Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Pétur Magnússon) Ég þarf fáu að bæta við það, sem stendur í grg. - eins og hv. dm. munu hafa séð, er hér um nokkurskonar hreingerningu á veðmálabókunum að ræða. L. gera ráð fyrir, að rannsókn fari fram á því, hvaða veðskuldbindingar muni ekki lengur vera í gildi, og setja reglur um það, hversu skuli afmá skuldbindingar þessar úr bókunum. Allir þeir, sem eitthvað hafa komið nálægt lánsstofnunum, vita, að mjög erfitt er að fá hrein veðbókarvottorð úr veðmálabókunum, þótt kunnugt sé, að veðskuldbindingin, sem í bókunum stendur, sé úr gildi fallin fyrir lengri eða skemmri tíma. Ekki verður heldur séð, að nokkur hætta fylgi þeirri leið, sem hér er farin, því að reglur frv. um, hvers gæta skuli áður en veðbindingin er strikuð út, sýnast eiga að vera full trygging fyrir því, að ekki verði gengið á rétt nokkurs manns. - Allshn., sem hefir athugað þetta mál, hefir orðið sammála um að mæla með því. Hún hefir lagt til, að á því verði gerðar smávægilegar breyt., eins og þskj. 83 ber með sér. En þessar breyt. eru aðeins orðabreyt. og þarf þess vegna ekki að gera frekari grein fyrir þeim. Á tveim stöðum er fært til réttara máls, 1. brtt. við 3. gr., og í 4. gr. felld burt orð, er n. hélt, að e. t. v. gætu verið villandi. Ég vil mælast til, að þetta frv. verði samþ. með þeim smábreyt., sem n. leggur til.

Frsm. (Bergur Jónsson) Allshn. leggur til, að þetta frv. verði samþ. að mestu óbreytt. Frv. er um efni, sem engin ákvæði hafa verið í löggjöfinni um hingað til. Engar reglur hafa verið til um eftirlit með heilbrigðisstofnunum, en öllum mun koma saman um, að full þörf er á slíku eftirliti af hálfu þess opinbera, sérstaklega þar sem þessar stofnanir eru reknar fyrir ríkisfé. N. flytur tvær brtt. Sú fyrri er viðbót við 8. gr. frv. og fer fram á það, að ekki megi veðsetja sjúkrahús eða aðrar heilbrigðisstofnanir, sem reknar eru með styrk úr ríkissjóði, nema fyrir þeim skuldum, er á stofnuninni sjálfri hvíla. Hæstv. dómsmrh. hefir borið fram brtt. við þessa brtt.n., þess efnis, að bannið nái til allra þeirra heilbrigðisstofnana, sem ríkissjóður hefir lagt fé fram til að reisa, og ekki megi veðsetja þær fyrir t. d. rekstrarkostnaði. Ég býst við, að n. geti fallizt á þessa brtt., því að till. hennar var hugsuð þannig, að hún hindraði veðsetningu heilbrigðisstofnana fyrir rekstrarkostnaði. Síðari brtt. er hegningarákvæði, ef út af þessum l. er brugðið. N. tók eftir því, að slík ákvæði vantaði í frv., og bætti þeim því inn í.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Eftir þær undirtektir, sem brtt. mín á þskj. 100 fékk hjá frsm.n., geri ég ráð fyrir, að hún verði samþ., og tel ég því ekki þörf á að ræða hana.

Vilmundur Jónsson Ég held, að till.hæstv.dómsmrh. gangi of langt. Það er alveg rétt að hindra veðsetningu þeirra stofnana, sem að miklum hluta eru byggð fyrir fé úr ríkissjóði. En sé um privatstofnanir að ræða, þá þykir mér of hart að farið, ef þær eiga ekki að fá styrk úr ríkissjóði nema með þessum ströngu skilyrðum. Ég mun því bera fram skrifl. brtt. við brtt.hæstv.dómsmrh., þess efnis, að orðin „eða hún er rekin með styrk úr ríkissjóði“, falli niður.

Forseti (JörB): Mér hefir borizt skrifl. brtt. frá hv.þm. Ísaf. við brtt.hæstv.dómsmrh., svo hljóðandi: „Orðin „eða hún er rekin með styrk úr ríkissjóði“ falli burt“. Till. er of seint fram komin og skrifleg, og þarf því tvöföld afbrigði til þess að hún komi hér að.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég verð að segja, að ég hefi ekki sannfærzt af orðum hv.þm. Ísaf. um það, að óviðeigandi sé að gera þær kröfur til heilbrigðisstofnana, að þær megi eigi veðsetja, þó að ríkissjóður hafi ekki lagt fram allt stofnféð, ef hann leggur til rekstrarfé. Mér er illa við, ef stofnunin getur tekið veðlán fyrir þeim hluta rekstrarkostnaðarins, sem ríkið leggur ekki til. Ef þetta er gert ár eftir ár, hlýtur að reka að því, að stofnunin verði að hætta. Ég skal þó viðurkenna, að hafi stofnunin engan styrk fengið í upphafi, er nokkru öðru máli að gegna.

Vilmundur Jónsson Nú er það svo, að í fjárl. er veittur rekstrarstyrkur til ýmsra sjúkrahúsa. Ef þessi brtt.hæstv.dómsmrh. yrði samþ., verður að spyrjast fyrir um það í hvert skipti áður en slíkur styrkur er veittur, hvaða veðskuldir hvíla á stofnuninni. Og séu þær of miklar, má ekki styrkja þær af ríkisfé. En ríkisstj. hefir alltaf í hendi sér þessa rekstrarstyrki, svo að hún getur alveg ráðið því, hvort hún vill veita þá eða ekki. En það er öðru máli að gegna, hafi ríkissjóður strax í upphafi veitt mikinn hluta byggingarkostnaðarins. Annars er þetta ekkert aðalatriði.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég vil segja það fyrir mig, að ég geri þetta atriði ekki að neinu kappsmáli. En orð hv.þm. Ísaf. hafa enn ekki sannfært mig um réttmæti brtt. hans.

Frsm. (Bergur Jónsson) Það hefir komið í ljós, að fyrri brtt.n. er ekki sem heppilegast orðuð til þess að láta í ljós meiningu n., og stafar ágreiningur hæstv.dómsmrh. og hv.þm. Ísaf. m. a. af því. Ég vil því mælast til þess, að málið verði tekið út af dagskrá, svo að n. geti athugað þetta atriði betur.

Tryggvi Þórhallsson Ég álít, að það sé full ástæða til þess, að n. athugi þetta mál betur, áður en það fær endanlega afgreiðslu hér í hv. d. Ég veit það frá starfi mínu við Búnaðarbankann, að kauptún, sem hafa fengið ræktunarsjóðslán, veðsetja fyrir þeim eignir og tekjur kauptúnanna. Í þessari almennu veðsetningu eru allar eignir kauptúnanna innifaldar, þar á meðal sjúkrahús. Svona er sennilega ástatt víða, og vildi ég beina því til hv.n. að athuga þetta mál á breiðari grundvelli en hún hefir gert hingað til, og óska ég, að málið verði tekið af dagskrá.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Ég vil geta þess um 2. gr. frv., þar sem rætt er um kostnaðinn af niðurjöfnun útsvara, þá er það nú svo, þegar niðurjöfnunarnefnd og skattstofa jafna niður um 2½ millj. kr. á ári í útsvörum og tekju- og eignarskatti, sem nemur um 1 millj. kr., að þá ætti kostnaðurinn af skattstofunni að greiðast að hálfu úr bæjarsjóði og að hálfu frá ríkinu. Þessi skipting væri réttlát, vegna þess að það þarf jafnmikið undirbúningsstarf fyrir hvoratveggja þessa niðurjöfnun. Að öðru leyti vil ég geta þess, að í nágrannalöndum okkar munu bæjarstjórnum settar fastar reglur um niðurjöfnun útsvara, sem verður að hlíta, þó að þær séu rúmar. Ég efast um, að rétt sé að breyta til hér í Reykjavík um skipun niðurjöfnunarnefndar fyrr en settur yrði fastur skattstigi, svo rúmur sem nauðsyn heimtaði, og þá fyrir alla kaupstaði landsins.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég held, að hv. 2. þm. Reykv. haldi, að þessir opinberu sjóðir séu margbrotnari en þeir eru í raun og veru. Sumir þeirra eru innstæður í söfnunarsjóði, og við þá þarf aldrei að leggja vexti árlega. En um hina stærri sjóði er ég á því máli, að sjálfsagt sé, að þeir séu endurskoðaðir. Það var helzt að heyra, að hv.þm. vildi kenna mér um allar lánveitingar úr sjóðnum. Ég hefi þegar skýrt frá, að ég á lítinn sem engan þátt í þeim, enda er þessi tegund af sanngirni engum samboðin, nema hv. 2. þm. Reykv. Um „vantraustið“ á skrifstofustjórann er það að segja, að Alþingi ræður engu um það, hverjir eru skrifstofustjórar í stjórnarráðinu, og hefir þar því hvorki afsetningar- né veitingarvald. Hv. þm. fannst undarlegt, að gamalmennasjóður keypti fávitahæli. Ég sé ekkert undarlegt við það, að sjóðurinn leigi ríkinu jörðina með fullum vöxtum. Það er tekið fram í samningnum, að kaupin séu bundin því skilyrði að fjárveitinganefndir þingsins samþykki rekstrarfé til fávitahælis. Ég veit engin dæmi þess, að mál, sem fjvn. beggja deilda hafa orðið sammála um, hafi verið fellt á Alþingi. Ég skal ekki fara langt út í samtal okkar hv. 2. þm. Reykv. Hann lýsti yfir því, að hann ætlaði að ráðast á mig út af þessu máli, og var þá með sömu skrudduna og hann er með nú. Ég svaraði öllum spurningum hans greiðlega, en annars töluðum við mest um varalögregluna. Hann spurði mig að því, hvort ég héldi, að hægt væri að nota byggingarnar í Reykjahlíð eftir 40 ár. Um þetta get ég ekki sagt, en býst jafnvel við, að svo verði ekki. En við því væri auðvitað ekkert að segja, ef sjóðurinn fengi sína vexti allan tímann. Ég ætla, að erfitt myndi að fá góða jörð húsalausa til slíkra afnota, og ég fyrir mitt leyti hefi hvergi séð eins vel og vandvirknislega frá öllu gengið og í Reykjahlíð.1) 1) Hér vantar mikið aftan af ræðunni. M. G.

Jón Þorláksson [óyfirl.]: Þegar ég las þessa till., hnykkti mér við og spurði, hvað nú myndi við taka, þegar fara ætti að fella niður ríkisféhirðisstarfið, og hvort nú ætti ekki lengur að gæta ríkissjóðsins. En þegar ég kom lengra aftur í till., sá ég, að þarna var aðeins á ferð hinn venjulegi óskýrleiki hv.flm. Hann átti alls ekki við, að starfið skyldi lagt niður, heldur yrði Landsbankanum falið það, og ekki rækja það miður en hingað til hefir verið gert. Nú álít ég alveg rétt, að hæstv. stj. athugi það, þegar svo hefir borið við, að embættismaður þessi hefir nú látið af þeim störfum, hvort ekki sé unnt að koma starfinu fyrir á ódýrari hátt og þó fullnægjandi. Ég er hræddur um, að þótt einhver leið fengist þarna til sparnaðar, myndi sú ekki reynast greiðfær, sem benti í þá átt, að fela Landsbankanum starfið. Og það er vegna þess, að eins og húsrúmi bankans er nú háttað, mun reynast ókleift að bæta þar við afgreiðslustörfum svo að viðunandi megi verða, og hefir flm. bent á þetta. Þá hefir komið fram brtt. um að setja þarna „Búnaðarbanki“ í stað „Landsbanki“. Sýnir þessi till. vel, hve málið er óhugsað. Ég vil leyfa mér að mæla með till.hæstv.forsrh., að þessu máli verði vísað til stj., en jafnframt vil ég vísa til baka að því er mig snertir öllum hugleiðingum hv.flm. um, hvernig eigi að skilja atkvgr. mína eða annara þm. í sambandi við þetta mál. Hv. flm. getur gert grein fyrir sínu atkv. í þessu máli, en aðrir fyrir sínu, ef þurfa þykir.

Flm. (Héðinn Valdimarsson) Ég held, að þessi síðasta samlíking hæstv. ráðh. ætti betur við hann en mig, svo nákominn sem hann telur sig landbúnaði og búpeningi, þó að einlægnin sé sjálfsagt svipuð þar og annarsstaðar. Ég verð að segja, að ég get hvorki furðað mig á því né þakkað það, þó að Vigfús Einarsson hafi nú látið endurskoða sjóðina. Til þess liggur sama ástæðan og til riftingarinnar á Reykjahlíðarkaupunum, sú, að flett var ofan af óhæfunum, og hann vissi, að ég hafði einmitt gert fyrirspurn um endurskoðun þeirra í stjórnarráðinu, en þeir höfðu þá engir verið endurskoðaðir. Það er auðvitað gott að heyra, að allt sé með felldu um þessa sjóði, enda hafði ég aldrei gert ráð fyrir, að þeim hefði verið beinlínis stolið, þótt það hefði auðvitað vel getað komið fyrir, þar sem þeir hafa ekki verið endurskoðaðir árum saman, en skrifstofustjórarnir verið látnir valsa með þá til afnota fyrir sjálfa sig og vini og venzlamenn. Ég vil skora alvarlega á fjmrh., að hann láti fara fram endurskoðun á öllum sjóðunum! Ég hygg óhætt að fullyrða, að ef árleg endurskoðun hefði farið fram á sjóði þeim, er hér ræðir um, hefði sú notkun peninganna, sem hæstv.dómsmrh. telur svo sjálfsagða, aldrei átt sér stað. Hefði almenningur vitað um útlán skrifstofustjórans til vildarvina sinna, hefðu ef til vill verið settar skorður við slíku athæfi í tæka tíð, þótt hæstv.dómsmrh. telji allt eðlilegast, sem svívirðilegast er. Þessi ráðh., sem ég verð víst skv. þingsköpum að kalla hæstvirtan -  Það má segja, að margt sé undarlegt í sambandi við þessi fyrirhuguðu kaup á Hlaðgerðarkoti. Gat sjóðurinn keypt jörðina? Hann kvað að vísu nema 240 þús. kr. - en hann á sama og ekkert fé handbært. Hvaðan átti að taka peningana? Vigfús Einarsson skuldaði sjóðnum að vísu 30 þús., en hvaðan átti að taka 60 þús.? Hvaða brask var hér á ferðinni á milli ráðh. og skrifstofustjórans? Átti kannske einhver annar sjóður að lána gamalmennasjóðnum til að kaupa jörðina undir fávitahæli? Það er engu líkara en að vitlausir menn hafi farið með þetta mál, ef ekki annað verra. Þá er látið svo sem samþykki fjárveitinganefnda hafi átt að koma til. Æskilegt væri að sjá, hvort það ákvæði stæði í samningnum. Annars er það auðvitað ekkert annað en skálkaskjól að varpa því fram, að fjvn. ráði nokkru um rekstur fávitahælis. Slíku ræður vitanlega Alþingi eitt. Engum dettur annað í hug en að kaupin hefðu gengið sinn gang, hefðu þau ekki vitnazt, eins og raun varð á. Ráðh. segir, að til að stofna fávitahæli hafi fyrst og fremst þurft peningalegan grundvöll. Þennan grundvöll átti að leggja með því að ræna fé úr öðrum sjóði og kaupa jörð með húsum, sem voru til alls annars ætluð. Ráðh. hafði ekki leitað sér neinna upplýsinga hjá læknum um þessi mál; hann hefir ekki einu sinni neina hugmynd um, hve fávitar hér á landi eru margir. Allt ber að einum brunni: að kaupin hafi átt að gera í þeim eina tilgangi að losa skrifstofustjórann við jörðina á þennan líka þokkalega hátt. Ráðh. segir, að ég hafi hringt sig upp og sagt, að ég ætlaði að ráðast á sig út af þessu máli. Fer hann hér með ósatt mál að vanda, þó að snefill af sannleika finnist í því. Ég spurði hann, hvort satt væri, að sjóðurinn hefði keypt jörðina fyrir þetta verð, 90 þús. Ráðh. spurði mig, hvort ég vildi kaupa hana. Ég neitaði því, en kvaðst mundi gera þessi kaup að opinberu umtalsefni, ef þau hefðu verið gerð. Ráðh. þykist hafa sýnt eitthvert frábært drengskaparbragð með því að láta mér upplýsingar í té um málið. Ég veit ekki, hvað er sjálfsagðara, enda átti ég sem þm. fulla heimtingu á slíku. Annars hefi ég hálfvegis orðið að toga þessar upplýsingar út úr honum og fékk einar í dag eftir þriggja vikna bið. Ráðh. lét sér tíðrætt um hitapytt þarna í landareigninni. Ég skal ekki fara langt út í þá sálma, en aðeins benda á, að ríkið á jarðir, þar sem saman fer meiri hiti og betra land, eins og Reyki í Ölfusi. Annars var Vigfúsi Einarssyni gefin borunin, svo að ég sé ekki ástæðu til; að sjóðurinn fari að borga honum hitann aftur.

Hitinn skapast þá við borunina!

Nei, en hann verður fyrst hagnýttur við það að heitt vatn kemur upp við borunina. Ég vil spyrja dómsmrh. að því, hvort hann álíti, að gamalmennahæli, sem reist hefði verið fyrir 40 árum, myndi fullnægja kröfum nútímans. Hæli, sem nú væri byggt, myndi vitanlega ekki frekar fullnægja kröfum tímans 1973, en hvað sem því líður, var auðvitað skylt að fylgja skipulagsskrá sjóðsins. Þetta mál liggur svo ljóst fyrir, að ég hefi hér engu við að bæta. En ég get ekki séð neitt undarlegt í því, þótt álit þingsins á Vigfúsi Einarssyni komi fram í þáltill. þessari, þar sem hann er meðsekur dómsmrh. um meðferð sjóðsins, og jafnvel lengur sekur en hann. Menn, sem efla hag sinn á kostnað sjóða, sem eru í vörzlu þeirra, eiga ekki lengur að sitja í slíkum stöðum sem Vigfús Einarsson.

Bjarni Ásgeirsson Ég skal engan dóm á það leggja, hvað væri hægt að spara mikið við þessa ráðstöfun, sem hér er rætt um. Hefði verið starfandi n. hér í Sþ., þá hefði verið sjálfsagt að vísa þessu til hennar til frekari athugunar. En fyrst því er ekki að heilsa, tel ég heppilega afgreiðslu að vísa till. til hæstv. stj. En fari svo, að þingið fallist á þessa lausn, sem í till. felst, þá vildi ég benda á, hvort ekki væri heppilegra að leita samninga við Búnaðarbankann en Landsbankann um þetta mál. Mér er kunnugt um það, að marga daga er slík ös í Landsbankanum, að þar virðist bæði starfskröftum og húsrúmi ábótavant. Þó að Búnaðarbankinn sé vaxandi stofnun, þá álít ég, að hann hefði miklu betri aðstöðu til þess að taka þetta starf að sér, og mun flytja skrifl. brtt. við þáltill. þess efnis, að í stað Landsbankans komi Búnaðarbankinn.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Sú festa, sem ég átti við, að fylgi núv. fyrirkomulagi, stafar af því að hafa þar einn fastan, stjórnskipaðan mann. Hitt tel ég óheppilegt, að niðurjöfnunarreglur breytist í hvert skipti sem breyting verður á bæjarstjórnarmeirihluta. Að vísu verða alltaf breytingar á því, hve miklu þarf að jafna niður, en reglurnar um niðurjöfnun eiga að vera óbreyttar ár frá ári. Ég tók hér til máls af því að ég tel, að fjármálaráðherra sé ekki alveg óviðkomandi, hvaða reglur gilda í landinu um skatta- og útsvarsmál.

Flm. (Jónas Jónsson) Það mun vera almennt álit manna, að á þessum erfiðu tímum sé full þörf á því að færa saman kvíarnar með starfsmannahald landsins, þar sem því verður með nokkru móti við komið. Ég geri ráð fyrir því, að síðar á þessu þingi muni koma fram ýmsar till. sem fari í þessa samfærsluátt. Þar sem nú stendur svo á, að maður sá, sem gegnt hefir starfi ríkisféhirðis, hefir horfið frá því starfi, vildi ég benda á það sparnaðartækifæri, sem felst í þáltill. minni. Svo sem kunnugt er, annaðist Landsbankinn áður fyrr féhirðisstörf ríkissjóðs, en síðar var búið til sérstakt embætti til þessara starfa. Ég álít, að sú breyt. hafi verið gerð ófyrirsynju, og mun fyrst athuga það lítillega, hvað þessi störf kosta landið nú. Hvorki ríkisbókhaldið eða féhirðisstarfið hefir komizt fyrir í sjálfu stjórnarráðshúsinu, og hafa báðar þessar stofnanir aðsetur sitt í hinni nýju skrifstofubyggingu ríkisins. Aðalvinnan fyrir utan afgreiðsluna er bókhaldið. Við það vinna nú 2 menn með 10 þús. kr. launum samanlagt. En við gjaldkerastörfin er miklu meira mannahald. Þar er fyrst og fremst gjaldkerinn sjálfur, og þar að auki 3 konur, eða jafnvel 4. Það virðist því gert ráð fyrir, að við útborganir ríkisins séu að jafnaði starfandi 5 manns. Kostnaðurinn við þetta mannahald er um 19 þús. kr. á hverju ári. Nú er þessi kostnaður 2500 kr. lægri, sökum þess, að einn starfsmannanna er farinn burtu um stundarsakir. Hvað væri hægt að spara þarna mikið með öðru fyrirkomulagi, er ekki hægt að segja um fyrr en á reynir, en það er tvímælalaust ástæða til þess að athuga, hvort þarna þurfi allt þetta fólk. Öllum er það kunnugt, að hér í Rvík fer meginhluti allra útborgana fram um mánaðamót, 2-3 fyrstu daga hvers mánaðar, en þess á milli er fremur lítið að starfa. Og færu þessar útborganir ríkisins fram í banka, þyrftu þær ekki að vera líkt því eins umfangsmiklar og þær nú eru. Ég geri ráð fyrir því, að verði þetta starf falið Landsbankanum, muni það skapa einhverja aukavinnu þar, en samt tiltölulega miklu minni en við mætti búast. Ég get bent á það, að miklu meiri fjárgreiðslur en þær, sem hér um ræðir, t. d. launagreiðslur frá risaverzlunarfyrirtækjum erlendis, eru afgr. þannig, að hver starfsmaður hefir sína sparisjóðsbók, svo er borgað inn í þær rétt fyrir útborgunardag, og starfsmennirnir geta þá tekið út úr þeim hvenær sem þeim þóknast. Þessu fyrirkomulagi er ekki hægt að koma við, meðan ríkisféhirðir hefir sína sérstöku skrifstofu, en ef útborganirnar væru í sambandi við banka, þá væri ekkert hægara. Sjálfsagt væri að reyna fyrst að ná samningum við þjóðbankann, en tækist það ekki, álít ég rétt að reyna við einhverja smærri banka. Mér finnst það ekki orka neins tvímælis, að reyna þurfi að gera þessa vinnu sem kostnaðarminnsta. Og samþykki hv.Alþ. það, að betra sé að hafa þarna 4-5 menn á föstum launum en að spara nokkrar þúsundir, þá er það vegna þess, að hv.Alþ. gerir sér ekki ljóst, hvað yfirstandandi kreppa er alvarleg. Nema þá að þingið líti á þessi störf sem atvinnubótavinnu! Það væri í raun og veru eina skynsamlega ástæðan, sem hægt væri að færa fram gegn till. minni.

Flm. (Jónas Jónsson) Mér varð það ekki alveg ljóst af ræðu hæstv. ráðh., hvort hann væri með eða móti þessari till. minni. Það kom fram í ræðu hans, að hann vildi spara sem mest, en það sannar ekki mikið, því að það vilja allir ráðherrar. Nú stendur svo á, að starf er laust, og eftir þeirri reglu, sem hæstv. ráðh. gaf, þá hefði hæstv. stj. einmitt átt að grípa þetta tækifæri til samfærslu og sparnaðar. Nú virðist samt svo, sem þetta vaki ekki fyrir hæstv. stj., þar sem hún vill láta vísa málinu til sín. Svo ætlar hún að fá mann til þess að athuga það, og hafa svo óbundnar hendur um það, sem gera skuli. Það mun rétt vera, að fyrir 23 árum, þegar Landsbankinn óskaði eftir að losna við þessi gjaldkerastörf fyrir ríkið, hafi bæði Landsbankinn og útborganir ríkisins verið miklu minni en nú er. En á það má einnig benda, að nú hefir Landsbankinn 3 gjaldkera í stað þess eina, sem hann hafði þá. Og með því fyrirkomulagi, sem ég benti á, að hafa mætti á útborgunum, ef þær færu í gegnum banka, er vafalaust hægt að spara álitlega fjárupphæð, því að það mundi auka störfin í bankanum tiltölulega mjög lítið. - Ég ber þessa till. fram af því, að féhirðirinn lét af starfi sínu, og þurfi að bæta við einni eða tveimur stúlkum í Landsbankanum vegna þessarar breytingar, þá lægi auðvitað næst að taka eitthvað af þeim stúlkum, sem unnið hafa hjá ríkisféhirði, en ég held því fastlega fram, að aðalstarfið megi spara. Nú eru liðnar nokkrar vikur síðan þessi ágæti og duglegi féhirðir fór, og að því er ég bezt veit hefir útborgunarstarfið gengið alveg normalt með þeim þremur stúlkum, sem eftir eru, og sýnir það greinilega, að ekki er bein þörf á öllum þeim vinnukrafti, sem þar hefir verið. - Hæstv. ráðh. sagði, að væri gjaldkerinn fluttur, yrði að flytja ríkisbókhaldið líka. Það má vel vera, að svo sé. En mér blöskrar það ekkert, þó að 1 eða 2 menn séu við ríkisbókhaldið, en hinu held ég fram, að ekki þurfi 4-5 við útborganirnar. - Nú er það öllum ljóst, að ríkisbókhaldið væri bezt komið í stjórnarráðshúsinu sjálfu, en þar eru húsakynnin bæði slæm og ónóg, svo að því verður ekki við komið. En gott er, að bókhaldið sé sem næst stjórnarráðinu, en útborganirnar mega gjarna fara fram í banka niðri í miðjum bæ. Ég hefi orðið þess var, að ýmsir hv.þm. hafa litið svo á, að einhver dulin meining lægi í þeim orðum grg., þar sem talað er um hið nána samband ríkisstj. og Landsbankans. Í þessum orðum liggur ekkert frá minni hendi annað en sá almenni skilningur, að Landsbankinn sé sú hjálparhella, sem ríkið styðst við. Það má telja, að ríkisgjaldkeri sé nokkurskonar útibú frá Landsbankanum, þangað er allt aðalpeningamagnið flutt, og þaðan er það sótt. En milli ríkisfjárhirzlunnar og Landsbankans er sambandið ekkert nánara nú en áður, svo að augljóst er, að þessi ummæli grg. áttu ekkert sérstaklega við núv. kringumstæður. Ég lít svo á, að þeir, sem greiða atkv. með því að vísa till. til stj., hjálpi til þess að drepa málið, og vildi ég því mælast til, að þeir, sem á móti málinu eru, greiði hreinlega atkv. á móti því, en drepi það ekki með því að gefa dagskrártill. hæstv.forsrh.atkv. sitt.

Flm. (Jónas Jónsson) Hæstv. ráðh. sagði, að það mannahald, sem nú væri hjá ríkisféhirði, væri arfur frá fyrrv. stj. Ég ætla að gefa þá skýringu, að í tíð fyrrv. stj. var breytt bókhaldi ríkissjóðs og það aðskilið meira en áður frá afgreiðslunni. Því var hægt að ætla, að töluverð minni starfskrafta þyrfti nú en áður vegna afleiðinga þessarar breyt., sem voru um það bil að koma í ljós þegar hæstv. núv. fjmrh. tók við umsjón þessara mála. Hann einn getur því bezt um það sagt, hver áhrif þetta hafði. En við því var að búast, að efling sjálfstæðs bókhalds myndi hafa þau áhrif, að hægt væri að koma við meiri sparnaði við útborganirnar. - Þá sagði hæstv. ráðh., að óþarfi hefði verið að flytja bókhaldið í skrifstofubygginguna eða byggja yfir það. Þar til er því að svara, að bygging þessi er ekki miðuð við neina sérstaka skrifstofu, heldur miðuð við, að á henni megi gera breytingar eftir því sem skrifstofurnar breytast, og það hefir t. d. verið mjög ofarlega á baugi hjá þeim mönnum, sem með Búnaðarbankann hafa að gera, að þeir myndu flytja burt bráðlega, þótt ekki hafi orðið af því ennþá. - Enginn veit það betur en hæstv. stj., að full þörf væri á því fyrir stjórnarráðið að geta haft eitthvað af sínu óhjákvæmilega starfsliði í skrifstofubyggingunni, og það var á engan hátt tekið sérstakt tillit til ríkisféhirðis við þessa byggingu, nema hvað þar er peningaskápur, sem ég býst við; að t. d. brunadeildin eða ýmsir aðrir vildu gjarnan hafa. Þá hefir komið fram brtt. frá hv.þm. Mýr., þess efnis, að í stað Landsbankans komi Búnaðarbankinn. Ég vil styðja þetta, því að mín till. miðast hvorki við það að styðja eða skaða Landsbankann, heldur aðeins koma þessu fyrir á sem heppilegastan hátt. Vildi ég leggja til, að hv.þm. Mýr. breytti till. sinni þannig, að þar stæði „Landsbankinn eða Búnaðarbanki Íslands“.

Ég er því samþykkur

. Það álít ég sé heppilegast fyrir hæstv. stj., því að þá getur hún ráðið fram úr þessu, að athuga um að fela öðrumhvorum þessara banka starfið. Ég geng inn á þær röksemdir hv.þm. Mýr., að vel geti verið, að hægt verði að komast að betri samningum við Búnaðarbankann en Landsbankann, en þó álít ég, að rétt sé að fylgja síðari till. Hv. 1. landsk. þarf ég ekki að svara, því ekkert sérstakt, efni var í ræðu hans.

Flm. (Jón Þorláksson) [óyfirl.]: Skyldi hér vera einhver, sem ekki veit, hvernig niðurjöfnunarnefnd Rvíkur er nú skipuð og hverja breyt. þetta frv. fer fram á, vil ég taka það fram, að skipunin er sú, að bæjarstj. kýs nú með hlutfallskosningu 4 nefndarmannanna. Þar af fær meiri hlutinn í bæjarstj., sem er Sjálfstfl., tvo, og minni hl., sem er hinir tveir flokkarnir, .Alþfl. og Framsfl., sem jafnan ganga saman til kosninga í bæjarstj., fær hina tvo fulltrúana. Fimmti maðurinn í n. er skattstjórinn í Rvík, sem nú tilheyrir öðrum minnihlutaflokknum. Hafa þeir þannig 3 atkv. í n., en sá flokkur, sem hefir umboð meiri hl. borgaranna, hefir 2 atkv. í þessari n., og er þannig í minni hl. Ég vissi ekki, hvað hæstv.forsrh. gat átt við, að með gagngerðri breyt. hefði nú komizt festa á þetta. Það er talið af mörgum, að það hafi orðið gagngerð breyt. á reglunum um niðurjöfnun útsvara eftir að þessi skipun varð á niðurjöfnunarnefndinni, að minnihlutaflokkarnir urðu þar í meiri hl., en hvort nokkur meiri festa varð við það, vil ég a. m. k. ekki álíta neina tryggingu fyrir. Óeðlilegra er það ástand, sem nú er, en hitt, sem var á meðan meiri hl. niðurjöfnunarnefndarinnar var í samræmi við meiri hl. borgaranna. Ég verð að álíta, að þessi tilhögun, sem nú er, sé valtari, og sýndi það sig þó, að hin gat oltið. Ef skipt er um skoðun, þannig að skipt er um meiri hl. í bæjarstj., þá álít ég, að afleiðingarnar þar af ættu að vera þær, að slíkt kæmi einnig fram í starfstilhögun niðurjöfnunarnefndarinnar. Hitt álít ég óeðlilegra, að breytt sé um starfstilhögun fyrir það, að skipt er um skoðun í landsstj. og hún skipti um þennan embættismann, skattstjórann. Þetta skattálöguvald á að vera hjá borgurunum sjálfum á meðan ekki er ákveðið með landslögum, hvað menn skuli greiða í slíka skatta. Till. mín fer nú fram á þá einu breyt., að í niðurjöfnunarnefndina sé aukið við einum manni með hlutfallskosningu í bæjarstjórn, og svo er skattstjóranum ætlað það sama starf í n. og hann hefir nú, þar á meðal formennsku, ef n. vill hafa hann fyrir form. Hann á að hafa tillögurétt í n., en á að vera þar án atkvæðisréttar eins og nú er orðið t. d. um borgarstjórann í bæjarstj. og öðrum mikilvægum n. hennar. Þetta er tilhögun, sem hér hefir verið tekin upp og er í algerðu samræmi við allar lýðræðishugmyndir og jafnréttiskröfur, sem byggjast á sjálfsákvörðunarrétti borgaranna: að meiri hl. skuli ráða, þegar ágreiningur verður.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Hv. 5. landsk. lét það í ljós, að hann byggði lítið á þeirri athugun, sem stj. mundi láta fara fram á þessu máli. Ég játa það, að trú stj. á það, að hér séu möguleikar fyrir miklum sparnaði, er ekki mikil. Hjá ríkisféhirði hefir ekki verið fjölgað fólki í tíð núv. stj. Allir starfsmenn þar eru arfur frá fráfarandi stj., sem hv. 5. landsk. sat í. Allir þeir, sem vinna við þessar stofnanir, unnu þar í tíð fráfarandi stj., og gerði hún engar ráðstafanir til sparnaðar á þessu sviði. Það er rétt, að Landsbankinn hefir nú fleiri gjaldkera en áður, 2 fasta og einn til vara, en þeir hafa allir nóg að starfa fyrir bankann sjálfan. Hvað mannahaldið hjá ríkisféh. snertir, þá hefir þar engin breyt. orðið á önnur en sú, að stúlka, sem unnið hefir að þessu starfi í 23 ár, hefir verið sett aðalgjaldkeri, en svo auðvitað bætt við einni stúlku í hennar stað til bráðabirgða, svo að hægt væri að anna störfunum. Það er rangt, að störf gjaldkera séu aðallega fólgin í því að sækja peninga í Landsbankann og afhenda þá, heldur eru þar samfara margþættir útreikningar og bókfærsla. Hv. 5. landsk. taldi ekki ljóst af ræðu minni, hvort ég væri með eða móti þessari þáltill. hans. Ég þykist hafa sýnt fram á það, að möguleikarnir til sparnaðar eru ákaflega litlir, ef ekki engir, hvað þessar stofnanir snertir. Ég get því ekki séð, að hér sé um neina bjargræðisráðstöfun að ræða.

Bjarni Ásgeirsson Ég ætla að koma með ofurlitla breyt. við till. mína áðan, að slá ekki föstu, hvort þetta yrði Búnaðarbankinn, eða eftir atvikum annaðhvort hann eða Landsbankinn. En þá er mér bent á það, að seinustu orðin í tillgr. eigi þá ekki við lengur og ættu því að falla burt. - Þá verður brtt. þannig: a) Á eftir „Landsbankann“ komi: eða Búnaðarbanka Íslands. b) orðin „eins og áður var“ í lok tillgr. falli niður. Þá leyfi ég mér að leggja till. fram þannig endurbætta og aukna.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Hv. 2. þm. Reykv. hefir nú hellt úr skálum reiði sinnar eins og honum er títt, og skal ég reyna að vera eins stuttorður í svari mínu og ég get. Ég vil þá fyrst taka það fram, að það er nokkuð óvanalegt, að á Alþingi sé flutt vantrauststill. á einn af embættismönnum ríkisins, sem kemur þinginu ekkert við. Þessum æsingasegg, hv. 2. þm. Reykv., hefði átt að vera nóg að láta vantraustið ná til mín, en ekki skrifstofustjórans í atvinnumálaráðuneytinu. Ég get ekki séð, af hverju hv.þm. hefir nítt hann svo mikið sem hann hefir gert í ræðu sinni, og það alveg að ástæðulausu, eins og ég mun nú sýna fram á. Það var svo mikið óðagot á þessum hv.þm., að hann gleymdi alveg að skýra frá því, sem var tilefni þeirrar þáltill., sem hér liggur nú fyrir. Hann lét sér nægja að segja, að allt væri tekið til baka og skýrði rangt frá því öllu saman. Ég skal þá byrja með því að minnast þess, sem gerðist á þinginu í fyrra. Þá var skorað á stj. eða samþ. dagskrá, þar sem gengið var út frá því, að stj. léti rannsaka það, sem þyrfti til undirbúnings undir stofnun fávitahælis. Nú sá ég, að þarna mundi allt standa á peningaleysi og engar líkur til, að hægt væri að koma þessu hæli upp í náinni framtíð, nema hægt væri að útvega stað og byggingar þar, án þess þó að ríkissjóður þyrfti beinlínis að leggja fram fé til þess nú til að byrja með. Með tilliti til alls þessa var það, að ég gerði samning við Vigfús Einarsson skrifstofustjóra um það, að gjafasjóður Jóhanns Jóhannessonar og Sigurbjargar Guðnadóttur keypti af honum þessa jörð, sem hv. 2. þm. Reykv. nefndi, svo framarlega sem fjvn. vildu, að lagt væri fram fé til rekstrar þessa hælis á þessari jörð. Eins og skrifstofustjórinn lýsti yfir nýlega í blaðagrein, var svo beinlínis um samið okkar í milli, að ef fjvn. vildu þetta ekki, þá yrði ekkert úr kaupunum. Það getur því ekki orkað tvímælis, hvað hér er á ferðum. Og þegar hv.þm. segir, að þetta komi fjvn. ekkert við, þá er það auðvitað ekkert nema vitleysa, því að vitanlega þyrfti að bera það undir fjvn., hvort veita skyldi fé til rekstrar fávitahælis eða ekki. Og samkv. skipulagsskránni sjálfri var fullkomlega heimilt að kaupa jörð, hvenær sem vildi, enda las hv.þm. það upp úr skipulagsskránni, sem tók þar af öll tvímæli. Þar stendur sem sé, að stjórnarráð Íslands ráði kaupum á jörð handa sjóðnum. Ég hefi borið þetta mál undir þann mann, sem samdi skipulagsskrána fyrir hlutaðeigandi gefanda, og hann sagði, að það hefði verið beinlínis um það talað þeirra á milli, að kaupa mætti jörðina löngu áður, ef það teldist heppilegra.  Það, sem ég hefi gert í þessu máli, er því ekkert annað en það, að ég hefi tryggt það, að ríkið gæti fengið þarna keypta jörð, þar sem síðan væri svo hægt að reka talsvert myndarlegt hæli, ef Alþingi vildi svo vera játa. En þá rýkur hv. 2. þm. Reykv. upp, eins og framið hafi verið eitthvert stórkostlegt glapræði með því að gefa þinginu kost á þessu. Ég hefi aldrei vitað aðra eins fjarstæðu. Þetta mál byrjaði þannig, að þessi hv.þm. hringdi til mín til að spyrja mig um þetta mál. Hann vissi ekkert um það sjálfur. Hann sagði mér að fyrra bragði og áður en hann hafði fengið nokkrar upplýsingar, að hann ætlaði að ráðast á mig fyrir þetta. Síðan fékk hann daglega nýjar og nýjar upplýsingar um þetta mál frá mér. Hann hefir ekkert vitað um það, nema af þeim upplýsingum, sem ég hefi látið hann fá. Ég hefi ekki þurft að liggja á neinu, og ég hefi frá því fyrsta látið honum í té allar þær upplýsingar, sem hann hefir beðið mig um. Af þessu, sem ég hefi nú tekið fram, er það auðsætt, að ég hefi hvorki gengið á rétt sjóðsins né þingsins, því að það var berum orðum til skilið, að ég mundi ekki halda þessum kaupum fram, ef fjvn. vildu ekki leigja þessa eign hjá sjóðnum, þannig, að hún renti sig sæmilega fyrir hann. Og þó að það væri ekki neitt annað en hitinn, sem er þarna í jörðinni, þá hefði það eitt verið nóg til að borga þá leigu, sem sjóðurinn hefði krafizt, leigu, sem hefði ekki verið hærri en það hefði kostað að hita upp hæli annarsstaðar, þar sem enginn hiti var. Hv. þm. fjargviðraðist mikið út af því, hvað sjóðnum hefði verið illa stjórnað. Ég vil þá minna á það, að samkv. skipulagsskránni, sem var samin 1914, gerir gefandi sjóðsins ráð fyrir, að eignir þær, sem hann afhendir, séu 100 þús. kr. virði, en nú er sjóðurinn á 3. hundrað þús.  Hv. þm. gerði vitanlega mjög lítið úr þeirri jörð, sem hér um ræðir. Hann nefndi hana alltaf Hlaðgerðarkot, af því að svo hét hún í byrjuninni. Hann gat þess náttúrlega ekki, að það voru keyptar undir þetta býli 60 dagsláttur af einhverju því bezta ræktunarlandi, sem talið er vera til hér í nánd, hinum svonefnda Mosfellsviði. Þetta þótti hv.þm. ekki vert að benda á eða segja frá því, að nú er búið að rækta svo að segja allt þetta land, svo að á þessari jörð er nú 60 dagsláttna tún auk gamla túnsins. Þar eru einnig ágætar byggingar og stórar. Í húsinu eru undir 20 íbúðarherbergi. Útihús öll eru í ágætu standi. Þar er stór hlaða, fjós og haughús og hænsnahús fyrir 500 hænsni. Vermireitir eru þar einnig margir og í ágætu lagi. Í öllum húsum þar er hitaleiðsla. Ég verð yfirleitt að segja, að ég hefi ekki séð hér á landi öllu glæsilegri eign. Og ég get ekki hugsað mér neinn stað hentugri fyrir gamalmennahæli heldur en þennan. Staðurinn er mjög fallegur, og þarna geta gamalmennin fengið nógan hita hvern dag árið um kring, en ekkert er gamalmennum nauðsynlegra en að nógu heitt sé hjá þeim. Mér skildist á hv.þm., að hann áliti, að ekki mætti ávaxta fé sjóðsins í jarðeignum, af því að svo er ákveðið, að með fé sjóðsins skuli farið sem ómyndugra fé. Ég hélt, að hann væri ekki svo fáfróður, að hann vissi ekki, að ómyndugra fé má ávaxta í fasteignum. Og þótt hann haldi því fram, að eina rétta leiðin til að ávaxta fé opinberra sjóða sé sú, að ávaxta þá sem aðra peninga í sjóði, þá vil ég benda á það, að ég get ímyndað mér, að sumir opinberir sjóðir væru ríkari, ef fasteignir hefðu verið keyptar fyrir fé þeirra heldur en að láta þá liggja í bönkum og sparisjóðum. Krónan hefir lækkað hér um bil um helming, og þar með allir þeir peningar, sem í bönkum eru. En þetta verður ekki að því er fasteignir snertir. Ég segi fyrir mig, að ég hefi þá trú á moldinni, að ég vil miklu heldur eiga peninga mína í góðri jörð heldur en í sjóði, jafnvel þótt tryggur sé. Og eftirtektarvert er það, að þessi sjóður hefir átt eina fasteign og á ennþá. Þetta er hús hér í bænum, og það er sú eign, sem sjóðurinn hefir grætt langmest á. Húsið hefir hækkað stórkostlega í verði síðan 1914 og gefur einnig ágætan arð af sér. En eftir því, sem þessi hv.þm. hefir haldið fram, þá ætti nú undir eins að rjúka til og selja þessa eign. Hann vill sjálfsagt koma með vantraust af því, að ekki er fyrir löngu búið að selja þessa eign, sjóðnum til stórskaða. Hv. þm. fór ekki mikið út í það, hvers virði þessi jörð væri, en þó held ég, að hann hafi eitthvað drepið á, að fasteignamatið væri lágt, og það er satt, því að það mun ekki vera hærra en eitthvað um 30 þús. En þess ber að gæta, að síðan það mat var framkvæmt hafa verið gerðar stórkostlegar umbætur á jörðinni, ræktað afarmikið og byggingar auknar mjög mikið. Fasteignamatið er því mjög villandi. Mig minnir, að túnið sé talið 4 hektarar eða 12 dagsláttur, en það er aðeins gamla túnið. Síðan hefir verið ræktað svo mikið, að nú er túnið rúmlega 60 dagsláttur. Þessu vill hv.þm. auðvitað ekki skýra frá, en hann veit þetta vel, af því að það er búið að senda honum skýrslu um jörðina. En hann tekur aðeins það, sem „passar í hans kram“, en dettur ekki í hug að minnast á hitt. Þá minntist hann á heita vatnið og sagði, að það væri illa fengið. Ég veit ekki, við hvað hann á með því. Ég veit ekki betur en að það sé fengið á sama hátt og annað vatn, sem upp úr jörðunni kemur. Hann var að tala um einhverja borgun fyrir að bora eftir því. Mér er alveg ókunnugt um það. Ég hefi engan þátt átt í því. Nei, hann veit vel, að ég hefi engan styrk greitt til þess, þó að hann vildi halda því fram, að ég hefði gert það. Hann talar hér eins og annarsstaðar móti betri vitund, bara til að blekkja aðra. Þá segir hv.þm., að ef þessi kaup hefðu gengið fram, þá hefði of lítið fé verið eftir til að reka hælið. Ég hefi nú séð útreikninga frá hv.þm. sjálfum, þar sem hann heldur því fram, að með hæfilegum vöxtum verði sjóðurinn orðinn 2-3 millj., þegar hann tekur til starfa. En að þessari niðurstöðu getur hv.þm. ekki komizt, nema hann vilji láta líta svo út, að þessi eign verði gagnslaus fyrir sjóðinn, og þá sennilega líka, að aðrir hlutar hans séu óávaxtaðir. Það er ekki nema eftir öðrum blekkingum hans að vilja láta líta svo út. En eins og ég sagði áðan, þá var ekki meiningin að kaupa þessa eign, nema það opinbera vilji taka hana á leigu í sérstökum tilgangi, og þá ávaxtast fé sjóðsins, þar til hann tekur til starfa. Ég heyrði, að hv.þm. vildi byggja mikið á því, að í skipulagsskránni stendur, að jörð skuli keypt á kostnað sjóðsins, en þar séu ekki nefnd nein hús. Ég veit ekki, hvort hv.þm. er svo skyni skroppinn, að hann haldi, að hann geti talið mönnum trú um, að sjóðurinn megi alls ekki kaupa jörð nema engin hús fylgi. Ég get ekki skilið, hvernig það á að vera frágangssök að kaupa jörð, þar sem hús eru, þó að þau séu ekki fullnægjandi fyrir gamalmennahæli. Þá fór hv.þm. að skýra frá því, á hvern hátt ætti að byrja nauðsynlegar rannsóknir til undirbúnings fávitahælis. Hann sagði, að ætti að byrja á að rannsaka, hve margir fávitar væru í landinu. Ég verð að segja, að mér fyndist réttara að byrja á að athuga, hvort hægt væri að útvega nokkurn fjárhagslegan grundvöll fyrir þessa stofnun. Hitt er auðvitað aukaatriði, að fá skýrslu um, hve margir fávitarnir væru. Aðalatriðið er að koma málinu þannig fyrir, að hægt sé fjárhagsins vegna að koma upp þessu hæli, ef þingið vildi gera alvöru úr því, sem talað var þar um í fyrra. Þá nefndi hv.þm. þau lán, sem Vigfús Einarsson hefir fengið úr þessum sjóði, og þótti alltortryggilegt. Ég hefi sagt hv.þm., að ég á ekki að svara til margra af þessum lánum, en ég get sagt honum það, að ég sé ekki, hvað er á móti því, að honum sé veitt lán út á þessa eign. Nú fyrir fáum dögum hefir þessi eign verið virt á 105-6 þús. kr. af trúnaðarmanni ræktunarsjóðsins, og eftir reglum hvaða banka sem er, og m. a. s. eftir reglum veðdeildarinnar er heimilt að lána þessa upphæð út á þessa jörð. Mér er því ómögulegt að sjá, að þarna hafi verið gengið lengra en hver einasti banki hefði talið sér heimilt að gera. Og ég get ekki séð, að það sé hægt að heimta frekari tryggingar fyrir þennan sjóð heldur en veðdeild Landsbankans mundi gera. Þá nefndi hv.þm. lán frá 1926, sem skrifstofustjórinn hefir fengið út á húseign sína hér í bænum. Það er sennilegt, þó að ég muni ekki eftir því, að ég hafi samþ. þessa lántöku. En þá var Vigfús Einarsson alls ekki umráðamaður sjóðsins. Hann var þá ekki skrifstofustjóri, heldur aðeins aðstoðarmaður og hafði ekkert með veitingu lánsins að gera annað en að hann sótti um það. Ég held helzt, að Oddur Hermannsson hafi þá verið skrifstofustjórinn, en man það ekki með vissu. Hv. þm. getur því ekki sagt með réttu, að Vigfús Einarsson hafi þar misbeitt embætti sínu. Þá nefndi hv.þm. önnur lán, sem mér skildist, að hann áliti óforsvaranleg. Ég skal ekki fara langt út í það, því að mér virtist hann ekki heldur benda á, að eitt einasta af þessum lánum væri ótryggt. Hann sagði, að engar afborganir hefðu verið greiddar af neinum þessara lána, að mér skildist. Mér er ekki kunnugt um það, en ég hygg, að í öllum þessum skuldabréfum sé ákveðið, að segja megi upp með 6 mán. fyrirvara hvenær sem er, og er það svipuð aðferð og söfnunarsjóðurinn hefir. Úr slíkum sjóðum eru alls ekki veitt önnur lán en þau, sem eru algerlega trygg, en uppsagnarheimildin er til þess, að hægt sé að taka í taumana, ef verða kynni breyting á verðgildi veðsins. Þá var hv.þm. að dylgja um aðra sjóði. Ég skal taka það fram, að síðan hann fór að ráðast á skrifstofustjórann út af stjórn sjóðanna, sem eru eitthvað 23 talsins, hefir hann látið yfirendurskoðunarmann ríkisins, Jón Guðmundsson, endurskoða meðferð sína á öllum þessum sjóðum, frá því að hann tók fyrst við stjórn þeirra, og nú hefir endurskoðunarmaðurinn látið í té þá yfirlýsingu, að þar sé ekkert að athuga. Ég segi þetta ekki af því, að ég haldi, að hv. 2. þm. Reykv. hætti fyrir það að bera svívirðingar á skrifstofustjórann, en ég vil, að aðrir viti, að hann er algerlega sýkn af þessum áburði þessa hv.þm. Um vantraustið á mig ætla ég ekki að segja eitt einasta orð. Ég hefi rakið það mál, sem hér liggur fyrir, í stórum dráttum og er reiðubúinn að gefa nánari upplýsingar og svara hv. 2. þm. Reykv., þegar hann hefir aftur hrist úr klaufunum.

Frsm. (Sveinbjörn Högnason) Eins og nál.allshn. á þskj. 82 ber með sér, þá leggur n. til, að frv. verði samþ. óbreytt. Aðalinnihald þessara breytinga á lögum um sjúkrasamlög er það, að í skólum landsins, öðrum en barnaskólum, sé heimilað að lögskrá sjúkrasamlög fyrir nemendur og kennara. Þetta hefir algerlega vantað í lögin um sjúkrasamlög hingað til, og þess vegna hefir ekki verið hægt að hafa nein not af þeim fyrir skólana. Þátttaka í sjúkrasamlögum hefir verið bundin við ákveðin og afmörkuð svæði, þar sem menn eru búsettir. Hinsvegar eru nemendur í skólum úr ýmsum fjarlægum héruðum, og fara því á mis við þau hlunnindi, sem sjúkrasamlögin veita. En það er alkunnugt, að nemendur mega oft illa við því að mæta sjúkdómsáföllum, og ef þeir þurfa að leggjast á sjúkrahús, þó að ekki sé nema um stuttan tíma, þá er þeim oftast ókleift, kostnaðarins vegna, að halda áfram námi það árið. Að þessu athuguðu verður það ljóst, að þeir hafa einmitt sérstaka þörf fyrir hlunnindaákvæði laganna um sjúkrasamlög. Allshn. hefir því lagt til, að hv.þd.samþ. þetta frv. óbreytt.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Mín fáu ummæli bar ekki að skilja svo, að ég legði á móti því, að frv. verði vísað til 2. umr. og nefndar. Ég vildi geta þess af því að ég stóð upp, að mín ósk sem þm. um þetta mál er helzt sú, að n. skili aftur till. til þál. um bæjargjöld, veltuskatt og tekjuskatt, og væri svo lagt fyrir næsta þing frv. um fastar reglur í þeim efnum. Það er engin fyrirmynd, að niðurjöfnun fari eftir því, hvernig veltur um meiri hl. bæjarstjórnar, og að gerólíkar reglur séu hér í Rvík því, sem er í öðrum kaupstöðum. Mín skoðun er, að stefna beri að því, að samræmi verði um niðurjöfnunarreglur hvar sem er á landinu. Það er einn kostur, sem núv. fyrirkomulag hér í Rvík hefir, og hann er sá, að það skapast meira samræmi ár frá ári en ella mundi, af því að skattstjórinn er fastur maður í niðurjöfnunarnefnd. Þessu á ekki að breyta fyrr en ríkið setur fastar reglur um niðurjöfnun í sveitar- og bæjarfélögum, sem eru komin á það stig að geta fylgt slíkum reglum. Hv. 1. landsk. minntist á það, að hann og hv. 2. landsk. væru sammála um jöfnuð, og það er meðal annars vegna þess, að ég hygg, að jöfnuðurinn sé sæmilega tryggður með núverandi fyrirkomulagi, að ég hefi látið mig þetta mál nokkru skipta.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Hv. 5. landsk. sagði, að almennt hefði verið búizt við, að hægt myndi að fella niður einhver störf hjá ríkisféhirði, úr því bókhaldinu var breytt. Ég hefi ekki heyrt þetta áður. Enginn starfsmaður, sem áður var hjá ríkisféhirði, mun hafa flutzt yfir í ríkisbókhaldið. Bókhaldararnir tveir hafa haft nóg að starfa, og í sumar barst mér málaleitun um að bæta þar við einum manni. Þá voru engir starfskraftar aflögu hjá ríkisféhirði. Ég stóð á móti því, að bætt væri við starfsmanni, og lauk málinu þannig, að keypt var rit- og samlagningavél, sem flýtir mjög fyrir störfum. Þetta er hið eina, sem gerzt hefir um fækkun eða fjölgun síðan ég settist í það sæti, sem ég nú skipa. Ég skal játa það, að ég get ekki sjálfur dæmt um það, hvort einhversstaðar er einum manni of margt eða fátt. Við verðum í því efni að treysta á umsögn þeirra manna, sem forustan er falin í hinum ýmsu stofnunum, og ég treysti fyllilega bæði núverandi og fráfarandi ríkisféhirði og umsögnum þeirra.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Eins og kom fram í ræðu hv. 5. landsk., er nú laust embætti ríkisféhirðis. Því starfi hefir gegnt ágætur maður, sem mikil eftirsjá er að. Ástæðan til þess, að hann hætti starfi sínu sem ríkisféhirðir, var sú, að honum bauðst betur launuð staða í Landsbankanum. Það eru nú orðin 23 ár síðan Landsbankinn hafði ríkisféhirðisstörfin með höndum. Þá neitaði Landsbankinn að hafa þetta lengur á hendi, og var þá fenginn sérstakur maður til starfans, sem þó starfaði undir yfirstjórn Landsbankastjórnarinnar. Það mun hafa verið árið 1918, að ríkið gerði ríkisféhirðisstarfið að sjálfstæðri stofnun. Við það varð að vísu engin önnur breyt. en sú, að kostnaðurinn við starfið greiddist ekki lengur um hendur Landsbankans. 1930 var svo byggt yfir ríkisféhirði eins og margar aðrar stofnanir landsins. Á þeim tíma, sem liðinn er frá því að Landsbankinn neitaði að hafa þessi störf með höndum, hygg ég, að störfin hafi sízt minnkað, hvorki hjá ríkisféhirði eða í Landsbankanum. Allir þeir, sem starfa hjá ríkisféhirði, hafa fullt starf. Ég hefi átt tal um þetta bæði við fráfarandi féhirði, Jón Halldórsson, og núv. settan eftirmann hans, sem unnið hefir við stofnunina í 23-24 ár við bezta orðstír. Fólkið, sem vinnur þarna, er lágt launað, mun lægra en starfsmenn Landsbankans. Ætti nú að flytja þetta starf í bankann, yrði að fjölga þar starfsmönnum að sama skapi og fækkað er á hinum staðnum, og yrði varla sparnaður að því, eftir því sem ég hefi áður upplýst um laun í þessum tveim stofnunum. Ef á að fela gjaldkerastörfin öðrum en ríkisféhirði, yrði ríkisbókhaldið að flytja með. Ég hefi út af fyrir sig ekkert á móti því að fela einhverri sérstakri stofnun þessi störf, en sé ekki ástæðu til þess, nema eitthvað yrði hægt að spara með þeirri ráðstöfun. En eftir upplýsingum þeim, sem ég hefi fengið, eru engir möguleikar fyrir slíkum sparnaði. Hvorki Landsbankinn, Búnaðarbankinn eða aðrar slíkar stofnanir mundu taka þessi störf að sér á eigin kostnað, og þótt það væri sumum þægilegt að fá laun sín greidd í Landsbankanum, þá er ekki síður þægilegt að hafa skrifstofu ríkisféhirðis í sama húsi og aðrar opinberar skrifstofur ríkisins. Í grg. segir, að Landsbankinn sé nú raunverulega féhirðir ríkisins. Þetta er vægast sagt mjög villandi. Samband ríkisféhirðis og Landsbankans er nú ekki annað en það, að féhirðirinn hefir hlaupareikning hjá Landsbankanum eins og hvert annað fyrirtæki. Það situr auðvitað sízt á stj. að neita að athuga sparnaðarmöguleika. T. d. mætti láta aðalendurskoðanda ríkisins athuga mannahald og aðra kostnaðarliði hjá bókhaldinu og féhirði, en ég geri mér engar vonir um það, að takist að spara á þessum liðum, nema ef það væri með breytingum frá því skipulagi, sem upp var tekið fyrir tveim árum. Hinn ágæti fráfarandi féhirðir, Jón Halldórsson, gætti þess vel að stilla svo í hóf bæði kaupgreiðslum og öðrum kostnaði, að það yrði ríkinu ekki of þungur baggi. Ég tel það góða afgreiðslu á þessari till. að vísa henni til stj. Stj. gæti þá látið athuga, hvort nokkrir möguleikar eru þarna til sparnaðar. Ég játa það, að núv. stj. er hikandi við að reka fólk úr vist ríkisins og út á gaddinn. En hún leitast við að beita því ráði, að ráða ekki nýja menn, þegar starfsmenn falla frá, heldur færa menn milli stofnana, þegar unnt er og stöður losna. Starfsfólk landsins hefir ekki síður rétt á sér en starfsmenn einstakra fyrirtækja, og ríkið má ekki koma þannig fram við fólk sitt, að hægt sé að telja það þann atvinnuveitandann, sem óvægnastur sé. - Skoðun mín er sú, að sá sparnaður sé beztur, að ekki sé gert of mikið að því að fjölga starfsmönnum í góðærunum, enda þarf þá ekki að svipta fólk atvinnu hópum saman, þegar illa árar. En sé þeirri reglu fylgt, að hópa mönnum að opinberum störfum og stofnunum, þegar vel árar, og reka svo í vondu árunum, skapast af því öryggisleysi, sem getur orðið þess valdandi, að ríkið eigi erfitt með að fá góða krafta í þjónustu sína til ábyrgðarmikilla starfa.

Frsm. (Steingrímur Steinþórsson) Eins og sjá má á nál. á þskj. 91, leggur n. til, að frv. þetta verði samþ. óbreytt. Hér er um nýmæli að ræða, þar sem engin lög eru áður til um þetta efni. N. hefir fallizt á rök hv.flm. fyrir því, að nauðsynlegt væri að setja ákvæði í löggjöfina um réttindi og skyldur hjúkrunarkvenna. Þær þurfa að leggja á sig allmikið nám og er því ekki nema eðlilegt, að þær fái einhver hlunnindi frá því opinbera. Í 2. gr. frv. segir svo: „Ekki má ráða aðrar konur en þær, sem eru fullgildar hjúkrunarkonur samkv. 1. gr., til sjálfstæðra hjúkrunarkvennastarfa við sjúkrahús, sjúkraskýli“ o. s. frv. - Sú skoðun kom fram í n., að svo gæti staðið á í sveitum t. d., að ekki væri hægt að fullnægja þessu ákvæði. Þar eru það oftast smásjúkrasamlög og lítil sjúkraskýli, sem varla gætu staðið straum af þeim kostnaði, sem leiddi af því að hafa lærða hjúkrunarkonu á föstum launum. En í 4. gr. frv. er veitt svo víðtæk heimild til undanþágu, að n. taldi sig ekki þurfa að bera fram brtt. um þetta atriði. Það er víða úti um land, að ýms sveitafélög, t. d. kvenfélög, hafa á vegum sínum nokkurskonar hjúkrunarkonur, sem geta hjálpað til á heimilum, þegar illa stendur á, og gegnt þar bæði hjúkrun og almennum húsverkum. N. taldi, að slíkar konur myndu ekki falla undir ákvæði þessara l. - Ég sé svo ekki ástæðu til að fara um þetta fleiri orðum.

Flm. (Héðinn Valdimarsson) Frá því þessi þáltill. kom fram hafa orðið nokkrar breyt. á þessu máli, sem gera það að verkum, að við flm. munum óska eftir sérstakri afgr. á till., og kem ég að því síðar, í hverju þessi sérstaka afgreiðsla er fólgin. Ég get þó ekki gengið framhjá því að fara nokkrum orðum um málið að því er snertir kaupin á Hlaðgerðarkoti og vörzlu þessa minningarsjóðs, sem sýnir einmitt átakanlega, hvernig slíkum sjóðum er stjórnað í stjórnarráðinu. Ég mun þó tala stuttlega um málið, af því að þm. er það nú þegar allkunnugt orðið af skrifum Alþýðublaðsins sérstaklega og annara blaða. Samkv. skipulagsskrá 14. okt. 1914, staðfestri 15. okt. s. á., útgefinni á venjulegan hátt af ráðh., er lagt til hliðar allmikið fé, er myndi sjóð, er nefnist „Minningarsjóður hjónanna Jóhanns Jóhannessonar og Sigurbjargar Guðnadóttur“. Í hinum sjö gr. skipulagsskrárinnar er svo nánar tiltekið um fyrirkomulag sjóðsins að öllu leyti og tilgang hans. Segir fyrst, að stofnandi sjóðsins hafi afhent Eggert Claessen hrm. til innheimtu fjármuni þá, er mynda stofnfé sjóðsins, eftir því sem þar að lútandi skuldabréf og samningar kveða á, og jafnframt að koma þessum fjármunum í peninga, er hann jafnóðum afhendi stjórnarráðinu til að leggja í sjóðinn. Tilgangur sjóðsins er samkv. 3. gr. „að veita fátækum ellihrumum mönnum og konum, eldri en 65 ára, sem ekki hafa notið sveitarstyrks frá fullnuðu 30. aldursári til fullnaðs 55. aldursárs, íslenzkum og búsettum hér á landi, lífsuppeldi til dauðadags, sjá þeim fyrir öllum nauðsynjum og loks kosta sæmilega útför þeirra“. Í 4. gr. skipulagsskrárinnar er skýrt frá því, að þessum tilgangi sjóðsins skuli fullnægja með því að kaupa jörð í sveit „á heilnæmum stað, þar sem fagurt er og vistlegt til dvalar fyrir gamalmennin“. „Á jörð þessari skal á kostnað sjóðsins byggja hús, vel traust og úr því efni, sem telst endingarbezt. Skal húsið vera reisulegt, en skrautlaust. Yfir aðaldyrum hússins skal gera nafnspjald og á það skal letrað með gylltum stöfum nafn stofnunarinnar, sem skal verá: „Æfikvöld“, en yfir nafninu og kringum það skulu vera geislar lækkandi sólar. Útboð skal gera á byggingu hússins. Jafnframt skal sérstaklega heita íslenzkum listamönnum verðlaunum fyrir beztan uppdrátt af nafnspjaldinu, að dómi stjórnarráðsins. Í húsi þessu skulu eiga heimili gamalmenni þau, sem sjóðurinn veitir lífsuppeldi, og auk þess ráðsmaður stofnunarinnar með fjölskyldu sinni og þjónustufólki stofnunarinnar“. Í 5. gr. skipulagsskrárinnar segir svo, að sjóðurinn standi undir stjórn stjórnarráðs Íslands. „Það ræður kaupum á jörð handa sjóðnum skv. 4. gr., og áhöfn á hana, og sér um bygging húss þess, sem þar ræðir um. Ræður stjórnarráðið öllu fyrirkomulagi hússins og húsbúnaðar, en hafa skal aðallega fyrir augum, að gamalmenni þau, sem þar eiga að búa, fái hollan og hæfilega rúmgóðan bústað. Skal húsið vera fullbyggt og stofnunin taka til starfa á hundrað ára fæðingardegi hinnar látnu konu stofnandans, 13. apríl 1973. Skal vígja stofnunina þann dag. - Þangað til þörf verður á samkvæmt því, sem hér er sagt, að fara að nota fé sjóðsins, skal hann vera á vöxtum með sömu trygging, sem lög skipa fyrir á hverjum tíma sem er um ómyndugra fé, en að öðru leyti ræður stjórnarráð Íslands ávöxtun sjóðsins“. Í síðari málsgr. 5. gr. segir svo: „Til gamalmennastofnunar þeirrar, sem reist verður fyrir fé sjóðsins, má eigi kosta meiru en svo, að öruggt sé að dómi stjórnarráðs Íslands, að vextir af þeim höfuðstól, sem afgangs verður kostnaði við kaup jarðarinnar með áhöfn, bygging hússins og útvegun húsbúnaðar, nægi til þess að standast ríflega allan kostnað við rekstur stofnunarinnar, en fé sjóðsins skal einnig eftir að stofnunin tekur til starfa ávaxta sem ómyndugra fé. Í 6. gr. skipulagsskrárinnar kveður svo nánar á um rekstur elliheimilisins, eftir að það hefir tekið til starfa, um endurskoðendur reikninga þess o. s. frv. Það er þannig augsýnilegt af ákvæðum skipulagsskrárinnar, að ætlazt er til, að ríkisstj. láti byggja hús sérstaklega fyrir elliheimilið, að undangenginni rannsókn á því, hvernig slíku húsi verður bezt og haganlegast fyrir komið í öllu tilliti, og ennfremur, að ætlazt er til, að þetta verði ekki gert fyrr né síðar en svo, að allt rétt aðeins sé til, þegar stofnunin á að taka til starfa. Nú verður það hinsvegar í þessu máli, að þeir taka sig saman hæstv.dómsmrh., sem nú er, og skrifstofustjórinn í atvinnumálaráðuneytinu, Vigfús Einarsson, sem er annar stjórnandi sjóðsins auk dómsmrh., og í raun og veru aðalstjórnandinn, og fara aðra leið í þessu máli en skipulagsskráin þannig skipar fyrir, að fara skuli, og kaupa fyrir sjóðsins fé jörðina Reykjahlíð í Mosfellssveit, áður og oftast nefnt Hlaðgerðarkot, af eiganda hennar, Vigfúsi Einarssyni, aðalstjórnanda sjóðsins, eins og ég áður sagði. Er það augsýnilegt, að jafnvel þótt þessi jörð væri hin heppilegasta fyrir elliheimili, væri þó þessi ráðstöfun engu að síður óverjandi. Skipulagsskráin er til þess gerð, að eftir henni sé farið, og henni verður ekki breytt, ef hægt er að framkvæma hana. Féð er gefið með ákveðnum skilyrðum, og það er trúnaðarbrot að brjóta þessi skilyrði gefandans. Þegar aðalstjórnandi sjóðsins selur sjóðnum sína eigin eign, sem hann þarf og vill losna við, er þar um að ræða óverjandi misbeitingu á embættislegri aðstöðu, til þess að koma þessari jörð ólöglega upp á sjóðinn. Eins og flestum er kunnugt, þá er jörðin auk þess alls ekki því verði kaupandi, er sjóðurinn var látinn kaupa hana, fyrir 90 þús. kr., því að samkv. fasteignamati var jörðin aðeins metin á 31 þús. kr. Vigfús Einarsson hefir að vísu síðan komið með nýtt mat á jörðinni, og kann það satt að vera, að umbætur hans ýmsar á jörðinni hafi kostað hann þá upphæð, en hitt er þó jafnvíst, að enginn kaupir jörðina þessu verði eða nálægt því fyrir peninga út í hönd. Þessi staður er og mjög óheppilegur fyrir gamalmennahæli. Bærinn stendur undir fjalli, sem skyggir á sólina úr suðri og vestri, og er sólargangur þarna mjög stuttur af þeim ástæðum; húsið, sem Vigfús Einarsson hefir látið reisa á jörðinni, var einskorðað við lúksuskröfur þessa efnaða manns og er þess vegna að öllu leyti mjög illa fallið til þess að því verði breytt í elliheimili. Um heita vatnið þarna er það að segja, að Vigfús Einarsson fékk greiddar 2000 kr. úr kirkjujarðasjóði og 500 kr. úr bæjarsjóði Reykjavíkur til þess að láta bora eftir vatninu. Var gert ráð fyrir, að ríkið mundi geta fengið heitt vatn til Mosfells, og Reykjavíkurbær áskildi sér forkaupsrétt að vatninu, ef til slíks kæmi, en vatnið reyndist minna en búizt var við, og hefir Vigfús Einarsson setið einn að vatninu, án þess þó að hann hafi endurgreitt ríkinu eða Reykjavíkurbæ þessar fjárhæðir. Vil ég vekja athygli á því í þessu sambandi, að ríkið á sjálft jarðir með hverahita til þess að nota í þessu skyni, sem allra hluta vegna lá betur við að nota, enda hefir hér eingöngu legið á bak við að þóknast skrifstofustjóranum, sem þurfti að afsetja jörðina á kostnað sjóðsins. Sú viðbára hæstv.dómsmrh., að tilgangurinn hefði verið að hafa þarna fávitahæli, er fjarstæða ein. Það mál var ekki komið á þann rekspöl á síðasta þingi, að hægt væri að gera neinar ráðstafanir í því, því að það eina, sem þingið gerði í málinu, var að skora á stj. að undirbúa málið, rannsaka, hve margir fávitar væru á landinu, hvernig bezt yrði að þeim búið o. s. frv. Slíkan nauðsynlegan undirbúning hefir hæstv.dómsmrh. þó látið fyrir farast með öllu. A. m. k. hefir hann ekki leitað sér neinna leiðbeininga hjá læknastétt landsins í þessu efni, en af eigin rammleik hefir hæstv.dómsmrh. ekki tök á að rannsaka þetta mál, ólæknislærður maður og ófróður um öll slík mál. Loks er sú afsökun hæstv.dómsmrh., að þetta hafi aðeins verið tilboð, sem háð var samþykki beggja fjvn. Alþingis. Fæ ég ekki séð, að þetta geti skipt neinu máli. Ég hefi að vísu ekki séð þann samning, sem þeir gerðu um þessi kaup sín á milli hæstv.dómsmrh. og skrifstofustjórinn, 2. nóv. síðastl., en það segir sig sjálft, að fjvn. hafa ekki neina heimild til að staðfesta slíkan samning fremur en hæstv. ráðh. að gera hann að tilskildu samþykki þeirra, enda kom það og á daginn, þegar málið var borið undir fjvn., að þær vildu engin afskipti af málinu hafa. Þótt það snerti ekki beint hæstv.dómsmrh., sem nú er, vil ég þó í sambandi við þetta mál fara nokkrum orðum um vörzlu þessa sjóðs yfirleitt, af því að það sýnir átakanlega, hvernig stj. hafa látið sér sæma að fara með opinbera sjóði. Er þar þá fyrst að nefna, að Vigfús Einarsson hafði áður en til þessara kaupa á Hlaðgerðarkoti kom fengið 30 þús. kr. lán úr sjóðnum hjá hv.þm. Str., er var ráðh. 1930 og 1931. Var það lán veitt til 40 ára og afborgunarlaust í 20 ár. 1926 hafði Vigfús Einarsson áður fengið 20 þús. kr. lán úr sjóðnum, með 51/2% vöxtum, gegn fyrsta veðrétti í Fjólugötu 5. Aðalstjórnandi sjóðsins hefir þannig samtals fengið 50 þús. kr. lán úr sjóðnum, og þetta er ekkert bráðabirgðalán, því að eins og áður segir hefir hann fengið 30 þús. kr. til 40 ára, og meira að segja afborgunarlaust 20 fyrstu árin. Munu slík vildarkjör sem þessi mjög fátíð hér á landi. Þetta er og gert á sama tíma og ríkissjóður og bæjarfélög eru í hinni mestu fjárþröng, en hið opinbera hefir aðeins fengið eitt lán úr sjóðnum, til húsabóta á Hallormsstað 1928, til þriggja ára, sem enn er ógreitt, 6000 kr., auk lána til Reykjavíkur og Vestmannaeyja, 32500 kr., alls 38500 kr. Er auðvitað skyldugt að ávaxta opinbera sjóði á sem allra tryggastan hátt, sem er með ríkisábyrgð á öllum þeim lánum, sem úr þeim eru veitt, en það sýnir sig þó með þennan sjóð, og ég ætla, að svo muni reynast um fleiri, ef þetta verður rannsakað, að hann hefir verið notaður til að styrkja með lánum kunningja og venzlafólk aðalstjórnanda sjóðsins og þeirra ríkisstj., sem setið hafa á hverjum tíma. Skal ég nú gefa hér yfirlit yfir þessi lán. 1919 fær Helgi Hjörvar 6700 kr. lán úr sjóðnum gegn fyrsta veðrétti í Suðurgötu 6. Vextir 51/2%. Er þess látið getið um þetta lán, að „það muni hafa verið vilji sjóðsstofnanda, að lánið var veitt“, en hvað er hæft í þessu, veit ég ekki. - 1925 fær Snæbjörn Jónsson bóksali 12 þús. kr. lán úr sjóðnum, gegn fyrsta veðrétti í Holtsgötu 7. Vextir 51/2%. - 1928 fær Þorsteinn Þorsteinsson hagstofustjóri 20 þús. kr. lán úr sjóðnum, gegn fyrsta veðrétti í Laufásveg 57. Vextir 6%, og svo er um öll þau lán, sem hér eftir verða talin upp. - 1928 fær Guðmundur Finnbogason 10 þús. kr. lán úr sjóðnum, gegn öðrum veðrétti í Rauðará. - 1929 fær frú Anna Ásmundsdóttir 5000 kr. lán úr sjóðnum, gegn fyrsta veðrétti í Nönnugötu 16. - 1930 fær Einar Hjartarson bóndi í Saurbæ í Skeggjastaðahreppi í Norður-Múlasýslu, nátengdur Vigfúsi Einarssyni, 3600 kr. lán úr sjóðnum, gegn öðrum veðrétti í jörðinni. - 1930 og 1932 fær Stefán Þorláksson bílstjóri, sá hinn sami og nú hefir keypt Hlaðgerðarkot af Sigfúsi Einarssyni, 15 þús. kr. lán úr sjóðnum, gegn fyrsta veðrétti í húsinu Laufásvegi 2. Er lánið til 10 ára, fyrsta afborgun 1932. - Af þessum lánum öllum hefir ekkert verið borgað, en að vísu vextirnir af þeim flestum. M. ö. o. er það í kringum 120 þús. kr., sem hefir verið úthlutað til vina og venzlafólks þeirra, sem hafa stjórnað sjóðnum á hverjum tíma, og ég hygg, að ef meðferð fleiri sjóða væri rannsökuð, þá mundi þar koma í ljós svipað háttalag, þó að varla hafi þar verið gengið eins langt og núv. dómsmrh. og Vigfús Einarsson ætluðu að gera hér, þar sem þeir ætluðu bókstaflega að selja eign fyrir 90 þús. kr. úr sjóðnum og brjóta þar með skipulagsskrá sjóðsins og allan tilgang. Nú hefir þessum kaupum verið riftað, svo að það kemur ekki til þess fyrir Alþingi að gera það, sem annars hefði verið sjálfsagt. En þá er eftir hin hliðin, sem snýr að þeim opinberu starfsmönnum, sem að þessu máli standa, sem sé dómsmrh. og Vigfúsi Einarssyni skrifstofustjóra, og hvernig þeir hafa farið að ráði sínu. Við jafnaðarmenn leyfum okkur því að bera hér fram svo hljóðandi rökst. dagskrá: Þar sem kaupunum á Reykjahlíð fyrir Minningarsjóð Jóh. Jóhannessonar og Sigurbjargar Guðnadóttur hefir nú verið rift og þáltill. hefir að því leyti verið fullnægt, en hinsvegar hefir framkoma dómsmrh. og skrifstofustjórans í atvinnumálaráðuneytinu í því máli verið óverjandi gagnvart hinu opinbera, ályktar Alþingi að lýsa yfir vantrausti á dómsmrh. og því áliti, að maður, sem hefir komið eins fram og skrifstofustjórinn í þessu máli, eigi ekki að gegna svo mikilsvarðandi opinberri trúnaðarstöðu, og tekur fyrir næsta mál á. dagskrá.

Flm. (Jón Þorláksson) Ég leyfi mér hvað þetta litla frv. snertir að vísa til grg. fyrir frv. og leyfi mér að vænta þess, að hv.þd. lofi því að ganga til 2. umr. og n., sem samkv. þingvenjum mun vera allshn.

Jón Baldvinsson Ég ætla aðeins að lýsa yfir því, að ég get ekki fylgt þessu frv. nú þegar við 1. umr. og mun greiða atkv. á móti því. Mér þykir rétt, að það fyrirkomulag, sem nú hefir staðið um nokkurt skeið, haldi áfram og að skattstjórinn, sem nú hefir verið form. n. og fastur maður í n., sé látinn starfa áfram svo sem verið hefir. Ég álít ekki þörf á að gera frekari grein fyrir þessu að svo stöddu.

Jakob Möller [óyfirl.]: Ég stóð upp vegna þess, að hæstv.forsrh. komst svo að orði, að fyrirkomulag það, sem nú væri á niðurjöfnun útsvara, væri demokratiskt. Þessi staðhæfing hæstv. ráðh. kemur mér nú talsvert kynlega fyrir sjónir. Og þar sem hv. 1. landsk. hefir nú notað sinn ræðutíma, vildi ég ekki láta þetta svo fram hjá fara, að ég gerði ekki við það örlitla aths. Ég skal þá benda á þann möguleika, sem óneitanlega er fyrir hendi og hefir meira að segja verið orðaður, þótt ólíklegt megi þykja, að í fullri alvöru hafi verið gert, að meiri hl. niðurjöfnunarn. neiti að jafna niður þeirri upphæð, eða jafnhárri upphæð og bæjarstjórnarmeirihl. er búinn að samþ., að jafna beri niður. Þetta má hugsa sér að geti komið fyrir, og hvað er þá orðið af lýðræðinu? Til hvaða sérstakra ráða á þá að grípa? Þetta hefir verið orðið og er alls ekki útilokað. Og þá verður vitanlega, ef slíkt kemur fyrir, að neyta óvenjulegra ráðstafana til að kippa þessu í liðinn. Meiri hl. niðurjöfnunarn. getur misbeitt valdi sínu gegn meiri hl. bæjarstjórnar, til þess í pólitískum tilgangi að hnekkja valdi hans. Og eftir því sem fram hefir farið um ýmsa hluti, þá er ekkert fjarskylt að hugsa sér, að þessu valdi verði beitt til pólitísks ávinnings. Viðvíkjandi skiptingu á kostnaði milli skattstofu og niðurjöfnunarn. vil ég benda á það, að honum má ekki jafna á þær upphæðir, sem koma fram á hvorum stað, heldur eftir því hve mikil vinna er lögð í starf hvors um sig. Ef fulltrúar bæjarstj. í niðurjöfnunarn. reikna út öll útsvörin sjálfir, sem ég hygg, að sé, en skatturinn af starfsliði skattstofunnar, þá ber að taka fullt tillit til þess við skiptingu kostnaðarins.

Jón Baldvinsson Ég verð að eiga það við sjálfan mig og minn flokk, hvort ég sé í samræmi við stefnu hans eða ekki, en ekki við það, sem hv. 1. landsk. vill vera láta. Ég verð að segja það, að mér finnst niðurjöfnunin hafa tekizt betur með því fyrirkomulagi, sem verið hefir nú um stund, en áður var, meðan niðurjöfnunarnefndin var, að áliti hv. 1. landsk., skipuð í samræmi við meiri hl. bæjarbúa, enda hafa verið tveir ágætir skattstjórar, sem um hana hafa sýslað síðustu árin. Með því að gera skattstjórann að einum nefndarmanna held ég, að betur sé tryggt, að hægt sé að nota það, sem útsvörin nú orðið munu að langmestu leyti byggjast á, en það er framtalið til skatts. Það er orðið ógerningur eins og áður var, þegar niðurjöfnunarnefndin settist á rökstóla og lagði á eftir persónulegum kunnugleika nefndarmanna á högum bæjarbúa. Bærinn er orðinn svo stór, að þetta er ómögulegt nú orðið. Það, sem hv. 1. landsk. flutti nú fram sem eina ástæðu á móti því fyrirkomulagi, sem nú er, það hefir komið fyrir áður. Þegar ég átti sæti í bæjarstj. Rvíkur og þegar niðurjöfnunarn. var öll kosin af bæjarbúum, þá kom það fyrir á hverju einasta ári að gefa varð eftir stórar útsvarsupphæðir, sem ekki náðust inn, svo að það er ekki nýtt, þó að bæjarstj. verði að strika út stórar útsvarsupphæðir, sem ekki fást greiddar, því að það hefir verið gert um langt skeið. - Að öðru leyti ætla ég ekki að fara út í frekari umr. um þetta mál, en vísa til yfirlýsingar minnar um það, að ég mun greiða atkv. á móti frv.

Flm. (Jón Þorláksson) [óyfirl.]: Mér kom það ekki með öllu á óvart, þó að samþm. minn, hv. 2. landsk. andaði á móti þessu frv. Gat hann þó ekki mælt á móti því út frá stefnu síns flokks, því að í frv. er nú farið fram á það eitt, að svo mikilvægt málefni sem skattálöguvaldið er og niðurjöfnunarnefnd fer með, sé í höndum réttra og hlutfallslega kjörinna fulltrúa borgaranna á hverjum tíma. Það er í rauninni það sama, sem farið er fram á hér að því er snertir þetta eina, en þó mikilvæga málsatriði, og við hv. 2. landsk. hlið við hlið höfum farið fram á í stjórnarskrárbreyt. þeim, sem legið hafa fyrir síðasta þingi að því er snertir afgreiðslu málsins, þ. e. a. s. að valdið yfir landsmálunum yfirleitt skuli vera í höndum fulltrúa, sem séu kosnir þannig, að atkvæðisrétturinn njóti sín jafnt og að meiri hl. eigi að ráða. Þessi skipun, sem nú er á niðurjöfnunarnefndinni í Rvík, styðst hvorki við það, sem er venja í útlöndum og hæstv.forsrh. réttilega benti á, og ekki heldur styðst hún við það meginatriði, að sjálfsákvörðunarréttur borgaranna fái að njóta sín í þessum efnum eins og öðrum. Fyrir því er nú farið fram á þessa litlu breyt., sem er í samræmi við aðrar breytingar, sem gerðar hafa verið nýlega á löggjöfinni um bæjarmálin í Rvík. Borgarstjórinn, sem kominn er í stað þess embættismanns, sem ríkið áður lagði til og hafði atkvæðisrétt, er nú atkvæðisréttarlaus í bæjarstjórninni og þeim n. bæjarstjórnarinnar, sem hann á sæti í yfirleitt. En sú skipun niðurjöfnunarnefndarinnar í Rvík, sem verið hefir nokkur undanfarin ár, hefir, ef svo má segja, fært flokki hv. 2. landsk. flokkslegan ávinning, og mér kom ekki með öllu á óvart sá mannlegi breyskleiki hjá honum, að hann mundi láta flokkshagsmuni ráða, þegar árekstur yrði milli flokkshagsmuna annarsvegar og lýðræðishugsjónanna hinsvegar. Þó hefi ég sannreynt hitt, að hann hefir glöggan skilning á lýðræðishugsjónunum, þegar þær fara ekki í bága við hans flokkshagsmuni, t. d. í stjórnarskrármálinu. Hitt kom mér á óvart og þótti leiðinlegt, að frá hæstv.forsrh., sem þetta mál heyrir ekki undir yfirleitt, þar sem það er sveitarstjórnarmál og heyrir að mestu leyti undir annað ráðuneyti en hans, andaði kalt til þessa frv. hér við þessa umr. Út af því, sem hann sagði um kostnaðinn af niðurjöfnun útsvara, vil ég vekja athygli hans á því, að í frv. hefir verið tekið upp samskonar ákvæði og nú gildir. Nú er svo ákveðið með tilskipun, sem hefir lagagildi, að Reykjavíkurbær skuli greiða 1/3 af kostnaðinum við skattstofuna í Reykjavík, að frátöldum launum skattstjórans. Hæstv. ráðh. taldi réttara, að þar kæmi ½ í staðinn fyrir 1/3. Ég skal enga afstöðu til þess taka út af fyrir sig, því að þetta er einstakt atriði í málinu, sem samkv. eðli sínu á að koma til athugunar í n. Ég get engan veginn fallizt á hina mótbáruna, sem hæstv. ráðh. kom með, að það væri ekki rétt að breyta skipun niðurjöfnunarnefndarinnar í Rvík fyrr en löggjöf yrði sett um það, að láta nokkurnveginn eða alveg ákveðinn skatt koma í staðinn fyrir niðurjöfnun eftir efnum og ástæðum. Ég viðurkenni það fullkomlega, að það er orðin brýn þörf á því að setja, fyrir Reykjavík a. m. k., löggjöf um bæjargjöld, einnig á þessu sviði, í stað niðurjöfnunar eftir efnum og ástæðum, því að bærinn er orðinn svo mannmargur, að niðurjöfnun eftir efnum og ástæðum getur ekki lengur byggzt á því, sem þó er grundvöllurinn í slíkri skattaálagningu, en það er það, að niðurjöfnunarmennirnir geti yfirleitt haft persónulegan kunnugleika á högum og háttum gjaldendanna. Þetta er ekki lengur fyrir hendi og það er orðið tímabært að fá lögleiddar fastar reglur, álíkar þeim, sem gilda erlendis. Það mál hefir nú átt erfitt uppdráttar. Um 1917 hafði bæjarstjórn Reykjavíkur undirbúið það mál og eftir ýtarlegan og vandaðan undirbúning var lagt hér fyrir þingið frv., og var þar settur ákveðinn skattstigi í staðinn fyrir niðurjöfnun eftir efnum og ástæðum. Þetta frv. náði ekki fram að ganga. Þá var það flutt, að ég ætla, af þm. Reykv. Á næsta þingi var það flutt sem stjfrv. og með svipuðum ummælum og hér hafa fallið um nauðsyn þessa, en fékk ekki framgang að heldur. Á því ári og næsta ári á eftir urðu svo miklar verðlagsbreytingar, að það varð mjög erfitt að gera sér grein fyrir þeim breyt. á tekjuþörfinni, sem þar af stafaði, og erfitt að finna skattstiga, sem gilt gæti til frambúðar um niðurjöfnun gjaldanna. Nú er það að vísu svo, að nokkur undirbúningur er byrjaður að slíkri löggjöf fyrir Reykjavík, en ég get ekki gert mér vonir um, að hún verði fljótt tilbúin eða geti fengið fljótan framgang, vegna þess að það er umfangsmikið og vandasamt mál. Ég tel það þó miklu máli skipta, að á meðan sú löggjöf er í smíðum sé til í bænum niðurjöfnunarnefnd, sem geti verið réttur spegill af vilja og skoðunum borgaranna í þessum efnum, því að sú nefnd á fyrst og fremst að leggja bæjarstjórninni til þær uppástungur, skýringar og leiðbeiningar, sem þarf að byggja á í þessu efni, en niðurjöfnunarnefndin eins og hún er nú skipuð er enginn fulltrúi borgaranna í Rvík á þessu sviði. Ég ætla ekki að svo stöddu að fara lengra út í þá annmarka, sem við það eru, hvernig niðurjöfnunin er nú framkvæmd, en vil geta þess, að bæjarstj. í Rvík, sem er rétt kosinn fulltrúi borgaranna, sér sig hvað eftir annað tilneydda að breyta stórlega athöfnum niðurjöfnunarnefndarinnar á þann eina hátt, sem hún hefir vald til, og það er að gefa eftir útsvör, þó að það hafi í för með sér tekjumissi fyrir bæjarsjóð. Það má benda á nýframkomin dæmi þess, að bæjarstj. sér sig tilneydda að grípa fram fyrir hendur niðurjöfnunarnefndarinnar - eins og hún er nú skipuð - með því að gefa eftir stórar útsvarsfjárhæðir til að vernda atvinnuvegi bæjarins frá stórum áföllum. Þetta á ekki að ganga svona til. Reykvíkingar eiga að njóta þess þjóðfélagsréttar eins og aðrir, að meiri hl. ráði í þeirra mikilvægustu málefnum. Skyldi meiri hlutanum mistakast, verður hann að bera ábyrgð á því og á fyrir það afhroð að gjalda. Þessi árekstur, sem nú er milli meiri hl. í niðurjöfnunarnefndinni og meiri hl. í bæjarstj., á ekki að eiga sér stað. Ég vona fastlega eftir því að þurfa ekki að skilja andmæli hæstv.forsrh. sem andmæli gegn því, að málinu verði vísað til 2. umr. og athugunar í n.