Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Einar Árnason) Fjárhagsnefnd flytur þetta frv. eftir tilmælum hæstv. stjórnar. Og frv. er fram komið af þeim ástæðum, að fyrirsjáanlegt er, að allmikið tap verði á salti því, sem landsstjórnin hefir flutt til landsins. Þess vegna hefir stjórnin farið þess á leit, að lagður yrði innflutningstollur á salt, til þess að fá upp borið tapið. Fjárhagsnefndin hefir fallist á það, og vill því mæla með frv. Annars geri jeg ráð fyrir, að stjórnin gefi allar frekari skýrslur um þetta efni.

Fjármálaráðherra (S. E.) Frsm. fjárhagsnefndar hefir gert grein fyrir ástæðunum að frv. þessu. Það er fram komið, eins og hann gat um, í þeim tilgangi að vinna upp tap, sem orðið hefir og verða kann á saltverslun landssjóðs. Eins og kunnugt er, keypti landsverslunin allmiklar saltbirgðir meðan ófriðurinn geysaði, og vissi þá enginn neitt um, hvers vænta mátti af framtíðinni. en fyrirsjáanlegt, að sjávarútvegurinn var í voða, ef salt vantaði. Hins vegar sáu kaupmenn sjer ekki fært vegna verðfallshættunnar að birgja landið að salti, og var það ekki vonlegt. Landssjóður varð aftur að taka þessa áhættu á sig, og verður því að skoða tapið á saltinu eins og lán, sem landssjóður hefir veitt saltnotendum, og er því sjálfsagt, að þeir greiði það lán aftur. Samkvæmt upplýsingum frá landsversluninni hafa á árinu legið í saltversluninni hjer um bil kr. 2,029,000.00 en selt var 1/7 fyrir .... - 1,100,000.00 Mismunur kr. 929,000.00 Upp í þann mismun eru til í saltbirgðum 4200 tonn, en tonnið er nú selt á kr. 150.00. Það verða kr. 630,000.00, en þar frá dragast áætlaðar fyrir kostnaði kr. 20.00 pr. tonn, eða kr. 84,000.00, og dragast þá frá áður umræddum mismun kr. 546,000.00, og verður þá eftir áætlaður halli kr. 383,000.00 En hallinn verður meiri, því ráð má gera fyrir því, að alt saltið verði ekki selt fyrir kr. 150.00 á tonn. Það lætur því nærri að áætla hallann kr., 500,000.00. Ekki er hægt að fullyrða neitt um, hvað halli þessi er lengi að vinnast upp. Það fer eftir því, hvað mikið verður inn flutt af salti á næstu árum. 1917 og 1918 hafa verið flutt inn hjer um bil 20,000 tonn á ári, en með þeim innflutningi ynnist hallinn upp á rúmum tveimur árum. Á árunum 1911–1916 var aftur á móti flutt inn að meðaltali hjer um bil 46,000 tonn, og með þeim innflutningi ynnist hallinn auðvitað fyr upp. Jeg leyfi mjer að vænta, að hv. deild telji sjálfsagt að vinna hallann upp á þá leið, sem stjórnin stingur upp á. Hvað fljótt hallinn verður unninn upp er vitanlega álitamál.

Matthías Ólafsson Það er í sjálfu sjer góðra gjalda vert, að landsstjórnin skyldi sjá landinu fyrir nægilegu salti á ófriðarárunum, og tel jeg því sjálfsagt, að sá halli sem hún hefir beðið á versluninni, sje goldinn að fullu. En hins vegar virðast geta verið misjafnar leiðir til þess að fá halla þennan upp borinn. Mjer virðist, að það geti ekki náð nokkurri átt að leggja svo háan toll á saltið, að hallinn fáist greiddur á örstuttum tíma. Þegar um jafnháa fjárhæð er að ræða, sem hvílir að mestu leiti á einni atvinnugrein, verður að jafna henni niður á mörg ár. Það væri t. d. harla lítið vit í því, ef hernaðarríkin ætluðu sjer að vinna upp aftur það fje, sem þau hafa lagt í herkostnað, á 1–2 árum. Jeg vildi óska, að hæstv. stjórn sæi sig um hönd og reyndi að lækka tollinn að miklum mun og skifta honum þannig niður á langt tímabil.

Einar Jónsson Mjer finst jeg vera nokkurn veginn skyldugur til að tala í þessu máli og lýsa afstöðu minni fyrir hv. deild. Það er ekkert nýtt fyrir oss hjer, að hæstv. fjármálaráðherra fylgi öllum auknum gjöldum til landssjóðs. En svo er að hinu leytinu hv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.), sem æfinlega er uppi, opinn og aftrandi, þegar um slíkt er að ræða frá hálfu sjávarútvegsins. Samt er jeg samþykkur honum nú að því leyti, að jeg hygg það sje ekki heppileg leið að skatta salt, eins og hjer er farið fram á. Jeg var búinn að biðja um orðið fyrir nokkrum dögum, þegar hjer var á ferðinni í hv.Nd. samanburður á sjávarútvegi og landbúnaði, en fjell þá frá orðinu. En mjer finst vel við eiga að lýsa því yfir nú, að þessi samanburður hv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) er óviðurkvæmilegur og á alls ekki við. Það er góðra gjalda vert, að hvor útvegur fyrir sig borgi sína skatta, en það er alveg ófyrirgefanleg og heimskuleg stífni, að vilja pressa annanhvorn fram yfir það sem kraftar hans leyfa. Jeg ætla að segja hv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) það, að gys hans og spje í garð landbúnaðarins á laugardaginn var að ófyrirsynju og ómaklega gert. Þar sem landbúnaðurinn er sá atvinnuvegur landsins, sem lengst hefir haldið lífinu í Íslendingum, ætti hann að fá að lifa og deyja án þess að sæta gysi og álasi frá hinum og þessum. Jeg held því fram um frv. þetta, að rjett sje að afgreiða það svo, að gjaldið verði ekki eins hátt og hjer er gert ráð fyrir. Án alls samanburðar á sjávarútvegi og landbúnaði má hjer gera einhverja miðlun. Jeg er alls ekki að tala um að ofþjaka sjávarútveginum með gjöldum, en eins og nú standa sakir, er sjálfsagt, að meiri gjöld hvíli á sjávarútveginum, því að eins og allir vita, eru það allskonar landplágur, svo sem grasleysi, harðir vetur, öskuföll og eldgos, sem landbúnaðinum stendur mest fyrir þrifum, en það kemur sjávarútveginum ekkert við. Sjávarútvegsmennirnir geta viðhaft alfar sínar athafnir úti á sjónum, meðan landbúnaðurinn á við alt þetta að stríða uppi í landinu. Menn verða að athuga það, að skattleggja ekki þessa stjett, án þess að taka þetta til greina. Landhúnaðurinn er þannig stæður, að hann þolir ekki mikið. En þó að hv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) segði í skopi, að hann skyldi vera með því, að lausafjárskattur yrði afnuminn, svo að bændur þyrftu ekkert að greiða til landsþarfa, þá var ekki hlegið, eins og hann ætlaðist til. Hann þóttist víst vera fyndinn þá! En nú er til umræðu þetta frv. og án þess að jeg hafi myndað mjer beina afstöðu til þess, skal jeg enn taka það fram, að jeg tel gjaldið mega vera lægra, því að það kemur mest niður á einum atvinnuvegi. Ef það kemur frá nefnd, þá þýðir ekkert að vísa því til annarar nefndar, enda þótt ekki sje langt síðan svo var gert, (E. A; Mætti kann ske vísa því til launamálanefndar!) Það er vitleysa, þó frá vitrum komi. Jeg set mjer fyrir að greiða aldrei atkvæði með því, að mál sem kemur frá nefnd, fari til annarar. Það er vantraust á viðkomandi nefnd og lengir þingtímann að óþörfu, þegar um ljós og einföld mál er að ræða, jafnvel að vísa máli til nefndar, sem kemur frá stjórn eða einstökum þingmönnum. En kann ske vill hv. 2. þm. Árn. (E. A.) fá þetta mál, eins og önnur, í ruslakistuna, allsherjarnefnd, þar sem hann ræður og ríkir æðstur allra. E. A.: Þingmaðurinn er þar líka!

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg skal lýsa því yfir, að ef fram kæmi brtt. um að færa tollinn niður í 10 kr., til samkomulags, myndi jeg geta fallist á hana.  (E. J.: Væri 5 kr. ekki nóg?)  Nei, ekki að tala um! Ef landsverslunin hefði selt saltið því verði, sem það stendur landssjóði í, eða á 240–260 kr., þá hefði það verið hart aðgöngu fyrir sjávarútveginn enda sá landsstjórnin það, og því var verðið fært stórlega niður, af sanngirni við sjávarútveginn. En það hefði verið lafhægt með einkasölu að halda háa verðinu. Saltið er nú selt á 150 kr. Það hefir verið gert af sjálfsagðri sanngirni við sjávarútveginn að færa saltverðið niður. Í raun og veru er því þessi salttollur liður í ráðstöfunum landsstjórnarinnar til þess að greiða fyrir sjávarútveginum. Í stað þess að krefjast þess, að sjávarútvegurinn greiði saltið nú þegar með þessu háa verði, þá vill stjórnin fara þá leið, að jafna hallanum niður á lengri tíma, með skatti. Ef fallist yrði á 10 kr. skatt og innflutningur yrði 20 þús. smálestir, myndi það taka á þriðja ár að fá þessa upphæð inn. Lægri en 10 kr. á skatturinn helst ekki að vera. Þetta er bráðabirgðaskattur, en ekki til frambúðar, og á að sjálfsögðu að falla niður jafnskjótt og salthallanum er náð inn. Ef lægri skattur yrði lagður á saltið til lengri tíma, er hættara við, að úr honum yrði fastaskattur á saltinu. En það mundu sjávarútvegsmenn ekki kæra sig um, enda stjórnin algerlega andvíg því. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta mál, og ætti ekki að hafa langar umræður. Allir eru svo sanngjarnir að sjá að hallanum af saltversluninni má til að ná inn. Og sanngirni hefir sjávarútveginum verið sýnd með því, að saltverðið, sem halda mátti uppi með einkasölu, var fært niður, og sama er að segja um kolin. Þessi tollur á saltinu er því einn liður í ráðstöfunum stjórnarinnar til að láta ekki saltverð koma of hart niður á sjávarútveginum.

Flm. (Björn R. Stefánsson) Þótt ekki sje löng greinargerð fyrir þessu frv., má þó glögt sjá, hver meiningin er með því, sem sje að eyða refum hjer á landi. Ástæðan til þess er sú, að refum hefir fjölgað talsvert nú á síðari árum, og mikil brögð verið að dýrbiti. Þetta mun að líkindum stafa af því, að refir hafa sloppið úr eldi. Menn vita þess dæmi, að slíkt hefir átt sjer stað, og það leikur sterkur grunur á, að það komi oftar fyrir en menn alment viti um, eða geta sannað. Máli mínu til stuðnings skal jeg geta þess, að á Austfjörðum varð lítið vart við tófur frá aldamótum og alt til 1916 en þá brá svo við, að stefnuvargur mikill kom alveg ofan í bygð, og hagaði sjer gerólíkt þeim tófum, er við áður áttum að venjast. 19. aldar tófur hjeldu sig mest á afrjetti og uppi til fjalla, en þessi vargur sótti alla leið til sjávar og drap þar lömbin í fjörunni. - Refir voru þá drepnir unnvörpum að vísu, hvar sem til náðist, en þó var litlu betra næsta ár, og nú í vor síðastl. var meira um dýrbit en nokkru sinni áður. Jeg veit, að menn munu hafa það á móti þessu frv., að með því sje verið að kippa fótum undan arðvænlegri atvinnu manna, og jeg skal játa, að mjer þykir leitt, að hægt skuli vera að segja það með nokkrum rjetti. En hitt tel jeg miklu þýðingarmeira atriði, að þessi atvinnugrein leiðir af sjer mikla eyðileggingu og stórtjón fyrir fjölda manna, og þess vegna verður að taka fyrir það, svo sem auðið er, því fárra manna hagsmunir mega ekki sitja fyrir almenningsheill. Það kann nú að verða borið fram á móti þessu máli, að auðvelt sje að gæta þess, að refir sleppi ekki úr eldi, en jeg held, að því sje vart treystandi, hversu strangar reglur sem settar yrðu. Víðast hvar er refaeldi þannig fyrir komið, að þeir eru aldir upp í eyjum og ganga þar lausir. Svo þegar ísa leggur milli lands og eyja, sem kemur fyrir í frosta- og ísaárum, geta þeir gengið óhindraðir til lands. Jeg gæti nefnt dæmi þessu til sönnunar, ef vefengt verður. Menn hafa og talað um, að svo tryggilega mætti búa um refabyrgi, að engin hætta stafaði af. Það kann nú að vera mögulegt að ganga svo frá byrginu, að örugt sje, en ekki þarf annað en að í eitt skifti sje hirðuleysislega gengið um, til þess að alt sleppi. Jeg tel því, að ekki sje tryggilega girt fyrir þennan voða, nema með því að banna refaeldi algerlega.

Magnús Pjetursson Jeg kann ekki við annað en að segja nokkur orð um þetta nýmæli, sem hjer liggur fyrir. - Eins og hv.flm. (B. St.) gat um í ræðu sinni, má renna grun í, til hvers „refirnir eru skornir“. Jeg held, að þó aldrei nema meiningin kunni að vera góð með þessu frv., þá komi það ekki að tilætluðu gagni. Það stendur í fyrirsögninni fyrir frv.: „bann gegn refarækt.“ Mjer finst, að það hefði átt að sleppa þessu „bann gegn“, og láta frv. heita „frv. um refarækt“; þá hefði fyrirsögnin verið í samræmi við efnið, því að jeg geri ráð fyrir, að ef frv. þetta verður að lögum, mundi það verða til þess að fjölga refum í landinu. Það, sem gefur tilefni til, að þetta frv. er fram komið, er, að sumir menn hafa haft það fyrir atvinnu að ala upp yrðlinga fram á veturinn og drepa þá svo. Þessir menn hafa boðið geysihátt verð fyrir yrðlinga á vorin, og því hafa grenjaskytturnar lagt mikið kapp á að ná þeim til að selja. Hins vegar munu menn kannast við það, að það hefir verið miklum erfiðleikum bundið að fá menn til að liggja á greni. Það er mjög ilt verk, og þar að auki víðast illa borgað. Refaeldið og það, að yrðlingarnir voru gerðir að verslunarvöru, hefir því gert það að verkum, að menn hafa fremur fengist til grenjavinslu og því orðið til þess að fækka refum í landinu. Það er líka aðgætandi, að þó að menn hafi farið á greni, og þykist hafa fundið yrðlinga og drepið, þá er lítil trygging fyrir, að svo hafi verið í raun og veru, ef þeir eru ekki sýndir. Eitthvað gæti hæglega hafa sloppið af þeim og orðið að tjóni síðar meir. - Ef jeg hefði þekt háttv. flutningsm. frv. að því, að vera mikla veiðimenn, sem færu iðulega á refaveiðar á vetrum, hefði jeg getað giskað á, að þeir bæru þetta fram til þess, að geta stundað þessa íþrótt með sem bestum árangri, því líkur eru til, að þeir fái meira úr að moða, ef frv. nær fram að ganga. Jeg hefi sem sje heyrt getið um menn, sem hafa látið fyrir farast að segja til um greni eða vinna yrðlinga, til þess fremur að geta drepið tófuna á vetrum, og líkt mundi mega ætla um frv.flytjendur, ef þeir væru kunnir veiðimenn. Það kann að mega segja með sanni, að nokkur hætta geti verið, að tófur sleppi úr eldi. En jeg hygg, að það sje ekki þeim mun meiri hætta á því, þó að yrðlingarnir sjeu fluttir á hentuga staði til eldis, heldur en hin, að yrðlingar sleppi hjá skotmönnmn á grenjum, af þeirri ástæðu, að þá vantar hvötina, hagnaðarvonina, síður en svo. Jeg efast því mjög um, að tilganginum verði náð með því að banna refaeldi. Þá yrði að setja ákvæði með lögum um að veita verðlaun fyrir að drepa yrðlinga, t. d. 15– 20 kr., eins og markaðsverð er nú. Mjer er kunnugt um, að í mínu hjeraði hafa stundum verið aldar og drepnar alt að 200 tófur á ári. Það er þó áreiðanlegt, að svo mikið hefir verið drepið, að þessar tófur eru drepnar, en jeg er ekki viss um jafngóðan árangur, ef menn hefðu ekki sókst eftir yrðlingum til uppeldis. Mundu þá margar af þeim tófum hafa lifað. Mjer finst, að það hefði farið betur á því, ef hv.flm., sem hugðu sig hafa fundið bót á þessu meini, hefðu athugað þetta betur. Það er í sjálfu sjer enginn vafi á, að hægt og mjög nauðsynlegt er að hefta fjölgun refa, en þetta er ekki ráðið til þess. Háttv. flm. (B. St.) gat um stefnuvarg, sem hefði komið fram á Austurlandi. Dettur hv.þm. (B. St.) í hug, að það hafi verið refir, sem sloppið hafi á land úr eyjum á Breiðafirði. Hitt er víst orsökin, og mjög eðlilegt, að þar, sem refum hafði fækkað að mun, voru menn ekki eins áhugasamir að eyða þeim, er þeir hættu að gera vart við sig. Þeir hafa þannig geta alist upp og fjölgað á fjöllum uppi, án þess menn vissu, og komið svo fram í harðæri og ruðst til sjávar til að leita sjer matar. Jeg vildi mega skjóta því til háttv. flutningsmanna, hvort þeim hafi ekki dottið í hug, að refir gætu kornið annarsstaðar að en hjer af landi. Það er að vísu ekki hægt að sanna, að tófur hafi komið á ísum en það er heldur ekki hægt að sanna hið gagnstæða. En menn þykjast hafa tekið eftir því, að eftir mestu ísaár hafi meira borið á tófum hjer en ella. Væri það t. d. óhugsandi, að þessi vargur, sem kom á Austfirði, hafi komið norðan af Melrakkasljettu, og þangað á ís frá Grænlandi, en ekki frá Vesturlandi eða Breiðafirði. Jeg vil að endingu geta þess, að jeg held, að of mikið sje gert úr því, hvað sleppi úr eldi. Jeg skal kannast við, að það geti komið fyrir. En af því jeg er málinu kunnugur, vil jeg halda fram, að þó ís komi milli lands og eyja, slíkt er að vísu afarsjaldgæft, þá sjeu miklu minni brögð að þessu en orð er á gert; skal jeg færa ofurlitlar ástæður fyrir þessu. Allir kannast við það úr biblíunni, „að refir eiga holur“, og svo mun einnig vera í eyjum þeim, sem þeir eru aldir í. Þó þeir á nóttum hverfi frá holum sínum til fanga, þá hverfa þeir oftast að morgni til hola sinna. Þetta er hægt að sanna, því sagt er að borið hafi við, að slíkar flökkutófur hafi náðst á landi og þekst af marki því, sem á þeim var, en síðar sjest aftur í eyjunum. Sjálfur get jeg ekki með þetta farið öðruvísi en af annara sögusögn. En það er ekki nema eðlilegt, að strangari reglur væru settar um refaeldi, og látið miklu varða, ef ógætilega er með farið, enda er það einmitt sú stefna, sem tekin hefir verið í Strandasýslu, og er jeg viss um, að hvergi eru til strangar reglur um þetta, þar sem mönnum er gert það að skyldu að merkja allar sínar tófur og skila þeim með tölu; ella varðar það stórsektum o. fl. því um líkt. En það gefur að skilja, að enginn gerir það að gamni sínu að sleppa tófunum, þar sem þær geta verið í alt að fimmfalt hærra verði en ær, og eru bændur þó þektir að því, að vilja síður missa af rollum sínum, eins og vonlegt er. En mundu þeir þá ekki því fremur reyna að passa þessa gripi sína. Jeg held því, að hv.flm. (B. St.) og nefndin, sem væntanlega fær málið til meðferðar, ætti að taka það til rækilegrar íhugunar og yfirvega alt betur. Þótt frv. þetta verði að lögum, tel jeg það enga bót, þar sem það mundi alls ekki verða til þess að fækka refunum. Það eina, sem við það ynnist, væri það, að teppa atvinnuveg fárra manna. En eftir mínu áliti ætti beinlínis að hvetja menn í hverju hjeraði til að koma á stofn refaeldi. Það mundi verða til þess að hvetja menn best til þess að eyða grenjum. Skal jeg svo ekki tefja tímann lengur við þessa 1. umr. málsins.

Flm. (Björn R. Stefánsson) Jeg heyrði það á ræðu hv.þm. Stranda. (M. P.), að minni rækt mun lögð við útrýmingu refa á Vesturlandi en á Austurlandi. Og það þótti mjer merkilegt að heyra, að nokkur skuli verða til þess að leyna greni, sem hann hefir fundið. Á Austfjörðum mundi slíkt ekki koma fyrir, því þar er ekkert látið undir höfuð leggjast, sem verða mætti til að útrýma refunum. Þar var í sumum sveitum t. d. grenjalegum haldið áfram í nærfelt 20 ár, án þess að nokkurt gren hafi fundist. Ef greni finst, getur það stundum verið erfitt að fá góða skyttu, en engin dæmi veit jeg þess þar eystra, að hætt væri fyr en skyttan fjekst og grenið unnið, oftast að öllu leyti. Þá sagði sami hv.þm. (M. P.), að engin sönnun væri fyrir því, að allir yrðlingarnir væru drepnir á grenjunum, þó svo væri kallað, en jeg veit þó ekki betur en svo hafi verið, enda eru yrðlingarnir fluttir heim og sýndir til sannindamerkis. Það kom líka í ljós, eins og jeg hafði getið til, að ekki er nógu örugt eftirlit með tófunum, þar sem þær eru aldar, þar sem hv.þm. (M. P.) viðurkendi, að það kæmi fyrir, að þær hlypu á land. Hann bætti því við, að þær skiluðu sjer aftur til eyja, en hvernig ættu refagreyin að komast út aftur, ef svo færi, að aflandsvindur kæmi, meðan þeir væru á landi og ísinn ræki frá? Jeg tók ekki eftir því, á hve löngum tíma hann sagði að 200 tófur hefðu verið drepnar. Getur vel verið, að færri hefðu náðst, ef ekkert refeldi hefði átt sjer stað, því hefði verið um það eitt hugsað, að drepa refina, þá tel jeg víst, að refahjörðin hefði verið orðin minni, og veiðin af þeirri ástæðu minni, en ekki af þeirri ástæðu, að menn hefðu lagt minni stund á refadrápið. Háttv. andmælendur gera lítið úr dýrbit þar vestra. Jeg man ekki, hvað sýslubúar eru margir í Strandasýslu, en framteljendur eru 311, og koma þá 46 kindur á hvern, og þar sem tófan er 5 kinda virði, get jeg hugsað mjer, að góð skytta, sem enga kind á, gæti leiðst til þess að leyna grenjum í hagsmunaskyni. Í sambandi við fjáreigendur hljóta þeir menn þó að vera svo fáir, að slíkt má ekki líðast. En einkennilegt er það, eins og fje er vænt í Strandasýslu, hve margar eru þar geldær.  (E. A.: Ekki lembir tóan)  . Prófessorinn veit þó líklega, að þær ær, sem missa undan sjer af dýrbiti, teljast geldar, þótt hrútlembdar hafi verið. Hitt þykir mjer ósennilegt, að ær sjeu þar svo síðbærar, að ekki nái málburði, og teljist geldar fyrir þá sök. Þá furðaði hv.þm. (M. P.) sig á því, að mjer skyldi geta dottið í hug, að stefnuvargur þessi, sem áður var á minst, hefði komið af Vesturlandi. Hitt þykir mjer þó enn meira undrunarefni, ef hann hefir komið frá Spitsbergen, því enn þá torsótari tófuleið er það, eða ef hann hefir getað leynst svo lengi í afrjettum og heimahögum, án þess að gera vart við sig. En eins og jeg hefi áður tekið fram, hefir ekki orðið tófu vart þar eystra um langa hríð að nokkru ráði fram að 1916. Það er því sennilegra, að mín tilgáta sje rjett, og sama mun að segja um tófuna á Reykjanesi, að hún mun hafa hlaupið að vestan líka. Jeg ímynda mjer, að engan geti furðað á því, að okkur þykir undarlegt, hversu vargur þessi hefir vaðið yfir aftur á fáum árum. Jeg hefi heyrt þá mótbáru, að minka mundi áhugi manna á veiðunum, ef ræktin væri bönnuð. Það er ef til vill hugsanlegt. En jeg hefi heyrt annað að vestan, að menn hafi gert það af ásettu ráði, ef yrðlingar hafa náðst, að drepa þá ekki tófuna, heldur sleppa henni viljandi, til þess að eiga hana til undaneldis Þetta get jeg að vísu ekki sannað, en gaman þætti mjer að heyra, hvernig því verður svarað.

Pjetur Þórðarson Jeg hafði ekki hugsað mjer að taka til máls við þessa umr. málsins, fyr en hv.þm. Stranda. (M. P.) hafði hlutast til um málið á þann veg, er ver gegndi. Jeg býst ekki við, að mikið beri á milli um það aðalatriði málsins, hvílík plága refir hafa verið á sauðfjenaði landsins frá ómunatíð, og hve miklu fje og vinnu hefir verið varið til að eyða ófögnuði þessum. En mig furðar á því, ef nú kemur eitthvað upp úr kafinu, sem ónýtt geti þá gömlu reglu, að gera skuli alt til þess að eyða og útrýma dýrum þessum. Sami hv.þm. (M. P.) sagði, að yrðlingauppeldið væri vegur til þess að eyða refunum. En þetta hefir farið á alt annan veg þar sem jeg þekki til. Þess vegna hefi jeg gerst meðflutnm. að máli þessu, fyrir óskir margra manna í mínu hjeraði og nálægum sýslum þar. Hafa þær óskir komið fram bæði heimulega og opinberlega, á sýslufundum og öðrum fundum í hjeruðunum. Meðal annars hafa þær óskir komið fram, að bannað verði með öllu slíkt uppeldi yrðlinga, með því að halda þeim innan einhverra takmarka, þar sem þeir gætu aukið kyn sitt. Slíkar óskir hafa komið fram í Mýrasýslu, Snæfellsnessýslu, Dalasýslu og ef til vill víðar. Það, sem liggur til grundvallar óskum þessum, er það, að, eins og kunnugt er, hefir oft svo illa til tekist með uppeldi þetta, að dýrin hafa sloppið, og hefir það sannast af því, að borið hefir við, að þau hafa fundist aftur með merkjunum á sjer. Þetta kom seinast fyrir síðastliðið sumar. Þá kom maður nokkur til sýslumannsins í okkar hjeraði og kvaðst hafa mist 11 yrðlinga úr eldi.  (B. J.: Hvar var það?)  . Maðurinn var úr næstu sveit við mig, og meira að segja svo hreinskilinn, að fara ekki leynt með þetta, hvort sem hann mundi sæta þungum búsifjum fyrir þessa vanrækslu eða ekki. Þó má geta því nærri, að honum hefir verið fullljóst, hve illar afleiðingar þetta gat haft fyrir hann og hjeraðið í kring. Hv. þm. Stranda. (M. P.) sagði, að þótt við flm. vildum með þessu frv. koma í veg fyrir ræktina, til þess að sjá um, að ekki slyppu refir úr ræktarstöðunum, þá hefðum við ekki tekið það til greina, að refirnir geta komið annarsstaðar frá. Mjer hefir aldrei komið til hugar, að þeir gætu ekki komið frá útlöndum, en það mælir alls ekki á móti því að fækka þeim, sem fyrir eru í landinu. Annars býst jeg við, að mál þetta sje svo ljóst, að allur þorri hv. þingdm. fallist á það og sjái, að þetta er eina leiðin til að útrýma þessum ófögnuði. En þeir, sem ekki þekkja til og ekki hafa alið aldur sinn í sveit, vona jeg að ekki taki mark á orðum hv.þm. Stranda. (M. P.), því þau hljóta að vera sprottin af þeim sjerstöku ástæðum, að hann vill hjálpa atvinnuvegi örfárra manna, sem ættu þó ekki að hafa rjett til þess að halda þessari hættu áfram, sem hjer vofir yfir höfði landsmanna. Í þeirri von, að hv. deild gefi frv. gaum og láti það ganga sína leið gegnum þingið, vil jeg gera það að till. minni, að því verði vísað til landbúnaðarnefndar, að lokinni þessari umr.

Magnús Pjetursson Úr því að háttv. Mýra. (P. p.) vill vísa máli þessu til hv. landbúnaðarnefndar, þarf jeg ekki að vera langorður, því að þá mun síðar gefast tækifæri, svo framarlega sem hún svæfir það ekki hægt og hljóðalaust. En eitt var það, sem jeg vildi segja hv.flm. (B. St.), og það er, að dæmið, sem jeg tók, var alls ekki úr mínu hjeraði, eins og hann gekk út frá. En það væri fróðlegt fyrir hv. landbúnaðarnefnd að athuga það, hvort minkað hafi tófudráp, eða fækkað skinnum, sem út hafa flust síðan eldið byrjaði. Það ætti ekki að reynast erfitt, þar sem svo stutt er síðan hún hófst. En af því má marka, hvaða áhrif hún hefir haft á útrýming tófunnar. Þá virtist hv.þm. (B. St.) hafa varið miklum tíma í það, að rannsaka rollurnar á Ströndum. En jeg get gefið honum þær upplýsingar, að mönnum er þar ant um lömb sín, engu síður en annarsstaðar. þar mundi því fljótt kvartað, ef hætta þætti búin af stefnuvargi þessum, því að ekki munu þeir svo margir þar, sem ala hann, að hinir sjeu ekki í miklum meiri hluta, ef þeir teldu eldið orsökina. Um geldu ærnar er það að segja, að landshættir eru þannig, að sýslan liggur næst strandlengis, og er það viða fjörubeit, og ef hv.þm. (B. St.) þekkir það, þá er til sú veiki í unglömbum, sem fjöruskjögur heitir, og drepur það oft lömbin, ef ekki er fyrirbygt. Annað er það, að sauðburður byrjar óvenjulega seint á Ströndum. En aldrei hefi jeg heyrt, að vanhöldin væru dýrbiti að kenna, fremur þar en annarsstaðar. En það ætti þó að vera mest á Vesturlandi, eftir skoðun hv. flutnm. (B. St.). En ekki get jeg hugsað mjer, að heill hópur af tófum hafi hlaupist vestan úr Strandasýslu beina leið til Austfjarða, enda hefðu þær þá átt að vera markaðar, ef þær hefðu úr eldi sloppið, þar sem hverjum manni er þar gert að skyldu að marka tófur sínar, til þess að hægt sje að koma fram ábyrgð á hendur þeim, sem ekki gæta þeirra svo vel sem skyldi. Viðvíkjandi þeirri sögu, að menn hefðu slept eldri dýrum af ásettu ráði, skal jeg geta þess, að slíkt hefi jeg aldrei heyrt fyr, að undanskildum þó þeim tröllasögum, sem borist hafa úr fjarlægum hjeruðum, sem ekki þekkja til, en er í nöp við refaeldið. En slíkt er auðvitað ekkert annað en uppspuni. Þá þurfti hv.þm. Mýra. (P. Þ.) að árjetta orð hv. meðflm. síns (B. St.), og kom hann með ýmsar nýstárlegar upplýsingar. Um aðalatriðið get jeg verið honum sammála, að refirnir geri mein. En þar af leiðandi get jeg ekki fylgt honum að málum, að flytja frv. hjer á þingi, sem miðar að því að fjölga þeim. Svo lítur út, sem hann hafi skakkar skoðanir á refaeldinu, þar sem hann heldur, að þeir sjeu aldir til þess að auka kyn sitt. Slíkt á sjer ekki stað. Allar tófur eru drepnar fyrir ákveðinn dag á vetrinum, og er sá tími miðaður við það, að drepnar sjeu tófurnar áður en ís kemur að landi. Er sá tími venjulega frá hátíðum til miðþorra, eða þar um bil. Sagan um aumingja manninn, sem misti út úr fjárhúsi sínu alla yrðlingana, og bar sig síðan upp fyrir sýslumanni, finst mjer allkátleg. Mjer finst það og bágborið af Mýramönnum að hafa þetta mál í svo mikilli vanrækslu, að þeir gátu ekki einu sinni sektað manninn. Sýslunefnd hefði átt að vera búin að setja inn í fjallskilareglugerðina reglur viðvíkjandi refaeldi og geymslu; má hitt heita furðulegur trassakapur. Jeg vil aftur biðja hv. landbúnaðarnefnd um að athuga málið vel. Við erum allir sammála um það, að refum beri að eyða, en mjer finst þessi leið, sem hjer er bent á, verða til þess að fjölga þeim. Margt annað þarf einnig að athuga, sem að eyðingu refa lýtur.

Bjarni Jónsson Jeg er því miður ekki svo vel að mjer í refafræði sem skyldi, en þó held jeg, að þessir íslensku refir hafi ekki verið hjer allan aldur sinn, heldur sjeu þeir aðkomudýr, eins og þjóðin. Það mætti rannsaka það í hv. landbúnaðarnefnd, hvort refkindurnar á Austurlandi eru Grímseyingar, Elliðeyingar eða Grænlendingar; en það ætti að sjást á mörkunum. Það er rjett hjá hv.þm. Mýra. (P. Þ.), að Dalamenn hafa kvartað undan refafaraldri og farið fram á það, sumir hverjir, að slík lög yrðu samin, sem þessi eru. En þó eru þeir margir, sem leyfa vilja refaeldi, ef trygging er nægileg fyrir því, að tryggilega sje frá öllu gengið, svo að enginn refurinn sleppi. Það er sem sje einn bóndi þar í Dölunum, Jón í Ljárskógum, sem alið hefir upp tófur, og það þykjast allir Dalamenn vissir um, að engin hafi frá honum sloppið. Voru Dalamenn helst hræddir við Elliðeyinga, en ef þeir hefðu heyrt sögu hv.þm. Mýra. (P. Þ.), að Mýramenn hefðu haft refina fyrir húsdýr undanfarið, en hefðu nú gefið þá lausa, þá munu þeir skilja, að bítur sá, sem þeir hafa orðið varir við, muni vera þaðan kominn.

Sveinn Ólafsson Það er að eins örlítil söguleg athugasemd, sem jeg vil vera, og bendir hún til þess, að dýrbitur eystra sje fremur frá Vestfjörðum kominn en Grænlandi. Jeg þekki að vísu þá tilgátu, að refir sjeu hingað komnir í öndverðu frá Grænlandi, og tel hana sennilega, en þótt jeg hafi búið þar, sem ísinn er tíður gestur, þá hefi jeg aldrei orðið var við refi á is, eða haft sögur af þessum grænlenska innflutningi, og hefir þó mönnum þar eystra verið oft tíðförult um ísinn og tíðrætt um veiðidýr, sem ísnum hafa fylgt, svo sem seli, birni og fugla. Þetta sannar að vísu ekki, að refir geti ekki flust með ísi, en það bendir þó sjerstaklega í aðra átt. En sögulega athugasemdin er þessi: Fyrir 1875 var mikið um dýrbít á Austurlandi. Neyttu menn allra ráða til að uppræta þann ófögnuð. Bæði voru dýrabogar notaðir og kappsamlega unnið að grenjavinslu á vorum, eins og líka var lögð stund á að eyða slangurdýrum með skotum. En um Dyngjufjallagosið 1875 hvarf þessi faraldur með öllu á öskusvæðinu. Eins og tekið hefir verið fram af hv. samþm. mínum (B. St.), þá tók aftur að bera á dýrbit þarna um eða litlu eftir aldamótin, fyrst á hinum efstu afrjettum, en síðar nær sjó, og hefir þessi faraldur ágerst þar síðan með ári hverju, að því er virðist í hlutfalli við aukna refarækt vestanlands. Á árunum frá 1875 til aldamóta mun is hafa rekið að Austur- og Norðurlandi fimm eða sex sinnum. Refirnir hefðu því átt að geta komið með ísnum, og aukist þannig á öskusvæðinu löngu fyrir aldamót, en allar líkur mæla móti því, að svo hafi verið. Bendir þetta til þess, að aukningin nú standi í sambandi við refaræktina á Vesturlandi. Hv. þm. Stranda. (M. P.) vildi sanna, að refarækt vestra gæti ekki valdið dýrbit eystra, af því að refir, sem kynnu að hafa sloppið úr eldi vestra, hefðu verið markaðir, og hlytu því að þekkjast. En gerir hann þá ráð fyrir, að afkomendur þessara mörkuðu refa erfi markið og flytji það með sjer um firn og öræfi? Mig furðar á, að nokkur, sem dýrbit hefir kynst, skuli vilja mæla refaeldinu bót, og refnum þar með líf. Sjálfur hefi jeg sjeð svo mikið af aðgerðum þessa skemdadýrs, að jeg tel sjálfsagt að uppræta það svo fljótt, sem hægt er. Mjer er enn í bernskuminni, hve áfjáð þetta óargadýr var, er sauðamenn að vetri máttu eigi hverfa heim til máltíða frá hjörðinni, án þess það legðist á hjörðina í fjarveru hans. Refaeldi miðar að því, að halda við stofni refanna, og má því eigi leyfast.

Sigurður Stefánsson Jeg þykist vita, að okkur komi öllum saman um, að eyða beri refunum eftir föngum. En hjer erum við komnir inn á svæði, sem heyrir fremur undir sveitarstjórnir en hv. Alþingi, því hver sýslunefnd hefir heimild til að banna refarækt í sínu hjeraði. Og það álit jeg heppilegra heldur en að Alþingi fari að semja lög um þessi efni. Og það er ekki nema sjálfsagt fyrir sýslunefndir, ef dýrbítur vex, að setja svo rammar skorður við, sem frekast er unt. Mig furðar á frásögn hv.þm. Mýra. (P. Þ.) um bóndann í kjördæmi hans, og því meira á því, að jafnmikil landbúnaðarsýsla sem Mýrasýsla er skuli ekki hafa sett nein slík sektarákvæði fyrir að sleppa refum úr eldi, og verð jeg að telja það óþolandi hirðuleysi, og býst jeg ekki við, að betur sje gengið fram í því að eyða grenjum þar í sýslu. Á Vesturlandi er orðinn svo mikill annmarki að fá menn til þess að liggja á grenjum, að það má heita ókleift. - Kemur það til af því, að í reglugerðinni er kaupgjaldið ákveðið svo lágt, að enginn vill vinna fyrir það. Fyrsta stigið fyrir sýslunefndirnar er að hækka kaupgjaldið að stórum mun, svo að ábyggilegir menn fáist heldur til að vinna grenin, þó jeg efist um, að hreppsnefndirnar sjái sjer fært að borga svo hátt kaup, sem nú er heimtað, en þá verður afleiðingin sú, að refunum fjölgar unnvörpum í landinu. Jeg hygg, að það geti verið orsökin til þess, að refunum fjölgar, að grenjavinslan sje slælega rekin. Hvað Vesturlandi viðvíkur, þá hefir refaeldi verið þar í Stranda-, Ísafjarðar-, Dala- og Snæfellsnessýslum um nokkur undanfarin ár, og síðan hefir refunum fækkað þar mikið. Það gefur líka að skilja, þegar drepnir eru refir svo hundruðum skiftir á ekki stærra svæði. Held jeg, að sje nú refaeldið bannað, geti afleiðingarnar orðið þær, að refunum fjölgi stórkostlega. Það var góð upplýsing, sem hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) gaf um fækkun refanna eystra eftir 1875, og nokkur ástæða er til þess að ætla, að öskufallið hafi átt þar hlut að máli. En hafi bíturinn farið að aukast eftir aldamótin, þá getur það ekki stafað af refaeldinu á Vesturlandi, því þá var það alls ekki byrjað. En það, sem mestu mun hafa valdið um fjölgun refanna á Austurlandi um þær mundir, hefir eflaust verið hvalveiðarnar, því að miklu var meira um tófur á Vesturlandi er hvalveiðarnar voru þar heldur en bæði á undan og eftir. Refirnir sóttu mjög í hvalþjóðirnar, sem þá lágu í hrönnum á fjörunum. Í öðrum löndum, t. d. Norður-Kanada, var stofnað til tófuræktar í stórum stíl nokkru fyrir stríðið. Komu menn sjer upp girðingum, er hjeldu tófunum, og ólu þær upp. Er þetta nú orðið miljónafyrirtæki, og amast enginn við. Fjáreigendur þar norður frá amast alls ekki við þeim, því þeim er það fyrir mestu, að tófunum verði fækkað, og þeim dettur ekki í hug að öfundast við landa sína, þótt þeir græði á eldinu. Þá vil jeg vekja athygli manna á því, að þó að þetta sje ekki stór atvinnuvegur, heldur að eins í fárra manna höndum, þá er það mjög varhugavert að banna hann, meðan engar sannanir eru fyrir því, að hann skaði landbúnaðinn, heldur þvert á móti, að hann geti orðið stór þáttur í útrýmingu refanna, því hann er mjög arðvænlegur. Þá hefi jeg heldur ekki vissu fyrir, að þær tófur bíti mikið, sem úr eldi slyppu. Jeg hefi reynslu fyrir mjer í þessu efni, því jeg hefi sjálfur alið tófur á Vigureyjunni og látið þær ganga innan um sauðfje mitt frá því í ágústmánuði og til febrúarmánaðarloka, án þess að tjón hafi af hlotist. Finst mjer það sanna, að þessar tófur sjeu ekki neinir bitvargar. - En eins og áður er sagt, finst mjer, að sýslunefndir eigi að fara með þetta mál, og þeim sje vel trúandi fyrir að gera þær ráðstafanir, sem haldkvæmar eru til útrýmingar eða eyðingar tófunnar, en hitt er víst, að örðugleikarnir á því að fá góðar grenjaskyttur vaxa fremur en minka, verði frv. þetta gert að lögum, og þá er ver farið en heima setið.

Flm. (Björn R. Stefánsson) Jeg skal ekki lengja umr. mikið, en vil þó að eins minnast á eitt atriði. Hv. þm.N.-Ísf. (S. St.) hjelt því fram, að sýslunefndir ættu að setja reglur um refaveiðar, en reynslan er sú, að þær hafa ekki allar gert það, og auk þess yrði það til lítils gagns, að sumar settu reglurnar, en aðrar ekki. Þess vegna finst mjer full ástæða til, að almenn lög verði sett um þetta atriði. Þá talaði hv. sami þm. (S. St.) um, að grenjaskytturnar skeyttu lítið um grenin af því, að þeim væri ætlað of lítið gjald í reglunum; en mjer er kunnugt um, að fyrir austan er ekkert farið eftir þessu gjaldi, heldur er borgað það, sem upp er sett, heldur en að vanrækt sje að reyna að vinna grenin. Þá get jeg ekki verið hv. samþm. mínum (Sv. Ó.) samdóma um sögu refanna. Jeg man, að um aldamótin var töluvert um dýrbit eystra, en svo minkaði það talsvert eftir aldamótin; það er því á engan hátt hægt að setja þetta í samband við hvalveiðarnar, því að þær voru stundaðar á þeim árum, sem refa varð lítið vart, og hættar fyrir nokkrum árum áður en refaaðsóknin fór að aukast aftur. Þá vil jeg enn vekja athygli hv.þm. Stranda. (M. P.) á því, að ef honum finst ósennilegt, að refirnir austur þar sjeu að vestan, þá hlýtur honum að finnist það enn ósennilegra, að þeir sjeu komnir frá Grænlandi.

Flm. (Bjarni Jónsson) Þetta frv., sem jeg hefi borið hjer fram, er einn af þeim liðum í framkvæmd fullveldisins, sem fjekst viðurkent með sáttmálanum í fyrra, sem með rjettu hefði mátt vænta, að stjórnin hefði frumkvæði um. En af því, að það hefir ekki komið frá henni, hefi jeg sjeð mig tilneyddan að flytja það. Þegar Ísland nú stendur fyrir heiminum sem viðurkent fullvalda ríki, er litið til þess svo af öðrum þjóðum, að það standi eigin fótum og standi eigi lengur í skjóli Dana. Menn sækja þá þangað án þess að spyrja Dani leyfis til að njóta góðs af kostum landsins. Meðan menn hjeldu, að Danir væru skjól vort og skjöldur, litu menn svo á, að það væri synd gegn danska ríkinu að leita of mikið hingað. Þessi óbeina vörn er nú horfin, og Íslendingar verða sjálfir að verja sig og rjettindi sín í landinu. Nú mega þeir eigi gleyma kjörorði sínu, einkanlega af því, að rjettur þeirra fjekst ekki viðurkendur ókeypis. Danir hafa hjer enn í 22 ár þann rjett, er þeir hafa notið hjer áður, samkvæmt íslenskum lögum, sem vafasamt verður að telja hvort verið hafi gild, en hafa þó haft fult tog. Kjörorðið er: „Ísland handa Íslendingum“. Það má Íslendinga aldrei henda að gleyma því.  (B. Sv.: Betra er seint en aldrei)  . Hvað er það?  (B. Sv.: Að þm. Dala. (B. J.) viðurkennir það, sem hann virtist hafa gleymt í fyrra haust)  . Þegja skyldi þm. (B. Sv.) þeirra orða. Er þá betur, ef jeg fæ óáreittur að mæla með frv. þessu. Ísland verður að vera handa Íslendingum, eins og jeg sagði áður, er jeg flutti annað frv., sem líka var liður í þessum landvarnaráðstöfunum. Það var frv. til laga um takmarkanir á rjetti til fasteignaráða hjer á landi. Forðum stöðvaðist þróun þessarar þjóðar fyrir hungur og illa meðferð. Fólkinu hafði fjölgað frá landnámstíð, en nú hrundi það niður, og varð ekki meira en 38 þúsundir manna. En nú er aftur sú öld hafin, er þróunin getur byrjað á ný. Er þá einna mest í það varið, er litið er til framtíðarinnar, að Íslandi sje haldið handa Íslendingum. Öll landsins gæði og máttuleikar til framþróunar verða að geymast trúlega eftirkomendum vorum. Þegar fólkinu fjölgar, verða atvinnuvegir landsins að standa opnir þess eigin börnum. Það er vitanlegt, að fólkið er nú ekki nógu margt. En hættan er sú í landi, sem á góða landkosti, en lítinn vinnukraft, að þangað sæki útlendingar til að reka atvinnu, með líkum hætti og dönskum kaupmönnum hefir verið leyft að hafa hjer verslanir og önnur fyrirtæki, án þess að þeim væri gert að eiga hjer heima. Vilji þessir menn eiga hjer fyrirtæki og græða fje, þá er ekki til ofmikils mælst, þótt þeim sje gert, að þeir skuli eiga hjer heima. Þetta er nú sú almenna ástæða fyrir frv. þessu. En svo hefi jeg aðra sjerstaka ástæðu, eða öllu heldur tvær. Sú er hin fyrri, að fyrst þessi umskifti urðu í fyrra, er sjálfsagt, að allar afleiðingar þeirra komi fram nú þegar. Og það, sem virðist og viðurkennist rjettmætt, ef gert er þegar, og eigi gæti talist nein móðgun við samningsþjóðina, gæti vakið óhug, ef það væri dregið og horfið að því síðar. Gæti viðureignin harðnað seinna, ef nú væri siglt áfram í sama kjölfari, en þetta tekið upp eftir 5–10 ár eða síðar. Þegar rætt var um sambandslögin í fyrra, hafði jeg það ætíð til varnar samningunum, að með búsetuskilyrðinu mætti verja landið svo, að eigi yrði til skaða ákvæði 6. gr. sambandsl. Var þetta líka tekið fram af hv. sessunaut mínum (E. A.), og sama höfðum við báðir í nál. meiri hl. Og endirinn varð líka sá, að alt var samþykt á þinginu mótmælalaust, utan mótmæla þess hv.þm. (B. Sv.), er áður tók fram í fyrir mjer. - Hann áleit þetta ákvæði 6. gr. hættulegt. En þingið fjelst alt á fyrnefnda höfuðástæðu gegn mótbárum þeirra, er vildu láta aftur ganga kaupin. En þar sem nú bæði frsm. málsins, nefndin og alt þingið hafa fallist á þetta sem höfuðvörn, svo að óhætt væri að ganga að samningnum, þá liggur í þessari meðferð þingsins á málinu ekki að eins viðurkenning þess, að þetta sje máttuleiki, sje samkv. samningnum leyfilegt, heldur liggur og þar í loforð til þjóðarinnar, að þessu búsetuskilyrði skuli beitt, jafnskjótt og fullveldið kemst til framkvæmda. Það er fyrirheit þingsins, að það eigi að eins sjái þennan veg, heldur skuli og fara hann. Jeg gat því ekki annað en borið frv. þetta fram, af því að jeg stóð svo sjerstaklega í deilum um þetta atriði í fyrra. Taldi jeg þó sjálfsagt, að stjórnin gerði það. Jeg skil nú varla, að orðið geti tvær stefnur í þessu máli, því að jeg skil ekki annað en að allir hv.þm. líti svo á, sem þeir hafi í fyrra, með atkvæði sínu um sáttmálann, gefið þjóðinni loforð um að gera búsetu að skilyrði fyrir atvinnurekstri og fasteignaráðum í landinu. Nú myndi enginn undrast, þótt slíkar ráðstafanir yrðu gerðar, en mörgum þætti undarlega við bregða, ef farið væri að breyta til eftir nokkur ár. Ef nú svo ólíklega fer, að nokkur rísi upp til að mótmæla þessari stefnu, er frv. þetta fylgir fram, þá yrði jeg að skoða það svo, sem hjer sjeu uppi tvær stefnur. Sú stefna, sem væri móti því að nota búsetuskilyrðið, hlyti þá að vera danskhlynt stefna, sem ekki vildi nota rjett þann, sem Íslandi er viðurkendur með sáttmálanum, heldur gefa eftir af honum. Mundi þá skifta í tvö horn, því að á móti þessari stefnu myndu snúast allir landvarnarmenn, hvort sem þeir hafa borið það heiti áður eður eigi, allir þeir, sem vilja þessa þjóð óháða og frjálsa og landið með gæðum þess geymt eftirkomendum. Myndu þá halda áfram tveir flokkar í sjálfstæðismálinu, og þá það sannast, að eigi væri rjett sú staðhæfing, að allir hafi verið sammála um, hverju ætti að ná, en einungis ósammála um veginn. Hverjum dettur í hug, að Íslendingum beri nokkur skylda til að gera meira en að halda gerðan samning? Jeg hefi raunar heyrt einstöku raddir segja, að Danir hafi gert það af mikilli mildi sinni og miskunsemi að ganga að samningunum. En jeg veit, að þeir gerðu það ekki af mildi, miskunsemi eða bróðurást, heldur var það ástandið í heiminum, sem neyddi þá til að gera það. Jeg skal ekki rekja það nánar, en mjer er auðvelt að sanna þetta mál mitt. Þess vegna þurfum vjer ekki hjer að gefa þeim viðurkenningu fyrir mannúðina með því að afsala oss einhverju, sem oss var áskilið og heimilað í samningnum. Jeg vil nú vona, að þessar tvær stefnur komi ekki upp, og að svo reynist, að stjórnmáladeila undanfarinna ára hafi verið aðferðardeila, en ekki niðurstöðu. Í þessu frv. munu nú vera ýms atriði, sem sjálfsagt gæti eins vel átt heima í öðru frv. Jeg hefi, tímaskorts vegna, orðið að skrifa frv. upp í flýti, og vanst ekki tóm til að líta í lög annara þjóða um slík efni. Frv. getur því frekar álitist sem stefnuskrá í málinu, sem háttv. allsherjarnefnd fær væntanlega til meðferðar, lagar í hendi sjer og gerir fleiri frv. úr, ef henni sýnist svo. En aðalatriði málsins eru þessi: 1. Gera búsetu í landinu að skilyrði fyrir atvinnurekstri útlendinga. 2. Heimta af útlendingum ýms skilríki, sem frv. tekur nánar til og 3. gera útlendingum að skilyrði að læra íslenska tungu. Sumir halda, að Danir muni móðgast, ef menn hjer á landi haga sjer eins og samningurinn leyfir, en það er misskilningur, því að Danir hafa búsetu sem skilyrði fyrir atvinnufrelsi, því, að núna, eftir að samningarnir eru gerðir, eru Danir ekki hræddir við að setja skilyrði fyrir atvinnufrelsi. Jeg á hjer við „Forslag til Lov om Afholdelse af Fondsbörs“, sem stjórnin danska hefir lagt fyrir þingið í Danmörku. Auk ýmsra almennra skilyrða um kunnáttu o. fl., sem Íslendingar jafnt sem Danir geta uppfylt, er sett sem skilyrði fyrir þátttöku í fyrirtækinu, að hlutaðeigendur hafi „Indsfödsret“ og að þeir „i de sidste fem Aar har haft Bopæl her í Lande“. - Hjer geta menn sjeð, að þótt Íslendingar fyltu öll önnur skilyrði, þá vantar þá „Indfödsret“, þ. e. þetta danska frv. hannar öllum, sem ekki hafa átt heima í Danmörku næstu fimm ár á undan, að reka þessa atvinnu. Má sjá af þessu, hvort nokkur ástæða er fyrir Dani að verða reiða við okkur, þótt við setjum lög um atvinnufrelsi. Þá er enn eitt ákvæði í frv., sem jeg býst við að mönnum þyki nokkuð hart, og það er, að menn þeir erlendir, sem atvinnu ætla að reka í landinu, tali tungu þjóðarinnar. En jeg gef ekki fallist á, að það sje strangt skilyrði. Til þess, að aðkomumaður hafi not af dvöl sinni í landinu, þarf hann að kunna tunguna, og til þess, að hann skaði ekki þjóðina, sem fyrir er, þarf hann líka að kunna tunguna. Vera má, að hið síðara atriðið komi ekki til greina, þar sem innflutningur á fólki er hverfandi lítill, svo sem í nágrannalöndunum. þau eru flest notuð til fulls af fólki, svo að ekki er búist þar við innflutningi; þess vegna er þetta ákvæði óþarft þar. En hvernig er hjer? Nú er búist við miklum innflutningi útlendinga inn í landið, t. d. í sambandi við væntanlega vatnsvirkjun, en þjóðin er fámenn og dreifð um stórt svæði. Þetta er því alvörumál og sjálfsagt fyrir Íslendinga að gæta hjer allrar varúðar. Tel jeg sjálfsagt, að ákveðið sje í lögum um atvinnufrelsi, enda þótt engin önnur þjóð hafi það. Reynslu undanfarinna ára má enn fremur færa sem rök fyrir þessu. Enn þá hafa ekki verið mikil brögð að innflutningi útlendinga. Aðallega eru það Danir, Norðmenn og Svíar; en þeir skoða sig líka sem sjerstæða heild, í mótsetningu við Íslendinga. Og hvað mundi þá, ef meira væri? Þetta ákvæði er því sjálfsagður liður í því starfi, að verja þetta land fyrir ágengni annara þjóða. Vona jeg svo, að deildin lofi málinu að fara til allsherjarnefndar, og það fái þar þær umbætur, sem jeg veit að það þarf, þar eð tími minn var svo takmarkaður, að jeg fjekk ekki gengið eins vel frá því og jeg vildi.

Forsætisráðherra (J. M.) Hv. flm. (B. J.) sagði, að það hefði verið eðlilegra, að svona frv. hefði komið frá stjórninni. Jeg skal fullkomlega kannast við það, að hefði frv. átt að koma fram á annað borð, þá hefði það átt að koma frá stjórninni. Einu sinni í vetur mintist hv.þm. (B. J.) á það við mig, hvort stjórnin ætlaði ekki að koma fram með svona frv. Þó að málið heyrði eigi undir mig beint, heldur undir hæstv. atvinnumálaráðherra, þá svaraði jeg á þá leið, að þótt jeg liti svo á, að það væri að vísu eðlilegt að setja búsetu sem skilyrði til rekstrar sumra atvinnuvega hjer, þá teldi jeg tæplega ástæðu til að segja fyrir um allar atvinnugreinar í einum lögum. Jeg þekki ekki dæmi til þess hjá neinni þjóð, en hitt er satt, sem hv.þm. (B. J.) sagði, að til eru hjá Dönum þannig löguð ákvæði, um sumar atvinnugreinar. Annars fanst mjer hv.þm. (B. J.) gera nokkuð mikið úr því, að snúa sjer að Dönum. Þetta frv. snertir margar fleiri þjóðir, og hv.þm. (B. J.) þurfti ekki að fara að tala um það, sem ekki er enn komið fram. Þannig er nægur tími að tala um hræðsluna við Dani, þegar hún er komin fram, en ekki áður. Annars er það fjarri mjer að tala á móti frv. í sjálfu sjer, en tel sjálfsagt að athuga það í nefnd. En úr því jeg stóð upp, vil jeg benda hv.þm. (B. J.) á, að mjer er ómögulegt að skilja greininguna í 1. gr. Því ekki að segja „öllum mönnum“? Jeg veit hreint ekki, hvað hv.þm. (B. J.) meinar með aðfluttum mönnum. Eru þar með taldir þegnar konungsríkisins Íslands, sem ekki hafa verið hjer áður? En það veit hv.þm. (B. J.) sjálfur, að ekki er hægt að banna okkar eigin ríkisborgurum landsvist, þótt þeir kunni ekki íslensku eftir eitt ár. Og jeg verð að segja, að mjer finst til of mikils mælst, að aðfluttir menn geti verið búnir að læra íslensku eftir 1 ár. Jeg tel það allörðugt fyrir þroskaða menn, sem þurfa miklum öðrum störfum að gegna, að læra hana til hlítar á einu ári. Og jeg held, að það hljóti að hafa verið penna- „feil“ hjá hv.þm. (B. J.) að fara að setja annað eins ákvæði og þetta inn í frv. Því það er heldur ekki víst, að hættan fyrir tunguna sje mest frá útlendingum. Jeg man eftir, að í mínu ungdæmi var mjög mikið töluð franska, - meira og minna bjöguð - á Austfjörðum. Ekki veit jeg til, að af þessu hafi mjög spilst tunga vor. Aðalhættan stafar frá okkur sjálfum. Jeg verð að telja það nokkuð hart, ef taka ætti atvinnu af mönnum vegna þessa ákvæðis, mönnum, sem annaðhvort verða að dvelja hjer eða eiga hjer landsvistarrjett. Annars er ekki nægilegt að setja svona búsetuskilyrði til tryggingar gegn óheppilegum fólksflutningi til landsins. Það getur verið full ástæða til þess, að hafa lög til þess að hindra aðflutning manna, sem af einhverjum ástæðum þykir ekki heppilegt að komist inn í landið. Jeg geri ráð fyrir, að hv.þm. (B. J.) hafi athugað það, að með ákvæðum þessa frv. er komið allnærri lögleyfðum atvinnurekstri, sem sjerstök lagaheimild er til.  (B. J.: Hvaða atvinnuvegir eru það?)  . Þm. ætti að vita það sjálfur. Annars skal jeg ekki fjölyrða um málið að þessu sinni. Aðalatriðið er þetta, að jeg tel það eitt rjett, að athuga búsetuákvæðin í sambandi við hverja eina atvinnugrein, en ekki mæla allar atvinnugreinar á sama mælikvarða. Svo get jeg ekki verið þm. (B. J.) sammála um, að þetta sje þannig lagað mál, að það þurfi eða megi ráða þessu máli til fulls í einni svipan, nje tel jeg nokkra sjerstaka ástæðu til að flýta því nú vegna sambandslaganna. Jeg býst við, að hægt hefði verið að koma á búsetulögum áður, ef því hefði verið fast framfylgt síðustu árin. Um hitt er ekki hægt að deila, að okkur er sjálfsagt fyllilega frjálst að haga okkur hvernig sem okkur sýnist í málinu. Tel jeg svo sjálfsagt, að málið fari í nefnd að umr. lokinni.

Flm. (Bjarni Jónsson) Það er alveg rjett, sem hæstv. forsætisráðh. (J. M.) sagði, að jeg hefði fært þetta mál í tal við stjórnina. En hún hafði tekið fremur dauflega í það, og meðal annars barið því við, að undirbúningur svona frv. krefði meiri vinnu en hægt væri að láta í tje fyrir þetta þing. Jeg skal játa það, að vinnan er mikil, og má sjá það á frv., að tími minn hefir verið af skornum skamti. Enda ætlaðist jeg aldrei til annars en að nefndin, sem með málið færi, gerði umbætur, og gerði jeg jafnframt ráð fyrir, að stjórnin kæmi fram með athugasemdir og tillögur við frv. Fyrir mjer er aðalatriðið þetta, að þjóðin fái sem fyrst svona ákvæði inn í löggjöfina, því að hún á heimting á því. Það var ekki rjett, sem hæstv. forsætisráðh. (J. M.)sagði áðan, að jeg hefði lagt aðaláhersluna á Dani í þessu máli. En hitt er satt, að tal mitt um þá var sem svar gegn þeirri íslensku hræðslu, sem enn ríkir, við að móðga þá. Menn halda, að Danir móðgist, ef Íslendingar gerast svo djarfir að nota rjett sinn gagnvart þeim. Þessar mótbárur hafa enn ekki komið fram, en jeg veit, að þær búa í brjóstum margra deildarmanna, og þess vegna hefi jeg fulla ástæðu til að svara þeim. Jeg vildi með ummælum mínum knýja þær fram, og fram koma þær, ef menn að eins þora að láta þær uppi. Þá voru athugasemdir við skilning minn á orðinu „aðfluttur“. Með orðinu aðfluttur skil jeg það sama og allir aðrir Íslendingar skilja með því orði, að aðfluttir eru þeir, sem flytjast að.  Annars skal jeg fúslega játa það, að það er ekki svo frá frv. gengið, að jeg sje viss um, að það sje rjettorðað. Hæstv. forsætisráðh. (J. M.) fann að mörgu viðvíkjandi samningu þess, og jeg er honum þakklátur fyrir. Jeg veit, að frv. er í mörgu ábótavant, enda ekki til þess ætlast, að það væri fullkomið, heldur er það samið í þeim tilgangi aðallega, að koma málinu á framfæri. Jeg tek greiðlega athugasemdum og góðum ráðum og haga mjer eftir því, en þó er það eitt, sem jeg læt ekki af, og það er, að menn verði að læra íslensku til að halda atvinnurjetti sínum. Hæstv. forsætisráðh. (J. M.) hjelt ræðustúf um það, hvort menn gætu lært málið á einu ári. Jeg legg ekki áherslu á það atriði, hvort menn nota til þess eitt ár eða tvö, heldur á hitt, að þeir læri það fyrir einhvern ákveðinn tíma. Það getur aldrei orðið stefnumál, hvað þessi tími á að vera langur. Hann verður að fara eftir því, sem menn álíta heppilegast og sanngjarnast. En það verður að taka skýrt fram, að menn missi rjettinn, ef þeir nenna ekki að læra málið. Hjer er nú fjöldi Dana, sem hafa dvalið hjer milli 20 og 30 ár og tala ekki íslensku enn. Það kemur til að því, að þeir skoðuðu sig sem yfirþjóð og vildu ekki leggja sig niður við að læra málið. Þeir þurftu þess heldur ekki, því þeir voru af okkur skoðaðir sem yfirþjóð, og menn töluðu við þá dönsku. Nú er þetta alveg breytt. Þeir Danir, sem nú flytja inn, sem eru mest iðnaðarmenn og þess háttar, þeir eru flestir altalandi eftir eitt ár. Þá var talað um það, að þjóðerninu, og þá sjerstaklega tungunni, stafaði ekki eingöngu hætta af aðfluttum mönnum, heldur líka af innlendum. Þetta er mikið satt. En það er einkennilegt, ef menn ætla að ráða bót á því með því, að auka við hættuna, sem stafar af aðflutningi útlendinga. Að hún er og að hún verður mikil, ef ekki er gert neitt til að hamla upp á móti, það ætti að vera öllum ljóst. Það er ekki tekið fram í þessu frv., hvaða kunnáttuskilyrði verða heimtuð. Það verður að vera á valdi kenslumálaráðherra. Jeg álít ekki nauðsynlegt, að þeir geti skrifað málið, heldur að þeir geti fyllilega talað það, skilji það, og geti gegnt starfi sínu á því, að málið sje þeim þar ekki til fyrirstöðu. Jeg fyrir mitt leyti álít ekki hundrað í hættunni, þó þeir kunni ekki alla „Joða“-kássu stjórnarinnar eða annað því um líkt. Jeg vænti þess og vona, að hæstv. stjórn leggi ekki á móti þessu máli, heldur leggi fram alla sína miklu og góðu starfskrafta í þágu þess. Hún er sjálf skipuð lögfræðingum og hefir auk þess marga lögfróða menn í sinni þjónustu. Það verður hún að gera um sjálf, hvort hún vill heldur eða álítur það betra, að búa til um þetta lagabálk, eða setja það inn í einstök lög, þar sem það á við. Þetta er frv., sem stjórnin átti að koma með, en jeg hefi þar hjálpað henni og flutt það inn á þingið. Jeg teldi æskilegast, að það yrði afgr. frá þessu þingi, en til þess, að það verði hægt, verður að leita aðstoðar utan þingsins. Það er nú svo störfum hlaðið, og ekki víst, að það eigi svo mörgum lögfróðum mönnum á að skipa, að það geti afgreitt málið. Jeg hefi borið þetta frv. fram og barist fyrir því, af því að jeg álit nauðsynlegt að slíkt frv. verði afgreitt frá þinginu, en ekki af stífni. En hins vegar get jeg vel látið undan rjettum rökum, og getur það ekki talist stífni. Jeg á enn eftir að koma með eitt frv., sem jeg bjóst við frá stjórninni, sem átti að koma frá henni og hún var búin að lofa mjer að hún skyldi flytja. 

Einar Arnórsson Háttv. flutnm. þessa frumv. (B. J.) hefir ætlast til, að það gengi til allsherjarnefndar, og það er rjett, að frv. á hvergi annarsstaðar heima. En málið er óneitanlega margþætt og margþættara en flm. líklega gerir sjer ljóst. Það verður að vera fleira í þess háttar lögum en tekið er fram í frv., og margt er það í núgildandi lögum, sem þarf að breyta samkvæmt því. Það er eðlilegt, að flm. hafi ekki getað gert frv. betur úr garði, því að hann hefir ekki haft eins mikinn tíma til þess og nauðsynlegt er. Hann hefir ekki haft tíma til að rannsaka önnur lög og sníða frv. sitt eftir því og ganga svo frá því að lokum, að viðunandi sje. Og með fullri virðingu fyrir hv.þm. Dala. (B. J.) verð jeg að efast um, að hann hafi verið fær um það. Jeg held, að það sje á einskis eins manns færi að gera þannig lagað frv. úr garði. Til þess að gera það þarf að athuga og taka tillit til ástandsins í hverri atvinnugrein fyrir sig. Það verður að athuga, hvort heppilegt er að setja mjög ströng skilyrði í einni grein, þótt það eigi við í annari. Jeg er fullviss um það, að þingið hefir nú ekki þeim kröftum á að skipa, sem nauðsynlegir eru til að koma málinu í viðunandi horf á þessu þingi. Það er heldur enginn tími til þess. Og þó að ætti að fara að leita utan þings, þá efast jeg um, að hægt væri að fá hæfa menn á öllum sviðum á svo stuttum tíma, og þó að það væri hægt, þá er líka vafamál, hvort þeir fengju nokkru á orkað fyrir þetta þing. Málið er þannig vaxið, að það þarfnast ítarlegrar rannsóknar og undirbúnings. Það er ekki óhugsandi, að það mætti taka eina og eina atvinnugrein út úr og setja ákvæði um hana. Það er alls ekki óhugsandi, að slíkt yrði nauðsynlegt. Það, sem gera þyrfti, er að fá stjórninni málið til undirbúnings og skora á hana að leggja fyrir næsta þing breytingar á löggjöfinni í þessa átt. Þingið mætti ekki ætlast til, að ráðherrarnir gerðu það sjálfir eða aðstoðarmenn þeirra. Það yrði að heimila stjórninni að taka sjer aðstoð utan sinna vjebanda. Þó að stjórnin og stjórnarráðið kunni að vera mikilvirkt, þá held jeg þó, að þetta mál sje eigi á þeirra færi, þar sem ótal mörg önnur störf kalla að. En alt fyrir það á flm. (B. J.) þakkir skilið fyrir að hafa hreyft málinu; því mundi hafa verið hreyft eigi að síður, þótt hann hefði ekki orðið til þess. Málið hefði áreiðanlega komið fram, þótt í öðru formi hefði verið. En jeg held, að þetta þing geti ekki leitt það til lykta, því að málin hafa dunið svo yfir það úr öllum áttum, að það hefir ærinn starfa fyrir. Jeg álít ekki heldur, að nein hætta geti stafað af því, þótt frv. verði látið bíða eða verði vísað til stjórnarinnar. Mjer er ekki kunnugt um, að von sje á neinum stórkostlegum innflutningi á næstunni. Jeg veit að minsta kosti ekki til þess og tel það ekki líklegt. Náttúrlega er ýmislegt, sem vantar í þetta frv., og er það síst að furða, eins og jeg hefi bent á áður. Og svo jeg nefni dæmi, máli mínu til stuðnings, þá eru engin ákvæði um það, hve nær megi og eigi að vísa manni úr landinu. Slíkt ákvæði hefði þurft að vera. Mjer vitanlega eru að eins 2 ákvæði í núgildandi lögum, sem ákveða, hve nær menn skuli fluttir af landi burt. Það er 17. gr. hegningarlaganna, sem segir, að hafi maður, sem ekki er þegn landsins og hefir eigi verið búsettur síðustu 5 árin í löndum Danakonungs, orðið brotlegur svo sem þar segir, þá skuli hann, þegar hann hefir úttekið refsingu, vera dæmdur til að fara burt úr landinu. Hitt ákvæðið mun vera í fátækralöggjöfinni. Fyrir utan þessi tvö ákvæði er ekkert það í löggjöf okkar, svo að jeg muni í svip, sem heimilar að vísa annara ríkja þegnum af landi burt. Það getur þó verið full ástæða til þess, og almenningsheill getur verið það nauðsynlegt. Það geta t. d. verið upphlaupsmenn og aðrir, sem nauðsynlegt væri að losna við. Í löggjöf annara landa eru líka ákvæði, sem heimila að vísa þess háttar mönnum úr landi. Einnig gætu það verið menn, sem flyttu skaðlegar kenningar, og fleiri tilfelli mætti eflaust finna. Það geta verið skiftar skoðanir um það, hvað langt á að ganga í því, að vísa mönnum úr landi, en þó er sjálfsagt að athuga það, og full ástæða til að setja einhver ákvæði því viðvíkjandi. Þá kem jeg að því, sem stendur um tunguna. Það er að eins talað um, hve nær menn öð1ast rjettinn, en ekki hvernig menn missa hann. Þetta verð jeg að telja galla. Maður getur komið og lýst því yfir, að hann ætli að reka hjer atvinnu um lengri tíma. Þá er ómögulegt annað en taka manninn trúanlegan. Hann byrjar svo á atvinnurekstri sínum á þessum grundvelli. Það stendur ekkert um það, hvernig hann verður vistfastur eða hvort hann verður það. En það er vani að taka þetta fram. Hv. þm. Dala. (B. J.) las upp ákvæðið í dönskum lögum um, hverjir mættu kaupa verðbrjef í kauphöllinni, þar sem tilnefnd eru 5 ár, svo það geta ekki aðrir en þeir, sem eru danskir ríkisborgarar. Það er að þessu leyti spursmál, hvort ekki er of skamt gengið í frv. Þá er það enn eitt mikilsvert atriði, sem hefir gleymst og miklu máli skiftir. Það er ákvæðið um útlend fjelög. Því að hvers virði er ákvæðið um atvinnurjett einstaklinganna, ef ekkert er tekið fram um atvinnurjett fjelaga? - Þeir, sem vilja reka hjer atvinnu, en ekki geta eða vilja uppfylla þau skilyrði, sem sett eru því viðvíkjandi, þeir þurfa ekkert annað en mynda fjelag, og þá er ekkert til fyrirstöðu. Það getur verið auðvelt að setja hjer ákvæði um útlenda einstaklinga, en það verður verra viðfangs að setja líka ákvæði um útlend fjelög. En það verður þó að gera, fyrst af því, að án þess eru ákvæðin um einstaklingana hjegómi einber, og svo af því, að af útlendum auðfjelögum getur okkur stafað meiri hætta en af einum og einum manni. Þess vegna verður að vera hæfilegt ákvæði um þetta efni, þó að ekki verði auðvelt að koma því fyrir. Um tunguna er það að segja, að ákvæðið um hana er ekki fullnægjandi. Jeg á hjer ekki við tímann, því að hann er nógu stuttur, og ef til vill of stuttur. Ákvæðið er þannig, að ef menn hafa ekki lært tunguna fyrir ákveðinn tíma, þá missa menn atvinnurjett sinn. En þetta gildir að eins um þá, sem atvinnurjettinn hafa. Nú er óhætt að gera ráð fyrir, að ekki verði það alt einhleypir menn, sem hingað flytja. Fjölskyldumenn geta fengið hjer atvinnurjett og uppfylt skilyrðin, þótt öll fjölskyldan uppfylli þau ekki. Ef börnin eru ung, þá verða þau að vísu að ganga í skóla og læra þar málið, en konan getur dvalið hjer áfram án þess að læra nokkuð í því. Eins getur verið, að öll börnin sjeu komin yfir skólaskyldualdur, og þá læra þau aldrei málið. Nú - þó einn maður hafi fyrirgert atvinnurjetti sínum, þá hefir hann þá landsvist. Það getur loks verið, að hann þurfi ekki á atvinnurjett að halda, eigi fje eða komist af án þess að reka hjer atvinnu. Í Þessu gengur frv. of skamt, en svo gengur það of langt á öðrum sviðum. Svo jeg nefni dæmi, þá getur t. d. bóndi fengið útl. vinnumann. Það getur verið, að hann læri að bjarga sjer, en hvort hann læri svo mikið, að fullnægjandi þyki, er aftur á móti efasamt. Það er varla að búast við, að honum gefist mikill kostur á að læra íslensku, því að til annars er hann hingað kominn. Þótt jeg hafi gert þessar athugasemdir við frv., þá vil jeg ekki með því segja, að ekki sje sjálfsagt að sinna málinu. Sennilega er ákvæðið um útlenda einstaklinga að sumu leyti of strangt, og býst jeg við, að flm. (B. J.) geti fallist á það. Svo jeg nefni eitt dæmi enn, þá mundi það vera hart fyrir útgerðarm., er rjeði útlendinga á skip sin, að þurfa að borga þeim fátækrastyrk, ef til þess kæmi. Annað mál er það, að ef yrði settur hjer upp iðjurekstur með útlendu verkafólki, þá yrði að búa svo um hnútana, að iðjuhöldur borgaði þá fúlgu, sem það þyrfti með, svo það legðist ekki á landið, ef illa færi. Þótt jeg hafi farið hjer út í einstök atriði og bent á margt, sem mjer þótti ábótavant, þá má enginn skilja það svo, sem jeg sje á móti því, að málið verði tekið til meðferðar og reynt að fara með það á sem bestan hátt. En jeg er hræddur um, að það verði aldrei afgreitt að fullu á þessu þingi, enda álít jeg ekki, að þess sje brýn þörf. - Það er sjálfsagt að vísa málinu til allsherjarnefndar og sjá til, hvað hún gerir við það.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg býst við, að jeg hafi tekið það fullskýrt fram í ræðu minni, að jeg hefði ekkert á móti því, að málið væri tekið til rækilegrar athugunar. Og þegar hv.þm. Dala. (B. J.) talaði við mig, mun jeg ekki hafa tekið því fjarri, að svo yrði gert. En að hann hafi oft talað við mig man jeg ekki eftir og get ekki kannast við. Mig minnir, að hann hafi ekki talað við mig nema einu sinni, enda var ekki ástæða til þess fyrir hv.þm. (B. J.), því jeg tók það skýrt fram, að málið væri of flókið til þess, að stjórnarráðið sæi sjer fært að undirbúa það nægilega nú, með öllum þeim málum öðrum, sem lágu fyrir. Það kann nú að vera, að það megi kalla þetta ónytjungsskap af stjórninni, en okkur fanst við ekki geta gert meira til undirbúnings þessu þingi en við gerðum. Jeg lít á framkvæmdir þessa máls líkt og hv. 2. þm. Árn. (E. A.), að það þurfi talsverðan undirbúning, ekki að eins lögfræðinga, heldur og annara, er til þekkja. Jeg býst ekki við, að það þurfi milliþinganefnd, en hins vegar gæti stjórnin fengið aðstoð fróðra manna, eins og í öðrum málum. Annars verð jeg að segja, að jeg hefði hagað orðum mínum á annan veg og talað minna um einstök atriði málsins, ef hv.þm. Dala. (B. J.) hefði sagt það í byrjun, að þetta væri ekki beint til að segja nákvæmlega, hvað hann ætlaðist til, heldur væri þetta einskonar „prógram“-mál.  (B. J.: Jeg sagði það í fyrstu ræðu minni)  . Það get jeg vel skilið. En hvernig hann hygst að geta skift flokkum um þetta mál með því móti, er mjer ekki ljóst. Og jeg efast um, að hann geti það.

Flm. (Bjarni Jónsson) Mjer tekst auðvitað ekki að skifta flokkum, svo framarlega sem flokkurinn er að eins einn. Jeg hefi heldur aldrei ætlað mjer það. En ef flokkarnir eru tveir, þá er best, að þeir sýni sig. Jeg skal nú ekki fara mikið út í einstakar athugasemdir, sem gerðar hafa verið við frv. - Hv. 2. þm. Árn. (E. A.) hafði margt við það að athuga og taldi því vera ábótavant að ýmsu leyti. Alt mitt svar við því felst í því, hversu lítinn tíma jeg hafði til undirbúnings málinu. Jeg gal ekki setið svo lengi við það, að trygt væri, að ekkert hefði gleymst. Hins vegar ætlaði jeg þingnefndinni að lagfæra það, sem þyrfti, og bjóst við, að hún mundi skifta því í fleiri frv. Um þetta er óþarfi að fjölyrða; jeg vissi, að nefndin mundi gera þetta. Og nú hefi jeg hlustað á háttv. formann nefndarinnar (E. A.), og hefir hann sannfært mig um, að þetta er rjett. Hvað snertir ákvæði 1. gr., þá skil jeg ekki, að þau heimili öðrum að reka hjer atvinnu en til er ætlast. En jeg skal játa, að orðalag greinarinnar er ekki gott, og mundi ef til vill geta útilokað innlend fjelög, en ekki hleypt útlendum fjelögum að. Um ábyrgðina á þurfamannafúlgu, sem talað er um í 5. gr., verð jeg að segja, að jeg tel hana ekki óaðgengilega. Sá, sem flytur verkafólk inn í landið, verður að sjá því fyrir fátækrastyrk, ef það á eigi framfærslusveit hjer, svo að íslenskar sveitarstjórnir þurfi ekki að rekast í því. Skilyrðið um kunnáttu íslenskrar tungu held jeg að sje nægilegt, eins og það er í frv. því þó það standi ekki berum orðum, þá er það eins um konuna og manninn, að hún má ekki reka hjer atvinnu nema hún uppfylli hið setta skilyrði. Nú deyr t. d. kaupmaður, og má þá ekki kona hans nje sonur reka hjer atvinnu að öðrum kosti en þau kunni málið, eins og krafist er. Sje nefndin ekki ánægð með orðalagið, þá má hún gjarnan gera það eins skýrt og hægt er. Jeg hefi ekki með þessu reynt að semja langt frv. eða mismunandi lagabálka, heldur var hitt tilgangur minn, að fá með þessu einskonar yfirlýsingu frá þinginu um, að það vildi nota búsetuna í því skyni, sem ætlast er til með frv. Þetta er aðalatriðið fyrir mjer, og mest um vert, að það komi fram, að þetta eigi að gera, svo menn viti það frá upphafi og gangi þess eigi duldir. Það mundi því alveg nægja mjer, ef nefndin kæmi fram með þingsályktunartillögu, sem mælti svo fyrir. Jeg skal nú ekki fara í deilur við stjórnina um frv. En mjer þótti leiðinlegt, að hún skyldi ekki sjá sjer fært að undirbúa þetta mál og leggja það fram hjer. Hvað viðkemur fullveldisviðurkenningunni, þá hefi jeg aldrei sagt, að þetta væri bein afleiðing hennar, eða að þetta hefði ekki mátt koma fram áður, heldur að nú mætti það ekki dragast lengur. - Jeg vil svo vísa málinu til allsherjarnefndar, og vona, að hún sje mjer sammála um, að frá þinginu þurfi að koma yfirlýsing, bygð á þeim grundvelli, sem lagður er í þessu frv.