Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Ég hef átt tal við frsm. n., og hann hefur tjáð mér, að n. haldi fast við fyrri brtt., en falli frá þeirri síðari.



Við 2. umr. þessa máls flutti meiri hl. fjhn. þá brtt. við þetta frv., 3. gr., að sami persónufrádráttur skyldi vera um allt land. Þetta var fellt með tveggja atkv. meiri hl., og mun stafa af því, að ýmsir þm. sveitakjördæma og aðrir þm. vinveittir sveitunum voru fjarverandi. Tel ég því, að niðurstaða þeirrar atkvgr. sé næsta óglögg mynd af afstöðu hv. dm. til þessa atriðis. Um ýmsa var það og vitanlegt, að þeir töldu alla sanngirni mæla með því, að sami persónufrádráttur væri fyrir allt landið, en hins vegar álitu þeir rétt að sýna nokkurri sveigjanleik í þessu máli vegna hinnar miklu andstöðu, sem vart varð af hálfu kaupstaðaþingmannanna, og vildu því fara þá leið að gera mismuninn sem minnstan, úr því óréttlætið fékkst ekki afnumið með öllu. Hins ber vitanlega að krefjast, að eitt gangi yfir alla þegna þjóðfélagsins og því óréttlæti, sem ríkt hefur undanfar in ár, verði útrýmt. En þetta óréttlæti er tvíþætt, því að með þessu er höggvið í sama knérunn og gert er í launal., þar sem þeir fá lægst launin, er í dreifbýlinu búa, og annað kaupgjald er þar eftir því. –Dæmi eru til þess, að 9 króna mismunur er á dagkaupi vegavinnumanna í sömu gryfjunni, eftir því úr hvaða byggðarlagi þeir eru. Hér á að halda áfram með sama óréttlætið. Þá má og nefna framleiðendur á bæjarlandi Reykjavíkur og þá, sem búa svo nærri Reykjavíkurmarkaðinum, að þeir sleppa bæði við ýmsan tilkostnað, sem aðrir þurfa að greiða, og fá auk þess miklu hærra verð fyrir vöru sína. Samkv. þessari samþykkt hv. d. á enn að verðlauna þá með hærri persónufrádrætti en aðra landsmenn. Þannig myndast tvöföld skrúfa, sem sogar fólkið úr dreifbýlinu í þéttbýlið. Fyrst lægri laun og lægri persónufrádráttur í sveitum, og á hinn bóginn hærri laun og hærri frádráttur í Reykjavík. Enda er því ekki að leyna, hver árangurinn er orðinn af þessari stefnu. Það er stöðugur fólksstraumur til kaupstaðanna. Þar eru gerðar hærri kröfur um lífsþægindi. Af því leiðir hærra kaupgjald. Af því stafar svo aukin dýrtíð. En til þess að mæta henni þarf svo enn hærra kaup, og svo einnig til að mæta því atvinnuleysi, sem af þessum fólksflutningum stafar. Þessi þróun er stórháskaleg, og við henni þarf að stemma stigu. Við flm. þessarar till. teljum það ekki aðeins nauðsynlegt vegna dreifbýlisins að jafna þetta, heldur einnig, og ekki síður, vegna þéttbýlisins, svo unnt sé að sporna þar á móti hinni óeðlilegu fólksfjölgun í lengstu lög. En ef þessu verður haldið áfram þangað til stríðinu lýkur, að fólkið safnist úr sveitunum í þéttbýlið, þá verður hrunið því meira og erfiðleikarnir því geysilegri. Sami meiri hl. fjhn. flytur nú till. um þetta efni á þskj. 342. Þessi brtt. okkar miðar að því að gera mismuninn minni. Það er gott að reyna að jafna þetta eitthvað, þótt ekki fáist fullt réttlæti í þetta sinn. Það eru, eins og ég vék að, þeir hv. þm. A.-Sk. (JÍv) og hv. 3. landsk. þm. (StSt), sem flytja þessa brtt. ásamt mér. Við höfum orðið að ganga nokkuð til móts við þá, sem vilja halda misréttinum áfram, og leggjum því nú til, að 100 kr. mismunur sé á frádrætti fyrir börn, en hins vegar sé hann hinn sami alls staðar fyrir fullorðna. Þetta mál var svo ýtarlega rætt við 2. umr. hér í d., enda þótt fáir væru þá viðstaddir, að ég sé ekki ástæðu til að fara um þetta fleiri orðum og læt því þessa greinargerð nægja að svo stöddu.

Frsm. (Skúli Guðmundsson) : Í 4. gr. frv., a-lið, eru ákvæði um umreikning, þ. e. um lækkun tekna áður en skattur er lagður á. Mér var bent á það af hv. 1. þm. N.-M. (PZ), sem á sæti í Ed., en auk þess á sæti í ríkisskattanefnd, að gera þyrfti breyt. á þessari gr. Ég leyfi mér því að bera fram skrifl. brtt. um þetta atriði í samræmi við þessa ábendingu hans. Þessi brtt. er um það, að umreikningurinn nái aðeins til þeirra manna, sem eru búsettir hér. Í 2. gr. skattalaganna er sér staklega rætt um þá, sem ekki eru hér heimilisfastir, en eiga hér eignir eða hafa tekjur, en í 6. gr. er skattgjald þeirra ákveðið. Þá má og geta þess, að erlendir einstaklingar, sem þannig er ástatt um, njóta ekki persónufrádráttar samkv. 12. gr. l. Af þessu er augljóst, að aðrar reglur gilda nú um þá, sem ekki eru búsettir hér. Tel ég því rétt að halda þeim aðilum, sem ég hef hér minnzt á, utan við þann umreikning á tekjum, sem gert er ráð fyrir í upphafi 4. gr. frv. Þessi brtt. mín við a-lið 4. gr. frv. er þannig: Á eftir orðunum „tekjuskattur einstaklinga“ í upphafi a-liðar (55. gr.) komi: heimilisfastra hér á landi. - Ég er sammála hv. 1. þm. N.-M. um það, að rétt sé að gera þessa breyt. hér í Þessari hv. d., áður en frv. fer til Ed., svo ekki þurfi að senda það oftar á milli deilda. Að lokum vil ég svo afhenda forseta till. með ósk um, að hann leiti afbrigða fyrir hana.

Forseti (JörB) : Mér hefur borizt sú skrifl. brtt., sem hv. þm. V.- Húnv. boðaði og las upp, og leita ég samkv. ósk hans afbrigða um hana.



Við hv. 7. landsk. þm. (GÞ) eigum hér sameiginlega brtt. á þskj. 338, þar sem farið er fram á það, að fé nýbyggingarsjóðanna megi vera í innieignum útgerðarmanna á biðreikningi sterlingspunda. Það er svo um þetta frv., að það eru ekki margir ánægðir með það. En hér er talið, að samkomulag sé á milli flokkanna um lausn þessara mála, og tjáir vitanlega ekki að halda uppi ádeilum á þetta frv. Og rétt er það, að þess er aldrei að vænta, að hver geti fengið sitt, þegar menn með svo ólík sjónarmið eiga að sættast. Þessi litla brtt. okkar ber vott um, að við flm. gerum ekki ágreining um aðalefni frv., en tökum aðeins þetta eina atriði út úr. En ástæðan er sú, að ákvæðin um nýbyggingarsjóðina eru þau furðulegustu í þessu frv., en auk þess algert nýmæli í þessum efnum. Ef það væri venja útgerðarmanna að hlaupa burt frá rekstrinum, þegar illa lætur í ári eða á móti blæs, en rísa svo upp eins og gorkúlur á haug, þegar betur árar, þá mætti segja, að ekki væri óskiljanlegt, þótt fram kæmi lagaboð í líkingu við ákvæði þessa frv. um nýbyggingarsjóðina. En nú er það hins vegar á allra vitorði, að útgerðarmenn héldu út hvernig sem áraði, og það meira að segja eftir að þeir höfðu tapað öllu. Þegar þessi reynsla er að baki, má það kallast alveg furðulegt að mínu áliti, að Alþingi fari að stimpla þessa menn með svona ákvæðum. Sú ásökun, sem felst í þessu, er í senn furðuleg og ómakleg. Og það er eins móðgandi og ókurteist og það er óheppilegt og ósanngjarnt að vera alltaf að skyrpa framan í þá menn, sem standa fyrir jafnþýðingarmiklum og umfangsmiklum framkvæmdum fyrir þjóðféfagsheildina. Nú höfum við hv. meðflm. minn ekki séð okkur fært eða viljað hrófla við neinum aðalatriðum máls, sem samkomulag er orðið um milli flokka. En þegar menn hafa sætt sig við stofnun nýbyggingarsjóðs með þeirri stórkostlegu móðgun, sem útgerðarmönnum er þar sýnd, fullkomnu vantrausti á því, að þeir fari vel og hyggilega með eigið fé, finnst okkur ekki hæfa að bæta þar á ofan óþörfu tjóni, sem fyrirtæki þeirra hlytu að bíða af því, ef mikill hluti af útflutningsverðmætum þeirra er látinn frjósa inni á biðreikningum, þvert ofan í eldri lög, og þau mega ekki nota það fé í nýbyggingarsjóð, heldur verða að taka annað fé, líklega að láni, til að leggja í nýbyggingarsjóð, sem svo verður kannske álíka arðlítill og pundin á biðreikningunum eru nú. Þegar svo langt er komið, að hið opinbera beinlínis gerir mönnum að skyldu að eiga eignir sínar arðlitlar erlendis, er ekki hægt að krefjast þess með nokkurri sanngirni, að þau leggi einnig fyrir stórupphæðir innan lands allt að því vaxtalausar. Það væri mjög freistandi að rekja þetta mál allt til rótar. Það er vafalaust flestum í fersku minni, að 10–11 ár eru liðin, síðan það var viðurkennt, að útgerðarfélögin væru farin að tapa á rekstrinum, og að tapið hélt stöðugt áfram. Menn, sem höfðu horn í síðu þeirra, sögðu, að tapið stafaði af óreiðu. Réttsýnni menn vissu, að ástæðurnar voru margar og allt aðrar og að álögur hins opinbera á fyrirtækjunum voru of þungar til þess, að þau fengju undir risið. Rannsóknir voru gerðar, niðurstöðurnar lagðar fyrir Alþingi, en það hafðist ekki að. Þannig stóð, unz af því hafði leitt dvínandi framleiðslu, rýrnandi opinberar tekjur af sjávarafurðum og sköttum á útgerðarfyrirtækjum, stórfellt atvinnuleysi og vá fyrir dyrum hjá miklum hluta þjóðarinnar. Þá raknaði Alþingi við og vildi veita útgerðinni fríðindi í sárabætur. Þau voru fólgin í eins konar skattfrelsi, þannig að af hugsanlegum gróða næstu 5 ára mættu útgerðarfélögin bæta sér tap síðastl. áratugs án þess að gjalda af því skatt. Bæði ég og aðrir töldu þetta einskisvert, nema árferði batnaði. Það eru lítil fríðindi að gefa þeim eftir skatt, sem engar skatttekjur eiga. Á hinn bóginn var von um hagnað, ef árferði og markaður batnaði. Og svo varð. Útkoma s. 1. árs varð stórkostlegur hagsmunarekstur. En hvernig brást Alþingi þá við? Mér virtist sem hagnaður útgerðarinnar væri talinn einhver mesti háski, sem hér hefði steðjað að. Hún var bara farin að græða! Það varð náttúrlega að taka þessi fríðindi af henni strax, svo að þau kæmu henni ekki að gagni. - Slík aðferð mundi hvergi standast fyrir dómstólum. Ef manni væru ákveðin eftirlaun eða slysabætur og Alþingi afnæmi þær greiðslur með lögum, væru það auðsæ svik og lögbrot. Eins er þetta í hlutarins eðli. - En afnám þessara fríðinda er þegar ákveðið, og þýðir ekki um að tala. Aðeins viljum við, sem stöndum að brtt., koma í veg fyrir, að ákvæðunum um nýbyggingarsjóð geti orðið misbeitt þannig, að fyrirtæki, sem á hundruð þúsunda erlendis, sé neytt til að taka stórlán innan lands og e. t. v. verði því komið í kröggur og jafnvel gert gjaldþrota á svo sem 10 þús. kr. víxli, af því að lánsstofnanir fást ekki til að yfirfæra þá upphæð. Mörg slík dæmi mætti hugsa sér. Þó að lánsstofnanir fáist e. t. v. ekki til að lána út á innieignir á biðreikningum, má yfirleitt telja þær sæmilega örugga eign. Þess vegna skil ég ekki, að ríkið geti haft verulega á móti því að leyfa, að mikill hluti af fé nýbyggingarsjóða sé þar geymdur. Ég veit ekki betur en óhjákvæmilegt sé að fá skip til endurnýjunar flotanum byggð erlendis og þá hvergi fremur en í Englandi, þegar að því kemur, að það verður hægt. Hví þarf þá að geyma fé til þeirra hluta í arðlausum sjóði hér heima, meðan annað fé verður að liggja á biðreikningum í Englandi? Við teljum nokkurn veginn útlátalaust að breyta þessu atriði, en það getur haft stórkostlega þýðingu fyrir útgerðina og gert margt viðráðanlegra en ella mundi fyrir útgerðarmenn.



Herra forseti! Hv. flokksbróðir minn, 1. landsk. (BrB), flutti brtt. á þskj. 202 við þetta frv., þegar það var til umr. í Ed. Þessar brtt. fjölluðu m. a. um frádrátt útgerðarfyrirtækja og um hærri persónufrádrátt en frv. tiltekur. Eins og fram kom í umr., voru samtök með stjfl. um, að þær fengju engan byr. Af þessum ástæðum og fleiri og endurteknum yfirlýsingum ýmissa þjóðstjórnarmanna leiðir það, að ég þykist ekki þurfa að bera hér fram um sinn brtt. í sömu átt. Þá liggur fyrir sú brtt. á þskj. 342, að persónufrádráttur sé jafn alls staðar á landinu, og er hann nokkuð . rífkaður. Tel ég þessa brtt. standa til bóta. Ég álít, að verðlagsmunur Reykjavíkur og ýmissa staða á landinu hafi mjög breytzt hin síðari ár og að víða annars staðar sé orðið jafndýrt að lifa og í Reykjavík, ef miðað er við allar aðstæður. Fæði og leiga er að vísu ódýrara í sveitum, en aðbúnaður allur er þar þó miklu lakari en í kaupstöðunum. Það væri ástæða til að minnast á harmatölur hv. 5. þm. Reykv. (SK) um ástand útgerðarinnar, ekki aðeins fyrir stríð, eins og mætti að nokkru til sanns vegar færa, heldur um „fjárkröggur“ Þeirra núna og undanfarin missiri. Kvartanir yfir erfiðleikum útgerðarinnar ná ekki neinni átt. Milljónir á milljónir ofan hafa verið gefnar útgerðarmönnum með því að halda gengi krónunnar í óeðlilegu hlutfalli við ensk pund, eingöngu fyrir ráðríki og til hagnaðar lítilli klíku í ríkisstj. og í kringum hana. Milljónirnar, sem fáein fyrirtæki hafa fengið að raka saman, verða aðrar stéttir að borga beint og óbeint, þótt síðar verði, - líklega verður það einkum verkamanna- og millistéttin, sem fær að blæða. Ég mun greiða brtt. á þskj. 342 atkvæði og frv. í heild sakir þeirrar takmörkunar, sem það gerir á skattfrelsi stórfyrirtækja, þótt tillögur okkar sósíalista hafi verið ofurliði bornar af þjóðstjórnarþm.

Fram. (Skúli Guðmundsson) : Ég ætla ekki að eyða löngum tíma til að svara hv. 5. þm. Reykv. út af píslarsögu hans. Mér skildist á honum, að hann telji þetta frv. freklega móðgun við útgerðarmennina. En ég held, að ekki sé hægt að segja, að sérlega illa sé með þá farið eða atvinnuveg þeirra í frv. Það vita allir, hvað sem hv. þm. segir, að vandræði þeirra stöfuðu ekki af opinberum álögum, heldur fyrst og fremst af aflatregðu og markaðstapi. Á Alþingi 1938 voru sett sérstök lög um skattgreiðslu útgerðarfyrirtækja, þar sem opinber gjöld þeirra voru mjög takmörkuð og leyft að draga frá skatttekjum tap fyrri ára, en auk þess 90% af því fé, sem lagt væri í varasjóð. Skyldi það vera skattfrjálst. Ári síðar var svo breytt gengi krónunnar, eingöngu með hag útgerðarmanna fyrir augum. Þessar ráðstafanir voru nauðsynlegar þá. En nú hefur orðið sú breyting á, sem öllum er kunn, að útgerðarfyrirtækin hafa grætt stórfé, meira en dæmi eru til. Mér skildist hv. 5. þm. Reykv. telja, að útgerðarmenn hefðu þrátt fyrir það átt að hafa 90% af tekjum sínum skattfrjálst. Það sama kom fram hjá einum hv. flokksbræðra hans við 2. umr. málsins. En ég held, að ekki sé hægt að halda því fram, að útgerðarmönnum sé íþyngt um of með þessu frv., ef að lögum verður. Og ekki er það móðgun, þótt hið opinbera láti sig einhverju skipta varðveizlu og notkun þess fjár, sem skattfrelsi er veitt fyrir, enda eru þau ákvæði til þess eins að tryggja, að hlunnindin komi atvinnurekstrinum að fullum notum, hvort sem er til nýbygginga eða annarra nauðsynja útvegsins. Út af því, sem hv. þm. (SK) sagði um innistæður á biðreikningum og nýbyggingarsjóð, vil ég benda á, að ekki voru sett lög um það fyrr en í jan. 1941, að útgerðarmenn yrðu að geyma nokkuð af andvirði aflans á biðreikningum, en hér er verið að ræða um meðferð gróðans frá árinu 1940, meðan menn fengu yfirfærðan hingað heim allan sinn erlenda gjaldeyri. Það lá samkv. því beinast við að leyfa ekki, að neitt af fé nýbyggingarsjóðs mætti vera á biðreikningum. Hins vegar vildi fjhn. leyfa það um verulegan hluta nýbyggingarsjóðs, eins og menn vita. Nú hefur hv. 5. þm. Reykv. ásamt fleirum lagt til, að allt fé nýbyggingarsjóðs megi vera á biðreikningum. Engin ástæða virðist til þess. Hins vegar get ég fyrir mitt leyti fallizt á brtt. hv. þm. Borgf. um, að 3/5 nýbyggingarsjóðs megi vera á biðreikningum, og sé hvorki réttlætiskröfu né fyrirsjáanlega þörf á að ganga lengra í þá átt. Ég held, að ekki sé hægt að segja, að útgerðinni sé íþyngt með þessum skattal. Tekjur hennar eru nú meiri en nokkru sinni áður, og hafa aldrei orðið slíkar tekjur af nokkrum atvinnurekstri hér á landi fram að þessu. Ríkissjóði er hins vegar þörf á miklum tekjum, bæði til að lækka skuldir og til að standa straum af ýmsum nauðsynlegum framkvæmdum. Því er ekki rétt að láta þetta tækifæri hjá líða, án þess að nota það til þess að ná nokkru meiri tekjum í ríkissjóð. en hægt hefur verið áður. En allar fullyrðingar hv. 5. þm. Reykv. um það, að útgerðin sé hart leikin, eru algerlega út í bláinn.



Ég gerði ekki ráð fyrir því, að fram mundi fara langar umr. við þetta tækifæri, og hefði ég ekki orðið til að lengja umr., ef ekki hefði komið fram í ræðu hv. þm. V.-Húnv. tilefnislaus, og ég vil segja ósvífin, rangfærsla á orðum hv. 5. þm. Reykv., sem hann vildi einnig sýnilega yfirfæra á mig. Hv. þm. V.-Húnv. sagði, að hv. 5. þm. Reykv. og einn flokksbróðir hans hefðu haldið því fram við 2. umr., að l. um skattfrelsi útgerðarfélaganna frá 1938 ættu að gilda óbreytt áfram. Þetta er rangt. Ég veit ekki til, að nokkur þm. hafi haldið því fram; að þessi 1. ættu að gilda áfram. Annað mál er það, hvort sanngjarnt sé, að afnám þessara umræddu 1. sé látið verka aftur fyrir sig. Viðvíkjandi umr., sem fram hafa farið um fé það, er útgerðarmenn eiga á biðreikningi, verð ég að segja það, að mér þykir nokkurt ósamræmi í því, að þeir mennirnir, sem vilja draga sem mest úr því, að útgerðarfél. megi eiga nýbyggingarsjóði á biðreikningi, komu hér nýlega fram með frv. um það, að stofnaður yrði gjaldeyrisvarasjóður í enskum pundum og ætti að geymast í Englandi til tryggingar fyrir gjaldeyrisverzlun landsins í framtíðinni.

Frsm. (Skúli Guðmundsson) : Ég verð að gera stutta aths. Ég var áðan að tala um hinar miklu tekjur útgerðarinnar árið 1940, fyrst og fremst. Í ræðu hv. þm. A.-Húnv. við 2. umr. þessa máls og eins í fjhn. kom það fram, að hann taldi ekki rétt að láta 1. um afnám skattfrelsisins verka aftur fyrir sig, sem hann kallar svo, þ. e. láta afnámið ná einnig til teknanna frá s. l. ári. Hann sagði þó í n. og hér í hv. d., að öðru máli væri að gegna um stríðsgróðaskattinn. En ef 1. væru ekki látin verka aftur fyrir. sig, lá væri ekki hægt að leggja þann skatt á meira en 10% af tekjunum, því að félögin hafa 90% skattfrjáls. Ég kannast því alls ekki við að hafa rangfært orð eða skrif hv. þm. A.-Húnv. né samflokksmanns hans, hv. 5. þm. Reyk.



Það, sem hv. þm. V.-Húnv. sagði nú, er alveg rétt að öðru leyti en því, að ólíkt er að leggja á nýjan skatt og að taka hlutaðeigandi félög undir tekjuskatt. En það bætir ekki úr þeim ósannindum þessa þm., að við hv. 5. þm. Reykv. höfum sagt, að 1. um skattfrelsi útgerðarfyrirtækjanna ættu að standa áfram, en þessu hélt hv. þm. fram áðan.



Við 2. umr. um frv. til l. um iðnlánasjóðsgjald var nokkuð farið út í það af hv. þm. V.-Húnv., að hann óskaði eftir því, að þetta mál allt væri athugað betur, og taldi, að það þyrfti að gera nokkrar breyt. á þessum frumv. Og höfum við nokkrir úr iðnn., sem saman náðum, - hv. þm. Mýr. var veikur og hv. 6. þm. Reykv. náðist ekki til -, hv. 1. þm. Skagf., hv. 8. landsk. og ég, borið fram brtt. á þskj. 308, sem fer fram á það, að iðnlánasjóði sé veitt heimild til að gefa út handhafavaxtabréf, og megi hann jafnan hafa í umferð bréf, sem nema að nafnverði allt að tvöföldum þeim höfuðstól, sem hann hefur á hverjum tíma. Þetta álitum við, að ætti að vera til bóta, þannig að það yrði til þess, að meira fé væri í umferð en ella. Hitt atriðið, hvort ætti að gera upp á milli þeirra iðnfyrirtækja, sem unnu úr íslenzku hráefni eingöngu, og annarra iðnfyrirtækja um að þau sleppi við þetta gjald frá framleiðendunum, þá fannst okkur, að það skipti svo litlu máli, þar sem iðnlánasjóðsgjaldið af öllu landinu mundi nema um 25 þús. kr., og því kom okkur saman um að halda okkur við frv. að öðru leyti en því, sem brtt. okkar á þskj. 308 segir til um.



Ég sé, að hv. þm. A.-Sk. er ekki staddur hér í hv. d., - en ég gerði ráð fyrir, að hann gerði grein fyrir brtt., sem við flytjum við frv. um iðnlánasjóð á þskj. 328. Eins og ég hef sagt áður, tel ég ákaflega hæpið, að það svari kostnaði að leggja sérstakt gjald á fullunnar innfluttar iðnaðarvörur, þar sem það nemur ekki nema 25 þús. kr. Við leggjum því til, að ríkissjóðsgjaldið verði hækkað um 25 þús. kr., eða úr 40 þús. kr. í 65 þús. kr. á ári. En iðnlánasjóðsgjald samkvæmt sérstökum l. verði ekki tekið, þ. e. að það verði fellt niður, sem er b-liður úr 1. gr . Nú er nýbúið að setja tollskrána, þar sem sett eru saman í eina heild öll aðflutningsgjöld, og mundi það valda aukinni fyrirhöfn við alla innheimtu, ef farið er að bæta ofan á mörgum vörutegundum og sérstöku gjaldi. Við flm. teljum ekki borga sig eða rétt, nema brýna nauðsyn beri til, að leggja svo mikla vinnu í þetta fyrir svo litla upphæð, heldur væri betra að hækka ríkissjóðsframlagið sem því nemur. Með brtt. okkar mundi falla niður iðnlánasjóðsgjaldið frá iðju- og iðnfyrirtækjunum til iðnlánasjóðs, sem er ætlazt til, að verði 1/4% af greiddum vinnulaunum. Við teljum sérstaklega óeðlilegt að leggja slíkt gjald á þau fyrirtæki, sem vinna úr innlendu efni, en mörg þeirra hafa ekki notið lána úr iðnlánasjóði og ekki líkur til, að svo verði fyrst um sinn, þar sem gert er ráð fyrir að veita lán aðallega til smærri iðnfyrirtækja.

Frsm. (Emil Jónsson) : Ég álít, að það sé aðalatriðið, að sjóðurinn fái þetta fé, en ekki, hvort hann fær það á þennan hátt eða hinn. Og mætti út frá því sjónarmiði segja, að það mætti nokkuð einu gilda, hvort brtt. hv. þm. V.-Húnv. og hv. þm. A.-Sk. eða frv. yrði samþ. í núverandi mynd. Fjárhagslega fyrir sjóðinn skiptir það engu máli, hvort brtt. verður samþ. eða frv. eins og það er. Ég teldi þó rétt, að samþ. yrði frv. eins og það er, því ég vildi ekki, að þetta hefði í för með sér aukin útgjöld fyrir ríkissjóð og honum yrði ofþyngt með iðnlánasjóðsgjaldinu, m. a. vegna þess, að ef harðnaði í ári, yrði þetta skert, en sjóðurinn ekki þess megnugur að verða af því 1/4% gjaldi, sem honum ber að taka nú. Ég býst ekki við, að þörf sé að vera að bera kvíðboga fyrir innheimtunni á þessu gjaldi. Ég hef talað við hæstv. fjmrh., og hann taldi, að þessi innheimtuaðferð fyrir iðnlánasjóð hefði ekki mikil óþægindi í för með sér. Hvað því viðvíkur að fella niður algerlega það gjald, sem iðnfyrirtækin greiða af frjálsum vilja, þá álít ég, að þar sé verið að slá á útrétta hönd þeirra. hetta ¼% gjald af greiddum vinnulaunum er kannske ekki ákaflega mikilvægt atriði fyrir iðnlánasjóðinn. En er rétt að slá á þessa útréttu hönd framleiðenda vegna þess, að einstakir þeirra hafa ekki fengið lán úr iðnlánasjóði? Mér finnst þetta of þröngt sjónarmið. En aðalatriðið er, að sjóðurinn fái þetta fé til umráða til þess að geta styrkt þau félög, sem þurfa mikið á lánum að halda. Hvernig sem fer um brtt. þeirra hv. þm. V.-Húnv. og hv. þm. A.-Sk., sem ég er á móti að verði samþ., þá vænti ég fastlega, að ákvæði frv. um að gefa út handhafavaxtabréf verði samþ., því ég hygg, að enginn ágreiningur sé um það.



Þessi brtt. á þskj. 328, frá hv. þm. V.-Húnv. og mér, felur það í sér að fella niður ½% gjaldið af innfluttum vörum, en að ríkissjóðsframlag komi í þess stað. Hv. þm. V.-Húnv. hefur lýst þessari brtt. okkar, og hef ég þess vegna litlu við það að bæta. En brtt. byggist á því, að það sé heppilegast, að tollalöggjöfin sé sem einföldust. Nú er nýbúið að setja lög um tollskrá, og á öll tollheimta að verða einfaldari í framkvæmd en áður, og ég álít, að tollarnir eigi að vera aðeins tvenns konar, verðtollur og vörumagnstollur, og þar við látið sitja. En nú þegar eru komin þessu til viðbótar viðskiptagjald ½%, innflutningsgjald ½%, og gjald til rafmagnseftirlits ríkisins, og gerir þetta tollalöggjöfina erfiðari í framkvæmd. Það má segja, að innflutningsleyfisgjaldið og viðskiptagjaldið sé vegna sérstaks ástands og falli niður, ef það ástand breytist, en ef iðnlánasjóðsgjaldið er sett, helzt það áfram. Hvað það snertir að slá á útrétta hönd iðnrekenda um tillagið til iðnlánasjóðs, þá er þeim það vitanlega heimilt að leggja það fram af frjálsum vilja, hvort sem það er lögákveðið eða ekki. En ég tel ákaflega hætt við, að þótt í byrjun mætti líta á þetta gjald sem framlag frá iðnrekendunum sjálfum, þá mundi það fljótlega færast yfir á neytendur varanna, og yrði framlagið þá orðið neyzluskattur. Ég álít rétt, að iðnlánasjóði sé veitt heimild til þess að gefa út handhafavaxtabréf eins og brtt. á þskj. 308, sem þrír hv. þm. bera fram, fer fram á. Iðnlánasjóður getur þá starfað meira að því að veita hagkvæm lán, ef hann fær aukið lánsfé.



Það er ekki ný bóla, þó að Alþfl. víki frá sínum stefnumálum. Það er nú farið að ganga svo langt, að Alþfl. finnst það ekki nægja að hafa verndartollana, heldur á nú að fara að bæta nýjum neyzluskatti við allt, sem fyrir er af slíku tagi. Ég er andvígur þeim frv., sem komið hafa fram um þetta efni. Ég álít, að mörg af íslenzku iðnfyrirtækjunum séu aðeins gróðafyrirtæki á kostnað neytendanna í landinu. Hefði það ekki verið nær fyrir hv. flm., ef hann þá vill vera trúr stefnu flokks sins, að leggja til, að skattur verði lagður á framleiðendurna sjálfa, nema því aðeins, að flm. hafi sérstakan áhuga fyrir að koma á fót slíkum fyrirtækjum, sem mest eru til þess að gefa mönnum tækifæri til að auðga sjálfa sig? Slík fyrirtæki, sem okra á framleiðsluvöru sinni vegna þess að innflutningur er bannaður, eru hér á landi í tugatali. hað er hin mesta óhæfa að fara nú að búa til nýjan neyzluskatt á neytendurna og lofa þessum gróðamönnum að okra á almenningi. Ég mun greiða atkv. gegn þessum frv.

Frsm. (Emil Jónsson) : Hv. þm. A.-Sk. taldi, að það ætti í raun og veru ekki að vera nema tveir tollar, helzt aðeins verðtollur og vörumagnstollur, og tollalöggjöfin ætti að vera sem einföldust. En svo taldi hann upp mörg önnur gjöld, sem mér skildist, að ættu rétt á sér, svo sem innflutningsleyfisgjald, viðskiptagjald og gjald vegna rafmagnseftirlits. Finnst mér, að ef fært þykir að hafa t. d. þetta gjald til rafmagnseftirlits, þá sé það sýnu nær, að leyft væri að innheimta þetta gjald fyrir iðnlánasjóð. Og ég sé ekki, að það ruglaði neitt við innheimtuna, þótt það væri lagt á. En það er ekki hægt að neita því, að með því að leyfa ekki þetta gjald er verið að slá á framrétta hönd iðnrekenda, því að enda þótt þeim sé það í sjálfsvald sett að leggja fram þetta gjald, þá hlýtur hver og einn að sjá það, að þeir gera það því aðeins, að allir leggi fé fram. Hvað það snertir, að þetta sé neyzluskattur, þá er það ekki rétt. Þetta fé á að renna til iðnlánasjóðs til þess að létta undir með fyrirtækjum með hagkvæmari lán, og það, sem það kostaði þá í útlögðum peningum, mundu þeir vinna aftur 1 hagkvæmari lánum.



Þessi rök, sem hv. þm. kom fram með, eru ekki slök. Að það ætti að verða til þess að lækka vöruverð, ef t. d. þetta gjald væri hækkað úr ¼% upp í 50%, sér hver maður; að hverju stefndi, en þó að hækkunin sé ekki nema ¼%, þá er stefnan sú sama. Það er alveg rétt hjá hv. þm. A.-Sk., að þetta er neyzluskattur, sem eykur dýrtíðina, og það er alltaf svo, að þegar búið er að rétta skrattanum litla fingurinn, vill hann taka alla höndina, og svo mun einnig verða hér. Það sér hver maður, hvað liggur á bak við þetta. Hér er um að ræða óréttláta og óheilbrigða stefnu, þar sem verið er að skattleggja neytendur ofan á allar aðrar búsifjar, sem þeir verða fyrir af hinum ýmsu ísl. iðnfyrirtækjum.

Jón Ívarsson Hv. 6. landsk. sagði, að ég hefði játað, að nú þegar væru komnir á margs konar tollar. Þetta er rétt. Hann vildi draga það út úr orðum mínum, að fyrst svo væri, þá væri rétt að bæta fleiri tollum við. En ég nefndi þessi gjöld til að benda á, að þetta væri óheppilegt. Ég benti á, að a. m. k. tvö af þessum gjöldum, viðskiptagjald og innflutningsleyfisgjald, væru miðuð við það sérstaka ástand, sem nú væri, en þetta nýja gjald, á aftur á móti að standa áfram, og er það í samræmi við það, sem ég hélt fram, að óheppilegt sé að bæta við fleiri gjöldum, sem innheimt væru á sama grundvelli. Í sjálfu sér ættu að vera þessir tveir tekjustofnar, verðtollur og vörumagnstollur, en ekki fleiri tollar, og tel ég því mjög óheppilegt, ef ætti að bæta við, þó að ekki væri nema ½–1% aukaverðtolli, enda þótt tilgangurinn sé góður. Stefna þessi er óheppileg, einkum vegna framkvæmdar tollheimtunnar. Önnur atriði, sem hann minntist á, þarf ég ekki að fara nánar út í, en vil aðeins geta þess, að ég álít till. um að gefa út handhafavaxtabréf heppilega til þess að sjóðurinn geti betur náð tilgangi sínum en verið hefur.



Ég hef lagt hér fram nokkrar brtt. við þetta frv., sem ég tel vera til samræmis við það, sem ákveðið er í 1. um húsmæðrafræðslu í sveitum. Mér virðist, að sem mest jafnrétti eigi að vera þar á milli, eftir því sem aðstaða er til á báðum stöðum. Fyrsta brtt. við frv. er við 8. gr. 3. málsl., að . í stað kr. 440.00 fyrir hvern nemanda umfram 15 fyrstu komi kr. 200.00. Það skal tekið fram, að í löggjöfinni um húsmæðrafræðslu í sveitum landsins er ákveðið, að þetta séu kr. 400.00, en þess ber að gæta, að þar er eingöngu. um heimavistarskóla að ræða. Engar stúlkur geta sótt þessa skóla nema með því að vera burtu frá heimilunum og kosta sig þannig að öllu leyti til heimavistar, meðan þær dvelja í skólunum. Í kaupstöðum er viðhorfið allt annað. Þar verða skólarnir fjölmennari, og þær, sem þurfa að sækja þá, geta sótt þá undantekningarlaust frá heimilum sínum og hafa þar af leiðandi allt annan kostnað af skóladvölinni. Auk þess er það sjáanlegt, að vegna fjölmennisins fengju kaupstaðaskólarnir allt annan styrk heldur en sveitaskólarnir með því að fá jafnhátt fyrir hvern nemanda. Aðstöðumunurinn er svo mikill, að það verður vitanlega að taka tillit til hans. Næsta brtt. við sömu grein, b-liður, er, að í lok greinarinnar falli niður: „Óheimilt er að taka kennslugjald“. Það er ekki í lögunum um húsmæðrafræðslu í sveitum landsins, að hún skuli vera ókeypis, og skil ég ekki, að hún eigi frekar að vera ókeypis í kaupstöðum, þar sem þeir eiga á allan hátt að fá hana ódýrari og eiga betra með að greiða kennslugjald. Ég sé ekkert athugavert við það, þó að kennslugjald sé tekið. Þó það yrði ekki mikið, þá munaði dálítið um það til þess að létta undir rekstri skólans. Önnur brtt. mín er við 9. gr., að í stað niðurlags greinarinnar, sem hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Fræðslumálastjórnin úrskurðar um heimavistargjald, eftir tillögum skólanefndar“ komi: Heimavistargjald má þó aldrei taka. hærra en 45.00 kr. á nemanda fyrir skólaárið. - Ef heimavist væri við þessa skóla í kaupstöðunum, þá er þarna veitt miklu rýmri heimild til að taka gjald fyrir hana heldur en í lögunum um húsmæðrafræðslu í sveitum, þar sem það er ákveðið, hvað megi taka hátt heimavistargjald fyrir skólaárið þar. Ég vil leggja það til, að hér sé sett sama ákvæðið sem er í lögunum um húsmæðrafræðslu í sveitum, að heimavistargjald megi aldrei vera meira en 45.00 kr. á ári. Það virðist ekki nein ástæða til þess að hafa hérna annað ákvæði í þessu efni. Loks er 3. brtt. mín. Hún er við 10. gr. um það, að fyrri málsgr. greinarinnar falli niður. Hún er á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Nú er húsmæðraskóli rekinn í leiguhúsnæði, og greiðir ríkissjóður þá árlega hálfa húsaleiga, enda samþykki fræðslumálastjórnin húsnæði og leigumála.“ Þessi heimild um að taka húsnæði á leigu í sveitum til þess að reka heimavistarskóla er ekki í lögunum um húsmæðrafræðslu í sveitum landsins. Það gæti verið varhugavert, að hver sem væri mætti taka hús á leigu til þess að reka þessa skóla, sem njóta jafnríkulegs styrks og hér um ræðir. Ég sé ekki, að frekar sé ástæða til að hafa þessa heimild heldur en talið hefur verið í lögunum um húsmæðrafræðslu í sveitum. Allar þessar till. eru miðaðar við það að koma á meira samræmi milli húsmæðrafræðslu í kaupstöðum og sveitum. Það er í alla staði eðlilegt að gæta þess að hafa sem mest jafnrétti þar á milli. Það gæti verið hættulegt fyrir sveitirnar, ef það að einhverju leyti væri betra að reka húsmæðrafræðslu í kaupstöðum, því þá mundi fólkið frekar fara þangað, og það er hætt við, að samkeppnin milli þessara skóla yrði ójafn leikur. Það verður vitanlega að ætlast til þess, að þær, sem ætla sér að verða húsmæður í sveitum, sæki þá skóla, sem þar eru. Það þarf að miða löggjöfina við tvenns konar þarfir og sníða hana þannig, að það rekist ekki á, þegar til framkvæmdanna kemur.

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) : Hv. fyrri þm. Rang. segist bera fram sínar till. til þess að skapa samræmi á milli húsmæðrafræðslu í sveitum og kaupstöðum. Og svo kemur hann fram með till, um það, að í stað 400 kr. styrks í kaupstöðum komi 200, en í lögunum um sveitaskólana er styrkurinn 440 kr. Mér er ómögulegt að sjá, að hv. þm. sé að skapa hér samræmi, - hann er að skapa ósamræmi á milli sveita og kaupstaða. Í sveitaskólum verður kostnaðurinn ekkert meiri fyrir skólann sjálfan. Stúlkur í heimavist kosta sig algerlega sjálfar, og upphitun og kennsla er nákvæmlega sama í kaupstöðum og í sveitum. Hvað nemendafjölda snertir, þá er ekki hægt að hafa marga nemendur í einu. Það má fullyrða, að rekstur skólanna er engu ódýrari í kaupstöðum en í sveitum. Ég nefni sem dæmi, ef till. hv. þm. verða samþ., að þá mundi húsmæðraskólinn á Ísafirði lækka í styrk frá því, sem hann hefur haft á fjárlögum í mörg ár, og það er þó ekki tilgangur þessara laga. Þá ber hv. þm. fram till. um, að fellt sé niður ákvæðið um, að „óheimilt sé að taka kennslugjald“, en í ákvæðunum. um sveitaskólana stendur, „að nemendur greiði ekkert skólagjald“, svo að ekki er þetta til samræmis, heldur þvert á móti til ósamræmis. Slíkir skólar sem þessir eiga að vera sem almennastir, og þegar ríkið styrkir, og sömuleiðis bæjarfélög og aðrir aðilar, þá er þetta ágætt ákvæði, að skólarnir megi ekki taka skólagjald og svo ætti það að vera með alla sýsluskóla og er svo með flesta. Hér er heldur ekki skapað samræmi. Hitt má segja, að brtt. við 9. gr.: „heimavistargjald má þó aldrei taka hærra en 45.00 kr. á nemanda fyrir skólaárið“ sé til samræmis, og menntmn. hefur ekkert á móti þessari till. Vitanlega verður að taka hærra gjald en 45.00 kr. fyrir bæði húsnæði og fæði, en í sveitaskólal. stendur, að þó sé heimilt að taka húsaleigugjald af stúlkum allt að 45.00 kr. á hverja, og vil ég leita samkomulags við hv. flm. um skrifl. brtt. frá mér, að í stað „heimavistar-“ komi: húsaleigugjaldi, og í staðinn fyrir 45 kr. komi 40 kr. - til þess að skapa samræmi. Við 10. gr. ber hann fram þá till., að fellt sé niður, að ríkissjóður greiði hálfa húsaleigu. Nú má hann vita það, að um gagnfræðaskóla í kaupstöðum hefur í mörg ár gilt sú regla, að ef þeir eru bæjarins eign, þá greiddi ríkið hálfa húsaleigu. Þessi regla er til, og þessi regla mundi líka hafa verið sett inn í sveitaskólal., ef um leiguhúsnæði hefði þar verið að ræða, en í sveitunum er ekki til neitt leiguhúsnæði og þarf því að byggja skólana í upphafi. Nú er einn skóli starfandi, Ísafjarðarskóli, sem hefur alla tíð verið leiguskóli, og ef þessi till. verður samþ., kemur þetta mjög hart niður á honum. Ég get ekki séð, að hv. þm. sé að skapa hér neitt samræmi. Ég get heldur ekki séð, að hér sé um að ræða jafnan og ójafnan leik. Það er eins og hv. þm. hugsi sér, að sveitirnar og kaupstaðirnir séu að keppa. Það er engin hætta á neinni baráttu í þessu efni. Í kaupstöðunum eru stúlkurnar ekki í heimavist, en það er ekkert ódýrara að vera á heimilunum. Kostnaðurinn fyrir stúlkur, sem stunda hér nám, er eins mikill og hjá þeim, sem eru á heimavistarskólum, því þær yrðu að vera allan daginn við sitt nám og mestallan daginn á skólanum sjálfum. Með þessum till. er hv. þm. að skapa ósamræmi, en ekki samræmi. Ég hygg, að sveitamenn kæri sig ekki um að draga þetta niður fyrir þann styrk, sem þeir njóta.



Þegar samþ. voru lögin um húsmæðrafræðslu í sveitum, var einnig gefið fyrirheit um að setja á svipaða löggjöf í kaupstöðum. Ég tel því, að þetta þing, sem nú situr, sé í raun og veru bundið við að afgreiða frv. það, sem hér liggur fyrir, um húsmæðrafræðslu í kaupstöðum. Þar sem yfirleitt var samkomulag um lausn laganna um húsmæðrafræðslu í sveitum,. þá vil ég mjög æskja þess, að einnig takist samkomulag um þetta mál. Ég vil því óska þess, að málinu verði ekki lokið í dag, heldur verði því frestað, svo að hv. menntmn. þessarar d. geti fengið tækifæri til að taka till. á þskj. 316 til athugunar í því trausti, að n. takist að finna einhverja samkomulagsleið og geti sameinað í þessum till. það, sem ágreiningi hefur valdið og ekki er stærra en svo, að við ættum að geta leyst málið með samkomulagi. Það er í raun og veru kaup kaups, því við fengum lögin um sveitaskólana með samkomulagi, og eins ætti þetta að fást á sama hátt. Hins vegar gæti komið til athugunar, hvort staður eins og Reykjavík hefði þörf á að fá sama styrk, því vitanlega verða skólarnir hér stærri en annars staðar.

Forseti (JörB) : Það hefur komið fram ósk um að fresta málinu. Ég tel sanngjarnt að verða við þeirri ósk.



Það er bersýnilegt, að sumir nm. þurfa á fræðslu að halda um þetta, eins og t. d. hv. þm. V.-Ísf., og mér finnst því ótækt að vera að taka málið út af dagskrá, fyrr en hann hefur fengið fræðslu í því. Ég vil því reyna að gefa honum bendingar um þetta. Mér finnst fáránlegt, þegar hv. þm. heldur því fram, að ekki sé dýrara að senda nemendur í heimavistarskóla heldur en að þeir sæki skólann heiman að frá sér. Þeir munu vera fáir eða alls engir, sem geta tekið undir þetta með hv. þm., að ekki sé dýrara að senda börnin sín burtu til náms. Þetta er svo mikil fjarstæða, því vitanlegt er, að það er sáralítill kostnaður að dvelja heima hjá sér og sækja skóla. Á þessu byggist einmitt brtt. mín við 8. gr. (a.). Ef hv. þm. lítur svo á, að sveitamenn þekki alls ekki til þessa máls, þá er því til að svara, að ég bý í sveit og þekki þetta alveg fyllilega. Og fleiri þekki ég, sem er alveg ljóst, hversu geipilegur sá munur er að sækja skóla langt frá heimili sínu eða geta stundað hann heiman að. Skólarnir í kaupstöðunum eða þéttbýlinu geta tekið miklu fleiri nemendur, vegna þess að þeir þurfa ekki á heimavist að halda. Þar kemur því í ljós, hversu mikill munur er á því, hvað erfiðara er að reka heimavistar skólana. Skólarnir í þéttbýlinu hafa miklu meiri tekjur. Og eitt atriði mætti líka nefna í þessu sambandi, að í kaupstöðum getur kennsla verið mun ódýrari, og á ég þar við tímakennara, sem hægt er að fá til að kenna við skólana. Um þá er ekki að ræða í sveitunum. Þess vegna er fullt samræmi, að gjaldið verði 200 kr., en ekki 400 kr. Brtt. á einmitt að jafna þennan aðstöðumun, sem er á milli skóla í sveitum og kaupstöðum. Þá sagði hv. þm. V.-Ísf., að hann gæti gengið inn á 2. brtt. við 9. gr., ef í stað „heimavistargjalds“ kæmi: húsaleigugjald. - Ég man ekki betur en að í l. standi heimavistargjald.

Hér stendur húsaleigugjald

. Ég á við með heimavistargjaldi allan kostnað, húsnæði, ljós, og hita, og ef hv. þm. leggur sama skilning og ég í orðið, þá get ég gengið inn á, að orðið húsaleigugjald komi í staðinn. -- Það gerir hvorki til né frá. Um brtt., sem fellir niður fyrri málslið 10. gr., er það að segja, að mér finnst, að þeir, sem reka skólana og sjá, að húsaleiga er greidd af ríkinu til hálfs, muni freistast til að græða á þessu. Aftur á móti er ekkert því til fyrirstöðu að reka skólana í leiguhúsnæði um stundarsakir, á meðan ekki er búið að byggja og það er völ á húsnæði í sveitunum. Það þarf ekki að vera stórt. Jafnvel er hægt að nota stór íbúðarhús. Mér finnst, að það mætti fá undanþágu fyrir heimavistarskólann á Ísafirði frá því, sem brtt. fer fram á. - En ég vil ekki ýta undir, að skólar séu stofnaðir í leiguhúsnæði. Það er mikið fallvaltara fyrir framtíðina. –Sannleikurinn er, að ef ekki er eitthvað, sem stendur að baki þessari hreyfingu, þá er hætt við, að hún hjaðni fyrr en varir.

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) : Hv. fyrri þm. Rang. vill bera á móti því, að eins dýrt sé að stunda skóla heiman að. Ég endurtek mína fullyrðingu um, að þetta sé ekki rétt. Ég ætla mér þó ekki að koma með neinar tölur hér. Till. hv. þm. um helmingi lægri styrk er á engan hátt að skapa neitt samræmi í þessu. Ef hv. þm. vildi skapa samræmi, þá þyrfti hann að fara fram á sérstakan styrk til sveitastúlkna. Hitt er einnig rangt, að fleiri stúlkur séu í flokki í kaupstaðarskólunum. Venjulega eru þetta 12–18 stúlkur í flokki, svo flokkarnir kæmu bara til með að vera fleiri í kaupstöðunum. Hvað viðvíkur tímakennurum, sem hv. þm. drap á, þá eru þeir alls ekki ódýrari en fastar kennslukonur í sveitum. Hv. þm. var með áhyggjur um, að skólarnir væru aðeins stofnaðir til bráðabirgða. Hér stendur, að ekki megi stofna skóla, nema fá veitt til þess fé í fjárl., og Alþingi eitt hefur vald til að úrskurða, hvort skólarnir eigi styrk skilið eða eigi. Hv. þm. sagðist ekki vilja ýta undir að stofna skóla í leiguhúsnæði. Ég get sagt hv. þm., að flestir gagnfræðaskólarnir hafa verið stofnaðir á þann hátt. Ég vil benda á, að eins og ástandið er nú, þá er svo að segja útilokað, að hafizt verði handa um byggingar í kaupstöðunum, og húsaleiga er í samræmi við byggingarkostnað. Þó væri æskilegt, að byggt yrði sem fyrst. Um þetta mál þarf aðeins atkvgr., og ég sé enga ástæðu til að fresta því.

Forseti (JörB) : Skrifl. brtt. hefur borizt frá hv. þm. V.-Ísf., og er hún of seint fram komin. Þarf því afbrigði.



Herra forseti! Ég var einn þeirra manna, sem fögnuðu þessu frv., og það er kappsmál allra á Akureyri, þar sem sá bær hefur enga húsmæðrafræðslu hjá sér, þó að þetta mál hafi verið þar baráttumál um 30 ára skeið. Ég get í flestum atriðum fellt mig við frv. eins og það kom frá menntmn., en í sambandi við brtt. á þskj. 316 langar mig til að segja nokkur orð. - Það er þá sérstaklega brtt. við 10. gr. frv., um að fella niður fyrri málsliðinn, sem hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Nú er húsmæðraskóli rekinn í leiguhúsnæði, og greiðir ríkissjóður þá árlega hálfa húsaleigu, enda samþykki fræðslumálastjórnin húsnæði og leigumála.“ - Með því að þetta yrði fellt niður, þá yrði útilokað, að kaupstaðir gætu komið á stofn húsmæðrafræðslu, fyrr en búið er að byggja. Nú get ég upplýst það, að á Akureyri hafa ýmsir áhugamenn, sem eru aðallega í bæjarstjórn, og svo kvenfélag þar í bæ, ákveðið að setja á stofn húsmæðraskóla þar á komandi hausti. Allt útlit er fyrir, að eigi sé hægt að byggja á þessum tímum, a. m. k. ekki fyrir haustið. Ef þessi brtt. ætti að ganga í gegn hér á Alþingi, þá er þar með sleginn botninn í allar ákvarðanir,. sem teknar hafa verið á Akureyri í þessu máli. Með þessu yrði meinað að setja á stofn húsmæðraskóla. Mér finnst það allhlálegt. Ég veit, að ýmsir áhugamenn eru nú í útvegun um húsnæði. Um hinar brtt. ætla ég ekki að segja neitt nema það, að mér finnst meiri rök fyrir, að þær verði felldar. Ég vil aðeins taka þetta fram um brtt. við l0. gr., því hún er þyrnir í mínum augum. Ég get upplýst hv. fyrri þm. Rang. um það, að þetta er ekkert flokksatriði á Akureyri, heldur stendur allur bærinn óskiptur á bak við. Laugalandsskólinn, sem er næsti húsmæðraskóli, tekur aðeins 40 meyjar, svo eigi verður sagt, að vanþörf sé á líkum skóla á Akureyri. Ég vona svo, að samkomulag náist um þetta öllum til góðs.

Forseti (JörB) : Það hefur borizt ósk frá hv. 2. þm. Árn. um að fresta málinu. Ég vil greiða fyrir, að því verði frestað.



Þegar frv. um húsmæðrafræðslu í sveitum lá fyrir Alþ., þá var því tekið með afbrigðum vel bæði í Nd. og Ed. og lofað, að á næsta þingi skyldi lagt fram frv. til 1. um húsmæðrafræðslu í kaupstöðum. Þetta hefur dregizt, og menn biðu eftir þessu í þrjú ár. Nú þegar frv. liggur hér loksins fyrir, þá rís einn þm., hv. fyrri þm. Rang., hér upp og reynir að spilla þessu á allan hátt. - Hv. þm. V.-Ísf. hefur sýnt fram á, að hann hafi rangt fyrir sér og sé í stað samræmis að skapa hér ósamræmi. - Hv. 1. þm. Rang. hefur sagt, að ef þetta næði fram að ganga, þá mættu hverjir, sem vildu, stofna húsmæðraskóla í kaupstöðum, ef aðeins bæjarstjórn samþ. það. - En í 10. gr. stendur í niðurlagi fyrra málsliðs : „enda samþykki fræðslumálastjórnin húsnæði og leigumála“. Með öðrum orðum, þá er það ekki komið undir bæjarstjórn, hvort skóli verði stofnaður, heldur undir kennslumálarh., sem er yfirmaður fræðslumálastjóra. Hv. fyrri þm. Rang. heldur því fram, að hann sé að leita að réttlæti„ en mér virðist hann furðulega fundvís á röng rök fyrir röngum málstað. Mér virðist hv. þm. álíta, að ef frv. yrði samþ., þá muni menn freistast til að reka skólana til þess að græða á ríkinu. - Ég skal ekki segja um, hvað menn eru fundvísir á að afla sér fjár, en hingað til hefur það ekki verið álitinn gróðavegur að reka skóla. Mér er vel kunnugt um, að kvenfélagið á Ísafirði, sem hefur rekið húsmæðraskólann þar í 20 eða 30 ár í leiguhúsnæði, að það hefði fyrir löngu reist sitt eigið hús, ef það hefði getað. Ástandið er þannig nú, að litlar líkur eru til, að hægt sé að byggja núna hús fyrir húsmæðraskóla, þó að þessi l. yrðu samþ. - Till. hv. 1. þm. Rang., ef hún yrði samþ., er því aðeins til að tefja fyrir húsmæðrafræðslu í kaupstöðum. Mér er kunnugt um, að mikill hluti þjóðartekna fer í gegnum hendur kvenna, og þess vegna er enn meiri ástæða til að efla þekkingu þeirra. Till. hv. fyrri þm. Rang., jafnvel þó að hann af góðsemi sinni vildi taka húsmæðraskólann á Ísafirði undan, yrði því aðeins til að tefja fyrir og ganga á gömul loforð, sem gefin voru hér á Alþingi, um að afgreiða sem fyrst l. um húsmæðrafræðslu í kaupstöðum.

Forseti (JörB) : Ég mun verða við ósk hv. form. menntmn. og tek málið út af dagskrá.



Ég hef leyft mér að bera fram nokkrar brtt. við frv. í samræmi við það, sem ég sagði um málið við 2. umr., en þá var, svo sem hv. dm. muna, málið látið ganga breytingalaust til 3. umr., þar sem gert var ráð fyrir, að menntmn, athugaði það nánar. Ég get verið fáorður um brtt. mínar. 1. brtt. fjallar um það, að í stað þess að skv. frv. er gert ráð fyrir 5 deildum við háskólann, legg ég til, að þær verði 6. - Tilgangurinn með 1. gr. frv. virðist aðallega vera sá, að stúdentar þeir, sem nú stunda nám við hinn svo nefnda viðskiptaháskóla, geti notið háskólakennslu og lokið háskólaprófi sem aðrir stúdentar. Mér finnst ekki nema eðlilegt, að tekið sé undir þessa ósk nemendanna sjálfra, sem nú eru eingöngu stúdentar, sérstaklega þegar þess er gætt, að háskólinn hefur yfir betra húsnæði að ráða en áður. Hins vegar finnst mér óeðlilegt að breyta þessu á þann veg, sem gert er í 1. gr., að sameina í eina deild laga- og hagfræðideild. Laganámið er, svo sem menn vita, allyfirgripsmikið og mjög áríðandi nám í hverju þjóðfélagi, og er því ástæða til að hafa þá deild alveg út af fyrir sig, en rugla ekki saman tvenns konar umfangsmiklu og óskyldu námi, en það mun einnig mega segja um námið í viðskiptafræðideildinni, eins og ég hef nefnt hana í brtt. minni. Nægir að vísa til skilgreiningar þeirrar í fskj. frv., þar sem talið er um háskólapróf í viðskiptafræði og taldar eru upp ekki færri en 12 námsgreinar. 2. brtt. er í samræmi við það, ef horfið væri að því ráði að hafa sérstaka viðskiptafræðideild, þá þyrfti sú deild að hafa íhlutun í háskólaráði eins og aðrar deildir. Þá er 3. brtt. við 2. gr., að 2. og 3. efnismgr. falli burt. Þessi ákvæði frv. fjalla um takmörkun stúdenta. Eins og ég tók fram við 2. umr., þá tel ég, að varla sé hægt að hugsa sér öllu óeðlilegri tíma til þess að veita heimild til að takmarka aðgang að háskólanámi en einmitt nú, þegar það er vitað, að allflest háskólalönd eru nú lokuð, sem íslenzkir stúdentar hafa hingað til sótt til þess að stunda nám í öðrum greinum en unnt er hér heima. Annað þeirra stórvelda, sem ætla mætti að stúdentar kysu að stunda háskólanám í, Stóra-Bretland, á í ófriði, sem kunnugt er, og er svo mikil hætta að dveljast þar, að margir mundu af þeim ástæðum ekki hugsa til námsdvalar þar. En um Ameríku er það að segja, að hún stendur að vísu opin, en það er ekki unnt að notfæra sér fyrir aðra en þá, sem eru vel efnum búnir. Mér hefur skilizt, að aðaltilgangurinn með takmörkunarheimildinni væri að takmarka tölu lækna. Ég hef ekki getað skilið, að það sé heppilegt á yfirstandandi tímum, þar sem gera má ráð fyrir, að nú verði alveg sérstök þörf fyrir menn með þekkingu á því sviði, bæði erlendis og hérlendis, einkum að því er snertir þekkingu á að búa um sár manna og veita hjálp, þegar slys ber að höndum. Ætti fremur að leggja áherzlu á, að læknastúdentar fengju sem fljótasta kennslu einmitt í þessum atriðum læknisfræðinnar. Þá er 5. brtt. við 4, gr. Ég hef að miklu leyti tekið upp efni 4. gr., en sett framan við ákvæði um það, að próf í heimspeki skuli enn vera fast próf við háskólann sem áður, þannig að enginn geti tekið fullnaðarpróf frá háskólanum nema hann hafi áður lokið því. Ég hef fellt niður tímatakmarkið, því ég hygg, að bezt muni vera að láta stúdentana um það sjálfa, hvenær þeir vildu taka prófið. Ég vil taka það fram, að ég álít það svo mikla undirstöðu undir almennri menntun að fá þessa kennslu í undirstöðuatriðum sálarfræði og rökfræði, að mér finnst varla hægt til minna að ætlast af því fólki, sem stundar háskólanám og tekur fullnaðarpróf í háskólagreinum, en að það hafi hlotið kennslu í þessum námsgreinum og sýnt með prófi, að það kunni á þeim nokkur skil. Ég hef með brtt. fellt niður síðasta málslið 4. gr., ekki vegna þess að ég telji ekki heppilegt að hafa æfingaflokka við verklegt nám og íþróttir, en ég vil benda á það, að háskólinn er töluvert öðruvísi stofnun en aðrir skólar. Þeir, sem þar stunda nám, eru orðnir þroskaðri en nemendur annarra skóla og eru búnir að ljúka löngu námi. Það er því ástæða til að láta þá hafa óbundnar hendur um það, hvernig þeir ganga að því erfiða starfi að ná fullnaðarprófi, hvort sem það er nú embættispróf eða önnur próf í vísindagreinum. Það er hægt án þess að lögbjóða það að vinna að því, að þeir stúdentar, sem til þess eru hæfir líkamlega, stundi íþróttir. Ég vildi gjarnan að það væri gert, en menn mega ekki einblína um of á það, hvernig þessum málum er háttað við ýmsa erlenda háskóla, t. d. collegin ensku, þar sem allir nemendur eru vel efnum búnir. Hér á landi mun það almennur vilji, að efnalitlir menn geti engu síður notið háskólanáms, en það er því aðeins hægt, að þeir hafi aðstöðu til þess að vinna fyrir sér jafnframt náminu. Áður en ég lýk máli mínu vil ég benda á það, að þótt 1. gr. geri ráð fyrir, að einungis stúdentar stundi nám í viðskiptafræðideild, mætti setja sérákvæði um ákveðinn undirbúning í sambandi við menntaskólana, sem væri meira í samræmi við það nám, sem þeim er ætlað að takast á hendur.



Það virðist vera allmikill ágreiningur um aðalatriði þessa frv. Menn greinir á um það, hvað margar deildir eigi að vera við háskólann. Í frv. er gert ráð fyrir 5. Hv. þm. Barð. leggur til, að þær séu 6, samkv. þeirri till., sem hann hefur lagt fram. Tveir aðrir þm., hv. fyrri þm. Skagf. og hv. 2. þm. Árn., hafa lagt fram till. um það, að 1. gr. frv. skuli falla burt. Þá er einnig ágreiningur um það, hvort rétt sé að takmarka aðgang að einstökum deildum háskólans, en það er einmitt gert ráð fyrir því í 2. gr. frv. Nú hefur verið lögð fram till. hér á Alþ. um skipun milliþn. í skólamálum, og þar sem svona mikill ágreiningur er talin þetta frv., hefði ég talið eðlilegt, að þegar milliþn. væri skipuð, þá tæki hún þetta mál til athugunar ásamt öðrum skólamálum og gerði till. um framtíðarfyrirkomulag háskólans. Ég vil því leyfa mér að leggja fram dagskrártill. og með leyfi hæstv. forseta, lesa hana upp: „Í trausti þess, að samþ. verði till. sú um skipun milliþingan. um skólamál, er nú liggur fyrir Alþingi, og að væntanleg milliþingan. geri tillögur um framtíðarstarfsemi háskólans eins og annarra skóla, telur deildin eigi rétt að gera breytingar á háskólalögunum að þessu sinni og tekur fyrir næsta mál á dagskrá.



Flokksbróðir minn, Einar Olgeirsson, hefur borið fram brtt. við þetta frv. á þskj. 205. Eins og kunnugt er, getur hann ekki mælt með þessum till. sjálfur, en ég sé með samanburði á brtt. á þskj. 341, að margt í till. fellur að ýmsu leyti saman. Fyrst er það ákvæðið um takmörkun nemendafjölda, að 2. og 3. málsgr. 2. gr. séu felldar burt. Það er alveg samhljóða: Næstsíðasti ræðumaður hefur lýst sínum ástæðum fyrir því, hvers vegna hann vilji ekki takmarka stúdentafjölda að háskólanum. Ég get tekið undir þau rök, sem hann flutti máli sínu til stuðnings, að því viðbættu, að ég vil mæla gegn þeim rökum, sem borin hafa verið hér fram, að það sé þjóðfélagsvoði, að allir menn, sem eru útskrifaðir úr háskólanum, fái ekki embætti. Það getur ekkert tjón verið að þekkingu fyrir aðra en þá, sem hafa hagsmuni af því, að menningin sé sem takmörkuðust og minnst. Þess vegna fer það ekki saman við hagsmuni þjóðarinnar í heild að takmarka nemendafjölda. Þá er lagt til í sömu brtt., að liðurinn í 4, gr. „að hafa notið kennslu í íþróttum“ falli burt. Ég veit ekki, hvert fyrirmyndin til þessa lagastafs er sótt og geri ráð fyrir, að erfitt sé að finna fyrirmynd. Ég sé ekki, að það skipti neinu máli fyrir fræðimann, hvort hann kann ákveðnar líkamsæfingar. Það væri hart að bægja manni frá því að taka próf í læknisfræði, sem ekki kynni að flá kött, eða lögfræðingi, sem ekki kynni að fara í gegnum sjálfan sig. Það er eitthvað í þessa átt, sem frv. stefnir. Auk þess hlýtur það að tefja fyrir námi stúdents, ef hann er skyldaður til að taka þátt í líkamsíþróttum með náminu. Það hlýtur að taka upp fyrir honum mikinn tíma og auka honum kostnað við að ná prófi. Ég mun greiða þessari brtt. atkv. og óska, að hv. þm. athugi þetta um íþróttakennsluna í háskólanum áður en þeir samþ. frv.