Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Um klukkan 1.30 í dag, að loknu hádegishléi, fer fram umræða utan dagskrár um skýrslu Samkeppnisstofnunar um verðsamráð olíufélaganna. Málshefjandi er hv. þm. Lúðvík Bergvinsson. Hæstv. viðskiptaráðherra Valgerður Sverrisdóttir verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund. Atkvæðagreiðslur verða um kl. 1.30, að loknu matarhléi.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um mat á umhverfisáhrifum, nr. 106/2000, og skipulags- og byggingarlögum, nr. 73/1997, með síðari breytingum. Frumvörp sama efnis voru lögð fram af hálfu þáverandi umhverfisráðherra á 130. löggjafarþingi en hlutu ekki afgreiðslu á því þingi. Með hliðsjón af umsögnum sem bárust umhverfisnefnd Alþingis við umfjöllun þeirra hafa verið gerðar breytingar á frumvarpinu og ég geri grein fyrir þeim helstu. Markmiðsákvæði frumvarpsins sbr. 1. gr. hefur verið breytt til samræmis við a-lið 1. gr. gildandi laga. Í ákvæðinu koma fram viðmið eins og nú gilda um þær framkvæmdir sem falla undir lögin, þ.e. eru mats- og tilkynningarskyldar samkvæmt viðaukum við þau. Þá er lögð til sú breyting að skilgreining laganna á umtalsverðum umhverfisáhrifum verði ekki felld brott heldur haldist óbreytt frá gildandi lögum. Lagt er til að matsskýrsla framkvæmdaraðila sem Skipulagsstofnun ber að auglýsa verði kölluð frummatsskýrsla sbr. 9. gr. frumvarpsins en ekki matsskýrsla eins og nú er. Þegar framkvæmdaraðili hefur hins vegar lokið endanlega við gerð frumvarpsskýrslu eftir að umsagnar- og athugasemdaferli er lokið kallist hún matsskýrsla. Gerð er tillaga um nánari tilgreiningu á því hvernig áhrif Skipulagsstofnunar um mat á umhverfisáhrifum skuli vera sett fram og ljóst sé að í álitinu beri að fjalla um afgreiðslu framkvæmdaraðila á þeim athugasemdum og umsögnum sem berast við kynningu á frumvarpsskýrslu sbr. 10. gr. Þá hefur verið gerð breyting á hæfniskröfum tveggja af þeim þremur nefndarmönnum úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála sem Hæstiréttur tilnefnir sbr. 21. gr. Einn þeirra skal hafa lokið háskólaprófi á sviði skipulagsmála og annar á sviði umhverfismála. Þá er lagt til að sveitarstjórn sé heimilt að binda framkvæmdaleyfi skilyrðum sem sett eru í samræmi við skipulagsáætlanir sveitarfélagsins sbr. 22. gr. Einnig að öllum þeim sem veita leyfi til framkvæmda vegna matsskyldra framkvæmda beri að birta opinberlega ákvörðun sína um útgáfu leyfis og niðurstöðu álits Skipulagsstofnunar innan viku frá útgáfu leyfisins sbr. 13. gr. Frumvörpin eru samin af nefnd sem þáverandi umhverfisráðherra skipaði 24. október 2001 en henni var upphaflega falið það hlutverk að endurskoða lög um mat á umhverfisáhrifum. Í nefndinni áttu sæti auk þeirra fulltrúa sem skipaðir voru án tilnefningar fulltrúar frá Skipulagsstofnun, samtökum atvinnulífsins, Sambandi ísl. sveitarfélaga og umhverfisverndarsamtökum. Í ákvæði III til bráðabirgða í gildandi lögum um mat á umhverfisáhrifum er kveðið á um endurskoðun þeirra laga en þar segir orðrétt, með leyfi forseta: „Lög þessi skulu endurskoðuð fyrir 1. janúar 2003. Við endurskoðunina skal sérstaklega kanna hvort ástæða sé til að sameina og samræma mat, sbr. 11.–13. gr., við leyfisveitingar fyrir einstökum framkvæmdum, í hvaða mæli skipulagsáætlanir geti komið í stað mats á umhverfisáhrifum framkvæmdar og hvort færa beri ábyrgð á mati til framkvæmdaraðila í ríkari mæli en gert er í lögum þessum.“ Jafnframt var nefndinni falið að meta hvort taka þurfi til endurskoðunar önnur ákvæði laganna í ljósi þeirrar reynslu sem fengist hefur af framkvæmd þeirra. Vinna við endurskoðun laga um mat á umhverfisáhrifum kallaði á breytingar á skipulags- og byggingarlögum, nr. 73/1997, með síðari breytingum, einkum vegna tengingar mats á umhverfisáhrifum við leyfisveitingar fyrir einstakar framkvæmdir og var nefndinni jafnframt falið að vinna breytingar þar að lútandi. Lög um mat á umhverfisáhrifum byggjast í grundvallaratriðum á tilskipunum Evrópusambandsins nr. 83/337/EBE, samkvæmt breytingu á þeirri tilskipun, og nr. 97/11/EB sem eru hluti af samningnum um Evrópska efnahagssvæðið og ber því íslenskum stjórnvöldum að sjá til þess að ákvæðum tilskipunarinnar sé framfylgt hér á landi. Af sömu ástæðum hafa m.a. öll önnur ríki Norðurlanda fært í lög sín ákvæði tilskipunarinnar og öll ríki Evrópusambandsins. Í lögum um mat á umhverfisáhrifum er ákvörðunarferli stjórnvalda vegna mats á umhverfisáhrifum með öðrum hætti en tíðkast annars staðar á Evrópska efnahagssvæðinu. Hér á landi er gert ráð fyrir að það sé hluti af matsferli að fallast á eða leggjast gegn framkvæmd en annars staðar á Evrópska efnahagssvæðinu er sú ákvörðun í höndum lögskipaðra leyfisveitenda. Þetta atriði var rætt ítarlega í umhverfisnefnd Alþingis þegar lögin voru til afgreiðslu hjá Alþingi árið 2000 og varð niðurstaða þeirrar umræðu að bæta við fyrrnefndu bráðabirgðaákvæði í lögin. Við samningu frumvarpsins kynnti nefndin sér löggjöf um mat á umhverfisáhrifum á Norðurlöndum þó einkum danska löggjöf. Þá voru við samningu frumvarpsins teknar til sérstakrar skoðunar þær efnis- og formkröfur um mat á umhverfisáhrifum sem leiða má af skuldbindingum Íslands að Evrópurétti samkvæmt samningnum um Evrópska efnahagssvæðið og með hvaða hætti mat á umhverfisáhrifum framkvæmda fer fram hjá aðildarríkjum Evrópusambandsins. Reglur um mat á umhverfisáhrifum byggjast á framangreindum tilskipunum og af aðfaraorðum og ákvæðum tilskipunarinnar má ráða að matsferli því sem þær kveða á um sé fyrst og fremst ætlað að tryggja að við veitingu framkvæmdaleyfis liggi fyrir helstu upplýsingar um þá þætti umhverfisáhrifa framkvæmdar sem máli skipta og nánar er lýst í tilskipuninni og að tekið sé mið af þessum upplýsingum í samráði við stofnanir og almenning við útgáfu framkvæmdaleyfis. Aðildarríkjunum er í sjálfsvald sett hvort matsferlið er fellt inn í gildandi ferli vegna veitingar framkvæmdaleyfis í aðildarríkjunum eða sérstakt ferli sett á fót vegna mats á umhverfisáhrifum. Tilskipunin gerir ekki kröfu um að sett sé á fót sérstakt matsferli óháð leyfisveitingaferli vegna umsóknar um framkvæmdaleyfi heldur eingöngu að þær upplýsingar um umhverfisáhrif viðkomandi framkvæmdar og það samráðsferli við stofnanir og almenning sem kveðið er á um í tilskipuninni séu undanfari ákvörðunar um framkvæmdaleyfi og þessi atriði séu tekin til umfjöllunar við ákvörðun þar um. Með öðrum orðum skal leyfisveitandi vera meðvitaður um umhverfisáhrif framkvæmdar og athugasemdir almennings þegar hann tekur afstöðu til umsóknar framkvæmdaraðila um leyfi til framkvæmda. Tilskipanir Evrópusambandsins um mat á umhverfisáhrifum mæla fyrir um aðferð fremur en efnisviðmið. Af þeim má ráða að áhersla er lögð á þær upplýsingar og gögn sem fram koma í matsferlinu og þær séu lagðar til grundvallar ákvörðun um framkvæmdaleyfi. Í því felst ekki að ákvörðun um framkvæmdaleyfi sé í samræmi við niðurstöður matsins en hins vegar að efnislegu upplýsingarnar sem fram koma í matsferlinu séu grundvöllur ákvörðunar um framkvæmdaleyfi. Helstu breytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu eru eftirfarandi: 1. Í matsferlinu verður ekki tekin afstaða til þess hvort fallast beri á með eða án skilyrða eða leggjast gegn framkvæmd sem lýst hefur verið með fullnægjandi hætti í matsskýrslu framkvæmdaraðila. 2. Matsferlið miði að því að matsskýrsla framkvæmdaraðila lýsi sem best og dragi fram öll veigamikil umhverfisáhrif framkvæmdarinnar og geri grein fyrir athugasemdum almennings og umsagnaraðila við framkvæmdina svo leyfisveitanda séu ljós öll efnisatriði málsins þegar fjallað er um leyfi til framkvæmda. 3. Álit Skipulagsstofnunar við endanlega matsskýrslu framkvæmdaraðila verði umfjöllun um matsferlið og niðurstöðu matsskýrslu. 4. Enginn vafi leiki á því að leyfisveitandi taki í samræmi við viðeigandi lög ákvörðun um hvort leyfa skuli viðkomandi framkvæmd, þegar fyrir liggur matsskýrsla framkvæmdaraðila og álit Skipulagsstofnunar, og að leyfisveitanda beri að kynna sér matsskýrslu framkvæmdaraðila um framkvæmdina og taka rökstudda afstöðu til álits Skipulagsstofnunar um mat á umhverfisáhrifum hennar. 5. Málskotsréttur til æðra stjórnvalds vegna matsskyldra framkvæmda verði bundinn við leyfi til framkvæmda á sveitarstjórnarstigi, þ.e. framkvæmda- og byggingarleyfi, og takmarkist við þá aðila sem eiga lögvarinna hagsmuna að gæta, umhverfisverndarsamtök og önnur hagsmunasamtök eftir nánari reglum. Ég geri nú grein fyrir helstu breytingum og nýmælum frumvarpsins. Gerðar eru nokkrar breytingar á markmiðsákvæði laga um mat á umhverfisáhrifum, sbr. 1. gr. frumvarpsins, og lagt til að eitt af markmiðunum sé að draga eins og kostur er úr neikvæðum umhverfisáhrifum framkvæmdar, en rétt þykir að þetta komi efnislega fram í markmiðsgreininni. Þá er lögð til í 3. gr. skilgreining á umhverfisverndarsamtökum en þeim er veittur málskotsréttur til úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála og til ráðherra eins og ég mun síðar gera grein fyrir. Einnig er lagt til að hugtakið frummatsskýrsla verði skilgreint. Þannig verði gerður greinarmunur á annars vegar frummatsskýrslu og hins vegar matsskýrslu. Lagðar eru til nokkrar breytingar er varða vinnslu og efni matsskýrslu. Í matsskýrslu, sbr. 8. gr., skuli m.a. koma fram tillögur framkvæmdaraðila um mótvægisaðgerðir og umhverfisvöktun þar sem það á við og er það liður í að bæta matsskýrsluna og auka ábyrgð framkvæmdaraðila á matinu. Í þeim tilgangi að tryggja samræmi og gæði matsskýrslu framkvæmdaraðila er lagt til að í niðurstöðum matsskýrslu skuli geta um flokkun og viðmið umhverfisáhrifa einstakra þátta framkvæmdarinnar en að Skipulagsstofnun gefi út leiðbeiningar um það, sbr. 15. gr. frumvarpsins. Framkvæmdaraðila ber við gerð matsskýrslu að hafa slíkar leiðbeiningar til viðmiðunar þegar vægi umhverfisáhrifa er metið í skýrslunni. Leiðbeiningum Skipulagsstofnunar er alltaf ætlað að auka skilvirkni og samræma vinnubrögð í matsferlinu og auðvelda Skipulagsstofnun og öðrum þeim sem fjalla um matsskýrsluna að gefa álit sitt á henni. Skipulagsstofnun skal kynna frummatsskýrslu með auglýsingum. Kynning hennar og réttur til athugasemda fer fram með sama hætti og er í gildandi lögum. Sú breyting er hins vegar lögð til að Skipulagsstofnun beri að senda framkvæmdaraðila að lokum þær athugasemdir og umsagnir sem stofnuninni hafa borist og vinnur hann úr þeim gögnum við gerð matsskýrslu. Framkvæmdaraðili tekur síðan afstöðu til þeirra í endanlegri matsskýrslu sinni til Skipulagsstofnunar. Með þessu fær framkvæmdaraðili rétt til þess að ljúka matsskýrslu sinni á grundvelli þeirra athugasemda sem berast kunna frá almenningi og umsagnaraðilum í kynningarferlinu svo að matsskýrslan verði eins vel útbúin og unnt er frá hendi framkvæmdaraðila áður en Skipulagsstofnun gefur álit sitt á henni. Eins og ég hef gert grein fyrir er ákvörðunarferli stjórnvalda um mat á umhverfisáhrifum með öðrum hætti hér en annars staðar. Sérstaða Íslands borið saman við önnur lönd er því mikil hvað varðar það úrskurðarvald sem Skipulagsstofnun hefur. Telja verður eðlilegra að hlutverk Skipulagsstofnunar sé að samræma gerð matsáætlana og matsskýrslna og treysta gæði þeirra en það sé ekki hlutverk stofnunarinnar að ákveða hvort hafna eða leyfa skuli framkvæmd, heldur sé slík ákvörðun í höndum viðkomandi leyfisveitenda. Í frumvarpinu er lagt til að í stað þess að Skipulagsstofnun kveði upp úrskurð um mat á umhverfisáhrifum viðkomandi framkvæmda gefi hún álit sitt á matsskýrslu framkvæmdaraðila, sbr. 10. gr. Í áliti stofnunarinnar komi þannig fram hvort skýrsla framkvæmdaraðila um mat á umhverfisáhrifum uppfylli skilyrði laganna og þeirra reglugerða og leiðbeininga sem settar eru á grundvelli þeirra og jafnframt hvort umhverfisáhrifum sé lýst á fullnægjandi hátt. Sé það mat Skipulagsstofnunar að setja þurfi frekari skilyrði fyrir framkvæmdinni en lagt er til í skýrslunni, svo sem um mótvægisaðgerðir, ber stofnuninni að tilgreina skilyrðin í áliti sínu og færa rök fyrir þeim. Lagt er til að leyfi til framkvæmda teljist framkvæmda- og byggingarleyfi sveitarstjórna samkvæmt skipulags- og byggingarlögum, svo og önnur leyfi til starfsemi og framkvæmda samkvæmt sérlögum sem um viðkomandi framkvæmd gilda, sbr. 3. gr. Hér er um að ræða upptalningu á þeim leyfum sem framkvæmdaraðili kann að þurfa að afla vegna matsskyldrar framkvæmdar sinnar en slík leyfi geta verið í höndum margra stjórnvalda. Sem dæmi má nefna að það þarf leyfi iðnaðarráðherra fyrir orkuverum sem eru 1.000 kw eða stærri, sbr. 4. gr. raforkulaga, nr. 65/2003, og til nýtingar auðlinda úr jörðu, sbr. 6. gr. laga nr. 57/1998, um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu, og starfsleyfi Umhverfisstofnunar og heilbrigðisnefndar þarf til starfsemi sem getur haft í för með sér mengun, sbr. 6. gr. laga nr. 7/1998, um hollustuhætti og mengunarvarnir. Allir leyfisveitendur vegna matsskyldra framkvæmda skulu kynna sér matsskýrslu framkvæmdaraðila og taka rökstudda afstöðu til álits Skipulagsstofnunar um hana, sbr. 13. gr. Sé leyfi veitt þar sem tekið er á einhverjum eða öllum þáttum með öðrum hætti en fram kemur í álitinu þarf leyfisveitandi að geta fært rök fyrir niðurstöðum sínum. Þar sem um er að ræða álit Skipulagsstofnunar bindur það ekki hendur þess stjórnvalds sem fer með útgáfu leyfis til framkvæmda. Við útgáfu framkvæmdaleyfis ber sveitarstjórn, eins og á við um aðra leyfisveitendur, að kynna sér matsskýrslu framkvæmdaraðila og taka rökstudda afstöðu til álits Skipulagsstofnunar um mat á umhverfisáhrifum hennar, sbr. 22. gr. Þar sem Skipulagsstofnun gefur álit sitt um matsskýrslu framkvæmdaraðila, eins og áður segir, er skýrslan þar með grundvöllur þess álits og þykir því eðlilegt að sveitarstjórn hafi kynnt sér matsskýrsluna áður en hún tekur afstöðu til álits Skipulagsstofnunar. Markmiðið með þessu er að sveitarstjórn geti tekið upplýsta ákvörðun um útgáfu framkvæmdaleyfis á grundvelli allra þeirra upplýsinga sem liggja fyrir um umhverfisáhrif viðkomandi framkvæmda. Sveitarstjórn er heimilt að binda framkvæmdaleyfið þeim skilyrðum sem fram kunna að koma í áliti Skipulagsstofnunar og ef hún gerir það getur hún tekið skilyrðin upp í framkvæmdaleyfi að hluta eða að öllu leyti. Jafnframt er sveitarstjórn heimilt að binda framkvæmdaleyfi skilyrðum sem sett eru í samræmi við gildandi skipulagsáætlanir sveitarfélagsins. Sveitarstjórn getur bundið framkvæmdaleyfi þeim skilyrðum sem kunna að vera sett í áliti Skipulagsstofnunar að því marki að aðrir sem veita leyfi til framkvæmda samkvæmt sérlögum hafi ekki gert það, sbr. 22. gr. Lagðar eru til breytingar á kæruheimild vegna mats á umhverfisáhrifum sem lagðar eru til vegna þeirra breytinga sem lagðar eru til á ferli matsskyldra framkvæmda. Eins og gerð hefur verið grein fyrir er lagt til að matsferlið verði nátengdara en áður leyfisveitingum viðkomandi framkvæmdar. Ekki er gert ráð fyrir sérstökum úrskurði Skipulagsstofnunar vegna mats á umhverfisáhrifum sem kæranlegar eru til ráðherra heldur er þess í stað lagt til að stofnunin gefi álit sitt á matsskýrslu framkvæmdaraðila. Eftir þá breytingu væri óeðlilegt að það álit yrði kært til umhverfisráðherra eitt og sér heldur er lagt til í þess stað að það verði borið undir úrskurðarnefnd skipulags- og byggingarmála í tengslum við kæru á ákvörðun sveitarstjórnar um útgáfu framkvæmda- og byggingarleyfis, sbr. 12. gr. b. Hér er því um nýtt hlutverk úrskurðarnefndar að ræða en hún mun áfram hafa það hlutverk að kveða upp úrskurði í ágreiningsmálum um skipulags- og byggingarmál. Heimilt er að skjóta til umhverfisráðherra ákvörðun Skipulagsstofnunar um hvort framkvæmd sem tilgreind er í 2. viðauka, skv. 6. gr., sé matsskyld og er það ekki breyting frá því sem nú er. Þá er hægt að kæra aðrar ákvarðanir Skipulagsstofnunar til ráðherra svo sem um endurskoðun matsskýrslu. Lagt er til að réttur til að skjóta framangreindum ákvörðunum til ráðherra og úrskurðarnefndar verði einungis bundinn við þá sem hafa lögvarinna hagsmuna að gæta sem tengjast hinni kærðu ákvörðun, sbr. 12. og 21. gr. Sé um að ræða ákvarðanir vegna framkvæmda sem falla undir lög um mat á umhverfisáhrifum eiga umhverfisverndar- og hagsmunasamtök sem eiga varnarþing á Íslandi jafnframt sama rétt, enda séu félagsmenn samtakanna 50 eða fleiri og það samrýmist tilgangi samtakanna eftir því sem fyrir kann að vera mælt í lögum eða samtökum þeirra. Umhverfisverndarsamtök eru skilgreind sem samtök sem hafa umhverfisvernd að meginmarkmiði. Þau skulu vera opin almennri aðild og gefa út ársskýrslu um starfsemi sína og hafa endurskoðað bókhald. Þær breytingar sem hér eru lagðar til á kæruheimild eru til samræmis við það sem gildir á Norðurlöndum en réttur til málskots hefur hvergi á Norðurlöndum verið eins víðtækur og hér á landi. Lagt er til að frestur ráðherra til að úrskurða í kærumálum verði lengdur í tvo mánuði frá því að kærufrestur rann út en hann er nú fjórar vikur vegna ákvarðana um matsskyldu framkvæmda. Jafnframt er gert ráð fyrir að úrskurðarnefnd skipulags- og byggingarmála hafi allt að þrjá mánuði til að úrskurða frá því að henni berst mál í hendur og er því um að ræða lengingu á núgildandi fresti um einn mánuð. Gert er ráð fyrir að í úrskurðarnefnd skipulags- og byggingarmála eigi sæti fimm menn í stað þriggja nú en við úrlausn einstakra mála skuli nefndin að jafnaði skipuð þremur mönnum. Í viðamiklum málum skal nefndin hins vegar vera fullskipuð. Yfir nefndina skal skipaður forstöðumaður sem jafnframt er formaður nefndarinnar og hefur starfið að aðalstarfi. Það er breyting frá því sem nú gildir en starf formanns er hlutastarf. Breytingunum er ætlað að auka skilvirkni í starfi nefndarinnar. Herra forseti. Ég hef rakið efni frumvarpsins í megindráttum og legg til að því verði að lokinni 1. umr. vísað til 2. umr. og til umfjöllunar í hv. umhverfisnefnd.

Forseti. Ég þakka hæstv. umhverfisráðherra fyrir mál sitt. Mér finnst ástæða til þess í upphafi umræðunnar að fagna því sérstaklega fyrir hönd okkar óbreyttra þingmanna að hér situr nýr forseti Norðurlandaráðs, 4. þingmaður Suðvesturkjördæmis. Málið er endurflutt frá því í fyrra og er stórt og mikilvægt eins og greina mátti á umfjöllun hæstv. umhverfisráðherra um það. Í fyrra var því lýst af hálfu okkar samfylkingarmanna að við styddum eitt af aðalatriðum málsins, að ákvörðunarvald og ákvörðunarskylda skyldi færð frá embættismönnum í stjórnsýslunni, hversu góðir og ágætir sem þeir kunna að vera, til stjórnmálamanna, til fulltrúa almennings. Þetta stendur enn og ástæða til að ítreka stuðning okkar við það. Við teljum að sú skipan sem var tekin upp hafi ekki gefist vel af ýmsum ástæðum, það sé óeðlilegt að fela embættismönnum slíkt vald og setja á þá þá skyldu. Í reynd hefur komið í ljós að stjórnmálamenn hafa ekki sætt sig við að embættismenn hefðu þetta ákvörðunarvald heldur í raun tekið það frá þeim í a.m.k. einu afar mikilvægu máli sem stríð hefur staðið um í samfélaginu. Við létum hins vegar í ljós efasemdir um marga aðra efnisþætti og lögðumst beinlínis gegn sumum þeirra. Það er ástæða til að fara yfir þá þótt umfjöllunin bíði að sjálfsögðu umhverfisnefndar. Ég tel þó ástæðu til að fara yfir nokkur atriði af því tagi. Rétt er að taka það fram að þetta mál var eitt af helstu málum vetrarins í starfi umhverfisnefndar í fyrra. Kallað var eftir umsögnum og gestir komu á fund nefndarinnar. Þetta tók töluvert mikinn tíma. Hins vegar var umræða meðal nefndarmanna sjálfra um málið ekki hafin að gagni og í raun ekki komin fram afstaða einstakra nefndarmanna til ýmissa efnisatriða í frumvarpinu. Ég get þess sérstaklega að í fyrra var í umhverfisnefnd lítt fjallað um skipan mála í öðrum löndum, í grannríkjum okkar, umfram það sem stendur í greinargerðinni. Það er mikilvægt að gera það nú. Ég nefni t.d. að eitt af því sem við þurfum að fara í gegnum er hin norska skipan í vatnsaflsmálum. Það er eitt mikilvægasta og viðkvæmasta þeirra sviða sem falla undir mat á umhverfishrifum. Um þetta fjallaði hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir nýlega í ágætri þingsályktunartillögu og er ástæða til að halda áfram þeirri umræðu sem hún hóf þar. Ég vil nota tækifærið og biðjast forláts á því að hafa ekki getað verið viðstaddur þá umræðu. Það var full ástæða til þess. Eitt af því sem almennt þarf að ræða í tengslum við frumvarp þetta, vegna þeirra aðstæðna sem nú eru uppi, er hver eigi að vera þáttur framkvæmdarvalds, löggjafa og almennings í ákvörðunum um framkvæmdir sem geta skaðað umhverfið. Þar er mikilvægt að menn taki réttar og skynsamlegar ákvarðanir, ekki bara fyrir sjálfa sig og þær kynslóðir sem nú eru uppi heldur líka kynslóðir í framtíðinni. Ég ætla að koma aðeins að því í lok þessa máls. Þær mikilsverðu breytingar hafa orðið frá því í fyrra að umtalsverð umhverfisáhrif, það hugtak „umtalsverð umhverfisáhrif“, er aftur komið inn sem mælikvarði eins og í núgildandi lögum. Þetta er afar mikilvægt. Það var gagnrýnt harðlega í fyrra að þetta skyldi fellt út og í raun fengust aldrei almennileg svör við því hvers vegna það var gert. Þau voru tæknileg. Sagt var að erfitt væri að meta umtalsverð umhverfisáhrif en í raun fengust ekki svör við því nákvæmlega af hverju það væri. Ég fagna því mjög að þetta sé komið inn aftur og það ber að virða það sérstaklega við hinn nýja hæstv. umhverfisráðherra sem málið flytur. Hún býr auðvitað að því að í umræðunni í fyrra, á þinginu og í nefndinni sjálfri, kom þetta sérstaklega fram. Ég skil frumvarpið svo, fyrir utan þá skilgreiningu sem þessu fylgir í textanum sjálfum, að þetta verði nánar útfært í leiðbeiningum Skipulagsstofnunar. Við þurfum að skoða hvort það er nægilegt eða hvort skýra þurfi það betur í lagatextanum. En þetta er mjög mikilvæg breyting og bætir frumvarpið verulega. Annað sem ég minnist frá gagnrýninni í fyrra er að nýtt orðalag er til bóta. Nú er talað um frummatsskýrslu en ekki matsskýrslu þegar átt er við drög framkvæmdaraðilans. Þetta er kannski ekki mjög mikilvægt lagatæknilegt atriði en það lýsir ákveðnum sjónarmiðum, ákveðnum anda, sem mér þykir miklu vænni en var í fyrri gerð. Eftir standa ýmsar efasemdir og gagnrýni sem við þurfum að ræða. Ég vil fyrst nefna að samkvæmt frumvarpinu er verið að færa töluverða ábyrgð og töluvert vald til framkvæmdaraðilans frá stjórnsýslunni. Þetta þurfum við enn að athuga mjög rækilega og jafnframt hvaða burði eftirlitsaðilinn, Skipulagsstofnun einkum, hefur til að meta rannsóknir og staðhæfingar framkvæmdaraðila. Enn eitt vil ég nefna frá því í fyrra. Um úrskurðarnefndina er nú getið í síðari hluta frumvarpsins en var áður í sérstöku frumvarpi. Úrskurðarnefnd skipulags- og byggingarmála er óbreytt frá fyrri gerð frumvarpsins. Í henni sitja fimm menn, þar af eru tveir frá umhverfisráðherra og þrír frá Hæstarétti. Hún getur úrskurðað öll saman, þrír menn eða fimm menn. Ákvörðunin er formanns, sem er annar af mönnum umhverfisráðherra í nefndinni. Þannig er hugsanlegt að í úrskurðum frá nefndinni hafi tveir menn, skipaðir af umhverfisráðherra, meiri hluta. Þetta var gagnrýnt í fyrra en hefur ekki breyst. Þetta er ákaflega óheppilegt. Ég reikna ekki með því að þetta sé af ráðum gert og ég get ekki reiknað með því. Hins vegar kemur upp óskemmtileg staða í úrskurðarnefndinni sem á að vera sjálfstæð og endanlegt úrskurðarvald, að þar skuli tveir menn frá umhverfisráðherra geta tekið ákvarðanir sjálfir með tveimur atkvæðum gegn einu, ef þannig verkast, um mikilvæg málefni. Það getur verið einfalt að breyta þessu og ég fer fram á það að hæstv. ráðherra svari því á eftir hve mikla áherslu hún leggur á þetta mál og af hverju það þarf að vera svona. Enn nefni ég gagnrýnisatriði frá því í fyrra. Hér situr enn við það sama um skilyrði við málskot eða kærur. Þau eru annars vegar bundin við lögvarða hagsmuni og hins vegar við sérstök umhverfissamtök með tiltekinn félagafjölda. Í fyrra var þráspurt um af hverju þetta þyrfti að vera svona, af hverju við gætum ekki haldið okkur við það sem vel hefði reynst af fyrri skipan, þ.e. að málskotsrétturinn væri tiltölulega almennur. Því var aldrei svarað en eingöngu vísað til þess, eins og hæstv. ráðherra gerði áðan, að þetta væri víðtækara, þótt það væri þrengt núna, en annars staðar. Það var talin afsökun fyrir þrengingu ákvæðanna. Forseti. Hið íslenska samfélag og landið sjálft auðvitað líka er öðruvísi en annars staðar. Við erum fámenn þjóð, sem er bæði galli og kostur. Það er kostur að því leyti að við teljum okkur öll eiga hagsmuna að gæta alls staðar á Íslandi. Það er mikið um flutning milli svæða á landinu. Hér er miklu síður en annars staðar hægt að tala um að menn séu bundnir héruðum eða einstökum sveitum. Við öll sem hér sitjum og allir þeir sem á hlýða eiga sennilega ættir að rekja til margra héraða, ekki bara eins eða tveggja. Það er sjaldgæft að menn reki ættir sínar í nokkra liði til eins héraðs. Bara það stillir mönnum þannig upp, einstaklingum á Íslandi, að þeir hugsa um allt landið. Á öllu landinu er mikil þekking bæði meðal leikra og lærðra á náttúrufari og umhverfi landshorna þar sem menn búa ekki. Flestir Íslendingar hafa ferðast um eigið land meira en annarra þjóða menn hafa gert um sín lönd. Hér er mikið um sjálfstæða fræðimenn, bæði menntaða og ómenntaða. Það er talinn einn af helstu kostum okkar í náttúru- og umhverfisefnum þegar erlendir menn koma að skoða þau. Allt mælir með því að á Íslandi sé mjög víðtæk skilgreining á því hverjir geti kært og gert athugasemdir en ekkert sem mælir sérstaklega með þrengingu skilyrðanna fyrir því. Það hefur a.m.k. aldrei komið fram og hefur ekki valdið umtalsverðum vandræðum hingað til hjá Skipulagsstofnun, að menn hafi sent þar inn kærur eða athugasemdir. Þær hafa ósköp einfaldlega verið flokkaðar, taldar upp og úr þeim tekin þau efnisatriði sem máli skipta. Ég sé enga ástæðu til að breyta því. Á hinn bóginn er eftirtektarvert að þessi tillaga í frumvarpinu, um að aðeins umhverfissamtök megi gera athugasemdir, þ.e. umhverfissamtök sem skilgreind eru með vissum hætti, endurskoðuðu bókhaldi, aðalfundargerð og 50 félögum, er farin að hafa áhrif. Ég var um daginn viðstaddur, að vissu leyti af tilviljun, stofnun nýrra umhverfissamtaka á Íslandi, á stofnfundi þeirra. Þar er um að ræða Náttúruvaktina, ágætisfólk sem hefur tekið sig saman og stofnað samtök. Á stofnfundi þeirra var umræða um hvort þetta ættu að vera almenn umhverfisverndarsamtök eða hvort þau ættu að einbeita sér að tilteknum þáttum sem félagar þeirra hafa mestan áhuga á nú um stundir. Því var svarað til af frumkvöðlunum að þetta ættu að vera almenn umhverfissamtök, þau yrðu að vera með almenna stefnuskrá og búa sig með sérstökum hætti vegna þess að í frumvarpi sem fram hefði komið í fyrra og kæmi fram aftur núna væru ákvæði um að einungis slík samtök gætu talist hæf til að veita umsagnir og gera athugasemdir við framkvæmdir sem þeim koma við. Þá spyr maður: Er ætlast til þess að löggjafinn setji sérstök fyrirmæli um hvernig samtök landsins eigi að vera? Það er ákaflega sérkennilegt og í raun þvert á þá þróun sem undanfarna áratugi hefur verið í félagsmálum og slíkum samtökum. Annars vegar eru skipuleg samtök sem hafa bókhald, aðalfundi, fasta félaga og innheimta af þeim félagsgjöld. Hins vegar eru hópar, óformlegri og lauslegri hópar, sem upp spretta í kringum einstök mál eða við sérstakar aðstæður. Slík samtök skipta miklu máli, hafa sig mjög í frammi og hafa mikil áhrif í skamman tíma en leggjast síðan kannski af eða breytast í eitthvað annað. Þetta er fullkomlega eðlilegt og ekkert við þessu að gera. Aftur á móti óeðlilegt að löggjafinn skipti sér af því hvernig slík samtök eru byggð upp. Það væri eðlilegt og ósköp einfalt að fella umrædd ákvæði niður þannig að menn hafi almennan kæru- og athugasemdarétt án tillits til þess hvort þeir eru félagar í samtökum eða ekki. Ég hef ekki enn skilið þetta og fer fram á að hæstv. umhverfisráðherra, sem tekur þetta upp frá fyrra frumvarpi, skýri fyrir okkur hvers vegna lögin þurfa að vera svona að hennar viti. Í fyrra var jafnframt gagnrýnt að ekki væri nein grein gerð fyrir því hvernig frumvarpið tengdist nýrri tilskipun frá Evrópusambandinu, tilskipun nr. 2003/35/EB. Ég fagna því að nú er kafli um þá tilskipun á bls. 13 í þingskjalinu. Í fyrra var spurt að því af hverju ekki væri um hana fjallað. Svörin við því voru lítil. Síðan gerðist það í fyrra, til upprifjunar, að vegna þessara spurninga svaraði þáverandi ráðherra því til að lögfræðingar ráðuneytisins hefðu farið í gegnum tilskipunina og teldu að frumvarpið færi ekki í bág við hana en það var nánar spurt eftir gögnum frá þessum lögfræðingum. Þau komu ekki fram og í ljós kom að þau höfðu ekki verið til. Þetta var ekki lögfræðileg vinna heldur var gefið einhvers konar munnlegt álit á málinu. Ætla mátti að verið væri að reyna að bregðast með litlum þrótti við þeirri gagnrýni sem fram hafði komið. Nú er svolítill kafli um þessa tilskipun þar sem hún er kynnt og henni lýst en ekkert er getið um hvaða áhrif hún kunni að hafa á frumvarpið eða hvernig hún muni virka, sem er leitt og í raun og veru dálítið skrýtið eftir gang mála í fyrra. Það verður að vekja athygli á því enn einu sinni að þessi tilskipun er ekki einhver framtíðarmúsík heldur stendur beinlínis í greinargerðinni, með leyfi forseta: „Samkvæmt ákvæðum tilskipunarinnar hafa aðildarríkin frest til 25. júní 2005 til að innleiða ákvæði hennar og er nú unnið að innleiðingunni í samráði við utanríkisráðuneytið.“ Nú er nóvember 2004 og ef miðað er við venjulegan gang mála á þinginu verður þetta frumvarp ekki samþykkt eða afgreitt fyrr en á síðari hluta þingsins. Þá verða einn eða tveir mánuðir þangað til kominn er 25. júní 2005. Þess vegna hefði mátt gera ráð fyrir að í greinargerðinni væri skýrari kafli um hvaða áhrif hin nýja tilskipun hefði á það efni sem við erum að ræða um. Ég vil biðja hæstv. umhverfisráðherra að skýra betur fyrir okkur af hverju ekki er fjallað nánar um þetta. Það eru ýmis önnur atriði sem þarf að fjalla um en ég ætla ekki að gera það nú. Það verður auðvitað gert í umhverfisnefnd. Ég vil segja þetta að lokum. Í mínum huga eru nú meiri efasemdir um þetta mál en voru um svipað leyti í fyrra, þrátt fyrir að frumvarpið sé orðið annað og betra. Þar veldur einkum sá straumur virkjana og stóriðjuhugmynda, tillagna og áforma sem leikið hefur um Ísland á síðustu árum. Ég tel að við þurfum að athuga betur en gert hefur verið og átta okkur betur á hver hugur almennings og kjörinna fulltrúa um einstakar framkvæmdir er og taka ákvarðanir í samræmi við það. Framkvæmdir sem valda umtalsverðum umhverfisáhrifum geta ekki bara verið mál fyrirtækja, framkvæmdarvaldshafa og embættismanna. Við verðum að skoða þessar breytingar mjög vel í tengslum við þetta frumvarp og ég vænti þess að það verði gert í umhverfisnefnd.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér nýframkomið frumvarp til laga um breytingu á lögum um mat á umhverfisáhrifum og þetta mun vera í þriðja sinn sem Alþingi Íslendinga fjallar um löggjöf byggða á tilskipunum sem raktar eru í greinargerð, þ.e. tilskipunum Evrópusambandsins um mat á umhverfisáhrifum. Umfjöllun Alþingis um þetta mál hefur ævinlega verið flókin, yfirgripsmikil, oft erfið og um hana hefur verið tekist á, bæði hér í þingsölum og eins í nefndarvinnunni hjá umhverfisnefnd. Ég á alveg von á því að áfram verði þetta mál flókið og þungt í vöfum í umfjöllun þingsins og umfjöllun umhverfisnefndar. Og þó svo nefndin hafi varið talsverðum tíma á síðasta vetri í umfjöllun um frumvarpið sem þá lá fyrir er þetta nýja frumvarp talsvert breytt. Því ber að fagna, eins og hv. þm. Mörður Árnason gat um, að í nokkrum veigamiklum atriðum hefur verið tekið mark á umsögnum sem þinginu bárust á síðasta vetri. Það er eðlilegt að því sé fagnað en það léttir okkur kannski ekkert róðurinn. Það gerir málið ekki slétt og fellt eða einfalt í umfjöllun. Hvers vegna er svona umfangsmikið og flókið fyrir okkur að fjalla um þessa löggjöf, lög um mat á umhverfisáhrifum? Í fyrsta lagi vegna þess að það er ekki löng hefð fyrir vinnubrögðum af því tagi sem hún kallar á og í öðru lagi vegna þess að stjórnvöld hafa átt afskaplega erfitt með að fara að þessum lögum frá því þau voru upphaflega sett. Það hefur verið umdeilt hvernig framkvæmd laganna hefur verið í samfélaginu, þáttur stjórnvalda hefur verið umdeildur og sömuleiðis þáttur Skipulagsstofnunar. Að mörgu leyti hefur verið erfitt, bæði fyrir almenning og umhverfisverndarsamtök að koma að þessari vinnu eða hafa veruleg áhrif á hana og það hefur sætt mikilli gagnrýni í tengslum við framkvæmdir sem umhverfisverndarsamtök hafa verulega þurft að beita sér gagnvart. Síðast en ekki síst hafa umhverfisyfirvöld ekki sýnt í verki að þeim sé umhugað um að koma í veg fyrir umhverfisspjöll í viðkvæmri náttúru Íslands. Þetta helgast að hluta til af því að lög um mat á umhverfisáhrifum eru fyrst og fremst lög sem segja fyrir um vinnuaðferðir við að meta áhrif stórframkvæmda á umhverfið. Þetta eru vinnureglur þeirra sem koma að máli framkvæmdaraðilanna, umhverfisyfirvalda, Skipulagsstofnunar og sömuleiðis eru þetta ákveðnar samskiptareglur umhverfisverndarsamtaka. Þessi lög fela ekki í sér neinar kríteríur varðandi náttúruvernd eða umhverfisvernd. Oft hafa umhverfisverndarsinnar viljað nota þessi lög sem ákveðinn ventil í þessum efnum, þ.e. til að reyna að stemma stigu við framkvæmdum sem hafa verulega neikvæð áhrif á umhverfið. Það hefur ekki reynst léttvægt. Til marks um það má benda á að ákvæðið um að Skipulagsstofnun geti hafnað framkvæmd á grundvelli verulegra, óafturkræfra umhverfisáhrifa hefur einungis einu sinni verið notað. Það tengdist framkvæmd sem áformuð var í Grændal sem er upp af Hveragerði og er eina dæmið síðan við settum þessi lög, þar sem vinnan við matsskýrslur framkvæmda hefur leitt í ljós að framkvæmdirnar væru svo umtalsverðar að hætta bæri við þær. Eitt skipti af nokkur hundruð tilvikum sem þessi lög hafa verið notuð og unnið eftir þeim út í hörgul. En það segir okkur einmitt að lögin eru ekki og hafa aldrei getað verið sá ventill sem umhverfisverndarsamtök hafa verið að vona. Þá spyr maður sig: Hvar á ventillinn að vera? Hvar eigum við að tryggja að framkvæmdaraðilar geti ekki unnið veruleg óafturkræf spjöll á umhverfi okkar og ég tala ekki um viðkvæmri náttúru landsins? Þær kríteríur þurfa að vera í umhverfisverndarlögum og náttúruverndarlögum og það hefur ævinlega skort á það að stjórnvöld hafi viljað viðurkenna samspil þessara laga og náttúruverndarlaga. Við verðum að horfast í augu við að kríteríurnar sem eru til staðar í náttúruverndarlögum okkar, þó að þau séu kannski ekki fullkomin, þá eru þær þó þess eðlis að í mörgum tilfellum gætu þær stöðvað óráðsíuframkvæmdir, framkvæmdir sem valda verulegum spjöllum vegna þess að þar eru verndarákvæðin skilgreind. Og við verðum að gera okkur grein fyrir því að verndarákvæði laga þurfa að vera rétthærri en hingað til hefur verið, vegna þess að lögin um mat á umhverfisáhrifum hafa verið notuð ein og sér án tillits til náttúruverndarlaganna okkar. Þetta er að hluta til það sem gerir umfjöllun um þetta lagafrumvarp erfiða, vegna þess að við verðum að horfa á hvernig stjórnvöld hafa praktíserað starf sitt, hvernig þau hafa unnið eftir þessum lögum hingað til og því hefur verið verulega ábótavant, herra forseti. Hv. þm. Mörður Árnason minntist áðan á tilskipun Evrópusambandsins um aðkomu almennings og umhverfisverndarsamtaka að réttlátri málsmeðferð og aðgang að ákvarðanatöku í umhverfismálum. Þetta er atriði sem ég held að umhverfisnefnd verði að taka til mjög rækilegrar skoðunar. Við skulum ekki gleyma því, herra forseti, að við búum í heimi sem á undanförnum árum hefur verið að vakna til aukinnar vitundar um umhverfisvernd. Tilskipun Evrópusambandsins frá því í maí, 26. maí 2003, nr. 2003/35/EB sýnir svo óyggjandi er þennan nýja hugsunarhátt og þær nýju kröfur sem hvíla á stjórnvöldum landa. Þetta á ekki síst við um þjóðir þeirra landa þar sem enn má finna talsvert af ósnortinni náttúru, eins og á Íslandi. Þessi tilskipun ásamt þeim hugsunarhætti og tíðaranda sem hefur skotið rótum ætti að tryggja að almenningur hefði mjög greiðan aðgang að ákvarðanatöku varðandi framkvæmdir af því tagi sem lög um mat á umhverfisáhrifum ná yfir. Í því sambandi erum við skuldbundin til að fara að setja í löggjöf mat á umhverfisáhrifum skipulagsáætlana þar sem gerðar eru áætlanir um stærri svæði og þar sem matið á umhverfisáhrifunum er í raun og veru stöðugt til skoðunar. Og í mati á skipulagsáætlunum yrðu til skoðunar áhrif mannlegra þátta og umsvifa í umhverfinu, ekki einstakra framkvæmda heldur almenn áhrif. Það skiptir verulegu máli að almenningur, nærsamfélagið, hafi alltaf greiðan aðgang að öllum upplýsingum og réttlátri málsmeðferð í þessu sambandi. Íslensk stjórnvöld hafa líka þverskallast við í þessum efnum. Þau hafa enn ekki innleitt ákvæði Árósasamningsins í lög. Það hefur verið þráspurt um það í þinginu hvers vegna íslenska ríkisstjórnin hefur ekki enn innleitt Árósasamninginn og því hefur verið borið við að það þurfi svo umfangsmiklar breytingar á annarri löggjöf, ýmissi löggjöf sem stjórnvöld hafa ekki árætt að setja fram í frumvarpsformi. Í mínum huga lýsir þetta engu öðru en því að stjórnvöld skortir vilja til að samþykkja þau breyttu viðmið sem ríkja orðið í samfélagi nágrannaþjóða okkar, viðmið sem ganga út á það að almenningur eigi þess alltaf kost að segja skoðanir sínar á því sem gert er í umhverfismálum. Annað til marks um þennan trega vilja er að enn er inni í frumvarpinu ákvæði um að umhverfisverndarsamtök þurfi að vera svo og svo stór og hafa svona og svona bókhald og líta svona og svona út til þess að þau séu yfir höfuð tæk til að gefa umsagnir um matsskýrslu eða álit Skipulagsstofnunar. Stjórnvöld á Íslandi sýna þannig að enn eru þau ekki tilbúin til að opna á einfaldan og auðveldan aðgang umhverfisverndarsamtaka að þessum málum og það er ámælisvert. Það er örugglega hægt að tryggja það, hæstv. forseti, að sú tilskipun sem hér um ræðir verður tekin til sérstakrar skoðunar í umhverfisnefnd. Þar verður Árósasamningurinn líka til skoðunar og ég held að umhverfisnefnd hljóti að verða að tryggja að í þessari löggjöf verði þátttaka almennings við gerð áætlana og framkvæmd ýmissa stórframkvæmda í tengslum við umhverfismál gulltryggð. Hingað til hafa skipulagsyfirvöld auglýst, með ákveðnum fresti sem tilgreindur hefur verið í þessum lögum, tillögur að matsáætlunum sem framkvæmdaraðilar vinna og síðar matsáætlanirnar sjálfar. Nú er kominn upp - ég veit reyndar ekki hvað ég á að kalla það - einhver pempíugangur gagnvart því hvað hlutirnir eiga að heita í þessum efnum. Ég hef ekki séð að við ættum í verulegum vandræðum með að fjalla um tillögur að matsáætlunum og matsáætlanir framkvæmdaraðila og síðar matsskýrslur. Ég sé ekki að neitt kalli á að búa til þessar nýju frummatsskýrslur, að auglýsa þær og setja í umsagnarferli en ekki matsáætlanirnar sjálfar. Ég held að aukinn rökstuðning þurfi fyrir þessum breytingum sem ég sá aldrei mælt með í umfjöllun nefndarinnar á síðasta ári. Búrókratían í tengslum við hvað hlutirnir heita, hvað skýrslurnar heita og hvernig þær eru hanteraðar, það er einhver kerfislægur hugsanagangur sem ég næ ekki alveg að skilja. Þó má vera að hægt sé að útskýra það fyrir manni eða komast að niðurstöðu um hvernig þessum hlutum verði best fyrir komið hvað þetta varðar. Einnig þurfum við að taka til umfjöllunar hvernig tilskipunum er framfylgt í nágrannalöndum, framkvæmd löggjafar um mat á umhverfisáhrifum. Það kemur fram í greinargerð með frumvarpinu að allur gangur er á því hvernig menn framkvæma, fjalla um og framfylgja í heimabyggðum, í sínum ranni. Þetta verður auðvitað tekið til sérstakrar umfjöllunar í nefndinni og skoðað gaumgæfilega. Einn lapsus held ég að sé alvarlegur í þessu frumvarpi sem verður að skoða gaumgæfilega í nefndinni. Hann lýtur að leyfisveitingunum sjálfum. Nú er það svo, virðulegi forseti, að fjöldinn allur af stofnunum og einstökum aðilum þarf að gefa leyfi áður en framkvæmdir geta hafist. Það hafa verið áhöld um hvenær nákvæmlega þau leyfi eru til staðar sem heimila framkvæmdina. Hvað felur þetta framkvæmdaleyfi í sér? Í umfjöllun nefndarinnar á síðasta ári kom fram að þarna væri kannski ekki nógu skýrt kveðið að orði í frumvarpinu. Ég sé ekki að því hafi verið breytt. Mér sýnist þetta eins og í frumvarpinu frá því í fyrra. Því kann að vera að huga þurfi sérstaklega að því hver staða hinna einstöku leyfisveitenda er gagnvart þessum lögum og hvenær hið eiginlega framkvæmdaleyfi er í raun fengið. Ég tek undir gagnrýni hv. þm. Marðar Árnasonar á úrskurðarnefndina og þá tvo fulltrúa sem ráðherra kemur til með að eiga í henni samkvæmt þessu lagafrumvarpi. Ég held að hafa þurfi sterkari rök fyrir slíku ráðslagi en ég hef heyrt hæstv. umhverfisráðherra leggja fram hingað til. Ég kem til með að beita mér fyrir því að það verði skoðað gaumgæfilega í nefndinni og athugað hvort þörf sé á að ráðherrann hafi þetta mikla vald í úrskurðarnefndinni. Enn eitt vildi ég nefna, herra forseti. Það varðar hina lögvörðu hagsmuni. Við eigum eftir að deila um hvernig við skilgreinum lögvarða hagsmuni í þessu tilliti. Hingað til hafa einstaklingar getað kært án þess að hafa lögvarðari hagsmuni en svo að búa í nálægu byggðarlagi eða verða fyrir áhrifum af viðkomandi framkvæmd. Mér sýnist sá réttur illa þrengdur með hugmyndunum sem komu fram í frumvarpinu í fyrra og eru í frumvarpinu núna. Það verður að tryggja að réttur almennings og lögvarðir hagsmunir séu þannig skilgreindir að fólk geti sótt sín mál. Ekki kemur náttúran eða umhverfið sjálft til með að geta það. Ef umhverfisyfirvöld ætla ekki að slá skjaldborg um náttúruvernd á Íslandi þá verða umhverfisverndarsamtök og einstaklingar í samfélaginu að geta gert það. Það verður að gera þeim mögulegt að sinna því samkvæmt lögum og þessi lög gera þeim kleift að standa vörð um umhverfið. Þetta mál snertir grundvallarsjónarmið varðandi náttúruvernd og verðmætamat. Stjórnvöld hafa á síðustu missirum keyrt á brjálaðri stóriðjustefnu og hægt er að fullyrða að umhverfisvernd og náttúruvernd eiga undir högg að sækja hjá ríkisstjórninni enn sem fyrr. Því skiptir verulegu máli að löggjöfin sem Alþingi Íslendinga setur varðandi umhverfismál sé yfirgripsmikil og tryggi það að náttúruvernd og umhverfisverndarsjónarmið verði metin einhvers þegar framkvæmdir eru annars vegar. Verði það ekki gert verður þess ekki langt að bíða að Íslendingar glati stærstum hluta náttúruverðmæta sinna, náttúruverðmæta sem t.d. eru fólgin í ósnortnum vatnsföllum, ósnortnum víðernum og því landslagi sem við eigum, samspili elds og íss á miðhálendi Íslands. Ég verð að segja, virðulegi forseti, að ég óttast verulega gildismat ríkisstjórnarinnar og um hagsmuni náttúrunnar á Íslandi þegar hún fer slíku offari í stóriðjustefnu sinni. Ríkisstjórnin verður að átta sig á því að náttúruvernd snýst um varðveislu grunnverðmæta, verðmæta sem þjóðinni hefur verið falin umsjón með. En það offors sem stjórnvöld hafa sýnt í þessum málum gefur manni ekki góðar vonir. Allt á þetta eftir að koma upp í frekari umfjöllun umhverfisnefndar um málið. Þar eiga menn eflaust eftir að takast á. Við eigum eflaust oft eftir að reyta hár okkar yfir þessari löggjöf, ég tala ekki um þegar við förum að skoða viðaukana þar sem talið er upp hvað er matsskylt og tilkynningarskylt. Þeir eiga eftir að verða mjög erfiðir en ég treysti því að umhverfisnefnd fái góðan tíma og svigrúm til að vinna verk sitt. Það er öruggt að hún er öll af vilja gerð.

Herra forseti. Lögin um mat á umhverfisáhrifum eru lítið annað en tæki til að setja umhverfismál og skipulagsmál í ákveðið ferli. Þau eru hins vegar ekki mælikvarði á hvernig það er gert. Við höfum séð hvernig þessum lögum hefur verið framfylgt hingað til. Yfirleitt hafa allar framkvæmdir verið leyfðar af Skipulagsstofnun og hafi þær ekki fengið leyfi hefur umhverfisráðherra snúið úrskurðum við. Lögin eru kannski ekki mælikvarði á hvernig framkvæmdir verða metnar heldur segja þau til um lagalegt ferli fyrir umhverfismálin. Hins vegar má segja að frumvarpið er betra nú en það var í vor þegar við fjölluðum um frumvarp sama efnis. Það má fara yfir lagatæknileg atriði hvað það varðar. Það er betra að tala um frummatsskýrslur en drög að matsskýrslu. Drög eru skjöl sem eru í vinnslu og þetta orðalag skýrara fyrir þá sem koma að málinu, að tala um frummatsskýrslu. Við verðum einnig að vara okkur því í framkvæmdinni, ef þessi lög verða samþykkt, að samkvæmt þessu frumvarpi verður sveitarstjórnum falið aukið hlutverk. Það verður að tryggja að sveitarfélögin hafi bolmagn til að sinna þeim málum þokkalega. Einnig verður að tryggja fjármálin. Í 25. gr. frumvarpsins kemur fram að styrkja eigi gjaldtökuheimild sveitarfélaganna. Ég tel mjög mikilsvert að hugað verði sérstaklega að þessum þætti vegna þess að sveitarfélögin eru liðlega 100 og mun að líkindum fækka. Það verður mjög erfitt fyrir mörg þeirra að fara í gegnum þetta ferli. Það var mjög þungt fyrir Skipulagsstofnunina að fara í gegnum áfrýjunarferlið og síðan jafnvel fyrir dómstóla, hvað þá fyrir sveitarfélög sem verða kannski 1–2 þúsund manns. Varðandi málskotsréttinn segir í 12. gr. frumvarpsins: „Umhverfisverndar- og hagsmunasamtök sem varnarþing eiga á Íslandi njóta sama réttar, enda séu félagsmenn samtakanna 50 eða fleiri og það samrýmist tilgangi samtakanna að gæta þeirra hagsmuna sem kæran lýtur að.“ - Það er að skjóta málinu til ráðherra. Síðan er nákvæm skilgreining á umhverfissamtökum og hvaða skilyrði þau þurfa að uppfylla, m.a. að þau þurfa að vera opin fyrir almenna aðild, gefa út ársskýrslur og endurskoða þarf bókhald þeirra. Í sjálfu sér er ekkert fjallað um það hver eigi að fara yfir þessa þætti. Ég tel að ef menn ætla að hafa þennan hátt á þá þurfi það að koma fram. Ef menn gera svo ríkar kröfur til umhverfisverndarsamtaka hefði ég talið að það ætti að skilgreina hagsmunasamtök líka. Hagsmunasamtök eru ekki skilgreind. Einnig mætti ætla að þegar menn eru með hagsmunasamtök sem, eins og hér segir, í þurfa að vera fleiri en 50 félagsmenn séu menn jafnvel að útiloka ýmis hagsmunasamtök. Ég tel t.d. að í Samorku séu færri en 50 félagsmenn. Ég tel að það þurfi að fara betur yfir þessa þætti og gæta samræmis. Ýmislegt annað þarf að fara yfir. Það er ekki langt síðan þessi lög tóku gildi og ýmsir framkvæmdaraðilar hafa verið að læra á þau. Ég tel einna mesta ágallann við þessar breytingar þann að verktakar og aðrir voru búnir að læra á lögin sem eru í gildi. Þau eru farin að ganga þokkalega smurt fyrir sig. Ég tel að þegar við breytum ferlinu eins og gert er ráð fyrir þurfi að fara í mikið kynningarátak á ný og ganga úr skugga um að þeir sem lögin varða fái góða kennslu og upplýsingar um hvernig skuli vinna samkvæmt nýju lögunum. Ég ætla ekki að hafa þessa ræðu miklu lengri. Ég ítreka að ég tel að þær breytingar sem orðið hafa frá því að við sáum frumvarpið á síðasta þingi séu til bóta.

Virðulegi forseti. Þetta er afar mikilvægt mál sem við tökum til umræðu í dag. Ég þarf ekki að hafa mörg orð um hversu gífurlega mikilvægt er að hægt sé að ná samstöðu í þinginu um löggjöf af þessu tagi. Löggjöf um mat á umhverfisáhrifum er grundvallaratriði í því að ákvarðanataka á þeim vettvangi verði ásættanleg. Að undangenginni þeirri endurskoðun sem nauðsynleg er þarf löggjöf um þessa þætti að vera sett í sátt allra flokka. Að mínu mati á ekki að keyra löggjöf af þessu tagi í gegn með meirihlutavaldi á Alþingi. Ég er sérstaklega ánægð með það, og vil taka það fram, að samstaða skyldi vera um það á síðasta vetri, eftir þá miklu vinnu sem fram fór í umhverfisnefnd Alþingis, að geyma afgreiðslu málsins, fara í frekari skoðun á þeim athugasemdum sem fram höfðu komið og athuga hvað hægt væri að gera betur. Í því sambandi vil ég bæði nefna fyrrverandi umhverfisráðherra, Siv Friðleifsdóttur, og hæstv. umhverfisráðherra Sigríði Önnu Þórðardóttur, sem var formaður umhverfisnefndar á síðasta vetri. Þær höfðu skilning á því og gerðu sér grein fyrir því hve miklu máli skipti að vinna eins og unnt væri að setningu laganna með því að ná samkomulagi við alla þá sem hafa gert veigamiklar athugasemdir, ná samkomulagi flokkanna og innan umhverfisnefndar. Þetta finnst mér stóra málið í vinnunni við þessi lög. Hv. þm. Mörður Árnason er talsmaður fulltrúa Samfylkingarinnar í þessu máli innan umhverfisnefndar og var sá sem fór yfir athugasemdir Samfylkingarinnar í upphafi umræðu og ég þarf ekki að endurtaka það sem hann benti á hér og tek ég undir orð hans. Hins vegar vil ég gjarnan árétta nokkur atriði, bæði frá umræðunni í fyrra og varðandi grundvallaratriði sem þurfa að vera í lagi í löggjöf eins og þessari. Eitt var þetta með að búið var að taka út umtalsverð umhverfisáhrif og ótti okkar við hvað það þýddi að taka orðið „umtalsverð“ út. Mörg okkar töldu að með því væri í raun verið að veikja lögin. Það er mjög jákvætt að búið er að koma þessu í fyrra horf og taka það inn að ekki verði óafturkræf umhverfisspjöll og nota þessi lýsingarorð vegna þess að lögin eiga að sjálfsögðu að vera mælistika á áhrifin á umhverfið. Þess vegna verður að vera til skilgreining á því hver áhrifin á umhverfið eru. Þetta er gífurlega mikilvægt atriði. Hv. þm. Mörður Árnason sagði í ræðu sinni að hann hefði meiri efasemdir núna en þegar við hófum þessa umræðu í fyrra. Ég skil Mörð afskaplega vel vegna þess að það er líka hægt að nota annað og stærra orð og segja að margir þeirra sem eru uppteknir af umhverfismálunum séu óttaslegnari en áður vegna þess að svo mikil efnahagsleg hagsmunamál stangast á við verndun umhverfisins. Við höfum svo oft rekið okkur á það hversu efnahagslegu þættirnir geta vegið gífurlega þungt í ákvörðunum bæði hjá einstaklingum og ekki síður ákvörðunum sem ríkisstjórn tekur. Þess vegna erum við kannski öll óttaslegnari en oft áður og gerum okkur enn betur grein fyrir hve mikilvægt er að lögin séu eins vel úr garði gerð og unnt er til þess að þau standi fyrir þeirri vernd sem þeim er ætlað. Þess vegna vil ég benda á nokkuð sem við töluðum um líka hér í fyrra, þ.e. að t.d. í náttúruverndaráætluninni er byggt á ákveðnu tölulegu mati. Þar er reynt að búa til skilgreiningar, reynt að búa til mælistiku á hvað séu of mikil umtalsverð áhrif til að hægt sé að sættast á þau. Þar, sem er verið að fjalla um skyld mál þó að þau séu öðruvísi, eru eins konar rauð flögg af því að verið er að reyna að búa til mælingar. Við þurfum líka einhverjar mælingar og flokkun varðandi það hvað séu umtalsverð umhverfisáhrif. Við erum með vinnu í gangi við ákveðna flokkun og það eru rammaáætlanirnar. En það er samt öðruvísi flokkun en við þurfum að vera með hér þegar við erum að setja allt umhverfið undir. En vinnan, eins og hún hefur farið fram, við rammaáætlun er skilgreiningarvinna lík því sem þörf er á þegar farið er af stað með fyrsta frummat vegna þess að einhver óskar eftir að framkvæma. Ég nefndi það líka í fyrra að umhverfislöggjöfin í Bandaríkjunum þykir með því besta sem til er og þar hafa menn ekki hikað við að nota einmitt þetta, þ.e. umtalsverð umhverfisáhrif. Ekki síst hefur það þótt mjög mikilvægt vegna þess að þetta er forsendan þegar og ef það gerist að mál fara fyrir dómstóla vegna þess að smátt og smátt myndast viðmiðun með úrskurðum stjórnvaldsdómstóla, viðmiðun sem verður notuð þegar á að fara í önnur og ný mál. Þess vegna er það ekki orðið tómt þegar við tölum um hversu mikilvægt sé að taka inn umtalsverð umhverfisáhrif heldur viljum við leggja áherslu á hvað það þýðir að vera með það í löggjöf, vera með það inni sem mælikvarða og viðmiðun og að tryggt sé að mælikvarði skapist sem fólk geti notað í framtíðinni. Ég spurði í síðustu umræðu: Væri hægt að virkja Gullfoss ef framkvæmdaraðili ákvæði það? Ég spyr vegna þess að við gerðum okkur grein fyrir því að í frumvarpinu eins og það lá fyrir í fyrra var ætlast til - og það er gott - að gerð yrði matsskýrsla - hún heitir nú frummatsskýrsla - og hún færi til Skipulagsstofnunar og hún kæmi með athugasemdir. En hvergi var í lögunum nógu sterkur ventill sem tryggði að ef of miklar athugasemdir bærust þá gæti framkvæmdaraðilinn ekki látið þær sem vind um eyru þjóta. Þar var ekki nógu skýr ventill sem tryggði að framkvæmdaraðili gæti ekki látið athugasemdir, hversu alvarlegar sem þær væru, sem vind um eyru þjóta. Honum var fyrst og fremst ætlað að kynna sér þær, athugasemdir og matsskýrslur. En í raun setti ekkert honum stólinn fyrir dyrnar. Þess vegna er það mjög til bóta núna að framkvæmdaraðilinn verður að taka rökstudda afstöðu til þess álits sem kemur frá Skipulagsstofnun um áhrifin þannig að það liggi fyrir þegar ákvörðun er tekin að frummatsskýrsla hafi verið unnin, að Skipulagsstofnun fari yfir hana og veiti sitt álit, jákvætt eða neikvætt, og að framkvæmdaraðili geti ekki farið af stað fyrr en hann hefur komið með rökstuðning fyrir því að hann geti gert það sem hann ætlar að gera og geti svarað þessum athugasemdum. Þetta eru gífurlega mikilvæg atriði og þess vegna er gott að þetta er komið inn. Eitt fannst mér aldrei verða almennilega skýrt í umræðunni í fyrra og mér þætti mjög gott ef hæstv. umhverfisráðherra mundi nefna það hér. Það er hvað gerist í því ferli þegar ráðherra en ekki sveitarstjórn er með leyfisveitinguna fyrir framkvæmd. Alveg eins og kveðið er á um í orkulögunum er lokaákvörðunin hjá ráðherra. Ákvarðanir koma ekki hérna fyrir þingið og gerði hv. þm. Mörður Árnason það einmitt að umtalsefni í framsögu sinni fyrir okkar hönd hér í morgun. Hvernig verður ferli ákvörðunar og hvert má kæra það ferli þegar ráðherra á í hlut? Gott væri að fara yfir það af því að þetta líka er eitt af því sem menn hafa miklar áhyggjur af. Enn annað vil ég nefna úr umræðunni í fyrra og það er þegar framkvæmdaraðili, við skulum segja sveitarstjórn, ætlar að fara í framkvæmd, ekki endilega mjög stóra eða alvarlega. Þá þarf að vera tryggt að þar sé haldið rétt á málum. En það vantaði leiðbeininguna til sveitarfélags eða framkvæmdaraðila um hvernig vinnu á að fara í á upphafsstiginu. Er þá ekki Skipulagsstofnunar að koma með leiðbeininguna til sveitarstjórnarinnar eða þess framkvæmdaraðila sem á í hlut til þess að fyrir liggi einhver forskrift að því hvernig ætlast sé til að farið sé í vinnuna? Svo verð ég náttúrlega að nefna það enn einu sinni, af því að ég er búin að nefna það svo oft, að það að fara í matsvinnu og vinna mat á umhverfisáhrifum getur verið alveg gífurlega stórt mál. Ef ekki þarf neins staðar að fá leyfi fyrir því hvers konar röskun á að verða eða heimilt er að fara í við umhverfismat þá er oft búið að gera stóru spjöllin sem við erum einmitt að reyna afstýra með umhverfismati. Ég nefni sem dæmi Torfajökulssvæðið af því að þar var farið í einhverjar tilraunaboranir þó ekki sé það nú langt komið. En við skulum segja að mikil vinna fari í gang við mat á umhverfisáhrifum þess að virkja jarðhitann í Torfajökli. Til þess að fara í umhverfismatið þarf margar borholur og öðruvísi vegi en þá slóða sem eru fyrir hendi í dag. Koma þarf fyrir miklum tækjabúnaði. Það verður jarðvegsrask og margs konar annað rask í kringum þetta mikla ferðamannasvæði og þessa einu af okkar stóru náttúruperlum. Áður en til þess kemur að taka ákvörðun um virkjun á grundvelli umhverfismats hafa því þegar orðið umhverfisspjöll. Ég hef mjög miklar áhyggjur af þessu og við höfum rætt þetta í Samfylkingunni. Við í Samfylkingunni teljum það grundvallaratriði að ákvörðun sé alltaf gegnsæ og forsendur skýrar því að það á að vera hægt að rökstyðja kæru. Það er grundvallaratriði. Ef farið er með mál fyrir dómstóla mundi dómstóll eingöngu fjalla um það hvort lagaákvæðum væri fullnægt. Því verður allt ferlið að vera gegnsætt og skýrt og til að almenningur geti gert sér grein fyrir ákvörðun og forsendum hennar þá er líka gífurlega mikilvægt að leyfisveitandi viðhafi gagnsæ vinnubrögð til að ljóst sé hvort þarna séu hlutir í lagi eða ástæða til að bregðast við. Virðulegi forseti. Á Alþingi hafa aftur og aftur verið fluttar tillögur um að vinna grunnnáttúrufarskort. Flutt hafa verið sérstök þingmál um það og fyrir liggur eftir ítrekaða umræðu á Alþingi að náttúrufarskort vantar. Ef framfylgja á því lagafrumvarpi sem við erum að ræða og vinna faglega að þessum mikilvægu þáttum verða að vera til náttúrufarskort. Það verða að vera til góð grunnkort því út frá þeim grunnkortum er unnið allt sem við erum hér að tala um. Þessi grunnkort eru ekki til. Þau kosta ekki mikið. Hér hafa verið fluttar tillögur og ítarlega fjallað um þetta og það var líka þannig í fyrra þegar umhverfisnefnd kom með ábendingar um fjárlögin til fjárlaganefndar að þá lagði hún áherslu á að það yrði að veita peninga í gunnkortagerðina. Kortavinna var hafin og það var búið að veita, held ég, í tvígang smáa fjárhæð í þessa grunnkortagerð. Umhverfisnefndin benti á að til yrðu að vera náttúrufarskort ef fara ætti í faglega vinnu til grundvallar góðum ákvörðunum þegar náttúra Íslands er annars vegar og ef tryggja ætti að hér yrðu ekki unnin umhverfisspjöll. Það er svo einfalt. Þess vegna verða það mín lokaorð að segja að við verðum að setja góða löggjöf á umhverfissviði og við munum náttúrlega fara jafnítarlega og með jafnjákvæðu hugarfari í þessa vinnu í umhverfisnefnd og við gerðum í fyrra og ég treysti því að þar verði góð samstaða um að ná sameiginlegri niðurstöðu. En þetta er angi af sama meiði, annars vegar löggjöfin og hins vegar grunnkortagerðin. Því verður einnig að setja peninga og vinnu í náttúrufarskort þannig að ekki standi á svo mikilvægum grunngögnum þegar gera þarf það sem hér er lagt til.

Hæstv. forseti. Ég hef ekki miklu við það að bæta sem fram hefur komið í athugasemdum hv. þm. Marðar Árnasonar og Rannveigar Guðmundsdóttur í Samfylkingunni né heldur það sem hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir sagði áðan. Mig langar þó við 1. umr. um breytingu á lögum um mat á umhverfisáhrifum og skipulags- og byggingarlögum að reyna að varpa almennu ljósi á það viðfangsefni sem hér er á ferðinni og um leið tek ég auðvitað undir margt af því sem fram hefur komið í umræðunni. Hér er á ferðinni frumvarp til laga um vinnubrögð, um aðferð við að meta umhverfisáhrif framkvæmda, tæki fyrir sveitarstjórnir, önnur stjórnvöld og framkvæmdaraðila til þess að geta með góðu móti, og í ferli sem öllum er kunnugt, á upplýstan og gegnsæjan hátt metið umhverfisáhrif framkvæmda og komið í veg fyrir óafturkræf umhverfisspjöll. Eins og allir vita hafa þau lög um mat á umhverfisáhrifum sem eru í gildi ekki komið í veg fyrir umhverfisspjöll, a.m.k. leyfi ég mér að leggja það mat á löggjöfina eins og hún er. Ég vona að breytingar á löggjöfinni núna gangi þannig frá aðferðafræðinni að ekki verði um það að ræða að þegar búið er að setja stopp á framkvæmdir komi hinn pólitíski aðili, ráðherrann í þeim tilvikum sem við vitum um, og snúi við ákvörðun þess aðila sem stoppaði framkvæmd. Jafnframt er mjög mikilvægt að við ræðum í hv. umhverfisnefnd og á hinu háa Alþingi um náttúruverndina, um umhverfisverndina í þessu samhengi, vegna þess að umhverfismatið er aðferð. Við ætlum að komast í gegnum það vonandi í vetur að ná sátt um vinnubrögðin og aðferðina við að meta umhverfisáhrif framkvæmda en það er langt því frá að hið háa Alþingi hafi lagt á sig þá vinnu sem þarf að mínu áliti til að ná sátt um náttúruvernd á Íslandi, um umhverfisvernd á landinu öllu. Vissulega höfum við náttúruverndarlög og vissulega var samþykkt náttúruverndaráætlun á síðasta þingi en það er samt þannig, virðulegi forseti, að friðlýsing má sín lítils ef ákveðið er að lyfta hagsmunum stóriðjunnar hærra. Það virðist sem svo að þau ákvæði og það sem þó er í gildi í lögum og reglugerðum megi sín lítils ef það er á annað borð einbeittur vilji stjórnvalda að framkvæma, burtséð frá því hver áhrif framkvæmdarinnar á umhverfið eru. Kárahnjúkavirkjunin er að sjálfsögðu gleggsta dæmið um það og mér virðist því miður að hugsanleg eyðilegging Þjórsárvera, sem að hefur verið sótt mjög lengi, verði að raunveruleika fyrr en síðar. Þá staldrar maður við hvaða þýðingu það hafi að setja í lög friðlýsingar og annað sem á að vernda náttúruna ef alltaf er hægt að koma úr annarri átt og ógilda í raun með vinstri hendinni það sem sú hægri gerði. Þá verður einnig að skoða vinnubrögð við mat á umhverfisáhrifum framkvæmda í ljósi þeirra miklu áætlana sem uppi eru, mikilla hugmynda og mikilla áætlana, um stækkun álvera, um nýtt álver á Norðurlandi og um virkjanaframkvæmdir margs konar sem því mundi líklega fylgja. Hvernig á þetta að ríma saman við ekki bara ferlið í umhverfismatinu heldur eitthvað sem einu sinni var kölluð rammaáætlun um nýtingu vatnsafls og jarðvarma á Íslandi? Sú áætlun var sett af stað fyrir fimm árum. Lokaútgáfa hennar hefur enn ekki litið dagsins ljós og enn er ekkert vitað hvaða gildi hún mun hafa í umræðuna. Þetta þýðir einfaldlega að skoða verður umhverfisverndina á Íslandi með allt þetta í huga, ekki bara þau lög og það frumvarp sem við erum með í höndunum í dag heldur líka út frá áætlunum stjórnvalda um virkjanaframkvæmdir og stóriðju og um vilja okkar í ljósi þess hvernig við ætlum í raun að tryggja umhverfisvernd og náttúruvernd sem stendur undir nafni. Ég leyfi mér að gera þetta að umræðuefni við 1. umr. frumvarpsins vegna þess að ég held að það skipti mjög miklu máli að hv. umhverfisnefnd velti þessu fyrir sér og hafi til hliðsjónar í umfjöllun sinni um málið, og efast reyndar ekkert um það. Nú vill þannig til að ég sat ekki í umhverfisnefnd á sl. vetri en ég sat þar á síðasta kjörtímabili og þekki nokkuð til vinnunnar við mat á umhverfisáhrifum og lögin sem sett voru árið 2000. Sú reynsla sem við höfum fengið af þeirri löggjöf og sú umræða sem hefur orðið og þær ákvarðanir sem hafa verið teknar hljóta að leggja það á herðar hv. umhverfisnefndar að skoða málið í mjög heildstæðu samhengi við umhverfisverndarstefnu, stóriðjustefnu og annað sem er á dagskránni á Íslandi. Mig langar einnig að taka undir með hv. þm. Sigurjóni Þórðarsyni sem minntist á hlutverk leyfisveitendanna, m.a. hlutverk sveitarstjórnanna, samkvæmt þeim breytingum sem hér eru lagðar til. Mér sýnist við fyrstu skoðun að mikil ábyrgð sé lögð á herðar þeirra. Það verður að sjálfsögðu að búa svo um hnútana að sveitarstjórnir um allt land ráði við það verkefni sem þeim er falið, og ef þær ráði ekki við það þá fái þær til þess aðstoð og fjármagn, og að ekki sé enn einu sinni verið að færa verkefni yfir á sveitarstjórnarstigið sem í raun sé hjá einhverjum óumbeðið og kannski þannig um hnútana búið að menn fái lítinn fyrirvara á því hvernig þeir eigi að stjórna málunum. Hér var minnst á viðaukana í lögum um mat á umhverfisáhrifum framkvæmda. Þeir eru svo sannarlega umfjöllunarþarfir og kannski það sem stóð mest í a.m.k. okkur stjórnarandstæðingum við setningu laganna árið 2000 hvað skyldi vera í viðaukum og hvað ekki, hvað skyldi vera matsskylt og hvað skyldi vera í viðauka 2, minnir mig að það heiti, sem sagt mat lagt á það í hvert skipti hvort um umhverfismat sé að ræða. Mig langar til að nefna eitt lítið dæmi. Þó að ég þekki þá framkvæmd ekki til hlítar skilst mér að á Vatnaheiði á Snæfellsnesi sé verið að ráðast í virkjunarframkvæmd, líklega er hún undir 1.000 kw. Eins og hv. þingmenn muna varð þó nokkur umræða um lagningu þjóðvegar um svokallaða Vatnaleið og kallaði á mikla umræðu um rask og umhverfi svæðisins. En nú sýnist mér að verið sé að ráðast í virkjanaframkvæmd á svæðinu sem kallar á heilmikið rask þó lítil sé, vegalagningu og annað það rask hvað varðar vötnin á svæðinu sem ég veit ekki til að hafi verið lagt sérstakt mat á frá þeim sem veita leyfi til slíkrar framkvæmdar. Þetta er eitthvað sem við þurfum að hafa í huga í umræðunni vegna þess að það eru ekki bara litlu virkjanirnar sem virðast geta dottið af himnum ofan heldur líka stóru framkvæmdirnar. Við þurfum að skoða það mjög vel í umhverfisnefnd hvar við getum sett öryggisventilinn á virkjanaleyfin sem koma ekki lengur fyrir Alþingi samkvæmt nýjum raforkulögum, hvernig hægt sé að koma því þannig fyrir að það sé ekki á valdi stjórnvalda, að koma í veg fyrir stórkostlegar framkvæmdir eða hafa eitthvað um þær að segja. Ég skil málið þannig að hægt sé að halda fram með nýjar hugmyndir um virkjanir, um stækkun álvera, um allt sem að því snýr sem er það helsta sem er í umræðunni - án þess að það sé nógu stór þröskuldur sem þarf að fara yfir þar sem fram fer einhvers konar skoðun á því hvað verið er að gera við umhverfið og hvernig verið er að ráðstafa landinu í heild sinni. Þetta eru vissulega bara hugleiðingar mínar við 1. umr. um málið en ég held samt að þetta sé eitthvað sem hv. umhverfisnefnd ætti að skoða af fullri alvöru og reyna að fá yfirsýn yfir, stöðu framkvæmda, áætlanir, hugmyndir, yfirsýn yfir stöðuna samkvæmt breytingunum ef samþykktar verða, hverju það breytir fyrir þá sem eiga hlut að máli, sveitarfélögin og aðra, og síðast en ekki síst að skoða það sem hér hefur margoft verið bent á við umræðuna, hlutverk almennings í ferlinu og þeirra sem ekki eiga samkvæmt skilgreiningu frumvarpsins lögvarinna hagsmuna að gæta. Eins og fram hefur komið hafa nánast engin rök verið færð fyrir því að þrengja þurfi þennan rétt svo mikið sem raun ber vitni. Ef ég hef skilið þetta rétt þýðir það að ef aðeins er um umhverfisverndarsamtök með 50 félaga eða fleiri að ræða sem hafi almenna umhverfisvernd að markmiði sínu, skili bókhaldi og haldi fund einu sinni ári og allt það - þó að ekki hafi komið fram hver eigi að hafa eftirlit með því - geti ekki svokallaðar einsmálshreyfingar lagt hönd á plóginn eins og hingað til, t.d. hálendishópurinn. Það er bara þannig í samtímanum og í lýðræðislegri umræðu í dag að einsmálshreyfingar skipta einmitt svo miklu máli fyrir upplýsta umræðu, fólkið sem leggur á sig alla vinnuna við að upplýsa hvernig staðið er að tiltekinni framkvæmd á tilteknu svæði, hvort sem það er í Hvalfirði, við Kárahnjúka eða einhvers staðar annars staðar, og upplýsa almenning um það hvað er á ferðinni og veita stjórnvöldum nauðsynlegt aðhald við umhverfisvernd. Mér sýnist að hér sé verið að leggja til að slíkar hreyfingar eigi ekki lögvarinna hagsmuna að gæta. Ég get ekki séð hvernig það á að ganga upp ef við ætlum að starfa í anda þess lýðræðis sem við mærum alla daga. Frú forseti. Fleira hef ég ekki að segja við umræðuna en vænti þess að hv. umhverfisnefnd fari mjög vandlega aftur yfir frumvarpið og kalli til alla þá aðila sem þörf krefur við þá vinnu.

Frú forseti. Ég vil nefna nokkur atriði við 1. umr. um frumvarp til laga um breytingu á lögum um mat á umhverfisáhrifum. Hér hafa verið haldnar ágætar ræður og verið bent á mörg mikilvæg atriði sem taka þarf aukið tillit til við endurskoðun laganna. Það er svo sannarlega afturför ef verið er að draga úr eða skerða aðkomu félagasamtaka og einstaklinga að matsferli og umsögnum um það. Það yrði svo sannarlega afturför og í engum takti við þróun þess samtíma sem ég hélt að við værum sammála um að fylgja. Ég vil í upphafi skora á hv. umhverfisnefnd sem fær málið til meðferðar og hæstv. umhverfisráðherra að stíga mjög varlega til jarðar. Það hefði miklu frekar verið ástæða til þess að gera aðgengi almennings og samtaka greiðara að málinu og vera ekkert að blanda í umræðuna að ekki megi tefja þetta og hitt. Það eru alltaf veikar röksemdir í stórmálum sem þessum sem oft á tíðum er verið að taka ákvörðun um til mjög langrar framtíðar. Annað atriði sem ég vil draga í umræðuna er hvernig matsskýrslurnar eru unnar og þau vísindalegu og faglegu gögn sem þar eru unnin og dregin til. Ég verð að láta í ljós þá skoðun mína að það sé röng nálgun að fela stórum og sterkum hagsmunaaðilum það hlutverk að vinna rannsóknir og matsskýrslur fyrir mjög umdeildar aðgerðir sem snerta náttúruna, sérstaklega til langs tíma. Það er mjög erfitt að ætlast til þess að stórir og sterkir framkvæmdaraðilar geti unnið slíkt starf hlutlaust þrátt fyrir eindreginn og góðan vilja til þess, enda þekkjum við í gegnum umræðuna á síðustu árum að mælst hefur verið til þess við vísindamenn, sem hafa verið að vinna ákveðin verk samkvæmt bestu vitund, þekkingu sinni og vísindaheiðri, að þeir breyti þeim niðurstöðum og því mati sem þeir hafa unnið til þess að þóknast niðurstöðum sem virkjunaraðilinn eða framkvæmdaraðilinn vill fá. Þá umræðu þekkjum við úr samfélaginu og við þekkjum hana á þingi. Margir þessara aðila eru orðnir einn af stærstu verktökum í vísinda- og rannsóknastarfi á landinu og mér finnst rangt að þeir aðilar skuli jafnframt hafa þetta hlutverk. Rannsóknirnar eiga að vera unnar á ábyrgð almennings, á ábyrgð ríkisins og þjóðarinnar óháð hugsanlegum hagsmunaaðilum sem gætu verið að véla beint um einkahagsmuni sína. Í framhaldi af þessu vil ég líka benda á hinn stóra veikleika sem er að mínu mati í lögum um mat á umhverfisáhrifum og ekki er heldur tekið á í frumvarpinu, að aðrir möguleikar, önnur gildi þeirra náttúrugæða sem verið er að meta umhverfisáhrif á, önnur gildi til eins og virkjanaframkvæmda, lúta í lægra haldi vegna þess að þeir aðilar sem þar ættu að koma að hafa hvorki fjármagn né afl til þess að gera þær rannsóknir eða úttektir sem hægt er að byggja niðurstöður á. Ef við tökum t.d. virkjanaumræðuna hvílir sú hlið sem snýr að því að taka vatnsföll eða aðra orkugjafa til virkjunar til annarra nota nánast alfarið á sveitarfélögunum. Ef við förum í stórt verkefni er það virkjunaraðilinn sem rannsakar viðkomandi náttúruauðlind til þess að virkja hana en síðan hvílir það á öðrum aðilum að rannsaka aðrar hliðar á málinu og þeir eru yfirleitt fjárvana. Við kynntumst þeirri umræðu fyrir austan. Nú blasir umræðan líka við okkur t.d. í Skagafirði sem ég þekki vel. Þar er tilbúin virkjun sem heitir Villinganesvirkjun. Hún er búin að fara í gegnum matsferli og í gegnum Skipulagsstofnun. Þar er einn veikleikinn. Skipulagsstofnun afgreiðir hana og leggst ekki gegn henni en bendir á hina og þessa mjög alvarlega vankanta sem þurfi að fylgjast með eftir á. Það er nauðsynlegt að fylgjast með skaðanum eftir á. Það er því ekki tekið á málunum fyrir fram. Mat á umhverfisáhrifum þeirrar virkjunar sem nú stendur alveg tilbúin og bíður bara eftir því að sveitarfélagið gefi virkjunarleyfi fyrir hana var mjög afmarkað. Það er ekkert rannsakað hvaða áhrif virkjunin hefur á svæðið fyrir neðan virkjunarstaðinn, á allt ósa- og vatnasvæði Héraðsvatna til sjávar, en talið er nauðsynlegt að fylgjast mjög náið með hvað muni gerast ef virkjað verður. Hvers konar vinnulag er þetta? Auk þess er þarna virkjun í miðju vatnasvæði þar sem á að stífla stór gljúfur, náttúruperlur sem þegar eru nýttar í vinsælar og heimsfrægar fljótasiglingar. Á að stífla þetta eina gljúfur? Þetta hefur inngrip í allt vatnasvæði héraðsins sem ekki er tekið á. Það er því litið mjög afmarkað á stífluna og mat á umhverfisáhrifum nær sáralítið út fyrir stíflustæðið. Hvaða vinnubrögð eru þetta? Síðan er bara sagt: Nauðsynlegt er að fylgjast mjög náið með hvað gerist fyrir neðan. Svo eru virkjunaraðilarnir það sterkir að þeir beita þrýstingi með ýmsum hætti til að koma verkinu áfram, reyna t.d. að fara fram hjá sveitarstjórn eins og mögulegt er, sem er hinn lögformlegi aðili sem gefur virkjunar- og skipulagsleyfið. Sveitarfélagið hefur ekkert fjármagn til þess að geta bent á aðra möguleika, önnur gildi svæðisins, eða að matsskýrslan hafi ekki verið unnin nógu þokkalega hvað varðar önnur atriði í héraðinu. Þegar það gefur að lokum virkjunarleyfið verður það því bara að styðjast við þessa mjög takmörkuðu og sérhæfðu matsskýrslu. Ég tel því mjög mikilvægt til þess að þetta verði í raun virkt, að sveitarfélögin sem bera þá ábyrgð að gefa út virkjunarleyfið, meta málið í heild sinni bæði út frá náttúrulegum og efnahagslegum gildum fyrir sitt svæði og fyrir landið allt, fái miklu sterkari stöðu til þess að fá fjármagn. Ef virkjunaraðilinn á að fá rétt til þess að rannsaka svæðið til virkjunarframkvæmda ætti sveitarfélagið að fá jafna upphæð til þess að rannsaka svæðið til annarra hluta og í heild sinni. Það ræður enginn við fjármagn stórra örfárra fyrirtækja eins og hér er á orkumarkaðnum, það ræður enginn við að meta málin frá öðru sjónarhorni en þau hafa lagt upp með. Ég tel þetta vera hinn stóra veikleika í frumvarpinu, að ekki er tekið á þeim möguleikum að skoða gildi þeirra atriða sem verið er að meta til annarra hluta en markmiðið sem er sett af framkvæmdaraðilanum. Matsrannsóknirnar og -aðgerðirnar ættu því ekki að vera í höndum hagsmunaaðila, heldur á höndum hins opinbera. Það mundi líka skapa aukið frjálsræði og frelsi hjá þeim vísindamönnum sem eru að vinna þau verk, að þeir geti unnið það svo sannarlega í friði á grunni vísindalegrar þekkingar sinnar og vísindalegum heiðri og þurfi ekki að vera undir pressu þeirri sem við þekkjum í umræðunni, eins og ég hef áður vikið að, bæði á þingi og í samfélaginu. Frú forseti. Ég vildi koma þessu sérstaklega að og vitna að öðru leyti til ágætra ræðna hjá hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur, Þórunni Sveinbjarnardóttur og Rannveigu Guðmundsdóttur til almennra þátta sem lúta að þessum málum, en ítreka að eigi matsferlið í raun að vera virkt sem við treystum á verða hagsmunir framkvæmdaraðilans til ákveðinna skilgreindra þátta að vera unnir á vísindalegan og heiðvirðan hátt, en einnig aðrir þættir. Almenningur verður að eiga sína aðkomu og sveitarfélögin sem gefa endanlega út leyfi verða að hafa styrk og fá formlega stöðu til þess að geta framkvæmt þær rannsóknir og athuganir sem þau þurfa að gera til þess að geta tekið ákvörðunina með tilliti til bæði sérhagsmuna og heildarhagsmuna út frá hinu víðasta sjónarhorni. Það skortir mikið á að svo sé. Ég skora því bæði á hæstv. umhverfisráðherra og hv. umhverfisnefnd að taka þessa þætti vel til skoðunar við endurskoðun á frumvarpinu þegar það fer til nefndar til að tryggja að vinnan sé fagleg og heildstæð.

Virðulegi forseti. Ég þakka þær upplýsingar sem fram hafa komið í umfjöllun hv. þm. Ég verð að viðurkenna að mig hnykkir við að heyra það sem þingmaðurinn segir. Verið er að tala um tvær virkjanir, Skatastaða- og Villinganesvirkjun. Ef það er rétt að framkvæmdaraðili geti núna tekið ákvörðun út frá svo takmarkaðri matsskýrslu sem þingmaðurinn lýsir er það ekki það vinnulag sem við höfum haldið að verið væri að reyna að festa í sessi. Það er mjög alvarlegt mál ef svo er. Við erum með gljúfrin þarna, það er mjög mikið gljúfur sem nær langt inn á hálendið og annað gljúfur sem liggur þvert á það. Þarna er um mikla náttúrufegurð að ræða og við eigum í vanda með náttúrufegurðina af því að hún er aldrei í neinum mælieiningum. Náttúrufegurð er eiginlega ekki tekin með í neinu mati og á t.d. við um Langasjó og fleira. Svo er það vatnasviðið og áhrif breytinga á framburði til sjávar á lífríki í sjónum og við ströndina. Þetta er svo stórt mál að ef það er rétt að þetta hafi ekki verið skoðað finnst mér mikilvægt að hæstv. umhverfisráðherra segi okkur frá því hvort það breytist með nýju lögunum. Ég vil líka nefna það að í umræðunni í fyrra var Samfylkingin með áform um að setja fram tillögu um að í tengslum við löggjöfina þyrfti að stofna sjóð þar sem smærri sveitarfélög og vanbúin gætu sótt um framlag til rannsóknar- og vísindavinnu sem þyrfti að fara fram áður en ákvörðun yrði tekin af hálfu þess sveitarfélags sem framkvæmdaraðila.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur fyrir að spyrja um þessi atriði. Það er náttúrlega matsatriði hvenær hverjum finnst verkið vera nógu vel unnið. Afstaða manna til þess hvenær verkið er nógu vel unnið hefur líka breyst hratt á síðustu árum. Afstaða til verks ef það byggir á upplýsingum langt aftur í tímann hefur líka breyst. Það er því mat mitt að vinnan við mat á umhverfisáhrifum Villinganesvirkjunar sé af og frá fullnægjandi til þeirra þátta sem ég nefndi og hv. þm. kom inn á. Ég tel að í 5. gr. frumvarpsins sé einmitt verið að vísa til þess að þarna megi betur gera því þar segir, með leyfi forseta: „Í þeim tilvikum þegar fleiri en ein matsskyld framkvæmd eru fyrirhugaðar á sama svæði eða framkvæmdirnar eru háðar hver annarri getur Skipulagsstofnun að höfðu samráði við viðkomandi framkvæmdaraðila og leyfisveitendur ákveðið að umhverfisáhrif þeirra skuli metin sameiginlega.“ Verið er að vísa til þess vandamáls sem upp getur komið, enda er alveg fráleitt eins og í Skagafirði að meta eina mjög afmarkaða litla virkjun sérstaklega sem er í raun lykillinn að öllu vatnasvæðinu sem verið er að fjalla um. Þess vegna hefði mátt skoða það allt í stærra samhengi ef á annað borð væri verið að fara út í þetta, einnig önnur verðmæti svæðisins fyrir utan áhrif á heildina niður allt vatnasvæðið, niður öll Héraðsvötnin, meira að segja þar sem eru náttúruverndarsvæði. Það hefur afar takmörkuð skoðun farið fram á áhrifum á það.

Frú forseti. Mig langar til að bæta aðeins í þessa umræðu af því að hér hafa komið til tals tvö svæði sem ég þekki nokkuð til og í báðum tilfellum finnst mér augljóst hvað skortir á í þeim lögum og reglugerðum sem við höfum varðandi mat og verndun svæða. Í fyrsta lagi varðandi þá virkjun sem hér hefur komið til tals á Vatnaheiði á Snæfellsnesi. Þar er um að ræða 2 megavatta virkjun og mér er kunnugt um að íbúum á því svæði hnykkti við þegar þeir sáu þær framkvæmdir sem þar eru hafnar vegna þess að auglýsingin, einhver lítil auglýsing þar sem auglýst var eftir athugasemdum, hafði algjörlega farið fram hjá þeim. En það mun vera þannig að það er nóg að auglýsa eftir athugasemdum og ef þær berast þá ber að láta fara fram mat á umhverfisáhrifum. Ég tel augljóst að við þurfum að setja skýrari ákvörðun um hvernig beri að auglýsa þannig að það sé nokkuð tryggt að íbúar viðkomandi svæða verði varir við það þegar eitthvað slíkt eins og þarna er um að ræða er í bígerð. Búið er að móta fyrir vegi handan árinnar þar sem vegurinn yfir Vatnaheiði liggur og þangað eru komnar stórar pípur sem að vísu verða grafnar í jörð og síðan verður byggt þarna stöðvarhús. Það verður stífla við annað tveggja stöðuvatna sem eru þarna ofar í heiðinni og þau notuð sem miðlunarlón þannig að um er að ræða umtalsverðar framkvæmdir sem ekki er skylt að setja í umhverfismat nema fram komi athugasemdir frá íbúunum. Hitt svæðið sem um er að ræða er í Skagafirði og matið sem fram fór á Villinganesvirkjun náði að langmestu leyti aðeins til næsta umhverfis fyrirhugaðrar virkjunar eða hugsanlegrar virkjunar ætla ég nú að segja frekar þar sem ekki er alveg víst, sem betur fer, að af virkjun verði. Þannig hagar til í Skagafirði að vatnasvið Héraðsvatna er að stórum hluta á miklu flatlendi og á árum áður flæmdust vötnin um flatlendi fjarðarins fram og til baka. Nú hefur þeim hins vegar verið beint í frekar þröngan farveg en þau hafa hlaðið undir sig og renna eftir miklu flatlendi eins og ég sagði og skapast reyndar oft flóðahætta á vissum árstímum. Öðrum megin Hegraness við ósa Héraðsvatnanna er friðland fugla og hinum megin við austari ósa Héraðsvatna liggur fyrir tillaga í nýsamþykktri náttúruverndaráætlun um friðun vegna mjög fjölbreytts fuglalífs og náttúru. Sérfræðingur sem ég kom að máli við sagði mér að ef virkjað yrði frammi í Skagafirði væri mjög líklegt að verja þyrfti alla strandlengjuna vegna þess að framburðurinn minnkar og þá þarf væntanlega að verja alla árbakkana lengst fram eftir firði. Og mér er spurn: Hvernig kemur þetta við friðlandið? Þegar við erum með friðlönd erum við þá ekki að vernda svæðin sem næst því ásigkomulagi sem náttúran skilaði þeim í okkar hendur? Mér finnst algjörlega ósamrýmanlegt að haga málum þannig að við stöndum hugsanlega frammi fyrir því eftir nokkur ár að þurfa að setja fyrirhleðslur og varnir meðfram öllum árbökkum eins og þeir leggja sig lengst fram eftir firði eins og í þessu tiltekna tilfelli. Mig langar að varpa þeirri spurningu til hæstv. umhverfisráðherra hvernig hún metur stöðu friðlanda og verndaðra svæða í svona samhengi og hvort ekki þurfi að tryggja í náttúrurverndaráætlun að sérstakt tillit sé tekið til þess þegar einhverjar slíkar sérstakar aðstæður eru fyrir hendi eins og í því tilfelli sem ég er að benda hér á.

Frú forseti. Ég þakka þingmönnum fyrir þá ágætu umræðu sem orðið hefur hér um þetta mikilvæga mál. Ég veit að umhverfisnefnd mun leggja sig fram um að fara mjög vandlega yfir frumvarpið. Það var til umfjöllunar í nefndinni í fyrra. Þær breytingar sem hafa verið gerðar á frumvarpinu frá því í fyrra eru í raun og veru í kjölfar þeirra umræðna sem þar urðu og þeirra ábendinga sem fram komu við meðferð málsins og ýmissa ábendinga sem komu frá umsagnaraðilum. Það var nefnt að hér væri um mjög flókið mál að ræða og ég tek undir það. Þetta eru líka mál sem eru svo mikilvæg að nauðsynlegt er að það sé nokkur sátt um hvernig lögin um mat á umhverfisáhrifum eigi að vera. Því finnst mér ástæða til að þarna sé sérstaklega vandað til verka. Það kom réttilega fram við umræðuna að ástæðan fyrir því að málið var ekki klárað síðastliðið vor var fyrst og fremst sú að menn vildu fá lengri tíma til þess að fara yfir efni frumvarpsins. Margt hefur verið nefnt hér og margir þingmenn hafa dvalið við úrskurðarnefndina og gagnrýnt að tveir menn komi frá umhverfisráðherra í nefndina og hafa jafnvel talið að enginn ætti að vera skipaður í nefndina af umhverfisráðherra. Gert er ráð fyrir því að starfsmaður nefndarinnar verði jafnframt formaður og verið er að styrkja úrskurðarnefndina. Ég tel algjörlega einboðið að ekki sé unnt að skipa formanninn öðruvísi en að ráðherra geri það. Þar að auki bendi ég á að mjög margar úrskurðarnefndir eru starfandi í stjórnsýslunni þar sem ekki eru sett niður ákvæði með jafnströngum hætti og gert er í þessu lagafrumvarpi en Hæstiréttur tilnefnir þrjá aðila í nefndina. Ef þetta er borið saman við ýmsar aðrar nefndir af svipuðu tagi þá er verið að gera mjög strangar kröfur hér. Ég legg líka áherslu á að úrskurðarnefndin hefur starfað algjörlega sjálfstætt og mér finnst ekki nokkur ástæða til að verið sé að draga í efa að svo verði áfram. Málskotsrétturinn hefur líka verið gerður að umtalsefni af hálfu þingmanna og það hefur verið gagnrýnt að hann sé þrengdur. Ég vil af því tilefni taka sérstaklega fram að breytingarnar sem verið er að leggja til í frumvarpinu eru til samræmis við það sem gildir á Norðurlöndum og ég vísa þá í almennar athugasemdir við frumvarpið, en réttur til málskots hefur hvergi á Norðurlöndum verið eins víðtækur og hér á landi. Þá er líka tekið af skarið um það, eins og í 1. mgr. 26. gr. stjórnsýslulaga, að ákvarðanir Skipulagsstofnunar verði aðeins kærðar til ógildingar eða breytinga og það þýðir að ekki yrði heimilt að kæra ákvarðanir stofnunarinnar til staðfestingar einvörðungu. Ég verð að viðurkenna að mér finnst að það eigi að tryggja fullkomlega rétt almennings til þess að geta átt aðild að málskoti í gegnum umhverfisverndarsamtök og óttast ekki að þessi ákvæði komi í veg fyrir að menn geti komið að málum með þeim hætti. Það var nefnt að kannski væri verið að hafa áhrif á hvernig félagasamtök störfuðu. Ég tel að með þessum ákvæðum sé alls ekki verið að reyna að hafa áhrif á það. Það er fyrst og fremst verið að gera þetta með sama hætti og tíðkast í nágrannalöndunum sem við berum okkur jafnan saman við. Nýja tilskipunin, þ.e. 2003/35/EB, er gerð að umtalsefni. Ég vil nefna sérstaklega að hún er enn þá ekki hluti af samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Verið er að skoða málið í undirnefnd EFTA og umhverfisráðuneytið vinnur líka að þessum málum í samráði við utanríkisráðuneytið. Það er alveg ljóst varðandi dagsetninguna sem nefnd er í frumvarpinu, 25. júní 2005, að okkur er ekki skylt að klára málið fyrir þann tíma. Ég vil a.m.k. að það sé ljóst. Málið er í skoðun. Ég vil líka taka fram að það er sérstaklega nefnt á bls. 13 í greinargerðinni að í tilskipuninni eru ákvæði um að „almenningur sem málið varðar“ skuli hafa aðgang að áfrýjunarleið fyrir dómstólum eða hlutlausum aðila samkvæmt lögum, og ýmislegt fleira er tíundað í greinargerðinni. Við teljum að þetta sé í raun og veru þegar fyrir hendi. En það eru hins vegar margir aðrir lagabálkar sem þarf að skoða í þessu sambandi og það er auðvitað eitthvað sem getur tekið tíma. Það er m.a. ástæðan fyrir því að málið er í skoðun í undirnefnd EFTA. Hér var leyfisveitingaferlið líka nefnt og hvað gerist þegar ráðherra er leyfisveitandi og ýmislegt fleira þar að lútandi. Ég vil sérstaklega taka fram að allar framkvæmdir þurfa framkvæmdarleyfi sveitarstjórna og vísa ég þar í 1. mgr. 22. gr. frumvarpsins. Athygli mín hefur verið vakin á því að í 3. gr. f-liðar þurfi að gera lagfæringar á stafliðum. Ég bið nefndina að lagfæra þau atriði sem greinilega þarf að laga. Ég tel að ég hafi farið nokkurn veginn yfir það sem hér hefur komið fram þótt vitanlega væri hægt að verja miklu lengri tíma í að ræða frumvarpið. Um það sem þingmenn voru að ræða síðast, um einstakar framkvæmdir, vil ég segja að mér er ekki kunnugt um hvort fullyrðingar hv. þm. Jóns Bjarnasonar um virkjanamál í Skagafirði eiga við rök að styðjast, varðandi það að þar hafi ekki verið staðið að verki eins og vera ber. Ýmislegt fleira var nefnt og það getur vel verið að það sýni okkur kannski hve vakandi almenningur og þeir sem hafa áhuga á þessum málum þurfa að vera t.d. gagnvart auglýsingum á framkvæmdum. Það getur vel verið að eitthvað sé hægt að bæta það ferli þannig að menn taki betur eftir. Varðandi friðlönd og verndun þeirra vísa ég fyrst og fremst á náttúruverndarlögin. Hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir nefndi sérstaklega náttúrufarskortin og ég tek undir það með henni að þar er um gríðarlega mikilvæga vinnu að ræða. Það starf kemur að miklu gagni afar víða þegar öll þessi mál eru skoðuð.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. umhverfisráðherra fyrir að fara yfir þau atriði sem hún nefndi. Ég hefði þó gjarnan viljað fá meiri pólitík í ræðu hennar við lok umræðunnar, sem hefur vissulega verið nokkuð pólitísk og tekið á stefnu og framkvæmd stjórnvalda á þeim lögum sem hér um ræðir. Hæstv. umhverfisráðherra nefndi sérstaklega í seinni ræðu sinni að ekki yrði heimilt að kæra til staðfestingar. Ég minni á að það er verulega umdeilt atriði. Hvers vegna er það umdeilt? Það er umdeilt vegna þess að það kom fyrir í tilfelli Kárahnjúkavirkjunar þar sem úrskurður Skipulagsstofnunar gekk gegn framkvæmdinni, úrskurðurinn var kærður til ráðherra og síðan til staðfestingar. Úrskurður ráðherra var kærður til staðfestingar þegar hún hafði snúið við úrskurði Skipulagsstofnunar. Ég minni á að í svo gífurlega stórum framkvæmdum þar sem svo mikið er undir þá hefur þessi réttur verið nýttur, þ.e. að kæra til staðfestingar. Mér finnst liggja í hlutarins eðli að stjórnvöld séu með þessari breytingu meðvitað að koma af höndum sér fyrirsjáanlegum kærum vegna stórframkvæmda. Mér finnst það mjög miður. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra beinnar spurningar varðandi það sem hún segir um undirnefnd EFTA, sem hefur til athugunar tilskipun nr. 2003/35/EB. Ég spyr hæstv. ráðherra: Vinna íslensk stjórnvöld að því í undirnefnd EFTA að koma málum þannig fyrir að þau þurfi ekki að taka upp eða innleiða tilskipun nr. 2003/35/EB ?

Frú forseti. Eins og ég tók skýrt fram í ræðu minni áðan er þetta til skoðunar í undirnefnd EFTA. Þar eru margir aðrir lagabálkar undir. Ég tók líka fram að við teldum að við hefðum þegar komið inn í íslenskan rétt ýmsu af því sem er tekið fram í greinargerð um innihald tilskipunarinnar. Á þessu stigi þekki ég ekki út í hörgul hvernig menn vinna á vegum utanríkisráðuneytisins að þessu máli. Hins vegar er alveg ljóst að það er ekki komið að því að okkur sé skylt að taka málið inn í íslensk lög á þessu stigi. Mér finnst þó mjög líklegt að svo verði. Það er auðvitað hluti af innleiðingarferlinu.

Hæstv. forseti. Mér þótti svar hæstv. umhverfisráðherra gefa til kynna að möguleiki væri á að yfirvöld í utanríkisráðuneytinu skoðuðu þessa tilskipun með það í huga hvort nægilega mikið af ákvæðum tilskipunarinnar hafi verið innleidd og þau kannski komist hjá því að innleiða hana að fullu og öllu. Ég vara við því að íslensk stjórnvöld fari þannig í þessi mál. Sannleikurinn er sá að íslensk stjórnvöld hafa verið skussar í umhverfismálum. Friðlýsingar hafa ekki haldið. Framkvæmdaraðilum er heimilt að gera matsáætlanir og matsskýrslur um framkvæmdir sem ganga á friðlönd okkar. Umhverfisráðherrar hafa sagt það fullum fetum að breyta megi friðlýsingum og það hafa þeir gert. Þeir hafa breytt friðlýsingum samkvæmt náttúruverndarlögum til að koma fyrir stórframkvæmdum á friðlýstum svæðum. Það er full ástæða, virðulegi forseti, til að tortryggja stjórnvöld hvað þetta varðar. Ég held að það sé veruleg þörf á að hafa auga með íslenskum stjórnvöldum sem eru í þessu tilfelli, eins og hæstv. umhverfisráðherra segir, að verki í utanríkisráðuneytinu. Við þurfum að athuga hvað þau eru að gera í þessum efnum, hvort þau reyna að koma sér hjá því að innleiða þau ákvæði sem þessi tilskipun kveður á um. Tilskipuninni er ætlað að tryggja rétt almennings í umhverfismálum, aðkomu einstaklinga og umhverfissamtaka að réttlátri málsmeðferð. Ég bið fólk, sérstaklega umhverfisnefndina, að vera vakandi fyrir því að tilskipunin rati í íslensk lög og sömuleiðis að Árósasamningurinn, sem þessi tilskipun byggir á, verði lögfestur á Íslandi.

Frú forseti. Ekkert í máli mínu gaf tilefni til viðbragða hv. þm. Ég beini því til umhverfisnefndarinnar að fara vel yfir þessi mál þegar málið kemur til nefndar.

Frú forseti. Þær athugasemdir sem fram komu í ræðu minni áðan vörðuðu í fyrsta lagi það að dæmi eru þess að andi laganna hafi ekki náð fram að ganga, þ.e. að sá andi laganna að gefa landsmönnum færi á að gera athugasemdir við tilteknar fyrirhugaðar framkvæmdir. Þegar maður verður var við slíkt hlýtur að liggja næst fyrir að reyna að bæta lögin. Það var markmiðið með þeim athugasemdum sem hér voru gerðar í því efni. Mér finnst frekar billega sloppið hjá hæstv. ráðherra að benda á náttúruverndarlög varðandi hitt dæmið sem ég kom með, þ.e. óshólmasvæði Héraðsvatna. Það hlýtur að vera þannig að lög eigi að spila saman. Nú erum við að tala um mat á umhverfisáhrifum og lög um mat á umhverfisáhrifum fjalla um það, ekki náttúruverndarlög. Ef við gætum þess ekki að setja sterk og skýr ákvæði inn í lög um mat á umhverfisáhrifum þá getum við ekki vænst þess að á málunum verði tekið annars staðar. Ef við gætum þess ekki að skoða t.d. hvað við erum að gera í þessu tilfelli þá hættum við ekki einungis á mikinn fjárhagslegan skaða sem þjóðin gæti orðið fyrir vegna viðnámsaðgerða heldur hættum við á óbætanlegan skaða á náttúrunni. Mér finnst ekki hægt að beina sjónum annað þegar bent er á leiðir til að lagfæra aðferðafræði okkar til verndar náttúrunni.

Ég tek undir það með hv. þm. að ef við getum bætt vinnubrögð þá er einboðið að menn geri það. En þar með er ekki endilega sagt að ætíð þurfi að koma til breytingar á lögum. Ég nefndi áðan dæmi um auglýsingar og að auðvelt ætti að reynast að lagfæra framkvæmdina. Það má hreinlega spyrja hvort fræða þurfi almenning betur um rétt sinn og annað sem því tengist.

Forseti. Ég tek undir með hæstv. ráðherra. Ég tel að umræðan hafi verið góð og málefnaleg og í henni komið fram margt sem nefndin þarf að skoða og enn fleira sem skoða þarf almennt. Þar vil ég sérstaklega nefna þátt tveggja hv. þingmanna úr Norðvesturkjördæmi sem nefnt hafa brýn mál og spyrja hvernig koma megi fyrir betri kynningu og háttalagi samkvæmt þessum lögum í tengslum við þau mál. Ég held að það þurfi hreinlega að skoða þau mál og ég fagna því að mér virðist hæstv. umhverfisráðherra taka því fordómalaust, hvort sem það þarf að gera með breytingu á lögum, brýningu í lögunum, með sérstökum reglugerðarákvæðum eða með vinnulagsreglum sem umhverfisráðuneytið eða undirstofnanir þess kynnu að semja til leiðbeiningar. Ég vil líka segja það strax að ég held að það sé rétt hjá hæstv. umhverfisráðherra að þetta er flókið mál og mikilvægt. Ég fagna því að hún stefnir að sátt um málið í vinnu þingsins. Þetta er vel sagt og ég held að vinna í nefndinni takist vel ef hún tekur mið af orðum ráðherrans. En varðandi einstaka hluti er ég ekki ánægður með svör ráðherra um úrskurðarnefndina. Það hefur út af fyrir sig ekki verið gagnrýnt, a.m.k. ekki sterklega, að umhverfisráðherra eigi þátt í skipan nefndarinnar, að umhverfisráðherra skipi jafnvel formann hennar. Það sem hefur verið gagnrýnt er hlutur ráðherrans, að tveir nefndarmenn af fimm skuli skipaðir af honum beint án sérstakra skilyrða, nema um hæfi formanns, og að þeir tveir, ef formaðurinn vill því að hann er mikilsráðandi í nefndinni, geti myndað sjálfa úrskurðarnefndina og haft þar meiri hluta. Það er einkum þetta sem hefur verið gagnrýnt. Ég hef ekki fengið svör við því hvers vegna svo þarf að vera. Auðvitað mætti einnig spyrja tæknilegra spurninga um af hverju Hæstiréttur eigi að skipa hina þrjá. Nú er tiltekið sérstaklega hvaða verksvið þeir skuli hafa og tveir þeirra eru á verksviði sem Hæstiréttur hefur ekkert með að gera. En það skulum við ræða betur í nefndinni. Mér fannst jafnframt leiðinlegt að fá ekki almennileg svör frá hæstv. umhverfisráðherra þegar rætt var um kæruskilyrðin því að svörin sem hæstv. umhverfisráðherra gaf voru nákvæmlega þau sömu og fyrrverandi umhverfisráðherra gaf í fyrra, þ.e. að fara að tala um útlönd. En útlönd eru ekki Ísland. Ísland er Ísland og á Íslandi eiga að gilda þau skilyrði í þessum efnum og öðrum sem helgast af því hver við erum og hvert ástandið er hér. Við höfum sem betur fer haft mjög víðtækan rétt hingað til. Það er engin ástæða, svo að fram hafi komið, til að þrengja hann, nema sú að það sé svona einhvers staðar annars staðar. Í máli hæstv. umhverfisráðherra kemur fram að hún vilji tryggja rétt almennings til umsagnar á þessu sviði. Ég efast ekkert um þann vilja og spyr þess vegna: Af hvaða ástæðum? Er það vegna vinnutilhögunar, vegna þess að það hafi gengið illa hingað til? Eða hvaða ástæður eru fyrir því að Alþingi þarf að setja umhverfissamtökum sérstök skilyrði um hvernig þau eigi að vera í laginu til að geta haft sitt að segja um þessi efni? Það er engin þörf á þessu. Ég nefndi sérstakt dæmi um það að þetta væri hugsanlega þegar farið að valda óheppilegum áhrifum. Ég nefndi dæmi um að samtök sem voru stofnuð fyrir nokkrum vikum og álitu að þau þyrftu að haga sér á tiltekinn hátt vegna væntanlegra laga þar sem eðlilegra hefði verið að haga félagsstarfinu með öðrum hætti sem hentar þeim samtökum betur. Mér þykir leitt að hafa ekki heyrt betri rök fyrir þessu. Um tilskipunina er það að segja að ef ekki á að leggja fram enn eitt frumvarp um mat á umhverfisáhrifum á næsta þingi, þegar tilskipunin hefur verið innleidd í íslensk lög, þá þarf nefndin að taka það að sér að fara yfir vinnuna að því í þessum ráðuneytum tveimur og athuga hvernig sú vinna fellur að frumvarpinu. Ég hef ekki séð nein gögn og ekki heyrt neitt annað en ummæli fyrrverandi og núverandi hæstv. umhverfisráðherra um að þessi tilskipun sé í lagi. Þessi tilskipun skiptir hins vegar mjög miklu vegna þess, eins og bent hefur verið á í umræðunni, að hún kemur í framhaldi af Árósasamningnum. Ef hæstv. umhverfisráðherrum, núverandi og fyrrverandi, finnst sérkennilegt að athyglin beinist að þeirri tilskipun þá er svarið það ...  Mér finnst líka að í máli annarra ræðumanna hafi komið fram athyglisverð atriði. Ég vil kannski sérstaklega nefna það sem hv. þm. Sigurjón Þórðarson minntist á, þar sem hann tók undir með hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur frá því í fyrra í umræðum og í nefndinni, að styrkja þurfi minni sveitarstjórnir til að geta komið almennilega fram í þessum efnum, til að geta farið í gegnum rannsóknir og mat sem fyrir liggur og tekið þátt í ferlinu eins og þær eiga að gera. Á sveitarstjórnarstiginu eru ósköp einfaldlega vanmáttugar sveitarstjórnir víða um land sem ekki geta uppfyllt kröfurnar. Ég vil líka segja varðandi almennt atriði sem hv. þm. Jón Bjarnason vakti athygli á, að það er að sjálfsögðu raunverulegt vandamál að rannsóknirnar séu á vegum framkvæmdaraðila. Þótt því sé mætt með því að Skipulagsstofnun sé gert að fara yfir þessar rannsóknir og heimta betri rannsóknir og meiri þar sem um það er að ræða þá er þetta galli. Við höfum dæmi um að rannsóknarmenn hafi verið settir út af sakramentinu hjá framkvæmdaraðila sem ekki hefur verið ánægður með rannsóknir þeirra. Rannsóknarmenn eru sem sé háðir forsögn framkvæmdaraðilans og vilja hans um hvað eigi að koma út úr rannsóknunum og það getur ekki talist gott þótt Skipulagsstofnun eigi að vera mótvægi í þessu. Það er spurning hvort með einhverjum hætti sé hægt að losa um þessi tengsl þó að ég taki undir að mér þyki heppilegt að framkvæmdaraðili kosti rannsóknir þær sem um er að ræða. Ég vil aðeins að lokum fagna, ásamt hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur, hinum jákvæðu ummælum hæstv. ráðherra um náttúrufarskortin sem skipta munu okkur verulegu máli í framtíðinni. Ég minni á tillögur hv. þm. Bryndísar Hlöðversdóttur um þau frá því í fyrra. Ég sé að í hólf okkar hefur borist bréf frá Náttúrufræðistofnun Íslands um ársfund sem á að halda eftir viku. Helmingurinn af honum er um náttúrufarskortin, sem er mikið áhugamál Náttúrufræðistofnunar. Hún telur brýnt að vinna þau vegna þess að án þeirra er ekki hægt að leggja almennilegt mat á hin frægu umhverfisáhrif sem hér er um rætt. Að lokum vil ég ítreka að það hefur lýst sér í umræðunni að við höfum áhyggjur af framtíðinni í þessum efnum. Við höfum kannski meiri áhyggjur af henni núna en áður. Eftir Kárahnjúkavirkjun sem hér var samþykkt á þinginu við miklar deilur - um virkjunina ríkir jafnvel enn þá djúpstæður ágreiningur í samfélaginu, jafnvel þó að framkvæmdir séu hafnar og lítið meira við því að gera - var því heitið af hálfu stjórnvalda, virkjunarmanna og þeirra sem einhvern veginn lentu Kárahnjúkavirkjunarmegin í þessari umræðu allri, að við mundum taka upp önnur vinnubrögð og skapa sátt um framtíðina. Sú sátt hefur lýst sér þannig, í vor, sumar og haust, að yfir dynur hver hugmyndin, tillagan og hver áformin á fætur öðrum um virkjanir. Þar er ekki sinnt um umhverfisþáttinn og almenningur virðist lítið eiga að hafa um þau mál að segja. Þetta þurfum við að skoða vel hér í þinginu, m.a. í tengslum við málið sem hér um ræðir.

Virðulegi forseti. Fyrir rúmlega 11 árum voru samþykkt á Alþingi samkeppnislög og var um málið breið pólitísk samstaða. Var það trú alþingismanna að virk samkeppni mundi bæta lífskjör almennings á Íslandi og stuðla að kröftugu og öflugu atvinnulífi og heilbrigðari viðskiptaháttum. Ári áður en samkeppnislög tóku gildi, þ.e. 1992, hafði allur olíuinnflutningur til landsins verið gefinn frjáls og ríkið hætt afskiptum af verðlagningu olíufélaganna. Viðskiptalífið fagnaði þessu og hét því að auknu frelsi fylgdu framfarir. Ljóst er hins vegar af atburðum síðustu daga að þar töluðu sumir hverjir tungum tveim. Ákvörðun samkeppnisráðs um samráð olíufélaganna sýnir að stjórnendur olíufélaganna ákváðu strax í upphafi að nýta sér nýfengið viðskiptafrelsi til að auðgast á kostnað íslenskra neytenda og fyrirtækja. Þessi ákvörðun samkeppnisráðs sýnir alveg ótrúlega skipulagt, umfangsmikið og alvarlegt brot gegn samkeppnislögum og í gegn skín fyrirlitning á viðskiptavinum og almenningi, þeir nefndir andskotar og fífl af stjórnendum olíufélaganna eins og fram kemur í tölvupóstum þessara manna. Samráð olíufélaganna tengdist allri starfsemi fyrirtækjanna. Samráð var haft um verð á eldsneyti til neytenda og fyrirtækja, félögin skiptu með sér mörkuðum og viðskiptavinum. Olíufélögin unnu að því að takmarka alla afslætti og reyndu hvað þau gátu að halda nýjum keppinautum frá markaðnum. Í samráðinu lögðu olíufélögin alveg sérstaka áherslu á að halda uppi verði á landsbyggðinni og hótuðu erlendum fyrirtækjum til þess að koma í veg fyrir að íslenskir útvegsmenn gætu keypt ódýrari olíu í Færeyjum. Brotavilji forstjóra olíufélaganna var harður og einbeittur og skoruðu þeir hver á annan að eyða og fela öll gögn um afbrot sín. Þetta sannaða samráð olíufélaganna stóð í á níunda ár. Að mínu viti er alveg ljóst að það hefur skaðað íslenskt samfélag. Sé beitt mælikvörðum frá OECD má meta samfélagslegt tjón af samráðinu á þessum tíma á 44 milljarða. Viðskipti með olíuvörur eru mikilvæg í hinu íslenska hagkerfi, bæði fyrir heimilin í landinu og fyrirtækin. Í ljósi þessa er það skýrt í mínum huga að forstjórar olíufélaganna stóðu fyrir aðför að samfélaginu. Olíuforstjórarnir gerðu aðför að almenningi með því að hafa af fólki fé og samráðið hækkaði afborganir og skuldir heimilanna í landinu. Forstjórarnir gerðu aðför að undirstöðuatvinnugrein þjóðarinnar með því samsæri sínu að halda uppi verði og eyða samkeppni. Í Bandaríkjunum er talað tæpitungulaust um stjórnendur fyrirtækja sem standa í samráði og þeir kallaðir af þarlendum yfirvöldum vel klæddir þjófar. Eftir að hafa lesið ákvörðun samkeppnisráðs get ég tekið undir þessa lýsingu á samráðsmönnum og ég fordæmi þetta samsæri gegn lífskjörum landsmanna. En hvað er til ráða gegn slíkri misnotkun á viðskiptafrelsi? Ég tel rétt að fagna því að Samkeppnisstofnun hafi komið upp um þetta samráð og skilað af sér vandaðri niðurstöðu. Alþingi verður síðan að tryggja að Samkeppnisstofnun hafi það svigrúm sem hún þarf til áframhaldandi baráttu gegn þessum ófögnuði. Opinber viðbrögð olíufélaganna við ákvörðun samkeppnisráðs valda mér miklum vonbrigðum. Í því sambandi verðum við að hafa í huga að enginn vafi er um sekt olíufélaganna, einfaldlega sökum þess að játningar liggja fyrir um fjölmörg brotanna. Þrátt fyrir þetta hefur ekkert olíufélaganna beðið viðskiptavini sína afsökunar eða boðið fram bætur. Engin iðrun eða tilraun til að vinna aftur traust viðskiptavina. Þess í stað lýsti stjórnarformaður eins félagsins því yfir í fjölmiðlum að hann bæri fullt traust til forstjóra félagsins sem er einn af lykilmönnum í þessu samráði. Þessi yfirlýsing er með eindæmum og að mínu viti vanvirða við almenning. Hún lýsir forherðingu. Í þessu ljósi tel ég að taka eigi það alvarlega til skoðunar að fara að fordæmi Breta og taka upp ákvæði í samkeppnislög sem geri það kleift að banna forstjórum og öðrum stjórnendum fyrirtækja er taka þátt í samráði að gegna stjórnunarstöðum í fyrirtækjum í allt að 15 ár. Þessi regla er réttlætt í Bretlandi með vísan til þess að vernda þurfi trúverðugleik markaðarins og almennings fyrir forstjórum sem sýnt hafa það af sér að þeir eru óhæfir til að stýra fyrirtækjum samkvæmt reglum markaðarins. Jafnframt vonast ég til þess að viðskiptaráðherra beini því til Fjármálaeftirlitsins að kannað verði að núverandi og fyrrverandi forstjórar olíufélaganna sem sitja í stjórnum banka uppfylli hæfisskilyrði laga um fjármálafyrirtæki. Að lokum á almenningur skilyrðislausan rétt á því að lögregla ljúki rannsókn sinni og látið verði reyna á refsiábyrgð stjórnenda olíufélaganna fyrir þessa alvarlegu aðför þeirra að lífskjörum almennings í landinu.

Hæstv. forseti. Þær tilfinningar sem bærðust í huga mér þegar úrskurður um samráð olíufélaganna var kynntur voru af tvennum toga. Annars vegar sár vonbrigði yfir því að stór fyrirtæki á markaði sem skipta íslenskt atvinnulíf og þjóðarbú afar miklu máli skuli bregðast trausti viðskiptavina og samfélagsins með því að fara gegn leikreglum viðskiptalífsins. Hins vegar ánægja með að samkeppnislögin og samkeppnisyfirvöld sem eiga að sjá til þess að ólögmætar samkeppnishömlur séu upprættar skuli virka. Síðustu áratugina hafa það verið almenn viðhorf á Vesturlöndum að ein af meginforsendum efnahagslegra framfara og aukinnar hagsældar sé virk samkeppni sem stuðlar að lægra vöruverði, eykur vöruframboð og vöruþróun og þrýstir niður kostnaði við framleiðslu, dreifingu og sölu. Takmörkun eða hindrun á samkeppni leiðir aftur á móti til þess að verð á vöru og þjónustu verður hærra en ella og gæðin lakari. Samkeppnishindranir slæva einnig hvata til nýsköpunar á markaði. Ólögmætt samráð fyrirtækja er alvarleg samkeppnishindrun, dregur því úr hagsæld og hefur í för með sér margvíslegan skaða fyrir almenning, fyrirtæki og þjóðfélagið í heild. Af þeirri ástæðu hefur frá upphafi verið lagt bann við ólögmætu samráði í samkeppnislögum og voru þau ákvæði laganna stórefld með breytingum á árinu 2000. Ég hef áður vitnað til orða æðsta yfirmanns samkeppnismála hjá Evrópusambandinu sem fyrir nokkrum árum lýsti ólögmætu samráði keppinauta við krabbamein hins frjálsa hagkerfis. Hjá Efnahags- og framfarastofnuninni, OECD, hefur verið sýnt fram á að ólögmætur ávinningur af verðsamráði sé að meðaltali 10% af söluverði en tjón samfélagsins af samráðinu geti numið allt að 20% af þeim viðskiptum sem samráðið hefur áhrif á. Með öðrum orðum þýðir verðsamráð að jafnaði 10% hærra verð en ella, en tjón samfélagsins er talið enn meira. Eftir því sem ég hef haft tök á að kynna mér hina viðamiklu ákvörðun samkeppnisráðs um ólögmætt samráð olíufélaganna virðist mér hafa verið vel vandað til verka. Ljóst virðist af hinni stóru skýrslu að Samkeppnisstofnun hafi ráðist í mjög umfangsmikið verkefni þegar stofnunin hófst handa við rannsókn sína. Verður að virða það við stofnunina sem er fámenn. Sumir hafa hnýtt í hana og fundist rannsókn hennar hafa tekið óhóflega langan tíma. Eftir að umfang rannsóknarinnar er nú orðið kunnugt verð ég að segja að mig undrar ekki að hún hafi tekið þann tíma sem raun ber vitni. Ákvörðunin ber með sér að fram hefur farið mjög víðtæk gagnaöflun og gagnaúrvinnsla er varðar nánast allan rekstur þriggja stórra fyrirtækja á íslenskan mælikvarða yfir tæplega níu ára tímabil. Þá er einnig ljóst að þurft hefur að glíma við mjög flókin lögfræðileg og hagfræðileg úrlausnarefni. Heimildir mínar benda einnig til þess að svo yfirgripsmikið stjórnsýslumál sem þetta hefði tekið jafnlangan ef ekki lengri tíma hjá samkeppnisyfirvöldum í nágrannalöndum okkar. Því hefur oft verið haldið fram að vegna ónógra fjárveitinga til Samkeppnisstofnunar hafi henni ekki verið unnt að sinna störfum sínum sem skyldi. Í ráðherratíð minni hafa framlög til stofnunarinnar aukist um 50 millj. kr. Sú viðamikla rannsókn og skýrslugerð sem hér er til umræðu sýnir svo að ekki verður um villst að stofnunin er fær um að ráðast í hin flóknustu mál með miklum árangri. Engu að síður er nauðsynlegt að gera betur og efla samkeppnisyfirvöld enn frekar. Þau þurfa að hafa burði til að hafa frumkvæði að athugunum á einstökum mörkuðum samhliða því sem öðrum málum er sinnt. Því hefur verið tekin ákvörðun um það af hálfu stjórnvalda að leggja fram frumvörp á næstunni þar sem tillögur er að finna um eflingu samkeppnisyfirvalda og skarpari löggjöf á því sviði. Eins og ég sagði í upphafi, hæstv. forseti, er ég ánægð með að samkeppnislögin virka í þessu máli. Ólöglegt samráð fyrirtækja er ekki liðið og verður ekki liðið hér á landi. Um það er sátt í samfélaginu.

Hæstv. forseti. Við höfum fengið innsýn í vinnubrögð íslenskra einokunarfyrirtækja. Vissulega er ekki hægt að alhæfa út frá vinnubrögðum íslensku olíufélaganna um vinnubrögð almennt í einokunarumhverfi en tilhneigingin í slíku umhverfi er augljós. Hjá einokunarfyrirtækjum sem eru rekin með hagnað að markmiði er líklegt að þau nýti sér umhverfi sitt til hins ýtrasta, jafnvel þótt ekki sé um að ræða alvarleg lögbrot eins og í þessu tilviki. Olíufélögin eru talin hafa valdið þjóðhagslegu tjóni sem nemur yfir 40 milljörðum króna. Þau hafa stolið milli 5 og 10 milljörðum af einstaklingum, fjölskyldum, fyrirtækjum, útgerðinni í landinu, sveitarfélögum og ríkisstofnunum. Á máli samkeppnisráðs heitir þetta að ávinningur olíufélaganna af samráði sé um 6,5 milljarðar króna. Nú spyr ég: Hvað er að gerast annars staðar í einokunarumhverfi? En fyrst og fremst er ástæða til að spyrja í þessum sal: Hvað er að gerast í höfði ráðherra ríkisstjórnarinnar? Hvaða lærdóm skyldi hún draga af þessu máli? Boðorð hennar númer eitt, tvö og þrjú er að koma öllum arðvænlegum eignum þjóðarinnar í hendur þessara aðila, inn í einokunarumhverfið. Hæstv. viðskiptaráðherra flutti hér tilfinningaþrungna ræðu um ágæti markaðsbúskapar. Ég spyr: Hvaða lærdóm dregur hún? Á áfram að berja höfðinu við steininn eða verður breytt um kúrs?

Virðulegi forseti. Hér í dag er rædd skýrsla Samkeppnisstofnunar um verðsamráð olíufélaganna. Þetta mál er mjög alvarlegt og ef rétt reynist verða menn að standa ábyrgir fyrir gjörðum sínum. Til ársins 1994 var verð á olíu og bensíni undir verðlagsákvæðum, þ.e. lögvarið samráð. Auðvitað tekur það einhvern tíma fyrir fyrirtæki að laga sig að breyttum aðstæðum en það afsakar ekki atburðarásina. Í kjölfar þessarar skýrslu hafa ýmsir farið um bæinn með snærishönkina undir hendinni til að hengja þá aðila sem hafa verið í skotlínu í þessum málum. Slíkt finnst mér óviðfelldið og við verðum að muna að enginn er sekur fyrr en sekt er sönnuð. 
             Fullyrðingar í skýrslu Samkeppnisstofnunar eru glannalegar að mati dr. Tryggva Þórs Herbertssonar og dr. Jóns Þórs Sturlusonar sem segja í skýrslu til Skeljungs hf. að ekki sé, með leyfi forseta, „með nokkru móti hægt að draga þá ályktun að háttsemi olíufélaganna á árabilinu 1998 til 2002 hafi leitt til minni samkeppni og aukinnar álagningar ...“ Enn fremur segja þeir að mat Samkeppnisstofnunar „á meintum ávinningi Skeljungs hf. [...] sé algjörlega órökstutt og að líkur séu á að hækkun framlegðar sem lögð er til grundvallar eigi sér aðrar og eðlilegar skýringar ...“ Þetta segir okkur að skiptar skoðanir eru um niðurstöðu þessa máls, þ.e. sektirnar, þrátt fyrir að viðurkennt sé að ólöglegt samráð hafi átt sér stað. Þegar þetta er orðin staðreynd finnst mér að það þurfi að koma þeim fjármunum beint til viðskiptavina olíufélaganna, ekki beint í ríkissjóð. Í framhaldi af þessu máli veltir maður fyrir sér samruna eða samráði félaga, eða samruna og hagræðingu. Það má nefna t.d. matvælamarkaðinn, lyfjamarkaðinn og fleira sem þyrfti að skoða í framhaldi af þessu máli.

Hæstv. forseti. Áratugum saman hefur verið í umræðu meðal þjóðarinnar að olíufélögin hefðu með sér samráð, verðsamráð á olíu og bensíni. Einnig að markaði væri skipt milli félaganna. Öllum var ljóst að svokölluð flokksholl fyrirtæki framsóknarmanna versluðu við Esso-olíufélagið og fyrirtæki sem sjálfstæðismenn stjórnuðu versluðu að mestu við Skeljung. Almælt var einnig að þessi olíufélög væru miklir bakhjarlar núverandi ríkisstjórnarflokka og forstjórar þeirra tilheyrðu oftast núverandi valdaflokkum ríkisstjórnarinnar sem og öðrum valdablokkum í þjóðfélaginu eins og SH og SÍF. Almannarómur var viss um að verðið væri ákveðið með samráði. Máltækið segir að sjaldan ljúgi almannarómur. Þeir sem urðu ósáttir í viðskiptum áttu síðan þann valkost að versla við Olís sem einnig var þó í samráði með félögunum. Ríkisstjórnarflokkarnir voru á liðinni öld mjög vilhallir félögum sínum og bakhjörlum. Flesta venjulega borgara gat þó varla órað fyrir að starfsemi olíufélaganna þriggja væri eins lík mafíustarfsemi og nú birtist í skýrslunni sem ég er með hérna fyrir framan mig, fyrri hluta hennar. Þar segir, með leyfi forseta, á bls. 104: „Hvað sem atvikum fyrir 1. mars 1993 líður er a.m.k. ljóst að gögn málsins sýna að olíufélögin hafa frá gildistöku samkeppnislaga haft með sér yfirgripsmikið óslitið samráð um verð, markaðsskiptingu og gerð tilboða.“ Síðan birtist á níu blaðsíðum tafla frá 1993–2001 um verðsamráð olíufélaganna. Í lok hennar segir, með leyfi forseta: „Framangreind tafla sýnir skýrlega reglubundin og umfangsmikil viðskipti milli félaganna á árunum 1993–2001 varðandi atriði sem tengjast verðlagningu, markaðsskiptingu og gerð tilboða. Telur samkeppnisráð að í þessu hafi falist áframhaldandi röð athafna sem hafi haft eitt og sama markmið sem var að draga úr samkeppni milli olíufélaganna.“ Skýrara getur það varla verið, hæstv. forseti. Upplýsingar liggja fyrir um að hér hafi verið brotin lög, og jafnvel játningar. Það ætti ekki að þurfa frekar vitnanna við.

Virðulegi forseti. Árið 1997 báðu þingmenn Samfylkingarinnar um skýrslu frá viðskiptaráðherra um hvort olíufélögin gætu í krafti markaðsstöðu og verðsamráðs samið um skiptingu markaðar og verðlagningu á vöru og þjónustu. Vegna fjárskorts gat Samkeppnisstofnun ekki ráðist í þetta verkefni og taldi sig þurfa til þess 10–15 millj. kr. Stjórnarliðar felldu tillögu okkar um að stofnunin fengi þetta fjármagn. Það var þjóðfélaginu dýrt að fella þá tillögu. Það gaf olíufurstunum athafnafrelsi til að féfletta almenning miskunnarlaust fjórum árum lengur í einu grófasta og svívirðilegasta þjófnaðarmáli sögunnar. Þannig rökuðu þessir forkólfar olíufélaganna til sín mörgum milljörðum frá almenningi, og tap samfélagsins í heild skiptir tugum milljarða. Það verður prófsteinn á hvort við búum í bananaþjóðfélagi eða siðmenntuðu lýðræðisþjóðfélagi þar sem allir eru jafnir fyrir lögum hvort olíufurstarnir verða látnir sæta ábyrgð. Refsilöggjöfin á að ná til þeirra eins og annarra sem brjóta af sér og óþolandi er að fyrning sekta verði þeirra skjól. Ránsfengnum verða olíufélögin líka að skila til baka í formi skaðabóta og sekta í samræmi við gífurlegt umfang þessa lögbrots og það verður að koma í veg fyrir að olíufurstarnir velti sektargreiðslum sínum yfir á almenning. Þátt borgarstjórans í þessu máli er ekki hægt að verja. Hann verður að axla sína ábyrgð og ég fæ ekki séð hvernig Þórólfi Árnasyni er sætt sem borgarstjóra. En það er ósanngjarnt að gera hann að blóraböggli meðan öðrum er hlíft. Ég kalla eftir yfirheyrslum fjölmiðla yfir höfuðpaurunum sjálfum, ég kalla eftir að þeir beri fulla ábyrgð sem í skjóli stjórnarflokkanna hafa skipt markaðnum á milli sín árum saman, makað þar sjálfir krókinn og látið almenning borga brúsann af ósvífnum lögbrotum sínum sem skaðað hafa allt samfélagið.

Virðulegi forseti. Undanfarna daga hefur ríkt mikil reiði í þjóðfélaginu í kjölfar úrskurðar Samkeppnisstofnunar um samráð olíufélaganna. Það er eðlilegt enda ljóst að þetta mál snertir alla í landinu á einn eða annan hátt. Við hljótum þó að fagna því að samkeppnislögin og samkeppnisyfirvöld okkar eru að virka. Verkefnið var afar viðamikið og hafa margir gagnrýnt hversu langan tíma það tók. Sú gagnrýni á rétt á sér en þó hafa framlög til stofnunarinnar aukist í ráðherratíð hæstv. viðskiptaráðherra og sjáum við nú að Samkeppnisstofnun ræður vel við erfið mál. Ég tel þó að áfram þurfi að efla hana og verða tillögur þar að lútandi ræddar hér í þinginu á næstu mánuðum. Ég skil vel viðbrögð fólks við úrskurðinum. Allt lítur út fyrir að olíufélögin hafi hlunnfarið heimilin í landinu og ekki síst á landsbyggðinni þar sem komið var í veg fyrir alla samkeppni. Útgerðirnar sem tengjast mörgum fjölskyldum beint fara afar illa út úr þessu samráði og kannski gera ekki allir sér grein fyrir því að sjómenn taka sjálfir þátt í því að greiða olíukostnað skipanna. Þarna er verið að tala um gríðarlegar upphæðir og á næstu dögum eigum við án efa eftir að sjá fleiri útreikninga ýmissa samtaka um hversu mikið þau telja sig eiga inni hjá olíufélögunum. Ég leiði hugann að því hvort svona staða sé uppi á fleiri sviðum markaðarins. Meginmálið er þó að samkeppnislögin eru að virka og þjóðin mun ekki líða ólögmætt samráð fyrirtækjanna í landinu.

Frú forseti. Skýrsla Samkeppnisstofnunar sem hér er rædd er á köflum eins og reyfari, því miður. Stórfyrirtæki halda skipulega uppi verði á olíu og bensíni og raka að sér hagnaði. Þau gera þetta í skjóli helmingaskipta milli ríkisstjórnarflokkanna, Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks. Menn tala hér um 40 milljarða, menn tala um 80 milljarða í fréttum í dag sem íslenskt samfélag hafði verið hlunnfarið um. Hverjir borga? Atvinnulífið, einstaklingar, heimilin í landinu, sérstaklega þeir sem búa úti á landi, útgerðin, flutningsaðilarnir. Kannski er ekki að undra þó að flutningskostnaður hafi hækkað langt umfram verðlag síðustu ár. En þessir sömu aðilar áttu jafnvel hlut í viðkomandi flutningsfyrirtækjum svo að siðferðið var nú ekki upp á marga fiska. Bændur, landbúnaður er einn af stærri notendum olíu og bensíns. Var á bætandi að íþyngja rekstri þeirra með þessum hætti eins og hér hefur verið lýst ef satt reynist og Samkeppnisstofnun hefur gert grein fyrir? Þetta er gríðarlega alvarlegt mál. Hvernig verður þetta endurgreitt? Ætlum við bara að kasta öllum syndum aftur fyrir okkur og segja: Ja, nú ætlum við að sjá eftir þessu og lofum bót og betrun? Það er fallegt að iðrast en hvernig ætlum við að greiða þeim sem hafa verið hlunnfarnir? Er nokkur munur á þessu og öðrum þjófnaði í raun? Líti hver í sinn barm. Er þetta nokkuð annað? Og hvernig bætum við þá þeim sem urðu fyrir þessum þjófnaði? Það verður náttúrlega að endurgreiða þeim það. Hver er tryggingin fyrir því að þetta sé ekki lengur við lýði í fákeppnissamfélaginu á fjármálamarkaðnum, tryggingamarkaðnum, vöru- og þjónustumarkaðnum, hinum einkavædda markaði? Hver er tryggingin fyrir því? Sömu aðilar eru þarna innan búðar víðast hvar. 
             Frú forseti. Hér þarf heldur betur að taka til meira en að iðrast.

Virðulegi forseti. Á undanförnum 10–15 árum hefur það gerst í þessu landi að okkur hefur tekist að umbreyta öllu viðskiptaumhverfi Íslands, örugglega þjóðinni til mikillar blessunar. Þetta leiðindamál sem er til umræðu nú hér og í þjóðfélaginu, sagan um olíufélögin, er örugglega einhverjar eftirhreytur af þeim miklu umbreytingum. Það virðist vera sem þessi félög hafi alls ekki getað áttað sig á því hvað var að gerast og haldið sig í gamla farinu, haldið sig við gamla samráðið. Það er hið hörmulega og ber að segja það eins og er, auðvitað er þetta hörmulegt. Íslensk lög ná yfir alla. Við höfum fulla ástæðu til að treysta íslenskum eftirlitsstofnunum. Við höfum fulla ástæðu til að treysta íslenskri lögreglu, íslensku ákæruvaldi og ekki hvað síst íslenskum dómurum. Þetta mál mun ganga fram eins og lög gera ráð fyrir og við skulum vita að auðvitað er engin miskunn ef menn hafa brotið þessi lög. Hins vegar ætla ég að segja að ég sé enga ástæðu til þess og kem ekki auga á það hví við ættum að nota þetta mál til að vera með einhver pólitísk hnútuköst, ég get ekki komið auga á það. 

Virðulegi forseti. Það er vægast sagt dapurleg upplifun að lesa það sem kemur fram í skýrslu Samkeppnisstofnunar um ólögmætt samráð olíufélaganna. Þetta samráð hlýtur að teljast eitt alvarlegasta tilræði sem framið hefur verið gegn efnahagskerfi þjóðarinnar. Árum saman hafa menn stundað kaldrifjað misferli þar sem þjóðin hefur verið blekkt og niðurlægð. Það er nánast sama hvar gripið er niður í skýrsluna, misferlið hefur bitnað á okkur öllum. Almennir borgarar, fyrirtæki, sveitarfélög og opinberar stofnanir, allir hafa verið arðrændir markvisst og skipulega af þessum olíufélögum, ekki síst landsbyggðin þar sem olíufélögin notuðu einokunaraðstöðuna til að skipta eldsneytismörkuðum á milli sín og svindluðu á sjávarútvegsfyrirtækjunum sem eru burðarásar byggðanna. Gríðarlegir fjármunir hafa verið plokkaðir af byggðunum í skjóli verðsamráðs, fjármunir sem hefðu getað farið til að greiða fólki hærri laun eða til að stuðla að uppbyggingu í héruðum landsins. Enginn vafi leikur á því að efnahagur landsmanna hefur borið þungan skaða af þessu. Skýrsla Samkeppnisstofnunar vekur margar alvarlegar spurningar um íslenskt efnahagslíf. Það er jú öllum ljóst að þeir sem hljóta að bera höfuðábyrgðina í þessu máli eru meðal áhrifamestu manna viðskiptalífsins. Ég er að tala um forstjóra, stjórnarformenn og stjórnarmenn olíufélaganna. Í þessum hópi eru menn sem margir hverjir hafa bein tengsl við innstu kjarna stjórnmálaflokka á borð við Sjálfstæðisflokkinn og Framsóknarflokkinn. Frú forseti. Við hljótum að krefjast þess að þeir sem hafa borið ábyrgð á þessu samráði verði látnir svara fyrir misgjörðir sínar, að þeir verði dregnir til ábyrgðar. Við, þjóðin öll, treystum þessum mönnum þó að mörg okkar hafi grunað að pottur væri brotinn í verðmyndun olíufélaganna. Fáa eða enga grunaði þó að svik þeirra væru jafnvíðtæk og nú hefur komið á daginn. Hér verður að stinga djúpt svo notað sé orðatiltæki úr heimi olíugreifanna. Það er réttmætt að beita olíufélögin þungum stjórnvaldssektum og þeir fjármunir ættu að fara óskertir til samgöngubóta. Síðan á að draga forstjóra, stjórnarformenn og stjórnarmenn olíufélaganna til ábyrgðar.

Frú forseti. Fá mál hafa hrist jafnduglega upp í íslensku þjóðfélagi og það mál sem er hér til umræðu og er það ekki nema von. Fólki svíður eðlilega þetta ótrúlega athæfi sem var viðhaft um langt skeið hjá olíufélögunum, brotin beindust gegn almenningi og þau eru alvarleg. Samfélagslegur skaði er talinn vera metinn á um 40 milljarða kr. og sumir telja hann reyndar vera langtum meiri. Markmiðið var aukin hagnaðarvon fyrirtækjanna sem í hlut áttu, greiðendur eru íslenskir neytendur og þeim er nóg boðið. Það jákvæða í málinu er sú staðreynd að samkeppnisyfirvöld hafa sannað getu sína til að takast á við erfiðustu og viðamestu mál sem hugsast getur þrátt fyrir að þau hafi jafnan búið við fremur rýrar fjárveitingar af hálfu ríkisstjórnarinnar. Ég treysti því að nú verði samstaða um það á Alþingi að efla Samkeppnisstofnun verulega og fela henni þau aðföng sem þarf til að gæta réttar íslenskra neytenda í framtíðinni. Greinilegt er að ekki er vanþörf á. Við hljótum að spyrja okkur í kjölfar þessa máls: Hvað ber að gera til að koma í veg fyrir að ámóta atferli fái þrifist í íslensku viðskiptalífi í framtíðinni? Burt séð frá þeirri alvarlegu atlögu sem forstjórar fyrirtækjanna gerðu að íslenskum neytendum snýst málið líka um viðskiptasiðferði. Hvers vegna viðgangast slík vinnubrögð í viðskiptalífinu, í skjóli hvers viðgangast þau? Hversu langt teygir þetta samráð anga sína því að eins og fram hefur komið eru margir þeirra sem koma að stjórnun olíufélaganna gerendur víða annars staðar í viðskiptalífinu? Sumir þeirra bera jafnvel ábyrgð á því að hafa tekið þátt í samráði gegn öðrum fyrirtækjum sem þeir voru sjálfir í forsvari fyrir. Stjórnunar- og eignatengsl eru hér gríðarlega mikil en eins og menn vita tók það Samkeppnisstofnun óhemjulangan tíma að taka saman samantekt um þau tengsl og m.a. vegna fjárskorts. Einbeitum okkur að þessum þáttum, komum í veg fyrir fleiri slík mál, tökum lagaumhverfið til vandlegrar skoðunar. Ég vil sérstaklega taka undir þá tillögu sem hv. þm. Lúðvík Bergvinsson lagði hér fram um að taka upp bresku regluna um setu manna í stjórnum. Slík regla væri óneitanlega til bóta.

Virðulegi forseti. Á þeim tímamótum sem málið er nú eftir niðurstöðu Samkeppnisstofnunar og samkeppnisráðs er rétt að huga að því hvernig halda beri á því til framtíðar. Ég tel að í fyrsta lagi beri stjórnvöldum að leggja sig fram um að tryggja að þær sektir sem verða að lokum greiddar verði greiddar af eigendum fyrirtækjanna en ekki af almenningi. Það væri mikil háðung ef svo til tækist að olíufélögin gætu sótt sektargreiðslur í vasa almennings, þess sem er þolandi í þessu máli öllu. Það er því mikilvægt í mínum huga að tryggja að sektargreiðslurnar verði greiddar af eigendum félaganna en ekki almenningi. Í öðru lagi ber okkur að tryggja að Samkeppnisstofnunin valdi þeim verkefnum sem henni eru falin. Mörg stór og mikil verkefni hafa verið á borði embættismanna Samkeppnisstofnunar árum saman, miklu lengur en eðlilegt er og stundum verið til skaða fyrir framgang mála. Við þurfum að bæta úr því þannig að stofnunin verði öflug og geti veitt aðilum á þessum markaði öflugt aðhald í tíma. Í þriðja lagi þarf að upplýsa þátt einstaklinga í þessu máli og þar mega yfirvöld eins og ríkislögreglustjóraembættið ekki láta sitt eftir liggja. Menn verða að hraða rannsókn málsins, upplýsa þátt hvers og eins einstaklings sem ábyrgð kann að bera á þessu athæfi og birta þeim ákæru ef ástæða er til. Í fjórða lagi þarf ríkissjóður að huga að því að bæta þeim skaðann sem orðið hafa fyrir honum, almenningi. Ríkissjóður hefur hagnast á þessu athæfi og það er engin ástæða fyrir ríkissjóð að sitja uppi með einhvers konar verðlaunafé fyrir ólögmætt samráð. Við eigum að bæta almenningi þann skaða sem hann hefur orðið fyrir í þessu máli.

Virðulegi forseti. Vegna umræðunnar sem hér hefur farið fram er nauðsynlegt að það liggi skýrt fyrir að sú skýrsla sem liggur fyrir er niðurstaða stjórnvalds eftir að þeir sem sakaðir hafa verið um lögbrot hafa komið sínum andmælum á framfæri. Hér er því ekki um að ræða einhvers konar frumskýrslu eða drög að niðurstöðu, um er að ræða niðurstöðu stjórnvalds sem er að mestu leyti sönnuð og játuð hvað varðar þau brot sem borin eru á þá sem um ræðir. Einnig vil ég nefna að sú hagfræðiskýrsla sem vitnað er til eru orð þeirra sjálfra sem hana skrifa. Hún fjallar ekki um samráðið á neinn hátt og þeir taka skýrt fram að þeir voru ekki upplýstir um hversu víðfeðmt þetta samráð væri þegar þeir skrifuðu hana. Þar af leiðandi segja þeir sjálfir að það dragi úr gildi þeirra eigin skýrslu. Virðulegi forseti. Um nokkuð langt skeið hefur hér oft og tíðum farið fram umræða um samkeppnismál. Sumir flokkar á þinginu hafa slegið sér á brjóst og sagt: Við erum talsmenn samkeppninnar - a.m.k. á tyllidögum og hátíðisdögum. En það er athyglisvert að mínu viti hvernig sú umræða hefur að nokkru leyti birst í því sem kalla má samtryggingu, hvernig menn hafa að einhverju leyti lagst í vörn fyrir það sem hér hefur verið gert. Það er mitt mat að þetta mál reyni á skipulag samfélagsins, það reyni á hvort allir séu jafnir fyrir lögum, það reyni á hvort skipulagið sé það traust og sterkt að hægt sé að taka á þessu máli og það er krafa almennings í málinu. Við getum aldrei sagt um stórfyrirtæki, sem hafa aðgang að mikilli sérfræðiþjónustu, að þau hafi ekki áttað sig á að lögum hafi verið breytt og það hafi tekið þau tíu ár. 

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir umræðuna. Það hefur komið fram í henni og reyndar í fjölmiðlum líka að Samfylkingin hafi óskað eftir rannsókn á samráði olíufélaganna árið 1997 en stjórnvöld hafnað því. Hér finnst mér vera fært nokkuð í stílinn því að hið rétta er að Samfylkingin óskaði á sínum tíma eftir skýrslu frá viðskiptaráðherra um viðskipta- og samkeppnishætti í banka-, olíu-, trygginga- og flutningaviðskiptum. Slík skýrslugerð hefði ekki orðið grundvöllur húsleitar og síðan stjórnvaldssekta  Samkeppnisstofnun er algjörlega sjálfstæð stofnun og hún tekur ekki við fyrirmælum. Sama er að segja um Fjármálaeftirlitið af því að það var nefnt hér af hv. þingmönnum. Fjármálaeftirlitið er sjálfstætt og það tekur heldur ekki við fyrirmælum hvorki frá mér né hv. Alþingi. Það er athyglisvert að þingmenn Samfylkingarinnar tala í öðru orðinu um mikilvægi sjálfstæðis eftirlitsstofnana en í hinu orðinu að ýmist ég sem viðskiptaráðherra eða Alþingi eigi að beina tilmælum til þessara stofnana um að fara út í eitt og annað. Ræður hv. þingmanna Vinstri grænna voru hefðbundnar, þeir eru á móti frjálsum markaði, frjálsu markaðskerfi 

Hæstv. forseti. Ég mæli sem iðnaðarráðherra fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 17/1991, um einkaleyfi, með síðari breytingum. Frumvarpið er á þskj. 269, 251. mál þingsins. Frumvarpið er flutt vegna innleiðingar eins þáttar í tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2004/27/EB í íslenskan rétt en sá þáttur snýr að einkaleyfum. Tilskipunin heyrir hins vegar almennt undir starfssvið heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytisins og er einnig gert ráð fyrir breytingu á lyfjalögum vegna hennar. Með tilskipuninni er gerð breyting á eldri tilskipun nr. 2001/83/EB, um Bandalagsreglur um lyf sem ætluð eru mönnum. Ákvæði 1. gr. frumvarpsins snerta 3. tölul. 3. mgr. 3. gr. laga um einkaleyfi en þar segir að einkaréttur samkvæmt einkaleyfi taki ekki til tilrauna með efni uppfinningar. Hins vegar er lagt til vegna innleiðingarinnar að auk þess verði tekið sérstaklega fram að einkarétturinn taki m.a. ekki til rannsókna og prófana og annarra tengdra ráðstafana sem nauðsynlegar eru til að unnt sé að sækja um markaðsleyfi fyrir t.d. samheitalyf og endurbætt lyfjaform. Í þessu felst að framleiðanda samheitalyfs er heimilt að gera hér á landi allar rannsóknir og prófanir og aðrar tengdar ráðstafanir sem nauðsynlegar eru í því skyni að sækja um markaðsleyfi fyrir t.d. samheitalyf án þess að slíkt brjóti gegn einkaleyfisrétti eða vottorðum um viðbótarvernd lyfja. Verði frumvarpið óbreytt að lögum verður ekki séð að það hafi kostnaðarauka í för með sér fyrir ríkissjóð. Hæstv. forseti. Ég mælist til þess að málinu verði vísað að lokinni þessari umræðu til 2. umr. og hv. iðnaðarnefndar.

Frú forseti. Ég er sannfærður um að þetta mál horfir mjög til heilla og bóta fyrir iðnaðinn í landinu. Þetta er samt ákaflega flókið mál og til þess að taka af allan vafa langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvort það sé ekki rétt skilið hjá mér að þetta frumvarp tryggi frekar og jafnvel auki rétt þeirra framleiðenda hér á landi sem eru að eða hyggjast framleiða samheitalyf. Þetta frekar bætir stöðu þeirra en hitt, ekki satt?

Hæstv. forseti. Það er alveg rétt ályktað hjá hv. þingmanni að þetta hefur áhrif á framleiðslu samheitalyfja hér á landi og á að gera framleiðendum mögulegt að stunda rannsóknir og þróun lyfja á einkaleyfatímabili. Þetta getur skipt miklu máli og þetta er tilskipun frá Evrópusambandinu, svokallað Bolar-ákvæði, sem hefur verið nokkuð lengi í umræðunni en nú virðist vera að okkur sé orðið heimilt að stíga þetta skref sem er til hagsbóta fyrir atvinnulífið.

Frú forseti. Eins og fram hefur komið í umræðunni um skýrslu iðnaðarráðherra um framvindu byggðaáætlunar til þessa eru margar góðar fyrirætlanir settar á blað í skýrslu hæstv. ráðherra. Ef ég rifja aðeins upp helstu markmiðin með áætluninni eru þau eftirfarandi, með leyfi forseta: „a. Að draga úr mismun á lífskjörum og afkomumöguleikum fólks milli byggðarlaga í landinu og skapa íbúum á landsbyggðinni sem hagstæðust búsetuskilyrði. b. Að aðstoða byggðarlög á landsbyggðinni við að laga sig að örri samfélagsþróun og hröðum breytingum í atvinnuháttum með því að efla sveitarfélögin, veita markvissan stuðning við atvinnuþróun, menntun, trausta samfélagsþjónustu og uppbyggingu grunngerðar. c. Að treysta búsetuskilyrði á landsbyggðinni með því að efla þau byggðarlög sem eru fjölmennust, hafa mest aðdráttarafl fyrir fólk og bestu möguleika til uppbyggingar atvinnulífs, skóla, menningarlífs og opinberrar þjónustu. d. Að auðvelda byggðum landsins að rækta menningu sína, auðga með því þjóðlífið og skapa fjölbreytilegri kosti fyrir borgarana í búsetu og lífsstíl. Í því felst m.a. að stuðla að varðveislu byggðar sem á sér rótgróna sögu og hefur menningarsögulegt gildi, svo og að virða tengsl fólks í fámennum byggðarlögum við átthaga sína með því að gera því kleift að búa þar áfram. e. Að stuðla að fjölbreyttu atvinnulífi, jöfnun starfsskilyrða og að fyrirtæki á landsbyggðinni geti nýtt atvinnukosti sína sem best með sjálfbæra nýtingu auðlinda og góða umgengni um náttúru landsins að leiðarljósi. Lagt var til að þær aðgerðir sem beitt yrði til að ná fram meginmarkmiðum byggðaáætlunar byggðust á eftirtöldum meginstoðum: Traustu og fjölbreyttu atvinnulífi, öflugum byggðarlögum, aukinni þekkingu og hæfni, bættum samgöngum og áherslu á sjálfbæra þróun.“ Þetta eru vissulega fín markmið og frábært ef maður hefði séð að að þeim hefði verið unnið að einhverju marki undanfarin ár. Það er þó svo að mér ofbýður við þennan lestur og mér er skapi næst að kasta skýrslunni frá mér. Mér dettur í hug: Er verið að draga dár að fólki? Við skulum hafa í huga að við erum að fjalla hér um áætlun sem nær yfir tímabilið 2002–2005, tímabil sem er að verða lokið. Maður skyldi því ætla að verkefnin og fyrirætlanirnar væru komnar vel á veg og að þeirra sæi stað um land allt. Þessi byggðaáætlun á að vera fyrir allt landið, ekki satt? Því miður er staðan sú eftir að sjálfstæðismenn og framsóknarmenn hafa haft byggðamál í sínum höndum í tíu ár, allt of langan tíma, að byggð er að hruni komin á heilu landsvæðunum og á þeim sömu stöðum býr fólk víða við sára fátækt. Ráðherra byggðamála kannast reyndar ekkert við að til séu nein sérstök svæði þar sem meðaltekjur eru áberandi lægri en meðaltekjur á Íslandi. Það kom fram í viðræðum sem ég átti við hana á síðasta þingi. Því sárar er að hlusta á hæstv. ráðherra sem hafa tekið þátt í umræðunum hér. Hæstv. landbúnaðarráðherra, Guðni Ágústsson, talar eins og allt sé í himnalagi í landbúnaðarmálum og hæstv. byggðamálaráðherra, Valgerður Sverrisdóttir, lætur eins og það sé helber ósanngirni að minna hana á þá ábyrgð sem hún ber á byggðaþróun, á þeim afdrifaríku afleiðingum sem aðgerðaleysi, afskiptaleysi og rangar ákvarðanir í skattamálum og samgöngumálum, svo eitthvað sé nefnt, hafa í för með sér. Hér hafa verið rakin áhrif skattbreytinga til aukinnar mismununar á aðstöðu fyrirtækjarekstrar á suðvesturhorninu andspænis landsbyggðinni. Það gerði hv. þm. Kristján Möller. Þessum hæstv. ráðherrum sem ég nefndi hér kemur það víst ekkert við. Líka hefur verið rakið hvernig framkvæmdir í vegamálum hafa verið dregnar saman og verða dregnar saman á næstu árum, samtals um 4 milljarða á næstu tveim árum þrátt fyrir það að þessir sömu hæstv. ráðherrar og allir ráðherrar viti að engar aðgerðir eru líklegri til að treysta byggð en einmitt samgöngubætur. Ráðherrann veit líka að til þess að atvinnurekstur blómstri um allt land þarf að jafna samkeppnisstöðu. Mér barst bréf nýlega, afrit af bréfi til Símans, þar sem íbúar og aðstandendur atvinnufyrirtækja við Ísafjarðardjúp óskuðu eftir að mark yrði tekið á umleitan þeirra og bréfum sem þeir hafa skrifað á undanförnu þrem og hálfu ári, fyrst fyrir þrem og hálfu ári og margítrekað, um að þeim yrði komið í viðunandi tengingu við umheiminn þannig að þeir gætu rækt atvinnustarfsemi sína á sambærilegan hátt og aðrir landsmenn sem búa á þéttbýlissvæði, stundað nám og fleira sem einmitt er verið að minnast á hér sem forsendur þess að byggðaþróun geti orðið viðunandi. Þessu hefur ekki verið svarað. Það hefur komið fram í umræðum á Alþingi að ráðherrar telja það ekki hlutverk sitt að skipta sér af starfsemi Símans vegna þess að hann sé orðinn hlutafélag. Það er eftir sem áður svo, herra forseti, að Síminn er að stærstum hluta til í eigu okkar landsmanna allra og það er samgönguráðherra sem fer með hlutabréf ríkisins. Það hlýtur því að vera hlutverk ríkisstjórnarinnar að ýta við þessu fyrirtæki ef það er raunverulega meining ráðherranna að það eigi að koma lagi á samgöngumál, bæði í lofti og á láði. Við þekkjum stöðu sveitarfélaganna. Þau eru látin engjast árum saman. Þróun í land- og sjóflutningum er látin fara eins og verða vill og reyndar beinlínis stuðlað að því að flutningur færist alfarið á land með óhagstæðum flutningsjöfnunargreiðslum og olíugjaldi sem mismunar bifreiðaeigendum. Afleiðingar þess eru mikil mengun, stóraukin hætta á vegum sem eru alls ekki undir það búnir eða fyrir það byggðir að flytja svona mikla umferð á þeim og þunga, mikill aukakostnaður fyrir fyrirtæki landsins, tilheyrandi verðhækkanir á vöru og stóraukið slit vega. Það kom fram í rannsókn Tinnu Finnbogadóttur, sem er nemi við Viðskiptaháskólann í Kaupmannahöfn, að flutningar á landi eru allt að 340% dýrari en flutningar á sjó. Vegslit af völdum bifreiða, 10 tonna og þyngri, er miklu meira og alvarlegra þar sem þessar bifreiðar mylja undirlag veganna miklu verr en bifreiðar, 4 tonna og léttari, og gjaldið sem er sett á þessar bifreiðar er ekki í neinu samræmi við það slit sem af þeim hlýst. Ríkisstjórnin hefur ríkar ástæður og full efni til þess að hafa hönd í bagga og stýra því hvernig flutningar fara fram á landi og í kringum landið, á láði eða á legi. En þetta kemur þeim víst ekkert við frekar en annað. Hæstv. ráðherra hefur það fyrir sið þegar ég ræði við hana um byggðamál að minna mig á að Byggðastofnun var flutt til Sauðárkróks. Ráðherrann telur sjálfsagt að hún stingi upp í okkur þingmenn með því að minna á þau örfáu dæmi sem hægt er að finna um aðgerðir og uppbyggingu utan Akureyrar og Miðausturlands. Svo er þó hreint ekki og gagnrýni okkar beinist, svo það sé skýrt tekið fram, ekki að því sem verið er að gera á Akureyri og Miðausturlandi. Það er hreint ekkert of mikið. En það þarf að hafa hönd í bagga víðar og það má ekki láta fólk engjast í óvissu árum saman. Ég tók eftir því ásamt mörgum fleirum að um leið og Byggðastofnun var flutt norður á Sauðárkrók voru settar á fót tvær stofnanir á Akureyri sem hafa með höndum sams konar verkefni og Byggðastofnun er ætlað að hafa. Ég hefði hins vegar talið eðlilegt og ákjósanlegra að Byggðastofnun sjálf væri efld til frekari verka en að útdeila verkum og verkefnum til annarra og hugsanlega gera Byggðastofnun óþarfa með tímanum. Ég vona að það sé ekki ætlun hæstv. ráðherra því að þá væri illa farið með fé skattborgaranna og óorði komið á flutning ríkisstofnana út á land. Það er líka augljóst að ef tryggja á að Byggðastofnun geti sinnt þeim verkefnum sem henni er ætlað þarf að auka möguleika hennar á styrkveitingum í stað lána. Það er nefnilega þannig, hæstv. ráðherra, að á ýmsum svæðum landsins er ekki til fjármagn til að standa undir nýsköpun og stofnsetningu fyrirtækja. Þetta á ráðherrann reyndar að vita. Það er ekki hægt að krefja um mótframlag þegar engir peningar eru til og það kann einmitt að vera meðal skýringa á því að færri umsóknir komu úr Norðvesturkjördæmi en úr kjördæmi hæstv. byggðamálaráðherra í 700 millj. kr. sem rætt er um í skýrslunni sem við erum að fjalla um, 700 millj. kr. sem veittar voru til uppbyggingar eða sérstaks átaks í atvinnumálum fyrir síðustu kosningar. Jafnframt þarf að efla atvinnuráðgjöf á svæðum en ekki planta fleiri ráðgjöfum niður á Akureyri þó að þeir sem þar starfa séu allir góðra gjalda verðir. Nýlega gengu einmitt á fund fjárlaganefndar aðilar úr Norður-Þingeyjarsýslu sem sárvantar liðsstyrk, vantar eitt stöðugildi í viðbót til að geta sinnt þeim verkefnum við atvinnuuppbyggingu sem fyrir liggja. Ég man líka að búið er að flytja Landmælingar ríkisins til Akraness. Það er mál þeirra sem til þekkja að afar vel hafi tekist til enda hafa heimamenn lagt sig fram um að greiða götu stofnunarinnar. Nú er hins vegar gert ráð fyrir stórskertum framlögum til hennar í frumvarpi til fjárlaga. Gert er ráð fyrir að felld verði niður 30 millj. kr. fjárveiting til kortagerðar stofnunarinnar en það er verkefni sem var gerður samningur um í stefnumótun hennar og hluti af árangursstjórnarsamningi sem var gerður við hana í upphafi. Það er ljóst að ef staðið verður við þetta ákvæði í fjárlögum mun þessi stofnun þurfa að segja upp fjölda manns. Það liggur við að manni falli allur ketill í eld þegar maður stendur frammi fyrir svona vinnubrögðum, og hvað á maður eiginlega að halda? Fylgir enginn hugur máli þegar verið er að koma starfsemi fyrir utan Reykjavíkur? Það er nauðsynlegt að hæstv. ráðherra sýni þess merki að hún þekki aðstæður á Íslandi öllu og láti sig varða hvernig hagur fólksins er. Hún verður að beita áhrifum sínum á þeim svæðum landsins sem virkilega er þörf fyrir og vinna í þeim anda sem þessi byggðaáætlun sem við erum að tala um hér er sett fram í. Markmiðin eru virkilega góð eins og ég sagði í upphafi máls míns. Íbúum næstum alls Norðvesturkjördæmisins, íbúum norðausturhornsins og á suðausturhorni landsins, svo eitthvað sé nefnt, hlýtur að þykja nóg um afskiptaleysi hæstv. ráðherra. Þeir bíða óþreyjufullir eftir að hún sýni þess merki að hún þekki til aðstæðna þar og vilji láta til sín taka í anda byggðaáætlunar sem nú hefur bráðum runnið sitt skeið. Vonandi fáum við að sjá næstu áætlun í góðum anda líka og áætlun sem betur verður framfylgt en þeirri sem hér er til umræðu.

Hæstv. forseti. Ég er eiginlega dálítið hissa á þeirri ræðu sem hér var flutt, ég get ekki annað sagt. Mér finnst ákveðinn hroki felast í því að bera það hér á borð að ég þekki ekki til landsins alls. Ég held að hv. þingmaður ætti bara að kynna sér dagbók mína og átta sig á því hvað ég fer mikið um landið. Svo finnst mér eins og hún sé farin að yfirbjóða kollega sinn úr Norðausturkjördæmi, Kristján Möller, sem talar hér næst. Ég gæti gjarnan spurt hann að því, þó að það falli kannski ekki vel að þessu andsvari, hvort hann sé ekki sammála hv. þingmanni um að það sé verið að gera allt of mikið á Akureyri af minni hálfu og hálfu stjórnvalda. Þetta var ræða sem mér finnst eiginlega ekki vera boðleg.

Frú forseti. Hæstv. ráðherra verður bara að meta það sem hroka ef henni finnst það vera hrokafullt sem ég hef sagt í dag. Það er einfaldlega þannig að mér svíður að sjá afskiptaleysi ráðherrans af stórum svæðum landsins sem ég fer um. Ég veit að umbjóðendur mínir í Norðvesturkjördæmi eru mér hjartanlega sammála um að lítið verði vart við aðgerðir af hálfu ráðherrans og ráðuneytis hennar í því kjördæmi. Ég tók það sérstaklega fram í ræðu minni áðan að ég teldi ekki að neitt væri ofgert, hvorki á Miðausturlandi né á Akureyri, þannig að það er ekkert hægt að snúa neinu upp á mig í þeim efnum. Það er vissulega gott að byggja upp á Akureyri og í Eyjafirði en það þarf að líta víðar við. Þó að ég segi að það þurfi að líta víðar við þýðir það ekki að ég telji neitt ofgert á Akureyri eða á Miðausturlandi, þvert á móti. Mér finnst að það eigi að sinna málum áður en heilu landsvæðin eru komin að fótum fram en þannig er ástandið að verða mjög víða á landinu.

Virðulegi forseti. Hér í lok viku, á föstudegi, tökum við til umræðu og höldum áfram að ræða skýrslu iðnaðarráðherra um framvindu byggðaáætlunar fyrir árin 2002–2005. Í dag er 5. nóvember. Þetta er skýrsla sem hefði að sjálfsögðu, eins og áður hefur verið sagt, átt að ræðast síðasta vor. Við hefðum átt að fjalla um hana þá en það var ekki gert. Hæstv. ráðherra kennir forseta þingsins um það að skýrslan hafi aldrei komist á dagskrá. Hún hefur lýst því við fyrri umræðu að hún hafi mikið gert til að koma skýrslunni á dagskrá. Ég hef áður sagt „betra er seint en aldrei“ og held mig við það þó að það sé alltaf slæmt þegar umræða er slitin í sundur. Það er eðlilegt að þetta sé mikið rætt. Það er kannski heldur ekkert óeðlilegt við það að í sal Alþingis í dag eru aðeins þrír alþingismenn á þessari stundu við að ræða skýrslu iðnaðarráðherra um framvindu byggðaáætlunar. Ég tek þó skýrt fram að það eru nokkrir á mælendaskrá. Það er kannski sýnishorn af því hvernig byggðamálaumræða hefur þróast á hinu háa Alþingi hin síðari ár. Ég hef sagt það áður og vitnað í orð hæstv. fyrrverandi félagsmálaráðherra, Páls Péturssonar, sem hann sagði úr ræðustól, að Framsóknarflokkurinn hefði gleymt landsbyggðinni þegar hann hóf markaðssókn fyrir formann Framsóknarflokksins á höfuðborgarsvæðinu. Hann hefur þó ekki miklu meira atkvæðamagn bak við sig en formaður stúdentaráðs í kosningum til stúdentaráðs, en sleppum því nú. Auðvitað sakna ég þess að framsóknarmenn og sjálfstæðismenn skuli ekki koma hér í umræðu, einkanlega sjálfstæðismenn sem eru yfirleitt á harðahlaupum frá þessu máli og ræða það ógjarnan á Alþingi. Mörg atriði hefði ég viljað ræða í seinni ræðutíma mínum um þessa skýrslu en verð því miður að stikla á stóru, fara bara yfir nokkur atriði. Ég var búinn að fara yfir fáeina þætti, m.a. að nefna það og vekja athygli þingsins á því að sú skýrsla sem lögð var fram á þessu hausti er töluvert mikið öðruvísi en sú skýrsla sem hæstv. ráðherra lagði fram á vorþingi. Ýmsir merkilegir markmiðakaflar, kaflar um hver beri ábyrgð á framkvæmdinni og hverju eigi að ná í þeim efnum, eru fallnir út. Hæstv. iðnaðarráðherra, ráðherra byggðamála, hefur ekki getað svarað því á sannfærandi hátt hvers vegna þetta er farið út. Nefni ég t.d. afslátt vegna lána hjá Lánasjóði íslenskra námsmanna sem átti að vera á herðum hæstv. fjármálaráðherra. Ég spurði hæstv. fjármálaráðherra út í það sl. vor og svörin voru þau að nánast ekkert væri verið að gera í málinu. Nú hefur þetta verið fellt út úr skýrslunni, þ.e. markmiðasetningin og áformin, hin göfugu, fallegu orð sem sett voru í þessa skýrslu og sett inn í áætlunina sem svo kemur í ljós að er ekkert annað en orðin tóm. Því miður. Ég gæti tekið mörg atriði. Ég hef áður rætt um það að byggðamál snúast orðið miklu meira um það sem mundi kallast jöfn lífskjör og jöfn búsetuskilyrði fólks, sama hvort það býr í Reykjavík eða á Raufarhöfn, í Kópavogi eða á Kópaskeri. Það er auðvitað ólíðandi, eins og ég hef áður sagt, að fólk á þeim stöðum þar sem ríkið rekur ekki framhaldsskóla skuli þurfa að leggja fram miklar og háar upphæðir umfram íbúa landsins sem sitja í þeim sveitarfélögum þar sem ríkið rekur framhaldsskóla og borgar kennurum laun. Þetta fólk þarf að punga út miklum fjármunum til að mennta unglinga sína og það er náttúrlega óþolandi og ólíðandi. Nú skal ég taka það skýrt fram, virðulegi forseti, að töluverðum upphæðum er varið til jöfnunar námskostnaðar. Það er mikið og gott atriði í sambandi við jafnræði og jöfnun búsetuskilyrða en hins vegar vantar meiri peninga, miklu meiri, vegna þess að þetta er ekki jafnað nóg. Sama má segja um ótal mörg önnur atriði, t.d. fyrir íbúa landsbyggðarinnar sem þurfa að leita sér lækninga suður til Reykjavíkur. Þar munar líka miklu á að jafnræðis sé gætt. Þetta á auðvitað að gerast í gegnum skattkerfið, eins og kom fram og var svo fallega sagt í lögunum sem við ræddum í gær, þ.e. breytingar á lögum um húsnæðissjóð, 90% lánin. Þar er sagt að jöfnunaraðgerðirnar skuli gera í gegnum skattkerfið og eigi að gera það í leiðbeiningum um greinarnar. Þetta er fallega sagt og vonandi að það verði tekið fyrir á fleiri stöðum. Virðulegi forseti. Á þeim stutta tíma sem ég hef ætla ég að gera að umtalsefni tekjustofna sveitarfélaga og það hvernig ríkisvaldið, ríkisstjórn og Alþingi, hafa sífellt verið að setja meiri kvaðir, lög og reglugerðir á sveitarfélögin án þess að tekjustofnar hafi fylgt með. Þetta segi ég hér í umræðu um byggðamál vegna þess að það er auðvitað mjög mikilvægt atriði í sambandi við byggðamál að öll sveitarfélög á landinu hafi tekjustofna til að sinna lögboðnum framkvæmdum og ákvörðunum sem sveitarfélögin eiga að sinna, svo og lögbundinni þjónustu. Sveitarfélög vítt og breitt um landið geta það alls ekki vegna þess hve lágur tekjustofninn er orðinn. Þetta ætla ég að gera að umtalsefni vegna þess að svokallaðri fjármálaráðstefnu Sambands íslenskra sveitarfélaga er nýlokið. Þar voru flutt mörg mjög merkileg erindi og sýnt fram á hvernig sífellt hafi verið að fara á verri hliðina fyrir sveitarfélögin í fjárhagslegum samskiptum ríkis og bæja. Þar féllu t.d. orð hjá formanni Sambands íslenskra sveitarfélaga eins og þau að það gengi illa að toga ríkisvaldið að þessu borði, þ.e. til að ræða á vitrænan hátt, eins og hann sagði, við ríkisvaldið um tekjustofna sveitarfélaga. Þar sagði þessi sami maður þau orð að samskipti ríkis og sveitarfélaga væru ekki nógu góð. Hann tók svo dæmi af efnahagsmálum, kjarasamningamálum og fjárhagslegum samskiptum. Það kom líka fram hjá sambandinu, formanni, að stjórn þess væri mjög ósátt við þá samráðsfundi sem haldnir væru milli ríkisins og sveitarfélaganna. Hann sagði að þeir gögnuðust lítið sveitarfélögunum og að umræðurnar væru ekki mjög vitrænar. Virðulegi forseti. Ég hef hér eftir það sem formaður Sambands íslenskra sveitarfélaga sagði um samskipti ríkisvaldsins og sveitarfélaganna. Þó að ég geri mér grein fyrir því að þessi mál heyri undir félagsmálaráðherra er engu að síður rétt að draga þau hér fram í þessum efnum. Ég ætla ekki að hafa allt eftir að þessu sinni sem kom fram á ráðstefnunni en ég vil líka taka sem dæmi umsögn bæjarstjórans á Akureyri. Hann er einn af þremur í tekjustofnanefnd og er að reyna að semja við ríkið um þessi atriði. Hann orðaði það svo að það væri dapurt að sitja fundi við umboðslausa aðila frá ríkisvaldinu og sagði að við værum nánast í sömu sporum og í desember 2003. Þetta segir margt um fjárhagslegu samskiptin og ég ítreka að ég geri þetta hér að umtalsefni vegna þess að sveitarfélögin eru náttúrlega stærstu atvinnurekendur vítt og breitt og í mörgum sveitarfélögum á landinu þó að svo sé ekki hér á höfuðborgarsvæðinu. Sveitarfélögin eiga að sinna lögbundinni þjónustu við íbúana, sama hvort það er í skólamálum, leikskólamálum, öldrunarmálum, annarri félagslegri þjónustu eða hverju sem er. Þau geta það ekki vegna þess að sífellt er verið að þrengja að þeim. Ég ætla að grípa aðeins niður í nokkur atriði sem komu fram í ágætu erindi bæjarstjórans á Akranesi þar sem hann bar saman hvernig þetta hefði þróast hjá sveitarfélögunum gagnvart ýmsum ákvörðunum sem hafa komið frá hinu háa Alþingi. Hann tók sem dæmi að kostnaðurinn vegna húsaleigubóta hjá Akureyrarbæ hefði aukist úr 10 millj. í 50 millj. frá 1990 til 2003. Það má taka fleiri málaflokka sem þarna voru teknir sem dæmi. Kostnaður t.d. vegna barnaverndar hefur á sama tíma eða frá árinu 1990 til 2003 hjá Akureyrarbæ aukist úr 5 millj. kr. í 20 millj. kr. Kostnaður vegna liðveislu hefur hækkað úr 5 millj. í 22 millj. frá 1990–2003 hjá Akureyrarbæ. Það var ansi merkilegt sem sagt var á þeim fundi um grunnskólana, orðrétt, með leyfi forseta: „Það sem mátti ekki gera meðan ríkið annaðist grunnskólann er orðið að skyldu eftir að sveitarfélögin tóku við.“ Ég vek athygli á þessu orðalagi, virðulegi forseti. Þetta eru orð sem skólastjórnandi hafði um kerfið eftir að ríkið losaði sig við grunnskólana og færði þá til sveitarfélaganna. Síðan hefur margt annað í rekstri grunnskóla stóraukist vegna ákvarðana og reglugerða frá Alþingi og frá menntamálaráðuneyti. Það má t.d. líka fjalla um þessi fjárhagslegu samskipti þegar menn tala um styttingu náms til stúdentsprófs. Þá er gert ráð fyrir tilfærslu verkefna til grunnskólanna, aukinnar endurmenntunar og aukinnar námsráðgjafar. Þarna er verið að færa þetta í rauninni frá ríkinu til sveitarfélaganna. Hver á að borga brúsann? Sveitarfélögin að mati hæstv. ríkisstjórnar. Það má halda áfram svona, virðulegi forseti, en tími gefst ekki til að fara í gengum þessi fjárhagslegu samskipti. Ég vil aðeins segja það að lokum um fjárhagsleg samskipti ríkis og sveitarfélaga að mikil þörf er á því að niðurstaða komi út úr þeim viðræðum sem eru í gangi nú milli sveitarfélaganna og ríkisvaldsins í tekjustofnanefndinni. Frá þessari nefnd verða að koma tillögur um bráðaaðgerðir til að rétta af fjárhag sveitarfélaganna í því sem búið er að gera þar sem skuldir hafa verið að hlaðast upp. Hitt er svo næsta verkefni sem verður auðvitað að vinna samhliða vegna þeirrar ákvörðunar sem ríkisstjórnin hefur tekið, þ.e. að efna til allsherjaratkvæðagreiðslu um sameiningu sveitarfélaga næsta vor. Ef ekki verður búið að koma tekjustofnum sveitarfélaganna í eðlilegt horf, ef ríkisvaldið verður ekki búið að gefa eftir hluta af þeim skatti sem innheimtur er til sveitarfélaganna, spái ég því að engar sameiningarkosningar verði í landinu, það verði ekki hægt að leggja það fyrir íbúa landsins, íbúa byggðarlaga úti um allt land, að fara að greiða atkvæði um slíkar sameiningartillögur ef sveitarfélögin eiga að vera jafnfjársvelt og þau eru núna frá hendi ríkisins vegna þeirra atriða sem ég hef hér tekið nokkur dæmi um í fjárhagslegum samskiptum ríkis og sveitarfélaga. Ég geri mér grein fyrir því, virðulegi forseti, að það eru alvarleg orð sem ég færi hér fram um þessar fyrirhuguðu sameiningarkosningar. Það er sannarlega þörf á því að fækka sveitarfélögum og sameina þau, a.m.k. þessi allra minnstu, til þess að þau geti betur innt af hendi þá þjónustu sem þarf gagnvart íbúunum. En málið er að mínu mati mjög alvarlegt og er í mjög þröngri stöðu. Ég ætla rétt í lokin, virðulegi forseti, að nefna í þessu sambandi að þegar hæstv. ríkisstjórn tók ákvörðun um - ég vek athygli á því að það er hæstv. ríkisstjórn með ráðherra byggðamála innan borðs - að fara í skattkerfisbreytinguna sem gerð var og auka möguleika á því að færa rekstur úr einkarekstri yfir í einkahlutafélög hafði það í för með sér að mati núverandi hæstv. félagsmálaráðherra, fyrrverandi varaformanns Sambands íslenskra sveitarfélaga, að sveitarfélögin töpuðu um 1.000–1.300 millj. kr. Þetta, virðulegi forseti, hefur sveitarfélögunum aldrei verið bætt, að ekki sé nú rifjað upp aftur í tímann þegar Íslendingar stóðu í biðröðum hjá verðbréfastofum á gamlársdag til að kaupa sér hlutabréf og nýta sér skattafslátt. Auðvitað var sá skattafsláttur líka gefinn með því að fella niður svo og svo miklar tekjur til sveitarfélaganna. Virðulegi forseti. Ég vildi aðeins nefna þennan eina þátt sem á sannarlega erindi inn í umræðu um skýrslu um byggðamál. Fjárhagsstaða mjög margra sveitarfélaga á landinu er það döpur, það léleg, að þau geta ekki innt af hendi til borgaranna þá lögbundnu þjónustu sem sveitarfélögin eiga að veita, þá sjálfsögðu þjónustu sem íbúar vítt og breitt um landið vilja fá frá sveitarfélagi sínu. Stóru sveitarfélögin sem flest eru á höfuðborgarsvæðinu geta innt þessa þjónustu af hendi og eru sífellt að auka hana. Það geta þau vegna þess að tekjur til þeirra hafa aukist, m.a. vegna búferlaflutninga.

Frú forseti. Við erum að ræða 30 blaðsíðna skýrslu iðnaðarráðherra um framvindu byggðamála. Ég vil segja það í upphafi máls míns að þetta er ákaflega léleg skýrsla. Þetta er eitt það lélegasta sem ég hef lesið vegna þess að þetta er samtíningur. Ef við tökum saman skýrslu og skoðum markmið og leiðir er æskilegt að menn hafi eitthvað að leiðarljósi, geti borið saman. Menn verða að vera með einhverjar mælistærðir til að mæla árangur en ekki bara að tína saman einhver verkefni héðan og þaðan úr ráðuneytunum. Það eru alveg furðuleg vinnubrögð og skrýtið að horfa upp á það núna, sérstaklega í ljósi þess hvernig byggðir landsins standa víða. Til að hafa eitthvert vit í svona skýrslugerð tækju menn saman þróun íbúa og einnig tækju menn saman hvort störfum væri að fækka eða fjölga í viðkomandi byggðarlagi. En það er ekki gert. Nei, það er bara samtíningur af einhverjum verkefnum og svo er ekki hægt að sjá hvort störfum fækkar eða fjölgar. Hverju skilar verkefnið? Það er ómögulegt að sjá það þegar verið er að lesa í gegnum þessi verkefni. Ég var búinn að fara í gegnum helminginn af skýrslunni í fyrri ræðu minni og m.a. kominn í gegnum fjarskipti. Þar þarf að gera verulega bragarbót, bæta fjarskiptakerfið og jafna gagnaflutning til landsbyggðarinnar. En meginatriðið raunverulega í skýrslunni er það sem á vantar, umfjöllun um meginatvinnuvegi landsbyggðarinnar. Lítið er fjallað um sjávarútvegsmál, nánast ekkert. Ein helsta aðgerð Framsóknarflokksins, þar sem þeir stóðu allir saman sem einn, meira að segja hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson, var að kvótasetja trillurnar. Það er nú eitt af því sem kemur landsbyggðinni og Norðvesturkjördæminu - sem hæstv. forsætisráðherra sagði að kominn væri tími til að fara að athuga - mjög illa, sérstaklega norðanverðum byggðunum. Það ættu allir að sjá. Það er ekkert fjallað um það. Eini kaflinn um sjávarútvegsmál er um AVS-sjóðinn sem er skammstöfun á „aukið virði sjávarfangs“. Sá sjóður er einmitt eins og ekki á að skipuleggja rannsóknasjóði. Þar er búið að hólfa niður 200 millj. kr. í ákveðna rannsóknarflokka þar sem hagsmunaaðilar í viðkomandi atvinnugrein, fiskeldi, þeir sem fara fyrir hópnum þar, eru leiðandi í fiskeldi. Það væri miklu nær og miklu betra fyrir landsbyggðina að auka hreinlega fé til samkeppnissjóða en ekki að hólfa þetta rannsóknafé niður og hafa síðan hagsmunaaðila í forsvari fyrir því hvaða rannsóknir á að fara í og hverjar ekki. Það er ekki vænlegt til árangurs. Síðan spurði ég fyrr í umræðunni hvort rafmagnsverð til fyrirtækja á landsbyggðinni mundi hækka eða lækka og það væri mjög fróðlegt að fá svör við því hjá hæstv. iðnaðarráðherra. Eins og staðan er núna er rafmagn sem fyrirtæki á landsbyggðinni greiða 30% hærra en það sem fyrirtæki á höfuðborgarsvæðinu greiða. Auðvitað er löngu orðið tímabært að jafna þann mun ef menn meina eitthvað með byggðaáætlunum og fagurgala um að jafna búsetuskilyrði og allt það. Stundum virðist þetta vera algjört þvaður sem engin meining er á bak við. Maður sannfærist eiginlega um það þegar maður les í gegnum skýrsluna. Það er verið að telja upp verkefni og meira að segja verkefni sem koma landsbyggðinni varla við. Jú, þau koma henni við en því miður hefur fjármagnið í þeim verkefnum mestmegnis runnið til höfuðborgarsvæðisins. Þá vil ég nefna fráveitumál í kafla á bls. 23: „Unnið er samkvæmt lögum nr. 53/1995, um stuðning við framkvæmdir sveitarfélaga í fráveitumálum. Ríkið tekur þátt í kostnaði ...“ og svo segir hér áfram að heildarframlag ríkisins til fráveitumála verði 2,2 milljarðar. Í skýrslu um byggðamál hefði maður haldið að þessir fjármunir hefðu þá runnið til byggðanna. Nei, þessir fjármunir hafa mestmegnis runnið til höfuðborgarsvæðisins, og það sem landsbyggðin þarf helst á að halda er að farið verði í raunverulegar undirbúningsrannsóknir og það verði metið hver raunveruleg þörf er á því að fara í dýrar mengunarvarnir á fámennum stöðum. Nei, þetta er í kafla um fráveitumál þótt það ætti betur heima í kafla um höfuðborgarsvæðið því ég hugsa að þangað hafi 80% runnið af þeim 2,2 milljörðum sem eru taldir upp í skýrslu um byggðamál. Síðan eru fleiri kaflar hérna. Það er námskeið um klasa, langur kafli um það á bls. 20, og eftir því sem ég kemst næst í þeim kafla er þetta eflaust ágætisnámskeið, tveggja daga námskeið sem var haldið í Reykjavík. Ég veit í rauninni ekki hvað það hefur fjölgað mörgum störfum, eða fækkað. Hefur þetta fjölgað störfum? Það væri fróðlegt að fá að heyra hjá hæstv. ráðherra hvort þarna hafi náðst verulegur árangur. Svona getur maður lengi haldið áfram. Meðal annars er fjallað um heilbrigðismál og í rauninni er alveg ómögulegt að átta sig á þeim kafla. Þetta er almennt hjal um fjarlækningar og bráðarannsóknir, fjarlækningar fyrir sjómenn - ef við erum að ræða byggðamál ættum við náttúrlega að vera að fara yfir það hvað þetta hefur fjölgað eða fækkað störfum. Mér hefði þótt það eðlilegt en það kemur ekki hér fram. Svo er kafli á bls. 22 um þjóðgarða. Störfum þar hefur fjölgað um þrjú. Það verður að þakka sérstaklega fyrir það. Þar er vel að verki staðið, það eru þrjú störf þar. Í mörgum þeirra verkefna sem við ræðum um nú kemur ekkert fram um árangur þeirra. Á bls. 18 er eitt mál sem alltaf er verið að tala um, endurgreiðsla námslána. Það er búið að tala mikið um það og ekkert gerist. Þetta er rosalega flókið mál. Ég veit eiginlega ekki hvar það ætlar að enda. Mér finnst hreinlegra að menn bara segi: Nei, við ætlum ekki að gera þetta, í staðinn fyrir að gefa einhvern ádrátt um að þetta verði mögulega gert. Ég eiginlega skil ekki hvað hæstv. byggðamálaráðherra er að fara. Ef maður fer yfir skýrslu um íbúaþróun og atvinnuþátttöku í sjávarbyggðum landsins er augljóst að fjölmörg störf hafa tapast. Það á að tala um hlutina eins og þeir eru en ekki einhver verkefni út og suður sem segja ekki neitt og er erfitt að átta sig á. Förum aftur í landbúnaðarmálin. Ég ræddi um trillurnar áðan og það mál telst aðför að landsbyggðinni. Nú hefur hæstv. landbúnaðarráðherra verið í þeim verkum að fækka sláturhúsum, oft með mjög ómálefnalegum hætti og ekki gætt jafnræðis. Maður áttar sig ekki á því. Í rauninni væri miklu nær að hæstv. byggðamálaráðherra og landbúnaðarráðherra færu yfir það með íbúum landsbyggðarinnar hvernig best væri að auka sem mest virði landbúnaðarafurða á þeim stöðum sem afurðirnar eru framleiddar. Ég tel að miklu nær væri að hafa þá stefnu að vera með minni sláturhús og vera úti í byggðunum í staðinn fyrir, eins og stefnan er nú, að menn fækki sláturhúsum og fari út í að uppfylla kröfu sem er í rauninni lítið annað en viðskiptalegar hindranir, tæknilegar viðskiptahindranir Evrópusambandsins. Ríkisstjórnin er að eltast við þær og notar til þess ómældar fjárhæðir. Hún notar mjög háar upphæðir til að fækka störfum. Þetta er alveg furðulegt. Hún notar mikið fé til að skaða landsbyggðina, notar skattfé almennings til þess. Maður verður líka að virða það sem vel er gert. Það er þarna ágætisverkefni um rafrænt samfélag sem virðist skila þó nokkrum störfum, átta störfum sýnist mér. Ég hefði talið miklu nær að vera með fleiri svoleiðis verkefni í staðinn fyrir að fara í aðgerðir sem ganga þvert á hagsmuni landsbyggðarinnar. Svo er þessi tónn gagnvart okkur landsbyggðarfólki sem mér finnst algerlega óþolandi, tónn sem kom m.a. fram um daginn í umræðunni um að Byggðastofnun hefði verið flutt út á land. Auðvitað á hún að vera úti á landi. Ég tel að ég sem íbúi á Sauðárkróki eigi ekkert að þakka það sérstaklega. Mér finnst bara eðlilegt að Byggðastofnun sé þar og að verkefni séu flutt í meira mæli út á land. Það má bera það saman, eins og ég sagði fyrr í umræðunni, að ætlast væri til að fólk á höfuðborgarsvæðinu þyrfti að þakka sérstaklega fyrir að einhver stofnun í borgarmálefnum væri staðsett t.d. fyrir austan og flutt til höfuðborgarinnar. Það væri alger fjarstæða að þakka það sérstaklega. Það væri bara eðlilegur hlutur. Ef skynsemi væri í efnahagsstjórninni núna og menn ætluðu að vera sniðugir væri stefnan sú að fjölga störfum í meira mæli úti á landi. Hér hefur verið þensla en samdráttur úti á landsbyggðinni en samt er ekkert brugðist við. Verið er að draga saman í heilbrigðisstofnunum víða í Norðvesturkjördæminu þrátt fyrir orð hæstv. forsætisráðherra. Það sýnir hvað mikið er að marka hvað þessir háu herrar segja. Forsætisráðherra segir að komið sé að Norðvesturkjördæminu en þegar farið er yfir fjárlagafrumvarpið er þar samdráttur. Það væri fróðlegt að fá að heyra hjá hæstv. byggðamálaráðherra hver stefnan er varðandi það kjördæmi sem stendur hvað verst. Þá á ég við norðurhlutann. Það er a.m.k. ekki mikið samræmi í orðum og athöfnum. Ég tel vænlegra upp á framtíðina að gera að þegar hæstv. byggðamálaráðherra kemur hér næst með skýrslu verði hún betur úr garði gerð. Það verður að gera þá kröfu. Það er mjög auðvelt að gera betur. Ég hef verið að kynna skýrsluna á fundum um landið og fólk er rosalega hissa á því að hægt sé að búa svona til og svo eigi að ræða þessa vitleysu þar sem ekki eru notaðar neinar mælistikur. Ég veit eiginlega ekki hvað menn ætla sér með svona vinnubrögðum. Það væri fróðlegt að heyra hvers vegna ekki var farið yfir það hversu mörgum störfum verkefnin skiluðu. Hvers vegna hafa menn ekki einhverjar mælieiningar til að bera saman? Það er með öllu óskiljanlegt. Ég tel það forsenduna fyrir því, ef við ætlum að halda áfram að ræða byggðamál, að við séum ekki að ræða hérna einstök verkefni, hvort sem það eru svona voðaverk, vil ég segja, eins og að setja trillurnar í kvóta og fækka sláturhúsum, að við ræðum málin á vitrænum grunni þar sem við förum yfir íbúaþróun í sjávarbyggðunum og skoðum t.d. hvaða áhrif aðgerðir eins og að fækka sláturhúsum hafa. Ég hefði talið það og ég mælist til þess að hæstv. byggðamálaráðherra geri betur en þetta. Þetta er ákaflega slöpp skýrsla, ég segi ekki meira.

Frú forseti. Ég flutti hér ræðu við umræður um þetta mál fyrir viku þar sem ég fór fyrst og fremst í gegnum þau atriði sem lúta að samkeppnishæfni byggðanna. Það eru grunnstoðir atvinnulífsins og búsetunnar um allt land sem skipta meginmáli. Einstakar sértækar aðgerðir eiga að vera í algjöru lágmarki, eiga bara að vera til að grípa til ef einhver áföll eða eitthvert sérstakt átak er í gangi, en hinn almenni grunnur verður fyrst og fremst að vera fyrir hendi. Fjármálaráðstefna Sambands íslenskra sveitarfélaga er nýafstaðin þar sem mjög greinilega kom fram sú erfiða staða sem mörg sveitarfélög eru í vegna þess að ríkisvaldið heldur þeim með skipulegum hætti í fjársvelti. Stöðugt fleiri verkefni eru færð til sveitarfélaganna án þess að þeim fylgi fjármagn. Verkefnin eru bæði lúmskt færð til þeirra og einnig með því að ríkið stendur ekki með eðlilegum hætti við þá samninga og samskipti sem hefur verið gengið út frá að væru milli þessara aðila. Ég spyr hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra og byggðamálaráðherra hvort ríkisstjórnin sé með í bígerð eitthvert sérstakt átak til að jafna og styrkja tekjugrunn sveitarfélaganna til að þau geti axlað þau samfélagslegu verkefni sem þeim er falið samkvæmt lögum. Ég held að eitt hið mikilvægasta núna í byggðamálum sé að það verði gert. Verði það ekki gert skipta litlu máli einstakar sértækar aðgerðir sem hæstv. ráðherra beitir sér fyrir í einhverjum gæluverkefnastíl eins og vinnulagið hefur verið hjá hæstv. ráðherra innan þess málaflokks sem hún hefur og sem kallast byggðamál. Það eru þessi stóru atriði sem skipta máli. Verði tekjugrunnur sveitarfélaganna ekki styrktur verður mönnum mikill vandi á höndum og erfitt að ætla að bæta það upp með einhverjum sértækum aðgerðum. Annað mál sem hæstv. ráðherra hefur líka farið í kringum eins og heitan graut er flutningsjöfnunarmálin. Við erum búin að ræða þetta hér á undanförnum þingum. Skýrslur hafa verið unnar, a.m.k. tvær frekar en ein, ef ekki þrjár, sem sýna fram á gríðarlega hækkun á flutningskostnaði á vörum úti um allt land, langt umfram verðlagsþróun og þrátt fyrir að flutningsfyrirtækin telji sig hafa verið að vinna stórátak í hagræðingu, hætta strandsiglingum og telji sig hafa unnið að hagræðingu. Samt stórhækkar flutningskostnaður. Eitt af kosningamálum Framsóknarflokksins fyrir síðustu alþingiskosningar var að það átti að lækka og jafna flutningskostnaðinn. Við fáum kannski að heyra það aftur fyrir næstu kosningar að það sé áfram á stefnuskrá Framsóknarflokksins. Þetta er mál sem hæstv. byggðamálaráðherra er með á sínum höndum nú - og ekkert gerist. Við fengum jú umræðuna um olíufélögin hér áðan og skýrslu Samkeppnisstofnunar sem sýnir að olíufélögin hafa með skipulegum hætti haldið uppi verði á olíu sem hefur komið einmitt hart niður á flutningsaðilunum. Áttu ekki sömu aðilar þá líka eignarhlutinn í sumum flutningsfyrirtækjunum? Hvernig ætlar hæstv. iðnaðarráðherra að ná þessu til baka, þessum ofteknu gjöldum á flutningana í landinu? Hvað líður þeim aðgerðum sem hæstv. ráðherra ætlaði að beita sér fyrir varðandi flutningsjöfnunina? Því er svarað hér að þetta sé í einhverju þjarki við einhvern dómstól eða í einhverri nefnd úti í Brussel. Það er mjög auðvelt að skjóta sér á bak við svoleiðis en ekki stórmannlegt. Þetta skiptir máli. Jöfnun á námskostnaði. Sérstakur sjóður á að jafna kostnað námsmanna í framhaldsnámi. Nemendur sem þurfa að fara um langan veg frá heimilum sínum í framhaldsskóla geta sótt í hann. Sú fjárhæð stendur gjörsamlega í stað, hún fylgir ekki einu sinni verðbólgu, hvað þá að þar sé verið að auka og bæta í. Ef svo fer fram sem nú horfir samkvæmt tillögum í fjárlagafrumvarpi verður hann skertur til einstaklinga ef eitthvað er vegna þess að þeim einstaklingum fjölgar sem sækja þetta nám. Það fjölgar í þessum árgangi og samkvæmt þeim upplýsingum sem við höfum í fjárlaganefnd mun þörfin fyrir þetta fjármagn aukast. Hvað þá með að hækka framlagið til þessara einstaklinga? Hvað líður því, hæstv. byggðamálaráðherra, að jafna námskostnað hjá ungu fólki? Það er aðgerð sem kemur öllum vel hvar sem þeir búa á landinu en þurfa að sækja skóla um langan veg. Hvað líður umræðunni um tónlistarskólana? Ungt fólk sem þarf að fara úr byggðum sínum til stórþéttbýlisins, hvort sem það er til Akureyrar eða Reykjavíkur, til að sækja framhaldsskóla þar vegna þess að þeir eru ekki í heimabyggð þeirra en tónlistarnám er hluti af námi þeirra. Í fyrsta lagi verða þeir að borga stórfé fyrir að sækja slíkt nám og í öðru lagi er verið að vísa þeim þaðan út nú um áramótin. Það er ekki að furða þó að fjöldi ungs fólks verði að flytja lögheimili sitt úr heimabyggð sinni á haustin þegar það fer í skóla til þess að eiga möguleika á að sækja almenna þjónustu sem ætti að vera sjálfsögð. Ég vil inna hæstv. byggðamálaráðherra eftir því hvernig hann sé að vinna að því að jafna þennan kerfisbundna aðstöðumun sem ungt fólk af landsbyggðinni býr við og skiptir gríðarlegu máli. Ég vil líka inna hæstv. byggðamálaráðherra eftir því hvað ráðherrann hyggst gera í sambandi við samgöngumálin. Er það liður í að styrkja byggðirnar að skera samgönguáætlun niður um 1.600–1.700 milljónir á þessu ári, um 2 milljarða á næsta ári og aðra tvo á þarnæsta ári? Er það liður í að styrkja byggðirnar? Ég held ekki. Ríkisstjórnin er að keyra fram vanhugsaðar skattalækkanir sem síðan bitna á landsmönnum með niðurskurði í samgönguáætlun. Niðurskurður samgönguáætlunar er nauðsynlegur til að vega á móti lækkun skatta sem fyrst og fremst gagnast hátekjufólki. Skattalækkanir gagnast ekki almenningi úti um land, því miður. Hinar stóru byggðaaðgerðir sem ríkisstjórnin er með, eins og skattalækkanirnar, koma fyrst og fremst hátekjufólkinu til góða og það býr ekki úti um land. Og þá verður að skera niður þær framkvæmdir og þjónustu sem er virkilega til styrktar landsbyggðinni eins og samgöngumálin. Þetta er nú stefnan í byggðamálum í hnotskurn, landsbyggðin er látin taka á sig niðurskurð í samgöngumálum til þess að bera skattalækkanir ríkisstjórnarinnar. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Eru þetta sanngjarnar byggðaaðgerðir, skattalækkunum á fólki mætt með niðurskurði á vegaframkvæmdum úti um land? Ég vil minnast á eitt sértækt atriði sem var til umræðu fyrr í vikunni og snýr að byggðamálum, það snertir sláturhúsin. Gert hefur verið stórátak í hagræðingu í sláturhúsum. Þeim hefur verið lokað og þau lögð niður sem átti að verða til þess að hækka verð til bænda. Sú hefur reyndar ekki orðið raunin, því miður. Heill landshluti er nú án sláturhúss, allt Norðvesturland að undanskildu litlu sláturhúsi í Króksfjarðarnesi og óvíst er hvort það verður starfrækt áfram. Sláturhúsinu í Búðardal var lokað, það fékk ekki að fara í gang á sl. hausti. Í því húsi hefði verið hægt að hafa upptökuhús fyrir stærra svæði á Vesturlandi en það var ekki gert. En það sem er sértækt við þetta er að sláturhúsið er 95% í eigu Byggðastofnunar. Þetta er atvinnutækifæri þessarar byggðar sem hefur á undanförnum árum, þegar það hefur starfað, skaffað fólkinu sem býr þar 25–30 millj. kr. í vinnulaun. Fólk hefur getað unnið þar hlutastarf sem hefur skipt það gríðarlegu máli. Þetta hús á Byggðastofnun. En eftir þeim upplýsingum sem ég hef fengið lætur hún sig þetta engu varða, þessi mál eða hvernig er hægt að nýta þessa eign. Þó stendur í þingsályktunartillögunni, en við erum að ræða árangur af henni hér, með leyfi forseta: ,,Í Dalabyggð [...] hefur fólki fækkað mikið og samdráttur verið í atvinnulífi, einkum í landbúnaði. Þetta svæði þyrfti verulegan stuðning af opinberri hálfu einungis til að treysta þá búsetu sem þar er nú fyrir hendi.“ Þetta hérað er einmitt gríðarlegt landbúnaðarhérað og treystir á það. Sem betur fer er öflug mjólkurvinnsla í Búðardal. En þarna á Byggðastofnun mannvirki sem hefur verið nýtt allt til þessa og skaffað atvinnu. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra, sem fer með þetta sláturhús sem er í eigu Byggðastofnunar, en Byggðastofnun heyrir beint undir ráðherrann, hún er deild í iðnaðarráðuneytinu og forstöðumaður hennar er ráðinn af iðnaðarráðherra og heyrir síðan beint undir hann, og ef ráðherrann getur ekki svarað þessu nú þá ætti hún að hugleiða spurninguna: Hvað ætlast Byggðastofnun fyrir með sláturhúsið í Búðardal? Ætlar hún að standa með heimamönnum um uppbyggingu á slátrun þar áfram eða hvernig á að nýta þessa stóru eign sem Byggðastofnun á þarna? Við höfum falleg orð í byggðaáætlun um að gera eigi átak í að styrkja og efla atvinnulíf þarna á svæðinu, sem veruleg þörf er á, en heldur lítið hefur orðið um efndir hvað þetta varðar. Það er sjálfsagt að koma líka að öðrum verkefnum á svæðum eins og þar en þarna er atvinnutæki sem Byggðastofnun á og því er eðlilegt að hún standi skil á því hvernig það verður best nýtt fyrir heimamenn og eigi samstarf um það með þeim. Frú forseti. Ég tel að það sé mjög mikilvægt að breyta um kúrs í atvinnumálum á heilu landsvæðunum. Eina sem hæstv. iðnaðarráðherra hefur dottið í hug er að setja álver í alla firði og á öll nes. Maður heyrir framsóknarmenn á Ísafirði tala um að það ætti að setja álver á Ísafjörð o.s.frv. Þetta er það eina sem kemst í huga hæstv. iðnaðarráðherra. Ég tel að þetta sé rangt. Það er stórhættulegt að vera með alla sína orku eða stóran hluta hennar bundna í einni atvinnugrein. Það er líka stórhættulegt að ætla að vera með brúttó útflutningstekjur sínar bundnar að stórum hluta í einni atvinnugrein. Nettó er ekki svo mikið að hafa út úr þessari álbræðslu en hún gefur stórar umsetningstölur í útflutningsgreinum. Ég tel að á norðvestursvæðinu séu t.d. miklir möguleikar í ferðamálum. Á fundi kjördæmisþings Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs í Norðvesturkjördæmi sem haldið var nú um síðustu helgi var einmitt ályktað um ferðamálin. Þar stendur, með leyfi forseta: ,,Aðalfundur Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs í Norðvesturkjördæmi leggur til að hafin verði stórsókn í uppbyggingu á kjördæminu sem sérstöku ferðaþjónustusvæði og gerð verði sérstök átaksáætlun til næstu fimm ára sem hafi það að markmiði að treysta grunnstoðir ferðaþjónustunnar á svæðinu. Þingið skorar á Alþingi og ríkisstjórn að veita til þessa verkefnis a.m.k. 1 milljarði króna árlega næstu fimm árin.“ Gera þarna stórátak. Það er búið að vinna mikla grunnvinnu á þessu svæði til að það geti verið öflugt ferðaþjónustusvæði en fjármagn vantar til að styrkja innviði þess, styrkja markaðsstarf og kynningarstarf. Og ég er viss um að verði það gert mun blómgast þarna mjög öflugt atvinnulíf í takt og sátt við umhverfi sitt.

Virðulegi forseti. Við erum nú að taka fyrir seinni hálfleik, ef svo má segja, í umræðu um skýrslu hæstv. byggðamálaráðherra, byggðaskýrslu, en fyrri umferðin fór fram fyrir viku. Í fyrri ræðu minni sem ég hélt þá fór ég vítt og breitt yfir fyrri hluta skýrslunnar og kom þar víða við en endaði ræðuna á því að koma aðeins inn á sjávarútvegsmálin. Ég vil nú fá að lýsa því yfir að ég er frekar ósáttur við þessa skýrslu hvað það varðar hvernig stjórnvöld hafa staðið sig í þeim málum. Öllum er jú ljóst að sjávarútvegurinn skiptir mjög miklu máli fyrir hinar dreifðu byggðir landsins. Í inngangi skýrslunnar er farið yfir byggðaáætlun sem Alþingi samþykkti 3. maí 2002. Ég hnýt um nokkur atriði þar. Byggðaáætlun er rifjuð upp í innganginum og þar er farið yfir meginþætti hennar þar sem fram kemur að í þessari byggðaáætlun eru tólf stefnumarkandi áherslusvið. Fyrsta áherslusviðið er einmitt nýting sóknarfæra í atvinnulífi. Það er skoðun mín að þetta sé einmitt kjarninn í því sem við eigum að gera þegar byggðamál eru annars vegar, þ.e. að nýta þau sóknarfæri sem við höfum fyrir hendi í atvinnulífinu hverju sinni. Við eigum að sjá til þess að einkaframtakið úti á landsbyggðinni fái að láta til sín taka, stjórnvöldum ber skylda til þess að skapa ramma til þess að svo megi verða. Þarna tel ég því miður að stjórnvöld hafi brugðist allhrapallega að mörgu leyti, þó að vísu hafi margt gott verið gert líka og ég ætla svo sem ekkert að draga úr því. En það sem einkanlega hefur valdið óánægju hjá mér á undanförnum árum er það hvernig stjórnvöld hafa haldið á spilunum þegar sjávarútvegurinn er annars vegar. Við vitum að hann er gríðarlega mikilvægur mjög víða um land og margar af byggðunum meðfram ströndinni eiga allt sitt undir honum. Í mínum huga er alveg klárt að þessar byggðir eru að mörgu leyti hryggjarstykkið í mannlífi úti á landi því þar er að finna ýmsar þjónustustofnanir sem eru síðan gríðarlega mikilvægar fyrir t.d. landbúnaðarbyggðirnar þar í kring. En til þess að þær byggðir sem eru yfirleitt alltaf við ströndina, þessar lykilbyggðir ef svo má segja, fái að rækja hlutverk sitt verða þær að hafa ákveðið þjónustustig og þær verða að hafa ákveðið atvinnustig líka. Það verður að vera fyrir hendi ákveðin starfsemi lykilþátta í þessum byggðum til að þær geti sinnt hlutverki sínu. Á undanförnum árum tel ég að núverandi ríkisstjórn hafi hreinlega veist mjög harkalega að þessum byggðum með aðgerðum sínum. Það hefur komið í ljós að slíkar aðgerðir hafa verið algjörlega ónauðsynlegar. Ég held að ég hljóti enn og aftur að hvetja stjórnvöld og hæstv. byggðamálaráðherra til þess að íhuga það mjög vandlega hvort við höfum ekki verið að gera mjög alvarleg mistök t.d. með því að hefta atvinnufrelsi fólksins sem býr í þessum byggðum til að stunda útgerð. Þá er ég að tala um smábátana og jafnvel báta af millistærð, sem hafa verið mjög algengir og hafa nánast haldið atvinnulífi þessara staða uppi, hvort við ættum ekki einmitt að veita þeim meira frelsi til að nýta mikilvægustu náttúruauðlindir þessara byggða sem eru jú fiskurinn í sjónum allt í kringum landið. Við sjáum að fiskigengd hefur víða aukist mjög mikið samfara hækkandi hitastigi í hafinu, til að mynda er nú mjög mikil fiskigengd fyrir utan allt Norðurland. Það er mikil fiskigengd við Vestfirði, jafnvel svo mikil fiskigengd í Arnarfirði og Ísafjarðardjúpi að fiskurinn sem þar er hefur étið upp alla rækjuna og nú er komið upp neyðarástand í mörgum byggðum á Vestfjörðum vegna þess að rækjan er horfin. Það er mjög mikið af fiski í fjörðunum en menn eru bundnir í allt of mikil höft, þeir ná ekki að nota sóknarfærin til að nýta auðlindirnar með þeim hætti sem þeir ættu að gera, einmitt vegna núverandi fiskveiðistjórnarkerfis. Hið sama má segja um Norðurland. Ég var staddur á Siglufirði á dögunum og þar voru menn einmitt að barma sér yfir því að atvinnuástandið væri frekar dapurt. Það eru erfiðir tímar í úthafsrækjuveiðum, lélegur afli, hátt olíuverð og afurðaverð hefur lækkað, afkoman sem sagt slæm. Ég spurði hina ágætu bæjarstjórnarmenn á Siglufirði: Hvað með fiskinn, er ekki nógur fiskur í firðinum og hér fyrir utan? Jú, það er nógur fiskur, það vantar ekki, en við fáum bara ekki að veiða hann. Það vantar kvóta, að manni heyrðist. Þetta tel ég, hæstv. forseti, vera mjög slæmt. Við stjórnmálamenn náum aldrei með ákvörðunum okkar að aðlaga lög og reglugerðir nógu fljótt að sveiflunum í lífríki hafsins. Ég tel að við ættum að láta litlu bátana sem eru heftir af veðri og sjólagi og öðru þess háttar hreinlega í friði og leyfa þeim að veiða, þó undir ákveðnum skilyrðum, þ.e. með ákveðnum veiðarfæratakmörkunum o.þ.h., þannig að við hefðum alla vega smá hemil á sókninni ef á þyrfti að halda, en þar fyrir utan að veita fólkinu sem býr á þessum stöðum frelsi til að lifa af þessari auðlind sinni. Margt af því sem hefur verið gert er mjög slæmt. Af því að hæstv. byggðamálaráðherra er frá Norðausturlandi langar mig einmitt að fara yfir nokkur atriði sem beinlínis varða fólk í kjördæmi hennar, fólk sem ég hef hitt og talað við og leyfa henni að heyra hvað það hefur sagt mér. Fyrir það fyrsta var ég staddur á Akureyri í haustbyrjun ásamt sjávarútvegsnefnd Alþingis á árlegri ferð hennar um landið. Þar hittum við smábátamenn frá Eyjafirði úr félaginu Kletti, Eyjafirði, svæðisfélag smábátaeigenda allt frá Ólafsfirði að Tjörnesi. Þeir tjáðu okkur að endalok hins svokallaða dagakerfis hjá trillunum sem núverandi ríkisstjórn ákvað illu heilli sl. vor, gegn mikilli andstöðu smábátamanna, hefði haft mjög alvarleg áhrif. Þeir létu okkur hafa skjal með ákveðnum áherslupunktum sem þeir afhentu öllum í sjávarútvegsnefnd Alþingis, undirritað af Pétri Sigurðssyni, formanni Kletts. Þar segir, með leyfi forseta: „Lok dagakerfisins, fækkun starfa og nýliðun í útgerð er úr sögunni. Hið breytta umhverfi sem blasir við mönnum á nýju fiskveiðiári með niðurfellingu dagakerfisins er langt frá því að vera bjart. Borðleggjandi er að störfum við fiskveiðar mun fækka til muna þar sem útgerð færabáta mun dragast verulega saman á okkar svæði. Til dæmis sjáum við fram á samdrátt sem nemur 20–30 bátum eða allt að 50 störf bara í veiðum. Einnig er það okkur mikið áhyggjuefni hversu erfitt er fyrir nýja aðila að komast inn í kerfið eins og það er orðið með kvóta á alla báta og tegundir. Stjórn Kletts telur enn, þrátt fyrir lagasetningu frá Alþingi á síðasta ári, að krafan um frjálsar handfæraveiðar eigi fyllilega rétt á sér.“ Þetta eru skilaboðin sem við, nefndarmenn í sjávarútvegsnefnd, vorum beðnir um að koma til skila á hinu háa Alþingi og nú hefur það verkefni verið leyst af hendi. Það sem mennirnir eru að segja þarna er mjög alvarlegt. Þeir koma frá stöðum eins og Ólafsfirði, Dalvík, Hrísey, Grenivík og Húsavík og eru að segja okkur að þeir hafi orðið fyrir miklu áfalli. Byggðirnar þeirra hafi orðið fyrir miklu áfalli, vegna þess að atvinnufrelsi þeirra hafi verið skert alvarlega vegna stjórnvaldsaðgerða sem voru ákveðnar í þessum sal. Stjórnvaldsaðgerðir sem ég tel að hafi verið gersamlega óþarfar því eins og ég sagði áðan hefur fiskigengd undan Norðurlandi verið að aukast töluvert mikið, t.d. er þar nú að finna mjög mikið af ýsu sem var varla að finna þar áður. Ýsan hefur komið þangað einfaldlega vegna þess að nýliðun í ýsustofninum hefur verið mjög góð. Umhverfisskilyrði hafa verið með þeim hætti að ýsustofninn hefur aukið útbreiðslu sína og er nú fyrir öllu Norðurlandi, en menn fá því miður ekki að veiða hann því þeir hafa ekki kvóta fyrir honum. Það er mjög slæmt. Ég fór einnig til Húsavíkur. Þar voru menn að veiða og þar var líka mjög mikill fiskur rétt fyrir utan ströndina. Þar hittum við einnig smábátamenn og menn á minni bátum sem voru að veiða fisk. Þeir voru ekki að veiða úr eigin kvóta. Nei, þeir voru að veiða fyrir stórt fyrirtæki á staðnum sem er í eigu fyrirtækis sem er með aðalstöðvar sínar á Akureyri að mjög stórum hluta. Þessir menn gátu fengið að veiða upp á náð og miskunn á sínum eigin heimamiðum vænan þorsk. Þeir fengu fast verð fyrir þorskinn, 50 kr. á kílóið. Fyrirtækið lét þá hafa kvóta, dró síðan af þeim ákveðna upphæð í kvótaleigu og sjómennirnir sátu eftir með í mesta lagi einn þriðja af því verðmæti sem þeir hefðu annars fengið fyrir fiskinn ef þeir hefðu átt hann heilan og óskiptan. Þetta er, hæstv. forseti, ekki mjög gæfulegt fyrir byggðir landsins þegar atvinnutæki byggðarinnar og fjárfestingin sem liggur í þeim og þeir tekjumöguleikar sem atvinnutækin geta útvegað mönnum eru nýtt til þess að veiða fisk í sjónum sem fjarstaddir, fjarlægir aðilar telja sig eiga. Sjómennirnir eru látnir borga hátt leiguliðaverð til þessara aðila fyrir að fá að róa til fiskjar á eigin heimamiðum. Þetta er afskaplega ósanngjarnt. Ég er með annað dæmi um vestfirskan bát sem á tímabilinu 10. febrúar til 6. apríl í fyrra veiddi 182 tonn af þorski og ýsu. Heildarverðmætið var 25 millj. Af því fóru 17 millj. í að greiða kvótaleigu. Eftir sat útgerðin með rétt rúmar 7 millj. kr., þ.e. megnið af aflaverðmæti bátsins. Peningarnir fyrir þann afla runnu út úr byggðunum til einhverra annarra aðila sem sátu langt í burtu, kannski á suðvesturhorninu, kannski einhvers staðar fyrir norðan, hver veit. Þangað runnu sem sagt peningarnir, arðurinn af auðlindinni. Byggðirnar fengu ekki að njóta hans. Þetta er afskaplega slæmt. Þarna hafa margar byggðir því miður orðið að lúta mjög í lægra haldi vegna óréttláts kerfis. Ég tel mjög brýnt að þessu verði breytt þannig að byggðirnar fái aftur atvinnuréttindi sín til baka og að fólkið í byggðunum geti lifað við auðlindir sínar og fengið að njóta arðsins af þeim heilum og óskiptum. Ég vil aðeins að lokum, frú forseti, koma inn á annað atriði sem er talið í skýrslu iðnaðarráðherra sem stefnumarkandi áherslusvið, þ.e. 10. liðurinn, Bættar samgöngur, og 11. liðurinn, Greiður aðgangur að fjarskipta- og upplýsingatækni. Þetta er hvort tveggja gríðarlega mikilvægir þættir. Það hefur margt mjög gott verið gert í samgöngumálum af núverandi ríkisstjórn, það skal alveg viðurkennast. Virkilega skemmtilegt að fara um landið og sjá þann stórhug sem hefur ríkt í samgöngumálum hér á landi á undanförnum árum. Við getum að sjálfsögðu rifist endalaust um forgangsröðina, en við höfum virkilega lyft grettistaki á undanförnum áratugum í samgöngumálum og ég ætla svo sannarlega að vona að þeirri stefnu verið haldið áfram. Þetta eru þau tvö lykilatriði sem geta eflt byggðirnar okkar til lengri tíma litið fái þær að njóta náttúruauðlinda sinna og að samgöngumálin og fjarskiptamálin séu í góðu lagi. Okkur á hinu háa Alþingi, stjórnmálamönnunum, ber skylda til að þetta sé í góðu lagi. Ég vil að við förum að hugsa samgöngumálin svolítið öðruvísi en við höfum gert og reynum að flýta okkur frekar en hitt við að fara út í mikilvægar samgönguframkvæmdir. Ég tel að lausnin á því, sérstaklega sem snýr að suðvesturhorninu þar sem umferðin er mest, hljóti að verulegu leyti að felast í því að við leyfum einkaframtakinu að njóta sín meira en verið hefur í því að fjármagna og fara út í dýrar samgönguframkvæmdir. Reynslan af því hvernig farið var út í framkvæmdina á Hvalfjarðargöngunum og fjármögnun á henni er afskaplega góð. Ég tel að við ættum að skoða þá möguleika í fullri alvöru hvort ekki sé ástæða til að nota svipaðar lausnir m.a. til að lagfæra veginn yfir Hellisheiði og ljúka við tvöföldun Reykjanesbrautarinnar og halda okkur síðan við þá vegáætlun sem fyrir liggur í dag, nota þá peninga til þess að bæta enn frekar samgöngur á landsbyggðinni því þar er svo sannarlega mjög margt ógert þó mikið gott hafi verið gert á undanförnum árum. Ég vil að lokum taka það fram að ef Landssíminn verður seldur er gersamlega nauðsynlegt að grunnnetið verði skilið frá til að gæta hagsmuna landsbyggðarinnar, það verði áfram undir stjórn og í eigu hins opinbera. Ég hef lokið máli mínu.

Hæstv. forseti. Aðeins örfá orð í lok umræðunnar sem er orðin býsna löng og ekkert nema gott um það að segja. Það er ánægjulegt að hv. þm. hafa mikinn áhuga á byggðamálum. Það eru svo sem ekki ný tíðindi. Ég bið hv. þm. að hafa skilning á því að þó svo byggðamál heyri undir iðnaðar- og viðskiptaráðuneytið fer ég ekki með alla þá málaflokka sem varða landsbyggðina, því í raun varða flestir málaflokkar landsbyggðina að einhverju leyti, sérstaklega sjávarútvegsmál og samgöngumál. Það eru aðrir ráðherrar sem fara með þá málaflokka þannig að ég tel ekki ástæðu til að fara mikið inn í þá, með virðingu fyrir kollegum mínum. Engu að síður er nóg um að tala og mjög margt sem fram hefur komið í umræðunni sem á fullan rétt á sér og annað á minni rétt á sér að mínu mati, eins og gengur, en það er bara eins og pólitíkin er. Af því að hér eru hv. þm. sem töluðu í lokin vil ég bregðast við örfáum atriðum sem þeir komu inn á, t.d. í sambandi við rafmagnsverðið. Við erum að fara inn í nýtt kerfi þar eins og allir vita. Ríkisvaldið mun ekki stjórna því hvaða verðlagning verður viðhöfð, að öðru leyti en því að Orkustofnun gefur út verðskrá hvað varðar sérleyfisþættina og síðan gerist annað á markaðnum. Það sem ég tel að muni koma í ljós eftir að breytingin hefur átt sér stað er að landsbyggðin muni búa frekar við lægra verð en áður vegna þess að Rarik verður ekki lengur skyldað til þess að standa undir þeim félagslega kostnaði sem er í kerfinu, en þetta á allt eftir að sýna sig betur. Eins má segja að Hitaveita Suðurnesja mun taka meiri þátt í flutningskerfinu almennt eftir breytinguna. Það mátti skilja á máli hv. þm. Jóns Bjarnasonar í sambandi við Byggðastofnun að ég hefði vald yfir þeirri stofnun þannig að ég stjórnaði þar daglegum rekstri. Það er ekki þannig. Það er stjórn fyrir stofnuninni sem fer með daglegan rekstur og stofnunin heyrir undir iðnaðar- og viðskiptaráðuneytið. Svo er líka rétt að nefna það að stofnunin þarf að lúta lögum á bankamarkaði sem gerir það að verkum að mjög þröngar skorður eru settar við það sem bæði ráðherra og stjórnarmenn mega hafa afskipti af einir og sér. Það eru stjórnarfundirnir sem ráða ríkjum. Hv. þm. Magnús Þór Hafsteinsson var mikið í sjávarútvegsmálunum eins og oft áður. Ég þekki þau sjónarmið sem hann kynnti ákaflega vel, en engu að síður vil ég halda því til haga að sjávarútvegsmálin eru í raun ekki málaflokkur sem ég ber ábyrgð á, en hef þó stutt þá stefnu sem uppi hefur verið í þeim málaflokki og er ekki áhugasöm um að hlaupa frá því og ber þar mikla ábyrgð eins og aðrir stjórnarsinnar. Við höfum talið að það væri mikils virði þegar á heildina er litið að viðhalda kvótakerfinu. Ég vil segja það í lokin að ég var í þessari viku á fundi norrænna byggðamálaráðherra í Stokkhólmi. Þá áttaði maður sig betur á því en áður að þetta er stór málaflokkur í öllum þessum löndum, meira að segja í Danmörku sem manni finnst kannski vera þannig vaxin að hún þurfi ekkert á mikilli byggðastefnu að halda. Engu að síður er rekin byggðastefna þar líka. Ég tel að við getum nýtt okkur þetta samstarf meira en við höfum gert fram að þessu, t.d. í gegnum það rannsóknastarf sem fram fer á vegum stofnunar sem Norðurlönd eiga og hefur komið með ýmsar mikilvægar ábendingar. Ég vil halda því fram, þó svo að þessi umræða hafi kannski ekki verið mikið á jákvæðu nótunum, að við séum að ná árangri í byggðamálum. Mér finnst ástandið á landsbyggðinni betra en það hefur verið oft áður þó að ég geri mér fulla grein fyrir erfiðleikum á vissum landsvæðum og tel mig hafa alveg þokkalega yfirsýn hvað það varðar. Ég legg mig fram eins og ég get. En það er nú bara þannig að það skiptir miklu máli að heimamenn hafi frumkvæði. Svo eru náttúruauðlindirnar líka misjafnlega settar um landið. En alltaf er nú verið að reyna að bæta úr og þannig mun ég reyna að starfa áfram.

Frú forseti. Ég vil taka undir með hæstv. byggðamálaráðherra í því að hér vantar ráðherrana, ráðherra atvinnumála, svo hægt sé að ræða við þá um byggðamál vegna þess að byggðamál eru oft atvinnumál. Hér sárvantar hæstv. sjávarútvegsráðherra og hæstv. landbúnaðarráðherra. Það er í raun furðulegt að þeir skuli ekki sinna þessari umræðu betur en raun ber vitni. Hæstv. byggðamálaráðherra talaði um árangur og ég vil fá að forvitnast um hvernig hún meti árangur í byggðamálum. Ég hef kvartað yfir því hér ítrekað að það vanti einhverjar mælistærðir, þ.e. íbúaþróun eða fækkun eða fjölgun starfa. Því væri fróðlegt að vita hvernig hún metur árangurinn vegna þess að við höfum ekki þær mælieiningar sem ég hefði talið vænlegar til þess að meta árangur.

Frú forseti. Bara til þess að koma í veg fyrir misskilning þá var ég ekki að gagnrýna aðra ráðherra fyrir að vera ekki hér á staðnum vegna þess að ég tel ekki að þeir í sjálfu sér hafi sérstakar skyldur þegar við fjöllum um byggðamál. Þá er ráðherrann sem fer með byggðamál til andsvara. En hvað árangur varðar tel ég fjölgun á Austurlandi t.d. ákveðinn árangur og fjölgun á Suðurlandi en hins vegar fækkun á höfuðborgarsvæðinu núna eins og á síðasta missiri sem mælt var. Ég er ekki að gera neitt allt of mikið úr þessu en mér finnst þetta - og á ferðum mínum um landið hefur mér fundist líka að andrúmsloftið sé þannig að fólk sé frekar jákvæðara og tilbúið að berjast fyrir eflingu byggðarlaga sinna. Það er mjög mikilvægt. Það er þetta sem ég meina þegar ég segi að það hafi orðið árangur.

Frú forseti. Ég tók þetta nú sem gagnrýni á þessa ráðherra og þó svo að hún hafi ekki verið að gagnrýna þá beint tel ég það gagnrýni vert að hæstv. ráðherrar skuli ekki sinna þessari umræðu betur. Þó verður að minnast á þá sem hafa verið hér viðstaddir og virða það við þá. Ef ég man rétt var hæstv. samgönguráðherra hér. Aðrir hafa í raun ekki komið hér í salinn þó svona mikilvæg mál hafi verið til umræðu sem mörg hver snerta kjördæmi þeirra. Það er í rauninni furðulegt hvað þeir lítilsvirða málaflokkinn með þessu. Vegna þess að hæstv. ráðherra talaði um árangur fyrir austan, á Austurlandi, þá ætla ég að vitna í útprent frá Fjölmiðlavaktinni. Þar kemur fram að innfæddum Austfirðingum hafi fækkað um 12 en fjölgunina sem hefur verið á Austfjörðum má rekja til útlendinga. Við skulum þó ekki dvelja of lengi við fækkun eða fjölgun á þessum ársfjórðungi heldur eiga þessar upplýsingar að liggja hér fyrir þegar við ræðum byggðamál og líka um fækkun og fjölgun starfa. Umræða eins og þessi um þessa skýrslu, um verkefni út og suður, skilar ákaflega litlu. Ég hefði talið miklu vænlegra til að örva vitrænar umræður um málaflokkinn að hafa þessar tölur uppi á borðinu og í skýrslunni.