Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Eins og ég gat um í gærkvöldi, þegar ég ræddi um þetta mál, eru miklar annir nú í þinglokin og ljóst að ýmis mál þurfa að ná fram að ganga og ekki síst samkv. ákvörðunum og óskum hæstv. ríkisstj. Þá hefur sú venja skapast í gegnum árin, að haft er samráð við stjórnarandstöðuna um að greiða fyrir því að ákveðin mál fái hér afgreiðslu án mikilla tafa og án mikilla umr. Þetta hefur verið gert þessa dagana einnig og í þeim viðræðum kom það fram, að þingflokkur Sjálfstfl. hefur eindregið óskað eftir því að frv. til laga um framhaldsskóla yrði ekki afgreitt á þessu þingi. Þrátt fyrir þessa eindregnu ósk virðist það vera ákvörðun hæstv. ríkisstj. og hæstv. menntmrh. að knýja á um afgreiðslu þessa máls. Þessum málalokum höfum við sjálfstæðismenn ekki unað og munum fyrir vikið væntanlega fara allítarlegum orðum um þetta frv. og um þau sjónarmið sem liggja að baki því. Hins vegar vil ég taka fram með hliðsjón af þeim umr, sem fram hafa farið manna á meðal í þingsölum og í þinggöngum í gær og í dag, að það er mikill misskilningur að við höfum fram að þessu haldið uppi einhverju málþófi eða tafið sérstaklega fyrir þessu máli fram að þessu. Nú er málið til 3. umr. en í gær komst þetta mál alls ekki að vegna málþófs stjórnarsinna sjálfra í ýmsum öðrum málum. Vil ég í því sambandi nefna að hér voru haldnar maraþonræður af hálfu stjórnarsinna um t. d. ríkisreikninginn og um frv. til l. um Framleiðsluráð landbúnaðarins. Meðan stjórnarsinnar sjálfir eru að tefja hér fyrir margvíslegum málum er ekki við stjórnarandstöðuna að sakast, enda þótt hún hafi skoðanir á einu máli eins og þessu og vilji tjá sig um það. Ég vil líka láta þá skoðun koma fram, að afstaða þingflokks Sjálfstfl. þess efnis, að þetta mál nái ekki fram að ganga, byggist á mörgum rökum. Það liggur fyrir að fjölmargir aðilar, sem þetta frv. hafa fengið til umsagnar, hafa haft ýmsar athugasemdir fram að færa og óska eftir að málið verði athugað betur. Á það bæði við um kostnaðarhlið málsins svo og hina kennslufræðilegu. Það hefur jafnframt komið fram, að innan stjórnarliðsins sjálfs eru miklar efasemdir um það, hvort rétt sé að málið fái afgreiðslu nú. Í því sambandi vil ég leyfa mér að vitna til bókunar sem gerð var á fundi menntmn. Nd. 3. maí s. l., en þar segir svo í bókun nefndarinnar: „Sighvatur Björgvinsson skýrði frá þingflokksfundi Alþfl. í gær. Þar skiptar skoðanir. Meiri hl. taldi afgreiðslu ekki tímabæra af ýmsum ástæðum. M. a. fyrirmæli í efnahagslögum um að fram skuli leggja kostnaðarlega úttekt frá fjárlaga- og hagsýslustofnun, og gat jafnframt fleiri sjónarmiða, m. a. að málið yrði frekar skoðað í umr. Ágreiningur um þetta verður nú ræddur í ríkisstj. og munu fulltrúar Alþfl. ekki undirrita nál. fyrr en að því loknu, ef samkomulag þá næst.“ Ég held að það fari ekki á milli mála, þegar þessi bókun er lesin, að a. m. k. 3. maí var meiri hl. þingflokks Alþfl. andvigur því að þetta mál fengi afgreiðslu á þessu þingi. Það eru því fleiri en við í þingflokki sjálfstæðismanna sem hafa sett fram þessar óskir. Og það eru fjölmargir aðilar utan þings: skólamenn, sveitarstjórnir o. s. frv., sem leggjast eindregið gegn því að málið nái fram að ganga núna. Hér er um gríðarlega stórt og viðkvæmt mál að ræða, - mál sem felur það í sér að breyta fræðslukerfinu, breyta skólakerfinu í grundvallaratriðum á framhaldsskólastiginu, og vitaskuld þarf þingið að gera sér fullkomlega ljóst hvaða skref það er að stíga og hvaða áhrif og afleiðingar það muni hafa að ný lög taki gildi. Ég er ekki viss um að einstakir þm. séu búnir að kynna sér þetta mál til hlítar. Ég held því að það sé nauðsynlegt nú við 3. umr. málsins að rifjuð séu upp nokkur meginatriði sem m. a. koma fram í grg. frv., þar sem gerð er grein fyrir þeim breytingum og þeim rökum, sem frv. felur í sér. Á bls. 9 í grg. með frv. segir svo, með leyfi forseta: „Frv. hefur verið endurskoðað að nýju“ - en óþarfi er að geta þess, að þetta frv. hefur verið lagt fram áður hér á þingi og þá ekki fengið afgreiðslu. - „Frv. hefur verið endurskoðað að nýju og gerðar á því nokkrar breyt. Eru þessar helstar: 1. Tekin eru inn ákvæði um hlutdeild framhaldsskóla í fullorðinsfræðslu. Er m. a. kveðið á um aðgang fullorðinna að reglulegum námsáföngum skólanna auk stefnumarkandi ákvæðis um nýtingu kennsluaðstöðu í framhaldsskólum fyrir almenna fræðslustarfsemi. 2. Kaflanum um fjármál er breytt á þann veg að gert er ráð fyrir að tvö fyrstu ár framhaldsskólans séu kostuð sameiginlega af ríki og sveitarfélögum eftir hliðstæðum meginreglum og gilda um grunnskóla, en kostnaður af námi umfram tvö fyrstu árin greiðist af ríkissjóði. Þá er tekið inn ákvæði um námsvistargjald, sem lögheimilissveitarfélag greiðir vegna þeirra nemenda sem tvö fyrstu skólaárin sækja skóla sem reknir eru af öðrum sveitarfélögum eða skóla fyrir mjög sérhæft nám sem reknir eru af ríkinu. 3. Tekin hafa verið inn fyllri ákvæði um setningu reglugerða, þar sem kveðið er á um aðila sem skulu vera rn. til aðstoðar við samræmingu þeirra. Ákvæði um gildistöku laganna hefur verið breytt í því skyni að ljósara verði hvenær eldri lagaákvæði falla úr gildi. Gert er ráð fyrir að menntmrh. flytji Alþ. ár hvert skýrslu um undirbúningsstarfið og kynni þinginu drög að reglugerðum sem eru á döfinni hverju sinni.“ Á bls. 11 í grg. er fjallað nokkuð um megintillögur frv., og þar segir, með leyfi forseta: „ N. leggur til að komið verði á samræmdum framhaldsskóla sem felur m. a. í sér eftirfarandi: 1. Öllum, sem lokið hafa grunnskólanámi, skal standa til boða eins til fjögurra ára nám, hvort sem stefnt er að sérhæfingu til starfs, almennu námi eða undirbúningi til náms á háskólastigi. Leitast skal við að hafa góða menntunaraðstöðu fyrir alla, hvar sem þeir eru búsettir á landinu. 2. Framhaldsskólinn skal skipulagður sem ein samræmd heild, en er hér greindur í 8 meginnámssvið til hagræðingar, sem hvert um sig greinist í námsbrautir. Nám á hverri námsbraut miðar að almennri menntun og undirbúningi til framhaldsnáms eða sérhæfingu til starfs eftir því hvernig námsáföngum er raðað saman. Námslok geta orðið í námi eftir eitt, tvö, þrjú eða fjögur ár eftir því að hvaða marki er stefnt. Þótt gert sé ráð fyrir skilgreindum námslokum eftir eitt ár eða fleiri, getur hver einstaklingur, sem hættir námi, haldið áfram síðar á sömu námsbraut eða annarri og fengið að fullu viðurkenndar þær einingar, sem hann hefur áður aflað sér. Markaðar skulu leiðir til framhaldsnáms af öllum brautum. 3. Nám í framhaldsskóla skal skipulagt í námsáföngum og hver áfangi metinn til eininga sem miðast við eina kennslustund á viku í eitt skólaár, eða tvær á einni önn. Með námseiningu er átt við það magn námsefnis sem telst hæfilegt fyrir meðalnemanda á fyrrgreindum tíma. Er þá einnig meðtalin nauðsynleg heimavinna og gildir þetta bæði um verklegt og bóklegt nám. Sömu námseiningu má kenna á mislöngum tíma allt eftir getu og hæfileikum þeirra nemenda sem hlut eiga að máli. Hver námsáfangi skal hafa fullt gildi þótt nemandinn flytjist milli námsbrauta, ef námsáfanginn heyrir til þeirri námsbraut sem skipt er yfir á. Í þessu tilliti geta tveir eða fleiri áfangar verið jafngildir enda þótt innihald þeirra sé ekki nákvæmlega það sama. 4. Lagt er til, að framhaldsskólar eigi hlut að fullorðinsfræðslu. Skulu fullorðnir eiga aðgang að reglulegum námsáföngum skólanna og auk þess er gert ráð fyrir að kennsluaðstaða í framhaldsdeildum verði nýtt fyrir almenna fræðslustarfsemi. 5. Gefnar skulu út námsskrár og skulu þær marka meginstefnu í námi og þjálfun nemenda hvort heldur námið fer fram í skóla eða á vinnustað. Við gerð námsskrár skal taka mið af nauðsynlegri þekkingu, þjálfun í starfi og/eða undirbúningi til áframhaldandi náms svo og mismunandi námshæfni nemenda. Leitast skal við að tryggja samræmingu náms í sömu námsgrein á mismunandi námsbrautum eftir því sem unnt er, en jafnframt nauðsynlega sérhæfingu eftir námsmarkmiðum. 6. Skipan námsbrauta á skólastofnanir skal haga með tilliti til aðstæðna og koma eftirtaldir kostir til greina: Mismunandi brautir innan sömu stofnunar, stjórnunarlega tengdar brautir í aðskildum stofnunum eða stakar brautir í sérgreindum stofnunum. Þar sem nemendafjöldi og önnur skilyrði leyfa skal leitast við að sameina mismunandi námssvið eða brautir í einni skólastofnun. Stefnt skal að því að í hverjum landshluta verði eins fjölbreytilegt val námsbrauta og við verður komið. Nýtt verði sem best það skólahúsnæði sem nú er fyrir hendi í landinu. 7. Námsstaður er hver sú stofnun sem sett hefur verið á fót til að annast ákveðna námsþætti innan heildarskipulagsins eða hefur hlotið opinbera viðurkenningu til þess. Auk skóla getur skólaverkstæði og fyrirtæki eða stofnanir verið námsstaður. Skólinn skal vera þungamiðja hverrar námsbrautar og annast fræðilegan undirbúning og menntun, faglega og almenna. Enn fremur skal skólinn hafa umsjón með þeim þáttum námsins sem fara fram utan hans. Skólaverkstæði annast verklega undirbúningsmenntun og þjálfun. Fyrirtæki og stofnun annast þá verklega þætti námsins sem nátengdastir eru því starfi sem menntunin miðast við og verða ekki aðskildir frá því. 8. Miðað er við að tvö fyrstu ár framhaldsskólans verði kostuð sameiginlega af ríki og sveitarfélögum eftir hliðstæðum meginreglum og gilda um grunnskóla, en kostnaður af námi umfram tvö fyrstu árin greiðist af ríkissjóði. Lagt er til að tekið verði upp námsvistargjald sem lögheimilissveitarfélag greiðir vegna þeirra nemenda sem tvö fyrstu skólaárin sækja skóla sem reknir eru af öðrum sveitarfélögum eða skóla fyrir mjög sérhæft nám sem reknir eru af ríkinu. 9. Sett verði heildarlöggjöf um samræmdan framhaldsskóla og reglugerðir um einstakar námsbrautir og stofnanir eftir því sem nauðsynlegt kann að reynast.“ Síðan vil ég að lokum vitna til grg., varðandi þann þátt máls míns sem varðar beint tilvísun í grg., en það er tilvísun á bls. 13 um markmið framhaldsskóla. Þar segir: „ N. telur að markmið framhaldsskóla megi skilgreina efnislega sem hér segir: 1. að veita nemandanum almenna þekkingu og sjá honum fyrir viðfangsefnum sem auka alhliða þroska hans, auðvelda honum skilning á mannlegu samfélagi og virka þátttöku í því, 2. að veita nemandanum nauðsynlegan undirbúning undir störf og/eða áframhaldandi nám. Þessi grundvallarmarkmið telur n. svara til þeirra viðhorfa til framhaldsskólans sem nú virðast ríkjandi og birtast m. a. í kröfum um að skólinn skuli: 1. veita nemendum nauðsynlega þekkingu og þjálfun til starfa í atvinnulífinu, 2. veita nemendum nauðsynlega undirbúningsþekkingu til áframhaldandi náms, 3. veita nemendum almenna þekkingu sem gerir þeim kleift að njóta þeirra menningarverðmæta sem við eigum, bæði í starfi og tómstundum, 4. efla siðgæðisvitund nemenda og kenna þeim tillitssemi í samskiptum við aðra, 5. gera nemendur færa um að taka sjálfstæða afstöðu til þeirra mála, sem eru efst á baugi á hverjum tíma, og afla sér nauðsynlegra gagna og upplýsinga sem til þess þarf. Að áliti n. eru framangreind markmið framhaldsskólans, þ. e. hin almennu og faglegu, óaðskiljanleg. Þjóðfélag nútímans einkennist af fjölbreytileika og margvíslegum tengslum félagslegra þátta sem mótast af mismunandi hagsmunum og lífsviðhorfum. Aukin þekking á öllum sviðum svo og greiðari aðgangur að margvíslegum upplýsingum hefur áhrif á þróunina, en jafnframt eykst vandi einstaklingsins þegar að því kemur að velja og hafna. Í slíku þjóðfélagi skiptir miklu fyrir einstaklinginn að hann hafi góðan skilning á sem flestum þáttum þess og samspili þeirra og geti á hverjum tíma metið þarfir sínar, hagsmuni og stöðu með tilliti til heildarinnar. Fagleg þekking er mikilvæg forsenda fyrir árangri í starfi, en tryggir hann ekki ein, hætt er við, að sá standi höllum fæti sem skortir þekkingu á hinu félagslega sviði. Framhaldsskólanum ber því að stuðla að auknu sjálfræði einstaklinganna í faglegu, menningarlegu og félagslegu tilliti. Það er almennt viðurkennt að forðast beri mismun í aðstöðu á hinum ýmsu sviðum samfélagsins. Í þessu efni hlýtur skólinn að leggja sitt af mörkum með því að skapa þau skilyrði fyrir einstaklinginn, að hann geti áttað sig á og metið þá möguleika sem honum standa til boða á sviði menntunar og starfs. Nú á tímum breytist nauðsynleg þekking til ákveðinna starfa tíðum á skemmri tíma en einni starfsævi og það er algengt að menn skipti um starf, jafnvel oftar en einu sinni. Það er því nauðsynlegt að móta markmið fagmenntunar með þeim hætti, að auk tíma- og starfsbundinnar hæfni verði einnig lögð rækt við hina almennu menntun sem auðveldar aðlögun að breyttum aðstæðum og nýjum störfum síðar á ævinni. Eitt af því, sem miklu máli skiptir fyrir æskilega þróun íslensks samfélags, er, að menntun sé skipulögð á þann veg, að nemandinn hafi jöfn tækifæri til að öðlast hæfni til starfa og fullnægja almennum menntunarþörfum sínum. Hér á landi hafa ríkt mismunandi viðhorf til verklegrar menntunar og bóklegrar og þessar tegundir náms búa við ójafna aðstöðu. Þeim sem farið hafa bóknámsleiðina hafa staðið flestar leiðir opnar til áframhaldandi náms og starfa. Hins vegar hafa verknámsbrautir í flestum tilvikum verið lokaðar og nemendur haft takmarkaða möguleiká til að skipta um námsbraut eða til framhalds. Á þessu hefur þó orðið nokkur breyting hin síðari ár og þarf að stuðla að því, að sú þróun haldi áfram. Þá hefur þróun byggðar í landinu m. a. leitt til þess, að búseta nemenda hefur veruleg áhrif á það hvaða framhaldsnám þeir velja eða hvort þeir yfirleitt halda áfram námi að loknum grunnskóla. Það hlýtur því að vera höfuðnauðsyn að jafna möguleika nemenda til náms hvar svo sem þeir eru búsettir á landinu og enn fremur að tryggja, að möguleikar til áframhaldandi náms fylgi jafnt öllum námsbrautum. Til þess að unnt verði að ná þeim markmiðum, sem hér hafa verið nefnd, þarf framhaldsskólinn að veita margvísleg tækifæri til náms bæði á bóklegu og verklegu sviði. Kennsluskipan þarf að vera með þeim hætti, að tekið sé tillit til hæfni og áhugamála nemenda jafnframt því sem fullnægt er öllum markmiðum sérhæfðra námsbrauta. Í þessu skyni verður nauðsynlegt að gera umtalsverðar breytingar á skipulagi framhaldsnáms frá því sem nú er og telur n., að þessu verði best náð með námskipan sem hér eftir verður nefnd samræmdur framhaldsskóli.“ Ég hef leyft mér, herra forseti, að lesa hér upp nokkra kafla úr þessari grg., sem mér sýnast vera hinir veigamestu að því er varðar forsendur fyrir framlagningu þessa frv. Þeir lýsa sjónarmiðum n. sem undirbjó þetta frv., og ég fyrir mitt leyti er sammála flestum þessum röksemdum. Ég hygg að allt það, sem þarna kemur fram, séu æskileg markmið og þetta hljóti að vera þau markmið sem við setjum okkur þegar ný löggjöf er sett um framhaldsskólanám. Ég er líka sammála því, að kerfið, sem sett verði upp, sé fólgið í samræmdum framhaldsskóla þar sem komið er í veg fyrir blindgötur, þar sem komið er í veg fyrir að nemendur verið stöðvaðir af á námsleið sinni og þeir hafi möguleika á að skipta um námsbrautir á hinum ýmsu stigum skólanámsins. Hins vegar hef ég efast um að það frv., sem hér er lagt fram, sé rétta leiðin, frv. sé nægilega aðgengilegt, sé nægilega vel úr garði gert, og á ég þá bæði við skólann sjálfan, innra starf hans, hina kennslufræðilegu hlið málsins, og ekki síður það, hvernig að stjórnun, rekstri og fjármögnun er staðið. Mun ég koma að því síðar. Athugasemdir þær, sem fram hafa verið settar, snúa m. a. að kostnaðarskiptingunni, að reglugerðarákvæðum, sem eru mýmörg í þessu frv. Þessar athugasemdir byggjast á afstöðu margra reyndra skólamanna sem hafa lýst annaðhvort beinni andstöðu sinni við frv. eða látið í ljós margþættar athugasemdir. Þær byggjast á því, að enn er óljóst um stöðu sérskólanna. Og auðvitað er andstaðan enn fremur byggð á því, að mörg ákvæði frv. eru ekki aðgengileg. Við í minni hl. menntmn., ég og hv. þm. Ólafur G. Einarsson, höfum tekið þessar athugasemdir saman í nál. sem við höfum leyft okkur að láta útbýta hér í deildinni, en þetta nál. hljóðar svo, með leyfi forseta: „Við undirritaðir nm. í menntmn. Nd. erum ekki sammála meiri hl. n. um afstöðu til frv. til laga um framhaldsskóla. Meiri hl. mælir með samþykkt frv. með þeim breytingum, sem lagðar eru til á þskj. 619. Við erum hins vegar ekki reiðubúnir til að mæla með samþykkt frv. að svo stöddu. Ástæðurnar eru einkum eftirfarandi: 1) Fyrir hefur legið, að kostnaður sveitarfélaga mun aukast mjög verulega vegna þeirrar kostnaðarskiptinga, sem frv. gerir ráð fyrir og felst í því, að kostnaður af tveimur fyrstu skólaárum framhaldsskólans skiptist milli ríkis og sveitarfélaga eftir sömu meginreglum og kostnaður við grunnskóla. Eftir kröftug mótmæli Sambands ísl. sveitarfélaga er sú breyting lögð til, að komið verði til móts við sveitarfélögin með því að viðhaldskostnaður grunnskóla leggist jafnt á ríki og sveitarfélög, í stað þess að hann sé að öllu leyti greiddur af sveitarfélögunum eins og nú er. Þessari breytingu erum við algerlega andvígir, enda gengur það þvert á stefnu Sambands ísl. sveitarfélaga og Sjálfstfl. um kostnaðar- og verkaskiptingu á þessum vettvangi. Jafnframt stendur eftir það samkrull á kostnaðarskiptingu á framhaldsskólastiginu, sem við teljum afar óæskilegt og erfitt. 2) Engar raunhæfar upplýsingar liggja fyrir um það, hvaða útgjaldaauka samþykkt frv. hefur í för með sér. Að vísu fylgir kostnaðaráætlun með frv., og í nál. meiri hlutans er gerð tilraun til að meta áhrif frv. á heildarkostnað framhaldsskóla. En í báðum tilfellum er rennt blint í sjóinn eins og raunar er viðurkennt í nál. Óskað hefur verið álits sveitarfélaga og þá sérstaklega Reykjavíkurborgar á kostnaðarákvæðum frv., eins og þau munu verða ef brtt. verða samþ., en þær upplýsingar hafa ekki verið lagðar fram í n. Ekki hefur heldur verið lagt fram kostnaðarmat fjárlaga- og hagsýslustofnunar né Þjóðhagsstofnunar þrátt fyrir ítrekaða beiðni þar um. Ljóst er þó að full óvissa ríkir um kostnaðarauka ríkis og sveitarfélaga, en slíkt er auðvitað óviðunandi þegar svo stórt og umfangsmikið mál er á ferðinni. 3) Miðað við það, sem að framan er sagt, og með hliðsjón af ástandi í skólamálum, sérstaklega er varðar verkmenntun, er veruleg hætta á því, að hér sé verið að samþ. löggjöf, sem í sjálfu sér kann að vera góðra gjalda verð, en hefur það eitt í för með sér að raska stórlega núverandi kerfi, án þess að ríki, sveitarfélög eða fræðsluyfirvöld hafi nokkur tök á að framkvæma þau svo viðhlítandi sé. 4) Ágreiningur hefur verið um framtíð sérskólanna. Samkv. frv. og brtt. meiri hluta n. er ekki skorið á þann hnút. Þessi þáttur málsins er þó svo veigamikill, að ótækt er að afgreiða þetta frv. án þess að tekinn sé ljós og skýr afstaða til hans og staða sérskólanna ákveðin í tengslum við stefnumótun í framhaldsskólanámi. 5) Framkvæmd laganna mun verða mjög undir því komin, hvernig reglugerðir verða úr garði gerðar. Heimildir um setningu reglugerða eru svo rúmar og vald ráðuneytis þar með svo víðtækt, að þar getur brugðið til beggja átta. Það er skoðun undirritaðra, að þessar heimildir eigi að þrengja og setja nánari lágaákvæði þar að lútandi. 6) Mjög miklar efasemdir hafa komið fram hjá reyndum skólamönnum um ágæti þeirrar stefnu að breyta menntaskólum í núverandi mynd í samræmda framhaldsskóla eða fjölbrautaskóla. Þá er ekki dregið úr mikilvægi verkmenntunar og því að auka veg hennar, en bent á að þar með megi ekki draga úr gæðum hins klassíska bóknáms, eins og líkur verða til með þessari kerfisbreytingu. Vakin hefur verið athygli á því, að sambærilegt framhaldsskólakerfi, m. a. í Svíþjóð, hefur leitt til þess, að nemendur séu mun verr undir háskólanám búnir, og hefur raunar dregið mjög úr möguleikum þeirra til að fá aðgang að viðurkenndum háskólum. Af þeim ástæðum, sem að framan eru raktar, og ýmsum öðrum erum við undirritaðir ekki reiðubúnir til að mæla nú með samþykkt frv. á þessu þingi, en leggjum til að frv. fái frekari athugun. Sú stefna, sem fram kemur í frv. um samræmt nám, þar sem fleiri leiðir verða opnaðar og forðast blindgötur og þar sem hlutur verknáms er aukinn, er í rétta átt. Að því leyti erum við samþykkir frv. og við erum sammála því, að nauðsyn ber til að setja nýja löggjöf um framhaldsskólanám hér á landi. En hér er svo veigamikið og viðkvæmt mál á ferðinni, sem úrslitum ræður um gæði náms og hæfni nemenda til að takast á hendur frekara nám eða almenn störf, að ekki má rasa um ráð fram. Fræðsluyfirvöld og almenningur allur verða að vera samstiga í ákvörðunum, sem hafa í för með sér róttækar breytingar, sem þetta frv. kann að leiða til.“ Síðan er gerð till. um örstutta dagskrá: Í þessu nál. kemur glöggt fram, að við fulltrúar Sjálfstfl. í n. erum hlynntir því að ný löggjöf verði sett um framhaldsskólastigið. Við teljum að það frv., sem hér hefur verið lagt fram, geti verið a. m. k. góðra gjalda vert, en það sé enn þá of hrátt og of mörgum spurningum enn þá ósvarað til að það sé skynsamlegt og rétt að afgreiða þetta frv. og gera það að lögum nú á þessu þingi. Eins og fram kemur í nál. bárum við fram rökstudda frávísunartillögu. Ég hef nefnt og vitnað í gerðabók í því sambandi, að mjög miklar efasemdir eru í röðum ýmissa stjórnarflokkanna um ágæti þessa frv., og beinlínis hafa verið gerðar samþykktir þar að lútandi í a. m. k. einum stjórnarflokkanna. Ég vek athygli á því, að lagðar hafa verið fram brtt. af hálfu stjórnarsinna, en þær brtt. munu, ef samþ. verða, breyta þessu frv. í veigamiklum atriðum. Ég vek athygli á því, að meiri hluti menntmn. og þessi deild lagði til við 2. umr., að ákvæðum um sérskólana yrði breytt þannig að staða þeirra er enn mjög óljós. En þó er ljóst að ákvarðanir um samræmt framhaldsskólanám og nýja löggjöf hljóta að haldast í hendur við afstöðu þingsins og skólayfirvalda til sérskólanna í landinu. Þetta tvennt er algerlega óaðskiljanlegt. Það verður að vera ljóst, þegar ný löggjöf er sett og farið verður að vinna eftir henni, hvað verði um framtíð sérskólanna. 38. gr., sem nú er, var breytt við 2. umr. samkvæmt till. meiri hl. menntmn., og hljóðar greinin nú þannig, með leyfi forseta: „Lög þessi öðlast þegar gildi og koma til framkvæmda eins fljótt og við verður komið að dómi menntmrn. og eigi síðar en að liðnum 5 árum frá gildistöku, sbr. og 36. gr. Jafnframt falla úr gildi lagaákvæði er fara í bága við lög þessi. Eftirtalin lög um skóla á framhaldsskólastigi skuli gilda til bráðabirgða þar til settar hafa verið reglugerðir um tilsvarandi námsbrautir, skólagerðir eða skólastofnanir með þeim hætti sem mælt er fyrir um í 37. gr., enda hafi Alþ. áður gefist kostur á að marka stefnuna með samþykkt þál. um meginefni viðkomandi reglugerða, sbr. lokamálsgr. þessarar greinar. Þetta er sem sagt upphaf 38. gr. Þarna kemur ljóst fram það, sem ég var að tala um áðan, að afstaðan til sérskólanna er fullkomlega óljós, í raun og veru engin stefna í því mörkuð. Þetta mjög svo sérkennilega ákvæði er sett inn í frv., þar sem gert er ráð fyrir að lög gildi til bráðabirgða þar til settar hafa verið reglugerðir um viðkomandi starf, og síðan segir: „enda hafi Alþ. áður gefist kostur á að marka stefnuna með samþykkt þál. um meginefni viðkomandi reglugerða“. Þarna er þessari ákvörðun algerlega vísað til framtíðarinnar. Það er algerlega undir hælinn lagt hvaða afstöðu Alþ. á hverjum tíma kann að taka til slíkra reglugerða. Það getur jafnvel stangast á við meginstefnuna sem mótuð er með þessu frv. Ég held að þetta séu óhæf vinnubrögð, auk þess sem ég held að þessi setning, sem ég las upp, sé afar óvanaleg, svo ekki sé meira sagt, að lög eigi að gilda til bráðabirgða. Er hægt að setja lög um það, að önnur lög gildi til bráðabirgða þangað til reglugerðir séu settar? Það væri fróðlegt að heyra álit stjórnlagafræðinga á samsetningu þessa ákvæðis. En ég skal ekki fara ítarlega út í það, enda er þetta mál kannske hvað formið snertir ekki aðalatriðið. Ég hef með upplestri á nál. gert skilmerkilega grein fyrir því, í hverju andstaða okkar minnihlutamanna í menntmn. er fólgin, en hún byggist á þeim meginþáttum, að við höfum athugasemdir fram að færa við kostnaðarskiptinguna og kostnaðaráhrif þessa frv., við höfum athugasemdir vegna reglugerðarákvæða um sérskólana og um meginstefnuna í þessu frv., sérstaklega að því er varðar verkmenntun og framtíð hennar. Vil ég nú víkja nokkrum orðum að þessum einstöku þáttum. Samkv. þessu frv., 30. gr. þess fyrst og fremst, er gert ráð fyrir að kostnaðarskipting sé mjög flókin milli ríkis og sveitarfélaga og rekstrar- og stofnkostnaður framhaldsskóla sé borinn uppi af ríki og sveitarfélögum sameiginlega. Þessi grein orðast svo, með leyfi forseta: „Vegna þess skólahalds, sem kostað er sameiginlega af ríki og sveitarfélögum, greiðir ríkissjóður eða endurgreiðir sveitafélögum þann kostnað sem hér greinir: a) Launakostnað vegna skólastjórnar og kennslu og laun stjórnskipaðra prófdómara, er greiðist að fullu úr ríkissjóði, miðað við að skipulag kennslu hafi verið samþykkt og að uppfylltar séu lágmarkskröfur um fjölda nemenda í kennsluhópum. b) Framlag vegna starfa við ráðgjöf, skólasöfn og félagsstörf. c) Viðhald húsa, endurnýjun búnaðar og húsaleigu, er greiðist í sama hlutfalli og stofnkostnaður, sbr. e- lið. d) Kostnað við heilbrigðisþjónustu að hálfu. e) Stofnkostnaðarframlag er miðist við ákvæði laga númer 49 1967, um skólakostnað, og skal hluti ríkissjóðs vera 50% af áætluðum stofnkostnaði kennsluhúsnæðis og húsnæðis fyrir almenna þjónustu, en 85% í heimavistarhúsnæði nemenda. Heimilt er að ákveða, að framlag ríkissjóðs verði allt að 75% í byggingarkostnaði og meiri háttar búnaði sérbyggðrar verknámsaðstöðu (skólaverkstæða) sem ætluð er fyrir heil fræðsluumdæmi, eða hluta þeirra ef nemendafjöldi krefst þess, og stuðlar þannig að eðlilegri og hagkvæmri skólaskipan að mati menntmrn. Annar kostnaður vegna þessa skólahalds greiðist af sveitafélögum. Setja skal í reglugerð nánari ákvæði um framlög ríkissjóðs samkv. framangreindum stafliðum. Skal þar kveðið á um þann stundafjölda, er ríkissjóður greiðir vegna tilgreindra starfa, og skilyrði varðandi nemendafjölda o. fl. Ákvæði þessi skulu og að því leyti sem við getur átt einnig taka til þess skólahalds sem ríkið greiðir að fullu, sbr. 29. gr.“ Nú þarf ég ekki að minna á það, sem margoft hefur verið tekið fram af hálfu okkar sjálfstæðismanna, að við erum andvígir því í grundvallaratriðum að rekstrar- og stofnframlögum sé skipt milli tveggja aðila, eins og ríkis og sveitarfélaga, þannig að mörkin séu óljós, og að svo flóknar reglur þurfi að setja að ekki nema örfáir menn í landinu skilji þær. Við teljum að þarna beri að skilja alveg á milli, það verði að taka ákvarðanir um hvaða verkefni það séu, sem ríkið eigi að standa undir kostnaði af, og hvaða verkefni sveitarfélögin eigi að taka að sér, þarna eigi sem sagt að vera skýr mörk, en ekki um það samkrull að ræða sem m. a. þetta frv. gerir ráð fyrir. Þegar frv. var lagt fram var þar að auki ljóst, að verulegur kostnaðarauki mundi hljótast af fyrir sveitarfélögin, svo verulegur að það er alveg fullkomlega ljóst og allir hafa sjálfsagt gert sér grein fyrir því, að sveitarfélögin gætu ekki staðið undir þeim aukna kostnaði nema með því að nýir tekjustofnar eða aðrar tekjur kæmu til. Vegna þessarar afstöðu, sem mjög mikið tillit var tekið til, var afgreiðslu á þessu frv. frestað fram yfir ráðstefnu sem Samband ísl. sveitarfélaga hélt í marsmánuði. Þessi frestun var með fullu samþykki bæði stjórnar og stjórnarandstöðu, og ég geri fastlega ráð fyrir að sá frestur hafi verið veittur vegna þess að framgangur frv. stóð og féll með því, hvað sveitarfélögin segðu til um þetta frv. og þá hvað hægt væri að gera til úrbóta ef þau féllust alls ekki á frv. eins og það lá fyrir. Þessi ráðstefna sendi frá sér ályktun, og að vísu hefur verið vitnað til þessarar ályktunar áður. M. a. hefur verið vitnað til hennar í nál. meiri hl., en þar er tekin út úr áliti ráðstefnunnar setning sem ekki gefur rétta mynd af þeirri meginniðurstöðu sem ráðstefnan komst að. Því held ég að sé nauðsynlegt enn einu sinni að lesa þessa ályktun í heild sinni, en hún hljóðar svo, með leyfi forseta; „Fundur fulltrúaráðssambands ísl. sveitarfélaga, hinn 33. í röðinni, sem haldinn var á Húsavík dagana 28. og 29. mars, ályktar eftirfarandi varðandi frv. til laga um framhaldsskóla: 1) Þegar unnið er að jafnviðamiklu og mikilvægu verkefni og algerri nýskipan framhaldsnáms í landinu, sem ætlað er til frambúðar, er eðlilegt að fyrst sé stefnt að því að ná fram þeim kennslufræðilegu markmiðum sem best svara til hagsmuna einstaklinga og þjóðarheildar og eru innan viðráðanlegra kostnaðarmarka. Þau ákvæði, er sérstaklega horfa til bóta, eru t. d. 1) samræmt nám á öllu framhaldsskólastigi, 2) bóklegt og verklegt nám verði lagt að jöfnu, 3) ákvæði um þátttöku ríkissjóðs í kostnaði við fullorðinsfræðslu. 2) Með frv. því til l. um framhaldsskóla, sem nú liggur fyrir Alþ., er stefnt að því að sveitarfélög eigi kostnaðaraðild að tveimur fyrstu bekkjum framhaldsskóla, bæði að því er varðar stofnkostnað og rekstrarkostnað, með sama hætti og að grunnskóla. Í umræðum og tillögum á undanförnum árum um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga hefur sú stefna verið ofarlega á baugi, að framhaldsnám að loknum grunnskóla ætti að vera á vegum ríkisins og kostað af því. Fulltrúaráðið er ekki reiðubúið að fallast á að sveitarfélögin verði gerð að rekstraraðila þessa skólastigs ásamt ríkinu með þeim hætti, sem frv. gerir ráð fyrir, og tetur það ekki horfa til betri verkaskila milli þessara aðila. 3) Verði sú niðurstaða löggjafans við samþykkt þessa frv. að aukin verði kostnaðarleg þátttaka sveitarfélaga í rekstri framhaldsskóla, verður að gera þá kröfu, að annað tveggja verði gert, að létta af þeim útgjaldaliðum eða veita þeim nýja tekjustofna til að mæta þeim kostnaði. 4) Að því er varðar hlutdeild sveitarfélaga í stofnkostnaði framhaldsskóla er þess að geta, að ákvæði frv. eru um margt óljós, t. d. að því er varðar sérskóla ríkisins, og telur fulltrúaráðið nauðsyn að lögákveða hvaða skólar skuli haldast áfram sem ríkisskólar. Með frv. er lagður aukinn fjárfestingakostnaður á sveitarfélögin, sem mundi koma mjög misþungt á hin ýmsu þeirra eftir því hvernig húsnæðismál framhaldsskóla eru þar á vegi stödd. Áherslu verður því að leggja á að ríkið kosti allar byggingar framhaldsskóla. 5) Áætlað er skv. könnun, sem Samband ísl. sveitarfélaga hefur látið gera, að útgjöld sveitarfélaga í heild vegna rekstraraðildar að framhaldsskólum skv. frv. mundu aukast a. m. k. um 500 millj. kr. á ári, miðað við meðalverðlag áætlað á árinu 1979. Auk þess eru mörg atriði skv. frv. háð reglugerðarákvörðunum, svo sem um skipulag kennslu og nemendafjölda í kennsluhópum. Fulltrúaráðið telur að slík ákvæði eigi að ákveða í lögunum sjálfum, ef af samþykkt þeirra verður. 6) Ákvæði frv. um námsvistargjöld þurfa að dómi fulltrúaráðsins að athugast nánar. Hætt er við að innheimta þeirra, eins og gert er ráð fyrir í frv., mætti valda margvíslegum erfiðleikum og verða flókin í framkvæmd. 7) Stjórnunarákvæði frv. eru þannig, að mjög eru takmarkaðir möguleikar einstakra sveitarstjórna til að hafa áhrif á útgjöld framhaldsskólans. Sérstaklega á þetta við um sveitarstjórnir í dreifbýli. Þá telur fulltrúaráðið að stjórnunarákvæði í 21. gr. sé allt of viðamikið og þungt í vöfum og muni tæpast í framkvæmd leiða til eins virkra áhrifa framhaldsskólaráðs á framkvæmd og mótun skólastarfsins og að virðist stefnt. 8) Verði niðurstaðan sú, að rekstur framhaldsskólanna verði í höndum sveitarfélaganna, telur fulltrúa ráðið óhjákvæmilegt að ríkissjóður leggi fram rekstrar hluta sinn sem mest jafnóðum, þannig að sveitarfélögin þurfi ekki að binda fjármagn vegna þess hluta rekstrarins sem ríkið á að greiða. 9) Fulltrúaráðið telur að hér sé um svo veigamikið mál að ræða, að rétt sé að það verði athugað frekar, og leggur áherslu á að haft verði samráð við nefnd þá sem nú vinnur við tillögugerð um verkaskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga. 10) Þrátt fyrir þá ágalla, sem hér hefur verið bent á, leggur fulltrúaráðið áherslu á að það er sammála mörgum atriðum frv.. og telur brýnt að lög um samræmdan framhaldsskóla verði sett.“ Eins og þingheimur heyrir við lestur þessarar ályktunar, sem er í 10 liðum, eru 9 liðir þessarar ályktunar neikvæðir, gera athugasemdir - mjög sterkar athugasemdir við þetta frv. Samt leyfir meiri hl. menntmn. sér að minnast ekkert á 9 liði ályktunarinnar í nál. sínu, en tíundar 10. liðinn, þar sem talað er um að þrátt fyrir þá ágalla, sem hafi verið bent á, leggi fulltrúaráðið áherslu á að það er sammála mörgum atriðum frv. og telur brýnt að lög um samræmdan framhaldsskóla verði sett. Hér er ekki verið að umgangast staðreyndir málsins með mikilli virðingu eða tilliti til hinnar raunverulegu niðurstöðu ráðstefnu Sambands ísl. sveitarfélaga. Það er auðvitað ljóst, að Samband ísl. sveitarfélaga og sveitarfélög í landinu vilja að sett sé löggjöf um samræmdan framhaldsskóla. Ég hef tekið það fram, að t. d. við sjálfstæðismenn, sem erum í andstöðu við þetta mál núna, viljum gjarnan að sett sé löggjöf um samræmdan framhaldsskóla. Við viðurkennum að það er nauðsyn á því að setja nýja löggjöf - heildarlöggjöf - um þetta skólastig, og ég fyrir mitt leyti styð það að sú löggjöf miðist við samræmdan framhaldsskóla í öllum aðalatriðum. En þó að menn vilji taka undir þetta meginsjónarmið, þá er langt frá því að þeir geti endilega fallist á frv. sem hefur verið sett fram núna um það, hvernig þessi löggjöf eigi að líta út. Og þó að þetta frv. liggi fyrir er auðvitað hægt að setja fram annað frv. um samræmdan framhaldsskóla, og það er hægt að laga þetta frv. mikið til, og það er það sem við sjálfstæðismenn höfum lagt mikla áherslu á. Út af fyrir sig má taka þetta frv. og leggja það til grundvallar, því það er margt gott í því, það er góðra gjalda vert, en það þarf mikið að laga það til, og við treystum okkur ekki til að standa að afgreiðslu þess í þeim búningi sem það er núna. Og það sama kemur fram í ályktun Sambands ísl. sveitarfélaga á ráðstefnu þess, að það er ekki tilbúið að samþ. þetta frv. eins og það lítur út núna og tíundar það í 9 liðum af 10. Ég held að nauðsynlegt sé að hafa það mjög sterkt í huga, að sveitarfélögin hafa sett fram athugasemdir, enda hefur stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga sent frá sér annað bréf, sem dagsett er 11. maí, í tilefni af nál. meiri hl. menntmn. Þar segir, með leyfi forsetans: „Á stjórnarfundi Sambands ísl. sveitarfélaga í dag var rætt um frv. til l. um framhaldsskóla sem nú er til meðferðar á Alþ. Í framhaldi af þeim umræðum samþ. stjórnin svofellda bókun: Vegna tilvitnunar í áliti meiri hl. menntmn. Nd. Alþ. um frv. til laga um framhaldsskóla í ályktun fundar fulltrúaráðs Sambands ísl. sveitarfélaga 28. og 29. mars s. l. vill stjórn sambandsins árétta, að megininntak ályktunar fulltrúaráðsfundar að því er varðar samaðild ríkis- og sveitarfélaga að framhaldsskólanámi er þess efnis, að fulltrúaráðið er ekki reiðubúið að fallast á, að sveitarfélögin verði gerð að rekstraraðila þess skólastigs ásamt ríkinu með þeim hætti sem frv. gerir ráð fyrir, og telur það ekki horfa til gleggri verkaskiptingar milli þessara aðila. Stjórn sambandsins túlkar afstöðu fulltrúaráðsins ótvírætt á þann veg, að það hafi verið mótfallið fjármálaákvæðum frv., en önnur atriði ályktunarinnar séu mörg sett fram til vara. Stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga ítrekar tilmæli fulltrúaráðsins í 9. lið ályktunarinnar um að hér sé um svo veigamikið mál að ræða, að það þurfi frekari athugunar við, og mælist eindregið til þess að afgreiðslu þess verði ekki hraðað nú á lokadögum þingsins.“



Herra forseti. Ég mæli fyrir áliti fjh.- og viðskn. um frv. til l. um breyt. á l. um Fjárfestingarfélag Íslands. Þetta frv. er komið frá hv. Ed., hefur verið afgr. þar. N. mælir með því að frv. verði samþ., en fjarstaddir afgreiðslu málsins von: Kjartan Ólafsson og Vilmundur Gylfason.



Herra forseti. Í tengslum við almenna kjarasamninga árið 1977 lýsti ríkisstj. yfir til að greiða fyrir samkomulagi um lífeyrismál milli samtaka launþega og vinnuveitenda, að hún mundi beita sér fyrir því að samdar yrðu till. sem tryggðu landsmönnum öllum svipaðan rétt og lögin um eftirlaun aldraðra í stéttarfélögum gera, þ. e. lög nr. 63 frá 1971, lög nr. 33 frá 1976 og lög nr. 67 frá 1977, og færa þeim sem þeirra njóta. Till. þessar áttu að fela í sér fyrsta áfanga þess verks sem unnið hefur verið að á undanförnum árum: að koma á samræmdum lífeyrissjóðum fyrir alla landsmenn. Það mun hafa verið á miðju ári 1976 að ríkisstj. skipaði tvær nefndir til að semja tillögur um nýskipan lífeyriskerfisins í landinu, og var önnur n. skipuð 17 mönnum og henni ætlað að vera vettvangur fyrir heildarendurskoðun lífeyrismála í landinu. Þessi n. var skipuð af fjmrh., en auk þess tilnefndi heilbr.- og trmrh. menn í n. ásamt fulltrúa frá Tryggingastofnun ríkisins og aðilum vinnumarkaðarins. Innan þessarar n. hefur starfað 7 manna lífeyrisnefnd, sem er skipuð 3 fulltrúum frá Alþýðusambandi Íslands og 3 frá samtökum vinnuveitenda, en sjöundi maðurinn er tilnefndur af ríkisstj. Þessi 7 manna n. hefur að verulegu leyti fjallað um lífeyrismálefni á samningssviði Alþýðusambands Íslands og vinnuveitenda og gert till. um nauðsynlegan afbeina ríkisvaldsins í því sambandi, bæði að því er varðar löggjafar- og framkvæmdaratriði. Frv., sem hér liggur fyrir, er í samræmi við yfirlýsingu þáv. ríkisstj. um lífeyrismál og er byggt á því starfi sem unnið hefur verið að á vegum þessara lífeyrisnefnda og þá einkum lífeyrisnefndar aðila vinnumarkaðarins. Lög um eftirlaun aldraðra félaga í stéttarfélögum voru upphaflega sett í framhaldi af almennum kjarasamningum á árinu 1969 og stofnun lífeyrissjóða verkalýðsfélaganna sem þá var ákveðin. Við stofnun þessara lífeyrissjóða var ljóst að allstór hópur manna í stéttarfélögum hafði aldurs vegna ekki möguleika á að ávinna sér umtalsverð réttindi í þessum nýju lífeyrissjóðum. Engu að síður var talið nauðsynlegt að tryggja þessum hópi ákveðin lágmarksréttindi. Tilgangur laganna var að veita þeim mönnum, sem komnir voru á efri ár, nokkur lágmarksréttindi, þó að þeir greiddu lítið eða jafnvel ekkert til hinna nýstofnuðu sjóða. Eðlilegt hefði verið að leysa þennan vanda með bráðabirgðaákvæðum í reglugerðum sjóðanna og að sjóðirnir sjálfir stæðu undir þeim kostnaði sem af hlytist. Á þessu voru hins vegar talin margvísleg vandkvæði, þar sem sjóðir voru ýmist ekki eða þá rétt teknir til starfa. Lögin voru því sett til að leysa ákveðin byrjunarvandamál sjóðanna og fólu í sér tímabundna ráðstöfun, enda eiga lífeyrisgreiðslur samkv. þeim að falla niður í árslok 1984. Með samkomulagi aðila vinnumarkaðarins um lífeyrismál og verðtryggingu eftirlauna hafa mál hins vegar snúist á þann veg, að lögin um eftirlaun frá 1970 og 1971 urðu verulegar réttarbætur í lífeyrismálum almennings innan félagasamtaka ASÍ. Þá útgjaldaaukningu, sem hlaust af þessu, bera lífeyrissjóðirnir sjálfir, en skv. lögum greiða Atvinnuleysistryggingasjóður og ríkissjóður kostnaðinn af eftirlaunagreiðslum, og greiðir Atvinnuleysistryggingasjóður 3/4, en ríkissjóður 1/4. Þó að lög um eftirlaun aldraðra hafi gegnt mikilvægu hlutverki, bæði í fyrstu sem grundvöllur lágmarksréttinda þeirra, sem ekki höfðu tækifæri til að ávinna sér þau réttindi með iðgjaldagreiðslum til hinna nýstofnuðu lífeyrissjóða, og nú s. l. 3 ár sem leið til almennrar hækkunar eftirlaunagreiðslna, eru lögin engu að síður takmörkuð að gildi sínu og ná einungis til hluta lífeyrisþegahópsins í landinu. Talið er að lögin frá 1971 og hliðstæð lög um Lífeyrissjóð bænda taki til um 4000 aðila, þar af eru um 1200 sem njóta hliðstæðra eftirlauna hjá Lífeyrissjóði bænda. Að mökum meðtöldum gæti fjöldinn verið um eða yfir 5500 eða um fjórðungur allra lífeyrisþega. Við þennan hóp má bæta tæplega 3000, sem rétt eiga á lífeyri úr lífeyrissjóðum hins opinbera og lífeyrissjóðum bankanna sem fylgir launum á hverjum tíma. Eftir stendur þá hópur sem nemur helmingi til 2/3 hluta lífeyrisþega, sem ekki hefur átt aðild að lífeyrissjóðunum. Að hluta er hér þó vitaskuld um að ræða fólk sem enn hefur einhverjar atvinnutekjur, en það getur einnig átt við þá sem aðild eiga að lífeyrissjóðum. Með lögum um starfskjör launþega frá árinu 1974 er kveðið á um skylduaðild allra launþega að lífeyrissjóði viðkomandi starfsstéttar eða starfshóps. Þessi lög settu því í reynd alla menn í sömu aðstöðu og meðlimir Alþýðusambands Íslands höfðu eftir samningana 1969, sem sé öllum launþegum er skylt að eiga aðild að sjóði og greiða til hans, en hafa af því lítið gagn ef þeir eru þegar við aldur eða hafa látið af aðalstarfi sínu án lífeyrissjóðsréttinda. Þessi rök eru þó engan veginn eina ástæðan fyrir því að færa öllum landsmönnum þau réttindi sem fetast í eftirlaunalögunum og verðtryggingaákvæðum þeim sem samkomulag Alþýðusambands Íslands, Farmanna- og fiskimannasambands Íslands og Vinnuveitendasambands Íslands fjallar um. Önnur gild ástæða felst í því, að ósanngjarnt virðist að láta aðild að ákveðnum stéttarfélögum á síðustu árum starfsævinnar eina sér ráða jafnmiklu um framfærsluöryggi í ellinni og hefur verið nú hin síðustu ár, ekki síst af þeirri ástæðu, að þess eru ýmis dæmi að menn hverfa á efri árum frá störfum, sem réttur til eftirlauna hefði fylgt, og til starfa þar sem slíkur réttur er ekki tryggður nema að mjög takmörkuðu leyti eða á engan hátt. Úr þessu er reynt að bæta með þessu frv. Og í þessu sambandi nægir ekki að réttindi nái til launamanna einna, því þeir menn, sem við lok starfsævinnar eru í hópi einyrkja eða stunda sjálfstæða atvinnustarfsemi, hafa í mörgum tilvikum fyrr á ævinni verið í launuðu starfi. Auk þess hafa sérstakar ráðstafanir verið gerðar til að tryggja stórum hópi manna, bændum sem starfa við eigin atvinnurekstur, eftirlaunarétt af þessu tagi með sérstökum hætti. Af þessum ástæðum þykir rétt að láta eftirlaunaréttinn ná til allra manna, enda verði fjáröflun til að standa straum af eftirlaunum hagað í samræmi við það, eins og nánar verður vikið að hér á eftir. Með tilliti til þess, sem ég hef sagt, er þetta frv., sem hér liggur fyrir, starf þessarar n. og í samræmi við það loforð sem fyrrv. ríkisstj. gaf. Ég fyrir mitt leyti er ánægður með samningu þessa frv. í öllum höfuðatriðum, en þó er ég mjög óánægður með eitt mjög mikilvægt atriði, en það er fjáröflun til þess að standa undir þessum útgjöldum. Ed. gerði nokkra breyt. á frv. og þar var flutt till. um ákvæði til bráðabirgða þess efnis, að fyrir 1. jan. 1980 skuli ríkisstj. leggja fram frv. til l. sem létti greiðslubyrðar á Atvinnuleysistryggingasjóði og Jöfnunarsjóði sveitarfélaga eða tryggi þeim nýja tekjustofna. Það kom fram hér í gærkvöld hjá hv. 6. þm. Reykv., Eðvarð Sigurðssyni, mikil óánægja með þennan frágang á frv. hvað snertir fjáröflunina, og er leitt til þess að vita, að hæstv. ríkisstj., sem leggur þetta frv. fram, skuli ekki hafa komið sér saman um fjáröflunarleiðina, hreina og ákveðna fjáröflunarleið, heldur er bent hér á að uppi séu tvær till., og sagt í aths. með frv. að einróma samkomulag hafi verið í n. um tilgang og bótaákvæði frv. Enginn ágreiningur var heldur um það, að lífeyrissjóðir greiði 5% af iðgjaldatekjum til að standa að hluta undir kostnaði vegna bóta ákvæða þess. Varðandi fjáröflunartillögur frv. í heild lágu hins vegar fyrir tillögur um tvær meginleiðir. N. afgr. málið þannig til ríkisstj., að val stóð milli þessara tveggja leiða. Í frv., eins og það var lagt hér fyrir Alþ., er önnur þessara leiða farin, en í hinni till. var gert ráð fyrir mun hærra ríkisframlagi, en minni útgjöldum Atvinnuleysistryggingasjóðs og lífeyrissjóða sem samkomulagið frá 22. júní 1977 tekur til. Síðarnefndu till. studdu fulltrúar Alþýðusamband Íslands, Farmanna- og fiskimannasambands Íslands, Vinnuveitendasambands Íslands, Vinnumálasambands samvinnufélaganna, Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, Bandalags háskólamanna og Landssambands lífeyrissjóða, en fulltrúi Lífeyrissjóðs bænda taldi sig geta stutt hvora till. sem væri. Þannig var frv. lagt fyrir, og Ed. afgr. þessa fjáröflunarleið með þessu ákvæði til bráðabirgða sem ég las upp áðan. Í öllum megindráttum er ég samþykkur þeirri fjáröflun sem snertir það sem lagt er lífeyrissjóðunum sjálfum á herðar, og ég get að vissu leyti og verulegu leyti tekið undir það, að Jöfnunarsjóður sveitarfélaga leggi þar til, með tilliti til þess, að með gildistöku þessara íaga er létt töluverðum útgjöldum af sveitarfélögum í landinu. Hins vegar er ég ekki þess umkominn að leggja á það mat, að það, sem hér er lagt til að lagt sé á Jöfnunarsjóð sveitarfélaga, sé það eina sanna og rétta, en tel eðlilegt að Jöfnunarsjóður leggi fram í þessa fjáröflun. Öðru máli er að gegna um þær kvaðir sem lagðar eru á Atvinnuleysistryggingasjóð. Þar get ég í öllum verulegum atriðum tekið undir það sem 6. þm. Reykv. sagði í ræðu sinni hér í gærkvöld, og ég hefði kosið varðandi þetta ágæta og þarfa mál, sem hér er til umræðu, að fjáröflun til þess hefði verið mætt með ákveðnari hætti en gert er við afgreiðslu málsins frá hv. Ed. Ég ætlaði mér að leggja fram nokkrar fyrirspurnir til hæstv. trmrh., en ég sé að hann er ekki hér í þingsalnum. Þær eru ekki margar og ég skal stytta þær fyrirspurnir í trausti þess, þar sem tveir ráðh. sjást nú hér inni í salnum, að þeir komi þeim fyrirspurnum áleiðis, því að ég er ekki að krefjast þess, að menn sitji hér undir umr. svo að segja sólarhringinn út. Fyrsta fyrirspurnin er: Hvað líður endurskoðun laga um Atvinnuleysistryggingasjóð? Þegar ég gegndi starfi trmrh., næstum því ári áður en ég lét af því, skipaði ég n. til að endurskoða lög um Atvinnuleysistryggingasjóð, og var til þess ætlast, að sú endurskoðunarnefnd lyki störfum á s. l. hausti og þá kæmi væntanlega fram nýtt frv. um breyt. á l. um Atvinnuleysistryggingasjóð. Það frv. hefur ekki séð dagsins ljós enn þá og ekkert vitað um hvað liður störfum þeirrar n. Það hefur oft áður komið fram hér á Alþ. nauðsyn þess að endurskoða þessi lög, og það voru bæði sjálfsagðar og eðlilegar óskir sem komu fram um það. En eins og komið .er fyrir Atvinnuleysistryggingasjóði er búið að hlaða á hann meiri skyldum en fjáröflun hans getur með góðu móti staðið undir, og þar tek ég með þau ákvæði sem hvíla á sjóðnum varðandi þær skyldur sem fylgja þessu frv. Því er þörf á að hæstv. ráðh. upplýsi þessa þd. um hvað liði endurskoðun þessara mikilvægu laga. Ég tek skýrt fram, að ég styð þetta frv. í öllum meginatriðum, þó að ég sé mjög óánægður með hvernig gengið er frá þessari hlið málsins, sem er mikilvægt atriði, og sömuleiðis er mjög erfitt viðureignar að f,á þetta mál til n., þó í síðari d. sé, rétt fyrir þinglok. Á engan hátt vil ég þó bregða fæti fyrir afgreiðslu málsins, þó að allt sé þetta komið á allra síðasta snúning. En þetta frv. er aðeins áfangi að miklu stærra og ákveðnara marki, sem er lífeyrissjóður fyrir alla launþega í landinu eða lífeyrissjóður fyrir alla landsmenn, eins og mönnum er tamara að segja. Ef við lítum á fjárhagsstöðu lífeyrissjóðanna almennt, þá er hún mjög misjöfn og þar kemur margt til. Sumir þessara sjóða njóta verðtryggingar lífeyris, aðrir ekki. Sumir eru gamlir og grónir og byggja á töluverðum auðæfum, en aðrir þessara sjóða eru nýstofnaðir. Reglur um iðgjöld og lífeyrisréttindi eru með ýmsum hætti. Við hlið lífeyrissjóðanna eru svo ellilífeyrisgreiðslur almannatrygginganna, og þessi kerfi starfa bæði sjálfstætt án samræmingar. Það er t. d. tvöföld trygging hjá sumum, en mjög tágar bætur til annarra. Að því er varðar samræmingu þessara meginkerfa koma til greina þrjár leiðir. Róttækasta leiðin væri sú að sameina alla lífeyrissjóði í landinu í eitt og sameina þá almannatryggingunum, en með því væru lífeyrisréttindi og iðgjaldagreiðslur allra starfsstétta samræmdar. Allsherjarlífeyrissjóð af þessu tagi mætti reka að verulegu leyti á sjóðsmyndunargrundvelli og viðhalda þannig þeim sparnaði sem lífeyrissjóðirnir skapa eða eiga að skapa. Einnig væri hugsanlegt að hverfa alveg frá sjóðsmyndun og láta iðgjöld og lífeyrisgreiðslur standast á árlega. Báðar leiðirnar eru þekktar frá öðrum löndum. Þó að þessi lausn sé að ýmsu leyti einföld og jafnframt áhrifamikil, þá held ég að sé óhætt að fullyrða að gegn henni sé slík andstaða, þar sem hún rekst mjög á hagsmuni fjölda þjóðfélagshópa sem hafa áunnið sér þessi réttindi, að hún komi vart til greina. Hugsanleg leið væri að lífeyrissjóðirnir tækju að sér meginhlutverkið í greiðstu ellilífeyris og þeim ætlað að greiða bæði almennan grunnlífeyri auk viðbótarlífeyris eftir tekjum og aðildartíma hvers sjóðsfélaga. Almannatryggingarnar hefðu þá það hlutverk að sjá fyrir lágmarkstekjutryggingu þeirra sem af einhverri ástæðu yrðu utan við lífeyrissjóðakerfið. Þriðja leiðin og sú sem er einna algengust í þeim löndum, sem okkur eru líkust í félagslegri uppbyggingu, er að almannatryggingakerfið verði gert að grunnkerfi sem greiði lágmarksellilífeyri til allra án tillits til aðildar að lífeyrissjóðum, þessi lágmarkslífeyrir væri miðaður við þurftartekjur og væri hátt hlutfall af lægstu tekjum verkafólks. Því til viðbótar greiddu síðan lífeyrissjóðirnir viðbótarlífeyri í samræmi við reglur hvers sjóðs um sig, er fari eftir starfstekjum í lok starfsævi og inneign hvers sjóðsfélaga. Þessi leið mundi í reynd verða til þess að umfang almannatrygginganna ykist mjög verulega frá því sem nú er, en jafnframt mundi það létta á greiðslum hjá lífeyrissjóðunum. Yrði því óhjákvæmilegt að nokkur hluti þeirra iðgjalda, sem nú renna til lífeyrissjóða, færi beint til almannatrygginganna, svo að hægt væri að forðast nýjar álögur. Þó að þessi leið hafi í för með sér nokkra þrengingu á núverandi starfsvettvangi lífeyrissjóðanna virðist hún að ýmsu leyti álitlegri við aðstæður hér á landi en þær tvær leiðir sem ég nefndi áður. Á þessu stigi vil ég á engan hátt fullyrða hvaða leið verður valin og hvaða leið verður heppilegust. En ég tel mikla nauðsyn og í samræmi við það, sem allir þingflokkar hafa heitið almenningi í landinu, að lögð verði á það rík áhersla að þessi svokallaða 17 manna n. hraði störfum sínum. Þó að n. ljúki störfum á ríkisstj. og síðar Alþ. eftir að marka endanlega þá stefnu, sem lífeyriskerfi fyrir alla landsmenn á að taka, og þegar sú stefna liggur fyrir og Alþ. hefur mótað hana er auðvitað óhjákvæmilegt að nokkur tími líði þangað til þetta mikilvæga mál verður orðið að veruleika í framkvæmd. Því er nauðsyn á að hreða vinnu þessarar n. og stefnumörkun ríkisstj. og Alþingis á þann hátt að setja tímamörk fyrir því, hvenær þetta fullkomna lífeyriskerfi fyrir alla landsmenn eigi að taka gildi. Hér er um mikið misrétti að ræða í þjóðfélaginu. Annars vegar eru verðtryggðir lífeyrissjóðir tiltekinna hópa launþega en hins vegar óverðtryggðir lífeyrissjóðir. Þetta eru langstærstu félagslegu umbætur, sem almenningur í landinu getur vænst af samfélaginu, og miklu meira virði en fjölmörg þau mál sem verið er að klifa á að taka inn í tryggingakerfið á hverjum tíma. En þetta er það stórt átak að það verður ekki stigið og komið til framkvæmda nema á nokkuð löngum tíma. En til þess að jafngott mál og þetta verði að veruleika þarf að hraða, eins og ég sagði áðan, vinnu þessarar nefndar, ákvörðunartöku ríkisstj. og síðan lögfestingu Alþ. á þessu lífeyriskerfi. Og á það legg ég mikla áherslu að brýna hæstv. ríkisstj. í því að fylgja vel eftir þessari ákvörðunartöku.



Ég sé sérstaka ástæðu, herra forseti, til að þakka það að ég skuli fá að taka hér til máls. Mér finnst það alveg sérstök greiðasemi að formaður í þeirri n., sem þetta mál á að fá, fái að segja hér örfá orð um málið sjálft. Og ég skal þá virða það að tala stutt, einkum þar sem ég veit að orðið verður tekið af mér ef ég fer að beita því sem hér hefur verið kallað málþóf og ég hef verið sérstaklega varaður við, - af hvaða ástæðu það er veit ég ekki.  En það, sem ég ætlaði að finna að í sambandi við þetta mál, er hversu seint það er lagt fram. Málið er lagt fram á allra síðustu dögum þingsins. Hér er um stórmál að ræða, 1300 millj. kr. útgjöld sem á að bæta við nú í þinglokin, og ágreiningsmál. Eins og komið hefur fram við þessa umr. eru forsvarsmenn Atvinnuleysistryggingasjóðs mjög uggandi um sinn hag og þeir eru algerlega mótfallnir þeirri fjáröflunarleið sem lögð er til í þessu frv., og að ætla n. að taka við máli, sem þannig er í pottinn búið, þegar tveir eða þrír dagar eru eftir af þinghaldi, það tel ég ekki viðeigandi vinnubrögð. Ég hefði haft um þetta stærri orð og fleiri ef hæstv. félmrh. hefði séð sér fært að sitja þann fund þar sem mál hans er til meðferðar, en það hefur hann ekki gert. Ég vil sem sagt, herra forseti, gagnrýna þessi vinnubrögð alveg sérstaklega. Og sem formaður þeirrar n., sem lagt er til að þetta mál fari til, mun ég ekki ábyrgjast að hægt verði að afgreiða málið á þeim tíma sem til umráða er.



Herra forseti. Iðnn. þessarar d. hefur haft þetta frv. til athugunar og hún hefur fengið til fundar við sig umboðsmenn eigenda Deildartunguhvers, þá Björn Fr. Björnsson lögfræðing og Þorstein Helgason dósent. Enn fremur hefur komið á fund n. starfshópur sem athugað hefur á vegum iðnrn. lagningu hitaveitu til Akraness og Borgarness, en í þeim starfshópi eru Gísli Einarsson deildarstjóri, Pétur Stefánsson verkfræðingur og Kristján Sæmundsson jarðfræðingur. Þá hefur komið á fund n. Edgar Guðmundsson verkfræðingur, en hann er ráðgjafi stjórnar hitaveitunnar, og einnig Gaukur Jörundsson, prófessor, og svo síðast Jón Þórisson oddviti í Reykholtsdalshreppi. Ýmis gögn hafa legið fyrir n. og er þá fyrst að geta allviðamikillar grg. sem starfshópur á vegum iðnrn. samdi, nokkrar grg. frá umboðsmönnum eigenda Deildartunguhvers, undirskriftir frá íbúum í Reykholtsdalshreppi og samþykkt sem hreppsnefnd Reykholtsdalshrepps gerði á fundi sínum hinn 17. maí. Ég tel ástæðu til að kynna í þessari d. þessa samþykkt hreppsnefndar Reykholtsdalshrepps, en hún er svo hljóðandi: „Hreppsnefnd Reykholtsdalshrepps hefur aldrei verið andvíg HAB eða viljað koma í veg fyrir eðlilega vatnsöflun til þeirra framkvæmda. Því harmar hún það, að nú skuli hafa slitnað upp úr samningaviðræðum milli eiganda Deildartunguhvers og HAB, og er það von hennar að enn leynist möguleikar sem gætu orðið til að samningar takist. Það var álit hreppsnefndarinnar, að ef samningar ekki tækjust yrði hverinn tekinn leigunámi svo ekki þyrfti að koma til eignarnáms. Nú hefur hins vegar komið fram frv. til l. um heimild fyrir ríkisstj. til að taka Deildartunguhver eignarnámi og afhenda hann síðan HAB. Það hefur alltaf verið skoðun hreppsnefndar Reykholtsdalshrepps, að ef til eignarnáms kæmi yrði ríkissjóður eigandi hversins og seldi síðan hitaveituréttindin. Hreppsnefnd Reykholtsdalshrepps mótmælir því alfarið, að slík verðmæti sem Deildartunguhver er séu afhent fyrirtæki annarra sveitarfélaga án þess að hugsað sé um framtíðarhagsmuni íbúa hreppsins, því að áliti hreppsnefndarinnar eiga þeir forgangsnýtingarrétt á því heita vatni sem ábúendur jarða ekki nýta á hverjum tíma. Ætti ríkissjóður ekki að eiga Deildartunguhver, eftir að eignarnám hefur farið fram, telur hreppsnefndin að skilyrðislaust eigi að afhenda hann Reykholtsdalshreppi, enda lýsir hreppsnefndin sig reiðubúna til samningaviðræðna við HAB um sölu á heitu vatni.“ Það undirskriftaskjal, sem barst n. úr Reykholtsdalshreppi, gekk í veigamiklum atriðum í svipaða átt. Og eins og ég hef lesið er hér fyrst og fremst um að ræða mótmæli við því, að jarðhitaréttindin séu afhent fyrirtæki annarra sveitarfélaga til eignar. Það er ekki um að ræða andstöðu við það að heitt vatn úr Deildartunguhver sé notað til hitaveitu Akraness og Borgarness, heldur er fyrst og fremst um að ræða andstöðu við að afhenda eignarréttinn yfir þessum jarðhitaréttindum. Og brtt., sem meiri hl. iðnn. flytur á þskj. 814, miðar að því að taka af öll tvímæli í þessu efni, en sú brtt. gerir ráð fyrir að 3. gr. frv. orðist sem hér segir: „Þegar eignarnemi hefur tekið við hinu eignarnumda er ríkissjóði heimilt að afhenda HAB hin eignarnumdu verðmæti til afnota eftir því sem almenningsþörf krefur og um semst, enda greiði hún ríkissjóði eignarnámsbætur og allan kostnað hans af aðgerum þessum.“ Eins og ég áður sagði eru í þessari brtt. tekin af öll tvímæli, og stjórn HAB er samþykk þessari brtt., enda er þessi brtt. í fullu samræmi við samþykkt er stjórn Hitaveitunnar gerði á fundi sínum hinn 23. apríl s. l. um samvinnu við sveitarfélög á starfssvæði veitunnar. Í nál. á þskj. 817, frá minni hl. iðnn., er því þráfaldlega haldið fram, að engar raunverulegar samningaviðræður hafi farið fram um jarðhitaréttinn á milli Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar og eiganda jarðhitans að Deildartungu. Hér er um mikinn misskilning að ræða, enda kemur rækilega fram í gögnum málsins, m. a. á þskj. 817, að allt frá árinu 1974 hafa ítrekaðar tilraunir verið gerðar til að ná viðunandi samkomulagi um leigu eða kaup, en ætíð án árangurs. Nú er liðið á árið 1979, og till. á þskj. 817 um að afgreiða málið með rökstuddri dagskrá setur hagsmuni fjölmennra byggðarlaga í beinan voða. Ef rökstudda dagskráin yrði samþ. mundi það tefja framgang hitaveitunnar um ófyrirsjáanlegan tíma. Innan n. var nokkuð rætt um þann möguleika, að í stað eignarnáms verði frv. breytt í það horf að leigunám ætti sér stað. Löggjöf um leigunám er mjög fátíð og öll þau fordæmi, sem n. eru kunn um leigunám í löggjöf hér á landi, gera ráð fyrir leigunámi um mjög takmarkaðan tíma, jafnvel mjög skamman tíma, jafnvel aðeins einn sólarhring, eins og dæmi eru til um leigunám á Hótel Borg. Engin fordæmi eru fyrir því í lögum að leigunám vari mjög langan tíma eða ótakmarkaðan tíma. N. fannst því ekki ráðlegt að breyta frv. í þá átt. Hins vegar hefur komið fram og verið útbýtt í dag í d. till. sem gerir ráð fyrir leigunámi til 15 ára. Satt að segja furðar mig á slíkri till. Það er engu líkara en að flm. vilji viðhalda stöðugum ágreiningi í Vesturlandskjördæmi um jarðhitaréttindin í Deildartunguhver. Það var mikið rætt um það innan iðnn., að þrátt fyrir það að þetta frv. yrði að lögum bæri nauðsyn til að reyna enn frekar að ná frjálsum samningum um afnotaréttinn að jarðhitaréttindunum í Deildartungu. Ég tel sjálfsagt að sá háttur verði á hafður, og mér er ánægja að skýra frá því, að stjórn Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar er mjög samþykk þessari málsmeðferð. Vill stjórnin í hvívetna hafa sem best samstarf við alla aðila, bæði eiganda og sveitarfélög.



Herra forseti. Staða mín í þessari hv. d. er með þeim hætti, að það er ekki auðvelt fyrir mig að fara að halda langar ræður í þeim málum sem nú eru til umr. á allra síðustu stundum þingsins. En satt að segja er þetta mál þannig að það væri full ástæða til þess að halda um það þó nokkuð langa ræðu og tala um málið frá ýmsum sjónarmiðum. Ég ætla þó ekki að gera það, vegna þess einmitt að ég vil vera trúr þeim skyldum sem mér ber sem forseta í þessari d. að reyna að hafa sem allra stystar ræður hér á síðustu dögum þingsins, ég vil segja: á allra síðustu dögum þingsins. En samt sem áður hlýt ég að segja það úr þessum ræðustól sem einn af þm. d., að það gegnir furðu að mál af þessu tagi, svona viðamikið og stórt mál, skuli vera lagt fyrir þd. á þessum allra síðustu dögum. Ég er ekki í nokkrum vafa um það, að hæstv. iðnrh., sem er góðviljaður maður og skynsamur og ber gott skyn á flesta hluti, áttar sig á því, að þetta mál hefur fleiri hliðar en eina. Það eru á þessu máli miklu fleiri hliðar en sú, að hitaveitan á Akranesi og í Borgarfjarðarhéraði hafi þörf fyrir það að fá svo og svo mikið heitt vatn. Það er nokkuð sem við erum öll sammála um. En ég vil biðja hæstv. iðnrh. að athuga það líka, að það eru til ýmis réttindi sem eru varin af stjórnarskrá og við teljum og munum lengi telja sjálfsagt að verja. Og ríkisvaldinu er vissulega mikill vandi á höndum þegar á að taka slík einstaklingsréttindi. Þá er ríkisvaldinu og öðrum, sem slíkan rétt taka, mikill vandi á höndum og það er skylt að líta á slík mál frá ýmsum hliðum. Þetta vil ég segja almennt um þessi mál, og ég tel að þetta mál sé allt of seint fram komið og hafi enga möguleika á því að verða athugað hér í þd. eða hér í þinginu svo vel sem mér finnst að ástæður málsins krefjist. Ég fellst fyllilega á það, að mikil þörf er á því að nýta jarðhitaorkuna í landinu og aðra orku sem nýtanleg er. Og vissulega hefur ekkert staðið á því, að við Íslendingar höfum gert það, við erum sífellt að gera þetta. En ég hef líka oft rekið mig á það hér í þingsölum, að það er verið að gera mikið úr þeim vanda sem ríkið og hið opinbera, sem þarf að nýta orkuna, hafa við að stríða til þess að koma höndum undir þessa orku. Ég held að úr þessu sé gert allt of mikið. Sannleikurinn er sá, að þeir landeigendur, sem ráðið hafa yfir orku á Íslandi, hafa ekki, ef við skoðum sögu þessa máls frá upphafi, verið tregir til þess að afhenda orkuna, sumir hverjir gegn gjaldi að sjálfsögðu. En í mörgum tilfellum er það sannleikur, að landeigendur, sem átt hafa orkulindir, hafa látið orkuna af hendi fyrir ekki neitt. Ég gæti nefnt dæmi um það, að vísu nokkuð gömul, skulum við segja. Mér dettur í hug t. d. eigandi Laugarvatns á sínum tíma, mér dettur í hug eigandi Litlu-Laugar í Reykjadal, Sigurjón á Litlu-Laugum. Og sjálfsagt mætti marga fleiri slíka menn nefna, sem létu orkulindir sínar af hendi ókeypis eða fyrir lítið. Og ég held að þegar samningar hafa orðið um sölu á orkulindunum, þá hafi það ekki verið neinir nauðungarsamningar sem erfitt var fyrir hið opinbera að standa undir. Við skulum athuga það, að þegar verið er að reisa orkuver af því tagi sem þarna er um að ræða, eins og hitaveitu eða eitthvert annað orkuver, þá eru margir þættir í undirbúningi slíks máls. Það er m. a. mikill fjármagnskostnaður, því mest eða allt það fjármagn, sem í þetta gengur er tekið af láni. Það þarf að kosta til ákaflega kostnaðarsamrar hönnunar, sem kallað er, á mannvirkjum og öllu fyrirtækinu, og það vitum við flestir, að það er ákaflega kostnaðarsamt að leita til verkfræðinga og sérfræðinga á slíku sviði. Og þannig mætti lengi telja. Ég gæti best trúað því, að þegar til kastanna kemur verði orkulindin sjálf ekki það kostnaðarsamasta sem fyrirtækið verður að leggja út í. Og ég hygg að svo verði í sambandi við Deildartunguhver, að það verði ekki kostnaðarsamasti liðurinn við að koma upp hitaveitu í Borgarfjarðarhéraði eða á þeim slóðum, - ég kalla þetta svæði allt Borgarfjarðarhérað, - að það verði ekki kostnaðarsamasti liðurinn, það sem ríkið þarf að greiða fyrir lindirnar sem orkan kemur úr. Þetta mál hefur komið til n. sem ég á sæti í, iðnn. Nd., og ég vil byrja á því strax að taka það fram, að formaður þeirrar n. hefur að mínu viti staðið mjög vel og skilmerkilega að afgreiðslu þess máls í n. Hann hefur stjórnað n. á þann hátt, að hin ýmsu sjónarmið fengu að njóta sín þar. Þangað komu, eins og hér hefur verið greint frá, ekki einasta þeir, sem staðið hafa að gerð þessa frv., heldur líka fulltrúar fyrir eiganda hversins í Deildartungu. Ég hygg nú, satt að segja, að það hafi verið fyrir marga algert nýmæli að fá að heyra sjónarmið fulltrúa eiganda hversins. Þau sjónarmið hafa aldrei verið kynnt, hvorki í fjölmiðlum né hér í þingsölum eða annars staðar þar sem um þetta er fjallað. Og ég hygg að margir nm. hafi áttað sig á því, að þetta mál hefur verið rekið nokkuð einhliða og með nokkuð miklum hraða og að það hefði verið eðlilegra að standa öðruvísi að málinu, undirbúa það betur dg leggja það þá í einhverju formi fyrir Alþingi. Sannleikurinn er sá, að menn hafa haft þá trú, ég held að það hafi verið reynt að skapa þá trú víða um land, ég vil þó ekki segja of mikið, en ég hygg þó að það hafi verið reynt að skapa þá trú, að Deildartungufólk vildi okra á hvernum. Ég er ekki að segja að neinn hafi gert það viljandi, en þannig verður oft skoðun til, að blöðin flytja einhliða fréttir. Þau hafa flutt mjög einhliða fréttir af þessu máli á undangegnum árum. Ég er ekki að segja að það hafi verið gert fyrir tilstuðlan iðnrn., en þó hygg ég að þangað hafi oft verið að leita heimilda fyrir ýmsum þeim ímynduðu skoðunum sem fólk hefur haft um viðskipti eiganda Deildartunguhvers eða fulltrúa eigandans við iðnrn. og við hitaveitufyrirtækin á Akranesi og í Borganesi, að eigandi og fulltrúar eiganda Deildartunguhvers hafi fyrst og fremst viljað okra sem allra mest á eign sinni. Það er einmitt um þetta sem nál. mitt, sem er stutt, fjallar og endar með því að ég legg til að málinu verði vísað frá með rökstuddri dagskrá. Það er út á þetta sem nál. gengur, að afsanna það sem almenningur hefur verið fóðraður á, að eigandi Deildartunguhvers og umboðsmenn hans séu nánast óviðræðuhæfir um afhendingu vatnsins og að þeir vilji okra á eign sinni. Ég verð að segja það - því miður - að ef einhver kjarnapunktur er í frv. hæstv. iðnrh. þá er hann þarna. Það er gengið út frá því, að hæstv. iðnrh. virðist gefa sér það, að ekki sé hægt að ná frjálsum samningum við eiganda Deildartunguhvers og þess vegna sé brýn nauðsyn að fara þessa leið, eignarnámsleiðina, koma hér með frv. á allra síðustu klst. þingsins um svona viðamikið mál og krefjast þess, að það verði gert að lögum, að ráðherrann fái leyfi til þess að taka eignarnámi þessa eign bændanna í Deildartungu. Þetta tel ég vera stórmál  Á árunum 1974–1976 stóðu málin þannig að það mun hafa verið 1974 sem Borgarneshreppur fékk áhuga á því að koma sér upp hitaveitu. Það var gerður samningur til tveggja ára við eiganda Deildartunguhvers. Sá samningur rann út án þess að nokkurn tíma reyndi á hann, enda mun það hafa komið fram hjá forráðamönnum Borgarneskauptúns, að þeim hentaði betur að fara aðrar leiðir í öflun heits vatns. Síðan er það 1976, að þá mun Akranes vera komið inn í þetta mál ásamt Borgarnesi og kannske fleiri sveitarfélögum. Þá bjóða þau eiganda Deildartunguhvers, - sem er stærsti hver í heimi og einhver vatnsmesta hitauppspretta veraldar, - þá bjóða þeir 20.5 millj. kr. fyrir hverinn og líklega eitthvað af landi með. Og þau buðust til þess, þessi tvö stóru sveitarfélög ásamt kannske enn fleiri sveitarfélögum, að borga eigandanum þetta á 6 árum, þó þannig að um helmingur yrði greiddur út í hönd, hitt á 6 ára skuldabréfi. Ég veit nú ekki hvort það telst sérstaklega undarlegt þó að eigandi hversins hafi ekki viljað hlíta slíku boði. Að vísu mun síðar hafa komið annað boð heldur skárra, sem ég minnist líka á í rökstuddu dagskránni, en það boð var ekki heldur þess eðlis að það væri nein sérstök ástæða til að taka því. Síðan, og það er sannleikurinn, gerist ekkert í þessu máli. Það er ekkert talað við eigandann, það er ekki verið að fylgja þessum boðum, sem ég hef verið að tala um hér, eftir með nýjum boðum og kalla Deildartungufólk til viðræðu um að það semji um vatnsafnotin. Það er ekkert gert. Það næsta sem gerist er ekki fyrr en í fyrra, fyrir rúmu ári, að þá kemur bréf til iðnrh. sem er strengileg beiðni um það að hann taki hverinn eignarnámi. Þetta hefur síðan verið að velkjast í rn. allt fram á þennan dag, í u. þ. b. 13–14 mánuði eða hvað það nú er. Þetta hefur verið að velkjast þar. Og þær einu viðræður sem raunverulega hafa farið fram, - þær upplýsingar hef ég frá fulltrúum eiganda Deildartunguhvers og ég efa ekki að þær upplýsingar eru réttar, - einu raunverulegu viðræðurnar sem telja má þó forsvaranlegar, þær fara fram dagana 4. maí til 9. maí s. l. Og þetta kallar hv. frsm. meiri hl. iðnn. að séu raunverulegar samningsviðræður, og þetta veit ég að hæstv. iðnrh. telur líka forsvaranlegt, því miður telur hann það. Þetta tel ég ekki forsvaranlegt, og meðan svona er að unnið get ég ekki stutt þetta frv: Ég tel að langhæfasta og langmest viðeigandi svarið við þessu frv. sé það sem ég bendi hér á, að málinu verði vísað frá með rökstuddri dagskrá, að það verði tekið fyrir annað mál á dagskrá en þetta. Þetta er afstaða mín, hún kemur glögglega fram í nál., og ég ætla ekki að fara frekari orðum um þetta mál. Það er að vísu full ástæða til að ræða þær brtt. sem fram hafa komið. Þær hafa komið fram frá Gunnari Thoroddsen á sérstöku þskj. og Einari Ágústssyni og Albert Guðmundssyni á öðru þskj. Ég get sagt það, að vissulega væri það strax til bóta ef sú leið yrði valin sem þessir hv. þm. benda á sem er í meginatriðum sú sama þó að tillögur Einars Ágústssonar og Alberts Guðmundssonar séu verulega ítarlegri. Ég ætla ekki að þessu sinni að tefja málið lengur, hafði aldrei ætlað mér að gera það, aðeins að koma sjónarmiðum mínum fram. Og ég vil að lokum hvetja hv. þdm. til þess að kynna sér allar hliðar þessa máls og þá ekki síst það sem eigandi Deildartunguhvers og umboðsmenn hans hafa fram að færa í þessu máli. Ég tel að það hafi til þessa of lítið heyrst um raunverulega afstöðu eigandans og þeirra sem fara með umboð hans.



Herra forseti. Á fyrstu árum sem ég gegndi embætti iðnrh. komu hitaveitumál Borgarness, Andakílshrepps og Akraness mjög til athugunar og kasta í iðnrn. Á fyrstu tveim árunum ræddu forráðamenn þessara byggðarlaga oft við mig um þau mál. Borgnesingar og nágrannasveitir höfðu hug á því að koma á hitaveitu fyrir sig og höfðu gert samning, eins og hér hefur verið lýst, við eigendur Deildartungu um nýtingu á vatni þaðan ef til kæmi en einnig voru kannaðir möguleikar annars staðar í Borgarfirði, sérstaklega í Bæjarsveit. Akurnesingar höfðu mikinn áhuga á hitaveitu og var í því sambandi borað eftir heitu vatni á Leirá, en því miður fékkst ekki nægur árangur af þeirri borun. Forráðamenn þessara byggðarlaga ræddu við iðnrn. um það að leggja hitaveitu hvorir í sínu lagi. Borgnesingar og nágrannasveitir komust að þeirri niðurstöðu, að fjarlægðin frá Deildartungu væri svo mikil að ekki mundi unnt fyrir þessi byggðarlög ein að standa undir hitaveitu með svo langri aðveituæð, heldur yrði þá að taka aðrar lindir sem nær væru. Akurnesingar höfðu í huga, eftir vonbrigðin með boranir við Leirá, að stofna fjarvarmaveitu sem gæti á sínum tíma tekið við heitu vatni ef fyndist í nágrenni Akraness, en fyrst og fremst með því að nýta afgangsraforku og svartolíu. Á árinu 1976 voru þessi mál rædd mjög rækilega og ég tók þá afstöðu sem rétt er að skýra hér frá. Ég tilkynnti forráðamönnum þessara byggðarlaga að ég legði áherslu á að þeir gengju til samstarfs: Akraneskaupstaður, Borgarnes, Andakílshreppur og önnur nágrannahéruð, í eitt fyrirtæki sem legði hitaveitu sem byggðist á heitu vatni frá Deildartungu. Þetta var auðvitað byggt á því fyrst og fremst, að í Deildartungu er sjálfrennandi vatn um 100 stiga heitt, 180 lítrar á sek., sem nægði um allmargra ára skeið til upphitunar fyrir öll þessi byggðarlög sem um er að ræða, hér væri hægt að nýta vatn án nokkurs tilkostnaðar við boranir, en við boranir er bæði mikill kostnaður og auk þess mikil óvissa hvarvetna eins og kunnugt er. Í öðru lagi var ljóst að hin langa aðveituæð frá þessum mikla hver mundi möguleg kostnaðar vegna þegar öll þessi byggðarlög stæðu saman. Ég tjáði þeim, að ég gæti ekki að svo stöddu veitt afbeina til þess, að hvor um sig stofnaði hitaveitu, fyrr en þetta mál væri fullkannað. Í því sambandi var ungum ágætum verkfræðingi falið að hafa forgöngu um nánari kannanir á þessu og að vinna að því ásamt forráðamönnum þessara byggðarlaga að koma á þessu samstarfi. Þetta tókst. Það tók að sjálfsögðu nokkurn tíma, en það tókst að koma á þessu samstarfi, fyrst með samstarfsnefnd og síðan með stofnun formlegs félags: Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar. Ég tel að hér hafi verið rétt að málum staðið. Í þessu sambandi var það auðvitað meginatriði og lögð á það áhersla af rn., að leitað yrði samninga við eiganda Deildartunguhvers og að samningar næðust um afnot af vatni. Ég get þessa hér í upphafi til þess að gera hv. þm. ljós upptök þessa máls. Eftir stjórnarskiptin í fyrra var þessu máli haldið áfram og þarf ég ekki að rekja þá sögu, enda er gerð grein fyrir henni í aths. með þessu stjfrv. Ég vil segja það fyrst, að ég harma mjög að ekki skuli hafa tekist samningar um þetta mál. Mér virðist á þeim grg., sem liggja fyrir, að að verulegu leyti hafi ekki borið mjög mikið í milli, sérstaklega að því er varðar fyrstu 10 ár hitaveitunnar. Við sjáum það á bls. 10 í grg. með frv. þar sem samanburður er gerður, en hann er á þá lund, að fyrsta áratuginn var tilboð Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar 12.5 millj., en tilboð eiganda Deildártunguhvers 18 millj., árgreiðsla, hvort tveggja verðtryggt. Ég ætla að hér hefði átt að vera möguleiki til samkomulags, að finna þarna millileið. Erfiðleikarnir og ágreiningurinn spruttu þó fyrst og fremst á tímabilinu sem kom á eftir, þegar kröfur Deildartungumanna tóku töluvert stökk upp á við vegna þess að þeir vildu þá miða við hluta af hagnaði fyrirtækisins. Út af fyrir sig skal ég ekki ræða þessar samningaviðræður, en að sjálfsögðu hefði verið ákaflega æskilegt að samningar hefðu tekist. Þeir hafa ekki tekist og nú hefur verið lagt fram frv. til l. um eignarnám. Ég vil taka það fram í fyrsta lagi, að þegar um slíka ráðstöfun er að ræða eins og lögnám eða eignarnám tel ég vera grundvallarskilyrði og grundvallaratriði hjá Alþ. að fara ekki lengra í því að taka eign manna en nauðsynlegt er til þess að fullnægja tilganginum. Og ég tel að í þessu efni sé ekki nauðsynlegt að taka eignarréttinn að fullu af eiganda, heldur sé tilgangi og hagsmunum Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar fullnægt með því að semja um afnot af nægilegu vatnsmagni eða taka lögnámi afnotarétt eða það sem við köllum oft með leigunámi. Það er e. t. v. rétt að geta þess hér, að í riti Ólafs Jóhannessonar fyrrum prófessors og nú forsrh. um stjórnskipun Íslands, þar sem hann ræðir um eignarnám, kemur hann inn á þessi grundvallaratriði sem ég nefndi. Ég vil - með leyfi hæstv. forseta - aðeins rekja hér eina eða tvær setningar úr því riti þar sem rætt er um það, að oftast nær fái eignarnemi beinan eignarrétt yfir hinni lögnumdu eign, en stundum er heimildin þrengri, þ. e. a. s. aðeins heimilað nám afnotaréttar. Það fer eftir eignarnámsheimild og þörfum eignarnema hversu langt eignarnámið gengur hverju sinni. Síðan segir hann: „En aðalreglan sýnist hljóta að vera sú, að ekki sé gengið nær eignarnámsþola heldur en nauðsynlegt er til þess að hagsmunum eignarnema sé fullnægt.“ Það er þetta grundvallaratriði sem ég legg áherslu á, og ég tel að með því að taka afnotarétt eða með leigunámi sé fullnægt þessum þörfum. Nú er það svo, að þó að Hitaveita Akraness og Borgarfjarðar hafi vafalaust í upphafi og sumir e. t. v. enn óski þess helst að fá eignarrétt að hvernum, þá er staðreynd að allar þær samningaviðræður, sem átt hafa sér stað undanfarna mánuði, hafa ekki byggst á því að hitaveitan fengi eignarrétt að hvernum, heldur á leigu. Ef menn líta t. d. á bls. 7 í frv., þar sem rakin eru tilboð frá Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar, þá segir varðandi tilboð nr. 1, að Deildartunguhver verði leigður gegn ársleigu og samið verði til 10 ára o. s. frv. Og í tilboði 2: „Deildartunguhver verði leigður til 30 ára gegn ársgreiðslu.“ M. ö. o.: allar samningaviðræður hafa farið fram á þeim grundvelli, a. m. k. nú um langt skeið, að um leigu sé að ræða, en ekki yfirfærslu á eignarrétti. Og Hitaveita Akraness og Borgarfjarðar hefur talið að þetta væri fullnægjandi. Þetta er enn staðfest nú með því að meiri hl. iðnn. þessarar hv. d. flytur brtt. á þskj. 814 á þá leið, og það er gert til að ganga til móts við sjónarmið Reykholtsdalshrepps, - þar er lagt til að frv. verði breytt á þá lund, að í stað þess að ríkissjóður, eftir að hann tekur hverinn eignarnámi, afhendi hann Hitaveitu Borgarfjarðar hverinn til eignar, þá skuli sá háttur hafður á að ríkissjóður verði áfram eigandi, en afhendi aðeins hin eignarnumdu verðmæti til afnota Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar. Þetta hefur stjórn hitaveitunnar fallist á, og er það enn ein staðfesting á því, að hún telur að afnotaréttur eða leigunám sé algjörlega fullnægjandi fyrir Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar. M. a. með þetta í huga og þau ummæli sem ég vitnaði í úr ritinu um stjórnskipun Íslands, að aðalreglan skuli vera sú að ekki sé gengið nær eignarnámsþola en nauðsynlegt er til að hagsmunum þeim, sem að er stefnt, sé fullnægt, finnst mér allt benda til þess, að eðlilegra væri að beita hér leigunámi heldur en beinu eignarnámi. Þess vegna gerði ég fyrirvara um þetta atriði í nál. meiri hl. iðnn. og flyt brtt. í samræmi við það. Ég vil einnig benda á það, að hreppsnefnd og íbúar Reykholtsdalshrepps eru vissulega aðilar sem hefði átt að hafa samráð við. Því miður hefur það verið vanrækt. En eins og kunnugt er, þá er svo samkv. íslenskum lögum að hreppar eiga forkaupsrétt að slíkum verðmætum sem hér er um að ræða. Auðvitað getur löggjafinn breytt því, t. d. með þessum lögum. Samt sem áður á ekki að ganga alveg fram hjá þessari meginreglu sem er í íslenskri löggjöf, og auðvitað hefði átt að hafa samráð við hreppsnefndina. Hreppsnefnd og íbúar hreppsins hafa mótmælt harðlega. En ég vil benda á að í bréfi Jóns Þórissonar, oddvita Reykholtsdalshrepps, segir hann að álit hreppsnefndarinnar sé það, að ef samningar tækjust ekki ætti að taka hverinn leigunámi. Og í þeim mótmælum, sem okkur hafa borist frá íbúum hreppsins, segir: „Lágmarkskrafa okkar er, að í stað eignarnáms komi leigunám.“ Ég tel að með leigunámsaðferðinni sé beitt mildari aðferð, ef svo má segja, sé ekki farið lengra í skerðingu eignarréttarins en nauðsynlegt er, gagnvart eiganda, gagnvart íbúum hreppsins, sveitarfélaginu sjálfu sé þetta eðlilegri og mildari aðferð og fullnægi algerlega þörfum hitaveitunnar. Varðandi það atriði, að leigunám sé fátítt hér á landi, er það alveg rétt að leigunámi, þeirri aðferð lögnáms eða eigum við að segja einni tegund eignarnáms í víðtækari skilningi hefur ekki oft verið beitt hér á landi, og þau tilvik, þar sem leigunámi hefur verið beitt, hafa, eins og hv. frsm. meiri hl. gat um, aðallega verið í sambandi við skyndiráðstafanir. Þó eru þess dæmi í íslenskri löggjöf að leigunám hefur verið sett í lög miðað við langan tíma eða varanlega. T. d. er í lögum, sem að vísu eru orðin allgömul og eru í sambandi við virkjunarmál í Arnarfirði, talað um leigunám. En þetta skiptir ekki aðalmáli. Aðalmálið er hitt, að það er ekkert því til fyrirstöðu í stjórnskipunarrétti eða samkv. stjórnarskrá okkar að ákveða leigunám til langs tíma. Í brtt. minni er ekki neitt tímamark og það yrði þá auðvitað að vera á valdi ráðh., þegar þar að kemur, hvort það yrði til langs eða skamms tíma. En ég fullyrði að samkv. stjórnarskránni og stjórnskipunarreglum er ekkert því til fyrirstöðu að beita leigunámi til langs tíma. Ég vildi láta þessar athugasemdir koma hér fram, herra forseti, en ég legg á það áherslu að löggjöf um lögnám þessara réttinda verður að ganga fram á þessu þingi, því ég tel að ella sé málum stefnt í mikinn háska. Ég tel að Hitaveita Borgarfjarðar og Akraness geti ekki beðið í óvissu langa stund enn, og æskilegast teldi ég að þessi lög væru því afgreidd frá þinginu í leigunámsformi. Í iðnn. lagði ég einnig áherslu á það og óskaði eftir að það kæmi fram í nál. og framsögu, að n. mælti eindregið með því, ef þessi lög yrðu samþ., að þá yrði, áður en til eignarnáms kæmi, gerð enn ein tilraun til samninga. Þess er getið í nál. á þskj. 813 og hv. frsm. gat þess líka sérstaklega í framsöguræðu sinni.



Herra forseti. Þó að fyrir um það bil klukkustund hafi verið orðið heilagt, eins og hæstv. forseti tók réttilega fram, þá er kannske orðið tvíheilagt nú. Samt ætla ég að verja nokkrum tíma til að ræða þetta mikilsverða, síðbúna og einkennilega mál. Ég held að ég hafi verið eini maðurinn sem tók til máls við 1. umr. til að benda á að hér væri um mjög óheppilega leið og aðferð að tefla. Ég get vísað til þess, sem ég þá sagði, til viðbótar því sem hv. síðasti ræðumaður, 11. þm. Reykv., rakti í greinilegu máli, hvaða grundvallarmunur er á eignarnámi og leigunámi og hversu stórkostlegri réttindasvipting það er að beita eignarnámi en þó leigunámi. Ég vil í upphafi taka það fram, að ég er algjörlega sammála því sem hv. 1. þm. Norðurl. e, sagði áðan, að það er sjálfsagt að nýta þá orku sem til er og það er miklu skynsamlegra en að gera tilraun til að nýta þá orku sem ekki er til, sem þó hafa verið gerðar tilraunir til á undanförnum árum, eins og allir hv. alþm. þekkja. Ég vil taka það fram einnig, að ég er samþykkur þeirri rökstuddu dagskrá sem hv. 1. þm. Norðurl. e. hefur lagt hér fram, þ. e. a. s. að fresta þessu máli og reyna til þrautar samningaleiðina, eins og ég held að þar standi, með því að upplýst er að sú leið hefur ekki, a. m. k. að mati eigenda hversins, verið reynd til þrautar, og mér sýnast þau skjöl, sem birt hafa verið um samningaumleitanirnar, bera þess merki, að ekki hafi verið staðið að þeim eins og skyldi. Það er alveg rétt, sem kom fram áðan, að upphaflega bar ekki mikið á milli um fyrstu árin, og því finnst mér að það hefði verið hægt að ná þar endum saman. Því miður hefur það ekki tekist enn. Ég vil leggja á það alveg sérstaka áherslu, að það er í allra þágu að þetta mál leysist með friði og samkomulagi. Aðeins til að undirstrika það, hversu geysileg verðmæti hér er um að tefla, þarf ekki annað en að vitna til þess sem segir í blöðum í dag, að sú orka eða afl hversins, sem um er að tefla, Deildartunguhvers, er jafngildi 59 þús. tonna af gasolíu árlega miðað við húshitun og 55% nýtingu. Ég hef ásamt hv. þm. Albert Guðmundssyni flutt á þskj. 827 brtt. sem er svipuð þeirri brtt. sem var mælt fyrir áðan, en kveður þó í einu atriði á um skipan mála með nokkuð öðrum hætti. Á ég þar við b-lið 1. tölul. brtt. sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „Sjálfrennsli vatns úr Deildartunguhver ásamt landspildu úr landi Deildartungu, þinglesinni eign Sigurbjargar Björnsdóttur.“ Það er sem sagt lögð á það áhersla að hér sé einungis um það vatn að tefla sem þegar rennur fram úr hvernum, en ekki réttindi til áframhaldandi vinnslu vatns úr honum, þ. e. a. s. borana, og þess aukna vatns og afls sem kann að fást með þeim hætti. Þetta þarf að liggja alveg ljóst fyrir að mínu mati. Þess vegna lagði ég þessa brtt. fram. En ég tek það fram, að ef rökstudda dagskráin verður felld og menn sjá ekki ástæðu til þess að reyna frekar samningaleiðina og ef till. okkar hv. þm. Alberts Guðmundssonar verður einnig felld, þá mun ég að sjálfsögðu til þrautavara styðja till. hv. þm. Gunnars Thoroddsens, því að í meginatriði og grundvallaratriði gengur hún í þá átt sem ég hef verið að reyna að tala fyrir bæði við 1. og nú við 2. umr. þessa máls. Ég endurtek það, að það er mjög nauðsynlegt að það upplýsist hér við umr., og ég tel að það sé nauðsynlegt að kveða á um það í lagagr., að hér sé ekki átt við önnur réttindi en þau sem ná til hins sjálfrennandi vatns. Menn vita ekki neitt hvað þarna kann að vera um að tefla. Þarna geta verið ómæld auðæfi enn, sem þá á að taka eignarnámi og meta það eignarnám miðað aðeins við það sjálfrennandi vatn sem er nú fyrir hendi. Ég vænti þess, að hæstv. iðnrh. upplýsi okkur um þetta og að hann geti fallist á þá breytingu sem hér er um að ræða, því að hún skiptir verulegu máli. Þá er enn fremur á það að líta, að ábúendur jarðarinnar Deildartungu (Deildartungu 1 og II) eru þrír og eigendurnir fjórir. Ég vænti þess, að hæstv. iðnrh. og hæstv. ríkisstj. geri ráð fyrir því í þessu frv. sínu, að þessir aðilar hafi a. m. k. nokkurn rétt til notkunar þess vatns sem þarna er fyrir hendi. Enn fremur er þarna gróðurhús, Víðigerði heitir það, og sá maður hefur þegar samning um afnot af 21/2 sekúndulítra. Ég hef ekki komið auga á það í þessu frv., hversu mikið vatn eigi að taka'af hvernum. Mér skilst þó að það séu 170 sekúndulítrar sem Hitaveitan ætlar sér að fá til afnota. Er þá tryggt að þeir 10 lítrar, sem eftir eru, nægi til þeirra nota sem ég var áðan að lýsa? Þetta þarf að upplýsa og það áður en hv. Alþ. getur með nokkru móti fallist á þessa lagasetningu. Hv. frsm. meiri hl. iðnn., 7. landsk. þm., Jósef H. Þorgeirsson, mælti fyrir álitinu að sjálfsögðu og í hans máli kom það fram m. a., að hann teldi leigunám til 15 ára, eins og í till. okkar hv. 1. þm. Reykv. er gert ráð fyrir, algjörlega frá!eitt, taldi að það mundi verða til þess að viðhalda ágreiningi í Borgarfjarðarhéraði í 15 ár. Engu að siður segir hann í nál.: „Frv. gerir aðeins ráð fyrir heimild til eignarnáms og n. mætir eindregið með því við alla aðila þessa máls að enn verði gerð tilraun til samninga þrátt fyrir að frv. verði að lögum.“ Þá liggur nærri að varpa fram þeirri spurningu, hvort hæstv. iðnrh. ætli sér ekki að nota þessa heimild. Á hún aðeins að vera fyrir hendi? Á hún kannske að vera tæki sem nota á í samningum við eigendur jarðarinnar og segja: Nú skulum við semja, en ég ætla að láta ykkur vita að ég er hérna með eignarnámslög í vasanum? Það er dálagleg samningsaðstaða sem eigendur jarðarinnar eru komnir í þegar þar er komið málum. Ég held að þetta fái engan veginn staðist, og ef hv. frsm. iðnn. heldur að hann sé að koma á friði í Borgarfjarðarhéraði með því að mæla með samþykkt eignarnáms á Deildartunguhver, þá álít ég að honum skjótist heldur hrapallega. Allar þær umsagnir, sem borist hafa úr þeim hluta héraðsins sem þarna er verið að grípa inn í og taka eign af réttum eigendum, sem hafa átt og þeirra ættmenn og setið jörðina á þriðju öld, eru þess eðlis, að allir, sem látið hafa í sér heyra, og það eru flestir íbúar þessa byggðarlags, hafa lýst sig algerlega andvíga þessu máli. Það verður auðvitað að finna á þessu lausn, og ég endurtek það, að það er þó illþolanlegra fyrir þetta fólk, sem ekki er sama um eignarrétt sinn, að láta af hendi með leigunámi sjálfrennandi vatn, sem að litlum notum kemur í dag, til byggðarlaga sem því er áreiðanlega hlýtt til og hefur mikil samskipti við. Ég vil enn fremur benda á það, að ef menn eru í alvöru að hugsa um að ná þarna samkomulagi, þá er það þó a. m. k. vænlegra til samkomulags á 15 ára tímabilinu, að fólkið í Deildartungu sé enn eigendur hversins, en hann sé ekki kominn í hendur einhverra annarra aðila sem þá eru orðnir viðsemjendur. Samningar við Deildartungufólk eru þar með afskrifaðir.  Það er sjálfsagt að nýta gæði landsins, og það er jafnsjálfsagt að virða eignarréttinn, og allt tal um það, að leigunám til langs tíma sé fjarstæða, lögleysa og standist ekki, hefur verið hrakið hér af fyrrv. prófessor í lögum, þeim sem kenndi mér og ég man sumt enn, þ. á m. þetta. Þetta eru bara mótbárur sem ekki fá staðist. Það er gripið til þeirra í rökþroti af því að haldbær rök eru ekki fyrir hendi. Herra forseti. Það er langt liðið á kvöld og hæstv. forseti hefur sýnt mér einstaka þolinmæði, sem ég virði við hann eins og jafnan, og ég ætla þess vegna ekki að níðast á góðmennsku hans öllu lengur, heldur þakka honum fyrir að fá að koma þessum athugasemdum á framfæri nú áður en umr. er frestað. Hæstv. iðnrh. benti mér á að kynna mér gögn þessa máls og málsástæður. Ég skal gjarnan gera það betur ef á þarf að halda. En ég vil um leið beina sams konar tilmælum til hans, að hann hugsi ráð sitt betur en hann hefur sjáanlega gert til þessa.