur aðeins verið að reyna að finna ástæðu fyrir því að koma fram með slettur í þessu sambandi. Þessi vinnubrögð ganga svo fram af ýmsum ágætum forráðamönnum starfsgreina og ríkisstofnana, að þeir sjá ástæðu til þess að láta orð um það falla í þeim skýrslum, sem af þeim er krafizt. Ég vil t. d. segja frá einu slíku svari frá valinkunnum sæmdarmanni, sem stendur fyrir merkri stofnun. Það er frá skólameistaranum á Akureyri. Hann getur ekki orða bundizt um þetta, sem ekki er von. Hann fær eins og aðrir til umsagnar að gefa skýringar á því, að reikningsniðurstaða fyrir hans skóla er hærri en fjárlögin. Og það er gerð aths. um það í einu lagi í stuttu máli. Með leyfi hæstv. forseta, segir skólameistari þannig í svari sínu: „Sem svar við bréfi yðar, dags. 28. þ. m., þar sem óskað er svars við aths., sem yfirskoðunarmaður ríkisreikninga, Jón Pálmason alþingismaður, hefur gert við reikning menntaskólans á Akureyri fyrir árið 1956, leyfum vér oss að benda á, að í skýringum, sem fylgdu reikningi skólans á sínum tíma, er gerð grein fyrir greiðslum þeim, sem hér um ræðir.“ Þarna kemur þá fram, að hv. þm. virðist alls ekki hafa kynnt sér þetta. - „Væntum vér, að hér nægi að endurtaka það eitt, að hækkun á útgjöldum skólans þetta ár stafar af breytingum á launalögum, sem koma til framkvæmda frá áramótum 1955–56. Í fjárveitingu til skólans á 14. gr. fjárl. var ekki tekið tillit til þessarar hækkunar, en á 19. gr. fjárlaga var veitt í einu lagi vegna nýrra launalaga og átti menntaskólinn á Akureyri vitanlega sinn hluta af því.“ Svo kemur: „Virðist oss, að alþm. sjálfir hljóti að vita hér skil á, svo að óþarfi sé að orðlengja það fremur.“ Þetta er mjög hógvær aths., en hefur fulla meiningu. Og þannig er í öllum þessum svörum, að þá verður hver einasti forráðamaður starfsgreinar að gera grein fyrir því, að svona og svona mikill hluti af þessum mismun stafi af þessu, sem hv. þm. var auðvitað vel kunnugt um. Og ég vil líka t. d. lesa upphafið á svari frá póst- og símamálastjóra, þar sem hann segir: „Umrædd hækkun, 4.159.686 kr., á gjöldum póstsins stafar ekki aðeins frá fjölgun póstferða samkv. þál., heldur jafnframt frá nýjum launalögum, nýrri reglugerð um launakjör á póstafgreiðslum, enn fremur af vísitöluhækkun, afnámi vísitöluskerðingar samkv. lögum“ - og síðan bætir hann við: „hærri aukavinnugreiðslu samkv. reglugerð og vegna breyttrar launaflokkunar, hækkuðu verðlagi innanlands og svo ekki sízt frá auknu póstmagni.“ Ég held því fram, að ef það á að vera nokkurt minnsta gagn að vinnu endurskoðendanna sem gagnrýnandi endurskoðun og til að reyna að sýna fram á, að eitthvað hafi verið ófyrirsynju lagt í kostnað, þá sé ekki hægt að vinna svona, heldur verði þá endurskoðendurnir að heimta að fá svona lagaða sundurliðun í sínar hendur, á meðan þeir eru að vinna og skoða svo mismuninn það, sem þeir mættu þá telja raunverulegar umframgreiðslur. Úr þessu verður engin vinna, að þessu verður ekkert gagn annað, en það að geta máske prentað einhvers staðar það, sem ég kalla slettur, það hafi verið svona og svona mikil umframgreiðsla á þessari eða hinni greininni, en allt slitið úr réttu samhengi, eins og þessar upplýsingar, sem ég hef gefið, sýna. Það gat ekki staðizt á fjárveiting og reikningur á nokkurri einustu grein, þegar Alþingi gekk þannig frá því að setja nærri 30 millj. kr. póst í 18. gr., þ. e. a. s. launin, sem áttu svo að skiptast inn í allar hinar greinarnar. Það er svo víst rétt hjá hv. þm. A-Húnv., að það mun hafa reynzt of lágt áætlað, hvað launalögin kostuðu, en það var áætlað af embættismönnum, sem helzt áttu að hafa möguleika til að geta gert slíka áætlun rétta. Ég verð því að telja, að hv. þm. A-Húnv. hafi staðið sig mjög illa enn sem fyrr í þessu starfi, eða a. m. k. miðað við það markmið, sem hann hefur sett sér og þær fullyrðingar, sem hann hefur haldið fram, því að í stað þess að vera með almennar vangaveltur og athugasemdir, sem raunar voru markleysa að verulegu leyti, þá hefði hann náttúrlega átt að koma fram með hnitmiðaðar athugasemdir við einstök atriði eftir að hafa lagt einhverja vinnu í að setja sig inn í þetta, en ekki bara skoða niðurstöðutöluna á hverri grein fjárl. og bera hana saman við niðurstöðutölu hverrar greinar landsreikningsins. Þetta er engin vinna og satt að segja skil ég ekki, hvernig á því stendur, að hv. þm. skuli ekki hafa dregið af sér slenið og lagt vinnu í þetta. Hv. þm. sagði, að það væri nokkur ljóður á svörum, að það væri kannske tæpast hægt að segja, að um væri að ræða svör fjmrh. við athugasemdunum. Það vita allir, sem til þekkja í þessum efnum, að þegar gera á grein fyrir útgjöldum í starfsgreinum, sem heyra undir önnur ráðuneyti, þá er aldrei viðhöfð önnur aðferð en sú, að hlutaðeigandi ráðuneyti verður að svara til, þ. e. a. s. það ráðuneyti, sem ber ábyrgð á rekstri þeirrar stofnunar. Það er ekki fjmrn., sem ber ábyrgð á framkvæmd hinna ráðuneytanna, t. d. menntmrn., dómsmrn. o. s. frv. Þau bera ábyrgð á því og þeim stofnunum, sem undir þau heyra og þess vegna hefur aldrei verið hægt að halda öðruvísi á því og það hefur aldrei komið til mála, að það væri gert öðruvísi, en að þessi ráðuneyti verða að gefa fjmrn. skýringu á því, sem þau hafa gert og þær upplýsingar eru svo notaðar að sjálfsögðu, þegar endurskoðendum landsreikninganna er svarað. En þeir eiga aftur aðgang að fjmrn. beint eftir eðli málsins. Það er ekki hægt að finna neitt að þessu, enda man ég satt að segja ekki eftir því, að að þessu hafi verið fundið áður, þó að þetta vinnulag hafi tíðkazt áratugum saman. Ég vil svona til dæmis í þessu til að sýna, að það er ekki hægt að vinna þetta á aðra lund, taka aths. hv. þm. um barnafræðsluna fyrir árið 1956. Hv. þm. segir, að barnafræðslan hafi kostað 32 millj. og 200 þús. og það séu 8 millj. og 100 þús. umfram fjárlög, þ. e. a. s. hann tekur mismuninn eins og áður á fjárlagaliðnum og landsreikningsliðnum. Menntmrn. lét trúnaðarmenn sína að sjálfsögðu gera grein fyrir þessu eftir kröfu frá fjmrn. Og vegna þess að það gefur nokkra hugmynd um, hvernig unnið er að þessum málum, þá langar mig - með leyfi hæstv. forseta - að greina frá svarinu eða skýrslunni, sem trúnaðarmaður menntmrn. gerði um þetta og ráðuneyti menntamála gerir að sínu svari til fjmrn. og fjmrn. sendir að sjálfsögðu endurskoðendunum. Um þetta segir í þessari skýrslu : „Það skal tekið fram, að í sumum atriðum eru svörin ekki nákvæm, til þess þyrfti að fara í frumgögn, svo sem hverja einstaka launaskrá. En hér skakkar þó ekki verulega. Hækkanir á þessum þremur liðum frá því, sem er í fjárlögum 1956 og fram kemur í ríkisreikningum, er að rekja til eftirfarandi: 1) Launalög, er tóku gildi 1. jan. 1955. a) 10% grunnlaunahækkun. b) Hækkun launa kennara við barnaskóla um einn launaflokk. c) Aukaþóknun fyrir skólastjóra í tví- og þrískipuðum skólum. d) Lækkun frádráttar í launum, ef skólinn starfar skemur en 9 mánuði. e) Hækkun launa gagnfræðakennara um einn starfsmánuð. f) Hækkun launa námsstjóra um einn launaflokk. g) Tilsvarandi hækkun vísitölu á ofangreindar launahækkanir.“ Þetta er það, sem gerðist með launalögunum. - Og síðan stendur: 2) Hækkanir vísitölu, þar sem vísitalan var 2.6 stigum hærri, en gert var ráð fyrir. 3) Tveimur námsstjórum var bætt við á árinu 1956. Annar fékk greidd laun frá 1. marz, hinn frá 1. nóv. 4) Of lágt áætluð laun kennara, bæði í barnaskólum og gagnfræðaskólum, í fjárlögum 1956. 5) Reglugerð nr. 92/1956 - umsjónarkostnaður í heimavistarskólum. Síðan segir: „Hér fer á eftir sundurliðun þessara hækkana, eftir því sem næst verður komizt án þess að vinna þetta nákvæmar eftir frumgögnum, sem áður er vikið að.“ Samkvæmt því, sem þarna er upplýst, stafar þessi mismunur af nýju launalögunum, vegna hækkunar á vísitölu, vegna þess að tveir nýir námsstjórar hafa verið settir, vegna þess að laun kennara í barnaskólum og gagnfræðaskólum hafa verið of lágt áætluð af menntmrn., það er það rn., sem ber ábyrgð á þeirri launaáætlun, - og svo af nýrri reglugerð nr. 92/1956 varðandi umsjónarkostnað í heimavistarskólum. Þarna eru náttúrlega tvö atriði, sem mætti segja að hefðu ekki átt að eiga sér stað, að því er mér finnst, nema áður hefði verið búið að taka það inn í fjárlög og það var fjölgun námsstjóranna og þessi nýja reglugerð nr. 92/1956. Það mætti segja, að ef ströng regla hefði verið í þessu, þá hefði ekki átt að gera þessar ráðstafanir, fyrr en búið væri að setja pósta um það á fjárlögin. En þar er ekki fjmrn. um að sakast, ef um sök er að ræða, því að það er ekki það, sem hefur sett þessa reglugerð eða fjölgað námsstjórum, heldur annað ráðuneyti. Og dæmið sýnir glöggt, að það er engin furða, þó að fleiri komi við sögu, þegar svarað er endurskoðendunum, heldur en fjmrn. eða fjmrh. En ég veit náttúrlega mjög vel, af hverju hv. þm. A-Húnv. er að impra á þessu. Hann er að impra á þessu vegna þess, að hann langar svo mikið til þess, að það líti svo út, að allar umframgreiðslur síðustu 10 árin hljóti að vera Eysteini að kenna. Það virðist vera aðalatriðið hjá hv. þm. A-Húnv. En sannleikurinn er sá, að hér er um mjög flókið mál að ræða og æði margir, sem gera ráðstafanir, sem hafa áhrif á ríkisútgjöldin og því er ekkert einkennilegt og ekki nema sjálfsagt, að þeir séu til kvaddir að standa reikningsskap fyrir sínu máli. Sannleikurinn er sá, að þó að við höfum verið að kýta, ég og hv. þm. A-Húnv., vegna þess að hann hefur verið að reyna að kenna við mig margt af því, sem mér kemur ekkert við, þá höfum við að vissu leyti verið samherjar á undanförnum árum í því að finna að umframgreiðslum og ýmsum ráðstöfunum, sem gerðar hafa verið af öðrum til þess að hækka ríkisútgjöld og landsreikning umfram það, sem fjárlög gerðu ráð fyrir. Og þetta, að við höfum af og til verið að kýta, það sýnist mér stafa aðallega af því, að hv. þm. A-Húnv. vill það endilega og þá get ég ekki verið að skorast undan því. Ég hef heldur ekki geð í mér til þess að láta það fara þegjandi fram hjá mér, að hann er með sífelldar hnútur í minn garð algerlega að ófyrirsynju og um mál, sem ég ber ekki ábyrgð á. Hv. þm. hefur viljað hafa þetta svona, og ég er ekkert að kvarta yfir því í sjálfu sér. Ég skal svo ekki vera að lengja þessa umræðu með því að fara lengra út í þetta mál og ég lét þessar athugasemdir falla að gefnu tilefni. En ég vil aðeins að lokum benda á, að hv. þm. A-Húnv. sagðist álíta rétt, að reikningur fyrir útflutningssjóð fylgdi ríkisreikningnum, en að fjmrn. hafi ekki viljað fara inn á það eða ekki séð ástæðu til þess. Ég vil bara segja út af þessu, að ef hv. þm. telur það mikið atriði, að reikningur útflutningssjóðs fylgi ríkisreikningnum, þá vil ég benda honum á einfalda leið til þess að reyna að koma vilja sínum fram og hún er sú að flytja brtt. við lögin um útflutningssjóð, það er núna einmitt frv. í þinginu til meðferðar um útflutningssjóð, þar sem berum orðum sé tekið fram, að reikningur útflutningssjóðs skuli birtur með ríkisreikningnum. Og af því að Sjálfstfl. hefur haft áhuga fyrir því undanfarið, að þessar útflutningsuppbætur og niðurgreiðslur og allt slíkt væri ekki aðeins birt í reikningi með ríkisreikningnum, heldur haft á fjárlögum, þá geri ég líka raunar ráð fyrir því, að annaðhvort við 2. eða 3. umr. fjárlaganna muni koma brtt. frá sjálfstæðismönnum, þar sem þeir geta nú ráðið mestu um afgreiðslu fjárlaganna, um það að bæta þessari súpu allri saman inn á fjárlögin, niðurgreiðslunum og útflutningsuppbótunum. Og mér sýnist það ekki ólíklegt, að þeir geti fengið þessu ráðið, eins og núna standa sakir, að bæta þessu inn á fjárlögin, svo að þessi heildarmynd komi fram, sem þeir fram að þessu hafa verið að tala um að vantaði. Og hitt, sem ég vil benda hv. þm. á, að berjast þá fyrir því, ef hann ekki fengi þetta fram, sem ólíklegt er að hann gæti ekki fengið, að hann flytti þá brtt. um það við útflutningssjóðslögin, að það væri skylt að birta reikninginn með ríkisreikningnum. Hv. 9. landsk. þm. (6B) minntist nokkuð á nefndarstörf og nefndarkostnað, og ég vil taka undir það með honum, að ég teldi, að það væri æskilegt, að einhvers staðar kæmu fram skýrslur um það, t. d. árlega, hvernig starf hverrar nefndar stendur. En ég geri mér ekki vel grein fyrir því alveg á stundinni, hvar eðlilegt væri, að slík skýrsla kæmi fram, eða hver ætti að krefjast hennar. Það er atriði, sem vert er að íhuga. En varðandi kostnaðinn við efnahagsmálarannsóknirnar get ég að sjálfsögðu ekki gefið sundurliðaðar upplýsingar hér á stundinni, enda verð ég að segja, að ef hv. þm, hefði haft verulegan áhuga fyrir því að vita, hvernig þessi kostnaður var, þá hefði honum verið í lófa lagið að fá upplýsingar um það, á meðan þetta mál var í hv. fjhn. Og fyrst hann ekki gerði það, þá virðist hann ekki hafa séð ástæðu til að leggja vinnu í að fá þessar upplýsingar, en þær getur hann að sjálfsögðu fengið hjá stjórnarráðinu. En ég dreg það ekkert í efa, að í þessu er allur kostnaður eða mér þykir óhugsandi annað, en að í þessu sé allur kostnaður, bæði kostnaður við störf innlendra manna og erlendra.

Frsm. (Skúli Guðmundsson) Hv. þm. A-Húnv., sem er einn af yfirskoðunarmönnum ríkisreikninga, sagði áðan, að útlit væri fyrir, að ekkert yrði gert til leiðréttingar eða úrbóta í tilefni af athugasemdunum og skildist mér hann telja það miður farið. Ég er honum sammála um, að það væri æskilegt, ef hægt væri að gera hér einhverjar lagfæringar, sem til hagsbóta gætu orðið fyrir ríkissjóð og mér kom í hug að vekja hér athygli á tveimur athugasemdum, sem hv. þm. A-Húnv. hefur gert sérstaklega við reikninginn, en þar sýnist mér einmitt vera um atriði að ræða, þar sem hann sjálfur hefði góða aðstöðu til að koma fram nokkrum lagfæringum. Það er fyrst 4. athugasemd hans. Sú aths. snertir rekstur Tóbakseinkasölu ríkisins. Hann telur, að kostnaður þeirrar stofnunar hafi vaxið á árinu 1956. Og í lok aths. segir hv. þm.: „Afsláttur á tóbaksvörum til ýmissa valdamanna hefur orðið kr. 194.280.80 og er það kr. 36.030.16 hærra, en árið áður.“ Hann getur þess nú ekkert, hverjir þessir ýmsu valdamenn séu, hvernig þetta skiptist á þá, en mikið hlýtur það tóbak að vera, þar sem afslátturinn á verðinu, nemur svona mikilli upphæð. Þá er hér önnur aths. hans um efni, sem er þessu skylt og það er sú 24. Þar er talað um kostnað við gesti ríkisstjórnarinnar, en síðan segir, með leyfi hæstv. forseta: „Auk þess hefur nú sem fyrr vín og tóbak til þessara nota veríð látið með innkaupsverði. Er auðsætt, að úttekt þeirra vara hefur aldrei verið eins mikil og árið 1956. Má til marks um það nefna, að stjórnarráð Íslands hefur á árinu tekið út vín með innkaupsverði fyrir kr. 78.381.00. Á árinu 1955 tók þessi aðili út á sama hátt fyrir kr. 31.660.00.“ Það er auðséð á þessari aths., að hv. þm. A-Húnv. er farið að blöskra, hvað ósparlega er farið með mjöðinn í stjórnarráðinu. Og ég er honum sammála um, að það sé óviðeigandi, þessi tóbaksnotkun og víndrykkja valdamanna ýmissa á kostnað ríkissjóðs. Ég er einn af þeim þm., sem hafa stundum á undanförnum árum reynt að koma fram hér á þingi nokkrum lagfæringum á þessu, en það mál hefur átt örðugt uppdráttar. Nú mun það vera svo, að meðal valdamanna, sem njóta þessara að ég vil telja óeðlilegu viðskiptakjara hjá ríkisverzlunum, eru forsetar Alþingis. Og ég tel það gott, að hv. þm. A-Húnv. hefur gert þessar aths. og bent á nauðsyn þess að taka hér upp nýja og betri siði. Það er nefnilega þannig, að hann er öðrum mönnum líklegri til áhrifa hér, ef hann beitir sér. Og ég vildi einmitt skora á hann að reyna nú þegar að hafa áhrif á hæstv. forseta sameinaðs Alþingis. Hann ætti að leiða honum fyrir sjónir, að það sé ekki sæmilegt af honum og öðrum valdamönnum að taka vörur úr verzlunum ríkisins og borga fyrir þær aðeins lítið brot af því verði, sem almenningur þarf að borga. Og hann veit það vel, að þetta styðst heldur ekki við nein lög. Og ég er nærri viss um, að ef hann beitir sér, þá getur hann fengið hæstv. forseta til að hætta þessu. Ef til vill er það svo, að þessi yfirskoðunarmaður ríkisreikninganna, hv. þm. A-Húnv., Jón Pálmason, sé eini maðurinn, sem örugglega getur haft áhrif á hæstv. forseta sameinaðs Alþingis, Jón Pálmason, og beint göngu hans hér inn á betri braut. Ef hann hættir nú þegar þessum óeðlilegu viðskiptum við þessar ríkisverzlanir, þá tel ég engan vafa á því, að aðrir forsetar á þingi muni fylgja fordæmi hans. Og trúað gæti ég, að þetta gæti haft góð áhrif á þá í stjórnarráðinu og fleiri valdamenn, ef einhverjir eru, sem njóta þessara óeðlilegu kjara hjá tóbaksverzlun og vínverzlun ríkisins. Ég lít svo á, að þannig eigi einmitt yfirskoðunarmenn ríkisreikninga að vinna. Það er ekki nóg að benda á það, sem laga þarf. Jafnframt þarf að beita sér eftir því, sem ástæður eru til og möguleikar til þess að koma fram leiðréttingum. Og ég vil skora á hv. þm. A-Húnv. að fresta því ekki að koma hér á siðabót.



Herra forseti. Það skeði hér fyrir nokkrum dögum á Alþingi, að hv. síðasti ræðumaður hélt hér mikla ræðu um margvíslega hluti og sagði þar m. a.: Etum og drekkum og verum glaðir. - En mér skilst, að það eigi að fara nokkuð eftir því, hverjir það eru, sem njóta hlunnindanna í ríkisstarfseminni, sem þessi hv. þm. vill skora á að spara sér þau réttindi, sem almennt eru veitt í þessu efni. Hér á árunum, meðan ég var forseti sameinaðs þings, sem ég var um átta ára skeið, þá var það nálega á hverju þingi, að hv. þm. V-Húnv. flutti till. um það að afnema hin svokölluðu réttindi í víni og tóbaki og koma því nafni á með einhverjum sínum félögum að kalla þetta forsetabrennivín og þó er vitað, að forsetar Alþingis eru þarna ekki nema smár aðili á móts við ríkisstj. og fleiri menn, sem hafa þessi réttindi. Eftir að ég hætti að vera forseti Alþingis, brá svo við, að hv. þm. V-Húnv. hætti alveg að flytja þessar tillögur um afnám þessara réttinda og virtist una því vel, að hans flokksbræður og aðrir, sem hlut áttu að máli, fengju þar að njóta þess, sem verið hafði í reglum og gilt um langa tíð og lengi áður, en ég kom nokkuð þar við mál. Ég tek það nú ósköp létt, þó að þessi hv. þm. taki nú upp þennan sið aftur og fari nú að koma með áskoranir og kannske tillögur um það, ef hann er hræddur um, að ég, hans nágranni, njóti einhvers góðs af þessum hlunnindum. En þær athugasemdir, sem ég gerði í sambandi við þetta, voru, eins og ég tók fram í úrskurðartill., aðeins gerðar til samanburðar, því að það hafði komið í ljós, að á árinu 1956 höfðu þessi réttindi verið notuð í miklu stærri stíl, en nokkurn tíma áður hafði þekkzt. Ég skal svo ekki fjölyrða meira um þessa skemmtilegu ræðu hv. þm. V-Húnv., en segja örfá orð út af því, er hæstv. fyrrv. fjmrh., Eysteinn Jónsson, sagði hér í sambandi við reikningana og athugasemdir og starf yfirskoðunarmanna. Hann virtist leggja á það mikla áherzlu að sýna fram á það, að ég væri í starfi mínu hlutdrægur í athugasemdum, einkanlega gagnvart honum og þeim, sem honum stæðu næstir. En þessi hv. þm. tók jafnframt fram, að þetta mundi vera í fyrsta sinn, sem rétt er, sem ég hefði skilað sérathugasemdum og ég er nú búinn að vera yfirskoðunarmaður ríkisreikninga yfir 20 ár og með mér hafa alltaf starfað menn úr tveimur öðrum flokkum, ævinlega úr Framsfl., flokki hv. 1. þm. S-M., og ég held allan tímann einn sá maður í þeirra liði, sem er meðal þeirra gáfuðustu og óhlutdrægustu manna, sem er Jörundur Brynjólfsson, fyrrv. forseti Alþingis. Við höfum alltaf haft góða samvinnu í þessu efni, og það stenzt ekki að neinu leyti hjá hv. 1. þm. S-M., að það sé sýnileg hlutdrægni frá minni hálfu, sem er samkomulag þriggja manna, sem eru sinn úr hverjum stjórnmálaflokki, eins og verið hefur allan þennan tíma. Þá var þessi hv. þm. með sína gömlu prósentureglu um það, að umframgreiðslurnar væru nú prósentvís eins háar og þær hefðu stundum áður verið. En ég hef nú sýnt fram á það raunar oft áður, að þetta fer ekki alveg eftir. Ég fer nú meira eftir tölunum sjálfum, en hvað það er prósentvís hátt, því að á meðan ríkisgjöldin voru sérstaklega lág og ekki nema tiltölulega fáar milljónir hér áður, þá var kannske ekki óeðlilegt, þó að umframgreiðslurnar yrðu prósentvís hærri. Ef ég man rétt, þá voru öll ríkisútgjöldin, þegar 1. þm. S-M. tók fyrst við völdum sem fjmrh., áætluð milli 12 og 13 millj., en hann er á sínum langa ferli sem fjmrh. búinn að koma þeim nokkuð yfir tvo milljarða, þegar útflutningssjóðurinn er tekinn með, sem auðvitað eru líka útgjöld ríkisins. Þar af er ekki nema minni hlutinn að vísu á ríkisreikningnum sjálfum, því að eins og ég tók fram, þá er útflutningssjóðurinn orðinn stærri stofnun, en sjálfur ríkissjóðurinn og það eru líka ríkisútgjöld. Þess vegna tel ég, að það beri að taka þau útgjöld eða þá reikninga einnig með. Hv. þm. var að tala um það, sem stenzt alls ekki samkvæmt þessu, sem ég hef þegar sagt, að ég hafi hagað mér eftir því, hver hafi verið við völd. Hann getur þá alveg sagt hið sama um flokksbróður sinn, Jörund Brynjólfsson, að hann hafi hagað sér eftir því, hver hafi verið við völd, í sínum aths., og aðra þá, sem með mér hafa verið, t. d. Sigurjón heitinn Ólafsson og núverandi yfirskoðunarmann, Björn Jóhannesson, að þeir hafi hagað sér eftir því, hver hafi verið við völd. Þessi ásökun er því, eftir því sem ég bezt fæ séð, út í bláinn, nema ef vera skyldi um þær 25 aths., sem ég hef gert sérstaklega við þennan reikning. Við hann eru 40 aths. frá okkur yfirskoðunarmönnum sameiginlega og mín hlutdrægni er þar a. m. k. ekki að neinu leyti öðruvísi en þeirra hinna, nema ef hv. 1. þm. S-M. gerir ráð fyrir því, að ég skrifi allar aths. og láti þá skrifa undir, en það held ég, að engum öðrum manni detti í hug um þá menn, sem þar eru með mér að starfi. Það var náttúrlega eitt atriði í ræðu þessa hv. ræðumanns, sem hefur við mikið að styðjast og ég hafði nú eiginlega fyrir fram bent á og fallizt á, að það getur verið mikið álitamál, hvort við hefðum ekki átt, bæði ég í mínum sérathugasemdum og við allir saman, þegar við reiknuðum út umframgreiðslur á hverri grein, að draga það frá, sem var vegna hinna nýju launalaga. En við fórum nú ekkert í það verk og það má segja, að það sé kannske hægt að ásaka okkur fyrir að hafa ekki dregið þetta frá. En það stendur nú nokkuð mikið eftir samt, því að það, sem áætlað var vegna nýrra launalaga, var 23½ millj., en umframgreiðslurnar samkvæmt reikningnum, þó að það sé búið að taka allt tillit til þessara 23 millj., eru 113 millj., og þó eru þessar 23½ millj. komnar inn í heildartölu reikningsins. Það er þess vegna býsna mikið, sem stendur eftir og þarf ekki að eyða mörgum orðum um það. Ég skal ekki fara til sönnunar því, að hér er alls ekki um neina hlutdrægni að ræða, fara að nefna hér einstök atriði, því að ef ég ætti að fara út í að ræða allar okkar aths., sem eru 65 að tölu, og hvað hver og ein sýni, þá tæki það allt of langan tíma. Þá var það eitt atriði, sem þessi hv. þm. vék að og hann hefur oft gert áður, og það var það, að fjmrn. bæri enga ábyrgð á útgjöldunum, sem væru ákveðin af öðrum ráðuneytum. Ja, starfsemin hefur kannske verið svo og er. En til þess er nú fjmrh. og fjmrn. að hafa eftirlit með því, að fjárl. sé fylgt, hvaða rn. önnur sem með það hafa að gera og oft hef ég rekið mig á það, að það, sem hefur verið ákveðið og fengizt í gegn í hinum ýmsu öðrum ráðuneytum, hefur verið borið undir fjmrn. eða það hefur fylgt því sú krafa, að þetta yrði ekki samþ., nema því aðeins að það yrði samþ. af fjmrn., enda er það svo, að við vitum það allir, sem þekkjum, hvernig þessi starfsemi er, að fjmrn. og fjmrh. eru þeir einu aðilar, sem hafa aðstöðu til þess að stöðva greiðslur og neita um að greiða útgjöld, sem ekki eru samkvæmt lögum eða standa í neinu sambandi við greiðslu fjárlaga. Eins er það náttúrlega, að hver fjmrh. á eðlilega að hafa eitthvert eftirlit með því, hvernig farið er með fé í stofnunum ríkisins. En það sýnir sig, að það eftirlit hefur verið harla lítils virði og það er eitt af þeim mörgu atriðum í okkar fjármálameðferð, sem þurfa að breytast og það í stórum stíl, ef við eigum að gera okkur vonir um, að eitthvað snúist til betri vegar í okkar fjármálastjórn frá þeim ósköpum, sem skeð hafa á undanförnum árum.



Ég geri ekki ráð fyrir því, að hv. þm. A-Húnv. (JPálm) þurfi að hafa eins og stendur neinar áhyggjur af fjármálastjórn ríkisins eða slíkum efnum, þannig að öllum áhyggjum geti verið af honum létt í því atriði. En það kemur sjálfsagt allt ljóst fram á sínum tíma. En út af því, sem ég sagði um hlutdrægni hv. þm., þá vil ég taka það fram, að ég átti ekki við hlutdrægni í aths. á undanförnum árum, því að þær hafa, eins og hann hefur tekið fram, verið frá endurskoðendunum sameiginlega, heldur átti ég við þær ásakanir, sem hv. þm. hefur ævinlega í sambandi við meðferð landsreikningsins borið fram hér á hv. Alþingi og eru orðnar fastur líður nú síðustu áratugina í störfum Alþingis, þar sem hann hefur verið með ýmsar órökstuddar fullyrðingar um þessi efni, sem hann svo ekki hefur getað staðið við, þegar hann sem endurskoðandi hefur átt að gera það. Ég átti við þetta, en ekki við aths., sem eru sameiginlegar frá landsreikningsendurskoðendunum, eins og hann réttilega tók fram, að undanskildum aths. hans núna við landsreikninginn 1956, sem vitanlega hljóta að teljast til hlutdrægni frá þeim manni, sem hefur verið endurskoðandi landsreikninganna, þegar umframgreiðslur hafa verið miklu stórfelldari, en þær voru 1956, án þess að hann gerði um það aths. sérstaklega, og eins þegar litið er á það, hvernig frá aths. er gengið, eins og ég ræddi áðan og skal ekki vera að endurtaka. Hv. þm. gerir lítið úr prósentureikningi, og mér skilst, að hann telji hann villandi. En mér þykir nú furða, ef hv. þm. A-Húnv. vill í raun og veru halda því fram, að það sé hægt að bera saman krónutölur, eins og þær voru t. d. fyrir 10–15 árum, við krónutölur nú, þar sem gildi peninganna er allt annað og krónan ekkert sambærileg. T. d. að þúsund króna umframgreiðsla nú væri hliðstæð við þúsund króna umframgreiðslu fyrir 20 árum, það er auðvitað hrein fjarstæða og það veit ég að hv. þm. sér, enda sé ég ekki betur en hv. þm. telji prósentureikning mjög vel nothæfan, t. d. þegar hann er að reikna út hvað vínneyzla stjórnarráðsins hafi aukizt, því að þá notar hann einmitt prósentureikning við að sýna fram á það. Þá er hann vel nothæfur. Þetta vildi ég aðeins benda á, að það er ekkert skakkt í því að bera saman tiltölulegar umframgreiðslur fyrr og síðar. Hv. þm. A-Húnv. vill ekki almennilega sleppa því, að fjmrn. ráði öllu um útgjöld ríkissjóðs, en er þó nú farinn mjög að linast í þessu og orðinn hógvær. Ég vil benda hv. þm, á það og öðrum, að ráðherrar geta sett reglugerðir, sem hafa útgjöld í för með sér, alveg án samþykkis fjmrn., og þess eru dæmi, að slíkar reglugerðir hafa verið settar án samráðs við fjmrn., sem hafa haft í för með sér stórkostleg útgjöld. Ég vil enn fremur benda á, að samkvæmt bæði venju og stjórnskipulega séð, þá geta aðrir ráðh. en fjmrh. skipað nefndir í einstök mál og krafizt þess, að þeim séu greidd laun fyrir, og þess eru mýmörg dæmi. Ég vil einnig geta þess, að aðrir ráðh. og stofnanir geta ráðið starfsmenn alveg án samráðs við fjmrn. og hafa gert þráfaldlega og meira að segja gegn mótmælum þess, og fjmrn. getur ekki neitað að greiða þessum mönnum laun. Þeir eru löglega ráðnir, það þarf ekki samþykki fjmrn. til þess, að þeir séu löglega ráðnir og eigi lagakröfu á ríkið fyrir sínum launum. Þetta höfum við þráfaldlega látið athuga í fjmrn., vegna þess að aðrir ráðh. hafa gert þetta gegn okkar vilja oftar en einu sinni og við létum sérstaklega athuga þráfaldlega, hvort það væri hægt að stöðva þetta með neitun á launagreiðslum. Það var ekki hægt. Þannig liggja þessi mál, að fjmrn. hefur ekki með höndum framkvæmd á allri útgjaldahlið fjárl., því fer svo alls fjarri. Þar að auki er svo það að segja, að útgjaldaáætlun er að verulegu leyti líka á ábyrgð annarra. Ég vil t. d. taka það fram, að ár eftir ár hefur það komið fyrir, að áætlanir menntmrn. um kennaralaun hafa reynzt of lágar, sem þeir á vegum rn. hafa gert fyrir fram, þótt þeir hafi fullyrt, að launin mundu verða svona, og af því hafa stundum stafað milljóna umframgreiðslur, sem ég hef ekkert verið ánægðari yfir en hv. þm. A-Húnv. Eins og ég tók fram áðan, höfum við í fjmrn. haft í því mjög svipað sjónarmið og kom fram hjá hv. þm., að vilja hafa umframgreiðslur sem allra minnstar og halda mönnum til þess að vinna þannig að undirbúningi fjárl., að þær þyrftu ekki að verða. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að vera að þreyta þessar umr. Ég vildi aðeins sérstaklega gefa þessar skýringar á því, sem ég átti við, þegar ég deildi á hlutdrægnina.



Herra forseti. Það skal vera örstutt. Það er svo sem ekki neitt nýtt um hv. 1. þm. S-M. (EystJ), þó að hann sé fljótur að snúa við snældu sinni og það með stuttu millibili, eins og hann gerir nú. Í fyrri ræðu sinni var hann búinn að tala um það hvað ofan í annað, að ég hefði verið hlutdrægur í mínu starfi eftir því, hver færi með völd og hlutdrægur í aths., og það miðaðist við það, hverjir væru við völd. Nú tekur hann þetta í raun og veru allt aftur og segir, að hann hafi átt við þær ræður, sem ég hafi haldið hér á Alþingi og þær séraths., sem ég geri við þennan reikning. Ekki geta þær miðast við það, hver er við völd, því að það er bara hann einn, sem þar er um að ræða og það hefði þá verið nær að segja, að þær væru ósanngjarnar í hans garð, ef hann vildi viðhafa þau orð. Þessa aths. vildi ég aðeins gera, en annars hef ég mjög litla tilhneigingu til að halda áfram þrætum við hv. þm, út af þessum reikningi nú. Maðurinn er farinn frá starfi sem fjmrh., sem betur fer og ég vona, að hann komi aldrei í það starf framar.



Það er eins og ég sagði áðan. Ég býst við því, að hv. þm. A-Húnv. (JPálm) geti verið áhyggjulaus um efnahagsmálin og fjármálin, og ann ég honum þess vel, eftir allar þær gífurlegu áhyggjur, sem hann hefur haft um þessi efni s. l. áratugi. Hann er sannarlega vel að því kominn að lifa áhyggjulausu lífi einhverja stund a. m. k. í þessu sambandi. En ég vildi aðeins taka það fram enn þá einu sinni, að það, sem ég sagði um hlutdrægnina, var þetta: Að hv. þm. hefur í hvert skipti nú um langan tíma, sem landsreikningurinn hefur komið til meðferðar á Alþingi, sem endurskoðandi landsreikninganna flutt fram ásakanir í minn garð, sem hann hefur ekki getað staðið við. En aftur á móti, þegar aðrir menn fóru með störf fjmrh., þá þagði hv. þm. á Alþingi um þessi efni. Þetta kalla ég hlutdrægni og hlutdrægni í starfi, þegar hér á í hlut endurskoðandi landsreikninganna. Á hinn bóginn hefur hann ekki getað fengið félaga sína til þess að gera aths. við landsreikningana í ósamræmi við það, sem tíðkaðist áður. En hann hefur þá notað þessa aðferð í staðinn. Tekið sig til í sambandi við þennan reikning og gert sérstakar aths. við hann, sem eru hlutdrægar, þegar það er athugað, að þær koma frá honum, sem þagði við fimmfalt hærri umframgreiðslum tiltölulega, þegar hans eigin menn áttu í hlut.



Herra forseti. N. hefur rætt þetta mál og er sammála um að leggja til, að það verði samþykkt eins og það liggur fyrir á þskj. 310. Einn nm., Jónas Árnason, var fjarstaddur afgreiðslu málsins. Ég vil geta þess, að það kom fram bending um það frá ráðuneytisstjóranum í félmrn., að venjulega þyrftu sveitarstjórnir að bera gjaldahækkanir undir félmrn., og þarf samþykki þess til þeirra. Mæltist ráðuneytisstjórinn til þess, að athugað væri, hvort ekki væri rétt að bæta slíku ákvæði inn í frv. N. taldi að athuguðu máli ekki nauðsynlegt að bæta þessu ákvæði hér við, vegna þess að hér er ekki um að ræða hækkun umfram það, sem þegar hefur áður verið leyft í hverju einstöku tilfelli af ráðuneytinu. Hér er aðeins um það að ræða, að ekki þurfi að lækka gjöldin frá því, sem verið hefur, en slíkt kæmi sér mjög illa fyrir þau sveitarfélög, sem hlut eiga að máli og flest eiga við mjög erfiðan fjárhag að búa.



Þetta mál er komið frá Ed., var flutt þar að beiðni Læknafélags Íslands. Tryggingastofnun ríkisins hefur tjáð sig samþykka þessari afgreiðslu málsins, þar sem þetta er til samræmis, - þar sem aðstæður á öðru verðlagssvæði eru eins og á fyrsta verðlagssvæði, þá skuli heimilt að láta þessa reglu í b-lið 52. gr. gilda einnig á öðru verðlagsvæði, ef sjúkrasamlagið á hlutaðeigandi stað og tryggingaráð samþykkja. N. mælir með, að þetta verði samþykkt.