Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það, sem hér um ræðir, er komið frá Ed. Í hv. Ed. hafði verið gerð sú meginbreyting á frv., eins og það var lagt fyrir upphaflega, að í stað þeirra skilmála væntanlegra skuldabréfa, að þau endurgreiðist í hlutfalli við breytingar á rafmagnsverði, var ákveðið, að þau skyldu greiðast í hlutfalli við breytta vísitölu framfærslukostnaðar. Vegna þeirrar breytingar, sem þarna hefur á orðið í hv. Ed., tel ég rétt að fara nokkrum orðum um málið í heild. Frv. var upphaflega flutt af hæstv. fyrrv. fjmrh. eða öllu heldur hv. fjhn. Ed. eftir ósk ráðh., en hann hafði aftur á móti hlutazt til um, að málið var flutt, eftir ósk stjórnar Sogsvirkjunarinnar. Málið liggur einfaldlega þannig fyrir, að fjármagn til virkjunar Efra-Sogs hefur verið útvegað, að undanskildum þeim 30 millj., sem hér er talað um að taka að láni eða veita heimild til að taka að láni, en eins og kunnugt er, þá er þessi framkvæmd öll talin kosta nær 200 millj. Það fé, sem hér er farið fram á að fá heimild til að taka að láni, mun vera ætlað aðallega til að greiða tolla og söluskatt. Það mætti að vísu segja, að eigendur Sogsvirkjunarinnar, ríkissjóður og bæjarsjóður Reykjavíkur, ættu máske að leggja fram þetta fé, en þessir aðilar hafa ekki talið sér fært að gera það, nema þá með því að leggja á nýja skatta, og sjálfsagt vilja allir reyna að komast hjá því. Meiri hl. fjhn. telur sjálfsagt að reyna að útvega þessar 30 millj. kr. að láni, og mér virðast raunar allir nm. vera sammála um það út af fyrir sig. Ágreiningurinn er fyrst og fremst um það, með hvaða kjörum þau lán skulu tekin, sem hér um ræðir. Þess hefur verið farið á leit við seðlabankann, að hann ábyrgist sölu á þeim skuldabréfum, sem hér er um að ræða. Svo sem fram kemur í bréfi seðlabankans, sem meiri hl. hefur leyft sér að prenta á þskj. 437, treystir bankinn sér ekki til að tryggja sölu þessara bréfa nema með því skilyrði, að bréfin skuli endurgreiðast í hlutfalli við breytingu rafmagnsverðs í Reykjavík. Að sjálfsögðu má gera ráð fyrir, að rafmagnsverð hækki eitthvað, þegar hin nýja viðbót Sogsvirkjunarinnar tekur til starfa, og framkvæmdastjórn seðlabankans telur, að bréf með þeim skilmálum, að þau séu endurgreidd í hlutfalli við breytt rafmagnsverð, séu miklu seljanlegri til almennings heldur en ef þau væru tryggð með hinni almennu framfærsluvísitölu. Spurningin er því í raun og veru um það, hvernig bréfin þurfi að vera, til þess að þau séu sem seljanlegust og mestar líkur til þess, að almenningur taki þátt í kaupum þeirra. Meiri hl. fjhn. telur raunar engan aðila hæfari til þess að meta það en seðlabankann. Kjarni málsins er, að Sogsvirkjunin þarf að fá það lán, sem hér er um að ræða, og hér er hægt að tryggja sölu tiltekinna bréfa, og allir hljóta að vera sammála um það, að ekkí megi tefjast það verk, sem verið er að vinna við Sogið. Nú þegar er ástandið þannig í rafmagnsmálunum, að bæði áburðarverksmiðjan og sementsverksmiðjan geta ekki unnið full afköst vegna rafmagnsskorts. Framkvæmdum þessum verður því að halda áfram, ef þeim á að verða lokið á komandi hausti, eins og gert hafði verið ráð fyrir. Meiri hl. fjhn. telur, að þar sem stjórn Sogsvirkjunarinnar hefur óskað eftir því að taka umrætt skuldabréfalán með þeim skilyrðum, sem upphaflega voru í frv., þegar það var lagt fyrir hv. Ed., þá sé rétt og eðlilegt, að frv. sé fært í sina upphaflegu mynd, og flytur brtt. þar að lútandi á þskj. 438.



Herra forseti. Ég hef skrifað undir nál. meiri hl. fjhn., þar sem lagt er til, að frv. það, sem hér um ræðir, verði samþ., með fyrirvara, og vildi ég aðeins gera grein fyrir þeim fyrirvara. Það er mín skoðun, að það sé tæplega heppilegt ráð til að gera skuldabréf, eins og hér um ræðir, seljanlegri til almennings að miða þau við rafmagnstaxtana, eins og seðlabankinn hefur lagt allt kapp á. Ég er þeirrar skoðunar, að fólk almennt muni að mjög takmörkuðu leyti geta áttað sig á því, hvað í vændum sé um hækkaða rafmagnstaxta, a.m.k. eins og verið hefur, sem gefi því alveg sérstakt eða aukið tilefni til þess að kaupa slík skuldabréf. Það hefur sjálfsagt hver sína skoðun um þetta, en ég vil láta þetta koma fram. Ég tel þetta töluvert hæpnar skoðanir, sem fram komu hjá seðlabankanum um þetta atriði. Og loksins vildi ég í sambandi við þennan fyrirvara minn víkja að því, sem seðlabankinn í bréfi sínu hefur látið í ljós, að hann mundi ábyrgjast sölu á nokkrum hluta bréfanna eða e.t.v. öllum, eftir að hafa átt samráð og samstöðu við aðra banka um það. Seðlabankinn lýsir yfir sjálfur, að hann geti ekki keypt þessi bréf, m.ö.o. lánað í þetta, en víkur að því þarna, að hann muni e.t.v., eftir að hafa átt samráð og samstöðu við aðra banka, geta hlaupið hér eitthvað undir bagga, þá væntanlega með því að hafa áhrif á þá til þess að kaupa þessi bréf. Þetta tel ég líka mjög vafasamt að gefa í skyn og það almennt, vegna þess að vitað er, að viðskiptabankarnir í landinu, sem áður lögðu af mörkum eftir samkomulagi við ríkisstj. ákveðnar fjárupphæðir til hinnar almennu rafvæðingar, hafa þurft að draga við sig þær lánveitingar nú að undanförnu, vegna þess að fjárskortur þeirra hefur verið svo mikill til þess að mæta hinni eðlilegu eða hinni stórauknu rekstrarlánsfjárþörf atvinnuveganna. Ég er þess vegna þeirrar skoðunar, að það sé sem sagt tvennt athugavert við þetta, þótt ég styðji málið og vilji fylgja því, sem ástæða sé til að hafa fyrirvara um, að ég trúi ekki á þessa verðtryggingu sem verulegt agn til almennings, svo að hann fáist til þess að kaupa bréfin, og tel engar líkur til þess, eins og nú standa sakir, að aðrir bankar séu nokkuð fremur færir en seðlabankinn til að taka að sér sérstakar lánveitingar til þessara framkvæmda.



Herra forseti. Mér þykir hlýða, áður en þetta mál, frv. til breytinga á stjórnskipunarlögum íslenzka ríkisins, fer hér út úr þessari hv. d., að segja örfá orð um málið. Ég hef ekki tekið þátt í þessum umr. fyrr í þessari d., og hafa þó umr. orðið miklar um það, eins og eðlilegt er og hlýtur að verða um mál eins og þetta; jafnumdeilt og það er og verður alltaf. Ég vil í þessum fáu orðum, sem ég segi hér, reyna að taka það greinilega fram, hvers vegna ég er þessu frv. mótfallinn og það mjög mótfallinn. Ég veit, að örlög þessa máls eru ráðin, og þó að flutt séu rök gegn frv. og þeirri einu meginbreyt., sem þar er gerð, þá raskar það ekki því þríflokkasamkomulagi, sem gert hefur verið um þetta mál á milli þriggja flokka í þinginu. Ég veit, að þetta frv. verður til ófarnaðar hinu íslenzka ríki, og mun það þó aðeins vera einn hlekkur í langri keðju, sem að sumu leyti er búið að mynda keðju að áður og nú á að halda áfram með til breyt. á stjórnskipunarlögunum. Að því kem ég aðeins síðar. Og það, sem að er stefnt, það vita allir, er að afnema réttindi og vald hinna einstöku landshluta, hinna einstöku héraða úti um strjálbýlið. Þetta veit hver maður, með hve miklu offorsi sem hv. flutningsmenn og fylgjendur málsins mótmæla þessu. Það, sem stefnt er að með þessu, ekki þessu frv. einu, heldur mörgu öðru, er að leggja allt slíkt vald í skaut hinnar hraðvaxandi höfuðborgar og næsta umhverfis hennar, svo að höfuðborgin og það þéttbyggða hverfi, sem í kringum hana er, verði allsráðandi á Alþingi og annars staðar. - Ég skýt því hér inn til gamans, að ég tók eftir því í Mbl. í gær, sem ég held að maður verði að telja höfuðblað þessara hv. þriggja flokka, sem að þessu frv. standa, - ég býst við því, að það sé sjálfsagt, það var minnzt á þessar umr. í þinginu og talað um, að þær væru orðnar langar, lá við, að farið væri að ræða um, að málþóf væri haft o.s.frv., og svo kom þessi einkennilega setning: og svo koma þingmennirnir með skrifaðar ræður. - Þetta átti að vera eitthvað sérstakt illt: að koma með skrifaða ræðu á þing til að ræða um mál eins og stjórnskipunarlög ríkisins. Ég veit nú ekki, hvers konar gasprarar geta skrifað svona kjánalega, mér er það ekki ljóst, en það er að mínum dómi óskaplegt að sjá þetta í aðalstuðningsblaði hæstv. ríkisstj. Ég verð að segja það. Og það lítur út fyrir, að asklokið, sem þeir hafa fyrir himin, þessir menn, sem svona skrifa, geti ekki náð nema hér rétt yfir Reykjavík og næsta umhverfi hennar. En þeir mega vel vita það, þessir menn og fleiri að við erum margir enn sem teljum, að hér sé um hið mesta alvörumál að ræða og það sé hreinlega með till., eins og þær eru fram bornar og eins og vitað er að sýnilega á að halda áfram að breyta þeim, þá sé með þessum till. verið að vinna að því að eyðileggja mikið af okkar fornu menningu og viðhorfi á ýmsan hátt. Mér finnst því alveg rétt og eðlilegt, að þeir, sem talað hafa í þessu máli, hafi margir vandað sinn málflutning, enda verð ég að segja það, að margar þær ræður, sem ég hlustaði á hjá andmælendum frv., voru geysivel samdar og hafa áreiðanlega komið nokkuð við kaun ýmissa fylgjenda málsins, og frá því sjónarmiði má kannske skilja þessi spakmæli í Morgunblaðinu í gær. Ég get nú vel búizt við því, að margir, a.m.k. sem eru komnir á svipaðan aldur og ég, hafi hlotið oft og tíðum og kannske enn frekar á efri árum, þegar menn vita, að stutt er eftir af þessu striti hér hjá okkur, - hafi spurt sjálfa sig og kannske aðra líka: Hvert er erindi okkar mannanna á þetta tilverustig, sem við erum á hér? Ég býst við, að mörgum verði stirt um að svara þessu, og ég hef verið einn meðal þeirra, sem hafa verið óvissir um, hvernig ætti að svara því, og ég ætla ekki að fara að vera með neinar himnabollaleggingar um það, hvað taka muni við, þegar við förum héðan. Ég held við höfum nóg að basla með okkur og okkar málefni hér. En ég veit þó, hvernig ég vil svara því. Það er íslenzk menning, íslenzkt þjóðerni, sem við eigum að rækja, meðan við erum hér á þessu landi. Okkur hefur verið fengið þetta land hér við norðurheimskautið til umráða, og við vorum svo heppnir, að þegar forfeður okkar námu landið, var það í raun og veru ekki tekið frá neinum, a.m.k. ekki frá neinum mönnum, sem höfðu reynt eða höfðu möguleika til að nytja það og gera það að sæmilegum bústað fyrir fólk. Og það er ein sú stærsta gæfa, sem ég tel okkur hafa hlotnazt, að hafa ekki eins og svo víða annars staðar orðið að brytja niður saklaust fólk til þess að ryðja okkur til rúms. Hlutverk okkar er því áreiðanlega það fyrst og fremst að byggja og nema þetta land, bæta það, eins og mögulegt er, nota auðsuppsprettur þess allar og gefa þær fólkinu eða láta fólkinu þær í té á sem beztan og auðveldastan hátt. Og þetta má ekki vera bara með einhverja smáskika á landinu. Við verðum að geta byggt, numið, ræktað og gert önnur mannvirki á landinu öllu, þ.e.a.s. í öllum byggilegum héruðum landsins. En þetta mál er í raun og veru í stórri hættu, það vitum við ósköp vel. Það er sú mikla ásókn fólksins að fara á einstaka staði, og það er eins og aðdráttaraflið sé því meira, þar sem fólkið er flest. Þess vegna er það, að við Íslendingar höfum einhverja allra stærstu höfuðborg í heimi miðað við mannfjölda, og það skapar alltaf stórkostlega hættu og stórkostlega mikil vandamál. Það er ekki eingöngu hér á Íslandi, sem þessi þróun er, síður en svo. Við vitum, að þetta gengur yfir öll lönd meira og minna, en hættan og vandræðin geta orðið meiri sums staðar og kannske mest eins og er hjá okkur, þar sem einn staður hefur þrútnað allt of mikið, í hlutfalli við annað. Ég veit, að þeirri skoðun skýtur upp, þó að það sé nú varazt að láta það í ljós hér á hinu háa Alþ. yfirleitt, en það eru margir, sem líta svo á með sjálfum sér, að í raun og veru ættu allir Íslendingar að vera við Faxaflóa og einhvern hluta af Suðurlandsundirlendinu, hitt landið megi og eigi að fara í eyði, þessar fáu hræður, 160–170 þús., sem hér eru nú, hafi ekki tök á því að nytja þetta land allt saman. Og þetta á sennilega ríkari hugsun í hugum margra, en við gerum okkur nokkra grein fyrir. En þetta er að mínum dómi ein langhættulegasta kenning, sem til er. Ég er alveg sannfærður um það, að íslenzk menning, íslenzkt þjóðerni, það hyrfi og yrði einhver hrognagrautur úr því, sem enginn veit hvað yrði, ef svo færi, að svo að segja allt fólkið flyttist á tiltölulega mjög lítið svæði og mörg af okkar beztu byggðarlögum færu í eyði. Þetta hefur ekki orðið enn nema í smáum stíl, því betur, en hættan er geysilega mikil, og það verður a.m.k. að vera sagt, hve hættan er geigvænleg, ef hugsanlegt væri, að nokkrir menn fleiri, en nú virðast gera, gætu skilið það. Eitt er í þessu sambandi, sem ég get ekki annað en nefnt líka, það er, að með því alþjóðasamstarfi, sem nú er og við Íslendingar erum flæktir í geysilega mikið og getum ekki annað, en verið með í áfram, mundi okkur alls ekki líðast það að láta mikið af góðum byggðarlögum hér á Íslandi fara í eyði. Það yrði tekið til afnota af einhverjum útlendingum. Eftir þeirri geysiöru fólksfjölgun, sem er yfirleitt í heiminum og virðist munu halda áfram að vaxa, er mjög sennilegt, að innan skamms komi að því, að það verði að fara að nytja lönd miklu betur, en enn er gert, og því meiri er hættan, ef verulega góð byggðarlög stæðu opin fyrir þessum hugsunum og þeir segðu sem svo: Við getum vel sett eina millj. manna eða svo inn á Ísland. Það er auðséð, að þeir hafa ekkert ráð á að nytja sitt land, og það þarf ekkert nema eitthvað dálítið af fjármagni til þess að gera þetta. - Þetta veit ég að er stórhætta og verður vaxandi hætta í framtíðinni. Og þið kannske spyrjið: Hvers vegna nefni ég þetta hér? Ég nefni þetta í sambandi við þetta frv., af því að sú breyting á stjórnskipunarlögunum, sem hér er lagt til að gerð verði, stefnir í þessa átt, það er ég sannfærður um. Hún stefnir í þessa átt. Hún stefnir að því að minnka rétt héraða í strjálbýli, flytja fólk til Reykjavíkur og nágrennis hennar, m.ö.o.: hún stefnir að því að sentralísera stjórn og vald sem mest hér í höfuðborginni og næsta umhverfi. Þessu er mótmælt af flytjendum málsins og það með mjög sterkum orðum, af þeim mönnum, sem nota þann málflutning yfirleitt, en þetta er algerlega tilgangslaust, því að hver einasti maður veit, að þetta er rétt. Hver einasti maður veit, að þetta er rétt og þetta er tilætlunin. Sumir kannske fylgja málinu af því, að þeir skilja ekki eðli þess nægilega vel, eða af því, að þeir hafa ekki nægilega mikið sjálfstæði til að vera á móti því, jafnvel þó að þeir séu með sjálfum sér á móti því. Það vita allir t.d., hvað vakir fyrir Alþfl. í þessum málum. Hann hefur ekki farið dult með það, og vel sé honum fyrir það. Hann vill hafa landið eitt kjördæmi, og hann hefur haldið því fram í þessum umr. og meðferð mála nú, að það sé það, sem að er stefnt. Hann er nú ekki, eins og er a.m.k., mjög stór flokkur, og ekki hefur hann meiri hluta til þess að koma þessu fram. En hverju væri hægt að treysta hinum flokkunum í þessu efni? Það vantar ekki, að það hafi verið höfð stór orð um þetta mál. Kann vel að vera, að búið sé að vitna í þau áður í þessum umr., ég hef ekki alltaf verið við. En það gerir þá ekkert til, þó að þau séu endurtekin einu sinni enn. T.d. hv. formaður Sjálfstfl. sagði á Alþingi 1942, þegar þá var stjskrbreyt. til meðferðar og afgreiðslu, þá lagði hann spurningar fyrir Framsfl. og sagði: „Vill Framsfl. aðhyllast fyrri till. Alþfl. um, að landið sé allt eitt kjördæmi? Sjálfstfl. gengur aldrei að þeirri lausn. Eða vill Framsfl., að kjördæmin séu fá og stór,“ segir hv. form. Sjálfstfl. „Ég veit ekki um einn einasta þm. Sjálfstfl. að undanskildum hv. 4. þm. Reykv., Sigurði Kristjánssyni, sem það vill. Og Sjálfstfl. gengur aldrei að þeirri skipan.“ Þetta er sagt um stór kjördæmi 1942 og það af sjálfum foringja Sjálfstfl., Ólafi Thors. Hvers vegna hann er að skeyta þarna skapi sínu á vini mínum og sýslunga Sigurði Kristjánssyni og gera hann að einhverjum svörtum sauð og fórnarlambi fyrir flokkinn þá, því að þá var talið ódæði innan Sjálfstfl. að nefna þessa hluti, það veit ég ekki. Mér finnst Sigurður ekki eiga það skilið, því að einlægari og einfaldari þjónustu hefur enginn maður veitt sínum flokki, en Sigurður Kristjánsson gerði, það get ég vitnað um. En Sigurður hefur ábyggilega verið spámaður þá, því að nú virðist svo, að hver einasti þm. Sjálfstfl. sé kominn á þá skoðun hans og fylgi henni ákveðið. Það leynir sér ekki. Ég veit ekki, hvort ég á að fara að vitna í annan höfuðforingja Sjálfstfl., herra Bjarna Benediktsson, 1. þm. Reykv. Þó langar mig til að lesa hérna eftir hann, það er víst búið að gera það áður kannske, en það er mjög lærdómsríkt að lesa það, af því að þau ummæli eru miklu yngri. Þau eru ekki nema eitthvað 5 ára, en hin voru 16–17 ára. Þar segir hv. 1. þm. Reykv.: „Þvert á móti mundi skipting Reykjavíkur t.d. í 16 eða 17 kjördæmi hafa í för með sér miklu nánara samband þm. og kjósenda en verið hefur. Þingmaður mundi miklu betur, en nú vita, hvað kjósendum hans liði, og eiga þess kost að greiða fyrir mörgum áhugamálum þeirra og veita einstaklingunum sams konar fyrirgreiðslu og þm. utan af landi verða að veita sínum kjósendum. Þetta yrði aukin vinna og umstang fyrir þingmennina, en ég þori að fullyrða að, að því yrði mikill ávinningur fyrir kjósendur.“ Þetta eru ekki mjög gömul ummæli, eins og þið vitið allir, hv. þm. Og þau eru mjög ákveðin, eins og þessi hv. þm. er vanur að hafa sín ummæli, þegar hann talar. Og hann fer ekki í neinar grafgötur með það, að það væri stór ávinningur að hafa einmenningskjördæmi hjá því að hafa kjördæmin það stór, að enginn einn þm. getur annað því að kynna sér þau til hlítar og vera forustumaður og þjónn allra þeirra, sem í kjördæminu búa, eins og þingmennirnir raunverulega eru, a.m.k. utan af landi. En ég bara skil ekki, jafnvoldugur flokkur og Sjálfstfl. er, hvers vegna í ósköpunum hann er með nokkurra ára millibili og oftar að gefa svona yfirlýsingar, svona ákveðnar yfirlýsingar. Það er ekki tæpt á neinu. „Aldrei nokkurn tíma,“ segir Ólafur Thors um að koma á stærri kjördæmum, og aftekur enn meir þó með að gera landið að einu kjördæmi. En ég er sannfærður um, að það verður tæplega áratugur liðinn, þegar Sjálfstfl. verður snúinn með því að hafa allt landið eitt kjördæmi. Og þá sver hann af sér allt, sem hann er búinn að segja áður um þessa hluti. Og það er þetta, sem ég sagði áðan, að ég væri viss um, að þetta frv. væri þrep eða spor í þá átt að skrílmenna þjóð okkar að nokkru leyti. Það gerum við, ef við stöndum ekki fyrst og fremst vörð um okkar strjálbýli. Okkar þjóð þolir það ekki, að hún hrúgist saman á einn einasta stað. Þá fer um okkur eins og varð á mestu niðurlægingartímum, þegar Danir voru alráðir hér og allir hér í Reykjavík, sem voru nú ekki margir í þann tíð að vísu, voru orðnir það danskir, að þeir kunnu ekki íslenzku. Og þeim, sem eitthvað kunnu íslenzku, þótti jafnvel skömm að því að tala hana. Það var búið alveg að skrílmenna þjóðina á þennan hátt þá. Þetta vita allir. Það var fólkið úti um landið, í sveitunum og smáþorpum hingað og þangað, sem þá stóð vörðinn og stóð af sér gerningarnar. Annars væri ekki til íslenzk tunga, annars væri ekki til íslenzk menning í þessu landi. Mikið hefur breytzt. Við höfum fengið margar stofnanir, góða skóla og margt, sem enginn skal vanmeta. En það dugir bara ekki. Það dugir ekki, ef það er ekki fólkið sjálft og það fólk, sem er ekki allt of mikið hrúgað saman, sem er þó yzta varðlínan, sú sem verður að taka á móti höggunum, sú sem verður að taka á móti því, sem að henni er rétt í hvert skipti. Og það er þetta, sem gerir það að verkum fremur öllu öðru, hvað ég er mjög andvígur þessu frv. Við skulum ekki taka lengra, ég ætla ekkert að fara að rekja það, en þróunin allt frá 1931 og til þessa dags hefur sannað það áþreifanlega, að það er alltaf slegið undan í þessu efni. Og það er ásókn um það að afnema rétt héraðanna að miklu leyti og það jafnvel þótt jafngóður maður og hv. 1. þm. Reykv. hafi sagt fyrir fáum árum, að það væri stór kostur að skipta öllu landinu niður í einmenningskjördæmi, einmenningskjördæmafyrirkomulagið væri miklu betra fyrir kjósendurna, einmitt til þess að þm. væri forustumaður að nokkru leyti, en að öðru leyti þjónn kjósenda. Og svo eigum við að trúa flokki eða flokkum, sem láta forustumenn sína hafa svona orð fyrir sér og breyta svo alveg þveröfugt við það eftir örstuttan tíma. Ég endurtek það, sem búið er að segja áður, en það vita allir, að Framsfl. var fús til stórra breytinga á kjördæmaskipuninni til þess að koma á móti þeim, sem telja það hafa verið alveg sérstaka nauðsyn til þess að ná höfðatölu svonefnds réttlætis að miklu leyti. Það var hægt að koma þessu fyrir á ýmsan hátt, eins og við vitum, án þess að raska við sjálfri meginkjördæmaskipuninni. Það er síður en svo, að ég álíti hana einhvern helgan dóm, sem megi ekki að einhverju leyti breyta, eftir því sem viðhorf eru. En þegar reynslan hefur sannað allt frá endurreisn Alþingis, að einmenningskjördæmafyrirkomulagið hefur reynzt bezt og traustast, þá er það svo mikil fljótfærni og að mínum dómi svo stórkostleg vitleysa, svo að ég hafi ekki stærri orð um það, hrein flónska að vera að afnema það fyrirkomulag á þennan hátt eins og hér er gert. En það er ekki ástæða til fyrir mig að flytja hér tómt mál. Ég get þó ekki annað en látið bæði undrun og hryggð í ljós - og getur það náttúrlega hitt mig eins og aðra hv. þm. - yfir þeim ósköpum, að ekki skuli hafa verið tekin fyrir endurskoðun á öllum stjórnskipunarlögunum, öllum þáttum þeirra, þrátt fyrir allar þær nefndir, sem setið hafa að störfum nú um undanfarin 15 ár, allt frá 1944. Það yrði áreiðanlega myndarlegra og betra á allan hátt, ef nú hefði nefnd, ný n., ef allar hinar væru uppgefnar, sem áður hafa verið, verið sett til þess að fara alvarlega í stjórnskipunarlögin og reyna að ná samkomulagi milli allra flokka á Alþingi um breytingar, sem nauðsynlegar væru á þeim öllum. Þetta hefði getað tekizt, ef þetta ofstæki hefði nú ekki endilega þurft að grípa þessa ágætu þríflokka hér að skipa sér saman um þetta mál og ætla að knýja það fram án tillits til alls annars. En þetta er ég alveg sannfærður um að hefði verið hægt, og ég tel mestar líkur til, að það hefði náðst samkomulag, sem allir flokkar hefðu getað sætt sig við. Ég hef ekki dregið dul á það í þessum fáu orðum, sem ég hef sagt, og býst ekki við að tala oftar í þessum umræðum, kannske ekki heldur á Alþingi, en ég vil ekki draga dul á það, að ég er þessu máli andvígur, og eftir því sem minn litli máttur má, þá skal ég vera þessu frv. eins óþarfur og unnt er að vera í þeirri kosningabaráttu, sem fram undan er. Ég veit það, að ég megna lítið í sjálfu sér, en þó er ekki gott að vita, nema dropinn holi steininn, og ef margir einbeita sér að því sama, getur það haft nokkur áhrif. A.m.k. finnst mér, að það sé ástæðulaust að vera að fjargviðrast yfir því, þó að allmiklar umræður verði um þetta mál nú hér á Alþingi. Ég tel það alveg sjálfsagt, að menn fái að tala, eins og þá lystir, ef það er gert á sómasamlegan og þinglegan hátt, enda hafa umræðurnar yfirleitt að mínum dómi verið þannig. En ég er sannfærður um, að einhvern tíma mun verða séð eftir þeirri braut, sem hér er farið inn á, með því áframhaldi, sem auðséð er að, á að vera um þetta mál framvegis. - Svo skal ég ekki hafa þessi orð fleiri.



Herra forseti. Ég vil gjarnan nú við 3. umr. ræða ofurlítið almennt um þetta mál, sem er eitt hið stærsta, sem komið hefur fyrir á hæstv. Alþ. nú um alllanga hríð, bæði um meðferð þess og nokkuð almennt um efni þess. Eins og eðlilegt er, hefur verið rætt allmikið í þessum umr. fram að þessu um stefnu Framsfl. og tillögur hans í kjördæmamálinu, og því hefur verið haldið fram, að það væri ekki fullt samræmi í afstöðu Framsfl., eins og hún var mótuð nú á síðasta flokksþingi, og þeim brtt. og till., sem flokksmenn eða þingflokkur framsóknarmanna flytur eða beitir sér fyrir nú á hæstv. Alþingi. Eins og augljóst má verða af samþykktum síðasta flokksþings framsóknarmanna, er meginstefna Framsfl. sú að byggja kjördæmaskipunina á héraðaskiptingunni í landinu í meginatriðum, hafa hana sem leiðarljós, eins og raunar hefur verið frá öndverðu. Þetta er grundvallarstefnan í málinu, og annar meginþátturinn í grundvallarstefnunni er líka sá að hafa einmenningskjördæmi sem aðalreglu, en breyta því aðeins út frá þeirri aðalreglu um einmenningskjördæmin, að í hlut eigi mjög svo fjölmenn héruð eða byggðarlög, sem þá mundu vitaskuld vera kaupstaðir, - því aðeins breyta út frá þeirri meginreglu, að í þeim allra fjölmennustu byggðarlögum, sem ættu rétt á fleiri en einum þm., yrði viðhöfð hlutfallskosning. Þetta er byggt á því, hversu mjög miklum erfiðleikum það er bundið, að skipta kaupstöðunum niður í einmenningskjördæmi, og veit hver maður, sem er kunnugur t.d. í höfuðborginni, að þannig er þessu varið. Það er mjög miklum erfiðleikum bundið að skipta borg eins og Reykjavík og búta hana niður í einmenningskjördæmi. Og ef slíkt væri gert, mundi það líka brjóta í bága við þá meginstefnu að hafa héraðaskipunina sem aðalgrundvöll að kjördæmaskipuninni. Það er hægt að brjóta þá stefnu með tvennu móti: annars vegar með því að setja saman af handahófi í eitt kjördæmi fjölmörg héruð og hins vegar einnig með hinu mótinu, að búta einstök héruð niður í mjög mörg kjördæmi, þar sem þó engar landfræðilegar ástæður eða aðrar slíkar ástæður væru fyrir slíkri skiptingu. Þessi er meginstefnan í málinu. Það nægir í viðbót við þetta að gera sér grein fyrir því, hversu erfitt væri að finna eðlileg kjördæmamörk í borg eins og Reykjavík, sem er ein fjárhagsleg heild og ein heild, hvernig sem á byggðarlagið er litið. Gefur auga leið, hversu gífurlegum erfiðleikum það er bundið að búta slíkt byggðarlag niður í fjöldamörg einmenningskjördæmi. Nú má segja, að þegar þessi undantekning er hugsuð frá einmenningskjördæmareglunni, þá sé á því sá ágalli frá sjónarmiði þeirra, sem aðhyllast eintóm einmenningskjördæmi, að í þeim kaupstöðum, þar sem hlutfallskosningar væru, gætu gallar hlutfallskosninganna vitanlega komið fram. En þeir eru m.a. hættan á því, að flokkum fjölgi, og ýmislegt fleira í þá átt, sem hefur verið greinilega tekið fram í umr. En þess ber að gæta, að það stafar miklu minni hætta af slíkum ágöllum, þegar þeir geta ekki komið fram nema máske í einu eða tveimur byggðarlögum á landinu, stafar miklu minni hætta af fyrir þróun þjóðmálanna í landinu yfirleitt, heldur en ef slíkt er meginreglan og hefur ekki neitt svipuð áhrif á uppbyggingu flokkanna í landinu eins og hitt, ef teknar eru upp hlutfallskosningar um gervallt landið í örfáum stórum kjördæmum. Það mun valda gerbreytingu í þessu efni. En þótt hlutfallskosning sé í einu eða tveimur byggðarlögum af þeim ástæðum, sem ég hef lýst, þá er það ekkert sambærilegt við það, ef hlutfallskosning er tekin upp sem meginregla. Varðandi hitt atriðið, að það sé hugsaður minni réttur fyrir fólk í þeim byggðarlögum, þar sem hlutfallskosning væri viðhöfð undir þessum kringumstæðum, þá er það að segja, að ein höfuðástæðan til þess, að einmenningskjördæmi eru æskileg og heppileg í einstökum héruðum úti um landið, er einmitt sú, hversu náið samband verður í þeim á milli þm. og kjósendanna og hversu óviðráðanlegt það verður að halda uppi slíku sambandi, ef kjördæmin eru höfð stór. En þessi hætta á því, að sambandið slitni á millí þingmanna og kjósenda, er alls ekki til staðar í kaupstöðunum, t.d. eins og í Reykjavík, þótt þar væri áfram um hlutfallskosningar að ræða. Hún er alls ekki til staðar, vegna þess að það er mjög auðvelt að halda uppi sambandi við kjósendurna í slíkum kaupstað, þótt þar séu viðhafðar hlutfallskosningar. Það er sem sé alls ekki á nokkurn hátt sams konar þörf fyrir einmenningskjördæmi í slíku kaupstaðarbyggðarlagi eins og í héruðunum úti um land. Þetta ætla ég að hver sanngjarn maður geri sér fullkomlega ljóst. Og þegar þetta er skoðað, sem ég hef nú verið að taka fram, þá kemur það greinilega í ljós, að stefna Framsfl. í þessu máli er mjög skýrt mótuð og glögg. Aðalgrundvöllurinn er, að kjördæmaskipunin skuli byggjast á héraðaskipuninni í landinu í höfuðdráttum. Það er ekki þar með sagt, að það verði ævinlega nákvæmlega þannig, að hver sýsla sé kjördæmi, en það yrði höfuðstefnan. Eins og tekið er fram í ályktun flokksþingsins, álítur Framsfl., að þessu skipulagi ættu ekki að fylgja nein uppbótarþingsæti. Nú segja menn: Framsfl. hefur ekki flutt till. um þetta á Alþingi þessa dagana eða brtt. um þetta, sem ræðumaðurinn er að lýsa, heldur um önnur efni. Till. flokksins nú á Alþingi er í fyrsta lagi sú, að málinu sé frestað til næsta árs með það fyrir augum, að stjórnlagaþing fjalli um málið, en stjórnarskrárnefndin taki allt stjórnarskrármálið til íhugunar til næsta árs, - þar næst til vara, ef þessu er hafnað, að breyta þessu stjórnarskrárfrv., sem hér liggur fyrir, þannig að láta héraðakjördæmin halda sér, eins og þau hafa verið, hætta við að leggja þau niður, en bæta þingmönnum við á þeim svæðum í landinu, sumpart með því að stofna ný kjördæmi, sumpart með því að bæta þingmönnum við í eldri kjördæmum, þar sem fólkinu hefur fjölgað mest. Þetta eru brtt. þær, sem fyrir liggja. Hvers vegna flytur flokkurinn þessar till., en ekki brtt. við frv. um að setja það í þann búning, sem hann vildi sjálfur helzt hafa stjórnarskrána? Fyrir þessu eru ósköp einföld rök, sem hvert mannsbarn getur skilið, sem nokkra æfingu hefur í því að átta sig á meðferð mála. Ástæðan er augljóslega sú, að við höfum enga von um, að neinn hinna flokkanna vilji, eins og nú standa sakir, fallast á okkar sjónarmið, okkar stefnu í þessu máli, sem sé þá stefnu að byggja algerlega á héraðaskipuninni og hafa einmenningskjördæmi alls staðar nema í fjölmennustu kaupstöðunum og afnema uppbótarsætin. Við höfum enga von um það og vitum upp á hár, að hinir flokkarnir vilja alls ekki ljá máls á þessu. Og okkur er það algerlega ljóst, að ef við legðum við þessar ástæður fram þessar till. og ekki neinar aðrar till., þá yrði það bara til þess, að þríflokkarnir mundu segja: Þarna sjáið þið, Framsfl. er ekki viðmælanlegur um neitt það í kjördæmamálinu, sem nokkur annar flokkur vill líta við. Hann einangrar sig þess vegna algerlega í þessu máli, og hinir flokkarnir eru tilneyddir að taka það algerlega í sínar hendur. Flokkurinn vill ekki á neitt hlusta nema sína eigin stefnu, og hún nálgast ekki það, sem hinir vilja fallast á. - Þessu mundi verða haldið fram, enda vantaði það ekki, að þegar flokksþingið hafði mótað stefnu Framsfl., þá heyrðist strax þessi söngur úr herbúðum þríflokkanna. Þetta er okkur vel ljóst. Þegar svo þess er gætt til viðbótar við þetta, að Framsfl. hefur undanfarið verið að reyna að vinna að þeirri málamiðlun í kjördæmamálinu, að það væri hætt við að leggja niður héraðakjördæmin og farin í staðinn sú málamiðlunarleið, sem Framsfl. stingur nú upp á í sínum brtt., þegar það bætist við, að flokkurinn hefur undanfarið einmitt verið að reyna að vinna að þessu, og það vita hinir flokkarnir, þá fannst okkur það alveg einsýnt að láta hér á hæstv. Alþ. koma fram einmitt málamiðlunartill. okkar, að flytja hér þá lausn, sem við erum reiðubúnir að fallast á til samkomulags við hina flokkana. Þá getur enginn sagt, að við höfum ekki viljað taka neitt tillit til annarra. Okkar till., sem við flytjum hér, þýða það, að þó að við vildum hafa stjórnarskrána öðruvísi, eins og við höfum greint þjóðinni frá, þá mundum við vilja vinna það til þess að bjarga héraðakjördæmunum, af því að við álítum þau stórfelldan þátt og grundvallarþátt í allri stjórnskipuninni, - þá mundum við vilja til þess að bjarga héraðakjördæmunum fallast á, að uppbótarsætin héldust áfram 10 talsins, eins og þau yrðu eftir okkar tillögum. Og við mundum líka vilja falla frá því að halda því til streitu, að alls staðar utan Reykjavíkur og stærstu kaupstaðanna yrðu sett upp einmenningskjördæmi. Í þessu tvennu erum við, eins og tillögurnar bera vott um, alveg reiðubúnir að slaka til, enda yrði þá á það fallizt, að héraðakjördæmin héldu áfram að vera til. Við lítum á það sem stórfellda undirstöðu í öllu málinu, einmitt þetta, að þau verði ekki lögð niður. Og við viljum með þessu móti líka ganga það langt að sætta okkur við það til samkomulags, að þingmenn yrðu 60, eins og þríflokkarnir hér hafa lagt til, þó að við teldum ekki ástæðu til eftir okkar skipulagi, að þingmenn yrðu svo margir. En þessi undarlegi tónn hjá hv. formælendum þessa máls, að stefna Framsfl. sé óglögg í þessu efni og að þessar till., sem við nú leggjum hér fram, séu ekki í beinu samræmi við stefnu flokksins, sem flokksþingið markaði, þetta einkennilega tal þeirra um þetta kemur af því, að þeim þykir það miklu verra, að við skulum hafa boðið upp á þessa málamiðlun, því að það, sem þá virðist hafa vantað í þetta mál, var að geta talið fólki trú um, að þeir hefðu eiginlega verið neyddir til þess að fara út á þessa braut og semja við hina af þessum þremur um það, sem þeim hefði í raun og veru verið alveg á móti skapi, vegna þess að Framsfl. hefði ekki viljað ljá máls á neinu nema stefnu flokksins sjálfs, eins og hún var mótuð á flokksþinginu. Með þessu hefðu þeir viljað hver um sig afsaka sig, og það sýnir eðli þessa máls, að það þarf afsökunar við. Með því móti vildu þeir afsaka sig, að þeir hefðu orðið að leggja út í þetta fremur en eitthvað annað betra, sem þeir hefðu kannske getað, ef Framsfl. hefði ekki verið, eins og þeir mundu túlka það, of staður í málinu. En með þessari afstöðu sýnir Framsfl, það alveg glöggt, að þetta er gersamlega ástæðulaust tiltæki - alveg gersamlega ástæðulaust tiltæki - og árás af hendi Sjálfstfl. t.d., sem hefur af og til verið að telja sig vilja viðhalda byggðavaldinu í landinu og hafði sterkar yfirlýsingar um það áður, eins og hv. síðasti ræðumaður rækilega sýndi fram á. Þessi afstaða framsóknarmanna núna og tillöguflutningur þeirra sýnir, að sjálfstæðismenn hafa enga afsökun fyrir því að svíkja sínar fyrri yfirlýsingar um þetta efni og ganga gersamlega þeim á bak, því að það lá opin fyrir lausn á kjördæmamálinu, sem gerði þeim mögulegt að standa við það, sem þeir höfðu lofað. En þeir bara vildu ekki standa við það, sem þeir höfðu lofað, þó að þeir gætu það. Þeir vildu heldur ganga algerlega á bak sínum fyrri yfirlýsingum, en að standa við þær, þó að það væri alveg á borðinu þingmeirihluti til þess að leysa málið á þann hátt, að þeir gátu staðið við þær. Og þess vegna kemur það sér dálítið illa pólitískt séð fyrir sjálfstæðismenn og kannske fleiri í þessu máli, Alþýðubandalagsmenn sennilega að sumu leyti líka, því að þeir leika tveim skjöldum í þessu máli á dálítið svipaðan hátt, þeir þykjast halda þessi ósköp upp á byggðavaldið, en stinga rýting í bak þess á sama hátt, - það kemur sér illa fyrir þessa aðila, að Framsfl. kemur fram í þessu efni alveg fyrir opnum tjöldum og hreinskilnislega og lætur koma fram bæði sína aðalstefnu á sínu flokksþingi og svo, hvað hann er reiðubúinn að fallast á til þess að bjarga héraðakjördæmunum, lætur það koma greinilega fram einmitt á hæstv. Alþingi. Það hefur komið fram úr herbúðum sjálfstæðismanna, að það hafi í raun og veru staðið á Framsóknarflokksmönnum að leysa málið á hagfelldari máta, að því er mönnum skilst, fyrir byggðirnar, t.d. eftir einmenningskjördæmaleiðinni. Ég hef áður lýst því og skal ekki endurtaka það, að því fer fjarri, að Sjálfstfl. hafi nokkru sinni snúið sér til Framsfl. og sagzt vera reiðubúinn til þess að leysa þetta mál á þeim grundvelli. Fram að þessu hafa þeir ekkert gert annað en að tvístíga í málinu, og þeir töluðu ekki einu sinni við Framsóknarflokksmenn til þess að kynna sér, hvaða leið þeir vildu, áður en þeir bundu sig í því, sem hér liggur fyrir, enda var það ekkert einkennilegt, þegar þess er gætt, að þetta er framhald af þeirri áætlun, sem Sjálfstfl. hefur alltaf haft uppi í erminni um það að leggja héraðakjördæmin niður, þegar hann þyrði að fleyta því máli. Framsfl. stakk upp á því í vetur, þegar þáttaskil urðu í málefnum landsins, að mynduð yrði þjóðstjórn til þess að standa fyrir efnahagsmálunum og deilunni við Breta í landhelgismálinu og vinna að því að reyna að koma á samkomulagi um lausn stjórnarskrármálsins. En á það var ekki hlustað, því að þá var verið í óða önn að koma á þessu samsæri gegn héraðakjördæmunum, sem nú er komið í dagsins ljós. Og Sjálfstfl. ætlaði sér að nota Alþfl. í það, því að Alþfl. var orðinn skelfingu lostinn vegna fylgistaps, sem fram hafði komið í bæjarstjórnarkosningunum, og miður sín út af því, að þeir héldu, að þeir mundu hvergi koma manni að til frambúðar, nema þeir fengju alveg gerbreytingar á sjálfri stjórnarskránni. Og þetta vandræðaástand og þessa örvinglun Alþfl. notfærði Sjálfstfl. sér svo á mjög óviðurkvæmilegan hátt til þess að fá þá út í þetta tilræði við héruðin og héraðakjördæmin, sem nú á að reyna að koma fram. Um það er svo ekkert hugsað, þótt öll efnahagsmál landsins verði færð gersamlega í hnút á því tímabili, sem það tekur að koma þessu fram, en slíkt hlýtur að verða niðurstaðan, eins og nú horfir, augljóslega. Það eru samþykktar hreinar blekkiráðstafanir í efnahagsmálum, sem eru við það eitt miðaðar að leyna því fram yfir síðari kosningarnar, ef unnt væri, hvernig raunverulega er ástatt. Það er gert með því að leggja hundruð millj. kr. af fé þjóðarinnar til þess að greiða niður verðlag á vörum, lækka kaupgjald stórlega og afurðaverð til landbúnaðarins, taka síðan framkvæmdafé til þess að greiða niður nokkurn hluta af þessum gífurlega háu niðurgreiðslum, en byggja afgreiðsluna þó að mestu leyti á þann hátt að dragnast með þessar niðurgreiðslur sem stórfelldan halla, sem verður kominn síðast á þessu ári í efnahagskerfið. Síðan eiga menn eftir kosningarnar að glíma við að jafna þennan gífurlega halla, bæði að því er framtíðina varðar og líka að greiða upp þá stórkostlegu súpu, sem þá verður safnað. Þetta eru áætlanir þessara flokka um að láta reka á reiðanum í efnahagsmálunum þann tíma, sem það tekur að koma héraðakjördæmunum fyrir kattarnef. Síðan á, á eftir að notfæra sér það nýja viðhorf, sem orðið er í landinu, til þess að ganga enn þá lengra á þeirri braut að skera niður fjárframlög til framkvæmda víðs vegar um landið og kasta því í dýrtíðarsvelginn og reyna þannig að hjálpa sér til að kaupa einhvers konar stundargrið eftir skipulagsbreytinguna og tvennar kosningar. Ætli það hefði ekki verið farsælla fyrir þjóðina og fyrir landið, að hv. þríflokkar hefðu fallizt á tillögur framsóknarmanna um þjóðstjórnarmyndun, sem hefði reynt að ná víðtæku samkomulagi um raunhæfar ráðstafanir í efnahagsmálunum, víðtæku samkomulagi um stjórnarskrármálið og kjördæmabreytinguna og haldið fast á málstað þjóðarinnar gagnvart ofsóknum og ofbeldi Breta í landhelgismálinu, en að efna til þess, sem nú er verið að gera, og á þann hátt, sem það er gert? Og hver missti nokkurs í við, að þessi háttur væri á hafður? Hvaða tækifæri gátu þríflokkarnir t.d. tapað með því að fallast á þessa lausn, að gera þessa tilraun? Hverju gátu þeir tapað? Ef þeir voru ekki til viðtals við Framsfl. um neina skynsamlega lausn á stjórnarskrármálinu, þá gátu þeir alveg eins næsta vor tekið upp þennan þokkaleik, sem nú er leikinn með héraðakjördæmin, eins og að gera það núna. Sannleikurinn er sá, að það vantar alla heila brú í afstöðu þríflokkanna og þeirra, sem fyrir þessu standa, og hér er ofstopinn einn að verki og ofurkappið. Ég hef gert með örfáum orðum grein fyrir stefnu Framsfl. í kjördæmamálinu. Ég hef undirstrikað sumt af því nokkru nánar, sem ég áður hef sagt um brtt. þær, sem flokkurinn flytur eða fluttar eru af flokksins hendi í kjördæmamálinu, og hvers vegna þær eru einmitt svona, eins og þær eru, en ekki öðruvísi. Ég hef rifjað hér upp till. framsóknarmanna um það, hvernig á málum skyldi haldið yfirleitt í stað þeirrar framkvæmdaráætlunar, sem nú er í gildi, og sýnt fram á það með rökum, sem aldrei hefur verið gerð tilraun til þess að hnekkja, að það lá ekkert á að hlaupa í þetta á þessa lund, og það gat ekki skaðað neinn að fara að eins og Framsfl. stakk upp á. Ég vil þá í framhaldi af þessu fara nokkrum orðum um málið sjálft almennt, sem fyrir liggur, og aðdraganda þess. Kjördæmamálið hefur nú verið til meðferðar alltaf af og til síðustu áratugina, eins og öllum er kunnugt. Ég ætla ekki að fara að rekja þá sögu hér neitt ýtarlega, þó að það gæti verið full ástæða til þess, því að það er á margan hátt merkileg saga. En ég ætla bara að minna á það, sem aðeins hefur verið drepið á áður í sambandi við þessar umræður, að það, sem nú er að ske, er í raun og veru þetta: Það er verið að taka upp aftur í höfuðdráttum þá áætlun um gerbyltingu í stjórnskipulagi landsins, sem þau sömu öfl, þó að það séu ekki nákvæmlega þeir sömu flokkar, - þau sömu öfl, sem að þessu standa núna, ætluðu sér að gera 1931. Þá var búið að gera samning á milli, - ég man nú ekki, hvort flokkurinn hét þá Íhaldsflokkur eða Sjálfstæðisflokkur, það skiptir nú ekki máli, það er alveg sama tóbakið, - samning á milli Íhaldsflokksins eða Sjálfstæðisflokksins, sem þá var, og Alþýðuflokksins um það að lögleiða fá og stór kjördæmi í landinu með hlutfallskosningum. Og það stóð til, að þessir aðilar sameinuðust um ríkisstj. til þess að hrinda þessu í framkvæmd. En þá var þannig háttað, að Framsfl. hafði stjórn landsins með hlutleysi Alþfl., og sú stjórn hafði þingrofsvaldið í sínum höndum, og þá skaut þáv. ríkisstj. málinu til þjóðarinnar með þingrofi 1931, áður en andstæðingar hennar höfðu getað sameinazt um nokkuð á Alþingi eða gert nokkra nýja löggjöf um þetta efni. Það fóru fram mikil átök þá um þetta mál víðs vegar um landið í kosningunum, og niðurstaðan varð sú í þeim kosningum, að meiri hluti þeirra þingmanna, sem kosnir voru, var á móti því að gera þessa skipun, svo að þetta tilræði fór út um þúfur, ekki fyrir það, að forráðamenn Alþfl. eða forráðamenn Sjálfstfl. sæju að sér, heldur fyrir það, að fólkið tók í taumana í kjördæmunum sjálfum og neitaði að kjósa þá á þing til þess að leggja kjördæmin niður. Síðan varð sá háttur á, þegar til Alþingis kom, að þeir gátu ekki komið þessari fyrirætlun fram og urðu að semja um málið. Og þá var samið um málamiðlun, þannig að innleidd voru uppbótarsæti, en héraðakjördæmin urðu áfram, var samþykkt, að þau skyldu standa áfram. Og það var sá stórkostlegi sigur, sem vannst 1931, að þetta lið, sem ætlaði sér þá strax að gerbylta héraðaskipuninni og afnema héraðakjördæmin, varð algerlega undir í kosningunum. Þjóðin tók í taumana og neyddi þetta líð til undanhalds á þennan hátt í samningum á Alþingi. Ég veit ekki, hvort menn vilja reyna að leiða nokkrum getum að því, hvernig ástatt væri núna á Íslandi, ef þau öfl, sem núna vilja leggja héraðakjördæmin niður, hefðu fengið vilja sinn fram strax 1931. Það er máske erfitt að segja um slíkt. Ég held, að það sé þó ekki vandasamt að gera sér grein fyrir því fyrir þá, sem eitthvað hafa komið nálægt þjóðmálastarfi og þjóðmálabaráttu, að öll atburðanna rás í landinu hefði orðið allt önnur, en hún hefur orðið undanfarið, ef þeir hefðu komið þessu fram. Það er alveg óhugsandi, að áhrif byggðanna og áhrif héraðanna á fjármálastefnuna, á efnahagsmálastefnuna, á löggjafarstarfið á Alþingi yfirleitt, hefðu orðið nokkuð í líkingu við það, sem verið hefur undanfarna áratugi, ef þetta hefði komizt fram þá. Og það er af ástæðum, sem ég skal koma að ofur lítið síðar, þegar ég rifja upp örlítið þá hættu, sem í þessari breytingu felst fyrir héruðin og fólkið, sem þar á heima. Næsti stórviðburðurinn varðandi kjördæmaskipun landsins er svo sá, að 1942 er rokið til og tekin upp krafan um hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmum. Og sú krafa er þá tekin upp, eins og raunar oft áður hefur verið haft á oddi, til þess að jafna metin á milli flokkanna. Það er alltaf sagt: Flokkarnir fá ekki þingsæti í hlutfalli við atkvæðatöluna, og þess vegna þarf að jafna þarna metin. En þeir, sem voru kunnugir þessum málum og vissu, hvernig þræðirnir lágu, vissu alveg, hvað á bak við bjó þessa baráttu 1942 um hlutfallskosningarnar í tvímenningskjördæmunum. Það, sem var að gerast, var ekkert annað en einfaldlega þetta, að þau öfl, sem allan tímann hafa stefnt að því að framkvæma áætlunina frá 1931 um að leggja héraðakjördæmin niður, voru að stíga eitt skref áfram á þeirri braut með því að reyna að fá nýja liðsmenn við þá stefnu inn á þing, kosna minnihlutakosningu í tvímenningskjördæmunum. Þar var verið að reyna að ná í nokkra nýja liðsmenn, sem gætu orðið líðtækir, þegar lokahöggið yrði greitt í málinu. Þetta var mjög rækilega bent á, þegar þetta mál var þá til meðferðar, þessi stjórnarskrárbreyting. Var mjög rækilega bent á hér á hv. Alþingi þá einmitt, að það væri þetta, sem væri að ske. En því var mjög illa tekið af formælendum málsins, eins og því hefur ævinlega verið illa tekið, að það væru gefnar réttar upplýsingar um það, hvert verið væri að fara. Það var sagt, að þetta væru getsakir einar, og einmitt í því sambandi var gefinn út hinn sterki svardagi, sem hv. 1. þm. Skagf. vitnaði hér til í dag, af hendi aðalforustumanns Sjálfstfl., Ólafs Thors, að þetta væru svo auvirðilegar getsakir og svo fjarri öllum sanni, að hann vildi lýsa því yfir hátíðlega, að Sjálfstfl. gengi aldrei inn á það að innleiða fá stór kjördæmi í landinu með hlutfallskosningu. Og þannig setti hann málið upp þá, að ef bara Framsfl. stæði sig og gengi ekki inn á þetta, þá þyrftu menn ekkert að óttast. Þetta yrði þá aldrei gert. Þetta kom fram í tilefni af því, að á það var bent í umræðum þá, að hér væri aðeins um áfanga að ræða í áætlun; sem stefndi að því að leggja héraðakjördæmin niður. Og það er eftirtektarvert, að þá var ekki talað um það eins og tiltækilegt úrræði, sem við væri hlítandi af hendi fólks úti um land, að leggja þessi kjördæmi niður, það var ekki þá búið að finna upp kenninguna um „giftinguna“ eða kenninguna þessa hérna: „Sameinaðir stöndum við, sundraðir föllum við“ o.s.frv., o.s.frv. Það var ekki búið að finna þá upp neitt af þessu. Nei, það var talað um þetta þá eins og hreint ódæði, sem bara þeir allra illkvittnustu úr liði framsóknarmanna hefðu hugmyndaflug til þess að láta sér detta í hug að foringjar Sjálfstfl. hefðu í hyggju. Það var þá talið fullkomið ódæði. En nú aftur á móti á að bjóða mönnum upp á hitt, eins og ég var að lýsa hér áðan, að í raun og veru sé þetta allt aðeins til styrktar fólki víðs vegar úti um landið og byggðarlögunum, að leggja kjördæmin niður. Það sé bezt fyrir menn, að það sé sem allra mest í einum „bunka“, og þá náttúrlega langbezt að hafa allt í einum haug, sem sé landið eitt kjördæmi, því að þessi „röksemdafærsla“, ef menn skyldu leyfa sér að kalla þetta rök, það mætti setja það í gæsalappir, hún leiðir auðvitað beint til þess, enda vitum við náttúrlega nokkurn veginn, hvað á bak við þetta allt saman liggur. Hér var sem sagt 1942 stigið fram eitt skref í málinu, og því fylgdu svo þessir svardagar, sem ég hef verið að lýsa, og allir sjá, hvernig stefnir um þá. Í beinu framhaldi af þessu vil ég ræða ofur lítið um þær yfirlýsingar, sem málinu fylgja núna, og það, sem nú er borið á borð, sem einna helzt mætti teljast hliðstætt við þessa svardaga frá 1942. Hvað er það? Það eru yfirlýsingarnar um, að því fari svo alls fjarri, að með þessu sé verið að útþynna allan hinn sérstaka rétt byggðanna, að hann sé þvert á móti algerlega í heiðri hafður. Að vísu er nú alltaf látið fylgja þar með, að frá margra sjónarmiði mætti náttúrlega helzt gagnrýna þetta á þeim grundvelli, að það væri í þessu gert ráð fyrir því, að fólk fjarlægt höfuðborginni hefði fleiri þingmenn, en aðrir tiltölulega samanborið við fólksfjölda. Það mætti náttúrlega að þessu finna. En menn skyldu ekki fara langt út í það, þetta væri öðlingsbragð þeirra, sem stæðu fyrir þessu máli, þetta væri hin þýðingarmikla viðurkenning yfirherranna í málinu og vottur þess, hversu þeir skildu vel sérstöðu fólksins, sem gæti ekki daglega haft samband við Alþingi. Þetta er þá það, sem nú á að vera tryggingin. Það er þessi öðlingsþáttur í málinu. Það er enn þá gerður þarna þessi munur og gefið í skyn, - það eru engir svardagar núna, og það er kannske vegna þess, að brennt barn forðast eldinn. En það er með allsterkum orðum lýst sem stefnu, að þannig eigi þetta að vera. En á þessu er eitt „nóta bene“, sem full ástæða er til þess að gefa gaum og sýnir mjög vel, hvað á bak við þetta býr og hversu mikið upp úr þessu er að leggja, þegar búið er að taka þær hömlur frá, sem núna felast í héraðakjördæmunum. Og það eru þessar margendurteknu yfirlýsingar hv. stuðningsmanna málsins um, að það, sem umfram allt verði að eiga sér stað og vera aðalsjónarmið, sé að skapa hið flokkslega réttlæti. Með öðrum orðum: ef það kemur fram í einhverjum kosningaúrslitum á Íslandi, að flokkarnir hafi ekki nákvæmlega jafnmarga þingmenn hver um sig samanborið við kjósendatölu hvers um sig, þá er kjördæmaskipunin byggð á óverjandi ranglæti, og þessir menn lýsa því yfir æ ofan í æ, að það sé hið flokkslega réttlæti, sem þurfi að ná, og það verði ekki staðar numið fyrr en því er náð. En hvað þýðir þetta? Hvað þýðir þetta „nóta bene“, sem fylgir þessum öðlingslegu yfirlýsingum um sérstöðu byggðanna enn sem fyrr, þær verði að hafa þann sérstaka rétt, að það séu færri kjósendur bak við hvern þm. þaðan en úr því stóra plássi, sem næst liggur Alþingi? Hvað þýðir þetta „nóta bene“? Það er yfirlýsing um það frá forráðamönnum þessa máls, að ef fólkið úti um landið kýs flokkana í nákvæmlega sömu hlutföllum og fólkið í Reykjavík, þá skal það hafa þennan rétt, en annars skal hann af því tekinn. Þessi yfirlýsing þýðir þetta. Fólkið skal hafa þennan rétt úti um landið, á meðan það kýs flokkana þar nákvæmlega í sömu hlutföllum og gert er t.d. í Reykjavík, en ef það leyfir sér að styðja einn flokkinn öðrum fremur hlutfallslega úti um land, en gert er í höfuðborginni, þá er komið flokkslegt ranglæti í úrslit kosninganna, og þá þarf að breyta stjórnarskipuninni til þess að leiðrétta það. Þetta er lokamarkið, sem keppt er að, og þetta er það „nóta bene“, sem er á hinni öðlingslegu yfirlýsingu Sjálfstfl. um skilning hans í þessu efni. Menn mega hafa þennan rétt, ef þeir t.d. kjósa hlutfallslega eins mikið Sjálfstfl. úti á landi og þeir gera í Reykjavík, þar sem fleiri kjósendur eru á bak við hvern þingmann. En ef það er ekki gert og það mikil „skekkjan“, að uppbótarsætin nái ekki að „jafna“, þá verður að breyta stjórnarskránni. Og þannig verður haldið áfram, þangað til hinar öðlingslegu yfirlýsingar um þetta efni eru vitanlega orðnar að hreinni markleysu, alveg á sinn hátt eins og yfirlýsingarnar frá 1942 um það, að aldrei skyldu lögð niður héraðakjördæmin. Hvernig í ósköpunum dettur þessum hv. forráðamönnum málsins í hug, að það sé hægt að sameina það tvennt að ætla fólki víðs vegar um landið að vera færra að baki hvers þm., en t.d. í höfuðborginni, en tryggja jafnframt undir öllum kringumstæðum flokkslegt réttlæti, eins og þeir kalla það, í úrslitum kosninga? Slíkt getur vitanlega með engu móti samrýmzt. Og yfirlýsingar um, að lokamarkið sé, að tryggt sé að fullu flokkslegt „réttlæti“, eru hreinlega yfirlýsingar um, að landið skuli í reynd, hvort sem það verður formlega eða ekki, gert að einu kjördæmi. Og þá, þegar við athugum þetta, förum við betur að skilja, hvílíkt ofurkapp er lagt á að berja niður héraðaskiptinguna, eins og hún er núna, því að hún er óneitanlega verulegur þröskuldur í því að koma því endanlega skipulagi á að útþynna þetta allt í eitt. En ef héraðaskipunin er slegin niður og búið að setja þessi stóru kjördæmi svona, sem eiga sér ekki nein eðlileg söguleg tengsl og engin eðlileg héraðaleg mörk, þá er ekkert lengur í veginum fyrir því að valta og skalta með þetta, eins og mönnum sýnist. Og það er vitanlega því miður meiningin, eins og hv. síðasti ræðumaður sagði skýrt og greinilega. Og það er það ömurlega við þetta, að margir af þeim, sem standa að þessu máli, finna þetta og sjá, en hafa einhvern veginn dregizt inn í þetta og hafa sig ekki í að gera uppreisn í móti þessu. Það hefur í sambandi við þetta mál verið talað mikið um réttlæti og ranglæti og mismunandi áhuga manna fyrir hvoru tveggju, og Sjálfstfl. hefur m.a. mjög lagt áherzlu á áhuga sinn fyrir réttlætinu. Í því sambandi er fullkomin ástæða til þess að minna á það, að 1953 hafði Sjálfstfl. í bili tapað áhuga sínum fyrir kjördæmamálinu. Og fyrir hvað var það? Það hefur sjálfsagt ekki verið fyrir það, að þeir væru sofnaðir á réttlætisverðinum. Það má vist ekki bera þeim slíkt á brýn. En fyrir hvað var það? Það var samt bara fyrir það, að þeir þóttust sjá hilla undir, að þeir mundu geta marið hreinan meiri hluta á Alþingi samkv. kjördæmaskipuninni, eins og hún var. Og þá var reiknað út og sá boðskapur látinn út ganga rétt fyrir kosningarnar 1953, að ef örfáir menn í örfáum héruðum létu af sinum þráa og styddu Sjálfstfl., þá mundi fást hreinn meiri hl. Sjálfstfl. í þeim kosningum, sem þá áttu að fara fram. Og það var mikil áherzla lögð á, að þá mundi skapast heilbrigður, þingræðislegur meiri hl. í kosningunum og renna upp ólíkt betri öld, þegar einn flokkur gæti þannig haft hreinan meiri hluta og framkvæmt sína flokksstefnu. M.ö.o.: þeir voru alveg reiðubúnir til þess að taka við og hafa allt eftir sínu höfði með um 37% atkvæða að baki. Þá var ekkert talað um réttlæti né ranglæti, og þá klígjaði ekki við neinu slíku. En aftur á móti 1956 lá við borð, að umbótabandalagið fengi hreinan meiri hl. á þingi með samstarfi í kosningunum og að vísu nokkru lægri atkvæðatölu í heild, en engu, sem máli skipti í „prinsipinu“. En þá var ofur lítið annað hljóð í strokknum. Það var nánast túlkað eins og það ætti að vinna ofbeldisverk, ef umbótabandalagið leyfði sér að hugsa til þess að stjórna landinu á meiri hluta, sem þannig væri fenginn á löglegan hátt eftir stjórnskipunarlögum landsins. Það var sem sagt svolítið annað mál, þegar aðrir áttu í hlut en Sjálfstfl. Og það var ekkert meira eða minna en það, að þá skilst manni að Sjálfstfl. hafi á nýjan leik öðlazt réttlætisáhugann og áhugann fyrir því að taka upp réttlætismálið á nýjan leik. En sannleikurinn í þessu er auðvitað sá, að þegar Sjálfstfl. taldi sig sjá hilla undir, að hann gæti fengið hreinan meiri hl. með óbreyttri kjördæmaskipun, þá sá hann ekki neinar knýjandi ástæður til þess að berja fram gömlu áætlunina um að leggja héraðakjördæmin niður. En þegar Sjálfstfl. var alveg vonlaus um þetta, þá sá hann, að það varð að halda áfram miskunnarlaust og knýja sig í að framfylgja gömlu áætluninni um að leggja héraðakjördæmin niður. -  Herra forseti. Ég vil segja, að það sé ákaflega hæpið að halda umr. um svona stórmál áfram, nema helztu forráðamenn málsins, þ.e.a.s. aðalflm. og einhver hluti hæstv. ríkisstj., séu viðstaddir í deildinni. Ég man ekki eftir því og hef þó verið alllengi á hv. Alþingi, að það hafi yfirleitt tíðkazt að hafa umr. um stærstu málin án þess, að einhverjir þeirra, sem fyrir málunum standa, séu viðstaddir. Ég vil því spyrja hæstv. forseta, hvort honum fyndist nokkuð óeðlilegt, að það væri tekið fundarhlé og ég gerði þá hlé á ræðu minni, þangað til einhverjir af þeim mönnum, sem standa fyrir þessu máli, mættu á deildarfundl.

Já, ég skil þetta. Ég hef beðið starfsmenn þingsins að bera þessi tilmæli frá mér til forsvarsmanna málsins.

Ætli það væri þá ekki rétt, að ég biði og gerði hlé á ræðu minni á meðan.

Jú.

Mér er þá óhætt að fara í sætið án þess að það verði skoðað sem ræðulok.

Já.

- [Hlé]. Ég ætlaði þessu næst að minnast ofur litið á upptöku málsins. Þegar lýðveldið var stofnað á Íslandi 1944, var ákveðið, að stjórnarskráin skyldi tekin til sérstakrar endurskoðunar með það fyrir augum að setja lýðveldinu nýja stjórnarskrá, en til bráðabirgða var henni breytt aðeins í þeim atriðum, sem snertu breytingu úr konungdæmi í lýðveldi. Í þessu sambandi voru settar á laggirnar nefndir til þess að skoða stjórnarskrána. Ég hef ekki tíma til að rekja þá sögu hér að neinu ráði, þó að hún sé út af fyrir sig merkileg og væri að réttu lagi efni í sögulegan kafla í sambandi við þetta mál allt saman og upptöku þess. En til þess að gera langa sögu örstutta vil ég aðeins minna á, að 1947 var sett fjölmenn nefnd í þetta mál, sem sumpart var þingkjörin og sumpart stjórnskipuð. Henni var ætlað að skoða stjórnarskrármálið í heild. Störfum þessarar nefndar miðaði mjög hægt áfram, eins og kunnugt er, og olli því vafalaust, að einstakir menn og einstakir flokkar höfðu ekki gert upp að fullu hug sinn um stjórnarskrármálið, hvorki kjördæmaþáttinn né heldur aðra veigamikla þætti, sem til álita áttu að koma. Setti þetta að sjálfsögðu svipmót sitt á störf nefndarinnar. Það var ekkert undarlegt, þó að orðið gæti nokkuð langur starfstími slíkrar n., við því var ekki nema eðlilegt að búast. Það er örðugt mál viðfangs, stjórnskipun landanna, og margt, sem kemur til greina, og ekki við því að búast, að hægt sé að afgreiða slík mál á örstuttum tíma, enda varð raunin sú, að n. sat ár eftir ár, án þess að nokkur endanleg niðurstaða yrði í henni. Það voru lagðar fram, sem mætti kalla bollaleggingar af hendi sjálfstæðismanna um kjördæmamálið í n., eins og lýst hefur verið í þessum umr. En það var eingöngu um bollaleggingar að ræða, sem jafngiltu því, að nokkur hluti flokksins vildi halda í austur í þessu máli, en annar hluti flokksins í vestur. Var ekkert á slíku hægt að sjá, hvert þessi flokkur var að fara, því síður að með þessum bollaleggingum væri nokkur grundvöllur lagður að úrslitum málsins í stjórnarskrárnefndinni né annars staðar. Á hinn bóginn kom fram ein alveg ákveðin till. í n. um það frá fulltrúa framsóknarmanna, að sú breyting ein væri gerð á stjórnarskránni, að stjórnarskrármálið yrði leyst á stjórnlagaþingi, til þess að leysa stjórnskipunarmálið út úr öðrum málum þjóðarinnar og reyna að greiða það úr þeim málum, sem flokkar myndast um í landinu, prófa, hvort með því móti mætti ekki takast að fá fram þann raunverulega þjóðarvilja um stjórnskipunina og kjördæmamálið ekki sízt. Fyrir þessu voru færð rök þá og hafa verið færð rök hér nú í þessum umr., og skal ég alls ekki endurtaka þau, en ég vildi aðeins minnast á þetta núna og rifja það upp enn einu sinni, að um þetta kom fram till. af hendi fulltrúa Framsfl. í n., sem fékk ekki neinar undirtektir þar. Og þannig stóðu þessi mál í n. æði lengi, að niðurstaða varð engin. Formaður þessarar n. var hv. 1. þm. Reykv. (BBen), annar af aðalforráðamönnum Sjálfstfl. Honum hefur verið legið á hálsi nú í þeim umr., sem orðið hafa um stjórnarskrármálið og kjördæmamálið, að hann hafi ekki haldið störfum þessarar n. áfram, þegar hann sá, að hreyfing var að komast á stjórnarskrármálið. En hv. 1. þm. Reykv. vill hafa sig undan ámæli í þessu og vill halda því fram, að n. hafi í raun og veru verið dauð fyrir löngu, þannig að honum hafi þar af leiðandi ekki borið nein skylda til þess að sjá um, að stjórnarskrármálið fengi þann stjórnskipulega undirbúning, sem áður hafði verið ákveðinn af Alþingi, vill halda því fram, að hann hafi ekki í þessu tilliti neinn trúnað brotið. Hann víkur að þessu, hv. þm., í nál. meiri hl. stjskrn. og heldur því þar fram í öðru orðinu, að það hafi verið samkomulag í n. um það, að áframhaldandi starf n. þýddi ekkert, meðan ekkert samkomulag fengist um þetta grundvallaratriði, þ.e. kjördæmaskipunarmálið, og að þetta hafi orðið niðurstaða í n. í samráði við ríkisstjórn Steingríms Steinþórssonar. Það er eiginlega verið að læða inn þeirri skoðun hjá mönnum, að ríkisstj. Steingríms Steinþórssonar hafi lagt niður stjórnarskrárnefndina, sem sett var á laggirnar af Alþingi. Þetta er auðvitað hreint yfirklór hjá hv. 1. þm. Reykv. Í fyrsta lagi gat náttúrlega engin ríkisstj. lagt niður n., sem skylt var að hafa samkvæmt ályktun Alþ. Það var skylda n. að skila starfi af sér, eins og Alþ. hafði fyrir sett, og gat engin ríkisstj. gripið fram fyrir hendur Alþ. í því. Í annan stað var þessu alls ekki til að dreifa, eins og sést á ummælum hv. 1. þm. Reykv. sjálfs í sama nál., því að hann segir, að þegar nm. skildu, sem allfrægt er orðið, fyrir nokkrum árum, þá ákváðu þeir, að n. skyldi koma saman til fundar jafnskjótt og einhver einn nm. óskaði. Þetta er sem sagt næg sönnun fyrir því, að þrátt fyrir tal hv. 1. þm. Reykv., þar sem hann vill láta líta svo út annað veifið, að n. hafi í raun og veru verið úr sögunni, var nm. það vel ljóst, að n. var með fullu lífi og hún átti að koma saman, ef nokkur einn nm. óskaði þess. Nú er það alveg augljóst mál, að þegar hv. formanni n., hv. 1. þm. Reykv., varð ljóst, að veruleg hreyfing var komin á stjórnarskrármálið, var honum skylt að verða til þess að kalla saman fund í þeirri n., sem hann stjórnaði og bar ábyrgð á gagnvart Alþ., láta taka málið þar fyrir og knýja þar til úrslita um málið á stjórnskipulegan hátt. En í stað þess viðhefur hv. 1. þm. Reykv. þau furðulegu vinnubrögð, sjálfur formaður n., sem hafði verið falið þetta trúnaðarstarf samkvæmt ályktun Alþ. um nefndarskipunina, að hann lét eins og n., sem hann sjálfur stýrði, væri ekki til og það trúnaðarstarf, sem hann hafði verið settur í, væri ekki til, en samdi í þess stað á klíkufundum um einn mikilsverðasta þátt stjórnarskipunarmálsins. Þetta hefur verið gagnrýnt mjög, að hv. 1. þm. Reykv. skyldi fara þannig að, og er full ástæða til þess að gera það og setja undir þá gagnrýni feitt strik, því að hér hefur honum orðið á mjög alvarlegt trúnaðarbrot, að leiða þennan þátt málsins til lykta á þessa lund, í staðinn fyrir að halda áfram endurskoðunarstarfinu, eins og honum var skylt. Vitanlega eru það ekkert annað, en tyllirök í þessu sambandi að bera það fyrir sig, að enginn maður hafi á löngu tímabili verið skipaður í stað Ólafs prófessors Jóhannessonar, sem sagði sig úr n., því að augljóst var, að jafnskjótt sem n. var kölluð saman aftur að einhvers tilhlutan, eins og hv. 1. þm. Reykv. var skylt að sjá um, mundi verða skipaður maður samstundis í stað Ólafs Jóhannessonar, til þess að n. væri fullskipuð og fær um að halda áfram því starfi, sem hún átti að vinna. Einmitt þessi málsmeðferð sýnir, hversu því fer alls fjarri að, að þessu veigamikla og þýðingarmikla máli hafi verið unnið á eðlilegan hátt og eftir þeirri áætlun, sem Alþ. lagði. Hér er unnið að með óeðlilegu móti og þetta mál er gert að pólitísku hrossakaupamáli á milli flokkanna, í staðinn fyrir að það átti að vera yfir það hafið og vera til sameiginlegrar skoðunar, eins og Alþ. hafði lagt áætlun um. Og þó að margir beri hér þunga ábyrgð í sambandi við það, að svona hefur verið á haldið, þá er þó ábyrgð hv. 1. þm. Reykv. þyngst, vegna þess að honum var mestur trúnaður sýndur. Að bera það fyrir sig í þessu tilliti sem afsökun fyrir því, að málið var ekki knúið til úrslita í stjórnarskrárnefndinni, að fyrrverandi stjórnarflokkar hafi ákveðið að reyna að semja um málið sín á milli, er engin afsökun af þeirri einföldu ástæðu, að þá þegar var það einmitt sýnilegt, að sú hreyfing var á málið komin, að formanni stjórnarskrárnefndar hefði verið skylt að kalla saman fund í n. til þess að fá það fram þar, hvað þessir flokkar hefðu í hyggju. Því hefði farið fjarri, að nokkuð hefði verið hægt að slíku að finna. Þvert á móti hefðu það verið algerlega eðlileg og raunar sjálfsögð vinnubrögð af hálfu nefndarformanns. Samkvæmt því frv., sem hér liggur fyrir, er ætlunin að setja á fót sjö ný kjördæmi og leggja öll núverandi kjördæmi niður nema Reykjavik, eins og áður hefur verið drepið á, og innleiða allsherjar hlutfallskosningar. Ég hef að nokkru rætt hér um hlutfallskosningarnar og gerði það, þegar ég ræddi um meginstefnu Framsfl. í þessu efni, eins og hún er mótuð af flokksþinginu. En ég vil fara hér nokkrum orðum til viðbótar um það, sem ég tel meginkjarnann í þessu máli og það skaðlegasta, og það er áætlunin um að leggja öll kjördæmin niður. Það dylst engum, að með þessu er alveg raskað því grundvallaratriði, sem áður hefur gilt, að byggja kjördæmaskipunina á héraðaskipuninni. Nú er ætlunin að setja kjördæmin hreinlega af handahófi og slíta þau úr öllum tengslum við héraðaskipunina og slíta þannig í sundur öll hin sögulegu tengsl, eins og hér hefur verið mjög greinilega sýnt fram á og þarf ekki að endurtaka. En það, sem er mest einkennandi fyrir þennan hugsunarhátt, sem stendur að baki öllu þessu, er þetta, að það þurfi ekki að taka neitt tillit til nokkurs skapaðs hlutar í sambandi við kjördæmamál eða kjördæmaskipun annars, en höfðatölunnar, það þurfi ekkert tillit að taka til staðháttanna eða héraðanna, aðeins til höfðatölunnar, þess vegna megi rífa upp öll þau gömlu, eðlilegu mörk í þessu efni og bara reikna út holt og bolt, að svo og svo stórir landshlutar, sem ákveðnir eru af hreinu handahófi, eigi eftir höfðatölunni að hafa svona og svona marga þingmenn. Fyrir þvílíku standa tæpast aðrir en þeir, sem í raun og veru eru alveg slitnir úr sambandi við landið sjálft og hugsa ekkert út frá þeirri grundvallarskipan í byggðir, sem frá öndverðu hefur þó verið undirstaðan hér að öllu þjóðskipulagi. Þetta er einmitt það háskalegasta í öllu þessu máli og alveg augljóst á því, hvernig hv. forráðamenn málsins tala hér, hvað þeir tala hér af mikilli fyrirlitningu um núverandi sýsluskiptingu, að þeir gera sér það ljóst, að þetta á að vera áfangi í því, að sýsluskiptingin fari sömu leiðina og kjördæmin. Þetta er alveg augljóst, því að þeir eiga ekki til nógu sterk orð til þess að lýsa því, að sýsluskiptingin eigi sér engar rætur í félagslegu starfi þjóðarinnar, hún sé nánast hjákátleg, eins og málum er háttað, og neydd upp á þjóðina af erlendu kúgunarvaldi. Þetta eru þeir þokkalegu orðaleppar, sem sú héraðaskipan fær hjá forráðamönnum þessa máls, sem hefur verið í raun réttri aðalundirstaða allra þeirra stórkostlegu framfara, sem hér hafa orðið á síðustu áratugum, og undirstaða viðreisnar þjóðarinnar, þ.e.a.s. þeirrar alhliða viðreisnar, sem orðið hefur um allt landið. Og ég held því fram, eins og ég hef áður gert í sambandi við þetta mál, að þegar búið er að rifa upp þessi mörk, þá er ekki lengur við neitt að styðjast til þess að koma í veg fyrir, að allt verði útþynnt eftir því, sem ég kalla reikningsstokksleiðina í stjórnarskrármálinu, þ.e.a.s. að höfuðstefnan um höfðatölu og flokkslegt réttlæti verði útfærð alveg út í æsar. Þá er ekki um annað að ræða, en annaðhvort landið eitt kjördæmi eða þá örfá stór kjördæmi með svo mörgum uppbótarsætum, að hinu flokkslega réttlæti og útþynningunni sé fullkomlega komið í kring, eins og þessir hv. þm. fara ekkert dult með að fyrir þeim vakir. Það mega vera blindir menn, sem ekki sjá, hvert verið er að fara með þessu, þegar þetta er skoðað og byggt á - ekki málflutningi okkar framsóknarmanna, heldur málflutningi þeirra, sem tala fyrir þessu máli. Ef við tökum málflutning þeirra hv. manna, sem standa fyrir þessu, byggjum á honum, þá sjáum við mætavel, hvert stefnir. Það þarf ekki að fara í málflutning okkar, andstæðinga þessa máls. Það hefur verið talað hér um í sambandi við þetta, þegar reynt er að tína fram ýmsa kosti, sem þessi nýi háttur hafi umfram þann gamla að hafa héraðakjördæmi, - eitt af þeim hálmstráum, sem útbýtt hefur verið, ég kalla þetta að útbýta hálmstráum til þeirra, sem af flokkslegum ástæðum eiga að vera með, en eiga mjög erfitt með að fallast á þessa stefnu, - eitt af þessum hálmstráum, sem verið er að útbýta til manna, er, að það sé miklu minni ástæða til að halda, að í þessum stóru hlutfallskjördæmum sé hægt að hafa óeðlileg áhrif á kosningarnar, t.d. með fyrirtækjavaldi eða fjármagni eða atvinnuvaldi, en í kjördæmum núna, það sé miklu meiri ástæða til að halda, að slíku verði við komið í héraðakjördæmunum, eins og þau eru núna, heldur en þegar búið væri að steypa þessu í örfá stór hlutfallskjördæmi. Ég get ekki stillt mig um að rifja það upp, sem ég benti á um þetta hér við 2. umr., og sýna, hvað þetta er mikil fjarstæða. Hugsum okkur t.d. Reykjavík og reynslu okkar hér af kosningabaráttu í þessu stærsta, langfjölmennasta hlutfallskjördæmi landsins. Hvergi nokkurs staðar er fyrirtækjavaldi eða fjármagni eða atvinnuvaldi beitt í nokkuð líkum mæli og hér í Reykjavík í sambandi við kosningar. Það fer svo langt fram úr því, sem mönnum nokkurs staðar annars staðar dettur í hug, að engum, sem til þekkir, kemur í hug að draga það í efa. Það er víst áreiðanlega ekkert ofsagt, að stærsti flokkur borgarinnar byggir jafnvel að mestu leyti fylgi sitt og afl í borginni á kosningavinnu nokkur hundruð fyrirtækja, sem styðja flokkinn að málum með atvinnuvaldi, með fjármagni og með öllum þeim ráðum, sem upphugsanleg eru á vegum fjölmargra af þessum fyrirtækjum. Þetta er gert með slíkri nákvæmni, að með fádæmum má telja, og slíkri atorku á allar lundir. Þetta kannast allir við, sem hafa komið nokkuð nálægt þjóðmálavinnu í höfuðstað Íslands.  Eða þá atriði eins og það, sem raunar hefur ekki verið borið fram í þessu sambandi, eins og ósannindaáróður, sem er náttúrlega ákaflega hættulegt vopn í þjóðmálabaráttunni. Hvort mundu menn t.d. fremur vera verndaðir gegn ósannindaáróðri í stórum hlutfallskjördæmum eða héraðakjördæmunum, eins og þau eru núna? Hvað halda menn? Ég er alveg sannfærður um, að eins og farið er að hafa þetta núna, álíta sumir sér óhætt að búa til sögur, sem eiga sér ekki nokkra stoð í veruleikanum, um afstöðu flokka og manna til þýðingarmestu þjóðmála og skeyta ekkert um, hvort farið er nokkuð nærri sannleikanum eða honum víðs fjarri, slá þessu síðan upp í sterkum blaðakosti, láta hundruð launaðra áróðursmanna halda þessu sama fram í múgæsingum, - allt í því trausti, að það sé ekki hægt að leiðrétta, ef gengið sé í svona áróður af nægilega mikilli atorku, m.ö.o.: að það sé eiginlega bara spursmál um vinnu, hvort hægt sé fremur að fá menn til að trúa því, sem er ósatt, en hinu, sem satt er. Hvort halda menn, að svona nýtízku tækni, sem menn þekkja nú nokkur dæmi um upp á síðkastið í þjóðmálabaráttu okkar, hvort halda menn, að hún sé líklegri til þess að bera árangur í mjög stórum hlutfallskjördæmum, elns og t.d. yrði eftir þessa breytingu, eða í héraðakjördæmunum? Ég hygg, að það mundi vera nokkru erfiðara að koma við svona óþokkalegum áróðri einmitt í héraðakjördæmunum, þar sem fólkið þekkir frambjóðendurna og þeir hafa möguleika til þess að koma sínum málflutningi á framfæri við fólkið til þess að vega upp á móti þessum vinnubrögðum, sem farið er að tíðka hér í landsmálabaráttunni. En bezt er að koma þessu við, þar sem fjarlægð er meiri á milli fólksins og frambjóðendanna. Þar er helzt hægt að koma slíkri múgæsingu að. Ég hygg, að það sé einmitt í héraðakjördæmunum erfiðara að notfæra sér svona vinnuaðferðir með árangri, en í stóru kjördæmunum, þar sem persónusambandið er slitið í sundur, og þar sem frambjóðendurnir gætu ekki komið því við með nokkru móti að koma því sanna á framfæri, ef svona vél, svona „maskínu“ væri beitt annars vegar, eins og við höfum dæmin um. Það má kannske kalla það getsakir, en það má mikið vera, ef ekki einmitt þetta atriði, sem sé þessar nýtízku vinnuaðferðir og þær tilraunir, sem með þær hafa verið gerðar einmitt í Reykjavík, á ekki einhvern verulegan þátt í þeim ofsalega áhuga, sem gripið hefur suma upp á síðkastið um að koma einmitt þessari skipan á, - að tæta niður héraðakjördæmin og koma á stærri kjördæmum, þar sem hægara er að koma svona löguðum vinnubrögðum við og þar sem yfirburðir mikils „apparats“ eða mikillar vélar af þessu tagi gætu fengið að njóta sín. En yfirburðir slíkra véla, sem smurðar eru með peningum, geta ekki notið sín algerlega til fulls í héraðakjördæmunum, eins og þau eru. Það má mikið vera, ef það vakir ekki fyrir ýmsum, að það mundi geta orðið betri árangur af slíkri véltækni um landið allt með því að breyta til, eins og hér er fyrirhugað. Þá er það eitt af hálmstráunum, sem að mönnum hafa verið rétt, - þetta um hin „sameiginlegu mál“ og „sameinaðir stöndum vér, sundraðir föllum vér“ o.s.frv. Því hafa nú verið gerð svo rækileg skil, að ég sé ekki ástæðu til þess að fara langt út í það. Þessi rök eru hreinlega rök fyrir framhaldinu, sem á að verða, því að slá niður sýsluskiptinguna, því að væntanlega eru þar líka sömu rökin: „sameinaðir stöndum vér, sundraðir föllum vér“, og eiga á sínum tíma að verða rök fyrir enn þá frekari útþynningu í þessu sambandi og enn þá stærri og færri kjördæmum, eða í reynd, að landið verði eitt kjördæmi. Þá verða þessi rök notuð áfram, ef rök skyldi kalla, á nákvæmlega sama hátt og reynt er að nota þau núna. Allir, sem eitthvað hafa komið nálægt þjóðmálum, vita vel, að hinn stórfelldi háski, sem búinn er í sambandi við þetta mál, er einmitt sá, að með þessu verður persónulega sambandið slitið að verulegu leyti, því að enginn þm. hefur möguleika til þess að standa í neitt líku sambandi við fólkið, eftir að búið er að gera kjördæmin svo stór. Hvað sem öllum samgöngum líður og slíku, þá er slíkt með öllu óhugsandi, og þingmenn fyrir þessi héruð í þeim skilningi, sem þingmenn eru nú, verða ekki til lengur, ef þessari skipan verður á komið. Sambandið verður gerólíkt. Þingmenn í hinum gamla skilningi þess orðs verða ekki lengur til. Það sýnir einnig, hversu gersamlega þessi fyrirhugaða skipun er slitin úr tengslum við allt það, sem eðlilegt er, að það verður ekki einu sinni hægt að finna leið til að kenna þessa nýju þingmenn, ef þetta verður samþykkt, við kjördæmi sín með sameiginlegu móti. Eða hvernig hugsa forráðamenn þessa máls sér það? Það verður ekki mjög leiðinlegt, þegar menn fara að staglast hér á hv. Alþingi á hv. 5. þm. vestra Norðurlandskjördæmis o.s.frv., o.s.frv. Þetta er einn vottur enn um það, hversu gersamlega þetta, sem nú á að gera, er slitið úr öllum tengslum við eðlilega skipan og eðlilegt líf þjóðarinnar. Hin hreinu reikningsskil, sem kjósendur hafa fengið af hendi héraðaþingmanna, hverfa, og í staðinn koma undanbrögð hinna mörgu sundurleitu þingmanna og tilraunir til þess að kenna hinum um, að ekkert var gert í þessu eða hinu málinu. Það verður það, sem menn fá í staðinn fyrir hreint uppgjör við sinn þm., þar sem ekki er við neinn annan að vélast um það, hversu ágengt hefur orðiðið um málefni héraðsins. Forráðamenn byggðarlaga og aðrir eiga svo að þeytast á milli allra þessara manna með hvert eitt einstakt mál byggðarlaganna, í stað þess að eins og nú er, eiga þeir einn eða í mesta lagi tvo ákveðna talsmenn, sem þeir fela málið. Að halda því fram, að þetta þurfi að gera, til þess að samvinna sé um málefni margra héraða, er fjarstæða, vegna þess að slík samvinna á sér stað nú þegar í mörgum málum, sem héruðin eiga sameiginleg, eins og eðlilegt er, og mundi verða þannig áfram. En aftur á móti eru þessi rök, ef rök skyldi kalla, að það þurfi að leggja héraðakjördæmin niður, til þess að slík samvinna geti átt sér stað, rök fyrir því að ganga síðar enn lengra, fella niður héraðaskipunina sjálfa og loks að gera allt að einu kjördæmi. Þá kemur spurningin: Hvað er það, sem liggur raunverulega á bak við þetta ofurkapp um að leggja öll héraðakjördæmin niður? Á bak við þetta ofurkapp liggur sú sannfæring þeirra, sem ráða í þríflokkunum, að Íslendingar hafi ekki ráð á því að byggja upp landið allt eða notfæra sér landið allt, þ.e.a.s. öll byggileg héruð landsins, eins og hv. 1. þm. Skagf. sagði hér í dag í sinni glæsilegu ræðu. Þeir eru haldnir þeirri minnimáttarkennd, að hin mikla uppbygging, sem átt hefur sér stað víðs vegar um Ísland á undanförnum áratugum, sé eins konar byrði á þjóðinni að verulegu leyti, í stað þess að hún er undirstaða þeirrar allsherjarviðreisnar, sem hér hefur átt sér stað. Og það, sem vakir fyrir þeim, er að draga úr þessari uppbyggingu víðs vegar um landið og spara, eins og þeir orða það, með því fjármagn og nota til þess að glíma við dýrtíðardrauginn. Á þessu örlar nú þegar í þeim úrlausnum, ef úrlausnir skyldi kalla, sem bólað hefur á í efnahagsmálunum. En hér eru alveg vatnaskil í þessum efnum, því að Framsfl. álítur, að það sé einmitt þessi alhliða uppbygging um landið allt, sem hafi orðið þýðingarmesta undirstaða að alhliða viðreisn íslenzku þjóðarinnar, og að þeirri uppbyggingu eigi að halda áfram og hafa í henni jafnvægi. Og við teljum, að það hafi verulega unnizt í rétta átt, nú síðustu árin um það að draga úr því stórfellda ójafnvægi, sem var að verða stórhættulegt. Við erum sannfærðir um, að ef þríflokkarnir koma fram þessu máli: að leggja niður héraðakjördæmin, þá muni aftur fara að halla á ógæfuhlið í þessu efni. Það sýna þær tillögur, sem þegar eru komnar fram af þeirra hendi í sambandi við afgreiðslu fjárlaganna, og þó er það ekki nema örlítill vottur þess, sem koma skal, ef þeim verða fengin ráðin í þessum málum og þeir koma þessu fram. Þetta hefur komið ákaflega greinilega fram stundum hér á hv. Alþ., ekki sízt hjá einum af flm. þessa máls hv. 3. þm. Reykv. (EOl), þar sem hann hefur lýst því, hversu lagt hafi verið í óarðbæra fjárfestingu víðs vegar í kauptúnum og sveitum landsins, sem hafi orðið baggi á þjóðarbúinu. Og eftir að hafa lýst þessu með mjög sterkum orðum, hefur þessi einn af aðalflutningsmönnum málsins sagt, það hafa verið hans ályktunarorð: „Má vera, að þetta lagist, ef kjördæmunum verður breytt.“ Og hann hefur ekki átt nægilega sterk orð til þess að lýsa því, hvernig hið óeðlilega kapphlaup, eins og hann hefur kallað það, um kjördæmin hafi verið mikil undirrót undir þessari óheillaþróun, sem orðið hefur að hans áliti, þessari óheillaþróun, sem hann vill breyta einmitt með nýju kjördæmaskipuninni, með því, sem hann kallar að minnka kapphlaupið um kjördæmin. En hvað er kapphlaupið um kjördæmin, sem á að minnka með þessu nýja kerfi? Kapphlaupið um kjördæmin er áhugi þingmannanna fyrir því að leysa áhugamál fólksins heima í héruðunum. Það er það, sem heitir þessu þokkalega nafni á máli hv. 3. þm. Reykv. Hann hefur haft hreinskilni til þess áð segja þetta opinberlega, en þetta er það sama, sem hinir hugsa og segja með öðrum orðum. Þeir eru bara ofur lítið óhreinskilnari en hv. 3. þm. Reykv. Og sannleikurinn er sá, að þetta, að héruðin hafa sína eigin fulltrúa á Alþ. til að gera þeim reikningsskil, - hv. 3. þm. Reykv. sér það algerlega rétt, - það er undirrót þess, að ekki er hægt að hunza málefni byggðanna á Alþingi. Það er einmitt vegna þess, hversu þingmennirnir eru bundnir sterkum böndum, bæði persónulega og öðruvísi, við héruðin með þeirri skipan, sem verið hefur og við teljum eðlilegt að verði áfram. En þegar búið verður að skera á þessi sterku bönd og setja í staðinn þau teygjubönd, ef svo mætti að orði komast, - þau teygjubönd, sem stjórnarliðið vill efna til með þessari nýju breytingu, þá gera þeir sér vonir um, að þetta kapphlaup muni minnka. Það má draga fram margar líkingar af þessu máli. Og ein af þeim líkingum, sem nota má, er einmitt þessi um sterku böndin annars vegar og teygjuböndin hins vegar, því að þessi skipan, sem við höfum búið við, tengir héruðin sterkum böndum við hv. Alþ. og þjóðarstofnanir ýmsar í gegnum hina persónulegu kosningu og hið nána samband þingmannanna og héraðsbúanna. Það eru hin sterku bönd, sem nú á að slíta. En það, sem koma á í staðinn, mun líkjast teygjubandi, sem gefur eftir og er einskis nýtt til nokkurra átaka eða til þess að tryggja öruggt samband eða haldgott. Að hnýta með teygjubandi jafngildir því að slíta. Það er í raun og veru þetta, sem á að ske. Það á að vera band að nafninu til í þessari nýju skipan, en í raun og veru ekkert band, það er bara teygjuband. Ég býst við því, að hv. þm., sem standa að þessu máli, telji sig báðum fótum í jötu standa, ef þannig mætti að orði komast, þeir telji sig nokkuð örugga með þetta mál, og þetta allt saman jafngildi eiginlega því, að þrír menn setji Íslandi stjórnarskrá, þrír menn. Það eru 3 menn, sem semja fyrir flokkana, og svo er bara allt klappað og klárt. Stjórnarskráin er komin. Það eru þessir liðsoddar, sem eru flutningsmenn að þessu máli og um það hafa samið. En það hafa áður, - og það verða mín síðustu orð um þetta, - það hafa áður verið gerðir svona „liðsodda“-samningar um stjórnarskrána og stjórnskipunarlög. Og ég býst við, að þeir, sem fyrir því stóðu, hafi talið þá samninga jafngilda stjórnarskrá, - og má segja í því sambandi, að „miklir menn erum við, Hrólfur minn“, þegar svo er komið, að menn geta sett landinu stjórnarskrá við annan eða þriðja mann. Ég býst við því, að 1931 t.d. hafi þeir, sem samninginn gerðu, talið, að þar væri komin stjórnarskrá fyrir Ísland. En það varð bara ekki. Málinu var skotið til þjóðarinnar, og hún stöðvaði það. Hún tók í taumana, og hún kaus nægilega marga þm. á næsta Alþ., sem vildu ekki leggja héraðakjördæmin niður, til þess að það varð að stöðva málið og semja um aðra lausn. Og það er þetta sama, sem nú mun verða barizt fyrir, ef þetta frv. verður samþ. hér á hv. Alþ. og ekki tekið tillit til þeirrar málamiðlunar, sem Framsfl. hefur boðið fram í málinu. Það verður barizt fyrir því, að þjóðin fari eins að og hún gerði 1931.



Herra forseti. Það frv., sem liggur hér fyrir um breyt. á stjskr. lýðveldisins Íslands frá 17. júní 1944, er ekki stórt að sjá. Hið sama má í raun og veru um grg. þess frv. segja. Þar eru býsna lítil rök færð fram fyrir jafnstóru máli og er nú á ferðinni. En það undarlega skeði við 1. umr. þessa máls, að hv. flm. frv. voru einnig rökþrota, og má það undarlegt heita um jafnskelegga flokksforingja og þessir hv. þm. eru hver hjá sínum flokki og hver á sínu sviði. En í öllu sínu ráðaleysi gripu þessir hv. þm. til þess að breyta kjördæmaskipun landsins á þann veg, að þeir munu ekki sjálfir við una til lengdar, hvað þá landslýðurinn, sem vinnur að því að græða landið og afla fisks úr sjó. Þegar hæstv. forsrh. tilkynnti landslýð á degi heilags Þorláks í vetur, að ríkisstj. ætlaði sér að koma á því, sem hann kallaði réttlátari skipan um stjórnmál landsins, með því að leggja niður öll núverandi kjördæmi að undanskilinni Reykjavík og taka upp fá og stór kjördæmi, þá fannst mér, eins og raunar mörgum öðrum, jólaboðskapur hæstv. ráðh. vera svartur líkt og það skammdegi, sem þá ríkti. - Það, að 4 hæstv. ráðherrar ásamt 4 hv. þm., eða öllum Alþfl., skyldu ætla sér jafnstóran hlut, var hreint undrunarefni. En skýringin kom nokkru seinna, því að segja má, að „ber sé hver að baki, nema sér bróður eigi“. Og þessi bróðir, sem ætlaði að hjálpa, var hvorki meira né minna, en Sjálfstfl. eða þm. Sjálfstfl. Og það var einmitt sá flokkurinn, sem hafði gefið hvað skýrust fyrirheit um það, að þennan hlut skyldi hann aldrei gera, og vitna ég þar til margumræddra ummæla í þessu efni hjá hv. þm. G-K. (ÓTh). Ég sé ekki ástæðu til að endurtaka þau ummæli hér, vegna þess að flestum landsmönnum eru þau orðin mjög vel kunn. Og mig undrar ekki, þótt hv. þm. G-K. væri rökþrota frammi fyrir alþjóð við 1. umr. þessa máls eftir að hafa snúizt í hring, eins og hann þegar hefur gert. En sá maður, sem skildi sinn flokk og víssi, þegar árið 1942, hvað Sjálfstfl. mundi gera, áður en langir tímar liðu, var hv. 4. þm. Reykv., sem þá var, Sigurður Kristjánsson. Hann skildi undirölduna, sem nú er komin upp á yfirborðið og skellur yfir landslýð af fullum þunga, um leið og sumri er heilsað. En enginn efast um það, að þessi kjördæmabreyting, sem nú skal gera, er spor, sem stigið er í áttina að því að gera landið að einu kjördæmi. Þetta er aðeins eitt skref í þá átt, enda er það þegar yfirlýstur vilji Alþfl. og a.m.k. sumra manna í Alþb. og einnig í Sjálfstfl., því að þá mun hinu fullkomna réttlæti náð að þeirra manna dómi, sem tala um réttlæti milli flokka. En þessir menn forðast jafnframt að tala um jafnrétti á milli fólksins, sem í landinu býr, að það hafi sömu þægindi við að búa, hvar sem það er. Það virtist mörgum satt að segja hæstv. ríkisstj. snúa hlutunum við, þegar boðskapur ráðherrans var tilkynntur um jólaleytið, því að ýmsum fannst, að mörg önnur viðfangsefni væri nær að fást við, sem ríkisstj. ætti að sýna sinn myndugleik í að leysa, fremur en raun hefur á orðið. Hæstv. ríkisstj. hefur forðazt að gera nokkurn hlut að gagni varðandi fjármál landsins í framtiðinni, en aftur á móti einbeitt sínum verkum að kjördæmamálinu, því að fyrr er ekki að hennar dómi hægt að leysa efnahagsmálin. Það þarf nefnilega að kjósa tvisvar, áður en efnahagsmálin verða leyst. Enn fremur virtist ýmsum, að það þyrfti að vinna í bróðerni að því að leysa þá deilu, sem yfir stendur á milli Breta og Íslendinga út af landhelgisútfærslunni á s.l. vori. Þótt ég efist ekki um það, að ef til vill hv. þm. Alþfl. og hæstv. ríkisstj. hefðu gjarnan viljað vinna að þessum málum, bæði lausn landhelgisdeilunnar og lausn efnahagsmálanna, þá var þess varla að vænta, að samstarfsflokkurinn, þ.e. Sjálfstfl., gæti kúvent svo snögglega frá því að vera óábyrgur flokkur í stjórnarandstöðu, því að hans aðaliðja var í stjórnarandstöðunni að níða allt niður, sem fyrrverandi ríkisstj. beitti sér fyrir, því að þeirri stjórn mátti ómögulega takast að glæða atvinnulífið til lands og sjávar eða veita ljósi og yl um dreifðar byggðir landsins. Sjálfstæðismennirnir unnu að því að eyðileggja þetta allt með kaupskrúfu umfram það, sem þjóðarbúið þoldi. En þó má segja, að út yfir hafi tekið blaðaskrif þeirra og að þau hafi gert þjóðinni meira ógagn, en allt annað, þar sem stefna þeirra í landhelgismálinu var mjög óljós, og gáfu þeir þar með öðrum þjóðum í skyn, að íslenzka þjóðin væri ekki samhent í þessu máli og mætti því bjóða henni sitt af hverju, enda væru það íslenzku kommúnistarnir, sem hefðu knúið þetta fram og upp úr þeim væri ekki mikið leggjandi. Hafi nokkurn tíma nokkur stjórnmálaflokkur í landinu unnið lýðræðinu ógagn, þá er það Sjálfstfl. með þessum skrifum sínum og að gefa þetta til kynna út á við, vegna þess að Sjálfstfl. hafði áður nokkur völd og ekki sízt í utanríkismálum og því fyrst lengi vel tekinn trúanlegur, þótt nú sé að vísu þannig komið, að flokkurinn sé búinn að glata þessu trausti, er hann hafði áður á því sviði. En eftir að sjálfstæðismenn höfðu túlkað kommúnistana sem landráðamenn á undanförnum árum, lögðust þessir herrar það lágt á jólaföstunni í vetur að biðja þá fyrst endilega að fara í ríkisstj. með sér, en það tókst ekki. Síðan sátu þessir sömu aðilar að samningum við þá í marga mánuði til að fá þessa þjóðhollu Íslendinga til að breyta kjördæmaskipun landsins. Nú voru þessir landráðamenn að áliti hv. 1. þm. Reykv. og fleiri ágætismenn. Já, þeir voru einmitt mennirnir, sem var að treysta til að leggja niður öll gömlu kjördæmin og skapa um leið þann grundvöll, sem þarf til að koma á réttlátari skipan stjórnmála í landinu. En vitaskuld er þessi breyting gerð í og með til að auka flokkaskiptinguna í landinu og þar með færa kommúnista til meiri valda, en verið hefur hingað til. Það er engum vafa bundið, að þessi kjördæmabreyting leiðir af sér innan fárra ára meiri glundroða í stjórnmálum hér á landi, en nokkru sinni hefur áður þekkzt. Ég tel nauðsynlegt að setja skorður við flokkafjölguninni, og það er nokkurn veginn tryggt með þeirri kjördæmaskipan, sem nú er í landinu, og þeirri, sem við leggjum til, framsóknarmenn. Þar tel ég vert að minna á orð, sem þáv. hv. þm. V-Ísf. mælti árið 1933, með leyfi forseta: „Það er nauðsynlegt að setja flokkaviðureigninni viss takmörk, og ein af þeim takmörkunum er að láta almenning í smákjördæmunum ráða mestu um það, hverjir skipa þingflokkana. Einmenningskjördæmin eru ein höfuðtrygging þess, að jafnan séu valdir til þingstarfa menn, sem hafa aflað sér trausts og þekkingar á því, sem starfi þeirra viðkemur.“ Þannig mælti þjóðhöfðingi okkar Íslendinga, sem nú er. Mér er nær að halda, að það frv., sem hér er til umræðu, sé miðað við það að auka á misrétti fólks, um leið og það jafnar á milli flokka, sem kallað er. Stjórnskipan landsins á að tryggja öllum þegnum þjóðfélagsins jafnrétti, en verði þetta frv. að lögum, eykst misræmið á milli landshlutanna frá því, sem nú er, því að sennilegt er, að þeir flokkar, sem þá hafa mestu ráðin, sjái ekki langt út yfir Faxaflóann, enda verður þá meiri hluti þingmanna úr Reykjavík og nánasta nágrenni. Það mun því knýja fólk til að hverfa frá gróandi jörð og aflasælum fiskimiðum úti á landi til Reykjanesskagans. Bændastéttin er fámenn, það er satt, en hún hefur jafnan verið kjarni og kraftur í lífi og starfi íslenzku þjóðarinnar. Hún mun því ekki kasta sér í faðm óvinveittra stjórnmálaflokka og biðja þá um neinar ölmusur, heldur mun hún á öðrum vettvangi leita samstarfs við þá, sem vilja halda í heiðri réttindum og skyldum við þá, sem eru útverðir yztu nesja og innstu dala þessa lands. Þetta fólk mun takast í hendur og minna á tilverurétt sinn, ef það fær ekki að njóta ljóssins og ylsins frá afli fossanna án tillits til þess, hvar það er staðsett í landinu, og án tillits til þess, hverrar stjórnmálaskoðunar það er. Um leið og einstaka kjördæmi eru lögð niður og önnur stærri mynduð, fara fámennustu héruðin verst út úr því, þar sem litlar líkur eru til, að þau hafi neina kunnuga fulltrúa á löggjafarþingi. Það leiðir því af sjálfu sér, að þau verða afskipt með fjármagn og því hættara við að fara í auðn, en ella. Vert er að hafa í huga, að íslenzku þjóðinni hefur fjölgað mjög ört hin síðari ár, og það er siðferðileg skylda okkar að búa í haginn fyrir komandi kynslóðir, svo að nægjanleg atvinna haldist og allir njóti gæða landsins, jafnframt því sem við tryggjum notkun alls landsins og fiskimiðanna umhverfis það. Því skiptir ekki höfuðmáli íbúatala einstakra kjördæma eða einstakra landshluta, heldur hitt, að afnot landsins séu örugg og að þeim búið á skynsamlegan hátt. Ég hef aldrei heyrt, þó að talað sé um, að kjósendur í fámennum kjördæmum hafi meiri rétt, með sínu atkvæði, en í fjölmennari kjördæmum, að það fólk hafi flutt búferlum af þeim ástæðum til að öðlast þessi miklu réttindi, t.d. frá Reykjavík og við skulum segja vestur í Dali eða eitthvað annað til þess að öðlast þessi miklu réttindi. Ég hef aldrei heyrt talað um, að það hafi álitið, að fólki þar vegnaði miklu betur, á allan hátt, vegna sinnar séraðstöðu um kosningarrétt. En ég veit aftur á móti og þekki mýmörg dæmi þess, að hið gagnstæða hefur skeð og það í mjög stórum stíl á undanförnum áratugum. Fólkið hefur farið frá þessum miklu réttindum, sem menn sjá ofsjónum yfir, til fjölmennari staðanna, þar sem atkvæði þess eru talin vega minna á vogarskálinni í Alþingi en hinna, sem eru frá dreifðu byggðunum. Það gefur líka auga leið, að fjölmennari staðirnir hafa margfalda möguleika á við fámenn byggðarlög á margvíslegan hátt og geta því sameinazt um alls konar lífsþægindi, sem hinir eru á allan hátt algerlega útilokaðir frá. Og verði kosningarréttur manna alls staðar jafn hér á landi, þá veldur það byltingu í lifnaðarháttum þjóðarinnar. Sú var tíðin, að þm. Sjálfstfl, viðurkenndu rétt dreifbýlisins, og vil ég - með leyfi forseta - minna á ummæli Jóns heitins Þorlákssonar, er hann mælti árið 1931: „Landshagir eru svo víða hér á landi, að sum kjördæmi hljóta að verða miklu fjölmennari en önnur, og mér finnst mannfleiri kjördæmin ekki hafa yfir neinu að kvarta. Ég álít rétt að tryggja það, að fámennari, fjarlægari og afskekktari landshlutar séu ekki sviptir réttinum til að senda sína sérstöku fulltrúa á Alþingi, því að þeir þurfa að eiga þar hver sinn fulltrúa til að tala máli sínu á þingi sérstaklega.“ Nei, sjálfstæðismenn mega gjarnan hugleiða sín fyrri ummæli um kjördæmaskipan landsins, og það veit ég, að hinn almenni borgari gerir, hvar í flokki sem hann stendur, áður en hann gengur að kosningaborðinu í vor. Ég minnist þess ekki að hafa nokkurn tíma heyrt þær skoðanir úti í einmenningskjördæmunum, að fólk, sem tilheyrði ekki sömu stjórnmálaskoðun og þm. viðkomandi kjördæmis, héldi því fram, að það hefði alls engan þm. Þessar skoðanir eru því algerlega út í hött. Vitanlega hefur fólkið þm., þótt hann sé annarrar skoðunar í stjórnmálum. l;g tel víst, að t.d. þm. A-Húnv. sé talinn það alveg eins af þeim Húnvetningum, sem kjósa hann ekki, eins og af hinum Húnvetningunum, sem ljá honum fylgi sitt. Hið sama má segja um þm. N-Þ. og yfirleitt alla þm. Fólkið skoðar þá sem sína þm. án tillits til þess, hvort þeir eru sömu skoðunar í stjórnmálum eða ekki, enda er það vitað mál, að flestir stjórnmálaflokkar landsins eða ég hygg allir núverandi stjórnmálaflokkar, að kannske undanskildum einum, sem til eru í þessu landi, hafa málsvara sinnar skoðunar á Alþingi. Og þótt þessir málsvarar af ýmsum ástæðum og þeim eðlilegum skiptist á milli einstakra héraða og flokka, þá er aldrei hægt að fyrirbyggja slíkt. Og það verður aldrei gert, - það verður aldrei fyrirbyggt, á meðan skoðanafrelsi ríkir í landinu. Og sú stjórnskipan, sem tryggir skoðanafrelsi og heldur uppi lýðræði, skal í heiðri höfð. Það er rangt með farið, eins og fram hefur komið í umr. um þetta mál, að sveitafólk skoði kaupstaðabúa sem sína verstu fjandmenn. Slíkt er herfileg vitleysa. Ég minnist þess ekki, að ég hafi nokkurn tíma orðið þeirrar skoðunar var, innan samtaka bændanna, og þau samtök eru á allan hátt byggð upp af bændunum sjálfum, þ.e.a.s. þau eru byggð neðan frá, en ekki fyrirskipuð ofan frá, þar sem hreppabúnaðarfélög landsins mynda grundvöllinn að búnaðarsamböndunum, sem eru tengiliður á milli búnaðarfélaga hreppanna og Búnaðarfélags Íslands annars vegar og Stéttarsambands bænda hins vegar, en sem kunnugt er, þá eru þessar tvær stofnanir höfuðvígi landbúnaðarins. Ég minnist þess ekki, að þar hafi gætt þeirrar skoðunar, að sveitabúar væru neitt sérstaklega svarnir fjandmenn Reykjavíkur, og væri sú skoðun rétt, þá hefði hún ábyggilega einhvern tíma komið fram á slíkum samkomum sem þessum. Í þessu sambandi er rétt að minnast þess, að þótt í flestum tilfellum sé hægt að viðhafa hlutfallskosningu til búnaðarþings, hafa öll þau búnaðarsambönd, sem eiga tök á því, horfið frá þeirri skipan hin síðari ár. Innan bændastéttarinnar einnar til að fjalla um sameiginleg málefni bændanna og þá ekki sízt þau, sem snúa að löggjafarvaldinu, getur þetta kosningafyrirkomulag átt sinn rétt, því að þar getur aldrei orðið nein deila um framboð, þar hljóta bændur sjálfir að vera alltaf í framboði og ekki nein deila um það á milli stétta, og þar er einnig í öllum tilfellum um sérstakar fjárhagsheildir að ræða. En einu kjördæmin, sem kusu á þennan hátt til búnaðarþings s.l. ár, voru Búnaðarsamband Suðurlands og Búnaðarsamband Eyjafjarðar, og þar er í báðum tilfellum um sérstaka fjárhagsheild að ræða og því ekkert við það að athuga. Þess er og rétt að minnast í þessu sambandi, að búnaðarþing er eingöngu ráðgefandi um allt, er að löggjafarstarfsemi lýtur, nema sín eigin félagsmál. En á Alþingi fer eingöngu fram löggjafarstarfsemi, og til þessa hefur hún verið talin ráða meiru um heill og hag þjóðarinnar, en ráðgefandi félagsstofnanir einstakra stétta, svo að hér gegnir því allt öðru máli og því ólíku saman að jafna. En sú hætta vofir yfir, þegar hlutfallskosningar verða teknar upp í stórum kjördæmum, að bændur hafi lítil áhrif á gang mála á Alþingi og löggjafarstarfsemin miðist um of á þann veg, sem bændastéttinni verður miður heppilegur. En með einmenningskjördæmafyrirkomulaginu mun að sjálfsögðu einnig tryggt í framtíðinni, eins og hingað til hefur verið, að það verði alltaf nokkrir bændur á Alþingi, og geta þeir því haft nokkuð að segja um gang sinna mála þar. Þegar kjördæmin stækka, verða bændur alls staðar í minni hluta og ráða mjög litlu um framboð og því mikil hætta á því, að þeir hverfi algerlega af þingi. En það að útiloka heilar stéttir frá þingsetu er mjög alvarlegt og hættulegt mál í lýðræðisríki. Ég álít það t.d. vera mjög bagalegt fyrir verkamenn í þessu landi að eiga ekki nema aðeins tvo fulltrúa hér innan þessara veggja, sem eru verkamenn, og þá báða frá sama stjórnmálaflokki. Þó að Alþfl. og á víssan hátt Sjálfstfl. líka, telji sig málsvara verkamanna, mættu þessir flokkar gjarnan hugleiða það og sýna það í því að lofa verkamönnum að sitja á þingi, en hafa ekki eingöngu embættismenn, eins og Alþfl. hefur nú. Að sjálfsögðu má ýmislegt gott segja um embættismenn og einnig lögfræðinga, en þeir mega ekki útiloka atvinnustéttirnar frá því að hafa sína fulltrúa hér á Alþingi, því að þeir vita manna bezt, hvar skórinn kreppir að innan síns verkahrings. Sú kjördæmaskipan, sem upp skal taka nú, bætir ekki um í þessum efnum, nema síður sé. Um leið og kjördæmin stækka, er verksvið þm. orðið það mikið, ef hann ætlar að fylgjast með í sínu kjördæmi, að hann þarf til þess því sem næst allan tímann á milli þingstarfa. Það líður því ekki á löngu, þar til þm. verða að komast á árslaun, og þá sér maður framhaldandi sparnað á því sviði hjá hæstv. ríkisstjórn. Það kann að vera gott að hugsa um jafnrétti á milli flokka, en ef það jafnrétti gengur út yfir jafnrétti þess fólks, sem landið byggir, þá er of langt gengið. Ég fullyrði, að þessi kjördæmabreyting er gerð til þess að losna við þrýsting fólksins úti á landsbyggðinni í hinum strjálbýlli landshlutum, meina því að leita réttar síns með því að halda áfram tengslum sínum við Alþingi með sínum sérstöku fulltrúum fyrir afmörkuð svæði, eins og flest kjördæmi landsins eru nú, þar sem þau eru annaðhvort eitt sýslufélag eða bæjarfélag, að vísu með misjafnlega marga þm. En það er mikils virði að hafa kjördæmin eina fjárhagsheild, eins og lagt er til hjá okkur framsóknarmönnum, og vil ég aftur vitna til hins mæta forseta Íslands, er hann sagði um þessi mál árið 1933, með leyfi forseta: „Sýsluskiptingin hefur þróazt um þúsund ár, og það skal sterk rök til að raska þeim grundvelli, ef hægt er að finna aðra leið til jöfnunar á kosningarrétti manna. en að raska svo fornum grundvelli. Þessi héruð, sýslufélögin og bæjarfélögin, eru sjálfstæðar fjárhagseiningar og menningareiningar, sem orðnar eru samvanar til starfs. Og það verða ekki búin til með lögum önnur héruð, sem betur séu til þess fallin að vera kjördæmi.“ Það hefur ekki neitt skeð í þjóðlífi okkar Íslendinga, sem hefur raskað þessum ummælum, þau eru jafngild í dag og þau voru fyrir rúmum aldarfjórðungi. Ég óttast það tvennt í því að sameina margar sýslur ásamt bæjarfélögum í kjördæmi, elns og nú skal gera, að hlutaðeigandi þm., þótt margir séu, bogni fyrir meirihlutavaldinu í sínu kjördæmi, fyrir hinum þéttbyggðari svæðum, svo að hin strjálbýlli verði mjög afskipt með allt, er að opinberum málum lýtur og meðferð lagasetningar á Alþingi. Tengslin rofna, þm. leggja lóðin þar, sem mestur aflinn er, þ.e. í þéttbýlinu. En hinn alkunni og mikli þjóðmálaskörungur, hv. 1. þm. Reykv. (BBen), segir í ræðu, sem birt var í Mbl. 24. jan. 1953, um þá þýðingu, sem hin persónulegu tengsl hafa fyrir kjördæmin, með leyfi forseta: „Þvert á móti mundi skipting Reykjavíkur t.d. í 16 eða 17 kjördæmi hafa í för með sér miklu nánara samband þm. og kjósenda, en verið hefur. Þm. mundi miklu betur en nú vita, hvað kjósendum hans liði, og eiga þess kost að greiða fyrir mörgum áhugamálum þeirra og veita einstaklingum sams konar fyrirgreiðslu og þm. utan af landi verða að veita sínum kjósendum. Þetta yrði aukin vinna og umstang fyrir þm., en ég þori að fullyrða, að að því yrði mikill vinningur fyrir kjósendur.“ Þetta stendur óhaggað enn. Það stendur óhaggað fyrir þá kjósendur landsbyggðarinnar, sem hafa sína sérstöku fulltrúa. Og hvers vegna á nú að rjúfa þessi tengsl? Eru þau of mikil? Hvað er það, sem koma skal? Er það framhald á stefnuskrá þeirra þingflokka, sem standa að kjördæmabreytingunni, á því að rýra fjármagn árlega um tugi millj. kr. til þeirra staða, sem búa við lökust skilyrði á landinu? Er þetta jafnréttið, sem koma skal? Er það rétt, og höfum við efni á því að kasta á glæ verðmætum, sem búið er að koma upp víðs vegar á landinu og velta mikla björg í bú landsmanna og munu einnig geta gert í framtíðinni, ef þeim er sómi sýndur? Við Íslendingar unnum frelsi og jafnrétti. Þess vegna eigum við að vinna að því að skapa réttlæti í ríki okkar. Ég tel, að miði í gagnstæða átt með þeirri kjördæmaskipun, sem nú skal upp taka, því að hún eykur misrétti á milli landsmanna, en jafnar ekki misrétti. Ég vil taka það fram til að fyrirbyggja allan misskilning, að fjöldi bænda og það ekki síður innan Framsfl. en annarra flokka kann vel að meta þýðingu þess að hafa myndarlega höfuðborg, eins og Reykjavík t.d. er. Og ég veit einnig, að hinir ágætu borgarbúar skilja það mætavel, að húsfreyjan í sveitinni nýtur fyrst jafnréttis við starfssystur sínar í bæjunum, þegar hún hefur fengið þann aflgjafa, sem rafmagnið er, og þau þægindi, sem því fylgja. Þess vegna á ég erfitt með að skilja það, hvers vegna kvartað er á þeim vettvangi, þar sem þægindin eru þegar fyrir hendi, og talað um óréttlæti af hálfu hinna, sem skortir þægindi. Ég trúi því ekki, að hinn almenni kjósandi, sem gengur hér um steinlagðar götur borgarinnar og ekur í fínum bílum, fer í leikhús og nýtur alls konar skemmtana og félagslífs og hefur auk þess reglubundinn vinnutíma, ætli sér eða vilji taka rétt af þeim, sem búa við frumstæð skilyrði og eiga afkomu sína undir sól og regni víðs vegar um landið. Nei, það mun sýna sig, að í vor sameinast fólk til sjávar og sveita um það að halda rétti sínum, því að þessi kjördæmabreyting með fá og stór kjördæmi er runnin undan rifjum valdhafanna, sem hafa einræðiskennd Hitlers í brjósti, en hugsa ekki um jafnrétti fólksins, sem í landinu býr. Valdhafar Sjálfstfl. hafa varpað fyrir borð sínum skoðunum um nauðsyn og rétt einmenningskjördæmanna, en með öldum hafsins berast þær skoðanir til fólksins við strendur landsins og þaðan til bóndans í dalnum. Þetta fólk skilur þann boðskap, sem er á ferðinni, og mun við kosningarnar í vor minnast hinnar gömlu og sígildu lífsreglu: Haltu fast því, sem þú hefur, svo að enginn taki frá þér þína kórónu.



Herra forseti. Hv. andstæðingar þess frv., sem hér liggur fyrir, hafa nú haldið margar ræður og langar, bæði við 2. umr. og þessa umr. Flestar eru þessar ræður líkari því, að þær væru fluttar á eldhúsdegi eða í kosningahríð, sem kosningaræður á framboðsfundum, heldur en þær væru ræður um ákveðið frv. eins og það, sem hér liggur fyrir, því að áreiðanlega minni hlutinn af því, sem þessir menn hafa sagt, er um frv. sjálft. Við 1. umr. þessa máls flutti ég stutta ræðu og gerði nokkra grein fyrir því, af hverju ég væri fylgismaður þessa frv. Ég vil þó bæta við þetta nokkrum orðum, einkum vegna þeirrar breyttu afstöðu, sem nú er fram komin frá andstæðingum málsins. En ég ætla mér ekki þá dul að fara að svara öllu því, sem hér hefur heyrzt í þingsalnum, öllu því moldviðri, sem rokið hefur hér frá hálfu hv. framsóknarmanna, því að til þess þyrfti margra klukkutíma ræðu. Við 1. umr. þessa máls var ekki komið neitt fram um það, að hve miklu leyti hv. andstæðingar málsins vildu breyta frá því, sem þeir höfðu samþykkt á sínu flokksþingi, sem nýlega var haldið. En það hafa komið hér fram allverulegar brtt. frá þessum mönnum á þskj. 430, og af því að þetta mál er eitthvert stærsta mál, sem fyrir þingi liggur og getur legið, þá verður maður að gera ráð fyrir því, að það, sem minni hl. n. flytur, sé flutt í umboði flokksins alls. Ég verð nú að segja það, að ég er svo mildur í skapi, eins og eðlilegt má telja um svo aldraðan mann, að mér þykir alltaf vænt um það, þegar það kemur í ljós, að allir þm. eru á einu máli um veigamikil atriði, eins og hér hefur komið fram. Þannig er, að hv. framsóknarmenn leggja það til, að þm. séu 60, eins og frv. gerir ráð fyrir. Það hefur þess vegna komið í ljós, að allur þingheimur, allir þingflokkar, allir þingmenn, sem nú eru á þingi, eru sammála um þessa tölu, og talan 60, þetta er falleg tala og þýðir það, að eftir kosningarnar í haust má gera ráð fyrir því, að hér í aðaldeild þingsins verði 40 menn, en í hv. Ed. 20 menn. Mér þykir vænt um, að það er ekki nein deila lengur út af þessu. Í öðru lagi flytja þeir hv. framsóknarmenn till. um það, að uppbótarsætin haldist og þau séu jafnmörg eða því sem næst eins og gert er ráð fyrir í frv., hvort þau eru 10 eða 11, skiptir ekki miklu máll. Aðalatriðið er það, að þessir andstæðingar málsins hafa gengið inn á það að halda öllum uppbótarþingsætunum, sem er í samræmi við þingmannatöluna. Þetta er mjög gott, að það er líka orðið samkomulag um þetta, sem lengi hefur verið töluvert deilumál á milli flokka, bæði úti á landsbyggðinni og hér á Alþingi. Í þriðja lagi flytja þeir hv. framsóknarmenn till. um það, að þm. Reykv. skuli vera 12, alveg eins og er í frv., og kosnir í einu lagi hlutfallskosningu. Mér þykir það einnig gott, að þessi till. er þannig samþykkt af öllum þingheimi, svo að um þetta þarf ekki að vera nein deila. Í fjórða lagi kemur svo fram í þessum till., að þessir menn leggja til, að tvímenningskjördæmin gömlu haldist eins og er og einu bætt við, sem er Akureyrarkaupstaður, og þarna gildi hlutfallskosning. Þetta þýðir, að það er augljóst, að þeir eru horfnir frá sinni skoðun, sem mikið var hamrað á árið 1942 og svo mikið, að þá var rofin stjórn út af því ákvæði, að það skyldi vera farið fram á að hafa hlutfallskosningu í tvímenningskjördæmum. Það er því alltaf gott til þess að vita, þegar þverúðarfullir menn fallast á það, að bezt sé að halda því, sem orðið er, og láta þetta vera þannig. Þeir hafa líka áreiðanlega orðið sannfærðir um, að það mundi ekki vera vel tekið á því í tvímenningskjördæmunum, ef þau ættu að haldast óbreytt, að það yrði horfið frá því skipulagi, að þar væri hlutfallskosning. Í þessum brtt. er einnig töluvert breytt frá því, sem áður var, að þeir gera ráð fyrir því að skipta Gullbringu- og Kjósarsýslu í 4 kjördæmi og bæta þar við 3 einmenningskjördæmum. Nú er þetta kannske engin fjarstæða, en miklu hefði mér fundizt samt vera eðlilegra, úr því að þarna er gerð breyting á, að skipta þessu kjördæmi í 2 tvímenningskjördæmi og hafa þar hlutfallskosningu, eins og á sér stað í hinum. Enn fremur gera þeir ráð fyrir að skipta Borgarfjarðarsýslu í 2 einmenningskjördæmi, og er það engan veginn nein fjarstæða, ef því skipulagi væri haldið áfram, því að Borgarfjarðarsýsla er, eins og nú er komið, töluvert kjósendafleiri, en 3 núverandi tvímenningskjördæmi. En með þessu eru þessir hv. andstæðingar málsins komnir inn á þá braut að viðurkenna og leggja til, að hlutfallskosning gildi hjá miklum meiri hluta þjóðarinnar. Ég hef reiknað þetta út eftir kjósendatölu á kjörskrá við síðustu kosningar, og kemur þá í ljós, að hv. framsóknarmenn leggja til að sé hlutfallskosning í byggðarlögum, sem þá höfðu kjósendur, sem nemur rúmlega 57 þús. En þar sem þeir ætla að halda einmenningskjördæmum, sem þeir leggja til að séu 24, voru kjósendur þá tæplega 33 þúsund. Það er þess vegna augljóst, að hér er komið í ljós, að þessir andstæðingar málsins eru komnir inn á það, að það skuli gilda hlutfallskosning hjá miklum meiri hluta þjóðarinnar. En þessu fylgir það, að það mundu verða af 60 þm. 36 kosnir hlutfallskosningu, því að þar verður að telja uppbótarmennina með, en 24 kosnir meirihlutakosningu í einmenningskjördæmum. Nú er það svo, að hér á þingi er 31 þm., sem hefur varamann og er kosinn hlutfallskosningu, en 21, sem hefur engan varamann, og þetta er það, sem hv. framsóknarmenn leggja til að halda og sýna þar eins og í fleiru mjög mikið ósamræmi varðandi sínar tillögur. Eitt er það, sem dálítið stingur í augu varðandi þessar till. um t.d. Gullbringu- og Kjósarsýslu, að þessir menn ætla að bæta þm. við Akureyrarkaupstað og hafa þar hlutfallskosningu, en þeir ætlast ekki til að bæta neinum þm. við Hafnarfjarðarbæ, sem hefur tiltölulega lítið færri kjósendur, og mismunurinn er sá, að þeir vilja halda Seyðisfjarðarkaupstað sem sérstöku kjördæmi, þar sem voru síðast 426 menn á kjörskrá, en þeir vilja gera það jafnt Hafnarfjarðarbæ, sem hafði um 3.400 kjósendur. Með öðrum orðum, eftir þessum till. á einn maður á Seyðisfirði að hafa sama kosningarrétt og átta eða níu menn í Hafnarfirði. Maður freistast til að halda, að þetta stafi af því, að Framsfl. hefur aldrei átt miklu fylgi að fagna í Hafnarfirði, og ég býst við, að þó að þar væri gert 10 manna kjördæmi með hlutfallskosningu, þá fengi hann þar engan mann kosinn. Svo er hér verið að hamra á því, að það sé verið að taka allan rétt af hinni strjálu byggð, - mennirnir, sem leggja sjálfir til alveg sömu tillögurnar um allt þéttbýlið eins og eru í frv. og vita, að það á ekki að taka einn einasta þm. af hinni strjálu byggð nema einn á Austurlandi, sem er fyrir Seyðisfjarðarbæ. Og svo eru þessir menn að hamra á því, að það eigi að fara allt saman eftir höfðatölu. Hv. 1. þm. S-M. (EystJ) sagði hér áðan, að það væri auðséð, að það væri ætlazt til þess, að það yrði allt að fara eftir höfðatölu og engu öðru, - ekkert að taka tillit til þess, hvernig aðstaðan væri á landinu. Það fer nú vel á því, að það er maður, sem segir þetta, sem er þm. á Austurlandi, því að samkvæmt frv. mundi það líta þannig út eftir kjósendatölunni 1956, að það kæmu 1.143 á hvern þm. í Austurlandskjördæmi, þó að þar séu ekki nema 5 þm., og er það langlægsta talan. En í Reykjavík kæmu á hvern þm. 3.133 menn og á Reykjanesi 2.180. Og svo leyfa greindir menn sér að segja annað eins og það, að ekki eigi að taka nokkurt tillit til þess, hvar menn eru staddir á landinu. Þessar og þvílíkar fjarstæður hafa dunið hér í eyrum manna nú í tvo eða þrjá daga. Hv. þm. Dal. (ÁB), sem hér var að ljúka máli sínu, vildi hræða með því, að bændur yrðu alveg útilokaðir af þingi, ef þessi nýja skipun kemst á. Ég verð nú að segja það, að þetta er hreinasta vantraust og versta, sem hefur verið flutt á bændastéttina, því að auðvitað komast þeir menn helzt í framboð, sem hafa mesta hæfileika og traust, almennt traust á hverju svæði, alveg án tillits til þess, hvar þeir eru búsettir eða hvort þeir eiga heima í litlu kjördæmi eða fjölmennu innan hvers svæðis. Ef við horfum hér á Miðvesturland, sem á að hafa 5 þm. eftir breytinguna, þá vita allir, að Dalasýsla er þar langminnst að atkvæðatölu. En ég hef nú það mikið álit á báðum þeim þm., sem þaðan eru hér á Alþingi, að ég mundi treysta því, að þeir yrðu báðir settir svo ofarlega á lista, hvor hjá sínum flokki, að þeir væru líklegir til að eiga trygga kosningu, enda þótt þeir eigi heima í litlu sýslufélagi. Þá er það eitt stórt atriði, sem gerði það að verkum, kannske meira en annað, að ég kvaddi mér hljóðs við þessa umr. Og það er þetta sífellda tal þeirra framsóknarmanna um það, að við, sem fylgjum þessu frv., séum að svíkjast aftan að kjósendunum. Þessu mótmæli ég harðlega, bæði fyrir mig persónulega og fyrir Sjálfstfl. 1953 skrifaði ég grein, sem birtist í Ísafold 3. marz það ár og ég hef hérna hjá mér. Í þeirri grein lagði ég til nákvæmlega sömu kjördæmaskiptingu utan Reykjavíkur og nú er í þessu frv., þar er enginn munur á. Ég lagði til að vísu einum manni færra hér í næstu kjördæmum höfuðstaðarins, en nú er áformað, en það er að aðgæta, að í þeim kjördæmum hefur fólki fjölgað geysimikið á þessum sex árum, sem síðan eru liðin. Ég lagði til í þessari grein að skipta Reykjavík í tvennt og hafa 5 þm. í hvoru kjördæmi og að uppbótarmenn væru engir. Það víssu því allir mínir kjósendur og fjöldi annarra landsmanna, bæði sjálfstæðismenn og aðrir, að þetta var stefna frá minni hálfu, og það ekki fyrir skemmri tíma en sex árum. Varðandi Sjálfstfl., þá hefur hann birt fjölda greina um afgreiðslu þessa máls á undanförnum mánuðum. Og á nýafstöðnum landsfundi flokksins, þar sem voru mættir yfir 800 fulltrúar úr öllum kjördæmum landsins, var þetta kjördæmamál eitt aðalmál fundarins, og það kom þar ekki fram ein einasta rödd til andmæla því að fara þessa leið, - ekki ein einasta rödd. Það er þess vegna nokkurn veginn ljóst, að það er ekki verið að svíkjast aftan að þeim fulltrúum, sem þar voru mættir. Auk þess er þess að geta, að í síðustu kosningum, held ég, að það hafi verið í mörgum kjördæmum mjög mikið um það rætt, að Hræðslubandalagið og þau svik, sem það hafði í frammi og Framsfl. stóð fyrir, gætu ekki haft aðrar afleiðingar en þær, sem nú eru fram komnar, að kjördæmaskipuninni yrði algerlega breytt. Þetta var margsinnis tekið fram í minni sýslu, ég hygg, að það hafi verið í flestum kjördæmum landsins, a.m.k. þar, sem þessi félagsskapur var einna áhrifamestur. Það er þess vegna síður en svo, að það hafi við nokkuð að styðjast, að það sé verið að svíkjast aftan að fólkinu. Fólkið hefur vitað það í fjöldamörg ár, að það hefur verið stefna ekki einasta Sjálfstfl., heldur líka bæði Alþfl. og Alþb., að það yrði að breyta kjördæmaskipuninni frá því, sem er og verið hefur, vegna þess að skipulagið væri orðið úrelt og óhafandi. Nú er svo þess að geta, að það eru ekki einasta menn þessara flokka, sem hafa mælt með þessu skipulagi, heldur og fjöldamargir framsóknarmenn fyrr og síðar, bæði þeir, sem nú eru lifandi, og þeir, sem eru ekki lifandi. Er þar fyrst þess að geta, að aðalstofnandi Framsfl. og höfuðleiðtogi um 25 ára skeið, Jónas Jónsson frá Hriflu, skrifaði um það í einu sínu riti, að þetta væri sú leiðin, sem væri réttlátust einmitt í kjördæmaskipun. Auk þess hefur það verið sannað með tilvitnunum í greinar frá Hannesi Pálssyni frá Undirfelli og Ólafi Jóhannessyni prófessor, að þeir hafa mælt með þessari leið. Enn fremur er vitað um Gunnar Þórðarson frá Grænumýrartungu, sem hefur verið einn af forustumönnum Framsfl., að hann skrifaði um þetta grein 1954, vildi að vísu hafa kjördæmin heldur minni, en nú er ákveðið, en hlutfallskosningu yfir land allt, og hann er ekki meira hikandi í sinni skoðun en það, að hann gaf leyfi til þess, að þessi grein væri endurprentuð í Morgunblaðinu nú fyrir skömmu, þegar baráttan stóð sem mest um þetta mál. Auk þess skal ég geta þess, að rétt eftir að ég skrifaði mína grein 1953 fékk ég bréf frá mínum látna vini, Bjarna Ásgeirssyni, sem þá var sendiherra í Noregi, þar sem hann þakkaði mér fyrir þessar till. og taldi þær hinar beztu, sem komið hefðu, og sérstaklega tók hann fram, að þetta væri mjög líkt því, sem þá væri verið að afgreiða í Noregi. Og það var Verkamannaflokkurinn norski, sem stóð fyrir því að afgreiða þessa stjórnarskrárbreytingu, sem var samþykkt í Noregi og hv. frsm. minni hl., hv. þm. A-Sk. (PÞ), lýsti nokkuð og réttilega hér á dögunum. En það skal tekið fram, að í þeirri stjórnarskrárbreytingu Norðmanna er eins og var í minni grein, að það er ekki gert ráð fyrir neinum uppbótarþingsætum. Ég nefni þetta bara þeim mönnum til heiðurs, sem ég hef hér nefnt, vegna þess að það sýnir, að þeir eru víðsýnni menn en almennt kemur fram og hefur birzt í þeim umr., sem hér hafa farið fram nú af hálfu framsóknarmanna. Þá er það eitt höfuðvopnið, sem nú á að beita og hefur verið mest hamrað á í þessum umr. af andstæðingum málsins, að þetta frv. sé bara byrjun á öðru stærra, það sé áfangi á þeirri leið að gera landið allt að einu kjördæmi, þetta eigi bara að gilda stutt o.s.frv. Þetta er frá mínu sjónarmiði hin mesta fjarstæða, því að hér er gert ráð fyrir, að það frv., sem hér er til meðferðar, sé skipulagsbreyting, sem endist til langrar framtíðar og væntanlega a.m.k. það lengi, að allir við, sem erum hér á Alþ. nú, verðum horfnir héðan, annaðhvort yfir í annan heim eða með öðrum hætti. En að gera landið að einu kjördæmi, það er held ég alveg úr sögunni sem stefna nokkurs manns. Alþfl. hafði þessa stefnu á tímabili, en hann hefur nú afneitað henni, og ég held, að það sé ekki nokkur Alþýðuflokksmaður, a.m.k. sem ég hef talað við, sem mundi vilja fara þá leið nú. Sjálfstfl. hefur frá upphafi talið það eina hina allra mestu fjarstæðu að gera landið allt að einu kjördæmi, og það eru margar ástæður, sem til þess liggja, en fyrst og fremst sú, að mönnum er ljóst, að það er ekki að búast við meiri óhöppum af neinu, en því að gefa tækifæri fyrir klíkur og klofninga og smáflokka til þess að þjóta upp, eins og verða mundi, ef landið væri gert að einu kjördæmi. Og ég skal segja ykkur það, hv. alþm., afdráttarlaust, að ég tel það einn versta ókost á þessu frv., að okkar stóra Reykjavík er í einu kjördæmi, en ekki tveimur, því að það skapar misræmi frá því, sem annars staðar er. Það voru og eru margir sjálfstæðismenn, sem vildu gjarnan hafa Reykjavík skipta, til þess að það væri samræmi í öllu kerfinu. En ósamræmið er af því, að í fimm manna kjördæmi þarf yfir 20% kjósenda til þess að koma að þingmanni, í sex manna kjördæmi þarf 17% eða fyllilega það, en í tólf manna kjördæmi duga rúml. 8% til þess að koma að þm. Og að svo miklu leyti sem nokkur hætta er á myndun nýrra flokka, liggur hún fyrir hér í Reykjavík, en ekki annars staðar. En það skipulag hafa nú andstæðingar málsins, eins og ég tók fram áðan, líka samþykkt. Annars er það ýmislegt í sambandi við þetta mál, sem kemur fram, þegar afgreidd verða kosningalög, því að þeim verður að breyta mjög mikið á því aukaþingi, sem væntanlega verður haldið í sumar. Eitt atriði vil ég drepa hér á, sem ég taldi miklu varða og fleiri sjálfstæðismenn, en ekki var samkomulag um, og það var, að ég hef lengi álitið það og ekki síður eftir þessa breytingu, að allir frambjóðendur, sem koma til mála, væru því aðeins löglegir frambjóðendur, að þeir væru búsettir innan kjördæmis. Það varð ekki samkomulag um þetta, og ég veit, að það er þýðingarlaust að bera fram brtt. um það nú. En vissulega væri það betra, en að hafa það jafnóbundið og nú er. Það er ætlazt til þess, eins og hv. alþm. geta séð, að landslistarnir hverfi úr sögunni algerlega, og ýmislegt fleira, sem getur komið fram í kosningalögum. Ég skal t.d. nefna það, að ég er sannfærður um, að það er nauðsynlegt, bæði í lögum um sveitarstjórnarkosningar og alþingiskosningar, að afnema með öllu hina illræmdu útstrikunaraðferð, því að hún á ekki rétt á sér og hefur sýnt það í sveitarstjórnarkosningum, að af henni stafar mjög mikil hætta. Hitt er ekki hægt að afnema og á að vera nægilegt svigrúm fyrir kjósendurna, að það sé alltaf frjálst að færa til með númerum á hverjum lista, og það ætti að duga. Hvort verður samkomulag um þetta og margt annað fleira, það kemur fram á aukaþinginu í sumar, en ekki hægt að taka það til afgreiðslu nú. Það er gert ráð fyrir því, eins og menn sjá, að uppbótarsætunum verði úthlutað á svipaðan hátt og nú er í lögum, a.m.k. að það verði í aðalatriðum, og þá vitum við, að samkvæmt því og þeirri reglu, sem verið hefur, má gera ráð fyrir því, að fyrstu þrjú uppbótarsætin, sem úthlutað er, komi á Reykjavíkurkjördæmi. Þá eru eftir átta, og þau eiga að skiptast á milli sjö kjördæma. Hvernig þau skiptast, er náttúrlega nokkurt hendingarmál, vegna þess að það byggist á því, hvernig kosningahlutföllin verða. En það er a.m.k. hægt að gera sér grein fyrir því, að eitthvert af þessum sjö kjördæmum fær tvo uppbótarmenn, og það er ekki alveg hægt að reikna það út fyrir fram, hvernig uppbótarsætaskiptingin verður í hverjum kosningum, en það mundi fylgja svipaðri reglu og nú gerist. Að öðru leyti skal ég ekki fjölyrða mikið um þetta mál eða andmæla öllum þeim öfgum, sem hér hafa komið fram um hitt og annað, fjármál og annað slíkt, - t.d. þessu, sem alls staðar er verið að hampa, að það eigi að leggja niður öll kjördæmin utan Reykjavíkur. Slíkt slúður er varla svaravert, eins og það sé sama og drepa kjördæmin að fyrirskipa, að þau verði að hafa samvinnu sín á milli eftir föstum reglum og á þeim svæðum, sem eiga sameiginlegra hagsmuna að gæta. Slíkt rugl er heldur varla svaravert, að það sé líklegt, að alþm. hætti að hugsa um hagsmuni sinna kjósenda; ef þeir eru kosnir hlutfallskosningu. Við höfum í því efni reynslu frá tvímenningskjördæmunum, og við höfum reynslu frá Reykjavík, og hún bendir engan veginn í þá átt, að mennirnir hætti að hugsa um hagsmuni sinna kjósenda, þó að þeir séu kosnir með hlutfallskosningu. Þessi áróður dettur líka alveg dauður niður gersamlega, þegar framsóknarmenn, andstæðingar málsins, eru sjálfir búnir að leggja til, að það gildi hlutfallskosning hjá yfirgnæfandi meiri hluta þjóðarinnar. Hvort sem það verða nú meiri eða minni umræður um þetta hér á þessu þingi; er það tryggt í gegnum þingið, og það er öruggt, að það verður samþykkt, þó að það verði auðvitað baráttumál í kosningum. Það vita allir menn, að þegar þrír flokkar standa að svona máli, þrír stórir flokkar gegn einum, þá breyta kosningar í vafakjördæmunum engu um úrslit þessa máls.



Herra forseti. Hv. síðasti ræðumaður, þm. A-Húnv., var að lýsa því yfir, að hann réðist ekki aftan að sínum kjósendum, þó að kjördæmi hans ætti að leggja niður með þessum till., sem hér liggja fyrir, því að hann hefði áður skrifað um það grein að haga þessu á eitthvað svipaðan hátt og hér er lagt til í þessu frv. Og hann segir, að það hafi ekki komið fram ein einasta rödd, sem hafi mótmælt þessu. Hann reiknar víst ekki með sinum eigin forustumönnum. Ég veit ekki betur, en þeir hafi sjálfir lýst því yfir, bæði hv. þm. G-K. og fleiri, sjálfur formaður flokksins, að það kæmi ekki til mála, að þeir mundu nokkurn tíma fallast á það, það væri aðeins einn maður í flokki þeirra, og þá hefur hann ekki talið hann sem mann eða þingmann, hv. þm. A-Húnv., alls ekki reiknað hann með í dæminu, ef hann hefur líka verið á þessari skoðun eins og Sigurður Kristjánsson, fyrrv. þm. hér í Reykjavík. Mér finnst ósköp eðlilegt, að kjósendur hans hafi trúað formanni flokksins betur, en honum. Ég verð að segja það, þó að ég beri mikla virðingu fyrir þessum manni, tel hann að mörgu leyti mætan mann, þá finnst mér ósköp eðlilegt, að kjósendur í landinu hafi frekar farið eftir því, hverju formaður flokksins lýsir yfir, heldur en því, sem einn þm. skrifar um í einhverju ómerkilegu blaði, sem hann gefur út. Þegar hann talar um, að það sé rugl og þvættingur, að það eigi að leggja kjördæmin niður, vill þá ekki hv. þm. segja mér, hvar er Austur-Húnavatnssýslukjördæmið í þessum kosningalögum, sem hér á að setja? Ég held, að það verði ekki til. Kannske hann vilji benda mér á það, hvar þessu er smeygt inn einhvers staðar, að Austur-Húnavatnssýsla haldi áfram að vera kjördæmi. Nei, svona málflutningur er slíkur, að það er ekki hægt fyrir fólk með fullu viti yfirleitt, að hlusta á þetta. Og annar málflutningur er yfirleitt eftir þessu, sem þessi hv. þingmenn koma fram með um, að það eigi ekki að ráðast á kjördæmin í dreifbýlinu. Hvað er verið að gera? Hvar eru þau á eftir? Við sjáum það líka í þessum umræðum, sem hér fara fram, að það má segja, að það eru sárafáir af flm. og stuðningsmönnum, sem treysta sér til að fara að mæla með þessu. Og mér datt í hug, satt að segja, þegar hv. þm. A-Húnv. gekk hér upp í stólinn, einn af þeim fáu, sem þora að verja þetta, þessi gömlu orð, sem sögð voru einhvern tíma: Kjarkmaður Kolbeinn, - enda má það um hann segja, að hann hefur verið það, jafnvel þótt um rangt mál og illt væri að ræða, eins og hér er. Þá talaði hann um það líka, að það gleddi sig mjög, hversu mikið samkomulag væri um marga hluti, sem við framsóknarmenn byðum fram til samkomulags. En er þá ekki eftir þeirra hlutur að koma eitthvað til móts við okkur, til þess að fullt samkomulag náist um þetta? Það er ekki svo langt á milli, eftir því sem hann segir, að við föllumst á flesta hluti hjá þeim. Hví þá ekki að fallast á það, sem við viljum, að halda gömlu kjördæmunum? Þá mun gleði hæstv. forseta sameinaðs þings og þm. A-Húnv. verða mikil. Og hvers vegna berst hann ekki fyrir því, að þessi gleði geti komið til hans og annarra í landinu? Ég nenni ekki að rekja einstök atriði úr ræðu þessa hv. þm. En eitt fannst mér mjög athyglisvert, þegar hann fer að bera saman aðstöðu Seyðisfjarðarkaupstaðar á Austurlandi, lengst í burtu hér frá Reykjavík, og svo Hafnarfjarðar hér alveg hjá - sama sem hluti af bænum í Reykjavík. Hvaða heilvita manni dettur í hug, að það sé sama aðstaða fyrir kjósendur austur á Seyðisfirði, sem eiga langa vegu hingað að sækja og geta helzt ekki hingað komizt nema endrum og eins, og þá, sem búa hér alveg í grennd við bæinn? En þetta er þeirra réttlæti, taka ekki tillit til nokkurra skapaðra hluta nema höfðatölunnar: hvað eru margir menn þarna? Það er ekkert um það að ræða, hvaða aðstöðu þessir menn hafa, nei, bara hvað þeir eru margir. Ég held, að það sé tæpast hægt að sýna öllu meiri einsýni, en þetta í lausn mála. Ég skal þá víkja örfáum orðum að því, sem kom hér fram við 2. umr., og voru þó ekki margir af stuðningsmönnum og flm. þessa frv., sem létu til sín heyra. En nokkur atriði vildi ég þó minnast á, sem ég hirti ekki um að kæmu fram þá og lét bíða til þessarar umr. Hv. 1. þm. Reykv. og frsm. meiri hl. lét þess getið í upphafi orða sinna, að það mundi aldrei hlustað á svo margar ræður um svo lítið efni. Átti hann þar sjálfsagt við það, að mál það, sem liggur fyrir, væri svo lítið að efni til, að varla væri þess vert, að um það væri rætt. Það er líka staðreynd, að hv. flutnings- og stuðningsmönnum er mjög óljúft um að tala, og mun engan á því furða, sem til mála þekkir og gerir sér fulla grein fyrir því, hvað hér er um að ræða: Aldrei hef ég fyrr heyrt í stórmáli eins og því, sem hér er á ferð, aldrei heyrt á hæstv. Alþ., að flutnings- og stuðningsmenn þess gerðu svo slælega grein fyrir máli sínu og væru svo tregir og meira að segja sárnauðugir að færa rök fyrir máli sínu og færðu jafnhæpin rök og þau, sem þeir hafa myndazt við, þessir fáu, að flytja. Heill stuðningsflokkur þessa flutnings af þríhöfðunum hefur ekki sagt eitt einasta orð, ekkert orð.  Það munu vera fleiri en ég, sem gengur erfiðlega að skilja, að það muni verða hinum smærri, strjálbyggðari og fjarlægari héruðum styrkur ýmist að missa þingmenn sína með öllu eða eiga þá í félagi við aðila, sem eru sterkari, en þau og geta þannig alveg ráðið, hvernig ráðið verður fram úr máli. Hvernig á að skilja þetta? Er verið að bera á borð fyrir hv. alþingismenn svona málflutning? Hingað til hefur það ekki verið talinn styrkur fyrir þá, sem veikari eru, að vera innlimaðir af þeim, sem eru sterkari og fá því flestu eða öllu ráðið um sameiginleg mál. Það hefur ekki verið talið hingað til. Íslendingar vildu aldrei á það fallast, að þeim væri það styrkur að vera innlimaðir af Dönum, stærri þjóð og voldugri, sem þá var. Meðan svo var, réðu Íslendingar engu um sín eigin málefni, enda stóð hagur þeirra eftir því. Máske verður þá einnig farið með sömu rökum að halda því fram af þessum hv. þríflokkum, að okkur verði að því mestur styrkur að gerast aðili að ríkjasamsteypu, t.d. Bandaríkjunum eða Sovétríkjunum, ja, hver veit, hvað upp kann að koma? Sumir flm. væru a.m.k. ekki með öllu ólíklegir til þess að halda slíku fram, - eða finnst ykkur það? Hitt er annað mál, að frekar er ólíklegt, að þeir fái þjóðina fljótlega til að fallast á slíkt. Þjóðin veit og skilur, og það skilur hver heilvita maður, sem vill skilja það og bregður þar ekki við blindu auga, að um leið og hinn veikari sameinar rétt sinn, rétti hins sterkara, þá er það hinn sterkari, sem ræður. Og mér er spurn: Um hvað fjallar þetta frv., ef ekki að auka rétt þeirra, sem flutningsmenn telja að nú séu afskiptir um réttlæti við kjördæmaskiptingu landsins? Og hvernig verður það gert, án þess að réttur einhverra sé þá um leið eitthvað svolítið skertur? Hvernig er hægt að jafna yfir það öðruvísi? Ég þekki til þess enga leið, og ég er alveg sannfærður um, að hana þekkja þessir hv. flutningsmenn ekki heldur. Ef á að jafna, þá verður vitanlega að taka rétt af einhverjum og fá hann öðrum. Þetta er svo auðskilið mál, að ég skil ekki, að nokkur barnakennari geti ekki komið öllum börnum sínum í skilning um það. Þeir væru þá a.m.k. heldur lélegir. Og að þurfa yfirleitt að vera að andmæla svona málflutningi hér á hæstv. Alþingi, það er hreint og beint til hneisu, og það er ekki furða, þó að það séu fáir, sem koma fram og koma upp í pontuna til þess að reyna að halda svona hlutum fram. Það er hv. þm. A-Húnv., sem síðast var hér að reyna það og tókst heldur óhöndulega að vonum. Ef einhver jöfnuður á að fara fram, verður hann ekki framkvæmdur nema á kostnað einhvers. Flutningsmenn segja að vísu, að það eigi að vera á kostnað Framsfl. og afnema eigi sérréttindi hans. Setjum svo, að þetta væri rétt, sem það ekki er. En ef svo væri, þá hlýtur það þó að vera á kostnað þeirra héraða og þess fólks, sem framsóknarmenn eru fulltrúar fyrir, því að þetta fólk telur hagsmunum sínum bezt borgið með því að fela framsóknarmönnum umboð sitt. Hér vilja þá aðrir fyrir það ráða og taka af því rétt til að velja sér fulltrúa, eins og það kýst helzt, og vitanlega er réttur af fleirum tekinn í þessari allsherjarútjöfnun, þar sem ekkert tillit er tekið til mismunandi aðstöðu og atvinnuhátta, en allt er sett saman og lagt að jöfnu innan þessara stóru og víðlendu kjördæma, hvernig sem atvinnuhættir eru og hvernig sem aðstaða til lífsbjargar er á þessum svæðum. Ég benti á það við 2. umr. þessa máls, að fámennustu og fjarlægustu héruðin hlytu að missa þm. sinn að öllu, þegar stundir líða, og benti þar á kjördæmi eins og Vestur-Skaftafellssýslu og Norður-Þingeyjarsýslu, sem lítt munu hafa af fulltrúa fyrir sig að segja, ef þessi áform komast í framkvæmd, og svo er um mörg fleiri kjördæmi, sem ég hirði ekki að telja upp. Þessu svaraði hv. frsm. meiri hl., Bjarni Benediktsson, á þá leið, að ólíklegt væri annað, en bæði ég og hv. þm. N-Þ., Gísli Guðmundsson, yrðum þingmenn áfram í þessum stóru kjördæmum, og mundum við áfram hugsa um hag þessara héraða. Ja, þarna má nú segja, að strákurinn Tumi hafi komið illa upp um sig. Hann viðurkennir hreinlega það, sem ég hélt fram um réttindi og aðstöðu þessara héraða og þá einnig ýmissa annarra, sem svipað er ástatt um, ef frv. þetta yrði að lögum. En þeirra von og styrkur á að vera í því falinn, að einhverjir núv. þm. muni máske verða þeim hliðhollir, ef þeir e.t.v. yrðu á þingi áfram. Augljóst er því, að frv. þetta er enn eins og fyrri breytingar miðað við núverandi þingmenn, en ekki sem framtíðarskipulag fyrir þjóðfélagið. Hentistefnan er opinberuð, svo sem frekast er hægt að gera, enda vita það allir. Og gálauslegar, held ég, að tæpast sé hægt að skipa svo alvarlegu og afdrifaríku máli fyrir svo stóran hluta þjóðarinnar eins og hér er gert. Hér á að miða við menn, að máske komist þeir áfram á þing, en ekki við héruðin sjálf og hver hlutur þeirra og aðstaða verður í framtíðinni. Þvílíkur málflutningur! En tímarnir breytast og mennirnir með, eins og þar segir, og mennirnir breytast og skipta furðufljótt og máske í þessu efni fyrr, en fyrst yrði kosið eftir þessum réttlætiskosningum, sem um er talað, eða réttlætislögum. Og þessi fámennu og afskekktu héruð hafa enga tryggingu fyrir því, að þeim kunnugir og hliðhollir menn komi á eftir. Þvert á móti er mjög sennilegt, að þau fái aðeins að tilnefna mann neðarlega á lista flokkanna í sæti, þar sem lítil eða engin von er til að þeir verði kjörnir. Og þar með er draumurinn búinn. Svo mun fyrir mörgum fara, sem þessum ráðum vilja hlíta, sem hér eru á borð borin. Og vonandi sjá þeir það ekki um seinan. Þá minntist hv. frsm. meiri hl., Bjarni Benediktsson, á það, að auðsafn og atvinnuáhrif hefðu mikil áhrif í sumum kjördæmum, aðallega smáum, skildist mér. Hann mun þar gerst um vita. Ég held, að þetta sé eitthvað í ætt við það að tala um snöru í hengds manns húsi. Hvaða flokkur ætli hafi yfir mestu fjármagni að ráða og noti mest fjármagn í kosningum, bæði í smærri og stærri kjördæmum? Er hann ekki byrjaður á hlutaveltu núna til þess að afla sér í kosningar? Ég hélt meira að segja, að hann hefði ekki þurft þess með. Það er vitað, að enginn flokkur í landinu hefur yfir eins miklu auðmagni að ráða og notar það eins miskunnarlaust í kosningum og hann gerir. Ég vona, að hv. þm. Snæf. hlusti, þannig að hann skilji, hvað flutt er. En hann vill óskhyggjuna þar líka í fyrirrúmi eins og við flutning þessa frv. Við höfum sannarlega orðið þess varir úti um byggðir landsins, hversu þessi flokkur hagar sér í þeim efnum. Og nokkur grunur leikur á því, að ekki sé þetta á annan veg í hinu stóra og fjölmenna kjördæmi, Reykjavík, ekki sé fjármagnið minna þar, sem notað er. Þetta er allt í raun og veru svo hræsnislegt um að tala, að ég ætla ekki fleiri orðum að því að eyða, og hygg ég, að það sé flutningsmönnum ekki sízt fyrir beztu. Þá minntist hv. sami þm. á það, að merkilegt væri, að við bærum ekki fram brtt. um það að gera Reykjavík að einmenningskjördæmum og sömuleiðis tvímenningskjördæmin, sem nú eru. Hann taldi, að allir væru svo ánægðir með hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmum, að enginn vildi þar aftur breyta um. Þetta er á fullkomnum misskilningi byggt. Hitt er svo annað mál, að okkur var og er fullkomlega ljóst, að þýðingarlaust er að bera fram breytingartillögur um þessi efni, þar sem þessi tilhögun um kosningu í tvímenningskjördæmunum var fram knúin með miklu brambolti og látum af þessum sömu flokkum, sem nú standa enn að þessari breytingu, og því engin von til, að þeir hafi vitkazt í þeim málum síðan þá eða að hugarfarsbreyting hafi nokkur þar orðið síðan. Og um Reykjavík er nokkuð hið sama að segja, auk þess sem segja má, að sé hlutfallskosning nokkurs staðar réttlætanleg, þá er það í Reykjavík, sem hefur marga þingmenn og er aðeins eitt lögsagnarumdæmi. Það erum ekki við, sem höfum knúið fram hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmum. Það erum ekki við, sem höfum borið það fram. Við höfum bara gert eins og við höfum getað, en það hefur verið knúið fram af þessum sömu mönnum. Þá talaði sami hv. þm. enn um framboðin og áhrif flokkanna á þau. Hann taldi, að samtök flokkanna heima í héruðunum mundu þar mestu um ráða eins og hingað til og þar yrði engin breyting á. Ég man nú ekki betur, en ég læsi það nýlega í Mbl., blaðinu, sem þessi hv. þm. er aðalritstjóri að og því sennilega hægt að trúa, a.m.k. fyrir hann, þó að margir aðrir séu vantrúaðir á fréttir, sem þar eru, - ég hef lesið þar, að flokksfélögin hér í Reykjavík hefðu útnefnt frambjóðanda flokksins á Siglufirði nú nýlega. Ég man ekki betur. Það stóð í blaðinu. Kannske hv. þingmenn vildu gæta að því, en ég er þá ekki læs, ef ég las þetta ekki nokkurn veginn rétt. Þeir höfðu komið sér saman um að skora á þennan mann. Mig undrar ekkert, þó að sumir fari að ókyrrast. Það er náttúrlega gott, ef hægt er eitthvað að koma þeim til rétts vegar, því að fyrst er að mynda ókyrrð og vekja samvizkuna hjá þessum þingmanni, sem fer nú að ókyrrast í sætinu og sýna það, að hún er þó eitthvað að byrja að vakna í þessum efnum. Og þegar þeir gera þetta nú, þegar þar er aðeins einn í kjöri, hvað mun þá, þegar um stóra lista verður að ræða? Ekki er ég að efa það, að höfuðstöðvarnar og flokksforustan muni láta sig það nokkru skipta, og það er í raun og veru ekki láandi, þegar um algera flokkakosningu er að ræða. Mér finnst það bara sjálfsagður hlutur. Og þar með eru líka tekin af þessum héruðum áhrifin um að ákveða, hverjir skuli vera fulltrúar þeirra. Ég hirði svo ekki að minnast á fleiri atriði af því, sem frsm. og næstum eini forsvarsmaður frv. hér við þessar tvær umræður hafði fram að færa. Allt er það svo ómerkilegt og marklaust, að bezt er að hafa um það sem fæst orð. Um það, sem hv. 5. landsk. (BG) hafði að segja um tillögur Austfirðinga og Norðlendinga um breytingar á stjórnarskrá landsins, væri einna helzt viðeigandi að segja, þótt það sé óvirðulegt, að öllu var snúið öfugt þó aftur og fram í hundamó. Mest voru það rangtúlkanir og rangfærslur, og það virðist eins og það sé áskapað, að þessir menn hafi ekki neitt annað fram að færa til að verja mál sitt. Sjálfur var ég á þessum umrædda Þingvallafundi, og mér er því nokkuð kunnugt um, hvað þar fór fram. Þar var megináherzlan á það lögð, að sett væri fullkomin lýðveldisstjórnarskrá hið fyrsta, einmitt það, sem þessir flokkar hafa svikizt og ætla áfram að svíkjast um að gera. Engan heyrði ég á það minnast og því síður samþykktir um það gerðar að leggja niður flest núverandi kjördæmi. En hitt var hins vegar rætt og samþykktir gerðar um að dreifa meira ríkisvaldinu og færa það út að einhverju til fylkja eða stofnana innan landsfjórðunganna, og gætu þá sum héraðsmál einnig komið þar fyrir.

Óskar hv. þm. eftir að ljúka ræðu sinni?

Ja, ég held, að það taki varla öðru, ég á ekki langt eftir. Úr því að ég er dæmdur til að tala, þegar sem fæstir hafa möguleika til að hlusta, þá held ég, að það skipti litlu máli. Um söguleg rök þessa hv. þm., 5. landsk., er svipað að segja. Hvernig er hægt að sækja rök fyrir þessu frv. til þessara samtaka eða fundarhaldsins á Þingvöllum? Það er meira, en ég fæ skilið og það sýnir ljóslega hin algeru rökþrot, sem flutningsmenn og stuðningsmenn þessa frv. eru komnir í. En þetta var eina hálmstráið svo að segja, sem hv. 5. landsk. þm. hafði í fórum sínum: Öllu snúið öfugt, ekkert rétt túlkað frá fundum og samtökum, sem voru fyrir nokkrum árum. Mig undrar það ekki, þótt frumvarpsliðinu, flm. og stuðningsmönnum, sé þungt tungu að hræra, ef ekki er meira fyrir í forðabúrinu til þess að bera fram til stuðnings þessu óbermi, sem hér er á ferðinni. Þá hafa þeir mjög lagt sig fram um það að færa að því rök, að kjördæmaskipun sú, sem nú er og verið hefur alla tíð, síðan Alþingi var endurreist, sé dönsk, hún sé erlend, sett af erlendum einvaldskonungum, og að frv. það, sem nú liggur fyrir, sé miklu nær gömlu goðorðaskipuninni. Ef við lítum t.d. á það, sem mér er næst og ég þekki bezt í þessu, sem á nú að sameina, þá veit ég ekki betur til en það hafi verið til Skaftafellsþing, það hefur verið til Þingskálaþing, það hefur verið til Árnesþing, þarna eru þau þrjú. Kannske það sé nær að skella þessu öllu saman, en halda þessum kjördæmum áfram? Hvað eiga svona falsanir - sögufalsanir og rökfalsanir - að þýða? En ef þeim er svo ákaflega illa við allar erlendar fyrirmyndir, er þá ekki einmitt þetta frv. nú, sem þeir eru aðallega að taka rök sín fyrir, að þannig sé þetta í Danmörku t.d. núna, nú séu Danir búnir að koma á hlutfallskosningum, er þá endilega nauðsynlegt að elta Dani alveg út í rauðan dauðann, ef þeir breyta einhverju til, að breyta eins og þeir? Ja, ég sé ekki betur, en svo sé. Þeir eru að reyna að sækja rök fyrir þessu máli sínu til Norðurlandaþjóðanna, að þær skipi þannig málum sinum, þó að þeir viti, að það sé rangfært eins og annað, sem þeir flytja, að ýmsu leyti. En aðallega hefur það verið það, að þannig væri þessum málum skipað á Norðurlöndum, um að gera að elta Danina eins lengi og hægt er í þessum efnum. Ég skil ekki svona málflutning, ég verð að segja það alveg eins og er, alls ekki. Gömlu kjördæmin okkar og gamla kjördæmaskipunin á að vera alveg gersamlega ómöguleg, af því að eitthvað hafi verið svipað gert hjá Dönum á þeim tíma, og nú er þessi nýja kjördæmaskipun alveg sjálfsögð, vegna þess að Danir höfðu eitthvað svipað gert hjá sér um breytingar á undanförnum árum. Þá talaði hv. 5. landsk. tvívegis um það, að þó að ætti að hafa þá tilhögun á, eins og við leggjum nú til, að fjölga þm. fyrir þéttbýlið, þá þyrfti áfram að fjölga um einn þm. á hverju ári. Það er svo sem auðheyrt, að honum er alveg ljóst, hvað muni leiða af þessu frv.: að fólksfjölgun sé óhugsandi nema í þéttbýlinu, alveg óhugsandi. Ef fólksfjölgunin heldur áfram jafnt og það verður hugsað jafnt um hagsmuni manna í landinu áfram, þá getur fólksfjölgunin vitanlega komið jafnt niður alls staðar og ekki þarf nokkra fjölgun. En hann gerir ráð fyrir því, að það sé alveg óhugsandi, að fólksfjölgunin verði nokkurs staðar annars staðar, og náttúrlega er það alveg rétt hjá honum, ef þessu heldur áfram og þessi breyt. verður gerð, sem nú er. Ég skal svo ekki, því að menn langar sjálfsagt til að fara að komast í matinn, þreyta menn mjög um þetta lengur og fara að ljúka máli mínu. En ég vil benda hv. flm. á það, að þeir munu verða að gera reikningsskil fyrir þessu frumhlaupi og árásinni á vald og áhrif hinna dreifðu byggða í landinu, áður en yfir lýkur, með meiri rökum, en hér eru færð fram. Og satt að segja hefði ég unnað mörgum þessara manna betra hlutskiptis, en standa svo berir að óheilindum frammi fyrir kjósendum sínum, og ég vildi ráða þeim til þess að reyna að finna sér einhver haldbetri rök, en enn hafa komið fram í þessu máli frá þeirra hendi. 



Herra forseti. Þegar hlustað er á getsakir, hártoganir og illyrði hv. framsóknarmanna í þeim umr., sem um þetta mál hafa farið fram hér í dag og raunar einnig fyrir helgina, þá skyldi enginn ætla, að hér væri við að etja eitt mesta vandamál íslenzku þjóðarinnar nú, - vandamál. sem með engu móti verður umflúið að leysa, - vandamál, sem kemur af því, að á Íslandi hafa á síðustu áratugum orðið meiri fólksflutningar á milli byggða, heldur en nokkru sinni áður í sögu þjóðarinnar. Jafnvel fyrir 17 árum, þegar kjördæmaskipun síðast var breytt, var fólksfjöldi Íslands miklu minni, en hann er nú og byggðinni um landið allt öðruvísi háttað. Síðan er ekki aðeins miklu færra fólk í sveitum landsins, en þá var hlutfallslega, miðað við aðra landsmenn, heldur einnig miklu færra að tölu. Breytingarnar eru orðnar svo miklar, að hér á suðvesturkjálkanum, í Reykjavik og hinni fyrri Gullbringu- og Kjósarsýslu ásamt þeim kaupstöðum, sem nú eru í henni, er saman kominn meira en helmingur allra landsmanna. Það er vafalaust, að mörgum okkar geðjast ekki að öllu sú þróun, sem orðin er. Við vildum áreiðanlega flestir, að þessi mál hefðu skipazt á annan veg, þannig að byggð hefði orðið með meiri jöfnuði um allt land, því að það er áreiðanlega leitun á þeim Íslendingi, sem ekki viðurkenni, að ef sveitir Íslands og útskagar hætta að vera byggð, þá er Ísland ekki aðeins orðið fátækara land, heldur orðið allt annað Ísland en það, sem við þekkjum og óskum að sé. Menn greinir þess vegna engan veginn á í þessu máli um það, hvort halda eigi við byggð um allt Ísland og að landsbúum, hvar á landinu sem þeir eiga heima, megi vegna eins vel og frekast er kostur. En sumir segja: Þungamiðja valdsins má með engu móti flytjast úr sveitunum. - En þungamiðja valdsins, þess raunverulega valds í hverju þjóðfélagi, hlýtur ætíð að vera þar, sem fólkið sjálft býr. Við elskum landið og einstaka staði, en fyrst og fremst er það fólkið, sem hlýtur að ráða því, sem gerist á hverjum tíma í þjóðfélaginu. Ef reynt er að standa á móti eðlilegri þróun í þessum efnum, hlýtur það að enda með ósköpum. Úr því að sú mikla breyting er á orðin, sem ég áður rakti og öllum okkur er kunn, þá verður, hvort sem okkur þykir ljúft eða leitt, að taka afleiðingunum af því. Jafnvel þó að við öll hér á Alþingi sameinuðumst um það, að ekki mætti breyta stafkrók í kjördæmaskipun frá því, sem nú er, þá mundi það ekki stoða. Í fyrsta lagi mundu kjósendur margra okkar skipta um sína fulltrúa og segja, að við hefðum brugðizt því verki, sem okkur var trúað fyrir. En þar fyrir utan mundu myndast þær hreyfingar utan sjálfs Alþingis, sem tækju völdin af löggjafarsamkundunni og réðu málefnunum til lykta, án þess að lög og réttur væru þar viðhöfð. Það hefur verið sagt, að ekki væri hægt að stjórna þessu landi án verkalýðsins. Það var ekki alls fyrir löngu, að mynduð var stjórn fyrst og fremst byggð á þessari hugsun. Og við höfum heyrt hv. 1. þm. S-M. (EystJ), þáverandi hæstv. fjmrh., lýsa því yfir hér í sölum Alþingis, að ef um fleiri leiðir væri að velja varðandi lausn tiltekinna vandamála, þá væri ætíð bezta lausnin sú að fara eftir því, sem samtök verkalýðsins segðu til um. Það er rétt, að án verkalýðsins er ekki hægt að stjórna, eins og ekki er hægt að stjórna án bænda og annarra atvinnustétta þessa þjóðfélags. En fyrst og fremst er ómögulegt að stjórna án meiri hluta íslenzku þjóðarinnar. Það hefur verið reynt að stjórna á móti Reykjavík. Hv. 1. þm. S-M. sagði í dag, að Alþfl. hefði farið úr fyrrv. hæstv. ríkisstj. vegna fylgistaps, sem fram hefði komið í bæjarstjórnarkosningunum síðustu. Ég skal ekki dæma um það, hvort þetta er rétt eða ekki. En ég bendi aðeins á það, að þarna tekur sjálfur málsvari mótþróans í þessu efni fram eina höfuðröksemdina fyrir nauðsyn þeirrar breytingar, sem hér þarf að gera, að án samþykkis fólksins sjálfs, hvort sem það á heima í Reykjavík, á Reykjanesi eða annars staðar, verður þessu landi ekki stjórnað. Í þessu felst engin hótun eða neitt ofurlæti af mér sem Reykvíking. Ég bendi einungis á þær staðreyndir, sem hvarvetna eru undirstaða stjórnskipunar og löglegs stjórnarfars, að án fjöldans verður einu þjóðfélagi ekki með neinu stjórnað til lengdar. Við skulum játa, að hér í Reykjavík og næsta nágrenni sé byggðin, miðað við fjölda okkar þjóðfélags, orðin of mikil, og þá komum við einmitt að þeim vanda, sem við verðum að reyna að leysa. Hvernig er hægt hvort tveggja í senn að láta fjöldann njóta sín, hafa réttmæt áhrif á skipan hinna æðstu mála og tryggja hag hinna fornu byggða Íslands? Ég hygg, að með þessu frv., sem hér er lagt fram, sé sú leið fundin betur og tryggari en nokkur önnur leið, sem menn hingað til hafa komið auga á í þessu máli. Ef við þráumst á móti, ef við gerum okkur ekki grein fyrir vandamálinu, sem við er að etja, vex vandinn okkur yfir höfuð, þá vex upp sú úlfúð og þau illindi á milli fjöldans annars vegar og fólksins í strjálbýlinu hins vegar, sem með engu móti verður við ráðið. Hv. 2. þm. Skagf. (JS) gerði glögga grein fyrir þessu í sinni ágætu ræðu við 1. umr. þessa máls. Hann sýndi þá ýtarlega og með óhnekkjanlegum rökum fram á, að svo mikilsverð sem þessi löggjöf er fyrir allar stéttir Íslands, þá er hún fyrir engan mikilvægari en einmitt íslenzku bændastéttina. Það sagði einhver hér áðan, að bændastéttin þyrfti ekki og vildi ekki vera biðjandi. Það er enginn, sem ætlast til þess, að íslenzka bændastéttin sé biðjandi. Hún á sinn rétt, og hún er vissulega ómissandi fyrir þetta þjóðfélag umfram allar aðrar þess stéttir. En íslenzka bændastéttin verður að gera sér grein fyrir og hefur áreiðanlega í miklu ríkari mæli gert sér grein fyrir en hv. framsóknarmenn vilja vera láta, að hún eins og aðrir kemst ekki hjá því að taka afleiðingunum af breyttum þjóðháttum, að nú er Ísland orðið allt annað en þegar danski einvaldskonungurinn setti þá kjördæmaskipun, sem hér er verið að verja eins og heilagan arf, og þegar bændastéttin var 97 eða 98% af öllum landsmönnum, en nú er hún 20%. Það stóð að vísu í Tímanum einhvern tíma í vetur, að það væri hægt að verjast þessu frv. með því að sýna hnefann. Það getur verið, að sá, sem er nógu öflugur, geti sýnt hnefann. Það hefur oft verið talað um, að við sjálfstæðismenn værum einræðissinnar og vildum hafa einhverja aðra stjórnarhætti en það, sem hv. framsóknarmenn og sumir þeirra félagsbræður kalla lýðræði. Ef eitthvað væri til í þeim ásökunum, hefði einhvern tíma á því borið öll þau ár, sem við sjálfstæðismenn höfum haft meiri hluta hér í Reykjavík, að við hefðum beitt ofheldi, beitt valdi hnefans. Við höfum aldrei viljað grípa til þvílíkra ráða. Við höfum ætíð haldið í heiðri lögum og rétti, haldið trúan vörð um hin gömlu norrænu sannindi, að með lögum skal land byggja. En eins og ég segi, á staðreyndirnar verður að líta. Það tjáir ekki að koma hingað, jafnvel þó að af ágætum mönnum sé, eins og hv. 1. þm. Skagf. (StgrSt) í dag, og segja, að ef Reykvíkingar fái aukinn rétt, þá sé það sama og gefa skrílnum vald. Ég hygg, að sá ágæti þm., sem þetta mælti, hefði betur látið þau orð ómælt. Reykvíkingar þurfa ekki að blygðast sín fyrir sitt tillag til íslenzkrar menningar, og þeir eru ekki lakari Íslendingar en aðrir. Og vissulega er sá andi, sem í þessum orðum lýsti sér, mjög ólíkur því, sem annar maður, alinn upp í Þingeyjarsýslu, mælti fyrir rúmum 60 árum, Einar Benediktsson, sem einnig hafði flutt úr Þingeyjarsýslu til Reykjavíkur, sagði, með leyfi hæstv, forseta: „En þó við Flóann byggðist borg með breiða vegi og fögur torg og gnægð af öllum auð, ef þjóðin gleymdi sjálfri sér og svip þeim týndi, er hún ber, er betra að vanta brauð. Þeir segja, að hér sé hættan mest og hérna þróist frónskan verst og útlend tízka temjist flest og tungan sé í nauð.“ Það var eins og hann hefði heyrt ummæli hv. 1. þm. Skagf. í dag. En Einar Benediktsson svaraði fyrir meira en 60 árum: „Nei, þegar öldin aldna flýr og andi af hafi kemur nýr að vekja land og lýð, er víkka tún og breikka ból og betri daga morgunsól skín hátt um strönd og hlíð, skal sjást, að bylgjan brotnar hér. Við byggjum nýja sveit og ver, en munum vel, hvað íslenzkt er, um alla vora tíð.“ Við Reykvíkingar erum stoltir af því, að þannig var spámannlega mælt um okkar borg, þegar hún enn var fámenn, og við teljum það bæði heiður okkar og skyldu að starfa í þessum anda, að skilja, að það er Íslandi nauðsyn að eiga glæsilega og mannmarga höfuðborg. En höfuðborgin verður einnig að skilja nauðsyn landsbyggðarinnar, að skilja skyldur sínar, þá skyldu, sem á henni hvílir umfram alla aðra við íslenzka menningu. Og það er einmitt í þeim anda, sem við Reykvíkingar höfum fallizt á og styðjum af alhug það frv., sem hér liggur frammi, þó að það ætli okkur mun minni staðarlegan rétt til þingmannafjölda heldur en öllum öðrum landshlutum, meira að segja svo miklu minni, að sums staðar, eins og á Austurlandi, má segja, að atkvæði sé metið eitt á móti hverjum 3 í Reykjavík. Það má segja, að þetta er ekki tölulegt réttlæti. Við játum, að það er ekki tölulegt réttlæti, en við játum einnig, að það er fleira, en tölurnar einar, sem hér koma til greina. Það verður að líta á landshætti, það verður að líta á íslenzka sögu, á íslenzka menningu, eins og hún er, og þar verður hver að leggja fram nokkuð, til þess að vel fari. Og í þessum efnum er ekki farið fram á við neinn, að hann láti af neinum þeim rétti, sem hann í raun og veru á og hefur haft. Staðreynd er, að við Reykvíkingar og aðrir, sem á þéttbýlustu stöðunum búa, við heimtum ekki fullan rétt á við aðra landsmenn í þessu. Hv. 1. þm. Skagf. og aðrir fleiri hafa talað látlaust svo sem eftir þessu frv. ætti allt vald að vera flutt hingað til Reykjavíkur og á hinn ömurlega Reykjanesskaga, sem ég hygg að hv. þm. Dal. (ÁB) hafi mjög gert sér tíðrætt um. Hvernig lítur þetta út í raun og veru? Eftir því frv., sem hér liggur fyrir, á Reykjavík og Reykjanesskaginn samanlagt að fá aðeins 17 þm. Önnur héruð landsins eiga að fá 31. Og í þessu meginatriði er enginn munur á milli frv. Hv. framsóknarmenn hafa lagt fram frv., sem veitir Reykjavík og Reykjanesskaganum nákvæmlega jafnmarga þm. og lagt er til í frv. okkar. Hins vegar telja Reykvíkingar og aðrir, sem í þéttbýlinu búa, að það sé ærið nóg að njóta ekki þessa staðarlega réttlætis, tölulegs, þó að það komi ekki ofan á, að tvennar gersamlega ólíkar aðferðir til kosninga séu viðhafðar, tvenns konar aðferðir, sem ekki er hægt að rökstyðja með neinu móti öðru en því, hvers hagsmunir eins tiltekins flokks krefjast, en eiga ekkert skylt við hagsmuni strjálbýlisins hvað þá þjóðarheildarinnar. Hv. þm. Framsfl. hafa að vonum gefizt upp við að rökstyðja, af hverju þeir vilja ekki láta sömu kosningareglu gilda í Reykjavík og annars staðar. Þeir segja: Reykjavík er ein fjárhagsleg heild. - En hvernig ætluðu þeir að fara sjálfir í till., sem þeir samþykktu á framsóknarþinginu um miðjan marz í vetur um það að skipta öllu landinu utan Reykjavíkur upp í einmenningskjördæmi? Hvernig var hægt að skipta núverandi tvímenningskjördæmum, t.d. Eyjafjarðarsýslu og Árnessýslu, upp, án þess að þær sýslur væru skornar í sundur, eða var ætlunin sú ein að taka annan þm. af þessum sýslum? Þessu hafa hv. þm. ekki með neinu móti fengizt til að svara. Það er vegna þess, að þessar till. eins og annað, sem þeir hafa borið fram, er ekki borið fram sem lausn á vanda, heldur til málamynda til þess að skjóta sér undan því að segja hvað fyrir þeim í raun og veru vakir, því að það hefur enn ekki fengizt þrátt fyrir öll þau ár, sem þetta mál hefur verið til meðferðar. Við höfum heyrt það nógsamlega í þessum umr., að hv. framsóknarmenn hafi verið á móti tilrauninni, sem gerð var til þess að leysa kjördæmamálið 1931. Víð höfum heyrt nógsamlega í þessum umr., að þeir hafi verið á móti samkomulagslausninni, sem þeir kalla, 1933. Um ekkert hefur hv. þm. V-Húnv. farið háðulegar orðum, en einmitt uppbótarþingmennina, sem voru lögskipaðir 1933. Við höfum heyrt í þessum umr., að hv. framsóknarmenn voru á móti lausninni, sem var gerð 1942. En með hverju hafa þeir verið í málinu? Jú, nú vill svo til, að þeir eru með lausninni frá 1933, sem þeir eru búnir að berjast á móti í 25 ár, þó að þeir greiddu henni raunar atkvæði á sínum tíma. Og nú eru þeir með lausninni 1942, sem þeir töldu ganga landráðum næst að þá var samþykkt. Þeir tala um, að aðrir skipti um skoðun og þetta sé byrjun á einhverju, sem síðar skal koma. Ég játa það hreinlega, að ég sé ekki í framtíðina, en ég er alveg viss um, að það verður ekki langt þangað til margir framsóknarmenn segja: Þessi lausn var þrátt fyrir allt ekki svo afleit, sem fundin var, og tryggði hag strjálbýlisins betur, en allt braskið, sem framsóknarmenn hafa verið með, að þvælast á móti og bera aldrei fram neina raunhæfa till. til lausnar einu mesta vandamáli íslenzku þjóðarinnar. Það var vitnað í það, að ég hefði haldið því fram á sínum tíma, að ef Reykjavík væri skipt niður í ein 16–17 einmenningskjördæmi, mundu þeir fulltrúar, sem þar með kæmu, hafa betri aðstöðu og fólkið betri aðstöðu til að nálgast þá heldur, en samkvæmt núgildandi skipan. Ég játa fúslega, að ég sé marga kosti víð einmenningskjördæmi, en þeim eru líka margir ókostir samfara. En varðandi þetta tiltekna atriði gefur auðvitað auga leið, að helmingi fleiri þm. í Reykjavík hafa ólíkt betra færi á því að sinna málum sinna kjósenda, heldur en meðan þeir eru helmingi færri, að ef Reykjavík fengi þingmannatölu á borð við aðra landsmenn, mundi vitanlega verða miklu auðveldara fyrir fulltrúa þessa bæjarfélags að vera í nánu sambandi við alla sína kjósendur, en nú er. Ef ekki væri atkvæðið metið hér einungis á við einn þriðjung, miðað við það, sem er á Austfjörðum, þá mundu vitanlega verða hér fleiri þm., sem gætu jafnvel sinnt málefnum sinna umbjóðenda og hv. 1. þm. S-M. (EystJ) og aðrir væntanlegir þm. hins nýja Austurlandskjördæmis, sem hver um sig þarf ekki eftir þessa breytingu að hafa áhyggjur af á mann fleiri en innan við 1.150 kjósendur, auk þess sem margfaldlega hefur verið á það bent, að eftir því sem fleiri fulltrúar koma úr hverjum flokki í hvert kjördæmi, verður réttur kjósendanna aukinn, þá getur kjósandi ætíð snúið sér til þess fulltrúa, sem hann ber traust til, sem hann er tengdur miklu nánari böndum vegna flokkslegs samstarfs og sameiginlegra skoðana og sannfæringar heldur en nú er. Ég hef getið um það áður, hvernig Framsfl. beitti sínu flokksvaldi hér á þingi 1934–37, þegar beinlínis var bundizt um það samtökum, að þau kjördæmi, sem höfðu gerzt svo djörf að kjósa sjálfstæðismenn á þing, voru alveg afskipt um allar framkvæmdir innan sinna endimarka. Það var sanngirnin og hugurinn til byggðanna þá, hjá þessum herrum. Fram hjá því verður ekki komizt, að eftir frv. verður, þrátt fyrir það, þótt röskur meiri hluti landsmanna sé nú búsettur í Reykjavík og á Reykjanesi, yfirgnæfandi meiri hl. þm. úr öðrum kjördæmum, úr öðrum landshlutum, þannig að aðrir landshlutar verða á engan hátt afskiptir frá því, sem nú er, þannig að allt tal um það, að verið sé að ganga á þeirra rétt, er staðlausir stafir. Má nærri geta, hvort sé heillavænlegra fyrir landshlutana að eiga þess kost að hafa menn sem sína fulltrúa innan allra þingflokka, þannig að þar sé á þeirra mál hlustað, þeirra málefni fyrir brjósti borin, eða hvort það sé þeim heppilegt, að þm. séu sameinaðir í einum flokki, sem óhjákvæmilega, eins og Framsfl., hlýtur að verða í miklum minni hl., jafnvel á Alþingi, hversu mikið ranglæti, sem í verður haldið, vegna þess að jafnvel framsóknarmenn sjálfir dirfast ekki lengur að segja berum orðum, þó að það skíni út úr þeirra umsögnum, að þeir vilji á ný fá sama skipulagið sem gilti 1931, þegar 1/3 hluti landsfólksins fékk rífan meiri hl. þeirra, sem kosnir voru. Framsfl. reyndi þá sjálfur, hvílík gæfa fylgir þvílíkum rangindum. Aldrei hefur neinn flokkur beðið annað eins afhroð og Framsfl. eftir þennan sinn rangfengna sigur. Sá sigur varð upphaf þess, að margir beztu menn Framsóknar hröktust úr flokknum, menn eins og Tryggvi Þórhallsson, Ásgeir Ásgeirsson og - þótt síðar væri - aðalhöfundur flokksins og stofnandi, Jónas Jónsson, vegna þess að einmitt í átökunum 1931 og þá á eftir komust til valda í Framsfl. sömu ævintýramennirnir, hv. núv. 1. þm. S-M. og hv. þm. Str., sem hröktu stofnanda flokksins, Jónas Jónsson, úr flokknum og hafa síðan hreiðrað þar um sig, ekki sem þjóðmálaflokk, heldur sem valdaklíku, sem nú stendur uppi einangruð og örvilnuð í íslenzkum stjórnmálum, eins og við höfum séð og heyrt þeirra harmagrát undanfarna daga og nú mikinn hluta dagsins í dag. „Illur fengur illa forgengur“ hefur sannazt á skyndisigrum þessa flokks, og svo mun enn reynast, þó að sigur nú muni ekki verða eins og þessir menn vona. Til þess er þetta mál allt of ljóst og verður orðið almenningi um land allt allt of kunnugt, þegar til kosninga kemur. En landsbyggðin hefur einnig þessa sérstöku tryggingu í frv., að jafnað er á milli flokkanna með uppbótarmönnum, sem verða a.m.k. að hér um bil helmingi utan Reykjavíkur og Reykjaneskjördæmis, þannig að fyrir utan það að þessi byggðarlög eru í miklum meiri hl. varðandi sjálfa kjördæmakosnu þingmennina, þá er einnig vitað mál, að þeir fá sinn bróðurhlut af hinum landskjörnu þm., eins og verið hefur. Og þegar er verið að tala um það, að þetta frv. auki flokksvaldið frá því, sem verið hefur, verður að benda á, að einmitt ein breytingin í frv. er sú, að ætlazt er til, að svokallaður landslisti verði lagður niður, sé úr sögunni, sá þáttur, að flokksstjórn geti ráðið því að einum þriðja, hverjir hljóta uppbótarsæti. Það er allur yfirgangur flokksstjórnanna í þessu frv. Hins vegar heyrðum við það áðan glögglega á hv. 2. þm. Rang. (SvbH), að hann sagði, að það væri ekki nema sjálfsagt, að flokksstjórnir réðu frambjóðendum, og fór um það fögrum orðum, að þannig ætti það og hlyti að vera. Það er í raun og veru ekki nema sjálfsagt, að þessi hv. þm. játi það, því að flokksstjórnin í Framsfl. hefur ekki aðelns skipað sínum kjósendum að kjósa hvern frambjóðanda úr sínum eigin flokki, sem hún hefur sent þeim, heldur hefur hún sent þeim menn úr öðrum flokkum, sem enn þá voru í öðrum flokkum, og látið þá kjósa þá og hælt sér af því, að allir kjósendurnir hafi hlýtt skipuninni. Það er von, að þessir menn tali um flokksræði og veldi flokksstjórna! Þeir hafa sýnt það í verki, að þannig er ástandið í þeirra eigin flokki. En það er bara allt öðruvísi í öðrum flokkum. Hv. 2. þm. Rang. sagði hér áðan, að það hefði staðið í Morgunblaðinu, sem hann fór um fögrum orðum, að Einar Ingimundarson, frambjóðandi Sjálfstfl. á Siglufirði, hefði verið tilnefndur til framboðs af flokksfélögunum hér í Reykjavík. Hv. þm. fór um þetta mörgum orðum og sagði, að þetta væri hægt að skoða. Ég náði í það eintak Morgunblaðsins, sem segir frá framboði Einars Ingimundarsonar, og ef ég má lesa fyrstu málsgr., með leyfi hæstv. forseta, þá hljóðar hún þannig: „Siglufirði, 22. apríl. Á fundi fulltrúaráðs sjálfstæðisfélaganna s.l. laugardag og á fjölmennum sameiginlegum fundi sjálfstæðisfélaganna þriggja í gærkvöld var einróma samþykkt að beina þeirri áskorun til Einars Ingimundarsonar bæjarfógeta að vera í framboði fyrir Sjálfstfl. hér á Siglufirði við alþingiskosningarnar í sumar.“ Þetta stendur í blaðinu. Svo leyfir þessi hv. þm. sér hér að koma upp með umvöndun og miklu orðaskaki, segja okkur frá þessu og ýmsum öðrum atburðum. En hvað halda menn að sé að marka það, sem fjarlægara er og ekki er jafngott að staðreyna eins og þetta, þegar hann leyfir sér að segja jafnbersýnilega - ég segi fásinnu eins og það, sem hann leyfði sér hér rétt fyrir kvöldmat í kvöld að gera? Eftir höfðinu dansa limirnir. Það má segja; að aumingja þm. vilji fara eftir því, sem foringi flokksins hér í deildinni, hv. 1. þm. S-M., hefur gert. Hann hefur byggt hér meginhluta sinna löngu ræðna upp á algerum ósannindum og staðleysum, sem er auðvelt að hnekkja, og enginn veit betur en hann sjálfur, að hann segir ósatt. Hv. þm. talaði t.d. um það, að við sjálfstæðismenn hefðum ekki 1953 aldeilis verið á þeim buxunum að breyta þyrfti kjördæmaskipuninni, vegna þess að þá hefðum við sýnt fram á það, að samkvæmt núgildandi kjördæmaskipun þyrftum við ekki nema 200–300 atkvæði til þess að fá hreinan meiri hl. Þá hefðum við þess vegna ekki verið á því að breyta kjördæmaskipuninni. Ég held, að hann hafi talað um þetta einn hálftíma. En hv. þm. A-Sk. las hér upp á laugardaginn yfirlýsingu frá landsfundi Sjálfstfl. 1953, þar sem við lögðum höfuðáherzlu á nauðsyn kjördæmabreytingarinnar og tókum fram, að við teldum, að hvort tveggja gæti komið til álita, ef sama regla væri höfð um allt land, einmenningskjördæmi eða hlutfallskosningar í nokkrum stórum kjördæmum. Hv. þm. A-Sk., sem er a.m.k. sannsögull miðað við hv. 1. þm. S-M., las þetta upp og hefur ekki gert neina tilraun til þess að breiða yfir þá staðreynd, sem var raunar öllum vituð. En það skyldi þó ekki hafa verið svo, að hv. 2. þm. Rang. hefði ekki sjálfur skrifað sina ræðu og þess vegna ætti hann ekki sök á ósannindunum, heldur hefði hún verið tekin úr skjóðunni, sem hv. 1. þm. S-M. ber með sér, - og menn sáu einmitt, að hann var að dreifa út skjölum til nokkurra manna, sem sumir eru búnir að tala hér í dag, og eiga hinir vafalaust eftir að koma. Þá er þetta mikla tal um stjórnarskrárnefndina, sem brugðizt hafi störfum og hafi staðið sig illa og þó enginn verr en ég, sem mestur trúnaður hafi verið sýndur, vegna þess að ég hafi verið formaður. Hver er sannleikurinn í því máli? Hann hefur svo oft verið rakinn, að ég nenni ekki að fara ýtarlega út í það. En í nóvember 1952 leggjum við fulltrúar sjálfstæðismanna þar fram ýtarlegar till. um breytingar á stjórnarskránni, m.a. um breytta kjördæmaskipun, og tókum þar fram, að við teldum hvort tveggja koma til álita, einmenningskjördæmi eða hlutfallskosningar í nokkrum stórum kjördæmum, að því áskildu, að sams konar regla gilti um allt land. Þegar þessar till. lágu fyrir, varð öðrum framsóknarmanninum í n., prófessor Ólafi Jóhannessyni, svo mikið um, að hann sagði sig úr n. Ég hygg, að það hafi verið vegna þess, að prófessor Ólafur Jóhannesson hafi viljað fá að taka afstöðu til tillagnanna, en flokkurinn hafi bannað honum að taka afstöðu til málsins, og þessi mæti maður hafi ekki viljað una því að vera þannig kefldur í n. og hafi þess vegna sagt sig úr henni. Annar nm., beinlínis tilnefndur af Framsfl., hv. núv. þm. S-Þ. (KK), bar fram till., sem fór alls ekki inn á efni málsins, heldur eingöngu meðferð, um það, að efnt skyldi til sérstaks stjórnlagaþings og kosið til þess eftir sömu reglum og til Alþingis, með þeirri breytingu einni, að stjórnmálaflokkarnir máttu ekki skipta sér af kosningunni. Hugsum okkur nú vitið í þeirri till., að elnmitt þeim samtökum borgaranna, sem eru mynduð til þess að hafa skipti af stjórnmálum, til þess að starfa samkvæmt stjórnarskránni, og þeim mönnum, sem mest þekkja til stjórnarskrárinnar, þeim átti einmitt að banna að koma nærri kosningunum! Hv. þm. bar þetta að vísu fram. Það fékk engan stuðning. Fulltrúar annarra flokka fengust ekki heldur til að taka afstöðu til tillagna okkar. Allir nm. urðu þess vegna sammála um, að n. þýddi ekki að starfa áfram. Og það var staðfest af þáv. forsrh., hæstv. 1. þm. Skagf. (StgrSt), sem skipaði aldrei mann í stað prófessors Ólafs Jóhannessonar. Ef þeir ætluðust til, að n. héldi áfram að starfa, af hverju var þá ekki skipaður maður í stað prófessors Ólafs Jóhannessonar? Það var vegna þess, að eins og á stóð, vildi Framsfl. stöðva áframhaldandi tilraunir þessarar n. til að koma sér saman. Eins og á stóð, var það fullreynt, að hún gat ekki leyst sitt verkefni. En ekki nóg með það. 1953, nokkrum mánuðum eftir þetta, gefur landsfundur sjálfstæðismanna út sína yfirlýsingu, rétt fyrir kosningar, um stefnu í stjórnarskrármálinu, m.a. kjördæmamálinu. Framsfl. fékkst ekki til þess að taka neina málefnalega afstöðu til þeirra till. og bar suðvitað enga ósk fram um það, að stjórnarskrárnefndin tæki til starfa á ný. Ég minnist þess ósköp vel, að einn háttsettur framsóknarmaður sagði þá við mig: Þeir eiga eftir að sjá eftir því, að ekki var reynt að ná samkomulagi á þessum grundvelli. Þessi maður er enn mjög háttsettur í Framsfl. Ég veit ekki, hverjir þeir voru, sem þarna réðu, en það var alveg víst, að það voru þá menn til í Framsfl., sem sáu, á hvílíkri feigðargöngu flokkurinn var lentur, og hafa aðvarað í sinn hóp gegn þeirri einangrun, sem nú er á skollin, alveg eins og við vitum, að bæði á Framsfl.- þinginu og ekki síður í öðrum hópum framsóknarmanna hafa þær raddir verið mjög háværar, að flokkurinn væri lentur í fullkomnum ógöngum og mundi seint bíða þess bætur, hvernig á kjördæmamálinu hefði verið haldið. Þeir reyndu þó að komast úr þessari einangrun, sem víss hópur var að leiða flokkinn í, við stjórnarmyndunina 1956. Þá sömdu þáverandi stjórnarflokkar um að reyna að leysa málið sín á milli, þ.e.a.s. án Sjálfstfl. Hafi þurft frekar vitnanna við, að stjórnarskrárnefndin frá 1947 hafi verið úr sögunni, þurfti ekki annarra en stjórnarsáttmálans 1956. En þá segir hv. 1. þm. S-M.: Já, en það skapaðist alveg nýtt viðhorf í vetur, þegar það kom í ljós, að allir flokkar þingsins höfðu áhuga á lausn málsins, og þá bar formanni stjórnarskrárnefndarinnar að kalla hana saman. Hv. 1. þm. Skagf. sagði nú í dag, að hann vildi ekki ræða um það, hvað menn gerðu á öðru tilverustigi, enda væri víst nóg að hugsa um það, hvað menn gera í þessu lifi. Ég hygg, að það hafi verið nóg fyrir stjórnarskrárnefndina hennar basl, meðan hún lifði, og þess vegna ekki mikil bót í því að vekjast upp eftir sex ár frá því, að vitað var af öllum og talið, að hún væri úr sögunni. Og ef þeir töldu hana vera á lífi, af hverju bar þá fulltrúi Framsfl. ekki fram till. eða beiðni um það, að n. kæmi saman? Við Karl Kristjánsson höfum hitzt hér daglega í allan vetur, og með okkur er mjög ljúft, þótt við séum í sitt hvorum flokki, og ég er alveg viss um, að Karl Kristjánsson hefði þorað að stynja því upp við mig, að nú ætti að kalla saman n., ef honum hefði komið það til hugar, að það gæti greitt fyrir þessu máli eða að n. væri ekki úr sögunni. En sleppum Karli Kristjánssyni. Af hverju bar fyrrv. hæstv. forsrh., sem var forsrh. þessa lands fram til 23. desember, af hverju bar hann ekki fram ósk um það, að n. kæmi saman, og hnippti í hinn mjög svikula formann um, að hann ætti að gegna skyldu sinni, ef það var raunverulega ætlunin, að þessi n. ætti að leysa allan vandann? Nei, hann lét það vera. Hann lét ekki aðeins vera að biðja mig um að kalla saman n., heldur hélt hann áfram vanrækslu Steingríms Steinþórssonar og skipaði ekki, alla sína stjórnartíð og ekki heldur eftir að málið vaknaði í vetur, mann í stað Ólafs Jóhannessonar í n. Það hefði þá væntanlega nægt að tilkynna, að nú væri maður tilnefndur af forsrh. í stað Ólafs Jóhannessonar, til þess að ýta við hinni sofandi n. Nei, það datt þeim þá ekki í hug. Þetta er fundið upp eftir á sem hver annar orðhengilsháttur, að þessi n. hefði getað leyst málið, ef hún tæki til starfa. Hitt verð ég svo að segja, að mér hefur sjaldan verið sýnt meira traust, og ég mun lengi hafa það í minni og minna hv. 1. þm. S-M. á það, þá traustsyfirlýsingu, sem hann bar fram til mín með rökstuddu dagskránni hér, sem var felld á laugardaginn var. Þá var eina ráðið að leysa vandann að vekja upp n. undir forustu Bjarna Benediktssonar. Ef það var ekki gert, þá var bara fjandinn laus. Að hugsa sér aðra eins frammistöðu hjá þessum mönnum, að ef nú Bjarni Benediktsson kemur þeim ekki til hjálpar á síðustu stundu, rétt áður en þeir gefa upp öndina, þá er allur flokkurinn í voða! Ef eitthvað hefði verið til í því, að ég hefði vanrækt mína skyldu í þessari n. og við nm., þá hefði sannarlega eina rökrétta afleiðingin verið sú að bera fram till. um skipun nýrrar n. og reka hinn ótrúa þjón heim, nema það sé e.t.v. aðferð Framsóknar að sýna mönnum þeim mun meiri heiður sem þeir svíkjast betur um störfin.  Svo segir hv. þm., að okkur hafi verið ljóst, að allir flokkar voru búnir að fá mikinn áhuga á lausn kjördæmamálsins í vetur. Þó segir hann og ber það blákalt fram hér, að við sjálfstæðismenn höfum aldrei talað við Framsfl. um kjördæmamálið. Ef við höfum aldrei talað við Framsfl um kjördæmamálið, hvernig áttum við þá að vita um þeirra lifandi áhuga um málið ? Það er spurning fyrir sig. En það vill nú svo til, að við áttum ýtarlegt tal við einmitt 1. þm. S-M. og hv. þm. Str., Hermann Jónasson, um kjördæmamálið, hv. þm. G-K. (ÓTh) og ég, við áttum það í flokksherbergi Sjálfstfl. Við ræddum um það ýtarlega, hvort þeir mundu geta fallizt á þær till., sem við höfðum fram að bera. Og þegar þeir sögðu, að svo væri ekki, þá spurðum við, hvort þeir hefðu einhverjar aðrar till. Jú, þeir sögðust hafa till. Hverjar þær væru? Þeir sögðust sjálfir vita, hverjar þær væru, en það væri ekki búið að festa þær á blað. Hvort við mættum bíða eftir því að fá blaðið? Ja, það mundi nú taka dálítinn tíma að skrifa þær upp. Eins og við líka sjáum, þá hefur það tekið þá töluverðan tíma að skrifa þær, vegna þess að það var í marz, sem þeir loksins samþykktu einhverjar till. í málinu, og blekið var ekki fyrr þornað af þeim till., sem flokksþing þeirra samþykkti, heldur en þeir bera fram alveg gagnstæðar till. hér á Alþingi. Ég spyr: Hvernig á að vera hægt að semja við svona menn um þetta mál? Hvað er það, sem þeir í raun og veru meina? Vilja þeir ekki einhvern tíma segja, hverjar eru þeirra eigin tillögur, ekki einungis hvað þeir vilja ganga inn á til samkomulags? Þeir segja sjálfir, að það sé alveg ljóst, að við viljum ekki semja við þá og þeirra mál verði fyrir borð borið hér á Alþingi, og þeir segja, að þjóðin eigi að rísa upp og fylgja þeim í málinu. En í hverju á hún að fylgja þeim? Hvað er það, sem þeir vilja sjálfir? Hv. þm. A-Sk. svaraði því þannig hér á laugardaginn: Það eru alls ekki okkar breytingartillögur. - Sama segja þeir í dag. Nú vill hv. 1. þm. S-M. láta í það skína, að það séu till. frá því í marz, sem séu þeirra tillögur, en hv. þm. A-Sk. sagði allt annað, hann sagði, að þeir ætli ekki að koma með neinar tillögur fyrr, en á stjórnlagaþinginu fyrirhugaða, vegna þess að það væri þeirra aðaltill. í málinu, og allt, sem þeir segðu um kjördæmamálið, bæri að skoða í því ljósi, að þeir vildu láta kjósa stjórnlagaþing og þar ætti að taka afstöðu til málsins. Það verður áreiðanlega erfitt fyrir hv. 1. þm. S-M. að ætla að reyna að fara í fótspor hins mikla meistara, hv. fyrrv. þm. S-Þ., Jónasar Jónssonar. Þótt menn að vísu taki eftir því, að hann sé mjög farinn að tíðka hans ræðustíl og látbragð í ræðustól, mun mjög fara lítt fyrir honum í nýrri kjördæmabaráttu í stílnum 1931 nú. Þó að við höfum Jónas endurvakinn þarna, þá held ég, að svo lítið sem mönnum þykir til þess Jónasar koma, þá muni mönnum þykja enn þá minna koma til Tryggva Þórhallssonar í líki Sveinbjarnar Högnasonar. Þessi fylking er ekki sigurstrangleg, allra sízt meðan hún fæst ekki með nokkru móti til þess að segja, hvað fyrir henni vakir, annað en að hún hafi verið á móti því, sem gert var 1931, því, sem gert var 1933, því, sem gert var 1942, móti því, sem þeirra eigin flokksþing samþykkti fyrir mánuði, og móti sínum eigin tillögum núna og móti því, sem við viljum. Þetta er stefnan. Því er annað veifið haldið fram, að þessi kjördæmabreyting sé gerð til þess, að Sjálfstfl. fái einræðisvald. Hafa margir þm. þeirra komið hér upp og sagt, að af þessari kjördæmabreytingu mundi leiða, að Sjálfstfl. fengi einræðisvald í landinu. Aðrir koma og bera jafnblákalt fram, að hættan sé, að hér liðist allt upp í smáflokka. Hvernig fær þetta staðizt, að einn flokkur verði svo stór, að hann fái einræðisvald, og allt sundrist í smáflokka og landið verði stjórnlaust þess vegna? En þetta er sá rökstuðningur, sem við megum hér hlusta á dag og nótt, meðan málið er til umræðu. Ég held, að það færi betur að hafa sömu kópíuna af öllu, sem afhent er úr skjóðunni, en ekki svona mismunandi hátt á því, enda þyrfti þá kannske ekki að leiðrétta eins mikið og gert er í sumum ræðum, sem birtar voru í Tímanum í gær og haldnar voru hér s.l. föstudag. Sannleikurinn er sá, að við sjálfstæðismenn óskum ekki eftir neinu einræðisvaldi á Íslandi eða neinum öðrum rétti en okkur ber. Það er alveg rétt, að við höfum talið sumir, að það gæti orðið til styrktar ákveðinni flokkamyndun í landinu, ef öllu landinu væri skipt upp í einmenningskjördæmi. Það er margreynt, að sú hugmynd hefur ekki nægilegt fylgi, og engir hafa harðar talað á móti því heldur en einmitt hv. framsóknarmenn að skipta öllu landinu í einmenningskjördæmi, enda eins og hv. þm. A-Sk. sýndi fram á hér í kvöld, þá er nú eftir síðustu tillögum þeirra mikill meiri hluti landsmanna, sem á að búa við hlutfallskosningar.  af hv. 5. þm. Reykv., að miðað við útreikninga Tímans á göllum hlutfallskosninga, þar sem talið var, að einn þriðjungur gæti fengið meiri hl. fulltrúanna, þá gæti svo farið, að jafnvel 15% allra kjósenda gætu fengið alla fulltrúana kosna. Það verður að játa, að þetta kerfi er ákaflega gallað. Og mér kemur ekki til hugar að bera á móti því, að það er mjög veik stjórn, þó að hún fengi kringum 40% af öllum kjósendum og merði meiri hl. á Alþingi. Ég játa, að það eitt er sanngjarnt og hollt til frambúðar, að sá fái meiri hluta á Alþingi, sem hefur meiri hl. kjósendanna á bak við sig, og ég játa líka, að eins og það er óhagganleg staðreynd, að Framsfl. vildi ekki semja um málið við Sjálfstfl. og hann vildi ekki semja um málið við Alþfl. og hann vildi ekki semja um málið við Alþb., þó að hann ætti þess kost að reyna að komast að samningum við þá alla, þá strandar ætíð á Framsfl., af því að hann vill alls ekki semja um málið. Ég játa, að þótt það sé óhagganleg staðreynd, að það sé Framsfl. fyrst og fremst sjálfum að kenna - eða þakka, réttara sagt, að engir hafa komizt að samkomulagi við hann, þá er hann líka eini flokkurinn, sem má missa sig úr samkomulaginu, vegna þess að það er auðvitað mjög varhugaverð stjórnaraðferð að ætla að reyna að neyða kjósendur til þess að kjósa annan flokk, en þeir vilja með kjördæmaskipun. Ef þau þjóðfélagsöfl eru fyrir hendi, sem styðja ákveðinn flokk og vilja veita honum brautargengi, þá er sanngjarnt, að sá flokkur komi að sínum fulltrúum á Alþingi. Það horfir t.d. sízt til heilla að ætla að eyða slíkum skaðræðisflokk eins og kommúnistaflokkurinn í Frakklandi er á þann veg, sem reynt er að gera með kosningafyrirkomulagi de Gaulles nú. Kommúnistum gerir í sjálfu sér lítið til, þó að þeir séu lögbannaðir eða lögþvingaðir. Það er e.t.v. heppilegast fyrir þá sjálfa, ef þeir geta starfað í myrkri og undir því yfirskini, að þeir séu ofsóttir. Hitt höfum við séð hér á landi, að ekkert er kommúnistum hættulegra, en að sýna sjálfir í verki, hvers þeir eru megnugir og hver þeirra úrræði í raun og veru eru, og dómgreind fólksins á að skera úr um, hverjir völdin hafi í þessum efnum, en ekki valdboð. Þessi ókostur, að þannig sé bannaður flokkur með einmenningskjördæmum, er þó miklu minni í stóru löndunum, þar sem mörg hundruð kjördæmi eru og þar sem þetta jafnast nokkurn veginn upp, miðað við það, sem mundi verða hér á landi, þar sem menn hafa hugsað sér kjördæmin í mesta lagi eitthvað kringum 50. Hætturnar á ósamræmi á milli þingmannafjölda og kjósendafylgis eru því miklu meiri, á sama veg og einmenningskjördæmi í stóru löndunum eru auðvitað allt önnur, en hér á Íslandi. Það hefur verið sýnt fram á það hvað eftir annað í þessum umr., að í öðrum löndum eru einmenningskjördæmi svo mannmörg yfirleitt, að allir Íslendingar mundu þar vera í einu eða tveimur kjördæmum. Aðstaðan þar er vitanlega allt önnur en í þeim kjördæmum, sem Framsfl. vill viðhalda og þar sem hann nýtur sín bezt, en þar eru einmitt kúgunaraðferðirnar, sem hv. 1. þm. S-M. var að lýsa, í hávegum hafðar. Það er fyrir löngu kunnugt, að hvenær sem framsóknarmenn bera öðrum á brýn, að þeir beiti einhverjum ljótum aðferðum, og því meira sem þeir hafa orð á því, að andstæðingarnir beiti slíkum brögðum, því öruggara er, að það er einmitt sú aðferðin, sem þeir sjálfir hafa þá mest í hávegum í sinni framkvæmd. Aðferðin er sú að reyna að leiða athyglina frá eigin rangindum og vélabrögðum með því að bera andstæðingunum á brýn það, sem þeir sjálfir eru að fremja, eins og þegar hv. 1. þm. S-M. talar um það hér í hverri ræðunni eftir aðra, að það séu hundrað eða nokkur hundruð fyrirtæki í Reykjavík, sem ráði úrslitum kosninga hér, og hér sé varðmaður í hverju húsi eða svo til. Kannske hann haldi, að við höfum einhvern varðmann líka heima hjá honum.

Ég tók það fram, að það væri ekki.

En við vitum öll, hvernig þetta er, að þessir menn hafa með sínum aðferðum náð yfirráðum yfir mesta auðsafni, sem í fárra manna höndum hefur nokkru sinni verið á Íslandi. Við vitum, að þeirra hópur hefur bókhald yfir úttekt og hagi næstum því hvers einasta kjósanda í fjölmörgum héruðum þessa lands. Við vitum það ósköp vel, að Eysteinn Jónsson, hv. 1. þm. S-M., hefur ferðazt um landið og sagt á opinberum fundum, að það væru svik við samvinnustefnuna, ef menn kysu ekki Framsfl. Við vitum ósköp vel, hvernig þessi maður hefur beitt sínu valdi, og hans aðferðir eru allt of kunnar og alþjóð vitaðar til þess, að honum tjái að ætla að reyna að fara að bera sínar vammir upp á aðra, enda þarf ekki annað, en líta á kosningaúrslit hér í Reykjavík til þess að sjá, að öldur í kjósendafylgi eru hér miklu meiri, en nokkurs staðar annars staðar á landinu. Hér koma upp flokkar og hverfa. Hér er þessi flokkur í dag stór og verður lítill á morgun. Sjálfstfl., sem nú er mjög stór hér í bæ og hefur lengst af haft hér mjög mikið fylgi, hefur stundum hrapað mjög niður í sínu fylgi, eins og hann nú hefur vaxið, ekki sízt fyrir tilverknað hv. 1. þm. S-M. Það er ekki sízt hans verkum að þakka og hans stjórn að þakka, að flokkurinn er nú jafnstór og raun ber vitni um, vegna þess að þegar menn sáu, hvernig þessum herrum til tókst án atbeina okkar sjálfstæðismanna, þá sáu þeir, að þó að margt væri athugavert við þá stjórn, sem við vorum í, og því fari fjarri, að við séum eða teljum okkur fullkomna, þá keyrði þó fyrst um þverbak, þegar hv. 1. þm. S-M, fór að reyna að bisa við að stjórna án okkar handleiðslu. Um það þarf ekki að deila, og það eru ein rökin sannast að segja fyrir þessu máli, að reynslan hefur sýnt, að einmitt í Reykjavík og hinum stærri kaupstöðum er raunverulega frjáls skoðanamyndun fjöldans. Þar getur enginn sagt fyrir kosningar með þeim hætti, sem vitað er að Framsfl. telur sig geta í þeim kjördæmum, þar sem hann á alls kostar við fólkið. Játa verður, að vaxandi ágengni ekki sízt hv. 1. þm. S-M. í Framsfl., sem er að fæla mikinn fjölda góðra manna þaðan burt nú þegar, hefur orðið til þess að sannfæra landsfólkið um, að slíkir stjórnarhættir og aðferðir sem hann hefur beitt innan flokksins og reynir nú að beita gegnum þau fjármálafyrirtæki, sem hann hefur vald yfir gagnvart almenningi, tjái ekki lengur, og þess vegna verður að skapa aðstöðu til þess, að almenningur geti óháð kosið. Og hv. þm. sagði þetta alveg berlega í dag. Hann sagði: Hættan er sú, að við missum það persónulega samband, að hv. þm. geti farið sjálfur eða sent sína útsendara til þess að segja það við þá, sem hann telur sig eiga alls kostar við, er hann telur tryggja, að þeir muni greiða atkvæði rétt á kjördag. Það er einmitt þetta, sem hv. þm. vill ekki missa og gloprast út úr honum, að hann vill ekki með neinu móti missa, enda kemur það, eins og hann sagði: Það er margt fallegt, sem þeir segja, sagði hann um okkur, en það kemur nóta bene við það, sagði hann, og nóta benið, það athugaverða, var, ef flokkslegt réttlæti ætti að skapast. - Hann verður að játa, að eftir þessu frv. er strjálbýlinu, byggðum landsins tryggður fyllilega sami réttur og í raun og veru meiri réttur, öruggari staða, en nokkru sinni áður. En það, sem kemur við kvikuna á honum, er elnmitt þetta, sem þeir óttast, það er hið flokkslega jafnrétti. Þetta sagði hv. þm. A-Sk. á dögunum. Það er nú við þetta frv., að eftir því á bara að verða flokkslegt jafnrétti, og það er einmitt sú stóra aths., sem hv. 1. þm. S-M. hafði við frv. að gera. Það er þetta flokkslega jafnrétti, sem þessir hv. þm. óttast svo mjög. En fólkið úti á landinu vill áreiðanlega, að hið flokkslega jafnrétti fái að njóta sín. Það er búið að sitja of lengi undir ofurvaldi Framsóknar til þess, að það óski að sitja þar lengur. Það vill áreiðanlega eiga fulltrúa í sem flestum flokkum á Alþingi til þess á þann veg að tryggja sinn hag og sjá um, að ekki sé á hlut þess gengið, eins og hv. 1. þm. S-M. beitti sér fyrir í sinni fyrstu ráðherratíð, að gengið var á hlut allra þeirra, sem höfðu dirfzt að kjósa sjálfstæðismenn. Almenningur er búinn að sjá, að þetta er honum sjálfum fyrir beztu, og þessar umræður hafa nógsamlega leitt í ljós og sannað, svo að ekki verður um deilt, að hér er eingöngu um það að ræða, hvort einum flokki eigi að haldast uppi að ganga á rétt alls landslýðsins. Það er sagt, að þjóðin eigi eftir að kveða upp sinn dóm. Það er rétt. Þjóðin á eftir að kveða upp sinn dóm, og við fylgjendur þessa frv. bíðum þess dóms óhræddir.



Herra forseti. Það er tæpast viðeigandi, að við þm. metumst um það hér í ræðustólnum, hvor málsvarinn í þeirri deilu, sem hér er uppi, sé skeleggari í sínum málflutningi. En það hefur mjög verið áberandi hjá þeim þm. framsóknarmanna, að þeir hafa ekki aðeins látið í veðri vaka, að þeim fyndist, að við værum tæpast nógu öruggir í okkar baráttu eða skeleggir, heldur einnig, að við værum fáir, sem tækjum til máls, og töluðum ekki eins lengi og þeir. Það er, eins og ég segl, annarra að skera úr um það, hvernig okkar málflutningur er. Eins er það ekki einhlítt um málflutning að flytja margar ræður og langar, og sér í lagi er það ekki einhlítt, þegar svo geysilega mikið er um endurtekningar að ræða í ræðum eins og verið hefur nú í þessum umr. í ræðum þm. Framsfl. Þeir hafa komið hér hver á fætur öðrum, lesið hver upp eftir öðrum tilvitnanir í ummæli annarra manna, aldarfjórðungsgömul og þaðan af meira, þeir hafa vitnað í það, hve núv. ríkisstj. væru mislagðar hendur í efnahagsmálunum og hvað það hefði verið sjálfsagt að mynda þjóðstjórn fyrir áramótin til þess að reyna að ná sáttum og friði um kjördæmamálið, en ekki að vera að steypa þjóðinni út í þessa miklu baráttu, eins og nú stæðu sakir. Þessar röksemdir hafa hér komið fram æ ofan í æ, mann eftir mann, frá þeim þm. Framsfl., sem talað hafa, frá manni eftir mann. Hv. 1. þm. S-M. (EystJ) reyndi að gera grein fyrir því í sinni löngu ræðu, sem hann flutti hér síðdegis í dag, hver stefna Framsfl. í kjördæmamálinu hefði verið og að stefna Framsfl. hefði verið mjög glögg. Nú ber því ekki að neita, að þessi þm. er áreiðanlega ekkert síður glöggur, en venjulega gengur og gerist, en það var ákaflega erfitt að átta sig eftir málflutningi hans á þessari glöggu stefnu Framsfl. í þessu máli. Hann reyndi að skýra hana með sínum orðum. Mér finnst vera hægt að skýra stefnu Framsfl. í kjördæmamálinu með töluvert öðrum hætti, en reynt var af þessum hv. þm., og það, sem mér finnst einkenna stefnu Framsfl. í kjördæmamálinu fyrr og síðar, er, að þessi flokkur hefur alltaf verið á móti leiðréttingum á ranglætinu. Það hefur verið kjörorð eða einkunnarorð eða einkenni Framsfl. í sambandi við kjördæmamálið fyrr og síðar, og skal ég koma að þessu nokkru nánar. En áður en ég vík að því, vil ég minna á það, að hv. 1. þm. S-M. sagði, að það hefði legið opin leið til lausnar á kjördæmamálinu fyrir Sjálfstfl. með framsóknarmönnum, - var að tala um það, að einhvern tíma hefði legið opin leið á þann hátt, að sjálfstæðismenn gætu staðið við fyrri yfirlýsingar, og á þessu og margendurteknum ummælum annarra þm. Framsfl. hefur átt að skilja það, að sú lausn, sem sjálfstæðismenn beíta sér nú fyrir og hafa reyndar haft forgöngu um í kjördæmamálinu, sé í ósamræmi við fyrri afstöðu þeirra og fyrri yfirlýsingar í þessu máli. Að vísu erum við búnir að taka nokkuð fram um þetta, en þó er margt enn ósagt til glöggvunar á því, hvað hér er farið með mikla staðlausa stafi. Hverjar eru fyrri yfirlýsingar sjálfstæðismanna í kjördæmamálinu? Kjördæmamálið kemur á dagskrá árið 1931, má segja, svo að nokkru nemi a.m.k. í fyrsta skipti, eftir að Framsfl. hafði tekið við völdum 1927. Og hvernig var það nú, sem kjördæmamálið kom þá á dagskrá? Jú, það kom á dagskrá þannig, að Framsfl. ætlaði að afnema landskjörið, sem var þó eina hlutfallskosningin fyrir utan hlutfallskosninguna hér í Reykjavík, og gat leitt af nokkra leiðréttingu á misræmi milli flokka, að svo miklu leyti sem landskjörið náði til þess, þar sem ekki voru kosnir nema sex menn. Upp úr því byrjar svo hin harða barátta um kjördæmabreytinguna, sem leiðir til þingrofsins og kosninganna 1931. En vegna hvers var rofið þingíð 1931? Vegna þess að þá hafði verið samþ. till. um það í Ed., að það mætti inn í kosningalög taka ákvæði um það, að þm. skyldu kosnir með hlutfallskosningu; þó lá ekkert fyrir um það, en á þeim tíma voru öll ákvæði um kjördæmaskipun og kosningaaðferð í kosningalögum, en ekki í stjórnarskránni. En upp úr þessum kosningum 1931 er það lóst, sem margvitnað hefur verið til, þegar Framsfl. fær hreinan meiri hl. eða 60% þm. á liðlega þriðjung kjósendanna, að það verður ekki skotið á frest lausn á þessu máli, og er þá unnið mikið að því að fá leiðréttingar í málinu. Þá strax kemur það alveg greinilega fram, að stefna sjálfstæðismanna er ótvíræð í þessu máli. Þeir eru þá þegar á móti því, að landið verði gert allt að einu kjördæmi, eins og fram kom þó till. um frá þáverandi formanni Alþfl., eins og vitnað hefur verið til, Jóni Baldvinssyni. Þeir lögðu fram ýtarlegar till. um, að landinu væri skipt öllu í einmenningskjördæmi og þó hlutfallskosning í Reykjavík, og það var alltaf ófrávíkjanlegt skilyrði hjá sjálfstæðismönnum og í till. þeirra, að hlutfallskosningar væru samhliða einmenningskjördæmakosningunum til þess að jafna á milli flokka. Framsfl. hefði þá, ef hann hefði viljað standa að einhverjum leiðréttingum í þessu máli, getað náð samstöðu með sjálfstæðismönnum um einmenningskjördæmi í landinu, ef hann hefði viljað samhliða því fallast á, að settar væru inn í kosningalöggjöfina reglur um, að það misræmi eða misrétti milli flokka, sem skapazt gæti af einmenningskjördæmum, skyldi leiðrétt með uppbótarþingmönnum eða hlutfallskosningum samhliða einmenningskjördæmunum. En till. sjálfstæðismanna voru þær, að landinu væri auk einmenningskjördæma skipt í sex umdæmi og í þessum sex umdæmum væru svo leiðréttar misfellurnar með uppbótarþm. eftir nánar tilteknum reglum. Og það er mjög athyglisvert og ástæða til þess að vekja athygli á því hér, að í stjórnarskrárnefnd, mþn., sem starfaði í þessu máli á árinu 1932, eru þrjár megintill., sem greiða skal atkvæði um að lokum, þessar: 1. Að þingmannatala þingflokkanna verði jafnan í sem fyllstu samræmi við kjósendatölu þeirra. 2. Sem jafnastur réttur kjósenda til áhrifa á fulltrúaval til Alþingis. 3. Réttur núverandi kjördæma til eigin fulltrúa. Þegar fyrsta till. var borin fram, að þingmannatala þingflokka verði jafnan í sem fyllstu samræmi við kjósendatöluna, eru þeir sammála um það fulltrúar Alþfl. og Sjálfstfl., en fulltrúar Framsfl. greiða ekki atkvæði. Þegar borin er fram till. um, að sem jafnastur sé réttur kjósenda til áhrifa á fulltrúaval til Alþingis, segir fulltrúi Framsfl., Tryggvi Þórhallsson, nei. Og svo, þegar borin er fram þriðja till. um rétt núverandi kjördæma til eigin fulltrúa, þá eru fulltrúar Framsfl. sammála fulltrúum Sjálfstfl. um þetta atriði. En þegar þessar þrjár till. eru bornar upp í heild, að þingmannatala sé í sem fyllstu samræmi við kjósendatölu, að sem jafnastur sé réttur kjósenda til áhrifa á fulltrúaval til Alþingis og réttur núverandi kjördæma til eigin fulltrúa sé tryggður, - þegar þetta er borið upp í heild, þá fær það tvö atkvæði, tveggja sjálfstæðismanna, og nær ekki meiri hl. í n., vegna þess að báðir fulltrúar Framsfl. sitja hjá. Þarna var opin leið hjá Framsfl. til þess að ná samstöðu við Sjálfstfl. um að varðveita gömlu kjördæmin, sem hann leggur nú svo mikið upp úr, ef hann vildi samhliða því fallast á, að aðrar reglur eða hliðarreglur væru viðhafðar til að tryggja jafnrétti á milli flokka, en það hefur Framsfl. aldrei fengizt til að fallast á. Ranglætið, sem hann hefur skákað í skjóli við, miðað við aðra flokka, hefur verið honum veiga meira, en réttur hinna gömlu og einstöku kjördæma. Það hefur verið honum veigameira, en réttur kjördæmanna, og það kemur ljóst fram þegar í afstöðu Framsfl. 1933. Þegar svona er komið, þegar slík till. eða tilraun til þess að viðhalda gömlu kjördæmunum 1932 og 1933 er eyðilögð af Framsfl., þá lýsir formaður nefndarinnar, sem er fulltrúi Framsfl., því yfir, að samkvæmt atkvgr., þeirri atkvæðagreiðslu, sem var í því fólgin, að tveir fulltrúar Framsfl. sátu hjá, hafi ekki náðst samkomulag um grundvöll fyrir starfi nefndarinnar. Það var þess vegna Framsfl., sem þarna eyðilagði möguleikann til þess að vernda hin gömlu kjördæmi. En fulltrúar Sjálfstfl. lögðu megináherzluna á þessum árum á þetta tvennt, að tryggja jafnrétti á milli flokka, jafnhliða því að viðhalda hinum gömlu kjördæmum, en þegar það náðist ekki fram, lýstu þeir einnig þá, á þessum árum, strax yfir, að þá væru þeir að öðrum kosti samþykkir því að fylgja þeirri kjördæmaskipun, sem stungið hafði verið upp á þá af Jóni Baldvinssyni, að skipta landinu í nokkur stór kjördæmi með hlutfallskosningum. Eins og menn muna, var gangur málsins sá, að stjórnarskránni var breytt 1933 og 1934 með öðrum hætti en þeim, sem nú stendur til. En ég hef viljað benda á þetta til þess að sýna mönnum fram á, að afstaða sjálfstæðismanna þá var sú, að þeir gátu hugsað sér, eins og margsinnis hefur verið tekið fram, annað tveggja einmenningskjördæmi með tryggðu jafnrétti á milli flokka eða stór kjördæmi með hlutfallskosningum. Alveg sama kom fram í stjórnarskrárnefndinni, eins og hv. 1. þm. Reykv. lýsti áðan, hjá fulltrúum Sjálfstfl. þar 1952 í nóvembermánuði. Þá voru lagðar fram till. um þetta mál af hálfu fulltrúa Sjálfstfl. varðandi kjördæmaskipunina sérstaklega, þar sem tekið var fram eftirfarandi: Kosningafyrirkomulagið verði hið sama um land allt, þ.e. annaðhvort alls staðar einmenningskjördæmi eða stærri kjördæmi, þar sem 4–6 menn verði kosnir í hverju með hlutfallskosningu. Það hefur enginn vandi verið fyrir sjálfstæðismenn og er ekki að standa við fyrri yfirlýsingar í þessum málum. Og það er rétt að vitna til þess, sem þeir segja einmitt Jón Þorláksson og Pétur Magnússon í lok nál. síns, 22. febr. 1932; um afstöðuna til stærri kjördæma, því að það hefur verið vitnað sérstaklega hér æ ofan í æ í Jón Þorláksson um það, að hann hefði umfram allt viljað viðhalda rétti hinna gömlu kjördæma. Hann vildi það, eins og ég sagði, með því að um leið væri skapað réttlæti á milli flokka, en að öðru leyti sögðu þeir Jón Þorláksson og Pétur Magnússon eftirfarandi, með leyfi hæstv. forseta: „Hins vegar höfum við lýst yfir því í n., að við mundum til vara eða til samkomulags geta fallizt á uppástungu Alþfl. um hlutfallskosningar í 6 hlutfallskjördæmum.“ Eins og þetta hefur allt frá þessum tíma legið ljóst fyrir, þá var þetta einnig staðfest af landsfundi Sjálfstfl. 1953, þar sem hann benti á þær tvær leiðir í þessu máli, annaðhvort að fara leið einmenningskjördæmanna eða hlutfallskosningakjördæmanna. Og nú hefur nýafstaðinn landsfundur Sjálfstfl. lýst sig samþykkan því, þar sem meirihlutasamkomulag hefði getað náðst um það, að standa að stjórnarskrárbreytingu eins og þeirri, sem flutt er nú hér, að landinu sé skipt í stór kjördæmi með hlutfallskosningum. Það er enginn vafi á því, að margt hefur skeð á skemmri tíma, en fjórðungi aldar eða lengri tíma en það, sem getur nokkuð breytt viðhorfum manna. Og ég er ekki í nokkrum vafa um það, að einmitt bardagaaðferðir Framsfl. í hinum minni kjördæmum með því ofurvaldi, sem kaupfélagavaldið og fjármagn kaupfélaganna og Sambandsins hefur skapað þessum flokki, það hefur sýnt mönnum fram á, að það kynni að vera nokkuð varhugavert að hafa það kosningafyrirkomulag, þar sem mjög smá einmenningskjördæmi væri um að ræða, einmitt vegna þess, að menn þekkja þá gerla hverjir aðra og kosningaúrslitin velta á atkv. örfárra manna, sem mörg dæmi eru til að liggja undir ofurþunga, sem er þannig vaxinn, að það ætti ekki að eiga sér stað í íslenzku þjóðfélagi eða neinu lýðræðisþjóðfélagi, hvernig menn hafa bæði verið beittir atvinnukúgun og fjárkúgun í því sambandi og beinlínis notaðar aðferðir æ ofan í æ til þess á óbeinan og beinan hátt að láta fjármagnið og atvinnuaðstöðuna hafa áhrif á kosningar. Við munum ósköp vel eftir því - það er bara eitt dæmi, sem ég nefni - í síðustu kosningum, þegar Kaupfélag Vestur-Skaftfellinga á sitt aldarfjórðungsafmæli í ágústmánuði. Þá náttúrlega stóð mikið til, átti að halda upp á afmælið. En hvernig stóð á því, að það var ekki haldið upp á það í ágúst? Nei, kosningarnar fóru fram í júní, í lok júnímánaðar. Tilstandið var haft um miðjan júní. Þá kom forstjóri Sambandsins með pomp og pragt austur í þessa litlu sýslu, og menn geta getið sér til, hver muni hafa verið ástæðan fyrir því, að hátíðahöldunum var flýtt, til þess að það væri búið að ljúka þeim fyrir kosningar. Þeir menn, sem hafa þessa aðstöðu, ættu sízt að tala um það, eins og sumir þm. Framsfl. gerðu hér síðdegis í dag, að hér í Reykjavík væri beitt mikilli atvinnukúgun og fjárkúgun í sambandi við kosningar. Engin einstök dæmi voru nefnd, en það var talað um, að þetta væri alkunna, og hv. 1. þm. S-M. sagði, að hann vissi sjálfur, að það hefði verið eytt mörgum dagsverkum í að reyna að veiða eina sál hér í kosningum. Menn gera sér alveg ljóst, að það er engin aðstaða til þess að hafa úrslitaáhrif á kosningu í jafnstóru kjördæmi og Reykjavík, miðað við það, þar sem er búið að sigta kjósendurna niður þannig, að það er aðeins handfylli af kjósendum, sem menn eru í vafa um lengur, hvorum megin muni vera, - og allir vita, að svona er þetta. Hér sveiflast kjörfylgið miklu meira, en annars staðar og einmitt eftir almennum málum, en ekki eftir því, hver áhrif einstakir atvinnurekendur eða aðrir geta haft á einstaka kjósendur til eða frá. Hverjar hafa svo þessar glöggu tillögur Framsfl. verið? Ef við byrjum 1932, þá var afstaða Framsfl. að hafna þar tilboði sjálfstæðismanna um einmenningskjördæmi, en koma fram með tillögur um það að fjölga í Reykjavik, gera Þingeyjarsýslu að tvímenningskjördæmi, ég held Siglufjörð að kjördæmi og skipta Gullbringu- og Kjósarsýslu í tvö kjördæmi. Þegar maður athugar þetta nánar, þá eru allar líkur fyrir því, að úrslitin um þau viðbótarþingsæti, sem um var að ræða, mundu verða nokkurn veginn þau sömu og þau voru í heild í þinginu, áður en þetta kom til, m.ö.o., það væri nokkurn veginn alveg öruggt, að það ranglæti, sem til stóð að leiðrétta, skyldi ekki leiðrétt, Framsókn skyldi hafa sama hlutfallið eftir sem áður. En hlutfall þessa flokks hafði verið það, að í kosningunum 1927 fékk Framsfl. 46% meira þingfylgi, en honum bar, miðað við kjörfylgi í landinu, og 1931 fékk Framsfl. 53% meira þingfylgi, en honum bar, miðað við kjörfylgi í landinu. En það er kannske eftirtektarverðast af öllu, að þá þótti þetta herfilegt, og síðan hefur verið lappað upp á stjórnarskrána 1934 og 1942, en ef við lítum á kosningaúrslitin 1953 eða 20 árum og 25 árum eftir að þetta gerðist, þá erum við enn í alveg sama farinu. Framsfl. fær í kosningunum 1953 46% meira þingfylgi, en hann átti rétt til, miðað við kjörfylgi hans í kosningunum. Það er enn, eftir allar þær leiðréttingar, sem búið var að gera, þannig komið. En þetta þótti Framsfl. ekki nóg, heldur gekk hann á það lagið að stofna til bandalags við annan flokk til þess að reyna að hagnýta sér ágallana á kjördæmaskipuninni og ná enn þá meira til sín af rangfengnum þingmönnum, og þess vegna er niðurstaðan þannig, að í síðustu alþingiskosningum,1956, fær Framsfl. 112% meira þingfylgi, en honum ber, miðað við kjörfylgi. Það er laglega af sér vikið, og það er kannske mannlegt, að hv. þingmenn Framsfl. vilji ekki sleppa þessum ránsfeng. En þeir eiga þá ekki að vera með neina skinhelgi hér og segja: „Við erum að vernda hagsmuni héraðanna“. Þeir eiga þá bara að koma hreinskilnislega fram, eins og einhver var að segja við mig í dag, eins og Magnús gamli Torfason hefði gert hér á sínum tíma: Það er alls ekki von, að við viljum sleppa þessu, þetta er auðvitað hagsmunamál fyrir okkur, og það er bezt að játa það. - En hver hefur játað það hér af framsóknarmönnum? Hver hefur talað um það hér, að þeir væru að berjast fyrir hagsmunum Framsfl.? Nei, þeir koma hver á fætur öðrum og segja: Framsfl. gerir þetta ekkert til, en það eru bara aumingja héruðin, það eru veslings héruðin, það þarf að passa þau. Ég hef rekið mig á dálítið skemmtilega sögulega staðreynd og minni á hana hér í sambandi við þetta tiltæki, sem Framsfl. hafði forustuna um 1956, að mynda kosningabandalag til að fá fleiri þm. en honum bar með réttu. Það hefur margsinnis verið tekið fram, þegar því hefur verið haldið fram hér, að sjálfstæðismenn hafi kannske ekki verið nógu skeleggir í því á fyrri árum að berjast fyrir kjördæmabreytingu, að eftir að Hræðslubandalagið hafði verið stofnað og fram hefðu komið þær myndir í kosningunum, sem það sýndi, þá gat ekki dregizt, að efnt yrði til breytinga á kjördæmaskipuninni, og þess vegna er einmitt þetta kosningabandalag orsökin til þess, að þessu máli hefur ekki verið lengur frestað nú. Þá varð lýðum ljóst, að hér var um svo mikið ranglæti að ræða, að því varð að breyta. En það, sem ég ætlaði að vitna til í sambandi við þetta, er það, að Danir tóku upp hjá sér nýja kosningaaðferð 1918, hlutfallskosningar í sambandi við einmenningskjördæmi, þ.e.a.s. svipað og sjálfstæðismenn vildu 1932, að hafa einmenningskjördæmi og svo uppbótarsæti eða hlutfallskosningar í sambandi við einmenningskjördæmi til að jafna á milli. Kosningarnar fóru skaplega fram, og það var lítil óánægja með þessar kosningar. Þá skeði það, að það tók sig til einn af vísindamönnum Dana, Zeuthen hagfræðingur, og skrifaði í Nationalökonomisk Tidsskrift grein um kosningarnar og sýndi fram á, að með alls konar brellum hefði getað komið út úr þessum kosningum svo hróplegt ranglæti, að minni hl. hefði getað átt stóran meiri hl. á þingi. Hann sýndi fram á þetta. Þá byrjaði að koma dálítil óánægja með þetta fyrirkomulag, og það var ekki beðið eftir kosningum, heldur tóku Danir sig til, þegar þessar kenningar Zeuthens um það, sem hann kallaði „illoyal Alliance“, voru fram komnar, eða óheiðarlegt bandalag, og breyttu kjördæmaskipuninni og tóku upp hlutfallskosningar í stórum kjördæmum. Það kostaði eina grein í Danmörku að hverfa frá þessu óheiðarlega bandalagi og breyta löggjöfinni, en það kostaði Hræðslubandalagið hér á Íslandi í síðustu kosningum, þar sem menn fengu að sjá framan í, hvernig menn gátu fengið sig til að misnota okkar ófullkomnu kosningalöggjöf. Annars var það eitt, sem fram kom og hefur fram komið í ræðum, ekki aðeins í ræðu 1. þm. S-M., heldur flestra þeirra, sem talað hafa af hálfu Framsfl., að þeir telja í raun og veru, að það sé höfuðstefna þeirra að viðhalda einmenningskjördæmum í landinu og sú stefna hafi verið mörkuð af flokksþingi þeirra, með engum uppbótarsætum. Hitt eru svo tilslakanirnar, eins og margsinnis hefur verið sýnt fram á, að hér eru í raun og veru ekki þeirra tillögur. Það er dálítið gaman að athuga það, að till. um einmenningskjördæmi hafa komið fram hér á landi áður, í byrjun þessarar aldar. 1907, þegar til meðferðar eru á þinginu till. Hannesar Hafsteins um stór kjördæmi og hlutfallskosningar, flytur meiri hl. þeirrar nefndar, sem fjallaði um það mál og var andvíg þessu frv., till. um einmenningskjördæmi, 34 einmenningskjördæmi í landinu. Það, sem er athyglisvert í sambandi við þetta, er það, að þessar till, um einmenningskjördæmi kolféllu með 16:8 atkv., en hins vegar féll frv. Hannesar Hafsteins eða stjórnarinnar þá með eins atkv. mun, og sátu þó hjá tveir menn, sem báðir höfðu efnislega lýst sig samþykka frv. En það er annað, sem er nokkuð athyglisvert, að í þessum till. um einmenningskjördæmi er algerlega raskað öllum grundvellinum, sem nú á að vera helgastur undir kjördæmaskipuninni, þ.e.a.s. sýsluskiptingunni. Nú tala menn hér fjálglega um hina fornhelgu sýsluskiptingu, sem væri hreinasta goðgá að rjúfa sem grundvöll kjördæmaskipunar. En ætli þeir hafi verið óþjóðhollari þessir menn, sem 1907 báru fram till. um einmenningskjördæmi, en rugluðu algerlega sýsluskiptingunni í landinu? Aðeins til fróðleiks og uppbyggingar fyrir þá þm. Framsfl., sem mest hafa talað um helgi sýsluskiptingarinnar sem grundvöll fyrir kjördæmaskiptingu, vil ég minna á, að till. þessar voru ekki aðeins fluttar af meiri hl. nefndarinnar, heldur tók meiri hl. nefndarinnar upp till., sem áður voru sendar stjórninni frá öllum héraðsstjórnum landsins, svo að það voru héraðsstjórnirnar um gervallt land þá, á árunum 1903–1907, sem kváðu upp þann úrskurð, að sýsluskiptingin út af fyrir sig væri alls ekki neitt atriði, sem vernda bæri í sambandi við kjördæmaskiptinguna. Nú á hins vegar þessi sýsluskipting að vera fornhelg vé og bönd. Þá var flutt t.d. till. um það, að Árnessýsla skyldi skiptast í þrjú kjördæmi Skálholtskjördæmi, Hraungerðiskjördæmi og Stokkseyrarkjördæmi, eða til vara í tvö kjördæmi, Skálholtskjördæmi og Stokkseyrarkjördæmi. Á Austfjörðum voru till. um allt aðra skiptingu, en eftir sýslumörkunum. Það var gerð till. um það, að þrír þm. verði kosnir fyrir Norður-Múlasýslu: eitt kjördæmi átti að vera Skeggjastaðahreppur og Vopnafjarðarhreppur, annað kjördæmi Jökuldalshreppur, Hlíðarhreppur, Hróarstunguhreppur, Fella-, Fljótsdals- og Hjaltastaðahreppur, og svo þriðja kjördæmið átti að vera Seyðisfjarðarkaupstaður og Seyðisfjarðarhreppur, Loðmundarfjarðarhreppur og Borgarfjarðarhreppur. Í Skagafirði var talað um tvö kjördæmi, fyrra kjördæmið austan Vatna og hitt vestan Vatna. Og þegar litið er á þessar till. allar, þá er það úr miklum meiri hl. sýslnanna, sem koma till. um það frá þeim sjálfum að miða ekki kjördæmaskipunina við sýsluskiptinguna. Þetta hef ég viljað benda hér á vegna þeirra umr., sem fram hafa farið um sögulegt gildi þess að viðhalda sýsluskiptingunni sem grundvelli fyrir kjördæmaskiptingu, sem eitt með öðru sannar það, að sýsluskiptingin er á engan hátt neinn fornhelgur grundvöllur undir kjördæmaskipuninni, en hitt miklu réttara, sem við höfum haldið fram, að þeirri kjördæmaskipun, sem lögð er til í þessu frv., svipi miklu meira til þeirra reglna, sem giltu á þjóðveldistímanum hér, eins og ég hef áður vitnað til og fært til stuðnings máli mínu greinar og ummæli Tómasar Sæmundssonar, Jóns Sigurðssonar og Einars Arnórssonar og fleiri, sem sögulega hafa skoðað þetta mál og skrifað um þetta samtímis því, sem Alþingi var endurreist um miðja 19. öldina, bæði Tómas Sæmundsson og Jón Sigurðsson forseti. En þessar till. um einmenningskjördæmin, sem ég vék nú að, í byrjun aldarinnar spruttu upp úr till. stjórnarinnar um hlutfallskosningar, og það minnir mig á það, sem hv. 1. þm. S-M. sagði hér í dag, að fyrir svona till. eins og hér eru bornar fram, till. um stór kjördæmi með hlutfallskosningum, standa aðeins þeir, sem eru slitnir úr sambandi við landið. Það eru bara einhverjir aulabárðar, sem láta sér detta í hug að flytja svona till., segir hv. 1. þm. S-M. Ja, það voru nú engir aulabárðar á sínum tíma, sem létu sér detta í hug að flytja svona till. T.d. Þórhallur biskup var einn af þeim, sem fylgdu þessum till., og hann vildi gera meira, hann vildi stækka kjördæmin, ekki sjö kjördæmi, eins og stjórnarráðið stakk þá upp á, nei, heldur bara fjögur kjördæmi, eins og fjórðungarnir fornu, og með hlutfallskosningum. Ólafur Briem studdi mjög sterklega þessar till. þá. og sagði um þær, með leyfi hæstv. forseta: „Ég get ekki betur séð, en að fyrirkomulag frv. veiti einmitt meiri tryggingu fyrir því, að þingið vinni að því einu, er þjóðfélaginu í heild sinni er fyrir beztu, sérstaklega að því er snertir fjárhagsmálin. Oft og einatt mun þeim, er hlustað hafa á fjárlagaumr. á þingi, hafa komið til hugar, að stundum sé það ekki sem heppilegast, að þingmenn einatt skoða sig fremur sem ulltrúa einstakra kjördæma, en sem fulltrúa þjóðarinnar og láta hag þeirra sitja í fyrirrúmi fyrir hagsmunum landsins í heild sinni.“ Ég vildi alveg sérstaklega viðhafa þessi ummæli vegna þess, að nú virðist það eiga að vera í málflutningi hér á þingi eitt aðalatriðið gegn þessu máli, að eftir það hugsi menn ekkert um hin einstöku kjördæmi og hagsmuni hinna einstöku kjördæma, en þá höfðu þingmenn þann víðari sjóndeildarhring, að þeir töldu einnig, að það væri nokkurs virði að hugsa - ekki sízt í fjármálum og efnahagsmálum þjóðarinnar - í nokkuð stærri sviðum, en í hinni þrengstu hreppapólitík og þrengstu eiginhagsmunum minni kjördæma eða flokka. Nú þora menn helzt ekki að segja það, og þykist sá mestur, sem er reiðubúinn til þess að halda fram sem þrengstum sjónarmiðum fyrir sem fæsta eða minnsta hagsmuni í landinu. Ég ætla að vitna í ummæli Péturs Jónssonar frá Gautlöndum um þetta mál eða hliðstætt mál af þessum sökum, að nú er það álitið, að það séu ekki nema aulabárðar, sem fylgi fram svona till., og menn, sem eru slitnir úr tengslum við landið. En hann sagði einmitt um þær till. að skipta landinu í stór kjördæmi: „Því hefur verið haldið fram, að hlutfallskosning nyti sín ekki fullkomlega, nema flokkaskiptingin í landinu væri skýrari, en hér á sér stað og pólitískt líf meira þroskað. Þetta er satt að vísu. En sama má segja um núgildandi kosningaaðferð. Hún nýtur sín ekki heldur, án slíks þroska. Og heimti hlutfallskosningaaðferðin öllu meiri þroska, þá miðar hún líka þeim mun meira að því að efla hann og yfir höfuð hina betri þætti pólitíska lifsins, elns og ég hef bent á í nál. minni hl., enda tel ég margt illt, sem fram hefur komið í kosningabaráttunni eftir núgildandi aðferð. Ég er því sannfærður um það, að þessi kosningaaðferð mun einmitt verða til þess að efla sannan pólitískan þroska í landinu, en það, sem þm. Vestm. færði sem meginástæðu fyrir sínu máli, að kjósendur væru yfirleitt þessu fyrirkomulagi mótfallnir, finnst mér vera mjög léttvægt. Það hafa viðurkennt nálega allir, sem á þetta mál hafa minnzt, að hlutfallskosningin er sú réttasta kosning, sú kosning, sem leyfir flestum skoðunum að koma fram á sjónarsviðið á eðlilegan hátt, ef þær hafa nokkurt verulegt fylgi í landinu, í stuttu máli fegursta kosningaaðferðin.“ Ég vitnaði áðan í till. Þórhalls biskups Bjarnarsonar um að skipta landinu aðeins í fjögur kjördæmi í samræmi við fjórðungana, en sjálfur sagði hann um málið: „Fyrir mér eru góð hlutfallskosningalög hita- og kappsmál, því að þau eru runnin af rót réttlætishugsjónar.“ Síðar hefur einnig komið fram vitnisburður höfundar Framsfl., sem nokkuð hefur spunnizt inn í þessar umræður, einmitt um annars vegar einmenningskjördæmi og hins vegar stærri kjördæmi með hlutfallskosningum, og það hefur verið vitnað til þess, þótt það hafi ekki beinlínis verið orðrétt eftir haft, en það er ástæða til þess, að orðrétt sé til þess vitnað. Hann segir í bók sinni „Komandi ár“ um stjórnmálin, með leyfi hæstv. forseta: „Hins vegar mætti greiða götu glöggrar flokkamyndunar á ýmsan hátt, en með engu fremur en að stækka kjördæmin og beita hlutfallskosningum. Þá koma stefnurnar fram fremur, en einstaklingsáhrif, ættarfylgi og fjármagn.“ Honum hefur dottið í hug, gamla manninum, að fjármagn gæti komið til greina í sambandi við sjálf kjördæmin, þó að arftaka hans í flokknum nú, hv. 1. þm. S-M., virðist ekki vera kunnugt um það. Hann heldur áfram, Jónas Jónsson, og segir: „Ef 3–4 væru í sama kjördæmi og kosið með hlutfallskosningum, reynir minna á síðustu atkvæðin, úrskurð þeirra andlega ómyndugu, sem fluttir eru í bifreiðum á kjörstaðinn eins og sauðir til slátrunar.“ Nei, það er bæði, að við höfum töluvert fyrir okkur í stjórnmálasögu okkar um afstöðu manna til einmenningskjördæma og stórra hlutfallskosningakjördæma, eins og nú er lagt til að tekin séu upp, og það með töluvert öðrum hætti, en hv. fulltrúar eða þingmenn Framsfl., er hér tala um þetta mál, vilja nú vera láta eða dæma um kosti eða ókosti þessara mismunandi skipulaga. Þeir bera sér það mjög í munn, framsóknarmenn, að hér séu þrír menn í raun og veru að setja stjórnarskrá, flm. þessa frv., sem hér liggur fyrir. Það er náttúrlega fyrst og fremst Alþingi, sem fjallar um málið á fyrsta stigi, og við stjórnarskrárbreyt. skal sá háttur einnig á hafður, að kosningar fara fram og breyt. nær ekki lagagildi, fyrr en Alþ. hefur aftur samþykkt hana, eftir að kosningar hafa farið fram og kjósendur látið í ljós álit sitt um málið. Og sumir þingmenn Framsfl. nú hafa nokkuð digurbarkalega vitnað til þess, að það eigi nú eftir að fara fram kosningar um þetta mál, og kosningar hafi farið fram um stjórnarskrárbreyt. vegna þess, að Framsfl. rauf þingið 1931, og þá hafi þjóðin tekið í taumana. Ég vil aðeins gera dálitla leiðréttingu á því, hvort þjóðin hafi tekið í taumana 1931. Það er rétt, eins og ég sagði, að Framsfl. fékk 60% þingfylgisins út á rúmlega 30% kjörfylgisins, en þjóðin tók ekki meira í taumana en það, að Framsfl. hafði í þingkosningunum 1927 30% atkv. og fékk 35.9% atkv. í þessum mektarkosningum 1931. Það er næstum því alveg nákvæmlega sama prósentuaukning, sem Sjálfstfl. fékk í kosningunum 1956, miðað við kosningarnar næstu þar á undan, 1953. En við það að auka á sjötta prósent atkvæðafylgi sitt þá, tapaði Sjálfstfl. nokkrum þingsætum, en Framsfl. með 5-6% aukningu 1931 fékk 60% af þingmönnunum. Það var nokkur aukning hjá Framsfl., en það var sannarlega ekki þjóðin, sem tók í taumana, því að mikill meiri hl. þjóðarinnar var á móti Framsfl. í þessu máli. 2/3 hlutar þjóðarinnar voru á móti því að stöðva þetta mál, og það má þess vegna segja, að Framsfl. hafi gripið í taumana, fram fyrir hendur þjóðarinnar, með ranglætinu, eins og fyrr og síðar í þessu máli. Hv. þm. Dal. talaði hér um það, að við talsmenn þessa máls hefðum forðazt að tala um jafnrétti fólksins, sem í landinu býr, við værum aðeins að tala um jafnréttið á milli flokkanna. Þetta er síður en svo. Ég hef einmitt og margir fleiri af okkar hálfu, leitt athygli að því, að það er ekki aðeins um að ræða ranglæti eða misrétti á milli flokka í sambandi við núverandi kjördæmaskipun, heldur ákaflega mikið misrétti á milli fólksins í landinu, og ég sýndi m.a. fram á, að það væri svo mikið ranglæti, að kjósendur í Gullbringu- og Kjósarsýslu þyrftu að una því að hafa rétt til þess að kjósa einn fulltrúa með álíka háa kjósendatölu og kjósendur í öðrum níu kjördæmum landsins, sem kysu tíu þm. Og þetta er m.a. ranglæti, sem á að leiðrétta, þetta misrétti á milli hinna einstöku kjördæma. Og þetta kemur miklu víðar við. Það er t.d. alveg furðulegt, að við skulum vera með kosningafyrirkomulag þannig, að við erum með sýslu eins og Norður-Múlasýslu, sem kýs tvo þm., tvímenningskjördæmi með 1.475 kjósendur. Svo höfum við einmenningskjördæmi eins og Suður-Þingeyjarsýslu með 2.485 kjósendur, Barðastrandarsýslu með 1.470, Snæfellsnessýslu með 1.845, Borgarfjarðarsýslu með 2.630 og Gullbringusýslu með 7.515. M.ö.o.: það er ekki aðeins Norður-Múlasýsla, heldur fleiri af tvímenningskjördæmunum, sem hafa lægri kjósendatölu, en mörg einmenningskjördæmi. Engar till. gerir Framsfl. um að leiðrétta þetta, heldur viðhalda þessu ranglæti eins og öðru og að lappa upp á hið gamla fat. Hverjar eru svo tillögur framsóknarmanna í þessu máli nú? Það hefur verið sýnt fram á, að í meginatriðum er í raun og veru um það sama að ræða. Það er sama þingmannatala, og það eru sömu uppástungur um þingmannatölu einmitt í Reykjavík og á Reykjanesskaganum. En það er hins vegar stungið upp á því að fjölga þm. um 8, og það vill svo til, að það er eiginlega alveg sama uppi á teningnum og var 1932, þegar Framsfl. skarst úr leik við samkomulag í kjördæmamálinu þá og flutti breytingartillögur. Þá vildi svo til, að það voru allar líkur fyrir því, að sama ranglætið mundi haldast í hlutföllunum á millí þeirra nýju þingmanna, sem lagt var til að kosnir yrðu, miðað við það, sem menn geta gizkað á í slíku efni. Og eins er það nú, það er farið svo höndulega að þessu, að það er ósköp sennilegt, að við hefðum alveg nákvæmlega sama misréttið á milli flokkanna eftir sem áður að óbreyttri kjósendatölu, miðað við þessar till., eins og þær eru fram bornar af framsóknarmönnum. Hvort um það hefur verið sérstaklega hugsað eða ekki, get ég látið mönnum eftir að ráða í. Þeir báru það nokkuð í munni sér hér síðdegis í dag, bæði 2. þm. Rang. og 1. þm. S-M., að Sjálfstfl. gæti allra sízt verið að ásaka menn um það að beita atvinnukúgun og fjárkúgun í sambandi við kosningar, þessi flokkur, sem allra ósvífnastur væri í þessu skyni. Ég vék svolítið að þessu áðan, en á ekkert sérstakt var bent í þessu sambandi. En það var þó eitt, sem fram kom hjá hv. 2. þm. Rang. og hann vitnaði í: Er ekki verið með þetta stóra landshappdrætti Sjálfstfl. núna, það er alltaf verið að safna peningum í kosningasjóð og til eflingar Sjálfstfl. - Það er vel á minnzt að, að þessu sé vikið. Hvenær efnir Framsfl. til happdrættis í kosningasjóð eða þarf að hafa við hendur almenna fjáröflunarstarfsemi í kosningasjóð? Hvenær gerir hann það? Halda menn, að það sé vegna þess, að það kosti ekkert kosningarnar hjá Framsfl.? Hvar fær hann peninga til þess að kosta sínar kosningar, fyrst hann þarf ekki að efna til almennrar fjársöfnunar? Ætli nokkur geti gizkað á það? Nei, sá er munurinn, að Sjálfstfl. getur ekki gengið á eina jötu til þess að gefa ávísanir, sem eiga að borga kosningakostnaðinn. Hann þarf þess vegna bæði að hafa happdrætti og hlutaveltu og margvíslega almenna fjáröflun á vegum samtaka sinna og sjálfstæðisfélaganna, fulltrúaráðanna og um gervallt land. Og það er sannarlega íhugunarefni, hvernig það má vera, að Framsfl. getur æ ofan í æ og án þess að á honum finnist fjárhagslega nokkur bilbugur staðið í kosningum, en aldrei orðið vart við, að hann þurfi að afla neins fjár til þess. Við fáum kannske einhverjar skýringar á þessu, áður en þessum umr. lýkur. Ég vil svo ljúka máli mínu með því að leggja áherzlu á það, sem ég hef áður gert í þessu máli, að fyrir mér er hér um mikið réttlætismál að ræða, sem trú mín er að muni leiða til þess að hefja íslenzk stjórnmál upp á hærra stig, víkka sjóndeildarhringinn og koma í veg fyrir margar þær misfellur, sem í stjórnmálunum hafa átt sér stað á undanförnum árum, einmitt vegna og í skjóli þeirrar þröngu og óheilbrigðu kosningalöggjafar og kjördæmaskipunar, sem við höfum búið við.



Herra forseti. Við lifum á öld mikils hraða og mikillar fjölbreytni. Og við höfum orðið þess áskynja hér í kvöld, að það gerast oft ný fyrirbrigði. Eitt af því er það, að hv. 1, þm. Reykv. kom hingað með góða ljóðabók og tók að lesa upp ljóð eftir eitt af þjóðskáldum okkar. Þetta hefðu nú raunar flestir þingmenn getað gert án þess að hafa með sér ljóðabók, en þetta ljóð er auðvitað mjög gott. Yfirleitt er það svo með okkur, þó að við leggjum meira og minna gott til mála, þá jafnast það naumast að djúpri hugsun á við það, sem víða kemur fram hjá Einari Benediktssyni, enda er það sannast sagna, að ljóðið var það langbezta, sem hv. 1. þm. Reykv. sagði. Hv. 1. þm. Reykv. ræddi hér nokkuð um íslenzka menningu í sambandi við þetta mál, öðrum þræði að mér virtist til þess að svara því, sem kom fram í dag hjá hv. 1. þm. Skagf. Mér finnst nú raunar það ekki beinlínis snerta þetta mál, sem hér liggur fyrir, að ræða um, íslenzka menningu og skal nú ekki fara langt út í það, enda er það svo, að þó að okkur greini á um þetta mál, sem hér liggur fyrir, þá erum við nú allir Íslendingar og viljum veg íslenzkrar menningar sem mestan. En við megum ekki gleyma því, ef á þetta er litið á annað borð, að menning hverrar þjóðar er af tveimur þáttum: annars vegar er sá efniviður, sem þjóðin hefur mótað og myndað, og hins vegar þau áhrif, sem til. þjóðarinnar berast, m.a. frá menntastofnunum erlendis. Nú er það kunnara, en frá þurfi að segja, að samhengi íslenzkrar menningar hefur reynzt svo mikið sem raun er á vegna þess, hve furðulega vel hefur tekizt að halda jafnvægi milli beggja þessara þátta, og það er sveitamenningin, sem fyrst og fremst og öldum saman átti drjúgan þátt í því. Við könnumst við það úr sögu þjóðarinnar, að einn embættismaður, lögmaður, ráðlagði beinlínis að leggja niður íslenzkuna og við ættum að „„dependera“ af þeim dönsku“, eins og hann komst að orði. En einmitt á þeim tíma, sem hv. 1. þm. Skagf. vitnaði til, að íslenzk tunga var á miklu undanhaldi í kaupstöðunum; sem þá voru að myndast, þá átti sér stað uppi í sveitunum menningarstarfsemi af því tagi, að t.d. kennimaðurinn, sem sagði sjötugur, að fátæktin hefði verið sín fylgikona, frá því hann kom í þennan heim, hann gat þrátt fyrir það snarað á íslenzku jafnvirði beztu verka erlendra höfuðskálda eins og Miltons og glímt við Byron Bretatröll og haslað sjálfum Shakespeare völl. Þessu megum við ekki gleyma, þegar athugaður er þáttur íslenzkrar menningar. Nú er það svo um íslenzka menningu, að við óskum þess sjálfsagt öll, að Reykjavík geti ávallt sannað þau orð þjóðskáldsins, sem 1. þm. Reykv. las hér upp, að bylgjan brotnar hér. En við megum ekki heldur gleyma því, að það þarf að vera jafnvægi milli þessara tveggja þátta íslenzkrar menningar, og vegna þeirra breytinga, sem orðið hafa á skipulagi byggðarinnar í landinu, má sízt veikja þann þáttinn, sem á rætur úti um byggðir landsins, - þann þátt íslenzkrar menningar, sem á rætur úti um byggðir landsins. Og ég hygg, að það hafi verið þetta, sem hv. 1. þm. Skagf. vildi benda á. Þá talaði hv. 1. þm. Reykv. um þungamiðju valdsins, - það var nú raunar víst fyrst orðað svona af fyrrv. formanni Sjálfstfl., Jóni Þorlákssyni, - og hv. 1. þm. Reykv. lagði á það nokkra áherzlu, að þungamiðja valdsins hlyti að færast til eftir því, hvar fólkið hefði búsetu. Þetta má til sanns vegar færa. En þegar talað er um þungamiðju valdsins í þjóðfélaginu, verður að gæta þess, að valdið greinist í fleiri þætti, en löggjafarvaldið eitt, og nú er það yfirleitt svo, að höfuðborgirnar, bæði hér og í öðrum ríkjum, hafa forgangsrétt og réttindi fram yfir aðra landshluta að því er snertir framkvæmdavaldið, þar sem stjórnaraðsetrið er, og í kjölfar þess kemur það, að fjármagn þjóðfélaganna safnast þangað í ríkum mæli, og ýmsar ríkisstofnanir eru að jafnaði öflugastar í höfuðborgunum. Þetta er almennt viðurkennt í lýðræðisríkjum. Og af því sprettur þar sú skoðun, að til mótvægis gegn þessu, ef litið er á valdaskiptinguna í þjóðfélögunum í heild, þá sé það eðlilegt, að réttur höfuðborganna til fulltrúavals á löggjafarþingin sé eitthvað minni, en annarra landshluta, að höfuðborgirnar hafi ekki fyllilega sömu fulltrúatölu miðað við kjósendur eins og þeir landshlutar, sem í fjarlægð eru og ekki hafa í sínum höndum framkvæmdavaldið. Það, sem á milli ber í þessu, er því fyrst og fremst það, hvað langt eigi að ganga til þess að færa til þungamiðju valdsins, einn vill ganga lengra og annar eitthvað skemmra, og það, sem á milli ber, er kannske þó ekki sízt það, hvaða aðferð er beitt eða með hverjum hætti þetta er gert, hvort það eigi að halda við grundvelli hinnar gömlu kjördæmaskipunar eða gera þá byltingu í því efni, sem hér er stofnað til. Á dagskrá þessa fundar, sem hófst eftir hádegi í dag, eru þrjú mál. Eitt af þeim er frv. um sýsluvegasjóði. Það er ekki stórt mál, það fjallar í raun og veru um það, í hvaða hlutföllum eigi að skipta 3 millj. kr. framlagi ríkisins milli sýslufélaganna í landinu. En þessu máli, sem ekki er stærra í sniðum en frv. um sýsluvegasjóði, fylgir ýtarleg grg. og töflur yfir það, hvaða áhrif frv. hafi frá því, sem verið hefur, og hvaða áhrif á hag hverrar sýslu um sig. Hér erum við að ræða frv., sem blað sjálfs forsrh. hefur lýst þannig, að það feli í sér mestu breyt. á þingræðisskipulagi Íslendinga, sem gerð hefur verið, síðan Alþingi var endurreist, og þessu frv. fylgja aðeins fáar línur sem grg., - fáar línur, sem í raun og veru lýsa engu um áhrif þessa máls. Þetta, hvernig málið er lagt fyrir, hve litlar skýringar fylgja því, það eitt út af fyrir sig mun lengi í minnum haft. En m.a. vegna þess, hve litlar skýringar fylgja þessu máli, þá er ýmislegt í sambandi við það mjög óljóst, og mér er eiginlega nær að halda, að þeir, sem flytja þetta mál og ætla að knýja það fram, hafi alls ekki í öllum atriðum gert sér grein fyrir því, hvaða afleiðingar það hefur í sambandi við kosningalögin og framkvæmd kosninga hér á landi. Það kemur a.m.k. ekki fram, hvorki í grg. né í þeim umræðum, sem fram hafa farið um málið. Ég skal nú ekki tefja tímann með því að fara að nefna dæmi um þetta, þannig að ég dragi fram mörg atriði. En ég vil aðeins minna á eitt atriði í þessu sambandi. Það hefur komið fram bæði í stjskrn. og eins í umr. hér í deildinni um málið, að ráðgert væri, að úthlutun uppbótarsæta milli flokkanna færi eftir sömu reglum og nú eru í gildi samkvæmt kosningalögunum. Ég er nú ekki viss um, ef litið er á þetta atriði eitt út af fyrir sig, að það fái að öllu leyti staðizt í framkvæmd eftir þá breyt., sem stofnað er til með frv., sem hér er til umr. Þegar litið er á þetta með uppbótarsætin, verður það ljóst, sem raunar hafa verið færð skýr rök fyrir í þessum umr., að með þessu frv. er horfið frá hinni persónulegu kosningu í landinu, en allt miðað við flokka. Þetta verður ljóst, þegar kemur að því ákvæði kosningal. að úthluta uppbótarsætum. Nú er það svo, að þegar ákveðið er, hvaða maður af flokki eigi að hljóta uppbótarsæti í einmenningskjördæmi, þá er eingöngu miðað við persónuleg atkv. mannsins. En þau atkv., sem hann hefur fengið á landslista, koma ekki til greina í því sambandi. Þetta er byggt á þeim grunni, sem núgildandi stjórnarskrá leggur og kosningalögin, að hafa hér hið persónulega kjör að megingrundvelli. Nú verður ekki hægt að fara öðruvísi að, en þannig að reikna út og skammta manninum, sem á að fá uppbótarsæti, vissan hluta af fylgi flokksins, sem fellur til í kjördæminu. Manni, sem er í fjórða sæti, á þá væntanlega að skammta fjórða part af atkv. og miða aðstöðu hans til þess að hljóta uppbótarsæti eftir því. Manni, sem er í fimmta sæti, á þá væntanlega að skammta fimmta part o.s.frv. Hér verður strax að grípa til reikningsaðferða og skömmtunar í stað þess grundvallar, sem persónuleg atkv. mannsins skapa samkv. núgildandi kosningalögum. En meginreglan um, hvernig uppbótarsætum er úthlutað, er sú, að fyrsti uppbótarmaður hvers flokks er sá, sem hefur hæsta atkvæðatölu á bak við sig af þeim, sem ekki hafa verið kjörnir í kjördæmi, annar uppbótarmaður hvers flokks er sá, sem hefur hæsta hlutfallstölu af þeim frambjóðendum, sem ekki hafa náð kosningu í kjördæmi, og þannig koll af kolli. Þó er önnur regla, sem þessar í raun og veru víkja fyrir. Það er sú meginregla kosningal., að af einum og sama flokki skuli aldrei vera nema einn uppbótarmaður úr hverju kjördæmi. Þetta er sú meginregla kosningal., að hinar víkja fyrir henni, og það hefur aldrei komið fyrir, frá því að þetta skipulag var tekið upp 1933, svo að ég muni til, að af einum og sama flokki hafi setið samtímis tveir uppbótarmenn úr sama kjördæmi. Það, að einn uppbótarmaður sé úr hverju kjördæmi um sig, er meginreglan, sem hinar víkja fyrir. T.d. er það svo í framkvæmd, að raunverulega hafa fleiri, en einn þm. í Reykjavík haft hærri atkvæðatölu, en menn, sem hafa hlotið uppbótarsæti á atkvæðatölu, að kallað er, utan af landsbyggðinni. Nú hefur þetta allt farið eðlilega, þegar kjördæmin hafa verið 28. Þá hefur skapazt nægilegt svigrúm til þess að koma þessum ákvæðum öllum við. En þegar kjördæmin eru orðin ein átta, ja, hvernig fer þá? Nú er gert ráð fyrir því framvegis, eins og verið hefur, að á bak við hvern uppbótarmann sé varamaður, það séu jafnmargir varamenn og aðalmenn eru kjörnir, og samkv. þessu er það þá þannig, að ef einn flokkur fær fjóra uppbótarmenn sem aðalmenn, þá fær hann auðvitað fjóra varamenn jafnframt, og þeir eiga þá að dreifast í öll kjördæmin, þannig að hann hefur aðalmann og varamann einn úr hverju kjördæmi landsins. En hvernig fer, ef einn flokkur fær nú fleiri ,en fjóra uppbótarmenn, sem vel getur komið fyrir? Hvað á þá að gera? Á þá að fara eftir reglunni, að það sé aðeins einn maður úr hverju kjördæmi fyrir hvern flokk, og á þá að láta vanta varamenn, ef ekki verður þá hægt að fylla töluna, eða á þá að byrja á nýjan leik og fara aftur í það kjördæmi, sem varamaður hefur verið valinn frá? Mér sýnist, þó að ekki sé farið lengra út í málið en þetta, að það, sem fram hefur komið frá fylgismönnum málsins um þetta atriði, sé þannig, að þetta sé alls ekki brotið til mergjar, og þannig virðist mér vera um allmörg fleiri atriði, sem algerlega hafa legið milli hluta í þessum umr., en ég skal ekki víkja nánar að. Ég held sem sé, að það hefði verið öllum hollt að athuga þetta stjórnarskrármál allt saman ofurlítið betur, en að gripa til þess að taka eina grein stjórnarskrárinnar og gerbylta henni án samhengis við önnur efni og án þess að gera sér fyllilega grein fyrir því, hvaða breytingum það veldur í framkvæmd.  Lýðræði og þingræði byggist á því, að fólkið sjálft, hinir almennu kjósendur, taki þátt í félagsmálastarfi. Það myndar félagsheildir, sem eru þáttur í sjálfu þjóðskipulaginu. Sýslurnar íslenzku eru forn og veigamikill þáttur í þessari byggingu þjóðskipulagsins, og það er nokkur vottur þess, hve stórvægileg sú breyting er, sem hér á að gera, að þeir, sem mæla fyrir þessu frv., leggja sig sérstaklega fram um að gera lítið úr gildi sýslnanna sem sérstakra félagsheilda. Þeir kalla þær hin gömlu skatthéruð konunganna og að það sé skipan, sem sé vaxin upp af því sæði, sem erlendir konungar sáðu hér á landi. Ræða hv. 5. þm. Reykv. gefur sérstakt tilefni til að víkja nokkuð að því, hver þróun þessara mála hefur verið með þjóðinni um breytingar á félagsheildum, sem fólkið hefur myndað, og hvaða áhrif það hefur haft, þegar stjórnarvöldin hafa farið að taka í taumana og ætlað með valdboði ofan frá að stofna slíkar félagsheildir. Hv. 5. þm. Reykv. lýsti hér till., sem bornar voru fram á Alþingi skömmu eftir aldamótin, og las upp gömul ummæli máli sínu til stuðnings. Þetta eru veigalítil rök, einkum þegar á það er litið, að þessar till., sem hv. þm. var að lýsa, voru felldar með miklum atkvæðamun og hafa aldrei síðan átt nokkurt brautargengi með þjóðinni. Þá minntist hv. 5. þm. Reykv. á ummæli Jónasar Jónssonar, sem hann ritaði í bók sína „Komandi ár“. Það var líka nokkur galli á þessari röksemdafærslu hv. þm. Þessi orð ritaði Jónas Jónsson, áður en hann varð alþm. Ég hygg, að bókin hafi verið gefin út sama árið og Jónas Jónsson var kosinn á þing. En Jónas Jónsson átti síðan sæti á Alþingi um það bil aldarfjórðung, og það er miklu nær að líta á verk hans sem forustumanns Framsfl. allan þann tíma og draga ályktanir af þeim, heldur en færa fram sem rök þessi ummæli, sem hv. 5. þm. Reykv, vitnaði til. Og hver var þá afstaða Jónasar Jónssonar í reynd, þegar hann hafði aðstöðu til að beita sér hér á hæstv. Alþingi, til stórra kjördæma og hlutfallskosninga? Ja, allir hv. þingmenn munu kannast við, hver afstaða Jónasar Jónssonar var gagnvart kjördæmabreyt. 1931–33, sem þá var barizt um, og aftur 1942. Það hefur því harla lítið gildi í sambandi við þetta mál að vitna til þessara ummæla Jónasar Jónssonar. Þá skal ég víkja að því, hver þróun mála hefur verið hjá þessari þjóð gagnvart myndun félagsheilda og hvaða skipan fólkið sjálft hefur viljað hafa á, í þeim efnum. Það má greinilega sjá mun á því, hvort þróunin kemur neðan frá, eins og við orðum í nál. okkar minni hl. stjskrn., eða hvort það hefur átt að þvinga upp á fólkið með valdboði ofan frá vissri skipan. Meðan einokunarverzlun Dana var í algleymingi hér á landi, var landinu skipt með valdboði ofan frá eftir fyrirmælum stjórnarinnar í sérstök verzlunarumdæmi. Sú skipting er einhver hin illræmdasta, sem saga þjóðarinnar greinir frá. Þegar slakað var á einokunarverzluninni 1787 fyrir sérstaka baráttu Skúla fógeta og Jóns Eiríkssonar, þótti stjórninni hlýða að veita kaupstaðarréttindi nokkrum stöðum á Íslandi. Það var Reykjavík, Grundarfjörður, Ísafjörður, Akureyri, Eskifjörður og Vestmannaeyjar. En þetta gerðist með valdboði ofan frá, og þetta hafði ekkert gildi gagnvart þessum stöðum nema Reykjavík, og 1836 var svo komið, að þessi réttindi, sem stjórnin ætlaði að veita, voru afnumin nema gagnvart Reykjavík. En þegar verzlunin var gefin frjáls að fullu 1854, m.a. vegna baráttu Jóns Sigurðssonar, var farin allt önnur leið um þróun kaupstaðanna hér á landi. Eftir því sem byggðin þéttist og kaupstöðunum vex fiskur um hrygg, eru þeim smám saman veitt kaupstaðarréttindi: Akureyri 1862, Ísafirði 1868, Seyðisfirði 1894 og þannig koll af kolli. Þessi þróun hefur orðið til vegna áhrifa fólksins á þessum stöðum og vaxið upp alveg eðlilega í samræmi við þjóðskipulagið sjálft. Og síðan hefur Alþingi smám saman veitt kaupstaðarréttindi, eftir því sem fólkið hefur óskað eftir. En það hefur aldrei komið fyrir, svo að mér sé kunnugt, að Alþingi hafi með valdboði gripið í taumana og sett lög um að skipta kaupstað út úr sýslufélagi, án þess að málið ætti upptök heima fyrir og óskir úr héraðinu og frá þeim stað, sem í hlut átti, hafi verið fram bornar á Alþingi. Eina dæmið, sem kynni að vera hægt að finna til stuðnings hinu gagnstæða, kann að vera það, sem gerðist nú fyrir örfáum árum, að sumum þótti ríkisstj. hafa of mikil afskipti af því að veita Kópavogi kaupstaðarréttindi, og sumir þeir, sem nú standa að þessu frv., héldu þá um það langar ræður hér á hæstv. Alþ., að slík framtakssemi væri algerlega að ófyrirsynju, það vantaði þá undirbyggingu, sem eðlileg væri heiman að. Þannig hefur þróunin verið með kaupstaðina á Íslandi. Hið sama er að segja um sýslufélögin. Þau eru gamlar félagsheildir, sem tóku við af þinghánum fornu, eins og áður hefur verið rakið, og breyt. á sýsluskipuninni hefur því aðeins verið gerð á Alþ., að óskir um það hafi komið heiman að. Málin hafa verið undirbúin af fólkinu sjálfu heima, og sýslunum hefur þannig verið skipt með löggjöf, þar sem skipting hefur farið fram, smátt og smátt. 1877 er Þingeyjarsýslu skipt og Skaftafellssýslu um sama leyti. 1887 er Barðastrandarsýslu skipt, skömmu fyrir aldamótin Ísafjarðarsýslu og nú á þessari öld Gullbringu- og Kjósarsýslu og síðast Húnavatnssýslu. Það er alveg hið sama að segja um þessar breytingar og um kaupstaðarréttindin, að allar hafa þær verið gerðar eftir óskum heiman að, úr héruðunum. En ríkisvaldið hefur stundum ætlað með valdboði ofan frá að koma upp sérstökum félagsheildum. Á tímabili var Íslandi skipt í ömt. Það, sem þá gerðist, var ekki vegna áhrifa fólksins í fjórðungunum, heldur kom ofan frá með valdboði stjórnarinnar. Stiftamtmaðurinn og síðan amtmennirnir voru embættismenn dönsku stjórnarinnar og með tilskipun frá stjórninni 1872, er reynt að styrkja þessar félagsheildir, ömtin, með því að setja upp amtsráð. Og hvernig átti að stofna til þessara amtsráða? Jú, þannig að amtmaðurinn var sjálfkjörinn formaður í ráðið, en sýslurnar innan hvers amts áttu að kjósa í sameiningu tvo amtsráðsmenn. Það átti að þvinga sýslurnar til samstarfs í félagsmálum innan hvers amts. Og 1890 er þessu enn þá breytt og reynt að koma í fastara form á þann hátt, að þá er svo ákveðið, að hver sýsla kjósi einn amtsráðsmann, og er fjölgað í amtsráðinu sem því nemur. En þessar félagsheildir, sem þannig var stofnað til, urðu aldrei rótfastar í íslenzku þjóðskipulagi og á árunum 1904–05 voru ömtin og amtsráðin lögð niður. En sýsluskipanin hefur staðið þessar breyt. af sér. Hún er rótföst, þáttur í sjálfu þjóðskipulagi Íslendinga. Þess vegna missa algerlega marks öll þau ummæli, sem viðhöfð eru nú af fylgismönnum þessa máls um það, hve sýslurnar séu lítilvægar félagsheildir og eigi sér ekki sögulega þróun, heldur séu þær sprottnar upp af því sæði, sem erlendir einvaldskonungar sáðu hér á landi, eins og komizt er að orði í nál. meiri hl. Þessi rök missa algerlega marks, þegar málið er skoðað í réttu ljósi. Þá hefur verið í þessu máli vitnað til búnaðarþings og hvaða afstöðu bændastéttin hefur haft um kjör til búnaðarþings og stærð kjördæmanna í því sambandi. Þá er rétt að minna á það, að fyrst, þegar stofnað var til búnaðarþings, var reynt að hafa kjördæmin stór og tengja kjör til búnaðarþings við ömtin, þessar félagsheildir, sem stjórnvöldin voru að koma upp. Þá var í fyrstu þannig kosið til búnaðarþings, að það voru tólf fulltrúar, sem þar áttu sæti. Búnaðarfélag Íslands eða aðalfundur þess kaus fjóra fulltrúana, en tveir voru kosnir í hverju amti eða átta samtals, og kjördæmin til búnaðarþings voru þá raunverulega fjögur. En síðan hefur þróunin í þessu efni verið sú, að kjördæmunum til búnaðarþings hefur sífellt verið að fjölga. Og 1932 gerðist sú breyt. í þessu efni, að Norðurlandi, sem hafði um tíma verið eitt kjördæmi til búnaðarþings, var skipt í fjögur búnaðarsambönd, eins og sýslumörkin segja til um, og þar með í fjögur kjördæmi. Breyt., sem gerð var 1937 í þessu efni og gerð hefur verið að umtalsefni í þessum umr., miðaði að því að fjölga búnaðarþingsfulltrúum nokkuð frá því, sem áður hafði verið, og kjósa þá beinum kosningum. En kjördæmin, búnaðarsamböndin, eru að mestu leyti miðuð við sýsluskiptinguna, þannig að eins og þessu er nú háttað, eru átta einmenningskjördæmi við búnaðarþingskosningar og þrjú tvímenningskjördæmi og aðeins fjögur, sem kjósa fleiri menn, en tvo saman. Þróunin í þessu efni, þar sem bændastéttin ræður sjálf, fer því greinilega í þá stefnu að smækka kjördæmin, en stækka þau ekki. Og af því að mér er sérstaklega kunnugt um síðustu skiptinguna, sem átti sér stað, þ.e. þegar Búnaðarsambandi Austurlands var skipt, þá vil ég víkja að því nokkrum orðum. Austur-Skaftfellingar höfðu lengi verið í Búnaðarsambandi Austurlands, og það tók yfir nákvæmlega sama svæði og Austurlandskjördæmið á að ná yfir samkv. þessu frv., sem hér liggur fyrir, svæðið frá Skeiðarársandi að Langanesi. Ég tel mig mega segja það hér á þessum stað, að Austur-Skaftfellingar og þá sérstaklega þeir forustumenn í hverjum hreppi, sem sinna mest félagsmálum, eru fremur félagslyndir menn og hafa hvergi reynzt þrándur í götu í félagsmálum, hvorki innan sýslu né utan. Og þegar ég segi þetta, geri ég ekki upp á milli manna eftir því, hvaða stjórnmálaflokki þeir fylgja. Það var því vissulega svo, að Múlasýslumenn vildu gjarnan halda búnaðarsambandinu óskiptu og hafa Austur-Skaftfellinga með í sínum félagsskap. En óskirnar um það að smækka kjördæmin komu frá Austur-Skaftfellingum og áttu mjög góðum skilningi að mæta í Múlasýslunum, og þess vegna var í það ráðizt nú eftir 1950 að kljúfa sambandið og þar með kjördæmið í sambandi við kosningar til búnaðarþings og gera eignaskiptingu og full skil, sem af því leiddi. En atkvæðatölurnar, hvernig eru þær, á bak við fulltrúana til búnaðarþings? Austur-Skaftfellingar hafa fengið með ágætu samkomulagi að kjósa einn mann til búnaðarþings. Bak við hann standa 160 atkv. í búnaðarsambandinu, því að kosningarréttur er bundinn við jarðeign og er ekki hinn sami og til alþingiskosninga. En bak við tvo fulltrúa, sem Múlasýslumenn kjósa, standa 849 kjósendur, þ.e.a.s. 424 atkv. á bak við hvorn búnaðarþingsfulltrúa. Þrátt fyrir þennan atkvæðamun hefur á svæðinu verið hið allra bezta samkomulag um þessa skiptingu, bæði fulltrúaskiptinguna og skil á milli búnaðarsambandanna. Og ég vil taka það fram vegna þeirra, sem alla hluti virðast sjá gegnum flokksgleraugu, sem ljóst kemur fram í sambandi við þetta mál, að Austur-Skaftfellingar hafa ekki gengið þessa braut vegna pólitískra ástæðna og þeir hafa ekki í sambandi við kjör til búnaðarþings sýnt flokkslega ósanngirni, það hefur ekki verið sýnd flokksleg ósanngirni af hálfu þess flokks, sem raunverulega hefur í sínum höndum meirihlutavald í sýslunni. Hér er allt annað, sem liggur til grundvallar óskum þeirra um að starfa einir sér að sínum félagsmálum. Það er reynslan af því, hve erfitt það er að vera virkur þátttakandi í félagsmálum á svo stóru svæði eins og svæðið er, sem nú á að verða Austurlandskjördæmi. Þegar bændurnir fara að stofna sín ræktunarsambönd, er enn sama stefnan uppi að kljúfa búnaðarsamböndin í enn smærri heildir, af því að það þykir leiða til sterkara persónulegs sambands og reynast betur, þegar framkvæma á þau verk, sem verður þó að vinna með félagslegu átaki. Þannig er farið að, þegar fólkið sjálft fær að ráða án valdboðs ofan að. Af þessu má sjá, að sýslurnar eru félagsheildir, sem eru rótfastar í sjálfu þjóðskipulaginu og eru eðlilegur grundvöllur undir kjördæmaskiptinguna. Af þessu má sjá, að fólkið vill fremur smækka félagsheildirnar, en stækka þær. Og af þessu má einnig sjá, að það hefur ekki gefizt vel, þegar með valdboði ofan að hefur átt að þvinga fólkið til þess að starfa saman í sérstökum félagsheildum. Hér kemur fleira til, þegar athuga á um gildi sýslnanna og hvaða viðhorf þegnar þjóðfélagsins bera til þeirra og héraðanna hvers út af fyrir sig. Fólkið, sem hefur flutzt í þéttbýlið, hefur á undanförnum árum verið að stofna sérstök félög, átthagafélög, án alls valdboðs. Það hefur gert þetta með eigin framtaki og til þess að vinna sínu héraði gagn á ýmsan hátt og halda við gamalli kynningu. Og hvernig er þá stofnað til þessa frjálsa félagsskapar? Er það Norðlendingafélag, sem starfar hér? Nei, það er Skagfirðingafélag, Eyfirðingafélag, Þingeyingafélag o.s.frv. Það eru sýslurnar, héruðin sjálf, sem fólkið finnur að eru hinar sérstöku félagsheildir, sem það vill minnast og mynda samband til þess að styrkja. Og þessi átthagafélög, sem þannig eru byggð upp með frjálsu framtaki fólksins, starfa að ýmsum menningarmálum hvert fyrir sína sýslu. Þegar á þetta er litið, styrkir það enn þau rök, að sýsluskiptingin og héruðin eru svo rótfastar félagsheildir, að það er varhugavert spor að slíta kjördæmaskipunina frá þeim. En þeir, sem að þessu frv. standa, horfa á málið frá allt öðrum sjónarhól. Þeir horfa á málið gegnum flokksgleraugu. Þeir líta á aðstöðu flokkanna, og í miðstöðvum þeirra hugsa þeir sér að koma upp þeirri Hliðskjálf, sem þeir geti horft frá og talið höfðafjöldann hver innan sinnar flokksgirðingar, og líta þess á milli á reikningsstokkinn, sem þeir hafa með höndum. Þetta er hugsjón þeirra, sem standa fyrir þessu máli um stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. Þá er það eitt í þessu máli, að því er haldið mjög á loft, að sýslurnar séu hin gömlu skatthéruð konunganna. Ja, Ísland var lengi skattland. Það var skattskylt Noregskonungi og Danakonungi. En þjóðin hefur samt sem áður lagt í það að stofna hér lýðveldi, og þó að við eigum heima á landi, sem einu sinni var skattland erlendra konunga, þá unnum við þessu landi og ætlum okkur að halda hér uppi sjálfstæðu lýðveldi, og fulltrúar hins íslenzka lýðveldis, sem starfa á erlendri grund, horfa djarft á hvern sem er, þó að þeir séu frá gömlu skattlandi, enda mun þá hinu íslenzka lýðveldi bezt farnast, að svo sé gert. Sannleikurinn er sá, að saga þjóðarinnar og saga landsins er tvinnuð saman. Og þrátt fyrir alla þá áfellisdóma, sem Alþingi fær, er samt horft til þessarar stofnunar hvarvetna af landinu, vegna þess að á Alþingi eru ráðin þau ráð og unnin þau verk, sem miða að því að efla byggðir landsins og búa í haginn fyrir fólkið, sem landið byggir. Þess vegna er hugsun þjóðarinnar svo bundin við landið sjálft, og þegar því hafði verið lýst af Lögbergi 1944, að á Íslandi væri stofnað lýðveldi, þá jafnvel samstundis brauzt fram eins og frá hjartarótum allrar þjóðarinnar spurningin, sem hefur síðan lifað á vörum hennar: Hver á sér fegra föðurland? Það var að sönnu innheimtur skattur í sýslunum, en einungis vegna þess eins, að þær eru hver um sig lítill hluti af gömlu skattlandi. En þeir, sem búa úti í héruðunum, og þeir, sem jafnvel eru fluttir þaðan, en standa í tengslum við héruðin, líta allt öðruvísi á heldur en sýslurnar séu fyrst og fremst hin gömlu skatthéruð konunganna. Þeir eiga sína söngva, eins og þjóðin í heild á sína. Skín við sólu Skagafjörður, - Eyjafjörður finnst oss er, - Fljótsdalshérað friðarblíða, - Ó, Rangárgrundin glaða - og margt og margt fleira af sama tagi. Halda þessir menn, sem standa að þessu máli og vilja veg héraðanna sem minnstan, að þegar fólkið hefur um hönd þessa söngva, þá sé það hugsunin og minningin um gömul skatthéruð konunganna, sem liggur þar til grundvallar, eða halda þeir, að það sé eitthvað annað, sem stendur dýpri rótum í hugum fólksins? Ég ætlast ekki til, að flm. þessa máls svari þessum spurningum. Þeir ganga með reikningsstokkinn sinn og líta á hann, og milli þess hugsa þeir sér að telja höfuðin hver í sinni flokksgirðingu. En ég ætlast til þess, að sumir aðrir, sem sýnilega greiða þessu frv. atkv., geri sér grein fyrir því, hvernig þessu er háttað með samband fólksins við héruðin. Og þeir, sem horfa á reikningsstokkinn og hafa það að hugsjón í sambandi við setningu stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, kunna að verða þess varir, þó að síðar verði, að úti í héruðunum búa menn, sem vilja veg héraðs síns sem mestan, sem vilja ekki afsala sér réttindum, fornum réttindum, þó að þeir unni þéttbýlinu alls góðs. Það eru menn, sem ætla sér að byggja héruð sín og bæta land sitt til hags fyrir vaxandi þjóð.



Herra forseti. Ég vil nú leyfa mér að fara þess á leit við hæstv. forseta, að hann fresti þessari umr. Mér finnst ekki vera ástæða til þess að halda áfram núna og í raun og veru ekki hægt að koma því við, þar sem t.d. þeir, sem ég þarf nú að svara nokkuð, eru, að því er ég bezt veit, farnir heim. Ég vildi þess vegna af mörgum ástæðum, sem ég veit að hæstv. forseti sér jafnvel og ég, óska eftir því, að umr. yrði frestað núna, eins og komið er, og ég ætti þá mína ræðu eftir, að þetta yrði skoðað, sem ég hef sagt núna, sem rætt um dagskrá.

Forseti (ÁkJ): Það hafa nú verið frammi sterkar óskir um það, bæði frá hæstv. ríkisstj. og öðrum, sem standa að málinu, að hraða umr., þannig að henni yrði lokið núna í nótt.

Ég vil bara benda á það, að þeir eru allir farnir heim, sem hlut eiga að máli, þannig að það getur ekki verið þeirra meining, að það sé gert, þannig að það hljóti að vera vítalaust fyrir forseta að fresta umr.

Jæja, ég vil þá eftir athugun verða við þessari beiðni og fresta þá umr. og tek málið út af dagskrá. Það liggur ekki fleira fyrir fundinum.



Herra forseti. Þetta frv. um breyt. á lögum um samþykktir um sýsluvegasjóði var borið fram í Ed. fyrir skömmu og hefur hlotið þar afgreiðslu með nokkrum breytingum. Ég vil vekja athygli á því, að í þessu frv. felast allstórtækar breytingar á l. um samþykktir um sýsluvegasjóði, og mér virðist, að þessar breytingar séu þess eðlis, að Alþingi hefði þurft að taka sér nokkru lengri tíma til afgreiðslu þessa máls, en horfur eru á að verði með tilliti til þess, hve skammt er liðið síðan þetta mál var lagt hér fram á Alþingi. Þetta frv. felur aðallega í sér þá breytingu, að í stað þess, að framlag ríkissjóðs til sýsluvegasjóða hefur farið hækkandi eftir því, hve mikið var lagt fram í þessu skyni heima fyrir í sýslunum, þannig að þörfin fyrir þessar framkvæmdir og fjárframlög í sambandi við það hefur til þessa verið grundvöllur fyrir þátttöku ríkísins í þessum vegaframkvæmdum, þá á samkv. þessu frv. að skera þetta framlag allverulega niður. Það er að vísu gert ráð fyrir því, að árlega skuli verja til sýsluvega upphæð, sem sé ekki lægri en 6% af samanlögðu fasteignamatsverði og 3% af lóðarverði í sýslunum, þar sem samþykktir hljóða um það, að sýsluvegasjóðsgjöld séu á lögð í samræmi við þetta. Hins vegar er sett það hámark á framlag ríkissjóðs, að það skuli aldrei vera hærra, en tvöföld heildarupphæð innheimtra sýsluvegasjóðsgjalda um land allt næsta ár á undan. Hér er sem sé alveg snúið frá því að mæta þeirri þörf, sem heima fyrir í sýslunum er talin vera fyrir framkvæmdir í þessu efni. En í stað þess, að þetta hefur verið grundvöllur fyrir framlagi úr ríkissjóði, hve langt hefur verið gengið í framlögum heima fyrir, þá á að leggja á vald vegamálastjóra að skipta þessu framlagi eftir reglum, sem fram er tekið um í þessu frv., og það virðist, að sá grundvöllur, eins og hann er orðaður í frv., sé harla óákveðinn og sé þess vegna ekki í skjótu bragði hægt að gera sér glögga grein fyrir, hvernig þetta muni koma út. Er þess þó að sjálfsögðu að geta, að sem fylgiskjal með þessu frv. eru nokkrir útreikningar, þar sem sýnt er, hvernig þetta muni breytast, þ.e.a.s. miðað við frv. eins og það var upphaflega lagt fram í Ed. Nú hafa verið gerðar nokkrar breytingar á frv., sem ég tel að séu til bóta, en vitanlega breyta í nokkrum atriðum þessum útreikningum, sem frv. fylgja. En sem sagt, þessi grundvöllur, sem nú á að byggja framlögin á, mér virðist, að hann sé nokkuð óákveðinn, og væri þess vegna máske ástæða til að gera þar nokkrar umbætur á í meðferð þessa máls hér í deild. Í öðru lagi er gert ráð fyrir því í þessu frv. að takmarka allmikið frá því, sem verið hefur, rétt sýslufélaganna til þess að ákveða um hjá sér, hvað skuli af vegum í sýslunum falla inn í hið almenna vegakerfi landsins, og er það atriði að sjálfsögðu einnig til athugunar og þyrfti að gera þar á að mínu viti nokkrar breytingar. Sá varnagli, sem hér er sleginn, er miðaður við það, að e.t.v. mundu sýslufélögin ganga lengra, en rétt væri í þessu efni. En ég álít, að þau eldri ákvæði um þetta, sem hafa ekki, svo að mér sé kunnugt, valdið neinum árekstrum, mundu alveg nægja. Ég vildi aðeins hreyfa þessu máli, að hér er um mjög stórtækar breytingar að ræða, að því er tekur til fjárframlags til sýsluvegasjóða, vekja athygli samgmn., sem að sjálfsögðu fær þetta mál til meðferðar, og ég hefði fyrir mitt leyti talið eðlilegt um þetta mál, ef það gæfist nokkru lengri tíma til athugunar á þessu frv. en horfur eru á að verða muni, miðað við það, hve nú er talið að skammt sé til þingslita.



Herra forseti. Við 1. umr. þessa máls var gerð grein fyrir því, hvaða ástæður liggja til þess, að frv. þetta er flutt. Samgmn. hefur athugað málið og orðið ásátt um að leggja til, að frv. verði samþ. með lítils háttar orðalagsbreytingu við 2. gr., eins og sjá má í nál. á þskj. 467.