Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fyrirspyrjandi (Bjarni Jónsson) Það, sem jeg ætlaði að spyrja um hjer, er ekki hvernig dýrtíðarkolunum hafi verið úthlutað milli hinna ýmsu sveita og kauptúna, heldur ætla jeg að spyrja hjer um, hvernig úthlutuninni hafi verið háttað milli einstakra manna hjer í bæ, hvað mikið af þeim hafi farið til hinna efnaðri manna hjer í bæ, og hvað mikið til fátæklinganna, sem þingið í fyrra ætlaðist til að fengju það alt. Svona ber að skilja fyrirspurnina.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg skal leyfa mjer að láta þess getið, að sveitarstjórnir og bæjarstjórnir sendu til stjórnarinnar tillögur um það, hvernig dýrtíðarkolunum skyldi verða úthlutað meðal manna. Stjórnin gerði það alstaðar að skilyrði fyrir staðfestingu þessarar reglu, að fátæklingarnir fengju kolin ódýru verði, undir meðalverðinu, sem var 120 kr. Víðast hvar á landinu voru 3 verð á kolunum, en hjer í Reykjavík voru þau 4. í 1. flokki kostaði smálestin 200 kr., í 2. fl. 160 kr., í 3. fl. 105 kr. og í 4. fl. 75 kr. Önnur afskifti af kolaúthlutun til sveitarfjelaga eða bæjarfjelaga hefir stjórnin ekki haft og gat ekki haft. Stjórnin gat ekki heldur ákveðið, hvað mikið af kolum skyldi vera í hverjum flokki, því til þess brast hana kunnugleik, en hún gat að eins sjeð um að hafa einn flokk með ódýrum kolum, og það gerði hún. Sje jeg svo ekki ástæðu til að svara frekar.

Fyrirspyrjandi (Bjarni Jónsson) Jeg sje á þessu svari hæstv. fjármálaráðherra, að það er fremur sök bæjarstjórnar heldur en landsstjórnar, að kolunum hefir verið ranglátlega skift niður, en þó þykir mjer það miður, að stjórnin skuli hafa samþykt þessar reglur, sem settar voru um útbýtinguna. Jeg galt jákvæði mitt við þessari dýrtíðarráðstöfun hv. Alþingis með það fyrir augum, að fátæklingarnir skyldu aðallega njóta þessa, menn, sem ekki væru nægilega úrræðagóðir og út undir sig að afla eldiviðar á annan hátt. En þessi flokkun skilst mjer röng, þar sem runnið hafa gjafir úr landssjóði til þeirra, er vel voru efnum búnir og ekki voru gjafarþurfar. Sjálfur átti jeg kost á að fá kol úr hæsta flokknum, en vildi ekki nýta, en kunnugt er mjer um, að menn með sömu tekjum og jeg hefi voru þar ofarlega á blaði, og af því get jeg ráðið, að þeir nutu, sem ekki voru þurfandi. Það hefði átt að koma þessu öðruvísi fyrir, og ef kolin hefðu orðið of dýr, þá hefði bæjarstjórnin átt að kaupa kolin og láta svo fátæklingana fá þau undir verði, en selja svo hinum efnaðri fullu verði. Jeg verð því að vita þessa aðferð bæjarstjórnarinnar, því hún fer í bág við anda laganna og vilja hv. Alþingis, því jeg veit, að hv.þm. munu vera sömu skoðunar og jeg um þetta mál.

Magnús Pjetursson Mig langar til, úr því farið var að spyrja um kolaúthlutunina, að leggja dálitla fyrirspurn fyrir hæstv. fjármálaráðherra, sem að vísu ekki kemur við úthlutuninni, en er þó um dýrtíðarkolin eða þeirra verð. Þess er sem sje getið í nefndaráliti hv. meiri hluta bjargráðanefndar í dýrtíðarmálinu, að landssjóður hefði varið 490 þús. kr. í afslátt á þessum dýrtíðarkolum. En eftir því, sem fram kom á þinginu í fyrra, var gert ráð fyrir, að úthlutað yrði 2.800 smál., og var þar gert ráð fyrir, að hallinn á hverri smálest mundi nema 100 kr. Menn bjuggust sem sje við því, að koma mundu kol hingað til landsstjórnarinnar, er mundu kosta 200 kr. smál. hjer á höfninni. Nú er það kunnugt, að kolin hafa komið, og verðið var eins og við var búist. Vildi jeg því gjarnan komast á snoðir um, hvernig á því stendur, að hallinn hefir verið bókaður 490 þús. kr., þar sem mjer reiknast svo til, að hann nemi ekki nema tæp 300 þús kr., ef innkaupsverðið er rjett hjá mjer. Jeg spyr að þessu af því, að vjer þm. úti um land stöndum illa að vígi gagnvart fólkinu, því það krefst þess að vita, hvernig getur staðið á því, að hallinn á þessu nemur undir ½ miljón. Vjer höfum auðvitað reynt að þagga þetta niður og höfum slegið á þetta eins og hverja aðra kviksögu, vegna þess, að það kom aldrei fram í þinginu í fyrra, að hallinn mundi verða svona mikill. Enda hefir hann ekki orðið svo mikill fyrir landssjóðinn.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg vildi að eins taka það fram, út af fyrirspurn hv.þm. Dala. (B. J.), að jeg hygg, að sveitarfjelög og bæjarstjórnir hafi haft þetta hærra verð til þess eins, að hægt væri að selja fátæklingunum með lágu verði, og er gert ráð fyrir því í lögunum, að svo verði farið að. Svo jeg snúi mjer að hv.þm. Stranda. (M. P.), þá skal jeg játa það, að jeg er ekki sjerstaklega búinn undir að að svara fyrirspurn hans. En þess vil jeg láta getið, að þó að gert hafi verið ráð fyrir því á þinginu í fyrra, að kolin mundu kosta 200 kr. hjer á höfninni, þá hefir hlotið að leggjast mikill kostnaður á þau áður en þau voru komin á land, bæði kostnaður við uppskipun o. fl. Auk þess skal jeg geta þess, að sett var jafnaðarverð á kolin, og kostaði hver smálest eftir því 300 kr. Við þetta jafnaðarverð var miðað við úthlutunina. Ef jeg hefði vitað um þessa fyrirspurn, þá mundi jeg hafa verið betur undirbúinn, en mjer mun vera óhætt að fullyrða það, að jafnaðarverðið var 300 kr., og það var lagt til grundvallar.

Jörundur Brynjólfsson Jeg ætla ekki að blanda mjer mikið í þessa fyrirspurn eða umræðurnar yfirleitt. Það var að eins eitt atriði í ræðu hv.þm. Dala. (B. J.), sem olli því, að jeg stóð upp, og þetta atriði var, að mjer heyrðist ekki betur en hann hafi vítt aðgerðir bæjarstjórnarinnar í Reykjavík í þessu máli.  (B. J.: Jeg nefndi ekki neina sjerstaka bæjarstjórn, en ef hv.þm. Reykv. sýnist svo, þá mega orð mín gjarnan eiga við bæjarstjórnina hjer)  . Það, sem olli mismun kolaverðsins hjer í Reykjavík, var það, að efnaðir menn voru líka látnir fá nokkuð af kolunum. Og þetta var gert til þess, að hægt væri að selja kolin með lægsta verðinu, sem var 75 kr., og fengu þeir einir kolin með því verði, sem fátækastir voru. það má deila um það, hvort rjettlátt hafi verið að láta alltekjumikla menn fá nokkuð af kolunum. En jeg vil að eins benda mönnum á, að það er ekki með öllu ranglátt, því þess ber að gæta, að efnamennirnir hafa borið og koma til að bera þyngstar byrðarnar af dýrtíðarráðstöfunum bæjarfjelagsins, og eiga auðvitað að gera það. Hjá öðrum þjóðum hefir venjan líka verið sú, að þegar líkt stendur á, eins og hjer stóð á, þá hefir hjálpin verið látin ganga jafnt yfir alla, en svo hefir verið tekið af þeim efnameiri með sköttum. Úti um land hefir kolaúthlutununni verið hagað líkt þessu, og þó ver gætt hagsmuna hinna efnaminni heldur en hjer var gert í Reykjavík. Jeg vil geta þessa, til þess að sýna það, að bæjarstjórnin hjer hefir ekki ein haft þessa tilhögun. Vel má vera, og það efast jeg reyndar ekki um, að unt hefði verið að úthluta þessum kolum rjettlátlegar víðar en gert var. En t. d. hjer í Reykjavík vann sjerstök nefnd að undirbúningi úthlutunarinnar og lagði talsverða vinnu í það, og þóttist hún ekki hafa getað fundið heppilegri leið heldur en hún lagði til, og á hennar tillögur fjelst bæjarstjórnin. Jeg vil taka undir það með hv.þm. Stranda. (M. P.), að það sje ekki rjett að reikna landssjóði svona mikinn halla af dýrtíðarkolunum, þar sem þau kostuðu 200 kr. hjer á höfninni, eftir því sem jeg hefi sannspurt, og þegar þingið samþykti þessa dýrtíðarráðstöfun í fyrra, þá var það gert með hliðsjón af því, að von var á þessum ódýra kolafarmi.

Fjármálaráðherra (S. E.) Það var að eins örstutt athugasemd út af ræðu hv. 1. þm. Reykv. (J. B.). Jeg vil að eins lýsa yfir því, að það kom ekki til nokkurra mála að reikna kolasmálest 200 kr., þegar þau voru komin hjer á land, því eins og jeg tók fram áðan, þá hefir margskonar kostnaður lagst á þau, t. d. eins og uppskipunarkostnaður og afhendingarkostnaður o. fl. Auk þess eru kolin tollskyld. Svo sje jeg ekki, hver ástæða er til þess, þó einn farmur komi með lágu verði, þá að reikna eftir honum. Rjettara er að taka jafnaðarverð af því verði, er kolin voru í á staðnum, og reikna svo af þessu verði, og jeg held, að mjer sje óhætt að fullyrða, að jafnaðarverðið var 300 kr. fyrir smálestina. Annars skal jeg játa það, að jeg sje ekki mikla breytingu á því fyrir landssjóð, hvort reiknað er á einn veg eða annan, því að vitanlega fer það að eins úr einum vasanum í annan, því ef landssjóður græðir við það, þá er tapið meira fyrir landsverslunina, og svo öfugt. Jeg sje svo ekki ástæðu til að segja meira í bráð.

Fyrirspyrjandi (Bjarni Jónsson) Jeg vildi óska, að jeg hefði getað beint fyrirspurninni til háttvirts 1. þingm. Reykv., eða til bæjarstjórnarinnar. Jeg hafði ekki hagað minni ræðu svo, að jeg hafi beint henni að bæjarstjórninni, en sje af ræðu þingmannsins (J. B.), sem er í bæjarstjórn, að hún á hjer aðallega hlut að máli. Það er eitt, sem jeg vil minnast á, sem að vísu kemur fyrirspurninni ekki við, og það er, að ekkert stendur um það í lögunum, úr hvaða skipi kolin ættu að vera. Því er með öllu óþarfur þessi lestur um það, hvort reikna beri með hærra eða lægra verði. Verð það, sem stjórnin setti, mun vera sennilegt heildarverð á öllum kolunum. Það er aftur önnur athugasemd, sem er skökk hjá hv. 1. þm. Reykv. (J. B.), að efnamennirnir eigi líka að fá hlutdeild í afslætti af vörum, því að þeir greiði það aftur í sköttum til hins opinbera. Þetta væri alveg rjett, ef um almennan afslátt á vörum væri að ræða. En þessi kolastyrkur var veittur af þinginu sem sjerstök linkind handa fátækum mönnum í kaupstöðum, sem veitti sjerstaklega erfitt að hafa ofan af fyrir sjer. Það virðist vera undarleg leið til að geta selt fátækum mönnum kol lágu verði, að vera að setja á þau mismunandi verð. Nokkru nær hefði þá verið að taka alla fúlguna, sem landssjóður ljet af hendi, og selja svo sumt fyrir fult verð, það sem fátæklingarnir þurftu ekki með, en hitt þá þeim mun lægra. Á þann hátt hefði hjálpin komið niður á fátæklingunum, eins og til var ætlast. En bæjarstjórn Reykjavíkur hefir ekki valið þessa leið, heldur hefir hún stungið gjöfum úr landssjóði í vasa efnaðra manna, sem ekki þurftu þeirra, en þiggja þær, ef til vill bara til þess að sýna, hve illa sje hægt að fara með hjálparviðleitni landssjóðs.

Pjetur Þórðarson Mönnum hefði ekki átt að koma það á óvart, að svona fór um úthlutun dýrtíðarkolanna. Því var spáð strax í fyrra, að svona mundi fara. Jeg veit til þess, að í mínu kjördæmi var mikil óánægja yfir því, að nokkuð af þessari ívilnun hlutu stórríkir menn. Þessi óánægja og umkvörtun komst alla leið til stjórnarráðsins í ákveðnu formi, en stjórnin hefir víst ekki sjeð sjer fært að gera neitt við það, fram yfir það, sem í tillögunni stóð. En jeg vona, að þessi fyrirspurn verði til þess, að menn læri af reynslunni fyrir framtíðina. Það kemur stundum fram hjer í deildinni, að menn vilja vera að leika stærri þjóðir, sem geta gefið ívilnanir í dýrtíðinni alment; hjer jafnvel þeim, sem hafa stórgrætt á henni, og ýmsum, sem ekki hafa viljað þiggja. Það eina, sem við kunnum að geta gert, er þá það, að þingið leggi meiri áherslu á það í næsta skifti, að ekki sje nein ívilnun frá landssjóði látin lenda hjá þeim, sem ekki þurfa hennar með. Jeg stóð að eins upp til að leggja áherslu á þetta.

Magnús Pjetursson Jeg vona, að hæstv. ráðherrar eða hæstv. forseti taki ekki hart á mjer, þó jeg taki þennan útúrdúr. Mjer þykir leitt, að hæstv. fjármálaráðherra skyldi ekki geta gefið betri skýringu á þessu nú þegar. Jeg hjelt satt að segja, að hann þyrfti ekki mikinn undirbúning til þess. Það er munur, hvort landssjóður leggur fram 300.000 kr. eða 500.000 kr til þessarar kolaniðurfærslu, og því undarlegt athugaleysi, að einn fjármálaráðherra skuli ekki vita neitt, hvernig á þessum mismun stendur. Hæstv. fjármálaráðh. hjelt, að verðið mundi miðað við meðalverð þeirra kola, sem landsverslunin hafði til sölu. Jeg býst við, að það muni vera rjett. En það var ekki ætlun þingsins, og engin ástæða til þess, að landsverslunin græddi um 200.000 kr. á því að selja landssjóði þessi kol. Hv. þm. Dala. (B. J.) sagði, að það hefði ekki verið tekið fram í þinginu í fyrra, að dýrtíðarkolin ættu að vera úr neinu ákveðnu skipi. Það má ef til vill segja, að þetta sje rjett hermt. En víst er um það, að allir þingmenn höfðu þá þennan ákveðna skipsfarm í huga. Og þegar þeir greiddu atkvæði með því að veita þennan afslátt af kolaverðinu, þá var það með þeirri fullu vissu, að ekki færi þessi niðurfærsla yfir 300 þús. kr., því það var þá kunnugt öllum þingmönnum, að landsstjórnin átti von á kolum fyrir það verð. - Það getur verið satt, að þetta hafi ekki mikið að segja, þegar upphæðin kemur í landssjóðinn hvort sem er. En það er óviðfeldið, að þegar hagur landsverslunarinnar er gerður upp, þá sje af gróðanum fram kominn við það, að landssjóður hafi borgað of mikið fyrir vöru, sem hann keypti af versluninni. Jeg hefi komið þessu að hjer, til þess að þurfa ekki að koma með sjerstaka fyrirspurn um það. Það þarf líklega ekki að ræða meira um þetta. Jeg býst við, að þær upplýsingar sjeu komnar fram, sem hægt er að fá, að minsta kosti hjá hæstv. fjármálaráðherra.

Fjármálaráðherra (S. E.) Í tilefni af því, sem hv.þm. Mýra. (P. Þ.) tók fram, vildi jeg láta þess getið, að annarsstaðar, eins og t. d. í Danmörku, þar sem vörur eru seldar undir verði, er lækkunin látin ná til allra; svo var t. d. um smjörið. En að því er kolin hjer snertir, þá varð að selja þeim, sem betur voru staddir, nokkuð af kolunum við hærra verði, til þess að fátækara fólkið gæti fengið nokkuð af kolunum við lægra verði. Þeir, sem betur voru staddir, áttu að borga niðurfærsluna hjá þeim fátækari. Jeg get nefnt nokkur dæmi upp á verðlag og flokkun í nokkrum hjeruðum: Í Húnavatnssýslu voru kolin seld á 90 kr., 120 kr. og 200 kr. Á Fáskrúðsfirði 100 kr., 150 kr. og 170 kr. í Helgu 110 kr., 125 kr. og 140 kr. A Seyðisfirði 100 kr., 130 kr. og 160 kr. Út af ræðu hv.þm. Stranda. (M. P.) get jeg ekki sagt annað en jeg er búinn. Það mun vera ábyggilegt, að landsverslunin ákvað kolaverðið 300 kr. pr. smálest. Hvort það hefði mátt vera lægra, það er vitanlega nokkuð álitamál. En það sjá allir, að ekki gæti verið nein meining í því að miða verðið við lægsta farminn. Jeg skil, hvað háttvirtur þingm. Stranda. (M. P.) er að fara með þessu. Honum finst, að þarna sje gróði, - hann nefndi 200.000 kr. - sem vafasamt sje, hvort landsverslunin geti tileinkað sjer, og viljinn er auðvitað hinn besti til að gera sem minst úr gróða landsverslunarinnar. Jeg veit ekki, hve mikið landsverslunin kann að hafa grætt á þessari kolasölu. En það liggur í augum uppi, að þegar landsverslunin á að hafa hag, þá verður hún að græða á einhverju. Og eitthvað hefir hún sennilega grætt á kolaversluninni.

Jörundur Brynjólfsson Út af orðum hv.þm. Dala. (B. J.) skal jeg taka það fram, að bæjarstjórn Reykjavíkur úthlutaði ekki dýrtíðarkolum til annara en þeirra, sem um það sóttu.