Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fjhn. d. hefur fjallað um frv. og er sammála um að leggja til, að það verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Ég leyfi mér að vekja athygli hæstv. forseta og hv. þm. á því, að það hefur orðið prentvilla í dagskrá þessarar hv. deildar í dag, 11. málið á dagskránni, þ.e.a.s. 133. mál í Nd, á þskj. 163 heitir ekki frv. til laga um Fiskiðjuver ríkisins, heldur frv. til laga um Fiskiðju ríkisins. Það má segja, að þeim, sem sáu um prentun dagskrárinnar sé nokkur vorkunn, að hafa ruglað titli þessa þingskjals saman við hliðstæða titla á öðrum þskj. og þetta leiðir hugann að þeirri miklu vinnugleði, sem ríkir hér á þessu þingi. Hér í umr. áðan var aðeins á þetta drepið. Hv. þm. Hannibal Valdimarsson fór hörðum orðum um það, að hv. 8. landsk. þm. Steingrímur Pálsson hefði tekið ófrjálsri hendi tiltekið frv. Ég ætla ekki að blanda mér í þær umr., en ég skrifaði eftir hv. þm. Hannibal Valdimarssyni eina setningu. Hann var að ræða um það, að hann hefði tvisvar eða þrisvar flutt þetta mál áður. Síðast, að ég hygg, fyrir 2-3 árum, þá kemur honum það til hugar að flytja það enn, en ræðir svo málið við hv. þm. Steingrím Pálsson og nú sagði hv. þm. Hannibal Valdimarsson, „þá fól ég honum að flytja þetta mál.“ Mér er ekki kunnugt um, að þær reglur ríki í þingflokki Alþb., að einn eða annar þm. geti falið einum eða öðrum þm. að gera hitt eða þetta. Það er ekki svo langt síðan hv. þm. Hannibal Valdimarsson sagði skilið við þingflokk Alþb., að hann ætti að muna þetta. Það gætu jafnvel komið upp grunsemdir um það, að skortur á slíku valdi hafi verið eitt af því, sem olli því, að hann fór úr flokknum.  Við Alþb menn hér á þessu þingi höfum haft nokkuð svipaða sögu að segja og hv. þm. Hannibal Valdimarsson hér áðan á þessu þingi, þar sem vinnugleðin ríkir. Sú vinnugleði er nú reyndar svo mikil hjá sumum, að þeir verða endilega að flytja þau sín sömu mál, sem aðrir þm. hafa þegar flutt, sbr. til að mynda dagskrá þessarar hv. d. í dag. 1. liður hennar heitir: „Rannsókn aðdraganda verðstöðvunar.“ 2. liður heitir: „Rannsókn á verðhækkun.“ Hér er í aðalatriðum um nákvæmlega sama málið að ræða, þó að fyrirsögnin sé ekki nákvæmlega hin sama. En fyrirsögnin er oft á tíðum alveg hin sama, sbr. enn dagskrá þessarar hv. d. í dag. 5. liður heitir: „Eyðing refa og minka“. 6. liður heitir líka: „Eyðing refa og minka“. En í þessu flóði till. og frv. sjáum við Alþb: menn óneitanlega æði oft birtast mörg gömul baráttumál okkar, flutt af þm. annarra flokka. Þetta er okkur að sjálfsögðu mikið ánægjuefni, að slíkur áhugi skuli vera vaknaður hjá þm. fyrir málum okkar, því að þetta eru allt saman góð mál og þörf. Í frv. því, sem hér liggur fyrir, um Fiskiðju ríkisins, felst gamalt baráttumál okkar Alþb. manna. Frv. hefur þegar verið þrisvar flutt af okkar hálfu í þeirri mynd, sem það birtist hér. Flm. þess var Ragnar Arnalds, en það náði ekki fram að ganga. En nú á þessu atorkusama þingi, þá hefur málið einnig birzt í mjög svipuðu formi í frv., sem einn þm. stjórnarflokkanna, einn hv. þm. Alþfl., flytur í Ed. Það frv. heitir: „Frv. til laga um fiskvinnslustofnun ríkisins.“ Ég sagði hér áðan, að það væri engin furða, þó að þeir, sem eiga að ganga frá prentun dagskrár, ruglist á titlum hinna ýmsu mála, sérstaklega þegar þau eru svo skyld og það skyldi þó ekki vera, að á leiðinni væri frv., sem héti, eins og segir í dagskrá í dag: „Frv. til laga um Fiskiðjuver ríkisins.“ En í þessu frv., sem hér liggur fyrir, er eitt atriði, sem við Alþb.-menn höfum löngum lagt mikla áherzlu á. Það er nauðsyn á menntun, sérstaklega til verkstjórnar og annarra starfa í fiskiðnaði, - þetta atriði nýtur nú svo mikils skilnings hér á hinu háa Alþ., að krafan um fiskiðnskóla er fram borin æ ofan í æ af ágætum mönnum úr öllum flokkum. Guð láti nú allt þetta gott á vita. Af ástæðum, sem ég hef þegar nefnt, það er vegna endurtekinnar kynningar á efni þessa frv. hér á hinu háa Alþ., ætti ekki að þurfa að hafa um það mörg orð að þessu sinni. Við Íslendingar stöndum, eins og allir vita, langt að baki nágrannaþjóðum okkar í fullvinnslu matvæla úr sjávarafurðum. Sú iðngrein má heita, að hafi staðið í stað áratugum saman, þó að afli hafi hins vegar stór aukizt. Ríkisvaldið hefur lítið sem ekkert aðhafzt til þess að bæta úr þessu, en við svo búið má ekki lengur standa. Ríkisvaldinu ber skylda til að skipuleggja og skapa skilyrði til stóraukinnar fullvinnslu afurða úr sjó og þetta frv. er flutt með það sjónarmið í huga. Í frv. er gert ráð fyrir því, að niðurlagningarverksmiðjan á Siglufirði verði fullbyggð og búin þeim tækjum, sem þar eiga að vera, svo að hún geti starfað eðlilega og gegnt því hlutverkí, sem Alþ. ætlaði henni í upphafi. En frv. gerir einnig ráð fyrir því, að áfram verði haldið á sömu braut. Með 1. gr. er lagt til, að stofnað verði sérstakt ríkisfyrirtæki, sem beri nafnið „Fiskiðja ríkisins“, og starfi undir sérstakrí stjórn, sem Alþ. kjósi. Þetta nýja fyrirtæki, sem mundi strax taka við niðurlagningar verksmiðjunni á Siglufirði, taki síðan að sér það hlutverk að hafa forustu um tilraunastarfsemi við frystingu, niðurlagningu, niðursuðu og hvers konar fullvinnslu matvæla úr síld og öðrum fisktegundum í samvinnu við Rannsóknastofnun fískiðnaðarins. Fiskiðjan mundi einnig miðla reynslu og þekkingu til annarra framleiðenda á þessu sviði, og yrði þá að því stefnt, eins og gert er ráð fyrir í 2. gr. frv., að sett yrði á stofn sérstök rannsóknadeild, sem hefði með höndum vísindalegar mannsóknir í niðurlagningar- og niðursuðutækni. Í 2. gr. frv. er einnig gert ráð fyrir, að Fiskiðja ríkisins hafi forustu um öflun markaða erlendis. Markaðsöflun hefur, eins og allir vita, verið í molum á þessu sviði. Úr því þarf að bæta og reynslan sýnir, að það verður naumast gert á annan hátt en þann, að ríkisvaldið hafi þar forustu. Til þess að auðvelda framgang þeirra mála er gert ráð fyrir því í 2. gr., að Fiskiðjan beiti sér fyrir myndun sölusamtaka, sem annist sölu á fullunnum fisktegundum í ýmsum tegundum umbúða undir einu íslenzku vörumerki. Í þessari gr., þ.e.a.s. 2. gr., er einnig minnzt á fræðslumál fiskiðnaðarins, en það viðurkenna allir, að þau eru í hinum mesta ólestri. En ef á fót kemst sá fiskiðnaðarskóli, sem margir ágætir menn berjast nú fyrir hér á hinu háa Alþ., þá ætti að sjálfsögðu að vera sæmilega séð fyrir lausn þess vanda. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri, en með þessu frv. er í stuttu máli stefnt að því að niðursuðuiðnaður verði ekki lengur hornreka í íslenzku atvinnulífi, heldur verði hafizt handa um að gera hana á landsmælikvarða með víðtækri markaðsöflun og skipulagningu - gera þennan iðnað að því, sem allar aðstæður leyfa að hann verði og krefjast raunar, að hann verði, þ.e. einn af grundvallaratvinnuvegum þjóðarinnar. Ég legg svo til, að frv. verði, að lokinni þessari umr., vísað til 2, umr. og sjútvn.



Herra forseti. Þetta frv. um félagsmálaskóla verkalýðssamtakanna hefur verið margflutt á hv. Alþ. og margsinnis fyrir því mælt, margsinnis gert hv. þm. ljóst, hvað í frv. fælist og hvílík þörf sé fyrir að fá það lögfest. Málið hefur ekki verið nákvæmlega í þessu formi flutt alltaf, en að meginstofni til er það þó eins og það var upphaflega flutt, en síðar gerðar á því í samráði við breytilega meðflm. breytingar í einstökum atriðum, einkum til samræmis við kröfur til fræðslumála innan verkalýðshreyfingarinnar á líðandi stund og í næstu framtíð. Að þessu sinni er frv. flutt auk mín af hv. 7. þm. Reykv. og hv. 5. þm. Vesturl. Meginefni þess er það, svo að ég fari fljótt yfir sögu, að stofnaður verði félagsmálaskóli verkalýðssamtakanna og skuli hann starfa í tveimur vetrarnámskeiðum og einnig reka og starfrækja styttri fræðslunámskeið eftir þörfum. Um námsgreinar, einkanlega á vetrarnámskeiðunum, er talað í 2. gr. frv., en margvísleg fræðslustarfsemi og nánast öll, sem verkalýðshreyfingin teldi sér og sínum málum til framdráttar, eigi að vera rækt í styttri námskeiðum. Það er ætlazt til þess, að stjórn skólans sé í höndum 5 manna skólanefndar og skuli 4 nm. skipaðir af miðstjórn Alþýðusambands Íslands, en félmrh. tilnefni fimmta manninn og sé þessi fulltrúi ríkisvaldsins formaður skólanefndar, en tilætlunin er sú, að hið opinbera ríkissjóður, kostri skólahaldið, sökum þess að það sé í þjóðfélagsþágu, að slík fræðslustarfsemi sé veitt. Tilgangur með frv. er orðaður mjög stuttlega, en skýrt í grg., og vil ég, með leyfi hæstv. forseta, endurtaka það. Hann er sá að skapa starfandi og verðandi forystumönnum verkalýðshreyfingarinnar, áhugamönnum um störf hennar og hverjum félagsmanni hennar, sem njóta vill, möguleika til haldgóðrar fræðslu í þeim greinum, sem tengdastar eru starfi verkalýðssamtakanna. Ég held, að það sé varla hægt í saman þjappaðra máli að gera grein fyrir tilgangi frv. En þar næst vil ég svo víkja örfáum orðum að þjóðfélagsþörfinni fyrir slíka stofnun. Við flm. teljum það tvímælalausa skyldu þjóðfélagsins við verkalýðsstéttina, hina fjölmennustu atvinnastétt þjóðarinnar, að veita henni tækifæri til þeirrar fræðslu, sem henni er nauðsynleg til þess að geta rækt fálagslegt hlutverk sitt og eflt samtök sín og þroskað þau. Þessi skylda hefur verið viðurkennd til fulls af nágrannaþjóðfélögum okkar, Norðurlandaþjóðunum, því að þau hafa um langt skeið rekið slíka skóla á vegum verkalýðssamtakanna og borið uppi megin þungann af rekstri þeirra. Þessir skólar eru fleiri en einn hjá hverri Norðurlandaþjóð og miklu stærri í sniðum heldur en hér er ætlazt til. Samkv. þessu frv. er ætlun forráðamanna verkalýðshreyfingarinnar að fara smátt af stað, þannig að fræðslustarfsemin verði eðlilegt framhald af þeirri fræðslustarfsemi, sem verkalýðshreyfingin hefur þegar hrundið af stað með námskeiðahaldi á s.l. vetri og þessum vetri. Nýtt námskeið á að hefjast núna á vegum Alþýðusambands Íslands þann 4. des. n.k. Hvers vegna hyggst þá verkalýðshreyfingin ekki halda þessari fræðslustarfsemi áfram á eigin spýtur? Það er fljótsagt. Það er af því, að hana skortir til þess fjárhagslega getu. Enda teljum við, að það sé í þjónustu íslenzks atvinnulífs, að þeir menn, sem fara með hið vandasama hlutverk að ákveða kaup og kjór verkalýðsins í landinu, fara með samningamálin meðal margra annarra vandasamra hlutverka, það muni margfaldlega borga sig fyrir þjóðfélagið, að þeir menn séu sem beztri þekkingu brynjaðir til þess vandasama hlutverks og það hlutverk verður æ vandasamara, eftir því sem lengra líður. Það er orðin flókin sérgrein að standa svo sem þörf er á í því hlutverki að fara með samninga verkalýðssamtakanna gagnvart gagnaðilanum á vinnumarkaðinum. Og það varðar ekkert litlu fyrir þjóðfélagið, að þessi störf séu af þekkingu og samvizkusemi af hendi leyst. Við teljum því, flm., að það sé ekkert síður mál þjóðfélagsins í heild heldur en sérmál verkalýðshreyfingarinnar, að slíkri fræðslustofnun sé komið á fót, sem þetta frv. fjallar um. Eru þess nokkur dæmi í íslenzku þjóðfélagi, að sérfræðslustofnanir fyrir einstakar stéttir séu reknar á ríkisins kostnað? Jú, svo sannarlega. Þar er hægt að nefna marga sérskóla hinna ýmsu vinnustétta og þarf ekki annað en að nefna bændaskóla eða sjómannaskóla, en einnig eru komnir upp skólar fyrir miklu fámennari stéttir heldur en þær og hefur ríkið látið sig þau mál nokkru varða, því að það ber uppi verulegan hluta af kostnaði við rekstur slíkra skóla. Hví þá ekki einnig sérskóla og einkanlega félagsmálaskóla fyrir eina fjölmennustu atvinnustétt þjóðarinnar verkalýðsstéttina? Ég tel ástæðulaust að endurtaka enn þá einu sinni í langri framsögu efni þessa frv. að öðru leyti en því, sem ég nú hef gert og vil leggja til, herra forseti, að málinu verði að lokinni umr. vísað til heilbr.– og félmn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram á þskj. 146 frv. til l. um kaup og rekstur á Vestfjarðaskipi. Við vitum, að samgöngumál hér á landi eru veigamikill þáttur til að halda jafnvægi í byggð landsins. Góðar og greiðar samgöngur eru stór þáttur í atvinnulífi þjóðarinnar. Fyrir nokkrum árum fór að bera á miklum fólksflótta úr Vestfjarðakjördæmi þrátt fyrir gott atvinnulíf og höfðu menn af þessu þungar áhyggjur og reyndu þá að gera sér grein fyrir vandanum og þá fæddist sú hugmynd að fá lánað fjármagn hjá alþjóðastofnun til að sporna við þessari þróun eða fólksflóttanum. Hingað voru fengnir norskir sérfræðingar til að gera athuganir og rammaáætlun, sem síðan hefur verið nefnd Vestfjarðaáætlun og hugmyndin var, að á þessari áætlun skyldu vera ýmsir þættir, svo sem uppbygging atvinnulífsins, samgöngumál, félags– og heilbrigðismál og skyldi unnið að þessum þáttum í áföngum. Þegar hinir norsku sérfræðingar voru búnir að kynna sér að einhverju leyti málavexti á Vestfjörðum, þá töldu þeir eðlilegt að snúa sér að samgöngumálunum sem fyrsta þætti í þessari áætlun. Í tillögum, sem þeir gerðu, töldu þeir rétt að koma upp tveimur byggðakjörnum, á Ísafirði og Patreksfirði og byggja þar góða flugvelli og síðan að leggja greiðfæra vegi milli þessara þéttbýliskjarna. Þetta hefur nú verið framkvæmt að mestu leyti, en það er athyglisvert, að í tillögum þessara norsku sérfræðinga var einnig að finna, að þeir töldu bráðnauðsynlegt að halda uppi reglulegum og öruggum sjóferðum yfir vetrarmánuðina. Þessar tillögur sérfræðinganna hafa verið framkvæmdar nema tillaga þeirra um öruggar strandferðir. Þess vegna er ástandið í samgöngumálum Vestfirðinga í dag óviðunandi eins og málin standa. Við vitum, að frá Ísafirði og Patreksfirði eru all reglulegar flugsamgöngur við Reykjavík, en íbúar utan þessara byggðakjarna geta því miður ekki notfært sér þessar flugferðir vegna ófærðar og samgönguleysis yfir vetrarmánuðina. Hugmyndir um Vestfjarðaskip eru ekki nýjar af nálinni. Ótal samþykktir hafa verið gerðar af heimamönnum, þar sem skorað hefur verið á Alþ. og ríkisstj. að leysa þetta vandamál Vestfirðinga og málið hefur oft áður verið flutt í frumvarpsformi hér á Alþ., en allt situr við það sama. Reynslan hefur sýnt, að vel byggðir vegir tryggja ekki samgöngur að vetrinum milli byggðarlaga á Vestfjörðum. Þess vegna er ljóst, að ekkert annað en samgöngur á sjó, greiðar og öruggar vikulegar skipsferðir, geta fullnægt þörfum Vestfirðinga varðandi flutninga á milli Vestfjarðahafna og til annarra landshluta. Því miður hefur orðið mikil afturför í sjósamgöngum við Vestfirði og það er bein afleiðing þess samdráttar, sem orðið hefur í rekstri Skipaútgerðar ríkisins og við það hefur skapazt óviðunandi ástand hvað aðdrætti snertir. Þó var það sameiginleg skoðun Vestfirðinga, meðan Skipaútgerðin var ólömuð, að nauðsyn væri á auknum og bættum sjósamgöngum við Vestfirði, en þróun í þessum málum hefur alltaf snúizt á verri veg. Þegar haft er í huga, að einmitt þessir norsku sérfræðingar, sem mótuðu þennan þátt Vestfjarðaáætlunarinnar, lögðu til, að öruggar sjósamgöngur yrðu að vera yfir vetrarmánuðina, þá liggur í augum uppi, að þessum þætti um samgöngumál á Vestfjörðum er ekki lokið fyrr en Vestfirðingar fá sitt skip eða vikulegar skipsferðir til Vestfjarða, bæði á milli fjarða innan fjórðungsins og við aðra landshluta. Við vitum, að fyrir nokkrum árum var horfið að því ráði að reka sérstakt skip fyrir Vestmannaeyjar til að annast fólks– og vöruflutninga milli Eyja og Reykjavíkur. Reynslan hefur sýnt, að Vestmanneyingar hafa nú hagkvæmar sjósamgöngur við Reykjavík og rekstur skipsins hefur orðið betri en annarra skipa Skipaútgerðarinnar. Þótt Vestmanneyingar hafi allgóðar flugsamgöngur, þá eru þó bornar fram hér á Alþ. núna margvíslegar tillögur um meiri og betri sjósamgöngur við Vestmannaeyjar og þetta er vissulega eðlileg þróun. En þess vegna þarf engan að undra ósk Vestfirðinga um reglulegar og öruggar strandferðir og við þurfum ekki annað en hlusta á útvarpið síðustu daga. Það hefur gengið óveður yfir Vestfirði og við heyrum daglega í fréttum, að vegna snjóa séu fjallvegir tepptir. Þetta þýðir, að fólkið í sjávarþorpunum er lokað inni og hver og einn hlýtur að gera sér grein fyrir, hvað hér er mikið vandamál á ferðinni. Eitt af þeim málum, sem fléttast inn í þetta, er læknisskorturinn á Vestfjörðum. Það má segja, að hreint öngþveiti ríki í heilbrigðismálum í mörgum sjávarþorpum, því að ekki er hægt að komast til næsta læknis vegna samgönguleysis. Engar öruggar strandferðir eru heldur og það hljóta því allir að sjá, að hér er mikil alvara á ferðum og það skyldi einnig haft í huga, að það er einmitt þetta fólk, sem vinnur hörðum höndum að því að skapa gífurleg verðmæti í hið íslenzka þjóðarbú með erfiðri sjósókn og vinnslu sjávaraflans. Það hlýtur því að vera skylda Alþ. og ríkisstj. að leysa þetta vandamál fólksins, því að það er hagur allrar þjóðarinnar, að þetta fólk þurfi ekki að hrökklast frá sínum heimabyggðum vegna öryggisleysis og skorts á öruggum sjóferðum yfir vetrarmánuðina. Það er því alveg ljóst, að ef málið á að fá viðunandi lausn, verður að byggja nýtt strandferðaskip til að annast fólks– og vöruflutninga milli Vestfjarðahafna innbyrðis og við aðra landshluta, og í þessu frv. er lagt til, að svo verði gert og ég leyfi mér að óska þess, að hv. alþm. íhugi þetta vandamál Vestfirðinga mjög vel. Ég mun ekki hafa þessi orð fleiri og ég leyfi mér, herra forseti, að óska þess, að eftir þessa umr. verði málinu vísað til fjhn.



Herra forseti. Ég vil taka undir það með hv. flm., að hér sé þarft mál á ferðinni, þar sem um er að ræða byggingu og rekstur Vestfjarðaskips. Ég tel þó ástæðu til að vekja athygli á því, að þetta frv. er engan veginn nýtt hér í þingsölunum, því að á þingi 1962, aftur 1963 og í þriðja sinn 1964 flutti ég þetta frv., ekki frv. eins og þetta, heldur þetta frv. og ég hlýt að játa á mig, að ég er höfundur þessa frv. frá orði til orðs, eins og það er flutt nú á þinginu 1970, að því einu breyttu, að í staðinn fyrir töluna 20 millj. er núna sett talan 60 millj. En að öðru leyti frá orði til orðs með lestrarmerkjum og öllu saman er frv. eins og ég flutti það 1962 og árin þar á eftir ásamt meðflm. frá Framsfl., því að þá höfðu verið gerðar samþykktir um það í samtökum á Vestfjörðum, að gera bæri átak í sjósamgöngunum við Vestfirði. Og þess hafði verið farið á leit við mig sem Vestfjarðaþm. þá og aðra þm. Vestf. að flytja þetta mál, sem ég gerði með því að semja frv. og leitaði síðan til meðflutnings meðþm. minna í kjördæminu. Þá vildi svo til, að sjálfstæðismennirnir sögðust ekki óska eftir því að verða meðflm. að frv., því að þeir hefðu hugsað sér að flytja þáltill. á því þingi um þetta mál og þjóna þannig samþykktum heiman úr kjördæmi og þeir yrðu því ekki með. Báðir Vestfjarðaþm. Framsóknar voru þá í Ed., Hermann Jónasson og Sigurvin Einarsson og gátu af þeim sökum ekki orðið meðflm. að mínu frv. En þannig réðist það þá, að flokksmaður þeirra hér í d., Jón Skaftason, yrði meðflm. minn að frv. og ber þetta frv., sem ég er hér með í höndum, það með sér, að það var þá flutt af mér og Jóni Skaftasyni, sem menn kynnu kannske ekki skýringu á nema vita um þetta, að Hermann Jónasson og Sigurvin Einarsson vorn þá báðir í Ed. Það var því haft allt það samflot, sem hugsazt gat um að flytja á eins breiðum grundvelli og unnt var þetta frv. Svo var það einu sinni á okkar vegferð, okkar hv. 8. landsk., Steingríms Pálssonar, meðan við vorum flokksbræður, að hann flutti fá mál, en ég nokkuð mörg á þinginu og þá fól ég honum að flytja þetta frv., en tel mig ekki hafa afhent honum höfundarréttinn að frv. þrátt fyrir það. Við mig var nú, áður en frv. var flutt, ekkert talað og þess ekki getið í framsögu heldur, hvernig frv. væri til komið og þykir mér það heldur miður. En að sjálfsögðu breytir það engu um afstöðu mína til frv. Ég tel þetta gott frv. og gott mál og það er í fullu gildi enn þá fyrir Vestfjarðakjördæmi, því að það er rétt, sem hann sagði, að ekkert hefði verið gert til þess að bæta sjósamgöngurnar við Vestfirði á öllum þessum tíma, sem síðan er liðinn og þörfin því fullkomlega fyrir hendi enn þann dag í dag, enda hafði ég á þeirri málaskrá, sem ég hafði gert mér í byrjun þings um flutning mála, þar hafði ég ofarlega á blaði frv. um rekstur og byggingu Vestfjarðaskips. En út á eitt kemur, mér gefst þá tækifæri til að leggja málinu það lið, sem ég kann og get og það mun ég sannarlega gera, því að engu breytir, þó að ég telji mig eiga höfundarréttinn að frv., auðvitað fylgi ég því og veiti því allan stuðning. Samt hygg ég nú, að ef leitað væri til t.d. samtakanna STEFs, þá mundi það nú verða talið, að þm. ættu, meðan þeir sitja á þingi, höfundarrétt að sínum þingfrv., a.m.k. ef ekki er vikið frá efni þeirra að meginhluta, hvað þá heldur þegar þau eru orðrétt eins og höfundar hafa frá þeim gengið, eins og í þessu tilfelli. Ég vil undirstrika það, að hugtakið Vestfjarðaáætlun hefur í framkvæmd orðið allt of einhæft. Það hefur ekki annað verið gert í því máli en taka erlent lán og nú fer að koma að skuldadögum um það lán. Og þessu láni hefur verið varið án allt of mikils samráðs við fólkið á Vestfjörðum eða pólitíska flokka utan stjórnarliðsins, hefur verið varið í þrjá hluti, þ.e.a.s. til að byggja upp aðalveg frá Patreksfjarðarflugvelli til Ísafjarðarflugvallar, að verja nokkru fé til tveggja flugvalla, Ísafjarðarflugvallar og Patreksfjarðarflugvallar og nokkru fé til nokkurra hafna á Vestfjörðum. En að nokkuð hafi verið hugsað til annarra þátta þess ramma, sem væntanlegri Vestfjarðaáætlun var upphaflega sniðinn, sem sé fyrst og fremst til samgöngubóta á sjó, til þess hefur engu verið varið né til félagsmála eða menningarmála á nokkurn hátt. Það er aðeins þessi eini þáttur, sem til framkvæmda hefur komið, þ.e. varðandi vegi, hafnir og flugvelli, þ.e.a.s. þann þátt samgöngumálanna, en ekki samgöngur á sjó, sem norsku sérfræðingarnir á sínum tíma töldu þó vera eiginlega gildasta þáttinn og þann, sem mest lægi á í þjónustu fólksins á Vestfjörðum og það er mín sannfæring enn, að svo hefði verið, að það hefði fyrst og fremst varanlegast árið um kring, haft grundvallar þýðingu fyrir atvinnulífið á Vestfjörðum og Vestfirðinga í heild, að þeim þætti samgöngumála hefðu verið gerð myndarleg skil. Ég skal láta hér staðar numið, ég skal ekki teygja lopann um þetta. Ég vildi aðeins gera það ljóst, sem ég tel ekki góð vinnubrögð hér á Alþ., að taka frv. annarra þm., sem hér eiga sæti og flytja þau óbreytt án þess að geta heimilda. Ég tel það svona á mörkum þess heiðarlega og tel þá, að viðkomandi höfundum sé a.m.k. frjálst að gera mönnum ljóst, að þeir eru höfundar viðkomandi þingmáls, þó að aðrir hafi gripið þau á lofti í sinni málefnafátækt.



Herra forseti. Það var engan veginn hugmynd mín að taka höfundarréttinn af Hannibal Valdimarssyni í sambandi við þetta frv. En ég vil benda honum á, að ég hefði haldið, að þm. ættu ekki neinn einkarétt á því að koma hér með frv. til 1. og hann er ekki í dag þm. Vestf. Nýlega var haldið Alþýðusambandsþing Vestfjarða á Ísafirði og eftirfarandi samþykkt gerð þar, með leyfi hæstv. forseta: „20. þing Alþýðusambands Vestfjarða, haldið 24. og 25. sept. 1970, leggur þunga áherzlu á marg ítrekaðar kröfur þess um bættar samgöngur á sjó, bæði milli fjarða innan fjórðungsins og við aðra landshluta. Þó svo að þjónusta Djúpbátsins hafi verið aukin, vegur það ekki á móti þeirri hnignun, sem orðið hefur á þjónustu Skipaútgerðar ríkisins, en við hana hafa skapazt stórauknir erfiðleikar hvað aðdrætti yfir vetrarmánuðina snertir. Skorar því þingið á þm. kjördæmisins að endurflytja sérstakt frv. um Vestfjarðaskip.“ Og ég tel mig hafa gert það. Það má vel segja, að ég hafi kannske farið einförum, en þó bað ég einn þm. Vestf. að vera meðflm., en hann vildi ekki gera það.



Herra forseti. Ég þarf engu að bæta við það, sem ég áðan sagði. En ég læt í ljós undrun mína yfir því, að þegar hv. þm. hafði farið bónleiður til búðar hjá einum Vestfjarðaþm., þá skyldi hann ekki láta sér detta í hug að leita til höfundar frv., sem er búsettur í Vestfjarðakjördæmi, þó að hann þessa stundina hafi ekki umboð fyrir Vestfirðinga, það finnst mér ákaflega litið hugmyndaflug hjá hv. þm., að láta sér þá ekki detta í hug að óska eftir meðflutningi höfundarins að frv. Og læt ég þar við sitja.



Herra forseti. Frv. það á þskj. 162 um breyt. á orkulögum, sem ég ásamt meðflm. mínum hef leyft mér að flytja, er flutt með það fyrir augum að koma í veg fyrir stórfelldar deilur á milli orkuaðila og þeirra, sem hafa annarra hagsmuna að gæta og vilja verja margs konar önnur náttúrugæði í landinu. Þessi náttúrugæði, sem ég hef nefnt svo, geta verið af mörgu tagi. Það geta verið hrein náttúruverndarverðmæti eða verðmæti, sem metin eru frá hreinu náttúruverndarsjónarmiði. Það getur verið um náttúrufegurð að ræða, það geta verið margs konar svonefnd útilífsverðmæti eða ferðamálaverðmæti, það geta verið veiðiverðmæti og þarna kemur einnig til greina fjölmargt annað, sem varðar breytingar á náttúru, sem orðið geta við virkjanir. Sem dæmi um þetta má nefna afleiðingar stórfelldra vatnaflutninga, ef vötnum er veitt á milli landshluta eins og fyrirhugað hefur verið, þá getur það komið fram í ýmsum myndum. Það getur komið fram sem þurrkun landssvæða, lækkun grunnvatnsstöðu, þannig að vatn hverfi. Það getur komið fram í flóum landsins, þar sem jökulár falla til sjávar og bera með sér frjósemi og ef þær hverfa, getur það haft áhrif á fiskalíf í þeim flóum. Það getur haft áhrif þannig, að ef grunnvatn hverfur, þá hverfi jarðhiti. Þetta eru nokkur dæmi um þau margvíslegu verðmæti, sem við höfum í frv. nefnt einu nafni náttúrugæði. Öllum eru kunnugir, þeir miklu árekstrar, sem hafa orðið á milli virkjunaraðilanna og þeirra, sem vilja varðveita þessi gæði, annaðhvort beint í eiginhagsmunaskyni, vegna þess að þeir eru eigendur þessara gæða, eða af hugsjónaástæðum. Þessu makmarki að reyna að koma í veg fyrir þessa árekstra hyggjumst við ná með því að skipa ráðgjafarnefnd, sem við höfum nefnt náttúrugæðanefnd. Þessi nefnd á að vera eftir frv., eins og kemur fram af 1. gr., skipuð fulltrúum þeirra, sem þarna eiga fyrst og fremst hagsmuna að gæta, eða þeim aðilum, sem helzt eru taldir færir um að varðveita hagsmuni þessara manna og á þar við báða aðilana, þ.e.a.s. orkuaðilann, sem hefur hagsmuni af því að beizla orkuna og nýta hana og svo hina, sem varðveita vilja hin önnur gæði, sem við höfum nefnt. Það er tillaga um það, að þessi nefnd sé skipuð orkumálastjóra eða fulltrúa hans, sem fer með yfirstjórn rannsókna á orkumálum og er þess vegna kunnugur því, hvaða verðmæti eru á ferðinni frá þeirri hlið. Hún á að vera í öðru lagi skipuð fulltrúa landssambands ísl. rafveitna. Það er orkuframleiðandinn og orkuseljandinn og er augljóst, hverra hagsmuna þeir hafa að gæta. Þá á hún að vera skipuð fulltrúa frá Rannsóknaráði ríkisins, en það ráð á að hafa yfirlit yfir rannsóknir á öllum landsgæðum og landsverðmætum, hverju nafni sem þau nefnast. Þá á hún að vera skipuð fulltrúa Búnaðarfélags Íslands, en það er faglegur málsvari bændastéttarinnar og er þess vegna eðlilegast, að það standi í málsvari fyrir þá, sem eru að langmestu leyti eigendur landsins og þeirra gæða, sem þarna verður oftast um að tefla. Þá á hún að vera skipuð fulltrúa veiðimálanefndar, sem á að vera forsvari fyrir þeim gæðum og þeim verðmætum, sem eru fólgin í veiði í vötnum, en það fer auðvitað oft saman, að á rekast veiðihagsmunir og virkjanir, vegna þess að hér virkjum við fyrst og fremst vatnsföll. Um hlutverk nefndarinnar segir svo í 1. gr., með leyfi forseta: „Ráðh. skipar náttúrugæðanefnd Orkustofnunarinnar, orkumálastjóra til ráðuneytis í þeim efnum, er varða náttúruvernd og varðveizlu annarra náttúrugæða, svo og til að leita sátta, þegar greinir á milli ólíkra sjónarmiða um nýtingu náttúruverðmæta.“ Og enn fremur: „Náttúrugæðanefnd skal fylgjast með rannsóknum Orkustofnunarinnar og gæta þess, að við forrannsóknir og undirbúning virkjana sé tekið tillit til hvers konar náttúrugæða, sem kunna að vera í hættu og að náttúruverndarsjónarmið séu metin hverju sinni.“ Annar tilgangur með þessu kemur fram í 2. gr. frv., en hann er sá að auðvelda málsmeðferð, þar sem upp koma deilumál, eftir að virkjanir hafa verið gerðar og þeir, sem hagsmuna hafa að gæta, telja sig hafa orðið fyrir skaða og það er æði oft. Það sýnir sagan. Ég hygg, að fáar stærri virkjanir hafi svo verið gerðar hér á landi, að ekki hafi komið einhver eftirmál og nægir þar að minna á Sogsmál. Það má benda á það, að veiðieigendur í Þjórsá t.d. telja sig nú eiga hönk upp í bakið á viðkomandi aðila, Landsvirkjun og svo mætti lengi telja. Þessi mál eru oft og tíðum erfið að reka fyrir þá aðila, sem telja sig verða fyrir skaða og það er ekki nema eðlilegt, að reynt sé að koma þeim í þann farveg, að það verði metið hverju sinni, hver hugsanlegur skaði sé og hvernig hann verði bættur og hvernig sé hélzt að koma í veig fyrir slíkan skaða. Og því segir í 2. gr., með leyfi forseta: „Nú telja landeigendur eða aðrir eigendur náttúrugæða sig hafa orðið fyrir skaða eða eiga á hættu að skaðast af völdum virkjana eða annarra orkumannvirkja, vegna framkvæmda eða rekstrar þeirra og er þeim þá heimilt að vísa málinu til náttúrugæðanefndar. Séu þrír nefndarmenn því samþykkir, lætur nefndin rannsaka málið, þeim að kostnaðarlausu, er ber fram kvörtunina. Að lokinni slíkri rannsókn gerir nefndin tillögur um úrbætur og/eða fébætur. Vilji aðilar ekki una því mati, geta þeir leitað réttar síns eftir venjulegum leiðum.“ Þarna er sem sagt verið að gefa það í skyn, að það sé hægt að fara styttri leið heldur en málssókn hverju sinni og með þessu yrði sett þarna föst matsnefnd, sem smám saman mundi öðlast þekkingu og reynslu af slíkum málum og eiga hægara með að gera eðlilegar tillögur til sátta og til bóta. En tjón, sem landeigendur og eigendur veiðiréttar og ýmissa annarra gæða telja sig verða fyrir, það getur auðvitað verið mjög mikið matsatriði og erfitt að sýna fram á það og raunverulega að kanna það. En það er ekki óeðlilegt, að aðilinn, sem stendur að því, að þetta tjón verði, þó að hann sé jafnframt - og það ber auðvitað að virða - að skapa önnur verðmæti, að hann leggi í nokkurn kostnað til þess að meta þetta og einnig til þess að bæta úr því. Megintilgangur þessa frv. er þó fyrst og fremst sá að skapa hér menningarlegri vinnubrögð í þessum málum og koma þeim í þann farveg, að það sé minni hætta á slíkum alvarlegum árekstrum, sem við þekkjum nú og hér hefur verið vísað til. Það eru tvö slík alvarleg deilumál á ferðinni nú, annars vegar deilumálið um Þjórsárver og hins vegar deilumálin um Gljúfurversvirkjun. Inn á þau deilumál ætla ég alls ekki að fara hér. Þau eru aðeins þau víti, sem ég vona, að verði til varnaðar. Ég vona, að menn geri sér það ljóst, hversu alvarleg þau eru og þess vegna leiði menn hugann meira að því, hve brýnt það er að koma á slíku skipulagi, að það sé hægt að koma í veg fyrir þetta. Og ég hygg, að það sé ekki hægt að mæla því í mót, að ástæðan fyrir þessum árekstrum er sú, að við undirbúning þessara framkvæmda hafa verið of einhliða sjónarmið viðhöfð. Virkjunaraðilunum er falið þetta með lögum og þeir eiga lögum samkvæmt að finna það út, á hvern hátt hægt er að afla sem ódýrastrar orku og það er því eðlilegt, að þeirra sjónarmið sé orkusjónarmiðið. Þeir reyna að finna þær leiðir, sem eru ódýrastar og hagkvæmastar að þeirra mati og það er ekki hægt að ætlast til þess, að þeir séu jafnopnir fyrir öðrum sjónarmiðum og því vill þetta gleymast og því hefur farið sem ég hef hér bent á, að það hefur verið of einhliða orkusjónarmið, sem hefur ráðið við undirbúningsrannsóknir og undirbúning allan að þessum stórframkvæmdum. Ég get aðeins nefnt sem dæmi hér, að á s.l. ári sendir Orkustofnunin frá sér skýrslu, sem var fskj. með fjárveitingabeiðni til fjárveitingavaldsins til forrannsókna á orku Íslands á árunum 1970–1974. Það er beðið um 257 millj. til þessara rannsókna og gefin nákvæm skýring á því, hvernig fénu skuli varið og er sjálfsagt ágætlega unnin skýrsla, en ef maður flettir þessari skýrslu og les hana í gegn, þá er það sláandi, að þess er hvergi nokkurs staðar getið, að það þurfi að eyða einum einasta eyri til rannsókna á öðrum hlutum, sem þarna eru tengdir, rannsókna á því, hvaða önnur náttúrugæði kunna að spillast við nýtingu orkunnar. Það er svo önnur saga, að í þessari skýrslu koma einmitt fram hugmyndir um þá stórfelldu vatnaflutninga - ekki á milli héraða eingöngu, heldur á milli landshluta, þannig að öllum megin vatnahverfum landsins yrði umbylt og umhvolft - og ég hygg, að það muni ekki ofmælt, að það viti enginn, hvaða afleiðingar það kynni að hafa fyrir landið. En á hitt hefur víða verið bent, að slíkar stórfelldar aðgerðir hafa valdið alveg ófyrirsjáanlegum afleiðingum, ég undirstrika ófyrirsjáanlegum afleiðingum. Í þessari skýrslu um forrannsóknir er tekið fram, hvað er átt við með forrannsóknum og ég leyfi mér að vitna til þess, með leyfi forseta: „Forrannsóknir eru þetta: 1. Hvort virkjun sé tæknilega framkvæmanleg. 2. Hvort virkjun sé fjárhagslega gerleg, þ.e. hvort orkukostnaður frá henni sé innan þeirra marka, að virkjun komi fjárhagslaga til greina. 3. Hver orkukostmaður verði? Forrannsóknir nægja hins vegar ekki til að ákveða tilhögun og gerð virkjunar í einstökum atriðum. Það verða fullnaðarrannsóknir að greina.“ Ég vil biðja menn að taka eftir þessu. Þarna er þetta skilgreint, hvað þurfi að rannsaka. Það veit að tækninni í sambandi við nýtingu orkunnar og það veit að hagkvæmninni í sambandi við beitingu þeirrar tækni, en það veit ekkert að því að rannsaka, hverjar hliðarafleiðingar kynna þarna að vera á ferðinni. Og staðreynd er það, að Orkustofnunin hefur ekki í þjónustu sinni neinn þann mannafla, sem getur framkvæmt slíkar rannsóknir. Það er enginn líffræðingur starfandi eða neinn náttúrufræðingur aðrir en jarðfræðingar, sem ekki eru sérlega hæfir til að rannsaka það, sem við kemur dýralífi eða plöntulífi. En þar er það auðvitað, sem hættan er á ferðum. Það mætti rekja fleiri dæmi. Ég hef nefnt það, að það er alvarlagt deilumál á ferðinni, þar sem er deilan um Laxárvirkjun. Sú deila hefur nokkuð lengi verið á ferðinni, þó að ekki hafi upp úr soðið fyrr en tiltölulega nýlega. Í kringum 1964 voru farnar að berast af því sögur, að þarna væru stórfelldar virkjana hugmyndir á ferðinni og þá fóru jafnframt að berast mótmæli úr héraði suður til Orkumálastofnunar og orkuaðilans. Orkuaðilinn hefur sjálfsagt haft vilja á því að taka þetta til athugunar og Orkustofnunin skipar nefnd manna 1964, að ég hygg og í þá nefnd veljast því miður eingöngu einhliða aðilar, þ.e.a.s. það var aðilinn, sem stóð fyrir rannsóknum eða annaðist rannsóknir virkjunarinnar fyrir Orkustofnunina, og tveir starfsmenn Orkustofnunarinnar, sem hvorugur var sérstaklega menntaður til rannsókna á líffræði. Árangurinn varð eftir því. Þar var ekki komið auga á þau líffræðilegu verðmæti, þau búfræðilegu verðmæti, þau náttúruverndarverðmæti, veiðiverðmæti eða ferðamálaverðmæti, sem voru þarna í húfi og deilan er svo risin raunverulega um þetta og er ákaflega margþætt. En ég vil undirstrika hér, að meiningin með þessu frv. er ekki nein árás á orkuaðilann, síður en svo. Hún er aðeins sú, að við reynum að taka þessi mál þeim tökum, að við forðumst árekstra. Þeir eru dýrir, það er búið að eyða í þetta stórfelldum verðmætum að rannsaka og undirbúa virkjanir, sem ákaflega hæpið er að verði framkvæmdar eða komi að notum. Þetta er auðvitað öllum til ills og öllum til tjóns. Það er líka stórfellt tjón, sem þeir aðilar hafa orðið fyrir, sem hafa orðið að standa í baráttu við þetta og það eru ekki menningarlegar aðferðir að þurfa að standa í slíkri baráttu. Auðvitað á það við jafnt um báða aðila. Og ég vil undirstrika það, að með þessu og þó að hér séu auðvitað ráðandi náttúruverndarsjónarmið, þá er ekki verið að vega að því, að orka landsins sé nýtt. Hugmyndin er ekki að koma í veg fyrir nýtingu auðlinda landsins og það er alls ekki verið að leggja neinn stein í þá götu, síður en svo, heldur er verið að reyna að koma í veg fyrir ranga nýtingu á auðlindum landsins. Það er verið að reyna að koma í veg fyrir það, að það verði hér alvarleg slys, eins og við vitum að hafa orðið í nágrannalöndum okkar og alvarlegar deilur og það er meiningin, að með beztu manna yfirsýn, með því að athuga þetta í slíkri nefnd verði komið í veg fyrir deilurnar. Það er ekki hægt að hugsa sér það, að stofnun, sem hefur slíka stórfellda, á okkar mælikvarða, fjármuni til ráðstöfunar og til rannsókna, hún beiti því fjármagni til einhliða rannsókna. Það verður að taka allt með í reikninginn. Ég vil svo aðeins bæta við eins og að gefnu tilefni í sambandi við náttúruvernd. Náttúruvernd er ekki lengur í hugum manna það að vernda einstök fyrirbæri, hóla, steina, plöntur eða jafnvel einstakar dýrategundir, þó að það sé allt saman náttúruvernd. En hún er bara miklu meira. Hún er það að reyna að vinna að því, að maðurinn lifi í takt við náttúrulögmálun, en ekki á móti þeim, því að það kemur niður á honum sjálfum fyrr eða seinna og að hann umgangist náttúruna með virðingu og varfærni. En fyrst og fremst er náttúruvernd það að stefna að skynsamlegri meðferð og nýtingu á náttúrugæðum og það frá alhliða sjónarmiði, alhliða sjónarmiði á nýtingu náttúrugæða og þá fyrst og fremst með framtíðarvelferð fólksins í huga. Við þurfum að gera okkur grein fyrir því, að þó að við getum haft meiri not af landinu í dag, þá kemur það niður á okkur á morgun, ef við brjótum í bág við náttúrulögmálið. Og meðferðin á landinu á að miðast við það, að bæði í nútíð og framtíð verði velferð fólksins sem mest. Herra forseti. Ég vil leyfa mér að leggja til, að, að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. og iðnn.