Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þskj. 367 er frv. til laga um búnaðarfræðslu. Áður en ég vík að frv. vil ég með örfáum orðum gera grein fyrir búnaðarfræðslu hér á landi eins og hún hefur átt sér stað, og reyndar þó heldur betur. Snemma á síðustu öld tóku menn að leita sér búfræðslumenntunar erlendis, ýmist í Danmörku, Svíþjóð eða Noregi. Fyrstu búfræðingarnir gátu sér gott orð og margir urðu forystumenn í héruðum og leiddu inn búnaðarnýjungar. Talið er að Jón Espólin á Frostastöðum í Skagafirði hafi fyrstur hafið kennslu í búfræði hér á landi 1852, og búfræðikennsla fór fram í Flatey 1857–1858. Jón Sigurðsson forseti hafði ritað um nauðsyn þess að koma hér upp búnaðarskóla, í Nýjum félagsritum 1849. Fyrsti búnaðarskólinn kemur þó ekki fyrr en 1880, skóli sá er Torfi Bjarnason reisti í Ólafsdal í Dalasýslu, og ekki orkar það tvímælis, að sú menntastofnun hafði mikið gildi fyrir íslenskan landbúnað á þeim árum og einnig fyrir íslensku þjóðina í heild, bæði hvað búnaðarfræðslu áhrærði og menntun almennt. Næstur í röð bændaskóla er Hólaskóli, er stofnaður var 1882. Skóli í búnaðarfræðum var stofnaður á Eiðum 1883 og loks á Hvanneyri 1889. Ólafsdalsskólinn lagði starfsemi sína niður 1907, og 1918 var búnaðarskólanum á Eiðum breytt í héraðsskóla og hefur svo verið síðan. Frá þeim tíma hafa bændaskólar aðeins verið tveir hér á landinu: á Hólum í Hjaltadal og á Hvanneyri. Áform hafa verið uppi síðan 1950 um að stofna þriðja búnaðarskólann og þá á Suðurlandi. Síðan um 1950 hefur það staðið í lögum, að bændaskólar skuli vera þrír, þó ekki hafi orðið af byggingu þriðja skólans á Suðurlandi, sem gert er ráð fyrir að verði í Odda á Rangárvöllum. Aðdraganda að þeirri setningu nýrrar löggjafar um búnaðarfræðslu, sem hér er lögð til, má rekja til samþykktar Búnaðarþings frá 1971. Það ákvað að skipa mþn., sem fjallaði um búfræðimenntun. Markmið Búnaðarþings þá var að stuðla að því, að sem flestir þeir, sem hefja búskap, hefðu hlotið búfræðimenntun. Var rætt um að fyrir lak þessa áratugs yrði stigið skref að því marki. Mþn. Búnaðarþings skilaði álíti árið eftir og hafði gert margháttaðar athuganir á árangri og stöðu búfræðimenntunar, sem hér hafði nokkuð verið vitnað til. Síðustu áratugina, eða fram að 1970, hafa skólarnir tveir að jafnaði brautskráð um 50 búfræðinga á ári. Þeir voru þá tveggja vetra skólar og var fyrri veturinn almennt undirbúningsnám, en hinn síðari einskorðaðist við búfræðifögin. Þeir, sem höfðu undirbúning hliðstæðan gagnfræðaprófi, gátu því lokið búfræðinámi á einu ári. Frá 1969 hefur ekki verið starfrækt yngri deild við Bændaskólann á Hvanneyri og hefur því á undanförnum árum verið hægt að útskrifa um 70 búfræðinga á ári.Nú á síðasta hausti var yngri deild lögð niður við Bændaskólann á Hólum. Í frv. því, sem hér liggur fyrir, er hins vegar gert ráð fyrir að búfræðinám verði aftur tveggja vetra nám. Verður þá aukning á kennslu búfræðinga og aukin verkleg kennsla og verkþjálfun. Mþn. búnaðarþings gerði athugun á því, hvað hár hundraðshluti starfandi bænda í hverju héraði væri búfræðingar. Það er alkunna, að ekki verða allir búfræðingar bændur. Einnig munu ekki liggja fyrir nákvæmar tölur um það, hve stór hluti búfræðinga hefur horfið að búskap. Nefndin áætlar að óhætt sé að reikna með, að það séu um 60%. Ætla má að eðlileg endurnýjun bændastéttar sé allt að 150–200 og er þá miðað við 25 ára meðalstarfsævi og 5 þús. bændur, en sú tala mun vera orðin eitthvað lægri núna. Ekki setti nefndin hærra mark en það, að meiri hluti þeirra, sem hæfu búskap, væri með búfræðipróf. Var það álit hennar, að alls þyrfti að útskrifa um 150 búfræðinga á ári og væru þá líkur til að a. m. k. helmingur nýliða í bændastétt yrði búfræðingar. Til þess að þessu marki mætti ná yrðu búfræðiskólarnir að geta brautskráð 120–150 nemendur. Lægri tala gæti átt við hina eiginlegu búnaðarskóla, en sú hærri miðuð við það, að búfræðingar kæmu einnig frá fjölbrautaskóla eins og frv. gerir ráð fyrir. Flestir mundu nemendur ljúka prófi eftir tveggja vetra nám og þyrfti eftir þessu að vera rými fyrir allt að 240 nemendur í skólunum. Nú munu skólarnir hafa rými fyrir um 120 nemendur. Af þessu er ljóst, að hvort tveggja þyrfti að koma til í framtíðinni aukið skólarými, einkum á Hólum, og þriðji skólinn eins og fyrirbugað er. Þess má geta, að ekki er heppilegt að bændaskólarnir séu mjög stórir. Eru 60–90 nemenda skólar taldir heppilegir, a. m. k. með tilliti til aðstöðu til verknáms. Rétt er að benda á að búfræði er fjölþætt fræðigrein. Í raun fjölmargar fræðigreinar, og búfræðinámið eftir því lífrænt, snertir mjög mörg svið og er í reynd þroskandi og til margra hluta nytsamlegt, einnig fyrir þá sem ekki verða bændur. Við megum ekki missa sjónar á því í okkar fjölþætta og mikla menntakerfi, að það þarf að mennta fólkið þannig, að það nýtist því og atvinnuvegunum. Menntunin má ekki leiða fólk frá atvinnuvegunum, heldur þarf hún að leiða það til þeirra. Ljóst er að tveggja vetra búfræðinám kostar aukið skólarými. Ekki er þó rétt að líta á það sem bein aukin útgjöld fyrir ríkið, þar sem ætla má að það muni jafnt og þétt fara í vöxt að fólk verði í framhaldsskólum á aldrinum 17–19 eða 20 ára. Þá skóla verður ríkið að kosta. Valið verður þá frekar á milli hvers konar skólar verði byggðir. Verða þeir skólar tengdir undirstöðuatvinnuvegunum eða verða þeir skólar, sem slíta fólk meira eða minna úr tengslum við þá. Frv. það, sem hér liggur fyrir, gerir ráð fyrir alhliða eflingu búnaðarfræðslu í landinu. Þessi eru aðalatriði frv. sem telja má til nýmæla: Í fyrstu ber þess að geta, að hér eru felld í eina löggjöf ákvæði um alla búnaðarfræðslu í landinu. Það eru í fyrsta lagi ákvæði um venjulegt búfræðinám, hvort sem það fer fram við bændaskóla eða á annan hátt, við fjölbrautaskóla eða aðra fræðslu, þó að um hana fari eftir sérstökum lögum. Í öðru lagi eru ákvæði um búnaðarfræðslu á háskólastigi. Einnig sú fræðsla á að geta verið í vissum tengslum við kennslu við Háskóla Íslands og ætlast er til, að þar verði bein samvinna ú milli búvísindadeildar að Hvanneyri og háskólans, ef kennslukraftar og kennsluaðstaða leyfa það. Nytu nemendur búvísindadeildar kennslu við háskólann í ákveðnum undirstöðugreinum sem kenndar eru þegar við Háskóla Íslands. Ýmis ákvæði í kaflanum um búvísindadeild eru svipuð eða hliðstæð ákvæðum í lögum um Kennaraháskóla Íslands. Að öðru leyti má segja það um búvísindadeildina, að námið þar verður hliðstætt að lengd og þeim kröfum sem gerðar eru til kennslu og námsárangurs til að ljúka B.S.prófi við líffræðiskor verkfræði- og raunvísindadeildar Háskóla Íslands. Það nýmæli er í frv., að skipa skal búfræðslunefnd, sem á að marka stefnu í búfræðslumálum og samræma störf þeirra er að þeim vinna. Í búfræðslunefndinni eiga að eiga sæti auk skólastjóra búnaðarskóla fulltrúi kennara, tveir fulltrúar sem kosnir eru á Búnaðarþingi og fulltrúi tilnefndur af menntmrn. Eiga með því m. a. að skapast eðlileg tengsl við skólakerfið í landinu. Auk þessa eiga að vera ráðgefandi skólanefndir við hvern skóla. Þær eiga að vera ólaunaðar, en tilnefndar af stjórnum þeirra búnaðarsambanda sem eðlilegast eru tengdir viðkomandi skóla. Skólanefndir þessar eiga að efla tengsl á milli skólanna og bænda í viðkomandi héruðum. Auk þess yrðu þær til stuðnings og ráðgjafar til eflingar skólanna. Þess hefur áður verið getið, að búfræðinámið verður eftir frv. tveggja vetra nám í stað eins. Ástæðurnar fyrir því eru einkum eftirfarandi: 1. Nauðsyn þótti að auka hið bóklega búfræðinám. Þar sem ekki var hægt að gera það nema lengja skólatímann kom til álita að lengja skólaárið verulega. Í skoðanakönnun, sem gerð var meðal fyrrverandi nemenda og ungs fólks í sveitum sem hugsanlegra nemenda, kom í ljós, að tvö stutt skólaár mundu mælast betur fyrir. Því var ákveðið að leggja til að skólaárið yrði 7 mánuðir eða tímabilið á milli sláturtíðar og sauðburðar. 2. Þá þótti nauðsynlegt að auka verknámið. Er það hugsað þannig, að það geti farið fram hvort sem er í skólunum sjálfum, á bændabýlum eða tilraunabúum, og þá eftir ákveðnum samningi við viðkomandi aðila undir eftirliti verknámskennara. Auk hins almenna búfræðináms er gert ráð fyrir að búnaðarskólarnir annist bæði námskeiðahald fyrir bændur og aðra starfsmenntandbúnaðarins svo og aðra fullorðinsfræðslu. Slíkt færi fram í samvinnu við viðkomandi búnaðarsamband. Þá er ætlað að hafa heimild í lögum til þess að koma á nokkru framhaldsnámi eftir búfræðipróf, svonefndu bútækninámi, þar sem miðað er við að veita fyllri fræðslu í búfræðigreinum, bútækni, búnaðarhagfræði og bústjórn. Slíkt nám tíðkast nú erlendis og er vinsælt. Æskilegt væri að hægt væri að koma á slíku námi við Bændaskólann á Hólum. Þá er gert ráð fyrir því, að búfræðslunefnd geti annast skipulagningu búfræðináms við bréfaskóla. Í 14. og 15. gr. frv. eru ákvæði um tengsl á milli búnaðarnáms og annarra framhaldsskóla. Þar segir, að ef nemendur sem stundað hafa nám við aðra framhaldsskóla, sæki um inngöngu í búnaðarskóla, skuli meta það til eininga af fyrra námi þeirra, sem nýtist til búfræðiprófs, og minnka námsskyldu sem því svarar. Á sama hátt er ákvæði í 13. gr. frv. sem segir, að hverfi nemandi úr búnaðarskóla að öðru framhaldsnámi skuli búfræðinámið metið til eininga og notast honum við sitt nýja framhaldsnám. Í framhaldi af þessu verður þá ekki lengur dvalið við hið almenna búfræðinám, en vikið að búvísindadeild. Það eru nú, sem kunnugt er, 30 ár liðin síðan framhaldsdeild hóf starfsemi sína við Bændaskólann á Hvanneyri. Hún hefur eflst og vaxið síðan. Í fyrsta lagi hafa kröfur til undirbúningsnáms verið auknar og eru búfræðipróf með fyrstu einkunn, stúdentspróf eða próf frá raungreinadeild Tækniskóla Íslands nú inntökuskilyrði. Í frv. er gert ráð fyrir að inntökuskilyrði verði svipuð, þ. e. búfræðipróf, stúdentspróf eða jafngilt framhaldsnám. Með þessu eru gerðar meiri kröfur til undirbúnings en gildir um margar greinar háskólanáms, þar sem búfræðiprófi er aukið við undirbúningsnám. Námstími í framhaldsdeild var upphaflega tveir vetur, en hefur verið þrír vetur síðan 1965. Skólaár eru löng og sumarvinna bætist við. Í frv. þessu er gert ráð fyrir að lengja námið þannig að bæta við einu ári, þar sem gefinn er kostur á sérhæfðu námi og þjálfun við rannsóknarverkefni. Þetta er hliðstætt og nú er við líffræði í Háskóla Íslands. Sá kostur hafi verið valinn að kalla þetta búvísindadeild og hafa hana í tengslum við Bændaskólann á Hvanneyri, og er það fyrst og fremst vegna þess að þeir, sem að þessum málum stóðu, vildu halda nafni Bændaskólans á Hvanneyri og töldu rétt deildarinnar skipta öllu máli, en ekki háskólanafnið. En á það má hins vegar benda, að hér eru gerðar sömu kröfur til námsins sem um fullt háskólanám væri að ræða, sem það raunverulega líka er. Kennarar við búvísindadeildina skulu uppfylla sömu kröfur og gerðar eru til háskólakennara, og þeir skulu njóta sömu kjara og prófessorar og dósentar við háskólann njóta. Enn fremur er með þessu ákvæði haldin ein yfirstjórn yfir Hvanneyrarstað, en það var í augum okkar, sem að unnum, einnig mikils virði. En eins og fram hefur komið í máli mínu er hér um hliðstætt nám að ræða í þessari búvísindadeild sem í háskóla væri, og það er aðalkjarni frv., er lýtur að þessum þætti þess. Í grg. frv. er að finna þau atriði önnur sem ég hef ekki vikið sérstaklega að. En ég vil í því sambandi benda á, að aukinn kostnaður, sem leiða kann af þessu frv., er tiltölulega lítill og mun að sjálfsögðu fyrst og fremst ráðast af því, hversu hratt verður unnið að uppbyggingu á staðnum, en að því hefur verið unnið jafnt og þétt nú síðustu árin og stefnt er að því að halda því starfi áfram. Sama verður að segja um námið. Það ræðst af ákvörðun hverju sinni, hvað mikill hraði verður í útfærslu þess. Ég vil, um leið og ég lýk máli mínu, geta þess, að á þeim 30 árum sem framhaldsdeild hefur verið starfrækt við Bændaskólann á Hvanneyri hefur hún útskrifað um 120 kandídata. Hún hefur gegnt hinu mikilvæga hlutverki að veita framhaldsmenntun í búfræði. Það hefur verið hennar hlutverk að leysa það verkefni af höndum. að búnaðarsamböndin víðs vegar í landinu gætu fengið í sína þjónustu menn með slíka menntun, en þeir hefðu ekki verið til staðar hér á landi ef framhaldsdeildin og síðar bútæknideildin við Bændaskólann á Hvanneyri. hefði ekki annast þessa kennslu. Ég vil einnig geta þess, að þeir, sem út fyrir landsteina hafa farið og leitað sér framhaldsnáms við erlenda háskóla, hafa mætt þeim skilningi, að búvísindadeild Bændaskólans á Hvanneyri hefur verið metin sem háskóli væri og þeir gengið inn í nám við slíka skóla, sem bjóða sérfræðinám á sviði búvísinda, eins og þeir hefðu stundað það nám á þeim stöðum eða hliðstæðum. Þess vegna er það svo, að í dag nýtur búvísindadeildin á Hvanneyri sama réttar og skilnings fyrir störf sín á Norðurlöndum og hjá öðrum nágrannaþjóðum okkar sem raunverulegur háskóli væri, sem hún reyndar er. Með þessu frv. er þetta hins vegar fest enn þá meira í skorður og búfræðslan í landinu í heild falin í einum lagabálki og byggð upp frá grunni til háskólanámsins. Ég vil í sambandi við þetta frv. segja það, að búið er að leggja mikla vinnu í undirbúning þess og hafa þar margir lagt hönd að verki. Kann ég þeim öllum bestu þakkir fyrir og tel að þetta mál sé mjög vel undirbúið. Ég legg svo til, herra forseti, að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. landbn.



Herra forseti. Ég vildi aðeins segja nokkur orð í sambandi við þetta frv., sem hér er til umr. Það er rétt sem hæstv. ráðh. sagði áðan, frv. er búið að vera nokkuð lengi í deiglunni. Nefndin, sem hæstv. ráðh. skipaði, skilaði af sér í fyrra öðru frv. og hefur því nú verið talsvert breytt. Ég vil segja að því hafi ekki verið breytt til hins verra, en það hafi verið gert á ýmsan hátt einfaldara í sniðum og hafi kannske minni kostnað í för með sér en fyrra frv. Ég vil lýsa því, að ég mun styðja þetta frv. í því formi sem það nú er, tel að það geti komið að nokkru gagni ef það verður samþ. Það er vitanlega rétt sem hér var tekið fram áðan, að búnaðarfræðslan í landinu hefur gert þjóðinni mikið gagn, ekki aðeins bændum, sem búin hafa rekið, heldur þjóðinni allri. Það hefur verið kostað talsverðu til í búnaðarfræðslunni. Búnaðarfræðslulöggjöfin hefur verið endurskoðuð alltaf öðru hverju og síðast 1963, þá voru sett lög um almenna búnaðarmenntun. Þá hafði nefnd starfað í tvö ár til þess að endurskoða löggjöfina. Í nefndinni voru skólastjórar búnaðarskólanna og fleiri sérfróðir menn. Frv. nefndarinnar var samþ. og þótti á þeim tíma vera mikil bót á búnaðarfræðslunni að lögfesta það. Síðan eru 15 ár og tímarnir breytast og löggjöf þarf ávallt að endurskoða og breyta í samræmi við þær breytingar sem verða í þjóðlífinu. Í landbúnaðinum er það eins og í öðrum atvinnugreinum, breytingar eru örar. Landbúnaðurinn er, eins og sagt hefur verið, vísindagrein og þeir, sem við búskap fást, þurfa helst að vera fróðir um þau atriði til þess að geta komið á hagræðingu og rekið búskapinn með hagkvæmni. Einu sinni var sett það takmark, að allir bændur ættu að hafa verið á búnaðarskóla, en ég er hræddur um, að það verði seint þannig. Og einu sinni var talað um að bændur ættu að hafa búnaðarskólapróf til þess að fá leyfi til að reka búskap, fá lán til búrekstrar o. s. frv. Það þótti ekki meira að gera þessa kröfu til bænda en þá kröfu til iðnaðarmanna, að þeir yrðu að hafa próf frá iðnskóla í þeirri grein sem þeir ætluðu sér að starfa í. En þetta verður ekki þannig. Það virðist vera óframkvæmanlegt, þótt alltaf verði þeir fleiri og fleiri sem stunda þetta nám hlutfallslega af þeim sem við búskap fást. Það er eftirtektarvert, að einstakir menn reka bú sín mjög vel þótt þeir hafi aldrei á búnaðarskóla farið. Bændur hafa stundum sagt að þeir þyrftu ekki að fara á búnaðarskóla til þess að verða fróðir í sinni atvinnugrein, það væri reynslan sem kenndi best, og svo væri aðgangur að tímaritum, alls konar fræðiritum um landbúnað, sem þeir gætu lesið. Og þetta er áreiðanlega rétt að vissu marki. En þrátt fyrir það held ég að það verði að vera stefnan að sem flestir, sem ætla sér að verða bændur, eigi kost á því að hafa verið á búnaðarskóla. Það er skoðun mín, að þrátt fyrir fræðiritin og þrátt fyrir heimalestur hafi skólagangan margt í för með sér sem bóndinn hafi bæði beint og óbeint gagn af. Eins og ég sagði áðan, voru búnaðarfræðslulögin endurskoðuð og lögfest 1963. En það er eðlilegt að nú sé enn reynt að breyta lögunum til samræmis við það sem breyst hefur á þessu 15 ára tímabili. Að vísu má segja, að í þessu frv. felist ekki nein stórbreyting á lögunum. Það kom fram í ræðu hæstv. ráðh., að ekki er gert ráð fyrir miklum kostnaði sem afleiðingu af þessari löggjöf, en eigi að síður eru nokkrar breytingar, sem geta verið til bóta. og kennaraliði verður að fjölga nokkuð, bæði við búnaðarskólana og eins við framhaldsdeildina. til þess að fullnægja þeim lagabókstaf sem gert er ráð fyrir að lögfesta. Framhaldsdeildin við Bændaskólann á Hvanneyri var sett á stofn 1947 og þá var gert ráð fyrir aðeins tveggja ára námi. Það var miðað við þær kröfur sem þá voru gerðar til framhaldsnáms. En 1965 var það alls ekki talið nægilegt að vera tvo vetur í framhaldsdeild til þess að komast yfir það námsefni, sem þá var krafist, og þá var framhaldsdeildin gerð að þriggja ára námsdeild. Síðan má segja að framhaldsdeildin hafi starfað á háskólastigi. Ég hef gert fsp. um það, hvernig væri með kennarana við framhaldsdeildina, hvort þeir uppfylltu þær kröfur sem gerðar væru til prófessora, hvort kunnáttu þeirra væri nægilega mikil til þess að þeir gætu raunverulega kennt á háskólastigi. Svarið hefur verið játandi, og reynslan hefur sýnt að þetta er rétt, með því að nemendur frá framhaldsdeildinni hafa átt greiðan aðgang að framhaldsnámi við búnaðarháskóla erlendis. Nú er svo komið, að það, sem þótti alveg fullnægjandi með þriggja ára námi 1965, er talið að ekki sé hægt að komast yfir nú á skemmri tíma en fjórum árum. Þess vegna er lagt til að nám við framhaldsdeildina á Hvanneyri megi verða hér eftir fjögur ár. Framhaldsdeildin á Hvanneyri hefur áreiðanlega gert mikið gagn á undanförnum árum og áratugum. Frá deildinni hafa komið tiltölulega vel menntaðir menn, sem ern flestir í starfi í landbúnaðinum. Það hefði verið dýrt ef það hefði þurft að senda alla þessa menn ,úr landi til náms. Nám þeirra hefði ekki verið eins gott fyrir íslenskan landbúnað ef þeir hefðu eingöngu stundað háskólanám erlendis, vegna þess að námið hér heima hlýtur að verða betra þegar það er stundað við íslenskar aðstæður. Skilyrði við landbúnað erlendis eru náttúrlega á margan hátt allt önnur en hér á Íslandi. Það er í sjálfu sér ástæðulaust að fara að ræða þetta frv. Það hefur verið gert, því hefur verið lýst, hvað í frv. felst. Ég ætla ekki að endurtaka það sem sagt hefur verið um málið. Kostnaðurinn við að lögfesta frv. verður auðvitað nokkur. Það má reikna með, að það verði 3–4 kennarastöður sent þarf að bæta við miðað við báða skólana. Einn kennara vantar í viðbót á Hólum, einn kennara við búnaðarskólaun á Hvanneyri og svo einn til tvo við framhaldsdeildina. En þó fer þetta nokkuð eftir því, hversu mikil samvinna verður við Háskóla Íslands, hvort auka þarf kennaraliðið við framhaldsdeildina á Hvanneyri. Það er beinlínis gert ráð fyrir því að hafa aukið samstarf við Háskóla Íslands. Það verða kannske einn eða tveir nemendur á þessu ári í vissum námsgreinum á Hvanneyri, þá getur verið eðlilegt og sjálfsagt að þeir fari til Reykjavíkur og stundi þessar greinar, t. d. eðlisfræði, efnafræði o. fl. námsgreinar í Reykjavík. Það gæti vel verið, að framhaldsdeildin á Hvanneyri tæki svo aftur við nemendum frá háskólanum í Reykjavík í vissum greinum. Ýmsar greinar í búvísindum geta verið undirstaða að margs konar námi. og með því að hafa aukna samvinnu við Háskóla Íslands gætu sparast fjármunir og kennslukraftar. En það er aðeins sagt hér í frv., að samstarf skuli vera við Háskóla Íslands, eftir því sem henta þykir. En það er vitanlega reglugerðarákvæði, hversu langt verður gengið í því efni, og reynslan sem sker úr því, hversu mikið þetta samstarf verður. Það hefur verið rætt við háskólarektor um þetta og hann hefur skilning á málinu, og þess vegna held ég að hugsa megi gott til samstarfsins. Herra forseti. Ég ætla ekki að orðlengja þetta meira að svo stöddu, sé ekki ástæðu til þess, en vildi lýsa stuðningi mínum við þetta mál. Ég tel að rétt sé stefnt að endurskoða búnaðarfræðslulögin frá 1963, þótt þau hafi þótt góð og fullkomin á þeim tíma þegar þau voru sett.



Herra forseti. Ég hef kvatt mér hljóðs eins og hv. þm. Ingólfur Jónsson til þess að lýsa yfir stuðningi við þetta frv. og fagna því, að það skuli fram komið. Það fer vel á því, að fram komi slíkt mál, vel unnið mál, núna þegar uppi er áróður gegn bændastéttinni, háskalegri og ósvífnari en nokkru sinni fyrr. Þá fer vel á því, að menn flytji mál sem stefnir að því að efla íslenskan landbúnað og þar með styðja íslensku bændastéttina. Aðalbændaskólinn hér á Íslandi er í nágrenni við heimili mitt, og ég hef á undanförnum árum orðið aðnjótandi þeirrar ánægju að heimsækja þennan skóla oft og fylgjast með störfum þar og mannlífi og mér er óhætt að segja að það sé í flestu tilliti um að ræða fyrirmyndarstofnun. Starfslið þess skóla er yfirleitt af þeirri kynslóð, sem má kallast hin yngri kynslóð, ungir menn og áhugasamir, og með tilliti til þessa, þá sýnist mér að sjálfsagt sé að gera allt sem hægt er til þess að veita þessum skóla sem besta starfsaðstöðu og því fólki sem við hann vinnur. En á það hefur nokkuð skort, og æðimikið reyndar. Hér á ég við fjármagn til ýmiss konar rannsóknarstarfsemi, sem þarna er unnin og er hin merkasta. Ég harma það, að þjóðin skuli ekki vita meira um þá starfsemi en raun ber vitni. Þar hygg ég að nokkru valdi um hógværð þeirra manna sem þarna starfa. En það má vera til marks um hæfileika, þekkingu og getu kennaraliðsins á Hvanneyri, að nemendur frá búvísindadeild., sem löngum hét framhaldsdeild, hafa, eins og bæði hæstv. landbrh. og hv. þm. Ingólfur Jónsson minntu á, verið teknir til framhaldsnáms við erlenda háskóla, og þá hygg ég helst í Noregi, eins og um væri að ræða menn sem hefðu útskrifast þar frá viðkomandi búnaðarháskólum. Próf frá búvísindadeild Hvanneyrarskóla telst með öðrum orðum jafngilt sambærilegum prófum frá háskólum þar ytra. Að þessu leyti fer það ekkert á milli mála, að það væri hægt að kalla þetta háskóladeild. Og eins og báðir hv. þm. sögðu, þá sýnir þetta, að það starfslið, sem þarna vinnur, er fyllilega starfi sínu vaxið. Ég hygg reyndar að núv. skólastjóri Hvanneyrarskóla, Magnús Jónsson, sé fyrstur eða annar þeirra manna, sem teknir voru til framhaldsnáms athugasemdalaust þegar þeir komu til Noregs með próf héðan frá búvísindadeild eða framhaldsdeildinni, eins og hún hét þegar hann var þar. Það er manni sérstakt ánægjuefni að sjá í þessu frv., að gert er ráð fyrir að nemendur í bændadeild skuli stunda sitt verknám og hljóta sína verkþjálfun jöfnum höndum á skólastöðum og á bændabýlum eða öðrum búum, þá að sjálfsögðu í grennd við skólana. Þetta er mjög þýðingarmikið. Eins og verður æ ljósara, þá er það einn gallinn í okkar skólakerfi, eins og það hefur þróast undanfarið. að skólarnir hafa fjarlægst fólkið í landinu, tengslin milli skóla og þjóðarinnar sjálfrar hafa ekki verið eins og skyldi. Slík tengsl eru að sjálfsögðu þeim mun nauðsynlegri þar sem hér er um að ræða skóla af þessu tagi. Hv. þm. Ingólfur Jónsson minntist á reynsluna. sem er mjög þýðingarmikil í sambandi við búskapinn, og það er rétt. Þarna yrði stuðlað að því, að eldri bændur gætu miðlað tilvonandi bændum reynslu sinni. Þetta er líka þeim mun nauðsynlegra sem sú ánægjulega staðreynd blasir við, þegar maður heimsækir Hvanneyrarskóla, að æðistór hluti þess fólks, sem þar er við nám, er úr þéttbýlinu, og ótrúlega stór hluti héðan úr Reykjavík. Margt af því fólki hefur að sjálfsögðu takmarkaða reynslu við sveitabúskap, þó mér sýnist að flest af því hafi valið þennan skóla einmitt fyrir það, að það hefur verið sem börn og unglingar í sveit og þá fengið áhuga á þessum störfum og lært að meta þau, lært að meta gildi þeirra, sem er kannske það þýðingarmesta. Hv. þm. Ingólfur Jónsson benti réttilega á það, að ýmsir þeir, sem best búa, hafa ekki endilega farið á búnaðarskóla. Ég tek undir það. Þeir eru sannarlega til. En það er æðioft að þeir hinir sömu hafa þó farið á aðra skóla. Hv. þm. sagði í þessu sambandi, að slíkir bændur gerðu sér far um að fylgjast með nýjungum í landbúnaði og læsu landbúnaðarrit. Hér er ekki aðeins um að ræða íslensk rit, heldur líka útlend, ekki síður útlend, og ýmsir þessir bændur, sem hafa orðið lyftistöng í sínum byggðarlögum vegna þekkingar sinnar og þess, hversu vel þeir fylgjast með, ýmsir þessir bændur eru með stúdentspróf, sumir jafnvel verið 1, 2, 3 ár í háskólum erlendis. M. ö. o.: niðurstaðan verður sú, að að öðru jöfnu skiptir menntunin gríðarlega miklu máli í sambandi við búskap. En ég kem aftur að reynslunni. Ef við ættum að meta það, sem bændur kunna fyrir sér í verklegum efnum, ef ætti að taka það inn í útreikningana, þegar verið er að meta hvaða kjör þeir eigi að búa við, þú hygg ég að þeir mundu verða ærið ofarlega í launaflokkum, því að bændur yfirleitt - jafnframt því sem þeir þurfa að sjálfsögðu að hafa reynslu að því er varðar búskapinn sjálfan, ræktun lands og umhirðu gripa - þurfa að vera iðnaðarmenn. Menn tolla ekki í þessum búskap, menn duga ekki öðruvísi en að þeir séu alhliða iðnaðarmenn. Og það get ég borið um að því er varðar mína nágranna, að þeir ern það. Bili vél, þá eru þeir sjálfir í flestum tilfellum færir um að gera við hana, þeir eru smiðir bæði á tré og járn, fyllilega sambærilegir við hina lærðu smiði. Ég nefni í þessu sambandi eitt dæmi. Ég kom vestur í Klofningshrepp núna í haust, Sveinsstaðir heitir þar einn bær, og þar hafði 24 eða 30 klukkustundum áður brunnið hlaða. Og þegar ég kom þarna, þá var búið að reisa hana við, komið á hana nýtt þak og allur frúgangur eins og þar hefði verið um lærða smiði að ræða. Þeir, sem þetta verk höfðu unnið og á svo skömmum tíma, voru bændurnir í nágrenninu, hver og einn fær um að leysa þetta verk af hendi, sem í þéttbýlinu er talið sjálfsagt að sé falið iðnaðarmönnum. Þetta mætti vera umhugsunarefni núna, þegar menn telja eftir allt, sem varðar þessa stétt, og vildu margir hverjir helst útrýma henni með öllu. Svo mætti bæta við þetta hinu, sem reyndar hefur nú verið reynt að hafa af bændum, og það er sú menning sem þeir halda þó við í þessu landi þrátt fyrir allt, íslensk menning, meira en aðrar stéttir, miklu, miklu meira en aðrar stéttir. Ef það ætti að takast inn í útreikning varðandi kjör, þá mættu þeir hækka mín vegna a. m. k. um 2–3 launaflokka. Þetta eru aðeins lauslegar hugleiðingar í sambandi við þetta frv. Ég óska núv. hæstv. landbrh. alls hins besta í þessu sambandi. Mér er reyndar ekki grunlaust um, að það væri ástæða til að þakka líka kempunni hv. þm. Ingólfi Jónssyni, fyrrv. hæstv. landbrh., fyrir ýmislegt sem hann hefur gert í þessum efnum, því hvað sem líður áróðri innan vébanda ýmissa stjórnmálaflokka, þá eru þar, guði sé lof, sannarlega til menn sem skilja þýðingu íslenskrar bændastéttar. Ég vona að hæstv. landbrh. takist að koma þessu frv. í gegn núna á þessu þingi, enda aldrei að vita, hve mikils skilnings bændastéttin á að vænta af hálfu næstu ríkisstj., ef illa tekst til.



Herra forseti. Hér er rætt um frv. til l. um búnaðarfræðslu. Ég fagna því, að þetta frv. er fram komið og þakka hæstv. ráðh. fyrir þær skýringar sem hann lét því fylgja. Frv. á sér alllangan aðdraganda. Það er undirbúið af nefnd sem hæstv. landbrh. skipaði árið 1973. Það sýnir með öðru, hvað þróun er hröð í þessum málum, að ástæða þótti þá til að láta endurskoða tiltölulega nýlega, vandaða löggjöf. En nefndinni, sem skipuð var 1973, var falið það verkefni að endurskoða lög og reglur um alla búnaðarmenntun í landinu og gera till. um tilhögun búnaðarmenntunar í framtíðinni. Þetta frv. hefur svo farið um hendur Búnaðarþings. Þar hefur verið fjallað um það og einnig hefur verið aflað upplýsinga á Norðurlöndum, hjá nágrönnum okkar, til þess að undirbyggja meginreglur frv. sem best. Þetta frv. er m. ö. o. ávöxtur af endurskoðun löggjafar um búnaðarmál. Sérstakur kafli fjallar um búvísindanámið, sem ástæða er til að staldra við fá andartök. Þeir, sem sóttu 30 ára afmæli framhaldsdeildar eða búvísindadeildar á Hvanneyri nú nýlega, urðu vitni að því, að þar var lýst ánægjulegri þróun þessara mála í fáum meitluðum orðum. Það var Guðmundur Jónsson, fyrrv. skólastjóri á Hvanneyri, sem dró þar upp mynd af þróuninni frá 1947. Og það duldist engum, sem á hann hlustaði, að í því 30 ára stríði hafði unnist sigur. Guðmundur var kennari á Hvanneyri frá 1928 þar til hann tók við skólastjórn og gegndi henni allt þangað til núv. skólastjóri, Magnús B. Jónsson, tók við fyrir nokkrum árum. Það er svo, að hugmyndin um stofnun búnaðarháskóla hér á landi er orðin gömul, en þessi framhaldsdeild á Hvanneyri hefur starfað allt frá 1947. Þetta frv., þó samþ. yrði - og vonandi verður það samþykkt, táknar því ekki neina stökkbreytingu fram á við í þessum efnum, heldur miklu fremur staðfestingu á þeirri þróun sem orðið hefur. Þetta er kölluð búvísindadeild, en ekki háskóli eða háskóladeild. En ég hygg að þar sé einungis um orðin tóm að ræða, því það er ætlast til þess, að deildin veiti eins mikla menntun og geri eins háar kröfur og kostur er á í þessum efnum. Enda hefur það komið fram af máli manna hér á undan og er fullkunnugt, að nemendur frá þessari búvísindadeild hafa verið metnir fullgildir erlendis. Í þessu frv. er m. ö. o. lagt til, að búnaðarnám á háskólastigi fari fram á Hvanneyri í Borgarfirði í sérstakri deild, sem hér er nefnd búvísindadeild Bændaskólans á Hvanneyri. Ég ítreka það, að ég fagna því að þetta frv. er fram komið. Ég mun ekki hafa um það fleiri orð, þar sem ég á sæti í landbn. sem fær málið til umfjöllunar. En um leið og ég lýsi stuðningi mínum við málið vænti ég þess, að um það náist sú samstaða sem hverju góðu máli er nauðsynlegt til framgangs og samþykktar.

Landbrh. (Halldór E. Sigurðsson) ; Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka þeim hv. þm., sem hér hafa tekið til máls, stuðning við málið. Ég vil taka það fram, af því ég mun ekki hafa gert það í framsöguræðu minni áðan, að ég treysti hv. landbn. til þess að hraða störfum sínum, því ætlun mín er að þetta mál verði að lögum á þessu þingi. Og ég efast ekkert um það, eftir þær góðu undirtektir sem frv. hefur fengið, að svo muni verða. Ég ítreka það, að ég þakka undirtektirnar og treysti n. til að taka málið nú þegar til meðferðar og hraða störfum, en þingtíminn liður oft hratt þegar áliðið gerist vetrar.

Flm. (Gunnar Sveinsson) : Herra forseti. Við flytjum frv. til l. um breyt. á l. um félagsheimili, nr. 107 1970. Meðflm. mínir eru þeir Þórarinn Sigurjónsson og Gunnlaugur Finnsson. Efni frv. er það, að upphaf 3. mgr. 2. gr. laganna orðist svo: ,,Af tekjum félagsheimilasjóðs skulu 10% renna í menningardeild félagsheimilasjóðs. Skal því fé varið til að stuðla að menningarstarfsemi á vegum almennra félagssamtaka svo og ungmenna og æskulýðsfélaga, kvenfélaga og annarra menningarsamtaka. Eigi skal styrkveiting bundin því skilyrði, að sú menningarstarfsemi sem styrkt er, fari fram í félagsheimili, þó slíkt sé æskilegt. Styrkveitingu til menningarstarfsemi“ o. s. frv. eins og heldur áfram í gr. En í núv. lögum er gr. þannig orðuð: ,,Af tekjum félagsheimilasjóðs skal 10% renna í menningarsjóð félagsheimila. Skal því fé varið til að stuðla að menningarstarfsemi í félagsheimilum.“ „2. gr.: Í stað 1. og 2. mgr. 3. gr. laganna komi: Stjórn félagsheimilasjóðs er í höndum menntmrh. Veitir hann byggingarstyrki úr sjóðnum samkv. tillögum íþróttanefndar, íþróttafulltrúa og deildarstjóra byggingardeildar menntmrn. Menntmrh. skipar þriggja manna nefnd til þriggja ára, er geri till. um styrki úr menningardeild félagsheimilasjóðs. Skal svo nefnd skipuð tveimur mönnum samkv. tilnefningu einum frá Ungmennafélagi Íslands og Kvenfélagasambandi Íslands, einum frá Bandalagi ísl. listamanna og Bandalagi ísl. leikfélaga. Formann skipar ráðh. án tilnefningar. Varamenn skulu skipaðir á sama hátt. Nefndin er ólaunuð. Framkvæmdastjóri nefndarinnar skal vera æskulýðsfulltrúi ríkisins. Umsóknir um styrki skal senda menntmrn. Ef um er að ræða umsókn um byggingarstyrk, skal fylgja nákvæm lýsing á húsi því, sem fyrirhugað er að byggja, ásamt grg. fyrir þörfinni á félagsheimili á viðkomandi stað og um fyrirhugana notkun þess. Sé sótt um styrk úr menningardeild félagsheimilasjóðs, skal gerð nákvæm grein fyrir, hvernig fyrirhugað er að verja styrknum.“ Í núgildandi lögum hljóðar þessi grein svona: „Stjórn félagsheimilasjóðs er í höndum menntmrh. Veitir hann styrki úr sjóðnum samkv. 2. nr. að fengnum till. fræðslumálastjóra og íþróttanefndar. Umsóknir um styrki skal senda íþróttanefnd“ o. s. frv. Er það nokkuð samhljóða því sem er í þeim lögum sem lagt er til að verði. „3. gr.: Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Sú breyting, sem hér er lagt til að gerð verði á lögum um félagsheimili, á aðallega við um menningarsjóð félagsheimila og felur í sér þrjár meginbreytingar. Í fyrsta lagi er lagt til að sá hluti sjóðsins, sem veitir fé til menningarmála, sé kallaður menningardeild félagsheimilasjóðs og til úthlutunar úr menningardeild sjóðsins skipi ráðh. þriggja manna nefnd. Í öðru lagi sé það ekki bundið í lögum, að styrkveitingar gangi til ákveðinna húsa, heldur sé styrkurinn veittur til félagssamtaka. Í þriðja lagi er lagt til, að æskulýðsfulltrúi ríkisins verði framkvæmdastjóri og starfsmaður þeirrar nefndar sem sér um úthlutun úr menningardeild sjóðsins. Með þessum breytingum er stefnt að því, að sjóðurinn komi betur að þeim notum er honum var ætlað í byrjun, en í reglugerðum um menningarsjóðinn frá 1. mars 1972 segir m. a., að sjóðurinn skuli stuðla að flutningi á leikhúsverkum, þ. e. leikritum, söngleikjum, blönduðum leikdagskrám og listdanssýningum, tónleikahaldi, bókmenntakynningum og annarri menningarstarfsemi. Á fundi, er menntmrn. boðaði til 8. des. 1975 að Hótel Sögu, voru málefni sjóðsins rædd og gerðar áætlanir um starfrækslu sjóðsins. Á þeim fundi voru mættir um 32 fulltrúar félagsheimila, rn. og félagssamtaka. Kom berlega í ljós, að mikil þörf væri á nánari kynningu á störfum sjóðsins, og var forráðamönnum félagsheimila ekki nógu ljóst, hvernig þeir gætu notfært sér sjóðinn. Tekjur sjóðsins hafa verið sem hér segir: 1970 til 1974 11 millj. 529 þús. kr., 1975 5 millj. 259 þús., 1976 7 millj. 232 þús. og 1977 8 millj. 100 þús. Á árinu 1978 má gera ráð fyrir nærri 10 millj. kr. tekjum í sjóðinn. Aðalgallinn við það fyrirkomulag, sem verið hefur á rekstri sjóðsins, sem ég kem að hér síðar, er að hann hefur ekki verið í beinum tengslum við þá aðila sem njóta áttu styrkja úr honum, þ. e. a. s. almenna félagsstarfsemi í landinu. Einnig hafa háð starfsemi sjóðsins þau ákvæði í lögum að miða styrkveitingar við hús, en ekki félagssamtök. Eins og áður er sagt, voru lög um menningarsjóð félagsheimila sett á Alþ. 1971 að tilhlutan þáv. menntmrh., Gylfa Þ. Gíslasonar, en reglurnar um sjóðinn eru frá 1. mars 1972. Sjóðshugmyndin var á sínum tíma góðra gjalda verð, en þó tel ég að hún hafi verið byggð á þó nokkurri vanþekkingu á því starfi sem fram fór í félagsheimilum á þeim tíma eða bæði fyrr og síðar, því að ég tel að þeir menn, sem stóðu að þessari hugmynd um menningarsjóð félagsheimila, hafi ekki verið virkir þátttakendur í því starfi, sem fram fór í félagsheimilunum, og hafi ekki gert sér grein fyrir því, hvað það var raunverulega mikið menningarstarf sem þar fór fram og hefur farið fram. Sá áróður hefur oft komið upp og verið töluvert magnaður, að í félagsheimilunum færi ekki fram annað en dansleikir og drykkjusamkomur. Hafa menn viljað túlka það þannig að þar færi fram mjög takmörkuð menningarstarfsemi. Þeir, sem til þekkja, vita að þetta er algerlega út í bláinn, því að þarna fer fyrst og fremst fram almenn menningarstarfsemi og félagsstarfsemi í þeim byggðarlögum þar sem félagsheimili eru. Á þeim tíma, sem þessi lög voru sett, var menntamálaráð einnig með hvers konar starfsemi í svipuðum dúr og menningarsjóði félagsheimila var ætlað að vera með, sem þeir kölluðu „List um landið“ og veittu til þó nokkurt fé, þannig að á þessum tíma voru tvær ríkisstofnanir eiginlega með sama verkefnið. Ýmis félagssamtök, svo sem kvenfélög, ungmennafélög og íþróttafélög, sem um langan aldur hafa verið uppistaða í félagsstarfi utan Reykjavíkur, höfðu síður en svo á móti því að fá þarna aukið fé til menningarstarfsemi, en þau voru aftur mjög mikið á móti því, að það fé væri tekið af því fé sem kom til félagsheimilasjóðs, því að þörf fyrir byggingu og styrk við byggingu og rekstur félagsheimilanna var geysilega mikið og er enn þá, en eins og mönnum er vel ljóst vantar mikið á að félagsheimilasjóður geti enn þá fullnægt þeim umsóknum sem til hans koma um byggingu og endurbætur á félagsheimilum. Þó að markmið sjóðsins væri á þessum tíma og sé enn mjög gott og nytsamlegt, þá var sjóðurinn á sínum tíma mörgu af þessu félagsheimilafólki ekki beint aufúsugestur. Menn höfðu líka töluverða vantrú á ríkisskipuðum menningarflutningi. Eins og menn vita er orðið „menning“ býsna viðtækt og skilgreining á því getur farið vítt og breitt. Ég held að menn hafi ekki verið sannfærðir um að þessi skipan, sem þarna var tekin upp, hafi verið spor í þá átt sem raunverulega átti að fara. En sjóðurinn hefur nú starfað í rúm 6 ár og af honum hefur nú fengist nokkur reynsla. Ég tel að félagssamtökin, sem fyrst og fremst áttu að njóta starfs sjóðsins, hafi sætt sig við hann sem slíkan og telji að hann geti verið til gagns og nytsemdar, þau hafi sætt sig við það, að byggingarsjóðurinn var skertur á sínum tíma til þess að sinna þessu verkefni. Benda má á það, að menntamálaráð hefur hætt þeirri starfsemi, sem það var með á þessum tíma, þannig að þessi sjóður er nú raunverulega einn um þetta verkefni, að styrkja þessa menningarstarfsemi, sem er að flytja list um landið, eins og menntamálaráð orðaði það á sínum tíma. En reynslan af starfsemi sjóðsins er alls ekki nógu góð. Ég tel að það byggist fyrst og fremst á því, að skipulag sjóðsins er ekki nógu gott og skipulag hans hefur raunar ekki reynst eins og menn ætluðust til. Starfræksla sjóðsins hefur farið þannig fram, að einn ágætur maður í menntmrn. hefur haft með sjóðinn að gera. Hann hefur tekið á móti umsóknum og úthlutað til þeirra sem hefðu rétt til þess að fá styrk úr sjóðnum. En þessi maður, - sem er Kristinn Hallsson, og ég vil á engan hátt kenna honum um hvernig komið er, því að ég held að flestir, sem hafa haft einhver samskipti við hann, hafi látið vel af því og hann hafi reynt að leysa þörf þeirra eftir bestu getu, - hann hefur verið algerlega sambandslaus við þá aðila sem áttu að nota sjóðinn, sem sagt félagssamtökin í landinu og þá fyrst og fremst félagsheimilin eða húsin. Það voru sem sagt ekki félagssamtökin, heldur húsin, sem áttu að fá styrk. Sjóðurinn hefur haft nokkrar tekjur, eins og fram kom hér á undan, en hann hefur ekki notað allt það fé, sem hann hefur fengið, vegna þessa sambandsleysis og eins vegna þess að umsóknir um styrki úr sjóðnum hafa ekki verið nægar. Við vitum að í flestum sjóðum er kvartað um að fé sé ekki til og það sé ekki hægt að veita þeim sem um styrki sækja úr sjóðunum. Það virðist hafa verið með þennan sjóð, að þarna hafi verið til fé sem ekki hafi beinlínis verið notað, af þeim ástæðum sem ég hef nefnt hér að framan. Starfræksla eða skipulag á rekstri sjóðsins hefur verið þannig, að ef t. d. leikfélög úti á landi hafa ætlað að fara í ferðalög um sinn landsfjórðung eða til Reykjavíkur eða hópur úr Reykjavík ætlað að sýna kannske á 5–10 stöðum úti á landi, þá varð hvert félagsheimili, sem hann heimsótti, að sækja um styrk úr sjóðnum til þess að greiða þessum leikflokki eða skemmtikrafti söng- eða myndlistarsýningu eða hvað það var. Húsið þurfti sem sagt að greiða þessum aðila. Þetta var náttúrlega mjög þungt í vöfum og hefur, eins og ég sagði áðan, haft þessar afleiðingar, því að ráðamenn félagsheimila eru venjulega húsnefndir. Í flestum tilfellum eru félagsheimilin raunverulega byggð upp af mörgum félögum og þau félög kjósa húsnefndir til þess að reka húsin. Þessar nefndir hafa því raunverulega ekki beint með menningarstarfsemi að gera í húsinu, heldur eru það félögin, sem eru aðilar að félagsheimilinu, sem sjá um þá starfsemi og nota húsin undir þá starfsemi sem þau ætla að vera þar með. Því er það, að ef eitt ungmennafélag ætlar að sækja um styrk úr sjóðnum, þá getur sjóðurinn sem slíkur ekki veitt því styrk. Sama er ef um er að ræða leikfélag, kvenfélag eða íþróttafélag. Það er sem sagt húsið sem á að fá styrkinn. Og það er dálítið kaldhæðnislegt, að þessi sjóður getur ekki styrkt menningarstarfsemi t. d. sem fram fer í kirkju eða í skólum, af því að það eru ekki félagsheimili. Starfsmaður sjóðsins hefur í sumum tilfellum reynt að sigla fram hjá þessum agnúum sem eru á lögunum, en sú sigling hefur verið býsna erfið og þar hefur verið vandratað. Það er því full þörf á því, að þessi skipulagsbreyting, sem hér er um að ræða í sambandi við menningarsjóð félagsheimila, fari fram. Ég veit að hæstv. menntmrh. hefur hugsað það mál þó nokkuð, því að raunverulega gæti hann með reglugerðarbreytingu sett upp nefnd til þess að stjórna sjóðnum. En sú nefnd væri í sömu vandræðum og þessi starfsmaður, sem er núna, að því leyti að ekki má veita úr sjóðnum nema til félagsheimilis eða hússins. Við flm. bindum vonir við, að ef þessi breyting nær fram að ganga verði í fyrsta lagi hætt að miða styrki við hús, heldur verði miðað við fólk og félög. Sjóðsstjórn, sem væri skipuð á þann hátt, sem hér er farið fram á, af Bandalagi ísl. listamanna, Bandalagi ísl. leikfélaga, Kvenfélagasambandinu og Ungmennafélagi Íslands, vonum við að muni hafa við þau gott samband, ekki síst með því, eins og hér er lagt til, að æskulýðsfulltrúi ríkisins, sem er í beinu sambandi við öll þessi félagssamtök í landinu, verði starfsmaður sjóðsins. Þarna mundi því ekki myndast neitt sambandsleysi. Ég er eiginlega viss um það, að ef þetta form yrði tekið upp, þá yrði þessi sjóður tómur, eins og allir aðrir sjóðir, sem við þurfum að leita til, og þá mundi það gagn, sem átti að verða af þessari sjóðsstofnun fyrst og fremst koma í ljós. Ég tel líka fullkomlega eðlilegt að ungmennafélagshreyfingin og íþróttahreyfingin, kvenfélagahreyfingin, leikfélögin og öll þessi frjálsa félagsstarfsemi úti um land, sem leggur fram mikla vinnu til þess að halda uppi menningarstarfsemi í hinum dreifðu byggðum eða á öllum svæðum utan Reykjavíkur, fái raunverulega að stjórna þessum sjóði, sem á að vera til þess að lyfta undir starfið sem þar er unnið. Fullkomlega er eðlilegt að þessi breyting eigi sér stað. þetta fólk fái ráð yfir þessum sjóði og hann verði nýttur í þeim tilgangi sem honum var ætlað í byrjun. Ég vil svo ekki hafa þessi orð öllu fleiri. En ég vænti þess, að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Mér sýnist, að hér sé um að ræða till. sem full ástæða sé til að styðja. Hún stefnir að því að auðvelda fólki menningarstarfsemi úti á landsbyggðinni. Reyndar vekur hún líka athygli á því, hve takmarkaður stuðningur hins opinbera er við þá starfsemi. Þetta kemur m. a. fram í grg., þar sem er verið að ræða um félagsheimilasjóð og ráðstöfunarfé hans, sem er að sjálfsögðu allt of lítið. En þetta gefur mér tilefni til þess enn einu sinni að ræða almennt um menningarstarfsemi í þessu landi. Og þá hygg ég að ýmsir þeir, sem á dönsku kallast að vera „viderekomne“ í þeim efnum, muni hneykslast heldur en ekki. Við leifðum okkur það hér nokkrir í vetur að benda á það, að Sinfóníuhljómsveitin fær tiltölulega miklu, miklu meiri peninga en öll áhugaleikstarfsemin í landinu, svona 10 sinnum meiri peninga, og töldum að ekki væri samræmi í þessu. Við vorum ekki að amast við Sinfóníuhljómsveitinni, heldur vildum við fá meira samræmi í þetta og meiri fjármuni til styrktar þeirri menningarstarfsemi sem stunduð er úti um allar byggðir þessa lands. Og ég ítreka það, sem ég sagði í vetur: sú starfsemi er vaxtarbroddur íslenskrar menningar í dag, miklu þýðingarmeiri fyrir íslenska menningu en allir sinfóníutónleikarnir hér upp í háskóla til samans. En í þessu sambandi er líka óhjákvæmilegt að ræða annað, og það er sú tíska sem upp er komin að efna til griðalegra listahátíða. Svona mikil menningarþjóð erum við Íslendingar Ónefndir aðilar hafa fengið það næstum að segja staðfest í stjórnarskránni, að á tveggja ára fresti skuli efna til gríðarlega mikillar listahátíðar hér í Reykjavík. Ég held að ekki væri vanþörf á að gera úttekt á því, hvaða þýðingu þessi starfsemi hefur fyrir íslenska menningu. En það er íslensk menning sem skiptir okkur mestu. Ég er sannfærður um það, að margir þeir, sem stunda tónlist og ýmsar listgreinar hér uppi, geti ýmislegt lært í sambandi við þessar listahátíðir. En ég er ekki í neinum vafa um það heldur, að hægt væri að kenna þeim það án alls þess brambolts og tilkostnaðar sem í listahátíðum felst. Margir góðir gestir koma hingað, heimsfrægir menn. Það vantar ekki. Það vantar ekki romsuna um öll heimsfrægðarherlegheitin sem fylgja listahátíðum. Áhrif þessa eru þó fyrst og fremst þau, að athygli umheimsins er vakin á því, að hér á sér stað menningarstarfsemi, listastarfsemi. En þessari listastarfsemi er að miklu leyti haldið uppi af útlendingum og þess vegna er líka tekið eftir henni. M. ö. o.: þetta er ekkert annað en sýningargluggi, fyrst og fremst sýningargluggi. Og ég segi: Á meðan aldrei virðist standa á fjármunum til þessarar starfsemi, er það reginhneyksli hversu skorin er við nögl allur stuðningur við menningarstarfsemi úti um hinar dreifðu byggðir þessa lands. Það er kominn tími til þess að jafna þar metin, svo sannarlega. Fyrir nú utan þá plágu sem fylgir öllum þessum listahátíðum og annarri slíkri starfsemi, heimsmenningarstarfsemi, en það er sá hátíðarsvipur sem kemur á menn í tilefni af þessu, sú umr. eða sem af þessu sprettur, tilgerðin öll og yfirborðsmennskan sem einkennir hana. Í þessu sambandi dettur mér í hug þáttur sem fjallaði um bókmenntir fyrir nokkrum árum. Það komu saman rithöfundar og skáld og bar að sjálfsögðu mest á þeim sem mest tök höfðu á heimsmenningunni. En mér reiknaðist til, á ferðum mínum um kjördæmi mitt, þar sem ég hitti fyrir bændur og sjómenn og þeirra konur, óbreytta Íslendinga, að þessir bókmenntaþættir drægju úr bókmenntaáhuga þessa ágæta fólks um svona á að giska 10% hver þáttur. Guði sé lof, að þeir urðu aldrei nema 8, þannig að það má reikna með að eftir hafi orðið 20% af bókmenntaáhuganum þegar upp var staðið. Fólki blöskraði tilgerðin og hátíðleikinn, þessi tilhneiging hjá þessu fólki, sem er í forsvari fyrir ýmsa menningu, að setja sig á háan hest, telja sig vera eitthvað merkilegra en annað fólk. Fyrir nú utan það, - og kannske má segja að það sé eitt af því fáa jákvæða við þetta, - að sumt af þessari speki er algerlega óskiljanlegt þrugl. Áróður skiptir miklu máli í dag. En það er ekki uppi mikill áróður af hálfu félagsheimilanna eða þess fólks sem stundar menningarstarfsemina úti á landsbyggðinni, þess fólks sem syngur í kórunum, sem efnir til leiksýninganna o. s. frv., o. s. frv. Það tekur ekki þátt í þeim þáttum, sem öll þjóðin mænir á. Enn síður er það aðili að þeim sýningarglugga sem listahátíðirnar eru. En í hlutfalli við áróðurinn virðist aukast árangur manna við að útvega fjármuni til listastarfsemi. Allt, sem stuðlar að því að vekja athygli á menningarstarfseminni úti á landsbyggðinni, er til góðs. Það stuðlar að því að auka skilning þjóðarinnar á þýðingu þessarar starfsemi. meðan af hálfu ýmissa annarra aðila er allt gert til þess að draga athygli hennar frá þessu, en að allra handa menningarlegu „fýrverkeríi“, sem efnt er til öðru hverju. Þetta vil ég segja í tilefni af þessu frv. sem þrír hv. framsóknarmenn flytja.