Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Svohljóðandi bréf hefur borist: „Reykjavík, 2. maí 1985. Matthías Á. Mathiesen, 1. þm. Reykn., hefur ritað mér á þessa leið: „Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum get ég ekki sótt þingfundi á næstunni. Leyfi ég mér því með skírskotun til 130. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að vegna fjarveru 1. varaþm. taki 2. varaþm. Sjálfstfl. í Reykjaneskjördæmi, Bragi Michaelsson framkvæmdastjóri, sæti á Alþingi í fjarveru minni." Þetta er yður hér með tilkynnt, herra forseti. Ingvar Gíslason, forseti Nd.“ Þessu bréfi fylgir svohljóðandi bréf: „Garðabæ, 26. apríl 1985. Herra viðskrh., Matthías Á. Mathiesen, 1. þm. Reykn. Því miður verð ég erlendis næstu vikur og get því ekki tekið sæti á Alþingi. Með bestu kveðjum. Kristjana Milla Thorsteinsson.“ Þá hefur borist svohljóðandi bréf: „Reykjavík, 2. maí 1985. Ólafur G. Einarsson, formaður þingflokks sjálfstæðismanna, hefur ritað mér á þessa leið: „Þar sem Pétur Sigurðsson, 12. þm. Reykv., dvelst nú erlendis og getur ekki sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér að ósk hans með skírskotun til 130. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess að 1. varaþm. Sjálfstfl. í Reykjavík, Geir Hallgrímsson utanrrh., taki sæti á Alþingi í fjarveru hans.“ Þetta er yður hér með tilkynnt, herra forseti. Birgir Ísl. Gunnarsson, forseti Nd.“ Með því að bæði Bragi Michaelsson og Geir Hallgrímsson hafa áður tekið sæti á Alþingi á þessu kjörtímabili sem þm., þá býð ég þá báða velkomna til starfa á ný.



Herra forseti. Á meðan starfrækt er hér á landi eftirlitsstöð tel ég rétt að sú stöð sé sem allra best úr garði gerð til að sinna sínu hlutverki. Því er ég hlynntur því að ratsjárstöðvar verði endurreistar á Norðurlandi og á Vestfjörðum og endurbyggð á Suðausturlandi þannig að þaðan megi flytja það herlið sem þar er. Ég fel einnig slíkar stöðvar mikilvægar fyrir öryggi íslensks flugs. Ég mun því styðja það að þessar ratsjárstöðvar verði reistar. Hins vegar tel ég óeðlilegt að Alþingi ákveði einstök afriði í framkvæmd varnarsáttmálans og geti vart gert það með þál. Á þeirri forsendu og með tilvísun til þess sem ég hef sagt styð ég að till. verði vísað til ríkisstj. og segi já.



Þingflokkur Alþb. lýsir andstöðu sinni við útþenslu yfirráðasvæðis bandaríska hersins á Íslandi og aukningu hernaðarmannvirkja með byggingu ratsjárstöðva á Vestfjörðum og Norðausturlandi. Þingflokkurinn telur einnig að kanna þurfi afstöðu heimamanna á þeim svæðum þar sem þessar hernaðarframkvæmdir eru fyrirhugaðar og taka eigi fullt tillit til vilja íbúanna. Þingflokkurinn telur ekki sæmandi Alþingi að skjóta sér undan skyldu sinni til að taka stefnumarkandi afstöðu í þessu umdeilda máli og fráleitt að vísa því til ríkisstj. sem virðist þegar hafa tekið þá ákvörðun fyrir sitt leyti að uppfylla óskir Bandaríkjastjórnar um aukinn vígbúnað á Íslandi. Ég segi nei.



Herra forseti. Ég vil gera svofellda grein fyrir atkv. mínu: Hér er um hernaðarmannvirki að ræða og auk þess um nýbyggingu og útvíkkun hernaðarmannvirkja að tefla, en ekki viðhald eða endurnýjun þeirra hernaðarmannvirkja sem fyrir eru í landinu. Flest bendir til að með uppbyggingu þessa fyrirhugaða ratsjárkerfis sé verið að smíða hlekk í keðju umfangsmikilla hernaðarmannvirkja sem ætlað er að festa Ísland í sessi sem herstöð um ófyrirsjáanlega framtíð. Í öðru lagi er ég andvígur því að ganga gegn vilja heimafólks á Vestfjörðum og á Norðausturlandi sem margt hefur lýst mikilli andstöðu og áhyggjum út af því að gera heimabyggðir þess að herstöð. Í þeim hópi eru ekki aðeins flokkssystkini mín heldur fólk úr öllum stjórnmálaflokkum. Ég vil taka undir raddir þessa fólks með atkv. mínu. Þótt þáltill. þessi sé um sumt gölluð að orðalagi og ég hefði kosið aðra málsmeðferð vil ég taka af öll tvímæli um afstöðu mína til kjarna þessa máls, þ. e. uppbyggingar nýrra ratsjárstöðva. Henni er ég andvígur. Því til áréttingar segi ég já.



Herra forseti. Ég vísa til greinargerðar sem hv. 6. þm. Norðurl. e. flutti hér áðan og greiði atkv. á sama hátt og hann og segi já.



Herra forseti. Framkvæmd varnarsamningsins er í höndum ríkisstj. Hún er ekki fjölskipað stjórnvald og utanrrh. fer með framkvæmd varnarsamningsins. Það er fráleitt að ætla að framkvæmd varnarsamningsins verði stjórnað með þáltill. á Alþingi. Ég segi nei.



Herra forseti. Ég vísa til þeirrar greinargerðar sem hv. þm. Guðmundur Bjarnason flutti og segi já.



Herra forseti. Þar sem ég tel að radarstöðvar á Vestur- og Norðurlandi muni auka öryggi flugsins verulega frá því sem nú er, þá segi ég nei.



Herra forseti. Ég vil þakka forseta fyrir þá lipurð að taka þessa þáltill. nú þegar á dagskrá, en um það var rætt á fundi utanrmn. að þess skyldi freistað að koma þessari þáltill. sem fyrst til nefndar og tryggja henni sem skjótasta afgreiðslu. Með þeirri þáltill. sem hér um ræðir fer ríkisstj. þess á leit að Alþingi heimili fullgildingu hafréttarsamnings Sameinuðu þjóðanna sem undirritaður var í Montego Bay á Jamaica 10. des. 1982. Enskum frumtexta samningsins ásamt íslenskri þýðingu hefur verið dreift í sérriti. Þýðingin var viðamikið verk og ágætlega af hendi leyst af Jóni Ögmundi Þormóðssyni og yfir handritið fóru fleiri, t. d. Hans G. Andersen sendiherra og Guðmundur Eiríksson þjóðréttarfræðingur utanrrn. En þrátt fyrir nákvæmni að þessu leyti kunna einstök atriði í þýðingunni e. t. v. ekki að hafa komist fullkomlega til skila og verður því að hafa hliðsjón af opinberum textum frá Hafréttarráðstefnunni sjálfri í allri málsmeðferð. Samningurinn er uppskera hins mikla starfs sem unnið var á þriðju hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna. Hann fjallar um nánast öll hugsanleg löggjafaratriði sem snerta tvo þriðju hluta veraldar. Hann er í 320 greinum í meginköflum auk 118 greina í nýjum viðaukum eða samtals eru hér 438 greinar. Sjálf ráðstefnan stóð í níu ár frá fyrsta fundi 3. des. 1973 til undirritunar samningsins 10. des. 1982, en áður höfðu nefndir á vegum Sameinuðu þjóðanna starfað að undirbúningi ráðstefnunnar í sex ár. Í heild var því samningurinn sjálfur árangur 15 ára starfs og átti sér auk þess eins og fram hefur komið sína forsögu. Ráðstefnan kom sjálf saman formlega 16 sinnum og fundaði um 97 vikur. Auk þess var fjöldi óformlegra funda, meðal annarra fundir svokallaðrar textanefndar eða Drafting Committee. Sendinefndir 165 ríkja tóku þátt í starfi ráðstefnunnar, auk 102 áheyrnarnefnda frá ósjálfstæðum landsvæðum, frelsissamtökum, milliríkjastofnunum og alþjóðlegum samtökum. Sjá má af framangreindu að það er ekki ofsögum sagt að þetta hafi verið mesta og víðtækasta löggjafarstarf allra tíma á alþjóðavettvangi. Íslensk stjórnvöld hafa frá upphafi lagt mikla áherslu á þátttöku í samningsgerðinni á öllum stigum, bæði þegar málið var til umfjöllunar á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna, í undirbúningsnefndunum og á sjálfri Hafréttarráðstefnunni. Auk embættismanna voru að jafnaði skipaðir í sendinefndir Íslands fulltrúar allra stjórnmálaflokka. Með þessu var leitast við að ná sem víðtækastri pólitískri samstöðu um afstöðu Íslands til þessa mikilvæga máls og tókst það með hinni ágætustu samvinnu þeirra flokka sem áttu fulltrúa á Alþingi. Formaður sendinefndar Íslands frá upphafi var Hans G. Andersen. Vil ég sérstaklega nota þetta tækifæri til að þakka hér enn einu sinni ómetanlegt starf sem hann hefur unnið í þágu lands og þjóðar á þessu sviði. Ég þakka og öðrum fulltrúum Íslands og öllum þeim sem unnu að lausn málsins á vegum landsins, án þess þó að nefna fleiri nöfn. Hafréttarráðstefnan tók að sjálfsögðu mið af framkvæmd einstakra ríkja og þróun hafréttarmála almennt. Í flestum tilfellum var um víxlverkandi áhrif að ræða. Einstök ríki gátu á grundvelli umræðna á ráðstefnunni metið viðbrögð annarra ríkja við fyrirhuguðum aðgerðum og væntanlega hagað framkvæmdum samkv. því sem kunnugt er var fiskveiðilögsaga Íslands tvívegis færð út eftir að undirbúningur að ráðstefnunni hófst, í 50 sjómílur 1. sept. 1972 og í 200 sjómílur 15. okt. 1975. Þegar þessar aðgerðir voru ákveðnar var það mat íslenskra stjórnvalda annars vegar að ráðstefnan mundi ekki ljúka störfum nægilega snemma og hins vegar að víðtækur alþjóðlegur stuðningur væri fyrir þeim aðgerðum sem staðið var fyrir. Dómar Alþjóðadómstólsins í Haag í málum Bretlands og Vestur-Þýskalands gegn Íslandi vegna 50 mílna útfærslunnar voru kveðnir upp 25. júlí 1974 meðan ráðstefnan fundaði í Caracas. Með hliðsjón af þeirri óvissu sem ríkti almennt færðist dómstóllinn undan því að láta uppi álit um það hvort réttur Íslands til 50 sjómílna fiskveiðilögsögu hefði grundvöll í alþjóðalögum. Dómarnir höfðu því ekki þau áhrif að stöðva þróun sem dómstóllinn staðfesti að væri í gangi um síaukin yfirráð ríkja yfir auðlindum hafsins við eigin strendur. Með lögum nr. 41 frá 1979, um landhelgi, efnahagslögsögu og landgrunn, voru staðfestar meginreglur sem þá virtist vera samstaða um á hafréttarráðstefnunni, þ. e. um tólf sjómílna landhelgi, 200 sjómílna efnahagslögsögu og landgrunn sem tæki til allrar eðlilegrar og óslitinnar framlengingar landsvæðis strandríkisins. Kveikjan að þriðju hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna var tillaga Möltu á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna árið 1967 um að hafsbotninn utan lögsögu ríkja skyldi teljast sameiginleg arfleifð mannkynsins. Arði af vinnslu auðlinda á svæðinu, aðallega kóbalts, kopars og nikkels í formi fjölmálmsmola, skyldi varið til hagsbóta fyrir mannkynið í heild með sérstöku tilliti til þarfa þróunarríkja. Með ályktun 1967 setti allsherjarþingið á laggirnar sérstaka nefnd til að vinna að útfærslu þessara hugmynda. Árið 1968 var síðan stofnuð föst nefnd, hafsbotnsnefndin svokallaða, og var fjölgað í henni árið 1970. Í ljós kom að ekki var hægt að vinna að þessu máli án tillits til fjölda skyldra atriða. Frumskilyrði var að gera sér grein fyrir því hvar ytri mörk lögsögu ríkja væru, en um þetta voru skiptar skoðanir sem áttu rætur sínar að rekja til fyrstu hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna 1958 og annarrar ráðstefnu árið 1960. Á ráðstefnunni 1958 voru samþykktir fjórir samningar á grundvelli draga þjóðréttarnefndar Sameinuðu þjóðanna, samningur um landhelgi og aðlægt belti, samningur um úthafið, samningur um fiskveiðar og verndun lífrænna auðlinda hafsins og samningur um landgrunn. Í síðastnefnda samningnum var landgrunnið m. a. skilgreint með hliðsjón af mögulegri nýtingu. Bent var á að þar sem núverandi tækni leyfði nýtingu á nánast hvaða dýpi eða fjarlægð frá landi sem væri væri réttur strandríkja engum takmörkunum háður skv. þeirri skilgreiningu. Í tengslum við þetta spunnust umræður um hversu marktækar niðurstöður ráðstefnunnar 1958 gætu verið þar sem mikill meiri hluti aðildarríkja Sameinuðu þjóðanna hafði þá enn ekki öðlast sjálfstæði né tekið þátt í ráðstefnunni. Á sams konar forsendum hefur því reyndar verið haldið fram að hinn sígildi þjóðaréttur væri á mörgum sviðum sniðinn að aðstæðum vestrænna ríkja og þróunarríkjum óviðkomandi svo að ljóst er að þessi sjónarmið hafa ekki verið einskorðuð við hafréttinn. Ekki náðist samkomulag á hafréttarráðstefnunni 1958 um víðáttu landhelgi eða fiskveiðilögsögu. Tillögur voru lagðar fram um þriggja, fjögurra, sex og tólf mílna landhelgi. Einnig var tillaga um sex mílna landhelgi, en þar fyrir utan sex mílna belti þar sem strandríki hefði yfirráð yfir fiskveiðum, þó þannig að ríki sem veitt hefðu á svæðinu í fimm ár mættu halda veiðum áfram. Loks var tillaga um tólf mílna fiskveiðilögsögu. Sem fyrr segir voru allar þessar tillögur felldar og var boðað til ráðstefnu 1960 til að fjalla um víðáttu landhelgi og fiskveiðilögsögu. Þar náðist heldur ekki samkomulag, en mikill stuðningur var fyrir tillögu um sex mílna landhelgi og tólf mílna fiskveiðilögsögu, en ríki sem veitt höfðu milli sex og tólf mílna í fimm ár fengju að halda þeim veiðum áfram um tíu ára skeið. Munaði aðeins einu atkvæði að þessi till. næði tilskildum meiri hluta og réði atkvæði Íslands þar úrslitum. Það má taka fram að íslenska sendinefndin á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna lagðist gegn því að boðað yrði til ráðstefnanna 1958 og 1960, en íslensk stjórnvöld töldu að taka ætti málin til athugunar á allsherjarþinginu. Að lokinni ráðstefnu 1960 var mikil óvissa um landhelgismál. Á miðjum sjöunda áratugnum sýndu nokkur ríki því áhuga að hefja samningaumleitanir um víðáttu landhelgi og tengsl við siglingar um alþjóðleg sund. Ekkert varð úr þessum tilraunum. Við þessar aðstæður var óhjákvæmilegt að fela hafsbotnsnefndinni að taka fyrir hafréttinn í heild og ekki aðeins þau atriði sem tillaga Möltu náði til. Taka skyldi mið af því að vandamál hafgeimsins séu náskyld og líta þurfi á þau í heild, eins og segir í inngangsorðum hafréttarsamningsins. Meginreglur um starfsemi á hafsbotni utan lögsögu ríkja voru settar fram í yfirlýsingu sem samþykkt var á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna 17. des. 1970. Jafnframt ákvað þingið að boða til ráðstefnu ekki seinna en á árinu 1973. Þessi ákvörðun var endanlega staðfest á allsherjarþinginu í nóvember 1973. Ekki voru ríki á eitt sátt um að tímabært væri að kalla saman ráðstefnu, enda hafði starf hafsbotnsnefndarinnar leitt í ljós djúpstæðan ágreining um flest svið hafréttar. Nefndinni hafði ekki tekist að ganga frá samningsdrögum eins og þjóðréttarnefndin hafði lagt fyrir ráðstefnuna 1958. Ágreiningur milli ríkja kom fram í sjálfri dagskrá ráðstefnunnar sem var í 95 liðum, en meðal þeirra dagskrárliða voru innbyrðis ósamrýmanleg hugtök og málefni. Á fyrsta fundi ráðstefnunnar í desember 1973 var starfsskipulag hennar ákveðið. Málefnum ráðstefnunnar var vísað til þriggja aðalnefnda. Fyrsta nefnd fjallaði um alþjóðahafsbotnssvæðið, en önnur og þriðja nefnd um hin sígildu svið hafréttar. Í þriðju nefnd var rætt um vísindarannsóknir og mengunarmál, en í annarri nefnd um öll önnur atriði, svo sem landhelgi, fiskveiðilögsögu, landgrunn og úthafið. Seinna fjallaði allsherjarnefndin sjálf um lausn deilumála sem eins konar fjórða nefnd. Forseti ráðstefnunnar, þar til hann lést árið 1980, var Hamilton Shirley Amerasinghe frá Sri Lanka, en Tommy Koh frá Singapore var kjörinn í hans stað. Einkennandi fyrir störf ráðstefnunnar var fjöldi undirnefnda, viðræðunefnda, starfshópa, hagsmunahópa o. s. frv. Starf þessara hópa fór að mestu fram fyrir luktum dyrum þar sem umræður gátu verið frjálslegri. Með þessu móti var takmarkaður fjöldi þátttakenda og þar með auðveldara að ná árangri en á fundum þar sem 150 sendinefndir væru ávallt viðstaddar. Starfsreglur og vinnuaðferðir ráðstefnunnar voru einstakar með svokölluðu „gentlemen's agreement“. Var ákveðið að leita allra ráða til að ná samkomulagi um efnisatriði án þess að grípa til atkvæðagreiðslu. Þegar ljóst var að hefðbundinn tillöguflutningur sendinefnda mundi ekki stuðla að þessu markmiði var ákveðið á þriðja fundi ráðstefnunnar árið 1975 að fela hverjum nefndarformanni um sig að leggja fram samningstexta um þau mál sem voru á dagskrá viðkomandi nefndar. Þessir textar voru síðan endurskoðaðir eða samræmdir sex sinnum þar til fyrir lá sá texti sem endanleg ákvörðun var tekin um. Drögin sem lögð voru fram í annarri nefnd 1975 reyndust í meginatriðum hafa að geyma efnisatriði sem ráðstefnan gat náð samkomulagi um. Á grundvelli þeirra var unnt að vinna skipulega að lausn ágreiningsmála. Helstu atriðin sem síðara starf nefndarinnar beindist að voru réttarstaða efnahagslögsögunnar, nánari skilgreining ytri marka landgrunnsins, ákvæði um skiptingu hafsvæða milli nágrannaríkja og réttindi svokallaðra landfræðilega afskiptra ríkja innan efnahagslögsögu annarra ríkja. Öðru máli gegndi um óformlegu drögin sem vörðuðu málefni fyrstu nefndar. Styrr stóð um starfsemi nefndarinnar öll árin sem ráðstefnan starfaði. Að lokum fór svo að mörg iðnþróuð ríki gátu ekki sætt sig við það fyrirkomulag sem samningurinn gerir ráð fyrir um vinnslu málma á alþjóðahafsbotnssvæðinu. Þegar til lokaafgreiðslu ráðstefnunnar kom hafði hún starfað í átta ár á grundvelli fyrrnefnds „gentlemen's agreement“ án þess að greiða atkvæði um annað en skipulagsatriði, en að ósk Bandaríkjamanna voru greidd atkvæði um lokadrögin að hafréttarsamningnum. Samningurinn var samþykktur 30. apríl 1982 með 130 atkvæðum gegn 4, en sautján ríki sátu hjá. Hafréttarsamningurinn var síðan lagður fram til undirritunar í Montego Bay á Jamaica 10. des. 1982. Við það tækifæri var hann undirritaður fyrir hönd 117 ríkja, auk Cookeyja og Namibíu-ráðsins. Samtals skrifuðu 119 undir samninginn. Alls hafa 159 ríki, landssvæði og alþjóðastofnanir undirritað samninginn. Eftirfarandi 16 aðilar hafa fullgilt hann: Bahama, Belise, Egyptaland, Fiji, Fílabeinsströndin, Filipseyjar, Gambía, Ghana, Jamaica, Kúba, Mexikó, Senegal, Santa Lucia, Súdan, Sambía og Namibíu-ráðið. Samningurinn tekur gildi ári eftir að 60 ríki hafa fullgilt hann. Með ályktun ráðstefnunnar 30. apríl 1982 var sett á laggirnar undirbúningsnefnd vegna starfsemi alþjóðahafsbotnsstofnunar og alþjóðlegs hafréttardóms. Vonir manna um að árangur af starfi nefndarinnar yrði til þess að afstaða iðnþróunarríkja til samningsins mundi breytast hafa ekki ræst að fullu. Bandaríkin hafa ekki undirritað samninginn og ekki tekið þátt í störfum nefndarinnar. Bretland og Vestur-Þýskaland ákváðu einnig að undirrita hann ekki. Meðan þessi ríki halda sig fyrir utan það fyrirkomulag sem samningurinn gerir ráð fyrir er framtíðarskipan þessara mála að vísu óljósari en skyldi, en þó nægilega skýr að fullnægi hagsmunum Íslendinga. Þessi óvissa verður að vísu eflaust til þess að draga úr áhuga sumra ríkja á fullgildingu, en deilur um samninginn hafa þó ekki nema í litlum mæli staðið um hin sígildu svið hafréttar, þau svið sem fyrst og fremst varða hagsmuni Íslands. Á þeim sviðum hefur náðst viðunandi lausn og telur ríkisstj. því réttast að fullgilda samninginn nú þegar, enda er það skylda okkar, svo vel sem samningurinn tryggir hagsmuni okkar, að vera í tölu þeirra ríkja sem eru í fremstu röð að staðfesta samninginn og stuðla þannig að því að samningurinn öðlist gildi sem allra fyrst. Það er rétt að taka það fram að utanrmn., sem væntanlega fær þessa þáltill. til athugunar, þarf sérstaklega að fjalla um það hvort gera skuli þann fyrirvara um leið og samningurinn er staðfestur að ef til ágreinings komi áskilji Ísland sér rétt til þess að slíkri deilu sé vísað til sáttagerðar. Ég tel rétt að svo verði gert. Slík aðferð til lausnar deilum hefur reynst okkur Íslendingum vel, eins og t. d. varðandi Jan Mayen-deiluna. Þá gæti þessi fyrirvari okkar hljóðað eitthvað á þessa leið: Jafnframt því að afhenda fullgildingarskjal varðandi hafréttarsamning Sameinuðu þjóðanna lýsir fastafulltrúi Íslands því yfir fyrir hönd ríkisstjórnar Íslands að skv. 298. gr. samningsins er réttur áskilinn til að sérhverri túlkun á 83. gr. skuli vísað til sáttagerðar skv. V. viðauka 2. kafla samningsins. Herra forseti. Ég gæti rakið efni þessa samnings í einstaka þáttum, en hvort tveggja er að málefni þau er sérstaklega varða Ísland hafa verið svo oft til umræðu hér á Alþingi og opinberlega að þess gerist að mínu mati ekki þörf og svo er rétt að taka tillit til hins að við höfum áhuga á því að þessi þáltill. sé afgreidd sem fyrst. Ég veit að hv. þm. treysta utanrmn. að fjalla um samninginn þannig að hann komi hér aftur til meðferðar þingsins og þá það vel undirbúinn að ef einhverjar aths. eru sé tækifæri til að ræða þær þá. En auðvitað er valið hér ekki um að breyta einstaka ákvæðum, heldur að samþykkja hafréttarsamninginn eða hafna. Ég er í engum vafa um hvað Alþingi Íslendinga á eftir að gera í þeim efnum og geri það sem sagt nú að tillögu minni í lok máls míns að þáltill. þessari verði vísað til utanrmn. og seinni umr.



Herra forseti. Ég fylgi nú úr hlaði öðru sinni skýrslu um utanríkis- og alþjóðamál sem ég hef góðri venju samkvæmt lagt fyrir hv. Alþingi. Skýrslunni var dreift til hv. þm. þegar þingstörf hófust að nýju að afloknu páskaleyfi. Hún var því nú nær mánuði fyrr á ferðinni en s. l. ár og hefur því verið í höndum hv. þm. í þrjár vikur. Ætla ég því að gefist hafi rúmur tími til að kynna sér efni hennar. Með skýrslunni fylgdi að vanda sérstök skýrsla fastanefndar Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum um störf síðasta allsherjarþings og þátttöku okkar í því. Í fyrstu skýrslu minni á síðasta þingi gafst mér tækifæri til að leggja áherslu á þá grundvallarþætti sem ég tel mestu skipta að móti íslenska utanríkisstefnu. Sams konar tækifæri hefur gefist við samningu skýrslunnar nú auk þess sem nokkrir þættir utanríkismálanna hafa komið til sérstakrar og ítarlegrar umræðu fyrr á þessu þingi. Af þessum ástæðum: að rúmur tími hefur gefist til að kynna sér skýrsluna, að grundvallarstefna liggur ljós fyrir og nýlegar umræður hafa þegar gefið tækifæri til að brjóta til mergjar nokkur utanríkismál sem nú eru til meðferðar, get ég í þessari framsögu verið stuttorðari en ella. Það ber þó á engan hátt að skilja svo að ég vilji víkja mér undan eða draga úr umræðum um þessi mál, heldur er það þvert á móti eins og ég hef raunar áður lagt áherslu á. Ég tel opinskáar umræður um utanríkismál mikilvægar. Þær eru fallnar til að eyða misskilningi sem ella getur valdið ágreiningi og sundrung. Það er þjóðinni ekki til heilla að ágreiningur sé meiri en efni standa til sökum ónógrar umfjöllunar og vanþekkingar á staðreyndum mála. Öllum þjóðum er mikilvægt - og smærri þjóðum fremur en öðrum - að sem víðtækust samstaða ríki um þau mál er snúa að öðrum ríkjum og þar á meðal hugsanlegum utanaðkomandi hættum. Það er slík samstaða um grundvallarþætti utanríkismála sem ráðið getur úrslitum um að þjóðir haldi sjálfstæði sínu, frelsi til orðs og æðis. Í þessu efni hafa Íslendingar verið gæfusamir. Þeir hafa langflestir staðið saman í þéttri fylkingu um þá meginstefnu í utanríkis- og öryggismálum sem mótuð var á fyrstu árum lýðveldisins og tryggt þannig viðhald og margs konar velgengni ríkis og þjóðar. Um ástand alþjóðamála og nokkurra einstakra utanríkismála, sem nú eru sérstaklega á döfinni, vil ég segja þetta: Þegar ég flutti ræðu mína í fyrra um skýrslu um utanríkismál voru uggvænlegar horfur í samskiptum stórveldanna. Viðræðum þeirra á milli um afvopnunarmál hafði verið slitið og Stokkhólms-ráðstefnan var í raun eini vettvangurinn þar sem fulltrúar stórveldanna ræddust við. Ég held við hljótum því að vera sammála um það að merkasti atburðurinn, sem áhrif hefur haft á þróun alþjóðamála síðan við ræddum í fyrra skýrslu mína um utanríkismál, sé samkomulag stórveldanna um að setjast að nýju að samningaborði um vopnatakmarkanir. Þessar viðræður stórveldanna fara nú fram með nokkuð öðru sniði en áður og hafa víðara umfang en fyrri umræður þeirra. Eins og hv. þm. er kunnugt slitu Sovétríkin viðræðum við Bandaríkin um takmörkun meðaldrægra kjarnaflauga í Evrópu svo og um langdrægar kjarnaflaugar í nóvember 1983, þegar hin þríþætta samþykkt Atlantshafsbandalagsins frá því í desember 1979 kom til framkvæmda og fyrstu Pershing II flaugarnar voru settar upp til mótvægis við hina gífurlegu fjölgun SS-20 flauga Sovétríkjanna. SS-20 flaugar Sovétmanna eru nú yfir 400 talsins með yfir 1200 kjarnaodda og þeim hefur verið komið fyrir á skotpöllum í Austur-Evrópu. Ríki Atlantshafsbandalagsins ákváðu að bíða í fjögur ár með gagnráðstafanir til þess að mæta þessari nýju ógn í trausti þess að takast mætti samkomulag við Sovétríkin um jafnvægi í kjarnavígbúnaði í Evrópu með það lokatakmark í huga að öllum slíkum vopnum yrði útrýmt án þess að jafnvægi hinna tveggja varnarbandalaga og öryggi Evrópu raskaðist. Enginn skyldi búast við að viðræður kjarnaveldanna í Genf betri skjótan árangur. Þær eru flóknar og viðamiklar og gagnkvæm tortryggni er vissulega til tálmunar. Deilt verður um stöðu vígbúnaðar í dag og hvort jafnvægi ríkir í þeim efnum. Af hálfu Atlantshafsbandalagsins er viðurkennt að Sovétríkin eigi rétt á varnarviðbúnaði til að tryggja öryggi sitt en markmiðið hljóti að vera að jafnvægi sé náð meðal stórveldanna með sem minnstum vígbúnaði, lágmarks herbúnaði. Tortryggni og aðgæsla Sovétríkjanna er eðlileg þegar þess er gætt að á þessari öld og hinni síðustu hafa erlendir herir setið gráir fyrir járnum um Moskvu og litlu munað að höfuðborgin félli þeim í hendur. Á hinn bóginn ýkja og valdhafar Sovétríkjanna þá tortryggni sem býr með íbúum Sovétríkjanna að þessu leyti, m. a. til þess að þeir sætti sig við lakari lífskjör en vera þyrfti ef ekki væri kostað svo miklu til vígbúnaðar sem raun ber vitni. Hafa þó valdhafar Sovétríkjanna sem allsráðandi stjórnarherrar þá yfirburði yfir stjórnir vestrænna lýðræðisríkja að geta ákveðið einhliða hve miklu skuli varið til vígbúnaðar og þurfa ekki að fá samþykki skattgreiðenda fyrir slíkum útgjöldum. Tortryggni vestrænna ríkja gagnvart Sovétríkjunum á rætur sínar að rekja til þess að vígbúnaður þeirra er mun meiri en þörf er á ef hann væri eingöngu ætlaður til varnar. Útþenslu- og yfirráðastefna Sovétríkjanna eftir aðra heimsstyrjöldina knúði vestræn lýðræðisríki til stofnunar Atlantshafsbandalagsins og reynslan sýnir að Sovétríkin hafa eftir stríð aukið herbúnað sinn þegar vestræn lýðræðisríki hafa í skjóli meintrar þíðu dregið úr honum. Á þetta bæði við á árunum eftir aðra heimsstyrjöld og á síðasta áratug í kjölfar Helsinki-yfirlýsingarinnar. Vestræn lýðræðisríki eru sökuð um andvaraleysi fyrir aðra heimsstyrjöldina og á það er bent að öllum mátti vera ljós heimsyfirráðastefna Hitlers eftir lestur Mein Kampf. Á sama veg má auðvitað segja að kenning kommúnista og Sovétmanna um alheimsbyltingu ætti að opna augu lýðræðissinna fyrir nauðsyn aðgæslu og varðstöðu. Það verður vissulega erfitt að komast að niðurstöðu um hvað teljist jafnvægi í vígbúnaði en erfiðara kann að reynast að ganga úr skugga um að afvopnunarsamningar séu haldnir. Sovétmenn telja tryggt alþjóðlegt eftirlit til njósna og afskipta af innanríkismálum, en slíkt eftirlit er lýðræðisríkjum lífsnauðsyn. Það á sínar eðlilegu skýringar að Sovétríkin leggja ekkert upp úr slíku eftirliti. Vígbúnaður lýðræðisríkja liggur fyrir þeim sem opin bók, bæði vegna lýðræðislegrar og opinnar umræðu um fjárveitingar til einstakra þátta herbúnaðar í vestrænum ríkjum og ferðafrelsi sem þar ríkir. Gagnstætt því eru Sovétríkin lokuð og þurfa ekki að gera reikningsskil gerða sinna opinberlega. Þá hefur það og torveldað afvopnunarsamninga að Sovétríkin hafa treyst því að þau gætu haft áhrif á skoðanamyndun og almenningsálit á Vesturlöndum til að knýja þau til einhliða afvopnunar án þess að sovétríkin þyrftu nokkuð að draga úr vígbúnaði af sinni hálfu. Það er hald margra manna að þá fyrst hafi Sovétríkin sest að samningaborðinu í Genf þegar þau voru orðin úrkula vonar að geta komið í veg fyrir framkvæmd tvíþættu samþykktar Atlantshafsbandalagsins frá 1979. Vestræn ríki hafa ekki samsvarandi skilyrði til að hafa áhrif á almenningsálit í Sovétríkjunum sem þau vestantjalds. Leiðtogaskiptin í Sovétríkjunum hafa aukið á bjartsýni sumra um að fram undan sé batnandi sambúð og samskipti risaveldanna sem leitt gæti til samninga um takmörkun vígbúnaðar og fækkun kjarnavopna. Fyrir nokkrum vikum lýsti Gorbachev, hinn nýi leiðtogi Sovétríkjanna, því yfir að Sovétríkin mundu einhliða stöðva uppsetningu fleiri SS-20 kjarnaflauga fram til hausts í trausti þess að Atlantshafsbandalagið hætti við að koma fyrir fleiri Pershing II flaugum og stýriflaugum. Nú hafa hins vegar borist fregnir af því að Sovétmenn haldi áfram að reisa skotpalla fyrir SS-20 flaugarnar víða um Austur-Evrópu. Inn í þessa mynd kemur áætlun Reagans Bandaríkjaforseta um stórefldar rannsóknir á hagnýti varnarvopna í geimnum sem hann telur að geti leitt til þess að ókleift verði að beita kjarnavopnum til árásar. Þessar hugmyndir Reagans hafa síður en svo farið leynt og þær hafa verið skýrðar í flestum meiri háttar fjölmiðlum heims, jafnvel í smáatriðum. Skoðanir eru því skiptar um þessar hugmyndir enda er slíkur búnaður óheyrilega dýr og kynni að torvelda um sinn stöðvun vígbúnaðarkapphlaupsins. Niðurstöðu rannsókna varðandi geimvopn og geimvarnir, sem bæði Sovétríkin og Bandaríkin stunda, er ekki að vænta og væntanlega er niðurstöðu lengur að bíða. Hafa ber í huga þó að því meira og gleggra sem risaveldin vita um athafnir hvors annars á hernaðarsviðinu því minni líkur eru á því að hernaðarátök, þ. á m. kjarnastríð, hefjist. Hin öra þróun á sviði rafeindatækni, fjarskipta og gervihnatta, er fylgjast úr háloftunum með hverri hreyfingu á jörðu niðri, er ein helsta von mannkyns um að hvorki komi til kjarnastyrjaldar fyrir ásetning, slysni eða misskilning. Og víst er um það að raunhæfir samningar milli stórveldanna um afvopnun eða takmörkun vígbúnaðar nást aldrei nema fullkomið og traust eftirlit með slíkum samningum verði meginþáttur þeirra. Yfirburðir Bandaríkjanna og bandamanna þeirra, a. m. k. eins og nú standa sakir, í þeirri byltingu fjarskipta- og rafeindatækni sem nú á sér stað í heiminum gæti því leitt til aukinnar samningslipurðar af hálfu Sovétríkjanna. Og báðir aðilar ættu að hafa hugfast að efnahag þeirra væri betur borgið ef svo mikið fjármagn færi ekki til vígbúnaðar eins og raun ber vitni. Því meira sem aðilar vita hvorir um aðra því meira dvínar tortryggnin og grunsemdirnar um launráð og sviksemi gagnaðilans. Með eyðingu tortryggninnar hverfur ásælnin til að sitja yfir annarra hlut í nafni ráðstafana til tryggingar nauðsynlegs öryggis. Ég hef kosið að drepa á þessum höfuðþætti þeirra tilrauna sem nú fara fram varðandi afvopnun. Þar sem ég hef í skýrslunni rætt um einstök mál og ágreiningsefni og átök, sem eiga sér stað nú í heiminum, vík ég ekki frekar að þeim enda er ekki unnt í framsöguræðu með þessari skýrslu að drepa á nema fátt eitt af því sem telja má til markverðra utanríkismála. En þar sem þessi skýrsla, er ég mæli nú fyrir, er viðameiri og ítarlegri en áður, þrátt fyrir þá augljósu annmarka sem á slíkum skýrslum hljóta ætíð að vera, tel ég óþarft að fara sérstökum orðum um þau efni sem um er fjallað í skýrslunni og varða einstaka heimshluta, en vísa til hennar. Ég vil þá þessu næst víkja nokkuð að varnar- og öryggismálum okkar sjálfra, en kafli skýrslunnar um þau efni er mun ítarlegri í ár en þekkst hefur í fyrri skýrslum um utanríkismál. Er þetta þáttur í þeirri viðleitni minni að upplýsa frekar um eðli varna landsins og starfsemi varnarliðsins. Við höfum látið undir höfuð leggjast, eins og kunnugt er, að afla sérfræðiþekkingar og reynslu í herfræðilegum málum, sérfræðiþekkingar sem að mínu viti er forsenda fyrir ákvörðunum í veigamiklum þáttum varnarmála í framtíðinni. Tækninni fleygir fram á öllum sviðum, ekki síst á sviði hermála og varnarmála. Sérhæfing í þessum málum sem öðrum verður stöðugt meiri og ég tel að nú sé svo komið að við getum ekki lengur skotið okkur undan þeirri ábyrgð og skyldu að afla okkur slíkrar þekkingar. Í þessu sambandi vil ég minna á að hér á Alþingi hefur komið fram í nokkur ár till. til þál. um ráðunaut í öryggis- og varnarmálum og hafa áform þau er ég hef birt varðandi styrkingu varnarmáladeildar og varnarmálaskrifstofu það að markmiði að ráða bót á í þessu efni. Í skýrslu minni til Alþingis á s. l. ári sagði ég að grundvöllurinn að virkari þátttöku okkar Íslendinga í varnarsamstarfi Atlantshafsbandalagsins væri að við öðluðumst sjálfir meiri reynslu og þekkingu á varnarmálum er geri okkur fært að leggja sjálfstætt mat á þá hernaðarlegu stöðu sem þjóð okkar býr við. Með þeim hætti verðum við í stakk búnir til að taka fullan þátt í stefnumörkun um fyrirkomulag varna landsins og þeirra ráðstafana sem gerðar eru landinu til öryggis. Með slíka þekkingu að bakhjarli hljótum við að óska úrbóta, ef við teljum vörnum að einhverju leyti áfátt, eða hafna hugmyndum og fyrirætlunum á þessu sviði ef við teljum að ekki séu í samræmi við þarfir okkar og stefnu í öryggismálum. Jafnframt lét ég þess getið að stefnt yrði að eflingu varnarmáladeildar bæði með hliðsjón af núverandi umfangi verkefna hennar og ekki síður í þeim tilgangi að á vegum utanrrn. verði ávallt til staðar fullnægjandi sérfræðileg þekking á varnarmálum. Í því skyni að fylgja þessari stefnu fram hefur sú breyting nú verið gerð að varnarmáladeild er orðin sérstök skrifstofa í utanrrn. Þar fær varnarmálaskrifstofan mun víðtækara starfssvið en varnarmáladeild hafði áður. Hefur verið gerð grein fyrir þessum verkefnum hennar opinberlega þannig að ég tel ekki þörf á því að fara nákvæmlega í þær sakir. En þessi verkefni eru: 1. Málefni er varða framkvæmd varnarsamnings Íslands og Bandaríkjanna. 2. Herfræðileg og hertæknileg málefni er lúta að upplýsingaöflun og rannsóknum. 3. Þátttaka í starfi hermálanefndar Atlantshafsbandalagsins, samstarf við varnarliðið og yfirherstjórn Atlantshafsbandalagsins. 4. Auk þessara verkefna yrði jafnframt starf varnarmálaskrifstofu að annast skýrslugjöf og ráðgjöf fyrir ríkisstj. og stuðla að samstarfi við almannavarnaráð og Landhelgisgæslu. Herra forseti. Fyrr á þessum fundi fylgdi ég úr hlaði þáltill. um fullgildingu hafréttarsamnings Sameinuðu þjóðanna og hef því ekki fleiri orð um það efni. En í samræmi við stefnu ríkisstj. og ályktanir Alþingis á grundvelli þeirra ákvæða hafréttarsamningsins er snerta þau mál hefur verið unnið markvisst að því að tryggja hafsbotnsréttindi landsins utan efnahagslögsögunnar. Nú er staða mála sú að Bretar og Írar hafa afmarkað meint landgrunn sín þannig að Hatton-Roekallsvæðið falli innan landgrunnsmarka þeirra. Færeyingar og Danir telja að svæðið sé í eðlilegu framhaldi af Færeyjum og falli því undir þeirra yfirráð. Hafa þeir haft í undirbúningi útgáfu tilkynningar um slíka afmörkun landgrunns Færeyja sem væntanlega verður gefin út á næstunni. Hins vegar telur dr. Talvani, sem hefur verið ráðunautur íslenskra stjórnvalda í þessu máli að því er varðar jarðeðlisfræði, að Bretland og Írland séu skorin frá svæðinu með Rockall-trogi svokölluðu og dýpi Færeyjasundsins sunnan og suðaustan eyjanna raski réttindakröfum þeirra. Ísland geti aftur á móti rakið landgrunn sitt til svæðisins án þess að rekast á landgrunnshlíðar annars lands. Svo einhæfar sem undirstöður íslensks efnahagslífs eru og landið sjálft snautt að auðlindum getum við ekki gefið frá okkur réttindi sem rök herma að okkur beri. Því verðum við að gæta réttar okkar þótt enn sé lítt vitað hvort eða hvaða verðmæti umrætt hafsbotnssvæði kann að hafa að geyma. Ríkisstj. telur því rétt að landgrunn Íslands verði afmarkað með framangreind sjónarmið í huga. Verður sú afmörkun birt á næstunni. Síðan verður framhaldið að fara eftir viðurkenndum reglum þjóðaréttarins er miða við að strandríki byrji með því að afmarka landgrunnið reglum samkvæmt og tilkynni það nefnd um mörk landgrunns, sem stofnuð verður skv. hafréttarsamningnum, svo og aðalframkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna. Ef kröfur ríkja rekast á er það aðalreglan að ríkin reyna að ná samkomulagi með samningum. Hefur af Íslands hálfu verið lögð áhersla á að hlutaðeigandi þjóðir komi sér saman um málið. Átti sér fyrir skemmstu stað gagnlegur viðræðufundur um það við Færeyinga og Dani og boð okkar til annarra aðila málsins um viðræður og samráð stendur. Fyrirhugaður er enn fundur með Dönum og Færeyingum á næstunni, og við, utanríkisráðherrar Íslands og Danmerkur, munum ræða þetta mál í opinberri heimsókn minni til Danmerkur síðast í þessum mánuði. Jafnhliða þessu verður málið ávallt til meðferðar í utanrmn. og innan ríkisstj. Tilraunum til að ná samkomulagi um loðnuveiðarnar við Ísland, Jan Mayen og á Grænlandssvæðunum hefur verið haldið áfram. Málið var rætt ítarlegar en nokkru sinni fyrr á fundi Íslendinga, Norðmanna og fulltrúa grænlensku heimastjórnarinnar í Kaupmannahöfn um miðjan apríl. Ekki ber nú ýkjamikið á milli. En þó er torvelt að ná endum saman. Þurfa allir aðilar að leggja sig fram um lausn. Grænlendingar hugsa sér að stunda loðnuveiðar sjálfir þegar fram í sækir en munu fyrst um sinn selja veiðikvóta sinn. Þetta ágreiningsmál, sem nú eftir útgöngu Grænlands úr Efnahagsbandalaginu er orðið innbyrðis mál norrænna þjóða einvörðungu, þarf að leysast fyrir næstu vertíð nú í sumar. Samskipti Íslands og Grænlands hafa verið til vaxandi umræðu síðustu misseri, og er áhugi af beggja hálfu á að efla þau á ýmsum sviðum. Meðal annars hefur verið rætt um möguleika á samvinnu á sviði sjávarútvegsmála, þ. á m. fiskirannsókna, fiskveiða, vinnslu og markaðsmála, en jafnframt m. a. um samgöngumál, sem Grænlendingum er mikið kappsmál að ráða betur fram úr en unnt hefur verið til þessa, og rjúfa þannig þá einangrun sem er hemill á ýmsa framþróun í landinu. Fyrir liggja hugmyndir um tilhögun samskipta íslenskra og grænlenskra stjórnvalda en á næstunni þarf að ræða nánar einstaka þætti. Nálægð landanna veldur því að eðlilegt er og nauðsynlegt að þau hafi samstarf sín á milli. Af hálfu Íslands er vilji til að verða Grænlendingum að því liði í uppbyggingarstarfi þeirra, sem þeir æskja og unnt er, jafnframt því sem efnt verði til samstarfs er hagkvæmt verði fyrir báða aðila. Í þessu sambandi vil ég einnig á ný leggja áherslu á mikilvægi þess að samvinna landanna allra á norðurslóðum Atlantshafs, Noregs og Danmerkur, Færeyja, Íslands, Grænlands og Kanada, verði treyst enn frekar í framtíðinni, enda eiga þau samofna hagsmuni m. a. á sviði fiskverndunar, veiða og markaðsmála svo og t. d. öryggismála. Herra forseti. Um þessar mundir er til gaumgæfilegrar athugunar hvort unnt sé að marka ákveðnari stefnu um aukningu framlaga til stuðnings þróunarríkjum þannig að náð verði t. d. á sjö til tíu árum því takmarki velmegunarríkja Sameinuðu þjóðanna að opinber framlög séu 0.7% af þjóðarframleiðslu. Framlögin af Íslands hálfu hafa aldrei verið hærri en á þessu ári og árin tvö á undan, en samt eru þau óralangt frá áðurnefndu marki, nú ekki nema 1/8 eða 1/9 hluti þess. Þó að okkur Íslendingum finnist okkar eigið bú þurfa margs við getum við ekki til lengdar horft svo aðgerðarlitlir á það hyldýpi örbirgðar og eymdar, hungurs og þjáninga sem margar þjóðir í öðrum heimsálfum búa við. Þeir erfiðleikar sem við stöndum andspænis verða að engu í slíkum samanburði. Það er áreiðanlega í anda íslensku þjóðarinnar, sem sjálf man verri tíð, að við stígum ný skref til stuðnings þeim þjóðum sem nú standa í svipuðum sporum og við á fyrri öld eða enn þá verr. Við höfum nú auk efna öðlast reynslu og þekkingu, m. a. á sviði fiskveiða og jarðhitanýtingar, sem við getum með góðum árangri hagnýtt í þágu þróunarríkja. Þetta eigum við nú að gera í vaxandi mæli og treysta jafnframt samskipti okkar við þessi ríki eftir því sem aðstæður leyfa. Herra forseti. Áður en ég lýk máli mínu þykir mér hlýða að víkja nokkrum orðum að utanríkisþjónustunni. Að því er utanríkisþjónustuna snertir þá tel ég nú tímabært bæði að utanrrn. geti komið sér upp húsnæði og að ráðist verði í stofnun nýs sendiráðs á næsta ári. Ráðuneytið er tvískipt í leiguhúsnæði og býr nú orðið á ýmsan hátt við erfiðar aðstæður. Hefur því verið hafinn undirbúningur að nýbyggingu á lóð ríkisins við Skúlagötu austan húss Rannsóknastofnana sjávarútvegsins. Þar teldi ég hagkvæmt að viðskrn. yrði einnig til húsa, óháð því hvort utanrrn. verði falin utanríkisviðskipti eins og margir telja þó hyggilegt. Í reynd er starf utanríkisþjónustunnar og viðskrn. að utanríkisviðskiptum svo samofið að að minnsta kosti nábýli af þessu tagi væri tvímælalaus ávinningur er stuðlað gæti að enn þá betri þjónustu við þá aðila sem viðskipti stunda við önnur lönd. En mikilvægi utanríkisviðskiptanna kemur m. a. fram í þeirri staðreynd að á árinu 1984 nam útflutningur vöru og þjónustu um 50% af þjóðarframleiðslu. Sendiráðin annast samskipti stjórnvalda en þau gegna jafnframt mjög víðtæku fyrirgreiðslu- og þjónustuhlutverki, m. a. á sviði viðskipta. Nú þegar mikið er rætt um þörfina á nýjum iðngreinum hér á landi, reistum m. a. á erlendum tækninýjungum og raunar ýmsum tækniframförum íslenskum, er ljóst að sendiráðin geta, ef rétt er á haldið, unnið mikið gagn bæði við að koma á samstarfi um slíkt við erlenda aðila og greiða fyrir sölu eða markaðssetningu nýrra framleiðsluvara. Vonirnar um árangur í þessari mikilsverðu viðleitni til að treysta undirstöður efnahags- og atvinnulífs þjóðarinnar eru því m. a. háðar því að utanríkisþjónustan verði efld til að geta rækt á sem bestan hátt sinn þátt í þessari sókn þjóðarinnar til nýrra framfara. Tekið hefur verið upp nýlega samstarf við Útflutningsmiðstöð iðnaðarins að markaðsmálum og fleira er í deiglu eins og hv. þm. er kunnugt. En þegar er margt sem bendir til þess að t. d. stofnun sendiráðs í Japan gæti komið að verulegu gagni í því skyni sem ég hef gert hér sérstaklega að umtalsefni. Auk þess hefur af ýmsum ástæðum verið rætt um hugsanlega stofnun sendiráða í Kanada og Finnlandi. En utanrmn. mun fjalla frekar um þessi mál áður en ákvörðun er tekin, auk þess sem hún byggist á fjárveitingu til þessara útgjalda. Þá hefur og farið fram á vegum utanrrn. söfnun upplýsinga um styrki, tollvernd og aðrar viðskiptatálmanir af hálfu annarra þjóða, sem eru keppinautar okkar á erlendum mörkuðum, í því skyni að geta betur unnið í alþjóðasamtökum að frjálsum viðskiptum á jafnréttisgrundvelli sem fáum þjóðum er nauðsynlegra en okkur Íslendingum. Ég vil svo í lok þessara inngangsorða nota tækifærið til að þakka hv. utanrmn. mikið og gott samstarf á undanförnu ári. Ég mun svo, herra forseti, að sjálfsögðu leitast við að svara fsp. sem fram kunna að koma og læt máli mínu því lokið að sinni.



Herra forseti. Hér liggur fyrir til umr. allviðamikil skýrsla hæstv. utanrrh. um utanríkismál sem nú er orðið hefðbundið að lögð sé fyrir þingið. Ég sé ástæðu til að þakka fyrir þetta framlag hæstv. ráðh. og að það kemur nú fyrir þingið fyrr en var á síðasta ári þegar umr. um skýrslu ráðh. fór fram á allra síðustu dögum þings. Þannig hefur okkur alþm. gefist betri kostur en ella til þess að fara yfir þessi mál og Alþingi ætti að geta rætt þau efni varðandi utanríkismál sem hv. þm. þykir ástæða til við betri aðstæður en áður. Með þessari skýrslu liggur einnig fyrir yfirlit frá fastanefnd Íslands hjá sameinuðu þjóðunum í New York, allviðamikið gagn sem fengur er að og varpar ljósi á þau fjölmörgu mál sem þar eru til meðferðar og Ísland tekur afstöðu til hverju sinni. Það hefur verið mikið rætt um utanríkismál á þessu þingi eins og raunar hinu síðasta í tengslum við margar till. sem fram hafa komið hér varðandi utanríkismálin. Þær till. hafa verið til meðferðar í hv. utanrmn. og eru sumar þegar á lokastigi og komnar fyrir þingið. Þar er um að ræða till. varðandi afvopnunarmál sem nú er leitast við að ná samstöðu um meðal fulltrúa í utanrmn., till. um málefni erlendra sendiráða og hér hafa komið fyrir þingið fjölmargar fsp. sem tengdar eru hernaðaruppbyggingu hérlendis og gefið hafa tilefni til mikilla umræðna hér á þinginu. Síðast en ekki síst er að minnast till. þeirrar varðandi hernaðarratsjárstöðvar sem hér hefur verið rædd og umr. nú fer fram í skugga atkvæðagreiðslu varðandi þennan nýjasta þátt í útfærslu hernaðarumsvifa hérlendis. Ég mun víkja lítillega að því síðar í máli mínu. Hér ætla ég einkum að takmarka mig við örfáa þætti af þeim mörgu sem skýrsla þessi gefur tilefni til að ræddir séu. Ég mun ræða nokkuð þá sýn til alþjóðamála sem er að finna í skýrslunni og í tengslum við þau hin svokölluðu varnar- og öryggismál Íslands sem gerð eru nokkur skil í þessari skýrslu. Þá mun ég víkja að þróunarsamvinnu og hlut Íslands í norður-suður samstarfi og framlagi okkar til þróunarmála. Samstarf okkar á alþjóðavettvangi innan Sameinuðu þjóðanna og Norðurlanda gefur einnig tilefni til ábendinga og nokkur atriði vildi ég nefna sem snerta utanríkisviðskipti og starfsemi þeim tengd. Ég vil þó ekki sleppa því hér að minnast á það efni sem hæstv. ráðh. kom að í máli sínu hér áðan og var fyrr á dagskrá þessa fundar þar sem er þáltill. um staðfestingu Hafréttarsáttmálans. Þar er að finna mikla uppskeru af löngu starfi sem ánægjulegt er að nú skuli vera komin hér fyrir Alþingi til staðfestingar. Ég efast ekkert um að um þetta mál mun takast á lokastigi full samstaða hér í þinginu. Málsmeðferð varðandi hafréttarmálefni og landhelgismál Íslendinga er dæmigerð um það hvernig lítil þjóð eins og okkar getur með einbeitni og samheldni náð árangri á mikilvægu sviði lífshagsmuna sinna. Íslendingar hafa átt drjúgan þátt í því að móta alþjóðarétt á sviði hafréttarmála. Eftir að menn brutust út úr sjálfheldunni 1971 í þessum málum og tóku ákveðin skref, sem vissulega fylgdi áhætta fyrir litla þjóð, hefur miklu þokað áfram í þessum efnum. Við erum nú að fjalla um síðustu þættina í bráð sem snerta mörk íslensks yfirráðasvæðis í tengslum og utan við okkar 200 mílna auðlindalögsögu. Utanrmn. hefur á yfirstandandi þingtímabili fjallað mikið um mál er þessu tengjast, réttindi Íslands á Reykjaneshrygg sem ótvíræð teljast og við hljótum að helga okkur í ljósi þess réttar sem hafréttarsáttmálinn gefur okkur og síðan Hatton-Rockallsvæðið, það stóra svæði sem tengist Íslandi til suðurs. Um það hefur verið fjallað á undanförnum árum af hálfu utanrmn. í framhaldi af sérstakri þál. um þetta mál, að mig minnir í mars 1983. Þar hefur núverandi formaður utanrmn. Eyjólfur Konráð Jónsson haft frumkvæði sem ber að þakka fyrir. Hann hefur staðið þar mjög fast í ístaðinu varðandi íslenska hagsmuni og hvergi dregið af sér og hann hefur fengið þann stuðning sem eðlilegt er í þessu máli. Ég tel að við þurfum nú, þegar á reynir og ekki eru horfur á samkomulagi um sinn við granna okkar varðandi þetta mál, að standa þétt saman um íslenskan rétt eins og við setjum mál okkar fram og teljum okkur hafa rök fyrir. Hæstv. utanrrh. nefndi það hér í ræðu sinni hver væru fyrirhuguð næstu skref í ljósi þess að ekki hefur tekist samstaða með þeim þjóðum öðrum sem gera tilkall til þessa svæðis. Alþb. mun, eins og oft hefur komið fram í þessu máli, standa fast að þeirri stefnu sem mörkuð hefur verið og nú er í undirbúningi að út verði gefin í formi yfirlýsingar eða reglugerðar af Íslands hálfu. Vissulega er ekki um að ræða neinn lokapunkt hér í sambandi við okkar hafréttarmálefni, hvað þá það að tryggja nýtingarrétt okkar á þeim svæðum sem við gerum tilkall til. Ég minni í þessu sambandi á þátt eins og þann að lögfesta þarf eignarrétt íslenska ríkisins á auðlindum hafsbotnsins á þeim svæðum sem við gerum tilkall til og teljum innan okkar yfirráðamarka. Þar þarf að skera úr allri réttaróvissu og við þurfum að efla rannsóknir á þessum víðlendu svæðum, þessu útfærða Íslandi sem við höfum komist yfir og átt þátt í að helga okkur á undanförnum 15 árum. Það skiptir mjög miklu að við stöndum skipulega að rannsóknum þessara svæða og tryggjum eðlilega hagnýtingu þeirra ásamt eðlilegum verndarsjónarmiðum. Í framhaldi af þessum þætti varðandi hafréttarmálin vil ég víkja hér að alþjóðamálum og því sem snertir vígbúnaðarkapphlaupið. En það er upphaf þessarar skýrslu hæstv. utanrrh. að draga fram þá sýn sem hann hefur til þessara mála. Á bls. 1 í skýrslunni er að finna svofellda staðhæfingu, með leyfi forseta: „Ekkert bendir til að friði sé hættara í okkar heimshluta en verið hefur eða að meiri hætta sé á heimsófriði. Þetta er árangur þeirrar árvekni sem unnendur frelsis og lýðræðis hafa sýnt.“ Þessi orð, sem hér er að finna, tel ég alltáknræn fyrir umfjöllun sem er að finna í þessari skýrslu um alþjóðamál. Þar er að finna mikið af barnalegum staðhæfingum að mínu mati og einsýnni túlkun varðandi þróun mála. Þetta á bæði við umfjöllun um hlut risaveldanna hvors um sig og gagnkvæmt í þróun alþjóðamála og einnig hið falska öryggi í skugga sívaxandi vígbúnaðar og gereyðingarvopna. Maður hlýtur að spyrja: Hvaða utanrrh. á Vesturlöndum annar en Geir Hallgrímsson gæti dregið upp þá mynd af þróun alþjóðamála sem birtist í þessari skýrslu? Ég efast um að jafnvel Bandaríkjastjórn leyfði sér að draga upp þá svart-hvítu heimsmynd sem við blasir í alþjóðakafla þessarar skýrslu. Hér er myndin dregin upp þannig að Bandaríkin og Atlantshafsbandalagið eru sýnd sem hin hvíti engill, talin ímynd hins góða lýðræðis, frelsis og sáttfýsi í afvopnunarmálum. Hins vegar eru Sovétríkin og Varsjárbandalagið sem hinn svarti djöfull í hverri grein og sá aðili sem sé ábyrgur fyrir vígbúnaðarkapphlaupinu á liðnum árum og sem lokað hafi á alla samninga. Þannig tel ég að málin séu ekki í reynd. Það þarf ekki annað en að vísa til þeirra miklu umræðna sem farið hefur fram innan ríkja Atlantshafsbandalagsins og þeirra hörðu deilna sem þar hafa verið uppi varðandi stefnu núverandi forseta Bandaríkjanna og Bandaríkjastjórnar á umliðnum árum til að ljóst sé hversu rangar þessar áherslur eru og hversu fáránlegt það er að bera á borð mynd eins og þá sem hér er dregin upp varðandi þróun heimsmála og stigmögnun vígbúnaðarkapphlaupsins á undanförnum árum. Ég er ekki með þessum orðum að leggja mat á þau gildi sem mjög er rætt um varðandi annars vegar austrið og hins vegar vestrið sem svo eru kölluð í hinum alþjóðlegu umræðum. Ég er ekki að leggja að jöfnu gildi eins og borgaralegt lýðræði í sinni skástu mynd og sovéskt alræði. Ég er ekki að leggja að jöfnu þingræði á móti flokkseinræði eins og við þekkjum það í fjölmörgum löndum heimsins og raunar miklum meiri hluta, þ. á m. í Austur-Evrópu. Um þau efni mætti margt segja og auðvitað eiga menn að leggja mikið á sig til verndar lýðræði og mannréttindum hver í sínum garði og í alþjóðlegu samstarfi. Á það vil ég leggja ríka áherslu. Við, sem byggjum Norðurlönd, búum að mínu mati við lýðræði í sínu skásta formi sem það er að finna á heimsbyggðinni, einnig þegar litið er til félagslegs öryggis og jöfnunar efnislegra gæða. En þó eru þessi gildi á undanhaldi innan Norðurlanda í heild og ekki síst hér á Íslandi undir veldissprota þeirra hv. ráðh. Steingríms Hermannssonar og Geirs Hallgrímssonar. Myndin er því ekki skjannahvít hér hjá okkur fremur en þegar litið er til annarra heimshluta. Þegar við lítum til risaveldanna hvors um sig og framferðis þeirra á eigin áhrifasvæðum, ekki síst gagnvart löndum þriðja heimsins og þeim sem minnst mega sín, þá getur verið erfitt að greina á milli, hlutur hvors þeirra er herfilegri. Það er raunar breytilegt frá ári til árs hvor stórveldarisinn fótum treður meira alþjóðalög, svo ekki sé minnst á frelsi, sjálfsákvörðunarrétt þjóða og hvað þá glansmynd lýðræðisins eins og hún gjarnan er túlkuð. Dæmin blasa hvarvetna við, blóðferill Sovétríkjanna í Afganistan á undanförnum árum sem ekkert lát er á og purkunarlaust ofbeldi Bandaríkjastjórnar gagnvart ríkjum Mið-Ameríku. Innrásin í Grenada er okkur enn í fersku minni, stuðningur við morðsveitir í El Salvador, kverkatökin sem reynt var að beita Nicaragua í fyrra með hafnbanni og tundurduflalagningum við strendur landsins og nú í gær með tilkynningu um algert viðskipta- og samgöngubann af hálfu Bandaríkjanna. Um þetta er farið nokkrum orðum í þessari skýrslu. En það er athyglisvert að lesa þá kafla og hvernig þar er tekið til orða á bls. 19 og 20 í þessari skýrslu. Við munum eftir því hvernig hæstv. utanrrh. hagaði máli sínu þegar Bandaríkjastjórn réðist inn í Grenada og braut þar alþjóðalög. Seiminn af því hiki og málflutningi ráðh. er að finna í orðum skýrslunnar þar sem segir: „Engu að síður var talið að um alvarlegt brot á alþjóðalögum og skerðingu á sjálfstæði Grenada væri að ræða.“ Þegar fjallað er um málefni Nicaragua er ekki að finna mikið af ákveðnum skoðunum hæstv. ráðh. Þar segir m. a. efst á bls. 20, með leyfi forseta: „Varanleg lausn finnst ekki nema að hún sé reist á grundvallarreglum lýðræðis og mannréttinda og réttlátari skiptingu tekna og eigna. Þetta er megininntakið í tillögum Contadora. Bandaríkin höfðu lýst yfir stuðningi við þessar tillögur í meginatriðum og það hafði Kissinger-nefndin einnig gert með þeim fyrirvara að tímabundin aðstoð við El Salvador og Honduras kynni að reynast nauðsynleg meðan uppreisnaröflin nytu hernaðaraðstoðar og vopnasendinga utan að. Nokkrir viðræðufundir hafa átt sér stað milli fulltrúa Bandaríkjanna og Nicaragua um framkvæmd og túlkun Contadora-samkomulagsins, en um það stendur enn djúpstæður ágreiningur að því er virðist.“ Punktur. Skoðanir engar að öðru leyti. Í tilefni af þeim yfirlýsingum, sem gefnar voru út á þeim degi sem forseti Bandaríkjanna hélt til fundar í Vestur-Þýskalandi í gær, um málefni Nicaragua sé ég ástæðu til að spyrja hæstv. utanrrh.: Hvert er viðhorf hans til þeirra yfirlýsinga sem Bandaríkjastjórn gaf í gær um viðskiptabann gagnvart Nicaragua? Hvert er viðhorf hans til stefnu Bandaríkjastjórnar gagnvart löndum Mið-Ameríku? Þau viðhorf koma ekki fram á marktækan hátt þannig að hægt sé að fóta sig á þeim á síðum þessarar skýrslu og þess vegna er spurt. En það er ekki síst í samskiptum sínum við þriðja heiminn sem risaveldin gangast undir próf, eins og Bandaríkin gagnvart Mið-Ameríku, og úr því fæst skorið t. d. hversu langt virðing stórveldanna, Bandaríkjanna í þessu tilviki, nær fyrir þeim gildum um lýðræði og frelsi sem mest er hampað í skálaræðum og áróðri í klúbbi hinna ríku. Þegar kemur til mannréttinda er raunar svipað uppi á teningnum. Það er víða að finna Sacharov sem haldið er í stofufangelsi stjórnvalda og við þurfum helst að líta til þeirra allra. Pyndingar, sálrænar og líkamlegar, eru hlutskipti tugþúsunda ef ekki milljóna í svartholum sem finna má í öllum heimshlutum, e. t. v. utan Vestur-Evrópu, að við skulum vona. Við hljótum að beita okkur gegn slíkum aðgerðum hvar sem þær birtast og taka undir kröfuna um það að Helsinki-samkomulagið, um þróun mannréttinda og aðgerðir til að tryggja þau, verði haldið. Þeirri mynd, sem að þessu lýtur, er ekki haldið til haga sem skyldi í skýrslu utanrrh. Þar eru drættirnir nær einvörðungu svart-hvítir þannig að leitun er á viðlíka einsýni. Þessi ágalli skýrslunnar eykur ekki traust á henni þegar kemur nær heimavettvangi og fjallað er um varnar- og öryggismál Íslands sem svo eru kölluð og ég mun víkja hér nánar að. Hvað snertir þann þátt skýrslu hæstv. utanrrh. þá vitnar hún um það að í tíð núverandi ríkisstj. hefur verið hleypt hér af stað stórfelldari aukningu hernaðarframkvæmda en nokkru sinni fyrr síðan Bandaríkjaher kom hingað fyrir 34 árum. Dæmin eru velþekkt og læt ég nægja aðeins að stikla á þeim helstu: Framkvæmdir í Helguvík með höfn og birgðageymslum sem auka olíubirgðarými við Keflavíkurflugvöll skv. skýrslunni um 66% þegar fullbyggt er. Í öðru lagi bygging flugstöðvar fyrir bandarískt fé að meiri hluta, bygging sem keyrð er áfram með háum fjárveitingum og erlendum lántökum á sama tíma og framkvæmdir við innlenda flugvelli og framkvæmdir þeim tengdar eru skornar við nögl meira en nokkru sinni fyrr. Í þriðja lagi bygging öflugra flugskýla fyrir orrustuþotur Bandaríkjahers og boðuð viðbót fjögurra flugskýla til viðbótar við þau níu sem fullbúin verða á þessu ári. Í fjórða lagi undirbúningurinn að nýjum hernaðarratsjárstöðvum og endurnýjun eldri stöðva sem hér hefur verið fjallað um og atkvæði féllu um hér á Alþingi í dag. Ég vil að gefnu tilefni inna hæstv. utanrrh. eftir því, vegna þess að það liggur ekki skýrt fyrir, hvort með endurnýjun ratsjárstöðvar á Stokksnesi verði um að ræða að engir bandarískir hermenn, engir útlendingar, verði þar í herstöðinni að endurnýjun lokinni. Fullyrðingar féllu um þetta í umr. um ratsjárstöðvar fyrir fáum dögum á Alþingi og hæstv. ráðh. tók undir þá skoðun eins hv. þm. að endurnýjun þessarar stöðvar á Stokksnesi boðaði það að þar yrðu engir erlendir aðilar við starfrækslu að því loknu. Úr skýrslu ratsjárstöðvanefndar má hins vegar lesa annað. Ég tel nauðsynlegt að þetta liggi hér skýrt fyrir og spyr því hæstv. ráðh.: Hvert er viðhorfið í þessu efni? Með hverju er reiknað í sambandi við þær áætlanir sem fyrir liggja að þessu leyti? Er fyrri staðhæfing ráðh. um þetta efni rétt? Í fimmta lagi nefni ég byggingu öflugrar stjórnstöðvar fyrir Bandaríkjaher á Keflavíkurflugvelli sem ráðgerð er, talað um sem „styrkta stjórnstöð“ í skýrslunni, „gluggalausa“, útbúna „sérstökum hreinsiútbúnaði vegna hugsanlegrar mengunar frá efnavopnum og á þannig að geta hýst starfsmenn þess í allt að eina viku“, eins og segir orðrétt í skýrslu utanrrh. „Slíkt er í samræmi við NATO-staðla“, stendur þar. „Áform eru fyrir hendi.“ „Væntanlega yrði hafist handa um byggingu stöðvarinnar á næsta ári.“ Punktur. Eitt vil ég nefna hér til viðbótar þar sem er endurnýjun á orrustuflugvélaflota herliðsins í Keflavík. Boðað er að til Keflavíkurflugvallar muni koma 18 orrustuflugvélar af gerðinni F-15 sem eiga að leysa þær 12 Phantom-orrustuvélar af hólmi sem þar eru nú. Þrátt fyrir þessar gífurlegu framkvæmdir og endurnýjun herbúnaðar hérlendis reynir utanrrh. að halda því fram að eðli herstöðvarinnar sé óbreytt nú í dag og á næstu árum, nánast hið sama og var fyrir 34 árum þegar Bandaríkjaher steig hér á land öðru sinni. Hér sé aðeins á ferðinni meinlaus eftirlitsstöð sem engum ógni. Á þessu er þrástagast í þessari skýrslu utanrrh. síðu eftir síðu. Á bls. 26 segir um þetta, með leyfi forseta. „Lega Íslands frá hernaðarlegu sjónarmiði ræður örlögum þess, ekki síður í dag en á tímum seinni heimsstyrjaldarinnar. Á þeirri forsendu verður mótun og framkvæmd íslenskrar varnarstefnu að byggjast. Það er og hefur verið stefna okkar í varnarmálum að öll starfsemi varnarliðsins miðist við varnir og eftirlit, enda er það í samræmi við varnarsamninginn og stefnu Atlantshafsbandalagsins. Sú aðstaða, sem Bandaríkjunum fyrir hönd Atlantshafsbandalagsins hefur verið sköpuð hérlendis, miðast við þetta hlutverk.“ Og á næstu síðu segir einnig: „Varnarliðið er hér til varnar landinu og svæðunum umhverfis það í samræmi við óskir okkar sjálfra. Eftirlitsstarfið, sem varnarliðið innir af hendi, er grundvallarforsenda þess að ávallt verði hægt að greina aukningu á herstyrk Sovétríkjanna í námunda við Ísland þannig að Atlantshafsbandalagið geti brugðist við með viðeigandi hætti. Eðli varnarstöðvarinnar hefur ekki breyst þrátt fyrir umfangsmikla endurnýjun og endurbætur er hófust snemma á þessum áratug. Endurbætur þessar eru nauðsynlegar eigi varnarstöðin að geta sinnt varnar- og eftirlitshlutverki sínu, en það grundvallast annars vegar á loftvörnum og hins vegar á kafbáta- og skipaeftirliti.“ Að þessu er síðan enn vikið með svipuðum hætti á bls. 31 þar sem verið er að andmæla staðhæfingum um það gagnstæða. Þar segir: „Fullyrt hefur verið að með aukningu birgðarýmis í Helguvík væri ætlunin að breyta eðli varnarstöðvarinnar og skapa m. a. aðstöðu fyrir langdrægar sprengjuflugvélar bandarískra flughersins. Þetta er rangt, enda mundu íslensk stjórnvöld ekki samþykkja slíka breytingu á eðli varnarstöðvarinnar.“ Þessi síðustu orð eru athyglisverð. Mikil er vitneskja hæstv. utanrrh. um þann vígbúnað sem á sér stað hér á svæðinu í nágrenni Íslands, sem gerir honum kleift að fullyrða það sem hér kemur fram. Ég vil í þessu sambandi rifja það aðeins upp að þegar skýrsla utanrrh. var til umr. hér í fyrra, 17. maí að ég hygg, var hæstv. ráðh. inntur eftir því hvort hann kannaðist við áætlun frá yfirstjórn herafla Bandaríkjanna frá 1981 um endurmat á hernaðaruppbyggingunni á Íslandi, en fregnir þar að lútandi höfðu komið fram í bandarískum blöðum. Þessi spurning var lögð fyrir hæstv. ráðh. og svar hans er að finna í þingtíðindum frá 17. maí. Ég leyfi mér að vitna, með leyfi forseta, í örstuttan kafla. Hæstv. ráðh. sagði: „Ég hef ekki séð þessa áætlun og hef ekki heyrt hennar sérstaklega getið. Það er svo að til eru ýmsar áætlanir og hugleiðingar, bæði frá opinberum aðilum og einkaaðilum, varðandi mögulegar aðgerðir ef í odda skærist milli þjóða hér á norðanverðu Atlantshafi. En fæst af þessu eru ábyrgar áætlanir, staðfestar eða samþykktar, og því ber ekki að taka þær hátíðlega út af fyrir sig.“ Þetta sagði ráðh. Síðan gerist það hér fyrir fáum vikum, í febrúarmánuði að ég hygg, að okkur berst í hendur sérstök grg. frá öryggismálanefnd, frá Gunnari Gunnarssyni starfsmanni nefndarinnar, um Keflavíkurstöðina. Það þarf ekki að fara lengra en í innganginn til að sjá að það, sem ráðh. vildi eyða í fyrra og kannaðist ekkert við, lá fyrir í gögnum Bandaríkjaþings þegar á árinu 1983. Ég sé ástæðu til að vekja athygli á því sem stendur í inngangi þessarar skýrslu frá öryggismálanefnd, með leyfi forseta: „Í júlí og nóvember 1981 framkvæmdi bandaríska herforingjaráðið endurskoðun þar sem fram kom að nauðsyn væri á breytingum á útbúnaði Keflavíkurstöðvarinnar til að efla styrk hennar til loftvarna Íslands og varna sjóleiðinni yfir N.-Atlantshaf. Þó frumkvæði komi frá Bandaríkjamönnum er hér um að ræða sameiginlegar áætlanir þeirra og Atlantshafsbandalagsins.“ Hvar stöndum við með utanrrh., sem að mati framsóknarmanna, sumra hverra a. m. k., á að hafa alræðisvald í málum er varða svokallaðan varnarsamning við Bandaríkin, þegar hann veit ekki um áætlanir af þessu tagi eða greinir Alþingi a. m. k. svo frá að honum séu þær ekki kunnar? Sami ráðh. telur sig hafa efni á því að fullyrða það síðu eftir síðu að eðli herstöðvanna hérna sé óbreytt og hið sama frá því sem var fyrir áratugum síðan þrátt fyrir þá stigmögnun framkvæmda sem hann hefur staðið hér fyrir í sinni bráðum tveggja ára valdatíð sem utanrrh. En það er fleira, sem hefur gerst hliðstætt, sem hlýtur að vekja ugg og óhug allra þeirra sem fylgjast með málefnum sem snerta öryggi Íslands. Við getum aðeins rifjað það upp hvernig mál lágu og hvernig umræðan þróaðist hér í byrjun desember eftir að fregnir bárust um það - frá erlendum aðilum en ekki frá hæstv. utanrrh. - að fyrir hefðu legið um langt árabil áætlanir bandarískra hernaðaryfirvalda um að flytja kjarnorkuvopn til Íslands á neyðar- og stríðstímum, 48 kjarnorkudjúpsprengjur. Gögn, sem þetta varðaði, voru afhent hæstv. utanrrh. og forsrh. og þeir hrukku heldur betur við. Við fengum að sjá þau í utanrmn. í ljósriti og menn töldu og telja almennt, sem hafa litið á þetta, að ekki sé ástæða til annars en að taka þessi gögn alvarlega. A. m. k. var ég þeirrar skoðunar eftir að hafa fengið að líta þau í utanrmn. Hæstv. utanrrh. brá við skjótt og sendi fsp. vestur um haf til Bandaríkjastjórnar um það hverju þetta sætti og taldi að ef rétt reyndist væri hér um mjög alvarleg brot að ræða á yfirlýsingum og á gerðum samningum, hann liti þetta mjög alvarlegum augum. En hvert var svarið sem hæstv. ráðh. fékk frá Bandaríkjastjórn? Það er mönnum í fersku minni. Efnislega var það þannig: Góður utanrrh. Um svona hluti spyr maður ekki í NATO-samstarfi. Um svona hluti spyr maður ekki. Orðrétt úr svari bandaríska sendiráðsins, með leyfi forseta-svarið er að finna í fréttatilkynningu utanrrn. frá 19. des. 1984: „Eins og mér er ljóst að yður er kunnugt hefur það um langt árabil verið fastmótuð stefna Atlantshafsbandalagsins og Bandaríkjanna að játa hvorki né neita heimildargildi skjala sem sögð eru trúnaðarskjöl Bandaríkjanna eða bandalagsins.“ Efnislega: Um svona hluti spyr maður ekki. Þetta er einhver mesta niðurlæging sem íslenskur ráðherra hefur orðið fyrir og það í einhverju alvarlegasta máli sem hér hefur borið að í sambandi við öryggismál Íslendinga. Ég skil það vel að hæstv. ráðh. sé ekki rótt. Ég hef ástæðu til að ætla að tilburðir hans til að afla eitthvað haldbetri upplýsinga og reyna að grafast fyrir um áætlanir NATO, sem sjá má af ákvörðunum sem hann hefur tekið varðandi endurskipulagningu í sínu rn. og hugmyndir um að kveðja til sérstaka fagmenn á sviði hernaðarmála og hertækni, sem sjá má vangaveltur um í skýrslu hans, séu tilkomnar ekki síst vegna þess að svokallaðir bandamenn hafa ekki séð ástæðu til að upplýsa ráðh. um nýjar áætlanir og fyrirætlanir sem brjóta greinilega í bága við samninga og yfirlýsingar varðandi öryggismál Íslendinga. Hæstv. forsrh. ræddi þessi mál af tilefni upplýsinganna um þær fyrirætlanir að flytja á neyðar- og stríðstímum kjarnorkuvopn til Íslands. Hann ræddi þessi mál raunar líka hér í fyrra í umr. um utanríkismál. Ég tel ástæðu til að rifja hér upp örfá orð eftir hæstv. forsrh.: „Ég vil leggja á það ríka áherslu,“ sagði ráðh., „að sú utanríkisstefna, sem nú er fylgt, er sú sem fyrrv. hæstv. utanrrh. Ólafur Jóhannesson framkvæmdi. Það eru engar óskir frá varnarliðinu á borði ríkisstj. um aukið umfang.“ Og síðar í sömu ræðu: „Ég vísa því á bug að um aukin umsvif varnarliðsins sé að ræða.“ Þetta eru yfirlýsingar frá hæstv. forsrh. 17. maí s. l. Hann vék líka að flugstöðinni og fagnaði mjög þeirri byggingu en fékk þann bakþanka að „það má vitanlega deila um byggingu flugstöðvarinnar, hún er kannske of stór“. En hann hafði ekki einu sinni þann bakþanka í sambandi við umsvif herliðsins hérlendis og taldi að þar væri ekki um neitt aukið umfang að ræða. Framsfl. er sannarlega ekki fisjað saman og það er kannske ekki tilviljun að enginn þm. flokksins er viðstaddur þessa umr., enginn sjáanlegur í þingsal. Framsfl. á auðvelt með að hafa allar skoðanir uppi í sambandi við öryggis- og varnarmál Íslendinga. Það kom ljóst fram í atkvæðagreiðslu um nýjar hernaðarratsjárstöðvar hér áðan. Það var ekki mögulegt að skipta flokknum upp í fleiri parta varðandi skoðanir í því afdrifaríka máli. Einn þm. flokksins túlkaði það svo að það væri alveg hneisa að vera að bera það undir Alþingi Íslendinga hvaða skref ætti að stíga undir hatti hins svokallaða varnarsamnings við Bandaríki Norður-Ameríku. Á slíku ætti Alþingi enga skoðun að hafa. Þetta ætti að vera einvörðungu í höndum utanrrh. á hverjum tíma, væntanlega þar á meðal hvort Bandaríkjamönnum þóknist að flytja gereyðingarvopn til Íslands sem og annað sem snertir framkvæmd samningsins. Það er raunar langt síðan Framsfl. hóf æfingar í sambandi við öryggis- og varnarmál Íslands sem hafa gert hann mjög fiman í sínum vendingum. Við minnumst þess hvernig flokkinn munaði ekki um það á árinu 1974 að ætla einum og sama manni, utanrrh. landsins í ríkisstjórninni 1971–1974, sem hafði tekið að sér það verkefni að koma hernum úr landi skv. stjórnarsamningi, að axla þveröfuga stefnu í nýrri ríkisstjórn sem mynduð var sumarið 1974 og sat til 1978 og festi herinn hér mjög í sessi og stóð fyrir aðgerðum sem breyttu raunar þá þegar eðli herstöðvarinnar í Keflavík frá því sem áður hafði verið. Það er sannarlega áhyggjuefni þegar flokkur, sem trekk í trekk veitir forustu í ríkisstjórnum á Íslandi, stendur þannig að málum eins og Framsfl. Það getur ekki verið að ég sé einn um að hafa áhyggjur af því. Ég hygg að fylgismenn flokksins til þessa hljóti að hafa af því vaxandi áhyggjur því raunar hefur það aldrei komið fram með jafnskýrum hætti og í dag hversu vítt er til veggja í mati forustu Framsfl. í sambandi við íslensk öryggismál. En ég var að ræða um yfirlýsingar hæstv. utanrrh. í sambandi við mikilvæga þætti. Við hljótum að spyrja: Hvers virði eru yfirlýsingar ráðh. þegar við blasir hvernig hann hefur verið sniðgenginn af yfirboðurum Atlantshafsbandalagsins í Washington eins og ég hef hér rakið? Og við hljótum að spyrja: Hvaðan kemur ráðh. vit og vitneskja til að staðhæfa að eðli herstöðvanna hérlendis sé hið sama nú og öll þau 34 ár sem liðin eru síðan Bandaríkjaher sté hér á land? Það er gjarnan vísað til þess, af hæstv. ráðh. og þeim sem tala í sama dúr og hann, að hægt sé að greina á milli sóknar- og varnarhlutverks í stríðsátökum og í hernaðaráætlun. Þetta kann að hafa átt við einhver rök að styðjast fyrir mörgum árum, en menn þurfa ekki að hlusta lengi eða lesa sér mikið til í herfræðilegum ritum nútímans til að fá um það fullvissu, upplýsingar sem bornar eru fram af aðilum jafnt í austri sem vestri, að ekki er lengur gerlegt í reynd að greina á milli sóknaráforma og varnarviðbragða í sambandi við hernaðaráætlanir. Það er vonlítið að greina á milli og mörkin þarna á milli hafa orðið æ óljósari með hverju ári sem liðið hefur. En í sambandi við þessi efni, þá er það sjónarmið út af fyrir sig að miklu geti verið fórnandi fyrir öflugan granna og þau gildi sem ég var að minnast hér á fyrr í ræðu minni. En við hljótum að spyrja um það, ef litið er til hinna vaxandi umsvifa Bandaríkjahers hérlendis: Hver er viðbúnaðurinn til verndar fólki, hinum almenna manni hérlendis, til verndar fólki á Suðurnesjum, til verndar fólki á höfuðborgarsvæðinu, ef til átaka kemur eða styrjaldarátök eru yfirvofandi sem flest bendir til að geti orðið í formi kjarnorkuátaka? Ég held að öllum sem skoða þennan þátt verði það ljóst að Bandaríkjaher er ekki hérlendis vegna Íslendinga sérstaklega, heldur vegna eigin hagsmuna og ímyndaðra eða raunverulegra hagsmuna Atlantshafsbandalagsins í heild, ef til styrjaldarátaka kemur. Þetta verður þeim sem á kost á að heimsækja Keflavíkurflugvöll skoða þar hernaðarmannvirki og leggja spurningar fyrir þá aðila sem þar ráða ríkjum, enn þá ljósara. Ég ásamt öðrum fulltrúum í utanrmn. átti kost á því að fara í slíka heimsókn fyrir nokkrum vikum. Íslenskur almenningur er þarna raunverulega ekki á blaði að öðru leyti en því sem menn hafa trú á því að gagnkvæmur vígbúnaður, fælingarkenningin svonefnda, komi í veg fyrir að styrjöld brjótist út og að tilvist Bandaríkjahers skipti sköpum í því samhengi. Þá vil ég benda á að í þessari skýrslu og raunar í umr. hér á þinginu að undanförnu hefur komið fram að fyrirhugað er og eru þegar stigin skref í þá átt af hæstv. utanrrh. að tengja hernaðarumsvif Bandaríkjahers hérlendis við íslenskar stofnanir. Þetta hefur komið fram berlega í sambandi við undirbúning að hernaðarratsjárstöðvunum hérlendis, þar sem Póstur og sími og flugmálastjórn eða aðilar á þeirra vegum hafa verið dregin inn í áætlanir og undirbúning. Þetta kemur fram í sambandi við Landhelgisgæsluna alveg sérstaklega. Ég vil vísa til þess, sem fram kemur að þessu leyti í skýrslunni þar sem er mjög athyglisverður kafli varðandi Landhelgisgæsluna og þann hlut sem hæstv. ráðh. ætlar henni eða er að velja fyrir sér að hengja á Landhelgisgæsluna. Um það segir, með leyfi forseta, á bls. 31: „Það er mat hermálasérfræðinga Atlantshafsbandalagsins, að það ástand gæti skapast á átakatímum og jafnvel fyrir átök, að tundurduflatálmunum yrði komið fyrir undan ströndum landsins og jafnvel inni á flóum og fjörðum. Enda þótt liðsauki frá Atlantshafsbandalaginu yrði sendur til Íslands til að fjarlægja slíkar tálmanir er ljóst, að hér gæti verið um mjög yfirgripsmikið verkefni að ræða. Því er brýnt, að Landhelgisgæslan hafi yfir að búa þeirri þekkingu og hafi á hendi þá stjórnun, að hægt sé að nýta bæði skip gæslunnar og fiskiskip eftir atvikum og þörfum. Þetta segir hæstv. ráðh. þarna og bætir við: „Landhelgisgæslan hefur um nokkurt skeið unnið að því að kanna þessi mál nánar í samvinnu við varnarmáladeild. Sóttir hafa verið fundir og námskeið Atlantshafsbandalagsins í þessu skyni, og fyrirhugað er að halda þessari athugun áfram. M. a. hafa Norðmenn boðist til þess að halda sérstakt námskeið á þessu sviði fyrir Landhelgisgæsluna.“ Hér eru talsverð áform á ferðinni og ég sé ástæðu til að spyrja hæstv. ráðh. nánar út í þetta: Hverjar eru, nánar tiltekið, fyrirætlanir utanrrh. í þessum efnum varðandi hlut Landhelgisgæslunnar til öryggisstarfa? Út af fyrir sig getur það verið mál til athugunar að Landhelgisgæslan eigi hlut að máli í sambandi við slíka þætti, en ég vara við því að verið sé að flækja þessa íslensku stofnun inn í hernaðarumsvif Bandaríkjahers hérlendis. Ég vil inna hæstv. ráðh. eftir því hvort þetta mál hefur verið rætt í ríkisstj. og hvort hæstv. utanrrh. gæti upplýst hvert væri viðhorf hæstv. dómsmrh. sem yfirmanns Landhelgisgæslunnar í þessum efnum. Hæstv. dómsmrh. er ekki hér viðstaddur þessa umr., annars hefði ég beint fsp. minni beint til hans, en kannske getur hæstv. utanrrh. leyst úr því. Það eru að vísu ekki margir flóar og firðir úti fyrir kjördæmi hæstv. dómsmrh. þannig að hann hefur kannske ekki haft svo miklar áhyggjur af lagningu tundurdufla þar úti fyrir ströndum, enda líkur til þess að slík hervirki mundi reka í aðrar áttir, í önnur kjördæmi, kannske fylgja öndvegissúlum Ingólfs, en um þessi efni er ástæða til þess að inna ráðh. nánari skýringa. Í skýrslunni er að finna, og hæstv. ráðh. vék að því hér í máli sínu áðan, hugleiðingar varðandi breytingu á varnarmáladeild og þátttöku í störfum hermáladeildar NATO. Í þessu samhengi varpa ég fram þeirri spurningu hvort menn hafi trú á því að við Íslendingar værum miklu nær um það hlutskipti sem okkur er ætlað af Pentagon, hermálaráðuneyti Bandaríkjanna, þó að gripið verði til þeirra ráða sem ráðh. hér boðar til að bæta úr eigin þekkingarskorti, að ráðnir yrðu að utanrrn., eins og það heitir í skýrslunni, „sérfræðingar með herfræðilega og hertæknilega reynslu og menntun“. Nú er það svo að full ástæða er fyrir Íslendinga að afla sér sem gleggstrar vitneskju í sambandi við það sem snertir land okkar. Úr því vil ég ekkert draga. En ég er ekki viss um að gleggstu upplýsingarnar sé að fá með því að sitja á fundum hermálanefndar Atlantshafsbandalagsins eða draga saman gögn frá okkar bandamönnum. Ég hygg að víðar þurfi að leita fanga í rauninni til að afla vitneskju um fjölmargt það sem snertir okkar öryggishagsmuni. Herra forseti. Að því er varðar öryggishagsmuni okkar Íslendinga og það sem lesa má út úr þessari skýrslu hæstv. ráðh., þá ber allt að sama brunni. Við Íslendingar erum hér leiksoppur í hernaðarneti Atlantshafsbandalagsins og Bandaríkjanna sérstaklega. Það er ekki einu sinni haft fyrir því að setja æðstu ráðamenn, íslenska, inn í áætlanir sem varða land okkar, stöðu þess og öryggi, m. a. varðandi flutninga á helsprengjum til landsins. Ísland er komið framar í víglínu en nokkru sinni fyrr fyrst og fremst vegna þess herbúnaðar sem hér er og er nú verið að endurnýja og auka við í stórum mæli. Alþb. er nú sem fyrr andvígt þessari stefnu. Það varar við háskanum sem þjóðinni er búin með vígbúnaði hérlendis. Það telur að Íslendingar eigi að leggja sitt lóð á vogarskálina með allt öðrum hætti í tafli risaveldanna. Við þurfum að leitast við að tryggja öryggi lands okkar án herstöðva og með því að standa utan hernaðarbandalaga. Slíkt er vissulega ekki vandalaus leið. Því vil ég alls ekki halda fram. Ekkert er sjálfgefið, ekki heldur hlutleysi eða yfirlýsingar þar að lútandi, en ég tel að það sé kostur og leið sem Ísland eigi að þræða og hefja undirbúning að slíkri stefnubreytingu fyrr en seinna. Við eigum á alþjóðavettvangi að leggja okkar lóð á vogarskál slökunar. Við getum orðið þar að liði og gagni og um það höfum við ýmis dæmi þegar við beitum okkur. Ég nefni hér athyglisvert dæmi í þessum efnum, þar sem er starf sérstakra þingmannasamtaka sem vinna að því að draga úr spennu milli stórvelda, hinna svokölluðu Parlamentarians for World Order, en formaður þeirra nú er Íslendingur, Ólafur Ragnar Grímsson. Þessi samtök hafa fengið því áorkað að fá fremstu talsmenn, þjóðarleiðtoga sex ríkja í fimm heimsálfum, til þess að leggja sitt lóð á vogarskál til þess að hafa áhrif á stórveldin. Vísa ég þar til hinnar svonefndu Delhi-yfirlýsingar sem gefin var út af þjóðarleiðtogum í Indlandi, Argentínu, Mexíkó, Grikklandi, Svíþjóð og Tanzaníu og sem birt var fyrir nokkrum mánuðum. Það ber að fagna slíku samstarfi og það ber að fagna því að Íslendingar skuli beita sér með þeim hætti sem þegar hefur verið gert innan þessara samtaka. Það væri ástæða til þess að vitna hér í Delhi-yfirlýsinguna, en ég vil tímans vegna ekki lengja ræðu mína með því. Ég vil þá víkja nokkrum orðum að öðrum þætti sem um er fjallað í þessari skýrslu og miklu varðar fyrir okkur Íslendinga, en það er þróunarsamvinnan og áherslur af okkar hálfu í norður-suður samstarfinu. Sú umræða er fyrirferðarmikil á vettvangi Sameinuðu þjóðanna eins og skýrslan frá 39. þinginu ber m. a. vott um. Ég átti þess kost að fylgjast með þessari umr. á síðasta allsherjarþingi, þar sem málefni Afríku voru alveg sérstaklega í brennidepli og það er ánægjulegt að verða vitni að því, á þeirri stóru samkomu þjóðanna, hversu stór hlutur Norðurlanda er í reynd, stór miðað við fólksfjölda og hvernig sem á málið er litið. Norðurlönd njóta á þessum vettvangi verulegs trausts, hafa áunnið sér það vegna þess að þau hafa borið gæfu til þess að leggja sitt lóð þar rétt á vogarskál og veitt á marga lund hið besta fordæmi í sambandi við stuðning við þróunaraðstoð. Það gildir um flest Norðurlandanna sem þegar hafa náð því marki sem Sameinuðu þjóðirnar hafa óskað eftir í sambandi við framlag hinna ríku þjóða til hinna fátæku. Á þessu sviði erum við Íslendingar því miður miklir eftirbátar annarra Norðurlandaþjóða eins og hæstv. utanrrh. vék að í máli sínu. Við greiðum innan við 0.1% af okkar þjóðartekjum til þróunaraðstoðar og þar hefur verið um lækkun á framlögum að ræða undanfarin tvö ár, ekki síst í sambandi við afgreiðslu fjárlaga á yfirstandandi ári. Það ber að harma að ekki tókst um það samstaða hér á þingi að halda a. m. k. því hlutfalli sem gilti á síðasta ári í sambandi við framlag til þróunaraðstoðar, en um það fluttum við fulltrúar stjórnarandstöðunnar á Alþingi sérstaka till. að svo mætti verða, en hún hlaut ekki samþykki. Mál þessi hafa verið mikið rædd í utanrmn. svo sem réttmætt er að undanförnu. Þar hafa komið fram greinargerðir og upplýsingar um stöðu þessara mála, sem væntanlega eiga eftir að koma hér fyrir þingið í tengslum við till. af hálfu nefndarinnar um að breyta hér verulega um áherslur og stefnu frá því sem verið hefur í sambandi við framlag til þróunaraðstoðar. Ég get tekið fullum hálsi undir það sem fram kemur um þetta efni frá hæstv. ráðh. og er kannske tími til kominn að við finnum eitthvað sem sannmæli er um í sambandi við áherslur í utanríkismálum, en það sem fram kemur í skýrslu hans á bls. 37, að hann geti með hliðsjón af því sem þar segir um þróunarsamvinnu fyrir sitt leyti fallist á tillögu stjórnar Þróunarsamvinnustofnunar Íslands um að stefnt verði að því að ná áðurnefndu 0.7% marki á sjö árum, er einmitt það sem umræðan í utanrmn. hefur snúist um og ég vil treysta því að þar takist samstarf nú á næstu dögum um það að bera þetta mál fram fyrir þingið og ná um þetta víðtækri samstöðu milli flokka og með þingheimi öllum. Hvað sem segja má um efnahagssamstöðu okkar Íslendinga, þá vil ég orða það svo: Við höfum ekki efni á því að standa að þessum málum með þeim hætti sem verið hefur á undanförnum árum. Við verðum hér að reka af okkur slyðruorðið. Um form þróunarsamvinnu mætti margt segja. Ég tel að sú aðstoð sem við höfum veitt t. d. Cabo Verde sé á margan hátt til fyrirmyndar og við getum í sambandi við aukin framlög í þessu skyni einmitt horft til þess að efla tvíhliða samvinnu við einstök ríki til að reyna að tryggja að það sem við reiðum af hendi nýtist sem best og sem fyllstar upplýsingar liggi fyrir um það hérlendis að sú aðstoð sem við reynum að veita komi að sem bestu gagni. Ég vil þá nefna aðeins örfá atriði sem snerta samvinnu innan Norðurlandanna, en það er raunar þáttur sem svo oft hefur verið ræddur hér á Alþingi og svo mikið sammæli er um að ekki er ástæða til að hafa um það mörg orð í tengslum við þessa skýrslu. Ég er þeirrar skoðunar að samvinna Norðurlanda sé og eigi að vera í ríkari mæli en verið hefur hornsteinn í okkar utanríkisstefnu og við eigum að leggja mikið á okkur til þess að tryggja sem best samstarf innan Norðurlanda. Ég tel að reynslan af norrænu samstarfi á liðnum áratugum, þrátt fyrir margháttaða gagnrýni sem heyrst hefur, færi okkur heim sanninn um að hún hafi verið árangursrík fyrir Ísland. Þar er eftir miklu að slægjast fyrir okkur, bæði efnahagslega og menningarlega og sú umræða sem fram fór á nýlega afstöðnu Norðurlandaráðsþingi, m. a. varðandi íslensk hagsmunamál í tengslum við norræna samvinnu, bera þessa vitni. Fyrirætlanir um sérstakan þróunarsjóð fyrir vesturhluta Norðurlanda eru eitt dæmi af áformum varðandi norræna samvinnu sem geta orðið Íslandi til framdráttar og hið sama gildir um áformin varðandi sérstaka norræna líftæknistofnun hér á Íslandi. Alveg sérstaklega ber okkur Íslendingum að kappkosta að ná sem bestu og nánustu samstarfi við næstu granna, Færeyinga hér skammt í austri og Grænlendinga í vestri. Það hefur sem betur fer tekist á undanförnum árum að auka samstarf þessara grannríkja, þessara smáríkja hér í útnorðri, og leggja grunn að frekari þróun þess og ég vænti að ekki liði langur tími þangað til hægt sé að taka stefnumarkandi ákvarðanir að þessu leyti sem fullt sammæli verður um. Við Íslendingar þurfum að sjálfsögðu sem stærsti bróðirinn í þessum þriggja þjóða hópi að leggja okkur sérstaklega fram um að vera veitendur með eðlilegum hætti og það veit ég raunar að er allra hugur þeirra sem við þessi mál fást hérlendis. Einn síðasti kafli skýrslu hæstv. utanrrh. fjallar um utanríkisviðskipti. Það væri vissulega ástæða til að ræða ýmsa þætti sem varða utanríkisviðskipti okkar af tilefni þess sem fram kemur í þeim kafla skýrslunnar sem viðskrn. hefur lagt til. Ég ætla hins vegar ekki að taka hér langan tíma til þeirrar umræðu. Við Íslendingar erum háðari utanríkisviðskiptum en flestar aðrar þjóðir og þess vegna er full ástæða til þess að mál þessi séu gaumgæfð og rædd hér á hv. Alþingi. Staðan í utanríkisviðskiptum okkar, með miklum viðskiptahalla ár eftir ár og vaxandi erlendri skuldasöfnun, ýtir raunar á að þessi mál séu rædd og gaumgæfð meir en almennt er gert hér á Alþingi. Staðan í þeim málum er verulegt áhyggjuefni. Við þurfum að leggja okkur fram um að ná þar fram breytingu fyrr en síðar, svo drjúgur þáttur sem efnahagsstaðan að þessu leyti er í okkar sjálfstæðisviðleitni. Þar er háski á ferðum lítilli þjóð ef heldur fram sem horft hefur að undanförnu. Sama gildir í sambandi við utanríkisverslun okkar sem er okkur afar þýðingarmikil og verður það eflaust á ókomnum árum. Þar hefur ekki verið staðið að málum með þeim hætti um langt árabil eins og þurft hefði. Okkur hefur ekki tekist að samstilla kraftana í sambandi við markaðsöflun og kynningu á Íslandi og íslenskri ímynd á hugsanlegum markaðssvæðum eins og þurft hefði. Þar hafa hin Norðurlöndin verið okkur langtum fremri og við hefðum og megum margt af þeim læra að þessu leyti. Í skýrslunni er að finna vangaveltur og ábendingar um viðleitni af hálfu núv. ríkisstj. til að bæta hér úr og það er full ástæða til að taka undir alla viðleitni í þeim efnum. Hins vegar finnst mér að sú nefndarskipan sem greint er frá í skýrslunni, þar sem um er að ræða einar þrjár nefndir sem ætlað er að sinna ýmsum þáttum þessara mála, vera heldur ruglingsleg og erfitt að sjá hvaða áherslur eru þar á ferðinni. En vonandi er að sú starfsemi og það starf sem þar er unnið að sé með sæmilega skilvirkum hætti. Ég get bent á ýmsar gagnlegar hugmyndir sem fram hafa komið að undanförnu í sambandi við hugsanleg tengsl utanríkisþjónustunnar og viðskrn. okkar í sambandi við markaðsstarfsemi, t. d. gagnmerka grein frá sendiherra okkar, Einari Benediktssyni, sem birt var í Morgunblaðinu 19. apríl s. l. um þessi efni, en hann er einn af starfsmönnum okkar utanríkisþjónustu sem hefur lagt sig verulega eftir því á undanförnum árum að styðja við markaðsöflun og viðleitni útflytjenda. Ég tel að fjölgun viðskiptafulltrúa við okkar sendiráð, hvort sem það er beint í tengslum eða á vegum utanrrn. eða viðskrn., sé af hinu góða og við þurfum að reyna að ná á sem skemmstum tíma miklu betri árangri á sviði markaðsöflunar og það á ýmsum svæðum heimsins en tekist hefur til þessa. Það væri ástæða til þess, herra forseti, að ræða hér sérstaklega þá starfsemi sem fram hefur farið á vegum hæstv. iðnrh. í sambandi við utanríkisviðskipti og reyndar viðleitni hans til þess að draga hingað erlenda aðila til að fjármagna í íslenskum stórfyrirtækjum og nú síðast í íslenskum smáfyrirtækjum. Þar hefur hins vegar ekki gengið eftir svo sem ráðh. hefur til stofnað með sérstökum nefndum sem hafa verið á fleygiferð um heimsbyggðina á undanförnum misserum, en næsta lítið hefur orðið ágengt í sinni viðleitni. Ég get kannske sagt sem betur fer að þessu leyti þar sem ég er andvígur þeirri stefnu sem þar er framfylgt í mikilvægum þáttum. En það vekur athygli þegar hæstv. iðnrh. boðar að hann ætti að koma upp sérstökum sendiherrum á vegum síns ráðuneytis í sambandi við markaðsöflun og viðleitni til þess að kynna Ísland í fjarlægum heimshlutum, kynna þetta Singapore norðursins, sem hann hefur kallað svo, á heimaslóð í Suðaustur-Asíu, og ég sé ástæðu til þess að inna hæstv. utanrrh. eftir því hvort þarna sé samstarf á milli og hvort það sé ætlunin að ráðherrar einstakra atvinnusviða fari að taka upp sjálfstæða starfsemi af þessu tagi, jafnvel að koma upp sérstökum sendiherrum. Hvað má segja um hæstv. sjútvrh.? Væri honum ekki ætlandi að taka til hendinni ef hæstv. iðnrh. er farinn að boða starfsemi af því tagi sem hér var vikið að? Ég er ekki með þessu að segja að einstök rn., þó að ekki fari þau með viðskipti eða utanríkismál, eigi ekki og geti ekki lagt okkar utanríkisviðskiptum lið, það getur verið allt á sínum stað, en það skiptir mjög miklu að hér sé um samhæfðar aðgerðir að ræða þó að menn geti greint á um stefnuna hverju sinni að þessu leyti. Í lokakafla skýrslu hæstv. utanrrh. er vikið að utanríkisþjónustunni og settar fram hugmyndir um eflingu hennar og stofnun nýrra sendiráða. Ég tel það vera mjög eðlilegt, nú þegar 15 ár eru liðin frá því að aukið hefur verið við sendiráð eða fastanefndir af hálfu Íslands, það mun síðast hafa verið árið 1970, að menn velti því fyrir sér hvort ekki sé tímabært að koma upp nýjum sendiráðum á okkar vegum. Ég get vel undir það tekið og átt hlut að slíkri athugun mála. Hér eru nefnd í skýrslu hæstv. ráðh. sérstaklega þrjú lönd sem til greina komi. Ég vil hér ekki fara að kveða neitt ákveðið upp úr um það, hvort þar séu eðlilegar áherslur á ferðinni. Ég tel raunar mjög eðlilegt að horft sé til Austur-Asíu og þá e. t. v. Japan í sambandi við staðsetningu á nýju sendiráði, en ég teldi einnig eðlilegt að menn huguðu að því að koma upp íslensku sendiráði í einhverju svæða þriðja heimsins og þá t. d. í Afríku. Við eigum þegar veruleg samskipti við Afríkulönd, bæði í sambandi við þróunarsamvinnu og á sviði viðskipta, og þá alveg sérstaklega við Nígeríu. Mér finnst að tímabært sé fyrir okkur að íhuga, hvort það sé ekki eðlilegt, ef við teljum okkur hafa ástæður til þess að fjölga sendiráðum, að finna einu sendiráði stað í ákveðnu svæði hins svokallaða þriðja heims og það væri ekki óeðlilegt að þar væri litið til Afríku. Ég vil í sambandi við utanríkisþjónustuna þakka það mikla starf sem fram fer á hennar vegum, starfsmanna hennar í sendiráðum okkar þar sem þau eru til staðar og margir okkar sendiherra þurfa að heimsækja hin fjölmörgu ríki og halda uppi tengslum við ríki þar sem engin sendiráð eru starfrækt af okkar hálfu. Það mikla starf sem þarna er unnið ber að virða og þakka og ég er ekki í vafa um að íslenskir sendimenn þurfa að leggja þarna meira á sig í rauninni en ætlast er til af sendimönnum stærri þjóða sem halda uppi sjálfstæðum sendiráðum miklu víðar en við höfum möguleika og efni á að gert sé. Ég vil, herra forseti, að endingu undirstrika nauðsyn þess að við Íslendingar leitumst við að standa sem þéttast saman um öll mikilvægustu svið er varða okkar utanríkismál. Því miður höfum við ekki borið gæfu til þess í þeim þáttum sem snerta öryggismál landsins og þar hefur þjóðin verið klofin í andstæðar fylkingar á liðnum áratugum og svo er enn. Það ber vissulega að harma. Öll viðleitni til að ná mönnum saman í þessu efni tel ég að sé athugunarverð og skipti miklu og ég vil fyrir mitt leyti leggja mitt af mörkum til þess að það sé hægt. En eins og annars staðar þarf fleiri en einn til að koma til að hægt sé að ná saman um andstæð eða býsna ólík sjónarmið. Ég tel að við þurfum að leggja okkar lóð með allt öðrum hætti og í meiri mæli á vogarskálar friðar og sátta í heiminum og það gerum við best með því að skipa okkur í sveit ríkja sem vilja standa utan við togstreitu risaveldanna. Lítil og fámenn þjóð sem Íslendingar þarf alveg sérstaklega á samheldni að halda í viðsjálum heimi og það hlýtur að vera leiðarljós okkar alþm. þrátt fyrir ólíkar skoðanir að leggja okkur fram um að ná saman þegar um er að ræða mikla og brýna hagsmuni okkar lands.



Herra forseti. Ég vil byrja mál mitt hér á því að þakka meðnm. mínum í hv. utanrmn. fyrir ágætt samstarf í nefndinni í vetur og láta í ljós þá ósk mína að það megi enn vel dafna því að enn eru mörg verk óunnin í nefndinni og mörg mál sem bíða þar afgreiðslu. Sérstaklega vil ég þakka formanni n., hv. þm. Eyjólfi Konráði Jónssyni, fyrir hans hlut í nefndarstörfunum og þá ekki síst þá ætlun hans að afgreiða frá n. öll mál sem vísað hefur verið til hennar á þessu þingi. Trúað gæti ég að þar væri þá brotið í blað í störfum þessarar hv. n. Jafnframt vil ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir þá skýrslu um utanríkismál sem hann hefur hér gefið og lagt fyrir þingið og sem hér er nú til umr. Ég vil enn fremur þakka fyrir fylgigögn með þessari skýrslu og þær upplýsingar sem lagðar hafa verið fram í utanrmn. í vetur. Þótt í skýrslu hæstv. utanrrh. sé fátt sem kemur á óvart eða sem markar einhver straumhvörf í utanríkismálum Íslendinga, þá er býsna margt um hana að segja og um þau mál sem hún víkur að og vil ég fyrst fjalla örlítið um þá heimsmynd sem í skýrslunni birtist. Afstaða okkar til umheimsins og samskipti okkar við aðrar þjóðir markast alla jafna af þeirri heimsmynd eða heimssýn sem við höfum á hverjum tíma og þá ekki síst þeirri heimsmynd sem þeir hafa sem með utanríkismál þjóða fara. Sú heimsmynd sem birtist í skýrslu hæstv. utanrrh. virðist mér í stuttu máli sú mynd sem mótaðist á árum hins svonefnda kalda stríðs, heimsmynd þar sem heiminum er skipt í tvær stríðandi fylkingar, gráar fyrir járnum, önnur í austri, hin í vestri, og þar sem öryggi þjóða byggist á tilvist vopna sem eru nægilega öflug til að halda hinum stríðandi fylkingum í óttablandinni fjarlægð hvorri frá annarri, eða eins og segir á bls. 6 í skýrslu hæstv. utanrrh., með leyfi forseta: „Friður á viðsjárverðum tímum getur nefnilega ekki grundvallast einvörðungu á trú á góðum ásetningi. Hann verður þvert á móti að byggjast á varnarviðbúnaði í samræmi við sáttmála Sameinuðu þjóðanna og jafnvægi í vopnabúnaði aðila, helst á sem lægstu stigi.“ Helst á sem lægstu stigi. Vissulega. En þarna kemur skýrt fram að að mati hæstv. utanrrh. byggist friður á vopnajafnvægi. Góður ásetningur og friðarvilji duga skammt, það eru vopnin sem tala. Hér er fyrir mér komin í hnotskurn sú heimssýn sem kennd hefur verið við kalda stríðið og sem hefur leitt okkur inn í þann vítahring ógnvænlegs vígbúnaðarkapphlaups sem við nú búum við. Það hvarflar ekki að mér að gera lítið úr þeim ógnum sem mannkyni stafar af vígbúnaði risaveldanna né heldur hvarflar það að mér að halda því fram að einhver allsherjarlausn á þessari járnbentu vígstöðu sé einhliða afvopnun annars hvors aðilans. En ég leyfi mér að halda því fram að án góðs ásetnings og raunverulegs friðarvilja verði mannkyninu aldrei þokað úr skugga helsprengjunnar til friðar og mannúðar í frjálsum heimi. Heimsmynd kalda stríðsins skilar þar engum árangri, eins og glögglega kemur reyndar fram í skýrslu hæstv. utanrrh. þar sem oft er vikið að því hversu lítinn árangur afvopnunarviðræður undanfarinna ára hafa borið. Í skýrslu sinni harmar hæstv. ráðh. þetta ástand mála, en ég vil benda honum á að það er einmitt sú heimssýn sem hann leggur til grundvallar í skýrslu sinni, sú heimssýn að vopnin tryggi friðinn en ekki öfugt, sem gerir það að verkum að vígbúnaðarmálum er nú háttað á þann veg sem raun ber vitni. Hér þarf að koma til hugarfarsbreyting og hana finn ég ekki í skýrslu hæstv. utanrrh. Annað einkenni þeirrar heimsmyndar sem við okkur blasir í þessari skýrslu er einföldun á eðli og atferli stórveldanna. Rétt eins og í skýrslu sinni til Alþingis í fyrra er eins og hæstv. utanrrh. sjái annað stórveldið sem algott og hitt sem alvont. Víða má finna dæmi þessa í þeirri skýrslu sem nú er hér til umræðu. Ef menn fletta upp á bls. 5 í skýrslunni stendur þar í kaflanum um samskipti austurs og vesturs, með leyfi forseta: „Slökun í samskiptum austurs og vesturs getur ekki eflst á ný né orðið varanleg ef annar aðilinn lítur svo á að hægt sé að skilgreina hana að vild. Traust eða tortryggni ræðst líka af öðrum aðgerðum hlutaðeigandi ríkja. Þannig er ógjörningur fyrir Vesturlönd að horfa fram hjá innrás Sovétmanna í Afganistan, hersetu þar og óstöðvandi blóðbaði allt frá því í desember 1979. Ekki er heldur hægt að þurrka út rás atburða í Póllandi og hvernig margháttuð mannréttindi hafa verið og eru fótum troðin þar og annars staðar í Austur-Evrópu þrátt fyrir hátíðlegar skuldbindingar, t. d. í Helsinkisáttmálanum. Þá munu fáir hafa gleymt því er Sovétmenn skutu niður kóreönsku farþegaflugvélina með þeim afleiðingum að hátt á þriðja hundrað manns fórust.“ Ekki stendur þarna eitt orð um misgjörðir hins stórveldisins, ekki heldur þegar kemur að kaflanum um Mið- og Suður-Ameríku dálítið seinna í skýrslunni. Þar er t. a. m. að finna svofellda lýsingu á ástandinu í Nicaragua, með leyfi forseta: „Í kosningunum í Nicaragua í byrjun nóvember s. l. unnu Sandinistar, er komust til valda í byltingunni 1979, er harðstjóranum Somoza hershöfðingja var steypt af stóli, auðveldan sigur. Hlutu þeir 63% atkvæða, en stærsta stjórnarandstöðuflokknum Coordinadora-bandalaginu var meinuð þátttaka í kosningunum. Leiðtogi Sandinista Daníel Ortega var kjörinn forseti og flokkur Sandinista hlauf 61 sæti af 96 á þinginu. Skæruhernaður heldur áfram í landinu.“ Hér lýkur umfjöllun um Nicaragua í skýrslunni. Engum líkum er leitt að því hvers vegna skæruhernaður heldur áfram í landinu, eins og þarna segir, hvaðan skæruliðum kemur fé til vopnakaupa eða hvort Bandaríkjamenn eiga þarna nokkurn hlut að máli. Það hefur þó varla farið fram hjá neinum, sem hefur fylgst með fréttum af umræðum í bandaríska þinginu um málefni Nicaragua á undanförnum dögum eða tekið eftir því að Bandaríkjaforseti setti í gær viðskiptabann á Nicaragua, að Bandaríkjamenn eiga þarna hlut að máli. Ég tek þetta aðeins sem eitt dæmi af mörgum í skýrslunni um það hvernig hæstv. utanrrh. virðist sjá annað stórveldið sem algott og hitt sem alillt. Ég vil biðja menn að misskilja ekki orð mín á þann veg að með þessu sé ég að afsaka einhver af þeim fólskuverkum sem þarna um ræðir. Það er ég ekki að gera. Þau eru óafsakanleg. Ég er aðeins að benda á þá einföldun sem einkennir þessa heimsmynd og sem engan veginn fær staðist neitt raunveruleikapróf. Staðreyndin er vitaskuld sú að hvorugt stórveldanna er algott eða alvont. Þau eru bæði sek um það að seilast til áhrifa um heiminn í krafti veldis síns, hvort með sínum hætti, og þau reyna að skipta heiminum á milli sín í áhrifasvæði og skapa og viðhalda óvinaímyndinni hvort um annað til þess að tryggja sig í sessi og réttlæta vígbúnað sinn. Og þau eru bæði sek um það að fylla vopnabúr heimsins með kjarnorkuvopnum sem ógna öllu lífi á þessari jörð. Slíkt athæfi er ófyrirgefanlegt, óleyfilegt og stríðir gegn öllu mannlegu siðferði. Það er aðför að lífinu á þessari jörð, aðför að grundvallarlögmálum mannlegrar tilvistar. Frammi fyrir þessum ógnum stöndum við í dag og við stöndum frammi fyrir því að takast á við þennan óhugnað. Það hefur fallið í okkar hlut, sem nú lifum, okkar sem nú erum að ala börn í þennan heim, að takast á við þennan stóra vanda sem ógnar sjálfum lífsneistanum í brjósti okkar og til þess að takast á við þennan mikla vanda heimsmála dugar okkur ekki sú einfalda heimssýn sem ráða má af skýrslu hæstv. utanrrh. Okkur dugar ekki að skipta heiminum upp í eitt gott stórveldi á móti öðru vondu stórveldi. Þannig komumst við ekkert áfram í áttina að afvopnun, eins og reynslan hefur reyndar sýnt. Við verðum í þessum efnum að taka á stórveldunum báðum og hafa það jafnframt hugfast að heimurinn er miklu flóknari og margskiptari en sem nemur austur/ vestur-skiptingunni. Í skýrslu hæstv. utanrrh. er sannarlega fjallað um aðra heimshluta en þá sem falla undir yfirlýst umráðasvæði stórveldanna tveggja, ef svo má að orði komast. En það virðist lítil tilraun gerð til þess í skýrslunni að skoða ástand mála í öðrum heimshlutum í samhengi t. d. við hergagnaframleiðslu risaveldanna, í samhengi við vopnasöluhagsmuni þeirra, sem eru gífurlegir eins og fram kemur á bls. 4 í skýrslunni, og hvernig það ásamt vígbúnaði risaveldanna sjálfra og misheppnuðum afvopnunarviðræðum tengist ástandinu í þessum löndum. Í skýrslu hæstv. utanrrh. er enga greiningu á þessu samhengi heimsmála að finna. Í skýrslunni er allt bútað niður í aðskilin hólf, stórveldin í einu hólfi, aðrir heimshlutar í öðru, herstöðin á Íslandi í sínu sérhólfi. þróunarmálin í sínu hólfi og þannig áfram. Engin samtenging, engin tilraun til að greina samhengi hlutanna. Og að baki þessari hólfuðu heimssýn liggur hin svart/hvíta mynd af stórveldunum og sá skilningur að vopnin tryggi friðinn. Þannig birtist okkur heimssýn þessarar skýrslu um utanríkismál á sama tíma og við vitum að við verðum að skoða ástand heimsmála í nánara samhengi en hér er gert vegna þess einfaldlega að allir hlutar heimsins eru í dag nátengdir bæði efnahagslega og hernaðarlega á meðan við vitum að stórveldin eru bæði uppvís að yfirgangi og vitfirrtri vígbúnaðarframleiðslu og á meðan við vitum að sú hugsun að vopnin tryggi friðinn hefur ekki skilað okkur í átt til afvopnunar eða slökunar á vettvangi heimsmála. Þessi heimsmynd dugar okkur ekki til að takast á við þann mikla vanda sem við okkur blasir, hvorki á sviði afvopnunarmála né á sviði þróunarmála. Til þess þurfum við heimsmynd sem skoðar efnahags- og vígbúnaðarmál í heildarsamhengi, heimsmynd sem viðurkennir að enginn er hvorki algóður né alvondur, allra síst stórveldin, og sem skilur að án einlægs ásetnings og friðarvilja fæst engu þokað í þessum málum. Ef menn, þrátt fyrir þessi orð mín hér, efast um að viðhorfsbreytingar sé þörf, þá er einfaldast að lesa skýrslu hæstv. utanrrh. gaumgæfilega og fræðast þar nokkuð um ömurlegt ástand mála í heiminum. Við verðum að reyna nýjar leiðir í þessum efnum og það verður sífellt fleirum ljóst hér á landi, hvar í flokki sem þeir standa, eins og reyndar kom glögglega fram í umr. hér á Alþingi nýlega um nýjar hernaðarratsjárstöðvar hér á landi. Í því máli hafa margir gert sér ljóst að Íslendingar eru ábyrgðaraðilar í þessum málum rétt eins og aðrar þjóðir heimsins og að auknar hernaðarframkvæmdir hér á landi, þótt í smáum stíl séu hlutfallslega, eru hluti af vitfirrtu vígbúnaðarkapphlaupi í sveltandi heimi. Herra forseti. Ég hef nýlega héðan úr þessum ræðustól fjallað um afstöðu Kvennalistans til aukinna hernaðarframkvæmda, bæði hér á landi og annars staðar, og tiltekið þau rök sem liggja til grundvallar afstöðu okkar. Ég ætla ekki að eyða tíma þeirra hv. þm. sem sjá ástæðu til að hlýða á þessa umr. með því að endurtaka þau. Ég minni aðeins á að á meðan stór hluti mannkyns sveltur áætlar Vopnaeftirlits- og afvopnunarstofnun Bandaríkjanna að heildarútgjöld til hermála í heiminum í ár muni fara yfir þúsund milljarða dollara. Þessu dæmi verðum við að snúa við. Til þess verðum við að finna leiðir og þar dugar engin ein leið. Þar verður margt að koma til. Ein leið er sú að sýna þann kjark í afstöðu okkar til vígbúnaðar að auka hann ekki á okkar eigin landi í neinu formi. Þannig getum við í litlu kvatt okkur hljóðs í þágu afvopnunar og friðar og orðið þeim sem stærri eru og voldugri verðugt fordæmi. En það þarf meira til, miklu meira, ef okkur á að takast að lyfta af okkur sjálfum og öðrum þjóðum heimsins ógnun vígbúnaðarins, en þá tel ég tvímælalaust vera bestu og einu raunverulegu vörnina um allt það sem okkur er kært í okkar heimshluta, einu vörnina um lífið sjálft. Við erum lítil þjóð út við ystu höf og vissulega ekki ráðandi í heimsmálum. En við erum rödd í samfélagi þjóðanna og þá rödd eigum við að láta hljóma hátt og skýrt í þágu friðar og afvopnunar í heiminum. Héðan af Alþingi berst rödd okkar til umheimsins og á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og annarra alþjóðastofnana gefst okkur starfsvettvangur til að vinna að þessum málum til heilla fyrir mannkyn allt. Hér á því Alþingi sem nú situr hafa verið bornar fram allnokkrar tillögur í afvopnunarmálum. Ber þar að nefna tillögu okkar Kvennalistakvenna um tafarlausa frystingu kjarnorkuvopna á meðan kjarnorkuveldin reyna að koma sér saman um gagnkvæma afvopnun, tillögu sjálfstæðismanna um afvopnun og takmörkun vígbúnaðar, tillögu þm. allra þingflokka nema Sjálfstfl. um bann við geymslu og notkun kjarnorkuvopna á íslensku yfirráðasvæði, en að þeirri tillögu er hv. þm. Guðrún Helgadóttir 1. flm., og tillögu fulltrúa allra þingflokka um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum, sem hv. þm. Páll Pétursson er 1. flm. að. Allar þessar tillögur eru nú til meðferðar hjá undirnefnd hv. utanrmn. og er það einlæg von mín að takast megi að ná samkomulagi um afgreiðslu þeirra á þann veg að það Alþingi sem nú situr geti gefið íslensku þjóðinni og umheiminum skýlaust til kynna vilja sinn í þessum mikilvægu málum. Ein þessara tillagna fjallar um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum og um hana trúi ég að sé víðtæk samstaða hér á Alþingi. Það er því hörmulegt að í skýrslu hæstv. utanrrh. skuli vera tekið á þessum málum eins og raun ber vitni,.en þar segir m. a., með leyfi forseta á bls. 10: „Ég fæ ekki séð að sérstök yfirlýsing um kjarnavopnalaus svæði á Norðurlöndum, varðandi svæði sem þegar er kjarnavopnalaust, efli öryggi Íslands, annarra Norðurlanda eða friðargæslu í heiminum nema meira komi til. Ástæða væri frekar til að beina athyglinni að umræðum um útrýmingu kjarnavopna þar sem kjarnavopn eru nú til staðar en að vera með vangaveltur um svæði sem eru kjarnavopnalaus.“ Þarna kennir mikils misskilnings. Yfirlýsing um kjarnavopnalaus svæði er einmitt liður í útrýmingu kjarnavopna. Þetta er ekki sitt hvað eins og hæstv. utanrrh. virðist halda. Með því að lýsa sig kjarnorkuvopnalaus svæði geta þjóðir heimsins gefið kjarnorkuveldunum til kynna á ótvíræðan hátt hver sé afstaða þeirra til þessara gjöreyðingarvopna og þannig beitt kjarnorkuveldin þeim þrýstingi sem e. t. v. má duga til þess að þau reyni af alvöru að semja um útrýmingu þessara vopna. Eins og fram kemur í skýrslu hæstv. utanrrh. er það og hefur alltaf verið stefna íslenskra stjórnvalda að hér skuli ekki vera staðsett kjarnorkuvopn og ég sé ekki nein skynsamleg rök mæla á móti því að þessi stefna sé staðfest, um annað er ekki verið að ræða. Samstarf og samvinnu við nágrannaþjóðir okkar í þessum efnum sem öðrum tel ég ákaflega mikilvæga og sama er að segja um starf okkar á vettvangi alþjóðastofnana. Þar getum við Íslendingar beitt okkur -í hvívetna til eflingar friðar, mannréttinda og farsældar í okkar hrjáða heimi. Hvað Sameinuðu þjóðirnar varðar hef ég iðulega ítrekað nauðsyn þess í hv. utanrmn. að Alþingi yrði gert kleift að vera virkur aðili í stefnumótun Íslands á þeim vettvangi. Svo er ekki nú og verður ekki lengur við það horf mála unað. Það vekur einnig athygli að Ísland virðist ekki hafa haft frumkvæði að neinum tillöguflutningi á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna, því sem síðast sat, og er það mjög miður því að það er ekki síður undir okkur komið en öðrum þjóðum að hafa frumkvæði um mál sem til heilla horfa. Ég hlýt því að spyrja hæstv. utanrrh. að því hvar frumkvæði hans sé á þessum vettvangi. Það er svo annað mál hver áhrif þær tillögur raunverulega hafa sem samþykktar eru á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og er það e. t. v. brýnasta málið á þessum vettvangi sem og á vettvangi annarra alþjóðastofnana að leitast við að tryggja það að aðildarríkin standi við þær tillögur og þá samninga sem samþykktir eru því margt er það gagnmerkt og er þar skemmst að minnast þess alþjóðasamnings um afnám alls misréttis gagnvart konum sem hæstv. utanrrh. hefur nú lagt fyrir Alþingi til fullgildingar. En það er eitt að samþykkja tillögur og fullgilda samninga og annað að framfylgja þeim og sannarlega fer raunverulegur árangur af starfi Sameinuðu þjóðanna m. a. eftir því hvernig aðildarlöndin standa að framkvæmd mála heima fyrir. Í þeim efnum gildir það sama um okkur og önnur aðildarríki og því eigum við einnig að þessu leytinu til okkar þátt í því hvernig til tekst með framkvæmd mála. Ég vil við þetta tækifæri fagna því að Ísland skuli nú í fyrsta skipti hafa hlotið sæti í Efnahags- og félagsmálaráði Sameinuðu þjóðanna, en verkefni þess eru fjölþætt og margvísleg, eins og segir í skýrslunni, og leyfi ég mér þar, með leyfi forseta, að vitna til þess sem segir á bls. 21 í þessari skýrslu um verkefni þessa ráðs: „Í stuttu máli er því falið að vaka yfir, gæta og efla alla þá fjölmörgu þætti er stuðla að réttindum manna og velferð þeirra. Því er ætlað að gera athuganir og rannsóknir og gefa skýrslur um alþjóðleg efnahags- og félagsmál, menningar-, mennta- og heilbrigðismál og mál þeim skyld og gera tillögur um slík mál til allsherjarþingsins. Það á að efla virðingu fyrir mannréttindum og frelsishugsjónum. Það gerir drög að alþjóðasamningum og leggur fyrir allsherjarþingið og það getur kallað saman alþjóðaráðstefnur um þau málefni er undir það heyra. Af þessari upptalningu, sem er hvergi nærri tæmandi, sést hve víðtækt og mikilvægt hlutverk Efnahags- og félagsmálaráðsins er. En það er einmitt á þeim sviðum er undir ECOSOC [sem er ensk skammstöfun yfir þetta ráð] heyra sem Sameinuðu þjóðunum hefur orðið mest ágengt í störfum sínum.“ Eins og af þessu má ljóst vera er hér um ákaflega mikilvægt og umfangsmikið starf að ræða og nú þegar Ísland er orðinn beinn aðill að þessu starfi vil ég spyrja hæstv. utanrrh. hvernig hann hafi hugsað sér að standa þar að hlut Íslands, hvort hann hafi hugsað sér að Ísland hafi þarna eitthvert frumkvæði og þá með hvaða hætti. Nátengd þeim málum sem þarna eru til umfjöllunar eru þau mál sem þróunarsamvinna hvers konar tekur til, en eins og fram kemur í skýrslu hæstv. utanrrh. og áður hefur fram komið hér á þessu þingi, m. a. við afgreiðslu fjárlaga, hafa framlög af ríkisfé til þróunaraðstoðar farið lækkandi á tveimur s. l. árum og eru nú nífalt lægri en það mark sem velmegunarríki Sameinuðu þjóðanna hafa sett sér, þ. e. 0.7% af þjóðarframleiðslu. Er þetta vitaskuld gersamlega óverjanlegt, ekki síst þegar tekið er tillit til vaxandi örbirgðar víða í heiminum, neyðarástands í Afríku og til þess að Ísland mun vera sjötta ríkasta land heims. Framlög okkar til þessara mála geta skipt sköpum upp á líf og dauða fyrir þá sem í hlut eiga og við svo búið má ekki lengur standa. Hafa þessi mál verið til meðferðar í hv. utanrmn. í vetur og standa vonir til að nefndin muni sameinast um tillögu í þessum efnum. Er það einlæg ósk mín og von að svo megi verða og vil ég í því efni einnig fagna því, sem fram kemur í skýrslu hæstv. utanrrh., að hann hafi fyrir sitt leyti fallist á þá tillögu Þróunarsamvinnustofnunar Íslands að 0.7% markinu yrði náð á næstu sjö árum. Í því efni stöndum við Kvennalistakonur heils hugar með hæstv. utanrrh. og nú skora ég á hæstv. ríkisstj. að gera slíkt hið sama. Það er ótalmargt sem við Íslendingar getum gert á sviði þróunaraðstoðar. Við höfum yfir að ráða sérþekkingu á ýmsum sviðum sem með réttri beitingu getur nýst þurfandi þjóðum til lífsnauðsynlegrar sjálfshjálpar. Fiskveiðaverkefnið á Grænhöfðaeyjum, sem er stærsta verkefni okkar á þessu sviði til þessa, tekur þar af öll tvímæli, en ég hafði tækifæri til þess s. l. sumar að kynna mér það af eigin raun ásamt dr. Gísla Pálssyni mannfræðingi. Skýrsla um niðurstöður þeirra rannsókna liggur nú fyrir í utanrrn. og ég ætla því ekki að hafa hér um langt mál, en ég vil aðeins minna á að það virðist kjörið að nýta þá þekkingu sem við nú höfum á aðstæðum á eyjunum til að færa út aðstoðina þar, einkum með tilliti til fiskverkunar, sem skapa mundi fjölda atvinnulausra atvinnu og jafnframt auka þjóðartekjur landsmanna, en þær eru nú einhverjar hinar lægstu í heiminum á mann. Tvíhliða aðstoð af því tagi sem hér um ræðir er tvímælalaust vænleg til árangurs, ekki síst ef myndarlega er tekið á í hvert skipti og því fé sem til ráðstöfunar er ekki dreift í of margar áttir. Reynsla sú sem við höfum aflað í aðstoð okkar við Grænhöfðaeyjar ætti einnig að nýtast okkur vel til að fara af stað með sambærileg verkefni í öðrum löndum, en í því efni vil ég undirstrika nauðsyn þess að viðunandi athuganir verði gerðar á aðstæðum í viðkomandi landi með góðum fyrirvara því að annars er síður hægt að tryggja að aðstoðin komi að gagni og að hún miðist við þarfir og aðstæður íbúa sem er vitaskuld grundvallaratriði allrar þróunaraðstoðar. Einnig vil ég sérstaklega minna á hversu brýnt það er að taka með sérstökum hætti á málefnum kvenna í þróunaraðstoð vegna þess að við umbyltingu hefðbundinna samfélagsforma og tilkomu nýrra atvinnuhátta, m. a. fyrir tilstuðlan þróunaraðstoðar, vill oft fara svo að konurnar verði út undan. Það getur gleymst að taka með í reikninginn að þær eru einnig vinnuafl, engu síður en karlar, og að staða þeirra í þeim samfélögum sem um ræðir mótast m. a. af þeirri staðreynd. Einnig ber að hafa í huga að konurnar eru víðast hvar ábyrgar fyrir að fæða börnin og einn mikilvægur þáttur þess að hamla gegn þeim ógnvænlega barnadauða sem nú er til staðar, t. d. í Afríku, er að sjá til þess að mæðurnar séu sjálfbjarga í fæðuöflun handa börnunum. Hér er aðeins um að ræða einn þátt þróunaraðstoðar af mörgum en harla mikilvægan og þátt sem ég er ekki í nokkrum vafa um að muni skila árangri og það með nokkuð skjótum hætti. Í þróunarmálum almennt er stór verk að vinna. Neyð heimsins barna er mikil og þarna verðum við Íslendingar að beita okkur, bæði með okkar eigin þróunaraðstoð og með framtaki okkar á alþjóðavettvangi í þágu friðar og jafnari skiptingar heimsins gæða. Það er staðreynd að auðæfi jarðarinnar nægja til að útrýma skorti ef þau eru réttilega notuð. Herra forseti. Ég skal nú stytta mál mitt þótt enn sé af ýmsu að taka í skýrslu hæstv. utanrrh. Mikilvægi þess að koma utanríkisviðskiptum okkar í farsælt horf er okkur öllum væntanlega ljóst og sama er að segja um gildi norrænnar samvinnu og samvinnu eyjanna í Norður-Atlantshafi, þ. e. Íslands, Færeyja og Grænlands, sem um margt eiga sameiginlegra hagsmuna að gæta. Ber í því sambandi sérstaklega að fagna stofnun norræns þróunarsjóðs fyrir þetta svæði sem væntanlega mun gefa okkur svigrúm til að takast af einhverjum þrótti á við þau verkefni sem við blasa á þessum vettvangi. En að lokum vil ég víkja fáeinum orðum að umfjöllun hæstv. utanrrh. um herstöðina hér á landi og láta þess getið í leiðinni að hv. utanrmn. fór í fróðlega heimsókn á herstöðina á Keflavíkurflugvelli í vetur og hafði tækifæri til að skoða með eigin augum ýmislegt sem þar var að sjá. Hvað umfjöllun í skýrslu hæstv. utanrrh. um herstöðina varðar kemur þar fátt eða réttara sagt ekkert nýtt fram, fátt sem ekki hefur þegar verið rætt hér á Alþingi, nú síðast í síðustu viku í umr. um till. til þál. um byggingu nýrra hernaðarratsjárstöðva hér á landi. Til að stytta mál mitt nú vísa ég til þess sem ég sagði þá um þessi mál. En það var óneitanlega örlagaþrungin stund við upphaf þessa fundar þegar gengið var til atkv. um þessa þáltill. og meiri hluti Alþingis samþykkti að eigi skyldi hamlað gegn auknum herbúnaði hér á landi. Það setti að mér hroll og þannig veit ég að er um fleiri því að eins og menn vita er talið að um helmingur þjóðarinnar sé andvígur þessum hernaðarframkvæmdum. Ekki vefst það fyrir hæstv. utanrrh. né meirihlutamönnum hér á Alþingi né heldur þau rök sem fram hafa komið um ábyrgðarhlut okkar Íslendinga í þessu efni sem þar með gerumst með beinum hætti þátttakendur í aukningu vígbúnaðar í heiminum. Slík viðhorf eiga sér ekki stað í þeirri heimsmynd sem hæstv. utanrrh. setur fram í skýrslu sinni og sem ég fjallaði um í upphafi máls míns. Þau falla þar ekki inn í. Sama er að segja um þau rök sem fram hafa komið þess efnis að eðli herstöðvarinnar hér á landi gæti verið að breytast. Þau eiga heldur hvergi heima í skýrslu hæstv. utanrrh. Þar er einfaldlega staðhæft að eðli herstöðvarinnar breytist ekki og síðan ekki meira um það. Þetta er vitaskuld gersamlega ófullnægjandi umfjöllun og einnig sker það í augu að hvergi í skýrslu hæstv. utanrrh. er vikið að þeim upplýsingum sem William Arkin kom á framfæri hér í vetur, viðbrögðum Bandaríkjastjórnar við fsp. hæstv. utanrrh. vegna þessa eða þeim umræðum sem um þetta mál urðu bæði hér á landi og í nágrannalöndunum. Hvernig víkur þessu við? Hvers vegna er þessa að engu getið í skýrslu hæstv. utanrrh. um utanríkismál? Ég spyr og vonast eftir svari frá hæstv. utanrrh. Vitaskuld veit ég að upplýsingar Arkins falla ekki inn í þá einföldu heimsmynd, sem við okkur blasir í þessari skýrslu, frekar en margt annað sem í skýrsluna vantar og ég hef hér fjallað um. En, herra forseti, er það ekki lágmarkskrafa að hæstv. utanrrh. leitist við að tæpa á öllum helstu afburðum á sviði utanríkismála í skýrslu sinni til Alþingis, hverjar sem skoðanir hans kunna að vera á einstökum málum? Herra forseti. Ég læt nú lokið máli mínu, en vil í lokin ítreka það sem ég hóf mál mitt á, en það er hvílík nauðsyn er viðhorfsbreytingar á sviði heimsmála ef við eigum að hafa einhverja von um að leysa mannkyn undan ógnum helsprengjunnar og búa því frið og farsæld í frjálsum heimi. Til þess dugar okkur ekki hin einfalda heimsmynd þessarar skýrslu um utanríkismál og til þess er engin ein leið því að vandinn er ógnvænlegur. En til þess verðum við að finna leiðir og ég hef hér rætt um nokkrar, en við þurfum að finna fleiri leiðir sem haldbetri eru en þær sem við höfum í dag því þar liggur lífsvon þúsunda manna um heim allan. Og ég heiti á alla kjörna þm. á hv. Alþingi Íslendinga að gera allt sem í þeirra valdi stendur til þess að við getum öll sem eitt lagt okkar af mörkum til lausnar þessara mála mannkyni til lífsbjargar.



Herra forseti. Sú skýrsla sem hér liggur fyrir gefur í sjálfu sér tilefni til þess að minnast á mjög mörg atriði. En ég mun halda mig við fáein þeirra þó svo ég verði kannske að taka með því áhættuna af því að vera borið á brýn að vera með hólfaða heimssýn. Það verða ekki nema nokkrir þættir sem ég tek hér til umfjöllunar. Ég vil þá fyrst fagna því að hæstv. utanrrh. hefur lagt fram þáltill. um staðfestingu á hafréttarsamningnum. Ég vil í annan stað minna á það mikla starf sem hefur verið unnið í rn. og af hálfu utanrmn. til þess að treysta réttindi okkar Íslendinga á hafsbotninum og þá á grundvelli ályktana sem hér hafa verið gerðar á Alþin í varðandi Rockall-hásléttuna og Reykjaneshrygginn. Ég tel að þetta tvennt sé ákaflega mikilvægt og að á þessu sviði hafi verið unnin mjög mikilvæg störf undir ágætri forustu formanns utanrmn., Eyjólfs Konráðs Jónssonar, og hæstv. utanrrh. Það er ekki vafi á því og kemur fram í máli flestra, sem taka til máls um utanríkismál, að ekkert sé okkur mikilvægara en að tryggja að friður geti haldist a. m. k. í okkar heimshluta. Sjálfsagt getum við ekki gert öllu meiri kröfur, því að við getum ekki haldið því fram að friður hafi ríkt í heiminum, svo margar styrjaldir sem ríkt hafa víðs vegar í öðrum og fjarlægari löndum. Þess vegna hljótum við líka að sjá til þess að einskis sé látið ófreistað til að þessi friður haldist. Það er vissulega verkefni sem yfirskyggir allt annað sem við erum að fást við. Við Íslendingar höfum valið að tryggja öryggi okkar með aðild að Atlantshafsbandalaginu og varnarsamningi við Bandaríkin. Það verður ekki annað sagt en þetta hafi gefist okkur vel. Við höfum svo sannarlega notið friðar og í okkar heimshluta hefur ríkt stöðugleiki og jafnvægi. Það er þó vitaskuld ævinlega hætta á því að þetta jafnvægi raskist og það hefur valdið okkur áhyggjum hversu mjög hernaðarumsvif hafa aukist á hafinu hér fyrir norðan okkur. Þess vegna megum við að sjálfsögðu ekki sofna á verðinum og það dugar ekki að vera með úreltan viðbúnað eða úreltan búnað yfir höfuð tekið. Við Alþfl.-menn teljum þess vegna nauðsynlegt að sá búnaður sem úreltur er, eins og t. d. ratsjárstöðvar, verði endurnýjaður. Og við leggjum á sama hátt áherslu á að áfram verði haldið endurnýjun á olíugeymum í Helguvík. Á þetta legg ég áherslu. Ef menn eru með úreltan búnað, þá getur það boðið hættunni heim eins og ég hef áður gert hér að umtalsefni. Eins og kom fram hjá hæstv. utanrrh., þá er vitaskuld jafnframt nauðsynlegt að við aukum þekkingu okkar sjálfra á varnar- og öryggismálum. Ég fagna þeirri stefnu sem utanrrh. hefur boðað í þeim efnum og ég held að hún njóti stuðnings allra flokka í þinginu. En það að við höldum vöku okkar og endurnýjum úreltan búnað og leggjum áherslu á að jafnvægi ekki raskist á ekki að þýða það, að við leggjum okkur ekki fram um að slakað verði á spennu í heiminum, leggjum okkur ekki fram um það að stuðlað verði að afvopnun og lögð áhersla á það að dregið verði úr vígbúnaði. Þvert á móti er það svo að jafnvægi og slökun spennu eru tvær hliðar á sama máli og hvorugt fær staðist án hins. Þetta eru í raun og sannleika tvíburar. Af þessum ástæðum og með tilliti til þess sem hér hefur verið sagt áður er það augljóst að við hljótum að reyna að treysta öryggi okkar með samvinnu við aðra aðila eftir því sem frekast er mögulegt. Og ég held að sú afstaða, sem kom fram í máli hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar, að við skyldum vera hlutlaus og utan allra hernaðarbandalaga sé barnaleg og fái ekki staðist. Ég hef stundum orðað það svo, þegar menn segja að við séum skotmörk Rússa vegna þess að við séum í varnarsamstarfi við vestrænar þjóðir, að ef fara ætti þá leið sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson gerði að umtalsefni yrðum við skotmörk beggja í staðinn og spennan mundi aukast í kringum okkur. Ég get ekki heldur fallist á þá heimssýn, sem mér finnst koma fram hjá hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni og hv. þm. sigríði Dúnu, að það sé álitamál hvort stórveldið væri verra. Án þess að fara út í smáatriði eða afsaka framkomu Bandaríkjanna í ýmsum greinum, þá er ég ekki í neinum vafa um að á þessum tveimur stórveldum er mjög verulegur munur. Ég tel að við hljótum vitaskuld að stuðla að því eftir mætti, jafnframt því að við sjáum til þess að öryggi okkar sé upp haldið og jafnvægi ríki í okkar heimshluta, að unnið verði að gagnkvæmri og alhliða afvopnun sem væri tryggð með alþjóðlegu eftirliti. Ég tel að við eigum að gera það eftir því sem mögulegt er og við eigum að hvetja til alþjóðlegra samninga um reglubundna fækkun á kjarnavopnum. Öllum slíkum aðgerðum verður að fylgja eftir og gera það með þeim hætti að þeir málsaðilar sem hér um ræðir geti unað því og treyst að slíkt samkomulag sé haldið. En það er ekki afvopnunin ein sem skiptir máli heldur ekki síður að leitast við að draga úr spennu á öllum sviðum, leitast við að draga úr tortryggni á milli þjóða heims og þá einkum stórveldanna. Ég tel að Alþingi Íslendinga og Íslendingar allir hljóti ævinlega að leggja allri slíkri viðleitni lið. Ég veit að það getur reynst erfitt að koma fram þeirri slökun spennu og þeirri nauðsynlegu eyðingu á tortryggni sem ég geri hér að umtalsefni, þegar við er að eiga aðila sem mistúlkar sjónarmið okkar, vill feigt það efnahagskerfi sem við búum við og það pólitíska kerfi sem við búum við. En samt verðum við að reyna vegna þess að það er enginn annar valkostur. Við, hin vestrænu lýðræðisríki, verðum að beita hugkvæmni í þeim efnum og framsýni. Við verðum í rauninni að vera í viljanum staðföst og sýna einbeitni án þess að láta nokkru sinni í minni pokann eða fórna hagsmunum okkar og öryggi. Það er vissulega satt að það ríkir mikil spenna milli stórveldanna. Það sem er jafnframt alvarlegt er að samband milli stórveldanna er lítið og sameiginleg samtöl þeirra eru ótíð meðan við fáum oft að heyra yfirlýsingar sem einkennast af óvináttu og jafnvel fjandskap. Það er tortryggni sem ríður húsum. En jafnvel þótt svona sé og jafnvel þótt við séum gersamlega ósammála þeim markmiðum sem menn hafa í Sovétríkjunum, þá eru þau þarna og við verðum að lifa við það og finna aðferðir til að lifa með þeim, aðferðir sem eru betri en það ógnarjafnvægi sem við búum við og því er. nauðsynlegt að andrúmsloftið breytist og batni. Við verðum sem sagt að læra að lifa saman, austur og vestur, því að annars deyjum við saman. Og við ætlum að lifa. Ég held að eina leiðin sé sú að auka samband og samskipti á öllum sviðum, á menningarlega sviðinu, á pólitíska sviðinu og í efnahagsmálum og reyna með þessum hætti að byggja brú. Ég veit að tortryggni sovésku þjóðarinnar og valdhafanna þar er mikil og ég veit að þeir hafa aðrar hugmyndir og markmið en við um veröldina, um frelsið, um efnahagskerfið. En eitt markmið ætti þó að geta verið sameiginlegt: það að lifa. Í mínum huga er þetta sú leið sem verður að fara í slökun spennu þótt hún sé torsótt og vafalaust löng. Til að fara þessa leið þarf sjálfsagt bæði festu og sveigjanleika. En það þýðir alls ekki, eins og ég gerði að umtalsefni hér í upphafi, að vestræn lýðræðisríki eigi ekki að sinna öryggismálum sínum því að jafnvægi verður að vera í vörnum á hverjum tíma. Slökun án jafnvægis stenst ekki og þess vegna er jafnvægi í varnarviðbúnaði í mínum huga órjúfanlegur þáttur í viðleitninni til slökunar. Það má vissulega segja að ógnarjafnvægið hafi tryggt okkur frið. En kostnaðurinn við það er mikill og tilhugsunin um ógnarjafnvægið sjálft er í sjálfu sér hrollvekjandi. Og hitt skulum við líka hafa í huga, að það sem einu sinni hefur gilt þarf ekki að gilda áfram. Ég held að við viljum öll gjarnan komast úr þessum farvegi og þess vegna verðum við að leita leiða sem geta komið í stað ógnarjafnvægisins. En mér er ljóst að það mun taka tíma. Eitt af því sem við, vestræn lýðræðisríki, hljótum að hyggja að í því sambandi er að við séum ekki eins háð kjarnorkuvopnum og við í raun erum. Þetta er mikið og mikilvægt verkefni. Herra forseti. Þetta vildi ég sagt hafa almennt um utanríkismálin og að því er varðar það vígbúnaðarkapphlaup sem í gangi er og þá heimsmynd sem við lifum við. Það væri ástæða til þess að fara nokkrum orðum um mörg málefni sem fyrir eru tekin í þessari skýrslu og ýmislegt reyndar einnig sem ekki er að finna í skýrslunni. En ég ætlaði ekki að fjalla um Miðausturlönd eða Afganistan eða önnur atriði af þessu tagi og einskorða mig einungis við tvennt. Í fyrsta lagi vil ég aðeins minnast á það ástand sem ríkir í Nicaragua. Ég hef löngum óttast að sú stefna, sem hefur verið ríkjandi í þeim málum af hálfu Bandaríkjastjórnar mundi hrekja þessa þjóð í faðm Rússa. Ég óttast það enn frekar af nýjustu tíðindum. Ég held að það sé ástæða til þess að Evrópuþjóðir taki höndum saman um að veita þeim, sem þarna fara með stjórn, möguleika á öðru samstarfi en við Sovétmenn. Það væri fróðlegt að vita hvort hæstv. utanrrh. hefur hugleitt þetta sérstaklega eða hver stefna ríkisstj. er í þessum málum. Í öðru lagi vil ég minnast stuttlega á málefni Suður-Afríku og apartheid-stefnuna, þá fyrirlitlegu stefnu. Mér hefur oft fundist ótrúlegt tómlæti hér á landi um það sem er að gerast í Suður-Afríku og mér finnst enn ríkja hér verulegt tómlæti í þessum efnum þó umræður hafi nokkuð aukist. Við Alþfl.-menn fluttum þáltill. um þessi málefni 1982. Hún varð ekki útrædd og lýsti það í sjálfu sér nokkru tómlæti á þeim tíma. Ég tel að við Íslendingar verðum að standa að hertum aðgerðum til þess að þrýsta á ríkisstjórn Suður-Afríku um afnám apartheid-stefnunnar og það að skila aftur Namibíu. Ég tel það nauðsynlegt að við stöndum okkur í þessum efnum. Um þetta mál er farið nokkrum orðum í skýrslu hæstv. utanrrh. En ég fæ ekki séð af því sem þar stendur hvers sé að vænta af hálfu ríkisstj. í þessum efnum og vildi þess vegna gjarnan beina þeirri spurningu til hæstv. utanrrh. hver sé afstaða ríkisstj. um aðgerðir á þessu sviði og hvort vænta megi sérstakra aðgerða af hálfu íslenskra stjórnvalda. Þessu næst, herra forseti, langar mig til að fara fáeinum orðum um það sem nefna mætti utanríkisviðskipti. Ég vil þá fyrst minnast á þá ógn sem ég tel að íslensku efnahagslífi standi af styrkjum og niðurgreiðslum í sjávarútvegi í ýmsum samkeppnislöndum okkar. Ég tel að aðgerðir þessara samkeppnislanda okkar séu hliðstæðar við verndartolla og séu þess vegna andstæðar þeim anda, sem ríkir í ýmiss konar alþjóðasamþykktum og alþjóðastofnunum, sem við Íslendingar erum aðilar að og þessi samkeppnislönd okkar líka. Ég hef áður gert þetta að umtalsefni, bæði hér úr þessum stól og eins í utanrmn. Ég held að það séu um níu mánuðir síðan ég bað um það í utanrmn. að skýrsla yrði samin um stöðu þessara mála í ýmsum grannlöndum okkar. Það eina sem ég hef séð er nokkur samantekt um hvernig þessum málum sé komið í Noregi. Ég hefði gjarnan viljað inna hæstv. utanrrh. eftir því hvað tefji frágang slíkrar skýrslu og hvenær hennar sé að vænta. Ég held því miður að allt of fáum sé ljóst hvað hér er í húfi. Ég hef sjálfur leitast við að gera þetta að umræðuefni bæði í Evrópuráðinu og EFTA, reyndar kannske með nokkrum árangri í Evrópuráðinu, því að þar var mér falið að leggja fram skýrslu um fiskveiðimál, sem m. a. fjallaði um hættuna á niðurgreiðslum og styrkveitingum í sjávarútvegi, og þar fékkst samþykkt ályktun þar sem varað var nokkuð við í þessum efnum. En það hrekkur ekki nema skammt þó að við þm. tökum þessi mál upp þar sem við höfum tækifæri til. Það sem mestu skiptir er að ríkisstj. hafi frumkvæði í þessum málaflokki. Ég tel nauðsynlegt að hún hafi frumkvæði að því að taka upp tvíhliða viðræður við þjóðir eins og Norðmenn og Kanadamenn um þetta vandamál. Ég vildi gjarnan inna hæstv. utanrrh. eftir því hvað sé að gerast í þessum efnum, hvað ríkisstj. hafi á prjónunum. Næsti þátturinn er varðar utanríkisviðskipti og ég vildi drepa hér stuttlega á er það sem ég gæti nefnt saltfiskstoll Efnahagsbandalagsins. Það gerðist hér á einni nóttu að 23 ára gömul ákvörðun um það að ekki skyldi vera tollur á saltfiski og skreið í viðskiptum okkar við Efnahagsbandalagið var ógilt. Í þessari ákvörðun Efnahagsbandalagsins felst viðskiptahindrun, í henni felst verndaraðgerð og þessi aðgerð Efnahagsbandalagsins brýtur gegn þeirri stefnu sem Efnahagsbandalagið hefur boðað og brýtur gegn Lúxemborgar-yfirlýsingunni sem forráðamenn Efnahagsbandalagsins hafa staðið að. Þessu getum við Íslendingar ekki unað og verðum að berjast gegn því af alefli. Ég skora á ríkisstj. að beita sér eftir mætti í þessu máli. Ég tel nauðsynlegt að við knýjum Efnahagsbandalagið til að viðurkenna að hér hafi hreinlega verið um mistök að ræða af þeirra hálfu. Þriðja atriðið, sem kannske má tæpast flokka undir utanríkisviðskipti, varðar hins vegar sérstaklega efnahagsmál á Íslandi. Það eru loðnuveiðarnar og sá ágreiningur sem óleystur er og uppi er milli Norðmanna, Grænlendinga og Íslendinga. Hæstv. utanrrh. gerði þetta að umtalsefni í ræðu sinni og um það er fjallað í skýrslunni. Þetta er horn í síðu okkar, þetta er norrænt líkþorn, liggur mér við að segja, og úr því verður að leysa, annars er loðnustofninn í hættu og þar með ýmsir efnahagslegir hagsmunir okkar Íslendinga og reyndar allra þessara þjóða. Ég ætla að láta í ljós von um að ötullega verði unnið að þessu máli og lausn megi finnast og fást áður en haustvertíð hefst. Að síðustu, herra forseti, vil ég fara fáeinum orðum um þróunarsamvinnu og þróunarhjálp. Þau mál hafa áður komið til umfjöllunar hér og ég hef áður gert þeim allítarleg skil og skal ess vegna vera stuttorður að þessu sinni. Ég held að Íslendingar hafi verið óþægilega tómlátir um þessi mál mörg undanfarin ár en nú sé þjóðin að vakna í þessum efnum. Mér finnst lofsvert það framtak sem kirkjan og Rauði krossinn hafa staðið fyrir og sú aukning sem hefur orðið í frjálsum framlögum fyrir atbeina þessara aðila. En þeim mun hörmulegra er hversu smánarlega lágt hið opinbera framlag er. Fjárframlag til þessa málaflokks hér á landi er langt frá því að vera sambærilegt við þann stuðning sem t. d. önnur Norðurlönd veita. Það framlag sem ætti skv. samþykktum og yfirlýstum markmiðum, sem Ísland hefur aðhyllst, að vera 0.7% er nú á árinu 1985 aðeins 0.08% . Á Alþingi 1981–1982 fluttum við þm. Alþfl. till. til þál. um að fela ríkisstj. að láta Þróunarsamvinnustofnun Íslands gera í samráði við fulltrúa þingflokkanna fimm ára áætlun um aukinn stuðning Íslendinga við þau ríki sem skemmst eru komin á þróunarbrautinni. Í þeim texta sagði þá m. a. að fjárhagslegar forsendur áætlunarinnar séu þær að framlög hins opinbera nemi 0.7% af þjóðarframleiðslunni í lok áætlunartímabilsins. Til að ná þessu marki verði við það miðað að tvöfalda opinbert framlag á ári hverju næstu árin. Þessi till. náði ekki fram að ganga á þeim tíma. En nú hillir sem betur fer undir að áætlunargerð þessi verði unnin. Ég fagna því mjög að tekist hefur, að því er virðist, allvíðtæk samstaða um að setja niður markmið af þessu tagi, sem reynt verði að ná í áföngum og áfangarnir verði markaðir. Þó að hugmynd okkar hafi á sínum tíma verið sú að þetta yrði gert á fimm árum, þá getur það auðvitað ekki orðið að ágreiningsefni hvort árin eru fimm, sex eða sjö. Aðalatriðið er að við stígum þetta skref. Herra forseti. Eins og kom fram hér í upphafi, þá hef ég ekki fjallað um nema fáeina drætti í þeirri skýrslu um utanríkismál sem hér liggur fyrir og ekki nema fáein af þeim atriðum sem gjarnan hefði verið ástæða til að ræða. Ég hef gert það viljandi að lengja ekki umræður frekar en ég hef gert með þessu og velja úr einungis nokkur atriði. Ég vil svo ljúka máli mínu með því að endurtaka það, sem ég sagði í upphafi, að ekkert er okkur mikilvægara en friður verði tryggður. Við höfum notið friðar með því fyrirkomulagi sem við höfum valið okkur til þess að skipa öryggismálum okkar og það verðum við ævinlega að virða. En jafnframt ber okkur skylda til þess að reyna allt sem unnt er til þess að stuðla að því að dregið verði úr spennu í heiminum og vígbúnaðarkapphlaupi megi linna.



Herra forseti. Ég mun hér í örfáum orðum einkum fjalla um norrænt samstarf og vil byrja með því að vekja athygli á þskj. 807 sem er skýrsla um norrænt samstarf árið 1984. Þetta er skýrsla frá Íslandsdeild Norðurlandaráðs. Þar er í nokkuð ítarlegu máli greint frá starfsemi Norðurlandaráðs og Íslandsdeildarinnar og ég mun aðeins stikla á örfáum punktum úr þessari skýrslu. Á 32. þingi Norðurlandaráðs, sem haldið var í stokkhólmi 27. febr. til 2. mars 1984, var fjallað um ýmis efni eins og gefur að skilja. Af hálfu íslensku fulltrúanna í Norðurlandaráði var m. a. fjallað um aukna aðild Færeyja, Grænlands og Álandseyja að Norðurlandaráði og ábyrgð þá sem því fylgir fyrir hin löndin og um niðurgreiðslur Norðmanna á fiskútflutningi sínum. Einnig komu fram efasemdir hjá íslensku fulltrúunum um að aukin flokkspólitísk áhrif, sem æ meir gætir í starfsemi Norðurlandaráðs, ykju líkur á árangursríku starfi. Af hálfu Íslendinga, eins og annarra fulltrúa í Norðurlandaráði, var einnig í almennu umræðunum mikið fjallað um tillögur hinnar svonefndu Benkow-nefndar sem lagði til breytingar á skipulagi og starfsháttum Norðurlandaráðs. Kom fram nokkur ótti um að sum atriði í þessum tillögum, t. d. tillögurnar um sameiningu fjárlaganna og menningarmálafjárlaganna, hefðu í för með sér hnignun í samstarfi í menningarmálum ef samhliða sameiningunni yrðu ekki gerðar ráðstafanir sem tryggðu menningarmálasamstarfinu þann grundvallarsess sem því bæri í norrænu samstarfi. Það var ekki gengið frá þessu máli á þinginu í Stokkhólmi, heldur var því frestað til 33. þingsins, sem haldið var í Reykjavík, að taka afstöðu til skýrslunnar og m. a. í þeim tilgangi að landsdeildunum gæfist kostur á að fjalla nákvæmlega um málið. Við settum þarna fram vissar efasemdir um nokkur atriði og ýmsar þessara aths. báru árangur. Fulltrúi Íslands í Benkow-nefndinni, Matthías A. Mathiesen viðskrh., hafði gert fyrirvara við ákveðin atriði og að mestu leyti urðu tillögurnar í endanlegri gerð þannig að tekin voru til greina þau sjónarmið sem Matthías A. Mathiesen setti fram í nefndinni. Ríkisstjórn Íslands gat þess þegar hún samþykkti ráðherranefndartillögurnar að hún vænti stuðnings við þingmannatillögu þá sem fyrirhugað væri að leggja fram um samnorræna rannsóknastarfsemi á Íslandi. Umræður höfðu þá þegar farið fram um að eðlilegt væri að samnorræn rannsóknastarfsemi, tengd undirstöðuatvinnugreinum Íslendinga og annarra norrænna fiskveiðiþjóða, yrði byggð upp á Íslandi samtímis því sem starfsemi Norræna iðnþróunarsjóðsins yrði efld og flutt til Noregs. Við undirbjuggum tillögugerð um þessa norrænu rannsóknastarfsemi og Íslandsdeildin boðaði til fundar með hópi sérfræðinga á sviði fiskifræði, líffræði, líftækni, sjávarlíffræði og landbúnaðar. Sérfræðingarnir sem við höfðum einkum með í ráðum voru Sigmundur Guðbjarnason, Vilhjálmur Lúðvíksson, Björn Dagbjartsson, Guðmundur Eggertsson, Jakob Jakobsson, Ragnar Ingólfsson, Guðmundur Einarsson og Þorsteinn Tómasson. Það voru haldnir fundir með þessum sérfræðingum og þeir aðstoðuðu okkur við að móta hugmynd að þingmannatillögu sem við höfum nú flutt í Norðurlandaráði um samnorræna líftæknistofnun á Íslandi. Tillagan um þessa samnorrænu líftæknistofnun hljóðar á þessa leið: „Norðurlandaráð felur ráðherranefndinni að gangast fyrir stofnun norrænnar líftæknistofnunar á Íslandi. Líftæknistofnunin hafi það meginhlutverk að þróa aðferðir sem hefðu hagnýtt gildi við nýtingu á auðæfum hafsins.“ Þessa tillögu kynntum við síðan á þingi Norðurlandaráðs sem haldið var hér í Reykjavík. Hún hlaut mjög góðar undirtektir og ég held að ég megi fullyrða að pólitískur vilji sé fyrir því að setja þessa stofnun hér upp og vænti ég þess að á næsta þingi verði þessi tillaga samþykkt. Eins og ég sagði áðan og flestir sjálfsagt muna var 33. þing Norðurlandaráðs háð hér í Reykjavík dagana 4.8. mars. Íslandsdeildin skipaði á fundi 16. okt. 1984 nefnd til að vinna að undirbúningi þingsins. Í þeirri nefnd voru Ólafur G. Einarsson, Friðrik Ólafsson, Hörður Bjarnason, Aðalsteinn Maack og Snjólaug Ólafsdóttir, auk mín. Snjólaug Ólafsdóttir var framkvæmdastjóri fyrir þinginu og skilaði þar miklu og mikilvægu starfi. Ég hygg að þetta Norðurlandaráðsþing, sem haldið var hér í Reykjavík, hafi að allra dómi tekist vel. Framkvæmd þingsins var góð og mörg merkileg mál afgreidd. Málefnaundirbúningur undir þetta þing hafði verið mjög markviss og vandaður. Það er rétt að geta þess að formaður ráðherranefndarinnar s. l. ár var hæstv. viðskrh. Matthías Á. Mathiesen og undir hans stjórn var unnið skipulega og vel að undirbúningi frá ráðherranefndarinnar hálfu. Hann hafði sér til aðstoðar ágætan starfsmann, Jón Júlíusson. Staða okkar í Norðurlandaráði er sterk eins og stendur því að auk þess að hafa forsæti í ráðinu er hv. þm. Eiður Guðnason formaður menningarmálanefndar ráðsins og hv. þm. Guðrún Helgadóttir er formaður í upplýsinganefndinni. Snjólaug Ólafsdóttir er formaður í ritaranefndinni. Við viljum nota þessa sterku aðstöðu til eflingar norrænni samvinnu. Ég fel að hún sé mjög mikilvæg fyrir okkur því að hér er um að ræða þær þjóðir sem eru okkur skyldastar að sögu, tungu og menningu. Þá er rétt að geta um starf þingmannanefndar sem vinna á að auknum samskiptum Færeyinga, Grænlendinga og Íslendinga. Það hefur orðið mikill dráttur á að sú nefnd hæfi formlega störf. Það er vegna þess að Grænlendingar hafa ekki enn þá tilnefnt formlega fulltrúa sína í þessa nefnd. Þeir frestuðu því meðan þeir væru að losa sig út úr Efnahagsbandalagi Evrópu. Nú er því lokið og þetta stendur til bóta. Í sambandi við þing Norðurlandaráðs héldum við tvo undirbúningsfundi með fulltrúum frá Færeyjum og Grænlandi og þar var það yfirlýst af Grænlendinga hálfu að þeir mundu kjósa sína fulltrúa nú í vor og nefndin ætti því að geta ofurlífið síðsumars eða í haust af fullum krafti.



Herra forseti. Ég vil í upphafi máls míns þakka hæstv. utanrrh. fyrir þessa skýrslu, hve snemma hún er komin, og eins vil ég lýsa ánægju minni með það með hve góðum fyrirvara þessi umr. var ákveðin. Við lestur þessarar skýrslu kemur margt fram í hugann og nánast í flestum málsgreinum er eitthvað sem væri vert að ræða um, en þess er enginn kostur, það mundi verða margra klukkutíma verk. Ég vil þó hér, áður en ég fer að ræða það sem er aðalumræðuefni mitt í þessari umr., minnast á tvö atriði sem getið er um. Í fyrsta lagi vil ég nefna þær áætlanir um útgjöld til hermála sem gert er ráð fyrir á árinu 1985, þ. e. að það verði yfir eitt þúsund milljarðar dollara sem varið verður til þeirra. Þessi tala er næsta ógnvekjandi og liggur í augum uppi og þó ekki væri nema hluta af henni varið til annarra verkefna, sem bættu lífskjör í heiminum, sem drægju úr sjúkdómum, sem stuðluðu að betra samfélagi, þá væri mikið unnið og þá mundi einnig verulega draga úr ófriðarhættu, reiptogi eða togstreitu milli þjóða og ríkja og skapast möguleikar á betri heimi. Þá vil ég lýsa mikilli ánægju minni með þar sem segir að samþykktur hafi verið samningur á allsherjarþinginu um bann við pyntingum og hvers konar ómannúðlegri og niðurlægjandi meðferð manna. Það er vissulega einn svartasti bletturinn á samfélagi nútímans hve pyntingar og niðurlæging eru stór liður í pólitískri stefnu ýmissa ríkja. Ég geri mér fyllilega ljóst að með slíkum samningi er ekki komið í veg fyrir pyntingar, en það er a. m. k. skref í þá átt að draga úr þeim, það er hægt að vinna gegn þeim á ákveðnari hátt en áður, og ég vænti þess að Ísland láti hvergi á skorta um aðstoð við að þvo þennan smánarblett af mannkyninu. Um samskipti austurs og vesturs mætti margt ræða. Það er athyglisvert að ýmislegt bendir til að þrátt fyrir mikinn kulda í þessum samskiptum séu þó að opnast möguleikar á nýjum viðræðum, jafnvel nýr viðræðugrundvöllur að skapast, og það er illt ef eitthvað yrði til þess að draga úr því. Því miður eru yfirlýsingar leiðtoga beggja risaveldanna með þeim hætti að ekki vekur of mikla bjartsýni, en almenningsálit í heiminum, a. m. k. hér í norðurálfu heims, er með þeim hætti að það er áreiðanlegt að menn vilja mikið á sig leggja til þess að koma raunhæfum viðræðum af stað. Íslendingar geta kannske ekki gert mikið af því að stuðla að slíkum viðræðum, en það sýnist mér sjálfsagt að þeir geri það sem unnt er, beiti áhrifum sínum þar sem þeir hafa þau til þess að hvetja til raunhæfra viðræðna um afvopnun, um frystingu kjarnorkuvopna og um samdrátt í herafla. Því miður hefur nú komið upp ný staða sem ekki er séð fyrir endann á enn þá. Þar á ég við geimvopnaáætlun sem sett hefur verið fram, að vísu ekki í neinu endanlegu formi, heldur frekar hugmynd um hana, sem Bandaríkjamenn vinna að og Sovétmenn hafa vafalaust einnig haft einhvern undirbúning að, og nú fyrir örfáum dögum lýsti hinn nýi leiðtogi Sovétríkjanna yfir því að þeir yrðu neyddir til að fara út í sams konar aðgerðir og Reagan Bandaríkjaforseti hefur imprað á í allmörgum ræðum. Slík þróun er vissulega ískyggileg og það ætti að vera von okkar að hægt verði að vinna þannig að afvopnunarmálum að nýtt kapphlaup hefjist ekki úti í geimnum. Að vísu eru líklega yfir tvö þúsund gervitungl úti í geimnum sem annast alls konar upplýsingaöflun og tengjast þar með hernaði, en spurning mannkynsins hlýtur að vera sú: Hver á geiminn? Ég held að þjóðir heims geti ekki sætt sig við það að eitt eða fleiri stórveldi ógni öllu lífi og öryggi á jörðinni með aðgerðum þar sem um afleiðingar er sáralítið vitað fyrir fram. Það er hér nokkur kafli um kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd. Það er nú unnið að því að Íslendingar taki þátt í slíkum umræðum og ég vil hvetja til þess að menn fylgist mjög grannt með allri slíkri umræðu á Norðurlöndunum og verði helst aðilar að slíkum umræðum. Mér er fullkomlega ljóst að hér er ekki um einfalt mál að ræða. Það hlýtur að tengjast öðrum þáttum í sambandi við afvopnun. En æskilegt væri ef unnt væri af Norðurlandanna hálfu að ýta undir, koma af stað eða jafnvel að standa að samkomulagi sem stuðlaði að verulegum samdrætti í kjarnorkuvopnabúnaði í Evrópu, bæði austan tjalds og vestan. Það er von þeirra sem hafa áhuga á kjarnorkuvopnalausum Norðurlöndum að þetta geti orðið liður í slíkum samningum. Það kemur fram í skýrslu hæstv. utanrrh. að ekki er einhugur um þetta mál á Norðurlöndum, enda ekki við að búast. Norðurlöndin hafa valið sér mismunandi öryggiskerfi. Þrjú þeirra eru í Atlantshafsbandalaginu, eitt stendur utan við og hið fimmta hefur sérstakan samning við Sovétríkin. En það eitt að ríki með svo ólíka skipan utanríkismála gætu sameinast um að banna með öllu kjarnorkuvopn í löndum sínum og hugsanlega þar með dregið úr kjarnorkuvopnabúnaði í nágrenni þeirra væri merkilegur liður í því að draga úr spennu og draga úr kjarnorkuvígbúnaði. Við skulum gera okkur ljóst að eins og er eru engin kjarnorkuvopn á Norðurlöndum og ég held að allar ríkisstjórnir þar séu andvígar slíkum vopnum. Hins vegar hafa menn ekki viljað gefa út slíkar einhliða yfirlýsingar, en Finnar hafa þrýst á, sem kannske ekki er óeðlilegt vegna samningsins við Sovétríkin, en samkvæmt honum gætu Sovétríkin í vissum tilfellum flutt kjarnorkuvopn inn í Finnland. En ég vil taka undir þar sem segir á bls. 11 og vitnað er til Ólafs heitins Jóhannessonar í skýrslu um utanríkismál til Alþingis 1982, þar sem segir með leyfi forseta: „Formlegur milliríkjasamningur varðandi þau málefni (kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd) hlýtur því eingöngu að koma til greina í víðara samhengi þar sem fjallað er um raunverulega tryggingu þjóða Evrópu fyrir auknu öryggi.“ Undir þetta vil ég mjög sterklega taka, en þetta sýnir einnig að mínu mati hve mikilvægar þessar umræður eru og hve æskilegt er að þær leiddu til nokkurs árangurs. Um samvinnuna innan Norðurlanda get ég verið fáorður. Hv. 2. þm. Norðurl. v. hefur gert grein fyrir samstarfinu í Norðurlandaráði á nýliðnu þingi Norðurlandaráðs og hef ég þar engu við að bæta. Samstarfið við Norðurlöndin hlýtur að vera einn af hornsteinum utanríkisstefnu okkar og reyndar sá sem harla margt og mikið byggist á. Þó er aðeins eitt atriði sem ég vildi taka hér mjög undir og reyndar ganga nokkuð lengra. Það er í sambandi við tengsl Íslands og Grænlands. Það er mjög ánægjulegt á hve mörgum sviðum samstarf, samráð og samræður Íslendinga og Grænlendinga eru hafnar, en þar skortir þó enn eitt á og það eru samgöngumálin milli þessara tveggja landa. Ég held að það hljóti að vera viðfangsefni okkar núna á næstunni að koma þeim í það horf að unnt sé á nokkuð auðveldan hátt að komast á milli landanna. Það hlýtur að vera forsenda þess að verulegt og heilladrjúgt samstarf milli þessara landa geti hafist. Þá vil ég nefna tvö átriði í viðbót. Í fyrsta lagi hef ég lengi verið þeirrar skoðunar að Íslendingar, íslenska utanrrn. ætti að hafa á sínum vegum hermálafulltrúa, sem svo mætti kalla, sérfræðing í hernaðarmálefnum, fylgjast með fundum hermálanefndar Atlantshafsbandalagsins. Ástæðan fyrir þessari afstöðu minni er sú að ég tel að Íslendingar fái aldrei nógu miklar né ítarlegar upplýsingar um hernaðarmálefni er snerta Ísland. Það hlýtur að vera eitt höfuðviðfangsefni okkar að vita á hverjum tíma hvað er að gerast, hver þróun mála er og vera ekki komnir upp á álit erlendra manna, álit sem gæti verið litað af hagsmunum annarra ríkja um þau mál sem snerta öryggis- og varnarmál okkar. Ég vil því fagna þessu og tel að hér sé rétt að málum staðið. Þá er é kominn að atriði sem ekki er hvað minnst um vert. Ég tel að einmitt dagurinn í dag sé merkilegur í utanríkismálum okkar Íslendinga. Hæstv. utanrrh. lagði hér fram hafréttarsáttmála Sameinuðu þjóðanna og hlýtur það að vera öllum Íslendingum fagnaðarefni að þessi samningur skuli nú liggja fyrir, þessi samningur sem Íslendingar áttu svo mikinn þátt í að móta, sem hefur svo gífurlega þýðingu fyrir Ísland, framtíð þess, auðlindir þess, stöðu þess í heiminum. Ég vil sérstaklega fagna þessum degi og vænti þess að samningurinn fái skjóta meðferð og hv. þm. geti sem einn maður greitt honum atkvæði og þannig í því stóra máli, sem svo mörgum öðrum, sýnt einhug og samhug þjóðarinnar. En ég held að það mál sem kannske meira rými er varið til í þessari skýrslu en nokkru sinni áður sé það sem í framtíðinni er hvað mikilvægast fyrir Íslendinga. Þar á ég við varnar- og öryggismál landsins. Það hefur að undanförnu farið fram allmikil umræða um þau mál og síðast í dag var fjallað um hugsanlegar ratsjárstöðvar. Það er flóknara mál en svo að ég hafi talið rétt að afgreiða það með þál. einni, enda treysti ég mér ekki til þess. Ég taldi að það mál ætti að vera í höndum ríkisstj., en á það var lögð mikil áhersla að fá það til atkvæða sem ég tel að hafi verið miður. Lega landsins veldur því að það er eftirsóknarvert fyrir herveldi í reiptogi um „sterka reiti“, eins og það er kallað í skákinni. Ísland hlaut reyndar að lenda í hópi vestrænna þjóða. Það var eðlilegur hlutur, bæði úf frá stöðu landsins, menningu þess, stjórnarfari og beinum viðskiptatengslum. Þar með var ekki sagt að hér þyrfti að vera herstöð og við inngönguna í Atlantshafsbandalagið var ekki gert ráð fyrir herstöð hér á landi. En það liðu ekki nema tvö ár frá því að samningurinn var gerður og þar til hingað var fluttur her og þá vegna styrjaldar í Asíu austanverðri. Það var trú margra að þetta væri einungis bráðabirgðaástand meðan gerðar væru upp sakirnar í Kóreu, en brátt kom í ljós að ekki var tjaldað til einnar nætur. Kalda stríðið var hafið fyrir alvöru og Ísland orðið hlekkur í herstöðvakeðju sem teygði sig vítt um hnöttinn. Í fyrstu var reynt að einangra herstöðina eftir megni, en í ljós kom að áhrif hennar, efnahagsleg og menningarleg, voru meiri en þjóðinni var hollt. Smátt og smátt varð ljóst að enginn gat gert sér grein fyrir því við hvaða aðstæður herstöðin hér yrði lögð niður. Kveðið var svo á að hér skyldi ekki vera her á friðartímum. En hvenær eru friðartímar? Hugtakið er teygjanlegt í allar áttir, ekki síst þegar haft er í huga að risaveldin tvö telja sér bæði rétt og skylt að láta sig varða hvers konar átök hvarvetna á hnettinum. Enginn veit betur en smáþjóð að ríki á engan vin. Fyrir síðustu heimsstyrjöld og í kjölfar hennar kom upp sú hugmynd að það væri Íslendingum mjög í hag að tengjast Bandaríkjunum, jafnvel ekki síður en Evrópu, fyrir hagstæð viðskipti í Bandaríkjunum væri einfalt að bjóða hér land undir herstöð. Flestir held ég að hafi áttað sig á því að slík verslun væri ekki sæmandi neinni þjóð. Einhvern veginn hefur því samt verið komið inn hjá Íslendingum að þeir verði á sinn hátt að þakka herveldinu, þeim beri skylda til að leggja sitt af mörkum til verndar hinum vestræna lýðræðisheimi. Menn gleyma því að með því einu að hafa herstöð og eftirlitsstöðvar hér á landi leggja Íslendingar ærið til varna bandalagsins. Ísland er mjög mikilvægt fyrir Bandaríkin og Atlantshafsbandalagið. Það er óbeint liður í vörnum Norður-Ameríku og Norður-Atlantshafs. Stöð þar á fyrst og fremst að fylgjast með kafbáta og herskipaflota Sovétríkjanna og flugi flugvéla þeirra í grennd við landið. Tvær AWACS-vélar, sem bækistöðvar hafa á Keflavíkurflugvelli, fylgjast með flugi á Norðaustur-Atlantshafi. Í skýrslu hæstv. utanrrh. er nú í fyrsta sinn getið um mikilvægi SOSUS-kerfisins. Þetta hlustunarkerfi hefur nú verið tengt eftirlitsstöð hér í tvo áratugi. En hvað er SOSUS-kerfið? Það eru mörg hundruð og jafnvel þúsundir hljóðnema sem tengdir eru með köplum sem liggja í eftirlitsstöð á landi. Upplýsingar þaðan fara svo til flugvéla, herskipa og kafbáta. Þá eru hér níu Orion P-3C kafbátaleitarvélar sem geta flutt kjarnorkuvopn. Þær annast eftirlit sitt með því að fleygja hlustunarduflum og fylgjast þannig með kafbátaferðum. Þetta er búið að vera óbreytt um 20 ára skeið. Sú spurning hefur vaknað að undanförnu hvort eðli herstöðvarinnar sé að breytast. Og það sem hefur vakið þær spurningar er hve miklar framkvæmdir fara fram nú á tiltölulega skömmum tíma. Þar er um að ræða fjölgun flugvéla, ekki aðeins að skipt er um orrustuvélar heldur er þeim fjölgað um 50%. Það hefur v.;rið rætt um að byggja nýja stjórnstöð. Það eru endurbyggðar ratsjárstöðvar. Það er aukið verulega birgðarými fyrir eldsneyti í Helguvík. Þar er einnig unnið að hafnargerð. Það nú segja að hvert þessara atriða út af fyrir sig sé kannske ekki mikið og ég býst við að afstaða Íslendinga til hugsanlegra ratsjárstöðva á Vestfjörðum og Norðausturlandi væri önnur ef þessar framkvæmdir væru ekki allar í gangi í senn. Það hlýtur að vera íhugunarefni hvers vegna þetta gerist allt svona í einu, en það sem kannske er þó fyrst og fremst íhugunarefni er að nú er ekki lengur verið að leyna því að þessi stöð er engin bráðabirgðastöð. Það er ekki lengur sú hugmynd uppi að þessi stöð verði lögð niður. Ég held að þetta sé eitt alvarlegasta umhugsunarefnið um þessar mundir. Í vetur komu fram upplýsingar um að áætlun hafi verið til um að flytja skyldi kjarnorkuvopn til Íslands á hættutímum. Þar væri um að ræða djúpsprengjur, B-57, sem hafa 10 kílótonna sprengikraft er jafngildir 10 þús. tonnum af TNT, en slík sprengja er aðeins kraftminni en sprengjan sem varpað var á Hiroshima 6. ágúst 1945. Þessum sprengjum skyldi varpað úr Orion-vélunum til að eyðileggja kafbáta eða þá hugsanlega til að hindra ferðir þeirra um sund. Ástæða er til að spyrja hvort áætlun þessi sé ekki í gildi eða hvort nýjar áætlanir liggi nú fyrir og þá hvort í þeim sé gert ráð fyrir flutningi kjarnorkuvopna til Íslands. Ríkisstjórn Íslands var ekki sagt frá þeirri áætlun um þessi efni. Slíkt virðingarleysi, sem jaðrar við fyrirlitningu, hlýtur að skapa tortryggni og auðveldar ekki samninga eða ætti a. m. k. ekki að auðvelda samninga um aukin hernaðarumsvif og framkvæmdir á vegum Atlantshafsbandalagsins hér á landi. Það vekur undrun mína að þegar í ljós kemur hve lítinn trúnað Bandaríkjastjórn sýnir ríkisstjórnum Íslands skuli vera léð máls á mikilli uppbyggingu og endurnýjun herbúnaðar, fjölgun flugvéla o. s. frv. á sama eða svipuðum tíma og slíkar upplýsingar koma fram. Ég tel að ríkisstjórn Íslands beri skylda til og hafi rétt á að vita um allar áætlanir varðandi Ísland svo að hægt sé að meta á hverjum tíma hvernig bregðast skuli við hugsanlegum beiðnum Bandaríkjastjórnar eða Atlantshafsbandalagsins um t. d. flutning kjarnorkuvopna til landsins. Þótt það sé stefna allra íslenskra ríkisstjórna til þessa að hér skuli ekki vera kjarnorkuvopn er ekki hægt að fortaka að sú staða komi upp að um það verði beðið. Ég er þeirrar skoðunar að Alþingi ætti að samþykkja að hér skuli aldrei leyfð kjarnavopn af neinu tagi. Ef hins vegar kæmi fram beiðni um að hingað skuli flutt kjarnavopn væri það Alþingis að taka afstöðu til þess á grundvelli upplýsinga sem ríkisstjórn Íslands vissi um og þekkti. Krafa okkar Íslendinga hlýtur að vera sú að vita ætíð um þær áætlanir sem gerðar eru varðandi landið. Smáþjóð þarf margs að gæta í ótryggum heimi, en þó einskis fremur en að láta ekki ótta óvissunnar ná tökum á sér. Okkur hættir dálítið til að sjá óvini og árásir í öllum áttum. Gæsla ber merki styrjaldar, sagði Montaigne, en öryggi þarf ekki að aukast þó að gæslan sé aukin, kannske þvert á móti. Mín skoðun er sú að við eigum að vera áfram í Atlantshafsbandalaginu eins og Danir og Norðmenn. Við höfum lýst yfir samstöðu okkar með lýðræðisþjóðum í norðurálfu heims. En stórveldin eru viðsjárverðir vinir smárra ríkja. Sjálfstæði okkar tryggjum við aðeins með því að sýna reisn gagnvart nágrönnum okkar og meta sjálfir hve langt á að hleypa vinaþjóðum inn í land okkar. Förum að með allri gát, en gleymum því ekki að mikilvægi landsins gefur okkur tækifæri til þess að setja skilyrði. Ég tel mjög mikilvægt að hér sé ekkert gert til þess að raska jafnvægi á norðurslóðum. Ég held að einmitt veruleg uppbygging hér geti skapað þá hugmynd að hér sé verið að byggja einhvers konar Gíbraltar. Þess vegna vil ég vara við allri aukningu, t. d. fjölgun flugvéla og nýrri stjórnstöð. Ég vil varast að svo líti út sem herstöðin hér sé eitthvað sem eigi að standa um áratugi og jafnvel aldir. Ég tel að við eigum að halda fast við það, sem sagt var þegar Íslendingar gengu í Atlantshafsbandalagið, að hér ætti ekki að vera her á friðartímum og að gert sé ráð fyrir því að herinn fari, að herstöðin verði lögð niður. Við eigum að vera herlaust land friðar og slökunar. En það er ekki tími til þess nú, ég viðurkenni það. Það er ekki tími til þess nú og þess vegna eigum við að hafa sem hægast um okkur og ekkert að gera sem skapi þá hugmynd að hér eigi sér stað einhver veruleg uppbygging. Íslendingar hafa því miður átt erfitt með að ná saman í varnar- og öryggismálum. Í flestum öðrum þáttum utanríkismála hafa þeir náð verulegri samstöðu. Ég held að það væri mjög mikilvægt ef við gætum náð samstöðu um að umsvif væru hér í lágmarki og ég harma ef unnið er að því að skapa þá hugmynd að hér sé verið að setja niður herstöð til langs tíma. Við vitum ósköp vel að Bandaríkin og Vestur-Evrópuríkin hafa yfirburði hvarvetna á Atlantshafi, líka á svæðinu hér í kringum okkur. Það er einmitt stefna Bandaríkjastjórnar að hafa yfirburði á hafinu. Það eftirlit sem hingað til hefur farið hér fram tel ég vera nægjanlegt. En við ættum að geta verið sammála um að tortryggni og ótti er það hættulegasta sem þjóðirnar eiga við að stríða. Það er tortryggni og ótti sem er undirstaða vígbúnaðarkapphlaupsins. Þess vegna eigum við að draga úr óttanum, við eigum að draga úr tortryggninni og við eigum að vinna að því að skapa meiri jöfnuð í veröldinni. Við eigum að verja meiru fé til þróunarstarfsemi. Og ég vil taka undir þær hugmyndir, sem um það koma fram í skýrslu hæstv. utanrrh. Við eigum að gera allt sem við getum til þess að dregið sé úr vígbúnaði, að hafin sé raunveruleg afvopnun og hinum hræðilegu kjarnavopnum fækkað og þeim helst útrýmt með öllu.



Herra forseti. Umræður um þessa skýrslu utanrrh. ber að með nokkuð öðrum hætti en oft áður því þau þing sem ég hef starfað á og man, sem eru kannske ekki mjög mörg, nokkur þó, hefur þetta borið að með svolítið öðrum hætti. Skýrslan hefur komið hér með tiltölulega stuttum fyrirvara. Umræður um hana hefur borið að oft með býsna litlum fyrirvara. Nú var skýrslan lögð hér fram a. m. k. fyrir hálfum mánuði ef ekki þremur vikum og ákveðið með alllöngum fyrirvara hvenær hún skyldi tekin til umræðu. Þetta eru vinnubrögð sem eru betri en þau sem áður hafa verið tíðkuð og mætti taka upp í fleiri málum hér á hinu háa Alþingi. Oft hafa þm. borið fram kvartanir yfir því hvernig þessi mál hafa borið hér að, en nú er ekki ástæða til þess. Engu að síður er ekki margmennt í þingsölum nú þegar verið er að ræða þessi mjög svo veigamiklu mál. Það verður varla sagt, a. m. k. ekki af því sem ég hef heyrt af þessari umræðu, að margt hafi komið á óvart. Ég held að svo sé ekki. Það sem ég hef heyrt af þessari umræðu hefur verið í næsta hefðbundnum stíl. Það er hins vegar eitt og annað sem er athyglisvert, en kemur kannske ekki svo mjög á óvart. Hv. 5. þm. Austurl. tók jafnan svo til orða hér að hann talaði um „svokölluð öryggis- og varnarmál“. Mér er ekki alveg ljóst hvers vegna þm. tekur svo til orða vegna þess að hér erum við m. a. að ræða svokölluð öryggis- og varnarmál íslensku þjóðarinnar þar sem við höfum búið um hnútana með ákveðnum hætti í samræmi við vilja meiri hluta þjóðarinnar. Hann tók líka, þessi hv. þm. þannig til orða efnislega að við ættum að tryggja öryggi okkar með hlutleysi. Ég er honum ósammála um þetta og ég tek undir með hv. síðasta ræðumanni, 9. þm. Reykv. Haraldi Ólafssyni, þegar hann sagði að við ættum ekki að raska því jafnvægi sem hér hefur ríkt á undanförnum árum og sem hefur tryggt okkur frið. Við eigum ekki að skapa hér tómarúm vegna þess að tómarúm sem skapast undir þessum kringumstæðum hefur tilhneigingu til þess að vera ekki mjög lengi tómarúm, þ. e. tómarúm sem þrýst er á úr ýmsum áttum er nálægt því enga stund tómarúm. En hv. þm. Haraldur Ólafsson sagði líka annað sem ég vildi víkja að hér. Hann talaði um tvímælalausa yfirburði vestrænu ríkjanna á Norður-Atlantshafi. Ég er ekki viss um að þetta sé alveg rétt. Flotar þessara ríkja, Atlantshafsbandalagsríkjanna, hafa mjög lítið stækkað á undanförnum árum, nánast ekki neitt vegna þess að varnarmálayfirvöld þar hafa ekki fengið þær fjárveitingar til uppbyggingar sinna flota sem óskað hefur verið eftir. Hins vegar hefur hvert stórskipið á fætur öðru runnið fram úr sovéskum skipasmíðastöðvum og er þar ekkert lát á sífelldri og stöðugri uppbyggingu flota Sovétríkjanna, m. a. hér á Norður-Atlantshafi. Um þetta mætti nefna margar tölur úr ýmsum ritum, nýútgefnum m. a., en ég ætla ekki að gera það að þessu sinni. Annað, sem komið hefur fram í þessum umræðum og er líka býsna athyglisvert, kemur kannske á annan hátt á óvart og þó kannske ekki svo mjög, að Alþb. hefur verið að reyna að búa sér til nýja mynd í hugum almennings að því er þessa umræðu varðar. Það er þegar menn leggja stórveldin tvö, Sovétríkin og Bandaríkin, að jöfnu. Þetta gerði fulltrúi Alþb., hv. 5. þm. Austurl., og það sem kom mér meira á óvart er að fulltrúi Kvennalistans gerði það líka, lagði að jöfnu Bandaríkin og Sovétríkin. Nú þekkja allir sögu tengsla Alþb. og forvera þess við Sovétríkin. 

Við erum að tala um embætti ...

Við erum að tala um þessi tvö þjóðfélög, hv. þm.

Ekki símaskrár.

Við erum að tala um þessi tvö þjóðfélög. Hv. þm. Guðrún Agnarsdóttir held ég að muni fá orðið næst á eftir mér, forseti, er það ekki rétt, þannig að hún getur sparað sér sínar athugasemdir þangað til hún kemur í þennan ræðustól. En að menn skuli leggja þessi tvö samfélög að jöfnu, eins og gert hefur verið í þessum ræðustól, finnst mér aldeilis með endemum. En það segir auðvitað sitt.  Það er ýmislegt fleira sem hér hefur komið fram. Raunar hefur þessi dagur allur einkennst af umræðum um utanríkismál. Það var óneitanlega merkilegt að fylgjast með afstöðu annars stjórnarflokksins í atkvgr. um till. um ratsjárstöðvar þar sem þingflokkur Framsfl. tvístraðist eins og ákveðin tegund fugla, að stundum er sagt, út um allt. Það segir sína sögu um afstöðu þess flokks til þess varnarsamstarfs sem við erum nú aðilar að og höfum verið næsta lengi. Í þessum umræðum, sem eiga að fjalla um utanríkismál almennt, hefur mönnum orðið mjög tíðrætt um öryggis- og varnarmál, enda ekki óeðlilegt og verður jafnan í umræðu af þessu tagi, og þá kenningu sem einn af þm. Alþb., sem á ekki sæti hér á þingi um sinn, en helgar sig því að koma nýskipan á heimsmálin, hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson, hóf máls á fyrir nokkrum árum um hið breytta eðli varnarstöðvarinnar í Keflavík. Þessi kenning er í meginatriðum röng vegna þess að það hefur ekki orðið nein grundvallarbreyting á eðli þeirrar starfsemi sem fram fer í Keflavík og á vegum varnarliðsins hér þó að í áranna rás hafi tækin breyst og orðið fullkomnari, eins og eðlilegt hlýtur að teljast. Ég get fyllilega tekið undir það sem hæstv. forsrh. sagði í dag í umræðum um ratsjárstöðvarnar við atkvgr. þegar hann tók efnislega þannig til orða að ef héðan væri haldið uppi eftirliti með umferð við og í kringum íslensk landsvæði, hafsvæði og okkar lofthelgi ætti að gera það með góðum búnaði. Ég veit að þeim hv. þm. sem hafa heimsótt stöðvarnar á Miðnesheiði og hafa komið inn í þá stjórnstöð, þaðan sem fylgst er með flugi flugvéla, m. a. sovéskra herflugvéla í kringum landið, er það mætavel ljóst að þessi tæki eru í senn gömul og úrelt. Það er auðvitað sjónarmið út af fyrir sig sem þeir Alþb. menn hafa uppi, að þeir vilja ekki að hér séu hafðar uppi varnir eða Ísland eigi neins konar aðild að varnarsamstarfi vestrænna þjóða, en það er að mínu mati rangt að hér hafi orðið nokkur eðlisbreyting á. Þó svo að hér eigi að endurnýja tvær ratsjárstöðvar sem áður voru starfræktar, þó svo að gamlir olíugeymar sem stofna vatnsbólum Suðurnesjamanna í hættu verði fluttir til og rými aukið nokkuð þá eru þetta engar eðlisbreytingar. Því fer víðs fjarri. Þessi umræða á ekki eingöngu að snúast um öryggis- og varnarmál, enda þótt þau hljóti að vera drjúgur þáttur hennar. Þingflokkur Alþfl. greiddi allur í dag atkv. gegn till. hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar, sem hér var til umr., og hafði þar einhuga afstöðu. Við erum sömuleiðis einhuga í þeirri afstöðu okkar að sú leið sem farin hefur verið til að tryggja varnir landsins hafi gefið góða raun, enda áttu forustumenn Alþfl. á sínum tíma þátt í að móta þá stefnu. Ég vil, herra forseti, víkja að nokkrum öðrum þáttum í skýrslu hæstv. utanrrh. og langar þá fyrst að víkja að samstarfi Norðurlandanna, en um það hefur verið lögð fram hér sérstök skýrsla sem einnig hefur komið inn í þessar umræður. Hún er nokkuð með hefðbundnum hætti. Þó hafa meiri tíðindi gerst á vettvangi Norðurlandaráðs nú að undanförnu en oft áður þar sem samþykktar hafa verið veigamiklar skipulagsbreytingar á starfsemi Norðurlandaráðs. Vonandi leiða þær til góðs þó svo að við fulltrúar Íslands höfum haft verulegar efasemdir um ágæti þessara tillagna. Ég nefni þar sérstaklega að við höfum dregið í efa ágæti þess að sameina fjárlög Norðurlandaráðs, þ. e. hin almennu fjárlög og menningarfjárlögin, nema því aðeins að tryggt væri að sú staða, sem menningarmálin hafa haft í norrænu samstarfi, yrði áfram a. m. k. óbreytt og ekki lakari. Yfirlýsingar hafa verið gefnar um þetta og ber að vona að við þetta verði staðið. Annað mál, sem mjög hefur borið á góma á vettvangi norrænnar samvinnu að undanförnu, er sjónvarpssamstarf fyrirhugað, sem búið er að tala um árum saman, þar sem við höfum því miður ekki haft árangur sem erfiði. Það verður að segjast alveg eins og er að þetta starf hefur ekki borið þann ávöxt sem ýmsir höfðu vænst. Nú er staða máls sú að tilraunahnöttur, sem einkum er á vegum Svía, verður sendur á loft m. a. til að endurvarpa sjónvarpsdagskrám. Norðmenn og Finnar eru þarna aðilar að líka en það hefur ekki samist um kostnaðarhlið þess máls. Hins vegar er því ekki að neita að þetta mál snertir okkur kannske ekki mjög mikið vegna þess að sendistyrkur þessa hnattar er með þeim hætti að dagskrár frá honum ná ekki hingað til Íslands heldur verður að nota þar annan fjarskiptahnött til að koma því efni áleiðis til okkar. Við eigum auðvitað ýmsa aðra möguleika á sjónvarpssamstarfi, m. a. við ýmsar Evrópuþjóðir sem hafa tekið höndum saman um að senda út sameiginlega dagskrá, kallaða Olympus-dagskrá. Þetta eigum við auðvitað að skoða líka, en við eigum samt ekki síður að horfa til Norðurlandanna og leita leiða til að starfa með þeim í þessum efnum þegar samstarfsgrundvöllur er fyrir hendi. Mér hefur hins vegar þótt nokkuð á það skorta að fyrir lægi nokkur skýr og mótuð stefna af hálfu íslenskra stjórnvalda í þessum efnum. Við höfum tekið þátt í umræðum um þennan Tele-X hnött Svía, en í mínum huga orkar það nokkuð tvímælis svo sem horfir hvert erindi við eigum þar, m. a. með tilliti til þess mikla kostnaðar sem mér sýnist að muni verða því starfi samfara. Við eigum að skoða það mál vel og fordómalaust en ljóst er að einangrun Íslands í þessum efnum er senn úr sögunni. Sjónarmið Svía í sambandi við þennan gervihnött, sem þeir eru að senda á loft, eru fyrst og fremst þau að þeir hafa verið og séu að selja sína tækniþekkingu og veita sínum stórfyrirtækjum samkeppnismöguleika og möguleika til að þróa sína kunnáttu og þekkingu á þessum sviðum. Þeim hlýtur að vera það ljóst nú að hinar Norðurlandaþjóðirnar munu ekki kaupa þessa þjónustu á hærra verði en hún býðst frá öðrum. Mér sýnist að það liggi alveg ljóst fyrir og gerðist raunar á þingi Norðurlandaráðs hér síðast að þessu máli virtist þoka nokkuð áleiðis. Hér í skýrslu utanrrh. er kafli um kjarnorkuvopnalaus svæði á Norðurlöndunum. Ég þarf ekki að gerast mjög langorður um það. Hér hafa verið tillögur til umræðu á Alþingi um þetta efni. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum að kanna þau mál fordómalaust. Í haust verður haldin ráðstefna norrænna þingmanna um þetta efni. Ég er þeirrar skoðunar að þm. allra flokka eigi að taka þátt í þeirri ráðstefnu. Við eigum að skoða með hverjum hætti eða hvort Ísland getur tengst þessum umræðum. En það er hins vegar bjargföst sannfæring mín að einhliða yfirlýsing Norðurlandanna um kjarnorkuvopnaleysi - þau eru reyndar þegar kjarnorkuvopnalaus - sé gagnslaus, slík yfirlýsing verði að eiga sér stað í víðara samhengi, hún verði að njóta einhvers konar tryggingar af hálfu stórveldanna. Einhliða yfirlýsing í þessu efni er marklaust plagg og einskis virði. En ég ítreka það að við eigum að leita leiða til að finna raunhæfa leið til að ná fram slökun í þessum efnum og tryggja það - það er svolítið erfitt að halda ræðu í þessum ræðustól, virðulegi forseti, þegar sex þm. eru í salnum og þrenn mismunandi samtöl eiga sér stað, en ég hyggst nú samt halda áfram máli mínu. Ég held að við eigum að kanna þessi mál af fullkomnu hleypidómaleysi. En við eigum að gera okkur grein fyrir því að einhliða yfirlýsing, sem ekki nýtur einhvers konar baktryggingar stórveldanna, er einskis virði. Hún þarf að vera hluti af víðtækara samkomulagi sem næði til stærra landsvæðis, og þá fyrst og fremst Kola-skagans sem okkur stendur hér mest ógn af, mesta víghreiðri veraldarinnar. Allt hlýtur þetta að blandast saman og menn verða að horfa á þetta með raunsæjum huga. Í skýrslunni er líka vikið að Suður-Afríku og þróun mála þar. Ég vildi aðeins stuttlega minna á það hér að fyrir tveimur til þremur árum fluttum við þm. Alþfl. till. hér á Alþingi oftar en einu sinni, oftar en tvisvar, ef ég man rétt, um að stofna hér á landi landsnefnd til að styðja aðgerðir gegn apartheid-stefnu eða kynþáttaaðskilnaðarstefnu stjórnarinnar í Suður-Afríku. Þessi till. hlaut því miður ekki hljómgrunn á Alþingi þá en ég held að ástæða sé til að flytja hana hér aftur þótt e. t. v. kunni það að verða orðið of seint á þessu þingi til þess að vænta þess að hún nái samþykki. Mín skoðun er sú að stjórnvöld hér - og þá er ég ekki bara að tala um þessa ríkisstj. heldur ýmsar sem á undan henni hafa setið - hafi verið heldur slök í gagnrýni á stjórnvöld Suður-Afríku. Hér hefur ekki verið höfð uppi sama harka eins og hefur verið t. d. af hálfu ríkisstjórna Norðurlandanna og er það miður. Ég held að þarna þurfi að verða breyting á. Við eigum að hafa þarna hreinan skjöld, hreina og skýra afstöðu, vegna þess að það sem hefur verið að gerast í Suður-Afríku að undanförnu er því miður aðeins vottur þess sem þar hlýtur að koma, þess ófremdarástands og þeirra hörmunga sem þar munu skapast þar sem lítill minni hluti kúgar stóran meiri hluta, kveikjuþráðurinn í púðurtunnunni, sem er Suður-Afríka, styttist dag frá degi. Þá er hér vikið að ýmsum sérstofnunum Sameinuðu þjóðanna. Ég stikla hér aðeins á fáeinum þáttum, þess er ekki kostur í þessari umræðu að gera annað. Það eru enn ýmsir þm. á mælendaskrá og ég skal reyna að vera ekki mjög langorður. Hér er sérstakur kafli um Menningarmálastofnun Sameinuðu þjóðanna sem ég vildi gera stuttlega að umtalsefni. Þannig er mál með vexti að fulltrúar menningarmálanefndar Norðurlandaráðs, formaður, varaformaður og ritari, heimsóttu Menningarmálastofnun Sameinuðu þjóðanna fyrir tæpum tveimur vikum í þeim tilgangi að koma á sambandi milli Norðurlandaráðs og þessarar, að ég hygg, elstu sérstofnunar Sameinuðu þjóðanna. Þessi stofnun hefur verið mikið til umræðu að undanförnu og sætt harðri gagnrýni og vafalaust á margan hátt réttmætri. Nú hefur það gerst innan UNESCO að Bandaríkin hafa hætt þátttöku í þeirri stofnun vegna ágreinings um ýmis mál sem væri kannske áhugavert að ræða hér en ég held að sé ekki ástæða til. Vissulega er margt til í þeirri gagnrýni sem að þessari stofnun hefur verið beint og stjórn hennar kannske ekki síst. Þannig hefur þessi stofnun nú misst fjórðung tekna sinna. Nú er næstum víst að Bretar munu líka hætta þátttöku í UNESCO, þeir hafa sagt að þeir muni hætta um næstu áramót verði ekki vissum skilyrðum fullnægt. Mér sýnist allt benda til þess að Margaret Thatcher forsætisráðherra Breta muni fylgja í fótspor skoðanabróður síns í Hvíta húsinu hvað sem öllu liður og e. t. v. kunna fleiri ríki að fylgja þar á eftir. Þar hafa verið nefnd til sögunnar bæði Singapore og Japan og þá væri þessi stofnun kannske búin að missa 35–40% af tekjum sínum. Nú er það svo að þeir sem eru orðnir fertugir eins og þessi stofnun eru stundum orðnir svolítið feitir og værukærir og ég held að það gildi um UNESCO. Ég held að stofnunin hefði ekkert slæmt af því að fara í megrunarkúr. Þess vegna má vel vera að sú kreppa, sem UNESCO nú gengur í gegnum eða verður að lifa við, eigi eftir að versna áður en ástandið verður betra. Ég hef hins vegar engar áhyggjur af því að þessi stofnun líði undir lok. Hún á í miklum erfiðleikum núna og hún á eftir að rétta við og ná áttum, ná vopnum sínum. En sérstök ástæða er til að vekja athygli á því að innan UNESCO og fyrir frumkvæði Norðurlandanna er nú verið að vinna að umbótatillögum aðallega um grisjun starfsskrár. Það er ánægjulegt til þess að vita að Norðurlöndin hafa forustu um þetta verk og að af hálfu Norðurlandanna hefur þar forustu prófessor Andri Ísaksson sem situr fyrir hönd Norðurlandanna í framkvæmdastjórn UNESCO og er einn af varaformönnum framkvæmdastjórnarinnar. Mér er ánægja að skýra frá því að ég varð þess mjög áþreifanlega var í þessari tveggja daga heimsókn til UNESCO hversu mikils álits hann nýtur þar og hversu gott starf hann er þar talinn vinna. Það er ánægjulegt þegar við Íslendingar getum þannig verið fremstir meðal jafningja. Það er líka ástæða til að geta þess að innan Alþjóðaheilbrigðisstofnunarinnar situr Íslendingur í 30 manna framkvæmdastjórn af hálfu Norðurlandanna, Almar Grímsson, og vinnur þar mikið og gott starf eftir því sem ég best veit. Mér finnst það einstaklega ánægjulegt að í þessum tveimur stóru sérstofnunum Sameinuðu þjóðanna skuli Íslendingar, eins og ég sagði áðan, standa . fremstir meðal jafningja og okkur er vissulega heiður af því. Annar þáttur í skýrslu hæstv. utanrrh., sem er hér í tengslum við Norðurlandasamvinnuna líka, er um samvinnu við Grænlendinga. Þar vildi ég sérstaklega minnast á eitt mál. Nú er starfandi þingmannanefnd Grænlendinga, Færeyinga og Íslendinga sem væntanlega mun hittast í haust. En ég held að það sé einn málaflokkur þar sem við eigum að bjóða Grænlendingum og raunar Færeyingum líka sérstaka samvinnu. Þar á ég við skipti á sjónvarpsefni. Báðar þessar þjóðir eru tiltölulega nýbúnar að koma á legg sínu eigin sjónvarpi. Við höfum þar hins vegar næstum því 20 ára reynslu, 19 ára reynslu á næsta hausti. Ég held að við höfum af ýmsu að miðla í þeim efnum og ég veit að eftir samstarfi hefur verið leitað af þeirra hálfu. Við eigum að hlúa að því og gera það sem í okkar valdi stendur til þess að veita m. a. tækniaðstoð og til þess að greiða fyrir skiptum á dagskrárefni við bæði Færeyinga og Grænlendinga. Ég tek undir það sem kom fram hér í umr. fyrr í dag - ég held að það hafi verið hjá hv. þm. Haraldi Ólafssyni - um það ófremdarástand sem er á samgöngum milli Íslands og Grænlands. Ég geri mér fyllilega ljóst að það er ekki einfalt mál og ekki auðleyst en ég minnist þess að ég hitti í Danmörku Íslending sem er búsettur í Græniandi og er þar með fjölskyldu sína. Fyrir hann er það hreinlega útilokað að koma í heimsókn til Íslands kostnaðarins vegna. Fargjöldin ein nema hátt í árslaunum. Þetta er mál sem við þurfum að skoða sérstaklega og sjá hvort ekki er hægt að finna einhverjar aðrar lausnir á en þær sem nú er notast við vegna þess að þær eru ekki nothæfar. Í þessari skýrslu er líka vikið að hvalveiðimálum. Þau komu nokkuð til umræðu hér í Sþ. s. l. þriðjudag og ég skal ekki fjölyrða frekar um það þó að vissulega mætti margt og mikið þar um segja. Ég ítreka bara það sem ég sagði í þeim umræðum að við þurfum að leggja aukna rækt við að kynna okkar málstað í þessum málum vegna þess að við höfum þarna góð og gild rök til þess að halda áfram hvalveiðum undir vísindalegu eftirliti. Við höfum það meðan engar vísindalegar röksemdir eru fyrir hendi um það að þessir hvalastofnar séu í hættu. En enn ítreka ég það að þarna er við mjög einstrengingslegt ofstopafólk að ræða sem berst hart gegn okkur og hefur lítinn skilning á vandamálum þeirra þjóða sem byggja norðurhvel og þeim þætti sem þetta er í okkar lífi, sögu og menningu. Þess vegna þurfum að að verja nokkru fé til að kynna okkar málstað í þessum efnum, eins og þessi samtök gera á öllum ráðstefnum um náttúruvernd og annað, þar sem kostur er. Þar eru fulltrúar þeirra sem kenna sig við frið og hinn græna lit og halda þar sínum málum fram en okkar rök heyrast þar hins vegar ekki. Þetta tel ég afar slæmt og mikinn skaða og að því fé væri vel varið sem varið væri til að kynna okkar málstað á þessum vettvangi. Herra forseti. Það er vissulega margt hér fleira sem ástæða væri til að gera skil. Ég held að við verðum hvort sem okkur líkar betur eða verr að snúa okkur að því að endurskoða svolítið afstöðu okkar til aðstoðar við þróunarlöndin. Í fyrsta lagi þurfum við að leggja þar meira af mörkum en við höfum gert. Við getum gert það á fjölmörgum sviðum. Við þurfum líka að endurmeta o skoða hvernig þessi hjálp getur best komist til skila. Ég hef vissar efasemdir um hagkvæmni þeirra aðferða sem nú eru notaðar. Ég held að það þurfi að leggja á ráðin að bestu manna yfirsýn um það hvernig okkar takmarkaða fjármagn, sem ævinlega hlýtur að vera svo, getur betur nýst í þessum efnum, það er mjög brýnt. Við gerum okkur kannske ekki alltaf fyllilega grein fyrir þeim vandamálum sem þessar þjóðir eiga við að stríða. Við horfum kannske einkum á að þær kunni ekki að veiða eða að verka fisk, sem er lítilvægt atriði í þessu máli, en horfum kannske fram hjá því að hundruð þúsunda þurfa kannske að ganga hálfa dagleið til að afla eldiviðar og svo jafnlangt til baka. Við horfum kannske líka fram hjá því að helmingurinn af íbúum jarðarinnar, þ. e. 2000 milljónir einstaklinga, kvenna, barna, manna, hafa ekki aðgang að hreinu drykkjarvatni, að ekki sé nú talað um aðra almenna hreinlætisaðstöðu. Þetta hefur það í för með sér að a. m. k. 5600 milljónir manna þjást af margs konar sjúkdómum sem eru bein afleiðing af menguðu vatni. Sérfræðingar Sameinuðu þjóðanna hafa metið það svo að ef allir íbúar jarðarinnar ættu aðgang að heilnæmu drykkjarvatni mundi barnadauði þegar í stað minnka um helming. Það er kominn tími til að við förum ofan í saumana á þeirri opinberu afstöðu sem hér hefur verið til þessara mála með tilliti til þess hvernig við getum best komið að liði í þessum efnum. Mín sannfæring er hiklaust sú að þar komi ýmsar aðrar leiðir til greina en þær sem farnar eru í dag. sömuleiðis, herra forseti, að þrátt fyrir þær skoðanir sem ég hef lýst á varnar- og öryggismálum er það líka mín sannfæring að við eigum að gera það sem unnt er á hverjum þeim vettvangi þar sem þau verk er að vinna til þess að stuðla að afvopnun og draga úr spennu og viðsjám í veröldinni. Það gerum við best með því að vinna að þeim málum með þeim þjóðum sem eru hér í kringum okkur og með því að vera í senn einbeittir og raunsæir. Óraunsætt draumórahjal er verra en ekki í þessum efnum.

Fyrirspurnin hljóðar svo: Hver var heildarkostnaður við búnaðarþing árin 1984 og 1985? Hve stóran hlut greiddi ríkissjóður? Í svari óskast tilgreindur kostnaður á hvort þing um sig og hvernig hann skiptist á eftirtalda þætti: a. laun þingfulltrúa, b. ferðir þingfulltrúa, c. húsnæðiskostnað þingfulltrúa, d. dagpeninga þingfulltrúa, e. annan kostnað. Svar: Samkvæmt upplýsingum frá Búnaðarfélagi Íslands var kostnaður við búnaðarþing árin 1984 og 1985 eftirfarandi: 1984 1985 a. laun þingfulltrúa 303 100 403 620 b. ferðir þingfulltrúa 81 095 113 571 c. húsnæðiskostnaður þingfulltrúa d. dagpeningar þingfulltrúa . 565 900 758 640 e. annarkostnaður 154 571 188 635 Alls kr. 1 101 766 1 464 466