Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Ég vil gera nokkra grein fyrir frv. því á þskj. 119, um gengisskráningu og ráðstafanir í því sambandi. sem flutt er að tilhlutun ríkisstj.., af mér, hv. 1. þm. S.-M. (EystJ), hv. þm. Ísaf. (FJ) og hv. þm. Borgf. (PO). Á undanförnum árum, sérstaklega 1936 og 1937, hafa útvegsmenn oft gert kröfur til Alþ. og ríkisstj. um, að ráðstafanir yrðu gerðar af hálfu hins opinbera til hagsbóta fyrir sjávarútveginn. Þeir hafa fært sem ástæður fyrir þessum kröfum verðfall á sjávarafurðum á síðustu árum, samfara markaðshruni og miklum tilkostnaði við framleiðsluna. Get ég í þessu sambandi minnzt á bréf, sem stj. Sölusambands íslenzkra fiskframleiðenda ritaði ríkisstj. hinn 1. des. 1937. Í bréfi þessu er þeim tilmælum beint til ríkisstj. og Alþ., að gera þær ráðstafanir, sem tiltækilegastar þættu, til þess að forða útgerðinni frá því hruni, sem fyrirsjáanlegt væri framundan, ef haldið yrði áfram að reka þessa atvinnugrein ár eftir ár með tapi. Meðal annars fyrir þessar endurteknu óskir útgerðarmanna voru á síðasta Alþ. samþ. l. um kosningu 5 manna nefndar til þess að gera athuganir á hag og rekstri togaraútgerðarinnar og gera till. um þau mál. Þessi mþn. var kosin á Alþ. 1938 og hefir starfað síðan. Hefir nú, um leið og þetta frv. er lagt fram, verið útbýtt meðal þm. skýrslu frá þessari mþn. um þessi efni. N. hefir aflað sér upplýsinga um afkomu og efnahag togaraútgerðarinnar á árunum 1933–1937, að báðum árum meðtöldum; einnig um veiðitíma togaranna, aflamagn, verðmæti aflans og einstaka kostnaðarliði, sem útgerð eru samfara. Ennfremur eru í þessari skýrslu nokkrar upplýsingar um togaraútgerð í nágrannalöndunum. Samandregnir reikningar flestra togaraútgerðarfyrirtækja fylgja með þessari skýrslu. Samkv. þessum reikningum hefir tap þessara togara á árunum 1933–1937 numið samtals hátt á fjórðu millj. kr., en við þetta er það að athuga, að afskriftir af verði togaranna hafa verið allmiklu minni á þessum árum en eðlilegt verður að teljast, og með því að reikna með 20 þús. kr. fyrningargjaldi á hverjum togara á ári, sem mþn. taldi, að alls ekki mætti áætla lægra, verður tap togaraútgerðarinnar yfir 5 millj. kr. samtal. á þessum 5 árum. En til viðbótar má benda á það, að mþn. fékk ekki upplýsingar eða rekstrarreikninga frá öllum togaraútgerðarfyrirtækjum, og var það aðallega vegna eigendaskipta. sem orðið hafa á þessu árabili, en vitað er, að margir þeirra togara, sem enga reikninga hafa sent, hafa verið reknir með miklu tapi á árunum 1933–1937. Í árslok 1937 var efnahagur togaraútgerðarfyrirtækjanna þannig, ef þau eru tekin sem heild, að þau vantaði um 2 millj. kr. til þess að eiga fyrir skuldum. En vitað er, að hagur þeirra hefir versnað til muna síðan. Það er vitanlegt, að árið 1938 var togaraútgerðin yfirleitt rekin með miklu tapi, og einnig það, sem af er þessu ári, og er því efnahagur útgerðarinnar miklu verri nú en hann var í árslok 1937. Ástæðurnar fyrir þessum töpum eru vitanlega margar og mismunandi hjá hinum einstöku fyrirtækjum. Vafalaust mætti koma við meiri hagsýni og sparnaði í rekstri sumra skipanna, en höfuðorsakirnar til hinnar slæmu afkomu togaraútgerðarinnar yfirleitt tel ég vera aflaleysi undanfarinna ára og lágt verð á sjávarafurðum, miðað við þann kostnað, sem togaraútgerð er samfara. Einnig má benda á það, að íslenzku botnvörpungarnir eru yfirleitt orðin gömul skip, meðalaldur þeirra um síðustu áramót var 18 ár, og viðhaldskostnaður á svo gömlum skipum hlýtur að vera mikill. Vegna þess, hve efnahagur þessarar atvinnugreinar er orðinn þröngur, hvílir mjög mikill vaxtaþungi á mörgum togarafyrirtækjum. A. m. k. í aflaleysisárum eru togarar að ýmsu leyti óhentugri veiðitæki en smærri skip. Þetta á þó einkum við um síldveiðar, þar sem stórum erfiðara er að láta rekstur togaranna bera sig á þeim veiðum en smærri skipa. En þrátt fyrir það, þótt togararnir séu yfirleitt orðnir gamlir og ekki sem heppilegastir, verður ekki hjá því komizt, eins og nú hagar til í okkar þjóðfélagi, að nota þessi veiðitæki, meðan þess er kostur, og þess vegna verður að gera ráðstafanir til þess, að rekstur þeirra stöðvist ekki. Skýrslu mþn. fylgir áætlun, sem tveir af nm. gerðu í nóv. síðastl., um rekstur togara yfir árið. Er þar gert ráð fyrir, að togarinn sé 150 þús. kr. virði, og reiknaðir vextir af þeirri upphæð. Einnig gert ráð fyrir 20 þús. kr. á ári í fyrningargjald. Áætlunin sýnir um 30 þús. kr. rekstrarhalla yfir árið. Vil ég í þessu sambandi geta þess, að n. í heild sinni stendur ekki að þessari áætlun, og ég veit, að einn nm. telur, að hallinn á rekstri togaranna sé hér of lágt áætlaður. Til viðbótar því, sem hér hefir verið sagt um hag togaraútgerðarinnar, má benda á, að hagur vélbátaútvegsins er víðast hvar þröngur. Sá útvegur er þó nokkru betur settur en togaraútgerðin, þar sem skipin eru yfirleitt yngri og því ekki eins dýr í rekstri. Vélbátaeigendur hafa líka nýlega fengið skuldaskil fyrir atbeina hins opinbera, en margir þeirra munu hafa safnað skuldum síðan. Og um línuveiðagufuskipin er vitað, að hagur þeirra er enn verri en vélbátanna. Af því, sem hér hefir verið tekið fram, má öllum vera ljóst, að óhjákvæmilegt er að gera ráðstafanir til stuðnings útgerðinni, til viðbótar því, sem gert hefir verið á síðustu þingum, svo sem með afléttingu útflutningsgjalds á saltfiski, tolla af kolum og salti, og ýmsum fleiri ráðstöfunum. Útvegurinn þarf að geta borið sig í meðalárferði, ef allrar hagsýni og sparnaðar er gætt í rekstrinum, og þarf að gera ráðstafanir til þess, að svo geti orðið. Það stefnir til ófarsældar, ef annar aðalatvinnuvegur þjóðarinnar, og sá, sem mest skapar af útflutningsverðmæti, er rekinn með tapi ár eftir ár. Það hlýtur smám saman að valda stöðvun í þessari atvinnugrein, því að fjármagnið leitar til annarra viðfangsefna, þar sem arðvon er meiri, og hlýtur það að orsaka atvinnuleysi hjá þeim, sem starfað hafa við sjávarútveginn. Í frv. er lagt til, að gerð verði breyt. á verðskráningu íslenzku krónunnar til hagsbóta fyrir útflytjendur. Er lagt til, að sterlingspundið verði hér eftir skráð á 27 kr. og önnur erlend mynt í samræmi við það. - Þess skal getið, að nokkuð hefir verið rætt um aðrar leiðir en gengisbreytingu til stuðnings framleiðslunni. Fordæmi má finna hjá öðrum þjóðum um, að útflutningsverðlaun hafi verið greidd fyrir einstakar vörutegundir. Ef sú leið væri farin hér á landi, þyrfti vitanlega að ná fé til þess með nýjum álögum. Beinir skattar eru þegar orðnir háir hér, og munu vera hærri hér en í nágrannalöndunum. Það hefði því ekki verið hægt að ná miklu fé til greiðslu útflutningsverðlauna öðru vísi en með sköttum og tollum, sem hefðu fyrst og fremst lent á þeim sömu aðiljum, sem gengisbreytingin snertir. En benda má á það, að sú leið hlyti að verða mjög erfið í framkvæmd. Það hefði orðið örðugt að ná inn nýjum sköttum og tollum í þessu skyni, og mjög vafasamt að finna reglur fyrir úthlutun á því fé milli útvegsmanna. Breyting á verðgildi íslenzku krónunnar er fyrst og fremst gerð vegna framleiðslunnar í landinu, til að örva atvinnulífið og auka útflutninginn. Þegar velja átti leiðir til stuðnings útgerðinni, kom að sjálfsögðu til álita, til viðbótar því, sem ég þegar hefi nefnt, hvaða leið væri hagstæðust fyrir gjaldeyrisverzlunina, sem eins og vitað er, hefir verið örðug að undanförnu. Eftirspurn eftir erlendum gjaldeyri hefir undanfarið verið meiri en framboðið. Gengi íslenzku krónunnar hefði því vafalaust verið lægra að undanförnu, ef því hefði ekki verið haldið föstu með einkasölu bankanna. Þá ráðstöfun, sem hér er lagt til, að verði gerð, má því meðfram skoða sem viðurkenningu á því, að verð á erlendum gjaldeyri hafi verið lægra hér á síðustu tímum heldur en orðið hefði, ef gjaldeyrisverzlunin hefði verið frjáls. Það er vitanlega æskilegt, að gengisbreytingar verði sem minnstar og sjaldgæfastar. En það raskar því ekki, að það getur verið mjög örðugt að halda uppi til lengdar gengisskráningu, sem er mjög fjarri því, sem yrði, ef gjaldeyrisverzlunin væri frjáls. Í þessu frv. er ákvæði um skipun n., sem hafi það hlutverk, að gera yfirlit um framfærslukostnað í Reykjavík fyrir og eftir gildistöku laganna, eftir sérstökum reglum, sem um það verða settar. Kæmi í ljós, að hækkun á framfærslukostnaði nemi meiru en 5%, skal kaup verkafólks og sjómanna hækka sem nemur helmingi þeirrar hækkunar á framfærslukostnaði, sem orðið hefir, ef hún nemur ekki yfir 10%, en um 2/3 af því, sem hækkunin nemur yfir 10%. Kemur þessi kauphækkun til framkvæmda í júlí n. k., og aftur 1. jan. 1940, og á hún einnig að ná til lágt launaðra fjölskyldumanna, þó að þeir hafi fasta atvinnu, ef laun þeirra nema undir 300 kr. á mánuði, eða 3600 kr. yfir árið, og tilsvarandi lægra annarstaðar á landinu. Að öðru leyti skal kaup þessara stétta og allra, sem eru hærra launaðir, ekki hækka um eins árs skeið, eða til 1. apríl 1940. Það þykir réttmætt á þennan hátt að mæta gengisbreyt. að nokkru með kauphækkun, að því er þá snertir, er hafa stopula atvinnu eða eru mjög lágt launaðir, þó að hærra launaðir menn og einhleypt fólk, sem hefir fasta atvinnu, fái ekki hækkað kaup sitt. Þeir síðarnefndu hafa á allan hátt betri ástæður og meira öryggi um afkomu heldur en daglaunamenn og sjómenn, sem hafa haft mjög stopula atvinnu að undanförnu vegna erfiðleika framleiðslunnar. Hinsvegar þykir ekki ástæða til að mæta að fullu með beinni kauphækkun þeirri hækkun á framfærslukostnaði, sem kann að verða, þar sem gera má ráð fyrir, að atvinnan í landinu aukist til muna við þær ráðstafanir, sem lagt er til í frv. þessu, að gerðar verði til að tryggja atvinnureksturinn og auka hann. Má því vænta þess, að tekjur þeirra, sem vinna að framleiðslunni, verði meiri eftir en áður og afkoma þeirra batni, þrátt fyrir þá hækkun, sem kann að verða á framfærslukostnaðinum. Þá eru í frv. ákvæði, sem tryggja það, að sjómenn geti orðið aðnjótandi þeirrar verðhækkunar á sjávarafurðum, sem leiða mun af verðbreytingu peninganna. Eru það fyrirmæli um, að útgerðarfyrirtækjum sé skylt að ráða sjómenn gegn aflahlut í stað fastákveðins kaupgjalds, ef þeir óska þess fremur. Kostir hlutarútgerðarfyrirkomulagsins eru í mínum augum margir fram yfir annað skipulag. Eykur það áhuga allra, sem að útgerð vinna. - Þeir bera úr býtum eftir því, sem framleiðslan gefur, og það er réttlátasta fyrirkomulagið. Í þessu frv. eru einnig ákvæði um það, að frá 1. jan. 1940 skuli breytt launafyrirkomulaginu hjá yfirmönnum á togurunum. Svo sem kunnugt er, hefir það viðgengizt undanfarin ár, að yfirmenn á togurunum hafa tekið laun sín að mestu leyti í premíu og bruttóafla. En áður en premían er reiknuð, á samkv. frv. að draga frá verð fyrir kol og veiðarfæri. Það verður að telja, að yfirmenn á togurunum geti haft nokkur áhrif á það, hve mikið eyðist, og ætti þetta að verða þeim hvöt til þess að gæta hagsýni við veiðarnar. Í frv. er ákvæði um, að hlutarmenn, sem hafa gert samninga um sölu á hlut sinum fyrir ákveðið verð, geti innan hálfs mánaðar ákveðið um þann fisk, er þeir hafa eigi látið af hendi, þegar lögin ganga í gildi, að hann skuli, í stað hins samningsbundna verðs, greiddur með því verði, sem raunverulega fæst fyrir hann við sölu, að frádregnum kostnaði, og geti þeir á þennan hátt tryggt sér þá verðhækkun, sem verða kann á hlutunum. Þá eru einnig í þessu frv. ákvæði um verðlag á kjöti og mjólk á innlendum markaði. Verðbreytingar á þeim vörum eiga að fara eftir sömu reglum sem kaupgjaldsbreytingar. Verður að telja þetta eðlilegt, að þetta haldist í hendur, og þó að bændur fái ekki dýrtíðaraukninguna bætta að fullu með verkhækkun á framleiðsluvörunum, má vænta þess, að sala á mjólk og kjöti á innlendum markaði aukist vegna þeirra ráðstafana, sem gerðar verða til þess að örva framleiðsluna við sjávarsíðuna. Bændur fá því meiri og tryggari innlendan markað fyrir framleiðslu sína heldur en orðið hefði, ef útgerðin hefði haldið áfram að dragast saman. Sérstök ástæða er til þess að benda kaupstaðabúum á það, að með ákvæðum þessa frv., ef samþ. verður, eru gerðar ráðstafanir til þess, að þeir geti að verulegu leyti sparað sér þau auknu útgjöld, sem verðlækkun krónunnar að öðrum kosti hefði í för með sér, með því að nota hlutfallslega meira en áður af innlendum vörum, því að verðlag á þeim verður eftirleiðis hlutfallslega hagstæðara fyrir neytendur en áður, samanborið við verð á erlendum vörum. Kaupstaðabúar geta því sparað sér aukin útgjöld af völdum gengisbreytingarinnar með því að auka neyzlu á íslenzkum vörum, um leið og þeir með því styðja framleiðslustarfsemina og atvinnulífið í landinu. Er ástæða til að vekja á þessu sérstaka athygli. Ennfremur er ákvæði um, að útlánsvextir í bönkum og öðrum lánsstofnunum skuli ekki hækka á þessu ári og að fyrst um sinn til 14. maí 1940 skuli óheimilt að hækka leigu eftir hús og aðrar fasteignir frá því, sem er við gildistöku laganna. Húsaleigan er mjög stór útgjaldaliður hjá kaupstaðabúum, þó einkum í Reykjavík, og er sjálfsagt að koma í veg fyrir hækkun hennar. Það er nauðsynlegt að gera öflugar ráðstafanir til þess að vinna móti dýrtíðinni, bæði með þeim ákvæðum, sem í þessu frv. felast, og með því að beita ákvæðum laga um verðlag á vörum, sem sett voru á næstsíðasta Alþ. Loks eru í frv. ákvæði um, að ríkisstj. geti sett með reglugerð nánari fyrirmæli um framkvæmd l. í einstökum tilfellum. Fjárhagsafkoma þjóðarinnar byggist fyrst og fremst á útflutningi á íslenzkum vörum. Aðeins með útflutningi getur íslenzka þjóðin staðið við skuldbindingar sínar erlendis og keypt nauðsynjar frá útlöndum. Ef framleiðslan dregst saman jafnframt því, sem fólki fjölgar í landinu, hlýtur það að valda þrengingum fyrir alla landsmenn, og þótt menn eigi peninga eða fasteignir, er slíkt einskisvirði, ef framleiðslustarfsemin stöðvast, þar sem hún er sá grundvöllur, sem öll þjóðfélagsbyggingin hvílir á. Þeim mönnum, sem hafa fastlaunuð störf hjá einkafyrirtækjum eða því opinbera, og sem sumir ef til vill telja, að sér sé íþyngt með þessum ráðstöfunum, má benda á það, að ef framleiðslustörfin stöðvast, hverfa um leið möguleikarnir til að greiða þeim launin. Verzlunarfólkið og iðnaðarfólkið myndi þá einnig tapa sinni atvinnu, því að þá hlýtur að taka fyrir innflutning á verzlunarvörum og hráefnum til iðnaðarins. Það er því á hörmulegasta misskilningi byggt, ef nokkur maður eða kona í landinu felur sér óviðkomandi erfiðleika framleiðendanna og álítur, að allt annað geti gengið sinn venjulega gang, hvernig sem framleiðslunni vegnar. Efling framleiðslunnar og aukin úfflutningur er ekki aðeins hagsmunamál þeirra manna, sem hafa lagt fé sitt og lánsstofnana í þennan atvinnurekstur, og þeirra verkamanna, sem vinna beint að framleiðslunni. Það er ekki síður lífsnauðsyn fyrir alla aðra. Það er raunverulega jafnmikið hagsmunamál embættismannsins, verzlunarmannsins, iðnaðarmannsins, sem vinnur í nýjum iðngreinum hér eða annarstaðar, og byggingameistarans, sem lifir á því að byggja falleg hús hér í höfuðstaðnum eða annarstaðar og veit, að húsið getur því aðeins staðið, að grunnurinn sé traustur. Ef framleiðslan er rekin með tapi ár eftir ár, er voði fyrir dyrum, ekki aðeins hjá þeim, sem starfa beinlínis að framleiðslunni, heldur einnig hjá öllum hinum. Aukning framleiðslu og útflutnings er ekki sérhagsmunamál einstakra manna eða stétta, það er jafnmikið hagsmunamál allra einstaklinga og allra stétta þjóðfélagsins. Á undanförnum árum hefir fólksstraumurinn leitað frá framleiðslustörfunum að öðrum viðfangsefnum. Hið mikla kapphlaup, sem átt hefir sér stað um fastlaunaðar stöður, þarf að hætta, en það hættir því aðeins, að þess sé gætt, að eigi sé lakar búið að þeim mönnum, sem vinna nauðsynlegustu störfin, framleiðslustörfin, heldur en öðrum þegnum þjóðfélagsins. Slíkt er hvorttveggja í senn nauðsynja- og réttlætismál. Með þeim ráðstöfunum, sem frv. þetta fjallar um, er sú alþjóðarnauðsyn viðurkennd, og þess er því fastlega vænzt, að máli þessu verði vel og vinsamlega tekið bæði af hæstv. Alþingi og alþjóð. Þar sem frv. þetta er flutt af þm. úr 3 aðalflokkum þingsins, sé ég ekki ástæðu til, að það fari til þingn., og vil því óska þess, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr.



Ég vil leyfa mér að gera nokkra grein fyrir þeim ástæðum, er til þess liggja, að ég hefi gerzt meðflm. þessa frv. Og ég vil taka það fram um leið, að við alþflm. áskiljum okkur rétt til þess að hafa óbundnar hendur um afstöðu til brtt. við frv., sem fram kunna að koma. Svo sem kunnugt er, hefir undanfarandi verið starfandi milliþn. í sjávarútvegsmálum. Er þetta önnur milliþn., er að þessu starfar á sex ára tímabili. Rannsókn þessarar milliþn. hefir leitt í ljós það, sem raunar áður var alkunnugt, að hagur sjávarútvegsins er mjög bágborinn. Togaraútgerðin er komin á fallandi fót. Aðeins ¼ hluti togaraútgerðarfyrirtækjanna er talinn eiga fyrir skuldum, og undanfarið hefir undantekningarlítið verið stórtap á togara hverjum árlega. Skipin eru orðin gömul, þau eru að hverfa úr sögunni, og ekkert kemur í staðinn. Endurnýjun togaraflotans hefir verið alveg vanrækt. Vegna hinnar miklu áhættu, er útgerðinni fylgir, hliðra menn sér hjá að leggja fram fé til hennar, og láta það heldur í verzlun eða iðnað, þangað, sem þeir telja, að sé meiri hagnaðar von. Þetta er staðreynd, sem ekki tjáir í móti að mæla. Fjármagn, sem lagt er í verzlun eða ýmsan þann iðnað, sem enn er rekinn hér á landi, skapar oft litla atvinnu, að tiltölu við fjárhæð þá, er í atvinnugreinum þessum er bundið, samanborið við fé það, sem lagt er til útgerðar. Það er þess vegna þjóðarnauðsyn að reyna að beina fjármagni landsmanna frá verzluninni og iðnaðinum aftur í sjávarútveginn. Þetta næst ekki meðan telja má hvern eyri tapaðan, sem í hann er lagður. Alþfl. hefir hvað eftir annað bent á þá miklu nauðsyn, sem á því er að endurnýja togaraflotann. Og í sambandi við afgreiðslu þessa máls má nú loks telja tryggt, að gjaldeyrir fáist til þess, að einn nýtízkutogari bætist við flotann. Verður þetta, ásamt hinum nýja togara h. f. Alliance, vonandi upphaf að endurnýjun togaraflotans. Mjög hefir verið um það deilt, hverju töpin á togaraútgerðinni eru að kenna. Meðan hátt verð var á sjávarafurðum, voru togararnir mesta gullnáma, og höguðu sumir eigendurnir sér eins og náman væri óþrjótandi, en síðan þorskurinn féll í verði og saman fór lágt afurðaverð og aflatregða, er enginn vafi á, af hverju hin miklu árlegu töp togaranna stafa að langmestu leyti. Eflaust má með samkaupum á útgerðarvörum og með því að gæta hins ýtrasta sparnaðar í hvívetna draga nokkuð úr töpum togaranna, en þó er augljóst, að þetta hrekkur ekki nándar nærri til. Verð afurðanna verður að hækka, ef von á að vera til, að togararnir geti borið sig og togaraflotinn fengið þá endurnýjun og aukningu, sem nauðsyn ber til vegna atvinnu sjómanna og verkamanna. Um línuveiðagufuskipin er það vitað, að hagur þeirra er sízt betri en togaranna, þrátt fyrir skuldaskilin, er eigendur þeirra fengu á árinu 1937. Vélbátaútvegurinn mun yfirleitt standa betur að vígi en togaraútvegurinn. Skipin eru flest nýrri og ekki eins viðhaldsfrek. Allur þorri eigendanna fékk skuldaskil á árinu 1936, og auk þess hefir síldveiðin oftast nær gefið tiltölulega meira af sér fyrir vélbátaútgerðina en togarana. Samt eta þorskveiðarnar hin síðari ár venjulega hagnað vélbátanna af síldveiðunum, og oft meira til. Hætt er því við, ef ekki verður eitthvað að gert, að hagur vélbátaeigenda sæki í sama horf og fyrir skuldaskilin. Milliþinganefndin, er rannsakaði hag sjávarútvegsmanna, hefir komizt að sömu niðurstöðu og raunar allir, sem eitthvað hafa um þessi mál fjallað, að bráðra aðgerða þurfi til bjargar sjávarútveginum. Alþfl. hefir á hverju þingi, síðan hann fékk stjórnaraðstöðu á árinu 1934, beitt sér fyrir ýmsum aðgerðum til hagsbóta fyrir sjávarútveginn. Síldartollinum var breytt í verðtoll, síldarverksmiðjur ríkisins auknar, síldarsalan og saltfiskssalan skipulögð, fiskimálanefnd stofnuð og lagt fram fé til styrktar byggingu hraðfrystihúsa, niðursuðuverksmiðja og ýmislegs þess, er sjávarútveginn varðar. Farið er að styrkja byggingu vélbáta til fiskveiða, byrjað er að efla fiskveiðasjóð og búið að létta af tollum af kolum og salti til útgerðar. Allt er þetta til hins betra. En reynslan hefir, því miður, sýnt, að það nær of skammt. Þegar að því er komið, að aðalatvinnuvegur þjóðarinnar er þannig á vegi staddur, að hann getur ekki borið sig, þá er fram undan er hrun og atvinnuleysi, þá er úr vöndu að ráða. Menn greinir hér sem endranær á um leiðir. Kommúnistar vilja taka lán til þess að bæta úr vandræðunum. Peningarnir eru að vísu ekki til hér á landi, en kommúnistar segja, að ekki sé annar vandinn en að snúa sér til „elsku Sturlu“ og þá muni „pabbi Jónsa“ leggja fram peningana. Að hinu er ekki gætt, að einhverntíma þurfi að borga lánin. Fáist engin verðhækkun á sjávarafurðum, heldur útgerðin áfram að tapa, og svo ætti líklega að borga hin nýju stóru lán með nýjum stórum töpum. Ég tel mjög hæpið, að nokkur geri sig ánægðan með slíka borgun. Ekki einu sinni barónsfjölskylda Héðins Valdimarssonar, þótt hún sé eflaust mesta gæðafólk. Þá hafa kommúnistar einnig gert aðra uppástungu um að leysa vandræði sjávarútvegsins, en hún er sú, að setja upp útgerðarsovét í hverri verstöð til þess að kenna útgerðarmönnum að gera út. Útgerðarráð þessi eiga að hafa eftirlit með öllu smáu og stóru í rekstri útgerðarinnar. Eftirlitið á að byrja á bókhaldinu í skrifstofunni, - ná til alls, sem nöfnum tjáir að nefna á sjó og landi, og meira að segja til vélanna í skipunum. Útgerðarráðið á, að því er stendur í frv., að hafa stöðugt eftirlit með hirðingu og ástandi véla veiðiskipaflotans. Engin áætlun liggur fyrir um, hvað slíkt myndi kosta, en sennilega yrði það aldrei minna en núverandi stjórnarkostnaður útgerðarinnar. Það er hlegið um landið þvert og endilangt að þessum svonefndu viðreisnartillögum kommúnista, að svo miklu leyti sem nokkrum manni getur verið hlátur í huga á þessum örðugu tímum. Þeim, sem athuga þessi mál með festu og alvöru, ber saman um, að ekki sé nema um tvær leiðir að velja til þess að bæta úr vandræðum sjávarútvegsins, annaðhvort styrkjaleiðina, sem fulltrúi Alþfl. í milliþn. stakk upp á og ekki fékkst þingmeirihluti fyrir, eða þá leið, er stungið er upp á í frv. því, sem hér er til umræðu. Flestir alþýðuflokksmenn hefðu heldur kosið hina fyrri leiðina og talið hana heppilegri, og voru um þetta nokkuð skiptar skoðanir, en allir alþýðuflokksmenn eru sammála um það, að vandræði sjávarútvegsins verði að leysa, eftir því sem unnt er, og það tafarlaust. Hvorki þjóðfélagið sem heild né heldur hinar vinnandi stéttir geta þolað það, að sjávarútvegurinn hrynji. Þjóðfélagsbyggingin sjálf myndi þá jafnframt hrynja, og sjómenn og verkamenn, sem einskis mega missa af þeirri litlu atvinnu, er þeir hafa, verða undir í rústunum. Hver vill bera ábyrgð á því ástandi? Hvaða alþingismaður telur sig geta horft aðgerðarlausan upp á slíkar hörmungar? Engir aðrir en öfgaflokkarnir, sem óska eftir, að allt fari í öngþveiti í landinu, til þess svo hvor um sig að kalla á sinn hjálpara til að skakka leikinn! Það er almennt orðið viðurkennt, að bankarnir hafi undanfarið keypt íslenzku krónuna af útflytjendum undir verði. Og hvað er þá í rauninni annað en sanngirni að breyta gengisskráningunni? Þegar athugað er ástand sjávarútvegsins annarsvegar og ástandið í gjaldeyrismálunum hinsvegar, var alveg auðsætt, að verðbreytingunni varð ekki afstýrt. Hún hlaut að koma innan skamms tíma. Um tvær leiðir var þá að velja. Önnur var sú, að bíða eftir hruninu, sem þá gat hæglega orðið óstöðvandi; hin leiðin var sú, sem hér er lagt til, að sé farin, breyta gengisskráningunni í tíma, meðan hún var viðráðanleg og meðan hægt var að gera ráðstafanir í sambandi við hana. Alþfl. hefir undanfarnar vikur átt tal við Framsfl. og Sjálfstfl. Og eins og ætíð endranær hefir það verið okkar hlutskipti, alþýðuflokksmannanna, að halda fram málstað verkamanna, sjómanna og annarra láglaunamanna. Eftir atvikum tel ég, að þetta hafi tekizt vel. Gengisbreytingin er að vísu neyðarráðstöfun, en á neyðartímum verður oft að gera neyðarráðstafanir til þess að bjarga því við, sem bjargað verður. Það er ekki unnt að gera ráðstafanir til styrktar aðalatvinnuvegi landsmanna, sjávarútveginum, sem að gagni koma, án þess að slíkt komi nokkuð þungt niður. Í frumvarpi því, sem fyrir liggur, er kauphækkun almennt bönnuð til 1. apríl 1910. Þó hefir Alþfl. með samningum sínum komið því þannig fyrir, að þetta bann gildir ekki um verkamenn, sjómenn og láglaunaða fjölskyldumenn úr öðrum stéttum. Þeirra kaup skal bætt nokkuð, ef dýrtíðin eykst, þó annað kaup verði ekkert hækkað. Athuga skal meðaltalsframfærslukostnað í Reykjavík og síðan bæta upp kaupið hjá þessum stéttum í fyrsta sinn 1. júlí 1939. Ef dýrtíðin hefir aukizt um meira en 5%, skal kaupið hækka sem nemur helmingi þeirrar hækkunar á framfærslukostnaði, sem orðið hefir, ef hækkunin nemur ekki yfir 10%, en um 2/3 af því, sem hækkunin kann að vera yfir 10%. Næst getur kaupið síðan hækkað 1. jan. 1910, eftir sömu reglum, og svo aftur 1. apríl 1940, ef ekki annaðhvort verkamenn eða atvinnurekendur óska breytinga með 2 mán. fyrirvara fyrir 1. apríl það ár. Þegar þess er gætt, að allflest stéttarfélög á landinu hafa samninga sína miðaða við áramót, og þá löglegan þriggja mánaða fyrirvara, og sum gætu jafnvel ekki sagt upp samningum fyrr en í maí næsta ár, og því enga kauphækkun fengið þangað til, verður að telja, að ákvæði frv. séu slíkum félögum hagkvæm. Af um 100 félögum í Alþýðusambandinu hafa ekki nema um 30 ákvæði um gengisbreyt. eða kauphækkun vegna vaxandi dýrtíðar. Og í mörgum þessum samningum eru ákvæði þessi ekki svo nákvæm sem skyldi og koma seint til framkvæmda. Önnur félög hafa engar slíkar varúðarráðstafanir gert. T. d. hefir Héðinn Valdimarsson gert samninga fyrir verkamannafélagið Dagsbrún, sem eru þannig úr garði gerðir, að félagið getur ekki hreyft kaupinu í 15 mánuði, hvað sem á dynur. Miða kauphækkunarákvæði frv. því beinlínis að því að vernda verkamenn í Rvík fyrir afleiðingum af hinni alkunnu ógætni Héðins Valdimarssonar eða jafnvel öðru enn verra. Jafnframt því sem frumvarpið skapar möguleika til kauphækkunar hjá ýmsum, sem vegna samninga sinna hefðu fengið hana seint eða ekki á tímabilinu, er í því ákveðið, að kaup samkvæmt kaupgjaldssamningum skuli að öðru leyti standa óbreytt til 1. apríl 1940. Er því í frv. gert hvorttveggja, tryggður réttur þeirra félaga, sem engan gengis- eða dýrtíðarfyrirvara höfðu í samningum eða óheppilegan uppsagnartíma, en skertur réttur annarra, og þó miklu færri, til uppsagnar, og þannig gert ráð fyrir, að öll félögin njóti sömu kjara um hækkanir á kaupi. Í frv. er hlutarsjómönnum tryggt, að þeir geti notið gengishagnaðar af afla sínum, og þeir, sem ráðnir eru upp á aflaverðlaun, skulu einnig njóta sama hagnaðar. Andvirði sjávarafurða stígur að sjálfsögðu við gengisbreytinguna, og ættu því hlutarmenn, sem undanfarin ár hafa oft haft mjög rýrar tekjur, að fá á þennan hátt verulegar kjarabætur. Síldarpremia togaraháseta ætti einnig að geta hækkað samkvæmt samningum um h. u. b. ½ eyri á mál. Vera má, að spurt verði af einhverjum, hvers vegna þeir aðiljar einir saman, sem nefndir eru í frv., skuli fá kauphækkun, þegar bannað er að hækka kaup allra annarra. Er því til að svara, að einmitt þessar stéttir hafa orðið harðast úti undanfarin ár vegna vandræða sjávarútvegsins og vaxandi atvinnuleysis. Og þó þeim sé ekki að öllu leyti bætt upp dýrtíðin, verður að vænta þess, að aukningin, sem sennilega verður í sjávarútveginum, ætti að geta bætt þeim skaðann að fullu. Þó telja megi réttlætismál gagnvart sjávarútveginum að breyta gengi krónunnar, verður því eigi neitað, að með því eru lagðar byrðar á þjóðina. Til þess að ekki sæki aftur fljótlega í sama horf fyrir útveginum, þarf að hafa hemil á dýrtíðinni. Í frv. er bannað að hækka húsaleigu til 14. maí 1940. Eflaust væri nauðsyn á að sjá um, að húsaleigan hækkaði eigi heldur að þeim tíma loknum. Slíkar ráðstafanir geta dregið úr byggingarframkvæmdum einstaklinga, og hefir Alþfl. í því tilefni fengið loforð ríkisstjórnar og Framsfl. fyrir ½ millj. króna í styrk og lánum til byggingar verkamannabústaða í Rvík hvort árið 1939 og 1940, og tilsvarandi í öðrum kaupstöðum, sem leggja fram fé í byggingarsjóði. Þá er og yfirlýst, að lögunum um eftirlit með verðlagi verði heitt til hins allra ýtrasta, enda nauðsynlegt vegna almennings, að ekkert verði látið ógert til að halda dýrtíðinni í skefjum. Enn hefir Alþfl. fengið yfirlýsingu frá Framsfl. um, að ekki verði á fjárlögum dregið úr verklegum framkvæmdum né framlagi til atvinnubóta, og ennfremur, að óbeinir tollar verði ekki auknir umfram það, sem nú er í frv. þeim, er fyrir liggja. Ætti þetta allt að verða til öryggis fyrir hina lægra launuðu stéttir, sem jafnframt eiga að hafa gagn af væntanlegri atvinnuaukningu. Þegar gripið er til slíkra ráðstafana, sem gert er ráð fyrir í frv., verður að gera þá kröfu til útgerðarmanna, að þeir geri allt, er í þeirra valdi stendur, til að koma útgerðinni í það horf, að hún geti borið sig, bæði með því að gæta allrar hagsýni og sparsemi í rekstrinum, og ekki sízt á þann hátt að efna til sameiginlegra innkaupa fyrir alla útgerð landsmanna á öllum helztu nauðsynjum útgerðarinnar, svo sem olíu, kolum, salti og veiðarfærum. Við höfum á þessum síðustu tímum mátt horfa upp á það, að einstök verzlunarfyrirtæki og einstaklingar hafa bókstaflega rakað saman stórfé á því að selja vörur til útgerðarinnar, á sama tíma og útgerðin hefir stórtapað. Þessir alóþörfu milliliðir, sem eru afætur á útgerðinni, verða að hverfa. Gengisbreytingin getur varla verið annað en bráðabirgðalausn, og framtíð útvegsins getur ekki byggzt á henni einni saman. Til hennar má ekki gripa nema í ýtrustu nauðsyn, eins og hér er lagt til. Með henni er útgerðarmönnum gefið færi á að koma útgerðinni á heilbrigðan grundvöll, og þeir verða þess vegna að leggja fram alla krafta sína til þess, að svo megi verða. Krónuna á að stöðva á því verði, sem í frv. er lagt til, en jafnframt verður að stöðva töp útgerðarinnar. Þó svo sé komið hér í Reykjavík, að bæjarbúar lifi ekki nú orðið nema að litlu leyti á sjávarútvegi, þá er langmestur hluti útflutnings okkar úr sjónum. Án útflutnings kemur enginn gjaldeyrir til landsins. Allur atvinnurekstur þarf einhvern gjaldeyri og getur ekki án hans starfað. Sjávarútvegurinn er þannig grundvöllur undir öllum öðrum atvinnuvegum landsmanna. Stöðvun eða hrörnun sjávarútvegsins myndi orsaka stöðvun eða hrörnun annarra atvinnuvega. Engin getur því sagt, að mál hans séu sér óviðkomandi. Menn greinast sem von er til í flokka um gengismálið, og raunar ekki eftir stjórnmálafl. því að innan hvers einstaks stjórnmálaflokks í landinu ríkja hinar gagnstæðustu skoðanir um málið. Einkum mun andstaða gegn gengisbreytingunni vera mikil hér í Reykjavík. Úti um landið í sjávarþorpunum, þar sem menn lifa á sjávarútvegi, er skilningur manna á þessu máli hinsvegar miklu meiri. Útgerðarmálin eru þar nærstæðari hugum manna, og menn litu ekki björtum augum á framtíð útgerðarinnar í haust. Sameiginleg yfirlýsing fulltrúa Alþfl., Framsfl. og Sjálfstfl. í milliþinganefnd sjávarútvegsmála um, að nauðsyn bæri til að styrkja sjávarútveginn, vakti því mikla ánægju á meðal manna í sjávarplássum úti á landi. Þetta vakti vonir hjá mönnum, og allmörg skip, sem annars hefðu staðið uppi, voru gerð út á yfirstandandi vertíð. Yfirlýsing þessi ein saman hefir þannig örvað atvinnulífið frá því, sem annars hefði verið, en eftir hinum lofuðu ráðstöfunum hafa menn síðan beðið með eftirvæntingu. Síðan í þingbyrjun hafa menn svo sífellt verið að spyrja, hvað málum sjávarútvegsins liði. Ýmsir hafa verið orðnir vondaufir um nokkurn árangur. Fjöldi manns átti alla afkomu sína undir, að lausn fengist á máli þessu, og margir voru að missa þolinmæðina. Eftir hina sameiginlegu yfirlýsingu þessara þriggja flokka hefði það orðið mikill álitshnekkir fyrir þingræðið í landinu, ef ekki hefði náðst samkomulag um lausn málsins. Ég tel lausn þá, sem lögð er til í frv., eftir atvikum mjög viðunandi fyrir umbjóðendur Alþfl., enda var hún sú eina, er þingræðislegt samkomulag náðist um. Ég hefi þá vissu trú, að þegar farið er að ræða málið frá báðum hliðum í blöðunum, en ekki eingöngu, eins og gert hefir verið, aðeins með öfgum og blekkingum, muni menn sannfærast um, að þetta var það eina rétta, sem hægt var að gera í málinu, og ég vona, að reynslan eigi eftir að sanna þetta.

*Pétur Ottesen: Við Íslendingar eigum við það að búa, og e. t. v. í miklu ríkara mæli en aðrar stærri og ríkari þjóðir, að það veltur á ýmsu um afkomu alls almennings í landinu. Það liggja náttúrlega margar orsakir til þess, hvað öryggið í þessum efnum hjá okkur er valt. Það kemur m. a. til af því, að við búum hér við erfið náttúruskilyrði, og okkar afkoma byggist alveg á því, hvernig okkur tekst að hagnýta þau gæði, sem felast í sjónum við strendur landsins og í íslenzkri gróðurmold. Þetta er allt misbrestasamt með framleiðsluna, auk þess, sem því er ekki að leyna, að með hagnýtingu þessara gæða hefir tekizt upp og niður. En það er okkur alveg ljóst, Íslendingum, að allt er undir því komið, hvort okkur tekst að láta atvinnuvegina bera sig og svara þeim arði, sem nauðsynlegur er til þess, að við getum notað þau gæði, sem náttúran færir okkur upp í hendurnar. Nú er kunnugt, að á undanförnum árum hefir hallað ákaflega mikið undan fæti hjá þeim mönnum, sem bera hita og þunga atvinnurekstrarins hér á landi, og þá ekki síður hvað snertir sjávarútveginn, þann atvinnuveginn, sem leggur þjóðarbúinu til mestan gjaldeyri og utanríkisverzlunin stendur mest á. Ég álít, að velti mest á því, af því að sá atvinnurekstur leggur fram svo mikinn meiri hluta af þeim verðmætum, sem við þurfum til þess að halda okkar þjóðarbúskap uppi, eins og við nú rekum hann, til þess að við getum fullnægt þeim kröfum um lifnaðarhætti, sem við höfum vanið okkur á, og staðið við okkar skuldbindingar gagnvart öðrum þjóðum, sem við höfum gert og orðið að gera til þess að efla framtak og framkvæmdir í þessu landi. En eins og ég sagði áðan, hefir fyrir þessari grein atvinnurekstrarins ákaflega hallað undan fæti á undanförnum árum. Þetta hefir okkur að vísu verið ljóst. Og það hefir verið ýms viðleitni sýnd til þess að reyna að mæta þessu hruni sjávarútvegsins, þótt árangur hafi ekki náðst, enda ekki svo á þeim málum tekið sem vera þurfti. Því að atvinnuleysinu, sem skapazt hefir við það, að sjávarútvegurinn hefir gengið saman, hefir verið reynt að bæta úr með því að veita stórar fjárfúlgur úr ríkissjóði og bæjarsjóðum til þess að fylla upp í þessi skörð og halda uppi atvinnurekstri, sem í flestum tilfellum er óarðbær atvinnurekstur. Munurinn á því að veita þetta fé beint til fólksins til matvöru- og nauðsynjakaupa, hefir í mörgum tilfellum orðið sáralítill, og eftirtekjan eftir því. Þessi leið er gersamlega ófær til þess að fylla upp í skörðin, sem leiðir af því, að úr atvinnurekstrinum dregur. Við verðum algerlega að hverfa út af þessari braut, vegna þess að í þessum efnum erum við á hættulegum villigötum. Á síðasta Alþingi var skipuð milliþn. til þess að athuga afkomu togaraútgerðarinnar. Þá þótti í svo óvænt efni komið hvað þetta snerti, að lengur mætti ekki láta undir höfuð leggjast að fara að kynna sér til hlítar orsakir þess ófarnaðar, að atvinnuvegurinn var að hrynja til grunna, og jafnframt leita að leiðum til þess að snúa aftur á þeirri háskalegu braut. Það var fyrir sérstakar ástæður, að ég fór í þá n., sem hafði rannsókn þessara mála með höndum. Það var vegna þess, að annar sjálfstæðismannanna í n. varð að vera langdvölum erlendis, og tók ég því hans sæti í n. Við þá athugun, sem fram fór í n., ekki aðeins á hag stórútgerðarinnar, heldur líka í sambandi við þá athugun, sem við reyndum að gera á sjávarútveginum í heild, þá staðfestist það alveg fyrir mér, sem ég raunar hafði fullkomið hugboð um áður, að hér væri komið í svo óvænt efni, að frágangssök væri að halda uppi okkar þjóðarbúskap í líkingu við það, sem verið hefir undanfarið, nema gerbreytt yrði öllu viðhorfi í þessu efni. Um þetta voru allir nm. algerlega sammála. Verkefni n. var því aðallega, auk þess sem gerð hefir verið allfróðleg skýrsla um afkomu togaraútgerðarinnar, að leita að leiðum, sem við gætum bent á, að líklegar væru til þess, að hér yrðu bætur á ráðnar, tapreksturinn stöðvaður og atvinnurekstrinum aftur komið inn á þá braut, að hann gæti borið sig þannig, að hann gæti byggt sjálfan sig upp og þannig mætt þeim atvinnuskilyrðum, sem framtið þjóðarinnar krefst. Við athugun á þessu voru það aðallega 2 leiðir, sem talað var um í n. Önnur leiðin var sú, að viðurkenna það fall íslenzkra peninga, sem orðið er sem bein afleiðing af því, hvernig atvinnuvegirnir hafa hrunið hjá okkur undanfarin ár, - gera þetta til hagsbóta fyrir útgerðina og aðra framleiðendur. Hin leiðin var að afla með einhverju móti allmikils fjár, sem útgerðinni og framleiðendum í landinu væri svo veitt sem nokkurskonar styrkur til viðhalds sinni afkomu. Það voru ekki aðrar höfuðleiðir, sem talað var um í n., en þessar tvær, og í þeim umr., sem fram hafa farið um þetta siðan, þá ætla ég, að aðalatriðin séu ekki annað en þessar tvær leiðir, sem menn hafa fest huga sinn við. Mér fyrir mitt leyti blandast ekki hugur um, að sú leiðin, sem er langsamlega líklegust til þess að bera árangur í þessu efni, er að viðurkenna fall íslenzkra peninga til hagsbóta fyrir atvinnuvegina, því að við vitum, að bein ástæða til þeirra þrenginga, sem skapazt hafa hér á landi við hrun atvinnuveganna, er það, að með valdboði hefir verið tekið af framleiðendum það verðmæti, sem þeir hafa fengið fyrir framleiðslu sína, og þeim borgað samkvæmt valdboði 22,l5 kr. fyrir sterlingspundið, en það er sú erlenda mynt, sem reiknað er í það verð, sem við fáum fyrir okkar afurðir. Það er tekið af þeim fyrir þetta verð, þó að í frjálsum viðskiptum sé til grundvöllur til að selja þennan gjaldeyri fyrir miklu hærra verð en þessu nemur. Mér er sagt, að að því, er sala hefir farið framhjá bönkunum, sem mun vera í stærri stíl en menn hafa almennt gert sér hugmynd um, þá muni sterlingspundið vera selt upp undir 30 kr. og í sumum tilfellum upp undir 40 kr. af þessu má greinilega sjá, þar sem grundvöllur er til fyrir því að geta selt gjaldeyrinn fyrir þetta verð, hversu hlutur framleiðenda hefir verið gífurlega skertur undanfarin ár, þegar hann hefir verið af þeim tekinn með þessu valdboði og ekki greitt fyrir hann nema nokkur hluti af því verðmæti, sem fáanlegt var fyrir hann í frjálsri sölu. Með þessum hætti hafa þessir framleiðendur verið stórkostlega skattlagðir umfram alla aðra borgara þessa þjóðfélags, þessir menn, sem að þessari framleiðslu standa við sjó og í sveit, sem allt veltur á, hversu afkoma þjóðarinnar er á hverjum tíma. Þetta hefir því ekki aðeins bitnað á þessum mönnum, þó að það hafi vitanlega komið harkalegast niður á þeim, þannig að margir, sem áður voru vel stæðir menn og ráku útgerð með miklum myndarskap og dugnaði, hafa tapað eignum sinum vegna þessarar breyt., sem orðið hefir í þjóðfélaginu, heldur hefir þetta vitanlega bitnað á þjóðfélaginu í heild. Þegar svona er komið, þarf vitanlega stór átök, ef unnt á að vera að kippa öllu í lag. Og það fyrsta til, að slíkt megi verða, er, að fólkið hafi skilning og greind til að snúast á réttan hátt við þeim staðreyndum, sem við höfum nú fyrir framan okkur. Og það er engum minnsta vafa undirorpið, þegar slík röskun sem þessi er komin inn í okkar þjóðfélag, að einasta leiðin til að lagfæra þetta er sú, að viðurkenna það gengisfall, sem orðið hefir á íslenzkri krónu, viðurkenna það með réttlátri skráningu krónunnar til hagsbóta fyrir atvinnuvegina í landinu. Það er ekki nein önnur leið til að rétta þetta. Hin leiðin er að leggja nýja skatta og tolla á allar vörur, sem fluttar eru til landsins. Því hefir verið lýst yfir, að búið sé að spenna bogann svo hátt sem nokkur kostur er á, og þó líklega nokkru meira, því að ég hygg, að svo langt sé komið skattpíningu hér á landi, að jafnvel sé farið að draga mátt úr okkar aðallíftaug, sem er sjálfbjargarviðleitnin í landinu, og því eigi hægt að höggva oftar í þann knérunn. Það komu fram frá fulltrúa jafnaðarmanna till. til tekjuöflunar. Annað var, að ríkið tæki í sinar hendur alla utanríkisverzlunina og verzlunarágóðinn væri svo veittur sem styrkur til afvinnurekendanna; hitt var að leggja á tolla, og þá vitanlega á allar nauðsynjar landsmanna, því að þær allmörgu milljónir, sem hefði orðið að afla, hefðu vitanlega orðið að dreifast yfir á þessa skattstofna. Ég sé því ekki annað en að hvor þessara leiða, sem hefði verið valin, hefði borið að þeim sama brunni, að dýrtíðin hefði aukizt í landinu, þó með þeim mun, að þetta hefði komið á miklu meiri dýrtíð og alvarlegri þrengingum heldur en gengislækkun mundi gera, því að með gengislækkun er viðurkenndur réttur framleiðendanna til þess gjaldeyris, sem þeir afla, eins og gert er með þessu frv., og fá þeir þar með nýja hvöt til þess að draga ekki af sér þrátt fyrir alla erfiðleika, sem þeir eiga við að búa, og það hafa þeir sannarlega ekki gert. Á þessum tveimur aðferðum er því sá munur, sem í mínum augum er ákaflega mikill, að með gengislækkun er viðurkenndur réttur framleiðenda og þeir hvattir til dáðríkra starfa, en í styrkveitingaleiðinni felst engin slík hvöt. Þá má ennfremur benda á það, sem ég sagði áðan um, hvað gífurlega framleiðendur hefðu verið skattlagðir, vegna þess, hvað hátt gengið hefði verið á krónunni. Þeir hafa orðið að leggja fram þann gjaldeyri, sem hefir þurft til allra innkaupa til landsins, sem nú er um 50 millj. kr. Samkvæmt þeirri gengisskráningu, sem hér er nú till. um, hafa þeir á undanförnum árum því orðið að greiða 20%, 1/5 hluta, af öllu því verðmæti, sem hefir verið flutt inn í landið. Nokkurn hluta af því hefðu þeir vitanlega orðið að greiða vegna dýrari innkaupa á sínum nauðsynjum, en það hefði þó aldrei numið nema sennilega helmingi þess fjár, sem hefir verið af þeim tekið með þessum hætti. Ennfremur má benda á þann gjaldeyri, sem þeir hafa orðið að leggja fram til greiðslu vaxta og afborgana af skuldum ríkissjóðs. Þar hafa þeir verið skattlagðir alveg sérstaklega um 20–22% af því, sem ríkið hefir varið árlega til að greiða vexti og afborganir erlendis, sem munu vera fullar 3 millj. kr. Þetta kemur til viðbótar við alla aðra skatta, sem þessir atvinnuvegir hafa orðið að greiða. Hér við bætist svo enn, að við greiðslu útsvara hafa þeir verið skattlagðir á sama hátt um 1200 þús. kr. vegna afborgana, sem bæjar- og sveitarfélög hafa orðið að greiða af sínum erlendu lánum, og til viðbótar við 6–8 % vexti, sem þeir verða að borga til bankanna - en það ætla ég, að vextirnir séu í bönkunum, þegar með er talið stimpilgjald, sérstaklega af víxilviðskiptum - þá hafa þeir orðið að borga bönkunum 20% af þeim 2700 þús. kr., sem bankarnir verða að. borga í vexti og afborganir erlendis. Af öllu því, sem ég hefi nú skýrt frá, má það því vera lýðum ljóst, að eigi er undarlegt, þó að atvinnurekendur þessa lands hafi eigi getað rönd við reist undanfarin ár, þar sem þeir hafa verið svo gífurlega skattlagðir umfram alla aðra borgara landsins, og það á þeim árum, sem þeir hafa átt við að stríða aflabrest og sölutregðu og lágt verð, sérstaklega á saltfiskinum. Það er því ekki nema eðlilegt, að atvinnuvegirnir séu komnir í þær rústir, sem þeir eru nú í. En þrátt fyrir allt þetta hafa atvinnurekendurnir ekki viljað leggja árar í bát, og sýnir það þann kraft og kjark og þann dugnað, sem í þeim býr, að þeir skuli ekki alveg hafa misst móðinn, þegar þeir hafa haft við slík kjör að búa, sem áreiðanlega þýddi ekki að bjóða neinum öðrum atvinnurekendum upp á. Þetta sýnir, að ekki er um neitt að sakast við þessa menn, þó að svona sé komið, þegar að þeim er búið með slíkum hætti sem þessum. Það er síður en svo. Þessir menn hafa fullkomlega lagt fram krafta sína, og ég vil segja, að hlutskipti þessara manna er auk þess, sem ég nú hefi greint, eitthvert það allra erfiðasta sem þekkist. Það vita þeir, sem þekkja þau kjör og kringumstæður, sem sjómenn hér í kringum Faxaflóa eiga við að búa. Þar telst vertíðin hefjast um áramót. Klukkan 12 á miðnætti leggja sjómennirnir út á bátum sínum í því svartasta náttmyrkri, sem til er á þessu hveli jarðar. Þá sigla þeir 2–3–1 tíma beint til hafs. Þar leggja þeir lóðir sínar og verða að liggja þar hverju sem viðrar og hvað sem upp á kemur, þar til birtir af degi; fyrr er ekki hægt að draga lóðina. Þeir koma til lands undir kvöld. Þá er aflanum komið á land og svo lagt af stað undir eins aftur. Þetta eru nú þau kjör, sem íslenzkir sjómenn, sem margir eru útgerðarmenn líka, eiga við að búa, sem sýnir bezt, að sjósóknin hér og fisköflun er ekki tekin með sitjandi sælunni. En þegar hrun er í útgerðinni, eins og nú hefir því miður verið, - hvert er þá hlutskipti þessara manna, þegar þeir, eftir. að hafa lagt fram sína ýtrustu krafta, koma í bankana og sýna reikninga með tapi? Þá verða þeir að skríða flatir fyrir stjórnendum bankanna til að biðja þá um ný lán til þess að fá að halda áfram undir þessum glæsilegu kringumstæðum, sem þessir menn lifa við. Þeir verða að taka á móti því sem einhverju náðarbrauði, þessir menn, ef þeir geta kríað út eitthvert lán til að fá að byrja sömu baráttuna enn á ný, til þess að mega enn á ný leggja líf sitt í hættu úti á reginhafi í roki og myrkri og byl. Þetta eru kjör þessara manna. Ég hefi oft verið í för með þeim til bankana og segi það ekki öðruvísi en það er. Í þessu felst enginn áfellisdómur á þá, sem stjórna bönkunum, þó að þeir séu tregir til að lána þeim, sem gengur svona illa fyrir. Þeir eiga að lána sparifé landsmanna og eiga að gæta hagsmuna þeirra, sem hafa falið bönkunum sitt fé til ávöxtunar. En þegar komið er fyrir framleiðendum þessa lands eins og ég hefi nú lýst, þá verður að viðurkenna rétt þeirra til þess gjaldeyris, sem þeir afla, og fá þeim hann til ráðstöfunar. Hér er lagt til, að sterlingspundið verði skráð á 27 krónur. Það hefir verið farið fram á 30 krónur, og ætla ég, að þeir, sem það vildu, hafi haft mikið til síns máls, að gera slíkar kröfur, þótt ekki hafi verið talið fært að ganga lengra. Þessar ráðstafanir og aðrar, sem þessu verða að fylgja, geta orðið til mikilla hagsbóta. Mér þykir ekki ástæða til að fara frekar út í þetta mál að öðru leyti en að taka það fram, að samfara því, sem þessar ráðstafanir eru gerðar, verður að draga úr útgjöldum ríkis og bæjarfélaga og sníða yfirleitt alla okkar lifnaðarhætti eftir því erfiða ástandi, sem við eigum nú við að búa, og kem ég þá að því aftur, sem ég sagði í upphafi, að það viðreisnarstarf, sem hér á nú að byrja, grundvallast fyrst og fremst á því, hversu ríkan skilning fólkið hefir á því ástandi, sem við eigum nú við að búa. við skulum vona, að þjóðin sé gædd þeirri dómgreind og þeim skilningi, að allir reyni að taka höndum saman um að greiða götu okkar lífsbjargar sem allra bezt, svo að við getum notið og skipt á milli okkar þeim gæðum, sem hér eru, og örvað alla krafta þessa lands til að hagnýta þessi gæði. En tryggasta leiðin til að örva þessi öfl er að viðurkenna með þeim hætti, sem hér er lagt til, umráðarétt framleiðendanna yfir sinni eigin vöru, sinni eigin framleiðslu.

*Héðinn Valdimarsson: Þá er nú loksins komið þetta frv. um gengislækkun, sem svo lengi hefir verið búizt við. Vil ég fyrst minnast á það í sambandi við, hvernig það hefir verið undirbúið. N., sem starfaði að þessum málum, hafði lokið störfum sínum fyrir þing, en nál. er fyrst útbýtt nú á þessum fundi. Það hefir ekki mátt ræða málið í blöðum eða á fundum og hvergi fyrr en málinu er dembt fyrirvaralaust hér inn í d. Það hefir ekki mátt sýna þetta plagg fyrr en málinu er skellt á, og ber það ekki vott um góða samvizku. Í öðru lagi hefir mikið verið talað um það, að ekki mundi vera gengið að því að lækka gengi krónunnar, nema svokölluð þjóðstjórn yrði mynduð af Framsfl., Alþfl. og Sjálfstfl. En eftir þá yfirlýsingu, sem hæstv. forsrh. gaf, þá er ekki ennþá fenginn grundvöllur fyrir myndun þeirrar stjórnar, og þó kemur þetta frv. fram. Og þá er mér spurn: Hvernig stendur á, að þetta frv. er ekki komið fram fyrr? Hvers vegna gat það ekki komið fram fyrr? Hvers vegna að draga það fram á síðustu daga fyrir páska? Standa allir þessir flokkar að þessu frv. sem flokkar, eða eru það þeir einstöku þm., sem bera frv. fram. Kemur það væntanlega í ljós í umr. Það er mikið talað um að bæta kjör sjávarútvegsins, og eru sjálfsagt allir sammála um, að það væri vel, ef svo væri hægt, sérstaklega togaraútgerðarinnar. En það, sem hér er verið að gera, er annað og miklu meira en að bæta hennar kjör. Það er verið að ráðast aftan að öllum launþegum í landinu, stela 22% af launum þeirra, svíkja þá um 22%, án þess að bera það undir nokkra aðra en þá fáu menn, sem setíð hafa hér á fundum, ýmist á Hótel Borg eða þá hér í hinu háa Alþingi. Ég hefi ekki haft tíma til að lesa grg. frv., því að svo mikið lá á að koma málinu áfram, að veita þurfti margföld afbrigði, svo að þm. gátu ekki einu sinni lesið frv., en eftir ræðum þeirra, sem hér hafa talað, lítur út fyrir, að tap á togaraútgerðinni hafi að undanförnu verið um 1 millj. kr. á ári. Ég verð því að segja, að það er hastarlegt, að vegna taps, sem þó er ekki talið nema meiru en hundruðum þúsunda, skuli eiga að taka milljónir og velta því yfir á aðra, og sjávarútveginn líka, sem þetta er þó talið gert fyrir, því að hinn innlendi kostnaður, sem hann þarf að greiða, svo sem vinnulaun o. fl., hlýtur að hækka að miklum mun og vega fyllilega á móti þeim kjarabótum, sem þessar ráðstafanir eiga að vera fyrir útveginn. Annars veit ég ekki. hvaða ráðstafanir eru hugsaðar í sambandi við þetta mál aðrar og meiri en þær að stela 22% af launum landsmanna. það má svo sem vel vera, að setja eigi upp ríkislögreglu samhliða þessum ráðstöfunum svona til þess að kóróna allt saman. Annars má óhætt fullyrða, að sú stétt manna í landinu, sem kemur til með að hafa mest gagn af þessum ráðstöfnnum, er stétt sú, sem fer með gjaldþrota togaraútgerðarfyrirtæki. Háttv. þm. Borgf. hefir með mörgum og háværum orðum útmálað það, hversu mjög útgerðarmennirnir legðu sig fram um að útvega hinn erlenda gjaldeyri, hvílíka þjóðþrifastétt þar væri um að ræða. Úr því að farið er að tala um þjóðþrifastéttir í þjóðfélaginu, þá vil ég í því sambandi minna á hið mikla þjóðþrifastarf, sem sum verzlunarfyrirtæki landsins hafa leyst af höndum nú á hinum síðustu og verstu tímum, og vil ég því til sönnunar minna á hin miklu innkaup á matvörum og kolum, sem sum firmu gerðu síðastl. haust, þegar stríðshættan var sem mest. En eins og kunnugt er, þá var það eini undirbúningurinn, sem stjórnin gerði í sept. síðastl. vegna hinnar alvarlegu stríðshættu, að hún gekk hér á milli nokkurra verzlunarfyrirtækja og bað þau um að nota lánstraust sitt erlendis til hins ýtrasta og slá um kol og fleiri nauðsynjavörur eftir því, sem föng voru til. Varð þetta til þess, að útvegað var allmikið af vörum upp á svo langa „krít“, að sumt af þeim á jafnvel ekki að greiðast fyrr en í sumar. Þetta eru svo launin, að komið er aftan að þessum sömu mönnum og þeir látnir tapa stórfé fyrir það eitt, að þeir urðu við beiðni stjórnarvaldanna um það að birgja landið upp með nauðsynjavörum á hinum alvarlegustu tímum. Þá eru og hér engin ákvæði um gengisjöfnunarsjóð eða neitt slíkt, sem jafnan þarf að vera fyrir hendi, þegar um gengisbreytingar er að ræða. Það er allt á sömu bókina lært, eintómt fálm og ráðleysi. Þá er og ein hlið þessa máls, sem ekki hefir neitt verið minnzt á, en það eru hin miklu lánstrausts- og álitsspjöll, sem lög þessi koma til með að hafa fyrir landið á erlendum vettvangi. Ég vil því leyfa mér að beina þeirri fyrirspurn til stjórnarinnar, hvort hún hafi gert nokkrar ráðstafanir í þessu efni, hvort hún hafi gert nokkuð í þá átt að draga úr áhrifum þessara laga á traust landsins erlendis. Um þetta óska ég svars. Eins og kunnugt er, þá hefi ég bent á aðrar leiðir til úrbóta á því ástandi, sem hér hefir skapazt hin síðari ár og nú ætlar allt að sliga, en stjórnin hefir ekkert sinnt þeim, ekki svo mikið sem spurzt fyrir um lánsmöguleika erlendis, hvað þá meir. Hér er þó að ræða um mál, sem snertir allan almenning, því að verðhækkun á nauðsynjavörum manna er óumflýjanleg; hljóta þessar ráðstafanir því að hitta bændur, og það jafnt austur í Rangárvalla- og Árnessýslu sem uppi í Borgarfirði, að ég nú ekki tali um verkamannastéttina. Í stað þess að tala um sjávarútveginn sem einhverja höfuðskepnu, sem allt byggist á, væri ekki úr vegi að benda á verkafólkið, sem vinnur að framleiðslunni; undir því er ekki minna komið en þeim, sem fyrirtækjunum stjórna. Í frv. er ákvæði um það, að kaup megi almennt ekki hækka til 1. apríl 1940, en sú hækkun, sem komið getur til greina hjá ófaglærðu fólki í ár, á að miðast við þá hækkun vöruverðs, sem verður frá 11. apríl til 1. júlí í ár. Getur því engin hækkun á kaupi komið til greina fyrr en 1. júlí n. k.. og þá því aðeins, að meðalframfærslukostnaður hafi hækkað meira en 5%, miðað við hliðstæðan kostnað mánuðina jan.–marz þ. á. - þá getur kaup ófaglærðs fólks hækkað sem nemur ½ þeirrar hækkunar, alls ekki meira, fyrr en þá að hækkunin er komin yfir 10%, þá getur kauphækkunin numið 2/3 hlutum á móts við hækkun framfærslukostnaðarins. Hv. þm. Ísaf. fór að minnast á verkalýðsfélagið Dagsbrún og þóttist vera að vinna fyrir það. Út af þessum ummælum hv. þm. vil ég nota tækifærið til þess að skýra honum frá því, að öll ráð hans eru fyrirlitin í því félagi, sem ekki er að ófyrirsynju, þar sem hann er ekki aðeins svikari við verkalýðinn hér í Reykjavík, heldur og svikari við allan verkalýð landsins.  Það er svo sem óþarfi að taka það fram, eða ætti að vera það a. m. k., að þessi nákvæmi útreikningur á launum manna og jafnvel heilla stétta er bara helber vitleysa, því að laun manna hljóta jafnan að miðast við það eitt, hvað fólkið kemst af með minnst til þess að geta dregið fram lífið, svo fremi sem ekki er beinlínis fasistísk stjórn. Annars er það undarlegt, að þeir menn, sem telja sig vera að berjast fyrir umbótum á kjörum verkalýðsins, skuli koma fram með þessar kauplækkunartillögur og takmarkanir, því að hér liggja alls ekki fyrir neinar sannanir eða vonir um aukna atvinnu, sem gætu að einhverju leyti réttlætt þessar ráðstafanir. Sé t. d. litið til ísfisksveiðanna, þá er sá „kvóti“ alveg fullnotaður, svo að ekki getur verið um að ræða atvinnuaukningu við þær. Hinu sama máli gegnir um saltfiskinn, hann er að kalla óseljandi umfram það, sem var síðastl. ár. Norðmenn hafa t. d. að mestu yfirtekið markaðinn í Portúgal og birgt þar upp með saltfisk, sem dugir a. m. k. í eitt ár. Mér er því alls ekki ljóst, hvernig hér getur verið um hugsanlega atvinnuaukningu að ræða. Það liggur miklu nær að álykta, að fram undan sé afvinnurýrnun. Þá getur þetta ekki orðið til þess að hvetja menn til þess að ráðast í byggingar, þar sem allt byggingarefni hlýtur að hækka um 22%. Nei, allt þetta bull um atvinnuaukningu af völdum gengislækkunarinnar er því bara fals og ekkert annað, sett fram til þess eins að reyna að villa mönnum sýn. Af því, sem ég nú hefi tekið fram, og sömuleiðis sakir þess, að forsendur þær, sem hæstv. atvmrh. lagði til grundvallar fyrir málflutningi sínum, voru svo óljósar, að ekki verður á þeim byggt sem grundvelli fyrir slíkum ráðstöfunum sem þessum, þá leyfi ég mér að bera fram svo hljóðandi rökstudda dagskrá: „Þar sem neðri deild Alþingis hefir vantraust á núverandi stjórn, telur deildin ekki rétt að afgreiða á þinginu mál, er gera stórfellda röskun á fjárhags- og atvinnumálum þjóðarinnar, meðan hún situr við völd, og vísar því frv. til l. um gengisskráningu og ráðstafanir í því sambandi frá og tekur fyrir næsta mál á dagskrá. Héðinn Valdimarsson. Ísl. Högnason. Einar Olgeirsson.“

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) : Ég vil aðeins með nokkrum orðum svara hv. 3. þm. Reykv. Hann breiddi sig allmjög út yfir það, hversu allur undirbúningur þessa máls hefði verið með mikilli leynd. Já, öllu er nú hægt að slá fram. Að halda því fram, að allur undirbúningur þessa máls hafi verið með hinni mestu leynd er vitanlega hin mesta fjarstæða. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að mikið hefir verið rætt. bæði í ár og síðastl. ár, um kjarabætur til handa sjávarútveginum, og hefir ekki verið rætt um nema tvær leiðir, gengislækkun eða útflutningsverðlaun. Þetta hefir bæði verið rætt í blöðum og á mannfundum. Hitt er annað mál, þó að það hafi ekki komið ákveðið fram, hvor leiðin yrði farin, enda mun það hvergi venja að tala opinberlega og ákveðið um gengislækkun, slík óvarfærni myndi geta haft hinar alvarlegustu afleiðingar, því að eins og vitað er, gripur fólk til ýmissa ráðstafana, þegar það á fastákveðið von gengislækkunar, - ráðstafana, sem geta haft hinar hættulegustu afleiðingar fyrir viðskiptalífið. Það mun því ekki dæmi þess, að nokkur þjóð, sem fellt hefir gjaldeyri sinn, hafi tilkynnt það ákveðið áður. Þvert á móti hefir það oft átt sér stað, að því hefir verið lýst yfir, að allur orðrómur um gengislækkun hafi ekki við nein rök að styðjast, enda þótt gjaldeyririnn hafi kannske verið felldur litlu síðar. Með skírskotun til þessara ástæðna o. fl. óska ég því að fá mál þetta fram í dag, fellt eða samþykkt, svo að úr því verði hreint skorið, hvort fara eigi þessa leið til viðreisnar sjávarútveginum eða ekki. Þá sagði hv. 3. þm. Reykv. meðal annars, að stjórnin hefði leikið ýmsa innflytjendur, meðal annars kolakaupmenn, mjög grátt síðastl. haust með því að fá þá til að flyt ja inn kol o. fl. upp á greiðslu síðar. Þetta raus hv. þm. eru firrur einar, því að sannleikurinn er sá, að það var stjórnin sjálf, sem lét gera nokkur innkaup á kolum; skaðist því einhver á kolakaupum vegna aðgerða ríkisstj., þá verða það ekki einstakir kaupsýslumenn. Þá spurðist hv. þm. fyrir um það, hvort líkur væru fyrir því, að gengið gæti staðið stöðugt hér eftir, og að ekki þyrfti að óttast nýjar gengisbreytingar. Hafi hv. þm. þá frú, að hægt sé að halda krónunni í núverandi gengi, þá hlýtur hann að skilja það, að ekki ætti að vera erfiðara að halda henni í 27 kr., miðað við sterlingspund, í stað 22.15, sem nú er. Þá hélt þessi hv. þm. því fram, að með þessum ráðstöfunum væri alls ekki stefnt að því að hjálpa útgerðinni, heldur væri beinlínis verið að stela 22% af launum landsmanna. Þessi eða önnur slík ummæli eru vart svaraverð, þeim er kastað fram í augnabliksbræði, án minnstu athugunar um það, hvað verið er að segja. En sé þetta stuldur, hvað mættu þá framleiðendurnir segja, sem selt hafa gjaldeyrinn undanfarin ár, og það með sama verði nú og t. d. 1930, þegar fiskverðið var frá 108–160 kr. fyrir skippundið í stað 73–85 kr., sem fæst fyrir það nú. Dýrtíðarvísitalan var og hin sama 1929–30 og nú. Kaup verkamanna og sjómanna hefir og hækkað mikið frá þeim tíma, sem fiskverðið hefir lækkað um ca. 50%. Það hefir áður verið gerð grein fyrir því, hve langt er gengið í frv. þessu til móts við sjómenn og verkamenn. svo að það verður aldrei nema lítið brot af þeirri verðhækkun, sem af verðlækkun krónunnar kann að leiða, sem lendir á þessum aðiljum, þar sem þeim er tryggð kauphækkun í hlutfalli við hækkandi verðlag á nauðsynjavörum, að ½ og 2/3 hlutum, auk þess sem þessar ráðstafanir hljóta að hafa í för með sér aukna atvinnu fyrir hinar vinnandi stéttir. Mun ég því ekki fara frekar út í umræður um þessa hlið málsins. Eitt var það og enn, sem þessi hv. þm. taldi, að fylgja myndi í kjölfar gengisbreytingarinnar, en það var, að hún myndi stórskaða lánstraust landsins erlendis. Þessu er því fyrst og fremst að svara, að ég veit ekki betur en að ýms lönd hafi gripið til þessa úrræðis, svo sem England, Danmörk o. fl., en það hefir aldrei heyrzt, að slíkt hafi orðið þeim til tjóns, heldur hafi það þvert á móti orðið þeim til góðs. Eins hygg ég að verði hér, og það mun sannast, að erlendis mun þetta yfirleitt verða talið okkur til gildis frekar en hitt, sem og ekki er að undra, þar sem þetta er beinlínis gert til þess að reyna að koma afkomu atvinnuveganna á réttan kjöl. Ég hræðist því ekkert dóm hinna erlendu fjármálamanna, sem þekkja til staðhátta hjá okkur og láta sér hag okkar einhverju skipta. Þá var það og ein höfuðsynd stjórnarinnar í augum þessa hv. þm., að hún hefði látið undir höfuð leggjast að leitast fyrir erlendis um lánsmöguleika. Vil ég taka það fram, sem öllum hv. þm. er kunnugt, að ríkisstj. mun taka til yfirvegunar alla möguleika, sem fyrir liggja í þeim efnum, og notfæra sér þá, ef þeir skyldu reynast hagstæðir með tilliti til lántöku erendis. Fundarhlé.

*Einar Olgeirsson: Herra forseti! Það er auðséð, að þeim þykir vissara að vera fjarverandi sumum hv. þm., enda er það vafalaust bezt fyrir þá, því að annars gæti e. t. v. eitthvað rifjazt upp fyrir þeim, sem óþægilegt er, í sambandi við mál það, er nú liggur hér fyrir, um þær ráðstafanir, sem Alþfl. og Framsfl. hafa áður lagt til, að gerðar væru. Sú spurning, sem fyrir liggur í sambandi við þetta frv., er, á hvern hátt eigi að leysa þau vandamál, sem að útgerðinni steðja, og á hverra kostnað. Það er margbúið að sýna það og sanna, að hér á Íslandi er voldug stétt manna, sem hefir lifað mjög vel á útgerðinni, þótt útgerðin sjálf, eftir því, sem viss hluti reikninga hennar ber með sér, hafi alltaf tapað. Það er vitað, að þótt allt þetta vandræðaástand hafi átt að ríkja í stórútgerðinni, sem hv. þm. Borgf. var að lýsa svo átakanlega, þá eru þeir menn til í Reykjavík og víðar, er stjórna sumum stærstu útgerðarfyrirtækjum landsins, sem hafa lifað við góð kjör og há laun. Á undanförnum árum hefir þjóðin lagt þessum mönnum til rekstrar- og eyðslufé í ríkum mæli, þannig að bankarnir hafa hin síðustu 20 ár afskrifað tugi milljóna króna, mikils til sem töp á þessari útgerð. Ofan á allt þetta bætist, að nú skulda sum stærstu útgerðarfyrirtækin, sérstaklega Kveldúlfur, svo milljónum króna skiptir hjá ríkisbönkunum. Undanfarin þing og kosningar hefir deilan aðallega staðið um það, hvort í eitt skipti fyrir öll ætti að gera upp allt þetta sukk og sjá um að koma útgerðinni á hreinan og heilbrigðan grundvöll, eða halda áfram sama vitlausa rekstrinum í sama skuldafeninu og óreiðunni. Undanfarnar kosningar hefir þetta sífellt verið eitt aðalkappsmál Alþfl. og Framsfl. og það, sem um hefir verið barizt, að koma útgerðinni á réttan kjöl á einn eða annan hátt og gera upp óreiðufyrirtæki útgerðarinnar, þá fyrst og fremst Kveldúlf. Jafnframt hefir það verið álit manna í vissum flokkum, að til væri sá möguleiki til að bæta fyrir útgerðinni, að minnka þau háu laun og tekjur, sem einstaka menn, sem sé yfirstéttin hér í Reykjavík, hefir haft af útgerðinni beint og óbeint, ýmist af ríkisbúskapnum sem laun eða sem hagnað af verzlun. Spurningin er fyrst og fremst um það, hvað gera skuli fyrir útgerðina til að reisa hana við og á hverra kostnað, - á að taka kúfinn af þeim gróða, sem safnast mönnum, sem sitja í landi og reka útgerðarfyrirtækin, eða á að lækka lífskjörin hjá fólkinu, sem vinnur að fiskinum, bæði á sjó og landi? Það er um þessar tvær leiðir að velja. Við fulltrúar Sósíalistafl. og fulltrúar verkalýðsins í landinu höfum bent á, að fullir möguleikar eru fyrir hendi til þess að tryggja, að útgerðin geti borið sig og alþýðan geti búið við þau kjör, sem hún nú hefir, og jafnvel að þau færu heldur batnandi, en þeir, sem yrði að taka fé af til að tryggja það, eru þeir ríku í landinu. Hvað eftir annað höfum við sýnt og sannað, að til er sá auður og þær háu tekjur í landinu, að hægt er af að taka til að jafna upp hallann á útgerðinni og tryggja kjör alþýðunnar. Með þeim skýrslum, sem ríkisstj. og n. hennar hafa safnað, er sannað, að þessir menn hér í Reykjavík hafa í árstekjur um 11 millj. kr. Það, sem þessir menn hafa fram yfir það, sem kalla má sæmileg laun, mun vera um 6 millj. kr. samtals. Hvað eftir annað hefir um það verið rætt, að hér í Reykjavík séu sviknar undan skatti eitthvað um 20 millj. kr., án þess að verulegar ráðastafanir hafi verið gerðar til að skattleggja þetta fé eða ná til þessara eigna. Það hefir verið sýnt fram á það af n., sem ríkisstj. skipaði, að einungis með því að lækka hálaunin hjá embættis- og bitlingamönnum hins opinbera mætti spara milljónir króna. Það er nægilegur auður hér til að tryggja, að ekki þyrfti að skerða lífskjör alþýðunnar, og tryggja um leið, að útgerðin gæti borið sig. Hér er barizt um, hvaða leið skuli fara, en þá koma þrír borgaralegu flokkarnir á Alþingi með frv. um gengislækkun, sem felur í sér þá stærstu réttindaskerðingu hins vinnandi lýðs í landinu, sem þekkzt hefir. Allt miðar að því að tryggja, að útgerðin geti haldið áfram í því feni, sem hún hefir verið í undanfarið. Í þessu frv. er ekki eitt einasta atriði, sem tryggir, að eftir framkvæmd gengislækkunarinnar fari ekki allt í sama farið aftur, svo þjóðin verði aftur að afskrifa aðrar 20 millj. í bönkunum. Það er vitað, að nú skuldar eitt stórútgerðarfélag um 7 millj. kr. hjá Landsbankanum. Það er ekki fyrir það byggt með þessu frv., að slíkt sukk haldi áfram í meðferð fjár landsmanna. Þar er engin trygging sett fyrir því, að útgerðin verði rekin með skynsemi eftir þetta. Það er ekki séð um, að meira eftirlit verði haft með, að útgerðin verði rekin með meiri sparnaði eða að fyrirtækin reki togaraútgerðina í stærri stíl, - ekki ein einasta skynsamleg ráðstöfun gerð til að tryggja, að útgerðin geti borið sig, önnur en sú, að skera niður lífskjörin hjá alþýðunni í landinu. Skal ég reikna þetta ofurlítið út, þótt ekki liggi fyrir hendi áreiðanlegar tölur. Því er haldið fram í skýrslu nefndar, er þingið setti til að rannsaka hag og rekstur togaraútgerðarinnar, að tap á útgerðinni árlega væri hátt á aðra millj. króna. Hvað er svo sá niðurskurður mikill, sem farið er fram á með þessari launalækkun? Því miður liggja ekki fyrir almennilegar skýrslur um tekjur launaþega í landinu. En ég hygg það ekki fjærri lagi að álykta, að ef tekjur allra landsmanna eru um 110 eða 120 millj. kr. árlega, þá séu tekjur launaþega og verkamanna ca. 40 millj. Ég skal hafa þann fyrirvara, að tölur þessar eru ekki nákvæmar, svo útkomunni getur skakkað nokkuð. Samt gefa þessar tölur nokkrar upplýsingar um, hverju miðað er að með frv. þessu. Ef það er rétt, að tekjur launaþega í landinu séu alls um 40 millj., verður dýrtíðaraukning sú, sem raunverulega verður launalækkun, ekki minni en 12%, þegar gengið er út frá 20% lækkun, og það er það vægasta, sem maður getur álitið, að flm. frv. reikni með. Þótt verkalýðurinn fái einhverja uppbót á þessu seinna á árinu, yrði það aldrei nema lítill hluti af hinni raunverulegu launalækkun, svo lækkunin alls mun áreiðanlega nema ca. 3–4 millj. kr. Því er sem sé verið að fara fram á með þessu frv. að lækka lífskjör hinna vinnandi stétta á Íslandi um meira en tapið á útgerðinni hefir verið. Það er auðséð, að það, sem hér er verið að gera, er fyrst og fremst harðvítug árás á kjör verkalýðsins og launaþegana í landinu, jafnframt því - eins og ég kem að síðar - að verið er að lækka að mun laun mikils hluta bænda. Þessi árás er gerð með það fyrir augum að hlífa bröskurunum í stórútgerðarmannastéttinni við því að taka á sig ábyrgðina og afleiðingarnar af braski sínu, ekki einungis til að vinna upp tapið, sem orðið hefir undanfarin ár, heldur skapa líka gróða þeim til handa á kostnað hinna vinnandi stétta. Þessi árás er öll gerð án þess, að nokkuð sé gert af meiri hl. hér í þinginu til að knýja stórútgerðarmennina til að gera hreint fyrir sínum dyrum og koma útgerðinni á heilbrigðan og skynsamlegan grundvöll. Það lítur sannarlega kinduglega út, þegar einn af þeim, sem gerzt hafa flm. þessa frv., hv. þm. Borgf., er að tala hér með heilögum fjálgleik um erfiði sjómannanna, sem verði að vinna eins og þrælar myrkranna á milli, rétt eins og þetta frv. miðaði að einhverju leyti að því að bæta hag og rétt sjómannanna hér á Íslandi. Það er undarlegt, hvernig þessi hv. þm. og fleiri, sem talað hafa hér, tala um það, hverjir það séu, sem skapa auð með framleiðslu hér á Íslandi. Þeir tala alltaf um framleiðendurna og að frv. sé til hagsbóta fyrir framleiðendurna. Ég vil benda þessum hv. þm. á, þeim til athugunar, hverjir það eru, sem eru framleiðendurnir á Íslandi. Þeir virðast halda, að það séu stórútgerðarmennirnir, sem séu framleiðendurnir. Ég veit ekki til, að við sjáum þá framleiða annað en skuldirnar í bönkunum. Það eru þeir, sem vinna á sjónum, á togurunum og mótorbátunum, þeir, sem vinna við fiskinn í landi, þeir, sem koma honum út í skipin til að selja hann til útlanda, - það eru þessir menn sem eru framleiðendurnir. Án þeirra yrði ekkert framleitt. Það væri hægt að framleiða fisk, þótt Kveldúlfur væri ekki til, en það væri ekki hægt að gera það án togarasjómannanna. Með þessu frv. er ráðizt á þá eiginlegu framleiðendur í þessu landi. Það þýðir lækkun lífskjara verkamanna og sjómanna, einkum togarasjómanna. Hvað er það svo, sem gerzt hefir hér á landi hjá togaraeigendunum? Ég vil varpa fram þeirri spurningu, hver hafi séð, að þessir togaraeigendur væru að sligast undir tapinu á útgerðinni? Ég veit ekki betur en að forstjóri stærsta togaraútgerðarfélagsins hér í Reykjavík, Richard Thors, hafi verið að byggja sér eina „villuna“ enn hér í Reykjavík, þótt hann muni hafa átt aðra fyrir, og svo hefir mér verið sagt, að byggð hafi verið yfir þessa sömu bræður „luxusvilla“ á Hjalteyri. Sýnir þetta, hvernig þeir eru að sligast undir útgerðinni? Er þetta hörmungarástandið, sem hv. þm. Borgf. lýsti sem hlutskipti þeirra? Hv. þm. ætti að líta til þess, hvernig alþýðan í Reykjavík lifir, sú alþýða, sem á að fara að lækka kjörin hjá. Hv. þm. Borgf. sagði, að hvergi í heiminum væri atvinnurekendum boðið upp á annað eins og hér á Íslandi. Já, það eru meiri ósköpin, sem þeim er boðið upp á, togaraeigendunum í Reykjavík. Hv. þm. ætti að hugsa sig betur um. áður en hann segir, að þeir séu skattlagðir um fram alla aðra ríkisborgara. Á síðasta þingi voru samþykkt lög, sem losa togaraútgerðina svo að segja við alla skatta. Nei, þeir, sem bera hita og þunga af útgerðinni, eru þeir, sem vinna við hana, þræla sína 16 tíma í sólarhring og jafnvel lengur á sumrin. Það er ekki verið að hjálpa þessum mönnum með því frv., sem hér liggur fyrir. Það er verið að tryggja, að ekki sé hægt að bæta lífskjör þeirra. Það var öðruvísi hljóðið í þessum hv. þm. og öðrum, þegar var verið að ræða á þinginu í fyrra um þetta leyti um gerðardóm í sjómannakaupdeilunni. Þá var ekki talað eins hjartnæmt um sjómennina, þegar verið var að fyrirskipa þeim af Alþingi, við hverskonar kjör þeir ættu að vinna, þá var þeim bannað að fá smávægilegar hagsbætur. Þegar þetta frv. er rætt, er það gert með þeim blekkingum, að það sé til bóta fyrir sjómennina. Þá er talað um rok og svartnætti. Ég held þessum hv. þm. sé bezt, ef þeir ætla sér að koma frv. í gegn, að nota þá aðferð, sem algeng er orðin, að fara með það á bak við þjóðina og skella því í gegnum þingið, án þess að þjóðin fái tækifæri til að hlusta á umr. Ég skal þá koma að því, hvaða áhrif þetta frv., ef að l. verður, hefir fyrir fólkið í landinu, og kem ég þá fyrst að verkalýðnum. Með þessu frv. eru ákveðin kjör verkalýðsins og kaup í eitt ár, og mega þau ekki breytast nema samkv. lagasetningum. Hér er verið að taka réttinn af verkalýðnum til að ákveða sjálfur kaupgjald sitt. Honum er fyrirskipað af Alþingi, fyrir hvaða kaup hann á að vinna, kaup, sem lítil klíka á Alþingi ákveður. Þeir menn, sem bera fram þetta frv., telja sig sérstaka postula lýðræðis og frelsis og hafa sífellt á vörunum, hve mikið þeir tigni einstaklingsfrelsið og vilji varðveita það. En hvað eru þeir svo að gera með þessu frv.? Þeir eru að gera það, að fjölmennasta stéttin í landinu, verkamanna- og launaþegastéttin, er svipt réttinum til að ákveða sjálf kaupgjald sitt, hún verður að selja vinnumagn sitt með því verði, sem þessir menn ákveða. Á síðasta þingi var sett vinnulöggjöf. Þá sögðu þeir menn, sem voru að reyna að verja hana, að með henni væri verið að tryggja rétt verkamanna til verkfalla, það væri verið að setja það í lög í fyrsta sinni, að verkamenn hefðu rétt til verkfalla. Við sýndum strax fram á, hvað í því frv. fólst. Nú er ekki nema eitt ár síðan og nú er verið að setja önnur lög, sem taka þennan verkfallsrétt af verkamönnum. Eftir því hefir verkalýður Íslands engan rétt til þess í heilt ár að gera verkfall. Samkvæmt lögum hefir hann þá ekki rétt til að reyna að bæta kjör sín á þennan hátt. Að vísu getur hann gert eitt, að mæta hvergi á neinum vinnustað í landinu, en rétt til verkfalls á löglegan hátt hefir hann engan. Það þýðir, að helmingur landsbúa er settur í sömu aðstöðu og þrælar. Þeim er fyrirskipað, fyrir hvað þeir eigi að vinna, og bannað að gera tilraun til að breyta því. Ég vil beina því til þeirra hv. þm., sem hafa flutt þetta frv., hvort þeir hafi gert sér grein fyrir því, hvert þeir eru að fara með þessu, - hvort menn, sem alltaf eru með lýðræði á vörum, hafa gert sér ljóst, hve mikið ósamræmi er milli frv. og þess orðs. Hv. þm. Borgf. var með ógurlegum fjálgleik að tala um skerðing á eignarrétti þeirra, sem hann kallar framleiðendur, á krónunni. Ég vil spyrja hv. þm., hvort þeir geri sér ljóst, að hér er verið að skerða eignarrétt verkamanna á sínum eigin líkama. Ef hægt væri að fá úr því máli skorið fyrir dómstólum, býst ég við, að það yrði að dæmast brot á stjórnarskránni. Það er bara ekki vani, þegar verkamenn eiga í hlut, að halda svo vandlega við það fyrirheit stjórnarskrárinnar. Og hér er verið að setja lög um þrælahald gagnvart þeim. Alþfl. kemur svo með það, að nú eigi að bæta verkalýðnum þetta ofurlítið upp. Bæturnar eru þannig, að eftir þrjá mánuði, þegar dýrtíðin er búin að .,grassera“ þann tíma, eigi að veita nokkrum hluta hans kaupuppbót fyrir nokkurn hluta þess, sem hér er tekið af honum. Við vitum, hvernig slíkar uppbætur eru framkvæmdar. Þó að þær eigi að verða litlar eftir frv., verða þær enn minni í reynd, fyrir utan það. sem engum dettur í hug að treysta nokkuð á loforð sem þessi og á vilja valdhafanna, þegar til kastanna kemur. Við vitum t. d., að samkvæmt vinnulöggjöfinni frá í fyrra ættu verkamenn nú að hafa fullt leyfi til að sækja rétt sinn og hækka kaupið um leið og dýrtíðin skellur á. En svo kemur þetta frv. og sviptir þá þeim rétti, sviptir þá uppbótinni, sem Alþfl. sagði, að fólgin væri í vinnulöggjöfinni og drægi úr skaðsemi hennar. Uppbætur þessa frv. er hægt að þurrka bara út aftur. Fjöldi útvegsmanna hefir mjög hæpinn hagnað af gengislækkun, a. m. k. þegar frá liður. Og allir þeir, sem framleiða fyrir innlendan markað. hljóta að bíða óbætanlegt tjón. Sú rýring, sem verður á lífskjörum fólksins, leiðir til minnkandi eftirspurnar eftir framleiðslu þeirra. Kaupgeta fólksins hrekkur þá aðeins til að kaupa þær innfluttar vörur, sem það getur sízt verið án. Neyzla landbúnaðarvara og innlendra iðnaðarvara er dæmd með þessu frv. til að hnigna, atvinnuvegir heilla stétta dæmdir í langvinnar þrengingar. Bændur í nærsveitum Reykjavíkur og austan fjalls eiga ekkert síður en verkamenn að verða fyrir barðinu á gengislækkuninni. Þótt þeir eigi að fá jafnar uppbætur og verkamenn síðar meir, er það ekki annað en sú blekking, að þeim sé gagn að verðhækkun, eftir að markaðurinn er eyðilagður fyrir kaupgetuleysi og dýrtíð. Það er varla við að búast, að allir Íslendingar taki þessu með langlundargeði. Það er líka vitanlegt, að þessir flokkar hugsa til þess að kóróna þetta brot á öllum þeim „principum“, sem þetta þjóðfélag byggist á, með því að koma upp ríkislögreglu. Þá verður ekki spurt um peningana. Seinast þegar henni var komið upp, kostaði hún hálfa milljón. Nú yrði það kannske heil. Og það yrði ekki spurt um, hvort hægt væri að flá þá milljón af alþýðunni, þó að nú sé sagt, að þeir, sem peningaráðin hafa, geti engin framlög staðizt til að hjálpa útgerðinni. Það má benda á, hvað lítið er hugsað um að spara fyrir útgerðina. Það er talað um 900 þús. kr. rekstrarhalla á ári á útgerð togaranna. Ég skal nú leyfa mér að lesa upp nokkrar tölur, sem sýna, hvar hægt er að spara, svo að stórupphæðum nemur, til að vega á móti hallanum. Í fyrsta lagi fara tvær milljónir í kolakaup útgerðarinnar. Hve mikla verðlækkun þar mætti fá. er ekki að fullu hægt að sjá, en stórmikil gæti hún orðið. Til veiðarfæra fara 1,1 millj., og það er vafalaust liður, sem mikið mætti spara á. Þá er í þriðja lagi vátrygging, 600 þús. kr. Það er vitanlegt, að það verður að hætta að vátryggja togarana fyrir miklu meira en þeir eru í raun og veru verðir. Nú eru þeir látnir standa fyrir svo miklum skuldum í bönkunum, að það nemur stundum tvöföldu eða þreföldu sannvirði, og fer þá 2–3 sinnum meira í vátryggingar en heilbrigt er. Svipað má segja um vexti. Þeir nema á þessu eina ári yfir 600 þús. kr. Það er vitanlegt, hvernig þessir vextir eru komnir til. Það er alltaf verið að slengja á framleiðsluna þunganum af óreiðutöpum fyrirtækjanna. Þá er viðhald um 1 millj. kr., og gæti sá liður lækkað eftir að endurnýjun hefði farið fram á miklu af flotanum, lögð niður skip, sem ekki borgar sig lengur að gera við. Í sjötta lagi er skrifstofukostnaður einn fjórði úr milljón, og eitthvað gæti hann vonandi lækkað. Áður en gripið er til slíkra örþrifaráða þyrfti sannarlega að rannsaka, hvað hægt er að skera niður af þessum kostnaði og hvernig skapaður yrði heilbrigður grundvöllur arðgæfrar útgerðar. Hér talaði hv. þm. Ísaf. (FJ) fyrir hönd Alþfl. Ég gæti trúað, að það hefðu verið nokkuð þung spor fyrir hann upp í pontuna - til að verja gengislækkun, sem skellt er á þvert ofan í vilja hans eigin flokks, svo lengi sem sá flokkur var og hét, þvert ofan í allar yfirlýsingar flokksins fyrr og síðar. Og nú segir þessi þm., að allir alþýðuflokksmenn séu sammála um þetta! Ég get upplýst, að alþýðuflokksmenn hafa alls ekki verið spurðir um þetta. Stjórn Alþýðusambandsins hefir aldrei þorað að leggja málið fyrir sína kjósendur, frekar en Íhaldið og Framsfl. þora að leggja það fyrir kjósendur við almennar kosningar. Í alþýðusambandsstjórninni er ekki einu sinni meiri hluti með því. Þrátt fyrir mótspyrnu í flokknum og mikinn ágreining í hinni tiltölulega fámennu stjórn hans, dirfist þingflokkurinn að ráðast aftan að mönnum sinum og hjálpa Breiðfylkingunni til að knýja gengislækkun í gegn. Það er ekki furða, þó að menn spyrji, í hvers nafni og þjónustu þingflokkur Alþfl. beiti sér fyrir þessu frv. Aldrei hefir nokkur flokkur svikið eins greypilega gefin loforð. Nokkru fyrir kosningarnar 1937 bar krónulækkun oft á góma. Þá gerði miðstjórn Alþfl. eftirfarandi fyrirspurn til miðstjórnar Sjálfstfl.: „Þar sem Sjálfstæðisflokkurinn og Bændaflokkurinn hafa gert með sér kosningabandalag við kosningar 20. júní, en Bændaflokkurinn hefir, eins og kunnugt er, haft lækkun íslenzku krónunnar að aðalstefnumáli og í blaði sínu, Framsókn, 12. júní s. l. lýst stefnu stjórnarinnar um að halda uppi gengi krónunnar sem stigamennsku og hegningarverðu athæfi, en Sjálfstæðisflokkurinn hinsvegar ekki fengizt til að gefa skýr svör um stefnu sína í þessu þýðingarmikla máli. skorar miðstjórn Alþýðuflokksins hér með á miðstjórn Sjálfstæðisflokksins að svara eftirfarandi fyrirspurn opinberlega við útvarpsumræðurnar og í blöðum flokksins: Vill Sjálfstæðisflokkurinn lofa því og skuldbinda sig til þess, eins og Alþýðuflokkurinn gerir, að vinna að því, að gengi íslenzku krónunnar verði haldið óbreyttu eins og það er nú, miðað við sterlingspund, og það að minnsta kosti ekki lækkað í náinni framtíð? Miðstjórn Alþýðufl.“ (Alþbl. 15. júní 1937). Eftir þetta hamraði Alþýðublaðið dag eftir dag á gengislækkunaráformum Breiðfylkingarinnar sem hinni svívirðilegustu árás á alþýðuna og skoraði á verkalýðinn að kjósa alþýðuflokksmenn til að hindra gengislækkunina. Hér eru nokkur fróðleg sýnishorn: Alþbl. 16. júní 1937 - 6 dálka fyrirsögn: „Breiðfylkingin ætlar sér að fella krónuna! Ólafur Thors vildi ekki svara fyrirspurn Alþýðuflokksins í gærkveldi. Sigur Breiðfylkingarinnar þýðir, að krónan verði skorin niður um þriðjung, kaup og laun lækka um þriðjung, þriðjungi af sparifé landsmanna verður rænt og skuldir þjóðarinnar hækka um þrjátíu milljónir króna. Á dýrtíðin enn að margfaldast?“ Í greininni stendur m. a.: „Gengislækkun mundi auka dýrtíðina um allan helming. Gengislækkun mundi gefa heildsölunum tækifæri til nýs okurs á nauðsynjum almennings.“ Alþýðublaðið l7. júní, forsíðufyrirsögn: „Gengislækkun er eina úrræði Breiðfylkingarinnar. Sparifjáreigendur og verkamenn eiga að borga skuldir Kveldúlfs. Aukið fylgi Alþýðuflokksins er eina tryggingin gegn herferð Íhaldsins á móti húsmæðrum og sparifjáreigendum“. Ég vil taka fram, að það er Alþbl., sem ég er að lesa upp. Í greininni stendur m. a.: „Þeir vilja fá að undirbúa þegjandi og hljóðalaust þessa herferð á pyngju húsmæðranna, á laun verkamannsins og gjaldtraust landsins. En það skal ekki takast. Það skal verða heyrinkunnugt, hver voði vofir yfir íslenzku þjóðinni af fjörráðum Breiðfylkingarinnar gegn íslenzku krónunni.“ Leiðari Alþbl. 17. júní, sem heitir: „Gengislækkunaráform Íhaldsins sönnuð“, endar svo: „Kjósendur munu hindra þessar skemmilegu fyrirætlanir með því að kjósa Alþýðuflokkinn“. Alþbl. 18. júní: „Vill nokkur launþegi, nokkur láglaunamaður eða kona hans, sonur eða dóttir hjálpa Breiðfylkingunni til að koma á gengislækkun með því að ljá henni atkvæði sitt á kjördegi?“ Alþbl. 19. júní, daginn fyrir kosningarnar, 6 dálka forsíðufyrirsögn: .,Verjizt gengisráni Breiðfylkingarinnar! Íhaldið ætlar að ræna 20 milljónum króna af sparifé landsmanna með gengislækkun! Dýrtíðin margfaldast, ef Breiðfylkingin sigrar! Alþýðuflokkurinn hefir lýst yfir því, að hann muni ekki styðja neina stjórn, sem hefir gengislækkun á stefnuskrá sinni.“ Þessi orð í málgagni Alþfl. 1937 verða ekki misskilin, og það er ekki um að villast, hvernig þessir herrar hafa nú, á bak við þá alþýðumenn, sem enn fylgja flokknum, stolizt til að hjálpa Breiðfylkingunni til gengislækkunar, stolizt frá sannfæringu sinni og stóryrðum, stolizt frá öllum sínum loforðum og standa nú einangraðir uppi sem fulltrúar Breiðfylkingarinnar, en ekki Alþfl. Og þessi vesalings hv. þm. (FJ) getur nú farið eins fögrum orðum og hann vill um það traust, sem alþýðan eigi að sýna þeim. Framsfl. hefir gert það að kjörorði sínu að hjarga Reykjavík undan dýrtíðinni, - það, sem ætti að gera, væri auðvitað að lækka verðið á vörunum, sem fólkið þyrfti að borga. Og nú kemur loksins frv., sem sagt er, að eigi fyrir alvöru að bjarga Reykjavík, bjarga almenningi í þessum bæ. Og hvernig? Ekki með því að lækka dýrtíðina, heldur með því að hækka hana og fyrirbyggja, að alþýðan geti rétt hlut sinn. Þetta er eitt, sem sýnir, hvernig sá flokkur efnir loforð. Íhaldið veit vel, að það tapaði á gengislækkunarmálinu í síðustu kosningum, enda þótt flokkurinn berðist ekki fyrir því þá eins og nú. Það er undarlegt, en svo er að sjá sem það mál hafi unnið því meir á í forystuliði flokksins, sem það reyndist óvinsælla meðal kjósendanna. Bændaflokkurinn einn af Breiðfylkingarflokkunum getur hrósað sér af óbreyttri gengisstefnu frá upphafi. Honum auðnast nú sú uppfylling vonanna, sem Íhaldið þorði ekki að ráðgera í sínum villtustu draumum fyrir kosningar 1937. Hann þarf ekki að sigra hina flokkana, hann bara innlimar þá! Jafnvel innan Sjálfstfl. eru gengislækkunarmennirnir þó ekki til neins færir, nema Framsókn hjálpi þeim til að verða ofan á í flokknum. Ég býst við, að ýmsir af fulltrúum Sjálfstfl. eigi eftir að tala hér á móti þessu frv. En það er bara þýðingarlaust, nema þeir snúi sér beint til fólksins og reyni að vekja skilning þess á málinu og taka upp baráttuna á þeim vettvangi. Það er vitanlegt, að þeir sjálfstæðismenn, sem það vildu gera, mundu hafa meiri hluta fólksins í flokknum með sér. Ég vil að lokum undirstrika þau orð hv. þm. Ísaf. (FJ), að það er þingræðislegt samkomulag, sem að gengislækkuninni stendur, og ein göngu þingræðislegt. Hér er ekki um neitt lýðræði að tala. Fremur mætti segja, að það væri lýðræðislegt samkomulag um, að þetta frv. eigi ekki rétt á sér. En við eigum víst að fá að kenna á því, að hér drottnar ekki lýðræði, heldur þingræðið bak við tjöldin.

*Sigurður Kristjánsson: Herra forseti! Hæstv. atvmrh. tók það réttilega fram, að á undan þessu frv. væri komið starf og álit milliþn. í sjávarútvegsmálum, og mátti skilja það svo, að á því væri frv. að nokkru leyti byggt. N. þessi, sem kosin var á síðasta þingi til þess að rannsaka hag og rekstur togaraútgerðarinnar, hefir starfað síðan því þingi lauk, og eftir því sem leið á starfið, þóttu mér vaxa líkur fyrir því, að n. yrði sammála um grundvöll til úrlausnar þessa máls. Kom svo langt, að nefndin gaf út yfirlýsing í þá átt. Það kom brátt fram í n., að varla væri nokkur leið til nema að auka á einhvern hátt afurðaverðið. Mér þykir líklegt, að ýmsir í n. hafi verið þeirrar skoðunar, að hag útgerðarinnar mætti rétta að mun með því að skera niður útgjöld. En þrátt fyrir möguleikana að draga úr ýmsum kostnaðarliðum, voru nm. sammála um, að langsamlega verulegasta lausnin yrði að vera hækkun tekjuliðanna. Þá var varla rætt nema um tvær leiðir, annaðhvort verðfelling krónunnar eða að afla fjár til útflutnings-„premiu“ á sjávarafurðir. Og kom þá fljótlega í ljós, að það mundi ekki vera hægt að skorast undan því að láta slík útflutningsverðlaun ná til útflutningsins yfirleitt. Ágreiningur í n. var í raun og veru ekki mikill um þetta atriði. En sjálfsagt var ekki fullkomið samkomulag um það, hvernig skyldi afla þess fjár, sem þurft hefði að ná, ef til þessa ráðs hefði verið horfið. Því að það var vitanlegt, að hvort sem yrði farin sú leið, að greiða útflutningsverðlaun eða fella verðgildi krónunnar, þá hlyti einhver að verða að borga brúsann. Ég fyrir mitt leyti áleit, að hvor leiðin, sem farin yrði, gæti hún orðið framkvæmd á þann hátt, að lækka dýrtíðina í landinu með afléttingu innflutningshaftanna og með niðurskurði á útgjöldum ríkissjóðs, sem að flestra viti borinna manna dómi eru komin langt fram úr því, sem geta þjóðarinnar leyfir. Ég skal fyrst taka það fram, að starf þessarar n. tók ákaflega snögglega enda. N. hefir aldrei skilað því, sem átti að vera aðalverkefni hennar, till. þeim, sem hún átti að gera. Og ég hefi gert mér þá hugmynd, að það hafi verið flokksþing Framsfl., sem því hafi aðallega verið valdandi, að n. hefir ekki lokið störfum enn og engar till. gert, og þar af leiðandi hafa engar efndir komið fram frá henni um það loforð, að gera till. um verulegar kjarabætur sjávarútveginum til handa. Alþ. kom svo saman, að n. hafði ekki lokið störfum og ekki gert neinar till. Og nú hefir n. verið starfslaus í 5–6 vikur, þrátt fyrir það að við sumir nm. vorum næstum því að segja að flækjast inn á skrifstofuna og spyrja um fundahöld í n., þar til nú að það er alveg eins og það sé hlaupið upp til handa og fóta með að prenta hennar álit, sem er í raun og veru alveg hauslaust - eða mætti frekar segja, að vantaði fæturna undir það, því að það er aðeins skýrsla um rannsókn, en ályktanir mjög af skornum skammti og engar till. Ég vil koma að því með nokkrum orðum, hver hin eiginlega undirrót eða ástæða var fyrir þessari nefndarskipun, af því að nefndarskipunin er höfð hér í grg. frv. og í ræðum hv. flm. frv. sem einskonar ástæða og undirstaða undir frv. Hv. þm. Ísaf. (FJ) las hér upp nokkur orð, þar sem hann taldi það upp, sem hann sagði, að á undanförnum árum hefði verið gert til hagsbóta fyrir útgerðina. Og hann og aðrir flm. frv. hafa lýst því með ákaflega hjartnæmum orðum, hvað útgerðin sé komin í mikið öngþveiti, hinum sáru bænum til Alþ. um aðstoð og hinni föðurlegu mildi þingsins með að hlaupa strax til að verða við hennar hjálparbeiðnum. Það er alveg satt, að útgerðin hefir beðið þingið um grið nú í mörg undanfarin ár. En svörin hafa verið ákaflega köld, sem hún hefir fengið. Ég vil, af því að hv. þm. Ísaf. minntist hér á vináttu Alþ. undanfarin ár gagnvart útgerðinni, taka fram nokkur atriði í því sambandi. Fiskimálan., sem við vitum allir, að var stofnuð eftir l., sem voru útúrsnúningur á frv. um fiskiráð, sem sjálfstæðismenn fluttu, var sett raunverulega útgerðinni til höfuðs, og hefir áreiðanlega skilið, a. m. k. fyrst, sitt hlutverk sem slíkt. Fiskimálan. hefir lifað á útgerðinni, hún hefir tekið fyrir sín störf og á annan hátt farið með um 600 þús. kr. á ári, sem útgerðin hefir vitanlega orðið að borga. Það er vitað, að hún setti fótinn fyrir framkvæmd, sem útgerðarmenn ætluðu að gera fyrir útveginn, sem var frystifiskútflutningur, og lokaði markaði í Ameríku fyrir þessum útflutningi. Svo verða útgerðarmenn að borga skakkaföllin. Þá sagði þessi sami hv. þm., að útflutningsgjaldi hefði verið létt af útgerðinni. Það hefir ekki verið meira gert í því efni en það, að þó nokkuð yfir hálfa milljón kr. varð útgerðin að borga í fyrra í útflutningsgjöld. Það er freklegur skattur á atvinnurekstri, sem þó er viðurkennt af öllum, að sé kominn að þrotum fjárhagslega, og engin leið sé til þess, að honum verði haldið uppi, nema honum séu sýnd grið og jafnvel veitt veruleg aðstoð. Hv. þm. Ísaf. nefndi líka, að sett hefðu verið l. um fiskimálssjóð til mikilla hagsbóta fyrir útgerðina. Réttara fyrir hann hefði verið að segja, að stjórnarflokkarnir hefðu fjórum eða fimm sinnum fellt frv. frá sjálfstæðismönnum um slíkar hagsbætur fyrir sjávarútveginn, og þegar loks þau l. komust í gegn, þá hafa þau ekki nema að litlu leyti verið haldin, miðað við það, sem þörfin var fyrir og réttur útgerðarinnar stóð til. Fram að þessu hefir fiskimálasjóður orðið að taka stofnlán, sem orðið hefir að greiða af á sjöunda % í vexti. Skv. l. á ríkið að leggja eina millj. kr. til þess sjóðs, og á nú þegar að hafa verið búið að leggja fram mikinn hluta þess fjár. En sjóðurinn hefir fengið einar 600 þús. kr. af þessari milljón. Svona hafa nú verið efndirnar í þessu efni. Barátta framleiðenda, útgerðarmanna og annarra, sem að því vinna að afla verðmæta, hefir verið ákaflega löng og á tímabili alveg vonlaus. Hún hefir verið háð gegn skilningsleysi núverandi stjórnarflokka. Mér þykir þess vegna harla einkennilegt, að þessir flokkar tveir, Framsfl. og alþfl., sem hafa verið að berjast gegn einhverju ímynduðu auðvaldi undanfarin ár, sem þeir héldu, að lægi í útgerðinni, og héldu, að væri nauðsynlegt að brjóta á bak aftur - gegn okkur, sem þóttumst skilja, að útgerðin væri ekkert auðvald - það er einkennilegt, að þessir sömu menn koma nú með ákaflega hjartnæmar ræður og kröfur útgerðinni til handa og beina þessu gegn okkur sem höfuðóvinum, ég held nokkrum mönnum í Sjálfstfl. Það er einkennilega snúið við hlutverki í þessu máli. Það er búið að margendurtaka það af sjálfstæðismönnum í blöðum þeirra undanfarin ár, að hér stefndi allt til hruns og glötunar atvinnuveganna. Þessu hefir verið mótmælt ákaflega harðlega af núverandi stjórnarflokkum. Í mesta góðæri höfum við haft í þessu landi stjórn þeirra flokka, sem kallað hafa sig „umbótaflokka“, og þrátt fyrir það þó að þessir „umbótaflokkar“ hafi verið að verki, er allt komið í kaldakol. Nú er þetta viðurkennt um sjávarútveginn af þessum flokkum báðum. Þegar um er að ræða að finna leið til viðreisnar þessum atvinnuvegi, verða menn að gera sér grein fyrir, af hverju þetta hrun hefir stafað og af hverju þessi vandræði eru komin yfir þennan atvinnuveg. Við heyrðum, að sérstaklega 1. flm. þessa frv. taldi þetta stafa mest af aflatregðu og verðfalli. Ég held, að þetta sé ekki rétt. Þetta stafar ekki af aflatregðu og verðfalli fyrst og fremst, heldur að langmestu leyti af öðrum hlutum, nefnilega því, að hér hefir farið fram óheyrileg fjársóun af ríkinu. Ríkið hefir krafizt langtum stærri hlutar af því, sem þjóðin hefir aflað, heldur en þjóðin hefir risið undir. Það er nú svo komið, að ríkissjóður ætlar að krefja inn tekjur af atvinnuvegunum fyrir útgjöldum, sem eru yfir 20 millj. kr., og það á þeim árum, er útflutningurinn er ekki nema 40–50 millj. kr. Þetta er þjóðarógæfa. Nú er þetta eða þessu líkt búið að standa í fjöldamörg ár, og það er fyrst og fremst vegna þessa, að sjávarútvegur okkar er kominn í það vandræðaástand, sem hann nú er í. Önnur ástæða fyrir þessum vandræðum er sú, að hér eru rammaukin innflutningshöft og ríkiseinokun með gjaldeyrinn, sem valdið hefir því, að dýrtíð er óskapleg í landinu. Ef menn vilja, að þjóðin komist af, eiga menn að leggja grundvöllinn fyrir því, að henni sé ekki óbærilegt að lifa í landinu fyrir dýrtíð. Ríkið hefir plokkað þjóðina svo, að ekki einu sinni skyrtan er eftir á öllum þorra manna. Einnig hefir þessi stjórnarstefna leitt til þess, að enginn maður getur útvegað sér mat, klæðnað og húsnæði nema fyrir of fjár, miðað við það, sem var áður en þessir „umbótaflokkar“ komu og gerðu sínar „operationir“. Það er þetta tvennt, skattarnir og höftin, sem hleypa fram verði á ýmsum vörum og gera þær svo dýrar, að menn geta ekki skaffað sér mat og klæðnað, svo sómasamlegt sé. Nú sé ég, að hv. flm. þessa frv. hafa tekið þá leiðina að bæta úr þessu með því að verðfella íslenzku krónuna. Það er náttúrlega meðal manna ágreiningur um það út af fyrir sig, hvort það sé nokkur lækning við þeim meinum, sem talað er um í því sambandi, að verðfella krónuna. En um það hélt ég, að þyrfti ekki að vera neinn ágreiningur, að ef sú leið verður farin, þá þarf að gera í sambandi við það aðrar öflugar ráðstafanir. Það þarf að hlaða undir þá ráðstöfun, að verðfella krónuna, öflugan grunn, ef sú ráðstöfun á að koma að haldi fyrir framleiðsluna. Það er alveg víst, þó að breytt sé verðgildi krónunnar og þó við skulum segja að það leiddi til þess, að framleiðslufyrirtæki, t. d. togarafyrirtæki, fengi um 50 þús. kr. meira fyrir útfluttar afurðir ársins, að þá væri það fyrirtæki engu betur statt eftir en áður, ef kostnaðarliðir þess hækka jafnframt um þessar 50 þús. kr. Nú skilst mér, ef dýrtíðin í landinu á að haldast, sem nú er, og hækka að sama skapi sem krónan fellur, að þá muni ekki vera hægt að halda niðri kaupgjaldinu í landinu. Og það, sem útgerðin kaupir frá öðrum löndum af nauðsynjum sínum, verður hún að borga í erlendum gjaldeyri. Það eru því ákaflega litlar líkur til þess, ef höftin haldast og eyðsla ríkisins og hin mikla skattheimta, að verðfelling krónunnar verði að nokkru liði. Mér hefði sýnzt, að þetta verðfallsfrv. hefði aldrei þurft að koma inn á þing. En fyrst átti nú að gera eitthvað fyrir sjávarútveginn og það var hugsað sér á þennan hátt, hefði undirbúningur undir það mál þurft að vera fyrst og fremst sá, að fullnægja kröfum okkar sjálfstæðismanna um niðurskurð á fjárl. Fjvn. hefir nú setið í fullar sex vikur. Og ef hæstv. ríkisstj. hefði viljað undirbúa verðfellingu krónunnar, þá átti hún að fela fjvn. að fara gegnum fjárl. og gera till. um niðurskurð á fjárl., sem næmu 3–4 millj. kr. Og stjórnin hefði átt að gefa fyrirheit um það, að gefinn yrði frjáls innflutningur á þeim vörum, sem almenningur þarf til fæðis og klæðnaðar, þannig að verðiag hefði getað verið lækkað áður en krónan féll. En hverju hefir stjórnin svarað þessu tvennu, sem lagt var til, að gert yrði til þess að bæta úr því tvennu illu, sem ég tel, að séu höfuðorsakir þess illa ástands, sem nú ríkir í þjóðfélaginu í viðskiptamálum? Hún hefir svarað þessu með því að leggja fram fjárlagafrv., sem er hærra en nokkurt annað fjárlagafrv., sem lagt hefir verið fram á Alþ., og jafnframt eins og til huggunar frv. um tollskrá, sem mér virðist ganga út á auknar álögur á landsfólkið um 2 millj. kr. Þetta er svar ríkisstjórnarinnar. Ég sé, að hæstv. ráðherrar hlæja að þessu. Það er kannske ekki nema gott. En hitt er leitt, ef þeir ekki sjálfir þekkja eða skilja frv. þau, sem þeir sjálfir leggja fram. Og þeim kröfum, að minnka dýrtíðina í landinu, á móti því, sem hún mundi hækka, ef ekkert væri að gert, við það, að verðfelld er krónan, hefir ríkisstj. svarað á þann hátt að synja algerlega um að hefja þessar aðgerðir um að gefa innflutninginn frjálsan á nauðsynjavörum. Mér sýnist nú vera ákaflega hörmuleg útkoma af stjórnarstefnu þessara „umbótaflokka“, þar sem þessi stjórnarstefna hefir komið svo að segja öllum atvinnuvegum landsins á kné og gert almenning í landinu fátækan, vonlausan og ósjálfbjarga, þar sem hinar tekjuminni stéttir þjóðfélagsins hrúgast á bæjar- og sveitarsjóðina, sem þó eru í mörgum tilfellum svo tæpir, að það verður að afskrifa þeirra skuldir, og jafnvel sumir þeirra þurfa beint að fá fé úr ríkissjóði. En hinsvegar hafa sumir menn í þjóðfélaginu bólgnað upp af auði, og það er milliliðastéttin. Ég held, að þeir hafi komizt í valdaaðstöðu, þessir flokkar, með því að segja fólkinu, að þeir ætluðu að taka milliliðagróðann og láta hann koma niður hjá fólkinu. En þetta hefir orðið öfugt í reyndinni, því að framleiðslan er komin á vonarvöl, en milliliðastéttin hefir auðgazt í skjóli haftanna. Í hópi þeirra manna eru menn, sem ríkisstjórnin hefir ekki mikla ást á, en það þurfti að raka saman fé með vöruokri handa sambandsstjórninni og þvílíkum stofnunum. En til þess að þessar stofnanir gætu grætt, þá urðu aðrir innflytjendur að græða líka. Í landi, þar sem eins gífurleg skattheimta er rekin af hálfu þess opinbera eins og átt hefir sér stað hér hjá okkur, þá reyna allir að fela sínar tekjur. Þeir skoða sig í ræningjahöndum. Ég lái þeim það ekki. Og þegar svo að segja öll framleiðslan er rekin með tapi, er ekki við því að búast, að menn séu fúsir til að leggja fé í framleiðsluna. Menn reyna að liggja á sínum aurum til þess að eiga þá ekki í hættu í atvinnurekstri og þurfa ekki að gjalda af þeim opinber gjöld. Það er sjálfsagt ekki til þess að brosa að því fyrir hæstv. ráðh. að líta yfir árangurinn af stjórnarstefnu þeirra. Enda felst viðurkenning í þessu efni í þeirra eigin orðum, er þeir nú koma og hrópa á þann flokk, sem þeir hafa skammað bæði kvöld og morguns og sagt, að þeir þyrftu ekki á honum að halda sem neinum stuðningsflokki, en þeir gætu séð fyrir öllu sjálfir. Nú segja þeir, að allt sé komið á fremstu nöf, og segja, að ekki sé bægt að bjarga, nema með samvinnu við sjálfstæðismenn. Ég hygg, að ekki sé hægt að bjarga þessum mönnum, ef þeir vilja ekki láta af þeim brekum, sem orðið hafa þess valdandi, hvernig komið er nú í þjóðfélaginu. Mér skilst, að þeir ætli að halda áfram með hina gegndarlausu skattheimtu, hin gegndarlausu innflutningshöft og ríkisrekstur. Ég er þeirrar skoðunar, að gengisskráning slík sem hér er farið fram á með þessu frv. muni, eins og hún er undirbúin, eiga að koma eingöngu niður á þeim aumustu í þjóðfélaginu. Og það eru þeir, sem vinna fyrir lágt kaup. En slíkt er ekkert annað en bara fásinna og að draga sjálfan sig á tálar. Það þýðir ekkert að ætla að dæla blóði úr þeim, sem blóðlausir eru orðnir. Það þýðir heldur ekkert að ætla sér með kauplækkun hjá þeim, sem lægst hafa laun, að jafna þetta. Þó að l. séu sett um þetta, þá halda slíkar ráðstafanir ekki. Ef fólkið getur ekki lifað, gerir það sínar kröfur. Og ef það ber skarðari hlut frá borði fyrir þessa gengislækkun, gerir það uppreisn, hvað sem l. líður. Afleiðingin hlýtur því að verða sú, að þessi gengisskráning, sem á engan hátt er undirbúin eða undirbyggð, verður gagnslaus þeim, sem hún á að hjálpa. Hún verður framleiðendum að engu haldi, en gerir mörgum tjón, sérstaklega þeim, sem neyddir hafa verið til að skulda erlendis. Hvað það svo getur gengið lengi að fella gengið, get ég ekki um sagt. Hitt er víst, að ef ekki verður snúið við á eyðslubrautinni, og ef ekki verður aflétt hinum óbærilegu innflutningshöftum, þá verður gengisskráningin ekki að neinu verulegu gagni. Hún getur í bili gagnað þeim mönnum, sem eiga nú óútfluttar vörur, en fyrir framtíðina getur hún ekki haft neina verulega þýðingu. Það er bara barnaskapur að halda það. Það er einkennileg fastheldni í innflutningshöftin hjá núverandi ríkisstj. Það virðist þó liggja alveg augljóst fyrir, hver bölvun hefir af því stafað að hafa þessi höft svo rík sem þau eru. Það er vitanlegt, að eftir að höftin eru gerð svo rammaukin eins og þau nú eru, þá hafa þau haft í för með sér einokunaraðstöðu fyrir suma menn, sem hefir aftur valdið óhæfilega háu verðlagi í landinu, sem ég leyfi mér að kalla fullkomið okur. Af þessu náttúrlega stafar dýrtíðin að mjög miklu leyti. En það er ekki einasta einokunaraðstaðan, sem þessu veldur, heldur einnig hitt, sem vitað er, að margir þeir, sem flytja inn vörur til landsins, eru neyddir til þess að skulda stórfé erlendis og ennfremur neyddir til þess að lenda í stórkostlegum vanskilum með greiðslur, vegna þess að yfirfærsla bregzt þeim. Af þessu stafar aftur það, að þeir, sem lána vörur til landsins, setja á þær vörur miklu hærra verð en annars mundi vera. Allt þetta stuðlar auðvitað að því að auka dýrtíðina í landinu. Svo er hér komin gjaldeyris- og innflutningsnefnd, sem ræður því að miklu leyti, hvenær vörurnar eru fluttar inn. Þar af leiðandi ráða ekki kaupendurnir, hvenær þeir gera innkaupin, svo að þau verða að öllu leyti óhagstæðari fyrir þá, sem stuðlar einnig að dýrtíðinni. Svo er hin mikla hlutdrægni í veitingu innflutningsleyfa, sem ég fer ekki út í í þessu sambandi, því að það er mál fyrir sig. En margt hefir leitt af þessum höftum, sem má telja fullkomna ósiðsemi. Bannað er öllum nema bönkunum að verzla með erlendan gjaldeyri. En það er vitað mál, að erlendur gjaldeyrir, sem ekki kemur í bankana, gengur hér kaupum og sölum; það veit hvert mannsbarn. Hann er seldur hér á 30–33 og upp í 36 kr. sterlingspundið, eftir því, hvað mönnum liggur mikið á honum. Í kjölfar innflutningshaftanna hefir siglt margháttuð önnur spilling, sem er ákaflega leiðinlegt, að skuli hafa verið innleidd hjá okkur, og það að mestu leyti að óþörfu. Ég þarf ekki að hafa þessi orð mín miklu fleiri. Ég býst við, að sökum þeirra vandræða, sem framleiðslan er komin í, mundi ég hafa verið meðmæltur svo að segja hverri þeirri aðgerð, sem ég hefði vitað, að mundi rétta hag framleiðslunnar, og er í þessu sambandi einkum talað um sjávarútveginn, því að það er vitað, að lífsafkoma allra manna í landinu er undir því komin, að framleiðsluatvinnuvegirnir geti staðið í blóma. En ég hefi enga trú á, að þessi aðgerð leiði af sér á nokkurn hátt það, sem verða má til þess að létta undir með útgerðinni. Mun ég því hiklaust greiða atkv. á móti þessu frv. Ég vil í þessu samandi mótmæla því, sem kom fram hjá hv. 5. þm. Reykv., að Sjálfstfl. stæði að þessu frv. Sjálfstfl. hefur enga afstöðu tekið til þess, það getur hver maður fylgt því eða veitt því andstöðu eftir því, sem hann vill, við höfum engin handjárn á flokksmenn. Ég sé, að einn sjálfstæðismaður hefir tyllt sér á skákina hjá hinum flokkunum sem flm. Hann gerir það á sína ábyrgð. Annars fer ég ekki út í það, sem hv. 5. þm. Reykv. sagði. Það var að miklu leyti milli hans og hv. þm. Ísaf. og Alþfl. yfirhöfuð og sýndi átakanlega, hvað loddaramennska í pólitík getur orðið hrís á menn sjálfa. Þeir verða að taka þeim ásökunum sjálfir, en það, sem féll í garð sjálfstæðismanna, var rangt, því að Sjálfstfl. hefur aldrei tekið afstöðu til þess sem flokkur. Ég vil að lokum taka fram, að ef hér væru á ferðinni einhverjar þær till., sem ég tryði, að yrðu framleiðendum að liði, þá mundi ég veita þeim fylgi, en ég geri mig ekki að því flóni að greiða atkv. með frv., sem ég er sannfærður um, að leiðir aðeins enn meiri vandræði yfir þjóðina, en bjargar ekki við því, sem það á að bjarga, sem er útgerðin.



Einn hv. þm., sem hér talaði áðan, lýsti yfir ánægju sinni yfir því, að þetta frv. er fram komið. Það get ég ekki gert. Hinsvegar verð ég að játa, eftir því, sem hæstv. forsrh. lýsti ástandinu áðan, og að því er ég hygg nokkurn veginn réttilega, að ekki verði hjá því komizt, að úr skeri um það, hver leið verði valin til að styðja útgerðina. Og ég er sömu skoðunar og hæstv. forsrh. um, að úr því sem komið er, sé líklegt, að þessi leið, sem hér er bent á, sé sú eina, sem fær er. Ég get þó ekki látið hjá líða að bæta því við, að það er að miklu leyti því að kenna, hver málsmeðferð hefir verið á höfð af hálfu hæstv. ríkisstjórnar. Það er búið að ræða gengislækkun sem yfirvofandi á hverjum degi eða viku í síðustu 6–12 vikurnar, á einn hátt eða annan. Og það liggur auðvitað í augum uppi, að ekkert þjóðfélag getur þolað slíka óvissu í máll sem þessu. Á þetta ástand varð að binda enda, og mér virðist, eins og komið er, að ekki sé nú önnur leið fær þrautaminni, sem getur veitt útgerðinni nokkra hjálp, sem um munar. Hv. 5. þm. Reykv. lét svo um mælt, að Alþfl. væri meðflytjandi þessa frv. Þetta er með öllu rangt. Hv. þm. Ísaf., sem er meðflm. frv., ásamt 3 öðrum hv. þm., tók mjög skýrt fram í ræðu sinni, að hann flytti frv. persónulega sem einstakur þm. og að skoðanir Alþfl.manna væru mjög skiptar í þessu máli, enda er það fullkomlega rétt. En um hitt er Alþfl. allur sammála, það, að óhjákvæmilegt sé, ekki aðeins vegna sjávarútvegsins, heldur vegna landsmanna allra, að reyna að gera eitthvað sjávarútveginum til viðreisnar. Hv. þingheimur veit, að þetta er svo. Ástand sjávarútvegsins er svo, að það getur ekki lengur dregizt Ég átti sæti í mþn. í sjávarútvegsmálum, og ég var einn af þeim, sem samþ. að lýsa því yfir, að óhjákvæmilegt væri að leggja til við Alþingi, að gerðar yrðu ráðstafanir til þess að bæta afkomuskilyrði sjávarútvegsins að mjög verulegu leyti. Það var beint framhald af mínu fyrra starfi í þessum efnum allt frá því stjórnarsamvinnan hófst 1934, sem fram kom í frv. þeim og tillögum, sem Alþfl. flutti varðandi þessi mál. Ég hefi í nefndinni bent á ákveðna leið, sem ég taldi þá, þegar við störfuðum í n. um síðustu áramót, að væri vel fær: að afla fjár á ýmsa vegu, með skatti á vexti og eignamenn, með því að taka af álagningu heildsala og með tollum og samkaupum útgerðarmanna, og leggja svo þetta fé fram sem beinan og óbeinan styrk til sjávarútvegsins. Um þetta fékkst ekki samkomulag í n. Sá hv. þm., sem síðast talaði hér, hv. 6. þm. Reykv., og átti sæti í mþn., tók mjög fálega mínum till., svo að ekki sé frekar að orði kveðið, og mér þykir sýnt, eftir að hafa leitað allrækilega fyrir mér, að þessi leið sé ekki fær, þar sem þingfylgi er ekki fáanlegt fyrir henni. Og eins og þessum málum er komið nú, er mun torveldara að fara hana en var fyrir 3 mánuðum síðan. Ég er svo gerður, að ég fæ mig ekki til þess að neita staðreyndum, og það er staðreynd, að nú er svo komið málum sjávarútvegsins, að grípa verður til stórfelldra aðgerða, sem kosta þungar fórnir. Mér dettur ekki í hug að neita þessari staðreynd, og afleiðingin er sú, að ég tel mér skylt að taka þátt í þeim aðgerðum, svo framarlega sem þær eru á þann veg, að ekki verði beitt meiri harðneskju gagnvart einstaklingum og stéttum en svo, að það sé þjóðarnauðsyn og líklegt til að bæta hag almennings. Ég viðurkenni fyrir mitt leyti, að með samþykkt þessa frv. eru margir einstakir menn hart leiknir, sumir kunna að segja, að þeir sér beittir ranglæti, samkvæmt venjulegum hugsunarhætti. En hvar væri hagur þessara manna kominn, ef undirstöðuatvinnan drægist svo saman, að hún jafnvel félli niður í heilum landshlutum? Áður en ég vík að efni frv., vildi ég mega beina fyrirspurnum til hæstv. atvmrh., sem er flm. að þessu frv. Í fyrsta lagi: Er það ekki tvímælalaust, að lifrarhlutur sjómanna á togurum komi undir ákvarðanir frv. um hækkun eftir vísitölu eins og annað kaup? Í öðru lagi: Er ekki tvímælalaust, að aflaverðlaun á síldveiðum, sem eru miðuð við það, að þau hækki með hækkandi verði á síldinni. standi óbreytt þrátt fyrir samþykki frv.? Á ég þar við, að þegar verð á síld til bræðslu fer upp í 6 kr. málið á premian að hækka um 20% og verða kr. 3,60 pr. 100 mál, en 25%, eða kr. 3,75, ef verðið kemst upp í kr. 6,25. Í þriðja lagi, hvort hann skilur frv. ekki svo, að allir, sem eru ráðnir upp á aflaverðlaun af fiski, er miðast við magn, þannig að þeir fá ákveðið krónutal fyrir hvert skippund eða smálest, eigi að njóta sama hagnaðar af gengislækkuninni og þeir, sem taka hlutinn sjálfan. Um einstök atriði frv., mun ég ræða nokkuð við 2. umr. Þá verða væntanlega komnar fram brtt., sem ég hefi lagt fram, en um 3. gr. vil ég segja strax, að ég get alls ekki greitt henni atkv. Ég tel ekki vera nægilega ríka ástæðu til að gera svo stórfelldar ráðstafanir sem þar er gert ráð fyrir, þ. e. a. s. að svipta verkalýðsfélög og atvinnurekendur gersamlega rétti til samninga í heilt ár. Á síðasta ári var samþ. vinnulöggjöf. Þessum l. var ætlað - og ég hygg, að þau muni að miklu leyti ná þeim tilgangi - að fella í ákveðið form meðferð deilumála milli atvinnurekenda og verkamanna, og ég tel enga ástæðu til að ætla, þótt þetta frv. yrði að l., að til svo stórfelldra vinnudeilna muni leiða, að það réttlæti, löngu fyrr en nokkuð slíkt sýnir sig, að banna með l. alla viðleitni atvinnurekenda og verkalýðsfélaga til að semja sín á milli um kaup og kjör. Við afgreiðslu vinnulöggjafarinnar var lögð á það rík áherzla, að skerða í engu samningsrétt aðilja sjálfra. Sérstaklega tel ég, þegar það nú er sýnt, að stærsta verkalýðsfélag landsins, verkamannafélagið Dagsbrún í Reykjavík, hefir af einhverjum ástæðum samið um óbreytt tímakaup að því er mér skilst næsta 15 mánuðina, þ. e. a. s. til 1. júlí 1910, og er jafnbundið af þessum samningi og lög væru, að enn minna tilefni sé til þess að setja svo fjarstæð og harkaleg ákvæði sem gert er í 3. gr. Annars verð ég að segja, að það lítur út fyrir, og það segi ég í sambandi við ummæli hv. 3. þm. Reykv. um hv. þm. Ísaf., þar sem hann valdi honum þau orð, að hann væri svikari við verkalýðinn, ef hann tæki ábyrgð á slíkum aðgerðum sem gert er ráð fyrir í þessu frv., að hv. þm. loki alveg augunum fyrir því, sem honum er þó fullkunnugt um, þ. e. hvernig ástandið í landinu er nú. Hann veit og hefir vitað það lengi, að óhjákvæmilegt var að annaðhvort hlaut að koma, gengislækkun, jafnvel meiri en gert er ráð fyrir í þessu frv., eða þá að samþ. yrðu stórkostlegar tollahækkanir. Vitandi þetta hvorttveggja hefir hann, að því er ég bezt veit án þess að halda fund um það í félaginu Dagsbrún, samið um óbreytt tímakaup fyrir verkamenn í félaginu til 1. júlí 1910. Ég neita ekki að taka á mig ábyrgð sem þm. í þessu máli, en hv. 3. þm. Reykv. telur sitt hlutskipti hér gott, að koma sér undan slíkri ábyrgð. En ábyrgðin gagnvart verkamönnunum í Dagsbrún, - hvernig ætlar hann að komast undan henni, að afsaka það að hafa gert þennan samning, vitandi að annaðhvort hlaut að koma gengislækkun eða tollahækkanir, sem hefðu sömu áhrif á verðlagið.  Það er kannske rétt, að ég víki að því um leið, að rekkjunautur hv. þm., hv. 5. þm. Reykv., las hér upp nokkrar prýðilegar greinar úr Alþýðublaðinu frá árinu 1937. Hann sleppti að vísu að lesa þar upp lýsingarnar, sem hv. 3. þm. Reykv. gaf þá af honum. Hann ætti að lesa þær ásamt Þjóðviljanum, þar sem verið er að lýsa hv. 3. þm. Reykv. Það væri ekki óskemmtilegt að hlýða á þær nú. Hv. þm. segir, að ég hafi skipt um skoðun í gengismálinu frá því árið 1932. Hann má gjarnan orða það svo. Hið rétta er, að gildi krónunnar er ekki hið sama nú og það var þá. Hygg ég, að ekki þurfi að leiða að því mörg rök. Ég sagði áðan, að mér dettur ekki í hug að neita staðreyndum, og ég vil ekki neita því ástandi, sem er. Það þýðir ekki, það breytist ekki fyrir það. Það er bleyðiskapur að þora ekki að horfast í augu við raunveruleikann. Ástandið er breytt frá því, þegar þessar greinar voru skrifaðar. Þær ráðstafanir, sem dugðu þá, duga ekki nú, og verður því að grípa til annarra. Þegar óhjákvæmilegir erfiðleikar steðja að, stoðar lítið til bjargar að þvo hendur sínar og segja: Við skulum ekki skipta okkur af þessu, heldur láta hina samþ. það og skamma þá svo á eftir fyrir það, sem þeir verða að gera. Það er auðvelt að tala um 60 millj. kr. lántöku, en slíkt skraf stoðar ekkert, bjargar engu út af fyrir sig. Ég skal ekki deila um það við hv. 5. þm. Reykv., hversu svívirðilegt það sé að hafa skoðanaskipti. Hann segir, að það sé að svíkja sinn flokk, og að ég hafi haft skoðanaskipti síðan 1937 og þar með svíkið minn flokk, eins og hann orðaði það. Þetta er vitanlega alls ósatt. En hvað mun þá um þennan hv. þm.? Enginn hefndi greypilegar föður síns en sá, sem át föðurbana sinn. Enginn hefur greypilegar svikið sinn flokk síðan 1937 en hann. Ég man ekki betur en að Kommúnistaflokkurinn væri þá hans heimkynni. Hann átti að bjarga þjóð og föðurlandi, gott ef ekki allri veröldinni. Þá var ekki margt gott um hv. 3. þm. Reykv. Enginn var nú verri en hann; sósíalfasisti, olíukóngur eða olíuokrari og umboðsmaður brezka auðvaldsins voru lýsingarorðin, sem notuð voru á hann þá. Undir kommúnistunum var þá öll framtíð þjóðarinnar komin, gæfa hennar og gengi. En hvað skeður? Í hvaða flokki er hv. 5. þm. Reykv. nú? Hann segist vera í Sósíalistafl. Hann hefir þá svikið Kommfl., Sósíalistafl. er búinn að éta hann. Hv. þm. hefir lagt Kommfl. niður, þennan flokk, sem átti að bjarga alþýðunni, já, allri þjóðinni. Nú er það Sósíalistafl. með hv. 3. þm. Reykv. sem formann út á við og hv. 1. landsk. fyrir formann inn á við, sem allt byggist á. Þó að honum finnist mikið til um það, sem hann kallar mín skoðanaskipti, þá verður hann að viðurkenna, að það eru aðeins smámunir í samanburði við þau endaskipti, sem orðið hafa á skoðunum hans.

Hefir verið breytt afstöðunni í gengismálinu? - BrB: Er hv. þm. frv. fylgjandi? - Forseti hringir

. Hv. þm. segir, að ef þetta frv. verður að l., þá sé velt þar með 10–12 millj. kr. þunga yfir á launaþega í landinu. Mest af ræðu hans fór í að lýsa, hversu miklar hrellingar væru búnar stórkaupmönnunum í landinu og verzlunarstéttinni. Það kann að virðast undarlegt í fljótu bragði, að form. Dagsbrúnar skuli fyrst og fremst hugsa um hlutskipti stórkaupmanna og milliliðastéttarinnar. En þetta er þó vel skiljanlegt, honum rennur blóðið til skyldunnar til sinnar stéttar. Það, sem hann segir um álögur á launþega í landinu, er fjarri öllum sanni. Miðað við innflutning síðasta árs, ætti innflutningsverð á innflutningsvörum að hækka um 10 millj. kr., en af því fer sennil. um helmingur til framleiðslu vegna útflutningsins. Segjum, að hinn helmingurinn fari til að fullnægja neyzlu og notaþörf einstaklinganna. Verðhækkun á þeim hluta kemur því fram sem aukin dýrtíð í landinu. Í því sambandi vil ég spyrja hæstv. atvmrh. að því, hvort hann hafi gert ráðstafanir til þess, að verðlagsn. sé við því búin að hafa hemil á verðhækkun, sem búast má við, að komi, um leið og gengið lækkar, og muni gera þær ráðstafanir, sem nauðsynlegt er í því sambandi, til þess að koma í veg fyrir, að gengislækkunin verði notuð sem átylla til óeðlilegrar álagningar. Ég verð því miður að játa, að þótt þetta frv. verði samþ., þá er þar með engan veginn gefin full trygging fyrir því, að sjávarútveginum sé þar með borgið. En ég tel, að þetta sé tilraun, sú eina tilraun, sem eins og komið er, er hægt að gera, með þeim viðbúnaði, sem fyrir hendi er nú, tilraun til að bjarga sjávarútveginum úr þeim ógöngum, sem hann er nú í, tilraun, sem ætla verður, að veiti verulegan stuðning og svo mikil þörf er á að gera, að ég tel óhjákvæmilegt, að hún verði framkvæmd. Ef ég væri viss um, að sú hjálp, sem frv. kemur til með að veita sjávarútveginum, og sú atvinnuaukning, sem menn vona, að af því leiði, mundi gera meira en að vega upp á móti þeirri verðhækkun, sem það veldur, hefði ég ekki talið mig þurfa að leggja jafnríka áherzlu og ég hefi gert í undanfarandi samningum á það að tryggja, að lægst launuðu stéttirnar fengju kauphækkun, miðaða við þá dýrtíð, sem leiðir af frv. En ef vonir manna um atvinnuaukningu skyldu rætast, þá er fullvíst, að hagur þessara stétta verður sízt lakari, vonandi betri eftir en áður, ef frv. er samþ. Skal ég sýna þetta með einföldu dæmi. Gengislækkun krónunnar sjálf er 18%, hækkunin á sterlingspundi er þá 21–22%, og má gera ráð fyrir, að erlendar vörur hækki um sem þessu svarar, nema þá þær, sem nú þegar er svo óhæfileg álagning á, að verðlagsnefnd geti dregið úr álagningunni og þar með haldið verðinu niðri. Fljótt á litið mætti ætla, að verðið á erlendum vörum þurfi að hækka jafnmikið og sterlingspundið. En þetta er ekki rétt. Það er aðeins innkaupsverðið, að viðbættri fragt og verðtolli, sem þarf að hækka. Húsaleiga og annar innlendur kostnaður á ekki að hækka. Mér hefir tjáð maður, kunnugur þessum málum, að yfirleitt þurfi erlendar vörur ekki að hækka nema sem svarar 12% af útsöluverði. En útlendu vörurnar eru ekki nema nokkur hluti þess. sem fólk þarf að nota. Mjólk og kjöt á ekki að hækka, húsaleiga a. m. k. ekki næsta ár. Dýrtíðaraukningin í heild ætti því að verða miklu minni, sennilega alls ekki að þurfa að fara yfir t. d. helming gengislækkunarinnar eða verða 9–10%. En gerum nú ráð fyrir því versta. Setjum svo, að dýrtíðaraukningin yrði t. d. 13%. Þá á kaupgjald verkafólks og láglaunafólks, sem ekki hefir 3600 kr. árstekjur, að hækka um 7% frá 1. júlí n. k. Raunverulegur mismunur yrði því 6%. Séu nú vonir manna um atvinnuaukningu á rökum reistar, þá mundi þessi mismunur verða fljótt upp unninn. Það þarf ekki mikla atvinnuaukningu til þess að jafna þennan mismun. Menn, sem hafa haft 8 mánaða atvinnutíma á ári, mundu þurfa að fá sem svaraði hálfsmánaðar atvinnuaukningu til að vinna mismuninn upp, þ. e. a. s., að á móti 8 mánaða vinnu áður, komi nú 8½ mánaðar vinna. En fari nú hinsvegar svo, að þessar vonir ekki rætist og atvinna aukist ekki, vegna enn vaxandi erfiðleika saltfisksveiðanna, þá verð ég að játa, að örðugt hefði orðið að tryggja fullnægjandi stuðning á annan hátt. Það er hægt að afla 3–4 millj. kr. til styrktar útgerðinni án þess að ofbjóða skattþoli manna, et rétt er að farið og ekki hlífzt við að taka verzlunarhagnaðinn, en 6–7 millj. er ekki hægt að taka á þann hátt, án þess það verki á sama hátt og gengislækkunin. Þetta verðum við að játa. Ég vil taka undir ummæli hv. 5. þm. Reykv., að það er engan veginn rétt að tala um sjávarútveginn sem einhverja óþekkta stærð, svífandi í lausu lofti, og ég tek einnig undir það hjá honum, að það sé mjög óviðeigandi og verra en það, af einstökum útgerðarmönnum, sem svo eru illa staddir sem raun er á orðin, að festa stórfé í þeim framkvæmdum, sem hann drap á. En í sambandi við þau önnur ummæli, sem hann viðhafði um gjaldþrotafyrirtækin, þá vænti ég, að hæstv. fjmrh. muni gefa ákveðnar upplýsingar. Þegar ég ber saman ræður þeirra hv. 5. þm. Reykv. og hv. 6. þm. Reykv., þá verð ég að segja, að mér finnast skoðanir þessara mætu samherja í þessu máli vera nokkuð ósamstæðar. Þeim kemur ekki vel saman um það, hverjir það séu raunverulega, sem bera þunga þessara ráðstafana, hvort það séu stórkaupmenn, millistéttin eða verkamenn. Ég verð að segja, að ég er að ýmsu leyti sammála hv. 6. þm. Reykv. um þetta atriði. Millistéttirnar verða tvímælalaust harðast úti í bili, en kauphækkun verkafólks og láglaunafólks er líka til hagnaðar fyrir þær, því við þetta kaup verður miðað, þegar aftur verður breyting á launum millistéttanna. Ég tel ennfremur, að á undanförnum árum hafi nokkur hluti verzlunarstéttarinnar og iðjurekenda haft alveg óhæfilegan gróða vegna verndaðrar aðstöðu og sennilega getað safnað stórfé. Og ég tel það beina skyldu þeirrar ríkisstjórnar, sem fer með völd, að gæta þess í framkvæmd laganna, ef þetta frv. verður að l., að þessir menn verði ekki látnir sleppa við að bera sinn hluta þeirrar byrðar, sem þau leggja á þjóðina. Undir því, hversu ríkt er gengið eftir því, að eigi sé tekinn óhæfilegur milliliðagróði og dýrtíðin með því aukin umfram það, sem óhjákvæmilegt er, og hinu, að þær bætur og kauphækkanir, sem Alþfl.menn fengu ákveðnar með 2. gr. frv., séu látnar koma til fullra framkvæmda, er það komið að miklu leyti, hvort lögin koma að haldi eða eigi. Ég get að svo mæltu lokið máli mínu nú.



Það er að vísu svo, að hér er ekki langur tími til stefnu, þegar ætlazt er til, að slíkt mál sem þetta verði í kasti afgert, mál, sem komið er inn í þingið prentað fyrst í dag og um leið dembt inn á dagskrá þessarar hv. deildar, og loks látið koma til umræðu með öllum hugsanlegum afbrigðum, sem til eru í þingsköpum. Þetta er ekki langur tími til að gagnrýna mál á þinglegan hátt. Því síður virðist tími eða svigrúm til þess, ef vera kynni, að málfærslan færði eitthvað með sér nýtt, að menn geti tekið sinnaskiptum. Er þetta því fremur áberandi og óviðkunnanlegt, að allir hafa talið, að þessi leið væri ekki einhlít, sem nú á að fara og frv. ber með sér, sem sé gengislækkunarleiðin. Það virðist nú vera svo með þetta mál, að menn hafi í því tekið allmiklum sinnaskiptum margir hverjir á skömmum tíma, og meira að segja þeir, sem mest hafa áður talað móti gengisbreytingu, geta nú skammað þá menn óbótaskömmum, sem ennþá hafa sömu skoðun á þessum málum, nefnilega þá, að ekki sé heppilegt að fara þessa leið til hjálpar út úr ógöngunum. Ég mun ekki blanda mér í slíkar umræður hjá flokkum og einstaklingum. En ég vil benda á það, að frá almennu sjónarmiði kemur þetta mál ekki aðeins illa fyrir hér á Alþingi, heldur hefir á undanförnum tímum verið farið mjög svo leiðinlega með það, sem slíkt mál þó verðskuldar ekki. Það er kunnara en frá því þurfi að segja, að allar þjóðir, sem í fjárþrot hafa komizt, hafa átt við ýmislegt svipað að stríða og það, sem hér er um að ræða í okkar litla þjóðfélagi. Í þessum þjóðfélögum hafa ýms ráð til komið. Ýms þeirra hafa verið reynd og önnur ekki. En þar, sem sama ráð og hér er tekið, hefir verið reynt erlendis, hefir slíkt fengið öðruvísi afgreiðslu en hér er nú viðhöfð. Það mundi t. d. ekki tíðkast annarstaðar en hér, að slík mál sem þetta væri látið vera á döfinni meira og minna undirbúið og meira og minna opinbert í lengri tíma. En hér hefir þetta verið þannig. Gengisbreytingin hefir vofað eins og sverð yfir fólki bæði hér innanlands og eins yfir viðskiptaaðiljum okkar annarstaðar. Það eru ýms dæmi til, sem sanna það. Nú veit ég ekki betur en að sú venja sé alstaðar látin gilda, þar sem gengislækkunarleiðin er farin, að fjármálastofnanir landsins, bankarnir, og þá einkum þjóðbankarnir, eru spurðir þar til ráða. En nú skýtur svo skökku við, að Landsbankinn, sem er okkar þjóðbanki, hefir aldrei verið um þetta spurður. Hann hefir aldrei, það er öllum vitanlegt, verið um þetta formlega spurður sem slíkur. Þau einu afskipti, sem Landsbankinn hefir af þessu máli haft, eru þau, að bankaráð hans, sem er pólitískt kosin stjórnarnefnd bankans, hefir á algerlega pólitískum grundvelli komið sér saman um stefnu í þessu máli. En bankastjórarnir hafa aldrei verið um þetta spurðir í sameiningu. Það hefir verið forðazt. Nú getur eflaust hæstv. fjmrh. upplýst, hvers vegna þetta hefir þann veg til gengið, hvers vegna hefir verið víkið út af þessari sjálfsögðu braut og þeir, sem að frv. þessu standa, þannig tekið á sig þá ábyrgð, sem þeir aldrei geta risið undir. Það getur vel verið sannfæring þeirra, að þetta sé bezta leiðin, en það hefði óneitanlega verið meiri trygging í því, hefðu bankarnir gengið á undan með sitt álit. Það hefir verið borið út og eigi farið dult með það, að bankastjórana þurfi ekki að spyrja, því að bankaráðið ráði. Ég neita því, að slík pólitísk nefnd ein ráði slíku til lykta. Það er í þessu efni virkilega til leið, sem fara á, vegur, sem ekki hefir verið farinn hér. En ef það á að haldast uppi, að um slík mál sé fjallað á einum degi eða jafnvel á einni nóttu, án þess að undirbúningur hafi farið fram á þinglegan hátt, hvað á þá að segja um afgreiðslu slíks máls? Það skiptir ekki mestu máli, hvort einstakir háttv. þingm. bregðist sínum kjósendum eða sínum fyrri fullyrðingum, eins og vitað er um ýmsa flokka hér á þingi, en það skiptir mestu, hvað um er að ræða og hvernig málin eru vaxin. Ég vil nú fullyrða, að það hafi um nokkur ár verið trú manna, sem ég kalla oftrú, að gengislækkun væri allra meina bót. Hún hefir af sumum mönnum í fleirum en einum flokki verið skoðuð sem það eina, sem þessir menn gætu bent á til úrbóta. Því hefir af sumum verið haldið fram í mörg ár, að gengislækkun væri mál málanna. Það var einu sinni talið, að gengislækkun væri eina ráðið til að bjarga bændunum út úr öngþveiti því, sem þeir voru komnir i, en svo var það ráð tekið, að fara allt aðra leið, sem sé þá, að styrkja bændurna með opinberum framlögum. Sú sama leið, styrkjaleiðin, hefir einnig verið farin gagnvart nokkrum hluta sjávarútvegsins, vélbátaútveginum. En svo kom enn til það, sem mikið hefir verið deilt um milli flokka, í þingi og utan þings, það var hið mikla tap á togaraútgerðinni, og til þess var skipuð milliþinganefnd að ráða fram úr vandamálum hennar og koma með skýrslur og tillögur um þau mál. En hvernig hefir farið um þessa nefnd? Í sæti sínu situr enn hæstv. atvmrh., sem var formaður n., og aðrar háttv. þingm. tilnefndir af flokkunum hafa verið í þeirri nefnd, og var tilætlunin, að þegar þetta þing kæmi saman, hefði þessi nefnd skilað áliti, en af einhverjum ástæðum hefir það verið hindrað. Frá nefndinni hefir ekkert komið til þingsins fyrr en í dag, að þetta frv. ásamt meðfylgjandi skýrslu kemur hér fram. Hvað segja menn um afgreiðslu sem þessa? Og við vitum það, þingm., að um það hefir verið talað frá þingbyrjun, að frá nefndinni ætti aldrei að koma nema ein tillaga, en sú tillaga hefir verið kennd við einn einstakan þm. Það er harla einkennileg afstaða, sem ríkisstjórnin hefir með þessum hætti tekið í þessum málum. Það hefir hinsvegar öllum verið ljóst, í hvað sá tími hefir farið, sem af er þessu þingi. Hann hefir farið í það að fást við, hvort ætti að verða við óskum Framsfl. um það, sem þeir kalla að ganga til „þjóðstjórnarmyndunar“, en sem eftir aðstæðum öllum getur aldrei verðskuldað það heiti, þar sem fyrirfram er vitað, að mikill hluti þjóðarinnar, þar sem eru t. d. verkamenn, hefir verið látinn vera fyrir utan þessar samningaumleitanir, og þar sem einnig þegar í byrjun var vitað, að svo og svo mikill hluti af öðrum flokkum mundi ekki geta sætt sig við þær leiðir, sem fara átti til lausnar á vandamálunum. En það var látið í veðri vaka, að einmitt þessi eina tillaga væri sú rétta leið til úrbóta, og að úrlausn þessa „aðkallandi vandamáls“ hlyti að verða fastbundin myndun samsteypustjórnar þriggja flokka. Á þessu átti að binda flokkana, og þeir voru kallaðir vargar í véum, sem ekki vildu ganga inn á þetta nema á nokkrum málefnagrundvelli. En nú hefir ríkisstjórnin brotið þetta og komið með þetta frv. um gengislækkun út af fyrir sig, og er þá greinilega fallin sú stoð, sem átti að vera undir samsteypustjórn undir öllum kringumstæðum. Hitt getur verið, að þetta verði tekið upp aftur og að Framsfl. bjóði þá þau kjör, sem aðgengileg séu. Það er í fyrsta skipti í dag, sem þessi mál eru lögð á borðið fyrir þingm., þó að það sé vitanlegt, að þessi leið, sem farin er, hafi verið í undirbúningi og til meðferðar bak við tjöldin allan þingtímann. Og hver verður svo afleiðingin af slíkum aðgerðum? Það hefir ekki einungis skapað það ástand, sem nú er komið á, heldur líka þann óróa og viðskiptakreppu og vantraust, utanlands og innan, sem vitað er, að þetta mál og meðferð þess hefir leitt af sér. Það er vitanlegt og það er ekki farið leynt með það á götum bæjarins, að frá viðskiptaaðiljum okkar erlendis hafa komið aðvaranir um að fara ekki þessa leið. Það hafa meðal annars komið fram aðvaranir, sem eru viðkomandi einu af mestu áhugamálum þessa bæjar, lántöku til hitaveitunnar. Nú veit ég, að menn muni leggja misjafnlega mikið upp úr þessum aðvörunum, en þær munu þó hafa sína miklu þýðingu. En þetta eru verk þeirra, sem þetta mál hafa haft með höndum undanfarið og engan veginn látið það koma fram eins og eðlilegur gangur þess átti að vera. - En svo verður að spyrja: Hvers vegna hafa ekki fleiri leiðir en þessi eina verið athugaðar?

Hvers vegna hefir þessi hv. þm. ekki komið með aðrar leiðir?

Nú bíð ég eftir að heyra um það frá hæstv. atvmrh., hvort hann hafi látið athuga, hvernig mætti útfæra þá aðra leið, sem jafnvel flutningsmenn þessa frv. hafa ekki komizt hjá að játa, að vel gæti komið til greina, - en það er uppbótaleiðin. Hvað segja menn um þessa leið? Menn segja, að uppbótaleiðin sé illframkvæmanleg. Hæstv. ráðh. sagði. að þessi leið, sem í þessu frv., sem hér liggur fyrir, er farin, sé framkvæmanlegri. En hvað veit hæstv. ráðh. um það á þessu stigi málsins? Flutningsm. þessa frv. segja, að styrkjaleiðin sé torveldari. En hvað sem því líður, þá er það leið, sem hefir verið farin annarstaðar, og einnig hér á landi við ákveðin úrlausnarmál. Hefir hæstv. ráðh. t. d. látið athuga, hvað mikið þyrfti að innheimta af fé til þess? Það er alkunna, að til þess eru fleiri en ein leið; það er til sú leið, að leggja á gjöld til þessa á vissan hátt. Hæstv. ráðh. segir, að beinu skattarnir séu orðnir of háir. Það er seint séð. En ég á ekki við, að taka eigi þetta fé í beinum sköttum, heldur í tollum. Ár eftir ár hefir þessi ríkisstjórn farið skattaleiðina, og aldrei talið um of, og skattarnir hafa innheimzt svo vel, að reyndar sætir undrum. Þess vegna er ekki hægt að segja, að fé sé óinnheimtanlegt, til þess að nota í ákveðnum tilgangi, til ákveðinna bjargráða. Auk þess er sjálfsagt á hörmungatímum að skera niður þar sem hægt er. Ég vil benda á, að að tilhlutun ríkisstj. er frá milliþingan. í tollamálum komið fram álit um tollamál, sem nú á að lögleiða niðurstöðurnar af sem tollaskrá, þar sem öllum aðflutningsgjöldum er raðað á þann hátt, að hver grein kemur út af fyrir sig. Þessi nefnd gerir ráð fyrir, að rétt sé að láta hin háu aðflutningsgjöld haldast eins og þau eru áætluð í fjárl. fyrir þ. á. (1939), en þau eru 8 millj. 502 þús. kr. Eitthvað mætti og gera með niðurskurði. Þá stendur það hjá milliþingan., og væntanlega er það samþ. af ríkisstj., að síðustu þrjú árin, sem hún hefir skýrslur um, 1935–37, hafi tolltekjurnar reynzt 17,4% umfram fjárlög. N. leggur til, að nú skuli innheimta staðfast 15% fram yfir áminnzt tollagjöld, og eru það nálægt 2 millj. kr. Þar af verður hreint álag 1 millj. 275 þús. kr. Hitt eru 700 þús. kr., sem ákveðið er í fjárlögum, að gangi til jöfnunarsjóðs bæjar- og sveitarfélaga. Hvernig sem á er litið, er gefið, að með slíku fyrirkomulagi er mikið afgangsfé, að afstöðnum niðurskurði. Eitthvað mætti gera við það. En það hefir komið fram í nefndinni álit frá einum manni, sem telur, að þetta sé allt of hátt, og að nægja megi 80% af þessu, sem áætlað er nú í fjárlögum, og að við megi bæta 25% eitt og eitt ár, eða 35%, ef bætt er við öllu, sem meiri hl. n. gerir ráð fyrir, að verði lögfest. Af þessu sjá menn, að það er langt frá því, að það sé fordæmanlegt að fara aðra leið, enda hafa flutningsm. orðið að benda á, að fordæmi væru fyrir þessu annarstaðar. Ég minntist á þetta til þess að sýna, hvort ekki sé álitamál, að fleiri leiðir hefði átt að reyna. Það er rangt, að gengislækkun sé auðveld í framkvæmdinni, og hún kemur mjög illa niður víða. Hún kemur við verðmæti, sem auka skyldi fremur en skerða. Það játa allir, að hún kemur líka illa við ýmsar stéttir í landinu, sem mundu sleppa betur með hinni leiðinni. Tollar og skattar koma þyngst niður - verða menn að álíta - þar sem bolmagn er til að bera þá. En það er ekki verið að íhuga það eða kanna það. Og ekki heldur, hvernig hin leiðin kæmi niður á stéttum, sem gætu borið byrðarnar. Þingmenn fá engan tíma til að athuga málið. Menn verða að athuga, að það er ekki nóg að samþykkja frv. um gengislækkun, og að svo og svo skuli fara að gagnvart launþegnum. Eftir er að framkvæma það. Ég býst við. að ráðh. sanni, að það verður ekki aðeins erfitt að framkvæma þetta, heldur verður það ekki gerlegt. Nú rennur fólk í búðir og tekur út vörur. Og enginn getur álasað kaupmönnum, þó að þeir geymi vörur sínar þar til hækkunin sjálfkrafa er skollin á. Ætla mætti, að hæstv. fjmrh. hefði gert sér grein fyrir, að þetta er alveg þýðingarlaust út á við, þó að hann haldi, að ráðstöfun sem þessi auki traust á okkur erlendis. En hefir þá ráðh. séð fyrir því, að peningar verði til, til þess að greiða úr viðskiptum, sem nú standa föst, og losa um það, sem nú gerir okkur að óreiðuþjóð í augum þeirra, sem við skiptum við? Ég veit ekki til, að svo sé, og mér er nær að halda, að hann hafi ekkert um það hugsað. Þegar hann sagði, að þetta atriði „yrði tekið til yfirvegunar“. leizt mér ekki á. Hann mátti vita, eftir dæmum frá öðrum þjóðum, að það hefir farið illa fyrir þeim öllum eftir slíkar ráðstafanir, nema þær hafi verið í sambandi við aðrar þjóðir um aðstoð í fjármálum; má t. d. nefna hrakfarir og síðar uppgang Frakka. Fyrir þeim fór að lokum vel, af því að þeir tryggðu sér Englendinga og Bandaríkjamenn að baki sér, með þeirra fjármagn, eftir því sem til þurfti að taka. Hér er ekki verið að spyrja þjóðbankann ráða. Hér á sæti einn bankastjóra Útvegsbankans, hv. þm. V.-Ísf. (ÁÁ). Hann hefir eflaust ljósa hugmynd um, hvernig fer fyrir Útvegsbankanum. þegar gengislækkunin er á komin? Það er erfitt að hugsa sér þetta gert án alls tillits til skoðana ábyrgra manna í bönkunum. Það má marka undirbúning þessa máls á því. að sumir þeir, sem að því standa, eins og hv. þm. Seyðf. (HG), vita ekki, hvað í frv. stendur, og játa, að þeir skilji ekki, hver meiningin er. Hv. þm. Seyðf. kemur nú fram með fyrirspurnir til stj., hvort eigi að skilja þetta á einn eða annan veg. Það er kunnugt, að Sjálfstfl. hefir ekki sem flokkur tekið afstöðu til gengislækkunar. Þm. hans eru um það óbundnir. Ég skal að síðustu geta þess um vantrausts- og frávísunartillöguna, sem nokkrir þm. hafa borið hér fram, að þótt þessi tillaga sé þýðingarlaus, eins og sakir standa, þar sem ríkisstj. hefir væntanlega tryggt sér fylgi til að standast þetta áhlaup, þá verð ég að lýsa yfir því, fyrir mína hönd og þeirra manna úr Sjálfstfl., sem eru á móti þessu máli, að við getum ekki annað en verið fylgjandi tillögunni, þar sem við erum bæði andstæðingar málsins og ríkisstjórnarinnar.

*Þorsteinn Briem: Herra forseti! Ég vil byrja á því að þakka hv. flm. fyrir þetta frv. Frv. ber vott um, að þeir, sem hafa haft sérstaka aðstöðu til að kynna sér sjávarútvegsmálin, hafa ekki komið auga á annað ráð en það, sem Bændafl. benti á fyrir 5 árum og hefir haldið fram sem réttlætismáli. Það er eftirtektarvert að heyra nú jafngreinilegt bergmál af því, sem Bændafl. hefir haldið fram, og í ræðu hæstv. atvmrh. Það er eftirtektarvert, að hv. þm. Ísaf. og meiri eða minni hluti hans flokks er farinn að skilja það, að ef framleiðslan hrynur, verður verkalýðurinn undir rústunum. Það er eftirtektarvert, ekki sízt þegar þess er minnzt, hvaða orð flokkur hans hafði um gengismálin fyrir síðustu kosningar. En þegar þeir taka loks að kynna sér málið, verða þeir að breyta um skoðun. Ég verð að láta í ljós fögnuð minn yfir því, að þessi þm. og ýmsir samflokksmenn hans hafa nú snúið frá villu síns vegar, og vona ég, að þeir, sem nýlega hafa lagt niður flokk sinn, verði nú jafnliðugir að leggja niður núverandi skoðanir sínar í gengismálinu. Loks er eftirtektarvert að heyra yfirlýsingu hæstv. fjmrh. um, að varla mundi auðið nú að halda genginu óbreyttu. Það er eftirtektarvert að heyra svar hans til hv. 3. þm. Reykv., er hann svaraði honum um 22% svikin við launþega. Hann spurði, hvað mætti þá segja um það, sem framleiðendum hefði verið boðið undanfarin ár. Mér þykir vænt um, að þessi viðurkenning er komin fram, þó að hún komi nokkuð seint. Ég vil samfagna hæstv. fjmrh. með þennan nýja skilning á málinu, þar sem hann lýsti yfir því, að þetta yrði til að auka álit landsins út á við. Ég held nú, að það hefði sízt rýrt okkar álit, þó að þetta hefði verið gert fyrr. Ég skal játa, að ég hefi ekki haft nægilegt tækifæri til að lesa frv. ofan í kjölinn, svo sem slíku máli er samboðið, þar sem frv. var útbýtt nú fyrst í dag. En ég þykist þó geta fellt mig við það í aðalatriðum. Þó að framleiðslan sé illa komin, munu framleiðendur horfa bjartari augum fram á veginn, en það mun draga úr flóttanum frá framleiðslunni og í atvinnubótavinnuna á mölinni. Þó að nú sé 1. umr. málsins, get ég ekki látið hjá liða að benda á nokkur atriði, sem ég vildi hreyfa aths. við. Í fyrsta lagi eru það tvö smærri atriði, sem við yfirlestur virðast ekki nógu ljós. Seint í 2. gr. ræðir um uppbót, ef laun eru minni en 300 kr. á mánuði. Ég vil spyrja hv. flm., hvort þá sé ekki lítið hald í ákvæðum næstu gr., um að ekki megi hækka kaup. Þá er í frv. ákvæði, sem skyldar útgerðina til að ráða sjómenn upp á hlut. Þó að ég sé því fylgjandi yfirleitt, verð ég að spyrja, hvort ætlunin sé, að þetta taki til togara nú á þessari vertíð. Ef svo er, er þá ekki óþörf töf, ef gera á nýjan hlutaráðningarsamning? Ég verð því að telja, að allharkalega sé farið að þessum framleiðendum, og vil mega vænta, að þessum ákvæðum frv. verði sanngjarnlega beitt gagnvart þeim framleiðendum, sem hér eiga hlut að máli. Þar verður að leggja ríka áherzlu á, að jafnhliða því, að þessi leið er farin, verði og gerðar aðrar sjálfsagðar ráðstafanir til léttis og viðreisnar fjárhag atvinnuveganna. Þar með á ég fyrst og fremst við, að kostað verði alls kapps um að spara öll útgjöld, sem unnt er, svo að skattþunginn dragi ekki út framtaki framleiðendanna. Ég vildi því óska yfirlýsingar frá stj. um það, hver verður væntanleg viðleitni hennar í þessa átt. Jafnframt vildi ég óska upplýsinga um það, hvort stj. hafi ekki hugsað sér að gera sérstakar ráðstafanir til þess að veita aðstoð við skuldaskil fyrir þann hluta framleiðenda, sem ekki hefir þegar fengið þau. Og loks vildi ég spyrja, hvaða ráðstafanir eru fyrirhugaðar, til þess að unnt verði að gera hreint borð í gjaldeyrismálunum út á við. Er þegar fyrirhugað að taka gjaldeyrislán, og ef svo er, hefir verið hafinn undirbúningur í þá átt, og ætlar ríkisstj. sjálf að taka lánið eða er bönkunum ætlað að hafa á hendi framkvæmd í því máli? Af því að ég er þessu máli fylgjandi, vil ég ekkert láta ógert til þess að leysa það sem bezt, og hefi ég þess vegna kastað fram þessum aths. Skal ég svo ekki hafa fleiri orð um þetta, en vænti þess að fá þær upplýsingar, sem ég hefi beðið um.

*Ólafur Thors: Það er í sjálfu sér ekki af því. að ég hafi miklu við það að bæta, sem hér hefir komið fram, að ég hefi kvatt mér hljóðs, heldur fremur af hinu, að mér þykir tæplega, að ég geti látið lúka svo fyrstu umr. þessa stóra máls að segja ekki nokkur orð. Það er öllum kunnugt, að Sjálfstfl. hefir skipta afstöðu til þessa máls, og hefi ég þess vegna ekki umboð til þess að fala hér fyrir hönd míns flokks, heldur segi ég það, sem ég nú segi, sem mína einkaskoðun, sem ég þó veit, að er skoðun meiri hl. þingfl. Sjálfstfl. í höfuðefnum. Ég þarf ekki að tefja þessa umr. með því að skýra efni þessa frv., það hafa hv. flm. þess gert og reyndar fleiri. Ég ætla þess vegna að langmestu leyti að leiða þá hlið málsins hjá mér. Ég held, að allir þm. séu sammála um, að framleiðslan, ekki sízt til sjávarins, sé að hruni komin. Ég held líka. að flestir þm., og ekki síður þm. Sjálfstfl. en aðrir, játi það, að íslenzka krónan er í raun og veru mjög mikið fallin í verði, þannig að sú skráning, sem hefir gilt undanfarin ár, liggur langt ofan við sannvirði, langt fyrir ofan það verðlag, sem krónan hefði gengið fyrir, ef verzlun með erlendan gjaldeyri hefði verið frjáls. Og ég hygg, að vegna þessa detti flestum í hug, að eðlilegasta leiðin til viðréttingar sjávarútvegsins sé að viðurkenna að einhverju leyti það fall, sem í raun og sannleika er orðið á krónunni, a. m. k. að svo miklu leyti, sem menn vilja játa, að verðfelling krónunnar sé framleiðslunni til framdráttar. Um þetta atriði, hygg ég að séu ekki skiptar skoðanir. Um hitt skiptast skoðanirnar, hvaða ráðstafanir þurfi að gera í sambandi við verðfelling krónunnar, til þess að verðfellingin komi framleiðslunni að liði. Innan Sjálfstfl. er það allsríkjandi skoðun, að veigamesta atriðið í þeim ráðstöfunum, sem gera þarf, til þess að tryggur grundvöllur verði undir hinni nýju krónu og til þess að öruggt megi heita, að verðfelling krónunnar kom framleiðslunni að gagni, sé í fyrsta lagi, að útgjöld hins opinbera, bæði ríkissjóðs og bæjar- og sveitarfélaga. séu dregin saman, eftir því sem föng standa til. Í öðru lagi - og jafnvel fremur - er Sjálfstfl. á einu máli um það, að til þess að þessar ráðstafanir lánist, verði að leggja megináherzlu á að berja niður þann dýrtíðarauka, sem út af fyrir sig með eðlilegum hætti hlýtur að leiða af því, að erlendur gjaldeyrir hækkar í verði og þar af leiðandi einnig sú vara, sem inn í landið er flutt. Í því sambandi leggur Sjálfstfl. megináherzlu á, að gerðar verði allar þær ráðstafanir, sem gjaldeyrisástand landsins leyfir, til þess að létta, svo fljótt sem kostur er, verzlunarhöftunum af þjóðinni. Þetta er sameiginlegt álit allra sjálfstæðismanna á þingi. Við leggjum allir hina ríkustu áherzlu á, að hinn mesti hraði, sem föng þykja á, sé viðhafður um aflétting innflutningshaftanna. Um það kunna svo að vera skiptar skoðanir innan flokksins sem annarstaðar, hver hinn mesti hraði sé, og viðurkenni ég fyrir mitt leyti, að eins og nú standa sakir er hinum mestu vandkvæðum bundið að stiga stór skref í þessum efnum, nema aðstæða væri til að fá það stórt gjaldeyrislán, að talið væri hægt að létta af höftunum og mæta með gjaldeyrisláninu þeirri auknu bráðabirgðaeftirspurn eftir erlendum gjaldeyri, sem hlyti að leiða af snöggri aflétting haftanna, þar sem vöruþurrð hefir verið í landinu um langa hríð og orðið orsökin að óeðlilegri dýrtíð. Fáist ekki slíkt gjaldeyrislán, sem ég vil ekkert um dæma, viðurkenni ég, að ekki sé hægt að létta, nema að takmörkuðu leyti, verzlunarhöftunum af. Ég er meðal þeirra, sem draga ekki í efa, að þeir, sem kunnugastir eru hag útgerðarinnar, smárrar sem stórrar, viti af reynslunni, að gera þarf gagngerðar ráðstafanir til viðréttingar henni, og telja gengislækkun ekki aðeins færustu leiðina eftir atvikum, heldur einustu leiðina. Og ég hygg, að þeir, sem annað fullyrða, tali hvorki í umboði útvegsmanna né hafi skilning á þörfum útgerðarinnar. Það er hlægilegt, þegar kommúnistar eru með fullyrðingar um það, að þeir tali máli verkalýðsins, er þeir berjast móti einustu leiðinni til viðreisnar atvinnulífinu. Á hverjum bitnar það frekar en einmitt verkalýðnum, ef samdráttur atvinnunnar heldur áfram? Það eru engir, sem í þessu máli eiga meira undir réttu ráði og snöggum úrræðum en verkalýðurinn. Og þetta veit enginn betur en hv. 3. þm. Reykv., sem er hagfræðingur og þessum málum það vel kunnugur, að hann skilur vel eðli þeirra, þótt ég leyfi mér kannske að afsaka hv. 5. þm. Reykv. með þeirri staðreynd. að hann reynir aldrei að setja sig inn í nokkurt mál og hefir e. t. v. takmarkaða hæfileika til þess. Honum lætur bezt að æsa upp lýðinn, án þess að hugsa nokkuð um þarfir fólksins. Hans afsökun má liggja í þessari eðlishneigð og takmörkuðum hæfileikum til þess að skilja afstöðu málanna. Þessa afsökun hefir hv. 3. þm. Reykv. ekki, enda veit ég vel, að hann hefir sjálfur álitið, að þinginu bæri að fella íslenzku krónuna. Og nýverið sá ég bækling um þessi mál, þar sem álitið er, að talað sé fyrir munn kommúnista, og það er sannað, að krónan þurfi að falla. Ég hefi ekki heyrt bent á aðrar leiðir til úrlausnar þeirri þörf, sem hér er fyrir hendi, en gengisfellinguna og uppbótarleiðina. Mér finnst eðlilegt, að margir vilji, að uppbótarleiðin sé vel athuguð, áður en farið er út í að lækka gengið. Ég hefi sjálfur í mörg ár talið hag framleiðslunnar standa þannig, að krónufelling yrði ekki umflúin. En ég hefi hinsvegar af eðlilegri hneigð þess manns, sem er í þeim flokki, sem ég telst til, veigrað mér við að koma með þessa uppástungu, meðan talinn væri einhver kostur á að umflýja hana. Það er eðlileg stefna flokks eins og Sjálfstfl., að fella ekki krónuna, ef einhver önnur leið er til að verjast því böli, sem nú steðjar að viðskipta- og atvinnulífi þjóðarinnar. Ég hefi sjálfur verið að athuga þessa uppbótarleið og í sannleika sagt fælzt hana því meir, því betur sem ég hefi um hana hugsað og því fleiri vitiborna menn sem ég hefi heyrt um hana tala. Nú ætla ég mér alls ekki þá dul, að ég sé öllum mönnum dómbærari um það, hvað farsælast sé í þessum efnum. Ef fróða menn og kunnuga greinir á um slíka hluti, verður að álíta, að hver hafi nokkuð til síns máls. Hér er ekki eingöngu um að ræða menn, sem líta einstrengingslega á þessi mál, heldur fjölda manna, sem hafa bezta vilja á því að dæma hlutlaust og eftir því, sem þeir álita sannast og réttast. Og ég viðurkenni, að þó að ég haldi því sjálfur fram, að gengislækkunarleiðin sé farsælust, þá sé að sjálfsögðu eitthvað fleira í rökum andstæðinga minna en ég hefi getað komið auga á. Mér þykir ekki líklegt, að jafnmargir skynsamir menn væru þarna að verki, ef það er tóm vitleysa, sem þeir fara með. En úr því nú þessi lögmæta eign framleiðendanna. útflutningsvaran, er með l. af þeim tekin, sem ég er andvígur út af fyrir sig, er mér ljúfast, að hún sé af þeim tekin fyrir sem næst sannvirði. Auk þess er mér ógeðfellt að sætta mig við það, að uppbót framleiðendum til handa fyrir misrétti, sem þeir hafa verið beittir af ríkisvaldinu, komi í formi ölmusu eða styrks. Það er óheilbrigt og ekki til frambúðar, að ætla að halda uppi framleiðslu landsmanna með styrk, sem aðrir landsmenn eiga að greiða og hlýtur að lokum að renna frá framleiðslunni sjálfri. Þetta er leið til þess að fara í kringum kjarna málsins, en getur aldrei orðið til frambúðar. Ég hefi ekki, eftir minni þekkingu á þessum málum, getað komið auga á, að við gætum með premiuleiðinni umflúið þá anumarka, sem eru á gengislækkun, að því er snertir afkomumöguleika þeirra, sem verst eru staddir í lífsbaráttunni. Ég hefi ekki getað sannfærzt um það, nema síður sé, að sú dýrtíðaraukning, sem vegna gengislækkunar kynni að leggjast á bök þeirra. sem örðugast eiga uppdráttar, verði minni né léttari, þótt premíuleiðin sé farin í stað þess að fella krónuna. Og ég held, að það sé ekki hægt að rökstyðja hið gagnstæða. Ég ber kvíðboga fyrir því, að verði þessi uppbótarleið farin, dragi úr þeim framleiðsluauka. sem að öllum líkindum myndi bæta hinum vinnandi stéttum þann halla, sem af dýrtíðaraukningunni kynni að leiða, umfram þær bætur, sem þeim eru ætlaðar samkvæmt 2. gr. frv. En auk þessa skal ég viðurkenna, að rök þeirra manna hafa haft rík áhrif á mig og kannske að einhverju leyti mótað mína endanlegu afstöðu til þessa máls, sem því hafa haldið fram, að ef premíuleiðin yrði farin, mundi trú manna, og einkum framleiðendanna, sú, að þetta væri ekki síðasti leikur þessa tafls, heldur bráðabirgðaráðstöfun. Með premíuleiðinni mundi ætlað, að framleiðendur, sem skiluðu gjaldeyri til bankanna, fengju uppbót, sem næmi 8–12% á þann gjaldeyri, sem skilað væri. Ef premiuleiðin reyndist nú ekki koma að haldi, mundi lagt út á gengislækkunarbrautina og framleiðendum því veitt verðlaun fyrir þann gjaldeyri, sem þeir skiluðu, er næmu kannske um eða yfir 20%. Af þessu mundi óhjákvæmilega leiða, að nokkur tregða skapaðist um afhending gjaldeyris til bankanna, en af þeirri tregðu mundi aftur leiða nýja örðugleika á því að fullnægja þörfum þjóðarinar til nauðsynlegra innkaupa. Og mér hafa sagt fróðustu menn og vel vitibornir, og það í bankastjórn, að af þessu gæti leitt, að þegar búið væri að ganga inn á uppbótarleiðina og þm. komnir heim, gæti gjaldeyrisástand bankanna orðið þannig, að þeir teldu sig tilneydda að biðja stj. að lækka íslenzku krónuna. En ég vil ekki vera þátttakandi í því, að fyrst séu lagðar þungar kvaðir á almenning í landinu með auknum sköttum um 4½–9 millj., eftir því hvort lagður yrði jafn tollur á alla vöru eða sneitt hjá notaþörf framleiðslunnar, og síðan, þegar það væri búið, kæmu þær hörmungar yfir þjóðina, að bankarnir gugnuðu á því að halda uppi krónunni og neyddust til þess að bæta verðfelling hennar ofan á allt saman. Ég álít, að með slíkum ráðstöfunum væri gerður leikur að því að verðfella krónuna meir en þörf krefur, og myndi það leiða ógæfu yfir allan almenning í landinu. Einmitt þetta hefir haft veigamikil áhrif á endanlega afstöðu mína til þessa máls. Í sambandi við þau orð hv. þm. V.-Sk., að pólitískar klíkur fari með bankamálin, vil ég láta þess getið, að ég geng ekki inn á, að bankastj. Landsbankans sé pólitísk klíka. Ég vil leiða athygli hv. þm. að því, að allan þann tíma, sem Alþ. hefir setið, hefir honum sem öðrum verið ljóst, að verið var að leita að einhverju úrræði til þess að létta örðugleika útvegsins. Og hv. þm. - jafnfróðum manni og vel að sér - stóð jafnt öðrum til boða að benda á, hvaða leið hann vildi, að farin yrði, til þess að leysa þau vandræði, sem bæði hann og aðrir játa, að séu fyrir hendi. Ég skal svo enda þessi fáu orð með því að segja, að þótt ég aðhyllist þessa leið, játa ég, að eins og nú er komið hag útvegsins, og ekki sízt með það fyrir augum, hversu mikil aflabrögð eru hjá nágrannaþjóðum okkar, er ég enganveginn öruggur um, að þessi hjálp komi að liði. En ég sé ekki aðra leið, sem ég tel færa í bili, og þess vegna mun ég greiða atkv. með þessu frv. Ég geri það líka í trausti þess, að ef frv. nær lögfestingu, muni allir góðir menn í þessu landi, sem stuðla vilja að sem öruggastri framtíð íslenzks atvinnulífs, leggjast á eitt um að reyna að tryggja það, að þessar ráðstafanir komi að liði, og í þeim efnum veit ég, að við sjálfstæðismenn eigum allir samleið. Út af yfirlýsingu þeirri, sem hv. þm. V.-Sk. gaf f. h. þeirra sjálfstæðismanna hér í d., sem andvígir eru þessu máli, vil ég skýra frá því, að við, sem fylgjum málinu, munum greiða atkv. á móti till. konunúnista. Við munum einnig greiða atkv. á móti hinni rökstuddu dagskrá hv. 3. þm. Reykv., en án tillits til trausts eða vantrausts á stj.

*Ísleifur Högnason: Það kemur æ betur í ljós, að formælendur þessa frv. eru í vafa um, hvort það nái tilætluðum tilgangi. Frv. fylgir skýrsla mþn., sem kosin var á Alþ. 1938, til þess að athuga hag og rekstur togaraútgerðarinnar Ég hefi haft lítinn tíma til þess að athuga þessa skýrslu, en það, sem ég strax rek augun í, er, að á þeim 5 árum, sem skýrslan nær yfir, kemur í ljós, að kostnaður við framkvæmdastjórn og skrifstofuhald hefir ár frá ári farið hækkandi, en aftur á móti hefir kaup háseta heldur lækkað. Laun framkvæmdastjóra og skrifstofufólks voru árið 1937 7936 kr. að meðaltali á skip. Þess ber líka að gæta, að framkvæmdastjórnarkostnaður kemst upp í 160011 kr. á hvert skip. Nú er það mála sannast, að þessar skýrslur ber ekki að taka sem algerlega heilagan sannleika. Þær eru ekki í samræmi við eldri skýrslur um sama efni. Það leiðir vitanlega af óvönduðum vinnubrögðum, og þó versna vinnubrögðin, þegar út úr þeim á að draga rök fyrir gengislækkun. Álíka aðferð er það líka, þegar ýmsir hv. þm. vilja telja sér til tekna till. Benjamíns Eiríkssonar, þar sem þær till. um verðfelling krónunnar eru aðeins einn liður í viðtækum ráðstöfunum, og er þar m. a. gert ráð fyrir að losa þjóðina við innflutningshöftin um leið. Í þessu frv. er gengið lengra en nokkurn tíma áður hefir verið gengið hér á Alþ. í því að svipta verkalýðinn frelsi. Bann frv. gegn kauphækkunum er í eðli sínu stjórnarskrárbrot, og alþýðan í landinu getur ekki litið á það nema sem lögleysu. Um gengislækkun vil ég segja það, að hún er óréttlátasta leiðin til þess að rétta við hag útgerðarinnar. Samkv. skýrslu, er hér liggur fyrir, mun 1/3 hluti útgerðarfyrirtækja græða árlega, og sýnir það, að sá hluti togaraútgerðarinnar, sem rekinn er á skynsamlegan hátt, þarf engan styrk til þess að geta haldið áfram rekstri sinum. Slík útgerðarfyrirtæki gefa skýrslu aðeins til þess að geta náð í ennþá meiri gróða á kostnað allra launþega í landinu. Talið er, að til þess að jafna töp hinna 30 togara muni þurfa um 750 þús. kr. Þetta frv., ef að l. verður, mun orsaka dýrtíð eða skerðingu á kaupgjaldi, sem nemur 3–6 millj. kr. árlega. Það eru fleiri en útgerðarmenn, sem hafa ágóða af þessari gengislækkun. Hér ber þess að gæta, sem ekki hefir verið tekið fram hér í umr. áður, að við það að minnka verðgildi krónunnar raskast öll verðmæti landsmanna, og skuldir í bönkum falla að sama skapi sem krónan lækkar. Það verður hægara að greiða þær upp í innlendum gjaldeyri, og inneignir manna lækka líka. Þetta snertir ekki aðeins alla launþega, verkafólk og aðra, sem hafa samskonar aðstöðu, heldur einnig þá, sem eiga peninga á vöxtum í bönkum eða sparisjóðum. Afstaða síðasta ræðumanns til þessa máls er skiljanleg. Hann kvað skulda nokkrar millj. kr., og þetta frv. lækkar skuldir hans svo millj. kr. skiptir. Þá er það engin furða, þó að hann geti lýst ágæti þessa frv. fyrir samherjum sínum, hann, sem er potturinn og pannan í því. að þetta frv. er komið fram hér á Alþ., Þetta mál var til umr. á fyrra þinginu 1937, og flm. þess nú hafa ekki séð ástæðu til að gera neinar verulegar breyt. á því frá því, sem það var flutt þá. Hv. 5. þm. Reykv. (EOl) kom með sláandi dæmi um það, hvernig þm. Alþfl. hafa svikið sína kjósendur með því að gerast samábyrgir um að flytja þetta frv. hér á Alþ. En til frekari áréttingar ætla ég, með leyfi hæstv. forseta, að taka upp nokkrar tilvitnanir í ræðu þm. A1þfl., þegar þetta mál var flutt á fyrra þinginu 1937, og ég hefi ekki heyrt borin fram nein rök, er styðja þá kenningu, að ástandið hafi breytzt síðan. Sigurður Einarsson segir: „Alþfl. hefir enga dul dregið á afstöðu sína til þessa máls. Hann er því hreinandvígur. Til þess liggja þau rök, er nú skal greina: 1. Krónulækkunin hlyti að leiða til þess, að öll verkamannasamtök landsins mundu rísa upp sem einn maður og krefjast kauphækkunar sem lækkuninni nemur. 2. Krónulækkunin myndi þannig leiða til stórfelldra deilna innanlands, sem myndi verka lamandi á atvinnulif og alla framleiðslu landsmanna. 3. Krónulækkunin myndi ennfremur mjög verða til þess að auka dýrtíðina, spenna upp verð á öllum útlendum varningi, sem mjög mundi íþyngja öllum almenningi við sjávarsíðuna. 4. Sú dýrtíðaraukning lendir einnig þegar í stað óhjákvæmilega á bændum, vegna þess að þeir eru stærri kaupendur á erlendum markaði en þeir eru seljendur. 5. Krónulækkunin stefnir til alvarlegs hruns á innanlandsmarkaðinum, sem tekur nú ca. 2/3 af allri landbúnaðarframleiðslunni og geldur fyrir hana betra verð en unnt er að fá á útlendum markaði“. Í þessari ræðu tekur Sigurður Einarsson það skýrt fram, að gengislækkun hljóti að fylgja aukin dýrtíð og vinnudeilur, og sé því sú leið mjög varhugaverð. „Með gálauslegum gengislækkunum og stöðugu brölti með gengi íslenzku krónunnar er verið að mana út í vinnustríð og kaupdeilur, ekki einungis verkamenn, heldur og alla starfsmenn, svo að vinnufriðnum í landinu yrði stór hætta búin, og er þetta frá þjóðhagslegu sjónarmiði því stór ábyrgðarhluti og hið mesta glapræði.“ Ennfr. segir Sigurður Einarsson: „Með þessu er verið að gera krónuna, hinn sameiginlega verðmæli landsmanna, að nokkurskonar flæðarmús, sem dregur gullið undir nokkra örfáa, en aðrir verða að sama skapi fátækari. Kjörorð Alþfl. er „hin heiðarlega króna“, sem er réttlátur verðmælir milli landsmanna, ekki óheiðarleg króna, sem svíkst aftan að yfirgnæfandi meiri hluta þjóðarinnar og gerir afstöðu hans ennþá verri, krónan, sem er dulbúin þjónn örfárra einstaklinga til þess að bæta við þann, sem hefir, og taka frá þeim, sem ekki hefir.“ Þetta var kenning Alþfl. 1937, en hver er kenning hans nú? Svo ætla ég, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp nokkrar greinar úr ræðu hv. 6. landsk. (EmJ). Hann vitnar þar í álit og umsagnir hins sænska hagfræðings Eriks Lundbergs, er var fenginn hingað til að kynna sér fjármálaástandið hér á Íslandi og hefir látið í ljós álit sitt á því og gengismálinu sérstaklega. Álit Lundbergs er á þá leið: „Segja má, að í gengislækkun íslenzkrar krónu sé ekki annað falið en há tollvernd, þar sem tollurinn renni þó ekki í ríkissjóð, heldur greiðist útflytjendum.“ Þá segir hann á einum stað í áliti sínu til skipulagsnefndar atvinnumála: „Eins og ástandið er nú á Íslandi, mundu, svo framarlega sem ríkið skærist ekki í leikinn, allar nýbyggingar og ný fyrirtæki vera nærri óhugsandi, skattar mundu lækka og launalækkanir mundu verða knúðar fram. Að öðrum kosti mundi íslenzka krónan lækka um 20–30%, til þess að framleiðslan til útflutnings geti borið sig og verð innflutningsins hækki.“ Svo bætir hann við: „En hvorug þessi leið getur komið til greina, bæði vegna þess, að þetta er allt of mikil blóðtaka fyrir þjóðina félagslega skoðað, eins og reynsla annarra landa hefir sýnt og sannað, og líka vegna þess, að búast má við því, að ef lagt er í ýms ný fyrirtæki til framleiðslu (nýja togara, verksmiðjur til þess að vinna úr útlendum hráefnum o. s. frv.), mundi það laga fjármál landsins út á við, þegar til lengdar lætur.“ Þetta er í stuttu máli umsögn Lundbergs. Hann viðurkennir að vísu, að hin raunverulega skráning íslenzku krónunnar sé of há, en álítur samt, eins og við sósíalistar, að gengislækkun myndi alis ekki bæta úr ástandinu, heldur myndi hún gera illt verra. Nú ætla ég ennfremur, til þess að sýna þá stefnubreytingu eða gleymsku, sem átt hefir sér stað hjá þm. Alþfl., að lesa upp dálítinn kafla úr ræðu hv. þm. Ísaf. (FJ), er hann flutti hér á fyrra þinginu 1937, um viðreisn sjávarútvegsins. Kaflinn, sem ég ætla að lesa, með leyfi hæstv. forseta, er á þessa leið: „Frv. þau, sem hér hafa verið til umr., svo sem frv. um uppgerð Kveldúlfs, breyt. á landsbankalögunum og svo þetta frv., eru einstakir liðir í þessari starfsskrá. Það er því helber uppspuni, að þessi frv. séu búin til af Alþfl. hálfu sem kosningafrv., þvert á móti. þau eru kröfur um viðreisn atvinnulífsins við sjávarsíðuna, kröfur þessara 13 þús. manna og kvenna, sem eru skipulögð í Alþýðusambandi Íslands. Hræðsla Íhaldsins við þessi frv. er skiljanleg, þegar athuguð er framkoma þess í sjávarútvegsmálum á siðari árum, þegar það er athugað, að Íhaldið hefir á sinum tíma og hefir raunar nú bankana alveg eins og þeir væru þeirra eigin eign, vilja ausa úr þeim fé eins og þeir hafa gert. Það hefir notað gjaldeyrinn, ekki til þess að mynda varasjóð fyrir útgerðina, ekki til þess að endurnýja togarana, heldur látið þá grotna niður, svo að þeir eru nú, eins og form. Sjálfstfl. lýsti þeim, ryðkláfar og fúaduggur. Fé það, sem komið hefir inn og átt hefði að nota sem varasjóð, hefir Íhaldið notað í allt annað, sér til persónulegrar eyðslu- og bílifis, og til að byggja sumarbústaði. og a. m. k. í einu tilfelli notað í búskap upp í sveit, búskap, sem alls ekki getur borið sig, eins og hann er rekinn. Það er þess vegna von, að Íhaldið skelfist, þegar það sér, að fram eru komnar frá Alþfl. alvarlegar till. um alhliða viðreisn sjávarútvegsins. ... Hitt vildi Alþfl. alls ekki aðhyllast, þá till., að leggja 3½ millj. kr. til skuldaskila togara til þess að láta eigendur togaranna halda áfram með það fé, sem komið var í þeirra rekstur, draga það út úr rekstrinum og leggja það í hallir, búskap uppi í sveit eða beinlínis nota það í óhæfilega eyðslu handa sjálfum sér.“ En skyldu þm. Alþfl. vera svo gleymnir, að þeir muni ekki eftir þessum atriðum? Vitanlega situr allt við sama í þessum efnum nú sem þá, stórútgerðarfyrirtækin blóðsjúga sína eigin útgerð, forstjórar þeirra nota ágóðann alls ekki til þess að halda togurunum við, heldur til þess að byggja sér skrauthýsi. Þannig hafa forstjórar útgerðarfyrirtækjanna lagt fé í allt annað en vera átti. En nú virðist þetta allt saman hafa blátt áfram gleymzt hjá hv. þm. Ísaf. Hann er kominn í sæng með hv. þm. G.-K. Það er meining þm. Alþfl. að láta hv. þm. G.-K. halda áfram uppteknum hætti. Hann (FJ) talaði um, að það yrði að gera kröfu til þess, að þessir menn færu betur að ráði sinu en þeir hafa gert hingað til, en það verður ekki gert með því að lögfesta slíka skerðingu sem þessa á rétti verkalýðsins og láta þá menn fara áfram með fjárráðin, er fara illa með fé landsmanna. Úrræði þessara Alþfl.-foringja er að hneppa verkalýðinn í fjötra, ef með þarf. Næsta sporið verður það, að koma á ríkislögreglu. Þeir munu ekki fara í grafgötur með það, að þeir skirrast ekki við að beita ofbeldi til að koma vilja sínum fram, og ef þeir, sem hafa stj. landsins á hendi, telja sig þurfa ríkislögreglu til að halda verkalýðnum í skefjum, munu Alþfl.-foringjarnir verða reiðubúnir til þess að styðja hana. Það hefir þó komið fram ein glóra í þessu frv., en hún er mjög lítil. Upp í þetta frv. er tekin till. um breytt launakjör skipstjóra á togurunum. Þetta er að vísu ekki stórt atriði, en sá liður þessa frv. er þó það eina, sem við sósíalistar getum fallizt á. Samkv. yfirlýsingu hv. þm. Ísaf. mun vera fengið loforð fyrir því að kaupa hingað nýjan togara. En það er eitt af samningsatriðunum og líka það, sem hann sagði um, að svonefndur meiri hl. Alþfl. væri með þessu frv. Það er altalað, að Alþfl.-foringjarnir eigi að fá þennan nýja togara, og er það því ekkert undarlegt, þótt þeir hafi gengið í lið með hv. þm. G.-K. í þessu áhugamáli hans. Nokkrir af þeim þm., sem hér hafa tekið til máls, hafa talað á þá leið, að aðeins væri um tvær leiðir að velja til að hjálpa útgerðinni, gengislækkun eða útflutningsverðlaun. Þeir virðast ekki vita neitt um það, að sósíalistaflokkurinn hefir lagt fram hér á Alþ. 4 eða 5 frv. til viðreisnar sjávarútveginum og forða honum frá því að þurfa að draga saman rekstur sinn. En Alþ. hefir hundsað öll frv., sem við sósíalistar höfum borið fram, nema till. um breyt. á launakjörum togaraskipstjóra. En það einkennilega er, að þeir hafa gengið framhjá þeirri till. okkar, sem er eina rétta leiðin í þessu, sem sé að strax verði gert yfirlit yfir hag og rekstur útgerðarfyrirtækja og útgerðin tekin úr höndum þeirra, sem ekki kunna að reka hana og á undanförnum árum hafa dregið sér fé frá útgerðinni, stöðvað hana eftir því sem þeim sýndist og orsakað núverandi ástand. Hinir ráðandi flokkar hér á Alþ. hafa ekki getað áttað sig á þessum till. okkar sósíalista. Menn geta hlegið að okkur og gert grín að okkur fyrir þessar till. og talað um, að með till. okkar um að stofna allskonar ráð vildum við stofna „sovét“ hér á Íslandi. En nú ber þess að gæta, að flestar af þeim nefndum, sem alþfl. hefir sett á stofn eða lagt til að settar yrðu, hafa einmitt verið kallaðar „ráð“. Jafnvel Sjálfstfl. hefir borið hér á Alþ. fram frv. um „fiskiráð“. og þar að auki mun „ráð“ alls ekki vera rétta skýringin á rússneska orðinu „sovét“. Það má segja um Alþ. það, er nú situr, að það hefir verið aðgerðarlítið fram að þessu, og almenningur hefir kvartað yfir því, að þingið gerði ekki neitt, og það litla, sem það gerði, væri aðeins til ills eins. Það væri þannig skipað mönnum, að það, sem það gerði, yrði alþjóð til bölvunar. Þessi spádómur er nú að rætast, ef Alþ. ber ekki gæfu til þess að hrinda þessu lagafrv. Ef það heldur enn lengra áfram á þeirri braut, þá hefir það fyrirgert rétti sinum til að halda áfram störfum, og ef Alþ. ekki samþ. vantraust á núv. stj., mun þjóðin sjálf innan skamms gera það.

*Forseti (JörB) : Ég hefi hingað til leyft ræðumönnum að hafa ótakmarkaðan ræðutíma í þessu máli. Því að mér þótti rétt, að öll sjónarmið, sem þm. hafa á þessu máli, kæmu glöggt fram, en þar sem umr. um þetta frv. hafa nú staðið í 6 klst., mun ég hér eftir takmarka ræðutíma þm., svo að engum verði leyft að tala lengur en í 6 mínútur.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Það er ekki mikið, sem ég get sagt um þetta mál á 6 mín., af öllu því, sem ég vildi segja, en ég verð að sætta mig við það, því að ekki má tefja framgang málsins. Hv. 5. þm. Reykv. (EOl) talaði um það hér í d., að af öllum þeim aðgerðum, sem kæmu til greina í þessu sambandi, hefði hin réttlátasta verið sú, að taka þau fyrirtæki til skiptameðferðar, sem ekki ættu fyrir skuldum. En þótt slíkt yrði gert, myndi það samt eiga sér stað eftir sem áður, að útgerðin yrði rekin með tapi, og slíkt getur ekki gengið til lengdar. Ég vil í þessu sambandi gefa þær upplýsingar, að ýmislegt hefir nú verið gert, aðallega af bönkunum; samið mun verða um, að þau fyrirtæki, sem ekki eiga fyrir skuldum, verði gerð upp, og að meðan á því stendur, verði þau rekin í „likvidation“, og verða þau þá rekin af stj., sem að mjög verulegu leyti verið skipuð af lánardrottnum þeirra. Þetta mun því verða til þess, að sá hagur, sem þessum fyrirtækjum kann að verða af gengislækkuninni, kemur þeim lánardrottnum til góða, sem hafa lánað þeim fé, og það myndi verða, þegar búið er að ráðstafa eignum þessara fyrirtækja til hlítar. Ýmsir þm. hafa spurt að því, hvort sérstök gjaldeyrislántaka hafi verið ráðgerð í sambandi við þessar ráðstafanir. Eins og áður hefir verið skýrt frá hér á Alþ., hefir stj. þegar leitað fyrir sér um gjaldeyrislántöku, án þess að það hafi borið árangur enn sem komið er. Það væri ákaflega æskilegt, að um leið og breyt. á gengisskráningu íslenzkrar krónu er gerð, væri stofnaður varasjóður til þess að greiða verulegan hluta af hinum frosnu inneignum erlendis. Það myndi örva greiðslu á þeim vörum, sem til landsins flytjast, en þess er enginn kostur án lántöku, og um það verður ekki meira sagt eins og sakir standa nú. En það er engin röksemd móti þessu frv., því að þetta frv., ef það verður að l., gerir það líklegt, að hægt verði að gera full skil í þessu efni, bæði vegna þess, að það örvar framleiðsluna, og líka af öðrum ástæðum, sem ég hefi ekki tíma til að rekja. Hv. þm. Dal. (ÞBr) var nokkuð að tala um stefnubreytingu hjá Framsfl. í sambandi við þetta frv., sem hér hefir verið borið fram. Hv. þm. Dal. hefir talað um, að íslenzka krónan væri skráð of hátt, og hann leggur mjög einhliða áherzlu á það, að krefjast réttlátrar gengisskráningar, sem sérstakt hagsmunamál landbúnaðarins. En Framsfl. bendir á það, að það er út af fyrir sig vafasamt, hvort gengislækkun er sérstakt hagsmunamál fyrir landbúnaðinn í heild sinni, og á þeim grundvelli hefir Framsfl. vísað málinu frá hér á Alþ. undanfarið. En hinsvegar höfum við framsóknarmenn alltaf um leið bent á gengislækkun sem eina af þeim leiðum, er kæmu til athugunar, ef stórfelldar hagsbætur yrði að gera fyrir útgerðina, og ef fjárhagsafkoma þjóðarinnar væri hætta búin. Þegar svo væri komið, yrði að nota öll úrræði til bjargar, og þá væri þetta sameiginlegt hagsmunamál allra landsmanna. Svo að segja allar þjóðir hafa einhvern tíma lækkað gengi peninga sinna, og þess vegna get ég óhikað mælt með því, að þessi leið verði farin. Við álítum, að nú verði að bjarga útgerðinni, og er það ástæðan til þess, að við berum þetta frv. fram og rökstyðjum það hér í dag. Við álitum, að núv. fjárhagsástand geti ekki gengið til lengdar.

Atvmrh. (Skúli Guðmundsson) : Ég vil fyrst taka til athugunar nokkrar fyrirspurnir, sem hv. þm. Seyðf. bar fram í ræðu sinni í dag. Hann spurði fyrst, hvort lifrarþóknun til sjómanna á togurum kæmi undir ákvæði þessa frv. um kauphækkun móti verðlagshækkun. Ég lít svo á, að það hljóti að verða þannig, því að í úrskurði frá 21. marz 1938, um kaup og kjör á botnvörpungum, er þóknun af lifrarfati talin með í kaupgjaldi sjómanna, enda er vitað, að þessi þóknun af lifur hefir undanfarið verið skoðuð sem hluti af kaupi. Um aðra fyrirspurn hans, snertandi aflaverðlaun á síldveiðum, er það að segja, að ákvæðin um aflaverðlaun hljóta að standa óbreytt. Er það líka augljóst mál, að premia sjómanna á síldveiðum hlýtur að hækka af sjálfu sér, þegar verðhækkun verður á síld, og það jafnt, af hvaða ástæðu sem síldin hækkar í verði. Vegna þriðju fyrirspurnar hv. þm. hefi ég kynnt mér þau tilfelli, þegar sjómenn ráða sig gegn ákveðinni þóknun, miðað við fiskimagn, en ekki fyrir venjulegt kaup. Ég lít svo á, að þessir samningar hljóti að standa óhaggaðir þrátt fyrir ákvæði 2. og 3. gr. þessa frv. Út af fyrirspurn hv. þm. Seyðf. (HG) um starf verðlagsn. get ég getið þær upplýsingar, að sú n. er tekin til starfa og hefir gert verðlagsákvæði um einstakar vörutegundir, og verður því starfi haldið áfram, þar sem stj. leggur áherzlu á að halda niðri verðlagi á vörum, eftir því sem föng eru á. Ég get einnig tekið það fram, að innflutningur á nokkrum ákveðnum nauðsynjavörutegundum mun verða gefinn frjáls. Hv. þm. V.- Sk. (GSv) flutti hér ræðu og beindi nokkrum ásökunum í garð formanns mþn. þeirrar, er rannsaka skyldi hag og rekstur togaraútgerðarinnar. Hann sagði, að formaður þeirrar n. hefði hindrað, að skýrslur og till. n. kæmu fram. Nokkuð í sama tón talaði hv. 6. þm. Reykv. (SK). Um störf þeirrar n. upp á síðkastið, get ég gefið þær upplýsingar, að við, sem sæti áttum í n., héldum fund rétt áður en þingið hófst. Þá afgr. n. að vísu engar till., en málið lá þá ljóst fyrir, og strax eftir að þingið kom saman var til þess ætlazt, að einstakir nm. gerðu grein fyrir málunum, hver innan síns flokks, til þess að unnt væri að athuga möguleika fyrir því að fá samkomulag um ákveðna leið í þessu máli. Þetta vita báðir þessir hv. þm. Sjálfstfl., sem um þetta töluðu, þar sem þetta mál hefir verið rætt ýtarlega í flokknum frá þingbyrjun. Mér kemur það undarlega fyrir sjónir, hve litla þekkingu hv. þm. V.-Sk. virðist hafa á þessu máli. Dettur þessum hv. þm. í hug, að það hefði verið heppilegt, ef meiri hl. n. hefði þegar í þingbyrjun komið fram með ákveðnar till. um verðbreyt. á íslenzkum peningum, áður en vitað var, hvort samkomulag fengist um þá leið? Það er öllum ljóst, hver áhrif slík framkoma myndi hafa haft á viðskipti og fjármál þjóðarinnar. Hv. þm. V.-Sk. talaði um það, hvers vegna aðrar leiðir hefðu ekki verið athugaðar. Það hefir verið rætt bæði af mér og öðrum við þessar umr. um aðrar leiðir. Til viðbótar því, sem sagt hefir verið um ókosti þeirra, vil ég benda á það, að til fyrirstöðu því að leggja toll á innfluttar vörur og greiða með því útflutningsverðlaun, eru ákvæði í brezka viðskiptasamningnum um, að ekki megi leggja hærri toll en þar er ákveðið á ýmsar tilgreindar vörur. Það hefði því orðið að taka þær vörur undan, ef innflutningstolíur hefði verið lagður á í þessu skyni. Ég get ennfremur bent á það, að í Ameríku mun vera lagður sérstakur tollur á innfluttar vörur frá löndum, sem greiða útflutningsverðlaun. Það er talið, að í þeim löndum, þar sem slík útflutningsverðlaun eru greidd, sé rekin óheilbrigð samkeppni á heimsmarkaðinum. Ég hefi ekki tíma til að fara frekar út í ræðu hv. þm. V.-Sk. Hann bar fyrir sig latínu, eins og oft áður, en í því máli er ég því miður lítt lærður. Hitt þótti mér þó lakara, að það, sem hv. þm. mælti á íslenzka tungu, var mér jafnóskiljanlegt eins og latínan. Hæstv. forseti hefir gefið mér til kynna, að ræðutími minn sé að enda, og verð ég að ljúka máli mínu. Ég hefði annars vikið einnig nokkuð að ræðu hv. 6. þm. Reykv. Sá háttv. þm. hefir oft talað mikið um ást sína á sjávarútveginum og nauðsyn þess að styðja þann atvinnuveg En þegar að því kemur, að hann þarf að taka ábyrga afstöðu, þá fjargviðrast hann eins og áður um ástand atvinnuveganna án þess að koma með nokkrar frambærilegar till. til viðreisnar. Er hann þó í stjórn Sambands ísl. fiskframleiðenda og sennilegt, að útvegsmenn hafi vænzt einhvers stuðnings frá hans hendi, en ekki þætti mér ólíklegt, að þeir kæmust að þeirri niðurstöðu, að hann sé einn af þeim, sem illa launa ofeldið.

*Einar Olgeirsson: Út af þeim upplýsingum. sem hæstv. atvmrh. gefur nú, vil ég taka það fram, að áður en maður getur gert mikið með þær upplýsingar, þarf maður að vita nánar um það mál. Fyrir síðustu kosningar voru gerðir samningar við Kveldúlf og menn settir til að líta eftir, að þeim yrði framfylgt. En það hefir ekki verið gert. Bankastjórarnir hafa meira og minna svikizt um að gera það, sem Framsfl. lofaði sínum kjósendum, að gert yrði í því máli. Eftirlitið hefir verið slæmt. Það er því ekki hægt að leggja mikið upp úr því, þótt slíkar upplýsingar séu gefnar. Viðvíkjandi því, sem hv. þm. Seyðf. talaði hér um áðan, að hann hefði í raun og veru að öllu leyti skipt um skoðun, þá er orðin heldur slæmur ferill hans og hans flokks hér á þingi í sjávarútvegsmálum. Undanfarin fimm ár hefir Alþfl. háð baráttu um það, hvernig fara ætti að í útgerðarmálunum, hvort skera skyldi á Kveldúlfskýlið eða hvort ætti alveg að dengja öllu sukkinu á fólkið í landinu. Þegar hv. þm. Seyðf. var í ráðherrastól, gafst hann upp. Alþfl. gaf út bráðabirgðalög um síldarverksmiðjustjórn á sínum tíma. Eftir að nýbúið var að slíta Alþingi 1936, sá Alþfl., að ekki dugði að halda áfram á Alþ. á þessari undanhaldsbraut. Þá voru gerðar till. um að gera Kveldúlf upp. Síðan var lagt til kosninga á þeim grundvelli. Síðan hefir Alþfl. getizt upp við að halda áfram framkvæmdum í þessum efnum. 1938 hrökklast hv. þm. Seyðf. úr ráðherrastóli, vegna þess að hann vildi láta líta svo út, að hann væri á móti því að leggja á sjómenn tap stórútgerðarinnar. En nú, 1939, er það komið svo langt, að jafnvel í þessu máli hefir einn af flokksmönnum hv. þm. Seyðf. gerzt meðflm. að frv. um gengisskráningu. Og er því hv. þm. Seyðf. búinn að skipta um skoðun, þannig að Alþfl. hefir lýst því yfir, að hann sé búinn að gefa upp sína fyrri stefnu. Þessu verður því ekki að neinu leyti mótmælt. Sósíalistafl. hefir erft þá afstöðu, sem Alþfl. og Kommfl. höfðu upphaflega í þessu máli. En Skjaldborgin svokallaða, alþýðuflokksbrotið, hefir skipt um skoðun. Þetta flokksbrot á ekkert skylt við þann Alþfl., sem gekk síðast til kosninga með nafninu Alþýðuflokkur. Viðvíkjandi því, sem hv. þm. Seyðf. minntist á gróða heildsalanna og hringanna, þá tók ég það sérstaklega fram í minni ræðu, að sá, sem ætlaði að gera þessar ráðstafanir í gengismálunum, yrði að þora að ráðast á þá, og ég benti á, að með þessu frv. er engin hreyfing í þá átt. Það er hlægilegt, þegar hv. þm. Seyðf. þykist vera að taka undir þessar kröfur og segist vona, að þeirri ríkisstj., sem hann langar til að komast i, takist að framkvæma þær, rétt eins og honum detti slíkt í hug. Það er landsbankaráðið, sem hefir komið sér saman um þetta frv. Það er líka auðséð, frá hvaða sauðahúsi það var, fyrst það kemur almenningi illa. Það hafa flestar n. skilað nál. nema bankanefndin, og lýsi ég hér með eftir því. Þessi bankan. var sett fyrir tveim árum síðan. Og ástæðan fyrir því, að ekkert hefir heyrzt frá nefndinni, er víst sú, að bankaráðið þorir ekki að horfast í augu við það öngþveiti, sem það er búið að skapa. Þá var hv. þm. G.-K. að tala hér áðan. Mér finnst satt að segja, að hann hefði helzt ekki átt að standa hér upp. Hann er að tala um viðreisn atvinnulífsins, en hann meinar viðreisn Kveldúlfs. Og hann er að tala um, að verkalýðurinn eigi mest undir þessu komið. Hann meinar Thorsfjölskyldurnar. Hv. þm. var líka að tala um bannið við því, að kaup verkalýðsins hækkaði í eitt ár. Hann veit, að hjá þeim hálaunuðu, eins og honum og hans nótum, muni það haldast, og ekkert því til fyrirstöðu, að þeim verði bráðum tryggðir ráðherrastólar o. s. frv. Svo halda þeir fram, að þeir séu að halda fram rétti fólksins, og bera á okkur kommúnista, að við séum svo heimskir, af því að við getum ekki skilið, að þetta frv. miði að viðreisn atvinnulífsins. Það er svo augljóst samband á milli villubygginga Thorsaranna og lækkunar krónunnar, sem nú stendur fyrir dyrum hjá alþjóð, að það getur hver meðalskynsamur maður séð.

*Finnur Jónsson: Það er eftirtektarvert tímanna tákn, hvernig menn úr nazistadeild Sjálfstfl. og Kommfl., og það meira að segja hér í hv. d., vitna hver í annan og smjatta hver framan í annan og reyna í félagi, hvað þeir geta, að vega að Alþfl., því þeir vita báðir, að sá flokkur - og Alþfl. í öllum löndum - hefir verið langmesti þröskuldur í vegi fyrir þeim öfgastefnum, sem allt lýðfrelsi vilja afnema og lifa á óreiðunni í þjóðfélaginu. Hv. 5. þm. Reykv. sagði hér í hv. d. áðan, að Alþfl. ætti ekki skylt við þann flokk, sem hafi boðið sig fram sem Alþfl. við síðustu kosningar. Við hvað á þessi hv. þm? Allir vita, að hans flokkur er lagður niður. Eitt af því fyrsta, sem hann gerði ettir kosningarnar, var að hlaupa frá sínum flokki og villa á sér nafn og númer eins og togari, sem er að stela fiski í landhelgi. Hv. 4. landsk. var hér með umr. um gengisfrv. frá árinu 1937, sem áttu að sanna, að Alþfl. hefði breytt skoðun í gengismálinu síðan 1937. En þær umr., sem hv. 4. landsk. vitnaði í, sanna ekki þetta. Það frv., á þskj. 78, var flutt árið 1937 af Hannesi Jónssyni og var um, að sett yrði sérstök gengisnefnd, sem ákvæði gengi. Þeirri n. voru ekki sett nein takmörk. Hún mátti ákveða gengið, hvenær sem hún vildi og hvernig sem hún vildi. Og í því frv. voru engin ákvæði um að hækka kaup verkamanna, þegar verðlag hækkar í landinu. Það voru engin ákvæði í því frv. um það, að sett skyldi húsaleigunefnd. Það er lítið í þessu frv., sem verið var að lesa umr. frá, sem á skylt við það frv., sem hér liggur fyrir. Og svo dirfist hv. 4. landsk. að koma með umr. um óskylt frv., sem ekkert á sameiginlegt við það frv., sem nú liggur hér fyrir, annað en það, að breyta gengisskráningunni. Þetta eru rökin, sem þessir hv. þm. leyfa sér að koma hér fram með á hæstv. Alþingi. Það má vel vera, og ég fel það líklegt, að við alþýðuflokksmenn höfum talsvert aðrar skoðanir á okkar skyldum við kjósendurna heldur en kommúnistarnir, sem búnir eru að breiða yfir nafn og númer. Ég hefi þá skoðun á mínum skyldum, að mér beri að greiða úr vandræðamálum, sem kemur fram í þessu frv., eins og ég álít sannast og réttast og heppilegast fyrir þjóðina á þeim tíma, sem þau mál ber að höndum. Eins og við alþýðuflokksmenn greiddum atkv. á móti gengisfrv. Hannesar Jónssonar 1937, sem var þessu frv. óskylt, eins munum við flestir greiða atkv. með þessu frv., sem hér liggur fyrir, á grundvelli þess, að það eru orðnar breyttar aðstæður í þjóðfélaginu.

Að hverju leyti eru breyttar aðstæður síðan 1937?

. Hv. 4. landsk. er úr sjávarkjördæmi, og þó segir hann: „að hverju leyti eru breyttar aðstæður síðan 1937?“ Ég sé ekki ástæðu til að upplýsa mann úr sjávarkjördæmi um það, að hverju leyti þær aðstæður séu breyttar síðan 1937, því að ef hann veit það ekki heiman að frá sér, þá get ég ekki á 6 mínútum upplýst hann um það. Ég álít þær ástæður liggja hér fyrir, að það dugi ekki að halda sér við sínar fyrri skoðanir. Þegar sérstakar ástæður eru fyrir hendi, verða menn að endurskoða sínar skoðanir frá fyrri tímum. Menn verða að breyta sinni skoðun eftir því, sem við á og heill þjóðarinnar krefst á hverjum tíma. Hv. þm. sagði, að við hefðum svikið okkar stefnuskrá. En ég fyrir mitt leyti myndi skoða það svik við mína kjósendur, eins og ástæður eru nú um útgerðina í landinu, ef ég kæmi heim frá Alþ. og ekki með þá einu lausn, sem hægt var að fá í sjávarútvegsmálunum. Mínir kjósendur eru verkamenn og sjómenn, og ég tel hagsmunum þeirra borgið með því frv., sem hér liggur fyrir. Ég tel, að með því að tryggja þeim þá kauphækkun, sem með frv. er tryggð, sé sú ráðstöfun gerð, sem við alþýðuflokksmenn megum vel við una. Ég vildi að endingu minnast á viðreisnarfrv. kommúnista. Það er bent á það af hv. 4. landsk. sem þriðju leiðina í því efni að hjálpa sjávarútveginum. En það hefir enginn maður utan þingflokks kommúnista tekið það frv. alvarlega. Ég hefi áður rakið efni þessa frv. og skal ekki misnota þann ræðutíma sem hæstv. forseti hefir gefið mér. Í þessu frv. er gert ráð fyrir að stofna útvegsmálaráð, og það á að fylgjast með rekstri allra útgerðarfyrirtækja og hafa stöðugt eftirlit með öllu, svo sem ástandi véla í skipaflotanum. Þetta frv. er einskonar naglasúpa upp úr fiskiráðsfrv. hv. þm. G.-K. (ÓTh) og fiskimálanefndarfrv. gamla, kryddað með dálitlu af sovétkommúnisma frá Rússlandi.

*Sigurður Kristjánsson: Það voru óþarflega gikksleg orð, sem hv. 1. flm. frv. rétti til mín í lok sinnar ræðu. Það þýðir ekkert fyrir hann að ætla að breiða yfir það, að n., sem starfaði undir hans stjórn, hefir engu áliti skilað. Svo er það líka kunnugt, að frá öndverðu hefir mín krafa verið sú, að n. skilaði áliti og till., sem síðan yrðu framkvæmdar af ríkisstjórn og bönkum fyrir hátíðar. Það er því blekking í hans máli, að ég sé að rísa gegn viðreisnartill. sjávarútvegsins. En ég sé ekki, að þær ráðstafanir, sem hér er um að ræða, komi sjávarútveginum að haldi. Ég hefi ekki dæmt um, hvort eigi að gera gengisbreytingu. En ég tel, að annan og meiri undirbúning hefði þurft að gera undir þetta mál, ef gengisbreyting ætti að koma sjávarútveginum að gagni. Það þurfti að skapa undirstöðu að því, að svo mætti verða, með niðurskurði á útgjöldum ríkissjóðs og aflétting innflutningshafta, eftir því sem ástæður frekast leyfa. Hv. 1. flm. er kunnugt, að ummæli hans um mig voru móti betri vitund sögð. En mér var kunnugt um, að hv. 1. flm. var þessu máli velviljaður og miklar líkur til þess, að hann yrði með slíkum undirbúningi, þar til hann var kúgaður til þess að falla frá þessu. Hann lét detta botninn úr starfi n. og kom aldrei með þær till., sem hann sjálfur var búinn að lofa að koma með. Ég veit, að þetta, sem gera þurftiniðurskurður á útgjöldum fjárl. og aflétting innflutningshaftanna, er óþarft mál fyrir Framsfl., því hann hefir að ýmsu leyti lifað á óhófseyðslu ríkissjóðs og aðstöðu, sem hann getur veitt ýmsum af sínum mönnum með innflutningshöftunum. Og það kemur af því, að hv. 1. flm. og hans flokkur, Framsfl., metur hærra hagsmuni flokksins en hagsmuni almennings.

*Gísli Sveinsson: Herra forseti! Aðeins nokkur orð til viðbótar því, sem ég áður hefi sagt, og þá vil ég beina þeim til hæstv. atvmrh., 1. flm. frv., út af því, sem hann vildi svara til minnar ræðu. Ég tel það fullsannað með því, sem upplýst hefir verið af hv. 6. þm. Reykv., sem á sæti í mþn., að atvmrh., sem er formaður hennar, hafi heldur viljað tefja það, að mþn. kæmi fram með álit. Hæstv. atvmrh. getur náttúrlega sagt sem svo, að hann hafi ekki fengið þessu áorkað, þótt hann hefði viljað. En ég veit ekki, undir hvaða áhrifum hann hefir verið. Það er ekki rétt hjá hæstv. atvmrh., að þetta mál hafi verið til frjálsrar umr. og athugunar í flokkunum, þar sem hann veit, að ekkert álit var komið fram og engar till. fram bornar, og þm. gátu ekki vitað, hvaða till. myndu koma fram. Það sýnir sig nú, að engar till. komu frá n. En frv. inniheldur sjálfstæð atriði, sem einmitt hafa verið til umr. í n. Sjálf n. hefir ekki komizt að endanlegri niðurstöðu, eða a. m. k. ekki komið fram með till. En þessi till. er eftir uppástungu eins manns í þessari n. Mér er alveg óskiljanlegt, hvers vegna hæstv. atvmrh. telur, að þetta mál hafi alls ekki mátt koma fram í þingbyrjun. Það er einmitt sú meðferð, sem málið hefði átt að fá, án tillits til annarra ástæðna, ef á annað borð hefði átt að hverfa að því ráði. En því var hnýtt saman við annað atriði, sem átti að knýja fram með þetta mál í eftirdragi. Það hefði verið heppilegra, að málið hefði komið fram í þingbyrjun, því að það hefði fyrirbyggt það, sem síðar hefir komið fram í málinu, og hefði verið betra fyrir málið í heild og ég held heppilegra fyrir alla aðstöðu þess. Hæstv. atvmrh. telur, að ef farin hefði verið uppbótarleiðin, þá hefði ekki mátt leggja aðflutningsgjald fram yfir það, sem ákveðið er nú, á þær vörur, sem brezk-íslenzki samningurinn nær til. Þetta haggar ekki því, sem ég sýndi fram á, að það hefði mátt undirbúa málið betur. En eins og hæstv. ráðh. veit, var að hans tilhlutun sjálfs borið fram á Alþ. frv. til laga um tollskrá. Hún byggist á því, að þessar brezku vörur, sem undanteknar eru frá frekari álagningu tolla í brezka samningnum, komi ekki til hækkunar í tollum. En ég sýndi fram á, að einmitt á þessum grundvelli tollskrárinnar hefði verið tiltækilegt að áætla, án þess að íþyngja frekar en þau efni standa til, töluverða fúlgu til að verja í uppbætur á verðlagi útflutningsins. Ég sé ekki ástæðu til að taka frekar fram um þetta nú. Ég hefi áður lýst þeim ástæðum. sem liggja til grundvallar þeirri afstöðu, sem við höfum tekið, nokkur hluti úr Sjálfstfl., á Alþ. En um það, sem hæstv. atvmrh. sagði um mína ræðu, að ég hefði talað á latínu, vil ég taka það fram, að í þeirri ræðu, sem ég hélt í þrjá fjórðunga stundar, mun ég hafa notað tvö latnesk orð, sem ég hélt, að allir skildu. Það voru orðin „in casu“, sem þýðir: í þessu tilfelli, eða þegar um þetta mál er að ræða.

*Héðinn Valdimarsson: Þegar málið kom á dagskrá, gerði ég fyrirspurn til hæstv. forsrh. viðvíkjandi lántökumöguleikum í Ameríku, og hvort hann hefði fengið fréttir frá Vilhjálmi Þór. Forsrh. svaraði því neitandi. Ég hefi heyrt í dag, að hann hafi fengið frétt um þetta. Nú spyr ég hann, hvort honum hafi ekki borizt fyrirspurn símleiðis um þetta og hvers vegna væri ekki leitað lánsheimildar til að taka lán í tilgreindum banka í New-York. Ég óska skýrs og ákveðins svars frá forsrh. um það. hvort hann hafi heyrt annað um málið en hann hefir gert grein fyrir. Ég vil þá víkja að ræðum hv. þm., sem hér hafa talað. Hv. þm. Ísaf. talaði m. a. um gróða olíufélaganna og hve nauðsynlegt væri að taka af honum. Það munu liggja fyrir skýrslur um það hjá hæstv. ríkisstj. og verðlagsn. Og ég býst við, að hv. þm. sé vel kunnugt um það, að olían er seld með vissu verði. Ég veit ekki. hvort reynsla þessa hv. þm. bendir í þá átt, að um mikinn gróða sé að ræða. Ég býst við, að hv. þm. Ísaf. muni vel eftir þeim 60 þús. kr., sem var tap á rekstri hjá samvinnufélagi, sem hann stjórnaði, og leyfði sér, í beinu banni, að láta lána þessu félagi 20–30 þús. kr., þegar hann vissi, að það átti ekki fyrir skuldum. Ef olíuverzlun er þannig rekin af öllum umboðsmönnum og allt væri líkt þessu, skil ég ekki í, að um mikinn gróða væri að ræða. Þá gat hv. þm. Ísaf. um það, sem ég kallaði mola fyrir brauð fyrir alþýðuna. Í staðinn fyrir að þessari gengislækkun var skellt á, flutti ég till. um viðreisn sjávarútvegsins nú á þingi. Þessi eini togari, sem keyptur hefir verið, hefir fallið í skaut flokksmönnum þessa hv. þm. Og ef það verður það sama með rekstur þessa togara og á Norðfirði, þá mun hann ekki vera ætlaður fyrir almenning. Því það var yfirleitt á Norðfirði þannig, að enginn fékk vinnu við skipið nema alþýðuflokksmenn. Það má gera ráð fyrir, að það verði svo við þetta nýja skip, að það flokksskilyrði verði sett, að engir nema þeir menn, sem lofa með drengskaparloforði að kjósa alþýðuflokksmenn á þing, fái atvinnu þar. Það getur verið, að þeim heppnist að fá skipsmenn á þetta eina skip, en það verði ekki mikið fleiri, sem vilja vinna þetta til. Þá talaði hv. þm. um það, að hann hefði skipt um skoðun og sumir samflokksmenn hans. Það er nú svo opinbert, að það þarf ekki að fara lengra út í það. Ég vil minna þá á, sem fylgzt hafa með kosningum, að við hverjar kosningar hefir Alþfl. lofað að standa á móti lækkun krónunnar. Nú er þetta allt svikið. Ég vil spyrja þessa menn, hvers vegna þeir skjóti ekki þessu máli undir dóm kjósenda við almennar kosningar, þar sem þeir hafa breytt sinni skoðun, eftir sinni eigin sannfæringu, að því er þeir segja. Þá var hv. þm. að geta hér um húsaleigulögin og það gagn, sem verða myndi af þeim. Þegar það ástand kemur, sem hlýtur að koma, þegar þetta frv. hefir verið samþ., þá kunna þau að vera nauðsynleg En það eru á þeim tvær hliðar, og það er enginn vafi, að þau munu minnka byggingar hér í bænum og auka þannig atvinnuleysið. Mér er ekki kunnugt um, að neinar ráðstafanir hafi verið gerðar, hvorki í þessu frv. né annarstaðar, til þess að bæta þessum mönnum upp það atvinnutjón, sem af þessu mun hljótast. Þá talaði bann um lán til verkamannabústaða, en því hefir verið lofað áður og verið svikið þá. Hv. þm. Seyðf. talaði líka um þessi mál, en var þó ekki eins harðorður og hv. þm. Ísaf., enda virðist hann ekki vera eins öruggur í sannfæringunni um lausn þessa máls. Það lítur út fyrir, að hann hafi gerzt fylgjandi þessa máls til þess að koma þar inn smábreyt. viðvíkjandi smáhækkun á launum, sem á að verða eftir frv. En það getur þó aldrei orðið eins mikið og aukning dýrtíðarinnar. Hann var að tala um, að það væri vegna þess, að verkalýðsfélagið Dagsbrún hefði ekki gengisskala í sínum samþykktum. Nú vita þeir það, sem kunnugir eru samþykktum verklýðsfélaga, að þessar gengisklásúlur eru frá þeim tíma, þegar gengisskráningin heyrði undir sérstaka nefnd. Af 100 verklýðsfélögum munu það vera um 30, sem hafa þetta. En hver maður getur skilið, að ef stórfelldar stjórnarráðstafanir eru gerðar, eins og t. d. gengislækkun, þá eru það ástæður, sem gera umbreytingu slíkra samþykkta nauðsynlega. Við skulum taka t. d., að stríð skelli á og allar vörur hækki um 10%. Halda menn, að þessi pappírslög, sem þessir menn eru nú að reka í gegn, muni standast þá? Nei, það er ómögulegt. Það sér hver maður. Það væri ekki hægt að halda þessu kaupgjaldi þá. Ég vil að lokum benda á þær aðferðir, sem flokksmenn hv. þm. Seyðf. hafa notað gagnvart verkalýðsfélögunum, ef þau hafa ekki verið þeim hlýðin, þar sem þeir hafa ráðizt í að kljúfa þau, og má í því sambandi minna á Hafnarfjörð.

*Finnur Jónsson: Ég þarf að bera af mér sakir 



Ég skal með ánægju endurtaka það, sem ég sagði, utan þingsins og færa sönnur á það. Hv. þm. veit það vel.

Það er engin hæfa í því

.

1) JPálm: Með tilvísun til þess rökstuðnings, sem formaður Sjálfstfl. færði fram áðan, segi ég nei.

2) ÞBr: Þar sem ríkisstj. hefir í þessu máli haldið fram sömu stefnu sem Bændafl., til þess að undirbúa myndun þjóðstjórnar, þá telur flokkurinn ekki ástæðu til að hindra stj. í því starfi, heldur greiðir atkv. móti dagskránni, og segi ég því nei.



Að tilhlutun Framsóknarflokksins hafa síðan í þingbyrjun farið fram samtöl milli Alþýðuflokksins, Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins um myndun þjóðstjórnar. Sjálfstfl. hefir nú gefið þau svör, að hann vilji taka þátt í slíkri stjórnarmyndun, en hefir þó sett fyrir þeirri þátttöku nokkur skilyrði, sem enn eru ekki útrædd. Frá Alþfl. liggur málið ekki fyrir í því formi, að afstaða hafi verið tekin til þess. Er því auðsætt, að enn muni til þess þurfa nokkra daga að reyna til þrautar, hvort þjóðstjórn, sem þessir þrír flokkar standa að, verði komið á, en orðræðum um það mál verður haldið áfram. En umtal og umræður, sem orðið hafa um gengislækkun og fundarsamþykktir. sem gerðar hafa verið af ýmsum um það mál, hefir hinsvegar skapað það ástand í landinu, að úr því verður að fá skorið nú þegar, hvort Alþingi fellst á gengislækkun. Það mál þolir héðan af enga bið. - Framleiðslan má ekki við því að bíða lengur eftir þeirri hjálp, sem henni yrði að leiðréttingu á skráningu krónunnar. En auk þess eiga sér nú þegar stað uppkaup á vörubirgðum, sem til eru í landinu, svo að til vandræða horfir. Jafnframt hliðra innflytjendur sér hjá að kaupa inn vörur og láta ef hendi, af ótta við að þurfa síðar ef til vill að greiða þær með breyttu gengi. - Þá eru eigi alllítil brögð að því, að útflytjendur dragi að selja vörur úr landi. Má segja, að afurðasalan sé því nær stöðvuð. Getur þetta m. a. valdið markaðstöpum. - Þá er og hitt eigi síður áberandi, að þeir, sem vörur selja úr landi, fresta afhendingu gjaldeyris í von um gengislækkun. En hvorttveggja þetta, sölutregðan og dráttur þess að skila gjaldeyrinum, hefir, eins og gefur að skilja, hin alvarlegustu áhrif á gjaldeyris- og viðskiptaástandið innanlands og gagnvart útlöndum, og verður eigi komizt hjá að ráða tafarlaust bót á því. Af þessum ástæðum er nú borið fram á Alþingi frumvarp um þessi mál, og er það óumflýjanleg nauðsyn, að afbrigði frá þingsköpum verði veitt til þess að ekki þurfi að verða löng bið á afgreiðslu frumvarpsins, hvort sem það verður samþykkt eða fellt í þinginu.