Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Í raun réttri var aðdragandi þessa máls sá, að skipuð var nefnd til þess að athuga hag og rekstur togaraútgerðarinnar. Þessi nefnd hefir ekki skilað áliti fyrr en í dag, og hefir því nú verið útbýtt hér á Alþingi. Þó hefir stjórnmálaflokkunum verið kunnugt um þær aðalniðurstöður; er nefndin hefir komizt að um hag og rekstur togaraflotans undanfarin ár. Við þessa rannsókn hefir það komið í ljós, sem mönnum var raunar áður kunnugt, að togaraflotinn hefir verið rekinn með tapi, og það mjög verulega undanfarin ár. Mun láta nærri, að tap alls flotans nemi á þeim árum, sem skýrslur nefndarinnar ná yfir, um 1 milljón króna árlega, eða um 30 þús. kr. á hvern togara að meðaltali. Efnahagur togaraútgerðarinnar er einnig þannig, að hann getur ekki lengur með nokkru móti þolað þessi töp, og mörg fyrirtækin eru nú þegar þannig á vegi stödd, að þau eiga ekki fyrir skuldum. Þótt ekki liggi fyrir eins nýjar skýrslur um afkomu bátaútvegsins, þá er vitað mál, að hann hefir einnig undanfarið verið rekinn með tapi. Þótt ágóði hafi orðið af síldveiðum bátanna, þá hefir sá gróði meir en etizt upp á þorskvertíðinni, enda hafa margir bátar verið látnir liggja yfir þorskveiðitímann, en aðeins stundað síldveiðar. Afleiðing þessa hefir komið fram í því, að útflutningur þjóðarinnar hefir sízt farið hækkandi þrátt fyrir stóraukinn útflutning vissra afurða, eins og t. d. síldarafurða. Einnig hefir þetta birzt í hinum langvarandi gjaldeyriserfiðleikum, sem við höfum átt við að búa. Undanfarið hefir oft verið á það bent, að það, sem þjóðinni ríði mest á, væri aukinn útflutningur og aukning framleiðslunnar á öllum sviðum. Hafa menn komizt að þeirri niðurstöðu, að eina ráðið til þess væri að láta framleiðsluna bera sig betur, svo að fjármagnið leitaði þangað, en ekki til annarra síður nauðsynlegra hluta. Nú er það ljóst af þeim ummælum, sem fallið hafa hér í dag, og raunar áður líka, að allir viðurkenna nauðsyn þess að bæta rekstrarafkomu útvegsins, en hinsvegar deilt um, hvaða leiðir skuli fara að þessu marki. Einkum er þó hér um tvennt að velja. Annarsvegar að leggja skatta á þjóðina og verja þeim til verðuppbótar á útflutningsvörur landsmanna, eða hinsvegar að fara þá leið. sem lagt er til í þessu frv., að lækka verðgildi íslenzkrar krónu. Hefir verið nokkuð um það rætt, hverjir ættu að bera byrðarnar í sambandi við lausn þessa máls. Ef til vill finnst mörgum ofureðlilegt að taka þá fjármuni, sem hér þarf á að halda, af þeim, sem kallaðir eru betur megandi, m. ö. o. að taka verulegan hluta þessarar fjárhæðar með beinum sköttum. Ég vil í þessu sambandi láta það í ljós sem mína skoðun og meðflm. minna að þessu frv., að þessi leið sé ekki fær. Ef við athugum samanlagt útsvar og tekjuskatt hér hjá okkur nú og berum saman við það, sem er í nágrannalöndum okkar, þá sjáum við, að við höfum nú þegar gengið lengra í þessu efni en aðrir. Ég álít að vísu, að sú leið sé réttlátari, en fyrir því eru þó takmörk, hve langt er hægt að ganga á þeirri braut. Ég get nefnt nokkur dæmi máli mínu til sönnunar. Ber ég þá fyrst saman skatta og útsvör hér í Reykjavík og Kaupmannahöfn, en Danir búa, sem kunnugt er, við frjálslynt stjórnarfyrirkomulag. Skattar og útsvör í Reykjavík eru lægri á mönnum með 3 þúsund króna hreinar árstekjur heldur en í Kaupmannahöfn. En þegar kemur upp fyrir 4 þús. kr. hreinar tekjur, þá eru skattar og útsvör mun hærri í Reykjavík en Kaupmannahöfn. Af 10 þús. kr. hreinum tekjum hér nema skattar og útsvör 3300 kr., en í Kaupmannahöfn 1590 kr. Af 15 þús. kr. tekjum hér verður að greiða 7047 kr. í útsvar og skatta, en 2885 kr. í Kaupmannahöfn; af 20 þús. kr. tekjum greiða menn hér 11532 kr., en í Kaupmannahöfn 4326 kr.; af 30 þús. kr. hreinum tekjum eru hér greiddar 21 þús. kr. í útsvar og skatta, en 7800 kr. í Kaupmannahöfn. Þetta hygg ég, að nægi til að sýna það, að í þessu efni höfum við gengið verulega mun lengra en þær þjóðir, sem næst okkur búa, og það er mín skoðun, að við getum ekki gengið lengra í þessa átt, svo að nokkru verulegu nemi. En ég vil slá því föstu, að sú tilfærsla fjármagnsins, sem framleiðslunni er nauðsynleg, getur ekki orðið framkvæmd með álagningu beinna skatta eins og nú er háttað. Það er þess vegna engum vafa undirorpið, að et sú leið væri valin, að bæta með verðlaunum upp útflutning landsmanna, þá yrði að afla fjármagns til þess að langmestu leyti með auknum tollum á aðfluttar vörur eða með almennum launaskatti. Framhjá þessari staðreynd verður ekki með nokkru móti komizt, eins og bent er á í greinargerð frumvarps þess, er hér er til umræðu. Slíkar ráðstafanir myndu því verða til þess að auka mjög dýrtíð í landinu og gera aðstöðu launamanna verri, engu síður en þær leiðir, sem fara á samkv. frv. Nú hefir verið talið, að til þess að sæmilega væri séð fyrir hag togaraútgerðarinnar, þyrfti verð útfluttra afurða að hækka a. m. k. um 8%, enda komi þá engin verðhækkun á útgerðarvörur. Hefði það því aldrei orðið fjarri 5 millj. kr., sem þurft hefði að leggja á þjóðina af nýjum tollum og sköttum til að standast verðuppbótina. Nú myndu verða um það miklar deilur, hvaða vörur ættu að koma undir þessa nýju tolla. Einnig myndu verða endalausar deilur um það, hvaða vörur skyldu njóta útflutningsverðlauna og hverjar ekki. Yrði sífelld togstreita um það, hvort verðlagi þessarar eða hinnar vörutegundarinnar væri svo háttað, að ástæða væri til að bæta það upp með verðlaunum, o. s. frv. Með öðrum orðum. að ef gengið væri inn á þessa braut, væri komið út á svo hálan ís, að hvergi væri þar fótfestu að fá. Ég þekki ekki til þess, að í nokkru landi hafi sú leið verið farin, að veita útflutningsverðlaun fyrir yfirleitt allar framleiðsluvörur landsmanna, þótt sumar þjóðir hafi tekið þann kost að veita verðuppbót á hluta útflutningsins. Hinsvegar er vitað, að margar af þeim þjóðum, sem við eigum viðskipti við, eru mjög andvígar þessari styrkjaleið og telja hana valdu óheiðarlegri samkeppni. Fara Bandaríkjamenn t. d. ekki dult með þessa skoðun sína. Þá má geta þess, að vegna viðskiptasamkomulags okkar við Stóra-Bretland gætum við ekki tollað fjölda vörutegunda, sem samningurinn undanþiggur frekari tollun en nú er á þessu. Myndu því margar vörur sleppa alveg við tollinn, þótt þær gætu engu að síður þolað hann en aðrar vörur. Í skjóli almennrar tollahækkunar myndu milliliðirnir því ná til sín miklum gróða af þessum varningi. - Að lokum vil ég benda á, að með styrkjaleiðinni kemst framleiðslustéttin í þá aðstöðu, að öllum, sem greiða tolla og skatta, öllum, sem taka laun, finnst þeir vera að greiða ölmusu til þeirra, sem framleiðsluna stunda. Með þessu myndi skapast það viðhorf. sú fáránlega skoðun, að framleiðslan væri byrði á þjóðarheildinni og að hún lifði á náðarbrauði þeirra, sem hvergi koma nærri framleiðslu. Þótt styrkjaleiðin yrði valin, myndu menn álíta, að þar væri aðeins um bráðabirgðalausn að ræða, en framtíðarráðstöfunin, gengislækkunin, myndi koma von bráðar. Myndi slík skoðun skapa hinn mesta rugling í allri verzlun og viðskiptum. Það, sem ég hefi bent á, eru að mínu áliti nægileg rök gegn því, að uppbótarleiðin verði farin. En þó er sú ástæða ótalin, sem taka varð tillit til við lausn málsins, og hún er, hvor af þessum umræddu leiðum væri fljótvirkari til bóta á gjaldeyrisverzluninni, sem verið hefir mjög örðug hin síðari ár vegna þeirra erfiðleika, sem að þjóðinni hafa steðjað um skeið. Hefir eftirspurnin eftir erlendum gjaldeyri verið mun meiri en unnt hefir verið að fullnægja, þrátt fyrir ráðstafanir til þess að draga úr innflutningi til landsins og örva útflutningsverzlunina. Ef gjaldeyrisverzluninni hefði ekki verið haldið fastri með gjaldeyriseinkasölu bankanna, myndi erlendur gjaldeyrir hafa stigið fyrir löngu, þ. e. a. s. íslenzka krónan fallið í verði. Það er viðurkennt, að æskilegast sé að halda genginu sem stöðugustu, en það er örðugt til lengdar að hafa gengisskráningu, sem raunverulega er í miklu ósamræmi við verðgildi peninganna á frjálsum markaði. Undir slíkum kringumstæðum er erfitt að koma í veg fyrir ólöglega verzlun með gjaldeyri og fjárflótta. Þetta atriði hefir átt sinn þátt í því, að einmitt verðfelling krónunnar var valin. Nú er ekki nema eðlilegt, að menn leggi fyrir mig þá spurningu, hvort ég sé því samþykkur, að verðgildi krónunnar sé yfirleitt breytt eftir því, sem hún reynist að vera i frjálsri sölu. Svara ég þeirri spurningu hiklaust neitandi, enda þótt ég telji nú ástæðu til að minnka að verulegu leyti þann mikla mun, sem er á skráðu gengi krónunnar og gengi hennar í frjálsri sölu. Ég álít, að allt kapp verði að leggja á það að halda gengi krónunnar föstu, eftir að sú lækkun hefir verið gerð, sem fyrir dyrum er, og reyna að skapa traust á því gengi. - Það hefir verið minnzt á það hér, að gengisbreytingin myndi veikja traust landsins út á við. Ég álít, að allir, sem viðskipti hafa við Ísland, muni vita, að gjaldeyrisframboðið hefir um nokkur ár verið mun vinna en eftirspurnin, og að þess vegna hafa myndazt hér innifrosnar vöruskuldir. Þegar svo er ástatt, mun litið á lækkun krónunnar sem ákveðna tilraun til þess að bæta hag þjóðarinnar, en ekki sem vott um neina nýja erfiðleika í viðskiptalífi þjóðarinnar. Ég vil benda á það, að margar þjóðir hafa á undan okkur gert ráðstafanir hliðstæðar þessum, sem hér er lagt til að gerðar séu. Stóra-Bretland lækkaði fyrir nokkru gengi sins gjaldeyris, Danmörk fyrir örfáum árum og Frakkland nú alveg nýlega. Hefir þess ekki orðið vart, að neitt vantraust hafi við það skapazt á fjármálalífi þessara þjóða. Enginn vafi er á því, að fáar eru þær ráðstafanir sem mönnum gengur erfiðlegar að átta sig á en einmitt breytingar á verðgildi krónunnar. Þetta er einnig óspart notað í stjórnmálabaráttunni og misnotað á hinn herfilegasta hátt. Algengast er að heyra því haldið blákalt fram, að við gengislækkun lækki allt kaupgjald i landinu sem nemi gengislækkuninni, og þá er því um leið slegið föstu, að hún sé fyrst og fremst árás á launastéttirnar. Um þetta er það fyrst að segja, að það er bláber misskilningur hjá mörgum, og hjá öðrum blekking, að gengislækkun þýði samsvarandi kauplækkun. Það fer allt eftir því, að hve miklu leyti tekst að hamla því. að dýrtíðin aukist i hlutfalli við gengislækkunina, og jafnframt eftir því, að hve miklu leyti gengislækkunin hefir áhrif til þess að auka atvinnu eða koma í veg fyrir að hún minnki. Það getur hæglega komið fyrir það ástand, að það sé beinlínis hagsmunamál launastéttanna engu siður en annarra þjóðfélagsþegna, að gengislækkun sé framkvæmd, eða önnur hliðstæð ráðstöfun til hags fyrir framleiðslustarfsemina i landinu. Í frv. því, sem hér er flutt um verðskráningu íslenzku krónunnar, eru ákveðnar öflugar ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir, að dýrtíð aukist í landinu að sama skapi sem verðgildi krónunnar hefir verið lækkað, og ennfremur er ákveðið að notfæra sér ákvæði löggjafar, sem nú er í gildi, til þess að vinna i sömu átt. Verðlagseftirlit mun verða aukið, og er ástæða til að vænta þess, að takast muni að koma í veg fyrir verðhækkun að mjög miklu leyti á þeim vörum, sem mikið hefir verið lagt á í verzlun undanfarið. Ákvæði eru í frv. þessu um, að húsaleiga skuli óbreytt standa frá því, sem hún hefir verið ákveðin áður en gengislækkunin var ákveðin. Er þetta geysimikið hagsmunaatriði fyrir almenning, en hinsvegar fyllilega sanngjarnt, þar sem það kemur í veg fyrir, að húseigendur geti hagnazt á því, að dýrara verður að byggja eftir að gengislækkunin er komin á. Til enn frekari tryggingar því, að gengislækkunin komi sem minnst niður á þeim, sem verst eru settir, eru þau ákvæði i frv., að eftir 3 mánuði skal gera athugun á framfærslukostnaði. Sýni það sig, að framfærslukostnaðurinn hafi hækkað um 5% eða meira miðað við janúar-marz 1935, skal kaupgjald ófaglærðs verkafólks, sjómanna og þeirra fastlaunaðra manna, er hafa 3 600 kr. árslaun eða minna, hækka um heiming hins aukna framfærslukostnaðar, ef hann er ekki yfir 10%, en um 2/3, ef meiru nemur. Eru þessi ákvæði til að tryggja, að gengislækkunin lendi ekki nema að litlu leyti á því fólki, sem lægst er launað. En á það má benda, að allir þeir, sem stunda lausavinnu, eiga beinlínis von á launahækkun vegna þeirrar auknu atvinnu og lengri vinnutíma árlega, sem ætla má, að verði ein höfuðafleiðing frv. þessa, ef að lögum verður. Það er almenn skoðun meðal verkamanna, sjómanna og iðnaðarmanna, að ekki sé undan kaupgjaldinu að kvarta, heldur hinu, að atvinnan sé stopul, og þess vegna, séu heildartekjurnar eftir árið of lágar. Ef við tölum við verksmiðjufólk og iðnaðarmenn, þá kvartar það ekki undan lágu kaupgjaldi, heldur atvinnuleysi eða stopulli vinnu, vegna þess að atvinnurekendurna skortir hráefni til að vinna úr. En með þessum ráðstöfunum halda ýmsir, að enn erfiðara verði um öflun hráefna. Þetta mun reynast á allt annan veg. Hinn aukni útflutningur almennt mun skapa meiri kaupgetu á erlendri efnivöru bæði til iðnaðarmanna og annarra. Í frv. þessu eru ákvæði um, að verð innlendrar framleiðslu skuli standa óbreytt fyrst um sinn, en síðan hækka eftir sömu reglum og kaup verkamanna og sjómanna. Þá verðhækkun, sem verða kann á erlendum varningi, verða menn að reyna að bæta sér upp á þann hátt, að beina kaupgetu sinni meir en áður að innlendu framleiðslunni. Fyrir innlenda framleiðendur ætti þetta að leiða til mjög aukins markaðs innanlands. Fljótt á litið virðist svo sem þeir, er eiga sparifé í bönkum, tapi nokkru á þessari ráðstöfun, sem hér er ætlazt til, að gerð verði. Það ber því að leggja sérstaka áherzlu á, að ómögulegt er fyrir þessa menn að halda því fram. að þeirra hagsmunum sé borgið, meðan framleiðslan er rekin með tapi. Það er ekki hægt að halda áfram að greiða þeim laun endalaust, nema það takist að auka framleiðsluna. Svipað má segja um hagsmuni sparifjáreigenda. Þeir fá ekki heldur vesti af fé sínu, og ekki einu sinni höfuðstólinn, ef framleiðslan ber sig ekki meir. Hagsmunir þessara manna verða ekki skildir frá hagsmunum þjóðarheildarinnar. Ef við lítum svo á hitt, hvaða sanngirnismál það er að rétta nokkuð hluta framleiðenda, þá sést, að útflutningsverð á fiski hefir lækkað úr 110–160 kr. á skippund árin 1928–29 í 73–85 kr. á skippund árin 1936–38. Tímakaup hefir hinsvegar hækkað á sama tíma um 20%. Fast kaup sjómanna hefir einnig hækkað nokkuð.

Ekki rétt

. Jú, það hefir hækkað. En nauðsynjar almennings hafa haldizt í svipuðu verði. Vísitala hagstofunnar hefir að meðaltali verið nærri nákvæmlega hin sama 1936–38 og hún var 1928–29. Þegar þessar tölur eru athugaðar, er ómögulegt að taka það tal alvarlega, að þetta frv. sé sérstök árás á launastéttirnar. Ég skal nú ekki tefja tímann mikið lengur við þessa umr., vil þó að endingu taka þetta fram um afstöðu Framsfl. til gengislækkunar: Undanfarin ár hefir mikið verið um það mál rætt utan þings. Einn af flokkunum hefir haldið því fram, að breyta ætti allverulega skráningu krónunnar og gera það til hagsbóta fyrir bændastéttina. Framsfl. hefir alltaf svarað því, að óvíst væri, að hér væri að ræða um hagsmunamál bændastéttarinnar sem heildar, og bann hefir bent á, að þegar hann hefir gert tillögur og ráðstafanir vegna bændastéttarinnar, hefir hann valið aðrar leiðir, sem engin tvímæli léku á, að voru til hagsbóta. Hinsvegar hefir það verið skýrt tekið fram, að þegar sérstakra ráðstafana er þörf til þess að bæta hag þeirra, sem framleiða til útflutnings, gegndi öðru máli. Svo erfitt getur ástandið orðið, ef framleiðslan dregst saman, að það gæti orðið beint hagsmunamál - líka fyrir fleiri stéttir en framleiðendur - að gera breytingu á gengi krónunnar framleiðslunni í hag. Þess vegna er ekkert ósamræmi í því hjá flokknum að sporna móti gengislækkun, sem ekki var nógu rökstudd, en framkvæma hana nú, þegar óumflýjanleg nauðsyn kallar. Fyrir tveim árum horfði málið allt öðruvísi við, og var vonazt eftir, að kröggur útflutningsframleiðslunnar leystust á annan hátt. Nú er ástandið orðið það langdregið, að lengur dugir það ekki, og ekki rétt að búast við, að verðlag breytist á næstunni til hagsbóta fyrir útgerðina, - fiskverð hefir nú siðast breytzt til hins verra. Framsfl. telur því ekki rétt að reyna að fresta lengur þeirri hjálp til framleiðslunnar, sem hér er stofnað til. Hann hefir valið gengislækkun frekar en að skattleggja allan innflutning til að afla fjár til útflutningsverðlauna, enda er víst, að ekki hefði sú leið orðið betri fyrir alþýðu manna í landinu. Það hefir borið á því hér, að menn hafa viljað gæta sérhagsmuna þeirra stétta, sem þeir telja sig einkum fulltrúa fyrir. Það má vera, að ekki sé hægt að koma á fullu réttlæti með öllum stéttum í þessu máli. En það er ekki frekar hægt með öðrum aðferðum, sem hér er kostur á. Reynslan mun skera úr um árangur. En við skulum vona, að allir geri það, sem þeir geta, til þess að breytingin verði til gagns, þegar hún hefir nú einu sinni verið gerð, - og það eins þeir, sem verið hafa móti því að gera hana - en engir verði til að spilla fyrir því.

Ég vildi í sambandi við þetta frv. mega gera fyrirspurnir til hæstv. atvmrh., ef hann heyrir mál mitt, því að þar sem mér er ljóst, að þetta frv. verður að l., þá er mér mikið áhugamál, að þær bætur, sem felast í 2. gr. frv., verði sem fyllstar, og fyrsta fyrirspurnin er þessi: Hvaða skilning leggur hæstv. atvmrh. í orðið „ófaglærðs verkafólks og sjómanna“? Til skýringar fyrirspurn minni skal ég taka þetta fram: vélstjórarnir á vélbátaflotanum eru illa launaðir yfirleitt, og í mörgum tilfellum með sama fyrirkomulagi og hásetarnir, nefnilega eru hlutarmenn. Geta þeir ekki heyrt undir þetta ákvæði 2. gr.? - Ég vil ennfremur spyrja um, hvort stýrimaður á mótorbát geti ekki heyrt undir þessa skilgreiningu frv., sem ég nefndi? Þessir stýrimenn eru mjög lágt launaðir menn og sízt betur settir en hásetarnir á þessum skipum. Þar sem þetta er óskýrt í frv., en þarf nauðsynlega að koma fram við umr., hvaða skilning beri að leggja í þessi orð, óska ég eindregið svars hæstv. ráðh. við þessu. Annars hefði ég heldur viljað, að í stað orðsins „faglærður“ komi orðið „iðnlærður“, því að orðið „faglærður“ er dálítið víðtækt orð eins og það er skilið í danskri tungu. Þá vil ég ennfremur beina þeirri spurningu til hæstv. atvmrh., hvort iðnlærður maður, sem ráðinn er fyrir tímakaup, en nær ekki 3600 kr. árskaupi, komi ekki undir ákvæðið um að geta fengið kaup sitt bætt, eins og þeir, sem fastráðnir eru. Það er ekki hægt að segja um iðnaðarmann, sem ráðinn er upp á tímakaup að hann sé fastráðinn. En hann getur orðið fyrir svo miklum atvinnumissi, að árstekjur hans geti alls ekki náð þessu marki. Ég tel sanngjarnt, að slíkur iðnaðarmaður fái uppbót á tekjur sínar, ef hann er undir þessum árstekjum. Að síðustu vil ég spyrja hæstv. ráðh. að því, hvort hann telji, að sjómenn, sem eingöngu eru ráðnir fyrir aflaverðlaun af skippundi eða tonni, heyri undir ákvæðið um hlutarmenn. Ég skal skýra þetta svolítið nánar. Í nokkrum verstöðvum eru menn, sem ráðnir eru upp á vissa krónuupphæð af hverju skippundi eða tonni, og það er ekkert eðlilegra en það, að ef fiskverð hækkar fyrir aðgerðir gengisfallsins, þá hækki kaup þessara premíumanna einnig. Ég vil óska þess, að hæstv. ráðh. svari þessum fyrirspurnum mínum, ef hann treystir sér til þess. Ég tel þetta nauðsynlegt, svo það valdi ekki deilum síðar, hverjir heyri undir þetta og hverjir ekki. Það var margt í ræðu hæstv. fjmrh., sem ástæða væri til að svara. En það situr nú kannske ekki á mér að gera það. Hann var að vitna í 2 stór þjóðlönd, annarsvegar Frakkland og hinsvegar Bretland, sem bæði hefðu gripið til þess ráðs að fella gengið. Það er rétt. Ég fékk í gær sent frá útlöndum gott heimildarritum Frakkland. Í Frakklandi hefir kaupmáttur frankans fallið um 30% síðan 1936, en á sama tíma hefir kaupgjaldið hækkað um 25%. Þetta er dálítil spegilmynd af því, hvernig ástandið hefir verið í Frakklandi. Þetta er ein af afleiðingunum, sem gengisfall hefir í för með sér, að það hlýtur að ganga út yfir hinar vinnandi stéttir. Í Bretlandi hefir sú breyt., sem gerð var á sterlingspundinu,ekki verkað á hinn vinnandi mann. Það lítur út fyrir, að búreikningsvísitalan hafi sama og ekkert hækkað þar þrátt fyrir breyt. þá, sem gerð var á pundinu. Ég hefi fyrir mér skýrslu, sem reiknuð var út á síðastl. hausti, svo ég veit, að þetta er rétt. Það er eðlilegt, að gengisbreyt. valdi litlum sárindum í þjóðlandi, þar sem hún hefir litla röskun í för með sér. Það hefir orðið þannig í Bretlandi, en þetta er alveg öfugt í Frakklandi. Ég óttast, að afleiðingin hjá okkur verði ekki ólík því, sem hún varð í Frakklandi. Ég vildi, að þessi spá mín yrði aðeins hrakspá. Ég tel mig ekki lakari Íslending en hvern annan og ég vil þjóð minni allt hið bezta. Ég vil því vera með í aðgerðum, sem ég tel, að muni verða henni til blessunar. En ég get ekki séð. að sú leið, sem hér hefir verið valin, sé sú viturlegasta, sem hægt var að fara. Það má vel vera, að ég sé ekki nógu skýr til þess að sjá og gagnrýna þetta eins og vera ætti, þar sem svo margir í þinginu hafa komizt að annarri niðurstöðu. Þó er mér ekki grunlaust um, að margir, sem kosið hafa að fylgja þessu frv., beri í brjósti nokkurn ótta og ugg um það, hvað af þessu kann að leiða. Ég vil ekki, að fyrir Íslandi eigi að liggja að lenda í svipuðu ástandi og Þýzkaland lenti í eftir stríðið, þegar seðlabunkarnir lágu í höndum manna einskis virði. Ég held ég hafi þá gert grein fyrir, hvað fyrir mér vakir. Ég er yfirleitt trúlaus á blessun gengislækkunar og tel, að hún komi of hart niður á þeim, sem sízt mega við því. Að vísu kemur hún líka hart niður á þeim, sem eru betur megandi, en þó ekki í sama hlutfalli og hjá hinum. Mönnum finnst kannske undarlegt, að ég einn af þingflokki Alþfl. skuli hafa tekið þessa afstöðu. En ég get sagt það, að full eining er í okkar flokki um það, að við megum halda okkar skoðun um einstök mál. Ég lít þannig á málið eins og ég hefi þegar nokkuð skýrt, og ég vil taka það fram, að það þarf ekki að valda neinum klofningi frá minni hálfu. Ég deili ekki á aðra, þó þeir hafi tekið aðra afstöðu í þessu máli. Ég geri ekki ráð fyrir, að ég muni taka til máls aftur, nema sérstakt tiletni gefist til, en mun bíða þar til útkljáð er um þetta mál.

*Brynjólfur Bjarnason: Ég held ég verði að sleppa því að halda langa ræðu um þetta mál nú og sleppa mörgu því, sem ég hefði annars sagt undir kringumstæðum, sem ég hefði talið, að það hefði meiri þýðingu. Það er komið fram á nóti og fáir þm. eru í d., og því færri áheyrendur, og þar að auki alveg ráðið, hvernig þetta mál á að fara. En þegar búið er að leiða það til lykta, þá er hinsvegar ákveðið að hafa um það útvarpsumræður fyrir alþjóð, og má það heita einkennileg ráðstöfun. Ég held, að það séu einhver sterkari öfl en rök eða sannfæring, sem ráða því, hvernig menn greiða atkv. í þessu máli, og þess vegna sé það þýðingarlaust að hafa um það langt mál. Í dag höfum við í fyrsta skipti fengið að sjá í höfuðatriðum stefnu hinnar nýju breiðfylkingar, þessarar flokkasamsteypu, sem stendur í samningum um að mynda stjórn gegn þjóðinni, sem á að heita þjóðstjórn. Stefnuskráin er í aðalatriðum á þessa leið: Gengislækkun eins og felst í þessu frv., þ. e. þjófnaður úr vasa almennings, sem nemur millj. króna. Það mun kannske vera talið, að ég hafi um þetta nokkuð ákveðin orð, og hæstv. fjmrh. gerði sér ákaflega mikið far um í sinni ræðu að sýna fram á, hversu lítið þessi gengislækkun kæmi við almenning í landinu. Ég var alveg hissa á því, hvað hann lagði sig mikið niður við að reyna að sannfæra okkur um, hvað áhrifin af gengislækkuninni yrðu lítil fyrir almenning í landinu, þegar vitað er, að næstu daga og næstu vikur mun reynslan skera úr um það, og það er enginn vafi, að reynslan mun þar bera annan vitnisburð en hæstv. fjmrh. Hæstv. fjmrh. var að tala um ráðstafanir, sem gerðar mundu verða móti verðhækkun með því að ákveða hámarksverð. Ég hélt, að hann væri nú búinn að fá svo mikla reynslu af því, hve lítils virði slíkar ráðstafanir eru, að úr þeim væri ekki of mikið gerandi. Hvað snertir ákvæðið um húsaleiguna, þá gildir sama máli. Svo framarlega sem byggingar stöðvast að miklu leyti og meiri húsnæðisskortur verður, þá er sama hvað í l. stendur, því húsaleigan hækkar þrátt fyrir það. L. um þetta efni myndu að öllum líkindum verða í framkvæmdinni eins og l. um kjallaraíbúðir, sem sé þýðingarlaus. Menn hafa fengið að búa í rökum og heilsuspillandi kjöllurum, ef þeir hafa ekki átt annars völ. Menn telja það jafnvel velgerning að brjóta l., svo þeir fái að vera í kjöllurunum. Hið sama verður um húsaleigul., svo framarlega sem menn eiga ekki í annað hús að venda en til þeirra, sem vilja með einhverjum baksamningum leigja fólki húsnæði fyrir hærra verð en l. ákveða, þá eru menn hinum sama manni þakklátir fyrir, að hann skuli vilja leigja þeim fyrir þessi kjör. Slík lögmál viðskiptalífsins eru miklu sterkari en öll löggjöf. Hvað það snertir að reikna aðeins með hækkun á erlendum varningi, þá má þó gera ráð fyrir, að hækkun verði á landbúnaðarafurðum samkv. frv., og það er enginn vafi á því að það verður einnig hækkun á iðnaðarvörum. Hráefni til iðnaðar hækkar, og þá leiðir af sjálfu sér, að iðnaðarvörur hljóta að hækka í verði; auk þess sem þær vörur, sem fluttar eru til landsins frá útlöndum í samkeppni við innlendan iðnað, hækka, þá hljóta þar með að verða meiri möguleikar til þess að hækka hinar innlendu vörur. Til þess að þessi gengislækkun geti náð þeim tilgangi, sem er höfuðtilgangur frv., sem sé að lækka laun verkalýðsins og launþeganna í landinu, þá felst í frv. bann gegn verkföllum. Það er annað höfuðstefnuskráratriði hinnar nýju breiðfylkingar. Bann við verkföllum þýðir, að það þarf að koma upp sterkri ríkislögreglu, til þess að hægt sé að gera slíkar ráðstafanir gildandi. Þriðja stefnuskráratriðið, sem hin nýja breiðfylking hefir, er ríkislögregla. Þetta atriði er að vísu ekki tekið fram í þessu frv., en það er afleiðing af því og hefir verið boðað í blöðum allra þeirra flokka, sem að þessari nýju samsteypu standa. Allt þetta er gert til þess að hjálpa útgerðinni, eftir því sem okkur er sagt. Það hefir sem sé komið í ljós, sem að vísu var vitað fyrir löngu síðan, að allmikill hluti útgerðarinnar hefir verið rekinn með tapi. En það, sem okkur fyrst og fremst varðar um í þessu sambandi, er það. hverjar orsakirnar eru fyrir þessu tapi útgerðarinnar á undanförnum árum. Það er í fyrsta lagi alveg rangt, sem oft hefir verið gert og líka í dag, að slengja allri útgerð landsmanna í sama pott. Það er rétt, að allmikill hluti stórútgerðarinnar er rekinn með tapi, en aftur á móti hygg ég það rétt, að mestur hluti smærri útgerðarfyrirtækja hafi borið sig, og sum stórútgerðarfyrirtæki hafa líka borið sig. Hver er orsökin til þess, að þessi fyrirtæki hafa borið sig þrátt fyrir erfiðleikana? Hún er einföld. Hún er sú, að þau hafa verið rekin á sómasamlegan hátt. Aftur á móti hefir mikill hluti útgerðarinnar verið rekinn fyrir neðan allar hellur. Þetta er hin einfalda skýring á þessu atriði. Í þessu sambandi er gaman að athuga það, sem hæstv. atvmrh. sagði í dag, þegar hann var með fáum orðum að rekja það, sem hann taldi orsakirnar til þess, að ástand útgerðarinnar væri orðið svo hörmulegt. Hann sagði, að töpin stöfuðu af aflaleysi og því, hvað skipin væru orðið úrelt og gömul. Þetta er athugunarvert. Á aflaleysið nú að fara að verða röksemd fyrir gengislækkun? Það er hjákátlegt. Ég býst ekki við, að hæstv. atvmrh. haldi, að atvinnan aukist með gengislækkun, þó enginn fiskur sé í sjónum, eða aflinn glæðist, þó gengið sé lækkað. - Svo talaði hann um hitt atriðið, að togararnir væru orðnir gamlir og úreltir. Það er satt. Meðan útgerðin græddi og fiskverðið var 50–100% hærra en nú, þá var ekkert lagt til hliðar til þess að endurnýja framleiðslutækin með. Þess vegna stendur nú okkar þjóð í því einstæða ástandi, að framleiðslutækin í undirstöðuatvinnuvegi landsmanna eru ekki endurnýjuð. Ég spyr: Getur slíkt ástand haldizt, að einstökum mönnum sé leyft að draga fé út úr þeim atvinnuvegi, sem þjóðarbúskapur landsmanna byggist á, þannig, að framleiðslutæki hans séu ekki endurnýjuð? Og það sé ekki gert, þegar vitað er, að bankarnir hafa veitt þessum fyrirtækjum mjög rífleg lán, og það án þess, að full trygging kæmi á móti? Það mun vera dæmi þess, að á togara, sem ekki mundi seljast fyrir meira en 100 þús. kr. á frjálsum markaði, hvíldu mörg hundruð þúsunda. Með svona reikningsaðferðum er afarauðvelt að fá tap. En það er fleira, sem er „rotið í ríki Danmerkur“. Veiðarfærasóuninni í hinni íslenzku útgerð er viðbrugðið. Það er fullyrt af kunnugum, að oft og einatt hafi veiðarfæraeyðslan hjá hinum íslenzku togurum verið allt að helmingi meiri en hjá erlendum togurum, sem stundað hafa veiðar hér við land. Samkv. skýrslum þeim, sem fyrir liggja frá þeirri nefnd, sem hefir rannsakað þetta mál, þá hefir veiðarfærakostnaður 32 togara numið árið 1937 1 milljón og 100 þús. kr. Hvað segja menn um það, ef hægt væri að spara á þessum lið 500–600 þús. kr.? Kolaeyðslan hefir numið á 3. millj. kr., og þar má áreiðanlega mikið spara. Svo eru vextir, sem eru margfalt á við það, sem þeir ættu að vera, ef reiknað er af sannvirði framleiðslutækjanna. Tapið allt árið 1937 er í skýrslunni talið 900 þús. kr. Það virðist ekki ólíklegt, að það mætti spara á þessum liðum þá upphæð, sem tapið nemur. Nú er þess að gæta, að einmitt þessi ár hafa verið aflaleysisár, og þó ekkert af þessu kæmi til greina, sem getið hefir verið um, þá má jafnvel gera ráð fyrir, ef um „normal“ afla væri að ræða, að þá hefði um ekkert tap verið að ræða hjá þessum fyrirtækjum, eins og hv. 3. landsk. tók réttilega fram. Við allt þetta hefir svo bætzt gengdarlaus fjársóun,þegar vel hefir gengið, og óhæfileg laun nokkurra manna. Öll ráðsmennskan í bönkunum og í útgerðinni hefir orðið til þess að skapa nauðsynina á hinum háu vöxtum. Gífurlega miklu fé hefir verið veitt í óarðberandi fyrirtæki og það hefir komið gjaldeyrismálum okkar í öngþveiti. Þannig lítur þá öll þessi svikamylla út. Það er augljóst, að þó að gengið verði lækkað, þá halda orsakirnar áfram að verka, sem valda tapi sjávarútvegsins, og þar sem ekki er fengið neitt fé til þess að tryggja gengið, þá er ekkert líklegra en bráðum komi aftur fram kröfur um gengislækkun vegna nýs hruns. Það, sem þarf að gera, eru allt aðrir hlutir en þeir, sem hér liggja fyrir till. um. Það, sem þarf að gera, er í stórum dráttum eftirfarandi: Í fyrsta lagi þarf að gerbreyta um stjórn í bankamálum landsins og koma óreiðufyrirtækjunum á hreint og gefa innflutning útgerðarvara frjálsan [Eyða í handr.] Í þriðja lagi þarf að bæta rekstur útgerðarinnar sjálfrar með víðtækum ráðstöfunum til að gera hana samkeppnisfæra. Þarf að haga lánveitingum eftir því, hvernig útgerðin er rekin, og veita verðlaun þeim fyrirtækjum, sem eru til fyrirmyndar, en ekki, eins og að undanförnu hefir verið gert, þeim, sem lakast hafa verið rekin. Á grundvelli slíkra ráðstafana er svo hægt að fara að hugsa til að endurnýja fiskiflotann og koma upp atvinnurekstri til fjölbreyttrar vinnslu sjávarafurða og að afla nýrra og öruggari markaða en við nú höfum. En þetta útheimtir aftur á móti straumhvörf í atvinnumálum og stjórnmálum og hreinsun í bönkum og opinberum stofnunum. En það er vegna þessa, sem ekki má minnast á þetta í sölum Alþ., þar sem þeir hafa sjálfir ráðin, sem skapað hafa öngþveitið. Þessir menn lifa sjálfir hátt á sama tíma og þeir gráta tárum hræsnaranna yfir hinum erfiðu tímum, sem þeir sjálfir hafa skapað. Að lokum vil ég segja það viðvíkjandi lögfesting kaupgjalds og banni við verkföllum, að við sósíalistar litum á slíkar ráðstafanir sem beint stjórnarskrárbrot og teljum þar af leiðandi verkalýðsfélögin hafa óbundnar hendur, þó að þetta verði samþ. En þeir, sem hylla ranglætið, hljóta líka að hylla ofbeldið, og það er enginn efi á því, að það verður næsti liður á dagskrá hjá þessum háu herrum. Ég hefi hér lagt fram rökstudda dagskrá, sem felur í sér vantraust á ríkisstjórnina. Það er samskonar dagskrá eins og samflokksmenn mínir lögðu fram í Nd. Ég skal ekki hafa um þá dagskrá fleiri orð, en vil aðeins taka það fram, að ég lít svo á, að það, hvernig menn greiða atkv. um dagskrána, sé mælikvarði á afstöðu þeirra til þessa máls, gengislækkunar og banni við verkföllum. Það eru slík höfuðstefnumál, að það er ómögulegt fyrir þá, sem andvígir eru slíkum ráðstöfunum, að styðja stjórn, sem lætur framkvæma þær.

Forseti (EÁrna) Útbýtt hefir verið á fundinum brtt. á þskj. 125, og mun hv. 1. flm. þeirra gera nokkra grein fyrir þeim nú við 1. umr. í sambandi við almennar umr. um málið, en að sjálfsögðu koma þær ekki til atkv. fyrr en við 2. umr.

*Árni Jónsson: Ég er flm. að þeim till. á þskj. 125, sem nú hefir verið lýst. Með samþykki hæstv. forseta og í samráði við hæstv. atvmrh. vil ég leyfa mér að gera grein fyrir þessum brtt. við 1. umr. málsins. Ég get vel fallizt á þær ástæður, sem fram hafa komið fyrir því, að slíku máli sem þessu verði að hraða eftir því sem tök eru á gegnum þingið. Skal ég því reyna að forðast óþarfa málalengingar og ýfingar. Eins og grg. frv. ber með sér, er þetta flutt sem viðreisnarmái fyrir sjávarútveginn. Enginn ágreiningur er um það, að sjávarútvegurinn sé háskalega á vegi staddur. Enginn ágreiningur er um það, hvaða þýðingu þessi atvinnuvegur hefir fyrir afkomu þjóðarinnar. Enginn ágreiningur ætti því að vera um það, að hlaupið væri undir hagga með þessum aðþrengda höfuðatvinnuvegi þjóðarinnar svo sem unnt er. Með því frv., sem hér liggur fyrir á þskj. 119, er bent á eina leið til úrlausnar í þessu mikla vandamáli alþjóðar. Ég skal strax taka það fram, að sú leið er frá mínu sjónarmiði og ýmissa annarra svo miklum vandkvæðum bundin, að við teljum hana ekki færa. Þessi afstaða stafar ekki af skilningsleysi á högum útgerðarinnar, og því síður af andúð. Með frv. eins og það liggur fyrir er gert ráð fyrir verðfellingu íslenzku krónunnar úr skrásettu gengi 22.15 fyrir pundið ofan í 27 kr. Flm. frv. er það sjálfum ljóst, að slík verðfelling veldur svo mikilli kauplækkun hjá ýmsum þeim. sem að útgerðinni vinna, að ekki verði hjá því komizt að veita þeim nokkrar bætur. Þess vegna er gert ráð fyrir því. að kaup verkamanna og sjómanna fari hækkandi eftir reglum þar um. Auk þess að þeir framleiðendur við landbúnað, sem selja afurðir sínar á innlendum markaði, fái samskonar bætur. Með þessu móti er mjög dregið úr því, að gengislækkunin komi að fullum notum. Eftir þeim skýrslum, sem fyrir liggja, nam tap togaraútgerðarinnar árið 1937 rúmri 1 milljón króna. Sama árið er tap smábátaútgerðarinnar áætlað um 1 millj. kr. Um þetta eru þó engar skýrslur til. Síðasta ár hefir tapið verið meira en árið áður, sérstaklega á togaraútgerðinni. Það er því sennilega hægt að slá því föstu. að heildartap útgerðarinnar á síðastl. ári hafi ekki numið undir 2½ millj. kr. Ég vil þess vegna gera ráð fyrir því, að hér þurfi að sjá útgerðinni fyrir 2–3 millj. króna stuðningi, til þess að komið verði í veg fyrir taprekstur. Ég geri ennfremur ráð fyrir, að til þess ekki einungis að stöðva tapreksturinn, heldur koma útgerðinni á réttan kjöl, þyrfti jafnvel hærri upphæð en hér um ræðir. Hitt sýnist mér aftur býsna fjarstæðukennt, að breyta verðlagi gjaldeyrisins svo, að það nemi fullum milljónatug á útfluttum sjávarafurðum, með öllum þeim fyrirsjáanlegu og ófyrirsjáanlegu afleiðingum, sem af því myndi stafa, til þess að rétta hluta útgerðarinnar. Með till. þeim, sem ég flyt á þskj. 125, ásamt hv. 11. landsk. og hv. þm. Hafnf., er reynt að fara meðalveginn í þessu vandamáli. við höfum reynt að finna leið til þess að fullnægja kröfum útgerðarinnar án þess að verkamönnum og sjómönnum sé íþyngt svo mjög, sem hlutur að verða, ef frv. verður samþ. óbreytt, og án þess að hlutur annarra launamanna en þeirra, sem bætur hljóta skv. frv., sé algerlega fyrir borð borinn. Vil ég nú reyna að skýra þetta. Skv. bráðabirgðayfirliti um útflutning sjávarafurða síðastl. ár hefir hann numið um 48 millj. kr. Eftir frv. mundi útflutningur hækka að krónutali um 10 millj. króna eða fyllilega það. Þar frá dregst svo það, sem nauðsynjar útgerðarinnar hækka í verði vegna gengislækkunarinnar, að viðbættu því, sem kaupgjald hækkar. En hver sú upphæð verður, skal ég ekki reyna að ætla. Með tillögum okkar er gert ráð fyrir því, að kaupgjald haldist óbreytt og ennfremur verðlag á þeim innlendum afurðum, sem um getur í frv. Till. okkar fara fram á. að krónan lækki ekki um 22%, heldur aðeins um 10%. Sé miðað við útflutninginn síðastl. ár, eða 48 millj. kr., þá nemur sú upphæð, sem renna ætti til útgerðarinnar, ef okkar till. yrði samþ., um 4,8 millj. kr. Þar frá verður svo að draga verðhækkun á útgerðarvörum, sem skv. verzlunarskýrslum hafa síðastl. ár numið um 14 millj. kr. Þess er þó að gæta, að í þessari upphæð er talið: öll kol, sem til landsins flytjast, þar með falin húsakol, og allt benzín, einnig það, sem notað er til bifreiða. En á móti þessu koma aftur þau matvæli, sem til útgerðarinnar eru keypt frá útlöndum. Ég hygg, að ekki fari fjarri sanni, að þetta tvennt. kolin og benzínið annarsvegar, sem ekki er notað til útgerðarinnar, þótt talið sé með útgerðarvörum, og matvæli keypt frá útlöndum hinsvegar, muni nokkurn veginn vega salt, svo ekki sé rangt að telja útgerðarvörur það sama og í verzlunarskýrslum, eða 14 millj. kr. Eins og ég gat um, á útgerðin að hagnast um 4,8 millj. brúttó samkv. till. okkar. Þar frá dregst svo 10% hækkun á útgerðarvörum, eða 1 millj. og 400 þús. af 14 millj. kr. Eftir eru þá 3,4 millj. kr., sem beinlínis renna til útgerðarinnar, sé miðað við 48 millj. kr. útflutning, eins og hann var síðastl. ár. En allir þeir, sem fylgja gengishækkunarleiðinni, eru sannfærðir um aukningu útflutningsins í framtíðinni. Eins og till. ber með sér, gerum við flm. hennar ráð fyrir, að kaupgjaldið haldist óbreytt og ennfremur verð á íslenzkum afurðum. Skv. frv. óbreyttu á kaupgjald ófaglærðs verkafólks og sjómanna að hækka sem nemur helmingi þeirrar verðhækkunar, sem orðið hefir fram yfir 5% upp að 10%. Í fljótu bragði mætti því virðast svo, sem verr væri séð fyrir hag þessara stétta en með frv. En hverju nemur þetta? Helmingnum af þessum 10%, eða með öðrum orðum í hæsta lagi 5%. En þetta er aðeins í fljótu bragði, því þegar tillit er tekið til þess, að með till. okkar er alls ekki gert ráð fyrir hækkun á kjöti og mjólk, þá hygg ég, að það myndi draga úr þeim 5%, sem hér ber á milli. Ég hygg því, að verkamenn og sjómenn myndu sízt verða verr úti með till. okkar en með frv. óbreyttu. Hitt er alveg augljóst mál, að öll framkvæmd málsins yrði miklu einfaldari og viðráðanlegri, ef okkar till. yrðu samþ., því að ef verðhækkunin nálgast það, sem gengislækkunin nemur, t. d. 20%, nær uppbótin á kaupinu ekki nema 2/3, eða ca. 13%, þannig að kauphækkun sjómanna og ófaglærðra verkamanna yrði þá ca. 7%. En svo er á fleira að líta í þessu sambandi. Samkvæmt frv. á að bæta að nokkru hallann hjá ófaglærðum verkamönnum og sjómönnum, sem hafa 3600 kr. árslaun eða minna, og hjá þeim bændum, sem selja vörur á innlendum markaði. Aðrir launamenn en þar getur eiga ekki að fá neina uppbót, þótt afleiðingar frv. kunni að koma þeim í koll sem 20% kauplækkun eða fyllilega það. Í þessum flokki eru flestir embættismenn, fjöldinn af verzlunarstéttinni, kennarar o. s. frv. Ég hygg að þessum mönnum mundi mörgum hverjum reynast fullerfitt að standast 10% kauplækkun, hvað þá heldur 22%. Hag þessara stétta er því bersýnilega miklu betur borgið með okkar till. en frv. óbreyttu. Skv. frv. hækka erlendar skuldir um 22%. Mikið af þessum skuldum er þannig til komið, að ýmsir innflytjendur hafa neyðzt til þess, vegna ráðstafana hins opinbera, að fá vörur að láni til langs tíma, 3–12 mánaða. Sumt af þessum vörum eru nauðsynjar, svo sem salt, kol, byggingarefni og matvæli, - vörur, sem yfirleitt eru seldar með tiltölulega litlum hagnaði. Sumt af þessum innflytjendum mundu sennilega ekki standast 22% gengislækkun, þótt þeir gætu hjarað með 10% lækkun. Nú má vel vera, að þær 3½ millj., sem til útgerðarinnar ættu að renna skv. till. okkar, þættu ekki nægilegar til þess að koma útgerðinni á traustan grundvöll. Þess vegna viljum við flm. till. benda á frekari leiðir. Eins og hv. dm. er kunnugt, er fjárlagafrv. það, sem nú liggur fyrir, það útgjaldahæsta, sem enn hefir verið borið fram á 91þ. Ef einlægur vilji er fyrir hendi um það að rétta sjávarútveginum hjálparhönd, þá tel ég öruggt, að skera megi útgjöldin niður um 1–2 millj. kr., sem beinlínis rynnu til sjávarútvegsins. Eðlilegast væri, að byrjað yrði á því að létta öllu útflutningsgjaldinu af sjávarútveginum. Mætti tvímælalaust finna margar leiðir til þess að hlaupa undir bagga með útveginum á þann hátt, ef fullur skilningur, samtök og vilji væru fyrir hendi. Í þessu sambandi má einnig geta þess, að verði frv. það, sem fyrir liggur um tollskrá, að l., þá ætti sá tekjuauki, sem fyrirsjáanlega verður af því, að gera það auðveldara að rétta útveginn við, ef tekjuaukanum yrði beint til þess. Að viðbættum niðurskurði á fjárl. og við að nota hin auknu aðflutningsgjöld tollskrárinnar, mætti fá þær 5 millj. kr., sem hæstv. fjmrh. hefir talið. að þyrfti til þess að koma sjávarútveginum á fastan grundvöll. Við flm. till. á þskj. 125 teljum, að með þeim till. sé sjávarútveginum séð fyrir 3 millj., án þess að það komi eins tilfinnanlega niður á öðrum stéttum og samkv. frv. því, sem fyrir liggur. Við höfum ennfremur bent á leiðir til að losa um 1–2 millj. í viðbót, svo að öruggt sé, að tapreksturinn verði stöðvaður og útgerðin rekin arðvænlega. Ég geri því ráð fyrir, að máli okkar verði vel tekið, og vil endurtaka það, að við sjáum okkur ekki fært að fylgja frv., nema till. okkar verði samþ., eða aðrar, sem gætu komið sjávarútveginum að sama gangi.

*Erlendur Þorsteinsson: Herra forseti! Mér þykir rétt við þessa umr. að gera grein fyrir atkv. mínu. Ég skal reyna að vera stuttorður, en það verður ekki hjá því komizt að rekja málið ofurlítið. Forsaga þess er sú, að skipuð var milliþn. til að rannsaka hag togaraútgerðarinnar og gera till. til viðreisnar henni. Hún skilaði áliti fyrir áramótin síðustu um, að nauðsynlegt væri að gera ráðstafanir til bjargar útveginum. Um sama leyti lagði fulltrúi Alþfl. í n., Haraldur Guðmundsson, fram till., sem Alþfl. fylgdi allur. Þær eru í því fólgnar að veita útflutningsverðlaun. Það var líka bent á aðrar leiðir til að ná inn tekjunum, t. d. með því að ríkið tæki verzlunina með vetnaðarvörur og með vaxtaskatti. Nú varð nokkurt hlé á störfum n., og var þó búizt við, að fram mundi koma ákveðið álit eftir áramótin. Var svo rætt um málið milli flokkanna þriggja, og árangurinn varð frv. það, sem hér liggur fyrir. Fyrst þegar ég hafði veruleg afskipti af þessum málum, var það ljóst, að till. fulltrúa Alþfl. í n. nutu ekki fylgis. Hinsvegar hafði annar fulltrúi Sjálfstfl. komið fram með till. um gengislækkun, og fékk hún betri byr. Það er svo, að í öllum flokkum eru skiptar skoðanir um gengislækkun yfirleitt, og getur hún verið tvennt ólíkt, eftir því, hvernig á stendur. Það, sem fyrst kom fram sem till. í þessu efni, var, að gengið yrði lækkað skilyrðislaust, án þess að neinar bætur kæmu á móti til sjómanna og verkamanna. Það var vitanlega ljóst, að Alþfl. gat ekki fellt sig við þessa leið. Hæstv. fjmrh. tók það fram áðan, að ráðstafanir væru gerðar í þessu frv. til þess að bæta hinum lægst launuðu, en hv. 1. landsk. taldi það höfuðverkefni frv. að lækka laun hinna lægst launuðu. Það fyrsta, sem mun hafa komið til mála sem samkomulag á milli flokkanna, var það, að frv yrði flutt á líkum grundvelli og þessum, en að engar bætur kæmu fyrr en 1. október. Þá var ekki heldur ákveðið, að láglaunamenn með minna en 3600 kr. laun fengju uppbót. Ekki heldur, að sjómenn, sem tækju hlut í afla, fengju raunverulegt verðmæti til uppbótar. Ég benti strax á það, að ekki gæti komið til mála annað en að bætur fengjust, helzt sem fyrst, en ekki síðar en eftir 3 mánuði. Rökstuddi ég þetta með því, að síldar- og fiskvinna mundi vera um garð gengin eftir 6 mánuði. Þessi skoðun mín og fleiri manna á Alþingi hefir orðið þess valdandi, að meira tillit var tekið til þessara stétta um bætur vegna gengislækkunarinnar. Allir voru sammála um, að það varð að styrkja sjávarútveginn, og þá ekki sízt togaraútveginn. Það var fyrirfram vitað eftir reynsluna af síldveiðunum í fyrra og söluhorfum, að ógerningur var að gera út togara á síldveiðar með því lága bræðslusíldarverði, sem var síðastl. sumar. Við alþýðuflokksmenn teljum því, að með þessu fáist mikil atvinnuaukning sjómönnum til handa og verksmiðjufólki. Það er ekki hægt að reka verksmiðjurnar með fullum krafti, nema meginhluti togaranna sé á síld. Ég tók það fram áðan, að í öllum flokkum mundi ágreiningur vera um gengismálin, og það hefir komið fram hjá flokki kommúnista, þar sem hagfræðingur þeirra hefir haldið því fram, að gengið bæri að lækka, en að bætur ættu að koma. Ég tel þessar bætur viðunandi, þegar tekið er tillit til þess, að gengislækkunin mun hafa það örvandi áhrif á útgerðina, að vinnuaukning geti komið á móti. Það kom fram í 1d. brtt. frá þm. kommúnista um, að þrjár gr. frv. féllu niður, og með því er viðurkennt. að málið eigi rétt á sér, þar sem engin þessara greina fjallar um málið sjálft. Það er einkennilegt, að frá þeim flokki skuli koma till um, að 2. gr. falli burt, því að þó að 3. gr. félli burt, mundi hún samt ekki nóg til að bæta fólki það upp, sem 2. gr. gerir ráð fyrir. Meiri hl. verkalýðsfélaga í landinu hefir samninga án gengisklásúlu og fengi enga hækkun, ef 2. gr. félli burt, og eins er um nokkurn hluta láglaunamanna, sem hafa fasta samninga. Það má alltaf deila um leiðirnar, en einhver úrræði verður að finna. Það var búið að heita því, að eitthvað skyldi verða gert. Jafnvel þó að hér sé um neyðarráðstöfun að ræða, viljum við ekki verða þess valdandi, að þessi leið verði ekki reynd, og við viljum vona, að hún auki atvinnu í landinu og verði til blessunar.

Atvmrh. (Skúli Guðmundsson) : Hv. 2. landsk. beindi til mín þremur fyrirspurnum áðan. Um fyrstu fyrirspurnina skal ég taka það fram, að við flm. höfum ekki rætt sérstaklega um þá menn, sem hv. þm. gerði hér að umtalsefni, og vil ég vísa hv. þm. á orðalag frv., og að það er ákveðið, að með reglug. skuli sett nánari ákvæði. Um aðra fyrirspurnina, hvort iðnaðarmenn á tímakaupi kæmu undir ákvæðið um kauphækkun, ef þeir hafa minna en 300 kr. mánaðarkaup, vil ég benda hv. fyrirspyrjanda á, að ákvæðið nær aðeins til fastráðinna fjölskyldumanna. Það væri ekki hægt að taka tímakaupsmenn þar með, svo óvitað sem er um tekjur þeirra. Um síðustu fyrirspurn hv. þm. skal ég upplýsa, að eftir því, sem ég hefi fengið að vita, munu sjómenn víða vera ráðnir þannig að fá ákveðna upphæð miðað við aflamagn, og í þeim samningum er ákveðið, að þessi þóknun breytist, ef um gengisbreyt. er að ræða, og við teljum, að það atriði heyri ekki undir þau ákvæði, sem um þetta eru í 2. og 3. gr. frv. En að öðru leyti fari um kjör sjómanna eftir ákvæðum 4. gr., 1. og 2. mgr.

1) SÁÓ: Þar sem hér er blandað saman í sömu till. tveimur óskyldum málum, en ég er á móti því máli, sem fyrir liggur, en tek hinsvegar enga afstöðu til vantrausts, greiði ég ekki atkv.