Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá 9. þm. Reykv. n., Andrési Inga Jónssyni, dagsett 11. febrúar 2021, þar sem tilkynnt er að hann hafi gengið til liðs við þingflokk Pírata

Til svara eru: Forsætisráðherra, utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra og félags- og barnamálaráðherra.

Herra forseti. Ef einhver hefur velkst í vafa um mikilvægi samneyslunnar og nauðsyn á getu stjórnvalda til að grípa inn í með stórfelldum hætti hefur þeirri óvissu vonandi verið eytt núna í Covid-faraldrinum. Um allan heim hafa stjórnvöld gripið til stórtækra aðgerða til að aðstoða atvinnulíf og einstaklinga með áður óþekktum hætti, líka hér á Íslandi. En þó það hafi verið gert er jafn ljóst að við deilum um áherslurnar. Að mati Samfylkingarinnar hefur of litlu verið varið í að aðstoða tugþúsundir manna sem misst hafa vinnuna og allt of lítil áform um að skapa ný störf. Nú eru 27.000 manns atvinnulausir og samkvæmt könnun rannsóknastofnunar vinnumarkaðarins á um helmingur þessa fólks erfitt með að ná endum saman. Þrír hópar skera sig úr; innflytjendur, konur og ungt fólk. Lítum aðeins á stöðu unga fólksins. 42% segjast búa við slæma andlega heilsu og 60% hafa þurft að neita sér um læknisþjónustu á síðasta hálfa ári. Allar aðvörunarbjöllur klingja, skammtímaáhrifin eru augljós en því miður langtímaáhrifin líka. Ríkisstjórnin telur sig ekki geta gert meira fyrir þennan hóp en skoðum aðeins forgangsröðunina. Á síðasta ári greiddi útgerðin sér 4,8 milljarða í veiðigjöld. Sú tala segir kannski ekki mikið nema þegar við horfum á samhengið. Á sama tíma greiddu sjö eigendur stærstu útgerðarfyrirtækjanna sér margfaldan þann arð á við það sem greitt er í veiðigjöld og innan við 10% af samanlögðum rekstrarhagnaði fyrirtækja. Telur ráðherra þetta hlutfall vera eðlilegt og sanngjarnt eða kemur ef til vill til greina að hækka veiðigjöld, a.m.k. tímabundið, í ljósi aðstæðna til að jafna byrðarnar í samfélaginu?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á könnun sem birt var nú í vikunni um þá hópa sem telja sig eiga erfitt með að ná endum saman. Ég get tekið undir það með hv. þingmanni að það er mjög mikilvægt að við skoðum sérstaklega hvað við getum gert til að koma til móts við þessa hópa. Ríkisstjórnin hefur staðið fyrir því að atvinnuleysisbætur hafa verið hækkaðar um 35% á kjörtímabilinu einmitt til að mæta atvinnuleitendum. Það er líka mikilvægt að við veltum því fyrir okkur hvað fleira er hægt að gera. Ég minni á að skattbyrði þessa hóps var lækkuð. Og af því að hv. þingmaður nefnir líka ungt fólk þá vil ég minna á hækkun barnabóta sem vissulega kemur sér vel fyrir barnafólk sem flest hvað er ungt að aldri. En við þurfum að taka þetta til skoðunar og ég nefni sérstaklega innflytjendur í þessum hópi sem eru auðvitað langflestir líka í hópi atvinnuleitenda. Ég held að við séum sammála um mikilvægi samneyslunnar og ég held að við séum sammála um þau markmið að hana eigi að nýta til að jafna kjörin eins og við höfum verið að gera í þessum málum. Hvað varðar veiðigjöldin þá vil ég minna á að sú breyting sem gerð var á því gjaldi á þessu kjörtímabili var að afkomutengja það. Það er rétt að útgerðin skilaði 4,8 milljörðum á nýliðnu ári. Árið 2021 er gert ráð fyrir að sú álagning nemi 7,5 milljörðum sem byggist á afkomu veiða ársins 2019. Hér var ég m.a. sökuð um að standa fyrir lækkun veiðigjalds og væntanlega verð ég þá núna sögð vera að hækka veiðigjald. Hvorugt á við rök að styðjast. Það sem var gert var að afkomutengja veiðigjaldið. Síðan er hægt að ræða það hvert hlutfallið eigi nákvæmlega að vera. En ég velti því fyrir mér hvort hv. þingmaður sé mér ekki sammála um að það sé eðlilegt að þetta gjald fylgi afkomu fyrirtækjanna þannig að þegar vel árar í sjávarútvegi, eins og gerðist 2019, þá skili það sér inn í ríkissjóð.

Herra forseti. Fyrst hæstv. ráðherra spyr mig í þessum fyrirspurnatíma hvort ég telji ekki að það ætti að miða við afkomu, þá hef ég margoft sagt hér að ég tel langeðlilegast að réttasta gjaldið fengist með því að láta fyrirtækin bjóða í þessa takmörkuðu auðlind og það eiga þau svo sannarlega að gera. Ég spyr hins vegar ráðherra aftur hvort henni finnist í ljósi þessara aðstæðna þetta hlutfall vera sanngjarnt þegar fyrirtækin eru að moka út arði. Við getum ekki búið við það að örfáar fjölskyldur hér í landinu séu að mylja undir sig milljarða fyrir nýtingu á takmörkuðum, sameiginlegum auðlindum þjóðarinnar á meðan tugþúsundir manna eiga erfitt með að ná endum saman, geta ekki sótt sér læknisþjónustu og börn þeirra munu kannski líða skort sem mun hafa áhrif á þau alla ævi. Ég spyr því aftur: Kemur til greina að hækka veiðigjöldin tímabundið og finnst hæstv. ráðherra þetta hlutfall, sem hún vissulega ákvað, vera eðlilegt?

Herra forseti. Hv. þingmaður setur þetta í samhengi við aðgerðir til að stuðla að jöfnuði í samfélaginu og allt það sem ég taldi hér upp stefnir í þá átt. Ég nefndi reyndar ekki kostnað í heilbrigðiskerfinu, sem hv. þingmaður kom inn á, en á þessu kjörtímabili mun kostnaður fólks á Íslandi við heilbrigðisþjónustu lækka þannig að við verðum komin á par við önnur Norðurlönd þangað sem hv. þingmaður hefur einmitt viljað beina sinni flugvél þegar hann er spurður um það hvaða samfélagsgerð hann vilji leggja til. Skiptir það máli fyrir þá sem höllustum fæti standa? Ég segi já við því. Hvað varðar veiðigjöldin, af því að hv. þingmaður vill setja þau í þetta samhengi, þá fannst mér það vera sanngjarnar tillögur sem við samþykktum á þinginu þar sem ákveðið var að leggja til 33% gjald af afkomu fiskveiða samkvæmt útreikningum og nýjustu skattframtölum. Spurningin sem hv. þingmaður setur fram er þessi: Er það sanngjarnt hlutfall? Auðvitað á eftir að koma reynsla á það. Í raun og veru erum við að sjá veiðigjaldið hækka um 56%, væntanlega 2021, af því við erum að afkomutengja það. 

Virðulegi forseti. Eitt af því dýrmæta í starfi okkar þingmanna er þegar við fáum tækifæri til að nýta kjördæmavikur og fara um kjördæmin okkar og um landið allt. Við í þingflokki Viðreisnar heimsóttum Austurland síðustu daga, fórum t.d. á Egilsstaði, en ekki síst var áhrifaríkt að sjá og upplifa hina miklu samstöðu á Seyðisfirði, hvernig íbúar bæjarins og nærliggjandi sveita hafa tekið höndum saman eftir áfallið mikla og skriðuföllin miklu í desember. Það er alveg með ólíkindum hvernig þau hafa tæklað það mál allt saman. Það er guðs mildi að ekkert manntjón varð en tjónið á menningarverðmætum og fjártjón íbúanna hefur hins vegar ekki komið fyllilega í ljós, fyrir utan að það þarf að huga vel að andlegri líðan fólksins. Ég vil hvetja forsætisráðherra til að fylgja því eftir sem ríkisstjórnin sagði einmitt út af þessum miklu atburðum. Ákallið var hins vegar skýrt, alveg sama hvar við komum, hvort sem var á Egilsstöðum, niðri á fjörðum, á Eskifirði eða Seyðisfirði. Það þarf að tryggja samgöngur milli byggða allt árið um kring. Einn maður lýsti því þannig að hann hefði farið með dóttur sína, sem hafði slasast á höfði, frá Egilsstöðum og keyrt í 50 mínútur í Neskaupstað. Ef alvarleg blæðing hefði komið í ljós hefði þurft að fara aftur á Egilsstaði og bíða eftir sjúkraflugi eða fá sjúkraflug suður. Þetta er saga sem við fáum að heyra aftur og aftur, fyrir utan að það er náttúrlega eðlilegt að vera með skanna á Heilbrigðisstofnun Austurlands. Samgöngurnar skipta miklu máli fyrir atvinnusvæðin. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra að tvennu, en ég sé að tíminn er að renna út. Er hún sammála mér í því að við eigum að hugsa lengra varðandi samgöngubætur á Austurlandi, viðurkenna það að við ætlum að byggja upp ákveðna kjarna? Það þýðir að við forgangsröðum á þessa kjarna. Er hún sammála mér í því að við þurfum að stefna að því að samtengja firðina og Egilsstaði, þ.e. Seyðisfjörð, Neskaupstað, Eskifjörð og Reyðarfjörð og Egilsstaði, svokallaða samtengingu þar?  
             Hins vegar vil ég spyrja hæstv. ráðherra að því hvort hún styðji það að aukið vald verði fært í hendur sveitarfélaganna til ákvörðunar atvinnuuppbyggingar. Á Seyðisfirði urðum við þess áskynja 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls í fyrsta lagi á atburðunum á Seyðisfirði. Við erum hvergi nærri búin að ljúka þeim málum þó að mikið verk hafi verið unnið og ríkisstjórnin hefur tekið þetta nokkrum sinnum til umræðu. Það eru kannski nokkrir þættir sem mig langar að nefna í því samhengi. Þessir viðburðir höfðu gríðarleg áhrif á atvinnustarfsemi á Seyðisfirði og það þýðir að við þurfum að horfa sérstaklega til þess hvernig við getum stutt við þessa byggð þannig að aftur sé hægt að koma atvinnurekstri af stað. Í öðru lagi nefnir hv. þingmaður andlega heilsu og ég veit að Heilbrigðisstofnun Austurlands hefur staðið vel í því að bjóða upp á áfallahjálp. Ég var einmitt að kalla eftir upplýsingum um það hversu margir hefðu nýtt sér hana. Við höfum lagt á það áherslu á þessu kjörtímabili að styðja við geðheilbrigðisþjónustu um land allt og ég vona að þetta hafi verið nýtt. Síðan eru það auðvitað ofanflóðavarnir sem við vorum áþreifanlega minnt á, bæði í snjóflóðunum á Flateyri fyrir rúmu ári, í Súgandafirði og svo þessum skriðuföllum. Það er mikilvægt að standa við þá ákvörðun sem við tókum um að flýta þeim framkvæmdum þannig að unnt sé að vinna miklu hraðar að því. Varðandi samgöngur þá eru Fjarðarheiðargöng sem tengja Seyðisfjörð innan héraðs í forgangi núna hjá þessari ríkisstjórn. Öxi hefur sömuleiðis verið sett á dagskrá sem samvinnuverkefni og hugsunin er auðvitað sú að tryggja greiðar samgöngur innan þessa nýja sameinaða sveitarfélags. Hv. þingmaður spyr um tengingar í Fjarðabyggð, sem er auðvitað líka mikilvægt mál, ekki síst af því að hv. þingmaður nefnir stöðu sveitarfélaga. Það er töluverð umræða um það hvort Austurland, þ.e. Fjarðabyggð og Múlaþing, endi á því að verða eitt sveitarfélag. 

Virðulegi forseti. Ég vil undirstrika að ég vil gjarnan fá svar varðandi sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaga um atvinnuuppbyggingu og sjálfdæmi þeirra um uppbyggingu fiskeldis, ferðaþjónustu eða hvað það er sem þau telja rétt. Já, það má vel spyrja að því hvað þingmenn hér á suðvesturhorninu séu að vilja upp á dekk þegar kemur að málefnum landsbyggðarinnar. En það skiptir mjög miklu máli að við hugsum okkur sem eina heild, eitt land. Það þýðir að við þurfum líka að viðurkenna að þarfirnar eru mismunandi. Og þegar við komum t.d. á Austurland og heyrum alltaf - það er ár eftir ár af því að þetta er ekki í eina skiptið sem við förum þangað - sömu óskirnar um uppbyggingu í heilbrigðismálum, um skannann á stofnuninni, um uppbyggingu í samgöngum, þá ber okkur skylda til að reyna að koma með ákveðna framtíðarsýn. Ég fagna því sérstaklega að við ætlum að leggja áherslu á göng milli Seyðisfjarðar og Egilsstaða. En við þurfum að hugsa þetta til lengri tíma og þess vegna vil ég spyrja: Hver er hugur hæstv. ráðherra til samtengingar þannig að við tengjum raunverulega saman heilbrigðisstofnanir og sjúkrahúsið á Norðfirði við önnur svæði á Austurlandi? Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt, líka til að draga að unga sem eldri á þetta svæði til að búa þarna, lifa og dafna.

Herra forseti. Hvað varðar sjálfdæmi sveitarfélaga þá erum við á Íslandi raunar með dálítið annað fyrirkomulag á þessu en annars staðar á Norðurlöndum þar sem sveitarfélögin eru ekki með sjálfstæða tekjustofna eins og hér á landi. Við höfum alltaf lagt mikið upp úr sjálfstæði sveitarfélaga, að þau hafi sem mest að segja um sín örlög. En um leið vil ég segja að fyrir framtíðina þá er það mín skoðun að við eigum eftir að sjá stærri og færri sveitarfélög sem munu um leið hafa betri tök á því að móta stefnu fyrir sín svæði. Ég er mjög bjartsýn á að þær sameiningar sveitarfélaga sem við höfum séð á Austurlandi muni gefast vel. Ég veit, eins og ég nefndi hér áðan, að það er þegar farin af stað umræða um það hvort þessi landshluti eigi eftir að enda sem eitt sveitarfélag. Af því að hv. þingmaður ítrekar fyrirspurn um samgöngur eru þetta þær tvær framkvæmdir sem hafa verið settar í forgang vegna einmitt hins nýja Múlaþings. En auðvitað eigum við að horfa  Svo vil ég segja að þó að ég sé þingmaður Reykjavíkur norður þá hef ég alltaf litið á mig sem þingmann landsins alls.

Virðulegur forseti. Það er eiginlega tvennt sem mig langar til að spyrja hæstv. félags- og barnamálaráðherra um. Í fyrsta lagi: Hvernig stendur á því að fyrir skemmstu, eða fyrir tveimur árum, lækkaði ráðuneyti félags- og barnamála viðmiðið til framfærslu fjölskyldunnar? Það var viðmið sem var langtum hærra en lágmarkslaun í landinu. Það var náttúrlega einsýnt að miðað við framfærsluviðmiðið sem ráðuneytið gaf út lifði enginn Íslendingur á þeim lágmarkslaunum sem þeim var skammtað. Ég óska eftir að hæstv. ráðherra tali pínulítið um það. Í öðru lagi spyr ég um eitt sem ég átta mig ekki á: Veit hæstv. barna- og félagsmálaráðherra hvaða útgjaldaliður er langstærstur í rekstrarkostnaði heimilisins? Og ef svo er, sem ég býst nú við að hann viti, þá spyr ég: Hvers vegna í veröldinni er kostnaður fjölskyldunnar við húsnæði ekki tekinn með inn í framfærsluviðmið ráðuneytisins?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir fyrirspurnina. Það hefur verið þannig að félagsmálaráðuneytið og velferðarráðuneytið sem var, hafa haft það hlutverk að birta þessi framfærsluviðmið, en þau hafa verið reiknuð af utanaðkomandi aðilum. Það hefur ekki verið ráðuneytið sjálft sem ákveður hver framfærsluviðmiðin eru, þetta eru ekki pólitískar ákvarðanir, heldur hefur þetta verið reiknuð stærð. Og einmitt fyrir tveimur árum, þegar framfærsluviðmiðið lækkaði, þá fannst okkur og mér það mjög sláandi að það væri að lækka við þær aðstæður vegna þess að það gaf ekki raunsanna mynd. Framfærsluviðmiðið er notað til viðmiðunar við ýmsar ákvarðanir sem teknar eru hér og þar í stjórnkerfinu, bæði hjá sveitarfélögum og ríkinu. Það var einmitt á grundvelli þessarar lækkunar á sínum tíma sem við settum af stað vinnu við að endurskoða framfærsluviðmiðið og sú vinna hefur staðið yfir. Við höfum verið í samvinnu m.a. við háskólasamfélagið og Hagfræðistofnun um það. Ég á von á því að við munum sjá breytingar á samsetningunni á framfærsluviðmiðinu og þeim þáttum sem þar eru inni, hvort eðlilegt sé að taka tillit til fleiri þátta, t.d. húsnæðismála sem hv. þingmaður nefndi. Það er gríðarlega mikilvægt að framfærsluviðmið sýni fram á raunsanna mynd og það gerir það að mínu viti ekki. Mig minnir að komið hafi sérstök fréttatilkynning þegar við birtum þetta umrædda framfærsluviðmið sem lækkaði fyrir tveimur árum og tilkynntum jafnframt að full rök væru fyrir því að fara í endurskoðun á samsetningu þess. Sú vinna stendur yfir.

Virðulegi Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég áttaði mig engan veginn á svarinu nema hvað lýtur að því að hann hefur náttúrlega engin völd í ráðuneyti sínu, bara akkúrat engin. Það eru bara einhverjir aðilar úti í bæ sem núna eru í einhverri nefnd sem væntanlega verður ekki búin að skila einu eða neinu þegar hæstv. ráðherra fer úr ráðuneyti sínu. En svona til gamans, eða ekki til gamans, til grafalvarleika, ætla ég að benda á að grunnviðmiðið núna, grunnviðmiðið, hugsið ykkur, fyrir tveggja eða fjögurra manna fjölskyldu, hjón með bíl og tvö börn - og við skulum taka eftir því, sem hvergi eiga heima því að hvorki er gert ráð fyrir að þau séu á leigumarkaði né að greiða af fasteign - að grunnviðmið þessarar fjölskyldu eru 233.165 kr. þó að dæmigert sé verið að tala um að þau þurfi aldrei undir 450.000 kr. til að geta framfleytt sér, fyrir utan húsnæði. Þá spyr ég núna í beinu framhaldi af þessu: Nú mælist verðbólgan hér 4,3%. Ég vænti þess að þeim sé öllum í lófa lagið, 

Virðulegi forseti. Ég taldi mig hafa verið nokkuð skýran í mínu máli en ég skal ítreka það sem ég sagði. Við notum framfærsluviðmið mjög víða í stjórnkerfinu, bæði ríki og sveitarfélög, og þess vegna er mikilvægt að uppbyggingin á því sé þannig að hún skapi sem raunsæjasta mynd af því sem um ræðir. Hv. þingmaður vitnar til ákveðinna þátta sem lúta að þessu 

Nei, alls ekki.

Herra forseti. Ég vil við þetta tækifæri beina fyrirspurn til hæstv. félagsmálaráðherra sem ráðherra vinnumarkaðsmála. Það hafa verið fluttar fréttir undanfarna daga og vikur af kjarasamningum eða ósætti Félags íslenskra atvinnuflugmanna og BlueBird Nordic, eða Bláfugls eins og það er þekkt hér heima. BlueBird Nordic, eins og við þekkjum félagið í daglegu tali, rekur sex fraktflugvélar á íslensku flugrekstrarleyfi. Í upphafi síðasta árs var félagið selt til Avia Solutions Group í Litháen en móðurfélagið er með höfuðstöðvar á Kýpur. Bláfugl hefur nú í miðjum kjaraviðræðum sagt upp öllum flugmönnum sem vinna eftir kjarasamningi og ráðið gerviverktaka, eins og það er stundum kallað, þeirra í stað þó að áhöld séu um og menn ekki á eitt sáttir um hvort þetta hugtak eigi við. Verktakarnir starfa hjá BlueBird Nordic í gegnum starfsmannaleiguna Confair Consultancy sem er ekki og hefur aldrei verið skráð hjá Vinnumálastofnun Íslands líkt og lög gera ráð fyrir. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hafi kynnt sér þetta mál og eftir atvikum þá skoðað með hvaða hætti þeir eftirlitsaðilar sem heyra undir ráðherra hafa tekið á málinu eða skoðað það. Það hafa heyrst lýsingar og á vísir.is birtist í gær frásögn Steindórs Inga Hall sem er formaður samninganefndar FÍA við Bláfugl. Þar segir m.a., með leyfi forseta: „Við sjáum annað dæmi um afarkosti Bláfugls þegar gerviverktakarnir þurfa að taka sína hvíld á Íslandi. Þeim er þá gert að halda sig innan flugvallarsvæðisins … og taka sína hvíld í einhverri aðstöðu sem búin hefur verið til innan flugvallarins … Þar hvíla þeir sig í allt að 36 klst. áður en þeir fara í næsta flug og á meðan á hvíldinni stendur er þeim ekki hleypt úr húsi. Þetta kallast ekkert annað en stofufangelsi …“ Svo mörg voru þau orð hjá formanni samninganefndar FÍA. Það horfir auðvitað við með mjög sérstökum hætti að mál séu svona vaxin. Mig langar að heyra 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Ég hef verið í sambandi við forsvarsmenn FÍA og það hefur líka ráðuneytisstjóri og ráðuneytið og eins Vinnumálastofnun og það í tiltölulega góðu sambandi. Staða þessa máls er lýtur að undirstofnun félagsmálaráðuneytisins í dag er sú að Vinnumálastofnun, sem hefur ákveðið hlutverk þegar kemur að félagslegum undirboðum en það snýr fyrst og fremst að starfsmannaleigum og útsendum starfsmönnum, er núna að kalla eftir upplýsingum. Við höfum verið í daglegum samskiptum við þessa aðila og stofnunin er að kalla eftir upplýsingum sem tengjast málinu frá Bláfugli. Ég veit af því að í gær eða dag áttu að berast upplýsingar frá Bláfugli til Vinnumálastofnunar, ég veit ekki hvort þær eru komnar núna en það var búist við því að þær kæmu fyrir hádegið, þannig að hægt væri að meta næstu skref í málinu, meta hvort þetta heyri undir eftirlit Vinnumálastofnunar eða ekki og með hvaða hætti verði þá brugðist við. Ég tek bara undir með hv. þingmanni um alvarleika þessarar deilu og þess sem þarna er að gerast. Við metum það sem mjög alvarlegt. Við höfum verið í mjög góðu sambandi við þá aðila sem þarna eiga hlut að máli, við FÍA. Ég vænti þess að á allra næstu dögum muni Vinnumálastofnun geta tekið málið til efnislegrar meðferðar en hún hefur einfaldlega verið að kalla eftir gögnum og upplýsingum til þess að geta gert það.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið og það er gott að heyra að það er verið að taka á þessu máli af festu hjá undirstofnun ráðuneytisins. En þekkir hæstv. ráðherra einhver viðlíka dæmi og er lýst í þessari aðsendu grein á vísir.is í gær? Ég fann engar upplýsingar þar sem því var andmælt að þetta fyrirkomulag væri viðhaft. Lýsingin er orðin sú að verktakar, sem sumir kalla gerviverktaka, aðrir kalla sjálfstætt starfandi flugmenn, sem er hugtak sem ég held að sé í sjálfu sér ekki til í þessum heimi, séu í hálfgerðu stofufangelsi í hvíldartímanum sem starfsmennirnir njóta hér á landi eða þurfa að fá og eru bara í samræmi við reglur er snúa að flugöryggi. 

Virðulegur forseti. Staða þessa máls er mjög alvarleg og sem betur fer koma svona mál ekki inn á borð Vinnumálastofnunar á hverjum degi. Hins vegar er ekkert langt síðan mál kom upp hér sem tengdist öðru flugfélagi, Primera, þó að það sé kannski eðlisólíkt. Við tökum þetta mál mjög alvarlega, það sem snýr að bæði ráðuneytinu og Vinnumálastofnun. En það er líka rétt að benda á að engu máli hefur verið vísað til Félagsdóms sem tengist þessum kjaraviðræðum beint. Við erum einfaldlega með málið til meðferðar. Þetta er grafalvarlegt mál, staðan er grafalvarleg, ég tek undir það með hv. þingmanni, og þær fréttir sem af þessu berast, en um leið er eðlilegt að málið fái að ganga sinn veg hjá Vinnumálastofnun og í kerfinu og menn fari ofan í allt sem þessu tengist. Það er það sem skiptir máli í þessu, að leiða það til lykta á þeim grunni.

Forseti. 15. júní sl. þegar opnað var fyrir landamærin var fjöldi nýrra tilfella í heiminum tæplega 130.000 á dag og var vaxandi. Síðustu tölur segja að fjöldi nýrra tilfella í heiminum sé rétt rúmlega 300.000 á dag en fari fækkandi. Faraldurinn virðist sem betur fer vera að byrja að fjara út. Þá þurfum við að spyrja okkur og stjórnvöld þurfa að svara, sérstaklega miðað við að innanlandssmit eru nánast að hverfa á meðan staðan erlendis er enn verri en hún var þegar landamærin voru opnuð á síðasta ári. Við þurfum að fá svar við spurningunni: Hvenær hverfa rök fyrir takmörkunum innan lands og hvað geta stjórnvöld gert til að flýta fyrir? Einungis 4.300 erlendir ferðamenn komu til landsins í janúar, 4.300 á mánuði í samanburði við rúmlega 120.000 venjulega. Þarna liggur áhættan núna eftir rúmlega fjóra mánuði af ströngum sóttvarnaaðgerðum, áhættan um aðra bylgju áður en bólusetning hefur áhrif. Fréttir herma að nærri 200.000 Íslendingar verði bólusettir í september, 120.000 í júlí. Það eru fjórir mánuðir þangað til, sami tími og við höfum verið að glíma við nýliðna bylgju og sóttvarnaaðgerðir. Eigum við að halda niðri í okkur andanum í fjóra mánuði í viðbót svo við getum kannski fengið 20.000 ferðamenn til landsins á meðan eða getum við gert betur? Þurfum við að loka landamærum enn frekar eða getum við opnað landamærin meira þegar allir viðkvæmir og forgangshópar eru orðnir bólusettir? Ef svo er, hvenær er von á því? Það er nefnilega enga tímalínu um væntanlegar bólusetningar að sjá á vefnum bóluefni.is. Enginn fyrirsjáanleiki nema óljósar tölur um bólusetningar í júlí til september sem eru reiknaðar út frá norskum tölum í fjölmiðlum. Þar segir einnig að það geti orðið allt að tveggja mánaða seinkun á þeim sendingum. Heilbrigðisráðherra segir að hægt verði að bólusetja þorra þjóðarinnar á fyrri helmingi árs en það er ekki í júlí. Hvað þýðir þorri þjóðarinnar og hvaða áhrif hefur það á sóttvarnaaðgerðir?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina sem annars vegar snýst um fyrirsjáanleika í sóttvarnaráðstöfunum, hvort sem er innan lands eða á landamærunum, og hins vegar um bólusetningar. Staðan hér á landi er auðvitað góð núna þegar kemur að faraldrinum. Við sjáum að nýgengi innanlandssmita er á mjög góðum stað, Ísland er eitt af örfáum löndum í Evrópu sem er grænt, en nýgengi landamærasmita er töluvert hærra. Það liggur fyrir að við höfum ákveðið að halda óbreyttu fyrirkomulagi á landamærum til 1. maí. Þá horfum við til þess að taka upp það kerfi að vera með einfalda skimun fyrir þá sem eru frá grænum svæðum en tvöfalda skimunin haldi sér fyrir rauð svæði og horft verði til þess hvort hugsanlega verði hægt að nýta kröfu um neikvæð PCR-próf, eins og raunar öll lönd eru að taka upp, fyrir þá sem eru þar á milli, þ.e. á appelsínugulum og gulum svæðum. Þetta er sá fyrirsjáanleiki sem ég vonast til að muni halda og að sjálfsögðu hangir þetta sömuleiðis saman við framgang bólusetninga. Í heildina tekið vil ég segja það að fyrirkomulagið sem við komum á á landamærunum 19. ágúst hefur svo sannarlega sannað gildi sitt. Það er einn af lyklunum að því að við erum á þessum góða stað núna hvað varðar faraldurinn innan lands, þ.e. fyrirkomulagið á landamærunum sem er tiltölulega einfalt, hefur verið tiltölulega óbreytt allan þennan tíma á meðan við höfum séð mörg önnur ríki vera að breyta fyrirkomulagi, taka upp takmarkanir frá þessu landinu í dag og hinu landinu á morgun. Þess vegna tel ég að þetta sé gott kerfi og við eigum að byggja á því áfram eins og við gerum ráð fyrir eftir 1. maí. Hvað varðar framgang bólusetninga þá teljum við að fram til loka mars séum við með bóluefni fyrir í kringum 40.000 einstaklinga og þetta liggur fyrir á heimasíðunni 

Forseti. Það er einmitt nauðsynlegt að fá skýr svör og þetta var nokkuð skýrt; breytingar í maí þegar það verður einföld skimun o.s.frv. En ég velti því fyrir mér á hvaða stað við verðum þá með bólusetningar og takmarkanir innan lands. Það eru þær sem ég hef sérstakar áhyggjur af varðandi ferðasumar og ýmislegt svoleiðis, stöðu leikhúsa t.d. og ýmissa annara viðburða sem við erum að reyna að rýmka um hérna. Væri ekki gott að gera aðra könnun um útbreiðslu mótefnis eins og var gert eftir fyrstu bylgjuna til að sjá hvernig önnur bylgjan fór út í samfélagið og til þess að við sjáum umfang vandans sem við glímum við í tengslum við bólusetninguna í framhaldinu? Það ætti væntanlega að skipta okkur máli þegar við erum að skoða hvernig sjúkdómurinn og faraldurinn trappast niður og á hvaða tímum við getum aflétt takmörkunum innan lands.

Herra forseti. Ég vil aðeins ljúka því sem ég nefndi hér um afhendingaráætlanir. Raunhæft er að reikna með því að afhending bóluefna aukist verulega á öðrum ársfjórðungi frá fyrsta ársfjórðungi. Það sjáum við t.a.m. vegna þess að verið er að tala um að afhending á bóluefni Janssen, sem vonir standa til að fái evrópskt markaðsleyfi í lok þessa mánaðar, geti hafist á öðrum ársfjórðungi; Pfizer er að auka framleiðslugetu sína, fyrir utan að núna er kominn samningur um bóluefni frá Curavac. Þess er líka vænst að hægt verði að hefja afhendingu þess á öðrum ársfjórðungi. Við höfum auðvitað fylgst með umræðunni í Evrópusambandinu þar sem einmitt kom fram í ræðu Ursulu von der Leyen í gær að þau hefðu lagt svo mikla áherslu á þróun sjálfra bóluefnanna að afhendingin hefði orðið út undan í áætlunum þeirra. Og það er réttmæt gagnrýni. En um leið standa væntingar mínar til þess að þessi afhending muni ganga töluvert hraðar á öðrum ársfjórðungi. Og af því að hv. þingmaður vill setja þetta í samhengi við 

Hæstv. forseti. Ég ætla að nota tækifærið hér og fá að ræða við hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra um nýsköpun og tengja það við erlenda fjárfestingu og mótun opinberrar klasastefnu. Ég held að það sé algerlega óumdeilt að forsenda framþróunar og fjölbreytni atvinnulífs sé fólgin í nýsköpun og hún er alger grunnur að hagvexti og bættum lífskjörum og velferð, enda sjáum við mjög myndarlegan kafla í stjórnarsáttmála í upphafi þessa kjörtímabils um einmitt nýsköpun. Það hefur ýmislegt verið gert á þessu kjörtímabili og við sjáum það kannski helst í framlögum á fjárlögum en hlutfallslega er þetta sá málaflokkur sem við höfum aukið mest, um tæplega 75%. Ég hef aðeins fylgst með mjög athyglisverðri umræðu undanfarna morgna í morgunþættinum Í bítið, þar sem m.a. hæstv. forsætisráðherra og hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hafa komið inn í þá umræðu. Framkvæmdastjóri Samtaka iðnaðarins nefndi að það skorti á að taka keflið í að laða að erlenda fjárfestingu. Nú skyldi maður ætla að öflugra stoðkerfi nýsköpunar væri meira aðlaðandi fyrir erlenda fjárfestingu og vænlegt í samkeppni um slík verkefni. Traust hagstjórn skiptir auðvitað verulega miklu máli og fyrirsjáanleiki og pólitískur stöðugleiki, þannig að það er fjölmargt annað. Forstjóri Íslandsstofu líkti þessu við boðhlaup og ef það er eitthvað sem kallar á samvinnu þá er það nýsköpun. Ég myndi vilja fá innlegg hæstv. nýsköpunarráðherra og hennar skoðun á þessu 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn og þessar spurningar og fyrir að vekja athygli og máls á þessum mikilvægu málum. Við höfum á þessu kjörtímabili lagt mikla áherslu á nýsköpun í breiðum skilningi og við höfum að mínu viti nýtt Covid og kreppu mjög vel til að hlaupa hraðar, taka ákvarðanir hraðar og mikill stuðningur hefur verið við þær aðgerðir hér á þingi sem ég er mjög þakklát fyrir. Við byrjuðum á að gera loks stefnu fyrir Ísland, nýsköpunarlandið Ísland, í krafti smæðarinnar, en frasinn í krafti smæðarinnar hefur elst nokkuð vel ef maður lítur til þess hvernig okkur hefur farnast við að taka á málum varðandi heimsfaraldurinn og m.a. hvernig við höfum nýtt nýsköpun í þeim efnum. Við höfum aukið endurgreiðslur til rannsóknar- og þróunarverkefna, rýmkað heimildir lífeyrissjóða til fjárfestinga, auðveldað erlendum sérfræðingum að starfa tímabundið hér á landi og erum að leggja lokahönd á stofnun Kríu, sem búið er að fjármagna, sem er nýr hvatasjóður og mun leggjast á árarnar með einkafjármagni við fjárfestingar í þekkingardrifinni nýsköpun. Við höfum aukið fjármagn í Tækniþróunarsjóð. Við erum að birta auglýsingu um hvatastyrki fyrir landsbyggðirnar þar sem hlutverk styrkjanna er að styðja við nýsköpun á landsbyggðunum og efla atvinnulíf og verðmætasköpun sem byggist á hugviti, þekkingu og nýrri færni. Við ætlum að kalla þessa styrki Lóu og þeir munu styðja við frumkvöðla og nýsköpunarverkefni og uppbyggingu innviða fyrir verðmætasköpun og atvinnulíf. Eitt af því sem við erum að reyna að gera er að svara spurningunni: Hvers vegna fara t.d. meiri fjármunir úr Tækniþróunarsjóði út á land? Við erum að bregðast við því með þessu. Svo er það líka þannig að íslenskir frumkvöðlar tryggðu sér meiri fjármögnun í fyrra en árið á undan, yfir 17 milljarða, og meiri hlutinn kemur að utan þannig að það er ekki þannig að ekki sé erlent fjármagn að koma inn til landsins og erlend fjárfesting eigi sér ekki stað. En ég get alveg tekið undir að við þurfum að hlaupa hraðar. Þannig er bara staðan. Það eru allir að keppast um þessi tækifæri, um þessa verðmætasköpun, um þessi nýju störf, nýju vörur, 

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra þessi svör. Það er mjög mikilvægt að fá innlegg hæstv. ráðherra. Forstjóri Íslandsstofu líkti þessu við boðhlaup og ef mikilvægi samvinnu er á einhverjum vettvangi þá er það í nýsköpuninni. Ég fagna auðvitað vorboðanum góða. Þetta er mjög mikilvægt. En ég ætlaði í seinni spurningunni að koma inn á opinbera klasastefnu. Þingið samþykkti í mars á síðasta ári að ráðherrann færi í slíka vinnu. Ég held að mikilvægt sé að fá upplýsingar um þá stöðu. Ég held að þeirri vinnu hljóti að fara að verða lokið. Kannski upplýsir hæstv. ráðherra um væntingar til þeirrar stefnu og hvernig hún tali við nýsköpunarstefnuna sem ráðherra kom inn á.

Herra forseti. Það er alveg rétt, þetta er boðhlaup. Gott samstarf Íslandsstofu og til að mynda ráðuneytis míns skiptir mjög miklu máli og breytingar á Íslandsstofu gera það líka. Nú er atvinnulífið með meiri hluta í stjórn þannig að ábyrgðin er líka mikil þar. Þetta er auðvitað mikið samstarf og viðvarandi verkefni. Varðandi klasastefnu gengur sú vinna mjög vel. Ég geri ráð fyrir því eða óska alla vega eftir því að fá að koma hingað inn í þingið með þá stefnu til umræðu í næstu viku, sem er þá einni viku á eftir áætlun sem er nú innan skekkjumarka á mælikvarða stjórnkerfisins. Sú stefna er að mínu viti mjög góð, mjög sterk. Hún talar algerlega inn í nýsköpunarstefnu, stefnu Vísinda- og tækniráðs og inn í þá stefnu sem við höfum markað okkur. Það er líka jákvætt að sjá hvað það var auðveld fæðing að láta hana einmitt vera í svona góðu flútti við þær stefnur. Mér líður vel með að segja að mér finnst við sem samfélag vera búin að taka ákvörðun um að vera nýsköpunarland. 

Herra forseti. Ég tek hér til máls til þess, og í raun til þess eingöngu, að ræða þau mál sem að Alþingi snúa í þessu frumvarpi. Ég læt öðrum það eftir að ræða um önnur ákvæði frumvarpsins, áhugaverð sem þau þó eru. Mér finnst það bæði rétt og mér skylt sem forseta Alþingis að víkja að þeim grundvallarbreytingum sem lagt er til hér að gerðar verði á stöðu Alþingis, ekki síst gagnvart framkvæmdarvaldinu. Þær breytingar ganga allar í þá átt að undirstrika og styrkja enn frekar sjálfræði þingsins í eigin málum og þeim breytingum ber að fagna, það geri ég a.m.k. Fyrst ber að nefna 8. gr. frumvarpsins en þar er með berum orðum lagt til að þingræðisreglan verði bundin í stjórnarskrá. Þannig skulu ráðherrar njóta stuðnings eða hlutleysis meiri hluta Alþingis. Hér er um að ræða grundvallarreglu sem stjórnskipun okkar hvílir á. Jafnframt er áhugaverð sú tillaga í ákvæðinu að skilgreina þingræðisregluna með jákvæðum hætti, að forseti geti óskað eftir yfirlýsingu Alþingis um stuðning eða hlutleysi við ríkisstjórn áður en hún er mynduð. Nánari ákvæði um framkvæmd þingræðisreglunnar er svo að finna í 13. gr. frumvarpsins um vantraust á einstaka ráðherra eða ríkisstjórn. Með þessum ákvæðum er með ótvíræðum hætti tekið af skarið um að sú þingræðishefð sem við höfum búið við verði bundin í stjórnarskrá, að hér sitji þingbundin ríkisstjórn. Næst vil ég víkja máli mínu að þeim ákvæðum frumvarpsins sem lýsa því hvernig boðað er til þings að afloknum kosningum, samkomudeginum og um frestun á störfum þess, sbr. 12. og 20. gr. frumvarpsins. Þar er lagt til grundvallar að þingið sjálft hafi forræði á þessum málum. Þegar orðalag ákvæða gildandi stjórnarskrár, þ.e. 22., 23. og 35. gr., er skoðað nánar opnast gluggi til fortíðar, aftur til löngu liðins tíma og viðhorfa í reynd; skipulag sem má rekja til þess þegar við heyrðum undir Danakonung og samgöngur voru með allt öðrum hætti en nú er. Þannig segir í 22. gr., með leyfi forseta: „Forseti lýðveldisins stefnir saman Alþingi eigi síðar en tíu vikum eftir almennar alþingiskosningar. Forsetinn setur reglulegt Alþingi ár hvert.“ Þá er í 23. gr. stjórnarskrárinnar gert ráð fyrir að forseti lýðveldisins geti frestað fundum Alþingis. Þó er það yfirleitt með samþykki Alþingis og alltaf ef frestunin varir lengur en í tvær vikur. Það verður hins vegar, þ.e. Alþingi, ekki kallað saman á þeim tíma nema meiri hluti þingmanna hafi krafist þess eða brýna nauðsyn beri til að mati forseta lýðveldisins, þ.e. í reynd forsætisráðherra. Gildandi stjórnarskrá gengur því út frá því að formlega sé það framkvæmdarvaldið sem stefnir Alþingi saman og frestar fundum þess, að vísu með aðkomu þingsins eins og áður sagði. Í því frumvarpi sem við ræðum nú er lagt til í 12. gr. að einu afskipti framkvæmdarvaldsins af boðun þingsins séu þau að forseti Íslands setji Alþingi þegar það kemur saman að nýju eftir almennar alþingiskosningar. Þetta er eðlilegt og fer vel á því. Eins þykir mér líklegt og í raun sjálfsagt að forsetanum verði jafnan boðið til þingsetningar þó svo að ekki þurfi atbeina hans eða framkvæmdarvaldsins til boðunar þingsins, heldur verði það alfarið mál þingsins sjálfs verði þessar breytingar að veruleika. Atbeini framkvæmdarvaldsins að ákvörðunum um boðun þingsins verður því fyrst og fremst táknrænn og afskipti af ákvörðunum um þingfrestun falla alfarið niður. Þess í stað frestar þingið sjálft fundum sínum og forseti Alþingis getur kvatt þing saman til fundar ef nauðsyn ber til. Þá yrði honum það skylt ef meiri hluti þingmanna eða ríkisstjórn krefst þess. Aðkoma ríkisstjórnar að slíkri ákvörðun er hins vegar nýmæli á þennan hátt en verður að teljast eðlileg í ljósi stöðu framkvæmdarvaldsins gagnvart Alþingi og samþættingu þessara valdþátta. Í samhengi við 20. gr. frumvarpsins sem fjallar um samkomudaginn, sbr. 35. gr. stjórnarskrárinnar, er hann nánast fastákveðinn, þ.e. fjórði þriðjudagur eftir að kosningar hafa farið fram. Að mati þingsins er mikilvægt að sá tími sem líður frá alþingiskosningum sé ekki lengri en þörf er á. Telja verður þennan tíma hæfilegan þegar horft er til reynslunnar en gera verður ráð fyrir því að landskjörstjórn hafi rúman tíma til þess að birta endanleg úrslit alþingiskosninga. Þá getur þingið þurft að leysa úr kærumálum sem kunna að vera um gildi kosninganna og kosningu einstakra þingmanna, fjalla um ágreining um gildi einstakra kjörseðla sem lagðir hafa verið fyrir þingið og undirbúa setningu þingsins að öðru leyti, en slíkt krefst eðlilega ákveðins undirbúnings. Tekið er undir það sem fram kemur í greinargerð með frumvarpinu að ekki er útilokað að þing gæti komið saman fyrr ef aðstæður eru þannig í samfélaginu. Í stað þess að samkomudagur Alþingis skuli vera 1. október ár hvert, sem breyta megi með lögum eins og nú er, er í frumvarpinu lagt til að kveðið skuli á um samkomudag reglulegs Alþingis ár hvert með lögum og skiptingu starfstíma þess í löggjafarþing. Hér er um að ræða mikilsverða breytingu sem undirstrikar enn frekar sjálfræði þingsins til að ákveða sjálft innra skipulag sitt. Ég sé fyrir mér ýmsa áhugaverða möguleika við að skipuleggja betur störf þingsins í framtíðinni en það yrði að sjálfsögðu viðfangsefni nýs þings verði frumvarp þetta að lögum. Horfi ég þá einnig til þeirrar mjög svo tímabæru tillögu sem felst í 21. gr. frumvarpsins, um að frumvörp geti lifað milli þinga samkvæmt reglum sem Alþingi setur þá í sín starfslög, sín þingsköp. Þessi möguleiki getur að mínu mati haft verulega þýðingu fyrir störf þingsins og auðveldað umbætur við vandaða lagasetningu og markviss þingstörf. Í stað þess að óafgreitt frumvarp, segjum viðamikil heildarendurskoðun lagabálks, sem unnið hefur verið að heilan þingvetur en ekki gefist tími til að ljúka umfjöllun um til fulls falli á tíma svo til fullfrágengið við þinglok opnast sá möguleiki að ræða það áfram án þess að þurfa að endurtaka flutning þess og meðferð alla á nýju löggjafarþingi. Um leið og slíkt fyrirkomulag, þessi möguleiki, að mál lifi milli þinga, gefur færi á að koma í veg fyrir ákveðna sóun þarf að búa um það með vönduðum hætti í þingsköpum hvernig hann má nýta. Slíkt má að sjálfsögðu ekki verða til þess að mál séu látin dragast að óþörfu og hlaðist upp. Ferlið mætti sjá þannig fyrir sér að þingnefnd, sem hefur mál í slíkri stöðu til umfjöllunar, leggi til við þingið í heild að málið færist milli þinga en undirgangist þá skyldu, fáist það samþykkt, að ljúka vinnu við það á hinu næsta. Slík atriði má samkvæmt frumvarpinu útfæra nánar í þingsköpum. Ég hygg að þessi möguleiki, vel útfærður, geti á komandi árum létt mönnum nokkuð lífið í samningum um þinglok og þarf ekki að útskýra hvers vegna. Ég tek að lokum fram varðandi þetta ákvæði frumvarpsins, þ.e. ákvæði 21. gr., að þar, eins og auðvitað víðar, kann að vera ástæða til að hv. nefnd skoði aðeins orðalag og mögulega nánari afmörkun. Ég er þá fyrst og fremst með í huga hvort menn vilja afmarka að einhverju leyti í stjórnarskrá þann ramma sem Alþingi hefur til að útfæra í lögum reglur um þetta eða hvort menn vilji láta Alþingi það alfarið eftir og þá væntanlega innan hvers kjörtímabils. Hvað varðar önnur ákvæði frumvarpsins er sú sjálfsagða regla lögð til í 15. gr. að stjórnarfrumvörp skuli lögð fram í nafni ríkisstjórnar sem er í samræmi við fyrirkomulag slíkra mála í raun og ætti að vera til verulegrar einföldunar. Þá er að sjálfsögðu sú tillaga sem felst í 14. gr. frumvarpsins að felld er brott sú sérregla 24. gr. gildandi stjórnarskrár að Alþingi skuli koma saman eigi síðar en tíu vikum eftir að það var rofið. Þess í stað mun almenna reglan í 20. gr. frumvarpsins gilda að þing komi saman eigi síðar en fjórða þriðjudag frá alþingiskosningum. Einnig er skynsamlegt að festa í sessi þá framkvæmd sem mótast hefur um það að áður en forseti Íslands tekur afstöðu til tillögu forsætisráðherra um þingrof skuli hann leita álits forseta Alþingis og formanna þingflokka sem sæti eiga á Alþingi. Með slíku er leitast við að tryggja að fyrir liggi afstaða þingsins sem heildar til þingrofstillögu forsætisráðherra og að ekki beri að verða við slíku ef vilji meiri hluta þingsins stendur til annars. Með öðrum orðum, Alþingi verður ekki rofið í óþökk eða andstöðu við vilja þess sjálfs. Þetta undirstrikar enn og aftur þingræðisregluna og er eðlilegt í lýðræðisríki með þingbundna ríkisstjórn, framkvæmdarvald sem sækir umboð sitt til lýðræðislega kjörins þjóðþings. Þetta kallast líka á við þá meginskyldu þingsins bak kosningum að mynda landinu starfhæfa ríkisstjórn eða sjá til þess hverju sinni að landið hafi ríkisstjórn. Sagan geymir mörg dæmi um það að stjórnmálunum, þingmönnum, hefur tekist að mynda nýja ríkisstjórn í stað annarrar sem hefur fallið án kosninga og þær stjórnir síðan klárað kjörtímabilið. Þingrof án þess að þingviljinn sé fyrst kannaður er þess vegna andstætt þessu hlutverki Alþingis og skyldu að sjá landinu fyrir starfhæfri ríkisstjórn. Með þessu værum við að færast örlítið nær því fyrirkomulagi, þeim anda, sem norska stjórnarskráin geymir, en þar er sem kunnugt er ekki hægt að rjúfa þing og stytta kjörtímabilið. Þar er sú skylda Stórþingsins að sjá landinu fyrir ríkisstjórn fortakslaus og gildir út allt kjörtímabilið. Loks vil ég nefna, herra forseti, þá tillögu sem felst í 7. gr. frumvarpsins og felur í sér grundvallarbreytingu á aðkomu Alþingis að undirbúningi ákvörðunar um málshöfðun á hendur ráðherra. Ljóst er að við höfum að mörgu leyti búið við fornt skipulag sem þörf er á að endurskoða í þeim efnum. Með því að styrkja eftirlitshlutverk Alþingis, sem gert hefur verið með lögum um rannsóknarnefndir og breytingum á þingsköpum og á ýmsa fleiri vegu, verður áherslan til framtíðar á skýra lagaumgjörð um meðferð embættisbrota ráðherra. Gert er ráð fyrir að það verði ríkissaksóknari sem ákæri fyrir slík brot í stað Alþingis. Að öðru leyti er það lagt í hendur Alþingis að ákveða hvort slík mál skuli rekin fyrir sérdómstóli eða landsdómi í einhverri mynd svo og um málsmeðferðina að öðru leyti. Ljóst er að hér er um að ræða málefni sem varðar þingið miklu og því rétt að það eigi sjálft aðkomu að undirbúningi þess. Herra forseti. Ég hef í ræðu minni eingöngu staldrað við þau atriði frumvarpsins sem snerta skipulag Alþingis og þau skil sem mörkuð eru með skýrum hætti á milli sjálfræðis Alþingis og afskipta framkvæmdarvaldsins af ákvörðunum um starfshætti þess. Fela þessi ákvæði frumvarpsins í sér grundvallarbreytingu á stöðu Alþingis sem samkomu þjóðkjörinna fulltrúa, styrkja verulega stöðu þess sem ber að fagna og ég er sannfærður um að þingmenn geta sameinast um. Ég óska stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd góðs gengis, sem væntanlega fær þetta mál til umfjöllunar, í vinnu sinni við málið og heiti nefndinni fullum stuðningi til að vinna það verk vel.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni, hæstv. forseta þingsins, fyrir ræðu hans. Ég get tekið undir ýmislegt í henni en ætla að nefna þrjá þætti sem ég er ekki viss um að ég sé alveg sammála hv. þingmanni um. Í fyrsta lagi vildi ég nefna að ég álít að breytingarnar sem varða Alþingi séu að töluverðu leyti táknrænar frekar en að þær styrki stöðu þingsins svo mikið. Það kann að vera álitamál hvort það eigi við í öllum tilvikum en ég held að breytingarnar séu kannski fremur táknrænar en efnislegar í öllum tilvikum, nema hugsanlega einu sem ég nefni á eftir. Í annan stað vildi ég nefna að þó að ég leggist að sjálfsögðu ekki gegn því að þingræðisreglan sé skrifuð inn í stjórnarskrá þá held ég að ekki hafi verið tiltakanlega mikill ágreiningur um að þingræðisreglan væri í gildi á Íslandi og hefði verið í vel yfir 100 ár og ekki mikil álitamál í því sambandi. Það er sjálfsagt að taka þingræðisregluna inn og skrifa hana inn í textann en í því felst auðvitað ekki mikil breyting. Annað atriði sem ég vildi nefna varðar þingrofið. Ég kem kannski nánar inn á þingrofsákvæðið í ræðu minni á eftir af því að það þarf aðeins meiri tíma í það. En ég vildi bara geta þess að ef ætlunin með ákvæðinu er að gera það sem mér heyrðist hv. þingmaður tala um, að þing yrði ekki rofið nema fyrir því væri meiri hluti þingsins, 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar. Að sjálfsögðu getum við rætt um það að hve miklu leyti er um táknrænar breytingar að ræða eða beinlínis efnislegar þegar kemur að stöðu þingsins. Ég held þó að skoða verði þá mynd í heild sinni og það dregst upp ákveðin mynd með þeim breytingum sem hér eru gerðar sem allar ganga í sömu átt, að því er ég fæ best séð, að undirstrika og styrkja sjálfræði þingsins og mikilvægi þess miðlæga hlutverks sem þingið hefur í stjórnskipun okkar. Þingræðisreglan - já, að sjálfsögðu höfum við gengið út frá henni og í reynd hefur hún verið í gildi hér, það hafa allir verið sammála um, samanber 1. gr. stjórnarskrárinnar. En það má spyrja sig að því hversu sterk staða hennar hefur verið gagnvart ýmsum öðrum þáttum eins og þingrofsmöguleikanum. Sú skoðun var uppi og ýmsir töldu að það væri einkaréttur forsætisráðherra óháð vilja þingsins. Því er ég ósammála, eins og ég fór yfir í ræðu minni, og kannski ræðum við þá betur um þetta þegar hv. þingmaður hefur flutt sín rök. Mér finnst það vera algerlega sjálfgefið að þing á ekki að rjúfa á miðju kjörtímabili, eða hvenær sem það er, í óþökk vilja þess sjálfs, meiri hluta þess. Þingið á skýlausan rétt á því ef það vill reyna að mynda á nýjan leik starfhæfa ríkisstjórn í samræmi við þá skyldu sína og það hlutverk, en það á ekki endilega að hafa ótakmarkaðan tíma til þess og myndi aldrei hafa. En að henda þinginu heim í andstöðu við vilja þess sjálfs og ekki sé einu sinni gefið færi á að kanna hvort möguleiki er á annars konar ríkisstjórn, annars konar meiri hluta, finnst mér ekki í samræmi við grundvallarstöðu þingsins. Hitt er svo annað mál, og það kann að vera rétt, að búa þarf með mjög skýrum hætti um það hvernig þessi vilji eða afstaða þingsins verði könnuð. En ætli við verðum ekki að treysta nokkuð á að þeir forystumenn sem við sögu kæmu, þ.e. forseti lýðveldisins, forseti Alþingis og formenn þingflokka, væru þeim vanda vaxnir að veita réttar upplýsingar um stöðuna.

Herra forseti. Ég ætla að geyma þingrofsumræðuna að öðru leyti en því að segja að mér finnst ákvæðið eins og það lítur út í dag fara hálfa leiðina í einhverja átt án þess að ná áfangastað. Ég myndi segja að vilji menn gera það, eins og mér heyrist hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon vilja, að það sé skýrt að það er bara þingið sjálft sem eitt hefur möguleika á því að ljúka starfstíma sínum með þingrofi þá sé einhvern veginn gengið frá því með skýrum og skilmerkilegum hætti. En það eru fleiri sjónarmið í því sem ég myndi vilja reifa. Annað atriði sem ég náði ekki að koma inn á í fyrra andsvari mínu varðaði gamla hugmynd sem hér skýtur upp kollinum um að það sé á einhvern hátt til framfara að þingmál lifi fleiri en eitt þing, þ.e. innan kjörtímabils. Ég get verið sammála því sem lesa má út úr ákvæðinu, eins og það kemur fram í frumvarpinu, að það getur verið rétt að slíkt sé einfaldlega ákvörðun sem þarf að taka í þingsköpum, að stjórnarskráin sé skýr um að þetta sé ákveðið með þingsköpum og þar sé hægt að taka þessa ákvörðun, þ.e. um það hversu lengi þingmál lifa. Það sem ég hef áhyggjur af í þessu sambandi er að ég held, ef svo má að orði komast, að það færist bara til einhver stífla í málsmeðferð í þinginu með því að gera þetta með þessum hætti, hugsanlega þannig að í staðinn fyrir að við þurfum í lok hvers þings, eins og hæstv. forseti nefndi, að takast á við það hvaða mál eru kláruð og hver ekki þá ýti menn vandanum á undan sér undir lok kjörtímabils þannig að við stöndum þá með enn hærri stíflu og meiri málafjölda sem bíður afgreiðslu á því stigi. Ég vildi bara reifa í þessu sambandi að ég er ekki viss um að þetta leiði til vandaðri málsmeðferðar. Ég er ekki viss um að þetta leiði til þess að umfjöllun í þinginu verði í meiri samfellu og skýrari. Stundum er bara ágætt að menn núllstilli sig aðeins, taki frumvörpin aftur, endurskoði þau og leggi þau fram í nýrri mynd.

Herra forseti. Aðeins um þingrofið og í raun í tengslum við þingfrestun sem er framkvæmdarvaldsathöfn og það að kveðja þingið aftur saman þegar fundum þess hefur verið frestað, að vísu með samþykki þingsins sjálfs. Það má segja að aðeins hafi reynt á þetta þegar óskað var eftir því að þing kæmi saman milli jóla og nýárs. Forseti Alþingis, hvað gat hann gert? Jú, hann gat eingöngu svarað mönnum því að það væri ekki í hans valdi. Alþingi sjálft gæti ekki ákveðið að það kæmi saman til fundar þó að mikið lægi við. Það er framkvæmdarvaldsathöfn á meðan á slíku ástandi stendur. Það finnst mér ekki við hæfi. Mér finnst það ekki eiga að vera svoleiðis. Í raun og veru er þá stutt yfir í þingrofið. Menn verða auðvitað að svara því fyrst í grunninn hvers konar skipulag þeir vilja. Erum við ekki að tala um þingræði, þingræðisreglu, þingbundna ríkisstjórn? Umboðið er sótt hingað. Og er þá ekki eðlilegt að það sé líka hér sem menn taka endanlega ákvörðun eða að héðan þurfi að koma upplýsingar um hvort staðan sé komin í þrot og það sé ekkert annað að gera en að kjósa? Þá bara verður það. Varðandi það að mál lifi milli þinga. Já, kannski þarf aðeins meiri tíma til að ræða það. Ég er sammála hv. þingmanni að þennan möguleika, sé hann opnaður, þarf að umgangast af varfærni. Ég held að hyggilegt sé að hugsa sér að í þingsköpum yrðu stigin varfærin skref í fyrstu og látið á þetta reyna. Þess vegna sé ég það kannski þannig fyrir mér, eins og ég hugleiddi aðeins í framsöguræðu minni, að ef það er vilji þingnefndar, sem hefur lagt gríðarlega vinnu í mál, að óska eftir því að fá að halda áfram við það á næsta kjörtímabili þá sé slík ákvörðun borin undir salinn, hún sé borin undir Alþingi í heild. Það má vel hugsa sér að slíkt sé aðeins hægt einu sinni, aðeins að færa viðkomandi mál yfir á næsta þing og þar með búið. Það er meira að segja hægt að hugsa sér að því fylgi skylda um að það mál skuli fá lyktir á seinna þinginu, það skuli gera grein fyrir því hvað eigi að gera við það. Menn geta kallað það afskrift ef þeir vilja. 

Forseti. Aðeins meira um 21. gr. sem kveður á um að frumvarp falli niður við lok kjörtímabils og þá ekki milli þinga. En það eru fleiri þingmál, fyrirspurnir, þingsályktunartillögur, skýrslubeiðnir og þess háttar, sem gætu líka heyrt þarna undir. Fyrirspurnir augljóslega því að við lendum oft í því að það eru kannski átta til tíu fyrirspurnir sem klárast ekki á hverju þingi og þarf þá að leggja fram aftur, það er bara mjög eðlilegt að þær vinnist eins og þær gera. Væri þá ekki eðlilegra að tala um að þingmál falli niður við lok kjörtímabils eða eitthvað þess háttar? Mig langaði líka aðeins til að fjalla um þetta, að það væri heilbrigt, eins og hv. þm. Birgir Ármannsson nefndi, að leggja fram mál að nýju. Það væri heilbrigt fyrir málið að endurstilla það, að núllstilla það o.s.frv. En kannski er vandamálið þar hversu ódugleg við erum í raun í því að nefnd afgreiði mál, t.d. bara með tillögu um að vísa því til ríkisstjórnar eða hafna á núverandi forsendum; að málið sé einfaldlega of viðamikið eða þurfi að fara í mun ítarlegri skoðun eða eitthvað því um líkt, að því sé vísað áfram á þann hátt, að við séum duglegri við að afgreiða mál úr nefndum til frekari skoðunar, til afgreiðslu innan þingsins, í staðinn fyrir að halda í þá hefð að svæfa mál í nefnd. Þegar allt kemur til alls þá er það vandamálið að nefnd tekur ekki mál til afgreiðslu, til umræðu, þau bara geymast þar, geymast og geymast í staðinn fyrir að nefndin taki málið einfaldlega upp og segi: Það er ekki tími til að afgreiða þetta og útskýri þá fyrir forseta að það verði ekki á dagskrá á þessu þingi, en kannski verði tími á næsta eða eitthvað því um líkt; en að nefnd afgreiði fleiri mál.

Herra forseti. Það er kannski rétt að fara aðeins yfir það að þröskuldurinn í vegi þess að þingmál geti lifað milli þinga byggir á túlkun á 44. gr. gildandi stjórnarskrár. Menn hafa ekki treyst sér til að túlka það orðalag öðruvísi en þannig að það gildi um hvert löggjafarþing, þar sem segir, með leyfi forseta: Ekkert lagafrumvarp má samþykkja fyrr en það hefur verið rætt við þrjár umræður á Alþingi. Lögspekingar flestir hafa verið sammála um að þetta bæri að túlka sem hvert löggjafarþing og ekki vilja menn vera í vafa um stjórnarskrána ef þeir færu út í það að opna fyrir slíkan möguleika í þingsköpum. Ég er ekkert viss um að á bak við það hafi staðið einbeittur vilji á sínum tíma heldur hafi þetta hugsanlega bara lent inn svona til að tryggja þrjár umræður en ekki endilega að málið þyrfti alltaf að endurflytjast á hverju þingi. Svo er spurningin um það hvernig eigi að afmarka þetta og hvers konar mál þetta geti verið. Þarna er talað um frumvörp en menn gætu fært fyrir því rök að þetta gæti átt við um fleiri þingmál - og ég hef sjálfur velt því dálítið fyrir mér - t.d. um viðamiklar þingsályktunartillögur, framkvæmdaáætlanir og annað slíkt. En við erum vonandi sammála um að þetta ætti ekki að taka til minni mála, léttvægari mála. Ég efast um að það væri hyggilegt að galopna fyrir þetta. En hv. þingmaður nefnir líka hlut eins og fyrirspurnir til skriflegs svars eða beiðnir um skýrslur og það er ágætisábending. Af hverju skyldi skýrsla sem beðið hefur verið um á einu löggjafarþingi ekki mega berast á hinu næsta og vera þingmál eftir sem áður í stað þess, eins og við vitum, að hún verður í raun að munnlegri skýrslu ef beiðnin um hana hefur ekki verið endurnýjuð? En aðalatriðið er í mínum huga að gefa gaum að þessu og ígrunda það vel og ég hef hug á því að senda umsögn til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um þessa þætti og 

Forseti. Við verðum óhjákvæmilega að horfa til þess að það að svæfa mál í nefnd er ákveðið herbragð, ef maður orðar það þannig. Málþóf er annað herbragð sem er notað hér á þingi, annaðhvort til góðs eða ills, annaðhvort á mjög málefnalegan hátt, af því að verið er að troða málum í gegn á allt of miklum hraða, eða á mjög ómálefnalegan hátt, og sitt sýnist hverjum í hvert skipti. Það að svæfa mál í nefnd er að mínu mati ekki mjög málefnalegt á heildina litið þegar við skoðum það að mál eru alla jafna afgreidd í númeraröð í þingsal ellegar ákveðin forgangsmál. En nú lendum við í því að mál sem eru talin vera forgangsmál komast mjög oft ekki að í dagskrá nefnda og þegar þau gera það þá er kannski búið að klára gestakomur og þá er mjög erfitt að fá mál á dagskrá aftur eða umræðu um nefndarálit eða afgreiðslu nefndarálits sem á að seinka út af alls konar ástæðum, sem við vitum alveg að eru líka mismálefnalegar - þær geta verið málefnalegar eins og málþófið en þær geta líka verið mjög ómálefnalegar. Það sem ég sé einmitt við þessa grein er að það er orðið mun erfiðara að teygja lopann í ómálefnalegum tilgangi og svæfa mál í nefnd, sem mér finnst vera jákvætt. Nefndir eiga að sjálfsögðu að afgreiða mál og þá bara með þeim tilmælum til þingsins að nefndin mælist til þess að málinu verði vísað til ríkisstjórnar eða bara hafnað eða hvernig sem það er. Við gerum allt of lítið af því að klára mál. Í staðinn fyrir að svæfa þau í nefnd að segja bara að nefndin leggi það til að þessu máli verði hafnað. Kannski dregur þá framsögumaður eða flutningsmaður mál til baka í staðinn fyrir að láta það fara í atkvæðagreiðslu eða eitthvað því um líkt. Ég held að við ættum að vera aðeins meira skapandi í því hvernig við afgreiðum mál úr nefnd til að þau klárist.

Herra forseti. Ég get að því leyti til verið sammála hv. þingmanni að auðvitað er það ákveðin sóun, margverknaður, að þingmál sé endurflutt þing eftir þing og dagi uppi í nefnd. En þá bendi ég á að það er ekkert endilega víst að flutningsmönnum málsins hafi aðallega gengið það til að fá málið afgreitt og þaðan af síður samþykkt. Það gerist nefnilega að þingmenn flytja mál, sérstök hugðarefni sín, sem þeir kannski hafa ástæðu til að ætla að ekki sé mikill stuðningur við, þeir séu tiltölulega einir um þá skoðun. En þeir vilja halda málinu á dagskrá. Þeir vilja fá um það umræðu. Þeir vilja gjarnan ýta undir umræðu úti í samfélaginu með því að málið verði sent til umsagnar vitandi þó að kannski er ólíklegt að það njóti stuðnings og fáist afgreitt. Dropinn holar steininn og þingsagan geymir mörg dæmi um að þannig hafa mál lagt af stað sem smátt og smátt hafa áunnið sér stuðning og sess og orðið að lögum að lokum. Ég gæti nefnt fjöldamörg dæmi. Ég hef sjálfur líklega flutt 11 sinnum frumvarp um friðlýsingu Íslands fyrir kjarnorkuvopnum og skoðanasystkin mín tvisvar til þrisvar í viðbót þegar ég hef verið ráðherra. Mér hefur verið það alveg ljóst að þetta væri sennilega minnihlutasjónarmið, því miður, svo ótrúlegt sem það nú er í landi sem segist vilja vera án kjarnorkuvopna. En alveg frá 1986, líklega, hef ég og skoðanasystkini mín haldið þessu máli á dagskrá, verið með það hér til umræðu og komið því inn í utanríkismálanefnd þar sem það hefur því miður ekki notið afgerandi stuðnings fram að þessu og það er m.a. í þessum tilgangi. Það var ekki endilega þannig að ég gerði mér vonir fyrir fram um afgreiðslu á málinu heldur að hafa það á dagskrá. Við megum ekki gleyma þessum þætti líka. En auðvitað er hin hliðin á því sú að þetta 

Forseti. Það er einmitt freistandi að halda aðeins áfram með þessa umræðu um 21. gr. fyrst við erum á þeim nótunum. Þegar mál koma í nefnd og verið er að svæfa þau er ábyrgðin á því að þau komist áfram á dagskrá í öllum tilfellum í höndum framsögumanns. Ef framsögumaður biður ekki um að málið fari á dagskrá þá er það náttúrlega bara þannig. Í öllum tilfellum þar sem ég fjalla um að talað sé um að mál sofni í nefnd er það þegar framsögumenn vilja fá málin á dagskrá, vilja fá þau afgreidd úr nefnd en komið er í veg fyrir það með ýmsum ráðum, málefnalegum eða ekki. Á þeim nótum tek ég undir að 21. gr. er framför miðað við núverandi ástand. Ómálefnalegar ástæður þess að stöðva mál, svæfa mál, verða einfaldlega erfiðari eftir því sem tíminn líður, ómálefnaleg heit daga einfaldlega uppi eftir því sem tíminn líður af því að það verður augljósara og augljósara að um ómálefnalegar tafir er að ræða. Þær tillögur sem við fjöllum um hér eru að mörgu leyti bara mjög góðar. Í 3. gr. er t.d. fjallað um kjörtímabil forseta og takmörkun á því að forseti sitji lengur en tvö kjörtímabil samfleytt. Mér finnst það vera ágætisfordæmi fyrir ráðherra og meira að segja líka þingmenn að takmörkun skuli vera á fjölda kjörtímabila fyrir kjörna fulltrúa

Er þessu beint að einhverjum sérstökum?

Nei, þessu er ekki beint að neinum sérstökum, alls ekki, heldur sérstaklega að ráðherrum, að því er ég tel, og þá kannski fyrri ráðherrum sem eru ekki lengur á vettvangi. Þetta er eitthvað sem við erum statt og stöðugt að læra, að ákveðin þaulseta hefur áhrif, sérstaklega þegar fólk er við völd. Völd spilla einfaldlega, við vitum það. Hversu mikið? Það veit í raun enginn fyrr en viðkomandi tekur við völdum. Almennt séð er kannski ákveðinn öryggisventill að það sé einfaldlega takmörkun á fjölda kjörtímabila til að tempra þá áhættu. Við erum með fjölda fólks hér úti sem getur auðveldlega gegnt þessum störfum, enda er fólkið sem kemur hingað inn bara almennir borgarar eins og gengur og gerist Í 7. gr. er verið að breyta forsendum þess að hér sé landsdómur sem enn er í notkun í einhverjum Norðurlandanna. Mér finnst mjög merkilegt að heyra málflutning ýmissa núverandi og fyrrverandi ráðherra sem hafa kannski lent í þeim eina landsdómi sem var kallaður saman hérna eða mögulega tekið ákveðnar ákvarðanir sem gætu átt við landsdóm. Þeir ráðherrar tala oft um að landsdómur sé alveg ómögulegt fyrirbæri, að hann sé pólitískur o.s.frv. Og vissulega má renna ákveðnum stoðum undir það. Í eina skiptið sem landsdómur var kallaður saman hefðu þeir sem voru hér á þingi kannski mátt vera aðeins víðsýnni í því að klára það mál á almennari nótum en ekki á þann þröngsýna hátt eins og takturinn var sleginn þar. Ég held samt að það fyrirkomulag sem hér er lagt fram sé skýrara, án þess þó að ég taki undir það að landsdómur sé endilega alveg glatað fyrirbæri eins og sumir vilja halda. Landsdómur er fyrirkomulagið sem við erum með núna og ef upp koma brot hvað varðar ráðherraábyrgð eigum við að nýta landsdóm. Hann er ekki ónýtur, hann er alveg fullgildur og virkur hvað það varðar. Þetta er jú allt í lagi leiðrétting en ekkert sem er nauðsynlegt eða liggur á. Við erum með fullgott fyrirkomulag núna sem á að glíma við brot sem tengjast ráðherraábyrgð og embættisverkum ráðherra. Í 9. gr. er verið að bæta við þjóðréttarsamningum sem er gott og blessað. Í 10. gr. er verið að bæta við þingsályktunum á ríkisstjórnarfundum sem er líka bara mjög gott. Verið er að skýra vantraustið í 13. gr. Í 17. gr. er bætt við hvernig skuli birta lög, almenn stjórnvaldsfyrirmæli og þjóðréttarsamninga sem ríkið hefur fullgilt. Það er viðbót við núverandi fyrirkomulag og er mjög gott. Ég fjallaði um 21. gr. hér áðan í andsvari og aðeins í upphafi ræðunnar. Ég tel einmitt að hún ætti ekki einungis að eiga við um frumvarp heldur líka þingmál. Þing er í rauninni starfandi allan ársins hring, allt kjörtímabilið þegar allt kemur til alls. Til að þingmenn geti sinnt eftirlitshlutverki sínu ættu þeir að geta lagt fram fyrirspurnir hvenær sem er, þess vegna daginn fyrir kosningar ef út í það er farið. Þá komum við að 21. gr. Þetta eru ákveðnar leiðréttingar, viðbætur við núverandi fyrirkomulag og það er bara gott og blessað. Þá komum við að þremur nýjum greinum sem mig langar aðallega að fjalla um og þar er helst auðlindaákvæðið. Þar rek ég augun í síðasta orðið í b-lið 22. gr. um auðlindir í náttúru Íslands. Þar er talað um að með lögum skuli kveðið á um gjaldtöku fyrir heimildir til nýtingar í ábataskyni. Þegar hæstv. forsætisráðherra kynnti frumvarpið hér í ræðustól Alþingis hljómaði þetta orð dálítið fram og til baka í hausnum á mér. Ég fann þarna tengingu við umræðuna sem hefur verið í þjóðfélaginu undanfarinn tæpan áratug, eða lengur í rauninni, um fullt gjald eða eðlilegt gjald. Mér fannst alla vega augljóst að ef auðlind væri nýtt í ábataskyni ætti fullt gjald að sjálfsögðu að eiga við, annars eðlilegt gjald. Ýmsir geta þá kannski farið í hártoganir um hvað sé í ábataskyni og hvað sé fullt gjald. En það er í raun mjög skýrt þegar allt kemur til alls og ekkert svo erfitt að fara út í þá sálma. Varðandi fullt gjald væri bara ákveðið uppboð þar sem hægt væri að skipta á ýmsan hátt o.s.frv., bara svo lengi sem aðgengið væri jafnt að því að reyna að komast í að hagnýta auðlind til ábata. Hvað er það að vera í ábataskyni? Þegar ég hef reynt að lýsa þeirri hugmynd fyrir ýmsum sem hafa spurt þá hef ég sagt að sjávarauðlindin sé augljóslega nýtt í ábataskyni af þeim sem hana stunda. En ég hef einnig sagt að það gæti líka þýtt að handfæraveiðar yrðu frjálsar. Þá spyr fólk: En er það ekki í ábataskyni fyrir sjómanninn sem fer á handfærabát sínum, veiðir og selur á markaði? Jú, vissulega en það er aðgengi fyrir alla. Allir eru með sama aðgang. Aðgengi er ekki takmarkað fyrir handfæraveiðar, nema kannski bara í ákveðinn tíma en á þeim tíma hafa allir jafnan aðgang. Ábati þess sem sækir sér þann rétt - það er í raun bara almannaréttur sem líka er verið að styrkja í náttúruákvæðinu, þ.e. að almenningi sé heimil för um landið og dvöl þar í lögmætum tilgangi, að hann þurfi að virða náttúruna o.s.frv. Almenningur hefur getað tínt bláber og þess háttar, bara hver fyrir sjálfan sig og jafnvel sett berin í dollu og selt þau einhverjum eins og gengur og gerist, bruggað úr þeim snafs og því um líkt eins og maður hefur séð gert. Allt gott og blessað með það. - Við ættum kannski að klára frumvarpið um heimabruggun til að gera það aðeins skýrara svo að fólk sé ekki tæknilega séð að svíkja undan skatti og þess háttar. Það væri mjög gott að það væri líka aðeins skýrara. - En þarna er aðgengið að auðlindinni jafnt. Það var ekki fyrr en stjórnvöld ákváðu að takmarka aðgengi að ákveðinni auðlind, til hagnýtingar í ábataskyni við þá aðila sem komast í þá hagnýtingu umfram aðra, sem ákvæðið datt í að vera með fullt gjald. Þarna sé ég tækifæri til að hætta þessu rifrildi sem hefur verið um það hvort það eigi að vera fullt gjald eða eðlilegt gjald. Báðir aðilar hafa rétt fyrir sér. Hægt er að túlka eðlilegt gjald á þann hátt að það sé eðlilegt að setja kvótann á uppboð og fá fyrir hann markaðsgjald sem er þá eðlilegt gjald í því tilfelli. En þá er líka gott að vera skýr með að í slíkum tilfellum eigi að vera fullt gjald til þess að við getum ekki troðið okkur út úr þeim skilgreiningum á allan þennan lagatæknilega - hvernig get ég orðað þetta kurteislega? - hátt, hvernig farið er með þau mál í klassískum pólitískum skilningi, hvernig snúið er út úr því sem annars ætti að vera augljóst. Ég skal reyna að hafa það þannig. Þarna finnst mér vera tækifæri til þess að bæta við í auðlindaákvæðið þeim orðum sem er að finna í frumvarpi stjórnlagaráðs, að þegar gjald er tekið fyrir heimildir á nýtingu í ábataskyni sé það gert gegn fullu gjaldi til tiltekins hóflegs tíma í senn. Þá held ég að við séum bara nokkuð góð með það ákvæði. Það eru kannski smáagnúar hér og þar sem er kannski enginn rosalegur styr um. Það er aðallega þetta rifrildi um eðlilegt gjald eða fullt gjald sem hefur í rauninni tafið, held ég, það að stjórnarskráin sé uppfærð. Ef við komumst yfir þessa hraðahindrun held ég að við séum nokkuð góð það sem eftir er. Að sjálfsögðu lít ég ekki svo á að þetta frumvarp uppfylli niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslunnar um að við eigum að leggja fram frumvarp að nýrri stjórnarskrá sem sé grundvölluð á frumvarpi stjórnlagaráðs. Þetta er hluti af því. Við eigum enn eftir að uppfylla niðurstöðu þeirrar þjóðaratkvæðagreiðslu. Ef þetta verður samþykkt verður það frumvarp einfaldlega styttra. En við höfum ekki klárað niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslunnar og það er eitthvað sem við ættum að gera. Miðað við allt ferlið hingað til, undanfarinn áratug, held ég að áhugavert gæti verið að sjá hvort við getum náð einhvers konar sameiginlegum skilningi á því hvernig - við getum einfaldlega bæði haft eðlilegt gjald fyrir nýtingu auðlinda í þjóðareign almennt og þegar síðan stjórnvöld ákveða sérstaklega að takmarka aðgengi að auðlindum til hagnýtingar í ábataskyni þá sé það með fullu gjaldi. Ég held að allir ættu að vera tiltölulega sammála um að fyrirkomulagið ætti að vera þannig.

Herra forseti. Það eru nokkur atriði í frumvarpinu sem ég ætla að nefna hér við 1. umr. Áður en ég reifa einstakar greinar vil ég taka fram að ég hef ekki athugasemdir við það verklag og vinnulag sem hæstv. forsætisráðherra hefur lagt upp með í þessu máli. Ég styð þá nálgun sem unnið hefur verið eftir, að rétt sé að taka fyrir einstaka kafla og reyna eftir atvikum að ná sem víðtækastri samstöðu um þá. Eins og kunnugt er náðist ekki full samstaða meðal formanna flokkanna um þær breytingar sem hér er verið að takast á við. Frumvarpið er því lagt fram af hæstv. forsætisráðherra einum og má segja að með því sé nokkur óvissa um það hvernig framhaldi málsins verður háttað. Það er auðvitað þannig að við þær aðstæður er enginn flokkur og enginn þingmaður í þeirri stöðu að telja sig bundinn af því að styðja frumvarpið eins og það er lagt fram. Varðandi þau atriði sem tæpt er á í frumvarpinu hef ég frá upphafi áskilið mér rétt til að hafa mínar skoðanir á þeim þáttum og ætla í þessari ræðu að nefna nokkur atriði í því sambandi. Ég hef reyndar skrifað um þetta áður. Í grein í Morgunblaðinu í síðustu viku nefni ég nokkra þætti, kannski ekki öll atriði sem ég tel ástæðu til að nefna en nokkur þeirra. Á meðan málið var í samráðsgátt síðasta sumar gerði ég líka nokkrar athugasemdir við ákveðin atriði og að einhverju leyti mun ég nefna þau atriði hér en verð að koma að öðrum atriðum seinna. Varðandi forsetakaflann er það mín tilfinning, og hún hefur fremur farið vaxandi en hitt, að í þeim kafla, eða í þeim hluta frumvarpsins sem snýr að breytingum á I. og II. kafla stjórnarskrárinnar, sé að töluvert miklu leyti verið að breyta hlutum sem engin sérstök þörf er á að breyta en hins vegar er ýmislegt látið óhreyft sem ástæða gæti verið til að taka á. Í þessu samhengi, áður en ég fer út í að nefna einstakar greinar, myndi ég segja að sú gagnrýni sem fram hefur komið fram að þessu, í umræðum á fyrri þingum og fyrri kjörtímabilum, varðandi þessa kafla stjórnarskrárinnar hefur að töluvert miklu leyti lotið að því að orðalag ákvæðanna endurspeglaði ekki praxísinn, ekki veruleikann eins og hann væri, og að það væri í sjálfu sér óskýrt að forseta væru með ýmsum ákvæðum falin ákveðin verkefni sem síðan væru í raun tekin af honum með öðrum ákvæðum. Þá er fyrst og fremst vísað til þeirra ákvæða sem fela í sér að forseti sé ábyrgðarlaus af stjórnarathöfnum, að forseti láti ráðherra framkvæma vald sitt og að ráðherrar beri ábyrgð á öllum stjórnarframkvæmdum. Í raun og veru á þetta ekki að vera neitt óskaplega flókið. Þó að á öðrum stöðum segi að forseti geri hitt og þetta má segja að þetta ákvæði, annars vegar um að forseti láti ráðherra framkvæma vald sitt og síðan að ráðherrar beri ábyrgð á stjórnarframkvæmdum öllum og forseti sé ábyrgðarlaus, geri það í raun og veru að verkum að það ætti að vera nokkuð augljóst að í þessum tilvikum er það ráðherrann sem fer með hið raunverulega vald en ekki forsetinn og aðkoma forsetans er formleg en ekki efnisleg. Þetta ætti ekki að vera flókið. Þetta verður hins vegar stundum svolítið óljóst í umræðunni þegar menn fara að draga það fram að forseti ætti nú að láta það ógert að undirrita einhverjar stjórnarathafnir eða beita sér fyrir hinu og þessu. Ég segi: Hafi menn, í sambandi við undirbúning þessa frumvarps, ætlað sér að laga þennan þátt eða leiðrétta þennan misskilning þá erum við ekkert endilega komin í höfn. Þá erum við einfaldlega í þeirri stöðu að enn standa í stjórnarskránni ákvæði þar sem forseta eru falin ýmis verkefni en svo eru enn í gildi ákvæði sem gera það að verkum að forsetinn er ábyrgðarlaus af stjórnarathöfnum, að forsetinn lætur ráðherra framkvæma vald sitt og ráðherrarnir eru ábyrgir fyrir stjórnarframkvæmdum. Hafi ætlun frumvarpshöfunda verið sú að skýra þessa þætti myndi ég segja að það hafi ekki tekist. Þegar af þeirri ástæðu verð ég að lýsa miklum efasemdum við frumvarpið að þessu leyti. Breytingin að þessu leyti, sem kannski var rótin að því að yfir höfuð var farið að skoða forsetakaflann, hefur ekki náð árangri. Þetta vildi ég segja svona almennt. Nú er ég þeirrar skoðunar, og allt í lagi að taka það fram, að verði gerðar breytingar á forsetakaflanum, eigi það að vera skýrt að hafi forseti á annað borð einhverja aðkomu að stjórnarathöfnum þá sé það bara formlegt en ekki efnislegt vald. Ef menn vilja ganga lengra er hægt að skrifa forsetann út úr þeim ákvæðum sem að honum lúta að þessu leyti þannig að það sé skýrt að æðsta handhöfn framkvæmdarvalds, þar sem á það reynir, sé í höndum ráðherra en ekki forseta. En nóg um það. Ég ætla að nefna nokkur önnur atriði. Tíminn er takmarkaður þannig að ég verð að fara nokkuð hratt yfir sögu. Bara til að nefna nokkur atriði sem ég geri athugasemdir við, sleppi nú því sem ég er sáttur við. Ég verð að taka það fram að það eru ýmsar breytingar í þessu sem ég geri engar athugasemdir við og geta vel staðið, reyndar ekkert endilega brýn atriði sem eru að færast til betri vegar en atriði sem er allt í lagi að breyta. En ef ég kem að gagnrýnisþáttunum, og tek það fram að í stuttri ræðu verð ég að fara mjög hratt yfir sögu, þá staldra ég fyrst við ákvæði 2. gr. um aðferðina við forsetakjör. Ég held að það sé tímabært að breyta meðmælendafjölda og mætti jafnvel ganga lengra en gert er í frumvarpinu í því að gera kröfu um fjölda meðmælenda. En við það sem hér er tiltekið má alveg lifa. Ég mun hins vegar ekki fallast á forgangsröðunaraðferðina sem þarna er lögð til, sem var reyndar ekki í frumvarpinu í samráðsgátt heldur dúkkaði upp miklu seinna, og ég tel að sé algjör óþarfi. Það er algjör óþarfi að fara út í forgangsröðunaraðferðina. Ef þingið teldi að það væri með einhverjum hætti nauðsynlegt eða mikilvægt að knýja fram meiri hluta á bak við sitjandi forseta held ég að það væri eðlilegra og heppilegra og hreinlegra að gera það með tveimur umferðum. Það væri hreinlegra að gera það með tveimur umferðum frekar en með svokallaðri forgangsröðunaraðferð. Það má fara mörgum orðum um þetta en ég held að það sé allt annað að fólk velji þegar verið er að kjósa í eitt embætti með því að setja menn í sæti eitt, tvö eða þrjú eða eitthvað þess háttar. Ég held að hættan sé sú að við fáum þá forseta sem er frekar lægsti samnefnarinn en einhver sem meiri hluti kjósenda vill styðja í það embætti. En svo vil ég bara taka það fram að slíkar aðferðir, sem miða að því að knýja fram meirihlutavilja bak við forseta, gefa auðvitað til kynna að forsetaembættið sé mikið valdaembætti en svo er auðvitað ekki. Jafnvel þó að þessar tillögur nái fram að ganga þá er ekki um það að ræða. Mér finnst að með svona æfingum í kringum þetta sé verið að leggja óþarfafyrirhöfn við forsetakjör miðað við eðli embættisins og líka miðað við þá reynslu sem við höfum af forsetakjöri á lýðveldistímanum, sem hefur stundum skilað því að forseti er kjörinn án þess að hafa meiri hluta á bak við sig en að jafnaði verið fremur farsælt val þegar til lengri tíma er litið. Við getum farið í alls konar æfingar í huganum um það hvort einhverjar forsetakosningar í fortíðinni hefðu farið öðruvísi ef aðferðum af þessu tagi hefði verið beitt. Ég segi: Mér finnst þarna akkúrat verið að breyta hlutum sem ekki þarf að breyta. Það er engin sérstök þörf á breytingu. Sama á við um kjörtímabilið. Það að lengja kjörtímabilið úr fjórum árum í sex er í sjálfu sér smekksatriði frekar en að það séu einhver vísindi á bak við þá niðurstöðu. Ég sé ekki að það sé vandamál að kjörtímabilið sé fjögur ár, alveg óþarfi að lengja það í sex en í sjálfu sér enginn sérstakur skaði af því. Hins vegar verð ég að lýsa yfir andstöðu við þá breytingu að kjörtímabilin geti bara verið tvö samfellt. Það eru til reglur í löndum í kringum okkur, Bandaríkjunum, Frakklandi, jafnvel fleiri löndum, þar sem forsetaembættið er mjög valdamikið, þar sem því eru settar skorður að einn maður geti gegnt svo valdamiklu embætti í of langan tíma. Þær aðstæður eiga ekki með neinum hætti við hér á landi. Þarna er verið að setja inn reglu sem á að fyrirbyggja valdasamþjöppun hjá einum einstaklingi þar sem slík hætta er ekki fyrir hendi vegna annarra þátta. Nú verð ég enn að spýta í og hoppa beint í 8. gr. þar sem fjallað er um stjórnarmyndun. Það er allt í lagi að standa við fyrri part ákvæðisins. Ég velti hins vegar fyrir mér því sem segir í niðurlagi ákvæðisins þar sem talað er um að forseta sé heimilt að óska eftir yfirlýsingu Alþingis um stuðning eða hlutleysi áður en ný ríkisstjórn er skipuð. Þarna er einhver hugsun, eitthvað farið í áttina að svokölluðu jákvæðu þingræði þar sem ný ríkisstjórn þarf að sækja sér fyrir fram umboð þingsins. Þó er ekki farið alla leið og ekkert útfært hvernig þetta á að gerast. Hver á að koma til þingsins og leggja fram tillögu um ríkisstjórn, hvernig á að meðhöndla það í þinginu o.s.frv.? Mér finnst eins og þarna sé verið að varpa upp hugmynd án þess að móta hana, án þess að fullklára málið og ég myndi lýsa yfir miklum efasemdum um þetta á þessu stigi. Næst staldra ég við í 10. gr., niðurlagsákvæðið, þar sem segir að forsætisráðherra hafi umsjón með störfum og stefnu ríkisstjórnar og samhæfi aðgerðir ráðherra ef á þarf að halda. Einhverjir myndu segja að þetta væri það sem forsætisráðherra gerði í dag og ætti að gera. Spurningin er: Af hverju þarf að taka það fram í stjórnarskrá? Af hverju þarf þetta að vera í texta stjórnarskrár? Ég efast um það og ég efast líka um það sem kemur fram í greinargerðinni um þetta þar sem vísað er í stjórnarráðslögin frá 2011, sem ég tek fram að ég var á móti; ég var á móti mörgum þeim breytingum sem þá voru ákveðnar. Það að fylgja eftir stefnu sem var mörkuð með stjórnarráðslögunum 2011 verkar frekar illa á mig en vel, þannig að það sé sagt. Í lokin, svo að ég hlaupi enn hratt yfir sögu, vildi ég gera athugasemdir við atriði sem varða starfsstjórn, þ.e. þegar talað er um hér að starfsstjórn geti bara gert það sem nauðsynlegt er þá held ég að menn séu að búa til grátt svæði. Í dag er það þannig að starfsstjórn hefur stjórnskipulega sömu heimildir og hver önnur ríkisstjórn. Ráðherra í starfsstjórn hefur sömu stjórnskipulegu heimildir og sömu ábyrgð og ráðherra endranær. Þarna er verið að búa til einhverja óþarfa óvissu, finnst mér. 

Forseti. Hv. þingmaður kom inn á forsetakaflann í upphafi ræðu sinnar og talaði dálítið mikið um hann, hvernig núverandi fyrirkomulag ætti að vera skýrt en væri það í rauninni ekki. Það sem við höfum séð er að forseti tekur sér það vald sem stendur með skýrum stöfum í ákveðnum greinum án tillits til annarra greina varðandi það t.d. að hafna löggjöf. Það væri alveg hægt að skilja þá grein þannig að ef ráðherra hafnar löggjöf sé hann með ígildi forsetavaldsins á sama hátt og í öðrum greinum er vísað til þjóðaratkvæðagreiðslu. Sama varðandi það að forseti geti hafnað þingrofi, sem forseti hefur einmitt gert. Af hverju er það ekki á fullu forræði ráðherra að beita því samkvæmt núverandi stjórnarskrá og samkvæmt þeim orðum sem eru notuð og skilin í því samhengi sem þar er? Þingmaðurinn sagði að þetta frumvarp næði ekki þeim árangri að skýra þessa vankanta í forsetakaflanum en nefndi engin sérstök dæmi um hvernig, hvar óskýrleikinn væri. Mér fannst það skorta í ræðu hv. þingmanns og átta mig ekki alveg á því hvernig þau ákvæði sem er að finna hér eru óskýr. Ef hv. þingmaður gæti farið aðeins yfir það þá væri það vel þegið. Að lokum, í fyrra andsvari alla vega: Hv. þingmaður vildi frekar tvær umferðir en forgangsröðun en forgangsröðun er mjög þekkt aðferð til þess að spara tvær umferðir og ákveðinn kostnað og ýmislegt svoleiðis sem því kosningaumstangi fylgir. Og kannski á praktískum forsendum fjárlaga má spyrja 

Herra forseti. Fyrst örstutt um það síðasta: Ég get lifað við ákvæðið eins og það er í dag varðandi forsetakjör. Ég sé ekki ástæðu til að breyta því. Vilji menn með einhverjum hætti knýja fram meirihlutastuðning á bak við forsetakjör þá er það mín skoðun að heppilegra sé að gera það með tveimur umferðum en með forgangsröðun. Ég held að ákvarðanataka kjósenda sé öðruvísi þegar þeir standa frammi fyrir tveimur valkostum en þegar þeir eru að raða mönnum einn, tveir, þrír, fjórir eða eitthvað þess háttar. Ég held, og ég nefndi það í ræðu minni upphaflega, að þetta geti orðið til þess að niðurstaða forsetakjörs verði einhvers konar neikvætt val þar sem menn eru að hafna hinum og þessum forsetaefnum og enda með lægsta samnefnara, einhvern sem enginn er sennilega spenntur fyrir og enginn styður neitt sérstaklega. Ég held að það sé hættan varðandi forgangsröðunarákvæðið. Varðandi annað atriði sem hv. þingmaður nefndi þá var ég að reyna að orða þá hugsun, og hef ábyggilega ekki gert með nægilega skýrum hætti, að rökin fyrir því að breyta forsetakaflanum hafi fyrst og fremst verið þau að það þyrfti að skýra þennan þátt annars vegar þar sem forseti hefur í orði kveðnu einhver völd og svo hins vegar þegar þau völd eru í raun tekin af honum með öðrum ákvæðum eins og um ábyrgðarleysi forseta, ábyrgð ráðherra á stjórnarframkvæmdum og að forseti láti ráðherra framkvæma vald sitt. Sú mótsögn, ef menn vilja líta svo á, stendur áfram miðað við þetta frumvarp í mörgum efnum. Ég tel því að frumvarpið hafi ekki náð tilgangi sínum að þessu leyti. Síðan get ég verið sammála eða ósammála hv. þingmanni um það hvernig best væri að ganga frá þessu. En ég tek fram að ef ekki er tekist á við mótsögnina varðandi forsetaembættið þá sé ég enga sérstaka ástæðu til að eiga við kaflann.

Forseti. Ég er engu nær um það hvernig hv. þingmanni finnst forsetakaflinn í þessu frumvarpi vera óskýr. Það er það sem ég var að spyrja um. Ég hef kannski mínar hugmyndir um það hvernig orðalagið í þessum tillögum er óskýrt en ég heyrði engin dæmi um það hvað væri óskýrt í frumvarpinu frá hv. þingmanni og ég kalla eftir því. Varðandi það hvernig forseti er kjörinn, og hv. þingmaður segir að hann vilji bara hafa það eins og það er í dag, þá þekkjum við að sjálfsögðu hvaða vandamál eru við þess háttar kosningakerfi og talningakerfi, að bara sá sem fær flest atkvæði verður forseti. Það eru mjög skýr dæmi um það hvernig einn ekkert rosalega vinsæll forseti getur unnið marga aðra vinsæla sem eru mjög ofarlega á lista allra kjósenda en atkvæðin dreifast á milli þess fjölda. Ef þessi eini sem vinnur væri settur á móti hverjum og einum af hinum frambjóðendunum myndi hann tapa í öllum tilfellum og lausnin á því er einmitt forgangsröðun. Hv. þingmaður segir að ákvarðanatakan breytist, sé öðruvísi þegar það er bara val á milli tveggja en þegar það er forgangsröðun, en ákvarðanataka getur meira að segja breyst eftir kosningar. Tökum t.d. Brexit. Þegar það varð ljóst að Brexit hafði verið fellt var hlaupið upp til handa og fóta af því að það bjóst enginn við því og fólk hefði þess vegna viljað kjósa aftur. Miðað við skoðanakannanir hefði niðurstaðan þá orðið önnur, því að það voru ýmsir sem bara trúðu því ekki að málið yrði fellt og mættu þar af leiðandi ekki á kjörstað. Það er vissulega óheppilegt og þannig eru reglurnar, að þeir sem mæta kjósa og atkvæði þeirra gildir. En það sem ég er að segja er að ákvörðun kjósenda getur breyst, verið ólík á mismunandi tímum, og forgangsröðunaraðferðin er góð aðferð til að koma vilja á framfæri. Jú, eins og áður getur sú skoðun breyst eftir niðurstöðu kosninga og fólk viljað kjósa aftur og þess háttar, en ég er að reyna að koma frá mér reglunni um það hvernig 

Herra forseti. Varðandi síðasta þáttinn segi ég bara: Ef menn eru þeirrar skoðunar, eins og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson, að það sé vandamál að einhver geti náð kjöri sem forseti með minni hluta atkvæða þá held ég að menn verði að stíga skrefið til fulls og fá tvær umferðir þannig að fólk standi einfaldlega frammi fyrir því að velja milli þeirra tveggja sem flest atkvæði fá í fyrri umferð eða eitthvað þess háttar. Mér finnst það ekki brýnt en séu menn þeirrar skoðunar að það sé brýnt þá vel ég frekar tveggja umferða kerfi en forgangsröðunarkerfið. Hitt atriðið sem ég náði ekki að koma inn á í fyrra svari mínu varðaði samanburðinn annars vegar á synjunarvaldi forseta samkvæmt 26. gr. og svo hugsanlegu synjunarvaldi forseta gagnvart einhverjum öðrum athöfnum þar sem undirskriftar hans er krafist. Á því er reginmunur. Nú ætla ég ekki að fara hér út í gamlar deilur sem hin sögulega þróun hefur gert algerlega óþarfar. Það er óþarfi fyrir okkur að velta fyrir okkur hvort synjunarvald forseta sé hjá honum eða ráðherra. Reynslan hefur sýnt okkur hver niðurstaðan er í því máli. En sá er munur á synjunarvaldi samkvæmt 26. gr. og svo öðrum hugsanlegum synjunum forseta á að undirrita stjórnarathafnir, eins og honum er falið samkvæmt stjórnarskrá, að í 26. gr. er sett fram með skýrum hætti regla um það að forseti geti synjað staðfestingar og að það hafi tilteknar afleiðingar. Það er með öðrum orðum gert ráð fyrir því að tiltekin atburðarás fari í gang ef forseti synjar. Það á ekki við ef forseti myndi t.d. neita að undirrita skipunarbréf til embættismanns eða neita að undirrita samning við erlent ríki eða eitthvað annað þess háttar.

Virðulegur forseti. Fiðrildi eru fallegust þegar þau fá að fljúga. Þótt ég fagni allri umræðu jafnt innan þings sem utan um stjórnarskrána og hafi sama áhuga og aðrir á því að umræðan haldist á málefnalegum nótum þá get ég ekki orða bundist og minnst á sorglegt ferli þessa máls frá upphafi. Það er margt og mikið búið að koma fram í þessari umræðu efnislega og ég tek undir að það eru margar góðar breytingar, til að mynda forsetakaflinn. Hins vegar er það mín skoðun að það sé búið að mergsjúga málefnið hér á þingi á síðustu átta, níu árum. Það má vel vera að mörg okkar teljum að með þessu frumvarpi sé verið að taka stór skref í átt að breytingum í rétta átt en ég tel að menn ættu líka að leggja sig fram um það að taka púlsinn á þeim sem hafa verið í heil níu ár að berjast fyrir því - afsakið, virðulegi forseti, rúm átta ár - að farið sé eftir og sú lýðræðislega niðurstaða virt sem komist var að í þjóðaratkvæðagreiðslunni 21. október 2012. Grundvallaratriðið er að þjóðin er stjórnarskrárgjafinn. Mjög nýlega lögðu 43.000 manns nafn sitt við áskorun til forsætisráðherra um að virða niðurstöðu þessarar þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég vil upplýsa þingheim um það að í þessum töluðu orðum er stór hópur fólks að skipuleggja fleiri gjörninga í kringum þetta málefni, málþing, fleiri viðburði, m.a. með það fyrir sjónum að gera þetta að næsta kosningamáli, hvort sem okkur líkar betur eða verr og hversu hrifin sem við erum af umræddu frumvarpi sem nú er til umræðu í þingsal. Þessu fólki er alvara, virðulegi forseti. Í haust endurnýjast umboð þeirra sem með völdin fara og í raun sé ég þetta svona: Það er eins og frumvarp stjórnlagaráðs sé fallegt fiðrildi sem skreið úr púpu þess fallega ferils sem almenningur kom svo sterkt að sem stjórnarskrárgjafinn og núna sé búið að troða því upp á títuprjón og skella því á bak við gler þar sem situr núna dapurlega og lífvana hér á Alþingi. Ég hlakka til að sjá það frumvarp sem stjórnlagaráð lagði til grundvallar nýrri stjórnarskrá gætt lífi, í heilu lagi að mestu, á næsta kjörtímabili.

Herra forseti. Umræður um stjórnarskrá lýðveldisins eru ekki nýjar af nálinni. Allt frá lýðveldisstofnun hefur fólk haft skoðanir á helstu málum og velt vöngum yfir því hvort stjórnarskráin þjónaði upphaflegum markmiðum sínum, hvort ný markmiðssetning væri tímabær eða hvort plaggið allt ætti að fara í gegnum einhvers konar heildarendurskoðun. Auðvitað kalla nýir tímar á ný viðhorf og ný viðfangsefni og viðhorf sem þóttu kannski sjálfsögð fyrir einhverjum áratugum þykja úrelt í dag. Verkefni sem engum datt áður í hug eru verkefni nútímans og svo eru verkefni gærdagsins jafnvel úrelt, og kannski meira fyrir sagnfræðinga að velta fyrir sér en fyrir framsýnt 21. aldar fólk. Hér liggur fyrir frumvarp sem við erum að ræða, frumvarp hæstv. forsætisráðherra, og ég held að mikilvægt sé að taka fram að það kemur ekki eins og þruma úr heiðskíru lofti. Það sprettur ekki af engu. Það kemur út úr viðamikilli vinnu sem hefur farið fram í ráðuneytinu undir forystu hæstv. ráðherra þó að lendingin sé sú, eins og raunar hefur gerst áður, að það sé hæstv. forsætisráðherra einn sem leggur málið fram. Ég nefndi vinnuna sem hefur farið í málið. Fjölmargir fundir hafa verið haldnir á kjörtímabilinu, 25 fundir með öllum formönnunum, skilst mér, og málið hefur þess utan verið töluvert mikið rætt. Menn hafa mikið rætt um að lítið gangi í þessari vinnu og verkefnið sé óyfirstíganlegt. En þá má alveg velta fyrir sér: Er eðlilegt að það gangi tiltölulega greitt og auðveldlega fyrir sig að breyta stjórnarskrá eða á það verk í eðli sínu að vera erfitt, vel undirbúið og mikið rætt? Ég hallast að síðari skoðuninni, þ.e. að stjórnarskrá sé þvílíkt grundvallarplagg að við getum varla breytt henni öðruvísi en að fram hafi farið mikil umræða og um það sé tiltölulega víðtæk samstaða í samfélaginu. Menn hafa stundum líkt því að breyta heilli stjórnarskrá á einu bretti við það að ætla að éta fíl í einum bita. Þó að sú samlíking sé kannski svolítið ankannaleg þá held ég að það sé samt þannig að það geti varla verið annað en skynsamlegt að reyna með einhverju móti að setja niður fyrir sér verkefnið, búta það niður í hluta þannig að við getum raunverulega leyst einhvern hluta þess og haldið síðan áfram. Mér sýnist að það sé það sem kemur fram í þessu frumvarpi. Þar eru stigin skref, mjög ákveðin skref og mikilvæg, sem færa okkur fram veginn, sem færa okkur ákvæði sem skipta virkilega miklu máli. Annars vegar eru þetta ákvæði eins og hv. 2. þm. Norðaust., Steingrímur J. Sigfússon, kom inn á hér áðan og ég get í raun tekið undir allt sem hann sagði. Þau ákvæði sem snúa beint að þinginu eru til skýringar og mörg hver til mikilla bóta. Síðan eru ákvæði um forseta Íslands sem ég tel að séu skynsamleg og loks þrjú ný ákvæði, sem menn hafa nokkuð rætt, þ.e. náttúruverndarákvæði, auðlindaákvæði og ákvæði um íslenska tungu. Mér finnst öll þessi ákvæði mikilsverð og mér finnst skipta máli að þau fái góða umfjöllun hér í þinginu. Ég held að það sé algjört grundvallaratriði að þingmenn setji sjálfum sér það fyrir að taka efnislega umræðu um þessi atriði, festast ekki í forminu heldur reyna að taka efnislegu umræðuna, því að Alþingi Íslendinga hefur þetta verkefni. Það er verkefni Alþingis Íslendinga að taka við stjórnarskrárbreytingum, ræða þær og afgreiða. Ef við tökum bara mál eins og auðlindaákvæðið þá er það ákvæði sem menn hafa verið að ræða frá 1982 eða þar um bil  Við skulum átta okkur á því að innan auðlindaákvæðis þurfa að rúmast allar auðlindir, þ.e. þær auðlindir sem við sjáum fyrir okkur í dag, sem við sem samfélag erum að nýta í dag og líka þær sem samfélag framtíðarinnar mun nýta eða finna eða átta sig á að eru auðlindir. Þess vegna er það ákvæði sem er lagt fram hér að mínu mati að mörgu leyti betra en mörg þau sem hafa verið lögð fram áður. Áskilnaður um gjaldtöku er mjög mikilvægur, áskilnaður um gjaldtöku vegna nýtingar í ábataskyni er enn mikilvægari. Við sem samfélag höfum í raun löngu ákveðið að við ætlum ekki að láta hörðustu markaðssjónarmið ríkja um nýtingu allra auðlinda. Hvað með heita vatnið, hvað með rafmagnið, svo að tvö dæmi séu nefnd? Hvað með kalda vatnið? Þetta eru allt auðlindir. Þetta eru mikilsverðar auðlindir í náttúru Íslands og ég hef alla vega hingað til talið að þokkalega góð samstaða hafi verið um það á Íslandi að þær auðlindir ætti ekki að verðleggja á hæsta mögulega verði. Ég hef alla vega ekki orðið var við annað. En síðan kunna önnur sjónarmið að gilda um aðrar auðlindir sem menn hagnýta fyrst og fremst í atvinnuskyni og þá er mikilvægt að stjórnarskráin leggi ekki stein í götu löggjafans í því að taka ákvörðun um með hvaða hætti gjaldtakan eigi að vera, og sjónarmið um gjaldtöku geta líka breyst frá tíma til tíma. Ég held því að það sé mjög mikilvægt að við tökum á þessu og lendum því. Ég held að það sé kannski meginmálið. Ákvæði um forseta Íslands eru mjög áhugaverð. Mér finnst vangaveltur um svokallaða forgangsröðunaraðferð við kjör forseta, þar sem tryggt verður að sá sem á endanum verður kjörinn njóti a.m.k. í einhverju stuðnings yfir helmings þeirra sem greiða atkvæði, áhugaverðar. Mér finnst það vera mjög áhugaverð nálgun, og þetta er gert í fleiri löndum. Þetta er til að mynda gert í kosningum til öldungadeildar í sumum ríkjum Bandaríkjanna og, ef ég man rétt, í forsetakosningum á Írlandi og vafalítið víðar. Ég geri í sjálfu sér ekki sérstakan ágreining um að sett verði tímamörk á hversu oft forseti Íslands getur boðið sig fram en mér finnst það að kjörtímabilið verði sex ár vera ágætismerki. Það setur í mínum huga svolítið annan blæ á það embætti en t.d. kjör til Alþingis eða sveitarstjórna, sem ég tel vera ágætt. Ég er líka sammála því að það er löngu tímabært að taka inn það sem mun heita 81. gr., eða c-liður 22. gr. frumvarpsins, um íslensku sem ríkismál og íslenskt táknmál sem tungumál þeirra sem reiða sig á það til tjáningar. Mér finnst það skipta miklu máli að við sem þjóðríki, með þetta litla mál, litla tungumál og fámenna málsvæði, setjum það a.m.k. einhvers staðar í letur að við sem þjóð ætlum í alvöru að vernda tunguna og styðja. Það skiptir töluverðu máli. Virðulegi forseti. Ég horfi bjartsýnn á þá vinnu sem mun fara fram í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Ég vona innilega að nefndin skoði og reifi af fullri alvöru þau sjónarmið sem hafa komið fram í umræðum hér í þinginu, skoði og reifi almennilega þau sjónarmið sem koma fram í umsögnum og skili síðan þinginu, eða þessum sal, aftur frumvarpi sem eru þá góðar líkur á að menn geti náð saman um. Mér finnst að við skuldum ekki bara þessu þingi að slík vinna gangi eftir heldur skuldum við allri þjóðinni að við náum einhverjum áföngum í því að klára þessi stjórnarskrármál. Tíminn verður að leiða í ljós hvort menn ná samstöðu um allt frumvarpið eða hluta af því en aðalatriðið er að nú erum við byrjuð á þessu verki. Við skulum stíga alvöruskref fram á við og lenda málum í þinginu. Svo er hægt að halda áfram, eins og ég nefndi hér í upphafi, við að éta niður fílinn.

Herra forseti. Ég hef ávallt verið þeirrar skoðunar að nálgast eigi endurskoðun stjórnarskrárinnar með yfirvegun og hógværð, að stilla beri breytingum í hóf. Hér er sjálf stjórnarskráin undir og er sú leið sem hér er farin óvenjuleg. Ég mun koma nánar að því hér á eftir. En um hvað snýst breyting á stjórnarskrá? Jú, allt er þetta mannanna verk og áherslur og kröfur réttarríkisins geta breyst. Þess vegna er eðlilegt að skoða breytingu á stjórnarskrá en um leið er mikilvægt að skapa ekki réttaróvissu með því að steypa undan, ef svo má að orði komast, þeim fordæmum sem dómstólar landsins skapa undir leiðsögn Hæstaréttar. Því miður höfum við ekki borið gæfu til að þoka málum áfram í vel skilgreindu ferli sem sátt ríkir um. Með aðkomu stjórnlagaráðs var í raun farið fram hjá ferlinu sem bar að fylgja. Síðan höfum við orðið að þola slagorðakennda og jafnvel öfgafulla umræðu um þetta grunnplagg okkar Íslendinga. Oft hefur þetta verið rekið áfram af umræðu sem jaðrar jafnvel við lýðskrum og marklausum yfirlýsingum fólks sem á erfitt með að sætta sig við að vinna að málinu samkvæmt hinni einu réttu forskrift stjórnarskrárinnar. Og maður spyr: Er hægt að treysta þeim fyrir nýrri stjórnarskrá ef þeir virða ekki betur þá gömlu? Eins og við þekkjum ógilti Hæstiréttur kosninguna til stjórnlagaþingsins. Í framhaldi ákvað þáverandi ríkisstjórn að skipa stjórnlagaráð sem byggðist á kosningunni til stjórnlagaþings. Niðurstaða stjórnlagaráðs var að víkja frá því ferli að endurskoðun stjórnarskrár lýðveldisins skuli grundvallast á atriðum sem um ríkir mjög góð samstaða og hafa farið í gegnum ítarlega skoðun en eru ekki yfir gagnrýni hafin. Stjórnlaganefnd sem vann gögnin fyrir stjórnlagaþingið starfaði samkvæmt lögum nr. 90/2010. Hún starfaði í anda yfirvegunar og þess að breytingum ætti að stilla í hóf. Nefndinni var m.a. ætlað að leggja fram hugmyndir til stjórnlagaþings að breyttri stjórnarskrá þegar það kæmi saman. Það virðist sem stjórnlagaráð hafi ákveðið að horfa fram hjá vinnu sérfræðinga og taka til við textagerð sem erfitt var að henda reiður á. Fræðimenn bentu þá á innra ósamræmi tillagna stjórnlagaráðs og tók m.a. Feneyjanefndin undir það. Því má segja að ferlið hafi í raun verið yfirtekið af þeim sem virðast því miður hafa haft takmarkaða þekkingu á verkefninu. Eigum við að leggja þá vinnu til grundvallar, vinnu sem nú er hampað í þjóðfélagsumræðunni og hún síðan jafnvel auglýst í veggjakroti um bæinn? Skúli Magnússon, héraðsdómari og dósent við Háskóla Íslands, skrifaði ágæta grein um stjórnarskrármálið í miðilinn vísir.is í október á síðasta ári. Þar benti hann á, með leyfi forseta: „Samkvæmt nýlegri skoðanakönnun MMR í september 2017 vill rúmlega helmingur Íslendinga nýja stjórnarskrá og þegar þessi orð eru skrifuð hafa nær 39.000 tekið þátt í undirskriftasöfnun Stjórnarskrárfélagsins. Þetta verður ekki túlkað öðruvísi en nokkuð afgerandi krafa um heildstæða endurskoðun stjórnarskrárinnar, enda hefur slík endurskoðun með einum eða öðrum hætti verið á stefnuskrá allra ríkisstjórna Íslands frá árinu 2009. Enn sem fyrr virðist þó skorta á samstöðu meðal þings og þjóðar um hverju á að breyta og jafnvel hvernig standa á að breytingum.“ Síðan kemur Skúli Magnússon með sterk rök um nýja stjórnarskrá er hann segir, með leyfi forseta: „Það hlýtur að teljast heilbrigðismerki í lýðræðissamfélagi að eitthvað sé tekist á um hvort og hvernig breyta á grundvallarlögum landsins. En getum við þrátt fyrir þetta ekki sammælst um að kalla hlutina sínum réttu nöfnum og hætt að tala eða syngja um stjórnarskrá landsins sem bráðbirgðaskjal frá Dönum?“ Og áfram segir Skúli: „Stjórnarskráin, eins og hún hefur þróast frá 1874 til okkar dags, er ósköp einfaldlega ekki frekar dönsk en pylsurnar frá Sláturfélagi Suðurlands eru frá Vínarborg.“ Herra forseti. Auðvitað má segja að það sé heldur sérkennileg niðurstaða að breytingar á stjórnarskránni, grundvallarlögum íslenskrar stjórnskipunar, birtist nú í formi þingmannafrumvarps, frumvarps sem lagt er fram af hæstv. forsætisráðherra eftir að mistekist hefur að ná samkomulagi milli flokka á þingi. Sú hætta er augljós að framvinda frumvarpsins fyrir Alþingi næstu vikur og mánuði muni því miður lykta af pólitískum hrossakaupum þar sem hver og einn leggur til bútasaumsins eftir því sem um semst. Spyrja má hvort það sé boðlegt í svo mikilvægu máli þegar stjórnarskráin sjálf er undir. Í haust var hrint af stað undirskriftasöfnun af hálfu Stjórnarskrárfélagsins til að skapa þrýsting á að stjórnarskráin yrði samþykkt, mál sem hefur hangið yfir okkur ef svo má að orði komast. Fræðasamfélagið hefur haft umtalsverðar efasemdir um stjórnarskrá stjórnlagaráðsins. Fjölmargir hafa orðið til að gagnrýna vinnu stjórnlagaráðs. Þannig sagði Gunnar Helgi Kristinsson, prófessor í stjórnmálafræði við Háskóla Íslands, að vinna stjórnlagaráðs væri óvissuferð. Og hann segir að verið sé að leggja til miklu róttækari breytingar en ástæða sé til. Prófessorinn setur fram myndlíkingu um búðarferð þar sem allt það óvenjulegasta er keypt sem í búðinni finnst, síðan sett í innkaupakörfuna en því aldrei velt fyrir sér hvort það væri allt saman hráefni í góðan málsverð. Fjölmargir stjórnskipunarfræðingar hafa tekið undir þetta. Í raun hefur íslenska fræðasamfélagið lagst gegn þessu enda telur það frumvarpið ýta undir réttaróvissu. Það er fráleitt að halda því fram að þjóðin hafi samþykkt stjórnarskrá stjórnlagaráðsins. Þjóðaratkvæðagreiðslan var eingöngu ráðgefandi. Í 79. gr. stjórnarskrárinnar, þeirrar sem við förum eftir alveg þar til ný verður samþykkt, er tiltekið hvernig gera skuli breytingar á stjórnarskrá. Þar stendur ekkert um að stjórnlagaráð geti gert slíkar breytingar. Alþingi fer með valdið til breytinga. Samþykkja þarf breytingarnar í tvígang á Alþingi með almennum þingkosningum á milli. Ástæða er til að velta fyrir sér hvaða breytingar er hægt að gera á stjórnarskránni. Ef skoðað er hvað nágrannaþjóðir okkar hafa verið að gera má sjá að mannréttindaákvæði hafa orðið fyrirferðarmeiri og ýmis ákvæði er varða umhverfisrétt. Síðasta breyting á stjórnarskrá okkar árið 1995 laut að mannréttindakaflanum en spurning er hvort mönnum finnist nóg að gert. Þá hefur alltaf verið pólitískt bitbein hve langt eigi að ganga í að tryggja það sem teljast félagsleg réttindi í stjórnarskrá. Í skýrslu sérfræðinganefndar um stjórnskipunarþróun í Evrópu frá 2007 kemur fram að sjaldgæft sé að fjallað sé í stjórnarskrá um eignarhald á auðlindum, meðferð þeirra og þróun. Ef horft er til Norðurlandanna sérstaklega má vekja athygli á því að í Noregi hafa umbætur undanfarinna ára og áratuga beinst að því að uppfæra ákvæði um mannréttindi, tjáningarfrelsi og umhverfisvernd. Í Svíþjóð var tekið af skarið um að konungur hefði enga hlutdeild í framkvæmdarvaldinu. Í Finnlandi fór fram heildarendurskoðun þar sem mannréttindakaflinn var uppfærður, þingið eflt og völd forseta minnkuð. Það er hugsanlega á skjön við þá leið sem sumir vilja fara hér á landi en margir telja að það sé lausn að efla hlutverk forseta og tryggja þannig betur þrígreiningu valdsins. Þá gera þeir væntanlega ráð fyrir að forseti verði kosinn af meiri hluta en til að tryggja það þarf væntanlega að hafa tvöfalda kosningu. Auk þess sem mannréttindi hafa verið efld í stjórnarskrá hafa ýmsir praktískir þættir komið til. Þannig má nefna að víða hefur eftirlit með því að lög samræmist stjórnarskrá verið eflt. Í mörgum ríkjum hafa sérstakir stjórnlagadómstólar verið settir á fót að þýskri fyrirmynd. Sömuleiðis hefur verið skerpt á slíku eftirliti í norrænum rétti, samanber stjórnarskrárbreytingar í Finnlandi og Svíþjóð og breytta dómaframkvæmd í Danmörku. Að hluta til má segja að dómaframkvæmd hafi verið að breytast hér en þó tæpast með svo afgerandi hætti að það geti kallast stjórnarskrárdómur. Hugsanlega má renna traustari stoðum undir slíkt í nýrri stjórnarskrá. Þá er vert að geta þess að vaxandi alþjóðlegt samstarf hefur kallað á stjórnskipulegar breytingar. Þannig hafa verið sett ákvæði sem heimila framsal ríkisvalds að uppfylltum tilteknum skilyrðum. Hluti af þessu er að sum lönd hafa leitað leiða til að efla löggjafarþingin, m.a. í ljósi dvínandi áhrifa andspænis Evrópusambandinu. Síðast en ekki síst hafa margir leitað leiða til að auka lýðræðisleg áhrif almennings. Það hefur reynst flókið í framkvæmd en óhætt er að segja að skýr vilji hafi komið til slíks hjá stjórnarskrárgjafanum, eins og farið er að kalla almenning nú á þeirri hátíðlegu stundu þegar verið er að vinna að nýrri stjórnarskrá. Ljóst má vera að kaflinn í frumvarpinu um auðlindir sé hvað fyrirferðarmestur og breytingartillögur varða flestar þann kafla. Mér sýnist að hér sé á ferðinni skynsamleg nálgun að mikilvægu samtali um þetta stóra verkefni. Tillagan um náttúruvernd vekur upp ýmsar spurningar og býr í reynd til óvissu og flækjustig að mínu mati eins og þegar rætt er um sameiginlega ábyrgð á vernd náttúrunnar. Í ákvæðinu, sem yrði þá 79. gr. stjórnarskrárinnar yrði það samþykkt, segir m.a. að allir eigi rétt til heilnæms umhverfis. Þetta hljómar að sjálfsögðu vel en spyrja má hvort þetta sé raunhæft. Er þetta ekki svipað og við myndum segja að allir eigi rétt á að fá bestu heilbrigðisþjónustu, byggða á nýjustu tækni? En hvað með þá sem búa t.d. við svifryk í Reykjavík? Eiga þeir ekki rétt til heilnæms umhverfis? Svifryk er talin mesta heilsuvá sem er hér á landi. Hvernig ætlar Reykjavíkurborg að bregðast við þessu ákvæði? Hér er á ferðinni ákvæði sem á að setja í stjórnarskrá sem getur haft veruleg áhrif. Mun Reykjavíkurborg t.d. banna bílaumferð í borginni þegar hætta er á svifryki? Hér er því margt óljóst að mínum dómi. Ákvæði um íslenska tungu er gott og ég fagna því. Það væri óskandi að ríkisstjórnin myndi horfa til þessa texta núna þegar hún vegur að íslenskri tungu að mínu mati í frumvarpi um mannanöfn. Ég fagna sérstaklega 21. gr. frumvarpsins, að Alþingi geti ákveðið að breyta núverandi reglu þess efnis að frumvörp falli niður í lok hvers löggjafarþings. Herra forseti. Að lokum vil ég segja um þetta mikilvæga mál í 1. umr.: Sú leið sem hér er farin við að breyta stjórnarskrá okkar, grundvallarlögum okkar, er óvenjuleg. Ég er efins um að þessi leið, að fara þingmannafrumvarpsleiðina, sé viðhöfð í nágrannalöndum okkar. Svona verkefni verður að vinna í fullri sátt. Það blasir hins vegar við að svo er ekki.

Virðulegi forseti. Nágrannalönd okkar nota orðið „grundlov“ um stjórnarskrár sínar, grunnlög, sem dregur vel fram eðli þessa plaggs, að vera grundvöllur allrar lagasetningar í landinu og þar með samskipta okkar borgaranna hvert við annað. Með öðrum orðum, þetta er samfélagssáttmáli. Þegar við gerum sáttmála höfum við það ekki þannig að ég komi til einhvers og segi: Nú ætlum við að gera sáttmála á milli okkar og við ætlum að hafa þetta svona og svona, skrifaðu undir hér, treystu mér bara. Ég ráðgaðist við fólk sem hefur mjög mikið vit á þessu og þetta er mjög vandað plagg, treystu því. - Nei, þetta er sáttmáli lýðveldisins Íslands eða, svo við notum jafnvel enn hátíðlegra orð, þetta eru boðorð okkar sem myndum saman þetta samfélag. Þetta eru æðstu lög landsins og grundvöllur íslenskrar stjórnskipunar. Þetta er plaggið sem tryggir okkur öllum tiltekin mannréttindi og skilgreinir skyldur okkar gagnvart samborgurum okkar og þeirra við okkur og skyldur ríkisvaldsins við okkur. Þetta varðar okkur öll og þess vegna þurfum við öll svo sem kostur er að koma að gerð þessa samfélagssáttmála og hafa vitund um það að hann sé gerður með vitund og vilja og atbeina okkar eins og kostur er. Að sjálfsögðu eru síðan fjölmörg flókin tæknileg úrlausnaratriði og álitamál við sjálfa útfærsluna sem þarf að ráða fram úr með hjálp og atbeina þeirra sem fást við það daglega að túlka lögin og framfylgja þeim. En það er grundvallaratriði að stjórnarskráin er ekki einkamál lögspekinga. Hún varðar okkur öll. Boðorð. Já, það er stórt orð, Hákot. Stundum finnst manni að sumir telji að núgildandi stjórnarskrá sé eins og steintöflurnar sem Móse kom með niður af Sínaí-fjalli, óhagganlegt plagg, samið af guði og starfsmönnum hans. Það er einhver svona hugsun sem við sjáum t.d. á höggmyndinni af Kristjáni IX. við Stjórnarráðið. Hans hátign, konungur Danmerkur, Vinda og Gauta og hvað nú annað, réttir okkur úr upphæðum þetta plagg. Hérna, börnin mín, þetta er plagg frá mér til ykkar. Frelsisskrá úr föðurhendi, sagði séra Matthías um þetta, hann réttir þennan vöndul úr mildri föðurhendi þess sem er talinn starfa í sérstöku umboði frá guði almáttugum og með hans velþóknun og samkvæmt þeirri hugmyndafræði einveldisins sem var landlæg og rótgróin hér löngu eftir að einveldið hafði verið formlega afnumið. Það var danskt vald, hvað sem kann að líða samanburði við SS pylsur. Þó gerðu ráðamenn 1944 sér grein fyrir því að plaggið væri til bráðabirgða og þyrfti endurskoðunar við. Það sést m.a. vel í ágætri grein sem núverandi forseti Íslands, Guðni Th. Jóhannesson, skrifaði á sagnfræðingsárum sínum og heitir „Tjaldað til einnar nætur“, þar sem hann rekur vel aðdraganda stjórnarskrárgerðarinnar 1944. Í greininni kemur mjög vel fram að almennt litu ráðamenn svo á að þetta væri bráðabirgðaplagg sem þyrfti endurskoðunar við. Krafan var mjög sterk þá um þjóðareiningu og ákveðið var að breyta sem minnst frá þeirri dönsku stjórnarskrá sem hér hafði verið frá 1920 og svo frá 1874. Síðan hafa ótal nefndir tekist á við það verkefni og einstakir kaflar og greinar hafa verið endurskoðuð og munar þar mest um mannréttindakaflann sem er góður. En heildarendurskoðunin hefur sem sagt ekki tekist. Í þeirri sögu urðu kaflaskil í tíð ríkisstjórnar Jóhönnu Sigurðardóttur þegar hrundið var af stað ferli sem enn hjarir. Kosið var til stjórnlagaþings í ákaflega lýðræðislegum kosningum þar sem landið allt var eitt kjördæmi og hver maður hafði eitt atkvæði óháð búsetu. Fjöldi áhugasamra einstaklinga bauð fram krafta sína í það verkefni og vel tókst til að velja fulltrúa frá ólíkum sviðum samfélagsins sem unnu saman svo að til fyrirmyndar var, enda fundu allir til ábyrgðar sinnar við þá sáttmálsgerð. Stjórnlagaráð vann tillögur að stjórnarskipunarlögum árin 2011–2012 og skilaði síðan Alþingi heildstæðu frumvarpi sem var unnið áfram hjá hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þingsins. Hún lagði síðan fram fullbúið nefndarfrumvarp vorið 2013 og svo var haldin ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðsla þar sem afgerandi niðurstaða fékkst. Tveir þriðju hlutar kjósenda vildu leggja frumvarpið til grundvallar nýrri stjórnarskrá. Eftir það má segja að íslenskir ráðamenn hafi verið að klóra sér í hausnum við að reyna að ráða fram úr því hvernig þeir komist hjá því að fara að þeim þjóðarvilja sem þar kom fram. Hugmyndin var upphaflega sú að stjórnlagaþing eða stjórnlagaráð myndi starfa í þremur atrennum með hléum á milli. Þá hefði það komið saman á ný eftir vinnu stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og að teknu tilliti til athugasemda Feneyjanefndarinnar og sérfræðinga hér á landi. Ef það hefði verið gert hefði þessu lýðræðislega ferli verið haldið lifandi, samtali almennings, leikmanna í stjórnarskrármálinu, kjörinna fulltrúa með lýðræðislegt umboð til starfsins og svo náttúrlega lög- og stjórnspekinganna, til að varðveita sáttmálseðli þessa plaggs. Ég vil, herra forseti, gera að mínu og undirstrika það sem segir í bókun Samfylkingarinnar og Pírata sem fylgir frumvarpi hæstv. forsætisráðherra, með leyfi forseta: „Í fyrsta lagi er ferðalagið að hluta til markmiðið. Stjórnarskrá sem verður til með opnum, lýðræðislegum hætti - hætti sem er sem minnst háður hefðbundnum flokkastjórnmálum og valdahagsmunum - og í ranni landsmanna sjálfra, með möguleikum á beinni þátttöku þeirra, er mun líklegri til að njóta trausts og virðingar og verða raunverulegur samfélagssáttmáli, heldur en sú sem verður til á lokuðum fundum formanna stjórnmálaflokka og í vinnu embættismanna í ráðuneytum.“ Mér finnst mikilvægt að halda þessu til haga og hafa í heiðri. Þetta verður stjórnarskráin okkar en ekki stjórnarskráin þeirra. Þetta verður stjórnarskrá fólksins, gerð í samræmi við tiltekin grunngildi sem voru ákveðin í aðdraganda stjórnlagaráðsins á borgarafundum. Þar voru leiðarljósin valddreifing, gegnsæi og ábyrgð. Þau leiðarljós höfðu svo áhrif á alla kaflana í frumvarpi ráðsins, allt frá 1. gr., um stjórnskipan lýðveldisins, og til ákvæða um völd forseta, til ákvæða um valddreifingu til sveitarfélaga og landshlutasamtaka, til ákvæða um þjóðarfrumkvæði og þannig má áfram telja. Sem sé: Við teljum okkur vera samfélag sem aðhyllist ákveðin grunngildi og við ætlum að gera með okkur sáttmála þar sem þau grunngildi eru höfð að leiðarljósi. Núgildandi stjórnarskrá er hins vegar langt frá því að vera stjórnarskrá fólksins. Hún kemur úr dönsku konungsveldi, hún er að uppistöðu frá 1874 og svo 1920. Svo hefur verið brugðist við og gerðar allra nauðsynlegustu endurbætur þegar ekki hefur verið lengur hjá því komist. Slík stjórnarskrá er ekki heildstæð og hefur ekki þá heildarhugsun sem stjórnarskrá sem samin er í lýðræðislegu ferli frá grunni hefur. Hér gæti meira að segja átt við hin ofnotaða samlíking við hinn vanmetna bútasaum. Bútasaumur er nefnilega mjög snjöll og góð aðferð við að nýta afganga af efni og hefur verið ranglega notaður í margþvælda líkingu en sú líking kann að eiga við hér. Það hefði verið mikilsvert að halda lífinu í þessu merkilega ferli sem hefur vakið athygli víða um heim og leiða stjórnarskrármálið til lykta með því að kveðja saman á ný stjórnlagaráðið til að halda áfram vinnu sinni, halda áfram samstarfi og samráði almennings og sérfræðinga við að fullmóta nýja heildstæða stjórnarskrá okkar Íslendinga, því að ferðalagið er að hluta til markmiðið. Þetta mál er að verða eins og ferðin sem aldrei var farin, sem var smásaga eftir Sigurð Nordal sem maður var látinn lesa í skóla, eða kannski öllu heldur ferðin sem var lagt af stað í en var svo stöðvuð.

Herra forseti. Ég hélt að hv. þm. Guðmundur Andri Thorsson ætlaði í lokin að nota vísunina í Ferð án fyrirheits. Það hefði verið við hæfi miðað við áherslur hans að öðru leyti. Nú er það svo að við erum ekki endilega að ræða hér um frumvarp byggt á tillögum stjórnlagaráðs. Það frumvarp var reyndar flutt af hálfu fulltrúa Samfylkingarinnar og Pírata fyrr í haust eins og það hefur verið flutt nokkrum sinnum áður. Bara til upprifjunar var þessi ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðsla árið 2012. Hún gekk út á það að spurt var hvort flytja ætti frumvarp á þingi byggt á tillögu stjórnlagaráðs. Það fól ekki í sér ákvörðun um niðurstöðu enda skýrlega tekið fram, bæði hér í þingsölum og reyndar á kjörseðlinum sjálfum, að eftir að slíkt frumvarp hefði verið flutt færi um það eins og önnur frumvörp í þinginu; það gæti tekið breytingum, það gæti verið samþykkt og það gæti verið fellt. Eins og sú nálgun var 2012 batt það ekki hendur manna við annað en að flytja frumvarp byggt á tillögum stjórnlagaráðs. Látum það vera. Það sem mér finnst hins vegar ástæða til að bregðast við í ræðu hv. þingmanns er það sem lýtur að núverandi stjórnarskrá. Ég er sammála hv. þingmanni um að núverandi stjórnarskrá er ekki eins og töflurnar sem Móses kom með ofan af Sínaífjalli, óumbreytanlegt eða einhvers konar boðskapur frá almættinu sem ekki má hrófla við, enda hefur núverandi stjórnarskrá tekið mjög miklum breytingum í gegnum tíðina, ekki bara á tímanum meðan Ísland var konungsríki heldur líka á þeim tíma sem liðinn er frá lýðveldisstofnun þegar meiri hluta ákvæða núverandi stjórnarskrár hefur verið breytt frá 1944 í átta umferðum. Það er því ekki eins og menn hafi litið svo á að það mætti engu breyta.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég varði vissulega nokkrum tíma ræðu minnar í að fjalla um stjórnlagaráð og það sem kom út úr vinnu stjórnlagaráðs. Við þingmenn Samfylkingar og Pírata höfum raunar lagt fram sem breytingartillögu við það frumvarp sem við ræðum hér það auðlindaákvæði sem stendur eftir úr vinnu stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar við tillögur stjórnlagaráðs. Ég hélt þessu á lofti vegna þess að þetta er sú leið sem ég hefði viljað sjá. Ég hefði viljað sjá haldið í heiðri því ferli sem hrundið var af stað á sínum tíma. Hv. þingmaður vék að ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu sem ekki hefur tekist að bregðast við enn með fullnægjandi hætti. Á hv. þingmanni var að skilja að honum hafi þótt ástæðulaust og þyki ástæðulaust að bregðast sérstaklega við útkomunni úr þeirri þjóðaratkvæðagreiðslu og það held ég að flestum sé kunnugt. En svona til samanburðar og upprifjunar má geta þess að þjóðaratkvæðagreiðsla í Bretlandi um Brexit var sams konar þjóðaratkvæðagreiðsla og var líka ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðsla. En það hvarflaði ekki að nokkrum manni þar í landi að hunsa niðurstöður þeirrar þjóðaratkvæðagreiðslu hversu heimskulegar sem þeim þóttu þær niðurstöður vera.

Fyrirgefið, forseti gleymdi sér augnablik.

Herra forseti. Ég biðst afsökunar á að hafa truflað forseta, hann var að semja vísu hér eða eitthvað álíka. 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Já, mér er það ljóst að þetta var liður í ferli og það var eiginlega inntak ræðu minnar að hér hefur verið ferli sem enn hjarir og ég tel að beri að halda í heiðri og það beri að fara eftir þessu ferli. Ég talaði um það í ræðu minni að eftir að niðurstöður þjóðaratkvæðagreiðslunnar komu hafi ráðamenn verið að klóra sér í hausnum yfir því hvernig þeir gætu farið að því að fara ekki að þeim niðurstöðum. En ég hafði nú satt að segja ekki hugmyndaflug til að átta mig á því eða var ekki nægilega glöggur að átta mig á því, eins og hv. þingmaður benti á, að það hafi beinlínis verið í orðalagi, það hafi verið innbyggt í orðalag spurningarinnar sjálfrar að ekki þyrfti að fara að niðurstöðum hennar. Ég hef staðið í þeirri trú að menn vilji almennt fara að niðurstöðum þjóðaratkvæðagreiðslna, menn vilji virða það sem kemur fram í þjóðaratkvæðagreiðslum, en það eru greinilega ekki allir sem deila þeirri skoðun með mér.

Herra forseti. Við ræðum hér mikilvæga og góða tilraun til að laða fram breytingar á stjórnarskránni. Það er auðvitað í samræmi við gildandi lög eða fyrirkomulag um breytingar eins og þeirra er getið í hinni umræddu stjórnarskrá. Mig langar að ræða þrjú, fjögur atriði, ég veit ekki hvort þau hafa komið svo mikið við sögu í þessum umræðum, en mig langar að byrja á almannarétti. Sú tillaga sem nú er lögð fram gerir að verkum að almannaréttur er tryggður og er jafn rétthár eignarrétti. Fólki er áfram frjáls för í lögmætum tilgangi ef það gengur vel um og virðir hagsmuni landeigenda. Þetta vil ég sem útivistarmaður endilega sjá í stjórnarskránni. Þetta kallast á við þjóðlendur sem ég hef grun um að margir útlendingar sperri augun yfir, að hér skuli vera til svona stórar þjóðlendur í samfélagseigu. Það tel ég vera mjög gott. Þetta kallast líka á við þjóðgarða, hvort sem þeir eru einn eða fleiri, og gerir okkur mun auðveldara fyrir að hyggja að lögum um þá og lögum um almannarétt þar sem hann kemur yfir höfuð við sögu. Það er nefnilega þannig líka að umhverfið hefur rétt þó að það sé ekki lífvera. Við setjum okkur reglur og viðmið um þá umgengni þó að förin sé frjáls og virðum þá annað ákvæði sem er í tillögunum frá hæstv. forsætisráðherra, þ.e. um sjálfbærni og þolmörk. Ef við viljum sjálfbærni þá virðum við þolmörk. Þau þarf auðvitað að skilgreina og sýna fram á að þau séu fyrir hendi og séu svona eða hinsegin. En við virðum sjálfbærni og við virðum þolmörk. Þetta er allt til framfara. Ég kem svo aðeins að forsetanum. Það helgast kannski af því að ég hef aðeins komið að því embætti á sérstakan hátt. Það eru verulegar breytingar, sumar kannski ekki djúpstæðar en margar lagðar til, og kaflinn þar um er breyttur til að endurspegla betur gildandi rétt og síðan efnisbreytingar þar sem viðhorf almennings og lagaframkvæmd eða umfjöllun fræðimanna hafa leitt í ljós ákveðna galla. Ég ætla að fara lauslega yfir nokkur atriði. Kjörtímabilið er lengt í sex ár sem er mjög í mínum anda. Þegar ég var að hyggja að framboði o.s.frv. í þessum dúr talaði ég um að sitja í tvö kjörtímabil sem voru þá átta ár, þannig að ég held að eitt eða tvö kjörtímabil, sem er sex ár á lengd, sé alveg nægilegur tími fyrir forseta til að gera sínar rósir fyrir þjóðina. Einnig að hækka tölu meðmælenda, það er mjög brýnt að gera það. Manni rennur á vissan hátt rifja sumar tilraunir sem eru gerðar til að nota forsetaembættiskosningar eða -framboð til að auglýsa grunnviðhorf sem eiga sér mjög lítinn hljómgrunn meðal þjóðarinnar í skjóli þess að fjöldi meðmælenda er tiltölulega lítill og er mjög gömul tala ef að er gáð. Þá er heimild forseta til að fella niður saksókn og veita undanþágur afnumin, sem ég tel gott. Ákvæði um skipun embættismanna er færð til samræmis við þá meginreglu að fagleg sjónarmið eigi að ráða við skipanir í opinber embætti. Þá er algjört lagaleysi, við köllum það ábyrgðarleysi, lagalegt ábyrgðarleysi, afnumið og er í staðinn bundið við embættisathafnir sem eru framkvæmdar að tillögu og með ábyrgð ráðherra. Þá er ákvæði um myndun og hlutverk ríkisstjórnar skýrt og fært til samræmis við áralanga framkvæmd og hefð í landinu. Og það sem er kannski einna mikilvægast hér, forseta ber að leita til forseta Alþingis og formanna þingflokka áður en hann tekur afstöðu til tillögu forsætisráðherra um þingrof. Það tengist afstöðu þingsins til þessa gjörnings. Málskotsrétturinn, sá umdeildi og að sumum þykir mikilvægur réttur forseta, 26. gr. fræga, bíður endurskoðunar að mestu leyti. Þarna er þó áskilið að ef forseti undirskrifar eða gengur ekki frá sínum málum á fimm dögum, þ.e. 16. gr., þá gengur frumvarp aftur til þingsins. Þetta eru nokkur atriði. Ég gæti bætt við fleirum, t.d. finnst mér áhugaverð þessi forgangsröðunaraðferð við forsetakjör sem þarna er lögð til. Ástæðan er einfaldlega sú að ég hef ekki skilgreint forseta sem einhvers konar sameiningartákn, ég hef alltaf átt mjög erfitt með að segja það orð. Mér finnst það svo væmið, liggur mér við að segja, að ég hef ekki viljað taka mér það í munn. Ég hef í sem allra stystu máli skilgreint forsetann sem þjóðkjörinn fulltrúa þjóðarinnar inn á við og út á við. Þetta er fulltrúi okkar allra gagnvart okkur öllum og þetta er fulltrúi Íslands á alþjóðavettvangi. Auðvitað er utanríkisráðherra það líka en forseti er það með þeim áskilnaði að þegar hann útskýrir málstað þjóðarinnar er hann ekki að færa fram sínar skoðanir á því heldur ríkjandi skoðun og jafnvel skoðun minni hluta. Hann hefur ekki sjálfstæða utanríkisstefnu eins og stundum hefur verið sagt heldur gerir hann grein fyrir afstöðu Íslendinga í ótal málum, bæði ráðandi og þeim deilum eða umræðum eða afstöðu annarra sem um ræðir í hverju sinni. Ég vildi koma þessu að hér með forsetann því að mér finnst í stórum dráttum að vel hafi tekist til að leggja fram breytingar á þessum langa og mikla kafla í stjórnarskránni. Varðandi þingræðisákvæði í stjórnarskrá vil ég taka undir með hæstv. forseta þingsins, Steingrími J. Sigfússyni. Ég vil tengja það hugtakinu sjálfræði, í fyrsta lagi sjálfræði þingmanna. Við vitum að sjálfræði þingmanna á Íslandi er mikið. Við höfum ótakmarkað málfrelsi í raun og veru, getum talað hér endalaust í vissum tilvikum, höfum gríðarlegt tillögufrelsi og málfrelsi í þinginu. Það fer langt yfir 1.000 málsnúmer á einu þingi. Hv. áheyrendur geta rétt ímyndað sér hvernig gengur að vinna úr því á 34 vikum eða svo. Þetta tengist auðvitað fjölda þingmanna, sem eru í raun og veru 52, og þeir vinna þá vinnu að mestu leyti sem þar liggur að baki þannig að maður fer stundum að hugsa upphátt fyrir fjölgun þingmanna. En þetta er auðvitað ekki stjórnarskrármál, sem ég er hér að benda á, þetta eru þingsköp. En ég tengi þetta beint. Úr því að þingmenn hafa mikið sjálfræði hefur þingið sjálft sjálfræði. Það felst í því að geta vélað um þingrof þegar svo ber undir. Ég hef nefnt það áður að ég styð mjög þá útgáfu af umfjöllun um þingrof að það sé mjög skýrt hverjir beri ábyrgð þar. Þetta eru mín meginatriði, herra forseti, að þessu sinni. Ég styð þessa tilraun til að betrumbæta stjórnarskrána úr því að ekki tókst að afla fylgis allra flokka á þingi við einhverja annars konar útgáfu af þessum breytingum. Hvað sem verður gert á næstu árum til að endurskoða og jafnvel endursemja stjórnarskrána eða a.m.k. hluta hennar, þá eru hér framfaraskref fram undan ef þessar tillögur ná fram að ganga í þinginu. Það ferli þekkjum við svo, með að rjúfa þing þar á eftir og efna til nýrra kosninga eins og stjórnarskráin segir til um. Þetta ferli hófst með vinnu við stjórnarskrána með stjórnlagaráði og síðan í ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur forsætisráðherra, og hefur sín sérkenni, svo að ekki sé meira sagt, en ég ætla ekki að fara út í þá sálma hér. Ég segi einfaldlega: Tilraunin nú er fyllilega verjandi, fyllilega gerð til að bæta úr göllum á stjórnarskránni. Hún er fyllilega í samræmi við þá ætlan að nútímavæða íslensku stjórnarskrána þótt það verði á endanum í skrefi eða skrefum. Mig langar að lokum, herra forseti, að vitna í orð sem ég heyrði falla. Ég get ekki heimfært þau á einhvern hv. þingmann, ég er búinn að gleyma því, en ég skrifaði hjá mér orðræðu sem var einhvern veginn svona: Stjórnarskráin er stjórnarskrá þjóðarinnar en ekki Alþingis, með áherslu á ekki. Þetta þótti mér mjög skrýtin setning. Þetta þótti mér eiginlega skelfilega innantómur orðaleikur sem ég veit ekki í raun og veru af hverju er settur fram. Þetta er í ætt við ákveðinn popúlisma, svona vinsældaleik, vegna þess að við getum alveg snúið þessu upp á lög landsins. Ef Alþingi setur þjóðinni lög, eru það þá ekki lög þjóðarinnar? Það er alveg sama hvað Alþingi gerir, hvort Alþingi fari þessa lögformlegu leið og leiðir við breytingu á stjórnarskránni eða setji lög, það er ekkert hægt að skilja á milli Alþingis og þjóðarinnar nema ef Alþingi er að brjóta lög. Þetta voru mín lokaorð, herra forseti.

Herra forseti. Við erum ekki að fjalla um dægurmál þegar stjórnarskráin er annars vegar. Þetta eru einhver mikilvægustu lög landsins, sjálf grunnstoðin sem safnar okkur saman, gerir okkur m.a. að þjóð. Þó að almenningur sé kannski ekki vel heima í stjórnarskránni frá orði til orðs þá er virðingin þarna, fólk skírskotar til stjórnarskrárinnar. Traust til hennar þarf að vera umtalsvert og þarf að vera óumdeilt. Stjórnarskráin er ekki einkamál Alþingis, ekki þingmanna, þótt kjörnir séu. Ég tek ekki undir með hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni, þjóðin, almenningur, á þessa stjórnarskrá. Þetta eru einstök lög. Það tækifæri sem við höfum nú til að skapa nýja stjórnarskrá með víðtækri og lýðræðislegri þátttöku er einstakt. Sú tilraun sem nú er gerð, með þeim breytingum og tillögu hæstv. forsætisráðherra sem hún leggur fram sem þingmaður, er góðra gjalda verð en hún er ekki nóg og baráttan mun halda áfram. Herra forseti. Fjölmargar nefndir þingmanna og formanna stjórnmálaflokka hafa fjallað um endurskoðun einstakra kafla og greina stjórnarskrárinnar en heildarendurskoðun hefur ekki tekist. Langlengst í því efni komst auðvitað vinna stjórnlagaráðs 2011–2012. Ráðið skilaði Alþingi heildstæðu frumvarpi til stjórnarskipunarlaga. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þingsins vann tillöguna áfram og lagði fram sem fullbúið nefndarfrumvarp vorið 2013. Þrátt fyrir að tveir þriðju hlutar kjósenda í þjóðaratkvæðagreiðslu vildu leggja það frumvarp til grundvallar að nýrri stjórnarskrá tókst ekki að afgreiða málið á þingi. Alþingismenn treystu sér ekki til að styðja það mikla mál alla leið. Núna erum við, virðulegur forseti, komin á þann stað að ræða frumvarp forsætisráðherra um breytingar á stjórnarskrá, tillögu í þá veru. Ég vil fyrst segja að margar stjórnarskrárbreytingarnar eru jákvæðar, eins og náttúruverndarákvæðið sem er mikið framfaraskref og í takt við tillögur stjórnlagaráðs í rauninni. Síðan er auðlindaákvæðið, sem ég vil víkja aðeins að. Í frumvarpi hæstv. forsætisráðherra er tillaga að grein um auðlindir í náttúru Íslands. Það auðlindaákvæði gengur of skammt að mati okkar í Samfylkingunni og myndi festa í sessi og helga í stjórnarskrá óásættanlega úthlutun nýtingarheimilda. Þetta er allt of vítt auðlindaákvæði sem hvorki tryggir að úthlutun nýtingarheimilda sé tímabundin, eða mikil hætta á því, né að eðlilegt gjald sé ætíð greitt vegna nýtingar auðlinda í þjóðareigu. Það ákvæði um auðlindir sem þjóðin samþykkti að setja skyldi í stjórnarskrána kveður á um jafnræði til nýtingar gegn fullu gjaldi. Maður spyr sig hvort þetta auðlindaákvæði snúist meira um að halda friðinn innan ríkisstjórnarinnar en að tryggja þjóðinni gott auðlindaákvæði sem skapi bæði sátt og frið. Í rökræðukönnuninni sem gerð var í ferlinu núna var ekki spurt um auðlindaákvæði. Vísbendingar um afstöðu kjósenda má hins vegar lesa úr leiðbeinandi þjóðaratkvæði frá 2012. Í tillögum stjórnlagaráðs er gert ráð fyrir gjaldtöku fyrir tímabundnar heimildir. Tveir þriðju hlutar kjósenda vildu leggja þær til grundvallar. Auðvitað á sú tillaga að vera til umræðu. Það verður að vera hægt að tala um sjávarútvegsmál samhliða auðlindaákvæðinu. Gallað fyrirkomulag í sjávarútvegi hefur gert örfáum einstaklingum það mögulegt að taka til sín gríðarlegan auð sem þeir hafa síðan nýtt til að auka áhrif sín með öllu móti í íslensku samfélagi, með þeim afleiðingum að þeir hafa sölsað undir sig hluti í bönkum, tryggingafélögum, dagvöruverslunum, á leigumarkaði, í fjölmiðlum, jafnvel kvóta í Namibíu. Er það eðlilegt? Er það ásættanlegt þegar við, samfélagið allt, erum að bisa við að halda úti góðri þjónustu á öllum sviðum, allt frá vöggu til grafar, hvort sem það eru innviðir sem snúa að samgöngum, menntamálum eða heilbrigðisþjónustu? Svarið er nei. Herra forseti. Örfáar fjölskyldur hafa safnað til sín auðlindum sem ganga jafnvel í erfðir líkt og um eign væri að ræða. En þetta er auðvitað ekki eign þeirra. Þetta er eign okkar allra, landsmanna allra, þjóðarinnar. Þess vegna er þetta mikilvægt og þess vegna verður að vera skýrt ákvæði um tímabindingu. Auðlindaákvæði forsætisráðherra heimilar veitingu ótímabundinna heimilda, öðruvísi verður ekki á það litið, og tryggir ekki að eigandi auðlindanna, landsmenn allir, njóti eðlilegs arðs af eign sinni með réttmætri gjaldtöku. Það verður ansi ágengt atriði nú þegar við heyrum fréttir af afkomu og hvernig útgerðin ráðstafar arði sínum. Það er ljóst að slíka grein er ekki hægt að styðja eins og hún lítur út, því það er því miður ekki líklegt til þess að skapa sátt um auðlindaákvæðið og til þess að skapa sátt um atvinnugreinina að hafa hvorki tímabindingu né að full gjaldtaka sé tryggð. Maður spyr sig: Af hverju á það sama ekki að ganga yfir sjávarauðlindina og gengur yfir auðlindir líkt og orkuauðlindir og fleiri, sem eru ekki margar í okkar eigu? Við getum deilt um það hvort tímabindingin eigi að vera 10, 15 eða 20 ár. Það er aukaatriði í rauninni en það er lágmark að tryggja í stjórnarskrá að úthlutun nýtingarheimilda sé tímabundin líkt og kveðið er á um í tillögum stjórnlagaráðs. Þeim sem hafa fylgst grannt með baráttunni um nýja stjórnarskrá dylst ekki að ein af meginástæðunum fyrir andstöðu við hana er að í henni eru völd sem gildandi stjórnarskrá hefur leitt til þess að voru færð stjórnmálamönnum en yrðu nú færð til almennings. Önnur af þessum meginástæðum er auðvitað auðlindaákvæðið. Herra forseti. Núna þarf að fara vel yfir þessar tillögur í vinnslu nefndarinnar og vonandi verður hægt að ræða þær í samhengi við frumvarpið sem byggðist á tillögum stjórnlagaráðs. Það er a.m.k. ljóst að miklar breytingar verða að eiga sér stað á auðlindaákvæðinu ef við jafnaðarmenn eigum að geta stutt það. Sátt í þessu mikla deilumáli, þessu stóra höfuðmáli um aðgang að verðmætustu auðlind þjóðarinnar, getur aldrei orðið nema með því að aflétta þessum einkarétti og forgangi að aflaheimildum. Segja má, herra forseti, að í raun standi nú yfir átök milli þjóðarinnar og þingheims um völd og auðlindir. Samfylkingin berst af fullri hörku með þjóðinni í hvoru tveggja.

Herra forseti. Ég vildi gjarnan víkja að stefnu flokks hv. þm. Guðjóns Brjánssonar í stjórnarskrármálefnum. Af því að hann er nú kunnur fyrir ígrundaðan og málefnalegan málflutning vil ég varpa því hér fram að hv. þingmenn flokks hv. þingmanns, Samfylkingarinnar, eru meðflytjendur að stjórnarskrártillögu sem kom fram í haust, og reyndar áður, þar sem gildandi stjórnarskrá, lýðveldisstjórnarskránni sem við köllum, er varpað fyrir róða og innleidd með öllu ný stjórnarskrá ef þetta yrði samþykkt. Nú á flokkur hv. þingmanns sér rætur í Alþýðuflokknum. Ég geri mér grein fyrir því að nú er komið í flokkinn fólk úr fleiri áttum, en flokkurinn skilgreinir sig á alþjóðavísu sem jafnaðarmannaflokk, ef rétt er skilið, og er til að mynda þátttakandi í þingmannahópi jafnaðarmanna í Norðurlandaráði. Þannig að ég vildi leyfa mér að spyrja hv. þingmann, herra forseti, hvort hann þekki þess dæmi að norrænn jafnaðarmannaflokkur, þess vegna evrópskur jafnaðarmannaflokkur, hafi á friðartímum staðið að jafn róttækri aðgerð og að kollvarpa gildandi stjórnarskrá í vestrænu lýðræðisríki og taka upp alveg nýtt plagg sem stjórnarskrá.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Ólafi Ísleifssyni fyrir andsvarið. Við erum að fjalla hér um stórt og mikið mál, breytingar á stjórnarskrá, og eins og ég nefndi í ræðu minni lít ég svo á að breytingar á stjórnarskrá séu ekki dægurmál og að við eigum að fara okkur hægt. Hins vegar höfum við staðið í stað í stórum dráttum og ekki lagt í að gera grundvallarbreytingar á stjórnarskránni frá lýðveldisstofnun. Okkur gafst tækifæri í forsætisráðherratíð og stjórn Jóhönnu Sigurðardóttur að setjast yfir þetta. Það var samþykkt ferli, mjög lýðræðislegt einstakt ferli, enda horft til okkar víða í heiminum og þeirrar vinnu sem við lítum svo á að standi yfir, að við séum í ferli sem enn stendur yfir. Ég held að þetta sé sögulegt í samtímanum. Engin þjóð hefur staðið frammi fyrir því sem við erum að gera núna, ég tel svo ekki vera eftir því sem ég best þekki. Það gerir þetta töluvert einstakt. Við fengum þessa stjórnarskrá að meginhluta til í arf og við eigum að vera ófeimin og djörf að gera okkar eigin stjórnarskrá. Hún liggur fyrir í tillögu og við eigum að vinna út frá henni.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Það má leggja út af því með ýmsum hætti. Það er auðvitað rétt hjá hv. þingmanni að það væri vissulega sögulegt ef vestrænt lýðræðisríki myndi á friðartímum gera eins og lagt er til og eins og hv. þingmenn Samfylkingarinnar, og reyndar fleiri flokkar, hafa gert að tillögu sinni hér, að kollvarpa gildandi stjórnarskrá og líta á gildandi stjórnarskrá að einhverju leyti sem ekki okkar, eins og ég held að hv. þingmaður hafi orðað það. Lýðveldisstjórnarskráin var náttúrlega samþykkt með atkvæðum þorra manna 1944, af 95% í þjóðaratkvæðagreiðslu þar sem 98% þjóðarinnar tóku þátt. Síðan hafa verið gerðar veigamiklar breytingar á stjórnarskránni. Það sem einkennt hefur þær breytingar er að að meginstefnu til hafa þær verið gerðar í breiðri sátt og víðtæku samkomulagi á Alþingi. En engin sátt er um þá tillögu sem þingmenn flokks hv. þingmanns og fleiri hafa lagt fram. Þess vegna vil ég spyrja hann hvort hann sé í raun og veru ánægður með þá málsmeðferð að leggja upp með breytingar á stjórnarskrá þar sem vikið er í grundvallaratriðum frá þeirri íslensku hefð sem ég vil leyfa mér að segja að hafi ríkt, 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni síðara andsvar. Það er rétt, þó að ég sé ekki söguglöggur maður, að stjórnarskrá okkar, sem við búum við í meginatriðum þó að fjölmargar breytingar hafi verið gerðar á henni í gegnum lýðveldissöguna, var auðvitað samþykkt með yfirgnæfandi meiri hluta. En hún átti að vera lausn til skemmri tíma. Meiningin var að fara í það að gera okkar nýju góðu stjórnarskrá við fyrsta hentugleika, en það hefur dregist þetta lengi. Hvort þetta er rétti tíminn og hvort það er einstakt, ábyrgt eða óábyrgt að fara í að kollvarpa stjórnarskránni á friðartímum veit ég ekki. Menn gera mikið úr því að hér hafi skapast sú hefð að menn vilji gera breytingar á stjórnarskránni í einhverri gríðarlega mikilli sátt. Það var sátt um að skipa stjórnlagaráð, það ferli var gert í sátt. Það var sátt um að fara í þjóðaratkvæðagreiðslu. Það varð að veruleika. Síðan kom tillagan inn í þingið og rataði sína grýttu slóð. Kannski er það bjartsýni að svona miklar breytingar séu framkvæmdar í gríðarlega mikilli sátt. Það er kannski óraunsæi. En þessi stjórnarskrá sem við tökumst 

Herra forseti. Ég ætlaði að eiga orðastað við hv. þm. Guðjón Brjánsson um frumvarpið sem er til umræðu hér í dag, en vegna þess að hann kom lítið inn á það í ræðu sinni þá ætla ég að fjalla um aðra þætti í andsvari mínu. Í fyrsta lagi vil ég nefna, af því að hann vék að því stjórnarskrárbreytingaferli sem komið var af stað í ríkisstjórnartíð Jóhönnu Sigurðardóttur, að það var mjög umdeilt. Flestir þættir í því voru mjög umdeildir. Það er rétt að rifja upp að þrátt fyrir að í ákveðnum helgisögnum Stjórnarskrárfélagsins og kannski innan Samfylkingarinnar séu hlutirnir öðruvísi, þá var þetta eitt allsherjarklúður frá upphafi til enda, eitt allsherjarklúður. Það birtist m.a. í því að í stjórnlagaþingskosningu sem hér var haldin 2010 var minnsta kosningaþátttaka í allri Íslandssögunni, 37% kjósenda kusu. Það var klúður út af fyrir sig. Síðan voru þannig gallar á framkvæmdinni að kosningin var dæmd ólögmæt af Hæstarétti. Sex hæstaréttardómarar komust sameiginlega að þeirri niðurstöðu að kosningin væri ógild. Þá var farið út í að skipa stjórnlagaráð í mjög umdeildu ferli í þinginu. Svo var farið út í mjög umdeilda þjóðaratkvæðagreiðslu, mjög umdeilda, sem að mínu mati fullnægði engum kröfum til þjóðaratkvæðagreiðslna, en við getum farið yfir það í löngu máli. Kosningaþátttakan var innan við helmingur, kosningaþátttaka í öðrum þjóðaratkvæðagreiðslum á lýðveldistímanum hefur verið mun meiri. Síðan endaði þetta ferli allt saman úti í einhverjum skurði vorið 2013. Menn draga það upp með ýmsum hætti en að lýsa þessu sem einhverju góðu ferli sem hafi verið í sátt er mjög röng lýsing að mínu mati.

Herra forseti. Bestu þakkir fyrir andsvarið. Hv. þm. Birgir Ármannsson er í essinu sínu, holdgervingur seinagangs og þvergirðinga í sambandi við allar breytingar á þessu mikilvæga máli, stjórnarskránni. Hann gerir lítið úr því merkilega ferli sem átt hefur sér stað í sambandi við gerð af nýrri stjórnarskrá og telur að það hafi verið umdeilt. Það er rétt. Það voru margir sem settu fótinn fyrir það. En það var þó einkum í þröngum kreðsum sem það gerðist. Ef ég man rétt var það fyrst og fremst einn stjórnmálaflokkur. Að þátttakan hafi verið lítil í þjóðaratkvæðagreiðslunni er rétt, hún var í lægri mörkum, en það er ekkert sem segir að hún hafi ekki verið marktæk og samkvæmt tölfræði var hún það gjörsamlega. Kosningarnar voru gerðar ógildar. Var það á mjög sterkum rökum reist? Mér skilst að það hafi verið m.a. vegna þess að þilin á milli kjörklefa hafi verið of þunn.

Seðlarnir voru rekjanlegir.

Áfram heldur hv. þingmaður með úrtöluraddirnar, úrtöluraddir; ekki breyta, halda í þetta, halda í gömlu stjórnarskrána, engar breytingar. Við erum að tala um völd.

Herra forseti. Hv. þingmaður getur auðvitað sakað mig um þvergirðingshátt og skal ég glaður gangast við því að hafa gert ýmislegt til að tefja fyrir því að tillögur stjórnlagaráðs næðu fram að ganga. Það hefur hins vegar byggt á málefnalegum forsendum og gagnrýni á einstaka þætti í því. Menn geta komið hingað og talað um þvergirðingshátt og eitthvað þess háttar en það breytir ekki því að þeir verða að byggja málflutning sinn á staðreyndum, ekki á staðleysum, t.d. varðandi stjórnarskrána. Og af því að hv. þingmaður var að rifja upp að við byggjum við einhverja danska stjórnarskrá og þess háttar, þá ætla ég að fara yfir það sama og ég fór yfir með samflokksmanni hv. þingmanns, Guðmundi Andra Thorssyni, hérna áðan: Stjórnarskránni sem Ísland fékk 1874 var breytt alloft meðan Ísland var enn konungsríki. Eftir að Ísland varð lýðveldi hefur stjórnarskránni verið breytt átta sinnum og meiri hluta þeirra ákvæða sem nú standa í stjórnarskránni hefur verið breytt. Nú geta menn verið þeirrar skoðunar að það séu ekki miklar breytingar, það að breyta meira en helmingi í stjórnarskrá séu ekki miklar breytingar heldur litlar. Menn geta verið þeirrar skoðunar. En stjórnarskránni hefur hins vegar verið breytt í mjög veigamiklum og verulegum atriðum, fyrst meðan Ísland var enn þá konungsríki og síðan þegar Ísland verður fullvalda ríki. Þegar farið er út í breytingar 1920 og 1932 eru gerðar veigamiklar breytingar í bæði skiptin. Síðan er ýmsu breytt 1944 og svo frá 1944 eru átta sinnum gerðar breytingar á stjórnarskránni, 47 eða 48, ég man ekki hvort er, greinum af 80 breytt á lýðveldistímanum. Það eru töluverðar breytingar. Ég er þeirrar skoðunar að það megi halda áfram þeim breytingum en það að taka þurfi plaggið frá A til Ö og umsnúa því öllu er að mínu mati fullkomlega ástæðulaust.

Forseti skilur ákafa þingmanna að mæta í ræðustól en þeir eiga að bíða kynningar.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Ármannssyni fyrir hið síðara andsvar og ádrepuna. Ég vil taka það fram skýrt og greinilega að ég er ekki að saka hv. þingmann um þvergirðingshátt.

Ég gengst við því.

Hv. þingmaður er bara eins og hann er gerður og ég hugsa að hans orðspor verði fyrst og fremst það að tala gegn öllum breytingum í sambandi við okkar gömlu úreltu stjórnarskrá. Eins og ég nefndi í ræðu minni mun þessi barátta áhugafólks, almennings, þeirra sem vilja nýja stjórnarskrá og vilja nútímalegri stjórnarskrá og aukið öryggi fyrir almenning og hagsmuni þeirra, halda áfram. Því miður, eins og hv. þingmaður er vel af guði gerður á svo margan hátt, er hann að leggjast á árarnar með öflum sem er ekki eðlilegt að ráði hér lögum og lofum.

Að hverju ertu að ýja?

Ég er að ýja að þeim völdum og þeim áhrifum sem hagsmunahópar í samfélaginu hafa í útgerð.

Hæstv. forseti. Um fundarstjórn - ég ætlaði reyndar að bera af mér sakir vegna þess að ég held að það sé hægt að vera fullkomlega andvígur mjög mörgum atriðum í tillögum stjórnlagaráðs og ýmsum öðrum tillögum öðruvísi en að vera handgenginn einhverjum hagsmunaöflum eða leggja einhverjum hagsmunaöflum lið. Og mér finnst ásakanir af því tagi algerlega fráleitar og bið hv. þingmann að koma hér og biðjast afsökunar á orðum sínum.

Herra forseti. Ég vil bara viðhafa örfá orð í þessu sambandi. Ég leyfi mér að fullyrða það að stór hluti einnar stærstu atvinnugreinar landsins er tengdur einum stjórnmálaflokki. Að öðru leyti er ég ekki að saka hv. þingmann um tengsl við þessa atvinnugrein öðrum fremur og bið hann afsökunar ef hann hefur skilið það með þeim hætti.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ef hann er ekki að ásaka mig persónulega um eitthvað. Ég vil hins vegar taka það fram að jafnvel þó að ekki væri neitt auðlindaákvæði í tillögum stjórnlagaráðs þá hefði ég gjarnan viljað sjá þær enda í ruslinu hvort sem er vegna fjölda margra annarra atriða sem þar er að finna.  
            

Forseti. Hér hefur átt sér stað að mestu leyti, ekki öllu, ágætisumræða sem hefur kannski að minnstu leyti snúist um frumvarpið sem er til umræðu, en það er allt í lagi. Ég ætla að bæta um betur og ræða nánast ekkert um frumvarpið sem er til umræðu heldur aðeins að nýta mér þá stöðu að fjalla um stjórnarskrána, hafandi haft á henni áhuga frá því að ég var ungur háskólanemi í sagnfræði og hafandi þennan ræðustól til að fara yfir þessi mál eins og þau horfa við mér. Hér hefur mikið verið talað um hina gömlu og úreltu stjórnarskrá og vitnað í háfleyg ummæli og ljóð. Stjórnarskráin 1874 byggir að einhverju leyti á stöðulögunum 1871. Árin eftir að fyrsta íslenska stjórnarskráin kom 1874 einkennast af þvílíku argaþrasi í íslenskri pólitík að sennilega eru engin dæmi um annað slíkt í sögunni. Þingmenn voru fastir í því hvernig ætti að vinna áfram með stjórnarskrána, hvað ætti að gera sem næstu skref í sjálfstæðisbaráttu, hvernig ætti að taka þetta mál áfram. Svikabrigslin hægri og vinstri - kannast einhver við þessar lýsingar? - þar sem háfleyg ummæli voru látin falla og mælskuskörungar létu gamminn geisa. Mig langar að vitna í hv. þm. Benedikt Sveinsson, með leyfi forseta, sem fjallar um tillögur sínar um hvað eigi að gera í átt til aukins sjálfstæðis. „Þessi viðleitni er andardráttur hins íslenzka þjóðernis, viðleitni íslenzku þjóðarinnar til að fá að anda frjálst, viðleitni hennar að gjöra það mögulegt, að íslenzkir kraptar andlegir, og líkamlegir geti þroskazt frjálslega. Þessi viðleitni, þessar tilraunir eru frá vorri hálfu svo nauðsynlegar, að þær eru fortakslaust tilveruskilyrði fyrir hina íslenzku þjóð.“ Þetta er fallegt, en þetta festi Alþingi og Ísland í viðjum deilna, fram fluttar í fögrum orðum, vissulega, en deilna, skrúfstykki í mörg ár, tíu, fimmtán ár. Upp úr aldamótunum er það valtýskan sem breytir málum, hefur þetta áfram. Heimastjórnin 1904, hvað fáum við þá? Heimastjórn, íslenskan ráðherra. Þegar Íslendingar fengu nóg af skrúfstykkinu og sögðu: Heyrið, krakkar, höldum áfram, gerum eitthvað. Fullveldið 1918 kom í kjölfarið. Ef ég stikla á stóru, eigum við fara næst til 1944, forseti? Hér hefur verið talað um lýðveldisstjórnarskrána, þjóðaratkvæðagreiðsluna, vitnað jafnvel til þess mikla einhugar sem náðist um hana. Já, það var einhugur í atkvæðagreiðslunni þá, enda var áróðurinn fyrir stjórnarskránni slíkur að í dag myndu allar alþjóðlegar stofnanir gefa þessu falleinkunn. Með leyfi forseta, sagði í Morgunblaðinu: „Enginn Íslendingur geti setið heima við atkvæðagreiðsluna […] Hver einasti kjósandi á landinu mun á kjördegi leysa sína þegnskaparskyldu og greiða atkvæði MEÐ lýðveldisstjórnarskránni.“ Í Vesturlandi sagði: „Við megum ekki saurga minningu forfeðra vorra og sæmd sjálfra vorra með því að gleyma skyldu vorri á þessari örlagastundu.“ Einn maður synti gegn þessum straumi, fyrrum kollegi okkar hér, þáverandi hv. þm. Hannibal Valdimarsson. Hann hvatti kjósendur til að samþykkja sambandsslitin en fella lýðveldisstofnun og stjórnarskrá. Hann taldi að hún þarfnaðist lagfæringar við og betri yfirlegu. Hvernig var hv. þingmanni tekið? Ég ætla, forseti, með leyfi hans, að vitna í Ísfirðing, ég ætla ekki einu sinni að nefna hann, orðin eru slík, en þetta birtist á prenti þegar Hannibal Valdimarsson talaði fyrir því að lýðveldisstjórnarskráin yrði felld: „Drengskaparrýru og vangefnu smámenni tókst á þessum merkilegustu tímamótum í lífi þjóðarinnar að véla allmargar einfaldar og skammsýnar sálir samborgara sinna til að snúast gegn stofnun lýðveldisins.“ Hann var kallaður blint smámenni, nátthúfa, manntetur, óþokki, grautarhaus og andlegur leppalúði. Með leyfi forseta: „Nei, vissulega mundi móðir vor, Fjallkonan, gráta yfir slíkum amlóða og svikara.“ Þetta var sagt opinberlega um hv. þáverandi þingmann, Hannibal Valdimarsson. Aftur var hugsjónin svo rík og svo tær og svo fögur og sett fram á, jú, ágætu máli þótt fúkyrði séu, en ekki tókst að líta upp fyrir askbrúnina. Sambandsslitin voru samþykkt með 99,5% greiddra atkvæða í þjóðaratkvæðagreiðslunni og stjórnarskráin með 98,3%. Síðan hafa orðið breytingar á stjórnarskránni, það hefur verið rakið í máli annarra hv. þingmanna og þarf ekki að fara yfir það, ýmsar breytingar. Mannréttindakaflinn 1995 eru stærstu breytingarnar. Ýmislegt annað mætti breytast og hefði mátt breytast öðruvísi að mínu viti. Ég hef ákveðnar skoðanir á stjórnarskrá sem ég er viss um að allir þingmenn deila ekki með mér en ég hlusta á hvernig fólk talar og geng í það verk að vinna það. Svo komum við að stjórnlagaráði, þjóðaratkvæðagreiðslunni hinni um stjórnarskrána, sem við vitnum til, ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu þar sem spurt var: Vilt þú að tillögur stjórnlagaráðs verði lagðar til grundvallar frumvarpi að nýrri stjórnarskrá? Við þurfum ekki að fara yfir það að öðru leyti, forseti, en því að nefna að enginn sem tók þátt í þjóðaratkvæðagreiðslu í október 2012 átti að velkjast í vafa um að ekki var verið að kjósa um heildarpakka. Ekki var verið að kjósa um heildarpakka. Það var alltaf vilji þeirra sem að þjóðaratkvæðagreiðslunni komu að hún væri aðeins liður í mun lengra ferli, væri til grundvallar. Fimm aðrar spurningar voru nefnilega lagðar fyrir þjóðina um hvort fólk vildi þetta og hitt inn í stjórnarskrána, sem hefði verið algjörlega fráleitt að spyrja um ef ætlunin hefði verið að kjósa um einhvern heildarpakka. Hvað samþykkti nefndin sem undirbjó þjóðaratkvæðagreiðsluna að yrði ritað á kjörseðilinn? Jú, með leyfi forseta: „Stjórnarskrá er breytt þannig að frumvarp er lagt fram á Alþingi. Það er rætt við þrjár umræður og getur tekið breytingum í meðförum þingsins. Verði frumvarpið samþykkt skal rjúfa Alþingi og kjósa nýtt þing. Frumvarpið er þá lagt fram að nýju og samþykki Alþingi það óbreytt taka breytingarnar gildi að fenginni staðfestingu forseta. Stjórnlagaráð hefur skilað Alþingi tillögum að frumvarpi að nýrri stjórnarskrá. Verði það lagt fram sem frumvarp á Alþingi fær það þá meðferð sem lýst hefur verið.“ Þetta var sérstaklega tekið fram í tengslum við þessa kosningu. Það var alltaf ætlunin að málið færi í þá meðferð sem það svo fór í og ekki náðist að klára. Þess vegna gef ég ekkert fyrir heilög brigslyrði um að eitthvað hafi verið svikið í þjóðaratkvæðagreiðslu, sérstaklega ekki frá fólki sem virðir ekki allar spurningar þjóðaratkvæðagreiðslunnar rétt. Það liggur nú fyrir þessu þingi, sem og það gerði á nokkrum öðrum, þingmál nokkurra þingmanna um að fara gegn vilja þjóðaratkvæðagreiðslunnar og að aðskilja ríki og kirkju, sem þjóðin samþykkti í umræddri þjóðaratkvæðagreiðslu 2012 að ætti ekki að gera, það ætti einmitt að vera þjóðkirkja. En er ekki bara eðlilegt að þingmenn leggi fram það frumvarp? Jú, auðvitað er það eðlilegt að þingmenn vilji hreyfa við því, þeir sem vilja ekki að ríki og kirkja séu eitt, að það sé þjóðkirkja, alveg eins og það er eðlilegt að aðrir þingmenn leggi fram frumvörp um aðra þætti stjórnarskrárinnar sem hæstv. forsætisráðherra hefur gert nú. Hingað erum við komin með stórt og mikið frumvarp, eðlilega. Það fjallar um stjórnarskrána okkar. Það eru töluverðar breytingar í því fólgnar. Fólk hefur á þessu ýmsar skoðanir, vill hafa þetta ákvæði svona, hitt ákvæði hinsegin. Ég hef heyrt flest tala um nauðsyn ýmissa þeirra atriða sem hér eru lögð til nái inn í stjórnarskrá, einhvers konar ákvæði um auðlindir, umhverfismál, íslenska tungu o.s.frv., hvernig forsetakaflinn verður. Mér hefur þótt okkur takast ágætlega að ræða um það núna, þó að við höfum kannski minnst talað um það í dag. Það er allt í góðu. En við erum hér við upphaf þeirrar þinglegu meðferðar sem lýst var árið 2012 að yrði farið í og ég las hér upp áðan með leyfi forseta. Þetta mál fer síðan til hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Þar munum við vinna að þessu, hlusta á þau sjónarmið sem hér hafa verið lögð fram og ganga í þetta eins og verkefni sem okkur hefur verið falið, verandi kosin til þeirra starfa sem við gegnum hér. Ég mun ekki nálgast þetta verkefni eins og háheilaga skyldu sem þarf að búa í falleg og háleit orð. Ég mun þvert á móti nálgast þetta eins og hvert annað verkefni sem við þurfum að einhenda okkur í, setja undir okkur hausinn og vinna saman. Annars verða verður þessi umræða hér og nú rifjuð upp af öðrum sagnfræðilega þenkjandi þingmanni eftir hundrað ár, eins og ég hef nú rifjað upp umræðu sem Benedikt Sveinsson tók þátt í undir lok þarsíðustu aldar.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að taka fram að ég féll ekki í stafi þegar ég sá frumvarp forsætisráðherra og ég er heldur ekki viss um að hún hafi reiknað með því. Í því er margt sem mér finnst óþarft og skýrir ekki mikið fyrir mér, annað er meinlaust og svo eru líka hlutir sem eru til skaða. Hins vegar er mjög gaman að geta tekið hér þátt í umræðu um stjórnarskrá og ég held að það væri mjög gott ef sem flestir hlustuðu á þessa umræðu. Ég veit ekki hvort það sé mikill mannskapur að hlusta, ég vona það og sérstaklega að hlusta á mig.  
             Það sem gerist og er svolítið merkilegt er að þegar bankarnir hrynja 2008 rýkur stjórnarskrárumræðan upp aftur. Það var ekki bara að almenningur héldi að hrunið væri séríslenskt fyrirbæri og alveg heimatilbúið vandamál hjá okkur heldur var það líka stjórnarskránni að kenna. Allt í einu verður stjórnarskráin aðalumræðan. Ég verð að viðurkenna að ég hef hreinlega kvalist yfir þessari umræðu alveg frá árinu 2009. Þetta hefur verið kvalarfullt fyrir mig og sjálfsagt fleiri. Í fyrsta lagi eru svo margar rangfærslur í umræðunni. Það er misskilningur að hluta, það eru rangfærslur og hreinir útúrsnúningar. Ef við förum aðeins yfir það allt saman þá byrjar umræðan á því að hrunið sé stjórnarskránni að kenna, sem er náttúrlega fullkomin þvæla, að stjórnarskráin sem er í gildi hafi bara verið bráðabirgðastjórnarskrá. Hún var ekki til bráðabirgða þó að menn gerðu sér grein fyrir að endurskoðun þyrfti, að þetta hefði auðvitað gerst svolítið fljótt og það þyrfti endurskoðun. En það var enginn að tala um heildarendurskoðun og eitthvert nýtt system. Menn verða í þessu sambandi að átta sig á hvað stjórnarskrá er. Af hverju höfum við stjórnarskrá? Af hverju hafa hin Norðurlöndin lög sem þau kalla „grundlov“? Fyrirgefið, þetta var á dönsku, herra forseti.  En hvað á að vera í þessu plaggi? Um hvað snýst þetta plagg? Það snýst auðvitað um hvaða stjórnskipun við ætlum að hafa í þessu landi. Það snýst fyrst og fremst um það. Að öðru leyti snýst stjórnarskráin í mínum huga, af því að við erum komin í nútímann, sem menn voru ekki að hugsa svo mikið um þá, um réttindi okkar borgaranna, grunnréttindi gagnvart stjórnvöldum. Um það er stjórnarskrá í mínum huga. Ég fylgdist auðvitað með allri þessari umræðu eftir 2009. Ein rangfærslan um stjórnarskrána sem er í gildi er að henni hafi aldrei verið neitt breytt. Það hefur nú komið fram í umræðunni hér í salnum í dag að henni hefur verið breytt heilmikið. Við breyttum ekki stjórnskipan landsins en stjórnarskránni hefur verið breytt. Sennilega hefur meiri hluta ákvæðanna verið breytt. Þar fyrir utan eru tvær mjög miklar breytingar; veigamiklar breytingar varðandi mannréttindakaflann, árið 1995 ef ég man rétt, og breyting varðandi jafnvægi atkvæða árið 1999. Þessar tvær stóru breytingar voru undir forystu Sjálfstæðisflokksins sem er sakaður um að vilja ekki breyta einu eða neinu. Það er bara enn ein rangfærslan. Menn hafa haldið því fram hér í umræðunni, að hluta til líka í samfélaginu sjálfu, að þjóðin hafi á árinu 2012 samþykkt nýja stjórnarskrá. Hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé fór nú bara yfir það rétt á undan mér að þetta hafi verið hluti af einhverju ákveðnu ferli. En öllum var ljóst á þeim tíma að ekki var verið að kjósa um nákvæmlega þessa nýju stjórnarskrá. Það stóð aldrei til. Allir vita að ferlið er ekki þannig. Samt halda menn þessu enn þá fram í umræðunni, stöðugt er þessu haldið fram. Þetta eru endalausar rangfærslur og ég er mjög ósáttur við það. Menn halda því líka fram að ferlið í kringum stjórnlagaráð hafi verið eitthvað sérstaklega lýðræðislegt ferli. Það var það auðvitað ekki. Það byrjaði á því að kosið var til einhvers stjórnlagaþings þar sem hundruð manna voru í framboði og eftir stóðu 25 sem fengu flest atkvæði. Sá sem fékk flest atkvæði í stjórnlagaráð fékk færri atkvæði en ég í prófkjöri Sjálfstæðisflokksins 2012. Það var ekkert lýðræðislegt umboð sem hver og einn í stjórnlagaþinginu hafði. Svo endaði þetta með því að kosningin var dæmd ólögmæt. Þá var farið í að skipa þetta umboðslausa fólk í stjórnlagaráð. Það hefur sjálft sagt að þetta hafi verið málamiðlanir, að hver og einn hafi fengið eitthvað í sinn hlut. Svo koma menn með þetta plagg og segja: Þetta er vilji þjóðarinnar. Þetta er stórkostlegt lýðræði. Menn hamra enn þá á því að við höfum svikið þjóðina, farið fram hjá þjóðarvilja. Ég verð að segja að ég gef lítið fyrir það að fara í svona kosningu og í svona vegferð á sama tíma og þjóðin er í stórkostlegu áfalli, er að glíma við stórkostlegan vanda og einhverjir búnir að sannfæra hana um að stjórnarskráin sé sökudólgurinn. Svo koma menn aftur núna átta árum síðar og segja: Þetta er enn þá vilji þjóðarinnar. Nei, við getum gert miklu betur en þetta. Og ég er ekki á móti breytingum. Forsetakaflinn er ekki vandamál í mínum huga eins og hann lítur út núna en ég hefði viljað sjá tekið á þeim atriðum sem við höfum verið að vandræðast með. Ég hef alla tíð sagt: Það þarf að skýra forsetakaflann betur. Ég er líka búinn að kveljast yfir því í hverjum einustu forsetakosningum, og þær eru allar mjög kvalafullar, að frambjóðendur séu hver með sínu nefi að reyna að skilgreina hvaða vald forsetinn hefur. Það er óviðunandi og við þurfum að taka á því með skýrum hætti. Er forsetinn ábyrgðarlaus gagnvart stjórnarathöfnum eða er hann það ekki? Og ef hann er það ekki einhvers staðar þá skulu menn nefna það með skýrum hætti. Hvert er valdsvið hans í raun? Er yfirhöfuð eitthvert efnislegt vald? Hvernig eigum við að bregðast við því ef nýr forseti kemur og segir: Ég ætla ekki að skrifa undir þessa stjórnarathöfn? Þá er sagt við hann: Bíddu, þú ert ábyrgðarlaus. Það er ráðherra sem ber ábyrgð á þessu. Þetta er ábyrgð hans og þetta er ákvörðun hans. - Nei, ég skrifa ekki undir, ég er bara á móti þessu. - Hvað gerist þá? Ég vil svara því. Því er svarað varðandi það að synja lagafrumvörpum staðfestingar en að öðru leyti ekki. Við þurfum að taka á þessu með skýrum hætti. Ég verð að taka það fram líka, og ég tek undir með hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni, að sameiningartákn þjóðarinnar finnst mér mjög kóngalegt dæmi. Ég hef ekki verið hrifinn af því að hafa forsetaembætti yfir höfuð. Það er auðvitað bara framlenging á því sem við köllum sameiningartákn sem venjulega eru kóngar og drottningar. Ef forsetanum er ekki ætlað í stjórnskipun okkar að hafa efnislegt vald þá er hann óþarfur í mínum huga, nema þá til að vera einhvers konar sameiningartákn. Í staðinn fyrir að við höfum kóng eða drottningu förum við reglulega í vinsældakosningu um hver sé sameiningartáknið okkar. Ég er ekki áhugasamur um það. Ég vil ekki taka þátt í einhverjum svona vinsældakosningum. Ég veit að ég er í algerum minni hluta með þetta og ég geri enga kröfu um að við breytum þessu og tökum forsetann út, en ég impra á því hér. Af því að við tölum um hvað sumt sé úrelt þá finnst mér þetta úrelt. Mér finnst líka konungsdæmi, sem menn kalla á útlensku „monarchy“, með leyfi forseta, 

Hann reynir að koma sér vel við vinstri menn.

Þetta eru sjónarmið mín í þessu og ég held að við ættum að gera þetta. En það er auðvitað bara síðari tíma umræða. Það er margt sem truflar mig í þessu. Ég hef eiginlega ekki tíma til að fara yfir það allt en ég ætla að byrja á að impra á þessum hugmyndum um þjóðareign og auðlindaákvæði. Það er nú ein rangfærslan sem verið hefur í umræðunni að í öðrum löndum séu einhver auðlindaákvæði og þar þurfi allir að borga fullt verð fyrir að nýta auðlindir. Það er ein rangfærslan enn, að víðast hvar, alla vega í löndum sem við berum okkur saman við, séu auðlindaákvæði þar sem einhver þjóðareign er skilgreind og að ekki megi ráðstafa eða leyfa mönnum að nýta hana nema gegn fullu gjaldi. Ég held að það sé hvergi. Við gætum kannski fundið slíkt einhvers staðar í Suður-Ameríku eða Afríku. Ég veit að ég kemst ekki alveg inn í þessa umræðu en ég óska eftir að verða settur aftur á mælendaskrá af því að ég ætla að taka sérstaklega fyrir umræðuna um þjóðareign og auðlindaákvæði. Ég ætla ekki að eyða tíma í náttúruverndarákvæðið vegna þess að ég skil það ekki. Ég held að það muni skapa ótrúlegan vanda og nánast opna pandórubox sem mun skapa mikla réttaróvissu, langa framkvæmd, til að reyna að fá einhvern botn í það, endalausar málshöfðanir. Fljótlega verður krafa um að þær málshöfðanir verði greiddar af skattgreiðendum sem einhvers konar gjafsóknarkostnaður. Ég held að þetta sé óþarft og við ættum að fara mjög varlega í að setja inn í stjórnarskrá ákvæði af þessu tagi sem munu bara skapa réttaróvissu og færa í raun vald og ákvarðanir til dómstóla til að reyna að meta það hverju sinni hvað teljist eðlilegt í þessu. Ég er ekki hrifinn af því, hæstv. forsætisráðherra, svo ég segi það bara beint út. Það er út af fyrir sig tilgangslaust. Það er ekki þar með sagt að við séum ekki öll sammála um að reyna að bæta öll gæði okkar, vernda náttúruna o.s.frv. Það er enginn ágreiningur um það. Ég verð að bíða fram í næstu ræðu með að ræða sérstaklega auðlindaákvæðið því að það er auðvitað það sem þetta mál snýst allt saman um og sem öll stjórnarskrárumræðan hefur raunverulega snúist um. Auðvitað umhverfist þetta um eitt mál sem er stjórn fiskveiða. Það er því nauðsynlegt að taka það sérstaklega.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir ljómandi góða ræðu. Ég hefði nú gjarnan viljað - ræðutíminn er stuttur, ég verð að hlusta á seinni ræðuna líka, sem verður ekkert leiðinleg, veit ég - að þingmaðurinn færi nánar í einstök ákvæði eins og varðandi þjóðareign og náttúruverndarákvæði sérstaklega. Ég held að það sé mikilvægt að við reynum að komum okkur saman um skilgreiningar á því hvað sé ríkisins eða þjóðarinnar, ef það er hægt að finna eitthvað sem þjóðin á, og þá líka hvað sé einkaréttareðlis. Það sem kveikti í mér var að hv. þingmaður fór hér ágætlega yfir sögu stjórnarskrárbreytinga. Það er mjög mikilvægt, held ég, farið sé yfir ferlið frá A til Ö, það rifjað upp, því að eins og hv. þingmaður gaf í skyn, og komst nú hálfpartinn að orði, þá er svo mikil þvæla í gangi um ferlið allt. Það er hreint með ólíkindum að horfa upp á fólk sem maður hefði haldið að væri með einhverja sómakennd og ábyrgð reyna að halda því t.d. að ungu fólki að þjóðin hafi ákveðið eitthvað í einhverjum kosningum og verið sé að hafa það af unga fólkinu. Hv. þingmaður benti á það, að mig minnir í grein fyrir nokkru síðan, að það ágæta fræga fólk sem í dag er að tjá sig um þetta var frekar ungt þegar þessi kosning átti sér stað. Nú spyr ég bara, fyrst þingmaðurinn hafði af mér að spyrja hann almennilega út í þjóðareignina: Hvað er það sem vakir fyrir þeim sem halda svona löguðu á lofti og hvers vegna í ósköpunum fóru menn í þá vegferð, sem farið var í 2009, að reyna að breyta grunnlögum íslenskrar þjóðar?

Hæstv. forseti. Ég var ekki á þinginu 2009 þegar þessi ósköp hófust og kvaldist bara úti í bæ. Við þær aðstæður sem sköpuðust 2009 - nú er ég bara segja hvernig ég lít á þetta og mín upplifun er - eftir hrunið, þar sem þjóðin var í fullkomnum sárum, myndaðist andrúmsloft fyrir dellu, það sem ég kalla dellu. Þá fær það byr undir báða vængi að breyta samfélaginu í grundvallaratriðum. Það er ferlið sem menn eru margir búnir að vera í, þetta var tækifærið til að breyta íslensku samfélagi. Það var nauðsynlegt að breyta því vegna hrunsins. Þess vegna eru menn enn þá að þessu og sjá auðvitað í því pólitískan ávinning að reyna að koma inn í stjórnarskrá pólitískum sjónarmiðum sínum sem við erum að takast á um hér á hverjum degi. Í mínum huga er stjórnarskrá ekki slíkt plagg. Það er hægt að kalla það að vera steintröll t.d. að ég er ekki til í að fara að breyta stjórnskipan landsins. Við erum búin að byggja hér upp frábært samfélag í raun og veru, á þessari stjórnskipan, þessari lýðræðishefð sem menn hafa virt. Við sjáum hvernig valdaskipti verða. Þetta er ekki vandamál. Þetta er dýnamískt samfélag sem byggist á skipan okkar og lýðræðishefð. Ég ætla ekki að vera þátttakandi í því, í einhverju svona sérstöku ástandi, að rústa því kerfi.

Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir svarið. En er vandinn sá, eins og hv. þingmaður lýsir því, að menn sáu allt í einu tækifæri? Hv. þingmaður talaði um pólitík í þessu. Menn sáu tækifæri til að koma sínum pólitísku skoðunum inn í stjórnarskrá landsins. Er það ekki einmitt stórhættulegt? Er það ekki það sem getur í sjálfu sér einna helst verið hættulegt lýðræðinu og hvernig við þróum samfélag okkar ef við förum að nota grunnlög landsins sem pólitískan vettvang eða til að búa til einhvers konar pólitískt stefnuplagg fyrir ákveðnar pólitískar skoðanir? Er það það sem gerðist? Er það það sem fór af stað? Var það þannig að menn sáu tækifæri til að koma á framfæri og koma inn í stjórnarskrá stefnumálum sem ekki höfðu átt upp á pallborðið árin á undan og kenndu þessu skelfilega bankahruni um hvernig fór, þ.e. að stjórnmálamennirnir sem voru á undan bæru ábyrgðina og það þyrfti að koma í veg fyrir að þeir gætu endurtekið leikinn og þess vegna þyrfti að breyta stjórnarskránni þannig að hinar pólitísku skoðanirnar kæmust inn í stjórnarskrána? Ég hef óttast að þetta sé þannig. Það voru stjórnmálamenn, virðulegur forseti, sem hófu þennan leik allan saman. Hann hófst hér. Það voru stjórnmálamenn sem ákváðu að fara í þessa vegferð og það eru að sjálfsögðu stjórnmálamennirnir sem verða þá að enda þetta rugl allt saman. Ég held því miður, herra forseti, að þrátt fyrir ágætar tilraunir hæstv. forsætisráðherra séum við ekkert endilega miklu framar í dag en við höfum verið vegna þess að enn er verið að berast á banaspjót um það hvaða pólitísku skoðanir eigi að vera í stjórnarskrá.

Hæstv. forseti. Ég held að ég og hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson séum nokkurn veginn á sömu línu í þessu máli, mér heyrist það. Ég er alveg sammála því að ef við förum þessa leið, eins og t.d. var í þessari svokölluðu nýju stjórnarskrá, og að hluta til í þessu frumvarpi forsætisráðherra, þá er í mínum huga verið að eyðileggja það sem ég kalla stjórnarskrá. Þá verður framtíðin þannig að við reynum að breyta henni eftir því hvernig valdahlutföllin eru á hverjum tíma og koma inn okkar málum. Það hef ég alltaf viljað forðast. Ég hef alltaf litið svo á að við værum sammála í grundvallaratriðum um þá stjórnskipan sem við höfum og sammála um það hvaða réttindi við eigum að hafa gagnvart stjórnvöldum, þ.e. mannréttindakaflann. Ef við þurfum að laga eitthvað þá fylgir slíkt einhverri þróun varðandi mannréttindi en ekki fara að hrófla við stjórnskipaninni nema við séum sammála um það og þá er bara almenn sátt um það. En svo var auðvitað ekki í þessu ferli. Menn ætluðu bara að þvinga þetta í gegn á einföldum meiri hluta. Það var hugsunin, pólitísk stefna að stórum hluta. Menn voru að veifa þessu plaggi og segja að það væri svo lýðræðislegt og frábært, að vísu voru allir sérfræðingar búnir að segja að það væri ónothæft sem stjórnarskrá. Þeir sem voru hvað mest fylgjandi því að stjórnlagaráðsplaggið yrði stjórnarskrá segja venjulega hérna í umræðunni að við eigum alltaf að hlusta á sérfræðinga. Svo þegar sérfræðingar segja að það sé ónýtt þá þarf allt í einu ekki að hlusta á sérfræðingana lengur. Auðvitað er þetta plagg ónýtt. Það vita allir sem einhverja þekkingu hafa á stjórnlögum yfir höfuð.

Virðulegi forseti. Stjórnarskráin, sem er jú grundvallarlöggjöf okkar, verðskuldar að vera stöðug og verðskuldar um leið að fá að þróast í samræmi við breyttan tíðaranda. Getur það tvennt farið saman? Já, það getur það. Við eigum að nálgast stjórnarskrána okkar af djúpri virðingu og það þarf vitaskuld meira til að koma til að hrófla við henni en gildir um aðra löggjöf. Með því að við nálgumst hana sem grundvallarlöggjöf okkar blasir við að hún er vegvísir sem öll önnur löggjöf þarf að ríma við og standast. Þess vegna þarf hún að vera í samræmi við grunngildi þjóðarinnar og þess vegna þarf hún að vera skýr. Vegvísirinn verður líka að endurspegla samfélagið, gildi og sýn þjóðarinnar, og það tel ég að hún hafi að mestu leyti gert og í þeim tilvikum þar sem upp á hefur vantað hefur hún verið endurskoðuð. Stærsta breytingin og marktækasta að því leyti er vitaskuld endurskoðun mannréttindakaflans á sínum tíma. Sjálf er ég þeirrar skoðunar að stjórnarskráin verðskuldi þá virðingu að fá að standa þar sem hún getur staðið, að við lagfærum hana og gerum hana sterkari, að við gerum hana endingarbetri og jafnvel fallegri þar sem þess er þörf. Í mínum huga er það inntak hennar sem skiptir máli en ekki það hvort hún er að grunninum til ný eða gömul. Stjórnarskráin okkar er og hefur verið gagnorð, sem er kostur, en það má hins vegar ekki vera á kostnað þess að hún sé skýr, því hún varðar jú sum af mikilvægustu viðfangsefnum samtímans. Breytingartillögur hæstv. forsætisráðherra verða líka að standast þær kröfur, að vera gagnorðar og skýrar, bæði um markmið, inntak og þýðingu. Orðalag sjálfra ákvæðanna þarf að vera skýrt. Það dugar ekki til að að baki þeim sé góður pólitískur vilji, pólitískar yfirlýsingar hér inni í þingsal eða fyrir utan hann, heldur þarf orðalag stjórnarskrárinnar sjálfrar að standast þessa kröfu. Nokkur atriði í frumvarpinu sem hér eru til umræðu eru eðlilega umdeildari en önnur og ég ætla í þessari ræðu að halda mig við eitt atriði, grundvallaratriði, þar sem ég tel að ástæða sé til að óttast að göfugt markmið hafi því miður ekki verið mikið meira en það. Það er tillagan sem varðar ákvæðið um auðlindir landsins. Það ákvæði nær því að mínu viti ekki að vera nægilega skýrt um það til hvers sé lagt af stað með breytingar og gæti í versta falli fest í sessi fyrirkomulag, kerfi, sem er í andstöðu við sýn og vilja þjóðarinnar og ég spyr hvort það hafi verið markmiðið. Auðlindir landsins skulu samkvæmt b-lið 22. gr. frumvarpsins, sem yrði 80. gr stjórnarskrárinnar, tilheyra íslensku þjóðinni. Þar segir, með leyfi forseta: „Þær skal nýta á sjálfbæran hátt til hagsbóta landsmönnum öllum. Ríkið hefur eftirlit og umsjón með meðferð og nýtingu auðlindanna.“ Allt er þetta gott og blessað. Svo segir, með leyfi forseta: „Náttúruauðlindir og landsréttindi sem ekki eru háð einkaeignarrétti eru þjóðareign. Enginn getur fengið þessi gæði eða réttindi tengd þeim til eignar eða varanlegra afnota. Handhafar löggjafarvalds og framkvæmdarvalds fara með forræði yfir þeim í umboði þjóðarinnar. Veiting heimilda til nýtingar á náttúruauðlindum og landsréttindum sem eru í þjóðareign eða eigu íslenska ríkisins skal grundvallast á lögum og gæta skal jafnræðis og gagnsæis. Með lögum skal kveða á um gjaldtöku fyrir heimildir til nýtingar í ábataskyni.“ Síðasta efnisgrein þessa ákvæðis er sú sem öllu máli skiptir, bæði í pólitísku og lagalegu samhengi. Þar eru vonbrigðin falin. Veiting heimilda þar er ekki skýrlega tímabundin heldur segir í ákvæðinu að veiting heimilda skuli grundvallast á lögum. Það er gott svo langt sem það nær en þetta vantar þó inn í ákvæðið. Gjaldtaka er bundin í lög sem eðlilegt er en ekki sagt neitt nánar um það. Lykilspurningunum, pólitískum og lagalegum, er að mínu viti ekki skýrlega svarað þarna en það að skila auðu í lagasetningu er auðvitað ákveðin afstaða í sjálfu sér. Ef markmiðið var að tryggja rétt almennings umfram það sem fiskveiðilöggjöfin okkar gerir þegar verður það sennilega ekki niðurstaðan. Þjóðareignin á skilið að fá skýrari vernd í stjórnarskrá en hér er boðað. Til þess að ná fram skýrlega efnislegri breytingu en ekki ákvæði sem er gott svo langt sem það nær en gatar það sem máli skiptir þá hefði átt að festa í lög orð eins og tímabindingu, að stjórnarskrá þjóðarinnar segi það skýrt hvað sé heimilt og hvað ekki og hversu lengi. Orðin hafa þýðingu og þögnin hefur það líka. Ég velti því fyrir mér hvers vegna ekki má segja þetta skýrlega í ákvæðinu sjálfu. Greinargerðin virðist mjög á þessum nótum en það er eins og það vanti að stíga lokaskrefið. Þetta er afraksturinn eftir áralanga vinnu og yfirferð þar sem allir vita um hvað málið snýst. Hvers vegna er sú leið farin að setja ákvæði sem horfir við mér sem fremur opið ákvæði, sem a.m.k. er vafa undirorpið um að skili í reynd mikilli breytingu á réttarstöðu? Ef markmiðið er sátt þjóðar á þá að vera skýrt að þegar lagt er upp með breytingu á stjórnarskrá séum við þá með það skýrt í hendi hvaða efnislegu þýðingu það hefur að segja að auðlind sé sameign þjóðar, því að ég held að þetta ákvæði geti a.m.k. ekki skýrlega náð fram því markmiði eða þeim fyrirheitum sem þjóðin vill heyra. Þau eru ekki skýrlega orðuð í þessu ákvæði. Ef ætlunin er sú að réttarstaðan verði að mestu leyti óbreytt þá finnst mér að það eigi líka að liggja skýrt fyrir, að umræða um stjórnarskrá sé þá með þeim hætti og þjóðin fái að heyra að sú sé ætlunin. Ef ætlunin er hins vegar að ná fram breytingu biðla ég til ríkisstjórnarinnar að gera það þá þannig að öllum sé það ljóst en skilja ákvæðið ekki eftir opið með þeim hætti að það verði einhver framtíðarmúsík hvernig ákvæðið mun þróast, því það vitum við að stjórnarskrárbreytingar standa ekki í eitt og tvö ár ef af þeim verður. Þetta yrði þá breyting, ef hún yrði samþykkt á næsta þingi, sem er líkleg til að lifa næstu áratugina. Fram kemur í greinargerð að hæstv. forsætisráðherra hafi haldið 25 fundi með formönnum stjórnmálaflokkanna eða fulltrúum þeirra. Ef maður fer alla leið til baka má segja að vinna við þetta mál hafi staðið frá árinu 1998 og hér stöndum við uppi og afraksturinn er þessi. Ég vil því benda á breytingartillögu sem formaður Viðreisnar lagði fram þar sem ákvæðið er lítillega breytt en það vitum við líka að einstök orð í lagasetningu geta haft grundvallaráhrif á inntak. Í breytingartillögunni er lítið atriði, sem er stórt, að setja inn orðið „ótímabundinna“, og einnig sú pólitíska og lagalega yfirlýsing í því sambandi að tala um eðlilegt endurgjald. Herra forseti. Ákvæði frumvarpsins um auðlindir á sér langa forsögu eins og ég kom inn á áðan. Lögð hafa verið fram allnokkur frumvörp til stjórnarskipunarlaga á Alþingi þar sem gert er ráð fyrir auðlindaákvæði í stjórnarskrá og í því ljósi verð ég að viðurkenna að þessi niðurstaða er mér nokkur vonbrigði. Rík þörf er á að fjalla um auðlindir í stjórnarskrá og mæla þar fyrir um þá meginreglu sem stjórnvöld og löggjöfin verða að hafa í heiðri við reglusetningu og umsjón auðlindanýtingar. Ég er ekki viss um að sú regla sem hér á að setja muni takmarka löggjafann nægilega. Ég set stórt spurningarmerki við það en fagna umræðunni um þau mál og bind vonir við að við komumst áfram með málið hér. Efni ákvæðisins um náttúruauðlindirnar er þríþætt. 1. mgr. varðar náttúruauðlindir Íslands almennt séð. Þar fáum við að heyra og sjá meginsjónarmiðin sem liggja skulu nýtingunni til grundvallar. Þar fáum við að heyra að ríkinu sé falið eftirlit með auðlindanýtingu. 2. mgr. fjallar um auðlindir og landsréttindi í þjóðareign og réttaráhrif þess að lýsa sameiginleg gæði í þjóðareign. Þar er fjallað um hlutverk ríkisins gagnvart þjóðareignum. Svo er 3. mgr., sem ég hef verið að fjalla um hér, um veitingu heimilda til nýtingar auðlinda og landsréttinda sem eru í þjóðareign eða í eigu ríkisins og kveðið á um hver grundvallarskilyrðin eru fyrir því að slíkar heimildir séu veittar. Ég myndi telja það mjög til bóta ef stjórnarskráin okkar fengi ákvæði sem gæti rammað það loksins almennilega inn hver sýnin er að þessu leyti. Margt er hér gott en ég get ekki séð að svör við stóru spurningunum séu í frumvarpinu eins og það liggur fyrir nú því eftir stendur að það sem kallað hefur verið eftir er því miður ekki í textanum sjálfum.

Herra forseti. Það verður auðvitað ekki þannig að maður geti gert þá kröfu að allir þingmenn tjái sig um alla þá þætti sem hér eru til umræðu. Það eru mér vissulega vonbrigði, vegna þess að inngangurinn að ræðu hv. þingmanns var prýðilegur, að hv. þingmaður skyldi ekki fjalla um fleiri ákvæði frumvarpsins en bara auðlindaákvæðið. En af því að hv. þingmaður gerði það að sínu aðalumræðuefni myndi mig langa til að spyrja hana nokkuð afmarkaðrar spurningar í tengslum við það. Spurningin snýst um það hvort hv. þingmaður telji að í stjórnarskrá eigi að setja almennt auðlindaákvæði sem eigi við um allar auðlindir eða hvort hún líti svo á að auðlindaákvæðinu sé ætlað að knýja fram tilteknar breytingar í tiltekinni atvinnugrein.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni bæði spurningar og svör og glöð skal ég ræða um aðra þætti í stjórnarskránni. Ég er ekki skoðanasystir hv. þm. Brynjars Níelssonar sem kvelst yfir umræðu um stjórnarskrána. Ég myndi halda að ákvæði um auðlindir, og ég held að það hafi verið það sem lagt var upp með, varði auðlindirnar allar og verði almennt í þeim skilningi. En ég velti því fyrir mér hvort þetta tungutak hafi með það að gera að þarna sé verið að sérsníða ákveðna leið í samhengi við eina tiltekna auðlind.

Herra forseti. Ég ber kannski ekki ábyrgð á orðalaginu í þessu ákvæði en ég held að þetta sé misskilningur hjá hv. þingmanni. Ég held einmitt að orðalagið sé mótað með þeim hætti að það sé tiltölulega almennt um auðlindir og auðlindanýtingu. Ég kemst samt ekki hjá því að velta því fyrir mér, vegna þess að hv. þingmönnum Viðreisnar verður mjög tíðrætt um sjávarútvegsmál í þessu og fyrirkomulag fiskveiðistjórnar og auðlindanýtingar og greiðslur fyrir auðlindanýtingu á sviði sjávarútvegs, hvort það sé eitthvað, að mati hv. þingmanns, í núgildandi stjórnarskrá sem kemur í veg fyrir að hugmyndir Viðreisnar um breytingar á gjaldtöku af sjávarútveginum nái fram að ganga.

Virðulegi forseti. Ég biðst afsökunar á þessu. Ég verð að játa að ég átta mig ekki fyllilega á spurningu hv. þingmanns. Auðlindaákvæðinu er ætlað að ná til þeirra auðlinda sem hér eru en ég held að hv. þingmaður þekki það ágætlega að hið stóra pólitíska samtal, bæði nú og áður, snýst um sjávarútveginn, auðlindina þar. Það er vitaskuld í því samhengi sem við erum að ræða um ótímabundna samninga og eðlilegt endurgjald. Það getur vel átt við um allar aðrar auðlindir líka en það er þar sem frumvarpið gatar, það er þar sem þögnin talar hvað hæst og það rímar ágætlega við pólitískar áherslur ríkisstjórnarflokkanna varðandi sjávarútveginn.

Herra forseti. Ég verð að byrja á að taka undir með hv. þingmanni að stjórnarskráin þarf að vera á traustum grunni og mér fannst ræðan byrja mjög vel. En svo þegar kom að breytingum í samræmi við tíðarandann þá fékk ég smáhroll, ég verð að viðurkenna það. Ég vil því spyrja hv. þingmann: Finnst hv. þingmanni rétt að tíðarandi þvælist í hvert sinn inn í stjórnarskrána? Eða er þetta plagg sem á að vera um ákveðin grunnréttindi okkar borgaranna og stjórnskipun þessa lands? Á tíðarandinn í sjálfu sér að breyta því mikið? Ég hef verulegar áhyggjur af því og þess vegna vildi ég spyrja: Hvað þýðir tíðarandi í þessu dæmi?

Virðulegi forseti. Mér þykir leitt að hafa framkallað hroll hjá hv. þingmanni en svo átta ég mig á því að það þarf ekki annað en að vísa til nútímans til að framkalla þau viðbrögð hjá honum. Tíðarandi gæti t.d. verið endurskoðun mannréttindakaflans á sínum tíma. Hann var orðaður upp á nýtt þegar hann var endurskoðaður á sínum tíma. Það voru grundvallarlagabreytingar en ekki þannig að verið væri að elta eitthvað sem var í síðdegisútvarpinu þann daginn. Hv. þingmaður þekkir það líka mætavel sem löglærður maður hvað þarf að koma til til að breyta stjórnarskránni. Það má kannski deila um það hvort nota eigi orðið tíðarandi en stjórnarskráin er ekki greypt í stein. Þótt hún verðskuldi þá virðingu og fá að vera stöðug þolir hún líka samtalið og hún þolir þróunina. Hún þolir jafnvel tíðarandann.

Forseti. Ég hef alltaf litið svo á að tíðarandinn væri það sem við erum að takast á við á hverjum degi í löggjöf og að stjórnarskrána eigi að mestu að láta í friði þó að vissulega geti komið upp þær aðstæður, t.d. varðandi réttindi borgaranna, að bæta þurfi við hana. Menn hafa reyndar talað um að öll þessi réttindi séu lifandi og þurfi ekkert að breyta stjórnarskránni heldur bara túlka hana í tíðarandanum. Margir hafa haft þær hugmyndir. Við erum að tala um að setja auðlindaákvæði í stjórnarskrá en það er dæmigert ákvæði um atriði sem við erum að takast á um daglega, sem er hættulegt. Hvernig eigum við að nýta auðlindina? Hvaða gjald eigum við að taka fyrir hana? Þetta er pólitík hversdagsins. Það að fara að festa það inn í stjórnarskrá að við verðum til að mynda alltaf að taka fullt gjald - sem enginn veit hvað þýðir, en allt í lagi, þetta endar auðvitað allt í einhverjum málaferlum - er í mínum huga tilgangslaust ákvæði í stjórnarskrá. Við stjórnum auðlindinni. En það er pólitík hvernig við gerum það, um það kýs fólk. Hvernig ætlum við að takast á við nýtingu auðlindarinnar? Hvernig á að gera það? Hverjir eiga að fá heimild til þess? Hvaða skilyrði þurfa menn að uppfylla? Ég lít svo á að slíkt ákvæði eigi ekki heima í stjórnarskrá. Það er óþarft. Við stjórnum þessum veiðum öllum á grundvelli fullveldisréttar, og líka annarri auðlindanýtingu. Við erum að takast á um það.

Virðulegi forseti. Ég nefni annað atriði sem er í stjórnarskrá og viðhorf samfélagsins hafa breyst gagnvart með tímanum en það er embætti forseta Íslands og hlutverk hans. Hér er verið að leggja til eðlilegar breytingar hvað varðar þann kafla. Ég spyr hv. þingmann hvort þar sé gengið of langt. Við erum einfaldlega ósammála um að ekki eigi að fjalla um auðlindirnar í stjórnarskránni. Stjórnarskráin fjallar um mörg af stærstu viðfangsefnum samtímans og á að vera þessi rammi, þessi boðorð, sem öll önnur löggjöf þarf að ríma við. Þó að það sé ekki nákvæmlega útlistað til hversu langs tíma á að gera samninga eða hver krónutalan eigi að vera fyrir hið eðlilega endurgjald hefði mér fundist lagalega og pólitískt skynsamlegt, fyrst lagt er upp í þessa vegferð, að skapa hér ákvæði um auðlindirnar, að reyna að ná fram þeirri sátt sem svo lengi hefur verið kallað eftir, með því að gera það þá skýrt, meira en bara í greinargerð, meira en í pólitísku samfélagi hér inni í sal eða í fjölmiðlum, hvað það þýðir að þessi auðlind sé í þjóðareign og hvernig við ætlum að tryggja það. Síðan má útfæra það nákvæmlega í almennri lagasetningu hvernig gjaldtakan fer fram, til hve langs tíma má gera samninga o.s.frv. Það er ekkert, hvorki í tillögu hæstv. forsætisráðherra né í breytingartillögu Viðreisnar, sem fellur í þá gryfju að ramma þar inn einhver viðmið sem standast ekki tímans tönn. Það er bara ekki þannig.

Forseti. Ég ætla að skella mér örstutt í forsöguna að þessu máli. Oft er nefnt að atkvæðagreiðslan um stjórnlagaþing hafi nú verið dæmd ólögleg og þar af leiðandi sé allt þetta ferli ómögulegt og svona en enginn hefur haldið því fram nema þeir sem eru á móti því að stjórnarskránni sé breytt. Þetta er bara niðurstaða sem varð og þingið gerði í kjölfarið það sem þingið getur alltaf gert, það skipaði hóp eða nefnd eða ráð til að koma með tillögur að frumvarpi, sem er nákvæmlega það sem var gert, sem er nákvæmlega það sem þessi ríkisstjórn hefur margoft gert á þessu kjörtímabili, skipað fullt af nefndum til að koma með alls konar tillögur um hin og þessi frumvörp og þess háttar. Það er nákvæmlega ekkert flókið í því ferli. Niðurstaða stjórnlagaráðs var sett í þjóðaratkvæðagreiðslu, vissulega með ágreiningi milli flokka. En það er nú þannig að það eru ekki endilega þeir sem hafa uppi ágreining sem hafa rétt fyrir sér. Við getum t.d. fjallað um ágreininginn um Landsrétt, það var ágætiságreiningur um það mál hér á þingi. Síðan hefur komið berlega í ljós hverjir höfðu rétt fyrir sér um það, það voru þeir sem höfðu uppi ágreining í því máli. Svo er hægt að taka þriðja orkupakkann, þar kom berlega í ljós að þeir sem höfðu uppi ágreining höfðu ekki rétt fyrir sér, þannig að það hefur sitthvað með það að gera þegar við förum og skoðum ágreining um hvort fara eigi í þjóðaratkvæðagreiðslur eða hvernig á að fara með niðurstöður þeirra o.s.frv. En niðurstaðan er skýr: Þrátt fyrir að kvartað sé yfir að þátttaka hafi verið lítil í þjóðaratkvæðagreiðslunni þá virkar það bara þannig í lýðræðissamfélagi að þeir ráða sem mæta á kjörstað og kjósa. Þeir sem mæta ekki treysta þeim sem mæta til að ráða niðurstöðunni. Þannig er það. Það vita allir. Þá þýðir ekkert að kasta því fram sem einhvers konar rökum í málinu að þátttaka hafi verið lítil. Niðurstaðan er samt skýr. Framhaldið af niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslunnar hefur síðan einfaldlega ekki verið unnið af heilum hug eða hannað til þess að skila árangri. Sitt sýnist hverjum um í hvaða ríkisstjórn er þar verið að vísa. Ég held að frumvarp hæstv. forsætisráðherra sé lagt fram af heilum hug, en það ferli sem leiddi að því var alls ekki hannað til að skila árangri. Það var hægt að segja frá fyrsta degi að það kæmi ekki til með að skila árangri. Það hefur verið sagt opinberlega, bæði af hæstv. forsætisráðherra og fjármálaráðherra, að í rauninni var aldrei búist við því að það myndi gera það, kannski var vonast til þess einhvers staðar á bak við tjöldin eða eitthvað svoleiðis. En það hefur alveg komið fram í opinberri umræðu að það var í rauninni aldrei nein bjargföst trú á því frumvarpi, eitthvað mikið hefði þurft að gerast til þess að það hefði skilað árangri. Ég var við 1. umr. hérna þegar málið var fyrst tekið á dagskrá. Þá fór hv. formaður Framsóknarflokksins mikinn og talaði um að það væru þeir sem vildu heildarendurskoðun á stjórnarskránni sem væru að tefja ferlið varðandi það að setja nýja stjórnarskrá samkvæmt niðurstöðum þjóðaratkvæðagreiðslu. En ég hef haldið því fram í umræðunni að það sé einmitt ágreiningurinn um auðlindaákvæðið sem hafi helst stoppað það. Það eru þeir hagsmunir sem birtast í því ákvæði sem tafið hafa ferlið aftur og aftur, bæði hérna inni og eins úti í samfélaginu. Það er togstreitan um hvernig stjórnmálin hafa fært þá túlkun sem lögð var fram í frumvarpi stjórnlagaráðs um fullt gjald yfir í eðlilegt gjald og sagt að það væri ákveðið vantraust á því að þar lægi að baki heill hugur eða heiðarleg stjórnmál. Ég er ekki sammála því. Það eru rök á bak við eðlilegt gjald en líka rök á bak við fullt gjald. Þess vegna hef ég meira að segja lagt til að bæði sé betra. Hægt er að hafa hvort tveggja í því orði sem hæstv. forsætisráðherra kemur með inn í þessa umræðu um hvort auðlindin sé nýtt í ábataskyni eða ekki.

Herra forseti. Í fyrsta lagi vildi ég gera athugasemdir við orðalag hv. þingmanns um að það sé fyrst og fremst auðlindaákvæðið sem hafi valdið deilum um tillögur stjórnlagaráðs og þetta ferli sem átt hefur sér stað síðasta áratuginn eða svo. Vissulega er ágreiningur um það en það er fjöldamargt annað. Það hafa í raun og veru fyrst og fremst verið stuðningsmenn tillagna stjórnlagaráðs sem hafa viljað setja auðlindaákvæðið í forgrunn þó að við sem höfum gagnrýnt tillögur stjórnlagaráðs höfum gert það á fjöldamörgum öðrum forsendum. Þess vegna hef ég í þessari umræðu í dag kannski reynt að beina sjónum að álitamálum sem ég tel að séu uppi, t.d. varðandi forsetakaflann, sem snerta m.a. valdheimildir forseta. Það væri kannski ástæða til að spyrja hv. þingmann, af því að ég veit að hann hefur velt þessu töluvert fyrir sér í sambandi við forsetakaflann eins og hann er hér settur fram, hvort hann sé nægilega skýr að mati hv. þingmanns. Þó að ég hafi ekki haft tíma til að fara yfir öll þau atriði sem ég vildi koma að í því sambandi þá hef ég verið þeirrar skoðunar og hef látið þá skoðun í ljós að fyrst farið var út í að breyta forsetakaflanum sé niðurstaðan ekki sú sem ég vænti, þ.e. í sambandi við skýrleika. Mér hefur fundist vanta upp á skýrleikann. Hafi menn á annað borð áhyggjur af því að fólk misskilji það þegar annars vegar er sagt að forseti hafi einhverjar tilteknar valdheimildir og svo hins vegar séu þær af honum teknar með einhverjum öðrum ákvæðum þá hef ég sagt að það vandamál, hafi það verið vandamál, sé enn fyrir hendi, jafnvel þó að þetta frumvarp nái fram að ganga. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður geti verið sammála mér um það.

Forseti. Er forsetakaflinn skýr? Ég tel hann vera skýrari en í núverandi stjórnarskrá, tvímælalaust. Ég ætla að leyfa umsagnarferlinu að klárast til að ná að pota betur í nákvæmlega hvernig einhverjum dettur í hug að snúa út úr því sem lagt er til í þessu frumvarpi. En þetta er tvímælalaust betrumbót frá núverandi þekktum útúrsnúningum sem tengjast því hvernig valdið er framselt eða ekki þegar ráðherra á að framkvæma framkvæmdarvaldið. Samt stendur að forseti eigi að gera það. Þegar hver og ein grein er túlkuð bókstaflega er eins og forseti geti einhvern veginn tekið sér það vald á ýmsan hátt, t.d. er spurning hvort forseti þurfi að samþykkja þingrof eða hvort hann verði að gera það og ýmislegt þannig. Eins og er er það óskýrt. Það sem bætt er við hér gerir það skýrara. Ég hlakka til að sjá hvernig umsagnarferlið fer hvað það varðar. Síðan er það varðandi auðlindaákvæðið fyrst og fremst. Já, það eru ýmis önnur álitamál sem hefur verið komið til móts við í vinnu stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, Feneyjanefndarinnar og víðar þar sem fólk hefur vissulega tekið undir að það eru álitamál sem hafa farið í gegnum ákveðið lagfæringarferli án þess að fólk telji að verið sé að bregða frá frumvarpi stjórnlagaráðs í grundvallaratriðum. En við endum alltaf í rifrildinu um auðlindaákvæðið. Þess vegna segi ég að það sé fyrst og fremst vandamálið. Það er bara mín skoðun. Það er ekkert flóknara en það. Ég skil alveg að það séu álitaefni í öðrum greinum en í því rifrildi er umræðan um auðlindaákvæðið háværust, um fullt gjald eða eðlilegt gjald, hvernig við skiljum það og hvernig við greinum á milli þess hvenær eigi að vera fullt gjald og hvenær eigi að vera eðlilegt gjald.

Herra forseti. Háværustu deilurnar? Já, en það hefur fyrst og fremst verið í munni þeirra sem hafa verið að reyna að keyra á þessar breytingar á grundvelli tillagna stjórnlagaráðs. Að mínu mati hafa þeir - og þá höldum við því eins og hv. þingmaður og ég virði það að hann lýsi skoðunum sínum á þessu og ég geri það líka fyrir mitt leyti - að mínu áliti hefur ítrekað verið reynt að nota auðlindagjaldið sem einhvers konar sölutrix til að koma miklu víðtækari breytingum í gegn vegna þess að menn hafa verið þeirrar skoðunar að þar væri hægt að slá á einhverja strengi hjá almenningi í sambandi við auðlindagjaldið og á þeim forsendum hefur verið reynt að smygla í gegn fullt af öðrum breytingum. Ég bara minni á að tillögur stjórnlagaráðs gengu út á að breyta ekki bara einhverju auðlindaákvæði og einhverjum einstökum ákvæðum, það var verið að umskrifa nánast allar greinar stjórnarskrárinnar með ófyrirsjáanlegum afleiðingum og bæta 35 nýjum greinum við. Það hefur því verið heilmikið um að tala í þessu. En í áróðri þeirra sem hafa verið að berjast fyrir tillögum stjórnlagaráðs, t.d. Stjórnarskrárfélagsins og annarra, hafa auðlindamálin verið sett í sérstakan forgrunn. Það hefur að einhverra mati verið álitið pólitískt söluvænlegt. En af því að hv. þingmaður hefur tækifæri til að svara mér aftur vildi ég spyrja ítarlega: Þegar hann talar um aukinn skýrleika í þessum forsetakafla er hann með eitthvað fleira í huga en þingrofsákvæðið? Ég ætla koma inn á þingrofið sérstaklega í ræðu minni á eftir, en þegar hann talar um aukinn skýrleika finnst hv. þingmanni eitthvað skýrara í þessu frumvarpi en í núgildandi stjórnarskrá t.d. hvaða sjálfstæða mat forseti hefur gagnvart framkvæmdarvaldsathöfnum sem hann undirritar?

Það er margt að fara yfir hér. Já, að grunni til er frumvarp stjórnlagaráðs endurskoðun á núverandi stjórnarskrá. 80% af þeirri stjórnarskrá sem við búum við er að finna í frumvarpi stjórnlagaráðs og 80% þeirra setninga sem þar eru. Þær setningar sem detta út eru ekkert rosalega merkilegar ef maður fer yfir listann. Maður getur svo sem farið yfir þann lista einhvern tímann, kannski í 2. umr. Ég er með hann hér í ansi langri grein. Hitt eru viðbætur. Já, 35 nýjar greinar en þær greinar er að finna í stjórnarskrám víða annar annars staðar í heiminum. Það er engin rosaleg nýsköpun í þessu plaggi sem kom frá stjórnlagaráði. Þetta er eitthvað sem er þegar til. Í rauninni er dálítið merkilegt að sjá þróunina í því og hvar áróðurinn liggur í raun og veru þegar allt kemur til alls. Pólitískt söluvænlegt? Já, allt í lagi, pólitískt söluvænlegt. Ég skil það mjög vel út af þeim hávaða sem hefur verið út af kvótakerfinu í þó nokkuð langan tíma. Fólki er að sjálfsögðu annt um sjávarauðlindina. Það er ekki pólitískt söluvænlegt að vera með eða á móti því. Það er einfaldlega bara eitthvað sem fólk er að sjálfsögðu að bítast um. Það er einmitt af því að þjóðin er stjórnarskrárgjafinn og búin setja okkur þau mörk sem við eigum að vinna innan. Ef þjóðin segir: Þegar kemur að auðlindum sem á að hagnýta í ábataskyni á þingið að vinna á forsendum fulls gjalds en ekki bara eðlilegs gjalds eða einhverjum öðrum forsendum sem skila okkur þeim niðurstöðum sem við erum núna með. Við sjáum vel misskiptinguna á þeim vettvangi sem fólki svíður sjálfsögðu 

Hæstv. forseti. Af því að ég heyrði á ræðu hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar að hann er afskaplega hrifinn af auðlindaákvæðinu í tillögum stjórnlagaráðs, sem maður hefur haft á tilfinningunni að allt þetta mál snúist í raun og veru um og hafi alltaf snúist um, þá vil ég spyrja: Eru sambærileg auðlindaákvæði í stjórnarskrám annarra vestrænna ríkja eða yfir höfuð einhver auðlindaákvæði? Ef svo er, hvaða ríki eru það þá helst? Er þetta ekki bara einhver íslensk uppfinning að hafa auðlindaákvæði með þeim hætti sem bindur okkur öll, stjórnmálin til framtíðar, hvað það varðar hvernig við nýtum auðlindirnar og hvaða gjald við tökum fyrir? Þetta kann að vera einhvers staðar til, ég man það ekki. Ég veit þó að það var ákvæði um þjóðareign í gömlu sovésku stjórnarskránni. Erum við að fara þangað eða hvert erum við að fara? Af hverju erum við með í stjórnarskrárákvæði um það hvernig við ætlum að nýta auðlindir til framtíðar? Nú er ekki auðvelt að breyta stjórnarskrá. Telur þingmaðurinn skynsamlegt yfir höfuð að hafa svona ákvæði eins og var í tillögu stjórnlagaráðs? Það er nú heldur meinlausara ákvæðið hjá forsætisráðherra, en af hverju þurfum við að hafa þetta svona? Og af hverju eru eiginlega engir aðrir með svona ákvæði í stjórnarskrá? Kann þingmaður einhverja skýringu á því?

Virðulegi forseti. Eins og hv. þingmaður sagði sjálfur í ræðu sinni þá mundi hann ekki hvort svona ákvæði væri einhvers staðar annars staðar. Þegar ég fór yfir málið hvað það varðar, það var 2016 síðast, voru allar greinarnar til í einhverjum stjórnarskrám. Ég man ekki nákvæmlega hvaða ákvæði var hvar og er ekki með það beint fyrir framan mig. Ég reyndi að fletta því upp á þessum tveimur mínútum sem ég hafði og fann alla vega eina grein, „National Resources and the Constitution. Some Recent Developments and their Implications for the Future Regulation of the Resource Industries.“ - Ef ég þýði það yfir á íslensku þá er það: Náttúruauðlindir og stjórnarskrár. Nýleg þróun og áhrif hennar á framtíðarlagasetningu og auðlindageirann. Fræðin eru tvímælalaust til og fræðin eru nú þegar í lögum. Tökum sem dæmi akademískt frelsi sem er í lögum og er í tillögum stjórnlagaráðs að setja í stjórnarskrá. Það er ekki það mikill munur þarna á nema að stjórnarskráin er sá rammi sem við förum ekki fram úr. Við verðum að grundvalla lagasetningu okkar á stjórnarskránni. Það er ekkert að því að setja stjórnmálunum nú og til framtíðar þann ramma utan um auðlindir landsins til að tryggja sjálfbærni. Það hefur komið í ljós á undanförnum árum og áratugum að við höfum gengið á mjög ósjálfbæran hátt á auðlindir, náttúruauðlindir, þannig að það er tvímælalaust nauðsynlegt að setja það í stjórnarskrá til að ekki sé verið að flakka of auðveldlega með það í lögum hvernig gengið er á náttúruauðlindir á ósjálfbæran hátt.

Hæstv. forseti. Já, það er allt til í fræðunum og það er allt til í pólitík. En við höfum alltaf haft það fyrir ákveðna reglu hér að miða okkur við önnur sambærileg ríki, lýðræðisríki, og einna helst nágranna okkar. Þegar ég stundaði lögfræði man ég ekki til þess að í nokkurri stjórnarskrá á Norðurlöndum hafi verið auðlindaákvæði af því tagi sem tillögur stjórnlagaráðs gera ráð fyrir. Ég held að ég geti fullyrt að svo sé ekki. Það kann að vera að við finnum þetta einhvers staðar í Suður-Ameríku, það er eins og mig rámi í að svipað ákvæði sé í stjórnarskrá Ekvador, það kann að vera misminni, ég ætla ekki að fullyrða um það. Það eru til, held ég, einhver svipuð ákvæði í stjórnarskrá Rúanda. Ég geld varhuga við ákvæðum af þessu tagi í stjórnarskrá. Við erum öll sammála um það, og enginn ágreiningur um það, að ekki ætlum við að ganga á auðlindir okkar með ósjálfbærum hætti. Það er enginn ágreiningur um það og hagsmunir okkar snúa að því að hér sé sjálfbær atvinnugrein, sjálfbær nýting á auðlindum. Ég óttast hins vegar að tillaga stjórnlagaráðs um auðlindaákvæði gæti valdið því að sjávarútvegurinn yrði ekki einu sinni sjálfbær. Það er auðvitað áhyggjuefni mitt í þessu. Ég segi bara: Ég ætla ekki að vera fyrsti maðurinn sem fer þá leið að búa til eitthvert svona ákvæði um þjóðareign og nýtingu auðlinda til framtíðar. Það held ég að sé ávísun á vandamál og ég er nokkuð sannfærður um það.

Hæstv. forseti. Þetta voru tvö merkileg andsvör. Til að byrja með var ýjað að því að auðlindaákvæði væri til í einhverjum kommúnistaríkjum o.s.frv. Svo áttum við öll að vera sammála um að vilja sjálfbæra nýtingu á auðlindum, og ef við erum öll sammála því þá er það eitthvað sem á augljóslega heima í stjórnarskrá. Grundvöllurinn að því hvað á heima í stjórnarskrá er eitthvað sem við erum almennt séð sammála um. Svo fór andsvarið út í það að tryggja verði sjálfbæran sjávarútveg. Bíddu, er hv. þingmaður ekki úr flokki sem tileinkar sér markaðskerfi? Hvernig er það öðruvísi en að aðlagast, hvað varðar sjálfbærni, því hvernig aðstæður eru? 

Ertu þá að tala um byggðakvóta?

Ég er að tala um ýmiss konar útfærslur á því, hvernig sum fyrirtæki eru með hærri prósentu í kvótaeign en er leyfilegt samkvæmt lögum og það er ekki gert neitt í því heldur eru einhverjar tilraunir gerðar til að setja í lög að ekki þurfi að glíma við það fyrr en eftir sex ár eða eitthvað svoleiðis, hvernig sem það var. Við eigum í vandræðum með að stjórna þessari auðlind eins og er og ef við erum í alvörunni sammála um að við eigum að hafa sjálfbæra nýtingu á auðlindum þá á það heima í stjórnarskrá hvernig við höfum rammann utan um það.

Virðulegi forseti. Ég vil undirstrika það að í fyrstu ræðu minni fór ég yfir aðferðafræðina almennt, aðdragandann og vinnulagið. Hvað varðar verkefnin sem við fórum síðan yfir vil ég lýsa því yfir að ég sakna þess mjög að sjá hér framsalsákvæði sem var samkomulag um að taka fyrir á þessu kjörtímabili. Gefist var upp við það. Og ég undirstrika það sem ég sagði í fyrri ræðu minni að ég sakna þess að sjá hér jafnt vægi atkvæða, ekki síst vegna þess að eftir að við fórum að kanna raunverulegan vilja almennings varðandi það ákvæði sáum við eindregna ósk þjóðarinnar, almennings, í þá veru að jafna vægi atkvæða. Og því meira sem var unnið í því, því ríkari varð stuðningurinn við það að jafna vægi atkvæða. Ég vil líka draga fram að ég hef ekki breytt afstöðu minni varðandi íslenskuákvæðið, umhverfisákvæðið og forsetakaflann og ég styð í megindráttum aðferðafræði og nálgun hæstv. forsætisráðherra og formanns Vinstri grænna. Ég hef hins vegar tekið eftir mjög áhugaverðum ábendingum frá hv. þm. Birgi Ármannssyni um forsetakaflann. Mér finnst sjálfsagt að farið verði gaumgæfilega yfir ábendingar hans. Upphaflega ætlaði formaður Vinstri grænna að vera með mörg frumvörp, það var alltaf uppleggið, og ég lýsti því yfir á sínum tíma að ég væri tilbúin til að vera á þeim frumvörpum. Engu að síður hef ég ekki breytt afstöðu minni. Ég tel að hægt sé að ná ákveðinni samstöðu um þessa þætti. Það var hins vegar alveg ljóst þegar auðlindaákvæðið lá fyrir að ekki var hægt að ná nákvæmlega þeirri samstöðu sem ég hefði óskað eftir. Ég hefði getað lagt fram nákvæmlega það auðlindaákvæði sem ég hefði viljað sjá. Til að ná samstöðu er ég hins vegar að reyna að sýna fram á að hægt sé að vinna með það sem hæstv. forsætisráðherra hefur lagt fram. Þess vegna hef ég lagt fram breytingartillögu sem vinnur út frá því ákvæði sem liggur fyrir. Þótt ekki sé verið að breyta mörgum orðum í tillögu minni þá er þetta lykilatriði. Þetta eru grundvallaratriði til þess einmitt að virkja þjóðareignina en gera hana ekki óvirka og í rauninni merkingarlausa. Þótt orðið þjóðareign sé fagurt, og að fá það inn í stjórnarskrá, hefur það enga þýðingu fyrir þjóðina umfram það sem almenn lög gera nú þegar ráð fyrir. Hæstv. fjármálaráðherra sagði réttilega í 1. umr. að nýja ákvæðið kæmi ekki í veg fyrir að tímabinda mætti nýtingarréttinn í almennum lögum. Nei, þetta þarf náttúrlega ekki að tyggja ofan í einn né neinn því að almenna reglan í öllum öðrum lögum um nýtingarrétt á náttúruauðlindum í þjóðareign er sú að gerðir séu tímabundnir samningar. En það er ekki gert og hefur ekki verið gert eftir að Sjálfstæðisflokkurinn og LÍÚ, núna SFS, kúventu í afstöðu sinni eftir að auðlindanefndin, undir forystu Jóhannesar Nordals, skilaði afstöðu sinni árið 2000. Þá kúventu þessir tveir aðilar, LÍÚ og Sjálfstæðisflokkurinn. Svo heyri ég talað hér um tíðaranda. Ég byrjaði á þingi með því að samþykkja breytingar á stjórnarskrá. Síðan höfum við ekkert færst áfram í breytingum á stjórnarskrá. Við eigum að sýna þann metnað, já, við skuldum þjóðinni að vissu leyti breytingar á stjórnarskrá en við þurfum þá að gera þær almennilega, sérstaklega þegar kemur að kröfu hennar um auðlindaákvæðið. Hún er að biðja um að hún verði ekki blekkt til einhvers innihaldslauss ákvæðis. Talandi um tíðarandann, af hverju hefur ekkert breyst í þessi 20 ár? Af því að markvisst hefur verið unnið gegn því í öllum tillögum, hvort sem er varðandi almenn lög eða í hugmyndum að breytingum á stjórnarskrá, að setja fram í almennum lögum tímabundna samninga um aðgang að sjávarauðlindinni. Þannig að þetta er risamál. Það hefur alltaf og ítrekað verið komið í veg fyrir að gerðir verði tímabundnir samningar um sjávarauðlindina. Þessi almenna grundvallarregla um nýtingarrétt náttúruauðlinda kemur einnig skýrt fram í frumvarpi ríkisstjórnarinnar um hálendisþjóðgarð. Þar er eðlilega gert ráð fyrir að hvers kyns nýtingarréttur samkvæmt þeim lögum verði tímabundinn. Við sjáum það líka í allri umgengni varðandi orkunýtingu. Þar eru gerðir tímabundnir samningar. Þetta eru allt umdeild mál. Fiskeldi er umdeilt en lagaramminn er alveg skýr. Þar eru gerðir tímabundnir samningar af því þar er um að ræða aðgang að sameiginlegum auðlindum þjóðarinnar og óvissan á ekki að vera lögð á herðar þjóðarinnar. Hún á ekki að vera þar. Ótímabundinn nýtingarréttur í sjávarútvegi er þess vegna sérregla í íslenskum rétti og ekki bara undantekning í íslenskum rétti heldur líka þegar við skyggnumst víðs vegar um aðra heimshluta. Þess vegna varpa ummæli hæstv. fjármálaráðherra að mínu mati skýru ljósi á ólíkt eðli stjórnarskrár og almennra laga. Eitt af mikilvægustu hlutverkum stjórnarskrár er að takmarka vald. Þannig kveður stjórnarskráin t.d. á um að hvers kyns mismunun í skattheimtu sé óheimil. Ef ekkert slíkt ákvæði væri í stjórnarskrá væri eftir sem áður unnt að tryggja jafna stöðu allra í almennum lögum. Gildi þessa stjórnarskrárákvæðis felst því í því að hendur löggjafans eru bundnar. Ágreiningur um auðlindaákvæðið snýst um það að Vinstri græn og Sjálfstæðisflokkurinn vilja hafa þjóðareignarákvæði þannig orðað að unnt verði að hafa áframhaldandi mismunun, að við getum viðhaldið mismunun við nýtingu orkuauðlinda. Það er almenn regla að þeir sem hafa aðgang að auðlindum, einkaafnot af auðlindum, geri tímabundna samninga, eins og ég sagði áðan. Orkunýting, miðhálendisþjóðgarður, fiskeldi, allt saman er þetta vissulega umdeilt en það sem sameinar þessar greinar er að um þær eru gerðir tímabundnir samningar. Það er meginreglan og hún á að gilda til að tryggja að þjóðareignin okkar verði virk. Við eigum ekki að fara í kringum það eins og köttur í kringum heitan graut. Það er stjórnskipulega hliðin á málinu. Síðan kemur hin hliðin sem snýr að stjórnmálafræðinni. Í kerfi samsteypustjórnar þarf jafnan að gera málamiðlanir. Tveir af núverandi stjórnarflokkum gengu til síðustu kosninga með þá stefnu að tímabundinn nýtingarréttur auðlinda ætti að ná til allrar auðlindanýtingar, Framsókn og Vinstri græn. Þeir flokkar sögðu við kjósendur sína fyrir síðustu kosningar að afnema ætti sérregluna í sjávarútvegi. Sjálfstæðisflokkurinn var eini flokkurinn sem boðaði áframhaldandi sérreglu fyrir sjávarútveginn. Málamiðlun stjórnarflokkanna var síðan sú að hinir tveir flokkarnir, Framsókn og Vinstri græn, féllust á stefnu Sjálfstæðisflokksins. Þannig er þetta oft við stjórnarmyndun. Við skulum ekki draga dul á það. Að einhverju marki verðum við alltaf að sætta okkur við slíkar málamiðlanir en þær geta orðið hættulegar þegar þær snúast um stór prinsipp sem fela í sér mismunun. Ef stjórnarskráin leyfði mismunun í skattamálum myndum við illa una því að einn flokkur í ríkisstjórn réði því að hreyfa ekki við sérhagsmunum í almennum skattalögum. Eins er þetta varðandi nýtingu sjávarauðlindarinnar. Þar stendur Sjálfstæðisflokkurinn, með innan við fjórðung atkvæða, í vegi fyrir því að sömu reglur, almennar reglur, gildi um þá auðlind og aðra auðlindanýtingu. Eina leiðin til að koma í veg fyrir sérhagsmunagæslu af þessu tagi er að tryggja í stjórnarskrá að sérhagsmunagæsla í almennri löggjöf sé óheimil, að tímabundnir samningar gildi um nýtingu allra náttúruauðlinda, þar verði enginn undan skilinn. Virðulegi forseti. Að mínu mati snýst þetta um að takmarka sérhagsmunagæsluvald löggjafans. Þetta er stórt mál. Stjórnarsáttmálinn virðist líka binda hendur VG og Framsóknar þegar kemur að grundvallaratriðum eins og valdtakmörkunum í stjórnarskrá. Með þessu hefur Sjálfstæðisflokknum tekist að nota stjórnarsáttmálann til að binda hendur stjórnar- og samstarfsflokkanna inn á næsta kjörtímabil. Ég get komið að því í næstu ræðu. Það er eins og ýmsir þingmenn hér inni hafi ekki áttað sig á því að skýrustu ljósin sem er verið að tendra með tillögu um þetta auðlindaákvæði, af því að það þarf að vera samþykkt með meiri hluta hér, eru að meiri hluti á nýju þingi þarf að samþykkja þetta, nema engin meining sé með því að ná þessu auðlindaákvæði í gegn. Á endanum er þetta vald vitaskuld í höndum kjósenda og þeir geta valið flokka sem vilja takmarka hið almenna vald löggjafans til mismununar varðandi auðlindanýtingu eða flokka sem hafa samið um að viðhalda stjórnskipulegum möguleika á áframhaldandi mismunun. Ég held að valið verði á endanum mjög skýrt; almenn regla sem kemur í veg fyrir sérhagsmuni og sérreglur eða áframhaldandi viðhald á sérhagsmunum og sérreglum fyrir sérstaka aðila.

Herra forseti. Ein spurning sem mér finnst ástæða til að spyrja hv. þingmann í ljósi ræðu hennar og það er hvort henni finnist það ekki skipta máli og ekki hafa neina merkingu að í stjórnarskrá sé ákvæði um að þjóðareign sé á auðlindum landsins og þær megi ekki selja eða afhenda varanlega.

Virðulegi forseti. Það skiptir máli að segja það skýrt að almenna reglan verði sú að tímabinda eigi aðgang að auðlindum. Það er ekki sagt í þessu. Hæstv. fjármálaráðherra dró fram Vatneyrardóminn, réttilega. En hvað segir Vatneyrardómurinn okkar? Að ekki megi afhenda auðlindir varanlega en óvissan snýst um að við erum algerlega í myrkrinu um til hve langs tíma þetta er. Það er sama hvaða auðlindanýtingu við bendum á, hv. þm. Birgir Ármannsson, þá eru gerðir tímabundnir samningar, þeir eru mismunandi langir eftir því hvaða auðlindir er um að ræða eins og við vitum en það eru gerðir tímabundnir samningar. Það er skýrt. Þrátt fyrir fagra orðið um þjóðareignina verður þetta ákvæði ekki virkt nema tekið sé skýrt á þessu. Það er ekki verið að gera. Mér finnst óvissan lögð á herðar þjóðarinnar, ekki útgerðarinnar. Óvissan er hjá þjóðinni en ekki þeim sem hafa einkaafnot af okkar sameiginlegu auðlind. Þetta ákvæði bætir engu við það sem segir í 1. gr. fiskveiðistjórnarlaganna frá árinu 1991. Engu. Það bætir engum réttaráhrifum við. Það setur ekki almenna reglu. Það takmarkar ekki svið löggjafans. Við verðum eftir sem áður með flokka hér inni á þingi sem munu halda áfram að passa upp á að sérreglur verði um eina atvinnugrein umfram aðra. Mér finnst það vont af því að ég veit að hjá mörgum hverjum er það ekki hugsunin. Þess vegna segi ég: Sameinumst um að hafa almennu regluna skýra. Tímabindum samninga um auðlindir í eigu þjóðarinnar, alveg óháð því hvaða auðlindir er um að ræða. Ég bið um að talað sé skýrt. Ekki fara hér í lagatæknilega útúrsnúninga. Ég vil bara að almenna reglan sé skýr: Tímabindum afnotaréttinn af auðlindum þjóðarinnar.

Herra forseti. Ég ætla ekki að fara í eitthvert stóryrðakapphlaup við hv. þingmann. Ég lít svo á að þegar sagt er að ekki megi afhenda eitthvað varanlega þá skipti það máli í þessu sambandi. Þegar talað er um að eitthvað sé þjóðareign held ég að það skipti máli. Þegar hv. þingmaður talar um tímabundna samninga þá er hún að tala um sína hugmynd varðandi fiskveiðistjórnarkerfið. Mér finnst útfærsluatriði af því tagi ekki eiga heima í stjórnarskrá. Og ég spyr hv. þingmann, vegna þess að ég veit að hún hefur kynnt sér þetta vel: Eru einhver dæmi í stjórnarskrám ríkja í kringum okkur um ákvæði af því tagi sem hún vill setja í stjórnarskrá að þessu leyti?

Virðulegi forseti. Já, þetta skiptir máli allt saman. Ég væri kannski rólegri ef stjórnarflokkarnir hefðu ekki fellt, ekki bara einu sinni á þessu kjörtímabili, ekki bara tvisvar, heldur þrisvar tillögu um að tímabinda nýtingu auðlindarinnar. Viðreisn féll frá öllum tillögum varðandi það hvernig við ætluðum að sækja auðlindagjaldið, varðandi markaðsleiðina og allt það. Það er ekki til umræðu hér. Ég frábið mér að verið sé að afvegaleiða umræðuna. Það er einfaldlega verið að segja: Almenn regla, tímabindum samninga. Aðrar þjóðir hafa þetta í almennum lögum. Það hefur hins vegar verið fellt ítrekað. Aðrar þjóðir hafa farið þessa skýru leið, hvort sem það eru Norðmenn eða aðrir sem hafa yfir ríkum náttúruauðlindum að ráða. Það eru alltaf tímabundin afnot af auðlindinni. En hér er það ekki gert. Hér hefur þetta verið margreynt. Ég undirstrika að niðurstaða auðlindanefndar Jóhannesar Nordals frá árinu 2000 var alveg skýr, að breyta þyrfti lögum samhliða þeim tillögum sem þar lágu fyrir til að tímabinda aðganginn. Frá þessu öllu var horfið af hálfu Sjálfstæðisflokksins og Landssambands íslenskra útgerðarmanna. Ég væri rólegri ef stjórnarflokkarnir hefðu á einhverju tímabili sagt: Já, við skulum bara gera þetta í almennum lögum. En það er búið að fella það nokkrum sinnum hér á þingi á þessu kjörtímabili undir forystu Vinstri grænna. Þess vegna er ég afar óróleg. Það er bara ákveðinn fagurgali að reyna að segja að það skipti máli að setja þjóðareignina hérna inn og það skipti ekki máli að það standi ekki til varanlegrar eignar eða afhendingar. Við skulum þá bara tala skýrt og hafa þetta skýrt í lögum. Það er ekki verið að tala um það hvaða leiðir við förum í að innheimta gjaldið í þessu. Ég hef margítrekað að það verður síðan löggjafans að ákveða það. Við vitum að pólítískt erum við með mismunandi stefnu um hvernig við viljum innheimta auðlindagjaldið. Ég treysti markaðnum. Sjálfstæðisflokkurinn gerir það ekki. Það eru bara mismunandi pólitískar áherslur. Ég er bara að biðja um það núna í þessu mikilvæga skrefi að við virkjum þjóðareign í alvöru, auðlindaákvæðið. Það er ekki gert núna en við höfum enn þá tíma til þess að breyta þessu í meðförum þingsins.

Hæstv. forseti. Ég verð að viðurkenna að þetta eilífa tal um sérhagsmunagæslu Sjálfstæðisflokksins er orðið mjög þreytt, bara eitt það þreyttasta sem maður heyrir. Það var ekki Sjálfstæðisflokkurinn einn og sér sem kom kvótakerfinu á. Það var ekki Sjálfstæðisflokkurinn einn og sér sem kom framsali aflaheimilda á, réttinum til að veiða. Það er bara ekki þannig. Menn verða að rifja það upp að þegar kvótakerfið var sett á var farin sú leið að úthluta þeim kvóta sem höfðu veiðireynslu. Af hverju var það gert? Það er vegna þess að þeir sem höfðu sótt sjóinn höfðu myndað réttindi varin af stjórnarskrá. Það er bara það. Vatneyrardómurinn fer alveg yfir þetta. Stjórnmálin á hverjum tíma, þingið á hverjum tíma, geta breytt þessu fyrirkomulagi; geta bara ákveðið það, þess vegna á morgun, að veiðar verði frjálsar aftur. Menn geta ákveðið að innkalla veiðiheimildir. En af því að það er orðið svo erfitt að setja stefnu Viðreisnar í almenn lög þá á að gera það í stjórnarskrá. Er það auðveldara? Nei, það er auðvitað ekki auðveldara. Þetta snýst bara um það, og pólitíkin snýst um það, að við erum búin að byggja upp kerfi sem er sjálfbært og Sjálfstæðisflokkurinn vill ekki breyta því með því að fara að innkalla veiðiheimildir, sem er sennilega það vitlausasta af öllu, og bjóða hæstbjóðanda. Það er bara mjög fáum sem dettur það í hug og fáir sem reyna það yfir höfuð í heiminum. Þeir fáu sem hafa reynt það - það hefur ekki gengið vel að bjóða bara allt á uppboði. Það er auðvitað markaður með veiðiheimildir í dag. Þeir sem fengu úthlutað kvóta 1983 eða 1984 - þetta hefur allt gengið kaupum og sölum, þetta er allt löngu farið. Menn eru búnir að leggja allt undir. Við erum með sjálfbæran atvinnuveg. Svo koma menn og segja: Nei, heyrðu. Það er réttast að innkalla þetta og bjóða hæstbjóðanda, að það séu hagsmunir íslensku þjóðarinnar.

Virðulegi forseti. Af því að mér þykir vænt um hv. þingmann þá gerist það að ég verð leið á að hlusta á svona málflutning sem afvegaleiðir umræðuna eins og var kannski tilgangurinn þegar hv. þingmaður kom hingað upp. Viðreisn hefur ekki með tillögu sinni talað um að innkalla veiðiheimildir. Við höfum þvert á móti talað fyrir því að viðhalda öflugu sjávarútvegskerfi. Við höfum talað um það ítrekað en við höfum líka talað um að tímabinda samninga. Og viti menn, ég þarf ekkert að fara mjög langt aftur. Á ég að benda á ríkisstjórnina 2013–2016? Þáverandi sjávarútvegsráðherra kom með tillögu um tímabindingu samninga til 23 ára. Það var ekki verið að tala um að innkalla eitt eða neitt. Tímabinding samninga fór í gegnum ríkisstjórn Framsóknar- og Sjálfstæðisflokksins og hvað gerðist? Eitthvað sem kemur engum á óvart, það var stoppað í þingflokki Sjálfstæðismanna. Það er sama hvað er reynt til að tryggja grundvallarréttindi þjóðarinnar, tryggja virka þjóðareign, hvort sem það er í almennum lögum eða í stjórnskipunarlögum, þá er þetta alltaf stoppað. Svo koma menn hingað upp og segja: Þið eruð flokkur sem ætlar að fara að innkalla veiðiheimildir. Það er bara aldeilis ekki þannig. En við erum að tala um að tryggja í stjórnarskrá raunverulega virka þjóðareign með tímabundnum samningum og hv. þingmaður verður að svara mér því líka af hverju hann er á móti því að tímabinda samninga um eina auðlindagrein. Af hverju er það? Af hverju bara að hafa sérreglu um sjávarútveginn? Það þarf að útskýra það fyrir mér á sama tíma og fram kemur frumvarp eftir frumvarp, m.a. frá ríkisstjórninni, sem ég hef verið að benda á, um tímabundin afnot af auðlindum. En það gildir ekki um sjávarútveginn.

Hæstv. forseti. Það er ekki hægt að gera tímabundna samninga til hæstbjóðenda nema með því að innkalla þann kvóta sem nú er. Það er ekki hægt. Menn hafa aflaheimildir núna. Ef við ætlum að fara að gera nýja samninga við þann sem býður best, þessi umræða hjá Viðreisn virðist alltaf hafa snúist um markaðinn, þarf að innkalla aflaheimildir. Það verður enginn markaður til hæstbjóðenda nema innkalla með einhverjum hætti eða taka veiðiheimildir af þeim sem hafa þær í dag. Það er ekki flóknara en það. Það þarf ekkert að fara í þennan leiðangur. Við tökumst á um það hér í salnum dagsdaglega hvað er skynsamlegt að gera. Þetta var sett inn í lög um stjórn fiskveiða á sínum tíma, þetta ákvæði, sem var alveg jafn tilgangslaust og allt annað, eins og dómur Hæstaréttar segir okkur. Við stjórnum auðvitað auðlindinni á grundvelli fullveldisréttarins. Við getum ákveðið að innkalla eða breyta þessu kerfi eins og okkur sýnist ef við teljum það til hagsbóta fyrir þjóðina. Það er ekkert því til fyrirstöðu. Það þarf ekkert stjórnarskrárákvæði til þess. Það þarf ekki. Við getum ákveðið það. Við getum ákveðið að á morgun skuli vera frjálsar veiðar. Þetta snýst allt um það að þessi atvinnugrein, sem er okkar mikilvægasta atvinnugrein, sé sjálfbær, skapi verðmæti, sé samkeppnishæf sem hún hefur reynst, og sennilega eini staðurinn í heiminum þar sem svo er. Ég endurtek spurningu sem hv. þm. Birgir Ármannsson bar fram hér áðan: Hverjir aðrir eru að fara þessa leið sem Viðreisn leggur til? Hvar er þetta í öðrum stjórnarskrám? Hverjum hefur dottið þetta í hug? Ég veit það ekki en kannski getur hv. þingmaður svarað því. En mér þykir vænt um hana líka, sérstaklega meira að segja, og alla hennar fjölskyldu.

Virðulegi forseti. Svei mér þá ef þetta endar ekki bara með einhverju koddahjali hér í lokin - og ég segi bara: Sömuleiðis. En við gleymum samt ekki pólitíkinni og því sem okkur greinir á um og það er risamál. Það er verið að spyrja: Hvaða aðrar þjóðir? Engar aðrar þjóðir sem við berum okkur saman við, hvort sem það er í Evrópu eða á öðrum stöðum, eru með ótímabundin afnot af auðlindum eins og hér er. Engar. Það þarf að útskýra fyrir mér af hverju Íslendingar, einir vestrænna þjóða, eru með ótímabundin afnot af fiskveiðiauðlind. 

Herra forseti. Það voru nokkur atriði sem ég lofaði, í fyrri ræðu minni, að ég myndi koma nánar inn á í síðari ræðunni. Þar ætla ég að staldra við atriði sem ég hafði allt of lítinn tíma til að fjalla um og mun svo sem rétt geta tæpt á að þessu sinni. Ég nefndi í fyrri ræðunni athugasemdir við ákvæðið í 10. gr. þar sem fjallað er um heimildir forsætisráðherra til að hafa umsjón með störfum og stefnu ríkisstjórnar. Þarna er aðeins tæpt á eða komið inn á álitamál sem var uppi hér fyrir rúmum áratug, þegar við vorum að fjalla um breytingar á lögum um stjórnarráð og reyndar stjórnarskrárumræðu sem átti sér stað á þeim tíma, sem varðar það hvort ríkisstjórn eigi að vera fjölskipað stjórnvald eða hvort ráðherrar eigi að bera ábyrgð á verkum sínum eins og verið hefur. Í dag er það þannig að ráðherrarnir eru sjálfstæðir í störfum sínum og bera líka fulla ábyrgð á embættisverkum sínum. Ég velti því fyrir mér, kannski jafnvel frekar út frá ummælum í greinargerð með þessu ákvæði, hvort verið er að gera mörkin þarna á milli ógleggri, ef þessi breyting nær fram að ganga, sem er að finna í 10. gr., en er í dag. Það finnst mér að þurfi að skoða fyrir fram. Þó að textinn í stjórnarskrárákvæðinu eins og það er sett fram, um að forsætisráðherra hafi umsjón með störfum og stefnu ríkisstjórnar og samhæfi aðgerðir ráðherra ef á þarf að halda, virki tiltölulega meinlítill og virðist ekki fela í sér mikla breytingu þá vildi ég skoða þetta nánar út frá því m.a. hvort þarna er verið að feta sig í einhverja átt til fjölskipaðs stjórnvalds sem ég vil gjalda varhuga við. Ég nefndi líka ákvæði um starfsstjórnir í 13. gr. og ég nefndi það í fyrri ræðu minni að starfsstjórnir og ráðherrar í starfsstjórn hafa í dag allar sömu stjórnskipulegar heimildir og aðrir ráðherrar. Þarna er orðalag um að ráðherrar í starfsstjórn skuli aðeins taka þær ákvarðanir sem nauðsynlegar eru. Þarna er að mínu mati verið að búa til lagalega óvissu og mér finnst að skoða þurfi þetta nánar. Hver metur hvað er nauðsynlegt? Er verið að biðja um að dómstólar skeri úr um það hvað sé nauðsynlegt í þessu sambandi? Ég er ekki alveg viss um að það sé rétt að færa sig í þessa átt. Ég nefndi það sérstaklega að við þyrftum að skoða ákvæðið varðandi þingrof. Þar segi ég: Ef menn vilja að forseti taki sjálfstæða matskennda ákvörðun um það hvort heimila eigi þingrof eða ekki þá eiga menn að segja það. Ef menn vilja að forsætisráðherra hafi valdið til þess að ákveða þingrof þá eiga menn að segja það. Ef menn vilja að það sé vald Alþingis að ákveða þingrof þá eiga menn að segja það. Þarna er einhvern veginn verið að fara bil beggja og reglan er ekki skýr. Það er vísað til þess að forseti eigi, eftir að fram kemur tillaga frá forsætisráðherra, að hafa samráð við forseta þingsins og formenn þingflokka en svo er ekkert sagt að forseti sé bundinn af því. Ég held að með því að setja inn ákvæði eins og um það er búið í þessu frumvarpi sé verið að búa til meiri óvissu en þörf krefur. Telji menn að það sé óvissa um það í dag hvort forseti hafi sjálfstætt vald að þessu leyti eða hvort hann sé bundinn af tillögu forsætisráðherra þá er leiðin ekki sú að auka á óvissuna eins og gert er í frumvarpinu. Það þarf frekar að höggva á hnútinn og segja skýrt: Er það forseti sem á að ákveða þetta? Er það forsætisráðherra sem á að ákveða þetta? Eða er það þingið sem á að ákveða þetta? Ég held að færa megi rök með og á móti niðurstöðunni hvað öll þessi atriði varðar, en ég held að það sé ekki gott að hafa þetta einhvern veginn ófrágengið og laust í reipunum eins og þarna kemur fram. Fleiri atriðum, herra forseti, verð ég að koma að í nefndinni. Ég mun gera eins og hæstv. forseti Steingrímur J. Sigfússon og koma athugasemdum á framfæri við hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd eða taka mál upp hér við 2. umr.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Ármannssyni fyrir ræðuna. Það kom ekki fram í ræðunni það sem mest hefur verið talað um hér í dag. En mig langar samt sem áður að spyrja þingmanninn um það sem hefur komið fram í fyrri ræðum. Þegar minnst er á auðlindaákvæðið í stjórnarskránni er fókusinn yfirleitt alltaf á sjávarútveginn. Mér kom í hug þingsályktun sem var samþykkt á þinginu 2019, 149. þingi, og umhverfisráðherra hefur verið með í sínum höndum - og átti reyndar að vera búinn að skila frumvarpi eftir þá þingsályktun - en hún fjallar um skilgreiningu auðlinda þar sem Alþingi ályktar að fela umhverfis- og auðlindaráðherra að fá sérfræðinga á sviði auðlindaréttar, umhverfisfræða og umhverfisréttar til að semja frumvarp til laga sem skilgreini hvað flokkast til auðlinda hér á landi og hverjar auðlindir Íslands séu. Mig langar bara til að spyrja þingmanninn út í það af því að umræðan fer alltaf í það, sem er auðvitað rétt, að ræða um auðlindaákvæðið og fókusera síðan alltaf á sjávarútveginn, hvort hann sé ekki sammála því að þessari vinnu verði lokið svo að við getum farið að tala um auðlindir Íslands eftir flokkum og hvaða auðlindir geti borið gjöld svo að umræðan fái einhverja aðra dýpt en í djúpum sjávar.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa spurningu. Án þess að ég hafi fylgst sérstaklega með þingsályktunartillögu eða vinnu sem tengist mati á því hverjar auðlindirnar séu og hvernig þær skuli skilgreindar - ég þekki það ekki nægilega vel - myndi ég halda að við komumst seint á þann stað að geta komið með tæmandi talningu eða altækar skilgreiningar á því hvað auðlindir eru. Það getur breyst frá einum tíma til annars. Hagnýting mismunandi gæða náttúrunnar getur verið ólík frá einum tíma til annars. Það sem er verðmætt í dag kann að verða verðminna á morgun og það sem er verðlaust í dag getur orðið mjög verðmætt á morgun. Þess vegna hef ég verið þeirrar skoðunar að vilji menn á annað borð hafa ákvæði um auðlindir, eignarhald auðlinda eða nýtingu auðlinda, í stjórnarskrá þá eigi það að vera almennt orðað. Og ef menn hafa áhuga á því að knýja fram einhverjar tilteknar breytingar eða tiltekið fyrirkomulag á ákveðnum sviðum auðlindanýtingar eigi að gera það með almennum lögum en ekki í stjórnarskrá. Þess vegna held ég að það ákvæði sem er að finna í frumvarpi forsætisráðherra sé öllu betra en mörg fyrri ákvæði sem gerðar hafa verið tillögur um vegna þess að það er tiltölulega almennt og getur átt við um fjöldamargar auðlindir á mismunandi tímum og það er skilið eftir eðlilegt svigrúm fyrir löggjafann til að setja sérreglur um sérstök svið.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Þetta var kannski ósanngjörn spurning af því að við erum að ræða stjórnarskrána og auðvitað þarf það að vera almennt orðað þar. Ég er alveg sammála því. Eins og þingmaðurinn gat um þá getur verðmætasköpun breyst, það verður kannski ekki arður af því á morgun sem arður er af í dag. En það sem varð til þess að ég ákvað að koma hingað upp og spyrja þingmanninn út í þetta kemur stjórnarskrárumræðunni kannski ekki beint við. En samt sem áður, þegar við erum að ræða um stjórnarskrána og þetta ákvæði, þá fókuserum við bara alltaf á þetta eina sem við erum alltaf að togast á um hér í þinginu, þ.e. gjald af auðlindum úr sjó. Þess vegna finnst mér mjög mikilvægt að við lendum því á einhvern hátt hvað eru auðlindir og hvað eru arðbærar auðlindir í náttúrunni, hvort sem það er til sjávar eða sveita, svo að þetta ágæta auðlindaákvæði, sem er í frumvarpinu, sem ég tek alveg undir að get alveg kvittað fyrir, nýtist betur. Það er eiginlega þess vegna sem ég er að spyrja að þessu. Þess vegna langaði mig til að velta þessu upp í umræðunni núna um stjórnarskrármálið.

Herra forseti. Já, þetta eru skiljanlegar vangaveltur hjá hv. þingmanni og ekki síst vegna þess að ef við erum raunsæ þá er það þannig að auðlindir í náttúru landsins geta verið mjög fjölbreytilegar. Aðstæður hvað varðar nýtingu þeirra geta verið mjög fjölbreytilegar. Þess vegna getur verið mjög erfitt að setja eina reglu sem gildir yfir allt sviðið eða, ef við orðum það þannig, að hafa í stjórnarskrá ákvæði sem setur tiltölulega þröng mörk um það hvernig reglusetning á viðkomandi sviði eigi að vera. Í andsvörum við hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur áðan vék ég aðeins að stöðunni í öðrum löndum. Staðan er nú sú, þannig að það sé sagt, að ákvæði af því tagi sem hér er til umræðu eru tiltölulega mjög fátíð í stjórnarskrám landanna í kringum okkur og stjórnarskrár þar sem settar eru fram einhverjar hugmyndir um þjóðareign eru nánast óþekktar í löndum sem búa við svipað stjórnarfyrirkomulag og réttarkerfi og við. Það þarf að leita til ríkja í Suður-Ameríku eða Afríku, held ég, fyrst og fremst til þess að finna einhvern samhljóm við ákvæði af þessu tagi. Almennt hefur verið litið svo á, held ég, í löndunum í kringum okkur sem búa við sams konar stjórnarfyrirkomulag og lagakerfi að reglum á þessu sviði sé best skipað með almennum lögum en reglur af því tagi eigi ekkert erindi í stjórnarskrá.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Birgi Ármannssyni fyrir efnislegar pælingar, góðar pælingar, vangaveltur um forsetakaflann. Það er hægt að taka undir ýmsar vangaveltur sem komu fram hjá hv. þingmanni. Ég tók þá afstöðu, og hef ekki breytt henni, að það sé hægt að vinna nákvæmlega með þessi ákvæði sem hæstv. forsætisráðherra og formaður Vinstri grænna leggur fram en dreg ekki dul á að það eru ákveðin atriði og þættir í frumvarpinu sem þarf að skoða betur. Ég vil nefna til að mynda ábendingu hv. þingmanns varðandi starfsstjórn og óvissuna varðandi breytinguna sem er lögð fram hér um það atriði að ráðherrar í starfsstjórn geti eingöngu breytt - ég man ekki nákvæmlega orðalagið - þegar nauðsynlegt er og það er of mikið svigrúm, reyndar í anda þess sem mér finnst auðlindaákvæðið vera. Mér finnst það vera mjög óskýrt, ekki nægilega skýrt. Þess vegna eigum við að tala mun skýrar og þess vegna styð ég að verið sé að fara í það að skerpa á þessum athugunum sem hv. þingmaður kom með. Ég vil hins vegar spyrja hv. þingmann hvort ég hafi skilið hann rétt, af því að hann talaði um að hann myndi koma með athugasemdir sínar við 2. umr., að það sé engu að síður hægt að vinna með þessar tillögur forsætisráðherra þannig að hann geri ráð fyrir því frekar en ekki að við náum inn í 2. umr. efnislegri umræðu um öll fjögur atriðin; um íslenskuna, umhverfisákvæði, forsetakaflann eða II. kafla stjórnarskrár og líka auðlindaákvæði.

Herra forseti. Hv. þingmaður spyr mig áhugaverðrar spurningar og ef ég á að vera heiðarlegur þá segi ég að hef ekki hugmynd um það hvernig þetta fer allt saman. Ég hef ekki hugmynd um það. Ég held hins vegar að það sé nauðsynlegt og eðlilegt fyrst tillögur af þessu tagi eru komnar fram að þær fái málefnalegar umræður, bæði hér í þinginu og síðan í nefnd. Ég á alveg eins von á því að þessar tillögur, einstakar tillögur eða tillögurnar í heild, rati síðan inn í 2. umr. Ég bara verð að gera ráð fyrir því þangað til annað kemur í ljós. En ég held hins vegar að þessi atriði sem ég hef verið að nefna hérna séu þess eðlis að við þurfum raunverulega að takast á við þau og ég held að í þessum efnum sé kannski ekki svo langt á milli okkar hv. þm. Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur um það að þær reglur sem t.d. varða forsetaembættið og valdmörk forsetaembættisins gagnvart ráðherrum og þingi eftir atvikum þurfi að vera býsna skýrar því að praktískt séð þá hefur auðvitað í ákveðnum tilvikum reynt á þessi mörk eða a.m.k. verið uppi aðstæður þar sem hefði getað reynt á þessi mörk. Þá erum við auðvitað að vísa til atriða eins og varðandi þingrof en líka t.d. kemur upp í hugann atvik frá því fyrir þremur, fjórum árum þegar forseti tók sér einhverja daga til þess að velta því fyrir sér hvort hann ætti að undirrita skipunarbréf dómara sem skipaðir höfðu verið. Og þá veltir maður fyrir sér: Bíddu, hver hefur raunverulega valdið? Og í tilvikum af þessu tagi þegar forseti undirritar framkvæmdarvaldsathafnir, hefur hann raunverulega sjálfstætt mat um það hvort hann undirritar eða ekki?

Virðulegi forseti. Ég held að þetta sé einmitt hárrétt ábending og ef ég get upplýst um það líka hér þá finnst mér þegar ég rýni m.a. í ræður hæstv. forseta lýðveldisins Íslands, Guðna Th. Jóhannessonar, ákall hans einmitt hafa verið í þá veru að ekki bara breyta þessum kafla stjórnarskrárinnar heldur að ef það eigi að breyta þessum kafla að það verði þá skýrt hver valdmörkin eru og sem minnstur efi verði um valdsvið hans, framkvæmdarvalds, löggjafarvalds o.s.frv. Ég held að við eigum að taka þá áskorun okkar ástsæla forseta mjög alvarlega þegar kemur að þessu og skýra þau valdmörk. Ég myndi gjarnan vilja líka fá álit reynsluboltans og hv. þm. Birgis Ármannssonar hér á þingi varðandi þá breytingu á ákæruvaldinu og ráðherraábyrgð, hvernig hann sér þá breytingu. Ég tel að það sé verið að gefa ákveðin fyrirheit um að þetta sé skynsamlegt skref en ég myndi gjarnan vilja heyra hvort það séu ákveðnar áhyggjur sem hann hefur af þeirri tillögu sem liggur fyrir í þá veru. Ég held að ég láti þetta duga í bili.

Herra forseti. Þetta var í raun og veru ágæt spurning hjá hv. þingmanni varðandi ákæruvald gegn ráðherrum. Um tillögu frumvarpsins vildi ég segja að mér finnst í sjálfu sér jákvætt að það sé opnað á breytingar með breytingartillögu í stjórnarskrá. Mér finnst í raun og veru jákvætt að við tökum þetta til umfjöllunar og reynum að koma okkur eitthvað áleiðis í þessu. Ég hef verið þeirrar skoðunar að það hafi verið í raun og veru vandamál að ákæruvaldið lægi hjá þinginu. Ég held að það í sjálfu sér geri það að verkum að það verði alltaf mjög pólitískt hvort farið er í ákærumeðferð á grundvelli ráðherraábyrgðarlaga og auðvitað hefur maður ákveðnar vonir um að það verði þá önnur sjónarmið sem gildi ef ríkissaksóknari hefur frumkvæðisréttinn í þessu. Að því leyti tel ég að það sé jákvætt þetta sem kemur fram í 7. gr. frumvarpsins, að það sé opnað á breytingar að þessu leyti, þannig að við getum tekið það til meðferðar. Spurningin er hins vegar sú hvort við þurfum ekki að skýra fleiri þætti og það er þá kannski verkefni sem bíður okkar hvað ráðherraábyrgðarlögin varðar, hvort við teljum þörf á að skilgreina betur hvenær getur reynt á ráðherraábyrgð í þessu sambandi. En almennt er ég þeirrar skoðunar að þegar um er að ræða brot ráðherra í starfi 

Herra forseti. Við ræðum hér frumvarp til stjórnarskipunarlaga um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, með síðari breytingum. Í dag hefur verið rifjað upp að lýðveldisstjórnarskráin var samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslu 1944 með 98,5% atkvæða þar sem kjörsókn var 98%. Það hefur sömuleiðis verið rifjað upp að stjórnarskránni hefur verið breytt átta sinnum og rifjað upp til að mynda að 1991 var gerð breyting á deildaskiptingu Alþingis og 1995 var mannréttindakafli stjórnarskrárinnar endurskoðaður verulega. Þær breytingar sem gerðar hafa verið og rifjaðar hafa verið upp eiga það sammerkt að þær voru gerðar í breiðu samkomulagi á milli stjórnmálaflokka á hverjum tíma. Það tel ég mjög farsæla leið þegar stjórnarskráin er annars vegar. Nú ber svo við að forsætisráðherra kýs, og virðist telja það heppilegt, að leggja fram frumvarp um breytingar á stjórnarskrá sem þingmannafrumvarp. Ég kemst ekki hjá því að lýsa eilítilli undrun á því að forsætisráðherra kjósi að víkja með þeim hætti frá þeirri hefð sem segja má að hafi skapast í þeim efnum. Ég efast ekki um, og þykist þess fullviss, að forsætisráðherra hafi lagt sig mjög fram um að ná í því samstarfi, sem hefur staðið yfir undanfarin misseri og ár, slíku samkomulagi og dreg að sjálfsögðu ekki heilindi hennar í málinu í efa að einu eða neinu leyti. Herra forseti. Við erum hér á elsta þjóðþingi veraldar og það stendur þannig á að Ísland nýtur óskoraðrar viðurkenningar á alþjóðavettvangi sem lýðræðisríki og er jafnan nefnt meðal þeirra sem fremst standa í þeim efnum. Ég leyfi mér til að mynda að vitna í hið virta alþjóðlega tímarit The Economist sem hefur með höndum athuganir á þessum málum. Þar starfar eins konar greiningardeild og sendar eru út fréttir í þessu virta tímariti um niðurstöður athugana. Þegar maður slær þessu til að mynda upp í leitarvélum alnetsins er frétt frá því í ársbyrjun 2019 þar sem Ísland er í fremstu röð. Einungis Noregur stendur Íslandi framar í þessum efnum. Grundvöllur þess að Ísland er eitt af fremstu lýðræðisríkjum í heimi og nýtur óskoraðrar viðurkenningar sem slíkt er stjórnarskrá landsins. Það skyldu menn hafa í huga. Síðan er rétt að hafa það í huga að stjórnarskráin hefur náttúrlega verið nudduð og pússuð af Hæstarétti. Á vef Stjórnarráðs Íslands er að finna yfirlit um hæstaréttardóma sem hafa gengið um einstakar greinar stjórnarskrárinnar. Við stöndum því á mjög traustum grundvelli þegar stjórnarskráin er annars vegar og full ástæða er til þess að gera breytingar á henni eftir því sem þörf krefur á hverjum tíma af þeirri varfærni og gætni og í því breiða samkomulagi sem eðlilegt er. Herra forseti. Það kennir margra grasa í frumvarpi hæstv. forsætisráðherra og mætti kannski segja að þar sé eitthvað fyrir alla. Ég á þar uppáhaldsákvæði til að mynda, sem er ákvæðið um íslenska tungu þar sem segir að íslenska skuli vera ríkismál Íslands og ríkisvaldið skuli styðja hana og vernda. Hitt verð ég að viðurkenna, herra forseti, að það dofnaði eilítið yfir gleði minni yfir þessu ákvæði í frumvarpi hæstv. forsætisráðherra um breytingar á stjórnarskrá að á sama tíma er til meðferðar á Alþingi mál hæstv. dómsmálaráðherra um breytingar á mannanafnalögum. Það kemur fram í áliti sérfræðinga sem sjá má meðal umsagna um það mál, svo það sé sagt bara beint út, eins og segir til að mynda í áliti dr. Guðrúnar Kvaran, sem er höfundur ritsins Nöfn Íslendinga og gjörþekkir íslenskan mannanafnaforða, að ákvæði í frumvarpinu vegi að mál- og beygingarkerfi íslensku. Þarna er stjórnarfrumvarp sem íslenskunni stafar háski af, að dómi færustu sérfræðinga, og mætti orða það þannig að það sé líkt og brotið sé gegn ákvæði í frumvarpi hæstv. forsætisráðherra áður en það er einu sinni lögfest. Í frumvarpinu eru nokkur atriði sem er ástæða til að nefna. Auðvitað eigum við eftir að fá umsagnir og 2. umr. og allt það. En áður en ég kem að því hlýt ég að geta þess að mér er a.m.k. þannig farið að mér hefur þótt mjög miður hvernig sumir hafa kosið að tala um stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, tala hana niður og hafa um hana hæðnisleg orð og tala jafnvel um hana vegna uppruna hennar, ef við hugsum aftur til ársins 1874 þegar við þáðum frelsisskrá úr föðurhendi, eins og skáldið komst að orði, eins og einhvers konar aðskotahlut í íslensku samfélagi. Hún er það svo sannarlega ekki. Hún hefur reynst vel og á það skilið að við göngum um hana með gætni, varúð og virðingu. Herra forseti. Ef ég myndi drepa niður á örfáum stöðum í frumvarpi hæstv. ráðherra þá er í fyrsta lagi erfitt að sjá að beint tilefni sé fyrir sum ákvæðin. Maður áttar sig t.d. ekki á hvert sé tilefni ákvæðis, sem var rætt hérna fyrir skemmstu, um starfsstjórnir. Hafa verið einhver vandamál varðandi ákvarðanir sem hafa verið teknar á starfstíma starfsstjórna? En svo að ég taki þetta í röð þá komum við í 2. gr. að forseta Íslands. Þar er gerð tillaga um að tekið verði upp það sem heitir forgangsröðunaraðferð við kjör forseta. Það er erfitt að átta sig á því af hverju það er gert eða hvað kallar á það. Við erum ekki með forsetaembætti eins og Bandaríkjamenn eða Frakkar þannig að maður áttar sig ekki á tilefni þess. Sömuleiðis áttar maður sig ekki á því af hverju allt í einu dúkkar hér upp tillaga um sex ára kjörtímabil. Við höfum búið við þá reglu mjög lengi varðandi alþingiskosningar, sveitarstjórnarkosningar og kosningar til embættis forseta Íslands að við höfum fjögurra ára kjörtímabil. Það er erfitt að átta sig á þessari tillögu og sömuleiðis að talin skuli vera ástæða til þess að binda forseta við það að mega ekki sitja lengur en tvö kjörtímabil. Af hverju skyldi Alþingi taka réttinn frá íslensku þjóðinni, ef hún er ánægð með forseta sinn, að endurkjósa hann til embættis? Það er sömuleiðis sérkennilegt sem ber fyrir í 8. gr., þar kemur alveg ný regla sem er eins konar útfærsla á þingræðisreglunni. Þingræðisreglan er venjuhelguð stjórnskipunarregla og ekkert að því að fjalla um hana eða setja hana inn í stjórnarskrá. En í 8. gr. er eins konar viðbót sem felur í sér að forseta sé heimilt að óska eftir yfirlýsingu Alþingis um stuðning eða hlutleysi áður en ný ríkisstjórn er skipuð. Það vekur auðvitað upp margar spurningar og veldur óvissu. Herra forseti. Tíminn hleypur frá mér. Í 16. gr. er vikið að 26. gr. stjórnarskrárinnar og það er sú grein sem menn þekkja um heimild forseta til að skjóta þingmáli til þjóðarinnar, máli sem Alþingi hefur samþykkt, til þjóðaratkvæðagreiðslu. Síðan er bætt við: „Atkvæðagreiðsla fer þó ekki fram felli Alþingi lögin úr gildi innan fimm daga frá synjun forseta.“ Ég held að öllum sé ljóst að þessi fimm daga regla getur varla stuðst við nein raunhæf sjónarmið. Þarna er grein um náttúruvernd. Það er svo sem ósköp saklaust og gerir ekkert til þó að þar sé almenn yfirlýsing eins og þessi: „Náttúra Íslands er undirstaða lífs í landinu.“ Þetta er svona almennt. En í ákvæðinu er orðið „ábyrgð“ sem gæti haft þýðingu í lögfræðilegu tilliti og spurning um það á hvern sú ábyrgð er lögð sem þarna er fjallað um. Sömuleiðis er fjallað um rétt almennings til upplýsinga um umhverfið, það er auðvitað ágætt, og áhrif framkvæmda. Síðan er bætt við: „og til þátttöku í undirbúningi ákvarðana sem áhrif hafa á umhverfið“. Það vekur auðvitað spurningar. Sömuleiðis vekur spurningar í auðlindaákvæðinu að hugtakið „auðlindir náttúru Íslands“ virðist ekki vera skilgreint og heldur ekki hugtakið „sjálfbær nýting“. Þar segir að auðlindir skuli nýta á sjálfbæran hátt. Þetta vekur upp spurningar. Auðvitað væri hægt að nefna fleiri atriði, herra forseti, en í ljósi þess að tíma mínum er lokið ætla ég að láta þetta nægja að sinni.

Forseti. Hv. þingmaður talaði um stjórnarskrárbreytingar í breiðri sátt hér í upphafi ræðu sinnar. Ég velti fyrir mér hvort tveir þriðju kjósenda í þjóðaratkvæðagreiðslu séu ekki breið sátt. Já, það voru rétt tæplega 50% sem kusu sem er svipuð kosningaþátttaka og gerist í Sviss þar sem eru ansi margar þjóðaratkvæðagreiðslur. Það er ekkert sem bendir til að niðurstaðan hafi verið eitthvað bjöguð, að hin 50% sem kusu ekki hefðu greitt einhvern veginn öðruvísi atkvæði. Við erum að tala um að aukinn meiri hluti þjóðarinnar vildi að frumvarp stjórnlagaráðs yrði lagt til grundvallar nýrri stjórnarskrá. Hvernig er það annað en breið sátt um stjórnarskrárbreytingar?

Frú forseti. Ég þakka fyrir andsvarið. Við höfum nú átt þetta samtal hérna áður, hv. þm. Björn Leví Gunnarsson og ég. Ég verð eiginlega að viðurkenna að ég undrast það að hann skuli halda þessu svo til streitu sem hann gerir, að leggja megi svo mikið upp úr þeirri atkvæðagreiðslu sem hann vísar til árið 2012. Hann nefndi sjálfur slælega þátttöku. Það er auðvitað mjög erfitt að draga af þessari atkvæðagreiðslu stórfelldar ályktanir. Hann nefndi sjálfur að orðalagið sem þarna var notað væri að frumvarp stjórnlagaráðs yrði lagt til grundvallar. Hvað merkir það? Ég hef hitt fólk sem skilur það þannig að það eigi bara að taka þetta plagg frá stjórnlagaráði og lögfesta það. Aðrir hafa sagt við mig: Ég skil það svo að þetta þýði að hafa eigi að plaggið til hliðsjónar. Miðað við þetta opna orðalag og þessa slælegu þátttöku og aðra slíka þætti get ég ekki með nokkru móti séð að einhver skýr þjóðarvilji hafi verið kallaður fram í þessari atkvæðagreiðslu 2012. Það er bara ekki nokkur leið að sjá það.

Virðulegi forseti. Slæleg þátttaka, eins og ég sagði, svipað og í þjóðaratkvæðagreiðslum í Sviss þar sem eru mjög margar þjóðaratkvæðagreiðslur. Hv. þingmaður er í flokki með fyrrverandi þingmanni sem sagði að strax væri teygjanlegt hugtak. Við skulum ekki fara í hártoganir. Það er mjög auðvelt að fara í orðabók og skoða hvað „til grundvallar“ þýðir. Það þýðir ekki miklar breytingar. Ekki miklar breytingar. Það er ekkert voðalega flókið að fletta því upp. Það er augljós skilningur allra sem vilja skilja það en ekki fara í hártoganir um það.

Frú forseti. Ég get eiginlega ekki annað en lýst undrun á þessari ræðu hv. þingmanns. Þegar ég sagði slæleg þátttaka hafði ég að sjálfsögðu í huga þá þátttöku sem við eigum að venjast hér á Íslandi í þjóðaratkvæðagreiðslu, ekki í Sviss þar sem hlutirnir eru með öðru sniði. Við hljótum að taka mið af íslenskum aðstæðum. Ég veit ekki hvaða orðabók það er sem hv. þingmaður vitnar til, að orðalagið „lagt til grundvallar“ feli í sér þá merkingu sem hann hafði hér uppi, að það mætti ekki víkja frá því nema að mjög takmörkuðu leyti, ef ég skildi hv. þingmann rétt. Auðvitað hvílir sönnunarbyrðin bara á hv. þingmanni að leiða það í ljós að þetta orðalag hafi þá merkingu sem hann stritast við að halda fram hér í dag og svo oft áður. Auðvitað er hv. þingmanni fullkomlega frjálst að berja höfðinu við steininn í þessu efni jafn oft og hann kýs en almennur málskilningur, ef hv. þingmaður virðir hann einhvers, er náttúrlega sá að það að leggja til grundvallar sé ekki orðalag sem fallið sé til þess að draga af því jafn stórfelldar ályktanir eins og hv. þingmaður virðist gera. Þess vegna er ekki byggjandi á þessari atkvæðagreiðslu árið 2012 með þeim hætti sem hv. þingmaður heldur hér ítrekað fram.

Hæstv. forseti. Það er ekki langt síðan að tillaga til þingsályktunar um skilgreiningu auðlinda var samþykkt hér í þinginu og mig langar svolítið að fjalla um það mál inn í þessa umræðu í dag því að auðlindaákvæðið hefur tekið töluverðan tíma í umræðunni. Með þessari tillögu var ætlunin að fela umhverfis- og auðlindaráðherra að fá sérfræðinga á sviði auðlindaréttar, umhverfisfræða og umhverfisréttar til að semja frumvarp til laga sem skilgreindi hvað flokkaðist til auðlinda hér á landi og hverjar auðlindir Íslands væru. Við höfum enn ekki séð þetta frumvarp, en mér skilst þetta að hafi verið samþykkt í þinginu 19. júní 2019. Að mínu viti er það mikilvægur grundvöllur til að fara í þessa umræðu hér um stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. Ef við ræðum fyrst almennt um náttúruauðlindir eru fjölmargar náttúruauðlindir sem gegna ýmist veigamiklu hlutverki í framleiðslu eða hafa mikil áhrif á vellíðan fólks. Þær eru ekki háðar eignarrétti. Þær eru því ekki markaðsvörur og markaðsöfl geta ekki stjórnað nýtingu þeirra. Það er ágætt að hafa það í huga áður en áfram er haldið því að slíkar náttúruauðlindir eiga á hættu að vera ofnýttar, stundum svo verulega að þeim er eytt með öllu. Aðrar auðlindir lúta stjórnun af einhverju tagi. Ef við fjöllum um hugtakið auðlind er það mjög víðfemt og nær til margra þátta samfélagsins. Talið er að allir þættir náttúrunnar, jörðin, lífríkið, vatn, sólarljós og loft, geti talist til náttúruauðlinda. Auðlindir geta verið skilgreindar sem þjóðareign, svo sem fiskstofnar. Afskipti ríkisins ná samt til margra annarra auðlinda en þeirra sem eru beinlínis taldar þjóðareign. Má segja að náttúruauðlindir geti verið beinn þáttur í neyslu, t.d. útivistarsvæði og/eða veiðisvæði fyrir villt dýr, ef við tökum einhver dæmi. Þær auðlindir sem ekki teljast vera náttúruauðlindir eðli málsins samkvæmt eru t.d. mannauður, þekkingarkerfi, ýmsir gagnagrunnar og önnur hliðstæð verkefni sem menn hafa skapað. Hægt er að sjá skilgreiningu á náttúruauðlindum í skýrslu auðlindanefndar sem kom út árið 2000 og margir hér hafa kynnt sér. Við Íslendingar eigum einnig hlutdeild í auðlindum mannkyns alls, ef við förum út fyrir landsteinana, svo sem í auðlindum úthafsins, sólarljósinu og andrúmsloftinu. Því eigum við hlutdeild í sem viðtakendur og oft er forsjá slíkra auðlinda skilgreind á grundvelli alþjóðasamninga þar sem réttindi og skyldur einstakra ríkja eru skilgreind. Því falla þessar auðlindir undir þjóðarforsjá. Með nokkurri einföldun má segja að auðlindahugtakið nái til hvers konar gæða sem eru þó takmörkuð. Vegna eignarhalds á auðlindum hafa að jafnaði komið upp deilur um eignarhaldið. Ég ætla ekki að fara út í þá umræðu hér þar sem mér finnst enn þá vanta upp á hvernig við skilgreinum auðlindir. Á að ræða eignarhald og nýtingu á einni auðlind umfram aðra? Í þingsályktuninni, sem hér var samþykkt og ég minntist á í upphafi, segir, með leyfi forseta: „Af þessu má ráða að eignarréttur náttúruauðlinda hér á landi sé í meginatriðum tvenns konar að íslenskum rétti: 1. Séreignarréttur einstaklinga eða lögaðila sem nefndur hefur verið einkaeignarréttur og fara þeir sem njóta hans með rétt til hvers konar umráða og ráðstöfunar auðlindanna svo fremi að þeim rétti séu ekki settar skorður í lögum eða vegna réttinda annarra. 2. Eignarréttur ríkisins sem því hefur verið fenginn með einstökum fyrirmælum í lögum er sérstakt form á eignarráðum. Það sem skilur að framangreindan rétt ríkisins og einkaeignarrétt sem ríkið getur verið aðili að eins og hver annar lögaðili, er að ríkinu hefur verið falinn hinn sérstaki eignarréttur í skjóli þess að engir einstaklingar eða lögaðilar geti sannað eignarrétt sinn að þeim náttúruauðlindum sem um er að ræða.“ Þetta er býsna flókin umræða en gengið hefur á fjölmargar náttúruauðlindir undanfarna áratugi um heim allan. Því hafa þjóðir heims þróað leiðir til að nýta náttúruauðlindir með hagkvæmum hætti og verið nýttar þannig að það gagnist öllum. Við getum nefnt vatn í því sambandi. Þannig hefur komið í ljós að margar náttúruauðlindir sem áður virtust ótakmarkaðar eru það ekki og eru orðnar að takmörkuðum auðlindum. Þegar slíkt á sér stað kemur upp hætta á að ótakmarkaður aðgangur leiði til ofnýtingar og sóunar. Hægt er að bregðast við þessum vandamálum með því að takmarka aðgang að auðlindunum með skilgreindum eignarrétti eða þá að setja reglur er varða nýtingu þeirra. Það er það sem þarf að ræða en þó ekki þannig að það sé aðeins ein atvinnugrein sett undir. Það þarf að ræða gjaldtöku náttúruauðlinda hér á landi í víðara samhengi. Við hér, löggjafinn, getum ákveðið að láta þá sem nýta auðlind greiða með einum eða öðrum hætti gjald til samfélagsins fyrir afnot hennar, hvort sem um er að ræða gjaldtöku í formi skatta eða þjónustugjalda, en slík gjaldtaka þarf að vera almenn. Við framkvæmd hennar skal gæta málefnalegra sjónarmiða og jafnræðis. Ágætt dæmi um gjaldtöku hér á landi af auðlind var kísilgúrverksmiðja við Mývatn. Fyrirtækið var þá látið greiða leigugjald fyrir afnot af auðlindinni í almenningi Mývatns, svo ég nefni dæmi um annað auðlindagjald en það sem snýr að sjávarútvegi. Ég er með þessari ræðu að segja að auðlindirnar eru fleiri og mér finnst skorta á þá umræðu hér seinni partinn í dag. En það er öllum ljóst að hv. þingmenn og annað fólk hefur margt gott til málanna að leggja og hugsanlega þurfum við að halda umræðunni áfram.

Hæstv. forseti. Ég náði ekki að klára allt sem ég ætlaði að segja í fyrri ræðu minni og m.a. ekki um auðlindaákvæðið sem allt þetta snýst meira og minna um. Hér hefur einhvern veginn tekist að ná því í umræðunni og almenningi talin í raun trú um að við þurfum að fá auðlindaákvæði í stjórnarskrá til að við getum náð viðunandi arði beint í ríkissjóð. Það er mikill misskilningur, hæstv. forseti, að við þurfum auðlindaákvæði til þess. Við stjórnum því með lögum og það er á grundvelli fullveldisréttar hvaða gjald menn þurfa að greiða fyrir að nýta auðlind, hvort sem það er sjávarauðlindin eða einhver önnur. Og við höfum gert það. Það er þannig í dag að þeir sem hafa rétt til fiskveiða þurfa að greiða í veiðigjald þriðjung af hagnaði af veiðum. Svo heyrir maður í umræðunni, og sá í fréttum í gær, að forsvarsmenn sumra flokka telja að þetta sé of lítið af því að þetta sé ekki nema u.þ.b. einn tíundi af hagnaði stærstu fyrirtækjanna. En menn gleyma því auðvitað að þessi stóru fyrirtæki eru með ýmsa aðra starfsemi. Hagnaður þeirra er af öðru en fiskveiðum. Hjá sumum fyrirtækjum er hagnaður jafnvel af fiskveiðum í útlöndum, sem kemur inn í samstæðuna hingað heim og menn greiða arð af þeim hagnaði. En það er einhvern veginn búið að telja fólki trú um það og ég vil segja beinlínis blekkja fólk með það að við séum ekki að fá neinn arð beint í ríkissjóð af þessari auðlind. Það er öðru nær. Það er heill þriðjungur sem við tökum sem er mjög hátt. Aðrar atvinnugreinar þurfa alla jafna ekki að þola þetta ofan á allan annan hagnað. Ég segi bara að við þurfum ekkert auðlindaákvæði til þess að ná einhverjum arði inn í ríkissjóð. Stóra umræðan er auðvitað sú að það er ekki alltaf mestur arður þjóðarbúsins af því að hafa skattana sem hæsta. Þessir peningar nýtast jafnvel betur annars staðar sem tekjur fyrir ríkissjóð. Menn hafa líka haldið því fram að þetta sé nauðsynlegt ákvæði þannig að afnot verði tímabundin. Við getum auðvitað alveg haft þau tímabundin. Við getum ákveðið það að eftir ákveðinn árafjölda renni út t.d. heimild til veiða, við getum sagt eftir 25 ár, þá er aflahlutdeildin sem viðkomandi fyrirtæki hafa bara útrunnin. Svo getum við deilt um það hvort það sé skynsamlegt og hvort það sé best fyrir þjóðarbúið. Ég held að vísu ekki og tel að fyrirsjáanleikinn sé auðvitað langmikilvægastur í þessu. Þá getur maður líka spurt hvort skilgreining um þjóðareign sé nauðsynleg. Ég hef heldur ekki skilið það vegna þess að við ákveðum á grundvelli fullveldisréttar hvernig við nýtum allar auðlindir sem hér eru. Við þurfum ekki að gera fiskinn að einhverri þjóðareign. Við skulum ekki gera vindinn eða sjóinn sem slíkan að þjóðareign af því að einhver nýtir hann. Við ákveðum bara hvernig þessar auðlindir skulu nýttar. Það er pólitík hvers dags og þannig eigum við að hafa það og um það tökumst við á, hvað sé skynsamlegast fyrir þjóðarbúið og hver sé skynsamlegasta nýtingin á öllum auðlindum í þjóðarbúið er á hverjum tíma. Það getur verið mismunandi milli tíma. En um leið og við förum að setja eitthvað svona í stjórnarskrá þá getur það raunverulega verið til óþurftar. Ég vil varast það. Ég vil ekki hafa neitt í stjórnarskrá ef ég þarf þess ekki og tala nú ekki um ef það er til trafala.

Virðulegur forseti. Ég kem hérna á hlaupum til að veita andsvar þessum ágæta hv. þingmanni en það er eins og að vera í lögfræði 101 að hlusta á ræður hans í dag. Hv. þingmaður hefur rætt hér mikið um auðlindagjald o.s.frv. Mér verður hugsað til 2013 þegar öðruvísi stjórnarmynstur var og þá var lagt fram frumvarp um breytt veiðigjald gegn háværum mótmælum Vinstri grænna á þeim tíma. Það gekk út á að þeir stærstu í faginu, tíu stærstu fyrirtækin, borguðu 75% af auðlindagjaldinu eða veiðigjaldinu og síðan minna. En svo var eins og blessuð skepnan skildi og Vinstri grænir lögðu fram frumvarp sem var alveg eins árið 2017, ef ég man rétt, þannig að það fer nú svolítið eftir vindum líka hvernig þetta er. En ég hef staldrað við það sem hv. þingmaður hefur sagt um þennan einfaldleika í stjórnarskránni. Hér kom fyrir í dag orðtak um tíðaranda, að stjórnarskráin ætti að taka eitthvert mið af tíðaranda. Ég fór að hugsa með mér, af því að ég er orðinn svona gamall, að líklega höfum við og stjórnarskráin misst af einhverjum uppfærslum árið 1964, 1974, 1984, ef tíðarandinn hefði átt að spila einhverja rullu þarna. Þannig að mig langar að biðja hv. þingmann að gera aðeins gleggri grein fyrir ókostunum við að festa auðlindir og auðlindagjald í stjórnarskrá og hvernig það flækir málin fyrir okkur.

Hæstv. forseti. Ég er þeirrar skoðunar að það að festa í stjórnarskrá, sem verður ekki, eins og við vitum, svo auðveldlega breytt, að taka eitthvað sem heitir fullt gjald geti orðið okkur til vandræða. Það getur líka skapað ágreining um hvað er fullt gjald o.s.frv. Við sköpum ákveðinn vanda og svo getum við ekki breytt þessu þannig að við felum dómstólum að finna út úr því hvað er fullt gjald á hverjum tíma o.s.frv. Það eigum við að gera hér í pólitíkinni á hverjum degi í mínum huga og skýra það út hvernig við ætlum að skattleggja eða taka gjöld af atvinnugreinum og auðlindum. Það er miklu einfaldari leið. Það er ætlast til þess að við gerum þetta með lögum. Ég veit að margir vilja hafa það í stjórnarskrá að eitthvað sé þjóðareign, sem eru algjör nýmæli og ég kannast ekki við slík ákvæði í vestrænum lýðræðisríkjum. Fyrir mér er það blanda af einhverjum popúlisma og sósíalisma, sem fara auðvitað mjög vel saman eins og ég skil þetta. Það er svo auðvelt að fá fólk til að segja: Já, ég á þetta, þetta er eitthvað sem ég á. En það er alveg ónauðsynlegt af því að eignarréttur verður ekki til svona í mínum huga. Þetta eru auðvitað bara auðlindir okkar alveg eins og Ísland er landið okkar og sjórinn er okkar, vindurinn er okkar. Það gilda bara ákveðnar reglur um þetta sem við setjum á hverjum tíma. Það er mikilvægast. Ég held að það sé ekki gott að við séum að búa til svona ákvæði vegna þess að það muni skapa í raun miklu meiri vanda en fyrirkomulagið sem er núna. Ég vil það ekki. Ég tel það mjög skaðlegt. Ég tel mig hafa fært fyrir því þokkaleg rök hér í allan dag að þetta sé ekki skynsamlegt.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta svar. Það leiðir mig að því að það eru jú fleiri auðlindir hér en fiskurinn í sjónum og ég hefði kannski viljað heyra aðeins ofan í hv. þingmann um aðrar auðlindir. Hann talaði hér um vind og ég minnist þess t.d. að vatnsréttindi einnar ágætrar kirkjujarðar í Fljótsdal, þó að það sé náttúrlega ríkið úr einum vasa í annan, voru afskaplega lágt metin þegar Kárahnjúkavirkjun komst á koppinn. Ég verð eiginlega að segja líka að Steinólfur heitinn bóndi í Fagradal, sá mæti blessaði drengur, var mikill áhugamaður um vindrafstöðvar en kom þeim aldrei upp og hann sótti um frádrátt frá skatti vegna tapaðra tekna af því að hann hafði ekki sett vindmyllur upp. Hann hafði sem sagt tapaðar tekjur af vindi. Mig langaði til að þýfga hv. þingmann um aðrar auðlindir. Það er orkan í iðrum jarðar. Það eru vatnsréttindi sem eru ekki öll í eigu ríkisins og þess vegna minntist ég nú á þessa kirkjujörð fyrir austan því að þetta hefði alveg eins getað verið einstaklingur og þetta var alveg fáránlega lágt metið. Eigum við að setja einhvern ramma um þetta? Á það heima í stjórnarskrá? Land er auðlind eins og berlega hefur komið í ljós núna á síðustu misserum þegar menn kaupa hér land fyrir nokkra milljarða. Þar er auðlind. Eigum við að hneppa þetta einhvern veginn inn í stjórnarskrána líka? Mig langaði til að fá álit hv. þingmanns á þessu atriði.

Hæstv. forseti. Menn mega ekki misskilja mig og halda að ég vilji ekki að menn borgi auðlindagjald eða veiðigjald af því að verið er að nýta það sem ég kalla sameiginlegar auðlindir. Þegar við erum tala um takmarkaðar auðlindir, takmarkaðan auð, og það er ekki pláss fyrir alla að nýta þær og menn fá rétt til að nýta þær, þá greiða þeir fyrir. En það er líka þannig að það er bara gert í lögum hverju sinni og við metum stöðuna hverju sinni vegna þess að stundum eru menn tilbúnir að nýta auðlindir og vera frumkvöðlar, búa til eitthvað, og það eru engar forsendur fyrir því að leggja eitthvert gjald á það í byrjun. Síðan þegar menn eru komnir eitthvað áfram með það og þetta verður auðlind sem arður er af þá er eðlilegt að við förum að meta hvað sé eðlilegt gjald fyrir þá sem fá frumkvöðlaréttinn, eru einir að nýta t.d. eða fáir. Þá er það mjög eðlilegt. Ég er alls ekki andstæðingur þess að það sé auðlindagjald. Ég er bara að segja að mér finnst ekkert af þessu eiga heima í stjórnarskrá. Stjórnarskrá er bara allt annað í mínum huga. Það er skráin yfir stjórnskipan okkar. Það eru grunnlögin og skráin um réttindi okkar gagnvart stjórnvöldum. Annað á ekki heima þar í mínum huga. Við eigum að geta tekist á við þetta á hverjum tíma. Menn geta auðvitað bætt inn í mannréttindakaflann einhverju nýju, jafnvel þegar mönnum dettur í hug að náttúran geti notið mannréttinda. Það er önnur umræða sem mér líst auðvitað ekki vel á. En þetta eru svona atriði þar sem ég segi: Heyrðu, ekki blanda þessu í 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Brynjari Níelssyni fyrir ræðu hans. Hann ræddi um sjávarútvegsmálin. Ég var í andsvari áðan við hv. þm. Birgi Ármannsson og spurði hann út í þennan auðlindakafla í stjórnarskránni sem fókuserast einhvern veginn alltaf þegar við förum að ræða þessi mál um auðlindagjöld vegna sjávarafurða. Mér fannst í ræðu hv. þingmanns, og það hefur komið fram í ræðum hans í dag, að þetta pirraði hann. Í raun og veru verð ég að taka undir það. Þegar við tölum um þessi mál og þegar flokkar koma inn, eins og hefur skeð hér, talandi um uppboðsleið eða að litið sé til annarra landa þá má minna á að íslenskur sjávarútvegur er sjálfbær. Það kemur yfirleitt ekki fram í umræðunni. En mig langaði að spyrja hv. þingmann hvernig við getum fengið umræðuna um þessi mál á það plan að almenningur blaki eyrum og fari í raun og veru að trúa okkur stjórnmálamönnunum og því sem við erum að segja. Árásin er alltaf einhvern veginn þannig að sjávarútvegurinn sé það ríkur - það er bara talað um einhverjar örfáar útgerðir og að þær eigi að borga miklu meira. Sanngirnin í umræðunni er því aldrei nein. 

Hæstv. forseti. Ég get sagt við hv. þingmann að ég er ekki vongóður um að við komum þessari umræðu í einhvern sanngjarnan eða eðlilegan farveg, sérstaklega ekki eftir að ég hlustaði á nýkjörinn varaformann Viðreisnar í þætti í gær um veiðigjaldið og nýtingu auðlindarinnar. Ég hugsaði bara með mér: Hvert erum við komin? Þegar við erum að nýta auðlindir - jafnvel þótt þær séu í einkaeigu, sem við getum stjórnað líka á grundvelli fullveldisins - snýst þetta auðvitað allt um það hvaða fyrirkomulag við höfum sem nýtist okkur best, að til séu öflug sjálfbær félög og fyrirtæki. Það er hagur okkar. Hagurinn er ekki alltaf sá hvað við getum tekið mikið í ríkissjóð með skattlagningu. Trúa menn að öll þessi fjárfesting tengd sjávarútvegi hefði orðið til hefðu þessi öflugu fyrirtæki ekki orðið til? Nei, þá hefðum við bara verið í gamla sjávarútveginum, styrkjavæddum alveg inn að beini, sem væri stórkostlegur kostnaður fyrir skattgreiðendur í raun. En nú sjáum ofsjónum yfir því að einhver fyrirtæki skili arði í sjávarútvegi af því að þetta er auðlindin okkar. Ísland er okkar. Þetta er allt okkar. Ég er bara að segja: Okkur getur auðvitað greint á um hvað sé skynsamlegasta kerfið en þetta snýst allt um það hvernig við höfum umhverfi atvinnulífsins þannig að fyrirtæki verði öflug, geti skilað arði, að menn séu tilbúnir að leggja fjármuni í þetta og eflast. Þá verður til virðisauki, nýsköpun er annað orð yfir það. Það er mikilvægt. Það er hagur þjóðarinnar, 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta greinargóða svar. Mig langar til að vera aðeins bjartsýnni í væntingum um að við náum þessari umræðu á eitthvert skemmtilegra plan en hefur verið í ansi mörg ár. Ég er nú svo gamall sem á grönum má sjá og var kominn á sjó áður en kvótakerfið var fundið upp. Þá var útgerðin meira og minna í fanginu á ríkinu. Þá var verið með alls konar æfingar til að sunka krónunni niður. Ég held því að þetta kerfi hafi sannað sig sem mjög gott kerfi. En samþjöppunin hefur aðallega orðið út af því að óánægjuumræðan hefur grasserað, sérstaklega hérna á Alþingi af flokkum sem vilja gera eitthvað allt annað en við erum að gera. Þess vegna hafa þessir litlu aðilar og meðalstóru selt sig bara burt til að losa sig frá þessu og farið að gera eitthvað annað. Þá fitnar stórútgerðin og hún hefur tækin og tólin til að lifa þetta af. En það er eitt sem mig langar til að spyrja hv. þingmanninn út í sem ég veit að þarf að laga. Ég hef spurt sjávarútvegsráðherra líka að þessu, þ.e. 12% hámarkið, þakið sem í mínum huga er í raun og veru hriplekt. Það þak þarf að þétta svo að það leki ekki dropa. Þjóðin þarf að trúa því að það sé helt. Þessu þarf að koma í lag. Þá held ég að miklu meiri líkur séu til sátta í umræðunni um sjávarútvegsmál og fiskveiðistjórnarkerfið sem við búum við í dag.

Hæstv. forseti. Það er gott að hv. þingmaður sé bjartsýnni en ég með umræðuna. Enn þann dag í dag hlusta ég á umræðuna á hverjum degi. Orðað eins og „að stela auðlindinni af okkur“, „gjafakvóti“, þetta er allt rangt. Meðan umræðan er enn þá á þessu stigi, jafnvel í þessum þingsal og þegar fólk sem nýtur virðingar úti í samfélaginu talar svona líka, jafnvel guðsmenn, þá er auðvitað ekki von á góðu. En ég er alveg tilbúinn að taka umræðuna. Ég er ekkert að segja að þetta sé fullkomið kerfi og að það kunni ekki að verða einhverjar breytingar. Þá eiga menn auðvitað bara að sannfæra mig um að þær séu til batnaðar. Hv. þingmaður talar um 12% þakið. Ég hef oft sagt að þessi háu veiðigjöld sem hafa verið lengi og voru náttúrlega enn hærri, þ.e. fyrir 2013, valdi því að minni útgerðir eigi ekki fyrir þessu gjaldi, eigi ekki fyrir þessum skatti. Það er enginn arður af útgerð með þeim hætti. En stórútgerðir sem hafa líka hagnað af ýmissi annarri starfsemi geta borgað þetta. Mér finnst það ekki eðlilegt ástand. Ég get alveg sagt að jú, jú 12% þak, ef það er einhver misbrestur á því þurfum við auðvitað bara að laga það og ef við ætlum að hafa þakið 12% eða 10% eða 14% eða hvaða þak sem við ætlum að hafa. 

Forseti minnir á að þingmálið er íslenska.

Frú forseti. Ég ætla ekki að hafa mörg orð hér í lok þessarar umræðu og ekki opna nýja umræðu en vil nota tækifærið því að nú hef ég fylgst með 1. umr. sem hefur staðið í hartnær heila tvo þingdaga, enda málið stórt og mikilvægt, og þakka fyrir hana. Mér finnst heilt yfir þessi umræða hafa verið góð. Mér finnst áhugaverð sjónarmið hafa komið fram, vissulega mismunandi, en þó líka töluverður stuðningur við ákveðnar breytingar á kaflanum um forseta og framkvæmdarvald. Einhverjir sjá ekki þörf á þeim breytingum, aðrir benda á að þær þurfi að skýra frekar, og það verður verkefni stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að rýna þá gagnrýni. Ég vil líka segja að mér finnst gott að heyra að það er töluvert mikill stuðningur við ákvæði um umhverfis- og náttúruvernd og ætla að nota tækifærið til að árétta hversu gríðarlega mikilvægt það er að gildandi stjórnarskrá verði ekki áfram þögul um það málefni. Það er rakið mjög vel í greinargerð frumvarpsins hvað nágrannaþjóðir okkar hafa verið að gera í þeim efnum og byggt á þeirra reynslu þannig að ég hvet þá þingmenn sem eiga eftir að vera að fara yfir þessi mál á næstu vikum til að kynna sér það. Ég er ekki í nokkrum vafa um að þetta yrði til mikilla framfara fyrir laga- og réttarumhverfi umhverfis- og náttúruverndar. Ég hef engan heyrt hallmæla ákvæði um íslenska tungu og táknmál, þannig að maður getur glaðst yfir því að tungumálið og táknmálið á sér töluvert marga vini í þessum sölum. Auðlindaákvæðið er augljóslega það ákvæði sem mestur ágreiningur er um og það þarf ekki að koma á óvart. En ég ætla samt að segja að mér hefur fundist þetta góð umræða. Af því að sá sem talaði hér á undan mér, vinur minn hv. þm. Brynjar Níelsson, sagðist ekkert sérstaklega bjartsýnn á þróun umræðunnar um fiskveiðistjórnarkerfið ákvað ég að rifja upp umræðu sem hér fór fram þegar lagðar voru til umfangsmiklar breytingar á því kerfi og ég mælti fyrir því frumvarpi í fjarveru þáverandi sjávarútvegsráðherra þingveturinn 2011–2012. Ég held að við höfum full tækifæri til að þroska þá umræðu betur, einmitt með umræðu um auðlindaákvæðið sem er auðvitað ekki bara um fisk heldur líka um önnur mál sem mikið hefur verið deilt um á Alþingi og nægir þar að nefna orkumálin. Við megum ekki gleyma því að þó að fiskveiðistjórnarkerfið sé umdeilt hafa orkumál og orkuframkvæmdir líka klofið þennan sal og þjóðina alla í herðar niður. Ég er búin að hlusta vel og er mjög þakklát því hvað þingmenn hafa verið reiðubúnir að koma hingað upp og ræða þetta mál efnislega. Það vekur mér væntingar um að vinna stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar geti skilað góðu verki inn í 2. umr. um þetta mál.