Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Ég vil beina fyrirspurn minni til hæstv. fjmrh. um samning sem mun hafa verið gerður í janúarmánuði um launakjör sýslumanna. Eins og við vitum er verið að gera breytingu á dómstólaskipun og réttarfari í landinu og eftir þá breytingu verða sýslumenn venjulegir opinberir starfsmenn og láta af öllum störfum dómara. Þess vegna var kannski að mörgu leyti eðlilegt að gera þyrfti nýjan samning um starfskjör sýslumanna. En ég vil spyrja hæstv. fjmrh. að því hvort það sé rétt sem mér hefur verið tjáð að sá kjarasamningur sem gerður var við sýslumenn nú í janúarmánuði feli í sér að launakjör sýslumanna, mánaðarlaun sýslumanna, föst laun og yfirvinna, verði á bilinu 280--400 þús. kr.? Sýslumenn yrðu þá hæstlaunuðu starfsmenn íslenska ríkisins með mun hærri laun en hæstaréttardómarar, forsrh. og forseti lýðveldisins? Það er satt að segja mjög undarlegt að á sama tíma og opinberum starfsmönnum er neitað um eina einustu breytingum á launakjörum og samninganefnd ríkisins gefur það út fyrir hönd ríkisstjórnar og fjmrh. að ekki eigi að semja um eina einustu krónu í kjarabætur fyrir aðra starfsmenn ríkisins, ekki þetta ár og varla næsta ár, að þá hafi e.t.v. verið gerður kjarasamningur við sýslumenn sem feli það í sér að auk föstu launanna geti þeir verið með 30 eða 40 til 100 yfirvinnutíma á mánuði. Það sé tengt innheimtuhlutfalli á þann veg að þeir sem standa sig lakast í innheimtunni geti verið með um 250--270 þús. kr. í mánaðarlaun en þeir sem standa sig best í innheimtunni með 400 þús. kr. á mánuði. Ekki er um að ræða prósentur af innheimtu eða innkomu eins og áður, heldur venjuleg launakjör, föst laun og yfirvinnu, eins og hjá öðrum opinberum starfsmönnum. Ég vil spyrja hæstv. fjmrh. hvort það sé virkilega rétt að á sama tíma og bremsa er sett á allar breytingar hjá opinberum starfsmönnum er gerður svo fáheyrður samningur um launakjör sýslumanna.

Virðulegi forseti. Ég get því miður ekki svarað fyrirspurninni svo vel sé án þess að leita mér upplýsinga í ráðuneytinu. Reyndar þá hvort tveggja í fjmrn. og dómsmrn. Mér er þó eins og öllum öðrum kunnugt um að gerðar hafa verið breytingar á sýslumannsembættinu í tengslum við þær breytingar sem gerðar eru vegna dómstólaskipunar og tekur gildi um mitt þetta ár. Ég kannast við að í fjmrn. hafi a.m.k. verið hugmyndir um, ef ekki samningur, þar sem gerð er grein fyrir því með hvaða hætti sýslumenn fá ábót á venjuleg launakjör eftir því hvernig þeir standa sig í innheimtu. Ég skal afla þeirra upplýsinga og gefa þinginu þær, það er alveg sjálfsagt. Hitt er svo annað mál að meginreglan við þær breytingar sem nú eru að eiga sér stað er sú að sýslumenn lækki í launum. Ástæðan er auðvitað sú að þessi breyting verður, þ.e. sýslumenn hætta að vera dómarar og verða fyrst og fremst lögreglustjórar og innheimtumenn ríkissjóðs en ekki eins og áður einnig æðstu menn dómstóla á hverjum stað. Þessi breyting hefur leitt til þess að sýslumenn hafa verið að lækka í launum. Ég hygg að hv. 8. þm. Reykn. kannist við að á undanförnum árum eða frá því að lög tóku að breytast um þessi mál hafa æðstu embættismenn þjóðarinnar á þessu sviði, bæði tollstjórar, sýslumenn og aðrir fremur verið að lækka í launum en hækka. En eins og ég segi þá hef ég þessar upplýsingar ekki hjá mér en skal afla þeirra eins fljótt og auðið er og koma þeim til skila.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. fjmrh. fyrir það að ætla að afla upplýsinga til að svara spurningu minni. Það kemur mér að vísu nokkuð á óvart að hæstv. ráðherra og einnig hæstv. dómsmrh. sé ekki það kunnugt um málið að þeir geti staðfest það af eða á í þingsalnum. Varla hafa embættismenn ráðuneytanna gert slíkan kjarasamning við sýslumenn, jafnafdrifaríkt fordæmi og hér er um að ræða á mjög viðkvæmum tímum í kjaramálum landsmanna, án þess að leita formlegrar heimildar viðkomandi ráðherra í þeim efnum. Það er rétt hjá hæstv. fjmrh. að frá gömlum tíma tíðkaðist kerfi sýslumannsembætta sem byggt var á gamalli arfleifð en allir voru sammála um að leggja það niður. Það var gert með víðtækum breytingum á dómstólakerfinu og réttarfarinu í landinu og við það verða sýslumenn auðvitað venjulegir opinberir starfsmenn. Innheimtustörf þeirra eru unnin í vinnutímanum á milli kl. 9 og 5 eins og hjá öðrum opinberum starfsmönnum. Þegar verið er að búa til nýtt launakerfi fyrir sýslumenn verður að ríkja innra samræmi eins og fyrir aðra opinbera starfsmenn. Mér er tjáð að hið nýja launakerfi sýslumanna sé byggt upp eins og launakerfi annarra opinberra starfsmanna. Sýslumenn séu með 170--180 þús. kr. í föst laun á mánuði, svo ég fari með það hér eftir minni, síðan komi föst yfirvinna þar ofan á sem að vísu er nokkuð tengd innheimtuárangrinum en þó sé hlaupið í þessu þannig að mánaðarlaunin fari aldrei undir 270--280 þús. kr. á mánuði, jafnvel hjá þeim sem standa sig svo illa í innheimtunni að spurning sé hvort þeir eigi að vera áfram í embætti. Þeir sem skili viðunandi árangri, 98--99%, séu komnir með 400 þús. kr. á mánuði. Ég vona að hæstv. fjmrh. kynni sér þetta rækilega og hæstv. ríkisstjórn sé þá reiðubúin til að draga þessa ákvörðun til baka vegna þess að ég held að launafólk í landinu eigi erfitt með að skilja að á sama tíma og sagt er þvert nei af hálfu samninganefndar ríkisins sé einum hópi opinberra starfsmanna afhentur samningur þar sem honum eru tryggð mánaðarlaun á bilinu 260--400 þús. kr. á mánuði.

Virðulegi forseti. Ég sagði áðan að ég mundi afla þessara upplýsinga því ég get ekki farið nákvæmlega með þær hér og nú. Ég held að öllum sé ljóst að í gegnum tíðina og allt til dagsins í dag hefur það verið þannig að innheimtumenn ríkissjóðs hafa fengið umbun fyrir að ná verulega góðum árangri. Ég vona að hv. þm., sem er fyrrv. fjmrh., sé sammála mér um að ekkert er jafnmikilvægt fyrir okkur öll og að gengið sé fast á eftir því að skattar og opinber gjöld séu innheimt.

Virðulegi forseti. Mig langar einnig að beina fyrirspurn til hæstv. fjmrh. Í fjölmiðlum undanfarna daga, m.a. í Morgunblaðinu 21. mars sl., er gerð grein fyrir nýju samkomulagi milli Borgarspítala og Landakotsspítala um heilbrigðisþjónustu, m.a. um að Borgarspítali taki að sér allar bráðavaktir Landakotsspítala og að Landakot sérhæfi sig í biðlistaaðgerðum og að fjármunum af óskiptum lið ráðuneyta verði varið til að kosta þennan samning. Gert er ráð fyrir að 200 millj. kr. fari í reksturskostnað til Borgarspítalans og 100 millj. kr. til framkvæmda á þessu sama sjúkrahúsi. Síðan fari aðeins 45 millj. til Landakots til að taka við auknum kostnaði vegna biðlistaaðgerðanna sem sá spítali á að taka við. Í viðtali í Morgunblaðinu 21. mars sl. segir framkvæmdastjóri Landakotsspítala m.a. ,,Þetta leggst afleitlega í okkur því reksturinn hefur dregist mikið saman. Nú vantar okkur möguleika á að sinna þeim verkefnum sem fyrir hendi eru. Þó bráðavaktirnar hætti hjá okkur er það aðeins óhjákvæmileg afleiðing af þeim niðurskurði sem við höfum þurft að taka á okkur.`` Hann segir þar með að þessar 45 millj. dugi þeim engan veginn til að taka við þessari þjónustu. Árni Sigfússon, formaður stjórnar Sjúkrastofnana Reykjavíkurborgar, þar með talið Borgarspítalans, segir þetta hins vegar vera eðlilegt framhald af þeim viðræðum sem staðið hafi yfir um leiðir til hagræðingar í rekstri sjúkrahúsanna í Reykjavík. Nú vil ég skjóta því inn í að í viðræðum um hagræðingu á rekstri sjúkrahúsanna í Reykjavík hefur ekkert verið rætt við forsvarsmenn stærsta sjúkrahússins, þ.e. Landspítala, um það hvernig þessu væri skynsamlegast varið. Ég vil leyfa mér að fullyrða að peningunum er óskynsamlega varið með þessum hætti. 200 millj. kr. í aukinn rekstrarkostnað á Borgarspítalanum væri betur skipt á milli Landspítala og Borgarspítala, jafnvel mætti komast af með minni upphæð, 50--100 millj., við skulum segja 75 millj. kr. á hvort sjúkrahús og spara þá þegar 50 af þessum 200 og hundrað millj. til fjárfestingar á meðan fjöldi sjúkrarúma er ónotaður hér í höfuðborginni hlýtur að vera óskynsamlegt, enn þá óskynsamlegra heldur en hitt, þ.e. tillagan um rekstrarfjárveitinguna. Það lítur út fyrir að 130--150 rúm verði ónotuð á ríkisspítölunum á komandi sumri vegna sparnaðaraðgerða og lokana sem fyrirhugaðar eru. Skynsamlegra hefði verið að verja einhverjum fjármunum í að nýta þau rúm betur svo og að gera Landakotsspítala betur hæfan til að sinna bráðaþjónustunni heldur en hafa þann hátt á sem hér er hugsaður. Ég beini fyrirspurninni til hæstv. fjmrh. vegna þess að hann ráðstafar þeim fjármunum, skv. 6. gr., lið 6.22 í fjárlögunum, sem eru til ráðstöfunar í tengslum við rekstrarsparnaðinn en ekki heilbrrh. Mér finnst og óttast reyndar að hann muni að einhverju leyti vera ánetjaður hagsmunabaráttu einhverra einstaklinga í þessu máli. Fyrirspurninni er því beint til hæstv. fjmrh.: Mun hann samþykkja þessa ráðstöfun eða beita sér gegn henni og leita skynsamlegri leiða til ráðstöfunar á þessum mikilvægu upphæðum?

Virðulegi forseti. Vegna þessarar fyrirspurnar, sem ég hygg að ætti nú kannski hvað faglegu hliðina snertir að leggja fyrir hæstv. heilbrrh., vil ég segja þetta: Fulltrúar beggja ráðuneytanna, fjmrn. og heilbrrn., eru sammála um að sá samningur sem gerður hefur verið á milli Landakotsspítala, þ.e. forustumanna þess sjúkrahúss, og Borgarspítalans og milli þessara spítala og ríkisins sé það besta sem hægt var að gera í stöðunni. Frá sjónarhóli fjmrn. skiptir það afar miklu máli að lausnir sem bundnar yrðu færu ekki fram úr þeim útgjaldaáætlunum sem koma fram í fjárlögum íslenska ríkisins fyrir árið 1992. Það er því sameiginlegt álit okkar, mín og heilbrrh. að sú leið sem farin er sé sú besta og fyrsta skref í átt til hagræðingar og samstarfs sjúkrahúsanna í Reykjavík. Mér er kunnugt um að rætt hefur verið við einstaka starfsmenn Landspítalans eða ríkisspítalanna. Það hefur sjálfsagt ekki verið gert með formlegum hætti en mér er kunnugt um að aflað var upplýsinga um hvað það mundi kosta að skipta bráðavaktinni sem var og hefur verið á Landakotsspítala á milli hinna sjúkrahúsanna tveggja í Reykjavík eða að flytja jafnvel bráðavaktina algjörlega yfir á Landspítalann. Eftir að samningaviðræður höfðu farið fram varð niðurstaðan þessi vegna þess að talið var að það væri hagstæðasta lausnin og tryggði sem besta og mestu þjónustu fyrir þá fjármuni sem til ráðstöfunar eru. Ég ætla ekki að ræða þetta mál faglega. Það er að sjálfsögðu í höndum heilbrrh. og starfsfólks hans. En fjmrh. er að sjálfsögðu samþykkur þessari lausn, enda skrifar hann undir samninginn. Varðandi lið 6.22 í 6. gr. fjárlaga þá er rétt að formlega er það fjmrh. sem ráðstafar þeim fjármunum sem þar eru í samráði við einstaka ráðherra og fjárlaganefnd. Ég veit ekki betur en að þær niðurstöður sem hér eru og reyndar aðrar um endurdreifingu í sambandi við ráðstöfunarfé í tengslum við svokallaðan rekstrarsparnað, hafi verið bornar undir fjárlaganefnd. Sé það ekki um þennan tiltekna lið verður það að sjálfsögðu gert áður en endanlega verður gengið frá málinu. Við höfum hins vegar farið þannig að að einstakir fagráðherrar gera tillögur um ráðstöfunina þótt fjmrh. sé samkvæmt fjárlögum falið að ráðstafa þessum fjármunum. Þannig er reyndar með öll önnur atriði sem snerta 6. gr. að sé það á forræði einstakra ráðuneyta er venjan sú að óskir koma úr viðeigandi ráðuneytum. Virðulegi forseti. Ég vona að þetta svari að nokkru og kannski mestu leyti þeirri fyrirspurn sem fram var borin af hálfu hv. þm.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. fjmrh. fyrir svörin en ítreka það sem ég sagði áðan að ég taldi rétt og eðlilegt að beina spurningunni til hans en ekki til heilbrrh. af því að fjmrh. fer með ráðstöfunarvaldið samkvæmt fjárlögum. Það er hans að ráðstafa þessum upphæðum í samráði við einstaka ráðherra og fjárln., eins og segir í fjárlögum. Reyndar hafa þessar hugmyndir ekki enn verið sýndar fjárln. Þær kunna að hafa borist nefndinni, ekki skal ég segja um það, en þær hafa ekki verið teknar til umræðu þar. Ég vona sannarlega að menn hlusti á skynsamleg rök í þessu efni áður en ákvörðun er endanleg ef fjárln. fær einhverju um það ráðið. Menn fara stundum dálítið frjálslega með það sem kallað er samráð og leyfa sér að túlka það eftir ýmsum leiðum. Ég tel nauðsynlegt að þetta verði skoðað mjög gaumgæfilega og betur en ég trúi að gert hafi verið vegna þess að ég óttast, eins og ég nefndi reyndar áðan, að einhverjir aðrir annarlegir hagsmunir ráði ferðinni en þeir að spara fjármuni og reka heilbrigðisþjónustuna á sem hagkvæmastan og ódýrastan hátt. Ég leyfi mér a.m.k. að álíta, ég þori varla að fullyrða það eftir ræðu hæstv. ráðherra áðan, að hann kunni að vera sammála þeim hugmyndum að hægt væri að viðhafa meiri sparnað og skynsamlegri rekstur en lagt er upp með og er framhald af þeim umræðum, eins og kemur fram í viðtali við Árna Sigfússon í Morgunblaðinu og ég vitnaði í áðan, sem farið hafa fram um sameiningu Landakots og Borgarspítala sem nunnurnar höfðu þó þegar hafnað. Ég ítreka að ég tel að hægt sé að verja þessum 100 millj. kr. til nýframkvæmda skynsamlegar. Á meðan tugir rúma, jafnvel hundruð rúma, á sjúkrahúsunum standa ónotuð getur þetta ekki verið skynsamleg nýting fjármuna. Ég er einnig sannfærður um að hægt væri að sinna bráðavöktum á tveimur stofnunum, Borgarspítala og ríkisspítölum, án þess að verja til þess þeim 200 millj. kr. sem gerð er tillaga um. Fjárveitingin er því ekki skynsamlega nýtt, hæstv. fjmrh., og ég treysti því að eftir umfjöllun í fjárln. muni hæstv. ráðherrar fást til að skoða málið að nýju.

Virðulegi forseti. Ég beini fyrirspurn minni til hæstv. forsrh. Um síðustu helgi fór fram myndarleg söfnun í þágu vegalausra barna hér á landi. Og ég legg fyrir hæstv. forsrh. tvær spurningar: Hvað hyggst ríkisstjórnin gera til þess að koma til móts við þann sterka vilja sem kom fram hjá þjóðinni um síðustu helgi í söfnuninni fyrir vegalaus börn? Er ríkið reiðubúið til þess að kosta rekstur þess meðferðarheimilis sem keypt yrði en yrði jafnvel rekið á ábyrgð samtakanna Barnaheill? Eins og kom fram í umræðum um málefni vegalausra barna fyrir nokkru þegar ég bar fram fyrirspurn til hæstv. félmrh., er talið að vegalaus börn á Íslandi séu liðlega 20 talsins. Samtökin Barnaheill vilja stofna heimili fyrir fimm börn til að byrja með fyrir þá fjármuni sem safnast hafa. Talið er að kostnaður við rekstur slíks heimilis yrði 12 millj. kr. ári ef tekið yrði upp vaktavinnufyrirkomulag. Segja má að þau börn sem hér um ræðir greinist aðallega í þrjá hópa. Í fyrsta lagi er um að ræða vegalaus börn sem ekki eiga við sérstök heilbrigðis- eða fötlunarvandamál að stríða. Í öðru lagi er um að ræða vegalaus börn sem greinst hafa þannig að þau eigi við geðræna erfiðleika að stríða en eru ekki talin geðveik í venjulegum skilningi. Í þriðja lagi er um að ræða börn sem ekki eru talin geðveik en eru engu að síður hættuleg sjálfum sér og umhverfi sínu. Fyrsti hópurinn, vegalaus börn, þarf á skammtímavistun að halda, eins og það er kallað, þó það sé ekki ýkjaskammur tími eða 2--3 ár í mesta lagi uns gengið hefur verið frá fósturheimili fyrir þau eða gengið hefur verið úr skugga um að óhætt sé fyrir þau og æskilegt að fara heim til sín aftur. Annar hópurinn þarf á sérstakri vistun að halda, ýmist innan laganna um þjónustu við fatlaða eða á vegum heilbrigðiskerfisins, á barna- og unglingageðdeildum eða á sérstökum heimilum undir umsjón sérfræðinga. Það er umhugsunarvert, virðulegi forseti, að sömu dagana og þjóðin leggur fram 32 millj. kr. til heimilis fyrir vegalaus börn, er verið að taka ákvörðun um það að loka legudeild barna- og unglingageðdeildarinnar þar sem núna eru fimm börn. Við þetta tækifæri lýsi ég því yfir að hér með öllu um fráleita og siðlausa ráðstöfun að ræða og ég skora á ríkisstjórnina að reka þá ákvörðun til baka. Þriðji hópurinn sem hér um ræðir og ég nefndi áðan, eru einstaklingar sem geta verið hættulegir sjálfum sér eða öðrum. Þessi hópur þarf á varanlegri vistun að halda. Fyrsti hópurinn sem ég nefndi áðan, fær úrlausn að einhverju leyti með átaki Barnaheilla þegar 32 millj. kr. frá 7.000 aðilum í landinu söfnuðust. Þess ber að geta að verkalýðsfélög láglaunafólks í landinu voru þar ekki síst rausnarleg. Hefur ríkisstjórnin fjallað um málið? Hvað hyggst ríkisstjórnin gera í málinu, hæstv. forsrh.?

Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. 9. þm. Reykv. að söfnun sú sem átti sér stað um síðustu helgi var afskaplega myndarleg og viðbrögðin við þeim tilmælum sem þar komu fram voru mjög myndarleg og sýndu hug þjóðarinnar í garð þessa málefnis. Málefni vegalausra barna hafa verið rædd í ríkisstjórninni að tilhlutan félmrh. Þá var málinu frestað, samþykkt að félmrh. tæki upp viðræður við sveitarfélögin og forsvarsmenn Barnaheilla um það með hvaða hætti hægt væri að standa að rekstri heimilis af því tagi sem hv. 9. þm. Reykv. nefndi. Ég veit ekki annað en að viðræðurnar eigi sér stað þessa dagana, jafnvel í dag, ég vil þó ekki fullyrða það. Málið verður síðan tekið fyrir að nýju á fundi ríkisstjórnar væntanlega á föstudag eða í síðasta lagi á þriðjudag.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir svörin og legg í fyrsta lagi áherslu á að fylgja verður því eftir að ríkið taki að sér að greiða rekstrarkostnað fyrir meðferðarheimili fyrir vegalaus börn. Eftir hinar myndarlegu undirtektir þjóðarinnar er útilokað annað en að ríkisstjórnin komi til móts við hið gríðarlega myndarlega átak. Ég minni á að hæstv. félmrh. lýsti því reyndar yfir, þegar þessi mál voru til meðferðar fyrir nokkru að mínu frumkvæði, að hún teldi að ríkið ætti að koma til móts við söfnunarátakið með þeim hætti sem hér hefur verið lýst. Í öðru lagi endurtek ég þá áskorun mína til hæstv. forsrh. að ráðstafanir verði gerðar til þess að koma í veg fyrir að legudeild barna- og unglingageðdeildarinnar verði lokað. Það má ekki gerast. Það er með öllu siðlaust að gera það við núverandi aðstæður og er auk þess í hróplegu ósamræmi við það viðhorf þjóðarinnar sem birtist í undirtektum við söfnunarátaki síðustu daga. Loks vil ég lýsa því yfir, virðulegi forseti, að eftir því sem ástæða er til mun ég að sjálfsögðu fylgja málinu eftir síðar í vetur og fylgjast með því hvernig meðferð þess gengur af hálfu hæstv. ríkisstjórnar.

Virðulegi forseti. Ég ætla að beina spurningu minni til hæstv. forsrh. Í síðustu viku ákvað ríkisstjórnin að láta Safnahúsið við Hverfisgötu ekki hýsa Hæstarétt. Ég fagna þeirri ákvörðun þó ég telji að Hæstiréttur sé auðvitað alls góðs maklegur. Þetta hús var á sínum tíma byggt sem safnahús, sem menningarbygging og að mínu mati þarf að tryggja það að húsið sé eftirleiðis opið öllum almenningi. Nú sá ég í fréttum nýverið að ríkisstjórnin hefur ákveðið að setja niður nefnd til þess að ákveða framtíð hússins. Því spyr ég hæstv. forsrh. hvort hann sé tilbúinn að beita sér fyrir því að fleiri en fulltrúar stjórnarflokkanna verði kallaðir til í þá nefnd, þar á meðal fulltrúar stjórnarandstöðunnar. Þetta hús er sameign landsins alls, ein reisulegasta menningarbygging landsins, og mér finnst að þetta eigi ekki að vera pólitískt mál heldur eigi allir flokkar að koma að þessu máli ásamt fleiri aðilum. Þess vegna spyr ég hæstv. forsrh. hvort hann sé tilbúinn til að beita sér fyrir því?

Virðulegi forseti. Áður en ég svara fyrirspurninni beint, vil ég nota tækifærið, fyrst á þetta mál var minnst, að koma að því með öðrum hætti. Eftir að sú ákvörðun hafði verið tekin sem hv. 10. þm. Reykv. nefndi, var rætt um það í fjölmiðlum að hugmyndirnar væru þær að forsrn. ætlaði sér að fara inn í þetta hús. Ég segi fyrir mína parta að ég tel að forsrn. eigi að vera í því húsi sem það er. Það er búið að vera þar síðan 1904, ef við tökum ráðherra Íslands með og landshöfðingjaembættið þar á undan. Af sögulegum ástæðum og öðrum ástæðum líka finnst mér að forsætisráðherraembættið eigi að vera kyrrt í því húsi. Þetta er mitt viðhorf. Varðandi spurninguna hins vegar finnst mér eðlilegt að taka málið upp innan ríkisstjórnarinnar og ræða það við menntmrh. með hvaða hætti þessi nefnd verður skipuð. Ég vil gjarnan taka þau viðhorf, sem þingmaðurinn kynnti, upp á þeim vettvangi og vonast til að geta svarað því hið fyrsta.

Hæstv. forseti. Ég ætla að beina spurningu til hæstv. forsrh. Þann 10. jan. sl. skýrði hæstv. forsrh. Alþingi frá fyrirvara ríkisstjórnarinnar við tillögur Arthurs Dunkels um nýjan GATT-samning. Í framhaldi af yfirlýsingu hæstv. forsrh. spyr ég hvernig ríkisstjórnin hefur unnið að því að fá stuðning annarra þjóða við þennan fyrirvara um sérstöðu Íslendinga? Hvernig horfur eru á að nægur stuðningur fáist til þess að þær verði teknar til greina við samningsgerðina?

Virðulegi forseti. Ég hygg að þingið viti með hvaða hætti íslenska ríkið kynnti niðurstöðu um fyrirvara íslensku ríkisstjórnarinnar. Og ég hygg að það hafi verið allbærileg samstaða um þá niðurstöður sem ríkisstjórnin komst að. Ríkisstjórnin hefur einnig rætt sjónarmið sín við fulltrúa Norðurlandanna og leitast við að ná samstöðu við þau um þá þætti sem þar koma fram. Þar eru sjónarmiðin að vísu örlítið mismunandi, getum við sagt. Ég tel hins vegar mikilvægt að við eigum gott samstarf við þessi ríki, ekki síst Norðmenn, í þessum efnum. Á þessu augnabliki get ég ekki sagt til um það hvernig hægt er að meta möguleika á því að þessir fyrirvarar séu í höfn. Það er flóknara mál en svo og ég tel að ekki yrði gagn af vangaveltum af minni hálfu um það efni hér og nú. Á hinn bóginn er enginn vafi á að heilmikil óvissa er um almennt GATT-samningana og menn hafa ekki enn séð með hvaða hætti hægt verður að höggva á þann hnút. Sumir binda mestar vonir við að á fundum æðstu manna Bandaríkjanna annars vegar og Evrópu hins vegar verði hægt að höggva á hnútinn því að hann virðist vera illleysanlegur. Hv. þm., ég get því miður ekki svarað þessu efnislega óundirbúninn með öðrum hætti en þessum.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir svarið en verð þó að segja að mér fannst það ákaflega fátæklegt og hlýt að láta í ljós vonbrigði mín yfir því að hæstv. forsrh. skuli ekki fylgjast betur með svo mikilvægu hagsmunamáli þjóðarinnar. Rétt er að það hefur áður komið fram hvernig þessi fyrirvari var afhentur formanni nefndarinnar, Arthur Dunkel. Að öðru leyti virðist hæstv. forsrh. lítið vita um hvernig að málinu hefur verið unnið eða hvort nokkuð hefur verið gert. Sama dag og fyrirvarinn var kynntur á Alþingi, var samin yfirlýsing úti í Ósló meðal hinna fjögurra norrænu EFTA-þjóða þar sem lýst var yfir stuðningi við þann ramma sem lagður var í tillögum Dunkels. Ég held að flestum sem fylgdust með umræðum á Alþingi hafi verið ljóst að sú yfirlýsing var í andstöðu við þann greinilega vilja sem kom fram í umræðunum á Alþingi um að hafna þessum tillögum. Það þýðir auðvitað lítið að leggja svona fyrirvara fyrir formann nefndarinnar ef ekki er síðan unnið af krafti að því að safna sér bandamanna til þess að reyna að fá stuðning við þær áður en kemur að lokaspretti samningsins. Því miður verð ég að endurtaka að ég varð fyrir miklum vonbrigðum með það svar sem hæstv. forsrh. gaf.

Virðulegi forseti. Ég vil beina fyrirspurn til hæstv. samgrh. Undanfarið hafa tvær ríkisstofnanir, Póst- og símamálastofnun og Ríkisútvarpið, staðið í samningaviðræðum um leigugjald fyrir notkun á ljósleiðurum. Mér er kunnugt um að beðið er með úrbætur á sjónvarpsskilyrðum í einstökum byggðarlögum þangað til niðurstöður samningaviðræðnanna liggja fyrir. Ég spyr hæstv. samgrh.: Er honum kunnugt um hvernig samningaviðræðurnar ganga og hyggst hann beita sér fyrir því að niðurstaða í þeim fáist sem fyrst?

Hæstv. forseti. Málin eru í athugun og ég vona að sú athugun gangi vel.

Virðulegi forseti. Ég held að þetta svar sýni, svo ekki verði um villst, að hæstv. samgrh. hefur ekkert fylgst með þessum málum og svarið segi í rauninni allt sem segja þarf.

Hæstv. forseti. Ef fyrirspurnir í þessum tíma eru um mjög mikil smáatriði er ekki við því að búast að þingmenn fái nákvæm svör án þess að gera viðvart fyrir fram. Þessi fyrirspurnatími er hugsaður til þess að þingmenn geti borið fram fyrirspurnir á breiðari nótum en hér var gert.

Virðulegur forseti. Ég tel að upplýsingar hafi komið fram um það að áhrif þeirrar lagabreytingar sem hér er á dagskrá séu kannski önnur og meiri en rædd hafa verið í tengslum við málið. Þess vegna óska ég eftir því að nefndir þingsins taki málið til umfjöllunar á milli umræðna. Ég nefni þetta vegna þess að síðan málið var til umræðu síðast hafa komið fram upplýsingar um fyrirætlanir manna um að kaupa fisk veiddan fyrir utan fiskveiðilögsögu Kanada og Nýfundnalands og flytja hann hingað til vinnslu. Sem sagt kaupa fisk af spænskum og portúgölskum skipum og vinna í fiskvinnslustöðinni í Vestmannaeyjum. Ég tel að ekki sé einsýnt að við leyfum þetta. Þarna er um að ræða nýtingu á fiskstofnum sem eru sameiginlegir með EB-löndunum og umræddum þjóðum og ekki er samkomulag um að nýta þessa fiskstofna. Ég tel af þessum ástæðum að á milli umræðna eigi hv. sjútvn. og utanrmn., sem fjallaði einnig um málið, að fara yfir það og ég óska eftir því að málinu verði vísað til nefndanna.

Komið hefur fram ósk frá hv. 3. þm. Vesturl. um að nefnd taki málið til meðferðar á milli 2. og 3. umr. og þykir forseta ekki óeðlilegt að orðið verði við þeirri ósk og mun bera það undir fundinn í lok þessarar atkvæðagreiðslu.

Herra forseti. Mér var það mikið ánægjuefni þegar það frv. var flutt sem hér er verið að greiða atkvæði um og taldi að viðskiptafrelsi yrði meira en verið hefur og gladdist yfir. Nú er það svo að ég fæ mikið af bréfum frá Verslunarráði Íslands, það hefur verið í gegnum tíðina þó ég skrifi þeim lítt, og aldrei þessu vant gerðist það að ég fékk bréf sem ég er innilega sammála. Þar vöktu þeir athygli á því að þær brtt. sem hér er verið að leggja til eru ekki til bóta, heldur alveg þveröfugt og má undarlegt heita. En það er kannski ekki skrítið þegar horft er á allan þann skara sem hefur haft áhrif á nefndina þó hún hafi eitthvað ruglast í ríminu. Ég segi nei.

Hæstv. forseti. Ég styð þær brtt. sem sjútvn. náði sem betur fer saman um að leggja til á þessu frv. og er sannfærður um að þær eru til bóta. Þær eru hluti af þeirri viðleitni að standa fast á rétti okkar Íslendinga í þessum efnum, nú sem endranær, og tryggja það að við höfum í höndum okkar ríkar heimildir að lögum til þess að gæta hagsmuna okkar eins og best verður á kosið. Þar á meðal að þrýsta á næstu nágranna okkar um að semja um nýtingu á sameiginlegum stofnum. Ég tel þess vegna að það hafi verið ákaflega farsæl niðurstaða að bæði utanrmn. Alþingis og sjútvn. náðu að lokum saman um lagfæringar á þessu stjfrv. Ég verð að segja eins og er að mig undrar nokkuð þau órökstuddu mótatkvæði sem hér falla við þeirri niðurstöðu og segi það við hv. 2. þm. Vestf. að það er ekki sjútvn. og ekki fjölmargir gestir hennar sem hafa ruglast í ríminu heldur hv. 2. þm. Vestf. í þessu máli. Ég segi já.

Herra forseti. Hv. 4. þm. Norðurl. e. gerði grein fyrir atkvæði sínu. Reyndar var það á leiðinni í sætið sem hann gerði það, en ber samkvæmt þingsköpum að gera grein fyrir því í ræðustól hafi hann beðið um orðið til þess. Hins vegar er honum ekki ætlað að taka upp efnislega umræðu um það hvernig aðrir rökstyðja sitt mál. Ég rökstuddi afstöðu mína með því að vísa til bréfs Verslunarráðsins. Þar eru fullnægjandi rök fyrir þessum efnum. En ég verð aftur á móti að óska hv. þm. til hamingju með það hvað hann hefur lært af þorskastríðinu við Breta. Hann telur að vinnubrögð nýlenduveldisins að beita löndunarbanni sé sú hin rétta framtíðarstefna sem Íslendingar eigi að nota gagnvart grannþjóðum okkar Grænlendingum og Færeyingum og ég óska honum til hamingju með þá nýlendustefnu.

Hv. 4. þm. Norðurl. e. óskar að bera af sér sakir.

Hæstv. forseti. Ég tel að hv. 2. þm. Vestf. hafi afflutt stórlega afstöðu mína til þessa máls. Ég fylgi þessu frv. og jafnframt styð þær lagfæringar á því sem sjútvn. og utanrmn. urðu sammála um að gera. Ástæðan fyrir því að ég vék að greinargerð hv. 2. þm. Vestf. fyrir atkvæði sínu var sú að hann leiddi að því líkum að sjútvn. hefði ruglast í ríminu vegna þess fjölda miðmælenda sem hún fékk til sín til að ræða þetta mál og var þar með efnislegar aðfinnslur eða athugasemdir um afstöðu nefndarinnar. Ég var að svara hv. þm. og snúa þessu við og fullyrða, sem er enn mín skoðun og styrktist reyndar ef eitthvað var við för hv. 2. þm. Vestf. í ræðustólinn áðan, að það sé hann en ekki sjútvn. Alþingis né gestir hennar sem eitthvað hafa ruglast í ríminu.

Virðulegur forseti. Ástæðan til þess að ég óskaði eftir því að umræða yrði utan dagskrár er sú að í síðustu viku birtust fréttir í fjölmiðlum af fyrirhuguðum kaupum Vinnslustöðvarinnar í Vestmannaeyjum á fiski sem portúgalskir og spænskir togarar eru að veiða rétt utan við fiskveiðilögsögu Nýfundnalands og Kanada. Í umfjöllun fjölmiðla um þetta mál kom fram að forráðamenn Vinnslustöðvarinnar telja að með frv. til laga um rétt til veiða í efnahagslögsögu Íslands, sem er nú til umfjöllunar í hv. Alþingi, sé verið að opna fyrir möguleika á viðskiptum sem þessum. Einnig kom fram að hæstv. sjútvrh. hefur fengið bréf frá starfsbróður sínum í Kanada þar sem farið er fram á stuðning við Kanada og Nýfundnaland til að stöðva rányrkju EB-flotans á hafsvæðunum utan við 200 mílna mörk fiskveiðilögsögu þeirra ríkja. Í fréttum var sagt að svar hæstv. sjútvrh. hefði verið að Íslendingar myndu styðja baráttu þeirra á alþjóðavettvangi en heima fyrir myndum við ekki skipta okkur af kaupum íslenskra fyrirtækja á fiski sem þarna yrði veiddur. Hv. 1. þm. Vestf., formaður hv. sjútvn., sagði í viðtali í sjónvarpinu að hann fagnaði þessu og ekki veitti af meiri framleiðslu og atvinnu fyrir Íslendinga. Hann sagði einnig að Nýfundnalandsmenn og Kanadamenn hefðu ekki stutt okkur í langhelgismálum og það væri þeirra mál að framkvæma harðari stefnu í þeim. Mér finnst, hæstv. forseti, að þetta séu bæði fljótræðislegar yfirlýsingar og kaldar kveðjur til þjóða sem eru í líkum sporum og við, þjóða sem eru búnar að skera niður veiðiheimildir hjá sér og hafa ekki getað náð samkomulagi við EB-ríkin um stjórn á veiðunum. Hæstv. forseti. Landhelgisbaráttu okkar Íslendinga er ekki lokið. Enn þá ósamið um stjórn á nýtingu fiskstofna sem eru sameiginlegir með öðrum þjóðum. Enn eftir að ráða til lykta deilum um yfirráð á stórum hafsvæðum. Ég tel að um sé að ræða mál sem meðhöndlað verði með varkárni og það sé ekki einboðið að við eigum að auðvelda portúgölskum og spænskum togurum EB-landanna sjóræningjaveiðar hjá þessum nágrönnum okkar. Ég tel að á ferðinni sé mál sem hv. þm. í utanrmn. og sjútvrn. hljóti og eigi að taka til yfirvegunar. Það er mín tillaga, virðulegi forseti, að þessar tvær nefndir taki málið til umfjöllunar og á meðan verði látið bíða að hv. Alþingi fjalli frekar um frv. til laga um veiðar í fiskveiðilandhelginni. Ég spyr hæstv. sjútvrh. hvort hann sé mér ekki sammála í þessu efni og hvort hann er ekki tilbúinn til allrar samvinnu við fyrrnefndar nefndir þingsins um mótun stefnu í þessum málum.

Frú forseti. Málið snýst fyrst og fremst um viðskipti milli tveggja fyrirtækja. Hitt er svo rétt að mikil ofveiði fer fram innan lögsögu Kanada. Kanadamenn áætla að á árunum 1986--1990 hafi Evrópubandalagið veitt fimm sinnum meira en þeim kvótum nemur sem út voru gefnir. Ekki hefur náðst samkomulag um stjórn á þessum veiðum. Hinn 25. febr. sl. skrifaði sjávarútvegsráðherra Kanada mér bréf og óskaði eftir stuðningi á undirbúningsfundi undir umhverfisráðstefnu Sameinuðu þjóðanna við þá viðleitni Kanada að styrkja þau ákvæði hafréttarsáttmálans sem fjallar um sameiginlega stjórnun á veiðum utan við lögsögu einstakra ríkja. Ég svaraði þessu bréfi mjög afdráttarlaust að við mundum styðja slíka viðleitni og það hefur sendinefnd okkar á undirbúningsráðstefnunni gert. Ég tel að í þessu efni eigum við sameiginlegra hagsmuna að gæta með Kanadamönnum og fleiri þjóðum. Það álitaefni sem hér er uppi snýr hins vegar ekki að löggjöf um rétt til fiskveiða í landhelgi Íslands. Þetta álitaefni lýtur að því hvort við eigum að beita viðskiptaþvingunum til þess að knýja fram friðunaraðgerðir á öðrum hafsvæðum. Við höfum jafnan lýst okkur andstæða slíkum viðskiptaþvingunum. Til að mynda höfum við mótmælt mjög harðlega þegar Bandaríkjamenn hafa beitt löggjöf af þessu tagi gegn vísindaveiðum og veiðum okkar á hval og ég tel að við hljótum að fylgja því sjónarmiði eftir. Eigi að koma fram banni í þeim tilgangi að styrkja sjónarmið Kanada þá hljótum við að hafa það í huga hvort við einir áorkum einhverju í þessu efni og líka að átta okkur á því að slíkt bann yrði annaðhvort að byggjast á nýrri löggjöf um viðskiptabann eða með því að beita heimildum í gildandi lögum um innflutnings- og gjaldeyrisviðskipti.

Virðulegi forseti. Ég tek undir með þeim sem segja að mjög brýnt sé orðið að við semjum um sameiginlega fiskstofna við önnur ríki. Það er líka greinilegt að við þurfum að hyggja að samningum um fleira og þá á ég við nýtingu þeirra fiskstofna sem eru ekki sameiginlegir og hvernig þeim málum verður best fyrir komið. Það er nefnilega greinilegt að veiðar okkar og annarra þjóða skipta máli í viðskiptum sem öðru. Íslendingar hafa alltaf þurft að hyggja mjög að því að friðun sé virt í hafinu í kringum okkur og því er mjög freistandi að styðja alla þá sem vinna gegn rányrkju með friðunum. Hvernig því verður við komið er auðvitað atriði sem verður að líta á nánar. Það er mjög brýnt að þær þjóðir, sem eiga allt sitt undir fiskveiðum, sýni hver annarri samstöðu og skilning. Við eigum allt efnahagslíf okkar undir fiskveiðum og við hljótum að líta með töluverðum skilningi til annarra þjóða sem eins er ástatt um. Ég fagna því að frv. það sem við ræddum um áðan og greiddum um atkvæði fer nú til nefndar á milli 2. og 3. umr. og ég vænti þess að hv. sjútvn. og utanrmn. geti fjallað þar einnig um það frá því sjónarmiði sem hér er rætt um.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka málshefjanda fyrir að taka þetta mál hér upp, það er fyllilega tímabært. Hér er um stórt og vandasamt mál að ræða sem snertir okkur Íslendinga, ekki aðeins vegna þeirra viðskipta sem hér eru boðuð heldur einnig siðferðilega og varðar hagsmuni okkar til lengri tíma litið hvernig á málum af þessu tagi er tekið. Ég vek athygli á því að ekki aðeins er verið að ræða um að kaupa fisk frá miðunum utan við landhelgi Kanada, heldur einnig úr stofnum við Grænland. Í því frv. sem við vorum að samþykkja hér eftir 2. umr. er sjútvrh. heimilt að víkja frá ákvæðum laga um löndun erlendra fiskiskipa þegar sérstaklega stendur á. Vandmeðfarið er með slíka heimild og ég tel að við þurfum að athuga gang okkar þegar fyrir liggur að Evrópubandalagið er í raun að brjóta á Kanadamönnum og sérstaklega íbúum Nýfundnalands í sambandi við þetta mál. Okkur ber að veita þeim siðferðilegan stuðning í baráttu þeirra. Við þurfum auðvitað að hafa heildarhagsmuni okkar í huga. Aðalatriðið fyrir Íslendinga er að gæta að sjávarauðlindum sínum og stuðla að sem víðtækastri samstöðu á Norður-Atlantshafi um verndun þeirra. Það hlýtur að vera umhugsunarefni fyrir okkur að til stendur að gera samning við Evrópubandalagið um að hleypa inn veiðiflota frá þeim með þeim EES-samningi sem liggur nú fyrir í íslenskri þýðingu. Íslenski sjútvrh. upplýsir það með hvaða hætti þeir hafa gengið um garða utan við landhelgi Kanada við veiðar úr stofnum sem ganga þar á milli lögsagna. Ég tek undir tillöguna um að málið gangi til nefndar og tel að þetta þurfi að athuga vel áður en við afgreiðum það frv. sem hér var verið að greiða um atkvæði áðan.

Virðulegi forseti. Ég tek undir orð hæstv. sjútvrh. um okkur ber að sjálfsögðu að styðja Kanadamenn og íbúa Nýfundnalands í viðleitni þeirra til þess að verja hagsmuni sína, verja þá hagsmuni sem lúta að sjávarútvegi og fiskveiðum innan efnahagslögsögu þeirra. Hins vegar vil ég vara við því, vegna þess að það kom hér til umræðu og hjá hv. málshefjanda, að þetta mál verði notað til þess að tefja eða draga á langinn að frv. það sem var til umræðu fyrr á fundinum um rétt til veiða í efnahagslögsögu Íslands verði að lögum. Ég vil vara eindregið við því. Ég tel að það mál sé afar mikilvægt fyrir okkur Íslendinga, bæði fyrir hafnir landsins og aðra sem geta þjónað þeim aðilum sem fengju leyfi til veiða í efnahagslögsögu okkar. Þess vegna vara ég við því að þetta mál Kanadamanna og það deilumál sem komið er upp hjá þeim verði notað til þess að tefja afgreiðslu á frv. til laga um rétt erlendra skipa til veiða í efnahagslögsögu Íslands.

Hæstv. forseti. Hér er vandasamt mál á ferð og nauðsynlegt er að halda þannig á málstað Íslands að hann skaðist ekki út á við, orðstír okkar sem friðunarþjóðar og verndunarsinna í þessum efnum. Ég tel að það geti ekki verið nein spurning að við Íslendingar hljótum að styðja tilraunir Kanadamanna til þess að tryggja að rányrkja eigi sér ekki stað á fiskstofnum þeirra utan efnahagslögsögu Kanada. Ég minni á að íslenskir fiskifræðingar hafa einmitt sótt dæmi til Kanada og þeirrar fiskgengdar sem þar er út úr efnahagslögsögu Kanada og út á veiðanleg svæði utan hennar þegar þeir hafa leitað eftir hliðstæðum sem gætu komið upp hér á Íslandi varðandi eigin efnahagslögsögu okkar og mögulegar fiskgöngur út úr henni á stofnum okkar sem gætu þá þess vegna verið ofveiddar af öðrum þjóðum ef ekki tekst neitt samkomulag þar um. Ég er ósammála hæstv. sjútvrh. að þetta mál snúist eingöngu um spurninguna hvort við eigum að setja á einhliða viðskiptaþvinganir. Þetta snýst alveg eins um það hvort við Íslendingar viljum leyfa að aðstaða hér sé notuð til að auðvelda ofveiði eða rányrkju ryksuguflota Evrópubandalagsins á þessu svæði. Ef það er mat manna að það auðveldi veiðarnar að fá að nýta þessa aðstöðu hér, geri þær efnahagslega hagkvæmari eða arðbærari verður því ekki á móti mælt að með því að leyfa löndun á þeim afla væru Íslendingar að auðvelda þessa rányrkju. Í því ljósi vildi ég ógjarnan sjá okkar íslensku þjóð. Það má svo vera okkur nokkurt umhugsunarefni að auðvitað þarna er á ferðinni sá hinn sami ryksugufloti Evrópubandalagsins sem engu eirir og ætlunin er samkvæmt áformum a.m.k. hæstv. utanrrh. að hleypa inn í landhelgi okkar til karfaveiða. Ég held þess vegna, hæstv. forseti, að það hafi verið vel ráðið og viturlega að taka þessi mál aftur til skoðunar í sjútvn. og utanrmn. milli umræðna þess frv. sem hér er til umræðu í þinginu og umfjöllunar og óumdeilanlega tengist nokkuð efni þessa máls.

Virðulegi forseti. Þetta frv. um rétt til veiða í efnahagslögsögu Íslands tekur fortakslaust á því að engum séu heimilar veiðar í 200 mílna efnahagslögsögu Íslands nema Íslendingum sjálfum. Það er ítrekað í tveimur fyrstu greinum frv. Þetta frv. er lagt hér fyrir Alþingi eftir að þessi mál hafa verið rædd í mörg ár. Það næst samkomulag um afgreiðslu málsins í utanrmn. og síðar í sjútvn. með þeim breytingum sem lagðar eru fram og hafa nú verið samþykktar með yfirgnæfandi meiri hluta atkvæða. Eigum við að beita viðskiptaþvingunum einhverjar þjóðir sem veiða á fjarlægum miðum? Hvað hafa Kanadamenn gert sjálfir? Hafa þeir ekki hleypt inn í efnahagslögsögu sína erlendum flota á undanförnum árum? Við Íslendingar stóðum í baráttu. Ekki var tekið undir það þá af fjölmörgum þjóðum og við viljum auðvitað standa að því að úthafsfloti veiði ekki og skemmi fiskimið annarra þjóða. En við höfum verið að brjóta þetta blað núna til þess að gera þessa breytingu. Við þurfum á aukinni framleiðslu að halda. Við þurfum á því að halda að fá meiri fisk á sama tíma og við erum að skera niður fiskveiðar ár eftir ár. Ég lít svo á að búið sé að ná samkomulagi um þetta mál í þessum nefndum. Ég hef ekkert á móti því að málið verði rætt í sjútvn. Ég hef ekkert á móti því að málið verði rætt í sjútvn. en ég vil láta bæði málshefjanda og fleiri vita það að ég er ekkert kominn til með að vilja tefja framgang þessa frv. Til þess var það flutt. Það var flutt í þeirri meiningu að reyna að ná sem víðtækastri samstöðu um það og fá það lögfest á þessu þingi.

Virðulegur forseti. Ég tel að það mál sem er til umræðu snerti í sjálfu sér ekki það frv. sem hér hefur verið til umfjöllunar og það er rangt hjá þeim sem ætla sér að kaupa þennan fisk að það þurfi að bíða eftir þeirri löggjöf. Algengt er að fiski sé landað af öðrum veiðisvæðum á Íslandi og má því nefna í því sambandi rækju úr Barentshafi frá Svalbarða og jafnvel fleiri tegundir. Ég tel sjálfsagt að styðja viðleitni Kanadamanna til að ná stjórn á veiðum úr fiskstofnum utan við 200 mílurnar. Við verðum hins vegar að hafa í huga að þær veiðar sem þarna eiga sér stað fara fram utan 200 mílna lögsögunnar og því miður hefur ekki náðst samkomulag um þessar veiðar. Við verðum að íhuga ef við beitum slíkum viðskiptaþvingunum hvort það muni verða til þess að greiða fyrir framgangi málsins. Ég veit ekki til þess að farið hafi verið fram á það við nokkra aðra þjóð en Íslendinga að beita slíku löndunarbanni úr þessum stofni. Sjálfsagt er að ræða það ef um það tækist samkomulag á víðtækari grundvelli en ég tel vafasamt að það muni leysa úr málinu þótt við gripum til slíkra ráðstafana. Hins vegar er sjálfsagt að viðræður fari fram milli íslenskra og kanadískra stjórnvalda um málið. Ég hvet til þess að við höfum vinsamleg samskipti við Nýfundnaland og þá hagsmuni sem þar eru í húfi, en ég tel að það eigi að varast að beita slíkum viðskiptaþvingunum eða a.m.k. það liggi ljóst fyrir að það verði til þess að greiða úr málinu en ekki flækja það frekar.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda fyrir þessa umræðu sem ég held að sé mjög tímabær vegna þess að maður hefur orðið mjög var við það undanfarna daga að almenningi í landinu varð mjög illt við þessar fréttir og taldi að með þessu værum við Íslendingar hugsanlega að svíkja granna okkar á Nýfundnalandi. Það hefur stungið mig dálítið í umræðunni að mér finnst margir þingmenn tala þannig að sjálfsagt og eðlilegt sé að Íslendingar styðji aðrar þjóðir eins og Kanadamenn og íbúana á Nýfundnalandi í þessu tilviki en það megi bara ekkert kosta. Við erum ekki tilbúin til þess að fórna neinu í þessum stuðningi. Stuðningurinn skal vera í orði en ekki í verki. Mér finnst þetta skjóta dálítið skökku við því að Íslendingar eru í mörgum sínum málum, ekki síst í fiskveiðimálum, ef svo má segja eins og landafjandar um allar jarðir að leita eftir stuðningi við lífshagsmuni okkar og við teljum að við eigum siðferðilegan rétt á stuðningi, siðferðilegan rétt á samstöðu. En samstaða getur ekki bara verið á annan veginn. Það er spurningin um að gefa og þiggja. Þótt Íslendingar séu kannski ekki stórir og menn vísi í það að við séum það smáir að það vegi ósköp lítið það sem við gerum í þessum málum þá er styrkur smáþjóða alltaf siðferðilegur. Það er ekki spurningin um magnið heldur er það spurningin um siðferðilegan styrk smáþjóða. Því miður finnst mér eins og Íslendingar hafi á alþjóðavettvangi oft og tíðum skort þennan siðferðilega styrk. Þetta ætla ég að hafa mitt innlegg í umræðuna. Ég fagna því að þetta mál skuli eiga að taka upp bæði í sjútvn. og utanrmn. og við fáum vonandi tækifæri þar til að skoða þessi mál nánar.

Virðulegi forseti. Hér hefur verið nokkuð rætt um frv. það sem hæstv. sjútvrh. flutti á þingi í haust sem heimilar erlendum veiðiskipum að landa afla og sækja þjónustu í íslenskum höfnum og falla þar með úr gildi 70 ára gömul lög frá 1922. Þegar hæstv. sjútvrh. flutti þetta mál var um það að því mér virtist nokkuð almenn samstaða hér í þinginu, menn fögnuðu þessu frv. Það er löngu tímabært að taka á þessu máli. Það hefur reyndar verið reynt hér á undanförnum þingum en málið hefur yfirleitt strandað í annarri hvorri þingdeildinni í gamla þinginu. En núna hefur þetta frv. haft nokkuð greiða leið í gegnum þingið. Að vísu gerðist það í meðferð hv. sjútvn., sem ég tel nú óheillaspor, að hún gerði breytingar á frv. sem mér finnst að dragi mjög úr gildi þess. En það breytir ekki því að þetta frv. hefur nú farið í gegnum 2. umr. og er u.þ.b. að verða að lögum, væntanlega næstu daga. Nú liggur fyrir að ákveðið fyrirtæki í Vestmannaeyjum hefur áhuga á að fara að vinna eftir þessum lögum og reyndar fleiri fyrirtæki sem mér er kunnugt um vítt um landið. Þá rísa menn upp á þingi og vilja fresta samþykkt þessa frv. Mér finnst að menn séu að blanda þarna saman óskyldum málum, samþykkt þessa frv. og veiðum fyrir utan landhelgi Kanadamanna. Menn eru að blanda þarna saman óskyldum málum. Hæstv. sjútvrh. hefur gert grein fyrir þeirri stuðningsyfirlýsingu sem hann sendi Kanadamönnum. En það breytir engu um það að fiskur sem veiddur er utan landhelgi Kanada er frjáls söluvara og ef við kaupum hann ekki þá kaupir hann einhver annar. Það er hárrétt sem hæstv. 1. þm. Vestf. sagði áðan að okkur vantar meiri fisk til vinnslu á Íslandi. Við eigum að kaupa hann þar sem hann býðst. Ég tek undir það og mér finnst ástæðulaust og ég vara við því að menn fari að fresta þessu frv. hæstv. sjútvrh. þó ég telji reyndar að frv. hafi verið að miklu leyti eyðilagt í meðförum hv. sjútvn.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þá umræðu sem hefur farið fram. Hún hefur sannfært mig um að ástæða var til þess að ræða þetta mál hér enn frekar. Ég tel að það þurfi ekki að tefja framgang lagafrv. um veiðar í efnahagslögsögunni þó svo að nefndir þingsins skoði málið á milli umræðna. Til þess er full ástæða. Auðvitað er ekki hægt að slíta þessi mál úr samhengi. Það hefur verið bannað að koma með fisk hér að landi. Það stendur skýrt í gömlu lögunum að ekki megi landa fiski sem veiddur er utan landhelginnar. Ég er ekki að segja að ekki hafi verið einhverjir möguleikar til að hleypa þannig fiski að landi en það hefur alla vega ekki verið gert. Í þessu frv. er líka fólgin stefnubreyting. Það hlýtur að vera litið þannig á frá hendi Kanadamanna að á sama tíma og þeir standa í þeim sporum að biðja okkur liðsinnis þá erum við að breyta lögum á Alþingi sem verði til þess að farið verði að flytja fisk til Íslands sem er veiddur fyrir utan lögsögu þeirra og það auðveldi þeim sem rányrkja þau mið að stunda þá iðju. Ég tel alveg fulla ástæðu til þess að þingmenn skoði þetta vandlega hvort þeir eru tilbúnir til að láta þetta ganga svona fram. Það þarf ekki að þýða að menn breyti því lagafrv. sem nú liggur fyrir, það getur þýtt líka að menn velji einhverja aðra leið til að koma til móts við Kanadamenn. Alla vega þurfa menn að gera það upp við sig hvort þeir ætla að styðja þá eða ekki. Mér finnst undarlegt að standa í þeim sporum að lýsa yfir stuðningi við aðila sem standa í svipuðum sporum og við en á sama tíma séum við að breyta lögum með þeim hætti að það verði farið að vinna gegn þeim. Ég er ekki að gera lítið úr því að menn í Vestmannaeyjum eru að reyna að útvega sér eitthvað til að gera og reyna að bæta sér upp það atvinnutap sem þeir hafa orðið fyrir bæði með missi á kvóta og einnig af því að nú er fluttur út óunninn fiskur í ómældu magni. Það er virðingarvert að menn skuli reyna að gera eitthvað í þeim málum. En það er bara ekki allt sem sýnist og hagsmunir okkar eru ekki endanlega komnir í höfn sem snúa að nýtingu lífríkisins í kringum landið. Ég tel að við eigum ekki að ana umhugsunarlítið út í það að leyfa að farið verði að landa og vinna hér sjóræningjafisk sem hefur verið veiddur með slíkri rányrkju sem hæstv. sjútvrh. var að lýsa hér fyrir okkur áðan að menn hafi jafnvel veitt fimmfaldan þann kvóta sem leyfður var. Það ættu Íslendingar að skilja manna best að þannig á ekki að standa að nýtingu fiskstofna.

Frú forseti. Ég vil leggja á það áherslu að stuðningur okkar við sjónarmið Kanada í þessu efni hefur ekki bara verið í orði, hann hefur komið fram í verki í stuðningi við tillögur þeirra á undirbúningsfundi þeim sem nú fer fram í New York fyrir umhverfisráðstefnu Sameinuðu þjóðanna. Ég tel rétt og skylt að við fylgjum þeim sjónarmiðum eftir en minni um leið á að Kanadamenn eru ekki að fara fram á veiðibann á þessum veiðisvæðum utan við 200 mílna lögsögunna heldur ganga tillögur þeirra í þá veru að styrkja stjórnun á þessum veiðum. Norðvestur-Atlantshafsnefndin úthlutar fiskveiðikvótum á þessum hafsvæðum. Vandinn liggur í því að Evrópubandalagið hefur úthlutað meiri kvótum og Spánverjar og Portúgalar hafa jafnvel gengið feti framar og veitt meira en kvótar Evrópubandalagsins segja til um. Þetta er spurning um að koma virkari stjórn á þær veiðar sem eðlilegt er talið að þarna fari fram. Ég vil svo ítreka að þetta álitaefni lýtur ekki að þeirri löggjöf um rétt til veiða í fiskveiðilögsögu Íslands sem hefur verið til umræðu. Ég ætla ekki að hafa á móti því eins og þingið hefur ákveðið að það frv. verði tekið til umfjöllunar í sjútvn. á milli umræðna og vænti þess að sá fundur geti orðið í fyrramálið og málið komið til lokaafgreiðslu á morgun eins og að hefur verið stefnt. Hér er um að ræða hvort við ætlum að beita viðskiptaþvingunum af þessu tilefni. Þá þurfum við að spyrja okkur að því hvort það er í samræmi við þau sjónarmið sem við höfum sett fram gagnvart öðrum þjóðum í því efni eins og til að mynda Bandaríkjunum. Hvaða leiðir ætla menn þá að fara í því efni? Beita heimildum í núgildandi lögum eða setja ný lög? Menn þurfa að svara því hvernig þeir ætla að uppfylla skuldbindingar gagnvart Evrópubandalaginu á grundvelli þeirra nýju samninga sem á döfinni eru í því efni. Öll þau mál þarf að skoða vandlega áður en menn fara að kveða upp einhverja slíka dóma eða taka ákvarðanir um slíkar aðgerðir. En aðalatriðið er það að þau álitaefni lúta ekki að þessari löggjöf heldur að viðskiptalöggjöf og þá spurningum um sérstakar viðskiptaþvinganir.

Virðulegi forseti. Það mun rétt vera hjá forseta að fyrir tæpum fjórum mánuðum var ég staddur í miðri ræðu minni um þetta frv. þegar forseti mæltist til þess að ég gerði hlé á máli mínu þar til málið yrði tekið á ný á dagskrá eins og fram kemur í dálki 2171 í Alþingistíðindum frá 4. des. sl. Varð ég góðfúslega við þeim tilmælum forsetans en óneitanlega hefur liðið nokkuð langur tími þar til að málið er tekið fyrir að nýju. Þess vegna er óhjákvæmilegt, þar sem fjórir mánuðir eru liðnir frá því að 1. umr. hófst um þetta mál og eingöngu tvær ræður voru fluttar þegar henni var frestað, að ég endurtaki örfá atriði sem ég var búinn að rekja þá svo eitthvert samhengi sé í umræðunni.  Ég held að það sé ekkert leyndarmál að þetta er fyrst og fremst gert til að þóknast núv. hæstv. iðn.- og viðskrh. og er greinilega einhver liður í hrossakaupum núv. ríkisstjórnarflokka varðandi verkaskiptingu í Stjórnarráðinu. Það sem gerist verði þetta frv. samþykkt er m.a. það að gengismál, málefni Seðlabanka Íslands, bankamál, vaxtamál eru komin í hendur eins af atvinnuvegaráðuneytunum. Ég held t.d. að ef hér væri verið að flytja frv. um það að sameina sjútvrn. og viðskrn. mundu menn staðnæmast og spyrja: Er það eðlilegt að gengismálin séu í höndum sjútvrh.?  Auk þess var á síðasta kjörtímabili lögð töluverð vinna í að endurskoða lögin um Stjórnarráð Íslands. Það verk var reynt að vanda. Ekki var aðeins leitað umsagnar frá stjórnmálaflokkunum í landinu heldur var leitað umsagnar frá ráðuneytunum sjálfum, embættismönnunum og forustumönnum ráðuneytanna. Í þeirri vinnu komu fram margvísleg sjónarmið eins og eðlilegt er því að skipan mála milli ráðuneyta getur auðvitað verið með ýmsum hætti. Þó er rétt að láta það strax koma fram að varðandi eitt mikilvægasta atriðið í þessum efnum komu fram ólíkar skoðanir. Þetta atriði var hvar ætti að koma Seðlabanka Íslands, gengismálum, vaxtamálum og öðrum lykilþáttum efnahagsmálanna fyrir innan hins endurskipulagða Stjórnarráðs. Margir voru þeirrar skoðunar og ég var í þeirra hópi að eðlilegt væri að Seðlabanki Íslands, peningamálastjórnunin og vaxtamálin væru annaðhvort hjá fjmrn. eins og er í mörgum öðrum löndum eða í forsrn. sem hefur samkvæmt öðrum þáttum laganna um Stjórnarráð Íslands með efnahagsmál að gera. Í þessu frv. er allri þessari umræðu ýtt út af borðinu og í staðinn er komið með einfalt frv. þar sem öllum þeim verkefnum sem í tæpan aldarfjórðung hafa tilheyrt iðnrn. og öllum þeim verkefnum sem í tæpan aldarfjórðung hafa tilheyrt viðskrn. steypt saman í eitt. Satt að segja var frekar lítið um rök í framsöguræðu hæstv. forsrh. fyrir þessari breytingu. Það var að vísu vikið að því að á kjörtímabilinu, sem hófst 1987, hafi verkefnum á sviði utanríkisviðskipta verið komið fyrir í utanrrn., og það er í sjálfu sér breyting sem hægt var að færa full rök fyrir að tengdist öðrum þáttum á sviði utanríkismála, og síðan var vikið að því í framsöguræðu hæstv. forsrh. að umsvif viðskrn. hafi minnkað við það og þess vegna kunni að vera e.t.v. hæpið að ráðuneytið starfi áfram sjálfstætt. Ef það eru rökin að umsvif viðskrn. séu orðin svo lítil að hæpið sé að það starfi sem sjálfstætt ráðuneyti þá er eðlilegra að skipta verkefnum ráðuneytisins á þann veg að þau fari að meginhluta annaðhvort til fjmrn. eða forsrn. Ég vil síðan ítreka það almenna sjónarmið að í samskiptum stjórnmálaflokkanna á Íslandi hefur verið reynt að ná víðtæku samkomulagi um lögin um Stjórnarráð Íslands einfaldlega vegna þess að það þarf að vera ákveðin festa og stöðugleiki í stjórnarfarinu og það er auðvitað mjög óeðlilegt og óheppilegt að verkefni séu færð til, ráðuneyti stokkuð upp eftir því hvernig kaupin gerast á eyrinni milli þeirra flokka sem mynda tiltekna ríkisstjórn. Ég tel þess vegna og hef lengi talið að það hafi verið mikilvægt verk og myndarskapur hjá þáv. forsrh. Bjarna Benediktssyni að hafa forgöngu um það að flytja sérstakt frv. um Stjórnarráð Íslands því að fram að þeim tíma hafði verkefnaskiptingin verið ákveðin með lausum hætti í verklýsingu ríkisstjórnar eins og þær voru myndaðar hverju sinni. Síðan hefur þessi skipan staðið að mestu óbreytt. Það er hægt að færa fyrir því margvísleg rök, sem ég ætla ekki að tíunda, að sú skipan að Seðlabanka Íslands og stjórn peningamála sé stjórnsýslulega fyrir komið í sama ráðuneyti og á að gæta hagsmuna eins af þremur eða fjórum höfuðatvinnuvegum þjóðarinnar, býður upp á margvíslegar hættur og óeðlilega umfjöllun mála nánast alveg óháð því hver ráðherrann er hverju sinni. Seðlabankinn, peningamálin og vaxtamálin eru slíkur grundvallarþáttur í efnahagsstjórninni og snerta hagsmuni atvinnuveganna með svo afdrifaríkum hætti, eins og öllum þingmönnum er kunnugt, að eigi sami ráðherrann og sömu embættismennirnir, og ég legg ekki síður áherslu á það, að annast samskipti og hagsmunagæslu og mat á hagsmunum gagnvart einum af höfuðatvinnuvegum þjóðarinnar og síðan þau almennu sjónarmið sem tengjast stöðu Seðlabankans, vaxtamálum og peningamálum mun það hindra eðlilegar umræður, eðlilega stefnumótun innan Stjórnarráðsins ef fest verður í sessi til langframa sú skipan sem lögð er til í þessu frv. Ég reikna með að núv. ríkisstjórn sé að leggja þetta til til langframa. Út af fyrir sig gæti maður tekið á málinu með öðrum hætti ef ríkisstjórnin segði einfaldlega: Hér er um tímabundna aðgerð að ræða meðan núv. ríkisstjórn er við völd. Það gætu verið ýmis rök fyrir því. Það hefur verið hægt segja að það hefur verið samkomulag núv. stjórnarflokka að sami ráðherrann fari með þessi tvö ráðuneyti og við teljum þess vegna eðlilegt að meðan hann er við völd og sú skipan er við lýði sem við höfum samið um þessir tveir flokkar, Alþfl. og Sjálfstfl., teljum við heppilegra að þetta sé undir einum hatti. Ég væri alveg tilbúinn að líta með ákveðinni velvild á slíka skipan. Hún mundi þá falla úr gildi og ráðuneytin á ný verða sjálfstæðar stjórnsýslueiningar þegar ný ríkisstjórn kæmi að verkum. Ég vil þess vegna spyrja hæstv. forsrh. að því hvort hann er til viðræðu um að breyta þessu frv. á þann veg að eingöngu sé um að ræða skipan sem gildi svo lengi sem núv. hæstv. ríkisstjórn er við völd eða sami ráðherrann fer með þessa tvo málaflokka. Ég held að ég sé heldur ekki að lýsa neinu sérstöku leyndarmáli að innan nefndar, sem skipuð var til þess að endurskoða lögin um Seðlabanka Íslands, hafa komið fram þau sjónarmið að eðlilegra sé að Seðlabankinn sé hjá fjmrn. eða forsrn. en jafnvel hjá viðskrn., eins og það er nú, hvað þá heldur þegar búið væri að fella það stjórnsýslulega inn í iðnrn. Ber að skilja þetta frv. á þann veg að ríkisstjórnin sé þar með búin að taka afstöðu í því máli? Ríkisstjórnin sé þar með búin að hafna öllum hugmyndum um að Seðlabankinn eigi í framtíðinni að heyra undir fjmrn. eða forsrn. og þar með stjórn peningamálanna, vaxtamálin og annað sem þeim fylgja? Ég teldi það mjög óheppilegt. Ég veit að vísu að þetta frv. var flutt hér á Alþingi áður en umræðurnar í nefndinni, sem er að endurskoða lögin um Seðlabankann, höfðu þroskast og þróast. Hins vegar hafa nú liðið fjórir mánuðir frá því að málið var hér fyrst rætt 4. des. og ríkisstjórnin hefur lagt tiltölulega litla áherslu á að afgreiða þetta frv. Ekki var lögð áhersla á að afgreiða frv. fyrir jól og það hefur ekki verið lögð meiri áhersla á að taka málið til afgreiðslu á nýju ári en svo að nú undir lok marsmánaðar er það að koma í fyrsta sinn til framhaldsumræðu þó að það hafi einstaka sinnum verið á dagskrá allra síðustu daga. Þess vegna vil ég einnig spyrja hæstv. forsrh. og hæstv. viðskrh., sem mig minnir að hafi skipað nefndina sem er að endurskoða lögin um Seðlabankann, að því hvort í kröfunni um að afgreiða þetta frv. hér og nú sé fólgin afstaða ríkisstjórnarinnar til hugmynda um breytta stjórnsýsluskipan, Seðlabanka Íslands, gengismála, gjaldeyrismála og annarra þeirra mála sem snerta vaxtamál og íslensku krónuna. Virðulegi forseti. Þetta mál er dálítið snúið vegna þess að annars vegar togast þarna á pólitískt samkomulag ríkisstjórnarflokkanna og augljóslega ákveðinn metnaður viðkomandi ráðherra og hins vegar það sem ég tel vera eðlileg vinnubrögð varðandi málefni Stjórnarráðsins. Sjálfsagt mun einhver nefna það hér á eftir að ég hafi beitt mér fyrir því þegar ég var fjmrh. að Fjárlaga- og hagsýslustofnum og fjmrn. væru sameinuð í eitt þótt þau hefðu að forminu til verið aðgreind sem sjálfstæðar einingar fram að þeim tíma. Það er alveg rétt. En þar var eingöngu um að ræða tvær stofnanir sem alla tíð höfðu verið í höndum sama ráðherra og aldrei komið til álita nokkru sinni að fjmrh. færi ekki jafnframt með Fjárlaga- og hagsýslustofnun sem og fjmrn. Allir sem að málinu komu voru sannfærðir um að sú verkaskipting hvað fjmrn. snertir, að útgjöldin væru að forminu til ákvörðun þeirra í Fjárlaga- og hagsýslustofnun en framkvæmd fjárlaganna væri síðan í fjmrn., stuðlaði ekki að skynsamlegum vinnubrögðum varðandi aðhald í ríkisrekstri. Um það voru flestallir embættismenn og fjmrh., sem starfað höfðu við þessa skipan, sammála. Ég held þess vegna að slíkt sé á engan hátt fordæmi til að nota í þessu máli þegar verið að sameina tvö jafngerólík ráðuneyti og þessi sem hér er verið að ræða um. Það væri t.d. fróðlegt ef einhver tæki saman, og er út af fyrir sig hægur vandi að gera það og hefði ég getað gert það fyrir umræðuna, hve oft tveir ráðherrar hafa farið með þessi ráðuneyti og síðan hve oft ólíkir stjórnmálaflokkar hafi í sömu ríkisstjórn farið með þessi ráðuneyti. Það hefur venjulega verið þannig í samskiptum flokkanna innan ríkisstjórnar að reynt hefur verið að finna ákveðið jafnvægi milli þeirra sem fara með sjávarútveg, fara með landbúnað og fara með iðnað. Það þekkjum við sem höfum komið nálægt myndun ríkisstjórna og það sést t.d. einnig í þessari ríkisstjórn að Sjálfstfl. fer með sjútvrn. og Sjálfstfl. fer með landbrn. en hann fer ekki með iðnrn. Ég hugsa að það sé vandfundin ríkisstjórn ef nokkur er, ef ég á að rekja það eftir minni, þar sem sami flokkurinn hefur haft öll atvinnuvegaráðuneytin. Það hefur ávallt, virðulegi forsrh., verið leitast við það í samningum flokka um myndun ríkisstjórna um langan tíma, löngu áður en lögin um Stjórnarráð Íslands voru fest í sessi, að viðhalda ákveðnu jafnvægi milli flokkanna hvað skipan atvinnuvegaráðuneytanna snertir. Nú er því jafnvægi allmikið raskað með þessu frv. með því að flytja Seðlabankann, gengismálin, peningamálin og vaxtamálin öll yfir í könnu iðnaðarins og ég held að það sé óheppilegt skref. Ég vil þess vegna, virðulegi forseti, um leið og ég endurtek þær spurningar, sem ég bar upp á sínum tíma 4. des., varpa fram þeirri hugmynd til núv. ríkisstjórnar að hún íhugi annaðhvort að draga þetta frv. til baka --- ég sé ekki að það breyti miklu í reynd hvað núverandi starfsvenju snertir. Það væri fróðlegt að fá það fram hverju það breytti í reynd. Núv. iðnrn. og viðskrn. eru búin að vera með sama manninn stjórnandi þessum báðum ráðuneytum bráðum í þrjú ár, ef ég man rétt. Ég held að hann sé líka búinn að brjóta niður vegg milli ráðuneytanna og gera ýmsar aðrar breytingar þannig að ég sé ekki að það breyti miklu í reynd miðað við núverandi skipan. A.m.k. hefur núv. iðnrh. og viðskrh. ekki neitt kvartað yfir því opinberlega að það kæmi að sök þó að þetta væri ekki allt undir einum hatti formlega séð í Stjórnarráðinu svo ég skil ekki alveg nauðsynina á því að samþykkja þetta frv. hér og nú, enda má segja að sú staðeynd að ríkisstjórnin hefur látið þetta frv. hvíla í friði í fjóra mánuði gefi til kynna að þetta sé ekki eitt af brýnustu verkefnunum á stjórnarheimilinu. Og ég vil þess vegna biðja hæstv. ráðherra að hugleiða hvort þeir eru ekki til viðræðna um það annaðhvort að láta frv. liggja eða þá breyta því á þann veg að þessi skipan gildi aðeins á meðan núv. ríkisstjórn er við völd. Ég vara eindregið við því að það fordæmi sé skapað að þeir flokkar, sem myndi ríkisstjórn, geti hringlað fram og aftur með Stjórnarráðið með þessum hætti. Ég vara eindregið við því. Án þess að ég ætli nokkuð að rifja það upp vil ég minna núv. hæstv. forsrh. á það hve harða baráttu hans flokkur háði á Alþingi á síðasta kjörtímabili gegn því að umhvrn. væri sett á laggirnar. Var þar þó um að ræða alveg sjálfstæða einingu, nýja einingu innan Stjórnarráðsins sem lengi hafði verið talað um og mælt með. Og það væri kannski fróðlegt fyrir hæstv. forsrh. að fletta því upp í þingtíðindunum einhvern tíma meðan hann hlustar á leiðinlega ræðu hér í þinginu hve langt hans flokksmenn gengu á síðasta kjörtímabili í baráttu sinni gegn þeirri breytingu. Hve ræðurnar voru margar, hve marga klukkutíma margar þeirra stóðu og hve marga mánuði Sjálfstfl. hélt uppi linnulausum ræðum í þinginu til þess að koma í veg fyrir að sú breyting yrði gerð á lögunum um Stjórnarráð Íslands. Ég reikna ekki með að við höfum slík vinnubrögð hér enda tel ég þau ekki hafa verið til fyrirmyndar. En ég vona að núv. hæstv. ríkisstjórn íhugi af velvild að reyna að ná samkomulagi um þær breytingar sem gera á á lögunum um Stjórnarráð Íslands.

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi máls míns lýsa yfir stuðningi við það frv. sem við ræðum hér í dag. Frv. er í góðu samræmi við þá meginstefnu sem um hafði náðst þverpólitísk samstaða í nefnd allra þingflokka sem fjallaði um endurskoðun á lögunum um Stjórnarráðið á þinginu 1990--1991. Það var athyglisvert að í öllum kostum sem nú nefnd fjallaði um var gert ráð fyrir að sameina þessi tvö ráðuneyti. Mér er það líka mikil ánægja að hv. 8. þm. Reykn. hefur kynnt sér betur húsaskipan í Arnarhvoli en hann hafði gert þegar hann flutti fyrri helming ræðunnar því þá gumaði hann af því að hann hefði komið í veg fyrir að einfaldar breytingar yrðu gerðar á efstu hæð hússins sem fólust í því að opna dyr milli iðnaðar- og viðskiptaráðuneytisins sem ég lét verða mitt fyrsta verk þegar ég tók við störfum í iðnrn. Sá ágæti þingmaður hélt því fram að hann hefði með snarræði, að manni skildist, geta komið í veg fyrir það. Það var ekki. Ég þakka hv. 8. þm. Reykn. líka fyrir að minna þingheim á að það var samþykkt á næstsíðasta þingi sams konar frv., um sameiningu Fjárlaga- og hagsýslustofnunar og fjmrn. í eina stjórnardeild. Það frv. var að sjálfsögðu flutt að tillögu hv. 8. þm. Reykn., þá fjármálaráðherra. Ég á því mjög erfitt með að skilja þann málflutning hans um þetta frv., eftir að hann stóð fyrir sameiningu Fjárlaga- og hagsýslustofnunar og fjmrn. í eitt ráðuneyti, eina stjórnardeild, að ekki sé rétt að bíða eftir nýjum heildarlögum um Stjórnarráðið ef víðtæk samstaða er um einstakar breytingar eins og þessar. Mig langar líka að rifja upp, af því mér virðist hv. 8. þm. Reykn. sé ekki sérlega minnugur, jafnvel á alveg nýliðna stjórnmálasögu, og fara svolítið lengra aftur í tímann og að benda á að bæði iðn.- og viðskrn. eru upprunnin úr annarri skrifstofu Stjórnarráðsins eins og til Stjórnarráðsins var í upphafi stofnað með lögum frá 3. okt. 1903. Á árinu 1917 fékk þessi önnur skrifstofa heitið Atvinnu- og samgöngumáladeild og síðan var því breytt í atvinnu- og samgöngumálaráðuneyti. Meðal verkefna á verksviði þessa ráðuneytis voru bæði iðnaðar- og viðskiptamálin. Þar voru reyndar líka vistuð sjávarútvegsmál auk fjölda annarra verkefna. Þessi skipan hélst til ársins 1939 þegar stofnað var sérstakt viðskrn. Árið 1947 var stofnað sérstakt samgrn. sem fór jafnframt með iðnaðarmál. Með stjórnarráðslögunum frá 1969, sem tóku gildi 1. jan. 1970, var svo stofnað sjálfstætt iðnrn. Allmörg ár eru síðan umræður hófust um endurskoðun laganna um Stjórnarráð Íslands þótt það sé vissulega rétt hjá hv. 8. þm. Reykn. að þau hafa á margan hátt dugað vel. Þessar umræður hafa m.a. snúist um sameiningu ráðuneyta, m.a. studdar þeim rökum að hvert ráðuneyti í núverandi skipulagi væri of lítil starfseining. Þessar umræður fengu svo aukinn byr árið 1987 þegar málefni útflutningsverslunar voru flutt til utanrrn. En vegna þess sem fram kom hjá hv. 8. þm. Reykn. vil ég láta það koma fram að ég tel mjög mikilvægt að verkaskipulag í Stjórnarráðinu sé ekki talið vera guði gefið og bundið ævarandi. Ráðuneytin eru fyrst og fremst skrifstofur ráðherra. Þau eiga að hafa nokkuð fastan farveg í stjórnkerfinu. Það er mjög áberandi þróun í löndunum í kringum okkur að reyna að sameina ráðuneyti í stærri heildir sem taki yfir víðara svið til að forðast sérhagsmunarekstur í starfsemi þeirra. Mér þótti heldur ekki rétt, með hliðsjón af þeim tillögum sem uppi hafa verið í þessum umræðum um nýtt skipulag í Stjórnarráðinu í heild, að leggja til að skipaður yrði nýr ráðuneytisstjóri í iðnrn. þegar fyrrv. ráðuneytisstjóri baðst lausnar og fór á eftirlaun haustið 1990 eins og hv. 8. þm. Reykn. rifjaði hér upp. Þá var ráðuneytisstjóri viðskrn. jafnframt settur ráðuneytisstjóri í iðnrn. og hefur sú skipan haldist síðan og er náttúrlega vísbending um það hvernig má gera skipulag Stjórnarráðsins einfaldara og um leið ódýrara. Tillagan um sameiningu fær líka aukinn stuðning af því að sú tillaga sem hér er gerð fer mjög nærri því sem algengast er í okkar nágrannalöndum, eins og reyndar kom fram í framsöguræðu hæstv. forsrh. Vegna þess sem ítrekað kom fram hjá hv. 8. þm. Reykn., að það væri varasamt að fela tiltekin almenn málefni ráðuneyti sem jafnframt færi með málefni atvinnugreinar, vil ég ítreka það sjónarmið sem hv. þm. virðist ekki vilja virða að ráðuneytin eru ekki hagsmunagæslumenn þeirrar atvinnugreinar sem þær fara með heldur almennings og Alþingis. Þetta er mjög mikilvægt sjónarmið sem einhvern veginn virðist hafa skotist hjá garði hjá stjórnmálafræðingnum, hv. 8. þm. Reykn. Með þeim rökum sem hv. 8. þm. Reykn. fór með hér mætti að sjálfsögðu halda því fram að Seðlabanki Íslands, sem er viðskiptabanki ríkisins, mætti alls ekki heyra undir fjmrn. vegna hagsmuna þess sem viðskiptavinar bankans. Þetta er sjónarmið sem ég tel ástæðu til að hugleiða. Með svipuðum hætti held ég að sé mjög algeng skoðun að það sé ekki heppilegt, og það er mín skoðun, að Seðlabankinn og aðrar umfangsmiklar stjórnarstofnanir falli undir forsrn. sem fyrst og fremst á að vera samræmingar- og yfirstjórnaraðili en ekki forstöðuráðuneyti umfangsmikillar stjórnsýslu. Þessi sjónarmið sem ég nefni eru áhugaverð og athyglisverð í þessu sambandi. Því fer víðs fjarri að hægt sé að finna þarna einhverja stjórnunarfræðilega reglu sem sé sjálfsögð og eðlileg og þaðan af síður varanleg. Hv. 8. þm. Reykn. hélt því fram í fyrri helmingi ræðu sinnar að sú regla væri alls staðar viðhöfð, eða því nær alls staðar, að seðalbankar heyrðu undir fjmrn. Þetta er ekki rétt. Svo er t.d. ekki í Finnlandi, ekki í Sviss, ekki í Þýskalandi og ekki í Bandaríkjunum svo ég nefni nokkur dæmi. En með þessu er að sjálfsögðu ekki nein úrslitarök sett fram. Hver besta stjórnaraðferð er um það lát þrátta dára frí, hún er æ best sem best fram fer bera kann enginn á móti því --- sagði Alexander Pope einhvern tíma á 18. öldinni í þýðingu Jóns frá Bægisá. Í þessum hendingum er mikill vísdómur fólginn sem ég held að við ættum að taka tillit til. Býsna víðtækt samkomulag hefur náðst um að það sé rétt að gera þessa breytingu. Ég verð að lýsa furðu minni á því að hv. 8. þm. Reykn. skuli ekki muna að það er alls ekki tengt tilveru núv. ríkisstjórnar eða ráðherrans sem nú fer með þessi ráðuneyti og alveg greinilegt í starfi nefndarinnar sem þingflokkarnir settu til þessara starfa í hittiðfyrra og fyrra, að menn urðu um þetta sammála. Það er rétt að staðsetning Seðlabankans í stjórnkerfinu er ekki þannig að allir séu um hana sammála. Ég held að það verði seint en það er í reynd annað mál en það sem við ræðum hér.

Herra forseti. Ég tel að það sé ýmislegt að athuga við þetta frv. Ég er ekki alfarið á móti því að sameina iðnrn. og viðskrn. en ég tel eðlilegt að þá verði verkefnum ráðuneytanna öðruvísi skipað en nú er gert. Jafnframt tel ég mjög brýnt að endurskoða stjórnarráðslögin og setja ný þar sem tekið væri tillit til galla sem komið hafa fram og hugað að því sem betur mætti fara í starfsemi Stjórnarráðsins. Með frv. er einungis eitt atriði tekið út úr og það er smáskammtalækning sem mér finnst óheppileg. Ég hefði frekar kosið að sjá þá skipulagsbreytingu sem hér er lagt til að gerð verði sem lið í heildarendurskoðun á starfsemi Stjórnarráðsins. Það hefur gengið sorglega illa að samræma sjónarmið manna um breytingar á Stjórnarráðinu. Þar vil ég taka fram að það er ekki fyrst og fremst við þingmenn að sakast því þeir hafa verið tiltölulega opnir fyrir hugmyndum til breytinga. Fyrst og fremst er við ráðherra á hverjum tíma að sakast, ráðuneytisstjóra og starfsmenn ráðuneytanna. Þeir hafa gjarnan viljað vaka yfir sínu, ekki láta neitt af hendi og fremur bæta við sig verkefnum. Skoðuð hafa verið fjöldamörg tilbrigði um skiptingu verkefna ráðuneytanna og uppstokkun ráðuneyta. Samin hafa verið frv. til laga um breytingar á stjórnarráðslögum, t.d. var lagt fyrir 112. löggjafarþing heildstætt frv. um Stjórnarráð Íslands. Það var allvel undirbúið. Þó fundu menn ýmislegt sem þeir töldu að betur mætti fara í frv. Nefnd var sett í málið á sínum tíma og ég hafði þá ánægju að vera formaður hennar. Mig langar til að lesa hér hluta af skipunarbréfinu, með leyfi forseta: ,,Ákveðið hefur verið að skipa nefnd þingmanna til þess að yfirfara og endursemja frv. til laga um Stjórnarráð Íslands sem lagt var fram á 112. löggjafarþingi 1989--1990 en varð ekki útrætt. Áhersla er lögð á að í frv. verði staða einstakra ráðuneyta Stjórnarráðsins í heild styrkt í stjórnkerfinu með því að sameina ráðuneyti og fækka þeim. Jafnframt verði stuðlað að hagræðingu og sparnaði í stjórnsýslu ríkisins, m.a. með því að færa til og sameina skylduverkefni ráðuneyta. Um markmið breytinga vísast að öðru leyti til athugasemda við fyrra frv. Skal nefndin í störfum sínum kynna sér undirbúningsvinnu vegna fyrra frv. og fara yfir umsagnir sem borist hafa um málið. Ásamt yður eiga sæti í nefndinni þingmennirnir Eiður Guðnason, Margrét Frímannsdóttir, Guðmundur Ágústsson, Ólafur G. Einarsson, Birgir Ísl. Gunnarsson og Danfríður Skarphéðinsdóttir.`` Þessi nefnd starfaði allmikið og ég vil nota þetta tækifæri til að þakka meðnefndarmönnum mínum fyrir ágætt samstarf. Því miður náðist ekki endanleg niðurstaða sem allir gátu sætt sig við. En við vorum komin alllangt á leið þegar kosningar dundu yfir og þar af leiðandi flosnaði þetta nefndarstarf upp. Skoðaðir voru fjöldamargir möguleikar á samsetningu ráðuneyta og verkaskiptingu þeirra og mig langar til, úr því þetta mál er hér til umræðu, að kynna þá tilhögun sem að mínu mati naut víðtækasts stuðnings í nefndinni og ég hygg að hefði orðið stofn að endanlegu frv. ef okkur hefði tekist að koma því frá okkur. Þá er það í fyrsta lagi að ráðuneytin yrðu tíu í staðinn fyrir fjórtán; Hagstofa Íslands yrði felld niður sem sjálfstætt ráðuneyti og gert ráð fyrir því að hún yrði stofnun sem heyrði undir forsrn.; felld niður sú skipan að Fjárlaga- og hagsýslustofnun sé sjálfstæð stjórnardeild innan fjmrn. heldur yrði hún ein af skrifstofum ráðuneytisins; heiti félmrn. yrði breytt í félagsmála- og tryggingaráðuneyti og til þess flutt viðbótarverkefni; iðn.- og viðskrn. sameinuð í eitt ráðuneyti; landb.- og samgrn. sameinuð í eitt ráðuneyti og umhvrn.- og heilbrrn. sameinuð í eitt ráðuneyti. Mig langar til að fara nokkrum orðum um breytingar á verkefnum ráðuneyta á grundvelli þessarar tillögu. Eins og ég sagði áðan yrði Hagstofa Íslands lögð niður sem sjálfstætt ráðuneyti og flutt undir forsrn. sem sjálfstæð stofnun. Til forsrn. og fjmrn. yrði flutt embætti ríkislögmanns. Til forsrn. frá viðskrn. yrði fluttur Seðlabanki Íslands. Frá forsrn. til fjmrn. yrði flutt embætti húsameistara ríkisins og Framkvæmdasjóður Íslands og gert ráð fyrir að forsrn. færi með mál er varða stjórnsýslulöggjöf og upplýsingaskyldu stjórnvalda. Dóms- og kirkjumrn. fengi málefni frá félmrn. sem vörðuðu jafnrétti kynja og Jafnréttisráð. Til dómsmrn. frá félmrn. flyttust málefni er vörðuðu sveitarstjórnarkosningar. Til fjmrn. yrðu flutt málefni frá landbrn. er varða þjóðjarðir og kirkjujarðir, aðrar en prestsjarðir en þó ekki útleiga til landbúnaðar og ábúðar. Einnig yrðu flutt til fjmrn. málefni sem varða útflutningsbætur. Til ráðuneytisins yrðu flutt frá viðskrn. málefni er vörðuðu niðurgreiðslur og frá menntmrn. málefni er vörðuðu álagningu skemmtanaskatts. Til ráðuneytisins yrðu flutt frá forsrn. embætti húsameistara og Framkvæmdasjóður. Frá ráðuneytinu til forsrn. embætti ríkislögmanns og frá ráðuneytinu til umhverfis- og heilbrigðisráðuneytis yrði flutt Lyfjaverslun ríkisins. Uppistaðan í verkefnum félags- og tryggingaráðuneytis yrði fyrri verkefni félmrn. sem ekki hafa þegar verið flutt til umhvrn., svo sem sveitarstjórnarmál, málefni fatlaðra og húsnæðismál. Þá yrðu flutt til félags- og tryggingamálaráðuneytis frá heilbr.- og trmrn. mál er varða almannatryggingar og málefni Tryggingastofnunar ríkisins og frá menntmrn. mál er varða vernd barna og unglinga og barnaverndarráð. Frá félags- og tryggingaráðuneyti til dóms- og kirkjumálaráðuneytis flyttust málefni er varða jafnrétti kynja og Jafnréttisráð og frá ráðuneytinu til dóms- og kirkjumálaráðuneytis málefni er varða sveitarstjórnarkosningar. Uppistaðan í verkefnum iðnrn. og viðskrn. yrði fyrri verkefni iðnrn. og viðskrn. Þangað yrðu flutt frá heilbr.- og trmrn. mál er varða vátryggingastarfsemi, tryggingaeftirlit og Viðlagatrygging Íslands og frá ráðuneytinu til fjmrn. yrðu flutt mál er varða niðurgreiðslur. Og eins og ég sagði áðan heyrði Seðlabankinn til forsrn. Hvað landbrn. og samgrn. varðar þá yrði uppistaðan í verkefnum þess ráðuneytis flest af fyrri verkefnum þessara ráðuneyta. Frá landbrn. til fjmrn. yrðu flutt málefni þjóðjarða og kirkjujarða, eins og þegar hefur verið komið fram. Frá landbrn. yrðu flutt mál til fjmrn. er varða útflutningsbætur landbúnaðarfurða og frá samgrn. til sjútvrn. mál er varða eftirlit með skipum, skipamælingar og rannsókn sjóslysa, skráningu skipa, lögskráningu sjómanna og atvinnuréttindi þeirra svo og starfsemi Siglingamálastofnunar ríkisins, þó ekki mengunarvarnadeild stofnunarinnar og rannsóknardeild sjóslysa. Frá menntmrn. til fjmrn. yrðu flutt mál er varða álagningu skemmtanaskatts og frá menntmrn. til félmrn. og trmrn. yrðu flutt, eins og áður hefur komið fram, mál er varða verndun barna og unglinga og barnaverndarráð. Til sjútvrn. frá utanrrn. yrðu flutt mál er varða útflutning á óunnum fiski og til ráðuneytisins frá samgrn. mál er varða eftirlit með skipum, skipamælingar og rannsókn sjóslysa, skráningu skipa, lögskráningu sjómanna og atvinnuréttindi þeirra, svo og Siglingamálastofnun ríkisins, þó ekki mengunarvarnadeild stofnunarinnar eða rannsóknardeild sjóslysa. Þá höfðum við hugsað okkur að setja á stofn umhv.- og heilbrrn. Uppistaðan í verkefnum þess yrðu fyrri verkefni umhv.- og heilbrrn. Frá fjmrn. kæmu málefni Lyfjaverslunar ríkisins, frá heilbr.- og trn. færu til iðnrn. og viðskrn. vátryggingarstarfsemi, tryggingaeftirlit og Viðlagatrygging og frá heilbr.- og trmrn. færu til félmrn. málefni almannatrygginga og Tryggingastofnun. Hvað varðar utanrrn. yrði uppistaðan í verkefnum þess sú sama og verið hefur. Frá utanrrn. færu þó til sjútvrn. mál er varða útflutning á óunnum fiski. Þetta var sú hugmynd sem, eins og ég sagði áðan, naut mest fylgis og hægt hefði verið að ná um víðtækastri samstöðu. Hún náðist þó ekki eða það vannst ekki tími til að ná samstöðu. Það var reynt að fella saman innan ráðuneytanna sem líkasta málaflokka og sem skyldust verkefni. Jafnframt var reynt að haga samsetningu ráðuneyta þannig að starfsmannafjöldi yrði sem jafnastur en það er að sjálfsögðu aldrei hægt að ná fullkomnum jöfnuði á þeim vettvangi vegna ólíkra viðfangsefna. En þó væri þarna stigið talsvert skref til jöfnunar milli ráðuneyta hvað varðar starfsmannafjölda. Þetta var sú tillaga sem mestar líkur voru á að ná samstöðu um og það er mikill skaði að hún skyldi ekki nást til fullnustu því að það er mjög mikilvægt að breyta og bæta starfshætti Stjórnarráðsins. Mörg viðkvæm atriði ræddum við í sambandi við frv. og vorum tilbúin til að taka á svo sem æviráðning og fleira. Ég er ekki andvígur því sameina viðskrn. og iðnrn. Hins vegar finnst mér ákaflega skothent að láta Seðlabankann tilheyra iðnrn. og mér finnst sannarlega að hann hljóti að eiga heima undir forsrn. sem er yfirráðuneytið og aðalefnahagsráðuneytið. Þar af leiðir hef ég miklar efasemdir um að skynsamlegt sé að stíga þetta skref að óbreyttum verkefnum eins og lagt er til með fyrirliggjandi frv. Þetta horfði allt öðruvísi við og væri frekar vegur til að slíta það út úr ef Seðlabankanum væri ráðstafað með öðrum hætti en hér er gert ráð fyrir. Ég endurtek, herra forseti, að mér finnst að Seðlabankinn eigi ekki að vera í hinu nýja ráðuneyti og eigi alls ekki að heyra undir iðnrn.

Herra forseti. Má ég spyrja: Er hæstv. viðskrh. í húsinu? 

Forseti verður við þessari ósk og frestar umræðunni.

Virðulegi forseti. Það mál sem er á dagskrá núna er umfjöllun um vistfræðilega stöðu íslensks landbúnaðar. Það var á dagskrá á kvöldfundi í síðustu viku, síðasta mál, einhvern tíma undir miðnætti. Ég verð að segja að málið er þess eðlis að ég hefði talið að það ætti skilið betri sess í þingstörfunum. Það er líka, virðulegi forseti, umhugsunarvert hvernig komið er þingmannamálum í þinghaldi í vetur þar sem liðnir eru einir fimm mánuðir frá því að málið var lagt fram. Ég ætla ekki að halda langa ræðu um málið en ég vil undirstrika og leggja áherslu á mikilvægi þess sem hér er verið að fjalla um. Þar liggja þó nokkrar ástæður að baki. Fyrir það fyrsta tel ég --- og þá er ég ekki bara að horfa á landbúnað á Íslandi heldur landbúnað í heiminum í heild --- að það sé fáum starfsgreinum mikilvægara að umhverfismálaumræðan í heiminum komist í eðlilegan farveg, komist á skrið en einmitt landbúnaðinum. Það byggi ég á því að verulegar þversagnir eru annars vegar í þeim kröfum sem gerðar eru til landbúnaðarins um framleiðni og verð á framleiðslunni og hins vegar þeim kröfum sem gerðar eru til umhverfismála. Þrátt fyrir það að umhverfismálaumræðan sé orðin mun meiri en hún hefur verið á umliðnum áratugum, þá er það enn svo að gerðar eru kröfur víða um heim til landbúnaðarins, kröfur út frá viðskiptalegum sjónarmiðum sem ganga þvert á umhverfissjónarmið. Það er af þessum ástæðum sem ég tel mjög mikilvægt fyrir landbúnaðinn að umhverfismálaumræðan, sem nú er í gangi og snýr m.a. að landbúnaðinum, fái góða umfjöllun og farsæla niðurstöðu. Ég vil einnig benda á í þessu sambandi, þar sem ég er að nefna auknar framleiðnikröfur og kröfur um lægra verð sem gerðar eru til landbúnaðarins, að í máli allra þeirra sérfræðinga sem ég hef heyrt ræða um umhverfismál og landbúnað kemur skýrt fram að forsenda þess að landbúnaðurinn geti lifað í sátt við sitt umhverfi og fullnægt þeim kröfum sem til hans eru gerðar til lengri tíma er að landbúnaður á hverjum tíma búi við þokkalega fjárhagslega afkomu. Það var mjög gagnlegt fyrir okkur Íslendingana, sem fylgdust með umhverfismálaráðstefnu á vegum alþjóðasamtaka búvöruframleiðenda á Íslandi í haust, að kynnast þeim nýju viðhorfum sem þar komu fram. Einna gagnlegast var að hlýða á ræðu Bukmans, landbúnaðarráðherra Hollands, þar sem hann lýsti þeirri áætlun sem Hollendingar eru að setja af stað núna, tíu ára áætlun sem miðar að því að að loknum þeim tíma standist hollenskur landbúnaður þær kröfur sem gerðar eru til umhverfisvæns landbúnaðar. Nú vil ég taka það skýrt fram að í mínum huga er umhverfisvænn landbúnaður ekki það að hverfa aftur til handverkfæra og hestsins. Ég er þeirrar skoðunar að landbúnaðurinn eigi að hafa vissan forgang og það sem við verðum að vinna að á næstunni er að samræma nútímatækni til matvælaframleiðslu þeim markmiðum sem við setjum okkur í umhverfismálum. Það tel ég fyllilega framkvæmanlegt og í raun einu leiðina ef okkur á að takast að brauðfæða jarðarbúa --- ég er ekki bara að tala um Íslendinga heldur landbúnaðinn í heild í heiminum --- miðað við vaxandi fólksfjölda á næstu árum. Ég ætla í seinni hluta míns máls að koma aðeins að stöðu íslensks landbúnaðar í þessu tilliti. Það opnaði augu mín þegar erlendu gestirnir á umhverfisráðstefnunni í haust fóru í ferðalag um Suðurland að lokinni ráðstefnunni, heimsóttu þar m.a. myndarlegt kúabú á Suðurlandi --- ég hafði því miður ekki tök á að vera með í ferðinni en frétti af þessu eftir á --- kynntu sér búskapinn og spurðu margra spurninga, að niðurstaða þeirra var sú að þarna hefðu þeir verið að skoða búskap og búskaparhætti sem vantaði ósköp lítið upp á að falla undir þær kröfur sem erlendis er farið að setja um umhverfisvænan búskap. Það sem vantaði helst á var að dregið væri eilítið úr áburðarnotkun til að búskapurinn félli undir þær kröfur sem menn gera til umhverfisvæns búskapar í okkar nágrannalöndum og menn viðurkenna að raunhæft sé greiða 25--30% hærra verð fyrir afurðir þeirra en afurðir sem framleiddar eru með meiri efnanotkun og aðkeyptum aðföngum. Þrátt fyrir allt þá notar íslenskur landbúnaður aðskotaefni í mjög litlum mæli. Þetta eru að vísu hlutir sem við vitum sem fylgst höfum með þróun landbúnaðar og búskapar en hefur ekki verið staðfest. Það er eitt af því sem er mjög brýnt á næstunni að lögð verði áhersla á rannsóknir á íslenskum matvælum þannig að við getum á hverjum tíma með vottorði frá viðurkenndri stofnun sýnt fram á heilbrigði afurðanna og sýnt fram á að í þeim finnist ekki ýmis þau aðskotaefni sem eru orðin til vandræða í matvælaframleiðslu víða um heim. Ég vil einnig nefna í þessu samhengi, þó að þar sé samhengið ekki eins beint, þá ráðstefnu sem félagar í Húsgulli á Húsavík stóðu fyrir norður á Húsavík um síðustu helgi og fjallaði um endurheimt landgæða. Þetta var að mínu mati afar merkileg ráðstefna. Eitt af því athyglisverðasta sem þar kom fram er að nú er grundvöllur til þess að bændur og aðrir áhugamenn um umhverfismál og landvernd geti tekið höndum saman varðandi þennan þátt umhverfismála, þ.e. landvernd og uppgræðslu. Á umliðnum árum hefur verið nokkur gjá á milli sjónarmiða. Ég er ekki að segja að nú sé þannig komið að allir séu algerlega sammála. En sjónarmiðin hafa nálgast svo mikið að ég tel að nú geti menn tekið höndum saman varðandi þennan þátt landbúnaðar- og umhverfismála. Það er m.a. vegna þess að menn hafa á síðustu árum gert sér ljósa grein fyrir því að árangur næst ekki öðruvísi en menn hefji samvinnu við bændur og hagsmunir þeirra verði virtir. Þetta kom m.a. mjög skýrt fram í erindi dr. Björns Sigurbjörnssonar, sem er einn af framkvæmdastjórum FAO í Vínarborg, þar sem hann fór yfir þetta mál á nokkuð víðum grundvelli í alþjóðlegu samhengi og benti á að þarna væri um vandamál að ræða sem væri ekkert séríslenkt. Menn eru að fást við þetta um allan heim og almenna niðurstaðan er sú að menn ná ekki árangri öðruvísi en í samvinnu við þá sem landið erja, bændurna á hverjum stað. Þetta kom líka mjög skýrt fram á umhverfisráðstefnu búvöruframleiðenda í Reykjavík í haust. Þetta er að mínu mati líka grein af þeim meiði sem ég held að sé að vaxa í umhverfismálum núna að menn eru að gera sér grein fyrir því að árangur næst ekki í umhverfismálum með miðstýrðum stjórnvaldsaðgerðum. Enginn árangur næst með því að einhver sjálfskipaður hópur telji sig hafa vit á umhverfismálum og hans sé mátturinn, dýrðin og valdið til þess að framfylgja þessu. Við náum ekki árangri öðruvísi en ná breiðum skilningi, ná skilningi þeirra sem umgangast landið hvort sem það eru bændur eða aðrir og í orðsins fyllstu merkingu að ala upp umhverfisverndarsinna og þá kannski öðru fremur með því að leyfa mönnum undir leiðsögn að fara um og njóta landsins. Virðulegi forseti. Ég sagði í upphafi að ætlaði ekki að halda langa ræðu um þetta mál en ég vildi undirstrika mikilvægi þess og tel reyndar að þetta sé með merkari málum sem hafa verið lögð fyrir Alþingi. Ég ætla að lokum að nefna einn þátt til viðbótar sem styður þá skoðun mína. Ég er þeirrar skoðunar að það geti komið að því eftir einhver ár ef við stöndum vel að umhverfismálum innan lands, ef við stöndum vel að rannsóknaþættinum og eftirlitsþættinum á íslenskum matvælum, að við getum á einhverju stigi flutt út takmarkað magn af íslenskri gæðamatvöru sem byggir á íslenskum landbúnaði. En það gerum við ekki nema við náum að skapa þeim vörum þá sérstöðu að þar sé um að ræða ómengaða hollustuvöru. Ég veit reyndar að nokkur grundvöllur er fyrir slíku. Nú fyrir nokkrum dögum var undirrituð viljayfirlýsing milli mjólkursamlags KEA á Akureyri og bandarískra aðila, að vísu ekki um útflutning á íslenskum landbúnaðarvörum heldur um leyfi til framleiðslu á íslensku skyri vestur í Bandaríkjunum þar sem á að selja Ísland, það á að selja hreint og fagurt land þó svo að framleiðslan sé í öðru landi. Þetta tel ég vera einn merkasta áfanga sem náðst hefur í þróun íslenskra búvara að tæknikunnátta okkar Íslendinga á því sviði og þær vörur sem við höfum upp á að bjóða séu þess eðlis að við getum selt framleiðsluréttinn vestur til Bandaríkjanna. Þarna hafa myndast sambönd sem er full ástæða til þess að rækta því að í fyllingu tímans getur vel farið svo að hægt verði að vinna þar áhuga og markað fyrir fleiri vörur. Hins vegar var það sorglega og kannski að sumu leyti hlálega í þessu máli varðandi skyrútflutninginn að það sem strandaði endanlega á að við skyldum ekki geta flutt út íslenska afurð að innflutningsleyfi fékkst ekki í landi frelsins því að þar er allt reyrt niður í kvóta og innflutningsbönn. Það var ekki framleiðslukostnaður á íslensku vörunni, því síður gæðakröfur sem strandaði á. Þeir eru bæði með belti og axlabönd, þeir eru bæði með kvóta þar sem þetta var flokkað sem ostur sem Íslendingar höfðu ekki og máttu þess vegna ekki flytja út skyr til Bandaríkjanna. Í öðru lagi hafa þeir eina allsherjarlöggjöf sem bannar innflutning af þessu tagi ef þeir telja að það skaði hagsmuni bandarískra bænda. Ég held því að hlutir sem þessir gætu verið okkur Íslendingum þörf áminning þó ég sé á engan hátt að hvetja til þess að við fetum í fótspor Bandaríkjamanna hvað þetta snertir.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu till. til þál. um athugun á vistfræðilegri þróun landbúnaðar á Íslandi. Í greinargerð með tillögunni er getið um ráðstefnu Alþjóðabændasamtakanna sem haldin var hér á landi sl. haust. Í niðurstöðum ráðstefnunnar er lögð áhersla á tilmæli Sameinuðu þjóðanna til aðildarríkja sinna að fylgja niðurstöðum Brundtland-skýrslunnar svonefndu frá því 1987 um sjálfbæra þróun. Fimm ár eru liðin síðan þessi tilmæli um sjálfbæra þróun komu frá Sameinuðu þjóðunum, þá á grundvelli nefndar sem hafði starfað í allmörg ár og nefnd var eftir núv. forsrh. Noregs, Gro Harlem Brundtland. Frá Sameinuðu þjóðunum komu sem sagt tilmæli um að aðildarríkin skyldu taka sjálfbæra þróun og þá hugmyndfræði sem liggur á bak við hana til athugunar og reyna að aðlaga bæði atvinnumál og efnahagsmál að þessari hugmyndafræði. Fjölmörg ríki hafa sinnt þessum tilmælum og eru komin sæmilega á veg með að vinna úr þessu og hafa gert úttekt á þessum málum á mismunandi hátt. Hins vegar hefur ákaflega lítið verið gert hér á landi og nánast ekki neitt. Bæði fyrrv. ríkisstjórn svo og núv. ríkisstjórn hafa í raun og veru ekki sinnt þessum tilmælum Sameinuðu þjóðanna og má segja að sú till. til þál. sem hér er lögð fram sé fyrsta skrefið í þá átt að verða við þessum tilmælum. Ég vil taka undir það sem hv. 6. þm. Norðurl. e. sagði áðan að þetta væri með merkari málum sem lögð væru hér fram. Lokayfirlýsing þessarar alþjóðaráðstefnu bændasamtakanna er í fjölmörgum liðum og allir þessir liðir fjalla um á hvaða hátt landbúnaðurinn sem atvinnugrein getur staðið best að sjálfbærri þróun. Virðulegi forseti. Þannig er komið fyrir ástandi jarðar vegna græðgi mannsins og misskiptingu auðs og valds að aðgerða er þörf og tíminn er naumur. Hugmyndafræðin um sjálfbæra þróun er skref í þá átt að spyrna við fótum og þar verðum við að leggja okkar af mörkum. Vissulega eru margir liðirnir í þessari lokaályktun áðurnefndrar ráðstefnu þess eðlis að þeir ná ekki yfir aðstæður hér á landi en mörgum getum við fylgt. Hins vegar er mikilvægt að sérstaða okkar varðandi tiltölulega ómengaðan jarðveg og möguleika á framleiðslu hollra matvæla sé tryggð og á það verður að leggja áherslu. Ég fagna því að þessi tillaga er lögð hér fram og óska þess að hún fái stuðning í þinginu. Jafnframt hvet ég til þess að hliðstæð vinna og áætlun sem farið er fram á að verði gerð verði einnig framkvæmd hjá öðrum atvinnugreinum og tekin fyrir til svipaðrar umfjöllunar hér á þinginu. Ég vænti þess að þessi till. til þál. fái gott brautargengi á þinginu.

Virðulegi forseti. Ég vil aðeins segja nokkur orð til að lýsa yfir stuðningi mínum við þá tillögu sem hér er flutt. Að vísu er sá galli á gjöf Njarðar að þessi till. er hugsuð sem stuðningur fyrir undirbúning Íslands fyrir umhverfisráðstefnuna í Ríó de Janeiro sem hefst nú innan þriggja mánaða eða svo. Því er ljóst að gangur þingmála í vetur veldur því að þessi till. kemur svo seint á dagskrá en hún hefði auðvitað þurft að vera rædd fyrir langalöngu ef hún hefði átt að nýtast sem undirbúningur fyrir umhverfisráðstefnuna. Það breytir ekki því að hér er mjög þörf tillaga á ferð. Ekki eingöngu er mikil þörf á því að kanna hvernig íslenskur landbúnaður uppfyllir þær kröfur sem verður að gera til hans vegna verndunar umhverfisins heldur lít ég svo á að úttekt eins og hér er lagt til að gerð verði geti haft mjög mikið upplýsingagildi fyrir bændur sjálfa og orðið til þess að aðstoða þá og sýna þeim hvernig þeir geta gripið inn í málin. Sérstök ástæða er til að fagna því hve Íslendingar eru nú að vakna í þessum málum. Þar má nefna sem dæmi þær mörgu ráðstefnur sem haldnar hafa verið að undanförnu og snerta umhverfismál. Ekki síst verður mér hugsað til þeirrar ráðstefnu sem hv. 6. þm. Norðurl. e. nefndi hér og haldin var á Húsavík sl. laugardag. Sú ráðstefna var afar upplýsandi og merkileg að því leyti að svo virðist sem mjög breið samstaða sé að nást um það að ná til baka þeim landgæðum sem hafa tapast þó að menn greini nokkuð á um orsakir. En ég vil aðeins ítreka stuðning minn við þessa till. og ég vona svo sannarlega að hún fái skjóta og góða meðferð í nefnd. Ég reikna með að hún heyri undir okkur í landbn. og þar munum við svo sannarlega ýta á eftir henni.

Hæstv. forseti. Ég er einn af flm. þessarar till. og það kemur því væntanlega engum á óvart að ég vil lýsa yfir stuðningi við efni hennar og ánægju með þá umræðu sem hefur farið fram um tillöguna. Út af orðum hv. síðasta ræðumanns er það vissulega rétt að æskilegt hefði verið að þetta mál hefði komist fyrr til umræðu og til nefndar og helst afgreiðslu þannig að einhver vinna á grundvelli tillögunnar hefði mátt fara fram og verða m.a. íslenskum stjórnvöldum að gagni í sambandi við undirbúning margnefndrar umhverfisráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Brasilíu. Það breytir hins vegar í sjálfu sér engu um ágæti till. og nauðsyn þess að taka á þessum málum þó að svo sé komið að það sé tæplega raunhæft að 40 manna sendinefnd Íslands til Ríó hafi með sér í farteskinu gagnlegar upplýsingar á grundvelli vinnu af þessu tagi en við verðum engu að síður að vona að för þeirra verði vel heppnuð. Hitt er svo ánægjuefni eins og þessi mál hafa þróast hér á Íslandi að landbúnaðurinn er á margan hátt í forustu fyrir íslenskum atvinnugreinum hvað snertir þessa hlið mála og umræðu um vistfræðilega stöðu atvinnugreinarinnar og er það auðvitað í sjálfu sér ekkert undrunarefni jafnnáin og sambúð landbúnaðarins og náttúrunnar er. Það var ánægjulegt á sínum tíma þegar forsvarsmenn íslenskra bænda leituðu til stjórnvalda um stuðning við að halda þá ráðstefnu sem m.a. hefur getið af sér þessa till. að þá var tekin sú ákvörðun að gera það kleift að hún yrði haldin hér á landi. Það tókst með góðu samstarfi aðila og var eftir því sem ég best veit öllum til sóma sem að henni stóðu. Lítill vafi er á því að íslenskur landbúnaður og umhverfismál á Íslandi geta notið góðs af því að þessi ráðstefna fór hér fram ef rétt er á málunum haldið. Einmitt núna stendur svo á að afrakstur ráðstefnunnar hefur verið að koma út í sérprenti Búnaðarblaðsins Freys og ég vænti þess að hv. alþm. hafi einmitt verið að fá það í pósthólf sín núna fyrir skemmstu og þannig liggur það jafnframt fyrir nú við umræðu um málið. Ég ætla ekki, hæstv. forseti, að fara út í miklar efnislegar umræður um till., enda hygg ég að flest sé þar komið fram sem ástæða er til að nefna á þessu stigi málsins. Ég vil leyfa mér að vona að till. fái brautargengi á þinginu í vetur. Það væri að mínu mati ómaklegt og leitt til þess að vita ef Alþingi tæki ekki vel við þessari málafylgju og afgreiddi þetta fyrir sitt leyti. Að sjálfsögðu er ekki verið að mæla fyrir um það í einstökum atriðum hvernig þessum málum verður sinnt á næstu árum, hve miklu fé verður ráðstafað í þessu skyni o.s.frv., enda er að vissu leyti verið að hefja brautryðjendastarf en það er þeim mun mikilvægara að mínu mati upp á það sem eftir kemur að málið sofni ekki á þessu stigi heldur verði haldið áfram að taka á þeim í framhaldi af þeirri hreyfingu sem þegar hefur komist á hlutina. Ég vænti þess að ekki verði ágreiningur um það í landbn. sem eins og hér var sagt fær væntanlega till. til umfjöllunar að leggja til afgreiðslu á henni. En ég bendi jafnframt á að ekki væri óeðlilegt að umhverfisnefnd þingsins yrði höfð til ráðagerðar í sambandi við meðferðina á þessu máli. Þetta er í raun og veru mál sem snertir verksvið beggja nefndanna og mætti reyndar hafa til hliðsjónar í fleiri tilvikum þar sem ætti við aðrar atvinnugreinar. Að sjálfsögðu er t.d. sjávarútvegurinn íslenski að mjög mörgu leyti í sambærilega stöðu settur og landbúnaðurinn, byggir afkomu sína á nýtingu lífrænna auðlinda og verður að finna heppilegar málamiðlanir og sambúðarform sín við náttúruna og auðlindirnar til þess að geta orðið sjálfbær og með farsælum hætti byggt afkomu sína og velgengni til lengri framtíðar litið á því að þessi sambúð öll sömul sé farsæl. Einnig með það í huga legg ég enn og aftur áherslu á það að á þessum málum verði tekið vegna þess að mér býður svo í grun að ef vel tekst til þá gætu fleiri aðilar komið á eftir þegar brautin hefur einu sinni verið rudd með þeim hætti sem þessi till. gerir ráð fyrir.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka þeim hv. þm. sem lýst hafa yfir stuðningi við þessa tillögu. Ég vil jafnframt taka undir það að hér er um verkefni að ræða sem ástæða er til að vinna þó að tíminn sé hlaupinn frá okkur þannig að þess er ekki að vænta að niðurstaða þessarar vinnu muni hafa áhrif á undirbúning við ráðstefnuna í Brasilíu á sumri komanda. Það hefur komið glöggt fram í máli hv. þm. að þetta getur haft svo víðtæk áhrif að sjálfsagt er að halda sínu striki og afgreiða tillöguna og óska eftir því að þessi vinna fari fram. Að mínu mati á það að vera til ávinnings fyrir alla, landbúnaðinn og þjóðfélagið í heild, að þetta verði gert. Það mun sjálfsagt koma í ljós þegar farið verður að vinna að þessu starfi hvernig best er að standa að því en að mínu mati væri æskilegt að fá sem fyrst einhverjar vísbendingar þannig að hægt væri að styðjast við slíkar ábendingar enda þótt meiri vinnu þurfi síðan að leggja í það áður en hægt er að segja að starfinu sé lokið. Kannski verður bið á því vegna þeirra öru breytinga sem eru að verða á aðstæðum, en nauðsynlegt er að halda áfram að fylgjast með þessum þætti. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta þar sem bent hefur verið á margt í stuðningsyfirlýsingu við tillöguna sem ég tek undir og vænti þess að hún fái það skjóta meðferð í nefnd að hún verði afgreidd á Alþingi fyrir þinglok.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um friðlýsingu Íslands fyrir kjarnorku- og eiturefnavopnum. Þetta er 168. mál á þskj. 182. Flm. ásamt mér eru hv. þm. Steingrímur Hermannsson, Össur Skarphéðinsson, Kristín Einarsdóttir, Páll Pétursson, Gunnlaugur Stefánsson, Kristín Ástgeirsdóttir og Ólafur Ragnar Grímsson. Þannig eru meðflm. að frv. alþm. úr fjórum af fimm stjórnmálaflokkum sem eiga fulltrúa á Alþingi. --- Ég hefði gjarnan, hæstv. forseti, kosið að hæstv. utanrrh. og jafnvel hæstv. forsrh. hefðu átt þess kost að vera viðstaddir umræðuna en með hliðsjón af því að svo langt er um liðið síðan mál þetta komst á dagskrá og ekki hefur enn unnist tími til að mæla fyrir því, þá vel ég þann kost að gera það engu að síður þótt þeir séu ekki viðstaddir en vænti þess að þeir kynni sér þá það efni sem hér er til umfjöllunar. Það er aðdragandi þessa frv., sem er reyndar orðinn nokkur, að á 109. löggjafarþingi, veturinn 1986--1987, var það í fyrsta sinn flutt á Alþingi og hefur reyndar tvívegis verið flutt áður en í hvorugt skipið orðið útrætt. Í sjálfu sér hefur ekkert breyst um efni þess. Það er að mínu mati og okkar flm. enn jafngilt og það var á sínum tíma. Reyndar má segja að þvert á móti hafi sú jákvæða þróun, sem orðið hefur í samskiptum hervelda samhliða breytingum í Austur-Evrópu og einnig margir víðtækir afvopnunarsamningar, auðveldað okkur Íslendingum að ganga á undan og slást í hóp þeirra þjóða og gefa þeim, sem hafa tekið ákvarðanir um sérstakar friðlýsingaraðgerðir í sinni lögsögu, gott fordæmi. Þess vegna er hægt að fagna því að nú er í raun og veru betra lag en nokkru sinni fyrr til að festa í sessi þá stefnu sem í orði kveðnu a.m.k. er yfirlýst íslensk stefna, að afvopnun og friðlýsingaraðgerðir eigi ekki síður að taka til hafsvæðanna en landsvæða og lofts. Ég held að það nýjasta og stærsta sem gerst hefur í þessum efnum, þar sem eru ákvarðanir stórveldanna frá sl. hausti um einhliða stórfelldan niðurskurð kjarnorkuvopna, ætti að sannfæra þá sem enn kynnu að hafa einhverjar efasemdir um að aðgerð af því tagi að friðlýsa Ísland fyrir kjarnorku- og eiturefnavopnum er bæði raunhæf og einnig tímabært skref af okkar hálfu og í takt við þróun mála í okkar næsta nágrenni og reyndar í heiminum öllum. Sérstaklega mikilvægt í þessu sambandi er að í tilkynningum Bush Bandaríkjaforseta frá 27. sept. sl. felst m.a. að Bandaríkjamenn ákveða einhliða að taka úr umferð og eyða öllum kjarnorkuvígvallarvopnum og taka úr umferð meðaldræg kjarnorkuvopn um borð í skipum og kafbátum sem og sprengjur flugvéla í flugmóðurskipum og að lokum að sprengjuflugvélar, sem bera kjarnorkuvopn, verða teknar úr þeirri viðbragðsstöðu til árása sem þær hafa verið í um áratugaskeið. Í þessum breytingum einum, sem tilkynning Bandaríkjaforseta frá 27. sept. sl. boðar, felast auðvitað gerbreyttar aðstæður og jákvæð þróun fyrir friðlýsingaraðgerðir af því tagi sem verið er að boða. Svar Gotbatsjovs, þáverandi leiðtoga Sovétríkjanna, frá 5. okt. sl. var á mjög líkum nótum og gefur fullt tilefni til þess að sínu leyti að túlka það með jafnjákvæðum hætti. Þá er rétt að hafa í huga START-samningana um fækkun langdrægra kjarnorkuvopna. Það er einnig rétt að hafa í huga í þessu sambandi samninga um takmörkun hefðbundinna vopna og herafla í Evrópu og yfirstandandi viðræður á mismunandi stigum, samningaumleitanir og viðræður, um framlengingu samningsins um bann við útbreiðslu frekari kjarnorkuvopna, um tilraunabann með kjarnorkuvopn og útrýmingu efnavopna og sýklavopna svo nokkuð sé nefnt af því sem í gangi er. Allt ber þetta að sama brunni, þróunin er jákvæð og í rétta átt með hliðsjón af markmiðum þessa frv. að koma á endanlegri og algerri friðlýsingu íslenskrar lögsögu fyrir þessari tegund vopna og vígbúnaðar. Það er skoðun flm. að með aðgerðum af því tagi, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, væri í senn með mjög afdráttarlausum hætti staðfestur í löggjöf landsins vilji okkar Íslendinga til að tryggja frið, öryggi og varðveislu auðlinda á okkar slóðum og það væri jafnframt sýnt af Íslands hálfu kjarkmikið fordæmi í anda þeirra stóru atburða í afvopnunarmálum og alþjóðasamskiptum sem varðað hafa veginn sl. mánuði og ár. Í þessu sambandi er óhjákvæmilegt að nefna þær ítrekuðu áminningar, sem við Íslendingar höfum orðið fyrir og reyndar nágrannaþjóðir sem búa við norðanvert Atlantshaf, og tengjast einmitt umferð kjarnorkuknúinna skipa eða óhöppum sem tengjast kjarnorkuvopnum eða kjarnorkudrifnum farartækjum. Þar ber auðvitað hæst öll þau óhöpp sem orðið hafa í kjarnorkukafbátum, bæði á hafsvæðunum norðan við landið og eins sunnan við það. Í báðum tilvikum getur hætta verið fyrir hendi á því að geislamengun hljótist af slysum af því tagi og berist inn á okkar veiðislóð með hafstraumum. Frv. þessu fylgdi á sínum tíma, bæði þegar það var endurflutt síðast og eins í upphafi, allítarleg greinargerð þar sem rakin er aðdragandi frv. og m.a. vitnað í það að við samningu þess á sínum tíma var stuðst við frv. um kjarnorkuvopnalaust Nýja-Sjáland sem þá var til umfjöllunar á þingi Nýsjálendinga í Wellington á árunum 1986--1987. Þá lagði þáv. forsrh. Nýja-Sjálands, David Lange, fram stjórnarfrumvarp sem var til umfjöllunar á þingi Nýsjálendinga í tvö ár og síðan samþykkt á sama árinu og þetta frv. var endurflutt í annað sinn. Frv. þetta tekur jafnframt í öllum meginatriðum mið af þeim ákvæðunum um önnur kjarnorkuvopnalaus svæði sem þegar eru fyrir hendi eða friðlýst hafa verið. Þar má nefna Tlatelolco-samninginn um kjarnorkuvopnalaust svæði í Suður-Ameríku. Það má nefna Rarotonga-samninginn um kjarnorkuvopnalaust svæði í Suður-Kyrrahafi og það má nefna ályktanir Sameinuðu þjóðanna um friðunaraðgerðir af þessu tagi og vísa ég þá sérstaklega í lokakafla ályktunar afvopnunarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna frá árinu 1978 en hann er birtur sem fskj. með frv. þessu. Inn í frv. var bætt nýrri grein þegar það var endurflutt í fyrra sinnið sem er 11. gr. og fjallar sérstaklega um bann við flutningi eða losun geislavirkra efna innan hins friðlýsta svæðis. Það yrði eitt meginmarkmið laga um friðlýsingu Íslands að draga úr hættunni á kjarnorku- eða eiturefnaóhöppum á og í grennd við landið og því þótti eðlilegt að taka slíkt ákvæði inn í frv. þegar það hafði verið betur skoðað til að styrkja enn réttarstöðu íslenskra stjórnvalda í þessu sambandi. Ísland er að vísu aðili að svonefndum Lundúnasamningi, um varnir gegn mengun hafsins vegna losunar úrgangsefna, en sá samningur er því miður ekki afdráttarlaus, t.d. að því er lággeislavirkan úrgang varðar. Auk þess er að sjálfsögðu ekkert því til fyrirstöðu að við Íslendingar setjum okkur sjálf strangari reglur í okkar eigin lögsögu heldur en við höfum þegar undirgengist með alþjóðlegum samningum. Það er enginn vafi á því, hæstv. forseti, að lagasetning af þessu tagi um kjarnorku- og eiturefnavopnafriðlýsingu væri stórt framlag af Íslands hálfu og hvatning til afvopnunar- og friðarviðleitni í heiminum. Hugmyndir um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum, sem allmikið hafa verið til umræðu, mundu jafnframt falla vel að frumkvæði af þessu tagi. Hér er einnig um mikilvægt umhverfismál að ræða og það er fyllilega tímabært að við Íslendingar tökum af meiri alvöru á þeirri ógn sem okkur og heiminum öllum stafar af kjarnorkuvopnum, af kjarnorkuknúnum farartækjum, kjarnorkuúrgangi, eiturefnum, eiturefnavopnum o.s.frv. Sjálfsagður liður í þessu er að banna með öllu siglingar eða umferð kjarnorkuknúinna farartækja upp að landinu. Því miður er það svo, hæstv. forseti, að enn á ný þessa dagana erum við minnt á þá vá sem af kjarnorkunni getur stafað og um austanverða Evrópu bíða menn nú með öndina í hálsinum eftir fréttum af nýlegu kjarnorkuóhappi sem þar hefur orðið. Dæmin eru því miður fyrir hendi óræk og að mati sérfræðinga eru ekki færri en sex til tíu kjarnorkuvopnuð eða kjarnorkuknúin farartæki sem nú liggja á hafsbotni og ryðga og mörg þeirra á hafsvæðum sem eru í beinum hafstraumatengslum við íslensku efnahagslögsöguna. Það er rétt að geta þess, hæstv. forseti, að hliðstæðum málum hefur áður verið hreyft á Alþingi. A.m.k. fjórum sinnum hefur verið flutt till. til þál. um bann við geymslu og notkun kjarnorkuvopna á íslensku yfirráðasvæði en í öllum tilvikum hefur verið um ræða tillögur að ályktun um að fela ríkisstjórninni að undirbúa löggjöf eða aðrar sambærilegar ráðstafanir. Hér er í fyrsta sinn á ferðinni frv. sem er fullbúið af hendi flm. og gæti að mínu mati án tiltölulega mikillar vinnu eða endurskoðunar staðið sem boðleg löggjöf í þessum efnum og vísa ég þá m.a. til þess að það er í öllum aðalatriðum sniðið eftir ákvæðum löggjafar sem þegar hefur verið sett, t.d. í Nýja-Sjálandi, eða að ákvæðum samninga um kjarnorkuvopnalaus svæði annars staðar í heiminum, svo sem í Suður-Ameríku eða á Kyrrahafssvæðinu. Ég held að það sé rétt, hæstv. forseti, að ég geri þá lauslega grein fyrir efnisinnihaldi einstakra greina frv. og fer hratt yfir sögu þar sem í fyrsta lagi má vísa til þeirra framsöguræðna og umræðna sem orðið hafa um frv. á þingi áður og í öðru lagi hygg ég að hv. alþm. eigi að vera sæmilega aðgengilegt að átta sig á efni þess með yfirlestri. Í 1. gr. laganna er markmið þeirra skilgreint sem er að gera Ísland að friðlýstu svæði þar sem bannað er að koma fyrir, staðsetja eða geyma, flytja um eða meðhöndla á nokkurn annan hátt kjarnorku- eða eiturefnavopn. 2. gr. fjallar jafnframt um markmið laganna sem er að gera allt íslenskt yfirráðasvæði kjarnorku- og eiturefnavopnalaust, að afla hinu friðlýsta svæði alþjóðlegrar viðurkenningar, draga úr hættunni á kjarnorku- og eiturefnaóhöppum á Íslandi og í grennd við landið og stuðla að afvopnun og friði af Íslands hálfu. Í 3. gr. eru svo skilgreind orð eftir því sem nauðsynlegt er talið. Það er til þess að auðvelda mönnum umræðu um þetta mál og til að taka af vafa um íslenskar þýðingar valin sú leið að skilgreina eða skýra merkingu nokkurra lykilhugtaka eða orða í þessu sambandi. Í fyrsta lagi er spurningin um hvað er átt við með orðinu ,,kjarnorkuvopn``. Það er hvers konar vopn eða sprengja þar sem kjarnorka er leyst úr læðingi við notkun, hvort sem það er samsett eða ósamsett að nokkru eða öllu leyti en það tekur hins vegar ekki til flutningstækjanna eða búnaðar sem koma á sprengjunni eða vopninu í skotmark ef tækið eða búnaðinn má skilja frá sprengjunni eða vopninu. Þetta er mikilvægt skilgreiningaratriði og er mönnum þá vonandi ljóst að það er eingöngu átt við sprengjuhleðsluna sjálfa. Eiturefnavopn eru notuð í nánast í sinni allra víðtækustu merkingu og látin ná yfir öll skaðleg efni eða efnasambönd sem nota má sem vopn til að skaða fólk, mannvirki eða náttúru. Innifalin í þessari skilgreiningu eru lífefnavopn en um þau gilda ákveðnir alþjóðlegir samningar, svo sem samningur um bann við þróun framleiðslu og uppsöfnun sýklavopna eða líffræðilegra vopna og vopna sem nýta lífefnaeitur og um eyðingu slíkra vopna. Þessi samningur er frá 10. apríl 1972. Að öðru leyti yrði að afla þessari víðtæku íslensku skilgreiningu á orðinu ,,eiturefnavopn`` viðurkenningar samhliða svæðinu. Þegar talað er um ,,íslenskt yfirráðasvæði`` og hið ,,friðlýsta svæði`` í frv. þá skýrir það sig í raun og veru sjálft. Þar er átt við að friðlýsingin nái til alls þess svæðis sem ýtrustu kröfur Íslands á grundvelli þjóðarréttar og fullvirðisréttar ná til. Þar ber einkum að hafa í huga lögin um landhelgi, efnahagslögsögu og landgrunn, nr. 41/1979, og til hliðsjónar hafréttarsamning Sameinuðu þjóðanna, einkum V. hluta hans, 55.--57. gr. og VI. hluta, 76. gr. Í 4.--7. gr. frv. eru tíundaðar þær kvaðir sem fylgja hinu friðlýsta svæði. Þar er í öllum aðalatriðum á ferðinni atriði sem Íslendingar hafa þegar undirgengist með fullgildingu samningsins um að dreifa ekki kjarnorkuvopnum, sbr. fylgiskjal II, 1. og 2. gr., og samninga um tilraunabann og bann við staðsetningu kjarnorkuvopna á hafsbotni sem var undirritaður fyrir Íslands hönd 11. febr. 1971. Til viðbótar eru svo lagðar persónulegar kvaðir á alla íslenska ríkisborgara og erlenda menn í þjónustu ríkisins eða menn sem dvelja innan hins friðlýsta svæðis. Þannig er kjarnorku- og eiturefnavopnabannið í senn bundið ríkinu sem samanstendur af borgurunum, íslensku yfirráðasvæði og öllum íslenskum ríkisborgurum sem einstaklingum hvar og hvenær sem er. Að öðru leyti má vísa í áðurnefnd fylgiskjöl um frekari skýringar á þessu. Hér er sá háttur hafður á sem hefur verið niðurstaðan annars staðar, t.d. í lögum Nýsjálendinga og ég held að þurfi ekki frekari útskýringa við en ljóst er að með þessu eru mjög víðtækar kvaðir lagðar á alla íbúa ríkisins og svæðið sem slíkt. Í 8. og 9. gr. er í raun að finna hliðstæð ákvæði varðandi eiturefnavopn og í þeirri 4.--7. varðandi kjarnorkuvopnin og ég vísa aftur í skilgreiningu á hugtakinu ,,eiturefnavopn`` í athugasemdum við 3. gr. 10. gr. fjallar svo um kjarnorkuknúin farartæki og er alveg ótvíræð hvað það snertir að sérhverju því farartæki sem að einhverju eða öllu leyti er knúið kjarnorku er bannað að koma inn á hið friðlýsta svæði, sbr. þó ákvæði 12. gr. 11. gr. fjallar um umferð farartækja sem flytja kjarnorkukleyf efni eða kjarnorkuúrgang. Slík umferð er sömuleiðis bönnuð innan hins friðlýsta svæðis. Þetta getur skipt máli þegar í hlut eiga tilraunir til þess að koma í veg fyrir losun kjarnorkuúrgangs eða annarra geislavirkra efna og er sjálfsagt að Ísland beiti til hins ýtrasta þjóðréttarlegri stöðu sinni til þess að hindra slíkt ef það er í okkar þágu. 12. gr. er síðan afleiðing af þeirri skipan mála að alþjóðleg lög eru tiltölulega afdráttarlaus hvað snertir rétt friðsamlegrar umferðar til þess að fara í gegnum lögsögu ríkja utan 12 mílna marka. Hér hefur verið valin sú leið að hafa hliðsjón af ákvæðum í frv. um kjarnorkuvopnalaust Nýja-Sjáland en þetta frv. gengur að einu leyti lengra og það er að það heimilar engar undanþágur gagnvart íslensku innsævi. Með innsvæði er átt við íslensku landhelgina innan 12 mílna marka og loftrýmisins þar yfir. Þetta er að mínu mati réttlætanlegt að gera í tilviki Íslands þar sem ekki háttar þannig til hjá okkur að neinar alþjóðlegar siglingaleiðir geri það að verkum að friðsamleg umferð þurfi að fara inn fyrir okkar 12 mílna lögsögu eða inn á íslenskt innsævi til þess að komast leiðar sinnar. Þannig yrði frv. úr garði gert að um enga slíka umferð og engar slíkar undanþágur yrði að ræða gagnvart þeim hluta íslensku lögsögunnar sem er innan 12 mílna marka. Óhjákvæmilegt er hins vegar að leyfa friðsamlega umferð eins og hún er skilgreind að alþjóðalögum. Þó er að mati lögfræðinga og þjóðréttarfræðinga talið mögulegt að setja slíkri umferð ákveðin takmörk, t.d. eins og þau að enga óþarfa viðdvöl skuli hafa innan íslenskrar lögsögu þó svo að friðsamleg umferð á alþjóðlegri siglingaleið eigi í hlut. Þannig væri til að mynda hugsanlegt að gera slíkum farartækjum skylt að fara viðstöðulaust í gegnum íslenska lögsögu hvort sem væri á lofti eða á sjó. Af þessum sökum er 12. gr. frv. þannig úr garði gerð að að undanþegin ákvæðum 6., 9., 10. og fyrri mgr. 11. gr. þessara laga skuli vera friðsamleg umferð eða gegnumferð farartækja án óþarfa viðdvalar í eða á sjó eða í lofti á alþjóðlegum leiðum, þó aldrei nær landi en upp að 12 sjómílna mörkum og lofthelginnar þar upp af. Með þessum undanþáguákvæðum, hæstv. forseti, tel ég að fullyrða megi að frv. sé þannig úr garði gert að í því felist ekki hætta á að við séum að brjóta í bága við alþjóðlegar skuldbindingar okkar á nokkurn hátt hvað friðsamlega umferð snertir. 13. gr. varðar sérstaklega komu kafbáta, herskipa eða herloftfara inn fyrir 12 sjómílna landhelgi eða lofthelgi eða heimsóknir slíkra farartækja til íslenskra hafna eða flugvalla. Þar er kveðið á um að aldrei skuli leyfa slíkar heimsóknir nema óyggjandi teljist að í því felist ekki brot á friðlýsingu Íslands samkvæmt lögum þessum, þ.e. að íslensk stjórnvöld skuli jafnframt ganga úr skugga um það að engin minnsta hætta sé á að slíkar heimsóknir feli í sér brot á friðlýsingarákvæðum laganna og ekki skuli leyfa þær ella. Í vafatilfellum, segir í greininni, skulu íslensk stjórnvöld ætíð leita bestu fáanlegra upplýsinga óháðra aðila sem völ er á til að byggja á ákvarðanir sínar og að ríkisstjórn og Alþingi skuli hafa náið samráð sín í milli þegar taka þarf slíkar ákvarðanir. 14. gr. fjallar um það að íslensk stjórnvöld skulu leita með bindandi samningum, grundvölluðum á alþjóðarétti við einstök ríki, samtök ríkja og alþjóðastofnanir, eins víðtækrar alþjóðaviðurkenningar á hinu friðlýsta svæði og kostur er. Skuli eftir því leitað að slíkar viðurkenningar feli í sér yfirlýsingar um að hið friðlýsta svæði sé virt og viðurkennt. Einnig skuli yfirvöld leita viðurkenningar á rétti Íslands til að fylgjast með eða láta fylgjast með hinu friðlýsta svæði og til að refsa fyrir eða mótmæla eftir atvikum brotum á friðlýsingu þessari. Hér er sjálfsögð skylda á ferð sem er sambærileg viðleitni stjórnvalda annarra ríkja sem gengist hafa fyrir slíkum friðlýsingaraðgerðum í lögsögu sinni að afla þeim eins víðtækrar viðurkenningar og kostur er. Það hefur í mörgum tilvikum tekist og nægir aftur að vísa á samninga um kjarnorkuvopnalaust svæði bæði í Suður-Ameríku og á Kyrrahafi í því sambandi. 15. gr. er refsiákvæði sem er sambærilegt við slík ákvæði í lögum erlendis með hliðsjón af því hvernig slíkum ákvæðum er að jafnaði háttað í íslenskri löggjöf, en eðlilegt þykir að hafa slíkt í lögunum þar sem mögulegt er að einstaklingar starfa sinna vegna gætu verið persónulega ábyrgir fyrir brotum á lögunum. Í 16. gr. er kveðið á um það að framkvæmd laganna skuli heyra undir og vera á ábyrgð forsrh. en hann skuli hafa samráð við Alþingi og utanrmn. Alþingis um allar meiri háttar ákvarðanir sem tengjast framkvæmdinni. Forsrh. sé þó heimilt að fela utanrrh. eða samgrh. eða öðrum ráðherrum sem aðstæður kunna að mæla með að fara með einstaka hluta framkvæmdarinnar í samráði við sig. Það er vissulega ljóst, hæstv. forseti, að nokkuð er úr vöndu að ráða hvar skuli fara með framkvæmd þessara laga og kæmi þar vissulega fleira til greina en það eitt sem lagt er til í frv. Þannig væri vel hugsanlegt að hæstv. utanrrh. færi alfarið með þetta mál en jafnframt er ljóst að þættir þess eru á verksviði annarra ráðuneyta, svo sem samgrn. sem fer með siglingamál og flugmál og umhvrn. sem fer með umhverfismál og mengunarmál og þar á meðal hafsins. Með hliðsjón af því hversu mikið vægi slík friðlýsingarákvörðun hefði bæði inn á við og út á við er lögð til sú sérstaka tilhögun að lögin heyri undir og séu á ábyrgð forsrh. sem æðsta valdamanns framkvæmdarvaldsins á hverjum tíma, en hann hafi þá heimild sem í 16. gr. er að finna til þess að fela öðrum ráðherrum hluta framkvæmdarinnar ef svo þykir henta. Ég hef þá, hæstv. forseti, í stuttu máli gert grein fyrir efni frv., einstakra lagagreina þess. Ég vil lítillega vekja athygli hv. þm. á þeim fylgiskjölum sem frv. fylgja. Í fyrsta lagi er frv. það til laga um kjarnorkuvopnalaust Nýja-Sjáland, afvopnun og takmörkun vígbúnaðar sem þáv. forsrh. Nýsjálendinga, David Lange, lagði fram á þingi þeirra í Wellington, ef minni mitt svíkur ekki, á árinu 1986. Ég réðst í það á sínu tíma að láta þýða þetta frv. og jafnframt aflaði ég mér laganna þegar þau höfðu verið sett tveimur árum síðar á þingi þarlendra í Wellington og ég held að ég geti fullyrt að það hafi ekki orðið þær breytingar á upphaflega frumvarpstextnum þegar hann var orðinn að lögum að sérstök ástæða sé til að hafa áhyggjur af slíku. Að sjálfsögu er ekki nema rétt og skylt að við skoðun málsins verði þetta borið betur saman en með smávægilegum breytingum, hygg ég að segja megi, varð þetta frv. að lögum eins og það var lagt fram á sínum tíma. Í fylgiskjali II er að finna samninginn um að dreifa ekki kjarnorkuvopnum, þann sem staðfestur var af Íslendingum í október 1969. Í fylgiskjali III er samþykkt samráðsfundar friðarhreyfinga á Norðurlöndum á árinu 1983 um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum. Eins og ég gat um í ræðu minni hér áðan þá er þetta frv. m.a. sniðið að því að vera í samræmi við þær hugmyndir um kjarnorkufriðlýsingu Norðurlandanna allra. Fylgiskal IV er samningurinn um bann við kjarnorkuvopnum í rómönsku Ameríku, svonefndur Tlatelolco-samningur frá árinu 1967. Fylgiskal V er samanburður á skuldbindingum um takmörkun vopna í Rarotonga-samningnum á Kyrrahafssvæðinu og áðurnefndum Tlatelolco-samningi og á að skýra þann mismun sem á þeim tveimur samningum er. Fylgiskjal VI er kafli úr lokayfirlýsingu aukaþings Sameinuðu þjóðanna um afvopnunarmál frá árinu 1978 sem lengi hefur staðið sem nokkurs konar ,,manefesto`` Sameinuðu þjóðanna á þessu sviði. Að sjálfsögðu væri ástæða til að taka fjölmargt fleira inn í umræður og skoðun um þetta mál og þá ekki síður þau miklu tíðindi sem orðið hafa í þessum efnum á undanförnum missirum og fullkomin ástæða er til að utanrmn. og Alþingi Íslendinga fari yfir í heild sinni til þess að henda nokkrar reiður í því hvar þar er á döfinni og þar er á dagskrá. Hæstv. forseti. Ég vil að lokum ítreka það að ég held að frumkvæði af þessu tagi af Íslands hálfu sé bæði tímabært og skylt. Það á að heita svo eins og ég sagði fyrr í minni ræðu að í orði kveðnu sé það yfirlýst íslensk stjórnarstefna að við viljum beita okkur fyrir afvopnun á höfunum og það sé sérstaklega hlutverk okkar í umræðum um þessi efni á alþjóðavettvangi að tryggja að höfin sitji ekki eftir í þeirri lotu afvopnunarviðræðna og samninga sem nú hefur staðið yfir og í öllu falli að vera vel á verði gagnvart þeirri hættu að afvopnun á landi geti þýtt hugsanlega að vopnin færist út í höfin. Slíkt væri að sjálfsögðu mikið slys og ákaflega óæskileg þróun frá sjónarhóli okkar og engum getur blandast hugur um það að aðgerða af þessu tagi væri af Íslands hálfu mjög róttækt og virkt skref til þess að festa þessa stefnu í sessi og tryggja að afstaða okkar yrði ekki aðeins í orði heldur og á borði. Mér er það ljóst, hæstv. forseti, að hér er allviðamikið mál á ferð og þess er tæplega að vænta að menn hristi það fram úr erminni að gera slíkar grundvallarbreytingar í málum okkar á þessu sviði. Ég sætti mig þess vegna fullkomlega við það að málið verði tekið til nokkuð rækilegrar skoðunar af hv. Alþingi. Nú er jafnvel upplýst að það eigi eftir að verða örlög þessa löggjafarþings að starfa meira og minna samfellt út þetta ár af vissum ástæðum sem ástæðulaust er að blanda inn í umræður um þetta en þá verður það væntanlega jafnframt svo að hinum einstöku þingnefndum gefst nokkur tími til að funda og vinna í málum á meðan. Ég vil því leyfa mér að vona að hv. utanrmn., sem ég að sjálfsögðu legg til að fái svo mál þetta til umfjöllunar að aflokinni þessari umræðu, taki það alvarlega og leggi í það vinnu að skoða það. Ég bendi á og ítreka að frv. er flutt af átta alþm. úr fjórum af fimm stjórnmálaflokkum sem eiga sæti á Alþingi og þess vegna er samkvæmt venju leyfilegt að mínu mati að álykta sem svo að það eigi að geta notið hér allverulegs stuðnings. Í því samhengi má líta á að yfir standa viðræður um endurskoðun samningsins um bann við frekari útbreiðslu kjarnorkuvopna og hann þarf að endurnýja fyrir árslok 1995 eins og hann er tímasettur. Höfum einnig í huga að sömuleiðis standa yfir viðræður um víðtæka samninga um bann við eiturefnavopnum og sýklavopnum um fyrstu alvarlegu tilraunirnar til að koma á alþjóðasamningum um eftirlit með vopnaviðskiptum eru í gangi og svo mætti áfram telja. Því leyfi ég mér að vona að því verði ekki á móti mælt að efni þessa frv. falli eðlilega inn í það samhengi viðleitni til víðtækra afvopnunarsamninga og friðunaraðgerða sem eru í gangi í umheiminum. Ég hef svo ekki orð mín fleiri, hæstv. forseti, en endurtek að ég legg til að frv. verði vísað til hv. utanrmn. að lokinni þessari umræðu.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu í þriðja sinn að mér skilst frv. til laga um friðlýsingu Íslands fyrir kjarnorku- og eiturefnavopnum. Ég skal játa það í upphafi máls míns að ég hef ekki haft tök á því að kynna mér umræður um þetta mál sem hafa farið fram á Alþingi áður og ástæður þess hvers vegna það hefur ekki náð fram að ganga. Sá fjöldi þingmanna, sem stendur að því að flytja málið, bendir til þess að um það ætti að geta ríkt sæmileg samstaða hér í þinginu og þess vegna forvitnilegt að vita hvers vegna málið hefur ekki áður náð fram að ganga. Ég held að líta verði á þetta mál og flutning þessa frv. í ljósi þeirra umræðna sem hafa orðið á löngu árabili um stefnu Íslands varðandi kjarnorkuvopn og afstöðu íslenskra stjórnvalda til slíkra vopna. Til að rifja það aðeins upp má minna á að það var fyrst í tíð vinstri stjórnar Hermanns Jónassonar, sem sat á árunum 1956--1958, sem íslensk stjórnvöld voru spurð um afstöðu sína til kjarnorkuvopna. Þá var það að gerast í Evrópu að Bandaríkjamenn voru að koma upp í Atlantshafsbandalagslöndunum eldflaugum með kjarnasprengjum og Sovétstjórnin hóf þá mikla herför gegn þeim ráðagerðum og beindi til aðildarríkja Atlantshafsbandalagsins spurningum um það hvort þau mundu leyfa að slík vopn yrðu sett niður í löndum þeirra. Ríkisstjórn Íslands á þeim tíma, sem var undir forsæti Hermanns Jónassonar, svaraði þessu bréfi frá Búlganín, þáv. forseta Sovétríkjanna, með afdráttarlausum hætti og sagði að það væri á valdi íslenskra stjórnvalda að taka ákvarðanir um þau mál og hingað yrðu ekki flutt nein kjarnorkuvopn nema með samþykki íslenskra stjórnvalda. Þar með var lagður grunnurinn að þeirri stefnu sem verið hefur í gildi varðandi afstöðu íslenskra stjórnvalda til kjarnorkuvopna alla tíð síðan eða allt frá árinu 1958. Ég tel að þessi stefna hafi reynst ákaflega vel og að það hafi komið í ljós í margendurteknum umræðum um gildi hennar og framkvæmd að gegn henni hafi ekki verið brotið og íslensk stjórnvöld hafi staðið þannig að málum, eins og við öll hljótum að samþykkja, að hér á landi hafi ekki verið kjarnorkuvopn. Síðasta alvarlega umræða um þetta mál fór fram á árinu 1980. Þá var Ólafur Jóhannesson utanrrh. og stóð í að svara aðdróttunum um að á Íslandi væru kjarnorkuvopn. Og ef ég man rétt þá var lokahrinan í því máli í ágúst 1980 og fram komu ótvíræð svör um stöðu íslenskra stjórnvalda, valdsvið þeirra og afstöðu í málinu sem þóttu fullnægjandi og tæmandi og umræðan féll niður að þeirri hrinu lokinni. Þau svör voru í raun og veru í samræmi við það sem fram kom í stefnumótun Hermanns Jónassonar á sínum tíma að hér væri mál sem væri á valdi íslenskra stjórnvalda að ákveða og að þau mundu taka sínar ákvarðanir með hliðsjón af hagsmunum þjóðarinnar og ríkisins hverju sinni. Þessi stefna var viðurkennd þá og kom fram í bréfaskriftum sem fóru fram á milli íslenskra og bandarískra stjórnvalda á þessum tímum. En vandinn hefur verið sá í þessum málum að Bandaríkjamenn hafa aldrei horfið frá þeirri stefnu sinni að játa hvorki né neita spurningum um tilvist kjarnorkuvopna. Og þessi stefna hefur náð til Íslands eins og annarra landa. Hafi Bandaríkjamenn verið spurðir um það beint hvort kjarnorkuvopn séu á Keflavíkurflugvelli hafa þeir svarað á þann veg að þeir játi því hvorki né neiti enda geri þeir það yfirleitt ekki þegar kjarnorkuvopn eru til umræðu. Ég tel að í deilunni sem varð síðast um þetta mál 1980 hafi komið fullnægjandi svör og verið tekið þannig á málinu að það hafi verið úr sögunni og að ekki hafi verið deilt um það síðan hér á landi hvort kjarnorkuvopn væru í varnarstöðinni á Keflavíkurflugvelli eða ekki. Upp úr því fór að bera á málflutningi sem hneig að því að ekki ætti aðeins að líta á bækistöðvar á landi heldur væri ákaflega mikilvægt að meta stöðuna á höfunum. Spurningar vöknuðu um það hvort hingað til lands hefðu komið skip með kjarnorkuvopn og ef ég man rétt var það Geir heitinn Hallgrímsson sem gaf yfirlýsingu um það hér á Alþingi --- hann var utanríkisráðherra 1983, ég ég man ekki nákvæmlega hvað ár þetta var. Ég held að það hafi verið á árunum 1983, 1984 eða 1985 --- að hann liti þannig á að stefna íslenskra stjórnvalda varðandi kjarnorkuvopnin næði einnig til skipa sem kæmu hingað til lands. Þar með var þeirri spurningu svarað. Næsta atriði sem kom upp í umræðunum var hvort íslensk stjórnvöld ætluðu að setja lög eins og Nýsjálendingar ákváðu að gera á sínum tíma --- ég held að það hafi verið árið 1987 en hv. 4. þm. Norðurl. e. taldi að það hefði verið árið 1986. Ég held að frv. hafi hugsanlega komið fram árið 1986 en orðið að lögum árið 1987. Á þeim tíma urðu umræður um það hér á landi hvort taka ætti upp sömu stefnu og var mótuð í þessum lögum Nýsjálendinga að lýsa því ekki aðeins yfir að kjarnorkuvopn væru bönnuð í skipum sem kæmu til landsins heldur ætti að sannreyna með því að fara um borð í skipin, ef nauðsyn krefðist, og fá um það afdráttarlausar yfirlýsingar frá eigendum skipanna að ekki væru um borð í þeim kjarnorkuvopn. Meginkjarninn í stefnu Nýsjálendinga var að þeir tóku það ekki gilt, eins og við höfum gert til þessa, að treysta því að menn virði yfirlýsingar íslenskra stjónvalda um að hér verði ekki kjarnorkuvopn nema með samþykki þeirra. Nýsjálendingar treystu því ekki að menn virtu þetta heldur vildu þeir sannreyna það með því að láta rannsaka skipin og kanna hvort kjarnorkuvopn væru um borð í þeim. Þetta leiddi, eins og við vitum, til vinslita, ef ég má orða það svo, í samskiptum Nýsjálendinga og Bandaríkjamanna og olli miklu uppnámi í samskiptum þeirra og samstarfi um varnarmál. Ég held að þessar hugmyndir verði að leggja til grundvallar þegar rætt er um frv. sem hér er til meðferðar. Eins og fram kom í máli hv. 4. þm. Norðurl. e. kemur fram í greinargerðinni að frv. var lagt í fyrsta sinn fram á 109. löggjafarþingi veturinn 1986--1987 og þar stendur að það hafi í engu tapað mikilvægi sínu. Ég dreg þá fullyrðingu í efa eins og ég mun víkja að síðar í máli mínu. Áður en ég fer út í þá sálma langar mig aðeins að ræða um frv. og hvernig það er upp sett. Ég tel í fyrsta lagi að heiti frv., Friðlýsing Íslands, að orðið friðlýsing sé ranglega notað í þessu samhengi. Friðlýsing hefur ákveðna merkingu í íslensku lagamáli og er notað í náttúruverndarlöggjöf og það eru náttúruverndaryfirvöld sem geta friðlýst landsvæði. Orðið hefur alveg fasta merkingu í íslensku lagamáli og ég tel mjög óheppilegt að nota það í þessu samhengi. Auk þess gefur heitið á lögunum eða frv. það til kynna að gera þurfi þær ráðstafanir sem í því eru raktar til að friður ríki í landinu. Það er náttúrlega eins og við öll vitum algjört öfugmæli og alls ekki þörf á því að lýsa yfir með frv. af þessu tagi að friður ríki á Íslandi. Ég tel þess vegna að nafngiftin sé mjög óheppileg, hún eigi ekki við rök að styðjast og það eigi að velja annað nafn á þessu tiltæki sem um er að ræða í frv. en kenna það við friðlýsingu. Síðan er mjög almennt fjallað í 2. gr. um markmið laganna sem er að gera allt íslenskt yfirráðasvæði kjarnorku- og eiturefnavopnalaust, afla hinu friðlýsta svæði alþjóðlegrar viðurkenningar, draga úr hættunni á kjarnorku- og eiturefnaóhöppum á Íslandi og í grennd við Ísland og stuðla að afvopnun og friði af Íslands hálfu. Þetta er ákaflega víðtækt markmið í lagafrv. af þessu tagi og ég teldi eðlilegra, ef menn ætluðu að gera það sem er raunverulega verið að tala um að gera hér, sem sé að banna komu herskipa til Íslands, væntanlega með ákveðin vopn og það er megintilgangur frv., að þá ætti að orða það með þeim hætti og skerpa tilgang laganna í samræmi við það en ekki að hafa hann með jafnalmennum hætti og þarna er gert. Mér finnst að slíkar almennar yfirlýsingar eigi betur heima í þingsályktunum eða stefnuyfirlýsingum ríkisstjórna en í lagafrv. sem þessu. Ef við lítum á það sem frv. er ætlað að gera, þ.e. að koma í veg fyrir að hingað komi herskip með kjarnorkuvopn, ég tel að það sé megintilgangurinn, þótt að sjálfsögðu sé einnig minnst á önnur hættuleg vopn, eiturvopn, þá hafa þær breytingar orðið á undanförnum mánuðum að þessi tilgangur eða markmið er í raun og veru óþarft orðið. Ég held að ef flm., hv. 4. þm. Norðurl. e., kynnti sér málin eins og þau eru núna á Nýja-Sjálandi, þangað sem fyrirmyndin er sótt, mundi hann komast að raun um að á Nýja-Sjálandi virðist ríkisstjórnin líta þannig á að ákvörðun Bush Bandaríkjaforseta í lok september 1991 um einhliða afvopnun geri bannið við að herskip komi í nýsjálenskar hafnir, nema lýst sé yfir að kjarnorkuvopn séu ekki í þeim, óþarft. Það er hin mikla breyting sem hefur orðið að Bandaríkjaforseti gaf fyrirmæli um að öll skammdræg kjarnavopn yrðu tekin úr skipum og kafbátum Bandaríkjaflota. Það var augljóst þegar þessi yfirlýsing var gefin 27. sept. að það tæki tíma að hrinda þessum áformum í framkvæmd. Álitið var að frá og með mars 1992, þ.e. í þessum mánuði, yrðu engin bandarísk herskip á hafi úti með kjarnavopn um borð. Sú staðreynd kemur í stað stefnunnar um að játa hvorki né neita tilvist kjarnavopna um borð í bandarískum herskipum. Bandaríkjaforseti hefur sagt að engin kjarnorkuvopn verði í bandarískum herskipum á friðartímum. Ég tel að nú sé sá vafi sem menn gátu verið í varðandi stefnu Bandaríkjastjórnar um hvort kjarnorkuvopn væru um borð í herskipum úr sögunni. Frá og með þessum mánuði jafnvel sé málum þannig komið að engin bandarísk herskip séu á hafi úti með kjarnavopn um borð. Þegar síðast var rætt um það hvort hér væru kjarnorkuvopn á Íslandi stöldruðu menn við það að svokallaðar Orion-kafbátaleitarvélar, sem höfðu bækistöðvar á flugvellinum hjá bandaríska varnarliðinu, kynnu að flytja djúpsprengjur sem væru með kjarnahleðslu. En nú hefur verið ákveðið að þessar djúpsprengjur, B-57 kjarnorkudjúpsprengjurnar, verði eyðilagðar og ekki smíðaðar nýjar í staðinn. Annað eða þriðja nýja vopnið sem menn hafa talað um og talið að kynni að vera um borð í skipum sem hingað kæmu eru svokallaðar Tomahawk stýriflaugar og síðan nýrri gerðir af kjarnasprengjum á flugvélamóðurskipum. Þessi vopn verða geymd í Bandaríkjunum á friðartímum. Samkvæmt þeirri stefnu sem mótuð var með yfirlýsingu Bush í september sl. þá á að ganga þannig frá þessum vopnum að þau verði tiltæk í Bandaríkjunum, ef á þarf að halda, á hættutímum. Sú yfirlýsing að vopnin verði geymd í Bandaríkjunum er talin geta valdið því að friðarhreyfingar og umhverfissinnar á Nýja-Sjálandi krefjist þess að lýst sé yfir í hvert sinn að kjarnavopn séu ekki um borð í herskipum sem komi í nýsjálenskar hafnir. Þarna kann sem sagt að vera eftir angi af mati umhverfissinna og friðarhreyfinga á Nýja-Sjálandi en það breytir ekki hinu að ríkisstjórn Nýja-Sjálands, þangað var sótt fyrirmyndin að þessu máli, lítur þannig á að þessi þáttur í þessari sögulegu löggjöf sé orðinn óvirkur að því er varðar kjarnorkuvopn. Gorbatsjov lýsti því svo yfir í október árið 1991 að öll skammdræg kjarnavopn yrðu tekin úr skipum og kafbátum sovéska flotans og einhver þessara vopna yrðu eyðilögð. Og Gorbatsjov skoraði á Bandaríkjastjórn að fallast á að öll skammdræg kjarnavopn í sjóherjum yrðu eyðilögð. Bretar hafa ákveðið að taka djúpsprengjur af herskipum sínum og geyma á landi. Þessar sprengjur eru gamlar og afar ólíklegt talið að þær verði settar aftur um borð í herskip. Frakkar hafa hins vegar ekki tilkynnt hvað þeir ætli að gera, hvort þeir ætli að fjarlægja kjarnadjúpsprengjur úr skipum og flugvélum. Mér finnst nauðsynlegt að þetta komi fram hér með hliðsjón af þróun umræðna um stefnu okkar Íslendinga í þessum málum. Ég lít þannig á, eins og ég sagði fyrr í máli mínu, að skoða verði frv. í ljósi þróunarinnar og nú sé forsenda fyrir frv. brostin. Nú kunna menn að segja að samþykkt frv. ætti að vera öllum að meinalausu úr því að málum sé þannig komið. En það má segja á móti: Hvers vegna að flytja frv. til laga um atriði sem engu máli skiptir? Það er náttúrlega spurning fyrir flm. hvort þeir vilja halda til streitu hugmyndum sem eiga ekki lengur stoð í raunveruleikanum. En þeir verða að gera það upp við sig. Ég tel að hafi þetta frv. einhvern tíma þjónað tilgangi varðandi kjarnorkuvopn og komu þeirra í íslenskar hafnir sé sú ástæða úr sögunni. Atriði, sem kemur fram í frv., lýtur að, ef ég man rétt, kjarnorkuknúnum skipum. Það eigi að sporna gegn því að hingað til lands komi kjarnorkuknúin skip. Þetta vandamál er líka fyrir hendi hjá Nýsjálendingum og er tekið á því í þeirra löggjöf. Ríkisstjórn Nýja-Sjálands hefur ákveðið að koma á fót sérstakri nefnd sem á að fjalla um heimsóknir kjarnorkuknúinna skipa til nýsjálenskra hafna og ætlar ríkisstjórn Nýja-Sjálands í því efni að beita sömu aðferðum og beitt hefur verið af ríkisstjórn Ástralíu. Ég tel víst að hv. 4. þm. Norðurl. e. þekki það mál miðað við þá miklu vinnu sem hann hefur lagt í að undirbúa þetta frv. og hafi kynnt sér aðstæður á Kyrrahafi og hvernig ríki þar hafa tekið á þessum málum. En auðvitað eru aðstæður þar að mörgu leyti mjög ólíkar því sem við stöndum frammi fyrir hér á Atlantshafinu. En ríkisstjórn Nýja-Sjálands vonast til að aflétt verði banni við komu kjarnorkuknúinna skipa í nýsjálenskar hafnir. Þetta er markmið ríkisstjórnar Nýja-Sjálands núna. En nefndastofnunin er hins vegar millistig þannig að ætlunin er að almenningur, þ.e. hver sem vill, geti komið á framfæri kvörtunum ef hann telur hættu á ferðum vegna komu kjarnorkuknúinna skipa í hafnir á Nýja-Sjálandi. Það er samkvæmt upplýsingum sem ég hef haft tök á að afla mér. Þessi nefnd er tekin til starfa og menn eru að ræða þetta og athuga hvernig að þessu skuli staðið. Ég tek það fram líka til að koma í veg fyrir misskilning að David Lange er ekki lengur við völd á Nýja-Sjálandi heldur er komin þar ný ríkisstjórn sem hefur mótað aðra stefnu. Engu að síður lítur hún þannig á að aðstæður hafi breyst það mikið að ekki sé þörf á þessum ströngu lögum. Við skulum ekki gleyma því að ástæðan fyrir því að þessi lög voru sett á Nýja-Sjálandi er eins og segir í grein um þetta mál sem birtist í breska blaðinu Financial Times 9. okt. 1991: Það var vegna þess hve almenningur á Nýja-Sjálandi var yfirgnæfandi þeirrar skoðunar að gera þyrfti ráðstafanir til að sporna við komu skipa með kjarnorkuvopn eða kjarnorkuknúinna skipa. Almenningur er enn sá sami á Nýja-Sjálandi þótt aldur fólks sem stóð að þessu 1987 hafi kannski breyst og enn tekur ríkisstjórnin náttúrlega mið af viðhorfum almennings. Hún gerir það með þeim hætti sem fram hefur komið núna, að kanna, með því að setja á laggirnar þessa nefnd sem á að fjalla um komu kjarnorkuknúinna skipa, hvort ekki náist góð samstaða um að breyta þessari stefnu einnig. Ég ætla ekki að spá enda þekki ég ekki nægilega mikið til í stjórnmálum Nýja-Sjálands til að spá um hver niðurstaðan verður þar að þessu leyti. Mér finnst rétt að það komi hér fram líka að kjarnorkuknúin herskip Bandaríkjaflota eru sex flugvélamóðurskip og níu beitiskip en Rússar eiga núna þrjú kjarnorkuknúin beitiskip, þá er ég að tala um herskip og beitiskip eða flugvélamóðurskip. Ég tala ekki hér um kjarnorkuknúna kafbáta enda er það miklu flóknara mál. Það er eitt af þeim atriðum sem ég ætla að víkja hér sérstaklega að en lýst er yfir í 13. gr. frv., með leyfi forseta: ,,Aldrei skal leyfa komu kafbáta, herskipa eða herloftfara inn fyrir 12 sjómílna landhelgi eða lofthelgi eða heimsóknir slíkra farartækja til íslenskra hafna eða flugvalla nema óyggjandi teljist að í því felist ekki brot á friðlýsingu Íslands fyrir kjarnorku- og eiturefnavopnum samkvæmt lögum þessum.`` Og síðan segir áfram, með leyfi hæstv. forseta: ,,Íslensk yfirvöld skulu í vafatilfellum ætíð leita bestu fáanlegra upplýsinga óháðra aðila sem völ er á til að byggja á ákvörðun sína og ríkisstjórn og Alþingi skulu hafa náið samráð sín í milli þegar taka þarf slíkar ákvarðanir.`` Að mínu mati er 13. gr. lykilgrein í þessu frv. og er spurning hvernig flm. ætla sér að framfylgja henni. Hvernig er ætlunin að framfylgja þessu ef svo ólíklega vildi til að þetta yrði að lögum? Hvernig sjá menn fyrir sér að unnt verði að framfylgja þessu ákvæði? Hvað á að gera? Kafbátar tilkynna yfirleitt ekki um ferðir sínar og hvernig ætla flm. að standa að því að hrinda þeim áformum sínum í framkvæmd að koma í veg fyrir að kafbátar, kjarnorkuknúnir eða með kjarnorkuvopn, komi að landinu. Ég vek athygli á því að það er ekki verið að tala um að leggja niður langdræg kjarnorkuvopn um borð í kjarnorkuknúnum kafbátum svo að þeir verða enn á sveimi í kringum Ísland eins og annars staðar í heimshöfunum. Hvernig er ætlunin að framfylgja þessu ákvæði ef svo ólíklega vill til að það verði að lögum? Á að koma hér upp einhverjum sveitum sem geta fylgst með ferðum kafbáta eða er það hugmynd hv. 4. þm. Norðurl. e. að bandaríska varnarliðið á Keflavíkurflugvelli annist þetta eftirlit og miðli upplýsingum til íslenskra stjórnvalda? Eða hvaða aðila á að treysta á til að fá þessar upplýsingar og ég tala nú ekki um til að framfylgja banninu ef menn ætla að koma í veg fyrir að skip fari um þessi svæði? Í frv. stendur síðan að í vafatilfellum eigi að bera málið undir ríkisstjórn og Alþingi. Hvaða vafatilfelli eru þetta? Hvað getur komið upp? Er þá tími til, ef einhver vafatilfelli koma upp, t.d. ef kafbátur knúinn kjarnorku með kjarnorkuvopn um borð ætlar að fara inn fyrir 12 mílna lögsögu Íslands, að kalla saman þing? Eða á utanrmn. Alþingis að koma saman og álykta um málið og reyna að koma boðum til skipherra kafbátsins? Eða hvað er verið að tala hér um? Vafi hlýtur að vakna ef menn telja að ekki eigi að verða við þeim fyrirmælum sem á að gefa út. Að mínu mati er þessi grein vanhugsuð og ef menn vilja láta hug fylgja máli þarf að útfæra það miklu betur en gert er hvernig á að standa að slíku banni, sérstaklega að því er kafbátana varðar, og hvernig á að fylgjast með því. Mér finnst ákaflega sérkennilegt í 16. gr. að láta þessi mál heyra undir forsrh. Eins og fram kom í upphafi máls míns kom það að vísu í hlut þáv. forsrh. Hermanns Jónassonar, að svara bréfinu frá Búlganín og leggja grunninn að þeirri stefnu sem Íslendingar hafa fylgt varðandi kjarnorkuvopn og landsvæði sitt til þessa. Það er kannski með vísan til þess sem menn telja að þessi mál eigi heima undir forsrh. En í þeim deilum sem orðið hafa síðan út af kjarnorkuvopnum á Íslandi hefur það hins vegar verið utanrrh. sem hefur borið hitann og þungann af þessum málum. Virðulegi forseti. Þetta er kannski orðið allt of langt mál um frv. sem hér er til umræðu í þriðja sinn. En eins og ég sagði í upphafi þá hef ég hvorki haft tök á því að kynna mér fyrri umræður né haft tök á því að taka þátt í umræðum um þetta mál áður og mér finnst sjálfsagt að ræða málið ítarlega hér í þingsalnum. Hér er um mikilvægt mál að ræða eins og kemur fram þegar maður les nöfn flm. en það eru virðulegir forustumenn í stjórnmálaflokkum. Sjálfsagt er að ræða þetta mál af fullri einurð og velta fyrir sér kostum þess og göllum. Í mínum huga eru gallarnir fleiri en kostirnir. Ég tel að í stað þess að grípa til einhliða aðgerða eins og mælt er fyrir um í þessu frv. eigum við Íslendingar að tryggja öryggi okkar með alþjóðlegum samningum og innan ramma alþjóðasamstarfs. Það er sú leið sem við eigum að fara og stuðla að því að alþjóðlegir samningar takist um afvopnun á höfunum eins og annars staðar. Standa á þannig að málum að ekki sé skertur réttur þjóða til að ferðast um höfin og nota þau í þeim tilgangi sem nauðsynlegur er til þess að tryggja öryggið. Ég held að einhliða stefnumótun af því tagi sem kemur fram í lagafrv. verði ekki til að stuðla að því að við getum verið virkir þátttakendur í alþjóðlegu samstarfi. Þess vegna tel ég að frv. kunni raunverulega að þjóna öðrum tilgangi en þeim sem lýst er í hinni hátíðlegu 2. gr. þess.

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi máls míns þakka 1. flm. fyrir það frumkvæði að leggja frv. fram. Hér er um það að ræða að Íslendingar eigi ákveðið frumkvæði í þessum málum, setji lög sem varða kjarnorkuvopn, kjarnorkuknúin skip, eiturefnavopn og sýklavopn. Hér er verið að setja löggjöf um vopn og kjarnorku. Ég tel það afar mikilvægt að við reynum að horfa á málin í heild og minnumst þess að enn er mjög langt í land hvað þessi mál varðar þó að margt hafi gerst hér á undanförnum árum. Við vorum minnt á það í morgun að kjarnorkan er í fullri notkun víða um Evrópu, þar á meðal í Austur-Evrópu þar sem eru illa búin kjarnorkuver. Ég vil ekki binda þetta mál eingöngu við kjarnorkuvopn og efna- og eiturvopn heldur minnast þess að það er kjarnorkan sem slík sem er vandamálið. Það er mín skoðun að algerlega eigi að banna notkun kjarnorku. Hún er öllu lífi svo hættuleg að við megum ekki leyfa notkun hennar. Við minnumst þess líklega flest að umræðan um kjarnorkuvopn hófst af krafti upp úr 1983 þó að ýmsir sérfræðingar hafi fjallað um þessi mál frá því að fyrsta kjarnorkusprengjan var sprengd. Þetta varð ekki að almennu umræðuefni fyrr en íbúar Evrópu og Bandaríkjanna fóru að átta sig á því hve gífurlegt kapphlaup var í gangi, hve gífurlegar fjárhæðir fóru til framleiðslu kjarnavopna og hve sú þróun var hættuleg öllu lífi á jörðinni. Við höfum séð gífurlegan árangur á umliðnum árum en það breytir ekki því að við stöndum frammi fyrir mjög miklum vandamálum hvað þetta varðar. Fregnir berast af því að hinum nýfrjálsu ríkjum Austur-Evrópu, og þá einkum þeim sem tilheyra hinum fyrrverandi Sovétríkjum, gangi illa að ná samkomulagi um hvað þau eigi að gera við vopn sem þau sitja uppi með. Ég óttast að leiðtogar Rússlands muni fylgja í fótspor Sovétríkjanna fyrrverandi og halda áfram þeirri vopna- og vígbúnaðarþróun sem þar hefur verið í gangi, svo framarlega að hún sé ekki takmörkuð af alþjóðasamningum. Það er t.d. að gerast núna að Rússar eru að flytja kjarnorkutilraunastöð sína frá Kasakstan til Novaja Semlja. Frændur okkar Norðmenn fylgjast mjög grannt með þeim málum og hafa komið á framfæri mótmælum og þetta er að mínum dómi mál sem við þurfum að fylgjast mjög vel með. Rússar eru enn þá með sínar bækistöðvar í Múrmansk og á Kólaskaga. Það er langt í frá að þarna hafi orðið svo miklar breytingar að það tryggi okkur á einhvern hátt gegn umferð skipa með kjarnorkuvopn, umferð kjarnorkuknúinna farartækja eða kafbáta með langdrægar eldflaugar. Af þessu dreg ég þá ályktun að löngu sé tímabært að setja lög hér á landi um þessi efni. Eins og kom fram hjá síðasta ræðumanni hafa ráðherrar í gegnum árin gefið út ýmsar yfirlýsingar sem vissulega hafa verið fagnaðarefni en þær taka alls ekki af öll tvímæli. Það kann að reynast erfitt að framkvæma eftirlit í þessum efnum, sérstaklega hvað varðar kafbáta, það er alveg rétt hjá síðasta ræðumanni. En við höfum ýmis hlustunartæki og kapla sem liggja hér milli landa og það er hægt að fylgjast með ferðum kafbáta. Síðan eru til mjög nákvæmar skrár yfir kjarnorkuknúin skip og skip sem geta borið kjarnorkuvopn og það var einmitt verið að spyrja um það í vetur hve mörg slík skip hefðu komið inn í íslenska lögsögu. En vissulega þarf að koma upp ákveðnu kerfi til að fylgjast með þessu. Ég verð að viðurkenna að ég hef ekki hugsað sérstaklega út í þennan þátt en auðvitað þarf að gera það. Einn kafli er í þessu frv. sem síðasti ræðumaður gerði ekki að sérstöku umræðuefni, en hann varðar eiturefna- og sýklavopn. Ég hlustaði á fyrirlestur sérfræðings síðasta sumar um þessi efni og það er svo því miður að framleiðsla bæði eiturefnavopna og sýklavopna er mjög auðveld. Það er erfitt að fylgjast með henni, það er erfitt að skilgreina hvað eru efnavopn og sýklavopn og þar af leiðandi er þetta afar erfitt vandamál við að glíma. Í gildi er bann við notkun eiturefnavopna en eins og við vitum hefur því ekki verið framfylgt. Ég á erfitt með að trúa því að einhverjir einstaklingar hér færu út í það að framleiða eiturefna- eða sýklavopn en þó veit maður aldrei. En það er ósköp einfaldlega rétt að kveða á um þetta í lögum vegna þess hve auðveld þessi vopn eru í framleiðslu. Að mínu dómi erum við ekki aðeins að fjalla um mál sem snerta afvopnun heldur er þetta auðvitað meiri háttar náttúruverndarmál. Það hefur komið fram að við Íslendingar höfum sem betur fer verið að beita okkur mjög fyrir banni við losun eiturefna og reyna að koma í veg fyrir megun hafsins. En fréttir hafa borist af því nýlega að á undirbúningsfundum fyrir umhverfisráðstefnuna í Ríó de Janeiro, undirbúningsfundum sem nú standa yfir í New York, er tekið ákaflega dræmt undir tillögur um bann sem varðar mengun hafsins. Hverjir standa þar fremstir í flokki og vilja helst engar reglur hvað þetta varðar nema Bandaríkjamenn. Bandaríkjamenn eru mjög tregir í taumi hvað varðar þessi mál og það er einfaldlega svo að þeim er illa treystandi í þessum málum. Þó að síðasti ræðumaður beri mikið traust til þeirra, þá gildir það ekki þegar náttúruverndarmál eru annars vegar. Að mínum dómi er hér um mikið nauðsynjamál að ræða. Hér kom fram sú skoðun að þetta mál væri að tapa gildi sínu. Ég lít svo á að hér sé ekki síst um viljayfirlýsingu að ræða. Það kom margoft fram þegar umræðan um kjarnorkuvopnalaus svæði var í hámarki að það væri gersamlega óframkvæmanlegt að fylgja því máli eftir en hér er um það að ræða að þjóðin lýsi yfir vilja sínum í þessum efnum og eigi þar ákveðið frumkvæði. Hér hefur mikið verið rætt um Nýsjálendinga sem vöktu heimsathygli á sínum tíma þegar þeir bönnuðu komur kjarnorkuknúinna skipa og skipa sem báru kjarnorkuvopn til Nýja-Sjálands. Þeir voru heldur betur teknir í bakaríið og fengu að gjalda fyrir. Ef ég man rétt greindi almenning og stjórnvöld nokkuð á í því máli og það kostaði mikla baráttu á Nýja-Sjálandi að koma þessu í gegn. En það er komin ný stjórn á Nýja-Sjálandi og hún er mjög skyld þeirri stjórn sem hér situr og hefur m.a. gert miklar breytingar á velferðarkerfinu. Ég hef áður vitnað til greinar sem ég las í Dagens Nyheter en þar var talað um að verið væri að kippa Nýja-Sjálandi niður á þriðja heims plan með þeim aðgerðum sem þar eru á ferð. Það kemur ekki á óvart að sú stjórn skuli vilja breyta þeim lögum og reglum sem þar gilda varðandi kjarnorkuknúin skip. Við vitum að á undanförnum árum, jafnvel eftir að stórveldin hófu sínar samningaviðræður, hefur gífurleg hernaðaruppbygging átt sér stað á norðurslóðum og hún hverfur auðvitað ekki á stundinni. Það tekur langan tíma að breyta hernaðaráætlunum og þó að mikill niðurskurður eigi sér stað bæði í Bandaríkjunum og væntanlega í Rússlandi í kjölfar þeirra efnahagsörðugleika sem þar eru, þá er samt mikið enn um ferðir skipa hér í hafinu, kafbáta m.a., sem erfitt er að fylgjast með. Málið snýst ósköp einfaldlega um að gera öðrum þjóðum það ljóst að við viljum ekki þessi skip innan okkar lögsögu þó að það kunni að reynast okkur erfitt að tryggja að slíkar reglur séu virtar. Enn einn atburður sem undirstrikar þörf slíkrar löggjafar eru þær fréttir sem við höfum fengið af losun eiturefna í norðanvert Atlantshaf þar sem í hlut áttu Austur-Þjóðverjar. Því miður er ég hrædd um að slíkir atburðir hafi gerst oftar en í þau skipti sem þeir voru á ferð. Ég tengi þetta saman, losun eiturefna sem í því tilviki voru eiturefnavopn. Þetta er allt saman nátengt og snýst um það, eins og ég hef áður nefnt, að við lýsum yfir vilja okkar í þessum efnum og setjum lög hvað þetta varðar. Við þurfum að horfa til lengri tíma. Okkur hættir til að vera mjög bjartsýn í þessum málum núna vegna hinna miklu breytinga sem eiga sér stað í Evrópu. Ef við horfum lengra aftur í tímann sjáum við að miklar sveiflur hafa orðið í þessum málum. Mikil hernaðaruppbygging hefur átt sér stað en á allra síðustu árum hefur verið samdráttur. Það sem er kannski hvað alvarlegast er að margar þjóðir eru í startholunum. Ýmsar þjóðir dreymir greinilega um að framleiða kjarnorkuvopn og komast í hóp kjarnorkuveldanna hvað sem öllum umræðum, samningum og allri vitneskju sem við höfum um afleiðingar kjarnorkuvopna líður. Það er ekki síst í því samhengi sem það mundi væntanlega vekja athygli ef við lýstum því yfir að við vildum ekkert slíkt í landi okkar. Í Rússlandi og í Sovétríkjunum fyrrverandi er mikið af sérfræðingum á þessu sviði sem menn hafa miklar áhyggjur af og óttast að verði keyptir til ýmissa ríkja þar sem verið er að spá í framleiðslu á kjarnorkuvopnum. Þannig að það er langt í frá að við séum gulltryggð í þessum efnum. Þó nágrannar okkar, bæði í vestri og austri, séu helst á ferð um höfin í kringum landið er aldrei að vita hvenær aðrir færu að flækjast hingað. Í það minnsta hafa stórveldin siglt um öll heimsins höf og það er ekkert sem kemur í veg fyrir að aðrir geri það líka. Ég held að ég hafi ekki mikið meira um þetta að segja, virðulegi forseti. Ég er einn af flutningsmönnum frv. en auðvitað tökum við öllum ábendingum vel sem fram kunna að koma og sérstaklega þeim er varða framkvæmd laganna, ef frv. verður samþykkt. Hér er um mjög stórt mál að ræða og kunna að vera ýmsir agnúar á að koma því í framkvæmd. Hins vegar fagna ég því að þessi umræða eigi sér stað, að við byrjum aftur og ýtum á umræðu um þessi mál því eins og ég sagði áður, ég er nú farin að endurtaka mig nokkuð, þá eigum við enn þá mjög langt í land til þess að málin komist í viðunanlegt horf. Þau svið sem við eigum helst eftir eru þau sem kveðið er á um í frv., þ.e. bann við umferð kjarnorkuknúinna skipa og skipa sem bera kjarnorkuvopn, bann við framleiðslu eiturefna- og sýklavopna, að herða á því banni og reyna að tryggja framkvæmd þess og síðast en ekki síst að komið verði á banni við tilraunum með kjarnorkuvopn. Þetta eru þau helstu svið sem eftir er að semja um. En ég fagna allri umræðu um þetta mál.

Frú forseti. Aðeins örfá orð. Mér fannst kenna óþarfa tortryggni, ég vil ekki segja hræðslu, í máli hv. 3. þm. Reykv. Hér er alls ekki um neina krossferð gegn Bandaríkjunum að ræða eða verið að ráðast á hagsmuni Bandaríkjanna eða NATO sérstaklega með þessum frumvarpsflutningi. Heimurinn hefur breyst og tímar kalda stríðsins eru liðnir a.m.k. í bili, sem betur fer. Ég lít þannig á að kostir frv., ef að lögum yrði, séu miklu stærri en gallarnir. Hér er fyrst og fremst um viljayfirlýsingu að ræða, sem áréttar stefnu Íslendinga í afvopnunarmálum. Ég vitna til ályktunar Alþingis frá 23. maí 1989 þar sem skýrt er kveðið á um að Alþingi árétti þá stefnu Íslendinga að á Íslandi verði ekki staðsett kjarnorkuvopn. Þetta er skýrt markmið Alþingis og frá því hefur ekki verið horfið. Það er líka rauði þráðurinn í þessum frumvarpsflutningi. Þar sem tekið er á eiturefnavopnum er að vísu nokkuð útvíkkað og ég tel það eðlilegt og sjálfsagt að taka þau með í þetta bann. Langmesti umhverfisháski sem við getum hugsað okkur hjá þjóðinni væri ef kjarnorkuslys yrði við strendur landsins. Ástæða er til að ala ugg í brjósti um að svo geti orðið þó við höfum blessunarlega sloppið óhappalaust fram að þessu. Þar af leiðandi er ástæða fyrir stjórnvöld á Íslandi og Alþingi að gera það sem í þess valdi stendur til þess að reyna a.m.k. að hafa afstöðuna skýra um að við viljum ekki slíka umferð á hafsvæði okkar. Mér finnst ekki óeðlilegt að þetta mál sé, eins og lagt er til í frv., á forræði forsrn. og jafnvel enn frekari ástæða nú en áður þegar þetta frv. hefur verið flutt þar sem núv. forsrh hefur ráðið sér sérstakan hermálaráðgjafa. Þá á það auðvitað hvergi betur heima heldur en í forsrn. Það er friðvænlegt í okkar heimshluta í bili. Því miður er upplausn í Sovétríkjunum gömlu og við vitum ekkert hvernig hún endar eða til hvers hún kann að leiða. Víða um heim stendur hernaðarhyggja enn þá föstum fótum. Mér finnst eðlilegt að Alþingi láti þetta mál til sín taka. Ég biðst ekki undan því sem nefndarmaður í utanrmn. að fjalla um málið í þeirri nefnd og þar fær hv. 3. þm. Reykv. líka tækifæri til þess að koma sjónarmiðum sínum á framfæri og sannfærast um að um skynsamlegt mál er að ræða. Ég vonast til þess að utanrmn. afgreiði málið á þessu þingi. Sem einn af flutningsmönnunum er ég alls ekki lokaður fyrir hugsanlegum breytingum á frv. og ég tel sjálfsagt að skoða þær. En ég legg til að utanrmn. leggi á sig þá vinnu sem því fylgir að athuga málið gaumgæfilega og vonast til þess að það nái afgreiðslu.

Virðulegi forseti. Vegna þeirra ummæla sem fram komu í ræðu hv. síðasta ræðumanns vek ég athygli á því að það er svolítið vandasamt að fjalla um þetta mál sem frv. til laga og heyra síðan flutningsmennina tala um það sem viljayfirlýsingu. Viljayfirlýsingu setja menn ekki fram í frv. til laga. Ef menn vilja lýsa vilja sínum með einhverjum hætti hafa þeir mörg önnur úrræði til þess á hinu háa Alþingi en flytja frv. til laga. Og það er einmitt það sem er aðalbrotalömin svo að ég víki nú og haldi mér eins og ég taldi mig gera í ræðu minni um þetta frv. að brotalöm málsins er sú að í 2. gr. frv. er verið með hátíðlegar yfirlýsingar en þegar kemur í 13. gr. frv. er farið að tala um aðgerðir sem sérhvert sjálfstætt land mundi í raun og veru telja að hefðu í för með sér að hér yrði stofnaður herafli til þess að framfylgja þeim. Og ég get ekki tekið það þannig að það sé viljayfirlýsing um að koma á fót íslenskum herafla til þess að framfylgja 13. gr. Á að skilja það svo ef þetta er viljayfirlýsing? Frv. til laga snýst um ákveðið atriði og verið er að lýsa því yfir hvað eigi að gera og síðan hvernig eigi að framfylgja því. Ef það á að gera með þeim hætti sem þarna kemur fram og ef það á að skilja það svo að þetta sé aðeins viljayfirlýsing, um hvað þá, þegar litið er á 13. gr.?

Hæstv. forseti. Það kann að vera nokkuð til í því hjá hv. 3. þm. Reykv. að viljayfirlýsing sé ekki heppilegt orð um það sem fyrir okkur vakir. Það er kannski nokkuð teygjanlegt. Við setjum lög um bann við einu eða öðru. Við getum sett lög um bann við glæpum en getum þó ekki að fullu tryggt að glæpir verði ekki framdir. Líta má á það sem vilja löggjafans að stuðla að því eða setja bann við illvirkjum af þessu tagi. Ég tel að þó að við getum ekki tryggt að gæsla laganna verði með þeim hætti að brot verði aldrei framin komi það ekki í veg fyrir að rétt sé að setja lög.

Virðulegur forseti. Það er rétt hjá hv. síðasta ræðumanni að með því að setja lög gegn glæpum eru glæpir ekki útilokaðir. En við höfum lögreglu til þess að framfylgja þeim lögum. Ef við ætlum að framfylgja þeim lögum sem hér um ræðir og snerta hernaðarleg málefni koma ríki á fót herafla til þess að framfylgja slíkum lögum. Það er alveg ljóst að úrræðin eru til. Þess vegna segi ég: Ef þetta er viljayfirlýsing um að ná þessum markmiðum og ef hv. síðasti ræðumaður ætlar að vera sjálfum sér samkvæmur með því að vísa annars vegar til afbrota sem eru túlkuð sem glæpir í lögum og lögregluliðsins sem við setjum á laggirnar til þess að koma í veg fyrir glæpina, á hann líka að viðurkenna að til þess að ná þeim markmiðum sem sett eru fram í frv., sérstaklega í 13. gr., hlýtur hann að vilja að komið verði á fót herafla til þess að framfylgja þessum ákvæðum.

Frú forseti. Til að taka af öll tvímæli þá erum við ekki að leggja til að hér verði komið upp her.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þá umræðu sem farið hefur fram um frv. og það frumkvæði að umræðunni sem tekið er með því að leggja frv. fram á Alþingi. Auðvitað er sjálfsagt og eðlilegt að viðurkenna, eins og reyndar er gert í greinargerð með frv., að það hefur kannski vegið þyngra þegar það var lagt fram í fyrsta sinni á 109. löggjafarþinginu, enda pólitískar aðstæður í veröldinni öðruvísi þá. Án þess að ég hafi skoðað það sérstaklega segir mér svo hugur að þá hafi verið snarpari umræður á Alþingi um þetta mál en eru núna og það sýnir kannski svolítið hvernig hlutirnir hafa blessunarlega breyst á undanförnum árum og að í þessum heimshluta er heldur friðvænlegar um að horfa en var. Það er kunnara en frá þurfi að segja að stórveldi heimsins, þá er ég að tala um flotaveldi heimsins, hafa litið á höfin eins og einskis manns land þar sem þau gætu farið fram að eigin vild og notað höfin eins og leiksvæði fyrir sjálf sig. Auðvitað eru höfin ekki einskis manns land. Þau eru sameign jarðarbúa allra og það er mjög mikilvægt að varðveita þessa sameign og passa upp á að henni verði ekki spillt. Mín skoðun er sú, svo ég víki aðeins frá meginefni frv. og þó er það mjög tengt efni þess, að friðlýsing hafsins og ekki síst hafsvæðisins í Norður-Atlantshafi sé eitt stærsta öryggismál Íslendinga núna og mjög mikilvægt að á Alþingi og af íslenskum stjórnvöldum verði unnið að því með öllum tiltækum ráðum að ná því fram. Þetta er ekki bara spurningin um umhverfi. Þetta er öryggismál Íslendinga og eitt hið stærsta. Við vitum að í höfunum allt í kring sigla skip og kafbátar sem eru í raun og veru eins og fljótandi kjarnorkuver. Þessi fljótandi kjarnorkuver lúta litlu sem engu alþjóðlegu eftirliti og að því leytinu til erum við miklu verr sett með þau en hin slæmu kjarnorkuver sem eru víða á landi eins og í Sovétríkjunum og okkur berast núna skelfilegar fregnir af. Því er mikilvægt að við Íslendingar víkkum út núgildandi stefnu í þessum málum. Ég hef reyndar talað fyrir því áður á Alþingi að utanrmn. taki til endurskoðunar þá stefnumörkun sem fram fór á Alþingi 1985 og bæti inn í hana einhverju varðandi umferð kjarnorkuknúinna skipa í nágrenni Íslands. Rétt er að taka það fram að þrátt fyrir að einhliða afvopnun hafi átt sér stað á undanförnum missirum og hún eigi nú mjög upp á pallborðið hjá stærstu herveldunum, Bandaríkjamönnum og Rússum, er ekkert lát á kjarnorkuvæðingu skipa, ef við getum talað sem svo. Þess vegna er þetta enn brýnna en ella. Hv. 3. þm. Reykv. rakti nokkuð yfirlit þessara mála hér og er sjálfsagt að þakka fyrir það þó að sínum augum líti hver á silfrið eins og þar stendur og söguskoðun manna er kannski nokkuð mismunandi. Hann rakti það m.a. að stefnan varðandi kjarnorkuvopn hefði verið mörkuð á Íslandi á árunum 1956--1958 og þá hefðu menn komist að þeirri sameiginlegu niðurstöðu að hér á landi skyldu ekki staðsett kjarnorkuvopn.

Nema með samþykki íslenskra stjórnvalda.

Nema með samþykki íslenskra stjórnvalda, auðvitað. Sú stefna hefði verið virt af Bandaríkjamönnum og þeim kjarnorkuveldum sem við höfum haft mest samskipti við. Auðvitað er og hefur alla tíð verið mismunandi túlkun á því hvað við væri átt með staðsetningu kjarnavopna á Íslandi. Margir töldu að það tæki til landsvæðisins, til hafsins þ.e. til hafna og til landhelginnar innan 12 mílna og um lofthelgina yfir landinu. Aðrir hafa litið svo á að þetta ætti einungis við um landsvæði. Árið 1985 tók þáv. utanrrh. Geir Hallgrímsson af öll tvímæli í þessum efnum þegar hann lýsti því yfir á Alþingi að stefnan næði til komu erlendra herskipa í íslenskar hafnir. Það var, held ég, tvímælalaust ákveðin stefnubreyting sem þar átti sér stað. Menn hafa ekki viljað viðurkenna það og ég held að mér sé óhætt að fullyrða að sjálfstæðismenn hafa litið svo á að þarna væri einungis um ítrekun á fyrri stefnu að ræða en ekki stefnubreytingu. Ég held að óhætt sé að fullyrða að þarna hafi verið um stefnubreytingu að ræða því að gögn sýna, maður getur ekki sagt með óyggjandi hætti en það eru mjög sterkar vísbendingar í þá átt, að fram til þess tíma hafi skip með kjarnavopn innan borðs komið til hafna á Íslandi. Það hafi hins vegar ekki gerst eftir að þessi yfirlýsing var gefin á Alþingi og stefnan mörkuð í yfirlýsingu Alþingis. Þarna hafi sem sagt átt sér stað ákveðin stefnubreyting. Það er auðvitað góðra gjalda vert ef Bandaríkjamenn og önnur kjarnorkuveldi sem hingað hafa komið hafa þá virt þessa stefnu en fyrir því er auðvitað engin trygging. Fyrir því hefur aldrei verið trygging og er engin trygging á meðan sú stefna er við lýði að játa hvorki né neita tilvist kjarnorkuvopna um borð í skipum. Sem dæmi má nefna að þegar umræðan fór fram á Alþingi um að lýsa Norðurlöndin kjarnorkuvopnalaus þá sögðu menn hér og m.a. núv. hæstv. utanrrh. að það væri alveg óþarfi því að þau væru í reynd kjarnorkuvopnalaus. Síðan hefur verið sýnt fram á það að tugur og ég held jafnvel að það nái yfir hundrað herskip hafa komið í norrænar hafnir með kjarnavopn innan borðs. Þetta er nú kjarnorkuvopnalausu Norðurlöndin sem svo hafa verið kölluð hér af núv. utanrrh. Það er auðvitað ekki rétt. Ég gat um þá stefnu Bandaríkjamanna að játa hvorki né neita tilvist kjarnorkuvopna um borð í skipum sínum. Ég held að einmitt þetta frv. sem við erum að tala um hér skipti máli í því sambandi. Þetta frv. er ögrun við þá stefnu sem kölluð hefur verið ,,nic nod`` stefnan, þ.e. játa hvorki né neita tilvist kjarnorkuvopna um borð í skipum. Það var auðvitað það sem gerðist á Nýja-Sjálandi þegar þeir samþykktu sitt frv. og uppnám varð í samskiptum þeirra og Bandaríkjanna eins og 3. þm. Reykv. benti á rétt áðan. Ástæðan var sú að þeir ögruðu og þeir ógnuðu stefnunni um að játa hvorki né neita tilvist kjarnorkuvopna um borð í herskipum. Sú stefna hefur hins vegar lítið sem ekkert hernaðarlegt gildi og hefur sjálfsagt aldrei haft. Þessi stefna hafði fyrst og fremst pólitískt gildi þegar hún var samþykkt vegna þess að hún auðveldaði Bandaríkjamönnum að staðsetja kjarnorkuvopn í Evrópu. Stjórnvöld gátu vísað í það að hvorki væri hægt að játa né neita að þessi vopn væru á þeirra landi. Þannig hafði stefnan fyrst og fremst pólitískt gildi. Hún hefur eins og ég sagði lítið sem ekkert hernaðarlegt gildi og hefur aldrei haft. Menn vilja ekki viðurkenna núna að hún hafi líka glatað sínu pólitíska gildi og hafa ekki numið hana formlega séð úr gildi ef ég veit rétt. Það er auðvitað rétt sem kom fram hjá hv. 3. þm. Reykv. að mikil breyting hefur orðið og varð eftir að Bush ákvað einhliða að taka öll skammdræg kjarnavopn úr bandarískum herskipum og að það ættu ekki að vera nein kjarnavopn á höfunum á friðartímum og ekki reyndar heldur langdræg og Tomahawk-stýriflaugarnar ættu að geymast í Bandaríkjunum á friðartímum. En við þekkjum það úr Íslandssögunni að það er afstætt hvað teljast friðartímar og það er auðvitað bara undir Bandaríkjamönnum einum komið hvenær þeir setja þessar Tomahawk-stýriflaugar um borð í skip og sigla með þær um heimshöfin. Á meðan svo er þá held ég að mál þetta og umræða um kjarnorkuvopnalaust Ísland og Norðurlönd hafi ekki glatað gildi sínu.

Virðulegur forseti. Ég vil aðeins árétta það sem ég lét koma fram í ræðu minni að stefnan um að játa hvorki né neita fellur um sjálfa sig eftir að kjarnorkuvopnin sem þarna er um að ræða eru úr sögunni. Það vita allir um kjarnorkuvopn um borð í langdrægu kjarnorkukafbátunum. Spurningin var hvort þau væru um borð í herskipunum en nú er búið að ákveða að þau verði fjarlægð. Eins og ég leitaðist við að skýra í ræðu minni er þess vænst að yfirlýsingin frá í september komi til framkvæmda jafnvel nú í mars og að þau verði þá úr sögunni um borð í skipum og stýriflaugarnar verði geymdar í Bandaríkjunum. Ég held því að það sé almennt álitið að þessi stefna heyri sögunni til. Ég er mjög undrandi að heyra hv. 10. þm. Reykv., sem hefur kynnt sér þessi mál sérstaklega, tala eins og gildi hennar sé óbreytt miðað við hinar gjörbreyttu aðstæður sem orðið hafa eftir að yfirlýsingin 27. sept. var gefin.

Virðulegur forseti. Það er misskilningur eða misheyrn hjá hv. 3. þm. Reykv. að ég hafi talið að stefnan um að játa hvorki né neita kjarnorkuvopnum hefði nákvæmlega sama gildi í dag og hún hafði á sínum tíma. Auðvitað dregur úr gildi hennar þegar einhliða er dregið úr kjarnorkuvopnum um borð í herskipum. Það segir sig sjálft. Hins vegar eru Tomahawk-stýriflaugar enn þá framleiddar og þó þær séu staðsettar í Bandaríkjunum á hinum svokölluðu friðartímum þá geta menn sett þær um borð þegar þeim svo sýnist og hentar. Þar kemur stefnan aftur væntanlega til álita, þ.e. stefnan um að játa hvorki né neita ef og þegar þær verða settar um borð í viðkomandi skip.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka fyrir þá umræðu sem hér hefur orðið um málið og eftir atvikum þær undirtektir sem það hefur fengið. Ég fagna því að þó að menn kunni að greina eitthvað á um efni þess eða mikilvægi þess að standa að slíkri lagasetningu við núverandi aðstæður þá eru allir sem hér hafa talað, leyfi ég mér að segja, sammála um að það sé sjálfsagt að þetta mál komi til skoðunar og fái viðhlítandi umfjöllun í nefnd. Hv. 3. þm. Reykv. talaði fyrstur og kom með allmargar spurningar og athugasemdir við frv. Ég ætla að reyna að svara því sem til míns friðar heyrir í því eins og ég tel það vera. Í fyrsta lagi spurði hv. þm. hvað hefði valdið því að frv. hefði ekki náð fram að ganga í fyrri skipti. Ég kann ekki einfalt svar við því frekar en oft endranær þegar mál eru til umfjöllunar þing eftir þing. Það getur helgast af ýmsu. Annars vegar getur ráðist af efni þeirra að ekki sé um þau full samstaða og menn telji að þau þurfi frekari skoðunar við. En oft er það líka tímaleysi eða mál daga uppi í önnum á þingi sérstaklega þegar þau eru ekki flutt af ríkisstjórnum og ekki þannig þrýstingur á bak við afgreiðslu þeirra. Hér er að sjálfsögðu nokkuð viðamikið mál á ferð og nýstárlegt. Í raun og veru væri algerlega brotið blað í sögu þessara mála í landinu ef og þegar lagasetning af þessu tagi kæmi til og leggst þar sjálfsagt margt á eitt. Ég vil líka leyfa mér að trúa því að nú séu hagstæðari aðstæður til afgreiðslu málsins en áður voru og þíða í alþjóðamálum leggist með málinu og ættu að breyttu breytanda að auðvelda afgreiðslu þess hér. Þegar þetta mál leit fyrst dagsins ljós á 109. löggjafarþingi veturinn 1986--1987 blés ekki jafnbyrlega hvað t.d. samskipti stórveldanna snerti. Síðan fór hv. 3. þm. Reykv. nokkuð yfir söguna í þessum efnum og rakti sig allt aftur til ríkisstjórnartíma Hermanns Jónassonar og þess svars sem þá var gefið og mun vera fyrsta opinbera afstaðan sem íslensk stjórnvöld tóku til veru kjarnavopna í landinu. Hitt er svo ljóst eins og fleiri ræðumenn bentu á að sú stefna var í sjálfu sér ekki mjög föst í sessi formlega séð öðruvísi en sem munnleg svör eða munnlegar yfirlýsingar og í þessu tilviki kannski bréfleg. Þannig var það til að mynda með þau tíðindi sem urðu um þessi mál á Alþingi árið 1985, að mig minnir, í orðaskiptum þess sem hér talar og hæstv. þáv. utanrrh. Geirs Hallgrímssonar, að þar var um munnleg svör við fyrirspurn á Alþingi að ræða þó ljóst sé að þá urðu mikil tíðindi í svörum og þau hafi verið vendipunktur umræðnanna um þessi mál frá því að þau voru gefin. Enda vöktu þau orðaskipti umtalsverða athygli utan landsteina Íslands á sínum tíma. Þá var í raun og veru í fyrsta sinn aukið við skilning manna á því hvað fælist í hinni yfirlýstu, þó ekki mjög formbundnu stefnu íslenskra stjórnvalda að hér skyldu ekki vera kjarnorkuvopn. Við hana var aukið með þeim skilningi og þeirri túlkun hæstv. þáv. utanrrh. að það skyldi jafnframt taka til komu herskipa til landsins og íslenskra hafna. Segja má að í ályktun Alþingis frá vordögum 1989 sem hv. 1. þm. Norðurl. v. vitnaði í áðan sé enn á ný ákveðinn vendipunktur í umræðum um málið þegar Alþingi í sérstakri ályktun eins og þar er sagt; áréttar þá stefnu íslenskra stjórnvalda að hér skuli ekki vera . . .  Ég vík nú að nokkrum efnislegum athugasemdum hv. 3. þm. Reykv. Hann taldi í fyrsta lagi að heiti frv., ,,Um friðlýsingu Íslands`` væri röng orðanotkun og að helst ættu engir aðrir en náttúruverndaraðilar að nýta sér slíkt orð. Ég er ekki alveg sammála þessu. Ég minni á að almenn málvenja í umræðum um slík efni hefur lengi verið sú að fjalla um friðlýsingu fyrir kjarnorkuvopnum. Það er alþekkt í umræðum um þessi mál frá undanförnum árum og jafnvel áratugum. Ég held að færa megi ýmis rök fyrir því. Þetta er hins vegar ekki stórmál í mínum huga og má að sjálfsögðu ræða það hvað eðlilegast væri að þetta héti, ef það er mönnum þyrnir í augum að nota þetta orðalag. Í öðru lagi vék hv. 3. þm. Reykv. að markmiðsgrein laganna, 2. gr. og taldi að þar væri um allvíðtæk og hástemmd markmið að ræða sem erfitt væri að sjá að næðu öll fram að ganga. Ég verð þó að taka það fram, og það hafa fleiri ræðumenn gert, að ég held að nokkur misskilningur felist í því að þrengja efni frv. meira og minna niður í það að aðalinntak þess lúti að komu herskipa og kjarnorkuknúinna skipa til landsins. Frv. er einmitt þannig úr garði gert að í því felst í rauninni mjög víðtæk friðlýsingaraðgerð á þessu sviði af hálfu íslenskra stjórnvalda. Það tekur jafnt til vopna, kjarnorkuvopna, eiturefna- og lífefnavopna, til umferðar kjarnorkuknúinna skipa, losunar úrgangs og hvers kyns starfsemi annarrar sem einstaklingar eða ríki gætu haft með höndum og stofnuðu friðlýsingunni í hættu. Það er því nokkur misskilningur held ég að áhrif frv. yrðu fyrst og fremst þessi. Ég nefni enn fremur náttúruverndarhlið málsins sem í mínum huga er mjög stór og vigtar þungt. Í þriðja lagi leiddi hv. 3. þm. Reykv. nokkrar líkur að því að í reynd væru ákvæði af þessu tagi, sérstaklega hvað varðar komu herskipa, orðin óþörf og kæmi þar fyrst og fremst til yfirlýsing Bush Bandaríkjaforseta frá 27. sept. sl. Í framsöguræðu minni gerði ég allmikla grein fyrir þeirri yfirlýsingu og átti þess vegna ekki von á að það mundi á nokkurn hátt misskiljast því ég geri mér mætavel grein fyrir mikilvægi þeirrar yfirlýsingar og taldi reyndar upp helstu afvopnunaraðgerðir sem þar voru einhliða boðaðar. Þær fela í sér, eins og hv. 3. þm. Reykv. nefndi réttilega, að verulegur hluti allra þeirra kjarnorkuvopna sem hafa verið um borð í skipum eða á sjó, að slepptum kjarnorkuvopnum í kafbátum, sem og sprengjur sem hafa verið til taks jafnvel í viðbragðsstöðu um borð í flugvélum eða í flugstöðvum er allt meira og minna dregið til baka og eru það umtalsverð tímamót. Af óbreyttum tilgangi frv. stendur margt eftir sem mér fannst hv. 3. þm. Reykv. horfa fram hjá þegar hann var að færa rök fyrir því að þessi lagasetning væri meira og minna orðin óþörf vegna breyttra aðstæðna. Frv. er miklu víðtækara eins og ég sagði áður og vísa ég þá til ákvæða sem lúta að umferð kjarnorkuknúinna skipa, eiturefnavopna, umhverfisþáttar málsins o.s.frv. Ég nefni og að lagasetning sem þessi getur haft gildi til lengri tíma litið með vísan til þeirrar óvissu sem getur verið uppi í slíkum málum. Því miður getum við ekki gefið okkur að þær friðvænlegu aðstæður sem nú hafa skapast og menn gleðjast yfir séu sjálfgefnar til frambúðar. Vissulega vonum við það öll og bindum væntanlega ríkar vonir við að svo verði. Það breytir ekki því að það getur verið fullkomin ástæða til þess fyrir einstök ríki að taka fram hvaða stefnu þau vilji viðhafa í þessum efnum um aldur og ævi ef svo vill verkast. Kjarnorkutæknin er því miður komin til að vera með mannkyninu nema meiri háttar tíðindi verði í upplýsinga- og menntunarstigi mannkyns og sífellt auðveldara er að koma sér upp slíkum vopnabúnaði. Menn hafa af því áhyggjur eins og komið hefur fram í umræðunni hversu margir menntaðir menn á þessu sviði eru nú í atvinnuleit eða á faraldsfæti. Því miður gæti athygli manna á næstu árum snúist æ meir að þeirri ógn sem mönnum gæti stafað af ýmsum svæðisbundnum átökum, upplausn sem skapast á einstökum svæðum, hugsanlegri hryðjuverkastarfsemi eða öðru slíku sem tengst gæti þessum öflugu vopnum. Hv. 3. þm. Reykv. nefndi einnig, sem ég hafði ætlað að gera í svari mínu sömuleiðis, að það eru fleiri kjarnorkuþjóðir en Bandaríkjamenn þó þeir hafi mikla þýðingu í þessum efnum. Því miður eru Frakkar svarti sauðurinn í þessari fjölskyldu, ef svo má að orði komast. Þeir hafa lengi verið við sama heygarðshornið og hafa ekki mikið sýnt á spil sín enn sem komið er. Í raun og veru hafa þeir sáralítið gefið upp af áformum um að fylgja í kjölfar annarra þjóða varðandi jákvæðari og mildari stefnu í kjarnorkuvígbúnaðarmálum. Bretar hafa tekið þar nokkur skref en Frakkar lítið sýnt á spilin. Handan við hornið eru því miður allmargar þjóðir sem ýmist er talið að komnar séu með kjarnorkuvopn eða gætu komið þeim upp á næstu árum. Vissulega er ástæða til að hafa áhyggjur af þeim. Í fjórða lagi varðandi kjarnorkuknúin skip þá vísaði hv. 3. þm. Reykv. nokkuð í það sem er að gerast á Nýja-Sjálandi núna. Þar væru menn komnir með það mál í nefnd hvort ekki væri hægt að finna leið til að leyfa eftir atvikum heimsóknir slíkra skipa í nýsjálenskar hafnir þó þannig að ákveðnar reglur væru í gildi. Þá er best að upplýsa og kannski hryggja hv. 3. þm. Reykv. með því að þó að sá sem hér stendur og lagði á sínum tíma mikla vinnu í samningu frv., fylgdist allnáið með hræringum þessara mála m.a. á Nýja-Sjálandi, aflaði mikilla gagna þaðan, snaraði þeim á íslensku og hvað eina, var í góðum samböndum við það ágæta land, sem reynar var föðurland hans í eitt ár, þá hefur ekki unnist tími til að fylgjast jafnnáið með þróun mála síðan. Ég hef ekki verið í nýlegu sambandi við aðila þar þannig að að nokkru leyti er hv. 3. þm. Reykv. sjálfsagt mér fróðari um það sem þar hefur verið að gerast. Ég hef þó fylgst með þeim áherslubreytingum sem urðu við stjórnarskipti á Nýja-Sjálandi þegar verkamannaflokksríkisstjórnir sem þar höfðu setið undir nokkrum forsætisráðherrum, þeir hafa nú ekki allir verið lengi í embætti, fóru frá völdum og við tóku hægri menn sem hafa nokkuð haft aðrar áherslur í þessum efnum. Það er þó nokkuð til marks um hinn víðtæka stuðning við kjarnorkufriðlýsinguna á Nýja-Sjálandi að þrátt fyrir stjórnarskipti og hægri stjórn hafi tekið við af vinstri stjórn hefur hún ekki lagt í að hrófla við lögunum frá 1987 og það má hv. 3. þm. Reykv. vera til umhugsunar. Hins vegar eru málin að nokkru leyti flóknari fyrir Nýsjálendinga vegna þess að á sínum tíma neyddust þeir til þess, eins og ég vitnaði lítillega í, að leyfa ákveðna umferð vegna umferðar skipa um sund á innsævi þeirra sem hefur frá upphafi skapað þeim vissa erfiðleika við að framfylgja lögunum og sem ekki eru fyrir hendi hjá okkur. Þeir sáu sér t.d. ekki fært að loka siglingaleiðinni milli Norðureyjar og Suðureyjar að öllu leyti fyrir kjarnorkuknúnum skipum þar sem litið er svo á að friðsamleg umferð sé þar á alþjóðlegri siglingaleið. Í því sambandi erum við Íslendingar betur settir því að í okkar tilviki er ekki ástæða til að vera með undanþágur gagnvart innsævi sökum þess að engin alþjóðleg siglingaleið er nauðbeygð til þess að fara um okkar innsævi til þess að komast leiðar sinnar. Síðan vék hv. 3. þm. Reykv. að 13. gr. Reyndar urðu nokkrar umræður um hana og hvernig ætlunin væri að framfylgja þeim ákvæðum sem þar eru á ferðinni. Mér fannst nú og vona ég að ég geri hv. 3. þm. Reykv. ekki óvirðingu með því að segja að mér fannst málflutningur hans jaðra við þrætubókarlist í því tilviki og reyndar nokkrum fleirum þar sem hann væri meira að finna agnúa á málinu af íþrótt en að það væri mjög stórvægilegt sem þar væri á ferð. Þegar menn eru að finna málum eitthvað til foráttu er þetta mjög algeng viðbára. Þá er bent á að það séu ýmsir tæknilegir eða praktískir annmarkar við að framkvæma þau. Svo er mjög oft um lagasetningu og menn hafa löngu lært það, hv. 3. þm. Reykv., að bogna ekki undan slíkum erfiðleikum, t.d. þegar menn eru að innheimta skatta. Alþekkt er og vitað að menn eru oft að setja lög um skattheimtu sem þeir vita fyrir fram að getur ekki gengið í öllum tilvikum og nokkrir annmarkar eru á að framkvæma. En menn gefast ekki upp heldur hugsa um að jákvæðu áhrifin á afgreiðslu málanna séu fleiri en þeir hugsanlegu vankantar og annmarkar sem á þeim kunni að vera. Ég held að mjög margar ástæður séu fyrir því að það geti verið fullkomlega eðlilegt og réttlætanlegt að setja slík ákvæði þó svo hægt sé að benda á jafnaugljósan hlut og þann að við Íslendingar höfum ekki hervald til þess að þvinga stórveldi til að láta þar að vilja okkar. En guð minn góður, er það ekki svo að í fjölmörgum tilvikum þar sem smáþjóðin Ísland eða aðrar hliðstæðar eiga í hlut verða menn að búa við þær aðstæður að þeir hafa ekki efnislegt bolmagn til þess að þvinga fram vilja sinn í samskiptum við aðra og fara þá aðrar leiðir. Eins og segir í frv., leita menn þá alþjóðlegrar viðurkenningar á rétti sínum, þá afla menn afstöðu sinni viðurkenningar og reyna með samningum að ná slíku fram. Jafnframt er það rétt sem bent hefur verið á að slík lagasetning, stefnumörkun, getur haft margvíslegt, táknrænt siðferðilegt gildi. Hún getur haft mikið gildi inn á við og hún getur haft mikið gildi út á við. Varðandi málflutning hv. 13. þm. Reykv. vil ég taka eitt lítið dæmi um það hversu þunnur ísinn er ef menn fara út á hann. Hefðu menn lagt í að færa út íslensku landhelgina á sínum tíma ef þeir hefðu stjórnast af þessum þankagangi, hv. 3. þm. Reykv.? Svarið er nei. Það lá í augum uppi að Íslendingar höfðu ekkert bolmagn, engan her á sínum snærum, til þess að þvinga fram viðurkenningu stórveldanna í kringum okkur á 12, 50 og 200 mílna landhelgi okkar. Við gerum það samt vitandi að fyrst um sinn yrðu íslensku lögin brotin og ásetningur okkar í þessum efnum ekki virtur. En við treystum því að við mundum hafa sigur að lokum með öðrum aðferðum en hervaldinu. Við treystum því að við mundum afla málstað okkar alþjóðlegrar viðurkenningar og afla okkur fylgis með stjórnmálalegum aðgerðum af ýmsum toga þangað til við hefðum betur og sú varð reyndin. Þannig sýnir sagan okkur að smáþjóðirnar geta ýmislegt í þessum efnum og möguleikar þeirra liggja að sjálfsögðu ekki í gegnum hervaldið og ekki í gegnum það að stofna eftirlitssveitir og heldur ekki, hv. þm., í gegnum það að semja við bandaríska herinn um að hafa eftirlit með friðlýsingunni og þar með sjálfum sér. Það mundum við væntanlega ekki gera, en mundum leita slíkra leiða. Varðandi annað praktískt atriði sem tengist gildi þess að lýsa slíku yfir og setja um það lög, vil ég taka eitt lítið dæmi fyrir hv. þm. Mér er vel ljóst að það er miklum vandkvæðum bundið að hindra t.d. að kafbátar neðan sjávar slæðist inn fyrir 12 mílna landhelgi Íslands þó svo að við lýstum þessari friðhelgi yfir. Það er auðvitað öllum ljóst. Ég gæti farið í smáútúrsnúningaleið og sagt sem svo: Var það ekki afstaða stjórnvalda að treysta á að stefna Íslendinga um að hér yrðu ekki kjarnorkuvopn yrði virt? Menn töldu boðlegt þá að treysta því að afstaða okkar yrði virt, sem kannski var og kannski ekki. Það er önnur saga. En ég bendi á þá stöðu sem gæti komið upp ef og þegar Íslendingar setja slík lög sem vonandi verður fljótlega eða önnur hliðstæð þar sem við lýsum yfir friðhelgi innan 12 mílna lögsögu okkar. Við höfum fulla þjóðréttarlega stöðu til að gera það og slíkar ráðstafanir getum við óumdeilt gert innan 12 mílna landhelgi okkar, á innsævi og í lofthelginni þar upp af. Setjum nú svo að árekstur verði milli kjarnorkuknúins kafbáts og íslensks togara undan Austfjörðum, 8--9 mílur undan landi. Hefur það ekki gildi þó þessi kafbátur hafi brotið lög og sé sekur gagnvart lögum sem Íslendingar hafa haft fullkomna þjóðréttarlega stöðu til að setja innan okkar lögsögu? Svarið er jú. Það hefur mjög mikið gildi. Segjum sem svo að kafbáturinn laskist og þurfi á aðstoð að halda og að þarna verði einhver uppákoma sem við auðvitað vonum að verði aldrei, en ég tek sem dæmi til þess að skýra hvaða áhrif það geti haft séu slík lög í gildi. Enginn vafi er á því hversu mikið sterkari réttarstaða okkar er í slíkum tilvikum. Ég gæti svo sem, hæstv. forseti, haft mörg fleiri orð um þetta en ætla tímans vegna ekki að gera það þar sem nokkuð líður á kvöldið. Ég ítreka bara að auðvelt er að rökstyðja það í lengra máli og með margvíslegum hætti að slík lagasetning þjónar margvíslegum tilgangi og hún er mun víðtækari en þau atriði sem lúta að komu herskipa og hv. 3. þm. Reykv. ræddi aðallega um í ræðu sinni. Ég tek það fram að slík ákvæði eru að mínu mati þess eðlis og svo mikilvæg að ástæða væri til þess að taka þau upp í stjórnarskrá landsins upp að vissu marki. Ég tel að viss grundvallaratriði sem tengjast viðhorfum þjóða til öryggismála í þessu samhengi eigi fullan rétt inn í stjórnarskrár viðkomandi ríkja. Undirstöðuatriði í utanríkisstefnu okkar í sambandi við afstöðu til friðar- og afvopnunarmála, að aldrei verði leyfð kjarnorkuvopn hér á landi og hvernig með þá hluti er farið, ættu fullan rétt á sér í stjórnarskrá lýðveldisins og öðlast þar með þann sess sem því fylgir. Ég held að ég hafi þar með svarað því sem fram kom í orðaskiptum hv. 3. þm. Reykv. og 1. þm. Norðurl. v. og tek undir það sem kom fram í máli hins síðarnefnda að ég bind vonir við að málið fái þá skoðun og afgreiðslu í hv. utanrmn. sem hann lýsti sig reiðubúinn að stuðla að. Þarna eru fjölmörg ákvæði sem er fullkomlega eðlilegt að menn skoði og ræði hvort betur fari á að hafa með öðrum hætti. Mér dettur síst af öllu í hug að halda því fram að hér sé fullkomið smíðisverk á ferð, þar á meðal t.d. hlutur eins og forræði þessara mála. Mér finnst sjálfsagt að hv. utanrmn. skoði það hvort þetta sé heppilegasta fyrirkomulagið eða eitthvað annað. Mér er að sjálfsögðu ekki fast í hendi að þetta sé allt saman óbreytt, þvert á móti. Væntanlega væri mér fyrst og fremst sú útgáfa mest að skapi, sem víðtækust samstaða gæti skapast um. Ég tek undir það með hv. 10. þm. Reykv. að sá hluti málsins sem lýtur að stefnu íslenskra stjórnvalda gagnvart hafinu, auðlindum þess og stöðu hafsvæðanna í alþjóðlegu samhengi afvopnunar- og friðarumræðu er hvað mikilvægastur. Satt best að segja fæ ég ekki komið öðru heim og saman en því að þeir sem í reynd styðja þá stjórnarstefnu sem hér er sögð vera að við Íslendingar séum á alþjóðavettvangi fyrst og fremst boðberar þess að afvopnunin þurfi líka að taka til hafsvæðanna, annað en að þeir séu þá jafnframt fúsir til þess að skoða með hvaða hætti við getum fest slíkt í sessi, sýnt það í okkar eigin löggjöf að okkur sé alvara. Því það er nú gjarnan svo að menn taka fyrst til í garðinum heima hjá sér áður en þeir fara að hafa miklar áhyggjur af því hvernig umhorfs er hjá öðrum. Ég held að aðgerð af þessu tagi af hálfu íslenskra stjórnvalda sem hluti af málafylgju okkar á alþjóðavettvangi væri mjög tímabært og rétt skref. Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að hafa orð mín fleiri en endurtek þakkir mínar fyrir þær umræður sem hafa orðið. Ég bind góðar vonir við að málið fái alvarlega umfjöllun í hv. utanrmn. og tilraun verði gerð til þess að ná samstöðu um afgreiðslu þess á þessu þingi.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að ræða nema eitt atriði úr ræðu hv. síðasta ræðumanns. Það er þessi margfræga 13. gr. í frv. og spurningin um eftirlitið. Hann vék að því að Íslendingar hefðu fært út landhelgina og gert það í þeirri trú og þeirri vissu að okkur mundi takast að ná þeim árangri sem að var stefnt. En hann sleppti því sem er mjög mikilvægt þegar við ræðum 13. gr. að í öllum tilvikum voru gerðar ráðstafanir til að efla Landhelgisgæsluna. Í nýlegu blaði sem Gæslan hefur dreift til þingmanna kemur fram að 32 ár eru frá því að varðskipið Óðinn kom til sögunnar. Það var í 12 mílna deilunni. Áður en útfærslan í 200 mílur var 1975 voru gefin út bráðabirgðalög um kaup á flugvél og skipum til þess að framfylgja þessari ákvörðun þannig að það er með öllu rangt hjá hv. ræðumanni að gefa til kynna að Íslendingar hafi fært út landhelgina og ætlað síðan að láta tilviljanir einar ráða hvort það markmið næðist. Þvert á móti, þeir efldu Landhelgisgæsluna, gerðu ráðstafanir sem sýna að í verki mundu þeir framfylgja þessum ákvörðunum. Ég held að það sé meginbrotalömin í frv. að það vantar hvernig á að framkvæma það og í umræðunum finnst mér hafa komið fram að hv. flutningsmenn fari undan í flæmingi þegar kemur að þessu atriði og hefja alls konar útúrsnúninga og rangfærslur og nú síðast þá að Landhelgisgæslan hafi ekki verið efld um leið og landhelgin var færð út.

Hæstv. forseti. Það eru engar innstæður fyrir því orðbragði hv. 3. þm. Reykv. að menn hafi farið undan í flæmingi og verið með útúrsnúninga og rangfærslur. Ég hef engan mann heyrt nema þá helst hv. 3. þm. Reykv. ræða þetta öðruvísi en málefnalega og rólega. Ég ætla síst að gera lítið úr hlutverki íslensku Landhelgisgæslunnar. Með allri sanngirni held ég að mönnum hljóti að vera ljóst að menn reiknuðu ekki með því að með ákveðnum aðgerðum til að efla Landhelgisgæsluna mundi hún hafa bolmagn í efnislegum skilningi í átökum við breska flotann. Þannig að menn treystu ekki á það eitt að með hervaldi gætu þeir unnið sigur í landhelgisstríðunum. Menn vissu auðvitað vel um liðsmuninn sem þar var á ferðinni. Landhelgisgæslan þjónaði geysilega miklum tilgangi og það er fyrst og fremst sú truflun á veiðunum sem tókst að framkvæma með skipunum, sem varð til þess að við gátum þreytt þá og náð árangri. En fyrst og fremst treystum við á okkar góða málstað og vaxandi stuðning í hinu alþjóðlega samfélagi, ekki síst þriðja heims ríkjanna, við réttmætum kröfum okkar um yfirráðarétt yfir þessum auðlindum. Í þeim skilningi tók ég þetta dæmi. Ef ég man rétt var ein af ráðstöfununum sem gerð var á sínum tíma, líklega í öðru þorskastríðinu, að leigja Hafþór sem nú er rækjutogari á Vestfjörðum. Með fullri virðingu fyrir því merka skipi, held ég að menn hafi nú ekki reiknað dæmið þannig út að með því að bæta Hafþóri í flota Landhelgisgæslunnar mundi hún hafa í fullu tré við breska sjóherinn. Ég held að hv. 3. þm. Reykv. megi ekki leggja út af orðum manna eins og hann gerði, þó að ég leyfði mér að taka þetta dæmi til marks um það að fleiri leiðir eru færar og viðurkenndar en leið valdsins. Það er leið samninga og stjórnmálaaðgerða, friðsamlegar leiðir til þess að ná sínu fram í hinu alþjóðlega samfélagi. Og það er sú leið sem verið er að tala fyrir.