Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti ! Við nokkrir alþm. höfum orðið ásáttir um að flytja þessa þáltill., sem hér er til meðferðar og fjallar um það, að ríkisstj. veitist heimild til að styrkja íslenzka námsmenn, sem nú dveljast á Norðurlöndum og annars staðar í Evrópu, í þeim löndum, sem eru þannig sett nú, að ekki eru við þau samgöngur héðan af Íslandi. Á Norðurlöndum og í Þýzkalandi dvelst nú allmikill fjöldi íslenzkra námsmanna og kvenna við ýmis konar nám. Það hefur verið mjög miklum erfiðleikum bundið að koma námseyr í til þessa fólks undanfarið, eins og kunnugt er. Og ríkisstj. hefur hlaupið undir baggann og hjálpað því gegn, því, að aðstandendur þess hafa svo endurgreitt hér það fé, sem þannig hefur verið lagt af mörkum. En þessir námsmenn allmargir hafa lagt út á námsbrautina án þess að hafa efnalega tryggan bakhjarl og hafa reynt að koma sér áfram með lánum þangað til að námi loknu. Slíkt námsfólk er mjög illa farið, eins og nú er högum háttað. Ég veit, að sendisveitin íslenzka í Kaupmannahöfn og Stokkhólmi hefur með ráði ríkisstj. séð þessu fólki farborða, en eins og kunnugt er, hefur þetta fólk ekki aðstöðu til að hafa samskipti við vini sína. Allmargt af því hefur lokið námi, og ég veit, að það hefur stundað námið af mikilli kostgæfni. En þó að sumt af því hafi lokið náminu, þá hefur svo verið undanfarið, að engin leið hefur verið fyrir það að komast hingað heim, jafnvel ekki yfir Síberíu og Ameríku. Ég vildi beina því til hæstv. ríkisstj., eins og gert er hér í grg. þáltill., og undirstrika það, að reyndar verði allar hugsanlegar leiðir til þess að hjálpa þessu fólki til að komast heim, því að hér er mjög mikill skortur lækna og verkfræðinga og yfirleitt þeirra manna, sem nám hafa stundað erlendis. En hins vegar má ætla, að margt þessa fólks hafi ekki viðunandi atvinnu erlendis. Ég býst við, að vera megi, að miklir örðugleikar séu á þessari leið. Ég veit, að sumt af þessu námsfólki hefur von um, að takast kynni að komast yfir Portúgal, en veit ekki, hvort það er annað en draumórar. En ég vil beina því til hæstv. ríkisstj. að rannsaka, hvort nokkrir möguleikar muni vera á að koma þessu fólki heim þá leið. Hér er farið fram á það í fyrsta lagi, að hæstv. Alþ. staðfesti þá venju, sem ríkisstj. hefur tekið upp, um að sjá þessu fólki farborða, og í öðru lagi heimili ríkisstj. að veita illa stöddum námsmönnum sem styrk allt að helmingi þess fjár, sem hún leggur þeim til dvalarkostnaðar. Dæmin eru mjög glögg frá síðasta ófriði um það, hversu erfitt þeir námsmenn geta átt, sem lenda í því að vera erlendis við nám á ófriðatíma. Þá voru erlendis margir stúdentar við nám. En dýrtíðin var svo mikil, að flestir þeirra, sem luku námi frá 1916 og jafnvel til 1925, höfðu 8000–20000 kr. skuldir á bakinu, þegar þeir komu heim. Síðan kom hækkun gjaldeyrisins hér heima, og mikill hluti þessara námsmanna hefur ekki losnað við námsskuldir sínar enn. Þegar þess er gætt, hvernig þetta var þá, og hins vegar, hvernig gjaldeyrisástæður þjóðarinnar eru nú, þá hygg ég það mjög misráðið að leggja slíkt á tilvonandi embættismenn og starfsmenn þjóðarinnar. Ég geri ráð fyrir því, að heppilegasta lausnin sé nú á þessu að veita þessum námsmönnum svo ríflegan styrk, að skuldabyrðin verði þeim a.m.k. ekki óviðráðanleg, þegar heim er snúið. Og það er ætlun okkar flm. þessarar þáltill., að með ákvæðum till., ef samþ. verður og framkvæmd, sé sæmilega vel séð fyrir kosti þessa námsfólks. Ég get birt, ef óskað er, talsvert nánar tölur um fjölda þess námsfólks, sem dvelst erlendis nú, og hvaða námsgreinar það stundar, hve margt af því hefur lokið prófum og hvaða prófum. En verði þess ekki sérstaklega óskað, sé ég ekki ástæðu til að þreyta hv. alþm. með slíkum tölum. Höfuðatriðið er, hvort hæstv. Alþ. vill fallast á, að reynt verði að greiða fyrir þessu námsfólki á þann hátt, sem þáltill. felur í sér, eða ekki. Ég vænti þess, að hv. alþm. snúist vel við þessari málaleitun, og ég geri hins vegar ráð fyrir því sem sjálfsögðu, að málinu verði vísað til hv. fjvn.

*Héðinn Valdimarsson: Ég get fyrir mitt leyti tekið undir þessa þáltill., það sem hún nær. En ég hef flutt hér brtt. við hana í þá átt, að ákvæði hennar verði víðtækari heldur en hv. flm. fara fram á, þannig að þau nái líka til námsmanna annars staðar en í löndum þeim, sem samgöngur eru alveg tepptar við, þ.e.a.s. nái einnig til þeirra námsmanna, sem dveljast í Bandaríkjunum, Kanada og Englandi. Það er að þannig, að þó að hægt sé að ferðast milli landanna, þá er námskostnaður þar sennilega öllu meiri en í hinum löndunum, sem samgöngur eru tepptar við, og er það í hendi ríkisstj. í raun og veru, hvort menn fara utan eða ekki. 37 Íslendingar eru nú við nám í Bandaríkjunum, í Kanada 9 og í Englandi 2. Auk þess eru ýmsir landar við nám í þessum löndum, sem ekki eru stúdentar, og gætu þeir eftir orðalagi þáltill. komið undir þetta. Brtt. snertir síðari hluta þáltill. og er á þá leið, að ríkisstj. hafi heimild til að veita þessum mönnum allt að helmingi dvalarkostnaðar styrk, svo í þeim löndum, sem nú eru samgöngur við, eins og í þeim löndum, sem samgöngur eru tepptar við, en þetta yrði undir mati ríkisstj. Svo er og í brtt. till. um að heimila ríkisstj. að veita þessum námsmönnum auk þess styrk fyrir skólagjöldum. Skólagjöld eru í þessum löndum frá 100 dollurum og upp í 400 dollara. Að vísu er það svo í öllum þessum löndum, að námsfólk getur fengið styrki, þótt það sé ekki borgarar í þeim, og mætti taka tillit til þess, þegar námsstyrkur er veittur. Ég vænti þess, að hæstv. Alþ. samþ. þessa brtt., því að öll sanngirni mælir með því.



Í grg. fyrir þeirri þáltill., sem hér liggur fyrir, kemur það fram, hverjum augum við flm. lítum á nauðsyn þessa máls, og þarf ekki mörgum orðum um það að fara. Það er almennt viðurkennt, að oss Íslendingum sé það brýn nauðsyn að geta konlið þeim útflutningsvörum, sem við höfum að bjóða nú og í framtíðinni, á markaðinn þannig, að það séu frekar unnar vörur en hráefni, sem við sendum frá okkur. Það er svo, að með aukinni framleiðslu og útflutningi hefur stefnt að því, að um mikinn hráefnaútflutning er að ræða. Það sjá allir, að slíkt er vandræðaástand, og með þeirri aukningu, sem alls staðar er í iðnaði í heiminum, er hörmulegt til þess að vita, að við erum að ýmsu leyti verr settir nú, hvað þetta snertir, en við vorum allt fram á síðustu tugi 19. aldar. Þó að ekki væri um mikinn iðnað að ræða, framleiddum við allt til klæðnaðar, yzt sem innst, jafnvel sjóklæði. Þegar ég byrjaði að stunda sjó fyrir 50 árum, voru sjóklæði gerð úr innlendum efnum, nema hattar og skór. Sama er að segja um áhöld öll, húsgögn, amboð o.fl. Allt var það unnið af íslenzkum höndum, úr innlendu efni. Á þessu hafa orðið miklar breyt. Þó að ég óski ekki eftir þeim tímum, sem áður voru, og sjái það ljóslega, að iðnaður hér getur aldrei færzt í gamla horfið, tel ég, að hér sé um svo mikið alvörumál að ræða, að það eigi að rannsaka það í tíma, hvort við getum ekki að einhverju leyti horfið af þeirri braut, sem við gengum inn á, þegar útgerð jókst í landi voru, að hugsa einungis um að framleiða mikið, en gæta þess síður, hvern hag framleiðslan færði oss í raun og veru. Annar af aðalatvinnuvegur Íslendinga, sjávarútvegurinn, er svo settur, að mikið þarf af erlendum efnum til hans: efnið í fleyturnar, vélarnar í þær, rekstraraflið og veiðarfærin. Þessu verður ekki breytt, a.m.k. ekki í stórum stíl. Nokkuð má e.t.v. færa það til betra vegar, en gerbreytt verður því ekki. Þá er hitt, sem við verðum að hafa hugfast, að það sem við framleiðum, sé gert eins verðmætt og kostur er. Um þáltill., sem hér liggur fyrir, og efni hennar vil ég segja það, að full ástæða er til, að henni sé gaumur gefinn frekar nokkru öðru, því að síldarlýsisframleiðslan er svo mikill líður í því, sem við framleiðum nú og í framtíðinni. Það þarf ekki að kvíða því, að menn verði ekki sammála um, að hér sé um bráðnauðsynlegt rannsóknarefni að ræða. Hitt er annað mál, hverjar niðurstöður þeirrar rannsóknar verða, en mér virðist allt benda til þess, að góðs árangurs megi vænta. Eins og vikið er að í grg., færum við flm. fram fyrir þeirri skoðun okkar, að málinu geti lyktað með góðum árangri, álitsgerð Trausta Ólafssonar, sem birt er í Tímariti Verkfræðingafélags Íslands árið 1940. Við flm. berum engar brigður á neitt, sem þar kemur fram, og álitum, að þar sé allt á góðum rökum reist. En síðan hefur þó viðhorfið breytzt, og þess vegna er það ósk okkar, að nýjar rannsóknir verði látnar fara fram. Ég skal játa, að niðurstöður ritgerðarinnar, sem ég nefndi, eru e.t.v. ekki eins æskilegar og þeir bjartsýnustu hefðu óskað, en ég vil segja, að síðan sú álitsgerð var samin, hefur viðhorfið breytzt oss í hag á þann hátt, að nú er hægt að fá fé til stofnkostnaðar innanlands, í stað þess, að í álitsgerð Trausta er gert ráð fyrir erlendu lánsfé. Að vísu er stofnkostnaðurinn mjög mikill, en við verðum að gæta að því, að þetta fyrirtæki, sem samkv. álitsgerðinni mundi þurfa 11/2–2 millj. kr. í stofnfé, mundi sjálft standa undir því stofnfé. Það er heldur engin goðgá að hugsa sér, að fyrirtækið væri rekið á þann hátt, að það stæði sjálft undir rekstrinum, en ríkið undir stofnkostnaðinum, og því vil ég skjóta hér fram sem mínu sjónarmiði og held, að það sé fullkomlega forsvaranlegt á tímum eins og nú eru, þegar um er að ræða útflutningsvöru, sem ég fæ ekki betur séð en við Íslendingar séum að miklu leyti neyddir til að byggja okkar framtíðaraf komu á. Ég er viss um, að Alþ. tekur þessari till. vel og með fullum skilningi, og vil vænta þess, að ríkisstj., einkum hæstv. atvmrh., láti einskis ófreistað til þess að flýta fyrir því, að niðurstöður fáist, með það fyrir augum, að nú kynnu að vera möguleikar til framkvæmda, sem síðar lokuðust. Ég geri það að till. minni, að málinu verði vísað til nefndar. Þó að um mikið fjárhagsmál sé að ræða, finnst mér, að það ætti eins heima í allshn. Ég legg það samt á vald hæstv. forseta, hvað honum þykir hlýða. Ég tel rétt að vísa málinu til n., án þess að þurfi að ljúka þessari umr. Ég læt hér staðar numið, í trausti þess, að Alþ. sýni þáltill. fullan skilning.

*Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson): Það mun vera skoðun flestra, að stefna beri að því að selja útflutningsvörurnar sem mest unnar, og margir líta svo á, að framtíðarskipulagið sé í sambandi við vinnslu á ísl. afurðum, t.d. vinnslu á síldarlýsi frekar en verið hefur. Ég sneri mér til formanns síldarútvegsn. og spurði, hvernig þessi mál stæðu og hvort af hennar hálfu lægju fyrir sérstakar rannsóknir um möguleika í þessum efnum. Mér voru gefnar þær upplýsingar, að síldarverksmiðjustj. hefði haft málið með höndum og að framkvæmdarstj. hennar væri í Ameríku og hefði sérstaklega verið beðinn fyrir athugun á þessu máli. Ég fór fram á að fá skýrslu hans og býst við að fá hana bráðlega. Mér er auk þess kunnugt um, að út af þál. frá síðasta þingi var Trausta Ólafssyni falið að athuga málið, og hann hefur skilað skýrslu til atvmrn. Ef frekari rannsókna verður þörf, mun ég, þegar ég hef séð skýrslu framkvæmdarstjóra síldarverksmiðjustj., beita mér fyrir því, að þeim verði hraðað sem mest. Ég vil að lokum lýsa yfir því, að ég er algerlega samþykkur þáltill., sem fyrir liggur.

*Finnur Jónsson: Till. þessi er í raun og veru ítrekun á þáltill., sem ég bar fram á þingi 1939 og þá var samþ. Í þeirri þál. var ákveðið að fela ríkisstj. að láta fram fara fullnaðarrannsóknir á því, hvort ekki mundi borga sig að koma upp verksmiðju til að hreinsa og herða síldarlýsi, og ef þær rannsóknir leiddu í ljós, að það mundi arðvænlegt, átti ríkisstj. að leggja um það frv. fyrir Alþ. Till. mín frá 1939 er því viðtækari en sú, sem nú liggur fyrir. Ég geri ráð fyrir, að þessar rannsóknir hafi farið fram, en niðurstöðurnar hafa ekki verið lagðar fyrir Alþ., og er því líklegt, að þáverandi ráðh. þessara mála hafi ekki virzt rannsóknirnar leiða í ljós, að slík verksmiðjulygging mundi svara kostnaði. Stríðið hefur e.t.v. eitthvað breytt þeim niðurstöðum, sem rannsóknirnar kunna að hafa leitt í ljós, en síðan hefur síldarverksmiðjustj. haft mikinn áhuga á þessu máli, og þegar forstjóri hennar fór utan s.l. haust, var honum falið að útvega tilboð í vélar og hefur fengið þau. Þegar hann var hér á dögunum, var hann ekki búinn að vinna úr skýrslum sínum, en bjóst við að ljúka því bráðlega. Ég tel, að hér sé um mikilsvert mál að ræða, og finnst það vera komið á það stig, að till. þyrftu að vera ákveðnari en þáltill., sem fyrir liggur. Allir vita, að með hverjum mánuði, sem liður; verður erfiðara að fá vélar til landsins, og þó að á næstu mánuðum gætu fengizt vélar frá Ameríku, getur dráttur til næsta þings gert það, að ekki yrði hægt að framkvæma neitt. Ég tek undir nauðsyn þess, að rannsóknir verði nú látnar fara fram, þar eð engar framkvæmdir hafa orðið samkv. þál. frá 1939, en álít, að til þess að þessi þáltill. komi að tilætluðum notum, þurfi hún að vera orðuð á ákveðnari hátt. Ef sjútvn. fengist til að athuga þau tilboð, sem forstjóri síldarverksmiðjustj. hefur meðferðis, væri rétt, að áhugamenn slægju sér saman og reyndu að flytja frv. um byggingu slíkrar verksmiðju á þessu þingi. Ef hægt væri að taka endanlega ákvörðun á þessu þingi, væri ekki ólíklegt, að hægt væri að hrinda einhverju í framkvæmd.

* Atvmrh. (Ólafur Thors): Ég þarf engu við að bæta það, sem hæstv. viðskmrh. sagði um gang þessa máls. Málið er margrætt og hefur verið á döfinni í mörg ár. Skömmu eftir að ég tók við stj. síldarmálanna, bað ég Trausta Ólafsson að rannsaka möguleika á framkvæmdum, og málið var í rannsókn, þegar till. 1939 kom fram, og málið er enn í rannsókn. Trausti Ólafsson lét ráðuneytinu í té skýrslu, og síðan hefur ráðuneytið verið í sambandi við færustu aðila á þessu sviði, t.d. síldarverksmiðjustjórnina. Rannsóknir hafa farið fram í viðtækari mæli á því, hvort arðvænlegt væri að reisa slíka verksmiðju. Ég tel mig ekki, með þeim upplýsingum, sem fyrir liggja, dómbæran um það, hvort þetta yrði arðvænlegt fyrirtæki, eins og nú er ástatt um kostnað allan. Hins vegar tel ég líkur benda til þess, að framtíðarbrautin liggi í þessa átt. Og það gæti vel hugsazt, að endanleg niðurstaða í þessu máli færði okkur heim sanninn um, að aðalhagnaðurinn af að byggja slíka verksmiðju gæti legið í því, að við með því værum óháðari félagssamtökum þeirra hringa, sem skammta okkur verð á síldarlýsinu. En ég verð að játa, að mér þykir ekki líklegt, þó að rannsókn leiddi í ljós, að hér væri um sæmilega arðvænlegt fyrirtæki að ræða, að okkur væri gerður þess kostur að fá vélar til slíkrar verksmiðju frá því landi, sem við eigum helzt skipti við og fáum okkar nauðsynjar frá, Bandaríkjunum, eins og nú er komið högum þeirrar þjóðar. Þetta er hugboð mítt, eftir öðru að dæma, eftir því, hvernig stöðugt harðnar á dalnum um aðdrætti og stöðugt fara versnandi horfur á nauðsynlegum farkosti af hendi Bandaríkjanna til uppfyllingar á eldri loforðum um flutninga, og ég tel því, að það sé ekki líklegt, að við mundum nú í náinni framtið fá möguleika til að kaupa slíkar vélar eða flytja hingað. Þetta er ekki eftir rannsókn, heldur hugboð mitt. Mér þykir rétt að láta rannsókn halda áfram um þetta, og ég býst við, að viðskmrh. láti gera það. Ég get skýrt frá því, að þrátt fyrir það að sendiherra Íslands í Washington hefur útvegað okkur mjög hátt útflutningsleyfi frá Bandaríkjunum fyrir vélasamstæðum fyrir áframhaldandi stækkun Sogsvirkjunarinnar, og þrátt fyrir það, að það er sannanlegt mál, að aðstaða Sogsvirkjunarinnar til þess að tryggja Bandaríkjasetuliðinu nauðsynleg afnot rafmagns er nú orðin hæpin og fer versnandi, þá eru engar líkur til þess, að við getum fengið trygga útflutningsmöguleika til þess að flytja þær hingað, fyrr en eftir ár hér frá að telja. Og hér er þó sá aðstöðumunur, að ég býst við, að bygging síldarlýsisverksmiðju sé ekkert nauðsynjamál Bandaríkjamanna hér á landi, en aukning, Sogsvirkjunarinnar er beinlínis þeirra hagsmunamál. Ég þarf svo ekki um þetta fleira að segja, en ég tel, að þessar upplýsingar, sem ég nú hef drepið á, um þær hæpnu líkur fyrir því, að unnt verði að fá þessar vélar keyptar og fluttar hingað, eigi þó ekki að draga úr því, að þessi þáltill. verði samþ. og áframhaldandi gangskör gerð að rannsókn þessa máls.