Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Um þetta frv. þarf í raun og veru ekki að hafa mörg orð. Það er nauðsynlegt hins vegar að lýsa yfir stuðningi bæði við það, sem hér kemur fram sem aðalatriði þessa frv., og eins þá almennu hugvekju sem hv. 1. flm. flutti okkur um daginn varðandi vandamál fatlaðra í landinu í heild. Sjálfsögð umframaðstoð af því tagi, að þetta fólk nái nokkurn veginn jafnrétti eða jafnræði við aðra þjóðfélagsþegna, um annað er ekki beðið af því, er orðin sjálfsögð krafa í þjóðfélaginu almennt sem betur fer, og það er fyrst og fremst þetta fólk sjálft eða ákveðnir hópar þess sem hafa gert þessa kröfu að heildarkröfu í þjóðfélaginu svo mönnum er orðið ljóst, að ekki verður fram hjá gengið. Um það skal ég sem sagt ekki hafa frekari orð. Ég veit að á þessu máli er orðinn aukinn skilningur og skilningur einmitt í þá réttu átt, að hér sé aðeins um sjálfsagða jafnréttiskröfu þessa fólks að ræða til þess að njóta sams konar réttar og við hin njótum. En þar þarf auðvitað til að koma ýmislegt umfram af samfélagsins hálfu, ýmislegt til viðbótar, og einmitt að því atriði lýtur þetta frv. Eins og frsm. rakti hér glögglega, 1. flm., er hér um að ræða fyrst og fremst að fjölga þeim bifreiðum sem árlega er lagt til að felld verði eða lækkuð gjöld af fyrir bæklað fólk eða lamað, fólk með lungnasjúkdóma og aðra hliðstæða sjúkdóma, sem allt er á svo háu stigi, að það á erfitt með að fara ferða sinna án farartækis. Til viðbótar því er hér lagt til, að raungildi verði fært til samræmis við það sem upphaflega var ætlast til með þessari tollskrárbreytingu á sinum tíma. Hér er raunar ekki um annað að ræða en færa það til raungildis miðað við daginn í dag og þó kannske tæplega. Hér er um lágmarksupphæð að ræða miðað við það sem t.d. Sjálfsbjörg og Öryrkjabandalagið hafa gefið upp. Hér er því ekki fram á mikið farið að því leyti til. Eins og frsm. rakti, var fyrsta árið í raun og veru í hittiðfyrra þar sem skapaðist nokkurt vandræðaástand fyrir ýmsa þá sem þurftu nauðsynlega að endurnýja bifreiðar sínar, og var þó ekki fyrr en í fyrra sem kastaði tólfunum varðandi ýmsa þá, sem bæði höfðu náð ákveðnum aldri, og eins þá, sem þurftu nauðsynlega að fá endurnýjun bifreiða sinna. Þarna var sem sagt ekki um vafaatriði að ræða, hvort menn ættu þarna rétt eða ekki, hann hafði þegar verið viðurkenndur, þótti sjálfsagður. En hér var vinnuákvæðið látið ráða miklu. Það er út af fyrir sig alveg réttlætanlegt. Þar af leiddi, að ég hygg, að nær allir, sem um þessa eftirgjöf sóttu og voru komnir um sjötugt eða þar yfir eða jafnvel 67 ára, fengu synjun. Mér er nær að halda að þeir hafi allir fengið synjun. Sama gilti um alla þá sem áttu fullan rétt á endurnýjun og höfðu átt jafnvel síðustu tvö árin. Þeir munu, held ég, næstum allir alfarið hafa fengið neitun í fyrra. Ég veit að þegar um þetta mál er rætt - og það skulum við ekki vera að draga neina dul á - kemur upp spurningin um misnotkun í þessum efnum. Vitanlega er brýnt að úthlutun af þessu tagi geti farið fram með sem eðlilegustum hætti þannig að misnotkun eigi sér ekki stað. Hér er auðvitað læknunum mikill vandi á höndum, því að það eru vottorð þeirra og umsagnir þeirra sem ráða því í raun og veru, hvaða afstaða er endanlega tekin af þeirri n. sem á að ráðstafa þessu. Það eru þeirra vottorð og þeirra umsagnir sem ráða mestu um það, hvort þessar umsóknir eru teknar gildar eða ekki, hvort menn telja þarna þörf eða ekki. Og auðvitað er það rétt, að menn vinna þetta verk sjálfsagt misjafnlega samviskusamlega eins og aðrar stéttir, og eins er það, að mörgum í þessum hópi þykir sem misnotkunarhættan sé svo mikil að þeir verði í raun og veru að fara mjög varlega. Um það þekki ég dæmi. Ég skil þá hugsun mætavel. Eins er það hjá ýmsum þeim sem eru að byrja í starfi, að þeim hættir mjög til þess að fara jafnvel svo varlega að þeir þori ekki að gefa vottorð um menn sem eru úrskurðaðir, þegar er þeir koma á fund tryggingayfirlæknis hér í Reykjavík - sem örkumla menn, hafa meira að segja ekki þorað að gefa umsagnir um þá. Og allt stafar þetta af því, að þarna eru menn með vissa varfærni gagnvart þessari svokölluðu misnotkun. Auðvitað býður allt okkar tryggingarkerfi og allar slíkar heimildir upp á vissa misnotkun, og þá er ekkert annað að gera í því efni en reyna að koma sem mest í veg fyrir að slíkt sé misnotað, að þeir, sem fremsta rétt eigi, nái rétti sínum og njóti þeirra hlunninda sem til er ætlast, en aðrir, sem ekki er eins verðugir, annaðhvort bíði eða jafnvel, ef réttur þeirra er ekki meiri en það, fái neitun. En ég veit það hins vegar núna, af því að ég hef kynnst þessu máli nokkuð og talað um það við þá aðila sem hafa verið í þessari úthlutunarnefnd, að þeir telja óhjákvæmilegt að fjölga bifreiðunum til þess að sinna því nauðsynlegasta og þá alveg sérstaklega að hækka þá upphæð sem hingað til hefur gilt varðandi þessi dýru tæki. Þeir segja að eftir síðasta ár, úthlutun þess og þær miklu neitanir sem þeir urðu þá að gefa út, stefni þetta í algert óefni, eins og hv. 1. flm. kom hér inn á. Ég legg áherslu á það, að þessi breyting nái fram að ganga fyrir næstu úthlutun. Ég hef ekkert á móti því að hér verði þannig að staðið, - og ég veit að þetta fólk hefur síst á móti því, það fólk sem á þarf að halda, - að um þetta verði settar e.t.v. enn strangari reglur og enn betra eftirlit, því að þessu fólki er sannarlega ekki gerður greiði með því, að hægt sé að benda á viss himinhrópandi dæmi um misnotkun af þessu tagi. En ég legg áherslu á það vegna þess ástands, sem skapast hefur og er nú þegar fyrirsjáanlegt með þeim nýju umsóknum sem eru að streyma að til þessarar n., að þessi breyting nái fram að ganga sem allra fyrst og þannig, að í vetur, en 1. febr. á að vera búið að skila umsóknum, verði hægt að miða við þá eftirgjöf sem hér er farið fram á. Um önnur atriði mun ég ekki fjalla hér. Við hv. þm. Stefán Jónsson höfum flutt frv. hér varðandi talstöðvar og inn á það mál er komið nokkuð hér. Ég hygg að hv. þm. Stefán Jónsson muni gera nánari grein fyrir því á eftir, að hvaða leyti þetta frv.-ákvæði fer saman við okkar frv. En sem sagt, ég legg áherslu á að þetta nái fram að ganga sem fyrst. Ég veit um réttmæti þess. En ég tek líka fram, að ef menn óttast að hér sé um mikla misnotkun að ræða, þá verði um leið hert eftirlit með því, að óverðugir njóti ekki, heldur séu það þeir, sem hafa fulla þörf fyrir það, sem nái bæði nauðsynlegri endurnýjun og geti keypt sér þessar bifreiðar með eðlilegum hætti. Það er hárrétt sem hv. flm, sagði, að mikill fjöldi þessa fólks er ekki þannig statt í launum í okkar þjóðfélagi í dag, að það hafi á þessu möguleika með öðrum hætti. Ella verði komið á einhverri annarri skipan, sem er fyllilega hugsanlegt. Það þyrftu menn þá að athuga við endurskoðun almannatryggingakerfisins. Fullkomlega athugandi er að hafa aðra skipan hér á, sem kæmi þá þessu fólki eins vel til góða og sú skipan sem hér er lagt til að gildi.



Herra forseti. Ég vil þakka flm. þessa frv. fyrir að hafa lagt það fram og hv. þm. Alexander Stefánssyni sérstaklega fyrir góða framsöguræðu hans með frv, og þá hugvekju sem hann flutti okkur hér varðandi þörfina á aðstoð við fatlað fólk og þó fyrst og fremst um skilning á vandamálum þess. Ég tel að meginefni frv., sem lýtur að fjölgun bifreiða innfluttra árlega fyrir bæklað fólk og aukna eftirgjöf á aðflutningsgjöldum til þess að gera þessar bifreiðar ódýrari, muni vera ákaflega nærri því lagi sem unnt ætti að vera að gera í þessum málum nú, enda þótt ég sé þeirrar skoðunar að við þurfum að gera mun betur til að sjá fyrir þörfum sumra hinna föttuðu fyrir bifreiðar, til þess að gera þeim kleift að eignast bíla við sitt hæfi og reka þá. Ég get einnig tekið undir það sem hv. þm. Helgi Seljan sagði um þann lið þessa frv. sem við höfum fjallað um fyrr í þessari d., er við höfum þrisvar flutt frv. sem lýtur að því að felld verði niður aðflutningsgjöld af talstöðvum í bifreiðar fyrir fatlað fólk og að efni til smíði slíkra talstöðva. Í því máli rákum við okkur á hið íslenska skrifstofuveldi, þar sem Póstur og sími annars vegar og Tryggingastofnun ríkisins hins vegar fóru að kasta þessu máli á milli sín. En við umr. og könnun á þessu máli komumst við flm. að þeirri niðurstöðu, að e.t.v. væri hægt að leysa þann vanda, sem lýtur að því að útvega talstöðvar í bifreiðar fatlaðra, á enn annan og auðveldari hátt en við höfum gert ráð fyrir meðan við treystum eingöngu á upplýsingar þess aðila sem fjallar um fjarskipti á Íslandi, þ.e.a.s. Pósts og síma, og mun ég víkja aðeins nánar að því í lok ræðu minnar. Ég held að ákvæðið í síðustu mgr. 1. gr. frv. um niðurfellingu á aðflutningsgjöldum og söluskatti af innfluttum gervilimum kunni að reynast óþarft, því að eftir því sem ég best veit sér Tryggingastofnun ríkisins og sjá almannatryggingar fötluðu fólki fyrir því fé sem til þess þarf að kaupa nauðsynlega gervilimi, hvort sem þeir eru framleiddir innanlands eða utan, og þó að vísu ekki eftirtölulaust, sem ég mun enn fremur víkja að síðar í máli mínu. Það er rétt, sem að hefur verið vikið, alveg efalaust, að á liðnum árum hefur borið allmjög á því að misnotuð væri heimildin til þess að fella niður aðflutningsgjöld og tolla af bifreiðum fyrir fatlað fólk. Á tímabili, þegar verst gekk að selja Austur-Evrópubílana hér á landi, var þannig staðið að eftirgjöf á aðflutningsgjöldum af bifreiðum handa fötluðu fólki að þeir, sem lítils háttar voru fatlaðir, fengu að kaupa sér austur-evrópskan bíl, en þeir, sem meira voru taldir fatlaðir, þ.e.a.s. 75% öryrkjar eða meira, fengu að velja sér bíl til innflutnings að ósk sinni. Þetta fór þannig að innflutningsleyfum á Austur-Evrópubílunum var úthlutað mjög frjálsmannlega til svonefndra fötlunarsjúkdóma, þannig að fólk með minni háttar heilsugalla, sem kom í ljós við útivist í kulda eða vosbúð, fékk eftirgefin aðflutningsgjöld af slíkum bifreiðum. T.d. ef roði sótti í prúða fótleggi á þeim árum þegar síðbuxur voru ekki komnar í tísku hjá konum okkar, þá voru gefin eftir innflutningsgjöld af bifreiðum til slíkra kvenna. Og furðulega margt var til tínt á þeim árum sem nægði til þess að menn fengju eftirgjöf á innflutningsgjöldum af slíkum bifreiðum. Samtímis þessu var haldið í algeru lágmarki innflutningi á hinum dýrari og eftirsóttari vestrænu bifreiðum handa þeim sem þó sannanlega þurftu slíkra bíla með, vegna þess að engin vandkvæði voru á því að koma slíkum bílum út og þar vísir peningar í ríkiskassann. Ég er þó þeirrar skoðunar, að eins og þessum málum er nú fyrir komið, með aukinni aðild samtaka öryrkja að úthlutun bílanna og með traustri aðstoð ábyrgra lækna hafi dregið mjög svo úr þessari misnotkun að ég óttast ekki, eins og málunum er nú fyrirkomið, að þeir aðilar, sem eftirlit hafa með úthlutuninni og annast hana, muni ekki gæta þess eins og sjáaldurs auga síns að misnotkun eigi sér ekki stað. Það verður aldrei fyllilega loku fyrir það skotið, að einstök tilfelli um misnotkun geti ekki átt sér stað, en ég tel að eins og nú er að þessu staðið af hálfu öryrkjasamtakanna með aðstoð hæfra lækna séu líkurnar fyrir því í algeru lágmarki. Í 2. mgr. 1. gr. þessa frv. þar sem kveðið er á um algera niðurfellingu gjalda af 25 bifreiðum árlega fyrir þá sem mestir eru öryrkjar, en geta þó sjálfir ekið sérstaklega útbúnum bifreiðum, er komið inn á miklu erfiðara atriði fyrir þá sem úthluta eiga þessum bifreiðum, þessum 25 bifreiðum, heldur en virðast kann í fljótu bragði. Það er spurningin um örorku eða öllu fremur fötlun. Fötlun manna verður e.t.v. ekki metin auðveldlega samkv. meginreglum, því að það sem einum er mikil fötlun er öðrum lítil. Ég vil nefna sem dæmi, að maður er metinn 75% öryrki, t.d. maður sem misst hefur fót fyrir ofan hné. Ef hann er gæddur góðri heilsu að öðru leyti, býr við sæmilegar félagslegar aðstæður og hefur fyrir heppni eða góðvild manna sloppið stóráfallalaust gegnum lífið, þannig að kjark hefur ekki brostið, er hann sáralítið fatlaður þótt metinn sé 75% öryrki. Annar maður, sem orðið hefur fyrir e.t.v. miklu minna áfalli líkamlega, en hefur e.t.v. ekki jafngóða heilsu, hefur ekki notið eins góðrar félagslegrar aðstöðu, ekki verið jafnheppinn, kann að vera miklu verr á vegi staddur, eiga miklu erfiðara með að bjarga sér og njóta lífsins. Ég man eftir því, þegar rætt var frv. okkar hv. þm. Helga Seljans í fyrsta sinn í þessari deild, að hv. þm. Oddur Ólafsson vakti í glöggri ræðu eins reyndasta þm. í umfjöllunarmálefnum fatlaðra athygli á því, hvílík höfuðnauðsyn það getur verið brjóstholssjúklingum, hjartasjúklingum, lungnasjúklingum, sem virðast á að líta vera við fulla heilsu og vissulega lítið fatlaðir við sæmilegar aðstæður, - hvílík höfuðnauðsyn, lífsnauðsyn þeim getur verið á því að njóta sams konar fyrirgreiðslu og lömunar- og aflimunarsjúklingar njóta í sambandi við útvegun bifreiða og talstöðva í bíla. Margt af því fólki, sem hlotið hefur þess háttar innri líffæraörkuml, má ekki koma út í frost, má ekki verða fyrir snöggri líkamlegri áreynstu og er e.t.v. enn þá fremur bjargarvana en lömunarsjúklingarnir og aflimunarsjúklingarnir ef út í það fer að þurfa að bera sig um úti í köldu veðri eða sitja fastur í köldum bíl í skafli. Ég vil í sambandi við ákvæði frv. um niðurfellingu gjalda af talstöðvum í þær 25 bifreiðar, sem eru ætlaðar þeim sem mestir eru öryrkjarnir, geta þess, að í ljós kom þegar kannað var við flutning þessa frv. okkar öðru sinni með hvaða hætti væri e.t.v. auðveldast að leysa úr þörf öryrkja fyrir slíkar talstöðvar í bifreiðar sínar, að langsamlega ódýrast og auðveldast yrði að kaupa í bílana stuttbylgjutæki, svokölluð CBS-tæki, sem nú eru almennt notuð í bíla vestanhafs og austan og munu nú vera í 9000 bílum á Íslandi og hægt er að fá fyrir tiltölulega lágt verð. Eini annmarkinn á því að setja slík tæki í bíla öryrkja á landi hér, - tæki sem nú mun vera hægt að fá fyrir um það bil 40 þús. kr., - eini annmarkinn á því var sá, að Landssími Íslands synjaði og synjar enn þverlega fyrir það að láta hlustverði frá símstöðvunum og þ. á m. í Gufunesi hlusta á þeirri bylgjulengd sem almennt er notuð af eigendum þessara stuttbylgjutækja, synjaði algerlega fyrir það að hlustað væri eftir þessum tækjum og að annast afgreiðslu á samtölum um slík tæki. Hér er á ferðinni mál sem ég hygg að við þm. verðum að taka upp sérstaklega í öðru sambandi, því að sannleikurinn mun vera sá, að vart geti á landi hér fullkomnari öryggisþjónustu heldur en þá sem bifreiðaeigendur, sem eiga slík tæki í bílum sínum, láta í té á vegum úti. Þeir munu vera fáir, dagarnir og jafnvel næturnar, þegar bílfært er á vegum landsins, að ekki séu opnir tugir slíkra stöðva og upplýsingum og hjálparbeiðnum komið á framfæri. Ég er þeirrar skoðunar, að ef við gætum knúið fram að Landssími Íslands, að sjálfsögðu gegn gjaldi frá eigendum þessara stöðva til þess að standa straum af kostnaði, annaðist hlustun á neyðarbylgju þessara CBS-stöðva, eins og hann gerir nú á bylgju þeirra stöðva er hann sjálfur selur, þá værum við komnir hér með ákaflega fullkomið öryggiskerfi, samtímis því sem hinn mikli fjöldi stöðva í almenningsbílum á Íslandi gæti tryggt að hjálp bærist með undraskjótum hætti til fatlaðra manna sem sætu í biluðum eða föstum bíl sínum úti á vegum. Þetta atriði vildi ég aðeins koma inn á hér og mælast til þess, að hv. þm. þessarar d. mynduðu með sér samtök um að knýja á um að Landssíminn sjái nú að sér og gangi til samstarfs við eigendur þessara stuttbylgjustöðva sem gætu gert geysilega mikið gagn, fyrst og fremst fyrir fatlaða, sem bjargarþurfi kunna að verða þá og þegar í bílum sínum úti á vegum og götum, en einnig fyrir alla landsmenn. Þá vil ég víkja að ákvæðinu í lokamgr. 1. gr., þar sem fjallað er um eftirgjöf á gjöldum, þ. á m. söluskatti af innfluttum gervilimum, sem ekki verða gerðir hér á landi, svo og af áhöldum og hjálpartækjum sem sérstaklega eru gerð með tilliti til þarfa fatlaðs fólks samkv. læknisvottorði og henta ekki öðru fólki. Eins og ég sagði áðan, er ég þeirrar skoðunar, að Tryggingastofnuninni, almannatryggingum, beri að sjá fötluðu fólki fyrir þessum gervilimum og tækjum ókeypis - en vel að merkja, beri að gera það. Þá komum við að dæmi sem hv. þm. Alexander Stefánsson nefndi í framsöguræðu sinni, sem ég hygg að ég hafi enn ekki fullþakkað honum, um sjómann þann vestur á Snæfellsnesi sem missti hönd og fót í slysi og fluttist úr byggðarlagi sínu í byggðarlag hér við Faxaflóa og hefur háð þar sína baráttu einhentur og fótarvana. Þennan mann þekki ég líka og þekki til viðureignar hans við þá forsjá sem hefur ekki reynst honum beinlínis guðleg í náð sinni þennan tíma, þar sem er íslenskt samfélag. Ég á útskorinn grip eftir þennan einhenta mann sem hefur ekki getað fengið einu sinni að halda starfi við símavörslu, þó hvorki skorti hann orðfærið, róminn né greindina til að annast þess háttar starf sem hann hefði burði til. Og þá komum við að atriði sem gerir það að verkum, að enda þótt ég telji ugglaust að almannatryggingar eigi að sjá fötluðu fólki fyrir hjálpartækjum og gervilimum, tel ég þessa síðustu málsgr, þegar til kastanna kemur ekki óþarfa. Þessi fatlaði maður, sem hv. þm. Alexander Stefánsson gat um og ég hirði ekki að nafngreina heldur, hefur orðið fremur fyrir félagslega aðstöðu og skapgerðarsakir miklu meira fatlaður en limamissir hans raunverulega segir til um, og þó kann e.t.v. mestu um að valda, að hann missti fótinn það ofarlega um lærið, að stúfurinn, sem hann hefur til þess að valda gervifæti, er í naumasta lagi, og hann hefur ekki getað enn í dag fengið þess háttar gervifót sem hann fái hamið almennilega á sér og ekki meiði hann dálítið. Þá kemur hitt, að af hálfu þeirra heilbrigðisstofnana, sem eiga að skila hinum fatlaða manni frá sér með sem bestri heilsu, hygg ég að tiltölulega lítið hafi verið gert til þess í fyrsta lagi að tjá fyrir honum raunverulega möguleika hans til að bjarga sér með gervilimum og að fá hann til að sætta sig við hina raunverulegu félagslegu og heilbrigðislegu stöðu sína eftir þetta slys. Ég kynntist þessum manni ekki fyrr en fyrir þremur árum. Hann er allmiklu yngri en ég, og ég var búinn að ganga á gervifæti í 20 ár þegar hann varð fyrir slysi. Ég spurði hann að því, hvað læknarnir hefðu sagt við hann þegar hann kom til meðvitundar eftir að búið var að gera að meiðslum hans með þeim hætti sem það var gert. Hann sagði: „Það fyrsta, sem læknirinn sagði við mig, var það, að nú væru þeir farnir að framleiða svo góða gervifætur að menn gætu skautað og dansað á þeim, og svo góðar gervihendur, að menn gætu spilað á píanó með þeim.“ Þetta fannst mér tiltölulega lítil framför í orðtækni frá því að ég lifði þennan sama atburð, því að mér er það minnisstætt, að það fyrsta, sem hlutaðeigandi læknir á Landsspítalanum sagði mér, eftir að ég opnaði skjáinn eftir að af mér hafði verið tekinn fóturinn, var nákvæmlega þetta, með sömu orðunum: „Nú eru þeir farnir að framleiða svo góða gervifætur að þú getur skautað á þeim og dansað á þeim.“ Þetta fannst mér merkilegt og það gladdi mig mikið, því að raunar hafði ég hvorugt getað áður. Nú upphófst hin mikla leit að svona dásamlegum gervifæti, sem ég gæti skautað á og dansað, og það jók nokkuð óþolinmæði mína, þegar þessi leit bar ekki mikinn árangur. Ef rétt hefði verið að málunum staðið gagnvart þessum þjáningabróður mínum og kunningja, þá hefði honum verið sagt satt um það, hvað hans biði, og honum hefði verið látin í té sú hjálp, sem ekki var hægt að ætlast til af þeim læknum sem aflimuðu bann og þurftu sjálfir að standa í því að ræða um þetta við hann á eftir, heldur átti að láta þá hjálp í té af öðrum aðilum, sérstaklega til þess þjálfuðum, fá hann til að sætta sig við þessa stöðu sína og telja í hann þann mjúka kjark sem gerði honum kleift að sætta sig við það djöfullega, sem orðið var, og gera hið besta úr því. En það var ekki gert. Og eins og Job brúkaði sinn synduga kjaft við Jahve, drottin allsherjar sem öllu réð, jafntrúaður og gamli maðurinn var, þangað til drottinn allsherjar gafst upp fyrir Job, af því að hann gat ekki svarað honum, og sagði um það er lauk í drottinlegri örvæntingu sinni: Og ég sem hef skapað bæði flóðhestinn og þig - og lét við þau svör sitja, - eins hefur þessi félagi okkar orðið að standa í því að skammast við þá forsjón sem hann hafði eina við að tala og veitti honum enga úrlausn í neyð hans. Þá komum við að því, að sú stofnun, sem á að verða þeim til hjálpar sem fatlast á þennan hátt, hvort heldur er af slysi eða af heilsubresti, virðist vera þannig í stakk búin að ýmsir af forstöðumönnum hennar, sem ættu raunverulega að ganga til þessa fólks og bjóða aðstoð þeim sem sannanlega þurfa á henni að halda, virðast túlka hlutverk sitt á þá lund, að þeir eigi umfram alla muni að spara fyrir stofnunina og koma í veg fyrir að þessir menn, sem þurfa á að halda hjálpartæki eða gervilim eða sérsmíðuðum skóm, misnoti þetta. Ég get sagt ykkur dæmi, hv. þm. um annan kunningja minn, vélstjóra sem missti hægri hönd um úlnlið fyrir 16 árum. Hann hafði kjarkinn og skaphörkuna og fór ekki í land, heldur lét hann smíða á sig krók, sem hentar til þess að sinna ýmsum störfum vélstjóra, og hefur haldið áfram á sjónum sem vélstjóri síðan. En af því að hann þarf að stunda átakavinnu slítur hann upp mörgum svona krókum á ári, 3–4 krókum á ári, þeir kosta talsvert fé og hann á rétt á að Tryggingastofnunin borgi þetta. Starfsmanni Tryggingastofnunarinnar, sem um þessi mál fjallar, blöskraði sá kostnaður sem Tryggingastofnunin hefði af þessu, kallaði fyrir sig konu vélstjórans, sem verður svo sem gjarnt er um sjómannskonur að standa í flestu þrefi fyrir heimili sitt og mann, og sagði við hana: „Maðurinn þinn verður að fara í land og fá sér aðra vinnu. Þetta nær ekki nokkurri átt. Hann slítur bara upp 4 krókum á ári.“ Hvers konar skilningur er þetta? Hvers konar afstaða er þetta hjá talsmanni Tryggingastofnunar ríkisins? Þetta er ekki einsdæmi. Ég vil ekki sveigja að neinum einstökum persónum í þessu sambandi. Ég sveigi hér að Tryggingastofnun ríkisins. Kannske gæti ég rakið sökina enn lengra. Kannske þyrftum við að fara út í það að hugleiða hvernig sú hv. stofnun, sem við nú eigum sæti í, býr að Tryggingastofnun ríkisins, stendur að fjárhag hennar. Það má vel vera. En þessi afstaða af hálfu Tryggingastofnunar ríkisins, sem ég nefndi nú í sambandi við mál vélstjórans, er ekki einsdæmi. Foreldrar barna með bæklaða fætur, sem leita þurfa til stofnunar í Reykjavík til þess að fá smíðaða á þessa fætur skó sem mega styrkja fæturna, gera þá nothæfa barninu í framtíðinni, hafa sömu sögur að segja um afstöðu Tryggingastofnunar ríkisins eða starfsmanna hennar. Sjálfur gæti ég bætt því við af eigin reynslu rösk 30 ár, með hvaða hætti Tryggingastofnun ríkisins lítur á þörf manna fyrir gervilimi, með hvaða hætti hún eykur reisn þeirra þegna sem til hennar hafa þurft að leita eftir slíku. Þó er það ekki rétt, því að það fór að vísu ekki að bera á þessu fyrir alvöru fyrr en fyrir tiltölulega fáum árum. Í hvert sinn a.m.k. hin síðustu 5 árin sem ég hef þurft á því að halda að láta gera við gervifót af mér, þá verð ég að útvega mér nýtt læknisvottorð um það, að ekki hafi gróið á mér fótur síðan, því að annars er reikningurinn ekki greiddur af ótta við að þetta kunni að verða misnotað. Það eru rökin: Af ótta við að menn fari að útvega sér gervifætur til að græða á þeim eða hendur, að menn fari að láta gera við gervilim sinn að óþörfu. Ég vil ítreka það, að e.t.v. gætum við, ef lítið er á málefni fatlaðra, komið mjög miklu góðu til leiðar fyrir þetta fólk ef við tækjum í hnakkadrambið á þeim mönnum sem ráða kannske ekki einir, en ráða þó í Tryggingastofnun ríkisins, og kæmum þeim í skilning um að tilgangur Tryggingastofnunar ríkisins er ekki fyrst og fremst að spara fjármuni sína gagnvart fötluðu fólki. Tilgangurinn, markmiðið á að vera að aðstoða þetta fólk og styrkja það, síðan vil ég gjarnan að komi áhersla á ráðdeild og varfærni gagnvart aðilum sem hugsanlega vilja misnota fjármuni stofnunarinnar. Mér er alveg ljóst, að það er rétt að ýmsir aðilar hafa reynt að misnota þetta. En það er ekki fatlað fólk. Það eru þeir einstaklingar sem hafa séð sér leið að græða á fötlun fólks, sérfræðingar sem hafa gert fötlun meðborgara sinna og örorku þeirra sér að féþúfu. En þá má Tryggingastofnun ríkisins undir engum kringumstæðum gera dæmin um slíkt, sem guði sé lof eru tiltölulega fá, að átyllu til þess að draga úr aðstoð sinni við fatlaða. Ég leyfi mér að nefna það hér og vil gjarnan að það komist inn í þingskjöl, að hér í Reykjavík er rekin gervilimasmíðastofa, hjálpartækja- og smíðastofa fyrir skó á fatlaða fætur. Hún hefur verið rekin hér meira en hálfa öld og er nú rekin af þriðju kynslóð. Ég þekki mjög vel til rekstrar þessarar stofnunar, sem er í einkaeign, og ég veit býsna vel, að þar hefur verið veitt góð þjónusta og markmiðið hefur ekki verið auðsöfnun. En vegna þess að annars staðar hefur orðið vart við tilhneigingu til fjársvika hefur það verið látið bitna á þessari gömlu einkastofnun hér í Reykjavík. Tryggingastofnun ríkisins verður að finna leiðir til þess að sneiða hjá því að svindlað sé á stofnuninni, að óprúttnir menn dragi sér af almannafé, eftir öðrum leiðum en þeim að skera við nögl eðlilega og nauðsynlega aðstoð við öryrkja og á þann hátt að ekki verði skert sjálfsvirðing þess fólks sem þykir sárt að þurfa að leita til almannastofnana um aðstoð í lífsbaráttu sinni. Ég vil svo enn ítreka þakklæti mitt fyrir framlagningu þessa frv. og heita stuðningi mínum við það. En gjarnan vildi ég, sem ég raunar geri ráð fyrir að hljóti að verða, að sérstök áhersla verði lögð á það í n. að skilgreina og fá samtök öryrkja og trúnaðarmenn þeirra til að skilgreina hugtök sem m.a. lúta að stigi örorku, og einnig að sú hin sama n. athugi möguleika á því að fá leystan þann kerfishnút, sem einhvern veginn komst á þá símalínu sem um þurfa að fara skynsamleg samtöl varðandi talstöðvar í bifreiðar öryrkja - og hef ég svo lokið máli mínu.



Herra forseti. Ég vil þakka þeim hv. þm., sem hafa tekið til máls um þetta frv., og þær undirtektir, sem þeir hafa veitt þessu máli. Ég vil taka undir það með hv. þm. Stefáni Jónssyni, að það er margt í sambandi við svona mál sem þarf vissulega að taka til skoðunar. Og ég get sagt það hér, að það var ekki síður áform okkar flm., umfram það sem frv. sjálft fjallar um, að vekja athygli á málefnum öryrkja og lamaðra og fatlaðra og annarra í okkar þjóðfélagi sem hafa skerta lífsorku. Það er mála sannast, að við höfum sjálfsagt gengið með hálflokuð augu á undanförnum árum í sambandi við mörg slík mál. Og ég vil undirstrika það, sem hér hefur raunar komið fram og ég tók einnig fram í framsöguræðu minni, að það er mjög mikil nauðsyn að tryggingakerfið í heild sé tekið til gaumgæfilegrar endurskoðunar, miðað við að það nái þeim megintilgangi að koma fyrst og fremst til hjálpar þeim sem þurfa á samhjálp að halda. Þetta er að mínu mati mjög brýnt, og miðað við þá reynslu, sem margir hafa orðið fyrir, og t.d. í sambandi við sögu þess sjómanns, sem ég sagði frá í minni framsögu, er vissulega tímabært að skoða þessi mál vandlega. Það er sannarlega þörf fyrir mannlegan skilning í stofnun eins og Tryggingastofnun ríkisins umfram það sem lagabókstafurinn sjálfur hljóðar upp á. Þetta eru viðkvæm mál, þetta fólk þarf á uppörvun að halda, en ekki að reka sig alls staðar á vegg. Getur hver heilbrigður maður ímyndað sér hvað þetta er stórt atriði ef hann reynir að setja sig í spor þess fólks sem hefur búið við þessa lífsbaráttu og reynslu. Í sambandi við misnotkun, sem gæti komið til greina í sambandi við eftirgjöf á aðflutningsgjöldum af bifreiðum, tel ég, eins og framkvæmd laganna er nú, að girt hafi verið fyrir þetta a.m.k. eins og mögulegt er og ekki síst miðað við það, að Sjálfsbjörg, landssamband fatlaðra og Öryrkjabandalagið eru beinir þátttakendur í þessari úthlutun. Eins og kom fram í framsögu er þessi nefndarskipun nú þannig, að í nefndinni eru 4 læknar í staðinn fyrir 2 áður, sem fjalla um þetta mál, og ég held að það hljóti að vera mikilvægt að þarna þurfi ekki að óttast um misnotkun. Í sambandi við síðasta lið till., þar sem talað er um gervilimi, áhöld og tæki, settum við þetta þarna inn fyrst og fremst sem áhersluatriði. Það er rétt sem kom fram hjá hv. þm. Stefáni Jónssyni, að gert er ráð fyrir að þetta sé greitt fyrir þetta fólk. En því miður er kerfið þannig, að fólk rekur sig sífellt á örðugleika í sambandi við þetta. Ég hef sjálfur rætt við tollstjóraembættið og eins við þá aðila í fjmrn. sem fjalla um slík mál, og ég hef rekið mig á að þótt þeir séu allir af vilja gerðir er það samt sem áður þannig, að það koma ýmis atriði þarna inn sem eru ekki nógu skýrt afmörkuð í meðferð málsins. Þess vegna leggjum við áherslu á að þetta verði sett greinilegar inn í tollskrárlögin en það nú er og því verði þannig fyrir komið, að þetta sé sjálfsagt mál, eins og það á að vera. Ég skal ekki tefja hér umr., en ég vil segja í sambandi við talstöðvarnar, að ég get tekið undir það sem kom fram hjá Stefáni Jónssyni, hv. 4. þm. Norðurl. e., að þetta mál ætti að vera sjálfsagt mál. En því miður eru þarna í kerfinu atriði, sem hann m.a. kom inn á og gera það að verkum að þetta virðist ekki vera auðvelt mál fyrir þá sem eiga að framkvæma það. En ég tek undir það, að vel væri að gert ef þessar umr. hér og þetta frv., ef að lögum verður, yrðu til þess að greiða fyrir því, að þetta mál væri gert auðvelt, ekki síst fyrir þetta fólk. Það ætti að vera hægt, og fyrsti vísir yrði vissulega ef tækist að koma inn í lögin þessu ákvæði, sem frv. gerir ráð fyrir. En ég vil endurtaka að lokum, að ég tel nauðsyn að þetta mál fái hraða afgreiðslu hér á hv. Alþ., og tek undir það með hv. þm. Helga Seljan og raunar hv. þm. Stefáni Jónssyni einnig, að þetta mál fái mjög greiða afgreiðslu hér í gegnum Alþ. og sú n., sem fjallar um málið, athugi vel málið með það fyrir augum að afgreiða það og jafnvel gera það enn þá víðtækara en kemur fram í frv. sjálfu.



Herra forseti. Eins og fram kemur í grg. þessa frv. hefur frv. þetta verið flutt, áður. Var það gert í ráðherratíð Björns Jónssonar árið 1973 og var stjfrv. er eigi varð útrætt. Reyndar hafa málefni félagsmálaskóla verkalýðssamtakanna oft verið til umr. hér á Alþ., en Hannibal Valdimarsson hreyfði hugmynd þessari fyrst hér á landi. Sú breyting hefur verið gerð á fyrra frv. þó, að í 1. gr. er gert ráð fyrir að ríkissjóður yfirtaki samnefnda stofnun er Menningar- og fræðslusamband alþýðu kom á fót fyrir þremur árum. Nú sem fyrr er gert ráð fyrir að hlutverk skólans verði að mennta og þjálfa fólk úr alþýðusamtökunum með það fyrir augum að efla sjálfstraust þess, þroska og hæfni til að vinna sameiginlega að bættum lífskjörum og frelsi alþýðustéttanna. Í 2. gr. frv. er gerð grein fyrir námsgreinum og námsefni. Er gert ráð fyrir að skólinn veiti fræðslu um sögu, starf og stjórn stéttarfélaga, baráttu þeirra fyrir bættum lífskjörum alþýðustéttanna, um hagsmunasamtök atvinnurekenda, starfshætti þeirra og markmið, svo og um almenna þjóðfélagsfræði og meginatriði íslenskrar félagsmálalöggjafar. Þá skal kenna almennar fundarreglur, fundarstjórn, undirstöðuatriði bókfærslu, einkum að því er varðar bókhald sjóða og fjárgæslu verkalýðsfélaga. Þá er heimilt að veita fræðslu um íslenska tungu og bókmenntir og kenna tvö eða fleiri tungumál eftir vali nemenda. Til þess er ætlast, að nánari ákvæði um námsefni verði sett í reglum, sem skólanefnd og skólastjóri setja í samráði við kennara skólans, en félmrh. síðan staðfestir. Gert er ráð fyrir að kennsla fari fram í námskeiðum, og skal námsefni valið og námsskrá samin í samræmi við þá tilhögun. Skilyrði fyrir skólavist eru þau, að nemendur séu fullra 17 ára og séu félagar í stéttarfélagi. Þá er til þess ætlast að stjórn skólans verði í höndum þriggja manna skólanefndar sem félmrh. skipar. Skal ráðh. skipa tvo skólanefndarmenn eftir sameiginlegri tilnefningu Menningar- og fræðslusambands alþýðu og Alþýðusambands Íslands og einn án tilnefningar og er hann jafnframt formaður skólanefndar. Varamenn skal skipa með sama hætti. Gert er ráð fyrir að allur kostnaður við félagsmálaskóla alþýðu, þar með talinn byggingarkostnaður skólahúss, greiðist úr ríkissjóði. Félmrn. skal setja sérstakan mann til eftirlits með fjárreiðum og bókhaldi skólans. Rétt er að geta þess, að ýmsir sérskólar annarra stétta eru algerlega kostaðir af ríkinu, enda þótt þeir gegni á margan hátt hlutverki sem félagsmálaskóli viðkomandi stétta. Má þá í því sambandi nefna bændaskólana. Tilgangurinn með skóla þessum er auðvitað sá að skapa verðandi forustumönnum verkalýðshreyfingarinnar, áhugamönnum um störf hennar og hverjum félaga hennar, sem njóta vill, möguleika til haldgóðrar fræðslu í þeim greinum sem nánast eru tengdar starfi verkalýðshreyfingarinnar. Störf forustumanna verkalýðsfélaganna verða æ fjölþættari og vandasamari með hverju ári, og skiptir þjóðfélagið hreint ekki litlu máli að t.d. samningagerðir verkalýðsfélaganna við atvinnurekendur um laun, kjör og vinnuskilyrði séu í höndum manna sem hafa staðgóða þekkingu bæði á högum fólksins, sem þeir eru að semja fyrir, og félagsmálalöggjöf þjóðarinnar, svo sem vinnumálalöggjöfinni, löggjöf um öryggi á vinnustöðum á sjó og í landi, trygginga- og skattalöggjöf og rekstri þjóðarbúsins í heild. Það ætti öllum að vera það ljós þörfin nú, þegar öll spjót standa á verkalýðshreyfingunni, að fyrir hendi sé vel menntað forustulið, trúnaðarfólk og almennir félagar. Nú undanfarin ár hefur hlutverk verkalýðssamtakanna orðið æ víðfeðmara. Í samningagerð er ekki lengur samið um kaupið eitt. Þar er samið um vísitölu eða verðtryggingu og um ýmsar félagslegar aðgerðir. Slíkir samningar kalla á meiri þekkingu, fjölþættari vitneskju en áður þurfti með. Vísitalan, sú er vernda átti kaupmáttinn, hefur undanfarna mánuði verið mjög í brennidepli. Verðbólgan hefur framkallað það fyrirbæri, sem við köllum vísitölu, og fólkið í verkalýðsfélögunum hefur álitið til skamms tíma og álitur reyndar enn þessa verðtryggingu launa svo til eina tækið til að hamla á móti rýrnun kaupmáttar. En þetta fyrirbæri, sem við a.m.k. til skamms tíma höfum haft trú á, hefur mætt mikilli andspyrnu. Allir ráðh. fyrri ríkisstj. hafa fordæmt þá sjálfvirkni er henni fylgir, og flestir hagfræðingar lýsa vísitölunni sem hún væri „djöfulsins instrument“. Hitt er annað, að hinn almenni félagi veit lítið um þetta fyrirbæri, eða öllu heldur er rétt að segja, að forustumenn, trúnaðarmenn og allir almennir liðsmenn séu hálfruglaðir í virkni vísitölu mitt í öllum hrunadansi formælinganna. Það væri því ekki ónýtt fyrir áðurnefnda trúnaðarmenn þessara fjölmennustu stéttasamtaka landsins að eiga kost á hagnýtri fræðslu um þessi mál sem og önnur. Til fróðleiks má geta þess, að aðildarfélög Alþýðusambandsins semja um hvorki meira né minna en allt að 800 kauptaxta eða afbrigði af kauptöxtum, sem mótast margir hverjir af flóknum útreikningum, og nú á síðustu tímum hafa hvers konar launahvetjandi kerfi flætt yfir vinnumarkaðinn. Þessi kerfi kalla á aukna fræðslu sem og nákvæmni. Því betur sem að þeim málum er staðið, því betri friður ríkir vafalaust á vinnumarkaðinum. Þessi fjölþættu daglegu störf verkalýðsfélaganna yfirleitt eru í höndum mörg hundruð manna sem á hverjum tíma skipa stjórnir stéttarfélaga um land allt. Ýmsir þættir starfsins og eftirlit með framkvæmdum eru auk þess í höndum þúsunda trúnaðarmanna á vinnustöðum. Það varðar þjóðfélagið áreiðanlega miklu, að sem allra flestir þessara forustumanna og trúnaðarmanna kunni sem allra best skil á þeim viðfangsefnum og vandamálum, sem þau verða að fjalla um. Má ætla að einhver segi að hingað til hafi þetta allt gengið þolanlega. Því er þá til að svara, að bæði gengu brautryðjendur og áhugamenn samtakanna fyrstu áratugina gegnum skarpan skóla reynslunnar og lærðu þar margvísleg gagnleg fræði, og svo er heldur enginn til frásagnar um það, að margt hefði ekki betur mátt fara ef þeir, sem í baráttunni stóðu, hefðu átt nokkurn kost þess að afla sér meiri þekkingar á störfum sínum. Auk þess kemur það til, og ég held að það sé aðalatriðið, að öll eru störf þessi nú margþættari og flóknari og vandasamari en þau voru áður fyrr. Íslensk alþýða hefur frá árdögum verkalýðshreyfingarinnar gert sér grein fyrir gildi félagsþroska og menntunar. Í Alþýðublaðinu, sem árið 1907 var gefið út af nokkrum alþýðumönnum, voru í fyrsta sinn túlkaðar hugsjónir verkalýðshreyfingarinnar, og má þar sjá hvernig menn hugsuðu þá. Í 1. tölublaði 2. árgangs segir að baráttumálin séu: Að vernda rétt lítilmagnans. Að sporna við yfirgangi og kúgun auðvalds og einstakra manna. Að innræta hjá þjóðinni þekkingu á gildi vinnunnar og virðingu fyrir henni. Að efla þekkingu alþýðunnar, einkum á þjóðfélagsfræði og atvinnurekstri og vinnuaðferðum. Að styðja samtök meðal verkamanna er miði að því að sporna við valdníðslu og órétti, en efla sameiginlegan hagnað. Að efla svo andlegan þroska alþýðunnar að hún verði jafnfær til ráða og dáða. Þrátt fyrir hugsjónir brautryðjendanna og góðan vilja tókst alþýðusamtökunum ekki að koma upp öflugu fræðslustarfi. Hins vegar tókst nágrannaþjóðum okkar betur í þessum efnum. Í Danmörku var fyrsti verkalýðsskólinn stofnaður í Esbjerg árið 1910. Hann var brátt viðurkenndur sem gagnleg menningarstofnun og mikils metinn, ekki aðeins af forustumönnum hreyfingarinnar, heldur einnig af forustumönnum fræðslumálanna þar í landi. Á stríðsárunum seinni tóku Þjóðverjar verkalýðsskóla í Esbjerg, og lagðist starfsemi hans þá niður um nokkur ár. Ekki var stríðinu fyrr lokið en dönsku verkalýðssamtökin beittu sér fyrir byggingu nýs verkalýðsskóla í Esbjerg. Annan verkalýðsskóla eignaðist dönsk verkalýðshreyfing árið 1930, en það gerðist með þeim hætti að hún yfirtók Lýðháskólann í Hróarskeldu og breytti starfsemi hans í samræmi við þörf samtakanna. Rétt norðan við Helsingør byggðu þeir þriðja skólann. Síðan kom hver skólinn af öðrum, og nú síðast í fyrra opnaði verkamannasambandið danska glæsilegan verkalýðsskóla hjá Svendborg á Fjóni. Augljóst er af þessu, að Danir leggja mikla áherslu á fræðslu- og menningarstarfið innan verkalýðshreyfingarinnar. Þar er ekkert til sparað af ríkisins hálfu að öll ytri aðstaða verkalýðsskólanna geti fyllilega staðist samanburð við æðstu menntastofnanir þjóðarinnar. Sænska verkalýðshreyfingin hefur rekið fjölþættasta og umfangsmesta fræðslustarfsemi allra alþýðusambandanna á Norðurlöndum. Er talið að sænska verkalýðshreyfingin eða forustumenn hennar hafi átt frumkvæðið að svokölluðum leshringum. Þetta fræðsluform hefur allt til þessa notið mikilla vinsælda í Svíþjóð. Í fyrra var fjöldi leshringa þar 51 692 og voru þátttakendur 40 942 og tímafjöldinn 1 596 131. Einnig hefur sænska verkalýðshreyfingin ávallt haldið uppi þróttmiklu fyrirlestrastarfi um þjóðfélagsmál og haldið námskeið þúsundum saman og rekið kvöldskóla víðs vegar um landið. Öll er þessi fræðslu- og menningarstarfsemi viðurkennd af stjórnvöldum og nýtur ríflegs fjárhagsstuðnings frá sænska ríkinu. En höfuðstöðvar allrar þessarar fræðslustarfsemi í Svíþjóð á vegum verkalýðssamtakanna hafa þó auðvitað verið verkalýðsskólarnir þar í landi sem nú eru 8 talsins. Þá halda hin ýmsu sérsambönd í Svíþjóð sérstaka félagsmálaskóla. Nám í þessum skólum er ýmist einn vetur eða eins til tveggja vikna námskeið. Samhliða vitneskju um þá myndarlegu fræðslustarfsemi, sem haldið er uppi í Svíþjóð, er fróðlegt að velta því fyrir sér, hvers vegna vinnudeilur eru fátíðar þar, hvers vegna lífskjörin þar eru góð og fara batnandi. Norðmenn byrjuðu upp úr aldamótum á námskeiðum og kvöldskólum, en hins vegar fóru þeir seinna af stað með fastan verkalýðsskóla en Danir og Svíar. Það var fyrst 1933 sem þeir stofnuðu slíkan skóla í Málmey, en síðan stofnuðu þeir verkalýðsskóla í Sörmarka. Fyrsti skólastjóri hans var Halvard Lange, sem seinna varð utanrrh. Noregs um árabil. Þróunin í Finnlandi varð mjög svipuð og hjá Norðmönnum. Árið 1947 komu þeir fyrst upp verkalýðsskóla. Íslensk verkalýðssamtök hafa því miður hingað til verið eftirbátar nágrannaþjóðanna í fræðslumálum. Á því eru margar skýringar. Ekki er að efa, að sterkur vilji var fyrir hendi. Hins vegar er trúlegt, að illvígar pólitískar deilur hafi hindrað framgang mála. Vissulega hefur margt verið unnið í fræðslumálum vinnandi fólks á vegum verkalýðshreyfingarinnar, einkum þó í formi prentaðs máls, útgáfu blaða og bóka. Má þar m.a. nefna starf Bókmenntafélags jafnaðarmanna, Bókaútgáfu MFA á fjórða áratugnum o.fl. Er það var ekki fyrr en árið 1969 að Menningar- og fræðslusamband alþýðu var stofnað í núverandi mynd. En það fyrsta alhliða skipulagða átakið sem verkalýðssamtökin framkvæma til þess að marka stefnu og starf í fræðslumálum á hliðstæðum grundvelli og verkalýðshreyfing nágrannalandanna gerði fyrir mörgum áratugum. Á þeim níu árum sem liðin eru frá stofnun MFA hefur starf þess þróast skref fyrir skref og fengið æ fastara form. Helstu námsformin, sem mótuð hafa verið, eru námshópar, námskeið, lengri og skemmri, helgarnámskeið, kvöld- og dagnámskeið. Þá hefur MFA staðið fyrir ráðstefnum og fundum um sérstök málefni auk vinnustaðafunda. Þá er rétt að geta þess, að Menningar- og fræðslusamband alþýðu hefur bundið örugg tengsl við menningar- og fræðslusambönd verkalýðshreyfingarinnar á Norðurlöndum og víðar. Svo var það í febrúar árið 1975, að Félagsmálaskóli alþýðu var stofnaður. Árið áður hafði hvað eftir annað verið borið fram á Alþ. frv, um félagsmálaskóla verkalýðshreyfingarinnar, og við myndun ríkisstj. 1971 var ákvæði í stjórnarsáttmálanum um að stofna slíkan skóla. Þrátt fyrir þessa viðleitni tókst ekki að vinna hugmyndinni fylgi. Því var það að verkalýðssamtökunum þótti ekki fært að bíða lengur eftir samþykkt frá Alþingi. Félagsmálaskóli alþýðu var því stofnaður. Nú hefur skólinn starfað í þrjú ár. Vegna fjárskorts hefur ekki verið unnt að hafa starfsemina eins viðamikla og þurft hefði. Alþ. hefur veitt árlegan styrk til skólahaldsins og var sú upphæð á fjárl. árið 1978 3 millj. kr. Sú upphæð dugar vissulega skammt, en upphæðin er mun ríflegri í ár en fyrri árin, því að í sólstöðusamningunum í fyrra var það eitt af fyrirheitum fyrri ríkisstj. að auka styrkveitingu til skólans. Við það fyrirheit var staðið. Aðsókn að Félagsmálaskólanum hefur verið góð, farið vaxandi og er nú meiri en unnt er að sinna. Nú hafa samtals 165 nemendur verið í skólanum, Nemendur eru víðs vegar að af landinu, og yngsti nemandinn, sem sótt hefur skólann, var 18 ára, en sá elsti 68 ára. Skólinn hefur verið til húsa í orlofsbyggð alþýðusamtakanna í Ölfusborgum. Kennt er í hálfs mánaðar önnum og er stefnt að því að hver nemandi ljúki þremur önnum. Á því er enginn vafi, að starf skólans hefur borið ríkulegan ávöxt. Eins og fram kemur í frv. er ætlast til að ríkið kosti rekstur skólans. Við flm. þessa frv. hefðum vissulega kosið að alþýðusamtökin tækju einhvern fjárhagslegan þátt í rekstri skólans. Hins vegar er okkur ljóst að hreyfingin hefur ekki bolmagn til þess. Þá skal þess getið, að haft hefur verið samráð við fjölda forustumanna verkalýðshreyfingarinnar um efni frv., og hafa þeir eindregið lagt til að ríkið kosti þessa menningarstofnun líkt og gert er í sambærilegum tilfellum. Einnig má geta þess, að fyrri flm. frv., m.a. tveir forsetar Alþýðusambands Íslands, hafa verið sömu skoðunar. Ég hef ekki fleiri orð um málið að sinni, en við flm. heitum á hv. alþm. til fylgis og fulltingis við menningarmál þetta, - mál sem vafalaust verður ekki aðeins vinnustéttunum, heldur þjóðinni allri til heilla. Ég legg svo til að málinu verði að umr. lokinni vísað til 2. umr. og hv. félmn.



Herra forseti. Ég vil í upphafi máls míns taka það skilmerkilega fram, að þau fáu atriði sem ég geri að umtalsefni í sambandi við frv. sem hér liggur fyrir til umr., ber ekki að skoða sem stefnu flokks míns viðvíkjandi þessu máli. Þau atriði, sem koma fram í máli mínu, eru eingöngu persónuleg skoðun mín í sambandi við þetta mál. Þetta þykir mér, herra forseti, rétt að taka fram þegar í upphafi máls míns til þess að koma í veg fyrir hugsanlegan misskilning. Hér er til umr. frv. til l. um félagsmálaskóla alþýðu. Þetta er allviðamikill bálkur, og ég held að við getum öll verið sammála um að það væri ekki óeðlilegt að verkalýðshreyfingin og launþegasamtökin sem slík telji æskilegt að viðhalda víðtækri fræðslu innan sinna vébanda. En þá kemur að mínu mati til athugunar hvað felst í hugtakinu alþýða. Í frv. er ekkert ákvæði sem skilgreinir það, hvað átt sé við með þessu orði: „alþýða“. Og ég held að það geti vafist fyrir mörgum að gefa endanlega fullnægjandi skýringu á því, hvað sé átt við með þessu hugtaki. Ég segi fyrir mitt leyti, að ég vil a.m.k. ekki undir öllum kringumstæðum búa við það, að slíkt hugtak sé algerlega háð hugsanaferli þeirra mörgu aðila, sem á hinum pólitíska vettvangi hafa gert sér að sérstöku áhugamáli og atvinnu að nudda sér utan í eitthvað, sem þeir kalla alþýðu manna, og beita því hugtaki til þess að geta notað þennan fjölmenna hóp sér til framdráttar í hinni pólitísku baráttu. Áður en lengra er haldið, á meðan ekki liggur fyrir skilmerkileg og skýlaust viðtekin útskýring á því, hvað er alþýða, finnst mér persónulega að mjög sé erfitt að setja löggjöf um skóla eins og frv. það, sem hér liggur fyrir til umr., gerir ráð fyrir að verði. Mér finnst mörg ákvæði greinanna í þessu frv. vera mjög losaraleg, og vil ég til stuðnings þessari fullyrðingu minni taka nokkur dæmi úr frv. Í 1. gr. stendur svo, með leyfi hæstv. forseta: „Hlutverk skólans er að mennta og þjálfa fólk úr alþýðusamtökum með það fyrir augum að efla sjálfstraust þess, þroska og hæfni til að vinna sameiginlega að bættum lífskjörum og frelsi alþýðustéttanna.“  Í 2. gr. segir: „Félagsmálaskóli alþýðu skal veita fræðslu um sögu, starf og stjórn stéttarfélaga, baráttu þeirra fyrir bættum lífskjörum alþýðustéttanna, um hagsmunasamtök atvinnurekenda, starfshætti þeirra og markmið, svo og um almenna þjóðfélagsfræði og meginatriði íslenskrar félagsmálalöggjafar.“ Það á að kenna allt um hagsmunasamtök atvinnurekenda og annað, en þeir aðilar eiga ekki að eiga neinn þátt í stjórn þessa skóla. Það á ekki að leita neitt til þeirra í sambandi við þetta. Venjan hefur þó verið sú í samskiptum atvinnurekenda og launþega, að það hefur verið reynt að mætast, og oftast á þeim vettvangi, sem fjallaði um þessi mál, að báðir aðilar ættu fulltrúa við borðið. Í 3. gr. eru svo ýmsar hugleiðingar um það, hvernig þessi skóli á að starfa. En það er hvergi minnst á það, hvar þessi skóli á að vera. Hann þarf að eiga heimili. Í 4. gr. er komist svo að orði, með leyfi hæstv. forseta: „Skilyrði fyrir skólavist eru þau, að nemendur séu fullra 17 ára og séu félagar í stéttarfélagi. Heimilt er að setja það skilyrði fyrir þátttöku í námskeiði, að nemandi hafi lokið þátttöku í öðru nánar tilteknu námskeiði í skólanum.“ Ég verð nú að segja það, að mér finnst persónulega þetta ákvæði um 17 ára aldur alleinkennilegt. Ég held að inntökuskilyrði í verkalýðsfélög eða launþegafélög séu miðað við 16 ára aldur, og 16 ára unglingur má ráðstafa eigin fjármagni. Ég get ekki séð af hverju slíkur aðili er ekki gjaldgengur til þess að setjast á skólabekk og njóta fræðslu um þau málefni sem snerta þann félagsskap sem hann hefur haslað sér völl í. Í 5. gr. frv. er þannig komist að orði, með leyfi forseta: „Ráðh. skipar tvo skólanefndarmenn eftir sameiginlegri tilnefningu Menningar- og fræðslusambands alþýðu og Alþýðusambands Íslands og einn án tilnefningar, og er hann jafnframt formaður skólanefndar. Varamenn skal skipa með sama hætti. Skólanefnd skal skipuð til fjögurra ára í senn. Hún ræður skólastjóra og kennara í samráði við hann.“ Með þessum ákvæðum er verið að marka nýja braut í sambandi við stjórn skóla. Samkv. frv., sem hér er til umr., á ríkið að greiða allan kostnað við rekstur skólans og væntanlegar byggingar, sem þarf að reisa vegna starfsemi skólans. En ríkið hefur ekki yfirstjórn skólans með höndum, það er aðeins aðili að stjórn skólans. Satt best að segja hefði manni ekki fundist óeðlilegt um skóla, sem á að starfa á jafnvíðfeðmum félagsmálalegum grundvelli og þessi félagsmálaskóli alþýðu, að hinn aðilinn, atvinnurekendur, hefði átt fulltrúa í stjórn slíks skóla, ekki síst þar sem gert er beinlínis ráð fyrir því í lagasetningu um stofnun skólans, að skólinn skuli veita fræðslu um starfsemi atvinnurekenda. Mér láðist að geta síðustu mgr. í 2. gr., sem hljóðar þannig, með leyfi forseta: „Nánari ákvæði um námsefni skulu sett í reglum, sem skólanefnd og skólastjóri setja í samráði við kennara skólans og félmrh. staðfestir.“ Félmrh., sem á nú að vera æðsti maður stofnunarinnar, á ekki að setja þetta að fengnum till. skólanefndar og skólastjóra, heldur eiga þessir aðilar að búa til reglugerðina og svo getur hæstv. félmrh. skrifað undir. Hann hefur ekkert meira um það að segja. Í 7. gr. stendur svo, með leyfi forseta: „Allur kostnaður við Félagsmálaskóla alþýðu, þar með talinn byggingarkostnaður skólahúss, greiðist úr ríkissjóði.“ Ég er þeirrar skoðunar, að þar sem svo er ástatt eins og er um hugsað skipulag þessa skóla, að ríkið á alls ekki að hafa yfirstjórn með höndum, á aðeins að vera einn aðili af þremur um stjórn skólans, þá væri ekki óeðlilegt að kostnaður við rekstur skólans og byggingar verði að einhverju leyti borinn af þeim samtökum, sem standa að honum, og þá á ég við sjóði verkalýðsfélaga. Sem betur fer blasir sú staðreynd við, að sérstaklega á síðari árum er sjóðamyndun verkalýðsfélaganna að verða allveruleg, sem betur fer, segi ég. Ég harma það ekki. Ég tel það mjög gott, að verkalýðsfélögunum hefur tekist að koma sér þannig fyrir að þau eru búin að byggja upp mjög vel fjármálalega starfsemi sína og sum þeirra hafa haft gífurlegar tekjur og eru orðin efnuð. Herra forseti. Mér finnst það frv., sem hér liggur fyrir, vera allt losaralegt og það þurfi mjög mikillar athugunar við áður en lengra er haldið. Og ýmislegt er það, sem kemur fram í grg. frv., sem mér finnst vera allt of mikill einhliða áróður. Mér skilst, herra forseti, að fundartími d. sé kominn að lokum, svo að ég verð því miður að stytta mál mitt, 

Ég legg eindregið til að þm. geri það.

Ég skal verða við óskum hv. 3. landsk. þm. og taka til að mynda eitt dæmi úr grg. Það er á bls. 3, 4. mgr. að neðan, ef ég mætti komast svo að orði. Mér verður þægilegra að telja þannig í þetta skipti. Þar stendur svo, með leyfi forseta: „Margt bendir þó til þess, að torveldara muni reynast að veita uppvaxandi kynslóð næga fræðslu og þekkingu á félagslegum málum sínum að þeirri leið, sem brautryðjendum og áhugamönnum hefur verið fær í þeim efnum.“ Lái mér hver sem vill, en svona ummæli koma mér dálítið á óvart. Ég hélt satt að segja að alþýða manna, svo að ég taki mér það orð í munn eins og ég þekkti það í uppvexti, hefði átt miklu erfiðara að afla sér fræðslu og þekkingar á málum heldur en unga kynslóðin í dag. Skoðun mín er sú, að alþýða manna hefur á öllum tímum sýnt einstaka natni og hæfileika og dugnað við að afla sér fræðslu við hin erfiðustu skilyrði. Að mínu mati er ólíku saman að jafna um möguleika almennings til náms og fræðslu nú eða var á frumdögum verkalýðshreyfingarinnar hér á þessu landi. Út af ákvæðum 5. gr. um stjórn þessa væntanlega skóla má það gjarnan koma fram hér, að mér finnst reynsla okkar af stjórn verkalýðsfélaganna, launþegasamtakanna í landinu, ekki vera á þann veg að hægt sé að treysta því, að það verði ekki pólitísk misnotkun á stjórn slíks skóla, miðað við þá reynslu sem við höfum af því, hvernig launþegasamtökunum hefur verið og er í dag stjórnað í þessu landi. Þau hafa verið stórkostlega misnotuð og beitt fyrir hagsmunavagn ákveðinna pólitískra flokka, og þar á flokkur hv. framítakanda, 3. landsk., langversta sögu að baki. Væri hægt að vísa til ummæla margra samstarfsmanna hv. þm. í núv, ríkisstj., sem þeir viðhöfðu í síðustu kosningum um það, hvaða álit þeir hefðu á hátterni flokksbræðra hv. 3. landsk. þm. sem hafa yfirleitt misbeitt valdi sínu í launþegasamtökunum flokki sínum til framdráttar. Af því höfðu frambjóðendur Alþfl. mjög miklar áhyggjur í síðustu alþingiskosningum. Herra forseti. Ég tel sjálfsagt að styðja við bakið á launþegasamtökunum til að þau geti haldið við fræðslustarfsemi innan sinna vébanda. En mér er mjög til efs að það sé rétt leið sem stefnt er að í þessu frv. Ég held að við eigum að flýta okkur hægt við að búa til skólabákn sem algerlega yrði kostað af almannafé. Ég bið velvirðingar á því, að þar er ég kannske ekki nógu dómbær um, en mér finnst skólamál þjóðarinnar og skipulag þeirra almennt vera orðið slíkt myrkviði, að rík ástæða sé til að reyna að bæta þar verulega úr áður en farið verður að bæta við nýju víðfeðmu skólabákni, eins og ég hef grun um að muni myndast við samþykkt og framkvæmd þessa frv.