Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Virðulegi forseti. Á þskj. 358 er borið fram stjfrv. til l. um breytingu á lögum nr. 47 frá 2. maí 1968, um vörumerki. Með frv. þessu er lagt til að felld verði niður heimild til að áfrýja til iðnrh. ágreiningsmálum er varða skráningu vörumerkja. Þess í stað verði lögfest málsmeðferð með skipun sérstakrar áfrýjunarnefndar til að úrskurða í málum sem þessum. Frv. þetta er flutt samhliða frv. til l. um breytingu á einkaleyfalögum um sama efni. Lagt er til að ein nefnd úrskurði í ágreiningsmálum í báðum þessum málaflokkum og að heiti nefndarinnar verði í samræmi við það, áfrýjunarnefnd í vörumerkja- og einkaleyfamálum. Lagt er til að nefndin verði skipuð þremur mönnum: Formanni skipuðum til þriggja ára í senn sem vegna eðlis nefndarinnar þykir rétt að verði lögfræðingur. Aðrir nm. yrðu skipaðir til starfa í nefndinni til að úrskurða í einstaka málum. Rétt þykir að hafa vissan sveigjanleika í vali annarra nm. en formanns þannig að skipa megi sérfróða menn eftir eðli ágreinings hverju sinni og gætu þar eftir atvikum komið til greina menn með sérþekkingu á sviði málfræði, viðskipta, tækni og lögfræði. Forsaga þessara ákvæða um kæruheimild til ráðh. er sú að þegar lög um vörumerki voru samin árið 1968 voru dönsk lög um sama efni höfð mjög til hliðsjónar. Í Danmörku er skrifstofa vörumerkjaskrárritara sjálfstæð stofnun og ekki hluti af ákveðnu rn. Í dönsku lögunum er heimild til að skjóta ágreiningsmálum til ráðh. Hér á landi hagar málum þannig að vörumerkjaskrifstofan er hluti af iðnrn. Ljóst má vera að iðnrh. á hverjum tíma mun ekki úrskurða persónulega í málum af þessu tagi. Í reynd munu því starfsmenn þeir í rn. sem annast vörumerkjamál almennt jafnframt úrskurða í sérstökum kærumálum sem skotið yrði til ráðh. Í málum er varða einkaleyfi og vörumerki er oft um verulega fjárhagslega hagsmuni að ræða. Því þykir rétt að tryggt verði sem ríkast réttaröryggi í stjórnsýslunni við meðferð þeirra mála. Stjórnvaldskæra á úrskurði vörumerkjaskrárritara til iðnrh. er því óeðlilegt stjórnvaldsúrræði hér á landi, þar sem vörumerkjaskrárritari er jafnframt starfsmaður iðnrn. Málskot til ráðh. skv. gildandi ákvæðum hafa verið fátíð á undanförnum árum, þ.e. um 1–2 á ári. Hugsanlega er skýringin á því sú að menn hafi ekki haft trú á kæruúrræði þessu og talið það óraunhæft. Því má búast við að kærumálum þessum fjölgi nokkuð verði frv. þetta að lögum. Ákvarðanir vörumerkjaskrárritara, sem ágreiningur hefur verið gerður um, hafa á undanförnum árum verið á bilinu 15–20 á ári. Félag umboðsmanna eigenda vörumerkja og einkaleyfa hefur ítrekað óskað eftir breytingum á þessari tilhögun og hefur verið haft samráð við félagið við samningu frv. þessa. Stjórnskipuð nefnd vinnur nú að heildarendurskoðun einkaleyfalaganna og mun nefnd þessi jafnframt taka vörumerkjalöggjöfina til athugunar. Búast má við að sú endurskoðun taki nokkurn tíma þar sem hér er um tæknilega og lögfræðilega flókin málefni að ræða. Hin öra tækniþróun liðinna ára hefur kallað á ítarlegri lagaákvæði um einkaleyfi. Sömuleiðis hefur ör vöruþróun og aukin áhersla á auglýsingar og kynningar á vörum undir ákveðnu vörumerki aukið þýðingu laga um vörumerki og kallað á öflugri réttarframkvæmd á sviði vörumerkjamála. Vörumerkjaréttur er með vissum undantekningum bundinn skráningu merkis. Vörumerkjaskrárritari annast skráningu vörumerkja. Þar sem verulegir fjármunir eru oft lagðir í að kynna vörur undir ákveðnu vörumerki eru nokkrir hagsmunir í húfi fyrir rétthafa vörumerkis að fá vörumerki skráð. Vörumerkjaskrárritari tekur skv. 19. gr. vörumerkjalaga ákvörðun um að synja um skráningu ef hann sjálfur telur merkið ekki hæft til skráningar. Auk þess tekur vörumerkjaskrárritari við andmælum gegn skráningu eftir birtingu vörumerkis skv. 22. gr. og tekur ákvörðun um synjun ef andmælin eru metin gild. Frv. felur í sér að ágreiningi skv. ofangreindu verði skotið til sérstakrar áfrýjunarnefndar og felld verði niður heimild til að skjóta máli til ráðh. eins og að framan er lýst. Virðulegi forseti. Ég legg til að þegar þessari umr. lýkur verði frv. vísað til 2. umr. og allshn.



Virðulegi forseti. Á þskj. 359 er flutt stjfrv. til l. um breytingu á lögum nr. 12 frá 20. júní 1923, um einkaleyfi, með síðari breytingum. Með frv. þessu er lagt til að lögfest verði önnur málsmeðferð en verið hefur í þeim tilvikum sem rn. synjar einkaleyfisbeiðanda um einkaleyfi. Í stað ákvæða um að einkaleyfisbeiðandi geti krafist þess að synjun rn. á einkaleyfi verði tekin upp aftur og rannsökuð á ný af rn. er lagt til að komið verði á fót sérstakri nefnd til að úrskurða í ágreiningsmálum er varða skráningu einkaleyfa. Frv. þetta er flutt samhliða frv. til breytinga á lögum nr. 47 frá 2. maí 1968, um vörumerki, um sama efni. Vísast til grg. með því frv. um forsendur þeirrar lagabreytingar sem hér er lögð til. En megintilgangur frv. er að stuðla að auknu réttaröryggi í stjórnsýslunni við meðferð einkaleyfa. Virðulegi forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umr. verði máli þessu vísað til 2. umr. og allshn.



Herra forseti. Í frv. þessu má segja að sé um tvær leiðréttingar að ræða og breytingar til samræmis við gildandi kosningalög. Lögum til Alþingis hefur verið breytt þannig að kosningar fara fram á laugardögum og er í 1. gr. frv. gert ráð fyrir að breyta lögum um kjör forseta Íslands til samræmis þannig að í stað sunnudags komi laugardagur og fari kjör forseta því fram eins og til Alþingis á laugardegi. Með kosningalagabreytingu þeirri sem gerð var 1959 eru felldar niður einstaklingsbundnar kosningar en hlutfallskosningar teknar upp. Ekki er um hlutfallskosningar að ræða við kjör forseta Íslands en segja má að láðst hafi að geta þess í kosningalögum eða breyta kjöri forseta Íslands þannig að þær yrðu áfram einstaklingsbundnar. 2. gr. er því leiðrétting. Þetta er að sjálfsögðu orðin hefð og hefur verið framkvæmt svo þrátt fyrir breytingu á kosningalögum 1959, en rétt þykir og er vitanlega sjálfsagt að leiðrétta þó að seint sé. Ég sé ekki ástæðu til þess, herra forseti, að hafa lengri framsögu um þetta mál en legg til að að lokinni umr. verði málinu vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Virðulegi forseti. Sem ráðh. sem fer með málefni Hagstofu Íslands mæli ég fyrir frv. á þskj. 373 um frv. til l. um vísitölu framfærslukostnaðar og skipan kauplagsnefndar. Með lögum frá því í apríl 1939 hélt vísitalan innreið sína í íslenskt samfélag. Má segja að þá hafi hafist vísitöluöld á Íslandi því að alla tíð síðan 1939 hefur framfærsluvísitalan verið miðdepill umr. og átaka á sviði efnahagsmála hér á landi, einnig á tímabilum er hún hefur ekki ákvarðað breytingar á ýmsum þeim þáttum efnahagslífsins sem hún stundum hefur verið tengd við. Þá var og í lögum þessum ákveðið að komið skyldi á fót sérstakri nefnd, kauplagsnefnd, til að reikna vísitölu framfærslukostnaðar. Frá upphafi hefur þessi nefnd starfað í nánu samráði við Hagstofu Íslands. Nefndarmenn hafa verið þrír, einn tilnefndur af Alþýðusambandi Íslands, annar tilnefndur af Vinnuveitendasambandi Íslands og hinn þriðji, formaðurinn, tilnefndur af Hæstarétti. Hefur þessi skipan kauplagsnefndar haldist óbreytt til þessa. Á vegum kauplagsnefndar og Hagstofu fór árin 1939 og 1940 fram könnun á neyslu launþega í Reykjavík og var fyrst framfærsluvísitalan með grunntölunni 100, miðað við verðlag í janúar til mars 1939, byggð á henni. Síðan 1939–1940 hefur grundvöllur framfærsluvísitölu verið endurnýjaður tvisvar, í bæði skiptin að undangenginni könnun á neyslu launþega í Reykjavík, enda hefur legið fyrir að miklar breytingar hefðu átt sér stað á samsetningu neyslu frá því að könnun var síðast gerð. Fyrri grundvöllurinn tók gildi 1. mars 1959 og var hann aðallega byggður á neyslukönnun 1953 og 1954. Síðari endurskoðun vísitölugrundvallar kom til framkvæmda í jan. 1968 og var sá grundvöllur byggður á neyslukönnun 1964 og 1965. Þessi grundvöllur, sem var ákveðinn með lögum nr. 70/1967, er enn í gildi. Sú ein breyting hefur átt sér stað að gildandi vísitala fékk nýja grunntölu, 100, hinn 1. jan. 1981, sbr. lög nr. 87/1980, um ráðstafanir til viðnáms gegn verðbólgu. Þegar um miðjan áttunda áratuginn var talið að neyslusamsetning 1968-vísitölu væri orðin úrelt og þyrfti því að endurskoða grundvöll hennar, en það var þó ekki fyrr en á hausti 1978 að kauplagsnefnd og Hagstofu var falið það verkefni með bréfi þáv. forsrh. dags. 19. okt. það ár. Höfðu þeirri ríkisstj. borist tilmæli um að vísitölugrundvöllurinn yrði endurskoðaður frá nefnd fulltrúa launþega, atvinnurekenda og ríkisvalds er skyldi gera tillögur um endurskoðun viðmiðunar launa við vísitölu. Kauplagsnefnd og Hagstofan hófu þegar undirbúning að framkvæmd neyslukönnunar til endurnýjunar á grundvelli framfærsluvísitölu. Áhersla var lögð á að hraða verkinu og var því að mestu lokið um mitt ár 1981. Hefði nýr grundvöllur getað tekið gildi haustið 1981, en ævinlega verið skotið á frest þar til nú að ríkisstj. leggur fyrir Alþingi frv. um lögfestingu nýs vísitölugrundvallar sem byggður er á niðurstöðum neyslukönnunar 1978–1979.

Ég verð að biðja hæstv. viðskrh. afsökunar á að ég gríp fram í, en mér skilst að þessu frv. hafi hreinlega ekki verið dreift hér á borðin og ég vil þess vegna tilkynna þm. að verið er að gera viðvart um það frammi og láta dreifa frv.

Virðulegi forseti. Það er sjálfsagt að hinkra. En ég held að frv. hafi verið dreift í gær í Sþ. og sé þar af leiðandi á borðum þm. í Sþ. En auðvitað á frv. sem flutt er í Ed. að liggja fyrir á borðum þm. þar líka. Ég hafði í stuttu máli rakið forsögu þessa máls. En fjórðu neyslukönnuninni sem gerð hefur verið var hagað líkt og neyslukönnun 1964–1965. Aðalbreytingin er sú að hún tekur til launa launþegafjölskyldna á öllu höfuðborgarsvæðinu, þ.e. í Kópavogi, Seltjarnarnesi, Mosfellshreppi, Hafnarfirði, Garðabæ og Bessastaðahreppi auk Reykjavíkur. Allar þrjár fyrri kannanir höfðu verið bundnar við Reykjavík eina. Tala virkra þátttakenda var 176, en í 1964–1965-könnun tóku þátt 100 fjölskyldur. Þá var og að þessu sinni gerð umfangsminni könnun á neyslu launþega á fimm stöðum utan höfuðborgarsvæðisins. Völdust til þess staðirnir Ísafjörður, Akureyri, Neskaupstaður, Vestmannaeyjar og Hvolsvöllur. Aðaltilgangur neyslukönnunar utan höfuðborgarsvæðisins var að afla nokkurrar vitneskju um neyslusamsetningu launþega þar og bera hana saman við niðurstöður á aðalsvæði könnunar. Til þess að fá upplýsingar um neyslu launþega á hinum fimm stöðum er væru sambærilegar við niðurstöður könnunar á höfuðborgarsvæði hefðu þátttakendur m.a. þurft að vera fleiri á hverjum stað. Við samanburð, sem hefur nokkurt gildi, á samanteknum niðurstöðum könnunar á hinum fimm stöðum við niðurstöður á höfuðborgarsvæðinu kom í ljós að samsetning neyslu launþega á þessum stöðum er svipuð því sem er á aðalsvæði könnunar. Hér er þó um að ræða viss frávik og gætir þar mest meira vægis útgjalda til húshitunar og rafmagns úti á landi. Stefnt var að því frá upphafi að væntanlega nýr vísitölugrundvöllur yrði byggður á niðurstöðum neyslukönnunar á höfuðborgarsvæði, en jafnframt var gert ráð fyrir að taka visst tillit til niðurstaðna af könnun úti á landi. Var það gert að því er varðar liði húshitunar og rafmagnsnotkunar. Talið var frágangssök að ganga lengra í þessu efni vegna örðugleika á öflun upplýsinga og stórfellds kostnaðar við að koma á fót og starfrækja kerfi er tæki til staða utan höfuðborgarsvæðisins. Í þessu sambandi verður að hafa hugfast að það eru hlutfallslegar breytingar á framfærsluvísitölu í heild og á einstökum þáttum hennar sem skipta meginmáli en ekki fjárhæð útgjalda í henni, svo og að ekki er ástæða til að ætla að hlutfallslegar breytingar vísitölu sem tekur einvörðungu til höfuðborgarsvæðisins séu í raun verulega aðrar en breytingar á vísitölu sem að hluta fylgir verðbreytingum utan þess. Í aths. með frv. er gerð nánari grein fyrir tilhögun neyslukönnunarinnar 1978-1979 og að því er varðar niðurstöður er þar m.a. yfirlit með sundurgreiningu ársútgjalda samkv. þeim grundvelli sem lagt er til að verði lögfestur, ásamt með samsvarandi útgjöldum í gildandi grundvelli, hvort tveggja miðað við verðlag í febrúarbyrjun 1984. Í yfirliti þessu er og sýnd hlutfallsleg skipting útgjalda, annars vegar á nýjum grundvelli og hins vegar á gildandi grundvelli. Vísast til þess og til ýmislegs annars sem fram kemur í grg. með frv. Rétt er að fram komi að reiknaðar hafa verið á þriggja mánaða fresti og á útreikningstímum gildandi vísitölu vísitölur skv. nýjum grundvelli og hefur þá verðlag 1. jan. 1981 verði látið jafngilda tölunni 100. Hefur hér verið talið eðlilegt að sleppa húsnæðislið beggja vísitalnanna, þannig að samanburðurinn er fyrir vísitölu vöru og þjónustu. Miðað við verðlag í febrúarbyrjun 1984 er vísitalan samkv. nýja grunninum 395.5 stig miðað við janúar 1980 100 stig, en gildandi vísitala 398.1 stig. Hækkun nýju vísitölunnar á þriggja ára tímabili er sem svarar 0.65% minni en gildandi vísitölu. Ef litið er á tímabilið síðan 1981 hafa breytingar vísitalna verið mjög svipaðar. Hækkun nýju vísitölunnar er ýmist meiri, mest 1.3%, eða minni, mest 1.7%, en gildandi vísitölu. Frv. það sem hér er lagt fyrir Alþingi er að efni til að mestu samhljóða ákvæðum í fyrri lögum, eins og kemur fram í aths. við einstakar greinar frv. Þó eru nýmæli í 3. gr. þess. Hingað til hefur ekki verið lögákveðið neitt um endurskoðun á grundvelli vísitölu framfærslukostnaðar, en nú er lagt til í þessari grein frv. að kauplagsnefnd skuli eigi sjaldnar en á fimm ára fresti láta fram fara athugun á því hvort ástæða sé til að endurskoða grundvöll vísitölunnar. Skal slík athugun fyrst fara fram á árinu 1985. Hliðstætt ákvæði hefur verið í lögum um vísitölu byggingarkostnaðar, nú í 5. gr. laga nr. 18/1983. Þá er og lagt til í 3. gr. frv. að kauplagsnefnd, sé hún sammála, sé veitt vald til að ákveða að umræddri athugun lokinni að neyslukönnun skuli fara fram svo og að hún geti, ef hún er sammála, látið nýjan vísitölugrunn taka gildi án þess að koma þurfi til lagasetningar. Ég hef í því sem ég nú hef sagt rakið nokkuð aðdraganda og sögu framfærsluvísitölunnar. Ég hef vikið að og gert samanburð á þeim vísitölugrunni sem hér er lagt til að verði lögfestur og þeim sem hefur verið í gildi frá 1981. Þar er ekki ýkjamikill munur á. Það sýnist eðlilegt að sé um að ræða útreikning á framfærsluvísitölu sé hann gerður með þeim hætti að hann sé í sem mestu samræmi við neysluþörf þeirra sem í landinu búa. Þess vegna er lagt til í 3. gr., eins og áður er tekið fram, að endurskoðun geti farið fram á fimm ára fresti og áður en slík endurskoðun fari fram, sem er geysiumfangsmikil og geysikostnaðarmikil, verði gerð athugun til undirbúnings því mikla verki. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða meir um frv. Ég vísa til ítarlegrar grg. og þess samanburðar sem þar er á uppbyggingu þess vísitölugrunns sem nú gildir og þess sem unninn var samkv. könnuninni 1978–79. Ég leyfi mér að vonast til þess að við getum í dag lokið 1. umr. þessa máls. Mér er fullkomlega ljóst að hér er um mál að ræða sem þm. vilja gjarnan gefa sér góðan tíma til að virða fyrir sér og athuga og sjálfsagt þarf hér að leita umsagnar og gefa aðilum tækifæri til að láta til sín heyra. Ég vildi þess vegna leyfa mér að mælast til þess við formann fjh.- og viðskn. þessarar hv. deildar að hann beiti sér fyrir samstarfi á milli fjárhagsog viðskiptanefnda beggja deilda, þannig að sú vinna sem fram undan er nýtist fyrir báðar deildir þingsins. Ég leyfi mér síðan, virðulegi forseti, að leggja til að þessu frv. verði að lokinni 1. umr. vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Virðulegi forseti. Neyslukönnun sú sem lögð er til grundvallar í þessu nýja frv. til l. um vísitölu framfærslukostnaðar er byggð á rannsóknum sem gerðar voru fyrir sex árum eða árið 1978. Vissulega kom til álita að taka í gildi þennan nýja neyslugrundvöll með setningu laga um það atriði og samkomulagi aðila vinnumarkaðarins, en af því hefur nú ekki orðið, og síðan eru liðin sex ár. Meginröksemdin fyrir flutningi þessa frv. er sögð sú af hálfu hæstv. viðskrh. að gamli neyslugrundvöllurinn frá 1964 sé orðinn úreltur og þörf sé á vísitölugrundvelli sem endurspegli betur en sá gamli gerir neyslu í þjóðfélaginu og breytingar á verðlagi hennar. En gallinn á þessu máli er augljóslega sá, að eftir þá gífurlegu kjaraskerðingu sem núv. ríkisstj. hefur beitt sér fyrir á undanförnum mánuðum er neysla almennings í þjóðfélaginu orðin gerbreytt frá því sem var þegar neyslukönnunin fór fram árið 1978. Í Hagtölum mánaðarins má lesa að kaupmáttur kauptaxta miðað við vísitölu framfærslukostnaðar var talinn vera 98, nánar tiltekið 97.9, á árinu 1978 að meðaltali. Þessi grunnur er miðaður við 100 árið 1974, en hann er kominn niður í rétt um 73 stig 1983 og þar sem kaupmáttarfallið er einkum á síðari hluta árs 1983 er ljóst að kaupmátturinn á eftir að verða enn lakari á árinu 1984 en á árinu 1983 að meðaltali. Sem sagt: kaupmátturinn hefur bersýnilega fallið um fast að 30% frá því að neyslukönnunin var gerð á árinu 1978 og þar til nú um áramót og ég hygg að kaupmáttarbreytingin verði orðin verulega miklu meiri þegar þessi lög ættu að koma til framkvæmda. Mér virðist því að þessi gamla neyslukönnun sé alls ekki eðlilegur eða réttur grundvöllur undir nýrri vísitölu. Það er vissulega rétt að þessi nýi neyslugrundvöllur endurspeglar neysluna í þjóðfélaginu með eðlilegri hætti frá ýmsum sjónarmiðum séð, t.d. að þarna er um að ræða allt höfuðborgarsvæðið og fimm staði utan þess, en ekki Reykjavík eina eins og áður var, og síðari könnun endurspeglar að sjálfsögðu betur skiptingu þjóðarinnar í starfsstéttir og þar með kaupgetu almennings en sú fyrri gat gert. Hins vegar hygg ég að breytingin á kaupmætti launa, sem orðið hefur núna seinasta hálfa árið, geri miklu meira til að raska neyslumunstri í þjóðfélaginu en nokkurn tíma þau atriði sem voru þó til hins betra í þessum nýja neyslugrundvelli. Þess vegna er ákaflega hæpið að taka þennan grundvöll upp, ef ske kynni að hann gæfi rangari mynd af neyslu almennings en sá gamli. Sá gamli tekur mikið meira tillit til nauðþurftaneyslu almennings. Grjónagrauturinn er miklu þyngri í gamla vísitölugrundvellinum en þeim nýja. Ég er ekki frá því að eins og ástatt er í þjóðfélaginu í dag og verður á næstu mánuðum sé flest sem bendir til þess að gamli grundvöllurinn sé þrátt fyrir allt skárri mynd af neyslunni í þjóðfélaginu en sá nýi. Auðvitað þarf þetta nánari athugunar við. Í öllu falli er mjög hæpið að slá því föstu á þessu stigi, án þess að málið sé nánar rannsakað, að það sé mikil bót að setningu þessara laga. Málið þarf því vandlegrar athugunar við. Ég tel að heppilegast væri eins og á stendur að hraða sér í nýja neyslukönnun, láta hana fara fram á næstu mánuðum og taka þá upp nýjan vísitölugrundvöll á grundvelli þess. Úr því að þessi nýi vísitölugrundvöllur er búinn að bíða í sex ár skil ég ekki að það breyti neinu þó að það dragist í nokkra mánuði að hann verði tekinn upp eða nýr grundvöllur verði tekinn upp og það sé þá betra að styðjast við rétta mynd af neyslunni í þjóðfélaginu en að vera þar með algerlega úreltar tölur. Annað kemur inn í þetta mál sem við verðum að gæta afar vel að og það er það sem gerðist í gær, að ríkisstj. fellst á það að bæta hag hinna lægst launuðu með ýmsum hætti, þótt ekki hafi það verið ákveðið enn í smáatriðum og ekki endanlega, en upplýsir að til standi að taka upp tekjutengdan barnabótaauka, hækka feðra- og mæðralaun og auka tekjutryggingu almannatrygginga og að þessi útgjöld, sem sannarlega eru af hinu góða, verði greidd með tilfærslu innan fjárlagadæmisins. Og þegar það bætist svo við að talsmenn vinnuveitenda og Alþýðusambands Íslands hafa upplýst að í þessu sambandi komi niðurgreiðslur alveg sérstaklega til álita, það komi sem sagt til álita að lækka niðurgreiðslur um 1/3 til að mæta þessum útgjaldaauka, sem er um 306–330 millj. kr. eftir því sem mér skilst, tekur þetta mál allt á sig gerbreytta mynd. 330 millj. kr. eru sem sé rétt um þriðjungur af niðurgreiðslum á árinu 1984 og þar sem þegar er nú liðinn rúmur einn og hálfur mánuður af árinu og verða örugglega liðnir tveir mánuðir af árinu áður en þessi niðurgreiðslubreyting gæti komið til framkvæmda mundi vafalaust verða um að ræða enn meiri niðurskurð á niðurgreiðslum það sem eftir væri ársins, sennilega allt að helmingi, en auðvitað hafa breytingar á niðurgreiðslum afar stórtæk áhrif á framfærsluvísitölu eins og kunnugt er. Ég ætla ekki að fara að gera kjarasamningana, sem undirritaðir voru í gær, að sérstöku umtalsefni. Ég hefði svo sannarlega óskað launþegum hagstæðari kjara á árinu 1984 en horfur eru á að þeir fái skv. nýgerðum kjarasamningum. Það er ekki útlit fyrir að launþegar geri miklu meira en að halda í horfinu með því að fá í sinn hlut það sem felst í þessum nýgerðu kjarasamningum. En hitt er mjög mikilsvert, að þeir lægst launuðu fái nokkra úrbót með hækkuðum barnabótum, feðra- og mæðralaunum og hækkaðri tekjutryggingu þótt auðvitað hefðu þessar hækkanir mátt vera meiri og þótt auðvitað verði þær að engu gerðar. Ef þær verða allar teknar til baka með hækkun brýnustu lífsnauðsynja, þar sem matvörurnar eru, á þann hátt að niðurgreiðslur verði lækkaðar um kannske allt að helmingi og brýnustu lífsnauðsynjar eins og mjólkurvörur og kjötvörur og kartöflur hækki af þeim sökum mjög verulega í verði, þá óttast ég að þessi fyrirhugaða greiðsla úr ríkissjóði í þágu hinna lægst launuðu yrði nær öll ef ekki öll tekin til baka á fjölmörgum heimilum. Neytendur yrðu einfaldlega látnir borga þessa búbót sjálfir og þeir mest sem flesta hafa munnana að metta á hverju heimili. Ég ætla ekki að orðlengja frekar um þetta stóra mál, gerða kjarasamninga, þó að þeir snerti vissulega það mál sem við erum að ræða hér með þeim hætti sem ég hef hér lýst. Hitt er ekki síður varhugavert, ef það er svo gert samtímis að lækka niðurgreiðslur á vöruverði, hækka þar með allar matvörur í verði, en skipta um vísitölugrundvöll á sama tíma, þar sem matvörur vega miklu minna en þær gerðu í gamla vísitölugrundvellinum og en þær gera kannske í þjóðfélagi okkar í dag eftir þá kjaraskerðingu sem orðið hefur. Þá er verið að falsa vísitöluna, þá er verið að gefa ranga mynd af þeim breytingum á framfærslukostnaði sem verða á því tímabili þegar breytingin er að ganga yfir.

Vorum það ekki við sem beittum okkur fyrir henni?

Við, hv. þm. Tómas Árnason, vorum líklega aðallega við þegar við vorum saman í ríkisstj. Þá beittum við okkur fyrir verulegri niðurgreiðsluaukningu og ræddum það margsinnis að taka upp nýjan vísitölugrundvöll. Hins vegar var ég ávallt þeirrar skoðunar að það kæmi ekki til greina að taka upp nýjan vísitölugrundvöll strax eftir að búið væri að hækka niðurgreiðslur. Þess vegna var ég andvígur því vorið 1982 að við tækjum þá upp nýjan vísitölugrundvöll. Ég taldi ekki að það gæti komið til greina eftir að við höfðum aukið niðurgreiðslur svo verulega sem við gerðum veturinn 1982 og taldi að við yrðum að bíða nokkuð, þar til niðurgreiðslur hjöðnuðu verulega. Ég tel að það sé jafnrangt að taka upp nýjan vísitölugrundvöll og gefi jafnvillandi mynd ef verið er að lækka niðurgreiðslur á sama tíma. Niðurgreiðslur vega núna 4.28% í framfærsluvísitölu og ef það t.d. gerðist að nýr vísitölugrundvöllur væri tekinn nú upp og jafnframt væru niðurgreiðslur lækkaðar um 1/3 mundi það þýða að það væri verið að taka út úr framfærsluvísitölunni ákveðna breytingu sem ætti sér stað í verðlagi hér innanlands. Lækkun niðurgreiðslna upp á 1/3 mundi nema um 1.42%, þ.e. þriðja hluta af því sem niðurgreiðslurnar vigta í vísitölunni, sem eru 4.28%. Og þó að þær séu vissulega áframhaldandi í nýju vísitölunni vigta þar miklu minna bæði matvörurnar og niðurgreiðslurnar. Þar af leiðandi væri með þessu verið að falsa vísitöluna, eins og ég nefndi áðan. Ég tel að ekki komi til greina að breyta vísitölugrundvellinum í tengslum við lækkun niðurgreiðslna, heldur beri ósköp einfaldlega að lækka niðurgreiðslurnar ef menn ætla að gera það og mæla síðan að nýju og tengja saman gamlan og nýjan vísitölugrundvöll. Það eru einu vinnubrögðin sem eru heiðarleg. Ég mun verða andvígur því að standa að þessum málum á annan hátt. Hæstv. viðskrh. talaði um það í viðtali við fréttastofu útvarpsins núna í hádeginu að hann vænti þess að frv. þetta ætti greiðan gang gegnum Alþingi. Ég vil engu lofa um það af minni hálfu eða minna flokksmanna. Mér sýnist að þetta frv. sé á ferðinni á röngum tíma og er sérstaklega tortrygginn gagnvart því að það skuli vera mælt fyrir frv. hér daginn eftir að upplýst er að til greina komi að lækka niðurgreiðslur um 1/3. Það finnst mér óneitanlega vera nokkuð tortryggilegt. Auk þess sýnist mér að það sé ekki jafnsjálfsagt að taka upp þennan nýja vísitölugrundvöll nú og það var fyrir einu ári vegna þess að neyslan í þjóðfélaginu hefur breyst svo verulega. Það var stundum kallað vísitölufölsun í tíð fyrri stjórnar og reyndar í tíð margra annarra stjórna þegar verið var að auka eða minnka niðurgreiðslurnar. Þessu var ég aldrei sammála. Ég tel ekki að það sé nein vísitölufölsun að lágtekjufólk fái þau hlunnindi sem fólgin eru í lágu búvöruverði. Ég tel það satt að segja nauðsynlegt að ríkisstjórnir almennt beiti sér fyrir lágu búvöruverði, hef alltaf verið hlynntur því að búvörur væru niðurgreiddar, bæði með hliðsjón af hagsmunum neytenda og raunar einnig með hliðsjón af þeirri þjóðhagslegu nauðsyn sem á því er að íslenskar búvörur séu á sem lægstu verði þannig að þær gangi út og seljist og vandi landbúnaðarins sé að sama skapi minni. Þess vegna hef ég aldrei tekið þátt í þeim fullyrðingakór, sem oft hefur verið uppi, að verið væri að falsa vísitöluna þegar niðurgreiðslur hafa verið auknar. En hitt tel ég vera ótvíræða fölsun á framfærsluvísitölu, ef breyting er gerð á vísitölugrundvellinum samfara því að gerð er breyting á niðurgreiðslum. Það má ekki eiga sér stað.



Virðulegi forseti. Það er sitthvað sagt hér um vísitölufalsanir og menn bera af sér eitt og annað í þeim efnum. Auðvitað voru það ekkert annað en vísitölufalsanir og spilaleikur með vísitöluna þegar var verið að hækka niðurgreiðslur rétt áður en útreikningur framfærsluvísitölu fór fram og síðan komu verðhækkanir rétt á eftir, eftir næstu mánaðamót. Auðvitað spilaði hæstv. fyrrv. ríkisstj. á vísitöluna með þessum hætti, eins og margar aðrar ríkisstjórnir gerðu á undan henni, hvort sem menn kalla það vísitölufalsanir eða eitthvað annað. Þarna var verið að möndla með vísitöluna með afar óeðlilegum hætti, en nú sýnist mér að hæstv. núv. ríkisstj. ætli að fara aðrar brautir í sínu vísitölumöndli og kannske verða sýnu stórtækari en þeirri fyrri þó tókst. Ég hef allan fyrirvara um stuðning við þetta frv. og get raunar haft uppi í mjög mörgum greinum hin sömu rök og hv. síðasti ræðumaður, 3. þm. Norðurl. v., hafði uppi áðan, vegna þess að þau eru gild. Það eru gild rök gegn þessu frv. Í fyrsta lagi er auðvitað alrangt að tala hér um nýjan vísitölugrunn vegna þess að þessi „nýi“ vísitölugrunnur er síðan 1978–1979. Og það er alveg hárrétt að eftir lífskjaraskerðingu núv. ríkisstj. hefur neyslan breyst. Neyslumunstrið, ef nota má það orð, er annað. Ég fullyrði að það er annað þessa mánuðina en var 1978–1979. Það er alveg ljóst. Þess vegna gefur sá vísitölugrunnur sem menn eru að tala um núna og kalla nýjan en er í rauninni 5–6 ára gamall alls ekki rétta mynd af því hvað kostar að framfleyta sér og sínum í íslensku þjóðfélagi eins og það er í dag. Þess vegna er hann rangur og á ekkert erindi í notkun. Það á að reikna út nýjan grunn. Þegar ég segi nýjan, þá á ég við að það á að gera neyslukönnun núna og byggja vísitöluna á henni. Það verk þarf ekki að taka mjög langan tíma, eins og kom fram hjá síðasta hv. ræðumanni. Sömuleiðis eru það ekki heiðarleg eða æskileg vinnubrögð að fara núna að lögleiða ákveðinn grunn, sem byggist á ákveðnu neyslumunstri eða neyslumagni og skiptingu, ef síðan á að gerbreyta niðurgreiðslunum frá því sem grunnurinn er miðaður við. Það eru í hæsta máta óeðlileg og ég vil segja óheiðarleg vinnubrögð vegna þess að þá er allt komið í rugling og útgjöldin og skipting þeirra í rauninni allt önnur en reiknað er með. Þess vegna held ég að það sé alveg óhjákvæmilegt, ef á nú að breyta niðurgreiðslunum, sem kannske er ekkert óeðlilegt að taka tillit til þess í neyslugrunninum. Út af fyrir sig er kannske ekki mikið við lækkun niðurgreiðslna að segja. Ef þeir peningar, sem þar eru fluttir til, koma láglaunafólkinu til góða með öðrum hætti, skal ég ekki hafa á móti því. En þá verðum við að taka tillit til þess í þessum neyslugrunni. Það er tómt mál um að tala að nota grunn frá 1978–1979 á árinu 1984, miðað við allar þær breytingar sem átt hafa sér stað á þessum tíma. Þetta er kjarni málsins. Það er þess vegna sem ég og minn flokkur munum hafa allan fyrirvara um stuðning við þetta mál. Raunar held ég að við mundum beita okkur mjög gegn því að það væri afgreitt með þeim hætti sem hér er gert ráð fyrir ef það er sýnt að svona á að haga til. Hæstv. ráðh. mæltist til þess að nefndir beggja deilda ynnu saman að athugun þessa máls og bendir það til að hann vilji flýta málinu mjög og koma því í gegn hér sem fyrst. Raunar bendir ýmislegt fleira til þess því að hæstv. ráðh. afhenti þingflokkum þetta mál sem trúnaðarmál s.l. mánudag og er það auðvitað góðra gjalda vert, en daginn eftir var málið ítarlega rakið í Morgunblaðsfrétt og síðdegis þann sama dag var það lagt fram hér á hinu háa Alþingi. Þannig rekur hvað annað og virðist mikið liggja á. En það er auðvitað ákvörðun formanna fjh.- og viðskiptanefnda hv. Ed. og Nd. hvort þessi hátturinn verður hafður á, þ.e. hvort sett verður samvinnunefnd í málið. Það eru formenn nefndanna, ef ég kann þingsköp rétt, sem taka þá ákvörðun. En auðvitað hljóta þeir að taka tillit til óska ráðh. í þessum efnum, geri ég ráð fyrir, þar sem báðir þessir hv. formenn eru nú úr stjórnarliðinu. Svo vill til að ég á sæti í fjh.- og viðskn. þessarar hv. deildar, en ég verð vegna starfa í Norðurlandaráði fjarverandi næstu viku og vil þó gjarnan fá að hafa nokkuð um það að segja hvernig fjallað verður um þetta mál í fjh.- og viðskn. Ég hygg að venjan hafi verið sú, að meðan þing Norðurlandaráðs stendur yfir séu þingmál ekki keyrð af offorsi í gegnum þingið. Bæði eru margir ráðherrar fjarverandi svo og sjö þm. sem lögum samkv. eiga sæti í Norðurlandaráði og eru þar fulltrúar Íslands. Ég verð því að mælast til þess við hæstv. viðskrh. að hann hafi nokkra biðlund og þrýsti málinu ekki svo mjög fram sem mér heyrist að hann vilji, þannig að það geti fengið eðlilega umfjöllun í Ed. Að sjálfsögðu er ekkert við það að athuga að nefndin taki málið fyrir í næstu viku og sendi það til umsagnar, en ég held að þetta mál þurfi allítarlega athugun hér í þinginu og mælist eindregið til þess að hæstv. ráðh. sýni þá sanngirni að nefndir fái að fjalla um það og fái til þess eðlilegan tíma, þannig að hægt sé að athuga málið gaumgæfilega. Ég geri fastlega ráð fyrir að heildarsamtök launþega vilji hafa sitt að segja um þetta mál og það er nauðsynlegt að senda þetta mál til umsagnar nokkuð víða. En ég ítreka að lokum, virðulegi forseti, að ég hef allan fyrirvara um stuðning við málið og ég geri það með þeim sömu rökum og hv. þm. Ragnar Arnalds rakti áðan, þ.e. að þessi neyslugrundvöllur er úreltur og enn þá verri verður hann ef nú á að fara að breyta niðurgreiðslunum. Þannig er tómt mál um að tala að hægt sé að samþykkja frv. með þeim hætti sem fyrir er lagt nú.



Virðulegi forseti. Ég vil aðeins fyrir hönd Kvennalistans leyfa mér að efast um réttmæti þess að fara í dag að taka upp nýja framfærsluvísitölu byggða á sex ára gamalli neyslukönnun á meðan við vitum að geysilegar breytingar hafa orðið á kaupmætti launa á s.l. sex árum og þar með á neyslu landsmanna. Það væri að mínu viti betra ráð að fara af stað með nýja neyslukönnun nú, eins og kom fram áðan. Mér sýnist einnig að það sé einkar óviturlegt að ætla nú að fara að taka upp nýjan vísitölugrunn þar sem vægi matvæla stórminnkar. Við vitum að vægi þeirra í neyslu hefur hækkað síðan síðasta neyslukönnun var gerð. Þessi sex ára gamli grunnur fær því ekki staðist að því leytinu til. Ég hef því allan fyrirvara á máli þessu fyrir hönd Kvennalistans.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr. Sagt er að þessi neyslukönnun sem grunnur að nýrri vísitölu sé seint á ferðinni. Ég vil nú ekki taka á mig í þeim efnum nema örfáa mánuði. Það er þá einhverra annarra að taka það til sín. En ég tel að það hljóti nú að vera skynsamlegra að styðjast við neyslukönnun sem byggð er á árunum 1978–1979 en 1964–1965. Efast er um að þessi könnun, sem gerð er 1978– 1979, sé rétt miðað við daginn í dag. Það má vel vera. En ég held að við hljótum að vera sammála um að það hlýtur að vera nær raunveruleikanum sem skoðað er 1978–1979 í þessum efnum en 1964–65. Það eitt hlýtur að mæla með því að við leggjum til að þessi neyslukönnun, sem gerð er, verði lögð til grundvallar. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að eins fljótt og mögulegt er eigi að hefja nýja könnun. Í 3. gr. frv. er kauplagsnefnd einmitt gert skylt að gera slíka könnun á fimm ára fresti. Leiði slík könnun til þess að nefndin telji ástæðu til endurskoðunar og að það sé gerð ný neyslukönnun, þá skal hún fara fram. Ég held að það sé ekki hægt að gera þetta hraðar en svo að á árinu 1985, þ.e. á næsta ári, verði um að ræða í upphafi árs könnun á því hvort ástæða sé til þess að athugun sé gerð á þessum hlutum. Samfara því að við erum að færa okkur nær í tímanum með því að leggja til grundvallar þessa neyslukönnun, 1978–1979, er því verið að gera ráðstafanir til þess að gerð verði neyslukönnun innan eins árs, þ.e. í upphafi ársins 1985, og síðan á fimm ára fresti. Ég gat þess hins vegar í ræðu minni áðan og það kemur fram í grg. hver þróunin hefur verið frá 1981, reiknað út bæði samkv. grunninum frá 1964–1965 og 1978–1979. Það er vissulega rétt, sem hér hefur verið bent á, að matvörur vega minna í þessari könnun sem gerð er 1978–1979 en 1964–1965. En ég vík þá að öðru sem kemur þar á móti. Það er húsnæðisliðurinn, heimilisbúnaður og annað eftir því, það sem snýr að heimilinu sem slíku. Það vegur töluvert þyngra í nýja grunninum en þeim gamla. Þannig vegur hvað annað upp í þessum efnum. Ég held að þegar á allt er litið hljóti menn að vera sammála um að skynsamlegra sé að hafa nýrri neyslukönnun til viðmiðunar framfærsluvísitölu en eldri. Þegar talað er um fölsun á vísitölu held ég að ég vilji ekki taka á mig neitt slíkt og kannast ekki við að hafa staðið að því. Ég þekki hins vegar dæmi um að vísitala var greidd niður í örskamman tíma til að hafa áhrif í vissum tilvikum. En ég held að þá rugli menn saman framfærsluvísitölu og áhrifum hennar til kaupgjaldsvísitölu þegar þær tvær vísitölur voru nokkuð nátengdar. En að hér sé um að ræða vísitölufölsun, því vil ég vísa á bug. Hér komu fram aths. varðandi hugmyndir um tilfærslu innan fjárlagaársins 1984 til að mæta tillögum um sérstakar bætur til handa þeim sem lægri launin hafa. Mér finnst sjálfsagt að skoða alla möguleika. Ef þriðjungurinn af niðurgreiðslunum t.d. kemur sér betur fyrir þá lægst launuðu í mynd beinna bóta er auðvitað sjálfsagt að fara þannig að. Það hefur hins vegar engu verið slegið föstu um þau efni, en þeim hugmyndum, sem lagðar voru fyrir ríkisstj. af hálfu þeirra sem við ríkisstj. ræddu, að sjálfsögðu tekið jákvætt og einnig því að menn settust niður til að gera sér grein fyrir hvernig væri best að hagnýta það fjármagn og hvernig það kæmist best til skila til þeirra sem þurfa mest á því að halda. Ég bendi á að þegar talað er um að neyslukönnun þurfi ekki að taka langan tíma held ég að menn geri sér ekki nægjanlega vel grein fyrir staðreyndum. Ég held að slík könnun taki töluvert lengri tíma en við kannske í fljótu bragði hvert og eitt okkar látum okkur detta í hug. Sú vinnsla fer fram með þeim hætti. Um leið og þetta frv. var samið beitti ég mér einmitt fyrir því að 3. gr. segði til um að neyslukönnun færi af stað eins fljótt og mögulegt væri. Talað var um afgreiðslu málsins á þingi. Ég held að ég hafi tekið afar skýrt fram að ég óskaði eftir því að þetta mál yrði skoðað mjög vel í þeirri nefnd sem um það ætti að fjalla. Ég þykist nú þekkja þingsköpin nokkuð vel líka. Ég efast ekki um að hv. 5. landsk. þm. kann þau, en bæði sem fyrrv. forseti í þingdeild og fyrrv. formaður í fjh.- og viðskn. Nd. þykist ég minnast þess að ekki kæmi ósjaldan fyrir að ráðh. mæltist til þess að þannig vinnubrögðum yrði viðkomið. Þetta mál er þess eðlis. Hvað varðar viðræður og upplýsingar, sem aðilar koma með, mundi það hraða málinu hér í þingi að halda sameiginlega fundi. Það yrði töf af því að kalla sömu menn á fund til aftur að endurtaka það sama fyrir sjö þm. í Nd. og fyrir sjö þm. í Ed.

Það verður athugað.

Ég átti alltaf von á því að hv. þm., formaður fjh.- og viðskn., mundi gera það. - Ég ætlast ekki til þess að um þetta fari hér fram umr. þegar þm. eru að sinna öðrum störfum á Norðurlandaráði. Ég sit þar sjálfur sem samstarfsráðh. og óska ekki eftir því að umr. fari fram um málið í Alþingi að mér fjarstöddum. Ég tel það vera í ráðherrastarfinu fólgið að fylgja málum eftir, sem ráðherrar leggja hér fyrir, og þm. eigi kröfu á því að þeir séu þar viðstaddir til að svara og veita fyrirgreiðslu eftir því sem þeir geta. Ég ætla ekki að hafa orð mín fleiri. Ég vonast til þess að málið fái þá skoðun sem það þarf og þegar upp verður staðið geri menn sér grein fyrir því að við erum að reyna að færa okkur nær raunveruleikanum í þessu máli. Það sem hér er sagt í 3. gr. er einmitt til þess að svo verði í framtíðinni um vísitölu framfærslukostnaðar.



Virðulegi forseti. Eins og komið hefur fram í umr. er þetta mál alls ekki nýtt af nálinni. Það má rekja meðferð þess allar götur til ársins 1978. Þá var sett á fót, eins og kemur raunar fram í grg., sérstök vísitölunefnd, sem var skipuð fulltrúum launþega, atvinnurekenda og ríkisvalds, til þess að endurskoða viðmiðun launa við vísitölu. Það er einmitt að frumkvæði þeirrar nefndar sem þessi neyslukönnun fór af stað og var gerð með tilliti til þess að gera breytingar á mjög gömlu fyrirkomulagi sem gilti í þessum efnum og gildir enn. Ég átti þátt í því sem ráðh. í ríkisstj. að setja þetta mál af stað og forsrh. hafði um það frumkvæði. Og ég held að hv. þm. Ragnar Arnalds hafi gert það einnig. Ég man ekki eftir að hann hafi gert neinar aths., heldur hafi það verið samþykkt shlj. í ríkisstj. þá að gera þetta  Sannleikurinn er sá að samanburður á kjörum skiptir ekki máli vegna þess að það er reikningsdæmi sem alltaf er hægt að reikna út. Það er hægt að gera samanburð á kjörum eins og þau voru í fyrra og eins og þau eru nú alveg án tillits til þess hvernig þessari vinnu vindur fram. Það er reikningsdæmi. Ég held að það hljóti að vera heilbrigð skynsemi sem segir mönnum að vitanlega verðum við að fylgja þessum mælingum á framfærslukostnaði í samræmi við þær neysluvenjur sem eru með þjóðinni á hverjum tíma. Þess vegna vil ég aðeins láta það koma fram að ég fylgi þessu máli. Ef athuguð er skýrsla sem lögð er fram með frv. um neysluvenjurnar, þá kemur í ljós að það hefur orðið umtalsverð breyting á neysluvenjum þjóðarinnar á 15 árum. Hún kemur m.a. fram í því að matvörur vigtuðu 1978–1979 aðeins 21.4%, en 32.4% í neyslugrundvellinum 15 árum áður. Svo mætti auðvitað rekja um fleiri liði. Það hefur orðið veruleg breyting á og sjálfsagt að reyna að gera mælingu á framfærslukostnaði þannig úr garði að hún sé sem næst raunveruleikanum hverju sinni. Þegar af þeirri ástæðu tel ég sjálfsagt að þetta mál nái fram að ganga.

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Virðulegi forseti. Frv. það sem hér liggur frammi er samið af nefnd sem fyrrv. heilbr.- og trmrh. setti á fót í des. 1982 og falið var að gera tillögur um framkvæmd sjónverndarmála hér á landi. Þessi nefnd hefur lokið störfum og skilað ítarlegum tillögum um úrbætur og stefnumótun í sjónverndarmálum. Auk þessa frv., sem ég mæli hér fyrir, hefur nefndin skilað eftirfarandi tillögum: drögum að frv. til l. um gleraugnafræðinga, en fullbúið frv. hefur verið lagt fram fyrir alllöngu hér í hv. Ed., drögum og reglum um úthlutun hjálpartækja fyrir blinda og sjónskerta, drögum að reglugerð um augntækna, tillögum um verðlagningu gleraugna og niðurfellingu aðflutningsgjalda og tillögum um þátttöku ríkisins í gleraugnakaupum. Það er álit þessarar nefndar að ekki sé annað fært en að skipa fyrir um þau mál er snerta stofnun sjónstöðvar með lögum vegna þeirrar samræmingar sem þeim er ætlað að hafa í för með sér og þess kostnaðar sem af þeim muni leiða og ég mun nánar víkja að hér á eftir og ekki síst vegna þeirrar réttarbótar er þau hafa í för með sér fyrir sjónskerta. Það er allt nefndarinnar að töluvert skorti á slíkt nú í dag. Heilbr.- og trmrn. tekur undir þessi sjónarmið nefndarinnar. Með þessu frv. er sérstaklega tekið á eftirfarandi þáttum: starfsemi sjónstöðvar, skipulagningu sjónverndar í landinu, úthlutun hjálpartækja og hlutdeild hins opinbera í augnlækningaaðfeðrum og samvinnu við aðra aðila sem sýsla með störf á þessu sviði. Á undanförnum árum hafa verið sett margs konar lög til að koma þeim þegnum þjóðfélagsins til hjálpar sem á hjálp hafa þurft að halda. Má í því tilviki nefna almenn lög eins og lög nr. 47/1979 um aðstoð við þroskahefta, sem féllu úr gildi við gildistöku laga nr. 41 á s.l. ári um málefni fatlaðra, og enn fremur má nefna sérlög eins og lög um Heyrnar- og talmeinastöð Íslands nr. 35 frá 1980, en sú stofnun annast hvers konar þjónustu við heyrnarskerta, svo sem prófun heyrnar og úthlutun heyrnartækja. Það er ekki vafi á að með tilkomu þeirra laga hefur hlutur þeirra sem þau voru gerð fyrir orðið stærri og betri. Sú þjónusta sem veitt hefur verið á sviði sjónverndar, þ.e. félagsleg þjónusta og endurhæfing sjónskertra, hefur svo til eingöngu verið í höndum Blindrafélagsins, en það var stofnað árið 1939. Eins og kunnugt er hefur félagið verið einn helsti brautryðjandi í málefnum blindra hér á landi og helgað starfsemi sína hagsmunamálum blindra og sjónskertra ásamt Blindravinafélagi Íslands. Um efnisatriði þessa frv. er það helst að segja að lagt er til að sett verði á stofn stofnun á vegum ríkisins er nefnist Þjónustu- og endurhæfingarstöð sjónskertra, þ.e. sjónstöð. Engin slík stofnun hefur verið fyrir hendi hér á landi til þessa. Þeir sem njóta mundu þessarar þjónustu yrðu fyrst og fremst þeir sem ekki geta við dagleg störf notað venjuleg gleraugu sökum sjóndepru. Eitt af markmiðum slíkrar stofnunar yrði að tryggja að ávallt séu á boðstólum sem fullkomnust hjálpartæki fyrir sjónskert og blint fólk og að tryggt verði að viðgerðarþjónusta verði sem best. Þess vegna yrði að starfa innan stofnunarinnar sérþjálfað fólk til að leiðbeina sjúklingum og þjálfa þá til að ná sem fullkomnastri nýtingu þeirra tækja sem á boðstólum eru. Kappkosta þarf að ná til sem flestra sem á þessari aðstoð þurfa að halda, t.d. með ferð út á land í tengslum við augnlækningaferðalög á vegum heilbrigðisstjórnarinnar. Á vegum heilbrigðisstjórnarinnar hefur reglubundið verið haldið uppi augnlækningaferðalögum, en þau eru farin í lækningaskyni. Þjálfunarþátturinn hefur ekki verið ræktur sem skyldi, þ.e. endurhæfingin, og hið sama má reyndar segja um greininguna. Þannig liggur ljóst fyrir að margir þeirra sem þurft hafa á slíkri þjónustu að halda í tímanna rás hafi ekki notið hennar, þar sem sjúkdómsgreiningarþátturinn hefur ekki verið ræktur sem skyldi, og hafa blindir og sjónskertir verið skörinni lægra settir en t.d. heyrnarskertir og heyrnardaufir hvað þetta snertir. Vert er að benda á að allt forvarnarstarf á þessum vettvangi skilar sér í sparnaði annars staðar innan kerfisins, eins og mörg dæmi sanna. Þannig hefur sýnt sig að með tilkomu heyrnar- og talmeinastöðvarinnar og með reglubundnum ferðalögum á vegum þeirrar stofnunar út á land til að greina heyrnardeyfu sparast fjárhæðir í sérkennslu sem er miklu dýrari og umfangsmeiri en venjuleg kennsla. Rétt greining og rétt meðferð hefur leitt til þess að mörg börn hafa getað notið eðlilegrar kennslu. Nú liggur ljóst fyrir að stofnun stöðvar sem þessarar kostar fjármuni. Nefnd sú sem vann að þessu máli lagði fyrir rn. áætlun um kostnað vegna þjónustu- og endurhæfingarstöðvar sjónskertra og fylgir áætlun þessu frv. Áætlunin tekur mið af verðlagi fyrir ári, en nefndin skilaði upphaflegum tillögum sínum hvað snertir þennan þátt í febrúar í fyrra. Þetta ber að hafa í huga við mat á kostnaði. Til að byrja með er talið nægjanlegt að fá til starfa sérfræðinga í tvö stöðugildi, gleraugnafræðing í hálfu starfi, sjónþjálfa í fullu starfi og ritara í hálfu starfi. Í upphafi yrði reynt að tengja læknisfræðilega þáttinn við starfsemi augndeildar Landakotsspítala og þá lækna er þar starfa. Hvað snertir reksturskostnað er gengið út frá því í áætlun nefndar þeirrar sem vann að frv. að leigt yrði rými í húsnæði Blindrafélagsins við Hamrahlíð í Reykjavík að flatarmáli um 150 m2 og gengið út frá því að húsið sé frágengið og leiga standi yfir í 10–15 ár. Á vegum Blindrafélagsins hefur verið unnið að innréttingu þessa húsnæðis með það fyrir augum að koma þar fyrir sjónstöð og er því ekki óraunhæft að taka það með í reikninginn. Rétt er þó að benda á að Framkvæmdasjóður þroskaheftra og öryrkja samkv. lögum nr. 47 frá 1979, nú Framkvæmdasjóður fatlaðra, hefur að hluta til staðið undir framkvæmdum við húsnæði Blindrafélagsins og mun rn. leggja á það áherslu að fé úr sjóðnum verði varið til að koma upp aðstöðu fyrir sjónstöð, þannig að leigugreiðslur féllu niður. Hvað snertir stofnbúnað er reiknað með að hann kosti sem nemi 4 millj. kr. á verðlagi fyrir ári, en rétt er að geta að töluvert er komið af stofnbúnaði í búningi gjafa. Ég vil sérstaklega vekja athygli á að gert er ráð fyrir því í frv., sbr. 5. gr. 2. mgr., að ráðh. setji að fengnum tillögum stjórnar stofnunarinnar reglur um þátttöku ríkisins í kostnaði vegna útvegunar á hvers konar sérhæfðum hjálpartækjum fyrir sjónskerta í samræmi við hliðstæðar greiðslur almannatrygginga. Hér er um að ræða yfirfærslu til einstaklinga vegna þátttöku ríkisins í kaupum á hjálpartækjum, þ.e. rétt sjúklings. Hefur þessi kostnaður verið metinn á s.l. ári 500 þús. kr., sbr. þá áætlun sem fylgir frv. Hér eru lagðar til hliðstæðar reglur og varðandi heyrnartækjaúthlutun, en upphæðir eru allar miklu lægri. Ég vil líka geta þess að í frv. stendur að lög þessi öðlist gildi 1. jan. 1984, en vil biðja hv. nefnd sem fær frv. til umfjöllunar að hafa í huga að ég legg til að lög þessi öðlist gildi 1. jan. 1985, þannig að það komi ekki til útgjalda á þessu ári, enda um það samið og allir aðilar á það fallist. Virðulegi forseti. Ég sé ekki ástæðu til að fara frekari orðum um frv. sem hér liggur fyrir. Hér er um sjálfsagt réttindamál að ræða að mínu mati. Hvað snertir frekari upplýsingar vísa ég til grg. með frv., sem er ítarleg, og legg til að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn.

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Virðulegi forseti. Frv. það sem hér liggur fyrir um Ljósmæðraskóla Íslands er samið af stjórnskipaðri nefnd sem í áttu sæti auk annarra fulltrúi frá skólanum og Ljósmæðrafélagi Íslands. Nefndin skilaði tillögum til ráðh. í janúarmánuði 1981 og hafa tillögurnar síðan verið til meðferðar í heilbr.- og trmrn. og menntmrn., en fram komu tillögur um að síðarnefnda rn. tæki að sér yfirstjórn skólans. Menntmrn. sýndi málinu ekki áhuga fyrr en eftir ríkisstjórnarskipti á síðastliðnu vori og var þá ákveðið að skólinn yrði áfram á vegum heilbr.- og trn. Helstu breytingar sem lagðar eru til frá gildandi lögum eru þær, að gert er ráð fyrir því að skólinn hafi sérstaka skólanefnd í stað þess að lúta stjórnarnefnd ríkisspítalanna. Gert er ráð fyrir sérstökum skólastjóra í stað þess að yfirlæknir fæðingardeildar Landspítalans sinni þeim störfum og kveðið er á um inntökuskilyrði sem eru próf í hjúkrunarfræðum og starfsréttindi sem hjúkrunarfræðingur. Um ofangreindar breytingar þarf ekki að fjölyrða að öðru leyti en hvað snertir inntökuskilyrði, en með þeim er lögð til grundvallarbreyting á gildandi kerfi. Um þessa breytingu er þetta helst að segja: Á undanförnum árum hefur orðið sú þróun á sviði heilbrigðismála hér á landi að til undantekninga telst ef fæðingar eiga sér stað utan sjúkrahúsa. Störf ljósmæðra í læknishéruðum landsins hafa því í ríkara mæli færst yfir á svið heilsugæslu, þ.e. eftirlit með verðandi mæðrum, mæðravernd, og eftirlit með móður og barni, ungbarna- og smábarnavernd, sbr. lög nr. 59/1983, um heilbrigðisþjónustu, og reglugerð um heilsugæslustöðvar. Því hlýtur að þurfa að miða menntun ljósmæðra við breytta hætti. Til frekari skýringar vil ég benda á hina auknu aðsókn ljósmæðra í hjúkrunarnám, en hún gefur ótvírætt til kynna að þeim er ljós þörfin fyrir menntun í hjúkrunarfræðum. Með þessu er lögð til sú skipan að ljósmæðranám verði framhaldsnám hjúkrunarfræðinga. Má benda á að ljósmóðurfræði, eins og þau fræði eru nefnd á síðari tímum, eru sérgrein innan hjúkrunarfræðinnar, sbr. gildandi reglur hér á landi. Þessi þróun hefur einnig orðið í þeim nágrannalöndum sem búa við svipað heilsugæslukerfi og við, t.d. í Bretlandi, Noregi, Svíþjóð og Finnlandi. Virðulegi forseti. Ég sé ekki ástæðu til að fara frekari orðum um frv. þetta en legg áherslu á að það atriði sem mestu máli skiptir, þ.e. inntökuskilyrðin í skólann, hafa fengið gaumgæfilega umfjöllun í fullu samráði við fulltrúa skólans og Ljósmæðrafélag Íslands í þeirri nefnd sem kom hér við sögu. Ég legg til, virðulegi forseti, að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn.



Virðulegi forseti. Mig langar til að gera athugasemdir við þetta frv., einkum við 4. gr. þess. Þar stendur, með leyfi forseta: „Ráðherra skipar skólastjóra og skal hann vera fæðingarlæknir eða ljósmóðir, sem einnig hefur lokið BS-prófi í hjúkrunarfræði.“ Ég kysi að þessi grein ætti ótvírætt aðeins við ljósmóður. Mér finnst það mjög eðlilegt að ljósmóðir sé skólastjóri Ljósmæðraskóla Íslands en ekki fæðingarlæknir. Nú veit ég að vísu að ekki munu vera margar ljósmæður hér á landi í dag sem hafa jafnframt lokið BS-prófi í hjúkrunarfræðum. En það er von á þó nokkrum bráðlega og í ljósi þess held ég að æskilegt væri að viðhalda þeirri skipan á skólastjórninni sem nú er enn um sinn, þangað til grundvöllur er fyrir því að ljósmæður með slíka menntun geti sótt í einhverjum mæli um þá stöðu sem hér um ræðir. Einnig langar mig til að lýsa áhyggjum mínum yfir því hvernig sífellt þrengir að hefðbundnum kvennamenntastéttum. Þetta varðar bæði ljósmæður og hjúkrunarfræðinga. Það eru sífellt gerðar hærri prófkröfur og kröfur um lengra nám í stéttum sem konur hafa mikið sótt í, og eins og ég segi hef ég svolitlar áhyggjur af því. Hins vegar veit ég ekki, en það kemur væntanlega í ljós í nefnd, hversu nauðsynlegt það er að æskja þeirra skilyrða sem gert er ráð fyrir í þessu frv. Ég ætla ekki að segja meira um þetta mál að sinni, en vildi aðeins að þessi atriði kæmu fram hér við 1. umr.

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Virðulegi forseti. Það vill nú svo til að hér er verið að gera verulegar breytingar. Það er verið að taka þennan skóla undan stjórnarnefnd ríkisspítalanna og setja hér á sérstaka stjórnarnefnd og tekið meira tillit til þeirra fagfélaga sem eiga hlut að máli. Í sambandi við skólastjóra þessa skóla þá hefur það verið í lögum, og hefur bara gengið nokkuð vel þó að nú sé lagt til að breyta því, að yfirlæknir fæðingardeildar Landspítalans skuli vera skólastjóri skólans. Hefur svo verið alla tíð og hefur prófessor Sigurður S. Magnússon gegnt því starfi á síðustu árum. Varðandi menntun, þá hafa kröfur verið auknar til menntunar. Hefur mikið verið hampað þeirri breytingu sem hefur orðið á námi hjúkrunarfræðinga, mjög mikið. Á vegum þess rn. sem fer með það nám hefur nýlega verið staðfest ákvörðun fyrrv. menntmrh. um að færa allt það nám yfir á háskólasvið og leggja niður núverandi hjúkrunarskóla. Ef ég hefði verið spurður álits á því, þá hefði ég verið á móti því. Ég hefði verið alveg reiðubúinn að breyta og auka nám í hjúkrunarskóla. Við erum eina landið að undanskildu Finnlandi sem hefur tekið þetta nám upp, því að hliðstætt nám er ekki sambærilegt í Bandaríkjunum og ég veit ekki til þess að háskólanám í hjúkrunarfræðum sé í fleiri löndum, ekki að því er kunnugir telja. En ég tel að hlutur Ljósmæðrafélagsins í þeim breytingum sem frv. gerir ráð fyrir sé góður, enda er frv. unnið í náinni samvinnu við félagið og fulltrúi félagsins átti sæti í umræddri nefnd. Það sem veldur því að frv. hefur beðið svona lengi í stjórnkerfinu er ákveðið sinnuleysi tveggja ráðuneyta um hvar skólinn ætti að vera. Úr því var skorið, að þar yrði ekki gerð breyting á, svo að ég vænti þess að þetta frv. sé miklu nær því sem Ljósmæðrafélagið hefur óskað eftir og þetta sé víðtækara en t.d. varðandi skólastjórastarfið að binda það við eina ákveðna stöðu í heilbrigðiskerfinu.



Virðulegi forseti. Menntmn. hefur haft þetta mál til umfjöllunar og mælir með afgreiðslu þess eins og fram kemur í nál. Allir hv. nm. rita undir nál. Það er ekki ástæða til að fara mörgum orðum um þetta frv. um breytingu á lögum nr. 35 9. maí 1970, um skipun prestakalla og prófastsdæma og um Kristnisjóð. Í 1. gr. er gert ráð fyrir því, að annað prestsembættið í Vestmannaeyjum verði lagt niður en í stað þess komi ein breyting í 2. mgr. 6. gr. laganna, þar sem gert er ráð fyrir heimild til að ráða tvo prestvígða menn til starfa. Gildistökugrein frv. er ekki með þeim hætti að eðlilegt sé og því miður láðist okkur að breyta því við umfjöllun menntmn. Í 3. gr. er gert ráð fyrir að lögin taki gildi 1. jan. Sá 1. jan. er nú þegar liðinn. Vil ég því leyfa mér að flytja hér skriflega brtt. þar sem segir: „Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Ég leyfi mér þá, virðulegi forseti, að leggja þessa skriflegu brtt. hér fram.