Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Till. þessi fjallar um það, að kannaðir verði möguleikar á að bæta aðstöðu við rekstur opinna vélbáta, svo og til að auka öryggi sjómanna á slíkum vélbátum. Eftir útfærslu landhelginnar á undanförnum árum hefur færzt nýtt líf í útgerð opinna vélbáta, svokallaðra trillubáta, og hefur þeim fjölgað mjög verulega. Samkvæmt upplýsingum, sem ég hef fengið, munu vera til allt að 1500 slíkir bátar á landinu öllu. Þess ber þó að gæta, að þeir eru hvergi nærri allir notaðir til reglulegra fiskiróðra, heldur kemur margt annað til. Sumir eru notaðir til samgöngubóta og ferðalaga yfir firði. Aðrir eru notaðir í skemmtilgangi. En þó verður að gera ráð fyrir, að meginhluti þessara báta sé meira eða minna notaður til fiskiróðra. Fiskifélag Íslands heldur um þetta nokkrar skýrslur, og síðustu tölur, sem ég hef þar fengið, skýra frá því, að á árunum 1957 og 1958 hafi tala þeirra báta, sem komust á skrá með afla sinn, farið vaxandi og var þá seinna árið að nálgast 400. Hefur hún vafalaust hækkað mikið síðan. Afli þessara báta, sem skráðir voru hjá Fiskifélaginu, var fyrra árið 12 og síðara árið 14 þús. lestir, svo að hér er um mikil verðmæti að ræða. Nemur sá afli, sem trillubátar leggja á land, vafalaust tugum milljóna króna. Enda þótt hér sé um umfangsmikinn þátt í sjávarútvegi okkar að ræða, hefur lítið verið fyrir þessa útgerð gert, og er ástæða til að athuga mjög gaumgæfilega, hvað hægt er að gera til þess að bæta aðstöðu hennar. Er sérstök ástæða til þess að beina athygli að trillubátaútgerðinni, þar sem margir kunnugir menn telja, að þarna sé um að ræða einhverja hagstæðustu útgerð, sem hér á landi er stunduð, ef borinn er saman annars vegar tilkostnaður og hins vegar afköst eða afli. Enn fremur er þess að gæta, að í trilluútgerð er fjárfesting hvergi nærri eins mikil og hún er í sumum öðrum greinum. Af þeim atriðum, sem þarf að kanna og varða aðstöðu þessara báta, vil ég fyrst benda á, að víða á landinu er lítið til þeirra hugsað í sambandi við hafnargerðir. Það er sérstaklega athyglisvert, að í sumum af stærri höfnum landsins, þar sem miklar framkvæmdir hafa verið undanfarin ár og hafnargerð er á núverandi stigi langt komin, virðist nálega ekkert hafa verið hugsað fyrir þessum litlu bátum, en þó er svo komið í sumum þessara hafna, að þar eru 30–50 trillur. Þar eð mannvirki eins og hafnir eru byggð að verulegu leyti fyrir ríkisfé, er full ástæða til þess að taka tillit til þess við hafnargerðir og við undirbúning frekari framkvæmda, að veita þarf þessum litlu bátum eins góða aðstöðu og hægt er. Á sviði lánamála er aðstaða þeirra manna, sem vilja stunda þessa útgerð og stunda hana, að mörgu leyti mjög léleg. Virðist tilefni til að reyna að bæta einnig þar fyrir þeim. Loks hafa þeir menn, sem stundað hafa sjó á trillum, oft átt í ótrúlegum erfiðleikum með að losna við aflann. Vinnslustöðvar eru yfirleitt miðaðar við stærri skip, og oft hafa eigendur vinnslustöðva beinna hagsmuna að gæta við rekstur á stærri vélbátum eða jafnvel togurum. Virðast þeir hafa haft takmarkaðan áhuga á að taka afla af trillunum. Þetta þarf líka að athuga og reyna að tryggja, að sá afli, sem trillurnar flytja á land, sem vafalaust er á milli 10 og 20 þús. smálestir á ári, sé hagnýttur eins vel og framast er unnt. Síðari liður þessarar tillögu varðar öryggi sjómanna á hinum opnu vélbátum. Hér er um mjög alvarlegt mál að ræða vegna þess, hve þessir bátar eru orðnir margir og hve öryggi á þeim er lítið. Ef það kæmi fyrir, að þriðji hver opinn vélbátur í landinu væri á sjó og tveir menn á hverjum, væri þar um 1000 manns að ræða. Segjum svo, að sjötta hver trilla væri á sjó og tveir menn á hverri, þá er um 500 manns að ræða. Öryggisútbúnaður á bátunum er lítill sem enginn. Ef þeir fara svo langt, að ekki sjáist til lands, hafa þeir svo til enga möguleika til þess að láta í sér heyra eða hafa samband við aðra báta eða land. Flm. er kunnugt um, að Skipaskoðun ríkisins hefur veitt þessu máli athygli og leitazt við að auka öryggi þessara báta, en á því eru ýmsir erfiðleikar. Hefur verið svo til skamms tíma, að ýmis þau öryggistæki, sem æskilegt væri að hafa í bátunum, eru svo dýr, að varla er hægt að krefjast þess af hverjum eiganda trillubáts, að hann eignist þau. Hins vegar eru stöðugar framfarir á þessu sviði, það koma fram ný og bætt tæki, bæði gúmmíbátar og radíótæki, sem verða fyrirferðarminni og ódýrari, eftir því sem árin líða. Verðum við því að vænta þess, að fram komi öryggistæki, sem hægt væri að hafa á þessum mikla bátaflota okkar, þannig að öryggi sjómannanna á opnu vélbátunum aukist verulega frá því, sem verið hefur hingað til. Herra forseti. Ég legg til, að umr. nm þetta mál verði frestað og till. vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég vil strax taka það fram, að ég er samþykkur þeirri þáltill., sem hér liggur fyrir til umr., svo langt sem hún nær. Þess er sannarlega þörf, að meir sé hlúð að þessari grein útgerðarinnar en verið hefur. Í grg. er sízt of mikið sagt um þá margvislegu örðugleika, sem smábátaeigendur hafa þurft við að búa fram að þessu. Í þessu sambandi má benda á, að til eru þau sjávarþorp hérlendis, sem enga útgerð hafa aðra en opna vélbáta. Atvinnuafkoma slíkra staða byggist því að langmestu leyti á smábátaútgerð. Það er í sjálfu sér ekkert óeðlilegt, þó að mikill vöxtur hafi hlaupið í slíka útgerð. Sjómenn í hinum ýmsu sjávarplássum hafa ekki vegna skorts á fjármunum og af öðrum ástæðum getað komizt yfir stærri skip en opna vélbáta, og sums staðar eru hafnarskilyrðin þannig, að mjög erfitt er að gera þar út stærri fiskiskip. Þetta, sem ég hér hef minnzt á, svo og aukið fiskimaga á grunnmiðum, sem óumdeilanlega ber að þakka útfærslu landhelgislínunnar, hefur orðið þess valdandi, að útgerð á opnum vélbátum hefur stóraukizt frá því, sem áður var. Um það má að sjálfsögðu deila, hvort þessi þróun í sjávarútvegi er æskileg. Þá hlið málsins mun ég engan dóm á leggja að þessu sinni. En það eru aðallega tvö atriði í sambandi við þetta mál, sem komu mér til þess að taka hér til máls um þessa tillögu, sem ég nú vík að. Það er nokkuð algengt, að einn maður rói á opnum vélbát. Það er lítill vafi á því, að slíkt getur haft í för með sér mikla hættu. Þess munu nokkur dæmi, að menn hafa drukknað af slíkum bátum, ýmist hrokkið útbyrðis eða farizt á annan hátt, án þess að hægt hafi verið um að kenna vondu sjóveðri. Það segir fátt af einum. Ef t.d. maður fellur út af bát með vél í gangi, eru mjög litlar líkur fyrir því, að hann geti bjargazt af sjálfsdáðum, jafnvel þótt maðurinn væri syndur. Fyrir því tel ég rétt, að það verði athugað í þeirri nefnd, sem fær þessa tillögu til meðferðar, hvort ekki muni vera tímabært að setja hér um ákveðnar reglur. M.a. gæti komið til mála, að bannað væri, að einn maður reri á opnum vélbáti. Sérstaklega á þó þetta við þar, sem þannig hagar til, að sækja verður á haf út og þar af leiðandi ekki hægt að fylgjast með bátunum frá landi. Frá höfnum á Norðurlandi er gerður út mikill fjöldi opinna vélbáta. Frá nokkrum þessara staða er sótt á haf út. Mér er ekki kunnugt um fjölda þeirra opnu vélbáta, sem þaðan eru gerðir út, en þeir skipta ábyggilega mörgum tugum. Á þessum bátum eru stundaðir sjóróðrar vor, sumar og haust. Frá sömu stöðum er róið allan veturinn, þegar á sjó gefur. Það er því hin mesta nauðsyn, að eftirlit sé haft með þessum bátum. Þrátt fyrir góðar veðurspár getur brostið á hið versta veður, og hafa menn oft og tíðum komizt í hann fullkrappan við að ná land og stundum orðið að hleypa undan sjó og vindi upp á von og óvon um það, hvort hægt yrði að ná landi eða ekki. Það er því alveg tvímælalaust krafa hinna mörgu sjómanna, sem róa á opnum vélbátum og sækja á haf út, svo og aðstandenda þeirra í landi, að haft sé að staðaldri fyrir Norðurlandi og annars staðar reyndar líka eftirlitsskip, sem fylgi bátaflotanum eftir og aðstoði hann eftir því, sem með þarf. Að sjálfsögðu eru varðskipin, svo sem Albert, sem talinn er vera björgunarskip Norðlendinga, oft á þessum slóðum. En oft mun það þó vera þannig, að hvorki hann né önnur varðskip eða björgunarskip séu þar, enda virðist manni, að björgunarskipin séu meira notuð sem varðskip en sem eftirlitsskip með fiskiflotanum. Ég segi þetta ekki hér til þess á neinn hátt að draga úr því, að nauðsyn sé og hún mikil á því að verja landhelgislínuna. En þessi skip og fleiri voru nú einu sinni byggð sem eftirlitsskip með bátum, og þess vegna er það ákveðin krafa sjómanna og aðstandenda þeirra, að fullkomið eftirlit sé haft með þeim bátum, sem stunda þessa atvinnu. Ég vil í sambandi við þessa tillögn láta þetta koma hér fram, svo að þeim, sem koma til með að fjalla um málið í nefnd, gefist kostur á að athuga sem flestar hliðar á þessu máli.



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt 4 öðrum alþm. að bera fram till. þá til þál., sem prentuð er á þskj. 110 og hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta fara fram athugun á tæknilegum og fjárhagslegum möguleikum á byggingu og rekstri gufuveitu frá jarðgufusvæðunum við Krýsuvík til Hafnarfjarðar, Garðahrepps, Bessastaðahrepps, Kópavogs, Reykjavíkur og Seltjarnarness í samráði við stjórnendur bæjar- og sveitarfélaga þeirra, sem hér eiga hlut að máli. Gufuveita þessi sé miðuð við það, að frá henni verði hægt að afhenda gufu til iðnaðarþarfa og heitt vatn til rekstrar hitaveitna í fyrrgreindum bæjar- og sveitarfélögum: Áður en ég ræði efni till. þessarar í einstökum atriðum, vil ég leyfa mér að víkja nokkrum orðum að orkubúskap Íslendinga almennt og þeim möguleikum, sem fyrir hendi eru á því að láta innlenda orkugjafa koma í stað innflutts eldsneytis til landsins, enda miðar tillagan að athugun á mjög veigamiklum áfanga í þeim málum. Því miður er skýrslugerð um orkunotkun þjóðarinnar mjög áfátt, og er þar mikil þörf bóta. Í umr. um þessi mál verður því að verulegu leyti að styðjast við áætlanir um ýmis atriði, og getur þar skakkað verulega á einstökum liðum. hær tölur, sem ég nefni hér á eftir, verður því að taka með hæfilegri varúð, enda þótt þær séu grundvallaðar á beztu frumheimildum, sem mér hafa verið tiltækar. Þrátt fyrir þetta vona ég, að orð mín varpi nokkru ljósi á viðfangsefnið og leiði til aukins skilnings á því. Hér á landi, eins og í öðrum löndum, fer orkunotkunin vaxandi frá ári til árs. Þessu til skýringar skal ég nefna nokkrar tölur, er gefa samanburð á orkunotkun Íslendinga á árunum 1961 og 1959. Það veldur að vísu örðugleikum, að orkugjafarnir, sem landsmenn nota, eru mjög margvíslegir, svo sem kol, olía, jarðhiti, raforka o.s.frv., og auk þess mældir í mismunandi einingum. Til þess að samanburður verði mögulegur, verður því að umreikna notkunina í tilsvarandi einingu, og verður hér notuð einingin ein lest af olíu í samanburðarskyni og hún nefnd olíueining. Við umreikning á raforkuframleiðslunni er raforkan látin jafngilda jafnmörgum lestum af olíu og þurfa mundi að nota til þess að framleiða tiltekinn fjölda kwst. í olíukyntum varmaorkuverum. Ef litið er á tölurnar fyrir árið 1951 og 1959 þannig umreiknaðar eftir skýrslum, sem á sínum tíma voru gerðar á raforkumálaskrifstofunni, þá kemur í ljós, að innfluttu orkugjafarnir eru þessir: Steinkal og koks, sem 1951 voru 37800 einingar, 1959 21200. Dísíl- og brennsluolíur voru 1951 188 þús. einingar, en 1959 313900. Benzín og steinolía 33 þús. árið 1951, en 82 þús. árið 1959. Samtals eru hinir innfluttu orkugjafar þessi ár 258800 einingar fyrra árið en 417100 síðara árið, og hefur aukningin verið 61%. Hinir innlendu orkugjafar eru: Jarðhiti til hitaveitna, gróðurhúsa og sundlauga, fyrra árið 52500, en síðara árið 61500 einingar og aukning á milli þessara ára 17%. Vatnsaflsstöðvar framleiddu raforku, sem fyrra árið samsvarar 74200 einingum, en síðara árið 206 þús. einingum, og er þar aukningin 153%. Heildarorkunotkun landsmanna mæld í jafngildi olíulesta er árið 1951 385500, en árið 1959 683600 og hafur aukizt um 77% á þessu 8 ára tímabili. Við samanburð þessara tveggja ára verður að hafa í huga, að á árunum á milli urðu þrjár meiri háttar stökkbreytingar, ef svo má að orði kveða, í orkuframleiðslu og orkunotkun hér á landi. Árið 1953 var bæði Írafossstöðin við Sog og áburðarverksmiðjan tekin í notkun, og sementsverksmiðjan hóf starfsemi á árinu 1958. Eins og fyrr var sagt, virðist heildarorkunotkun landsmanna hafa vaxið um 77 % á þessum 8 árum, eða til jafnaðar um 9.7 % á ári, en orkunotkunin, reiknuð á hvern íbúa í landinu, hefur vaxið um 6.6% á þessum 8 árum. Þetta er mjög ör vöxtur. Á sumum árum óx orkunotkun á hvern íbúa jarðarinnar um 3%. Hraðastur var vöxturinn í hinum vanþróuðu löndum, en mun hægari í hinum háþróaðri iðnaðarlöndum, t.d. aðeins 1.6% á íbúa í Vestur-Evrópu. Iðnaðarlega verður Ísland að teljast fremur vanþróað land, enda hafa fyrrnefnd þrjú mannvirki, sem tekin voru í notkun á tímabilinu, átt mjög drjúgan þátt í hinum stóra vexti, eins og vænta mátti. Fyrrnefndar skýrslur bera það með sér, að hlutdeild innlendra orkugjafa í heildarorkubúskap landsmanna hefur numið minna en 40%. M.ö.o.: um það bil 2/3 hlutar af orkunotkun Íslendinga hafa því verið fengnir úr innfluttu eldsneyti. Það er því ástæða til þess að velta þeirri spurningu fyrir sér, að hve miklu leyti Íslendingar geti í fyrirsjáanlegri framtíð látið innlendar orkulindir koma í stað þeirra orkugjafa, sem þeir flytja inn frá öðrum löndum. Er þeim mun meiri ástæða til þess að gera þetta fyrir þá sök, að Ísland er miðað við stærð þjóðarinnar mjög auðugt af náttúrlegum orkulindum. Hinir innfluttu orkugjafar eru fyrst og fremst olíur, þá benzín og loks kol, en notkun þeirra síðasttöldu fer þó minnkandi. Lítum við á neytendur þessarar innfluttu orku, greinast þeir í tvo meginflokka, þ.e. staðbundna neytendur og hreyfanlega. Til hinna síðarnefndu teljast farartæki á landi, legi og í lofti, svo sem flutningatæki alls konar og margvíslegar vinnuvélar, skip, flugvélar o.s.frv. Augljóslega er ekki annars að vænta á næstu árum en að fullnægja verði þörfum þessara hreyfanlegu neytenda með innfluttu eldsneyti að langmestu leyti, svo sem verið hefur. Til staðbundinnar notkunar telst upphitun húsa, orkunotkun í verksmiðjum, framleiðsla raforku í varmaorkuverum o.s.frv. Á einmitt þessum sviðum er að leita möguleikanna á því að nota innlenda orkugjafa í stað þeirra innfluttu. Árið 1951 var áætlað, að innflutt eldsneyti til staðbundinnar notkunar hafi numið jafngildi 160 þús. lesta af olíu. Fyrir árið 1959 vantar tölur, er sundurliði þetta, en ætla má, að þá hafi samsvarandi tala verið töluvert hærri. Við getum aldrei náð því marki að láta innlenda orkugjafa koma algerlega í stað hinna innfluttu í hinni staðbundnu notkun, en eigi að síður er hægt að komast alllangt á þeirri braut: Það er tæknilegur möguleiki t.d. að hita öll hús á landinu með innlendri orku. Annað mál er það, hve langt er hægt að ganga í þeim efnum af fjárhagslegum ástæðum. Ef öll hús landsmanna hefðu verið hituð á þennan hátt árið 1951 og 1959, hefði hlutdeild hinna innlendu orkugjafa í orkubúskap Íslendinga nálgazt, en ekki náð því að nema 60% af heildarorkunotkuninni. Um þetta bil virðast vera hin efri mörk, miðað við aðstæðurnar umrædd tvö ár, og hafa þær lítið breytzt síðan. Þessi mynd getur að sjálfsögðu breytzt verulega hinum innlendu orkulindum í hag með tilkomu nýrra og orkufrekra iðngreina. En þó að því séu takmörk sett, eins og nú hefur verið lýst, að hve miklu leyti Íslendingar geta sparað sér innflutning eldsneytis með aukinni notkun innlendra orkulinda, hlýtur það að vera þjóðinni keppikefli að ná sem lengst í þessu efni. Ég vil nú leyfa mér að gera upphitun húsa að sérstöku umtalsefni, því að einmitt þar eru miklir möguleikar fólgnir. Láta mun nærri, að nota þurfi um eina lest olíu á ári á hvern íbúa til að hita upp hús hér á landi. Tekið skal fram, að þetta er áætluð tala, og getur því verið eitthvert frávik frá henni á báða vegu. Í dag mun jarðhiti spara um 45 þús. lestir af olíu árlega til híbýlahitunar og rafmagn frá vatnsaflsstöðvum innan við 10 þús. lestir á ári. Ætla má því, að þjóðin þurfi nú að flytja inn nálægt 125 þús. lestir af olíu á ári til húsahitunar. Verðmæti þessa innflutnings mundi þá nema nálægt 150 millj. kr., miðað við cif-verð. Hvaða möguleikar eru á því að beizla innlendar orkulindir til að komast hjá þessum stórkostlega eldsneytisinnflutningi? Hér kemur fyrst og fremst til greina notkun jarðhita og í annarri röð notkun rafmagns, sem framleitt er með vatnsorku eða jarðgufu. Svarðar- og brúnkolalög þau, sem í landinu finnast, munu hér sennilega skipta litlu máli. Vitað er um jarðhita á um 260 stöðum á Íslandi, en mjög er dreifing hans óregluleg, og bæði hitastig og vinnanleg hitaorka er mjög mismunandi frá einum stað til annars. Yfirgnæfandi hluta hitaorkunnar er að finna í 12 þekktum jarðgufusvæðum. Það er að sjálfsögðu miklum vandkvæðum bundið að áætla orkumagn jarðhitasvæðanna. En þeir, sem gerst þekkja til, hafa nefnt eftirfarandi heildartölur, sem má ekki af skiljanlegum ástæðum taka sem annað en grófa ábendingu um stærðarhlutföll. Samanlagt stöðugt hitaútstreymi frá jarðgufusvæðunum í landinu er talið samsvara hitagildi 2 millj, smálesta af olíu á ári hverju. Og varmaforði í undirstöðuberginu, sem vinnanlegur ætti að vera með borunum til viðbótar fyrrgreindu hitaútstreymi, er talinn samsvara hitagildi 130 millj. lesta af olíu. Af þessu má hverjum vera ljóst, að af miklu er að taka. Því miður eru mörg jarðgufusvæðanna, þ. á m. nokkur hinna öflugustu í óbyggðum miðhálendisins, óaðgengileg til nytja í náinni framtíð. Hins vegar eru nokkur þeirra í námunda við byggð, eins og Námaskarð, Krafla, Þeistareykir á Norðurlandi og Reykjanes, Krýsuvík og Hengissvæðið á Suðvesturland. Af jarðgufusvæðunum munu hin þrjú síðastnefndu fá alveg sérstaka þýðingu á næstu áratugum sökum heppilegrar legu í grennd við langþéttbýlasta hluta landsins. En það eru ekki jarðgufusvæðin ein, sem þýðingu hafa. Lághitasvæðin við Reyki í Mosfellssveit og undir eystri hluta Reykjavíkurbæjar standa undir rekstri núverandi hitaveitu í Reykjavík og verulegri stækkun hennar frá því, sem nú er. Hitaveiturnar í Ólafsfirði, á Sauðárkróki, Selfossi og að nokkru í Hveragerði grundvallast einnig af notkun lághitasvæða, þ.e. svæða með 100 gráðu hita eða lægri. Mörg slík svæði önnur eru í takmarkaðri notkun í byggðum Suðurlandsundirlendisins, Borgarfjarðar, Skagafjarðar og viðar. Og loks eru allmörg lághitasvæði, sem enn hafa ekki verið tekin í notkun. Það er ekki ófróðlegt að reyna að gera sér grein fyrir því í þessu sambandi, hve margir af íbúum landsins gætu haft möguleika á jarðhitanotkun, miðað við núverandi fólksfjölda og dreifingu byggða í landinu. Lausleg athugun á þessu bendir til þess, að eftirfarandi byggðir komi til greina, en með hliðsjón af manatalinu 1960 mætti ætla, að sá íbúafjöldi, sem tilgreindur er, gæti átt kost á aðgangi að jarðhita að verulegu leyti eða öllu. Reykjavík með 72300 manns, Kópavogur með 6200 manns, Hafnarfjörður með 7100, Keflavík með 4700, kauptún og þéttbýlishverfi í Gullbringu- og Kjósarsýslu á að gizka 5000, Selfoss, Hveragerði og byggðahverfi á Suðurlandi á að gizka 3000, Húsavík 1500, Akureyri allt að 8800, Ólafsfjörður 900, Sauðárkrókur 1200 manns og Akranes ef til vill 3840 manns. Samkv. þessari upptalningu, sem að sjálfsögðu er ekki nákvæm, mætti ætla, að allt að 115 þús. manns eða 65% landsmanna búi nú á svæðum, sem tæknilega séð væri hugsanlegt að gætu fengið afnot af jarðhita til híbýlahitunar. Þau liðlega 50 þús. manna, sem hér eru ekki talin með, skiptast trúlega sem næst til helminga að tölu til á kaupstaði, kauptún og þéttbyggðahverfi annars vegar og eiginlegt dreifbýli, þ.e. einstaka sveitabæi, hins vegar. Eftirtektarvert er, að svo til allir þeir kaupstaðir, sem fólksfjölgun hefur orðið í undanfarinn áratug, - Vestmannaeyjar og Neskaupstaður eru einu undantekningarnar, - eru innan þeirra marka, sem ætla má að geti fengið afnot af jarðhita. Þetta á auk þess við flestöll sjávarþorpin og nýbyggðahverfin í Gullbringu- og Kjósarsýslu. Loks er rétt að vekja athygli á því, að viða um land ber á þéttbýlismyndunum umhverfis einstök jarðhitasvæði. Þess er að vænta, að á mörgum þessara staða rísi héraðamiðstöðvar með góðu félagsheimili, íþróttamannvirkjum, viðgerðarstofum, verzlunum o.s.frv. Niðurstaðan af þessu er þá sú í stórum dráttum, að sterkar líkur eru fyrir því, að verulegur hluti fólksfjölgunarinnar í landinu í næstu framtíð verði einmitt á þeim svæðum, sem líkur hafa fyrir jarðhitaafnotum. Á sama hátt er líklegt, að utan þessara svæða verði fólksfjölgun fremur hægfara og að fólksfjöldi þar verði um nokkurt árabil innan við 60 þús. manna. Nú kann einhver að spyrja: Kemur híbýlahitun með rafmagni ekki til álita einnig á þeim svæðum, sem aðgang geta haft að jarðhita? Ég tel, að svo sé yfirleitt ekki, og ræður það úrslitum, að öflun jarðhita er stórum ódýrari en öflun rafmagns til hitunar, svo sem nú skal sýnt.. Í dag er talið, að stofnkostnaður vegna öflunar og dreifingar jarðhita í hitaveitum og í þéttbýli fari naumast yfir 10 þús. kr. á hvern íbúa. Í þessu sambandi má geta þess, að nýbygging hitaveitu í Reykjavík, sem nú stendur fyrir dyrum fyrir allt að 30 þús. manna, er talin munu kosta um 8000 kr. á hvern íbúa, sem hana fær. Byggingarkostnaður vatnsaflsstöðva er nú talinn vera á bilinu frá tæpum 10 þús. kr. á uppsett ku, í ódýrustu stórvirkjunum og allt að því 15 þús. kr. á kw. í miðlungsstórum og smærri vatnsvirkjunum. Kostnaður við upphitun húss með rafmagni fer mjög eftir því, hve vel húsin eru einangruð. Ef gengið er út frá því, að hús sé 1/3 betur einangrað en nú tíðkast almennt, má ætla, að reikna þurfi með hámarksálagi, er næmi 1.3 kw. á hvern íbúa, sem rafmagnshitun notar, til hennar einnar. Við þessar aðstæður verður byggingarkostnaður í orkuverinu einn saman 13-20 þús. kr. á hvern íbúa. Þar við bætist kostnaður við byggingu dreifingarkerfis, sem hæglega gæti numið 2500-3000 á mann. Og loks er ótalinn aukakostnaðurinn, sem leiðir af bættri einangrun húsa. Af þessu er ljóst, að stofnkostnaður vegna rafmagnshitunar í stórum stíl getur hæglega orðið allt að tvisvar sinnum hærri en stofnkostnaður hitaveitna á jarðhitasvæðum, miðað við hvern íbúa. En hvernig er þá samanburðurinn milli rafmagns og jarðhita hvað snertir framleiðslukostnað hitans? Samkv. þeirri reynslu, sem fyrir liggur m.a. hjá Hitaveitu Reykjavíkur, er framleiðslu- og dreifingarkostnaður á hitamagni, sem við húsahitun jafngildir 1 lest af olíu, nálægt 1050 kr. Framleiðslukostnaður á raforku í stórvirkjunum hér á landi verður naumast lægri en 13 aurar á kwst. Hér er átt við stórvirkjanir um og yfir 100 þús. ku. Og í minni virkjunum mundi hann sennilega vera nálægt 25 aurum á kwst. Þegar tekið er tillit til dreifingarkostnaðar raforkunnar, er útlit fyrir, að sú raforka, sem jafngildir einni olíulest í húsahitun, mundi kosta nálægt 1500 kr. frá stórvirkjunum og allt að 2300 kr. frá meðalstórum og smærri virkjunum. Niðurstaðan er því sú, að framleiðslu- og dreifingarkostnaður raforku til upphitunar mundi verða 50–120% hærri, miðað við hús notandans, en kostnaðarverð jarðhita er nú frá Hitaveitu Reykjavíkur. Hér er rétt að geta þess, að með róttækum endurbótum við einangrun húsa frá því, sem nú tíðkast, er hægt að ná mun hagstæðari útkomu fyrir rafmagnsupphitun en hér hefur verið reiknað með. Og vafalaust yrðu sett mjög ströng skilyrði í þessum efnum, ef rafmagnsupphitun yrði tekin hér upp í stórum mæli. En þetta breytir hins vegar engu hvað snertir samanburð við jarðhitann, því að þeim megin er einnig hægt að fá að sama skapi hagstæðari niðurstöðu, ef reiknað væri með betri einangrun húsa en nú tíðkast almennt. Áður en ég skil við þessar almennu hugleiðingar um orkubúskap og viðhorf til notkunar innlendrar orku til húsahitunar, er ekki úr vegi að gera lauslega grein fyrir því, hvað það mundi kosta, miðað við núverandi fólksfjölda, að koma upp þeim mannvirkjum, sem með þarf til þess að hita öll hús hér á landi með jarðhita eða raforku. Niðurstöðutölurnar má að sjálfsögðu ekki taka of bókstaflega. Þær eru fyrsta nálgun, gerð í því skyni að bregða nokkru ljósi á stærð viðfangsefnisins. Ef gengið er út frá því, sem fyrr hefur verið sagt, þarf að virkja jarðhita fyrir um 70 þús. manns og vatnsafl fyrir rúmlega 50 þús. manns, til þess að þessu marki verði náð. Lauslega áætlað má ætla, að stofnkostnaður jarðhitamannvirkjanna væri 700 millj. kr., en vatnsorkuveranna ásamt dreifingarkerfum þeirra 1200-1500 millj, kr., eða samtals kringum 2 milljarða kr. Sparnaður sá í innflutningi eldsneytis, sem fæst með notkun innlendra orkugjafa, er að sjálfsögðu eins mikils virði fyrir afkomu þjóðarinnar og tilsvarandi aukning á framleiðsluvörum til útflutnings. Í þessu sambandi er þó rétt að undirstrika það, að hitaveitur og vatnsorkuver nota tiltölulega mjög lítið af innfluttum rekstrarvörum og vinnuaflsnotkun við framleiðslu orkunnar er hverfandi í samanburði við verðmætin, sem sköpuð eru. Þegar byggingartíma þeirra er lokið, keppa þau því að mjög litlu leyti um vinnafl við aðra atvinnuvegi. Að sjálfsögðu er uppbygging þessara fyrirtækja mjög fjárfrek. En þau hafa reynzt ákaflega traust fjárhagslega, þannig að stofnfjár til þeirra ætti að jafnaði að vera hægt að afla með lánsfé að verulegu leyti. Loks er rétt að vekja sérstaka athygli á því, að þegar hitaveitur og orkuver hafa verið greidd niður, halda þau áfram að vera mikilvægar fjármagnsuppsprettur, ef rétt er á haldið, og er þess ekki lítil þörf í okkar fjármagnssnauða þjóðfélagi. Herra forseti. Að loknum þessum almennu skýringum skal ég nú víkja orðum mínum að efnishlið þáltill., sem fyrir liggur, í þrengri skilningi. Á svæðinu frá Reykjavík til Hafnarfjarðar, að báðum þessum kaupstöðum meðtöldum, búa nú nær 90 þús. manns eða um helmingur þjóðarinnar. Á undanförnum áratugum hefur fólksfjölgun á þessu svæði verið svipuð og nettófjölgun landsmanna í heild. Ekkert bendir til annars en þróunin fari í svipaða átt í fyrirsjáanlegri framtíð. Þéttleiki byggðarinnar í sveitarfélögum þessum er nú þegar orðinn svo mikill, að tæknilega virðist fyllilega koma til greina að byggja hitaveitu í kaupstöðunum Kópavogi og Hafnarfirði, og sama er að segja um þéttbýlustu hluta Garðahrepps og Seltjarnarness. Innan fárra áratuga er þess vænzt, að meira og minna samfelld byggð verði orðin á öllu þessu svæði og alllangt í austur frá núverandi byggð. Þjóðhagslega séð er til mikils að vinna að koma upp hitaveitum á þessu svæði. Í dag hafa um 40% íbúanna afnot Hitaveitu Reykjavíkur, og fyrir dyrum stendur að auka hana, þannig að hún þjóni allt að 70 þús. manns. Þegar þeim áfanga er náð, skortir þó enn á, að um 20 þús. af núverandi íbúum svæðisins hafi aðgang að hitaveitu auk allra þeirra, sem við bætast. Hér má geta þess, að tillögur um framtíðarskipulag Reykjavíkur og nágrennis, sem nýlega hafa verið birtar, gera ráð fyrir því, að um árið 1980 verði íbúar þarna orðnir um 160 þús. Fyrirsjáanlegt er, að innan fárra ára verður að sækja jarðhita til aukningar á Hitaveitu Reykjavíkur mun lengri leið en nauðsynlegt hefur verið til þessa. Koma þá fyrst og fremst til greina jarðhitasvæðin við Krýsuvík og í Hengli. Af þessum jarðhitasvæðum virðist Krýsuvíkursvæðið liggja mun betur við í fyrstu áföngum, þar sem það er stórum nær byggðum þessum en Hengilssvæðið. Þess má vænta að öðru jöfnu, að kostnaður við byggingu og rekstur jarðhitamannvirkja verði þeim mun lægri á hverja framleidda hitaeiningu, þeim mun stærri sem virkjunarskrefin eru. Af því, sem nú hefur verið sagt, er ljóst, að stefna ber að samstarfi milli allra bæjar- og sveitarfélaga á svæðinu um virkjun meiri háttar jarðhitasvæða, eins og Krýsuvíkur og Hengils, þegar þau þarf að taka í notkun. Þetta yrði öllum aðilum til gagas og að sjálfsögðu ekki sízt hinum minni og fátækari bæjar- og sveitarfélögum, sem naumast mundu ráða við slíkar stórframkvæmdir á eigin spýtur. Samstarfinu mætti t.d. haga þannig í stórum dráttum, að bæjar- og sveitarfélögin stofnuðu sérstakt fyrirtæki, e.t.v. með þátttöku ríkisins, er framkvæmdi boranir á jarðhitasvæðinu og virkjun hitans og byggði og ræki hin sameiginlegu aðveitumannvirki, en seldi hitaorkuna í heildsölu til hitaveitukerfa hinna einstöku sveitarfélaga. Væri þá hafður líkur háttur á og nú á sér stað í Sogsvirkjuninni og hefur gefizt vel. Þjóðhagslega þýðingu þess að byggja hitaveitur um allt þéttbýlið í þessum landshluta, eins og það er í dag, má marka af því, að þessar nýju hitaveitur mundu spara innflutning á eldsneyti, sem að cif-verði mundi kosta nálægt 60–65 millj. kr. á ári. Hins vegar má ætla, að kostnaður við byggingu þessara mannvirkja mundi vera í námunda við 500 millj. kr. að meðtalinni þeirri stækkun, sem nú stendur fyrir dyrum á Hitaveitu Reykjavíkur. Hitaveitur þessar mundu geta lækkað hitunarkostnað íbúanna verulega frá því, sem nú er, ef marka má reynslu af rekstri hitaveitna annars staðar, en hitunarkostnaðurinn er tilfinnanlegur útgjaldaliður hjá hverri fjölskyldu. Loks má ekki gleyma þeim stórauknu þægindum og bættu hollustuháttum, sem hitaveitur hafa í för með sér. Hér er því um að ræða eitt af mestu framfara- og hagsmunamálum þessara byggðarlaga, en þau byggir nú þegar helmingar þjóðarinnar. En hér er á fleira að líta, eins og þáltill. ber með sér. Þegar jarðgufusvæðin við Krýsuvík og Hengil verða tekin til virkjunar, skapast möguleikar til þess að veita gufu með þrýstingi til iðnaðarnotenda á umræddum hitaveitusvæðum. Hér er um nýmæli að ræða, sem ætla má að muni geta fengið stórkostlega þýðingu fyrir margs konar framleiðslustarfsemi, því að ódýr hitaorka hefur í mörgum greinum eins mikla og oft meiri þýðingu en ódýr raforka. Boranir þær, sem framkvæmdar hafa verið á jarðgufusvæðum hér á landi á undanförnum árum, hafa sannað, að á þennan hátt er hægt að framleiða ódýrari hitaorku til iðnaðar en völ er á, svo að nú sé vitað um, nokkurs staðar í Vestur-Evrópu. Nú eru t.d. uppi fyrirætlanir um að leiða jarðgas frá Sahara og jafnvel einnig frá olíulindasvæðum við Svartahaf til Evrópulanda. Þess er vænzt, að á þennan hátt geti iðnaður þar fengið hitaorku á ódýrari hátt en áður hefur verið kostur á. Samkvæmt þeim heimildum, sem handbærar eru, er þess vænzt, að á þennan hátt fáist hitaverð, er samsvarar því, að jafngildi 1 lestar af steinkolum kosti um 400 ísl. kr. Lausleg athugun, sem gerð hefur verið, bendir til þess, að samsvarandi hitaverð gufu úr gufuveitu frá Krýsuvík til Reykjavíkur geti orðið um 250 kr. við aðalæð eða aðeins 60% af lægsta hitaverði, sem væntanlegt er á meginlandi Evrópu á næstu árum. Hér má skakka miklu, ef jarðhitinn og þá einkum jarðgufan á ekki eftir að hafa mikið aðdráttarafl fyrir margs konar framleiðslustarfsemi, sem á þarf að halda miklu af ódýrri hitaorku. Þegar við þetta bætist það, að á svæðinu frá Hafnarfirði til Reykjavíkur er stærsti vinnuaflsmarkaður landsins, beztu hafnirnar, möguleikar á að afla sérlega góðs vatns og að hér má vænta ódýrrar raforku, auk þess sem mikið landrými er fyrir hendi, þá dylst engum, að hér eru óvenjuleg skilyrði til margvislegs iðnrekstrar, þannig að lítil ástæða virðist til þess að kvíða verkefnaskorti fyrir þá starfskrafta, sem við bætast á hverju ári, í framtíðinni.  
             Á miklu veltur, að hér sé búið skynsamlega í haginn fyrir uppbyggingu þessara svæða í framtíðinni. Það veltur ekki minnst á því, að viturlega sé unnið að skipulagsmálum og við það starf tekið fyllsta tillit til sjálfsagðra mannvirkja, eins og hitaveitna og hugsanlegra gufuveitna, sem hér hafa verið gerðar að umræðuefni, í því sambandi skal enn fremur bent á það, hve mikilsvert er, að skipulögð séu sérstök samfelld iðnaðarhverfi fyrir þær atvinnugreinar, sem gætu orðið kaupendur að slíkri iðnaðargufu. Í þessum efnum hefur það úrslitaþýðingu, að sem nánast samstarf sé á milli hinna sex sjálfstæðu bæjarog sveitarfélaga, sem á svæðinu eru. Undirbúningur virkjunarframkvæmda sem þeirra, er hér hafa verið ræddar, tekur óhjákvæmilega nokku,r ár. Þetta rekur á eftir, að undirbúningsathuganir séu hafnar sem fyrst, og þess vegna er þáltill. borin fram. Sökum þess, hve margir aðilar eiga hér hlut að máli, og ekki sízt vegna þeirrar þjóðhagslegu þýðingar, sem þetta mál hefur að dómi flm. till., hafa þeir talið eðlilegt, að hæstv. ríkisstj. hafi frumkvæði í málinu, en í fullri samvinnu við forráðamenn viðkomandi sveitarfélaga. Herra forseti. Ég leyfi mér að leggja til, að umr. um þáltill. þessa verði frestað og till. þá vísað til hv. fjvn. til athugunar.



Herra forseti. Fyrir 20 árum voru fyrst sett lög um læknisvitjanasjóði, en lög þau, sem nú gilda um þetta efni, eru nr. 59 frá 1942. Samkv. þeim lögum hafa verið stofnaðir nokkrir sjóðir í ýmsum læknishéruðum. Samkvæmt lögunum er það tilgangur sjóðanna að styrkja til læknisvitjana héraðsbúa, sem eiga erfiða læknissókn, eða létta þeim læknissóknina á annan hátt. Tekjur læknisvitjanasjóðanna eru framlag ríkissjóðs gegn þriðjungsframlagi annars staðar að, og í framkvæmdinni munu það vera sveitarsjóðir á því svæði, þar sem læknisvitjanasjóðirnir starfa, sem leggja fram 1/3 teknanna. Þetta framlag ríkissjóðs má þó ekki samkv. lögunum fara fram úr 2 kr. á hvern héraðsbúa, er heima á utan þess kaupstaðar eða kauptúns, þar sem læknir situr. Þetta lága framlag er miðað við verðgildi peninga og kostnað við læknisvitjanir, eins og það var fyrir stríð, og á þessi lágu framlög var ekki greidd verðlagsuppbót. Í 3. gr. laganna er það tekið fram, að þegar læknisvitjanasjóður hefur verið stofnaður í læknishéraði, renni til hans auk framlags þess, er um getur í 1. gr., læknisvitjanastyrkir þeir, sem veittir eru eða veittir kunna að verða á fjárlögum til sérstakra hreppa læknishéraðsins. Og ef hreppur er sér um eignarhlutdeild í sjóðnum, þá rennur læknisvitjanastyrkur hans til séreignarinnar. Þetta ákvæði var á sínum tíma sett inn í lögin vegna þess, að um það leyti, sem þau voru úr garði gerð, var veitt á fjárlögum hverju sinni nokkur fjárhæð til ýmissa sveitarfélaga í landinu, sem áttu sérstaklega erfiða læknissókn, og hélzt það nokkur ár, eftir að lögin um læknisvitjanasjóði komu til framkvæmda. En síðar hefur þessi fjárveiting verið felld niður, og við það hafa tekjur sumra þessara sjóða rýrnað umfram það, sem stofnað var til í öndverðu. Nú hafa orðið miklar verðlagsbreytingar á s.l. 20 árum, og enn er þróunin í þá átt, að kostnaður vex vegna læknisvitjana eins og á öðrum sviðum í þjóðfélaginu. Af þessu leiðir, að þeir sjóðir, sem stofnaðir hafa verið samkvæmt lögunum, sem hér um ræðir, eru algerlega óhæfir til að gegna því hlutverki, sem þeim var ætlað, vegna fjárskorts. Tryggingastofnun ríkisins hefur að sönnu hlaupið hér undir bagga með því að nota þá heimild, sem henni er veitt til þess að skipta á milli læknisvitjanasjóðanna nokkurri fúlgu, sem hún hefur til ráðstöfunar í því skyni. En þrátt fyrir það eru tekjur sjóðanna alls kostar ófullnægjandi til þess að sinna því verkefni, sem þeim er ætlað. Í þessu efni þarf því að mínum dómi að gera annað hvort, að auka tekjur læknisvitjanasjóðanna í samræmi við þarfir þeirra og verðgildi peninga, þannig að þeir geti innt af hendi þær greiðslur, sem þeir eiga að gera samkvæmt hlutverki sinu, eða að fela sjúkrasamlögum og Tryggingastofnun ríkisins að láta í té þann stuðning, sem læknisvitjanasjóðum hefur verið ætlað að veita, og að þeim stofnunum, sjúkrasamlögum og Tryggingastofnuninni, verði þá séð fyrir fé til ráðstöfunar í þessu skyni. Við flm. þessarar till. teljum því eðlilegast, að ríkisstj. hlutist til um, að lögin um læknisvitjanasjóði, nr. 59 frá 1942, verði endurskoðuð og að endurskoðun laganna verði lokið fyrir næsta reglulegt Alþingi. Ég leyfi mér að leggja til, herra forseti, að umr. um till. verði frestað og till. vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Í þessari till. felst, að ríkisstj. verði falið að láta endurskoða lög um meðferð ölvaðra manna og drykkjusjúkra og þeirri endurskoðun skuli lokið svo snemma, að frv. um breytingar á lögunum verði lagt fyrir Alþingi það, er nú situr. Lög um meðferð ölvaðra manna og drykkjusjúkra voru sett árið 1949. Það verður að telja, að hér hafi á þeim tíma verið um mjög merka lagasetningu að ræða. Hér var nýmæli á ferðinni um það, hvernig tekið skyldi samræmdum, föstum tökum á alvarlegu félagslegu vandamáli. En þessi lög voru nýsmíði, og þau báru þess ótvírætt einkenni, enda hafa ýmsir vankantar á lögunum komið í ljós við fengna reynslu. Þessir gallar eru svo miklir, að þeir hafa háð þeirri starfsemi, sem lögin fjalla um, á mjög áberandi hátt, og gallarnir verða svo að segja áþreifanlegri með hverju ári sem líður. Í lögum um meðferð ölvaðra manna og drykkjusjúkra er gerður mjög sterkur greinarmunur á ölvuðum mönnum og drykkjusjúkum. Þeim eru ætlaðar mismunandi stofnanir og meðferð, og það heyrir meira að segja undir sitt hvort ráðuneyti eftir því; hvort um ölvaða menn eða drykkjusjúka er að ræða. Þessi hnífskarpi greinarmunur á ölvuðum mönnum og drykkjusjúkum er mjög óeðlilegur, óraunhæfur og hefur enga þýðingu í framkvæmd. Við gerum okkur allir grein fyrir því, að ölvaður maður er drykkjusjúkur, á meðan hann er ölvaður, og drykkjusjúkur maður er mjög oft ölvaður, eins og kunnugt er. Þarna eru engin glögg skil á milli. Þetta atriði, sem ég nú hef nefnt, hefur m.a. háð framkvæmd þessara laga. T.d. hefur I. kafli laganna um meðferð ölvaðra manna aldrei komið til framkvæmda, þótt liðin séu nú nærri 12 ár, síðan lögin voru sett. Önnur stórskyssa varð á, þegar þessi lög voru sett, og hún var sú, að öll meðferð drykkjusjúkra manna var lögð undir geðveikraspítala ríkisins. Þetta atriði hefur orðið drykkjumannahjálpinni í landinu mjög fjötur um fót fram til þessa, enda var það og er enn í dag álit allra sérfróðra lækna, að slík ráðstöfun sé óheppileg. Það er ýmislegt fleira og þó smærra, sem er athugavert við þessi lög, þótt ég reki það ekki hér. Stærsti gallinn er sá, að lögin, eins og þau eru nú úr garði gerð, koma í veg fyrir samræmdar, skipulagðar aðgerðir í lækningu drykkjumanna. Þau hindra einbeitingu krafta og fjár að vandamálinu. Ég held, að það sé fyrst og fremst vegna þessara ágalla laganna, að starfsemin til hjálpar drykkjumönnum er enn í dag öll í molum, þannig að a.m.k. þrír stórir aðilar, sem við þessi mál fást, bauka hver í sínu horni, án minnsta samráðs eða samvinnu hver við annan. Ætti það að liggja í augum uppi, að slíkur ágalli er slæmur, og hann er verri fyrir þá sök, að hann er óþarfur. Hér er því um galla að ræða, sem telja verður að sé laganna sök. Ég hef tvívegis í hv. Ed. flutt frv. til laga um meðferð drykkjumanna. Það frv. var sniðið eftir lögunum eins og þau eru nú, en verstu ágallarnir numdir burtu. Ég flutti þetta frv. fyrst og fremst til þess að vekja athygli á þessu máli. Nú flyt ég þessa þáltill. um endurskoðun þessara laga og geri það í sama skyni. Ég get upplýst, að fyrrv. landlæknir, Vilmundur Jónsson, sem var einn höfuðsmiður laganna 1949, skildi orðið þörfina á því, að þessum lögum yrði breytt, og á árunum 1957. og 1958 beitti hann sér fyrir því sem landlæknir að fá verstu vankantana sniðna af þeim, þótt það bæri ekki árangur þá. Núv. tandlæknir, dr. Sigurður Sigurðsson, er sama sinnis. Hann telur þörf á, að þessum lögum sé breytt. Á árinu 1959 skipaði ríkisstj., sem þá sat að völdum, þriggja manna nefnd til að endurskoða þessi lög. Núv. landlæknir var formaður þeirrar nefndar. Þessi nefnd skilaði áliti og tillögum í heilbrmrn. í jan. 1960. Þar hefur þetta mál legið síðan. Það hefur verið lagzt á það. Þar er enginn áhugi fyrir því að gera þær umbætur, sem æðstu mönnum heilbrigðismála í landinu finnst full þörf á. Það ætti því að vera auðvelt að framkvæma það, sem í þessari till. felst, þegar vitað er, að í rn. liggja tillögur frammi tilbúnar nú í nærri tvö ár, till. um þær breytingar, sem hér er átt við. Það er ekki annað fyrir hæstv. ríkisstj. að gera í því máli en að dusta rykið af þessum tillögum, láta dubba þær upp og leggja þær fyrir Alþingi, og það á að gerast í vetur. Þetta er aðkallandi mál. Herra forseti. Ég legg svo til, að þessari umr. verði frestað og till. vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Það er rétt bjá hv. tillögumanni, sem var nú að ljúka máli sínu, að hér er um mikið vandamál að ræða. Hitt er ég honum ekki sammála um, að málið sé eins auðvelt úrlausnar og hann virðist ætla. Og vitna ég strax til þess, sem hann sagði hér eða ekki varð annað skilið af orðum hans, að hann talaði um það sem sama vandamálið, að einhver maður væri drukkinn og að hann væri drykkjusjúklingur. Ég skal ekki segja, hvort þetta er svo að mati sumra lækna. Hitt hygg ég, að almenningsálit og heilbrigð skynsemi sé þar gersamlega á annarri skoðun. Það er að vísuvandamál, hvernig á að fara með mann, sem er drukkinn eða ofurölvi. En það er allt annað vandamál en hvernig eigi að fara með þann, sem er eiginlegur drykkjusjúklingur, sem almenningur skilur á þann veg, að það sé maður, sem að staðaldri ræður ekki við drykkjuhneigð sína. Hér eru tvö mjög ólík vandamál, sem verður að meta einmitt vegna þess mismunar, sem á þeim er. En þessi fullyrðing hv. þm., sem er læknir, gaf til kynna, að þegar hann gefur svo gersamlega villandi yfirlýsingu á Alþingi í þeim efnum, sem ætla mætti þó að hann hefði þekkingu á, þá sé ekki mikið að marka það, sem hann sagði um önnur atriði málsins, enda kom það á daginn. Hann fullyrti, að frv. í þessum efnum hefði lagzt til hliðar í heilbrmrn., vegna þess að það hefði engan áhuga á þessum málum, og það væri ekki annar vandinn en að taka frv., sem fyrir liggur, dusta af því rykið og leggja það fram. Ég hygg, að það sé enginn vandi fyrir hv. þm. að fá þetta frv. og leggja það fram á Alþingi. Hann þarf enga milligöngu um þál. til þess að fá það frv., sem legið hefur í dómsmrn. Það er ekkert leyndarmál. Hitt er rétt, að að mínu viti er það frv. ekki viðhlítandi lausn á því vandamáli, sem hér er um að ræða. Og það verður ekki fram hjá því komizt, að það er mjög mikill ágreiningur milli lækna um það, hverjar ráðstafanir eigi að gera í þessum málum, eins og það er mikill ágreiningur milli áhugamanna í málinu, hverja aðferð sé bezt að hafa. Því fer þess vegna fjarri, að það sé til nokkur patentlausn, sem ekki sé annað en hrista rykið af og svo sé allur vandi búinn. Ég athugaði þetta frv. rækilega á sínum tíma og hef verið í nánu sambandi við þá menn, sem mest hafa starfað og beztum árangri hafa náð í baráttunni við þetta vandamál hér. Ég segi ekki, að ég sé þeim mönnum að öllu leyti sammála, og ég skal ekkert fullyrða hér um afstöðu þeirra til þessa frv. En ég veit svo mikið um þeirra skoðun, að hún fer mjög í bága við það, sem ýmsir læknar segja um þetta mál, og einmitt þess vegna er viss klofningur í framkvæmdinni, eins og hv. ræðumaður gat um, að aðilunum, sem mestan áhuga hafa á málinu, mesta þekkinguna hafa og mesta reynsluna, kemur alls ekki saman um, hvaða aðferð sé heppilegust. Í þessu liggur vandinn. Það má segja, að stjórnin hefði átt sjálf að reyna að gera upp sinn hug um þetta mál eða kveðja til þess sérfræðinga. Enda er það svo, að ég hef haft hug á því, að þegar ný skipan kæmist á meðferð geðveikimála hér á landi í sambandi við stofnun prófessorsembættis við Háskóla Íslands og skiptingu starfa á Kleppsspítala til að byrja með og síðar væntanlega tvískiptingu þess spítala, þá væri tímabært að taka allt þetta mái upp. Ég vil geta þess, að einmitt í sumar eða haust átti ég tal við þann nýja mann, sem hefur verið skipaður prófessor við læknadeildina og á að taka við nokkrum hluta læknisstarfsins á Kleppi, um, að hann færi sérstaklega í að kynna sér þessa löggjöf hér, þær brtt., sem fyrir liggja um aðra skipun á þeim málum, og fyrirkomulag annars staðar í ljósi þeirrar beztu þekkingar, sem nú er hægt að fá frá sérfræðingum í öðrum löndum. Mér kemur ekki til hugar, að þessi maður finni, hvorki einn né með öðrum mönnum hér á seinni stigum málsins, neina allsherjarlausn á málinu. En ég hygg, að það sé mjög hollt að fá álitsgerð frá manni, sem hefur jafnrækilega kynnt sér ýmsar hliðar þessa vandamáls og annað í nágrenni við það og á nú að taka að sér kennslu í þeim fræðum, sem mjög snerta þetta mál, við Háskóla Íslands. Ég hef akki trú á því, að hans tillögur - og veit rannar, að hans tillögur verða ekki til svo snemma, að hægt sé að leggja þær fyrir framhald Alþingis nú eftir jólin. En ég hef fulla von um það, að það ætti að vera hægt að leggja fram nýtt frv. um þessi efni fyrir Alþingi, sem kemur saman næsta haust, án þess að ég vilji á þessu stigi gefa bindandi fyrirheit um það: En ég hafði hugsað mér að stefna að því, að svo gæti orðið. Ef vandinn er ekki annar en sá að leggja frara það frv., sem liggur í heilbrmrn., þá veit ég, að hv. þm. þarf ekki annað en fara til heilbrmrh., og hann getur sjálfsagt útvegað honum það nú með klukkutíma fyrirvara og hann lagt það sjálfur fram hér á morgun, án milligöngu eða atbeina sameinaðs Alþingis.



Herra forseti. Ég þarf ekki að svara ræðu hæstv. forsrh. mörgum orðum. Lögin um meðferð ölvaðra manna og drykkjusjúkra ræða eingöngu um læknismeðferð ölvaðra manna og drykkjusjúkra. Ég sagði í minni ræðu, að skilin á milli ölvaðra manna og drykkjusjúkra væru ekki skörp. Hæstv. forsrh. virtist ekki vera mér sammála í þessu. En ég ætla ekki að gera nánari grein fyrir skoðun lækna á því máli. Það er mjög erfitt að deila við leikmann um læknisfræðileg efni, og ég álít það aðeins tímasóun og til einskis að ræða það mál frekar. En ég get fullyrt það, að sérfróðir læknar gera ekki mjög mikinn greinarmun á því, hvernig fara beri með í lækningalegu tilliti ölvaða menn og drykkjusjúka, þar séu skilin ekki glögg á milli. Þá virtist mér hæstv. forsrh. hafa á undanförnum tímum hugsað um þetta vandamál og hann hafa hlustað á skoðanir manna, bæði lækna og leikmanna. Og mér skildist á honum, að hann treysti sér ekki til að gera upp á milli þess, sem leikir og lærðir meintu um þessa hluti. Þetta kemur mér dálítið á óvart. Ég hélt, að hæstv. forsrh. hefði reynslu fyrir því, að þegar um slík efni er að ræða, þá er öruggast að treysta þeim, sem kunnáttuna hafa og reynsluna, en síður þeim, sem gutla í málunum. Mér skildist á honum í kafla af ræðu hans, að hann legði töluvert upp úr þessu, að það hafi einmitt veríð þetta, sem hafi tafið málið að undanförnu, að leikir og lærðir væru ekki alveg sammála um sín á milli, hvernig leysa bærí úr vandanum. Hann tók beinlínis fram, hæstv. ráðh., að í þessu lægi vandinn. En í lok ræðu sinnar kom hæstv. ráðh. inn á málefni, sem gladdi mig að heyra að vissu leyti. Þar var á honum að skilja, að ungur, sérfróður læknir, prófessor í geðlæknisfræði, væri að koma hingað og eftir honum væri beðið um álit í þessu efni. Þetta ber að viðurkenna sem nokkurt sjónarmið, er réttlæti þá töf, sem orðið hefur á þessu máll. Og það lýsir því, að hæstv. ráðh. þrátt fyrir allt ætlar nú að taka meira mark á lækni eða læknum en leikmönnum um meðferð sjúkra manna. Ég fagna því eins og hæstv. ráðh., að innan skamms kemur hingað ungur, sérfróður læknir á sviði geðlækninga, og mér finnst það eðlilegt, að hans álits verði leitað í þessu efni. En ég tel það þó ekki réttlæta þann óhæfilega drátt, sem orðið hefur á málinu, jafnmikilvægt og það er. Tillögur n., sem átti að endurskoða þessi lög, hafa legið frammi í rn. í nærri því tvö ár. Það á að öllum líkindum að bæta við þriðja árinu. Þetta er ekki forsvaranlegt, og það því siður sem önnur leið var til í þessu máli, og það mátti vel bera þetta mái undir álit prófessorsins í geðlæknisfræði, þótt hann væri erlendis. Ég hlýt því að hafa sömu afstöðu eftir ræðu hæstv. ráðh. eins og áður í þessu efni, að það er óforsvaranlegur dráttur orðinn á leiðréttingu eða endurskoðun þessara laga, og það, sem hæstv. ráðh, sagði til málsbóta hér, hefur ekki nema mjög takmarkað gildi.



Herra forseti. Það er alltaf leiðinlegt að vera að þræta við mann, sem getur ekki haft rétt eftir það, sem sagt var. Ég sagði berum orðum í ræðu minni áðan, að eitt af vandamálunum í þessum efnum, - eitt af þeim, - væri það, að læknunum kæmi alls ekki saman innbyrðis í þessu efni. Þessu sneri lm. ræðumaður þannig, að ég héldi því fram, að það ætti að taka meira mark á því, sem leikmenn segðu, en læknar, eins og öllum leikmönnum kæmi saman og allir læknar væru svo á öðru máli, því að sannleikurinn er sá, að leikmenn greinir mjög innbyrðis á um, hvaða aðferðir eigi að hafa, og lækna greinir mjög innbyrðis á um, hvaða aðferðir eigi að hafa. Þetta ætti hv. þm. að vita. Hann hlustar ekki á annað en það, sem hann vill heyra. Ég hef talað við marga af þessum mönnum og veit, að þeim kemur ekki saman um eðli þessa vanda. En ekki er mikilsverður vitnisburður manns, sem getur ekki farið rétt með, þegar hann situr í næsta stól við þann, sem talar, heldur snýr öllum ummælum við. Það er ekki mikið mark á því takandi, hvað slíkur maður segir. Eins og ég sagði áðan, ef honum hefur fundizt ótækt, að þetta frv. hefur ekki verið lagt fram, af hverju hefur hann þá ekki aflað sér frv. og borið það sjálfur fram óbreytt?  Svo segir hv. þm., að það væru rök í málinu, að það væri skynsamlegt að bera þetta undir prófessorinn í geðsjúkdómum við háskólann. Nú stendur þannig á, að þessi maður var nýlega skipaður prófessor og er enn þá að búa sig til hlítar undir það að taka við embættinu. Var hægt að leggja málið undir hans dóm sem prófessors, fyrr en hann var skipaður í embættið? Og er ekki einmitt eðlilegt, að sá maður, sem á á næstu árum að hafa forustu í þessum efnum, fái þetta vandamál til meðferðar, eftir að búið er að skipa hann í hans vandasömu stöðu? Mér skilst, að hv. þm. sé þessu í raun og veru sammála. En ef hann er því sammála, því er hann þá með allt á hornum sér út af því? Ef hann vill fá frv., sem samið var fyrir nokkrum árum, getur hann áreiðanlega fengið að leggja það fram. Ef hann er því sammála, að þessi nýi embættismaður fái málið til meðferðar, þá er að bíða eftir því, að hann fái málið til skoðunar og það verði að fenginni hans umsögn og annarra og íhugun stjórnarvaldanna síðan á þeirra tillögum lagt fyrir Alþingi, og það verður áreiðanlega ekki gert strax eftir áramót, það þori ég að fullyrða. En jafnframt því sem ég skal fúslega játa, að ég hef ekki lagt þetta frv. fyrir Alþingi vegna þess, að ég taldi það enga fullnægjandi lausn á þessu máli, þá er rétt að geta þess, að það hefur mikið verið aðhafzt á s.l. missirum til þess að greiða götu þeirra manna, sem hér hafa mest og bezt að unnið, á móti því böli, sem við allir viljum berjast gegn. AA-samtökin, sem áreiðanlega hafa unnið heillavænlegast starf á síðari árum hér á landi í þessum efnum, hafa m.a. fyrir mína tilhlutan fengið styrk, sem hefur gert þeim mögulegt að efla og auka starfsemi sína á þann hátt, sem forustumenn þeirra telja viðhlítandi, og eins var með mínum atbeina og ríkisstj, aukin og stórbætt aðstaða í Gunnarsholti fyrir drykkjusjúklinga þar. Þetta voru allt atriði, sem þurfti að gera, og hefur í raun og veru verið jafnvel séð fyrir, þó að þetta frv. væri ekki lagt fram, en aðalefni þess var í raun og veru það að ætla ákveðnar fjárveitingar í þessu skyni. Það var aðalbreytingin og sú, sem mestu hefði áorkað, a.m.k. í fyrstu, svo að því fer fjarri, að þessi mál hafi verið vanrækt eða ekki um þau hugsað. Hitt er annað mál, að vafalaust má gera betur og verður að gera betur. Þar er ég hv. þm. fyllilega sammála.



Herra forseti. Ég vil aðeins að gefnu tilefni láta koma fram í sambandi við þessar umr., að ég átti viðræður við prófessorinn í geðlæknisfræði, sem hér hefur verið rætt um í sambandi við dagskrármálið, þegar hann var hér stuttan tíma, skömmu eftir að ég tók við embætti heilbrmrh. Hann hafði þá kynnt sér þær till., sem fyrir lágu í rn., en óskaði að fá aðstöðu til þess að kynnast málinu betur og athuga málið nánar, og hann mælti beinlínis gegn því og taldi ekki tímabært að svo stöddu, að þetta frv. eða þær till., sem fyrir lágu, væru þá lagðar fram, áður en nánari athugun færi fram. Þetta tel ég rétt að komi fram í sambandi við þetta mál. Síðan hefur ekki af minni hálfu verið frekar aðhafzt í framburði málsins, enda var þá meiningin að bíða nánari ráðlegginga frá þessum sérfræðingi, sem hér er um að ræða.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram till. þá, sem er til umr. á þskj. 74, ásamt sex öðrum hv. alþm. Till. þessi hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að skipa sex manna nefnd til þess að gera tillögur um almennar ráðstafanir með lögum eða á annan hátt, er að því miði að gera heyverkun bænda sem öruggusta og ódýrasta. Nm. skulu skipaðir eftir tilnefningu Búnaðarfélags Íslands, Stéttarsambands bænda, tilraunastöðvar háskólans í meinafræði á Keldum, tilraunaráðs búfjárræktar, verkfæranefndar ríkisins og raforkumálaskrifstofunnar, einn tilnefndur af hverjum aðila. N. kýs sér sjálf formann. N. athugi sérstaklega, hvernig auka megi súgþurrkun og votheysgerð sem allra mest, t.d. með því að hækka ríkisframlag og veita lán til þess að koma upp súgþurrkunartækjum, lofthitun í sambandi við blástur, votheysgeymslum, færiböndum og saxblásurum. Enn fremur láti hún uppi, að fengnum sérfræðilegum upplýsingum, álit sitt á möguleikum til þess að koma í veg fyrir tjón á sauðfé vegna votheysgjafar. N, ljúki störfum svo fljótt sem frekast er unnt og skili tillögum um lánveitingar til ríkisstj. svo tímanlega, að unnt sé að taka tillit til þeirra á árinu 1962. Kostnaður við nefndarstörf, þ. á m. við fræðilega aðstoð, greiðist úr ríkissjóði: Með till. er farið fram á, að sem fyrst verði athugað af sérfróðum mönnum, hvernig bezt og haganlegast verði að því unnið af hálfu ríkisins, að bændur geti almennt og sem allra fyrst aflað sér í fyrsta lagi véla til súgþurrkunar og í öðru lagi véla eða tækniútbúnaðar til þess að flýta og létta vinnu við votheysgerð, og í þriðja lagi, að hraðað verði sem mest rannsóknum til að koma í veg fyrir votheyseitrun í sauðfé. Í grg. þeirri, er fylgir þessari till., er rakið og nokkuð rökstutt, hversu gífurlega þýðingarmikið það er fyrir landbúnað okkar að flýta sem mest tæknibúnaði þeim, sem reynslan hefur þegar sýnt að getur komið í veg fyrir, að hey skemmist eða eyðileggist í votviðrasumrum, eins og þráfaldlega hefur komið fyrir í heilum landshlutum. Þau ár eru færri, að ekki komi til vandræða af þessum sökum í einhverjum landshluta eða byggðarlagi. Íslenzkir bændur eru nú farnir að byggja búskap sinn að mestu á ræktuðu landi. Ræktun landsins og áburður á það er hvort tveggja mjög dýrt. Þurrkun heyja af ræktuðu landi er, eins og allir vita, seinlegri en af óræktuðu landi, og ef ekki er gætt fyllstu varkárni og aðgæzlu, þá getur hiti af slíku heyi valdið bruna og stórskemmdum. Hrakin hey eru lítils virði, þótt hægt kunni að vera að láta skepnur halda lifi á slíkum heyjum, ef fóðurbætir er gefinn í stórum stíl. Það þarf því varla að orðlengja um þá miklu þjóðhagslegu þýðingu, sem aukin tækni í sambandi við heyverkunina hefur, og ég veit, að hver maður skilur, hversu mikla þýðingu það hefur fyrir hvern þann bónda eða hvern þann mann, sem atvinnurekstur stundar, að tryggja afkomu hans sem mest fyrir áföllum af völdum veðráttunnar. Það hefur sýnt sig á undanförnum árum, að þeir bændur, sem komið hafa upp hjá sér súgþurrkun og hafa samhliða einnig nokkra votheysgerð, þeir geta svo að segja viðstöðulaust haldið áfram að heyja, hvernig sem tíðin er, og þeirra hey eru í fullu gildi til fóðurs. Þeir bændur, sem svo langt eru komnir í tækni, eru hins vegar allt of fáir og er það eðlilegt, þegar á það er litið, að engin stofnun er til, sem lánar fé til slíkra framkvæmda, þ.e.a.s. til vélakaupa, sem nauðsynleg eru til þess að verka heyin í allstórum stíl með votheysgerð og súgþurrkun. Það er að því vikið í grg., sem fylgir þessari till., að súgþurrkunartæki í 1000–1200 hesta hlöðu muni með núverandi verðlagi kosta um 70 þús. kr. og sá tækniútbúnaður, sem er í raun og veru nauðsynlegur til þess, að auðvelt geti talizt að koma hinu þunga, óþurrkaða grasi í votheysturna, muni kosta eitthvað svipað, e.t.v. þó nokkru minna. En það er svo mikið fé, að mjög fáir bændur treysta sér til að eignast þessi mjög svo nauðsynlegu tæki. Væri hins vegar hægt að fá lánsfé til slíkra vélakaupa með viðráðanlegum kjörum, þá er alveg víst, að bændur mundu ráðast í að taka tæknina í sína þjónustu við heyverkunina, og þeim mundi fjölga óðfluga, sem yrðu óháðir tíðarfarinu að mestu um heyverkunina. Ég er viss um, að í fáu mundi féð fjárhagslega séð renta sig betur. Þær þjóðir, sem ekki taka tæknina á öllum sviðum í þjónustu atvinnuveganna og framleiðslunnar, dragast fljótt aftur úr, og ókyrrð og óánægja í slíkum þjóðfélögum er sífellt vandamál. Við Íslendingar erum svo heppnir að eiga stórt land, þar sem enn má rækta og byggja og nema landið um ófyrirsjáanlegan tíma. Land okkar er að mörgu leyti vel fallið til kvikfjárræktar, en á henni hefur þjóðin lifað að mestu á umliðnum öldum. Undirstaða kvikfjárræktar hér á landi eru hin góðu skilyrði, sem landið hefur til grasræktar. Við Íslendingar getum áreiðanlega margfaldað landbúnaðarframleiðslu okkar á mjög skömmum tíma, ef við tökum tæknina við heyöflunina og heyverkunina í þjónustu okkar almennt. Ég álít, að í áætlunum um framkvæmdir í landbúnaði nú á næstunni ætti að vera númer eitt, að allír bændur á Íslandi væru eftir 5-6 ár búnir að fá þá tækni í hendur, að heyverkun þeirra væri ekki lengur undir tíðarfari og heppni komin, og ég held að þetta sé hægt, ef bændurnir og þjóðfélagið tækju höndum saman um það að láta slíkt takmark ganga fyrir öðru í tandbúnaðarmálum, því að ég tel, að ýmislegt mætti fremur bíða. Þetta er að mínum dómi það nauðsynlegasta. Ef till. þessi verður samþ. og kemur til framkvæmda, sem ég vonast fastlega eftir, þá finnst mér það ætti að vera fyrsta verk n. að gera áætlun um það, hversu langan tíma þarf til að koma þeirri tækni til hvers bónda í landinu, sem tryggir heyverkunina, og hvað slíkt kosti og hvernig kostnaðarspursmálið verður leyst. Ég fullyrði, að gætu bændur fengið lánsfé í þessu skyni með viðráðanlegum kjörum, þá er engin hætta fyrir þá að leggja í slíkar framkvæmdir sem hér er um rætt, því að þær munu áreiðanlega borga sig og það fljótlega. Og þótt hér verði vissulega um nokkuð stóra fjárhæð að ræða í heild, sem þyrfti, til þess að hægt væri að leysa þessa hlið málsins, þá sé hún þó ekki stærri en svo, að það muni vera mjög viðráðanlegt. Herra forseti. Ég fjölyrði svo ekki á þessu stigi málsins meira um þetta, en leyfi mér að leggja til, að þessari till. verði nú vísað til síðari umr. og til hv. fjvn.



Herra forseti. Það er rétt, sem sagt var hér af l. flm. þessarar till., að það er nauðsynlegt að gera ýtarlega athugun á því, hvernig heyöflun bænda geti orðið örugg og hvernig bændur geti tryggt sig gegn rosanum og óþurrkunum. Spurningin er, hvort hv. Alþingi þarf að samþ. till., til þess að þetta verði gert, eða hvort það væri eðlilegra, að það væri gert með öðrum hætti. Mér er kunnugt um, að Stéttarsamband bænda hefur haft þetta mál á dagskrá. Aðalfundur Stéttarsambands baenda ræddi þetta mál í haust, og búnaðarþing hefur einnig rætt þetta mál nokkuð. Það er enginn vafi á því, að súgþurrkun, ef hún gæti komið til sem flestra bænda, væri mikið öryggi gegn óþurrkum. Það er rétt, að súgþurrkun kostar nokkuð mikið í stofni og að bændur þurfa a.m.k. margir hverjir að fá lán til þess að koma þessu í gegn. Jarðræktarlögin eru að þessu sinni í endurskoðun, og mér er kunnugt um, að þeir, sem að þeirri endurskoðun vinna, hafa komið auga á það, að nauðsynlegt væri að hækka nokkuð styrkveitingar til súgþurrkunar og jafnvel til votheysgerðar. Ég skal ekki segja um, hvað verður úr því, en áreiðanlegt er, að n. hefur komið auga á þetta, og ég hygg, að hún geri till. um hækkaðan styrk í sambandi við endurskoðun laganna. Þá vil ég einnig upplýsa, að það hefur verið í athugun nú síðustu mánuðina, hvort ekki væri mögulegt að veita lán úr ræktunarsjóði í auknum mæli vegna súgþurrkunar, og sú athugun fer fram jafnt, hvort þessi till. verður samþ. eða ekki. Ég er sannfærður um, að bændasamtökin séu með þetta mál á dagskrá. Búnaðarfélag Íslands, búnaðarþing, Stéttarsamband bænda, framleiðsluráð landbúnaðarins, landbúnaðardeild atvinnudeildar háskólans, tilraunastöðin á Keldum, - allir þessir aðilar hafa gert sér grein fyrir hinni brýnu nauðsyn, að súgþurrkun verði almennt upp tekin hjá bændum, að heyverkun yfirleitt verði bætt. Stjórn Stéttarsambands bænda eða Búnaðarfélag Íslands hlýtur að hafa forgöngu um, að þessi athugun verði gerð, og ég hygg, að stéttarsamtök bænda vildu heldur hafa forgöngu um þetta en fá skipun frá hv. Alþingi, að þetta skuli gert. Ég bendi aðeins á þetta, ekki af því, að það sé ekki réttmætt, sem á er bent í till., og tilgangurinn er góður. Þetta þarf að gerast. En þetta er að mestu leyti komið af stað. Ég veit það ekki, ég vek aðeins athygli á því, að það gæti verið, að samtök bændastéttarinnar teldu það að nokkru leyti vantraust á sig, ef Alþingi samþykkti áskorun þá, sem felst í þessari till. Það gæti nú verið, og ef stéttarsamtök bændanna litu þannig á, þá tel ég, að það ætti að ná því marki, sem till. stefnir að, með öðrum hætti. Till. fer að sjálfsögðu í n., og undir meðferð málsins má athuga þetta nánar, hvort stéttarsamtök bændanna treysta sér ekki til að láta þá athugun, sem hér hefur verið rædd, fara fram án þess, að till. verði samþ., eða hvort þau óska eftir að fá slíka áskorun frá Alþingi á þeirra eigin samtök, til þess að þetta nauðsynjamál verði framkvæmt. Það er þetta, sem ég aðeins vil vekja athygli á, um leið og ég er að öllu leyti samþykkur því, að það verði framkvæmt, sem í till. er, enda tel ég, að það sé þegar svo mikill skilningur fyrir þessu hjá forustumönnum bændasamtakanna, að það hljóti að verða.



Herra forseti. Mér heyrðist á hæstv. landbrh., sem var að tala hér, eins og honum væri heldur verr við það, að þessi till. næði hér samþykki, því að hann óttaðist, að bændasamtökin móðguðust eitthvað af þessu. Ég er alveg óhræddur um það. Ég held, að bændasamtökin muni fagna því, ef þessi till. yrði samþ. hér, því að með henni er verið að reyna að vinna í þá átt að bjarga miklum verðmætum fyrir bændastéttina og þjóðarbúið í heild, og auk þess er með þessari till. verið að leiða saman til athugunar á þessu stóra, þýðingarmikla máli einmitt þá aðila, sem helzt ættu að hafa aðstöðu til þess að geta fjallað um málið vegna þekkingar og reynslu, en það eru, eins og upp er talið í till., Búnaðarfélag Íslands, Stéttarsamband bænda, tilraunastöð háskólans í meinafræði á Keldum, tilraunaráð búfjárræktar, verkfaranefnd ríkisins og raforkumálaskrifstofan. Þessar stóru og merku stofnanir, sem flestar eru í þjónustu landbúnaðarins, það er farið fram á það með till., að þær tilnefni menn, sem geri athugun í þessu máli, og ég get ekki ímyndað mér, að bændasamtökin eða þær stofnanir, sem starfa á vegum landbúnaðarins, geti á nokkurn hátt móðgazt af þessari tili., heldur muni þær taka fegins hendi að fá þetta verkefni og gera till. um lausn á því. Þess vegna vil ég eindregið vænta þess, að þessi till. mæti velvilja þingsins og nái fram að ganga.



Herra forseti. Hv. 1. flm. taldi, að ég hefði í rauninni mælt í gegn till. Þetta er ekki rétt, ef það er skoðað Í því ljósi, sem ég bar mitt mál hér fram. Ég taldi, að það, sem í till. fælist, það verkefni, sem bæri að leysa, væri mjög brýnt og nauðsynlegt, og ef ekki er hægt að gera það án þess að fá samþykkt um það frá Alþingi, þá er ég vitanlega með því. Ég er með því að samþykkja þessa tillögu, ef ekki er unnt að leysa það verkefni, sem hún fer fram á, á annan hátt. Hv. þm. sagði, að bændasamtökin mundu fagna því að fá það verkefni, sem um er rætt í till. Ég spyr: Hafa bændasamtökin ekki þetta verkefni með höndum, án þess að það verði gerð samþykkt um það á Alþingi? Vissulega. Bændasamtökin hafa þetta verkefni með höndum í dag. Bændasamtökin ræða þetta verkefni á sínum fundum, bæði hreppabúnaðarfélögin, búnaðarsamböndin, aðalfundur Stéttarsambands bænda, búnaðarþing og fleiri aðilar. Þeir ræða þetta verkefni á sínum fundum, og spurningin er, hvort þessar umr. bændasamtakanna eru ekki komnar það langt og skilningur forustumanna bændanna er ekki orðinn það mikill á þessu, að þeir taki að sér að vinna það verk, sem í till. felst, án þess að hún verði samþykkt. Og eins og ég sagði hér áðan, fer þetta mál til nefndar, og undir meðferð málsins er hægt að fullvissa sig um, hvort bændasamtökin óska eftir því að fá þessa áskorun frá Alþ. Ef þau óska eftir því og telja, að það létti undir með framkvæmdinni, þá skal ekki standa á mér að greiða atkv. með till. En ég gat ekki að því gert að vekja athygli á því, að þetta mál hefur verið á dagskrá síðustu árin og sérstaklega nú síðustu mánuðina, t.d. að það er við endurskoðun jarðræktarlaganna verið að gera athugun á því, hvort ekki beri að auka styrkveitingar til súgþurrkunar og votheysgerðar, og það er nú af hendi ríkisstj. verið að athuga um auknar lánveitingar út á súgþurrkunina. Sú athugun fer fram, hvort sem till. verður samþ. eða ekki. En það má kannske segja, að ég og hv. 2. þm. Sunnl. séum hér að deila um keisarans skegg, vegna þess að við erum alveg sammála um nauðsynina á því, að þetta verk verði unnið og það verði stuðlað að því, að bændur hafi almennt súgþurrkun og bætta aðstöðu til heyverkunar. En ég get ekki að því gert, að mér finnst skemmtilegra og mér finnst eðlilegra, að þessi forusta komi frá bændum sjálfum án áskorunar frá Alþingi. En komi það í ljós, að það létti undir með framkvæmdinni að samþykkja till. eins og þessa, þá skal ekki standa á mínu fylgi við það.



Herra forseti. Ég skal ekki deila við ráðh. um þetta mál frekar. En vegna þess að hann hefur gefið þær upplýsingar hér, að þessi mál séu nú í endurskoðun og til athugunar á ýmsum stöðum og telur þess vegna að vissu leyti óþarft að tilnefna þá aðila til rannsóknar á þessu, sem getið er um í till., þá vildi ég benda þeirri hv, n., sem fær málið til meðferðar, á það að fá umsagnir þessara aðila um till. Þá kemur í ljós, hvort þeir vilja eitthvað með málið gera, ellegar ekki.



Herra forseti. Till. þessi um héraðsskóla á Snæfellsnesi var flutt seint á síðasta þingi, var þá nokkrum dögum fyrir þingslit vísað til nefndar og varð því ekki útrædd. Hún er hér flutt óbreytt öðru sinni. Tilgangurinn með því að flytja þessa till. er tvíþættur. Í fyrsta lagi er henni ætlað að benda á, að tímabært sé orðið að halda áfram byggingu héraðsskóla í landinu. Héraðsskólahreyfingin var einn af merkilegustu þáttunum í skólamálum okkar á nokkrum síðustu áratugum, en nú hefur bygging slíkra skóla að mestu fallið niður. Hins vegar er reynslan sú við þá héraðsskóla, sem fyrir eru, og raunar við aðra heimavistarskóla unglinga í sveit, sem reknir eru af einstaklingum eða samtökum, að aðsókn að slíkum skólum er mjög mikil og vaxandi. Er talið, að þeir unglingar skipti hundruðum, sem gjarnan vildu fá rúm í slíkum skólum, en hafa ekki getað fengið það. Þörfin fyrir heimavistarskóla í sveit fyrir unglinga er því augljós, og mér virðist, að allar höfuðröksemdir fyrir héraðsskólahreyfingunni, eins og hún var á sínum tíma, séu enn í fullu gildi og því ástæða til að leitast við að byggja þessa grein skólakerfisins upp áfram. Í öðru lagi er með tillögunni bent á mjög æskilegan stað fyrir einn slíkan skóla á Snæfellsnesi. Færa má fram ýmsar röksemdir fyrir því, að þar væri slíkur skóli vel staðsettur og þörf fyrir hann mikil, að öllum öðrum stöðum ólöstuðum. Þarna eru hentugir staðir fyrir slíkan skóla, og á vestanverðu Snæfellsnesi eru þrjú stór og vaxandi þorp, þar sem unglingaskólar eru enn engir. Herra forseti. Ég vil leggja til, að þessari tillögu verði vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Við hv. 4. þm. Sunnl. (BFB) höfum leyft okkur að flytja till. þá til þál., sem hér er til umr. Ég vil leyfa mér að fara nokkrum almennum orðum um till., áður en henni er vísað til nefndar, sem ég vona að verði samþykkt. Ég vil taka það fram strax í upphafi, að við flm. till. vanmetum á engan hátt þau störf, sem hingað til hafa verið unnin í sambandi við fasteignamat og þ. á m. mat á bújörðum, sem við höfum nú sérstaklega í huga, heldur teljum við einmitt þvert á móti, að fasteignamat ríkisins ráði yfir mjög mikilvægum undirstöðuupplýsingum, þótt kerfi það, sem því er ætlað að starfa eftir, sé ófullkomið og þurfi breytinga við. Er rétt að benda á það strax í upphafi, að fasteignamat, eins og það er nú í framkvæmd, úreldist mjög fljótt. Vandasöm og dýr vinna, þótt unnin sé af fyllstu samvizkusemi, nær alls ekki tilgangi sínum og er að miklu leyti unnin fyrir gýg. Svo sem kunnugt er, hefur fasteignamati og jarðalýsingum ávallt verið ætlaður sá megintilgangur að gefa sanna mynd af verðmæti og ásigkomulagi eignanna, bæði vegna skattlagningar í þágu hins opinbera og eins vegna sölugildis og veðhæfis þeirra. Rétt fasteignamat og trúverðugar jarðalýsingar geta haft mjög mikla þýðingu í almennum viðskiptum, bæði að því er snertir eignaskipti og veðsetningar og lán. Því miður verður að draga það mjög í efa, að núverandi framkvæmd fasteignamats nái þessum tilgangi vegna þess tvenns fyrst og fremst, að gerbreytingar hafa orðið og eru sífellt að gerast á aðstöðu og ásigkomulagi eignanna og að verðbreytingar hafa orðið svo örar á fáum árum, að matsgerðir gefa ekki rétta hugmynd um verðgildi. Þetta er alkunn saga, ekki sízt nú á síðari tímum eða frá 1940, þegar síðasta mat fór fram. Með sérstöku mati, sem fór fram 1955 eða 1956, var reynt að samræma eldra matið og lagfæra nokkra agnúa á aðalmatinu frá 1940, ekki sízt vegna þeirra breytinga, sem orðið höfðu á árabilinu milli 1940 og 1955, en líklegt má telja, að það verði orðið úrelt, þegar næsta aðalmat á að fara fram samkvæmt lögum árið 1965. Þegar þetta mat fer fram, eru liðin 25 ár síðan aðalfasteignamat fór fram, og að óbreyttum lögum munu liða önnur 25 ár, þar til næst verður unnið að allsherjarfasteignamati. Það er mál út af fyrir sig að ræða þann árafjölda, sem líður milli fasteignamata, en á það má benda, að samkvæmt eldri lögum skyldi fasteignamat fara fram á 10 ára fresti. Hitt er þó ekki síður mikils virði, að koma á nýju skráningarkerfi fasteigna og þá sérstaklega jarðeigna, eins og við flm. þessarar tillögu viljum láta gera. Kerfi það, sem við höfum í huga, á að bæta verulega úr þeim ágalla, sem nú er, að fasteignamatsupplýsingar úreldist jafnharðan og þeirra er aflað, að segja má, þannig að þær hafa aðallega sögugildi, en sáralítið raunhæft gildi. Í stuttu máli er kerfi þetta fólgið í því, að árlega séu tilkynntar og skráðar hjá til þess kjörnum yfirvöldum eða yfirvaldi allar þær breytingar, sem varða jarðeignir í landinu, og þannig frá gengið, að þessar upplýsingar séu aðgengilegar á einum stað, svo að auðvelt sé að færa sér þær í nyt. Mundi slík skráning í fyrsta lagi vera til mikils hagræðis við endurskoðun fasteignamats, hvort heldur langt eða skammt líður þar í milli. Í öðru lagi yrði slíkt skráningarkerfi hagkvæmt fyrir lánastofnanir, því að þær gætu þá með tiltölulega auðveldu móti fengið nauðsynlegar upplýsingar á einum stað varðandi veðhæfi jarðeignanna. Í þriðja lagi hefur slík skráning gildi fyrir kaupendur jarða, því að þeir geta með sama hætti leitað upplýsinga um jörðina og fengið nokkurn veginn sanna mynd af ástandi hennar á hverjum tíma. Þetta kerfi hefur því að okkar dómi þann kost fyrst og fremst, að hinum gamalkunna tilgangi jarðaskráninga og jarðalýsinga er fyllilega náð, þ.e. að vera undirstaða jarðamatsins og sýna jafnframt búrekstrargildi jarðanna á hverjum tíma, svo að af því megi ráða sölugildi og veðhæfi þeirra. En ég á eftir að nefna annan tilgang með þeirri jarðaskráningu, sem við flm. höfum í huga. Sá tilgangur er þó alls ekki sá ómerkasti. Má að vissu leyti segja, að það hafi einmitt verið ætlun okkar með flutningi þessarar till. að vekja sérstaka athygli á því atriði. En það er sá tilgangur með jarðaskráningu og jarðalýsingu, að hvort tveggja sé undirstaða undir skipulögðum framkvæmdaáætlunum í landbúnaði, hvort heldur er um að ræða áætlanir fyrir einstakar jarðir eða stærri svæði. Er það álit margra kunnáttumanna um þau mál, að það mundi auðvelda verulega framkvæmdaáætlanir í landbúnaði, ef fyrir lægju hagfræðilegar jarðalýsingar, og því er það, að við bendum á nauðsyn þess, að ríkisstj. hefjist handa um athugun þess máls og láti hana fylgja þeirri endurskoðun, sem við einnig teljum æskilega á framkvæmd jarðamats í landinu og jafnvel alls fasteignamats. Jarðaskráning, sem jafnframt væri hagfræðileg jarðalýsing, er að sjálfsögðu mikið vandaverk og verður ekki unnið af öðum en sérfróðum kunnáttumönnum, og ég ætla mér a.m.k. ekki þá dul, að ég geti gefið neinar bendingar, sem að gagni mættu verða um einstök framkvæmdaatriði, því að til þess brestur mig þekkingu. En eigi að síður hef ég þá leikmannstrú, að hér sé um nauðsynjaverk að ræða, sem Alþingi og ríkisstj. eigi að stuðla að. Samflm. minn er mér samdóma um þetta atriði og því höfum við ráðizt í að vekja máls á þessu á Alþingi. Til frekari upplýsinga vil ég leyfa mér að benda á grein eftir Pálma Einarsson landnámsstjóra, sem prentuð er sem grg. með till. okkar. Mun ég ekki hafa þessi orð fleiri, en óska þess, herra forseti, að umr. verði frestað og málinu vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Á þskj. 101 hef ég leyft mér ásamt nokkrum öðrum hv. þm. að flytja till. til þál. um endurskoðun á girðingalögum. Eins og fram kemur í grg. þessarar þáltill., er frá því skýrt, að fyrir nokkrum árum flutti ég ásamt öðrum hv. þm., sem þá átti hér setu á Alþingi, frv. til l. um breyt. á þessum lögum, og var þar gert ráð fyrir að taka einstaka þætti þeirra til afgreiðslu. Við nánari athugun á þessu máli síðar hefur komið í ljós, að nauðsyn ber til þess, að fram fari heildarendurskoðun á girðingalögunum. Ýmis atriði hafa breytzt í sambandi við þau á síðari árum, sem gera það að verkum, að endurskoðun þeirra er nauðsynleg. M.a. er bent á það í grg., að á síðari árum hafa komið til vélgrafnir skurðir, sem má telja að nokkru leyti vörzlu með aðstoð færri girðingarstrengja en ella, og enn fremur eru ákvæði þar um réttindi og skyldur vegagerðar ríkisins orðin úrelt og hafa í mörgum tilfellum komið í veg fyrir eðlileg viðskipti landeigenda og vegagerðar ríkisins. Ég hef nokkuð rætt það mál við vegamálastjóra, og er honum ljóst, að hér verður að koma til breyting, því að vegagerðin hefur orðið að fara oft og tíðum út fyrir landslög til þess að geta sinnt eðlilegum bótaskyldum í sambandi við vegagerð. Þá er líka bent á það hér í þessari grg., að nú fer fram endurskoðun á opinberum vegum, og það fer því einkar vel á því, að endurskoðun á girðingalögum fari fram jafnframt. Þess vegna er þessi till. fram komin, að nauðsyn ber til, að þessi endurskoðun fari fram og það einmitt nú, þegar endurskoðun á vegakerfinu og á lögum þar að lútandi er í framkvæmd. Ég treysti því á það, að hv. Alþingi ljái þessu máli fylgi sitt og það nái fram að ganga á þessu þingi. Ég legg svo til, herra forseti, að umr. verði frestað og málinu vísað til allshn.



Herra forseti. Ég stend ekki upp til þess að andmæla þessari till. til þál. um endurskoðun girðingalaga. Ég er hv. flm. sammála um, að það sé þörf þessarar endurskoðunar og þá ef til vill alveg sérstaklega með tilliti til þeirra atriða, sem á er bent í tillgr. og grg. og fram komu í ræðu hv. frsm. Það er aðeins eitt atriði til viðbótar, sem ég vildi minnast á, þegar rætt er um endurskoðun þessara laga, og hv. 1. flm. minntist ekki á. Það mun vera tekið fram í lögunum, að það sé skylt að halda við öllum girðingum þannig, að búfé stafi ekki hætta af þeim. Nú vitum við, sem úti í sveitunum búum, og raunar allir, sem um landið fara, að á viðhaldi girðinganna er mjög mikill misbrestur og þessu viðhaldi er víða svo ábótavant, að af viðhaldsleysinu stafar einmitt stórhætta fyrir búpening landsmanna. Ég bendi ekki á þetta til þess að álasa bændum í þessum efnum, því að ég veit vel sjálfur, að kostnaður við viðhald girðinga er feikilega mikill, og þegar stefnir í þá átt, að flestir bændur landsins eru að verða einyrkjar og eiga þess varla kost að fá nokkra hjálp við bústörfin, þá hafa þeir svo mikið að starfa, að þeir komast alls ekki yfir þau verkefni, sem þeir þurfa að sinna og vilja gjarnan sinna. Hitt er sjálfsagt líka til, að hér sé um hirðuleysi að ræða, t.d. í því að fjarlægja ekki í burtu girðingaleifar eða leifar þeirra girðinga, sem ekki hefur verið haldið við eða þá lagðar niður, og það er einmitt í þessum girðingaleifum, sem mesta hættan liggur fyrir dýrin. Ég er ekki þess búinn að benda á úrræði þessu efni, það verður sjálfsagt eitt af verkefnum þeirrar endurskoðunar, sem hér er óskað eftir. En mér var að detta það í hug að ef til vill væri samt til bóta, að þau ákvæði væru sett inn í lögin, að sveitarstjórnum væri gert skylt að líta eftir þessu, hverri í sinni sveit. Á þetta vil ég benda þeirri nefnd, sem fær málið til meðferðar, en það hlýtur að koma mjög til álita, hvað á að gera í þessu, þegar girðingalögin eru endurskoðuð. Það er bæði óþrifnaður að þessum girðingaleifum í landinu, og það er eins og allir vita af þeim mikil hætta fyrir búpening.