Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Nú hefst áður boðuð utandagskrárumræða um meðferðarúrræði fyrir áfengis- og vímuefnasjúklinga. Málshefjandi er hv. þm. Margrét Frímannsdóttir. Hæstv. heilbrigðisráðherra, Siv Friðleifsdóttir, verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Virðulegi forseti. Undanfarnar vikur hefur farið fram mikil umræða í þjóðfélaginu um þær meðferðarstofnanir sem sinna sjúklingum sem háðir eru neyslu áfengis- og vímuefna. Því miður er upphaf þessarar umræðu grunur um slæma meðferð sjúklinga og fjármuna á meðferðarheimili sem hlotið hefur ríkisstyrki til rekstrar og meðferðarstarfsemi fyrir fíkniefnaneytendur og ljóst að mjög takmörkuð fagþekking var til staðar og eftirlit með starfseminni í algerum molum. Ég bað ekki um þessa umræðu til að ræða málefni Byrgisins enda eru þau vonandi komin í réttan farveg hjá til þess bærum yfirvöldum. Umræðan tengist þó óneitanlega þeirri starfsemi og annarri sem rekin er á svipuðum forsendum, þ.e. meðferð áfengis- og vímuefnasjúklinga þar sem réttur þeirra til fagþjónustu vegna veikinda er ekki virtur. Orðaleikur er viðhafður um meðferðarstofnanir að því er virðist til þess eins að firra stjórnvöld ábyrgð á því að stór hluti þessara sjúklinga fær ekki viðunandi nauðsynlega fagþjónustu. Talað er um vistheimili, gistiheimili, stoðbýli, gistiskýli og meðferðarheimili svo eitthvað sé nefnt. Kostnaður við rekstur þessara meðferðarheimila eða stofnana er misjafn, rekstrarformið misjafnt, enda heyrir starfsemin ýmist undir félagsmálayfirvöld eða heilbrigðisyfirvöld. Það mætti ætla að þær stofnanir sem falla undir félagsmálaráðuneytið, að undanskilinni starfsemi Barnaverndarstofu og starfsemi sem tengist henni, fáist aðeins við aðhlynningu einstaklinga sem hafa lokið vímuefnameðferð á viðurkenndum heilbrigðisstofnunum innan heilbrigðiskerfisins og í samráði við fagfólk, að fenginni þeirri niðurstöðu að sjúklingurinn hafi hlotið viðunandi heilbrigðisþjónustu en þurfi nú á félagslegum úrræðum að halda. En, virðulegi forseti, sú er ekki raunin. Stofnanir sem heyra undir félagsmálayfirvöld styrktar af ríki og sveitarfélögum, félagasamtökum og einstaklingum reka, eins og fram kemur í skýrslu heilbrigðisráðherra til þingsins í mars 2005, áfengis- og vímuefnameðferð. Jafnvel að þeirra sögn bráðainnlagnir, afeitrun og lyfjagjafir án tilskilinna leyfa heilbrigðisyfirvalda og án þess að yfirvöld hafi brugðist við þessari vitneskju. Í sömu skýrslu er þó skýr skilgreining á því hvað felst í meðferðarstarfi en þar segir, með leyfi forseta: „Meðferð er skipulögð og einstaklingsbundin áætlun sem fylgt er undir handleiðslu fagmenntaðs fólks. … Lykilatriði er að til þess að meðferðin sé viðurkennd af heilbrigðisyfirvöldum þarf hún að fara fram undir handleiðslu sérfræðinga sem hafa viðurkennda faglega þekkingu og reynslu til að veita hana.“ Þannig á þetta auðvitað að vera. Því oftar en ekki er verið að meðhöndla mjög veika einstaklinga sem berjast við fleiri en einn alvarlegan sjúkdóm. Þessir sjúklingar eiga eins og aðrir sjúklingar sinn rétt, þeir eiga heimtingu á þjónustu fagfólks. Samt gerist það að um meðferð þeirra er samið við stofnanir sem geta ekki veitt fullkomna fagþjónustu jafnvel á sama tíma og stofnanir sem veita viðurkennda þjónustu og hafa fagþekkingu og reynslu fá ekki fjármagn til að sinna þessum hópi sjúklinga, eins og dæmin sanna hvað varðar rekstur sjúkrastöðvar SÁÁ. Virðulegi forseti. Hver er það sem metur og ákveður að þessir sjúklingar eigi ekki rétt á meðhöndlun á viðurkenndri heilbrigðisstofnun? Hver er það sem metur og ákveður að trúarleg umhyggja, svo góð sem hún er, virki betur en fagleg heilbrigðisþjónusta við þessum illvíga sjúkdómi og fylgikvillum hans? Hverjir eru það sem eiga að axla ábyrgð á því að hópur fólks fær ekki þá faglegu þjónustu sem það á lögum samkvæmt rétt á? Getur verið að aðgerðir eða aðgerðaleysi í málefnum þessa fólks stjórnist enn af fordómum eða af því að í raun er ekki viðurkennt að hér sé um sjúkdóm að ræða? Ég beinu þessu og eftirfarandi spurningum til ráðherra: Hvað ræður mati stjórnvalda á því hvenær meðferð sjúklinga sem háðir eru neyslu áfengis- og fíkniefna er innan heilbrigðiskerfisins eða að sjúklingar eru vistaðir til meðferðar á stofnun sem fellur undir heilbrigðismálayfirvöld og hver framkvæmir þá greiningu á sjúklingnum? Samræmast ákvarðanir og aðgerðir stjórnvalda í málefnum þessa hóps sjúklinga þeim niðurstöðum Alþjóðaheilbrigðismálastofnunar að áfengis- og vímuefnasýki sé sjúkdómur? Telur ráðherrann að réttindi þessara sjúklinga séu tryggð samkvæmt lögum um réttindi sjúklinga hvort sem meðferðarstarf fer fram á stofnunum heilbrigðiskerfisins eða félagsmála? Mun ráðherra beita sér fyrir því að rekstur þeirra meðferðarstofnana sem eru utan ramma heilbrigðiskerfisins verði skoðaður sérstaklega og færður undir yfirumsjón heilbrigðisyfirvalda og ef ekki, hver er þá ástæðan? Mun ráðherra beita sér fyrir því að starfsemi SÁÁ verði efld þannig að hægt verði að sinna langtímameðferð á stofnunum SÁÁ? Hefur verið mótuð heildarstefna um uppbyggingu og rekstur meðferðarstofnana í samræmi við ályktun Alþingis frá 3. mars 2002 og skýrslu ráðherra sem lögð var fyrir Alþingi í mars 2005?

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður hefur beint til mín sex spurningum. Sú fyrsta er: „Hvað ræður mati stjórnvalda á því hvenær meðferð sjúklinga sem háðir eru neyslu áfengis- og fíkniefna er innan heilbrigðiskerfisins eða að sjúklingar eru vistaðir til meðferðar á stofnun sem fellur undir heilbrigðismálayfirvöld og hver framkvæmir þá greiningu á sjúklingnum?“ Því er til að svara að sjúkdómsmeðferð fólks er jafnan háð vilja og ákvörðun þess sjálfs nema viðkomandi hafi verið sviptur sjálfræði. Sjúkdómsgreiningar eru einungis í höndum lækna og það eru læknar sem taka ákvörðun um að vísa fólki á meðferðarúrræði innan heilbrigðiskerfisins á grundvelli sjúkdómsgreiningar. Sú tilvísun getur ýmist verið innlögn eða önnur úrræði. Samkvæmt lögum um réttindi sjúklinga er sjúklingur skilgreindur sem notandi heilbrigðisþjónustu, þeir sem vistast á stofnunum sem falla undir félagsmálayfirvöld eru því ekki sjúklingar í skilningi laganna og það getur því verið í höndum ýmissa aðila sem tengjast einstaklingunum svo sem ættingja, vina eða opinberra stofnana sem koma að velferð þeirra með einhverjum hætti að vísa fólki í eða leiðbeina þeim í úrræði hjá stofnunum félagsmálayfirvalda. Í öðru lagi er spurt: „Samræmast ákvarðanir og aðgerðir stjórnvalda í málefnum þessa hóps sjúklinga þeim niðurstöðum Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar að áfengis- og vímuefnasýki sé sjúkdómur?“ Því er til að svara: Já. Hér á landi er þeim sem þjást af áfengis- og vímuefnafíkn veitt læknisfræðileg meðferð á vegum heilbrigðisþjónustunnar eins og kunnugt er. Samkvæmt upplýsingum frá yfirlækni áfengis- og vímuefnameðferðar á LSH, Landspítalanum – háskólasjúkrahúsi er aðgengi að þeirri þjónustu óvíða betra en hér. Það er gott úrval og framboð er mjög fínt hér á Íslandi, samkvæmt upplýsingum hans. Innlagnir eru fleiri en þekkist í nágrannalöndum okkar hvaða viðmið sem við kjósum að nota. Á það ekki síst við um endurinnlagnir sem flestar aðrar þjóðir hafa sett mun meiri skorður við en við höfum gert hér á landi. Það er eins og kunnugt er grundvallaratriði í meðferð gegn þessari fíkn að hlutaðeigandi sé reiðubúinn til að breyta til og sé ákveðinn í að hætta drykkju og neyslu og fari í meðferð. Sé sá vilji ekki fyrir hendi getur einstaklingurinn engu að síður oft þurft á margvíslegum stuðningi samfélagsins að halda og slíkur stuðningur er veittur hér eins og í öllum öðrum löndum og hann er veittur á vegum margra mismunandi aðila. Um þennan hóp gildir því að vissu leyti hið sama og um aðra sjúklingahópa að enda þótt sjúkdómsgreiningin liggi fyrir þá er ekki öll þjónustan veitt á vegum heilbrigðisþjónustunnar. Í þriðja lagi er spurt: „Telur ráðherra að réttindi þessara sjúklinga séu tryggð samkvæmt lögum um réttindi sjúklinga hvort sem meðferðarstarf fer fram á stofnunum heilbrigðiskerfisins eða félagsmála?“ Virðulegur forseti. Eins og ég sagði áðan er sjúklingur skilgreindur sem notandi heilbrigðisþjónustunnar samkvæmt lögum um réttindi sjúklinga. Samkvæmt því eru þeir sem vistaðir eru á stofnunum félagsmálayfirvalda ekki sjúklingar. Leiti þeir til læknis gilda lög um réttindi sjúklinga gagnvart þeim á sama hátt og gagnvart hverjum öðrum sem leitar til læknis hvort sem er á heilsugæslustöð eða annars staðar innan heilbrigðiskerfisins. Í fjórða lagi er spurt: „Mun ráðherra beita sér fyrir því að rekstur þeirra meðferðarstofnana sem eru utan ramma heilbrigðiskerfisins verði skoðaður sérstaklega og færður undir yfirumsjón heilbrigðisyfirvalda? Ef ekki hver er þá ástæðan?“ Virðulegur forseti. Stofnanir sem beint eða óbeint heyra undir heilbrigðisráðuneytið og þjóna áfengis- og vímuefnaneytendum eru Vogur, Vík og Staðarfell á vegum SÁÁ og Hlaðgerðarkot, vistheimilið í Krýsuvík og Bjarg sem heyra undir ráðuneytið, auk geðdeilda LSH og FSA. Þetta eru sérhæfðar stofnanir og einingar en auk þess er þessum hópi sjúklinga sinnt meira eða minna á öllum stofnunum sem heyra undir ráðuneytið og þær stofnanir sem ég taldi upp áðan lúta eftirliti landlæknis. Rétt er hins vegar að skoða hvort einhver þjónusta sem nú er veitt á vegum heilbrigðisráðuneytisins ætti betur heima hjá félagsmálayfirvöldum því það er mikilvægt að skilgreina ekki þjónustu sem er í eðli sínu félagsþjónusta yfir til heilbrigðisstofnana. Mætti þar t.d. nefna Krýsuvíkurheimilið og Bjarg. Landlæknir hefur farið og heimsótt m.a. Krýsuvíkurheimilið og tjáði mér að þar væri í engu ábótavant. Hins vegar verður ekki séð í fljótu bragði að nú sé rekin á vegum félagsmálaráðuneytisins þjónusta fyrir þennan hóp sem rétt væri að skilgreina innan heilbrigðisþjónustunnar. Ég vil einnig nefna að menn verða að hafa það hugfast að þótt einhver heilbrigðisþjónusta sé veitt á stofnunum, sambýlum eða annars staðar á heimilum eða einhver heilbrigðisstarfsmaður veiti slíkt, þá verður það heimili ekki í eðli sínu heilbrigðisstofnun fyrir vikið, alls ekki. Í fimmta lagi, virðulegi forseti, er spurt hvort ráðherra muni beita sér fyrir því að starfsemi SÁÁ verði efld þannig að hægt verði að sinna langtímameðferð á stofnunum SÁÁ. Því er til að svara já. Ég tel það skynsamlegt að auka bæði göngu- og dagdeildarþjónustu á vegum SÁÁ sem og annarra stofnana sem veita þjónustu á þessu sviði. Slíkar áherslur eru til þess fallnar að styðja við bakið á þeim sem glíma við áfengis- og vímuefnavanda til lengri tíma. Virðulegur forseti. Sjöttu spurningunni verð ég að svara í seinni ræðu. Þetta voru sex mjög langar spurningar þannig að ég kem því svari að síðar.

Hæstv. forseti. Það eru tvö mál sem að undanförnu hafa vakið þjóðina til meðvitundar um meðferðarúrræði fyrir vímuefnasjúklinga, þ.e. áfengissjúklinga og sjúklinga sem neyta ólöglegra fíkniefna og lyfseðilsskyldra efna. Það eru hin alvarlegu mál Byrgisins sem hafa vakið okkur til umhugsunar og eins rekstrarerfiðleikar SÁÁ. Það er mjög brýnt að stjórnvöld viðurkenni í raun alkóhólisma sem sjúkdóm og banvænan sjúkdóm ef hann fær að þróast. Meðferð getur verið mjög erfið og í mörgum tilfellum eingöngu hægt að draga úr einkennum með endurteknum afeitrunum, aðhlynningu og lyfjagjöf. Geðsjúkdómar eru oft undirliggjandi og gera alla meðferð og eftirfylgni erfiðari. Þetta eru þeir vímuefnasjúklingar sem heilbrigðisþjónustan hefur brugðist. Mál Byrgisins hafa opinberað svo rækilega ábyrgðarleysi stjórnvalda í meðferðarmálum vímuefnasjúklinga að til kortlagningar og uppstokkunar á málaflokknum verður að koma hið fyrsta. Það er alveg ljóst að við höfum í dag nægileg úrræði til að greina vandann en okkur vantar úrræði fyrir langtímasjúklinga og langtímameðferð því þetta er sjúkdómur, sérstaklega hjá þeim sem þjást af geðsjúkdómum, sem getur varað ævilangt og það er mikilsvert að hjálpa þessum einstaklingum til afeitrunar, til aðhlynningar og sérstaklega til búsetuúrræða á meðferðarheimili við hæfi. Einstaklingsbundin meðferð er mjög mikilvæg og búsetuúrræði úti í þjóðfélaginu er það sem koma skal.

Virðulegi forseti. Eins og er um fleiri málefni velferðarkerfisins þá bera fleiri en eitt ráðuneyti ábyrgð á málefnum áfengis- og fíkniefnaneytenda. Slík ábyrgðarskipting milli ráðuneyta á málaflokkum getur komið í veg fyrir eðlilega samhæfingu á þjónustunni og að fjármagn nýtist á hagkvæmastan máta. Það getur einnig bitnað á skjólstæðingum þjónustunnar. Á síðustu árum hafa verið gerðar úttektir og skýrslur um þjónustu við áfengis- og vímuefnaneytendur sem gefa glögga mynd af þeim vettvangi og hvar skórinn kreppir. Þetta var gert í kjölfar samþykktar beiðni um skýrslu um meðferðarstofnanir og síðan samþykkt þingsályktunartillögu um mótun heildarstefnu um uppbyggingu og rekstur meðferðarstofnana en hvort tveggja var að frumkvæði Einars K. Guðfinnssonar núverandi hæstv. sjávarútvegsráðherra. Áfengis- og vímuefnaneytendur eru fjölbreyttur hópur karla og kvenna á ýmsum aldri á mismunandi stigi sjúkdóms síns og með ólíkar þarfir. Styrkur íslenskra meðferðarstofnana er að þær eru aðgengilegar og bjóða upp á fjölbreytt úrræði sem eru til þess fallin að mæta þörfum þeirra. Hins vegar hlýtur það að vera sérstakt athugunarefni að á hverju ári fer 1,5% þjóðarinnar í meðferð vegna áfengis- og vímuefnavanda sem er mun hærra hlutfall en þekkist annars staðar. Það er ljóst að það þarf að breyta ýmsum áherslum í starfi meðferðarstofnana. Færa þarf ábyrgð á málaflokknum á hendi eins ráðuneytis eða skýra betur ábyrgðaskiptingu milli þeirra til að tryggja yfirsýn og samhæfingu á þjónustunni. Það þarf að leggja aukna áherslu á meðferð á göngudeild á kostnað þjónustu sem felur í sér innlögn á stofnun og það þarf að tryggja áfram fjölbreytni í þjónustu en jafnframt er nauðsynlegt að gera þjónustusamninga við þá sjálfstæðu aðila sem tekið hafa að sér meðferð þessa fólks. Í þeim þarf að gera kröfur um faglega þjónustu og síðast en ekki síst verður að koma á samræmdu mati á gæðum og árangri þjónustunnar.

Herra forseti. Fíkniefnavandinn er mikið vandamál í samfélaginu og til að taka á vandanum þarf fjármagn. Það er til fjármagn hjá ríkinu, þetta er spurning um forgangsröðun, þ.e. að beina fjármagninu á rétta staði. Úrræði þurfa að vera til fyrir börn sem ánetjast fíkniefnum, við höfum t.d. neyðarvistun á Stuðlum. Þar er unnið mjög gott starf en þeim er ætlað að sinna öllu höfuðborgarsvæðinu. Það er ekki nóg að hafa neyðarúrræði, það þarf líka að hafa þjónustu í framhaldsmeðferð. Herra forseti. Talandi um fjármagn og forgangsröðun, talandi um þjónustusamninga, eins og hv. þm. Ásta Möller gerði áðan, og talandi um að efla SÁÁ, eins og hæstv. heilbrigðisráðherra gerði hér áðan, þá lagði ég síðasta mánudag spurningu fyrir hæstv. heilbrigðisráðherra varðandi þjónustusamning við SÁÁ. Sá samningur rann út í mars 2005, enginn þjónustusamningur var gerður 2006 og enginn samningur hefur heldur verið gerður fyrir árið 2007. Svarið frá hæstv. ráðherra var á þessa leið, með leyfi forseta: „Vegna þessarar fyrirspurnar vil ég líka benda á að utandagskrárumræða er fyrirsjáanleg á miðvikudaginn um áfengis- og vímuefnameðferð og þá gefst þingmönnum kostur á að ræða þessi mál frekar.“ Nú spyr ég enn og aftur, herra forseti: Hvað með þjónustusamning við SÁÁ? Af hverju var ekki gerður þjónustusamningur í fyrra? Af hverju hefur ekki verið gerður þjónustusamningur fyrir þetta ár, þrátt fyrir að Ríkisendurskoðun hafi gert athugasemdir við þessi vinnubrögð? Af hverju er þessi samningur ekki gerður? Hvernig ætlar hæstv. ráðherra að efla starf SÁÁ ef ekki er hægt að ganga frá einum þjónustusamningi?

Herra forseti. Þessi umræða er að sjálfsögðu sprottin af þeirri hörmungarsögu sem við höfum orðið vitni að í Byrginu. Það var að skilja á hæstv. ráðherra áðan að það fólk sem þangað leitaði hefði ekki endilega verið skilgreint sem sjúklingar. Því ber nú ekki saman við það sem komið hefur fram í félagsmálanefnd þar sem lagðar hafa verið fram skýrslur og viðurkennt að um sjúklinga sé að ræða. Enn fremur hefur það verið staðfest af þeim sem hafa veitt svör við spurningum nefndarinnar um þetta mál. Lykilspurningin í þessu máli er þessi: Hver er hugmyndafræðin á bak við það að senda sjúkt fólk á meðferðarheimili þar sem hvorki er að finna sálfræðinga, hjúkrunarfræðinga eða lækna - nema þá einn lækni sem er kallaður til eftir þörfum? Hverjir eru það sem ákveða hvenær læknis sé þörf? Er það viðhlítandi meðferðarúrræði, að mati heilbrigðis- og félagsmálayfirvalda, að góðhjartaðir einstaklingar, trúarloddarar eða kannski fyrrverandi fíklar, opni meðferðarheimili til að annast og afeitra sjúklinga eins og átt hefur sér stað? Athyglin hefur beinst að kynferðislegri misnotkun og öðru hneyksli sem átti sér stað austur þar en athyglin ætti að beinast að stjórnvöldum sem mæltu með fjárveitingum og létu undir höfuð leggjast að hafa eftirlit með meðferð sjúkra einstaklinga sem þangað fóru í góðri trú. Þangað sem sjúkt fólk leitar ber heilbrigðiskerfið ábyrgð og það þarf að bera ábyrgð á því að sjúklingarnir fái faglega meðferð, svo einfalt er nú það. Það var því miður ekki gert í Byrginu og sjálfsagt á fleiri stöðum. Það voru yfirvöld sem brugðust þessu fólki, þessum sjúklingum, og sá er kjarni málsins.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Margréti Frímannsdóttur fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga máli hér á hinu háa Alþingi. Það er ansi merkilegt, eins og fram kom í máli hv. þm. Ástu Möller, að 1,5% af þjóðinni skuli leita sér meðferðar við vímuefnafíkn og drykkjusýki á hverju einasta ári. Það er rétt, eins og fram hefur komið, að það þarf kannski ekki sömu meðferð fyrir alla þessa einstaklinga. Þess vegna hafa áherslur í starfi SÁÁ m.a. verið að breytast. Það er verið að taka upp í auknum mæli göngu- og dagdeildarþjónustu. Mál munu væntanlega þróast með þeim hætti að meira verður um meðferð án innlagna og jafnvel eftirfylgd eftir útskrift. Eins og fram hefur komið eru menn mislangt gengnir með þennan sjúkdóm. Sumir vilja ekki meðferð og þiggja ekki meðferð, í öðrum tilvikum gengur meðferð alls ekki þó að menn fari í tugi skipta inn á Vog eða leiti sér hjálpar hjá SÁÁ. Það er m.a. þess vegna sem verið hefur samstaða um það, bæði innan og utan þessa salar, að boðið sé upp á önnur meðferðarúrræði. Almenn samstaða hefur verið um að styrkja og styðja við slíka aðila. En ég tek undir það með hv. þm. Margréti Frímannsdóttur að leggja verður áherslu á faglega þjónustu í því sambandi og að meðferð á hvaða stað sem hún er, hvort sem hún er rekin innan eða utan heilbrigðiskerfisins, sé fyrst og fremst fagleg.

Hæstv. forseti. Meðferðarmál eru ofarlega á baugi og taka umtalsvert pláss í fjölmiðlum þessa dagana. Fyrir því eru gildar ástæður og kannski ekki seinna vænna að gera almennilega úttekt á stöðu meðferðarmála almennt í samfélagi okkar. Ef eitthvað er orðið ljóst af þessari miklu umfjöllun þá er það einmitt hversu óljós staðan er þegar á heildina er litið. Spurningar hrannast upp og fólk reynir að greina ástandið. Það spyr: Hvernig tekur samfélagið á málefnum fíkla? Eru þeir sjúklingar og þar með viðfangsefni heilbrigðisyfirvalda eða eru þeir ógæfumenn og þar með viðfangsefni félagsmálayfirvalda? Hvort sem er þurfa fíklar aðhlynningu, og það hvort sem þeir eru sjúkir á sál eða líkama af genetískum orsökum eða af illri meðferð í æsku, og það þarf að veita þá meðferð á samfélagslegum forsendum. Hverju sem um er að kenna varðandi fíknina er dagljóst að langt leiddir fíklar komast ekki óstuddir á fætur. Það er samfélaginu til góðs að þeir verði nýtir þjóðfélagsþegnar. En hvers konar samfélag er það sem lætur fjölda einstaklinga í neyð líða fyrir þær sakir að menn koma sér ekki saman um hvar á að vista málaflokkinn eða hvernig á að meðhöndla hann í kerfinu? Fíklar eru ekki málaflokkur heldur manneskjur af holdi og blóði, manneskjur sem þurfa á stuðningi samfélagsins að halda. Það er ekki í samræmi við góða stjórnsýsluhætti að fela meðferð fíkla öðrum en þeim sem hafa til þess faglega burði. Þeir sem taka að sér meðferð fíkla verða að valda því mikilvæga verkefni. Ég held að það sé tímabært að við hugleiðum hvort samruni þessara ráðuneyta tveggja, heilbrigðisráðuneytisins og félagsmálaráðuneytisins, sé orðinn tímabær í þessu tilliti.

Herra forseti. Í mínum huga fer ekki á milli mála að þeir sem háðir eru neyslu áfengis og vímuefna séu haldnir sjúkdómi. Gagnvart honum ættu sömu reglur að gilda og með aðra sjúkdóma og best er að reyna að sporna gegn þeim. Þess vegna eru forvarnir, einkum gagnvart börnum og unglingum, svo mikilvægar. Greiningartæki eru til sem gefa vísbendingar um hverjir þurfi á hjálp að halda vegna áfengisneyslu. Sem dæmi má nefna Cates-spurningalistann: „Hefur þér fundist þú þurfa að minnka áfengisdrykkju? Ergir drykkjuskapur þinn aðra? Hefurðu einhvern tíma haft samviskubit af því að drekka? Hefurðu einhvern tíma þurft að drekka á morgnana til að slaka á og róa taugarnar eða til að losna við timburmenn?“ Svari fólk tveimur af þessum fjórum spurningum játandi gefur það vísbendingu um að áfengisneysla geti verið vandamál. Hvaða meðferð skilar svo mestum árangri? Um það eru menn ekki á einu máli en mér sýnist skipta mestu að af stjórnvalda hálfu þyrfti að hafa slík mál á einni hendi. Mér finnst eðlilegt að heilbrigðisyfirvöld hafi með þau að gera. Hjá því verður ekki komist að sveitarfélög hafi með félagslegar hliðar að gera, svo sem búsetuúrræði, og þar kemur félagsmálaráðuneytið til sögunnar. Frjáls félagasamtök, eins og t.d. SÁÁ og AA-samtökin, hafa fyrir löngu sannað sig. Dómskerfið kemur einnig að málum, einkum hvað varðar meðferð fanga en eins og flestum er ljóst er áfengis- og vímuefnaneysla stór orsakaþáttur í mörgum afbrotum. Mér finnst oft að skylda þyrfti brotamenn í meðferð vegna áfengis- og vímuefna og það verði í vaxandi mæli hluti af dómsorði. Svör heilbrigðisráðherra áðan fundust mér fagleg og málefnaleg og skilmerkileg. Ég held að við séum betur sett í meðferð sjúklinga okkar en margir aðrir og það þarf að halda áfram á þeirri braut.

Virðulegi forseti. Þá vitum við það. Framboðið er fínt fyrir þá sem eru háðir neyslu áfengis eða fíkniefna. Enginn sem háður er áfengi eða fíkniefnum er vistaður annars staðar en þar sem hann á að vera. Þá vitum við það. Við vitum að framboðið er það gott að allir þeir sem eru það langt leiddir að þeir flokkast sem sjúklingar eru á heilbrigðisstofnun. Hvers lags þvaður er þetta? Hvers vegna varð meðferðarstofnun eins og Byrgið til? Vegna þess að fólk var á götunni, það var á götunni af því að hvergi var pláss fyrir það til að sinna því sem sjúklingum. Og hvers vegna var það sem hæstv. núv. sjávarútvegsráðherra bað um skýrslur á þinginu 2000–2001 og aftur 2003, sem við fengum svo í mars 2005? Var það vegna þess að ástandið væri í svona fínu lagi? Nei. Enda tala skýrslurnar sínu máli. Og það þýðir ekki að segja að stofnanir sem heyra undir félagsmálakerfið í dag, félagsmálaráðuneytið, séu bara ekkert að sinna sjúklingum. Þær eru að gera það, það kemur fram í skýrslunni. Þær segja skýrt og klárt: Við erum með afeitrun, við erum með bráðainnlögn, við erum með lyfjagjöf. Og hvað var gert? Akkúrat ekki neitt. Árið 2005 stendur hæstv. ráðherra hér og segir okkur þetta, skilar skýrslu og við trúum því að þá sé tekið á málum. Nei, það var ekki gert. Aðstandendur ákveða heldur ekki hvert einstaklingarnir fara. Hæstv. ráðherra hlýtur eins og við að hafa orðið vör við að aðstandendur langt leiddra fíkniefnasjúklinga, þeirra sem neyta fíkniefna og áfengis, leita til okkar 

Virðulegur forseti. Varðandi 6. spurninguna, um heildarstefnumótun, þá er það rétt að skýrslan sem var lögð fram var góður grunnur. Það er verið að vinna að heildarstefnumótun í ráðuneytinu og skýrslan nýtist í þá vinnu. Ég heyri að hv. þingmenn þola ekki að heyra þann sannleika sem yfirlæknir vímuefnadeildar LSH hefur komið á framfæri. Hann er einn ábyggilegasti meðferðaraðilinn sem við eigum í þessari þjónustu á Íslandi, Bjarni Össurarson, fagaðili fram í fingurgóma. Hann hefur sagt að aðgengi og meðferð hér á landi sé góð, óvíða sé betra aðgengi að meðferð en hér.  Ég heyri líka að hv. þingmenn eru að tala um sameiningu ráðuneyta. Þótt ráðuneyti yrðu sameinuð, heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytið og félagsmálaráðuneytið - menn eru að skoða núna breytingar á Stjórnarráðinu, segjum að þetta yrði gert, þá tel ég að enginn muni, þrátt fyrir slíka aðgerð, breyta félagslegum búsetuúrræðum yfir í heilbrigðisstofnanir. Félagsleg búsetuúrræði henta ákveðnum hópi. Sumir sem eru í slíkum úrræðum þurfa læknisþjónustu, en viðkomandi búsetuúrræði breytist ekki í heilbrigðisstofnun fyrir vikið, það er ekki þannig. Ég vil benda á að á Miklubraut 18 og 20 eru rekin félagsleg búsetuúrræði. Þar er fólk sem leitar sér læknisþjónustu en þetta eru ekki heilbrigðisstofnanir. Þetta eru heimili sem eru rekin á vegum borgarinnar og félagsmálayfirvalda. Þar eru líka aðilar sem eru það veikir að þeir hætta ekki að neyta áfengis og þeir eru ekki útilokaðir frá því að koma heim til sín þó að þeir séu undir áhrifum áfengis. Þetta eru ekki heilbrigðisstofnanir.  Þetta fólk er að leita sér þjónustu innan heilbrigðisþjónustunnar en ekki er þar með sagt að heimilið sé heilbrigðisstofnun. Þetta er fólk sem fær t.d. mikilvæga