Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá 3. þm. Suðvest., Rósu Björk Brynjólfsdóttur, um að hún geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Í dag, mánudaginn 4. mars, tekur því sæti á Alþingi sem varamaður fyrir hana Fjölnir Sæmundsson, 2. varamaður á lista Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs í kjördæminu, en 1. varamaður hefur boðað forföll. Hann hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðinn velkominn til starfa að nýju.

Borist hefur bréf frá 4. þm. Reykv. s., Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur, um að hún geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Því er óskað eftir að í dag taki Katla Hólm Þórhildardóttir sæti á Alþingi. Hún er 2. varamaður á lista Pírata í kjördæminu, en 1. varamaður hefur boðað forföll. Að ósk forseta hefur landskjörstjórn komið saman og gefið út kjörbréf handa Kötlu Hólm Þórhildardóttur. Jafnframt hefur stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fundað til að fjalla um kjörbréfið.

Herra forseti. Eins og fram kom í máli forseta hefur stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd komið saman til að fara yfir kjörbréf Kötlu Hólm Þórhildardóttur, 2. varaþingmanns Pírata í Reykv. s., frá landskjörstjórn. Varð það samhljóða niðurstaða nefndarinnar að gera ekki athugasemdir við kjörbréfið

Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd mælir einróma með samþykkt kjörbréfsins og telst það samþykkt án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum. Katla Hólm Þórhildardóttir hefur áður tekið sæti á Alþingi og því þegar unnið drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðin velkomin til starfa að nýju.

Til svara eru: Forsætisráðherra, heilbrigðisráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra og dómsmálaráðherra.

Forseti. Fyrir nokkru síðan kynnti ríkisstjórnin tillögur sínar til að koma til móts við stöðuna á vinnumarkaði og óhætt er að segja að þær hafi ekki fengið jákvæðar viðtökur hjá fulltrúum verkalýðshreyfingarinnar. Ég hef áður rætt þá möguleika sem gætu falist í því að horfa til vaxta og verðtryggingar og stöðu fjármálakerfisins í samhengi við kjaraviðræður en enginn áhugi virðist vera á því af hálfu ríkisstjórnarinnar og hún raunar útvistað því verkefni eða vangaveltum um þau mál annað. Þess vegna er spurning mín til hæstv. forsætisráðherra einföld: Kemur til greina að endurskoða tillögur ríkisstjórnarinnar eða bæta við þær? Kemur til greina að endurskoða þær tillögur sem hafa verið kynntar nú þegar eða að bæta einhverju við þær tillögur til að liðka fyrir á vinnumarkaði?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Þær tillögur sem við höfum unnið að á undanförnum mánuðum eru hugsaðar sem almennar umbótatillögur fyrir samfélagið en líka til að greiða fyrir kjarasamningum í ljósi þess að margar af þessum tillögum ríma við þær áherslur sem til að mynda verkalýðshreyfingin hefur lagt fram. Þær hafa snúist um eftirfarandi þætti: Um uppbyggingu félagslegs húsnæðiskerfis, uppbyggingu sem hv. þingmaður þekkir vel því að fyrstu skrefin að almenna íbúðakerfinu voru auðvitað stigin undir hans forsæti á sínum tíma, en tillögurnar núna eru víðfeðmari og snúast líka um vernd leigjenda og uppbyggingu sterkari leigumarkaðar fyrir fólk þannig að fólk hafi aukið val. Í öðru lagi snúast þær um lengd fæðingarorlofsins, að raunveruleg skref verði núna stigin til þess að lengja fæðingarorlofið upp í 12 mánuði sem er risastórt lífskjaramál fyrir ekki síst ungt barnafólk. Í þriðja lagi eru það skattatillögur sem hafa verið hvað mest til umfjöllunar að undanförnu sem snúast um að innleiða nýtt lágtekjuþrep til að koma til móts við tekjulægri hópa og jafna sömuleiðis viðmiðin í skattkerfinu þannig að við sjáum ekki það skattskrið sem hefur verið gagnrýnt. Hv. þingmaður spyr hvort komi til greina að bæta einhverju við: Já, það er unnið að tillögum um að greiða aðgang fólks inn í svokölluð fyrstu kaup á fasteignamarkaði því að það liggur auðvitað fyrir að verulegur hluti þeirra sem eru t.d. á leigumarkaði vill fara inn á eignamarkað. Hins vegar viljum við eiga samtal við verkalýðshreyfinguna og atvinnurekendur um þau málefni sem hv. þingmaður nefndi sérstaklega, þ.e. málefni verðtryggingarinnar og vaxtastig í landinu. Þannig að, já, það kemur til greina.

Forseti biðst velvirðingar á því að tímatökukerfið er frosið, en ég er hér með forláta armbandsúr og reyni eftir atvikum að vera sanngjarn í þeim efnum.

Forseti. Ég held að ég þurfi ekki einu sinni mínútuna af því að spurningin er einföld. Hún er í rauninni bara ítrekun á fyrri spurningu. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir að rifja upp það sem þegar hefur komið fram, en kemur til greina að eitthvað bætist þar við, að eitthvað bætist við það sem ekki hefur þegar verið kynnt? Þá er ég sérstaklega að horfa til hluta eins og skattamála. Það sem hæstv. forsætisráðherra rakti áðan hefur komið fram áður og það er ánægjulegt að heyra að ríkisstjórnin sé reiðubúin í viðræður um fjármálakerfið. En kemur til greina að bæta við þær tillögur sem þegar hafa verið kynntar og það sem þegar hefur komið fram?

Herra forseti. Þær tillögur sem þegar hafa verið lagðar fram um breytingar á skattkerfinu byggja á ítarlegri skýrslu sem kynnt var að mig minnir í þarsíðustu viku eða jafnvel í upphafi síðustu viku. Það stendur ekki til að breyta þeim tillögum í grunninn en að sjálfsögðu eiga þær eftir að fara til þinglegrar meðferðar og það skiptir líka máli þegar þær verða útfærðar hvernig við sjáum húsnæðisstuðningskerfið og barnabótakerfið þróast samhliða tillögunum. Eins og ég nefndi áðan eru ákveðnir þættir og ég skildi spurningu hv. þingmanns þannig að hann óskaði líka eftir því að ræða hvaða frekari tillögur væru til umræðu. Ég nefndi tillögur um stuðning við fyrstu kaup og tillögur um það hvernig hægt verði að vinda ofan af verðtryggingunni, ekki síst þegar kemur að neytendalánum. Í þriðja lagi vil ég nefna lífeyrismálin sem eru nokkuð sem oft hefur verið á borði stjórnvalda og aðila vinnumarkaðar. Þar þurfum við að taka samræðu um frekari þróun mála þegar kemur að lífeyrismálum og það samtal erum við að sjálfsögðu reiðubúin í.

Virðulegi forseti. Enn á ný kem ég hingað til að ræða alvarlega stöðu á Sjúkrahúsinu Vogi. Enn á ný kem ég til að kalla eftir því sem við gerðum hér, löggjafarvaldið, fyrir jól þegar við veittum 150 millj. kr. til þess að efla stuðning við SÁÁ og starfsemina þar. Ég ætla ekki að gera lítið úr þeim góða vilja sem hæstv. heilbrigðisráðherra hefur sýnt hér áður í svörum til mín og talað um fjármagn til neyslurýma, þar sem verið er að tala um aukna aðstoð og eflingu á göngudeildir sem eiga að taka utan um fíklana okkar þegar þeir koma úr meðferð. Ég er enn og aftur að tala um þann bráðavanda sem steðjar að Sjúkrahúsinu Vogi, hvað lýtur að því máli. Þar er biðlisti eftir innlögnum hátt í 600 manns. Nú er verið að fækka innlögnum á árinu um 400 og er þegar búið að loka göngudeildinni á Akureyri. Þess vegna langar mig til að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hvort hún hafi á einhverjum tímapunkti ekki skilið það ákall sem var úti í samfélaginu í fyrra, sem var hér þegar þingheimur tók sig saman um að kalla eftir þessari auknu fjárveitingu sérstaklega til stuðnings við bráðavanda innlagna á Sjúkrahúsið Vog, sérstaklega gagnvart þeim biðlistum og því fárveika fólki sem beið eftir að komast í meðferð. Skildi hæstv. heilbrigðisráðherra á einhverjum tímapunkti ekki þetta ákall? Hvers vegna er ekki gert meira í því? Ætlar hæstv. heilbrigðisráðherra ekki að koma frekar til móts við nákvæmlega þetta ákall? Ég þarf ekki að heyra í svari hæstv. heilbrigðisráðherra um eitthvað sem lýtur að göngudeildum, neyslurýmum. Ég er núna einungis að spyrja um bráðavanda vegna skorts á innlagnarrýmum á Sjúkrahúsinu Vogi. Væri ekki mögulegt að við gætum nýtt þetta fjármagn, a.m.k. stærsta hlutann af þessum 150 milljónum sem voru sérstaklega eyrnamerktar í okkar huga til þess að reyna að koma til móts við 

Virðulegur forseti. Enn ræðum við málefni SÁÁ, ég og hv. þingmaður, og þó að hv. þingmaður vilji ekki svarið um göngudeildarstarfsemi SÁÁ 

Æ, þið viljið …

Í þessu tilviki er um það að ræða að þingið kemst að tiltekinni niðurstöðu um að styðja við ákveðna starfsemi sem er fyrst og fremst göngudeildarstarfsemi. Göngudeildarstarfsemi getur líka tekið og tekur líka til bráðavanda. Ekki síður er það svo að með því að taka ákvörðun um að fela Landspítalanum – háskólasjúkrahúsi að sinna börnum og ungmennum í neysluvanda erum við líka að taka á því að sinna þeim viðkvæma hópi. Að því leytinu til er verið að taka á þeim hluta. En ég verð, virðulegur forseti, að taka mark á ákvörðun Alþingis þegar viðbótarfjármagnið sem þingið bætir inn í reksturinn er beinlínis eyrnamerkt tiltekinni starfsemi. Ég verð að segja að ég hefði haldið að það væri fagnaðarefni að nú í fyrsta skipti liggur fyrir fjármagn fyrir göngudeildarrekstur og ekki síst á Akureyri.

Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég átta mig ekki alveg á þessari vegferð. Vilji Alþingis og annað slíkt - það var skýr vilji löggjafans, hæstv. heilbrigðisráðherra, að kalla eftir fjármunum nákvæmlega til þess að reyna að koma til móts við þann bráðavanda sem laut að sjúklingum sem þurftu að komast strax í innlögn á Vogi. Það er þekkt og það er vitað að sjúklingur sem er alkóhólisti eða fíkniefnaneytandi og tekur þá ákvörðun að fara í meðferð á morgun eða hinn er búinn að skipta um skoðun mjög fljótlega. Það er líka vitað að SÁÁ hefur rekið sínar göngudeildir með sjálfsaflafé þann tíma frá því að Sjúkratryggingar sömdu ekki við SÁÁ fyrir nokkrum árum þrátt fyrir að þeir hefðu gjarnan viljað nýta fjármagnið í að auka við þjónustuna við þá sjúklinga sem þeir fengu inn á inn á sjúkrahúsið. Mig langar líka í framhaldi að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra: Hvar er verkefni statt í sambandi við Landspítala – háskólasjúkrahús að taka utan um 

Virðulegur forseti. Af því að hv. þingmaður talar um að göngudeildir hafi hingað til verið reknar fyrir sjálfsaflafé er það einmitt sú athugasemd sem ítrekað hefur komið inn í þingsalinn að rétt væri að við, ríkið, sem kaupendur heilbrigðisþjónustu, legðum aukna áherslu á að kaupa þá þjónustu af SÁÁ sem göngudeildarþjónustan er og ráðstafa opinberu fé í þá átt. Þess vegna standa nú yfir samningar milli Sjúkratrygginga Íslands og SÁÁ um slíka þjónustu, einmitt vegna þess að þingið taldi mikilvægt að tryggja starfsemina á fjárlögum með sérstöku og eyrnamerktu framlagi. Þess vegna kemur mér á óvart að það skuli vera einhver ólyst í kringum það mál. En af því að hv. þingmaður spyr síðan um stöðu mála á Landspítala – háskólasjúkrahúsi var ég síðast í morgun að ræða við forstjóra Landspítalans. Undirbúningurinn er á góðri leið, þ.e. við búumst við því að geta hafið þjónustuna fyrir þennan hóp á Landspítala nú í sumar. Nú þegar er hafinn undirbúningur með barnaverndaryfirvöldum til að tryggja samfellu þar. 

Herra forseti. Þegar kemur að umhverfisvernd er staða, mikilvægi og ábyrgð okkar Íslendinga gífurleg, ekki bara gagnvart okkur sjálfum heldur á heimsvísu. Viðreisn hélt um helgina sitt fyrsta milliþing þar sem lögð var áhersla á tvennt, evrópskt samstarf og umhverfismál. Þar var fjallað um það sem við vitum auðvitað öll, og hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra sennilega betur en flestir, að umhverfismálin varða almannahag mestu um þessar mundir. Vistspor okkar er stórt og fyrirséð að áhrif umskiptanna verði svipleg, svo ekki sé meira sagt. Þótt umhverfismál séu ekki eingöngu loftslagsmál fer mest fyrir þeim um þessar mundir og hér á norðurslóðum eru þau alltumlykjandi. Áhrifin hafa þegar gert vart við sig með hlýnun og súrnun sjávar, breyttri fiskgengd, breytingu sjávarstrauma og bráðnun jökla. Því langar mig að bera undir ráðherra, spyrja hann hvort farin sé af stað vinna við að meta heildstætt áhrif loftslagsbreytinga á íslenska náttúru og auðlindir þjóðarinnar, sér í lagi fiskstofna á íslenskum miðum en einnig aðra náttúru sem við höfum hingað til notið, treyst á og einkennir landið. Mig langar að vita hver staðan er með þessi mál. Það skiptir máli að við séum með puttann á púlsinum, ekki bara með tilliti til aðgerða til að spyrna við fótum heldur ekki síður hvernig við getum brugðist við stöðunni með tilliti til okkar mikilvægustu atvinnugreina.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Ég tek undir það sem kom fram í máli þingmannsins, að umhverfismálin eru mjög fyrirferðarmikil í dag og ekki síst þegar við horfum til nánustu framtíðar og reyndar langrar framtíðar líka. Hér var nefnt Evrópusamstarf. Við tökum talsvert margt upp af tilskipunum frá Evrópusambandinu hvað varðar umhverfismál og margt af því hefur fært okkar löggjöf fram á veg. Þó er ekki allt sem kemur þar í gegn, eins og náttúruvernd og annað sem við höfum sjálf búið mjög vel um hér heima að mínu mati. Hv. þingmaður spurði um heildstæð áhrif á náttúru og auðlindir og þá út frá loftslagsmálum fyrst og fremst, ef ég skildi hv. þingmann rétt. Þar ber fyrst að nefna að reglulega vinnur Veðurstofan í samstarfi við marga aðra aðila vísindaskýrslu og hafa núna þrjár verið gefnar út, sú síðasta í fyrra. Ég kem væntanlega í mars með frumvarp á þingið þar sem ég vil festa akkúrat þetta atriði í sessi, að tryggt sé að farið sé yfir þau áhrif sem loftslagsbreytingar hafa bæði á náttúruna og auðlindir. Ég vil nefna eitt í því sambandi sem við Íslendingar erum ekki komin nógu langt í en verið er að vinna að í ráðuneytinu. Á sama tíma og okkur hefur auðnast að koma út aðgerðaáætlun, sem líka var nefnt af hv. þingmanni að nauðsynlegt væri að vinna í aðgerðum, þarf að vinna áætlun um aðlögun að loftslagsbreytingum sem kemur inn á mjög mörg svið, kemur inn á allt það sem lýtur að t.d. hækkun sjávarstöðu og áhrif þess á samfélag, innviði og þar fram eftir götunum. Loftslagsráð, sem ég skipaði í júní 

Herra forseti. Ég þakka fulltrúa ríkisstjórnarinnar kærlega hlý orð í garð Evrópusambandsins og síðan langar mig að beina í seinni umferð orðunum aðeins að hagrænum hvötum. Ég er ekki bara að tala um hærri kolefnisgjöld heldur líka þá staðreynd að við þurfum að stuðla að sjálfbærum landbúnaði og leggja þar áherslu á sjálfbæra þróun, sem er um margt líklegri til árangurs í umhverfismálum en margt annað. Þar langar mig að vísa sérstaklega til frumvarps hv. þingmanns og formanns Viðreisnar, Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur, um breytingar á búvörulögum og búnaðarlögum frá því síðasta haust, sem reyndar vakti ekki mikla lukku hjá öllum þingmönnum úr flokki hæstv. ráðherra. Þar var lagt til að útvíkka stuðning við bændur svo að hann nái til verkefna á sviði umhverfisverndar, skógræktar, nýliðunar, lokunar framræsluskurða og ferðaþjónustu. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hver sé staða slíkra framfaraskrefa innan ríkisstjórnarinnar og hvort við megum ekki búast við raunverulegum og metnaðarfullum tillögum frá hæstv. ríkisstjórn í þá veru.

Virðulegur forseti. Ég vil líka taka undir að hagrænir hvatar eru gríðarlega mikilvægt stjórntæki þegar kemur að umhverfismálum og ekki síst þegar um er að ræða loftslagsbreytingar. Þegar skoðuð er aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar, sem var kynnt af sjö ráðherrum, eru hagrænir hvatar í mörgum af þeim aðgerðum sem tilgreindar eru, ekki síst þegar kemur að umbyltingu orkukerfisins, sem er mjög mikilvæg. Þegar kemur að þáttum sem snúa að auðlindanýtingu, landbúnaði, sjávarútvegi og fleiri þáttum tel ég að hægt sé að beita hagrænum hvötum jafnvel í meira mæli til þess að ná árangri, m.a. í þeim orkuskiptum sem ég nefndi áðan. Þá höfum við í samstarfi við landbúnaðar- og sjávarútvegsráðuneytið hafið vinnu með bændum, þ.e. sauðfjárbændum til að byrja með, að því með hvaða móti 

Herra forseti. Mig langar að eiga orðastað við hæstv. heilbrigðisráðherra um málefni sem er mér hugleikið en um er að ræða þjóðfélagshóp sem á sér ekki háværa málsvara. Um langt skeið hefur Fangelsismálastofnun gengið bónleið til heilbrigðisráðuneytisins vegna þeirra mannréttindabrota sem fram fara í fangelsum landsins, stjórnvöld virðast álíta að þarna leynist óhreinu börnin hennar Evu, vissulega sakamenn og -konur en þrátt fyrir afglöp sín og þær villigötur sem viðkomandi hafa lent á eru íslensk stjórnvöld skuldbundin til að veita þessum einstaklingum mannúðlega meðferð í afplánun. Fangelsismálastofnun hefur ekki staðið ein í sinni baráttu heldur hefur umboðsmaður Alþingis veitt ástandinu athygli og margítrekað beint fyrirspurnum til stjórnvalda um hvernig þau ætli sér að tryggja mannréttindi fanga, þar á meðal geðsjúkra fanga, með fullnægjandi hætti. Vegna skorts á svörum, bæði frá heilbrigðis- sem og dómsmálaráðherra, leitaði umboðsmaður til forsætisráðherra með málið í von um viðbrögð. Staðan er grafalvarleg og hefur dómsmálaráðuneytið tekið undir áhyggjur stofnunarinnar og lýst því að framkvæmd laga um fullnustu refsingar tryggi ekki réttindi fanga. Íslensk stjórnvöld hafa vitað af því ástandi misserum saman en viðbrögð eru því miður engin, áhugi til úrbóta virðist ekki til staðar. Er hæstv. heilbrigðisráðherra sammála því að þetta sé með öllu óboðleg meðferð á frelsissviptum einstaklingum? Og má spyrja hvort stjórnvöld ætli að svara því hvernig þau hugsa sér að tryggja mannréttindi þessa þjóðfélagshóps umfram það að skipa nefnd og velta málinu fyrir sér næstu misseri?

Virðulegur forseti. Ég er sammála hv. þingmanni um að þetta sé óviðunandi ástand. Ég er líka sammála athugasemdum sem hafa komið frá umboðsmanni Alþingis um það sama. Ég er þeirrar skoðunar að það hvernig við komum fram við frelsissvipt fólk endurspegli stöðu samfélagsins þannig að það þarf að láta hendur standa fram úr ermum í því. Ég hef lagt á það mikla áherslu að bæði sé tryggð almenn heilbrigðisþjónusta við fanga en líka, og ekki síður, geðheilbrigðisþjónusta sem er í samræmi við þær áherslur sem við sjáum almennt í geðheilbrigðismálum og í styrkingu geðheilbrigðismála innan heilsugæslunnar. Í raun er frátekið fjármagn fyrir geðheilbrigðismál í fangelsum sem nemur um 50 millj. kr. fyrir þetta ár. Þá erum við annars vegar að tala um frátekið fjármagn sem hefur verið til um árabil við Heilbrigðisstofnun Suðurlands til að sinna Litla-Hrauni en hefur ekki verið ráðstafað með þeim hætti og viðbótarfé upp á 30 milljónir til að undirbúa bæði afeitrun og almenna og sértæka geðheilbrigðisþjónustu meðan á afplánun stendur. Markmiðið með þeim samningum sem eru núna á borði Sjúkratrygginga Íslands og utanumhaldi utan um það fyrirkomulag er að 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið, en því miður er það ekki í neinu samræmi við þær upplýsingar sem ég hef fengið, bæði hjá umboðsmanni Alþingis sem og hjá Fangelsismálastofnun bara nýlega, sem ég heimsótti. Staðan er einfaldlega sú að fangaverðir sinna öllum þeim atvikum sem upp koma í fangelsinu, hvort sem þau tengjast alvarlega geðsjúkum og hættulegum föngum, föngum í miklum fráhvörfum eða föngum sem haldnir eru líkamlegum sjúkleika. Þeir gera þetta vissulega eftir bestu getu, en hafa ber í huga að fangavarðanám er samtals allt að níu mánuðir og kemur auðvitað alls ekki í staðinn fyrir nám í heilbrigðisfræðum, hvort sem um er að ræða hjúkrunar- eða læknisfræði. Þeim er gert að meta andlega og líkamlega líðan, gefa lyf, bera smyrsl á alvarleg sár og bregðast við hvers konar uppákomum sem eiga sér stað í fangelsum landsins, hvort sem um er að ræða hættuástand gagnvart þeim sjálfum eða öðrum föngum. Skortur á úrræðum í málefnum geðsjúkra fanga hefur leitt til þess að þeim er haldið lengur innan fangelsis í frelsissviptingu en lög gera ráð fyrir. Þetta er auðvitað rosalega alvarlegt mál. Það er mjög alvarlegt að búa þannig um hnútana að þetta sé 

Virðulegur forseti. Ég geri ráð fyrir því að hv. þingmaður sé að spyrja heilbrigðisráðherra vegna þess að svarið er þar. Þegar ég segi að verið sé að ljúka samkomulagi við bæði heilsugæsluna og sérhæfðu sjúkrahúsin um fyrirkomulag slíkrar þjónustu, bæði almennrar heilbrigðisþjónustu og geðheilbrigðisþjónustu, getur hv. þingmaður treyst því að sú er raunin. Það er verið að ganga frá lausum endum í þeim efnum og stendur hvorki til að setja þetta mál í starfshópa eða bíða misserum saman né að láta fangaverði sitja uppi með verkefni sem heilbrigðisstarfsfólk þyrfti að sinna.

Herra forseti. Á föstudaginn var birt ný skýrsla um fjórðu iðnbyltinguna svokölluðu. Skýrslan er fyrir margar sakir ágæt þrátt fyrir að hún hafi ekki innihaldið margar efnislegar stefnumótunartillögur. En í skýrslunni kom þó fram að staða Íslands í menntun á sviði vísinda, tækni, verkfræði og stærðfræði er mjög slæm miðað við mörg og jafnvel flest önnur OECD-ríki. Þá má líka vænta þess að á komandi árum verði verulegar breytingar á samfélagsgerðinni vegna tækniþróunar. Ruðningsáhrif gervigreindar á atvinnulíf landsins má ekki vanmeta. Í ljósi skýrslunnar er eðlilegt að spyrja: Hvaða aðgerða er að vænta frá ríkisstjórninni til að heltast ekki enn frekar úr lestinni í alþjóðlegum samanburði? Nú leitast flest lönd heims við að skara fram úr á sviði gervigreindar, tækniþróunar og sjálfvirknivæðingar þannig að við þurfum svolítið að vera með. Mig langar að vita hvaða aðgerðir hæstv. forsætisráðherra telur brýnastar til að bregðast við fjórðu iðnbyltingunni, ekki bara þannig að við sitjum á einhverju meðaltali heldur þannig að Ísland hafi tækifæri til að skara fram úr. Mig langar líka að spyrja hvernig hæstv. forsætisráðherra sér fyrir sér að almenningur muni njóta góðs af ávinningi aukinnar sjálfvirknivæðingar í samfélaginu að öllu óbreyttu og hvað þurfi að breytast til að þessi iðnbylting leiði ekki af sér jafn gríðarlega misskiptingu og sú síðasta.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni, sem jafnframt er formaður framtíðarnefndar, sem er samstarfsverkefni Alþingis og forsætisráðuneytis. Ég held að það skipti miklu máli því að hv. þingmaður nefnir til hvaða aðgerða eigi að grípa. Ég held líka að það sé tímabært að við förum að ræða hvort ekki sé ástæða til að festa þá nefnd í sessi með formlegum hætti í þingskapalögum. Það er nú fyrst og fremst formsatriði. Við hv. þingmaður vorum saman á umræddu málþingi. Það eru að verða gríðarlegar breytingar, ekki bara á vinnumarkaði. Og það er kannski það sem þessi skýrsla sýnir, hún snýst ekki eingöngu um breytingar á vinnumarkaði heldur líka breytingar á samfélaginu öllu, umræðuhefð í samfélaginu, en hugsanlega líka breytingar á mjög djúpstæðum þáttum eins og sjálfsmynd okkar mannanna. Ég vitnaði á þessu þingi í ísraelska fræðimanninn Yuval Noah Harari sem skrifað hefur mikið um þessi mál. Hann veltir því fyrir sér hvort trúarbrögð nýrrar aldar séu trúin á gögnin og trúin á upplýsingarnar; eftir að við höfum færst frá guðstrú yfir í mannstrú trúum við nú fyrst og fremst á gögnin. Mér fannst þetta áhugaverð kenning. En þetta er eitt af því sem við þurfum að velta fyrir okkur: Hvernig búum við að gögnum okkar, þannig að ég tali um áþreifanlegar aðgerðir? Hvernig höldum við utan um gögnin í samfélagi okkar? Þar getum við gert betur því að við lendum ítrekað í því að vera ekki með fullnægjandi gögn en erum um leið í einstökum færum til að byggja ákvarðanir okkar á góðum gögnum. Við höfum dæmi um það núna, nýjan vef, tekjusagan.is, þar sem við erum með alveg einstök færi á að safna saman gögnum og byggja þannig stefnumótun okkar á raungögnum. Síðan er það fjárfesting í rannsóknum og nýsköpun. Þar er ríkisstjórnin þegar búin að marka stefnuna hvað varðar háskólastigið og framhaldsskólastigið. Við erum með fyrirætlanir um að fjárfesta með beinum hætti meira í nýsköpun, sem ég held að sé algjört lykilatriði, því að eins og kom fram stendur Ísland að baki öðrum Norðurlöndum þegar kemur að flestum þáttum sem lúta að nýsköpun nema hvað varðar hina tæknilegu innviði. Við nýtum hina tæknilegu innviði þannig að við erum öll á samfélagsmiðlunum, við erum líklega  Síðan vil ég nefna neðri stig menntakerfisins í næsta innleggi.

Herra forseti. Ég er sammála hæstv. forsætisráðherra um að það er jákvæð hugmynd að festa framtíðarnefndina í sessi og hefur vinnan í nefndinni gengið mjög vel. Það er ákveðin samsvörun milli þeirrar vinnu sem var í nefndinni um fjórðu iðnbyltinguna og þess sem við erum að vinna þar. Það er alveg rétt að umræðuhefðin þarf að ná tækniþróuninni. Samfélagið er búið að breytast svo hratt að ákveðið rof verður milli þess hvernig við hugsum um tækni og þess hvernig við sem samfélag tölum um hana. Slíkt rof hefur átt sér stað áður. Við getum séð hversu mikil og víðtæk áhrif borgarvæðingin og eignatilfærslurnar, sem áttu sér stað þegar gufuvélarnar komu fram, höfðu á gerð samfélagsins. Á þeim tíma jókst misskiptingin gríðarlega mikið. Þó svo að lífsgæði allra hafi vaxið gríðarlega varð úr samfélagsástand sem við erum í rauninni búin að vera að rífast um síðustu 200 árin. Mig langar til að spyrja hæstv. forsætisráðherra aftur: 

Herra forseti. Það var einmitt áhugavert að fjallað er sérstaklega um þetta í stuttu máli í skýrslunni, þ.e. hvaða áhrif tæknibreytingar geta haft á jöfnuð og að þar ráði stefnumótun stjórnvalda miklu. Þá vil ég segja varðandi breytingar sem munu verða á vinnumarkaði að þar mun skipta máli hvað stjórnvöld gera til þess að styðja við fólkið í landinu til að takast á við þær breytingar. Ég nefndi áðan fjárfestingar í rannsóknum en það þarf ekki síður að huga að símenntunarþættinum og það var eitt af því sem kom fram. Við þurfum að leggja mun meiri áherslu á símenntun, sem við höfum vissulega verið að auka við á undanförnum árum og áratugum en ekki út frá þessari hugmynd, þeim breytingum sem eru að verða á vinnumarkaði. Síðan vil ég nefna annað sem kom fram, að færniþættirnir sem nú eru taldir skipta mestu þegar kemur að leikskólamenntun og grunnskólamenntun hafa gjörbreyst á áratug. Ég skrifaði hjá mér að þar væri talað um gagnrýna hugsun, skapandi hugsun og tilfinningagreind. Allt var þetta miklu neðar á færnilistum bara fyrir fimm árum. Ég er hins vegar mjög ánægð með það að í námskrám frá 2011, sem ég fékk 

Virðulegi forseti. Nú eru liðin rúm tvö ár síðan mansalsáætlun rann úr gildi í lok árs 2016, sem er auðvitað allt of langur tími í svo alvarlegum málaflokki. Eins og ekki hefur farið fram hjá neinum landsmanni og komið hefur fram í fréttum undanfarið hafa málefni tengd mansali verið viðvarandi vandamál í íslensku samfélagi. Frómt frá sagt hefur gengið mjög illa að vinna gegn mansali á Íslandi, svo illa að alþjóðastofnanir hafa gert athugasemdir við hversu fáar kærur hafa verið lagðar fram í þessum málaflokki hér á landi. Og ekki síður hefur verið gagnrýnd sú vernd og aðstæður sem þolendur mansals búa við hér á landi. Það blasir því við að góð aðgerðaáætlun væri til bóta. Og eins og ég sagði áðan eru liðin rúm tvö ár síðan síðasta áætlun rann úr gildi. Ég vil því spyrja hæstv. dómsmálaráðherra: Hvað líður framlagningu nýrrar aðgerðaáætlunar í mansalsmálum? Og að auki vil ég spyrja hvort búið sé að tryggja nægt fjármagn í fjármálaáætlun, sem ég veit að er í vinnslu, fyrir nýja áætlun í mansalsmálum.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Það er rétt að aðgerðaáætlun gegn mansali var tímasett á sínum tíma og hefur eðli málsins samkvæmt runnið sitt skeið. Ég vil hins vegar árétta að það þýðir að sjálfsögðu ekki að hér sé ekki við lýði áætlun gegn mansali heldur er það öðru nær. Í gildi eru lög og annað sem taka á mansali. Mér þykir hv. þingmaður kannski taka fulldjúpt í árinni með fullyrðingu sinni um að mansal hafi verið viðvarandi vandamál hér á landi undanfarið, eins og hann orðaði það. Ég held að erfitt sé að rökstyðja þessa fullyrðingu nákvæmlega. Mansal hefur hins vegar verið mjög til umræðu hér og hafa menn vakið athygli á því, eins og hv. þingmaður nefnir, erlendir aðilar - þá hlýtur hann að vera að vísa til niðurstöðu bandarískra yfirvalda sem hafa velt því fyrir sér af hverju lítið sé um útgáfu ákæra hér á landi í mansalsmálum. Því hef ég svarað þannig að réttarfarið hér á Íslandi sé með allt öðrum hætti en í Bandaríkjunum. Sem betur fer, segi ég nú, að því leyti að við höfum ekki ákæruréttarfar, heldur eru gefnar út ákærur á þeirri forsendu að það séu meiri líkur en minni til sakfellingar í málum. Það hefur lögreglan gert. Hún hefur gefið út ákæru í mansalsmálum, fengið ábendingar um mögulegt mansal, en rannsakað þau mál og látið niður falla. Þetta er því í sjálfu sér í góðum farvegi. Það breytir því hins vegar ekki að við erum að vinna að áherslum stjórnvalda í mansalsmálum sem ég mun vonandi kynna hér á næstu dögum. Þær hafa verið í vinnslu nokkuð lengi og í ítarlegu samráðsferli meðal ýmissa utan Stjórnarráðsins og innan þess. Ég held að ég geti fullyrt að á næstu dögum verði þessar áherslur kynntar, þá mögulega fyrst á samráðsgáttinni til að gefa mönnum tækifæri til að hafa skoðanir á því. En í öllu falli verða þær kynntar opinberlega innan tíðar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég ætla svo sem ekki að deila við hana um hvað sé viðvarandi vandamál eða hvað okkur finnist vera vandamál hvoru um sig, en ég tel í það minnsta mansal hafa verið vandamál á Íslandi. Þá má ekki gleyma því að ef við erum ekki að leita að einhverju vandamáli sjáum við það ekki. Ef við mælum aldrei hraðakstur brýtur enginn lög um hraðakstur. Ég vil leggja áherslu á hversu mikilvægt það er að ný mansalsáætlun sé að fullu fjármögnuð svo árangur geti náðst. Það gengur ekki að setja fram einhverjar áætlanir sem eru svo ekki fjármagnaðar þannig að ekki er hægt að fylgja þeim eftir. Komið hefur fram að bæði lögregla og verkalýðsfélög hafa talið að þau skorti tæki til að vinna í þessum málum. Við höfum verið gagnrýnd fyrir aðbúnað og aðstæður þolenda. Sem dæmi má nefna hefur verið gagnrýnt að lög og reglur á Íslandi um dvalar- og atvinnuleyfi mansalsfórnarlamba hafi gert okkur erfitt fyrir að tryggja öryggi þeirra hér á landi og einnig aðkomu að málum á seinni stigum. Það segir okkur einfaldlega að fórnarlömbin eru farin úr landi áður en þau geta nokkurn tímann vitnað fyrir dómi. Ég tel mjög mikilvægt að brugðist verði við þessu á einhvern hátt, 

Virðulegur forseti. Ég vil árétta að það er ákvæði í hegningarlögum sem tekur til þess sem menn kalla mansal í daglegu tali. Þar er auðvitað skilgreiningaratriði að um nauðung sé að ræða og eftir því ákvæði er unnið, það gera bæði lögregla og ákæruvald og aðrir sem koma að þessum málum. Það kann að vera t.d. að hv. þingmaður - ég veit það ekki, en mér hefur þótt gæta þess í umræðunni að menn vilji vísvitandi, eða kannski af misskilningi, blanda saman í eitt umræðu um mansal og því sem alla jafna er kallað félagslegt undirboð, sem er auðvitað allt annars eðlis. Ég held að það sé mikilvægt að aðskilja þetta tvennt í umræðunni. En það breytir því hins vegar ekki að lögregla og aðrir þurfa að vera vakandi fyrir mögulegu mansali hér á landi eins og annars staðar. Við þekkjum að það er vaxandi vandamál varðandi skipulagða fólksflutninga í misgóðum og misgöfugum tilgangi. Ég myndi segja að lögreglan væri mjög vel með á nótunum í þessum efnum. Hún hefur fengið sérstaka fræðslu um þessi mál, heldur reglulega fræðslu fyrir almenna lögreglumenn, einmitt til þess að geta verið í stakk búin til að greina hugsanlegt mansal. Hvað fjármálaáætlun varðar vil ég nefna að ekki hefur sérstaklega verið gert ráð fyrir fé til mansalsmála í fjármálaáætlun. Rannsóknir um brot er lúta að mansali lúta sömu lögmálum og önnur lögbrot hér á landi og lögreglan starfar innan 

Forseti vill hrósa hv. þingmönnum og hæstv. ráðherrum fyrir að standa sig afburðavel í að virða tímamörk þó að tímamælingakerfið liggi niðri. Það má kannski bara slökkva á því til frambúðar.

Herra forseti. Fyrir skömmu skilaði Þjóðskjalasafn skýrslu um héraðsskjalasöfn og skjalavörslu sveitarstjórnarskrifstofa, þ.e. í desember 2018, og var þar í hefðbundnu eftirlitshlutverki sínu sem það hefur ekki gert mjög lengi. Þar kom eitt og annað fram sem mig langar að ræða við hæstv. ráðherra. Auðvitað er meginforsendan sú ef rekstur héraðsskjalasafna á að uppfylla lög og þjóna sveitarstjórnarstiginu og almenningi að við séum með skýran og góðan ramma og endurspeglum kröfur nútímasamfélagsins. Í því samhengi vil ég minnast á, sérstaklega af því að fyrirspurn mín snýr að rafrænni skjalavörslu héraðsskjalasafna, að árið 2009 var farið í verkefni sem snerist um að færa gögn úr rafrænu mála- og skjalavörslukerfi menntamálaráðuneytisins til Þjóðskjalasafnsins í vörslu. Það verkefni tók mun lengri tíma og var kostnaðarsamara en gert hafði verið ráð fyrir þegar lagt var af stað. Gera þurfti töluverðar breytingar og flóknasti tæknilegi hlutinn var að umbreyta gögnum yfir á það form sem reglur Þjóðskjalasafnsins um vörslu og útgáfu segja til um. Ég ætla að varpa upp einu og öðru hér. Niðurstaða þessarar könnunar sýnir að úrbóta er þörf víðs vegar á héraðsskjalasöfnum, bæði er það varðveisla rafrænna gagna og svo framkvæmd eftirlits héraðsskjalasafna með afhendingarskyldum aðilum. Ég hef áhyggjur af því að gögn sveitarfélaga eða stofnana geti tapast. Það er ekki gott fyrir okkur borgarana, einkum þegar fram í sækir, því að það skiptir auðvitað máli að geta sótt eldri gögn þegar verið er að vinna eitt og annað, hvort sem það eru vísindamenn eða fólk að skrifa ritgerðir eða við að leita uppruna okkar eða eitthvað slíkt. Þarna er mjög margt undir. Það er sýnt að sveitarfélögin og héraðsskjalasöfnin hafa ekki tryggt varðveislu þessara gagna og eftirlitið stendur ekki nægilega föstum fótum til þess að hægt sé að segja að það sé í lagi. Talað er um samkvæmt könnuninni að 30% héraðsskjalasafna sinni afritun á mikilvægum skjölum að einhverju leyti, ekki sé nógu góð áætlun um markvissa öryggisafritun mikilvægustu skjalanna o.s.frv. Nú er tíminn að verða búinn og þá langar mig að spyrja um reglugerðina sem ég veit að liggur í menntamálaráðuneytinu, hvenær megi eiga von á henni og hvort aðlögunartíminn verði ásættanlegur. Sér ráðherra fyrir sér að úthlutun árlegs rekstrarstyrks til héraðsskjalasafna úr ríkissjóði þurfi endurskoðunar við? Að lokum spyr ég í ljósi þess að rafrænt eftirlit er gríðarlega kostnaðarsamt og flókið hvort ráðherrann telji að það ætti eingöngu að vera hjá Þjóðskjalasafni, að það ætti að sjá um það en ekki öll söfnin úti um allar koppagrundir.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að koma hingað í ræðustól til að ræða þetta málefni. Þjóðskjalasafn Íslands starfar samkvæmt lögum um opinber skjalasöfn, nr. 77/2014, en í 3. gr. þeirra segir: „Þjóðskjalasafn Íslands gegnir hlutverki sem framkvæmdaraðili opinberrar skjalavörslu og skjalastjórnar. Að auki gegnir safnið hlutverki opinbers skjalasafns.“ Þeir þættir í hlutverki safnsins sem snerta stjórnsýsluna eru bæði sértækir, sem snúa að því að leiða skjalastjórn og skjalavörslu ríkis og sveitarfélaga með því að setja reglur um varðveislu og förgun skjala, gefa út leiðbeiningar og hafa eftirlit með skjalavörslu afhendingarskyldra aðila, gera tillögur um leyfi til reksturs héraðsskjalasafna og hafa eftirlit með þeim, sem og almennir, sem gilda þá fyrir opinber skjalasöfn sem lúta að því að taka við og varðveita skjöl, bæði rafrænt og á pappír, frá afhendingaskyldum aðilum sem og einkaaðilum. Virðulegi forseti. Varðandi sjálfstjórnarrétt sveitarfélaga leiðir af 78. gr. í stjórnarskránni og lögum um opinber skjalasöfn að ákvörðun um rekstur héraðsskjalasafna eða þátttöku í samlagi um rekstur slíks safns er á valdi hvers sveitarfélags. Þau sveitarfélög sem ekki reka héraðsskjalasöfn geta samið við Þjóðskjalasafnið um rafræna vistun skjala. Ríkisvaldið setur ramma um rafræna skjalavörslu með reglugerð um rekstur héraðsskjalasafna á grundvelli laga um opinber skjalasöfn og styrkir síðan söfnin með framlögum í formi samninga og styrkja til safna. Framlag ríkisins á fjárlögum nemur 31,5 millj. kr. til héraðsskjalasafna. Sveitarfélögin bera samkvæmt framansögðu ákveðnar lagaskyldur þegar kemur að opinberri skjalavörslu. Samkvæmt 2. mgr. 8. gr. sveitarstjórnarlaga, nr. 138/2011, er sveitarstjórn skylt að sjá til þess að lögbundnar skyldur séu virtar og hafa eftirlit í því efni. Virðulegi forseti. Eins og fram kom í máli hv. þingmanns er innan mennta- og menningarmálaráðuneytisins í bígerð reglugerð um rekstur héraðsskjalasafna og mun hún innan tíðar verða til umfjöllunar í samráðsgátt stjórnvalda. Í henni verður skerpt á hlutverki héraðsskjalasafna við varðveislu rafrænna gagna. Við gerð hennar er m.a. litið til athugasemda sem bárust við fyrri drög reglugerðarinnar. Rétt eins og öðrum þingmönnum barst mér erindi í dag, þ.e. tölvupóstur, um héraðsskjalasöfnin og rafræna skjalavörslu sem verður líka tekin til skoðunar í ráðuneytinu. Þá vil ég einnig upplýsa hv. þingmann um að í kjölfar þessarar fyrirspurnar mun ég ræða þetta málefni sérstaklega við nýjan þjóðskjalavörð sem verður skipaður á allra næstu dögum. Að lokum vil ég segja um aðlögunina að það er auðvitað mjög brýnt að við hugum að því vegna þess að þetta er umtalsverður kostnaður og bæði Þjóðskjalasafnið og héraðsskjalasöfnin hafa rætt sín á milli hvernig best sé að skipta því. Við erum líka að stíga inn í nýjan heim varðandi áherslu á að varðveita rafræn gögn. Ég legg mikla áherslu á það sem ráðherra málaflokksins að það sem við gerum sé sjálfbært og að góð sátt sé um það milli Þjóðskjalasafnsins og héraðsskjalasafnanna.

Virðulegur forseti. Ég vil fá að skjóta inn einu orði í þarfa umræðu og harma það að klukkan skuli vera komin í lag. Með auknu magni pappírsskjala og rafrænna gagna aukast umsvif Þjóðskjalasafns, þeirrar merku stofnunar. Það er gullið tækifæri að drepa hér á eitt af sóknarfærunum. Eitt af yfirlýstum markmiðum ríkisstjórnarinnar er að fjölga störfum án staðsetningar og eitt lítið dæmi um vel heppnað fyrirkomulag er að finna á Ísafirði. Á héraðsskjalasafninu hefur undanfarin ár verið vinna í gangi fyrir Þjóðskjalasafn. Hún felur í sér skráningu sóknarmannatala í miðlægan gagnagrunn. Við þetta hafa unnið fjórir starfsmenn og öðlast góða þekkingu á því sviði. Samningurinn við Þjóðskjalasafn er til eins árs í senn. Á hverju ári skapast óvissa um hvort verkefninu verði haldið áfram. Í ljósi hinnar góðu reynslu á Ísafirði skora ég á hæstv. ráðherra að beita sér fyrir því að þetta verkefni og fleiri af því tagi verði fest í sessi þannig að starfsmenn þurfi ekki að búa við óvissu heldur geti skipulagt störf sín sem langtímaverkefni. Því spyr ég ráðherra: Verður þetta gert? Verður verkefnum forgangsraðað í þá veru?

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir að vekja máls á þessu efni. Héraðsskjalasöfnin eru nefnilega merkilegar stofnanir og þau eru víða, jafnvel í héraði eins og hjá Kópavogi og hafa einmitt gegnt miklu hlutverki þar í alls konar útgáfu sem er í seinni tíð bæði rafræn og á pappír. Þar má nefna skemmtileg verkefni eins og til að mynda Sauðfjárbúskapur í Kópavogi sem kom út árið 2017, Landnemar í Kópavogi sem kom út árið 2016, Kampar í Kópavogi sem kom út árið 2013 og þannig mætti telja áfram. Ég held að þetta sé þáttur sem á að vökva, ef svo má að orði komast, reyna að rækta þetta vel og tryggja að slík söfn fái verðugt hlutverk. Ég tek undir með hv. þm. Guðjóni S. Brjánssyni, það er um að gera að flytja störf til þessara safna af höfuðborgarsvæðinu þar sem það á við.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og þingmönnum fyrir þátttökuna. Mér finnst afskaplega mikilvægt að héraðsskjalasöfnin getað tryggt varðveislu rafrænna gagna, en eftirlitið er víða ekki nógu gott þegar maður horfir til þess að flestöll gögn í stjórnsýslu í dag eiga uppruna sinn í rafrænum kerfum. Á móti kemur að við getum auðvitað ekki varðveitt allt með því að prenta það út og geyma það, t.d. ekki hljóðskrár eða myndskrár eða gagnagrunna, það var kannski það sem ég var að reyna að koma inn á áðan. Ég hef trú á því að ef við ætlum að láta hvert einasta héraðsskjalasafn í landinu kosta slíkan búnað fyrir sig til að geta geymt þau gögn verði það allt of kostnaðarsamt og þá getum við heldur ekki sinnt því sem við vitum að flest héraðsskjalasöfnin þurfa að sinna, því að þau hafa verið undirmönnuð svo áratugum skiptir og hafa ekki einu sinni getað skráð það sem þau þurfa að skrá í dag. Ég velti fyrir mér hvort Þjóðskjalasafnið sjálft ætti ekki eingöngu að vista það sem tilheyrir t.d. hljóð- og myndskrám og er dýrari búnaður. Þá byggjum við upp gott kerfi þar sem tekur á móti því. Það má vel vera að Borgarskjalasafnið gæti gert það, ég veit það ekki, en ég held að peningum væri betur varið með því að vista slík gögn eingöngu í Þjóðskjalasafninu og styðja þá með öðrum hætti við héraðsskjalasöfnin. Vissulega fara rúmar 30 milljónir í söfnin en þau eru ansi mörg og þetta eru mjög litlir fjármunir. Við sjáum tölvupóstana, þeir eru líka skjöl. Ef 47% af sveitarfélögunum varðveita ekki það sem á að falla undir málaskrár þeirra, eins og við höfum því miður séð ítrekað, er það að mínu mati nokkuð sem við þurfum að leggja mikla áherslu á að koma í gott horf.

Virðulegi forseti. Það er rétt sem fram kemur í máli hv. þingmanns, þetta hefur reynst héraðsskjalasöfnunum stórt og viðamikið verkefni. Kvartað hefur verið undan því að fjármuni skorti. Það er alveg ljóst að þó að allar sveitarstjórnarskrifstofurnar noti rafræn gagnakerfi hefur aðeins Borgarskjalasafn Reykjavíkur tilkynnt um og fengið heimild fyrir rafrænni skjalavörslu. Þarna er því aðstöðumunur. Ég er sammála þeim þingmönnum sem nefna að héraðsskjalasöfnin gegni mjög mikilvægu hlutverki. Það er svo hlutverk okkar að halda utan um þessi skjöl til að þessar heimildir varðveitist. Við gerum það á skipulegan og uppbyggilegan hátt. En það er ljóst að við þurfum að vinna mjög vel að þessari reglugerð og huga að því að þetta sé allt gert í góðri samvinnu og sátt á milli Þjóðskjalasafnsins og héraðsskjalasafnanna. Einar okkar merkustu heimildir eru bókmenntaarfurinn sem við höfum náð að varðveita. Ég er með þá kenningu að það skili sér hreinlega í auknum lífsgæðum, að þeim þjóðum hreinlega vegni betur sem halda svona vel utan um menninguna, söguna og annað slíkt og bera gæfu til þess. Ég held að við séum dæmi um slíka þjóð. Ég tek þannig heils hugar undir þær áhyggjur og athugasemdir sem koma hér fram og mun nota þær í vinnunni fram undan við gerð þessarar reglugerðar.

Herra forseti. Það hefur löngum legið fyrir að röddin er atvinnutæki margra stétta, ekki síst kennara. Við eigum mikið undir því sem notum röddina í vinnunni að hún bregðist ekki. Í ljósi þess að dómur féll á Akureyri varðandi íþróttakennara sem missti röddina vegna óboðlegra starfsaðstæðna, og má segja að það sé fordæmisgefandi dómur í sjálfu sér þar sem röddin er viðurkennd sem atvinnutæki, langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvort hún telji að efla megi fræðslu sem hluta af kennaranámi um rödd og raddbeitingu og æfingar fyrir talfæri kennara. Telur ráðherra ástæðu til að það verði gert núna þegar verið er að endurskoða kennaranámið? Og telur ráðherra að magnarakerfi ætti að vera staðalbúnaður í kennslustofu? Valdís Jónsdóttir talmeinafræðingur hefur verið óspör á að láta okkur vita af því sem vinnum við að nota röddina, sérstaklega kennara sem hún hefur aðstoðað, hvað hægt sé að gera. Hún hefur verið óþreytandi við að reyna að koma á framfæri góðum ábendingum um þessi mál. Ég verð að taka undir með henni. Hávaði er skilgreindur sem skaðlegt hljóð og er talinn eitt af stærstu heilbrigðisvandamálum nútímans. Hávaðamælingar í skólum sýna því miður, bæði í leikskólum, íþróttahúsum og sundhöllum, að kröfur um ómtíma eru ekki uppfylltar og hávaðinn er allt of oft yfir mörkum. Sjálf var ég í kennslustofu þar sem slysavarnafélagið lánaði okkur „eyra“ sem varð rautt þegar hávaðinn varð of mikill. Það er skemmst frá því að segja að eyrað var bara alltaf rautt. Hávaðinn fyrir kennara, fyrir nemendur og alla var allt of mikill. Þetta er líka nokkuð sem hægt er að leysa innan húss með aðgerðum, en veldur óneitanlega álagi á rödd þess sem miðlar. Kennarar eru líka líklegastir til að leita til læknis vegna raddvandamála og óþæginda þeim tengdum. Í því samhengi langar mig að segja að mikil umræða hefur átt sér stað um PISA-könnunina og niðurstöðurnar og mögulegar ástæður fyrir þeim. Þar hafa fléttast inn í alls konar umræður og varðar m.a. ein af niðurstöðum Valdísar notagildi magnarakerfis í kennsluumhverfi. Þar eru niðurstöður sláandi. Þar kemur fram að megnið af börnum og ungmennum sagðist geta heyrt hvað kennari var að segja þegar hann notaði magnarakerfið. Mig langar til að spyrja 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir þessa fyrirspurn og að koma hingað og ræða málefni kennara. Kennarar eru undirstaða skólakerfisins og eitt af stóru verkefnum þess ráðherra sem hér stendur er að bæta starfsumhverfi kennara í víðum skilningi og auka nýliðun í stéttinni. Til upplýsingar má geta þess að á morgun mun ég kynna aðgerðir stjórnvalda sem miða að því að efla kennaramenntun og bæta starfsumhverfi kennara. Nú þegar er lögð áhersla á rödd og raddbeitingu og æfingar fyrir talfæri í leik- og grunnskólanámi við menntavísindasvið Háskóla Íslands og í Háskólanum á Akureyri með sérþjálfuðum kennurum. Jafnframt er raddbeiting kennd á námskeiði sem ætlað er tómstundafræðingum, uppeldis- og menntunarfræðingum og þroskaþjálfum. Einnig er lögð áhersla á raddvernd og -þjálfun á þessum námskeiðum. Í núverandi skipulagi fá íþróttakennaranemar þjálfun í raddbeitingu í grunnnáminu, fjórar kennslustundir. Í nýju og breyttu skipulagi meistaranámsins, sem tekur gildi með næstu kennsluskrá, munu nemendur síðan fá enn frekar markvissa raddþjálfun á fimmta námsári kennaranámsins. Tímasetningin er ákvörðuð út frá því að á þessum tíma fara kennaranemar í langt vettvangsnám. Áætlun um þessa þjálfun er í vinnslu og byggir m.a. á reynslu og endurgjöf frá nemendum okkar í vettvangsnámi þar sem þeir hafa fengið reynslu af því að starfa í íþróttasal dag eftir dag. Nemendur okkar sem fengið hafa þjálfun og kennslu í raddbeitingu hafa verið ánægðir og tala um gagnsemi þegar á vettvang sé komið. Af ofansögðu er ljóst að allir kennaranemar fá þjálfun og fræðslu í raddbeitingu. Til að efla fræðslu og þjálfun mætti bjóða upp á fleiri valnámskeið í raddbeitingu, raddvernd og framsögu fyrir alla nemendur menntavísindasviðs í grunn- og meistaranámi. Varðandi fyrirspurn hv. þingmanns um magnarakerfi og hvort það ætti að vera staðalbúnaður í kennslustofu er það mat mitt að stíga þurfi varlega til jarðar, þrátt fyrir að ég telji að það mjög áhugavert sem fram kemur í máli Valdísar Jónsdóttur talmeinafræðings, þ.e. að við leggjum meiri áherslu á kennslu í rödd og raddbeitingu í námi kennaranema. En af því að kennsluhættir hafa verið að breytast umtalsvert á síðustu árum eða áratugum tel ég að við eigum að hafa þetta sífellt til endurskoðunar, vegna þess að við heyrum líka af börnum sem eiga erfitt með að vera í opnum rýmum vegna þess að þau telja að það séu hreinlega of mikil læti og vilja vera í öðru rými. Þarna þarf að sjálfsögðu að fara saman sú verkfærakista sem kennarar hafa til umráða og að við hugum að því hvernig börnunum okkar hentar best að læra, að námsumhverfi sé aðlaðandi og að það sé ákveðin ró en líka örvun. Virðulegi forseti. Ég ítreka að ég fagna því að við séum að ræða starfsumhverfi kennara út frá raddbeitingu og mikilvægi hennar. Það er mitt mat að við eigum að ræða málefni menntakerfisins oftar á Alþingi vegna þess að hér erum við að leggja grunninn að framtíðinni. Hér áðan ræddum við áskoranir fjórðu iðnbyltingarinnar. Það er í mínum huga alveg ljóst að svarið við öllum þessum lykiláskorunum, eða þeim viðfangsefnum sem við stöndum frammi fyrir, er og verður menntun og aftur menntun og að leggja áherslu á læsi í víðasta skilningi. Þá komum við enn og aftur að mikilvægi kennarans. Það er kennarinn sem leggja mun grunninn að öllum þeim störfum sem við munum móta til framtíðar. Það verður sameiginlegt hlutverk okkar allra hér að hlúa enn frekar að starfsumhverfi kennara.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu mikilvægt mál sem er raddbeiting kennara og raddvernd. Ég er sérstaklega ánægð að heyra að lögð sé mikil áhersla á báða þessa þætti í grunnnámi kennara. En raddbeiting og raddvernd þarf líka að vera hluti af símenntun. Af því að við erum líka að ræða starfsumhverfi kennara er hljóðvist í kennslustofunni það sem hefur kannski mest áhrif frá degi til dags og að lögð sé áhersla á góða hönnun og hljóðvist þegar verið er að hanna kennslustofur og í rauninni allt kennsluumhverfi. Ég hef sjálf reynt það að í þeirri kennslustofu þar sem ég hóf minn kennsluferil var alveg afburðaslæm hljóðvist. Stofan var svo tekin í gegn fyrir þremur eða fjórum árum og ég fékk að koma þar inn og ræða við nemendahóp. Ég get ekki lýst breytingunni sem varð á starfsumhverfinu 

Herra forseti. Enn vil ég þakka hv. fyrirspyrjanda, Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur, fyrir að vekja máls á athyglisverðu efni. Það er afar mikilvægt að við horfum til allra þessara vinnuverndarmála þegar við metum það við hvaða aðstæður hinar mismunandi stéttir vinna. Ég held að í sambandi við vinnuvernd kennara og raddbeitingu komi kannski ekki síður til greina að skoða hvort það ætti hreinlega að vera í aðalnámskrá grunnskóla á einhverjum tilteknum tímapunkti, þ.e. í menntun barnanna, að kynna þeim raddbeitingu og kenna þeim hvernig er skynsamlegast að nota röddina og raddstyrkinn til að koma sínu máli fram og láta til sín heyrast á þann hátt sem hentar. Þá komum við aftur að því sem hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir kom inn á í sambandi við hljóðvistarpælingar. Ég vil að lokum benda á söngnám sem afar góða leið til að kenna raddbeitingu.

Virðulegur forseti. Allt snýst þetta um að kunna að nota þindina. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda, Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur, fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga efni sem snýst um vinnuumhverfi kennara. Það er alveg ævintýralegt áreiti í kennslustofum og í umhverfi nemenda, það vita allir sem í hafa komist, bæði sjónrænt áreiti og áreiti í hljóðumhverfi, alveg ævintýralegt. Hávaðinn getur orðið alveg óskaplega mikill. Ég held að flestir viti, sem hafa þurft að ná eyrum hóps, að til að ná eyrum hóps þarf stundum að tala lægra. Það þarf stundum að lækka röddina og stundum þarf að koma á kyrrð inni í hóp. Ég hef vantrú á rafvæddum samskiptum og er dálítið smeykur um að magnari sé til þess fallinn að skapa ákveðinn vegg og auka í raun á áreitið. 

Herra forseti. Það er mjög gott að tala hérna um velferð kennara í kennslustofu og er mikilvæg umræða. Gott er að skoða skapandi lausnir, minni bekkir gætu verið augljós lausn á þessu sérstaka vandamáli. En ef á að ræða endurskoðun til bóta á kennaranámi má einnig skoða önnur atriði og þá sérstaklega að efla nám í fötlunarfræði í kennaranámi. Kennarar vinna með mjög fjölbreyttum hópi barna og eru afar misjafnlega upplýstir um svokallaðar, með leyfi forseta, „neuro-diverse“-fatlanir, sem bitnar oft illa á menntun barna. Eftir minni bestu vitund, sem er nokkuð góð, er ekkert skyldunámskeið í fötlunarfræði í kennaranámi við Háskóla Íslands. En aukin vitund og viðurkenning meðal kennara um fjölbreyttar fatlanir nemendahóps getur haft jákvæð áhrif á starfsumhverfi kennslustofunnar, bæði fyrir kennara og nemendur. Ég vil því benda hæstv. menntamálaráðherra, Lilju Alfreðsdóttur, á að ekki má gleyma fjölbreytileikanum ef endurskoða á kennaramenntun í HÍ.

Virðulegi forseti. Mig langar til að halda aðeins áfram þar sem frá var horfið hjá hv. þm. Guðmundi Andra Thorssyni, þ.e. með rafræna veggi. Ég tek undir þann málflutning en vil bæta aðeins við að það eru ákveðin kennslutæki sem við getum nýtt líka, sem eru hljóðbækur. Það er ekki á færi allra að lesa upp námsefni á þann hátt sem kemst vel til skila í hljóðbók. Alveg eins og það er ekki hver sem er sem getur verið prestur og tónað. Það getur ekki endilega hvaða kennari sem er komið frá sér efni á góðan og skiljanlegan hátt á hljóðbók eins og margir sem hafa hlustað á hljóðbækur hafa kannski áttað sig á, að ef lesarinn hentar ekki slaufar maður hljóðbókinni „med det samme“, afsakið slettuna. Þetta er nokkuð sem mér finnst eiga við hérna fyrir framtíðarhugmyndir um námsefnisþróun, að hljóðbækur séu teknar þar inn líka.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og þeim þingmönnum sem hafa komið með ansi skemmtilegar vangaveltur um þetta málefni. Ég er á því að mikilvægt sé að þetta sé skylda í náminu, ekki að þetta sé bara eitthvað sem er í námskeiðaformi í mjög stuttan tíma. Það er gott að heyra að áætlun er í vinnslu og að auka eigi raddvernd og -þjálfun. Hæstv. ráðherra og fleiri töluðu um mikil læti í stóru rými og annað slíkt. Það sem ég á við þegar ég tala um magnarakerfi - ég vil bara segja að ég hef prófað hvort tveggja og tala af reynslu í þessum málum - að mjög gott er að hafa það til að grípa í. Stundum erum við með stóra hópa og asi er í gangi og það þarf að leyfa asanum að vera en ná þarf til nemenda. Ég tek líka undir með hv. þm. Guðmundi Andra Thorssyni, stundum þarf maður að segja „usssss“, tala svona og það nær einmitt allri þeirri athygli sem kallað er eftir. Allt þetta á heima í kennsluumhverfinu, en það er þó þannig að það að geta á einhverjum tímapunkti haft aðgang að magnarakerfi skiptir miklu máli. Þess vegna finnst mér að kennarar eigi að geta haft aðgang að því og þess vegna spyr ég hvort þetta ætti að vera skylda. Það eru auðvitað vangaveltur um eitt og annað um hvað valdi, af því að ég minntist í upphafi á niðurstöður nemenda okkar í PISA. Því hefur verið velt upp: Getur það verið vegna þess að nemendur heyra hreinlega ekki nægjanlega vel eða þá að börn nái ekki að þróa með sér mál vegna of mikils hávaða í leikskólum sem hefur þau áhrif að þau heyra ekki hvað kennararnir segja? Við þekkjum það að talhljóðin okkar geta hreinlega drukknað í hávaða og gera það. Ég velti þessu fyrir mér af því að mér finnst að við eigum að vera lausnamiðuð og hafa tólin og verkfærakistuna fjölbreytta frekar en hitt og að kennarar læri að nýta sér það í því umhverfi sem þeir búa við hverju sinni. Ég þakka fyrir þessa fínu umræðu.

Virðulegi forseti. Ég tek undir það sem hefur komið fram varðandi símenntun og endurmenntun. Það er auðvitað mjög mikilvægt að kennarar hafi aðgengi að slíku og þegar við einblínum á raddbeitingu. Hvað varðar hljóðvist er það bara þekkt í sumu skólastarfi að börn vilja jafnvel ekki mæta í skóla ef of mikill hávaði er og þetta getur þróað ákveðinn kvíða hjá þeim og vanlíðan. Það er því stórmál, bæði fyrir kennarana og börnin, hvernig þetta er allt hannað. Mér finnst mjög áhugavert að heyra ef við setjum þetta í samhengi við mögulegan árangur í alþjóðlega samanburðarprófinu, PISA, og hvort það sé hreinlega þannig að börnin heyri ekki nægilega vel í skólakerfinu okkar. Ég hefði áhuga á að skoða það frekar. Það sem við erum að gera og ég vil taka það fram, virðulegur forseti, er að við erum að skoða allt menntakerfið okkar. Hvernig stendur á því að íslensk skólabörn mælast neðst af öllum börnum á Norðurlöndunum er varðar lesskilning? Ég verð að segja fyrir mitt leyti að ég tel að það sé meiri geta í kerfinu okkar. Ég held að þetta snúi líka svolítið að hugarfari, þ.e. að börnin hafi jafnvel ekki fengið nægilega kynningu á þeim prófum. Við fórum í sérstaka kynningu núna þegar PISA-prófið var lagt fyrir. Þetta var gert á sínum tíma, svo ég nefni það, hjá Reykjavíkurborg fyrir prófið 2006–2007 og það skilaði strax miklum árangri. Það munaði verulega um. En hvað varðar það málefni sem við erum að ræða, raddbeitingu, hljóðvist og magnara, tek ég undir með hv. þm. Guðmundi Andra Thorssyni, ég verð að viðurkenna að mér leist kannski ekki alveg nógu vel á svona magnarakerfi. Ég er hér til að hlusta og ætla að kynna mér þetta betur 

Virðulegi forseti. Microbit er lítil tölva á stærð við kreditkort sem á er lítill skjár, 25 bita LED-skjár, og tveir takkar sem hægt er að ýta á. Hægt er að tengja hana við rafhlöðu og líka við straum og forrita ýmislegt inn á milli. Möguleikar og fjölbreytni tölvunnar er merkileg miðað við hversu lítil hún er og að hverjum hún er miðuð, þ.e. grunnskólanemum. Fyrir nokkrum árum var microbit-verkefnið innleitt undir stjórn Illuga Gunnarssonar, hæstv. menntamálaráðherra á þeim tíma, og Samtaka iðnaðarins sem fjármagnaði ferlið á einhvern hátt. Þá átti að dreifa þessum litlu tölvum til allra nemenda í 6. og 7. bekk í skólum á Íslandi. Menntamálastofnun tók við verkefninu og dreifingunni og setti upp mjög gott ferli þar sem nokkurn veginn allir skólar, ef ekki allir, sem gátu tekið þátt gerðu það. Þetta var gert í samstarfi við Ríkisútvarpið og búin voru til skemmtileg lítil myndbönd sem heita Kóðinn 1.0. Ævar vísindamaður tók einnig þátt í verkefninu og bjó til þætti um forritunarsögu tölvunnar. Hins vegar hafa heyrst raddir um að verkefnið hafi tekið einhverjum breytingum. Það getur alveg verið ágætt að breyta til og gera hlutina skilvirkari o.s.frv., en uppi hafa verið áhyggjur af því að jafnvel eigi að hætta við verkefnið. Ég hef að vísu í öðrum fyrirspurnum í hliðarherbergjum fengið fullvissu um að svo sé ekki en það eru alla vega einhverjar breytingar á því hvernig tölvunum er dreift til nemenda og hvernig á að fara í verkefnið héðan í frá. Um það er fyrirspurn mín, þ.e. hvernig verkefnið hefur þróast og hvort allir nemendur fái tölvuna til eignar eins og áður eða hvort það séu bara bekkjarsett. Verkefnið á mjög mikla samleið með þingsályktun sem við samþykktum á síðasta þingi um stafrænar smiðjur. Þetta tæki virkar mjög vel í stafrænum smiðjum til að búa t.d. til þjarka og því um líkt. Það er því kjörið upphaf innleiðingar fjórðu 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir fyrirspurnina. Ég vil nefna að nú í ráðuneytinu erum við að móta menntastefnu til ársins 2030 og ljóst að ein af lykiláskorununum í þeirri mótun er að efla verk-, iðn-, starfs- og tæknigreinar í skólakerfinu. Það liggur fyrir, eins og ég hef nefnt áður í þessum ræðustól, að ef við ætlum að takast á við áskoranir fjórðu iðnbyltingarinnar þurfum við að huga sérstaklega vel að þessum greinum. Eins og fram kom núna á ráðstefnu þar sem við vorum að fjalla um Ísland og þessar áskoranir er hlutfall þeirra sem útskrifast úr þessum greinum sérstaklega lágt á Íslandi. Við vitum jafnframt að nýsköpun, rannsóknir og þróun eru drifnar áfram af þessum greinum. Í mínu ráðuneyti erum við að vinna að aðgerðaáætlun um það hvernig við getum eflt þessar greinar. Við erum svo sannarlega að forgangsraða fjármunum í þessa veru. Eitt nýjasta dæmið um það er ný námsleið til stúdentsprófs í tölvuleikjagerð, en búið er að tryggja fjármagn til að hefja kennslu næsta haust. Microbit-verkefnið, eða öllu heldur áhersla á forritun, er í dag fellt inn í stærri verkefni sem mennta- og menningarmálaráðuneytið vinnur að með Samtökum iðnaðarins, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, RÚV og öðrum hagsmunaaðilum. Má þar m.a. nefna Verksmiðjuna, sem er nýsköpunarkeppni ungs fólks á aldrinum 13–16 ára, og Nýsköpunarkeppni grunnskóla, sem er fyrir nemendur 11–13 ára. Í báðum þessum nýsköpunarkeppnum er forritun einn þáttur sem unnið er með. Microbit-verkefnið hefur þróast frá því að snúast um að koma microbit-smátölvum til nemenda í 6. og 7. bekk í það að vera hluti af forritunarkennslu í grunnskólum og hluti af nýsköpun og forritun á verkefnum sem mennta- og menningarmálaráðuneytið vinnur að í samvinnu við hagsmunaaðila. Virðulegi forseti. Hv. þingmaður spyr út í það hvort allir nemendur í 6. og 7. bekk fái sína eigin tölvu eins og þegar verkefnið hófst. Því er til að svara að sú breyting var gerð að í stað þess að allir nemendur í 6. og 7. bekk fengju sínar eigin tölvur fá skólarnir þar til gerð bekkjarsett sem nýtast til forritunarkennslu, en eftir slíkum bekkjarsettum hafa skólarnir einmitt kallað. Með þessu er verið að styrkja umgjörð verkefnisins í skólunum og festa það enn frekar í sessi. Skólunum er í sjálfsvald sett að lána nemendum tækin heim ef eftir því er óskað. Samstarfsaðilar um microbit-verkefnið munu áfram keyra vefsvæðið Kóðinn 1.0, sem er öflug upplýsingaveita með myndböndum, forritunarverkefnum og áskorunum fyrir krakkana. Skólarnir nýta sér það eins og þeim hentar. Auk þess eru verkefnin opin til notkunar fyrir alla sem hafa áhuga. Einnig er spurt að því hver sé framtíð verkefnisins. Microbit er verkfæri sem hægt er að nýta á marga vegu og það er mín ósk og vilji til þess hjá öllum samstarfsaðilum að nýta það sem mest og best í mismunandi verkefnum. Þess ber þó að geta að það eru til önnur verkfæri, svo sem aðrar tegundir smátölva og forritunarkerfi sem er hægt að nýta í forritun og forritunarkennslu. En það er ljóst að microbit-verkefnið hefur náð mikilli útbreiðslu og það er almenn ánægja með það. Ég vil fyrir mitt leyti halda áfram að stuðla að því að auka veg þess og það er auðvitað mjög ánægjulegt, virðulegi forseti, að það hefur vakið marga til meðvitundar og umhugsunar um forritun og margir skólar hafa stóraukið forritunarkennslu í kjölfarið. Það er jákvæð þróun sem vert er að byggja ofan á og þess vegna var ákveðið að láta alla skóla fá smátölvur að þessu sinni og leyfa þeim síðan að vinna þetta áfram á eigin forsendum í kennslu. Það vill svo til að sending á microbit-tölvunum mun berast til landsins í þessari viku og í framhaldinu munu skólarnir geta óskað eftir tölvunum til notkunar. Virðulegur forseti. Ég fagna þessu frumkvæði hjá þáverandi menntamálaráðherra, Illuga Gunnarssyni, fyrir að hafa vakið máls á þessu og innleitt með þessum hætti. Í mínum huga er svo brýnt að börn og ungmenni hafi aðgengi að mismunandi námsgögnum til að efla sig. Lykilatriði í þessu, og það tekur ákveðinn tíma, er að kennarar hafi gott aðgengi að forritunum og geti tileinkað sér þau.

Virðulegi forseti. Ég þakka þessa umræðu sem hefur eiginlega snúist yfir í umræðu um umgjörð forritunar- og nýsköpunarkennslu í grunnskólum og hvatningu til skóla til þess að sinna henni, sem er mjög mikilvægt. Mig langar að varpa þeirri spurningu inn í umræðuna hvernig þjálfun kennara er háttað og hvernig bein hvatning til kennara fer fram til þess að nýta sér smátölvur. Ég hef verið þeirrar skoðunar að það hafi oft verið stærsti þröskuldurinn í forritun að það skorti á þekkingu kennara á þessu sviði. Eins langar mig að vita hvernig árangurinn af verkefninu hafi verið metinn eða hvað sé helst hugsað til þess að meta árangurinn. Ég efast ekki um að þetta verkefni er mjög mikilvægt, ekki síst fyrir miðstigin og efstu stigin í grunnskólanum. Svona kennsla er afskaplega mikilvæg þegar búið er að byggja ákveðinn grunn í læsi og stærðfræði.

Virðulegi forseti. Ég ætla að koma inn á upphaf microbit-verkefnisins, hvernig það var innleitt í skólana. Ákveðnir skólar tóku leiðtogahlutverk í því efni og byrjuðu með microbit. Þeir unnu þar ákveðið frumkvöðlastarf og kynntu það síðan í öðrum skólum sem sóttu þá um að fá að taka þátt í microbit-verkefninu. Þá fóru kennarar frá þessum upphafsskólum og víðar til þeirra með nýju tölvurnar og unnu að því að innleiða verkefnið. Það væri áhugavert að heyra hvernig gengið hefur að dreifa þessari þekkingu, hver aðstoð kennaranna er. Nú er ansi mikið safn upplýsinga í kóðanum og væri mjög slæmt ef það væri vannýtt til framtíðar. Það væri mjög gaman að sjá aðra ítrun á það kennsluefni, gera það betra og viðameira, auka þátttöku nemenda þar o.s.frv. Ég vil spyrja aftur um aðgengi að tölvunum. Eins og hæstv. menntamálaráðherra sagði er skólum það í sjálfsvald sett að lána út tölvurnar. Mikill hluti af þessu, af nýsköpun, er nefnilega að geta dundað sér við að nota nýtt tæki. Ég velti fyrir mér hvort hægt væri að nálgast tækið á einhvern hátt, t.d. með því að kaupa tæki ef bara er verið að gefa út bekkjarsett. Mér reiknast til að stykkið kosti um 2.000–3.000-kall eða eitthvað svoleiðis þannig að það væri alla vega auðveldlega hægt að bjóða upp á það á einhvern hátt að hver og einn fengi eigið eintak. Það myndi jafnvel hjálpa þeim sem eldri eru og vilja prófa að fara í stafræna smiðju og búa sér til eigin þjark með lítilli, ódýrri tölvu sem er gríðarlega fjölhæf, eins og hér er um að ræða.

Virðulegi forseti. Microbit-verkefnið er mjög áhugavert og við getum nú þegar dæmt ákveðinn árangur af því, t.d. út frá hinni samfélagslegu umræðu um forritun. Við þekkjum það sem hér erum inni að börn og ungt fólk eru heilmikið í leikjum og öðru slíku og það er áhugaverður þáttur hvernig leikir eru mótaðir, hvernig þetta er gert. Það er svo ríkur þáttur í öllu því sem við erum að gera þegar við förum í sjálfvirknivæðinguna. Mér finnst því mjög brýnt að í íslensku menntakerfi sé lagður góður grunnur að því hvernig tæknin virkar og er forritun klárlega stór þáttur í því. Eins og með öll góð verkefni, jafnvel þó að verkefnið sé mjög gott og góð hugsun að baki og verkefnið mjög þarft, við erum öll sammála um það, er það venjulega innleiðingin og eftirfylgnin sem skipta mestu máli. Hvað kennarana varðar erum við að vinna enn frekar í því að þeir hafi tækin og tólin til að geta tileinkað sér verkefnið. Svo vil ég líka að við höldum áfram að huga að innleiðingunni og eftirfylgninni. Eins og fram kemur í máli hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar skiptir aðgengi líka miklu máli og að börnin geti verið með tækið hjá sér til að prófa sig áfram og vinna með forritun. Ég held að það sé annar þáttur sem við þurfum að huga að er varðar innleiðingu og eftirfylgni, þ.e. tíminn sem börnin hafa tækið hjá sér og hverju það skilar. Ég tel að þetta sé eitt af þeim skólabókardæmum þar sem er komið fram með góða hugmynd, við framfylgjum henni og svo heldur þingheimur áfram að spyrjast fyrir um það og við tryggjum að innleiðingin og eftirfylgnin með verkefninu verði góð. Ég held að við ættum að taka þetta 

Heyr, heyr.

Virðulegur forseti. Hvað áttu John Lennon, Pete Townshend, Keith Richards, David Bowie og Ray Davies sameiginlegt annað en að hafa verið ungir karlmenn sem stóðu fyrir músík og tíðarandabyltingu sem breytti heiminum og okkur öllum á sjöunda áratug síðustu aldar? Jú, þeir voru allir í listnámi eftir að hafa átt erfitt með að fóta sig í hefðbundnum skólum. Listnámið hjálpaði þessum mönnum að finna sig, þeir urðu ekki auðnuleysingjar heldur sköpuðu ómæld og ómælanleg verðmæti fyrir heiminn. Þar með er ekki sagt að allt ungt fólk sem leggur fyrir sig listnám eigi í vændum heimsfrægð eða auðsæld heldur er þetta vitnisburður um hitt, að listnám hjálpar ungu fólki stundum að finna sig. Listnám hjálpar okkur að virkja í okkur og með okkur sköpunargáfuna, sem er einn mikilvægasti eiginleiki mannsins og skiptir æ meira máli samfélagslega eftir því sem vélar munu annast í ríkara mæli störf þar sem reynir minna á þetta sérstaka samspil handa og hugar og skynfæra sem skapar list. Við þurfum að tala saman um það hvernig búið er að þeim skólum sem hafa af metnaði og dugnaði en líka af vanefnum byggt upp listnám hér á landi. Ég hef lagt fyrir hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra fimm spurningar um einkarekna listaskóla sem viðurkenndir hafa verið af menntamálayfirvöldum og lúta sömu lögum og reglugerðum og skólar í eigu ríkisins, en berjast í bökkum og glíma við margvísleg vandamál. Þetta eru skólar eins og Myndlistaskólinn í Reykjavík, Ljósmyndaskólinn, Kvikmyndaskóli Íslands, Klassíski listdansskólinn, Söngskólinn í Reykjavík og Söngskóli Sigurðar Demetz, allt skólar sem hafa náð eftirtektarverðum árangri. Ég spyr um það hvernig staðið er að stuðningi ríkisins við listnám á framhalds- og háskólastigi sem fer fram við einkarekna listaskóla. Ég spyr hvort ráðherra þyki það sanngjarnt að nemendur listaskóla þurfi að greiða margföld skólagjöld á við nemendur annarra skóla. Ég spyr um þjónustusamninga við listaskólana og hvort húsnæðiskostnaður sé tekinn þar inn. Fer kannski stór hluti aflafjár skólanna í húsnæðiskostnað? Ég spyr hvort gert sé ráð fyrir samningsbundnum launahækkunum kennurum til handa í samningum ríkisins við þessa skóla. Og loks langar mig að vita hvort hæstv. ráðherra hafi áform um að endurskoða þessa samninga í ljósi erfiðrar stöðu margra þessara skóla.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og innganginn og sér í lagi fyrir að minnast á þessa merku listamenn, til að mynda er einn af mínum uppáhaldslistamönnum að sjálfsögðu David Bowie. Það var gaman að heyra á hann minnst í ræðustóli á Alþingi Íslendinga. Þegar lög um fjárreiður ríkisins, nr. 88/1997, giltu var fyrirkomulagið á þann hátt að í fjárlögum hvers árs kom fram hvaða einkareknu listaskólar skyldu fá framlög frá ríkinu. Stuðningurinn var ákveðinn á Alþingi. Ég ætla að fara í örstuttu máli yfir skipulagið á því hvað er búið að breytast í lögum um opinber fjármál og rekja mig í gegnum þær spurningar sem komu frá hv. þingmanni. Við gildistöku laga um opinber fjármál, nr. 123/2015, hinn 1. janúar 2016, breyttist þetta fyrirkomulag á þann veg að nú kemur það fram í fjárlögum hvaða framlög fara til ákveðinna málefnasviða. Með því er ákvörðun um stuðning við einkarekna listaskóla komin í hendur ráðuneytisins og ákvörðunin orðin að stjórnsýsluákvörðun, samanber 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga, nr. 37/1993. Allt ferli við ákvörðun um stuðning við einkarekna listaskóla þarf því að fylgja meginreglum stjórnsýslulaga sem og ákvæðum 40. eða 42. gr. laga um opinber fjármál ásamt reglugerðum nr. 642/2018 og 643/2018. Staðan í dag er sú að ekki er búið að gera nýtt fyrirkomulag og meðan það er í vinnslu hafa samningar sem gerðir voru fyrir 1. janúar 2016 verið framlengdir um eitt ár í einu með viðauka. Virðulegur forseti. Ég vil taka það fram að þetta eru talsverðar breytingar á rekstrarumhverfi þessara einkareknu skóla. Mér finnst mjög brýnt að við skoðum hvernig þetta er að koma út og við höfum gefið okkur ákveðinn tíma í að þróa reglugerðina. Ég er mjög meðvituð um að þetta getur stundum valdið óvissu sem ég harma og tel mjög áríðandi að við vinnum þetta mál þannig að þeir skólar, sem hafa verið að leggja grunninn að sérstaklega öflugu menningarlífi þjóðarinnar, þurfi ekki að vera í of mikilli óvissu um næstu ár. Það er eitt af leiðarljósunum þegar við endurskoðum reglugerðina, svo ég taki það fram hér í þingsal. Virðulegi forseti. Ráðherrann er spurður að því hvort nemendur þessara skóla eigi að njóta sömu réttinda og sama stuðnings og nemendur við opinberu skólana. Einnig er ráðherrann spurður að því hvort sanngjarnt sé að þessir nemendur þurfi að greiða margföld skólagjöld á við nemendur við aðra skóla. Því er til svara að nemendur skóla sem eru með viðurkenningu sem einkaskóli á framhaldsskólastigi njóta allra sömu réttinda og nemendur við opinbera framhaldsskóla, enda starfa báðar skólagerðir á grundvelli laga um framhaldsskóla, nr. 92/2008. Gjaldtökuheimildir opinberra skóla eru á grundvelli laga og reglugerða, en einkaskólar hafa frjálsari hendur hvað þetta varðar. Fjölbreytt listnám á framhaldsskólastigi er í boði, bæði í opinberum og einkareknum skólum. Þegar ráðuneytið gerir þjónustusamning við viðurkenndan einkaskóla um námsframboð er horft til ýmissa þátta, svo sem hvort annað sambærilegt námsframboð er til staðar. Má flokka námið sem tómstundanám, liggur fyrir þarfagreining, er eftirspurn í námi til framtíðar eða má búast við að þörfin verði mettuð? Jafnframt er haft til viðmiðunar hvernig tengsl námsins eru við formlega skólakerfið. Þar skiptir máli að námslokin nýtist í áframhaldandi námi og störfum. Allir þessir þættir liggja til grundvallar þegar ákvörðun er tekin um þjónustusamning og fjárframlög. Það er síðan ákvörðun einkaskólans hvort og hversu há skólagjöld eru lögð á námið. Þegar nemandinn velur listnám eru yfirleitt margir möguleikar í boði og það er í hans valdi að ákveða hvort hann velur opinberan skóla eða einkaskóla. Til dæmis fá nemendur í Listaháskóla Íslands fullt framlag frá ríkinu, en víða erlendis fá einkaskólar sem innheimta skólagjöld skert ríkisframlög. Skólanum er í sjálfsvald sett hvort hann innheimtir skólagjöld ofan á ríkisframlagið eða ekki. Verðflokkar listnámsins í reiknilíkani háskóla eru á bilinu 1,8–4,2 millj. kr., sem er hátt í samanburði við flest annað nám. Þegar ríkisframlagi til háskóla árið 2017 er deilt á fjölda ársnema kemur í ljós að framlag á hvern nemanda Listaháskólans er töluvert yfir meðaltali 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina og hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég verð reyndar að segja að ég hefði gjarnan viljað að umræðan snerist um málefni einkarekinna skóla, ekki endilega listaskóla heldur einkarekinna skóla almennt. Ég held reyndar að full ástæða sé til að ræða hvaða umhverfi við búum slíkum skólum og þakka því hæstv. ráðherra fyrir yfirferðina yfir hvernig þeim málum er háttað. Ég hafði ekki áttað mig á því að lög um opinber innkaup væru að flækja þetta ferli eitthvað fyrir okkur. Ég vil ítreka hversu mikilvægt það er að það séu skýrir og góðir þjónustusamningar við aðila sem eru tilbúnir að taka að sér að reka hér gott nám, hvort sem það er á sviði lista eða einhvers annars, það geta verið leikskólar, grunnskólar, framhaldsskólar eða jafnvel háskólar, og mikilvægi þess að menntamálaráðuneytið hafi skýra stefnu í þeim efnum. Hvernig nám ætlum við að bjóða upp á? Hvaða kröfur setjum við þá á viðkomandi aðila? Og hver eru réttindi og skyldur nemenda? Ég tek 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það er rétt að full ástæða er til að ræða málefni einkarekinna skóla og mun eflaust gefast tækifæri til þess á þingi. Mér finnst gegna sérstöku máli um listnám, það lýtur pínulítið öðrum lögmálum en annað nám og listaskólar þurfa að mörgu leyti á meira aðhaldi og stuðningi að halda en aðrir skólar. Slíkir skólar búa við visst óvissuástand frá ári til árs, eins og hæstv. ráðherra nefndi, og er gott að heyra að ráðherrann hafi skilning á því. Almennt talað held ég raunar að listnám mætti vera ríkari þáttur í grunnskólanámi hér á landi en nú er, dans, söngur, myndmennt og sagnalist. Ástæða er til að reyna að flétta það betur inn í námið. Vandamál sjálfstæðra listaskóla eru ólík og margvísleg og bundin hverri stofnun eins og eðlilegt er og kannski ekki ástæða til að fara ofan í saumana á því á þessum vettvangi. En hitt er mikilvægt, að skólarnir nái að þróast og þroskast og njóti til þess bæði aðhalds og viðurkenningar af hálfu stjórnvalda og að skólar og yfirvöld skólanna finni að innan stjórnkerfisins og 

Virðulegi forseti. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni um mikilvægi listnáms. Ég tel að við höfum gert nokkuð vel í þeim efnum á síðustu áratugum og held að sú menning sem blómstrar á Íslandi sé vitnisburður um þann árangur sem við höfum náð. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni um að við þurfum að huga enn betur að þeim þáttum, enda sjáum við þegar við ræðum þær áskoranir sem við stöndum frammi fyrir er varða sjálfvirknivæðingu og fjórðu iðnbyltinguna að sérstök áhersla er lögð á - hvað? Jú, í fyrsta lagi sköpun og í öðru lagi tilfinningagreind. Við tökum eftir því þegar við skoðum viðmiðunarstundatöfluna á grunnskólastiginu í 8.–10. bekk að hún uppfyllir ekki alltaf þær valgreinar sem við leggjum áherslu á í aðalnámskrá. Ég get upplýst hv. þingmann um að við erum að fara sérstaklega yfir þetta, vegna þess að við teljum það afar brýnt. Núna þegar við erum að kynna aðgerðir í menntamálum og við nýliðun í kennarastéttinni erum við í sérstöku sambandi við Listaháskólann um það hvernig megi bæta og fjölga kennurum í listgreinum til þess að við náum að uppfylla viðmiðunarstundatöfluna vegna þess að við höfum mikla trú á því að það sé leiðin fram á við. Þarna er verið að búa til störf sem unga fólkinu þykja spennandi, sem tengjast sköpun, listum og öðru slíku. Við höfum sem samfélag alla burði til þess að gera mjög vel hvað þetta varðar, enda sýnir sagan okkur það. Virðulegur forseti. Það er brýnt að huga að starfsumhverfi einkarekinna skóla. Þeir búa til ákveðinn fjölbreytileika sem annars væri ekki til staðar. Við þurfum að huga að fjárhagslegri umgjörð þeirra. En það er alveg ljóst að það fjárframlag sem fer til að mynda í Listaháskólann er klárlega samanburðarhæft við önnur norræn ríki.

Herra forseti. Við Íslendingar erum mjög stoltir af því að vera í fararbroddi þegar kemur að jafnrétti kynjanna en þrátt fyrir að margt sé með miklum ágætum í þessum málaflokki standa alltaf eftir þau ónot, getum við sagt, að þegar kemur að þeim atriðum sem að vinnumarkaðnum snúa stöndum við nágrönnum okkar, t.d. á Norðurlöndunum, talsvert að baki. Bæði erum við með kynskiptari vinnumarkað en nágrannar okkar, konur hér fá síður framgang í starfi eða til ábyrgðar en á hinum Norðurlöndunum og talsvert lægra hlutfall kvenna gegnir hér stjórnunarstöðum en þar þekkist. Og síðan er auðvitað vandi hvað varðar stöðu fjölmennra kvennastétta með hátt menntastig sem erfitt er að sjá að fái menntun sína metna til launa. Í þessu samhengi er mjög áhugavert að skoða t.d. grunnskólakennara þar sem meðallaun samkvæmt síðustu tölum Hagstofunnar, sem eru fyrir árið 2017, eru um 550.000 kr. á mánuði á sama tíma og meðalheildarlaun á vinnumarkaðnum í heild eru um 700.000 kr. Þegar horft er á aðrar vel menntaðar stéttir, hafa verður í huga að hér er hópur starfsmanna með fimm ára háskólamenntun að baki, er þessi stétt með augljóslega umtalsvert lakari kjör ef miðað er við meðallaun í landinu en líka umtalsvert lakari kjör en aðrir háskólamenntaðir starfsmenn, hvort sem er á almennum vinnumarkaði eða hinum opinbera. Þingflokkur Viðreisnar lagði fram þingsályktunartillögu ásamt fleirum fyrir tæpu ári þar sem hvatt var til þess að farið yrði í átak til að rétta af kjör kvennastétta og efnt til sérstakra samningaviðræðna við aðila vinnumarkaðarins um hvernig mætti lyfta þessum hópum sérstaklega á grundvelli greiningar sem unnin yrði sameiginlega. Það urðu okkur töluverð vonbrigði að sú tillaga var vötnuð verulega út af hálfu þingmeirihlutans. En eftir stóð þó, getum við sagt, hænuskref í rétta átt þar sem Alþingi ályktaði að fela fjármála- og efnahagsráðherra að efna til viðræðna við aðila vinnumarkaðarins og fulltrúa sveitarfélaganna um leiðir til að tryggja jafnræði við launasetningu ólíkra starfsstétta og einnig að ráðist yrði í greiningu á launakjörum ólíkra starfsstétta, m.a. til þess að draga fram kynbundinn launamun og horfa sérstaklega til reynslu sveitarfélaga af starfsmati. Því langar mig að spyrja hæstv. ráðherra: Hvernig standa þessar viðræður við aðila vinnumarkaðarins og fulltrúa sveitarfélaganna sem Alþingi fól ráðherra að hefja? Og hver varð niðurstaða greiningar á launakjörum ólíkra starfsstétta sem þar var samþykkt að ráðast í ?

Virðulegi forseti. Eins og fyrirspyrjanda er kunnugt um er nú unnið að því að innleiða jafnlaunastaðal hjá fyrirtækjum, stofnunum og sveitarfélögum. Ég vonast til þess að til lengri tíma takist að ná þeim markmiðum sem með innleiðingunni er stefnt að. Þannig verði verkefnið sem í þessu felst til framfara fyrir vinnumarkaðinn í landinu. Þessari innleiðingu er ætlað að koma á og viðhalda launajafnrétti á vinnustöðum. Jafnlaunastaðallinn tekur aftur á móti ekki á launamun á milli vinnustaða og markaða en það er viðfangsefni þingsályktunartillögunnar og þessarar fyrirspurnar. Það er hægt að segja á þessum tímapunkti að á vettvangi kjaramálaráðs, sem er samráðsvettvangur ríkis, sveitarfélaga og Reykjavíkurborgar, liggja fyrir lokadrög að sameiginlegri launastefnu aðilanna. Þessi stefna verður vonandi kynnt fljótlega. Markmið sameiginlegrar launastefnu er að tryggja jafnræði í launasetningu opinberra starfsmanna, efla gagnsæi um laun, önnur kjör og launaþróun og tryggja samkeppnishæfni hins opinbera á vinnumarkaði. Í stefnunni er einnig fjallað um að ríki og sveitarfélög muni saman vinna að betri launatölfræði og samræmdri nýtingu upplýsinga um laun og launaþróun. Aðilarnir sammælast einnig um það, þ.e. opinberir vinnuveitendur, að vinna saman að greiningu á launamun og samræmingu kjara milli markaða. Opinberir vinnuveitendur munu vinna að þessu á næstunni og munu auðvitað í framhaldinu og í réttu samhengi eiga í samtali við stéttarfélög og heildarsamtök opinberra starfsmanna. Hvað varðar greiningarvinnuna hefur hún staðið yfir. Hún hefur staðið yfir í lengri tíma vegna þess að í tengslum við breytingar á lífeyriskerfi opinberra starfsmanna haustið 2016 var skrifað undir yfirlýsingu þess efnis að í framhaldinu yrði farið í það verkefni að meta launamun milli hins opinbera og almenna markaðarins. Sú vinna er í gangi með þátttöku heildarsamtaka opinberra starfsmanna. Niðurstöðu þeirrar greiningarvinnu er að vænta á næstu mánuðum en eins og ljóst má vera er það flókið viðfangsefni sem menn hafa ráðist hér í. Ef vel tekst til getur niðurstaða þeirrar vinnu orðið innlegg í umræðu um launakjör ólíkra starfsstétta. Það verður að segjast eins og er að þrátt fyrir að maður vilji leyfa sér að vera bjartsýnn á að það fáist niðurstaða í greiningarvinnunni sem allir aðilar eru sammála um að byggja á er það ekki reynsla undanfarinna ára, eða áratuga ætti ég kannski frekar að segja, að auðvelt sé að fá aðila á opinbera markaðnum annars vegar og almenna hins vegar til að líta mál af þessum toga sömu augum. Þar inn í spila fjölmargir þættir. Framan af voru lífeyrisréttindin sérstök hindrun í vegi þess að hægt væri að bera saman kjörin. Það var þess vegna ekki tilviljun að ákveðnu skrefi var náð í lok árs 2016, en það var einmitt þá sem við gerðum breytingar á lífeyriskerfunum með þeim hætti að hægt var að taka þann þátt til hliðar og segja: Nú höfum við náð að jafna réttindin hvað lífeyrismálin varðar og getum þá beint sjónum okkar frekar að hinu. Það sem verður áfram inni í umræðunni, sé ég fyrir mér, eru ýmis réttindatengd atriði, t.d. lög sem gilda um opinbera starfsmenn. Við getum tekið sem dæmi áminningarferli og aðra slíka þætti. Hvernig ætla menn að meta það til virðis þegar verið er að bera saman kjör á almenna markaðnum og hinum opinbera? En hafandi sagt þetta bind ég vonir við að við fáum góða niðurstöðu. Ég hef hér lýst tveimur dæmum um 

Forseti. Mig langar aðeins til að lesa úr umsögn Kvenréttindafélags Íslands um þingsályktunartillögu Viðreisnar um þjóðarsátt um bætt kjör kvennastétta. Umsögnin nær svo vel utan um stöðuna. Þar kemur fram, með leyfi forseta: „Ein af helstu ástæðum langvarandi kynbundins kjaramismunar er sú staðreynd að fólk sem starfar innan starfsgreina þar sem konur eru í meiri hluta fær að jafnaði lægri laun en fólk sem starfar innan starfsgreina þar sem karlar eru í meiri hluta. Við búum því miður enn í samfélagi þar sem kvennastörf eru minna metin en karlastörf, þar sem framlag kvenna til samfélagsins er enn talið minna virði en framlag karla.“ Forseti. Ég hef áhuga á að heyra álit hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra á því hvers vegna samfélagið meti störf kvenna minna en störf karla og hvort ráðherra telji eðlilegt að löggjafinn stígi inn í til að leiðrétta þetta misrétti, hvort ráðherra telji þetta yfir höfuð vera misrétti eða hvort þetta sé mögulega bara eðlileg niðurstaða 

Virðulegi forseti. Það eru áhugaverðar tölur sem sjást í lífskjaraviðmiðum OECD, eða „Better Life Index“ eins og það útleggst. Þar er fjallað um þessa stöðu milli vinnutíma, magns vinnutíma, launa og frítíma. Það er mjög áhugavert að skoða t.d. að karlmenn, samkvæmt tölum frá Íslandi, vinna mun meira en kvenmenn. En einhverra hluta vegna eru kvenmenn samt með minni frítíma en karlmenn, þrátt fyrir að vinna minna. Það er einfaldlega af því að tekið er tillit til annarra ákveðinna starfa sem eru ógreidd störf. Ekki er nóg með að konur vinni minna af launuðum störfum, þær vinna líka meira af ólaunuðum störfum og fá fyrir vikið minni frítíma en karlmenn. Það er önnur skekkja þarna sem væri vert að taka tillit til í þessu samhengi.

Virðulegi forseti. Í svari heilbrigðisráðherra við fyrirspurn Oddnýjar Harðardóttur um skort á hjúkrunarfræðingum á síðasta ári kemur fram að næstum 300 hjúkrunarfræðinga vanti til að manna fjármögnuð stöðugildi á heilbrigðisstofnunum. Starfshlutfall þeirra og sjúkraliða er líka allt of lítið. Við munum öll líka hvernig háttað er samtali ríkisins við ljósmæður sem þurfa nú að standa í málaferlum til að fá greitt fyrir þá vinnu sem þær inntu af hendi þegar þær áttu að heita í verkfalli. Nú eru samningar þessara fjölmennu kvennastétta að losna hjá BSRB og BHM. Ýmis dæmi er um að 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra svarið. Ég verð þó eiginlega að viðurkenna að mér fannst þetta vera löng útgáfu af „við erum ekkert að gera í málinu“. Stjórnvöld eiga vissulega í kjaraviðræðum og eru að móta kjarastefnu út frá því eins og eðlilegt er og gert er í aðdraganda allra kjaraviðræðna. Og vissulega er verið að vinna launagreiningu vegna samkomulagsins um lífeyrismálin, en það nær ekki utan um það sem hér er verið að tala um. Hér er verið að tala um sértæka greiningu á stöðu kvennastétta, bæði á almennum og opinberum vinnumarkaði, ekkert endilega bara á milli þessara tveggja markaða, og í öðru lagi, sem var auðvitað kjarninn í hinni upprunalegu þingsályktunartillögu, að utan um þennan vanda verður ekki náð öðruvísi en að einhvers konar samkomulag náist milli aðilanna um að breyta þessu. Við þekkjum alveg höfrungahlaupið sem verður á vinnumarkaði í hvert skipti sem reynt er að lyfta einstökum hópum. Liggja þarf fyrir samþykki þeirra sem ekki eiga að njóta hækkana til að hægt sé að lyfta þessum kvennastéttum sérstaklega. Það er dálítið sérstakt og er eiginlega svo skýrt dæmi um þetta verðmætamat okkar á vinnumarkaði. Við byggjum samfélag á þekkingu en borgum kennurum lökustu launin. Við borgum þeim kennurum sem meðhöndla yngstu og viðkvæmustu einstaklingana minnst og svo fer það hækkandi upp á háskólastigið. Ég fullyrði að það sé talsvert erfiðara að standa í kennslu á leikskólastigi eða grunnskólastigi og hafi talsvert viðkvæmari eða meiri áhrif, getum við sagt, mótunaráhrif á börnin og einstaklingana. En þetta er hið undirliggjandi verðmætamat samfélagsins. Við vanmetum umönnunarstörf og menntunarstörf verulega og það bitnar auðvitað á þessum fjölmennu kvennastéttum. Ég vil minna hæstv. ráðherra á að á föstudaginn er alþjóðlegur baráttudagur kvenna og ég vona svo sannarlega að ríkisstjórnin 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að segja að ég held að menn ættu ekki að nálgast þetta risavaxna verkefni sem sett er á dagskrá þannig að það sé einhvers konar aumingjaskapur hjá ríkisstjórninni að vera ekki bara búin að leysa það. Við erum að tala um þróun í samfélagi sem hefur gerst á heilli öld og menn stíga hér upp í ræðustól og segja: Bíddu, af hverju leysa menn þetta ekki bara í tengslum við kjarasamninga í eitt skiptið og þá er þetta frá svona eins og hver önnur óværa? Hlutirnir gerast auðvitað ekki þannig. Það er hins vegar rétt að breiða samstöðu þarf milli allra sem koma að málinu til að svona hlutir geti hnikast til. Þetta er líka spurning um að skoða fjölbreyttar leiðir. Ég held að við þurfum aðeins að opna kjarasamningaumhverfið til þess t.d. að þeir sem skara fram úr geti notið góðs af því. Hér var minnst á kennarastéttina heilt yfir. Það má alveg spyrja hvað hafi valdið því að þær stéttir hafi setið eftir í launakjörum í svona langan tíma. Þar koma sveitarfélögin líka að málum eftir að þau tóku við grunnskólastiginu. Ég get tekið undir með hv. þingmanni þegar kemur að mikilvægi þess að þar sé eðlileg umbun fyrir mikilvæg störf, vegna þess að það hefur sýnt sig að þær þjóðir sem greiða hæst laun fyrir kennarastarfið skila á sama tíma betri árangri í menntamálunum heilt yfir. Reyndar er það þannig að í þeim löndum sem þykja skara fram úr í samanburði þjóða á menntasviðinu komast færri að en vilja í kennarastörf. Það er sem sagt eftirsótt að verða kennari og er vel greitt fyrir það og  En of stuttur tími er til að kryfja öll þau risastóru álitamál sem hér voru sett á dagskrá. Hvers vegna hefur þetta gerst á þessum langa tíma? Ég hef ekki svar við því hér á örfáum sekúndum.

Herra forseti. Það er alkunna að höfin ná yfir tvo þriðju jarðarkringlunnar. Íslenska lögsagan er 700.000–800.000 ferkílómetrar og við þurfum að horfa til þessa svæðis, vegna þess að það er vaxandi tilhneiging til að friða hafsvæði eða hluta sjávar hér og hvar. Stóra-Bretland ert.d. með metnaðarfulla áætlun sem heitir Blue Belt, bláa beltið, þar sem horft er til 4 milljóna ferkílómetra. Það eru til regnhlífarsamtök sem kallar sig Mission Blue, þar sem eru um 200 almenningssamtök sem hafa merkt sér 120 vonarsvæði sem þau kalla svo, „hope spots“, hér og hvar um heiminn, sem er verið að vinna að friðun á. Í Norðurskautsráðinu hafa verið uppi áætlanir um að friðlýsing allt að 10% Norður-Íshafsins komist á dagskrá hægt og rólega. Þetta eru hugmyndir sem geta varðað búsvæði sjávardýra, hrygningarsvæði eða uppeldisstöðvar. Það eru botngerðir, kórallar, þörungar og annað slíkt. Tilgangur svona friðunar er auðvitað beinar mengunarvarnir, takmörkun skipaumferðar og núverandi eða hugsanlegrar námuvinnslu svo ég nefni eitthvað fleira. Hér á Íslandi höfum við stórt verndarsvæði sem heitir Breiðafjörður. Það er kominn tími til að fara að greina fleiri hugsanleg svæði sem gætu hentað til friðunar. Ég nefni frekari eða fleiri kóralsvæði. Það eru til nokkur slík svæði undan suðurströndinni sem eru friðuð og það gæti verið hægt að fjölga þeim. Það eru háhitasvæði á plötuskilum, bæði á Reykjaneshrygg og Kolbeinseyjarhrygg, og það eru kalkþörungasvæði inni á íslenskum fjörðum þar sem nú þegar er hafin námuvinnsla. Þetta er gríðarlega hægvaxta tegund sem þolir ekki mikið rask á ákveðnum svæðum og það þarf að líta til þess og fleira. Ábyrgð okkar er í raun og veru nokkuð mikil í þessu, herra forseti, þ.e. að finna þetta jafnvægi náttúrunytja og náttúruverndar, því að hafið er sannarlega uppspretta gríðarlegra auðæfa og að sjálfsögðu matar líka. Það eru ýmiss konar alþjóðlegar skuldbindingar sem Ísland er aðili að og það er þetta stóra markmið að við horfum til sjálfbærni á heimsvísu. Spurningar mínar til hæstv. ráðherra eru þessar: Hver er afstaða ráðherra til að undirbúa friðun fleiri hafsvæði á Íslandi? Hvernig geta friðunaraðgerðir tengst alþjóðlegu átaki í þessum efnum? Er unnt að friða hafsvæði en leyfa þar veiðar eða aðra nýtingu með sérstökum hætti?

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni kærlega fyrir fyrirspurn um friðun hafsvæða hér við land. Að mínu mati er málefnið mikilvægt og er þakklátur fyrir að það sé rætt í þingsal. Ég er mjög jákvæður fyrir hugmyndum um að skoða betur friðun hafsvæða við Ísland. Ef við skoðum hlutfall friðaðra hafsvæða hér við land er það mjög lágt í alþjóðlegum samanburði. Ég tel rétt í fyrsta lagi að skoða hvers vegna svo sé og hvort ekki sé ástæða til að gefa því betri gaum að friða fleiri og stærri svæði í hafi. Í því samhengi þurfa auðvitað skýr verndarmarkmið að liggja fyrir og mat á því hvort þeim markmiðum verði náð með verndun tiltekins svæðis. Hér er líka spurt hver sé tilgangur friðunar hafsvæða og því má svara þannig að hann getur verið margþættur. Sum ríki beita friðunum til að stjórna fiskveiðum og slík svæðisfriðun er sums staðar notuð til að styðja eða koma í staðinn fyrir fiskveiðistjórn með öðrum aðferðum, svo sem aflamarki eða sóknarmarki. Segja má að tímabundnar svæðalokanir séu af þeim meiði, en fiskveiðistjórn byggist þó auðvitað í grunninn á aflamarkskerfi en ekki svæðalokunum. Dæmi um slíkt svæði er svæði kaldsjávarkóralla á hafsbotni úti fyrir Suðausturlandi. Friðun hafsvæða getur einnig stuðlað að vernd lífríkis og náttúrufyrirbæra eins og hverastrýtanna í Eyjafirði og ýmissa hafsvæða umhverfis náttúruverndarsvæði, svo sem Surtsey og Eldey, og grunnsævi Skerjafjarðar. Ég tel að við þurfum að gera betur í því að stuðla að vernd lífríkis og náttúrufyrirbæra með friðun hafsvæða og tek undir það með hv. þingmanni. Það er hægt að nefna Breiðafjörðinn sem ágætisdæmi, en Breiðafjarðarnefnd hefur óskað eftir endurskoðun laga um vernd Breiðafjarðar, m.a. svo tryggja megi betur vernd hans. Ein leið til þess væri stofnun þjóðgarðs á Breiðafirði. Ljóst er að slíkt verkefni myndi kalla á víðtækt samráð og krefjast samtals við marga hagaðila. Íslendingar eru aðilar að alþjóðlegum viðmiðunum og samningum sem kveða á um verndarsvæði í hafi. Þar má m.a. nefna töluleg markmið um umfang verndarsvæða. Á vettvangi samningsins um líffræðilega fjölbreytni voru sett markmið árið 2010 um að 17% landsvæða og um 10% hafsvæða nytu verndar árið 2020. Þetta þýðir vitanlega ekki að hvert svæði eða hvert ríki eigi að ná slíkri tölu, en þó er áhugavert að skoða tölfræði Íslands í þessu ljósi. Yfir 20% lands á Íslandi njóta verndar samkvæmt alþjóðlegum viðmiðunum, en langt undir 1% hafsvæða innan lögsögu. Auðvitað á ekki að friða svæði til að ná ákveðnu prósentumarkmiði, en þetta vekur engu að síður upp spurningar um hvort við höfum gefið hafinu og hafsbotninum nægan gaum í umræðu um náttúruvernd. Skoðun mín er að svo sé ekki. Íslendingar taka þátt í svæðisbundnu samstarfi um verndarsvæði á vettvangi Norðurskautsráðsins, en einkum þó á vettvangi OSPAR-samningsins um vernd Norðaustur-Atlantshafsins. Þar skilum við inn upplýsingum um verndarsvæði innan íslenskrar lögsögu. Ísland hefur tilkynnt 14 vernduð hafsvæði inn í gagnagrunn OSPAR, sem þekja samtals innan við 0,1% af lögsögu Íslands. Ekkert hinna 12 strandríkja OSPAR hefur friðað minna, en meðaltalið innan lögsöguríkja er rúmlega 6%. Þessi tölfræði vekur óneitanlega upp spurningar um hvort hafsvæði við Ísland þurfi meiri vernd en nú er. Þessi mál eru líka til umræðu í alþjóðlegum viðræðum um vernd lífríkis utan lögsögu ríkja. Þar hefur OSPAR-samningurinn verið í fararbroddi á heimsvísu og hefur sett á fót verndarsvæði utan lögsögu ríkja í Atlantshafi, þau fyrstu af slíku tagi í heiminum. Þetta er eitthvað sem Ísland studdi. Skýrt þarf að vera að verndarsvæði í hafi séu sett á fót með gildum vísindalegum rökum og verndarviðmiðunum, en t.d. ekki eingöngu til að setja á málamyndafriðun á svæðum þar sem engin nýting er til staðar eða er fyrirhuguð. Þetta gildir bæði um svæði innan og utan lögsögu ríkja. Vinna við slík viðmið og auðkenningar á svæðum fer fram á heimsvísu á vegum samningsins um líffræðilega fjölbreytni og svæðisbundið á vegum OSPAR-samningsins og Norðurskautsráðsins. Við þurfum að skerpa á slíkri vinnu hér á Íslandi að mínu mati. Einnig var spurt: Er unnt að friða hafsvæði en leyfa þar veiðar eða aðra nýtingu með sérstökum hætti? Og stutta svarið er: Já. Sömu lögmál gilda um verndarsvæði í hafi og á landi. Vernd landsvæða getur verið margs konar og missterk. Íslensk lög tryggja að yfirvöld sjávarútvegsmála hafa mikið vægi í ákvörðunum um vernd hafsvæða, hvort sem þær eru teknar á grunni um fiskveiðistjórn eða náttúruvernd, og ég tel að vernd og sjálfbær nýting geti vel farið saman í þessu eins og svo mörgu öðru.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda þessa ágætu fyrirspurn, hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni. Ísland er land vatnsins og það er eiginlega sláandi hversu lítið við höfum í rauninni gefið gaum að því, fyrir utan það að virkja og nota vatnið á ódýran hátt. Það er líka sláandi hversu skammt á veg við erum komin í raun og veru í stefnumótun í málefnum hafsins. Ég heiti á hæstv. umhverfisráðherra að gera gangskör að því eins og ég veit að hann hefur fullan hug til. Í þessu sambandi og í þessu samhengi langar mig að nefna aðeins eitt, sem er stórmál, og það eru fráveitumál víða um land, 

Herra forseti. Það er ástæða til að þakka þessa þátttöku bæði hæstv. ráðherra og hv. þingmanns. Stundum finnst okkur sem erum með umhverfismálin svona nær hjartanu að stundum skorti á umræður í þingsal um þau mál. Mig langar að koma inn á ákveðinn þátt varðandi nytjar, þ.e. notkun ólíkra veiðarfæra, af því að við erum að tala um hafið, sérstaklega botnvörpur sem eru orðnar stærri og fullkomnari með árunum. Það er afar lítið vitað um áhrif þeirra á botn og lífríki. Það eru auðvitað til erlendar rannsóknir. Hér er til ein lítil gömul rannsókn innan úr Faxaflóanum, það er allt og sumt, þannig að þar væri kannski ástæða til að skoða betur. Það sama á við um að kortleggja betur botngerðir og lífríki vegna þess að friðun getur átt við mjög lítil svæði sem eru mikilvæg vegna sérstöðu. Allt eru þetta verkefni sem blasa við. Það sama gildir um lífverur sem ég nefndi áðan, sem eru kalkþörungar sem Ísland er nokkuð ríkt af. Íslenskir firðir, sérstaklega á norðvestanverðu landinu, eru ríkir af kalkþörungum sem er eitt af dýrunum sem eru undir smásjá OSPAR, kannski ekki alveg á válista OSPAR. Ég spyr ráðherra hvort ekki sé kominn tími til að settur verði á stofn verkefnishópur sem fer að hyggja að þeirri friðun sem okkur ber eiginlega að stuðla að í allra nánustu framtíð.

Virðulegi forseti. Rétt til að bregðast við því sem hér hefur komið fram, bæði í máli hv. þm. Ara Trausta Guðmundssonar og hv. þm. Guðmundar Andra Thorssonar, held ég að þetta komi allt saman í því sem okkur skortir svolítið hér á Íslandi og það er skýrari stefna í málefnum hafsins eins og hér var nefnt. Ég vil nefna að á vegum þriggja ráðuneyta hefur verið í gangi vinna við að fara yfir stefnu Íslands varðandi verndarsvæði í hafi í nokkuð langan tíma. Ég man ekki alveg hvenær hún var sett í gang, en hún hefur legið í dvala nokkuð lengi. Ég hef ýtt við henni aftur, gerði það fyrir nokkrum mánuðum. Þarna kemur náttúrlega ekki bara fram sýn umhverfis- og auðlindaráðuneytisins heldur líka ráðuneytis sjávarútvegsmála. Ég hef rætt við ráðherra sjávarútvegsmála um þessa vinnu og lýsti yfir þeirri von minni að við gætum skýrt stefnuna betur, bæði innan lands og einnig út á við. Ég tel að þessi stefna þurfi að vera skýrari. Ég mun beita mér fyrir því í samráði við aðra að hún verði skerpt og við fáum einhvern sýnilegan áfanga í þeim efnum sem fyrst, vonandi bara á þessu ári, t.d. út frá því að klára þá vinnu sem sett var í gang fyrir nokkrum árum og taka síðan stöðuna þegar því sleppir. Ég tek einnig undir áhyggjur hv. þm. Ara Trausta Guðmundssonar af sumum þeim þáttum sem hann nefndi áðan, þar með talið hægvaxta kalkþörungum. Ég þakka kærlega fyrir þessa umræðu. Hún er mjög tímabær og ég er þakklátur fyrir hana.

Herra forseti. Í þessari fyrirspurn færum við okkur hæstv. ráðherra utan af sjó og upp á land vegna þess að hér er spurt um náttúruvá sem hefur verið töluvert mikið í umræðunni, stundum hér í þingsal líka. Hún er eins og menn vita af ýmsum toga. Ég ætla að nefna það helsta. Við getum talað um veðurfarsöfgar, bæði ofsaveður og snjóflóð, hækkun á hafsyfirborði, sem er töluverð, sem fer svolítið eftir því hvar við erum stödd á landinu. Það er þiðnun sífrera á Íslandi, sérstaklega í fjöllum þar sem berghlaup og skriður geta komið í kjölfarið. Það er ágangur jökulvatna vegna þess að nú er tímabundið aukið afrennsli frá jöklum. Svo eru það jökulhlaupin margfrægu sem geta verið af orsökum eins og jarðhita, eldgosum, brostnum jökulstíflum og öðru slíku, og svo er það eldvirknin sjálf sem kann að aukast nú þegar fargi léttir af þeim jöklum sem hylja stórar eldstöðvar og svo auðvitað jarðskjálftar. Staðreyndin er sú að síðustu 100, jafnvel 200, árin höfum við sloppið nokkuð vel, einkum með tilliti til erfiðra eldgosa. Þau eru einna válegust af þeim náttúruvám sem ég taldi upp, ef þau eru mjög öflug. Við gætum nefnt Heklugosið 1104, Öræfajökul 1362, Veiðivatnagosið 1480 og svo Skaftárelda 1783. Eldvirkni af þessari tegund brestur á nokkrum sinnum á hverju árþúsundi og við eigum eftir að upplifa eitthvað slíkt eftir nokkur ár, áratugi eða í síðasta lagi einhverjar aldir. Við sjáum núna stórar megineldstöðvar, fimm af þeim, vera að safna í sig kviku, Grímsvötn, Heklu, Öræfajökul, Bárðarbungu og Kötlu. Þær þrjár síðastnefndu geta verið mjög skeinuhættar og full ástæða er til að fylgjast vandlega með þeim. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hvernig getum við eflt vöktun sem gagnast í andófi gegn náttúruvá, hvaðan fáum við fjármagn og hvar á að vista slíkt fjármagn og slíka sjóði? Þessar áhyggjur mínar eru kannski ekki mjög ígrundaðar og frekar óhlutlægar. Þetta er einhver brjósttilfinning sem ég hef en alla vega liggur að baki ósk um að hafa sem traustastar upplýsingar þegar kemur að náttúruvá. Við skulum kalla þetta vísindalegar áhyggjur.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni kærlega fyrir fyrirspurnina. Veðurstofa Íslands fylgist með ástandi náttúrunnar með því að vakta veður, vatn og jörð. Um er að ræða samþætta náttúruvárvöktun sem er sennilega einstakt á heimsvísu. Stofnunin er með vakt allan sólarhringinn árið um kring og nýtir sér til þess umfangsmikið net mismunandi mælikerfa við vöktun og greiningu á fyrirboðum náttúruvár, svo sem ofsaveðrum, ofanflóðum, vatnsflóðum, jökulhlaupum, jarðskjálftum og eldgosum. Vöktun og rannsóknastarf Veðurstofunnar á öllum þessum ólíku eðlisþáttum jarðar er ekki síður mikilvægt í ljósi nýrra áskorana vegna loftslagsbreytinga, eins og hv. þingmaður kom aðeins inn á. Veðurstofa Íslands telur að loftslagsbreytingar muni hafa áhrif á margs konar náttúruvá. Veðurstofan hefur markvisst bætt við og aukið vöktun á lykileldstöðvum landsins sem sýnt hafa aukna virkni á undanförnum árum eins og hv. þingmaður nefndi áðan. Má nefna Heklu, Kötlu, Bárðarbungu og Grímsvötn. Nýlega hefur síðan virkni í Öræfajökli aukist og hafa vöktunarkerfi vegna þessa verið styrkt umtalsvert, m.a. vegna þess að fyrri gos í eldstöðinni hafa valdið verulegum umhverfis- og samfélagslegum áhrifum eins og við þekkjum. Með mikilli aukningu ferðamanna á því svæði hefur tjónnæmnin aukist verulega og hættumatsvinna sýnir að viðbragðstími vegna eldvirkni verði aðeins bættur með betri vöktun. Að mati Veðurstofunnar eru vöktunarkerfin á þessum eldfjöllum viðunandi til að unnt sé að gefa út viðvaranir með nægum fyrirvara að því gefnu að fyrirboðar verði með þeim hætti sem eru þekktir í dag. Veðurstofan hefur lagt fram áætlun um að bæta í þessi vöktunarkerfi, þ.e. jarð-, vatna- og veðursjármælakerfa til framtíðar litið. Markmiðið er að mælakerfin skili inn nægjanlega góðum upplýsingum fyrir náttúruváreftirlitið svo hægt verði að meta stöðuna og fylgja því eftir með útgáfu viðvarana og spáa með ásættanlegum fyrirvara. Áætlunin tekur á þeim gloppum sem nú eru þegar í kerfinu og hefur Veðurstofan gert fjárfestingar- og rekstraráætlun til næstu fimm ára, en í heild nær áætlunin til 15 ára. Hvað varðar vöktun á óstöðugum fjallshlíðum er slík vöktun til staðar á nokkrum stöðum á landinu. Til dæmis uppgötvaðist nýlega sprunga í berggrunni ofan við Svínafellsjökul í Öræfum. Þar er talið að stórt berghlaup gæti fallið niður á jökulinn og nauðsynlegt er að vakta sprunguna, meta hættu fyrir byggð og ferðamannastaði neðan sporðsins. Í því skyni var sett upp mælakerfi á Svínafellsheiði árið 2018. Meðal annars vegna nýlegra skriðu- og berghlaupa sem kunna að tengjast loftslagsbreytingum, sem hafa áhrif á sífrera og hörfun jökla, hefur Veðurstofan útbúið minnisblað að minni beiðni og sett fram tillögur sem hafa verið til skoðunar í ráðuneytinu um eflingu skriðuvöktunar og rannsókna á skriðuhættu á Íslandi. Þar er m.a. gert ráð fyrir að beita fjarkönnun til að kortleggja möguleg berghlaupssvæði landsins, sem myndi svo aftur leiða til sértækrar vöktunar þeirra svæða. Í tillögunum er einnig lagt til að efla vöktun á skyndiflóðum. En sem fyrr hefur veðurvá langmest áhrif á samfélagið. Veðursjá er mælitæki sem veitir hvað besta vitneskju um ástand lofthjúpsins í rauntíma. Veðursjá getur greint um langa vegu stöðu og útbreiðslu veðurkerfa og agna, eins og ösku, sem og gefið mat á framreiknuðum komutíma þeirra. Þétt net veðursjáa er því ein helsta stoð rauntímavöktunar í hinum vestræna heimi og auðveldar til muna eftirlit með þróun og hreyfingu veðurkerfa. Á Íslandi eru í dag tvær fastar veðursjár en skilvirkt sjónsvið þeirra nær eingöngu til 30–40% landsins. Utan sjónsviðs þessara veðursjáa eru mikilvægar lífæðar samfélagsins eins og flugvellir, þjóðvegir og dreifikerfi raforku, sem og upptakasvæði snjóflóða á Vestfjörðum og Norðurlandi. Hið sama á við um hafsvæðið norður og suður af landinu sem varða skuldbindingar landsins gagnvart leit og björgun. Að mínu mati er mikilvægt að fylla í þessar eyður með uppbyggingu landskerfis veðursjáa til vöktunar á veðri og tel ég æskilegt að það gerist einmitt á næstu árum.

Virðulegi forseti. Hér ræðum við um vöktun náttúruvár sem er eitt af þeim verkefnum sem eru viðvarandi í okkar samfélagi og mikilvægt er að velta fyrir okkur hvernig við getum bætt þá vöktun stöðugt. Þess vegna langar mig að blanda mér aðeins í umræðuna og spyrja hvort mikill kostnaðarauki fylgi því að bæta þessa vöktun eða hvort þetta sé í rauninni meira spurning um - þá meina ég aukinn rekstrarkostnað - að koma upp ákveðnu grunnmælakerfi. Síðan velti ég fyrir mér hvort við eigum nógu góða loftmyndagrunna, t.d. varðandi vatnafar, til að skrá nákvæmlega þar sem land lyftist eða rís og eflaust er fleira sem mætti tengja slíku.

Herra forseti. Ég ætla að byrja á að þakka hv. fyrirspyrjanda, Ara Trausta Guðmundssyni, fyrir þessa tímabæru fyrirspurn og get ég tekið undir allt sem hann hefur sagt. Ég vil beina sjónum mínum að eldgosavánni, sérstaklega Öræfajökli sem er á Suðurlandi, og leggja inn í þessa umræðu mikilvægi þess sem ég tel vera að efla almannavarnakerfið, styðja vel við það og efla, sérstaklega á Suðurlandi, og mikilvægi þess að unnið sé vandað og ítarlegt hættumat með aðkomu færustu vísindamanna og síðan verði gerðar vandaðar viðbragðsáætlanir í kjölfarið. Það hefur sýnt sig að Öræfajökull er mjög hættulegt eldfjall og er gosið árið 1362 dæmi um það. Ég vil líka benda á, því að ég hef engan tíma, að efling lögreglu er auðvitað mjög mikilvæg. Fyrsta viðbragð skiptir öllu máli. Þetta á líka við um aðra viðbragðsaðila.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svar hans. Minnst var á Veðurstofu Íslands. Þar hefur verið unnið frábært starf. Á því leikur enginn vafi og samvinna við erlenda aðila hefur aukist og skiptir verulega miklu máli í því samstarfi. Hins vegar hafa komið fram frómar óskir frá bæði Veðurstofu Íslands og vísindasamfélaginu, t.d. jarðvísindamönnum hjá Háskóla Íslands, um aukin framlög í þennan málaflokk. Það þarf að bæta í fastnetið, þetta fjölþætta fastnet sem hæstv. ráðherra minntist á, og þá er stóra spurningin: Hvaðan kemur það fé og hversu háar eru þær upphæðir? Hvar á að vista þær? Þetta er núna vistað að hluta til í Ofanflóðasjóði, t.d. eldfjallarannsóknir, sem er kannski ekki eðlilegt. Það þarf að búa þannig um hnútana að hér sé um miðlæga þjónustu að ræða og þetta sé á einni hendi, að náttúruvá og rannsóknir séu á einni hendi, þeim stýrt alla vega þannig, og að þær séu fjármagnaðar þannig að ekki séu margir sjóðir sem um það fjalla. Ég tek síðan undir það að efla þarf almannavarnir. Það hefur sýnt sig að þar er eitt og annað sem þarf að skoða mjög vandlega. Það er spurning hvort ekki þurfi að færa stjórnun þeirra mála frá ríkislögreglustjóra til forsætisráðuneytisins. Ég hef rætt það héðan úr pontu. Og svona í blálokin vil ég líka nefna að efla þarf flóðavarnir á landi vegna þess sem ég hef nefnt, ágangur jökulvatna og jökulhlaup og eldgos og annað slíkt, að þær 70 milljónir sem nú eru settar í flóðavarnir duga hvergi til. Ég þakka enn og aftur fyrir umræðuna og vona að hún skili einhverju inn í aðgerðir í þessum málum.

Virðulegi forseti. Hér var spurt hvort um væri að ræða nægjanlega vöktun á þessum þáttum. Því er til að svara að það getur verið eitthvað mismunandi eftir því hvaða þættir eru þar undir. Ég vil nefna það sem kom fram í máli mínu áðan varðandi eldfjöllin, að það er a.m.k. mat Veðurstofunnar að vöktunarkerfin á þeim eldfjöllum séu viðunandi til að hægt sé að gefa út viðvaranir, sem er gríðarlega mikilvægt fyrir öryggi fólks, ekki síst þar sem enn fleiri ferðamenn eru á mörgum af þeim svæðum. Varðandi loftmyndir af svæðunum kom fram mjög áhugaverð athugasemd sem ég tel vert að skoða, sérstaklega í tengslum við þá þætti sem snúa að náttúruvánni og væri spennandi að kafa betur ofan í það. Þar sem við vitum klárlega að við þurfum að auka í vil ég nefna sérstaklega veðursjárnar sem ég kom aðeins inn á áðan. Þar er kostnaður sem hefur verið greiddur í hið minnsta að hluta til af alþjóðasamfélaginu því að þetta nýtist mun fleirum en okkur og er nokkuð sem þarf að skoða núna og ég er reyndar með það til skoðunar í ráðuneytinu. Síðan vil ég almennt nefna að lokum að ég tel að hamfarasjóður gæti tekið við hlutverki Ofanflóðasjóðs og Bjargráðasjóðs, eða hluta af honum, sem myndi ná bæði til rannsóknarhlutans, hvort sem það eru snjóflóð, skriðuföll, vatnsföll, sjávarföll o.s.frv., og síðan til uppbyggingar forvarna. Það er núna til skoðunar að keyra það mál áfram sem hefur verið nokkuð lengi í umræðunni og undirbúningi. Ég þakka enn og aftur fyrir þessa góðu umræðu

Virðulegi forseti. Í umræðunni undanfarið hefur dálítið verið fjallað um svigrúm til launahækkana og sitt sýnist hverjum um hvað það þýðir og hvað það er. Með hliðsjón af því biðst ég afsökunar á fyrstu þremur spurningunum þar sem er dálítil talnaupptalning sem er kannski ekki alveg viðeigandi í munnlegri fyrirspurn, en hún er þó nauðsynleg í þessu samhengi til að fá heildarmyndina af því sem gæti verið svigrúm til launahækkana. Í þeim spyr ég um heildarupphæð allra launagreiðslna á undanförnum fimm árum, landsframleiðslu á undanförnum fimm árum og hver má búast við að verði heildarupphæð launagreiðslna og landsframleiðslu á yfirstandandi ári. Svo er það fjórða spurningin sem er í raun aðalspurningin og sem ég vonast til að mesta umræðan verði um: Telur ráðherra eðlilegt að horfa til hlutfalls heildarupphæðar launagreiðslna á móti landsframleiðslu þegar skoða á svigrúm til launahækkana? Hvaða önnur viðmið telur ráðherra að mætti helst styðjast við svo að umræða um svigrúm til launahækkana geti byggst á gögnum? Í þessum fyrirspurnatíma var t.d. fjallað um fjórðu iðnbyltinguna og gagnatrúna, ef það má orða þannig, sem hæstv. forsætisráðherra nefndi fyrr í dag, en þar kemur sjálfvirknivæðingin inn í sem er ákveðin framleiðniaukning líka. Þá má spyrja hvert slík framleiðniaukning fer eða aðhaldskrafa. Sést hún vel í þessu hlutfalli milli heildarlauna og landsframleiðslu? Hvernig dreifist framleiðniaukningin, hvert fer hún? Fer hún t.d. til neytenda vegna aukinnar samkeppnishæfni eða til þeirra sem fá laun fyrir þau störf sem eru þá eftir eða dreifist framleiðniaukningin á einhvern annan hátt? Þetta er mjög viðamikil spurning en þetta er upphafspunkturinn í rauninni, að horfa til stóra samhengisins. Sýnir það okkur eitthvað um það svigrúm til launahækkana sem talað er um? Eða þurfum við að skoða nánar þau gögn sem þar liggja undir? Að sjálfsögðu þarf að gera það ef við ætluðum að fjalla um laun einstakra stétta og því um líkt. Ég hlakka til að eiga orðastað við ráðherra um þetta. Þar sem hún er með Hagstofuna á sínum snærum beini ég spurningunni til hennar en ekki fjármála- og efnahagsráðherra sem ég bjóst upphaflega við að ég myndi eiga samtal við. En þetta er tilraun til að hafa þessa umræðu gagnadrifna.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni þessa fjórskiptu fyrirspurn. Fyrst er spurt um heildarupphæð allra launagreiðslna og heildarupphæð landsframleiðslu á árunum 2014–2018 og hvernig búast megi við að þessar stærðir þróist á þessu ári miðað við forsendur fjárlaga. Því er til að svara að ef við lítum til ársins 2014, sem er það ár sem hv. þingmaður miðar við sem upphafspunkt í fyrirspurn sinni, voru heildarlaun og tengd gjöld 1.050 milljarðar árið 2014 en á árinu 2018 voru þau orðin um 1.570 milljarðar kr. Svo að ég fari í spurningu þrjú er á þessu ári reiknað með því að heildarlaun og tengd gjöld nemi um 1.700 milljörðum. Ef ég fer síðan í landsframleiðsluna er því til að svara að árið 2014 var landsframleiðsla um 2.070 milljarðar en hafði aukist í um 2.800 milljarða árið 2018. Ef við lítum til þessa árs má búast við því að landsframleiðsla nemi um 3.000 milljörðum. Hv. þingmaður spyr sömuleiðis hvort ráðherra telji eðlilegt að horfa til hlutfalls launa á móti landsframleiðslu þegar skoða eigi svigrúm til launahækkana og hvaða önnur viðmið mætti helst styðjast við, svo sem að umræða um svigrúm til launahækkana geti byggst á gögnum. Ég vil fyrst taka undir með hv. þingmanni um að það er mjög mikilvægt að við gerum betur. Ég kom lítillega að þessu í umræðu um fyrirspurn í dag um fjórðu iðnbyltinguna. Það er mjög mikilvægt að við skipuleggjum okkur betur sem samfélag þegar við ræðum t.d. laun. Eitt af því sem við höfum verið að vinna að er gagnagrunnurinn tekjusagan.is, sem ég nefndi í upphafi, sem miðast annars vegar við raungögn hvað varðar gögn úr skattskýrslum og hins vegar við ákveðnar, gefnar forsendur, sem miðast þá við gefnar forsendur um upphæðir húsnæðisbóta og barnabóta. Það ætti að gefa nokkuð raunsanna mynd af tekjuþróun þó að við séum með blöndu af gefnum forsendum og raungögnum. Síðan erum við búin að vera að vinna að því að smíða ákveðinn ramma um launatölfræði. Það er mjög mikilvægt að aðilar vinnumarkaðarins og stjórnvöld skipi sameiginlega launatölfræðinefnd sem sammælist um á hvaða gögnum skuli byggt áður en ráðist er í gerð kjarasamninga. Það hefur auðvitað verið vandi að fólk deilir um forsendur. Sú er ekki raunin annars staðar á Norðurlöndum. Þar eru sjálfstæðar launatölfræðinefndir þar sem saman koma aðilar vinnumarkaðarins og stjórnvalda sem birta hreinlega forsendur hvers árs árlega eða með einhverju vissu árabili. Þær forsendur eru undirstaðan fyrir kjarasamninga. Ég tek undir með hv. þingmanni þegar hann talar um nauðsyn góðra gagna. Hv. þingmaður velti svo fyrir sér hvaða önnur viðmið væru. Þá vil ég nefna að í skýrslu Gylfa Zoëga um efnahagsaðstæður í aðdraganda kjarasamninga, sem hann skrifaði fyrir forsætisráðuneytið síðasta sumar, er ekki hægt að setja samasemmerki milli þess að bæta lífskjör þjóðar og hækka laun fyrir vinnu. Launin fara eftir verðmæti þjóðarframleiðslunnar, þ.e. framleiðni, viðskiptakjörum, atvinnustigi og erlendri skuldastöðu, eins og hv. þingmaður nefnir. Kjarasamningar hafa síðan áhrif á skiptingu tekna milli hópa launafólks og á milli fjármagnseigenda og launafólks. Þannig getur launahækkun falið í sér tilfærslu á tekjum frá fjármagnseigendum til launafólks en hækkar ekki endilega heildartekjur þjóðarinnar. Hlutfall launa af landsframleiðslu hefur hækkað úr 50,5% árið 2014 í tæp 56% árið 2018. Við spáum því að hlutfallið hækki í tæp 57% á þessu ári, sem segir okkur að launahlutfallið er óvenjuhátt hér á landi um þessar mundir og hæst á Íslandi af OECD-ríkjum á árinu 2017. Það er mikilvæg staðreynd. En þessar staðreyndir allar saman segja ekki endilega allt um hvert svigrúmið er eða hvað er sanngjarnt, heldur sýna þær bara tenginguna milli launafólks og fjármagnseigenda. Um önnur viðmið sem mættu koma að gagni vil ég aftur nefna skýrslu Gylfa Zoëga, sem segir að almennt svigrúm til almennra launahækkana, þ.e. kjarasamningsbundinna hækkana og launaskriðs til lengri tíma, sé samtalan af áætlaðri framleiðniaukningu sem ætla mætti að væri að jafnaði 1,5% og verðbólgumarkmiðs Seðlabankans, sem er 2,5% miðað við að viðskiptakjör séu óbreytt. Þaðan kemur talan 4%, sem haldið hefur verið á lofti núna í kringum umræðu um kjarasamninga. Gylfi bendir hins vegar líka á að lífskjör ákvarðist af ýmsu öðru. Það er sú umræða sem við höfum átt við aðila vinnumarkaðarins um hvað stjórnvöld geti gert. Þá vil ég nefna t.d. húsnæðiskostnað sem hefur vaxið hjá 

Virðulegi forseti. Kannski tóku færri þátt í umræðunni af því að þetta er síðasta mál á dagskrá en ég held að þetta sé nokkuð sem við ættum tvímælalaust að horfa meira til. Mér finnst þessar niðurstöður mjög áhugaverðar um hvernig hlutfall launa af vergri landsframleiðslu hefur hækkað síðan 2014. Í stærra samhenginu, alla vega á þessum árum, bendir það til þess, eins og hæstv. forsætisráðherra segir, að skiptingin sé frekar í áttina að launafólki hvað þetta varðar frekar en annað. Þetta er einmitt mjög flókið þar sem er komið inn á húsnæðisþörf og vaxtastig, sem hefur að vísu verið mjög lágt sögulega séð á Íslandi á undanförnum árum. Það er mjög jákvætt, en á sama tíma hefur húsnæðisverð rokið upp sem aldrei fyrr. Það hefur tvímælalaust mismikil áhrif á ólíka tekjuhópa sem bendir til þess að maður þurfi að horfa nánar á það hvernig dreifingin skiptist á milli tekjuhópa. Við tölum alltaf um meðaltal og hvernig meðaltalið hækkar og hversu fallegt það er, en þegar maður horfir á þessi tvö gildi launa sem oftast er vísað í, miðgildi launa og meðaltal launa, sést að þar á er rosalega mikill munur. Það gefur vísbendingu um ákveðna misskiptingu sem aftur segir okkur að flatar krónutöluhækkanir, t.d. á húsnæði og leigu, hafa meiri áhrif á þá sem eru á lægri launum. Ég fagna a.m.k. upphafinu að því að fá inn í umræðuna tölur um það hvert svigrúmið er. Það hvernig svigrúmið er er kannski frekar það sem við ættum að spyrja um í framtíðinni.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir og tek undir lokaorð hans, hvernig svigrúmið er, af því að það er auðvitað margt sem hefur áhrif á lífskjör og ráðstöfunartekjur annað en eingöngu launin. Ég nefndi húsnæðismálin. Það er ástæðan fyrir því að ríkisstjórnin hefur lagt mikla áherslu á að við höldum áfram uppbyggingu á félagslegu húsnæði því að við sjáum fylgni milli þess að hinir tekjulægri greiði háa leigu þannig að hærra hlutfall af ráðstöfunartekjum þeirra fer í húsnæði og ekki aðeins hærra hlutfall heldur jafnvel fleiri krónur af því að um er að ræða leigumarkað sem enn þarf verulega á því að halda að hann verði byggður upp með félagslegum hætti. Ég vil nefna annað dæmi sem m.a. er fjallað um í nýrri skýrslu um lífskjör barna á árunum 2004–2016, fæðingarorlof. Þegar við berum þær niðurstöður saman við þá mynd sem birtist í tekjusögugrunninum sjáum við, þó að það sé erfitt að tala út frá meðaltölum, að við þurfum sérstaklega að horfa til ungs fólks, það hefur fremur setið eftir en þeir sem eldri eru. Einstæðir foreldrar eru þeir sem sérstaklega þurfa á stuðningi að halda og þá eigum við að horfa til þess hvað við getum gert t.d. þegar kemur að niðurgreiðslu tómstunda, skólamáltíðum og lengingu fæðingarorlofs, eins og höfundur þessarar skýrslu vísar til og við höfum auðvitað líka lýst þeirri ætlan okkar að lengja fæðingarorlof. Það er risastórt mál til að brúa umönnunarbil sem er dýrt en hefur líka mikil áhrif á lífskjör ungra barnafjölskyldna, sem upplifa ekki bara fjárhagslegan kostnað heldur líka mikla streitu við að finna rými fyrir börnin sín. Það er því margt sem stjórnvöld geta gert til að bæta lífskjör. Vaxtastig er lágt í sögulegu samhengi eins og hv. þingmaður nefndi og það er mjög mikilvægt að þær ákvarðanir sem við tökum hér verði ekki til þess að hækka vexti til lengri tíma, því að það er auðvitað líka risastórt lífskjaramál. 
             Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða fyrirspurn, þetta er einmitt eitt af því sem við þurfum að gera meira af, að greina