Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Magnús Kjartansson) : Herra forseti. Það vill oft við brenna, þegar við Íslendingar ræðum um almenn þjóðmál og efnahagsmál, að við fylgjum býsna fast eftir ýmsum erlendum kenningum og vitneskju um erlenda reynslu, sem okkur er tiltæk. Við gleymum því þá nokkuð oft, að aðstæður hér á landi eru á margan hátt ólíkar því, sem tíðkast í flestum löndum öðrum, og að engan veginn er víst, að kenningar, sem gefið hafa góða raun í annars háttar þjóðfélögum, geri það einnig hjá okkur. En þetta er vandamál, sem við þurfum að gefa sérstakan gaum, vegna þess að fræðikenningar, hversu vel sem þær kunna að vera unnar, koma ekki að neinum notum, nema þær henti hinum sérstöku aðstæðum í okkar landi. Það er t. d. afar fróðlegt að velta því fyrir sér, hvernig efnahagskerfi Íslendinga hefur þróazt, síðan efnahagsleg völd voru flutt inn í landið. Sú þróun hefur í rauninni orðið allt önnur en forystumenn þjóðarinnar ætluðust til á þessu tímabili og raunar mjög frábrugðin því, sem menn hafa haldið fram í opinberum ræðum, að þeir væru í raun og veru að gera. Þegar Íslendingar fengu heimastjórn á sínum tíma, var kapítalisminn að ryðja sér til rúms á Íslandi, og á það reyndi, hvort hann megnaði sem efnahagskerfi að tryggja sjálfstætt og blómlegt þjóðfélag á Íslandi. Það verkefni, sem þá blasti við, var fyrst og fremst að hagnýta fiskimiðin umhverfis landið og að gera verzlunina að fullu innlenda. Þróunin varð mjög ör á vissum sviðum. Það er t. d. fróðlegt að rifja það upp nú, að 1927 var hér í Reykjavík einn togari á hverja 1000 íbúa. Hliðstætt hlutfall nú væru 80 togarar í Reykjavík, ef annað hefði ekki breytzt. En þrátt fyrir þessa öru þróun á ýmsum sviðum kom fljótt í ljós, að óheftur kapítalismi dugði ekki sem efnahagskerfi til þess að tryggja atvinnuöryggi og samfellda þróun í efnahagsmálum. Þær vonir, sem menn höfðu bundið við reynslu annarra þjóða, dugðu ekki hér, og því olli að sjálfsögðu margt og ekki sízt smæð þjóðarinnar og það, hversu hinir einhæfu atvinnuvegir voru háðir bæði veðráttu og breytilegu verði á erlendum mörkuðum. Sérstaklega reyndi á þetta, þegar afleiðingar heimskreppunnar bárust hingað upp úr 1930 og höfðu í för með sér hrun fjölmargra atvinnufyrirtækja, ógnarlegt atvinnuleysi og mjög þungbæran skort, raunar fullkomið neyðarástand á sumum sviðum. Þá þegar var gripið til þess ráðs að takmarka þau kapítalísku lögmál, sem menn höfðu áður haft tröllatrú á. Stjórnarvöld gripu þá þegar til innflutningshafta, vegna þess að gjaldeyrisframleiðslan var miklu minni en eftirspurnin, og til þess að unnt væri að framkvæma höftin varð að skipa útflytjendum með lagaboði að afhenda bankastofnunum gjaldeyrinn, en hann hafði áður verið eign þeirra, sem öfluðu hans. Þessi þjóðnýting á gjaldeyrisöfluninni hefur síðan haldizt allt til þessa dags, og þau höft, sem þarna voru tekin upp, hafa aftur og aftur skotið upp kollinum í hinum fjölbreytilegustu myndum, eins og menn muna. Þegar í þessum fyrstu tilraunum til þess að bjarga frá neyðarástandi breyttist hagkerfi landsmanna smátt og smátt mjög verulega. Þegar á árunum fyrir síðustu heimsstyrjöld var svo ástatt hér, að aðild ríkisins að efnahagskerfinu var orðin mun meiri en í nokkru öðru landi í Vestur-Evrópu. Allir bankarnir voru í eigu ríkisins ásamt mörgum meiri háttar fiskiðnaðarfyrirtækjum, og meginverkefni Alþ. var ár eftir ár beinar íhlutanir um atvinnumál og efnahagsmál. Reynslan sjálf var að sanna, að þau sérstöku vandamál, sem stöfuðu af fámenni og fjármagnsskorti Íslendinga, voru ekki leysanleg með aðferðum hins frjálsa kapítalisma; ríkisvaldið hafði sívaxandi hlutverki að gegna. Engu að síður héldu stjórnmálamenn áfram að flytja ræður um það, að þeir væru að framkvæma stefnu, sem hélt í þveröfuga átt við það, sem í raun og veru var að gerast í landinu. Allar þessar breytingar, þessi sívaxandi afskipti ríkisins voru framkvæmdar af Alþ., þar sem borgaralegir flokkar höfðu mjög mikinn meiri hl. Þessar aðgerðir ríkisins voru raunar fyrst og fremst neyðarráðstafanir og höft til þess að bjarga því, sem bjargað yrði. Hins vegar voru það verkalýðshreyfingin og verkalýðsflokkarnir, sem báru fram kröfur um jákvæða áætlunarstefnu í stað hafta, ekki endalaus viðbrögð við ótíðindum, heldur markvissa framfarastefnu undir forystu ríkisvaldsins. Þessi stefna verkalýðshreyfingarinnar var fyrst mörkuð á skýran hátt af Alþfl. í fjögurra ára áætlun, sem hann samdi og gerði að aðalmáli sínu í kosningunum 1934. Þar var m. a. lögð áherzla á eftirfarandi atriði, með leyfi hæstv. forseta: „Að hrundið verði þegar í stað framkvæmd með löggjöf og framtaki hins opinbera, auknum atvinnurekstri og framleiðslu eftir nákvæmri áætlun, er gerð sé til ákveðins tíma, fjögurra ára, og hafi það markmið að útrýma með öllu atvinnuleysinu og afleiðingum kreppunnar og færa nýtt fjör í alla atvinnuvegi þjóðarinnar með aukinni kaupgetu og neyzlu hinna vinnandi stétta og auknum markaði innanlands. Stofnuð sé ráðgefandi nefnd sérfróðra manna þingi og stjórn til aðstoðar, er geri nákvæmar áætlanir um allar opinberar framkvæmdir á tímabilinu og stjórni vísindalegum rannsóknum til undirbúnings þeim og geri jafnframt till. um, hvernig komið verði fastri stjórn og skipulagi á allan þjóðarbúskapinn, jafnt opinberar framkvæmdir og fyrirtæki, sem atvinnurekstur einstaklinga, svo að þau verði sem hagkvæmast rekin og aukin með hagsmuni almennings fyrir augum (planökonomi). Smáatvinnurekendur í framleiðslu, iðnaði og verzlun, sem starfar á samkeppnisgrundvelli eða með samvinnusniði og eigendur starfa að sjálfir, skal verndaður gegn einokunarhringum og að honum hlúð, enda sé haft með honum nauðsynlegt eftirlit.“ Þessi stefnuskrá Alþfl. og barátta sú, sem háð var henni til framdráttar, hafði mikil áhrif, enda þótt sú heildarskipan, sem gerð var till. um, næði ekki fram að ganga. Slík fastatök komu ekki til fyrr en í lok síðari heimsstyrjaldar, eftir að lýðveldi hafði verið stofnað á Íslandi og menn voru gagnteknir af þeim vilja að efla efnahagslegar undirstöður þjóðfélagsins með samvinnu aðalstéttanna. Haustið 1944 samþykktu Sóslfl., Alþfl. og Sjálfstfl. l. um nýbyggingarráð, sem fólu í sér mjög veigamikil spor í átt til áætlunarbúskapar. Í 2 gr. þeirra l. er komizt svo að orði, með leyfi hæstv. forseta: „ Ríkisstj. skipar fjögurra manna n., er nefnist nýbyggingarráð. Hlutverk þess er að búa til heildaráætlun, fyrst um sinn miðaða við næstu 5 ár um nýsköpun íslenzks þjóðarbúskapar. Skal þar áætlað, hver atvinnutæki, samgöngutæki, byggingar og annað þurfi til sjávar og sveita, til þess að allir Íslendingar geti haft vinnu við sem arðbærastan atvinnurekstur, svo og hvernig bezt verður fyrir komið innflutningi fáanlegra tækja og efnis á næstu árum með það fyrir augum að hagnýta sem bezt vinnuafl þjóðarinnar og auðlindir landsins. Þá skal nýbyggingarráð gera áætlanir um, hvar tækin skulu staðsett og till. um byggingar og aðrar framkvæmdir í því sambandi. Nýbyggingarráð hlutast til um, að slík tæki verði keypt utanlands eða gerð innanlands svo fljótt sem auðið er, og hefur milligöngu fyrir þá aðila, sem þau vilja kaupa og þess óska.“ Sú ríkisstj., sem tók sér fyrir hendur að framkvæma þessa stefnu, nýsköpunarstjórnin, setti sér það mark að endurnýja atvinnukerfi þjóðarinnar gersamlega. Sjálf ríkisstj. hafði forystu um að kaupa 32 nýja togara til landsins, og þegar einkaauðmagnið reyndist þess ekki megnugt að taka við þessum togurum, voru stofnaðar bæjarútgerðir og þær gerðu út 2/3 þessa nýja flota. Bátaflotinn var endurnýjaður á hliðstæðan hátt, enn fremur fiskiðnaður og farskipafloti. Á þessu tímabili voru á Íslandi mjög veruleg drög að áætlunarbúskap og það, sem þá var gert, hefur verið undirstaða efnahagskerfisins á þeim aldarfjórðungi, sem síðan er liðinn. En eftir þau umskipti, sem þannig voru framkvæmd, blasti við efnahagskerfi, sem er næsta einstakt í sinni röð. Bankar og lánastofnanir þjóðarinnar eru að langmestu leyti í ríkiseign. Allar stærstu verksmiðjur landsins eru í ríkiseign, þar á meðal síldarverksmiðjur, áburðarverksmiðja og sementsverksmiðja að ógleymdum raforkuverunum. Umtalsverður hluti af fiskveiðiflota og fiskiðnaði er í eigu bæjarfélaga eða samvinnufélaga. Ef allt atvinnukerfið er tekið, kemur í ljós, að hlutur einkaauðmagnsins í framleiðslukerfi þjóðarinnar er ekki nema um það bil þriðjungur. Þar við bætist, að á Íslandi er naumast um að ræða nokkurt einkafjármagn í peningum. Lánsfé bankanna er að langmestu leyti eigin eign, eign sparifjáreigenda eða opinberra sjóða. Því verða einkaatvinnurekendur að leita á náðir hins opinbera, þegar þá skortir fé til fjárfestingar eða rekstrar, einkafjármagnið á Íslandi er þannig ákaflega ósjálfstætt. Hinn félagslegi þáttur í atvinnu- og efnahagslífinu er því miklum mun umfangsmeiri á Íslandi en í nokkru öðru landi Vestur-Evrópu. Og í rauninni þyrfti engar meiri háttar breytingar á núverandi kerfi til þess að taka upp fullgildan áætlunarbúskap. Kerfið hefur sprottið upp vegna þess, að þetta litla þjóðfélag hefur gert kröfur til þess, að þannig sé á málum haldið. Borgaraflokkarnir hafa verið knúnir til þess af aðstæðunum að koma á þessu félagslega kerfi gegn vilja sínum og gegn fræðikenningum sínum. En afleiðing af þessari tvískiptingu er sú, að hinn félagslegi þáttur efnahagskerfisins er undir stjórn manna, sem ekki trúa sjálfir á félagslegt frumkvæði. Ríkisbankarnir eru undir stjórn manna, sem umfram allt mundu vilja hafa einkabanka. Verksmiðjur ríkisins undir stjórn manna, sem telja, að einkaaðilar ættu að eiga þær. Stærsta togaraútgerðin á Íslandi undir stjórn manna, sem dásama einkarekstur. Þess vegna er hinn opinberi geiri á Íslandi stöðugt sveigður undir hagsmuni einkafjármagnsins. Enda þótt einkafjármagnið skorti sjálfstæð, efnahagsleg völd, þá hefur það stjórnmálavöld, sem það getur hagnýtt til þess að ráða yfir kerfinu öllu. Þetta er meginandstæðan í öllu efnahagslífi Íslendinga, og þessi andstæða hefur stuðlað að mjög miklu öryggisleysi í allri fjármálastjórn. Í átökum við verkalýðshreyfinguna hafa atvinnurekendur t. d. aðeins haldið velli með því að hagnýta sér pólitísk yfirráð yfir hinum félagslega geira. Ein meginaðferðin hefur verið samfelld og mjög stórfelld verðbólga. Hún hefur á árunum eftir styrjöldina numið að jafnaði um 10% á ári og verið sum árin allt upp í 20%. Með því að hagnýta þessa verðbólgu hafa atvinnurekendur jafnan velt af sér verulegum hluta af kauphækkunum þeim, sem þeir hafa samið um við verkalýðsfélögin með þeirri einföldu aðferð að hækka verð á vörum sínum samsvarandi. Væri t. d. samið um 10% kauphækkun, þá leið ekki á löngu þar til almennt vöruverð hafði hækkað um svipað hlutfall. Eini aðilinn, sem ekki gat hagnýtt þessa aðferð, voru útflutningsatvinnuvegirnir. Þeir gátu ekki ákveðið verðlag á erlendum mörkuðum, og þess vegna hefur hlutur þeirra verið réttur með síendurteknum gengislækkunum. Þær eru nú sem kunnugt er orðnar 6 á tveimur áratugum og hafa hækkað dollara í verði í íslenzkum krónum talið úr 6.50 kr. upp í 88 kr. Öryggisleysið, sem hlýzt af þessari andstæðu, sem ég var að lýsa áðan, hefur verið megineinkennið og mesta vandamálið í íslenzkum efnahagsmálum, vegna þess að smátt og smátt hefur einkafjármagnið farið að nota verðbólguna sem gróðamyndunaraðferð. Eins og ég benti á áðan, eru bankarnir að mestu í ríkiseign og fjármagn þeirra í eigu smásparara eða opinberra sjóða. Þess vegna finnast ekki á Íslandi fjármálamenn, sem hafa hag af því að halda verðgildi krónunnar traustu. Þeir halda þannig á málum, að hagur þeirra er hið gagnstæða. Aðferð einkaauðmagnsins hefur verið sú, að fá lánað fé í ríkisbönkum til þess að kaupa framleiðslutæki eða koma sér upp byggingum. Síðan sér verðbólgan fyrir því, að krónurnar, sem þeir endurgreiða lánin með, verða stöðugt minni og minni að verðmæti, en fasteignirnar halda verðgildi sínu eða þær aukast jafnvel á velmegunartímanum. Þannig hefur verðbólgan verið notuð til þess að færa í sífellu fjármuni frá smáspörurum og opinberum sjóðum til einkaaðila. Það hefur verið ljóst alllengi á Íslandi, að þessi andstæða, sem ég hef verið að tala um, fengi ekki staðizt til frambúðar: Hagkerfið, sem kallað var kapítalískt, en var í rauninni haldið uppi af félagslegum geira og opinberu eftirliti á flestum sviðum. Þess vegna varð ekki hjá því komizt, að Íslendingar gerðu það upp við sig, hvert þeir ætluðu að stefna, hvaða stjórnaraðferðir þeir vildu taka upp. Við sósíalistar höfum lagt á það áherzlu, að mönnum bæri loksins að læra af 50 ára reynslu, sem hefði sannað, að í svona örsmáu þjóðfélagi yrði ekki hjá því komizt, að menn legðu saman krafta sína og fjármagn og hefðu þjóðina alla að bakhjarli fyrir meiri háttar fyrirtækjum. Menn yrðu að horfast í augu við þessa nauðsyn, hvaða skoðanir sem þeir kynnu að hafa á almennum hagfræðikenningum. Það lægi í gerð hins íslenzka þjóðfélags sjálfs. Eina lausnin væri þannig að viðurkenna það, að félagsleg stefna yrði að koma til, sameign á öllum meginþáttum í framleiðslunni og áætlunarbúskapur í samræmi við hinar sérstöku aðstæður hér á landi. Forsvarsmenn einkarekstursins hafa hins vegar ekki viljað fallast á þessa skoðun. Þeir hafa haldið því fram og héldu því sérstaklega fram fyrir 10 árum eða svo, að íslenzkur kapítalismi hefði ekki sannað getuleysi sitt, heldur stöfuðu vandkvæði hans af pólitískum ástæðum, allt of miklum og óþörfum ríkisafskiptum. Þeir töldu, að það væri framkvæmanlegt að breyta þjóðfélaginu þannig, að íslenzkur kapítalismi gæti staðið á eigin fótum og sannað getu sína. Þetta síðara sjónarmið sigraði, eins og kunnugt er, fyrir áratug. Árið 1959 var mynduð samstjórn Sjálfstfl. og Alþfl., og hún hafði þann yfirlýsta tilgang að endurreisa kapítalistískt hagkerfi á Íslandi, afnema opinber afskipti af fjárfestingu, innflutningi og útflutningi og taka upp hagstjórnaraðferðir markaðsþjóðfélaganna í Evrópu. En einnig þessi tilraun hefur mistekizt, eins og þær tilraunir, sem fyrr voru gerðar. Hagstjórnaraðferðir markaðsþjóðfélaganna gátu ekki komið Íslandi að gagni af þeirri einföldu ástæðu, að meginframleiðslan á Íslandi er útflutningsframleiðsla og er háð allt öðrum mörkuðum en þeim íslenzku. Hér er ekki það samhengi á milli markaðs og framleiðslu, sem er aðalaðferðin við hagstjórn í svokölluðum markaðsþjóðfélögum. Og það var í rauninni ákaflega fróðlegt, að þessi tilraun skyldi mistakast á þennan hátt, vegna þess að ytri aðstæður voru ríkisstj. ákaflega hagfelldar. Á árabilinu 1962–1966 bjuggu Íslendingar við einstæða velgengni, fengu metafla ár eftir ár og hækkandi verðlag á erlendum mörkuðum, og þess vegna átti að vera auðveldara en nokkru sinni fyrr að koma í framkvæmd breytingum á stjórnarstefnu, ef þær breytingar hefðu verið réttar. En breytingarnar urðu, sem kunnugt er, á aðra lund en ætlað var. Þær urðu ekki til þess að styrkja undirstöður þjóðfélagsins, heldur hið gagnstæða. Það var fjárfest í atvinnutækjum, sem menn vonuðu, að gæfu skjótan gróða eins og síldveiðiskipum og síldarverksmiðjum, en enginn nýr togari var keyptur til landsins, og framleiðsla á frystum fiski dróst stórlega saman, þó að hún margfaldaðist hjá keppinautum okkar. Það var fjárfest í innflutningsverzlun til þess að klófesta aukið peningamagn hjá almenningi, en iðnfyrirtæki urðu gjaldþrota vegna erlendrar samkeppni. Efnahagslegar undirstöður þjóðfélagsins skekktust mjög á þessu tímabili, og nú mátti ekki koma til félagsleg forysta til þess að bæta úr þessum vandkvæðum. Þess vegna fór það svo, að þegar velgengnistímabilinu lauk, var þjóðfélagið verr undir það búið en nokkru sinni fyrr að mæta þessum vanda, og afleiðingin hefur orðið mjög alvarlegt kreppuástand, atvinnuleysi, landflótti og tímabundin vinna í nágrannalöndunum, einkanlega í Svíþjóð. Í þessum sporum stöndum við nú, og nú verðum við að velja, í hvaða átt við höldum. Og það val er ákaflega örlagaríkt. Ég vil í þessu sambandi minna á kenningu, sem upp er komin sérstaklega innan stjórnarflokkanna og hefur verið áberandi seinustu árin. Hún er sú, að þessi ófarnaður stafi ekki af því, að hagfræðikenningarnar hafi verið rangar, heldur sé þjóðfélag okkar rangt. Kenningin er sú, að íslenzkt þjóðfélag sé of lítið til þess að hægt sé að stjórna því sem sjálfstæðri, efnahagslegri heild, og þess vegna verðum við að tengjast stærri heild. Aðeins á þann hátt geta þau hagstjórnarlögmál, sem menn aðhyllast, farið að verka hér á Íslandi. Þannig eru átökin um hagstjórnarstefnuna komin í bein tengsl við umr. um sjálfa framtíð hins íslenzka þjóðfélags. Það er stefna ríkisstj., að við getum ekki hjá því komizt að gefast upp á þeirri stefnu að stjórna Íslandi sem sjálfstæðu, efnahagslegu þjóðfélagi. Við verðum að vera hluti af öðrum. Við verðum að vera hluti af stærri markaði, svo að markaðslögmálin fari að hrífa. Að þessu er búið að stefna nú í mörg undanfarin ár. Af þessum ástæðum var samið við svissneska álhringinn, og nú er stefnt að því að reyna að fá mörg fleiri hliðstæð fyrirtæki inn í landið. Og ein meginástæðan fyrir því, að nú er stefnt að inngöngu í EFTA, er nákvæmlega þessi sama röksemdafærsla, að með því munum við tengjast stærri heild, og þannig geti þau efnahagslögmál, sem stjórnarherrarnir trúa á, farið að hrífa hér á landi. Þessar kenningar höfum við heyrt mjög lengi, og ég man t. a. m. eftir því, þegar einn hæstv. ráðh. kynnti þau á hvað eftirminnilegastan hátt, en það var, þegar hæstv. menntmrh. flutti ræðu á aldarafmæli Þjóðminjasafnsins og mælti þar hin fleygu orð, að bezta ráðið til þess að efla sjálfstæði þjóðar væri að fórna sjálfstæði hennar. Hann átti við nákvæmlega þetta, að Íslendingar gætu ekki staðizt nema því aðeins, að við tengdumst stærri heild, þannig að það væri ekki innanlandsvandamál okkar, hvernig ætti að stjórna þessu þjóðfélagi, heldur værum við hluti af almennri þróun annarra. Andspænis þessum viðhorfum er aðeins einn valkostur annar, að við förum þá einu leið, sem getur tryggt okkur áframhaldandi efnahagslegt sjálfstæði. Hún er sú, að taka upp markvissan áætlunarbúskap. Það er sú stefna, sem mörkuð er í því frv., sem hér er til umr. Sjálf reynslan hefur vísað Íslendingum í þá átt á ómótstæðilegan hátt á undanförnum áratugum, eins og ég hef rakið hér að framan. Og í sjálfu sér má segja, að það sé fáránleg pólitísk sjálfhelda, að ekki skuli nú stefnt enn hraðar í þessa átt. Það er alkunna, að annar stærsti flokkur landsins, Framsfl., hefur á síðustu árum gerbreytt afstöðu sinni til áætlunarbúskapar. Áður var flokkurinn vantrúaður á þá stefnu; stefna hans voru höftin, hin óvirku afskipti, frumkvæðisleysið. En seinustu árin hefur hann lýst yfir því af vaxandi þunga, að hann sé fylgjandi áætlunarbúskap. Ef Alþfl., sem á langa baráttusögu til stuðnings áætlunarbúskap, héldi við þessa stefnu sína, sem er í sjálfu sér kjarninn í boðskap þess flokks, þá væri hér á þingi mikill meiri hl. fyrir slíkum umskiptum. Í þessu sambandi má einnig benda á það, að verkalýðshreyfingin hefur að undanförnu lagt á það vaxandi áherzlu, að taka verði upp áætlunarvinnubrögð og áætlunarstjórn til þess að leysa vandamálin. Hún hefur gert það í samþykktum sínum. Hún hefur einnig gert það í viðræðum sínum og samningum við stjórnarvöldin. Og það er í sjálfu sér einnig lærdómsríkt, að á sama tíma og hæstv. ríkisstj. stefnir að því að tengja Ísland stærri heild, svo að hún þurfi ekki að láta á það reyna, hvort hún getur leyst vandamálin hér innanlands, þá hefur hún verið í verki að neyðast til þess að auka afskipti sín einmitt af þeim atvinnumálum, sem ekki mátti snerta við. Atvinnumálanefndirnar og allt það kerfi eru til marks um þá breytingu. Hins vegar einkennast vinnubrögðin þar af því sama og áður, að það má ekki koma til neitt opinbert frumkvæði. Atvinnumálanefndirnar gera ekkert annað en það að afgreiða það, sem til þeirra er sent, eins og við heyrðum um daginn í skýrslu þeirri, sem hæstv. forsrh. flutti á þingi. Þessar n. bíða eftir því, að einkaaðilar eða sveitarfélög sendi umsóknir, og síðan er úthlutað eftir þessum umsóknum. En frumkvæði er ekkert. Fyrir Reykvíkinga er þetta býsna fróðlegt. Ég sá í Morgunblaðinu fyrir ekki mörgum dögum, að þar var rætt við einn af forystumönnum höfuðborgarinnar, og hann var spurður að því, hvernig á því stæði, að umsóknir einkaaðila frá Reykjavík um fjármuni, sem atvinnumálanefndin úthlutar, hefðu verið svona fáar. Hann sagði, að ástæðan væri sú, að atvinnureksturinn hefði verið verst á sig kominn í Reykjavík, og það hefði leitt til þess, að einkaatvinnurekendur hefðu verið svo trúlausir og vonlausir um framtíðina, að þeir hefðu ekki haft sig upp í það að senda umsóknir. Vegna þess, að ástandið var verst í Reykjavík, varð hlutur Reykjavíkur minni en annarra. Einmitt þar sem þurfti sérstakt frumkvæði til þess að hrinda málinu af stað, gerðist minna en annars staðar, vegna þess að frumkvæði skorti. Þetta hefur verið veilan í öllum tilraunum til opinberra afskipta á Íslandi, þar hefur vantað þessa jákvæðu forystu. Um efni frv. sjálfs þarf ég ekki að vera margorður, ég held, að það skýri sig sjálft. Frv. svipaðs efnis hafa verið flutt á fjölmörgum þingum áður, en engu að síður er þetta frv. allfrábrugðið, bæði að efni og formi, þeim frv., sem áður hafa verið flutt. Eins og ég hef getið um í grg., naut ég við samningu frv. sérstakrar aðstoðar Guðmundar Ágústssonar, skrifstofustjóra Alþýðusambands Íslands, en hann er eini Íslendingurinn, sem lokið hefur háskólanámi í áætlunarhagfræði, og hann er aðalhöfundur þeirrar fróðlegu grg., sem fylgir frv. Ég vænti þess, að hv. alþm. lesi hana og sé ekki ástæðu til þess að endursegja hana á neinn hátt. Hins vegar vil ég taka það mjög skýrt fram, að okkur dettur að sjálfsögðu ekki í hug, að sú grind, sem gert er ráð fyrir í þessu frv., sé eitthvert endanlegt og óumbreytanlegt form. Hér er um að ræða mjög vandasöm mál, og vafalaust getur okkur missýnzt þar um marga hluti, og auk þess á reynslan eflaust eftir að kenna mönnum margt, sem þeir koma ekki auga á enn þá. Þess vegna mundi ég telja það mikið fagnaðarefni, ef menn ræddu þetta mál, bæði hér á þingfundum og eins í þeirri hv. n., sem fær málið til meðferðar, jafnt hvort þeir eru sammála þeirri hugmynd, sem í frv. felst eða ekki. Einmitt slíkar umr. geta orðið til þess að skýra ýmis vafamál og varpað skærara ljósi á þau vandamál, sem þarna er við að etja. Ég vil svo að lokum, herra forseti, leggja til, að frv. verði vísað að lokinni 1. umr. til 2. umr. og til hv. fjhn.

Flm. (Stefán Valgeirsson) : Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja þetta frv. um fyrirhleðslu og lagfæringar á árfarvegum til að koma í veg fyrir landbrot, en þetta frv. er á þskj. 98. Árið 1932 voru samþ. l. um fyrirhleðslur á vatnasvæði Þverár og Markarfljóts. Þessi löggjöf mun hafa átt að þjóna tvennum tilgangi, bæta samgöngur og verja nytjalönd fyrir skemmdum af ágangi vatns á þessu svæði. Árið 1945 voru samþ. l. um fyrirhleðslu Héraðsvatna norður af Vindheimabrekkum. Á þessum 24 árum, sem liðin eru, síðan þessi löggjöf var sett, hefur orðið mikil breyting í ræktun og tækni hér á landi. Ræktunin hefur margfaldazt og færzt meira en áður niður á láglendið, eftir að hinar stórvirku skurðgröfur hófu þurrkun þess um allt land. Víða eru sléttir bakkar meðfram fallvötnum. Hafa þeir orðið mikils virði sem slægjulönd, fyrst sem áveituengi, og síðari árin hefur verið borinn tilbúinn áburður á þá með mjög góðum árangri, svo að uppskerumagnið hefur orðið litlu eða engu minna en af þeim svæðum, sem brotin hafa verið og sáð í. Í örum leysingum verða oft miklar skemmdir á þessum löndum, sem hægt væri að koma í veg fyrir í flestum tilfellum með þeirri tækni, sem við höfum nú yfir að ráða. Víða hafa átt sér stað stórkostleg landbrot á liðnum áratugum, sem kunnáttumenn á þessu sviði telja, að auðvelt hefði verið að koma í veg fyrir, ef framkvæmdir hefðu verið gerðar í tæka tíð, t. d. með því að laga til árfarvegi. Þó að engin löggjöf sé til, nema bundin við þær takmörkuðu aðgerðir, sem að framan greinir, þá hefur verið veitt fé á fjárl. til varnaraðgerða að þessu leyti á öðrum stöðum á landinu. Stuðningur ríkisins við þær framkvæmdir hefur verið miðaður við ákvæði áðurgreindra l. En það, sem hefur hindrað skynsamlega framkvæmd og samræmdar aðgerðir í þessu efni eru ákvæði í vatnal. En sú löggjöf er frá árinu 1923 og er því að mörgu leyti úrelt miðað við nútímaaðstæður. Þar eru t. d. ákvæði, sem valda því, að einn landeigandi getur hindrað sjálfsagðar og eðlilegar framkvæmdir í langan tíma, og ég veit dæmi þess, að það hefur verið gert, jafnvel þó að það hafi mikla eyðileggingu í för með sér á nytjalöndum annarra. Ég var búinn að hugleiða það að fella þær breytingar, sem þetta frv. felur í sér, inn í vatnal. En við nánari athugun sá ég, að það yrði erfitt verk og tímafrekt, eins og þau l. eru uppbyggð. Að vísu eru það aðallega tveir kaflar l., sem koma inn á þetta svið, VII. kaflinn um varnir lands og landnytja gegn ágangi vatns og XI. kaflinn um vatnafélög. Enn fremur eru í II. kafla almenn ákvæði um vatnsréttindi, 7. og 8. gr. Þótt líklegt sé, að ekki geti dregizt lengi að endurskoða vatnal., - og þegar að því kemur, væri eðlilegt að sameina þeim l. þetta frv., ef að l. verður nú, sem ég fastlega vona, þar sem það er mjög brýnt að taka þetta verkefni, sem þetta frv. nær yfir, föstum tökum til að koma í veg fyrir meiri skemmdir en orðið er, - þá væri beinlínis ekki verjandi að bíða með lagasetningu um þetta atriði eftir því, að vatnal. yrðu endurskoðuð. Það gæti tekið mörg ár, og mikið landbrot gæti átt sér stað á þeim tíma. Þeir, sem hafa ferðazt um landið með opin augu, hljóta að hafa séð allvíða stórfelld landbrot, séð, hvernig fallvötnin brjóta stór skörð inn í slétta bakka og jafnvel tún, og þegar skarðið er á annað borð komið, leggst straumþunginn þar á vegna beygjunnar, sem í árfarveginn kom, þegar skarðið myndaðist. Og við slíkar aðstæður er stór hætta á mikilli eyðileggingu á tiltölulega skömmum tíma. En slíkar landsskemmdir er aldrei hægt að bæta aftur. En sé árfarvegurinn lagaður og beygjan tekin af í tæka tíð, er í flestum tilfellum hægt að koma í veg fyrir landsspjöll. Það er því full þörf að vera þarna á verði ekki síður en annars staðar. Það sýnist því vera kominn tími til þess að setja löggjöf um þetta efni, sem sniðin er eftir þörfum og kröfum okkar tíma og hvetur til virkrar varðstöðu og verndunar gróðurlendisins í byggðinni ekkert síður en á afréttarlöndum. Við höfum viðurkennt það í verki hin síðari ár, að þjóðinni beri að koma í veg fyrir uppblástur gróðurlendis, og nú er mikil hreyfing í landinu til að vinna að því, ekki sízt meðal ungmennafélaga, og þeirri hreyfingu ber vissulega að fagna.En það má ekki horfa á það aðgerðarlaust heldur, að fallvötn brjóti niður land í stórum stíl og því mjög brýnt að setja löggjöf, sem hvetur og auðveldar framkvæmd í því efni. Því er þetta frv. fram borið. Nú ættu ekki að vera nein vandkvæði á því að hindra landbrot með því að nota hinar stórvirku vinnuvélar til verksins, sem nú er orðið mikið til af í landinu. Ég mun þá fara yfir gr. frv. 1. gr.: „Til að koma í veg fyrir landbrot af völdum fallvatna eða skemmdir á nytjalandi af ágangi vatns skulu gerðar fyrirhleðslur eða lagfærðir árfarvegir, samkv. úrskurði matsmanna, samkv. 3. gr. þessara l.“ 2. gr.: „Ríkissjóður greiðir kostnað af framkvæmdum samkv. 1. gr. að 7/8 hlutum, en viðkomandi sýslufélag sér um greiðslu á 1/8 hluta, er matsmenn deila síðan niður á landeigendur í hlutfalli við stærð þeirra nytjalanda, sem í hættu eru talin. Sé landeigandi óánægður með niðurjöfnun matsmanna, getur hann skotið henni til landbrh., er lætur þá rannsaka málvöxtu og kveður síðan upp fullnaðarúrskurð.“ Í sambandi við þetta greiðsluhlutfall vil ég geta þess, að það er alveg sams konar greiðsluhlutfall og var í þeim l., sem ég nefndi hér í upphafi máls míns. 3. gr.: „Matsnefnd skipa þrír menn í hverju sýslufélagi, sýslumaður, formaður búnaðarsambandsins og jarðræktarráðunautur.“ 4. gr.: „Nú telur landeigandi (eða landeigendur), að nytjalönd jarðar sinnar (jarða sinna) séu í yfirvofandi hættu af völdum landbrots eða af ágangi vatns, og skal hann (skulu þeir) þá óska þess skriflega, að matsnefnd viðkomandi héraðs kanni málið hið fyrsta.“ 5. gr.: „Nú hefur matsnefnd borizt ósk frá jarðeiganda um úrskurð um, hvort nytjalönd hans séu ekki í yfirvofandi hættu vegna landbrots eða af ágangi vatns, og skal þá matsnefndin hefja rannsókn sína svo fljótt sem tök eru á. Að rannsókn lokinni semur hún álitsgerð um málið og kveður upp úrskurð, sem sendur skal landbrn. Afrit skal matsnefnd senda öllum jarðeigendum, sem hlut eiga að máli hverju sinni. Matsnefnd getur kvatt til sérfræðinga sér til ráðuneytis, ef þurfa þykir.“ 6. gr.: „Vegagerð ríkisins sér um byggingu og viðhald mannvirkja samkv. úrskurði matsnefndar. Bætur fyrir landsspjöll vegna framkvæmda eða spjöll, sem af þeim kann að leiða, skal telja með kostnaði við verkið samkv. úrskurði matsnefndar.“ 7. gr.: „Nú telur matsnefnd, að ekki megi dragast að hefja framkvæmdir vegna yfirvofandi skemmda á nytjalandi, og skal þá Vegagerð ríkisins hefjast handa, þegar aðstæður leyfa. Telji matsnefnd hins vegar, að verkið megi dragast til næsta sumars, skal Vegagerð ríkisins gera kostnaðaráætlun um verkið í samráði við matsnefnd og senda hana síðan til landbrn., er sér um, að nauðsynleg fjárveiting fáist á næsta ári til verksins.“ 8. gr.: „Nú telur matsnefnd, að engin ástæða sé til aðgerða, og skal þá sá, er óskaði matsins, greiða allan kostnað, er af því leiðir. Ef úrskurður matsnefndar leiðir til mannvirkjagerðar í einhverri mynd samkv. l. þessum, skal telja matsgerðina með í kostnaði við framkvæmd verksins.“ Eins og ég gat um áðan, er þetta frv. að mestu leyti sniðið eftir þeim tveimur frv., sem ég gat um. Ég hef þá lýst frv. og farið nokkrum orðum um ástæðurnar fyrir því, að það er flutt, og þar sem ég á sæti í þeirri hv. n., sem á að fjalla um málið að lokinni þessari umr., þá sé ég ekki ástæðu til frekari framsögu. Herra forseti. Ég legg til, að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. landbn.



Herra forseti. Frv. það, sem hér er á ferðinni, er samið af sameiningarnefnd sveitarfélaga og sent bæjarstjórn Húsavíkur til umsagnar og sýslunefnd Suður-Þingeyjarsýslu. Umsagnir fóru nokkuð sitt á hvað. Húsavíkurkaupstaður lagði til, að frv. væri samþ., en sýslunefnd Suður-Þingeyjarsýslu lagði til, að ákvörðun um lögsagnarumdæmi eyjarinnar, Flatey á Skjálfanda, yrði frestað um 5 ára skeið og eyjan sett undir bráðabirgðastjórn sýslumannsins í Suður-Þingeyjarsýslu. Ástæðan til þess, að hér er rætt um þetta mál, er sú, að nú hafa allir, sem áður höfðu fasta búsetu í Flatey á Skjálfanda, hætt henni. Það eru að vísu, eins og þjóðskráin segir til, miðað við 1. desember s. l., 8 íbúar í Flatey, en kunnugir segja, að þeir séu í raun og veru ekki lengur nema 5, þar af 4 vistmenn á Kópavogshæli og einn á Kristneshæli. Ég vil þó ekki alveg fullyrða, að sú tala sé rétt, sem stendur hér í grg., en þeir eru milli 5 og 8, og um fleiri er ekki þarna að ræða. Nú gefur það auga leið, að á vori komanda verður ekki hægt að kjósa hreppsnefnd í Flateyjarhreppi. Þar er enginn maður með fastri búsetu, og því virðist kjörin leið að grípa nú tækifærið og sameina eyjuna lögsagnarumdæmi Húsavíkur, en eins og hér segir í grg., mundi vera eðlilegt að sá hluti hreppsins, sem á landi liggur, en það er Flateyjardalur, verði með reglugerð lagður undir Hálshrepp, en til forna laut Flateyjardalur og raunar Flatey líka undir Hálshrepp. Einhver kann að segja, að réttara væri, eins og sýslunefndin leggur til, að bíða átekta, en flestir munu þó sjá, að þarna geta ekki orðið nema tiltölulega fáir íbúar, ef byggð hæfist að nýju, aldrei meira en svona eins og nú hefur verið flest, allt upp í 110 manns, og eins og sveitarstjórnarmálum er háttað nú, er það of lítið hreppsfélag til að standa undir þeim kvöðum og skyldum, sem á sveitarfélög eru nú lagðar. Þess vegna virðist kjörið tækifæri til þess að vinna að því núna, að Flatey verði lögð undir annað sveitarstjórnarumdæmi, og liggur þá beinast við, að það sé, eins og hér er lagt til, Húsavík, því að allar samgöngur til Flateyjar voru og hafa verið um Húsavíkurhöfn, og eins áttu þeir þangað læknis að vitja. Póst höfðu þeir um Húsavíkurhöfn og talsamband er í land um Húsavík. Það, sem veldur því, að t. d. Húsavík og reyndar fleiri sveitarfélög óttast það að hafa Flatey utan ákveðins lögsagnarumdæmis, er það, að menn kynnu að taka sér þar búsetu og telja sig eiga þar heima og komast þannig fram hjá því að greiða verulegar skyldur sveitarfélags, losna sem sagt við útsvör og önnur opinber gjöld með sýndarbúsetu. Ég held, að ég þurfi í raun og veru ekki að skýra þetta frekar. Eyjan er sem sagt án nokkurra íbúa, sem þar dveljast, og virðist kjörið tækifæri til að leggja hana undir lögsagnarumdæmi Húsavíkur, og þess vegna er þetta mál hér flutt. Ég legg svo til, að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og heilbr.- og félmn.



Herra forseti. Án þess að ég ætli að mótmæla neinu, sem fram kom í framsöguræðu hv. 9. landsk. þm., þá tel ég, að rétt sé, að ég gefi nokkrar nánari upplýsingar um þetta mál en fram kom í ræðu hans. Í sjálfri grg. þessa frv. segir, að sameiningarnefnd sveitarfélaga telji sér ekki fært að beiðast þess, að rn. flytji frv. um sameiningu Flateyjarhrepps og Húsavíkur, af því að ágreiningur sé um málið í héraði. Og frv. það til l., sem nú liggur fyrir Alþ. í Ed., um sameiningu sveitarfélaga, gerir ráð fyrir því, að sameining fari ekki fram, nema því aðeins að um slíkt sé nokkurt samkomulag í héraði og reynt sé í lengstu lög að ná um þau atriði samkomulagi, m. ö. o., að sneitt verði hjá því að beita þvingun í þessu efni. Nú liggur það fyrir á fskj. með þessu frv., að sýslunefndin í Suður-Þingeyjarsýslu hefur lagt á móti því á þessu stigi málsins, að þessi tvö sveitarfélög verði sameinuð. Það liggur því ekki fyrir, að sýslunefndin í Suður-Þingeyjarsýslu hafi beðið um, að þetta frv. yrði flutt, og það sést ekki heldur neins staðar hér í skjölum eða heyrist í framsögu, að bæjarstjórnin í Húsavíkurkaupstað hafi heldur um það beðið og allra sízt Flateyingar sjálfir. Ég er ekki með þessu að segja, að það sé nein fjarstæða að sameina Húsavíkurhrepp og Flateyjarhrepp. Það má vel vera, að það verði niðurstaðan, að það sé skynsamlegt. En það liggur ákaflega lítið fyrir um það, hvað Húsavíkurkaupstaður hugsar sér að gera, ef hann yfirtekur þetta gamla sveitarfélag eða raunar ekki nokkur skapaður hlutur. En hvernig standa þá þessar sakir heima fyrir? Haustið 1967 fluttust íbúar Flateyjarhrepps til lands og tóku sér vetursetu á Húsavík. Þetta voru fimm fjölskyldur og þar að auki nokkrir einhleypingar. Orsökin til þess, að íbúarnir fluttust í land, var fyrst og fremst sú, að þeir gátu ekki fengið kennara handa börnum sínum úti í eynni, vegna þess, að börnin voru of fá. Það hafði staðið í erfiðleikum nokkur ár, og fræðslumálayfirvöldin hér í Reykjavík höfðu gert undanþágu með það að veita þeim kennara, en nú þótti það ekki lengur fært. Og þegar þannig var komið, töldu íbúarnir sér óumflýjanlegt að fylgja börnunum til lands til þess að sjá um þau í skólagöngu á Húsavík. Og um leið og þeir voru komnir í land, var gerð krafa um það, að þeir flyttu einnig heimilisfangið. Þannig atvikaðist það, að eyjan fór í eyði haustið 1967 og var mannlaus um veturinn fram í marzmánuð. En þá fluttust flestar fjölskyldurnar út aftur, sem þar höfðu búið áður, og héldu áfram við útgerð sina frá eynni, eins og þær höfðu áður gert. Og þannig hefur þetta verið í tvö ár. Fólkið hefur verið úti í ey á sumrin, en í Húsavík á veturna með heimilisfangið á Húsavík, af því að það var gerð krafa um það til þess, að það ætti þar heima. En hins vegar hefur þetta fólk haft og tekið hér um bil allar sínar tekjur eða a. m. k. meginhlutann af þeim með útgerð úti í eyju, og það hafa verið miklar tekjur. Þetta fólk á íbúðarhús úti í eyju, og það á þar líka verbúðir. Í eyjunni standa á milli 10 og 20 íbúðarhús, sum góð, sum léleg, og allt þetta verðmæti hlýtur að grotna niður og verða að engu, ef byggð leggst niður í eyjunni. Áður en þessi milliflutningur varð, hafði útflutningur á sjávarafurðum úr eyjunni numið um 5–6 millj. árlega, og þar voru lítil áföll, vegna þess að útgerðarkostnaður var svo að segja enginn. Og ég vil álíta, að þessi framleiðsla í Flatey hafi sízt minnkað, síðan þessir tilflutningar urðu. Ríkissjóður á Flatey, og þar eru fjórar bújarðir. Á eynni er æðarvarp allmikið og mikið kríuvarp, og þar að auki er margt annarra fugla þar. Æðarvarpið í Flatey hefur hin síðari ár farið vaxandi, þvert á móti því, að annars staðar hefur æðarvarp yfirleitt minnkað, og það stafar af því, að um það hefur verið hirt sérstaklega vel. Ef fólk hættir að vera í eyjunni, a. m. k. yfir sumartímann, mun fara svo, að æðarvarpið hverfi úr sögunni, því að slíkt gerist alls staðar, þar sem mannshöndin er ekki til þess að hlúa að. Ég hygg, að þar hafi verið hin síðari ár í kringum 30 kg af dún, sem gerir um það bil nettó 100 þús. kr. a. m. k., eins og nú hagar verðlagi á þeirri vöru. Hafnargerð er nýlega lokið í eyjunni, eins og við vitum, og er þar nú ágæt höfn. Á vorin og sumrin er þarna margt báta að veiðum frá öðrum stöðum, einkum frá Eyjafirði, til að mynda Hrísey, og leggja þeir upp aflann að sumu leyti í eynni. En aðalframleiðsla eyjarbúa hefur verið hin síðari ár grásleppuhrogn yfir vortímann og annar fiskur á sumrin,og hafa Flateyingar saltað hvort tveggja og gert því full skil til útflutnings sjálfir. Á meðan Flateyingar héldu heimilisfangi sínu í eynni, voru þeir á meðal tekjuhæstu íbúa Suður-Þingeyjarsýslu að meðaltali, ef ekki tekjuhæstir allra. Þetta sýnir það, að það er mjög gott að bjargast í eyjunni, ekki sízt eins og nú er komið með tilkomu hafnarinnar. Og það er mjög auðvelt fyrir fólk að flytjast út í eyju og setjast þar að við þau skilyrði, sem þar eru fyrir, þar sem eru íbúðarhús, verstöðvar og höfn. Þar með er ég ekki að segja, að þetta verði, en talið hefur verið, að þetta væri ekki útilokað hingað til, og þar af m. a. mótaðist afstaða sýslunefndarinnar í Þingeyjarsýslu á síðasta sýslunefndarfundi. Til samanburðar má geta þess, að hlutir eru ekki mjög lengi að breytast í þessum efnum, þó að straumurinn virðist að vísu liggja þannig nú um sinn, að fólk vilji ekki búa í úteyjum, þó að þar séu ágæt afkomuskilyrði, þá t. d. hjó ég eftir því í fréttum nýlega, að tvær fjölskyldur hefðu flutzt út í Flatey á Breiðafirði í haust til þess að setjast þar að, vegna þess að þar þóttu svo ákjósanleg skilyrði til að bjargast. En sem sagt, þetta mál er á því stigi, að ég álít, að það sé ekki rétt að ráða því rakleiðis til lykta nema í fullu samráði við héraðsbúa sjálfa, bæði sýslunefndina í Suður-Þingeyjarsýslu og Húsavíkurkaupstað, sem að vísu hefur lýst yfir, að hann taki við eyjunni, en við vitum ekki á þessari stundu, hvað bæjarstjórnin þar hugsar sér að gera með eyjuna, t. d. varðandi varpið. Í þessu á ekki að felast nein tortryggni í garð bæjarstjórnarinnar, en um allt þetta þurfum við þingmenn að hafa einhverja meiri vitneskju, áður en við getum ákveðið það að styðja þetta frv. Og ég sé ekki neitt aðkallandi að ráða þessu endilega til lykta nú án samráðs við héraðsbúa. Rök þau, sem helzt hafa verið fram borin því til stuðnings, eru, að eyjan kunni að verða skálkaskjól fyrir menn, sem vildu dveljast þar og komast undan sköttum annars staðar, en ég held, að það hafi ekki við mikið að styðjast, a. m. k. verkar það ekki sannfærandi á mig miðað við þann kunnugleika, sem ég hef á þessum málum.



Herra forseti. Ég kvaddi mér hljóðs fyrir nokkru, á meðan flm. málsins var að tala, vegna þess að ég kunni því illa, að málið færi til 2. umr., án þess að aths. væru gerðar í því sambandi. Nú hefur hv. 11. landsk. skýrt þetta mál nokkuð í framhaldi af ræðu hv. flm., og ég skal ekki vera langorður. Þetta frv. er um það, að Flatey í Flateyjarhreppi í Suður-Þingeyjarsýslu skuli lögð undir lögsagnarumdæmi Húsavíkurkaupstaðar, sem mér skilst, að þýði það, að eyjan eigi að verða hluti af Húsavíkurkaupstað. Hins vegar er í frv. ekkert um það rætt, hvað gera skuli við aðra hluta Flateyjarhrepps, en hv. flm. vék að því, að með reglugerð mætti sameina þann hluta hreppsins, sem er á landi, þ. e. a. s. Flateyjardal, Hálshreppi. En í grg. stendur, að þetta landssvæði, Flateyjardalur, sem nú er í eyði, hafi verið nýtt sem afréttarland af íbúum Háls- og Grýtubakkahrepps. Ég hefði kunnað því betur, ef Flatey væri með l. sameinuð Húsavíkurkaupstað, að þá yrði jafnframt í þeim sömu l. ákvæði um það, hvernig fara skuli um aðra hluta hreppsins, þó að vel megi vera, að það sé rétt, að hægt sé að ráðstafa þeim með reglugerð án lagasetningar. Þetta frv. er, eins og hv. 11. landsk. þm. tók fram, ekki flutt eftir ósk sýslunefndar S-Þingeyjarsýslu, ekki eftir ósk Flateyjarhrepps eða þeirra, sem hafa fyrirsvar fyrir hann, og ekki eftir ósk bæjarstjórnarinnar á Húsavík, heldur er það eiginlega flutt að frumkvæði svokallaðrar sameiningarnefndar sveitarfélaga, sem þó hefur ekki talið sér fært að óska eftir því við ríkisstj., að hún flytji frv. af ástæðum, sem nánar eru tilgreindar. Hins vegar hefur sameiningarnefndin leitað umsagnar um frv. frá bæjarstjórn Húsavíkur og sýslunefnd S.-Þingeyjarsýslu, og þær umsagnir liggja hér fyrir. Bæjarstjórn Húsavíkur hefur lýst yfir því, að hún vilji samþykkja till. um sameiningu, þ. e. a. s. hún er reiðubúin til þess að taka á móti Flatey, ef ákveðið sé í l., að svo skuli vera, og taka við framfærslu þurfamanna, að því leyti, sem gert er ráð fyrir í frv., en lýsir því jafnframt yfir, að hún telur eignir og skuldir Flateyjarhafnar sér að öllu óviðkomandi. Sýslunefndin í S.-Þingeyjarsýslu hefur hins vegar á fundi, 14. maí s. l., samþykkt svohljóðandi ályktun, með leyfi hæstv. forseta: „Sýslunefndin lýsir sig andvíga þeirri hugmynd, að Flatey eða aðrir hlutar Flateyjarhrepps verði sameinaðir öðru sveitarfélagi, meðan allt er jafnóljóst og nú er, hvernig ræðst um not þeirra landa í framtíðinni. Nefndin telur því rétt og óskar þess, að sýslumanni Þingeyjarsýslu verði falin umsjón Flateyjarhrepps og meðferð eigna hans næstu 5 ár, nema búseta aukist þar til muna á þeim tíma.“ Hv. 11. landsk. þm. drap á það, sem getið er um í bréfi sýslumannsins á Húsavík, að ástæðan til þess, að þær fjölskyldur, sem heima áttu í Flatey til skamms tíma, fluttust til Húsavíkur, hafi verið sú, að þær hafi ekki getað fengið þangað barnakennara, þ. e. a. s. að fræðslumálastjórnin hafi ekki talið sér fært að stuðla að því, að þar væri haldið uppi kennslu á einhvern hátt. Nú vil ég leyfa mér að beina því til hv. n., sem fær þetta mál til meðferðar, að hún leiti nánari umsagna, bæði frá bæjarstjórn Húsavíkur og frá sýslunefnd S: Þingeyjarsýslu, í tilefni af þeim umsögnum, sem þegar liggja fyrir. T. d. mundi ég vilja spyrjast fyrir um það hjá bæjarstjórn Húsavíkur, hvort hún vilji stuðla að því, ef eyjan verður sameinuð kaupstaðnum, að áfram haldist byggð í eynni, því að það skiptir auðvitað miklu máli, hvort Húsavíkurkaupstaður vill stuðla að því, að þar verði áfram byggð. Ég minnist þess, að fyrir örfáum árum, ég held, að það hafi verið 1960 eða þar á eftir, átti hundrað manns heima í Flatey. Allmörg núverandi hreppsfélög hafa færri íbúa en 100 manns. Eins og hér hefur verið upplýst, þá eru þarna góð afkomuskilyrði. Því hefur þegar verið lýst, hvernig þeim hefur verið háttað bæði á sjó og landi. Það sýnist í raun og veru ekki ólíklegt, að þarna gæti aftur orðið byggð, ef stuðlað væri að því. Og þarna er nýbúið að leggja allmikið fé í hafnargerð, og á þessari hafnargerð, sem þarna hefur verið lagt í, hvílir allmikil skuld, sem einhvern veginn þarf að kveða á um, hvort sem Flateyjarhreppur verður lagður niður eða ekki, annaðhvort með því að fella hana niður eða að einhver verði til þess að greiða hana. Hins vegar mundi ég vilja fræðast um það, hjá sýslunefnd S.-Þingeyjarsýslu, hvernig hún hugsar sér þetta fyrirkomulag í einstökum atriðum, þar sem hún stingur upp á, að sýslumanni verði falin umsjón Flateyjarhrepps og meðferð eigna næstu 5 ár. Ég vil sem sagt beina því til hv. n., að hún leiti nánari umsagna hjá þessum aðilum, sem hér er um að ræða, og þá ef til vill einnig hjá þeim mönnum, sem hér virðast enn vera í fyrirsvari fyrir Flateyjarhrepp, sem eru sýslunefndarmaður og oddviti, sem kjörnir hafa verið í síðustu sveitarstjórnarkosningum og mætt hafa á þeim sýslunefndarfundi, sem hér er greint frá.

Flm. (Bragi Sigurjónsson) : Herra forseti. Eins og ég tók fram í framsöguræðu minni, þá stend ég að flutningi þessa frv., vegna þess að þetta mál er auðsjáanlega þá og þegar komið í sjálfheldu. Sameiningarnefnd sveitarfélaga telur sig ekki geta sameinað hreppa, nema samkomulag sé á milli viðkomandi aðila, en að liðnum maímánuði næsta vor verður engin hreppsnefnd, sem getur fjallað um málið fyrir Flateyjarhrepp. Hún flytur ekki og hefur ekki beðið um flutning á þessu frv. af þeim sökum, að Húsavíkurkaupstaður og Flateyjarhreppur eru ekki sammála um málið, en eins og ég segi, þegar kemur fram á vorið, verður ekki við neinn aðila að eiga, hvað Flateyjarhrepp snertir. Það verður ekki hægt að kjósa þar hreppsnefnd á vori komanda, vegna þess að það er enginn maður í Flatey. Þar eru að vísu 5 taldir búsettir, en 4 eru á Kópavogshæli og einn á Kristneshæli, og orðinn svo farinn að heilsu, að hann mun ekki skipta sér af hreppsnefndarmálum í Flatey. Það kom fram í ræðu hv. 11. landsk. þm., að búseta hefði lagzt niður í Flatey, vegna þess að þar hefði ekki verið hægt að fá kennara til þess að sjá um barnafræðslu, en það er meira en það. Þarna er ekki nægilegt skólarými til þess að annast skyldunám, og ég hygg, að allir, sem þekkja þarna til, viti það, að það mun varla verða komið upp slíkri aðstöðu í Flatey, nema þar verði fjölmennari búseta en verið hefur, áður en þessi flutningur hófst í land. Hér var áðan verið að geta um það, að Húsavíkurkaupstaður vildi nú að vísu taka að sér framfærsluskuldir Flateyjarhrepps, og það er rétt. Það kemur fram af bréfum eða svari bæjarstjórans á Húsavík við fyrirspurnum sameiningarnefndarinnar. Hins vegar kemur það ekki fram af svari sýslunefndar. Hún segir aðeins, að hún óski eftir því, að sýslumanni Þingeyjarsýslu verði falin umsjón Flateyjarhrepps og meðferð eigna hans um næstu 5 ár. Þess vegna liggur það á borðinu, að ef ekkert er gert í þessu máli af hálfu löggjafans, þá verður Flatey á Skjálfanda utan lögsagnarumdæmis nokkurs sveitarfélags eftir lok maí næsta vor, enginn aðili til að sjá um framfærslu þá, sem hvílir þar á, og enginn heldur löglegur aðili, að manni virðist, til að sjá um eignir hreppsins. Umboð þeirra, sem nú eru sveitarstjórnarmenn í Flatey, rennur út í maílok n. k. Af þessum sökum tók ég að mér að „hengja bjölluna á köttinn“, af því að enginn aðili virtist vilja hafa forgöngu um þetta.