Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Atvmn. Sþ. hefur haft til umsagnar till. til þál. sem hljóðar svo, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að fela samgrh. að láta gera kostnaðar- og framkvæmdaáætlun um gerð vegar með suðurströnd Reykjanesskaga milli Þrengslavegar við Þorlákshöfn og Grindavíkurvegar. Niðurstöður þeirrar athugunar skuli liggja fyrir við endurskoðun vegáætlunar á næsta Alþingi." Umsagnir um þessa till. voru jákvæðar. En það hefur verið sú venja í þinginu að þingmenn hvers kjördæmis hafa útslitaáhrif á verkniðurröðun vega í sínu kjördæmi. Þess vegna taldi allshn. ekki rétt að Alþingi legði til framkvæmdaáætlun, en að það væri mikils virði að kostnaðaráætlun um gerð þessa vegar yrði gerð þannig að þingmannahópar Suðurlands og Reykjaness gætu metið það út frá þeim upplýsingum hvar í framkvæmdaröð þeir settu hugsanlegan veg meðfram suðurströndinni. Það er mjög margt sem mælir með þessari vegarlögn, það fer ekki á milli mála, en að sjálfsögðu hlýtur það að vera þeirra aðila að ákveða tímasetningu hans. Nefndin leggur þess vegna til að tillgr. verði samþykkt svo breytt: "Alþingi ályktar að fela samgrh. að láta gera kostnaðaráætlun um gerð vegar með suðurströnd Reykjanesskaga milli Þrengslavegar við Þorlákshöfn og Grindavíkurvegar. Niðurstöður þeirrar athugunar skulu liggja fyrir við endurskoðun vegáætlunar á næsta ári." Fjarverandi afgreiðslu málsins var Guðmundur H. Garðarsson.



Virðulegi forseti. Ég vil sem 1. flm. þessarar þáltill. koma upp og lýsa yfir ánægju minni með að nefndin hefur afgreitt þetta mál frá sér og get fúslega fallist á þá breytingu sem hún leggur til að gerð verði á ályktuninni. Það er nú svo að hugmynd um þennan veg hefur e.t.v. einhverjum fundist, ekki síst þeim sem fjarri búa þessu svæði, eilítið ankannaleg og ekki falla inn í þá mynd af vegakerfi landsins sem nú er við lýði. Hins vegar veit ég um a.m.k. tvo hv. alþm. sem hafa ekið þessa leið eftir að þáltill. kom fram og þeir hafa haft samband við mig og getið um það að þeir hafi ekki fyrr áttað sig á þessari leið, vitað að hún væri til en aldrei farið hana og hafa lýst því yfir við mig að þeir sjái ýmsa kosti þess og margháttaða ef þarna yrði lagður vegur. Ég ætla ekki að fjölyrða um það og rökstyðja þetta frekar, en vil lýsa yfir ánægju minni með það að nefndin hafi afgreitt málið. Að sjálfsögðu er það rétt að þingmenn Reykjaneskjördæmis geta fjallað frekar um þetta og þá sett þetta verkefni í einhverja forgangsröð sem og hvað annað sem viðkemur vegáætlun. En hér er málinu hreyft og það var eitt af þeim markmiðum sem ég setti mér með þessari þáltill.



Virðulegi forseti. Ég fagna því að till. sem þessi skuli fá þinglega afgreiðslu og tel að meðferð hv. nefndar á henni hafi verið réttlát, en ég harma að þegar verið er að fjalla um mál af þessu tagi og að vissu leyti verið að opna leiðir til að koma nýjum vegaleiðum til umræðu og umfjöllunar að hæstv. samgrh. skuli ekki vera viðstaddur. Við hv. þm. erum kallaðir til starfa á laugardagsmorgni, sem sjálfsagt er, að ósk ríkisstjórnarinnar að ég geri ráð fyrir, en hér er verið að fjalla um málefni sem mér finnst vera þess eðlis að það sé fráleitt, og ekki síst þar sem hæstv. ráðherra er þingmaður þess kjördæmis sem þessi vegur er í, að ráðherrar sýni okkur venjulegum þingmönnum ekki þá virðingu að vera viðstaddir þegar verið er að fjalla um mál sem snerta beint þeirra ráðuneyti. Mér sýnist að dagskráin sem við höfum fengið á borðin sé einmitt á þann veg að eðlilegt sé að hæstv. samgrh. væri hér.

Enda hafa ráðherrar ekki annað þarfara að gera en hlusta á þingmenn.

Enda, segir einn af hv. stjórnarliðum, hafi ráðherrar ekki annað þarfara að gera, og það geri ég nú ráð fyrir að sé alveg rétt, að þeir hafi ekki annað þarfara að gera og það sé skylda þeirra að fylgjast með umræðum hér á Alþingi, a.m.k. um þau málefni sem falla undir þeirra ráðuneyti. Jafnan er hv. þm. Halldór Blöndal réttsýnn og bendir á réttar leiðir og skyldur manna. Ég beini því til virðulegs forseta að . . .

. . . ná í manninn.

Já, það er eðlilegt að óska eftir því að gerðar verði ráðstafanir til þess að hæstv. ráðherra verði hér viðstaddur og þetta mál verði ekki tekið út af dagskrá fyrr en við heyrum afstöðu hans til þessa.



Samkvæmt ósk hv. 4. þm. Vesturl. verður umræðu frestað um sinn og gerðar hafa verið ráðstafanir til að kanna hvort hæstv. samgrh. getur verið viðstaddur umræðuna.



Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nál. á þskj. 921 frá atvmn. um till. til þál. um innflutning loðdýra til kynbóta. Nefndin hefur rætt till. á fundum sínum og sent hana þremur aðilum til umsagnar, yfirdýralækni, Sambandi ísl. loðdýraræktenda og Búnaðarfélagi Íslands. Nefndin mælir með því að till. verði samþykkt. Fjarstaddir afgreiðslu málsins voru Geir Gunnarsson, Birgir Dýrfjörð og Eggert Haukdal, en undir nál. skrifa Valgerður Sverrisdóttir, formaður, Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir, fundaskrifari, Ólafur Þ. Þórðarson og Guðmundur H. Garðarsson.



Virðulegi forseti. Á þskj. 740 hef ég leyft mér að leggja fram till. til þál. um ráðstafanir til að lækka raforkukostnað í gróðurhúsum: "Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að beita sér fyrir því við stjórnir Landsvirkjunar og Rafmagnsveitna ríkisins að garðyrkjubændum verði gefinn kostur á hagkvæmum kaupum á raforku til lýsingar í gróðurhúsum til þess að styrkja samkeppnisaðstöðu innlendrar ylræktar gagnvart innflutningi. Í grg. segir með leyfi forseta: "Árið 1985 var að beiðni Sambands garðyrkjubænda gerð athugun á notkun lýsingar við garðyrkju. Upplýsingar um orkunotkun voru fengnar frá Rafmagnsveitum ríkisins og Rafveitu Hveragerðis, en upplýsingar um lampafjölda og notkunartíma þeirra frá garðyrkjubændum. Í þessari athugun kom fram að heildarnotkun garðyrkjustöðva, sem skipta við Rafmagnsveitur ríkisins, var þá 792 759 kwst. og af þeirri notkun voru 357 674 kwst. vegna lýsingar við plöntuuppeldi eða um 45% af heildarnotkun. Hér á landi hófst notkun lýsingar við uppeldi plantna fyrst að einhverju marki um tíu árum áður en þessi athugun var gerð. Það sést því hve þróunin hefur verið hröð. Fram kemur í áðurnefndri athugun að með eðlilegum vexti þessarar atvinnugreinar og áframhaldandi aukningu á notkun lýsingar við ræktun á grænmeti og blómum megi reikna með rúmlega þreföldun á heildarorkunotkun á næstu árum. Ef litið er á hvaða áhrif aukin notkun lýsingar við uppeldi plantna hefur kemur í ljós samkvæmt tölum frá Sölufélagi garðyrkjumanna að innlend framleiðsla á grænmeti, svo sem tómötum, gúrkum og papriku, kemur nú fyrr á markað en áður. Þannig voru til dæmis tómatar, ræktaðir hér á landi, ekki komnir á markað fyrr en í maí árið 1975. Tíu árum seinna, þegar lýsing hafði stóraukist, voru þeir mánuði fyrr á ferðinni. Sama gildir um ræktun á gúrkum og papriku. Lýsing í gróðurhúsum gerir það að verkum að hægt er að hefja uppeldi plantna fyrr og þær eru því fyrr komnar á markað. Einnig er hægt að stýra ræktun betur þannig að minni hætta er á offramleiðslu yfir sumartímann og nýting gróðurhúsa verður betri. Þetta skilar sér svo til neytenda í lægra verði á grænmeti. Ferskt innlent grænmeti er lengur á boðstólum og minnkandi þörf fyrir innflutning. Rannsóknir sýna, bæði hérlendis og erlendis, að sá liður ræktunar, sem svarar best lýsingu, er framleiðsla á græðlingum. Notkun lýsingar við blómarækt hefur, eins og þegar um grænmeti er að ræða, gert það að verkum að sá tími, sem íslensk blóm eru á markaðnum, hefur lengst og þörfin á innflutningi blóma minnkað. En þótt þörfin á innflutningi blóma og grænmetis hafi minnkað þarf það ekki að þýða að dregið hafi úr innflutningi. Tollar og skattar af innflutningi hafa lækkað en söluskattur er kominn á alla innlenda framleiðslu. Samkeppnisaðstaða innlendrar garðyrkju er því erfið og hefur versnað að undanförnu vegna aðgerða stjórnvalda. Árið 1987 voru flutt til landsins afskorin blóm og pottablóm að verðmæti 45,3 millj. kr. og grænmeti að verðmæti 136,2 millj. kr. Íslenskt grænmeti hefur notið velvildar neytenda sem hrein og ómenguð vara. Eiturefnanotkun er tiltölulega lítil og innflutningur þeirra efna, sem hér eru notuð, hefur verið undir ströngu eftirliti. Í Hollandi, sem er það land sem við skiptum einna mest við, eru allt aðrar reglur um notkun eiturefna en hér. Þær eru mun rýmri og leyfa til dæmis notkun svokallaðra kerfislyfja, þ.e. lyfja sem plantan tekur upp og samlagast henni og eru af þeim ástæðum bönnuð hér. Frjáls og óheftur innflutningur blóma og grænmetis leiðir líka til þess að hingað berast nýir sjúkdómar og meindýr. Benda má á að flesta sjúkdóma og meindýr, sem finnast nú í íslenskri grænmetis- og blómaræktun, má rekja til innflutnings blóma. Slíkt hlýtur að lokum að leiða til aukinnar eiturefnanotkunar ef ekki verður hert eftirlit með innflutningi og spornað þannig við þeirri sýkingarhættu sem hann hefur í för með sér. Það hlýtur líka að vera stefna okkar að vernda og styrkja innlenda framleiðslu á grænmeti. Aukin raforkunotkun til lýsingar í gróðurhúsum mun lengja markaðstíma innlends grænmetis, draga úr þörfinni á innflutningi blóma og grænmetis, auka nýtingu gróðurhúsa, lækka verð til neytenda en umfram allt tryggja betur aðgang neytenda að góðri og ómengaðri vöru. Það skiptir því ekki litlu að stuðlað verði að aukinni notkun lýsingar við blóma- og grænmetisræktun í gróðurhúsum. Þess vegna er því beint til ríkisstjórnarinnar að hún beiti sér fyrir því að garðyrkjubændum verði gefinn kostur á hagkvæmum kaupum á raforku til lýsingar í gróðurhúsum." Virðulegi forseti. Eins og fram kemur í grg. er tiltölulega stuttur tími liðinn frá því að notkun lýsingar við uppeldi plantna hófst hér á landi, eða um 13 ár, enda ekki svo langt um liðið síðan menn fóru að stunda garðyrkju hér á landi sem aðalbúgrein. Undir garðyrkju flokkast hvers konar ræktun í gróðurhúsum, reitum, útiræktun á garðplöntum og matjurtum öðrum en kartöflum. Í dag eru um 17 hektarar af gróðurhúsum í landinu. Stærstur hluti þeirra er nýttur til framleiðslu grænmetis en hlutur blómaframleiðslu fer vaxandi. Staðsetning gróðurhúsanna er helst á fimm þéttbýlissvæðum, Hveragerði, Laugarási, Flúðum, í Reykholtsdal og í Mosfellsbæ. Af þeim 17 hekturum af gróðurhúsum sem hér eru nýtast 9 hektarar til grænmetisræktunar. Þar eru stærstu liðirnir í ræktuninni: tómatar um 700 tonn, agúrkur um 500 tonn og um 100 tonn af papriku, auk annars grænmetis. Þetta eru háar tölur en þó fullnægir þetta magn ekki markaðsþörfinni því við flytjum árlega inn mikið af grænmeti. Einnig er ræktað hér talsvert af blómum til afskurðar og pottaplöntum eða í um 5 hekturum gróðurhúsa. Þar er markaðsþörfinni þó ekki heldur fullnægt og flutt inn árlega mikið magn afskorinna blóma og pottaplantna. Framleiðsla garðyrkjubænda hefur til nokkurs tíma verið alfarið bundin árstíðum og sólar leysi yfir vetrarmánuðina hefur komið í veg fyrir ræktun á þeim tíma. Fyrir u.þ.b. 13 árum fóru garðyrkjubændur að taka í notkun sérstaka lýsingu í gróðurhúsum yfir vetrarmánuðina og kom þá í ljós að hægt var að lengja ræktunartímann, auka nýtingu gróðurhúsa og lengja sölutíma grænmetis verulega. Árið 1985 var svo að beiðni Sambands garðyrkjumanna gerð athugun á notkun lýsingar til garðyrkju. Samkvæmt þeim upplýsingum sem þá fengust hjá Rafmagnsveitum ríkisins var heildarsala rafmagnsveitna til garðyrkjustöðva 792 759 kwst. og af þeirri notkun 357 674 kwst. vegna lýsingar við plöntuuppeldi. Það eru um 45% af heildarnotkun. Notkunartíminn var algengastur frá janúarbyrjun og fram í miðjan febrúar, en hefur lengst verulega við það að lýsing er nú notuð að afloknu uppeldi plantna á vaxtarstað þeirra fram í apríl. Þessi athugun á notkun lýsingar við garðyrkju leiddi í ljós veruleg áhrif uppeldislýsingar við dreifingu framleiðslu grænmetis eftir árstíma. Þannig mátti sjá af skýrslum um innvegið magn tómata hjá Sölufélagi garðyrkjumanna að aprílmánuður 1984 var kominn með nánast sömu hlutdeild og maímánuður 1975, en þá var notkun lýsingar ekki hafin að neinu marki. Notkun lýsingar hafði í för með sér að framleiðslan var mánuði fyrr á ferðinni en áður hafði verið. Það sama má segja um agúrkur og papriku. Athugunin leiddi líka í ljós að betur væri hægt að stýra ræktuninni og draga mætti úr offramleiðslu yfir sumartímann. Af því má sjá að notkun lýsingar mundi hafa jákvæð áhrif í garðyrkju. Hægt væri eins og áður sagði að stýra ræktuninni, nýta gróðurhúsin betur, ferskt innlent grænmeti væri lengur á boðstólum en áður og garðyrkjubóndinn hefði jafnari tekjur. Allt þetta skilaði sér til neytenda í lægra og jafnara verði grænmetis. Hið sama gildir um notkun lýsingar við blómaræktun. Sá tími sem hægt er að hafa íslensk blóm á markaðnum hefur og getur enn lengst verulega. Niðurstöður þessara athugana hefðu átt að verka hvetjandi á garðyrkjubændur til þess að stórauka notkun lýsingar við ræktun. Vissulega hefur notkunin aukist á þeim tveimur árum sem liðin eru frá því að þessi athugun var gerð en þó alls ekki sem skyldi. Ástæðan er einfaldlega sú að verð á raforku er sums staðar svo hátt að það hreinlega dregur úr mönnum kjarkinn að fara út í slíkar framkvæmdir. Ég segi sums staðar vegna þess að verðlagning á raforku til lýsingar í gróðurhúsum er mjög misjöfn og hafa garðyrkjubændur sem skipta við Rafmagnsveitur ríkisins t.d. þurft að borga mun hærra verð fyrir raforkuna en aðrir, svo einkennilegt sem það nú virðist. Það að garðyrkjubændur fái hagstætt verð á raforku til notkunar við ræktun er alls ekki ný krafa. Um þessi mál hefur verið stöðug umræða í nokkur ár. Staða garðyrkjubænda er í dag eins og reyndar annarra bænda innan landbúnaðarins mjög erfið. Oft hefur verið þörf á úrbótum til að styrkja stöðu þeirra og markaðshlutdeild, en nú er nauðsyn. Það eru sjálfsagt ekki miklar líkur á því að hægt verði að skapa þá stöðu að íslenskir garðyrkjubændur geti annað eftirspurn markaðarins allt árið um kring og við þannig verið sjálfum okkur nóg hvað varðar framleiðslu grænmetis og blóma. En hitt er ljóst að aukin notkun lýsingar við garðyrkju lengir verulega þann tíma sem innlend framleiðsla er á boðstólum. Meginreglan er sú að innflutningur þessarar vöru er leyfður eða öllu heldur frjáls þegar innlend framleiðsla annar ekki eftirspurn. Það er hins vegar vitað að ekki er alltaf farið eftir þeirri reglu og oft er boðið upp á innflutt grænmeti og blóm á sama tíma og nægjanlegt framboð er af innlendri framleiðslu. Mikill og ótímabær innflutningur brýtur niður stöðu garðyrkjubænda hér á landi og eru jafnvel dæmi þess að innlendir framleiðendur sitji uppi með framleiðslu sína þar til hún skemmist vegna þess að innflutt vara er látin sitja fyrir á markaðnum. Það þekkist meira að segja að garðyrkjubændur og þá sérstaklega blómaframleiðendur hafa fengið vöru sína endursenda eftir að hafa komið henni á markaðinn - og það ónýta - vegna þess að fyrst átti að selja innflutninginn og innlenda varan þoldi ekki geymslu. Þarna er einkennilega að staðið þar sem okkur veitir í fyrsta lagi ekki af að renna stoðum undir okkar eigin atvinnuvegi og í öðru lagi vegna þess að gæði innlendrar framleiðslu og þess sem við erum að flytja inn eru ekki sambærileg. Þar hafa okkar framleiðendur tvímælalaust vinninginn. En það virðumst við þó ekki kunna að meta þar sem garðyrkjubændum er gert æ erfiðara að mæta samkeppni. Ekki einungis vegna þess að raforkuverð er hátt heldur líka að innflutningur er auðveldaður á meðan lagðir eru auknir skattar á innlenda framleiðslu. Innflutningur blóma og grænmetis ýtir líka beint og óbeint undir aukna notkun eiturefna við ræktun hérlendis. Við höfum verið stolt af því hversu það grænmeti sem við framleiðum og seljum er hreint og ómengað. Eiturefnanotkun hefur verið tiltölulega lítil, eftirlit með innflutningi eiturs og notkun þess við ræktun hefur verið gott. Með innfluttum plöntum og grænmeti hafa hins vegar borist hingað meindýr og sjúkdómar sem kalla á aukna notkun eiturefna. Það mun því, ef ekkert er að gert, leiða til þess að við verðum að leyfa notkun eiturefna sem hingað til hafa verið bönnuð. Við höfum gert kröfur varðandi eiturefnanotkun hér á landi og eigum auðvitað að halda því áfram. Á sama tíma höfum við hins vegar leyft og auðveldað án eftirlits innflutning á blómum og grænmeti frá löndum þar sem leyfð eru eiturefni sem bönnuð eru hér. Framtíð íslenskrar garðyrkju byggist á því að stöðugt verði hugað að þörfum innanlandsmarkaðar og fram til þessa dags hafa garðyrkjubændur staðið þar vel á verði. Innlent grænmeti hefur notið velvildar neytenda sem hrein og ómenguð vara og ætti okkur að vera mikið í mun að svo verði áfram. Með því að gera garðyrkjubændum kleift að auka notkun lýsingar við ræktun tryggjum við að sá tími sem íslenskt grænmeti og blóm eru á boðstólum lengist verulega. Við bætum stórlega samkeppnisaðstöðu innlendrar framleiðslu, hömlum gegn innflutningi og útbreiðslu sjúkdóma og skordýra í grænmetis- og blómarækt. Og síðast en ekki síst: Við nýtum betur það rafmagn sem við framleiðum nú þegar og stuðlum að áframhaldandi og vonandi auknum möguleikum í garðyrkjubúskap hér á landi. Að lokinni þessari umræðu leyfi ég mér að fara fram á að till. verði vísað til hv. atvmn. og síðari umr.



Hæstv. forseti. Ég kem í ræðustól til að lýsa stuðningi mínum við þá till. til þál. sem hv. 4. þm. Suðurl. Margrét Frímannsdóttir flytur. Það má kannski segja að ég þurfi ekki miklu að bæta við hennar ræðu hér. Hún gerði svo ítarlega grein fyrir stöðu þessarar framleiðslugreinar eins og hún horfir við í dag. Eins og kom fram hjá henni er hér um að ræða þýðingarmikið hagsmunamál fyrir þessa framleiðslugrein. Ylrækt hér á landi ætti að hafa góð skilyrði til að vera blómleg atvinnugrein, en hún á, eins og kom fram í hennar máli, undir högg að sækja í samkeppni við innflutning vöru sem framleidd er við allt önnur skilyrði en við höfum hér. Hér er oftast um að ræða viðkvæma vöru, eins og fram kom í hennar máli, sem ekki hefur geymsluþol, eins og t.d. afskorin blóm sem eru flutt inn jafnvel frá Suður-Afríku eða Brasilíu. Það geta allir gert sér grein fyrir því að slík vara er framleidd við allt önnur skilyrði og innkaupsverð allt annað en það sem hægt er að bjóða innlenda vöru á hér. Það mætti nefna hvernig þessari framleiðslugrein er komið t.d. í nágrenni höfuðborgarinnar eins og í Mosfellsbæ. Þar var áður fyrr blómleg ylhúsarækt, mörg gróðurhús sem eru nú ekki lengur til staðar, og þar er þessi atvinnugrein á undanhaldi. Ég vil því taka undir að það er mikið í húfi að skapa þessari atvinnugrein skilyrði svo að hún geti sem best keppt á samkeppnisgrundvelli við innflutta vöru þó það verði kannski seint hægt að ná, eins og ég nefndi hér áðan, samkeppni við þá vöru sem kemur frá þessum suðrænu löndum. En engu að síður fjallar þessi till. um einn þátt í þeirri aðgerð og þess vegna vildi ég lýsa stuðningi mínum við hana. Hv. flm. kom inn á einn þátt sem er sá að neytendur vita hvað er verið að bjóða upp á þegar verið er að framleiða íslenskt grænmeti sem, eins og hún réttilega nefndi, er betri og væntanlega ómengaðri vara en sú sem kemur víða annars staðar frá. Í því skyni langar mig að nefna það að eftir Tsjérnóbýl-slysið voru tómatar fluttir út frá Íslandi til Svíþjóðar. Ég býst við að það gerist ekki oft. En það var einmitt af þeim ástæðum og þá vildu Svíar fá meira af tómötum en hægt var að selja og það gerist ekki oft hjá okkur. Mér datt í hug að nefna þetta til þess að taka undir það sem hv. flm. nefndi varðandi þá ómenguðu vöru sem við getum boðið upp á. En ég ítreka að ég tel að þetta sé einn liður í því að skapa betri skilyrði fyrir þessa framleiðslugrein og því vil ég heils hugar taka undir þessa till.



Herra forseti. Ég stíg í ræðustól til að lýsa stuðningi okkar kvennalistakvenna við þessa þáltill. Það er ekki miklu við að bæta þann ágæta rökstuðning sem hefur komið fram fyrir þessu máli sem er hið þarfasta mál. Það hefur oft komið til orða að iðnaður okkar, svo sem fiskiðja og ylræktin, ætti að búa við hagstæðara raforkuverð en raunin er í ljósi þess hvaða kjör stóriðjunni eru búin í þeim efnum. Fiskvinnslan er okkar stóriðja og hún ætti sannarlega að búa við betri kjör hvað raforku varðar en raunin er. Ég sé ekki annað en að gróðurhúsagarðyrkja eigi mikla framtíð fyrir sér hér, en það verður að búa henni betri skilyrði. Grænmetisframleiðsla okkar er á góðri leið með að fullnægja innanlandsmarkaði og þessi till. lýtur að því að lengja ræktunartíma og lengja framleiðslu og framboð á hollri og góðri vöru sem við þurfum á að halda, ekki síst í ljósi þess innflutnings sem kemur inn í landið sem við vitum ekki alltaf nákvæmlega hvað ber í sér. Við vitum ekki fyrir víst hvaða reglur gilda um eiturefnanotkun erlendis og við vitum ekki nákvæmlega hvaða vara það er sem við erum að neyta þegar við fáum hana. Í öðru lagi er mjög örðugt að koma í veg fyrir það að alls konar meindýr berist með þessari vöru, bæði sveppagróður og jafnvel einhver lifandi kvikindi sem við höfum satt að segja ekkert með að gera inn í landið. Það vofir líka alltaf yfir okkur sú hætta að erfiðir erlendir plöntusjúkdómar hellist yfir okkur með þessum innflutningi sem við höfum verið tiltölulega laus við hingað til. Ég vil beina því til forráðamanna hér, hæstv. ráðherra, að taka til greina þær ábendingar sem í þessu frv. felast og skapa þessari atvinnugrein sem best skilyrði til að landsmenn megi njóta hollrar og góðrar innlendrar vöru.



Hæstv. forseti. Ég tek undir að það er æskilegt ef Alþingi vill lýsa yfir vilja sínum til þess að orkuverð til gróðurhúsaframleiðslu eða garðyrkju verði lækkað. Það er búið að reyna að leita eftir slíku, en eins og hér hefur komið fram er það að sjálfsögðu mikilvægt að orkuverð til slíkrar framleiðslu sé eins lágt og kostur er. Þar hlýtur viðhorf Alþingis að hafa veruleg áhrif. Ég minnist þess að fyrir um fjórum árum urðu hér geysiharðar deilur og ásakanir á landbrn. fyrir að vilja láta ódýra hitaorku til fiskeldis og það talin hin mesta óhæfa. Sem betur fer varð það ekki til þess að það næði þá fram að ganga að breyta þeirri stefnu sem landbrn. hafði þá mótað. En að sjálfsögðu er hægara að vinna að svona málum með stuðningi Alþingis en í andstöðu við þingmenn. Hér hefur einnig verið vikið að fleiri þáttum í sambandi við garðyrkju, svo sem innflutningi. Þar hefur að undanförnu verið komið á miklu fastara skipulagi en áður var. Nefnd, sem er skipuð fulltrúum garðyrkjubænda m.a., hefur þar yfirumsjón. Yfirleitt eru mál þar afgreidd með samkomulagi og ef það tekst ekki er reynt að taka tillit til hagsmuna og sjónarmiða garðyrkjubænda eins og kostur er. Það hefur verið vikið hér að einum þætti sem snertir það mál, þ.e. sjúkdómahættu. Það er ekki nógsamlega undirstrikað hversu mikilvægt er að þar sé verið á verði. Nú hefur á síðustu árum farið eins og eldur í sinu yfir mörg lönd nýr sjúkdómur, svokallað amerískt "trips", sem er verri viðureignar en ýmsir sem fyrir voru, og þá vofir að sjálfsögðu sú hætta yfir að hann kunni að berast hingað líka. Það hefur verið gefin út sérstök reglugerð til að herða á eftirliti af þessum sökum og lögð áhersla á það við þá aðila sem þetta eftirlit annast að fylgjast eins vel með og kostur er og jafnframt óskað eftir ábendingum frá garðyrkjubændum um hvernig þeir telji að þarna megi sem best að verki standa. Ég tek undir að það er æskilegt af mörgum ástæðum að styðja íslenska garðyrkju eins og kostur er vegna þess að þar njótum við framleiðslu úr ómenguðu umhverfi og góðum jarðvegi og tækniframfarir, bæði með lýsingu og á annan hátt og kynbótum, eru sífellt að gera okkur kleift að auka fjölbreytnina og auka uppskeru. Möguleikarnir fara þar sífellt vaxandi.



Hæstv. forseti. Ég leyfi mér að lýsa fylgi mínu við þáltill. sem hv. 4. þm. Suðurl. flytur hér og raunar taka undir flest það sem fram hefur komið í máli ræðumanna um þetta mál. Hér er hreyft hinu þarfasta máli. Það er enginn vafi á því. Það var mjög vel rökstutt í ræðu flm., koma vel fram í grg. aðalatriðin í þessu efni, að t.d. lýsing við plöntuuppeldi skilar sér á marga lund í markaðnum. Það lengir markaðstíma íslenska grænmetisins, það eykur nýtingu gróðurhúsanna, betri nýtingu á þeirri fjárfestingu sem þar er og seinast en ekki síst skilar íslenskum neytendum betri vöru, ómengaðri vöru en ella væri. En mig langar aðeins til að víkja að öðrum þætti þessu máli skyldum. Það er hin mismunandi aðstaða hinna ýmsu rafveitna til að ganga til móts við óskir garðyrkjumanna í þessu efni og í rauninni kannski annarra aðila líka, ekki síður á sviði fiskvinnslunnar. Í því efni langar mig til að minna á að það er einmitt þessi mismunandi aðstaða rafveitnanna við innkaupsverð á raforkunni sem veldur aðalmismuninum. Á sama tíma og Rafmagnsveita Reykjavíkur kaupir á 1,74 kr. kwst. kaupir Rafveita Hveragerðis á 2,46 kr. Mismunurinn er 41,4% í innkaupsverði raforkunnar. Ástæðan er fyrst og fremst sú að Rafveita Hveragerðis þarf að kaupa raforkuna með þeim millilið sem Rafmagnsveitur ríkisins eru, enda þótt Rafveita Hveragerðis sé mjög nærri uppsprettum raforkunnar, ef svo má segja, þar sem virkjunin fer fram. Þessi er aðstaða sveitarfélagarafveitnanna fyrir austan fjall, allra. Þó eru þær stofnaðar um svipað leyti og raunar Rafmagnsveitur ríkisins, voru undanfari þess samstarfs sem þar var til efnt. Ég held að það sé meira en tímabært og væri vissulega til góðs ef þessi þáltill. hv. 4. þm. Suðurl. yrði til þess að þessu stórmáli yrði hreyft á jafnvel víðari grundvelli en hér er lagt til. Ég lýsi einlægu fylgi mínu við tillöguna.



Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nál. á þskj. 922 frá atvmn. um till. til þál. um samræmingu áætlana á sviði samgöngumála og mannvirkjagerðar. Nefndin hefur rætt tillöguna á fundum sínum og sent hana níu aðilum til umsagnar: Vegagerð ríkisins, Flugleiðum, Eimskipafélaginu, flugráði, skipadeild Sambandsins, Skipaútgerð ríkisins, Félagi ísl. sérleyfishafa, Landflutningum og Vöruflutningamiðstöðinni. Umsagnir voru allar frekar jákvæðar. Það má geta þess að heildaráætlun hefur að vísu verið gerð um einstaka þætti, svo sem vegáætlun, hafnaáætlun og flugáætlun, en við álítum að það hafi skort á samræmingu á milli þessara þátta. Síðasta áætlunargerð um samgöngur á Íslandi þar sem fjallað var um alla þætti innanlandssamgangna á landsvísu var unnin fyrir um 20 árum. Nefndarmenn urðu sammála um að leggja til að tillögunni yrði vísað til ríkisstjórnarinnar. Fjarstaddir afgreiðslu málsins voru Geir Gunnarsson, Birgir Dýrfjörð og Eggert Haukdal, en undir nál. rita Valgerður Sverrisdóttir, formaður, Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir, fundaskrifari, Ólafur Þ. Þórðarson og Guðmundur H. Garðarsson.



Herra forseti. Ég þakka hv. nefnd fyrir störf að þessari till. Ég verð þó að segja að ég hefði frekar kosið að Alþingi hefði treyst sér til að samþykkja hana og sé satt best að segja ekki að nein sérstök rök mæli gegn því og allra síst eftir að hafa heyrt frsm. mæla fyrir nál. Hún upplýsti það, sem reyndar kemur mér ekkert á óvart, að allar umsagnir sem um tillöguna bárust eða a.m.k. flestallar hefðu verið jákvæðar og nefndin hefði í sínum störfum metið það svo að þörf væri á -  Það var enn fremur upplýst hér að um 20 ár væru síðan reynt hefði verið að taka á þessum málum í heild sinni og mun það rétt vera. Allt finnst mér þetta heldur mæla með því að Alþingi hefði átt einfaldlega að fela ríkisstjórninni að fara yfir þessi mál og það hefði verið myndarlegra en vísa tillögunni sem slíkri til ríkisstjórnarinnar. Nú er ég ekki að lasta hæstv. ríkisstjórn og út af fyrir sig efa ekki að hún hefði gjarnan viljað taka á þessum málum, en ég hygg að það hefði verið myndarlegri leiðsögn af hálfu Alþingis að samþykkja tillöguna og fela ríkisstjórninni þannig verkefnið en vísa tillögunni sem slíkri þangað. Virðulegi forseti. Það er að vísu nokkur galli að mínu mati að hæstv. samgrh. skuli enn vera forfallaður einhvers staðar í húsinu. Það hefði verið ágætt ef hæstv. ráðherra hefði mátt hlýða á umræðuna. Ég hefði gjarnan viljað fá að heyra hans viðhorf til þess hvað hann hyggist gera í framhaldi af því að þessari tillögu verði vísað til ríkisstjórnarinnar. Ég veit ekki hvort hæstv. ráðherra verður kominn hér í salinn áður en umræðunni lýkur, en ég kem þá aftur og endurtek spurningar mínar til hans.



Virðulegi forseti. Ég hef síst á móti þeirri afgreiðslu sem hér er lögð til af hv. atvmn., en ég beini því til hæstv. forseta að mér sýnist ástæða til að gætt sé meira samræmis í meðferð Alþingis á málum af þessu tagi og samræmingar, þ.e. að um mál af þessu tagi öll er fjallað á öðrum vettvangi, í fjvn., og að till. eins og þessi sem hér er til afgreiðslu og margar eða ýmsar tillögur sem hér hafa komið fram um t.d. samgöngumál og vísað er af hv. Alþingi ýmist til atvmn. eða til allshn. eiga allar heima í hv. fjvn. Þar er fjallað um öll þessi mál á öðrum vettvangi, bæði um mannvirkjagerð eins og fjallað er um í þessari till., samgöngumál, samgönguáætlanir, vegáætlun, flugmálaáætlun, hafnagerð o.s.frv. Öll þessi mál eiga því heima hjá þeirri nefnd og mér sýnist full ástæða til að beina því til hæstv. forseta, sem væntanlega verður þó ekki áhrifaríkt það sem eftir lifir þessa þings, að taka slík mál til betri samræmingar í störfum þingsins en gert hefur verið að þessu sinni.



Hæstv. forseti. Af því að hæstv. samgrh. er genginn í salinn leyfi ég mér að rifja upp fyrir honum að hér er til umræðu till. til þál. um samræmingu áætlana á sviði samgöngumála og mannvirkjagerðar, 133. mál á þskj. 138, og fyrir liggur nál. um að vísa till. til ríkisstjórnarinnar. - Ef hv. þm. gæfi ráðherranum frið augnablik má hann kannski heyra það sem við hann er sagt. - 1. flm., sem hér talar, hefur reyndar lýst þeirri skoðun sinni að það hefði verið æskilegra og myndarlegra af hv. Alþingi að samþykkja tillöguna og fela ríkisstjórninni síðan verkið og gefa hæstv. ríkisstjórn þannig beinni leiðsögn um það hvernig í þessi mál skyldi farið. Ég ætla engu að síður ekkert að lasta þá afgreiðslu að vísa þessu verkefni sem slíku með tillögunni til ríkisstjórnarinnar, en vil þá gjarnan spyrja hæstv. samgrh. um hans hug til þessa máls og hvort þess megi vænta að hæstv. ríkisstjórn taki þá á málinu. Ég er þeirrar skoðunar og hef verið um nokkra hríð að það skorti sárlega á um heildarsamræmingu á þessum sviðum. Ég bendi hæstv. samgrh. á, vona að það sé leyfilegt þar sem hann er ekki minna en samstarfsráðherra Norðurlanda eða hvað það nú heitir, að kynna sér ofurlítið hvernig unnið er að þessum málum í nálægum löndum. Ég hygg að hann komist fljótt á snoðir um að ýmiss konar samræmingarstarf af þessu tagi og áætlanagerð fram í tímann þar sem reynt er að skoða öll samgöngumálin í heild sinni eru miklu, miklu lengra á veg komin - ja, mér liggur við að segja alls staðar í nágrannalöndunum en hér. Ég vil fyrst og fremst spyrja hæstv. ráðherra hvaða hug hann beri til verkefnisins og hvort þess megi vænta að ríkisstjórnin taki þá myndarlega á málunum í ljósi þessarar afgreiðslu á tillögunni.



Hæstv. forseti. Mér skilst að mín hafi verið saknað fyrr í morgun þegar önnur tillaga var hér til umræðu, þ.e. 153. mál ef ég hef tekið rétt eftir. Að vissu leyti gæti ég hér og nú svarað í því efni því að ég veit hvað um er spurt í sambandi við það mál eða ætlast er til af mér í sambandi við 153. mál. Hér er í fyrsta lagi verið að tala um samræmingu áætlana á sviði samgöngumála og mannvirkjagerðar. Þá vék hv. 2. þm. Norðurl. v. að því að samræming, ekki á sviði samgöngumála, þ.e. verkefna, heldur á þingstörfum varðandi samgöngumál, sé ekki betri en svo að hér kemur tillaga um áætlun á sviði samgöngumála og mannvirkjagerðar, en tillagan sem var verið að ræða áðan, tillaga um gerð kostnaðar- og framkvæmdaáætlunar um lagningu vegar með suðurströnd Reykjanesskaga, tillagan sem við ræðum í dag, væri ekki til skoðunar í sömu nefnd og tillagan sem var verið að ræða um áður. 

Meginforseti stendur sig í stykkinu.

Þá vil ég bæta því við að þessar tillögur eru ekki til umfjöllunar. Hafi ég misskilið er það þriðja tillagan sennilega sem ég er með í huganum, þar sem við í dag erum að ræða um vegáætlun og um flugmálaáætlun, þannig að mér hefði fundist eðlilegast að þegar þessum tillögum var vísað til nefndar hefði þeim verið vísað til fjvn. því þar eru ræddar tillögur um vegáætlun og tillögur um flugmálaáætlun. Þar eru ræddar og samræmdar áætlanir á sviði samgöngumála. Þar hefur verið rædd langtímaáætlun um samgöngumál þannig að mér sýnist að skv. vegagerðarlögum sé gert ráð fyrir því sem hv. 4. þm. Norðurl. e. vék að, það hafi verið gert og Alþingi hafi fjallað um þau múl og hafi fjallað um þau í fjvn., enda má segja að það sem hér er verið að ræða um séu fjárveitingar til samgöngumála og þá mannvirkjagerðar, þ.e. áætlanir í sambandi við það. Það liggur alveg í hlutarins eðli að þegar þing kemur saman í haust og ný vegáætlun verður lögð fyrir verður það að sjálfsögðu að hluta til mannvirkjagerð sem verður höfð þar að leiðarljósi og áætlanir á sviði samgöngumála og mannvirkjagerðar eitt af þeim atriðum sem þá verða til umfjöllunar. Einmitt nú, á sama tíma og endurskoðun vegáætlunar fyrir 1988 fer fram, er verið að fjalla um í fjvn. og væntanlega næstu daga á hinu háa Alþingi tillögu til flugmálaáætlunar, þeirrar fyrstu sem er til umræðu hér á Alþingi og væntanlega til samþykktar skv. nýjum lögum þar að lútandi. Mér sýnist því unnið að þessum málum eins skipulega til einmitt samræmingar og lög standa til. En það er ákaflega auðvelt að segja: Við erum tilbúnir til þess að bæta það. Það stendur ekkert á því. Ég vil hins vegar benda þingmönnum á að þeir sem hafa kannski meiri áhrif í þeim efnum eru einmitt þingmenn kjördæmanna og eitt af því sem fer fram þessa dagana eru einmitt fundir með þingmönnum hinna einstöku kjördæma til að fjalla um með hvaða hætti haga skuli fjárveitingum í vegagerð í sambandi við hin einstöku kjördæmi. Þetta vildi ég að kæmi hér fram. En ég hefði mátt sjá það á þskj. að báðar þessar till. eru komnar frá atvmn. Hins vegar er sennilega það sem ég sagði í upphafi misskilningur í sambandi við aðra till. í þeim efnum.



Herra forseti. Ég hef lengi talið það vissan galla á störfum Alþingis að það skuli ekki starfa samgn. í Sþ. Hins vegar hefur þar starfað samstarfsnefnd um samgöngumál á hverjum vetri stuttan tíma, en það er engin ein nefnd sem fjallar um samgöngumál. Hér hefur umræðan snúist um að þetta væri allt hjá fjvn. Svo er þó ekki að öllu leyti ef það er skoðað því að flugráð grunnvinnur áætlanir um flugmál. Þar sitja þingmenn og sú grunnvinna á sér alls ekki stað í fjvn. Samræmingin sem hér er verið að tala um að sé til staðar kemur mér fyrir sjónir á þann veg að það bendi fátt til þess að Vegagerð ríkisins, Flugmálastjórn og Vita- og hafnamálastjórn hafi það samstarf sín á milli sem æskilegt væri. Ég vil geta þess hér og nú að auðvitað má alltaf um það deila hversu langt eigi að fara í skipulagðri áætlanagerð og hversu langt fram í tímann sé hægt að standa að slíku, hversu langt sjá menn fram í tímann. En hitt blasir við að t.d. breyting á snjómokstursreglum, sem samgrh. hefur í hendi sér, getur ráðið úrslitum um hvort áætlunarflug á einhvern flugvöll er nauðsynlegt eða ekki, hvort hægt er að fækka þeim og koma öðru skipulagi og betra á. Ég minni á umræður í hafnamálum um Blönduóshöfn þegar mörgum hér í þinginu fannst að aðaláherslan hlyti að verða á bættar samgöngur á landi á milli Skagastrandar og Blönduóss. Ég sé fram á það í dag að með nýjum áföngum í vegaframkvæmdum munu sum hafnarmannvirki og líka flugmannvirki í landinu verða óþörf, heyra sögunni til. Ég vænti þess að mönnum sé almennt ljóst um hvað er verið að tala í þessari till. og hver er tilgangurinn. Ég sé ekki annað en tilgangurinn sé af hinu góða, hann sé sá að stuðla að því að hver stofnun um sig vaði ekki áfram með fjárfestingar án þess að vita um hvað hinir eru að gera. Í sumum kringumstæðum liggur alveg ljóst fyrir að bættir vegir munu leysa verkefni sem eru óleyst í dag á sviði hafnargerða og sviði uppbyggingar flugvallarmannvirkja. Með þessu er ég ekki á nokkurn hátt að ráðast á núverandi samgrh. og hann má alls ekki, hæstv. ráðherra, skilja þetta sem nokkra árás á sig því það væri mikill misskilningur. Hann er fyrir stuttu búinn að taka við því starfi sem hér um ræðir og ég hef ekki ástæðu til að ætla annað en hann hafi hugleitt þá hluti sem hér eru til umfjöllunar. Hins vegar má segja sem svo að með því að vísa þessu til ríkisstjórnarinnar hafi nefndin litið svo á að hún vildi með jákvæðum hætti taka undir till. þó hún treysti sér ekki til að mæla með því að það yrði farið í einhverja stórkostlega áætlun langt fram í tímann, en hún vildi sem sagt mæla með því að þau vinnubrögð yrðu upp tekin í ríkara mæli en áður hefur verið að horfa á alla þessa þætti samtímis. Ég verð að segja að samræming innan sama geirans í samgöngumálum er sums staðar ekki til staðar. Hver ætlar að verja það t.d. hve margar sérleyfisrútur fara fyrir Hvalfjörð samtímis? Hver ætlar að verja þá vitleysu? Auðvitað þurfum við að ná fram meiri samræmingu á þessu sviði og ég hygg að það sé nær að snúa sér að því verki en að deila hart um hvort þessi till. hafi átt að fara til atvmn. eða fjvn. En að sjálfsögðu er ekki við flm. hennar að sakast um það hvort hún hefur verið látin fara í ranga nefnd. Það hlýtur þá að vera mál sem menn verða að ræða við forseta, en hann hefur leiðbeinandi skyldum að gegna varðandi það atriði.



Virðulegi forseti. Ef ég man rétt - hv. þm. leiðréttir mig þá - hefur verið að tala formaður atvmn. sem þessi till. kemur frá. Ég get ekki fallist á þá skoðun þingmannsins að afgreiðsla á þann máta að vísa máli til ríkisstjórnar sé það sama og mæla með því til áframhaldandi vinnu. Undir flestum kringumstæðum líta menn svo á að það sé verið að salta það málefni sem er vísað til ríkisstjórnarinnar, a.m.k. ef það málefni kemur frá stjórnarandstæðingum. Undir vissum kringumstæðum getur það verið afgreiðslumáti fyrir stjórnarþingmenn að koma máli sem að einhverju leyti er dellumál innan stjórnarinnar til ríkisstjórnar og reyna að láta ríkisstjórnina leysa það sem hv. Alþingi getur ekki, en það að vísa málefnum sem þingmenn stjórnarandstöðunnar flytja hér á hv. Alþingi til ríkisstjórnarinnar er oftast nær skilið á þann veg að það sé verið að svæfa það með kurteislegum hætti. Stjórnarandstaðan hefur lýst frekar litlu trausti á þá ríkisstjórn sem nú situr og jafnvel formaður atvmn. líka þannig að enn er það áhersla á að þetta sé verið að gera til að gera sem minnst úr þessu máli og fá það ekki afgreitt á þann máta sem allir umsagnaraðilar, eins og hv. frsm. lýsti hér áðan, hefðu lagt til. Það eru nokkuð sérstök vinnubrögð þegar þannig er haldið á málum. Það komu fram ýmsar fullyrðingar og kenningar í ræðu hv. þm. Ólafs Þórðarsonar, formanns atvmn.

Það er ég alls ekki.

Ég er formaður.

Nú bið ég mikillega afsökunar. Ég bað þingmanninn að afsaka þetta er ég í upphafi nefndi það. Ég hef verið að beina orðum mínum til hv. þm. Ólafs Þórðarsonar en ekki hv. þm. Valgerðar Sverrisdóttur. Ég veit vel um að hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir er mikill stuðningsmaður ríkisstjórnarinnar, en aftur á móti efast ég um, svo sem við heyrðum líka hér í atkvæðagreiðslum, að hv. þm. Ólafur Þórðarson sé mjög traustur. 

Þær komast ekki.

Fyrir Hvalfjörð. Ja, fyrir Hvalfjörð gæti verið erfitt fyrir hann að fara ef hann ætlaði að fara fyrir mynni Hvalfjarðar. Það gæti verið svolítið erfitt nema með Akraborg. Það er greinilegt að það er einhver skörun á stefnu þingmanna Framsfl. í þessu eins og svo mörgu öðru, en meining mín hingað upp var nú sú að fjalla svolítið um hvert eigi að vísa málum og einmitt málum eins og því sem við erum að fjalla um hér, samgöngumálum sem iðulega koma til umfjöllunar á hv. sameinuðu Alþingi. Jafnvel eru þáltill. um samgöngumál stærsti tillöguhópurinn sem hér er fjallað um. Þeim er síðan vísað til atvmn. og jafnvel stundum til allshn., ég hef vissan grun um það, oftast nær til atvmn. En ég tel það mjög vafasama leið og tek undir það, sem hv. 2. þm. Norðurl. v. sagði hér áðan, að það er eðlilegur farvegur að till. um samgöngumál, ef ekki er nefnd á hv. sameinuðu þingi sem beinlínis fjallar um samgöngumál, sé vísað til fjvn. og svo í beinu framhaldi af því og jöfnum höndum að um þær verði fjallað, eins og hv. þm. Ólafur Þórðarson nefndi áðan, í þeirri nefnd sem starfar hér vanalega við fjárlagagerð, þ.e. í samvinnunefnd samgöngumála. Það væri eðlileg og sjálfsögð meðferð á till. sem þessum og þær fengju miklu raunhæfari afgreiðslu. Það gæti líka verið eðlilegt að hv. sameinað Alþingi væri með sérstaka samgöngunefnd, en hin leiðin finnst mér liggja beint fyrir miðað við þau þingsköp sem við búum við. Það er mjög gott að fá umfjöllun um þennan þátt hér í lok þingstarfa. Það gæti verið að við mundum líta svolítið öðruvísi á meðferð þessara mála á næsta þingi, eða þeir hv. þm. sem þá verða ef aðrir koma í okkar stað, ef svo skyldi fara að það yrði kosið í sumar sem kannski eru ekki miklar líkur fyrir eftir hina miklu traustsyfirlýsingu til ríkisstjórnarinnar sem hér varð staðreynd. Verið getur að miðstjórnarfundur Framsfl. í júní taki einhverja aðra ákvörðun en sá sem var haldinn um síðustu helgi. Hv. þm. Ólafur Þórðarson nefndi að grunnvinna í flugmálum væri unnin í flugráði og þar af leiðandi væri það málefni stefnumarkað utan fjvn. Ég get alveg tekið undir að svo er gert, en ég tel að grunnvinna í vegamálum sé unnin að meginhluta til á svipaðan máta og undirbúningur mála í sambandi við flugvallagerð og flugvallarekstur. Það er fjallað um það hjá Vegagerð ríkisins og síðan fjalla þingmenn hvers kjördæmis um þessa hluti jöfnum höndum og fjvn. er að fjalla um þetta. Við getum ekki verið að metast á um hvernig mál eru undirbúin til fjvn. á þessum sviðum. Það er eðlilegt að lokaafgreiðsla þessara mála eigi sér stað á vegum fjvn. og það er líka eðlilegt að það sé tryggt að umræðan um þessi mál eigi sér stað á breiðari grunni en er innan fjvn. einnar. Ég kom inn á hv. Alþingi 1971. Þá sátu hæstv. ráðherrar, eins og þingmenn flestir muna og vita, út frá forsetastóli og þá var það held ég mjög sjaldgæft að ráðherrastólarnir væru á þann veg sem þeir eru nú. Getur það verið að þeir hæstv. ráðherrar sem nú sitja eigi erfitt með að horfa í augu ræðumanna sem eru í ræðustól Alþingis? Getur verið að þróunin sé að verða sú að það fækkar alltaf þeim ráðherrum sem hafa tíma eða aðstöðu til þess að fylgjast með umræðum á Alþingi vegna þess að þeir vilji ekki líta framan í augu þeirra hv. þm. sem eru í ræðustól? Það er öll þróun á þann veg að hér sést varla ráðherra þegar umræða á sér stað hér á hv. Alþingi. Þó að ráðherrum fjölgi fækkar þeim sífellt sem sitja hér og fylgjast með umræðum.



Virðulegi forseti. Það er alveg nýtt fyrir mér a.m.k. ef sú viðtekna ruslatunnuafgreiðsla sem það er að vísa máli til ríkisstjórnar sé einhver jákvæð afgreiðsla á till. á hinu háa Alþingi. Það er í því eina falli að ríkisstjórn hafi fallist á með þeirri aðferð að taka viðkomandi málefni eða till. til fyrirgreiðslu. Þessu þyrftu menn nú að æfa sig á áður en þeir sitja fleiri áratugi á þingi. Þetta er aðferð sem þykir mýkri en að fella till., en oftast eru þær þann veg fallnar, þessar till., að ella mundi hin aðferðin viðhöfð að fella þær. Ég hef nú verið daufur við að skipta mér mikið af öllu því tillögurusli sem menn hrúga upp á hinu háa Alþingi, í besta falli þá til þess að auglýsa sig í héraði um augljós málefni að vísu, en vinnubrögðin eru að verða ískyggileg að þessu leyti því það er engin hell brú í meðferð málefnanna. Hér er verið að tala um till. sem hv. atvmn. Sþ. hefur fjallað um. Nú vita allir og þarf ekki væntanlega langar tölur til þess að minna menn á hvar tillögur, áætlanir og afgreiðslur um vegamál eiga heima á hinu háa Alþingi. Það er auðvitað hvergi annars staðar en í fjvn. Hér minntist hv. ræðumaður Ólafur Þ. Þórðarson á að stofnanir ættu ekki að vinna án þess að vita hver af annarri og skálma áfram samræmingarlaust. Fjvn. gerir engar frumáætlanir í einum eða neinum málum. Fjvn. tekur við frumáætlunum af þeim stofnunum sem til þess eru í þjóðfélaginu að leggja þær fyrir. En alveg er lífsnauðsynlegt að þessar áætlanir endi í einum stað þegar að því kemur að finna til framkvæmdanna fjármagn, þ.e. fyrst í fjvn. sem síðan leggur málið til endanlegs úrskurðar hins háa Alþingis. En hér eru menn með tillögu um mannvirkjagerð og henni er vísað til atvmn. Og það er tillaga um að leggja veg á suðurströnd Reykjanesskaga. Kannski eigi að hefja lagninguna við Sjóefnavinnsluna, það merka fyrirtæki, og svo áfram inn eftir, inn að Íslandslaxi, til þess að menn geti nú fengið þægilegt útsýni í suðausturátt. Ýmsu liggur nú meira á í vegagerð í landinu en þeirri vegagerð. En hér eru fleiri tillögur sem koma til umræðu á eftir. Það er 6. mál, virðulegi forseti, vegaframkvæmdir á Vesturlandi. Hvert verður þeirri þáltill. vísað?  Hér er enn 8. dagskráratriði, vegarstæði milli Norður- og Austurlands. Ætli við fáum þetta ekki í allshn. eða skyldu Súgfirðingar fá þetta til meðferðar? Þetta tekur auðvitað engu tali. Þess vegna er það, virðulegi forseti, að ég fer beinlínis fram á það að umræðum um þessi mál verði frestað þar til hægt verður að ræða það við yfirstjórn þingsins hvernig þessi mál verði samræmd og þeim komið yfir á þann eina rétta stað þar sem þau eiga heima. Við ræddum það aðeins í allshn. að tillaga sem þrýst er á um afgreiðslu á í allshn. vegna vegarlagningar um Hvalfjörð yrði vísað til fjvn. Það er hins vegar ekki þingleg aðferð sem nefndir geta beitt. En ég held að ráð væri að taka þessi mál öll upp og fara ekki að því og hafa ekki þau lausatök á málum sem höfð hafa verið, að menn taka við tillögum flm. sem oft hafa tilhneigingu til þess að gera tillögur um að vísa máli í nefnd þar sem þeir kannski eiga einhvern sérstakan kunningja sem gæti gengið undir því þegar fram í sækir. Ég ætla ekki að nefna fleiri dæmi um þetta. En þannig vinnubrögð eru til þess fallin að veikja mjög alla málsmeðferð þeirra þýðingarmiklu atriða sem menn bera hér fyrir brjósti. Ég fer sem sagt, án þess að flytja um það formlega tillögu, fram á það við virðulegan forseta að þetta mál sem hér hefur verið rætt núna sérstaklega, málsmeðferðin, vinnubrögðin sjálf um meðferð ýmissa mikilvægra tillagna, verði tekin til endurskoðunar og reynt með einhverjum hætti að ná og fá fangs á málunum. Ég tek engan þátt í afgreiðslu á tillögum um samgöngumál frá hv. atvmn. jafnvel þótt hún sé afbragðs vel skipuð eins og menn hafa verið að rifja hér upp.



Herra forseti. Ég kveð mér hér hljóðs um þingsköp vegna þeirrar umræðu sem hér hefur staðið hátt í klukkutíma og reyndar nálægt því frá því að þingfundur hófst um tíuleytið, um 1., 2. og 3. mál á dagskrá fundarins. Inn í það hefur komið að óskað var eftir að hæstv. samgrh. væri við afgreiðslu þessara mála og hæstv. ráðherra er nú hér í þingsal. Síðan ræða menn vítt og breitt um það hvert málin hefðu átt að fara. Það er rétt og skylt að ræða um þau efni en æskilegast er auðvitað að málin lendi í réttan farveg þegar í upphafi. En það sem ég vil sérstaklega nefna er að hér er verið að halda þingfund á laugardegi sem ætti ekki að þekkjast hér á Alþingi. Laugardagur er ekki almennur vinnudagur í landinu. Mér finnst það illa farið með tíma þingmanna að vera að kveðja þá til fundar á laugardegi til að koma fram þingmálum þegar ekki er betur staðið að undirbúningi en fram kemur hér í sambandi við þessa umræðu. Mér er það mjög til efs að ég taki þátt í því að mæla hér fyrir málum seinna í dag ef þannig á að halda fram. Ég vil beina því til forustu þingsins að tekið verði til sérstakrar athugunar hvort það eigi að vera að bregða út af því sem venja er í sambandi við þingstörfin, ekki síst með tilliti til þess að þm. vita ekkert hvert stefnir í sambandi við þinghaldið og þinglok.



Herra forseti. Það hefur lengi verið venja að þegar deilt er á ráðherra eru þeir boðaðir í salinn. Nú vill svo til að það hefur verið deilt mjög harkalega á forseta Sþ. af tveimur þm. Sjálfstfl. og hlýtur að vera eðlilegt að hann verði kallaður í salinn. Þeir hafa tveir ráðist hér hart gegn því hvert tillögum hefur verið vísað til nefndar og talið að þar hafi menn farið villir síns vegar. Ég verð að segja eins og er að með þeirri umræðu hér og nú, þegar málin koma úr nefndum, eru þeir fyrst og fremst að tilkynna þinginu að þeir hafi ekki gegnt sinni þingskyldu að vera hér í salnum þegar málum var vísað til nefndar. Þá hefðu þeir átt að láta ljós sitt skína og gera grein fyrir því og leiðbeina forseta í störfum, sýna honum fram á hvert væri eðlilegt að vísa málum. Þeir hefðu sjálfir átt að bera fram tillögu um það hvert málum væri vísað ef þeir telja að forseta hafi orðið á slíkar reginskyssur að ekki sé hægt að ræða málin í þinginu vegna þess að hann hafi tekið undir tillöguflutning um að vísa málinu til rangrar nefndar. Ég tel að svona vopnaburður dugi ekki. Menn verða að hafa þrek til þess hér að gera sér grein fyrir því að við erum að taka við málum úr nefndum. Að sjálfsögðu er þá ekki hægt að fara að taka upp umræðu um það hvort þeim hafi einhvern tíma verið vísað í vitlausa nefnd. Ég minnist þess einu sinni á mínum þingferli að augljóst var að það höfðu átt sér stað mistök og máli hafði verið vísað í ranga nefnd. Ég óskaði eftir því að málið yrði fært úr þeirri nefnd yfir í aðra. Það var af og frá að það fengist samþykkt og þó var það í deild. Ég tel þess vegna að eðlilegt sé að ekki verði haldið áfram ádeilum á forseta Sþ. af ræðumönnum hér án þess að hann sé viðstaddur og að þeir endurtaki þá sínar athugasemdir í viðveru hans um að þeir telji að hann hafi ekki gert tillögur um að málum væri vísað til þeirra nefnda sem eðlilegt væri.



Að þessu gefna tilefni vill forseti upplýsa að þingið sjálft hefur sent mál til þeirra nefnda sem um það hafa fjallað og því verður að sjálfsögðu ekki breytt. Hitt er sjálfsagt að taka upp á fundum forseta að hert verði eftirlit með því að mál fari til réttra nefnda. Ég tel að sú gagnrýni geti vel verið rétt, að þess sé ekki alltaf gætt sem skyldi.



Virðulegi forseti. Þetta var orð í tíma talað hjá virðulegum forseta. Flm. tillögu gerir tillögu um málsmeðferð og vísun til nefndar og þingið tekur svo sjálft ákvörðun um hvert málum er vísað. Hann hefur lítið upp úr þeim vindhöggum að vísa því til okkar að við séum með einhverja háværa gagnrýni á virðulegan forseta Sþ. Þó ætla ég ekkert að hukla það að ég álít að hann hefði átt að gæta betra samræmis í þessu falli. En honum er nokkur vorkunn þegar hann stendur í því á hálshnútunum að afgreiða allt þetta tillögurusl, þótt það gangi misjafnlega úr hendi. En það sem á einkum við er það að við höfum nóg annað að sýsla hér, hættum að taka við ómerkilegum tillögum frá vitlausum nefndum og snúum okkur að öðru þarfara að ræða. Svo auðvitað fellur manni þungt þegar hv. 2. þm. Austurl. ávítar mann fyrir málþóf.



Ég hlýt að biðja hv. þm. að gæta orða sinna og - 

Hvaða orð voru það?



Hæstv. forseti. Það kemur mér svolítið einkennilega fyrir eyru að menn séu fyrst núna á síðustu dögum þingsins að átta sig á því að tillögum um samgöngumál hefur verið vísað til atvmn. í allan vetur.

Og allshn.

- Allflestum til atvmn. Mér fannst þetta strax einkennilegt. Ég er formaður atvmn. og þetta kom mér spánskt fyrir sjónir og ég gerði athugasemdir um það við forseta að mér sýndist skv. þingsköpum að til atvmn. ætti einungis að vísa þeim málum sem í deild er vísað til atvinnumálanefnda, þ.e. landbúnaðar, iðnaðar og sjávarútvegs. En þar sem engin samgn. starfar í hv. Sþ. skildist mér að þetta ætti að vera svona. En ég vona að þetta verði tekið til athugunar fyrir næsta þing þó að ég sjái enga ástæðu til þess að við förum núna að gera eitthvert veður út af þessu heldur verði þetta mál endurskoðað á næsta þingi og á því ráðin bót.



Virðulegi forseti. Það var aðeins út af orðum hv. 2. þm. Vestf. þar sem hann taldi að menn hefðu ekki verið hér til staðar til að vekja athygli á því að tillögur í sambandi við vegamál ættu að fara til fjvn. Ég vil gjarnan rifja upp að hér var flutt tillaga um tvöföldun Reykjanesbrautar. Ég lagði á það áherslu og benti á að þessar tillögur ættu að fara til fjvn. En það kom fram tillaga frá flm. og það var farið að henni. Þingið samþykkti að vísa þeirri tillögu, um tvöföldun Reykjanesbrautar, til allshn. Hér erum við svo að ræða tillögur sem eru að koma frá atvmn. á sama tíma sem fjvn. er að ræða tillögur um breytta vegáætlun 1988. En efni tillögunnar sem hér var á dagskrá og til umræðu var um samræmingu áætlana. Og þá spyr ég: Er ekki ástæða til að við samræmum okkar störf í þessum efnum?



Hæstv. forseti. Ég hefði eins getað beðið um orðið til að bera af mér sakir undan því orðbragði sem hv. 4. þm. Austurl. viðhafði hér og er nú rokinn á dyr. Sá hv. þm. hefur það gjarnan fyrir sið að hegða sér eins og einhver yfirforseti hér á þinginu og gjamma þá fram í og leiðbeinir forsetum um þeirra störf, en stendur sig svo ekki betur í stykkinu en það að viðhafa hér orðbragð sem ætti að ávíta ef allt væri með felldu. Það er fyrir neðan allar hellur að fyrrv, forseti hér á þinginu, maður sem gegnt hefur ráðherrastörfum og setið lengi á Alþingi, skuli viðhafa slíkt orðbragð um vinnu þm. Ég a.m.k. mótmæli því harðlega að tillaga sem ég stend að flutningi á sé nefnd þeim nöfnum sem hér voru uppi höfð. Að öðru leyti vil ég segja hér við umræður um þingsköp að ég tel að það ætti að ljúka þessari umræðu og að það eigi að takast upp á fundum með forsetum hvernig verkstjórn í þessum efnum sé hagað. Ég held reyndar að þau miklu rök sem hér eru fram færð fyrir því að fjvn. eigi að fá öll mál til umfjöllunar séu ómerk vegna þess að með sömu rökum mætti í raun og veru segja að vísa ætti öllum útgjaldamálum til fjvn. Auðvitað fær fjvn. þessi mál til meðferðar að svo miklu leyti sem um útgjöld til verkefnanna er að ræða, en að öðru leyti fara málin til nefnda eins og efni þeirra segir til um. Ég hef síðan, hæstv. forseti, kvatt mér hljóðs um tillögu þessa þegar aftur kemst á friður til að ræða hana efnislega og ég vona að það verði innan stundar.



Virðulegi forseti. Ég er einn af flm. "rusltillagna" sem liggja hér fyrir að mati hv. 4. þm. Austurl. Ég er nýr í þingstörfum og hefði þess vegna mjög gjarnan kosið að hann væri hér til þess að leiðbeina mér og öðrum slíkum og að hann hefði getað komið hér í ræðustól og nefnt þó ekki væri nema eina eða tvær tillögur af sínum langa þingferli sem hann mundi flokka undir annað en "rusltillögur". Það væri líka spurning hvort ætti að koma hér á einhvers konar nefnd með senatorum sem mundu leiðbeina ungum og nýjum þm. um það hvort þeirra tillögur mundu flokkast undir rusl eða annað. En því miður, hv. 4. þm. Austurl. hefur eins og hér hefur komið fram ekki séð ástæðu til að sitja lengur en svo að hann kæmi þeim skoðunum sínum á framfæri að hér væru einungis fluttar rusltillögur. Því má segja að til lítils sé að tala við hann hér. En ég þykist vita að svo vandaður maður sem hann er til orðs og æðis komi til með að lesa þetta allt og ég kem því þessum skilaboðum til virðulegs þm. gegnum þingtíðindi.



Að gefnu tilefni vill forseti geta þess að hann telur sig hafa gert athugasemd við það orðafar sem hér var viðhaft í ræðu áðan.



Herra forseti. Ég hefði gjarnan viljað að þeim tíma sem farið hefur hér í að ræða þingsköp hefði verið varið til að ræða efni þessarar tillögu. Ég tel nefnilega að það hafi komið fram, m.a. í orðum hæstv. samgrh., að hann hefur alls ekki skilið hvað málið snýst um. Það hefur hins vegar hv. 2. þm. Vestf., Ólafur Þ. Þórðarson, gert því að hann benti réttilega á að hér væri um samræmingarstarf að ræða. Hér er ekki verið að tala um einstaka liði samgöngumálanna út af fyrir sig. Vandinn er nefnilega sá, hæstv. samgrh., að við erum allt of föst í þessum hólfum. Einn er í vegamálunum og horfir hingað. Annar er í flugmálunum og horfir hingað og sá þriðji er að hugsa um hafnir og horfir í norður og suður og austur og vestur. Og svo talast menn helst ekkert við. Hver og einn hefur áhuga á sínum málaflokki, gera veg hans sem mestan, fá í hann sem flestar krónur o.s.frv. Innan þessara geira hvers fyrir sig er út af fyrir sig unnið ágætt áætlunarstarf. En hér á Íslandi vantar algerlega þann aðila, þann þátt í starfsemina, sem samræmir þessa hluti, skoðar þá sameiginlega og tryggir að þessar áætlanir gangi ekki á misvíxl. Það er gert í nálægum löndum. Hægt er að tína til þúsund dæmi hér á Íslandi um það að alger skortur á samræmingu í þessum efnum hefur kostað gífurlega fjármuni. Hvað halda menn að það hefði sparað mikla peninga í hafnargerð á Stokkseyri og Eyrarbakka ef brú yfir Ölfusárósa hefði verið komin 20 árum fyrr? Hefðu menn ekki staðið öðruvísi að uppbyggingu hafnarmannvirkja á þessari strandlengju ef menn hefðu vitað að brú kæmi yfir Ölfusárósa? Ég get nefnt svona dæmi um allt land. Þriggja km vegarspotti og ein lítil brú á strandlengju Eyjafjarðar hefðu sparað tugi ef ekki hundruð milljóna í hafnargerð á ónefndum stöðum o.s.frv. Virðulegi forseti. Ég skal nú ljúka máli mínu. Þess vegna spurði ég hæstv. samgrh. að mér finnst skipta máli að þegar tillögu er vísað til ríkisstjórnar eigi þm. rétt á því að vita hug viðkomandi ráðherra og ríkisstjórnarinnar til málsins, vita hvort hæstv. ríkisstjórn ætlar að salta það, stinga því ofan í skúffu og gleyma því eða hvort hún hefur áhuga á því og vilja til að sinna því. Það er það sem skiptir máli og ræður því hvort það er jákvæð eða neikvæð aðgerð í sjálfu sér að vísa málinu til ríkisstjórnarinnar. Það eru viðtökurnar sem þar skipta máli. Að lokum þetta, hæstv. forseti: Hér er um að ræða samræmingarstarfsemi af því tagi sem er því miður meira og minna í molum hér á Íslandi. Ég nefni skipulagsvinnu. Nú fyrst er að komast skriður á og sæmileg tök á skipulagsvinnu hér á höfuðborgarsvæðinu, við Eyjafjörð og víðar. Menn eiga að skoða þau fordæmi og hugsa um samgöngumálin út frá því hvernig staðið er að skipulagsmálum þar sem margir þættir eru samræmdir undir eina stjórn. Sá tími kemur að menn öðlast skilning á þessu hér á Íslandi en hann er e.t.v. eitthvað undan ef marka má þá umræðu sem hér hefur farið fram. - Svo bið ég hæstv. forseta afsökunar á því að hafa nokkuð reynt á þolinmæði forsetans við fundarstjórnina.



Hæstv. forseti. Hv. 4. þm. Vesturl. kvartaði undan því, eins og ég hef áður gert í þessum ræðustól og margir aðrir líka, að ráðherrastólarnir væru auðir. Ég hef verið að hugsa um eftir umræður um vantraust hvort það sé ekki ágætt að ráðherrar séu sem allra minnst í vinnunni ef það er þá tryggt að þeir eru ekki að gera eitthvað af sér einhvers staðar annars staðar á kostnað Alþingis. En ég verð að segja eins og margir aðrir hér að ég harma þá fyrirlitningu sem kemur fram í orðum hv. 4. þm. Austurl. þegar hann talar um rusl. Hann er að tala um vinnu þína og vinnu mína, hv. þm., hann er að tala um þingheim, okkur öll, alla nema hann sjálfan. Hann talar um það rusl sem kemur frá ómerkilegum þingnefndum. Hann hefði betur farið í bankastjórastarfið eftir nokkra daga án þess að hafa sagt slík kveðjuorð til Alþingis og okkar sem starfsfélaga. En ég fagna því að hæstv. forseti gegndi skyldum sínum vel eins og vant er og gerði athugasemd við þetta orðbragð þó að hv. þm. á leiðinni í sæti sitt skildi ekki hvaðan á hann stóð veðrið. En það sem hefur vakið athygli mína hér í umræðunum er það að enn þá einu sinni verðum við, stjórnarandstöðuþingmenn, að horfa upp á það að stjórnarþingmenn deila hart hver á annan og nú í þetta skipti ekki bara sín á milli um meðferð mála, um málið sjálft, heldur líka á forseta sameinaðs þings sem hefur til margra ára gegnt því embætti með mikilli prýði. Ég hef hvað eftir annað lýst ánægju minni með störf hans en aldrei heyrt deilt á störf hans sem forseta, hvorki í Ed. né í Sþ. Hann hefur verið okkur til sóma í öllum sínum störfum. Þetta er náttúrlega ekki gott en undirstrikar svo ekki verður um villst að það er af brýnni nauðsyn sem ríkisstjórnin verður að leysa upp Alþingi og losna við þingræðið til þess að geta stjórnað sem algjört framkvæmdarvald án afskipta þjóðkjörinna fulltrúa, bara til þess að ráða við þau verk sem þeir hafa tekið að sér að vinna, fá að vera í friði fyrir sínum eigin stuðningsmönnum. Það þarf ekki að vera neitt óeðlilegt við það að vegamál eða hvaða mál sem er fari til atvmn. Það getur vel verið að það sé einmitt hlutverk atvmn. að taka ákvörðun um uppbyggingu á viðkomandi stöðum, hvort sem það er í hafnargerð, vegagerð, flugvallargerð eða hvað annað sem er ef það er atvinnuspursmál á viðkomandi stöðum. Það þarf að leysa þann vanda á hinum ýmsu stöðum. Ég vil segja við hv. flm. þessarar till. á þskj. 138, 133. mál, að ég skil þessa afgreiðslu þingnefndarinnar sem jákvæða, sem samþykkt á till. Það er ekki hægt að samþykkja hana á neinn annan veg. Það skiptir engu máli hvort verið er að rétta upp hönd með því fororði, með þeim texta, að till. sé samþykkt eða felld eða hvort hún er samþykkt á þann hátt sem farið er fram á í till. sjálfri, að verða vísað til ríkisstjórnarinnar. Hið síðarnefnda er eðlilegt vegna þess að það er enginn annar aðili sem ræður yfir þeim stofnunum sem geta framkvæmt það sem till. segir til um nema ríkisstjórnin.  Alþingi getur markað stefnu og Alþingi er að marka stefnu hér skv. till. með því að vísa málinu til framkvæmdarvaldsins. Framkvæmdarvaldið hefur á öllum þessum sviðum sérstakar stofnanir til að vinna einmitt þessa vinnu. Þessi vinna er unnin árlega á vegum framkvæmdarvaldsins en sér fyrir hverja grein, hún er ekki samræmd. Og það er það sem till. er að fara fram á, þ.e. að samræma þessi vinnubrögð. Nefndin hefur afgreitt till. jákvætt. Þegar ég rétti upp hönd og greiði atkvæði með nál. meiri hl. þá er ég að samþykkja að vísa till. í þann farveg sem till. sjálf og tillögumenn leggja til. Þetta er afskaplega víðtæk hugmyndatillaga vegna þess að þetta er ekki ein till., þetta eru eiginlega tvö frv. Fyrri hl. till. hljóðar svo: "Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta vinna að samræmingu áætlana á sviði samgöngumála og meiri háttar mannvirkjagerðar þannig að slíkar áætlanir fyrir einstaka landshluta og landið allt falli eðlilega saman í eina heild." Þetta er ein till. og gæti verið sérstakt frv. Síðan kemur seinna frv.: "Stuðlað verði að samræmingu flutninga og flutningaleiða á landi, sjó og í lofti með opinberri stefnumörkun sem jafnframt taki mið af áformum um meiri háttar mannvirkjagerð, þróunarforsendum atvinnulífs og byggðasjónarmiðum." Þetta eru eiginlega tvö óskyld mál en þó það tengd að hægt er að hafa þetta svona. Þetta er það náskylt að það er hagræði í því að skoða bæði málin í einu því að sömu stofnanir yrðu tvímælalaust notaðar til þess og þarna kemur maður í veg fyrir tvíverknað ef hann er þá í myndinni. Ég harma ástæðulaus ummæli sem féllu hér í garð okkar forseta Sþ. Ég fagna því að varaforseti sem nú gegnir störfum tók á málum eins og hún gerði og vítti viðkomandi. Ég lýsi stuðningi mínum við meirihlutaálit atvmn. sem ég skoða sem samþykki á till. og fyrirskipun frá Alþingi að framkvæma það sem tillögumenn fara fram á.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um akstur utan vega, á þskj. 744. Með mér eru flm. að þessari tillögu hv. þm. Friðjón Þórðarson, Valgerður Sverrisdóttir, Þórhildur Þorleifsdóttir, Árni Gunnarsson og Óli Þ. Guðbjartsson. Eins og fram kemur í þessari upptalningu standa að till. þessari þm. úr öllum þingflokkum hér á Alþingi. Það mál sem hér er rætt hefur því breiðan stuðning. Tillagan er svohljóðandi: "Alþingi ályktar að kjósa milliþinganefnd skipaða fulltrúum frá öllum þingflokkum til að gera úttekt á akstri torfærutækja og annarra vélknúinna tækja utan vega og merktra slóða og leita úrræða til að koma í veg fyrir náttúruspjöll af þessum sökum. Tillögur nefndarinnar skulu m.a. fela í sér æskilegar breytingar og samræmingu á lögum um akstur utan vega, svo og drög að reglum um sama efni. Nefndin skal hafa samband við ráðuneyti, stofnanir og félagasamtök sem málið einkum varðar. Nefndin skal skila tillögum sínum í formi skýrslu til næsta reglulegs Alþingis. Kostnaður við störf nefndarinnar greiðist úr ríkissjóði." Brýn nauðsyn er á því að marka skýra stefnu um akstur utan þjóðvega og um eftirlit með settum reglum. Meginmarkmiðið hlýtur að vera að vélknúin ökutæki sem ætluð eru til aksturs á auðu landi fylgi eingöngu viðurkenndum og merktum slóðum, hvort sem um er að ræða fjallabíla, jeppa eða léttari tæki eins og fjórhjól, þríhjól og bifhjól. Ákveðin svæði á landinu ætti að friða algerlega fyrir umferð vélknúinna ökutækja og banna að leggja þar akslóðir. Athuga þarf sérstaklega um heimildir til innflutnings og sölu ökutækja sem stefnt er gegn viðurkenndum náttúruverndarsjónarmiðum. Sama gildir um skráningu tækja og aldursmörk fyrir ökumenn þeirra. Akstur vélknúinna tækja utan vega er orðinn mikið vandamál hérlendis. Þar er um að ræða, eins og fram hefur komið, fjórhjóladrifna bíla, vélsleða, fjórhjól og þríhjól, svo og mótorhjól. Stöðugt bætast við á markaði nýjar gerðir ökutækja sem ekki síst eru ætluð til aksturs á vegleysum. Ísland er óvenju opið og varnarlaust gagnvart slíkum tækjum. Skóglendi hindrar hér óvíða umferð þeirra. Landið er strjálbýlt og því erfitt um eftirlit. Víðáttur á hálendi eru miklar og auðvelt að komast þar út fyrir slóðir og aka um sanda og gróðurteygingar. Víða í grennd við þéttbýli er einnig unnt að komast á þessum tækjum um úthaga og útivistarlönd. Þessar aðstæður kalla á sérstök viðbrögð hérlendis ef við viljum koma í veg fyrir að landið verði úttraðkað af ökutækjum og tryggja að sæmileg friðsæld haldist í náttúrunni. Löggjöf hérlendis er mjög gloppótt og mótsagnakennd varðandi þessi efni. Það á m.a. við um nýsett umferðarlög sem gera ráð fyrir sérstökum svokölluðum "torfærutækjum" sem ekki má aka á vegum á sama tíma og akstur að nauðsynjalausu utan vega og merktra slóða er bannaður samkvæmt náttúruverndarlögum. Inn í landið eru þannig flutt og hér skráð tæki sem ekki má nota lögum samkvæmt nema í sérstökum undantekningartilvikum. Þetta á m.a. við um fjórhjól, en um 1250 slík tæki voru flutt inn og seld hér á árunum 1986 og 1987 og sala þeirra hafin áður en nokkur ákvæði voru í lögum um notkun þeirra, skráningu og reglur varðandi aldur þeirra sem hefðu heimild til að aka slíkum tækjum. Þessi tæki, ekki síður en jepparnir og kannski enn frekar, hafa valdið miklum náttúruspjöllum og auk þess hafa orðið mörg og alvarleg slys vegna notkunar þeirra þann stutta tíma sem þau hafa verið hér á landi í notkun. Ég leitaði til landlæknisembættisins við undirbúning þessarar tillögu og fékk þar upplýsingar um að veruleg brögð hefðu orðið að slysum - og það alvarlegum slysum - vegna notkunar fjórhjóla, bæði vegna ákeyrslu en eins vegna skakkafalla og bakfalla þeirra sem þessum tækjum stýra. Þarna er m.a. um að ræða hryggbrot, höfuðkúpubrot, fótbrot og annað af því tagi, sem betur fer ekki dauðaslys svo mér sé kunnugt um. Og enn er að bætast í þetta safn því að fyrir fáum dögum sá ég fregn um alvarlegt slys af völdum fjórhjólaaksturs. Á náttúruverndarþingi sem haldið er þriðja hvert ár - það síðasta haustið 1987 - voru samþykktar ályktanir varðandi fjórhjól sérstaklega og almennt um akstur utan vega. Þetta náttúruverndarþing, þar sem um er að ræða breiða þátttöku bæði áhugafólks og embættismanna, ályktaði um það að skora á stjórnvöld og Alþingi að banna sölu og dreifingu torfærutækja eins og fjórhjóla og framfylgja ákvæðum laga varðandi akstur þeirra torfærutækja sem þegar hafa verið flutt til landsins. Einnig vakti þingið í sérstakri ályktun athygli stjórnvalda á þeim stórfelldu og stundum óbætanlegu spjöllum sem umferð þessara tækja getur valdið á gróðri, jarðmyndunum og dýralífi. Þingið hvatti til að sett yrði reglugerð um akstur utan vega almennt og hert yrði eftirlit með umferð vélknúinna tækja í óbyggðum árið um kring. Nú er rétt að vekja athygli á því, virðulegi forseti, að fjölmiðlar hafa vissulega greint frá tjóni af völdum svokallaðra "torfærutækja", þá að jeppum meðtöldum. En því miður gerist það einnig og kannski oftar að fjölmiðlar falla í þá gryfju að varpa eins konar hetjuljóma á fólk sem leggur upp í leiðangra með vélaherfylki um landið þvert, þar á meðal um viðkvæmar gróðurvinjar hálendisins. Það er eins og enginn muni eftir því að verið er að brjóta lög og reglur með slíkum akstri og rista spor í landið sem getur tekið áratugi og jafnvel aldir að bæta. Þessi tillaga, herra forseti, gerir ráð fyrir því að sérstök milliþinganefnd skipuð fulltrúum úr öllum þingflokkum fjalli um akstur utan vega og um þau vandamál sem honum tengjast og móti tillögur til úrbóta. Hér er um það margþætt mál að ræða að nauðsynlegt er að vönduð úttekt fari fram og samráðs sé leitað við hlutaðeigandi við mótun tillagna. Þar þurfa til að koma að mati flm. náttúruverndaraðilar eins og Náttúruverndarráð, ferðamálaaðilar, þar á meðal Ferðamálaráð og Umferðarráð, Vegagerð ríkisins, svo og að sjálfsögðu ráðuneyti, sveitarstjórnir og ýmsar stofnanir, en einnig samtök bænda sem nota tæki sem hér eru nefnd í atvinnurekstrarskyni margir hverjir, og einnig félög tækjaeigenda sem stofnað hafa með sér samtök og klúbba um þá íþrótt - ef rétt er að kalla torfæruakstur því nafni - og bera saman bækur sínar. Við alla þessa aðila er sjálfsagt að hafa samráð við meðferð málsins á vegum þeirrar milliþinganefndar sem lagt er til að kosin verði skv. tillögu þessari. Þar sem hér er um að ræða umhverfismál, herra forseti, sem meginkjarna þessarar till., legg ég til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til hv. félmn.



Herra forseti. Það sér nú á ýmsu að það er farið að vera dálítið mikið að gera hér á hv. Alþingi, sem m. a. kemur fram í því að þingnefndir eru kallaðar til starfa á sama tíma og hv. Sþ. er hér að störfum. Ég óska beinlínis eftir úrskurði hæstv. forseta um það hvort þingmenn eigi frekar að mæta á fundum deildanefnda eða annarra nefnda eða sitja hér á fundi í hv. Sþ. Það hefur verið boðað til fundar nú á þessum tíma í landbn. Ed. Ég sé að auk mín er hv. 6. þm. Vesturl. hér staddur líka. Sá hv. þm. hefur því talið eðlilegra að mæta hér á fundi í Sþ. en að mæta á nefndarfundi. Ég hef frétt af því að það sé þegar búið að boða fund kl. 2 í fjh.- og viðskn. Ed. Ég vil þá líka spyrja hæstv. forseta ef þannig heldur áfram að þm. eru kallaðir á nefndarfundi: Á að halda hér fundi áfram í Sþ. þrátt fyrir það?



Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forseta fyrir þá hugulsemi að hugsa þannig til þm. að þm. fái aðstöðu til að mæla fyrir sínum málum áður en þing fer heim. En ég fæ ekki skilið að það þurfi endilega að falla heim og saman við það að þannig sé stillt upp málum hér á hv. Alþingi að það séu í gangi nefndarfundir á sama tíma og hér eru fundir í hv. Sþ. Ef þannig á að vera og ef það er eingöngu til þess að þm. fái að koma sínum málum hér til l. umr. en stór hluti þm. á að vera á nefndarfundum á sama tíma og hér eru lögð fram mál til umræðu fæ ég ekki betur séð en að Sþ. sé ekki orðið annað en afgreiðslustofnun þar sem menn fá að vísu að mæla fyrir sínu máli, en um þau er ekki fjallað á eðlilegan máta.



Herra forseti. Það er rétt hjá hæstv. forseta að það er mjög algengt á þessu þingi að fáir séu í þingsalnum. Einkum er það mjög algengt að það séu fáir stjórnarliðar. Yfirleitt er það í forsæti sem sitja einhverjir stjórnarliðar, ritarar og aðalforseti gjarnan. Svo er einn og einn stjórnarsinni í salnum. Það er t.d. einn og hálfur núna og tveir eftir að hv. þm. Níels Árni Lund er kominn allur inn í salinn. Þetta er algengt og hefur verið svona í allan vetur. Það breytir hins vegar ekki því að ég kannast ekki við að til sé neitt sem heitir samkomulag um að það sé komið undir þinglok. Ég hef, eins og hæstv. forseti orðaði það, að vísu lesið það eftir hæstv. forsrh. að það standi til að ljúka þingi 5., 6. eða 7. maí, eftir viku eða svo. En mér er ekki kunnugt um að frá neinum hlutum hafi verið gengið í þeim efnum. Ég lýsi því yfir að ég hef verið boðaður t.d. á fund í fjh.- og viðskn. Ed. til að afgreiða mjög mikilvægt stjórnarfrv. núna á eftir, kl. 2. Mér er kunnugt um að landbn. Ed. hefur líka verið boðuð til fundar á þessum sama tíma. Mér er kunnugt um það að hæstv. forseti hefur boðað til fundar við sig formenn þingflokka, trúi ég, og forseta þingsins á þessum sama tíma. Það er því bersýnilegt að þeir þm. sem láta þó svo lítið að vera hér í salnum núna verða flestir gufaðir upp á nefndarfundi eftir tæpa þrjá stundarfjórðunga. Það er því augljóst mál að hér er ekki með neinum venjulegum hætti hægt að halda áfram þingfundi í dag. Ég vil segja það fyrir mitt leyti að ég óska eftir því að stjórnarliðið geri það upp við sig hvort verið er að fara fram á það við mann að maður sé á þingfundi eða nefndarfundi því að það verður að liggja þannig að menn geri þetta upp við sig. Það er ekki nokkur leið að gera til þess kröfu til okkar stjórnarandstæðinga að við séum hlaupandi eins og útspýtt hundsskinn á milli nefndarfunda og þingfunda. Og það er ekkert sem rekur á eftir. Menn eru hér á kaupi allt árið. Ég sé ekki að það liggi neitt á að fara að slíta þessu þingi hér næstu daga. Hæstv. forseti hefur ekki greint mér eða öðrum þm. frá hinni brýnu nauðsyn til þess að það verði farið að rjúka til þess núna næstu daga að slíta þinginu. Ég hef ekki frétt af þeirri brýnu nauðsyn. Ég skrifa ekki upp á það að það sé nauðsynlegt fyrir ríkisstjórnina að losna við þm. sína, alla þessa Ólafa Þórðarsyni sem eru einlægt að gera stjórnarflokkunum óleik í ýmsum málum. Ég tel það ekki brýna nauðsyn frá almennu sjónarmiði séð þó það sé auðvitað skiljanlegt frá sjónarmiði þm. Framsfl., en það er annar handleggur.



Herra forseti. Ég vil lýsa því yfir þar sem svo vill til að ég er 1. flm. dagskrármála nr. 7 og nr. 16, að ég mun ekki geta mælt fyrir þeim á sama tíma og ég sit á fundum í nefndum í dag.



Herra forseti. Ég kann satt að segja ekki við þessa niðurstöðu forseta. Hv. þm. gerir það upp sig hvar hann sinnir sínum þingskyldum best. Skv. lögum - en þingsköp eru lög - er það þannig að okkur er skylt að sækja þingfundi nema lögleg forföll hamli. Sömuleiðis er okkur skylt að sækja nefndarfundi nema lögleg forföll hamli. Hvort er gildara í þessu efni, að sækja þingfund eða nefndarfund? Hvor skyldan er ríkari á herðum þm.? Ég held að það sé alveg óhjákvæmilegt að stjórn þingsins geri það upp við sig hvorum megin menn eiga að vinna í dag þegar það stendur fyrir dyrum að halda hér fundi í fjölda nefnda á eftir. Ég kann ekki við það að menn séu hér slugsandi á milli herbergja til þess að reyna að mismuna í gegn málum ríkisstjórnarinnar sem eru auk þess misjafnlega vinsæl, a.m.k. frá okkar bæjardyrum séð. Ég vil að það sé alveg skýrt formlega hver sé skylda þm. í þessu efni. Á hann að sækja nefndarfund? Á hann að sækja þingfund? Það er óhjákvæmilegt að fá um það nokkra niðurstöðu því að það gengur ekki að segja að menn geri það bara upp við sig hvorum megin hryggjar þeir liggja.



Herra forseti. Ég kem hér aðeins til að lýsa stuðningi okkar kvennalistakvenna við þá till. sem hér var flutt áðan að frumkvæði hv. 2. þm. Austurl. Ég vil aðeins minna á örfá atriði varðandi þá till. sem hér er flutt, um akstur utan vega. Það er nauðsynlegt að komið verði á reglum um það hvað er leyfilegt í þeim efnum. Þó vildi ég fyrst af öllu telja til að ég tel að bætt vitund fólks og vitneskja um umhverfið og umgengni við náttúruna sé ein meginforsenda þess að auka skilning fólks á því hvaða skaða það er að valda með akstri utan vega. Í því sambandi vil ég minna á till. sem flutt var hér í haust af þingflokki Kvennalistans, um umhverfisfræðslu fyrir bæði almenning og innan skólakerfisins. Það kom ýmislegt athyglisvert fram í máli hv. flm., t.d. varðandi þá miklu slysahættu sem slíkum akstri fylgir. Ég held að það sé kominn tími til, eins og dæmin sanna, að reynt verði að breyta því hugarfari hjá fólki í landinu að það líti á ökutæki sem leikföng. En það virðist því miður vera útbreitt viðhorf og slysin hljótast af því eitt af öðru vegna þess að litið er á ökutækin sem einhvers konar leikföng. Ég ætlaði sem sé aðeins að lýsa yfir stuðningi okkar við þessa till. og ég vona svo sannarlega að þingið beri gæfu til að samþykkja till. okkar um umhverfisfræðslu núna áður en þingi lýkur. Miðað við þann hraða sem virðist eiga að vera á afgreiðslu stórra stjórnarfrv. sýnist mér leikur einn að ganga frá því að afgreiða þá till. sem hér var mælt fyrir áðan.



Virðulegi forseti. Ég vil þakka undirtektir hv. þm. Danfríðar Skarphéðinsdóttur við þessa till. Ég vænti þess hins sama og fram kom í hennar orðum að þingið geti fjallað um þetta þó að skammur tími sé væntanlega til þingloka og að sú nefnd sem ég lagði til að fengi tillöguna til meðferðar nái að afgreiða hana til þingsins á nýjan leik. Ég á ekki von á því að hér sé um ágreiningsmál að ræða. Hér er ekki flokkspólitískt mál á ferðinni eins og kemur fram í breiðum stuðningi margra flm. á þessari till. og það skiptir verulegu máli að sú vinna sem þarna er gert ráð fyrir að unnin verði á vegum milliþinganefndar hefjist fyrr en seinna. Það hefur ekki farið mjög mikið fyrir fregnum af fjórhjólaakstri nú að undanförnu. Ástæðan er vafalaust sú að notkun þessara tækja hefst fyrst og fremst þegar fer að vora. Vísa ég í því sambandi til margra frétta sem voru í sumarbyrjun fyrir ári varðandi akstur fjórhjóla. Ég vil aðeins nefna það hér að öðru hverju er að finna í blöðum ósmekklega hvatningu til notkunar á tækjum af þessu tagi sem í rauninni hafa ekki lagastoð. Hér hef ég fyrir framan mig sem dæmi auglýsingu úr Morgunblaðinu 26. apríl 1988 frá Fjárfestingarfélaginu undir fyrirsögninni "Sagan um Sigvalda og fjórhjólið". Ég veit ekki hvort hv. þm. hafa lesið þessa auglýsingu. Hún er einmitt dæmi um furðuleg uppátæki aðila sem standa að slíku. Hér er fjórhjól dregið inn í ávöxtun fjár með mjög einkennilegum hætti. Það er sagan af Sigvalda sem gerð er að uppistöðu sem virðist vera nokkuð vel stæður því að hann gaf konu sinni, sem reyndar starfaði utan heimilis, Toyota Corolla bíl fyrir utan það að hann keypti sjálfum sér Mercedes. Síðan segir síðla í þessum texta eftir að hann hafði reitt af hendi myndarlegar upphæðir fyrir þessi tæki: "Þar af leiðandi átti hann eftir 820 422 kr. sem nægðu honum til að gefa Jónasi dóttursyni sínum splunkunýtt fjórhjól í fermingargjöf." Nú gera umferðarlög að vísu ekki ráð fyrir því að unglingar undir 15 ára aldri fái leyfi til að aka þessum tækjum. En hérna er með þessum ósmekklega hætti verið að hvetja til fermingargjafa á þessu leikfangi. Raunar veit ég það að á síðasta ári var nokkuð um það að börn fengju fjórhjól í fermingargjöf. Það kom fram í blöðum og var viðurkennt opinberlega að nokkuð væri um slíkt. Ég treysti því, virðulegi forseti, að hv. félmn., fái hún málið til meðferðar, sjái sér fært að afgreiða þetta mál til þingsins fyrir þinglok.



Hæstv. forseti. Sú till. til þál. sem hér liggur fyrir, um akstur utan vega, er mjög tímabær og á rétt á sér. Ég vil þakka flm. hennar fyrir að leggja hana hér fram. Þessi mál hafa orðið æ meira vandamál með árunum og kemur þar til aukinn fjöldi vélknúinna tækja sem notuð eru utan vega. Ég hef orðið mjög var við þetta þar sem ég hef stundað svokallaða útiveru í fjölmörg ár. Þetta hefur verið mjög til baga og ama að sjá þessi tæki víða um hálendið og jafnframt hér í skíðalöndum í góðu veðri. Það fer ekki á milli mála að akstur utan vega á fjórhjólum hefur skaðað mjög náttúruna og eyðilagt. Maður sér merki þess víða þar sem maður fer um. Þegar maður er búinn að ganga hér um fjöll og firnindi rekst maður á þessi tæki þar sem þau hafa verið að spóla upp fjöll og börð. Það er því mjög mikilvægt að tekið verði á þessum málum þannig að akstur þeirra sé settur í einhvern ákveðinn farveg. Þá er það atriði sem hv. 2. þm. Austurl. kom réttilega inn á, þ.e. slys á þessum tækjum. Þau hafa orðið mjög alvarleg og eiga vafalaust eftir að verða enn þá alvarlegri með tímanum. Það er áhyggjuefni þegar maður sér smábörn vera að aka bæði á fjórhjólum og á snjósleðum, geysast á miklum hraða þannig að ekki er útséð um hvernig sú ferð getur endað. Það er mjög mikilvægt að það séu líka reglur um það hverjir megi stjórna slíkum tækjum og þeim sé fylgt. Það hlýtur að þurfa að tryggja það ekki síður en akstur á bifreiðum að þeir sem stjórna þeim séu komnir á þann aldur að ætla megi að þeir valdi því og hafi til þess þekkingu. Ég hef margoft í gegnum árin, eins og ég sagði áðan, orðið vitni að því að akstur tækja utan vega hafa raskað náttúrunni að ástæðulausu. Fyrr á árum var e.t.v. ekki eins mikið um þetta og núna því þá voru það fyrst og fremst bifreiðar með fjórhjóladrif sem hægt var að aka utan vega. Þær fóru ákveðnar vegarslóðir og ekki mikið út fyrir það. En á síðari árum hefur bæði vegagerð og orðið betri og því auðveldara að komast til þeirra staða sem áður var útilokað að keyra til og hitt að fjórhjóladrifsbílum, fjórhjólum og snjósleðum hefur fjölgað allverulega. Mikill fjöldi fólks á slík ökutæki og hefur að sjálfsögðu áhuga á að nota þau. En það þarf greinilega að fylgjast betur með þessu og framfylgja því að þessi akstur verði ekki til þess tjóns á landinu sem hann hefur oft orsakað. Ég held einnig að það megi hafa miklu strangara eftirlit með þessum akstri en verið hefur. Ég tek undir bæði það sem stendur hér í grg. og sumt af því sem stendur í tillögu Náttúruverndarráðs um akstur og umgengni í óbyggðum. Það er ljóst að náttúra landsins er viðkvæm og það þarf að passa mjög vel upp á að á henni verði ekki gerð þau spjöll sem erfitt er að lagfæra. En mörg af umhverfisspjöllum sem hafa verið gerð með þessum hætti í óbyggðum er erfitt að lagfæra eða bæta nokkru sinni. Það er kunnara en frá þurfi að segja að þetta hefur komið upp á náttúruverndarráðsþingum og ég tel að við eigum að taka mark á því og reyna að beita kröftum okkar í að búa út reglur og framfylgja þeim þannig að þetta verði ekki það vandamál sem það er að verða. Það er því ósk mín að þetta mál fái framgang á þessu þingi og það verði svo að hæstv. dómsmrh. beiti sér um það að gerðar verði reglur um akstur þessara tækja og þá þannig að það verði miklu harðari og betri reglur og lög um þetta en hefur verið. Ég vil svo að lokum vona að þetta þing muni afgreiða þetta mál þannig að það verði hægt að taka á þessu máli sem allra fyrst.



Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. á þskj. 770 um útsendingar veðurfregna. Flm. ásamt mér eru hv. þm. Borgarafl. Júlíus Sólnes, Óli Þ. Guðbjartsson og Guðmundur Ágústsson. Till. hljóðar svo, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að skora á menntmrh. að beita sér fyrir því að veðurfregnir verði í framtíðinni sendar út samtímis á öllum útvarpsstöðvum og rásum þeirra." Herra forseti. Það er skoðun flm. að með því að koma upp samtengingu veðurfregna frá öllum útvarpsstöðvum sé stigið stórt skref í öryggismálum þegnanna. Það er nánast sama hvar gripið er niður í þjóðfélaginu í dag, alls staðar má segja er opið fyrir útvarp, enda orðin mikil breyting hvað þau mál varðar síðustu árin með fjölgun útvarpsstöðva. Þess vegna er veruleg hætta á því að veðurfregnir fari fram hjá mönnum sem alls ekki ættu að láta slíkt henda sig. Nægir að benda á sjómenn, þá aðila í þjóðfélaginu sem hvað síst mega við því að missa af veðurfregnum. Með slíkri samtengingu veðurfregna, sem hér er farið fram á, er reynt að koma í veg fyrir að nokkur maður sem á annað borð er með opið fyrir útvarp missi af veðurfregnum. Ég ætla ekki að eyða tíma þingsins í að nefna dæmi slíkri till. til stuðnings, einfaldlega vegna þess að ég tel ekki nauðsyn á því. Sjálfum finnst mér að hér sé um svo sjálfsagt mál að ræða að þingmenn hljóti að veita því brautargengi. Ég vil að það komi fram hér í umræðunni að eins og menn vita sendir Ríkisútvarpið út viðamiklar veðurfregnir sem er eðlileg þjónusta ríkisfyrirtækis, en hins vegar ekki samtímis á báðum rásum. Ég vil einnig að það komi skýrt fram að það er skoðun mín að ekki eigi að skikka aðrar útvarpsstöðvar til slíkrar þjónustu heldur verði leitað leiða til að ná fram slíkri þjónustu án lagasetningar eða kvaða. Ég tel að um þetta megi ná samstöðu hinna frjálsu útvarpsstöðva, í það minnsta er það tilraunarinnar virði. Ég hef talað við fulltrúa hinna frjálsu útvarpsstöðva og voru þeir í raun ekki par hrifnir af þessari till. sumir hverjir þó þeir tækju fyllilega undir öryggissjónarmiðið. Hins vegar kom fram í þeim viðræðum óánægja með þjónustu Veðurstofunnar sem þeir töldu eyða allt of miklu púðri í veðurfræði en of litlu í veðurspár. Ég varpa þessu fram til umhugsunar. Þeir lýstu hins vegar fullum vilja á að ræða málið og vildu alls ekki þvertaka fyrir að hægt væri að komast að niðurstöðu. Ég tel að ef til þess kæmi að veðurfregnum yrði útvarpað samtímis á öllum rásum yrði Veðurstofan að vinna miklu styttri og hnitmiðaðri veðurspár en nú er gert, spár er tækju helst ekki lengri tíma í flutningi en þrjár mínútur og í hæsta lagi fimm mínútur. Fyrir slíka þjónustu yrði síðan að greiða útvarpsstöðvunum. Herra forseti. Ég held að ég hafi þetta ekki lengra. Ég óska eftir því að að lokinni umræðu verði till. send hv. menntmn. til umsagnar og 2. umr. Skúli Alexandersson: Herra forseti. Ég tek undir efni þessarar till., en um leið langar mig til að vekja athygli á þeirri umræðu sem átt hefur sér stað í sambandi við útsendar veðurfregnir, þ.e. á hvaða tíma þær eru sendar út og hvaða tíma veðurfræðingar hafa til að undirbúa útsendingu veðurfregna. Nú þegar flestir Íslendingar eru orðnir sínir eigin veðurspámenn eftir að hafa fengið veðurspána og veðurútlitið í sjónvarpsmynd inn í stofu til sín, a.m.k. einu sinni á dag, gera menn sér grein fyrir því hvað veðurstaðan umhverfis Ísland getur verið breytileg og hvað nauðsynlegt er að veðurfregnirnar séu sem nákvæmastar og að þær upplýsingar sem veðurfræðingar hafa með höndum séu sem best unnar. Sú umræða hefur verið í gangi að veðurfregnirnar séu sendar of fljótt út miðað við þær upplýsingar sem Veðurstofan fær. Ég er því miður ekki með þau gögn í höndunum sem æskileg væru í sambandi við þessa umræðu. Ég hefði búið mig betur undir umræðuna ef ég hefði gert ráð fyrir því að umræða um þessa till. yrði nú. Páll Bergþórsson veðurfræðingur hefur í ræðu og rituðu máli talið æskilegt að veðurfregnirnar væru sendar út á öðrum tíma en núna er gert og byggt þá skoðun sína á því að með því að færður væri til veðurfregnatíminn mundu veðurfregnirnar sem við fáum daglega vera miklu öruggari. Ég vildi aðeins grípa tækifærið í umræðu um þessa till. til að benda á þennan þátt og undirstrika hvað veðurfregnirnar, upplýsingar um veður á landinu, eru mikilsverður þáttur í okkar lífi, bæði í sambandi við það að nýta okkar aðstöðu í landinu til landbúnaðar og til sjávar og svo til þess að veðurfregnirnar séu sem öruggastar til þess að forða slysum.



Herra forseti. Ég tek undir efni þessarar till., en um leið langar mig til að vekja athygli á þeirri umræðu sem átt hefur sér stað í sambandi við útsendar veðurfregnir, þ.e. á hvaða tíma þær eru sendar út og hvaða tíma veðurfræðingar hafa til að undirbúa útsendingu veðurfregna. Nú þegar flestir Íslendingar eru orðnir sínir eigin veðurspámenn eftir að hafa fengið veðurspána og veðurútlitið í sjónvarpsmynd inn í stofu til sín, a.m.k. einu sinni á dag, gera menn sér grein fyrir því hvað veðurstaðan umhverfis Ísland getur verið breytileg og hvað nauðsynlegt er að veðurfregnirnar séu sem nákvæmastar og að þær upplýsingar sem veðurfræðingar hafa með höndum séu sem best unnar. Sú umræða hefur verið í gangi að veðurfregnirnar séu sendar of fljótt út miðað við þær upplýsingar sem Veðurstofan fær. Ég er því miður ekki með þau gögn í höndunum sem æskileg væru í sambandi við þessa umræðu. Ég hefði búið mig betur undir umræðuna ef ég hefði gert ráð fyrir því að umræða um þessa till. yrði nú. Páll Bergþórsson veðurfræðingur hefur í ræðu og rituðu máli talið æskilegt að veðurfregnirnar væru sendar út á öðrum tíma en núna er gert og byggt þá skoðun sína á því að með því að færður væri til veðurfregnatíminn mundu veðurfregnirnar sem við fáum daglega vera miklu öruggari. Ég vildi aðeins grípa tækifærið í umræðu um þessa till. til að benda á þennan þátt og undirstrika hvað veðurfregnirnar, upplýsingar um veður á landinu, eru mikilsverður þáttur í okkar lífi, bæði í sambandi við það að nýta okkar aðstöðu í landinu til landbúnaðar og til sjávar og svo til þess að veðurfregnirnar séu sem öruggastar til þess að forða slysum.



Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um löggjöf um forskólastig, en till. þessa flyt ég og hana er að finna á þskj. 787. Heiti till. er: Þáltill. um löggjöf um forskólastig og áætlun um uppbyggingu dagvistarstofnana. Till. er svohljóðandi, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að kjósa milliþinganefnd til að undirbúa frv. til l. um forskólastig og framkvæmdaáætlun til tíu ára um uppbyggingu dagvistarstofnana með það að markmiði að öll börn á aldrinum 1–6 ára öðlist rétt á góðri dagvistun með uppeldi og menntun við hæfi. Í nefndinni verði fulltrúar frá öllum þingflokkum, en einnig verði leitað eftir tilnefningu á fulltrúum í nefndina frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga og Fóstrufélagi Íslands. Allur kostnaður af störfum nefndarinnar greiðist úr ríkissjóði." Þetta er texti till. Meginstefnumörkunin, sem felst í þessari till., er sú að litið verði á aldursstigið neðan grunnskóla frá þeim tíma að fæðingarorlofi foreldris lýkur og til þess tíma að skólaskylda hefst, að það tímabil í þroskaskeiði barnsins verði litið sem sérstakt skólastig, forskólastig, og öll börn í landinu eigi rétt á, ekki skyldu heldur eigi rétt á, dvöl á góðri skólastofnun, dagvistarstofnun, á þessu aldursskeiði. Hinn þáttur till. snýr að áætlun um uppbyggingu stofnana fyrir þetta skólastig á grundvelli þeirrar löggjafar sem till. gerir ráð fyrir að sett verði um forskólastigið. Það er kannski svolítil hætta á því vegna þess að nafngiftir hafa verið nokkuð á reiki varðandi þetta aldursstig og stofnanir þar að lútandi að menn átti sig ekki strax á því um hvað þetta snýst. Ég ræddi við marga aðila sem starfa á dagvistarheimilum og uppeldisstofnunum fyrir börn við undirbúning þessa máls og niðurstaðan varð sú að halda sig við þetta heiti "forskólastig". Starfandi hafa verið skólar fyrir börn undir skólaskyldu sem kallaðir hafa verið forskólar og eru reyndar yfirleitt í því formi að bætt er við bekk neðan grunnskóla fyrir sex ára börn og í nokkrum tilvikum fyrir fimm ára börn og kallaðir forskólar. Ég tel að það eigi ekki að koma í veg fyrir það að tala um forskólastig í þessu samhengi. Örar þjóðfélagsbreytingar valda því að aðstaða barna er nú öll önnur en áður var. Stórfjölskyldan er að heita má úr sögunni og við hafa tekið kjarnafjölskyldur þar sem börnum fer fækkandi. Fjöldi barna elst upp hjá einstæðu foreldri, oftast mæðrum. Konum hefur fjölgað óðfluga á vinnumarkaði og þær eru ómissandi fyrir atvinnulífið. Þjóðfélagið hefur hins vegar ekki brugðist við þessum breytingum með viðunandi hætti þar sem börnin eiga í hlut. Í því sambandi skiptir mestu uppbygging góðra dagvistarheimila út frá uppeldislegum og félagslegum sjónarmiðum þannig að litið sé á þroskaskilyrði barnsins í samfellu frá byrjun. Því þarf að móta löggjöf um forskólastigið ekki síður en um grunnskólann. Það er að mínu mati löngu úrelt sjónarmið að dagvistarheimili séu einhvers konar neyðarbrauð fyrir börnin. Undir það sjónarmið er tekið af flestum sem um þessi mál fjalla og tengdir eru þessum málum. Uppeldislegt gildi góðra dagvistarstofnana er löngu viðurkennt og því eiga þær ekki aðeins að vera opnar fyrir börn þeirra sem stunda nám eða vinna utan heimilis heldur einnig fyrir börn heimavinnandi foreldra. Heimilið verður að sjálfsögðu áfram kjölfestan í uppeldi barnsins, en á góðum dagvistarstofnunum er hægt að þroska aðra þætti ekki síður en leitast er við að gera í grunnskólum. Þar á börnunum að gefast kostur á að vera innan um jafnaldra sína og njóta handleiðslu fullorðinna með sérþekkingu á uppeldismálum. Því yngra sem barnið er þeim mun mikilvægara er að vel takist til um uppeldi þess og persónuþroska. Börnin eru sú auðlind sem mestu skiptir fyrir hverja þjóð að vel sé að hlúð. Því á það að vera réttur hvers barns og forráðamanns þess að eiga kost á forskóla fyrir barnið með vel menntuðu starfsliði og sá réttur ætti að vera jafnsjálfsagður og skóli frá sjö ára aldri. Þessi mál eru hérlendis og vissulega víða erlendis ekki í því horfi sem skyldi. Því er nauðsynlegt vegna barnanna og framtíðarinnar að hið fyrsta verði gert samstillt átak í dagvistannálum. Í gildi eru um þessi efni lög frá árinu 1973, en það eru fyrstu lögin sem taka á dagvistarmálum nokkuð heildstætt og varða þátttöku ríkisins í stofnkostnaði vegna dagvistarheimila og vegna reksturs dagvistarheimila. En það var þó miklu fyrr sem farið var að hyggja að þessum málum af hálfu áhugasamtaka, fyrst hér í höfuðborginni að ég hygg á árunum upp úr 1920 og síðan komu sveitarfélög eins og Reykjavíkurborg inn í þau mál. Ég vil minna á það hér án þess að fara að rekja sögu þessara mála að á árinu 1946 kom fram, að ég hygg, fyrsta frv. sem tengist þessu máli. Það var flutt af þáverandi þingmanni Katrínu Thoroddsen á aðalþinginu 1946 og bar heitið "Um dagheimili fyrir börn innan skólaskyldualdurs." Það er svo merkilegt að í þessu frv., sem flutt er af Katrínu á árinu 1946, er í raun að finna þá hugsun sem er fram borin skv. þessari till. Hún gerir ráð fyrir mikilli þátttöku opinberra aðila í uppbyggingu dagvistarheimila, að ríkissjóður greiði 50% stofnkostnaðar og bæjar- eða sveitarfélag hinn hlutann og að ríkið taki þátt í rekstrarkostnaði dagheimila og foreldrarnir greiði aðeins fæðiskostnað. Í grg. fjallar Katrín um þetta með mjög skilmerkilegum hætti og einmitt út frá því sjónarmiði að það séu uppeldisskilyrðin sem þarna skipti máli, það séu góð dagvistarheimili sem þurfi að reisa af þeim sökum vegna breyttra þjóðfélagsþátta. Hún segir í lokaorðum greinargerðar með þessu lagafrv., með leyfi forseta: "Af dagheimilum er þegar fengin góð reynsla bæði hér og erlendis. Þau eru viðurkenndar uppeldis- og fræðslustofnanir er að því miða að veita börnunum meira öryggi og ákjósanlegri þroskaskilyrði en kostur er á í heimahúsum án þess þó að taka ábyrgð uppeldis úr höndum foreldranna." Næst bar þessi mál fyrir Alþingi að því ég best veit árið 1963 þegar Einar Olgeirsson og Geir Gunnarsson fluttu frv. til laga um dagvistarheimili og þátttöku ríkisins í þeim málum með ekki ósvipuðum hætti og Katrín Thoroddsen hafði vakið upp tillögur um þegar á árinu 1946. En það liðu enn tíu ár eða til ársins 1973 þegar vinstri stjórnin þáverandi stóð að lagasetningu um þessi efni með lögbindandi ákvæðum um þátttöku ríkisins bæði í stofnkostnaði og rekstrarkostnaði dagvistarheimila. Þau lög sem í gildi eru frá 1976 um dagvistarheimili eru að stofni til hin sömu og sett voru 1973. Breytingin sem gerð var 1976 var um að fella niður ákvæði um þátttöku ríkisins í rekstrarkostnaði dagvistarheimilanna. Það var spor til baka, að mínu mati, og nú á yfirstandandi þingi höfðum við til meðferðar frv. sem sem betur fer hefur ekki verið vakið upp eftir að umræðum var frestað eða lokið um það áður en málið fór til nefndar. Það var bandormurinn svokallaði um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga þar sem ráðgert var af þeim sem báru málið fram að dagvistarmálin yrðu eingöngu á verksviði sveitarfélaga og að fella skyldi niður m.a. úr gildandi lögum 11. gr. sem kvæði á um húsnæði og aðbúnað og fjölda barna á dagvistarheimilum. Ég tel að þarna sé á ferðinni ákvæði sem ekki sé rétt að fara lengra með vegna þess að þó að sveitarfélögin séu frumkvöðlar á þessu sviði finnst mér eðlilegt að taka á uppbyggingu og rekstri stofnana fyrir börnin á þessu aldursstigi með hliðstæðum hætti og um grunnskólann og ég legg áherslu á að með þessi mál ætti að fara, það er mitt viðhorf, með hliðstæðum hætti og varðandi grunnskólann hvað kostnaðarskiptingu snertir. Ég teldi t.d. mjög eðlilegt, ef það verður að ráði að sveitarfélög standi að stofnkostnaði grunnskóla en ríkið annist launakostnað kennara, að hið sama gildi varðandi forskólastigið, að launakostnaður viðurkenndra starfsmanna á þessu stigi verði borinn uppi af ríkinu. Með till. minni fylgir, virðulegur forseti, ítarleg grg. þar sem er að finna rök fyrir nauðsyn löggjafar á þessu sviði og ábendingar um á hvaða þáttum eigi að taka í þeim efnum svo og hvað ber að hafa til hliðsjónar í sambandi við þá tíu ára áætlun um uppbyggingu dagvistarheimila eða stofnana á forskólastigi, hvaða þættir það séu sem hafa ber í huga í því samhengi. Ég hef ekki aðstöðu til þess að rekja það allt í framsögu minni fyrir þessu máli, en ég tel þó rétt að nýta tímann sem mér er heimill til að víkja m.a. að stöðu þessara mála á hinum Norðurlöndunum, en á því er vakin athygli í grg. með þessari till. Það er ekki óeðlilegt að við lítum til annarra Norðurlanda í sambandi við félagsmál og menntunarmál af þessu tagi og vissulega er það svo í þeim löndum, Danmörku, Noregi og Svíþjóð, þar sem ég hef kynnt mér allvel hvernig þessum málum er háttað, að það eru sveitarfélögin sem eru frumkvæðisaðilar í sambandi við dagvistarheimilin og þetta skólastig og þetta aldursstig barna, en ríkið er alls staðar þátttakandi í uppbyggingunni og sums staðar í rekstrinum líka þannig að við finnum ekki fordæmi hjá hinum Norðurlöndunum í því að fara að varpa þessum málum alfarið kostnaðarlega yfir á sveitarfélögin. Til samræmis við það sem ég er að leggja hér til ber að geta þess að í Svíþjóð hefur þjóðþingið samþykkt tillögu sem felur í sér hliðstæða stefnumörkun og hér er fram borin, þ.e. að öll börn frá 18 mánaða aldri og þar til þau byrja í grunnskóla hafi rétt til þess að vera í forskóla þarlendis, öll börn í síðasta lagi árið 1991. Það er sem sagt á allra næstu árum sem á að ná því markmiði í Svíþjóð sem sett er fram í þessari tillögu. Í Noregi er mikið rætt um þessi mál að frumkvæði ríkisstjórnar norska Verkamannaflokksins einmitt núna þessi missiri. Þar hefur verið sérstök aðgerð í gangi af hálfu ríkisstjórnarinnar til þess að ýta við sveitarfélögunum að herða sig í sambandi við uppbyggingu og aðbúnað dagvistarstofnana fyrir börn, aðgerðum undir nafninu "Bygg barnehager" eins og það heitir á norskunni. Þeir hafa staðið fyrir sérstökum ráðstefnum í öllum fylkjum í Noregi að undanförnu til þess að vekja athygli á þörfinni á stórátaki í þessum málum og markmiðið þar er að þetta verði komið í viðunandi horf fyrir aldamótin, ekki ósvipað markmið og er verið að setja fram með þessari till. Í Danmörku eru þessi mál einnig til mikillar umfjöllunar þessa mánuðina og þar hygg ég að að starfi sé sérstök þingnefnd með fulltrúum allra flokka til að marka stefnu um þessi mál. Eitt af því sem er til umræðu í nágrannalöndum okkar og hér þarf að vera til umræðu einnig í tengslum við þetta mál eru skilin á milli forskólastigs og grunnskóla. Hér hefur þróunin verið sú að menn hafa verið að færa sig niður fyrir grunnskólastigið með því að veita börnum aðgang að svokölluðum forskóla, en ég tel að í sambandi við þessi skil á milli skólastiganna þurfi að gæta að mörgum þáttum miklu betur en gert hefur verið. Það hafa komið fram tillögur um það að færa skólaskylduna beinlínis niður um eitt ár. Ég vil ekki leggja neitt endanlegt mat á það, en ég legg aðaláhersluna á réttinn, að rétturinn sé til staðar frá því að fæðingarorlofi lýkur og þangað til skólaskyldan hefst fyrir börnin á góðum dagvistarheimilum, í góðum forskóla. Það er einmitt uppeldisþátturinn, menntunarþátturinn sem þarf að gefa alveg sérstakan gaum á þessu stigi. Í sambandi við það vil ég nefna að fóstrurnar sem starfa á þessu stigi sem uppalendur, samtök fóstra, Fóstrufélag Íslands, leggja sérstaka áherslu á að halda yfirumsjón þessara mála innan menntmrn. en færa það ekki yfir til félmrn. eins og rætt mun hafa verið nokkuð um á vegum nefndar sem starfandi er á vegum núverandi hæstv. félmrh. Ég vek athygli á þessu um leið og ég vek athygli á þeirri ráðstefnu sem fór fram á vegum Fóstrufélags Íslands fyrir hálfum mánuði eða svo, dagana 14.–16. apríl, og er einhver ánægjulegasta samkoma sem ég hef tekið þátt í lengi vegna þess hversu geysilega þróttmikil hún var, vegna þess hve áhuginn var mikill, hversu undirbúningur var vandaður. Ég veit að hjá þeim aðilum, fóstrunum, er að finna öflugan bakhjarl og stuðning við þau markmið sem ég er að reyna að koma á framfæri með flutningi þessarar till. þó ég vilji á engan hátt gera Fóstrufélagið ábyrgt fyrir efni hennar í einstökum atriðum. Væntanlega verður Fóstrufélagið einn af þeim aðilum sem leggja á ráðin í sambandi við frekari mótun og útfærslu þeirrar stefnu sem hér er lögð til. Ég geri ráð fyrir því, virðulegur forseti, að að lokinni umræðu verði till. vísað til hv. félmn.



Hæstv. forseti. Ég vil taka undir þá till. sem hér er flutt af hv. 2. þm. Austurl. Hjörleifi Guttormssyni og tel að það sé fyllilega tímabært að mótuð verði stefna um forskólastigið sem og um önnur skólastig. Kvennalistinn hefur ítrekað lagt áherslu á að það þurfi að móta heildstæða menntastefnu og skilgreina skólastigin og þá má alls ekki verða út undan það svokallaða forskólastig sem hér er talað um. Ég vil benda á, og það kom reyndar einnig fram hér áðan, að það hefur verið gerð starfsáætlun um uppeldisstörf á dagvistarheimilum í kjölfar till. hv. þm. Guðrúnar Helgadóttur, sem var gefin út árið 1985, uppeldisáætlun fyrir dagvistarheimili, markmið og leiðir. Ég held að þó að þessi uppeldisáætlun hafi bætt úr brýnni þörf er hún þó einungis leiðbeinandi, en hún getur verið mjög góður grunnur fyrir það sem hér er talað um að undirbúa frv. til I. um forskólastigið og móta þar með þetta skólastig ekki síður en önnur. Það sem mér finnst mjög gott við þessa till. er ekki síst að hér er lögð áhersla á að það er ekki eingöngu uppeldi heldur ekki síður menntun við hæfi sem þarf að fara fram á dagvistarstofnunum vegna þess að það er mjög mikilvægt að börn sem þarna eru, oftast 1–6 ára, fái menntun við hæfi og verði ekki skilin út undan. Við gerum ráð fyrir því að fæðingarorlof verði eitt ár, það veitir ekkert af því, og þar með erum við að tala um börn 1–6 ára. Það á að vera liðin tíð að það sé litið á dagvistarheimili sem geymslustaði. Þau eru það alls ekki heldur nauðsynlegur þáttur í uppeldi barna á okkar tímum og mikill stuðningur við fjölskylduna. Börnin fá þarna undirbúning fyrir framtíðina. Tími stórfjölskyldunnar er liðinn. Við höfum ekki lengur ömmu og afa og frændur og frænkur heima til að mennta og ala upp börnin, því miður. Við verðum að horfast í augu við að nú eru breyttir tímar. Meiri hluti kvenna vinnur utan heimilis, báðir foreldrar vinna því utan heimilis þannig að það þýðir ekkert að tala um að börnin séu heima allan daginn. En auðvitað verður að leggja áherslu á að dagvistarheimilin koma ekki í stað heimilanna heldur við hlið þeirra og til aðstoðar þeim. Því vil ég ítreka að ég tek undir þáltill. sem hér er til umræðu en vil benda á að þarna er talað um tíu ára framkvæmdaáætlun. Það má minna á að í tengslum við kjarasamninga ASÍ árið 1980 greip ríkisstjórnin inn í til að liðka fyrir samningum og lofaði þá að taka til höndunum við uppbyggingu dagvistarheimila og fullnægja þörfinni á næstu tíu árum. Það eru þá ekki nema tvö ár til stefnu. Ég geri mér grein fyrir því að það er ekki hægt að standa við það að byggja upp dagvistarheimili á tveimur árum sem þurft hefði þannig að e.t.v. þurfum við næstu tíu árin til að byggja upp dagvistarheimili. Fyrr í vetur lögðu þingmenn Kvennalistans í Nd. fram frv. til l. um tímabundið átak í uppbyggingu dagvistarheimila fyrir börn sem Sigríður Lillý Baldursdóttir var 1. flm. að. Þar var gert ráð fyrir að breyta því fyrirkomulagi sem verið hefur og einnig var gert ráð fyrir í frv. til l. um breytta verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Í frv. var gert ráð fyrir að myndaður yrði sjóður til uppbyggingar dagvistarheimila. Sjóðurinn yrði myndaður á fimm árum. Í þennan sjóð skyldu sveitarstjórnir leggja1/3 hluta sem aflað skyldi með því að leggja 0,11% álag á aðstöðugjaldsstofn. Þannig gátu sveitarstjórnirnar afla fjár að1/3. Síðan var gert ráð fyrir að ríkið greiddi 1/3 á móti þessum aðstöðugjaldsstofni og svo sveitarfélögin úr eigin sjóðum 1/3 þar að auki. Með þessu var hægt að fullnægja, að vísu ekki allri þörf en það var hægt að fara langt með að fullnægja þeirri þörf sem gert var ráð fyrir í þeim kjarasamningi, sem gerður var árið 1980, að 80% barna 2–5 ára mundu geta átt möguleika á að vera á dagvistarheimilum og minna prósentuhlutfall annarra barna. Það má spyrja hvort við eigum ekki að reyna að hraða þessu meira en þarna er gert ráð fyrir. Það verður að gera ráð fyrir að nefndin, sem þarna er miðað við að undirbúi frv. og framkvæmdaáætlun, taki tillit til þeirra þátta og þeirra tillagna sem komið hafa fram og ekki síst þess sem talað var um 1980 þar sem ríkisstjórnin lofaði að liðka til fyrir samningum og gera átak í uppbyggingu dagvistarheimila. Það hefur frekar lítið orðið um þær efndir. Það hefur mikið verið talað um að atvinnuvegirnir taki þátt í uppbyggingu dagvistarheimila og það hafa flestir verið sammála um það. Það er að vísu eilítill munur á skoðun fólks á því með hvaða hætti atvinnuvegirnir eiga að taka þátt í þessu. Sumir vilja að fyrirtækin reki dagvistarstofnanirnar ein og án afskipta annarra. Ég tel það ekki rétt. Ég tel mjög eðlilegt að forskólastigið verði ekki meðhöndlað á annan hátt en grunnskólinn og það verði meðhöndlað svipað bæði hvað varðar laun þeirra sem mennta börnin og eins kostnaðarskipting ríkis og sveitarfélaga í því sambandi.



Hæstv. forseti. Ég kveð mér hljóðs til að taka undir og lýsa fylgi við fram komna þáltill., fram borna af hv. 2. þm. Austurl., um það mál sem hér er á dagskrá. Málið er í rauninni frá mér séð tvíþætt: Annars vegar gengur þáltill. út á að unnið sé að löggjöf um forskólastig og hins vegar um áætlun um uppbyggingu dagvistarstofnana. Þetta eru í rauninni tvö mál þó að skyld séu. Ég held að það fari ekkert á milli mála að þær breytingar hafa orðið í okkar þjóðfélagi á undanförnum árum og áratugum sem gera till. af þessu tagi mjög nauðsynlega og mér finnst í sjálfu sér gaman að minnast þess að fyrstu aðgerðir á þessu sviði, fyrsta barnaheimilið sem stofnað er til hér á landi var einmitt í gamla kennaraskólahúsinu við Laufásveg. Þar var fyrst stofnað barnaheimili að tilhlutan barnavinafélagsins Sumargjafar, starfaði þar í nokkur ár, til ársins 1929, en þá var það ekki hægt lengur. Þetta var á sama stað og mikill hluti af æfingakennslu þess merka skóla fór fram um árabil. Síðan var unnið að því að koma upp fyrsta dagheimilinu hér í Reykjavík í beinu framhaldi, það var Grænaborg við Hringbraut, og þar fór fram áfram þessi æfingakennsla að verulegu leyti. Ég minnist á þetta hér vegna þess að ég vil lýsa sérstöku fylgi mínu við þá hugsun flm., sem kemur fram í till., að tengja miklu frekar saman en hingað til hefur verið gert rekstur grunnskólans og rekstur dagvistarstofnana. Ég held að það hafi í rauninni líka komið fram eins og af sjálfu sér, það kom líka fram í máli flm., að það hefur verið þrýstingur af hálfu skólamanna að færa starf grunnskólans neðar en lögin beinlínis gera ráð fyrir. Víða um land er talað um þetta forskólastig, þ.e. kennslu á forskólastigi á vegum grunnskólans, allt niður í fimm ára aldur. Það sýnir manni að þörfin á þróun í þessa átt er vissulega fyrir hendi. Flm. minntist líka á það frv. sem hér var fyrr til umræðu á þinginu um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga varðandi dagvistarstofnanir og hver örlög þess frv. urðu. Þetta ásamt mörgu öðru held ég að mæli með því að þessi þáltill. verði tekin alvarlega og það verði farið að vinna að því af alvöru að löggjöf um forskólastig sjái dagsins ljós. Hann gat þess að á að það hefði verið minnst á þetta fyrst á þingi árið 1946 og síðan sett löggjöf um það 1973. En mig langar aðeins í lokin að minnast á það að hæstv. núv. forsrh. hafði forgöngu um það nýverið að skipa nefnd um heimilið og framtíð heimilisins sem slíks í okkar landi. Það er auðvitað vegna þess að hann finnur það eins og allir aðrir að þarna er að verða mikil breyting og það kom fram í umræðunum áðan að dagvistarstofnanirnar hefðu mikið að segja fyrir heimilin. Mér er efst í huga að dagvistarstofnanirnar eru fyrst og fremst fyrir viðkomandi börn sem eru framtíð okkar þjóðar. Það er það sem skiptir meginmáli að þingið sinni því verki að koma á löggjöf um þennan mikilvægasta þátt mannsævinnar, fyrstu æviárin.



Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Kristínu Einarsdóttur og Óla Þ. Guðbjartssyni fyrir þeirra ræður og stuðning við þetta mál, eindreginn stuðning eins og fram kom í ræðum þeirra. Það er hárrétt ályktað hjá hv. síðasta ræðumanni að kjarni þessa máls snýr að sjálfsögðu að börnunum, þarf að snúast um börnin og heill þeirra og að þeim verði sköpuð þau þroskaskilyrði sem öllu skiptir fyrir uppvöxt þeirra og líf á fullorðinsárum. Það er viðkvæmasta stig mannsævinnar sem við erum að ræða um, þetta forskólastig, alveg tvímælalaust. Skilningur á því hefur hins vegar engan veginn verið sem skyldi hjá þeim sem mótað hafa stefnu og ráðið hafa fjárveitingum í þessum málum. Það ber óneitanlega vott um að Alþingi hefur ekki alltaf borið gæfu til að skilja kall tímans eða þær hraðfara breytingar sem eru í samfélaginu og nauðsynina á að bregðast þar við með breyttum háttum, með breyttri skipan mála. Ég ætla ekki að auka miklu við það sem ég ræddi í framsögu minni þó af mörgu sé að taka. Ég vil þó leggja áherslu á kjarnann í þessu máli sem snýr að jafnrétti fyrir börnin og felur einnig í sér jafnrétti fyrir foreldrana, gildi þess að koma málefnum forskólastigsins í viðunandi horf. Eins og sagt er í grg. með tillögunni, ég leyfi mér að vitna til hennar um þessi efni: "Mikilsverðast í því sambandi er að veita börnunum gott uppeldi og sem jafnasta aðstöðu til að þroska hæfileika sína. Fyrir foreldra hefur það ómetanlega þýðingu að vita börnin í góðum höndum við holla iðju. Fyrir mæður er vistun barnanna á góðri forskólastofnun ein mikilvægasta forsendan til að ná jafnstöðu á við karla í samfélaginu hvort sem um er að ræða konur í námi eða við störf innan eða utan heimilis. Fyrir atvinnulífið hefur það ótvírætt og vaxandi gildi að foreldrar eigi greiðan aðgang að dagvistarstofnunum og fyrir byggðaþróun er það lykilatriði að þjónusta við börn sé sem best." Það er auðvitað matsatriði hversu margt eigi að binda í löggjöf. Margt má setja í reglugerð innan ramma löggjafar og hér er gert ráð fyrir rammalöggjöf um þessi efni. En í því sambandi hljóta að koma til álita þættir eins og ábyrgð og eftirlit á þessu væntanlega skólastigi, húsnæði, annar aðbúnaður, fjöldi barna í hópum, starfslið, uppeldisleg markmið og fræðsla, rannsóknir, sérfræðiþjónusta, aðlögun að vinnumarkaði, sérþarfir einstakra hópa og samvinna við grunnskóla og skóladagheimili. Það þarf að fjalla um menntun starfsliðs, um fóstrunámið og sérstök nefnd var skipuð í síðasta mánuði til að móta tillögur um það, um menntun annars starfsfólks og endurmenntun og, eins og ég gat um áðan, hvað varðar skilin milli forskóla og grunnskólastigs, bæði varðandi menntun starfsfólks og uppeldislega stefnu. Þá ber að undirstrika þörfina á rannsóknum varðandi þetta aldursstig og þetta væntanlega skólastig út frá okkar séríslensku aðstæðum því að hér í okkar samfélagi er margt með öðrum hætti en í nágrannalöndum og við þurfum að hafa vitneskju um það til þess að bregðast þar rétt við. Eins og hv. þm. Kristín Einarsdóttir réttilega kom að í sínu máli og ég hefði nefnt í minni framsögu ef tími hefði leyft liggur fyrir mikilvægt innlegg til þessara mála í uppeldisáætlun fyrir dagvistarheimili, markmið og leiðir, gefinni út af menntmrn. 1985. Þetta var unnið af ég hygg níu manna nefnd þar sem Valborg Sigurðardóttir, fyrrum skólastjóri Fósturskóla Íslands, var starfsmaður, en upphaf að þessu verki var að finna í frumkvæði hv. þm. Guðrúnar Helgadóttur sem flutti tillögu um breytingu á lögum um dagheimili á árinu 1981, viðauka einmitt um það að gerð skyldi sérstök uppeldisleg áætlun sem tengdist þessum málum. Það er mjög ánægjulegt að fara í gegnum þessa áætlun sem er að mörgu leyti vel unnið plagg og stendur fyrir sínu og getur orðið þáttur í athugun þessara mála fyrir þá nefnd sem tillagan gerir ráð fyrir að móti þessa rammalöggjöf. Ég vék að því að í nágrannalöndunum væru þessi mál til meðferðar. Ég hef í höndum sérstaka skýrslu sem lögð var fram í norska þinginu í vetur undir heitinu "Barnehager mot aar 2000", Barnaheimili til ársins 2000. Það er að finna mjög gagnlegar ábendingar í þessari skýrslu og m.a., og ég vek athygli á því, þann þrýsting, ég held að það sé óhætt að orða það þannig, af hálfu ríkisstjórnarinnar norsku að ef sveitarfélögin ekki sinna skyldum sínum eins og ætlast er til sem frumkvæðisaðili í þessum málum muni ríkisstjórnin grípa inn í og lögbjóða aðgerðir. En þarlendis er sem sagt reynt að fá sveitarfélögin og forustu í fylkjunum til að knýja fram stórauknar aðgerðir, uppbyggingu á þessu forskólastigi. Katrín Thoroddsen, sem ég nefndi í minni framsögu, var svo stórhuga að hún lagði það til í lagafrv. 1946 að lögbjóða eins og það heitir í 5. gr. í hennar frv.: "Stofnun dagheimila skal hagað svo: Í Reykjavík skal byggja tvö dagheimili á ári uns þörfinni er fullnægt og í kaupstöðum utan Reykjavíkur skal koma upp einu dagheimili á ári uns þörfinni er fullnægt." Þetta vildi hún lögbjóða á þessum tíma. Hér er verið að leggja til áætlun til tíu ára. Ég er ekki með því að gera því skóna að ekki verði hægt að leysa brýnustu þörf innan tíu ára. Auðvitað þarf að gera það sem allra fyrst og það þarf að verða stórfelld stefnubreyting af hálfu fjárveitingaraðila og þá fyrst og fremst af hálfu Alþingis. Alþingi á ekki að hlaupa frá þessu máli og varpa fjárhagsáhyggjunum yfir á sveitarfélögin einvörðungu eins og því miður hafa verið hugmyndir um. Alþingi á að koma inn í þessi mál. Sú tillaga sem ríkisstjórn fékk í hendurnar 1980 hefur því miður verið svikin óþyrmilega eða ekki framkvæmd. Ég held að það verði að tala um svik. Það er kannski stórt orð og ljótt er orðið. En þetta var liður í kjarasamningum þar sem stjórnvöld komu inn í málið m.a. með í huga að dagvistarmálin fengju þarna jákvæða meðferð á næsta tíu ára tímabili. Þessi mál hefur vissulega eins og hér hefur verið minnt á borið á góma á yfirstandandi þingi með tillögu hv. varaþingmanns Ásmundar Stefánssonar sem hér sat á þingi um tíma og flutti tillögu um fjármögnun, sérstaklega varðandi rekstrarkostnað dagheimila og hvernig tekna yrði aflað í því sambandi til að hvetja til öflugrar uppbyggingar, svo og það frv. um tekjuöflun sem hv. þm. Sigríður Lillý Baldursdóttir flutti og hafði að geyma mjög athyglisverðar hugmyndir einnig. Þessar tillögur tel ég að geti komið til skoðunar á vegum þeirrar nefndar sem gert er ráð fyrir að kosin verði samkvæmt þessari tillögu til þess einnig að undirbúa framkvæmdaáætlun. Ég marka það af góðum undirtektum við þetta mál að vænta má jákvæðrar meðferðar af hálfu þingsins í sambandi við þetta forskólastig og þó að ég geri því ekki skóna að unnt verði að afgreiða svo stórt mál á þeim stutta tíma sem trúlega er til þingloka fái málið undirtektir þegar það verður tekið upp að hausti því að sú er ætlan mín að flytja þetta mál á nýjan leik, fái það ekki afgreiðslu nú, inn í þingið og þá kannski betur undirbúið og í ljósi þeirra ábendinga sem kunna að koma fram um þessa tillögu fram að þeim tíma.



Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir þáltill. um arðgreiðslur viðskiptabanka í ríkiseign, en flm. eru Guðmundur H. Garðarsson og Eyjólfur Konráð Jónsson, og hljóðar hún sem hér segir: "Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að gera ráðstafanir er tryggi að viðskiptabankar í eigu ríkisins greiði árlega eðlilegan arð af eigin fé bankanna í ríkissjóð." Með þessari þáltill. segir m.a. í greinargerð: "Nú liggja fyrir reikningar um afkomu banka síðastliðið ár. Samkvæmt þeim hefur bankastarfsemi gengið vel á árinu 1987 og hagnaður verið umtalsverður. Athygli vekur að einkabankar landsins greiða eigendum sínum, hluthöfum, ákveðinn arð af hlutafjáreign. Árið 1987 var þessi greiðsla almennt um 10% af hlutafé. Á sama tíma á engin sambærileg greiðsla sér stað hjá viðskiptabönkum í ríkiseign þrátt fyrir mjög góða rekstrarafkomu. Eðlilegt er, miðað við aðstæður, að viðskiptabankar í eign ríkisins greiði ákveðinn arð í samræmi við eigið fé til ríkissjóðs (eigenda) á sama hátt og einkabankar greiða arð af hlutafé. Þessi þáltill. er þess vegna fram borin. Eðlilegt hlýtur að teljast að ríkisstjórn fyrir hönd eigenda geri þær kröfur til viðskiptabanka í ríkiseign að þeir greiði hið minnsta 10% arð af eigin fé í ríkissjóð vegna afkomu ársins 1987. Í þessu felst einnig nokkur jöfnun á samkeppnisaðstöðu milli viðskiptabanka í ríkiseign annars vegar og einkabanka og sparisjóða hins vegar. Lágmarkskrafa nútímaviðskiptahátta er að rekstraraðilar í sambærilegum rekstri sitji við sama borð", þ.e. að sérréttindi hljóti að víkja.



Hæstv. forseti. Vegna þeirrar till. til þál. sem hér er til umræðu vil ég taka fram að ríkisstjórnin hefur þegar gert ráðstafanir til þess að viðskiptabankar í eigu ríkisins greiði arð til ríkissjóðs. Við undirbúning gildandi fjárlaga var ákveðið að ríkisfyrirtæki skyldu greiða arð í ríkissjóð á árinu 1988. Í tekjuhlið fjárlaganna er því gert ráð fyrir slíkum greiðslum. Eftir athugun á sl. hausti var talið heppilegast að setja slíka arðgreiðslukvöð á fyrirtæki í ríkiseign án lagasetningar og var ákveðið að koma henni á með sérstakri ríkisstjórnarsamþykkt sem einstök ráðuneyti skyldu síðan fylgja eftir. Slík ríkisstjórnarsamþykkt var svo gerð formlega hinn 4. febr. sl. Í samþykktinni er fyrirtækjum, sem ríkið á að öllu eða verulegu leyti, skipt í fjóra flokka. Í fyrsta lagi fyrirtæki sem greiða skuli í arð til ríkissjóðs á árinu 1988 fimmtung af meðalhagnaði síðustu þriggja ára, þ.e. áranna 1985, 1986 og 1987. Í þessum hópi eru ýmis fyrirtæki sem stunda margvíslegan atvinnurekstur, en reyndar fleiri. Í öðru lagi eru svo fyrirtæki sem greiða skulu til ríkissjóðs 1% af eigin fé sínu í árslok 1987. Í þennan flokk í samþykktinni falla bæði Landsbankinn og Búnaðarbankinn. Í þriðja lagi eru svo fyrirtæki rekin í hlutafélagsformi þar sem ríkið á stóran hlut. Þeim er ætlað að greiða 5% af nafnverði hlutafjár í árslok 1987. Í þennan flokk fellur Útvegsbanki Íslands hf. Í fjórða lagi var svo loks ítrekað að Landsvirkjun skuli greiða arð í samræmi við ákvæði laga um það fyrirtæki. Þessar tillögur voru mótaðar á grundvelli arðs og afkomu á árunum 1985 og 1986 og í samanburði við sambærilegan rekstur. Á þessum grundvelli skrifaði ég Landsbankanum og Búnaðarbankanum og kynnti þeim samþykkt stjórnarinnar. Ég gerði líka bankaráði Útvegsbankans hf. grein fyrir þessari samþykkt og á aðalfundi Útvegsbanka Íslands hf. lagði ég til fyrir hönd ríkisins að greiða skyldi arð sem svaraði 5% á hellu ári af nafnverði hlutafjárins eða sem svarar nálægt 31/2% vegna rekstrartímabilsins sem 1987 voru mánuðirnir maí-desember hjá hinu nýja hlutafélagi. Þessi tillaga var samþykkt. Fjmrn. mun svo líta eftir því að þessar arðgreiðslur verði framkvæmdar. Af þessu sést að ríkisstjórnin hefur þegar gert það sem til er lagt í þáltill. Það er líka eðlilegt að leggja slíka kvöð á ríkisbankana. Arðgreiðslurnar hljóta hins vegar að miðast hverju sinni við afkomu í rekstri. Ekki síður þarf að gæta þess að upp séu byggðir eðlilegir varasjóðir í slíkum fyrirtækjum til að mæta sveiflum, áföllum í lánveitingum og fleira af því tagi. Þarna eiga auðvitað bankaleg sjónarmið að ráða. Þannig er alls ekki unnt að mínum dómi að slá því föstu með einni tölu fyrir öll fyrirtæki í sömu grein á sama ári eða fyrir sama fyrirtæki ár eftir ár hver slík arðgreiðsla eigi að vera. Ég bendi líka á að hlutfall hlutafjár af eigin fé í fyrirtækjum er mjög breytilegt, t.d. í viðskiptabönkunum, sem eru reknir í hlutafélagsformi, á bilinu 55% í árslok sl. árs upp í 81,5%. Iðnaðarbankinn hefur lægst hlutfall hlutafjár af eigin fé í lok 1987, Útvegsbankinn langhæst af viðskiptabönkum. Á þetta vil ég benda. En það er fleira sem á þarf að benda. Það er auðvitað rétt, sem fram kemur hjá flm., að það varð umtalsverður hagnaður af viðskiptabankarekstrinum á árinu sem leið. Þannig var hagnaður landsbankans um 5,3% af eigin fé, Búnaðarbankans 9,5%, Útvegsbankans 9,3%, Iðnaðarbankans 15,4%, Verslunarbankans 9,6%, Samvinnubankans 10,6%, Alþýðubanka 24,3%. Þetta eru mjög misjafnar tölur, en þó vekur það athygli að hvorki Búnaðarbanki, Landsbanki né Verslunarbanki ná 10% tölunni sem tillaga er gerð um í þessari þáltill., eða grg. með henni, að arðgreiðsla ríkisbanka skuli vera. Það er heldur ekki rétt, sem segir í grg., að arðgreiðsla einkabankanna hafi almennt verið 10% af hlutafé fyrir árið 1987. Hún var sem hér segir samkvæmt upplýsingum Bankaeftirlitsins: Iðnaðarbanki 9,5% af nafnverði hlutafjárins, en það svarar samkvæmt reikningum bankans til 5,2% af bókfærðu eigin fé í árslok. Verslunarbankinn úthlutaði 10% af nafnverði hlutafjárins, en það svarar til 6,1% af bókfærðu eigin fé. Samvinnubankinn úthlutaði 5% af nafnverði hlutafjárins sem samsvarar 2,2% af eigin fé bankans. Alþýðubankinn greiddi ekki út arð af hlutafé þrátt fyrir góða afkomu í hlutfalli við eigin fé. Af hverju var það ekki gert? Það er af því að þeir Alþýðubankamenn vilja þar byggja upp eiginfjárstöðu bankans m.a. skv. viðskiptabankalögum. Þannig eru ýmsar hliðar á þessu máli sem alls ekki er til skila haldið í grg. þáltill. Útvegsbankinn mun, eins og ég nefndi, greiða samkvæmt tillögu ríkisins 5% arð miðað við heilt ár eða sem svarar 4,1% af eigin fé í árslok. Þetta er þess vegna miklu nær því sem er hjá einkabönkunum en virðast kann við fyrstu augsýn. Það er líka staðreynd að arðsúthlutun í fyrra er hjá sumum einkabankanna til muna meiri en verið hefur undanfarin ár. Af þessu er ljóst að því fer fjarri að einkabankarnir greiði yfirleitt arð sem svarar 10% af eigin fé. Tillagan er þess vegna að mínum dómi alls ekki byggð á samræmingu milli aðila í sambærilegum rekstri og rekur sig einfaldlega á þá staðreynd að Landsbankinn t.d. hafði alls ekki þann hagnað af sínum rekstri í fyrra að hann gæti greitt þetta. Reyndar tel ég líka að slík greiðsla mundi stefna lausafjárstöðu þessara mikilvægu þjónustustofnana undirstöðuatvinnuveganna í landinu í tvísýnu. Þetta þarf þess vegna að athuga miklu betur. Það er eðlilegt, sem fram er haldið í tillögunni, að leggja skuli sambærilegar kvaðir á þá sem stunda sambærilegan rekstur hvort sem um ríkisfyrirtæki er að ræða eða fyrirtæki í einkarekstri. Þetta er líka stefna stjórnarinnar. Þessi stefna er þegar komin í framkvæmd og henni verður beitt eftir því sem breytilegar aðstæður krefjast, en það er ekki hyggilegt að slá arðgreiðslu fastri með einfaldri tíund. Ég bið hv. fjvn., sem ég vænti þess að fái þessa þáltill. til meðferðar, að huga að öllum þeim atriðum sem ég hef nefnt og ráðfæra sig við viðskrn., fjmrn. og Bankaeftirlitið áður en ákvarðanir eru teknar í þessu máli.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir greinargóðar upplýsingar og tek fram að þegar flm. sömdu þessa þáltill. var þeim ekki kunnugt um tilskrif ráðherra til ríkisbankanna. Hefði ekki verið óeðlilegt að hv. þm. fengju að vita um framkvæmd slíkra mála með þeim hætti sem ráðherra hefur þegar gert á þessum fundi. En sleppum því. Ég ætla ekki að orðlengja um það atriði frekar. En varðandi skýrslu ráðherra og svör við þessari þáltill., sem margt gott er hægt að segja um, verð ég að taka fram að mér fannst ráðherrann óþarflega nákvæmur í framsetningu sinni um einstök atriði því að þessi þáltill. gefur ekki tilefni til þess. Svo er það annað atriði sem mér fannst einkar eftirtektarvert. Það var eins og hæstv. ráðherra væri kominn í einhverja sérstaka varnarstöðu út af ríkisbönkunum. Þessi þáltill. var ekki hugsuð þannig að það ætti að efna til illdeilna hér á þingi um ríkisbanka annars vegar eða einkabanka hins vegar heldur er þessi till. fram lögð sem ábending um hvað tillögumenn teldu eðlilegt miðað við tiltekið ár, árið 1987, að stefnt væri að í sambandi við ríkisbankana. Þar með vorum við ekki að fara út í neinn sérstakan samanburð við aðra banka. Ég vil því segja að mér fannst hæstv. ráðherra draga óþarflega sterkar ályktanir af tilgangi okkar flm., en það er ágætt fyrir þingmenn að gera sér grein fyrir því að þeir þurfa að koma mjög vel undirbúnir þegar þeir mæta hæstv. ráðherrum þessarar ríkisstjórnar, hvort sem þeir eru stuðningsmenn stjórnarinnar eða ekki, og mun ég gera það í framtíðinni þegar ég leyfi mér að beina máli mínu til hæstv. ráðherra þessarar ríkisstjórnar í einstökum málum. Það kom mér töluvert á óvart hvernig ráðherrann tók á þessu máli. Það er eins og hér væri á ferðinni af hálfu flm. einhver gagnrýni á ríkisbankana þó að við leyfðum okkur að hreyfa við þessum málum með þeim hætti sem hér segir. En að öðru leyti vil ég segja þetta að lokum: Það þarf ekki að vera lögmál að þótt einkabankar greiði ekki jafnháa prósentu og hv. þm. kunna að ætlast til geti ríkisbankarnir ekki eða skuli ekki í framtíðinni greiða hærri arð ef því er að skipta að sjálfsögðu. Ég tek undir það með hæstv. ráðherra að auðvitað verða allar forsendur að vera til staðar til þess að hægt sé að leggja þær skyldur á ríkisbankana að þeir greiði hærri arð en einkabankar.



Hæstv. forseti. Ég vil taka af öll tvímæli um það að mín ræða var engin varnarræða fyrir ríkisbankana. Þeir geta varið sig sjálfir. Ég vildi eingöngu benda á einfaldar staðreyndir vegna þeirrar till. sem hér liggur fyrir til umræðu. Ábendinga um það hver arðgreiðsla skyldi vera sem fylgir í grg. tillögunnar varðandi þetta tiltekna ár. Það er vel ljóst, eins og kom fram í máli hv. 14. þm. Reykv., að um þetta er tillagan, en hún rekst á þá staðreynd að hagnaður ríkisbankanna eftir skatt á árinu 1987 nær ekki tölunni sem þeir benda á. Það er 5,3% afgangur hjá Landsbankanum eftir skatta - Ríkisbankarnir greiða nefnilega skatta samkvæmt sömu reglum og aðrir bankar. - og 9,5% hjá Búnaðarbankanum sem gekk þó allvel. Þetta er hvort tveggja miðað við bókfært eigið verð í árslok. Nú vil ég ekki draga af þessari þáltill. víðtækar ályktanir. Ég vildi eingöngu nefna þetta vegna þess að ég tel að hér sé hreyft mikilvægu máli og hafi hv. 14. þm. Reykv. skilið það svo að ég eða ríkisstjórnin væri því á einhvern hátt andsnúin að þessi skilyrði verði samræmd vil ég leiðrétta það. Það er svo sannarlega ásetningur þessarar stjórnar að samræma starfsskilyrði milli þeirra sem fást við sömu eða sambærileg störf jafnt á fjármagnsmarkaði sem á öðrum sviðum atvinnulífsins. Auðvitað eru bankar eða eiga að vera ekkert annað en atvinnutæki landsmanna.



Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um vinnuvernd í verslunum. Flm. eru Guðmundur H. Garðarsson og Halldór Blöndal. Till. er svohljóðandi, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að hefja undirbúning að setningu laga um vinnuvernd í verslunum." Óþarft er að hafa mörg orð um þessa tillögu. Alkunna er að vinnuálag á verslunarfólk hefur aukist gífurlega á síðustu árum. Aukin almenn velmegun og breytt viðhorf í viðskiptum hafa leitt til þess að opnunartími verslana hefur lengst til muna og er nú svo komið að í ýmsum stórmörkuðum getur daglegur vinnutími fólks verið allt að 12–14 klst. fimm daga vikunnar. Þar við bætast 7–8 klst. á laugardögum. Þess eru dæmi að vinnuvika hjá einstaklingi getur komist í 70–80 klst. Þrátt fyrir ítarlegar viðræður fulltrúa launþega og vinnuveitenda í verslunum hefur enn ekki tekist að ná viðunandi samkomulagi um tilhögun vinnutíma í þessari grein. Virðist stefna í fullkomið óefni ef ekkert verður að gert til að tryggja hag fólksins í þessum efnum. Með þessari þáltill. er ekki stefnt að því að þrengja hag eða rekstrarstöðu verslunarfyrirtækja heldur lögð sú skylda á herðar Alþingis og ríkisstjórnar að tryggja að verslunarfólki verði ekki misboðið með of miklu vinnuálagi, auk þess sem fjölskyldulífi þeirra er starfa við verslun verði ekki stefnt í voða vegna óheyrilega langs vinnutíma sex daga vikunnar allt árið um kring. Hugsanlegt er að nú kunni einhverjir að segja sem svo að aðilar vinnumarkaðarins geti leyst þetta með samningum sín í milli. Því er til að svara að í þeim efnum hafa ár eftir ár farið fram árangurslausar viðræður, enda er nú svo komið að sá aðili sem hefur mesta félagslega forustu fyrir verslunarfólki í landinu, Verslunarmannafélag Reykjavíkur, hefur með félagssamþykkt óskað eftir því að hv. Alþingi komi til skjalanna til aðstoðar við lausn þessa vandamáls. Á aðalfundi VR 1988 var samþykkt samhljóða svohljóðandi ályktun sem ég vil lesa hér upp, með leyfi forseta: "Aðalfundur Verslunarmannafélags Reykjavíkur, haldinn 28. mars 1988, beinir þeim tilmælum til Alþingis að sett verði lög sem verndi verslunarfólk gegn óþolandi vinnuálagi sem viðgengst í vissum greinum verslunar." Reynslan hefur sýnt að þrátt fyrir baráttu stéttarfélaga verslunarmanna, einkum VR, til að hamla gegn stöðugt lengri vinnutíma afgreiðslufólks, einkum í stórverslunum, hefur það ekki borið árangur sem skyldi af margþættum ástæðum. Má í því sambandi sérstaklega geta um mikinn þrýsting af hálfu þeirra aðila sem telja sig vernda sjónarmið neytenda, en þá gleymist oft að verslunarfólk og fjölskyldur þess eru einnig neytendur. Erlendis hefur verslunarfólk átt við svipaðan vanda að stríða. Þar hefur löggjafarvaldið því gripið til þess ráðs að tryggja stöðu fólksins með ákvæðum vinnuverndarlaga. Fordæmi eru fyrir þessu í íslenskri löggjöf, sbr. vökulögin sem sett voru 1924 til að fyrirbyggja vinnuþrælkun um borð í íslenskum togurum. Nú árið 1988 stendur verslunarfólk frammi fyrir svipaðri þróun og sjómenn árið 1924, óþolandi vinnuþrælkun sem verður að linna. Til þess að gefa hv. þm. einhverja hugmynd um það um hve mikinn fjölda er að ræða þegar talað er um verslunarfólk, sem þetta mál áhrærir, vil ég segja þetta. Félagsmenn Verslunarmannafélags Reykjavíkur eru nú um 14 þús. manns. Þar af eru nokkur þúsund manna sem er nefnt sumarfólk og allmargir er vinna hlutastörf. Hins vegar má gera ráð fyrir að í þessu félagi séu um 10 þús. manns sem eru í fullu starfi. Þar af eru 4–5 þús. manns við afgreiðslustörf. Í VR eru um 63% félaganna konur og 37% karlar. Konur eru í yfirgnæfandi meiri hluta við afgreiðslustörf, svo sem m.a. má sjá í stórmörkuðum á Stór-Reykjavíkursvæðinu. Hið mikla vinnuálag og langi vinnutími kemur því hvað harðast niður á konum og fjölskyldulífi þeirra. Þá er einnig þess að geta að á meðal þeirra eru margar einstæðar mæður. Þess vegna er brýnt að þessum málum verði strax komið í viðunandi horf. Án afskipta Alþingis gerist það ekki að mati fólksins sjálfs. Það má áætla lauslega að þetta mál snerti 15–20 þús. manns beint, þ.e. það eru viðkomandi starfsmenn og fjölskyldur þeirra, sérstaklega börn. Nútímaþróun í uppbyggingu stórmarkaða, sem eiga að mæta auknum kröfum neytenda, má ekki verða með þeim hætti að starfsmenn þessara fyrirtækja verði fórnardýr nýrra viðskiptahátta. Víða erlendis hafa farið fram miklar umræður um hliðstæð vandamál og hér er við að stríða. Unnið hefur verið að setningu laga og útgáfu reglna sem m.a. eiga að veita verslunarfólki ákveðna vinnuvernd. Alþingi Íslendinga og ríkisstjórn hljóta því samkvæmt framansögðu að koma til skjalanna með setningu laga sem fela í sér ákveðna vinnuvernd fyrir verslunarfólk á sama tíma sem kröfum nútímans um aukna þjónustu er mætt með viðunandi hætti. Herra forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði þessu máli vísað til allshn.



Herra forseti. Ég vil fyrir hönd okkar kvennalistakvenna lýsa yfir stuðningi mínum við þessa tillögu og þakka ég hv. flm. hennar forgöngu í málinu. Eins og fram kemur í grg. hefur vinnuálag á verslunarfólk aukist til muna á síðustu árum, enda sýnir það sig að sú kjaradeila sem nú er uppi hefur að miklu leyti snúist um vinnutímann sem er í flestum tilfellum orðinn óhóflega langur og reyndar kominn út fyrir öll skynsemismörk í sumum tilvikum. Ég vil aðeins minna á nokkrar tillögur sem við þingkonur Kvennalistans höfum flutt og tengjast þessu máli að hluta til. Í fyrsta lagi er till. á þskj. 718 um réttindi og skyldur fólks á vinnumarkaði. Sú tillaga felst í því að lögð verði meiri áhersla en nú er á að fólk sé frætt um réttindi sín og skyldur. Þá höfum við einnig á þskj. 807 lagt fram tillögu um eflingu kjararannsókna og verður væntanlega mælt fyrir henni í næstu viku. Tillaga sú felur í sér að gera kjararannsóknir áreiðanlegri en nú er með því m.a. að á skattagögnum megi fá upplýsingar um vinnustundafjölda og starfsheiti starfsfólks. Það er reyndar mikið umhugsunar- og áhyggjuefni hversu stór hluti þjóðfélags okkar svo að segja gengur á yfirvinnunni. Ég minnist á þessar tillögur hér því mér finnst þær að vissu leyti tengjast efni þeirrar þáltill. sem hér er til umræðu. Ég þykist nærri viss um að sá fjöldi unglinga og barna sem við sjáum í stórmörkuðunum veit allt of lítið um réttindi sín og skyldur. En ég lít reyndar einnig á það sem alvarlegan hlut hve mikið unglingar og börn allt niður í 10–11 ára virðast þurfa að taka þátt í brauðstriti foreldranna. Á þskj. 150 hafa þingmenn allra flokka undir forustu hv. þm. Kristínar Halldórsdóttur flutt till. til þál. um að gerð verði könnun á launavinnu framhaldsskólanemenda. Í grg. með þeirri till. kemur fram að skyndikannanir í einstökum framhaldsskólum benda til þess að í efstu bekkjum skólanna vinni allt að 70% nemenda samhliða námi. Vegna þeirrar þenslu sem verið hefur í verslun undanfarið, einkum á höfuðborgarsvæðinu, hafa þessir nemendur einmitt ráðist til starfa í verslunum. Vonandi verður þetta þó ekki viðvarandi ástand að nemendur og svo ung börn þurfi að leggja á sig svo mikla vinnu samhliða námi. En þá vil ég víkja að þeim hópi fólks sem er stærstur fastráðinna starfsmanna í verslunum. Það eru konur eins og fram kom hér og var gerð ágætlega grein fyrir í máli hv. 1. flm., Guðmundar H. Garðarssonar. Konur hafa farið út á vinnumarkaðinn í æ ríkari mæli á undanförnum árum hvort sem þær óskuðu eður ei og það segir sig sjálft að þessi langi vinnutími kemur í öllum tilfellum niður á heimilis- og fjölskyldulífi fólks. Íslensk vinnulöggjöf er að stofni til frá 4. tug aldarinnar og miðast því við aðstæður þess tíma, en vegna örra breytinga hafa aðstæður gerbreyst og því hlýtur að teljast eðlilegt að endurskoða þurfi þá löggjöf að hluta til eða í heild sinni. Ég tel að till. sem hér er fram borin sé nauðsynleg leið til að koma á einhverjum reglum um þessi mái. Vinnuálag fólks í verslunum er óhóflegt eins og ég gat um áðan og tek ég því fyllilega undir þann ásetning sem birtist í tillögu þessari.



Herra forseti. Ég þakka kvennalistakonum fyrir veittan stuðning við þessa þáltill. og einnig ræðu hv. þm. Danfríðar Skarphéðinsdóttur, sem mér fannst góð miðað við þann málstað sem við erum að berjast fyrir, en það vekur athygli mína að það er sá eini stuðningur sem þessi tillaga fær á hv. þingi. Það hefur ekki einn einasti þingmaður úr öðrum flokkum staðið upp til þess að leggja þessu fólki lið. Tel ég okkur flm. fullsæmda af því sem og Sjálfstfl. að fá stuðning frá kvennalistakonum í þeirri baráttu sem hér er um að ræða.



Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. á þskj. 800 um kynbótastöð fyrir eldislax. Till. hljóðar svo, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta reisa og reka kynbótastöð fyrir eldislax." Laxeldi er þegar orðin mikilvæg atvinnugrein á Íslandi. Þrátt fyrir að Íslendingar hafi seint vaknað og flestar nágrannaþjóðir okkar eða margar séu lengra komnar í þessari mikilvægu atvinnugrein er ekki ólíklegt að útflutningur fiskeldisafurða nemi um 600 millj. kr. á þessu ári. En ekki hvað síst vegna þess hversu Íslendingar tóku seint við sér er hætta á að þeir dragist aftur úr í samkeppninni um eldislaxinn vegna þess að samkeppnisaðilar okkar hafa þegar hafið markvissar kynbætur á laxi, náð fram allt að 3–5% vaxtaraukningu á ári, en einmitt vaxtarhraði íslenska laxins og það hversu snemma hann verður kynþroska getur orðið okkur fjötur um fót í áframhaldandi eldi á komandi árum. Á sl. ári var framleiðsla á sláturlaxi um 530 tonn á Ísland , þar af voru 40 tonn frá hafbeit. Þessi framleiðsla kom frá 29 stöðvum og var þess vegna á árinu 1987 um 180% magnaukning frá árinu 1986 þegar sláturlax nam um 188 tonnum frá 15 stöðvum. Ársstörf í fiskeldi voru um 240 árið 1987 sem var 33% aukning frá árinu á undan. Áætlanir benda til að á þessu ári, 1988, verði framleiðsla á sláturlaxi um 1400 tonn og á næsta ári, 1989, 2500 tonn. Árið 1990 getur þessi framleiðsla að líkindum orðið 3500 tonn og er ekki óeðlilegt að miða við að það svari til um 25 000 tonna af þorski ef maður miðar við að kg af laxi sé í skilaverði u.þ.b. sjö sinnum verðmætara en kg af þorski. Auk þessarar matfiskframleiðslu er áætluð framleiðsla á gönguseiðum um 12 millj. seiða 1988 og gæti orðið 15–20 millj. seiða 1989. Laxeldi er sú grein fiskeldis sem hraðast hefur vaxið, ekki bara hér á landi heldur í nágrannalöndunum. Ég er þeirrar skoðunar að ef rétt er á málum haldið gæti laxeldi orðið gífurlega mikilvæg atvinnugrein hér á landi í framtíðinni. Ég hygg að það sé erfitt að benda á atvinnugrein sem býr yfir öðrum eins vaxtarmöguleikum. Ég hef margoft bent á yfirlýsingar Norðmanna þar sem þeir segja að þeir hafi meiri tekjur og höfðu þegar árið 1985 meiri tekjur af laxeldi en af þorskveiðum, að mikilvægasta fisktegund Norðmanna, sem þó eru meðal mestu fiskveiðiþjóða heimsins, er nú eldislax. Áætlanir Norðmanna benda til að innan tiltölulega fárra ára eða nánar tiltekið 1990 verði tekjur af fiskeldi í Noregi þrisvar sinnum meiri en af öllum fiskveiðum þeirra samanlagt og eru þeir þó, eins og áður segir, meðal mestu fiskveiðiþjóða heims. Íslendingar búa á ýmsum sviðum yfir einstæðum möguleikum til fiskeldis og miðað við þá yfirsýn sem menn hafa í dag er erfitt að benda á nokkra atvinnugrein sem gæti aukið þjóðartekjur útlendinga jafnmikið og fiskeldi. Fiskeldi gæti í framtíðinni orðið sambærilegt í þjóðarbúskapnum og fiskveiðar. Það kann að vera að mönnum þyki hér stórt til orða tekið, en mér virðist að árið 1990, þá þegar, miðað við matfiskframleiðslu um 3500 tonn og miðað við útflutning á seiðum sem gæti numið um 4 milljónum seiða, svipað og menn áætla á þessu ári, muni laxeldi svara til 11–12% tekna af þorskveiðum Íslendinga. Það er ekki fráleitt að áætla, miðað við þann vöxt sem verið hefur í þessari grein og reyndar er alveg á barnsskónum á Íslandi, að innan fárra ára, kannski ekki síðar en 1995, gæti matfiskeldi á Íslandi verið orðið 30–35 000 tonn, en það svarar til þess að innan fáeinna ára, ef vel og rétt er á haldið, hefðu Íslendingar svipaðar tekjur af laxeldi og af þorskveiðum. Þá sjá menn stærðargráðurnar sem hér er um að ræða, að líklega felst ekki í nokkurri atvinnugrein annar eins möguleiki til að auka þjóðartekjur og bæta lífskjör og einmitt í fiskeldi og þá fyrst og fremst, eins og staðan er í dag, í laxeldi. Norðmenn áætla að árið 1990, sem er rétt komið, muni þeir framleiða um 110 þús. tonn af laxi. Skotar áætta að þeir muni framleiða árið 1990 55 þús. tonn af laxi. Færeyingar áætla að framleiðsla þeirra árið 1990 verði 8000 tonn af eldislaxi og Írar að þeirra framleiðsla verði 15 000 tonn. Ég er þeirrar skoðunar að aðstaða á Íslandi til fiskeldis sé að mörgu leyti hin ákjósanlegasta og ekki bara það heldur að framtíð Íslands sem matvælaframleiðslulands geti orðið mikil. Lega landsins býður upp á það hér norður við heimsskautsbaug, úti í miðju Atlantshafi og er ákjósanleg til matvælaframleiðslu hér einmitt í heimi vaxandi mengunar þegar jarðarbúar munu í vaxandi mæli sækja í hollt og náttúrlegt fæði, framleitt við bestu aðstæður, án hvers konar mengunar, geislunar o.s.frv. Stærð Íslands og lág íbúatala skipta miklu í þessu sambandi. Hér er gnægð af fersku, góðu og smitfríu vatni til eldis. Sjór og loft eru hrein og ómenguð. Jarðhiti býður upp á möguleika til aukins vaxtarhraða, möguleika sem fáir geta keppt við. Gnægð raforku er hér til dælingar og annarrar orkunotkunar. Fóður til fiskeldis má framleiða hér, enda hráefnið að mestu innlent. Aðflutt aðföng eru því fremur lítil. Einangrun landsins minnkar áhættu af sjúkdómum. Allt leggst þetta á eitt. Líklegt er að fáar þjóðir geti keppt við Íslendinga í hagkvæmni seiðaeldis í framtíðinni. En til þess að Íslendingar eigi þá björtu framtíð í fiskeldi sem allar aðstæður bjóða upp á er óhjákvæmilegt fyrir þá að hefja kynbætur á íslensku laxastofnunum. Norðmenn hafa um nokkurt árabil stundað kynbætur á eldislaxi. Tilraunastöðin í Sunndalsöra var t.d. stofnuð 1971. Sjálfur hef ég skoðað kynbótastöð í Kyrkjesætersöra í Noregi og þær eru fleiri. Við kynbætur á laxi hafa Norðmenn lagt meginþunga á þrjú atriði, þ.e. aukinn vaxtarhraða, síðbúinn kynþroska og aukna mótstöðu gegn sjúkdómum. Árangur er mjög mikill eða 3–5% aukning vaxtarhraða á ári, en það gefur auga leið að í eldi skiptir vaxtarhraðinn geysilegu máli. Sem dæmi má nefna að 3% vaxtarhraðaaukning á ári þýðir tvöfaldan vöxt á 24 árum, en 5% vaxtarhraðaaukning á ári þýðir tvöfaldan vöxt á 14 árum. Gífurleg eftirspurn er eftir hrognum úr kynbættum laxi í Noregi. Það er ljóst að einmitt þessi aukni vaxtarhraði norska eldislaxins og síðbúinn kynþroski, sem þeir fá fram með kynbótum. mun gera íslenskum eldisstöðvum erfitt fyrir í framtíðinni í samkeppninni. Íslensku laxastofnarnir verða í stórum mæli kynþroska eftir eitt ár í sjó. Við kynþroska fer fóður og orka mest í að þroska hrogn og svil. Fiskurinn vex ekki þrátt fyrir eldi og gæði fisksins til matar minnka. Úrval af seiðum til undaneldis er lítið hér og kynbætur nánast engar. Brýnasta málið við eldi á laxi á Íslandi er nú að kynbæta stofna til undaneldis. Vart er unnt nema í litlum mæli að treysta á innflutt hrogn, og áhætta af því mikil, e.t.v. mjög mikil því erfiðir sjúkdómar geta borist með hrognunum. Íslensku fiskeldisstöðvarnar eru flestar ungar að árum og eiga fullt í fangi með að halda rekstrinum gangandi fyrstu árin. Það tekur þrjú ár frá því að hrogninu er klakið út þar til unnt er að selja laxinn sem eldislax. Því virðist ljóst að fiskeldisstöðvarnar eru þess ekki megnugar að reisa og reka kynbótastöð og ríkið er sá aðili sem eðlilegast væri að kæmi starfseminni af stað. Hvert ár sem tapast er dýrt. Mikilvægt er að hefja kynbætur hið fyrsta. Það tekur mörg ár að ná árangri. Framleiðsla landanna í kringum okkur eykst hröðum skrefum, en kynbótastöð mun stórbæta samkeppnisaðstöðu okkar. Í Kollafirði eru hafnar kynbætur á hafbeitarlaxi. Þar er að hluta verið að leita annarra eiginleika en í eldi, svo sem ratvísi eða aukinna endurheimta. Þar er notuð kynbótaaðferð sem nefnd er fjölskylduval og þar eru í eldi um 150 fjölskyldur af þremur stofnum. Vonir eru bundnar við að þessar kynbætur geti aukið arðsemi við hafbeit um 3–6% á ári með hærri endurheimtum og meiri meðalþunga sláturlax. Af þeim tölum sjá menn hversu mikið er í húfi varðandi eldislaxinn. Kynbótastöð fyrir eldislax þarf að vera við sjó. Ég tel að strandlengjan við Þorlákshöfn kæmi mjög vel til greina, en fleiri staðir eru sjálfsagt líklegir eins og t.d. víða á Reykjanesi. Stöðin þarf að standa sér og nokkuð einangruð vegna sjúkdómahættu, en vel má vera að fluttir yrðu til hennar stofnfiskar frá mörgum stöðum í byrjun. Aðstaða þarf að vera til klaks, seiðaeldis, geymslu stofnfisks og einhvers áframeldis. Gera verður ráð fyrir að seiði yrðu alin í nokkrum matfiskastöðvum samkvæmt samningi við kynbótastöðina. Mælingar á þroska fisksins og sláturþunga væru síðan notaðar til vals á fiski til undaneldis. Það val væri framkvæmt á fiski sem alinn er í sjálfri kynbótastöðinni. Kynbótastöðin gæti síðan selt hrogn í framtíðinni. Af reynslu Norðmanna að dæma er hér um mjög arðbært fyrirtæki að ræða, en þeirra reynsla er að kynbótastöðvarnar séu arðbærustu fyrirtækin í fiskeldinu. Sjálf skipulagning og tölvustýring kynbótanna gæti verið framkvæmd af sérfræðingum hjá Rannsóknastofnun landbúnaðarins. Sérfræðingar landbúnaðarins hafa þegar mikla reynslu í kynbótum og undirbúningur vegna kynbóta á hafbeitarlaxi mundi nýtast vel í kynbótastöð fyrir eldislax. Eðlilegt væri að hugsa sér að ríkið stofnaði og ræki þessa kynbótastöð í byrjun. Kynbótastöðin væri hins vegar hlutafélag þar sem áhugaaðilum, svo sem fiskeldisstöðvum, gæfist kostur á kaupum á hlutabréfum. Þannig gætu fiskeldisstöðvarnar og landssamtök þeirra tekið við rekstrinum síðar meir er þeim vex fiskur um hrygg. Mikilvægt er að í stjórn kynbótastöðvarinnar ættu sæti frá byrjun fulltrúi landssambands fiskeldis- og hafbeitarstöðva og fulltrúi rannsóknaaðila, e.t.v. Háskólans, auk aðila með rekstrarþekkingu. Framtíð fiskeldis á Íslandi veltur á því að rannsóknir og tilraunir verði efldar. Íslendingar hafa þegar dregist aftur úr öðrum þjóðum í fiskeldi. Þróunin er mjög hröð, og nú þarf að láta hendur standa fram úr ermum ef ekki á að verða um seinan að hasla sér völl í þessari mikilvægu framtíðargrein. Herra forseti. Ég legg til að að loknum umræðum verði þessari till. vísað til allshn.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að lýsa yfir stuðningi við þessa till. Ég tel tillöguna merka og þarflega. Æskilegt hefði verið að tími hefði verið til að ræða þessi mál hér ítarlega í dag. Ég skal ekki vera langorður þar sem fleiri mál eru á dagskrá. Ég er sammála hv. flm. um mikilvægi fiskeldis fyrir Íslendinga í framtíðinni og að í þeim efnum eigi ekki að láta neins ófreistað til að efla þessa atvinnugrein. Kynbætur eru mjög mikilvægt atriði í sambandi við eldislax, eins og fram kom í framsöguræðu hv. þm. Það verður að skoða þetta mál frá mörgum hliðum. Það þarf að skoða þetta mál m.a. út frá því sjónarmiði hvort Íslendingar ætla í framtíðinni að leggja megináherslu á fiskeldi í landi eða hvort þeir ætla að snúa sér í ríkari mæli að hafbeit. Hafbeit hefur ekki verið mjög ofarlega á dagskrá hjá Íslendingum í sambandi við fiskeldi, en þó eru starfræktar 2–3 stöðvar sem eru marktækar í þeim efnum þar sem nokkur reynsla hefur fengist. Það er álit sérfræðinga, innlendra sem erlendra, að líklegast muni hafbeitin vera besti kosturinn í sambandi við fiskeldi framtíðarinnar og muni skila Íslendingum mestu í aðra hönd. Margt styður þessa skoðun. Í fyrsta lagi eru aðstæður mjög sérstakar við Ísland. Eyjan er nyrst norður í Atlantshafi sem gerir að verkum að sjór í kringum landið og við strendur landsins er ómengaður. Þá er það einnig mikilvægt atriði og grundvallaratriði að uppeldisskilyrði fyrir fisk eru einstaklega hagstæð í hafinu í kringum Ísland. Þá er það ekki lítið atriði að allar laxveiðar í sjó eru bannaðar við Ísland. En til þess að hafbeit geti notið sín eða skilað þeim árangri sem skyldi er það reynsla þeirra sem þegar hafa fengist við hafbeit við Ísland, og nefni ég þar Vogalax hf. sem hefur unnið að þessum málum allt frá árinu 1980, að það sé mjög mikilvægt skilyrði að hafbeitarstöðvar liggi þannig við sjó að þar sé fyrir hendi nægilegt vatn, heitt og kalt, og einnig að sjórinn sé algjörlega ómengaður þar sem hafbeitarstöðvarnar eru. Víða við strendur landsins eru skilyrði góð til hafbeitar og þó að tilraunir hafi einkum verið gerðar hér á suðvestursvæðinu og einnig fyrir norðan á einum stað er það ekki nokkurt vafamál að hafbeitarskilyrði eru mjög góð við Suðvesturland. Þá ræður það líka miklu, þegar verið er að fjalla um þessi mál, að í sambandi við seiðaeldi er þýðingarmikið að kynbæta seiðin áður en þeim er sleppt í sjó og það sem gert er og reynt hefur verið m.a. hjá Vogalaxi hf. er að laxaseiðin hafa verið hert upp áður en þeim er sleppt. Það tengist mjög því máli sem hér er til umræðu og legg ég áherslu á það að þetta mál fái afgreiðslu í hv. þingi þannig að það dragist ekki úr hömlu að taka þannig á þessum málum sem nauðsyn, krefur. Að lokum, þetta: Án nokkurs vafa eru framtíðarmöguleikar Íslendinga mjög miklir í sambandi við fiskeldi. Hér er hægt að framleiða mikið magn af góðum matvælum með tiltölulega litlum tilkostnaði og ekkert land er betur búið en Ísland til þess að vera með stórar og vel reknar hafbeitarstöðvar.



Herra forseti. Með tillögu þessari er hreyft þörfu máli og ég get tekið undir það sem hér hefur verið sagt um mikilvægi fiskeldis í okkar þjóðarbúskap horft til framtíðarinnar. Reynslan er að sanna það þessi árin að hér er um að ræða þýðingarmikinn vaxtarbrodd í okkar atvinnulífi sem rennt getur verulegum stoðum undir okkar útflutningstekjur í framtíðinni. Á hitt hefur skort að staðið væri að undirbúningsstarfi, rannsóknum og tilraunum í þessu efni eins og þyrfti og einnig varðandi samræmd tök í stjórnkerfinu á þessum málum þannig að þeir mörgu aðilar sem eru að spreyta sig í fiskeldi gætu leitað með eðlilegum hætti eftir stuðningi og fyrirgreiðslu af opinberri hálfu þó að ekki séu þarna neinir ölmusumenn á ferð. Þeir hafa þurft að standa undir sínum rekstri og taka þar verulega áhættu margir hverjir. Ég ætla ekki að ræða þessi mál vítt og breitt vegna þessarar tillögu. Hún snertir einn lið í þessu starfi, þ.e. að kynbæta eldislax, en þó er eðlilegt að á það sé bent hversu brýn þörfin er á því að taka af opinberri hálfu miklu skilmerkilegri þátt í undirbúningsatriðum varðandi fiskeldið, bæði líffræðilegum og vistfræðilegum rannsóknum og einnig stuðningi við hagrænan undirbúning mála. Það hefur verið reipdráttur, því miður, innan ríkisstjórnar hérlendis frá því að þessi mál fóru á eitthvert skrið. Frá árinu 1982–1983 að telja hafa ráðuneyti sjávarútvegs og landbúnaðar verið að takast á um hvar eigi að vista þennan málaflokk í stjórnkerfinu og ég er ansi smeykur um að þessi reipdráttur, sem enn stendur yfir að ég best veit, geti orðið nokkuð dýrkeyptur fyrir þróun mála og orðið þess valdandi að sitthvað fari úrskeiðis sem ella hefði verið unnt að komast hjá. Ég flutti till. um fiskeldismálin 1983–1984 á þinginu þá, mælti fyrir henni hér í febrúar 1984, um stefnu varðandi rannsóknir er tengdust fiskeldi og fyrirgreiðslu af opinberri hálfu og fleiri tillögur fylgdu síðan á eftir. Þessari tillögu var á sínum tíma vísað til ríkisstjórnar og nú fyrst má segja, síðustu missiri, er að koma vísir að rannsóknaraðstöðu þar sem er rannsóknarstöð á vegum Hafrannsóknastofnunar við Grindavík til stuðnings við fiskeldi og til undirstöðurannsókna. Hér er að vísu allt of lítið á tekið, þetta er allt of smátt í sniðum og allt of seint á ferðinni í rauninni. Það er því fyllilega ástæða til að hvetja framkvæmdarvaldið til dáða í þessum efnum og fjárveitingavaldið, þar sem er Alþingi, að taka betur undir í þessum málum. Fyrir þinginu liggur nú í nefnd tillaga um áætlun vegna Hafrannsóknastofnunar, um fjármögnun Hafrannsóknastofnunar til fimm ára. Þar reynir m.a. á fiskeldisþáttinn, að veitt verði meira fjármagni í því skyni. Hér er gert ráð fyrir að ríkisstjórnin sé eignar- og rekstraraðili kynbótastöðvar fyrir eldislax. Ekki teldi ég það út af fyrir sig neitt óeðlilegt. Spurning er hvort þátttakendur í þessum atvinnurekstri ættu að tengjast þessum rekstri með einhverjum hætti, hvort sem það væri eignarlega eða stjórnunarlega. Ég vil ekki á þessu stigi taka afstöðu til þess, en ég teldi út af fyrir sig ekki óeðlilegt að svo væri þar sem þeir eiga mest undir því komið að vel takist til í þessum efnum og tengslin þurfa auðvitað að vera sem best þannig að reynslu sé safnað og þarna séu eðlileg tengsl og sambönd á milli. En ég vænti þess að þessi till. fái hér góða meðferð og vil hvetja til þess að á þessum málum verði tekið af meiri alvöru en sumu af því sem hefur farið fram hjá framkvæmdarvaldinu í þessum málum og þeirri togstreitu sem ég nefndi að enn stendur yfir og þyrfti að ljúka sem allra fyrst þannig að menn geti unnið að þessum málum út frá alveg skýrum forsendum hvað þetta snertir.



Hæstv. forseti. Sú till. til þál. sem hér liggur fyrir um kynbótastöð fyrir laxeldi er ein af þeim tillögum sem hér hafa verið ræddar um þennan málaflokk og er að sjálfsögðu mjög góð. Laxeldi hefur orðið vaxandi atvinnugrein hér upp á síðkastið og því mjög nauðsynlegt að unnið sé að þessum málum. Ég tek undir það sem hefur verið sagt hér um þessi mál. Á því er ekki nokkur vafi að þetta er mikill vaxtarbroddur í íslenskum atvinnurekstri. Mig minnir að þegar Kollafjarðarstöðin var sett á laggirnar á sinni tíð hafi það í raun verið ætlunin að þessi þáttur m.a. færi fram þar. Þær hugmyndir voru e.t.v. þá uppi. Það er því ekki ólíklegt að það mætti koma þessum þætti fyrir þar því að það er mikilvægt að gerðar séu kynbætur á eldislaxi. En ég vil líka varpa því fram hér að það er meira en eldislax sem þyrfti að huga að. Það er okkar ágæti silungur sem þyrfti að gera kynbætur á. Ekki væri síður þörf á því. Þessi mál verða tæplega fullrædd hér, en það má líka varpa því fram í þessu sambandi, þegar maður lítur til þess að nú hafa verið lagðar gífurlegar upphæðir í fjárfestingu í laxeldi, hvort þær stöðvar sem geta lagt svo miklar fjárfestingar fram hefðu ekki eitthvað afgangs sem þær gætu lagt í rannsóknir eins og kynbætur og grunnrannsóknir. Ég tek undir það sem hv. 2. þm. Austurl. sagði um þessi efni og tel að það væri mjög mikilvægt að tekið væri á þessum málum í heild þannig að það yrði mótuð viðameiri og markvissari stefna í þessum málum. Við sjáum í grg. að það er talið að útflutningur nemi um 600 millj. kr. á þessu ári. Það er vafalaust ekki nema brot af því sem verður þannig að það mætti vel ímynda sér að útflutningsfyrirtækin sameinuðust um að gera slíkar kynbætur. Þær rannsóknir sem hér hafa farið fram á lífríki og þeim þáttum sem að því snúa eru tiltölulega litlar og því full þörf á því að menn snúi sér að þeim málum einnig. Ég vil svo að lokum þakka flm. fyrir þessa ágætu till. og lýsi yfir stuðningi mínum við hana.



Forseti. Ég þakka fyrir þær ágætu undirtektir sem þessi tillaga hefur fengið. Hér hafa þrír þingmenn tekið til máls og allir farið jákvæðum orðum um þau markmið sem miðað er við að reyna að ná fram með þessari tillögu. Allir hafa þeir bent á athyglisverð atriði varðandi þetta mál og ég þakka fyrir það. Ég hygg að þegar komið er að eignaraðild kynbótastöðvar sem þessarar væri æskilegt í, framtíðinni að atvinnugreinin sjálf ræki slíka stöð. Ég held hins vegar að það sé alveg ljóst, þar sem allar stöðvar er nú að slíta barnsskónum og eru tæpast farnar að fá neinar rauntekjur enn þá, að útilokað er fyrir þær að ráðast í þetta fyrirtæki eins og mál standa. Eins og ég sagði áðan líða þrjú ár frá því að menn klekja út hrogni þar til menn fá lax til slátrunar eða jafnvel lengri tími. Í eldi, ég tala nú ekki um strandeldi þar sem menn ráðast í miklar fjárfestingar, þurfa síðan að vera með starfslið í vinnu í þrjú ár og kaupa fóður, orku og annað sem til þarf, þá safnast bagginn upp þegar tekjurnar fara að koma og það má segja að þetta sé 5–7 ára stríð eftir það. Hins vegar er það mat mitt að engan tíma megi missa. Það sé mjög mikilvægt að hefja þessar kynbætur hið fyrsta ef við eigum ekki að dragast enn frekar aftur úr en við höfum þegar gert því að of seinir höfum við verið að taka við okkur. Þó að einstaka hugsjónamenn hafi barist harðri baráttu og reynt að ryðja brautina hefur almenn þátttaka í uppbyggingu þessarar atvinnugreinar verið of lítil. Ég hygg þess vegna að það sé alveg óhjákvæmilegt að ríkið komi inn í þessa byggingu og þennan rekstur á byrjunarstigi, en hins vegar mjög æskilegt að þar væri um að ræða hlutafélag þar sem áhugaaðilar og fyrirtæki í þessum rekstri gætu keypt bréf og tekið við rekstrinum þegar fram í sækti. Ég tek undir með hv. 2. þm. Austurl. þegar komið er að rannsóknum varðandi fiskeldi á Íslandi og kannski ekki bara laxeldi. Þar er flest ógert og þyrfti að gera miklu meira. Ég vil einnig taka undir margt sem hv. 14. þm. Reykv. sagði. Hann er kunnugur laxeldi og ekki síst hafbeit af eigin raun og talaði af þekkingu um þau mál. Ég gæti nefnt mörg atriði þar sem æskilegt væri að auka rannsóknir varðandi fiskeldi. Ofarlega er mér í huga hin svonefnda tálknveiki sem hefur valdið gífurlegu tjóni í mörgum íslenskum seiðastöðvum og þyrfti alveg nauðsynlega að herða rannsóknir á. Sennilega er um að ræða umhverfisveiki sem við getum náð tökum á. Miklar rannsóknir þyrftum við að fara í varðandi sjóherslu eða smölun á laxaseiðum o.s.frv. o.s.frv. Ekki vil ég þó gera lítið úr því sem þegar er hafið hjá Hafrannsóknastofnun í landi Staðar á Reykjanesi þar sem verið er að hefja byrjunarrannsóknir á lúðueldi og vonandi getur það skilað okkur miklu í framtíðinni. Önnur mál þessarar nýju greinar væri líka tilefni til að ræða. Hv. 2. þm. Austurl. kom inn á vistun fiskeldis. Það er eindregin ósk fiskeldisstöðvanna að þessi atvinnugrein verði vistuð í sjútvrn. Það er alveg eindreginn vilji og hefur hvað eftir annað komið fram á fundum þessara aðila. Sjálfsagt væri og eðlilegt að taka upp umræður um endurgreiðslu á söluskatti í rekstri fiskeldisstöðvanna svipað og annarra atvinnugreina og þannig mætti lengi telja. En kynbætur eru að mínu viti og þeirri þekkingu sem ég hef aflað mér á laxeldi mikilvægasta málið í eldi á laxi í dag. Við erum nánast með villta stofna. Flestir gera sér grein fyrir því að mikill munur er á því að ala villisvín eða alisvín sem búið er að kynbæta og auka vaxtarhraða á í gegnum fjölda ára. Þó að ekki verði í þessu sambandi fyllilega þar til jafnað segir það nokkuð um hvað er að ræða. Hagkvæmni laxeldis á Íslandi hvílir á því að okkur takist að auka vaxtarhraða þessara fiska og okkur takist að seinka kynþroskanum. Þau atriði hvíla á því að við reynum að kynbæta þessa íslensku stofna. Ég skal játa að ég er ekki vongóður um að við náum þessu máli fram hér svo stutt sem eftir er af þinginu, en enginn maður yrði glaðari en ég ef það tækist. Forseti hefur bent mér á að eðlilegra væri að þessari tillögu væri vísað til atvmn. en allshn. og fellst ég fúslega á þær ábendingar.



Ég þakka hv. þm. Málmfríði Sigurðardóttur ágætar undirtektir við þessa till. Ég er nú viss um að hún á stuðning víða, en hann þyrfti bara að koma fram hér í þinginu. Það er mjög nauðsynlegt. Auðvitað er það svo að þó að hér sé lögð fram sú till. að sama gjaldskrá og ein gjaldskrá gildi fyrir landið allt í sambandi við símaþjónustu þannig að fullum jöfnuði verði náð getum við litið á skref sem stigin yrðu í þessa átt sem jákvæð og eins og tekið er fram í grg. með till. er þakkað það sem hefur þokast í þessa átt fyrir tilverknað forstöðumanna Pósts og síma og fyrir tilverknað framkvæmdarvaldsins á liðnum árum. En sá munur sem þarna er á er hróplegur og það eru engin rök á bak við, engin skynsamleg rök að skattleggja þá sem langlínuna nota með þeim hætti sem þarna er gert. Vissulega væri, eins og hv. síðasti ræðumaður nefndi, æskilegt að hæstv. samgrh. væri viðstaddur, en ég geri ráð fyrir að hann átti sig á þessu máli, það er svo augljóst og einfalt, það liggur hér fyrir. Ég mun hlutast til um það að athygli hans verði á því vakin. En hér er það þingviljinn sem spurt er um og þó að ráðherrar séu öflugir margir hverjir taka þeir ekki ákvarðanir fyrir Alþingi nema að svo miklu leyti sem þeir eru hluti af þinginu. En það reynir vissulega á vilja ráðandi meiri hluta hér. Það er eftir honum sem spurt er ekki síst þegar till. af þessu tagi er flutt.



Virðulegi forseti. Ég flyt till. til þál. um íslenskunámskeið fyrir almenning á þskj. 771, en flm. ásamt mér eru þeir Óli Þ. Guðbjartsson, hv. 6. þm. Suðurl., og Guðmundur H. Garðarsson, hv. 14. þm. Reykv. Till. hljóðar svo, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að fela menntmrh. að láta undirbúa og halda íslenskunámskeið fyrir almenning í sjónvarpi og á vinnustöðum. Gera skal ráð fyrir því að fólki gefist kostur á að rifja upp beygingarfræði íslenskrar tungu, fá æfingu í réttritun og ritmáli, þjálfun í framsögn og kennslu í talmáli. Slík námskeið skulu haldin reglulega í sjónvarpi og útvarpi. Kostnaður vegna þeirra skal greiddur úr ríkissjóði." Öllum má vera ljóst að móðurmálið á nú í vök að verjast. Áhrif erlendra tungumála á málfar manna á Íslandi, einkum þó enskrar tungu, eru uggvænleg. Enskuslettur verða sífellt meira áberandi í málfari manna. Fólki verður æ tamara að grípa til enskra orða og hugtaka í máli sínu og virðist það vera farið að gleyma góðum og gildum íslenskum orðum. Þá er sú þróun mjög alvarleg að svo virðist sem það þyki ekki lengur fínt að nota íslensk orð í verslun og viðskiptum manna á meðal. Ég leyfi mér að minna á umræðu einmitt um þetta efni sem fór fram í Sþ. í haust sem leið, en þá lá fyrir þinginu till. sem laut að þeirri þróun að nefna verslanir enskum nöfnum eða erlendum heitum, og mig minnir að 1. flm. þeirrar till. væri hv. 13. þm. Reykv. Guðrún Helgadóttir. Það er mikil hætta á því að ef ekki verður gripið í taumana geti farið svo að íslenskunnar bíði sömu örlög og gelískunnar á Írlandi, en móðurmál Íra, gelískan, er nánast horfið. Það finnst enn þá í afdölum uppi í sveit á Írlandi fólk sem talar gelísku, en að öðru leyti hefur enskan alveg yfirtekið hlutverk gelískunnar á Írlandi sem það mál sem almenningur talar og notar daglega. Hér fyrir kannski rúmlega öld var mikil hætta á því að danskan ryddi íslenskunni alveg á braut. Við eigum það okkar ágætu mönnum sem gripu í taumana um miðja síðustu öld að þakka að við tölum þó íslensku enn þann dag í dag. En ef fer fram sem horfir er mikil hætta á því að svo sem að einni öld liðinni verði íslenska aðeins töluð uppi í afdalasveit og enska verði orðið það mál sem almenningur notar daglega á Íslandi. Þess vegna er ráð að grípa í taumana áður en um seinan er. Setningaskipan, bæði í talmáli og ritmáli, er byrjuð að brenglast verulega og tekur meir og meir mið af enskri tungu. Allir þekkja þunglamalegt stofnanamálið og ofnotkun nafnorða. Málkennd manna virðist fara hrakandi. Beygingarvillur og ritvillur eru mjög áberandi bæði í talmáli og ritmáli og algengt er að heyra að fólk misskilur gömul hugtök og orðskviði og ruglar þeim saman. Þetta er mjög áberandi, því miður, sérstaklega meðal hámenntaðra manna, þeirra sem hafa farið í gegnum langskólanám. Ef ég mæli hér af eigin reynslu átti ég heima í Danmörku í samtals 13 ár. Þegar ég kom heim aftur til Íslands varð ég fljótt var við að ég hafði gleymt að verulegu leyti undirstöðunni og var orðinn mjög ryðgaður í meðferð móðurmálsins þannig að ég varð að taka mér tak fyrstu árin sem ég var búsettur á Íslandi eftir þessa löngu dvöl í Danmörku og nánast læra íslensku upp á nýtt. Ég held að þetta sé mjög algengt hjá mörgum, að þrátt fyrir nokkuð góða og almennt góða íslenskukennslu í skólum landsins hættir mörgum til að ryðga í móðurmálinu, gleyma þessum gömlu og góðu reglum sem þeir þar lærðu og það á sinn þátt í því að málfar almennt er miklu lakara en það þyrfti að vera. Íslenskan er erfitt tungumál, enda er beygingarkerfi hennar talsvert flóknara en í flestum þjóðtungum Evrópulandanna. Það er því ekki nema von að fólk eigi erfitt með að tala íslensku og sérstaklega skrifa hana þannig að vel fari. Þess vegna þykir okkur flm. að það sé full þörf á því að bjóða almenningi upp á sérstök upprifjunarnámskeið í íslensku og reyna þannig að stuðla að betra málfari. Það má hugsa sér að það verði riðið á vaðið með þáttaröð í sjónvarpi og útvarpi þar sem helstu atriði beygingar- og setningarkerfis íslensku yrðu skýrð. Enn fremur yrði farið yfir helstu réttritunarreglur og notkun orðskviða. Þá er nauðsynlegt að fara yfir mismun á talmáli og ritmáli og kenna fólki að tileinka sér vandað málfar í ræðu og riti og veita því þjálfun í framsögn. Einmitt að veita þjálfun í framsögn er einkar mikilvægt því að það er mjög áberandi að talmáli fer sérstaklega hrakandi, e.t.v. mun meira en ritmálinu hrakar. Það hafa margir á undan mér og héðan úr þessum virta ræðustól á hinu háa Alþingi lýst áhyggjum sínum yfir hrörnun íslenskunnar, móðurmálsins, og mér er kunnugt um að áþekkar tillögur hafa áður verið fluttar á hinu háa Alþingi. Ég er sannfærður um að ef alþm. beita sér ekki fyrir því að standa vörð um móðurmálið gerir það enginn. Það má líka bæta við að það væri afar æskilegt að hnykkja á um útgáfu kennslubóka og hentugra uppsláttarbóka fyrir almenning. T.d. sárvantar málnotkunarbækur, uppsláttarbækur með dæmum og eins er orðið tímabært að gefa út nýja stafsetningarorðabók með beygingardæmum. Ég held að það væri líka tilvalið, sérstaklega ef það er hægt að koma á þessum námskeiðum sem till. gerir ráð fyrir, að gefa út hentugar upprifjunarbækur sem væru aðgengilegar öllum almenningi. Með áróðri fyrir vönduðu íslensku máli, bæði í ræðu og riti, og samstilltu þjóðarátaki til að hefja móðurmálið til vegs og virðingar má koma í veg fyrir að íslenskukunnáttu þjóðarinnar hraki frekar en orðið er og snúa vörn í sókn. Það þarf að koma því á að þeir sem sletta erlendum orðum að óþörfu séu taldir hlægilegir. Enn fremur þarf að skapa almenna virðingu fyrir móðurmálinu svo að menn fyrirverði sig fyrir að tala lélegt mál og séu taldir aumkunarverðir fyrir málglöp að óþörfu. Þá langar mig að lokum að fjalla um einn þátt málvöndunar sem birtist okkur í því að í útvarpslögum, sem voru samþykkt héðan frá hinu háa Alþingi vorið 1985, var talið að það þyrfti að vernda móðurmálið með því að krefjast þess að erlent sjónvarpsefni yrði ævinlega þýtt, þ.e. að allar slíkar sjónvarpssendingar sem bærust hingað um gervitungl yrðu textaðar eða að þulur þýddi þær jafnharðan. Ég hef barist fyrir því að þessari þýðingarskyldu væri aflétt og rökstyð það með því að ég tel að móðurmálinu sé hætta búin af allt öðrum orsökum en einmitt þeim að fólk horfi á sjónvarpssendingar erlendra sjónvarpsstöðva. Ef eitthvað, þá óttast ég þvert á móti lélegar þýðingar sem koma fram í slæmum textum á afþreyingarmyndum ýmiss konar sem almenningur horfir mjög á. Það er fyrst og fremst um að ræða engilsaxneskar sjónvarpsmyndir sem eru sýndar bæði í Ríkissjónvarpinu og á Stöð 2 með íslenskum textum. Ég hef rætt þetta við mjög marga og mönnum ber saman um að sérstaklega yngri börn, sem hafi ekki náð tökum á því erlenda máli sem talað er í þessum sjónvarpsmyndum, læri að sletta ýmsum orðum með því að þau læra einfaldlega að greina merkingu orðanna með þeim textum sem eru á myndunum. Þannig er raunverulega meiri hætta á því að þessar erlendu sjónvarpsmyndir hafi áhrif á málfar sérstaklega ungra barna, sem ekki hafa lært hið erlenda tungumál, en ef þær væru án texta. Ég tel að miklu nær sé að standa vörð um móðurmálið með þeim hætti sem flm. gera ráð fyrir í tillögunni en meina landsmönnum að horfa á erlent sjónvarpsefni. Langar mig svo að lokum að vitna til þess að á vegum Evrópuráðsins er verið að vinna að gerð sáttmála milli allra Evrópulandanna um að það megi ekki leggja neinar hömlur í veginn fyrir sjónvarpsefni og dreifingu þess á milli Evrópulandanna. Þýðingarskyldan er einmitt dæmi um slíkar hömlur sem ekki mega vera samkvæmt þessum sáttmála sem er í burðarliðnum. Ég er hér með fréttablað frá Evrópuráðinu þar sem segir frá að nú sé verið að leggja síðustu hönd á gerð þessa sáttmála. En þessi till. er flutt vegna þess að við flm. ásamt vonandi öllum alþm. höfum áhyggjur af þeirri þróun mála sem er mjög augljós öllum sem vilja fylgjast með og væntum þess að hún fái góðar viðtökur.



Hæstv. forseti. Ég kem hér í ræðustól til að þakka flm. þessarar ágætu tillögu. Ég held að þeir þurfi ekki að hafa áhyggjur af að einhverjir aðrir hafi áður flutt tillögur um úrbætur varðandi íslenska málmenningu. Ég held að það sé aldrei of oft gert og ég lýsi því, eindregnum stuðningi mínum við þessa tillögu. Ég held að hún sé þörf. Ég vil þó að það komi fram að þáttur Ríkisútvarpsins hefur alla tíð verið verulegur varðandi málvöndun og góða málnotkun. Má þá minna á þætti sem hafa orðið vinsælir eins og Daglegt mál og Íslenskt mál. Hins vegar er því ekki að neita að það fer varla fram hjá nokkrum manni að málnotkun fjölmiðlafólks fer hrakandi og ekki síst í þeim nýju fjölmiðlum sem nú hafa bæst við í fjölmiðlaheiminum. Það verður auðvitað aldrei of oft sagt að forstöðumönnum fjölmiðla ber að stuðla að því að starfsfólk þeirra reyni að vanda málfar sitt sem kostur er. Það má einnig geta þess að t.d. Morgunblaðið sem stærsta dagblað landsins hefur verið heldur til fyrirmyndar að því leyti sem varðar íslenskt mál. Mér er kunnugt um að þar á bæ reyna menn að sjá svo til að þeir sem í blaðið skrifa séu sæmilega ritfærir á íslenskt mál. Það er stefna þar en ekki einungis háð tilviljun hvort ákveðnir starfsmenn kunna eitthvað fyrir sér í notkun íslensks máls. En hér var fyrr í dag talað fyrir þáltill. um málefni barna á forskólaaldri og það minnir okkur á það að e.t.v. eru börnin í landinu í mestri hættu að þessu leyti með þeim aðbúnaði sem einmitt þar var talað um. Börn hafa lítil tækifæri til að læra að nota sitt eigið tungumál. Þau eru háð erlendum fjölmiðlum stóran hluta dagsins vegna þess að enginn er heima til að sinna þeim, og ef við höldum áfram á þeirri braut eins og við höfum gert á síðustu árum held ég að við verðum að horfa framan í verulegan vanda í þessum efnum að örfáum árum liðnum. Málmennt er auðvitað aðeins einn þáttur almennrar menningar og því aðeins að við búum landsmönnum og ekki síst börnunum sæmileg lífsskilyrði getum við vænst þess að við getum haldið uppi þeirri mennt og menningu í þessu landi sem við öll svo gjarnan vildum. Menn hafa ekki sýnt því sérstakan áhuga að efla barnamenningu. Það er ekki mikið gert til þess að hvetja fólk til að skrifa bókmenntir fyrir börn. Því síður eru leikhúsin styrkt til að halda uppi reglulegum leiksýningum fyrir börn. Tónlistarlífið er á svipuðu róli og það sama held ég að gildi um flestar aðrar listgreinar. Ef okkur er einhver alvara að halda uppi og halda við og efla þá menningarlegu hefð sem við eigum og byggjum raunar tilveru okkar á er ég hrædd um að við verðum að líta í kringum okkar í öllu þjóðfélaginu. Það nægir ekki að framkvæma einhverjar aðgerðir á einu sviði. Ég held að við verðum að hafa einhverja heildarmynd af því ástandi sem ríkir í þjóðfélaginu öllu. Vegna þess að flm. þeirrar tillögu sem hér um ræðir, hv. 7. þm. Reykn., minntist á umkvartanir mínar varðandi erlend nöfn á íslenskum fyrirtækjum vil ég taka fram að annar hv. þm. beitti sér einnig töluvert á því sviði, en það var fyrrv. hv. þm. Vilmundur Gylfason. Ég vil að það komi fram að hæstv. viðskrh. brást mjög vel og skjótt við því erindi sem ég átti við hann um þessi mál, að mig minnir á þessu þingi eða jafnvel því síðasta, og lét boð út ganga til þeirra aðila sem þau mál varða, og ég er ekki frá því að þetta hafi þegar haft áhrif. Menn eru ekki eins frjálsir, að ég hygg, nú til að nefna fyrirtæki sín erlendum nöfnum og ég held að það sé mjög nauðsynlegt að halda áfram að vinna að því. Einu atriði vil ég koma hér að sem ég hef ekki tekið eins eftir fyrr en ég fór að hlýða á hv. þm. úr virðulegum forsetastóli. Þegar ég sit í mínu eigin sæti er oftast verið að einbeita sér að efni þess sem sagt er. En það hefur ekki farið fram hjá mér að framburður hv. þm. hefur fengið undarlegan hljóm sem ég hef leyft mér í glensi að kalla framsóknarframburð, þ.e. menn leggja áherslu á annað, þriðja og jafnvel fjórða atkvæði orða. Einn hæstv. fyrrv. ráðherra hafði einkarétt á þessu og enginn kvartaði yfir því. En með allri virðingu fyrir hans annars ágæta málflutningi held ég að engin ástæða sé til þess að hafa framburð hans að fyrirmynd. Ég vildi mælast til þess að hv. þm. héldu þeim gamla, góða íslenska sið að leggja áherslu á fyrsta atkvæði orða. Hv. 6. þm. Suðurl. býr ekki á Selfossi. Hann býr á Selfossi, og kynni því illa að breyta því enda málvöndunarmaður. Hafi menn ekki gerst leiðir á þeim þjóðlega framburði held ég að menn ættu að reyna að halda sig við gamlar dyggðir í því efni. Hæstv. forseti. Ég skal ekki eyða tíma þingsins lengur að þessu sinni en vildi að þetta kæmi fram. Ég held að hér hafi verið hreyft mjög merku máli sem hefði mátt vera fyrr á ferðinni þannig að tími hefði gefist til þess að afgreiða það. Nú má vel vera að menn bregði skjótt við og geri það og ég styð það svo sannarlega. En ég þakka hv. flm. fyrir till. Ég held að hún sé þörf og nái hún ekki fram að ganga á þessu þingi er jafnrík ástæða til að hún komi fram þegar í upphafi næsta þings.



Herra forseti. Ég get tekið heils hugar undir efni þeirrar till. sem hér er til umfjöllunar. Ég tel reyndar að það þurfi að gera margt fleira en einungis að efna til námskeiða fyrir almenning. Það sem ég tel vera meginvanda okkar nú er það hversu mjög ritað mál á í vök að verjast. Það má m.a. rekja til allt of langs vinnutíma. Foreldrar freistast til þess að geyma börnin fyrir framan sjónvarpið til að geta sinnt nauðsynlegum heimilisstörfum þann stutta tíma sem þeir eru heima. Þessir sömu foreldrar hafa ekki mikla afgangsorku til að stunda bóklestur sjálfum sér til gagns og gleði. Þetta er mikið áhyggjuefni, en ég held að aldrei fyrr hafi staða ritmálsins verið jafnveik og nú. Það virðist vera að skapast gjá milli talaðs og ritaðs máls. Þannig sagði mér sögukennari frá því á dögunum, sögukennari við einn af framhaldsskólunum hér á landi, að hann hefði látið nemendur sína gera verkefni sem þeir síðan fluttu í tímum munnlega. Síðar þegar hann las ritgerðirnar yfir kom í ljós að málfarið var með þvílíkum eindæmum að hann taldi sér ekki stætt á því að gefa þeim einkunn fyrir verkefnin í samræmi við efni þeirra og innihald eingöngu. Nemendur brugðust reiðir við og töldu hann engan rétt eiga á að taka tillit til málfarsins við einkunnagjöfina. Þetta er eitt dæmi sem sýnir að ég held að við verðum að gera miklu fleira en aðeins efna til námskeiðs í einangruðu námsefni, þ.e. íslenskunni. Við verðum að taka á þessu máli í heild sinni og það þarf t.d. að gefa kennurum í skólum landsins aukið svigrúm til að samþætta námsgreinar. Það kostar mikla vinnu. Ef vel á að vera þarf stundum að láta nemendur endurskrifa það sem þeir hafa áður skrifað. Það eru ekki allir kennarar sem endast til þess ár eftir ár við þau kjör sem þeir nú búa við og flestum eru kunnug. En ég get tekið undir það sem hv. 1. flm., Júlíus Sólnes, og hv. síðasti ræðumaður, Guðrún Helgadóttir, sögðu. Hún hrósaði reyndar Morgunblaðinu og má það vel vera, en það gerðist í morgun að Morgunblaðið brást mjög illilega og langar mig til að lesa fyrir ykkur brot úr frétt sem ég las í Morgunblaðinu einmitt nú í morgun. Þar er verið að fjalla um verkfall verslunarmanna og undanþágu fyrir fólk sem þurfti að komast til útlanda. Þar segir, með leyfi forseta: ""Undanþágan var auðfengin hjá Verslunarmannafélagi Suðurnesja og verkfallsverðirnir klöppuðu fyrir okkur þegar við fórum í gegn", sagði Kristján Þórarinsson sem var á leið með sex ára dóttur dóttir sína, Heiðu Kristínu Viðarsdóttur, til hjartaaðgerðar til Lundúna í morgun." Ég læt hér þessari tilvitnun lokið, en tek það fram að "dóttur dóttir" var skrifað í tveimur orðum svo dæmi sé tekið. Það segir síðan áfram í greininni, með leyfi forseta: "Móðir Heiðu Kristínu." Ég ætla ekki að lesa lengra, en þetta eru mjög áberandi og alvarlegar villur og það er illa komið ef sá litli texti sem fólk gefur sér tíma til að lesa, því ég held að allmargir lesi dagblöðin, er skrifaður þannig. Þá er auðvitað ekki að undra að tungan mengist. En varðandi beinar útsendingar frá sjónvarpsstöðvum erlendum vildi ég segja það að ég tel að þar beri að fara mjög varlega í sakirnar. Ég held að við séum ekki reiðubúin. Við þurfum að gera átak í okkar eigin tungumáli fyrst og stórauka þátt íslensks efnis og þá ekki síst barnaefnis í fjölmiðlum.



Herra forseti. Ég þakka fyrir góðar undirtektir og mun að sjálfsögðu, ef þessi tillaga nær ekki fram að ganga á þessu þingi, endurflytja hana í upphafi næsta þings eins og hv. 13. þm. Reykv. reyndar mælti með að ég og við hinir flm. gerðum. Ég vil að lokum leyfa mér að vísa þessari tillögu til síðari umr. og hv. félmn. í Sþ. 1