Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Jakob Möller: Það kann að vera, að hv.þm. Hafnf. hafi að einhverju leyti rétt fyrir sér í því, að það sé nokkuð mikils krafizt af ríkinu, að það láti fara fram útboð á öllu, sem það lætur gera, hversu smátt sem það er. En það má nú gera ráð fyrir því, að ef t. d. væri um það að ræða að setja nagla í skip, sem fyrir kynni að koma, þá væri álitið, að l. næðu ekki til þess, vegna þess að það er ekki hægt að koma við útboði á ýmsu svona smávegis. Það er eðlilegast að skilja þessi fyrirmæli á þann hátt, eins og hv.þm. vék að, að þau ættu við, þegar um meiri háttar verk væri að ræða. Því að þó að stofnun hafi yfirleitt útboð á öllu, sem hún þarf að láta gera og kaupa, þá er alltaf margt, sem ekki er hægt að koma útboði við með, og yrði að sjálfsögðu eins með þetta. Það væri auðvitað eðlilegast, að ríkið léti ríkisstofnun sitja fyrir vinnu við þá hluti, en léti hinsvegar bjóða út alla meiri háttar vinnu. Auðvitað væri þetta dálítið varasamt, því að þetta ákvæði getur verið svo teygjanlegt. Það geta verið skiptar skoðanir um það, hvað sé meiri háttar og hvað minni háttar í þessu sambandi. Ég vildi gjarnan komast að samkomulagi við hv.þm. um það. Nei, það er í sjálfu sér algerlega í sjálfsvaldi ráðh. eftir sem áður, hvort hann lætur landssmiðjuna vinna verkið eða aðra. Munurinn er aðeins sá, að það er í dálítið öðru formi, sem í þessu tilfelli er það, að ráðh. eigi að skera úr, hvað sé meiri háttar og hvað sé minni háttar. Ég verð að segja, að mér finnst, að þetta vera bara undanfærslur hjá hv.þm. Hafnf. Ég verð að segja, að mér kemur þetta ekkert á óvart; ég minnist þess, að hv.þm. Hafnf. hafði svipuð orð um þetta á síðasta þingi, en þá kom svipuð till. fram, sem náði þó ekki fram að ganga. 

*Emil Jónsson: Aðeins örfá orð út af þessari ræðu hv. 3. þm. Reykv. Í frv. því, sem lá fyrir Alþingi í fyrra, var kveðið svo á, að landssmiðjan skyldi annast öll verk, sem ríkisstj. þyrfti að láta vinna. Þá komu sjálfsfæðismenn fram með sínar brtt. við frv., og varð að samkomulagi í fjhn. að takmarka verktöku landssmiðjunnar við sambærilegt verð og vörugæði. - Síðan dagaði frv. uppi því. En þessar brtt. minni hl. fjhn. eru teknar upp í frv. nú nálega óbreyttar, svo hv. 3. þm. Reykv. þarf ekki að kvarta. Hinsvegar þýðir ekki að teygja slíkar takmarkanir út í öfgar, og finnst mér brtt. okkar hv. 1. landsk. vera mjög sanngjarnar, og þetta vera tryggt með því, að ráðh. geti látið sanna með útboði, að um sambærilegt verð sé að ræða, hvenær sem hann telur þörf á. En það er ástæðulaust að gefa misjafnlega vinsamlegum forstjórum annara smiðja tækifæri til þess að skipta á milli sín að undirbjóða landssmiðjuna og útiloka hana frá vinnu á þann hátt. En slíkt er ekki óþekkt dæmi. Ég mun svo ekki ræða þetta frekar. Mér finnst vera farinn hér sanngjarn meðalvegur, sem ég mun halda mig við.

Forseti (JörB): Mér hafa borizt tvær skrifl. brtt. við brtt. á þskj. 152. Önnur frá hv. 3. þm. Reykv. sjá þskj. 161 og hin frá hv.þm. Hafnf. og hv. 1. landsk. sjá þskj. 162. Með því að brtt. þessar eru fyrst fram komnar nú á fundinum, og auk þess skriflegar, þarf að leita afbrigða frá þingsköpum til þess að þær megi taka til meðferðar.

*Jakob Möller: Ég þarf ekki að tala langt mál fyrir þessari till. Það var í raun og veru um hana rætt við 2. umr. málsins. Hún fer fram á, að það sé skýrt ákvæði í l. sjálfum um það, sem haldið hefir verið fram af hv. aðalflm. málsins, hv.þm. Hafnf., að opinber útboð skuli hafa á öllum opinberum verkum, sem til mála komi að láta landssmiðjuna vinna, og að hún sé því aðeins látin sæta þeirri vinnu, að hennar tilboð sé lægra en annara. Till. er í 2 liðum í samræmi við þau fyrirmæli, sem felast í 1. málsgr. 2. gr. Ég vænti þess eftir undirtektum hv.þm. Hafnf., að till. sæti ekki andmælum og geti orðið gott samkomulag um hana. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um málið að þessu sinni.

*Jakob Möller: Hv. þm. Hafnf. vill koma því inn hjá mönnum, að breyt., sem gerð var á frv. í fyrra, hafi verið eftir ósk minni hl. fjhn. En það er mjög fjarri sanni, að minni hl. væri ánægður með þá breyt., því hann krafðist alveg þess sama þá og nú, en meiri hl. treysti sér ekki til að ganga alveg í berhögg við kröfur okkar og bjó út það orðalag, sem nú er á gr.Hv. þm. vill gera mikinn mun á gr. nú og áður, en sé efnið athugað, er það nákvæmlega það sama. Í upphaflega frv. var svo fyrir mælt, að landssmiðjan skyldi annast þau verk, sem ríkisstj. þyrfti að láta vinna. Í þessu felst bein fyrirskipun að því er snertir ríkisfyrirtækin, en heimild að því er kemur til vinnu fyrir einstaklingana. Nú er þetta alveg eins, nema ríkisstj. er ætlað að dæma um, að tilboð landssmiðjunnar séu sanngjörn. En hvaða aðstöðu hefir hann til þess, nema að láta fara fram útboð? Ekki getur ríkisstj. dæmt um það óséð. Hún hefir enga aðstöðu til þess að dæma um, hvort tilboðin eru sambærileg um verð og vörugæði við það, sem aðrir mundu bjóða, nema með útboði á verkinu. Þessi viðauki er því gersamlega þýðingarlaus og settur aðeins til þess að blekkja, þar sem alveg er þurrkaður út möguleikinn fyrir því að ganga úr skugga um, hverjir gera hagkvæmust tilboð, með því að koma í veg fyrir, að verkið sé boðið út. Þá var hv.þm. Hafnf. að minnast á miður vinsamlega forstjóra, sem mundu undirbjóða landssmiðjuna með óeðlilegum tilboðum, ef þeir fengju aðstöðu til frjálsrar samkeppni. Ég sé ekki, að það væri neitt við það að athuga, ef þeim þóknaðist að skaða sjálfa sig. Þá fengi ríkið verkið unnið fyrir lægra verð, svo afstaða forstöðumannanna hefir engin áhrif í þessum efnum. En hv.þm. Hafnf. skoðar það sem fjandskap við stofnunina, ef farið er fram á að bjóða verkin út. Allt ber þetta að sama brunni, þar sem öll rök forsvarsmannanna sanna, að þeir telja fyrirtækið gersamlega óstarfhæft í frjálsri samkeppni. Það getur engin önnur ástæða verið.

*Emil Jónsson: Það er alveg rétt, sem hv. 3. þm. Reykv. sagði, að það er óþarfi að hafa um þetta langt mál, þar eð rætt var nokkuð um þetta við 2. umr. Hann boðaði þá brtt. í svipaða átt og þessa. Var þó náttúrlega ekki hægt að taka atstöðu til hennar þá. vegna þess að ekki var vitað, hvernig hún yrði orðuð. Þó að ég sé þessu meðmæltur í principinu, þá finnst mér þessi till. ganga of langt, þar sem engin undantekning er gerð. Mér finnst, að ekki geti komið til mála, eins og brtt. gerir ráð fyrir, að það verði að bjóða út hvert einasta smáatriði. Hitt er annað mál, að sjálfsagt er, ef um stærri verk er að ræða, að þau séu boðin út. Enda kemur þetta alveg í bága við gildandi venjur. Ég tók það fram við 2. umr., að ég teldi það sæmilega tryggt í frv. sjálfu, að ekki yrði tekið verri tilboðum frá landssmiðjunni heldur en öðrum, þar sem segir, að ríkisstj. skuli dæma um, hvort hagkvæmara sé að láta vinna verkið í landssmiðjunni eða annarsstaðar, en um það getur hún ekki dæmt, nema hún grennslist eftir, hvað aðrir bjóða. Ég þarf svo ekki að fara fleiri orðum um þetta, en treysti mér ekki að fylgja till. eins og hún er orðuð.

*Jakob Möller: Hv. þm. Hafnf. skýrði með þessari brtt., hve langt var leyfilegt að teygja ummæli hans við 2. umr. málsins. Það er algerlega þýðingarlaust að koma með brtt. til þess að heimila ráðh. að sanna með útboði, hvort um sambærilegt verð er að ræða, vegna þess að það er fullkomlegu heimilt samkvæmt frvgr.Brtt. er aðeins borin fram til þess að bægja minni till. frá og víkja sér undan að taka hreina afstöðu til þess, sem um er að ræða. Tilgangur minn með brtt. var að fá ótvírætt fram, hver tilgangur stjórnarflokkanna er í þessu efni og hvort nokkur einlægni fylgdi orðum hv.þm. Hafnf., en það fór eins og ég bjóst við.

*Sigurður Kristjánsson: Það er eiginlega út af þessari brtt. á þskj. 152, sem ég kvaddi mér hljóðs. Það er sjálfsagt, ef hér á að efla ríkissmiðju til samkeppni við þá menn, sem annars hafa komið upp slíkum fyrirtækjum, og má ekki minna vera en að þeim sé gefinn kostur á að halda áfram þessari atvinnu með því að láta þá fá tækifæri til að bjóða í verk. Ég er ekki í vafa um það, að þetta frv. er borið fram af ríkisstj. eða flutt fyrir hennar hönd í þeim tilgangi að koma þessum atvinnurekstri hér á landi undir ríkið. Með öðrum orðum hefja hér þetta kommúnistíska fyrirkomulag, sem með harðri hendi er verið að keyra hér yfir allar atvinnugreinar þjóðfélagsins. Ég efast ekkert um, að því mundi fylgja sá sami ágalli, sem hefir fylgt og fylgir núverandi ríkisstj. og þingmeirihluta. Það er, að það verði höfð í frammi ýmiskonar undanbrögð til þess að gera þetta ákvæði að engu. Það er kunnugt, að þar sem menn eiga að fá að njóta þeirra réttinda að fá að bjóða í hluti, sem út eru boðnir, þá eru notaðir ýmsir prettir til þess að gera betri aðstöðu fyrir einum en öðrum. Og ég ætla ekki, nema ég reyni annað, að efast um, að slíkt yrði reynt, þó að ætti að bjóða út verk fyrir landssmiðjuna og einstakra manna smiðjur. Það þarf náttúrlega ekki að fara mörgum orðum um það, að þetta, frv. er borið uppi af stefnu, sem sjálfstæðismenn ekki geta aðhyllzt. Það er sú stefna, sem setur allsstaðar fótinn fyrir athafnamenn í þjóðfélaginu. Það er, að ríkið skuli gerast meinsmaður þeirra manna, sem vilja vinna sjálfstætt sér og þjóðfélaginu til gagns. Þessu frv. fylgdi fyrra grg., sem vísað er í nú. Í þeirri grg. segir, að tilgangur frv. sé tvennskonar, fyrst og fremst að taka að sér aðgerðir fyrir ríkið og einstakling, og svo að hefja nýja smíði. Nú er svo um þann þáttinn að taka að sér aðgerðir, að hann hefir verið ræktur af öðrum og ýmsir menn eru búnir að leggja í stórvægilegan kostnað til þess að geta sinnt þessari brýnu þörf. Það þýðir ekki að vera að koma með það, að landssmiðjan hafi verið sett á stofn vegna þess, að verkfræðingur landsins sá sér ekki annað fært til þess að geta sinnt ýmiskonar viðgerðum, sem engin tæki voru til að vinna með. Síðan hefir orðið svo stórvægileg breyting í þessu efni, að ósambærilegt er. Það er enginn vafi á því, að tilgangurinn með þessu er sá, að ganga að einkafyrirtækjunum dauðum. Ef ríkið ætlar að fara að hefja nýsmíði til þess að auka iðnaðinn í landinu og bæta úr þeim atvinnuskorti, sem nú er, verður að fara að því á allt annan hátt en hér er til stofnað. Eigi að hefja hér verksmiðjuiðnað, verður að rannsaka nákvæmlega, hvað þjóðfélagið vanhagar mest um, hvaða iðnaðarvörur eru fluttar inn af þeim, sem framleiða mætti innanlands o. s. frv. En hér hefir engin rannsókn farið fram, og er eins og hér gani áfram blindir menn í algeru ráðleysi. Svo á að fara að smíða hér mótorvélar, án þess fyrir liggi nokkur rannsókn um, hvort slík iðngrein geti orðið samkeppnisfær eða hvort nokkrar líkur væru fyrir því, að hún gæti borið sig fjárhagslega og risið undir kostnaði við byggingar og vélakaup fremur en aðrar iðngreinar. Þetta er aðeins fálm þeirra manna, sem vilja leggja alla framleiðslu einstaklinganna undir ríkið. Undir umr. hefir verið vituað til þeirrar fáránlegu staðhæfingar, að það gerði ekkert til, þó vinna hjá landssmiðjunni yrði dýrari en hjá öðrum smiðjum, þar sem hún skipti mest við ríkið sjálft, og þess vega, væri það verið að taka úr öðrum vasanum og láta í hinn. Það eru engin undur, þó mönnum ofbjóði að heyra vitiborna menn tala þannig og fara með aðra eins fjarstæðu og þá, að það gildi einu, hvað ríkisfyrirtækin tapi, þar sé bara verið að taka úr einum vasa og láta í annan. Ég skal aðeins nefna það dæmið, sem næst er. Þegar smíðuð var síldarverksmiðjan á Siglufirði, var tekið tilboði frá landssmiðjunni, þó það væri hærra en einstakir menn buðu. Er alveg sama, hve dýr hún varð, vegna þess að það var að taka úr öðrum vasanum og láta í hinn? Við skulum spyrja þá menn, sem skipta við verksmiðjuna. hvað þeim finnst um það. Vitanlega er svona heimska ekki svara verð. Það eru viðskiptamennirnir, sem eiga að borga bæði vexti og afborganir af stofnkostnaði verksmiðjunnar. Það má því nærri geta, hvort þeim hefir mátt standa á sama, hvort hún kostaði 10–30% meira eða minna. Svona fjarstæð rök bera menn ekki fram nema í máli, sem er fjarstæða. Ég vil fullyrða, að það sé fjarstæða fyrir ríkið í allri sinni eymd að leggja í stórfelldan kostnað á dýrum tíma við fyrirtæki eins og þetta. Enda er þetta vitanlega gert í þeim eina tilgangi að taka verk frá einstaklingum þjóðfélagsins og koma þeim undir ríkisrekstur. Ég taldi sjálfsagt fyrir ríkið að setja á stofn litla smiðju til þess að vinna þau verk, sem aðrar smiðjur gátu ekki leyst af hendi. En ég tel enga ástæðu til þess fyrir ríkið að vera að vasast í því nú, þegar hægt er að fá verkin unnin hér innanlands í fullri samkeppni atvinnurekenda. Nú þegar ríkið veit ekki sitt rjúkandi ráð fyrir skuldabasli, væri það eina rétta og sjálfsagða fyrir það að draga fé sitt inn og bjóða smiðjuna út til kaups. Ég skil vel, að það geti verið þægilegt að láta smiðjuna hafa með böndum nýsmíði, ef nauðsynlegt þætti fyrir fyrirtækið að laga reikningslega afkomu á pappírnum; þá er svo þægilegt að klína tapinu á ýmisleg, nýsmíði og kalla eignaauka. Ég þekki slíkar skýrslur og reikningsfærslur ríkisstj. til að fela og þurrka út ýmiskonar missmíði. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri. Hér rekast á tvær ólíkar stefnur, þar sem atkv. verða að skera úr.