Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Bjarni Bjarnason) : Þegar þetta mál var til fyrstu umr., var því vísað til 2. umr. með því samkomulagi, að menntmn. athugaði málið dálítið nánar með tilliti til hugsanlegra breytinga. Aðeins 4 af menntmnm. þessarar hv. d. eru hér nú staddir, en við gátum ekki náð saman fundi nema 3, og erum við flm. þessara brtt. á þskj. 55, en fjórði nm., hv. þm. Dal., hefur nú séð till. og telur sig þeim samþykkan. Um verulega breyt. á frv. er ekki að ræða aðra en þá, sem um getur í 2. gr., að íslenzka ríkið eitt hafi rétt til að gefa út íslenzk rit, sem samin eru fyrir 1400. Fyrstu grein frv. er að vísu dálítið breytt að orðalagi, og 2. gr. er felld við í okkar brtt., og vænti ég þess, að hv. þdm. geti fallizt á, að þetta fari betur saman. Við flm. þessara brtt. væntum þess enn fremur, að það þyki rétt að koma í veg fyrir, að einstakir menn taki fornritin okkar og gefi þau út í því formi, sem þeim sýnist. En með ákvæðinu í 2. gr., ef að 1. verður, er loku fyrir það skotið, að einstakir menn geti tekið fornritin og gefið þau út á eiginn kostnað og sjálfum sér til hagnaðar. Þó er gert ráð fyrir, að kennslumálarn. geti veitt leyfi til slíkrar útgáfu og enn fremur gert að skilyrði, að fylgt sé samræmdri stafsetningu fornrita. Þá er og undantekning frá þeirri reglu, að hið ísl. ríki eitt hafi rétt til að gefa út í sl. rit, sem samin eru fyrir 1400. Hún er gerð gagnvart Hinu íslenzka fornritafélagi, sem er nú, eins og kunnugt er, að gefa út Íslendingasögurnar og önnur fornrit. Nefndin taldi ekki rétt, að þetta félag þyrfti að sækja um leyfi til framhaldsútgáfu fornritanna né að skertur yrði að nokkru leyti sá réttur, sem það nú hefur. Um brtt. sjálfar tel ég ekki ástæðu að fara fleiri orðum. Það getur vel verið, að eitthvað komi fram í umr. um þær, sem verða kunna á eftir, og má þá skýra þær nánar. Mér finnst hins vegar rétt að fara nokkrum orðum um þetta mál í heild. Og vil ég þá fyrst segja það sem mína persónulega skoðun, að mér finnst ástæða til að athuga, hvort látið skuli óátalið, að einstakir menn hafi það að féþúfu að taka fornritin okkar og gefa þau út. Í því felst auk þess sú mikla hætta, að þau verði þynnt út. Á það sjónarmið í uppeldismálum að ráða, sem vinnur að því að tyggja í æskuna? Væri ekki vænlegra að láta hana stæla krafta sína, andlega og líkamlega, á verkefnum, þar sem úrlausnin er árangur eigin snilli samfara eljusemi, hugviti eða skerpu? Hvert einasta barn getur stafsetningar vegna lesið Íslendingasögur. Það ætla ég að leyfa mér að fullyrða. Ég tel skömm að því að eyða tíma í að kenna börnum erlend mál, en letja þau samtímis þess að lesa fornsögurnar á samræmdu máli, af því að sá lestur sé of erfiður. Þó skal ég geta þess, að ég tel ekki aðalatriðið, hvort þau eru gefin út með normalíseraðri eða lögboðinni stafsetningu á hverjum tíma. Æskan les með minna móti nú. Það er ókyrrð í þjóðlífinu og á henni alið á margan hátt. Landið hefur á fáum árum opnazt fyrir umheiminum. Þjóðin var óviðbúin og þurfti sinn tíma til að þroskast í hinu nýja umhverfi. Við þetta bætist hernámið og þær afleiðingar, sem af því hlýtur að leiða. Það er hættulegt nú að kappkosta að telja fólki trú um, að það eigi ekki að reyna á sig, það sé t. d. of mikill þrældómur að lesa fornsögurnar með samræmdri stafsetningu. Mér þykir ekki ósennilegt, að unnið sé að því nú, að skólabörn verði látin heimta fornsögurnar með nýju stafsetningunni. Það er vitanlega ósannað mál, að almenningur vilji ekki lesa fornsögurnar með fornri stafsetningu. Það sýnir fornritaútgáfan, þegar Alþ. hefur séð sóma sinn í því að stilla svo til, að hægt sé að selja bækurnar ódýrar. Nýlega bárust t. d. um 100 áskoranir úr einni sveit á Vestfjörðum um það að selja bækurnar svo vægu verði, að fólk gæti keypt þær. Þeir menn, sem hafa áhrif á það, hvað fólk les, ættu að vinna að því að koma fornritunum inn á hvert heimili í landinu. Reynslan sker svo úr því, hvort þörf er á að reyna aðrar leiðir en nú eru farnar með fornritaútgáfuna. Nýlega er kominn fram á sjónarsviðið nýr bókaútgefandi, kaupmaður hér í bænum, sem hefur auðgazt mikið á að selja almenningi „margarine“. En vegna verðlagseftirlits gat hann ekki lengur auðgazt á því. Hann fékk því í lið með sér sæmilega vinnufæra menn, sem meta það mikils að fá erfiði sitt allvel borgað. Þeir fóru að gefa út bækur og völdu sér Íslendingasögur til þess, samkv. lýsingu, sem ég hef einhvers staðar lesið um fyrirhugað fyrirtæki í þessu sambandi. Þessir menn vinna nú aðeins á fyrsta stigi þess skemmdarverks að telja ungu fólki trú um, að það eigi ekki að lesa fornmálið, heldur þær bækur, sem birtar eru með þeirri stafsetningu, sem lögboðin er á hverjum tíma. Undantekningar megi þó gera, ef til séu móðins rithöfundar, þrátt fyrir það, að þeir afskræmi málið. Ég skal síðar koma að því, hvernig framhaldið verður. Nútímastafsetning er góð og blessuð. En að einstakir menn hafi leyfi til að taka fornritin og verzla með þau, því mun ég leggja á móti. Þrátt fyrir það, að liðnar séu 7 aldir síðan Íslendingasögur voru ritaðar, eru margar þeirra hrein sígild listaverk, bæði að efni og búningi, fagur og fágætur vottur fornrar þjóðlegrar menningar, sem ástæða er til að miklast af. Mætti í þessu sambandi nefna sögur eins og Egilssögu, Njálssögu, Gunnlaugssögu ormstungu og síðast, en ekki sízt, Laxdælasögu. Sú bók er nú upp gengin hjá fornritaútgáfunni. Halldór Kiljan Laxness er fenginn til að snúa henni í form nútímastafsetningar. Bókin er komin á markaðinn, og er nú borin út í stórum stöflum sem gjafabók. Bókin átti að skreytast með myndum. Ég hygg, að Tryggvi Magnússon hafi átt að yrkja söguhetjurnar í myndum. En mikið lá við. Myndunum varð að fleygja, og að prentun var látið vinna nótt og dag, af ótta við, að Alþ. gripi inn í og kæmi í veg fyrir braskið. Hví varð Laxdæla fyrir valinu? Að líkindum vegna þess, að hún var uppseld hjá fornritaútgáfunni, og þess vegna meiri líkur fyrir eftirspurn og þar með vitanlega hagnaði. Ég get ekki stillt mig um að geta þess, að ég hef á a. m. k. 2 stöðum heyrt talað um, að komin væri út ný skáldsaga eftir Halldór Kiljan Laxness, og þetta væri ástarsaga, þar sem bræður 2 hefðu barizt um sömu konu. Þetta er dálítið ósennilegt, en á 2 stöðum hef ég orðið var við þetta. En þetta sýnir bara það, hversu fákunnandi margt fólk í Reykjavík er í Íslendingasögum. En ég geri mér ekki miklar vonir um, að þessi aðferð til að kenna fólki að lesa sögurnar verði svo farsæl, að hún nái því marki, sem útgefendurnir hafa látið í ljós, að þeir ætluðu sér. Og þó skal ég enn einu sinni taka fram, að ég tel þessa útgáfu ekki þannig, að ástæða sé til að hefjast handa gegn henni. En þeir, sem renna grun í, hvernig framhaldið verður, hljóta að stöðva þetta. Nú er því haldið fram, að þetta, að snúa Íslendingasögum á nútímastafsetningu, eigi að vera til þess að auðvelda fólki lestur þeirra og skýra sögurnar betur. Ég hef áður lýst skoðun minni á þessu og ætla ekki frekar út í það. En sami maðurinn, sem gefur út þessa sögu, segir svona í formálanum, með leyfi hæstv. forseta : „Er sem snillingurinn sé lengi að þreifa fyrir sér á hljómborðinu, og kemur niður á ýmis lög og lagabrot, sum rismikil, önnur dulúðug eða skopleg, en í lausu orsakasambandi innbyrðis, stundum jafnvel engu, en slær aðeins endrum og sinnum nokkra kontrapunktiska tóna höfuðtemans, sem ríkir þó leynilega yfir hug hans bak við öll önnur temu, unz það brýzt fram í seinni hluta verksins af óstöðvandi þunga og alhrífur höfund sinn“ - Þetta stendur nú í formála þeirrar bókar, sem á að vera enn þá skiljanlegri fyrir þann hluta manna, sem misskilur fornritin á samræmdri stafsetningu. Þó þetta sé kannske ekki sérstaklega vitlaust, þá er það einkennilegt að vera að hrúga þarna saman orðum, sem börn og unglingar vitanlega ekki skilja, fyrir utan það, að þetta er ekki íslenzkt mál, sem þarna er flutt. Þá ætla ég að koma að því, sem ég held, að verði nr. 2, en það er það, að farið verður að endursegja sögurnar. Það verður næsta stigið. Og ég get sagt það hér með vissu, að Grettis saga hefur verið tekin og endursögð í því formi, að hún yrði aðgengilegri aflestrar fyrir börn og unglinga. En það var komið vitinu fyrir þá menn, sem að því stóðu, áður en bókin var prentuð, og þeim sagt, að það væri gott að fá þessa bók til þess að tæta hana svo í sundur, að það kæmi ekki fyrir aftur. En verði útgáfan frjáls, verður þetta næsta stigið. Og getur nokkrum manni fundizt mikið vit í því, að farið verði að gera Íslendingasögurnar aðgengilegri fyrir þá ódómbæru, sem ekki þekkja þær í sinni upprunalegu mynd, með því að færa þær í einhvern ævintýrabúning? Þá hefur það verið boðað af þeim, sem að þessu standa, að þeir mundu fella niður ýmsa kafla úr bókinni og ættartölur. Það þarf enga bókfróða menn til þess að líta á þetta sem fjarstæðu. Þetta bjóða fornsögurnar ekki. Þær bjóða nafn söguhetjunnar ásamt með ættartölum, og það er mjög mikils virði, og á því illa við að sleppa ættartölum úr fornsögunum. Það er og óhæft, að einstakir menn fái að fella úr kafla alveg eftir eigin geðþótta, og máli mínu til sönnunar vil ég lesa hér, með leyfi hæstv. forseta, kafla úr formála Laxdælu eftir Halldór Kiljan Laxness. Hann segir á þessa leið : „Í þessari útgáfu, sem byggist á þeirri, er dr. Einar Ól. Sveinsson hefur gert á grundvelli handritasamanburðar fyrir fornritafélagið, hefur verið sleppt nokkrum þeim þáttum og greinum, sem fjarstar standa höfuðyrkisefni verksins og því líklegastar að torvelda almenningi ljósan skilning á bókinni og skemmtun af henni.“ Þarna er slegið föstu, að Halldór Kiljan geti ákveðið, hvað hann telji standa fjarst yrkisefninu, og er slíkt óþolandi, því að lesendurnir sjálfir geta fellt burtu þá kafla, sem þeim þykir ekki gaman að eða að þeirra dómi eru fjarstir yrkisefni bókarinnar. En að láta einstaka menn fá að ákveða slíkt, nær engri átt. Bollaþætti er sleppt úr þessari nýju útgáfu, og þó það geri ekkert til eða lítið, þá er þetta þó bessaleyfi. Skemmdarverk nr. 3 verður þá að taka sögurnar og skrifa þær um eftir eigin geðþótta, og þá hef ég gefið yfirlit yfir útþynningu þá, sem er að hefjast. Í fyrsta lagi að breyta málinu, fella úr kafla og ætturtölur. Í öðru lagi að endursegja sögurnar í barnslegu formi, og í þriðja lagi að umskrifa þær í eigin formi þess, sem það gerir. Ég vil taka dæmi, sem að vísu er fjarskylt þessu, en sýnir þó vel, hvað ég á við með útþynningu. Fyrir hérumbil 100 árum var kennari á Bessastöðum Sveinbjörn Egilsson, viðurkenndur bókmenntafræðingur. Hann tókst á hendur að þýða Ódysseifskviðu á íslenzku, bæði í bundnu og óbundnu máli. Þetta rit er víða til hér á landi og er viðurkennt af öllum sem listaverk. Ýmsir höfundar úti í heimi hafa haft svipað verk með höndum og Sveinbjörn, og má þar nefna danska skáldið Henrik Pontoppidan. Hann tók Ódysseifskviðu þó á annan hátt heldur en Sveinbjörn Egilsson, því að hann færði hana í ævintýralegan búning og endursagði hana við hæfi barna og unglinga. Langar leiðir eru milli þessarar Ódysseifskviðu og þeirrar, er Sveinbjörn Egilsson þýddi, og er varla hægt að hugsa sér Ódysseifskviðu í fullkomnara formi en hjá honum. Nú er búið að þýða bók Pontoppidans á íslenzku, og er hún komin út. Sá, sem hefur þýtt hana, er Steinþór Guðmundsson kennari. Á titilblaði bókarinnar stendur: „Ævintýralegar frásagnir úr Ódysseifskviðu Hómers, endursagðar við hæfi barna og unglinga“, og neðar stendur: „Víkingsprent“. Ég vil nú til gamans bera saman ýmsa kafla í þessum tveimur bókum, Sveinbjarnar og Pontoppidans, og geri það til frekari skýringar á orðinu útþynning, og ég óttast, að þannig geti farið með Íslendingasögurnar í framtíðinni. Á bls. 212 hjá Sveinbirni Egilssyni stendur: „Skriður mikill var á skipinu, og renndi það á land upp mjög til hálfs, svo var því róið knálega.“ Hjá Steinþóri Guðmundssyni á bls. 152 lítur þetta þannig út: „Þangað stefndu þeir skipinu og réru því hálfu á þurrt land með því að skerpa dálítið róðurinn síðasta sprettinn.“ Á bls. 276 hjá Sveinbirni Egilssyni stendur svo: „Þó tregaði hann föðurland sitt og reikaði mjög harmþrunginn fram með strönd hins brimótta hafs.“ Hjá Steinþóri Guðmundssyni á bls. 153 er þessu snúið þannig : „Meðan hann var þannig að barma sér og gekk þungstígur um fjöruna.“ Hjá Sveinbirni Egilssyni á bls. 282 stendur á þessa leið: „Að því mæltu brá gyðjan burt hulunni, og sást þá landið. Þá gladdist hinn raunamæddi Ódysseifur og þótti vænt um að sjá föðurland sitt, hann kyssti hina kornfrjóu jörð.“ Hjá Steinþóri Guðmundssyni á bls. 155 er þetta þannig : „Meðan hún var að tala, dreifði hún þokunni, svo Ódysseifur þekkti landið sitt, laut til jarðar og kyssti jarðveginn.“ Ég tel, að með þessu sé að óþörfu verið að þrengja upp á æsku þjóðarinnar þvældri og afbakaðri þýðingu og vil spyrja: Á þetta lengi að halda svona áfram? Svo eru ýmsir menn, sbr. grein Arnórs Sigurjónssonar í Þjóðólfi um daginn, að segja, að þessir menn séu að frelsa þjóðina með útgáfu rita sem slíkra. Vel má vera, að þessir menn geti hrifið æsku landsins, en dettur nokkrum í hug, að þessum mönnum sjálfum komi til hugar, að þeim takist það á þennan hátt? Þó þeim takist að koma sögunum til lestrar, þá er þó ljótt til þess að hugsa, hvaða aðferð þeir beita. Ég vona, að hv. þm. sjái, að hér þarf að taka í taumana, áður en lengra er farið, og láta ríkið framvegis ráða útgáfu og meðferð hinna íslenzku fornrita.



Ég sé, að hér liggur fyrir brtt. við þetta frv., og er ekki vanþörf á að sýna, að viðkunnanlegra sé að reyna að hugsa á íslenzku, því þegar þetta frv. var samið, þá var það augsýnilega hugsað á dönsku, a. m. k. 1. gr. þess. - Það er því að vissu leyti gott, að þetta hefur nú verið þýtt á þolanlega íslenzku. Ég vil nú fá hv. þm. til að athuga með mér, hvað menn eiga við, þegar þeir tala um vissa forna stafsetningu á Íslendingasögunum, því ég veit ekki betur en að handritin, sem Íslendingasögurnar eru ritaðar á, séu með stafsetningu þeirrar aldar, sem um ræðir í hvert skipti. Þegar svo fornritafræðingar gáfu þessi rit út síðar, þá sköpuðu þeir stafsetningu, sem þeim hverjum um sig fannst eiga bezt við. Ég hef gluggað í Íslendingasögurnar og Noregskonungasögurnar og séð, að um mismunandi stafsetningu er þar að ræða, og próf. Sigurður Nordal hefur staðhæft, að þessi svokallaða gamla stafsetning sé útilokuð. Hvers konar stafsetning er þetta þá? Er það einhver sérstök stafsetning, sem á að túlka fornmálið? Nei, það er hún ekki. Fyrir þá, sem nema fornmálið, er villandi að gefa fornsögurnar út á gamalli stafsetningu, með því að setja hánum í stað honum, og svo mætti lengur telja. Þessi stafsetning er því ekki rétt, og hún villir okkur og er ekki samræmd í þeim útgáfum, sem gefnar hafa verið út. Ég vil svo víkja að því, hvort það sé nokkur goðgá að gefa fornsögurnar út með nútímastafsetningu. Þegar Njála var gefin út í fyrsta skipti hér á landi, í Viðeyjarklaustri árið 1844, þá var hún gefin út með stafsetningu þeirra tíma. Hún hefst þannig : „Mörður hét maður, er kallaður var Gígja, hann var son Sighvats hins Rauða, hann bjó á Velli á Rangárvöllum, hann var ríkur höfðingi og málafylgjumaður mikill, og svo mikill lagamaður að aungvir þóttu lögligir dómar nema hann væri í“ - Á þessu sést, að þeim, sem gáfu út Njálu þá, fannst sjálfsagt að gefa hana út á þeirra tíma stafsetningu, og var þetta þó á dögum Fjölnismanna, sem börðust fyrir verndun tungunnar. Enda er það rétt, því að það, sem prýðir hina fornu tungu, eru ýmis sérkennileg orð og málblærinn, og því þarf það að haldast. Um 100 ár eru síðan þessi Njála var gefin út, og enginn hefur reynt að sýna fram á, að hún væri á nokkurn hátt skemmd á íslenzkum fornbókmenntum. Fyrir síðasta stríð voru og ýmsir menn fullir áhuga á að gefa fornbókmenntirnar út á nútímastafsetningu. Eitt finnst mér líka mjög einkennilegt. Það er, að hv. menntmn. Alþ. skuli ekki hafa snúið sér til neinna fræðimanna til að fá dóm þeirra um þetta frv. Árið 1939 kom fram frv. um að vernda nokkuð rétt íslenzkra rithöfunda, svo þeir væru ekki órétti beittir. - N. sendi þetta frv. til bókaútgefenda á landinu til að leita álits þeirra um þetta. –Bókaútgefendur voru till. n. mótfallnir, því þeir sáu, að ef Ísland gengi í Bernarsambandið, þá yrði þeirra hagnaður ekki sem áður. Þetta dæmi sýnir, að þarna var leitað álits manna, en nú er ekkert gert til að kynna sér álit fróðra manna á þessu frv., sem hér liggur fyrir. Hvers konar frágangur er þetta? Er þetta vöndun á því, sem þjóðinni er helgast? Mér finnst nauðsyn á að leita álits fróðra manna um þetta, t. d. væri gaman að vita, hvað prófessor Sigurður Nordal segði um það. Svo vil ég víkja nokkrum orðum að orðum hv. 2. þm. Árn. Hann sagði, að ekki væri þörf að tyggja Íslendingasögurnar í æsku þjóðarinnar, og það er alveg rétt. Það er röng aðferð að haga sér þannig, en samt veit ég um einn mann, sem hefur gert þetta. Það er Jónas Jónsson frá Hriflu. Hann hefur gefið út Íslandssögu, og þar er tuggið á svívirðilegasta hátt í æskuna. Sagan er ekki einungis endursögð, heldur er einnig vitnað í fornsögurnar og það sett innan gæsalappa, en orðalaginu víða breytt. Það er alveg rétt hjá menntmn., að slíkt á ekki að láta líðast, en Íslandssaga Jónasar Jónssonar hefur verið kennd í skólum landsins um alllangt skeið, og menntmn. hefur ekki reynt að laga þetta. Hv. 2. þm. Árn. minntist á sem aðalatriði, að íslenzka ríkið ætti eitt að hafa rétt til að gefa út fornritin. Finnst hv. þm., að íslenzka ríkið hafi staðið sig svo vel við útgáfu fornritanna, að þetta beri að gera? Finnst hv. þm. betra að trúa ríkinu fyrir útgáfunum heldur en einstökum mönnum í þjóðfélaginu? Jónas Jónsson var einu sinni kennslumálaráðherra, og ég minnist þess ekki, að hann sýndi nokkurn vilja í að vernda fornritin eða auka þekkingu landsmanna á þeim. Rítið „Verkin tala“ var sent, og það gefins, til þjóðarinnar, en ekki fornritin, nema þessi undarlega útgáfa af þeim í ritum hans sjálfs. Meðan menn eiga yfir höfði sér, að svoleiðis maður eigi að vera kennslumálaráðh., álít ég, að það sé ekki glæsilegt að eiga að einoka útgáfu fornritanna í höndum ríkisvaldsins. Svo kom hv. 2. þm. Árn. með mjög svo „skemmtilega“ sögu um mann hér í bænum, sem farinn væri að fást við bókaútgáfu. Sumum mundi nú finnast ógeðfellt að vera með getsakir um menn, sem ekki eiga þess kost að svara fyrir sig, - sumir hv. þm., sem stökkva upp á nef sér jafnvel á lokuðum fundi út af slíku, af því að þeim þykir það ógeðfellt. Það er annars skemmtilegt, þegar staðhæfingar rekast svo gersamlega á eins og hjá hv. 2. þm. Árn. í ræðu hans áðan. Hann sagði, að maður þessi hefði ekki hagnazt mjög á smjörlíki, - en ég gæti nú samt hugsað mér, að það væri mjög góður gróðavegur og betri heldur en bókaútgáfa, - og það væri að þakka verðlagsn., sem þó starfar að því að hækka verð á vörum. Ég veit ekki annað en að verðlagsn. leyfi mönnum að leggja á vörur prósentvís, sem þýðir, að því dýrari sem hráefni verða í innkaupi, því meira mega þessir menn, sem nota þau til framleiðslu, leggja á þau. Þessi verðlagsn. er því sköpuð til þess að gera mönnum, sem stunda slíka framleiðslu, mögulegt að leggja sífellt meira og meira á sína vöru. Sumir hafa viljáð láta líta svo út sem þessi n. væri til þess sköpuð að lækka verð á vörum, en það er hreinasta bábilja. Þessi n. er gerð til þess að kúska menn ti1 að kaupa hráefnin þar, sem það er verst og dýrast, til þess að álagningin verði sem mest. Það stangast tvær fullyrðingar hjá þessum hv. þm. Svo talar hann um, að þessi maður, sem hann nefndi, hafi gefið út Laxdælu, og að hún sé borin út sem gjafabók í bænum, en í hinu orðinu, að það sé hagnaðarvonin, sem þessum manni gangi til með útgáfunni. Ég á bágt með að skilja, að þeir menn, sem vildu græða á bókaútgáfu, gerðu það með því að gefa mönnum stafla af þessum sömu bókum, sem þeir gefa út. Ég held, að menn ættu að vera ofurlítið meira í samræmi við sjálfa sig, þegar þeir deila á menn utan þings, sem ekki hafa tækifæri til að svara fyrir sig sjálfir, svo að þeir eyðileggi ekki hverja setningu, sem þeir tala. Svo kom hv. 2. þm. Árn. inn á að tala um skemmdarverk, sem ætti að fara að vinna, og öll þau mismunandi stig, sem þau væru á. Það undarlega í þessu sambandi var, að þessi hv. þm. varð að viðurkenna, að þessi útgáfa, sem hann nú sérstaklega ætti við og í raun og veru hefði gefið tilefnið til lagasetningar þessarar, væri þannig, að við hana væri í raun og veru ekkert sérstakt að athuga. Nútímastafsetningin var sem sé ekkert aðalatriði í sambandi við það. Og þar sem stytting var á sögunni í þessari útgáfu, þar var sleppt köflum, sem kannske var ekki svo mikil eftirsjón í. Nú skulum við athuga þetta skemmdarverkaspursmál út frá því, sem hv. 2. þm. Árn. var að segja, hvort það sé þörf á að koma Íslendingasögunum út til fólksins. Hann sagði okkur skemmtilega sögu um, að hann hefði heyrt, að talað hefði verið um það á tveimur stöðum í bænum að Halldór Kiljan Laxness væri búinn að gefa út skemmtilega skáldsögu, þar sem tveir bræður væru að berjast um sömu konuna. Þegar það kemur fyrir á tveimur stöðum í bænum, sem hann þekkir til, að þar skuli ástandið vera þannig, að fólkið hafi aldrei heyrt Laxdælu nefnda, og þegar hún kemur út, þá renni það ljós upp fyrir þessu fólki, að þarna sé saga mjög spennandi um tvo bræður, sem berjist um sömu konu, en sér svo í formálanum, að þessi saga hefur gerzt fyrir 800–1000 árum, - getur ekki hv. 2. þm. Árn. þá séð, hvílíkt þarfaverk hér er verið að vinna með því að fá fólk til að byrja á að lesa fornsögurnar, af því að það haldi, að þær séu nútímasögur? Svo segir hv. 2. þm. Árn., að þessi Laxdæla sé ekki þannig, að rétt sé að setja löggjöf út af henni út af fyrir sig, en svo bætti hann við : „En þeir, sem renna grun í framhaldið“ .... Já, þar liggur nú hundurinn grafinn. Ástæðan til þess, að þetta frv. er komið hér fram, er ekki sú, að Njála var gefin út fyrir nærri 104 árum á nútímamáli. Ekki heldur sú, að hv. þm. S.-Þ. hefur gefið út Íslendingasögur, eins og það var nú gert, heldur þessi Laxdæla, sem þó er, úr því sem komið er, látin vera og ekki talin óhafandi, en þó sérstaklega þetta: Þeir, sem renna grun í framhaldið. Svo kemur hv. þm. að skemmdarverkum nr. 2, þegar farið verði að endursegja Íslendingasögurnar. Hann veit af því, að einhverjir menn hér í þjóðfélaginu muni hafa ætlað að fara að endursegja Grettissögu, og þegar það vitnast, er farið til þessara manna og þeim hótað, að þessi Grettissaga, þegar hún komi út, skuli verða tekin svo fyrir, að ekki standi í henni steinn yfir steini. Hvernig stendur á því, að það var ekki þotið hér inn á hæstv. Alþ., þegar þessi Grettissaga var á ferðinni, og sett 1. um það, að það mætti ekki gefa hana út? Þá var treyst á það, að þegar væri farið að fara illa með Íslendingasögurnar, þá væru nægir menn til í þjóðfélaginu til þess að fordæma það svo gersamlega, að þær seldust ekki blátt áfram. Og þetta er það, sem ég álít, að eigi að gera. Og hv. 2. þm. Árn. hefur frætt okkur um, að þessi aðferð hafi reynzt góð, hún hafi komið í veg fyrir, að skemmdarverk nr. 2 hafi verið unnið, að endursegja Grettissögu. Og mér er ekki ljóst, af hverju þessi ágæta aðferð gæti ekki dugað áfram. Ég endurtek það því, sem ég sagði við 1. umr., að ég álít, að gagnrýni okkar þjóðar á þeim endursögnum, sem kæmu út af Íslendingasögunum, og áhugi hennar fyrir þeim, mundi 1eynast næg vernd fyrir þær gagnvart þeim, sem vilja skemma þær með slæmri meðferð í endur sögnum. Vonast ég því til þess, að hv. alþm. dragi af því réttar ályktanir, sem hv. 2. þm. Árn. hefur tekið hér fram viðvíkjandi þessu atriði. Ég vil benda á, að með þessari brtt., sem hér liggur fyrir, er alls ekki komið í veg fyrir skemmdarverk. hað stendur í niðurlagi 1. gr., eins og lagt er til í brtt., að hún verði orðuð, með leyfi hæstv. forseta : „Eigi má heldur sleppa kafla úr riti, nema þess sé greinilega getið í útgáfunni.“ Það má þannig sleppa kafla eða köflum úr fornritunum, þegar þau eru gefin út, ef þess er greinilega getið í útgáfunni. Svo kemur þessi hv. þm. að skemmdarverkum nr. 3, þegar farið er að skrifa sögurnar um. Það er einmitt það stig skemmdarverkanna, sem hv. þm. S.-Þ., Jónas Jónsson frá Hriflu, gerði, og það er sannarlega nauðsynlegt að gera ráðstafanir gegn slíkum verknaði til þess að hann endurtaki sig ekki. En þær ráðstafanir er bezt að gera þannig, að slík verk séu gagnrýnd, þegar þau koma fyrir, svo mikið, að slíkt eigi sér ekki uppreisnar von. Frá mínu sjónarmiði er ekkert á móti því að setja l. í þá átt, að ekki megi nota til kennslu í barnaskólum skaðskemmdar og rangsnúnar útgáfur af Íslendingasögunum, þannig að menn geti ekki gefið út kennslubækur í hagnaðarskyni, eða láta gefa slíkt út á ríkisins kostnað til þess að „tyggja“ það í æskuna árum saman. Það þyrfti ekki meira til þess að koma í veg fyrir, að slíkar bókmenntir væru „tuggnar“ í æskuna en að kennslumálaráðuneytið væri dálítið vakandi. Svo er eitt í sambandi við það, sem hv. 2. þm. Árn. var að tala um, umskriftina á Íslendingasögunum og okkar fornritum yfirleitt. Nú langar mig til að spyrja þennan hv. þm.: Getur það ekki komið fyrir, að þeir menn, sem með framkvæmd 1. þessara ættu að fara, væru svo þröngsýnir, að þeir létu þess háttar lagabókstaf ná út yfir það, sem alls ekki var upphaflega ætlazt til með því að setja þessi l., þannig að þau væru látin ná út yfir það, sem sum af okkar beztu skáldum hafa lagt í, að búa til ný listaverk, t. d. leikrit, með efni úr okkar fornsögum sem uppistöðu listaverksins? Það væru kannske til þeir menn, sem mundu halda því fram, að það væri að umskrifa fornsögurnar. Við getum t. d. í því sambandi nefnt, að Jóhann Sigurjónsson hefur samið leikrit utan um sögulega viðburði og Matthías ort Grettisljóð. Yrkisefnin úr okkar sögum eru gullnáma fyrir okkar skáld. En það mætti kannske teygja bókstaf þessara l. nógu langt til þess að ná út yfir að banna að taka yrkisefni úr okkar sögum og halda því fram, að þar sé um að ræða umskrift. á þeim. Það væri hins vegar algerlega rangt að hindra skáld í því að geta ausið af þeim brunni, sem okkar fornsögur eru sem yrkisefni, og ég býst ekki við, að sú hafi heldur verið meiningin með þessum l. Hv. þm. vill ekki, að það sé verið að þrengja skáldsögum upp á æskuna, en að sérstök útgáfa verði gefin út fyrir börn af fornritunum, og þá verði að gera þar algerðan greinarmun á sjálfum upprunalegu ritunum og þessum endursögnum. Það nær ekki nokkurri átt að gera kröfu til máls og stíls og annars slíks neitt í líkingu og annars, þegar verið er að gefa fornrit út fyrir börn. Meiningin með útgáfu bóka fyrir börn, þegar þær eru umskrifaðar fyrir þau, er sú að kynna börnunum efni þeirra, til þess að reyna að laða þau til að lesa þær síðar á upprunalega málinu, þegar þau vaxa upp. Ég geri ráð fyrir, að þetta sé meining hv. þm. með útgáfu fornritanna fyrir börn. Og þetta hefur verið gert úti í heimi, t. d. um rit eftir Shakespeare. Hann hefur verið endursagður fyrir börn, og þykja þær endursagnir með afbrigðum góðar og eru taldar með betri bókmenntum á 19. öldinni. Og fjöldi enskra barna, sem mundi gefast upp á Shakespeare, ef þau ætluðu að lesa hann, lesa þessar endursagnir, sem þá verða eins konar dyr fyrir þau til þess að ganga um inn í þennan helgidóm. En í sambandi við þessar endursagnir vil ég vekja athygli á því, að hv. 2. þm. Árn. minntist ekkert á þær leiðinlegu endursagnir af íslenzkum fornritum, sem ég kom að í minni ræðu. Ég sé ekki neina þá hættu á ferð í okkar þjóðfélagi, sem geti réttlætt það, að slík löggjöf sem þessi er hér á ferðinni. Ég sé ekki betur en að það sé hins vegar full ástæða til þess að vernda rétt núlifandi rithöfunda, hætta ofsóknum gagnvart þeim og hætta því að láta vera hægt að nota rit þeirra að þeim fornspurðum, eins og nú á sér stað. Ég fæ ekki betur séð heldur en að einmitt það, sem hér hefur komið fram í umr. um þetta mál, staðfesti það, að okkar þjóð sé fyllilega fær um að vernda sín fornrit með heilbrigðri gagnrýni, þannig að barátta gegn þeim tilraunum, sem hefðu orðið til að spilla þeim, hefur komið í veg fyrir, að þeim hafi verið spillt með slæmum endursögnum. Og jafnvel þeir, sem halda með þessu frv., geta ekki annað en viðurkennt, að stafsetningin sé ekkert aðalatriði. Jafnvel hefur ekki verið reynt að halda því fram, að hin forna stafsetning sé vísindaleg eða hentug að einhverju leyti, enda er hún hvorugt. Það er sem sé þannig, að ástæðan til þess, að þetta frv, hefur komið fram og er hér á ferðinni, er ekkert annað en firra og ákveðnir hleypidómar hjá ákveðnum manni. Og það væri hæstv. Alþ. ekki til sóma að fara að hlaupa eftir slíku.

Flm. (Sigurður Kristjánsson) : Herra forseti! Þetta mál, sem hér liggur fyrir, er mjög gamalt ágreiningsmál, en ég hef hugsað mér að láta fortíðina að mestu liggja í þagnargildi og vita, hvort ekki er hægt að líta á það sem algert nútímamál. Ég skal þó í upphafi taka fram, að ég held, að innflutningshöftin hafi alla tíð verið talin neyðarúrræði, sem ætíð hefur verið stutt með einum einasta hlut, sem er gjaldeyrisvandræði, og ég held, að ef þau hafa verið talin neyðarúrræði áður, þá séu þau það ekki síður nú, því að hvað sem líður léttúð manna út af hag og horfum ríkis og landsfólks, getur engum manni dulizt, að það er ákaflega háskasamlegt fyrir eyþjóð eins og okkur Íslendinga, sem erum hér mitt á ófriðarsvæðinu með lítinn skipakost til aðdrátta, að leggja hömlur á innflutning, þar sem mjög mikinn hluta af nauðsynjum landsmanna verður að flytja að. Og þó að við sleppum öllum fjárhagshliðum í þessu máli, verður aldrei fram hjá því gengið, að þetta er mjög stórt öryggismál fyrir þjóðina. Það er vitanlegt, síðan stríðið hófst, að vegna gjaldeyrishaftanna hefur orðið mikil þurrð á allflestum þeim vörum, sem þjóðin þarf nauðsynlegast að nota. Við upphaf stríðsins álitu að sönnu margir, að allmikil breyt. væri orðin á þessu, því að það er reynsla, að þegar stríð brýzt út og allar þjóðir reyna að birgja sig upp sem bezt, ekki sízt smáþjóðirnar, þá hækka vörur fljótlega mikið í verði, þótt að vísu vegi hækkun útflutningsvara mikið þar á móti. Þrátt fyrir þetta þótti ekki ráðlegt að gera verulegar ráðstafanir til þess að birgja landið að mun upp að vörum, en hitt ráðið tekið, að láta skuldir greiðast og innieignir safnast erlendis, áður en slíkar ráðstafanir væru gerðar. Það er háski, bæði af því, hve siglingaleiðir okkar hafa lengzt, er sækja þarf til Ameríku, og hinu, að æ erfiðara verður að fá vörur, a. m. k. frá Norðurálfuþjóðum, sakir hernaðarþarfa þeirra, hernáms sumra þeirra og siglingabanns, eins og alkunna er. Ekki þarf að lýsa, hvílíku fargi létti af Íslendingum, þegar það varð kunnugt, að Englendingar mundu láta niður falla hömlur þær, sem þeir hafa um skeið lagt á innflutning okkar, og hefðu lofað að kaupa £ fyrir $, svo að telja má, að skortur okkar á dollurum til vörukaupa sé úr sögunni. Eftir það skilst mér hér vera einungis um öryggismál okkar að ræða, þar sem aukning á innflutningi nauðsynja er. Raunar fer verðlag sjálfsagt hækkandi allt til stríðsloka, og farmgjöld fara hækkandi, svo að hér getur oltið á miklum fjárhæðum, en margfalt þyngra vegur þó öryggið, sem nást þarf með auknum innflutningi. Því ber að leita allra ráða til að birgja landið nauðsynjum, meðan unnt er. Þó að innflutningshöftum sé af létt að fullu, verður við nóga erfiðleika að stríða, þar sem flutningavandkvæðin eru. Ýmsir munu nú segja, að ekki minnki þau, þótt innflutningur sé gefinn frjáls, svo að frelsið gagni lítið. Skipakostur okkar er ekki það mikill, að við getum annað öllum flutningum okkar frá Ameríku nema fá til þess leiguskip. En bæði Bretar og Bandaríkjamenn, sem við eigum þau mál undir, hafa nú strangt eftirlit með því, hvernig skipakostur er notaður, og munu skammta akkur hann eftir því, hversu miklar vörur við eigum ófluttar á hverjum tíma að landinu og frá. Þegar hægt er að benda á, að ekki liggi ósend vestra nema nokkur tonn af nauðsynjavörum til landsins, verður erfitt að sannfæra Englendinga eða Ameríkumenn um það, að skipaþörf okkar sé brýn og okkur stefnt í háska, nema úrbót fáist. Miklu heldur fást leiguskip, ef fyrir liggja tugir og hundruð smálesta af nauðsynjum, sem bíða flutnings hingað. Ég lofaði í upphafi að fitja ekki upp á neinni deilu um fortíðina. En ég vil kanna, hvort það hefur ekki verið af heilum huga mælt, sem mér hefur alltaf skilizt á hæstv. viðskmrh., að á höftin bæri að líta sem illa nauðsyn, og væri sjálfsagt að afnema þau, þegar gjaldeyrisástand leyfði. Ég vil vita, hvort hv. þm. getur ekki. komið saman um, að nú sé skylt að reyna að ná sem mestum nauðsynjum inn í landið og að þetta sé nú í fremstu röð mála okkar. Þegar ný stjórn er að taka við völdum, finnst mér einmitt vera tími til að semja um þessi mál, - beri þá fyrst og fremst að samþ. þetta frv., áður en þinginu lýkur, en ríkisstj, snúi sér af alefli að því að útvega skipakost með samningum. Ég skal ekki orðlengja þetta frekar, nema tilefni gefist. Um leið og ég beini til ríkisstj. ósk um, að hún taki sem skjótast upp samningana, vil ég æskja þess, að frv. gangi til 2. umr. og allshn.

Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson) : Þessi mál hafa alltaf tilheyrt fjhn.

Algert öryggismál nú.

Vegna þess að sú n. hefur ætíð um gjaldeyrisverzlunina fjallað og hlýtur að hafa á henni mestan kunnugleik, vildi ég spyrja hv. flm., hvort hann gæti ekki fallizt á, að frv. yrði vísað til hennar. Ég skal ekki frekar en flm. rifja upp fornar væringar um gjaldeyrismál og innflutningshöft. Ég verð aðeins að minnast á starfsemi ríkisstj. í þessum efnum og viðhorf þeirra nú. Sumarið 1938 hafði ég aðstöðu til að kynna mér það á Norðurlöndum, hvernig unnið var að birgðasöfnun með aðsteðjandi styrjöld og siglingateppu í huga. Eftir að ég kom heim, vann ég nokkuð að athugunum á því, hvernig því yrði helzt við komið að birgja landið að ýmsum þeim nauðsynjum, sem helzt vill verða skortur á í styrjöld. Gerðir voru listar yfir ýmsar þær vörur, einkum þær, sem kostuðu ekki mikinn gjaldeyri, og innflytjendur hvattir til að vera vel birgir af þeim. Jafnframt varð bersýnilega vegna skorts á gjaldeyri, sem þá var, að skera niður innflutning ýmissa miður nauðsynlegra vörutegunda, en láta í staðinn koma sem mest almennra nauðsynja. Það er rétt hjá hv. flm., að í stríðsbyrjun voru hér ekki miklar birgðir; - og þó meiri en oft áður. Þá versnuðu gjaldeyrisvandræðin ákaflega, því að verzlunarhús, sem vön voru að selja okkur vörur með 3–6 eða jafnvel 9 mánaða gjaldfresti, tóku nú upp þá reglu, vegna óttans um að fleiri lönd drægjust inn í styrjöldina og útistandandi skuldir yrðu óinnheimtanlegar, að heimta allar vörur greiddar út í hönd eða um leið og þær voru komnar um borð í skip. Samtímis þessu varð að greiða allar þær vörur, sem undanfarið höfðu verið keyptar með gjaldfresti og búið var að nota að miklu leyti. Fyrstu mánuði stríðsins var það því sízt minna áhyggjuefni, hvernig ætti að greiða vöru, en hitt, hvernig unnt væri að ná henni. Þetta fór ekki að lagast fyrr en kom fram á sumar 1940. Vorið 1939 var gefinn út „frílistinn“, þar sem innflutningur á mörgum nauðsynjum var gefinn frjáls, og mjög mörgum vörum var bætt á þann lista sumarið eftir. Var þá beint að því stefnt, að nær allur innflutningur yrði gefinn frjáls innan lítillar stundar. En þá kom það fram, og þó reyndar fyrr, að Bretar vildu hafa hönd í bagga með innflutningi okkar og að eftirlit væri með innflutningi. Þeir vildu hafa hér innflutningshömlur, og var samin innflutningsáætlun, sem við máttum ekki fara fram úr. Um þetta áttum við töluvert snarpa deilu við fulltrúa Breta hér á staðnum, og lauk svo, að við urðum að afnema „frílistann“. Ég get gefið þær upplýsingar hér, að þótt ég væri þeirrar skoðunar, að innflutningshömlur væru nauðsyn, meðan gjaldeyrisvandræði héldust, gerði ég það, sem ég mögulega gat, til þess að hafa fulltrúa Englendinga ofan af þessari kröfu, og munu samstarfsmenn mínir í ríkisstj. bera mér þar vitni, ef flm. óskar. Síðan þetta gerðist, hafa ekki verið framkvæmd hér nein önnur innflutningshöft en þau, sem við vorum skuldbundnir til með samningum við önnur ríki. Samningurinn við Breta var bæði um hámark vörumagns og samkomulag um gjaldeyri, þar sem þeir skömmtuðu okkur þá dollara, sem við þurftum á að halda að þeirra dómi, í skiptum fyrir pund, og setti það fastar skorður við auknum innflutningi frá Bandaríkjunum. Það hefur verið hlutverk ríkisstj. að gera kröfur um sem ríflegasta vörukvóta, og enn fremur höfum við reynt að hafa áhrif á, að innflytjendur nauðsynjavara ykju birgðir sínar, reynt að útvega þeim leyfi til kaupa í ýmsum löndum og sjá þeim fyrir skipum til flutninga. Með nokkrum undantekningum hefur innflutningur á nauðsynjum okkar orðið nægur. Undantekningarnar þarf ég ekki að ræða að sinni, en hitt er viðurkennt, að þetta ár höfum við haft ýmsar nytsamar vörur í ríkari mæli en fyrir styrjöldina. Þegar innflutningur ársins 1941 verður gerður upp, mun koma í ljós, að hann er mjög mikill, þótt hann hefði þurft að vera meiri af ýmsum vörutegundum. Nú taldi hv. flm. viðhorfið gerbreytt, þar sem allur útflutningur til Bretlands mundi fást greiddur í dollurum og eftirlit Breta með innflutningi félli niður. Mér er ekki kunnugt, hvaðan hann hefur þetta. Það standa yfir samningar við fulltrúa Bandaríkjanna og Bretlands, og er alls ekki ljóst í öllum atriðum, hvernig samningagerðinni lýkur. Við vitum engan veginn, hvort við getum fengið vörur eftir vild framvegis eða hverjar vörutegundir kunna að verða takmarkaðar. En mér þykir líklegt, eftir því, sem horfir í samningunum, að mjög verulegar breyt. til bóta geti brátt átt sér stað. Ég get sagt hv. flm. það, að ríkisstj. hefur enga löngun til að halda að þarflausu uppi innflutningshömlum, en takmörkun getur verið nauðsynleg afskipaleysi og vöruþurrð í innkaupalöndunum, engu síður en gjaldeyrisskorti. Það er líka nokkurn veginn augljóst mál, að eitthvert eftirlit og vörumiðlun á torfengnum vörum - verður að hafa á tímum sem þessum. L. um gjaldeyrisverzlun eru aðeins heimildarl. og verða ekki framkvæmd nema í þeim atriðum, sem ríkisstj. telur þurfa. Nú er örðugt að sjá allt fyrir, og menn ættu því að geta fallizt á að leggja þetta mál á hilluna í bráð, bíða fullnaðarsamninga við önnur ríki og sjá, hverju fram vindur á næstunni.

Flm. (Sigurður Kristjánsson) : Vegna ummæla hæstv. viðskmrh. um afskipti Breta af innflutningi til landsins, vil ég taka fram, að frá mínu sjónarmiði átti að hefjast handa um aukinn innflutning áður en þau komu til. Í tilefni þessara orða vil ég minna á, að í ágústmánuði 1940 var viðhorfið í gjaldeyrismálunum alveg gerbreytt frá því, sem áður var. Þá voru innieignir bankanna erlendis orðnar 3,4 millj. kr., en á sama tíma árið áður námu skuldir þeirra við erlenda banka 16 millj. kr. Á þeim tíma, þegar skuldirnar erlendis voru hvað mestar, virtist það takmark mjög fjarri, að við næðum því að verða skuldlausir. Í ágústmán. 1940 var hæstv. viðskmrh. þeirrar skoðunar, að takmarka ætti innflutninginn. Var þess þá krafizt af þeim, er töldu innflutningshöftin háskaleg og óheppileg frá fjárhagslegu sjónarmiði, að þeim yrði af létt. Þá skrifaði hæstv. ráðh. grein í Tímann, ég ætla að það hafi verið 13. ág. það ár, og komst svo að orði. að frá sínu sjónarmiði ætti það ekki rétt á sér að létta af innflutningshöftunum eða lina á þeim frá því, sem verið hefði, þótt nú væru bættar horfur í bili. Á þessum tíma eru bankarnir þegar farnir að safna miklum innieignum í Englandi, Í sept. sama ár er hinn svokallaði frílisti gefinn út um ýmsar vörur frá Englandi. Var þá mjög fyrir því barizt að fá frjálsan innflutning ýmissa vara frá Englandi, svo sem á klæðnaðarvöru, skófatnaði og búsáhöldum. Var þá enginn skortur á þessum vörum í Englandi, og þær fengust með viðunandi verði. Brátt kom þó að því, að þær urðu nær ófáanlegar og stigu þá mjög í verði. Síðan koma afskipti Breta af innflutningi til landsins til sögunnar. Þetta er nú allt umliðið, og þýðir lítið um það að deila. Hæstv. ráðh. hélt því fram, að enginn skortur væri á nauðsynjavörum. Það er alveg rétt, að við höfum haft til næsta máls. En það er ekki það, sem um er að ræða, heldur hitt, að tryggja það, að við höfum birgðir lífsnauðsynja, ef eitthvað óvænt kemur fyrir. Það gæti svo farið, að siglingabann til landsins héldist jafnvel árum saman, og það er þetta öryggisleysi vegna ónógra birgða lífsnauðsynja, sem er háskalegra fyrir okkur en allt annað. Þá sagði hæstv. ráðh., að sér væri ekki kunnugt, hvaðan ég hefði þær upplýsingar, að Bandaríkin mundu sjá okkur fyrir dollurum. Ég hef satt að segja þá vitneskju víða að, bæði úr blöðunum og í þinginu. Í Tímanum 1. nóv. er þetta t. d. gert að umtalsefni. Þar er svo að orði komizt, að ríkisstj. hafi um langa stund, og síðast í samráði við sendinefndina í Washington, reynt að koma því til leiðar, að Bretar borguðu sem mest af íslenzku vöruverði í Ameríku. Þetta hafi verið erfitt verk, því að Bretum hafi ekki verið mjög útfalir sínir dollarar. En nú sé svo komið fyrir milligöngu ríkisstj., að þessi mál hafi lokizt vel, og að þetta fagnaðarefni hefði og stjórnin getað tilkynnt þinginu sama dag og hún lagði fram lausnarbeiðni sína. Úr þessari grein í Tímanum eru mínar upplýsingar í upphafi. Síðan er um þetta rætt í þinginu og loks drepur Tíminn enn á þetta 4. nóv., þar sem það er gert að umtalsefni, að hæstv. atvmrh. hafi sagt frá þessu í þinginu. - Þannig eru mínar upplýsingar fengnar, og má telja, að þetta sé víst, enda þótt ekki sé gengið fyllilega frá viðskiptasamningnum. Ég get að sönnu viðurkennt, að hæstv. viðskmrh. hefur tekið öðruvísi í þetta mál nú en oftast áður og telur þess nú skammt að bíða, að mál þessi megi taka til rækilegrar yfirvegunar. Hins vegar virðist mér skorta greinargerð fyrir því, hvers vegna á nú að halda í innflutningshöftin. Ég vil spyrja hæstv. ráðh.: Voru innflutningshöftin sett af öðrum ástæðum en gjaldeyrisvandræðum? Eru þessi vandræði ekki nú leyst? Þegar innflutningshöftin voru sett, voru vandræði þau, sem af þeim leiddi, ekki eins hættuleg og nú á styrjaldartímum. - Nú getur stafað af innflutningshöftunum verulegur háski um öryggi okkar. Ég vil leyfa mér að biðja hæstv. ráðh. að svara því, hvenær frá hans sjónarmiði er hægt að gefa innflutninginn frjálsan, og eins því, hvort ríkisstj. hafi ekki ríkt í huga að gera sérstakar ráðstafanir til þess að fá innfluttar nauðsynjavörur í ríkum mæli nú þegar. Vill ríkisstjórnin einbeita kröftum sínum til þess að birgja landið upp af nauðsynjavörum? Almenningur lætur sig þá hlið málsins mestu skipta.

Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson) : Hv. 5. þm. Reykv. gerði að umtalsefni afstöðu mína til þessara mála árið 1940. Hann sagði, að afskipti Breta af innflutningi til landsins hefðu ekki hafizt fyrr en frílistinn var gefinn út. - Afskipti þeirra hófust miklu fyrr, meira að segja 1939, við samningana í London, gerðu, þeir það að samningsatriði, að viðskiptahömlunum væri haldið. Nú vildum við gjarnan reyna til hlítar, hvort Bretum væri hér full alvara, og því gáfum við út frílistann. Satt að segja héldum við, að hér væri meira um formsatriði að ræða, En þetta fór á annan veg en við ætluðum. Það er misskilningur, að ég hafi sagt í ág. 1940, að ég teldi rangt að breyta í nokkru um innflutningsmálin, þótt ég vildi ekki láta afnema innflutningshöftin alveg eins og þá stóð. Það má deila um það, hvort innflutningur af vissum vörutegundum hefði orðið meiri, ef frílistinn hefði verið gefinn út fyrr. Ég tel vafasamt, að svo hefði verið, t. d. hvað vefnaðarvöru snertir, því að þá voru gefin út mjög aukin innflutningsleyfi, og leyfi fyrir búsáhöldum voru t. d. ekki notuð að fullu. Innflutningur frá Bretlandi hefur verið mikill af þessum vörum, og nú eru meiri birgðir í landinu en verið hefur um margra ára skeið, en hv. þm. skaut því fram, að þessar vörur hefðu orðið nær ófáanlegar í Bretlandi, þegar því tækifæri var sleppt 1940, sem þá var til að afla þeirra. Hv. þ.m. sagði, að nú væri það aðalatriðið, að ríkisstj. sneri sér að því að tryggja landinu nægar nauðsynjavörur. Ég vil geta þess, að öflun kornvara, nýlenduvara, hráefna og efnivara og annarra nauðsynja hefur aldrei verið heft, heldur þvert á móti allt gert til þess að auka innflutning þeirra. Hitt er rétt, að takmarkanir af hálfu Breta hafa komið fram á ýmsum öðrum vörutegundum, og hefur ríkisstj. mikinn áhuga fyrir því að fá þessu breytt. En gjaldeyrismálin liggja ekki eins ljóst fyrir og hv. þm. heldur, þótt þess sé að vænta, að ekki verði langt að bíða, að úr rætist. Viðvíkjandi þeirri fyrirspurn hv. þm., hvort ríkisstj. mundi gera ráðstafanir til þess, að fluttar yrðu inn vörur svo sem unnt er, vil ég upplýsa, að ríkisstj. hefur alltaf stutt að því svo sem mest má verða, að nauðsynjar flytjist til landsins, og því mun hún halda áfram.