Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) : Hinn 4. janúar sl. var gefið út svohljóðandi forsetabréf: ,,Forseti Íslands gerir kunnugt: Ég hef ákveðið samkvæmt tillögu forsætisráðherra að Alþingi skuli koma saman til framhaldsfunda mánudaginn 14. janúar 1991, kl. 14.00. Gjört í Reykjavík, 4. janúar 1991. Vigdís Finnbogadóttir. Steingrímur Hermannsson. Forsetabréf um að Alþingi skuli koma saman til framhaldsfunda.`` Með þessu bréfi kemur Alþingi saman á ný eftir jólahlé. Ég vil nota tækifærið og óska öllum hv. alþm. gleðilegs nýs árs og þakka liðna árið, sömuleiðis öllum starfsmönnum hv. Alþingis. Þetta verður tiltölulega stutt þing en ég vil lýsa þeirri von minni að það verði árangursríkt og þjóðinni til gæfu.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir góðar óskir í garð okkar þingmanna. Ég óska hæstv. forsrh. og hv. þm. öllum gleðilegs árs og flyt þakkir þeim og starfsfólki Alþingis fyrir ánægjulegt samstarf á liðnu ári. Ég býð þingmenn alla velkomna til starfa á nýju ári og vona að þinghald allt verði landi og þjóð til gagns og farsældar, jafnframt að Alþingi Íslendinga auðnist að leggja friði í heiminum lið á viðsjárverðum tímum. Samkvæmt forsetabréfi, sem hæstv. forsrh. hefur lesið, hefjast nú fundastörf í sameinuðu þingi.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) : Virðulegi forseti. Ég hef óskað eftir því að flytja Alþingi skýrslu um þá alvarlegu atburði sem gerst hafa, bæði í Eystrasaltslöndunum og við Persaflóa. Sérstaklega vil ég flytja Alþingi skýrslu um afskipti ríkisstjórnarinnar af þessum málum. Ég mun fyrst ræða um atburðina í Eystrasaltslöndunum og þykir mér rétt að hafa nokkurn aðdraganda og draga saman á einn stað þær helstu dagsetningar sem einkenna afskipti okkar Íslendinga af málum þar allt frá því að þjóðþing Litáens samþykkti sjálfstæðisyfirlýsingu 11. mars 1990. Þegar að þeirri sjálfstæðisyfirlýsingu birtri samþykkti Alþingi heillaóskir til litáísku þjóðarinnar í tilefni sjálfstæðisyfirlýsingar hennar og var það gert 12. mars 1990. Ég hygg að Alþingi hafi þannig orðið hvað fyrst til þess að taka undir sjálfstæðisyfirlýsingu Litáa og með þessari samþykkt Alþingis var að sjálfsögðu undirstrikað að við Íslendingar höfum aldrei fallið frá viðurkenningu á sjálfstæði Litáa né annarra Eystrasaltsríkja. Þann 2. -- 5. ágúst 1990 kom hingað til lands sérstakur ráðgjafi Landsbergis, forseta Litáens, dr. Ramanos A. Bogdanas, og átti hér fundi með utanrrh. og gekk sömuleiðis á minn fund. Þá var ákveðið að bjóða forseta Litáens, prófessor Landsbergis, hingað til lands. Prófessor Landsbergis, forseti þjóðþings Litáa, var hér í heimsókn dagana 8. -- 10. okt. 1990 og gafst þá mjög gott tækifæri til þess að ræða við forsetann um stöðu mála í Litáen og reyndar í Eystrasaltsríkjunum öllum. Var sá fundur mjög gagnlegur. Augljóst var með komu Landsbergis og á þeim fundum sem við áttum með honum að mjög mikils var og er metin sú viðurkenning og sá stuðningur sem Íslendingar hafa sýnt Litáum í sinni sjálfstæðisbaráttu, en einnig verð ég að segja það að mjög komu fram hjá forsetanum vonbrigði með heldur slakar móttökur fjölmargra annarra lýðræðisþjóða. Að vísu vorum við í þeirri sérstöðu að augljóst var að við höfðum aldrei fallið frá, eins og ég sagði áðan, sjálfstæðisviðurkenningu okkar í garð Litáa, en svo hafa hins vegar fjölmargar aðrar þjóðir gert og raunar hafa líklega flestar vestrænar lýðræðisþjóðir á einn máta eða annan viðurkennt innlimun Litáens og Eystrasaltsríkjanna í Sovétveldið. Á þessum fundi með forseta Litáens var mjög um það rætt á hvern máta við gætum stutt þá í þeirra sjálfstæðisbaráttu. M.a. var þá rætt um þann möguleika að tekin yrðu upp stjórnmálasamskipti þessara þjóða með því að opna sendiráðsskrifstofur. Því var að sjálfsögðu mjög vel tekið af forseta Litáens en það kom mjög berlega í ljós að þeir voru í engri aðstöðu til þess að veita fulltrúa Íslands starfsaðstöðu í sínu landi og jafnvel ekki ræðismanni og alls ekki í neinni aðstöðu til þess að svara slíku með því að skipa sendiherra hér á landi. Hins vegar kom fram að þegar fram í sækti væri sjálfsagt að skoða þetta skref. Í þessum viðræðum kom jafnframt mjög glöggt fram að þeir teldu að við Íslendingar gætum á ýmsan máta orðið að liði í almennri þróun mála í Litáen. Hann gat þess t.d. að Norðmenn væru að íhuga að senda þeim ýmis eldri tæki til notkunar í landbúnaði og spurði hvort við Íslendingar gætum veitt einhverja svipaða aðstoð í sjávarútvegi. Má segja að á þessum fundum sem forseti Litáens átti hér, m.a. með þingnefndum og sömuleiðis að sjálfsögðu utanrrh. og mér, þá hafi að ýmsu leyti verið lagður grundvöllur að áframhaldandi samstarfi þessara þjóða á breiðum grundvelli. Ég hygg að það hafi verið 10. des. sem Landsbergis forseti fór til Bandaríkjanna til að ræða við stjórnvöld þar um stuðning. Hann hringdi til mín þaðan 12. des. og lýsti þá miklum áhyggjum af framvindu mála í Sovétríkjunum og í þeim samningum og viðræðum sem ákveðnar höfðu verið á milli Kreml og Litáens og taldi jafnvel að það kynni að draga þar til úrslita. Hann óskaði eftir því að við Íslendingar staðfestum ýmislegt af því sem við höfðum reyndar þegar látið fram koma. Eftir fundi með utanrmn. samþykkti Alþingi síðan þál. þann 19. des. um stuðning við sjálfstæðisbaráttu Eystrasaltsríkjanna og var henni þegar komið á framfæri. M.a. var henni komið á framfæri strax daginn eftir af hæstv. utanrrh. á fundi sem hann átti þá með utanríkisráðherrum Norðurlanda og utanríkisráðherrum Eystrasaltslandanna. Ég kom henni sömuleiðis á framfæri við forsetann og fékk staðfestingu og þakkarbréf skömmu síðar. Auk þess sem ég hef nú rakið hafa afskipti okkar Íslendinga af málefnum Eystrasaltsríkjanna verið ýmis önnur. Við flest tækifæri á alþjóðlegum fundum hafa íslenskir fulltrúar lýst slíkum stuðningi. M.a. hefur hæstv. utanrrh. gert það ítarlega á fundum Atlantshafsbandalagsins og á fundi Sameinuðu þjóðanna. Ég hef sömuleiðis gert það, m.a. á fundi Ráðstefnu um öryggismál og samvinnu í Evrópu sem haldin var í París dagana 19. -- 21. nóv. sl. Ég gerði það tvisvar í þeirri ræðu og þykir mér rétt, með leyfi forseta, að lesa þær greinar: ,,Tillagan um miðstöð til að koma í veg fyrir átök er athyglisverð. Er þar vísað til þeirrar greinar í þeirri samþykkt sem þarna var síðan undirrituð þar sem gert er ráð fyrir að koma á fót slíkri miðstöð sem taki á málum þar sem vandræði skapast í Evrópu. Við verðum auðvitað að horfast í augu við það að ágreiningur mun áfram koma upp á milli þjóða. Hann kann að koma upp varðandi skipti á hernaðarlegum upplýsingum. Einnig gæti hann risið um mannréttindamál. Raunar er svo einmitt nú að ýmsir minnihlutahópar berjast fyrir rétti sínum og smáþjóðir leitast við að endurheimta það sjálfstæði sem glataðist við ríkjaskiptingu eftir síðari heimsstyrjöldina. Virða ber sjálfsákvörðunarrétt allra þjóða.`` Er hér að sjálfsögðu fyrst og fremst vísað til Eystrasaltslandanna. Þó nokkru síðar segir, með leyfi forseta, þegar lýst hafði verið ánægju með þá breytingu sem virtist vera og vonandi verður í Evrópu í framhaldi af þeirri ráðstefnu sem hér er um að ræða: ,,Þó má ekki gleymast að enn eru þjóðir í Evrópu að berjast fyrir þeim rétti sínum að taka sæti meðal hinna frjálsu þjóða álfunnar. Við verðum að treysta því að með vinsamlegum og jákvæðum samningum við hinn volduga nágranna sinn í austri endurheimti Eystrasaltsríkin þrjú bráðlega sjálfstæði sitt og taki sæti meðal okkar hinna. Í raun töldum við að fulltrúar Eystrasaltsríkjanna yrðu hér á þessum fundi sem sérstakir heiðursgestir. Er leitt að ekki gat úr því orðið.`` Við Íslendingar sýndum á fleiri vegu á þessum fundi að við studdum Eystrasaltslöndin og styðjum. M.a. stóðum við ásamt Dönum fyrir blaðamannafundum þar sem þeir sátu fyrir svörum og sömuleiðis mættu forsætisráðherrar Danmerkur og Íslands og utanríkisráðherrar þeirra landa á móttöku, einir leiðtoga af þessum fundi, sem Eystrasaltsríkin héldu. Það voru hins vegar vonbrigði að undirtektir á þessum fundi voru ekki miklar. Það gerði að vísu forsætisráðherra Dana ágætlega og einnig kom fram stuðningur frá forsætisráðherra Bretlands en í raun ekki annar frá vestrænum ríkjum. Hins vegar gerðu það t.d. forseti Tékkóslóvakíu og aðrir frá Austur - Evrópu. Sömuleiðis er mikilvægt að minnast þess að heimsóknir hafa verið héðan til Eystrasaltsríkjanna, m.a. heimsótti formaður Sjálfstfl. þessi lönd og undirstrikaði stuðning okkar Íslendinga og forseti Norðurlandaráðs var í forustu fyrir nefnd frá Norðurlandaráði sem heimsótti þessi ríki.

Og hv. þm. Hjörleifur Guttormsson.

Já, það er rétt, og einstakir þingmenn. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson var þar líka í heimsókn og hefur skrifað um það ítarlega skýrslu. Ég held því að ekkert fari á milli mála að við Íslendingar höfum sýnt stuðning okkar í verki eins og við frekast höfum getað. Því miður hafa svo atburðir orðið á annan veg en við og aðrir vonuðum. Við vonuðumst til þess að þær viðræður sem Eystrasaltsríkin höfðu fallist á að eiga með Sovétríkjunum, eiga með Kreml, leiddu til þess árangurs að þarna yrði endurheimt sjálfstæði, kannski að það tæki eitthvað lengri tíma en þessar þjóðir höfðu óskað, en stefndi þó örugglega í þá átt. Nú hefur hins vegar farið svo að Kremlverjar hafa kosið að beita valdi og brjóta á bak aftur þessa sjálfstæðishreyfingu Litáa og eru við bæjardyrnar hjá öðrum Eystrasaltsríkjum. Eftir að þetta varð ljóst hefur ríkisstjórn Íslands rætt málið á fjölmörgum fundum og utanrrh. hefur haft forustu um að sameina Norðurlöndin fyrst og fremst um aðgerðir til að mótmæla þeirri hernaðaríhlutun sem þarna hefur farið fram. Niðurstaðan af þessari viðleitni varð m.a. sú að forsætisráðherrar Norðurlandanna rituðu sameiginlegt bréf sem ég ætla að lesa, með leyfi forseta: ,,Forseti Sovétríkjanna, Mikhail Gorbatsjov, Moskvu. Herra forseti. Ríkisstjórnir og þjóðir á Norðurlöndum hafa þungar áhyggjur af atburðum síðustu sólarhringa í Litáen þar sem mannslíf hafa glatast í átökum. Við viljum fyrir hönd þjóða okkar beina þeim eindregnu tilmælum til yðar, herra forseti, að sovésk stjórnvöld og hersveitir grípi ekki til frekari valdbeitingar. Það er engum í hag að átök haldi áfram að magnast. Lausn á deilunum í Eystrasaltsríkjunum fæst ekki öðruvísi en eftir pólitískum leiðum. Þess vegna hvetjum við yður og stjórnvöld í Sovétríkjunum til að taka nýtt frumkvæði að viðræðum við ríkisstjórnir Litáens, Lettlands og Eistlands.`` Undir þetta skrifa Poul Schlüter, forsætisráðherra Danmerkur, Harri Holkeri, forsætisráðherra Finnlands, Steingrímur Hermannsson, forsætisráðherra Íslands, Gro Harlem Brundtland, forsætisráðherra Noregs, og Ingvar Carlsson, forsætisráðherra Svíþjóðar. Ýmis Norðurlandanna kusu þó jafnframt að senda sérstakt bréf og það gerðum við Íslendingar. Ég afhenti því sendiherra Sovétríkjanna bréf sem ég undirritaði fyrir hönd ríkisstjórnarinnar, dags. 13. jan. sl., og vil ég einnig lesa það í óformlegri íslenskri þýðingu, með leyfi forseta. Þetta bréf er stílað til Mikhails Gorbatsjovs, forseta Sovétríkjanna. ,,Herra forseti. Mjög harma ég þau tíðindi sem mér bárust í morgun um ofbeldisaðgerðir sovéska hersins gegn litáísku þjóðinni. Ég hlýt að snúa mér beint til yðar og lýsi þungum áhyggjum vegna þessa máls. Ég bið yður að stöðva valdbeitingu gegn litáísku þjóðinni og lýðræðislega kjörinni stjórn landsins og fer þess á leit að þér kallið þegar í stað sovéskt herlið frá Litáen. Allar þjóðir heims vænta mikils af þeim endurbótum sem átt hafa sér stað í Sovétríkjunum og gera sér grein fyrir afgerandi áhrifum þeirra á umbreytingu stjórnmálalegra aðstæðna í Evrópu. Við höfum ásamt Sovétríkjunum bundið vonir við nýja og varanlega skipan mála í Evrópu og að vantraust og tortryggni víki fyrir trausti og samstarfi sem byggi á grundvelli lýðræðis. Aðildarríki Ráðstefnu um öryggi og samvinnu í Evrópu ákváðu í París fyrir tæpum tveimur mánuðum að byrja nýtt skeið í samskiptum ríkja Evrópu. Ríkisstjórn Íslands lítur svo á að mjög mikilvægt sé að ekkert verði aðhafst sem geti dregið úr þeim væntingum og áformum sem fram komu í Parísaryfirlýsingunni. Íslendingar hafa lýst því yfir við mörg tækifæri að þeir óski þess af heilum hug að samningaleiðin verði farin til að leysa deilur sovéskra stjórnvalda og Eystrasaltsríkjanna á grundvelli meginreglna lokayfirlýsingar Helsinki - fundarins. Við hvetjum yður til að endurskoða afstöðu yðar til Litáens og virða skuldbindingar um friðsamlega lausn deilumála.`` Undir þetta bréf skrifaði ég. Þetta bréf hefur fengið góðar viðtökur og verið viðurkennt sem ákveðnasta bréfið frá Norðurlöndunum. Hins vegar hefur greinilega komið fram að þeir vilja gjarnan að við gerum það annað og meira sem við megum til þess að styðja þá í þessari baráttu. Utanrrh. hefur haft forustu um að ná Norðurlöndunum saman í slíkri viðleitni og það hefur vissulega borið árangur. Sömuleiðis hefur utanrrh. leitað til Norðurlandanna um stuðning við það að mál þetta verði tekið upp í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna. Einnig hefur utanrrh. ritað öllum utanríkisráðherrum Atlantshafsbandalagsríkjanna og lagt eindregið til að þetta alvarlega ástand verði rætt á vettvangi þess. Það hefur verið gert og er fundur þar, ef ég veit rétt, í dag um þau mál og hafa verið reyndar fundir í nefndum Atlantshafsbandalagsins um það. Ég skal ekki á þessu stigi segja hvað verður um þá viðleitni að fá málið upp tekið hjá öryggisráðinu. Það er nokkuð flóknara mál. Það þarf að fá einhvern flytjanda þess máls og þar hafa Sovétríkin, eins og allir vita, neitunarvald svo að ólíklegt er að það komist þar langt. Ég vil svo geta þess að mér hefur borist bréf frá forsætisráðherra Eistlands þar sem hann hefur óskað eftir því að mega heimsækja okkur Íslendinga. Það er sjálfsagt og mun ég svara því. Þetta bréf barst mér í morgun en ég mun svara því strax að hann sé velkominn hingað hvenær sem hann óskar. Ég vil einnig geta þess hér að mér hefur borist formlegt boð frá forseta Litaéns um að koma þangað í opinbera heimsókn. Ég hef mjög mikinn hug á að þiggja það boð en það kann að vera verulegum erfiðleikum háð eins og allir sjá og þar er ástatt nú svo að það kann að vera að það verði eitthvað að bíða. Ég hef svo ekki mörgum orðum við þetta að bæta. Ástandið í Litáen og Eystrasaltsríkjunum hygg ég að allir þingmenn þekki svona nokkurn veginn eins og ég. Atburðir birtast jafnóðum í fréttum. Þó þykir mér ástæða til að geta hér um það síðasta sem fram hefur komið. Ef rétt er að forseti Sovétríkjanna, Gorbatsjov, hafi ekki gefið skipun um að beita hervaldi í Litáen er það í raun afar umhugsunarvert og alvarlegt mál og getur varla þýtt annað en að herinn hafi þá á bak við tjöldin að því er virðist tekið að meira eða minna leyti völdin í Sovétríkjunum. Með öðrum orðum að þarna hafi orðið eins konar bylting hersins. Það er að sjálfsögðu afar umhugsunarvert ef slíkt gerist í slíku stórveldi sem Sovétríkin eru og hlyti að hafa mjög alvarlegar afleiðingar fyrir alla þá viðleitni sem þjóðir Evrópu og Norður - Ameríku hafa undanfarna mánuði, og ár reyndar, lagt í að snúa málefnum Evrópu til betri vegar. Mér sýnist á þessu stigi kannski mestar vonir bundnar við viðbrögð Jeltsíns, forseta rússneska lýðveldisins, sem eins og allir þekkja er langsamlega stærst og áhrifamest innan Sovétríkjanna. Ef hann fær samþykkt á sínu þingi nú að draga her sem tengist Rússlandi burt frá Eystrasaltsríkjunum þá er þar orðið um meiri brest að ræða innan Sovétríkjanna en ég hygg að orð fái lýst og hlýtur þá á það að reyna hvort yfirstjórn hersins, sem er sameiginleg fyrir Sovétríkin, hlýðir slíkum tilmælum eða slíkri skipun. Þarna eru því að gerast hlutir sem eru svo sannarlega þess eðlis að með þeim verður vandlega fylgst. Það er ástæða til að meta það að samist hefur um stutt vopnahlé í Litáen og vonandi verða þeir samningar sem þar fara nú fram til þess að stöðva frekara blóðbað. Við það hljótum við að binda miklar vonir. Ég hygg þó að það sem ég nefndi áður um viðbrögð forseta Rússlands sé það mikilvægasta sem í þessu hefur nú gerst. Ríkisstjórnin hefur eins og ég sagði fjallað um þetta margsinnis og verið fullkomlega samstiga um það sem ég hef hér lýst og ég geri ráð fyrir því að utanrrh. muni koma nánar inn á þær aðgerðir hér á eftir. Ég sagði í upphafi míns máls að ég vildi einnig geta hér um þá alvarlegu stöðu sem upp er komin við Persaflóa sem heimurinn sér ekki fyrir enda á núna og áreiðanlega bíða allir í ofvæni eftir því sem þar kann að gerast. Þar er hafin niðurtalning --- ekki kannski heimsstríðs, en stríðs sem getur haft gífurlegar afleiðingar um heim allan og það má segja að það sé orðið eins konar taugastríð og að því spurt hvor vægir. Ríkisstjórnin hefur að sjálfsögðu einnig fjallað um það mál. Hún hefur tekið við ýmsum áskorunum frá almenningi. M.a. tók ríkisstjórnin við áskorun frá 19. des. frá nokkur hundruð mönnum, ekki síst læknum m.a. en reyndar mörgum fleiri, þar sem skorað er á ríkisstjórnina að lýsa ótvírætt yfir andstöðu Íslands við stríðsaðgerðir gegn nokkurri þjóð í Austurlöndum nær. Og þar segir áfram, með leyfi forseta: ,,Við hvetjum íslensk stjórnvöld til að beita sér á alþjóðavettvangi fyrir friðsamlegri lausn Persaflóadeilunnar og fyrir því að haldin verði sem fyrst alþjóðleg friðarráðstefna um Austurlönd nær með þátttöku allra deiluaðila í samræmi við ályktanir Sameinuðu þjóðanna.`` Einnig tók ríkisstjórnin við, eða ég fyrir hennar hönd reyndar við báðum þessum ályktunum, 10. jan. sl. ályktun frá nokkur þúsund Íslendingum sem rituðu undir svipaða ályktun sem ég sé nú reyndar ekki ástæðu til að lýsa. Hún er held ég nokkurn veginn orðrétt eftir þeirri sem ég las upp áðan ef ekki alveg orðrétt. Segja má að þessar ályktanir séu mjög í þeim anda sem ríkisstjórnin hefur leitast við að starfa og mun beita þeim áhrifum sem hún hefur. Ég minni á það að síðasta ályktun Sameinuðu þjóðanna var gerð 29. nóv. sl. og samkvæmt þeirri ályktun var heimilað að beita hervaldi eftir 15. jan., enda yrði tíminn fram að því vel nýttur, höfum við litið svo á, til að forða stríðsátökum við Persaflóa. Því miður verð ég að lýsa þeirri skoðun minni að ekki hafi tekist að nýta þann tíma eins og skyldi. Utanrrh. hefur fyrir hönd ríkisstjórnarinnar leitast við að ná samstöðu með Norðurlöndunum um þrýsting á þá sem ráða ferðinni fyrst og fremst, einmitt til að nýta þennan tíma sem allra best. Norðurlöndin hafa sameinast um það að skora á Sameinuðu þjóðirnar að koma á friðarráðstefnu um Austurlönd og að setja sveitir til að koma í veg fyrir frekari átök á milli Íraka og nágranna þeirra þegar þeir hefðu dregið her sinn frá Kúvæt. Við Íslendingar höfum sömuleiðis lýst þeirri skoðun okkar hvað eftir annað, bæði munnlega og skriflega við okkar samstarfsaðila, að nauðsynlegt sé að taka á málefnum Palestínu í beinu framhaldi af þessum átökum við Kúvæt. Ég hlýt að lýsa þeirri skoðun minni að á það hefur mér þótt skorta í þeim viðræðum sem farið hafa fram, ekki síst á milli Bandaríkjanna og fulltrúa Íraka, þó að þær hafi ekki verið miklar og kannski meiri í fjölmiðlum heldur en á fundum, að taka undir þessa kröfu eða setja fram þá tillögu að á málefnum Palestínumanna verði tekið. Því verður ekki neitað að í Palestínu hafa átt sér stað þeir atburðir síðustu árin sem engin siðmenntuð þjóð getur horft upp á. Þar hafa fleiri hundruð saklausir menn verið drepnir eða limlestir af her og það er engin furða þótt margir spyrji, m.a. þær þúsundir Íslendinga sem hafa skrifað undir þessar áskoranir: Er það ekki það sem stundum er kallað tvöfalt siðgæði að hlaupa upp með óvígan her þegar ráðist er í eitt land en hafa sig ekki í frammi þegar svo gengur á árum saman og hefur stöðugt farið versnandi eins og í Palestínu? Við höfum því séð ástæðu til að hvetja til þess að á það verði fallist að halda alþjóðlega ráðstefnu um Palestínu þegar Írakar hafa dregið burtu her sinn frá Kúvæt. Því miður hafa allar sáttatilraunir mistekist, m.a. aðalframkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna nú upp á síðkastið og þing Bandaríkjanna og Íraks hafa samþykkt heimild til stríðs. Ég hef ekki miklu við það að bæta sem ég hef sagt um þetta, en vil lýsa því að ég lifi nú enn þá í þeirri von að þeim manni, sem hefur kosið að leggja undir sig Kúvæt með miklum og sterkum her, verði ljóst að hann fær ekki tekist á við her heimsbyggðar og dragi sig til baka áður en til blóðugra átaka kemur. En þetta er vissulega bara óskhyggja sem kannski byggist á því að ég trúi að enginn maður sé svo brjálaður, ef ég má kalla það það, að ganga alla þá braut sem hingað til hefur verið farin og kjósi frekar að bjarga sinni þjóð frá slíkum átökum en að leiða til þeirrar gjöreyðingar sem ég hygg að mundi fylgja stríði í Kúvæt og í Arabalöndunum. Ég læt þá lokið þessari skýrslu minni um ástandið í Eystrasaltsríkjunum og við Persaflóa. Ég hef reynt að gera grein fyrir afskiptum ríkisstjórnarinnar af þessum málum. Vissulega erum við Íslendingar litlir og okkar lóð er kannski ekki mjög þungt á vogarskálinni. En það er þó afar ánægjulegt að verða þess var að það er hlustað orðið líka á rödd lítillar þjóðar svo að það er ekki nokkur vafi á því, alveg sérstaklega í málefnum Eystrasaltsríkjanna, að þar hefur dropinn holað steininn. Það er ekki nokkur vafi á því að viðleitni okkar til að ná Norðurlöndunum betur saman hefur borið árangur og við höfum þá viðurkenningu frá Litáum alveg sérstaklega og nú með ósk forsætisráðherra Eistlands að koma hingað til lands. Og það hvetur okkur náttúrlega til þess að gera hvað það sem við getum gert til þess að beina slíkum málum á betri veg. Það staðfestir að við erum raunar öll í einum litlum bát og getum haft þar okkar áhrif.

Þorsteinn Pálsson : Frú forseti. Ég vil í upphafi færa hæstv. forsrh. þakkir fyrir þá skýrslu sem hér hefur verið flutt og greinargerð um afskipti ríkisstjórnarinnar af þeim tveimur málum sem hér eru til umræðu. Það er skemmst frá því að segja að það sem aðhafst hefur verið af hálfu Alþingis fram til þessa og hæstv. ríkisstjórnar til stuðnings Eystrasaltsþjóðunum í sjálfstæðisbaráttu þeirra hefur allt verið til framdráttar þeirri baráttu og reyndar má segja að framlag okkar Íslendinga hafi í ýmsum efnum verið meira en annarra þjóða. Þó að við séum fámenn þjóð og höfum ekki áhrifavald á alþjóðavettvangi eins og ýmsar stærri þjóðir, þá höfum við þó sameinast um það Íslendingar að ganga feti framar í stuðningi við Eystrasaltsþjóðirnar en ýmsar aðrar þjóðir. Ég tel mjög mikilvægt að samstaða okkar í þessu efni haldi. Ég er þeirrar skoðunar að við getum látið gott af okkur leiða. Við finnum eðlilega til sterkra tilfinninga og samúðar með þessum þjóðum sem á sínum tíma fengu fullveldi og sjálfstæði í sömu mund og við fengum viðurkenningu á fullveldi Íslands. Menningarlega og sögulega hlýtur samúð Íslands að vera með þessum þjóðum. Við viðurkennum lagalegan rétt þeirra til sjálfstæðis. Við mótmælum því ofbeldi sem þær hafa þurft að sæta og neitum að viðurkenna innlimun þeirra í sovéska ríkjasambandið. Atburðir síðustu daga í Litáen hafa ekki einasta vakið andúð heldur andstyggð flestra. Þeir hafa snert okkur Íslendinga mjög djúpt. Það lýsir best andstæðum í heiminum og hversu snöggt veður getar skipast í lofti að sá maður, sem aðeins fyrir örfáum vikum tók við friðarverðlaunum Nóbels og skrifaði undir lokasamþykkt Ráðstefnunnar um öryggi og samvinnu í Evrópu og hét því að virða lýðræði og mannréttindi og gaf þjóðum Evrópu nýja von um betri framtíð, öruggari framtíð, skuli vera forseti og æðsti yfirmaður þess hers sem síðustu daga hefur farið inn í sjálfstætt ríki, Litáen, og ekki aðeins ógnað sjálfstæði þess heldur limlest og deytt saklausa borgara. Og það er einkennilegt að heyra frásagnir af því að friðarverðlaunahafi Nóbels megi ekki vera að því í hádegisverði að tala við forseta Litáens þegar rauði herinn ryðst þar inn og limlestir og deyðir fólk. Þetta eru mikil örlög og þau hljóta að kalla á hörð og snögg viðbrögð þjóða heims. Það er fagnaðarefni að af hálfu íslensku ríkisstjórnarinnar, í samræmi við fyrri samþykktir Alþingis, hefur verið brugðist snarlega við í þessu efni. Þingflokkur sjálfstæðismanna hélt fund í morgun og sendi frá sér svofellda yfirlýsingu í tilefni af innrás rauða hersins í Litáen sem ég ætla hér að lesa, með leyfi forseta: ,,Þáttaskil hafa orðið í Evrópu. Innrás rauða hersins í Litáen og blóðug atlaga hans að sjálfstæði þjóðarinnar hefur brotið niður vonir manna um að undir forustu Mikhails Gorbatsjovs, forseta Sovétríkjanna, nái sjálfstæðiskröfur lýðveldanna fram að ganga. Litáar hafa verið í fylkingarbrjósti í baráttu einstakra lýðvelda fyrir sjálfstæði undan miðstjórninni í Moskvu. Árásin sem hefur verið gerð á þá er ekki aðeins til þess fallin að svipta þá frelsi heldur er hún einnig áminning til sjálfstæðishreyfinga annars staðar í Sovétríkjunum. Kremlverjar skirrast ekki við að beita hervaldi til að halda síðasta nýlenduveldinu saman. Þingflokkur sjálfstæðismanna fordæmir harðlega þessar aðgerðir rauða hersins. Íslendingar geta sett sig í spor Litáa, smáþjóðar sem þráir heitt og innilega að öðlast sjálfstæði og ráða málum sínum sjálf. Sjálfir háðu Íslendingar baráttu fyrir sjálfstæði sínu um svipað leyti og Litáar í upphafi þessarar aldar. Íslendingar áttu hins vegar undir þjóð að sækja sem virti samninga og lögfræðileg rök. Litáar standa hins vegar frammi fyrir valdsmönnum sem vilja láta hnefaréttinn ráða og skáka enn í sama skjóli og Jósef Stalín þegar hann innlimaði Eystrasaltsríkin með samþykki Adolfs Hitlers. Fólkið í Vilnius sér fulltrúa harðstjóra enn gráa fyrir járnum á götum borgar sinnar og skriðdrekar merja vopnlausa borgara undir beltum sínum. Þingflokkur sjálfstæðismanna minnir á tillögur sem hann hefur flutt á síðasta þingi og því sem nú situr um formlega viðurkenningu á sjálfstæði Eystrasaltsríkjanna og stofnun stjórnmálasambands. Vegna þeirra atburða sem nú eru að gerast í Litáen og í öðrum Eystrasaltsríkjum vill þingflokkur sjálfstæðismanna árétta þessar tillögur. Framkvæmd þeirra yrði formleg og sýnileg staðfesting á vilja okkar Íslendinga til að rétta Eystrasaltsþjóðunum hjálparhönd. Þau sjónarmið sem Sjálfstfl. hefur haldið fram njóta nú vaxandi stuðnings. Þingflokkur sjálfstæðismanna metur einnig aðgerðir ríkisstjórnarinnar sem miðað hafa að því að styrkja sjálfstæðisbaráttu Eystrasaltsríkjanna. Þá minnir þingflokkurinn á ábyrgðina sem því fylgir að Landsbergis, forseti Litáens, hefur snúið sér sérstaklega til utanrrh. Íslands með ósk um aðstoð á þessari örlagastundu í sögu þjóðar sinnar. Þegar hann var á Íslandi á síðasta hausti tók hann fram að árétting á fyrri viðurkenningu mundi hafa mikla þýðingu fyrir stöðu Litáens í viðræðum við Sovétstjórnina. Íslenskum stjórnvöldum ber að leita allra leiða til að afla málstað Eystrasaltsríkjanna stuðnings. Íslendingar eiga að láta fordæmingu sína á ódæðisverkum rauða hersins í Litáen koma fram í samskiptum sínum við Sovétríkin. Ríkisstjórnin á að kanna og gera Alþingi tafarlausa grein fyrir hvað hún telur árangursríkast í því efni. Kemur þar ýmislegt til álita, svo sem að fresta eða hætta viðskiptaviðræðum við Sovétmenn, kalla íslenska sendiherrann í Moskvu heim til skrafs og ráðagerða og skipa Sovétmönnum að fækka í sendiráði sínu hér á landi. Þingflokkur sjálfstæðismanna hvetur til þess að íslenska þjóðin sameinist um leiðir til að veita Litáum, Lettum og Eistlendingum stuðning á örlagatímum.`` Þannig hljóðar sú yfirlýsing sem þingflokkur sjálfstæðismanna samþykkti í morgun í tilefni þeirra atburða sem átt hafa sér stað í Litáen síðustu daga. Auðvitað er það svo að hér á landi geta menn haft mismunandi sjónarmið á því hvaða ráð duga best og hversu langt er hægt að ganga í stuðningi við þessi ríki í mikilvægri baráttu þeirra. Ekkert er óeðlilegt við að mismunandi mat komi fram í því efni. Það er hins vegar ánægjulegt að um meginafstöðuna hefur tekist mikilvæg samstaða meðal þjóðarinnar og hér á Alþingi á milli allra stjórnmálaflokka. Og Sjálfstfl. vill fyrir sitt leyti stuðla að þeirri samstöðu því hún hefur úrslitaþýðingu í baráttu á alþjóðavettvangi í þágu þeirra þjóða sem hér eiga hlut að máli. Alþingi, eins og áður hefur verið rifjað upp, brást við sjálfstæðisyfirlýsingunni á síðasta ári þegar hún var gefin út af þjóðþingi Litáens, með sérstökum árnaðaróskum og gekk þar fram fyrir skjöldu af hálfu þjóðþinga alheimsins. Og í ýmsum efnum hefur stuðningur okkar Íslendinga verið virkur og meiri en annarra þjóða allt frá þeim tíma, bæði af hálfu hæstv. ríkisstjórnar og eins í viðræðum einstakra þingmanna við forustumenn stjórnmálaflokka og forustumenn þeirra ríkja sem hér eiga hlut að máli. Við sjálfstæðismenn töldum eðlilegt að árétta viðurkenningu á sjálfstæði Eystrasaltsríkjanna og stofna til stjórnmálasambands. Í viðræðum sem ég átti sl. haust við forseta Eistlands og forseta Litáens kom fram að þeir töldu báðir að slíkar ákvarðanir af hálfu Íslendinga og annarra þjóða mundu styrkja þá í viðræðum við sovésk yfirvöld um lausn á deilumálum ríkjanna. Það sannfærði mig um að rétt væri að stíga slíkt skref. Auðvitað er það svo að það er ekki einfalt að taka slíkar ákvarðanir og auðvitað er það rétt að eins og sakir standa er erfitt að koma slíkum ákvörðunum til fullra framkvæmda, ekki síst eftir að rauði herinn hefur unnið þau ofbeldisverk sem raun hefur orðið á síðustu daga. En kjarni þess máls er hins vegar sá að Eystrasaltsþjóðirnar voru reiðubúnar, eins og hér hefur komið fram, að eiga viðræður við Sovétstjórnina. Þær lögðu hins vegar á það áherslu að slíkar viðræður snerust ekki um það hvort Eystrasaltsþjóðirnar ættu að öðlast sjálfstæði heldur skyldu sjálfstæðisyfirlýsingar þjóðanna vera forsenda fyrir því að viðræður færu fram á milli sjálfstæðra þjóða. Og á þeim grunni vildu Eystrasaltsþjóðirnar ræða um stjórnmálasamskipti og efnahagsleg samskipti og töldu að því virkari viðurkenning sem kæmi fram af hálfu annarra ríkja því sterkari yrðu þær í því að halda þessum forsendum til streitu í viðræðum við sovésk yfirvöld. En vitaskuld koma margháttaðar aðrar aðgerðir líka að miklu haldi og yfirvöld í Eystrasaltsríkjunum hafa metið hversu langt íslensk stjórnvöld og Alþingi Íslendinga hafa gengið í þessu efni. Ég tel að atburðir síðustu daga hljóti að hvetja þjóðir heims til enn frekari og virkari aðgerða. Á undanförnum mánuðum hafa mörg ríki á Vesturlöndum kosið að gefa varfærnar yfirlýsingar til stuðnings Eystrasaltsþjóðunum, fyrst og fremst með þeim rökum að það kynni að valda forustumönnum Sovétríkjanna og leiðtoga þeirra erfiðleikum og þannig draga úr líkum á árangri ef vesturveldin, eða vestræn lýðræðisríki gengju of hratt fram í stuðningi sínum við Eystrasaltsríkin. Þessi röksemdafærsla byggðist á miklu trausti á ærlegum vilja leiðtoga Sovétríkjanna til þess að styðja við lýðræðiskröfur og mannréttindakröfur. Því miður hefur innrás rauða hersins í Litáen brotið þessar vonir manna á bak aftur. Því miður sýnir innrásin að það er ekki með sömu rökum og áður hægt að byggja afstöðu vestrænna ríkja vegna þess að leiðtogar Sovétríkjanna hafa brugðist vonum manna og trausti. Því fremur sem þessir atburðir eru svo alvarlegir sem raun ber vitni þurfum við að herða á afstöðu okkar og hvetja til virkari samstöðu á alþjóðavettvangi til stuðnings Eystrasaltsþjóðunum. Ég er sammála þeim viðbrögðum sem þegar hafa komið fram af hálfu hæstv. ríkisstjórnar. En eins og fram kemur í yfirlýsingu þingflokks sjálfstæðismanna þá teljum við að einnig eigi að íhuga virkari aðgerðir svo sem eins og þær að fresta eða hætta viðskiptaviðræðum við Sovétríkin og kalla viðskiptasendinefndina heim. Enn fremur að kalla sendiherra Íslands heim til skrafs og ráðagerða og sýna sovésku ríkisstjórninni á þann hátt að við leggjum mjög þunga áherslu á yfirlýsingar okkar og orð í þessu efni. Og enn fremur kemur hér til álita að fyrirskipa fækkun í sendiráði Sovétmanna hér á landi. Það eru líka miklar skyldur sem við tökum á okkur með þeirri afstöðu sem við höfum áður sýnt og verðum þess vegna að bregðast við þegar forseti Litáens óskar eftir því að við beitum okkur fyrir því að málið verði tekið upp hjá öryggisráði Sameinuðu þjóðanna. Eins og fram hefur komið er það ýmsum erfiðleikum háð en ég tel að við eigum að láta á það reyna að málið verði tekið þar upp og við eigum að verða við því kalli að hafa þar um frumkvæði. Það er að sönnu rétt að við höfum aldrei viðurkennt innlimun Sovétríkjanna að lögum. Það höfum við hins vegar, eins og aðrar vestrænar þjóðir, viðurkennt í verki og því er nú þörf á að sýna með ótvíræðum hætti og nýjum ákvörðunum að við ætlum okkur að viðurkenna þessi ríki sem sjálfstæðar og fullvalda þjóðir og koma fram við þær með þeim hætti. Aðalatriðið er að það takist samstaða um aðgerðir af Íslands hálfu og þó að ég hafi hér minnt á og lagt áherslu á að við getum stigið frekari skref í þessu efni þá skiptir þó mjög miklu máli að hér hefur tekist samstaða og við sjálfstæðismenn viljum tryggja að hún verði og við metum það sem gert hefur verið af hálfu hæstv. ríkisstjórnar. Þessir atburðir bera upp á tímamót í stríðsátökunum við Persaflóa og e.t.v. er það ekki tilviljun að rauði herinn tók þá örlagaríku ákvörðun sem tekin var einmitt á þessum tímamótum. Við Persaflóa hefur verið stríðsástand síðan 2. ágúst að Írak réðst inn í Kúvæt og svipti réttkjörna ríkisstjórn og stjórnendur landsins valdi og innlimaði Kúvæt í Írak. Það eru ekki þau tímamót nú að spurning sé um það hvort á tímafresti sem Sameinuðu þjóðirnar hafa gefið hefjist stríð við Persaflóa. Það stríð hófst 2. ágúst þegar Írak réðst inn í Kúvæt. Nú er hins vegar komið að því að sá tímafrestur sem Sameinuðu þjóðirnar gáfu rennur út og á þeim tímapunkti hljóta aðilar að þeirri samþykkt að grípa til eðlilegra ráðstafana í samræmi við þær ákvarðanir sem Sameinuðu þjóðirnar hafa tekið. Við erum að vísu vopnlaus þjóð og tökum ekki af þeim sökum þátt í slíkum hernaðarátökum en við hljótum að leggja á það áherslu að við lítum á ákvarðanir Sameinuðu þjóðanna sem mjög mikilvægan þátt í varðstöðu um sjálfstæði og lýðréttindi smáríkja. Þær ákvarðanir, sem Sameinuðu þjóðirnar hafa tekið, og m.a. byggja á því að þola ekki hernám Kúvæts og að leysa Kúvæt úr því hernámi með hernaðaraðgerðum ef aðrar aðferðir duga ekki, eru ákveðin trygging fyrir smáþjóðir að Sameinuðu þjóðirnar þoli ekki slíkt ofbeldi sem þarna var sýnt. Við hljótum því að styðja þær ákvarðanir Sameinuðu þjóðanna og þær ákvarðanir, sem þau ríki sem aðild eiga að alþjóðahernum taka, í samræmi við þá niðurstöðu. Að því hefur verið vikið hvort tengja eigi saman Palestínuvandamálið, sem svo hefur verið nefnt, og innlimun Kúvæts í Írak. Það hefur verið meginkrafa leiðtoga Íraks að þessi mál væru tengd saman. Ég hygg hins vegar að fáir hafi séð samhengið í því og fáir geti á það fallist að hernám Kúvæts sé sérstakur örlætisgerningur eða sérstakt góðverk í þágu Palestínuaraba. Enda hefur af hálfu vestrænna þjóða og Evrópuþjóða verið skýrt tekið fram að lausnin á hernámi Kúvæts gæti ekki tengst öðrum málum þó að þau séu flókin og viðkvæm og þarfnist úrlausnar eins og Palestínumálið. Mér hefur sýnst sem af hálfu hæstv. ríkisstjórnar hafi ekki komið glöggt fram hvaða afstöðu hún hefur að því er þetta atriði varðar. Ég hygg að enginn mæli á móti því að þjóðir heims leggi sig fram um að styðja við aðgerðir til þess að leysa vanda Palestínuaraba og ágreining þeirra við Ísraelsstjórn. En að minni hyggju er óráðlegt að blanda því máli saman við ólögmætt hernám Kúvæts. Ég vil því gjarnan óska eftir því að í þessari umræðu geri hæstv. utanrrh. nokkuð fyllri grein fyrir afstöðu hæstv. ríkisstjórnar í þessu efni. En aðalatriðið er auðvitað það að samstaða hefur tekist um það í fyrsta skipti innan Sameinuðu þjóðanna að bregðast við ofbeldisverkum eins og þeim sem Írak sýndi gagnvart Kúvæt og tryggja með aðgerðum á þeim vettvangi að fámennar þjóðir séu ekki beittar ofbeldi með hervaldi eins og þarna átti sér stað. Og við Íslendingar hljótum að styðja þær ákvarðanir og styðja þá samstöðu svo sem við frekast megum.

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) : Virðulegi forseti. Ég hyggst ekki rekja hér í einstökum atriðum til hverra aðgerða hefur verið gripið af hálfu íslensku ríkisstjórnarinnar vegna þeirra válegu tíðinda sem spurst hafa í Litáen og Eystrasaltsríkjunum af þeirri einföldu ástæðu að hv. þm. mun vera fullkunnugt um það nú þegar af greinargerð hæstv. forsrh. og almennt af fréttaflutningi þessara örlagaríku daga. Ég mun þess vegna takmarka mál mitt við nokkur meginatriði: 1. Hvað hyggst ríkisstjórnin gera til þess að verða við áskorun Landsbergis, forseta Litáens, um það að skjóta þessu máli til öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna? 2. Við hvaða rök styðst það að aðgerðir Sovétríkjanna brjóti í bága við alþjóðlegar viðurkenndar skuldbindingar þeirra skv. Helsinki - lokaskjalinu og Parísaryfirlýsingunni? 3. Að segja fáein orð úr stöðu málsins nú og framtíðarhorfur. Það var aðfaranótt sl. sunnudags sem mér barst orðsending frá Landsbergis forseta fyrir milligöngu upplýsingafulltrúa Litáensstjórnar í Ósló. Kjarni þess máls var að skora á utanrrh. Íslands í samráði við utanríkisráðherra Norðurlanda að kæra framferði sovéskra stjórnvalda til öryggisráðsins og leita eftir stuðningi á vettvangi Sameinuðu þjóðanna við það mál. Þessa nótt og fram á sunnudaginn stóðu yfir símtöl og skeytasendingar milli okkar utanríkisráðherra Norðurlanda um alla þætti málsins og þar á meðal þetta. Það er nauðsynlegt að hv. þm. sé gerð grein fyrir því hvernig með slík mál er farið. Í fyrsta lagi er þess að geta að að forminu til er ekki unnt að taka fyrir innan öryggisráðsins mál sem skilgreind eru sem innanríkismál. Af hálfu Sovétríkjanna er það að sjálfsögðu sú opinbera skilgreining sem þeir gefa. Í annan stað. Það er því aðeins heimilt samkvæmt reglum öryggisráðsins að taka upp slíkt mál ef það er stutt þeim rökum að heimsfriðnum stafi sérstök hætta af þróun mála, en þá er það skilyrt að því aðeins geti ríki tekið upp slík mál að það eigi sæti í öryggisráðinu sjálft. Náist það fram þá mun beiðni um að öryggisráðið fjalli um slíkt mál tekið til umfjöllunar á óformlegum fundi ríkja sem sitja í öryggisráðinu og þá er tilskilið samþykki 9 ríkja af 15 í öryggisráðinu. Án þess að orðlengja allt það sem farið hefur milli aðila vil ég aðeins taka það fram að ég hef í þeim samtölum áskilið íslensku ríkisstjórninni rétt til þess að fara þessa leið ef hún reynist fær. En ég dreg ekki dul á það að á því eru tormerki. Það er ljóst að við eigum ekki aðild sjálfir að öryggisráðinu og verður þess vegna að leita til annarra um það. Ég hef hins vegar þegar efnt til óformlegra samtala við fulltrúa annarra ríkja um það og þá fyrst og fremst hér á landi við staðgengil sendiherra Bandaríkjanna. Niðurstaða þess máls liggur ekki fyrir en það er unnið að því áfram. Hitt er þó ljóst að við getum ekki verið mjög bjartsýn um jákvæða niðurstöðu í því af þeirri einföldu ástæðu að innan öryggisráðsins gilda þær reglur að þar geta einstök ríki beitt neitunarvaldi. Annað mál sem ég vil víkja að í tilefni af þessum umræðum eru þær staðhæfingar okkar að með beitingu hervalds í Litáen hafi sovésk stjórnvöld gerst brotleg við alþjóðlegar skuldbindingar og er þá vísað til lokaskjals Helsinki - sáttmálans og Parísaryfirlýsingarinnar. Þetta styðst einkum við V. kafla lokasamþykktar Helsinki - ráðstefnu RÖSE, eða Ráðstefnunnar um samvinnu og öryggi í Evrópu, frá 1975. Þá er ég að vísa til kafla þar sem fjallað er um þær tíu grundvallarreglur sem þar voru samþykktar og undirritaðar með skuldbindandi hætti um að virða þær. Í V. kafla er sett fram grundvallarreglan um friðsamlega lausn deilumála. Þar segir svo, með leyfi forseta, í lauslegri þýðingu minni: ,,Þátttökuríkin skuldbinda sig til þess að leysa deilur sín í milli með friðsamlegum hætti og á þann hátt að stofna ekki í hættu alþjóðlegum friði, öryggi og réttlæti.`` Enn fremur segir þar: ,,Í þessu augnamiði munu þjóðirnar neyta ráða eins og samninga, sérstakrar rannsóknar, sáttanefnda, úrskurðaraðila, málskots til dómstóla eða annarra friðsamlegra leiða sem færar kunna að vera til þess að ná fram samkomulagi til þess að leysa deilur milli aðila.`` Önnur meginreglan sem hér á við er sett fram í VIII. kafla og varðar jafnan rétt til sjálfsákvörðunar allra þjóða. Þar segir m.a. að allar þjóðir skuli hafa rétt til þess að njóta frelsis og ákveða þegar þær óska þjóðréttarlega stöðu sína án utanaðkomandi íhlutunar og ráða sjálfar þróun mála innan lands að því er varðar stjórnmálalega, efnahagslega, félagslega og menningarlega þróun. Að því er varðar Parísaryfirlýsinguna, sem var undirrituð við hátíðlega athöfn á einhverjum sögulegasta fundi sem haldinn hefur verið í Evrópu eftirstríðsáranna 19. nóv., má nefna til mörg ákvæði þar sem leiðtogar Evrópuríkjanna 35, þar á meðal leiðtogar Sovétríkjanna, hafa skuldbundið sig. Þar er t.d. að finna kafla sem ber yfirskriftina ,,Nýtt tímabil lýðræðis, friðar og samstöðu`` en þar segir á þessa leið í lauslegri þýðingu minni: ,,Til þess að stuðla að lýðræðislegri þróun, friði og einingu í Evrópu skuldbindum við okkur hér með með hátíðlegum hætti að standa við og virða hinar 10 grundvallarreglur Helsinki - lokaskjalsins``. Og enn fremur segir þar: ,,Við endurnýjum skuldbindingar okkar um það að forðast hótun eða beitingu valds sem varðar landfræðilegt sjálfræði þjóða eða pólitískt sjálfstæði ríkja.`` Enn fremur er þar áréttuð skuldbindingin til þess að leita lausna á öllum pólitískum deilum með friðsamlegum hætti. Á enn öðrum stað í kafla sem ber yfirskriftina ,,Leiðarvísir til framtíðar`` segir á þá leið að þátttökuríkin skuldbindi sig undir öllum kringumstæðum til þess að forðast hótun eða beitingu valds en leita þess í stað friðsamlegrar lausnar á deilum og er það áréttað mörgum fögrum orðum. Um það hefur verið spurt hvort þessi samningsákvæði séu skuldbindandi og ég vil taka það skýrt fram að á því leikur enginn vafi samkvæmt þjóðarétti að þær eru skuldbindandi. Þessi ákvæði og reyndar fleiri sem ég gæti vitnað til hafa því miður verið rofin með þeim aðgerðum sem Sovétríkin hafa gert sig sek um í samskiptum sínum við Litáen á undanförnum dögum. Þriðji þátturinn sem ég vildi nefna er spurningin um hver er staða málanna nú og hvert verður framhaldið. Ljósi punkturinn, ef ég má orða það svo, í þessu máli er að mínu mati drengileg og sköruleg framganga forseta rússneska lýðveldisins í þessu máli, Boris Jeltsíns. Í gærkvöldi sótti hann fund með forsetum Eistlands, Lettlands og sendiherra Litáens. Þessi fundur var haldinn fyrir opnum tjöldum og honum var sjónvarpað beint. Á þessum fundi gerðist það að forseti rússneska lýðveldisins lýsti yfir ásamt hinum forsetum lýðvelda gagnkvæmri viðurkenningu á fullu og óskoruðu sjálfsforræði þessara ríkja. Hann tók þátt í því með ályktun fundarins að fordæma mjög harðlega beitingu vopnavalds í Litáen og vara við afleiðingum þess. Í framhaldi af þessu hefur forseti rússneska lýðveldisins komið á framfæri formlegum mótmælum við Gorbatsjov, forseta Sovétríkjanna, og við varnarmálaráðherra Sovétríkjanna. Hann hefur síðan fylgt þessu eftir í morgun með útvarpsyfirlýsingu til allra rússneskra þegna sem eru í sovéskum hersveitum á landsvæði Eystrasaltsríkjanna og upplýst þá um að samkvæmt lögum rússneska lýðveldisins sé þeim forboðið að taka þátt í beitingu vopnavalds utan landamæra ríkisins án beinna fyrirmæla rétt kjörinna forustumanna þess, þ.e. forseta rússneska lýðveldisins. Samkvæmt fréttaskeyti sem borist hefur frá forsetum Eistlands og Lettlands fara þeir mörgum orðum um hversu mikilvægur þessi stuðningur forseta rússneska lýðveldisins hafi verið þeim á örlagastundu og telja að með þessum aðgerðum sínum hafi hann stórlega dregið úr hættunni á því að sömu örlög biðu Eistlands og Lettlands. Þetta á án vafa þátt í því að því hefur verið lýst yfir af hálfu forsetaembættis alríkisins að atburðirnir í Litáen séu ekki á ábyrgð forsetans, þ.e. Mikhails Gorbatsjovs. Síðan bíðum við þess að forseti Sovétríkjanna ávarpi þingið og geri hreint fyrir sínum dyrum vegna þess að ef það er svo að rauði herinn hefur beitt vopnavaldi án þess að það sé samkvæmt fyrirmælum æðsta yfirmanns rauða hersins, forseta alríkisins, þá hefur farið fram valdarán í Sovétríkjunum. Það hefur tekist núna 24 tíma samkomulag sem nær fram að miðnætti í nótt, samkvæmt litáskum heimildum, um það að hersveitir rauða hersins í Litáen muni ekki láta frekar til sín taka þar, nóg er nú að gert. Spurningin er hvort forseti alríkisins, Mikhail Gorbatsjov, nýtir þann tíma til þess að taka af tvímæli um að þetta hafi verið ólöglegar athafnir og kemur ábyrgð yfir á þá sem þarna hafa gerst brotlegir, stöðvar beitingu frekara vopnavalds og verður við áskorunum hins alþjóðlega samfélags að heita má um það að fjarlægja þessar hersveitir, um það að ganga þegar í stað til samningaviðræðna án fyrir fram skuldbindinga, svo sem allar áskoranir beinast að. Að sjálfsögðu er það ekki lítið mál þegar réttkjörinn og lýðræðislega kjörinn forseti rússneska lýðveldisins, sem stýrir því ríki þar sem búa 160 milljónir manna af heildaríbúafjölda Sovétríkjanna og án þess ríkis eru Sovétríkin ekki til, tekur svo einarðlega afstöðu í þessu örlagaríka máli. Að öðru leyti vil ég segja það um framhald málsins að næsta skref er að sjálfsögðu innan Ráðstefnunnar um samvinnu og öryggi í Evrópu en innan vettvangs hennar er Helsinki - lokaskjalið samþykkt og Parísaryfirlýsingin gefin út. Það vill svo til að á morgun hefst á Möltu fundur aðildarríkjanna þar sem sérstaklega er fjallað um þann kafla Parísaryfirlýsingarinnar sem kveður á um nýja stofnun sem á að vera til þess að fyrirbyggja árekstra og deilur milli ríkja og þjóðernishópa, Center for prevention of conflict. Þar er á dagskrá skilgreining á hlutverki þessarar stofnunar. Við höfum að sjálfsögðu, í samræmi við fyrirheit sem við höfum áður gefið, gefið sendimanni Íslands á þessari ráðstefnu fyrirmæli um að taka þetta mál upp einarðlega og afdráttarlaust með þeim hætti sem við höfum gert hingað til. Mér er einnig kunnugt um að það mun fulltrúi bandarísku ríkisstjórnarinnar gera. Ég vek athygli á því að frá því að þessar deilur hófust fyrst hefur orðið mikil breyting á afstöðu einstakra ríkja. Í fyrsta sinn þegar haldin var ráðstefna á vegum Evrópuráðsins með utanríkisráðherrum vestur - og austur - Evrópuríkja um grundvallarþætti um samvinnu og öryggi í Evrópu gerðist það að einungis tveir utanríkisráðherrar tóku þá upp mál Eystrasaltsríkjanna, þ.e. íslenski utanríkisráðherrann og sá danski. Það var lengi vel svo að fáir aðrir fengust til þess að taka undir þennan málflutning. Það er ekkert launungarmál t.d. að á þó nokkrum ráðsfundum innan Atlantshafsbandalagsins voru það einungis þeir tveir utanríkisráðherrar sem héldu mönnum við það efni án þess að aðrir tækju undir. Nú hefur það gerst í fyrsta sinn, ef til vill fyrir okkar málflutning og okkar áskorun, að pólitíska nefndin innan Atlantshafsbandalagsins hefur hist tvisvar yfir þessa helgi. Meiri hluti utanríkisráðherra aðildarríkja Atlantshafsbandalagsins hefur brugðist við og sent afdráttarlausar mótmælaorðsendingar, viðvaranir og kröfur um tafarlausa stöðvun beitingar vopnavalds og aðalframkvæmdastjóri Atlantshafsbandalagsins hefur fyrir hönd bandalagsins gefið út yfirlýsingu í sama anda. Það hefur ekki gerst fyrr og það skiptir miklu máli. Einnig vil ég vekja athygli á því að af hálfu Evrópubandalagsins eða utanríkisráðherraráðs þess hefur þegar verið yfir lýst að á meðan ekki komi viðhlítandi og fullnægjandi skýring á því hver beri ábyrgð á þessum brotum á grundvallarsáttmálum hins nýja Evrópusamstarfs þá verði stöðvuð framkvæmd á öllum áætlunum um efnahagsaðstoð við Sovétríkin. Þetta skiptir meginmáli vegna þess að kjarni þessa máls er sá að Sovétríkin hafa hér gerst brotleg við þessa grundvallarsáttmála. Ef því heldur áfram er búið að leggja í rúst árangur af tíu ára uppbyggingarstarfi ríkja Evrópu sem hefur miðað að því að nú hæfist nýr kafli í sögu Evrópu þar sem við yfirgæfum tímabil kalds stríðs og átaka og upp væri tekin samvinna og samstarf milli ríkja og þjóða á grundvelli grundvallarreglna um virðingu fyrir alþjóðalögum, um viðurkenningu á rétti þjóða til sjálfstæðis og sjálfsforræðis, samstarf byggt á grundvallarreglum höfuðgilda vestrænnar siðmenningar um mannréttindi. Ef þessir sáttmálar eru ekki haldnir kallar það einfaldlega fram heildarendurskoðun á afstöðu lýðræðisríkjanna til Sovétríkjanna því sú afstaða er ekki byggð á afstöðu til einstakra stjórnmálamanna í þeirra eigin persónu. Hún er byggð á þessum grundvallarreglum og spurningunni um trúnað við þær í framkvæmd. Ég vil að lokum geta þess að í gær barst áskorun frá sjónvarpsstöðinni í Kaunas í Litáen áður en henni var lokað með valdi, sem beint var til ríkisstjórna Vestur-Evrópu, um það að senda á vettvang til Litáens eins fljótt og unnt væri lyf, hjúkrunargögn og hjúkrunarfólk. Það var byggt á þeirri forsendu að þá þegar var mannfall orðið um 30 manns og tæplega 200 limlestir og alvarlega særðir. Á það var bent að þarna væru tugir þúsunda óvopnaðra borgara sem væru fyrirvaralaust fórnarlömb skriðdrekasveita og vopnaðra sérsveita ef átökin breiddust út og þá væri fyrir séður skortur á slíkum hjálpargögnum. Ég vil upplýsa það að af hálfu okkar hafa þegar í morgun verið teknar upp viðræður við rétta aðila, þar á meðal Rauða krossinn hér á landi, og það mál er í vinnslu og góðar horfur á að við munum taka þátt í því þótt ekki sé enn að fullu séð hvernig þeim verður komið áleiðis. Þó skal þess getið að Finnar hafa fengið leyfi fyrir lendingarrétti flugvéla til þess að koma slíkum hjálpargögnum á framfæri á flugvellinum í Vilnius þegar á morgun. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að svo stöddu að segja fleira um þetta mál. Ég vil ljúka máli mínu um þennan þátt málsins með því að segja að ég lýsi ánægju minni með þá samstöðu sem lýst hefur verið hér á hinu háa Alþingi milli stjórnar og stjórnarandstöðu og ég er þakklátur fyrir þau ummæli leiðtoga stjórnarandstöðunnar þegar hann sagðist kunna að meta með hvaða hætti fulltrúar ríkisstjórnarinnar hafa hingað til tekið á þessu máli. Virðulegi forseti. Örfá orð um stöðu mála í þeirri háskalegu deilu sem nú er á örlagaríkum tímamótum og leitt hefur af innrás Íraks í Kúvæt. Hv. 1. þm. Suðurl. fór þess á leit að ég skýrði betur hver væri afstaða íslensku ríkisstjórnarinnar í þessu máli og ég skal reyna að verða við því. Fyrst er frá því að segja að Íslendingar, eins og yfirgnæfandi meiri hluti aðildarríkja Sameinuðu þjóðanna, eiga fulla aðild að öllum tólf ályktunum Sameinuðu þjóðanna í því máli. Við höfum greitt atkvæði með þeim og stöndum við þær. Í annan stað hefur íslenska ríkisstjórnin gert um það ályktun að fordæma þessa óréttlætanlegu innrás Íraka í Kúvæt og tekið undir kröfuna um að Írak beri skilyrðislaust að draga herlið sitt til baka frá Kúvæt. Þá er þess að geta að Íslendingar samþykktu í fyrsta lagi ályktun 661 um viðskiptabann og tóku þátt í því þegar eftir var leitað af hálfu annarra ríkja að leggja fram það sem kalla mætti okkar skerf í að aðstoða ríkin á svæðinu. Sú aðstoð var látin í té í formi matvæla, hjálpargagna, til grannlanda Íraks og Kúvæts, einkum Jórdaníu en einnig Egyptalands. Þá er þess að geta að ályktun öryggisráðsins nr. 678, sem heimilar aðildarríkjum Sameinuðu þjóðanna að beita öllum nauðsynlegum ráðum og fer ekki á milli mála hvað við er átt, þ.e. þar með talið hernaðaraðgerðum eftir 15. þ.m., hverfi Írakar ekki frá Kúvæt fyrir þann tíma, er einnig ályktun sem íslenska ríkisstjórnin hefur átt aðild að. Hitt skal skýrt tekið fram að ályktunin sem slík skuldbindur ekkert aðildarríkjanna til þátttöku í hernaðaraðgerðum og gerir ekki með sjálfkrafa hætti neitt ríki að styrjaldaraðila. Til þess þarf sjálfstæða ákvörðun hvers ríkis og vísa ég í því efni til þeirra umræðna sem farið hafa fram á Bandaríkjaþingi og lyktaði með því að forseta Bandaríkjanna var gefin heimild á grundvelli þessarar ályktunar. Svarið við spurningunni um styrjaldaraðild Íslands vegna stuðnings við þessa ályktun er einfaldlega það að það gerist ekki með sjálfvirkum hætti. Það eina sem gæti kallað yfir okkur beina aðild að styrjaldarátökum væri ef stjórnvöld í Írak hæfu styrjöld á hendur Tyrkjum, sem er aðildarríki Atlantshafsbandalagsins. Þá mundi reyna á 5. gr. Atlantshafssáttmálans sem kveður á um það að árás á eitt aðildarríkja Atlantshafsbandalagsins er árás á öll. Þess skal getið af því það mun vera í fyrsta sinn í sögu bandalagsins að tyrkneska ríkisstjórnin sá ástæðu til að fara þess sérstaklega á leit að fluttar væru sérsveitir til Tyrklands til þess að undirstrika samstöðu bandalagsríkjanna og vara um leið Íraksstjórn við því að breiða út þessi átök með því að ráðast inn í Tyrkland. Við því var orðið en líkurnar á því að á þetta reyni er að flestra mati ekki miklar. Virðulegi forseti. Þá vil ég fara nokkrum orðum um það sem kallað hefur verið frumkvæði utanríkisráðherra Norðurlanda varðandi þetta mál. Um það vil ég segja þetta: Þegar ljóst var að fundur Bakers, utanríkisráðherra Bandaríkjanna, og Aziz, utanríkisráðherra Íraks, í Genf var árangurslaus, þá gerðist það að frumkvæði Stoltenbergs, utanríkisráðherra Norðmanna, að hann óskaði eftir því að norrænu utanríkisráðherrarnir bæru saman bækur sínar um það hvort þeir vildu leggja fram sameiginlegar tillögur um þetta mál sem beint yrði til framkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna og síðan öryggisráðsins. Það skal tekið skýrt fram að því er þessar tillögur varðar að þær eru byggðar á mjög skýrri forsendu, nefnilega þeirri að ekki er vikið frá sameiginlegri ályktun Sameinuðu þjóðanna um þá skilyrðislausu kröfu að árásaraðilinn dragi herlið sitt til baka. Um það er enginn ágreiningur. Hitt er svo ljóst að þótt það takist fyrir samstöðu Sameinuðu þjóðanna að knýja ofbeldissegginn til þess að draga herlið sitt til baka er ekki þar með búið að leysa þau mál sem hér er við að fást, fjarri því. Tillögur norrænu utanríkisráðherranna eru þess vegna um það að skilgreina hlutverk Sameinuðu þjóðanna, hvert skuli vera þeirra hlutverk og hver skuli vera þeirra aðild að þróun mála eftir að Írak hefur dregið herlið sitt til baka. Þær tillögur voru í efnisatriðum á þessa leið: Í fyrsta lagi að skora á framkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna að undirbúa það rækilega að Sameinuðu þjóðirnar gætu gripið inn í þróun mála þegar í stað með diplómatísku frumkvæði. Í annan stað að Sameinuðu þjóðirnar væru í stakk búnar til þess að senda friðargæslusveitir og hernaðarlega eftirlitsaðila þegar í stað á vettvang. Í þriðja lagi að beita sér fyrir því að endurreisn fullveldis Kúvæts yrði tryggt. Í fjórða lagi að skilgreina nauðsyn uppbyggingarstarfs og skipuleggja og koma með tillögur um fjármögnun þess. Þetta voru nokkur atriði. Síðan var lögð á það áhersla að ef samkomulag tækist um með þeim ríkjum sem þarna eiga hlut að máli, að deilum þá yrðu Sameinuðu þjóðirnar reiðubúnar til þess að beita sér fyrir alþjóðlegri ráðstefnu sem hefði það að meginmarkmiði að ná fram samningum um nýtt öryggiskerfi á þessu svæði. Rökin fyrir því eru augljós. Þetta svæði er eitt mesta víghreiður í heiminum. Nú mega forustumenn einstakra ríkja, bæði í austri og vestri, rifja það upp fyrir sjálfum sér að þeir hafa á undanförnum áratugum keppst hver við annan um að selja vopn og vígbúnað, hátæknivígbúnað, á þetta svæði. Fyrir því liggja óyggjandi sannanir að einstök fyrirtæki á Vesturlöndum hafa tekið þátt í því að auðvelda Írökum að byggja upp framleiðslugetu varðandi eiturefni og sýklavopn. Ríki bæði í austri og vestri hafa keppst um að gefa eða selja vígbúnað af þessu tagi. Niðurstaðan er því sú hvort heldur við lítum á Írak, Íran, Sýrland, Ísrael eða einstök önnur ríki, þar með talið Saudi-Arabíu, þá er þar nánast hvert þverfet lands þakið hátæknivígbúnaði sem er svo margfaldlega langt umfram allt sem skilgreint má verða sem eðlilegar varnarþarfir þessara ríkja. Þegar við ræðum spurninguna um alþjóðlegt samkomulag sem reynt yrði að ná á alþjóðlegri ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna þá snýst það fyrst og fremst um eitt. Með vísan til reynslunnar af afvopnunarsamningunum sem tekist hafa á evrópskum vettvangi á undanförnum árum væri það hlutverk Sameinuðu þjóðanna að beita sér fyrir massífum niðurskurði á vígbúnaði á þessu svæði. Sér í lagi samkomulagi um að fá allsherjarbann við framleiðslu, birgðahaldi á, svo ekki sé talað um nýtingu á efna- og sýklavopnum sem og útbreiðslu kjarnavopna á þessu svæði. Því næst þarf við að bæta samningum um gagnkvæma afvopnun í stórum stíl að því er varðar hefðbundin vopn og samkomulag um traustvekjandi aðgerðir í samskiptum ríkja sem og að lokum alvarlega tilraun til þess að fá fram lausn á langvarandi pólitískum deilumálum á þessu svæði á grundvelli þeirra ályktana sem Sameinuðu þjóðirnar hafa þegar gert í þeim málum. Þetta er ekki lítið mál en ég læt mér nægja að segja: Við skulum vona að árásaraðilinn, í þessu tilviki stjórnvöld í Írak, láti sér segjast og dragi herlið sitt til baka. Jafnframt er augljóst að þá hljótum við að gera þær kröfur til hinna Sameinuðu þjóða sem hér eiga hlut að máli en ekki einstök ríki, að þau séu þegar í stað reiðubúin til þess að taka á þeim vandamálum sem taka þarf á og leysa, vegna þess að það eitt að koma í veg fyrir stríð er aðeins að slá málum á frest. Um þetta snýst hið svokallaða norræna frumkvæði. Þess skal getið að þessum tillögum var afar vel tekið af framkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna. Þessar tillögur voru ræddar og um þær varð ekkert ósamkomulag af hálfu okkar utanríkisráðherra Norðurlanda við fulltrúa Bandaríkjastjórnar. Þessara tillagna hefur verið getið með mjög jákvæðum hætti í ályktunum Evrópubandalagsins. Ég persónulega lýsi því yfir að ég tel að þær séu jákvætt framlag til þessa máls en jafnframt vil ég taka það skýrt fram að með þessum hætti höfum við ekki rofið samstöðu aðildarríkja Sameinuðu þjóðanna vegna þess að við samþykkjum að undir engum kringumstæðum eigi að verðlauna árásaraðilann með einum eða neinum hætti. Það sem hér er um að ræða er siðferðileg ábyrgð og lagaleg skylda Sameinuðu þjóðanna til þess að tryggja frambúðarlausnir í framhaldi af því að hinu alþjóðlega samfélagi hefði vonandi tekist að koma í veg fyrir styrjöld.

Hjörleifur Guttormsson : Virðulegur forseti. Við höfum undanfarna sólarhringa verið vitni að óhugnanlegum atburðum og erum með hverju dægrinu sem líður að færast nær hættuástandi sem heimurinn hefur ekki staðið frammi fyrir um langan tíma. Þau mál sem við ræðum hér, hernaðaríhlutunin í Litáen og ástandið við Persaflóa vegna innrásarinnar í Kúvæt, eru með vissum hætti tengd. Samhengið í báðum er vopnuð íhlutun í málefni ríkja, ríkja sem ættu að vera fullvalda og þar sem brotið er á alþjóðarétti. Þegar ég heyrði það í fréttum í gærmorgun hvað gerst hefði í fyrrinótt í Litáen hafði ég samband við forseta sameinaðs þings og óskaði eftir að þetta mál yrði rætt hér sérstaklega utan dagskrár. Nú ræðum við það hér í samhengi við ástandið í Persaflóa. Það er mjög eðlilegt að tengja þessi mál saman í umræðu hér á Alþingi þó með sitt hvorum hætti séu þau varðandi bakgrunn og þróun. Þegar við stöndum frammi fyrir því og erum ásjáendur þess, Íslendingar, að þjóðþing ríkis, sem við viðurkennum sem fullvalda og sjálfstætt ríki, er umkringt af skriðdrekum og herliði og þingmönnum er haldið í herkví er það eðlilegt og sjálfsagt að þjóð eins og Íslendingar og þing þess taki við sér og láti að sér kveða. Það hefur Alþingi borið gæfu til þótt ekki hafi dregið til svo válegra tíðinda. Það er aðeins í rökréttu framhaldi af stuðningi Alþingis Íslendinga við sjálfstæðisbaráttu Eystrasaltsríkjanna að við nú ræðum þetta mál hér en við daprari aðstæður en áður hafa ríkt þegar við höfum um það fjallað og um það ályktað. Ég held við þurfum ekki mörg orð til þess að setja okkur í spor þjóðþings Litáens ef við hugsuðum okkur að eitthvað hliðstæðar aðstæður blöstu við okkur hér á Alþingi Íslendinga með skriðdreka og vopnað lið hér úti fyrir á Austurvelli og þinginu haldið í herkví. Undanfari væri áhlaup á helstu fjölmiðla landsins með hervaldi og manndrápi. Það er ánægjulegt til þess að vita að við höfum borið gæfu til þess hér á Alþingi að taka á þessum málum undanfarið ár, lýst yfir stuðningi í orði og á alþjóðavettvangi við málstað hinna þjökuðu og kúguðu þjóða Eystrasaltsríkjanna og hvatt aðrar þjóðir til dáða. Við erum hér með vissum hætti að leggja inn á nýja braut hér á Alþingi Íslendinga sem er fagnaðarefni og gerir kröfu til okkar um framhaldið. Við erum í rauninni þegar við ræðum bæði þessi mál að gera kröfu til þess að lagt verði af tvöfalt siðgæði í alþjóðamálum á alþjóðavettvangi. Og við þurfum að vera svo metnaðarfull áframhaldandi að standa undir þeirri kröfu sem við gerum til sjálfra okkar með þessum málflutningi, með umræðu okkar og ályktun. Ég tel að þau skref sem ríkisstjórn landsins hefur tekið í þessum efnum og hér hafa verið rakin og rædd, bæði varðandi Eystrasaltsríkin og vegna Persaflóadeilunnar fram til þessa, séu jákvæð og réttmæt. Nú er spurningin frekar um það hvernig högum við okkur í áframhaldinu þó við getum auðvitað velt vöngum yfir því hvort við hefðum getað gert betur í fortíðinni. Það er mjög eðlilegt að velta því fyrir sér hvernig stendur á því að sú staða er uppi í Evrópu nokkrum mánuðum eftir að undirritaðir eru samningar um lyktir á styrjaldarástandi sem í raun endaði í álfunni 1945, en að eftir standa ríki óvarin gagnvart áþján stórvelda og ofbeldisaðgerðum, eins og við höfum verið vitni að undanfarið. Ég held að það sé nauðsynlegt að minna á ástæður þessa. Íslendingar hefðu vafalaust getað gert betur á liðinni tíð. Þeir viðurkenndu þessi ríki 1922 og sú fulla viðurkenning er í gildi þann dag í dag. En það hafa ekki önnur Evrópuríki gert mörg hver og ekki sýnt þann stuðning sem þurft hefði til þess að leiðrétta stöðu þessara ríkja og í rauninni að slá striki undir Evrópu eftirstríðsáranna þannig að við gengjum inn í nýja tíma þar sem smáþjóðir álfunnar gætu verið sæmilega óhultar fyrir skriðdrekum og vopnavaldi nágrannaríkja. Það hefði kannski betur verið dokað við að skrifa undir yfirlýsingar í París um þessi efni 19. og 20. nóv. sl. Það hefði kannski verið ráð að taka sér ögn meiri tíma og gera kröfu til þess af stóra ríkinu í austri að það viðurkenndi í reynd og gerði upp þessar leifar síðasta heimsstríðs að því er varðar mál Eystrasaltsríkjanna. Nú þurfum við að hvetja til þess á alþjóðavettvangi, hvar sem við fáum eyra og áheyrn, að þetta merki verði upp tekið og knúið á um það, eins og samþykktir ríkisstjórnar Íslands standa til og eins og Alþingi hefur ályktað um, að Sovétríkin standi við undirritanir og skuldbindingar sem þau hafa á sig tekið. Ekkert annað og ekkert minna getur verið nægilegt en auðvitað er fyrsta skrefið af öllum að láta af hernaðaríhlutuninni, að láta af valdbeitingunni, að draga herina til baka úr Eystrasaltsríkjunum og taka upp siðaðra manna samskipti við þessar þjóðir. Við Íslendingar eigum að fylgja þessu eftir og gera þá kröfu til þjóðanna sem eru nákomnastar okkur, Norðurlandaþjóðanna annarra, að þær taki á í þessu máli með okkur því að ég er alveg sannfærður um að sú tilfinning forustumanna í Eystrasaltsríkjunum að Norðurlöndin hafi þarna aðra og betri stöðu en aðrir til þess að láta að sér kveða með árangri er rétt mat. Og við Íslendingar höfum til þess stöðu með vissum hætti betri en oft áður að sinna því frumkvæði. Í okkar hópi hér á Alþingi Íslendinga er forseti Norðurlandaráðs sem hefur látið sig þessi mál skipta með jákvæðum hætti og getur hvenær sem er kallað forsætisnefnd Norðurlandaráðs til fundar til þess að fjalla um þessi mál. Utanríkisráðherrar Norðurlanda hafa verið að taka á þessum málum með jákvæðum og eðlilegum hætti. Þeir þurfa að gera betur. Þeir þurfa að fylgja því enn betur eftir alveg eins og þeir eru að taka á hinu válega ástandi við Persaflóa á jákvæðan hátt og sýna að Norðurlandabúar eru kannski betur læsir á alþjóðamál og þær grundvallarreglur sem þar ættu að ríkja en almennt gerist á heimsbyggðinni. Alþingi Íslendinga þarf að setja sig sem best inn í aðstæður Eystrasaltsríkjanna. Þar eru gagnkvæmar heimsóknir vel til fallnar og segja vissulega meira en orð. Það fann ég er ég heimsótti Eistland í júnímánuði sl. og átti þar viðræður við marga. Það er mikið ánægjuefni að forsrh. Íslands hefur hér lýst því yfir að starfsbróðir hans frá Eistlandi sé væntanlegur hingað í heimsókn og sérstaklega velkominn og þess megi vænta að einnig verði Litáen heimsótt af forsrh. landsins til að undirstrika samstöðu okkar. En Alþingi hefur fengið boð úr þessari átt einnig að senda þingmenn á vettvang og við eigum að verða við því kalli fyrr en seinna. Það var mjög fróðlegt að sitja norræna ráðstefnu á Sjálandi um miðjan nóvember sl. þar sem m.a. voru staddir fulltrúar frá Eystrasaltsríkjunum og fleiri löndum þar í kring og einnig frá Sovétríkjunum, hlýða á málflutning þeirra og ákall um stuðning og ábendingar um hvernig hann best verði af hendi látinn. Þingmenn hér hafa nú fengið yfirlit af þessum fundi sem fróðlegt getur verið fyrir menn að kynna sér til þess að átta sig enn frekar á aðstæðum og málflutningi fulltrúa Eystrasaltsríkjanna. Virðulegur forseti. Þingflokkur Alþb. hefur fjallað um þau mál sem hér eru á dagskrá og ályktað bæði um málefni Litáens og Eystrasaltsríkjanna og einnig um málefni Persaflóa. Ég ætla hér að kynna ályktun þingflokksins um málefni Eystrasaltsríkjanna en hún er svohljóðandi: ,,Þingflokkur Alþb. fordæmir harðlega hernaðaríhlutun Sovétríkjanna í málefni Litáens. Sú hernaðaríhlutun er alvarlegt áfall fyrir þá jákvæðu þróun sem einkennt hefur málefni Evrópu síðustu missiri. Þingflokkurinn lýsir yfir stuðningi við þau skref sem íslensk stjórnvöld hafa þegar stigið til stuðnings við sjálfstæðisbaráttu Eystrasaltsríkjanna. Brýnt er að varðveita þá samstöðu sem tekist hefur í þessu máli hér innan lands. Til að undirstrika hana ætti Alþingi að sýna stuðning sinn við málstað Eystrasaltsríkjanna með tveggja mínútna þögn í upphafi fundar á morgun, þriðjudaginn 15. jan. kl. 14, og beina þeim tilmælum til þjóðarinnar að gera það einnig á sama tíma, hver á sínum vettvangi, á öllum vinnustöðum og með stöðvun allrar umferðar. Þingflokkurinn átelur að forusturíki á Vesturlöndum skuli ekki hafa veitt sjálfstæðisbaráttu Eystrasaltsríkjanna þann stuðning sem henni ber, m.a. með því að tengja kröfuna um óskorað sjálfstæði þeirra Ráðstefnunni um öryggi og samvinnu í Evrópu og Parísaryfirlýsingunni í nóvember 1990. Eftir síðustu atburði hljótum við að gera þá kröfu, sérstaklega til vestrænna ríkja og allra Evrópuríkja, að þau veiti stuðning málstað Eystrasaltsríkjanna hvarvetna á alþjóðavettvangi. Þingflokkurinn styður það að Ísland fylgi málinu eftir af fullum þunga á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, svo og hvarvetna annars staðar á alþjóðavettvangi, m.a. innan Norðurlandaráðs og RÖSE - ráðstefnunnar. Þá telur þingflokkurinn rétt að Alþingi sendi hið fyrsta nefnd þingmanna til Eystrasaltsríkjanna og kanna ber hvort ekki sé hægt að kalla saman þegar í stað sameiginlegan fund forsætisráðherra Norðurlanda, forseta þjóðþinga Norðurlanda og forsætisnefnd Norðurlandaráðs til að fjalla um stöðu mála í Eystrasaltsríkjunum og samskipti Norðurlanda við Sovétríkin. Þingflokkur Alþb. lýsir yfir þeirri von sinni að forustumenn í Sovétríkjunum sjái að sér og láti af hernaðarógnunum og ofbeldi í garð smáþjóða eins og Eystrasaltsríkjanna. Gerist það hins vegar ekki telur þingflokkurinn að endurskoða beri öll samskipti Íslands við Sovétríkin jafnt á sviði viðskipta, félagsmála og menningarsamskipta.`` Þetta var ályktun þingflokks Alþb. sem samþykkt var á fundi hans eftir hádegið í dag. Það væri ástæða til þess, virðulegi forseti, að fara mörgum fleiri orðum um þá stöðu sem uppi er í Eystrasaltsríkjunum og varðandi samskipti þeirra og Sovétríkjanna. Ég ætla að spara mér það tímans vegna en hlýt þó að nefna að þrátt fyrir þá ógnvænlegu atburði sem nú hafa orðið hljótum við að hafa í huga og hafa von um að klukkunni verði ekki snúið til baka, málum verði ekki snúið frá þeirri þróun sem orðið hefur á vettvangi Evrópu undanfarin ár, að það kalda stríð sem við höfum búið við allt of lengi verði ekki vakið upp á nýjan leik, eins og nú er hætta á. Það er undir forustumönnum Sovétríkjanna komið að þeir bregðist við og skilji það ákall sem frá okkur kemur og fjölmörgum öðrum um að leggja ekki út á þá braut. Þá er það hitt málið sem við ræðum hér, virðulegi forseti, hættuástandið við Persaflóa. Þar hefur ríkt síðan 2. ágúst sl. alveg sérstakt ástand eftir innrásina í Kúvæt og innlimun þess ríkis í Írak með óréttmætum hætti og grimmdarlegum, svo að ekki sé farið orðum um þær ógnir sem íbúar þess lands hafa mátt búa við og rakið hefur verið m.a. af Amnesty International. Um framhaldið hefur verið fjallað á vettvangi Sameinuðu þjóðanna með ályktunum sem Ísland er aðili að. Það eru vissulega ný tíðindi að Sameinuðu þjóðirnar taki á slíkum málum sameiginlega og nái samstöðu um það að bregðast við innrás, eins og þarna var gert, samstiga og gera sameinaða kröfu um að árásaraðilinn dragi sig til baka. Þetta er gott og réttmætt svo langt sem það nær. En slík krafa á þó ekki að þýða að menn gangi blindandi til leiks og láti ályktanir og tímasetningar skera úr um hvenær slíkum kröfum er fylgt eftir með vopnavaldi með því gífurlega magni drápstækja sem safnað hefur verið saman í Mið - Austurlöndum og sem nú er verið að koma í skotstöðu, ef þeim undirbúningi er ekki þegar lokið, og þar sem eldregn eldflauganna getur hafist hvenær sem er, einnig með kjarnorkuvopnum vegna þess að þau er að finna á þessu svæði. Það er hollt fyrir okkur hér að íhuga hvernig allt þetta vopnasafn er komið á þennan blett á jörðinni. Hvernig hefur það gerst að Írak, Íran og fleiri ríki á þessum slóðum hafa náð að byggja upp her og herbúnað með þeim hætti sem nú blasir við þannig að jafnvel stórveldið Bandaríkin, risaveldið, þarf marga mánuði til þess að koma sér fyrir þar í grenndinni, til að vera nokkurn veginn tryggt að hafa í fullu tré við árásaraðilann? Ég held að þá kæmi upp á borð okkar, ef við flettum þessari sögu, vopnasölunni til Íraks, þá birtist okkur í allri sinni hrikalegu mynd hið tvöfalda siðgæði í alþjóðamálum, þar sem lýðræðisríki Vestur - Evrópu m.a. hafa séð Írak fyrir efna - og sýklavopnum og búið þetta ríki í stakk til þess að ógna nágrönnum sínum með þeim hætti sem gerst hefur. Það hlýtur að vera eitt af brýnustu verkefnum á alþjóðavettvangi að taka fyrir vopnaviðskipti og vopnasölu, viðskipti með vopn og vopnasölu eins og það gerist nú með þátttöku landa sem telja sig að jafnaði hafa sæmilega hreinan skjöld í sambandi við vopnuð átök, hótanir og styrjaldarundirbúning. Ég geri ráð fyrir því að hver og einn alþingismaður hafi farið yfir það í huga sínum hvaða afleiðingar beiting þessa búnaðar á báðar hliðar kunni að hafa fyrir aðstæður á þessu svæði og raunar um heim allan því að þó að við teljum okkur sæmilega óhult fyrir vopnunum hér norður frá fer ekki hjá því að við munum finna með einum og öðrum hætti fyrir afleiðingum átaka á þessu svæði, bæði í umhverfi okkar, vegna þess að þetta mun vafalaust hafa gífurlega mikil og ef til vill langvarandi áhrif sem geta haft áhrif á skilyrði okkar til búsetu á Íslandi, að ekki sé talað um þau efnahagslegu áhrif sem mundu gera vart við sig nánast samstundis. Ég tel því alveg nauðsynlegt fyrir Íslendinga að leggja á það áherslu nú og á næstu dögum að höndin verði ekki sett á gikkinn, að af hálfu þess liðssafnaðar sem búinn er að koma sér fyrir í Saudi - Arabíu undir merkjum Sameinuðu þjóðanna verði ekki lagt til atlögu og settur af stað sá surtarlogi sem af hlytist, án þess að það sé gert annað og miklu meira en það sem gert hefur verið til þess að stilla til friðar og fá fram friðsamlega lausn á þessu svæði. Við höfum efni á því sem gerum kröfu til almennilegra samskipta í alþjóðamálum, við höfum efni á því að hinkra við og láta reyna á það til fullnustu að fá fram friðsamlegar lausnir. Og við eigum að gera þá kröfu til þeirra, sem við höfum staðið að og ályktað með í þessum efnum, að þeir leggi sig fram og brjóti jafnvel odd af oflæti sínu til þess að laða fram friðsamlega lausn sé þess nokkur kostur. Hér á Alþingi höfum við ályktað samhljóða fyrir tveimur árum eða svo að styðja alþjóðlega ráðstefnu, friðarráðstefnu undir merkjum Sameinuðu þjóðanna, um málefni Mið - Austurlanda þar sem m.a. væri tekið á málefnum Palestínumanna, deilum þeirra og Ísraels, sem hefur verið hinn alvarlegi fleinn á þessu svæði um áratugi og sem nauðsynlegt er að leysa og draga út og gera óvirkan fyrr en seinna eigi að skapast friður á þessu svæði. Þess vegna fagna ég því sérstaklega að heyra það hér frá hæstv. forsrh. að hann er því samþykkur að einnig þetta mál verði tekið til meðferðar til þess að slökkva eldana eða væta púðrið áður en það springur og menn leggi sig alla fram með diplómatískum hætti til þess að ekki þurfi að láta vopnin tala á þessu svæði. Þannig á Ísland að ganga fram og þess vegna er það von mín og ég geri ráð fyrir okkar allra að það megi takast að koma í veg fyrir það blóðbað sem þarna er í aðsigi. En við megum þá ekki sitja með hendur í skauti heldur þarf aðgerðir til. Íslensk stjórnvöld eiga að sýna frumkvæði í því ekki aðeins í samfloti með utanríkisráðherrum Norðurlanda heldur með því að koma þeirri kröfu af sinni hálfu á framfæri við risaveldið í vestri, sem stendur að og hefur forustu fyrir liðssafnaðinum í Saudi - Arabíu, að þeir taki sér aukinn tíma, að þeir leggist á sveif að finna diplómatíska lausn á þessari deilu. Ég teldi að hæstv. utanrrh. gerði margt lakara með sinn tíma á næstu dögum en það að skreppa bæjarleið vestur um haf til þess að koma slíkri áskorun og slíkum boðum til stjórnvalda í Bandaríkjunum og ræða við framkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna um slík málstök. Það væri í samræmi við þann anda og það lóð sem Íslendingar eiga að leggja á vogarskálir við aðstæður sem þessar. Þingflokkur Alþb. ályktaði fyrr í dag um Persaflóadeiluna með svofelldum hætti, með leyfi virðulegs forseta: ,,Þingflokkur Alþb. leggur áherslu á að íslensk stjórnvöld geri allt sem unnt er til að koma í veg fyrir hernaðarátök við Persaflóa. Þingflokkurinn lýsir stuðningi við kröfur ríkisstjórnar Íslands og utanríkisráðherra Norðurlanda um friðsamlega lausn þessara deilumála. Höfuðáherslu ber að leggja á að Íraksher hverfi tafarlaust frá Kúvæt, að stofnaðar verði sérstakar friðargæslusveitir og að haldin verði alþjóðaráðstefna um málefni Austurlanda til að tryggja varanlegan frið. Þingflokkurinn bendir á að samþykktir Sameinuðu þjóðanna um Persaflóadeiluna fela í sér heimildir til hernaðaríhlutunar en ekki ákvörðun um að hefja stríð. Þingflokkurinn telur ekki rétt að beita þessum heimildum en reyna beri þess í stað með öllum tiltækum ráðum hvort samkomulag getur tekist um pólitíska lausn mála, en mikið vantar enn á að svo hafi verið gert. Íslendingar mega undir engum kringumstæðum gerast stríðsaðilar, heldur ber þeim að leggja lóð sitt á vogarskál friðar og afvopnunar.`` Þetta er samþykkt þingflokks Alþb. sem gerð var á fundi nú eftir hádegið í dag. Eins og heyra má er það skoðun þingflokks Alþb. að nú þegar eigi að gera gangskör að því að knýja fram stjórnmálalega og friðsamlega lausn, sé þess nokkur kostur og menn eigi að taka sér til þess þann tíma sem þarf, lengri tíma heldur en dagsetningin 15. jan. Við eigum að koma þeim boðum á framfæri við þá sem við höfum staðið með að ályktunum á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Við eigum líka að gera það skýrt og ákveðið að Ísland gerist ekki styrjaldaraðili, að Ísland fer ekki í styrjöld, gerist ekki þátttakandi að styrjöld, þó svo að ákvæði Atlantshafssamningsins geri ráð fyrir einhverju slíku. Við eigum að taka af allan vafa um það að við erum ekki í því bandalagi, þeir sem bera ábyrgð á því, til þess að gerast stríðsaðili. Það er jafnframt áskorun af minni hálfu til hæstv. utanrrh. og ríkisstjórnarinnar allrar að tryggja að svo verði ekki.

Kristín Einarsdóttir : Virðulegi forseti. Eins og fram hefur komið í fréttum óskaði ég á laugardaginn eftir umræðum utan dagskrár um hið alvarlega ástand sem nú ríkir í heiminum, þ.e. um yfirvofandi styrjaldarátök við Persaflóa. Aðfaranótt sunnudagsins gerðust hörmulegir atburðir austur í Litáen og hafði forseti Sþ. samband við mig og tjáði mér að hv. 2. þm. Austurl. hefði óskað eftir umræðum utan dagskrár um þá atburði og vildi athuga hvort ég hefði nokkuð við það að athuga að í stað þess að ræða þessi mál hvort í sínu lagi yrðu málin rædd saman, þ.e. umræðan yrði almennt um hið alvarlega ástand sem ríkti í heiminum. Hafði ég auðvitað ekkert við það að athuga. Samkomulag var einnig um að við sem óskum eftir umræðunni hæfum umræðuna í þeirri röð sem við hefðum beðið um hana að öðru leyti en því að forsrh. hefði óskað eftir að gefa yfirlýsingu vegna stöðu mála og yrði það væntanlega í upphafi umræðunnar. Í morgun kom síðan í ljós að fyrsta mál á dagskrá Sþ. er skýrsla forsrh. um atburðina í Litáen og við Persaflóa. Atburðir síðustu daga, það sem er að gerast í Litáen og það að hætta er á að styrjöld brjótist út næstu daga við Persaflóa, gerir þetta mál mjög sérstakt. Mér finnst þó óeðlilegt að ráðherra taki á síðustu stundu upp mál sem þingmenn hafa fengið leyfi til að ræða utan dagskrár. Ég vona að þetta sé alger undantekning vegna eðlis málsins en ekki sé ætlunin að taka upp þau vinnubrögð af hálfu ráðherra að koma með stuttum fyrirvara með munnlega skýrslu um efni sem þingmenn hafa óskað eftir að ræða utan dagskrár og fengið til þess heimild hjá forseta. Virðulegur forseti. Það ofbeldi og yfirgangur sem Moskvustjórnin hefur sýnt þjóðum við Eystrasalt er alls ekki hægt að líða. Íslendingar hafa frá upphafi stutt sjálfstæðisbaráttu þessara ríkja og fylgst grannt með því sem þar hefur farið fram. Það er ekki síst þess vegna sem innrás Sovétmanna í Litáen og það ofbeldi sem þar á sér nú stað kemur sérstaklega illa við okkur Íslendinga. Við erum smáþjóð og skiljum þess vegna hve yfirgangur hins stóra og sterka getur oft verið mikill og hve erfitt það getur reynst að ná rétti sínum ef við ofurefli er að etja. Framkoma Moskvuvaldsins gegn Eystrasaltsríkjunum hefur einkennst af hugarfari hermennskunnar sem ógnar friði og bættum samskiptum þjóða heims. Ég tel ekki nokkurn vafa á því að tregða ríkja við að viðurkenna sjálfstæði Eystrasaltsríkjanna á sinn þátt í að Sovétmenn ráðast nú til atlögu. Þetta á sérstaklega við um Litáen sem hefur kallað ákafast eftir stuðningi frá þjóðum heims. Sovétmenn virðast telja sig geta brotið á bak aftur vilja þjóðarinnar um sjálfstæði og frelsi. Við verðum að halda áfram á alþjóðavettvangi, bæði á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og annars staðar, að vinna að því að vilji fólksins fái að ráða. Í reynd er ekki mikill munur á innrás inn í Litáen og innrás inn í Kúvæt. Það er því einkennilegt ef þjóðir heims rísa ekki upp með sama hætti vegna atburðanna í Litáen eins og þegar innrásin í Kúvæt átti sér stað. Íslenska ríkisstjórnin hefur stutt sjálfstæðisbaráttu Eystrasaltsríkjanna dyggilega, dyggilegar en aðrar ríkisstjórnir á Vesturlöndum. Ég hef verið nokkuð sátt við framgöngu bæði forsrh. og utanrrh. undanfarna daga og reyndar undanfarið og nú einnig vegna síðustu atburða sem hafa átt sér stað. Ég vil taka það fram vegna orða hæstv. utanrrh. hér áðan að fulltrúi Sjálfstfl. í þessari umræðu er ekki fulltrúi stjórnarandstöðunnar, eins og hann orðaði það, heldur er hann fulltrúi Sjálfstfl. og við kvennalistakonur getum túlkað okkar sjónarmið án hans aðstoðar. En vegna þess hversu vel mér hefur fundist ríkisstjórnin taka á þessu máli, þá þóttu mér það mjög furðulegar fréttir sem bárust í gegnum fjölmiðla í gær að viðskiptasendinefnd frá Íslandi hefði farið áleiðis til Moskvu í gærmorgun þrátt fyrir þá atburði sem áttu sér stað og verð ég að átelja það. Það er ekki nóg að senda bréf og skeyti. Það verður að vera ljóst að hugur fylgi máli. Það má vel vera að við töpum einhverjum viðskiptum á því að sýna ákveðni. Og þótt viðskipti séu mikilvæg eru þau aldrei svo þýðingarmikil að með þeim megi kaupa sér frið til að geta beitt aðra ofbeldi og kúgun. Það getur reynst nauðsynlegt að fórna einhverju í þessu máli af okkar hálfu og við megum ekki telja það eftir. Grænlendingar ákváðu að hætta þegar að ræða við Sovétmenn um fiskveiðar í Barentshafi og það er reisn yfir þeirri ákvörðun. Ég skora á ríkisstjórnina að kalla sendinefndina nú þegar heim, hafi það ekki þegar verið gert. Við verðum að gera það sem í okkar valdi stendur til að stöðva það ofbeldi sem þarna á sér stað og að Sovétmenn dragi heri sína þegar í stað út úr Litáen. En það er ekki bara við Eystrasalt sem blikur eru á lofti. Við Persaflóa vofir nú yfir styrjöld. Óhugnanlega miklar líkur eru á að jafnvel strax eftir morgundaginn komi til átaka. Ef það gerist hefur það hroðalegar afleiðingar. Hundruð þúsunda barna, kvenna og karla gætu látið lífið og mikil hætta er á eyðileggingu umhverfis og auðlinda sem getur haft veruleg áhrif á lífsskilyrði næstu áratugina. Allt frá innrás herja Saddams Husseins inn í Kúvæt þann 2. ágúst sl. hefur þessi hætta vofað yfir. Saddam Hussein hefur virt að vettugi áskoranir öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna um að draga heri sína út úr Kúvæt og viðleitni til að finna friðsamlega lausn á málum hefur enn engan árangur borið. Hussein virðist ekki vilja gefa neitt eftir. Innrás Íraka inn í Kúvæt snýst fyrst og fremst um olíu. Írak og Kúvæt hafa til samans yfir að ráða um 40% af olíulindum svæðisins. Þegar Cheney varnarmálaráðherra Bandaríkjanna sat fyrir svörum í bandaríska þinginu á dögunum um hugsanlegar afleiðingar styrjaldar við Persaflóa spurði hann þingmenn hvað þeir héldu að olíuverð mundi hækka mikið ef Írakar kæmust upp með að ráða yfir svo miklum olíubirgðum. Hækkun olíuverðs virðist vera honum ofar í huga en aðrar afleiðingar styrjaldar. Því miður hefur þjóðum oft áður verið sýnt ofbeldi á svipaðan hátt og Írakar beita nú gagnvart Kúvæt og það án þess að þjóðir heims hafi sameinast gegn innrásaraðilanum. Það væri vert að hugleiða hvers vegna. Aðalmálið hjá mörgum þeirra sem nú fylkja liði gegn Írak virðist því miður ekki vera að standa vörð um lýðréttindi eða vilja kúvæsku þjóðarinnar, heldur tryggja sér aðgang að ódýrri olíu í Mið - Austurlöndum. Þetta hafa margir gagnrýnt, m.a. margir öldungadeildarþingmenn í Bandaríkjunum. Miklar deilur hafa verið á bandaríska þinginu um það hvort veita ætti forsetanum heimild til að ákveða að ráðast inn í Kúvæt. Það var samþykkt með naumum meiri hluta í öldungadeild bandaríska þingsins eða með 53:47 atkv. Ef horft er á löndin á Arabíuskaganum og reynt að gera sér í hugarlund hvað muni gerast ef herir Bandaríkjamanna og þeirra ríkja sem hafa sameinast í Saudi - Arabíu beita valdi til að ná Kúvæt úr höndum Íraka verðum við að gera okkur grein fyrir því að á skaganum má segja að búi sama fólkið með sömu tungu og sömu trú. Öll landamæri á svæðinu voru dregin upp af erlendu stórveldi án samráðs við íbúana. Þannig voru Írak og Jórdanía t.d. ekki til fyrr en eftir 1930 og Kúvæt fékk ekki sjálfstæði fyrr en 1962 og oftast hafa þessi ríki staðið saman í deilumálum á móti öðrum. Í flestum þessara landa eru ríkisstjórnir sem ekki hafa fengið vald sitt frá fólkinu í lýðfrjálsum kosningum og því er alls ekki víst að vilji ríkisstjórnanna endurspegli vilja meiri hluta fólksins. Almenningur lítur ekki svo á að landamæri milli landa skipti höfuðmáli, enda má ekki hafa landamæri milli trúaðra samkvæmt því sem Kóraninn segir. Það er því ekki víst að almenningur muni styðja hernaðaraðgerðir gegn Írökum þó ríkisstjórnir landanna við Persaflóa séu andsnúnar innrás Íraka inn í Kúvæt, sérstaklega þó ef Hussein tekst að sannfæra fólk um að þar verði um að ræða heilagt stríð. Ég er ekki viss um að við Vesturlandabúar gerum okkur grein fyrir hve trúin er stór hluti af lífi fólksins og að Kóraninn er í raun þeirra sameiginlega stjórnarskrá. Það er því ákaflega erfitt að setja vestrænan mælikvarða á það sem þarna mun gerast. Sérstaklega má búast við því að múslimar snúi bökum saman ef Ísrael blandast inn í átökin. Það er því ekki víst að eins auðvelt verði að brjóta á bak aftur innrás Íraka eins og margir, t.d. Bush og Baker, virðast halda. Það er því engin lausn í þessu máli frekar en öðrum að reyna að leysa það með ófriði. Stríð er engin lausn. Við hljótum þess vegna að spyrja hvort búið sé að reyna til þrautar að finna friðsamlega lausn á málum. Ég hef sannfæringu fyrir því að svo sé ekki. Efnahagsþvinganir Sameinuðu þjóðanna hafa ekki haft langan tíma til að hafa áhrif. Í raun virðast þær ekki hafa neitt verulegt að segja fyrir Íraka. Ef tíminn sem efnahagsþvinganirnar stæðu yfir yrði lengdur er ég viss um að þær hefðu farið að segja til sín og neytt Íraka að samningaborðinu. En það eru fleiri leiðir ræddar. Mikið er nú rætt um að lykillinn að friðsamlegri lausn geti verið að tekið sé á vandamálum fyrir botni Miðjarðarhafs í víðara samhengi samhliða lausn Kúvætmálsins. Í því samhengi er Palestínumálið stór þáttur og á því þarf að taka hvort sem er. Ef haldin yrði alþjóðleg ráðstefna um Palestínumálið með þátttöku allra deiluaðila og fulltrúa öryggisráðsins í samræmi við samþykktir Sameinuðu þjóðanna væru miklar líkur á að hægt væri að koma í veg fyrir styrjaldarátök við Persaflóa. Jafnvel þótt andstaða sé hjá einhverjum gegn slíkri málsmeðferð má hún ekki verða til þess að hægt sé að koma í veg fyrir ógnvænlega styrjöld þar sem enginn getur sigrað. Í stríði tapa allir. Það er alveg ljóst að það verður að leysa þessi vandamál og það virðist ekki vera nein lausn í sjónmáli önnur en að reyna að komast út úr þeim hnút sem málið er nú í og þess vegna held ég að þarna sé lausn í sjónmáli. Ísland á að lýsa nú þegar andstöðu sinni við stríðsaðgerðir og leggja áherslu á friðsamlega lausn málsins. Palestínumenn eru einnig hernumdir og hafa verið það lengi. Það getur því ekki verið neitt á móti því ef unnt verður að leysa málefni þeirrar hrjáðu þjóðar og um leið að frelsa Kúvæt undan hernámi Íraka. Hvers vegna er þetta svona slæm leið? Heyrt hef ég að þá gæti Hussein e.t.v. fengið of mikið hrós fyrir. En hve mikils virði er friður í hugum þeirra sem hugsa svo? Virðulegi forseti. Í þessu máli verður að finna friðsamlega lausn þótt tíminn sé að renna út. Þótt Ísland sé ekki stórveldi skiptir rödd okkar þó miklu máli í sinfóníu þjóðanna. Við eigum að leggja áherslu á að vopn leysa engin deilumál hvort sem þau eiga sér stað við Persaflóa eða Eystrasalt. Mig langar að lesa upp tvær ályktanir sem kvennalistakonur sendu frá sér á laugardaginn. Sú fyrri er frá fundi sem haldinn var í Reykjavík og hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alla þessa öld hafa friðarhreyfingar kvenna beitt sér gegn stríði og fyrir friðsamlegum lausnum deilumála. Sú eyðing lífs og átök sem nú blasa við hljóta því að kalla á sterk viðbrögð hjá konum. Á fundi kvennalistakvenna víðs vegar að af landinu sem haldinn var í Reykjavík laugardaginn 12. jan. komu fram þungar áhyggjur vegna þess hættuástands sem nú ríkir í heiminum. Austur við Persaflóa standa herir gráir fyrir járnum og hætta er á að styrjöld brjótist út innan fárra daga. Þau átök kunna að kosta hundruð þúsunda barna, kvenna og karla lífið. Mikil hætta er á verulegri eyðileggingu umhverfis og auðlinda sem getur haft áhrif á lífsskilyrði næstu áratugina. Því er mikilvægt að allar þjóðir heims leggist á eitt og komi í veg fyrir að styrjöld brjótist út. Íslensk stjórnvöld verða að leggja sitt lóð á vogarskálarnar með því að tala máli friðar og samninga hvar sem því verður við komið og lýsa yfir andstöðu við stríðsaðgerðir. Kvennalistinn telur einu færu leiðina til friðar vera þá að þegar verði sest að samningaborði. Beiting hervalds gegn Litáum er önnur birtingarmynd hugarfars hermennskunnar sem ógnar friði og bættum samskiptum þjóða. Kvennalistinn leggur áherslu á friðsamlega lausn þessa máls sem annarra en hún fæst ekki nema Sovétstjórnin dragi heri sína þegar í stað út úr Litáen og semji við Eystrasaltsríkin um framtíð þeirra og sjálfstæði.`` Hin ályktunin er frá fundi kvennalistakvenna á Vesturlandi og hún hljóðar svo: ,,Fundur haldinn í gistihúsinu Langaholti á Snæfellsnesi 11. og 12. jan. skorar á ríkisstjórnina að lýsa nú þegar andstöðu Íslands við stríðsaðgerðir við Persaflóa. Kvennalistakonur hugsa þessa dagana sérstaklega til kvenna um heim allan, sem eru að fæða börn og til þeirra barna sem lifa við stöðugan ótta um stríð. Í hótunum um stríð birtist hugarfar sem er í hróplegri mótsögn við menningu kvenna sem þiggur kraft sinn frá endurnýjun lífs, verndun þess og viðhaldi. Kvennalistakonur á Vesturlandi benda á að hernaðarátök eru engin lausn á deilumálum þjóða og hvetja íslensku þjóðina og ráðamenn hennar til að sýna samstöðu með þeim sem vilja friðsamlega lausn á málum.`` Ég vil að lokum endurtaka áskorun mína til ríkisstjórnarinnar, að leggja sitt af mörkum til að finna friðsamlega lausn á þessum stóru deilumálum og gera allt til að koma í veg fyrir styrjaldarátök. Ísland á að lýsa formlega yfir andstöðu sinni við öll hernaðarátök við Persaflóa. Ég vil spyrja forsrh. að því hvort hann sé tilbúinn til að gera það. Jafnframt vildi ég fá að heyra álit hæstv. forsrh. og utanrrh. á því hvort þeir telji að styrjöld við Persaflóa geti leyst nokkur vandamál. Ég tel alls ekki svo vera því að ef styrjöld brýst út tapa allir, þar verður enginn sigurvegari.

Umhverfisráðherra (Júlíus Sólnes) : Virðulegi forseti. Hér hafa orðið váleg tíðindi þegar fregnir af því bárust að Sovétríkin hefðu beitt hervaldi til þess að kúga smáríkið Litáen. Vonbrigðin eru því meiri þegar hugsað er til baka að nýlega hafa ríki Austur-Evrópu risið hvert á fætur öðru og losað um tökin. Þar hafa á þeim þróunarferli sem hófst árið 1989 myndast lýðfrjáls ríki á nýjan leik eftir margra áratuga hersetu Sovétríkjanna í þessum ríkjum. Þess vegna eru vonbrigði okkar meiri að svo virðist sem á þessari þróunarbraut sé nú verið að stíga stórt skref til baka. Óneitanlega hljótum við að hugsa til þeirra sem búa í ríkjum Austur-Evrópu. Þeim hlýtur að stafa mikil ógn af þessum síðustu atburðum og þeir hljóta að hugleiða það hvort þeir eigi e.t.v. eftir að horfa upp á að herir Sovétríkjanna muni enn á ný halda innreið sína jafnvel í þau ríki Austur-Evrópu sem þegar hafa fengið fullt frelsi og teljast nú til lýðfrjálsra ríkja álfunnar. Við hljótum að fordæma þessar aðgerðir með öllum tiltækum ráðum og beita öllum þeim aðgerðum sem tiltækar eru til að koma í veg fyrir að þetta nái fram að ganga og vikið verði af þeirri braut þíðu og frjálslyndis sem Evrópuríkin hafa öll verið á að undanförnu. Það er því mikilvægt að það sé mjög sterk samstaða meðal Íslendinga, allrar þjóðarinnar, og þar á ég fyrst og fremst við að sjálfsögðu ríkisstjórn og þing, að ekki komi fram sundurlyndi okkar á meðal þannig að menn fari að nota sér þetta alvarlega ástand til þess að slá pólitískar keilur og fara að hagnast á þeim innbyrðis átökum sem því miður einkenna mjög alla pólitíska umræðu á Íslandi. En ég tel af þeim umræðum sem nú þegar hafa farið fram að svo sé ekki. Ég fagna þeirri samstöðu sem hefur komið fram í máli hv. þm. sem hér hafa talað á undan og vil leggja mitt lóð á vogarskálarnar og lýsa yfir fullri samstöðu okkar þingmanna Borgfl. við þær aðgerðir sem þegar hafa verið við hafðar af hálfu ríkisstjórnar Íslands og fullri samstöðu með þeim þingmönnum og þeim yfirlýsingum sem hér hafa komið fram af hálfu annarra hv. þm. Það er að sjálfsögðu mjög mikilvægt og okkur Íslendingum ber skylda til þess að reyna að hafa áhrif á aðrar þjóðir og þau samtök annarra þjóða sem við eigum aðild að til þess að fljótt og skjótt verði brugðist við þessum válegu tíðindum. Ég tek því undir og fagna með öðrum sem hér hafa tekið til máls því frumkvæði hæstv. utanrrh. sem hefur haft samband við starfsbræður sína hjá NATO og óskað eftir að þeir taki málið upp á þeim vettvangi. Sömuleiðis hljótum við að þurfa að fylgja eftir frekar þeim aðgerðum sem við höfum séð af hálfu starfsbræðra okkar á hinum Norðurlöndunum. Og við hljótum að horfa til Sameinuðu þjóðanna og vonast til þess að þær taki málið enn frekari og fastari tökum. Því miður eru víðar blikur á lofti og án þess að ég ætli að gera hér sérstaklega að umtalsefni þau válegu tíðindi sem einnig eru að gerast í Mið-Austurlöndum þá er ekki nokkur vafi á því að tímasetningin sem Sovétmenn hafa valið tengist þeim atburðum, því það leikur sá grunur á að sovéska herstjórnin hafi séð leik á borði að hún gæti e.t.v. falið þessi ofbeldisverk sín í Eystrasaltslöndunum í skjóli þeirra atburða sem nú eru að gerast í Mið-Austurlöndum. Ef ekki tekst með öllum tiltækum ráðum sem hefur verið fjallað um hér í ræðum hv. þm. að framan, að knýja Sovétríkin til þess að hætta við þau ofbeldisverk sem þegar eru framin í Eystrasaltsríkjunum og stuðla að þeirri þróun sem þar er að eiga sér stað, a.m.k. að reyna ekki að koma í veg fyrir hana eins og hér er augljóslega verið að gera, þá hljótum við að íhuga hvort ekki verði að fara út í mjög harkaleg viðbrögð gegn þessum aðgerðum Sovétríkjanna. Ég vil varpa fram þeirri hugmynd hvort ekki komi til greina að Íslendingar ríði þar á vaðið með mjög harkalegum aðgerðum. T.d. finnst mér fyllilega koma til greina að við köllum sendiherra okkar heim frá Sovétríkjunum, ef ekkert gerist til þess að koma ástandinu í það horf aftur sem það var áður. Eins hljótum við að íhuga það ásamt með öðrum þjóðum hins frjálsa heims að dregið verði úr öllum áformum, eða hætt við öll áform um frekari efnahagsaðstoð til Sovétríkjanna. Og við hljótum að taka alla viðskiptasamninga sem við höfum gert við Sovétríkin til endurskoðunar ef fer fram sem horfir. Þetta hljótum við að taka til mjög alvarlegrar yfirvegunar því það getur ekki staðist að við eigum eðlileg samskipti við Sovétríkin ef þau halda áfram á þeirri braut sem hófst hér sl. helgi. Mig langar til að fjalla eilítið um afstöðu Norðurlandanna og þá sérstaklega samstarfsráðherra Norðurlanda. Á vettvangi þeirra hafa verið í undirbúningi margháttuð verkefni og samstarf við Eystrasaltsríkin. Hljóta þessir síðustu atburðir að hafa veruleg áhrif á þau áform. Það var 9. okt. í haust sem leið að sérstök framkvæmdaáætlun samstarfsráðherra Norðurlandanna var samþykkt um samstarf og verkefni með Eystrasaltríkjunum og öðrum ríkjum í Austur-Evrópu. Þessi framkvæmdaáætlun er mjög víðtæk og til hennar hefur verið veitt mjög umtalsverðum fjármunum af hálfu ráðherranefndarinnar í Kaupmannahöfn. Í fyrsta lagi er fyrirhugað að koma upp norrænum upplýsinga- og menningarskrifstofum í höfuðborgum Eystrasaltsríkjanna sem verða kostaðar af ráðherraskrifstofunni í Kaupmannahöfn. Hér er um að ræða að það verði opnaðar skrifstofur í Tallinn, Riga og Vilnu, með einum starfsmanni og hugsanlega einhverjum fleiri sem hugsanlega verða fengnir í þeim ríkjum þar sem þessar skrifstofur verða reknar. Þegar hafa verið auglýstar stöður forstöðumanna þessara þriggja skrifstofa á öllum Norðurlöndunum. Þá gerði framkvæmdaáætlunin ráð fyrir því að veitt yrði umtalsverðum fjármunum til þess að geta boðið nemendum frá Eystrasaltsríkjunum upp á námsstyrki til námsdvalar á öllum Norðurlöndunum en það er kannski það skynsamlegasta sem við getum gert til að hjálpa Eystrasaltsríkjunum á þeim þróunarferli sem þau vonandi fá frið til þess að halda áfram á í átt til frjálsra lýðvelda, þ.e. að hjálpa þeim við að mennta unga fólkið og kenna þeim á hvernig lýðfrjáls ríki hegða sér og hvernig hinn daglegi gangur á sér stað í lýðfrjálsum ríkjum heimsins. Í þriðja lagi var svo um að ræða alhliða menningarsamstarf og hvers kyns verkefni sem hugsanleg væru milli Norðurlandanna og Eystrasaltsríkjanna, bæði á sviði menningarstarfsemi og umhverfismála, svo dæmi séu tekin. Fjallað var um umsóknir um styrki til margháttaðra verkefna á fundi samstarfsráðherra Norðurlandanna nýverið í Kaupmannahöfn. Ég verð að segja eins og er að það olli mér nokkrum vonbrigðum að þar var um að ræða umsóknir um ein 40 -- 50 samstarfsverkefni en þar voru Íslendingar hvergi á blaði. Því miður er það nú svo að okkur hættir stundum til að tala mikið en gera minna. Og það vil ég að komi fram hér að það vakti mikla furðu mína að svo virðist að enginn hafi séð ástæðu til þess að sækja um styrk fyrir hönd Íslands til eins einasta samstarfsverkefnis við Eystrasaltsríkin í þeim aragrúa af verkefnum sem þar voru til umfjöllunar á okkar fundi. Ég lít svo á að við getum gert mest með því að eiga samskipti við fólkið sem býr í þessum löndum, hjálpa því á ýmsa lund, bjóða því í heimsókn til hinna Norðurlandanna, bjóða ungu fólki frá Eystrasaltsríkjunum að koma hingað og fræðast um okkar búskaparhætti og kenna því á hina ýmsu þætti viðskiptalífs, iðnaðar og landbúnaðar, svo dæmi séu tekin. Því er mjög brýnt að við sinnum þessu og ég ítreka það enn og aftur að það er betra að gera eitthvað og tala kannski pínulítið minna. Fyrirhuguð er heimsókn af hálfu norrænu ráðherranefndarinnar til Eystrasaltsríkja en í ljósi þeirra atburða sem nú hafa gerst hafði ég samband við skrifstofu formanns ráðherranefndarinnar og spurðist fyrir um hvort af þessari heimsókn yrði. Og eins hvort við mundum halda okkur við þau áform að koma upp sérstökum menningar- og upplýsingaskrifstofum í höfuðborgum Eystrasaltsríkjanna í ljósi þessara atburða. Það er samstaða okkar samstarfsráðherranna um að bíða nú átekta því að sjálfsögðu kemur það ekki til greina að eiga nein samskipti við einhvers konar leppstjórnir Sovétríkjanna sem kynnu að verða myndaðar í Eystrasaltsríkjunum. Hins vegar er fastur ásetningur okkar að halda samskiptum við þær útlagastjórnir sem kunna að verða myndaðar. Ef þróunin verður með þeim hætti að Rússar ætla að fylgja þessu eftir af hörku og reka lögmætar stjórnir þessara lýðvelda frá völdum og koma leppstjórnum sínum þar upp í staðinn þá hljótum við að taka allt þetta samstarf til gagngerðrar endurskoðunar. Síðan langar mig til að víkja aðeins að svokallaðri Rönneby-áætlun. Sl. haust á fundi sem allir forsætisráðherrar þeirra ríkja sem eiga lönd að Eystrasalti sóttu í Rönneby í Svíþjóð varð til svokölluð baltnesk áætlun um að sinna af miklum krafti og í samstarfi allra þessara landa umhverfisverkefnum í Eystrasaltsríkjunum, þ.e. að hreinsa upp strendur og koma í veg fyrir þá mengun sem er í Eystrasaltinu vegna starfsemi í öllum löndum sem eiga eins og ég segi strandlengju að Eystrasalti. Það var stofnað sérstakt baltneskt ráð til að halda utan um þetta verkefni og ætla Norðurlöndin að veita umtalsverðum fjármunum til þess. Nú er það svo að þrátt fyrir blikur á lofti í alheimsstjórnmálum og þó að þessi afturkippur hafi orðið á hinum pólitíska vegi Eystrasaltsríkjanna til frjálsræðis þá megum við að sjálfsögðu ekki láta það hafa þau áhrif að hætt verði við öll áform um að bæta ástand í umhverfismálum í þessum ríkjum. Hins vegar verður það að vera jafnljóst að við getum ekki verið í samvinnu við einræðisöflin né heldur leppstjórnir þeirra sem hafa kannski verið settar til höfuðs lýðræðislega kjörnum stjórnvöldum þessara ríkja. Því hljótum við einnig að taka það samstarf allt til endurskoðunar og láta það koma skýrt fram að við munum ekki og viljum ekki vera í samstarfi við einræðisöflin sem þarna eru augljóslega komin á kreik aftur. Við hljótum því að taka þessi mál mjög til athugunar núna næstu daga og vikur. En að sjálfsögðu vil ég ítreka það að lokum að við hljótum að gera allt sem í okkar valdi stendur, Íslendinga, og þar legg ég mikla áherslu á það að um það skapist samstaða hér meðal okkar á Alþingi og í ríkisstjórn og meðal allrar þjóðarinnar í heild sinni, að við beitum öllum tiltækum ráðum sem okkur standa til boða til að reyna að hafa áhrif á þessa þróun og knýja Sovétríkin til þess að fara aftur inn á þá braut sem þessi mál voru komin inn á sem allir voru sáttir við.

Stefán Valgeirsson : Virðulegi forseti. Ég vil þakka ríkisstjórninni fyrir þau viðbrögð sem hún hefur haft í frammi í sambandi við þau tíðindi sem hafa orðið, sérstaklega í Eystrasaltsríkjunum. Það fer ekki á milli mála að allur heimurinn reynir að fylgjast með slíkum málum og stendur á öndinni hvað gerist á næstu mínútum. Þó eru það tveir atburðir sem hafa skeð nú sem standa efst, það er valdbeitingin hjá Moskvuvaldinu í Litáen og síðan hlutur forseta Rússlands, sem eru ákaflega mikilsverð tíðindi. Ég fyrir mitt leyti ber miklar vonir um árangur af því frumkvæði vegna þess að hann er forseti langvoldugasta, fjölmennasta og besta stæða lands Ráðstjórnarríkjanna. Þær vonir hljóta að vera uppi um það að hans frumkvæði verði til þess að þeir sem ráða ferðinni í Eystrasaltslöndunum, hverjir sem það eru, hiki við. Hins vegar bendir allt til þess að það sé annaðhvort orðin uppreisn í Sovétríkjunum eða geti orðið eftir það frumkvæði sem forseti Rússlands hefur sýnt. Ég held að það sem við verðum auðvitað að gera sé að reyna að verða við þeim óskum sem Eystrasaltsríkin hafa komið á framfæri við okkar ríkisstjórn og eiga kannski eftir að koma með. Ég held að það hljóti að koma fyllilega til athugunar að kalla sendiherra okkar heim strax til skrafs og ráðagerða og til þess að undirstrika okkar afstöðu. Ég held líka að það hljóti að koma nú upp athugun á því hvort við eigum ekki að árétta yfirlýsingu okkar frá 1922 um að við styðjum sjálfstæðisyfirlýsingar Eystrasaltsríkjanna. Það er sagt að það þurfi ekki en við þurfum bara að athuga að það er orðið æði langt síðan þau voru hernumin og hafa ekki haft sjálfstæði. Mér finnst það hljóti að vera sjálfsagt mál að kalla viðskiptasendinefndina heim frá Moskvu og ég er eiginlega undrandi yfir því slysi, sem ég vil kalla, að hún skuli hafa farið til Moskvu eftir að það er ljóst hvað þeir sem ráða hernaðaraðgerðum í Eystrasaltsríkjunum ætlast fyrir og hafa gert. Ég held líka að hæstv. ríkisstjórn okkar ætti að senda forseta Rússlands orðsendingu og lýsa yfir stuðningi og aðdáun á frumkvæði hans að reyna að koma í veg fyrir valdbeitingu í Eystrasaltsríkjunum. Það eru mikilsverðustu viðbrögðin sem hafa verið í þessu máli. Ég held að við hljótum að ná samstöðu um það að þrátt fyrir lög og reglur NATO - ríkjanna komi það aldrei til greina að við verðum aðilar að stríðsrekstri á neinn hátt. Það er alveg andstætt okkar viðhorfum sem hafa verið í gegnum síðustu áratugi a.m.k. Þannig að ég var nú alltaf hissa á því að við skyldum ekki hafa fyrirvara á þessu lagafyrirmæli. En eitt slys hefur orðið hér hjá okkur, að ég tel, --- ég hefði nú viljað að hv. 1. þm. Suðurl. væri hér inni, því að það eru ummæli hans við fjölmiðla í gær. Við vitum það að enginn maður sem nú er uppi hefur í raun og veru haft meiri áhrif á gang mála á undanförnum árum en einmitt forseti Sovétríkjanna, Gorbatsjov. Þessi maður fékk friðarverðlaun Nóbels fyrir sín störf og þær breytingar sem hann hefur komið á í heiminum. Ég held að þau hljóti að hafa verið slys, þau stóru orð sem formaður Sjálfstfl. hafði í frammi og ég var að vona það þegar hann var hér uppi áðan og flutti sína ræðu að hann tæki þau að einhverju leyti til baka. Ég vil ekki hafa þessi orð yfir. Þau vekja það mikla undrun mína að slíkt hafi getað skeð. Mér sýnist að það sé tvennt sem er að gerast í Rússlandi og hljóti að vera skýringin á þessu. Annaðhvort er það að Gorbatsjov er niðurbrotinn maður eða þá að það er orðin uppreisn hersins og hann hefur ekki tök á málum. Og það er margt sem bendir til þess. Það er t.d. afsögn utanríkisráðherra hans hér á dögunum, það eru hin hörðu og ákveðnu viðbrögð forseta Rússlands. Ég held að maður, sem er formaður stærsta stjórnmálaflokks Íslendinga, fyrrv. forsrh., geti hafa skaðað eða skaði álit okkar erlendis með svona ummælum og ég held að það hljóti að verða einhverjir af hans flokksmönnum sem gefa skýringu á þessum ummælum og taki þau til baka vegna þess að þögn er sama og samþykki. Ég ætla ekki að fara að tala mikið um mál við Persaflóa. Það er búið að segja það margt um það að undanförnu að það er í raun og veru ekki neinu við það að bæta. En ég held að það hafi verið mjög rétt hjá Norðurlöndunum hvernig þau hafa staðið að þeim málum og ég stend í þeirri trú og er alveg samþykkur því sem hefur komið fram hér hjá öðrum, t.d. hjá þingflokki Alþb., að það hafi ekki verið og sé ekki fullreynt hvort hægt er að ná samkomulagi án þess að það verði stríðsátök. En það veit enginn hvaða skelfilegar afleiðingar verða ef stríðsátök verða þar, hvað það muni leiða yfir heiminn á næstunni og hverjir muni blandast inn í það. Þess vegna hljótum við, sem erum vopnlaus þjóð sem viljum leysa mál með samningum en ekki valdi --- og getum auðvitað ekkert annað, hitt væri bara sýndarmennska ef við léðum máls á því að verða stríðsaðilar, við höfum engan her, kunnum ekki einu sinni að skjóta úr byssu. Þess vegna væri það athugandi hvort ekki væri hægt að hafa áhrif á það að a.m.k. yrði ekki byrjað strax á morgun á stríðsrekstri við Persaflóa og reyna að gera fleiri tilraunir til þess að komast hjá slíkum hörmungum sem það mun leiða yfir.

Páll Pétursson : Frú forseti. Vegna þeirra tíðinda sem borist hafa frá Litáen hlýtur hugur okkar alþingismanna að vera hjá litáísku þjóðinni og þeim sem hún hefur kjörið til að vera í forustu. Samúð okkar hlýtur að vera með Litáum. Það er heilagur réttur þjóða að fá að velja sér sjálfar stjórnarhætti með lýðræðislegu móti. Ég hafði tækifæri til þess á sl. hausti sem forseti Norðurlandaráðs og sem formaður sendinefndar á vegum ráðsins að heimsækja æðsta ráðið í Moskvu og þingin í Litáen, Lettlandi og Eistlandi. Það er sannfæring mín að vilji meiri hluta þjóðanna í Eystrasaltslöndunum sé að öðlast sjálfstæði og það er þeirra réttur að svo verði. Þegar við vorum á ferð í Eystrasaltslöndunum fyrst í nóvember, þá létu forsetar allra Eystrasaltsríkjanna við okkur í ljósi ótta um að sovéski herinn mundi grípa til aðgerða, þvílíkra sem nú er raunin á í Litáen, þ.e. að Moskvuhollir minnihlutahópar yrðu notaðir til þess að efna til óspekta og það yrði notað sem afsökun fyrir íhlutun sovéska hersins. Því miður hefur raunin orðið sú í Litáen sem þeir óttuðust og ástand mála í Lettlandi og Eistlandi er mjög varhugavert. Ég persónulega óttast að austan þaðan berist fátt nema ótíðindi á næstunni. Ég óttast enn fremur að það sé þýðingarlítið að skrifa Gorbatsjov. Ég óttast að hann hafi misst tök á þróun mála og pólitísk staða hans verið orðin mjög veik jafnvel þó að hann hafi fengið sig kjörinn að nafninu til í miklar trúnaðarstöður. Ég held að hið raunverulega vald sé komið til annarra, annaðhvort til rauða hersins eða einstakra hluta hans eða hið raunverulega vald yfir rauða hernum sé komið til annarra og séu í annarra höndum. A.m.k. hefur sú pólitík sem Gorbatsjov hefur fylgt undanfarin 5 -- 6 ár beðið lægri hlut og henni er ekki fylgt núna. Nú er fylgt línu harðlínumanna. Forsætisnefnd Norðurlandaráðs átti fund í Kaupmannahöfn 10. jan. Þar gerðum við ályktun varðandi þróun mála í Eystrasaltslöndum og ég hef fyrir hönd Norðurlandaráðs í dag sent þessa ályktun bæði til Anatolís Lúkíanovs, forseta æðsta ráðsins, og Ívans Laptévs, sem er forseti alríkisdeildar æðsta ráðsins, ásamt með bréfi sem ég vil lesa hér í lauslegri þýðingu. Þetta er bréfið til Lúkíanovs og Laptévs, það er samhljóða: ,,Á fundi forsætisnefndar Norðurlandaráðs í Kaupmannahöfn 10. jan. 1991 var ástandið í Eystrasaltsríkjunum til umræðu. Í ljósi hernaðaríhlutunar sovéska hersins í Litáen aðfaranótt 13. jan. sl. ber að líta á þessa yfirlýsingu forsætisnefndar Norðurlandaráðs sem tjáningu á alvarlegum áhyggjum og sem stuðning við sjálfstæðisbaráttu Eystrasaltsríkjanna. Forsætisnefnd Norðurlandaráðs krefst þess með þessu bréfi að raunverulegar samningaviðræður hefjist eins fljótt og framast er unnt milli ríkisstjórnar Sovétríkjanna og Eystrasaltsríkjanna til að koma sjálfstæðismálum þjóða Eystrasaltsríkjanna áleiðis. Forsætisnefnd Norðurlandaráðs leggur áherslu á að samningaviðræður eigi sér stað í friðsamlegu andrúmslofti og án nokkurs ótta eða þrýstings. Herra formaður. Við sem erum þingmenn Norðurlandaráðs biðjum eindregið þingmenn æðsta ráðsins að virða lýðræðið í Eystrasaltsríkjunum. Það er Norðurlöndum jafnt og öllum þjóðum við Eystrasalt afar mikilvægt að hin jákvæða þróun á Eystrasaltssvæðinu haldi áfram á friðsamlegan hátt þannig að grundvallaratriði sjálfsákvörðunarréttar allra þjóða séu viðurkennd. Það má ekki ske að lýðræðisþróunin í Eystrasaltsríkjunum verði bæld niður. Yfirlýsingin fylgir bréfi þessu. Páll Pétursson, forseti Norðurlandaráðs.`` Yfirlýsing forsætisnefndarinnar hljóðar svo, frú forseti, í lauslegri þýðingu: ,,Forsætisnefnd Norðurlandaráðs hefur á sama hátt og ríkisstjórnir Norðurlanda fagnað mjög hinni lýðræðislegu þróun í Eystrasaltsríkjunum og krefst þess að raunverulegar samningaviðræður verði hafnar eins fljótt og mögulegt er milli ríkisstjórnar Sovétríkjanna og ríkisstjórna Eystrasaltsríkjanna til að leidd verði til lykta barátta Eystrasaltsríkjanna fyrir fullu sjálfstæði. Það er í ljósi þessa sem forsætisnefnd Norðurlandaráðs lýsir djúpum áhyggjum vegna hernaðaraðgerða þeirra sem átt hafa sér stað undanfarna viku í Eystrasaltsríkjunum. Þjóðir Eystrasaltsríkjanna eiga rétt á að komið sé fram við þær í samræmi við grundvallarreglur RÖSE, Ráðstefnunnar um frið og öryggi í Evrópu. Forsætisnefnd Norðurlandaráðs leggur áherslu á að samningarnir verði að eiga sér stað í friðsamlegum anda og án nokkurs ótta eða þrýstings. Það er Norðurlöndum jafnt og öðrum þjóðum við Eystrasalt afar mikilvægt að hin jákvæða þróun á Eystrasaltssvæðinu haldi áfram á friðsamlegan hátt þannig að grundvallaratriði sjálfsákvörðunarréttar allra þjóða séu viðurkennd. Það má ekki eiga sér stað að lýðræðisþróunin í Eystrasaltsríkjunum verði bæld niður.`` Afrit af þessu bréfi lét ég senda til Landsbergis, forseta Litáens, Anatolijs Gorbunovs, forseta Lettlands og Arnolds Rüütels, forseta Eistlands. Norðurlandaráð eru samtök þjóðþinga Norðurlandanna og það er eðlilegt að snúa sér til fyrirsvarsmanna þings Sovét ríkjanna, þ.e. æðsta ráðsins, auk þess sem ég hitti þessa fyrirsvarsmenn æðsta ráðsins og veit um þeirra skoðanir. Norðurlandaráð mun á næstu vikum fylgjast með þróun mála. Á vegum ráðsins eru uppi margvíslegar aðgerðir til aðstoðar Eystrasaltsríkjunum. Ég vona sannarlega að þær aðgerðir komist í framkvæmd. Það er skylda okkar að veita þessum nágrönnum okkar í austri það lið sem við megum.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) : Virðulegi forseti. Það er mjög mikilvægt að í þessum umræðum hefur komið fram einróma fordæming Alþingis Íslendinga á hernaðaríhlutun Sovétríkjanna í málefnum Litáens og eindreginn stuðningur við þá lýðræðisþróun sem fram hefur farið í þessum ríkjum. Það er líka ljóst að við Íslendingar gegnum mikilvægu hlutverki á þessum dögum. Ástæðan er sú að forustumenn þessara ríkja binda vonir við okkar verk og hafa sýnt það á undanförnum vikum og mánuðum og við erum smáþjóð sem getur með meiri rétti gert kröfu til þess að þjóðir heims styðji aðrar smáþjóðir. Það koma stundum þeir tímar að menn þurfa að sýna stuðning sinn við lýðræði og mannréttindi með víðtækari hætti heldur en bara í orðum. Yfirlýsingarnar einar og sér duga ekki. Verkin verða að tala með þeim hætti að þeir sem boðin eiga að fá finni að þeim fylgi mikil alvara. Í þessum umræðum hefur verið kynnt ályktun þingflokks Alþb. Í henni koma fram nokkrar tillögur um aðgerðir af okkar hálfu. Ég vil í þessari umræðu, og áður en þingflokkar koma saman hér til fundar síðdegis, beina fyrir hönd Alþb. þeim eindregnu tilmælum til annarra þingflokka að þeir íhugi rækilega þær tillögur sem hér eru settar fram. Í fyrsta lagi teljum við mikilvægt að það séu ekki aðeins forustumenn á vettvangi stjórnmála sem lýsa afstöðu sinni til þessara hrikalegu atburða heldur geri það þjóðin öll. Það getur gerst með ýmiss konar hætti en það hefur skapast sú venja í gegnum tíðina að örstutt stund, sameiginleg þagnarstund þjóða, sé eitt áhrifaríkasta tæki sem þeir eiga til þess að sýna samstöðu sína og samhug. Ég er viss um að það muni verða þjóðum Eystrasaltsríkjanna mikil hvatning ef það gerist á morgun að öll íslenska þjóðin nemur staðar stutta stund, stöðvar vinnu sína og umferð til þess að lýsa yfir eindregnum stuðningi hvers einasta Íslendings við málstað þeirra sem nú berjast fyrir lýðræði og frelsi í Eystrasaltsríkjunum. Ég vil þess vegna beina þeim tilmælum til annarra þingflokka að þeir hugleiði hvort formenn þingflokka og forsetar þingsins eigi á þessum degi að beina þeim tilmælum til allrar íslensku þjóðarinnar að kl. 2 á morgun í upphafi þingfundar sameinist allir Íslendingar í tvær mínútur í slíkri aðgerð. Ég er viss um að ef það gerðist þá yrði það ekki aðeins mikið fagnaðarefni hinum almennu borgurum í Eystrasaltsríkjunum heldur einnig mikilvægt vegarnesti fyrir forustumenn íslensku þjóðarinnar sem á næstu vikum og mánuðum geta þurft að grípa til veigameiri aðgerða á alþjóðavettvangi til stuðnings Eystrasaltsríkjunum en Íslendingar hafa almennt gert. Við skulum gera okkur grein fyrir því að þótt við séum smáþjóð þá höfum við verið í forustu vestrænna ríkja í stuðningi við Eystrasaltsríkin. Sú forusta hefur bæði komið fram á Alþingi, hjá forsrh., hjá utanrrh., hjá formanni Sjálfstfl. og hjá mörgum öðrum þingmönnum sem hafa lýst þessum stuðningi í verki. Það er mikilvægt að Íslendingar haldi þessu forustuhlutverki því að í því felst lýðræðislegur styrkur. Í öðru lagi teljum við mjög mikilvægt að Íslendingar kalli nú á hollustu vestrænna ríkja við lýðræði og mannréttindi og knýi á um það að önnur vestræn ríki og Evrópuríki sýni í verki stuðning sinn við lýðræðisbaráttu Eystrasaltsríkjanna en hernaðarhagsmunir við Persaflóa og nauðsyn á því að láta Sovétstjórnina blessa þær hernaðaraðgerðir með einum eða öðrum hætti verði ekki látnar verða til þess að Vesturlöndin hiki í afstöðu sinni á þessari örlagastund í sögu þjóðanna við Eystrasalt. Mér finnst þess vegna koma til greina að utanrrh. Íslands geri sér á næstu dögum ferð til bæði Washington og nokkurra höfuðborga Evrópu til þess að leggja áherslu á þennan þátt. Í tillögu Alþb. kemur einnig fram sú hugmynd að allir forsætisráðherrar Norðurlanda sem sameinuðust í einu bréfi í gær komi saman til fundar á allra næstu dögum og þar verði einnig forsetar þinganna og forsætisnefnd Norðurlandaráðs þannig að æðstu menn Norðurlandanna allra komi saman til þess að sýna í verki að Norðurlöndin ætla sér að gegna stuðningshlutverki við Eystrasaltsríkin --- ekki bara í dag og ekki bara á morgun heldur eins lengi og þarf þar til sjálfstæði og lýðræði hafa fest í sessi í þessum ríkjum. Að lokum vil ég árétta það sem fram kemur í þessari ályktun en lítt hefur verið rætt í þessari umræðu að það getur verið nauðsynlegt fyrir okkur Íslendinga, ef hernaðaríhlutunin heldur áfram af hálfu Sovétstjórnarinnar í málefnum Eystrasaltsríkjanna, að grípa til þeirra aðgerða af okkar hálfu að slíta þau efnahagstengsl, þau stjórnmálatengsl og þau félagstengsl og þau menningartengsl sem þróast hafa í samskiptum við Sovétstjórnina. Við getum þurft að fórna skammtímaviðskiptahagsmunum til þess að sýna í verki stuðning okkar við lýðræðisþróunina og frelsisbaráttuna í Eystrasaltsríkjunum. Við megum ekki fara að meta það hvort gjaldeyristekjur okkar eða útflutningshagsmunir séu það stórir að við getum ekki gripið til slíkra aðgerða. Við þurfum að vera reiðubúin að sýna það að við viljum fórna einhverju í þágu þessa málstaðar. Þess vegna tel ég að bæði ríkisstjórnin og flokkar stjórnarandstöðunnar eigi að ræða það við aðra forustumenn í okkar þjóðfélagi á næstu dögum hvort og hvenær verður gripið til slíkra aðgerða. Ég vil einnig hér setja fram þá hugmynd að ef svo illa fer að herinn í Sovétríkjunum tekur völdin algjörlega og brýtur lýðræðisþróunina í Eystrasaltsríkjunum á bak aftur og þau telja sig knúin til þess að setja á fót útlagastjórnir, þá bjóði Ísland slíkri útlagastjórn sæti í okkar landi. Alþingi Íslendinga og ríkisstjórnin lýsi því yfir að við séum tilbúin til þess að okkar land verði meðan þarf heimkynni þeirrar lýðræðisbaráttu sem þarf að heyja utan Eystrasaltsríkjanna fyrir sjálfstæði, frelsi og lýðræði þessara ríkja. Ég vona að til þess þurfi ekki að koma. En við þurfum hins vegar að vera reiðubúin til þess að ef svo illa fer, þá verði fulltrúum frelsisaflanna í Eystrasaltsríkjunum boðinn sá griðastaður sem þeir helst vilja kjósa sér og ef þeir vilja kjósa hann á Íslandi, þá séum við reiðubúin að vera gististaður og heimkynni slíkrar útlagastjórnar. Virðulegi forseti. Fyrstu daga desembermánaðar átti ég þess kost í hópi þingmanna frá Bandaríkjunum og Bretlandi að eiga klukkustundar fund með Gorbatsjov, forseta Sovétríkjanna. Á þeim fundi kom m.a. fram að sovéski herinn hefði framkvæmt tilraunasprengju með kjarnorkuvopn gegn hans vilja. Á þeim fundi kom einnig fram að hann lýsti því yfir oftar en einu sinni og oftar en tvisvar að sínu valdi væru takmörk sett og það var greinilegt í orðræðunni við Gorbatsjov og eins í viðtölum við forustumenn aðra og fulltrúa á þjóðþingi Sovétríkjanna að óvissan og spennan var slík að enginn vissi hvað mundi gerast næsta dag, hvað þá heldur í vikunni þar á eftir. Á þessum viðræðufundi sagði Gorbatsjov okkur einnig að friðarverðlaun Nóbels sem væru honum mjög dýrmæt veittu honum siðferðilega hvatningu og legðu honum siðferðilegar skyldur á herðar til þess að gegna hlutverki á alþjóðavettvangi með öðrum hætti. Ég er persónulega sannfærður um það að sá maður sem við ræddum þar við hefur ekki getað gefið skipun um að sovéski herinn skjóti á borgara í Eystrasaltsríkjum og skapi umsátur um þjóðþingin nema hann sé gjörsamlega heillum horfinn, nema andstaðan og baráttan á síðustu mánuðum hafi brotið hann niður, bæði siðferðilega og pólitískt. Ég hef enga trú á því að hann, sem hefur svo mikið á sig lagt á síðustu árum við að breyta veröldinni, fórni þeim orðstír öllum á einum degi nema hann, eins og stundum gerist, brotni niður, eins og hver maður getur gert sem örlögin hafa lagt miklar byrðar á herðar. Ég ætla þess vegna ekki að fullyrða um það hér og nú hver þessa ákvörðun tók eða hvað var á bak við hana. En ég er sannfærður um það að innan Sovétríkjanna eru sterk öfl sem eru á móti þeirri ákvörðun, sem munu reyna að knýja á um að henni verði breytt og við eigum þess vegna líka að hugsa um það í okkar umræðu hér hvernig við getum stutt þau öfl, stutt þeirra baráttu og knúið það fram að þau verði ofan á til þess að varðveita allt það sem áunnist hefur í okkar heimsálfu á síðustu árum. Ég vona, virðulegi forseti, að þær hugmyndir sem hér hefur verið varpað fram, bæði í tillögu þingflokks Alþb. og þær sem ég hef hér sett fram, geti orðið efniviður í sameiginlega afstöðu þings og ríkisstjórnar í dag og næstu daga. --- Fundarhlé.

Ragnhildur Helgadóttir : Frú forseti. Það er með döprum huga sem ég stíg hér í ræðustól í kvöld og svo er áreiðanlega um alla hv. þm. hér á Alþingi sem hugleitt hafa þá atburði sem orðið hafa í Eystrasaltsríkjunum og þá fyrst og fremst Litáen nú undanfarna daga. Málefni Eystrasaltsríkjanna og einkanlega Litáens hafa verið okkur alþingismönnum sérlega hjartfólgin allt frá því er hugir okkar fylltust gleði þegar við heyrðum um yfirlýsingu þings Litáens þar sem sjálfstæði þess ríkis var lýst yfir og við sendum á fyrsta fundi Alþingis þar eftir kveðjur til þings Litáens með ósk um náið samstarf beggja þessara löggjafarsamkoma. Frá þeim tíma hefur mikil vinátta og samskipti ríkt milli Litáens og ekki síst Landsbergis forseta og íslenskra valdhafa og hefur Alþingi ítrekað ályktað um stuðning sinn við Litáen. Þó er það ljóst að ein tegund stuðningsyfirlýsingar hefur þeim ekki borist þrátt fyrir ítrekuð tilmæli um það efni, en það er formleg og afdráttarlaus yfirlýsing um viðurkenningu á algjöru og óskoruðu fullveldi Litáens. Það liggja fyrir skýringar hæstv. utanrrh. og ríkisstjórnarinnar á orsökum þess að það hefur ekki verið gert hér á landi, vegna þess að menn telja að þjóðréttarlega séð sé stuðningsyfirlýsing og viðurkenning frá 1922 enn í fullu gildi. Um það hafa verið nokkuð skiptar skoðanir hér á Alþingi, hvort bæri að ítreka þessa yfirlýsingu formlega nú eða ekki. Sjálfstæðismenn hafa flutt um það tillögu en hins vegar gera sjálfstæðismenn sér það ljóst, eins og fram kom í ræðu formanns okkar sjálfstæðismanna, hv. 1. þm. Suðurl. í dag, að í raun hefur efni þeirrar tillögu verið tekið til greina og það samþykkt af hv. Alþingi, ekki síst í orðalagi þeirrar tillögu sem samþykkt var nú á Alþingi rétt fyrir jól þar sem ítrekuð er nauðsyn þess að viðurkenna sjálfstæði Litáens. Í því felst að sjálfsögðu hvatning til þeirra þjóða sem svo hafa ekki gert að standa að slíku. En núna hafa þeir atburðir gerst sem fyllt hafa hugi okkar hryggð. Við finnum til með þessari litlu þjóð sem við skiljum á margan veg þótt þar sé við annað og meira ofurefli að etja heldur en jafnvel það sem við áttum við í okkar löngu sjálfstæðisbaráttu. Þeir atburðir sem orðið hafa í Litáen hafa því miður gert að engu eða næstum engu þær vonir sem Evrópubúar og raunar heimsbyggðin öll hafa bundið við þau merki sem sést hafa á lofti um miklu betri sambúð þjóða, aukin réttindi manna í þeim ríkjum sem búið hafa við harðstjórn kommúnismans og mörg skref í átt til lýðræðis í þessum ríkjum, vitandi það að þeirri breytingu, einkanlega þeirri skyndilegu breytingu mundu vissulega fylgja vissir erfiðleikar. En þær þjóðir sem betur máttu sín hafa verið tilbúnar til þess að veita allan þann stuðning sem þær gátu í té látið. Ákvarðanir hafa þegar verið teknar um aðstoð, beina efnahagsaðstoð og í undirbúningi og í vinnslu er margs konar önnur aðstoð, bæði með ýmiss konar leiðbeiningar í sambandi við rekstur atvinnufyrirtækja, aðstoð vegna heilbrigðiskerfis, heilbrigðisþjónustu í þessum ríkjum sem því miður er á ýmsan hátt mjög í molum og sést best á þeirri beiðni sem send var út frá Litáen í gærkvöldi með ákalli til annarra ríkja um aðstoð í formi hjúkrunargagna og heilbrigðisstarfsfólks. Allt þetta þýðir að við þurfum að meta þessa stöðu upp á nýtt. Þó leyfi ég mér að halda að það kunni að vera einhver von vegna þess að við sjáum ekki enn endanlega hvað raunverulega er að gerast í því mikla ríki Sovétríkjunum og hvaða áhrif hefur sú ákvörðun sem Boris Jeltsín hefur tekið í samstöðu við Eystrasaltslýðveldin. Það má spyrja: Hvað getur Ísland gert frekar heldur en þegar hefur komið fram? Hvað getur Alþingi gert Litáum til stuðnings? Hvað getur ríkisstjórn Íslands gert? Höfum við ekki sýnt allan þann stuðning sem við höfum verið beðin um og allan þann stuðning sem við höfum mátt til þess að framfylgja og mun ekki sá stuðningur verða þeim mun áhrifaríkari sem það er ljóst að víðtæk samstaða er á Alþingi um þá afstöðu sem tekin er hér í dag og tekin hefur verið og er líkleg til að verða tekin í þessum málum nú næstu daga? Hér hafa menn rætt í dag ýmsar aðgerðir í þessu sambandi og það hefur í raun og veru komið fram nokkur blæbrigðamunur samt á tillögum hæstv. ráðherra ekki síst, um það hvernig standa beri að því að mótmæla með sem kröftugustum hætti aðgerðum Sovétríkjanna í Eystrasaltslöndunum. Hér hafa komið fram hugmyndir af hálfu ráðherra að slíta stjórnmálasambandi, menningarsambandi og viðskiptasambandi. Hér hafa komið fram tillögur um ýmiss konar aðrar mjög eindregnar aðgerðir, en að því hafa verið leidd rök af hálfu hæstv. utanrrh. og forsrh. að slit á stjórnmálasambandi væri e.t.v. ekki það ráðlegasta í augnablikinu, eða svo þótti mönnum ekki fyrr í dag, en vel má vera að þeir atburðir sem nú fréttist af síðdegis hafi í einhverju breytt afstöðu manna. Það er ljóst að þau dimmu ský sem hvíldu yfir himni þessara landa, okkar allra himni, eru enn þá dimmari í dag því að það er ljóst að Sovétherinn hefur svikið það vopnahlé sem hann samdi um, svikið 24 stunda vopnahlé. Svo lágt er lotið. Og þá er meira en tímabært að Alþingi Íslendinga, sem vill sýna Litáen eindreginn stuðning, stígi fastar á fjöl og sendi eindregna yfirlýsingu sem yrði samþykkt nú strax í kvöld. Það hefur ríkt mikil samstaða í utanrmn. þingsins um afstöðu til þessa máls og utanrmn. samþykkti einróma í dag tillögu sem formaður hennar, hv. 8. þm. Reykn., mun gera grein fyrir hér á eftir. Þessi tillaga er harðari heldur en áður hefur verið samþykkt hér á Alþingi og hún tekur enn eindregnari afstöðu en menn hafa áður gert hér á Alþingi til þeirrar hugmyndar að viðurkenna beri fullt og óskorað sjálfstæði Eystrasaltsríkjanna. Ég vil leyfa mér að árétta örfáar hugmyndir, sem ég tel að ríkisstjórnin ætti að grípa til við fyrsta tækifæri, sem hlyti þá að vera á morgun, til viðbótar því sem þegar hefur verið gert. Ég vil taka samt fram að ég hef verið mjög sammála hæstv. utanrrh. og raunar hæstv. forsrh. um það sem gert hefur verið og þær yfirlýsingar sem þegar hafa fram komið um ástandið í Eystrasaltsríkjunum. En mér þykir ekki ólíklegt að samstaða fengist um það í öllum stjórnmálaflokkum hér á hv. Alþingi og veit ekki nema sú afstaða sé þegar mótuð í huga hæstv. utanrrh. að það sé rétt og sjálfsagt eins og málin blasa við nú að kalla heim viðskiptasendinefndina íslensku í Sovétríkjunum. Það er óneitanlega einkennileg tímasetning til að gera upp viðskiptaskuld að bregða við að morgni þess sólarhrings sem sorgaratburðirnir í Vilnius urðu á nú aðfaranótt sunnudagsins, að þá skuli fyrsta sýnilega aðgerð af hálfu Íslendinga vera að senda viðskiptanefnd til Sovétríkjanna til þess að ræða um uppgjör gamallar skuldar. Mér er alveg óskiljanlegt í fyrsta lagi hvers vegna menn rönkuðu ekki við sér strax og sáu að þetta var ekki viðeigandi og svo hitt að það hljóti að vera einhver önnur ráð við að gera upp þessa gömlu skuld ef þá eitthvað er til til að borga hana með. En þetta held ég í raun og veru að sé mál sem við séum öll sammála um. Ég vil einungis nota þetta tækifæri til að undirstrika þessa afstöðu. Ég held að við flest mundum styðja það mjög eindregið ef hæstv. utarrh. kveddi þessa nefnd heim. Í öðru lagi held ég að við séum öll sammála um þá hugmynd að kalla bæri heim sendiherra Íslands til skrafs og ráðagerða. Það hefur ekki komið fram enn þá breið samstaða um það að slíta stjórnmálasambandi en í öllu falli virðist þessi aðgerð, að kalla heim sendiherra Íslands til skrafs og ráðagerða um þá atburði sem orðið hafa, vera sjálfsögð. Í þriðja lagi vil ég láta í ljós þá skoðun að rétt sé að kæra athæfi Sovétríkjanna til öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna í samræmi við óskir forseta Litáens. Mér er alveg ljóst að það kunna að vera vandkvæði á því að láta þá kæru leiða fljótlega til lausnar á þessu máli enda var það ekki það sem forseti Litáens fór fram á, hann fór fram á að send væri kæra til öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna. Þetta getum við mæta vel gert, þó ekki væri nema til að koma til móts við þessa ósk, sýna hinni hrjáðu þjóð í Litáen siðferðilegan stuðning. Hvernig svo sem þessari kæru reiddi af --- það er auðvitað rétt og viturlegt sem hæstv. utanrrh. benti á að það sé eðlilegt að hafa samráð við einhverja þeirra þjóða sem hafa neitunarvald í öryggisráðinu um það að þær a.m.k. settu ekki fótinn fyrir slíka tillögu og einnig er það líka athugunarefni sem hæstv. ráðherra benti hér á í dag að það kynni að vera að af vissum formsástæðum yrði slík kæra ekki tekin til greina eða henni hreinlega vísað frá. Ég vona að hæstv. ráðherra leiðrétti mig ef þetta er ekki rétt skilið, en hæstv. ráðherra skýrði það fyrir okkur í dag að vegna þess að menn mundu e.t.v. deila um það að hér væri um fullkomlega sjálfstætt ríki að ræða þá gæti slík kæra sem það varðaði ekki verið tekin til greina samkvæmt reglum öryggisráðsins. Nú er það svo að þetta er ekki okkar afstaða. Við teljum að við séum að vinna fyrir sjálfstætt ríki og við viljum styðja það í þeirri viðleitni að fá viðurkenningu á því sjálfstæði, á því fullveldi frá sem flestum öðrum ríkjum. Þess vegna tel ég að við eigum ekki að láta bilbug á okkur finna með þetta og senda þessa kæru. Þó svo að hætta kynni að vera á að henni yrði vísað frá af þessum ástæðum kemur enn betur í ljós nauðsyn á því að senda formlega viðurkenningu á fullveldi Litáa. Þetta vildi ég nú sérstaklega undirstrika og ég leyfi mér líka að láta í ljós það álit að það muni vera víðtækur stuðningur við það á Alþingi ef hæstv. utanrrh. stæði fyrir þessu, að senda slíka kæru, því þá erum við að vinna gerð þar sem hugur fylgir máli, við erum að gera okkar besta. Við getum auðvitað ekki tryggt framganginn. Við getum ekki tryggt niðurstöðuna. Að sjálfsögðu ekki. Við erum lítið ríki sem er að sýna skilning og samstöðu og siðferðilegan stuðning og á þessu þurfa þau að halda, bræður okkar og systur í Litáen og öðrum Eystrasaltsríkjum. Í fjórða lagi vildi ég nefna þá gerð sem fram kom í yfirlýsingu þingflokks sjálfstæðismanna og lýst var hér af formanni Sjálfstfl., hv. 1. þm. Suðurl., en það var að fækka starfsmönnum í sendiráði Sovétríkjanna hér á Íslandi, þ.e. að krefjast þess að einhverjir þeirra færu til síns heima, því hvaða nauðsyn gæti borið til þess að ríki sem hagar sér með þeim hætti sem komið hefur í ljós nú síðustu daga að Sovétríkin gera, hafi allan þann fjölda starfsmanna í sendiráði sínu í þessu litla ríki hér? Þessi fjögur atriði virðast vera nokkuð sjálfsögð og ég leyfi mér að halda að um þetta sé í raun og veru víðtæk samstaða hér á Alþingi. Ég legg þann skilning í orð hæstv. utanrrh. og hans ríka vinarhug, sem hann hefur þráfaldlega látið í ljós gagnvart Litáen og Eystrasaltsríkjunum, á þann veg að hann mundi standa að slíkum ákvörðunum ef hann hefur þá ekki þegar gert það. Það má vel vera að hæstv. ráðherra hafi brugðið við og tekið nýjar ákvarðanir í framhaldi af þeim fréttum sem við heyrðum hér síðdegis í útvarpinu um nýjustu atburði í Litáen. Þessi atriði, frú forseti, vildi ég nefna í þessu sambandi um leið og ég hlýt að láta í ljós þá von að það sé ekki öll von úti enn um áframhald á þeirri þróun til lýðræðis og mannréttinda í veröldinni sem við þóttumst sjá þegar Gorbatsjov, sá sem nú hefur tekið þessar hörmulegu ákvarðanir, stóð fyrir því öðrum mönnum fremur að opna þetta lokaða stóra ríki gagnvart öðrum ríkjum í vestri og annars staðar í heiminum og láta í ljós ósk um samstarf og nýja viðleitni til lýðræðis og frelsis fyrir borgarana sem mundi bæta hag þeirra, eitthvað á þann veg sem orðið hefur á Vesturlöndum. Við vitum ekki enn þá fyrir víst hvað gerst hefur. Vissulega var það hörmulegt og þyngra en tárum taki að hlusta og horfa á það í sjónvarpinu nú í kvöld að Gorbatsjov, verðlaunahafi friðarverðlauna Nóbels, sæti á blaðamannafundi og verði gerðir Sovéthersins í Litáen. Það var hins vegar svo hörmulegt að það er erfitt að trúa því að þarna hafi maður talað sem var algjörlega sjálfum sér ráðandi. Það hvarflar að manni að sjálfur forseti þessa stóra veldis sé einhvers konar gísl, sé einhvers konar leiksoppur í tafli annarra manna. Þetta vitum við ekki fyrir víst enn, það bendir því miður of margt til þess að hann beri þarna stærri ábyrgð heldur en við hefðum fyrir nokkrum mánuðum trúað að gæti orðið. Og svo mikið er víst að formlega og eftir öllum þjóða- og ríkjareglum þá ber hann þessa ábyrgð. Það er erfitt að horfast í augu við það en svo er það núna. Á hverjum degi verða mikil og örlagarík tíðindi þessa dagana og við vitum ekki hvað morgundagurinn ber í skauti sér. Við vitum heldur ekki hvað þarnæsti dagur eða þarnæsta nótt ber í skauti sér annars staðar í veröldinni. Hér hefur í dag verið rætt um hið geigvænlega ástand við Persaflóa og þar gegnir öðru máli um afstöðu íslensku ríkisstjórnarinnar að því er mér heyrist. Því miður er þar allverulegur áherslumunur í afstöðu milli hæstv. ráðherra. Mér virtist svo ekki vera í fjölmiðlum í gær en í dag get ég ekki betur heyrt en hæstv. forsrh. tengi miklu nánar heldur en hæstv. utanrrh. vandamál Palestínu og vandamál Kúvæts. Ég hefði haldið að það væri öllum ljóst, eins og hæstv. utanrrh. sagði hér sjálfur í dag, að það var ekki ráðist inn í Kúvæt til þess að bjarga Palestínu. Þar voru aðrar hvatir að baki. Af því einu væri nægilegt að forðast að tengja þau mál saman. Önnur er sú ástæða að í því felst viss blekking að tengja lausn þessara tveggja mála saman. Og ég hef orðið nokkuð undrandi á því að heyra menn tala um það fullum fetum að það sé sjálfsagt að láta að þeirri kröfu Saddams Husseins að standa að tillögu um alþjóðlega ráðstefnu um málefni Palestínu. Þetta hefur verið þeim mun undarlegra sem ég man ekki betur en við höfum margsinnis horft á það og hlustað á það og staðið að því í alþjóðlegum þingmannasamtökum sem fjölmargir þingmenn eru í, hver á sínum vettvangi, að menn séu sammála um það, Evrópuríki séu sammála um það að halda slíka ráðstefnu. Það þarf engan Saddam Hussein til að segja okkur það. Þess vegna er það fráleitt að tengja þessi mál. Tillaga liggur nú þegar fyrir án nokkurra tengsla við Írak og ég veit ekki betur en að Íslendingar hafi á ýmsum vettvangi tekið þátt í að samþykkja slíka tillögu. Að því er varðar ofbeldi sem framið hefur verið í Kúvæt, að því er varðar þá saklausu borgara sem þar voru murkaðir niður, að því er varðar virðingu við sjálfsákvörðunarrétt þjóða hvar sem er í heiminum, þá finnst mér það í samræmi við sögu Íslendinga, hvar í flokki sem þeir standa, að þeir styðji hverja þá aðgerð sem verður til þess að hrinda ofbeldi af höndum þeirra sem beittir hafa verið því af stærri og voldugri ríkjum, af þeim sem vilja leggja sjálfstæði þeirra og framtíð sem þjóða í rúst. Það atriði kemur ekki lausn annarra mála við. Þetta finnst mér eðlilegt að sé alveg greinilegt og því fagna ég að mér hefur oft virst þetta koma fram í máli hæstv. utanrrh. Ég tel það skipta mjög miklu máli því ég veit að hann beitir sér á ráðherrafundum ýmsum sem við eigum aðild að. Og ég hvet til þess að hæstv. utanrrh. haldi nú fast í hönd hæstv. forsrh. þannig að hann villist nú ekki í því máli. Ég efast ekkert um að öll erum við sammála um að stuðla að því að friður náist sem fyrst bæði í Austurlöndum nær, í Evrópu og hvar annars staðar sem er í heiminum. En við viljum að það verði varanlegur friður og við viljum að mannréttindi og frelsi þjóða séu virt. Að þessu öllu saman er vandi að vinna og að þessu öllu saman vinnum við betur og náum öflugri og meiri árangri með því að taka eindregna afstöðu og láta ekki drepa málunum á dreif. Frú forseti. Ég hygg að það sé fjöldi manna á mælendaskrá og finnst því ekki sanngjarnt að taka lengri tíma til að ræða um þetta mál. Ég veit það að mér liggur svo sem ekki meira á hjarta heldur en hverjum einasta hv. þm. sem situr hér inni í salnum. En mér liggur mikið á hjarta. Okkur öllum liggur mikið á hjarta og við sameinumst áreiðanlega öll um þá von að bæði þessi mál, hið alvarlega og sorglega mál sem við stöndum andspænis í Litáen og Eystrasaltsríkjunum öðrum e.t.v. alveg næstu daga og hið alvarlega mál sem heimurinn stendur frammi fyrir vegna ástandsins við Persaflóa, að þarna fáist sú viðhlítandi lausn að menn geti kinnroðalaust gengið á vit framtíðarinnar og í góðu og drengilegu samstarfi við önnur ríki sem stefna að því sama marki.

Guðrún J. Halldórsdóttir : Virðulegi forseti. Þjóðir heims standa nú óhug lostnar frammi fyrir þeim stríðsátökum sem virðast við blasa við Persaflóa. Við vitum að þau vopn sem nú virðast svo hárbeitt og öflug í höndum okkar vesturveldanna geta á örskotsstund, eins flugskeytis eða kjarnorkuskeytis, snúist og orðið að helsprengju sem springur í höndum okkar sjálfra. Takist Hussein að æsa aðra Araba gegn hinum sameiginlega forna fjanda sínum Ísrael munu ýmsar arabískar ríkisstjórnir heykjast á samstöðunni með vesturveldunum, knúnar áfram af hatri því sem ræktað hefur verið meðal arabísks almennings gegn Ísrael. Því liggur við að allt sé betra en stríð við Persaflóa og vænlegra mun vera að svelta refinn í greninu fremur en að svæla hann út með efnum sem koma kannski mest niður á okkur sjálfum og bandamönnum okkar. Við eigum bágt með að skilja hugsunarhátt Araba og það hefur án efa háð þeim forustumönnum sem við stjórnvöl standa á Vesturlöndum. En eitt getum við skilið og það eru þarfir smáþjóða fyrir það að eiga sér öruggan samastað í viðsjárverðum heimi. Því skiljum við að bæði Palestínumenn og Ísraelsmenn þurfa að eiga sér land að búa í. Flóttamannabúðir þær sem Palestínumenn hafa búið í áratugum saman bjóða börnum þeirrar þjóðar enga framtíð og hver blóði drifinn árekstur milli þessara frændþjóða, Palestínumanna og Ísraelsmanna, leiðir þær lengra út á heljarslóðina og við, aðrar þjóðir heims, hrekjumst með þeim því hvert eitt slysaskot í Palestínu hæfir ekki aðeins þann sem verður fyrir því og deyr heldur okkur öll. Þess vegna verður að leiða deilu þessara tveggja þjóða til lykta svo báðir aðilar verði sáttir að kalla. Ef Írökum væri boðið upp á það að lausn fengist á þessum erfiðu ágreiningsmálum í skiptum fyrir að þeir skiluðu Kúvæt þá gætu þeir borið höfuð hátt í fararbroddi Arabaþjóða, hvort sem Hussein á það skilið eða ekki. Hér er ekki um það að ræða, heldur hitt að forða heimi frá ófriði sem getur breiðst út um mikinn hluta heims. Þið heyrið það, hv. þm., að ég er á öndverðum meiði við síðasta ræðumann. Ég held að við hljótum að geta skilið það að þessi maður, Hussein Íraksforseti, getur ekki látið undan nema hafa einhvern staf að styðjast við, einhvern fána að veifa framan í sína eigin landsmenn á eftir. Þess vegna er ég ekki sammála hv. síðasta ræðumanni. Í skjóli átakanna við Persaflóa hafa voveiflegir atburðir átt sér stað við Eystrasalt. Enn einu sinni hefur réttur hins smáa verið troðinn fótum af hinum stóra og að því er virðist sterka. Björninn rússneski lyfti hrammi og sló litla veiðibráð í Vilnius svo að blóð flæddi og fjöldi fólks lét lífið. Enn einu sinni hefur stórþjóð neytt aflsmunar í von um að aðrar þjóðir bregðist við á sama hátt og í Tékkóslóvakíu og Ungverjalandi fyrir áratugum, bregðist við með veikburða mótmælum en engum athöfnum. Það voru sárir dagar þegar vorið í Prag var kæft, er stórþjóðirnar héldu að sér höndum í þögulu samþykki þess að hinn stóri og sterki hefði ætíð rétt fyrir sér. Þetta má ekki endurtaka sig. Nú verða vestræn ríki að láta í ljós kröftug mótmæli og samstöðu með Eystrasaltsríkjunum. Við getum ekki rétt Sovétríkjunum alls konar efnahags - og matvælaaðstoð á meðan þeir drekkja frelsisþrá Litáa í blóði. Gorbatsjov getur tæpast skýlt sér á bak við það að hann hafi ekki vitað hvað var að gerast. Ef svo er hefur hann misst tökin á stjórn lands og hers. Hann verður að gera meira en að lofa fögru og sýna okkur Vesturlandabúum fágaða framhlið. Ef hann hefur ekki annað fram að færa eru hans dagar nokkurn veginn taldir. Það er þó ljós í þessu niðamyrkri að Boris Jeltsín hefur af djörfung stutt málstað Eystrasaltsríkja og ýmsir þingmenn sovéska þingsins virðast gera hið sama. Við í samtökum Norðurlanda verðum að grípa til öflugra mótmæla og þrýstings gagnvart Sovétstjórninni. Samstaða Norðurlanda með Finnum hefur ætíð verið þeim vörn gegn ágengni Sovétmanna og slíkan skjöld þurfum við líka að bera fyrir Eystrasaltsþjóðirnar. Evrópubandalagið og EFTA - löndin ættu nú að sýna samstöðu og kraft og reyna í sameiningu að þrýsta á Sovétveldið að leysa heljartökin á Litáen, Lettlandi og Eistlandi. Við megum ekki stara í skelfingu til Persaflóa á meðan helstríð er háð við bæjardyr okkar. Fái sovéski herinn mótmælalaust að vaða uppi við Eystrasalt, í Lettlandi, Litáen og Eistlandi, er trúlegt að þrengjast fari fyrir dyrum annarra ríkja sem verið hafa undir járnhæl Sovétríkjanna. Á ég þar einkum við Rúmeníu, Búlgaríu, Júgóslavíu og ef til vill Ungverjaland sem öll gætu átt von á hernaðaríhlutun úr Sovétáttinni þar eð innanlandsástand í þessum löndum er tvíbent og sums staðar jaðrar við upplausn, svo sem í Júgóslavíu. Austur - Þjóðverjar flúðu sem fætur toguðu í faðm bræðraþjóðarinnar í vestri. Pólverjar eiga sér sterka trúarhefð að byggja sitt lýðræði á og Tékkar eru gamalt iðnaðarríki með allmika lýðræðishefð. Því mun þessum þjóðum síður hætt en flestum hinna sem ég nefndi. En þau geta öll verið í stórhættu núna ef sovéski herinn fær að ráða. Við gætum vonað að atburðirnir í Litáen hafi verið fjörbrot farlama óargadýrs, hins sovéska hers, en það væri óskynsamlegt að trúa því. Þess vegna verða Vesturlönd að grípa til hverra þeirra ráðstafana sem tiltækar eru til að hafa áhrif á það sem er að gerast við Eystrasalt. Þjóð sem beiðist aðstoðar okkar, eins og Sovétríkin hafa verið að gera, verður að skilja að sú aðstoð er ófáanleg nema á móti komi raunverulegar aðgerðir í frelsis - og lýðræðisátt fyrir Eystrasaltsríkin og raunar fyrir allar þjóðir innan Sovétríkjanna. Við vitum að þjóðir Sovétríkjanna eiga sér litla lýðræðishefð. Þær kunna ekki að hegða sér samkvæmt lýðræðisreglum og sú getur verið ástæða fyrir gerðum hersins í Vilnius. En þau verða að læra að réttur hins smáa er jafnmikilvægur og réttur hins stóra og sterka og það er hlutverk okkar að hjálpa þeim til að læra það. Við Íslendingar getum verið ánægðir með framgöngu íslensku ríkisstjórnarinnar til stuðnings Litáen. Nú má ríkisstjórnin ekki láta deigan síga. Hún verður að styðja með öllum tiltækum ráðum rétt smárra þjóða til sjálfstæðis. Kúvæt, Ísrael, Palestína við Persaflóa og Rauðahaf, Litáen, Lettland, Eistland við Baltneska flóann. Það er sama hvort smáþjóðirnar eiga land við þessa stóru flóa eða hvort um er að ræða lítið land umlukt úthafi á allar hliðar. Allar þjóðir, smáar og stórar, eiga rétt á sjálfstæði og lýðræði þegnanna. Við verðum ætíð að standa vörð um þennan rétt og sjaldan hefur verið meira í húfi en nú.

Ásgeir Hannes Eiríksson : Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka utanrrh. og forsrh. fyrir að hafa haldið vel á málum fyrir okkar hönd. Það var ánægjulegt að heyra og til þess að vita að Íslendingar urðu fyrir valinu þegar íbúar í Litáen sendu frá sér neyðarkall. Það er mikil og góð landkynning ef svo má segja á þessari örlagastundu að finna að við séum það vel kynnt að til okkar sé leitað og víst að mörgum Íslendingnum hlýnaði um hjartarætur og treystir okkar forustumönnum til að halda áfram að vinna það góða verk sem þarna er hafið á þessari erfiðu stundu hjá fólkinu í Eystrasaltslöndunum. Í dag hefur margt verið sagt hér, margt gott og annað skrýtið. Langar mig aðeins að stikla hér á stóru og drepa á nokkur atriði. Fyrsta spurningin sem leitar á mig er: Við hvern eigum við? Við hvern er að eiga í Eystrasalti? Eru það Sovétríkin eða sovéski herinn eða er þetta einhver önnur útfærsla? Það hefur ekki komið greinilega fram enn þá þannig að öllum vafa sé burtu vísað hverjir áttu hlut að máli þegar herlið réðst inn í Litáen. Var það samkvæmt skipunum frá sovésku stjórninni eða var þarna um að ræða einkaframtak hjá sovéska hernum og hugsanlega eingöngu þeirri deild hersins sem dvelur í þessum þrem löndum? Á meðan það er ekki vitað er ákaflega erfitt fyrir Íslendinga og aðrar þjóðir í rauninni að átta sig á því við hvern er að sakast og hverjum á að senda þær ályktanir og þær óskir íslensku þjóðarinnar sem við erum svo hjartanlega sammála um að koma á framfæri á þessari stundu. Það var svo að heyra og sjá í sjónvarpsfréttum að fólkið í Litáen kallaði innrásarherinn ekki Sovétmenn heldur Asíumenn. Ég staldraði við þetta og hef velt þessu fyrir mér. Af hverju kölluðu íbúar Litáens innrásarhermennina Asíumenn? Bendir það til þess að herfylkjunum sé ekki stjórnað af Rússum, sem eru Evrópumenn í þeim skilningi, þ.e. frá Rússlandinu gamla, og þarna sé eingöngu um lengra að komnar hersveitir að ræða sem hugsanlega lúta annarri stjórn en ef Rússar ættu þarna hlut að máli? Þetta er ein af þessum spurningum sem hefur vaknað og ég hef verið að velta fyrir mér. Hefur það gerst í Sovétríkjunum, sem margir hafa spáð, að ríkin séu að leysast upp á þann hátt að Evrópuríkin séu að skilja sig frá Asíuríkjunum? Og þá er spurningin: Er það til góðs fyrir Sovétríkin og er það til góðs fyrir okkur? Hver er staða Evrópuþjóða ef upp rís stórt ríki Asíumegin í Sovétríkjunum, sem lýtur Asíusjónarmiðum og stjórn þess fólks sem þaðan kemur, en Evrópuríki Rússlands renna saman við önnur ríki Evrópu í þjóðahópum og þjóðaheildum? Hvert leitar slíkt Asíuríki? Hvar leitar það að bandamönnum? Gæti það hugsanlega orðið bandamaður Saddams Husseins eða annarra álíka þjóðhöfðingja sem rísa upp í nágrenninu við Asíulandið? Er ekki affarasælast fyrir okkur að Rússland sé áfram forustuafl í Sovétríkjunum og Rússland leiði þetta mikla bandalag sem Sovétríkin eru þannig að Evrópusjónarmiða gæti í stjórnun og framkvæmd þeirra mála sem sambandsstjórnin fjallar um? Er það ekki meiri ávinningur fyrir Evrópuþjóðir? Þetta er ein af þeim spurningum sem hafa vaknað við þessa undarlegu hluti sem eru að gerast í Sovétríkjunum í dag. Við megum líka gæta þess að reka ekki of hratt á eftir þróuninni. Löndin verða að fá að feta sig áfram en taka þessa þróun ekki í mörgum stökkum. Þó að þróunin á milli Austur - og Vestur - Þýskalands hafi gengið hratt fyrir sig er ljóst að þessi víðfeðmu ríki sem ná á milli stærstu hafa eru ekki undir það búin að stíga sjálf sín spor til sjálfstæðis með sama hraða og Austur - Þjóðverjum tókst að gera í skjóli Vestur - Þjóðverja. Við megum passa okkur á því, Evrópubúar og Vesturlandafólk, að hvetja ekki svo mjög til þeirrar þróunar, sem við öll kjósum að verði, að hún verði til þess að þetta mikla ríkjasamband splundrist og leiti sitt í hverja áttina því að við sjáum ekki fyrir endann á þeirri þróun. Virðulegi forseti. Það hefur verið rætt um stjórnmálasamband Íslendinga við þessi ríki í umræðunum hér í dag. Það komst á árið 1922 og það er eftir því sem ég best veit við lýði enn. Því til staðfestingar má geta þess að til skamms tíma var einn virðulegur kaupsýslumaður hér í borginni, iðnrekandinn Tómas Tómasson í Ölgerðinni, ræðismaður Eistlands allt fram að því að hann lést. Ég kann ekki þessa sögu alveg en ég man eftir því að hann var titlaður ræðismaður, þessi ágæti iðnrekandi, sem staðfestir að á sínum tíma var og komst á það stjórnmálasamband við þessi lönd, eða a.m.k. eitt þeirra, sem hefur verið talað um í dag að við þyrftum að koma á. Það er fyrir hendi og þarf því vonandi ekki að hafa um það fleiri orð. Virðulegi forseti. Þetta er annað þeirra tveggja mála sem þjóðir heims skelfast í dag. Hitt málið gerist fyrir botni Persaflóa og vil ég leyfa mér að fara nokkrum orðum um það líka. Það er sérstaklega einn þáttur þess máls sem hefur vakið mig til umhugsunar núna síðustu mánuði og það er það ógrynni vopna sem þarna hefur safnast saman. Hvernig það má í rauninni vera að vopn virðast leita hindrunarlaust út úr öllum helstu iðnaðarríkjum heimsins og í hendurnar á þjóðhöfðingjum sem víla ekki fyrir sér að nota þau á þennan hátt. Við vitum öll og höfum heyrt í fréttum hvernig Írakar hafa náð að kaupa sér vopn að því er virðist frá öllum þeim þjóðum sem annaðhvort framleiða eða selja vopn og hvernig þeir hafa keypt sér þann búnað sem þarf til þess að framleiða eiturvopn með þeim árangri að nú er saman komið fyrir botni Persaflóa meira vopnasafn en dæmi þekkjast um áður. Þó er einn þáttur ótalinn í þessu sambandi og það er sá þáttur sem snýr beint að Bandaríkjunum og öðrum NATO - ríkjum. Það eru þau vopn sem Bandaríkjamenn hafa selt fyrrverandi vinaþjóðum sínum, fyrrverandi samherjum og vopnabræðrum sem núna blasa við þeim bandarísku hermönnum sem eiga innan tveggja sólarhringa að fylgja eftir samþykktum Sameinuðu þjóðanna. Þannig seldu Bandaríkjamenn shainum af Íran ótæpilega vopn árum saman og áratugum saman þannig að þegar Írakar og Íranir börðust féll óhemju mikið magn af nýjustu bandarísku vopnunum í hendur Íraka. Það sama gerðist með Kúvæt. Bandaríkjamenn seldu Kúvæt vopn og þar á meðal fullkomnustu gerð af flugskeytum til þess að granda flugvélum. Nú bíður bandarísku flugmannanna að vera skotnir niður með þessum fullkomnustu tækjum sem bandarísk tækni getur framleitt því að Írakar hafa nú yfir að ráða öllum þeim vopnum sem voru í Kúvæt eftir að þeir hernámu landið. Þegar ég kom fyrir rúmum tíu árum í bandarískan flugskóla voru þar Írakar svo að hundruðum skipti sem Bandaríkjamenn voru að þjálfa bæði í flugi og flugvélaviðgerðum. Þannig mæta nú herir bandamanna íröskum flugmönnum sem eru þjálfaðir í Bandaríkjunum og vélum þeirra er haldið við af íröskum flugvélavirkjum sem hafa lært þar einnig. Þetta er svo skelfileg niðurstaða að hún hlýtur að vera mæðrum bandarískra unglinga og drengja, sem eru nú sendir fram á vígvöllinn, ærið umhugsunarefni, hvernig þjóðin getur skaffað þessum óvinum sínum, bæði beint og óbeint, bæði inn um forstofudyrnar og bakdyrnar, bestu vopn þannig að þessir óvinaherir standa nú gráir fyrir járnum andspænis bandarísku æskunni sem þangað er send með sömu vopn og Bandaríkin sjálf búa yfir. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra en að lokum vil ég taka fram, vegna þess að hér hafa fallið þau orð að Íslendingar ættu ekki að taka þátt í ófriði eða segja þessum Persaflóalöndum stríð á hendur, sem við óbeint gerum náttúrlega með því að styðja Sameinuðu þjóðirnar, að við verðum að standa fast við allar samþykktir þeirra alþjóðastofnana sem við erum aðilar að. Þar duga engin undanbrögð. Á sama hátt ef ráðist verður á Tyrki verða Íslendingar að standa sem einn maður við bakið á Tyrkjum. Það þýðir ekkert að hlaupast undan merkjum. NATO byggir á því og hefur oft verið gagnrýnt fyrir að einn fyrir alla og allir fyrir einn. Við getum ekki ætlast til þess að Ísland verði varið ef til kastanna kemur ef við erum ekki reiðubúin til þess að fylkja liði að baki þeim hersveitum og því fólki sem vill verja Tyrki í nafni NATO. Ef við ætlumst til verndar frá NATO verður sú vernd að ná jafnt yfir alla.

Guðmundur G. Þórarinsson : Virðulegi forseti. ,,Þar sem áður voldugt ríki var, villiasninn er nú kóngur þar``, sagði Ómar Kajam í Rúbæjat. Sagan kennir okkur að þar sem áður var voldugt ríki, þar er nú eyðimörk. Þar sem áður var voldugt ríki, þar eru nú frumskógar. Þannig liðast voldug ríki í sundur, eru forgengileg og gleymd mörg hver. En eftir lifir í hugum manna aðdáun og minning um frelsisbaráttu smáþjóða sem risið hafa upp gegn ofríki með frelsisfána og frelsisandann einan að vopni. Frelsisþráin og frelsisandinn eru eilíft afl sem aldrei verður sigrað. Eitt af því sem menn mega aldrei rugla saman í samskiptum einstaklinga og þjóða eru hugtökin afl og réttur. Á þeim hugtökum er grundvallarmunur. Smáþjóðir og einstaklingar geta átt ríkan rétt þótt unnt sé að beita þau afli og valdi. Réttur hins smáa og fámenna er iðulega borinn ofurliði af valdi hins fjölmenna og ríka þegar stálhanskinn og bryndrekinn leggja saman. Eigi að síður er það einmitt hið eilífa afl sem blívur, þ.e. frelsisþráin, frelsisástin, frelsisandinn. Það eru alvarlegir atburðir sem gerst hafa í Litáen. Hér hafa margar ræður eðlilega verið fluttar um þá atburði. Málflutningur íslenska utanrrh. hefur verið einarður og skorinorður á alþjóðavettvangi og það svo að tekið hefur verið eftir. Það hefur vakið athygli að nafn Íslands hefur sérstaklega verið nefnt þegar Eystrasaltsþjóðirnar hafa skírskotað til umheimsins í sínum erfiðleikum nú. Valdbeiting, vopnabeiting og ofbeldi gegn litáísku þjóðinni og réttkjörnu þingi þess er hörmulegur atburður. Önnur Eystrasaltsríki standa frammi fyrir ógninni og enginn veit í raun hvað er að ske. Eðli þessara atburða sem nú hafa gerst er mörgum tiltölulega óljóst enn. Þáttur Gorbatsjovs hefur vakið margar spurningar þó að ljóst virðist nú af sjónvarpsviðtölum að hann hefur lagt blessun sína yfir það sem þarna hefur skeð. Ég held að mönnum sé að verða ljóst og hafi verið ljóst að á þessum vandamálum sem þarna eru er engin önnur lausn til en óskorað sjálfstæði og fullveldi Eystrasaltsríkjanna. Það er ólöglegur og ógildur samningur Hitlers og Stalíns sem heldur frelsi þessara þjóða í fjötrum og þann samning verður að rjúfa úr gildi. Reyndar er ástandið í Sovétríkjunum slíkt að enginn veit í raun hvað þar er að ske. Þær umfangsmiklu þjóðfélagsbreytingar sem menn höfðu hugsað sér að koma þar á á skömmum tíma virðast ekki ganga fyrir sig eins og þeir bjartsýnustu höfðu vonað. Efnahagskerfi Sovétríkjanna er í upplausn, matvælaskortur ríkir og matvæladreifingin virðist nánast í höndum glæpahringa. Verulegur ágreiningur virðist milli Sovétstjórnarinnar og stjórna lýðveldanna og margir velta því fyrir sér hvort Sovétríkin séu að liðast í sundur. Ég tek undir með utanrrh. þegar hann sagði í ræðu sinni hér fyrr í dag að ljósasti punkturinn, ef unnt er að tala um ljósa punkta í þessari atburðarás, er afstaða forseta rússneska lýðveldisins, Boris Jeltsíns. Hann hefur beint þeirri áskorun til sinna hermanna að óhlýðnast skipunum um að skjóta á óbreytta borgara. Hann hefur rætt um að draga hermenn sína frá Eystrasaltslöndunum og hefur í raun lýst yfir að hann styðji sjálfstæði Eystrasaltslýðveldanna. Þannig er ljóst að það er engin samstaða innan Sovétríkjanna um þá atburði sem nú hafa gerst. Í því felst von um að unnt sé að snúa við af þeirri braut sem þarna er hafin. Það er alveg ljóst að Íslendingar, þó að smáríki sé, verða að grípa til allra þeirra ráða sem þeim eru tiltæk til að styðja þessar vinaþjóðir við Eystrasalt og ég treysti utanrrh. vel til að halda á því máli á sama hátt og hann hingað til hefur gert, enda stendur íslenska þjóðin algjörlega einhuga í þessu máli. Margir hafa gert hér að umræðuefni ástandið við Persaflóa. Þar stöndum við líka frammi fyrir ógnvænlegum atburðum þar sem meira en hugsanlegt er að á skelli alvarleg styrjöld innan tíðar. Ég ætla ekki að fara hér í nánari vangaveltur um hvað þar muni ske. Ég óttast þó að þar stefni í veruleg hernaðarátök og blóðugri en menn geta kannski gert sér í hugarlund. En ég hygg að það sé iðnríkjunum umhugsunarefni að 2. ágúst réðist Írak inn í Kúvæt og tók það smáríki á tiltölulega stuttum tíma, vopnum vætt frá iðnríkjunum. Nú standa vesturveldin og iðnríkin frammi fyrir styrjöld við Írak þar sem Írak er búið vopnum, efnavopnum, sýklavopnum og nýtísku hátæknivígbúnaði, sem vesturveldin og iðnríkin hafa keppst við að selja þeim á undanförnum missirum. Þar stöndum við frammi fyrir undarlegum þverstæðum í þessum sundraða heimi andstæðnanna sem við í reynd lifum í. Skýrsla sem stofnun Simons Wiesenthals hefur gefið út beinir sjónum okkar að því að ekki færri en 207 stórfyrirtæki í vopnaiðnaði hafa selt Írökum vopn á síðustu missirum. Þessi 207 fyrirtæki eru frá svo að segja öllum iðnríkjum sem fær eru um að framleiða slík vopn. Jafnvel Þjóðverjar hafa orðið uppvísir að því að selja Írökum efnavopn, hráefni til efnavopna og aðstoðað þá við uppbyggingu slíkra verksmiðja eftir að Írakar hafa beitt efnavopnum gegn Írönum í stríði og jafnvel gegn sínum eigin landsmönnum, Kúrdum. Minnugir eru menn þeirra málaferla sem nú hafa staðið yfir í Þýskalandi vegna aðildar þýskra fyrirtækja að byggingu eiturverksmiðja í Líbýu. Þannig hefur það verið eftir að stórveldin hafa náð öflugar saman í afvopnunarmálum að vopnafyrirtækin hafa leitað sér annarra markaða og vopnasalan hefur orðið meiri og öflugri til þriðja heimsins. Síðan geta menn risið upp og fyllst heilagri reiði yfir því að þessi ríki beiti þessum vopnum og noti þau. En á altari Mammons eru færðar stórar fórnir. Fyrirtæki sem búa við óhóflegan auð og vita ekki aura sinna tal freistast af gróðavoninni til þess að selja til þriðja heimsins slík vopn, efnavopn, sýklavopn og hátæknivígbúnað, með þeim afleiðingum að takmörkuðum fjármunum er varið frá matarkaupum í heimi þar sem 40 þús. börn deyja á degi hverjum úr hungri til vopnakaupa og afleiðingin er auðvitað örkuml fjölmargra einstaklinga og síðan atburðir eins og þeir sem við nú stöndum frammi fyrir við Persaflóa. Það er alveg ljóst að þannig verður ekki lengur haldið áfram. Það er alveg nauðsynlegt að iðnríkin nái samstöðu um fullkomið eftirlit með vopnasölu, ekki bara eins og verið hefur til austantjaldslandanna, heldur til þriðja heimsins og raunar til allra landa í heiminum. Það er alveg nauðsynlegt að gera slíka vopnasölu gagnsæja. Það er alveg nauðsynlegt að stofna á alþjóðavettvangi stofnun eða ráð, ef til vill á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, sem hefur það hlutverk að fylgjast með vopnasölum, hvort sem menn eru að tala um efnavopn, sýklavopn, hátæknivígbúnað eða gjöreyðingarvopn, og birta um það á vettvangi heimsins, til að mynda mánaðarlega, skýrslur og upplýsingar þannig að öllum sé ljóst hvaða sölur er um að ræða. Síðan verða menn að koma á alþjóðalögum og koma við refsingum þegar þau eru brotin með sölum sem þannig fara fram á vopnum. Hér er um svo alvarlegt mál að ræða að undan verður ekki vikist. Það má segja að mörg þessara ríkja séu þannig sett í dag að hver þverþumlungur lands sé þakinn vígvélum eða jafnvel eldflaugum. Allt er þetta gert með tæknibúnaði og framleiðslu iðnríkjanna. Þarna verður að sporna við fótum. Ég hygg að það væri verðugt verkefni fyrir Íslendinga, sem á undanförnum missirum hafa ítrekað á alþjóðavettvangi nauðsyn afvopnunar á höfunum réttilega og eru nú fyrst að ná hljómgrunni á vettvangi þjóðanna fyrir þann málflutning, að Íslendingar flytji þær tillögur inn á málþing þjóðanna að sett verði upp alþjóðastofnun eða alþjóðaráð sem fái það hlutverk, til að mynda á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, að fylgjast algjörlega og eins nákvæmlega og unnt er með vopnasölum til þriðja heimsins og reyndar, eins og ég sagði áðan, til heimsins alls og birti um það skýrslur þannig að alheimur sjái hvað um er að ræða og reyni að eiga frumkvæði að því að menn komi á alþjóðasáttmálum um slíkar vopnasölur og viðhlítandi refsingum. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að gera þessi mál að frekara umræðuefni í ljósi þess hvað tíminn líður hér frá okkur í kvöld. En ég þykist viss um að það er Eystrasaltslöndunum mikils virði að Alþingi Íslendinga bregðist fljótt við og samþykki í kvöld ályktun, sem send verði bæði Sovétríkjunum og Eystrasaltsríkjunum, þar sem fram kemur að eina viðunandi lausnin á þeim vanda sem við er að glíma við Eystrasaltið í dag sé fullt og óskorað sjálfstæði þeirra ríkja sem þar búa.

Eiður Guðnason : Virðulegi forseti. Fyrir hönd þingflokks Alþfl. vildi ég í þessum umræðum gera grein fyrir samþykkt sem þingflokkurinn gerði í dag og hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Þingflokkur Alþfl. fordæmir harðlega þær ofbeldisaðgerðir sem Sovétríkin hafa gripið til í samskiptum við Litáen. Þingflokkurinn þakkar utanrrh. fyrir það frumkvæði sem hann fyrir hönd ríkisstjórnar Íslands hefur frá öndverðu haft á alþjóðavettvangi um einarðan og drengilegan stuðning við málstað Eystrasaltsþjóða, svo sem ummæli Landsbergis forseta Litáens staðfesta. Sú staðreynd að Landsbergis leitar fyrst til utanrrh. og ríkisstjórnar Íslands um stuðning á neyðarstund staðfestir þetta betur en mörg orð. Með aðgerðunum gegn Litáen hafa stjórnvöld í Sovétríkjunum brotið gegn grundvallarreglum í samskiptum Evrópuríkja sem þau hafa skuldbundið sig til að virða samkvæmt Helsinki - sáttmálanum og öðrum samþykktum á vettvangi Ráðstefnunnar um öryggi og samvinnu í Evrópu. Þingflokkur Alþfl. ítrekar nauðsyn þess að fram fari alvarlegar samningaviðræður milli stjórnvalda í Eystrasaltsríkjum og stjórnvalda í Sovétríkjunum til að leita friðsamlegra lausna á deilumálum ríkjanna. Þingflokkurinn leggur hins vegar áherslu á að höfuðforsenda fyrir því að slíkar viðræður geti skilað árangri er skilyrðislaust brotthvarf sovéskra herja frá Eystrasaltsríkjunum. Þá fagnar þingflokkur Alþfl. frumkvæði utanríkisráðherra Norðurlanda að friðsamlegri lausn Persaflóadeilunnar. Með þessum tillögum er skilgreint hvert skuli vera hlutverk Sameinuðu þjóðanna við að tryggja samkomulag um friðsamlega lausn deilumála eftir að Írak sem árásaraðili hefur dregið her sinn til baka og sjálfstæði Kúvæts hefur verið endurreist. Sérstaklega lýsir þingflokkurinn fylgi við tillögur um að Sameinuðu þjóðirnar beiti sér fyrir alþjóðlegri ráðstefnu með þátttöku allra deiluaðila. Markmiðið er að koma á nýju öryggiskerfi á svæðinu í samræmi við ályktun Sameinuðu þjóðanna og reynslu Evrópuþjóða af gagnkvæmum samningum um niðurskurð vígbúnaðar, traustvekjandi aðgerðir og gagnkvæma afvopnun. Það er hlutverk hinna Sameinuðu þjóða að ekki einasta að knýja ofbeldisaðila til að hlíta alþjóðasamningum og koma í veg fyrir stríð, heldur einnig að hafa frumkvæði að lausn pólitískra deilumála sem stofnað geta heimsbyggðinni í hættu.`` Ég tel jafnframt rétt, virðulegi forseti, að fram komi hér í þessum umræðum að n.k. fimmtudag og föstudag munu formenn norrænu jafnaðarmannaflokkanna halda fund í Helsinki. Á þeim fundi verða einnig formenn jafnaðarmannaflokkanna í Eistlandi, Lettlandi og Litáen og mun það í fyrsta skipti sem slíkur fundur er haldinn. Formaður Alþfl., Jón Baldvin Hannibalsson utanrrh., mun sækja þennan fund og þennan fund munu væntanlega einnig sækja fjórir af fimm utanríkisráðherrum Norðurlandanna og þar verður fjallað ítarlega um atburði og þróun mála í Eystrasaltsríkjunum.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) : Virðulegi forseti. Þeir atburðir sem við höfum orðið vitni að á alþjóðavettvangi undanfarna sólarhringa og þessa sólarhringa hljóta að kalla á það að við veltum því mjög vandlega fyrir okkur hvar heimurinn eiginlega stendur og hvaða leiðir er hægt að fara til þess að koma í veg fyrir að sviptingar af þessu tagi hafi í för með sér hrikalegri örlög fyrir mannkynið en við höfum séð fram á mjög lengi. Ég tel að þeir atburðir sem hafa átt sér stað í Litáen núna síðasta sólarhringinn lýsi fyrst og fremst í raun og veru tilraunum Sovétstjórnarinnar til að brjóta á bak aftur frelsishreyfingu Litáa, lýsi í raun og veru fyrst og fremst fjörbrotum harðstjórnar. Hér sé ekki um það að ræða að Sovétstjórnin, hver svo sem hana skipar núna, hvort sem það er herinn eða aðrir, geti gert sér í hugarlund að þessar aðgerðir geti brotið á bak aftur þá frelsishreyfingu sem hafin er í Sovétríkjunum yfirleitt. Þvert á móti held ég að það sé nauðsynlegt að við áttum okkur á því að þessar tilraunir sem birtast í skriðdrekum andspænis saklausu fólki eru dæmdar til að mistakast. Það er algerlega fráleitt að Sovétstjórninni, Kremlstjórninni, takist að endurreisa vald sitt í Sovétríkjunum eftir það sem á undan er gengið. Það var athyglisvert að um áramótin lagði Morgunblaðið þá spurningu fyrir formenn stjórnmálaflokkanna á Íslandi hvort þeir teldu að Sovétríkin yrðu til í lok ársins 1991 eða byrjun ársins 1992. Það var athyglisvert vegna þess að þessi spurning er lýsandi um stöðuna í dag. Það sem er að gerast í Eystrasaltslöndunum þessa dagana er undirstrikun á því að það kerfi sem byggt hefur verið upp í Sovétríkjunum á undanförnum árum er að liðast í sundur. Við verðum núna vitni að fjörbrotunum. Það er einkar fróðlegt, virðulegur forseti, að verða vitni að því hér á Alþingi Íslendinga að allir þingmenn að mér virðist ná samstöðu um megináherslur varðandi þessi mál, bæði í Eystrasaltslöndunum en það á einnig í rauninni við um þá atburði sem eru að ganga yfir í Persaflóa. Þessi víðtæka samstaða um mikilvægar ályktanir í utanríkismálum er í raun og veru einkar umhugsunarverð eftir þær deilur sem hafa átt sér stað hér í þessari virðulegu stofnun um áratuga skeið um utanríkismál. Og maður hlýtur að velta því fyrir sér hvort það geti verið svo að þessi stofnun, Alþingi Íslendinga, gæti á grundvelli þeirrar afstöðu, sem nú er að verða til og hefur orðið til á undanförnum árum, náð samstöðu um utanríkisstefnu með skýrari hætti en nokkurn tímann hefur áður verið. Ég tel í raun og veru að í ljósi þess hversu miklar breytingar eru að eiga sér stað í heiminum hljótum við að velta því mjög alvarlega fyrir okkur hvort hér verði ekki til á næstu árum og jafnvel fyrr en seinna nýtt alþjóðlegt öryggiskerfi sem taki í raun og veru á mörgum þáttum þessara mála, m.a. þeim sem hv. þm. Guðmundur G. Þórarinsson gerði að umtalsefni hér áðan og snúa að vopnasölu, efnavopnum, sýklavopnum og slíku. Mér sýnist í raun og veru að margt geti bent til þess að svo verði. Að hér á Alþingi Íslendinga geti náðst víðtæk samstaða um nýtt alþjóðlegt öryggiskerfi og aðild okkar að því, hvernig Ísland tengdist slíku kerfi. Eftir reynslu okkar bæði í landhelgisstríðinu og núna undanfarna mánuði, þar sem afstaða ríkisstjórnar Íslands og Alþingis varðandi Eystrasaltsmálin hefur vakið sérstaka athygli, þá liggur það fyrir að Íslendingar hafa getað náð eyrum í raun og veru heimsins alls. Það er því liðin tíð að við þurfum í þessu efni að hefja ræður okkar á því að við séum fáir og smáir. Við erum gild rödd sem getur heyrst og sem er tekið mark á. Ég held þess vegna að á grundvelli þeirrar umræðu sem fram hefur farið, m.a. hér í dag og reyndar oft áður á undanförnum árum, eigum við að geta velt því fyrir okkur hvort við stöndum á þeim tímamótum að við getum náð samstöðu um utanríkismálastefnu okkar með meira afgerandi hætti en verið hefur, m.a. um kröfuna um það að til verði nýtt alþjóðlegt öryggiskerfi. Hér í þessum umræðum hafa verið nefndar fjöldamargar hugmyndir varðandi hugsanleg viðbrögð við því sem hefur gerst í Eystrasaltslöndunum. Um það mætti margt segja. Ég tel að þær hugmyndir séu í raun og veru allar þannig að þær beri að ræða af fyllstu alvöru. Ég vil engri þeirra vísa á bug fyrir mitt leyti á þessu stigi málsins. Og ég tel að ríkisstjórn Íslands hljóti í framhaldi af niðurstöðu mála hér í kvöld að fjalla um það hver eiga að verða næstu skref af okkar hálfu. Hún eigi að gæta þess að halda þannig á málum að um það sé sem allra best samstaða á Alþingi Íslendinga með góðu samráði við utanrmn. svo sem skylda ber til samkvæmt þingsköpum og lögum landsins. En það er alveg ljóst að þó við afgreiðum málin hér nú í kvöld þá hlýtur Alþingi að vera áfram á vakt, ríkisstjórnin að vera áfram á vakt og allar þær tillögur sem nefndar hafa verið hér úr þessum ræðustól í dag, m.a. úr samþykktum þingflokks Alþb. og fleiri aðila, hljóta að verða til umræðu áfram og á þeim verður að taka efnislega.

Frsm. utanrmn. (Jóhann Einvarðsson) : Hæstv. forseti. Ég þarf líklega ekki að hafa mjög mörg orð um þessa till., sem er lögð fram af utanrmn., eftir allar þær umræður sem um þessi mál hafa orðið í dag í þinginu. Ég rifja aðeins upp í örstuttu máli aðdragandann að tillögugerðinni og aðild okkar að þeim hlutum sem hafa verið að gerast í Litáen allt frá því að landið lýsti yfir sjálfstæði sínu, endurheimti sjálfstæði sitt 11. mars á sl. ári. Strax daginn eftir samþykktum við þáltill. hér í sameinuðu þingi þar sem sent var heillaóskaskeyti til litáíska þingsins og þessum áfanga þeirra í sjálfstæðisbaráttunni fagnað. Aftur 19. des. sl. ítrekuðum við stuðning við sjálfstæðisbaráttu þeirra og samþykktum aftur þáltill. sem send var til þeirra í kjölfar þess. Aðburðir síðustu daga í Litáen, sem lýst hefur verið mjög vel í dag og í fjölmiðlum síðustu daga, eru á því stigi að utanrmn. kom saman í morgun til langs fundar og ræddi þessi mál ítarlega í samráði við hæstv. utanrrh. sem gaf okkur nána skýrslu um þessi mál svo sem hann hefur og gert í sameinuðu þingi í dag. Utanrmn. samþykkti í morgun að leggja fram hér þáltill. út af þessum atburðum og hittist aftur síðari hluta dags í dag þar sem einróma náðist samkomulag um orðalag hennar og er till. flutt í framhaldi af því. Þennan fund í utanrmn. sátu sá sem hér stendur, Guðmundur G. Þórarinsson, Eiður Guðnason, Ragnhildur Helgadóttir, Guðmundur H. Garðarsson, Kristín Einarsdóttir og Hjörleifur Guttormsson, ásamt Ásgeiri Hannesi Eiríkssyni, sem er áheyrnarfulltrúi í utanrmn. Till. er svohljóðandi: ,,Till. til þál. um fordæmingu á ofbeldisaðgerðum sovésks herliðs í Litáen. Alþingi ályktar að fordæma harðlega ofbeldisaðgerðir sovésks herliðs gegn litáísku þjóðinni og lýðræðislega kjörinni ríkisstjórn hennar. Alþingi skorar á stjórnvöld í Sovétríkjunum að hætta þegar í stað hvers konar beitingu hervalds í samskiptum við Eystrasaltsríkin og flytja herlið sitt brott þegar í stað. Aðgerðir Sovéthersins undanfarna daga eru brot á þeim grundvallarreglum í samskiptum ríkja sem felast í gagnkvæmum skuldbindingum Helsinki-lokasamþykktar aðildarríkja Ráðstefnunnar um öryggi og samvinnu í Evrópu og í beinni andstöðu við Parísaryfirlýsingu aðildarríkjanna um nýja Evrópu frá nóvember 1990. Alþingi lýsir þeirri skoðun sinni að engin lausn sé viðunandi á málefnum Eystrasaltsríkjanna önnur en fullt og óskorað sjálfstæði þeirra. Alþingi skorar á þjóðir heims, og ríki Vesturlanda sérstaklega, að veita Eystrasaltsríkjunum þann stuðning sem þau þurfa til að endurheimta sjálfstæði sitt. Alþingi vekur athygli á þeim miklu vonum sem bundnar eru við varanlegan frið í Evrópu í kjölfar þeirrar þróunar sem átt hefur sér stað á undanförnum árum og varar við alvarlegum afleiðingum þess að sjálfsákvörðunarréttur þjóða sé fótum troðinn.`` Þessu fylgir örstutt greinargerð. ,,Ofbeldisaðgerðir sovésks herliðs í Litáen síðustu daga gefa tilefni til að Alþingi álykti enn á ný um málefni Eystrasaltsríkjanna. Á fundi utanrmn. í dag var einróma samþykkt að flytja þáltill. þessa.`` Ég vil svo taka það fram að haldinn var í kvöld einnig fundur formanna þingflokkanna ásamt forsetum Alþingis o.fl., sem sátu þann fund, og mæli ég líka fyrir hönd þess hóps sem þar hittist þegar ég mæli hér með till. þessari. Að lokinni þessari umræðu legg ég svo til að henni verði vísað til síðari umræðu en það er ekki ástæða til að vísa henni til nefndar þar sem hún er flutt af utanrmn. allri.