Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill tilkynna að skýrslur Ríkisendurskoðunar sem bera heitin Breytingar á stjórnarmálefnum ráðuneyta annars vegar og Eftirfylgni stjórnsýsluúttekta 2023 hins vegar, hafa verið sendar stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd til umfjöllunar, samanber 8. tölulið 1. mgr. 13. gr. þingskapa.

Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, félags- og vinnumarkaðsráðherra, háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra og dómsmálaráðherra.

Forseti. Samfylkingin kynnti í vikunni kjarapakka sem hefur fengið góð viðbrögð víða. Ein af tillögum okkar til að auka húsnæðisöryggi er að ná stjórn á Airbnb og skammtímaleigu íbúða. Það virðist nefnilega ríkja ákveðið stjórnleysi þarna, ekki síst þegar kemur að fyrirtækjum sem eru með fjölda íbúða í skammtímaleigu til ferðamanna. Það er ein tiltekin reglugerð sem virðist hafa haft sérstaklega skaðleg áhrif. Þessi reglugerð gefur fyrirtækjum sem eru með fjölda íbúða í skammtímaleigu til ferðamanna kleift að komast hjá því að skrá íbúðirnar sem atvinnuhúsnæði þótt þær séu sannarlega nýttar í atvinnurekstri. Þannig komast þessi fyrirtæki hjá því að greiða fasteignagjöld af atvinnuhúsnæði, sem geta verið allt að tíu sinnum hærri en af íbúðarhúsnæði, og þannig komist þessi fyrirtæki hjá því að fylgja skipulagsreglum sveitarfélaga um atvinnuhúsnæði, sem takmarkast yfirleitt við ákveðin svæði. Allt skekkir þetta samkeppnisstöðuna við önnur fyrirtæki í gistiþjónustu eða hvaða fyrirtæki sem er sem þarf að skrá húsnæði sitt sem atvinnuhúsnæði, borga fasteignagjöld af því sem slíku og fylgja skipulagsreglum sveitarfélaga um atvinnuhúsnæði. Hæstv. fjármálaráðherra Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir ætti að þekkja þessa reglugerð nr. 649/2018 því hún setti reglugerðina sjálf á sínum tíma sem ráðherra ferðamála. Síðan þá hefur sú þróun ágerst af miklum þunga að nýjar íbúðir séu ekki nýttar til búsetu heldur fyrir ferðamenn, jafnvel heilu blokkirnar, án þess að sveitarfélög fái rönd við reist. Ég vil því spyrja: Hvað gekk hæstv. ráðherra til þegar hún setti reglugerð nr. 649/2018? Hversu vegna vildi ráðherra ekki að húsnæði sem nýtt er til skammtímaleigu í atvinnuskyni væri skráð sem atvinnuhúsnæði? Hvað gekk hæstv. ráðherra til?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina og vil byrja á því að segja að þegar kemur að Airbnb er alveg ljóst að það þarf að ná fram breytingum á því umhverfi. Samkeppnisstaða þeirra sem eru í atvinnurekstri og þeirra sem eru raunverulega í atvinnurekstri en ekki inni í þeim ramma er skökk, hún er ójöfn og það þarf að vera jafnræði á milli aðila. Þegar reglugerðin var sett vorum við með þá stöðu að það var enginn rammi utan um þessa starfsemi og bæði hér og víða annars staðar hefur þetta farið mikinn í allri umræðu og verið reynt að ná einhverjum böndum á þessa útleigu. Við smíðuðum ramma með hámarksdagafjölda þannig að þú værir ekki virðisaukaskattsskyldur og ákveðinn rammi settur utan um það. Það eru komin sex ár síðan þetta var hér um bil og sjálfsagt og eðlilegt að þróa það áfram. Atvinnurekstur er auðvitað atvinnurekstur og við sjáum að fjöldi íbúða á Airbnb, sérstaklega hérna á höfuðborgarsvæðinu, er gríðarlega mikill. Við fórum í átak og forgangsröðuðum fjármunum innan málaflokka og fólum sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu að fara í sérstakt átak og taka á því að fólk sem ætti að vera skráð væri skráð og ef það væri það ekki eða færi yfir hámarksfjölda daga þá fengi það sekt. Það skilaði árangri og ég held að það þyrfti að ýta á það. Hins vegar get ég ekki annað en nefnt það hér líka að eitt er að ríkisvaldið sé með ramma utan um starfsemina. Annað er að sveitarfélagið sé í stakk búið til að fylgjast með því, hvort sem það er út frá skipulagsvaldi eða öðrum reglum. 

Virðulegi forseti. Ég vil taka fram að reglugerðin frá 2018, sem hæstv. fjármálaráðherra og þáverandi hæstv. ferðamálaráðherra setti, var breyting á fyrri reglugerð frá 2016. Það var rammi en það var þessi reglugerð sem hæstv. ráðherra setti, nr. 649/2018, sem breytti því að það þyrfti að skrá þessar íbúðir yfir höfuð sem atvinnuhúsnæði. Og nú erum við í þeirri stöðu, hæstv. forseti, að íbúar þessa lands búa í ósamþykktu atvinnuhúsnæði á meðan ferðafólk gistir í íbúðarhúsnæði. Og ekki nóg með að það sé staðan heldur, talandi um bolmagn sveitarfélaga, hafði þessi reglugerðarbreyting ráðherra þau áhrif á þessa gistingu að hún borgar einn tíunda af þeim fasteignagjöldum sem hún annars hefði gert 

Herra forseti. Ég get sagt fyrir mitt leyti að þegar kemur að jafnræði aðila sem eru raunverulega í atvinnurekstri og þegar kemur að þeim sem segjast ekki vera í atvinnurekstri en eru það í raun þá eiga þeir að vera skráðir sem slíkir og vera innan þess kerfis. Það þarf bæði að vera almennilegt eftirlit en ekki síður varnaðaráhrif af því að fólk sé að svindla á kerfi, þannig að það sitji þá mögulega uppi með háa sekt vegna þess, til að stuðla að því að fólk fylgi settum reglum. Ef það þarf að breyta reglugerð til að stemma stigu við mikilli fjölgun og neikvæðum áhrifum á húsnæðismarkað á höfuðborgarsvæðinu tel ég sjálfsagt að gera það. Þetta er þá að miklu leyti til þess að ná tökum á þessu umhverfi og er samstarf á milli ríkisvaldsins og sveitarfélaga. Ég segi bara: Það er algerlega augljóst 

Forseti minnir á að ræðutími í óundirbúnum fyrirspurnum er tvær mínútur í fyrri ræðu og ein mínúta í síðari ræðu.

Virðulegur forseti. Niðurstöður nýrrar rannsóknar Vörðu – rannsóknastofnunar vinnumarkaðarins og Öryrkjabandalags Íslands voru kynntar í gær, miðvikudaginn 6. desember. Könnuninni svöruðu 3.585 manns með annaðhvort örorku- eða endurhæfingarlífeyri eða örorkustyrk frá TR í október 2023. Ríflega þriðjungur öryrkja býr við efnislegan skort eða verulegan efnislegan skort. 20% öryrkja búa við verulegan skort eða sárafátækt. 70% geta ekki mætt óvæntum útgjöldum án þess að stofna til skuldar. 40% öryrkja geta ekki greitt kostað vegna tómstunda eða félagslífs og geta ekki gefið börnum sínum jóla- eða afmælisgjafir. 25% einhleypra mæðra og öryrkja hafa þurft mataraðstoð á síðastliðnu ári. Helmingur einhleypra foreldra á örorku getur ekki veitt börnum sínum nauðsynlegan klæðnað eða eins næringarríkan mat og þau vilja eða greitt útgjöld vegna félagslífs barna sinna eða haldið afmæli eða veislur fyrir börnin sín. 60% öryrkja finna fyrir mjög mikilli eða frekar mikilli félagsleg einangrun. Rúmlega 40% öryrkja hafa neitað sér um tannlæknisþjónustu, sjúkraþjálfun, sálfræðiþjónustu og er algengasta ástæðan sú að heilbrigðisþjónustan kostar of mikið. Hátt hlutfall hefur nær daglega hugsað um að það væri betra ef þau væru dáin eða hugsað um að skaða sig. Það er verið að útiloka úr samfélaginu um 10–15% aldraðra og fatlaðs fólks með því að banna þeim að nota íslykilinn frá og með næstu áramótum. Hvers vegna? Þá er verið að útiloka fatlað fólk frá því að eiga samskipti við Skattinn, Sjúkratryggingar, banka og island.is. Hvað er í gangi hjá ríkisstjórninni? Bara af því að þið sem eruð með völdin í þessu máli teljið ykkur þurfa að hafa vit fyrir þessum hópi fólks og það hefur ekkert val annað en að nota ykkar heilögu rafrænu skilríki. Það er algjörlega út í hróa hött að leggja íslykilinn niður um áramótin. Það gengur bara ekki upp. 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ég vil byrja á því að segja að ég tek þessa skýrslu frá Vörðu að sjálfsögðu alvarlega. Rannsóknin bendir til margra sömu þátta og fyrri rannsóknir og kannski ekki síst að staða einhleyps barnafólks á leigumarkaði er alvarleg, en hv. þingmaður taldi líka upp fleiri hópa hér áðan. Mig langar að vitna aðeins í skýrslu forsætisráðherra um fátækt og áætlaðan samfélagslegan kostnað hennar frá því í júní á þessu ári en þar kemur fram, sem eru jákvæð tíðindi, að það hefur dregið úr hlutfalli tekjulágra á Íslandi á síðustu 20 árum og að staðan er með því besta sem þekkist meðal samanburðarlanda hér á Íslandi. En líkt og Vörðuskýrslan og mörg önnur gögn sýna okkur þá er samt sem áður verk að vinna á Íslandi við að draga úr fátækt. Í mínum huga þegar við horfum til örorkulífeyriskerfisins og örorkulífeyrisþega þá þarf að gera umfangsmiklar breytingar á örorkulífeyriskerfinu og eins og hv. þingmaður veit er sú vinna í fullum gangi í ráðuneyti mínu. Þetta er ástæðan fyrir því að við erum með um 16 milljarða kr. aukningu í fjármálaáætlun inn í málaflokkinn og vinnum að frumvarpi í ráðuneytinu núna hvað þetta varðar. Áhersla mín mun verða á að sameina bótaflokka, einfalda kerfið, hækka þau sem minnst hafa í kerfinu, bæði grunninn en líka beita frítekjumörkum með þeim hætti að fyrstu tekjur fólks sem það hefur umfram örorkubætur séu ekki skertar og skerðingar komi síðan eftir því sem tekjurnar hækka. Ég held að breytingar á örorkulífeyriskerfinu, 

Virðulegur forseti. Ríkisstjórnin hefur hvað eftir annað hælt sér af því að hún hafi aldrei gert annað eins fyrir öryrkja, aldrei nokkurn tímann. Ég fer að halda að hún hafi tekið alræmda bræður í vinnu hjá sér; Íslykilsgám, Skerðingarstúf og Uppbótarkræki. Þetta eru þeir sem vinna fyrir ríkisstjórnina og þetta eru þeir sem á að kenna um hennar eigin klúður í þessum málum. Hugsið ykkur mannréttindabrotin sem verið er að fremja í dag gagnvart fötluðu fólki og öldruðu fólki - þau verða tekin til meðferðar í framtíðinni. Er það stefna þessarar ríkisstjórnar að í framtíðinni verði þessi mannréttindabrot til þess að það þurfi að borga sanngirnisbætur? Getið þið ekki einu sinni séð til þess að fólk geti t.d. notað íslykilinn? Ætlið þið að svelta fólk? Á það ekki að geta farið í banka, á það ekki að geta tekið út pening? Nú er búið að gera það þannig að mörg fyrirtæki eru farin að neita að taka við peningum sem er oft það eina sem aldrað fólk og fatlað fólk vill nota.

Forseti vill minna hv. þingmenn á að ræða um aðra þingmenn eða víkja orðum annarra þingmanna eða hæstv. ráðherra í þriðju persónu en ekki annarri persónu þannig að vísað sé til hæstv. ráðherra en ekki „þú“ eða „þið“.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrirspurnina. Ég vil koma aðeins inn á húsnæðismál líka vegna þess að þau skipta mjög miklu máli þegar við erum að tala um stöðu þessa viðkvæma hóps sem örorkulífeyrisþegar eru í samfélaginu. Þar hafa verið stóraukin framlög, m.a. til almenna íbúðakerfisins þar sem við erum að horfa á að á næsta og þarnæsta ári verði mun fleiri íbúðir byggðar í því kerfi. Það skiptir máli. Líka breytingar sem eru að verða á húsnæðisbótunum. Varðandi stafrænu málin er í gangi vinna á milli ráðuneytis míns og m.a. fjármála- og efnahagsráðherra. Það er verið að horfa til ákveðins umboðsmannakerfis sem var hafist handa við í október í fyrra og verið að vinna áfram með það til að reyna einmitt að tryggja öllum sem þurfa á rafrænni þjónustu að halda, sem er nú bara eiginlega samfélagið allt, aðgang að þessu. Ég vonast til þess að við getum séð fram á það að það verði tryggt fyrir þá hópa sem hv. þingmaður nefnir.

Forseti. Samkvæmt skýrslu forsætisráðherra um samfélagslegan kostnað vegna fátæktar kemur fram að 47.795 einstaklingar reiknast sem fátækir eftir að tekið er tillit til húsnæðisbóta og barnabóta, þar af um 9.400 börn. Samkvæmt nýrri vinnumarkaðsrannsókn Vörðu á stærsti hluti fatlaðs fólks erfitt með að ná endum saman, eða um 75%, ríflega þriðjungur býr við fátækt og helmingur metur fjárhagsstöðu sína verr en fyrir ári. Í frægri ræðu árið 2017 sagði núverandi forsætisráðherra, með leyfi forseta: „Stjórnvöld eiga ekki að biðja fátækt fólk á Íslandi að bíða eftir réttlætinu.“ Afleiðingar fátæktar eru margvíslegar og birtast m.a. í nýrri könnun PISA þar sem fram kemur, með leyfi forseta: „Hins vegar sýna greiningar á þróuninni síðasta áratug að tengsl félags- og efnahagsleg bakgrunns íslenskra nemenda við frammistöðu þeirra á sviðum lesskilnings og læsis á náttúruvísindi hafa aukist frá árinu 2015.“ Og einnig: „Ójöfnuður í lesskilningi hefur nánast tvöfaldast fyrir Ísland síðan árið 2000.“ Þau sem voru undir lágtekjumörkum sem börn reyndust vera um 50% líklegri til að vera það einnig á fullorðinsárum, líklegri til að vera á örorku, líklegri til að vera einstætt foreldri, líklegri til að vera látin. Skýrsla forsætisráðherra, sem unnin var að beiðni hv. þingmanns Halldóru Mogensen, sagði að kostnaðurinn við að ná öllum yfir lágmarksframfærslu miðað við stöðu ársins 2020 gæti verið um 72 milljarðar og að samfélagslegur ávinningur þess að útrýma fátækt væri á bilinu 31–92 milljarðar. Ég vil því spyrja ráðherra einfaldrar spurningar: Telur ráðherra að það sé hægt að útrýma fátækt og ef svo er, hvar er áætlunin? Hvernig ætlar ráðherra að hjálpa fátæku fólki og hversu lengi þarf fólk að vera fátækt að bíða eftir réttlæti, því að áætlunina er ekki að finna í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar, ekki í fjárlögum? Hvar er áætlunin?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Líkt og ég nefndi í fyrra svari mínu til hv. þm. Guðmundar Inga Kristinssonar þá kemur fram í þeirri skýrslu sem hv. þingmaður vitnar til, um fátækt og áætlaðan samfélagslegan kostnað af henni, að það hefur dregið úr hlutfalli tekjulágra á Íslandi á síðastliðnum 20 árum. Það er jákvæð þróun og sú þróun þarf að sjálfsögðu að halda áfram. Jafnframt nefndi ég hér áðan að staðan á Íslandi er með því besta sem þekkist meðal samanburðarlanda, sem er mikilvægt að við höfum og höldum til haga á sama tíma og við vinnum ötullega að því að reyna að draga úr fátækt. Hv. þingmaður spyr mig: Er mögulegt að útrýma fátækt? Ég verð að viðurkenna að ég veit ekki alveg hvort það er mögulegt. Það er rétt eins og þegar við tölum um hvort hægt sé að ná fram sjálfbærri þróun. En eitt veit ég, að við getum færst nær því markmiði og að markmiðið á að vera að útrýma fátækt. Það eru síðan ýmsir þættir sem hafa áhrif á það hversu langan tíma það tekur. Í mínum huga, og horfi ég þá til þeirra breytinga sem við erum að gera á örorkulífeyriskerfinu, verða stigin mjög mikilvæg skref einmitt í þá átt að draga úr fátækt á Íslandi. Skýrslan sem kom út í gær frá Vörðu dregur skýrt fram að í hópi þeirra sem þar var verið að athuga sérstaklega, þ.e. örorkulífeyrisþega og endurhæfingarlífeyrisþega, er svo sannarlega verk að vinna. Ég get sagt að sú vinna er svo sannarlega í gangi í ráðuneytinu að vinna að breytingum á kerfinu til að það nýtist þessum hópi betur en verið hefur.

Forseti. Mjög áhugavert svar. Ráðherra veit ekki hvort það er hægt að útrýma fátækt en samt á að biðja fólk um að bíða eftir réttlæti. Það er mjög áhugavert. Menntakerfið á einmitt að vera stóra jöfnunartækið en þróunin, þrátt fyrir að tölur segi að fátækt hafi minnkað um eitthvert smáræði á undanförnum 20 árum, bendir til þess að menntakerfið, þetta stóra jöfnunartæki, virki ekki eins vel og það gerði áður. Og þó að hæstv. ráðherra sé ekki ráðherra menntamála þá er hann ráðherra þeirra fátæku sem þurfa á góðu og gagnlegu menntakerfi að halda, sérstaklega fyrir börnin sín. Því vil ég spyrja ráðherra hvort hann viti hversu mikið þarf til að ná öllum börnum úr fátækt.

Hæstv. forseti. Ég held að það sé mikilvægt í þessari umræðu að viðurkenna að það hefur alltaf verið fátækt til staðar. Þess vegna svara ég með þeim hætti að ég viti ekki hvort það sé hægt að útrýma henni, ég er bara mjög hreinskilinn með það. En ég veit að það er hægt að draga úr fátækt. Það sjáum við t.d. bara í skýrslu forsætisráðherra frá því í júní síðastliðnum, það hefur tekist að draga úr hlutfalli tekjulágra hér á Íslandi á síðustu 20 árum og við erum á þeirri vegferð. Þegar hv. þingmaður segir að ég sé ráðherra fátækra þá vil ég meina að við séum öll ráðherrar fátækra. Við erum öll ráðherrar allra í þessu samfélagi og ég sagði í fyrra svari mínu að við erum svo sannarlega að ráðast í breytingar sem snúa að örorkulífeyrisþegum sem munu skipta mjög miklu máli fyrir þann hóp og draga úr fátækt á meðal þess fólks. Það finnst mér mikilvægt að komi hér skýrt fram.

Herra forseti. Ég beini hér fyrirspurn til hæstv. fjármálaráðherra varðandi breytingu sem ráðherrann lagði fram nýlega í frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lögum um skatta og gjöld, gistináttaskatt, áfengisgjald og fleira. Það sem mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um varðar c-lið 7. gr. Það ætti öllum að vera ljóst, sýnist mér, sem lesa frumvarpið að það er töluvert flækjustig sem þarna verður og vinna og kostnaður fyrir fólk og fyrirtæki sem af þessu hlýst. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra: Liggja fyrir fjárhæðir gjafa sem íslenskir einstaklingar gefa til góðgerðarmála erlendis árlega, nú eða íslensk fyrirtæki eða aðilar eins og Rauði krossinn, UNICEF og jafnvel ríkið og fleiri slíkir aðilar gefa til góðgerðarmála erlendis árlega? Liggja fyrir fjárhæðir greiðslna íslenskra einstaklinga fyrir þjónustu eins og tónlistarstreymi, kvikmyndastreymi, hótelþjónustu og aðra þjónustu erlendis frá árlega? Og hefur verið lagt mat á fjölda vinnustunda sem íslenskir einstaklingar þurfa að leggja á sig til að halda eftir og skila staðgreiðslu af þjónustu til erlendra aðila? Ástæðan fyrir því að ég spyr þessara spurninga er í rauninni sú að mér sýnist töluvert umfang utanumhalds verða til við þessar breytingar og mig langar að spyrja hvort mat hafi verið lagt á þær. Sömuleiðis vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Liggur fyrir fjöldi slíkra erlendra aðila frá öðrum ríkjum og þá fjárhæðir sem greiddar eru til þeirra ríkja þar sem engir tvísköttunarsamningar eru fyrir hendi? Því að tekið er fram í greinargerð að umfangið sé hóflegt gagnvart þeim sem starfa innan landa þar sem tvísköttunarsamningar eru í gildi. Því er spurningin, eins og kom fram hér áðan: Hefur verið metið hvaða kostnað umræddar breytingar hafa fyrir einstaklinga og fyrirtæki?

Herra forseti. Ég held að stutta svarið við þessari spurningu sé að ég þurfi nú að fá að fara aðeins yfir þessa fyrirspurn sem var í nokkrum liðum og myndi kannski henta betur til skriflegs svars, þ.e. hvort þessar upplýsingar séu nú þegar til eða ekki, og ef ekki þá er hægt að afla þeirra, um umfang, umsvif, vinnustundir á bak við mismunandi þætti. Hins vegar fylgir bara almennt mat á áhrifum af þessari breytingu sem eru ekki talin vera þeim mun meiri, vissulega einhver en að þau vegi ekki þyngra en þörfin fyrir að leggja breytinguna fram eða því sem hún á að skila. Nánari upplýsingar um fjölda vinnustunda þeirra sem þá vinnu þurfa að leggja fram og mismunandi áhrif mismunandi þátta eru annaðhvort nú þegar til og er þá hægt að birta og ef ekki þá lýsi ég mig að sjálfsögðu reiðubúna til að afla þeirra upplýsinga og koma þeim áleiðis.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ástæðan fyrir því að ég nefni þetta hér er að við erum auðvitað ansi gjörn á að samþykkja svona atriði sem láta lítið yfir sér, þetta er einn stafliður af þremur í einni grein af 28, ef ég man rétt, í þessu tiltekna frumvarpi. Það er svo oft sem við finnum okkur í þeirri stöðu að við höfum samþykkt hér eitthvað sem lítur sárasakleysislega út en kallar síðan á heljarmikla vinnu og kostnað fyrir fyrirtæki og almenning sem undir reglurnar falla. Ég vil brýna hæstv. ráðherra til að láta skoða þetta í þaula. Þetta lítur út eins og frumvarp sem var skrifað af embættismönnunum í ráðuneytinu, eins og mörg hver eru, og ég vil ítreka það og brýna hæstv. ráðherra til að láta skoða þessa þætti því að matið í greinargerð frumvarpsins bendir ekki til þess að nein raunveruleg greining hafi átt sér stað á þessum þáttum. Ég bara fagna því að hæstv. ráðherra ætli að leggja fram upplýsingar varðandi þetta en málið er auðvitað til meðferðar í þinginu nú þegar.

Herra forseti. Eins og kemur fram í frumvarpinu þá eru þetta þessir tveir töluliðir og með þetta að markmiði. Ég bendi bara á að nú er málið fyrir nefndinni, eins og hv. þingmaður nefndi, og ef hægt er að leggja mat á það hvort þessi breyting kosti meira en hún á að skila eða að umsvif eða kostnaður sé það mikill að það sé ekki hægt að réttlæta þessa breytingu þá er sjálfsagt að fara yfir það. Mig grunar að svo sé ekki. En hvort sem það er fjármála- og efnahagsráðuneytið sem leggur fram þær upplýsingar að eigin frumkvæði eða að nefndin vilji fara yfir það þá er það sjálfsagt. Óháð því er hægt að draga saman upplýsingar um þetta. Ég er alveg sammála hv. þingmanni að við þurfum auðvitað að hafa yfirsýn og átta okkur á því hvaða afleiðingar það hefur að við séum að leggja svona hluti til 

Virðulegi forseti. Eins og Viðreisn hefur ítrekað bent á þá skortir verulega á að fjármunum sé forgangsraðað í ríkisrekstrinum. Óvíða sést það betur en í löggæslu- og fangelsismálum, fangelsiskerfi landsins er fjársvelt á sama tíma og glæpum fjölgar. Fangelsismálastofnun hefur ítrekað bent á að fjársvelti og slæmur aðbúnaður bitni á öryggi fanga og einnig fangavarða. Ljótasta birtingarmynd fjársveltisins er sú staðreynd að á Íslandi eru andlega veikir fangar, fangar sem eru í geðrofi jafnvel, vistaðir í fangaklefa. Forstjóri Fangelsismálastofnunar hefur ítrekað um margra ára skeið bent á að fólk sem glímir við alvarleg andleg veikindi eigi ekki að vista í fangelsi. Samt er það gert. Á dögunum bárust fréttir af því að gæsluvarðhaldsfanga væri haldið í einangrun þrátt fyrir mjög alvarleg veikindi. Þessi fangi var í geðrofi og þurfti þar af leiðandi betri aðhlynningu en veitt er í einangrunarklefa í gæsluvarðhaldi. Hann þurfti aðstoð á spítala en var neitað, allt þar til Fangelsismálastofnun sendi tvo fangaverði með manninum á sjúkrahúsið til að sitja yfir honum. Mannekla og fjárskortur gerir það að verkum að ekki voru til peningar og mannskapur til að hafa fangaverðina lengi í því hlutverki og þegar þeir þurftu frá að hverfa var gæsluvarðhaldsfanginn fluttur aftur í fangelsið í geðrofi. Það gengur ekki að það gerist aftur og aftur að alvarlega veikt fólk fái ekki þá heilbrigðisþjónustu sem það þarf vegna þess að tvö ráðuneyti, heilbrigðisráðuneytið og dómsmálaráðuneytið, geta ekki komið sér saman um hver eigi að tryggja þessi sjálfsögðu mannréttindi. Við eigum ekki að líða að veiku fólki sé neitað um sjálfsagða bráðaþjónustu á sjúkrahúsi vegna þess að ekki er hægt að skaffa fjármuni, sem í þessu tilfelli eru ekki háir fjármunir. Við brjótum ekki mannréttindi á fólki vegna þess að tvö ráðuneyti eru í störukeppni. Treystir hæstv. dómsmálaráðherra sér til þess að tryggja það að enginn vafi sé á að alvarlega veikir fangar fái þá þjónustu á sjúkrahúsi sem þeir þurfa svo sárlega á að halda, 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina um þetta mikilvæga mál sem hefur verið mikið í umræðunni síðustu daga. Það er rétt að umboðsmaður Alþingis hefur birt skýrslu um stöðuna í fangelsinu á Litla-Hrauni. Fangelsismálin hafa verið og eru eitt af mínum áherslumálum sem dómsmálaráðherra eftir að ég kom inn í ráðuneytið. Ég vil ítreka, og ég geri ráð fyrir að allur þingheimur sé sammála mér í því, að þetta er viðkvæmur og flókinn málaflokkur og það er mjög mikilvægt að hlúa vel að fólki í þeirri viðkvæmu stöðu sem það er í í fangelsum landsins. Í dómsmálaráðuneytinu tökum við því mjög alvarlega öllum ábendingum sem að okkur beinast um það sem betur má fara í þessum málaflokki. Við fögnum því jafnframt hve áhugi og skilningur á málefninu hefur aukist í samfélaginu öllu og teljum að það muni gagnast mikið í þeirri vinnu sem við þurfum að fara í til að raunverulega bæta aðstöðu fanga í fangelsunum. Eins og hv. þingmaður lýsti þá er það rétt og ég ætla ekki að draga það í efa, það mál sem kom upp um daginn, þar sem andlega veikur fangi lenti í vandræðum og virðist hafa lent á milli kerfa, heilbrigðiskerfis og svo fangelsismálakerfisins. Það er vinna í gangi í þremur stóru verkefnum sem tengjast þessu með einum eða öðrum hætti og þar vil ég fyrst nefna að í gangi er heildarendurskoðun í málaflokknum og við erum að leggja lokahönd á verkáætlun og skipun starfshóps og breiðari samráðsvettvang. Við viljum vinna það verkefni í breiðu samráði og samstarfi strax í upphafi milli ráðuneyta, stofnana, hagaðila og fleiri aðila. Ég get nefnt líka húsnæðismálin en ég kem kannski að því í seinna andsvari mínu.

Herra forseti. Þetta er viðkvæmur og flókinn málaflokkur, segir hæstv. dómsmálaráðherra. Þetta er viðkvæmur og flókinn málaflokkur sem Sjálfstæðisflokkurinn hefur stýrt í meira en áratug samfleytt. Þetta er ráðuneyti sem Sjálfstæðisflokkurinn hefur alltaf lagt mikla áherslu á að halda innan sinna raða. Spurningin var einföld: Getur dómsmálaráðherra lofað þjóðinni því að við brjótum ekki mannréttindi á andlega veiku fólki, að við setjum ekki andlega veikt fólk í einangrun í læstan einangrunarklefa þegar það á að vera á spítala? Það er hægt að tryggja það og það þarf ekki mikla fjármuni til. Ég fagna því að það eigi að gera alls konar endurskoðanir á lagaumhverfi og annað en þessi bráðavandi getur komið upp aftur á morgun. Ég ætla því að endurtaka spurninguna: Treystir hæstv. ráðherra sér til þess að tryggja að mannréttindi fólks verði ekki að einhverju bitbeini í störukeppni á milli ráðuneyta?

Virðulegi forseti. Ég treysti mér ekki til að lofa einhverju svo stóru að þær aðstæður sem þarna sköpuðust í fangelsinu um daginn muni ekki koma fyrir aftur. En ég treysti mér til að segja að ég sé tilbúin til að gera allt sem í mínu valdi stendur til að slíkt gerist ekki. Okkur er öllum ljóst að þær aðstæður sem þarna sköpuðust voru ekki eins og við viljum sjá. Ég tel mig samt sem áður knúna til að upplýsa hv. þingmann um það að heilbrigðisráðherra ber ábyrgð á heilbrigðisþjónustu í landinu og þar með líka heilbrigðisþjónustu fanga. Þess vegna verður dómsmálaráðherra að vinna þetta mál í miklu samráði við hæstv. heilbrigðisráðherra og það mun ég leggja mikla áherslu á 

Virðulegi forseti. Virðulegi forseti. Ég vil rétt aðeins koma hingað upp til þess að lýsa því yfir að þetta mál sem við erum að klára í dag og vonandi afgreiða á morgun er gríðarlega mikilvægt á þessum tímum sem við stöndum núna frammi fyrir. Var nóg fyrir en núna eftir niðurstöðu PISA-könnunarinnar er alveg ljóst að þessar umbreytingar á menntun og skólaþjónustu skipta mjög miklu máli. Ég vil leyfa mér að segja að eins og málið er fram sett og hefur verið í umfjöllun nefndarinnar, sem ég vil hrósa, þá skiptir gríðarlega miklu að horfa á þetta sem tæki sem við verðum að styðja, ákveðið ljós í myrkri. Það er þýðingarmikið núna í allri umræðunni um niðurstöðuna í PISA að taka þessa niðurstöðu alvarlega. Við megum ekki láta þetta verða enn einn hvirfilvindinn þegar niðurstaða PISA kemur en síðan ekki fylgja eftir þeim niðurstöðum sem þar í rauninni öskra á okkur í dag. Það er heldur ekki hægt að segja: Heyrðu, það eru allar þjóðir að falla niður listann. Við þurfum að taka okkar hlutverk alvarlega. Við sem löggjafi, sem er ætlað m.a. að styðja við þessa nýju stofnun, við skólasamfélagið, hlusta á foreldrasamfélagið, verðum að nýta það tækifæri sem nú er. Ég vil rétt fara yfir og stikla á nokkrum þáttum sem ég vil vekja athygli á og ég vona að verði teknir áfram innan Miðstöðvar menntunar og skólaþjónustu. Eins og ég segi fagna ég mjög þessu máli og tel væntanlega nýja stofnun í mjög góðum höndum fólks sem ætlar sér að styðja betur við okkar skólasamfélag og það veitir ekki af. PISA mælir ákveðið - árið 2009 var aðeins hækkun og svo aftur 2018 en við erum ekki að fylgja því eftir. Einhverra hluta vegna hefur þróunin orðið svona og það er ekki hægt að áfellast einhvern einn og benda á einhvern einn í þessu, þetta eru bara allir sem hafa komið að mótun skólastefnu, hvort sem það er löggjafinn, framkvæmdarvaldið eða Kennarasambandið, líka foreldrasamfélagið og vísindasamfélagið. Við verðum að spyrja af hverju þessi þróun er. Ég tel að það sé einboðið að við þurfum að spyrja okkur spurninga eins og með sjálfstæði skóla, sem er mikilvægur þáttur til að ýta m.a. undir valfrelsi, ýta undir fjölbreytni í skólastarfi. En um leið og við segjum A verðum við líka að segja B og ég held að B-hlutinn hafi verið vanræktur, þ.e. að samhliða sjálfstæði skóla þá höfum við ekki verið að byggja upp nægilega mikið stoðkerfi, mat og mælingar. Við þurfum að hafa mælingar samhliða sjálfstæðum skólum, hvernig sem við útfærum það síðan. Þess vegna tel ég varðandi þá forystu og það starfsfólk sem er og verður innan nýrrar stofnunar að það sé mikilvægt að þau hafi þetta í huga og finni líka fyrir stuðningi hjá okkur við það að við höldum áfram og förum að mæla meira á milli PISA-mælinga, ekki til að vera með einhvern refsivönd, alls ekki, heldur til þess að finna og mæla stöðu barnanna okkar og sjá framvinduna. Ég treysti þeim algjörlega til þess að útfæra það og ekki síður til þess að styðja við kennarasamfélagið sem stendur frammi fyrir alveg ómældum áskorunum. Við skulum átta okkur á því að árið 1996, þegar grunnskólinn var færður yfir til sveitarfélaganna, voru til að mynda um 300 börn af erlendu bergi brotin. Núna í dag erum við með meira en 5.000. Þetta er risastór áskorun fyrir kennarana okkar. Við verðum að spyrja okkur: Erum við að miðla nægilega miklum verkfærum, tækjum, stuðningi til þeirra? Ég held ekki, ekki þegar við skoðum tölurnar. Þetta er eitt af því sem kennarar standa frammi fyrir, þau eru með stóran hóp af börnum sem eru af erlendu bergi brotin, þau eru með stóran hóp af börnum sem eru með alls konar raskanir og við viljum hjálpa og styðja. Og síðan erum við með framúrskarandi nemendur sem þarf líka að halda utan um. Það er það sem PISA-könnunum gefur skýrt til kynna. Þannig að hluti af þessu er líka að taka af metnaði utan um kennaranna og um leið skilja hvaða hlutverki þeir sinna og hvernig umhverfi þeir starfa í núna. Það er algjört lykilatriði fyrir okkur hér að vera ekki að benda og segja: Já, þetta er vondur kennari. Eða: Við eigum að hafa þetta svona eða hinsegin. Við þurfum að skapa þennan ramma, þetta umhverfi sem styður raunverulega kennarann og skólasamfélagið í þessu gríðarlega fjölbreytta og oft erfiða landslagi sem birtist okkur Íslendingum í dag og íslensku samfélagi. Um leið og ég segi þetta vil ég segja, og ég vona að ég verði ekki misskilin: Kennarar mega heldur ekki óttast mælingar því að mælingar eru ekki síður til þess að hjálpa kennaranum, til að styðja við kennarann samhliða því að við sjáum bara sem foreldrar hver staða barnanna okkar er, hvernig framvindan er búin að vera. Þá þurfum við einmitt að gera betur í þessu máli og þess vegna bind ég miklar vonir við nýja stofnun sem ráðherra hefur beitt sér af miklu alefli fyrir. Ég vona að hann taki næstu skref, af því að við erum rétt að byrja með þetta, og haldi utan um þessa stofnun á næsta ári, fyrsta starfsárinu, og komi síðan með metnaðarfullar tillögur um hvernig við tökum stofnunina lengra inn í framtíðina. Annað atriði sem ég vil benda á í sambandi við tilfærsluna 1996, flutningana á grunnskólunum yfir til sveitarfélaganna, er að sveitarfélögin hafa nefnilega verið að standa sig. Þau hafa nokkurn veginn verið að halda sínum framlögum til grunnskólans. Við stöndum líka frammi fyrir því sem ótrúlega margir innan skólasamfélagsins og þeir sem þora að benda á ákveðna hluti segja: Við erum að setja 200 milljarða í skólasamfélagið. Við eigum að gera kröfur. Það er eitthvað að. En sveitarfélögin hafa einmitt verið að standa sig nokkuð vel í þessu. Það var einn þáttur skilinn eftir hjá ríkinu og það var námsgagnagerðin. Námsgagnagerðin var á sínum tíma undir Námsgagnastofnun og mun núna heyra undir Miðstöð menntunar og þjónustu. Á sínum tíma voru þetta ríflega 6.500 kr. á barn, árið 1996, þegar kom að námsefni. Í dag, eða árið 2019, er þetta nokkurn veginn sama upphæð, 7.000 kr. Ríkisvaldið hefur ekki staðið sig í því að passa upp á það m.a. að verja íslenskuna, að veita kennurunum okkar grundvallarverkfæri til að þau geti farið inn í íslenskuna og varið íslenskuna og kennt hana og tekið börnin okkar áfram. Í þessu má gagnrýna ríkisvaldið í gegnum árin. Ég man að ég setti á sínum tíma sem menntamálaráðherra 100 milljónir til viðbótar, sem var ákveðið pólitískt deilumál af því að ég hafði þá sýn, og fleiri innan þess flokks sem ég þá tilheyrði, að það ættu fleiri að koma að námsefnisgerð. Það voru settar 100 milljónir í sjóð til að kennarar innan skólans gætu við námsefnisgerð, eða aðrir sem eru að semja námsefni, sótt í sjóðinn. Sá sjóður var lagður niður, líklega út af pólitík en eflaust líka, svo að ég gæti sannmælis, út af erfiðri efnahagsstöðu, hjá vinstri stjórninni 2009–2013. Það hefur ekkert verið bætt í síðan. Þetta er hlutur sem við verðum að taka alvarlega samhliða því að bæta í. Ég vona að fólk skilji að ég er að setja þetta fram í mestu vinsemd af því að ég held til að mynda að það græði enginn á því að fyrrum menntamálaráðherrar eða núverandi menntamálaráðherrar fari að karpa um það hvernig og hvar mistök voru gerð eða hvað við gerðum vel o.s.frv. Við þurfum að sameinast um þetta verkefni og það fyrsta er að viðurkenna vandann og hann er ákveðinn. Það er verið að segja okkur með þessum mælingum sem við förum í í gegnum PISA að við erum ekki að sinna því jöfnunartæki sem skólakerfið okkar er og á að vera, því að sama hversu efnað fólk er eða hvaðan það kemur er skólinn, og ég vona að við séum sameinuð um það, það tæki sem veitir börnunum okkar jöfn tækifæri. Hann passar upp á jafnrétti til náms. En þegar það er þannig að við erum ekki að útskrifa börnin okkar með grundvallar- og grunnmenntun erum við að bregðast börnunum okkar og ég vil meina að við séum að brjóta lög. Það er á ábyrgð okkar sem hér erum. Við þurfum að passa upp á þetta umhverfi. Þess vegna er svo mikilvægt að styðja við menntamálaráðherra hvers tíma. Þetta eru okkar hagsmunir. Framtíðin er í húfi. Börnin okkar þurfa að geta komið út úr skólakerfinu þannig að við séum búin að tryggja þessa grunnmenntun og þá verðum við líka að taka erfiðar spurningar. Við sjáum hvernig staðan er á landsbyggðinni og við verðum að spyrja okkur: Eru skólarnir á landsbyggðinni nægilega vel studdir? Hafa þeir burði til að fara í allt það sem þarf að gera til þess að börnin okkar fái það sem þau eiga kröfu á, heimtingu á, þessa grunnmenntun, til að þau geti farið inn í framtíðina með ákveðinn grunn, af ákveðnum palli? Það er ekki verið að tala um að taka niður framúrskarandi nemendur. Ég er tala um grunninn sem allir eiga að hafa. Það þýðir að við þurfum að taka umræðu um sameiningu sveitarfélaga, hvort það hjálpi til á landsbyggðinni að einingarnar séu stærri, a.m.k. að gera kröfur um að það verði aukið samstarf, ekki til að hagræða í rekstri heldur til að taka utan um börnin okkar og utan um kennara, að þau fái þá þjónustu sem þau þurfa á að halda í þessu fjölbreytta og oft á tíðum erfiða umhverfi sem þau starfa í. Ég er búin að tala við marga kennara síðastliðna tvo sólarhringa og skólastjórnendur og við erum með frábært fólk, en þau hafa líka verið pínulítið eins og hrópandinn í eyðimörkinni. Ég held að við þurfum að spyrja okkur erfiðra spurninga á borð við hvort aðalnámskráin frá 2011 sé að styðja við það að börnin hljóti þessa grunnmenntun sem þau eiga rétt á að hafa þegar þau útskrifast. Við þurfum að taka þessa spurningu fyrir og taka hana áfram. Þannig að ég segi: Já, við þurfum að hafa í huga að skólarnir eru auðvitað jöfnunartæki. Við verðum að passa upp á að þeir séu það og þá verðum við að taka utan um kennara sem eru að standa sig frábærlega, kennara sem þurfa líka á því að halda að börnin okkar verði mæld til að finna þessa stöðu og framvindu hjá þeim. Af þessum samtölum mínum er alveg ljóst, af því að dómsmálaráðherra er nú hérna vinstra megin, að það er algjört lykilatriði að taka betur á móti útlendingum þegar þeir koma hingað og vilja búa hér og þar erum við greinilega að bregðast. Þarna þurfa skólarnir og umhverfið að vera miklu skýrara, miklu skarpara um hvernig við gerum það. Þetta er ákall sem ég heyri ítrekað frá kennurum og skólastjórnendum og PISA kemur skýrt fram með. Við þurfum líka að taka umræðu um síma, snjalltæki í skólastofunni, hvaða rannsóknir og mælingar búi að baki því að það sé gott að hafa þetta allar stundir. Ég verð að viðurkenna að ég hef verið svolítið þar, en getur verið að rannsóknir sýni það að þessi tengsl sem eru svo dýrmæt á milli nemenda og kennara séu að rofna af því að það er verið í tölvu, það er verið í síma eða ipad meira og minna allan daginn? Langflestir kennarar sem ég hef rætt við segja að við verðum að ná betri tökum á þessu og sumir hafa gert það, hafa komið upp símahólfum strax í upphafi kennslu og tengslamyndunin. Ákafinn, hugsunin o.s.frv. hefur gjörbreyst. Þetta er eitthvað sem við þurfum líka að taka umræðu um og ég bind vonir við það einmitt að Miðstöð menntunar og skólaþjónustu skoði þessa þætti, af því að í erlendum rannsóknum, m.a. úr „digital“-heiminum, er verið að lýsa miklum áhyggjum af þróun heila hjá bæði drengjum og stúlkum og hvernig þau fara síðan í sköpun og inn í þekkingarsamfélagið. Það eru margar erlendar rannsóknir sem sýna þetta og við hljótum að verða að staldra við. Ég viðurkenni það, eins og ég sagði áðan, að ég hef hugsað hvort þetta sé ekki bara eitt af því sem fylgi nútímanum. En einn kennari sagði svo skilmerkilega við mig í gær: Við erum ekki að tala um að ýta þessu út, tölvunum og símunum, þetta er bara hluti af verkfærakistunni, en mörkin verða að vera skýrari. Ég held að þetta sé líka eitthvað sem við eigum að skoða. Ég vil benda á rétt í lok minnar ræðu að mennta- og menningarmálaráðherra verður líka, talandi um að verja íslenskuna núna þegar við erum með launasjóð rithöfunda, að setja púður og meiri þyngd í þýðingar á frábærum erlendum barnabókmenntum til að viðhalda áhuga barnanna okkar á lestri. En það þarf ekki síður að segja við rithöfundasamfélagið: Kæru vinir, á næstu tíu árum ætlum við að forgangsraða í barnabókmenntir. Það eru líka hagsmunir annarra rithöfunda sem búa þar undir.  Þetta er bara hluti af því þar sem ég vildi bera niður. 

Virðulegur forseti. Við ræðum hér stofnun Miðstöðvar menntunar og skólaþjónustu. Ég get tekið undir margt sem hv. þingmaður fór hér yfir áðan, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, og jafnframt fyrrverandi menntamálaráðherra sem þekkir þennan málaflokk vel og þær breytingar sem við höfum verið að gera á síðustu árum. Ég er sammála hv. þingmanni um mikilvægi þessa máls og vil geta þess að þetta mál kom fram seint á síðasta þingi. Við náðum ekki að klára það þá en bókuðum jafnframt í hv. allsherjar- og menntamálanefnd mikilvægi þess að málið fengi skjótan framgang á þessu þingi. Við höfum jafnframt lagt mikla áherslu á það á þessum vetri að menntamálin séu ofarlega á dagskrá og þau hafa verið ofarlega á dagskrá. Við höfum farið og heimsótt ráðuneyti barna- og menntamála og hitt þar fjöldann allan af frábærum sérfræðingum sem hafa verið að vinna með hæstv. ráðherra að þróun í málaflokknum og höfum einsett okkur að setja okkur eins vel og mögulegt er inn í þennan málaflokk. Virðulegur forseti. Það er auðvitað ekki annað hægt en að nefna hér stöðu íslensks menntakerfis þegar við ræðum þessa miðstöð sem mun hafa ákveðið lykilhlutverk en er alls ekki þannig að við getum bara hallað okkur aftur í sætunum og sagt: Heyrðu, þau sjá bara um þetta. Það held ég að sé mikilvægt og ég hef margoft sagt það hér í þessum sal að við ræðum menntamál allt of lítið. Eflaust tengist það yfirfærslu grunnskólans til sveitarfélaganna og við höfum bara sagt við sveitarfélögin: Þið sjáið um þetta. Sveitarfélögin hafa gert margt vel en vandamálið okkar er að okkur vantar mælingar á það sem verið er að gera. Þessar PISA-niðurstöður eru í dag einu mælingarnar sem við höfum, einhverjar samræmdar mælingar á námsárangur íslenskra barna og því miður eru þær niðurstöður algjör vonbrigði. Það eru líka svo mikil vonbrigði að þetta eru ekki nýjar fréttir. Við höfum verið lök á þessum mælikvarða svo árum skiptir og við stefnum enn niður á við. Mér finnst líka mikilvægt að geta þess þegar við ræðum þessa hluti að það eru ákveðnir þættir sem koma vel út og þeir lúta að líðan og velferð barna. Við megum ekki tala það niður. Það er rosalega mikilvæg undirstaða og ætti þar af leiðandi að vera góður grunnur til að byggja á góðan og mikinn námsárangur. En ég velti því fyrir mér og hef gert það í töluverðan tíma hvort við höfum verið of upptekin af því í skólaumræðu að leggja áherslu á líðan og velferð. Það er mikilvægt og það er gott og við höfum náð árangri, en hvort skólinn sé orðinn of mikil velferðarstofnun og hafi misst gildi sitt sem menntastofnun. Ég held að það hljóti að vera full ástæða fyrir okkur núna að ítreka mikilvægi skólanna sem menntastofnunar og til þess þurfa að vera mælikvarðar á þeim aðferðum sem verið er að beita inni í þeirri þjónustustofnun. Ég er sammála því sem hér hefur komið fram, og ég held að það ríki um það mikill samhljómur, bæði í þessum sal og úti í samfélaginu, að skólakerfið okkar, grunnskólakerfið okkar er mikilvægt jöfnunartækifæri. Það eiga öll börn á Íslandi að fá jöfn tækifæri til að þroska hæfileika sína með góðum grunnskóla. Þá hafa einhverjir sagt: Já, þá hlýtur að þurfa að setja meiri peninga í kerfið. Nei, staðan er ekki sú að skólakerfið á Íslandi sé fjársvelt, sem er orð sem oft er notað um ýmis kerfi. Það er ekki staðan því sömu mælingar frá OECD sýna að grunnskólinn á Íslandi er að fá umtalsvert meiri fjármuni, bara sem hlutfall af vergri landsframleiðslu, heldur en skólakerfi annars staðar sem þó eru að sýna betri námsárangur. Þannig að við sem berum ábyrgð á menntamálum verðum að taka þessi skilaboð til okkar. Við verðum að taka þau alvarlega og það þarf að bregðast við með aðgerðum. Þá er einmitt spurningin: Með hvaða aðgerðum? Hvaða aðgerðir virka? Ég er algerlega sannfærð um það að þeir sem hafa verið að vinna bæði í grunnskólunum og hjá sveitarfélögunum og menntavísindasviði hafi komið með ofboðslega mikið af flottum og skemmtilegum hugmyndum á síðustu árum en við höfum ekki mælikvarða á hvað það er sem virkar. Það auðvitað gengur ekki. Ég get líka tekið undir það sem kom fram áðan varðandi námsgagnagerð. Það er alla vega eitt sem við vitum, að námsgagnagerð er ekki í nægilega góðum farvegi. Okkur vantar meiri og betri námsgögn og það lýtur auðvitað sérstaklega að íslenskunni og okkar litla málsvæði, hvort sem það er í formi bóka eða annars konar lausna sem ná árangri, þannig að það er eitt efni sem við þurfum að taka til og það er hluti sem Miðstöð menntunar og skólaþjónustu fær ákveðið hlutverk í. En ég vil ítreka að ég held að það sé mikilvægt að virkja frumkvöðla, virkja markaðinn í þeim efnum þótt Miðstöð menntunar og skólaþjónustu þurfi að vera einhvers konar gæðaúttektaraðili á það hvaða námsefni sé gæðaefni og þar af leiðandi hvaða námsefni megi bjóða upp á inni í skólunum. Ég ætla líka að gera það að tillögu minni að menntamálaráðherrar Norðurlandanna stofni með sér norrænt menntavísindaráð sem geti verið ráðgefandi ráð til menntamálayfirvalda á öllum Norðurlöndum. Í því sitji allir færustu sérfræðingar á sviði menntavísinda, hvort sem þeir eru norrænir eða annars staðar að úr heiminum því að við sjáum það líka í PISA að Norðurlöndin öll, þessi velferðarsamfélög sem við státum af og berum okkur saman við innbyrðis, árangur þeirra í PISA fer því miður niður á við í öllum þessum löndum og við erum þar því miður lægst. Hér er svo sannarlega verk að vinna. Það frumvarp sem við erum með í höndunum og sú stofnun sem um ræðir fær mikilvægt hlutverk. En við þingmenn og hæstv. menntamálaráðherra, svo og sveitarfélögin auðvitað, kennarasamfélagið allt, foreldrasamfélagið allt, þurfum að sameinast um aðgerðir sem virka og sýna algjöran einhug í því að þessu þurfi að breyta því að börnin okkar eiga meira skilið. Ég ætla líka að fá að segja það, vegna þess að ég hef heyrt í börnum sem hafa áhyggjur af þessari umræðu allri saman, að ég hef engu að síður ofboðslega mikla trú á íslenskum ungmennum. Ég held að þau séu ofboðslega klár að svo mörgu leyti og hafi fengið ýmislegt gott, bæði frá samfélaginu Íslandi en ekki síður út úr grunnskólanum sínum. En við viljum bara líka, og það er algerlega nauðsynlegt, að þau fái fyrirtaksmenntun sem skili þeim árangri þannig að hægt sé að mæla hann og við eigum auðvitað að setja markið miklu hærra þegar kemur að þessum mælikvarða.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni og formanni allsherjar- og menntamálanefndar fyrir ræðuna. Ég vil byrja á að taka undir það að mjög margt búi í íslenskum ungdómi og nemendum og við höfum mjög marga styrkleika, m.a. í samanburði við Norðurlöndin, þar á meðal að það er ákveðið frumkvæði hérna. Við höldum vel utan um börnin, þau tilheyra skólum o.s.frv. Mig langar að spyrja hv. þingmann um það að nú skrifaði hún grein í fjölmiðil heimabæjar síns, Mosfellsbæjar, Mosfelling, þar sem hún talaði fyrir því að við myndum innleiða Kveikjum neistann víðar í landinu en einungis í Vestmannaeyjum, hvort ekki sé kominn tími til þess að skala það verkefni upp þannig að það fari í skóla og verði rúllað út í fleiri skólum, og að bókstafa-hljóðaaðferðin verði tekin upp sem grundvallaraðferðafræði við lestrarkennslu, líkt og önnur ríki hafa gert og lögleitt, eins og Bretland og Frakkland, og hún verði kennd kerfisbundið eins og fræðimaðurinn Stanislas Dehaene í Frakklandi hefur mælt með og Hermundur Sigmundsson. Annað sem mig langaði að spyrja hana um er að hún talaði hér fyrir norrænu vísindaráði og talaði líka fyrir því í störfum þingsins fyrr í vikunni. Nú veit ég að Norðurlöndin hafa sínar eigin ráðgjafarstofnanir og rannsóknastofnanir á þessu sviði. Vissulega er gott að tengjast þeim en er ekki líka mikilvægt að við höfum okkar eigið vísindaráð með fremstu vísindamönnum sem eru þá líka að koma utan úr heimi til að veita ráðgjöf til þessarar nýju stofnunar, Miðstöðvar menntunar og skólaþjónustu, og ráðherranna? Ég get ekki séð annað en að við verðum að gera það. Í síðustu lögum um Menntamálastofnun var ráðgjafarnefnd en einungis hagsmunaaðilar voru þar á bak við. Ég tel núna tímabundið að taka eigi upp fremstu vísindi og fremstu aðferðafræði. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það er alltaf gaman þegar greinar eru lesnar sem maður hefur látið frá sér og sérstaklega skemmtilegt þegar þær birtast í hinu mæta blaði Mosfellingi. Það er rétt hjá hv. þingmanni. Ég skrifaði grein í það blað þar sem ég var að tala um mikilvægi menntunar og læsis. Ég hef dásamað það verkefni sem Vestmannaeyjabær hefur keyrt og heitir Kveikjum neistann. Ég hef bæði heimsótt þar skóla og rætt við kennara, bæjarstjóra og fleiri og ég veit að hv. þingmaður hefur gert það líka. Það er ofboðslega spennandi og gaman að sjá hve árangurinn virðist vera mikill af því verkefni. Ég var í þessari grein að hvetja til þess að mitt sveitarfélag skoðaði verkefnið og ég vona svo sannarlega að fleiri sveitarfélög geri það. Það verkefni ætti einmitt að geta skalast upp. En ég held að það sem við ræðum þegar við erum að velta fyrir okkur niðurstöðum PISA sé ofboðslega margþætt vandamál. Þar af leiðandi er lausnin ekki einhver ein eða ofboðslega einföld. Ég vona og treysti því að sú aðferðafræði sem búið er að byggja upp í Vestmannaeyjum geti nýst fleiri skólum, klárlega. Ég er samt sem áður ekki komin þangað að ég haldi að það sé hægt að skrifa það einhvern veginn inn í lögin að allir skólar eigi að gera þetta með þessum hætti. Við erum auðvitað með grunnskólana rekna á vettvangi sveitarfélaga og ég sé ekki fyrir mér að við séum að fara að breyta því. En við eigum auðvitað í stefnum um menntamál að gera meiri kröfur og þessi stofnun sem við erum að ræða hér, sem er annars vegar þjónustustofnun til handa sveitarfélögum og skólunum, og svo eftirlitsþátturinn sem á að færast til ráðuneytisins - við þurfum auðvitað að veita hæstv. ráðherra, ákveðið aðhald með því að þessi eftirlitsþáttur sé virtur, að það fari fram ytra mat á grunnskólum. Ég vil í raun tala fyrir því að það séu einhvers konar aðrir matsferlar. Ég var hlynnt samræmdu prófunum á sínum tíma, sérstaklega þegar þau voru ekki lengur bara í tíunda bekk heldur tekin á mismunandi tímum á námsferlinum. 

Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Það er mjög gott að henni þyki það vænt um sinn heimabæ að hún skori á bæjaryfirvöld þar og íbúa að taka upp aðferðafræði Kveikjum neistann. Það er líka mjög gott að óska öðrum bæjarfélögum þess sama og sínum eigin heimabæ og ég legg upp með það. Hv. þingmaður sagði að það væri engin ein aðferð við að læra að lesa.

Ná árangri.

Eða ná árangri. Það er vissulega ekki ein aðferð við að ná árangri en það er ein aðferð við að læra að lesa. Það er að skilja það forritunarmál og þau tákn sem stafrófið er svo að hægt sé að setja saman orð og stafa sig áfram til orða. Það verður einungis gert með bókstafa-hljóðaaðferðinni, að einstaklingar skilji hvað táknin þýða eins og hvert annað forritunarmál. Bókstafa-hljóðaaðferðin er bara lítill hluti af aðferðafræðinni og því sem er að gerast í Vestmannaeyjum, það er líka ástríðuhvöt. Það var t.d. mjög skemmtileg grein á visir.is um að þar hefði komið fram aukaafurð; vináttan. Það er búið að auka vinatengsl á milli bekkja hjá börnum og meiri tengingar eru á milli bekkja. Í greininni er talað um 19 tengingar í staðinn fyrir sex áður. Þannig að það er nú verkefni sem nær til fleiri þátta en lesturs. En það breytir því ekki að við verðum að nota fremstu vísindi. Við höfum ekki verið að gera það. Annað er líka að þetta er ekki gamalt vandamál. Ég held hér á grein frá 2004 þar sem talað er um að fyrir tveimur árum ættu líklega um 15.000 Íslendingar á fullorðinsaldri við umtalsverða lestrarerfiðleika að stríða. Er hv. þingmaður ekki sammála því að við verðum að viðurkenna það að við höfum gert mistök? Við höfum verið að beita rangri aðferðafræði. Það er upphafið af því að geta bætt sig. Ég er sammála hv. þingmanni um að þetta snýst ekki um peninga. Þetta snýst um aðferðafræði við kennslu við lestur og þetta snýst um það að við höfum verið að gera eitthvað rangt. Við verðum að viðurkenna að við höfum verið að gera eitthvað rangt svo við getum leiðrétt það. 

Virðulegur forseti. Jú, ég held að það sé auðvelt að viðurkenna að mistök hafi einhvers staðar verið gerð. Það er alveg ljóst. Við viljum ekki vera á þeim stað sem við erum núna og við þurfum að taka á því. Hv. þingmaður endaði ræðu sína á því að tala eins og það yrði gert hér. Þar hef ég svolitlar efasemdir. Stóra málið er auðvitað hvað gerist í skólastofunni, hvaða tækifæri, hvaða aðstoð og hvaða tól kennarinn hefur til að miðla þekkingu áfram til nemandans. Ég held að við hér getum öskrað okkur hás um alls konar aðferðir í því en á endanum er það sem gerist í skólastofunni sem skiptir máli. Mér hefur fundist nálgun hæstv. ráðherra á þennan málaflokk vera mjög góð hvað það varðar að það þarf breiða samstöðu um breytingar. Við þurfum að ræða við mismunandi hagsmunahópa og þar eru kennarar auðvitað stór þáttur en ekki síður kennaranámið, menntavísindasvið, starfsþróun kennara, námsgagnagerðin og svo mætti lengi telja. Hv. þingmaður hefur talað mikið fyrir bókstafa-hljóðaaðferðinni. Veistu það, virðulegur forseti, að ég veit það ekki. Ég er menntaður viðskiptafræðingur og ég bara veit ekkert hvort þetta sé eina rétta leiðin til að kenna börnum að lesa. Ég veit aftur á móti að ég er þriggja barna móðir og tvö af mínum börnum eru lesblind. Það var töluvert mikið átak að kenna þeim að lesa. Ég var stöðugt að berjast við skólann og sagði: Það hljóta að vera til aðrar aðferðir. Ég hef farið út fyrir skólakerfið að leita að aðferðum til að kenna lesblindum börnum að ná tökum á lestri. Ég er því sannfærð um það sem stendur einmitt í okkar lögum og í aðalnámskrá, að það á að mæta hverju barni þar sem það er statt. Það er í rauninni töfraverkið sem kennarinn þarf að vinna en hann þarf að fá þann stuðning og þau tæki og tól til að gera það, að hjálpa barninu að ná tökum á þessu. Það getur vel verið að það sé með bókstafa-hljóðaaðferðinni. Þarna vil ég fá menntavísindaráð. 

Virðulegi forseti. Ég vil bara þakka hv. formanni allsherjar- og menntamálanefndar kærlega fyrir góða yfirferð á þessu mikilvæga máli. Ég ætla bara að nota tækifærið hér og segja að ég skynja mikinn vilja til að gera vel þvert á alla flokka. Þannig á það að vera og þannig skulum við halda áfram. Þess vegna ætla ég að nýta þann meðbyr sem er með íslenskum menntamálum í dag til þess að lyfta umræðunni upp á það plan sem hún á skilið ef við eigum að halda áfram á þeirri vegferð að skapa það sem ég vil meina að verði einhvers konar sátt um menntamál. Ég tek svo innilega undir með hv. formanni allsherjar- og menntamálanefndar um að það hafi verið of lítið talað um menntamál í íslenskum stjórnmálum. Alþingi hefur a.m.k. talið þetta vera verkefni sveitarfélaga, geri ég ráð fyrir, meðvitað eða ómeðvitað, sérstaklega grunnskólastigið. En PISA-niðurstöður eru bara PISA-niðurstöður, gleymum því ekki. Þær eru eitt mælitæki. Þau eru mörg og við eigum ekki að vera hrædd við að skera okkur úr með þeim hætti sem við eigum skilið, við getum nefnilega skarað fram úr á svo mörgum sviðum og það skal enginn segja mér að það sé ekki færi fyrir okkur fyrir það hér í dag. Mig langar til þess að spyrja formann um skoðun hennar á leikskólastiginu. Hvernig ætlum við að efla leikskólastigið með þeim hætti sem það á skilið í tengslum við stofnun nýrrar stofnunar þannig að það skili sér í öflugri grunnskólanemum með hliðsjón af áherslum ríkisstjórnarinnar á t.d. íslenska tungu?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og ítreka það sem ég sagði hér áðan: Við þurfum meiri mælitæki á árangur og PISA er bara eitt mælitæki. En því miður þá virðist það vera það eina sem við eigum almennilega. Ég vil líka taka undir það sem fram hefur komið í umræðunum og gagnrýni margra, að það sé nauðsynlegt að skólarnir sjálfir eða sveitarfélögin fái að sjá PISA þannig að þau hafi einhvern mælikvarða á stöðuna hjá sér. Þar af leiðandi er ég svolítið hlynnt samræmdum prófum eða einhvers konar prófaaðferð sem er samræmd yfir landið allt. En ég þakka hv. þingmanni fyrir að koma hér inn á leikskólastigið því að ég er algerlega sannfærð um að það sé mikilvægasta skólastigið okkar. Þegar við horfum á vandamálið í PISA, sem snýr fyrst og fremst að lesskilningi barna, þá vitum við að það tengist auðvitað íslenskunni, málkunnáttu og skilningi á íslenskri tungu. Þess vegna hlýtur það að vera algjört forgangsverkefni hjá skólayfirvöldum, sem í þessu tilfelli eru sveitarfélögin, bæði fyrir leikskóla og grunnskóla, að tryggja að þeir sem starfa með börnum á máltökualdri hafi góð tök á íslenskri tungu. Og þegar ég heyri svo sérfræðinga; talmeinafræðinga og aðra sérfræðinga, tala um það hvernig við getum skimað börn og erum að skima börn og hversu mikilvægt það er að bregðast við og vinna með þær niðurstöður og það geti svo auðveldað börnunum lestrarkunnáttuna eða lestrarnámið síðar meir, þá finnst mér það núna líta þannig út að það sé alveg augljóst að við höfum ekki verið að nýta þessa þekkingu sem þó er einmitt byggð á vísindum og þekkingu okkar færasta fólks. Og þá segi ég: Hvernig getur það brugðist með þessum hætti þegar við erum að skima börn varðandi málþroska þeirra og vitum hvaða aðferðum á að beita en niðurstaðan er því miður ekki betri en þetta?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur kærlega fyrir svarið og það er bara ágætt að heyra hennar afstöðu í málefnum mikilvægustu stofnunar allra tíma sem er leikskólastigið. Það er nú eitt stig sem við Íslendingar höfum mótað góða umgjörð um svona í grunninn, þökk sé öflugum kvennalistakonunum hérna á níunda áratug síðustu aldar. Þá bjuggum við til módel sem er á heimsmælikvarða, ég ætla bara að fullyrða það hér. Þetta er gimsteinn í okkar kórónu í okkar jafnréttissamfélagi. En það er farið að kvarnast úr því vegna þess að við sjáum það að við erum í mörgum sveitarfélögum búin að missa sjónar á tilgangi stigsins. Ég verð bara því miður að nefna í þessu sambandi að það er búið að taka mjög afdrifarík skref í nágrannasveitarfélögum Reykjavíkurborgar, til að mynda í Kópavogi, á þá leið að stytta leikskóladaginn og þjónustu við foreldra og börn verulega án þess að eitthvað komi á móti. Ég er í grunninn hlynnt stuttum vinnudegi fyrir börn sem og fullorðna. Þessar aðgerðir, t.d. í þessu stóra nágrannasveitarfélagi Reykjavíkurborgar, eru ekki til þess fallnar að stytta biðlistana t.d. hjá talmeinafræðingum sem eiga að hjálpa börnum af erlendum uppruna að læra íslensku. Það er ekki til þess fallið að hjálpa starfsfólki leikskólanna að læra íslensku eða að gera fólki almennt kleift að taka á móti þeim áskorunum sem stærra flóknara samfélag býður upp á. Hérna erum við að fjarlægja leikskólann út úr þeim stóra ramma sem á að heita jöfnunartæki. Ég hef bara virkilega áhyggjur af þessu og ég vona að áherslurnar okkar hér á Alþingi, í formi þess að skapa þessa endurnýjuðu sátt um skólana sem jöfnunartæki, endurspeglist í þeirri umræðu sem er tímabær um hvort það sé bara rétt að skapa lagaumgjörð um leikskólastigið og gera það lögbundið og gerir það að verkum að þeir eigi sína eigin sjálfstæðu tekjustofna. Ég held þetta sé tímabær umræða.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar spurningar eða þetta andsvar. Ég ætla að vera sammála henni að því leytinu til að ég held að leikskólar séu ofboðslega mikilvægt tæki hvað varðar jafnrétti kynjanna. Ég þakka þeim sem á undan okkur gengu og börðust einmitt fyrir því. Ég held að það og fæðingarorlof sem skiptist jafnt milli beggja foreldra sé stærsta tækifæri okkar jafnréttisbaráttunni. Þá þarf líka að vera hægt að treysta á þessa innviði og því miður er staðan alls ekki sú að barnafjölskyldur á Íslandi geti treyst á það að fá leikskólapláss. Það er óásættanlegt. En þetta er verkefni sveitarfélaganna. Ég væri svo gjarnan til í stundum að hoppa inn í sveitarstjórnir og hjálpa þeim við að leysa þetta verkefni. Þetta verkefni er auðvitað mjög stórt hérna í Reykjavík en það er stórt víða í stærri sveitarfélögum vegna þess að það hefur verið erfitt að manna leikskólana. Svo kemur hv. þingmaður inn á ákveðnar tilraunir sem verið er að gera til að mynda í Kópavogi, ég held að Hafnarfjörður sé að horfa á það sama. Það er nefnilega ofboðslega áhugaverð umræða og ég hvet hv. þingmann til að kynna sér það betur og hvaðan það sprettur af því að við vorum áðan að tala um sérfræðinga í börnunum okkar og þá sérfræðinga í kennslufræðum og leikskólakennslufræðum, og það hefur verið hrópað úr þeirri átt að viðvera barna í leikskólum sé of mikil. Þarna er verið að leita leiða til að tryggja gæðaþjónustu fyrir börn í ákveðinn tíma en ákveðna gæslu þegar honum lýkur. Þeir foreldrar sem eiga þess kost, sem betur fer eru það ansi margir sem eiga þess kost, að stilla vinnutímann sinn þannig af að barnið njóti meiri samvista við foreldra - ef það er hægt þá er það frábært. En sveitarfélagið er ekki að segja sig 

… Ekkert annað.

Ég vil minna hv. þingmenn á að virða ræðutímann.

Virðulegur forseti. Það frumvarp sem hér er til 3. umræðu, frumvarp til laga um Miðstöð menntunar og skólaþjónustu, er um margt gott frumvarp og mikilvægt og ég og flokkur minn styðjum það í heild. Það er þó ekki fullkomið frumvarp á nokkurn hátt og það eru atriði sem við lögðum fram breytingartillögu um við 2. umræðu sem fengu ekki hljómgrunn, þar á meðal um vísindaráðgjafarnefnd á sviði menntamála. Fyrirmyndin var ráðgjafarnefnd í lögum um Menntamálastofnun sem var skipuð hagsmunaaðilum. Hér er mikilvægt að breyta um kúrs og hætta að taka tillit til hagsmunaaðila en byggja þetta algerlega á vísindum. Ég er sammála hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur, formanni allsherjar- og menntamálanefndar, um að það sé rétt að hafa líka samnorrænt samstarf á grundvelli vísinda á sviði menntamála. En við verðum líka að hafa okkar eigið. Íslenskt skólakerfi er vissulega norrænt en það er fyrst og fremst íslenskt og við verðum að fara út í heim og leita eftir niðurstöðum nýjustu rannsókna og því sem er að gerast þar á sviði fræðanna. Við verðum að horfa til þess að við höfum verið á rangri braut. Þetta snýst ekki um fjármuni í þetta skiptið eins og alltaf er. Það er grein sem ég er með hér af visir.is, „Ólæsi er enn mikið á Íslandi“, frá árinu 2004. Þar segir, með leyfi forseta: „Starfshópur á vegum menntamálaráðuneytisins komst að þeirri niðurstöðu fyrir tveimur árum“ - árið 2002 sem sagt - „ að líklega ættu um fimmtán þúsund Íslendingar á fullorðinsaldri við umtalsverða lestrarörðugleika að stríða.“ Þar segir einnig, með leyfi forseta: „Gera má ráð fyrir að lítil lestrarfærni hái um tuttugu þúsund manns til viðbótar. Þannig að alls eru þetta um 35.000 manns. Þetta vandamál er fyrst að verða viðurkennt á Íslandi á síðari árum en hingað til hefur almennt verið talið að bókaþjóðin öll fluglæs. Kannanir á lestrarfærni barna á fimmtán ára aldri hafa hins vegar bent til þess að enginn munur sé á Íslendingum og öðrum Norðurlandaþjóðum.“ Þetta var árið 2004 um ástandið 2002, það er 21 ár síðan. Hvað gerðist frá þessum tíma? Ekki neitt, ekki neitt. Niðurstöður PISA í ár staðfesta enn og aftur að ástandið er hrikalegt. Þessi könnun mælir hæfni 15 ára nemenda í lesskilningi, læsi á náttúruvísindi og læsi á stærðfræði. Við lækkum enn meira. Við erum langt fyrir neðan önnur Norðurlönd. Það eru örfá ríki fyrir neðan okkur, ég held að við séum í fimmta eða sjötta sæti af öllum ríkjunum. Það kemur fram í niðurstöðum könnunarinnar að nemendur sem eiga foreldra í lakari félags- og efnahagslegri stöðu koma verr út í könnuninni, þvert á þátttökulönd. Meiri aukning er í ójöfnuði í námsárangri á Íslandi yfir tíma og einkum í lesskilningi, þ.e. við erum raunverulega að bregðast þeim sem eru í slökustu stöðunni, slökustu félagslegu og efnahagslegu stöðunni. En það er ekki bara það. Við erum líka að bregðast afburðanemendunum og þar er munurinn enn þá meiri. Þar er Ísland yfirleitt með 2% hlutfall nemenda sem ná afburðahæfni á þessum sviðum en Norðurlöndin 8%. Norðurlöndin eru fjórfalt betri og þetta á við um grunnfærni í lesskilningi, stærðfræði og náttúruvísindum. Við erum að tala um grunnhæfni hérna. Það kom fram í umræðunni hjá hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur að við þyrftum fleiri mælitæki. Við þurfum ekkert endilega fleiri mælitæki hvað þetta varðar. Að sjálfsögðu væri gott að hafa fleiri mælitæki varðandi samræmd próf og annað slíkt, að athuga nemendur svo við getum haft áskoranir miðað við færni en ef það er kalt úti þá vitum við að það er kalt úti. Við þurfum ekki hitamæli til að segja okkur að það sé kalt úti. Þessar niðurstöður eru ekki með nokkrum hætti óvæntar. Ég get vísað til viðtals við Jón Pétur Zimsen, aðstoðarskólastjóra Réttarholtsskóla, sem er minn gamli ungdómsskóli, og hann er spurður hvort tíðindin komi honum í opna skjöldu, með leyfi forseta: „Niðurstöðurnar koma mér bara akkúrat ekkert á óvart – ekki neitt. Þetta er algjörlega það sem ég bjóst við. Þetta var í farvatninu og verður áfram.“ Það er núna sem við verðum að gera eitthvað í málum. Það er núna, ekki seinna. Það er núna. Það sem er undir virðist vera það, og ég vil meina það, og það má saka mig um það að ég sé eitthvað einstrengingslegur, að við erum að beita rangri aðferðafræði við lestrarkennslu. Ég veit að í byrjendalæsi er líka farið inn á bókstafa- og hljóðaaðferðina en það er bara ekki gert nógu markvisst og eingöngu í byrjun. Þú verður að læra stafina og ég skal segja af hverju. Það er grein hér frá 2015, „Ný lestraraðferð skilar verri lestri“. Þar kemur fram, með leyfi forseta: „Byrjendalæsi, kennsluaðferð sem þróuð var hjá Háskólanum á Akureyri og kennd er í 80 grunnskólum á Íslandi, leiðir ekki til betri árangurs nemenda á samræmdum könnunarprófum.“ Með leyfi forseta ætla ég að halda hér áfram með greinina: „Þetta kemur fram í samantekt Menntamálastofnunar sem DV hefur undir höndum. Munurinn á einkunnum nemenda sem hafa lært að lesa með aðferðinni og nemendum sem ekki lærðu að lesa með aðferðinni er einn heill í einkunn á samræmdum prófum í fjórða bekk. Það er, nemendur sem lærðu að lesa með aðferðinni eru verr staddir en þeir sem það gerðu ekki.“ Í áðurnefndu viðtali við Jón Pétur Zimsen vill hann meina að krakkar núna séu að tapa meira en heilu skólaári nú á milli kannana. Við höldum bara áfram að fara niður og ef við breytum ekki um aðferðafræði og förum ekki í grunninn á þessu munum við halda áfram að fara niður, svo einfalt er það. Flokkur minn hefur verið með tillögu hér til þingsályktunar um að taka upp bókstafa- og hljóðaaðferðina í aðalnámskrá grunnskóla og þar er komið að stjórnkerfi menntamála. Það frumvarp sem hér er til samþykktar í 3. umræðu er frá Alþingi. Við erum að setja lög um það hvernig við eigum að styðja skólana. Stjórnkerfi menntamála í landinu er í lögum. Það er fjallað um þetta í löggjöf, lögum um leikskóla, lögum um grunnskóla og lögum um framhaldsskóla. Þar er fjallað um aðalnámskrá og skólanámskrá og aðalnámskrá á að leggja grunninn um það hvernig þetta á allt saman að vera. Ég hef lesið þessar aðalnámskrár. Ég get lesið mér til gagns og ég las aðalnámskrá framhaldsskóla sem allir ættu að gera hér inni. Ég las kaflann um læsi og ég botnaði nákvæmlega ekkert í honum, ekki neitt. Ég er búinn að lesa nokkuð mikið um ævina og ég tel mig geta skilið þann texta sem ég les. Ég skildi ekkert í honum, ekki neitt. Þetta eru hálfinnihaldslaus plögg, allt saman, aðalnámskrár skólanna, almennar yfirlýsingar um hitt og þetta o.s.frv. Svo veit ég líka að skólanámskrárnar - ég heyrði á fundi menntamálanefndar að þar var menntaskóli sem sagði að þeir væru ekki búnir að breyta sinni skólanámskrá úr fjögurra ára námi yfir í þriggja ára nám. Ég mun vera með skriflega fyrirspurn um það hvernig eftirlitið er og hversu margir skólar nota skólanámskrár sem eiga að vera í leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla. Það er stjórnkerfi á þessu en þetta er stjórnlaust. Stjórnkerfið er ekki að virka, svo það sé algerlega á hreinu. Það er ekki að virka. Þetta er í grunninn miðstýrt kerfi sem byggir á aðalnámskrá, síðan er skólanámskrá o.s.frv. Það eru lög til um þetta. Það er bara ekki verið að fara eftir þessu. Þar komum við að einu sem var ákaflega áhugavert í viðtali við nefndan Jón Pétur Zimsen, aðstoðarskólastjóra Réttarholtsskóla: „Spurður um orsakir þessa nefnir hann að umbúðanám, eins og hann kýs að kalla það, hafi færst í aukana.“ Með leyfi forseta langar mig að lesa hér aðeins upp úr þessu: „Það er nám sem lítur vel út á pappírunum, en innihaldið er ekkert. Það er ríkjandi alltof víða og hjálpar ekki til. En það bitnar síðan mest á þeim sem standa höllustum fæti. Bitnar mest á þeim sem hafa slakasta félagslega, fjárhagslega bakgrunninn, þeim sem fá minnstu hjálpina heima. Þar sem skólinn á að vera jöfnunartæki - þar bregst skólinn algjörlega.“ Það sem virðist vera, og ég sé það í mínu kjördæmi, er að það eru allt einhverjir hagsmunir hingað og þangað sem ráða för. Fremstu vísindi ráða ekki för. Það er bara ekki þannig. Og af hverju höfum við ekki tekið á þessu síðan 2004? Það eru einhverjir hagsmunir úti í samfélaginu sem koma í veg fyrir það, gamla íslenska sérhagsmunastjórnunin og tregðulögmálið. Það er endalaust þessi hræðsla við að þora að stjórna menntamálum í landinu með þeim stjórntækjum sem eru í lögum, með aðalnámskrá sem fer síðan inn í skólanámskrána. Þetta er ekki eitthvað gegn kennurum, eitthvað svoleiðis, það er bara ekki þannig. Maður sér það meira að segja í frumvarpi til laga um Miðstöð menntunar og skólaþjónustu, ef við skoðum verkefnin í 4. gr., ef við skoðum bara orðalagið. Í fyrri lögum var t.d. fjallað um innleiðingu. Nei, nú er þetta að styðja við, efla, samhæfa menntun, byggja upp og halda utan um, styðja við innleiðingu o.s.frv. Það er ekki það að stofnunin eigi að sjá um innleiðingu, nei, það á að styðja við hana og sé einhvers staðar í kerfinu einhver kennari eða einhver sem er óánægður, þá bara hrekkur allt í kút. Já, það er kannski þannig, nei, ég ætla ekki að kjósa þig þá, vinurinn. Þetta er alveg með ólíkindum. Maður sér það meira að segja í þessu plaggi hérna. Það verður að vera agi í herbúðunum hvað þetta varðar og það er kominn tími til þess núna að við tökum af skarið og tökum góða krísustjórnun á þetta. Þegar við getum staðið saman, eins og þegar eru náttúruhamfarir hérna eins og á Reykjanesskaga, þá stöndum við öll saman og við tökum á þessu máli, gerum það sem rétt er. Það stendur algjörlega skrifað fyrir framan okkur hvað er rétt og hvað er rangt í þessu máli. Það er að beita fremstu vísindum og ekkert annað í þessu, það er það sem virkar. Það er líka mjög mikilvægt að viðurkenna mistök. Ég get tekið dæmi um mistök. Svíþjóð, stærst Norðurlanda, forysturíki í velferðarmálum og menntamálum, eða var það a.m.k. á sínum tíma, hefur viðurkennt mistök. Menntamálaráðherra Svíþjóðar er búinn að viðurkenna mistök í skólakerfi Svíþjóðar, sem voru hver? Jú, of mikil skjánotkun. Menntamálaráðherra, ég man nú ekki nafnið á henni, hefur bara sagt það hreinlega að það hafi verið mistök að innleiða skjái í alla skóla. Svíar eru núna að rúlla þessu til baka og ætla að setja milljarða króna árlega núna í það að hætta þessari skjánotkun. UNESCO-skýrsla síðastliðið vor um skjánotkun sagði það að kennarinn, „instructor“ eigi að vera „centralt“ - afsakið að ég tali ekki nógu góða íslensku hér - eigi að vera miðlægur í öllu námi, ekki nota skjáina. Ég hef talað við lækni um þetta sem segir: Haldið skjáunum sem lengst frá börnunum, svo lengi sem þið getið. Þannig er nú það. Það eru þessar rannsóknir í Svíþjóð og hjá UNESCO sem við eigum að fara eftir og innleiða. Við eigum líka að taka utan um verkefnið Kveikjum neistann í Vestmannaeyjum, sem byggir á hverju? Fremstu kenningum fræðimanna á þessu sviði, mörgum kenningum settum saman í kokteil, Csikszentmihalyi, Ericsson og fleiri, áskorun miðað við færni, ástríðuhvöt, bókstafa- og hljóðaaðferðin, aldrei að ofgera nemandanum, aldrei nokkurn tímann, láta hann finna áhugasvið sitt, valdefla hann. Það var skemmtileg grein á visir.is í dag eða gær um að það er komin aukaafurð út úr því rannsóknarverkefni, það er efling vináttu. Krakkarnir eru komnir með meiri tengingar við aðra krakka í efri bekkjum, miklu meiri tengsl, út af sjálfstraustinu sennilega. Og svo við tölum nú um mælingar þá var þar gerð mæling á því eftir annan bekk, próf sem var útbúið sem heitir Læs, sem sýndi að 80% af nemendum gátu lesið eftir annan bekk. Uppi á fastalandinu eins og Vestmannaeyingar kalla það, eru það um 50%, 52–53%. Þar er ekki miðað við hraðlestrarprófið. Í leiðbeiningum Menntamálastofnunar um það er barnið vinsamlegast beðið um, og ég hef skrifað grein um þetta, að lesa eins hratt og það getur í tvær mínútur. Mestu kvíðaáhrif sem þetta hefur á barnið í skólanum. Ég spurði Heikki Lyytinen - sem Hermundur Sigmundsson hefur fjallað um, sá sem stendur að verkefninu í Vestmannaeyjum, prófessor í Þrándheimi með 130 vísindagreinar. Hann hefur verið með eineltismál í Háskóla Íslands út af þessu, ég hef aldrei nokkurn tímann áður heyrt hvernig talað er um þann einstakling, persónu hans, það er algjörlega til háborinnar skammar. Hann er búinn að berjast í þessum málum í 22 ár. Greinin sem ég var að lesa áðan á Vísi frá 2004, um ástandið 2002, er 21 árs. Hermundur fékk Heikki Lyytinen, fremsta sérfræðing Finna og sérstakan ráðgjafa UNESCO í læsismálum, á málþing og ég spurði hann um hraðlestur. Hvað þýðir það? Hann sagði: Það þýðir ekki neitt, það þýðir bara að þú lest mikið. Þú hleypur hratt ef þú hleypur mikið. Hermundur fékk líka Stanislas Dehaene, helsta ráðgjafa Frakklandsstjórnar og formann vísindaráðs menntamálaráðuneytisins þar, hingað til lands og hann hélt fyrirlestur. Í lok fyrirlestrar varaði hann við ákveðnum hlutum sem ætti alls ekki gera við barnið. 

Enn vill forseti minna hv. þingmann á að virða ræðutíma.

Forseti. Í aðalnámskrá grunnskóla er að finna þessa efnisgrein, með leyfi forseta: „Í hugtakinu læsi felst einkum tvennt, lestur og ritun. Hér er valin sú leið að fjalla einkum um lestur en minnt er á þetta samband lestrar og ritunar. Í traustu læsi felst m.a. sú hæfni að geta ráðið í letur, skilið og túlkað það sem texti hefur að geyma, lært af því og geta miðlað þekkingu sinni til viðmælanda eða lesanda.“ Ef hv. þingmaður skilur þetta ekki þá veit ég ekki af hverju ég ætti að taka ráðleggingum hans um nokkuð annað sem hann les, afsakið. Ég átta mig heldur ekki á því hvernig stendur á breytingartillögunni hjá hv. þingmanni. Það er nú svo að það er alltaf hægt að leita til vísindasamfélagsins. Ég veit ekki af hverju það þarf að skipa einhverja sérstaka nefnd, vísindaráðgjafarnefnd, til að sinna því hlutverki af því að vísindin eru nú aðeins útbreiddari en svo að það sé alltaf hægt skella í einhverjar nefndir hingað og þangað. Þær virka yfirleitt til ákveðinnar samþjöppunar á valdi o.s.frv. Það er til fullt af öðrum útskýringum á því að staðan er eins og hún er í dag heldur en bara að það séu mistök í byrjendalæsi eða eitthvað því um líkt. Vandinn er flóknari heldur en að það sé hægt að segja bara: Við verðum að fara í hljóðaaðferðina, og búið. Eins fín aðferð og það er þá gengur hún einfaldlega ekki fyrir alla. Fólk glímir við ýmiss konar lestrarörðugleika og það þarf að gera hlutina á fjölbreyttari hátt. Það er ýmislegt svoleiðis. Og ef við eigum að fara að ákveða það í lögum hvað sé best að gera þá held ég að við séum, afsakið, að fara einhverja forræðishyggjuslóð sem ég alla vega hef engan áhuga á.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið en það sem hann las upp úr aðalnámskrá grunnskóla var afleiðing af því að geta lesið. Ef þú getur lesið þá þarftu að hafa skilning á því, geta lesið hratt eða á ákveðnum hraða o.s.frv. Við erum að tala hér um það hvernig barn lærir að lesa. Ég skal segja þér sögu. Ég var svolítið mikið í Rússlandi af ákveðnum ástæðum og Úkraínu á sínum tíma og ég fór að reyna að læra rússneska stafrófið. Ég skora á hv. þingmann að prófa það. Það fyrsta sem þarf að gera er að átta sig á kyrillíska stafrófinu, hver hljómur hvers stafs er. Það er grundvallaratriði. Ef þú nærð því ekki þá nærðu ekki neinu. Stafrófið er allt öðruvísi en hið latneska sem við notum. Þú verður að kunna hljóð hvers einasta tákns, það er bara þannig, bókstafahljóð. Og varðandi stofnanavæðinguna, að byggja á vísindum, þá var ráðgjafarnefnd í lögum um Menntamálastofnun. Það voru ekki vísindamenn sem voru þar, það voru hagsmunaaðilar. Við erum bara að tala um hér að hafa lagagrein, stofnanavæða það að það verði vísindaráð á sviði menntamála, ekki tengt neinum hagsmunum, bara að það gefi ráðgjöf til ráðherrans og hinnar nýju stofnunar. Svo einfalt er það. Þetta eru heilmikil vísindi, menntavísindi, uppeldisfræði og taugasálfræði, og ég hef haft mikla ánægju af því að kynna mér þetta nánar, t.d. að fara á fyrirlestur með Stanislas Dehaene sem sagði: Það er bara ákveðin stöð í heilanum sem virkjast þegar þú lærir að lesa. Hann sagði að mikilvægt væri að fara í gegnum það þannig að byrja frá eind til heildar. Það er mjög mikilvægt að gera það. Það breytir því ekki að niðurstöður PISA sýna að við höfum verið á rangri braut. Við þurfum bara að viðurkenna það og breyta um kúrs. Svo einfalt er það og ef það verður einhver svekktur í leiðinni þá verður hann bara svekktur. Mér er alveg sama um það. Ég er ekki kosinn hér til þess að hafa ekki skoðun á þessu. 

Forseti. Já, ég get vísað pínulítið í persónulega reynslu. Konan mín hefur stundað rannsóknir á lesblindu út frá einmitt rannsóknum á heilanum, ekki eins og lesblindurannsóknir voru, þegar var einhver konsensus eða samhljómur um að þetta væri eitthvert hljóðvandamál, heldur að það væri líka sjónvandamál og það var rosalega erfitt að koma rannsóknum inn í lesblindusamfélagið um sjónræna hluta vandans í lesblindunni. Það var algjör afneitun á því að það gæti verið nokkuð annað en hljóðvandamál. Þannig að ég bara bið hv. þingmann um að hafa smávíðsýni í þessu því að vísindin eru aðeins að þróast í þessum málum, hafa verið að gera það á undanförnum árum og vandinn er stærri en svo að það sé hægt bara að garga ofan af björgum: Hljóð, hljóð, hljóð. Það eru líka sjónræn vandamál í lestri eins og Dehaene, sem hv. þingmaður vitnaði í, segir líka. Og hraðlestur þar, það er einmitt ekki það sem hv. þingmaður vitnaði í, ég hef áminnt hv. þingmann um þetta áður í samfélagsumræðunni, hann sleppir ákveðnum hlutum úr leiðbeiningum Menntamálastofnunar um það hvernig á að leggja fyrir hraðaprófin. Samt heldur hann áfram með rangar tilvitnanir í rauninni þannig að þetta er pínu óþolandi umræða. Við þurfum að hugsa um heildina og hún snýst ekki bara um það að lesa hratt heldur líka vel. Það er fyrirskipunin um hraðaprófin. Og hraðaprófin eru ekkert alfa og omega þess, þetta er vísbending, þetta er einn hluti af öllu ferlinu sem fólk þarf að fara í gegnum til að reyna að finna hvar viðkomandi nemandi á við örðugleika að stríða vegna lesturs. Þetta er flóknara.

Herra forseti. Ég verð að viðurkenna, úr því að við erum farin að tala um lesblindu hérna, að ég hef ekki talað um lesblindu í ræðum mínum hér, bara svo það liggi algerlega fyrir.

… lestrarkennslu.

Lesblinda er lesblinda. Við erum að tala hér um leshæfni, grunnskilning, grunnlesskilning. Það er það sem PISA-könnunin fjallar um. Þetta er ekki könnun um lesblindu. Lesblinda er alvarlegt vandamál. Það er enginn að tala um það. Þetta gerist allt í heilanum, hvort sem við erum með lesblindu eða hvað sem er, ADHD. Þegar ég stend hér er ákveðin heilastarfsemi sem fer fram og ég vona að það geri það líka hjá hv. þingmanni. Svo einfalt er það. En það breytir því ekki að ég skrifaði grein um þetta og ég er búinn að lesa leiðbeiningar Menntamálastofnunar oftar en mig langar til og þar segir: Kæri lesandi, vinsamlega lestu hratt í tvær mínútur. Það bara gerir það, svo einfalt er það. Þetta er mjög mikið kvíðavandamál hjá börnum. Lestur snýst um skilning. Þú verður að geta skilið það sem þú lest, það er þannig. Og ég vona að maka hv. þingmanns gangi bara vel í sínum rannsóknum og vona að þær séu mjög mikilvægar og ég vona að það gangi vel í því og ég tel að rannsóknir á lesskilningi séu bara mikilvægar í samfélaginu. Við getum líka farið að að tala um ADHD og athyglisbrest. Ég vona að íslenskir vísindamenn fari að rannsaka það. Það er 4,9% í Noregi en 15% hér. Fremsti félagsfræðingur Noregs hefur kallað það kollektíf svik gagnvart börnum. Við getum kannski farið að athuga rannsóknir á því, en við erum ekki að tala um það hér. Við erum að tala um þetta frumvarp hérna í tengslum við PISA-könnunina.

Virðulegur forseti. Hér er breytingartillaga við frumvarp til laga um Miðstöð menntunar og skólaþjónustu sem lýtur að því að sett er inn í frumvarpið ákvæði um vísindaráð á sviði menntamála sem yrði hinni nýju stofnun, Miðstöð menntunar og skólaþjónustu, til ráðgjafar sem og ráðherranum. Ég tel að hér sé um mjög mikilvægt mál að ræða, ekki síst í ljósi niðurstöðu PISA-könnunarinnar varðandi hæfni 15 ára nemenda í lestri, náttúruvísindum og stærðfræði eða læsi á þessum sviðum. Við verðum að breyta um kúrs og fara að byggja á fremstu vísindum hvað þetta varðar, stofnanavæða það að ráðherrann hafi alltaf aðgang að fremstu vísindum og líka hin nýja stofnun. Við getum ekki verið að horfa alltaf til hagsmunanna. Ég get líka vísað til þess að formaður allsherjar- og menntamálanefndar hefur talað fyrir því, bæði í ræðustól hér í störfum þingsins og í umræðunni hér við 3. umræðu um frumvarp til laga um Miðstöð menntunar og skólaþjónustu, að hafa norrænt vísindaráð. Ég tek alveg heils hugar undir það en ég tel líka mikilvægt að við höfum okkar eigið vísindaráð af því að öll lönd hafa sitt eigið skólakerfi og við eigum íslenskt skólakerfi sem er hluti af hinu norræna. Við þurfum bæði.

Forseti. Þessi breytingartillaga var líka lögð fram í 2. umræðu. Þar voru greidd atkvæði um hana og henni hafnað. Ég veit eiginlega ekki af hverju þessi tillaga er komin fram aftur, 

Forseti. Aðeins að klára hérna til að hafa allt á hreinu. Þegar verið er að leggja fyrir hraðaprófin, þessi sem er alltaf verið að kvarta undan, þá eru ákveðnar leiðbeiningar um hvernig eigi að gera það. Í andsvörum áðan var fullyrt að leiðbeiningarnar væru: Kæri lesandi, þú átt að lesa þetta eins hratt og þú getur í við tvær mínútur. En eins og ég hef bent hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni á oftar en einu sinni er textinn, fyrirlögnin, fyrirmælin sem kennarar lesa nákvæmlega: „Hér sérðu textablað, þú átt að lesa þennan texta eins hratt og vel og þú getur í tvær mínútur. Ég mun taka tímann á meðan þú lest. Skilur þú hvað þú átt að gera? Ertu tilbúin/n?“ Og vel - lykilatriði þarna. Þetta er ekki bara hraðlestrarpróf með öllum þeim göllum sem þeim fylgja, og svo sem kostum líka, þetta er líka gæðalestrarpróf. Það skiptir máli hvernig er farið með hlutina hérna, að hafa þá rétta. Ég er fyrrverandi starfsmaður Námsmatsstofnunar og Menntamálastofnunar. Ég vann þarna áður en ég fór á þing og sinnti ákveðnum verkefnum í forritun og upplýsingamiðlun og þess háttar. Ég vann t.d. í innleiðingu á einkunnafyrirkomulagi þegar var verið að breyta yfir í A, B, C o.s.frv. Þá sá maður dálítið á fólkinu sem var að reyna að koma breytingunni á hvað var að gerast á bak við tjöldin. Af hverju var þetta svona erfitt? Ástæðan fyrir því er í rauninni mjög einföld og miðað við þá reynslu er hún, að því er ég tel, jafnvel ein af stærstu ástæðunum fyrir því að staðan í PISA-prófunum er eins og hún er. Það er ábyrgðarleysi, það er ákveðið ábyrgðarleysi í gangi í innleiðingunni. Aðalnámskráin og markmiðin og ýmislegt svoleiðis eru unnin samkvæmt ráðleggingum góðra vísinda að mjög miklu leyti og við vitum alveg hvernig vísindin eru, þau byggja sífellt ofan á nýrri þekkingu, betri þekkingu, að afla sér og svara spurningum hingað og þangað. Þannig að við erum að vinna í mannlegu umhverfi þar sem breytileikinn er mikill. Það er ekki hægt að setja bara eina stefnu, ríkisstefnuna, fyrir alla. Við höfum prófað það líka og það virkaði heldur ekki. Þegar nýja aðalnámskráin var sett og þær breytingar að færa einkunnakerfið yfir í A, B, C o.s.frv. og setja hæfniviðmiðin þá bara gleymdist að fylgja því eftir með innleiðingu. Það tók enginn ábyrgð á því að stefnan sem var sett færi alla leið inn í kennslustofuna. Hugsunin var sú að setja stefnuna og svo ættu skólastofnanir og sveitarfélög og þess háttar, þeir sem væru faglegu aðilarnir í menntakerfinu, að taka þetta að sér og innleiða í hverjum skóla fyrir sig. Þeir áttu að hafa dálítið mikla stjórn á því hvernig útfærslan í hverjum skóla eða hverju sveitarfélagi yrði til þess að ná markmiðum aðalnámskrár og hvernig ætti þá að tryggja að hver nemandi myndi ná þeirri hæfni sem er kveðið á um í aðalnámskrá, en þau hæfniviðmið sem þar eru eru mjög vítt orðuð, eðlilega. Fagaðilunum, kennurunum t.d. og skólayfirvöldum, var gefinn mjög víður rammi til að vinna innan og til að haga sínum störfum samkvæmt bestu vísindum að þeirra mati. Það er eins og gengur og gerist. Það sem gerðist hins vegar ekki var þessi faglega innleiðing. Skólayfirvöld og kennarar á hverjum stað voru einfaldlega upptekin við að sinna nemendum dagsdaglega og höfðu ekki tíma til að fara og segja: Heyrðu, hvernig getum við pælt í þessu? Hvernig eigum við að breyta þessu? Hvernig eigum við að skipuleggja þetta? Hvernig eigum við að huga að nýju námsefni fyrir hitt og þetta? Eftir þetta sex ára innleiðingarferli eða eitthvað svoleiðis stóðu þau einfaldlega eftir með bara: Við erum ekki búin að gera neitt. Þið sögðuð okkur ekkert hvernig við ættum að gera þetta. Sama hvernig var spurt, sum sveitarfélög eða skólayfirvöld voru virkari en önnur að senda inn spurningar, þá komu bara engin svör, alla vega ekki nægilega skýr svör, nema bara: Þið eigið að gera þetta. Fram og til baka og engin bar ábyrgð. Þetta er vandinn, bara gegnumgangandi í öllu sem ég sé hérna á þingi, það er ábyrgðarleysi. Þetta er vandinn þegar það er ákveðin valddreifing í gangi. Ég er hlynntur valddreifingu en í valddreifingu þarf alltaf að passa að það sé einhver sem ber ábyrgð á því að klára verkefnið, að það sé ekki þannig að það sé einhver einn sem ræður öllu alltaf, einhver einráður, heldur að það sé þá eitthvað til staðar til að klára innleiðinguna sem er ákveðinn í þeirri stefnu sem er þá sett hérna, eða annars staðar, aðallega hérna. Stefna stjórnvalda er síðan annað og er vissulega oft borin á borð Alþingis til staðfestingar eða samþykktar: Er þetta eitthvað sem Alþingi telur að sé vert að setja í þingsályktun eða er nóg fyrir stjórnvöld að hafa þetta bara í fjármálaáætluninni sjálfri sem hún leggur fram hvað varðar markmið og þess háttar, sem er vissulega líka samþykkt þingsályktun þingsins? Þetta ábyrgðarleysi er að mínu mati ástæðan fyrir því að lítið sem ekkert hefur gerst sem hefði þurft að gerast á undanförnum áratugum í menntamálum. Það er búið að rífa í sundur gamla menntamálaráðuneytið, út af ýmsum ástæðum, góðum og slæmum ástæðum, sem var einhvern veginn ekki hægt að laga nema með því að rífa það í sundur. Að einhverju leyti smitaðist Menntamálastofnun kannski af þessum vandamálum sem gerir það að verkum að við þurfum að rífa Menntamálastofnun í sundur eða stroka í rauninni út nafnið framan af henni og skipta um og setja annað nafn. Þetta er ákveðið kennitöluflakk. Það er ekkert rosalega mikið sem breytist frá því sem núna er Menntamálastofnun yfir í það sem þetta fyrirkomulag á að verða. Það er smá minna stjórnsýsluapparat, sem er bara fínt, stjórnsýslan á heima í ráðuneytinu. Einhver verkefni færast þarna yfir og vonandi kemur þá aðeins meiri og skýrari ábyrgð á því hver á að sjá um innleiðingu á stefnu í menntamálum og passa upp á gæðastjórnun í menntamálum. Það var alltaf þannig að Menntamálastofnun átti að sjá um ytra eftirlit, ytra gæðaeftirlit, koma að skólunum og skoða hvernig þeir væru að passa upp á að þeir myndu ná árangrinum sem var skilgreindur í aðalnámskrá. En eins og kemur fram í skýrslu um niðurstöður PISA náðist varla að heimsækja hvern skóla einu sinni á þeim tíma sem þetta verkefni var í Menntamálastofnun, sem er fjárveitingarvandamál, það er þjónustuþarfarvandamál. Þarna þarf að sinna gæðaeftirliti til að við sjáum ef það koma upp einhver atriði sem eru ekki að ganga eins og þau ættu að ganga, eins og við viljum að þau virki. En til þess þurfum við einfaldlega að fjármagna að það sé hægt. Það er ekki hægt að segja bara að það eigi að gera þetta svona og horfa svo bara í hina áttina og þykjast ekki neitt vita og segja ekki neitt og heyra ekki neitt þegar það eru síðan neyðarköll þaðan: Hvernig eigum við að gera þetta? Finnið út úr því, við erum að gera eitthvað annað. Fáum við einhvern pening til að finna út úr þessu? Nei, ekki séns. Þetta er vandinn þegar allt kemur til alls. Það að vera með byrjendalæsi eða hljóð eitthvað eða Kveikjum neistann og alla þessa merkimiða - skóli án aðgreiningar, guð minn góður, það var einhvern veginn svona PR-afritun frá Bandaríkjunum. Þau fóru í gang með það sem heitir, með leyfi forseta, „No child left behind“, ekkert barn skilið eftir. Þá er gjörsamlega ómögulegt að vera á móti þeirri stefnu. Ef þú segir: Heyrðu, þetta er ekki nógu gott, þá ertu náttúrlega spurður: Ha? Viltu skilja börn eftir? Nei, það virkar ekki þannig. Þó að stefnan heiti „ekkert barn skilið eftir“ eða „skóli án aðgreiningar“ þýðir það ekki að innihald og efni þeirrar stefnu sé að ekkert barn sé skilið eftir eða að það sé í raun og veru skóli án aðgreiningar. Það er í alvörunni skóli með aðgreiningu núna þrátt fyrir að það sé í gangi einhver stefna sem heitir skóli án aðgreiningar. Það er bara þannig og það er óþolandi að þurfa að horfa upp á að það sé einhvern veginn veifað framan í mann einhverjum merkimiðum sem segja annað þegar það sem er á bak við er bara ekki það sem nafnið á merkimiðunum segir. Þetta er bara mjög klassískur pólitískur útúrsnúningur sem er algerlega óþolandi. Það sem er líka að gerast og við þurfum að horfa dálítið til er, eins og kom fram þegar ég var að lesa aðeins í aðalnámskránni, að það eru aðrir miðlar að ryðja sér til rúms varðandi afþreyingu og nám og ýmislegt svoleiðis. Það er hljóðefni, það eru myndbönd, það eru gagnvirkir leikir sem taka þá ákveðinn tíma frá nemendum sem þýðir að nemendur voru áður bara með texta en núna eru þeir með texta, hljóð, myndefni, gagnvirka leiki o.s.frv. En þeir eru bara prófaðir úr texta. Að sjálfsögðu gengur þeim verr með texta en áður, auðvitað, þeir eru miklu meira að sinna námi í gegnum annars konar miðla. Erum við að skoða færni þeirra á þeim miðlum? Nei, við erum ekki að því. Væntanlega er færni þeirra á öðrum miðlum mun meiri en hún var áður. Ég lærði að handskrifa rosalega mikið, það var rosalega mikið lagt upp úr því að handskrifa heilan helling, handskrifa stíla og ég veit ekki hvað og hvað. Það fauk út um gluggann þegar tölvurnar fóru að ryðja sér til rúms. Þá þurfti ég að læra vélritun. Maður hefur varla snert penna síðan þá nema í einhverju hallæri, einhverju krafsi sem maður nær niður. Jú, vissulega er nauðsynlegt að geta hripað niður einhver orð en ekki nærri því í sama umfangi og var fyrir 40 árum síðan eða hvenær sem það var. Þá þurftirðu að vera góður í handritun. Það er ekki hæfileiki sem við horfum mikið til núna. Hvernig erum við þá að horfa á hæfileikana við vinnslu á texta og gerð texta, ritun og læsi, í þessu umhverfi þar sem miðlun upplýsinga er á miklu fjölbreyttari hátt heldur en hún var? Hversu mikið verður samfélagið orðið deiling upplýsinga á hljóðrænan og myndrænan hátt í staðinn fyrir með texta? Verður texti aukaatriði? Mér finnst það alltaf meira og meira. Þegar ég leita að upplýsingum um eitthvað á netinu þá er mér alltaf beint á einhver YouTube-myndbönd, sem mér finnst óþolandi af því að ég þarf að horfa á allt myndbandið og reyna að finna þar það sem ég er að reyna að greina og mig langar að vita, á meðan ég vil lesa texta en aðrir sem eru orðnir betri í myndmiðlum og læsi á þá miðla, þeir fara á YouTube en hunsa textann. Það er bara mjög náttúrulegt þegar allt kemur til alls. Maður leitar og notar það sem manni er náttúrulegt að nota. Sagt er að faraó nokkur hafi einhvern tímann kvartað yfir uppfinningu leturs; að minnið myndi hverfa, að við myndum hætta að muna hluti af því að það yrði hægt að skrifa þá niður. Þegar grammófónninn var fundinn upp og það var hægt að taka upp plötur og hljóð þá áttu eyrun að hverfa þróunarlega séð af því að við myndum hætta að nota þau eða eitthvað því um líkt. Algjört bull að sjálfsögðu. Við þurfum, held ég, að pása aðeins, aðeins að stíga til baka og hugsa: Bíddu, hvað er í alvörunni að stöðunni núna? Eru þetta í alvörunni vandamál eða eru önnur atriði sem við erum að fá í staðinn sem eru jákvæð fyrir næstu kynslóðir en eru fyrir okkur eitthvað sem við þekkjum ekki og höfum ekkert not af og erum við að dæma þá næstu kynslóð út frá okkar mælikvörðum en ekki þeirra?

Frú forseti. Ég þakka þeim hv. þingmönnum sem hafa tekið hér til máls í dag. Mér finnst þessi umræða ekki bara skemmtileg heldur er hún upphafið að einhverju nýju í okkar samfélagi sem lýtur að því að gera menntapólitík að alvörupólitík og færa hana úr því sem heitir: Við viljum öll að börn séu í skólum og það er gott að vera í skóla og ef börn læra heima, eru kurteis við kennarann sinn og gefa sig að náminu sínu þá farnast þeim vel. Og ef kennarar mennta sig í fimm ár og sinna símenntun sinni og beita sér fyrir því að skila góðum nemendum út í þetta þjóðfélag þá muni þeim líka farnast vel og búa við starfsánægju og hamingju í starfi. Við vitum að veröldin er flókin. Hún verður sífellt flóknari. Samfélagið okkar hér á Íslandi verður líka aðeins flóknara samhliða stækkun þess, tækniþróun og aukinni fjölbreytni. Það er bara gott því að við höfum öll gott af því að upplifa nýjar áskoranir í lífinu. Það verður nú samt að segjast alveg eins og er að það kemur í hlut okkar stjórnmálafólks að veita bæði nemendum og kennurum og foreldrum tæki og tól til að láta menntakerfið ná tilgangi sínum og láta viðfangsefni menntakerfisins blómstra til fulls. Þarna er ég að sjálfsögðu að tala um börn og nemendur. Það má nálgast menntamál út frá mismunandi vinklum. Ég er þeirrar skoðunar að mér finnst jafn mikilvægt að tala um vellíðan kennara og starfsfólks í skólum og vellíðan barna í skólum. Það skiptir auðvitað máli um hvaða skólastig ræðir. Ég hef fylgst með umræðum um menntamál á undanförnum árum, ekki reyndar beint sem notandi kerfisins. Ég er tveggja barna móðir, mér finnst allir ræðumenn hér gera dálitla grein fyrir fjölskylduhögum sínum hérna, en það er kannski allt í lagi að segja það að ég móðir tveggja barna sem núna hafa bæði lokið leikskólanámi og er því orðin stórnotandi í grunnskólakerfinu. Ég get alveg sagt ykkur það hér í dag að ég ætla ekki að kveðja leikskólastigið þótt ég hafi útskrifast þaðan sem foreldri, það er og verður einhver mikilvægasta stofnun sem við eigum. Af hverju tala ég um leikskóla núna þegar PISA-könnunin er á vörum allra? Það er vegna þess að ég er að ræða það mál sem er hér til umfjöllunar í dag, sem er frumvarp til laga um Miðstöð menntunar og skólaþjónustu. Niðurstöðurnar eru sláandi - og ég kem aðeins inn á leikskóla eftir. En bara til að afgreiða aðeins þessa umræðu sem mér finnst rétt að gefa mig að í tengslum við PISA þá er sá munur sem kemur fram í fyrsta lagi á Íslandi og svo á hinum Norðurlöndunum og í öðru lagi sá árangur hér varðandi samfélagslega stöðu barna ekkert annað en afleiðing af forgangsröðun í ríkisstjórn. Ég fer ekki ofan af þeirri skoðun. Ég geri mér grein fyrir því að við höfum ekki verið að æpa á hvert annað hér inni í þingsal eða úti í samfélaginu um það hvernig við eigum að haga íslenskukennslu. Við höfum bara hreinlega sofnað hérna á verðinum varðandi það hversu mikilvægt það er að fjármagna lítið málsvæði tilhlýðilega til þess að það skili sér í raunverulegri kunnáttu barna hérna. Ég ætla bara að segja það alveg eins og er að við endurreisum okkur ekkert eitthvað sem bókmenntaþjóð og menningarþjóð og lærdómsþjóð nema það komi mjög markvissar aðgerðir til skoðunar. Það þýðir þá að við þurfum bara að virkja okkar fremstu sérfræðinga, við þurfum að virkja hugvísindin. Hér er mikið talað um það að í þekkingarsamfélaginu þurfum við að lyfta upp STEM-greinum, sem á ensku útleggst, með leyfi forseta, „Science, Technology, Engineering and Mathematics“. Á Íslandi skiptir auðvitað máli að gera það. En ef við ætluðum að leyfa þessu litla, ofurlitla málsvæði okkar að blómstra eða bara hreinlega að láta það lifa af þá þarf annað og miklu meira að koma til. Mér finnst kannski ágætt að minna á það að hér er liggur fyrir þingsályktunartillaga um eflingu íslenskrar tungu. Ég ætla að vísa í 14. lið, 14. markmið þeirrar þingsályktunartillögu, Efling íslenskuhæfni starfsfólks í leik og grunnskólum og frístundastarfi. Þar segir, með leyfi forseta: „Mótuð verði viðmið um íslenskuhæfni starfsfólks sem vinnur við uppeldi og menntun sem hvorki er með íslensku að móðurmáli né með leyfisbréf til kennslu í leik- og grunnskólum. Hæfniviðmið byggist á markmiðum laga um leikskóla, laga um grunnskóla og aðalnámskrám viðkomandi skólastiga og taki mið af hæfniþrepi B samkvæmt Samevrópska tungumálarammanum. Jafnframt verði framboð á námskeiðum í íslensku fyrir þennan hóp aukið.“ Tímaáætlunin er 2024–2025 og ábyrgðin er sett á mennta- og barnamálaráðuneytið. Í skýringum er gerð grein fyrir eftirfarandi, með leyfi forseta: „Starfsfólki með fjölbreyttan menningar- og tungumálabakgrunn hefur fjölgað á íslenskum vinnumarkaði.“ Rúmlega 13% starfsfólks í leikskólum eru ekki með íslensku að móðurmáli. Þar segir enn fremur: „Brýnt er að starfsfólkið búi yfir nauðsynlegri hæfni í íslensku til að eiga í samskiptum við nemendur og annað starfsfólk skóla, leiðbeina nemendum í námi og geta tekið þátt í að skapa lærdómsumhverfi sem stuðlar að aukinni hæfni í íslensku.“ Það er algjörlega ljóst að þetta verður að koma til framkvæmdar með einum eða öðrum hætti og það verður svo sannarlega ekki við okkur jafnaðarmenn sakast að styðja ekki þessar umleitanir. Það er hins vegar ekki sama hvernig við förum að hlutunum og það verður verkefni nýrrar stofnunar að sjá um útfærslu á þessu, geri ég fastlega ráð fyrir, og verður komið þar inn á t.d. framhaldsfræðslu sem á líka heima í þessu frumvarpi. Ég veit ekki hvort ég fari með rangt mál en ég held að ég geti fastlega gert ráð fyrir því að þeirri stofnun verði falið að sjá að stórum hluta um slíka fræðslu. Hvað varðar tímasetningu á þessari fræðslu, þ.e. innan vinnudagsins, er bara stórkostlegt mál sem við þurfum að ná sátt um. Á þetta fólk að geta farið að íslenskunám á vinnutíma? Ef ekki þá erum við að tala um risastórt kjaramál og ég á ekki von á því að það verði hægt að laða fólk af leikskólastiginu ef íslenskukennsla á að fara fram á öðrum vettvangi. Það lengir vinnudaginn svo um munar. Ég ætla að segja alveg eins og er að ég hef ekki reynslu af því að vera kennari. Ég þekki ekki starfsumhverfið, kem ekki úr þessu umhverfi en ég kem af sveitarfélagsstiginu. Ég hef um árabil unnið við stoðþjónustu við menntastigið og þekki ágætlega þær áskoranir sem fólk stendur frammi fyrir í daglegu starfi. Ég þekki líka þær áhyggjur, ég þekki þær þungu byrðar sem lúta að því að sinna öðrum hlutum en beinni kennslu bara gagnvart börnum og ég veit að það er ákall um það að fleiri mælitæki séu til staðar fyrir fólk til þess að mæla árangur af þeirra starfi. Við vitum sem stöndum frammi fyrir nýjum verkefnum hverju sinni að það er ekkert jafn krefjandi og að vinna verkefni sem þú veist ekki hvernig þú átt að leysa af hendi og hefur engar mælistikur á það hvernig eða hvort aðferðirnar þínar séu að bera árangur. Það hefur verið nefnt réttilega að hér séum við með marga mismunandi skóla, mörg mismunandi skólasvæði, þar sem mismunandi aðferðum er beitt í tengslum við það að kenna námsefni sem leiðir beint af aðalnámskrá. En fólk er í takmörkuðum samskiptum og það er ákveðin innbyrðis streita milli sumra skólasvæða sem gerir það að verkum að fólk er að takast á um það sem rétt er hverju sinni um það hvernig maður kennir stærðfræði eða hvernig maður kennir íslensku. Þess vegna ber ég miklar væntingar til nýrrar stofnunar um það að vera til þjónustu við skólanna til að leysa úr þeim vanda. Það er aftur okkar í stjórnmálunum að fylgjast með því hvort fjármunum sé forgangsraðað á rétta staði. Það hefur verið mikið sagt hér í, bæði í almennri umræðu og í umræðunni í tengslum við nýja stofnun, að það sé verkefni sveitarfélaganna að ráða úr þessum vanda, það sé í rauninni fjármagnið. Það eru þau sem hafa yfir 200 milljarða til ráðstöfunar til þess að veita börnum Íslands fyrsta flokks menntun á heimsmælikvarða, ef svo má segja. En auðvitað mun bara það kosta okkur fjármuni að stíga út úr þessum vanda. Hvort það kallar á forgangsröðun þess fjármagns sem nú liggur fyrir eða hvort við eigum að sækja fjármagn eitthvert annað inn í þessa púllíu skal ég ekki segja til um. En ég held að við þurfum svolítið að taka þessa 200 milljarða og leyfa þeim að standa fyrir sínu en horfa á hin kerfin okkar, sem við vitum að mun bæta íslenskt menntakerfi. Við sjáum að við erum ekki bara að skora illa í PISA, hjá OECD. Við Íslendingar skerum okkur algerlega úr á heimsmælikvarða hvað varðar jafnvægi á milli heimilis og vinnu. Við erum í 33. sæti af 40 í slíkum mælingum. Til viðmiðunar eru Finnar í 17. sæti, Svíar í því sjöunda, Norðmenn í þriðja og Danir í öðru. Þegar við ætlum að horfa til Norðurlandanna til að bæta okkur í menntamálum þá vitum við að stóra svarið við þessum vanda leynist kannski bara hreinlega í þeim aðbúnaði sem íslensk heimili búa við. Ég held að það sé bara mjög vert að huga nánar að því, og það er algjörlega ljóst og það er bara mjög mikilvægt að benda á það, að það er erfiðara að koma þaki yfir höfuðið á Íslandi og eiga í hinu daglega streði heldur en í mörgum þessara landa sem ég nefni hér. Auðvitað er líka stéttskipting á Norðurlöndunum. Ég er ekki að segja að þar séu ekki til samfélagsleg vandamál sem við erum líka að glíma við. En þar eru hins vegar tilfærslukerfi sem hægt er að treysta á fyrir barnafjölskyldur, hvort sem það er í formi barnabóta, húsaleigubóta, skattaívilnana sem lúta sérstaklega að því að gera fólki kleift að komast út á vinnumarkað eftir barnsburð, hvort sem það er í lengra fæðingarorlofi eða þá annars konar aðbúnaði. Ég get ekki sagt að það séu allar leiðir sem farnar eru á Norðurlöndunum útfærðar betur en þær íslensku en við getum svo sannarlega gefið í vegna þess að þessar umbætur munu leiða til betri menntakerfis, ég ætla bara að fullyrða það hér. Við ræddum hér áðan um leikskólakerfið. Það er alveg ljóst að leikskólakerfið er sprungið. Ég er bara algerlega þeirrar skoðunar. Þetta frábæra kerfi sem er algjört krúnudjásn í íslensku þjóðfélagi, forsendan fyrir því, ég ætla að fullyrða það hér, að við erum fremst meðal jafningja í jafnréttismálum, en það er að kvarnast úr því. Þessar aðfarir sem núna eiga sér stað víða um land um að stytta leikskóladaginn undir því yfirskini að vernda velferð barna eru ekkert annað en kvenna- og fátæktargildra. Ég er ekki bjartsýn á að þetta muni leiða til betra samfélags, þvert á móti. Við í Samfylkingunni munum berjast ötullega gegn slíkum breytingum og hér er tími til kominn að spyrja hvort leikskólarnir þurfi ekki að komast á sérstaka tekjustofna. Ég hlakka til að eiga áfram umræður um menntamál og þá í víðara samhengi hér því að þetta tengist allt saman.

Frú forseti. Þetta eru svo sannarlega búnar að vera áhugaverðar umræður hér í dag og við því að búast þegar svona niðurstöður koma fram eins og varðandi PISA. Sjálf hef ég nú starfað innan þessa geira talsvert lengi áður en ég kem hér á þing og á tveimur skólastigum, þ.e. í grunnskóla og í framhaldsskóla, og horft á alls konar breytingar sem hafa áhrif á líðan nemenda en ekki síst kannski einmitt áhrif tækninnar og hvernig hún breytist, bæði til góðs og svo ráða sumir auðvitað eðli máls samkvæmt ekki við það eins og í svo mörgu öðru. Ég ætla að byrja á að segja að það er afar góð grein á Vísi eftir forseta menntavísindasviðs Háskóla Íslands um einmitt þessi mál og hvernig við þurfum að taka þetta áfram og vinna með þetta því að þetta er ekki stóridómur í neinu samhengi þó að ein könnun komi með þessum hætti út en það ber sannarlega að taka hana alvarlega. Við höfum rætt hér áður í þingsal um ástandið í lesskilningi og áskoranir sem fylgja því að viðhalda örtungumáli eins og íslenskan er og ég held að við séum allflest mjög þess þenkjandi að vilja viðhalda henni. Og í skýrslu þessari eru settar fram tillögur sem eiga að vera þess valdandi að geta bætt og eflt bæði nám og kennslu og margs konar aðgerðir. Það er m.a. útgáfa á gæðanámsefni sem ég tel að hafi verið mikill skortur á til langs tíma, og eins og hér hefur verið rætt líka að námskrár séu skýrar, það sé góð þróun í starfi fólks sem vinnur innan geirans, og eins og hefur verið rætt líka og kom fram í þessari skýrslu að það vantar kannski kennara sem hafa náttúrufræði og stærðfræði sem sérmenntun til að fylgja betur eftir og efla í rauninni læsi á þeim vettvangi líka og lesskilning og ekki síst í dreifðu byggðunum. En svo þurfum við bara að halda áfram að vera með rannsóknir í skólakerfinu bara svona almennt. Það sem kannski hefur mest verið rætt hér og er undir er hvort einhver ein aðferð er réttari umfram aðrar. Það tel ég ekki. Svona ef maður horfir til þess þá erum við nú bara fólk alls staðar og við erum öll í sjálfu sér eins þótt við séum með ólíka menningu eða uppeldi eða aðra félagslega þætti sem kannski eru ekki eins en móta okkur. Það er í sjálfu sér ekki eðlismunur á því hvar við fæðumst. Við höfum líka heyrt að við eigum að taka upp skólakerfi Finna að því að það sé svo frábært og svo er rætt um að nemendur séu latir og allt of uppteknir við símana og hafi látið tæknina trufla sig og ýmislegt fleira þegar við erum að reyna að finna út úr því af hverju árangurinn er lakari en við vildum kannski flestöll sjá. Eins og með svo margt annað þá eru auðvitað ýmsir þættir, eins og ég segi, sem hérna eru undir, því er ekkert að leyna, og ég ætla að leyfa mér að segja að sem betur fer fara nú svona allflest íslensk börn í gegnum þessa könnun. Mjög víða annars staðar eru þetta úrtök og Þýskaland var nefnt sem dæmi þar sem 4.500 nemendur fara í gegn. Ég myndi vilja að skólar fengju þessar niðurstöður fyrir sína skóla, ég tel það skipta máli, og skólar geti nýtt sér þetta til góðra verka innan sinnar stofnunar og er ekki sammála því sem hefur komið fram hjá, ég held að það hafi verið Menntamálastofnun, að það hefði ekkert upp á sig að afhenda skólum þetta, að af því að skólarnir, eins og hér hefur líka verið rætt, eru ólíkir. Starfsfólk og kennarar eru líka ólíkir og beita ólíkum aðferðum. Það má velta því upp hvort ekki skorti matstæki til að bera saman við meðaltöl sem verið er að leggja og bera á borð fyrir okkur. Eins og hefur verið nefnt er mikið frelsi til að meta hæfniviðmiðin út frá aðalnámskránni. Það að það sé ekki samræmt milli skóla getur bæði verið gott og vont en fyrst og fremst held ég að hver skóli sé sannarlega, og starfsfólk hans, að reyna að finna út úr því hvernig best megi ná utan um þetta, af því að það er gríðarlega flókið, ætla ég að leyfa mér að segja, og með erfiðari störfum að vera kennari, leikskólakennari og kennari, sérstaklega í grunnskóla. Það er bara mjög snúið eins og við höfum heyrt. Það eru alls konar viðfangsefni sem þarf að takast á við innan hvers bekkjar og margt sem þar er undir. Þannig að það er alls ekki einfalt og ekki hægt að segja bara: Við setjum svo mikla fjármuni. Jú, jú, við gerum það og getum örugglega gert betur og unnið betur úr. En það er ekki bara þar sem vandinn liggur að mínu mati af því að íslenskir nemendur eru ekki lakara námsfólk heldur en hjá frændþjóðum okkar. Það er bara ekki þannig. Auðvitað er allt svona ágætistækifæri til að fara í einhvers konar naflaskoðun og velta fyrir sér hvað það er sem gæti legið þarna undir. Eins og hér var vikið að af síðasta ræðumanni erum við með áætlun þar sem við erum að reyna að takast m.a. á við við þetta, þ.e. að setja utan um þetta góðan ramma og takast á við þetta verkefni og lestur og lesskilningur er einmitt eitt af því viðfangsefni. Maður hugsar til þess hvað það er stutt síðan Covid var, hvað okkar fólk stóð sig gríðarlega vel í skólasamfélaginu. Ég held að það megi segja að ánægjulega niðurstaðan í þessu, af því að þetta er vegna 2022, sé að nemendum líður betur svona almennt í skólunum þó að það séu undantekningar frá því í heildarniðurstöðunni. Samt er það auðvitað jákvætt og það er eitt af því sem við þurfum að horfa til og taka með og vera ánægð með. En mig langaði af því að hér er einhvern veginn hættan - ég segi að það sé hætta vegna þess að Íslendingar eru gjarnan þannig að þeir ætla allir að verða ríkir á einhverju einu, fyrst var það minkur og refur og svo fiskeldi og einhvern veginn ætlum við öll að gera eitthvað þannig, og nú á að vera einhver ein lestraraðferð eða kennsluaðferð sem sumum finnst að eigi bara að vera alltumlykjandi af því það er að skila góðum árangri einhvers staðar. Ég er algjörlega mótfallin því og tel að í rauninni það sem við þurfum að vera með sé fyrst og fremst bara læsishvetjandi umhverfi, þar sem við getum kveikt áhuga, og það sé almennt bara jákvætt að lesa, þetta sé ekki einhver neyð. Ég sé það bara, eigandi börn á mismunandi aldri, hvernig lestur bóka fer dálítið, þ.e. eldri barnanna og yfir til þess yngsta, yfir í það að lesa á skjá. Það er ekkert að því í sjálfu sér ef um er að ræða bara lestur, finnst mér. Það er fyrst og fremst það að þau séu að lesa. Það er líka svo mikilvægt að börn átti sig á því hvers vegna þau eru að lesa, að hverju er stefnt og til hvers það er, hvað það í rauninni gefur þeim til lengri tíma, af því það er auðvitað það sem skiptir máli. Hvort við erum að nota byrjendalæsi eða gagnvirkan lestur eða hugtakakort eða orð af orði eða læsisfimmuna eða kveikjum neistann eða hvað þetta allt saman heitir - aðalmálið er að nemendur finni það hjá sér að þetta sé eitthvað sem kemur til með að skipta þau máli. Ég vil meina, og kannski er ein af þessum hættum að þegar - af því að yndislestur er kannski miklu algengari í yngri bekkjunum og það að lesa saman, að tveir nemendur jafnvel lesi saman og annað slíkt eða kennarar og nemendur lesi saman, að það haldi áfram upp unglingastigið, að það hætti ekki eða dragi svo mikið úr því að þau sjái einhvern veginn ekki tilgang með því. Það er kannski það sem þarf einmitt að gera, að þau finni eitthvað við sitt hæfi sem þeim finnst gaman að fjalla um og lesa, eins og ég segi, hvort heldur er í bók eða á neti og það þarf að ræða það sem verið er að lesa af því að öðruvísi verður lesskilningurinn ekki til. Ekki síst hjá þeim sem eru kannski að ströggla við að lesa þá þarf að mínu mati alla vega að eiga sér stað samtal um það sem verið er að lesa og að nemendur átti sig á því að þau geta ekki bara, af því að hér var verið að nefna hraðlestur áðan, bunað út úr sér einhverju og haldið að það dugi að þau séu lesa nógu mörg orð eða seinna meir að það að lesa í tíu mínútur sé bara að lesa í tíu mínútur en svo muni þau ekkert um hvað þau voru að lesa. Það er líka eitt, að halda þeim við efnið, þ.e. að muna eitthvað. Þessi áskorun felst í þessu líka. Hér var nefnt umhverfið. Við erum eins og kom fram í aðgerðaáætluninni með 13% af starfsfólki í leikskólum sem er erlent, þ.e. er ekki með íslenskt móðurmál. Það er líka snúin staða og þar þurfum við líka að standa okkur betur í að mennta fólk og gefa því tækifæri til að læra íslensku. Mörg segja reyndar að það sé besti skólinn að vera með litla fólkinu okkar. En þetta er áskorun samt sem áður og ekki síst þá líka einmitt að við tökum utan um nemendur af erlendum uppruna sem eiga íslensku ekki að móðurmáli. Þau njóta kannski ekki sama stuðnings gagnvart íslenskunni heima og lesskilnings og ná eðli máls samkvæmt kannski ekki endilega því sama og börn sem eiga það að móðurmáli. Þar þarf skólinn að koma enn frekar inn í og nærumhverfið. Þannig að ég held, ef okkur lánast að taka þessar niðurstöður okkur til gagns, að við getum með þeim hætti bara búið til þessa einstaklinga sem við þurfum á að halda sem gagnast í nútímasamfélagi þar sem þau eru með gagnrýna hugsun, þar sem þau geta unnið saman, þar sem þau geta tjáð sig. Þá auðvitað erum við að ná árangri í þessari lykilhæfni sem felst í því að lesa og skilja, sem sagt lesa sér til gagns eins og sagt er. Virðulegi forseti. Ég vildi bara koma hér upp, málið er mér skylt. Hafandi starfað í þessu lengi og kennt mörgum að lesa þá finnst mér þetta vera auðvitað áminning inn í umhverfið eins og það er. En um leið held ég að þetta sé enginn dauðadómur eða neitt slíkt heldur fyrst og fremst áminning um að við getum gert betur og við þurfum að fara ofan í það hvar það er sem við erum að gera vel og hvar það er sem við getum gert enn betur.

Virðulegi forseti. Ég vil hér þakka þessa umræðu sem fram hefur farið við 3. umræðu um frumvarp til laga um Miðstöð menntunar og skólaþjónustu, umræða sem hefur verið mjög góð og virkilega mikilvægt að finna þann víðtæka stuðning sem er við frumvarpið þó að vissulega hafi komið fram gagnrýni á ýmsa þætti sem tengjast því. Það hefur margt mikilvægt verið dregið fram í umræðunni og mig langar að koma inn á nokkur þeirra atriða hér. Ég fór yfir mínar áherslur varðandi þetta frumvarp þegar ég mælti hér fyrir hönd meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar fyrir nefndaráliti og breytingartillögum við málið og svo ræddi ég hér í ræðustól í gær þetta frumvarp og tengsl þess við niðurstöður úr PISA í stuttri ræðu undir liðnum störf þingsins. Ég ætla að ítreka einhver þessara atriða og koma inn á annað sem hér hefur komið fram. Ég er mjög ánægð með þá breytingu sem frumvarpið felur í sér þar sem ætlunin er að setja á fót stofnun þar sem leiðarljósið verður að veita skólum og kennurum þann stuðning sem þarf í vinnu að farsæld og góðum námsárangri íslenskra barna. Góður námsárangur er liður í farsældinni. Það hefur annars heyrst í umræðunni, ekki hér í þingsal heldur kannski svolítið annars staðar, að námsárangur og farsæld eigi ekki saman en hluti af farsældarstefnunni er að bæta námsárangur. Þetta á að vera stofnun þar sem þjónustuhlutverkið verður í fyrirrúmi og forystuhlutverkið við að innleiða aðferðafræði og tryggja aðgang að þekkingu, bestu þekkingu á hverjum tíma til starfsþróunar í gegnum góð námsgögn og matstæki. Þar með taldar eru stafrænar lausnir sem er nauðsynlegt að henti skólunum, þannig næst bestur árangur í menntakerfinu. Það er mikilvægt að stofnunin einfaldi vinnuna fyrir skólakerfið þannig að hún taki t.d. að sér verkefni sem nóg er að vinna á einum stað frekar en að hver skóli þurfi að finna upp hjólið, sama verkefnið sé endurtekið í hverjum skólanum á fætur öðrum, það sem hægt er að vinna á einum stað verði unnið á einum stað og tími kennara og starfsfólks skólanna getur þá farið í annað. Þetta á t.d. við um mat á gæðum námsgagna og alla vega stafrænna lausna þar sem þarf að liggja fyrir samræmt gæðamat með vísan til markmiða námskrár og mats á áhrifum á persónuvernd. Það mun leiða til verulegs hagræðis fyrir skólastofnanir en líka til miklu meiri gæða í vinnunni. Ég vil svo ítreka það að frumvarpið er liður í innleiðingu á stefnunni um farsæld barna og eitt púslið í stærri heildarmynd og það kemur fram í nefndarálitinu að við eigum von á fleiri frumvörpum í vetur sem eru mjög mikilvæg, m.a. um námsgögn. Aðeins að PISA. Það hefur verið talað töluvert um niðurstöðuna úr matinu á læsi og það sem mér finnst mjög jákvætt í niðurstöðunum er matið á líðan íslenskra nemenda. Þar skora íslenskir nemendur hátt, en gleymum samt aldrei þeim sem ekki líður vel í skólanum. Það þarf líka að hyggja að þeim. Íslenskir nemendur sýna þrautseigju en ég hef áhyggjur af því að þau virðast ekki vera eins forvitin og nemendur í samanburðarlöndunum þegar þau ljúka grunnskólanum því að forvitni er auðvitað lykill að námi, grunnfærni og forvitni, seigla og þrautseigja til að vinna og æfa sig. Það voru nokkur atriði sem hv. þingmenn Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir og Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir ræddu hér, um áskoranir skólakerfisins, sem mig langar að bæta við. Það á við um það flókna tungumálaumhverfi sem er orðið inni í skólastofunni. Ég kom fyrst til kennslu í grunnskóla 1996 og þá voru í 100–150 barna skóla kannski einn til tveir nemendur sem ekki áttu íslensku að móðurmáli. Tíu árum seinna kenndi ég í þessum sama skóla og þá voru 20–25% nemenda sem ekki áttu íslensku að móðurmáli. Það er auðvitað bara verkefni skólanna að vinna með þessum hópi en til þess þurfum við rannsóknir á kennslu íslensku til þeirra sem eiga ekki íslensku sem móðurmál. Við þurfum rannsóknir, rannsóknir á námsefni og námsefni sem passar. Við þurfum aðferðir sem passa og leiðsögn og tækifæri fyrir kennara til að mennta sig í íslenskukennslunni. En við þurfum líka leiðsögn til allra kennara um hvernig þeir vinna með hópi sem er oft á tíðum í tví- eða þrítyngdu málumhverfi. Af hverju segi ég það? Flest íslensk börn eru alin upp við íslenskuna en enskan er líka orðin hluti af daglegu lífi. Þar fyrir utan eru svo börn í bekknum sem eiga önnur móðurmál en íslensku og ensku og þau eru þá í þreföldu umhverfi. Okkur vantar betri tækifæri fyrir kennara til að afla upplýsinga um hvernig best er að mæta þessum hópi og þessum aðstæðum. Hv. þm. Dagbjört Hákonardóttir kom svo inn á aðgerðaáætlun í málefnum íslenskrar tungu og ég tek undir með henni að það er mjög mikilvægt að þeim aðgerðum sem þar eru verði hrint í framkvæmd og það er mjög mikilvægt verkefni sem allsherjar- og menntamálanefnd hefur fram undan, að fá umsóknir og ræða þá áætlun til þess að hún nýtist þessum hópi. Eitt langar mig að nefna í viðbót varðandi þennan hóp tvítyngdra: Gleymum ekki foreldrum barnanna. Það er sá hópur sem við ættum að beina fyrst og fremst sjónum að varðandi íslenskukennslu fyrir fullorðna. Fólk af erlendum uppruna sem á börn í leikskólum, grunnskólum eða annars staðar í íslensku skólakerfi er sá hópur sem þarf að sinna fyrst og fremst í fullorðinsfræðslunni. Mig langar að nefna aðra áskorun sem var komið inn á og það eru litlu skólarnir og nefnd var sameining sveitarfélaga sem lausn í því. Vissulega getur það verið lausn í einhverjum tilfellum en litlir skólar eru oft mjög langt frá næsta byggðakjarna. Það geta verið yfir 100 kílómetrar og einn eða tveir fjallvegir á milli o.s.frv., þannig að lausnin felst ekki í sameiningu. Ég held að það sé ekki hægt að leggja það á einstök sveitarfélög heldur þurfum við að vinna þetta í gegnum forystu á landsvísu, finna leiðir til að tryggja minnstu skólunum aðgang að fagþekkingu á mörgum sviðum. Þetta er eitt af því sem hefur komið upp í samtölum mínum við það fólk sem er að vinna fyrir verkefnið Brothættar byggðir um land allt. Mig langaði svo að nefna það og taka undir og fagna umræðunni sem fram fór hér fyrr, m.a. frá hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni, um að það er ekki hægt að tala um læsi, lestrarkennslu og læsi án þess að tala um lesblindu og mikilvægi þess að við höfum þekkingu á ólíkum aðferðum sem henta ólíkum einstaklingum til náms. Mig langaði síðan að koma aðeins inn á hluti sem hv. þm. Eyjólfur Ármannsson hefur ítrekað vitnað til hér í ræðustól. Ég vil byrja á að hrósa þingmanninum fyrir mikinn áhuga á menntamálum og mikla elju í umræðu um menntamál. En mig langaði að nefna það að hann vitnar ítrekað til fyrirlesturs eða málþings sem haldið var hér á landi þangað sem kom m.a. franskur fyrirlesari. Ég hlustaði nefnilega líka á þennan fyrirlestur og úr honum tók ég fyrst og fremst að grunnfærni í lestri og stærðfræði verður ekki byggð upp nema með mjög mikilli æfingu og endurtekningum, æfingu og endurtekningu aftur og aftur, því þannig ná börn tökum á grunnfærni. En þessi sami prófessor lagði líka áherslu á hraðlestrarpróf sem mikilvægan mælikvarða á ákveðna lestrarhæfni, en alls ekki eina mælikvarðann. Ég vildi bara koma þessu á framfæri hér þar sem þetta hefur svo oft og ítrekað verið rætt. En að lokum: Árangur næst ekki með töfralausnum eða tímabundnum aðgerðum. Það þarf langtímasýn. Stjórnvöld þurfa að sækja þekkingu víða, eins og við gerum m.a. í gegnum þátttöku í PISA og í öðrum alþjóðlegum menntarannsóknum og verkefnum. Ég tel ekki heppilegast að binda í lög um stofnun Miðstöðvar menntunar og skólaþjónustu hvernig við sækjum þessa alþjóðlegu þekkingu. Það ætti betur heima í stefnum og aðgerðaáætlunum hvers tíma. Og þótt sveitarfélögin beri ábyrgð á grunnskólunum þarf ráðuneyti menntamála að tryggja öfluga og faglega forystu og þjónusta starfsfólk sem vinnur með börnum um land allt. Frumvarpið um Miðstöð menntunar og skólaþjónustu sem við ræðum hér er liður í umbótum. Og aftur: Gleymum því ekki að góður árangur í námi stuðlar að farsæld barna.

Virðulegi forseti. Hv. þingheimur og kæra þjóð. Ég ætla að mæla fyrir breytingartillögu við frumvarp til laga um Miðstöð menntunar og skólaþjónustu sem kemur frá samflokksmanni mínum og vini, Eyjólfi Ármannssyni. „Á eftir 2. gr. komi ný grein ásamt fyrirsögn, svohljóðandi: Vísindaráðgjafarnefnd á sviði menntamála. Vísindaráðgjafarnefnd á sviði menntamála skal vera Miðstöð menntunar og skólaþjónustu og ráðherra til ráðgjafar á sviði fræðslu- og menntamála barna og ungmenna. Ráðherra skipar formann til fimm ára í senn og skal hann vera framúrskarandi fræðimaður á sviðinu á alþjóðlega vísu með mikla reynslu af rannsóknum og fræðiskrifum. Ráðherra skal skipa aðra nefndarmenn, að tillögu formanns, sem eru fræðimenn, hver á sínu sviði. Vísindaráðgjafarnefnd skal funda þrisvar á ári og oftar ef þurfa þykir. Miðstöð menntunar og skólaþjónustu getur leitað álits hjá nefndinni um ákveðin málefnasvið á breiðum grundvelli og nefndin verið henni til ráðgjafar um langtímastefnumótun um starfsemi stofnunarinnar. Nefndin skal upplýsa árlega um rannsóknir í heiminum sem hún telur æskilegt að stofnunin kynni sér. Hún skal einnig upplýsa ráðherra um það sem hún telur að betur mætti fara í skólastarfi í landinu og gera tillögur til úrbóta.“ Nú ætla ég að deila með ykkur minni reynslu af skólagöngu. Ég fór í Melaskóla í 9, 10, 11 og 12 ára bekk, síðan í Hagaskóla í 1. og 2. bekk og síðan í Verzlunarskólann í 1. og 2. bekk sem á þeim tíma var til siðs, að byrja 15 ára þar. Ég var skelfilegur námsmaður og fékk sjaldan meira en 6 en mér þótti gaman að leggja á borðið og vera að sýsla í eldhúsinu, bursta skó, strauja og gera alls konar heimilisstörf. Svo það endaði með því að ég fór að vinna á pylsubarnum Prima í Austurstræti. Þar var ég á heimavelli og hafði rosalega gaman af því að setja pylsur í brauð og tómatsósu og sinnep og svoleiðis og selja. Seinna æxlaðist það þannig að ég fór að læra matreiðslu. Þegar ég var byrjaður í matreiðslunni fann ég að ég var kominn heim en fljótlega áttaði ég mig á því að mig langaði til að gera meira en að vera matreiðslumaður, mig langaði til að vera veitingamaður. Þá fór ég aftur í Verzlunarskólann og nú hafði ég tilgang. Ég féll í 2. bekk í Verzlunarskólanum og hætti. Ég fór í 3. bekk og nú hafði ég ástæðu fyrir því að vera í skólanum og ég hafði rosalega gaman af því. Ég lærði eins og ég lifandi gat og ég bara spjaraði mig ágætlega. Seinna fór ég í háskóla í Bandaríkjunum og lærði hótel- og veitingarekstur. Af hverju er ég að segja ykkur þetta? Vegna þess að ég held að mikið af þeim krökkum sem gengur illa í skóla hafi ekki fundið sig. Það þarf að finna út úr því hvað hverjum og einum þykir gaman að gera og hefur áhuga á. Það sagði eitt sinn maður við mig, mjög merkilegur maður, Isac Tigrett, sem stofnaði Hard Rock Cafe í London árið 1971: Ef þú gerir eitthvað sem þér finnst gaman að gera og gerir það vel þá þarftu ekki að hafa áhyggjur af framtíðinni, það kemur af sjálfu sér. Ég mæli með því að við leggjum áherslu á það að hjálpa börnunum að finna hvert hugur þeirra stefnir því það eru ekki allir - sonarsonur minn er ágætisnámsmaður en hann nennir ekki að læra algebru. Af hverju? Af því að hann sér engan tilgang með því. Hann segir: Ég get ekki notað þetta í framtíðinni og ég ætla ekkert að læra þetta. Það er nú svo oft þannig að fólk verður að hafa tilgang og það verður að sjá raunverulega ljósið í endanum á göngunum. Það verður að sjá stjörnuna, hvert það er að stefna. Ég ætla koma með tilvitnun hérna, með leyfi forseta: „Definite made your purpose in life.“ Það þýðir að hafa ákveðið markmið í lífinu. - Takk fyrir.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um skipti á dánarbúum o.fl., lögum um meðferð einkamála, erfðalögum og lögum um meðferð sakamála. Frumvarpið varðar framlengingu á bráðabirgðaheimildum þessara laga um rafræna meðferð mála. Þær bráðabirgðaheimildir sem um ræðir voru fyrst settar í lög vegna heimsfaraldurs kórónuveiru en í ljósi góðrar reynslu hefur undanfarin misseri verið unnið að því að koma þeim í varanlegt form. Hvað varðar meðferð mála fyrir lögreglu og dómstólum var frumvarp þess efnis kynnt í samráðsgátt stjórnvalda 1. nóvember á þessu ári og umsagnarfrestur ákveðinn til 20. sama mánaðar. Nú er unnið úr þeim ábendingum sem þar bárust og að lokafrágangi frumvarpsins en áætlað er að það verði lagt fyrir Alþingi innan fárra vikna. Á hinn bóginn er fyrirséð að ekki er raunhæft að ljúka þinglegri meðferð þess áður en þær bráðabirgðaheimildir sem um ræðir renna sitt skeið á enda um komandi áramót. Þær bráðabirgðaheimildir í lögum um meðferð einkamála og lögum um meðferð sakamála sem frumvarp þetta varðar hafa í framkvæmd nýst vel við meðferð mála samkvæmt lögunum. Notagildi þeirra var sér í lagi mikið þegar heimsfaraldur kórónuveiru hafði hvað mest áhrif í þjóðfélaginu en einnig hefur verið góð reynsla af notkun fjarfundabúnaðar og annarra tæknilausna sem þykja eftirsóknarverðar og m.a. til þess fallnar að auka skilvirkni við meðferð mála, draga úr sóun, svo sem með minni notkun pappírs, ferðalögum o.fl. Einkum af þeim ástæðum var ákveðið að ráðast í að undirbyggja málsmeðferð á grunni laga um meðferð sakamála og laga um meðferð einkamála betur með tilliti til tæknilausna í fyrrgreindu frumvarpi sem nú er í vinnslu. Að óbreyttu myndu heimildir til skýrslugjafar hjá lögreglu og dómstólum í gegnum fjarfundarbúnað, mætingar málsaðila með aðstoð slíks búnaðar við meðferð mála fyrir dómi og framlagning gagna fyrir dómi á öðru formi en pappír falla úr gildi nú um áramót. Ef þessar heimildir féllu úr gildi um komandi áramót yrði farið á mis við það hagræði við málsmeðferð fyrir dómi sem í heimildinni felst, að lágmarki að sinni. Þá hefur jafnframt verið unnið að því að koma á bráðabirgðaheimildum sem varða erfðalög og lög um skipti á dánarbúum o.fl. í varanlegt horf en sú vinna er skemur á veg komin. Ráðgert er að frumvarp sem m.a. myndi koma bráðabirgðaheimildum samkvæmt erfðalögum og lögum um skipti á dánarbúum o.fl. í varanlegt horf verði lagt fyrir Alþingi á 155. löggjafarþingi 2024–2025. Bráðabirgðaheimildir í lögum um skipti á dánarbúum o.fl. og erfðalögum hafa sömuleiðis nýst vel við meðferð mála hjá sýslumönnum og er innleiðing tæknilausna fyrir skipti á dánarbúum komin vel á veg hjá embættunum. Í lögum um skipti á dánarbúum o.fl. og erfðalögum er víðs vegar að finna hindranir fyrir notkun tæknilausna þar sem lögin gera sem dæmi kröfu um skrifleg og undirrituð gögn við málsmeðferðina. Þar sem skipti á dánarbúum eru undanskilin gildissviði stjórnsýslulaga skv. 1. mgr. 2. gr. stjórnsýslulaga geta sýslumenn ekki byggt á IX. kafla þeirra laga og heimilað rafræna málsmeðferð. Í ljósi þess að stafrænar lausnir leiða til hagræðingar og bættrar þjónustu sýslumannsembættanna þykir mikilvægt að bráðabirgðaheimildir laga um skipti á dánarbúum o.fl. og erfðalaga verði framlengdar um tvö ár en unnið er að því að koma þeim í varanlegra horf. Hæstv. forseti. Tilgangur frumvarpsins er einkum að brúa það bil sem fyrirséð er að skapast muni frá og með 1. janúar næstkomandi þar til löggjafinn hefur tekið afstöðu til þess hvort og þá hvernig sams konar heimildir og frumvarpið mælir fyrir um verði útfærðar varanlega í löggjöf. Hæstv. forseti. Ég hef farið yfir helstu atriði frumvarpsins en að öðru leyti vísast til greinargerðar frumvarpsins og skýringar við einstök ákvæði þess. Ég legg til að frumvarpið verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og þar með til 2. umræðu.

Frú forseti. Það er komið að fjárlögum. Ísland fékk undanþágu vegna heimildar til losunar koltvísýrings í flugi til og frá landinu. Stjórnvöld og ýmsir hagsmunaaðilar töldu gjaldið vera of íþyngjandi, sérstaklega fyrir íslensku flugfélögin en einnig fyrir önnur flugfélög sem hingað fljúga og m.a. töldu þau að ferðamönnum myndi fækka ef flugmiði frá Evrópu hækkaði um 5.000–11.000 kr. Raunveruleikinn er sá að losun frá flugi á Íslandi hefur þrefaldast á síðustu 12 árum og er orðin meiri en losun frá álframleiðslu. Spár Ferðamálastofu segja til um að fjöldi ferðamanna aukist um 50% fram til ársins 2030 en þá gæti losun frá flugi orðið u.þ.b. 3,7 milljónir tonna koltvísýringsígilda á ári sem er fjórfalt meira en losun frá öllum vegasamgöngum. Við erum sennilega flest sammála um að ferðamannaiðnaðurinn er gífurlega mikilvægur fyrir efnahag Íslands en er ótakmarkaður vöxtur í fjölda ferðamanna sú leið sem við viljum fara? Trompa gæði ekki fjölda? Viljum við að hingað sé ódýrt að fljúga með tilheyrandi losun gróðurhúsalofttegunda og ágangi ferðamanna á náttúru Íslands? Ættum við ekki frekar að leggja áherslu á vistvæna ferðamennsku og hreina náttúru og að raunverulega standa við þá ímynd sem við erum að selja út á við? Á sama tíma og ríkisstjórn Íslands þykir brýnt forgangsmál að fá undanþágur frá gjöldum á losun frá flugi þá setti hún samt á gistináttagjald. Skattinum er ætlað að skila 4 milljörðum í ríkissjóð. Man spyr sig hvort það hafi ekki valdið henni sömu áhyggjum af fækkun ferðamanna að leggja á það gjald. Er viðhorfið allt annað þegar gjaldið rennur lóðbeint í ríkissjóð? Til að taka af allan vafa þá hef ég ekkert á móti gistináttagjaldi, enda höfum við sem höfum ferðast til Evrópulanda síðustu tíu ár greitt það á meginlandinu og ekki sett það fyrir okkur. Ég er einfaldlega að benda á að hér fer ekki saman hljóð og mynd. Það var sjokkerandi að sjá samantekt RÚV nýlega sem varpaði ljósi á það að í dag gæti það borgað sig ef maður væri að ferðast á milli Reykjavíkur og Akureyrar að fljúga í gegnum London. Það var sem sagt hægt að finna ódýrara flug frá Akureyri til London og frá London til Reykjavíkur heldur en frá Reykjavík til Akureyrar. Það var í rauninni ódýrara að fljúga þessa leið með tilheyrandi losun heldur en að taka strætó frá Reykjavík til Akureyrar. Í dag er sem sagt enginn hvati til að ferðast innan lands með almenningssamgöngum, hvorki hvað varðar verð né tíðni ferða. Ríkisstjórnin virðist leggja allt kapp á orkuskipti á einkabílnum. Þrátt fyrir fögur fyrirheit og klapp hæstv. ráðherra á eigið bak varðandi græn orkuskipti þá fær Strætó engan stuðning til orkuskipta samkvæmt núverandi fjárlögum. Strætó var meira að segja gert að nota orkuskiptasjóðinn til að halda sér á floti í gegnum heimsfaraldurinn og núverandi 600 millj. kr. framlag í fjárlögum næsta árs dugir ekki fyrir verkefninu. Strætó situr því uppi með bága fjárhagsstöðu, gamla dísilvagna, hækkandi olíuverð og engan stuðning til raforkuskipta. Raunar fær Strætó minna en engan stuðning til orkuskipta því að núverandi ríkisstjórn ákvað í ofanálag að leggja virðisaukaskatt á bifreiðar sem ganga fyrir raforku, þ.m.t. strætisvagna. Ástandið er því núna þannig að aðilar sem eru í útboðum hjá Strætó vita ekki hvort þeir fái niðurgreiðslu úr Orkusjóði vegna orkuskipta. Þeir neyðast því til að bjóða eins og þeir fái hana ekki en Strætó þarf samt sem áður að greiða þeim samkvæmt útboði og tapar því mögulega gífurlegum fjármunum ef stjórnvöld ákveða svo eftir á að greiða úr Orkusjóði. Einnig liggur fyrir að brýnt er að klára endurskoðun á samgöngusáttmálanum svo raunhæft sé að leggja drög að innleiðingu nýs leiðakerfis. Það er skammarlegt hversu illa ríkisstjórnin hefur staðið sig í að uppfylla samkomulag sitt um borgarlínu og almenningssamgöngur. Skilvirkar almenningssamgöngur eru lykilatriði í baráttunni gegn loftslagsvá og fyrir lífsgæði almennra borgara. Það hefur enginn gaman af því að eyða dýrmætum tíma sínum í umferðarteppu á einkabílnum á hverjum degi og kannanir sýna fram á að ef tíðni og almenningssamgöngur væru almennt skilvirkari myndu fleiri nýta sér þær. Það er einfaldlega svo í dag að strætóleiðir eru ekki nógu tíðar og samstilltar og það bitnar á fjölskyldufólki. Margt fjölskyldufólk getur ekki unnið fullan vinnudag og náð að sækja börnin sín í dagvist á réttum tíma með því að nota almenningssamgöngur. Sjálf keypti ég mér minn fyrsta bíl 37 ára vegna þess að ég var einstæð móðir og gat ekki látið það ganga upp að vera í fullri vinnu og sækja barnið fyrir lokun og hef ég nú samt notað almenningssamgöngur alla mína ævi, búið í Svíþjóð, Danmörku og í stórborgum Evrópu og ekki verið í neinum vandræðum með að sinna bæði vinnu og tómstundum og fjölskyldulífi. Talandi um lífsgæði þá er það auðvitað óþolandi ástand hárrar verðbólgu og vaxtastigs sem almennir launþegar, millitekju- og lágtekjufólk þarf að lifa við. Húsnæðisafborganir og kostnaður við að lifa hækka langt umfram það sem mörg ráða við á meðan stórfyrirtæki búa við annan veruleika og geta gert upp í erlendum gjaldmiðlum og starfað í öðru vaxtaumhverfi en okkur launþegum er boðið upp á. Kunnugleg mantra er sömuleiðis farin að heyrast úr ranni hægri manna og hagsmunaaðila atvinnurekenda um að við þurfum að sýna aðhald í komandi kjarasamningum. Ábyrgð á enn og aftur að varpa yfir á almenna launþega og þeir beðnir um að sýna stillingu og meðalhóf í launakröfum um leið og vöruverð og afborganir hækka. Á meðan hæsta tekjutíundin á Íslandi greiðir 22% í fjármagnstekjur þá greiðir launafólk 31–46% af sínum launum. Það er einfaldlega ósanngjarnt. Við í Pírötum leggjum til að hækka fjármagnstekjuskattinn upp í 30% og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson gerði vel grein fyrir forsendum þeirrar hækkunar í ræðu sinni um fjárlögin í gær. Ef ríkið fær auknar tekjur inn af þessari hækkun á fjármagnstekjuskatti er e.t.v. hægt að koma betur til móts við launþega í kjarasamningum. Tökum t.d. kvennastéttir. Enn hallar á konur og launamismunur í dag er um 21%. Þá er það helst vegna kvennastétta og skakks verðmætamats á störfum kvenna. Þessar kvennastéttir eru að ganga til samninga í vor og það er óboðlegt og ósanngjarnt að biðja þær að sýna stillingu og gæta hófs í kjarakröfum sínum. Skilaboðum ríkisstjórnarinnar og okkar sem hér sitjum ætti frekar að beina til atvinnurekenda, að sýna sanngirni í komandi kjarasamningum og taka mið af því efnahagsumhverfi sem við búum við og láta sig það varða að það fólk sem hjá þeim starfar og skapar þann auð sem þeir njóta góðs af geti lifað sómasamlegu lífi án þess að slíta sér algerlega út á líkama og sál. Það er oft vísað í rannsóknir sem sýna að hér séu góð laun og færri unnar vinnustundir á Íslandi miðað við nágrannaríki sem við miðum okkur við. Hins vegar er hærri húsnæðiskostnaður, hærri vextir og hærri verðbólga. Einnig eru ekki teknar inn í dæmið unnar vinnustundir eins og t.d. ólaunuð störf sem kannanir sýna að konur taka að mestum hluta á sig hvað varðar umönnun barna og heimilisstörf, sem gjarnan er kallað önnur og þriðja vaktin. Og ekki er tekið inn í dæmið þær aukavinnur sem láglauna- og millitekjufólk stundar svart til að geta staðið í skilum og átt fyrir mat út mánuðinn. Það er eins og það megi ekki ræða það, það sé þá ekki til og sé ekki vandamál. Þótt dagvinnustundir sem eru gefnar upp séu færri er það staðreynd að hér er svartur markaður í iðnaði og þjónustu sem er kominn til vegna hárrar verðbólgu og vaxtahækkana sem gera það að verkum að fólk nær ekki endum saman. Að tækla verðbólgu og vaxtahækkanir er ekki á ábyrgð almennra launþega. Það er á ábyrgð þessarar ríkisstjórnar og stofnana sem hún stýrir. Ég vil biðla til ríkisstjórnarinnar að sýna stillingu og meðalhóf þegar kemur að kröfum til launafólks og vera sanngjörn í fyrirhuguðum kjarasamningum.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir góða ræðu og býð hana velkomna til starfa aftur á ný. Ég hefði áhuga á að heyra frekari sjónarmið frá þingmanninum um það sem hún nefndi í samhengi við kjör vinnandi fólks, ef svo mætti segja, nú á verðbólgutímum. Ég heyrði að þingmaðurinn ámálgaði gjaldmiðilinn. Ég er auðvitað áhugakona um það samtal, þ.e. þetta sérkenni á Íslandi sem ég myndi segja að væri okkar helsta meinsemd í samfélaginu, þessar sveiflur sem fylgja að einhverju marki því að við erum lítið hagkerfi en svo líka því að við erum með þennan gjaldmiðil, og sveiflurnar verða sjálfstæð breyta um að það er erfiðara, flóknara og viðkvæmara ástand í aðdraganda kjarasamninga. Af því að hv. þingmaður nefndi kjarasamningana núna og þessi skilaboð sem eru í aðra röndina að við eigum öll að vera saman í þessu og öll að sýna ábyrgð, og hver veruleiki launafólks er við þessar aðstæður þegar matarkarfan hefur hækkað eins og hún hefur hækkað og bensínkostnaður fyrir þau sem reka bíl og tryggingar - þingmaðurinn þekkir þessa sögu alla - þá hefði ég áhuga á að heyra meira í þingmanninum um hennar sjónarmið um þennan veruleika fólksins í landinu á verðbólgutímum.

Ég þakka hv. þm. Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur fyrir andsvarið. Eins og ég kom inn á þá er algerlega óviðunandi og ósanngjarnt að eigendur stórfyrirtækja á Íslandi búi við annan raunveruleika en almennir borgarar, að þeir geti gert upp í erlendum gjaldmiðlum sem eru stöðugri en okkar gjaldmiðill og búi jafnvel við önnur vaxtakjör á lánum og öðru erlendis frá. Við hér höfum ekki neitt val eins og er og það virðist vera, og það er reyndar mjög skýrt, að núverandi ríkisstjórn hafi ekki áhuga á að skoða það að annaðhvort tengja okkar gjaldmiðil öðrum eða taka upp nýjan gjaldmiðil. Við í Pírötum viljum auðvitað að þjóðin fái að ráða því hvort hér verði tekinn upp annar gjaldmiðill. Við styðjum að það fari til atkvæðagreiðslu fyrir þjóðina og að það sé skoðað vegna þess að við viljum umfram allt sanngjarnt samfélag þar sem við komum öll að sama borði. Akkúrat núna er þetta mjög ósanngjarnt og ójöfnuður mun viðhaldast áfram með þessu fyrirkomulagi. Skilaboð mín varðandi kjarasamningana voru sérstaklega vegna þess að mér svíður að sjá hvernig talað er til launafólks og hvernig ábyrgðinni er alltaf varpað á launþega í þessu landi sem eru ekki sökudólgar þess að ástandið er eins og það er og eiga því ekki að taka ábyrgð á því að laga það heldur eiga stjórnvöld að gera það.

Frú forseti. Ég ætla í minni seinni ræðu að fjalla aðeins um stöðuna á húsnæðismarkaði. Það er óumdeilt að staðan og árangur er lykilbreyta um að við náum árangri í glímunni við verðbólgu. Þar er auðvitað uppbygging eitt. Við heyrum mikið talað um mikilvægi þess að tryggja framboð og við heyrum mikið talað um framboðsvanda, jafnvel framboðsskort. Mér finnst við ræða minna um veruleika eftirspurnar. Þarna meina ég að það skorti aðeins upp á samhengi þess þegar við erum að ræða um framboðsvanda og framboðsskort þær einstöku aðstæður sem eru uppi á Íslandi vegna fólksfjölgunar. Við erum að horfa upp á mjög hraða og mikla fólksfjölgun og auðvitað þarf að vera jafnvægi í þessum breytum tveimur. Varðandi verðbólguna þá erum við núna að sjá afleiðingar hennar á byggingamarkaði og á fasteignamarkaði. Við sjáum myndina t.d. hvað varðar leigjendur sem var verið að ræða hér í ræðunni á undan, að allar mælingar sýna að leigjendur á Íslandi hafa yfirleitt ekki valið sér það hlutskipti, eru á leigumarkaði vegna þess að þeir geta ekki keypt. Auðvitað er það ákveðið sérkenni á íslenskum leigumarkaði að þetta sé staðan, ef við horfum t.d. á Norðurlöndin er það töluvert algengt form sem fólk velur sér. Það segir svolítið mikið um stöðuna á íslenskum leigumarkaði og óöryggið hvað varðar húsnæði. Það er dýrt að leigja. Við þekkjum sögurnar af því að fólk er að greiða hærri leigu en bankinn telur að það geti staðist greiðslumat um. Á verðbólgutímum á þetta fólk enn lengra í land með það að geta eignast húsnæði. Síðan eru auðvitað birtingarmyndirnar sem við höfum rætt um töluvert hérna inni; afborganir af óverðtryggðum húsnæðislánum og þessi mikli flótti yfir í hin séríslensku verðtryggðu lán þar sem fólk kemst í skjól hvað varðar afborgunina en horfir fram á það að verðbólgan leggst ofan á höfuðstól lánsins. Mig langaði í samhengi við húsnæðismarkaðinn og stöðuna þar að varpa fram þessari spurningu: Er það rétt lýsing á ástandinu að tala bara um framboðsvanda á húsnæðismarkaði? Er hægt að ræða um húsnæðismarkaðinn og stöðuna þar án þess að ræða samhliða ótrúlegan vöxt ferðaþjónustunnar inn á húsnæðismarkaðinn og hvaða áhrif það hefur á tækifæri fólks til að eignast húsnæði? Ferðaþjónustan er okkar verðmætasta útflutningsstoð í dag og er Íslendingum gríðarlega mikilvæg atvinnugrein sem hefur reynst þjóðinni vel. Við þekkjum flest þá sögu hvað hún gerði fyrir íslenskan efnahag í kjölfar hrunsins. Ferðaþjónustan hefur skilað og skilar okkur miklum tekjum og hefur reynst landsbyggðunum mikil lyftistöng. Ég vil leyfa mér að tala um nýsköpun í því samhengi og er á því að við ættum að skoða það í okkar stefnumótun hvernig mætti t.d. með hvötum reyna að dreifa henni betur um landið, víðar um landið í þágu byggðanna. Ferðaþjónustan veldur um leið ytri áhrifum á hagkerfið. Við þekkjum þær lýsingar á greininni að hún er mannaflsfrek, við fáum ferðamenn hingað til lands og við flytjum líka fólk hingað til lands til að vinna í atvinnugreininni. Hún tekur undir sig húsnæði. Ferðamenn þurfa gistingu en það þarf fólkið sem hingað kemur til að vinna í greininni og tengdum greinum auðvitað líka. Hún veldur ytri áhrifum á hagkerfið. Við þekkjum það að þegar við tölum um verðbólgu og hagvöxt þá erum við að tala um tvær hliðar á sama peningi. Hagvöxturinn á Íslandi, eins og hann birtist okkur í dag, er að mjög miklu leyti drifinn af fólksfjölgun og af innflutningi á vinnuafli. Fjölgun íbúa er ör og eiginlega alveg ótrúleg. Það er eiginlega ótrúlegt að það sé ekki meira um þetta rætt. Það er ótrúleg fjölgun íbúa og starfa sem drífur þennan vöxt og það er erfitt að finna þjóðir þar sem fólksfjölgunin er á pari við það sem hún er á Íslandi núna. En hagvöxturinn hefur á þessum sama tíma verið einn sá minnsti í samanburði við OECD-ríki þegar við skoðum hvað hann er í reynd á mann. Hagvöxtur á hvern íbúa var samkvæmt gögnum frá BHM enginn á Íslandi á árunum 2017–2022. Það er ákveðinn spegill á það sem hér er að baki og hvað er að gerast. Þar vil ég tala aftur um fólksfjöldann því að þessi sprenging í fólksfjölda sem við erum að horfa upp á er ein helsta ástæða þess að íbúðaverð hefur farið svo ört hækkandi undanfarin ár. Þetta er ein helsta ástæða þess að raunverð húsnæðis hefur tvöfaldast á Íslandi á síðustu tíu árum - raunverðið hefur tvöfaldast á síðustu tíu árum. Þegar við berum okkur saman við Norðurlöndin að þessu leyti um raunhækkanir á fasteignaverði er munurinn dramatískur. Hækkunin er langtum hærri á Íslandi en annars staðar á Norðurlöndum. Auðvitað hefur það áhrif á lífskjör og lífsgæði fólks þegar þetta er staðan. Aftur er hægt að setja þetta í samhengi við spurninguna: Hvers vegna eru kjarasamningar á Íslandi þetta erfiðir? Mig langar að vitna í Má Guðmundsson, fyrrverandi seðlabankastjóra, og ég gerði það raunar líka í minni fyrri ræðu, en hann sagði í viðtali fyrr í sumar í umfjöllun um þessa miklu fólksfjölgun og áhrif hennar að við verðum að hætta að tala um að staðan sé fasteignamarkaðnum að kenna því að umsvifin eru umfram það sem kerfið þolir. Ef við nálgumst þetta þannig að þetta sé fasteignamarkaðnum eða byggingamarkaðnum einum að kenna, að við séum ekki að byggja nóg, erum við þá ekki að líta fram hjá því hvað er að gerast á sama tíma í fólksfjölgun? Fólksfjölgunin er að langmestu leyti vegna flutnings starfsfólks til landsins í ferðaþjónustu og tengdum greinum og þegar íbúum fjölgar þetta ört hefur það auðvitað mikil og veruleg áhrif á eftirspurn eftir húsnæði, vörum og þjónustu. Við sjáum það mjög skýrt á höfuðborgarsvæðinu að markaðurinn ræður eins og er einfaldlega ekki við að mæta þörfinni á húsnæði. Þess vegna þurfum við á einhverjum stýritækjum að halda sem dempa sveiflur og kæla vöxtinn eða ágang ferðaþjónustunnar inn á húsnæðismarkaðinn. Við þurfum að setja mörk á byggingar fyrir gistirými í þéttbýli. Við þurfum nauðsynlega á takmörkunum að halda á Airbnb, heimagistingu, til að tryggja húsnæðisöryggi fólks, að það sé skýrt að húsnæðisöryggi fólks í höfuðborginni verði ekki stefnt í hættu vegna Airbnb. Þetta er mun augljósara á höfuðborgarsvæðinu heldur en annars staðar á landinu en ég er þeirrar skoðunar að meðan ekki er skýr stefna um ferðaþjónustuna og skýr atvinnustefna verður ómögulegt að koma húsnæðismarkaðnum í jafnvægi. Það er ekki hægt að ræða húsnæðismarkaðinn og sleppa því að ræða ótrúlega fólksfjölgun hér, þessa hröðu fólksfjölgun, og ótrúlegan vöxt ferðaþjónustunnar inn á húsnæðismarkaðinn og áhrifin sem þetta hefur á möguleika fólks til að eignast húsnæði. Við heyrum enn þá að fyrst og fremst sé verið að ræða húsnæðismarkaðinn út frá framboðsvanda í því samhengi að ekki sé verið að byggja nóg. Auðvitað er framboðsvandi þegar eftirspurnin er þetta mikil en við þurfum að horfa á hverjar skýringarnar eru. Í nýlegri skýrslu OECD, þessi skýrsla kom út í sumar, kemur fram að fjöldi ferðamanna á hvern íbúa á Íslandi er langmestur í OECD-samanburði. Hlutfallslegur fjöldi starfandi í ferðaþjónustu á Íslandi er líka sá mesti innan OECD. Eitt ríki toppar okkur þar sem er Malta. Þetta sýnir auðvitað stærð greinarinnar á Íslandi og það er ótrúlegt að setja þetta ekki í samhengi við áhrif og álag á innviði; á vegi, á heilbrigðisþjónustu. Löggæslan nefnir þetta álag líka. OECD mælir með því í samhengi við verðbólgu að tempra eftirspurn og stemma þannig stigu við verðbólgu og framleiðsluspennu. Í því ljósi vil ég segja að endurkoma gistináttagjaldsins er eðlilegt og þarft skref. Það þarf að hafa í huga að þessi gjaldtaka var við lýði en fór út í samhengi við heimsfaraldur og var sérstök aðgerð til að liðka fyrir og gera greininni auðveldara að komast af á erfiðum tímum. Ég held að það hafi verið fullkominn einhugur um þá aðgerð og það stóð aldrei annað til en að gistináttagjaldið kæmi aftur. Þetta er í mínum huga tímabær aðgerð sem sömuleiðis eykur jafnræði í skattlagningu milli atvinnugreina. Ég vildi nefna þetta stuttlega í samhengi við húsnæðismarkaðinn og segja að ef við höfum metnað fyrir ferðaþjónustunni og fyrir íslensku samfélagi þá þurfum við skýra umgjörð og við þurfum einhverja sýn um það hvað samfélag eins og Ísland sækist eftir mörgum ferðamönnum, hvernig ferðamönnum við sækjumst eftir og hvort einhver efri mörk séu í því sambandi. Tækifærin fyrir greinina blasa við og sem Íslendingur er ég ekkert undrandi á því að fólk vilji sækja Ísland heim. Ég veit að það er í gangi stefnumörkun í ráðuneyti ferðamála og ég vona að hún skili þeim árangri fyrir greinina að tryggja þetta gullna jafnvægi sem greinin hefur gott af en innviðirnir og íslenskt samfélag í heild sinni líka. Þar þykir mér lykilbreyta vera að bregðast við því hver áhrif ferðaþjónustunnar og heimagistingar eru á húsnæðismarkaðinn og um leið á húsnæðisöryggi fólksins í landinu. Ég er sannfærð um að regluverk í þessa veruna muni hafa jákvæð áhrif á húsnæðismarkaðinn og húsnæðisöryggi og um leið liðka til um verðbólgu.

Forseti. Merkilegt nokk hafði ég ekki heyrt svo mikið rætt um húsnæðismálin í þessari umræðu. Ég var því mjög ánægður að heyra hv. þingmann koma aðeins inn á húsnæðismálin. Undanfarin þó nokkuð mörg ár hefur verið skortur á húsnæði á öllu landinu. Stjórnvöld hafa einhvern veginn reynt að koma til móts við það en alltaf gert það á eftirspurnarhliðinni, ekki framboðshliðinni. Einhvern veginn bauna allir, alla vega Sjálfstæðisflokkurinn, rosalega mikilli gagnrýni á Reykjavíkurborg sérstaklega fyrir að leysa ekki húsnæðisvandann fyrir þá. En vandinn er samt um allt land. Vissulega er Reykjavíkurborg stór hluti, þriðjungur landsmanna býr á höfuðborgarsvæðinu, en þegar tölur eru skoðaðar hefur bygging íbúða í Reykjavík haldið í við hlutfall íbúa í Reykjavík en íbúðabygging annars staðar hefur ekki náð því, eða sums staðar annars staðar en á mjög fáum öðrum stöðum. Nokkur sveitarfélög eru að standa sig þokkalega vel en það vantar upp á annars staðar. Þar er ég ekki að kenna einstaka sveitarfélögum um heldur er þessi skortur á samhæfingarhlutverki stjórnvalda. Eins og hér hefur verið sagt er búið að gera samning við Reykjavíkurborg um byggingu, sérstaklega á félagslegum íbúðum, en önnur sveitarfélög eru ekki komin inn í það. Mér finnst skorta á þessa almennu umræðu um það hvar heildarvandinn er í staðinn fyrir að vera bara í pólitísku skotgröfunum: Það er þessu sveitarfélagi að kenna eða hinu, þegar það eru í alvörunni stjórnvöld sem bera samhæfingarábyrgðina á þessu varðandi stofnframlögin, varðandi skipulagið í heild sinni, stefnumótunina og þess háttar. Mér finnst stjórnvöld hafa reynt að varpa ábyrgðinni af sér og yfir á Reykjavík og mér finnst það einfaldlega óheiðarlegt. Mig langar í meiri og dýpri umræðu um húsnæðismálin.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið og spurninguna. Ég er honum einlæglega sammála um að ríkið, ráðherrar, ríkisstjórnin og Alþingi, þarf að hafa meira um húsnæðismál og húsnæðismarkaðinn í heild sinni að segja. Það gengur bara ekki upp að horfa á húsnæðismarkaðinn alfarið sem verkefni sveitarfélaganna því að þetta er langtum stærra mál en svo og húsnæðismál snúast auðvitað ekki bara um lóðaúthlutanir. Því meira sem maður skoðar gögnin verður í mínum huga augljóst að það er ekki hægt að vinda ofan af þeirri stöðu sem er komin upp á húsnæðismarkaði á höfuðborgarsvæðinu, í Reykjavík en á höfuðborgarsvæðinu í stærri mynd líka, það er ekki hægt að ná tökum á stöðunni á húsnæðismarkaði án þess að ræða atvinnustefnu samhliða, án þess að ræða það samhliða hvernig atvinnugreinarnar á höfuðborgarsvæðinu eru að þróast. Þar er ég auðvitað að horfa á ferðaþjónustu og veitingageirann. Því er ofboðsleg einföldun og bara rangt að leggja málið upp þannig að það snúist bara um lóðir. Húsnæðisvandinn er, eins og hv. þingmaður nefnir, staða á landinu öllu en birtingarmyndirnar eru ólíkar. Að einhverju marki myndi ég segja að það væri svolítið séríslenskt vandamál hvernig húsnæðislánin okkar þróast og geta nánast breyst eftir árstíðum. En húsnæðismarkaðurinn er ekki bara verkefni sveitarfélaganna og mér finnst rangt að tala um þá stöðu sem er uppi á húsnæðismarkaðnum núna sem framboðsvanda og framboðsskort ef ekki á samhliða að ræða það að við erum heimsmeistarar í fólksfjölgun. Fólksfjölgun hér er ofboðslega ör og kraftmikil. Ég er ekkert að tala hana niður en ef þú útilokar lykilbreytu þá nærðu ekki árangri.

Forseti. Sérstaklega einmitt þegar stjórnvöld ganga inn á húsnæðismarkaðinn með ýmsum aðgerðum til að reyna að hjálpa fólki að kaupa og ýmislegt svoleiðis, en bara frá þeirri hlið; nota séreignarsparnaðinn til að lækka höfuðstólinn eða greiða inn á innborgun, hjálpa ungu fólki að kaupa, sem er gott og blessað, og allt þar fram eftir götunum. Þegar öll þessi úrræði eru í rauninni bara til þess að hjálpa fólki að kaupa en hvetja ekki til meiri byggingar þá er eiginlega fyrirsjáanlegt að staðan verði eins og hún er, meira að segja óháð fólksfjölguninni því að áður en fólksfjölgunin varð eins og hún hefur orðið tiltölulega nýlega var samt óuppfyllt húsnæðisþörf. Þróunin var sú að fleiri og fleiri voru farnir að búa í hverri íbúð. Fjöldinn var á leiðinni upp á við í staðinn fyrir niður á við, eins og markmiðið var í rauninni. Það er ekki allt sem kemur heim og saman þarna og ég held í alvörunni að einhver hafi tekið ákvörðun um það að viðhalda þessum skorti af því að efnahagslega mun það hafa þau áhrif að hækka íbúðaverð og laga þannig skuldahlutfall allra sem áttu þegar íbúð. Síðan kemur aðstoð fyrir ungt fólk til að komast inn á húsnæðismarkaðinn en það er bara tímabundin lausn af því að húsnæðismarkaðurinn fer þá enn þá meira á flug og hækkar enn þá meira. 

Frú forseti. Það er að verða lykilbreyta um það hvernig þér vegnar í lífinu hvenær þú komst inn á húsnæðismarkað. Í dag fer það að verða ekki hvenær þú komst inn á húsnæðismarkað heldur: Komstu inn á húsnæðismarkað eða ertu fastur á leigumarkaði, áttu bakland sem getur hjálpað þér inn? Við sjáum tölurnar um hvernig erfðafjárskatturinn er að þróast, sem er auðvitað viðleitni þeirra sem geta til þess m.a. að liðsinna í þessu samhengi. Ég er einlæglega þeirrar skoðunar núna að fljótvirk aðgerð gagnvart verðbólgu og til þess að liðka fyrir á húsnæðismarkaði væri virkara regluverk Airbnb og reglur um gistirými í þéttbýli, sem sagt byggingu á gistirými í þéttbýli þannig að fólk sem kemur hingað til lands í byggingarvinnu vinni ekki allt við það að byggja upp hótel. Ég nefndi áðan tölurnar um fjölda ferðamanna á íbúa á Íslandi í samanburði við OECD, fjölda starfandi í greininni í samanburði við OECD og allt er þetta til merkis um ótrúlega viðreisn ferðaþjónustunnar eftir heimsfaraldur. Við gleðjumst auðvitað öll yfir „Viðreisninni“, haha. En það þarf líka að horfa á þetta sem ég nefndi með hagvöxtinn og framleiðni. Greinar eru misjafnar um það hver framleiðnin er. Ferðaþjónusta er lágframleiðnigrein og það má setja þetta í samhengi við gagnrýni sem t.d. hefur komið fram hjá BHM um hvernig háskólamenntun á Íslandi skilar sér verr til launa en víða annars staðar. Þarna ertu líka að horfa á atvinnustefnu og hvernig hún skilar sér inn hvað varðar framleiðni, hagvöxt, lífsgæði, lífskjör og það markmið okkar að fólk mennti sig og að fólk sem fer utan til náms velji að koma aftur heim, að fólk sem ekki er frá Íslandi og velur sér að flytja hingað sækist eftir þannig störfum að laun og kjör séu góð og við séum að byggja upp lífskjör og lífsgæði í einhverju heildarsamhengi hlutanna en ekki bara að það sé tilviljunarkennd niðurstaða sem ræður því að ein grein stækkar en aðrar ekki.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur fyrir að koma inn á húsnæðismarkaðinn. Mér þykir mjög mikilvægt að leggja áherslu á að það eru ekki allir sem vilja komast inn á fasteignamarkaðinn. Það er einfaldlega eina leið venjulegra launþega til þess að búa við öryggi og viðráðanlegan kostnað við húsnæði. Það þarf auðvitað að leggja meira í að byggja upp óhagnaðardrifin leigufélög vegna þess að það er ofboðslega mikið, sérstaklega af ungu fólki í dag sem myndi gjarnan frekar geta valið um þessa evrópsku leið að leigja hjá óhagnaðardrifnum leigufélögum og vera þá öruggt með húsnæði þar. En húsnæðismarkaðurinn, hvort sem þú ert í leiguhúsnæði eða átt fasteign á Íslandi, er bara eins og villta vestrið. Eins og hv. þingmaður kom inn á hefur húsnæðisverð hækkað alveg gífurlega en það hefur leiguverðið gert líka. Ef þú ræður ekki við hækkanir sem leigusalar geta sett á eins og þeim sýnist þarftu að finna þér annað húsnæði og flytja. Við sjáum að ótrúlega stór hluti þeirra sem koma hingað og eru að byggja upp nýtt húsnæði býr sjálfur í óviðunandi húsnæði með óviðunandi brunavörnum. Við erum ekki að bjóða þeim upp á það öryggi sem þau eiga skilið. Ég heyrði hv. þingmann einnig koma inn á það að takmarka jafnvel fjölda ferðamanna hér. Ég kom inn á það í minni ræðu að það væru kannski gæði ferðamannanna sem skiptu meira máli en fjöldi og ég myndi gjarnan vilja heyra hverjar hugmyndir Viðreisnar eru hvað það varðar; viljum við stöðugan vöxt í fjölda eða viljum við stýra þessu og þá hvernig?

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Valgerði Árnadóttur kærlega fyrir andsvarið. Ég er sammála því og ég vona að það hafi verið skýrt hjá mér að þegar ég segi að allar mælingar sýni að fólk á íslenskum leigumarkaði þrái að kaupa sé það spegill á stöðuna á leigumarkaði en ekki þannig að fólk sé kannski upphaflega þannig innstillt að vilja bara kaupa. Við sjáum það svo skýrt þegar við berum saman Norðurlöndin t.d. að þar sem leigumarkaðurinn er heilbrigður og sanngjarn og dýnamíkin er eins og hún á að vera þá velur fólk sér að leigja. Þetta er bara ekki reyndin á Íslandi. Húsnæðisöryggi er minna á leigumarkaði og þegar ég nefni að húsnæðisverð hafi hækkað þá á það sannarlega við um leiguverð líka. Ég á við að þessi liður er að fara upp og nefni í því sambandi þingmál sem varaþingmaður okkar í Viðreisn, Dagbjartur Gunnar Lúðvíksson, lagði fram um það að fólk sem hefur staðist ákveðnar leigugreiðslur til lengri tíma eigi að geta staðist greiðslumat fyrir sömu upphæð. Þannig er það ekki í dag sem mér finnst algerlega galið, að fólk sem hefur sýnt það í reynd hvers það er megnugt í greiðslum og hvað það þolir í greiðslum fái síðan mat á pappír upp á eitthvað sem stangast á við veruleikann. Það finnst mér ekki geta gengið upp og það væri mikið réttlætismál ef þetta þingmál næði fram að ganga. Varðandi ferðaþjónustuna og stefnu þar um þá hef ég talað fyrir mig sjálfa og mína persónulegu skoðun. Ég er á því að það sé vænlegra, til að tryggja vænlega sambúð ferðaþjónustu og samfélagsins í heild sinni, ekki síst hérna á höfuðborgarsvæðinu þar sem nú reynir verulega á húsnæðismarkaðinn og aðra innviði, að horfa til þess í einhverri stefnumótun stjórnvalda hvernig ferðamenn við viljum fá. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur fyrir þessi svör. Ég sé að við erum nokkurn veginn á sömu blaðsíðu hvað þetta varðar. Ég vildi endilega bæta því við inn í húsnæðismálaflokkinn að ríkisstjórnin hefur vissulega komið með þá lausn að veita fólki meira lán og ríkið á þá hluta í íbúð þess, en það er einungis fyrir húsnæði sem er glænýtt. Það húsnæði er jafnframt dýrara heldur en eldra húsnæði þannig að núna er ungt fólk sem er það heppið að geta farið inn á markaðinn að skuldsetja sig meira heldur en það myndi kannski gera ef það keypti ódýrara húsnæði sem er eldra, en það hefur ekki tök á því vegna þess að það er ekki með hærri útborgun. Í þessu umhverfi, þegar vaxtaumhverfið er að breytast og þessi hópur þarf að taka verðtryggð húsnæðislán og eignast enn þá minna í húsnæðinu, þá er þetta mjög bagalegt og jafnvel eitthvað sem þarf að skoða í þessum lögum svo að þau gildi fyrir annað en glænýtt húsnæði, sem er dýrt, ef við ætlum að horfa á unga fólkið og ungt fjölskyldufólk og hvernig því vegnar í lífinu.

Frú forseti. Þingmaðurinn nefndi orðin heppin og heppni. Þetta finnst mér ég heyra æ oftar þegar fólk er að lýsa sínum veruleika og sínum aðstæðum: Ég var heppinn, ég keypti á góðum tíma. Ég var heppinn, við keyptum rétt áður en hækkanirnar fóru upp. Við vorum heppin, mamma og pabbi gátu hjálpað þannig að við gátum keypt og íbúðin hefur síðan hækkað í verði. Það segir ótrúlega mikið um stöðuna á húsnæðismarkaði að það séu orðnar ráðandi breytur hvort þú hafir verið heppinn eða kannski bara ótrúlega óheppinn og að tímasetningar hafi allt um þetta að segja. Við höfum séð það í gegnum tíðina - þetta er annað einkenni á íslenskum markaði og þessi meinsemd sem ég hef verið að tala um, óstöðugleikinn - að húsnæðismarkaðurinn er annaðhvort í frosti eða funa. Það er frost eða funi og við öll erum einhvern veginn meðvituð um að þetta sé bara staðan. En auðvitað þarf þetta ekkert að vera svona. Það á ekki að þurfa að vera þannig að fólk sem flyst til landsins, erlent verkafólk, búi í þannig húsnæði að okkur líður illa og við skömmumst okkar þegar við horfum á fréttirnar og myndefnið og þær aðstæður sem fólk býr við. Húsnæðismálin eru einhvern veginn að þróast þannig - af því að við vorum að tala hér um skóla fyrr í dag sem jöfnunartæki þá er ég einlæglega sammála því að skólinn eigi að vera það og hef áhyggjur af því ef það er að breytast, og mér sýnist að svo sé, en húsnæðismarkaðurinn á ekki að ýkja sveiflurnar eða ýkja forgjöfina sem sumir hafa og aðrir ekki. Það verður auðvitað að horfa á framboð og það verður að horfa á skipulag. Ég er að benda á það að við verðum að horfa á hlutina heildstætt; atvinnumál, þróun og uppbyggingu þeirra og samspil og sambúð við húsnæðismarkaðinn.

Frú forseti. Í fyrri ræðu minni í 2. umræðu um fjárlög fyrir árið 2024 þá endaði ég á kafla um landbúnað og erfiða stöðu bænda og tilkynnti þar að ég myndi fara í sérstaka ræðu um það í annarri ræðu og það er komið að því núna. Árið 2004 við gerð samninga um starfsskilyrði í mjólkurframleiðslu var ákveðið að slíta í sundur beinan stuðning ríkisins við framleitt magn mjólkur. Eldri samningar um mjólkurframleiðslu höfðu beina tengingu við útgefið greiðslumark, framleiðsluheimild, við framlög úr ríkissjóði. Við kollvörpun á stuðningi við landbúnaðarframleiðslu á árunum um og fyrir 1990 var niðurgreiðslum á búvöruverði breytt í beinan stuðning við bændur, oft nefndar beingreiðslur. Fram að þeim tíma, allt frá upphafi á niðurgreiðslum á matvöruverði til neytenda, hafði kerfið verið notað sem kjarajöfnunartæki. Í kjölfar þjóðarsáttarinnar var uppskurður á búvöruverðskerfinu ákveðinn. Á tímunum fram að þjóðarsátt gátu útgjöld til landbúnaðar og niðurgreiðslna á búvörum numið allt að 5–6% af landsframleiðslu. Við kerfisbreytinguna eftir þjóðarsátt var stuðningur ríkisins við mjólkurframleiðslu um 47–48% af framleiðslukostnaði mjólkur. Til þess að meta þann framleiðslukostnað var notast við verðlagsgrundvöll fyrir meðalstórt kúabú. Nýr verðlagsgrundvöllur var gerður með þátttöku launþegahreyfingar, bænda og afurðastöðva og er hann í grundvallaratriðum sá sami og verðlagsnefnd búvöru notar við ákvörðun á verði til bænda í dag. Árið 2004 voru blikur á lofti og miklar breytingar í alþjóðlegu umhverfi búvöruframleiðslunnar og á samkeppnisstöðu íslensks landbúnaðar í svokallaðri Doha-viðræðulotu á vegum Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar. Sú viðræðulota rann að mestu út í sandinn við alþjóðlegt efnahagshrun 2008 en eftir sat að starfsumhverfi mjólkurframleiðslunnar var breytt 2004. Fyrir þann tíma var t.d. ákvörðun um hækkun á framleiðsluheimildum, greiðslumarki, sjálfvirk ákvörðun um aukin framlög úr ríkissjóði. Mat manna var því að ef Doha-lotan myndi raungerast á þeim forsendum sem þá voru á borðinu myndi íslensk mjólkurframleiðsla gefa hratt eftir. Á þeim tíma var útgefið greiðslumark 104 milljónir lítra. Þá var þörf á að hækka útgefið framleiðslumagn um 2 milljónir lítra til að fullnægja innanlandsneyslu en ríkið var ekki tilbúið til að hækka framlög til mjólkurframleiðslunnar. Bændur gátu á móti haft tryggingu fyrir því að stuðningur lækkaði ekki ef áhrif af breytingum innan Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar gengju eftir af fullum þunga. Allt frá þessum tíma hefur fjárhæð til stuðnings mjólkurframleiðslu verið grundvölluð á fjárhæð frá árinu 2004 og miðað við 104 milljónir lítra og að 47% kostnaðar séu borin af opinberum stuðningi. Núna 20 árum seinna er innanlandsþörf á næsta ári metin um 151,5 milljónir lítra. Á þessum tíma hefur þessi fjárhæð ekki tekið öðrum breytingum en þeim að hún hefur verið framreiknuð, þó með þeim hætti að lengst af hefur 1% raunlækkun verið innifalin. Stuðningur er því 20% lægri að raunvirði og má með nokkurri einföldun segja að miðað við 47% kostnaðarþátttöku hins opinbera sé hann nú aðeins fyrir um 85 milljónir lítra, miðað við forsendur sem lagt var upp með á tímum þjóðarsáttarinnar. Engin stétt á Íslandi hefur borið þyngri byrðar af þátttöku í þjóðarsáttinni en íslenskir bændur. Það var vitað á þeim tíma, enda var hún gerð með stuðningi bænda. Öllum var ljóst að svo há ríkisútgjöld til landbúnaðar, sem voru fyrir um 30 árum, væru algerlega ósjálfbær og gætu ekki gengið upp. En á þessum árum frá 2004 hefur mikið breyst og margt verið reynt. Á þessum tíma hefur verið bætt við fjármunum til að efla íslenska nautakjötsframleiðslu, svo dæmi sé tekið. Það hefur líka verið hagrætt í úrvinnsluiðnaði mjólkur, gífurlega mikið. Þaðan hafa í raun kjarabætur til bænda verið sóttar. Auk þess hefur raunverð á matvælum lækkað. Hagur neytenda og bænda á þessum tíma nemur um 2 milljörðum árlega af þessum aðgerðum. Á þessum 20 árum hefur verið framfara- og uppbyggingarskeið í landbúnaði. Fjósum í framleiðslu hefur fækkað úr 1.600 í innan við 500 fjós frá tímum þjóðarsáttar. Mig minnir að í dag séu þau um 470–480. Virðulegur forseti. Það hefur ekki orðið þróun heldur bylting. Einhver myndi segja hrun. En hversu mikið fjármagn hefur Alþingi og ríkissjóður dregið úr íslenskum sveitum á undanförnum 30 árum á sama tíma og við höfum aukið og eflt flest okkar velferðarkerfi og aukið hagsæld í landinu? Segja má að eftir þjóðarsáttarsamninga og fram að þeim tíma þegar offramleiðsla landbúnaðarvara var mikil hafi stöðnun ríkt í uppbyggingu og endurnýjun framleiðslutækja bænda. Á síðastliðnum 20 árum hefur orðið gífurleg fjárfesting í nýjum fjósum og nýrri tækni. Hátæknifjós og stórbættur aðbúnaðar er staðreynd. Á sama tíma hefur greinin sjálf fjármagnað úreldingu annarra framleiðslutækja með því að kaupa framleiðsluheimildir. Kaup á mjólkurkvóta hafa orðið að fjármagnsfrekum lið í rekstri kúabúa. Það má deila um þá aðferð en hin aðferðin var að úrelda framleiðslutækin, annaðhvort með opinberum styrkjum eða gjaldþrotum bænda. Fjárfesting í betri fjósum og framleiðsluheimildum ofan í það að ríkissjóður hefur stórlækkað framlög sín hefur því verið mætt með hagræðingu og hagkvæmari rekstri búa, með stækkun þeirra og aukinni tækni. Allt saman mjög þekktar aðgerðir og í takt við samfélagslega þróun flestra atvinnugreina. Við efnahagshrunið 2008 stóðu bændur í áþekkum sporum og nú. Þá var stökkbreyting á verði aðfanga staðreynd eins og nú í kjölfar innrásar Rússlands í Úkraínu. Sú aðfangakreppa sem nú er gerist hins vegar þegar landbúnaðurinn er nánast án allra vopna til að bregðast við. Kreppan eftir efnahagshrunið var vissulega snörp og erfið en í kjölfarið, árið 2013 og fram á þennan dag, hefur aukin eftirspurn eftir framleiðsluvörunni hjálpað til við að glíma við vandann. En hafa stjórnvöld raunverulega gert umhverfi landbúnaðar sterkara á þessum tíma? Jú, að mörgu leyti hafa aukin þjóðhagsleg umsvif líka komið sveitum og bændum til góða, sérstaklega aukin ferðamennska og vissulega líka fjárfestingar í bættum samgöngum, betri fjarskiptum og svo mætti lengi telja. En eru það ekki sjálfsagðir hlutir? Stjórnvöld sem setja kröfur og lög um aðbúnað búfjár verða að horfast í augu við afleiðingar gjörða sinna. Sömu stjórnvöld hafa á þessum tíma frá þjóðarsáttarsamningum og efnahagshruni líka innleitt samninga um aukinn markaðsaðgang búvöru og aukna samkeppni frá löndum sem gera ekki sömu kröfur og við gerum, frá löndum þar sem laun eru lægri, hagkvæmni mun meiri og framleiðsluaðstæður betri, t.d. vegna hagstæðara veðurfars og meiri stöðugleika í efnahagsmálum. Þetta hefur lagt viðbótarbyrðar á íslenskan landbúnað. Þau hafa einnig hafnað öll þessi ár að tryggja þær samkeppnisaðstæður sem lagt var upp með að yrðu upp í kjölfar GATT-samninga um ákveðna tollvernd og samningagerð á grundvelli EES-samstarfs og neitað að rétta hlut bænda í þeirri samkeppni með því að uppfæra verðmæti þeirrar verndar sem tollskráin ætti að tryggja innlendum framleiðendum. Það er í þessu ljósi sem ungir bændur héldu nýlegan baráttufund undir yfirskriftinni Laun fyrir lífi. Við búum í samfélagi sem er sterkt velferðarsamfélag með háum kaupmætti og öflugri velferð, en það er ekki hægt að ganga endalaust á velvilja bænda. Alþingi Íslendinga getur ekki yfirgefið íslenskan landbúnað sem framar öðrum hefur á undanförnum áratugum lagt sitt af mörkum að betri lífskjörum okkar allra. Alþingi hefur samþykkt grunn að landbúnaðarstefnu og Alþingi mun þurfa að mæta erfiðleikum samtímans en til lengri tíma verður að setja innihald og aðgerðir í landbúnaðarstefnuna og tryggja íslenskum landbúnaði rekstrargrundvöll og endurreisa skilning og trú á þýðingu og mikilvægi þess að við framleiðum heilnæm og örugg matvæli. Við nálgumst ekki síst orkuskiptin út frá þeirri staðreynd, sem er rétt, að efla efnahagslegt sjálfstæði okkar með innlendri orkuframleiðslu. Töpum þá ekki á sama tíma stöðunni sem við höfum þó enn þá í íslenskri matvælaframleiðslu. Hún grundvallar líka okkar efnahagslega sjálfstæði. Frú forseti. Í fyrri ræðu greindi ég frá nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar þar sem rætt var um stöðu landbúnaðarins og í meirihlutaálitinu er fjallað um að tillögugerð muni verða í 3. umræðu fjárlaga og við meðferð fjáraukalaga. Það hefur komið fram við 3. umræðu að það er gert ráð fyrir að það komi, að mig minnir, 200 milljónir til bændastéttarinnar í þeim tillögum sem við erum að vinna eftir núna. Annað kemur í fjárauka og ég kem betur að því í lok þessarar ræðu. Í gær birti Stjórnarráðið á vef sínum tillögur til að bregðast við afkomuvanda bænda. Það er rétt að nefna það hér að fjárlaganefnd mun þurfa að fara yfir þær tillögur í umfjöllun sinni um fjáraukalög, greina hvernig þær tillögur eru uppbyggðar og meta áhrif þeirra, ekki síst í samhengi við þá stöðu sem blasir við. Með tilkynningunni á vef Stjórnarráðsins eru greiningar sem nefndin þarf að fjalla um og fá kynningu á. Ég ætla ekki að dæma þessa tillögu hér og nú, en vil aðeins ítreka það álit okkar í meiri hlutanum að bregðast verði við vandanum og ég fagna því skrefi sem nú er verið að taka. Af þeim viðbrögðum að dæma sem ég hef séð þá er verið að horfa til bráðavanda sem margir bændur standa frammi fyrir og rakinn hefur verið í ræðu minni hér á undan en miklu fleiri þætti þarf að taka til skoðunar og umfjöllunar. Formaður Samtaka ungra bænda sagði varðandi þessar tillögur eitthvað í þá veru að þær væru eins og plástur á opið beinbrot en vissulega skref í rétta átt. Við sem hér erum í þessum sal lögum ekki stöðu bænda með plástrum og bráðaaðgerðum. Á undanförnum árum hefur Alþingi verið í bráðaaðgerðum en tími dýpri vinnu og varanlegra lausna er kominn. En fleira þarf að gera sem ekki endilega þarf að kosta fjárútlát ríkissjóðs. Ég vil að lokum nefna nokkra þætti sem ég tel grundvallarmál að horfa til. Getum við lagt meira fram til að efla hagkvæmni búrekstrar? Markvissari ræktun? Hún er eftirtektarverð sú nálgun núna að efla notkun hrúta með verndandi arfgerð gegn riðu og að sama skapi gæti kyngreining á nautasæði orðið til þess að bæta afkomu og auka hagkvæmni í mjólkur- og kjötframleiðslu. Það má nýta verkfæri nákvæmnisbúskapar með hjálp hlutanets, með leyfi forseta, kallað á enskri tungu „internet of things“, við höfum íslenskað það sem hlutanet, þar sem stafrænar upplýsingar með hjálp gervigreindar hámarka nýtingu á ræktarlandi. Við erum vel í stakk búin að innleiða slíka tækni hér á landi með öflugar fjarskiptatengingar í sveitum, þar eru líka möguleikar sem geta nýst garðyrkju og annarri jarðrækt. Ég nefni yfirferð og endurskoðun á starfsumhverfi afurðastöðva og úrvinnslustöðva í landbúnaði, aukna sérhæfingu, verkaskiptingu og tæknivæðingu. Hvers vegna hefur ekki í áratugi verið hægt að byggja nýtt sláturhús eða nýja mjólkurstöð frá grunni? Hvað segir það okkur um þrótt atvinnugreinar að hafa ekki getað sótt sér nýjustu tækni í þeim efnum í miklu stærri stíl, tækni sem við sjáum í okkar fullkomnustu vinnslustöðvum fyrir fiskafurðir? Það þarf að skapa möguleika, án þess að slíkt eigi að bitna á neytendum, til að fyrirtæki í landbúnaði hafi tækifæri til slíkrar sóknar. Það liggur fyrir úttekt Ríkisendurskoðunar á framkvæmd á eftirliti með innflutningi á búvörum. Afar mikilvægt er að við berjum nú í þá bresti sem sú skýrsla afhjúpar. Þar eru tækifæri til að skapa mun heilbrigðara samkeppnisumhverfi fyrir bændur. Fréttir eru um að útflutningstölum frá öðrum ríkjum á búvöru, sérstaklega frá ESB-löndum Evrópusambandslöndunum, beri ekki saman við innflutningstölur hér á landi, oft er sérstaklega talað um mjólkurduft í því sambandi. Við getum ekki látið sem við sjáum ekki svona brotalamir endalaust án þess að aðhafast eitthvað. Eigum við að ræða endurskoðun tollverndar og hvernig hún hefur brunnið upp á síðastliðnum áratugum? Það er vinsælt hjá stjórnmálamönnum að tala um að það þurfi að breyta kerfinu. Breytum þá kerfinu. En það er alveg sama hvernig við tölum um það ef við stöndum ekki við þau kerfi sem þegar eru og eiga að virka. Ég held að bændur séu almennt opnir fyrir því að breyta og endurhugsa en það er alveg sama hvernig við breytum og hvernig við hugsum kerfi ef þau skila ekki viðunandi afkomu. Við verðum að viðurkenna að á síðustu áratugum höfum við sparað ríkissjóði og skattgreiðendum tugi milljarða í lækkun framlaga til landbúnaðar og erum löngu komin að þolmörkum í þeim efnum. Á sama tíma ræðum við hér í þinginu og samþykkjum meira íþyngjandi lög og reglur um aðbúnað. Við samþykkjum hamlandi ákvæði um frelsi bænda til að hámarka verðmæti jarða sinna, allt undir merkjum þess að við viljum vernda ræktarland og halda eignarhaldi á landi sem mest hér heima. En hvers virði er það ef enginn getur lifað af því að yrkja landið og nýta ræktunarland, ef bændur verða að neita sér og fjölskyldum sínum um það sem okkur finnst sjálfsagt eins og styttingu vinnuviku, veikindafrí, sumarfrí og ef þeir geta ekki staðið undir kröfum sem við gerum til aðbúnaðar búfjár nema lenda í skuldafjötrum? Við nálgumst orkuskiptin út frá þeirri hugsun að það stuðli að efnahagslegu sjálfstæði okkar að framleiða sem mest af okkar orku. Það er alveg sama efnahagslega sjálfstæði undir þegar við veikjum undirstöður innlendrar matvælaframleiðslu. Matur og orka eru hornsteinar í sjálfstæði þjóðar og gleymum því aldrei. Nú eru komnar fram tillögur starfshóps ráðuneytisstjóra, bara í þessari viku, og þær eru tengdar við fjáraukalagafrumvarpið sem við erum að fara að vinna með í hv. fjárlaganefnd. Ég ætla að ræða þær tillögur betur í ræðu sem snýr að fjáraukanum sjálfum. En ásamt þremur ráðuneytisstjórum hafa komið að þessu starfi til ráðgjafar Byggðastofnun, Ráðgjafarmiðstöð landbúnaðarins og viðskiptabankarnir. Margt áhugavert sem er rætt þar og nauðsynleg vinna hefur farið fram. Ég vona að hún muni nýtast okkur líka inn í framhaldið þegar við ræðum þessi mál. En það sem við erum að fást við fyrst og fremst núna er þessi staða sem er gríðarlega erfið, vonandi til skamms tíma, og hefur komið upp á undanförnum mánuðum, sérstaklega síðustu 12–18 mánuðum eftir að stýrivextir fóru upp úr kannski þessum hefðbundnu 4–5% stýrivöxtum upp í það mesta núna, 9,25%. Þetta hefur gerst síðustu 15, 16 mánuði að mestu. Það eru margir að lenda í því, heimili og fyrirtæki, en sérstaða bænda er að allar aðfangakeðjurnar urðu miklu dýrari; kjarnfóður, áburður, rekstur á tækjum, orkukostnaður, þannig að vandinn er miklu margslungnari og erfiðari og það ber að vekja sérstaklega athygli á því þegar við erum að ræða þessi mál, þetta snýst ekki eingöngu um vaxtakostnaðinn. Það sem er líka sérstakt, þá kannski sérstaklega hjá kúabændum, tengist aðbúnaðarmálum, eins og ég hef komið að í þessari ræðu, kröfum um aðbúnað. Það hefur verið gríðarleg fjárfesting þannig að fjárbinding á móti veltu í landbúnaði er gríðarlega há þessi misseri. En þetta er gott að sinni og við ræðum þetta frekar í tengslum við fjáraukann. Ég hef lokið máli mínu, frú forseti.

Frú forseti. Það gleður mig að heyra að hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson veki máls á málefnum landbúnaðarins hér í ræðu sinni um fjárlög í dag. Við verðum öll að viðurkenna að vaxtabyrði bænda er stórt vandamál og ég skynja það svo sannarlega á hv. þingmanni að hann sé sammála því. Eins og ágætlega var farið yfir þá er eðli búskapar þannig að það er erfitt að aðskilja annars vegar heimili og hins vegar fyrirtæki sem verið er að reka á vettvangi þess. Reksturinn er ekki að því leyti sá sami og í hreinum atvinnurekstri, hann er samofinn heimilunum. Það verður líka að segjast eins og er að velferð búfjár er í stöðugum forgangi hjá þessum hópi. Til að mynda er gott dæmi um þetta, eins og komið var inn á, að mjólkurbú hafa ekki val um að fresta neinum fjárfestingum og forgangsraða sínu fé í annað en að vera réttum megin við það lögmæti sem leiðir af gildandi réttarumhverfi hverju sinni. Að því leytinu til hefur landbúnaðurinn mikla sérstöðu. Ég óska eftir afstöðu hv. þingmanns um vilja hans og afstöðu til þess að koma þessum heimilum til sérstakrar bjargar í formi sérstakra vaxtabóta til bænda miðað við núverandi efnahagsaðstæður. Ég vísa þar til minnihlutaálits hv. formanns Samfylkingarinnar um viðbótarvaxtabætur í formi 2 milljarða kr. til að bregðast við þessum bráðavanda sem sannarlega er til staðar.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er rétt að það eru margir að eiga við erfiðan vaxtakostnað og það hefur komið fram í ræðum mínum hér í fjárlagaumræðunni að sérstaða bænda í þessu öllu er náttúrlega rekstrarformið, að heimilið og reksturinn er eiginlega bara búið, er bara á kennitölum bændanna að langmestu leyti. Ég hef líka komið inn á ferlið, eins og ég var að ljúka við að segja í ræðu minni, hvað þetta er margslunginn vandi. Raunverulega byrjar þetta að einhverju leyti í Covid að aðfangakeðjan byrjar að bresta og sérstaklega síðan við innrás Rússa í Úkraínu í febrúar 2022, þá hækkaði t.d. áburðurinn um 110–120%, kjarnfóðrið yfir 30%. Það verður að geta þess að í vegnu meðaltali í búunum, í rekstrinum, þá hefur hækkun kjarnfóðurs um 30% meira vægi heldur en 110% í áburðinum. Þarna komum við bara alveg með nýjan þátt sem er aukalega ofan á allt annað. Það er í þessum tillögum, eins og ég ætlaði að koma inn á í fjáraukaumræðunni - er náttúrlega hluti af þessum tillögum sem hafa verið boðaðar núna varðandi þessar 1.600 milljónir til 982 býla, frekar en bænda, minnir mig að sé orðað. Þetta er hluti af því sem verið er að ræða þar, þ.e. vaxtakostnaðurinn. Það er verið að fást við og verið að einbeita sér þarna að yngri bændum, þeim sem hafa verið að fjárfesta mikið síðustu kannski 10, 12, 13, 14 árin. Það er svona það sem mest er verið að fást við þar. Ég er ekki með gögnin eða hversu stór hluti nákvæmlega þetta er af málinu, ég verð svolítið að treysta á þennan ráðuneytisstjórahóp enn sem komið er. Við eigum eftir að fá fá dýpri kynningar í fjárlaganefnd á stöðu þessara mála. Ég fagna að sjálfsögðu tillögum Samfylkingarinnar um að gera eitthvað fyrir bændur en ég get ekki metið 2 milljarðana eða það sem ráðuneytisstjórarnir eru að koma með, nákvæmlega þær tölur.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir gott svar. Ég fagna því að við séum ekki í innbyrðis ágreiningi um það hversu mikill vandinn er. Til samanburðar þá skilst mér að tillögur hljóði upp á 1,6 milljarða þannig að tillögur Samfylkingarinnar gefa vissulega örlítið í. Áherslurnar eru umfram annað á vaxtakostnað sem leiðir af þeirri stöðu sem nú er komin upp. Ég tók samt eftir því að hv. þingmaður nefndi það sérstaklega að það væri ekki til mikils að setja plástur á opið beinbrot. Ég ætla ekki að taka undir það orðfæri vegna þess að það er ákall um bráðaaðgerðir og ég held að það sé algerlega ljóst að það vilja öll sjá metnaðarfulla endurskoðun í þágu bænda sem eru stétt sem glímir við mjög háan meðalaldur, það er lítil sem engin endurnýjun í stéttinni og mjög mikil óvissa um þennan atvinnuveg til framtíðar sem kjölfestugrein í íslensku efnahagslífi. Við verðum öll að vera ásátt um að það sé stórt vandamál. Ég er ekki ein af þeim sem tala um íslenskt fæðuöryggi vegna þess að aðföng koma erlendis frá hvað sem öðru líður. En ég hlýt að styðja eins og hvert annað mannsbarn hér á landi fjölbreytta atvinnuvegi um land allt og þá þurfum við nýliðun. Ég segi: 12 milljarða vantar að öðru óbreyttu inn í landbúnaðarkerfið. Ég vona að við getum skapað þjóðarsátt um að reyna að skapa betri skilyrði svo að nýliðun geti orðið að veruleika.

Frú forseti. Ég var að vitna í formann ungra bænda. Ég vil reyndar taka fram hversu frábær fundur ungra bænda var í Salnum fyrir um mánuði síðan og við getum lært mikið af því sem þar fór fram. Það er til myndband frá þeim fundi á internetinu. Bráðaaðgerðir. Ég hef kannski ekki orðað það nógu sterkt áðan. Ég var kannski að reyna að tala að einhverju leyti um mikilvægi þess að við erum í bráðaaðgerðum núna. Það er bara þannig. Og þessi skarpa staða, ég hef þekkt til kúabænda í 40 ár en ég hef aldrei séð svona stöðu eins og er akkúrat núna; á stórum myndarlegum búum sem eru rekin vel og af miklum dugnaði í áratugi. Það er erfið staða að myndast. Það er m.a. út af aðbúnaðarkröfum og ýmsum fjárfestingum og öðru sem er mikill hvati vegna þess að það er, held ég, árið 2034 sem þarf að vera búið að uppfylla reglugerðir, sem koma m.a. frá Evrópusambandinu, um aðbúnað dýra, þannig að það eru allir svolítið í kappi við tímann að standast ákveðnar kröfur ef þeir ætla að halda áfram í þessum rekstri. Það er ákveðinn hluti af öllu þessu máli. Meðalaldur bænda á Íslandi er 57 ár. Ég er þá enn þá undir meðalaldri íslenskra bænda sem dæmi, verð 54 ára á síðasta degi ársins. Ég var í Þýskalandi vegna NATO í september, í Berlín og annars staðar. Þar er meðalaldurinn 61 ár. Hann er gríðarlega hár um alla Evrópu. Það eru gríðarlegar áhyggjur af þessum háa meðalaldri. En ég verð hins vegar að segja þá að lokum að í því stóra landi, Evrópusambandslandi, Þýskalandi, var fátt meira sem þingmenn í Þýskalandi ræddu við okkur um í tengslum við NATO og NATO-þingið heldur en fæðuöryggi. Þeir eru rosalega uppteknir af fæðuöryggi; sérfræðingar, þingmenn og allir. Þannig að þetta er eitthvað sem við þurfum virkilega að halda áfram að ræða. Ég vil bara þakka fyrir góð andsvör til að ræða þetta mikilvæga mál.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Njáli Trausta Friðbertssyni fyrir ræðu sína. Talgreindi textinn er ekki kominn inn á heimasíðu en mér heyrðist hv. þingmaður segja í ræðu sinni, í tengslum við landbúnaðarkafla ræðunnar, að þrátt fyrir allt þá hefðu bændur það betra nú um stundir heldur en áður var. Mig langar bara að biðja hv. þingmann að leiðrétta þetta, ég treysti á að mér hafi misheyrst, 

Frú forseti. Ég ætla rétt að vona að þetta hafi verið mismæli af minni hálfu því að ræðan snerist nákvæmlega akkúrat ekki um að bændur hefðu það gott í dag. Ég var einmitt í andsvörum rétt áðan með þetta atriði, ég var að taka dæmi um kúabændur sem ég hef þekkt lengi, áratugum saman og stöðuna sem er uppi núna á góðum og vel reknum, öflugum einingum - ég hef ekki heyrt af svona stöðu áður eða í samtölum. Bændur eru launalausir á stórum öflugum búum, þeir eru farnir að keyra vörubíla, leita að vinnu út fyrir búið, keyra rútur og annað. Það hefur eiginlega verið óþekkt í kúabúskapnum, ég vona að hv. þingmaður sé mér sammála um að þannig höfum við þekkt þetta. Ég kom líka inn á söguna í minni ræðu en það er svolítið lengra mál og erfitt að koma því að í stuttu andsvari sem ég er búinn að tala um, bæði í fyrri umræðu, um bændur og þeirra stöðu, og síðan þessi ræða mín um þessi mál. Tollverndin og samningurinn 2015, 2016, það hefur ekki ræst vel úr honum og það er bara sérumræða og væri hægt að fara yfir í löngu máli. Ég held að hv. þm. Bergþór Ólason þekki þá umræðu að einhverju leyti. Ég kom inn á það í minni ræðu að við þurfum aðeins að fara í tollnúmerin og aðeins að skoða og hafa meiri eftirfylgni með samningnum í tengslum við innflutninginn og síðan tollverndina. Við þurfum virkilega að ráðast í eitthvert átak sem snýr að því. En svo er það bráðavandinn, sem ég var líka að reyna að koma frá mér, sem tengist að einhverju leyti Covid en sérstaklega innrás Rússa í Úkraínu og hvernig það bara brestur á, áburðarverð hækkar um 110–120%, kjarnfóður yfir 30%, 30–40%. Þetta er gríðarlegt högg, ofan á háa stýrivexti og hátt vaxtastig, þannig að hátt vaxtastig er kannski bara helmingurinn af málinu þótt ég sé ekki alveg með veginn kostnað af því hvernig það hefur þróast.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið og mér er létt, þetta hefur örugglega verið misheyrn hjá mér nema það hafi verið mismæli hjá hv. þingmanni en mér finnst líklegra að mér hafi misheyrst. En ég tek undir orð hv. þingmanns varðandi mat hans á stöðunni. Mig langar í því samhengi að spyrja hver afstaða hv. þingmanns, sem nú er varaformaður fjárlaganefndar, er til ábyrgðar núverandi ríkisstjórnarflokka á stöðunni. Nú hafa þessir flokkað starfað saman, það er komið á sjöunda þing, flokkar sem í sögulegu samhengi hefðu talist svona helstu varðmenn íslensks landbúnaðar, Sjálfstæðisflokkurinn, Framsóknarflokkurinn og Vinstrihreyfingin – grænt framboð, þótt sú hreyfing sé auðvitað yngri en flokkarnir tveir sem halla í hundrað ár og þar um kring. En hver er afstaða hv. þingmanns og varaformanns fjárlaganefndar til ábyrgðar núverandi stjórnvalda á þeirri grafalvarlegu stöðu sem blasir við íslenskum landbúnaði nú um stundir og þróuninni frá þeim tíma er ríkisstjórnin tók við í lok árs 2017?

Frú forseti. Ég held að hún sé bara töluverð. En við erum að verja ákveðið umhverfi. Ég fór í langri ræðu í gegnum þetta nákvæmlega, þróun umhverfisins, í raun 30 ár aftur í tímann, þessar miklu breytingar sem urðu 2004 varðandi mjólkurframleiðsluna og hvernig hún var kvótasett og þessi hagræðingarkrafa sem var sett á 2004, 2005, sem hefur verið kölluð svona 1% vatnshalli, það er 1% hagræðing á ári sem hefur í raun verið í 20 ár. Það er kannski um 20% hagræðing á ekki lengri tíma sem er náttúrlega gríðarlega mikið. Svo er það þessi bráðavandi sem er núna, þar kemur inn stríðið og bara þetta umhverfi sem er, háir stýrivextir, mikil fjárbinding á móti lítilli veltu eins og í kúabúskapnum sem aftur verður að hluta til vegna aðbúnaðarkrafna o.fl., miklar kröfur um aukna framlegð, stækkun búanna, róbóta, að nýta tæknina, og svo aðbúnaðurinn eins og ég segi. Það verður gríðarleg fjárbinding með betri fjósum, róbótum og allri tækni sem fylgir. En áfallaþolið er bara ekki meira en þetta í kerfinu í dag. Það er kannski það sem er á ábyrgð ríkisstjórnar og okkar hér á þingi að ræða. Við þurfum að átta okkur á því. Eins og ég sagði í andsvari við góðri spurningu hér á undan þá er núna skýrsla ráðuneytisstjóra komin fram, nú höfum við tækifæri fyrir umfjöllun um fjáraukann í fjárlaganefnd, áður en við tökum fjáraukann út, og við erum að fara að ræða þessi mál og það er gríðarlega mikilvægt að við fáum góðar upplýsingar frá sérfræðingum á þessu sviði. Við getum náttúrlega kallað til okkar sérfræðinga sem geta sagt okkur betur og ofan í grunninn hvert vandamálið er og hvernig mál standa.

Frú forseti. Ég vil hér í annarri ræðu minni í 2. umræðu við um þetta fjárlagafrumvarp halda áfram umfjöllun minni um nefndarálit meiri hluta fjárlaganefndar. Ég var komin nokkuð áleiðis í gær, á bls. 8 nánar tiltekið, af 31 bls., og ég var kominn að stöðu landbúnaðar og bænda. - Voðalega er skrýtið að hafa púltið svona lágt. Mér líður svona eins og Gúllíver í Putalandi. En svo ég haldi áfram, ég kláraði síðustu ræðu mína á að ræða áform um sölu á hlut ríkisins í Íslandsbanka en fer núna yfir í sjónarmið er varða landbúnað og erfiða stöðu bænda. Með leyfi forseta segir hér í nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar: „Í frumvarpinu er gert ráð fyrir 198 millj. kr. til aðgerða sem eiga að stuðla að auknu kynbótastarfi og innviðauppbyggingu, ásamt beinum stuðningi við kornframleiðslu, í samræmi við áherslur aðgerðaáætlunarinnar Bleikir akrar.“ Mig langar að nefna og halda til haga því sem hér er sagt varðandi kornframleiðslu. Mér þykir það bara hið besta mál að hér á landi verði aukning í kornframleiðslu og gott að stutt sé við þá þróun. En mér hafa þótt áherslur hæstv. matvælaráðherra vera með þeim hætti að óskastaðan væri sú að allir bændur landsins sem ekki heltast alveg úr lestinni stundi kornrækt og helst ekkert annað, í öllu falli ekki neina kjötframleiðslu. Þó að það sé ágætt að þessi stuðningur kom fram þá vil ég gjalda varhuga við þeirri ofuráherslu sem matvælaráðherra leggur á þennan þátt landbúnaðar. Síðan segir áfram, með leyfi forseta: „Landbúnaðurinn glímir við einstaklega erfitt rekstrarumhverfi, sérstaklega í framhaldi af innrás Rússa í Úkraínu, þar sem stórhækkað verð á ýmsum aðföngum landbúnaðar hefur gjörbreytt öllum rekstrarforsendum. Fordæmalaus hækkun hefur orðið á áburði, orku, kjarnfóðri og ýmsum öðrum aðföngum til búrekstrar sem ekki hefur verið mögulegt að velta út í almennt verðlag. Bændur hafa nánast enga möguleika til að velta slíkum byrðum út í almennt vöruverð. Þá eru verulegar hækkanir á fjármagnskostnaði þar sem landbúnaður hefur m.a. þurft, vegna opinberra aðgerða um bættan aðbúnað búfjár, að standa í miklum fjárfestingum.“ Þetta er það sem ég vildi leggja sérstaklega áherslu á hér. Við verðum að gæta hófs hér í þinginu að leggja ekki sýknt og heilagt á aðbúnaðarkröfur, fjárfestingarkröfur og íþyngjandi regluverkskröfur sem leggjast á atvinnulífið, í þessu tilviki bændur og bú landsins. Sá kostnaður er síðan í flestum tilvikum á endanum borinn af heimilum landsins sem endanlegum kúnna. En í tilfelli bænda, eins og hér kemur réttilega fram, hafa þeir nánast enga möguleika til að velta slíkum byrðum út í almennt vöruverð. Það er síðan önnur umræða og stærri með hvaða hætti þau mál geta þróast. En ég vil bara hnykkja á því að við sem hér störfum verðum að gæta okkur hófs. Ég fór inn í lítið svona mál í fyrirspurnatíma fyrr í dag þar sem ég hef áhyggjur af því að í raun agnarsmá breyting sem fjármálaráðherra leggur til í svokölluðum bandormi muni hafa umtalsverða handavinnu og ráðgjafarkostnað í för með sér fyrir þau fyrirtæki og heimili sem þurfa að aðlaga háttalag sitt vegna þess. Það sem ég hef áhyggjur af er að það liggi engin raunveruleg greining á bak við það í hverju svona íþyngjandi regluverksbreytingar felast. Áfram varðandi fjárfestinguna og fjármagnskostnaðinn segir hérna, með leyfi forseta: „Í mjólkurframleiðslu og fleiri búgreinum er ekki val um að fresta fjárfestingum, vegna settra laga og reglna stjórnvalda.“ Þetta er akkúrat það sem ég var að segja hér á undan. Við verðum að gæta hófs í þessum efnum. Það eru þannig dæmi sem bændur landið um kring hafa nefnt í mín eyru að maður veltir því fyrir sér hvort engin skynsemistenging við raunheima sé í gangi stundum þegar regluverkið er formað. Það liggur auðvitað liggur fyrir að sá hluti stéttarinnar, sá hluti bænda sem hefur þurft að fjárfesta og ungt fólk sem er nýkomið til þeirra verka í landbúnaði, hefur fundið sig í mjög alvarlegri stöðu. Ég held að hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson hafi komið inn á þetta í ræðu sinni hér á undan en fyrstu viðbrögð við skilaboðum ráðherranefndarinnar sem hæstv. matvælaráðherra Svandís Svavarsdóttir hefur lagt mikla trú á og traust hvað það varðar að koma með útfærðar tillögur sem laga stöðu bænda að einhverju marki hið minnsta til skamms tíma - formaður Samtaka ungra bænda lýsir þessu sem plástri á opin beinbrot. Varaformaður Bændasamtakanna - þetta eru ekki hennar orð en efnislega er þetta ekki upp í nös á ketti og þar fram eftir götunum. Svona eru lýsingarnar og viðbrögðin. Áhyggjur mínar eru þess eðlis að það sé í raun verið að segja pass, að það sé verið að segja við bændur landsins: Nú þurfið þið að herða sultarólina enn. Við höfum gengið svo glannalega um dyr ríkisfjármálanna að Seðlabankinn sér ekki forsendur til að lækka stýrivexti þannig að þið berið kostnaðinn áfram af þeim fjárfestingum sem regluverkið hefur þvingað ykkur til að standa í. Þið verðið bara að græja þetta, þið verðið bara að herða sultarólina enn um sinn, vinna 150% utan bús en ekki 100% eins og verið hefur og svo kannski skoðum við þetta í næsta hring. Þetta eru dálítið skilaboðin sem er verið að senda, því miður. Ég vona bara - þótt ég sé hóflega bjartsýnn á það sem sagt er í lokasetningu þessa greinarkafla í nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar þar sem segir, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn á von á því að leggja fram breytingartillögur á þessu málefnasviði við 3. umræðu frumvarpsins.“ Það er nú ekki langt í að 3. umræða eigi sér stað og miðað við hversu erfitt var að draga fram einhverja sýn á líklega nálgun hér í fyrradag þá er sennilega best að notast við þá nálgun að segja: Ég trúi því þegar ég sé það á pappír frá meiri hluta nefndarinnar að þarna verði spyrnt við fótum með þeim hætti sem a.m.k. bjargar í horn, því að það væri miklu hreinlegra að segja bara við bændur landsins: Við ætlum ekki að stíga inn í þetta mál. Þá gætu þeir skipulagt undanhaldið. Ef það er ekki raunverulegur vilji til að styðja við matvælaframleiðslu hér á landi, ekki raunverulegur vilji til að styðja við matvælaframleiðslu af hendi þessarar ríkisstjórnar, segið það þá bara skýrt. Ekki draga menn á asnaeyrunum misseri eftir misseri. Mig langar næst að segja nokkur orð um ferðaþjónustuna sem er næsti kafli í nefndarálitinu. Það er sagt hér, með leyfi forseta: „Í nefndaráliti meiri hlutans um fjármálaáætlun fyrir árin 2024–2028 var bent á að gagnlegt yrði að ráðast í greiningu á tekjum ríkisins af mismunandi tegundum ferðamanna, eftir ferðamáta til og frá landinu, ferðamáta innan lands og vali á gistingu.“ Þetta er allt satt og rétt en mér vitanlega hefur ekkert verið gert í þessu enn sem komið er. En það er þó hægt að benda á ráðstefnu samtaka aðila í ferðaþjónustu sem fór fram á Grand hóteli milli 8:30 og 10:30 í morgun þar sem var fjallað um skattspor ferðaþjónustunnar. Ég held að það gerði mörgum þingmanninum gott að reyna að átta sig á samhengi hlutanna varðandi þær miklu tekjur og umfang sem ferðaþjónustan færir hingað til lands. Og þó að það sé kannski tilefni fyrir aðra umræðu þá held ég að umræðan um virðisaukaskattsstig ferðaþjónustunnar sé á einhverjum misskilningi byggð varðandi rökræðurnar um það hvort ferðaþjónustan skuli undirorpin 11% eða 24% virðisaukaskatti. Næst er hér komið að almannaheillafélögum. Þar er verið að fjalla um m.a. almannaheillafélög sem eru björgunarsveitir að byggja björgunarmiðstöðvar og sambærileg verkefni þar sem eðlilega koma inn beiðnir um niðurfellingu virðisauka eða styrk sem nemur samsvarandi upphæð. Þetta er eitthvað sem maður hefði haldið að væri hægt að leysa með haganlegum hætti hratt og vel, en hjá þessari ágætu ríkisstjórn, eins og hún er samsett, þá fer þetta - ég held að vilji allra standi til þess að afgreiða mál og klára með góðum hætti fyrir almannaheillafélög. Hér segir, með leyfi forseta, í áliti meiri hluta fjárlaganefndar: „Til meðferðar á Alþingi hafa verið frumvörp til laga þar sem lögð er til endurgreiðsla virðisaukaskatts af framkvæmdum hjá almannaheillafélögum en hafa ekki náð fram að ganga.“ - Það er eins og ríkisstjórnarflokkarnir hafi ekki meiri hluta. - „Flækjustig á útfærslu slíkra laga hefur verið eitt það helsta sem hefur staðið í vegi.“ Sko. Hæstv. ríkisstjórn er búin að vera hér í þessu tjónabandi sínu í á sjöunda ár. Það að ekki sé komin brúkleg lausn á máli eins og þessu, þar sem allir segjast vera sammála, þýðir auðvitað ekkert annað en það að ríkisstjórnin hefur ekki einlægan og raunverulegan vilja til að leysa þessi mál til heilla og til að létta undir með almannaheillafélögunum sem í svona verkefnum standa. Miðað við það sem er nú leyst með ýmiss konar krúsidúllum í lagasetningu dagana langa hérna þá bara trúi ég því ekki að þetta mál sé enn á þeim stað að meiri hluti fjárlaganefndar telji ástæðu til þess að setja það inn í nefndarálit sitt við 2. umræðu fjárlaga að þetta sé bara allt svo flókið og þetta sé allt í nefnd og það sé búið að margleggja fram frumvarp þessa efnis en það strandi alltaf af því að það sé svo flókið. Ákvarðanatökufælnin getur verið snúin við að eiga. Næst ætla ég að segja nokkur orð um fjármögnun háskóla. Hér segir, með leyfi forseta: „Ráðgert er að árangurstengdri fjármögnun verði komið á árið 2025.“ Á undan því er fjallað um þessa breyttu nálgun á fjármögnun háskólanna sem fyrirhuguð er. Ég held að þetta sé heilt yfir hið ágætasta mál, að taka þessa nálgun á fjármögnun háskólanna og bíð spenntur að sjá hvernig útfærslunum verður háttað þegar þær hafa verið teiknaðar upp í endanlegu formi. En ég vil bara í ljósi umræðu síðustu tveggja daga um niðurstöður PISA-könnunar, áhrif af styttingu stúdentsprófs því tengd og fleiri tengd mál varðandi menntun á Íslandi - þá verðum við auðvitað að fara í einhvers lags naflaskoðun, heildarendurskoðun á því hvernig við erum að nálgast menntamálin því að það er þyngra en tárum taki að við séum í raun að bregðast okkar yngsta fólki, börnunum í skólunum og þá sérstaklega grunnskólunum, miðað við þær niðurstöður sem leiddar eru fram í þessari könnun. Það er algjört hneyksli að skólastjórnendur fái ekki einu sinni að glöggva sig á hvar þeirra skólar standi og hvar skórinn kreppir og það hlýtur að verða tekin ákvörðun um að hverfa frá því fyrirkomulagi leyndarhyggju í þessum efnum. Það gerir börnunum sem mestu máli skipta í þessu samhengi verst af öllum sem þessari ákvörðun tengjast. En bara ítreka að ég er áhugasamur og held að þetta sé jákvæð þróun varðandi fjármál og fjármögnun háskólanna og fylgist spenntur með hvernig útfærslan verður þegar á reynir. Næst er fjallað um menningu, listir, íþrótta- og æskulýðsmál. Þar vil ég bara minna á að kökunni er nokkuð misskipt hvað varðar umfang og framleiðslu og aðgengi að menningarsýningum og -efni ef við berum saman suðvesturhornið annars vegar og landsbyggðina hins vegar og eins og segir hér þegar er talað um viðbótarfjárveitingar til ýmissa verkefna á landsbyggðinni: „Ekki er um háar fjárhæðir að ræða en þær geta skipt sköpum í rekstri safna og menningarstofnana.“ Það er auðvitað rétt að þegar menn hafa verið sveltir lengi þá munar um allt súrefni sem fæst. En það sem ég er kannski fyrst og fremst að segja hérna er að við þurfum að horfa á þetta dálítið heildstætt og ef niðurstaðan verður sú að hafa hér um bil alla þá menningarstarfsemi sem ríkið styður við hér á höfuðborgarsvæðinu þá er líka eins gott að menn tryggi gott aðgengi að því um flugvöllinn í Vatnsmýrinni og aðrar þær samgönguæðar sem hingað liggja og geri landsbyggðarfólki kleift að njóta þessara menningarviðburða svo að við finnum okkur ekki í einhverju samfélagi elítisma gagnvart þeim sem búa á höfuðborgarsvæðinu og miklu þrengri stöðu þeirra sem búa úti á landi til að njóta slíkra uppákoma. Það er hér kafli sem fjallar um útgjöld til heilbrigðismála og ellilífeyris sem hlutfall af vergri landsframleiðslu. Þar segir, með leyfi forseta: „Á Íslandi eru útgjöld til heilbrigðismála um 9,7% af VLF (árið 2021) sem er örlítið hærra en í Finnlandi en lægra en á öðrum Norðurlöndum. Þar er Noregur með 10,1%“ - 0,4% hærra en hér heima - „og Svíþjóð fer upp í 11,4%. Í þeirri umræðu þarf að taka tillit til þess að Íslendingar eru enn sem komið er töluvert yngri þjóð en aðrar Norðurlandaþjóðir. Hlutfall þeirra sem eru 65 ára og eldri er um 15% hérlendis en á bilinu 18–23% í hinum löndunum. Að teknu tilliti til þessa er hlutfallið svipað á öllum Norðurlöndunum.“ Ástæðan fyrir því að ég nefni þetta hér er að við verðum að hafa í huga í allri umræðu um fjármögnun og kostnað við þessi stærstu velferðarkerfi okkar, hvort sem það er heilbrigðiskerfið eða félagslegu kerfin, að við verðum að hafa kjark til að stokka upp, endurskoða kerfin, laga kerfin, bæta þau þegar tilefni er til. Lausnin felst ekki alltaf í viðbótarfjárveitingu. Ég held að það detti t.d. engum raunverulega til hugar, a.m.k. engum sem hefur skoðað tölurnar, að vandamálið sem orsakar slælega niðurstöðu í PISA-könnuninni sem var hér til umræðu í gær og fyrradag, sé vanfjármögnun grunnskólakerfisins, sem kostar í dag um 200 milljarða. Það getur engum dottið það til hugar. Það er eitthvað annað og það sama þurfum við alltaf að hafa í huga varðandi heilbrigðismálin og félagslegu kerfin. Við verðum að hafa kjark til að laga þau þannig að við fáum meira fyrir minna, getum gert meira fyrir fleiri með því að ná að hafa kjark til þess að endurskoða kerfi sem hafa kannski staðnað og einhvern veginn hlaðið utan á sig kostnaði og eru ekki að virka. Það er nú það sem ég vildi sagt hafa í þessu samhengi. Ég held að það hafi verið fyrrverandi aðstoðarmaður heilbrigðisráðherra, sem þá var Svandís Svavarsdóttir, sem sagði efnislega að það væri hægt að setja endalausan pening inn í heilbrigðiskerfið en það myndi ekki lagast. Þjónustan myndi ekki batna á meðan menn löguðu ekki kerfið. Ég held að það sé hárrétt í þessu samhengi. Hér er búið að tæpa á einu og öðru varðandi það sem kallast áherslumál og ábendingar meiri hluta fjárlaganefndar og ég hef fengið mikla hvatningu til að fara í gegnum þær 24 bls. sem eftir eru af nefndarálitinu skref fyrir skref en ég ætla að hlífa sjálfum mér og þingheimi við því. Það eru skýringar á breytingartillögum á gjaldahlið sem er auðvitað mjög spennandi og skemmtileg lesning en þar sem þingstörfin verða að fá að mjakast áfram þá ætla ég að sleppa okkur við þá yfirferð. En ég bara vona að hér milli 2. og 3. umræðu, þegar málið gengur til nefndar, að þær tillögur sem meiri hlutinn kemur með, raunverulega koma þær auðvitað frá fjármálaráðherra og ríkisstjórninni, en að þær tillögur sem þaðan koma og búið er að tilkynna að komi, bæði vegna jarðhræringanna á Reykjanesskaga - og hér er nefnt að gerðar verði tillögur til breytinga gagnvart rekstrarumhverfi bænda og svona hér og hvar. En það sem ég hef kannski gagnrýnt helst er hversu erfitt hefur verið að tosa út sýn stjórnarmeirihlutans á það hvar helst verði stigið til baka á útgjaldahliðinni á móti þeim útgjöldum sem bætt verður í á milli umræðna. Ég held að fyrsti tíminn væri bestur hvað það varðar að fá þau sjónarmið fram til skrafs og ráðagerða og það eru eflaust einhverjar hugmyndir hér í salnum sem gætu hjálpað ríkisstjórninni að ná tökum á þeim útgjaldavexti sem virðist vera linnulaus og stjórnlaus ár eftir ár. Ég ætla að láta þetta duga í þessari ræðu og óska hv. fjárlaganefnd góðs gengis við að vinna málið áfram á milli umræðna.

Forseti. Hv. þingmaður hefur talað dálítið um útgjaldavanda þessarar ríkisstjórnar, hversu mikið hún er að eyða og auka útgjöld o.s.frv. En ég er aðeins búinn að vera að skoða tölurnar og þegar ég skoða meðalútgjöld langt aftur, síðustu 30 ár miðað við verga landsframleiðslu, þá eru meðalútgjöld ríkisstjórna um 30,9% af vergri landsframleiðslu. Meðaltekjur á hverju ári, bara samkvæmt ríkisreikningum, eru 30,5%. Sem sagt minni tekjur en útgjöld að meðaltali, sem útskýrir það að við erum samtals í halla, annars værum við samtals í plús eða jöfn. Það er staðan eins og er. Það sem er áhugavert við að skoða tölurnar, langtímameðaltalið, 30,9%, miðað við útgjöld ríkisstjórnarinnar núna samkvæmt þessum fjárlögum, miðað við hvað við búumst við að verg landsframleiðsla verði á næsta ári og hver vænt útgjöld verða, það á náttúrlega eftir að breytast en þetta er miðað við áætlanir, þá er ríkisstjórnin í 30,8%. Kannski fer það upp í 30,9% núna með öllum þessum breytingartillögum. Það þýðir að ríkisstjórnin er í meðalútgjöldum miðað við fyrri ár, en hún er undir 30% í tekjum. Miðað við meðaltalið, söguna, er hún undir tekjum fyrri ára þannig að það er einhvern veginn eins og það líti út fyrir að það sé tekjuvandamál frekar en útgjaldavandamál. Á sama tíma erum við samt með vanfjármagnað t.d. fangelsiskerfi 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ef ég byrja á tekjuhliðinni þá þykir mér við verða að hafa í huga hver heildarskattlagning er hér á landi, bara ef við skoðum niðurstöður og samanburð við OECD-ríkin og tökum þá tillit til þess hvernig lífeyrissjóðakerfi landanna eru fjármögnuð. Þar minnir mig að við séum nr. 2, næstskattpíndasta þjóð OECD-ríkjanna, ég man ekki hvort það er Sviss eða Noregur sem er í 1. sæti en ég get nú haft það á takteinunum í seinna svari. Mér hugnast það því ágætlega ef heildarhlutfall skatttekna mjakast niður á við en ég hefði viljað sjá hlutfall heildarútgjalda fara niður á við sömuleiðis, einfaldlega vegna þess að ef eitthvað er að marka þau sjónarmið sem iðulega koma fram um að það sé eitthvert rekstrarlegt virði til að mynda, í stærðarhagkvæmni ætti samfélagið jafnt og þétt að geta gert sér lægri hlutfallstölu að góðu í þessum efnum. Það er ekki þróunin. Ég verð nú að viðurkenna að ég verð að fá að sjá þessar tölur hjá hv. þingmanni. Ég hef ekki skoðað þetta með þessum gleraugum þannig að ég á erfitt með að átta mig á þessu og sé ekki alveg fyrir sveiflurnar. Ég get alveg ímyndað mér að þessi hlutföll hafi verið mjög ólík í fyrra þegar útgjaldavöxtur á milli ára var 193 milljarðar að nafnvirði og tekjurnar alveg örugglega umtalsvert lægri en núna er bara í ljósi þess að þá var samfélagið að koma út úr áhrifum Covid-faraldursins. En ég stend við það að þetta sé útgjaldavandi sem við eigum í höggi við en ekki tekjuvandi. Hann felst í því að útgjöldin eru á eða yfir meðaltali þessa tímabils 

Forseti. Þetta eru bara ríkisreikningar aftur í tímann. Það er hægt að fletta þessu upp. Þetta er aftur til 1995. Auðvitað er ekki kominn ríkisreikningur fyrir 2023 en miðað við fjárlög eins og þau voru þá, og það er ekki búið að taka tillit til fjáraukalaganna sem er verið að glíma við núna, þá voru útgjöld ríkisins á síðasta ári 30,3%, sem er undir langtímameðaltali.

Fjáraukinn eftir.

- Fjáraukinn eftir og það þarf þó nokkuð til að hækka um prósentu eða hluta af prósentu. Og höfum það í huga að langtímatekjur ríkissjóðs miðað við verga landsframleiðslu eru 30,5%. Tekjurnar í fyrra voru 27,4%. Það á líka eftir að taka tillit til þessara 100 milljarða sem bættust við en á sama tíma var landsframleiðslan hærri þannig að það breytir hlutfallinu ekkert endilega sérstaklega mikið. Landsframleiðslan hækkar, tekjur ríkissjóðs hækka líka á sama hátt, í sama hlutfalli, þannig að ef tekjur eru 27,4% miðað við langtímatekjur upp á 30,5% þá er ríkið langt undir meðaltalinu. Það er vísbending um það hvað er að gerast miðað við að útgjöldin eru eins og þau eru. Þegar við sjáum dæmi um vanfjármögnun í Landhelgisgæslunni, í lögreglunni, í fangelsunum og þess háttar, þá verður maður að spyrja sig: Hvar er þá allur peningurinn sem verið er að eyða svona rosalega mikið umfram efni? Það er alla vega ekki í þessum málaflokkum, ef ég skil málflutning hv. þingmanns rétt. En á sama tíma er ég alveg sammála því að það er líklegt að það sé einhvers staðar verið að eyða um efni fram og í einhvern óþarfa. Okkur hefur bara ekki tekist að finna nægilega augljós dæmi um það. Það finnst mér alveg merkilegt, sérstaklega af því að það er flokkur í ríkisstjórnin sem alla vega montar sig af því að reyna að gera það, en í gegnum núna 30 ár þá hefur það bara ekki tekist.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Varðandi útgjöldin þá held ég að það séu rétt - ætli það séu ekki u.þ.b. fimm ár frá því að við rufum 1.000 milljarða markið í heildarútgjöldum. Nú eru heildarútgjöld samkvæmt fjárlögum núna einhvers staðar í námunda við …  
            

Virðulegur forseti. Mig langar að halda áfram með það sem ég var að ræða í fyrri ræðu minni. Þar kom ég inn á að ég teldi að ein af orsökum verðbólgunnar væri gríðarleg fólksfjölgun. Okkur er að fjölga um 1.000 manns á mánuði og hefur gert undanfarna mánuði og undanfarin ár. Á árinu 2022 fjölgaði íbúum þessa lands um 3%. Til samanburðar hefur árleg fólksfjölgun í öðrum Evrópulöndum verið innan við 1% og jafnvel fólksfækkun. Fjölgun erlendra ríkisborgara á fyrsta ársfjórðungi 2022 til þriðja ársfjórðungs 2023 var um 30%. Nú í lok árs búa á Íslandi 72.000 erlendir ríkisborgarar sem er 18% af heildaríbúafjölda. Við erum með hælisumsóknir frá 4.200–4.500 manns í ár sem við þurfum að sjá fyrir fæði, klæði og húsnæði. Svo fáum við ferðamenn sem fara í skammtímaleigu, í Airbnb og hótelin, og þar erum við með 2,2 milljónir í ár. Í skýrslu frá Seðlabankanum er fjallað um ástæður fyrir verðbólgunni og þar er m.a. komið inn á fólksfjölgunina, að hún hafi valdið hækkunum á húsnæðisverði og skal engan undra miðað við þessa fólksfjölgun sem ég hef farið yfir. Á sama tíma er íbúðafjárfesting að dragast saman í ár. Um tíma hefur helsti drifkrafturinn í verðbólgunni verið íbúðarverðið, vegna þess að það er skortur á íbúðum, við erum ekki að mæta þeirri eftirspurn sem hefur orðið vegna fólksfjölgunar. Ég hef ekki tekið eftir því að seðlabankastjóri hafi minnst á þetta á vaxtaákvörðunardögum sínum. Þegar við skoðum hverjar eru orsakirnar fyrir verðbólgunni þá eru þær að sjálfsögðu mjög margar og flóknar. Við vorum í Covid þar sem peningamagn í umferð var aukið. Ríkið sprautaði pening inn í fyrirtæki landsins til að tryggja að þau færu ekki á hausinn, að þau myndu ekki lenda í fjöldagjaldþrotum. Vissulega er peningamagn í umferð grundvallaratriði varðandi verðbólgu. Hinn frægi hagfræðingur og nóbelsverðlaunahafi Milton Friedman sagði að verðbólgan væri fyrst og fremst eingöngu peningalegt fyrirbæri, það væru of margir peningar að eltast við vörur og það þyrfti að minnka peningamagn í umferð. En það er bara ekki alveg þannig. Vissulega er þetta gríðarlega merkilegur fræðimaður þó að ég sé ekki sammála honum. Hann kom hingað til lands og það er til frægur sjónvarpsþáttur þar sem Ólafur Ragnar Grímsson, fyrrverandi forseti, stjórnaði umræðunum. Það væri gaman að fá að sjá hann aftur, það voru skemmtilegar umræður. En hvað um það, kenning hans er gríðarlega mikilvæg en hún er ekki algjörlega hárrétt. Það má a.m.k. gagnrýna hana gríðarlega. Stríðið í Úkraínu hefur líka valdið verðbólgu og peningamagn í umferð jókst ekki þar. Og hvar er Friedman þá? Samdráttur í framleiðslu á olíu getur hækkað verð á henni og það veldur verðhækkunum á öllum vörum sem nota olíu eða vörum sem nota vörur sem nota olíu sem framleiðsluþátt, alveg án þess að peningamagn í umferð breytist. Þannig að skortur á vörum getur líka gert það og aukin eftirspurn eftir vörum, eitthvað sem við höfum orðið vitni að vegna fólksfjölgunar. Það er komið inn á þetta í meirihlutaáliti fjárlaganefndar þar sem segir, með leyfi forseta: „Þegar íbúum fjölgar þetta mikið má gera ráð fyrir því að það hafi veruleg áhrif á eftirspurn eftir t.d. húsnæði, vörum og þjónustu. Með slíkri fólksfjölgun má einnig gera ráð fyrir verulegri aukningu á eftirspurn eftir opinberri þjónustu sem hefur áhrif á ríkisútgjöldin.“ Það er þessi ástæða fyrir verðbólgunni sem ríkisfjármálin taka ekki á með nokkrum einasta hætti. Ríkisfjármálin eru algerlega hlutlaus þegar kemur að verðbólgunni. Þeir í Svörtuloftum uppi í Seðlabanka eru algerlega látnir sjá um baráttuna gegn verðbólgu, enda eru stýrivextir 9,25%. Eru þeir að hafa áhrif? Ekki samkvæmt upplýsingum sem komu frá Seðlabankanum á síðasta vaxtaákvörðunardegi, þeir eru ekki að hafa þau áhrif sem þeir bjuggust við og það er grafalvarlegt mál. Ég tel að það sé vegna orsaka verðbólgunnar sem þeir eru ekki að hafa áhrif. Ástæðurnar fyrir verðbólgunni geta verið margar og flóknar. Verðbólga er einkenni, alveg eins og þegar þú færð hita, það getur verið fjöldinn allur af bakteríum, vírusum og alvarlegum meinum sem veldur hita. Það sama á við um verðbólguna, það geta verið margar ástæður fyrir henni. Hagkerfið er flókið og dýnamískt ólínulegt kerfi með mörgum, fyrirgefið að ég noti orðið, feedback-lúppum eða undantekningum. Það getur því verið erfitt að átta sig á því hvað nákvæmlega er að valda verðbólgunni. Seðlabankastjóri vitnaði einu sinni í tásumyndir á Tene þegar stýrivextir voru hækkaðir um 0,25%. Íslendingar voru jú að fara til Tenerife eftir Covid að taka myndir af sínum fallegu tám og hann hafði þetta á orði þegar peningastefnunefnd hækkaði vexti um 0,25%. En þessar ástæður eru mjög flóknar og erfitt að henda reiður á þeim. Seðlabanki Svíþjóðar er hugrakkur og það er grein í Financial Times þar sem er vitnað í seðlabanka Svíþjóðar þar sem þeir segja: Við erum hræddir um að það sé verðbólguþrýstingur sem við skiljum ekki alveg að fullu. Það er sem sagt verðbólguþrýstingur í sænsku samfélagi sem þeir skilja ekki alveg að fullu. Þeir segja: Hann hefur náð meiri krafti en við héldum í ársbyrjun 2022. Þannig að við verðum að átta okkur á því að meira að segja í Svíþjóð segjast þeir ekki skilja alveg til fulls hvað er að gerast. Ég flutti ræðu í fyrri umræðu og kom inn á það að ég tel að þessi fólksfjölgun sé m.a. gríðarlegt vandamál - ekki vandamál en við verðum að taka á þessari þenslu og fólksfjölgun er ein af orsökum þenslunnar. En það er ekki að gerast. Við getum hækkað stýrivexti alveg út í það óendanlega og samt er verðbólga. Þeir hafa ekki áhrif, þeir munu ekki hafa áhrif og það er út af þessum grunnorsökum verðbólgunnar. Það er líka annað og það er samsetning lánanna. Fyrir hrun tóku mörg okkar lán, bílalán og húsnæðislán, og ég var meðal þeirra. Ég tók hluta af lánunum mínum í svokölluðum gengistryggðum lánum. Þá var lánið bundið við erlendan gjaldmiðil. Ég tók mitt 4 millj. kr. lán og tengdi það við jen. Í hruninu hækkaði þetta lán um 12 milljónir. Ég var reyndar að vinna í efnahagsbrotadeild á þessum tíma og fór að skoða þetta, m.a. vegna vinnu minnar og svo bara sjálfstætt. Þá sá ég að gengistryggðu lánin voru að sjálfsögðu kolólögleg og ekki nóg með það, þau voru refsiverð. Það eina refsiverða í lögunum, lögum um vexti og verðtryggingu, var ef þú braust gegn kaflanum um verðtryggingu. Stýrivextirnir höfðu engin áhrif á gengistryggðu lánin, þeir skiptu engu máli. Seðlabankinn hækkaði og hækkaði stýrivextina og það hafði engin áhrif af því að lánið var tengt við erlenda mynt. Það var það sem hafði áhrif, það tengdist genginu. Það sama á við um verðtryggðu lánin, ekki í eins miklu magni reyndar en nákvæmlega það sama á við um verðtryggð lán. Þegar stýrivextir eru hækkaðir hafa þeir ekki sömu áhrif á verðtryggð lán. Það er nú bara þannig. Þannig að önnur ástæðan fyrir því að stýrivextir hafa ekki áhrif er samsetning lánanna, samsetning útlána í íslensku samfélagi. Við erum því með tvenns konar vandamál: Grunnorsök verðbólgu í samfélaginu og líka samsetningu útlána á Íslandi og hvernig fjármálakerfið er byggt upp. Við erum ekki að taka á þessum vanda í dag, við erum ekki að gera það. Stýrivextir eru ekki að taka á grunnorsökum vandans, grunnástæðunni fyrir því að við búum við verðbólgu og við erum núna komin í þráláta verðbólgu. Þetta er að gerast af tveimur ástæðum. Stýrivextirnir taka ekki á grunnorsökum verðbólgunnar sem geta verið flóknar og margvíslegar. Ég hef fært rök fyrir því að ég tel þá vera eina ástæðuna fyrir mikilli verðbólgu hérna. Svo er það hin ástæðan, þessi kerfislæga. Við verðum að ná tökum á báðum þessum hlutum. Breyturnar liggja fyrir og það þarf að benda á þær. Breyturnar í íslensku samfélagi liggja fyrir og ég er búinn að benda á eina en þær eru fleiri. Vissulega var Covid líka. Það er ekki hægt að hækka stýrivexti út í hið óendanlega til að taka við auknu peningamagni í umferð sem var vegna Covid. Það er ekki þannig sem það gengur fyrir sig. Noregur hækkaði í 4,25% og önnur ríki um svipað. Við erum í 9,25% sem er algjört einsdæmi. Ein ástæðan fyrir því að stýrivextir voru ekki hækkaðir síðast var vegna ástandsins á Reykjanesi. Það er alveg klárt mál að heimilin í landinu geta ekki búið við 9,25% stýrivexti og þær gríðarlegu hækkanir sem verða á lánunum fyrir þá sem eru með breytilega vexti og fyrir þá sem eru með bundna vexti. Það mun leiða til gjaldþrota heimila í landinu, hluta þeirra, og til þess að fólk missi heimili sín. Við erum ekki að taka á vandanum með nokkrum hætti. Þessi fjárlög gera það ekki heldur. Þú getur lækkað verðbólgu með sköttum. Það er hægt að taka peninga úr umferð þannig. Ef spurningin er hvort við séum með tekjuvanda eða útgjaldavanda í ríkisfjármálunum þá hallast ég frekar að því að þetta sé tekjuvandamál. Stjórnarmeirihlutinn hefði getað tekið á þessu máli, a.m.k. sagst ætla að vera þátttakandi í baráttunni gegn verðbólgunni, ekki að vera hlutlaus. Það er mjög sorglegt að fjárlögum sé ekki beitt nægjanlega í baráttunni gegn verðbólgunni. Það er það sem algjörlega vantar. Við verðum að ná tökum á verðbólgunni, við verðum að gera það. Ef við gerum það ekki er það gríðarlegur ósigur fyrir íslenskt samfélag, íslensk stjórnmál og íslenskt stjórnkerfi. Ég man tímann milli 1980 og 1990 þegar það var óðaverðbólga hérna. Við erum vonandi ekki að fara inn í svipað tímabil núna, áratug verðbólgu, þrálátrar verðbólgu og stöðnunar. Það er hins vegar mjög líklegt að við séum að fara að gera það, að við séum að fara að lenda í tíma verðbólgu sem við ráðum ekki við - og líka stöðnunar. Það er mikið undir í því að við náum tökum á verðbólgunni, það er algjört grundvallaratriði, og það er ekki verið að gera það í þessu fjárlagafrumvarpi. Útlit er fyrir að verðbólgan í ár verði að meðaltali 8,7%. Verðbólgan hefur verið þrálát á þessu ári og stendur nú í 7,9%. Í forsendum frumvarpsins, þegar það var lagt fram í september, var samkvæmt spá Hagstofunnar gert ráð fyrir 4,9% verðbólgu. Í uppfærðri spá í nóvember er gert ráð fyrir 5,9% verðbólgu. Ég held að þetta sé tala í lægri kantinum. Ég bara efast raunverulega um að við náum verðbólgunni mikið niður, það á eftir að koma í ljós, en þá mun allt verða algjörlega botnfrosið hérna. En við skulum sjá til. Hagvöxtur í fyrra var 7,2% og í uppfærðri spá er gert ráð fyrir lægri hagvexti á næsta ári, eða um 2,1%. Mig langar aðeins að fjalla um krónuna. Í 2. umræðu fjárlaga hefur verið talað um krónuna og það var þáttur í Ríkisútvarpinu sem heitir Kveikur - ég hef ekki séð þann þátt en ég sá fréttaskýringu RÚV sem byggir á þessum þætti. Ég verð að segja að ég varð bara mjög hissa þegar ég sá það sem ég las. Mér fannst það algjör grautur. Þar kemur í fyrsta lagi fram að íslenska krónan sé gríðarlega óstöðug. Hún hefur vissulega verið það en ég skora á alla að skoða gengi hinnar gríðarlegu óstöðugu krónu. Það er mjög einfalt mál að gera það; fara bara inn á t.d. Landsbankann, gengissíðuna þar, og skoða flöktið á íslensku krónunni. Það er líka gott að skoða samanburð við aðra gjaldmiðla eins og t.d. norsku krónuna. Hún hefur veikst mikið í ár, t.d. gagnvart bandaríkjadollar og evru. Íslenska krónan hefur ekki verið sérstaklega óstöðug, það er ekki ástæðan fyrir verðbólgunni. Það eru aðrar orsakir, það er ekki gríðarlegt fall íslensku krónunnar. Ég get tekið dæmi. Norska krónan fór úr 14 íslenskum krónum fyrir ári síðan niður í 12,5 krónur nú í sumar og er nú aftur komin upp í 13,5. Það er ekkert hrun íslensku krónunnar gagnvart norsku krónunni. Mjög svipaða sögu er að segja varðandi evru og bandaríkjadollar. Íslenska krónan er ekkert mikið óstöðugri en sú norska en Norðmenn hafa náð tökum á verðbólgunni með 4,25% stýrivöxtum og öðrum aðgerðum. Í öðru lagi er það þessi eilífi söngur um að það séu fyrirtæki í landinu sem geti gert bókhald sitt upp í erlendum gjaldmiðli, að þau hafi fengið heimild til að losna undan óstöðugleika krónunnar - sem er ekkert sérstaklega óstöðug ef þið skoðið það - og á meðan sitji heimilin uppi með íslensku krónuna. Það sem þarna er verið að gera er að þessi fyrirtæki eru að fá tekjur í evrum og gera upp í evrum. Ef einhverja langar að gera upp í evrum þá bara gera þeir það. Ef einhvern langar að gera heimilisbókhald sitt upp í evrum þá er bara mjög einfalt að gera það. Þetta er bókhaldslegt atriði. Það sem meira er: Ef einhver vill kaupa evrur þá er bara einfalt að nota launin, sem eru greidd út í íslenskum krónum, og kaupa sér evrur. Það er t.d. gert í stórum stíl í Argentínu. Íbúar þar treysta ekki pesóanum og fólk kaupir sér dollara þar og geymir sparifé sitt í dollar. Ég má líka til að upplýsa um það að innlánsvextir, t.d. í Landsbankanum, eru um 8,75% á íslensku krónunni. Vextir á norskum krónum eru hæstir 4% en yfirleitt er þetta í kringum 1%. Þannig að við getum ávaxtað íslensku krónuna miklu betur. Svipað á við um evruna. Þeir sem myndu skipta öllu yfir í evrur um hver mánaðamót myndu þurfa að búa við miklu lægra vaxtastig á innlánum sínum. Það að halda því fram að það sé einhver sérstétt sem gerir upp í evrum, sem eru fyrirtæki sem eru með tekjur í erlendum gjaldmiðli, sem er bókhaldslegt atriði, það er ekki málið. Það geta allir gert upp í þeim gjaldmiðli. Gjaldeyrir er í eðli sínu metrakerfi, þetta er mælieining. Það er líka mjög mikilvægt að lán til einstaklinga sé í þeim gjaldmiðli sem tekjur hans eru í. Það er grundvallaratriði. Ef mestar tekjur eru í erlendri mynt og útgjöldin eru í erlendri mynt þá er það miklu betra fyrir innri rekstur fyrirtækjanna að láta þetta passa saman þannig að það lækki þeirra kostnað. Svo einfalt er það. Auðvitað geta bankar lánað til þeirra fyrirtækja sem eru með tekjur í erlendri mynt. Það er mjög mikilvægt. Ég get komið aftur að dæminu um það þegar ég tók lán í jenum. Það lán fór úr 4 milljónum í 12 milljónir af því að ég var með það gengistryggt. Sama hefði gert gerst ef ég hefði verið með jenalán. Það er gríðarleg áhætta fyrir Íslendinga að taka lán, t.d. húsnæðislán, í erlendri mynt. Ekki gera það. Það er stórkostleg hætta sem fylgir því vegna þess að það gæti gerst að krónan myndi skyndilega lækka, ef það yrði t.d. aflabrestur. Ef það kæmi gos og engir ferðamenn inn í landið þá myndi krónan lækka í verði. Sveiflujöfnunarkerfi íslensku krónunnar er gríðarlega mikilvægt og má rekja upphaf stærstu atvinnugreinar þjóðarinnar, ferðaþjónustunnar, til lágs gengis á íslensku krónunni eftir hrun. Þriðja atriðið sem vakti athygli mína í þessari fréttaskýringu voru hinir gríðarlega háu vextir á Íslandi. Ástæðan fyrir háum vöxtum er verðbólgan. Ég er búinn að segja hvað verðbólgan var, í dag er hún 7,9% og að meðaltali 8,7%. Stýrivextir eru 9,25% og það er til að berjast gegn verðbólgunni. Það er ástæðan fyrir því að við höfum ekki náð tökum á verðbólgunni. Og þeir eru allt of háir. Seðlabanki Íslands er í tómu rugli með þessar hækkanir enda hafa þær ekki áhrif. Það er vegna þess að grunnorsök verðbólgunnar er önnur en peningamagn í umferð. Það eru aðrar ástæður sem við vitum ekki nákvæmlega hverjar eru en ég hef bent á eina hér; fólksfjölgunina og hina miklu eftirspurn, skort á húsnæði, að sjálfsögðu, og skort á íbúðum, skort á samkeppni líka. Við erum sennilega komin í eins konar græðgisverðbólgu. Ég man ekki alveg hvað hún heitir en þetta er kallað „greed inflation“. Og það er líka hinn gríðarlega mikli hagvöxtur sem hér á sér stað. Það eru ríki í Evrópusambandinu sem eru með evru og eru með háa verðbólgu. Verðbólga í Eystrasaltsríkjunum, sem eru með evru, hefur verið mjög há. Í dag er verðbólga í Eistlandi 9,4% á ársgrundvelli. Í Lettlandi er verðbólgan 9,6% og í Litháen er verðbólgan 8,8%. Öll þessi ríki búa við fólksfækkun og neikvæðan hagvöxt. Eistland var á síðasta ári með neikvæðan hagvöxt um 2,6%, Lettland 0,2%, Litháen 0,4%. Er evran að hjálpa þessum ríkjum? Nei, evran er ekki að hjálpa þessum ríkjum, ekki á nokkurn einasta hátt. Spáð var í upphafi árs í Eystrasaltsríkjunum að verðbólgan í þessum ríkjum, alla vega tveimur af þremur þeirra, mig minnir að það hafi verið Eistland og Litháen, yrði 15–17%. Þannig að það er líka verðbólga í evruríkjunum, ekki gleyma því. Og það er fólksfækkun þar líka. Ástæðan fyrir þessu er að verðmætasköpunin skiptir öllu máli og það er framleiðnin sem gerir okkur rík, verðmætasköpun og framleiðni. Það er mjög mikil verðmætasköpun í íslensku samfélagi. Eins og ég sagði í fyrri ræðu erum við auðlindahagkerfi, búum við ein gjöfulustu fiskimið í heimi, glæsilegt land, ótrúlega fegurð sem ferðamenn koma að skoða og vatnsaflið og jarðvarmavirkjanir sem selja orku til álvera og heimila, eina stærstu hitaveitu heims á höfuðborgarsvæðinu sem bætir lífskjör. Evran myndi ekki breyta neinu þar, ekki skipta nokkru einasta máli. Við skulum horfa til Eystrasaltsríkjanna hvað varðar verðbólguna. Annað sem við ættum líka að horfa til er stærð okkar. Við erum 400.000 manns í 103.000 km² landi. Í Norður-Noregi, í fylkjunum Tromsø og Finnmörku, búa 470.000 manns. Það er landsvæði sem er 112.000 km², það er aðeins stærra en Ísland en mjög svipað hvað varðar hagkerfið. Þeir eru reyndar ekki með mikið af álverum, veit ég, en það er sjávarútvegur, landbúnaður o.s.frv. Og þá kem ég að því sem ég hef líka heyrt talað um: Ástæðan fyrir því að erlendir bankar koma ekki til Íslands er íslenska krónan. Nei, það er ekki íslenska krónan, það er smæðin að mörgu leyti og stórskrýtið fjármálakerfi, með verðtryggðri krónu, 50%-samsetningunni og stærðinni á lífeyrissjóðunum, og annað. Við erum svo lítil. Ég var að vinna í tveimur bönkum í Noregi, DNB og Nordea, og ég var svolítið í Eystrasaltsríkjunum þegar DNB var með útibú þar á sínum tíma og Nordea líka. Þessir bankar slógu saman og stofnuðu nýjan banka saman sem heitir Luminor. Þeir seldu hann síðan. Af hverju? Af því að þeir höfðu ekki lengur áhuga á að vera í Eystrasaltsríkjunum með bankastarfsemi, þar sem evran er, þeir hreinlega nenntu því ekki, stjórnunarlega séð, ekki eftir nógu miklu að slægjast o.s.frv. Bankar hafa verið að fara út úr Eystrasaltsríkjunum, m.a. út af smæðinni og líka af því að það er ekki rekstrargrundvöllur fyrir þá. Ég held að núna sé þar aðallega Svea Bank. Danske bank er líka á þessu svæði, alla vega í einhverjum ríkjunum, en Svea Bank er stærsti bankinn. Og þetta er í evrulöndum. Og það eru miklu fjölmennari ríki þarna. Í Eistlandi eru 1,3 milljónir manns og í hinum ríkjunum eru, minnir mig, svona 3–4 milljónir, 4,3 í Litháen. Það er líka gríðarleg fólksfækkun. Sama er með Norður-Noreg. Þar búa 470.000 manns. Jú, það eru útibú frá stórum bönkum þar, þetta er jú hluti af stærra landi, en bankar heimsins eru ekkert að hlaupa þangað með bankastarfsemi, síður en svo. Það er byggt á algerum misskilningi að það myndi verða biðröð af erlendum bönkum að koma hingað ef við tækjum upp evru. Það er ekki þannig. Krónan hefur hins vegar verið sveiflujöfnunartæki og líka það að við höfum notað íslensku krónuna og við erum eitt auðugasta ríki heims. Þessi söngur núna um að evran myndi bjarga okkur, það er bara ekki þannig, ekki á nokkurn einasta hátt. Ég get lofað ykkur því að ef við tækjum evruna upp myndi eignaverð daginn eftir rjúka upp úr öllu valdi. Það verður ekki endilega léttara að kaupa húsnæði á Íslandi með evruna í þeim húsnæðisskorti sem er núna. Það eru aðrar orsakir fyrir því; skortur á húsnæði og fáránlegt fjármálakerfi þar sem verðtryggð lán eru úti um allt. Lántakendur, venjulegt fólk, eru látnir bera verðbólguáhættuna en ekki bankarnir. Ég skora á allan þingheim að útskýra verðtryggingu á erlendu tungumáli fyrir erlendum aðilum. Þeir hrista gjörsamlega hausinn; höfuðstólshækkanir á hverju ári sem rýra eigið fé fólks og það að bankarnir sjálfir með alla sína sérfræðinga, hagfræðinga og guð má vita hvað sem eru að spá í spilin á fjármálamörkuðum heimsins með sínar afleiður, geta tryggt sig fyrir verðhækkunum og guð má vita hvað, að þeir séu ekki látnir bera verðbólguáhættuna af lánum til húsnæðiskaupenda er algjört hneyksli, svo ekki sé meira sagt. Það sem er líka hneyksli er að stýrivextirnir virka ekki. Það er ein af ástæðunum fyrir því að við erum með svo háa stýrivexti, eins og ég kom inn á áður. Ég tel að þessi atriði sem ég hef farið hér yfir séu mikilvæg í umræðunni um ríkisfjármálin. Annað sem ég tel líka skipta máli er að við erum á þenslutímum. Það er gríðarlegur hagvöxtur í samfélaginu. Við erum með hagvöxt á síðasta ári, eins og ég sagði áðan, upp á 7,2%. Það er spá Hagstofunnar að á næsta ári verði hagvöxtur 2,1%, sem er gríðarlega mikilvægt. Ég vil minnast á umsögn Alþýðusambands Íslands um fjármálaáætlun þar sem þeir segja að við búum við hagvaxtartíma núna, í miklum hagvexti, en samt séu húsnæðiseigendur að missa húsnæði sitt vegna hárra stýrivaxta. Og ef það kemur kreppa, ef það verður samdráttur, þá verða ríkisfjármálin í gríðarlegum vanda. Það er vegna þess sem ég tel að við eigum fyrst og fremst við tekjuvandamál að stríða. Við getum séð þetta í rekstri Landhelgisgæslunnar, lögreglunnar, sjúkrahúsanna. Það er rétt sem kom hérna fram að við á þingi eigum að fara að skipta okkur meira af því hvernig hvert peningarnir fara. Við erum t.d. með allt of dýrt húsnæði, aldraðir eru á sjúkrahúsum en ekki hjúkrunarheimilum, skuldir ríkissjóðs eru gríðarlegar og við erum að borga 117 milljarða í vaxtagjöld sem er fáránlega há fjárhæð. Ég held að þetta séu þau atriði sem við þurfum að taka á, þ.e. að greiða niður skuldir og sjá líka til þess að við fjármögnun okkur með réttum hætti sem taki þá á verðbólgu líka. Heildartekjur ríkissjóðs eru rúmir 1.356 milljarðar. Heildarútgjöldin eru hins vegar yfir 1.400 milljarðar. Það er halli á ríkissjóði upp á 46 milljarða. Breytingartillögur sem nú eru hér, ef ég man rétt, munu leiða til, að mig minnir, 9 milljarða aukins halla. Það er algjörlega óásættanlegt í góðæri að við séum að reka ríkissjóð með halla. Það munu koma 100 milljörðum meiri tekjur inn á þessu ári en við erum samt að reka ríkið með halla. Það er algjörlega óásættanlegt og við verðum að taka á því, sem og því að við verðum að berjast gegn verðbólgunni. Það er grundvallaratriði.

Virðulegi forseti. Mig eins og marga aðra langar að ræða niðurstöður PISA-könnunarinnar. Mig langar dálítið að viðra mínar eigin vangaveltur um hvað mögulega gæti stuðlað að þessari ógnvænlegu þróun. Þetta eru náttúrlega sláandi niðurstöður og ég veit að mörgum er dálítið brugðið. Við þurfum að bregðast við þessari stöðu og við þurfum að rýna vel í þessar niðurstöður og kortleggja viðbrögð. Sumt getum við framkvæmd strax. Því mun ég leggja til eina einfalda breytingu á fjárlögum næsta árs. Niðurstöður úr PISA-könnuninni voru kynntar í vikunni. Könnunin mælir hæfni 15 ára nemenda í lesskilningi, læsi á náttúruvísindi og læsi á stærðfræði. Niðurstöðurnar eru sláandi og vekja okkur auðvitað til umhugsunar. Árangur nemenda er lakari miðað við fyrri kannanir og lakari niðurstöður eru á Íslandi en annars staðar á Norðurlöndum. Það er helst Finnland sem kemst nálægt þessari dýfu Íslands í niðurstöðum en það eru ekki alveg jafn slæmar niðurstöður og við sjáum hjá okkur. Góðu fréttirnar eru að nemendum líður almennt vel í skólanum og upplifa að þeir tilheyri þar. Þeir hafa jákvæða upplifun af kennurum sínum og upplifa sjaldan einelti. Að þessu leyti er staða nemenda á Íslandi betri en hjá jafnöldrum þeirra í OECD-ríkjum og á Norðurlöndunum. Ég heyri að áhyggjur eru uppi um að íslenskan sé að láta undan að einhverju leyti. Tungumálið okkar og orðin eru vinnutæki og verkfæri sem við notum til þess að eiga í samskiptum hvert við annað. Við notum tungumálið til að orða heiminn og lærdómur fer að miklu leyti fram með notkun á þessu verkfæri og í gagnkvæmum samskiptum við aðra og í gegnum sögur, frásagnir og efni sem við lesum. Ef börnin okkar missa niður færni í því að skilja og nota tungumálið, eða í sumum tilvikum hafa ekki fengið nægan stuðning og aðstoð til að læra tungumálið og beita því, þá hlýtur það að bitna á námi þeirra og frammistöðu á prófum og í skólanum. Það gefur augaleið. Ef börn eru að missa niður færni í að nota tungumálið þá hlýtur það að bitna á samskiptum þeirra, námi, leik, daglegu lífi, þátttöku í íþróttum og tómstundum. Það hlýtur að hafa áhrif þegar þau síðan fara út í samfélagið eftir að skólagöngu lýkur. Það er ekki gott að hugsa til þess að 40% nemenda eigi erfiðara með að bjarga sér úti í samfélaginu, námslega og við að nýta sér tungumálið, eftir að hafa gengið í skóla í tæp tíu ár. Eitthvað er þarna í veginum í ríkara mæli en áður var sem hlýtur að takmarka að einhverju leyti lífsgæði og tækifæri barnanna sem taka þátt í þessari könnun og gefa okkur vísbendingar um þessa stöðu. Tungumálið er okkar samskiptamáti og tungumálið er grunnur hugsunarinnar. Ef við eigum erfitt með að forma okkar eigin hugsanir er okkur hættara við að önnur stærri hagsmunaöfl myndi hugsanirnar fyrir okkur og létti okkur lífið þannig. Hvernig eigum við að hugsa röklega, komast að kjarna málsins og greina veruleikann frá falsfréttum? Hvernig eigum við að vaða í gegnum upplýsingaóreiðu ef við höfum ekki nægan skilning á tungumálinu sjálfu sem verið er að beita? Bilið milli þeirra sem vita meira og þeirra sem vita minna virðist vera að aukast og skólinn sem á að vera jöfnunartæki virðist ekki vera að virka eins vel að því leytinu til og hann gerði áður. Þau sem standa félagslega verr eru að koma verr út úr PISA-könnuninni. Það er áhyggjuefni og gæti leitt til meiri misskiptingar í samfélaginu, en það er þekkt stærð að því meiri munur sem er á fólki þegar kemur að eignum, tækifærum og aðgengi að ýmsum lífsgæðum því óheilbrigðara er samfélagið sjálft óhjákvæmilega í kjölfarið. Við þurfum að grípa inn í af festu og snúa þessari þróun rakleiðis við. Ljóst er af niðurstöðunum að stjórnvöld, sveitarfélög, stofnanir og samtök þurfa að leggjast á eitt til að skilja ástæður þessarar neikvæðu þróunar sem kemur fram í könnuninni og bregðast við. Mig langar að ræða aðeins hvaða þættir gætu legið að baki með þeim mikla fyrirvara að þetta eru einungis mínar vangaveltur og hugleiðingar því að það er ekki búið að rannsaka þetta nákvæmlega. Ég er hvorki sérfræðingur í skólakerfinu okkar né þeirri starfsemi sem þar fer fram en ég þekki ágætlega til annarra þátta sem gætu haft áhrif á niðurstöður hér. Það sem er oft nefnt, og er kannski augljóst, er að það reið yfir heimsfaraldur og viðbrögð við honum sem hafði augljóslega margvísleg áhrif á skólastarf, kennara, nemendur og foreldra. Gripið var til víðtækra lokana á skólum í meiri hluta þeirra landa sem tóku þátt í PISA-könnuninni í þetta sinn. Þegar börn voru lokuð af heima hjá sér og foreldrar þurftu að vinna heima er líklegt að tölvu-, sjónvarps- og símanotkun þeirra hafi aukist á því tímabili og e.t.v. hefur það skapað venjur sem enn gætu verið að marka daglegt líf hjá þessum börnum. Nú lifum við tímum þar sem vaxtastig er hátt og verðbólga er mikil. Það getur hæglega leitt til meira vinnuálags hjá foreldrum og minni tíma aflögu við að hjálpa börnum við heimanám eða að hlusta á hvernig dagurinn þeirra var. Afkoman þarf væntanlega fyrst að vera tryggð áður en hlúð er að menntuninni. Aukið álag og lélegri lífsgæði eru kannski að birtast í þessum PISA-könnunum en kannski þurfa börn bara að fá aðeins meiri athygli, það gæti verið. En börnum þarf að líða vel, hið minnsta bærilega, og fá góða fæðu og hafa athygli til að þau geti lært, á heimilinu og í skólanum. Allt sem vegur að öryggi, heilsu og gæðum á fæðu og hvíld, allt sem vegur að geðheilsu og allt sem vegur að leik- og fjölskyldustundum hlýtur sjálfkrafa að vega að getu barns til að læra. Ef við viljum koma vel út úr PISA-könnun næst þá getum við kannski t.d. sett í gang frekari aðgerðir til að vinna bug á misskiptingu og fátækt. Kannski hafa langir dagar í leikskóla, stutt fæðingarorlof og stressaðir foreldrar í mikilli vinnu áhrif á líðan barna og getu til þess að taka inn lærdóm í skólanum. Við lifum náttúrlega á svolítið óvissum tímum. Það eru tæknibreytingar og virkni og samsetning samfélagsins er að breytast. Það eru auknir fólksflutningar og miklir áfalla- og óvissutímar, tímar öfga í veðurfari og stríðstímar. Það hlýtur náttúrlega að birtast að einhverju leyti í könnunum eins og PISA og í öðrum mælingum í samfélaginu. Ég vil nefna eitt sem mig grunar að gæti verið dálítið dulið en ég myndi halda að gæti verið að hafa afdrifarík áhrif í íslenskum skólum. Erfitt er að nefna skóla eða leikskóla sem síðustu misseri hafa ekki átt við rakaskemmdir og myglu í húsnæði. Þegar byggingar eru sýktar og fólk dvelur í sýktum rýmum getur það haft áhrif á hugræna getu til að meðtaka upplýsingar og læra. Fjöldi rannsókna hefur birst síðustu ár sem staðfestir þetta. Það var komin upp uppsöfnuð þörf fyrir viðhald svo víða í samfélaginu og sérstaklega í opinberum stofnunum og félagslegu húsnæði, í skólum og leikskólum. En fólk grunaði ekki hversu dýrt það gæti orðið heilsunni og samfélaginu að spara í viðhaldi húsbygginga eftir hrunið. Þá var náttúrlega svo mikil aðhaldskrafa, við þurftum að spara og auðvitað er peningur færður yfir til reksturs fyrst til að halda uppi daglegri starfsemi og þá sat viðhald mikið á hakanum. Nokkrum árum seinna fór þessi vandi að vera ljós en nú hefur sem betur fer verið brugðist við honum víða í skólum og leikskólum og við höfum séð hvern skólann á eftir öðrum standa í lagfæringum, viðgerðum, endurbyggingum og öðrum viðbrögðum til að bæta ástandið. En þegar hróflað er við sýktum byggingarhlutum getur framkvæmdin kannski stundum orðið þannig að fólk verði útsett fyrir meiri mengun á meðan verið að vinna í þessum hlutum af því að ekki er alltaf þekking til staðar á víxlmengun meðan á viðgerð stendur. Eitt þeirra einkenna sem komið hafa upp í rannsóknum er að sýkt byggingarrými af rakaskemmdum og myglu geta haft slæm taugafræðileg áhrif. Það geta verið áhrif eins og skert hugræn geta, slæm áhrif á athygli og slæm áhrif á vitræna hugsun. Slæm loftgæði spila mögulega hlutverk í þessum niðurstöðum og áhugavert væri ef hægt væri að kanna hvort það sé fylgni hérlendis á milli skóla sem voru að eiga við slæm loftgæði í byggingum, rakaskemmdir eða rask við viðgerðir og mikil áhrif á skólastarfið sjálft, og svo árangurs nemenda í PISA-könnuninni. Annað atriði sem ég vil nefna, sem mér finnst kannski ekki fara hátt, er fæði og næringarástand. Fæða inniheldur nú ýmis kemísk efni sem ekki voru áður til staðar. Nú eru nýleg gerviefni komin í gosdrykki sem eru skráðir sykraðir en innihalda samt gervisætu og gerviefni. Þessi gerviefni koma fram í mjólkurvörum sem börnum eru gefnar án þess að heilsufarsáhrif þeirra séu mikið rannsökuð eða sérstaklega sé varað við þeim á umbúðum varanna, eða þær sérstaklega merktar sem t.d. sykurskertar. Nútímafæða inniheldur auk þess ýmis efni sem hún gerði ekki áður og við lifum á tímum þar sem við erum alltaf að framleiða fleiri og fleiri ný kemísk efni sem síðan menga umhverfið okkar að einhverju leyti. Ræktunarlendur eru víða ofnotaðar og orðnar snauðar af steinefnum, góðgerlum og ensímum sem áður voru til staðar í fæðu okkar í ríkara mæli og eru heilnæm og nauðsynleg líkamsstarfsemi. Skordýraeitur finnst í morgunkorni, utan á ávöxtum og grænmeti og nú er fólk að spara við sig svo að það kaupir síður lífrænt. Sykurneysla er meiri hjá hópum sem eru að spara við sig í matarinnkaupum og nú eru margir að spara við sig. Varðandi PISA-könnunina og tungumálið þá þarf að greina stöðuna betur og koma fram með uppbyggilegar og snjallar lausnir og betrumbætur sem endast til langs tíma. En gott og vel, það er kannski ekki ástæða til að örvænta en það skiptir samt máli að grípa sem fyrst til aðgerða því að það tekur tíma að sjá árangur. Sama hvað öllum hugleiðingum líður þurfum við að stíga skref sem við vitum að virka til að bæta úr og sem við vitum að eru líkleg til að ná árangri. Eitt sem við vitum að virkar er að útbúa eitthvað áhugavert og skemmtilegt því að börn læra best ef þau eru að hafa gaman og leika sér. Það er svo mikilvægt að til séu bækur á íslensku sem höfða vel til barna um allt milli himins og jarðar. Það þarf að vera gaman að læra. Það þarf að veita ró, stuðla að góðri stund og bókin þarf að hafa innihald og vekja áhuga barnsins. Praktískasta leiðin til að fá börn til að lesa meira er að bjóða upp á meira heillandi, aðlaðandi og spennandi lesefni. Ég myndi vilja sjá að við stigum nytsamleg skref strax í fjárlögum næsta árs varðandi þetta. Er þetta ekki upplagt tækifæri fyrir ríkisstjórnina til að skella í ein bráðaviðbrögð nú þegar? Ég vil leggja til að við bætum 100 milljónum við fjárframlög næsta árs í Auði, barna- og ungmennabókasjóð. Sjóðurinn veitir styrki til útgáfu barna- og ungmennabóka sem skrifaðar eru á íslensku. Tilgangurinn með sjóðnum er að auðga og efla útgáfu vandaðra bóka fyrir yngri lesendur. Sjóðurinn er vistaður hjá Miðstöð íslenskra bókmennta. Gott væri að koma þessari breytingu inn í fjárlög næsta árs því að verkin sem kæmu út úr því átaki myndu ekki birtast fyrr en árið 2025 og stórflóð af barna- og ungmennabókum er eitthvað sem við vitum að virkar. Þessi tillaga gengur út á að skapa efniviðinn; bækurnar sem eru svo skemmtilegar, að þær spýtist af krafti inn í öll skólabókasöfn, almenningsbókasöfn og verslanir. Svo eru barnabækur líka efni sem nýtist nýjum Íslendingum þegar þeir eru að læra íslenskuna. Við þurfum að skrifa og þýða góðar bækur fyrir alls konar börn með mismunandi áhugamál og ungmenni með fjölbreyttan bakgrunn. Við þurfum að fá barnabækur og ungmennabækur um allt milli himins og jarðar, sem lýsa heimum og geimum, sem segja frá mannkynssögunni, sem kortleggja mögulegar framtíðir, sem fara ofan í vísindi, sem prjóna upp ást og ævintýri. Við þurfum að orða heiminn á íslensku og tryggja börnum, öllum fullorðnum og hverjum sem er aðgengi að bókum sem þeim finnst skemmtilegar. Því vonast ég eftir góðum viðbrögðum við breytingartillögu minni við fjárlög næsta árs þar sem ég legg til að 100 milljónum til viðbótar verði veitt í Auði, barna- og ungmennabókasjóð.

Frú forseti. Ég ætla aðeins að tæpa á því sem ég náði ekki að koma að í minni fyrri ræðu og snertir svona stóru myndina sem við erum að ræða hérna í fjárlögunum, allir þingmenn. Ég fór nú ofan í einstaka liði í fyrri ræðunni minni sem ég vildi sérstaklega taka fram. En auðvitað erum við í fjárlagagerð að leggja grunn að því hvernig samfélagið okkar lítur út til lengri tíma litið. Það gerum við með hverjum einustu fjárlögum og fjármálaáætlun og öllu því. Það sem mér finnst að við þurfum að hafa sérstaklega í huga núna til viðbótar við það sem ég nefndi í minni fyrri ræðu er annars vegar orkumálin og hins vegar það sem snýr að framtíðarfólksfjölgun hér á Íslandi því að þetta eru hlutir sem skipta mjög miklu máli þegar við erum að skoða þá velferð sem við viljum byggja upp hér í samfélaginu til lengri tíma. En mig langar samt aðeins áður en ég kem að orkumálunum að fá að nefna, vegna þess að ég kom ekki inn á það í minni fyrri ræðu, að þegar við erum að tala um þennan alltumlykjandi vanda íslensks hagkerfis, sem er m.a. mjög sveiflukenndur gjaldmiðill, þá hljótum við að gera okkur grein fyrir því að þessi gjaldmiðill hefur áhrif á alls konar stærðir í hagkerfinu. Vegna þess að við erum að fara í kjarasamninga, og núna er það þannig að menn sitja og eru að reyna að ná einhverri lendingu og við vitum öll að ríkisvaldið mun koma inn í þá kjarasamningsgerð með einhvers konar útspili eins og gjarnan gerist, þá myndi ég vilja nefna vegna þess að það hefur verið nefnt hér í þessari umræðu og er náttúrlega mikið í umræðunni úti í samfélaginu, að vinnumarkaðsmódelið hér sé einhvers konar uppskrift að óstöðugleika. Það er auðvitað ekki nema að hluta til rétt þegar við höfum í huga hvers vegna það er að kjarasamningar ganga hér fram eins og við þekkjum svo vel úr sögunni. Það er auðvitað vegna þess að bæði launþegar og atvinnurekendur eru endurtekið í kjarasamningsviðræðum í þeirri stöðu að vera búnir að taka á sig mikið högg vegna vaxta og verðbólgu. Það gildir bæði um launþega og líka um fyrirtækin í landinu. Þó að ég sé ekki endilega sammála nálguninni þá hljótum við a.m.k. að geta sýnt því skilning þegar launþegahreyfingin horfir á alla þessa vexti sem hafa hrúgast upp í heimilisbókhaldinu, alla verðbólguna og dýrtíðina sem fólk finnur fyrir á hverju einasta skinni og gerir það að verkum að launin duga minna þennan mánuðinn en síðasta mánuðinn og þannig heldur það áfram út í hið óendanlega, þá hefur maður mikinn skilning á því að menn vilji í kjarasamningum einhvern veginn reyna að ná þessu til baka, reyna að milda það högg sem heimilin hafa þegar orðið fyrir. Maður verður að hafa uppi þau almennu varnaðarorð að ef við erum að semja umfram eðlilega framleiðni í samfélaginu þá fáum við það á endanum til baka í verðbólgu því að því verður bara ýtt út í verðlag sem hækkar þá verðbólgu og svo aftur vexti. En við verðum að sýna því skilning að þegar menn eru beggja vegna, atvinnurekendamegin og launþegamegin, að semja sífellt í svona ástandi eins og ríkir jafnan hérna á Íslandi, þar sem vextir eru háir og verðbólga er há þá hefur það auðvitað mikil áhrif. Þannig að það má alveg færa rök fyrir því að þegar menn tala um það að ástandið sé svona í vöxtum og verðbólgu vegna þess að menn eru alltaf að semja með vitlausum hætti á vinnumarkaði þá séu þeir í raun og veru í hverjum samningunum á fætur öðrum að eiga við þær afleiðingar sem sveiflurnar í hagkerfinu valda og þær sveiflur má að mjög miklu leyti a.m.k. rekja til gjaldmiðilsins sem við höfum. En auðvitað spila síðan aðrar stærðir mikið inn í það, ríkisfjármál og fleira. Ég vona að það gangi vel í þessum kjarasamningsviðræðum sem fram undan eru, en það mun örugglega þurfa að kosta ríkissjóð einhver fjárútlát að reyna að ná þar lendingu sem er hagfelld og stöðvar þennan vítahring verðbólgu og vaxta sem við erum föst í og er miklu meira viðvarandi ástand hér til lengri tíma en við þekkjum í löndunum í kringum okkur. Bara sú staðreynd að við erum með lítinn gjaldmiðil í alþjóðlegu umhverfi gerir það að verkum að við eigum erfiðara með að ná þeim árangri sem hefur náðst á vinnumarkaði í löndunum í kringum okkur og okkur þykir mörgum eftirsóknarvert að ná upp á stöðugleikann. Ég vildi bara halda því til haga hér í þessari umræðu af því að stutt er í kjarasamninga. En síðan er það hitt atriðið sem ég nefndi og það eru orkumálin. Það hafa fleiri þingmenn tekið þetta upp hér í þessum umræðum. Það hefur átt sér stað einhver viðbótarorkuöflun núna á síðustu árum en stóra vandamálið er hins vegar að á næsta áratug, tveimur áratugum, þá erum við að vinna í orkuskiptunum og þegar kemur að þyngri hlutum þar, þegar kemur að skipunum og flugumferðinni og slíku, þá er það gríðarlega orkufrekt og við erum ekki byrjuð á því enn þá að leggja einhvers konar grunn að því að afla þeirrar orku sem til þarf þá. Þetta eru mjög afturþung orkuskipti, ef við getum orðað það þannig. Það er ekki gott að vera þá með ríkisstjórn við völd sem spannar litrófið frá ysta vinstri til ysta hægris vegna þess að við höfum séð það í þeim málaflokki ekki síst og auðvitað í mörgum öðrum líka að það getur verið erfitt að ná lendingu um þessi mál. Sjálfur er ég þeirrar skoðunar að við þurfum alltaf að fara gríðarlega varlega þegar við erum að vega og meta orkukosti og við verðum að taka mjög mikið tillit til náttúruverndar og eigum ekki að gefa neinn afslátt þar þannig að við þurfum að vera skynsöm og klók í því hvernig við berum okkur að. En sú kyrrstaða sem verið hefur í framtíðaruppbyggingu og er núna að leiða til þess að það er orkuskortur í landinu sem síðan leiðir til þess að það er verið að brenna olíu í stórum stíl sem núllar út allan ávinninginn af þeim árangri sem hefur náðst í umferðinni í orkuskiptum, núllar út allan þann ávinning sem rafbílarnir hafa veitt okkur, þá getum við ekki setið lengur þegjandi undir því. Ég sé þetta í raun og veru ekki bara sem verkfæri inn í orkuskiptin, þó að það sé auðvitað gríðarlega mikilvægt út frá loftslagsmálum. Ég sé þetta líka sem algerlega óhjákvæmilegan fylgifisk þess að Íslendingum fjölgar og ef við ætlum að búa hér til einhverja framtíðaruppbyggingu, hafa hér góðan, hóflegan og svona þolanlegan hagvöxt sem keyrir okkur ekki í kaf, losnum við sveiflurnar en búum við svona jafnan og þéttan hagvöxt á næstu árum til að standa undir framtíðarvelferðinni, þá er orkuöflun eitt af því sem þarf að ráðast í. Ég verð að segja það alveg eins og er að ég get tekið undir allar þær áhyggjur sem menn hafa af því vegna þess að sporin geta hrætt okkur að einhverju leyti, að hér fari menn í einhverja stórkarlalega uppbyggingu og það verði komnar einhverjar risavirkjanir hér víða um land. Ég held að við þurfum ekki að gera þetta þannig. Ég held að tími hinna risastóru vatnsaflsvirkjana sé liðinn. Við hljótum frekar að reyna að einblína á það að nýta betur þá kosti sem við höfum. Við hljótum líka að reyna að vera skynsöm í því hvernig við nýtum vindinn sem orkugjafa og við hljótum líka að leggja mikla áherslu á það að laga hér flutningskerfin þannig að við séum ekki að tapa dýrmætri orku í lélegu flutningskerfi, eins og við erum að gera í dag. Mig langar að undirstrika þetta: Það að við séum á þeim stað í dag, Íslendingar, að orkuöflunin hér dugir ekki fyrir því sem við erum að gera innan landamæranna og við erum farin að brenna olíu vegna þess að það þarf að skerða rafmagn til ákveðinna aðila sem eru með samninga um skerðanlega orku, vinnur beint gegn hagsmunum okkar og áformum okkar í loftslagsaðgerðum. Það er staða sem við getum ekki búið mikið lengur við. Að öðru leyti vildi ég kannski fá að nefna hér að lokum að það er alveg með ólíkindum hvað við ætlum að reka ríkissjóð með miklum halla lengi. Það að reka ríkissjóð með þeim halla sem stefnir í núna er ekkert annað en ávísun á það að við erum lengur að glíma við verðbólguna. Á þetta hafa mjög margir verið að benda í umræðunni að undanförnu. Það er kannski sérstaklega blóðugt að vera að horfa á hallarekstur upp á tæpa 50 milljarða á sama tíma og íslenska ríkið er að borga ríflega 100 milljarða í vaxtagjöld, að á tveimur árum sé íslenska ríkið að borga meira en 200 milljarða í vaxtagjöld. Það eitt og sér finnst mér mikið áhyggjuefni fyrir okkur og ég ætla bara að leyfa mér að kalla það blóðpeninga vegna þess að við þurfum ekki að vera með þetta kerfi svona frekar en við viljum. Það er vel hægt að breyta þessu. Það er vel hægt að komast úr þessu ofurvaxtaumhverfi sem við erum föst í, þessu verðbólguumhverfi sem við erum föst í. Við þurfum bara að hafa kjark til að ráðast gegn þeim kerfisvanda sem ýkir hér upp allar sveiflur. En síðan myndi ég kannski vilja segja að lokum að ég fagna því hvernig þessi umræða hefur farið fram. Það hefur verið mikið um góð skoðanaskipti hér í ræðustól þingsins. Þetta er umræða sem er gríðarlega mikilvæg á hverju ári og við erum í þeirri stöðu, þingmenn, að þurfa að gæta okkar á því að fara vel með peninga skattgreiðenda. Það er okkar frumskylda. Það er okkar frumskylda að reyna að styrkja kerfin okkar þannig að þau sinni þeirri velferð sem þau eiga að sinna en jafnframt að hugsa vel og einbeitt um það að peningar ríkisins eru peningar fólksins í landinu. Það er ekki sjálfsagt og sjálfgefið að hækka álögur á fólkið í landinu eða verja þeim peningum sem koma úr álögunum með slæmum hætti í ríkisfjármálunum. Þetta er vakt sem við þurfum að standa á hverjum einasta degi og núna styttist í það að við förum í atkvæðagreiðslu um fjárlögin og klárum þau fyrir jól ef allt gengur að óskum. Þá vonast ég til þess að þingheimur hafi þetta í huga þegar farið er í gegnum allar þær breytingartillögur og allt það sem er verið að leggja til í fjárlögunum. Við eigum öll að vera vinir skattgreiðenda og reyna að samþætta það því hlutverki að búa vel um kerfin okkar svo að þau geti staðið vörð um þá velferð sem við viljum búa við í íslensku samfélagi.

Herra forseti. Fulltrúi Samfylkingarinnar í fjárlaganefnd, hv. þm. Kristrún Frostadóttir, er búinn að fara yfir stóru myndina og einnig einstaka liði sem við í Samfylkingunni viljum sérstaklega leggja áherslu á fyrr í þessari umræðu. Auðvitað er fjárlagafrumvarpið fullt af tölum sem hafa áhrif á líf okkar allra á árinu 2024 og það er af nógu að taka til að ræða um en ég ætla að halda mig við nokkur atriði sem varða kjarapakka okkar í Samfylkingunni og Samkeppniseftirlitið og svo stöðuna í Grindavík. Ástandið hér á landi er þannig að við erum með mjög háa stýrivexti, 9,25%, og verðbólgan er 8%. Hún virðist ekki vera á niðurleið og ekki vaxtastigið heldur og þetta skapar afkomuvanda á heimilunum og líka í smærri fyrirtækjum. Verðbólgan fór upp eftir heimsfaraldurinn úti um alla Evrópu og einnig höfðu afleiðingar stríðsins í Úkraínu svipuð áhrif en verðbólgan hefur hjaðnað hraðar og hratt í löndunum í kringum okkur sem við viljum helst bera okkur saman við en við erum enn þá á þessum stað. Það er mjög mikilvægt til skamms tíma, strax á árinu 2024, að koma með öflugar mótvægisaðgerðir til heimilanna til að þau geti klofið þetta ástand. En til lengri tíma þurfum við auðvitað að skoða hvað það er sem er svona sérstakt hjá okkur. Hvað er það sem greinir okkur frá hinum Evrópuríkjunum sem við viljum helst bera okkur saman við? Auðvitað er augljóst að við erum með minnstu sjálfstæðu mynt í heiminum og það er samband á milli gengis íslensku krónunnar og vaxta, verðlags og verðbólgu. Það er augljóst og óumdeilt. Hins vegar skýrir það ekki allt í þessu ástandi sem við búum núna við. Það er annað sem er sérstakt hér. Ferðaþjónustan er mjög stór í kerfinu okkar og miklu stærri en í öðrum ríkjum, stærri meira að segja heldur en á Ítalíu, Spáni og Grikklandi, stórum ferðamannaríkjum. Við erum komin fram úr þeim að þessu leyti og til skamms tíma lagaði það efnahaginn mjög hratt hér á landi þegar ferðaþjónustan tók aftur kipp eftir Covid en til lengri tíma þurfum við að finna eitthvert jafnvægi í þessari stöðu. Gylfi Zoëga bendir á í grein í Vísbendingu að jafnvel þó að vaxtahækkanir hafi slegið á hækkun húsnæðisverðs og fleiri íbúðir séu til sölu og húsnæðisverð lækkað að raunvirði, háir vextir hafi slegið á einkaneyslu og innlenda fjárfestingu, geti stýrivextir Seðlabankans ekki slegið á fjölgun ferðamanna. Mikill fjöldi aðflutts vinnuafls verður til þess að halda húsnæðisverði háu í hlutfalli við laun. Við þurfum að skoða þessa stöðu, forseti, og fara í aðgerðir sem koma á jafnvægi að þessu leyti. Samfylkingin hefur gagnrýnt að í fjárlagafrumvarpinu fyrir árið 2024 og tekjubandormum sem því fylgja vanti markvissar aðgerðir til að draga úr verðbólgu og bregðast við afkomu- og húsnæðisvanda heimila. Fleiri hafa gagnrýnt þessi frumvörp á sömu nótum og Samfylkingin og í því sambandi má nefna Alþýðusamband Íslands. Stjórnvöld búa yfir stýritækjum sem geta í senn mildað og magnað ójöfnuðinn í skiptingu tekna og eigna í samfélaginu. Spurningin er aðeins hvort eða hvernig þau vilja beita þessum stýritækjum. Það virðist vera nokkuð ljóst þegar við skoðum fjárlagafrumvarpið fyrir árið 2024 að það er stefna ríkisstjórnar VG, Sjálfstæðisflokks og Framsóknar að það eigi ekki að beita stýritækjum til að auka jöfnuð. Ójöfnuður, hvort sem litið er til tekna eða eigna, er að aukast hér á landi. Ef stjórnvöld vilja jafna leikinn til að auka samfélagslegt traust þarf að beita bæði skatt- og bótakerfinu. Skattstefna stjórnvalda hverju sinni segir til um hvernig þau vilja búa að almenningi og hvernig stjórnvöld vilja sjá samfélagið þróast. Jöfnunarhlutverk skattkerfisins og áhrif þess á eignarmyndun og tekjudreifingu eru ekki síður mikilvæg en tekjuöflunarhlutverk þess. Í þessari stöðu sem við erum nú er nauðsynlegt að fara í mótvægisaðgerðir sem ég vil koma nánar að á eftir en það þarf að fjármagna þær og það er best að gera með því að reyna að jafna leikinn með því að ná í tekjur þar sem aðilar hafa hagnast á þessu ástandi sem við búum við núna. En þrátt fyrir að Ísland standi vel á öllum alþjóðlegum mælikvörðum um efnahag og jöfnuður mælist hér mikill ríkir kerfisbundinn vandi þegar kemur að stöðu og lífsskilyrðum fatlaðs fólks á Íslandi. Stór hluti fatlaðs fólks á Íslandi býr við sárafátækt og lífsskilyrði lífeyristaka eru töluvert verri en launafólks. Tæplega sjö af hverjum tíu geta ekki mætt óvæntum 80.000 kr. útgjöldum án þess að efna til skuldar og meira en helmingur metur fjárhagsstöðu sína verri nú en fyrir ári síðan. Staða einhleypra foreldra er sérstaklega alvarleg. Þetta sýna niðurstöður nýrrar rannsóknar Vörðu, rannsóknastofnunar vinnumarkaðarins, og ÖBÍ réttindasamtaka sem kynntar voru í gær. Helstu niðurstöður rannsóknarinnar eru þessar, með leyfi forseta: „Ríflega þriðjungur býr við efnislegan skort eða verulegan efnislegan skort. Tæplega tveir af hverjum tíu búa við verulegan efnislegan skort eða sárafátækt. Tæplega sjö af hverjum tíu geta ekki mætt óvæntum 80.000 kr. útgjöldum án þess að stofna til skuldar“ - eins og áður sagði. „Meira en helmingur metur fjárhagsstöðu sína nokkuð eða mun verri en fyrir ári síðan. Helmingur þarf að neita sér um félagslíf vegna fjárhagsstöðu sinnar. Fjögur af hverjum tíu þurfa að neita sér um nauðsynlegan klæðnað og næringarríkan mat. Slæm fjárhagsstaða kemur í veg fyrir að hægt sé að greiða grunnþætti fyrir börn. Tæplega fjögur af hverjum tíu geta ekki greitt kostnað vegna tómstunda, félagslífs eða gefið börnum sínum jóla og/eða afmælisgjafir. Fjárhagsstaða einhleypra foreldra með örorkulífeyri, endurhæfingarlífeyri og örorkustyrk er á öllum mælikvörðum verst. Ríflega þrjú af hverjum tíu búa við verulegan skort á efnislegum gæðum. Tæplega níu af hverjum tíu einhleypum mæðrum geta ekki mætt óvæntum 80.000 kr. útgjöldum án þess að stofna til skuldar. Fjórðungur einhleypra mæðra hefur þurft mataraðstoð á síðastliðnu ári. Tæplega helmingur einhleypra foreldra getur ekki veitt börnum sínum nauðsynlegan klæðnað eða eins næringarríkan mat og þau vilja né greitt kostnað vegna félagslífs barna sinna eða haldið afmæli eða veislur fyrir börn sín. Tæplega helmingur býr við þunga byrði af húsnæðiskostnaði. Ríflega sex af hverjum tíu einhleypum foreldrum búa við þunga byrði af húsnæðiskostnaði. Sjö af hverjum tíu búa við slæma andlega líðan. Hlutfallið er enn hærra meðal einhleypra foreldra en ríflega átta af hverjum tíu búa við slæma andlega heilsu. Hátt hlutfall hefur nær daglega hugsað um að það væri betra ef þau væru dáin eða hugsað um að skaða sig. Það á við um 15% einhleypra karla, karla á endurhæfingarlífeyri, karla á aldrinum 31–50 ára og kvenna 30 ára og yngri. Tæplega sex af hverjum tíu finna fyrir mjög eða frekar mikilli félagslegri einangrun. Hæst er hlutfallið meðal karla á endurhæfingarlífeyri. Ríflega fjögur af hverjum tíu hafa neitað sér um tannlæknaþjónustu og sálfræðiþjónustu og er algengasta ástæða þess að neita sér um heilbrigðisþjónustu kostnaður.“ Herra forseti. Þessi upptalning er dapurleg. Ég held að það detti engum í hug að það sé sterkt velferðarsamfélag sem býr þegnum sínum slíkt líf og þessu verður að breyta. Því miður finnum við ekki í þessu fjárlagafrumvarpi fyrir næsta ár að það eigi að taka slík skref því það er þannig, forseti, að ef greiðslur almannatrygginga eða atvinnuleysistrygginga, vaxtabætur, húsnæðisbætur, barnabætur eða fæðingarorlofsgreiðslur hækka ekki til samræmis við laun eða verðlag er ríkisstjórnin að taka pólitíska ákvörðun um að auka ójöfnuð í landinu. Við höfum auðvitað fengið þau svör hér að það sé verið að endurskoða almannatryggingakerfið og við fögnum því en á meðan bíður fólk við þær aðstæður sem rannsóknin sem Varðan gerði lýsir og ég var að telja upp áðan. Það er óásættanlegt. Það er mikilvægt að koma með öflugar vaxtabætur til heimilanna núna og ég er ekki bara að tala um þau heimili sem búa við erfiðustu aðstæðurnar sem ég lýsti hér áðan í upptalningu á niðurstöðum rannsóknarinnar. Það er líka þannig að venjulegt launafólk með meðaltekjur á í miklum vandræðum vegna þess að húsnæðiskostnaðurinn hefur hækkað svo ótrúlega á síðustu árum og mánuðum og það verður að koma með öflugar mótvægisaðgerðir. Vaxtabætur eru tekju- og eignatengdar bætur til þeirra sem greiða vaxtagjöld af lánum vegna húsnæðis. Viðmiðunarfjárhæðin stóð í stað í mörg ár eftir breytingar sem tóku gildi árið 2009. Það ár stóð vaxtabótakerfið undir um 20% vaxta- og verðbóta heimila. Í ár er það hlutfall nær 3%. Í umsögn ASÍ kemur fram að árið 2020 hefðu vaxtabætur þurft að vera 14,6 milljarðar kr. ef það ætti að standa undir 20% af vaxtagjöldunum sem eru mun hærri núna, þremur árum síðar. Í fjárlögum 2024 er gert ráð fyrir um 2 milljörðum kr. í vaxtabætur þannig að það er augljóst þarna að það skiptir máli hverjir stjórna og vaxtabótakerfið hefur verið látið eyðileggjast þó að það sé alveg ljóst að það kæmi launafólki í tekjulægri tíundunum mjög vel ef það yrði eflt að nýju. Stjórnarmeirihlutinn vill að viðmið fyrir vaxtabætur verði óbreytt á milli ára, jafnvel þó að fasteignamat hafi hækkað mikið á flestum stöðum á landinu og fasteignamat er eitt viðmiðið undir ákvörðun vaxtabóta þannig að þegar það hækkar þá lækka vaxtabæturnar á móti. Áhrifin eru þau að 5.000 færri heimili munu njóta vaxtabóta á árinu 2024 en í ár. Það er undarlegt, forseti, að ríkisstjórnin skuli fara í þá átt að henda 5.000 heimilum út úr vaxtabótakerfinu þegar þörf er sannarlega á fyrir mun fleiri heimili að njóta slíkra bóta. Hæstv. ríkisstjórn er því í raun að leggja auknar álögur á skuldsett heimili þegar þörfin fyrir aukinn stuðning er mikil. Í kjarapakka Samfylkingarinnar, sem kynntur var á dögunum, gerum við ráð fyrir hækkun vaxtabóta þannig að þær styðji 10.000 skuldsett heimili til viðbótar við þau heimili sem njóta vaxtabóta í ár. Þetta viljum við gera í stað þess að henda 5.000 heimilum út úr vaxtabótakerfinu eins og stjórnarflokkarnir kjósa. Það er líka mikilvægt, forseti, að húsnæðisstuðningurinn sem er til leigjenda haldi verðgildi sínu. En það er ekki gert ráð fyrir því í þessu fjárlagafrumvarpi og það þýðir þá að það er verið að minnka stuðning til leigjenda þegar meiri stuðningur ætti augljóslega að fara til þeirra. Ef Ísland á að vera barnvænt samfélag líkt og við jafnaðarmenn ætlum okkur eftir næstu kosningar, fáum við til þess stuðning, verður að styðja við fleiri barnafjölskyldur. Í Noregi, Svíþjóð og Finnlandi eru barnabætur ekki tekjutengdar en í Danmörku hefjast skerðingar við háar tekjur. Tekjutengingin er í hinum norrænu ríkjunum í gegnum tekjuskattskerfið en ekki í gegnum barnabótakerfið. Hugsunin er sú að með barnabótum séu kjör þeirra sem eru með börn á framfæri jöfnuð við kjör þeirra sem eru ekki með börn á framfæri. Barnafjölskyldur fá þannig skattalækkun en tekjuhæstu einstaklingarnir greiða hins vegar hærri tekjuskatta en hinir, hvort sem þau eru með börn á sínu framfæri eða ekki. Við í Samfylkingunni, jafnaðarmannaflokki Íslands, viljum stíga örugg skref að barnvænu samfélagi. Til þess þarf skilvirkara barnabótakerfi en gert er ráð fyrir hjá þessari ríkisstjórn. Það allra minnsta sem stjórnvöld geta gert nú er að sjá til þess að óskertar barnabætur skerðist ekki að raunvirði en það er einmitt það sem gert er ráð fyrir í fjárlagafrumvarpinu og þar með er það skattahækkun á barnafjölskyldur í landinu. Þær fjölskyldur sem fá óskertar barnabætur eru allra tekjulægstu fjölskyldurnar á landinu en það á ekki samkvæmt frumvarpinu að láta óskertar barnabætur halda verðgildi sínu þannig að við sjáum, forseti, í hvaða átt stefnir. Ríkisstjórnin notar ekki jöfnunartækin heldur þvert á móti dregur úr áhrifum þeirra. Við viljum í Samfylkingunni, og gerum ráð fyrir því í okkar kjarapakka, að það komi til aðgerðir til að auka húsnæðisöryggi. Við þurfum að ná stjórn á Airbnb og skammtímaleigu íbúða. Það er mikið rætt um þetta þessa dagana en það eru fáar aðgerðir ef nokkrar sem liggja á borðinu frá stjórnvöldum til að taka á þessu máli. Við verðum líka að taka upp tímabundna leigubremsu að danskri fyrirmynd og sjá til þess að það komi frekari ívilnanir til uppbyggingar á almennum íbúðum. Lögin um almennar íbúðir voru samþykkt sumarið 2016. Íbúðakerfið er tilraun til að endurreisa vísi að félagslega húsnæðiskerfinu sem var aflagt undir lok síðustu aldar með þeim afleiðingum að félagslegum íbúðum fækkaði um helming á milli áranna 1998 og 2017. Markmið laganna um almennar íbúðir er að bæta húsnæðisöryggi þeirra sem eru undir ákveðnum tekju- og eignamörkum með því að auka aðgengi að öruggu og viðeigandi leiguhúsnæði. Þannig sé stuðlað að því að húsnæðiskostnaður sé í samræmi við greiðslugetu þeirra sem leigja húsnæði og fari að jafnaði ekki yfir 25% af tekjum þeirra. Það þarf að styrkja almenna íbúðakerfið verulega og halda áfram að byggja óhagnaðardrifnar leiguíbúðir um allt land. Meginmarkmiðið er aukið framboð leiguhúsnæðis og að húsnæðiskostnaður fólks verði í samræmi við greiðslugetu. Brynja leigufélag segir í umsögn sinni við bandorminn, mál nr. 2, þar sem rætt er um þessi mál, að endurgreiðsla virðisaukaskatts af vinnu á byggingarstað við nýbyggingar, endurbætur og viðhald íbúða hafi mikil áhrif á rekstur félagsins og getu þess til að viðhalda hóflegu leiguverði. Breytingarnar sem tóku gildi 1. júlí í ár þar sem endurgreiðsluhlutfallið lækkaði úr 60% í 35% hafi haft neikvæð áhrif og í umsögnum Búseta og Félagsbústaða er sama ákall um að þessi lækkun verði afturkölluð. Við tökum undir það í Samfylkingunni og munum leggja fram breytingartillögu við bandorminn þess efnis. Allar þessar aðgerðir, forseti, þarf auðvitað að fjármagna, eins og ég nefndi hér í upphafi ræðu minnar, og við eigum að leita þangað sem hagnaður hefur myndast af þessu ástandi sem núna leggst harkalega á heimilin í landinu. Við þurfum að hækka fjármagnstekjuskattinn úr 22% í 25% og ef við myndum gera það myndu þær álögur lenda á allra ríkasta fólkinu í landinu, þeim 10% sem búa við allra bestu kjörin. Það er frítekjumark fyrir venjulegan sparnað fólks. Við viljum ekki breyta því. En þarna viljum við hækka álögur á fjármagnstekjuskattinn. En það er í rauninni ódýrara að borga fjármagnstekjuskatt en bara venjulegan tekjuskatt sem venjulegt launafólk greiðir. Síðan er það sem við köllum að loka ehf.-gatinu. Til skýringar þá segir í skýrslu sérfræðingahóps um endurskoðun tekjuskatts og bótakerfa frá 2019 að það sé víðtækur misbrestur á því að reglur um reiknað endurgjald séu virtar og ætla megi að verulegur hluti atvinnutekna sé ranglega talinn fram sem fjármagnstekjur á Íslandi. Eins og ég sagði áðan þá er það hagstæðara vegna þess að það er lægri skattur af fjármagnstekjum og við þurfum að koma réttlæti á þetta. Síðan viljum við leggja aukið álag á stórútgerðina. Tíu stærstu útgerðirnar fara með meira en helming kvótans og 20 stærstu meira en 70%. Þær mala gull og fénýta auðlind þjóðarinnar og borga of lágt veiðigjald og þarna viljum við leggja álag á. En það er eins og með fjármagnstekjuskattinn, það er inni í kerfinu frítekjumark fyrir minnstu útgerðirnar og við viljum halda því. Síðan viljum við afturkalla bankaskattinn, enda leyfi ég mér að segja, forseti, að bankarnir eru stútfullir af peningum og hafa sannarlega hagnast á þeirri stöðu sem nú er uppi. Forseti. Þetta var um kjarapakka Samfylkingarinnar og efnahagsástandið sem við þurfum að bregðast við og við erum með breytingartillögur um í Samfylkingunni sem ég vona að verði samþykktar. En þá vil ég ræða um Samkeppniseftirlitið sem er afar mikilvægt að sé sterkt og virkt og sé ekki fjársvelt eins og nú virðist vera. Íslendingar voru 100 árum á eftir Bandaríkjamönnum að setja samkeppnislög. Í Bandaríkjunum var litið á það sem vandamál að í mikilvægum atvinnugreinum væri eitt fyrirtæki eða samsteypa fyrirtækja ráðandi á markaði. Þessu varð að bregðast við og samkeppnislögin náðu til þess að einokunin og fákeppnin yrði brotin á bak aftur. Í kjölfarið bötnuðu lífskjör og efnahagur Bandaríkjamanna til muna. Það var ekki aðeins mikilvægi þess að markaðir væru skilvirkir og neytendur væru varðir fyrir fákeppni sem hvöttu Bandaríkjamenn áfram svo löngu á undan öðrum heldur ekki síður það að fákeppninni fylgir samþjöppun valds og áhrifa sem talin er ógna lýðræðinu. Það var í þessum anda sem Bandaríkjamenn beittu sér fyrir því eftir síðari heimsstyrjöldina að stórfyrirtækjum yrði skipt upp í Japan og Japanir tækju upp samkeppnislög. Svipað gerðist í Þýskalandi eftir stríð. Þetta lagði grunninn að endurreisn eftir síðari heimsstyrjöldina og mikilli efnahagslegri velgengni, bæði í Japan og Þýskalandi. Bandaríkjamenn voru sannfærðir um að ekki væri hægt að tryggja frið nema með lýðræði og öflugu samkeppniseftirliti og þetta tvennt héldist í hendur. Við Íslendingar búum við fákeppni á flestum lykilmörkuðum. Við þekkjum áhrif og völd stórra fyrirtækja sem stýra nánast heilu byggðarlögunum. Sveitarstjórnir telja sig jafnvel verða að beygja sig undir stóru allsráðandi fyrirtækin sem oft eru jafnframt velgjörðarmenn byggðarlaga, sem styrkja íþróttafélög og byggingu íþróttamannvirkja svo algeng dæmi séu tekin. Við þekkjum áhrifin sem stórfyrirtæki vilja sækja sér innan stjórnmálaflokka, m.a. með fjárframlögum. Nú um stundir er horft til yfirburðastöðu fyrirtækja líkt og Google, Facebook og Apple og umræða bæði stjórnmálamanna og fræðimanna æ algengari um að þau fyrirtæki geti með stöðu sinni ógnað lýðræðinu ásamt því að vera efnahagslífinu skaðleg. Bandaríkin, sem áður voru í forystu í samkeppnismálum, hafa dregist aftur úr en ESB sótt í sig veðrið. Dæmi um þetta er heilbrigðisþjónusta í Bandaríkjunum sem er mikið dýrari en í Evrópu og nær einungis til þess hluta þjóðarinnar sem hefur efni á henni. Sérhagsmunaöfl hafa gætt þess að aðgengi að heilbrigðisþjónustunni sé háð efnahag Bandaríkjamanna. Samkeppnislögin íslensku frá 1993 voru hluti af undirbúningi aðildar Íslands að Evrópska efnahagssvæðinu. Í gegnum EES höfum við fengið neytendavernd sem við nutum ekki áður og myndum ekki njóta án aðildar að EES, er ég sannfærð um. Á næstunni munum við vonandi taka upp ESB-tilskipanir frá árinu 2014 um viðurlög við samkeppnisbrotum og um leiðir neytenda til að sækja rétt sinn þegar samkeppnislög hafa verið brotin. Vegna EES-samningsins geta íslensk stjórnvöld ekki að öllu leyti látið undan þrýstingi sérhagsmuna og veikt Samkeppniseftirlitið. Mörg dæmi eru til um ákvarðanir sem teknar voru fyrir EES-samninginn þar sem miklir almannahagsmunir voru í húfi en sérhagsmuna var frekar gætt. Sú pólitíska ákvörðun að gefa fiskveiðikvótann frekar en að leigja hann út gegn fullu gjaldi er dæmi um ákvörðun þar sem jafnræði og hagur almennings var fótumtroðinn. Sérhagsmunaöflin í sjávarútvegi og stjórnmálaflokkar sem fyrir þau vinna hafa ætíð haft betur við tilraunir til að vinda ofan af óréttlætinu. Á síðasta kjörtímabili samþykktu stjórnarflokkarnir breytingar á samkeppnislögum til veikingar á eftirlitinu. Við í stjórnarandstöðunni komum þá í veg fyrir að lögin yrðu jafn skaðleg og ríkisstjórnin vildi. Í íslensku viðskiptalífi hefur átt sér stað gríðarleg samþjöppun valds og áhrifa. Rökin fyrir sterku samkeppniseftirliti varða ekki einungis skilvirkni markaða heldur er það einnig vörn fyrir lýðræðið. Lýðræðinu stendur augljós ógn af of stórum fyrirtækjum sem nýta styrk sinn gegn neytendum og smærri fyrirtækjum. Það er hart sótt að Samkeppniseftirlitinu þessa dagana. Almenningur þarf að standa vörð um sinn hag og standa með öflugu samkeppniseftirliti. Það verður að fjármagna eftirlitið svo það geti sinnt lögbundnum skyldum sínum. En svo virðist, forseti, sem ríkisstjórnin hafi í hyggju að veikja Samkeppniseftirlitið áfram. Hverra hagsmuni hún er þá að verja skal ég ekki segja en það eru sannarlega ekki hagsmunir almennings. Að lokum, forseti, vil ég tala um Grindavík. Við fórum, nokkrir þingmenn, í gær til Grindavíkur og fengum þar leiðsögn björgunarsveitarmanna um þorpið. Það var skrýtið að keyra um þorpið, svo líflaust þorp sem fyrir þessar hamfarir iðaði af lífi og krafti. Við sáum skemmdirnar á eignum. Við sáum sprungur í götum og gangstéttum, við sáum eyðilegginguna en við sáum líka stór hverfi í bænum sem höfðu sloppið. Auðvitað á eftir að meta þetta allt saman en það var ekki annað hægt en að hugsa til fólksins, hvernig því hefur liðið þegar þessar hamfarir dundu yfir og kraftar jarðar höfðu þessi eyðileggingaráhrif á þorpið og bæinn. Það er líklegt, eins og við höfum áður rætt hér í þessum sal, að við stöndum frammi fyrir stærsta samfélagslega verkefni sem þjóðin hefur tekist á við til þess að verja Grindavík og mikilvæg mannvirki þar í kring fyrir hugsanlegum frekari eldgosum. Við þurfum að búa okkur undir að það geti gerst. Það þarf auðvitað að bæta það tjón sem orðið hefur í Grindavík. Það er sem betur fer þverpólitísk samstaða um aðgerðir í þessum efnum, hvort sem þær eru efnahagslegar eða félagslegar, varða mannvirki, vinnumarkaðinn, fyrirtækin eða heimili Grindvíkinga. Það er þannig, forseti, að verðmætin eru ekki aðeins í hlutum, fasteignum og fyrirtækjum heldur ekki síður í fólkinu sjálfu og menningunni í Grindavík og í andlegri og líkamlegri heilsu. Grindvíkingar þurfa að gæta að andlegri heilsu sinni og leita eftir aðstoð því að áfallið hlýtur að hafa verið ólýsanlegt þegar fólk horfir upp á krafta jarðar fara svona með eigur og heimili og ræturnar í Grindavík. Óvissan er verst. Við vitum ekki hvenær Grindvíkingar geta flutt aftur heim. Vonandi stoppar þetta núna og það gefst tóm til að laga það sem hægt er að laga og byggja upp það sem hefur eyðilagst og ekki síst að samfélagið verði áfram sterkt í Grindavík. Það er þannig, forseti, að fólk hefur haft fjárhagsáhyggjur vegna þess að auðvitað eru lán á mörgum húsum í Grindavík. Bankarnir, allir þrír, hafa gefið eftir vexti og verðbætur í þrjá mánuði til þess að gefa Grindvíkingum skjól og létta af þeim óþarfafjárhagsáhyggjum. Það er frábært að það skuli hafa verið gert en eftir stendur fólkið sem tók lífeyrissjóðslán. Lífeyrissjóðirnir hafa ekki enn gefið svör um það hvort þeir treysti sér til að gefa eftir vexti og verðbætur. Það er undir 30 milljónum, það er undir tíu milljónum á mánuði þannig að það er undir 30 milljónum á þessum þremur mánuðum sem þeir þyrftu að gefa eftir í þessari stöðu. Við höfum lagt áherslu á það í efnahags- og viðskiptanefnd, sem bíður nú eftir minnisblaði frá Landssamtökum lífeyrissjóða sem von er á í desember, eftir því sem okkur er sagt, og höfum talað um það á fundum nefndarinnar, að það kæmi ekki til greina að skilja þetta fólk eftir. Það þarf að finna út úr því hvernig hægt er að koma til móts við þá sem tóku lán hjá lífeyrissjóðunum með sama hætti og bankarnir hafa komið til móts við þá sem tóku lán hjá bönkunum. Ég á erfitt með að átta mig á því hvort það er einhver lagalegur vafi á því hvort lífeyrissjóðirnir geta gefið eftir þessa upphæð þótt hún sé lág en í þeim samanburði sem afskriftir lána hafa verið hjá lífeyrissjóðunum þá finnst manni þetta ótrúlegt ef þessi lága upphæð á að standa í vegi fyrir því en við skulum sjá hvað verður. Við getum ekki skilið Grindvíkinga eftir með fjárhagsbagga vegna náttúruhamfara. Skaðinn verður alltaf einhver en við þurfum að létta af byrðum sem hægt er að létta af Grindvíkingum og þær byrðar þurfum við sem samfélag að bera með þeim. Forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra. Ég vona að þegar kemur að atkvæðagreiðslunni, sem væntanlega verður á morgun en einhvern tímann verður hún alla vega, muni hv. þingmenn líta til breytingartillagnanna frá okkur í Samfylkingunni vegna þess að þær eru allar til bóta fyrir heimilin í landinu sem þurfa á stuðningi að halda við þessar aðstæður.

Forseti. Ég átti eftir að fjalla aðeins um efnahagskaflann í nefndaráliti mínu. En ég ætla að byrja samt á því þar sem ég hef ekki nema tíu mínútur að drífa mig í að fara yfir breytingartillögurnar fyrst. Píratar gera nokkrar breytingartillögur. Við leggjum til að hækka fjármagnstekjuskatt upp í 30%. Ástæðan fyrir því er í rauninni hið ákveðna bil á milli tekjuskatts almennt og fjármagnstekjuskatts og hvernig það er reiknað, á milli tekjuskatts fyrirtækja og yfir í fjármagnstekjuskatt þegar það er greiddur út arður og margfeldið þarna á milli. Það endar í því í rauninni að fólk er að borga lægra skatthlutfall þegar það greiðir fjármagnstekjuskatt ef tekið er tillit til hæsta tekjuskattsþrepsins og útsvars, þannig að í rauninni er þetta tillaga um að bæta við útsvari á fjármagnstekjuskattinn. Í rauninni endar greiðslan fyrir þetta, af því að við leggjum líka til að hækka persónuafslátt fjármagnstekjuskatts um 100.000 kr., bara á efstu tekjutíundinni. Það er eiginlega bara efsta tekjutíundin sem hefur tök á því að greiða sér fjármagnstekjur sérstaklega sem arð í rauninni í staðinn fyrir laun. Þannig að við erum að reyna að fjarlægja þennan hvata til að nota fjármagnstekjur sem launagreiðslur frekar en einfaldlega launagreiðslur. Þar með er gert ráð fyrir að fjármagnið sem kemur inn í gegnum fjármagnstekjuskattinn renni inn í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga í rauninni sem útsvar, sem það myndi gera ef fólk myndi velja að greiða sér þennan fjármagnstekjuskatt út sem tekjur. Þá væri tekið af því útsvar og væri ekkert mál með þetta. Við gerum einnig tillögu um 420 millj. kr. framlag til héraðssaksóknara til að efla embættið og tryggja málsmeðferðarhraða. Það hefur verið þörf á því. En síðan erum við með tillögur sem koma inn í orkuskiptin. Það eru 3 milljarðar í framlag vegna orkuskipta, þar af fari 2,4 milljarðar óskiptir til orkuskipta í almenningssamgöngum um allt land en 600 milljónir fari sérstaklega í orkuskipti hjá Strætó. Það er út af því að Strætó þurfti að taka fé úr orkuskiptasjóðnum hjá sér til þess að reka sig í Covid, í rauninni að beiðni stjórnvalda. Þetta snýst um að bæta upp þann kostnað sem Strætó þurfti að fara í til þess að halda Strætó gangandi. Svo er gerð tillaga um 3 milljarða í framkvæmdafé til hjóla- og göngustíga og þeirri fjárhæð skipt þannig að 1 milljarður fari í framkvæmd þeirra verkefna sem eru skipulögð samkvæmt samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðisins, 1 milljarður til uppbyggingar hjóla- og göngustíga í nágrenni höfuðborgarsvæðisins og 1 milljarður til uppbyggingar hjóla- og göngustíga annars staðar á landinu. Svo er gerð tillaga um 420 millj. kr. framlag til að efla Samkeppniseftirlitið, þetta er frekar nauðsynleg aðgerð. Það kom í ljós eftir skýrsluna og niðurstöðuna varðandi Samskip og Eimskip að það er nóg sem þarf að gera í samkeppniseftirliti á Íslandi. Við Píratar viljum hafa eftirlit með valdinu og það eru þessir aðilar sem eru með peningavaldið sem þarf svolítið að fylgjast með, að þeir séu að nýta það vald málefnalega. Það er gerð tillaga um 800 millj. kr. framlag til loftslagssjóðs en þetta er í rauninni það fjármagn sem við erum að fá vegna sölu loftslagsheimilda, það sem kom í fjárlagafrumvarpi. Við erum að reyna að færa þetta til loftslagssjóðs, auðvitað, það er mjög einfalt. Síðan er lagt til að fjármála- og efnahagsráðherra fái ekki að selja eignarhlut ríkisins í Íslandsbanka, ekki endilega af því að það er nýr fjármála- og efnahagsráðherra heldur bara almennt séð af því að við búumst ekki við því að það náist traust til að selja banka á næsta ári. Þetta er frekar einfalt í rauninni. Við gerum tillögu um 115 millj. kr. framlag til að efla íslenskukennslu fyrir innflytjendur, tvöfalda framlagið sem ríkisstjórnin tók fyrst út en bætti svo inn, þannig að við erum að tvöfalda miðað við hvernig það var. Við erum einnig líka með tillögu, hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson er með tillögu úr 1. umræðu, sem bætir 115 milljónum í viðbót og það er ekki vanþörf á. Við gerum tillögu um 50 millj. kr. framlag. til Samtakanna '78 og gerum tillögu um 1 milljarð til lögregluembættanna um allt land til þess að efla mönnun í almennri löggæslu og rannsóknarvinnu. Það hefur verið kallað eftir þessu og merkilegt nokk er einhvern veginn aldrei brugðist við. Við gerum tillögu um 1 milljarð í húsnæðisbætur fyrir leigjendur vegna verðbólguhækkunar á leigu. Það þarf að gera meira þarna eins og í barnabótunum og vaxtabótunum o.s.frv. Samfylkingin er með tillögur um það sem við tökum undir almennt séð, en gerum sérstaklega tillögu um leigubæturnar, það þurfti að koma því aðeins inn líka. Við gerum einnig tillögu um að fella á brott fjárheimildir vegna sóknargjalda bæði á tekju- og gjaldahlið, bara burt með lög um sóknargjöld. Það eru 3,7 milljarðar sem koma ekki inn í ríkissjóð þar af því að við viljum lækka tekjuskattsþrepið í rauninni um þá upphæð, tekjuskattur fólks lækkar og það þarf þá ekki að borga sóknargjöld í gegnum ríkið til þeirra trú- og lífsskoðunarfélaga sem það er skráð í heldur getur fólk bara borgað beint og þess vegna verið aðilar að fleiri félögum ef það vill, mér er alveg sama. Að lokum er gerð tillaga um að fella á brott fjárheimildir til þjóðkirkjunnar vegna kirkjujarðasamkomulagsins og í rauninni að fella brott opinberan stuðning við byggingu kirkna. Hluti af kirkjujarðasamkomulaginu var: Gjörið svo vel, kirkjur, þjóðkirkjan, þið getið bara séð um þetta sjálf. En einhverra hluta vegna er ríkið enn þá að byggja kirkjur fyrir aukapening, sem er umfram kirkjujarðasamkomulagið. Við getum hætt þessu bara og kirkjan getur haft þetta eins og henni hentar, innheimt sín sóknargjöld o.s.frv. bara sjálf. Það er algjör óþarfi að ríkið sé einhver milliliður þar. Ég bjóst við að hafa 20 mínútur til þess að fara yfir þetta, ég ætlaði að fara líka aðeins yfir efnahagskaflann. Við erum með fleiri tillögur, þær koma inn á bandorminn, en bara til þess að fá heildarsamhengið þá erum við líka að gera tillögu um að hækka kolefnisgjaldið um 50%, það er langt undir markaðsverði í dag, og tilgangurinn er að þeir sem menga borgi. Það er mjög einfalt í rauninni. Við gefum skattrannsóknarstjóra auknar heimildir til að koma enn frekar í veg fyrir útgáfu tilhæfulausra reikninga. Og það er ekki nóg með að við hækkum persónuafslátt fjármagnstekna heldur einnig að persónuafsláttur fjármagnstekna sem ekki er notaður í lok árs, alveg eins og persónuafsláttur tekjuskatts, færist yfir á almennan persónuafslátt tekjuskatts í lok árs þannig að ef fólk hefur ekki verið með neinar fjármagnstekjur þá eru það í rauninni 400.000 kr. aukalega í persónuafslátt fyrir árið. Þá erum við komin með þær breytingartillögur í heild sinni. Ég læt þetta duga þar sem tíminn er að verða búinn, ég sé til hvort ég reddi ekki bara umræðunni um efnahagsmálin í einnar mínútu ræðum um atkvæðagreiðsluna, sjáum hvernig það verður, eða kannski í 3. umræðu.

Virðulegi forseti. Í fyrstu ræðu minni í gær tók ég það fram að ég ætlaði að vera stuttorð og ætlaði einungis að halda eina ræðu. Hins vegar finn ég mig knúna til að ræða húsnæðisvandann sem hér ríkir en ég ætla að halda mig við hluta af því sem ég sagði í gær, þ.e. að vera stuttorð um þetta. Ég ætla örstutt að ramma vandamálið inn og mér þykir rosalega mikilvægt að við stiklum á því sem blasir við okkur akkúrat núna, stiklum á þeim aðstæðum sem nú blasa við á húsnæðismarkaði og hvernig þær bitna á lágtekjufólki og hópum sem eru ekki fjársterkir nú þegar. Ég þarf ekkert að taka það fram aftur en hér ríkir stórkostlegur húsnæðisvandi, virðulegi forseti, sem er til kominn af óábyrgri efnahagsstjórn og stefnuleysi ríkisstjórnarinnar í húsnæðismálum. Þær fáu fasteignir sem eru í boði á fasteignamarkaðnum, sem ríkir mjög mikill framboðsskortur á, eru keyptar í fjárfestingarskyni af fjársterkum aðilum. Þeir hafa meiri möguleika til að fjárfesta í núverandi kerfi heldur en venjulegt fólk hefur til þess að einfaldlega eiga heimili. Þetta er óboðlegt og við verðum að bregðast við. Virðulegur forseti. Húsnæði er fyrst og fremst heimili, ekki annar fjárfestingarmöguleiki. Því miður ganga þær lausnir sem hafa komið fram af hálfu ríkisstjórnarinnar ekki nógu langt. Þetta er auðvitað ekki bara samspil tveggja stórra þátta heldur samspil margra minni þátta og mismunandi þátta sem mynda eina heild, eins og t.d. að það er bara lítill hvati fyrir fyrstu kaupendur að bæta sér við á markaðinn þegar ástandið er eins og það er akkúrat núna og regluverkið er einfaldlega mjög þrengjandi. Það er búið að þrengja að fyrstu kaupendum á þann hátt að litið er á það sem svo að þeir vilji frekar vera á almennum leigumarkaði, sem mér þykir mjög miður. Hins vegar þá lagði ég frumvarp fram á þessu þingi en það hefur ekki enn þá komist á dagskrá. Þar er lögð til einföld aðgerð til að skýra forgangsröðunina, sem sagt að einstaklingar, fjölskyldur og ungt fólk sem er að reyna að koma undir sig fótunum og reyna að eignast heimili - þetta frumvarp veitir þeim vonandi, ef það nær fram að ganga, möguleika á að koma undir sig heimili og samastað til að búa á. Þetta fólk fær forgang fram yfir fjársterka aðila sem sjá sér leik á borði í því að kaupa upp fasteignir í von um gróða. Þess vegna eigum við að takmarka möguleika þessara aðila til þess að kaupa margar fasteignir og í besta falli leigja þær í skammtímaleigu á uppsprengdu verði, sem bitnar auðvitað á fólki sem er þegar á almennum leigumarkaði eða er að reyna að koma sér inn á fasteignamarkaðinn. Það er húsnæðisskortur í gangi. Þetta er eitthvað sem margir hafa bent á á Alþingi og venjulegt fólk sem er bara að reyna að lifa mannsæmandi lífi og stofna fjölskyldu á að vera í forgangi. Ég ætla nú ekkert að fara út í það hvað Airbnb gerir fyrir efnahaginn á Íslandi og hvort það skili sér til baka í samfélagið og þess háttar. Ég ætla ekki að fara út í þá sálma heldur vil ég fyrst og fremst að ungt fólk, lágtekjufólk og fjölskyldur búi við fjárhagsöryggi og húsnæðisöryggi, enda er húsnæðisöryggi eitt af grundvallarmannréttindum og ég held að það sé algerlega óumdeilt. Þetta er eitthvað sem við ættum hér að reyna að leggja áherslu á og þetta er eitthvað sem ég sakna þess að sjá í fjárlögum, því miður. Það er bara ekki verið að leggja nógu mikið fjármagn, alla vega ekki miðað við hvað það er mikill skortur á húsnæðismarkaðnum, í að tryggja lóðir og það er ekki verið að leggja nógu mikið fjármagn í það að tryggja að framkvæmdir nái fram að ganga. En þetta er eitthvað sem er líka hægt að fara út í þegar rætt verður um atkvæðagreiðslu. Eins og ég sagði ætlaði ég að hafa þetta stutt og ég vona að ég sjái eitthvað annað á næsta ári og í fjárlögum á næsta ári.

Að höfðu samráði við formenn þingflokka og forsætisnefnd hef ég afráðið að gera breytingar á starfsáætlun. Samkvæmt starfsáætlun Alþingis er dagurinn á morgun nefndadagur. Nú hefur hins vegar verið ákveðið að hafa þingfund eftir hádegi á morgun. Nefndir geta áfram fundað milli klukkan 10 og 12:30 en síðan er gert ráð fyrir að þingfundur hefjist um kl. 12:30.