Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Áður en gengið er til dagskrár skal tekið fram að það er ákveðið að þinglausnir fari fram á morgun kl. 11. Af þessu leiðir að þeim verkefnum sem sérstök ástæða er að ljúka í Sþ. á þessu þingi þarf að vera lokið á þeim fundum sem eru í dag. En það verður að ráðast hvort okkur tekst að ljúka þessum verkefnum. Ef við höfum ekki tíma, þá verða verkefnin að bíða, en þinglausnum verður ekki frestað. Með tilliti til þessa er mælst til þess að hv. þm. hafi þetta í huga ef það mætti verða til þess að þeir sýndu hver öðrum þá tillitssemi að gera mögulegt að afgreiða sem flest mál.



Herra forseti. Á þskj. 818 hef ég borið fram fsp. til hæstv. menntmrh., en fyrirspyrjandi ásamt mér er hv. þm. Guðrún Helgadóttir. Fyrirspurnin er á þessa leið: „Hverju nam innheimtur söluskattur á árinu 1984 af: a. bókum íslenskra rithöfunda, b. þýðingum á bókum erlendra rithöfunda?“ Fyrirspurnin er borin fram til þess að fá það upplýst hversu miklar tekjur renna í ríkissjóð af bókum, bæði innlendum og þýddum, og til þess að geta borið þá upphæð saman við þá fjármuni sem nú renna í Launasjóð íslenskra rithöfunda.



Herra forseti. Ég vil skýra frá því að þessari fsp. hefur ekki verið unnt að svara með viðhlítandi hætti á þeim tíma sem verið hefur til stefnu og skal ég skýra af hverju það er. Fyrirspurnin hljóðaði svona, með leyfi hæstv. forseta: „Hverju nam innheimtur söluskattur á árinu 1984 af: a. bókum íslenskra rithöfunda, b. þýðingum á bókum erlendra rithöfunda?“ Þessari fyrirspurn er beint til menntmrh. enda þótt menntmrn. hafi ekkert með söluskattsmál að gera. Söluskattur og innheimta hans heyra undir fjmrh. og því mætti kannske ætla að þangað hefði borið að beina fyrirspurninni. En hvað sem um það er þá var starfsmönnum menntmrn. falið að reyna að afla upplýsinga eftir föngum um þetta mál. Það var leitað til ýmissa aðila í þjóðfélaginu sem þetta mál varðar svo sem til fjmrn., skattstofunnar í Reykjavík, embættis ríkisskattstjóra, Félags bókaútgefenda og Félags bóksala. En þrátt fyrir þessa eftirgrennslan hefur ekki fengist uppgefið hver söluskattsinnheimtan hefur verið af þeirri bóksölu sem fyrirspurnin fjallar um. Menntmrn. barst 4. júní svohljóðandi bréf frá fjmrn., með leyfi forseta: „Fjmrn. vísar til erindis menntmrn. dags. 3. þ. m. þar sem þess er farið á leit að fjmrn. upplýsi fyrir 4. þ. m. hverju innheimtur söluskattur á árinu 1985 nam af bókum íslenskra rithöfunda annars vegar og hins vegar af þýddum bókum erlendra rithöfunda.“ Ég vil gera hlé á lestrinum, herra forseti, og skýra frá því að strax og fsp. hafði verið borin fram hafði verið munnlega leitað til fjmrn. en það erindi var staðfest með þessu bréflega erindi. Þess vegna eru dagsetningarnar þær sem um getur hér. En þetta hafði þá verið kannað. Ég held áfram lestrinum. „Til svars erindinu tekur fjmrn. fram að skattkerfið getur ekki upplýst hver söluskattsinnheimtan af ofannefndri bókasölu nam á síðastliðnu ári enda er söluskattsskyld velta bóka- og ritfangaverslana ekki sundurgreind á söluskattsskýrslum með þessum hætti. Af þessum sökum hljóta allar fjárhæðir sem nefndar eru í þessu sambandi ætíð að byggjast á mati eða ágiskunum hverju sinni. Fjmrn. treystir sér hins vegar ekki til þess að geta sér til um fjárhæðir þessar með þeim skamma fyrirvara sem því er veittur til verkefnisins í tilvitnuðu erindi menntmrn. f. h. ráðherra Höskuldur Jónsson. Lárus Ögmundsson.“ Það er ljóst að til þess að unnt sé að svara þessu af nokkurri nákvæmni þarf að haga öðruvísi söluskattsskýrslu um bóksölu. Og það þarf þess vegna miklu lengri fyrirvara til þess. Það er þó ljóst að tekjur íslenska ríkisins af sölu íslenskra bóka hljóta að skipta tugum milljóna. Á árinu 1983 var áætlað að þessar tekjur væru á bilinu 60 til 70 millj. kr. það ár. Ef þessi upphæð er framreiknuð til ársins í ár kæmi ekki á óvart að tekjur ríkisins af bóksölu væru um 100 millj. En það er rétt að undirstrika að þetta eru einungis ágiskanir á þessu stigi. Fjmrn. hefur, eins og ég sagði, ekki treyst sér að svo komnu máli til að gefa um þetta nákvæmari upplýsingar og þess vegna ekki á þann hátt sem fyrirspyrjendur ætlast til. Þetta eru þær upplýsingar sem menntmrn. hefur tekist að fá og er ljóst að það þarf vissa skipulagsbreytingu til þess að unnt sé að svara þessari fsp. af nákvæmni.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir þær tilraunir sem hún hefur gert til þess að afla upplýsinga um það sem spurt er um hér. Auðvitað er það rétt hjá hæstv. ráðh. að menntmrn. hefur ekki með álagningu söluskatts að gera, það er fjmrn. Hins vegar er það menntmrn. sem hefur með að gera menningarmál og Launasjóð rithöfunda og þegar umræður fóru fram um hann á Alþingi á sínum tíma var gert ráð fyrir því að taka mið af innheimtu söluskatts af bókum við ákvörðun upphæða í þennan sjóð. Ég vil hins vegar þakka hæstv. ráðh. fyrir þær tilraunir sem hún hefur gert til þess að afla upplýsinga: að er greinilegt að það er ekki einfalt að fá fram svör. Ég vil einnig þakka henni fyrir þær áætlanir eða ágiskanir sem fram koma af hálfu menntmrn. í þessu efni, sem eru á þá leið að tekjur af bókum á árinu 1985 gætu verið í kringum 100 millj. kr. Það er eins og kunnugt er ekki nema hluti af þeirri upphæð, lítill hluti af þeirri upphæð sem eins og er rennur í Launasjóð íslenskra rithöfunda. Mér sýnist að þetta mál liggi þannig að það hljóti að hvetja þm. til þess að taka upp málefni Launasjóðs rithöfunda og reyndar annarra listamanna á haustþingi til þess að fjalla um þau í heild. Ég minni á að fyrir þinginu liggur nú till. frá mér og fleiri þm. Alþb. um málefni myndlistarmanna sem sjálfsagt er að skoða í þessu samhengi líka. Hér er sem sagt um verulegar tekjur að ræða af íslenskri bókmenntastarfsemi sem renna í ríkissjóð og aðeins brot af þeim tekjum rennur í Launasjóð rithöfunda eins og er.



Herra forseti. Ef úr því yrði að stórauknu fé yrði varið til starfslauna fyrir listamenn á næsta þingi eða til listamannalauna með einum eða öðrum hætti, þykir mér kannske enn frekar áríðandi að huga að því hvort hægt sé að efla Rithöfundasjóð Íslands. Ég held að það sé ekki vansalaust hve lítið fé okkar fremstu rithöfundar, sem hafa lengi starfað og skilað miklu dagsverki, fá fyrir not af bókum sínum af almenningssöfnum. Víða erlendis er greiðsla fyrir slíkt verulegur þáttur í tekjum rithöfunda, gagnstætt því sem er hér á landi. Ég held að nauðsynlegt sé að huga að þeim þætti málsins ef stórauknu fé á á annað borð að verja til þessara mála.



Herra forseti. Það er einungis til þess að afstýra misskilningi sem kynni að koma til af orðum hv. 3. þm. Reykv. um að hér sé um upphæðir að ræða sem Launasjóður rithöfunda miðast við. Í lögum um Launasjóð rithöfunda er hvergi minnst á upphæð sem svarar til söluskatts af bókum. Hins vegar er það rétt hjá hv. þm., eða ég man ekki betur en að þetta hafi verið í upphaflega frv. hér á þingi, en það er ekki í gildandi lögum og það eru gildandi lög sem ráða auðvitað. Í 1. gr. segir: „Stofna skal launasjóð rithöfunda. Stofnfé sjóðsins skal vera 21.7 millj. kr. og greiðast úr ríkissjóði. 2. gr.: Fjárveiting samkvæmt 1. gr. skal í fyrsta sinn veitt í fjárlögum fyrir árið 1976. Í fjárlögum ár hvert skal sjóðnum síðan áætluð fjárveiting, er nemi eigi lægri fjárhæð en að ofan greinir. Fjárhæðin skal endurskoðuð ár hvert við undirbúning fjárlaga með tilliti til breytinga á byrjunarlaunum menntaskólakennara.“ Þetta er það sem segir í lögunum. Þetta vildi ég einungis láta koma fram. Að því er varðar þá hugmynd, sem vissulega var reifuð hér af flm. þessa máls upphaflega í þingi á sínum tíma, að þarna bæri að taka mið af söluskattstekjum af bókum, vil ég minna á að komið hafa mjög eindregnar óskir m. a. frá bókaútgefendum og ýmsum fleirum um það að dregið yrði úr söluskattsinnheimtu á bókum. Það verði gert til þess að lækka verð bóka og hvetja menn frekar til bókakaupa og bókalesturs. Og þetta atriði held ég að sé mjög merkilegt en kannske skipti ekki öllu máli hvort þetta er nákvæmlega sama upphæðin og fer í Launasjóð rithöfunda. Það gilda tiltekin lög um það, sem ber að framfylgja, en það er annað mál en þetta.



Herra forseti. Á þskj. 961 hef ég ásamt fjórum öðrum hv. þm., Karvel Pálmasyni, Guðmundi Einarssyni, Guðrúnu Agnarsdóttur og Ellert B. Schram, borið fram fsp. til hæstv. sjútvrh. um Ríkismat sjávarafurða. Fsp. er í fjórum liðum. Skömmu eftir að hún var lögð fram barst mér í hendur grg. frá Sigurði Líndal prófessor, þar sem hann fjallar um reglugerð nr. 137/1985 um fyrirkomulag mats og eftirlits með sjávarafurðum til útflutnings og hvort sú reglugerð sé í samræmi við lög nr. 53/1984 um Ríkismat sjávarafurða. Það er í stuttu máli, herra forseti, niðurstaða prófessorsins að reglugerð nr. 137/1985 sé ekki í samræmi við lögin. Fyrsta fsp. er á þessa leið: „Hver ber ábyrgð á mistökum sem verða í útflutningsmati?“ Auðvitað er það ljóst að skv. lögum ber Ríkismat sjávarafurða ábyrgð á matinu eftir því sem kostur er en fiskeigendur hljóta síðan að bera skaða af mistökum sem verða. Mistök í útflutningsmati geta síðan lent á þjóðinni allri með verri markaðsaðstöðu. Slík mistök hafa átt sér stað, bæði varðandi útflutning á saltfiski og útflutning á rækju á síðastliðnu ári. Þarna er um að ræða verulegt tjón fyrir þjóðina, bæði beint en þó kannske sérstaklega óbeint, og það er óútreiknanlegt og erfitt að átta sig á hverju það getur numið í upphafi. Ég held að það sé af þessum ástæðum alveg óhjákvæmilegt, vegna þeirra mistaka sem hafa orðið, að fá um það upplýsingar hjá hæstv. ráðh. hver ber að hans mati ábyrgð á mistökum sem verða í útflutningsmati, eins og þeim sem áttu sér stað á síðasta ári bæði varðandi farm af saltfiski og rækju. Önnur spurningin í fsp. er á þessa leið: „Hvernig samrýmist það ákvæði 18. gr. laga um Ríkismat sjávarafurða, nr. 53/1984, að fá Sölusambandi ísl. fiskframleiðenda í hendur yfirmat á saltfiski?“ Skv. þeirri lögfræðilegu úttekt sem Sigurður Líndal prófessor við Háskóla Íslands hefur gert er hér um skýlaust lögbrot að ræða, sbr. II kafla grg. hans þar sem fjallað er um reglugerðina. Nú er ekki kostur á því að lesa grg. Sigurðar Líndals upp í heild í knöppum fyrirspurnatíma. En niðurstaða hans í grg. í II kafla hennar er sú að hér sé um skýlaust lögbrot að ræða. Þrátt fyrir það er þetta heimilað í reglugerðinni og prófessorinn telur að fjölmörg önnur ákvæði reglugerðarinnar eigi sér enga stoð í lögum. Reglugerðin er gefin út 15. mars s. l. en ráðherra hafði um áramótin síðustu, án þess að reglugerðin hafi verið staðfest, afhent Sölusambandi ísl. fiskframleiðenda úttekt á útfluttum saltfiski sem skv. lögum á einungis að vera í höndum Ríkismats sjávarafurða. Úttektin á saltfiskinum er yfirmat á þeirri afurð og er framkvæmd með sýnatöku. Einu afskipti Ríkismats sjávarafurða af útfluttum saltfiski allt frá síðustu áramótum hafa verið þau að undirrita og stimpla útflutningsvottorð enda þótt enginn starfsmaður þeirrar stofnunar hafi skoðað þann fisk sem vottorðin fjalla um. Um þetta segir Sigurður Líndal prófessor (í umsögn sinni): „Það er fráleitt að Ríkismatið gefi út útflutningsvottorð byggt á úttektar- og matsvottorðum framleiðenda. Slík plögg eru engin vottorð.“ Ég held að í ljósi þessa sé rétt að beina þeim tilmælum til hæstv. ráðh. að hann íhugi vandlega hvort ekki sé nauðsynlegt að reglugerð af þessu tagi verði hreinlega dregin til baka vegna þess að hún virðist ekki, að mati lagaprófessors, eiga sér stoð í gildandi lögum. Í fjórða lagi spyr ég hér herra forseti: „Hvernig skýrir sjútvrh. framkvæmd 13. gr. laga um Ríkismat sjávarafurða þar sem fram kemur að ferskfiskmatsmönnum er óheimilt að þiggja laun frá kaupendum eða seljendum afla vegna framkvæmdar ferskfiskmats?“ Fram að gildistöku laganna um Ríkismat sjávarafurða þann 1. ágúst 1984 tóku ferskfisksmatsmenn laun úr ríkissjóði fyrir gæðamat en hins vegar greiddi kaupandi fyrir stærðarmat á fiskinum. Með gildistöku hinna nýju laga var ákveðið að ferskfiskmatsmenn mættu ekki taka laun fyrir stærðarmat hjá kaupanda fisksins, sbr. 13. gr. laganna. Öll laun skyldu greiðast úr ríkissjóði. Þrátt fyrir skýr ákvæði laganna þiggur stór hluti ferskfisksmatsmanna enn þá laun hjá fiskkaupanda fyrir stærðarmat á fiski, enda er breyting sú sem lögboðin er í raun og veru ekki framkvæmanleg nema með stórauknum útgjöldum fyrir ríkissjóð þar sem fjöldi ferskfisksmatsmanna úti á landsbyggðinni er í hlutastarfi hjá ríkissjóði en ekkert viðbótarfé hefur komið til þeirra úr ríkissjóði fyrir stærðarmat þó lögin ákveði að ríkissjóður skuli nú greiða stærðarmat fisksins. Þess vegna eru framangreind ákvæði laganna ekki framkvæmd. Þriðja spurningin, sem ég legg hér fyrir hæstv. ráðh., hljóðar svo: „Hvers vegna lætur sjútvrh. ekki framkvæma ákvæði 11. gr. laga um Ríkismat sjávarafurða þar sem fram kemur að ferskfiskdeildin skuli „. . . fylgjast með geymslu og ástandi landaðs afla og allt til þess er vinnsla hans hefst?““ Ég ætta ekki að hafa fleiri orð um þessa fsp. en ætla aðeins að lokum að vitna í grg. sigurðar Líndals. Í fyrsta lagi kveður hann upp þann dóm: Reglugerðin stenst ekki lög. Í öðru lagi sendir hann löggjafanum svofellda kveðju, sem mætti vera nokkurt umhugsunarefni þessa sólarhringa þegar verið er að hrúga hér í gegn frv. í stórum stíl um stærstu málaflokka án þess að menn oft á tíðum, að ég held, geri sér grein fyrir því hvað um er að ræða: „Það skal að lokum tekið skýrt fram að hér er enginn dómur á það lagður hvernig æskilegast sé að haga mati og eftirliti með sjávarafurðum til útflutnings, heldur á það eitt að ekki hefur tekist að gera lögin og reglugerðina svo úr garði að neinni stefnu verði framfylgt svo viðunandi sé. Er þó líklega öllum ljóst að á sviði eins og þessu, þar sem miklir hagsmunir eru oft í húfi og veruleg hætta á árekstrum, er sérstök nauðsyn að reglur, hvort heldur eru í lögum eða reglugerðum, séu eins skýrar og skilmerkilegar og kostur er. Þessi lagasetning hefur tekist miklu miður en skyldi og hlýtur það að vera nokkurt umhugsunarefni fyrir alþm. hvernig það gerist að lög þannig úr garði gerð komist í gegnum þingið. Einhver brotalöm virðist vera á tæknilegum undirbúningi löggjafar hér á landi.“



Herra forseti. Ég hef ekki séð þessa grg. Sigurðar Líndals prófessors og veit ekki fyrir hvern hún er unnin en það má heita nokkuð furðulegt að prófessorinn skuli semja slíka grg. án þess að hafa samband við viðkomandi rn. eða leita upplýsinga hjá því. Það eru kannske þau vinnubrögð sem prófessorinn vill varast, en ég bendi á að mér finnst ekki nægilega vönduð vinnubrögð hjá prófessorum við Háskóla Íslands. Vegna þess að prófessorinn er að senda Alþingi kveðjur sínar væri kannske rétt að senda viðkomandi prófessor þau skilaboð að það væri e. t. v. rétt - og vandaðri vinnubrögð - að hann leitaði upplýsinga hjá viðkomandi rn., en mér er ekki kunnugt um að hann hafi gert það. Svo ég víki að fsp. sem hv. fimm þm. bera fram vil ég sem svar við fyrstu spurningunni taka fram eftirfarandi: Meginreglan í öllum viðskiptum er sú að standist söluvara ekki þær gæðakröfur sem áskildar voru í samningum milli kaupanda og seljanda er það seljandinn sem ber ábyrgð á því. Breytir engu í því efni þótt opinber aðili eða aðili löggiltur af hinu opinbera hafi lagt mat á hina seldu vöru. Hafa gengið í Hæstarétti dómar sem staðfesta þessa meginreglu, enda þótt þeir hafi ekki fjallað um mat á fiski. Í samræmi við þessa meginreglu hafa þau mistök sem orðið hafa á útflutningsmati á undanförnum árum verið borin af sölusamtökunum. Þau hafa síðan skipt kostnaði af mistökunum niður á framleiðendur eftir því sem hægt hefur verið að heimfæra mistökin á framleiðanda. Dæmi um mistök eru saltfiskfarmar sem sendir voru til Portúgals þar sem endurflokka þurfti sjö til átta farma. Framleiðslueftirlit sjávarafurða bar enga fjárhagslega ábyrgð í þessu tilfelli. Opinbert mat leysir því ekki framleiðendur eða seljendur sjávarafurða undan þeirri grundvallarskyldu að þurfa að standa við gerða samninga og bera ábyrgð á afleiðingum þess ef það tekst ekki. Um fjárhagslega ábyrgð er því almennt ekki að ræða. Hitt er svo annað mál að megintilgangur laga nr. 53/1984, um Ríkismat sjávarafurða, er að stuðla að bættu hráefni og vörugæðum. Ber Ríkismat sjávarafurða og aðrir þeir aðilar sem mat annast skv. þeim lögum að sjálfsögðu stjórnarfarslega og siðferðilega ábyrgð á því að þeim markmiðum sé náð. Í því sambandi er rétt að líta á verkaskiptingu milli aðila. Fyrsta málsgr. 14. gr. laga nr. 53/1984, um Ríkismat sjávarafurða, hljóðar svo: „Afurðadeild annast yfirmat á öllum fiskafurðum til útflutnings. Enn fremur annast afurðadeild mat á afurðum og eftirlit með þeim á öllum stigum vinnslu og þar til þeim er skipað út að svo miklu leyti sem það er nauðsynlegt og ekki hefur verið falið öðrum aðilum sem Ríkismat sjávarafurða samþykkir.“ Í leyfisbréfi frá sjútvrn. til Sölusambands ísl. fiskframleiðenda dags. 27. mars 1985 segir, með leyfi forseta: „Að fenginni umsögn Ríkismats sjávarafurða í bréfi dags. 22. mars 1985 og með skírskotun til 2., 14., 18. og 19. gr. laga nr. 53 30. maí 1984, um Ríkismat sjávarafurða, og ákvæði reglugerðar nr. 137 15. mars 1985, um fyrirkomulag mats og eftirlits á sjávarafurðum til útflutnings, veitir sjútvrn. hér með sölusambandi ísl. fiskframleiðenda, Reykjavík, leyfi til þess að framkvæma eftirlit og mat á öllum söltuðum sjávarafurðum öðrum en söltuðum hrognum og saltaðri síld er SÍF hefur til umboðssölu á erlendum mörkuðum.“ Í sama bréfi er kveðið á um að Sölusamband ísl. fiskframleiðenda starfræki eftirlitsdeild með þeim fjölda löggiltra matsmanna sem að dómi Ríkismats sjávarafurða er nægur til þess að framkvæma eftirlit það og mat á söltuðum sjávarafurðum sem hingað til hefur verið framkvæmt af Ríkismati sjávarafurða. Skv. þessu tel ég að verði mistök í útflutningsmati, „úttektarmati“, Þá hafi þau orðið á verksviði eftirlitsdeildar sölusamtakanna og siðferðileg ábyrgð á þeim er því sölusamtakanna. Eftirlitsdeildir SH og SÍS hafa ekki fengið bréf eins og SÍF frá okkur, það er rétt að taka það fram. Í samræmi við 3. málsgr. 16. gr. laga um Ríkismatið er Ríkismati sjávarafurða heimilt að svipta framleiðanda vinnsluleyfi sýni hann vítaverða meðferð á hráefni eða komi alvarlegir gallar í ljós á afurðum hans. Hafi hins vegar verið óskað yfirmats frá Ríkismati sjávarafurða og slíkt yfirmat hafi farið fram á þeim afurðum sem fluttar eru út og þær standast síðan ekki gæðakröfur sem til afurðanna eru gerðar, þá er gjört að Ríkismati sjávarafurða hafi orðið á mistök á verksviði sínu. Að því er varðar 2. fsp., hvernig það samrýmist ákvæði 18. gr. laga um Ríkismat sjávarafurða, nr. 53/1984, að fá Sölusambandi ísl. fiskframleiðenda í hendur yfirmat á saltfiski, verð ég að fara aðeins yfir sögu mála, þótt mér sé ljóst að tími er naumur. Það mun hafa verið árið 1942 að Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna og útflutningsdeild Sambands ísl. samvinnufélaga réðu sameiginlegan starfsmann til þess að annast leiðbeiningar og aðstoð við frystihúsaeigendur og verkstjóra þeirra. Þetta var upphafið af eftirlitsdeildum SH og SÍS, þar sem nú starfa u. þ. b. 40 manns. Eftirlitsdeildir þessar hafa á þessu tímabili annast vinnsluleiðbeiningar, þar með talið pökkunarleiðbeiningar, og skoðun afurða bæði í vinnslu og fullfrágenginna afurða og gera það enn. Til fróðleiks má geta þess að SH er nú með í framleiðslu 200–300 mismunandi pakkningar. Oft hefur verið bent á að samtök frystihúsaeigenda og frystar afurðir séu til fyrirmyndar og erlendir aðilar vitni oft í ágæti þess fyrirkomulags sem Íslendingar hafi komið sér upp í framleiðslu og sölu frystiafurða. Það var því eðlilegt að áframhald yrði á þessari þróun og þess mætti vænta að aðrar greinar útflutnings gætu einnig sótt þangað fyrirmynd. Þeim sem til þekkja er að sjálfsögðu vel ljóst að eftirlitsmenn frystihúsanna eru starfsmenn þeirra og þiggja laun fyrir störf sín hjá fyrirtækjunum. Enn fremur er vel kunnugt að eftirlitsmenn, síðar eftirlitsdeildir SH og SÍS, hafa annast úttekt afurða og vinnsluskoðun frá upphafi starfseminnar, ýmist í samstarfi við hið opinbera mat eða sjálfstætt. Þá hafa SH og SÍS gefið út pökkunarfyrirmæli, ákveðið umbúðir og frágang þeirra eftir því sem aðstæður og óskir kaupenda hafa verið hverju sinni. Þeir geta að sjálfsögðu gert sér betur grein fyrir þessum málum en opinber matsstofnun sem ekki er í sambandi við kaupendur. Þetta hefur einnig gefist mætavel, enda vandséð að matsstofnun eigi að skipta sér af því hvort fiski er t. d. pakkað í 5 lbs. pakkningu eða 10 lbs. Varla getur það haft áhrif á gæði afurða. Að sjálfsögðu hefur hin opinbera matsstofnun fylgst með vinnslu frystra afurða ásamt ýmsum öðrum þáttum í starfsemi frystihúsanna. Hafi eftirlitsmenn sölusamtakanna eða yfirmatsmenn orðið varir við vafasamar afurðir eða gallaðar hafa þeir óskað eftir yfirmati. Það hafa viðkomandi deildarstjórar vanalega framkvæmt. Yfirmat er þá úrskurður um réttmæti niðurstöðu úttektar eftirlitsmanna, eða í sumum tilfellum niðurstöður úttektar yfirfiskmatsmanna á viðkomandi landssvæðum. Í þessu ljósi er rétt að rifja aðeins upp sögu að því er saltfiskinn varðar. Fram til ársins 1973 skipaði hið opinbera mat saltfiskmatsmenn til starfa. Þeir voru að vísu launaðir af fiskeigendum, ef svo má að orði kveða, á meðan á mati stóð. En fiskeigendur gátu engu ráðið um það hvaða matsmenn þeir fengu hverju sinni þegar metið var. Deildarstjóri stjórnaði þessu mati, fylgdist með störfum matsmanna og leiðbeindi þeim. Kæmi ágreiningur upp var kallað til yfirmat sem deildarstjóri framkvæmdi. Á þessum árum tíðkaðist ekki eiginleg úttekt afurða, nema þá helst er kaupendur komu sjálfir og skoðuðu fiskinn, tóku hann út, eins og kallað er. Þetta breyttist með reglugerð þeirri sem gefin var út 1973. Fiskkaupendur fengu þá heimild til að ráða sjálfir matsmenn til starfa. Við það fjölgaði matsmönnum mjög og mörgum fannst slakna á matinu. Þegar svo var komið að verkendur gátu látið meta á ýmsum tímum og þegar þeim hentaði var erfitt að fylgjast með matsstörfum. Því var horfið að því ráði að láta fara fram úttekt, þ. e. skoðun, áður en fiski væri skipað út. Fyrir kemur að ágreiningur verður um niðurstöður þessara úttekta. 



Það er augljóst að það er spurt oft á tíðum um hin þýðingarmestu mál. En það getur á engan hátt breytt þingsköpum. Það er ákveðinn tími sem ráðh. hefur. En það má finna þá lausn í þessu máli sem ég vænti að komi að notum, að ráðh. haldi áfram nú. En ef hann þarf að nota síðari umferð í ræðutíma sínum, þá verður dreginn frá sá tími sem fram yfir fer í fyrri umferðinni. Og ráðh. heldur þá áfram.



Herra forseti. Ég skal reyna að koma því þannig fyrir að ég svari þessari fsp. og taki síðan ekki aftur til máls. Í framhaldi af því sem ég hef nú rakið var, þegar ný lög um Ríkismat sjávarafurða tóku gildi 1. ágúst 1984, tekið tillit til þeirrar þróunar sem orðið hafði og ákveðið að marka þá stefnu að gera sölusamtökum í fiskiðnaði skylt að auka sitt eftirlit og sjá um úttektarmat. Ríkismat sjávarafurða fyrir hönd hins opinbera fer með yfirmat sem er úrskurðar- og ágreiningsmat. Yfirmat sker úr um réttmæti niðurstöðu úttektar eftirlitsmanna þeirra sem eru í þjónustu sölusamtaka. Gera þarf skýran greinarmun á úttektarmati og yfirmati. Skilgreining þessara tveggja hugtaka mætti vera skýrari í lögunum um Ríkismat sjávarafurða og oft gætir talsverðs misskilnings um notkun þessara hugtaka. Úttektarmat er það mat sem eftirlitsdeildir sölusamtakanna annast og felst m. a. í vinnslueftirliti og stærðarflokkun. Yfirmat er aftur á móti ágreinings- og úrskurðarmat sem fer fram á vegum Ríkismats sjávarafurða ef ágreiningur kemur upp milli eftirlitsmanna, sem eru í þjónustu sölusamtakanna, og framleiðenda. Hins vegar hefur Ríkismat sjávarafurða eftirlit með eftirlitsstarfsemi sölusamtakanna og má í því sambandi vísa til 14.–20. gr. laganna. Sölusamband ísl. fiskframleiðenda hefur á undanförnum árum verið að auka gæðaeftirlit á eigin vegum. Sjútvrn. gaf út leyfisbréf, eins og ég sagði áður, 27. mars þar sem heimilað er að starfrækja eftirlitsdeild sem framkvæma má eftirlit og mat á öllum söltuðum sjávarafurðum öðrum en söltuðum hrognum og saltaðri síld. Í leyfisbréfi segir að verði ágreiningur um mat skeri Ríkismat sjávarafurða úr um þann ágreining. Leyfisbréf þetta er byggt á ákvæðum laga nr. 53/1984, um Ríkismat sjávarafurða og má í því sambandi vísa í 2., 14. og 18. gr. laganna. Það er því ekki rétt, sem fram kemur í fsp., að Sölusamband ísl. fiskframleiðenda hafi verið fengið í hendur yfirmat á saltfiski. SÍF hefur hins vegar fengið úttektarmatið í hendur, sbr. það leyfisbréf sem ég hef áður vitnað til. Ég skal vera mjög stuttorður um 3. og 4. liðinn. Það er að sjálfsögðu mjög mikilvægt að fylgst sé með geymslu og ástandi landaðs afla allt til þess að vinnsla hans hefst. Á þetta hefur verið lögð hin mesta áhersla og fiskmatsráð óskaði í s. l. janúarmánuði m. a. eftir því við Ríkismat sjávarafurða að það herti á eftirliti í hráefnisgeymslu. Það er því von sjútvrn. að slíkt hafi verið gert eftir því sem nokkur kostur er. Hér er hins vegar um svo mikilvægt eftirlit að ræða að að sjálfsögðu er ávallt hægt að gera betur og kann vel að vera að eitthvað hafi á skort í þessu eftirliti. Að sjálfsögðu hefur Ríkismat sjávarafurða þar mikilvægu hlutverki að gegna en mikilvægast er þó að framleiðendur sýni árvekni. Ef framleiðendur eru sér þess ekki meðvitandi getur ekkert eftirlit bjargað því, en þá getur Ríkismat sjávarafurða stöðvað vinnslu. Nú er í endurskoðun reglugerð nr. 55/1970 um ferskan fisk. Reglugerðin var send hagsmunaaðilum til umsagnar í byrjun janúar. Svör hafa ekki borist nema frá síldarútvegsnefnd, Félagi fiskvinnslustöðva og fagfélagi fiskiðnaðarins, Fiskiðn. Með reglugerð þessari mun eftirlit með geymslu og ástandi landaðs afla fram til þess að vinnsla hans hefst verða eflt. Að því er varðar fjórða liðinn þá eru ferskfiskmatsmenn í öllu landinu nú 58. Þar af eru 19 í fullu starfi en hinir u. þ. b. 2/3, eru í hlutastörfum. Óánægju hefur gætt meðal ferskfiskmatsmanna vegna launa. Um þessar mundir er að ljúka gagnasöfnun varðandi störf og umfang ferskfiskmats í öllum verstöðvum í landinu. Að lokinni úrvinnslu þeirra gagna verða gerðar ráðstafanir sem nauðsynlegar þykja til úrbóta varðandi störf þeirra. Eitthvað mun hafa verið um það á undanförnum árum, og á sér e. t. v. stað enn þá án þess að um það skuli nokkuð fullyrt hér, að matsmenn, og þá frekast þeir sem enga yfirvinnu fá greidda, þ. e. hlutastarfsmenn, eins og kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda, innheimti sérstaklega fyrir stærðarflokkun á fiski. Ég vænti þess að svar þetta sé bærilega fullnægjandi og ég þurfi ekki að bæta hér við. Ég mun reyna að standa við loforð mitt við hæstv. forseta.



Herra forseti. Hér er augljóslega um yfirgripsmikið mál að ræða, og það er afleitt að í svona umræðum þar sem tekist er á um ákveðin grundvallaratriði, skuli sjútvrh. hreinlega lenda í því í fyrstu atrennu að tala sig dauðan. Ég geri það hér með að tillögu minni sem sjútvrh. í Nd.. þar sem nú er komið að lokum þessa þings, að þetta mál verði tekið upp í sjútvn. Nd. í haust. Þar fór fram mikil umræða um lögin um Ríkismat á sínum tíma. Nú liggja fyrir fyllri upplýsingar, m. a. álit prófessors Sigurðar Líndals, og mér sýnist á öllu að þetta mál verði hreinlega ekki útkljáð eða rannsakað eins og nauðsynlegt er í þessari umræðu hér. Ég vildi aðeins gera örfá atriði að umræðuefni á þessum mjög stutta tíma sem ég því miður hef hér óumflýjanlega. Menn geta haft mismunandi hugmyndir um það hvernig eigi að haga mati sjávarafurða og mismunandi hugmyndir um hlutdeild ríkisins og hlutdeild framleiðenda. Sjálfur hef ég talað fyrir aukinni hlutdeild framleiðendanna í þessum efnum en það er alveg ljóst að fara verður að lögum og ég fæ ekki betur séð, ef ég ber saman lög og reglugerð, en eftirlitsmönnum framleiðenda beri skv. 18. gr. laganna að fylgjast með yfirmati sem fram fer á vegum Ríkismats. Það er m. ö. o. augljóst hver leikur þar fyrstu fiðlu. Það er Ríkismatið. Þar eru svo hins vegar eftirlitsmenn framleiðendanna í því hlutverki að fylgjast með. Þeir eru á annarri fiðlu. Það sem gerist hins vegar þegar kemur yfir í reglugerðina er að þá hefur hljómsveitarskipanin snúist við. Þá gerist það skv. 8. gr. reglugerðar, ef ég man rétt að Ríkismat sjávarafurða fylgist með því að eftirlitsstarfsemi útflytjanda sé fullnægjandi og úttekt afurða sé í samræmi við gildandi fyrirmæli. Þarna virðist mér verða viss áherslumunur, þannig að skv. lögum sé það að frumkvæði Ríkismats að yfirmat er gert, en það breytist þegar kemur til reglugerðarinnar. Mér sýnist að með bréfi frá sjútvrn. 21. nóv. 1984, þar sem gerð er tilraun til þess að skilgreina yfirmat það er talað um úttektarmat og yfirmat, þá sé verið að undirbúa þessa breytingu, sem síðan kemur fram í reglugerð, þar sem stendur að sjútvrn. geti falið eftirlitsmönnum framleiðenda flokkun og úttekt sjávarafurða til útflutnings. Með þessum litteratúr er þessari kúvendingu komið í gegn. Ég tel að þarna sé augljóslega á ferðinni svo mikið misræmi milli laganna og reglugerðar að það sé óumflýjanlegt að sú nefnd sem mest vann í þessum málum á síðasta þingi, sjútvn. Nd., taki málið upp í haust. Ég mun fara formlega fram á það við formann nefndarinnar að svo verði gert vegna þess að augljóst er að þetta mál verður ekki rætt á fullnægjandi hátt hér í ræðustólnum.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að skrifa upp á þessa fsp. til hæstv. sjútvrh. þar sem svo vill til að ég þekki nokkra menn sem hafa afskipti af mati á sjávarafurðum, bæði matsmenn og verkendur, og frá þessum mönnum heyri ég ítrekað ævintýralegar sögur um margvíslega misbresti á framkvæmd laganna og vinnubrögðum í matsgerð. Hér hafa af hálfu 1. fyrirspyrjanda verið rakin nokkur dæmi. Hann hefur enn fremur vísað til álitsgerðar sem Sigurður Líndal hefur látið frá sér fara, en í henni felst vægast sagt harður dómur um óstjórn og skipulagsleysi í þessum málaflokki. Nú hef ég enga stöðu til að kynna mér öll málsatvik. En það hlýtur að vera skylda hvers þm. að leggja við eyrun þegar fullyrt er og dæmi sýnd um að lög séu brotin, að lög og reglugerðir samrýmist ekki. Og allra helst hljóta menn að staldra við þegar fullyrt er að mikið tjón hljótist af, ekki aðeins fyrir fiskvinnsluna heldur líka að sjálfsögðu fyrir þjóðina alla. Hæstv. ráðh. hefur líka tekið fram, að því er varðar 1. lið fsp., að Ríkismatið beri enga fjárhagslega ábyrgð á þeim mistökum sem fram koma í mati á sjávarafurðum. Það má vel vera rétt. En því má líka halda fram að Ríkismatið hafi siðferðislega ábyrgð. Og hver svo sem ber ábyrgðina þá er ljóst að þjóðin ber skaðann. Hér hefur verið vísað til bréfs frá hæstv. ráðh. til Sambands ísl. fiskframleiðenda um mat á saltfiski. Nú get ég út af fyrir sig fallist á að kannske sé það skynsamlegasta aðferðin að láta matið vera í höndum seljendanna, enda eru það þeir sem hafa mesta hagsmuni af því að varan sé í góðu og fullkomnu lagi. En lögin segja til um annað, og meðan svo er er náttúrlega útilokað að sætta sig við það að reglugerð sé gefin út sem stangast á við lögin og að fyrirmæli eða bréf séu send frá rn. sem stangast líka á við lögin. Í svörum hæstv. ráðh., sem voru fróðleg út af fyrir sig, kemur fram og viðurkennt er að ýmis misbrestur sé á þessum málum. Hann lofar því hins vegar að ráðstafanir verði gerðar og er sjálfsagt að gera ráð fyrir að því verið fylgt eftir. En ég leyfi mér að fullyrða að þessi fsp. hafi átt fullan rétt á sér, að hér sé víða pottur brotinn og ég skora á hæstv. ráðh. að fara ofan í saumana á þessu máli því að hér eru miklir hagsmunir í húfi.



Herra forseti. Fyrir rúmu ári voru samþykkt lög hér á hv. Alþingi um Ríkismat sjávarafurða. Undirbúningur að þeim lögum hafði staðið nokkuð lengi, jafnvel svo misserum skipti og frv. hafði um tíma verið kallað skúffufrv. fyrrv. sjútvrh. og gekk á ýmsu að koma þessu fram. Hvatinn að þessum lögum var m. a. sá að talið var að það þyrfti að minnka kostnaðinn í kringum Framleiðslueftirlit sjávarafurða og einhvern veginn fann maður þann undirtón einnig að þar þyrfti líka að skipta um fólk. Lögin voru samþykkt en það tók eina sjö, átta mánuði að semja reglugerð eftir þeim. Lögin voru að flestra dómi, sem þekkja til þessara mála, mun verri lög en þau sem voru í gildi áður, enda er það að koma í ljós að reglugerðin, sem sett hefur verið eftir lögunum, stenst ekki. Lögin standast raunverulega ekki og það er ekki hægt að framkvæma lögin eftir því sem ætlast er til skv. reglugerð. Þær leiðréttingar sem átti að gera með þessum lögum, þ. e. að minnka kostnað við Framleiðslueftirlit sjávarafurða, munu ekki hafa gengið sem skyldi. Það er nú erfitt að ræða um þennan þátt þar sem sjútvrh. hefur lítinn tíma til þess að svara og hann fellur ekki beinlínis inn í þennan spurningarramma. En það er almennt álit manna að lítið hafi dregið úr kostnaði en aftur á móti aukist mjög kostnaður hjá þeim aðilum sem hafa tekið að sér matið. Ég hef heyrt að gert sé ráð fyrir því hjá Sölusambandi ísl. fiskframleiðenda að kostnaðurinn við saltfiskmatið á næsta ári verði milli 5 og 8 milljónir. Það hleypur einhversstaðar á þeim tölum. Ábyggilega hefur sparnaður hjá Framleiðslueftirliti sjávarafurða ekki orðið neitt nálægt þessum tölum. Það væri gaman að spyrja um annan þátt sem átti að laga þar í stofnuninni. Það er í sambandi við það hver raunverulega sé nú forstjóri þess fyrirtækis. Það ganga þær sögur að sá framkvæmdastjóri sem ráðinn var af stofnuninni sé ekki lengur við störf í stofnuninni og muni jafnvel hafa sagt upp störfum. Það væri gaman að fá að vita hvort ekki er fyrirhugað að auglýsa þetta starf, eða hvort það sé rétt, sem maður heyrir talað um, að fyrir stofnuninni sé enginn framkvæmdastjóri. Þannig hefur farið um tilætlun þessara laga. Minnkandi kostnaður, breyting á mannahaldi, allt stendur raunverulega í uppnámi. En aðeins, herra forseti, til viðbótar. Sjútvrh. nefndi hér að tvennt ólíkt væri úttektarmat og yfirmat og það sem hefði verið falið Sölusambandi ísl. fiskframleiðenda væri úttektarmat á afurðum. Hvað skyldu nú lögin segja um þetta? Í V. kafla laganna er ákvæði um afurðadeild. Þar segir í upphafi 14. gr.: „Afurðadeild annast yfirmat á öllum fiskafurðum til útflutnings.“ Yfirmat á öllum fiskafurðum til útflutnings. Hæstv. sjútvrh. er ekki að gera annað en að snúa út úr þegar hann er að tala um að það sé eingöngu úttektarmat sem saltfiskframleiðandanum hefur verið falið að sjá um. Það er það yfirmat sem talað er um í lögunum.



Herra forseti. Það sem ég vil leggja áherslu á á þessum tveimur, þremur mínútum sem þm. hafa hér til að segja nokkur orð er þetta: Alþingi setur lög. Um þau lög var mikill ágreiningur. Margir voru þeirrar skoðunar að lögin væru klúður. Þau mundu gera illt verra, flækja málin og gera mat á sjávarafurðum flóknara og erfiðara en verið hafði. En engu að síður, lögin voru sett, löggjafinn hafði talað, og þegar löggjafinn hafði tjáð skoðun sína á því hvernig mat á sjávarafurðum ætti að fara fram, þá átti ráðherra að framkvæma lögin. Til þess er hann. Ef ráðherra komst að þeirri niðurstöðu um síðustu áramót að lögin væru óframkvæmanleg, svo vitlaus sem þau eru, og ég get vel trúað því, þá átti ráðherra auðvitað að leggja til við Alþingi breytingar á lögunum. En í staðinn fyrir að leggja til við Alþingi breytingar á lögunum, þá ákveður ráðherra að breyta lögunum með reglugerð. Slíkt getur Alþingi ekki látið bjóða sér. Í framhaldi af þessari umræðu og þeim upplýsingum sem hér hafa komið fram hlýt ég að skora á hæstv. sjútvrh. að sjá sóma sinn í því að fella þessa reglugerð úr gildi. Hún er vitleysa og stenst ekki lög.



Herra forseti. Ég mótmæli því, sem hér er haldið fram, að hér hafi verið brotin lög, Ég vitnaði í ákveðnar greinar í lögunum þar sem heimilað er að stofna slíkar deildir eins og hjá Sölusambandi ísl. fiskframleiðenda. Eru menn þá að halda því fram að það hafi verið ólöglegt allan tímann að SH og SÍS rækju slíkar deildir? Vilja menn halda því fram? Hafa menn svona mikinn áhuga á því að hafa allt undir opinberum rekstri að allt eftirlit með fiskinum eigi að vera þar? Það er meiri tiltrúin á opinberan rekstur sem kemur fram hjá þessum hv. þm. Auðvitað skiptir mestu máli að þeir aðilar sem vinna á markaði og eru að selja þessa vöru beri þarna mesta ábyrgð sjálfir og reyni að framkvæma sem vandaðast eftirlit. Ríkismat sjávarafurða hefur eftirlit með þessum eftirlitsdeildum og það er ekki ástæða til annars en að hrósa þeim öllum fyrir ágætt starf. Ég er alveg viss um að opinber eftirlitsstofnun gæti ekki unnið það eins vel og þær hafa gert. Aðalatriði þessa máls er að sjálfsögðu hvort gæði íslenskra afurða fara batnandi eða ekki. Okkar útflutningstölur segja að svo hafi verið. Við höfum verið að selja miklu meira af fiski að undanförnu í gæðaflokkum en áður. Við erum að koma öllum okkar afurðum út án þess að framleiða skreið. Þetta skiptir meginmáli. Ég vil að lokum mótmæla því að hér hafi verið brotin lög. Hitt er svo annað mál að viðkvæm löggjöf eins og þessi þarf ávallt að vera í endurskoðun og taka mið af reynslunni. Ég tek fyllilega undir það. Og að sjálfsögðu er ýmislegt í þessari löggjöf sem mætti betur fara eins og í mörgum öðrum lögum. Það eiga menn að viðurkenna. En ég viðurkenni alls ekki og mótmæli því mjög harðlega að hér hafi verið brotin lög. Og mér er alveg sama hvað prófessor Sigurður Líndal segir um það.



Herra forseti. Aðeins örstutt til þess að mótmæla þeim mjög svo annarlega lagaskilningi sem verið var að túlka í ræðustól rétt í þessu. Aðalatriði þessa máls, segir hæstv. ráðh., er það hvort íslenskur útflutningur batnar að gæðum eða ekki. Hann horfir gersamlega sem löggjafi fram hjá því að hér er verið að ræða um lög en ekki um gæði íslensks útflutnings. Það er verið að spyrja þeirrar spurningar hvort hér sé farið að lögum eða ekki. Bandalag jafnaðarmanna var mjög á móti þessum lögum, mjög svo, þegar þau voru sett. Það breytir samt sem áður ekki þeirri afstöðu okkar að fara skuli að lögum þegar þau hafa verið sett. Í 14. gr. þessara laga stendur skýrt og skorinort: Afurðadeild annast yfirmat á öllum fiskafurðum til útflutnings, eins og hér hefur verið margítrekað. Við þurfum ekki annað en þurrka út orðið afurðadeild og setja í stað þess eitthvert nafn: Jón Jónsson annast yfirmat á öllum fiskafurðum til útflutnings. Þá er það alveg á hreinu að hann getur ekki afhent þetta starf einverjum öðrum aðilum í hendur. Skoðun Sigurðar Líndals á þessu máli, hvort sem hæstv. ráðh. vill taka mark á henni eða ekki, hlýtur því að vera rétt.



Herra forseti. Ég skal ekki tefja umræður. Ég átti á s. l. vori í allharðvítugum dellum og hélt því fram að sá lagabálkur er væri verið að semja og samþykkja væri forkastanlegur, hann væri svo illa unninn í upphaflega frv. sem lagt var fyrir Alþingi að beinar mótsagnir væru milli lagagreina. Og ekki nóg með það. Sama efnið var kannske tekið fram í fjórum greinum. Á síðustu stundu tók sig til sjútvn. Nd. á næturstund með heilan lagabálk og gerði 20 umfangsmiklar brtt. Sjútvrh. taldi engar brtt. nauðsynlegar. Síðan fór þetta fyrir Ed. Hún gerði fjórar umfangsmiklar brtt. Sökum tímaskorts gat hún ekki gert fleiri, var sagt af einum ræðumanni frá nefndinni. Og hvað svo? Ég varaði við þessum vinnubrögðum ásamt fleiri hv. alþm. Þá segir einn vitrasti prófessor Háskólans, - sem náttúrlega sjútvrh. kemur ekkert við. Hann er ráðherra, hvað kemur honum við lagaprófessor? - þessi virðulegi og virti lagaprófessor segir; með leyfi forseta: „Þessi lagasetning hefur tekist miklu miður en skyldi og hlýtur það að vera nokkurt umhugsunarefni fyrir alþm. hvernig það gerist að lög þannig úr garði gerð komist í gegnum þingið. Einhver brotalöm virðist vera á tæknilegum undirbúningi löggjafar hér á landi.“ Ég hygg að alþm. væru reiðubúnir til breytingar á þessu, nema hæstv. sjútvrh. Honum koma lagaprófessorar ekkert við. Hann gefur bara út reglugerðir burtséð frá lögum.



Herra forseti. Hæstv. sjútvrh. nefndi það í ræðu sinni, eða svo mátti skilja á ræðu hans, að ágæti þessarar reglugerðar, þeirra laga sem hér hefur verið rætt um, væri þegar farið að koma í ljós, nú væri íslensk framleiðsluvara miklu betri, það hefði komið fram. En ef við lítum á dagsetningar í þessu sambandi þá er hæstv. sjútvrh. ekki að hæla sínum eigin handaverkum eða sínum eigin lögum eða sínum eigin reglugerðum, heldur er hann að hæla gamla kerfinu af því að gamla kerfið hefur verið í gangi fram á síðustu daga. Hinn 15. mars var reglugerðin samþykkt og það er varla hægt að fara að hæla sér af útkomunni út úr þeirri reglugerð, út úr framkvæmd þessara laga nú um miðjan júní. Það er langt frá því að nokkur reynsla sé komin á reglugerðina og lögin. Og því miður óttast menn frekar að það verði á hinn veginn, að þessi lög og þessi reglugerð verði þess valdandi að afurðir okkar verði ekki eins góðar og verið hafa.



Herra forseti. Hér hefur komið fram gagnrýni á lögin. Alþingi getur að sjálfsögðu sjálfu sér um kennt ef lögin eru illa úr garði gerð. Hér hefur komið fram gagnrýni á að framkvæmd bæði á reglugerð og lögunum sé ábótavant. Það má vel vera að einhverjir sem hafa tekið til máls hafi tekið stórt upp í sig en ég held að ástæðulaust sé fyrir hæstv. sjútvrh. að fyrtast við þó að menn veki máls á þessu mikla hagsmunamáli og þessu viðkvæma deilumáli sem sjávarafurðamatið er. Ég held að það væru miklu eðlilegri og skynsamlegri viðbrögð hjá hæstv. ráðh. að hlusta á þær raddir sem benda á brotalamirnar og athuga hvort ekki megi fara betur. Ég endurtek það sem ég sagði áðan, og er að því leyti sammála hæstv. ráðh., að mér finnst í sjálfu sér eðlilegast að matið, hið almenna mat, sé í höndum seljendanna sjálfra, verjendanna, vegna þess að á þeim brennur eldurinn og þeirra eru hagsmunirnir. Og ég skil lögin svo að í aðalatriðum sé gert ráð fyrir því að hið almenna mat sé í þeirra höndum en ríkismatið og eftirlitið sé í höndum Ríkismatsins. Sannleikurinn er hins vegar sá, eftir því sem upplýsingarnar benda til, að þessu er ekki fylgt eftir. Þetta er ekki svona. Að því leyti sem Ríkismatið á að vera með eftirlitið, þá er það vanrækt og það virðist vera gert með vitund og jafnvel með ráði hæstv. yfirvalda. Það er þetta sem alþm. eru að benda á og gagnrýna vegna þess að auðvitað er það skylda þingsins að sjá til þess að lögum sé fylgt eftir og eftir þeim sé farið, hversu umdeild sem þau eru. Þess vegna hvet ég til þess að í kjölfar þessarar umræðu verði það eitt af verkum hæstv. ráðh. að fara ofan í saumana á þessu máli og kynna sé hvar eða a. m. k. hvort pottur sé brotinn í þessu mikla og stóra hagsmunamáli, ekki bara fiskseljenda og verkenda, heldur okkar allra, því það skiptir miklu máli að útflutningur sé þannig að sem mest verð fáist fyrir hann og að gæði vörunnar séu þannig að hana þurfi ekki að endursenda hingað vegna galla sem stafa af slöku gæðamati.



Herra forseti. Aðeins örstutt. Vegna þeirra ummæla sem hér hafa fallið um hlutdeild prófessors Sigurðar Líndals í þessu máli vil ég benda á að það sem fræðimaðurinn Sigurður hefur gert er að taka lögin og reglugerðina, sem eru hin opinberu gögn í þessum málum, og leggja sitt mat á þau. Og útkoman liggur fyrir í þessari úttekt. Menn sem eru að túlka lög í landinu eiga ekki að þurfa að vera á beinni línu við rn. sem einhvern tíma hafa lagt þessi frv. fram. Það hlýtur að vera að bókstafurinn standi. Þetta er útkoman úr því sem þar er að finna og það er vissulega umhugsunarefni fyrir þingið og náttúrlega ríkisstj. hvernig þetta lítur út. Ég get vitnað til örfárra atriða. T. d. segir hér: „Í öðru lagi er einsýnt að ríkismat á öllum fiskafurðum til útflutnings er algerlega í höndum afurðadeildar Ríkismatsins og lögin hafa ekki að geyma neina heimild til að fela öðrum eða sérstökum aðilum það verk.“ Síðan segir: „Ekki er nánar útlistað hvað felst í þeim orðum 3. gr. að sjá um flokkun og úttekt sjávarafurða til útflutnings. Eftir eðlilegri orðanotkun verður að leggja þessa starfsemi að jöfnu við yfirmat til útflutnings, sem afurðadeild Ríkismatsins á að annast á öllum fiskafurðum skv. upphafsorðum 14. gr. Fer þetta ákvæði reglugerðarinnar því í bága við framangreint ákvæði laganna.“ Ég get lesið áfram, með leyfi forseta: „Að svo miklu leyti sem gert er ráð fyrir að aðrir en Ríkismat sjávarafurða annist eftirlit með og úttekt á afurðum til útflutnings er það í ósamræmi við upphaf 14. gr. laganna og fær ekki staðist.“ Ég held að menn þurfi ekki frekar vitnanna við í þessu máli. Hvað sem þeim finnst um hvernig eigi að standa að úttektarmálum og þess háttar þá er alveg ljóst að mínu mati að sjútvn. Nd., sem hafði þetta mál lengst til meðferðar, hefur auðvitað fulla ástæðu til að kíkja á það. Ég vil því endurtaka tilmæli mín til formanns nefndarinnar, sem ég sé að er nú í salnum, að nefndin líti á þetta ef hún verður eins skipuð og skilar sér til þings í haust, vegna þess að það er augljóst að málið fær ekki næga umfjöllun núna.



Herra forseti. Þetta mál um Ríkismat sjávarafurða var mikið rætt á s. l. vori og skiptar skoðanir þar um. En um niðurstöðuna í því máli held ég að allir hafi verið sæmilega sáttir, enda skil ég ekki þá umræðu sem hér fer fram. Á hvern er verið að ráðast? Hverja er verið að gagnrýna? Sölusamtökin lögðu mikið kapp á það að fá sjálf að hafa sem mest eftirlit og mat á sinni eigin vöru því að þar brann eldurinn heitast. Ef þau gátu ekki selt sína vöru, þá var það þeirra að kippa því í lag. Það var fast sótt af þeim aðilum að fá að meta sem mest sjálfir. Það hefur verið gert, þeim hefur verið leyft að gera það í mörg ár. Það er ókunnugleiki margra ræðumanna hér að halda því fram að það hafi orðið afturför í þessum efnum við þessa breytingu. Síður en svo. T. d. hefur SÍF sótt það mjög fast, vil ég segja hv. 4. þm. Vesturl., að fá að gera þetta sem mest sjálft. Hvað eru menn að gagnrýna? Vilja menn ekki fá nokkurt frelsi í þessu efni heldur hanga í gamla kerfinu og fá engu breytt? Þá kemur að hinum partinum sem ég legg engan dóm á. Ég er ekki lögfræðingur og ekki lagasmiður. Það má vel vera að það þurfi að lagfæra eitthvað í þessum lögum, á það legg ég engan dóm, en að því skyldi ég standa ef þarna væru veikir hlekkir í. En varðandi framkvæmd þessa máls, þá er það ósæmileg gagnrýni sem hér er höfð í frammi á hæstv. ráðh., sem ég tel hafa unnið vel að þessum málum og eins og best er fyrir hönd bæði framleiðenda og þeirra sem eru að fá sem mest út úr okkar sjávarafurðum. Þess vegna skil ég ekki þá gagnrýni sem hér hefur verið höfð uppi.



Herra forseti. Það er varla að maður þori að koma hingað þegar allt fer svona af stað en ég skal reyna að vera afskaplega hógvær. Ég held þrátt fyrir allt, og hvað sem má segja um ágæti þessa lagaprófessors, að hann hefði haft gott af því að tala við menn sem hafa vit á fiski. Ég veit ekki hvort hann hefur lesið grg. með frv., en þar er t. d. skýrt mjög rækilega hvað átt er við með yfirmati. Mér skildist, eftir því sem ég heyrði þessa grg. hans, að hann legði nokkurn annan skilning í yfirmat heldur en gert er í grg., sem lagasmiðirnir, sem voru lögfræðingar, hljóta nú að hafa ætlast til. Mér finnst sem sagt fyrst og fremst vera hér um misskilning á orðinu yfirmat að ræða, hvers konar yfirmat það er sem menn vilja láta fara fram. Í sumum tilfellum er yfirmat þannig gert að það er skoðaður hver einasti fiskur, t. d. saltfiskur, en meining lagasmiðanna virðist hafa verið sú að breyta því þannig að það yrði svonefnt prufumat, þ. e. „tékk“, tekinn ákveðinn fjöldi sýnishorna og þau skoðuð og það sem út úr því kæmi yrði látið ráða. Þannig fer skoðun á mjög stórum hluta af öllum framleiðsluvörum heimsins fram. Eitt í sambandi við það sem hv. 4. þm. Vesturl. sagði, að 5–8 millj. kostnaður fyrir SÍF í mat er mjög lítið miðað við það sem aðrir eyða í gæðaeftirlit og í matvælaframleiðslu heimsins. En ég er ekki viss um að það eigi að spara neins staðar, heldur eigi að bæta hinu við. Ég vil sem sagt ekki hafa þessi orð fleiri en ég hefði mjög gjarnan viljað það, og út af þeim orðum sem fallið hafa um verkfræðingastóð úr þessum ræðustól, þá mætti nefna það um fleiri stéttir.



Fleiri hafa ekki kvatt sér hljóðs og er þá umr. lokið. Þess má geta að með þessari umr. er lokið að fara með fsp. skv. gildandi lögum og þegar við tökum næst til við fsp., þá förum við eftir nýjum lögum sem þetta Alþingi hefur sett.