Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Iðnn. klofnaði í þessu máli. Meiri hl., Vilhjálmur Hjálmarsson, Jón Helgason, Ágúst Einarsson, Þorv. Garðar Kristjánsson og Stefán Jónsson, ritar undir meirihlutaálitið, Þorv. Garðar Kristjánsson þó með fyrirvara, en framannefndir fulltrúar mæla með samþykkt frv. án breytinga. Minni hl., hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir, skilar séráliti. Svo sem fram kom í ræðum okkar allra, ætla ég, sem meiri hl. myndum, við 1. umr. er enginn okkar út af fyrir sig þeirrar skoðunar að taka verðjöfnunargjalds af raforku með þeim hætti, sem ráðgerður er í þessu frv., sé æskileg lausn á vandanum. Öllu fremur má segja að við samþykkjum þessa lausn til bráðabirgða vegna þess að önnur sé ekki tiltæk og í trausti á yfirlýsingar hæstv. iðnrh. um að stefnt sé að varanlegri og skynsamlegri lausn og unnið kappsamlega að undirbúningi hennar. Andmæli, sem fram hafa komið í umsögnum, svo sem frá Sambandi ísl. rafveitna, prýðilega rökstudd og borin fram af frómum huga, eru þess háttar að til þeirra verður aðeins tekið tillit á síðara stigi málsins, er ígrundaðar verða leiðir til þess að jafna aðstöðu rafmagnskaupenda um land allt til frambúðar. Geta má um bréf frá Rafveitu Siglufjarðar, þar sem andmæli eru raunar eingöngu við það miðuð að undanþiggja Siglfirðinga greiðslu jöfnunargjaldsins. N. gerði sér grein fyrir sérstökum vanda þessarar rafveitu vegna slæmrar fjárhagsstöðu, en telur að þar sem útsöluverð á raforku í Siglufirði er neðan meðalmarkanna sé ekki unnt að greiða þangað verðjöfnunargjald. Fjárhagsvanda þeirrar stofnunar verður að leysa, en eftir öðrum leiðum. Við okkur blasa nú geigvænleg vandamál sem lúta að verðlagi á orku og þá fyrst og fremst á olíu, - verðhækkun sem skellur nú á okkur eins og öðrum þjóðum. Þessi verðhækkun er raunar vísbending um það sem koma hlýtur. Við eigum það nokkurn veginn víst, að verð á olíu mun halda áfram að hækka og sennilega með vaxandi hraða samtímis því sem framboð á olíunni minnkar af þeirri einföldu ástæðu að hún er á þrotum. Ég geri ráð fyrir því, að erfitt verði fyrir velflesta að hugsa um vandamál, sem skapast af mjög svo mismunandi verðlagi á raforku á landi hér, án þess að hugsa um þann mismun sem landsmenn búa við í orkuverði yfirleitt. Ég var einmitt þessa dagana að fá hitaveitureikninginn minn heim til mín hér í Reykjavik, þar sem kemur í ljós að meðalhitunarkostnaður á íbúð minni er rétt röskar 4 þús. kr. á mánuði, en við okkur blasir núna að húshitunarhækkunin, sem fólki utan hitaveitusvæðanna er búin af olíuverðshækkuninni, fyrir samsvarandi íbúð nemur rösklega 20 þús. kr. á mánuði. Ég vil ekki andmæla þeim sjónarmiðum að rétt sé að láta það fólk njóta fyrirhyggju og dugnaðar sem slíkt hefur sýnt af sér á liðnum árum í sambandi við öflun raforku og jarðvarma til þess að hita upp hús. Ég vil að það fólk verði sannarlega látið njóta fyrirhyggju sinnar í nokkru. En svo er komið að ég tel alveg óhjákvæmilegt að við gerum ráðstafanir til þess að jafna aðstöðumuninn að þessu leyti sem viðast um landið. Sjálfur sé ég ekki nokkra leið til þess að gera það í raun og veru með öðrum hætti en þeim að koma á nokkurs konar jöfnunargjaldi og jafna þessum kostnaði niður með einhverjum hætti. En ég ítreka að ég geri mér grein fyrir því, að verðjöfnunargjald af raforku, sem framlengt hefur verið ár eftir ár nú um sinn, er bráðabirgðaráðstöfun. Þessi aðferð við verðjöfnun er ekki til frambúðar, getur ekki orðið það, en eins og stendur eigum við ekki annarra kosta völ að mínum dómi.



Herra forseti. Vegna sérskoðunar minnar í þessu máli bar ég ekki gæfu til þess að vera í þeim annars glæsilega félagsskap sem skipar meiri hl. iðnn. þessarar hv. d. Ég sagði: sérskoðunar minnar, en ég sé raunar eftir að hafa hlustað á ræðu frsm. meiri hl. að ég hef alls ekki haft neina sérskoðun í þessu máli. Ég sé ekki betur en meiri hl. hafi verið mér sammála, og í trausti þess að hv. þm. verði nú minnugir þess, þegar að atkvgr. kemur, að þeir eru ekki við neitt bundnir nema sannfæringu sína, vonast ég til að þeir fylgi þeim hugmyndum eða þeirri skoðun sem ég set fram í nál. mínu. Ef hv. þm. treysta sér ekki til þess vegna þess að þar sé of langt gengið, þar sem ég vil ganga alfarið gegn frv., þá væri hugsanlegt að athuga það á síðara stigi, þ. e. a. s. við 3. umr., að flytja brtt. sem skemur gengur og væri þá einungis um að falla frá hækkuninni á verðjöfnunargjaldinu. Stefán Jónsson, hv. 4. þm. Norðurl. e., sagði að enginn í meiri hl. iðnn. væri út af fyrir sig á þeirri skoðun að verðjöfnunargjald á raforku, eins og gert væri ráð fyrir í frv., væri lausn á vandanum. Ég spyr: Hvers vegna í ósköpunum eru þá hv. þm. að skrifa undir meðmæli með frv. sem felur í sér till. um slíka lausn? Hv. þm. talar um að slík lausn sé til bráðabirgða, því að önnur sé ekki tiltæk. Það er nú svo með þær bráðabirgðalausnir, sem ýmsir hv. þm. geta hugsað sér að fylgja, að þær eru ansi langvinnar oft og tíðum, og það á ekki einungis við um þetta mál. Lausnir til bráðabirgða geta varað mörg ár ef því er að skipta, og svo er í þessu tilfelli. Það eru orðin æðimörg ár síðan fyrst var farið inn á þessa leið, og þegar gripið var til hækkunar var ævinlega sagt að það yrði í engu tilfelli lengur en eitt ár staðið þannig að málum. Nú er enn vegið í þennan sama knérunn og gjaldið á að hækka úr 13% upp í 19%. Minna má ekki gagn gera. Fara á enn þá lengra á þessari leið sem allir hv. þm. virðast vera sammála um að óskynsamlegt sé að fara. Menn sætta sig við þá lausn sem þeir telja sig hafa í sjónmáli og felst í því, að hæstv. iðnrh. lýsi því yfir í des. að stefnt mundi að annarri lausn. Ja, hv. þm. er nægjusamir. Hv. þm. Stefán Jónsson lét í ljós mér til mikillar gleði skoðun sem ég vil túlka sem visst grundvallarlífsviðhorf. Hann sagði að hann vildi sannarlega láta það fólk njóta fyrirhyggju og dugnaðar sem slíkt hefði sýnt, og á þá við þau sveitarfélög sem hafa haft fyrirhyggju og dugnað til þess að ráðast í framkvæmdir á réttum tíma og réttum stöðum og geta því selt þjónustu sína við eftir atvikum hóflegu verði. Vitanlega eiga þau sveitarfélög, sem svo stendur á um, og íbúar þeirra, viðskiptavinir orkuveitnanna, að njóta slíkrar fyrirhyggju og dugnaðar. Hitt er annað mál, að það geta verið þær ástæður fyrir hendi sem hvorki koma við fyrirhyggju né dugnaði. Það geta verið fyrir hendi landfræðilegar, félagslegar eða aðrar óviðráðanlegar orsakir, sem verða til þess að orðið hefur að gera ráðstafanir sem leiða til dýrari raforku en ella hefði orðið. Það er meginskoðun mín, sem fram kemur í því litla nál. sem ég hef sett fram, að við slíkum vanda eigi að snúast með öðru móti en þessu. Og ég fæ ekki betur séð en a. m. k. hv. frsm. meiri hl. iðnn. sé sjálfur líka þeirrar skoðunar og telji að aðrir nm. séu á sama máli. Ég læt því í ljós að við kunnum að sameinast um tillögugerð í þessu máli við 3. umr., jafnvel þó hún væri líka til bráðabirgða. Það gæti verið bráðabirgðalausn sem skárri væri en þessi. Það hefur komið fram í umr., bæði í þessari d. og í Nd., að þegar um vanda af félagslegum eða landfræðilegum ástæðum sé að ræða sé miklu eðlilegra að leysa slíkt á almennari grundvelli, af almennu ríkisfé, en að láta þá, sem við hagstæðara verð búa vegna þess að þeir hafi notið skynsemi og dugnaðar forustumanna sinna, bera kostnað fyrir önnur sams konar fyrirtæki. Slíkt er vitanlega engum til góðs og felur ekki í sér hvatningu til þess að fara skynsamlega að ráði sínu, heldur þvert á móti. Það dregur úr því að menn vandi sig, sýni ráðdeild, skynsemi og dugnað í mikilvægum framkvæmdum eins og þeim sem liggja til grundvallar við öflun og miðlun raforku. Í nál. mínu nefni ég fjórar röksemdir og þá fyrst og fremst þá grundvallarástæðu, að það sé röng stefna að fyrirtæki, sem fjárfest hefur með hagstæðum hætti og er vel rekið, eigi að greiða kostnað annarra sams konar fyrirtækja, þar sem ekki hefur eins vel tekist til. Í öðru lagi nefni ég þá röksemd að raforkuverðshækkun, sem yrði vegna samþykktar frv., mundi hækka vísitölu og þar með allt verðlag í landinu. Í þriðja lagi, að fyrirkomulagið, sem hugsað er samkv. frv., komi jafnvel þyngst niður á þeim notendum rafmagns sem við hæst verð búa nú þegar. Og í fjórða lagi nefni ég þá röksemd, sem sérstaklega á við um Rafmagnsveitu Reykjavíkur, en hún er, að Rafmagnsveita Reykjavíkur á við fjárhagsvanda að etja vegna þess að ríkisstj. hefur neitað henni um verðhækkunarheimild. Þess vegna varð Rafmagnsveita Reykjavíkur að taka dýr erlend lán og stendur undir miklum fjármagnskostnaði af þeim sökum. Hugsanleg hækkun á raforkuverði í Reykjavík væri þess vegna heftur komin hjá Rafmagnsveitu Reykjavíkur en annars staðar. Held ég að hljóti að liggja í augum uppi, að það geti ekki verið skynsamlegt ráðslag að láta Rafmagnsveitu Reykjavíkur fyrst fara í dýra fjármagnsöflun, standa undir kostnaði þess vegna og taka síðan að sér að bera kostnað vegna annarra veitna á landinu sem verr eru settar og e. t. v. hafa ekki getað annaðhvort fjárfest eins skynsamlega eða jafnvel eru ekki af einhverjum ástæðum reknar með eins hagkvæmum hætti. Ég læt, herra forseti, þetta duga. Það kom fram ábending til n. og eindregin ósk frá Siglfirðingum um að þetta frv. yrði sérstaklega athugað með tilliti til þeirra. Það má vel vera að sú yrði niðurstaða d. að það verði gert. En á þessu stigi vil ég freista þess að láta á það reyna, hvort hv. þm. greiða ekki atkv. með þeirri sannfæringu sinni að sú leið, sem almennt er lögð til í þessu frv., sé óskynsamleg, og muni því standa að því að fella frv.



Herra forseti. Við hv. þm. Hannes Baldvinsson flytjum litla brtt. þannig, að orðalag á 2. mgr. 1. gr. breytist og við bætist þar: „Verðjöfnunargjaldinu skal varið til að bæta fjárhag Rafmagnsveitna ríkisins, Orkubús Vestfjarða og annarra rafveitna sem við sambærilegan fjárhags- og orkuöflunarvanda eiga að etja.“ - Þetta mun naumast geta átt við aðrar en Rafveitu Siglufjarðar, en svo háttar til að hún er ekki samtengd rafveitukerfi landsins. Siglfirðingar hafa af eigin rammleik risið undir orkumálum sínum, bæði að því er rafveitu varðar og eins hitaveitu, sem var tiltölulega dýr framkvæmd, og nýja virkjunin í Fljótaá er mjög dýr og fjármögnuð með erlendu fé. Ríkisvaldið hefur ekkert á sig lagt til þess að sjá Siglfirðingum fyrir orku, gagnstætt því sem viðast er annars staðar. Þess vegna er ekkert réttlæti í því að síhækka skatta á þessa rafveitu. Ég treysti því, að hv. þm. muni geta greitt atkv. með þessari litlu till. Þetta munar Orkubú Vestfjarða og Rafmagnsveitur ríkisins nánast engu, þetta yrði örlítil upphæð og á valdi ráðh. þar að auki að ákveða hver hún yrði. Gjarnan má geta þess líka, að Siglfirðingar hafa séð t. d. Fljótum og Ólafsfirði fyrir raforku með því að selja Rafmagnsveitum ríkisins af sinni orku. Hins vegar hefur ekki náðst fram að tengja Skeiðsfossvirkjun við raforkukerfið í Skagafirði t. d., sem var reynt að gera fyrir nokkrum árum þegar nýja virkjunin var að komast í gagnið. Ef það hefði verið gert hefði verið hægt að létta mjög miklum olíukostnaði af Rafmagnsveitum ríkisins og þessi virkjun hefði þá fengið auknar tekjur sem hefðu létt henni þá baráttu sem hún nú stendur í. Síhækkandi gjald á Siglfirðinga, sem einskis hafa notið af ríkisfé, er ekkert réttlæti. Ég ætla að vonast til þess, að hv. þm. í þessari virðulegu og réttsýnu d. muni nú treysta sér til að greiða atkv. með þessari litlu till. og sýna þar tillitssemi.



Herra forseti. Frv. það, sem hér er til umr., er um framlengingu á verðjöfnunargjaldi af raforku og með nokkurri hækkun frá því sem verið hefur. Menn hafa í þessum umr. lítillega komið inn á ástæðuna fyrir því, að tekið var upphaflega að leggja verðjöfnunargjald á raforku. Ástæðan var sú, að nauðsynlegt þótti að gera nokkurt átak til þess að leiðrétta það misræmi sem var á orkuverði því sem þeir, er voru á orkuveitusvæði Rafmagnsveitna ríkisins, greiddu og svo aðrir. Ég hygg að aldrei hafi verið bornar brigður á það, að mikið misrétti væri í þessum efnum og menn byggju við mjög mismunandi kjör eftir því hvar þeir væru búsettir á landinu. Um það er ekki ágreiningur. Þetta er staðreynd. Og þetta var staðreynd þegar verðjöfnunargjaldið var upphaflega lögleitt. En menn hafa alla tíð haft nokkuð mismunandi skoðanir á þeirri leið sem farin er til þess að stuðla að meira jafnrétti og draga úr misréttinn með því að leggja á verðjöfnunargjaldið. Þó er það svo, að ágreiningur um þetta efni hefur ekki verið hávær. Það hefur verið svo í verki, að flestir og ég vil segja allir stjórnmálaflokkarnir hafi látið sér lynda að fara þessa leið. Þessi leið var tekin upp 1965 af þáv. ríkisstj., viðreisnarstjórninni. Okkur sjálfstæðismönnum þótti þá rétt að fara þessa leið, og hefur ekki verið ágreiningur innan okkar raða um það, þegar málið hefur verið tekið fyrir á Alþ. og lög þessi hafa verið framlengd og verðjöfnunargjaldið áður hækkað. Við höfum staðið að því, og við höfum talið að við værum að gera rétt, vegna þess að verðjöfnunargjaldið stuðli að meira réttlæti í þessum málum en yrði ef verðjöfnunargjaldið kæmi ekki til. Frá mínu sjónarmiði hefur ekkert breyst í þessu efni. Það er ekki minni ástæða til þess að viðhalda verðjöfnunargjaldi í þessum tilgangi en áður hefur verið. Þarf ekki að fara mörgum orðum um það, því að aldrei hefur misréttið verið meira en einmitt nú. Og þegar riðin er yfir sú verðhækkunaralda á olíu, sem nú er búist við og er vitað að kemur, eykst um allan helming það misrétti sem ekki hefur tekist að leiðrétta. Það er því ekki að mínu viti kjörið tækifæri nú til að snúast gegn þeirri ráðstöfun sem felst í verðjöfnunargjaldinu. Eins og ég kom að áðan felur það frv., sem hér er til umr., ekki einungis í sér að endurnýja ákvæði um verðjöfnunargjald af raforku, heldur er gert ráð fyrir að þetta gjald hækki um 6%. En gert er ráð fyrir að sérstök ákvæði gildi varðandi þessa hækkun. Þau ákvæði er að finna í 2. mgr. 1. gr. frv., því að þar segir að hækkun gjaldsins um 6% skuli varið til að ná fram verðjöfnun á töxtum til heimilisnotkunar og iðnaðar hjá Rafmagnsveitum ríkisins og Orkubúi Vestfjarða. Ef menn halda að það sé ofgert gagnvart því fólki, sem hýr á orkuveitusvæði Rafmagnsveitna ríkisins og Orkubús Vestfjarða, með þessari hækkun á verðjöfnunargjaldinu, eins og nú er ástatt, þá þykir mér það ekki bera nægilega mikinn vott um skilning á því misrétti sem hefur verið í þessu efni og nú eykst verulega þrátt fyrir þessar aðgerðir. Í raun og veru er aðeins um að ræða viðleitni til þess að hamla nokkuð á móti misrétti, en það er enn langt frá því að þessar aðgerðir nægi. Og þá kem ég að því, sem menn hafa vikið að, að verðjöfnunargjaldið er að sjálfsögðu ekki neitt allsherjarráð í þessum efnum. Það þarf miklu meira að koma til en þær ráðstafanir sem felast í frv. því sem hér er til umr. Um það mætti ræða langt mál. En ég hygg að kjarni þess máls sé sá, að koma þurfi á fót nýju skipulagi í orkumálum þjóðarinnar, - nýju skipulagi sem miðar að því að það geti verið sem mestur jöfnuður manna á milli í þessum efnum, hvar sem þeir eru búsettir á landinu. Það vill svo til, að á borð hv. þm. var lögð í byrjun nóv. s. l. skýrsla með till. um skipulag orkumála landsins. Þessar till. voru með grg. frá sérstakri nefnd sem hafði verið skipuð af fyrrv. orkumálaráðh. til að vinna að þessum málum. Nefndin gerði margar till. og var sammála í öllum atriðum, nema varðandi skipulag á raforkuframleiðslu landsins. Ég skal ekki fara að ræða þetta álit, en ég vil taka það fram, að þó að allir nm. væru ekki sammála um hvaða skipulag ætti að vera á raforkuframleiðslunni voru allir sammála um að það bæri að stefna að sem mestum jöfnuði á raforkuverði hvar sem væri á landinu. Og menn voru líka sammála um að einn liðurinn í þessari viðleitni væri sá að leggja niður Rafmagnsveitur ríkisins, eftir því sem við yrði komið, og miðað við að koma á því skipulagi sem tryggði landsmönnum þá þjónustu sem Rafmagnsveitur ríkisins inna nú af höndum. Ég sagði að ég ætlaði ekki að fara að ræða um þann ágreining um skipulag raforkuvinnslunnar sem fram kom í þessari nefnd og við vitum að er uppi. En í fáum orðum sagt er það annað sjónarmiðið, að það eigi að vera eitt aðalorkuvinnslufyrirtæki fyrir allt landið, en hins vegar það sjónarmið að orkuvinnslan geti verið í höndum landshlutafyrirtækja og komið verði upp skipulagsbundinni samvinnu milli allra þeirra fyrirtækja sem orkuvinnsluna hafa með höndum. Ég fyrir mitt leyti tel að þýðingarmest sé að koma á því skipulagi sem stuðlar best að hagkvæmum rekstri orkufyrirtækja eða orkuvinnslunnar. Mér er engin launung, enda er það kunnugt, að ég er á þeirri skoðun, að það verði betur gert með því að fleiri orkufyrirtæki komu þarna við sögu en ef orkufyrirtækið væri eitt. Með því tækist betur en ella að virkja þann kraft, sem sveitarfélögin geta lagt fram í þessu efni, og þá staðarþekkingu, sem fyrir hendi er í sveitarfélögunum, en síður þegar þessi mál eru miðstýrð úr Reykjavík. Það er nefnilega ekki aðalatriðið að hafa sama orkuverð um allt land, ef orkuverðið er óþarflega hátt, ef skipulagið stuðlar ekki að lægsta orkuverði sem mögulegt er. Það er enginn fengur í því að stefna á sama orkuverð ef það þýðir að orkuverð þurfi að verða hærra. Aðalatriðið í þessu máli er að hafa það skipulag sem stuðlar að sem hagkvæmustum rekstri og sem lægstu orkuverði og jafnframt að orkuverðið verði sem jafnast um allt land. Ég skal ekki ræða meira um þessi efni. Ég vík aðeins að þeim til þess að vekja afhygli á því, hvað mikil verkefni eru fyrir höndum að koma orkumálum landsins, og þá sérstaklega raforkumálum sem við hér ræðum um, í það horf sem þarf til þess að við getum vænst þess að búa við það ástand að ekki verði lengur um að ræða hrópandi misrétti milli fólks eftir því hvar það er búsett í landinu. Frv. það, sem hér er til umr., er aðeins vottur, liggur mér við að segja, af viðleitni til þess að bæta úr. En þó að frv. þetta leysi ekki allan vandann er full þörf á að það nái fram að ganga, vegna þess að svo mikið er misréttið og óréttlætið í þessum efnum að það ætti að vera skylda okkar að stuðla að því að bæta úr í hvað litlum mæli sem vera kann. Ég skrifaði undir nál. með þessu máli með fyrirvara. Sá fyrirvari átti að vera til þess að leggja áherslu á hvað það væri mikil þörf á frekari aðgerðum í þessum efnum en felast í því frv. sem hér er til umr. Ég vil svo víkja nokkrum orðum að brtt. þeirri sem er fram lögð á þskj. 397 af þeim Eyjólfi K. Jónssyni og Hannesi Baldvinssyni. Ég held að nauðsynlegt sé að gera sér grein fyrir því, hvernig það kom til að verðjöfnunargjaldið var lagt á, - ég kom raunar inn á það í upphafi ræðu minnar, - en það var til þess að bæta rekstur Rafmagnsveitna ríkisins og til þess að stuðla að meira jafnrétti og jafnara orkuverði milli þeirra, sem bjuggu á orkuveitusvæði Rafmagnsveitna ríkisins, og hinna, sem fyrir utan það bjuggu. Ég held að ekki hafi verið neinn ágreiningur um það, þegar þessi lög voru upphaflega sett 1965, að það væri tvennt ólíkt, annars vegar orkuveitusvæði Rafmagnsveitna ríkisins og hins vegar aðrir hlutar landsins. Og svo er enn. Það hefur aðeins orðið sú hreyting, að þegar Orkubú Vestfjarða var stofnað var tekinn hluti af orkuveitusvæði Rafmagnsveitna ríkisins og lagður undir Orkubú Vestfjarða. Það voru sömu ástæður á Vestfjörðum og annars staðar á veitusvæði Rafmagnsveitna ríkisins. Þess vegna var verðjöfnunargjaldinu skipt á milli Rafmagnsveitna ríkisins og Orkubúsins í réttu hlutfalli við umsvif og rekstur Rafmagnsveitna ríkisins eins og þau voru á Vestfjörðum áður og eins og þau voru í öðrum landshlutum. Ég sé ekki að neitt hafi skeð nú sem réttlæti að taka aðra landshluta með orkuveitusvæðum Rafmagnsveitna ríkisins og Orkubús Vestfjarða og veita verðjöfnunargjaldinu þangað. Það eru engar efnisástæður fyrir því, vegna þess að enn sem fyrr sker orkuveitusvæði Rafmagnsveitna ríkisins og Orkubús Vestfjarða sig algerlega frá öllum öðrum landshlutum. Það er nálægt 100% hærri raforkukostnaðurinn á svæði Rafmagnsveitna ríkisins og Orkubúsins en annars staðar. Þetta þýðir ekki að það geti ekki verið ýmis fjárhagsleg vandamál hjá ýmsum öðrum rafveitum en Rafmagnsveitum ríkisins og Orkubúi Vestfjarða. Auðvitað getur það verið. Við vitum líka að svo er. En það réttlætir hins vegar ekki að grípa til þeirra ráða að ætla að skerða eða opna möguleika fyrir því að skerða þann stuðning sem Rafmagnsveitur ríkisins og Orkubú Vestfjarða hafa haft af verðjöfnunargjaldinu. Af þessum ástæðum er ég á móti brtt. á þskj. 397. Mér finnst satt að segja, að þetta mál sé allt orðið tilgangslítið ef menn samþykkja brtt. með því hugarfari að vilja nota heimildir til þess að skipta andvirði verðjöfnunargjaldsins á rafveitur hvar sem er á landinu ef þær eiga í fjárhagslegum erfiðleikum.



Herra forseti. Þegar mál þetta kom fyrir til 1. umr. í þd. lét ég í ljós ýmsar efasemdir varðandi réttmæti hækkunar á verðjöfnunargjaldi því sem þetta frv. gerir ráð fyrir, enda þótt ég væri í grundvallaratriðum fylgjandi verðjöfnun á orkuverði að vissu marki milli staða. Í fyrsta lagi taldi ég grunninn óeðlilegan, réttara væri að leggja jöfnunargjaldið í peningaeiningum á selda kwst. ekki hlutfallslega á orkusölutekjur, því að m. a. leiddi núgildandi háttur til þess, að rafveitur með hæstu taxtana greiddu hlutfallslega hæst jöfnunargjald, og þó segja mætti að þessi skakki grunnur væri ekki sök núverandi stjórnvalda yrði skakkinn því meiri sem fleiri prósentum væri á hann bætt. Því væri óskynsamlegt að halda áfram á þessari götu. Í öðru lagi leiddi ég að því rök, að hækkun verðjöfnunargjaldsins mundi gefa meiri tekjur til RARIK en fjárlög reiknuðu skattinn, eða vísast 1 milljarð fremur en 700 þús. eins og segir í aths. við frv., og væri þá þó ekkert mið tekið af væntanlegum hækkunum rafmagnstaxta á þessu ári eða nú síðast olíuverðshækkununum sem einhver aukaverðhækkunaráhrif munu hafa á t. d. hitataxta rafveitnanna eða RARIK. Við þennan rangreikning eða felureikning var ég ekki sáttur. Í þriðja lagi benti ég á að mig grunaði að útreikningar RARIK á verðsamanburði við ýmsar þéttbýlisrafveitur væru umdeilanlegir. Með þessar efasemdir í huga lýsti ég því yfir við 1. umr. um frv. sem nú er til umfjöllunar, að ég mundi ekki taka ákvörðun um fylgd við það eða andstöðu fyrr en iðnn. hefði fjallað um málið, en sú umfjöllun liggur nú fyrir. Þar eð ekkert kemur nýtt fram í henni sem réttlætir meira en fyrr grundvöll verðjöfnunargjalds þessa né hrekur vanáætlun frv. um tekjur af því né rennir styrkari stoðum undir verðsamanburð, sem umdeildur hefur verið, þ. e. að verðtaxtar RARIK séu um ýmislegt óeðlilegir, sé ég mér ekki fært að fylgja frv., heldur mun greiða atkv. gegn samþykkt þess. Til enn frekari rökstuðnings því, að verðtaxtar RARIK séu um suma hluti óeðlilegir, vil ég benda á niðurlag á skýrslu Orkustofnunar til Sambands ísl. rafveitna, er þd. hefur haft til athugunar, þar sem gerður er allítarlegur samanburður á ýmsum verðtöxtum rafveitnanna. Orkustofnun kemst að þeirri niðurstöðu, að árið 1977 virðist henni að hitun eftir marktaxta hafi verið seld á vegum RARIK á um 2.60 kr. miðað við hitunartaxta í þéttbýlisstöðum ca. 3.68 kr. Undir þessa skoðun virtist mér renna stoðum smáathugun sem ég gerði um jólaleytið þegar ég var heima í mínu byggðarlagi. Ég hafði gengið frá húsi mínu þannig, þegar ég fór suður á þing, að ég hafði lítinn eða sem minnstan hita á húsinu, aðeins næturhitun í lágmarki eftir hitunartaxta Rafmagnsveitu Akureyrar, og það var náttúrlega engin eldun í húsinu og enginn ljósagangur. Reikningurinn fyrir tvo mánuði eftir þessum hitunartaxta var upp á 52 þús. kr. Rétt þegar ég var að velta þessu fyrir mér hringdi í mig náfrændi minn, sem er bóndi í sveit, rekur stórt bú, eða félagsbú með syni sínum, og kaupir raforku eftir marktaxta. Tveggja mánaða reikningur hans eftir þeim taxta, þar með öll hitun á stóru húsi og eldun fyrir tvær allstórar fjölskyldur, - þ. e. a. s. önnur fjölskyldan er allstór, hin er minni, - öll ljósanotkun í íbúðarhúsi og útihúsum var um 76 þús. kr. Þetta sýndist mér mundi færa frekar stoðir undir það, að marktaxtinn væri hagkvæmur gagnvart þessu gjaldi sem ég hefði verið að greiða. Þessu vildi ég skjóta inn í til dæmis um það, að ég held að bændur yfirleitt, sem hafa getað notað sér marktaxta RARIK, hafi farið tiltölulega vel út úr húshitun sinni gagnvart t. d, þéttbýlisbúum. Nú má enginn skilja orð mín þannig, að ég sjái út af fyrir sig eftir þessu. En mér finnst þetta renna stoðum undir það, að RARIK þyrfti að endurskoða margt í töxtum sínum. M. a. vegna þess finnst mér vafasamt að hrapa að þeirri hækkun sem hér er til meðferðar. Varðandi ýmislegt, sem komið hefur fram í þd. varðandi jöfnun orkutaxta milli staða og jöfnun á orkuverði, endurtek ég að út af fyrir sig er ég fylgjandi nokkurri jöfnun á slíku milli staða. Þó mundi ég aldrei láta mér detta í hug algera jöfnun á því stigi sem mál standa nú. Má t. d. nefna að hitaveitur hafa sums staðar verið reknar mörg ár, en eru annars staðar í byggingu. Mér dytti t. d. aldrei í hug að það væri nokkur jöfnuður í því að algert jöfnunargjald væri milli Reykjavíkur, sem hefur haft hitaveitu lengi af miklum myndarskap, og Akureyrar, þar sem hitaveita er í byggingu. Ég tel að það væri ójöfnuður að ætlast til að þarna væri sett fullkomlega jafnt verð á. Og þegar við erum að ræða um jöfnun, svo að ég taki þetta almennt séð, verðum við alltaf að taka með í reikninginn í sambandi við þá jöfnunarhugsun: Hvað fáum við annars vegar fyrir að búa á þessum stað eða hinum? Það má ekki líta alltaf á peningaverðið eitt. T. d. get ég sagt það, að ég hef undir höndum íbúð hér í Reykjavík, sem kostar að mínu mati hlægilega lítið að hita upp, og aðra íbúð á Akureyri, sem ég var áðan að lýsa hvað kostaði að hita upp en ekki mundi hvarfla að mér að flytja til Reykjavíkur vegna mismunar á upphitunarverði. Það er ýmislegt, sem ég tek fram yfir, við það að búa Akureyri frekar en að búa í Reykjavík, og þannig hygg ég að sé með marga, t. d. til sveita. Þeir gera sér ljóst hvers vegna þeir velji að búa þar, þó að það sé að ýmsu leyti dýrara en að búa í kaupstað eða í höfuðborginni. Við megum ekki alfarið líta á peningagildið í þessu máli eða öðrum slíkum jöfnunarsamanburði. Við verðum að taka margt inn í þann jöfnunarreikning. Þetta var útúrdúr. Ég vildi, af því að ég var hvorki hrár né soðinn í fyrri umr., lýsa því afdráttarlaust yfir, að ég mun verða á móti frv.



Herra forseti. Það má segja að umr. um það mál, sem hér liggur fyrir til afgreiðslu, þ. e. a. s. frv. til 1. um verðjöfnunargjald af raforku, séu orðnar æðilangar, bæði hér á hv. Alþ. og eins víða annars staðar þar sem þessi mál hefur borið á góma. T. d. má benda á að tilefni þess, að ég er staddur hér í ræðustól, er það, að allverulega hefur verið fjallað um þessi mál í bæjarstjórn og rafveitunefnd Siglufjarðar og gerðar þar um það ályktanir, sem sendar hafa verið hingað á hv. Alþ. Það er einmitt í samræmi við þá ályktun, sem bæjarstjórn Siglufjarðar sendi frá sér á fundi sínum í jan., sem ég hef ákveðið að gerast meðflm. með hv. þm. Eyjólfi Konráð Jónssyni að brtt. við það frv. sem hér liggur fyrir til umr. Og satt best að segja hefði ég flutt þessa brtt. einn, ef Eyjólfur hefði ekki verið búinn að boða flutning hennar og haft um það frumkvæði. Það hafa þegar við þennan hluta umr., sem fram hefur farið í dag, komið fram nokkrar aths. við þessa brtt., og ég held að ég verji nokkrum hluta af tíma hv. d. til að fjalla örlítið nánar um þessi mál, ef takast mætti að gera dm. svolítið gleggri grein fyrir þeirri sérstöðu sem býr að baki þessum tillöguflutningi að því er varðar aðild Rafveitu Siglufjarðar. Ég vil taka fram í þessu sambandi, að þegar verið er að tala um rafveitur verður að gera skýran greinarmun á dreifiveitum og svo aftur rafveitum, sem standa sjálfar í orkuöflunarframkvæmdum, en þannig er einmitt háttað með Rafveitu Siglufjarðar og hefur reyndar verið um langt árabil því að hún er ein af elstu rafveitum á Íslandi. Ég held að hún sé annaðhvort sú elsta eða næstelsta sem enn er starfandi að orkuöflun á eigin vegum. En aldurinn skiptir í þessu tilfelli ekki neinu meginmáli, heldur hvernig starfsemi Rafveitu Siglufjarðar hefur verið á annan veg háttað en margra annarra kannske hliðstæðra fyrirtækja. Eftir að ráðist hafði verið í virkjun í Fljótum á fimmta áratug þessarar aldar kom fljótlega í ljós, að rafmagn skorti í Ólafsfirði. Var þá lögð háspennulína frá Skeiðsfossvirkjun í Ólafsfjörð. Um þá línu hefur um það árabil, sem liðið er síðan, verið seld raforka til Ólafsfjarðar. Fyrst var það til Rafveitu Ólafsfjarðar, en síðar, eftir að Rafmagnsveitur ríkisins yfirtóku Garðsárvirkjun og dreifiveituna í Ólafsfirði, hefur þessi sala farið fram til Rafmagnsveitna ríkisins. Ekki alllöngu seinna hófst sala á rafmagni til bænda í Fljótum, sem sömuleiðis fer fram á vegum Rafmagnsveitna ríkisins, þ. e. a. s. dreifingin. Rafmagnsveitur ríkisins hafa því svo til frá upphafi verið stór viðskiptaaðili við Rafveitu Siglufjarðar og þessi viðskipti hafa farið vaxandi ár frá ári. Ég hef fyrir framan mig yfirlit um viðskipti þessi og hversu stórt hlutfall þau hafa verið í rafmagnsframleiðslu og rafmagnssölu hjá Rafveitu Siglufjarðar. S. l. 10 ár hafa þessi viðskipti þrefaldast á sama tíma og heildarframleiðsla á rafmagni á vegum Rafveitu Siglufjarðar hefur tæplega tvöfaldast. Liggur því í augum uppi að þessi viðskipti Rafmagnsveitna ríkisins og Rafveitu Siglufjarðar hafa verið verulega þýðingarmikil og hagkvæm, a. m. k. á tímabili, fyrir báða aðila. Árið 1963 var tekin ákvörðun um að ráðast í viðbótarvirkjun í Fljótum. Urðu nokkrar deilur á Siglufirði um þá ákvörðun og hversu hagkvæm hún kynni að vera, og þær umr., sem þá fóru fram, mótuðust mjög af þeim anda sem yfirleitt virðist vera ráðandi í sambandi við umr. um raforkumál á Íslandi, því að þar má segja að tilfinningarnar beri skynsemina æðioft ofurliði. Rafveita Siglufjarðar og umr. um hana hafa ekki verið undanþegnar þeirri reglu, en því verður ekki breytt. Það var ráðist í þessa virkjun og hún hefur nú framleitt rafmagn fyrir Siglufjörð og fyrir Rafmagnsveitur ríkisins um nokkurt skeið. Fjárhagsvandi sá, sem Rafveita Siglufjarðar á við að stríða, er fyrst og fremst til kominn af þessum virkjunarframkvæmdum. Eldri virkjanir í Fljótaá og varaaflsstöðvar, sem settar höfðu verið upp á Siglufirði, sem drifnar eru með dísilorku, voru svo til fullborgaðar þannig að á þeim var enginn skuldabaggi sem umtalsverður var. En nú er svo komið að skuldir, sem fylgt hafa í kjölfar þessara virkjunarframkvæmda, hinnar svokölluðu „neðri virkjunar“, eru að sliga fjárhag Rafveitu Siglufjarðar og munu gera það ef ekkert verður aðhafst til að leysa þann vanda. Ég vil nota þetta tækifæri sérstaklega til þess að vekja athygli hv. þm. hér í d. á því, að þær virkjunarframkvæmdir á vegum Rafveitu Siglufjarðar, sem ég hef gert að umtalsefni, hafa á síðustu þremur áratugum sparað Rafmagnsveitum ríkisins ómældar fjárhæðir og þær hafa líka gert unnt að fresta á vegum þeirra víðtækum og kostnaðarsömum framkvæmdum við öflun rafmagns á þessu svæði, því að ef Siglufjörður hefði ekki gripið þarna inn í með sínu frumkvæði hefði þetta hlutverk örugglega lent á Rafmagnsveitum ríkisins, og ég er ekki viss um að aðstæður hefðu boðið jafnhagkvæmar aðgerðir og oft hefur verið hægt að nota á Siglufirði. Þrátt fyrir þessi stóru viðskipti, sem átt hafa sér stað á milli Rafmagnsveitna ríkisins og Rafveitu Siglufjarðar, hefur nú um s. l. 14 eða 15 ár ekki tekist að gera samning við RARIK um rafmagnssölu frá Siglufirði. Hverjar skýringar kunna að vera á því kann ég ekki skil á, en ég veit að um langt árabil var leitað eftir því af hálfu Rafveitu Siglufjarðar að gera um þetta raforkusölusamning, en því hefur verið hafnað af Rafmagnsveitum ríkisins. Þegar kemur að því að ákveða verð á því rafmagni, sem framleitt er og selt til RARIK, er það ákveðið hverju sinni með tilliti til sölu hjá Laxárvirkjun á rafmagni til Rafmagnsveitna ríkisins, en Laxárvirkjun er, eins og menn vafalaust vita; einhver hagkvæmasta virkjun á landinu og getur þar af leiðandi selt raforku til Rafmagnsveitnanna á einhverju lægsta og hagkvæmasta verði sem hægt er að hugsa sér. Þessu til viðbótar hafa svo Rafmagnsveiturnar fallist á að taka þátt í olíukostnaði við framleiðslu á rafmagni með dísilvélum þegar á hefur þurft að halda. Um þessi atriði hefur verið samið hverju sinni. En Rafmagnsveitur ríkisins hafa hins vegar reynst algerlega ófáanlegar til að taka þátt í þeim óumdeilanlega aukna kostnaði sem orðið hefur í sambandi við rafmagnsframleiðslu með tilkomu hinnar nýju virkjunar í Fljótaá, sem ég var að lýsa fyrir ykkur áðan. Hver skýringin á því kann að vera skal ég láta ósagt, en ég sjálfur fæ ekki komið auga á að það sé einhvers annars eðlis að taka þátt í kostnaðaraukningu af því að framleiða rafmagn með dísilorku en að taka þátt í kostnaðaraukningu af því að framleiða rafmagn með vatnsafli. Þarna hljóta einhver önnur sjónarmið að ráða afstöðu hjá Rafmagnsveitum ríkisins. Í sambandi við fjárhagsvandamál, sem risið hafa út af þessari nýju virkjun, er hægt að tína æðimargt til sem þar veldur vandanum. En ég vil leyfa mér að benda á eitt atriði sem kannske er þýðingarmikið, að aðalaukningin á sölu á rafmagni á vegum Rafveitu Siglufjarðar er fyrst og fremst á hinum ódýrustu töxtum, þ. á m. til Rafmagnsveitna ríkisins, til húshitunar og til stórnotkunar í sambandi við loðnubræðslur. Allir þessir aðilar og sú raforkunotkun, sem fram fer á vegum þeirra, er í lægstu töxtunum, sem eru notaðir hjá Rafveitu Siglufjarðar, og svo mun reyndar víðast vera annars staðar. Taxtar til húshitunar og til stórnotkunar eru mun lægri en aðrir taxtar. Þessu til sönnunar vil ég leyfa mér að henda hv. þm. á að aukning á raforkunotkun, sem seld er eftir svokölluðum heimilistaxta í Siglufirði, hefur á sama 10 ára tímabili og ég var að skýra frá að viðskipti við Rafmagnsveitur ríkisins hefðu þrefaldast aðeins aukist um 400 þús. kwst., og Rafmagnsveitur ríkisins kaupa nú af Rafveitu Siglufjarðar meira en tvöfalt það magn sem fer til notkunar á heimilistaxta í sjálfum Siglufirði. Ég hef séð í þingtíðindum, að hæstv. iðnrh. hafi talið að ekki væri ástæða til að ljá fylgi þeim hugmyndum, sem settar hafa verið fram af bæjarstjórn Siglufjarðar og liggja til grundvallar þeirri brtt., sem hér liggur fyrir, að ekki sé ástæða til að sinna þessum erindagerðum Siglfirðinga vegna þess að taxtar, sem ákveðnir eru af Rafveitu Siglufjarðar, séu ekki hærri en almennt gengur og gerist og álíka háir og hjá Rafmagnsveitu Reykjavíkur og á meðan Siglfirðingar hækki ekki þessa taxta sína sé engin von til þess, að þeir geti vænst einhverrar fyrirgreiðslu í sambandi við þann fjárhagsvanda sem þeir eiga við að etja núna. Ég vil leyfa mér að benda á að það er ósköp eðlilegt að menn hugsi sig um oftar en einu sinni og oftar en tvisvar í því að taka ákvörðun um að leysa fjárhagsvanda Rafveitu Siglufjarðar með því að hækka taxtagjöldin. Ef við færum þá leið værum við, jafnframt því að taka að okkur að leysa vanda Rafveitunnar á Siglufirði, að taka að okkur að leysa fjárhagsvanda ríkissjóðs með hækkuðum söluskatti og að leysa fjárhagsvanda Rafmagnsveitna ríkisins og Orkubús Vestfjarða, því að ekki nema rétt rúmlega helmingur af taxtahækkuninni skilar sér til þess að leysa vanda Rafveitu Siglufjarðar með því fyrirkomulagi og þeirri verðlagningaraðferð sem notuð er nú um rafmagn í landinu. Ég er ekki í neinum vafa um að ef Siglfirðingar væru þann veg settir að þeir gætu notað og hefðu tryggt að öll sú hækkun, sem yrði á rafmagni hjá þeim, færi í að leysa vanda rafveitunnar, þá mundu þeir athuga það mál vandlega. En það er ákaflega eðlilegt að það mæti andstöðu heima fyrir, að jafnhliða því sem við eigum við þennan stóra vanda að glíma skuli okkur gert skylt, ef við ætlum að leysa hann með því að taka lausnina í hækkuðu raforkuverði, að borga stóran skatt til ríkissjóðs og nú jafnstóran skatt til Rafmagnsveitna ríkisins og Orkubús Vestfjarða. Við förum þess vegna fram á með þeirri brtt., sem hér liggur fyrir, að opnuð verði leið til að endurgreiða a. m. k. þann hluta í þessu verði sem ætti annars að fara til þess að bjarga við fjárhag Rafmagnsveitna ríkisins, sem við teljum reyndar að við höfum styrkt með viðskiptum Rafveitu Siglufjarðar og RARIK á undanförnum áratugum, og að það sé hægt að færa fram fullgild rök fyrir því að rafmagn, sem RARIK selur, yrði að selja hærra verði ef ekki hefði verið um viðskipti við Rafveitu Siglufjarðar að ræða á undanförnum árum. Við viljum af þeim sökum ekki taka á okkur stærri bagga en gengur og gerist í þessu landi varðandi það að leysa þennan vanda, eingöngu vegna þess að við eigum sjálfir við vandamál að etja. Við gerum kröfu til þess að hafa a. m. k. möguleika á því að sannfæra sjálfan iðnrh. um það, að við þurfum á aðstoð að halda. Það felst ekki nein sjálfgefin fjárveiting eða stuðningur í þeirri brtt., sem hér liggur fyrir, heldur liggur sá vandi eftir sem áður á herðum forráðamanna Siglufjarðarkaupstaðar að sannfæra iðnrh. um að þann vanda verði að leysa með þátttöku í eða aðild Siglufjarðar og Rafveitunnar að verðjöfnunargjaldinu, og þar yrði aldrei um neinn stóran hlut að ræða. Þess vegna er það alger misskilningur, sem kom fram hjá hv. þm. Þorvaldi Garðari þegar hann varaði við því, að þessi brtt. yrði samþ., vegna þess að þá væri hugmyndin um verðjöfnunargjaldið að glata tilgangi sínum. Þessi fullyrðing er, eins og menn vafalaust sjá þegar þeir velta henni fyrir sér, byggð á algerum misskilningi, því að ég er ekki í neinum vafa um að hæstv. iðnrh. er ekki svo talhlýðinn maður að hann láti einhverja sendinefnd frá Siglufirði telja sér trú um hluti sem ekki eru fyrir hendi. Því miður hef ég ekki í höndunum tölur til þess að sýna hv. d. fram á raunverulegan fjárhagsvanda Rafveitu Siglufjarðar. En ég get að lokum leyft mér að nefna eitt lítið dæmi. Gengistap og hækkun vegna verðtryggðra lána ásamt tilheyrandi vaxtahækkunum á s. l. ári nema h. u. b. jafnhárri upphæð og brúttótekjur Rafveitu Siglufjarðar það sama ár. Þetta er staðreynd, og ég held að þetta eina atriði ætti að nægja fyrir hv. þingheim til að gera sér grein fyrir því, að þarna er við það stóran vanda að etja og hann verður ekki leystur með gjaldskrárhækkunum eingöngu, heldur verður að koma til velvilji ríkisvaldsins. Með þeirri brtt., sem hér liggur fyrir til afgreiðslu, er aðeins verið að gera tilraun til að opna leið fyrir þann velvilja sem við vonum að sé fyrir hendi.



Herra forseti. Ég vil hefja mál mitt á því að geta þess, að 1965, þegar fyrst var lagt á verðjöfnunargjald af raforku, var þeirri framkvæmd eða þeirri tilætlun mjög kröftuglega mótmælt af stjórn Rafveitu Akureyrar. Þessi lagasetning fór því fram gegn eindregnum mótmælum okkar Akureyringa, og ég hygg að fleiri aðilar hafi andæft þessum ráðstöfunum, því að ég held að það hafi verið álit manna að þarna væri ekki valin besta leiðin til þess að ráða fram úr þeim mikla vanda sem Rafmagnsveitur ríkisins voru komnar í og, eins og ég hef áður tekið fram þegar ég hef verið að ræða þessi mál hér, m. a. stafar af félagslegum ástæðum. - Þetta fyrirtæki þarf að þjóna dreifbýlismarkaði, sem engan veginn getur staðið undir þeim mikla kostnaði sem fjárfesting við raforkuframkvæmdir leiðir af sér, og verður því að leita annarra ráða í því sambandi. Eins og ég hef tekið fram fyrr þegar ég hef verið að ræða þessi mál, er ég alveg öruggur um að aðalorsökin fyrir þessum miklu fjárhagsvandræðum, sérstaklega Rafmagnsveitna ríkisins, er hinn gífurlegi aðstöðumunur í fjármögnun fyrirtækisins. Um það leyti sem þetta frv. var til fyrri umr. í þessari hv. d. lagði ég fram fsp. í Sþ., þar sem ég bað um upplýsingar um hvernig væri háttað fjármögnun hinna ýmsu raforkuvera í landinu. Ég hafði búist við því, að svör við þeirri fsp. mundu liggja fyrir áður en þetta mál yrði afgreitt við 2. umr., en því miður hefur ekki orðið sú raunin á. En til staðfestingar þessum skoðunum mínum vil ég aðeins geta þess, að mér er kunnugt um að af skuldum Rafmagnsveitna ríkisins munu um 6 milljarðar hafa verið um s. l. áramót í svokölluðum vísítölutryggðum skuldabréfum. Með slíkar staðreyndir fyrir augum, að eitt fyrirtæki er með skuldbindingar sem geta borið allt að 50% ársvexti, held ég að það geti ekki vafist fyrir neinum manni lengi að slík fjármögnun nær ekki neinni átt. Það að fara að halda áfram þessari fjáröflun með því að leggja á svokallað verðjöfnunargjald og auka það nærri því um 50%, sem hefur þær afleiðingar að þeir, sem nú gjalda hæst raforkuverð, koma til með að verða enn þá meiri órétti beittir, held ég að hljóti að skýra fyrir mönnum að slíkt geti ekki gengið til áfram. Þetta er ekki rétt viðleitni til að bæta úr aðsteðjandi vanda. Og það kemur upp í huga manns, þegar verið er að ræða þessi mál, hvort beinlínis álagning á verðjöfnunargjald er ekki orðin í vissum tilfellum hemill á að hlutaðeigandi rafveitur og raforkuver geri nauðsynlegar ráðstafanir til þess með taxtabreytingum og öðru að bæta útkomu sína. Ummæli hv. þm. Hannesar Baldvinssonar í ræðu hans áðan gáfu fyllilega í skyn að svo gæti verið. Þess vegna, herra forseti, mun ég halda fast við þá ákvörðun mína, sem ég lýsti við 1. umr. þessa frv., að ég mun greiða atkv. gegn samþykkt þessa frv. Ég held einmitt að fall þessa máls hér í hv. Ed. gæti orðið til þess að við tækjumst á við þau vandamál, sem við er að etja og allir eru sammála um að eru mikil vandamál og nauðsynlegt að leysa. Ég held einmitt að ef sú staðreynd blasir við, að þetta frv. verði fellt, verði menn fáanlegri til þess að takast á við vandamálið og leysa það af þeirri skynsemi og þeirri hagsýni sem mundi duga til að þetta mál leystist til frambúðar öllum aðilum til hagsbóta.



Herra forseti. Ég lýsti afstöðu minni til þessa máls við 1. umr. um málið hér í hv. d. og hef raunar litlu þar við að bæta. Ég vil þó taka sérstaklega undir ræðu hv. 5. þm. Vestf. í dag og undirstrika hið alvarlega misrétti sem íbúar landsins verða við að búa í þessu máli, sem að mínu mati er að verða eitt stærsta vandamál landsbyggðarinnar: 100% hærra raforkuverð og nú bætist við olíuvandamálið. Ég hef dæmi um húseiganda úti á landi, sem greiddi 1978 713 300 fyrir ljós og hita fyrir íbúð sína. Samkv. núverandi upplýsingum mun sami aðili þurfa að greiða í ár um 1.4–1.5 millj. kr. fyrir rafmagn og olíu til íbúðar sinnar. Ég vil einnig taka undir með hv. 5. þm. Vestf., að nýtt skipulag í orkumálum er mjög aðkallandi. Vil ég leggja áherslu á eitt landsfyrirtæki, er sjái um orkuöflun og aðaldreifingu, og heildsöluverð á orkuverði sem næst svipað hvar sem er á landinu. Ég get ekki stillt mig um að vekja athygli á ummælum hv. 5. þm. Reykv., þar sem hann lagði sérstaka áherslu á sérréttindi þeirra er búa nú við ódýra orku, þar sem sýnd hafi verið sérstök ráðdeild, dugnaður o. s. frv. við öflun orkunnar á sínum tíma. Heldur hv. þm. að allt það fólk og ráðamenn í landinu, sem búa á orkusvæðum RARIK og Orkubús Vestfjarða, sé annars eða þriðja flokks fólk sem sé gersneytt dugnaði og ráðdeild til framkvæmda og framfara? Ég trúi ekki að hv. þm. hafi þá skoðun. RARIK og Orkubúíð hafa það meginhlutverk að sjá dreifbýli landsins fyrir orku. Aðrir möguleikar voru ekki fyrir hendi, það er ljóst. Verðjöfnun á þessu sviði er því réttlætismál. Það má deila um hvort það verðjöfnunargjald, sem hér er til umr., sé réttasta aðferðin. En ég tel að það ákvæði að hækka um 6% til að jafna húshitun, þ. e. að ná fram verðjöfnun á töxtum til heimilisnota og iðnaðar á svæðum RARIK, sé vissulega spor í rétta átt. Hér þarf miklu stærri og meiri aðgerðir. Ég vil taka undir það álit, sem hefur áður komið fram við umr. um þetta mál, að athuga eigi nú þegar á hvern hátt væri hægt og hvernig væri hægt að láta stóriðju hér á landi taka verulegan þátt í aukinni verðjöfnun. Það mætti ræða langt mál í sambandi við þær umr. sem hér hafa farið fram. Ég vil t, d. benda á það eftir ræðu hv. þm. Hannesar Baldvinssonar, að í raun og veru sannaði hann með ræðu sinni um erfiðleika Rafveitu Siglufjarðar að þörfin fyrir nýtt skipulag þessara mála, eitt orkuöflunarfyrirtæki, er orðin mjög brýn. Margar rafveitur sveitarfélaga þurfa nú verulegrar endurnýjunar við og margar þeirra hafa ekkert eða a. m. k. mjög lítið fjármagn til þess að standa undir slíkri endurnýjun. Herra forseti. Ég vil leggja sérstaka áherslu á að ég treysti því, að hæstv. ríkisstj. vinni ötullega að því að byggja upp nýtt skipulag orkumála í landinu og hefji aðgerðir til að vinna að því að innlend orka verði sem fyrst allsráðandi til þess að leysa þörf landsmanna á þessu sviði. Ég mun greiða atkv. með þessu frv.



Herra forseti. Það væri ástæða til að hafa sömu orð og hv. þm. næsti á undan, að það mætti eyða alllöngu máli að ýmsu því sem fram hefur komið í máli hv. þm. við umr. um þetta mál í dag og raunar fyrr, bæði í þessari hv. d. og einnig í Nd. Ég verð að segja, að það hafa verið mér nokkur vonbrigði og raunar veruleg að hlýða á mál margra hv. þm. sem andmælt hafa þessu frv. Þar finnst mér að slegist hafi í hóp með andmælendum ýmsir þeir sem ég hefði vænst að hefðu meiri viðsýni og litu á þessi mál heildstæðar og af meiri sanngirni með tilliti til efnisatriða en fram hefur komið. Þó hafa verið frá þessu undantekningar og þm., sem ent fulltrúar svæða sem búa nú við hvað hagstæðast raforkuverð, hafa gerst stuðningsmenn þessa frv. um verðjöfnunargjald. Þeir hv. þm. eru menn að meiri eftir en áður að mínu mati. Ég á afar erfitt með að skilja hvernig frv. sem þetta getur mætt svo mikilli andstöðu sem raun ber vitni um hér á hv. Alþ., og það án þess að andmælendur þess hendi á aðrar og skynsamlegri leiðir til þess að bæta úr því geysilega og alvarlega misrétti sem hér er við að eiga. Það hafa að vísu komið fram ábendingar um eitt og annað, hvar leita mætti fjár til þess að jafna metin, og ég út af fyrir sig tel að á þær ábendingar sé hægt að líta. Hins vegar hafa þær ekki komið fram þannig að þær væru líklegar til lausnar á þessu stigi mála. En það er auðvitað það sem gildir, að menn séu með till. og málflutning sem líklegur er að skila okkur að landi, ekki bara einhvern tíma í framtíðinni, heldur hér og nú. Ég vil eyða örfáum orðum að því áliti, sem kom frá hv. þm. Ragnhildi Helgadóttur sem minnihluta álit iðnn., þar sem að því er vikið m. a., að leita beri annarra leiða til þess hugsanlega að hlaupa undir bagga með veitum sem verst eru settar en það almenna álit sett fram, að fyrst og fremst eigi viðskiptavinir hverrar rafveitu að bera þann kostnað sem af framleiðslunni þar hlýst. Þessi sjónarmið tel ég að séu úrelt, það sé fullkomlega eðlilegt að hlaupa undir bagga þegar verðmunur á lífsnauðsyn sem raforku er 100% - eða nærri því - á milli landsins þegna. Þá er gripið til þess rökstuðnings í nál. hv. þm., að samþykkt þessa frv. muni leiða til hækkunar á vísitölu og verðlagi. Það hefur komið fram við umr. þessa máls að sú hækkun, sem hlytist af hækkun úr 13% í 19% á verðjöfnunargjaldi, nemur 0.06% í verðbótavísitölu. Segir það afar lítið í því sambandi, þó að vissulega muni um allt á neikvæða hlið sem veldur hækkun vísitölu. En það tel ég ekki vera gild rök í þessu máli. Og svo kemur fram undir 3. lið í nál. hv. þm. röksemd sem hefur verið borin fram af mörgum við þessar umr., þ. e. a. s. að það fyrirkomulag, sem hér viðgengst, komi þyngst niður á þeim notendum rafmagns sem við hæst verð búa. Ég veit ekki hvort ég heyrði rétt, að hv. þm. Jón Sólnes hafi tekið undir þessa ábendingu. Ég vil ekki alveg fara með það, hvort ég heyrði rétt, en hann er talnaglöggur maður og það mundi undra mig ef hann sæi það ekki, eins og fleiri eiga að geta séð, að gjaldtöku af þessu tagi má auðveldlega nota til verðjöfnunar og henni er beitt til verðjöfnunar, þar sem yfirgnæfandi meiri hl. þeirra, sem greiða fyrir raforku, hýr við lægri taxta. Þannig skilar innheimta þessa gjalds hlutfallslega mun meiri tekjum til þeirra fyrirtækja, sem eiga að njóta þess, en það sem innheimtist af þeim gjaldendum sem borga hærri krónutölu á viðkomandi svæðum. Ég hef sagt það áður við umr. hér í hv. d. um þetta mál, að ég hefði kosið að undanþiggja gjaldendur á þessum svæðum verðjöfnunargjaldinu. En ef sú stefna hefði verið valin hugsa ég að hefði hvinið hér hærra í sölum en gert hefur fram til þessa. Í hópi þeirra, sem snúist hafa gegn þessu frv., er nú síðast, að ég hef heyrt, hv. þm. Bragi Sigurjónsson. Mér þótti mjög leitt að hann skyldi við athugun málsins komast að þeirri niðurstöðu sem hann túlkaði í ræðu sinni áðan. Ég hafði talið hann mann sanngjarnan í máli sem þessu og vænst þess að hann gerðist stuðningsmaður þess. Ég tel að þau rök, sem hann viðhafði, séu engan veginn til þess fallin að styðja þá niðurstöðu sem hann túlkaði. Hann var m. a. að tala um taxta, að þeir væru ekki sem skyldi hjá Rafmagnsveitum ríkisins, og vitnaði til marktaxta í því sambandi, tók dæmi frá árinu 1977 og des. 1978 og vitnaði í samanburð milli einstaklinga, kunningja sinna, að mér skildist. Það hefur komið fram í gögnum, sem hv. þm. hafa fengið frá Rafmagnsveitum ríkisins, hvernig marktaxti er uppbyggður og að þar er yfirleitt við það miðað að sala á raforku til húshitunar til þeirra, sem kaupa eftir marktaxta, fylgir sem næst olíuverði. Frávik frá þessu hafa verið einhver, þegar veruleg hreyfing hefur orðið á olíuverði og dregist hefur að færa taxtann til samræmis, en endurskoðun af þessu tagi fór fram nýlega og olli nokkurri hækkun á húshitunarþætti marktaxtans. Nú verð ég að segja það, að ég tel það vera mikið álitamál, hvort það eigi að vera algild viðmiðun að raforka til húshitunar eigi að fylgja olíuverði og það á tímum eins og þeim sem nú eru fram undan. Það tel ég orka verulega tvímælis og hljóti að verða að líta á það mál og endurskoða og það þurfi ekki að vera nein heilög sannindi eða algild viðmiðun að þessu sé haldið. En þessu hefur verið haldið í aðalatriðum og yfir þessi mál hefur verið farið af sérfróðum aðilum, og ég tel að sá litli munur, sem á vissum tímabilum kann að hafa verið hægt að sýna fram á, hafi verið óverulegur og hann hafi verið leiðréttur stig af stigi eftir því sem olíuverð hefur hreyfst. Þá endurtók hv. þm. Bragi Sigurjónsson einnig þá staðhæfingu sína, sem hann viðhafði fyrr í umr., að álagning þessa gjalds skilaði meiri tekjum til Rafmagnsveitna ríkisins en áætlað hefði verið og fram hefði komið í mínu máli og gögnum frá Rafmagnsveitum ríkisins. Ég heyrði hann ekki styðja þessa fullyrðingu frekari rökum. Ég taldi mig hafa leiðrétt þann misskilning, sem gætti í máli hans hvað þetta snerti, í umr. fyrr í hv. þd. Hv. þm. lauk sínu máli með því að lýsa þeirri skoðun sinni, að ekki væri ástæða til að stefna að fullkominni jöfnun orkuverðs um land allt. Það getur verið álitamál, hvort menn eiga að setja það alveg niður á samasemmerki í aurum talið. En þegar munur er slíkur sem hér er um að ræða finnst mér langsótt að menn, sem teljast fulltrúar alþýðu á Alþ., slást úr hópi þeirra sem styðja sanngirnismál af þessu tagi. Hv. 3. þm. Norðurl. v., Hannes Baldvinsson, flutti rök talsmanna Rafveitu Siglufjarðar og hefur gerst meðflm. að brtt. sem á að opna fyrir það, að þessi rafveita geti orðið aðnjótandi verðjöfnunargjaldsins. Ég hef komið til hv. iðnn. gögnum varðandi taxta Rafveitu Siglufjarðar og þann vanda sem hún á við að glíma, og talsmenn hennar og forráðamenn hafa komið ábendingum þar að lútandi hér á framfæri. En það, sem ég tel að skipti hér meginmáli og er ástæðan fyrir því, að ég hef ekki gerst talsmaður þess, að þessi rafveita verði aðnjótandi verðjöfnunargjalds, er sú staðreynd að viðskiptavinir hennar búa við síst óhagstæðara raforkuverð en viðskiptavinir Rafmagnsveitu Reykjavíkur og flestra annarra rafveitna í þéttbýlisstöðum þessa lands. Ef það lægi fyrir að Rafveita Siglufjarðar og forráðamenn hennar hefðu gripið til þess ráðs til að mæta aðsteðjandi vanda, sem marglýst hefur verið af þeim sjálfum, að hækka taxta sína og þarna væri kominn umtalsverður munur, þá hefði ekki staðið á mér að leggja til eða stuðla að því að tekið væri tillit til þessa og hlaupið undir bagga með þessari rafveitu. Ég tel að þau rök, sem fram hafa verið borin af talsmönnum Rafveitu Siglufjarðar um fjárhagsvanda að öðru leyti, styðji ekki það sjónarmið að samþykkja eigi framkomna brtt. sem þetta varðar. Það er hins vegar rangt sem hv. þm. staðhæfði, að Siglfirðingar geti ekki vænst neinnar fyrirgreiðslu stjórnvalda í sambandi við þetta mál og það hafi fram komið. Ég tel að hið gagnstæða hafi komið fram, jafnt í viðtölum sem erindum til talsmanna og forsvarsmanna Rafveitu Siglufjarðar af hálfu iðnrn. Við höfum lýst okkur þar reiðubúna til þess að hefja viðræður við talsmenn Rafveitu Siglufjarðar um aðsteðjandi fjárhagsvanda hennar og hvort stjórnvöld með einhverjum hætti komi til aðstoðar í sambandi við lausn þeirra. Mér er fyllilega ljóst að þarna er við erfiðan vanda að fást. Sá vandi verður að mínu mati ekki leystur til frambúðar og þá ekki heldur orkuöflun á þessu svæði nema til eðlilegrar samtengingar þess komi við landskerfið. Og það er atriði sem ég tel eðlilegt að horft verði til og athugað verði um. En mér er ekki kunnugt um að sérstaklega hafi verið knúið á um það af Siglfirðingum og má þó vera að það hafi verið gert. Þá fræddi hv. þm. okkur á því, hvernig hagað væri viðskiptum Rafveitu Siglufjarðar og Rafmagnsveitna ríkisins, en því miður fór hann þar ekki rétt með mál hvað snertir orkukaup Rafmagnsveitnanna á raforku vegna þeirra svæða sem eru innan þessa litla samtengissvæðis, þ. e. a. s. fyrst og fremst Ólafsfjörður og Fljót, þar sem menn greiða samkv. hinum háu töxtum Rafmagnsveitnanna. Fyrir þessi orkukaup greiða Rafmagnsveiturnar nú samkv. orkukaupasamningi Laxárvirkjunar eða þeim viðskiptasamningi sem þar um gildir og þar á ofan 30% hvorki meira né minna, þannig að hér er alls ekki því saman að jafna sem hv. þm. vék að. Einnig liggur fyrir að Rafveita Siglufjarðar fær stuðning í sambandi við dísilorkuvinnslu á þessu samveitusvæði og það er gert upp. T. d. er vegna dísilorkuvinnslu á Ólafsfirði gert upp í hlutfalli við orkunotkun aðila, en Rafmagnsveiturnar standa undir kostnaði vegna dísilvinnslu á Siglufirði að ég hygg að fullu, þó ég vilji ekki staðhæfa nú að það kunni ekki að vera frávik frá því, þar sem ég hef ekki viðkomandi samninga fyrir framan mig. En samanlagt tel ég, að þær röksemdir, sem fram hafa verið bornar af talsmönnum fram kominnar brtt., mæli ekki með að við henni verði orðið, og tel að líta beri á vanda Rafveitu Siglufjarðar með öðrum hætti en þar er lagt til. Hér hefur verið minnst á skipulagsmál raforkumála í tengslum við þessa umr., og ég get undir það tekið, að afar miklu máli skiptir að á skipulagsmálum raforkuiðnaðarins finnist haldgóðar lausnir fyrr en seinna. Að því er unnið nú af stjórnvöldum, og ég vænti þess, að það verði þáttur í lausn þess erfiða viðfangsefnis, sem við erum hér að fást við, að jafna milli landsmanna varðandi aðgang að þeim grundvallargæðum sem hér er um að ræða. Það hefur verið dregið í efa að sá mikli verðmunur, sem er á orku milli einstakra svæða í landinu, geti skipt sköpum um búsetu manna, og menn hafa lýst því persónulega viðhorfi, að þeir hrekist ekki úr heimabyggð sinni af þeim sökum. Ég get ekki tekið undir þetta viðhorf, þó að ég vænti þess að menn hugsi sig um áður en þeir bregða búi vegna þess mikla vanda sem við er að fást í sambandi við ókjör varðandi orkuverð og aðgang að orku. En ég held að það geti engum hugsandi manni dulist, að þegar svo er komið að munur á raforkuverði er nærri tvöfaldur á milli svæða og munur á orku vegna húshitunarkostnaðar er margfaldur á milli svæða, þá hljóti það að hafa varanlega og veruleg áhrif á viðhorf manna til búsetu, á aðstöðu atvinnurekstrar á viðkomandi svæðum og á almennan hag, þar með talið verð á fasteignum og öðru þess háttar sem menn leggja fjármagn sitt í. Ég treysti því, að hv. þm. í þessari d. endurskoði hug sinn eða skoði vel hug sinn áður en þeir greiða atkv. gegn þessu frv. Þessu frv. til 1., ef að lögum verður, er ekki ætlað að gilda, nema út þetta ár. Ég hef lýst því við umr. áður, að ég vil beita mér fyrir grundvallarathugun á þessum málum til þess að leita leiða sem hægt er kannske að ná meiri samstöðu um en raun ber vitni með þetta, til þess að ná fram verðjöfnun á orkuverði, fyrir utan breytt skipulagsform. En ég vænti þess að menn geri ekki þann óvinafagnað að fella þetta mál sem er fram borið af brýnni nauðsyn.



Herra forseti. Ég tek fyrst og fremst til máls vegna þess, að mér fannst hæstv. iðnrh. fara heldur ómjúkum höndum um þá sem gerðust svo djarfir að andmæla till. hans. Ég vil taka það skýrt fram, að ég býst við að flestir þeir, sem ekki treysta sér til þess að fylgja þessu frv. hans, líti ekki svo á að peninganna sé ekki þörf, heldur sé hér eins og oft áður spurning um aðferðir. Víð 1. umr. þessa máls sagði ég nokkur orð og benti þar á aðrar leiðir til þess að ná, að mér fannst vera, eðlilegri og skemmtilegri árangri. Ég benti á þá leið, að stóriðja í landinu, sem nú fer vaxandi, greiddi gjöld til ríkisins. Mér fyndist eðlilegt að þessi gjöld rynnu til þess að auðvelda rafmagnsdreifingu um landið. Ég benti á að í því fyrirtæki, sem um er að ræða, hefur þótt full þörf á að hagræðing færi fram og hægt væri að spara á þann hátt. Hefur verið talað um að það væri full nauðsyn að breyta slæmum lánum í betri lán. Allt þetta mundi koma í staðinn fyrir fjárframlög og mundi spara fjármagn. Ég benti einnig á að það væru fleiri aðilar einkum þó Byggðasjóður sem mér fyndist eðlilegt að hlypi eitthvað undir bagga þarna. Hér er um bráðabirgðaástand að ræða. Við skulum segja að farin yrði sú leið að stóriðja í landinu létti þarna undir. Strax eftir eitt til tvö ár mundi þar verða um verulegar fjárhæðir að ræða, en í millitíðinni gæti Byggðasjóður hlaupið undir bagga. Ég held að það væri ekki óeðlilegra að Byggðasjóður treysti byggð í landinu með þessu móti en t. d. með að létta undir með atvinnuvegum á stöðum þar sem yfirdrifin atvinna er. Allt er þetta umdeilanlegt, ég viðurkenni það, en mér finnst vera alveg ástæðulaust að jafnvel þótt hæstv. ráðh. hafi borið þetta frv. fram geti engar aðrar leiðir komið til greina. Ég viðurkenni fyllilega, að það er ákaflega erfitt að skýra að eina leiðin til þess að lækka rafmagnið hjá þeim sem borga mest sé að hækka taxtann hjá þeim hlutfallslega.