Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jóhannes Jóhannesson) Í greinargerðinni, sem fylgir þessu frv., sem er þskj. 344, er gerð skýr og ítarleg grein fyrir, hverja breytingu á núgildandi lögum það felur í sjer að því er snertir áfrýjun dóma í landamerkjamálum, og einnig nauðsynina á þessari breytingu. Allshn. þessarar hv. deildar, sem hefir haft málið til meðferðar, vill fyrir sitt leyti fallast á þessar ástæður, og leyfi jeg mjer því fyrir hennar hönd að skírskota til greinargerðarinnar og leggja til, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir.

Frsm. (Guðmundur Ólafsson) Eins og sjest á nál., hefir allshn. athugað þetta frv. og leggur til, að það sje samþykt óbreytt. þetta frv. er að áliti nefndarinnar ekkert stórmál, en hún felst á, að rjett sje að leyfa hestamannafjelaginu „Fáki“ þessa veðmálastarfsemi. í greinargerð frv. í hv.Nd. er ítarleg grein gerð fyrir því, af hverju fjelagið fer fram á þetta, og læt jeg mjer nægja að vísa til þess. Fjelagið hefir átt við fjárskort að búa, en hyggur, að það geti með þessu móti veitt svo há verðlaun, að það fái fleiri góða hesta til kappreiða sinna en ella. - Hv. Nd. hefir bætt því við, að 10% af hagnaði fjelagsins af þessari starfsemi skuli renna til reiðvegarins hjer við bæinn. Allir, sem eitthvað þekkja til hjer í kring, vita nauðsynina á þessum reiðvegi og að honum sje haldið við. Allshn. álítur því þetta ákvæði til bóta. - í stuttu máli er það tillaga allshn., að frv. sje samþykt.

Jóhann Jósefsson Jeg hefi skrifað undir nál. með fyrirvara, af því að jeg er ekki sannfærður um, að hjer sje svo mikið nauðsynjamál á ferðum, að þörf sje á að löghelga þessa veðmálastarfsemi eins og nú standa sakir. Hitt hefi jeg heyrt, að núna eigi þessi starfsemi sjer stað, en þá er hún ólögleg. Jeg játa, að jeg er persónulega alveg ókunnugur veðmálastarfseminni hjer, en af afspurn hefi jeg það álit á kappreiðaveðmálum alment, að þau sjeu til lítilla þrifa. Þau æsa spilafíkn manna, og það álít jeg síður en svo heppilegt. Hinsvegar játa jeg, að jeg er málinu ekki vel kunnugur, og því sagði jeg háttv. meðnefndarmönnum mínum, að jeg mundi ekki beita mjer neitt á móti því. - Jeg kannast við, að þörf er á að bæta reiðveginn. Það þarf ekki að fara langt út úr bænum til að sannfærast um það. En mjer virðist, að helsta gagnið af starfseminni eigi að verða endurbæturnar á þessum reiðvegi, þó að einungis 10% af ágóða fjelagsins eigi að renna til hans. Hin 90% fara sjálfsagt til skeiðvallar fjelagsins og verðlauna, er það veitir.

Jón Baldvinsson Mjer þykir orðin lítil stefnufesta í löggjöf hins háa Alþingis. Annað árið bannar það hlutaveltur og happdrætti, vegna siðspillandi áhrifa af þeim. Hitt árið kemur ekki svo argvítug beiðni um svindilbraskssjerleyfi, að ekki sje gleypt við því. - Ef happdrætti eru skaðleg, þá er þetta það engu síður. Mjer er sagt, að í Reykjavík hafi verið tekin upp sú stefna að banna fjelögum að halda hlutaveltur, jafnvel þótt það sje gert í lofsamlegum tilgangi, til að styrkja ýmsa góðgerðarstarfsemi o. s. frv. En samt á að leyfa veðmálastarfsemi eins og þessa. Jeg veit ekki, hvort vinir og velunnarar þessa frv. hafa athugað alt, sem hjer kemur til greina. Það þarf að taka fram, að þetta sjerleyfi sje ekki veitt um aldur og æfi. Einnig þarf að taka fram, að ríkið megi skattleggja þetta, o. m. fl. Það gæti í framtíðinni orðið mikil tekjulind. í greinargerðinni er sagt, að á síðustu 5 árum hafi verið veitt yfir 7 þús. kr. í verðlaun fyrir fljóta hesta. Þetta er sjálfsagt mest alt fengið með ólöglegri veðmálastarfsemi. Í greinargerðinni er tekið fram, að lítil regla hafi verið með aðgöngumiðasölu, og hlýt jeg því að efast um, að miklar tekjur hafi runnið þaðan. Á næstu árum má vel búast við, að tekjurnar verði ekki 7 þús. kr. á 5 árum, heldur 60–70 þús. kr. á hverju ári, jafnóðum sem ósóminn æsir hjá mönnum spilafíknina. En úr því að ríkið ætlar að leyfa þetta, vill það þá ekki taka þátt í „svínaríinu“ og heimta af því ríflegan skatt? Væri ekki rjett fyrir fylgismenn frv. að ganga betur frá þessu öllu saman. T. d. að taka fram, að leyfið skuli veitt til eins og eins árs í senn, eða aðeins í eitt og eitt skifti. Einnig að leggja megi á þetta meiri skatt en þessi 10% af ágóðanum til reiðvegarins. - Þetta á alt að taka fram í reglugerð, munu menn segja. En af þeirri reynslu, sem maður hefir af hæstv. stjórn um sjerleyfaveitingar á undanförnum árum, mega þeir frekar vænta, að hún gangi of nærri lögunum heldur en að hún fari of strangt í sakirnar. Hvernig var t. d. um reglugerðina fyrir h/f Útvarp? - Ef svona grautarlög verða samþykt, má búast við, að hægt verði að teyma hæstv. stjórn óendanlega langt. Ef til vill verður aldrei hægt að ná sjerleyfinu aftur, meðan til er fjelag með nafninu „Fákur“. - „Með skilyrðum ákveðnum í reglugerð“, segir ákaflega lítið, þegar ekki er einu sinni ákveðinn grundvöllurinn undir þeim skilyrðum. Málið er yfirleitt svo illa undirbúið, að hneyksli væri að afgreiða það. Jeg veit ekki, undir hvaða ráðherra þetta heyrir að rjettu lagi. Ef það væri hæstv.forsrh. (JÞ), mætti ef til vill af reynslunni um lotteríið vænta þess, að hann yrði stirður um sjerleyfisveitinguna. En frá hæstv. atvrh. (MG) er síður góðs að vænta í þessu efni. - Þó að jeg sje hæstv. stjórn sjaldan þakklátur, held jeg, að hún væri vítalaus af mjer, þótt hún notaði ekki þessa sjerleyfisheimild.

Frsm. (Guðmundur Ólafsson) Jeg bið hv.þm. Vestm. (JJós) forláts á því, að jeg gleymdi að geta um fyrirvara hans. Jeg hafði nál. sem sagt ekki með höndum og mundi ekki annað en að hann hefði skrifað undir fyrirvaralaust. - Jeg þarf annars engu að svara honum. Hann viðurkendi þörfina á reiðvegi, og barði annars mest við ókunnugleika sínum. - Það voru ekki svo lítil orð, sem hv. 5. landsk. (JBald) byrjaði með: „argvítug beiðni um svindilbraskssjerleyfi“. Sagði hann, að öllu slíku væri nú sint, og þótti mikil afturför frá í fyrra. Jeg man nú ekki betur en að samþykt væru á þingi í fyrra lög um stórkostlegt peningahappdrætti.

En það bannaði hlutaveltur

. Rjett er það, en það hefir þá verið ósamræmi hjá þinginu í fyrra, en ekki nú. Auðvitað er þetta frv. á engan hátt sambærilegt við happdrættislögin frá í fyrra. Það væri að bera saman úlfalda og mýflugu. - Þá talaði hv.þm. (JBald) um verðlaunin og hjelt, að fje til þeirra væri mest fengið með ólöglegri veðmálastarfsemi. En fyrst þessi starfsemi er rekin á annað borð, er þá ekki viðfeldnara að setja einhver lög um hana? - Auk þess þykist fjelagið sjálft hafa mestar tekjur af aðgöngumiðasölu, en ekki af veðmálum. - Það er rjett hjá háttv.þm., að ekkert er talað um þau skilyrði, sem setja ætti í væntanlega reglugerð. En jeg held nærri því, að hæstv. landsstjórn væri trúandi fyrir þessu.

Stórt spursmál!

. Við hv. 5. landsk. erum báðir stjórnarandstæðingar, en sá er þó munur á okkur, að hann trúir hæstv. stjórn ekki til neins, en jeg held, að hægt sje að nota hana til smásnúninga. - Hvað því viðvíkur að tala um tímatakmark, hygg jeg, að sá ótti, sem kominn er fram hjer í hv. deild, muni verða nægileg ábending til hæstv. stjórnar um það, hvað hún veitir leyfið til langs tíma. Ef þessi starfsemi sýndi sig við reynsluna að gefa mikið fje af sjer, er vel hugsanlegt að skattleggja hana seinna. Það er ómögulegt að hugsa sjer, að hæstv. stjórn gangi svo frá þessu, að hún setti ekki skilyrði bæði um tíma og annað, sem nauðsynlega tilheyrir í þessari reglugerð, sem ætlast er til, að hún gefi út samkv. þessu frv. Annars get jeg ekki verið að kosta langri ræðu upp á þetta mál, sem í sjálfu sjer er ákaflega smátt, ekki síst þar sem þessi veðmálastarfsemi hefir farið fram í lagaleysi undanfarin ár, sem mun ekki þægilegt að sporna við. Að minsta kosti vildi jeg gjarnan heyra, hvaða ráð eru til að stemma stigu fyrir því, þótt engar reglur sjeu til, sem það leyfa.

Jón Baldvinsson Jeg vildi aðeins biðja nefndina að athuga til 3. umr., ef frv. fer svo langt, hvort hún vilji ekki gera þessa breytingu, svo að stjórnin leiki ekki alveg lausum hala um að setja í sjerleyfið það, sem henni sýnist. En mjer sýnist það engin ástæða til að samþ. þetta frv., að þessi starfsemi hefir verið rekin ólöglega undanfarin ár, - heldur miklu fremur ástæða til að synja um leyfi. Jeg tel engin vandkvæði á að hafa eftirlit með, að veðmálastarfsemi fari ekki fram þarna, - sennilegt, að lögreglustjórinn í Reykjavík þyrfti ekki annað en hafa þarna menn við, til þess að líta eftir, að ekkert færi þar fram í bága við landslög. Að minsta kosti ætti þessi veðmálastarfsemi ekki að þurfa að fara þar fram opinberlega, ef eftirlit væri nóg. Jeg álít, að frv. þetta sje algerlega óhæft að verða að lögum, og vil því endurtaka, hvort nefndin vilji ekki taka til íhugunar að gera till. um breytingu til 3. umr.

Frsm. (Guðmundur Ólafsson) Jeg býst við, að óhætt sje að lofa fyrir hönd nefndarinnar að athuga frv. milli umræðna, fyrst komin er fram ósk um það. Hv. 5. landsk. sagði, að það væri ekki ástæða að veita leyfið, þó að veðmál hefðu átt sjer stað ólöglega. Jeg held jeg hafi ekki kallað það ástæðu; en jeg sagði, að það gerði minni mun frá því, sem áður var, ef það væri rjett, sem hv. 5. landsk. mintist á.

Jónas Jónsson Jeg játa að vísu, að slík veðmálastarfsemi og hjer er talað um, er náttúrlega ekki æskileg í landinu. Má að nokkru leyti sama um slíkt segja og knattborðin, sem skattlögð voru nýlega. En úr því að fólkið er fíkið í þetta, þá vil jeg þó heldur, að það sje gert á leyfilegan hátt og einhver hafi gott af því. Þetta hestamannafjelag hefir gert talsvert gott hjer í bænum; það hefir unnið það, sem landinu og bænum bar að framkvæma, - gert 10 km. reiðveg inn fyrir bæinn og lagt talsvert til hans. Af því að jeg er einn af þeim mönnum, sem nota hesta, - þótt jeg sje ekki í þessu fjelagi - þá get jeg borið vitni um, að þessi vegur er mikil umbót í dýraverndunaráttina. Hestarnir urðu fótaveikir af þessum hörðu vegum; en bæði jeg og fleiri hafa veitt því eftirtekt, að í seinni tíð hafa hestar enst betur en áður. Fyrir þessar ástæður hefi jeg búist við að láta þetta fjelag njóta þess, að það hefir komið nokkru góðu til leiðar. Hinsvegar játa jeg, að ef það kemur í ljós, að spilling fylgi þessu, þá sje sjálfsagt að breyta þessu aftur; en enn sem komið er held jeg, að slíkt verði varla sagt.

Frsm. meiri hl. (Jóhann Jósefsson) Hjer liggur fyrir nál. á þskj. 542 frá meiri hl. fjhn., en minni hl. nál. hefi jeg ekki orðið var við. Meiri hl. skildist á fjárhagsnefndarfundi, sem haldinn var síðast um þetta mál, að tveir nefndarmenn, hv. 2. og hv. 5. landsk. (IHB og JBald) væru heldur mótfallnir frv. Meiri hl. áleit á hinn bóginn rjett, að málið gengi fram. Þetta stjfrv. er flutt í Nd., en þegar það kom hingað, var búið að breyta því allmikið, tollurinn færður ákaflega mikið niður frá því, sem upphaflega var til ætlast. Meiri hl. gerði nokkra lagfæringu á þessu - og raunar fleiru í frv. - Það virðist hafa vakað fyrir þeim, sem breyttu frv. í hv.Nd., að ívilna nokkrum þeim iðnaðarfyrirtækjum, sem þegar eru komin á stofn. Það átti að ske á þann hátt, að tollurinn færi stighækkandi 3. hvert ár, og sýndist það eiginlega vera nokkuð flókin leið. Meiri hl. vill að vísu taka undir um það, að rjett sje að ljetta undir með þeim iðnaðarfyrirtækjum, sem þegar eru komin á fót; en hann vill gera þá breytingu, að þau iðnaðarfyrirtæki, er þegar eru stofnsett eða voru stofnsett um síðustu áramót, gjaldi mjög lágan toll, eða sem svarar 1/6 gjalds af tilsvarandi framleiðslumagni því, er þau framleiddu 1928, og gjaldi það til ársloka 1935. Einnig hefir meiri hl. líka lagt til, að dálítil tilfærsla á vörutegundum yrði gerð, sem hann álítur sanngjarnari og rjettari. Jeg skal svo ekki fjölyrða um þetta mál að sinni. Meiri hl. leggur til að samþ. frv. með þeim breytingum, sem hann ber fram á þskj. 542. Með því að jeg hefi ekki sjeð nál. frá hv. minni hl. og veit ekki vel um ástæðurnar fyrir því, að þeir fylgdu ekki þessu máli, hlýt jeg að bíða með að segja meira þangað til þeir hafa látið uppi álít sitt.

Forsrh. og frh. (Jón þorláksson): Jeg þakka hv. meiri hl. fjhn. fyrir afgreiðslu þessa máls og fyrir þær till., sem hann gerir, sem jeg eftir atvikum get sætt mig við og jeg hygg að sjeu a. m. k. fullkomlega sanngjarnar í garð þessa atvinnurekstrar, sem hjer er um að ræða. - Stjórnin hafði farið fram á að setja atvinnufyrirtækjum, sem sjerstaklega framleiða öl og kaffibæti, nokkuð þyngra gjald en farið er fram á í till. meiri hl.; og jeg álít, að í sjálfu sjer hafi það verið sanngjarnara að hafa gjaldið eins hátt og stóð í stjfrv. En þó er á það að líta, að það var á þessum tveimur sviðum aðallega búið að koma upp iðnaðarfyrirtækjum í skjóli þeirrar miklu tollverndar, sem nú er, og því mátti kannske búast við, ef engin ívilnun væri ger, að svona löggjöf kynni - þegar hún kemur eftir á - að baka þeim fyrirtækjum erfiðleika. Nú hefir hv. meiri hl. tekið tillit til þessa. Fyrir það fyrsta stingur hann upp á, að endanlegt gjald verði lægra, 1/2 gjald af kaffibæti og 1/3 gjalds af öli, þar sem stjfrv. hefir 2/3 og 1/2; þar að auki eiga þau fyrirtæki, sem nú þegar eru komin á fót, að njóta sjerstakrar ívilnunar, gjalda 1/6 fyrir það framleiðslumagn, sem svarar framleiðslumagninu 1926, og sje svo í nokkur ár. Jeg hefi borið mig saman við eigendur hinna helstu þessara fyrirtækja, sem nú eru til á þessu sviði - en þau eru hjer í bænum - og hafa þeir fyrir sitt leyti tjáð mjer, að þeim þætti þessi uppástunga meiri hl. ekkert óaðgengileg fyrir sig. - Mjer finst því ekki geta talist ástæða til þess fyrir hv.þd. að krefjast betri kjara eða lægra gjalds þessum atvinnuvegi til handa heldur en nú er farið fram á. Jeg skal heldur ekki fara neinum orðum um rjettmæti þessa gjalds yfir höfuð, meðan ekki hafa komið fram nein andmæli gegn því hjer.

Magnús Kristjánsson Jeg skal fyrst geta þess, að jeg álít það sje í raun og veru ill nauðsyn að þurfa að íþyngja innlendum iðnaðarfyrirtækjum, sem eru nýlega stofnuð. En samt sem áður er það ýmislegt, sem hægt er að færa fram fyrir þeirri skoðun, að þessi fyrirtæki njóti ekki eins mikillar verndar eins og þau hafa hingað til notið. En það er annað, sem jeg vildi sjerstaklega minnast á; jeg er - mjer liggur við að segja - undrandi yfir þeirri niðurstöðu, sem nefndin hefir komist að. Það er auðvitað ekki beint nefndarinnar verk, þessi stigmunur á hinum ýmsu vörutegundum, sem hjer um ræðir; en mjer skilst, að ef hlutföllin hafa verið á einhverju viti bygð eins og þau voru áður, þá sje þessi munur, sem nú er gerður á hinum ýmsu vörutegundum, alveg út í loftið. En það, sem mjer í raun og veru þykir einna athugaverðast í till. nefndarinnar, er 4. liður brtt. Jeg hygg hv. nefnd hafi ekki gert sjer fullkomlega ljósar afleiðingamar, ef þessi brtt. yrði samþ. Það kann að hafa við nokkuð að styðjast, að vel mætti ívilna þeim fyrirtækjum, sem þegar eru farin að starfa eitthvað; en jeg álít, að það sje þó því aðeins, að öðrum sje ekki sýnt megnasta ranglæti. Jeg álít, að afleiðingin af samþykt þessarar till. hljóti að verða sú, að t. d. fyrirtæki, sem stofnuð hafa verið nú í ársbyrjun - af kannske veikum mætti, en góðum vilja - og kynnu að geta átt eins mikinn tilverurjett eins og þau, sem fyrir eru, þau hljóti að verða dauðadæmd með slíku fyrirkomulagi sem þessu. Hins vegar hefði það verið í raun og veru alt annað mál, þótt þessi ívilnun hefði átt sjer stað þannig, að öll þau fyrirtæki, sem stofnuð kunna að verða eftir að lögin hafa gengið í gildi, hefðu orðið fyrir barðinu á þessum lögum. En eins og brtt. hljóðar, álít jeg, að þetta geti ekki staðist; og jeg ætla að bera það traust til hv. nefndar, að hún taki aftur þessa till. sína, a. m. k. til 3. umræðu, til þess að hún verði nákvæmar athuguð. Jeg tel ekki, að mjer þýði neitt að fara að bera fram brtt.; því að jeg býst við, að það fari hjer sem fyr, að meiri hluti þessarar hv. deildar viti fullkomlega, hvað hann vill, og fyrir örlögum brtt. verði sjeð, ef fram kæmi. Þess vegna vil jeg fara þá leið að beina þeirri ósk til háttv. nefndar, að hún sjái sjer fært að fresta atkvgr. um þennan lið brtt. Til skýringar vil jeg taka ofurlítið dæmi. Við skulum segja, að hjer væri iðnaðarfyrirtæki, svo sem kaffibætisgerð, sem hefði starfað hjer undanfarið og framleitt eitthvað 40 tonn, sem ekki mun vera neitt fráleitt að áætla; þá skilst mjer, að tap ríkissjóðsins á þessari ívilnun mundi vera sem næst 10 þús. kr. á hverju ári, sem þetta gilti. En aftur á móti mættu þau fyrirtæki, sem byrjað hafa starfsemi sína 1. jan. þessa árs eða seinna, mega teljast alveg úr sögunni, gætu ekki haldið áfram sinni starfsemi svo að segja degi lengur. Jeg þykist ekki þurfa að fara fleiri orðum um þetta. Jeg hefi hjer tekið aðeins eitt dæmi, og mjer þætti ekki ólíklegt, að við nánari athugun muni menn sjá, að það getur ekki verið nokkur ástæða að veita slíka gífurlega ívilnun þessum fyrirtækjum, ef það verður til þess að kippa fótunum undan öðrum, sem ættu alveg samskonar rjett á sjer. Jeg ætla svo einungis að vænta þess, að hv. nefnd vilji líta með velvilja á þessi tilmæli mín, því að jeg fæ ekki annað skilið en að hún komist að þeirri niðurstöðu, að þetta þurfi nokkurrar breytingar við.

Jónas Kristjánsson Jeg hefi skrifað undir nál. með fyrirvara og vil leyfa mjer að gera grein fyrir þeim fyrirvara ásamt afstöðu minni gagnvart frv. í heild sinni. Vörur þær, er um ræðir í þessu frv., eru flestar þess eðlis, að jeg tel best og heppilegast, að af þeim væri sem minst flutt til landsins. Flest eru það svokallaðar sælgætis- eða eiturnautnavörur, sem best væri, að sem minst væri neytt af. Jeg býst við, að mörgum muni kunn afstaða mín gagnvart þeim, og ætla jeg mjer ekki að þessu sinni að halda neinn fyrirlestur um lifnaðarhætti. En þó get jeg ekki látið vera að geta þess, að jeg tel óholt matarhæfi, - og þar á meðal sælgætis- og sætindaát - eiga nokkurn þátt í vaxandi meltingarkvillum, alt frá botnlangabólgu og magasárum til rotnunardauðans, krabbameinsins. Jeg er því ekki fyllilega ánægður með þetta frv., því að mjer þykir mjög ilt að gera landsmönnum ljettara fyrir að neyta þessarar óhollu vöru. Jeg fyrir mitt leyti hefði heldur kosið, að hækkaður væri að mun tollur á þessum tískuvörum, sem leiða til veiklunar á heilsu manna, heldur en að lækka hann, jafnvel þótt það gæti gefið einhverja atvinnu. Það mun ætíð veitast erfiðara að hækka toll á þeim vörum, ef tilbúningur þeirra er orðinn að atvinnuvegi í landinu sjálfu. Það er viðurkent, að tóbaksnautn hjer á landi fer mjög vaxandi. Börn og unglingar reykja „sígarettur“ sjer til skaða. Og það er sorglegt tákn tímanna að sjá framtaksemi manna beinast að tilbúningi slíkrar vöru, í stað þess að glíma við einhver nytsamari verkefni. En svona er það samt, framleiðsla á nautnavörum er sú, sem borgar sig best. Jeg vil halda því fram, að með tollum eigi að sporna við, að flutt sje nema sem minst af þess kyns varningi inn í landið. Flest af þessu eru vörur, sem eru til engra nytja, að maður segi ekki til skaða, og við getum með öllu látið vera að kaupa. Því er hár tollur á þeim rjettmætur. Jeg er ósamþykkur frv. í meginatriðum og býst jafnvel við að greiða atkvæði á móti því. Tollurinn, sem þar er ákveðinn, er of lágur. En toll tel jeg líklegastan til þess að laga ástandið, ef hægt er. Því finst mjer frv. spor í öfuga átt við það, sem vera ætti.

Frsm. meiri hl. (Jóhann Jósefsson) Jeg bjóst satt að segja við, að hv. 1. eða hv. 5. landsk. (JJ, JBald) þyrftu að segja eitthvað, en af því hefir ekki orðið. En jeg verð að biðja háttv. 6. landsk. (JKr) afsökunar, að mjer sást yfir að geta þess, að hann hefir skrifað undir nál. meiri hl. fjhn. með fyrirvara. Nú hefir hann gert grein fyrir þeim fyrirvara og skoðun sinni alment á málinu. Hv. 4, landsk. (MK) mintist á brtt. meiri hl, og taldi ívilnanirnar órjettlátar. Það getur verið álitamál, hvort svo er. En hjer er nú um tiltekið iðnaðarfyrirtæki að ræða í frv. og þann iðnað, sem ekki er útlit fyrir, að mörg fyrirtæki geti að starfað í þessu landi. Jeg get ekki sjeð neina bót að því, að ný verksmiðja framleiddi kaffibæti t. d. eða aðrar þr vörur, sem nefndar eru í c- og d-lið. En í till. er ívilnunin ætluð þeim iðnaðarfyrirtækjum, sem heyra undir þá liði og stofnsett eru fyrir 1, jan. 1927. Til þess að framleiðsla á þessum vörutegundum geti verið í lagi, þurfa þau fyrirtæki, sem hana stunda, að hafa svo mikla umsetningu, að þau hafi hag af því að vanda sem best vöru sína, En ef of margir gefa sig við þessari framleiðslu, má búast við, að það verði til vafasamra bóta bæði fyrir iðnrekendur sjálfa og eins neytendur. Meiri hl. fjhn. vill því ekki ýta undir, að of mörg fyrirtæki verði sett á stofn t. d. til þess að framleiða kaffibæti, ávaxtasafa, öl o. s. frv.

Á ekki að vera frjáls samkepni?

. Eðlilega, En ekki er ástæða til þess, að löggjafarvaldið fari að ýta undir, að neitt kapphlaup verði um þessa framleiðslu, af því að þetta eru vörutegundir, sem frekar munu taldar óþarfar en hitt. Hv. 5. landsk. (JBald) hefir nú heyrt álit hv. 6. landsk. (JKr) á þessum vörutegundum yfir höfuð. Hv. 6. landsk. dæmir þær út frá sínu heilsufræðilega sjónarmiði og sýnir fram á, að mest af þessum vörum, sem um getur í frv., sje óþarft og sumt beinlínis skaðlegt. Meiri hl. vill ekki bera það til baka. En á hinn bóginn er hætt við, væri settur geysihár tollur á þessar nautnavörur, að það mundi leiða til þess, að menn færu að nálgast þr með ólöglegu móti, og niðurstaðan yrði sú, að vörurnar væru um hönd hafðar eftir sem áður, en ríkissjóður færi á mis við tekjur í tollum af aðflutningsgjaldi. Það er ekki útilokað, að háttv. 4. landsk. (MK) geti komið að sínum till.; þótt meiri hl. taki ekki aftur sínar till., má athuga brtt. við 3. umr., er til kæmi. Þau iðnaðarfyrirtæki, sem fást við tilbúning á vörum, sem ekki falla hjer undir, þrífast vel í því skjóli, sem vörutollurinn ljær þeim. Meiri hl. fjhn. sjer því ekki ástæðu til eftir atvikum að taka till. sínar aftur, þar sem þetta mál á enn eftir eina umr. í hv. deild.

Magnús Kristjánsson Mjer kemur það undarlega fyrir, að nefndin vill ekki láta fresta atkvgr. um þessa liði, og mjer finst það hrein og bein skylda hv.fjhn. að veiða við tilmælum mínum. Það er lítil ástæða til og ekkert vit í að vera að samþykkja ákvæði, sem sýnilegt er, að breyta þurfi við næstu umr. Jeg tel það óráð og ósið, sem ekki ætti að eiga sjer stað. Jeg býst líka við, að hv.frsm. (JJós) telji ekki starf hv.fjhn. svo óskeikult, að ekki mætti sumt betur fara. Það er þá fyrst, til að nefna misrjetti það, er jeg tel stefnt að með brtt.hv.fjhn., að þeim, sem hafa verið svo óhepnir - jeg vil ekki segja óvarkárir, - að byrja samskonar starfrækslu og þá, er hjer um ræðir, frá síðastliðnum áramótum og þangað til þessi lög öðlast gildi. Jeg fer fram á, að þessu ákvæði verði breytt, svo að lögin nái til allra, sem starfrækja samskonar fyrirtæki, alt þangað til lögin ganga í gildi. Með því móti má bæta úr þessu misrjetti, sem annars ætti sjer stað. Þótt frjáls samkepni sje góð á sinn hátt, þá getur hún líka verið hættuleg - það er skoðun, sem jeg hefi haldið fram bæði fyr og síðar - og ekki síst fyrir þá sök, hve iðnaðarfyrirtæki eru hjer kraftlítil, og það því fremur, sem lítil skilyrði eru hjer fyrir því, að slík starfræksla geti þrifist í stórum stíl. Jeg get þá líka verið hv. meiri hl. sammála um það, að rjett sje að setja nokkrar takmarkanir fyrir því, að fyrirtæki af þessu tægi spretti upp sem gorkúlur á haug, en þó með því skilyrði, að ekki kæmi þungt niður á þeim, sem hafa ekki gert sjer grein fyrir, hváð til stæði. Jeg er sannfærður um, að hv. fjhn, eða meiri hl. hennar, og hv. þingdeild í heild sinni hljóta að sjá, að þessi breyting er sjálfsögð. Jeg hefði kunnað betur við, að gr. kæmist alls ekki inn í frv., því að það eru fleiri en jeg, sem álíta, að þetta atriði sje ekki nægilega athugað. Jeg tók það fram áðan, og vildi gjarnan beina því til hv. nefndar, að mjer þykir óþarflega langt gengið í þessari ívilnun. Það er ekki alllítil upphæð, að ívilnunin skuli nema 250 kr. á hvert tonn. Minna mátti gagn gera. En ef hv. deild er ófáanleg til þess að breyta því, þá mætti minka misrjettið með því að hafa tollívilnunina minni.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg vil leyfa mjer að fara fram á samkomulag milli hv. 4. landsk. (MK) og hv. nefndar um það, að þessar 4 brtt.hv. meiri hl. fjhn. komi nú til atkvæða, vegna þess að því, sem vakað hefir fyrir hv. 4. landsk., um ívilnun til fyrirtækja, sem stofnsett eru á tímabilinu frá 1. jan. 1927 og þangað til þessi lög öðlast gildi, má að minni hyggju ná með því að orða það sem viðauka, en jeg tel hins vegar ekki hægt að fella það inn í ákvæði nefndarinnar, því að fyrir þau fyrirtæki er ekki hægt að miða við framleiðslu ársins 1926. Þetta frv. ákveður svo, að lögin öðlist gildi 1. júlí 1927, og þá er um það að ræða, hvort hægt er að bæta við væntanlega 3. gr. ákvæði um ívilnun, sem miðuð sje við ástæður fyrirtækja, sem stofnsett eru frá áramótum og til þess tíma. Jeg fyrir mitt leyti er fús til athugunar á því, en finna verður annan mælikvarða en þann, sem till. meiri hl. fjhn. byggir á, nefnilega framleiðslu ársins 1926. Jeg verð að benda háttv. 6. landsk. (JKr) á það, ef hann vill vera á móti frv. af því að iðnaður eins og sá, er um ræðir í frv., eigi lítinn eða engan tilverurjett í landinu, þá er það svo um þetta frv. að því er snertir gjald fyrir gerð tóbaksvarnings, að þar er haldið ákvæðum núgildandi löggjafar um það efni óbreyttum, og sama er að segja um gjald af brjóstsykurs- og konfektgerð. En um hitt, óáfeng vín o. s. frv., er hjer í fyrsta sinn farið fram á, að þeir, sem slíkt vilja búa til, skuli kaupa leyfisbrjef í því skyni og greiða gjald í ríkissjóð, sem miðast við aðflutningsgjald á þeirri tollvörutegund, sem þeir framleiða. Verði þessi tilraun feld, búa þessi fyrirtæki við það atvinnufrelsi áfram, sem nú er. Og það er vitanlegt, að verksmiðjum, sem fást við ölgerð og kaffibætisframleiðslu, muni skjóta upp eins og gorkúlum, svo fremi þessari löggjöf verði slegið á frest, Jeg vil því fastlega mælast til þess við hv. 6. landsk., þótt honum þyki frv. fara of skamt og leggja of litlar hömlur á tilbúning þessa óþarfa, þá láti hann það ekki verða til þess að svifta frv. atkv. sínu. Það er heldur ekki hægt, eins og þingið er nú skipað, að komast lengra í því að leggja gjöld á þessi fyrirtæki heldur en gert er með brtt.hv. meiri hl. fjhn. Jeg vil og minna á það, að þessi sömu fyrirtæki greiða annað gjald í ríkissjóð, sem vel má leggja í vogarskálina á móti. Öll þurfa þau að flytja inn efnivörur til iðnaðar síns og greiða af þeim vörutoll. Og eru það ekki litlar upphæðir. Auk þess borga þau sína beinu skatta til ríkis og bæjar. Það hefir verið lagt vandlega niður í hv.fjhn.Nd. og af mjer með viðtali og athugun og hliðsjón af því, sem þessi fyrirtæki greiða nú í ríkissjóð. Og eftir atvikum er ekki ástæða til að fara fram á hærra gjald en háttv. meiri hl. leggur til, að samþykt verði. Mjer finst óheppilegt, ef þessi löggjöf verður ekki útkljáð nú þegar, því að það mundi frekar verða til þess að auka óheilbrigðan atvinnurekstur á þessu sviði, sem ekki getur þrifist nema með því að njóta tollverndar.

Jónas Jónsson Jeg þarf að segja fáein orð við hæstv.forsrh. (JÞ). Það er kunnugt, að þetta mál var frá upphafi miður undirbúið en skyldi og nú er orðið. Þegar það kom fyrir háttv.Nd., mætti það strax mótstöðu. Það var þá því líkast, sem væri það beinlínis gert til þess að kæfa þann litla vísi til innlends iðnaðar, sem fyrir er, og reisa skorður við vexti hans á næstunni. Það er kunnugt frá mönnum, sem standa að þessum iðnaði, ölgerð, kaffibætisvinslu o. s. frv., að megnar hótanir höfðu komið í garð þessara íslensku atvinnurekenda frá mönnum, sem hafa umboð fyrir útlend firmu á þessum vörum, að svo hár tollur skyldi verða lagður á hina innlendu framleiðslu, að þeim veittist erfitt að standast samkepnina. Þetta tók hv.Nd. til greina og gerbreytti frv., svo að það er ekki út af eins skaðlegt nú og það var. Þar sem nú er ástæða til að halda, að hæstv. landsstjórn hafi staðið í sambandi við umboðsmenn þá, sem flytja inn þessar vörur og eru sumir hverjir stuðningsmenn hæstv. stjórnar og framleggjendur í blaði flokksins, fyndist mjer rjettara, að málið væri tekið upp aftur á almennari grundvelli, og það því fremur, sem einstakir nefndarmenn hafa vitneskju um, að það er í undirbúningi hjer að stofna til íslensks iðnaðar í tóbaksgerð. Þar sem allar þjóðir, þótt ekki rækti þær tóbak, reyna að hafa þessa iðju hjá sjer í eigin landi, tel jeg það frekar gagnlegt fyrir okkur, að sú iðja sje rekin innanlands, meðan tóbak er á annað borð notað. En þegar tekið er tillit til þess, hversu mikið gjald verður að greiða af hráefni, sem inn er flutt, og þar við bætist geysihár tollur af vörunni sjálfri framleiddri, er útlitið fyrir slíka iðju síður en svo vænlegt. Jeg get búist við að greiða atkvæði á móti frv., jafnvel þótt það hafi batnað töluvert við brtt. þær, sem hv. meiri hl. nefndarinnar hefir gert.

Magnús Kristjánsson Jeg hefi litlu við að bæta, en vil aðeins ítreka það, að mjer þætti miklu máli skifta, ef háttv. nefnd vildi taka til greina bendingar mínar og koma fram með till. til breytinga samkvæmt þeim. Þó að jeg færi að bera fram brtt., þá hefi jeg litla von um, að hún næði fram að ganga. En hinsvegar tel jeg víst, að hún væri líkleg til framgangs, ef hv. nefnd vildi taka hana á sína arma. Jeg ætla þá í sem allra fæstum orðum að gera grein fyrir því, hvernig jeg álít, að lagfæringar geti komist að. Jeg álít, að þetta mætti laga með því að bæta við 4. lið á eftir orðunum „að gjaldið ... færist niður í 1/6 aðflutningsgjalds“: að sömu hlunninda njóti atvinnurekendur, er hefja samskonar iðnrekstur á tímabilinu frá 1. jan. 1927 til 1. júlí 1927, er lögin ganga í gildi, og ívilnunin miðist við framleiðslumagn þeirra eins og miðað er við 1 árs vörumagn hjá hinum. Jeg vona, að þetta sje mönnum alveg ljóst, og jeg fyrir mitt leyti tel nauðsynlegt, að það komist að í frv. Ef hv. nefnd sæi sjer ekki fært að verða við þessum tilmælum mínum, þætti mjer vænt um, að hún gerði mjer viðvart í tíma, svo að mjer gæfist svigrúm til þess að koma þá sjálfur með brtt. En jeg tel vænlegra til lagfæringar, ef háttv. nefnd vill taka af mjer ómakið.

Jón Baldvinsson Jeg hefi ekki gert nál., af því að jeg er á móti frv. í heild. Jeg skal játa, að ummæli mín voru á því reist, að mjer fanst háttv.frsm. ekki gera nægilega grein fyrir nál. Það er auðvitað erfitt að ákveða, hve hár tollur skuli vera á þessari framleiðslu. Til þess verður að vita um árlegt vörumagn o. fl. Það fer líka eftir því, hve mikið innflutningsgjald af hráefni er goldið í ríkissjóð. En þetta hefir ekki verið upplýst í umræðunum. Jeg er hissa á hv.fjhn.- mönnum, sem vilja koma á tvenskonar löggjöf um þetta efni, annari fyrir þá, sem hafa verið svo lánsamir að stofna svona fyrirtæki fyrir 1927, og hinni fyrir þá, sem á eftir koma. Mjer finst þetta æðimikið brot á svo kallaðri „frjálsri samkepni“, sem þeir vilja þó, að ríki. Mjer finst það fullkomið ranglæti að láta eina verksmiðju njóta ívilnunar, en aðra, sem síðar er stofnsett, borga miklu hærra. Jeg get ekki verið að rekast í frekari umræðum um þetta, en jeg lít svo á, að frv. mætti vel bíða eitt ár eða svo og njóta betri undirbúnings.

Frsm. meiri hl. (Jóhann Jósefsson) Jeg vil geta þess út af ræðu hv. 4. landsk. (MK), að meiri hl. nefndarinnar er fús að taka til yfirvegunar til 3. umr. tillögu frá honum, sem færi í svipaða átt og hann mintist á. En það væri æskilegt, að hann vildi sýna nefndinni hana við fyrsta tækifæri, því að jeg býst við, að málinu verði hraðað, þar sem svo langt er liðið á þingtímann. Þeir tveir hv.þm., sem telja sig ekki hafa haft tíma til að útbúa nál. í málinu, segjast ekki vera frv. fylgjandi og óskir þeirra virðast helst ganga í þá átt, að tollvörutegundir þær, sem hjer ræðir um, ættu að vera tilbúnar hjer á landi. Þeir hljóta þó að vita, að ríkissjóður byggir tekjuáætlun sína ekki að litlu leyti á innflutningi þessara tollvara. Tollur á tóbaki nemur á 7. hundrað þús. króna, samkv. síðasta landsreikningi. Ef leyfð væri tóbaksiðn með tollvernd, mundi ríkið missa þessar tekjur. Það er annars einkennilegt, hve báðir þessir hv.þm. eru samtaka um að vernda framleiðslu þessarar munaðarvöru frá tolli. Meiri hl. fjhn. er þeirrar skoðunar, að tolla beri munaðarvörur yfirleitt, og hann vill ekki loka augunum fyrir því, hverja þýðingu sá innflutningur hefir að því leyti fyrir ríkissjóð. Jeg hefi enga tilhneigingu til að sveigja til um tolla af munaðarvörum, því ef farið væri út á þá braut að ýta undir framleiðslu þeirra með tollvernd, mundi neysla þeirra til nautna aukast, en ríkissjóður missa tekjur, sem hann ekki má við að missa. Um ívilnanir til eldri stofnana er það að segja, að það er ekkert nýtt, þegar settar eru kvaðir á einhverja framleiðslu, að tekið sje tillit til þeirra fyrirtækja, sem búin eru að starfa um langt skeið áður en kvaðirnar eru settar á. Hv. 4. landsk. er líka meiri hl. nefndarinnar sammála í þessu efni. Jeg ætla ekki að svara háttv. 1. landsk. (JJ) því, sem hann talaði um, að afstaða okkar væri bygð á pólitískum ástæðum. Þær ásakanir eru gripnar úr sama lausa loftinu og vant er, þegar hann ætlar andstæðingum sínum miður góðar hvatir.

Jónas Kristjánsson Jeg vil aðeins taka það fram, að jeg mælti á móti frv. að því leyti, sem mjer þótti það ekki gera ráð fyrir eins háum tolli og jeg teldi rjett að hafa á þessum munaðarvörum. Jeg vil, að tollurinn sje hafður svo hár, að hann dragi verulega úr kaupum á þessum vörum.



Eins og hv. deild er kunnugt, lagði ríkisstjórnin frv. þetta fyrir Alþingi í byrjun þings. Kemur það hingað frá hv. Nd. Mentmn. hefir íhugað frv. rækilega og borið það undir rektor mentaskólans. Að fengnu áliti hans gat nefndin ekki átt samleið, og hefir meiri hl. birt álit sitt á þskj. 546, sem jeg vænti, að hv. deild hafi kynt sjer. Frá almennu sjónarmiði hefi jeg litlu við að bæta það, sem þar er sagt. Samtalið við rektor mentaskólans styrkti okkur í þeirri trú, að hjer væri um að ræða gamla og nýja kröfu. En það, sem hann aðallega upplýsti, var, að nægja mundi rúm fyrir 40 námsmenn, í stað þess, að frv. gerir ráð fyrir 50. Leiðir af því nokkurn sparnað, og er því ekki nema gott eitt um það að segja. Mun rektor hafa miðað álit sitt m. a. við það, hve margir utanbæjarnemendur hafa sótt um húsaleigustyrk á undanförnum árum. Eru árlega veittir 36 skamtar, 50 krónur í hlut, og hefir það virst nægja, ekki verið fleiri umsækjendur. - Frv. tók litlum breytingum í Nd. Aðallega voru gerðar á því tvær breytingar, að í húsinu skyldi vera íbúð fyrir kennara, sem væri umsjónarmaður, og að í stað „námssveina“, sem í stjfrv. stóð, kæmi „nemenda“. Þetta er hvorttveggja í rjetta átt, því að skólann sækja bæði piltar og stúlkur, og heimavistin þarf að hafa umsjónarmann, sem þar hefir íbúð. Mín skoðun er sú, að undir vali umsjónarmannsins verði það mest komið, hvernig heimavistin reynist. Eins og tekið er fram í nál., hefi jeg sjerstöðu að því er hússtæðið snertir. Jeg álít ekki tiltækilegt að reisa húsið á mentaskólalóðinni. Vegna hollustuhátta þurfa svona hús að vera björt og rúmgóð og helst íþróttasvæði úti við, sem nemendur hafi aðgang að. Það er ekki nægilegt, að hugsa eingöngu um rúm til lesturs og svefns. Það verður að búa svo um, að nemendur um hag sínum vel og geti lifað heilbrigðu lífi, notið útivistar og íþrótta. Jeg mundi telja æskilegt, að húsið stæði svo sem 15 mínútna gang frá skólanum, helst utan við bæinn. Nemendur mundu njóta þar miklu betra næðis, heldur en ef húsið væri reist á lóð skólans, enda kemur ekki til mála, að það geti staðið þar, vegna þrengsla. Það hlyti líka að skyggja á aðalhúsið, sem er gamalt og gluggar helst til litlir. Orðalagsbreytingin „nemenda“ fyrir „námsveina“ er eðlileg. Jeg skal þó taka fram hjer, að jeg álít, að það hefði of mikinn kostnað í för með sjer að byggja hús bæði fyrir pilta og stúlkur. Það þyrftu að vera tvö hús eða a. m. k. tvær álmur. En það kemur varla til þess, að svo margar utanbæjarstúlkur sæki skólann, að til mála komi að byggja þeirra vegna. Það væri þá betra, að veita þeim nokkurn styrk eða fá þeim vist á væntanlegu kvennaheimili, sem gert er ráð fyrir, að upp verði komið 1930. Þó að jeg vænti þess, að heimavistin komist upp sem fyrst, geri jeg varla ráð fyrir, að hún komi fyr. Krafan um að fá nýja heimavist í stað hinnar gömlu, sem ekki þótti allskostar góð, er fjarri því að vera ný. Þeir, sem voru í gömlu heimavistinni, telja ilt, að hún skyldi leggjast niður, þó gölluð væri. Þeim finst með núverandi skipulagi hvergi griðastaður fyrir nemendur. Jeg mótmæli því algerlega, sem felst í áliti hv. minni hl., að þetta frv. sje ófyrirsynju fram borið. Slík ummæli eru alveg út í bláinn. Þá er það líka tekið fram í nál. minni hl., að frv. þetta hafi verið borið fram, án þess að bera það undir rektor mentaskólans. Þetta er engin ástæða á móti frv., og mjer var persónulega kunnugt um, að rektor var oftar en einu sinni búinu að leggja til, hvað gera ætti í þessu efni, og hann hefir ekki verið einn um þá skoðun, að nauðsyn bæri til, að koma upp heimavist við mentaskólann, heldur hefir það um langt skeið verið áhugamál fjölda kennara og fleiri manna út um land. Sú tilgáta, að frv. þetta sje komið fram mestmegnis til þess að tefja fyrir þvi, að þroskaðir piltar, sem aðallega styðjast við vinnu sína, fái aðstöðu til þess að nema til stúdentsprófs á Akureyri, er bara gripin úr lausu lofti, og því fjarri öllum sanni. Það er fjöldi þroskaðra pilta, sem stunda nám við skólann. hjer, og er því engu síður þörf fyrir þá að geta notið heimavistar en hina, sem stunda nám á Akureyri. Jeg skal svo enda mál mitt með því, að óska þess, að fjárhagur ríkissjóðs verði sem fyrst þess megnugur, að hús þetta geti komist upp, og jafnframt, að valinn maður verði til þess að veita því forstöðu. Vænti jeg svo, að deildin sýni máli þessu þann skilning, að afgreiða það sem fyrst.

Frsm. minni hl. (Jónas Jónsson) Mentmn. hefir ekki getað orðið sammála um afgreiðslu þessa máls, þar sem meiri hl. vill, að það nái fram að ganga, en minni hl. leggur til, að það verði felt. Í nál.háttv. meiri hl. er ekki farið út í einstök atriði, en sagt, að rektor mentaskólans leggi með frv. þessu. Þar sem hæstv. kenslumálaráðh. er hjer viðstaddur nú, þá vildi jeg leyfa mjer að beina til hans nokkrum spurningum, úr því að hann gat ekki mætt á nefndarfundi með okkur. Jeg gat ekki skilið rektor öðruvísi en svo, að frv. Þetta hefði aldrei verið borið undir hann, og að hann hefði ekki beðið um, að það væri borið fram. Hann hefir aftur beðið um dálitla fjárhæð í húsaleigustyrk handa utanbæjarnemendum, en eftirspurnin eftir þessum styrk frá hálfu nemenda hefir ekki verið meiri en það, að hann hefir stundum ekki gengið allur upp. Þetta meðal annars sýnir, að þörfin fyrir heimavist er ekki svo knýjandi, að nauðsyn reki til, að reisa þetta dýra heimavistahús. Það er nú öllum almenningi kunnugt, að hæstv. stjórn ber skólamálin ekki mjög fyrir brjósti, heldur er þvert á móti andvíg allri sannri mentun. Hjer hlýtur því annað og meira að liggja á bak við en áhugi hennar fyrir málefninu sjálfu, þegar hún alt í einu hleypur til, að koma með frv. þetta bak við rektor skólans. Hvernig á þessu gönuhlaupi. stendur, vildi jeg biðja hæstv. ráðherra að upplýsa. Þá er önnur spurningin. Hvers vegna leggur stjórnin ekki neina teikningu eða sundurliðaða áætlun fyrir þingið, eða að minsta kosti fyrir nefndir þær, sem um málið eiga að fjalla. Að vísu hefi jeg heyrt, að til væru lausir frumdrættir og lausleg áætlun, en hvorugt hefir nefndin sjeð. Þá hafa engar tillögur komið fram um það, hvernig húsi þessu skuli fyrir komið. Alt er óákveðið með fyrirkomulag, herbergjastærð og herbergjatölu. Ekkert sagt um það, hvort t. d. sjerstakur salur eigi að vera til þess að lesa í, eða hvort herbergin eigi að vera fyrir einn eða tvo menn. Hæstv. stjórn virðist því hafa komið með frv. þetta í svo miklum flýti, að hún hafi ekki athugað hina allra sjálfsögðustu hluti í sambandi við það, t. d. um lóð undir húsið. Að vísu var fyrst gert ráð fyrir, að það stæði á skólalóðinni, en svo upplýstist, að það var ekki hægt, heldur yrði að hafa húsið einhversstaðar annarsstaðar, og má vel vera að kaupa verði dýra lóð undir það. Í einu orði sagt: frv. var svo mikill grautur og er enn, að engin leið er að samþykkja það. Þessu heimavistarmáli við mentaskólann hjer skaut fyrst upp í þinginu í sambandi við kröfur Norðlendinga um mentaskóla á Akureyri. Á þinginu 1923 báru tveir þingmenn fram frv. um sjerstakan mentaskóla á Norðurlandi, og mun mentamálaráðherra sá, sem nú er, hafa þá þegar, ásamt fleirum, látið í ljós, að nær væri að byggja heimavist við mentaskólann hjer, heldur en gera Akureyrarskóla að sjerstökum mentaskóla. Svo var þessu hreyft aftur af manni, sem ekki á sæti á þingi nú. Og að lokum kemur hæstv. stjórn fram með þetta frv., án þess að hafa hinn minsta áhuga fyrir skólamálum yfirleitt, og án þess að nokkur knýjandi ástæða liggi fyrir, sem rjettlæti það, að bera slíkt mál fram nú, nje að yfirmaður skólans hafi beðið um þessa forgöngu. Hjer liggur því eitthvað á bak við, sem óneitanlega virðist vera það, að hindra, að Norðlendingar og Austfirðingar fái sjerstakan mentaskóla. En það verð jeg að telja harla undarlegt hjá hæstv. atvrh., sem er þingmaður þess hjeraðs, sem mikinn áhuga hefir fyrir þessu skólamáli Norðlendinga, sem heldur er ekki að undra, þar sem það um langt skeið hafði sjerstakan skóla, að hann skuli vera forgöngumaður í því, að spilla fyrir norðlenskum mentaskóla. Nú vil jeg spyrja hæstv. kenslumálaráðherra, að hvaða gagni hann haldi, að heimavistin við mentaskólann hjer komi, þegar Norðurland hefir fengið mentaskóla, því að það er áreiðanlegt, að hann kemur, hvað sem íhaldið segir nú í vetur. Það sýnir öll saga málsins frá því fyrsta, að Stefán sál. Stefánsson steig fyrstu og erfiðustu sporin. Þess ber og að gæta, að neðri deild mentaskólans hjer er aðeins fyrir börn úr Rvík, því að aldurstakmarkið útilokar alla þroskaða menn frá skólanum, eða frá að nema í þeim deildum, og hingað eru ekki send ungmenni utan af landi, nema undir þeim kringumstæðum, að foreldrarnir eigi venslamenn hjer. Hæstv. ráðh. (MG) hlýtur því að sjá, að hjer er mikill aðstöðumunur. Á Norðurlandsskólann geta menn sent syni sína og dætur, þegar það er orðið þroskað fólk, sem ekki þarf að verja nema í mesta lagi 5 árum til þess að lesa undir stúdentspróf. Það liggur því í augum uppi, að þangað sækir fólkið utan af landsbygðinni, en heimavistin við mentaskólann er að engu gagni, vegna neðri bekkjanna. Í sambandi við þetta vil jeg geta þess, að maður einn á Akureyri hefir það eftir hinum látna forsætisráðherra, Jóni Magnússyni, að hann hafi í síðustu ferð sinni í sumar sagt, að Akureyrarskólinn yrði gerður að mentaskóla á 50 ára afmæli sínu, sem er 1930. Jeg sel þetta ekki dýrara en jeg keypti. En þetta er í fullu samræmi við það, sem aðrir búast við, og jafnvel telja, víst. Þá vildi jeg snúa máli mínu til hæstv. atvrh. (MG) og háttv. 2. landsk. (IHB) um eitt atriði, og það er, hver áhrif þau telji, að slík fjárveiting, sem Þarf til þess að koma upp byggingu eins og þessu heimavistahúsi, gæti haft á byggingu landsspítalans, þar sem það er upplýst, að hann verður ekki hygður nema með lánsfje. Mjer þætti vænt um að heyra frá þeim, hvernig þau líta á þessa hlið málsins.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg leyfi mjer að þakka háttv. meiri hl. mentmn. fyrir afgreiðslu þessa máls. Um staðinn fyrir þetta hús er það að að segja, að hann er ekki ákveðinn. Upphaflega var hugsað til, að það stæði á lóð skólans, en ýmsir telja vafasamt, að það sje hentugt. Hefir því engu verið slegið föstu um staðinn enn, enda ekki gert ráð fyrir að byggja hús þetta á næsta ári. Þá vil jeg snúa máli mínu til háttv. 1. landsk. (JJ). Jeg varð alveg hissa, þegar jeg sá álit hans á þskj. 565, það var svo gerólíkt því, sem þingskjöl eiga að vera. Upplýsingar eða skýringar um málið er þar engar að finna, heldur dylgjur um það, af hvaða hvötum málið sje borið fram. Fyrst segir hann, að frv. þetta sje borið fram ófyrirsynju. Því hefir háttv.frsm. meiri hl. svarað, og hefi jeg þar engu við að bæta. Þá segir hann ennfremur, að málið hafi ekki verið borið undir rektor mentaskólans. Þessu er því að svara, að frv. um heimavistir við hinn almenna mentaskóla hefir komið fram áður, og hefir því áður verið horfið undir rektor skólans. Síðan þessum andmælum var hreyft í þinginu hefi jeg spurt rektor skólans að því, hvort hann væri ekki sama sinnis og áður um þetta mál, og sagði hann, að svo væri. Það væri líka einkennilegur skólastjóri, sem hjeldi það, að heimavist væri til ills fyrir skólann eða nemendur hans. Þetta hlýtur hv.þm. (JJ) að vita, eða gat vitað það, að minsta kosti ef hann hefði lesið athugasemdirnar við stjfrv. Það þykir mjer þó undarlegast í nál.hv. minni hl., þar sem svo er komist að orði, að frv. þetta sje borið fram af aðila, sem sje málinu óviðkomandi, Hyggur hann þá, að mentamálastjórnin eigi ekki að skifta sjer neitt af mentamálum?

Hún gerir það sjaldan

. Það ætti þó að vera betra, að hún gerði það stundum, heldur en aldrei, og jeg veit ekki, hver er rjettur aðili að bera fram þetta mál, ef það er ekki mentamálastjórnin. Hv. þm. (JJ) er altaf að blaðra um mentamál, en alt sitt vit notar hann til þess að vera altaf á móti þeim hjer í þinginu. Og hann er með þeim ósköpum fæddur, að hann getur aldrei unnað sannmælis neinum manni, sem er úr öðrum flokki en hann. En hjer ber svo vel í veiði, að jeg get vísað honum til skoðana flokksbróður hans, fræðslumálastjórans, sem jeg býst við, að hv.þm. (JJ) telji, að hafa muni vit á þessu máli, en hann fylgir frv. eindregið og telur það miða til mikilla bóta. þá sagði hv.þm. (JJ), að undirbúningur þessa máls væri ófullkominn. Þetta er nú vana mótbáran hjá honum, þegar hann getur eigi fundið einhverju máli annað til foráttu. En mál þetta er betur undir búið heldur en framsöguræða hans hjer, því að það var hvergi að sjá á henni, að hann hefði lesið athugasemdirnar við stjfrv., því að þar er vísað til athugasemdanna við frv., sem stjórnin bar fram á þinginu 1926 þar sem skýrt er frá áætlun um og teikningu af hinu fyrirhugaða heimavistahúsi, eftir húsameistara ríkisins. Um þetta, áætlun og teikningu, var nú hv.þm. (JJ) að spyrja, og það sýnir einmitt ljósast, að hann hefir ekki lesið athugasemdirnar við frv. Stjórninni þótti ekki ástæðu til þess, að auka kostnað með því að prenta þetta upp að nýju, en ljet sjer nægja að vísa til álitsskjals húsameistara, sem prentað er í A-deild Alþtíð. 1926, bls. 76, eins og stendur í athugasemdunum. Hv. þm. (JJ) hefði því átt að vera vorkunnarlaust að fá ljeð það bindi Alþtíð., en hann mun ekki hafa viljað leggja á sig þá geysilegu fyrirhöfn, að fara inn á skrifstofu Alþingis og fá ljeð þetta bindi! Þá er getgáta hv. minni hl. um það, hver muni vera „hinn sanni tilgangur þessa frv.“, og hún er þessi, að það eigi „að tefja fyrir framgangi þess, að þroskaðir menn, sem aðallega styðjast við vinnu sína, fái aðstöðu til að nema til stúdentsprófs á Akureyri“. Jeg get nú ekki skilið, að það geti spilt neitt fyrir námsmönnum á Akureyri, þótt heimavistin komi við þennan skóla, og mjer finst þetta afar undarlegur hugsanagangur hjá hv.þm. (JJ). Og það skal jeg segja honum, að ein aðalástæðan til þess, að frv. er borið fram, er sú, hve dýrt verður hjer nám fyrir fátæka sveitapilta. Og það er ekki nema sanngjörn krafa, að þeir, sem vilja taka stúdentspróf hjer, hafi svipaða aðstöðu eins og nemendur við Akureyrarskóla. Mjer þætti gaman að vita, í hverju það væri fólgið, að sanngjarnt sje að gera greinarmun á þeim. Það mætti ef til vill segja, að það væri eitthvert vit í hugsanagangi hv.þm. (JJ), ef öllum nemendum ætti að vísa til Akureyrarskólans, en það er ekki hægt, því að skólinn getur ekki tekið við þeim. Sje ætlast til þess, að fátækir nemendur geti lokið mentaskólanámi hjer, þá verða þeir að fá ókeypis húsnæði, ljós og hita, en þetta snertir ekki Akureyrarskólann, hvorki beinlínis nje óbeinlínis. Að vísu er svo að sjá í nál. minni hl., að hann vilji vísa öllum fátækum nemendum til Akureyrarskólans og láta þá taka stúdentspróf þar. Þetta gæti komið til mála, ef gagnfræðaskóladeildin yrði tekin út úr skólanum, en jeg hygg þó, að eigi muni samt verða nægilegt húsrúm þar. Hv. þm. (JJ) sagði, að með aldurstakmarkinu, sem sett er hjer, væri þroskaðri menn útilokaðir frá því að taka hjer stúdentspróf. Aldurstakmarkið er ekki annað en reglugerðarákvæði, sem breyta má, hvenær sem það þykir henta. Hann sagði líka, að í gegnum Akureyrarskólann færi menn á 5 árum. Jeg hjelt, að það væri venjulega 6 ára skóli, eins og hjer, en það hefir þráfaldlega komið fyrir, og kemur þráfaldlega fyrir, að nemendur hafa lokið mentaskólanámi hjer á 5 árum, svo áð það er ekkert sjerkenni á Akureyrarskólanum. Duglegir og þroskaðir nemendur geta lagt á sig miklu meira við nám heldur en unglingar, og er það engin ný viska, heldur alviðurkendur sannleiki. Jeg ætla ekki að fara neitt út í það, hvað fyrverandi forsætisráðherra, Jón Magnússon, kann að hafa sagt á Akureyri í sumar, fáum dögum áður en hann dó. Jeg hefi engar sagnir haft af því og játa hvorki nje neita, að hann hafi sagt eitthvað á þá leið, sem hv. þm (JJ) hefir eftir honum. Jeg get ímyndað mjer, að hann hafi sagt eitthvað á þá leið, að hann mundi ýta undir það, að Norðlendingar fengi að meira eða minna leyti uppfyltar óskir sínar um skólann. Stjórnin vill alls ekki skóinn niður af þeim skóla, en hún vill gera báðum skólunum jafnhátt undir höfði. En það væri hróplegt ranglæti við mentaskólann, ef hann yrði einn settur hjá með heimavistir. Í fyrra og í ár höfum við veitt fje til heimavista handa stúdentum. Hv. þm. (JJ) flutti sjálfur till. um það á þinginu í vefur, að komið yrði upp heimavistum fyrir kennaraskólann, og jeg held, að hann hafi einhverja heimavistarnefnu við sinn eigin skóla. Eina ástæðan, sem gæti rjettlætt það, að vera á móti þessu frv., er sú, að þessar framkvæmdir, yrðu okkur of dýrar og eigi væri þörf á þeim. Það er nú margsýnt, að þörfin er mjög brýn, og það hefir líka verið sýnt fram á, að þessar heimavistir verða okkur ekki dýrari en við aðra skóla. Að síðustu spurði hv.þm. (JJ), hvort það mundi ekki ganga út yfir fjárveitingu til landsspítalans, ef ráðist yrði í að reisa heimavistahús. Hann spyr nú ekki þessa af því, að hann viti það ekki, að til er samningur um fjárframlög til spítalans. Þessi samningur er hv.þm. (JJ) vel kunnur, því að hann var lesinn hjer í deildinni orði til orðs 1925. Og jeg get tæplega búist við því, þótt margs megi vænta af hv. 1. landsk. (JJ), að hann ætli stjórnini það - hvort það er núverandi stjórn eða ný stjórn - að hún fari að svíkja gerða samninga. Það er auðsætt, að ef ekki er hægt að koma upp heimavistahúsinu án þess að það gangi út yfir landsspítalann, þá verður heimavistahúsið að bíða betri tíma. En jeg skal benda hv.þm. (JJ) á það, að við erum nú að losna við þunga bagga, sem legið hafa á okkur þessi árin. Kleppshælið er búið í árslok 1928, en það hefir tekið til sín 100 þús. kr. á ári. Á sama ári verðum við líka búnir með heilsuhælið í Kristnesi, en það kostaði okkur 75 þús. kr. 1926, 125 þús. kr. á þessu ári, og á næsta ári eru ætlaðar til þess 65 þús. kr. Þegar við erum lausir við þessa bagga, þá losnar eitthvað af fje, sem nota má til heimavistahússins, að meira eða minna leyti. Fleiru þarf jeg ekki að svara hv.þm. (JJ). Það kom ekki annað fram í ræðu hans en það, sem hann stiklar á í nál. sínu.