Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Virðulegi forseti. Með lögum um Framkvæmdastofnun ríkisins frá 1971 var sett á fót byggðadeild við þá stofnun, eða Byggðasjóður. Má segja að þá hafi verið brotið í blað í afskiptum hins opinbera af byggðaþróun í landinu. Á þeim fimmtán árum sem liðin eru hafa Framkvæmdastofnun og Byggðasjóður sinnt þessu hlutverki á margan hátt með ágætum og vafalaust er að Byggðasjóður hefur með sínu átaki þegar um einstök byggðavandamál hefur verið að ræða ráðið sköpum um þróun byggðar á viðkomandi stöðum. Má nefna mörg dæmi um það að tekist hefur að endurreisa atvinnulíf og þar hefur risið að nýju blómleg byggð og blómlegt athafnalíf. Engu að síður hefur verið af ýmsum fundið nokkuð að starfsemi Byggðasjóðs. Ýmsir hafa talið Byggðasjóð vera of mikinn viðbótarlánasjóð eins og sagt er. Og því verður ekki neitað að í mjög mörgum tilfellum hefur Byggðasjóður starfað skv. þeim reglum að lána ákveðinn hundraðshluta til viðbótar við lán sem koma frá stofnlánasjóðum. Hafa þau lán þá ekki orðið svo markvisst til byggðaeflingar eins og æskilegt mætti teljast. Þegar þessi ríkisstjórn var mynduð var ákveðið að taka lög um Framkvæmdastofnun ríkisins til endurskoðunar, m. a. vegna þess að ríkisstj. vill leggja stóraukna áherslu á það hlutverk Framkvæmdastofnunar, sem má segja að sé algert aukahlutverk nú orðið, að vinna að þróun og eflingu nýrra atvinnugreina með styrkjum og áhættufé. Ekki þótti samrýmanlegt að Byggðasjóður yrði deild innan slíkrar stofnunar. Var því ákveðið að flytja frv. um sérstaka byggðastofnun sem yrði sjálfstæð og óháð öðrum. Hins vegar er jafnframt í Nd. til meðferðar frv. um þróunarfélag eða heimild ríkisstj. til að taka þátt í hlutafélagi til nýsköpunar í atvinnulífi. Af þessum ástæðum er frv. flutt, þ. e. að talið var nauðsynlegt að byggðastarfsemin yrði enn þá markvissari en hún hefur verið og í öðru lagi á Byggðastofnun ekki heima með því fyrirtæki sem ég hef lauslega nefnt. Verkefni Byggðastofnunar eru um margt lík verkefnum Byggðasjóðs. Gert er ráð fyrir því að Byggðastofnun verði kosin stjórn á Alþingi, það þykir eðlilegast. Alþm. eru einna kunnugastir byggðavanda vítt og breitt um landið og í slíkum tilfellum sýnist mér æskilegt að þeir komi að slíkum málum í framkvæmd en ekki aðeins sem löggjafar. Byggðastofnun eru ættuð hlutverk sem talin eru upp í II. kafla laganna. Henni er ætlað að fylgjast með byggðaþróun og hafa áhrif á opinberar aðgerðir. Henni er m. ö. o. ætlað að hafa frumkvæði í byggðamálum þar sem virðist halta undan fæti og benda á það sem gera þarf til að koma í veg fyrir slíkt. Þá er Byggðastofnun ætlað að gera byggðaáætlanir og stjórn stofnunarinnar ætlað að fjalla um þær og staðfesta þær. Sömuleiðis er Byggðastofnun ætlað að starfa með þeim öðrum aðilum sem að slíkum málum vinna, m. a. sveitarstjórnum og landshlutasamtökum. Samkvæmt 9. gr. er stjórn stofnunarinnar heimilt að ákveða að stofnunin taki þátt í kostnaði við slíka áætlanagerð. Mér þykir ástæða til að minna sérstaklega á það því að landshlutasamtökin hafa talið að með þessu frv. væri horfið frá þeirri aðstoð sem Framkvæmdastofnun hefur veitt landshlutasamtökunum. Ég lít alls ekki svo á. Þvert á móti er með þessu ákvæði, sem ég hef nefnt, beinlínis vakið máls á því að Byggðastofnun geti tekið þátt í starfsemi landshlutasamtakanna. En það er hins vegar stjórn stofnunarinnar sem hlýtur að ákveða slíkt. Og Byggðastofnun er ætlað að fylgjast með framkvæmd áætlana sem gerðar eru um byggð og stuðla að því að þær standist og því sé náð sem að er stefnt. Byggðastofnun er heimilt að lána úr sínum sjóði til byggðaframkvæmda en einnig er henni heimilt að veita ábyrgðir og óafturkræf framlög skv. sérstökum umsóknum sem um það berast. Sérstaklega er gert ráð fyrir í því sambandi að um neyðarástand í atvinnu- og byggðamálum sé að ræða. Byggðastofnun er einnig heimilt að taka þátt í fjárfestingar- og þróunarfélögum og er með því stefnt að því að Byggðastofnun vinni að nýsköpun í atvinnulífinu um land allt og geti gert það, ef landshlutasamtök eða sveitarfélög kjósa að gera það, með t. d. þátttöku í fjárfestingar- eða þróunarfélögum sem reyndar eru sums staðar þegar komin á fót. Tekjur Byggðastofnunar eru skv. 15. gr. eignir Byggðasjóðs skv. lögum frá 1976, framlag úr ríkissjóði eins og ákveðið er í fjárlögum hverju sinni og fjármagnstekjur. Skv. 16. gr. er Byggðastofnun heimilað innan ramma lánsfjárlaga að taka lán til starfsemi sinnar innanlands eða erlendis. Gert er ráð fyrir því að Byggðastofnun geti haft a. m. k. 0.5% þjóðarframleiðslu til ráðstöfunar, eða eins og nú er um 400 millj. kr. á ári hverju. Sýnist mér það vera umtalsvert fjármagn. Byggðasjóður lánaði á s. l. ári, ef ég man rétt, um 330 millj. kr. Ég vil geta þess að gert er ráð fyrir að Byggðastofnun taki við hálfri húseign Framkvæmdasjóðs á Rauðarárstíg. Um það er samkomulag og mun verða frá því máli gengið í núverandi Framkvæmdastofnun. Reyndist því ekki þörf á að setja það í frv. Auk þess tekur Byggðastofnun við eignum Byggðasjóðs eins og ég gat um. Í skýrslu frá Framkvæmdasjóði sem liggur á borðum þingmanna kemur fram að þær eignir eru umtalsverðar og skipta nokkrum hundruðum milljóna króna. Ég sé, herra forseti, ekki ástæðu til að hafa um þetta fleiri orð. Ég vil aðeins segja að lokum að byggðamálin eru að sjálfsögðu ein þau mikilvægari sem Alþingi fjallar um. Við viljum byggja þetta land vel og til þess þurfum við að byggja það nokkurn veginn eins og það er nú. Með því er ég þó alls ekki að segja að ekki megi verða breytingar á byggð. Breytingar hljóta að verða á byggð þegar breytingar verða á þeim kröfum sem fólkið gerir og við því er að sjálfsögðu ekkert að segja. Byggðastofnun e; ætlað að stuðla að því að allar slíkar breytingar verði jákvæðar, efli í raun og veru byggð þessa lands þótt byggðin breytist frá einum tíma til annars. Ég held þess vegna að Byggðastofnun verði, eins og Byggðasjóður var, ein af mikilvægari stofnunum í ríkiskerfinu. Ég er líka þeirrar skoðunar að óhjákvæmilegt sé að til sé miðstöð byggðastarfsemi í landinu. sumir álíta réttara að fela hverjum landshluta að sjá um byggðastarfsemi fyrir sig. Það er góðra gjalda vert og ég er að mörgu leyti hlynntur því að landshlutasamtökin fái aukið ákvörðunarvald. Ég held hins vegar að samhjálp, sem felst í miðstöð byggðamála, sé óhjákvæmileg því að í mörgum tilfellum verður að flytja fjármagn frá einum landshluta til annars til þess að ná tilætluðum árangri þegar stórátak er nauðsynlegt. Um þetta mál urðu miklar og ítarlegar umræður í Nd. og gerðar voru á því fáeinar breytingar sem ekki eru þó viðamiklar. Það er einlæg von mín að þessi hv. deild sjái sér fært að afgreiða þetta mál þótt skammur tími sé til stefnu svo að þessi stofnun geti hafið starfsemi sína eins og nú er gert ráð fyrir 1. október 1985. Að þessu mæltu og að lokinni þessari umr. legg ég til að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Virðulegi forseti. Ég skal ekki hafa hér uppi langt mál, enda ekki siður okkar hér í Ed. að vera langorðir, jafnvel þó að þýðingarmikil mál séu á ferðinni sem ástæða væri til að fjalla ítarlega um. En á okkar borð er nú kominn einn þeirra þríbura svonefndu sem fæddust í vetur hjá stjórnarliðinu og baksað er nú við að koma til nokkurs vits og þroska hér í þinginu. En afturfótafæðing þessara frv. allra lofaði náttúrlega engu góðu. Hér er í raun og veru um eitt af afkvæmum þeim að ræða sem urðu til hjá formönnum núverandi stjórnarflokka í sáttmálaleiknum svokallaða á sumrinu 1984, sem að meginhluta til átti að vera til að róa stuttbuxnadeild Sjálfstfl., sem hrópað hefur hæst um báknið burt og ekki hvað síst hefur beinst að Framkvæmdastofnun ríkisins sem því bergtrölli sem þyrfti að hverfa. En hafi þetta bergtröll átt að hverfa eða gufa upp, þá varð niðurstaðan sá þríhöfða þurs sem hér hefur verið nefndur áður í umr. og liggur nú fyrir hér til meðferðar og afgreiðslu, þ. e. einn hluti hans. Hinir þríburarnir munu sennilega sjá dagsins ljós hér hjá okkur uppi í Ed. síðar í dag ef svo fer sem horfir. Og að sjálfsögðu á báknið ekki að minnka. Í hillingum sjá menn fleiri forstjórastóla, kátari kommissara. En betra bákn skal það víst vera og einn þríburinn er meira að segja á frjálshyggjubrautinni, ef vel dafnar, þar sem ríkið á eins og venjulega að leggja fram undirstöðuna en einstaklingar og fyrirtæki eiga svo að hirða sinn hlut, eins og eitt af þessum frv. er glöggt dæmi um. Hitt er svo rétt að þessi margnefnda stuttbuxnadeild hefur fengið sína dúsu og tottar hann í velþóknun og það er trúlega það sem máli skiptir í þessu efni. Hér væri hins vegar vissulega ástæða til langrar umfjöllunar um byggðamál, um þróun í atvinnulífi okkar, um þá möguleika sem enn eru ótaldir tengdir þeim greinum sem við höfum byggt á, auk þess nýja sem við eigum að sjálfsögðu að horfa til og hagnýta okkur sem allra best. Eftir tveggja ára valdaferil þessarar stjórnar væri hins vegar forvitnilegt að virða fyrir sér þó ekki væri nema það eina verkefni sem hvoru tveggja tengist hinni margnefndu stóriðju, sem oft hefur verið rætt um sem þann vaxtarbrodd sem ætti að treysta á, og reyndar byggðastefnu í sama tilfellinu, þ. e. kísilmálmverksmiðjuna á Reyðarfirði sem hafði verið undirbúin rækilega sem hvort tveggja í senn: innlent stóriðjuverkefni og byggðaverkefni um leið. Enn eru þar settir upp loftkastalar, enn byggðar skýjaborgir, enn gefnar tálvonir. En hingað til hefur allt hrunið og eina örugga atriðið nú er óvissan. Og sú óvissa er orðin löng fyrir þá sem hafa beðið eftir því að eitthvað gerðist í þessu máli. Saga þessa máls um innlent stóriðjufyrirtæki segir meira en allt annað um raunveruleg átök til eflingar byggðar og atvinnutækifæra því að það verður stækkun álversins í Straumsvík ein sem blasir við, sá óskadraumur fær að rætast fljótt og vel hjá þessari hæstv. ríkisstj. Þessi dapurlega saga kísilmálmverksmiðjunnar í kjölfar stórra yfirlýsinga og glæstra gylliloforða verður rakin síðar, en hún er talandi tákn um uppgjöf og aðgerðarleysi, lýsandi dæmi um vantrú á möguleikum okkar sjálfra til að takast á við verkefnin og leysa þau án þess að gerast taglhnýtingar erlends auðmagns. Byggðavandinn í dag í allri sinni ógn virðist ekki halda tiltakanlega vöku fyrir þeim sem málum stjórna. Frelsi fjármagnsins og allar áherslur því tengdar valda því að á meðan viðskipti og þjónusta hvers konar blómstra hér á suðvesturhorninu eru grunngreinar byggðanna sveltar enda hinn auðtekni bissnessgróði ekki þar til staðar. Það er í raun og veru grátlegt að vera að fjalla hér um formbreytingu breytingarinnar vegna á meðan byggðaröskunin er í algleymingi og ekkert er gert til að spyrna þar við fótum: Ég dreg ekkert úr því að allt það mál er erfitt og yfirgripsmikið og á byggðavandanum eru engar skjótar patentlausnir. Hins vegar bendi ég á það að stýring fjármagnsins í þjóðfélaginu og efnahagslegar aðgerðir til þess að styrkja undirstöðuna skipta hér mestu. Sú stýring hefur nú um sinn verið „hart í bak“ fyrir höfuðatvinnuvegi okkar á meðan fjármagnið hefur flætt inn í óarðbærar greinar milliliða og gerviþjónustu ýmiss konar. Glöggur maður orðaði það svo fyrir skömmu að eðlilegur grundvöllur útgerðar og fiskvinnslu væri forsenda byggðar og forsenda aukinnar þjónustu um leið. Árin upp úr 1970 staðfesta þetta vel. En nú er önnur öld og önnur sjónarmið á oddinn sett. Vaxtafrelsið og fjármagnsfrelsið hafa sett sitt dauðamark á höfuðgreinar okkar til lands og sjávar. Þetta er ekki náttúrulögmál, ekki eitthvað sem hefur fallið af himnum ofan, heldur markviss stefna mótuð af stjórnvöldum. Um þessi mál er því fjallað á Alþingi í dag án minnsta hljómgrunns frá landsbyggðinni, án minnsta bergmáls frá þeim mörgu sem þar þrauka nú í óvissu og öryggisleysi um framtíð byggðarlaga sinna. Líti menn til upphafs Framkvæmdastofnunar ríkisins og þeirra markmiða sem þar voru sett og framkvæmd rösklega fyrstu árin og beri hér saman er ófagur samanburðurinn fyrir hinn þríhöfða þurs aukins bákns, fleiri forstjóra, sem hér er á ferð. Þá var fjármagni beint til uppbyggingar undirstöðuatvinnugreina okkar með ríkulegum árangri, aukinni almennri velferð þó fyrst og síðast, samfara blómlegri byggð, betri þjónustu, fjölbreyttari tækifærum en þar höfðu áður verið um landsbyggð alla. Það er augljóst og verður ekki hrakið að margt var vel unnið í þessari annars umdeildu stofnun sem því miður hefur í áranna rás breyst í björgunarmiðstöð í stað uppbyggingarstarfs og aðhlynningar í þeim byggðum sem mest þurfa á aðstoð að halda til sjálfsbjargar. Í Nd. Alþingis hafa þm. Alþb. vakið athygli á höfuðatriðum byggðavandans, á lýsandi tölum um þróun og flutninga fólks af landsbyggðinni, flutninga sem voru það stórfelldir á síðastliðnu ári að rétt þótti að sleppa þeim þætti úr skýrslu Framkvæmdastofnunar sem mestu skiptir og sýnir þetta gleggst. Í byggðanefnd þingflokkanna fengum við hins vegar ekki aðeins þessar tölur frá byggðadeild heldur ítarlega og glögga greinargerð, þar sem hættumerkin voru í hverri línu og ekki dregið af, þar sem voðinn var rækilega tíundaður. Ekki aðeins fyrir landsbyggðina er þetta mikil vá heldur og fyrir þjóðarheildina sem slíka. Slík röskun getur aldrei orðið til frambúðarblessunar fyrir þéttbýlissvæðið hér heldur. Hér þurfa og eiga hagsmunir að fara saman, alveg sér í lagi hins vinnandi fjölda hvar sem er á landinu. Þröng skipting milli landsbyggðar og þéttbýlis sem andstæðra fylkinga í baráttuham þjónar aðeins fjármagnseigendum og bröskurum sem kynda sundurlyndiseldana. Þegar landsbyggðarfólk heimtar sinn rétt, sín jafnréttismál, sína auknu þjónustu, sín atvinnutækifæri sem fjölbreyttust, þá er það fólk ekki í styrjöld við vinnandi fólk þéttbýlisins sem það veit að hefur einnig sín vandamál af ýmsum öðrum toga, býr við sömu launakjör m. a. í þeim greinum sem minnst eru metnar á mælivog frjálshyggjunnar. Þetta er skylt að hafa í huga. Í Nd. var einnig tíunduð þróunin í húsbyggingum á landsbyggðinni á síðasta ári t. d. þar sem kyrrstaða og auðn er víðast aðaleinkennið. En þær hrópandi tölur segja líka mikla sögu. Það er ástæðulaust nú við 1. umr. þessa máls að tíunda aftur þær tölur. En þær segja mikið. Og þau frv. sem hér er verið að hrófa upp hafa því miður ekkert upp á að bjóða sem breytt gæti þessum ömurleika. Svo einfalt er það mál. Ég sagði í upphafi að ekki yrði gerð nein tilraun til þess hér í Ed. varðandi þetta mál frekar en önnur að tefja það hið minnsta. Það er sjálfsagt að þessir þríburar hljóti blessun þeirra sem þá fæddu af sér hér í þinglok, svo að í ljós komi hvað af leiðir, eða réttara sagt það aðgerðarleysi sem hlýtur að fylgja í kjölfarið. Því að hér er því miður ekki tekið á neinn veg á þeim brýna vanda sem blasir við. Hér er á ferð breyting breytinganna vegna og báknið er á sínum stað, þrykkt betur niður í þrískiptingu þess sem allt hefði getað verið á einum stað undir einum hatti. Vorhreingerning ríkisstj. hefur í þessu sem öðru orðið kattarþvottur einn. Á meðan sá þvottur fer fram hér í þingsölum ymur uppboðshamar við eyrum þeirra sem verðmætin skapa, við undirleik þeirra vaxtaverkja sem frjálshyggjan heimtar handa bröskurum, og byggðarlögin vítt um landsbyggð alla sitja á hakanum sem áður. Þar horfir hnípið fólk erfiðisins á eftir arði þess erfiðis í óseðjandi hít þeirra „gróðapunga“ sem hæstv. samgrh. nefndi svo. Stefnubreyting, viðhorfsbreyting er það eina sem dugar. Ettir henni má ekki of lengi bíða. Íslensk byggð og íslensk þjóðarheild má ekki við þeirri bið. Ég sé að fram er komin á þskj. 1294 brtt. við frv. til 1. um Byggðastofnun. Ég styð þá till. að sjálfsögðu. Það er viðleitni, viðleitni í rétta átt, og sjálfsagt að veita henni hér brautargengi þó að það yrði þá kannske eini ljósgeislinn í afgreiðslu þessa ömurlega máls að öðru leyti.



Herra forseti. Um það frv. sjálft sem hér liggur fyrir er það að segja að það er skoðun mín að hér sé á ferðinni endurbót á gildandi fyrirkomulagi. Ég verð að viðurkenna það að ég hef stundum verið nokkuð efins um ágæti Framkvæmdastofnunar og talið að koma mætti þeim verkefnum sem þar eru leyst betur fyrir annars staðar eða með öðrum hætti. Allt um það álít ég þó að hér sé stigið skref í rétta átt. Það hefur verið mikið um þetta fjallað í allan vetur og menn hafa svo sem ekki verið á eitt sáttir. Ég býst við að það hafi ekki farið algerlega fram hjá hv. þm. stjórnarandstöðunnar hvað hér var í fæðingu þó að sumir telji að það hafi komið þeim mjög á óvart og í opna skjöldu nú síðast. Á þskj. 1294 hef ég leyft mér ásamt hv. þm. Ragnari Arnalds að bera fram till. um það að heimilt sé að Byggðastofnun skuli staðsett á Akureyri. Svipuð till. en ákveðnari, það eru nánast fyrirmæli, var felld í Nd. nýskeð. En við höfum nú sýnt það í þessari hv. deild að við erum algerlega óháðir því sem þeir gera í neðra, enda miklu sjálfstæðari menn að sjálfsögðu. Ef svo ólíklega færi að þessi till. yrði felld hér, þá get ég alltaf síðar flutt brtt. um að þjóðaratkvæðagreiðsla fari fram um staðsetningu Byggðastofnunar. Þannig væri hægt að komast hjá því að taka óvinsæla afstöðu þó menn langaði gjarnan til þess. Sérstaklega býst ég við að það eigi við um landsbyggðarþingmenn og stuðningsmenn ríkisstj. Það virðist vera hafður uppi töluverður áróður um að allt efnahagslíf leggist í rúst ef þessi starfsemi fer af Rauðarárstígnum. Ég er aftur á móti sannfærður um það að þessi ófriður um Byggðastofnun verður hvað best kveðinn niður með því að staðsetja stofnunina utan Reykjavíkur. Sennilega væri þó best að hún væri á frekar afskekktum stað til þess að starfsmenn fengju starfsfrið. En hvað um það, allir hljóta að sjá að stofnun sem hefur það hlutverk fyrst og fremst að stuðla að þjóðfélagslega hagkvæmri þróun byggðar í landinu hlýtur að vera betur staðsett utan Reykjavíkur, á stað þar sem auðvelt er að greina byggðavandamál jafnt strjálbýlis og þéttbýlis. Einmitt slíkur staður er Akureyri. Allir landsbyggðarþingmenn hljóta að styðja það að Byggðastofnun hverfi af Rauðarárstígnum og út á land. Ég mun reyna að skýra það hér á eftir hvaða kosti Akureyri hefur umfram aðra staði úti á landi. Það er þá fyrst að samgöngulega séð er Akureyri með beinu flugi til Ísafjarðar, Egilsstaða og Reykjavíkur auðvitað þægilegasti staðurinn og ég treysti því að þeir hv. þm. utan af landi, sem ekki eru svo heppnir að vera fulltrúar Norðurlands eystra, geti samþykkt þessi rök og stutt till. þess vegna. Þeir munu ekki sjá eftir því. Margir hv. þm. þéttbýlis af suðvesturhorninu hafa lengi haft horn í síðu Framkvæmdastofnunar og þeirrar starfsemi sem þar fer fram og viljað þá starfsemi feiga. Þessir sömu hv. þm. hljóta að vera hlynntir því að sá blóraböggull, sem þeir hafa séð í starfsemi þeirri sem fram fer í Framkvæmdastofnun, sé a. m. k. ekki daglega fyrir augunum á þeim. Sömuleiðis geta þeir þm. sem af hugsjónaástæðum vilja peningastofnunina Byggðasjóð feiga en áframhald áætlunarstarfseminnar, ekki haft neitt á móti því að sú starfsemi fari fram annars staðar. Það eru meira að segja vissar líkur til þess að þingkjörin stjórn væntanlegrar Byggðastofnunar yrði síður háð pólitísku valdi, þ. e. óháðari pólitískum ríkisstjórnum. Það gæti t. d. orðið minna eftirsótt eða eftirsóknarvert fyrir þm. að sitja í stjórn Byggðastofnunar ef hún er staðsett fyrir norðan. Það er sem sagt mjög margt sem mælir með því, séð frá mörgum sjónarhólum, að Byggðastofnun sé utan Reykjavíkur og að öllum stöðum ólöstuðum hlýtur Akureyri að vera ákjósanlegasti staðurinn. Ég ætla ekki, virðulegi forseti, að fara mörgum orðum um öll þau meðmæli ytri aðstæðna, umhverfis og þess háttar, sem Akureyri hefur með sér fyrir reyndar hvaða stofnun sem er. Fyrir þá sem sjá ofsjónum yfir velgengni Akureyrar umfram aðra staði á landsbyggðinni er rétt að hyggja að því að jafnvægi í byggð landsins verður hvað best tryggt með því að efla mótvægi við segulpólinn Reykjavík. Milli tveggja segulpóla myndast jafnan segulsvið krafta sem eru í jafnvægi hvor við annan. Tveir segulpólar á Íslandi sjálfu mundu skapa slíkt kraftajafnvægi innanlands. Pólar eru alltaf tveir og svo gæti farið, og vera má að þess gæti nú þegar, að póllinn til mótvægis við Reykjavík lægi erlendis og kraftarnir toguðu jafnt þangað. Eins og sást í hv. Nd. þá er þetta mál ekki flokkspólitískt. Þar að auki er hér aðeins um að ræða heimild fyrir stjórn stofnunarinnar að setja sig niður utan Rauðarárstígs. Hæstv. forsrh. virtist mér á köflum, á vissum tímum a. m. k., vera málinu meðmæltur, en að mér skildist greiddi hann þó atkvæði gegn því þegar það kom til atkvæðagreiðslu. Það er sem sagt engin sérstök hætta fyrir hv. stjórnarþingmenn að styðja þetta mál.



Virðulegi forseti. Hér hefur verið mælt fyrir brtt. um að flytja þá stofnun, sem hér um ræðir, til Akureyrar. Ég fæ nú ekki séð að umræða um flutning Framkvæmdastofnunar þurfi að vera bundin við Akureyri. Þó að sá ágæti bær sé alls góðs maklegur - hversu gott og maklegt það er að senda þeim þessa stofnun, svo misjafns álits sem hún nýtur veit ég reyndar ekki - finnst mér að íhuga beri að auðvitað koma margir aðrir staðir úti á landsbyggðinni til greina. Hv. 5. þm. Norðurl. e. sló því hér fram, sjálfsagt meir í gamni en í alvöru, hvort ekki væri rétt að hafa þjóðaratkvæðagreiðslu um það hvar þessi stofnun ætti að vera. Ég gæti alveg fallist á að rétt væri að hafa þjóðaratkvæðagreiðslu um það hvort ekki ætti bara að leggja þessa stofnun niður eins og hún er. Ég held að það kæmi alveg til athugunar. En einu sinni voru ungir menn í stórum flokki sem sögðu: Báknið burt! Og þetta heróp þeirra ungu mannanna bergmálaði á síðum Morgunblaðsins og var aðalslagorð Sjálfstfl. Nú eru þessir ungu menn ekki alveg eins ungir og þeir voru þá. En nú eru þeir hins vegar komnir í þær valdastöður að þeir ráða ferð flokksins og ráða málum hér á þingi meðan þessi flokkur er í stjórnaraðstöðu. En þá segja þessir ungu menn: Báknið kjurrt! Ég skal ekki, virðulegi forseti, lengja þessa umr. Ég held við séum nú sammála um það í þessari hv. deild að vera ekkert að drepa málum á dreif og munum koma þessu til nefndar. En þetta frv. er auðvitað skoðað í samhengi við fleiri, við annan af þessum þríburum sem svo hafa verið kallaðir, þ. e. frv. til laga um Framkvæmdasjóð, en þessi frv. fela það eitt í sér í rauninni að Framkvæmdastofnun verði skipt í tvennt, tvær stjórnir, tveir forstjórar. Það er skemmst frá að segja að önnur skipulagsbreyting er nánast engin samkvæmt þessum frv. Ágallar þess kerfis sem við búum nú við eru því aðeins framlengdir og báknið á að fá að vaxa og aukast enn frá því sem er. Við Alþfl.-menn erum þeirrar skoðunar að byggðaþróunarmál og byggðaáætlanir séu best komin í höndum þeirra sem ábyrgð bera á framkvæmdinni og gerst þekkja til. Þess vegna er eðlilegt að færa þessi verkefni út í héruðin þar sem lýðræðislega kjörnar fylkisstjórnir, eða hvað menn vilja kalla slíkar stjórnsýslueiningar, hefðu með þessi mál að gera. Þetta frv. gerir ekki ráð fyrir neinni slíkri valddreifingu og það stefnir ekki til neinna framfara. Ef menn samþykkja það þá er það einungis afsökun fyrir því að takast ekki á við þau verkefni sem vinna verður og varða raunverulegar skipulagsbreytingar og valddreifingu. Þess vegna leggjum við Alþfl.-menn til að þetta frv. verði fellt.



Virðulegi forseti. Hér er búið að mæla fyrir frv. til laga um Byggðastofnun. Það er hluti af frumvarpapakka sem hæstv. ríkisstj. flytur á þessu þingi og er látið að því liggja í athugasemdum við frv. að hér sé á ferðinni málatilbúnaður sem hafi orðið að fara fram vegna samkomulags milli stjórnarflokkanna. Er þar vitnað í hluta samkomulags frá s. 1. hausti þar sem sagt er: „Sett verði á fót sjálfstæð og öflug byggðastofnun sem stuðli að jafnvægi í byggð landsins.“ Þegar stjórnvöldum hefur mistekist í nokkra áratugi að stuðla að varanlegu jafnvægi í byggð landsins, þá kemur ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar og finnur upp hjólið, þ. e. byggðastofnun sem eigi að vera sjálfstæð og öflug og stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Það er rétt eins og þessir menn hafi ekki verið í pólitík sumir hverjir um áratugaskeið. Það er eins og þeir átti sig ekki á því að það sem fyrst og fremst hefur áhrif á byggðastefnu og jafnvægi í byggð landsins eru almennar aðgerðir ríkisvalds. Og ekki bara almennar aðgerðir ríkisvalds heldur aðgerðir stórra hópa, félagasamtaka. Þar á ég við atvinnurekendur og launafólk. Aðgerðir þessara hópa, ásamt með aðgerðum ríkisvalds, hafa miklu, miklu meiri áhrif á jafnvægi í byggð landsins heldur en einhver stofnun inni við Rauðarárstíggetur nokkurn tíma haft. Sannast sagna tek ég alveg undir það sjónarmið sem að nokkru leyti kom fram í máli hv. 5. landsk. þm. Hér erum við fyrst og fremst að tala um einhvers konar nafnabreytingu, skiltaflutning inni á Rauðarárstíg sem ekki kemur til með að hafa mikil áhrif raunverulega á afkomu fólks í landinu, aðstöðu þess eða það sem kallast jafnvægi í byggð landsins, heldur er hér nánast örvæntingarfull tilraun á ferðinni um einhvers konar samkomulag innan stjórnarinnar, sem endar í því til þess að allir verði sáttir að núverandi bákni er skipt upp milli valdaherranna þannig að nógu margar stöður skapist. Það er í raun og veru alveg tómt mál að tala um sértæka eða altæka byggðastefnu þegar þessum málefnum er stjórnað með þeim hætti, og miklu stórvirkari hætti af ríkisstj. heldur en stofnun eins og þessi getur nokkurn tíma, hvort sem maður hugsar sér að unnið væri á móti aðgerðum stjórnvalda með þeim hætti að aðstaða fólks úti á landsbyggðinni, eða þá í Reykjavík, verði bættari. Þegar athugaðir eru eiginleikar þessarar stofnunar eins og frv. lýsir þeim þarf ekki lengi að lesa til þess að átta sig á því að það eina sem hefur raunverulega breyst er það að Byggðasjóður er kominn undir sömu stjórn og byggða- og áætlunardeild Byggðastofnunar og að komið verður upp sjö manna stjórnunarapparati þar, sem þó var látið nægja áður fyrir Framkvæmdastofnun alla. Og meðferð Byggðastofnunar þessarar nýju á Byggðasjóði verður nákvæmlega með sama hætti og var áður þegar hann var í höndum Framkvæmdastofnunar. Hér segir í 11. gr. frv.: „Því aðeins er Byggðastofnun heimilt að veita óafturkræf framlög að þau séu ætluð til rannsókna og tilrauna í atvinnumálum sem samrýmast hlutverki stofnunarinnar...“ Ef menn hefðu nú sett punkt þarna á eftir hefði verið hægt að samþykkja allavega þetta sem hlutverk þessa sjóðs í höndum byggða- og áætlunardeildar því að þá hefði það þó samræmst þeim almenna hugsunarhætti að lána- eða styrkjastarfsemi stofnunar af því tagi sem hér er verið að ræða um á náttúrlega að vera óaðskiljanlegur hluti af áætlanagerð. Það ættu aldrei að renna nokkur framlög úr sjóðum stofnunar sem þessarar öðruvísi en að það væri óaðskiljanlegur hluti af áætlanagerð. Og þá er ég að tala um að sú áætlanagerð sé þannig frá gengin að þeir aðilar sem kosnir hafa verið til að bera ábyrgð á þessari stofnun, það væri þá sú sjö manna stjórn sem hér er talað um, hefðu fjallað um og samþykkt þessa áætlun og í krafti þeirrar samþykktar væri þá hægt að lána eða styrkja starfsemi á sviði rannsókna og tilrauna í atvinnumálum sem samrýmdust þannig hlutverki þessarar stofnunar. Þá bæru þeir óafturkallanlega ábyrgð á þessari lánastarfsemi og þessum áætlunum og ef þær mistækjust væri hægt að draga menn til ábyrgðar fyrir það, en ef þær heppnuðust væri hægt að verðlauna þá fyrir það með þeim hætti sem gerist í pólitík. En það var ekki settur punktur þarna, heldur er haldið áfram og kemur þá sá óheppilegi hluti setningarinnar sem opnar þetta mál svo gersamlega upp á gátt að nákvæmlega enginn þröskuldur er lengur fyrir hendi í því hvernig með fjármuni þessa sjóðs verður farið. Þar segir nefnilega, með leyfi virðulegs forseta: „Því aðeins er Byggðstofnun heimilt að veita óafturkræf framlög að þau séu ætluð til rannsókna og tilrauna í atvinnumálum sem samrýmast hlutverki stofnunarinnar eða til að koma í veg fyrir neyðarástand í atvinnu- og byggðamálum.“ Þar með er í raun og veru búið að sleppa þessum sjóði og stjórnendum hans lausum á atvinnumál Íslendinga. Og þá fara að gerast jafnskringilegir hlutir eins og þeir sem eru að gerast uppi í Framkvæmdastofnun nánast alla daga, sem eru sumir hverjir svo fyndnir að þeir væru efni í áramótaskaup, eins og það þegar þm. sem er formaður stjórnar Framkvæmdastofnunar, viðriðinn stjórn fyrirtækis úti á landi; stjórnfyrirtækis sem aldrei hefur nokkurn tímá haft nokkurn rekstrargrundvöll, þar á ég við steinullatverksmiðjuna, sækir um lán.  Þarna er á ferðinni fyrirtæki sem farið er af stað að byggja með heimild Alþingis. Til þess eru veittir fjármunir frá Alþingi og sú fjárveiting er náttúrulega samþykkt af þessum sama einstaklingi sem annars vegar situr í stjórn fyrirtækis og hins vegar í stjórn Framkvæmdastofnunar. Eins og ég sagði áður er þetta fyrirtæki dauðadæmt frá upphafi því að það getur því aðeins borið sig að Íslendingar hætti að einangra með nokkru öðru efni en steinull. Það þýðir það að þá færu á hausinn u. þ. b. 30–40 fyrirtæki í einangrunarframleiðslu á öllu landinu, þ. e. framleiðslu annars konar einangrunar en steinullar. Til þess að þetta fyrirtæki komi yfir höfuð frá sér afurðum sínum, sem eru mjög fyrirferðarmiklar í flutningi, hefur það gert samning við annað jafnilla statt fyrirtæki sem heitir Ríkisskip. Ríkisskip þarf að auka skipakost sinn um u. þ. b. 75%, líklega að auka við sig tveim til þremur skipum til að sinna þessum flutningum og flytur síðan farminn á afsláttarverði, langt undir helmingi kostnaðarverðs. Þetta fyrirtæki er þannig statt núna að það vantar hlutafé. Stjórn fyrirtækisins fer þá fram á lán frá Framkvæmdastofnun, líklega upp á einar 10 milljónir, til þess að borga inn hlutaféð. Og næsti leikur í þessu máli verður náttúrlega sá, þegar kemur að gjalddaga þessa láns, að sama fyrirtæki fer fram á annað lán til þess að skuldbreyta því láni sem fyrst var fengið og þannig koll af kolli. Þannig er og verður farið með það ákvæði í þessum lögum sem svipað er því ákvæði sem fyrir hendi er í lögum um Framkvæmdastofnun, að Byggðastofnun sé heimilt að veita lán eða ábyrgðir eða óafturkræf framlög þegar verið er að afstýra neyðarástandi í atvinnu- og byggðamálum. Því að það má nánast flokka hvað sem er undir neyðarástand í atvinnu- og byggðamálum. Í raun og veru ætti alls ekki að vera þörf fyrir Byggðasjóð. Ef ríkið ætti einhverju hlutverki að gegna á þessu sviði þá væri því eðlilegast þannig fyrir komið að til væri ábyrgðasjóður ríkisins og hann hefði það einfalda hlutverk að ábyrgjast lántökur manna í eigin heimabönkum, bönkum síns eigin sveitarfélags eða héraðs. Hann ábyrgðist lán sem tekin væru til endurnýjunar, til fjárfestingar eða rekstrar í atvinnulífi, hann ábyrgðist þau að hálfu leyti eða svo, drægi úr áhættu bankans og jyki þannig áhuga bankans á því að taka þátt í áhættuverkefnum heima fyrir. En að ríkissjóður tæki ekki þessa ábyrgð alla á sig heldur aðeins að hálfu leyti, þannig að bankinn sem um væri að ræða tæki sína ákvörðun í þessu máli alltaf með tilliti til þess að viss hluti ábyrgðarinnar félli á hann ef ekki væri rétt að málum staðið. Þannig væri í raun og veru búið að fá tryggingu fyrir arðseminni því að bankinn, hver svo sem hann er, sem er ábyrgur gagnvart sínum sparifjáreigendum mundi náttúrlega vega og meta sína áhættu í ljósi þess að hann yrði hugsanlega að bera 50% af áhættunni. Menn verða nefnilega að horfast í augu við það að hversu göfug sem þessi hugmynd um Byggðastofnun er, og ég held reyndar að mönnum hafi upphaflega gengið gott eitt til og talið sig hafa komist þarna að mjög hagkvæmri lausn þessara mála, þá hefur það miklu meiri áhrif á líf fólks hvar sem er í landinu hver stefna viðkomandi stjórnvalda er í húsnæðismálum, hver stefna viðkomandi stjórnvalda er í menntamálum, hver raunveruleg stefna stjórnvalda er í atvinnumálum og hvaða peningamálastefnu er fylgt, það hefur miklu meiri áhrif hvaða orkuverð er hverju sinni og á hvaða stað, heldur en það að veita einhver lán eða styrki úr Byggðasjóði. Byggðasjóður getur bjargað einu fyrirtæki og hefur oftsinnis gert það. En það er ekki atvinnustefna. Það er ekki byggðastefna og það hefur afskaplega lítið að gera með jafnvægi í byggð landsins. Það eru stjórnvöld sjálf fyrst og fremst sem þurfa að hafa byggðastefnu, reka einhverja þá pólitík sem viðheldur jafnvægi í byggð landsins, ef það er vilji stjórnvalda. Þess vegna eru það, eins og ég sagði áðan, allt önnur atriði sem hafa áhrif á líf fólks í landinu heldur en einhver byggðapólitík eða byggðastefna sem rekin er eða fundin upp inni við Rauðarárstíg. Ég held að áður en menn setja hér á langar tölur um það hvaða hlutverki Byggðastofnun eigi að skila og Byggðasjóður og hvernig ætlunin sé að búa til hverja stofnunina á fætur annarri til þess að viðhalda jafnvægi í byggð landsins eigi þeir miklu frekar að líta til hinna almennu og stórvirku aðgerða stjórnvalda. Ein gengisskráning, rétt eða röng, hefur miklu stórtækari áhrif á líf fólks úti á landi en nokkur skrifstofumaður inni við Rauðarárstíg getur nokkurn tíma haft, hversu vel sem hann vill vinna og hversu fús sem hann er til að sinna vandamálum fólks hinna dreifðu byggða. Ef menn hafa virkilegan áhuga á því að fólk geti lifað mannsæmandi lífi nánast hvar sem er á þessu landi, þá þurfa þeir að huga að aðgerðum sem miða að því að þetta fólk þurfi ekki að lifa nánast í gegnum póstlúgur miðstýringarinnar hér í Reykjavík. Og þá erum við komnir að allt öðru máli sem aðeins hefur reyndar verið drepið á hér í umr., sérstaklega af hv. 2. þm. Austurl., hugsanlegri gerbreytingu á skipulagi stjórnkerfis byggða hér á landi. Þá er ég að tala um þá frægu byggðanefnd sem nú er að störfum og á að skila tillögum um aukið lýðræði og valddreifingu. Þar er komið mjög glögglega í ljós að almennt eru menn nokkuð sammála um að þess gerist orðið þörf að skipta framkvæmdavaldi með þeim hætti að færa hluta þess út til hinna dreifðu byggða. Og þá erum við komnir að tillögu og hugmynd hv. 5. þm. Norðurl. e. um að þessi stofnun sitji ekki inni við Rauðarárstíg heldur á Akureyri. Ég get tekið undir þessa hugmynd. Til þess liggja tvær ástæður. Fyrri ástæðan er kannske því miður dálítið óskammfeilin, allavega að láta hana uppi. Ég hef ekki neina oftrú á þessu fyrirtæki, eins og fram hefur komið í máli mínu, og álít að það gæti verið ágætis aðferð til að fela stofnunina að flytja hana til Akureyrar. Þar með væri hún komin úr augsýn og maður þyrfti ekki að skammast sín eins mikið fyrir hana. Þá er það hin ástæðan. Ef við gerðum ráð fyrir því að mál gætu skipast þannig í þessari stofnun að starfsemi hennar væri með einhverju viti, þá á ég við að dregið yrði úr fjárveitingarvaldi hennar sem mest en hlutverk hennar í áætlanagerð aukið og sú áætlanagerð síðan hugsanlega tengd fjárlagagerð með þeim hætti að stjórnin fjallaði um og samþykkti þær áætlanir sem gerðar væru, og það væri síðan stjórnar þessarar stofnunar að bera ábyrgð á því gagnvart þeim sem áætlanagerðin fjallar um að fá fjárveitingar til hennar á fjárlögum og þá rynnu þessar fjárveitingar til þess verkefnis sem skýrt væri og afmarkað í áætluninni, ef við gengjum út frá því að þetta væri verkefni og yfirbragð þessarar stofnunar, þá held ég að ég geti líka tekið undir þá hugmynd hv. 5. þm. Norðurl. e. að flytja þessa stofnun af Rauðarárstígnum til Akureyrar, vegna þess að það mundi óneitanlega hjálpa til að toga í miðstýringuna hér í Reykjavík með þeim hætti sem hann lýsti. Hv. þm. notaði reyndar samlíkingu úr annars konar starfsemi en þeirri sem hér fer fram. Hann notaði nokkuð myndræna lýsingu úr eðlisfræðinni eða aflfræðinni til að skýra þessa hugmynd sína fyrir okkur og ég get alveg tekið undir hana, enda mun nú þegar og sérstaklega í þjóðfélagi framtíðarinnar, sem við horfum á, skipta afskaplega litlu máli samskiptalega hvar stofnanir sem þessar eru settar niður. Svo er annað mál sem ég held að gæti líka orðið til þess að hvetja mann til að samþykkja þessa till. hv. 5. þm. Norðurl. e. Það tengist reyndar loðinni umræðu sem fór hér fram á fyrra fundi um þingræði og lýðræði. Ef við hugsuðum okkur að búið væri að taka allar stofnanir og flytja þær út á land, ekki endilega allar til Akureyrar heldur dreifa þeim víðs vegar um landið, þá drægi mjög mikið úr raunverulegri þörf þeirra þm. sem hvað nánast tengjast miðstýringu til þess að dvelja hér. Það drægi kannske svo mikið úr áhuga þeirra að það endaði með því að þeir fengju áhuga á því að koma upp einhvers konar öðruvísi stjórnskipulagi en við búum við nú. Þá er ég kannske frekar að hugsa til þeirrar útfærslu framkvæmdavaldsins sem ég minntist á áðan í sambandi við vinnu byggðanefndarinnar þar sem mjög greinilegt er að menn tala í fullri alvöru um það að leggja til með einhverjum hætti að koma á þriðja stjórnsýslustiginu milli sveitarstjórna og ríkisvalds. Auðvitað er hægt að leggja fram frv. eins og þetta sem hér er fjallað um. Ég tel mig engan spámann þó að ég fullyrði að þetta frv. á ekki eftir að breyta nokkru, a. m. k. til betri vegar, um jafnvægi í byggð landsins né um þróun eða framgang atvinnulífs, ekki frekar en sannast hefur enn með neinum hætti, þó að gerðar hafi verið ítrekaðar og vísindalegar tilraunir til þess, samhengið milli starfsemi Byggðastofnunar, eða Framkvæmdastofnunar sem nú heitir, og þróunar í íslensku atvinnulífi. Það hefur ekki tekist að finna neitt samhengi nema á einu sviði: þar sem farið hefur fram ákveðin áætlanagerð og ráðgjöf á sviði iðnaðar og þá aðallega af hendi byggða- og áætlanadeildar. Ekki ýkjamikil fjárframlög. Fjárframlögin hafa aðallega runnið til annarra atvinnugreina. En séu skoðuð útlán og styrkir Framkvæmdastofnunar og þróun þessara atvinnugreina, aðallega landbúnaðar og sjávarútvegs, þá er ekki hægt að sanna með vísindalegum hætti - og þó hefur það verið reynt - neitt samhengi þar á milli. Og ég spái því að eins verði um þessa byggðastofnun að þegar menn standa upp að tíu árum liðnum eða svo og meta áhrif hennar og þessa frv. muni þeir komast að sömu niðurstöðu og menn hafa komist í dag, að það var ekki þessi stofnun sem hafði áhrif á jafnvægi í byggð landsins. Það voru stjórnvaldsgerðir eins og ég nefndi áðan. Ein gengisskráning, röng eða rétt, hefur miklu, miklu meiri áhrif í á það hvernig er að búa á Vestfjörðum heldur en öll þau lán eða styrkir sem koma úr þessari stofnun.



Virðulegi forseti. Ég hef ekki ætlað mér að fjalla efnislega um þetta mál, hvorki hlutverk og skipulag né starfsemi Byggðastofnunar. En eins og fram hefur komið hefur mönnum orðið nokkuð tíðrætt um staðsetningu Byggðastofnunar, hvort eðlilegt er að hún sé staðsett hér í Reykjavík eða utan Reykjavíkur, og fram hafa komið tillögur í því efni. Í hv. Nd. voru fluttar tvær brtt. um staðsetningu stofnunarinnar. Önnur var frá hv. þm. Halldóri Blöndal og Svavari Gestssyni. Síðan kom fram brtt. við þá brtt. frá hv. þm. Ólafi Þ. Þórðarsyni. Brtt. hin fyrri varðaði staðsetningu stofnunarinnar á Akureyri og skyldi stjórn Byggðastofnunar heimilt að ákveða að heimili og varnarþing Byggðastofnunar skyldi verða þar. Hin brtt., við þessa brtt., fjallar um að stofnunin verði staðsett utan Akureyrar, þ. e. stjórn stofnunarinnar sé heimilt að koma hlutum svo fyrir. Í þessari hv. deild hafa verið fluttar brtt. sem eru í svipuðum dúr. Fyrir annarri brtt. hefur þegar verið mælt. Hún er frá hv. þm. Birni Dagbjartssyni og Ragnari Arnalds og hljóðar svo, með leyfi forseta: „Stjórn Byggðastofnunar er heimilt að ákveða að aðsetur stofnunarinnar skuli vera á Akureyri og skal stjórnin láta fara fram ítarlega athugun á því máli.“ Nú hlýtur sú spurning að vakna hvað liggi því til grundvallar að menn segja: Það er mjög hagfellt að staðsetja stofnunina á Akureyri. Ítarleg athugun hefur ekki enn þá farið fram á því hvar hentugast sé að staðsetja þessa stofnun. Þarna er mönnum því nokkuð þröngur stakkur skorinn. Og einmitt þess vegna teljum við, flm. brtt. 1296 að þetta þurfi að vera nokkuð valkvætt með tilliti til niðurstöðu hinnar ítarlegu athugunar á því hvar eðlilegast kunni að vera að staðsetja Byggðastofnun. Við leggjum því til að í stað orðanna „á Akureyri“ komi: utan Reykjavíkur. Við teljum þetta eðlilegri málsmeðferð á þessu stigi. Oft og iðulega hefur verið fjallað um staðsetningu opinberra stofnana utan Reykjavíkur og hagræði fyrir landsbyggðina af slíkri staðsetningu. Hins vegar hafa menn iðulega bent á hversu örðugt getur verið í mörgum tilfellum að koma við eðlilegri þjónustu við alla landsmenn, ekki síst með tilliti til þess að leiðin liggur æði oft hingað til Reykjavíkur vegna þess einfaldlega að öll opinber þjónusta á æðstu stöðum er staðsett hér. En einhvern tíma þarf að brjóta þennan ís að mínum dómi og því ekki að hefja það brot með því að staðsetja Byggðastofnun utan Reykjavíkur? Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umr. en tel mig hafa mælt fyrir þeirri brtt. sem sá flytur sem hér stendur ásamt hv. þm. Valdimar Indriðasyni.



Það er rétt að upplýsa að skv. þingsköpum eru þessar brtt. ekki formlega á dagskrá eða til umræðu. Það gerist ekki fyrr en málið kemur úr nefnd og til 2. umr. Þær fá því ekki formlega afgreiðslu við 1. umr.



Virðulegi forseti. Hér er til umfjöllunar mál sem virðist hafa valdið nokkrum deilum. Löng umræða varð um það í hv. Nd. og að sjálfsögðu hér líka. Það virðist svo sem hv. stjórnarandstæðingar, sem hér hafa rætt um þetta mál, telji það til lítilla bóta þó að hér sé kveðið fastar að og sett markvissari stefna að mínu mati til að styðja við byggðir á landinu. Það er ekki nóg að segja að sjálfstæðismenn hafi hrópað: „Báknið burt“ og tala um „stuttbuxnadeild“ o. s. frv., eins og heyra mátti hjá einum hv. þm., því að frá þeim koma ekki neinar hugmyndir um það hvernig bregðast skuli við þeim mikla vanda sem er víðast hvar við að etja á landsbyggðinni. Ég tek það fram að landsbyggðin er ekki að biðja um að gefa sér eitt eða neitt. Hún vill aðeins fá sinn skerf úr þeirri köku sem hún skaffar á þjóðarborðið. Sú kaka virðist vera stærst skömmtuð hér á Reykjavíkursvæðinu í gegnum þjónustugreinarnar. Þess vegna er það viss vörn fyrir landsbyggðina að hafa stofnun eins og hér er lagt til að endurskipulögð verði, nefnd Byggðastofnun í staðinn fyrir Byggðasjóður, til þess að taka fastar á þessum málum en gert hefur verið. Ég skal taka undir það að oft hefur verið ástæða til að gagnrýna margar ráðstafanir sem Byggðasjóður sem slíkur hefur gert. Hann hefur ekki unnið undir svo þröngum lögum eða reglugerðum að honum hafi ekki verið heimilt að gera ýmislegt sem við höfum talið gagnrýnivert. Þessu er ég ekki að óska eftir. Ég sé ekki betur en í þessu frv. sé kveðið allfast að orði og stefnan mörkuð í því að hlúa að, ekki í formi gjafa heldur með lánum, þeirri starfsemi sem þarf á því að halda víða á landsbyggðinni svo að snúið verði við þeim flótta sem þegar er brostinn á það lið sem þar er. Þar ætla ég engum um að kenna, það hafa orðið miklar breytingar í okkar þjóðfélagi nú síðustu árin. Það kom mikill fjörkippur í alla atvinnustarfsemi á landsbyggðinni þegar togararnir komu til landsins upp úr 1972 og á því hefur landsbyggðin lifað fram undir tvö síðustu ár á meðan hún var að koma sér fyrir við þessa nýju atvinnutækni. Nú hefur þetta stöðvast, þessi bylgja er um garð gengin og það var kannske farið of geyst um tíma að koma ýmsu í framkvæmd. Nú hefur komið í ljós að það er brostinn á flótti frá landsbyggðinni og hann verðum við öll að sameinast um að reyna að stöðva. Ég held að það hljóti að vera einn sterkur hlekkur í þeirri stöðvun að haldið sé uppi stofnun sem er til þess að þjóna fyrst og fremst hinum dreifðu byggðum, ég er ekki að tala um með gjöfum eða styrkjum, að efla það atvinnulíf sem þau sveitarfélög sem þar eiga hlut að máli eru ekki í stakk búin til að sinna. Ég vil svo aðeins minnast á það sem hv. síðasti ræðumaður, 8. þm. Reykv., talaði um. Hann var mjög að fílósófera um það hvort ekki væri hægt að láta sparisjóða- og bankakerfið á þessum landsvæðum útvega þar meiri peninga, að mér skildist með ábyrgð viðkomandi sveitarsjóða. Það er óhætt að fullvissa hv. þm. um það strax að því miður eru flestir sveitarsjóðir á landsbyggðinni, sem hafa verið að berjast við að halda sínum atvinnumálum uppi, krossveðsettir vegna hinna ýmsu lána sem þeir hafa orðið að ábyrgjast til sinna byggðarlaga til þess að halda þar uppi atvinnu. T. d. í sjávarútvegssveitarfélögunum vitum við að sveitarsjóðirnir hafa verið gjörsamlega á kúpunni vegna þess að atvinnufyrirtækin, hvort sem þau hafa verið í eigu hreppsfélaganna sjálfra eða einstaklinga, hafa ekki getað staðið skil á þeim gjöldum sem þau hafa átt að greiða skv. öllum lögum og reglum. Þetta óttast ég mjög. Ef slík þróun heldur áfram kemur uppgjöf í fólkið og það flýr þessa staði, kannske í þennan fjarlæga ljóma hér á suðvesturhorninu sem laðar fólk til sín. Og ég lái því það ekki þó það hugsi sér til hreyfings ef það hefur ekki eitthvað sem stuðlar að því að það festi verulega rætur á þessum stöðum. Þess vegna mæli ég mjög með því að við eflum stofnun eins og Byggðastofnun á eðlilegan og hagkvæman hátt, þetta sé lánasjóður sem á að fara vel með, ég tek það fram, til þess að menn geti leitað til hans til þess að fjármagna frekari uppbyggingu úti á landsbyggðinni. Því miður höfum við víðast úti á landsbyggðinni ekki þá aðstöðu að geta fengið þar það fyrirkomulag á lánagreiðslum í litlum lánastofnunum, sparisjóðum og útibúum bankanna, sem við þyrftum á að halda. Ég er líka sammála hv. 8. þm. Reykv. um að það er óskemmtilegt fyrir fólk úti á landsbyggðinni að þurfa að bíða eftir póstinum og taka á móti peningum frá einhverju miðstýringarvaldi hér í Reykjavík svo það gefi verið kyrrt á sínum stað. Að þessu lét hann liggja hér í orðum sínum áðan. En án þess að orðlengja um þetta vildi ég aðeins benda hv. þm. á það að ég held að hann hafi ekki kynnt sér þá breytingu sem gerð var á frv. við 2. umr. í Nd. Hann lagði nokkra áherslu á 11. gr. í framlögðu frv. þar sem segir, með leyfi forseta: „Því aðeins er Byggðastofnun heimilt að veita óafturkræf framlög að þau séu ætluð til rannsókna og tilrauna í atvinnumálum sem samrýmast hlutverki stofnunarinnar eða til að koma í veg fyrir neyðarástand í atvinnu- og byggðamálum.“ Þessari grein var breytt við 2. umr. í Nd. á þennan veg, með leyfi forseta: „Byggðastofnun getur, í samræmi við hlutverk sitt, stuðlað að stofnun nýrra fyrirtækja skv. ákvörðun stjórnar stofnunarinnar.“ Ég vildi aðeins benda á að þarna er orðin reginbreyting á. Það er ekki talað um sérstaka styrkjapólitík þarna í 11. gr., eins og hv. þm. vildi láta að liggja, heldur er greinin orðin afdráttarlaus eins og hún er nú eftir breytingarnar í Nd. Í 12. gr. er einnig gerð breyting frá upphaflega frv. Í frv. segir, með leyfi forseta, í 12. gr.: „Byggðastofnun getur, í samræmi við hlutverk sitt, stuðlað að stofnun nýrra fyrirtækja skv. ákvörðun stjórnar stofnunarinnar.“ Eftir breytinguna hljóðar greinin svo. með leyfi forseta: „Með tilliti til hlutverks Byggðastofnunar, sbr. 2. gr. þessara laga, er stjórn stofnunarinnar heimilt að ákveða að stofnunin taki þátt í fjárfestingar- eða þróunarfélögum. Þá skal stofnunin hafa samstarf við fjárfestingarsjóði og lánastofnanir, eftir því sem við á, um fyrirgreiðslu til verkefna sem samrýmast hlutverki hennar.“ Þessa grein tel ég góða því að á hinum minni stöðum vantar iðulega aflið til þess að hrinda af stað ákveðnum verkefnum sem oft eru ekki mjög þung til framkvæmda. En þessir minni aðilar hafa ekki bolmagn eða fjármagn til þess að koma slíku af stað nema með vissri fyrirgreiðslu frá stofnun sem þeirri er mér finnst Byggðastofnun gefa fyrirheit um.



Virðulegi forseti. Ég hafði ekki hugsað mér að taka þátt í 1. umr. um þetta mál hér í hv. deild en eftir að hafa hlýtt á útskýringar hv. 3. þm. Vesturl. á því af hverju þetta frv. væri raunverulega borið fram og af hverju væri verið að gera þessar breytingar á Framkvæmdastofnun og Byggðastofnun, sem sagt að nú þyrfti ný lög og stórkostlegar aðgerðir til þess að hefta þann flótta sem nú væri af landsbyggðinni sé ég ástæðu til að leggja orð í belg. Ég hélt að við ættum ekki von á þessari lýsingu frá stuðningsmönnum hv. ríkisstj. Ég átti ekki von á því að við fengjum hér upp þm. hv. ríkisstj. sem lýsti því að á síðustu tveimur árum hefði sú breyting átt sér stað. Hv. þm. nefndi það að á síðustu tveimur árum hefði orðið flótti frá landsbyggðinni til þéttbýlisstaðanna hér við sunnanverðan Faxaflóa. En af hverju skyldi sá flótti stafa? Vitaskuld af því, sem hv. þm. nefndi, að það hefur ekki átt sér stað nein uppbygging eða endurnýjun á þeim atvinnutækjum sem við höfum byggt okkar framleiðslu á á undanförnum árum. Ég held að það hefði ekki þurft neitt frv. í þeirri mynd sem þetta frv. er til að snúa þessum flótta við. Fyrst og fremst þarf að breyta rekstrargrundvelli undir þeim atvinnuvegum sem við búum við úti á landsbyggðinni til að snúa þessum flótta við. En það er ekki verið að huga mikið að því. Ég hef ekki séð neitt frv. hér á hv. Alþingi til þess að breyta þeirri þróun sem þar á sér stað. Þróunin er á þann veg að bankainnstæður á landsbyggðinni þyrftu að vera tvöfaldar til þrefaldar, innlegg landsbyggðarfólks, aðeins til þess að halda í við verðlagsþróun. Íbúðarbyggingar á landsbyggðinni eru ekki nema brot af því sem þær ættu að vera miðað við þær íbúðarbyggingar sem eiga sér stað hér við Faxaflóa. Allt er á sömu bókina lært. Og þessi þróun breytist ekki á einn eða neinn máta þó að við samþykkjum þetta frv. og þessar tillögur ríkisstj. um breytingu á Byggðastofnun eða Framkvæmdasjóði verði samþykktar hér á hv. Alþingi. Núv. ríkisstj. boðaði það um leið og hún tók við völdum hér fyrir rúmum tveimur árum að nú skyldi breyta rekstrargrundvelli sjávarútvegsins og snúið skyldi við til betri vegar frá því sem áður hefði verið í þessum málum.  Hv. þm. nefndi það að fyrir nokkrum árum hefðum við haldið uppi blómlegri atvinnu úti um landið og það hefði byggst á því að við hefðum verið með ný atvinnutæki, nýja togara. Eftir að áhrif þeirrar uppbyggingar rénuðu hefði þessi staða komið upp. Vitaskuld er þetta alveg rétt. En það hefur ekkert verið hugað að því að leita að öðrum leiðum né heldur að tryggja rekstrargrundvöll þeirra fyrirtækja sem voru byggð upp fyrir nokkrum árum. Þetta er allt á þann veg að eiginfjárstaða fyrirtækja í sjávarútvegi, jafnt sjálfsagt hér við Faxaflóann og úti um landið og þó áberandi meira úti um land, er minnkandi. Það er stöðugur hallarekstur á þessum fyrirtækjum. Það er stöðugur hallarekstur vegna þess að það er verið að millifæra í þjóðfélaginu frá undirstöðuatvinnuvegunum og yfir í eyðslugreinarnar. Þessi staðreynd breytist ekkert með því frv. sem hér er til umræðu, ekki nokkurn skapaðan hlut. Frv. er á engan veg byggt upp á annan máta en þann að í því eru ágætar og frómar óskir en ekkert sem leggur raunverulega grundvöll að því að um breytingu verði að ræða á atvinnuþróun á landsbyggðinni, ekki nokkur skapaður hlutur. Það eru gefin viss fyrirheit um að Byggðastofnun skuli stuðla að stofnun nýrra fyrirtækja. Jú, jú, það er gott og blessað. En til hvers eigum við að stofna ný fyrirtæki ef rekstrargrundvöllur er enginn fyrir hendi? Það er tilgangslítið. Og þess vegna er tilgangslítið að samþykkja slíkt plagg sem þetta. Í þeirri grein sem hv. 3. þm. Vesturl. nefndi að væri mjög góð og ég ætti nú kannske að lesa, 12. gr., eins og hún kemur frá hv. Nd. segir: „Með tilliti til hlutverks Byggðastofnunar, sbr. 2. gr. þessara laga, er stjórn stofnunarinnar heimilt að ákveða að stofnunin taki þátt í fjárfestingar- eða þróunarfélögum. Þá skal stofnunin hafa samstarf við fjárfestingarsjóði og lánastofnanir, eftir því sem við á, um fyrirgreiðslu til verkefna sem samrýmast hlutverki hennar.“ Allt eru þetta góð fyrirheit en það er ekkert bundið um hvað skuli gera. Eins og ég sagði og skal endurtaka: þó svo að góð fyrirheit séu gefin um ákveðna þætti, um ákveðna uppbyggingu í þessum lögum þá gerist ekki neitt ef rekstrargrundvöllur frumatvinnuveganna verður ekki tryggður. Og það er sá þáttur sem ég held að við ættum að leggja meiri áherslu á og hæstv. ríkisstj. ætti að leggja meiri áherslu á heldur en að koma með einhverjar lagabreytingar um þær stofnanir sem þegar eru fyrir hendi, þær lagabreytingar sem breyta litlu frá því sem fyrir er. En ég vil aðeins undirstrika það að ég fagna því að stuðningsmenn ríkisstj. skuli á jafn afdráttarlausan hátt og hv. 3. þm. Vesturl. lýsa því yfir hvernig staðan er og benda honum á að því miður breytist óskaplega lítið í þeirri stöðu eins og hún er á landsbyggðinni hjá okkur þó við samþykkjum það frv. sem hér er til umræðu.



Virðulegi forseti. Aðeins örfá orð. Til þess að hv. 3. þm. Vesturl. og sá sem hér stendur séu ekki að tala hvor fram hjá öðrum þá þakka ég fyrir ábendinguna um breytingarnar sem orðnar eru á þessu frv. og verð reyndar að fagna því að styrkjahlutverki þessarar stofnunar séu að einhverju leyti skorður settar. Aftur á móti er náttúrlega lánahlutverk hennar enn þá jafn galopið í 10. gr. eins og áður gat. Þegar ég talaði um ábyrgðarsjóði talaði ég reyndar ekki um sveitarsjóði. Ég átti við sjóði sem hefðu framlög frá hinu opinbera, þ. e. frá ríki. Með svipuðum hætti og ríkið tekur ábyrgð á lántökum aðila erlendis gætu þeir alveg eins tekið ábyrgð á lántökum aðila hér innanlands en þá kannske ekki endilega með þeim hætti að ábyrgjast þær lántökur sífellt að fullu. Í sambandi við þetta frv. og þá fullyrðingu mína að það eigi litlu eftir að breyta vil ég benda á eitt atriði til að byrja með. Byggðasjóður, hinn upprunalegi, átti að vinna skv. áætlun, það var gert ráð fyrir því. Hann hefur aldrei gert það. Það hefur aldrei verið unnin til loka nokkur áætlun sem Byggðasjóður hefur unnið eftir. En það var þó hinn upprunalegi tilgangur og hið upprunalega markmið. Það var einu sinni gerð áætlun sem unnið var eftir. Það var áður en Byggðasjóður varð til. Það var Vestfjarðaáætlun. En árangurinn af því starfi var að nokkru leyti trúlega upphafið - eða síðasta stigið í þróuninni eða í afskiptum ríkisvalds af jafnvægi í byggð landsins áður en Byggðastofnun og Framkvæmdastofnun urðu til. Með tilliti til þessa frv. vildi ég bara benda hv. 3. þm. Vesturl. á að hugleiða það hvort önnur ákvörðun, einfalt atriði í sjálfu sér en þó þungvægt, mundi ekki verða miklu, miklu afdrifaríkari fyrir jafnvægi í byggð landsins. Að í stað þess að samþykkja frv. til l. um Byggðastofnun yrði samþykkt frv. til laga um frjálsa gjaldeyrisverslun í landinu þannig að þeir sem afla gjaldeyrisins gætu selt hann hæstbjóðanda. Og ég tala nú ekki um það, sem mér hefur oft dottið í hug þegar ég hef ferðast um byggðir þessa lands, að líklega væri langeinfaldast að flytja frv. til l. um að heimila erlendum bönkum að reka útibú í helstu sjávarplássum landsins. Þannig væri búið að koma sjávarútveginum undan afskiptum stjórnmálamanna á þessu landi og sérstaklega valdhafa. Ég held að slíkar aðgerðir hefðu miklu, miklu meira að segja fyrir afkomu fólks í landinu, þær hefðu miklu, miklu meira að segja hvað viðkemur jafnvægi í byggð landsins heldur en nokkurn tíma þetta frv. til l. um Byggðastofnun.



Virðulegi forseti. Það virtist koma hv. 4. þm. Vesturl. nokkuð á óvart að ég skyldi viðurkenna að það væru fólksflutningar frá dreifbýlinu hingað á suðvesturhornið. Hann hefur aldrei heyrt mig bera á móti því að svo hafi verið undanfarin ár, hvort það eru tvö, þrjú eða hvað það er, við skulum ekki deila um það. Ég tel alveg ástæðulaust að leyna slíku þó það sé í ræðustól á hv. Alþingi. Ég sé ekki hverju það ætti að þjóna. Ég hélt að við værum sammála um það að snúast til varnar gegn því að þessi flótti héldi áfram utan af landsbyggðinni. En hver er ástæðan? Það vitum við báðir mætavel og ég skal ekki fara að rekja það langt aftur. Við þekkjum ósköp vel hvernig komið er fyrir íslenskum sjávarútvegi. Og það var ekki að ske á síðustu tveim árum, því miður. Þó að mikil aflatakmörkun hafi átt sér stað er þar um að ræða samansafn margra ára vegna vitlausrar gengisskráningar, segi ég, einkum á árunum 1981 og 1982. Þegar hér voru bestu aflaárin og markaðir hvað bestir gleymdi sjávarútvegurinn sér í því og þá var allt flutt hér á þéttbýlissvæðin. Sú uppbygging sem hér hefur farið fram er að stærstum hluta til orðin fyrir þann gjaldeyri sem þá var myndaður og honum hefur ekki verið skilað aftur. Ég vona að við getum verið sammála um þetta og ég ligg ekki á þessum skoðunum mínum. Þess vegna vil ég styðja þetta frv. um Byggðastofnun sem ég hef trú á að geti, ef rétt er á málum haldið, maður getur ekki sagt meira á þessu stigi málsins, orðið hvati til þess að renna nýjum stoðum undir atvinnulíf í hinum dreifðu byggðum. Og það á að vera hennar verkefni, ég veit að við hv. þm. erum sammála um það, en ég kann ekki við að fá slíkar kveðjur hér að ég sé eitthvað að brjóta af mér með því að viðurkenna að svona sé málum komið. Ég sé ekki nokkra ástæðu til þess. Hvað varðar frjálsan gjaldeyri, sem hv. 8. þm. Reykv. gat um áðan, er það vissulega umhugsunarefni. Ég held að það gæti hrikt nokkuð víða í stoðum ef íslenskur sjávarútvegur úti á landsbyggðinni þakkaði fyrir sig og tæki sinn gjaldeyri og léti Reykjavík hringja í sig á föstudögum og spyrja: Hvað kostar hann í dag? Þetta væri kannske athugandi. Ég er þó ekki tilbúinn að samþykkja þá ráðstöfun hér, það þyrfti að breyta ýmsu í stjórnkerfinu áður. En þetta er auðvitað ein leiðin til þess að gera slíka hluti. Og þá mundi einhverjum bregða við einhvers staðar.