Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Ég mun hefja mál mitt á því að gefa yfirlit yfir afkomu ársins 1945. Rekstrarreikningur þess árs er fullgerður, og þykir mér hagkvæmast að lesa hann upp í heild. (Sjá töflu 1). Eins og menn hafa heyrt við lestur yfirlits þessa, urðu heildartekjur ársins 165.845.370.11, en höfðu verið áætlaðar 108.177.378.00 og hafa þannig farið fram úr áætlun um tæplega 57,7 millj. króna. við þetta er þó það að athuga. að skattaaukning sú, er samþykkt var á þinginu 1945, var að litlu leyti tekin upp í fjárhagsáætlun. Veituskattur 3ja fyrstu ársfjórðunga nam tæpl. 8,7 millj. króna (4. ársfj. kemur á árið 1946), og sölugjald á ísfisk nam 2,1 millj. kr. Auk þess nemur hækkun á aukatekjum, stimpilgjaldi o.fl. á að gizka 2 millj. kr. Þegar þessar samtals 12,8 millj. eru dregnar frá, má telja, að tekjur hafi farið fram úr áætlun sem næst 45 millj. kr. Einstakir tekjuliðir hafa farið fram úr áætlun, svo sem hér segir: (Sjá töflu 2.). Rekstrargjöld voru í fjárl. áætluð kr. 100.211. 675.00. Við það má þó bæta greiðslum samkvæmt sérstökum lögum, er nema 29.916.429.81, greiðslum samkv. þáltill. 262.742.91 og greiðslum samkvæmt heildarlögum 212.657.51. Sé þessum gjöldum bætt við gjöldin samkv. fjárl.. nema þau samtals 130.603.505.23, en heildarrekstrarútgjöld ársris hafa orðið 143.211.503.66. Gjöldin hafa því farið fram úr áætlun um nálega 12.6 millj. kr. Af þeim umframgreiðslum munu nálega 2 millj. kr. verða teknar á væntanleg fjáraukalög, og verða þá eftir sem næst 10,6 millj., sem eru umframgreiðslur á áætlunarliðum. Eins og hv. þm. ef til vill rekur minni til, var í fjárl. ársins 1945 tekið í 19. gr. fjárl. vantalin verðlagsuppbót 4 millj. kr. og greiðslur vegna nýrra launalaga 4,5 millj. kr. Stafaði þetta af því, að við samningu fjárlaga fyrir árið 1945 hafði verið reiknað með miklu lægri verðlagsuppbót, en dýrtíðarvísitala sagði til um og launagreiðslur allar höfðu eðlilega verið miðaðar við eldri launaákvæði. Við samningu ríkisreikningsins eru þessi gjöld hins vegar að sjálfsögðu færð á tilsvarandi greinar fjárl., og er því mjög erfitt að gefa yfirlit yfir, hve mikið hver grein raunverulega hefur farið fram úr áætlun. Skýrslur ríkisbókhaldsins verða að sjálfsögðu afhentar hv. fjvn., og geta þeir þm., sem nánar vildu kynna sér þær, fengið aðgang að þeim hjá n. Fullnaðarskýrsla um eignahreyfingar ársins hefur verið gerð af ríkisbókhaldinu, og þykir mér handhægast að lesa hana upp í heild sinni, þó þannig, að ég tek aðeins niðurstöðutölur, en sleppi einstökum undirliðum. (Sjá töflu 3). Tafla 1. Tekjur: Fjárlög Reikningur 2. gr. Skattar og tollar 77410000.00 120444668.20 3. - A Tekjur af rekstri ríkisstofnana 29935255.00 43249767.83 3. - B Tekjur af fasteignum ríkissjóðs 10193.00 5556.39 4. - Tekjur af bönkum og vaxtatekjur 722430.00 842112.78 5. - Óvissar tekjur 100000.00 1303264.91 Samtals kr. 108177878.00 165845370.11 Gjöld: Fjárlög Reikningur 7. gr. Vextir af lánum ríkissjóðs 1575650.00 1424846.64 8. - Kostnaður við æðstu stjórn landsins 200000.00 315326.27 9. - Alþingiskostnaður og yfirskoðun ríkisreikninga 1214357.00 1430443.71 10. - I Stjórnarráðið 1698982.00 2463451.35 10. - II Hagstofan 244668.00 243350.53 10. - III Utanríkismál 883800.00 1270388.12 11. - A Dómgæzla og lögreglustjórn . 6989008.00 9049967.85 1l. - B Opinbert eftirlit 607810.00 512534.96 11. - C Kostnaður við innheimtu tolla og skatta 2756675.00 3392624.10 11. - D Sameiginlegur kostnaður við embættisrekstur ... 650000.00 814449.53 12. - Til læknaskipunar og heilbrigðismála, 8174535.00 9305611.83 13. - A Vegamál 17823947.00 22886730.27 13. - B Samgöngur á sjó 3572950.00 2768395.99 13. - C Vitamál og hafnargerðir 4551350.00 4720033.52 13. - D Flugmál 700000.00 376839.32 14. - A Kirkjumál 2362218.00 2299678.04 14. - B Kennslumál 14167848.00 18644814.55 15. - A Til opinberra safna, bókaútgáfu og listastarfsemi 1741418.00 2077493.59 15. - B Til ýmissa rannsókna í opinbera þágu 1855150.00 1889094.95 16. - A Landbúnaðarmál 8044898.00 9245292.01 16. - B Sjávarútvegsmál 819150.00 950308.68 i6. - C Iðnaðarmál 924350.00 924486.25 17. - Til félagsmála 7580325.00 7628515.56 18. - Eftirlaun og styrktarfé 1572586.00 2116567.25 Tillag til lífeyrissjóðs 750000.00 2065381.94 19. - 1. Vantalin verðlagsuppbót (færð á viðkomandi fjárlagaliði) 4000000.00 2. Vegna nýrra launalaga (fært á viðkomandi fjárlagaliði) 4500000.00 3. Til annarra útgjalda 250000.00 1957006.69 20. - Heimildarlög 212657.51 Sérstök lög 29916430.01 Væntanleg fjáraukalög 2046039.79 Þingsályktanir 262742.91 100211675.00 143211503.66 Rekstrarafgangur 7966203.00 22633866.45 Samtals kr. 108177878.00 165845370.11 Tafla 2. Tekjur umfram fjárlög 1945: Tekjur urðu samkvæmt reikningi kr. 165845370.11 En voru áætlaðar - 108177878.00 Umfram kr. 57667492.11 2. gr. Tekju- og eignarskattur kr. 5164000.00 Stríðsgróðaskattur - 967000.00 Veltuskattur frá 3 ársfj. (ekki á fjárl.) - 8693000.00 Vörumagnstollur - 3532000.00 Verðtollur - 20772000.00 Innflutningsgjald af benzíni - 194000.00 Gjald af innlendum tollvörum - 996000.00 Bifreiðaskattur - 410000.00 Aukatekjur - 365000.00 Stimpilgjald - 2401000.00 Vitagjald - 217000.00 Leyfisbréfagjald kr. 86000.00 Veitingaskattur - 989000.00 2% af sölu ísfisks (ekki á fjárl.) - 2104000.00 Aðrir liðir - 147000.00 kr. 47037000.00 = hækkun eftirst. o. fl. - 4002000.00 kr. 43035000.00 3. gr. A Áfengisverzlunin - 12278000.00 Tóbakseinkasalan - 3584000.00 Ríkisútvarpið og Viðtækjaverzlunin - 230000.00 Ríkisprentsmiðjan - 48000.00 Póstmál (lægri tekjuhalli) - 229000.00 Aðrar stofnanir utan fjárlaga - 380000.00 kr. 16749000.00 Undir áætlun: Landssíminn - 3434000.00 - 13315000.00 4. gr. Vaxtatekjur - 120000.00 b. - Óvissar tekjur - 1203000.00 kr. 57673000.00 3. - B Undir áætlun - 6000.00 Samtals kr. 57667000.00 Tafla 3. Fjárlög Reikningur Inn: Sundurl. Samt. Sundurl. Samt. I. Fyrningar: 1, samkv. 3. gr. A 330000.00 2. - 3. - B 3649.00 3. - 9. - 2170.00 4. - 10. - 2046.00 5. - 11. - A 7070.00 6. - 12. - 80000.00 7. - 13. - 187622.00 8. - 14. - 15866.00 9. - 15. - 4350.00 10. - 16. - 632773.00 37244.50 971305.13 II, Útdregin verðbréf 1050000.00 1096320.00 III. Endurgr. fyrirframgreiðslur frá árlnu 1944 10000.00 425000.00 IV. Endurgr. lán og andvirði seldra eigna 50000.00 1376741.91 V. Innb. ýmsar innistæður 409586.66 VI. Yfirtekin lán vegna jarðakaupa 4854.45 VII. Auknar lausaskuldir 1123518.56 VIII. Innb. fé til geymslu 4417585.22 Samtals kr. 1742773.00 9824911.93 Fjárlög Reikningur Út: Sundurl. Samt. Sundurl. Samt. I. Afborganir lána: 1. Ríkissjóðslán. a. Innlend lán 1580426.00 1181605.35 b. Dönsk lán 574552.00 576209.87 c. Ensk lán 189641.00 2344619.00 8282818.23 10040633.45 2. Lán ríkisstofnana. a. Landssíminn 200000.00 274878.94 b. Ríkisútvarpið 89100.00 289100.00 89148.86 364027.80 II. Til eignaaukningar ríkisstofnana: 1. Póstur og sími 1500000.00 3374986.63 2. Ríkisútvarpið og Viðtækjaverzlunin 321950.59 3. Vegamál 1149052.86 4. Skipaútgerðin 329699.93 5. Vitamál 703838.83 6. Flugmál 1083087.20 7. Ríkisprentsmiðjar. 161700.55 Fjárlög Reikningur Sundurl. Samt. Sundurl. Samt. 8. Landssmiðjan 265274.76 9. Áfengisverzlunin 784463.29 10. Tóbakseinkasalan 570082.34 11. Grænmetisverzlunin 107031.28 12. Áburðarsalan 326612.13 13. Viðskiptaráð 309272.28 14. Ríkisbúin 143719.20 15. Ríkisspítalarnir. 554430.83 16. Aðrar stofnanir 1500000.00 100634.12 10285836.82 III. Til vitamála: 1. Til byggingar áhaldahúss 100000.00 655000.00 2. Til að kaupa nýtt vitaskip 250000.00 95761.65 3. Til að gera nýja vita 600000.00 950000.00 750000.00 1500761.85 IV. Til bygginga á jörðum ríkisins og jarðakaupa 100000.00 443689.62 V. Til byggingar sjómannaskóla 1000000.00 1000000.00 VI. Til viðbótarhúsnæðis víð ríkisspítala 2000000.00 1131382.49 VII. Til byggingar þjóðminjasafns 1000000.00 400000.00 VIII. Til byggingar búnaðarskóla á Suðurlandi 250000.00 75000.000 IX. Fyrirfr. greitt vegna ársins 1946 10000.00 903000.00 X. Til byggingar varðskips 500000.00 878370.00 XI. Til byggingar Arnarhváls 450000.00 XII. Til byggingar embættismannabúst. utan Rvk. 1249022.84 XIII. Keypt verðbréf 1515250.00 XIV. Greiddar lausaskuldir 5220144.19 XV. Greitt af geymdu fé 866485.38 XVI. Auknar innistæður og útistandandi kröfur 5590516.58 XVII. Útlagt fé vegna smíði fiskibáta 2600107.64 Samtals kr. 9943719.00 44514228.46 Tafla 4. Sjóðsyfirlit 1845: Inn Út Sjóður l.janúar kr. 16471253.361) Tekjur samkvæmt rekstraryfirliti - 165845370.11 Gjöld samkvæmt rekstraryfirliti - 143211503.66 Eignahreyfingar: Inn - 9824911.93 Eignahreyfingar: Út - 44514228.46 Sjóður 31. desember - 4415803.28 Kr. 192141535.40 192141535.40 1) Í sjóðsyfirliti fyrir árið 1944 var sjóður um áramót talinn 10.471.253.36. Stafar mismunurinn af því, að 6. millj. kr. höfðu verið lagðar á sérstakan reikning og áttu að ganga til skuldagreiðslu í Bretlandi. Voru þær eigi greiddar inn í ríkissjóðinn, þegar gengið var frá yfirliti ársins 1944. Eins og menn hafa heyrt af lestri skýrslu þessarar, hafa afborganir og uppborganir á föstum lánum numið rúmlega 10.400.000.00 kr., og greiddar lausaskuldir nema rúmlega 5,2 millj. kr. Auk þess hefur verið lagt út vegna smíða fiskibáta 2,6 millj. kr., og eignaaukning ríkisstofnana nemur tæpl. 10,3 millj. kr., og keypt hafa verið verðbréf (Útvegsbanka-hlutabréf) fyrir 1,5 millj. kr. Þessar miklu greiðslur hafa eðlilega þær afleiðingar, að sjóðsreikningur lítur verr út, en ætla mætti eftir hinum hagkvæma rekstrarreikningi. Sjóðsreikningur ársins verður á þessa leið: (Sjá töflu 4). Ég skal þá næst, að svo miklu leyti sem auðið er, gefa yfirlit yfir afkomu yfirstandandi árs. En að sjálfsögðu verða menn að gæta þess, að þar er aðeins um bráðabirgðatölur að ræða, sem geta breytzt verulega, þegar fullnaðarskýrslur liggja fyrir. Heildartekjur ríkissjóðs í septemberlok námu 118.654.574.00, og er það tæpl. 12 millj. kr. meira en á sama tíma í fyrra. Í þessu eru þó taldar 4,3 millj., sem eru eftirstöðvar frá fyrri árum. Þeir tekjuliðir, er sýnilega fara mest fram úr áætlun á þessu ári, eru verðtollur, sem nam tæpl. 38 millj. kr. í septemberlok, en var áætlaður 35 millj. kr. í fjárlögum, stimpilgjald, sem nam 3,3 millj. í septemberlok, var í fjárlögum áætlað 3 millj. kr., og tekjur af ríkisstofnunum, sem í septemberlok námu 37,5 millj. kr., en voru áætlaðar 33,2 millj. kr. í fjárl. Enn fremur er líklegt, að tekju- og eignarskattur fari allmikið fram úr áætlun, og mun ég nánar víkja að því ásamt ýmsum öðrum tekjuliðum í sambandi við fjárhagsáætlun næsta árs. Heildarútgjöldin í septemberlok námu tæpum 97,4 millj. kr., og er það 10,5 millj. kr. meira en á sama tíma í fyrra. Sýnilegt er, að ýmsir gjaldaliðir fara verulega fram úr áætlun, en þar sem ennþá er allt í óvissu, hver heildarútgjöldin muni verða, þykir mér eigi ástæða til að ræða það frekar nú. Fjvn. mun að sjálfsögðu fá bráðabirgðayfirlit yfir tekjur og gjöld, og geta hv, þm. haft aðgang að þeim skjölum, ef þeir óska að kynna sér þau nánar. Ég held, að óhætt sé að gera ráð fyrir, að rekstarafkoma yfirstandandi árs verði sæmilega hagkvæm. Hins vegar má vafalaust gera ráð fyrir. að einhver greiðsluhalli verði á árinu, enda var hann í fjárl. áætlaður rúmlega 18 millj. kr. En þar sem ég mun verða að ræða hina einstöku liði nánar í sambandi við fjárhagsáætlunina 1947, munu það verða óþarfa endurtekningar að fara frekar út í þá í sambandi við afkomu þessa árs. Skal ég þá næst víkja að fjárhagsáætlun fyrir árið 1947. Eins og ég benti á, þegar fjárlagafrv. fyrir árið 1946 var til fyrstu umr. í fyrra, hafa tekjur ríkissjóðs vaxið mjög ört hin síðustu árin. Tekjurnar voru: 1940: 27,3 millj. kr. 1941: 50,4 - - 1942: 86,7 - - 1943: 110,8 - - 1944: 127,4 - - 1945: 165,8 - - Á yfirstandandi ári er útlit fyrir, að tekjurnar muni verða eigi minni en 175 millj. kr. og hækka þannig um allt að 10 millj. frá síðasta ári, þrátt fyrir það að niður hafi fallið allverulegir skattstofnar (veltuskattur og ísfisksgjald). Það liggur í augum uppi, að þessi mikla tekjuaukning frá ári til árs stafar fyrst og fremst af síaukinni þenslu atvinnuveganna, af háu kaupgjaldi og mjög góðri afkomu landsmanna. Þó hefur sá hnekkir á orðið tvö síðustu árin, að einn stærsti og arðvænlegasti atvinnurekstur landsmanna, síldveiðarnar, hefur brugðizt mjög tilfinnanlega. og liggur í augum uppi. að sá hnekkir kemur og niður á ríkissjóðnum. Hins vegar hefur stórvirkum atvinnutækjum (fiskiskipum. frystihúsum. vélaiðnaði ýmiss konar o.fl.) fjölgað mjög á hinum síðari árum, og leiðir sú aukning til hækkaðra tekna, bæði hjá einstaklingum og hjá ríkissjóðnum. Nú er það hins vegar því miður svo, að í ár er enn þá erfiðara að gera sér grein fyrir, hvað framundan er í atvinnulífi landsmanna, en á undanförnum árum. Ísfisksalan til Bretlands, sem á undanförnum árum hefur gefið landsmönnum meiri tekjur, en nokkur annar atvinnurekstur. virðist að verulegu leyti munu bregðast. Þótt hraðfrystihúsum hafi fjölgað allört á síðari árum, munu þau þó hvergi nærri anna að frysta allan þann fisk. sem veiddur er. Mun þá að meira eða minna leyti verða að hverfa að saltfiskverkun aftur, enda er hún þegar hafin í allstórum stíl. Nú er það hins vegar svo, að ennþá er allt í óvissu um verðlag, bæði á hraðfrystum fiski og saltfiski. En þegar tekið er tillit til þess ástands, sem ennþá ríkir í matvælaframleiðslu heimsins, virðist þó ekki ástæða til sérstakrar svartsýni um sölu þessara afurða landsins. Hins vegar verður þó og að hafa það í huga, að sívaxandi verðbólga og dýrtíð torveldar alla framleiðslustarfsemi landsmanna. Mun það verða höfuðverkefni þessa þings og stjórnar þeirrar, sem væntanlega tekur til starfa einhvern tíma á þinginu, að leysa þau miklu vandamál. Margt bendir til, að það verði eigi lengur umflúið. Hver skynbær maður hlýtur að sjá og viðurkenna, að til þess má aldrei koma, að verðbólgan hefti eðlilega og heilbrigða framleiðslustarfsemi landsmanna, og við samningu fjárhagsáætlunar er að sjálfsögðu út frá því gengið, að framleiðslustarfsemi haldi áfram með eðlilegum hætti, og í raun réttri meira en það. Það er gengið út frá, að hin nýju, stórvirku tæki, sem ætlað er að taki til starfa á næsta ári, auki framleiðsluna til mikilla muna frá því. sem verið hefur. Öll framtíð lands vors er undir því komin, að unnt verði að halda hér uppi þróttmiklu atvinnulífi, að unnt verði að hafa verkefni handa hverjum manni, sem unnið getur. Takist það ekki, munu margar vonir bresta. Með þessum inngangi skal ég svo víkja nokkuð að hinum einstöku tekjuliðum fjárlagafrv. Fyrsti tekjuliðurinn er tekju- og eignarskattur, ásamt tekjuskattsauka, en gert er ráð fyrir, að hann verði framlengdur óbreyttur. Í fjárl. yfirstandandi árs voru þessir skattstofnar áætlaðir 29 millj. kr., en samkvæmt þeim upplýsingum, sem fengizt hafa, munu þeir verða nálægt 36,6 millj. kr. Gera má ráð fyrir einhverjum lækkunum hjá yfirskattanefndum og ríkisskattanefnd, en væntanlega ætti skatturinn á þessu ári þó að nema nál. 36 millj. kr. Afkomu alls almennings á þessu ári mun mega telja mjög góða. Eftirspurn eftir vinnuafli hefur aldrei verið meiri, og kunnugt er, að fjöldi manns hefur í ár verið tekjuhærri, en nokkru sinni fyrr. Í fjárlagafrv. hafa þessir fyrrnefndu skattar því verið áætlaðir 35 millj. kr., og hygg ég, að þar sé ekki mjög óvarlega farið. Álagður stríðsgróðaskattur á þessu ári mun nema sem næst 9,7 millj. kr. Hluti ríkissjóðs ætti því að verða 4,85 millj. En með tilliti til þess, að væntanlega þarf ekki að gera ráð fyrir miklum stríðsgróðaskatti frá útgerðinni á næsta ári, þótti eigi fært að áætla hluta ríkissjóðs af stríðsgróðaskatti hærri en 3 millj. kr., og er það sama fjárhæð og í fjárl. yfirstandandi árs. Vörumagnstollur nam í septemberlok 9,8 millj. kr. og hefur þannig verið tæplega 1.100.000.00 á mánuði. Í fjárlagafrv. er hann áætlaður 12 millj. kr., og mun það naumast geta talizt óvarlega áætlað. Kemur þá næst verðtollurinn, sem orðinn er langstærsti tekjustofn ríkissjóðs. Eins og ég áður gat um, nam hann í septemberlok tæpum 38 millj. kr. og hefur þannig verið til jafnaðar rúmlega 4,2 millj. kr. á mánuði. Það orkar eigi tvímælis, að verðtollurinn á þessu ári mun losa 50 millj. kr. Að vísu hefur því verið haldið fram af ýmsum, að innflutningur hafi verið óeðlilega mikill á þessu ári, að flutt hafi verið inn ýmiss konar skran, og þar fram eftir götunum. En allt er þetta á misskilningi byggt. Vörubirgðir munu sízt vera óeðlilega miklar hér nú, og strangar innflutningshömlur hafa verið á öllum ónauðsynlegum vörum. Hins vegar má víst með nokkrum rétti segja. að innflutningur hafi orðið nokkru hærri, en ella mundi vegna vörusölu til Danmerkur á öndverðu þessu ári, enda þótt vörur þær væru oss að mestu lítils virði. En fyrir þær vörur hefur að sjálfsögðu komið erlendur gjaldeyrir. Ég tel því eigi miklar líkur til, að innflutningur lækki frá því, sem verið hefur, svo framarlega sem atvinnuvegirnir halda áfram með eðlilegum hætti. Þess ber og að gæta, að vöruverð fer nú yfirleitt hækkandi á heimsmarkaðnum, og leiðir það vitanlega einnig til hækkaðs gjalds. Verðtollurinn er í fjárlagafrv. áætlaður 42 millj. kr., eða sem næst 20% lægri, en hann mun reynast á þessu ári. og ætla ég, að það sé eigi óvarlega farið. Innflutningsgjald af benzíni og bifreiðaskattur var í septemberlok rúml. 2 millj. kr. Í fjárlagafrv. eru þessir tekjustofnar áætlaðir 3,5 millj. kr., og er hækkunin gerð með tilliti til mikillar bifreiðafjölgunar, svo og ýmiss konar véla, sem brenna benzíni. Þessir tveir tekjustofnar eru í fjárl. yfirstandandi árs áætlaðir 2,2 millj. kr., og má vera, að áætlunarhækkunin sé fullmikil, en varla þó svo, að miklu máli skipti. Gjald af innlendum tollvörum eru í fjárl. yfirstandandi árs áætlað 1,8 millj. kr., en í septemberlok var innkomið tæpl. 1.2 millj. Er útlit fyrir, að þessi tekjustofn standist ekki að fullu áætlun. Stafar það vafalaust einvörðungu af því, að iðnaðinn hefur skort mjög tilfinnanlega sykur á þessu ári, og má ætla, að svo verði einnig á næsta árl, þar sem sykurskortur er ennþá mikill í heiminum. Í fjárlagafrv. er þessi tekjustofn áætlaður 1,5 millj. kr., eða 300 þús. kr. lægri, en á yfirstandandi ári. Fasteignaskattur og lestagjald af skipum hefur verið látið haldast óbreytt eins og í fjárl. yfirstandandi árs, fasteignaskatturinn 600.000 kr. og lestagjaldið 100.000 kr. Aukatekjur eru hækkaðar úr 1,1 millj. í 1,6 millj., en þær voru í septemberlok 1,3 millj. og fara þannig sýnilega talsvert fram úr áætlun. Sama er að segja um stimpilgjald, það hefur verið hækkað úr 3 millj. í 4 millj., en í septemberlok var innborgað stimpilgjald tæpl. 3,3 millj. kr. Að sjálfsögðu er gert ráð fyrir, að frv. um hækkun þessara gjalda o.fl., sem þegar hafa verið lögð fyrir Alþ., nái fram að ganga. Vitagjald, leyfisbréfagjöld og erfðafjárskattur hafa verið látin haldast óbreytt, eins og þau eru áætluð í fjárl. þessa árs, enda mun láta mjög nærri, að þau fylgi áætlun. Aftur á móti hefur veitingaskattur verið hækkaður úr 800 þús. kr. í 1 millj. kr., en hann var í septemberlok orðinn tæpl. 1 millj., og má telja líklegt, að hann verði svipaður á næsta ári. Skattar og tollar eru þannig í fjárlagafrv. áætlaðir samtals 105,2 millj. kr., en voru í fyrra áætlaðir 88,5 millj. Hækkun nemur þannig 20 millj. kr. Má vel vera, að sumir telji þessa áætlun óvarlega, en þegar litið er á reynslu yfirstandandi árs, ætla ég þó, að eigi séu miklar líkur til að áætlunin fái eigi staðizt. að sjálfsögðu þó með því skilyrði, að atvinnurekstur haldi áfram með eðlilegum hætti. Næst skal þá vikið að ríkisstofnununum. Eins og sjá má í sundurliðuninni í 3. gr. fjárlagafrv., er gert ráð fyrir halla á rekstri póstsjóðs, er nemur 800 þús. kr., og halla á rekstri Landssímans, er nemur 3.300.000.00. Auk þess er tekið upp í 20. gr. eignaaukning Landssímans vegna nýrra símakerfa o.fl. 2.500.000.00 og enn fremur 600 þús. kr. vegna skuldagreiðslu o.fl. Mér virðist með öllu óviðunandi, að þessar stofnanir og þó sérstaklega landssíminn skuli ár eftir ár þurfa að vera þungur baggi á ríkissjóði. Ég vil enn á ný skora á yfirstjórn þessara stofnana að taka málið upp til athugunar og reyna að finna úrræði til þess, að stofnanirnar geti borið sig. Hins vegar hefur eigi þótt fært annað, en að reikna með þessum halla við samningu fjárlagafrv., en ég beini þeim tilmælum til hv. fjvn. að hún taki málið til sérstakrar yfirvegunar og þá að sjálfsögðu í samráði við yfirstjórn stofnananna. Þær ríkisstofnanir. sem annars skipta verulegu máli í sambandi við fjárhagsáætlunina, eru einkasölurnar. áfengisverzlun og tóbakseinkasala. Nettóhagnaður áfengisverzlunar í septemberlok var rúml. 26.5 millj. kr., og má því gera ráð fyrir, að heildarhagnaðurinn á yfirstandandi ári verði ekki undir 36 millj. kr. og þó líklega nokkru meiri, því að reynsla hefur sýnt, að áfengissalan er yfirleitt mest síðustu mánuði ársins. Í fjárlagafrv. er rekstrarhagnaður áfengisverzlunarinnar hins vegar áætlaður 24 millj. kr., eða sem næst 1,5 millj. hærri, en í fjárl. þessa árs. Það verður að játast, að mjög er erfitt að áætla tekjustofn slíkan sem þennan. Það verður fremur ágizkun, en áætlun. Hin mikla sala á áfengi byggist fyrst og fremst á því, hve mikil peningaráð allur almenningur hefur. Ef tekjur almennings rýrnuðu, mundi áfengissalan vafalaust minnka. Og þar sem allt er í óvissu um, hver fjárhagsgeta manna verður á næsta ári, þótti eigi varlegt að miða áætlunina við reynslu þessa árs. En ólíklegt þykir, að salan minnki svo á einu ári, að áætlunin fái eigi staðizt. Í þessu sambandi mætti ef til vill á það minnast, að því hefur þráfaldlega verið hreyft á síðari árum, að áfengið sé selt of háu verði og tekjur ríkissjóðs af áfengissölu séu óeðlilega miklar. Nú er það út af fyrir sig vafasamt, hvort tekjur ríkissjóðs lækkuðu nokkuð við það, þótt verð á áfengi væri eitthvað lækkað. Það mundi án efa leiða til aukinnar sölu, og mundi verðlækkunum að meira eða minna leyti vinnast upp á þann hátt. Hitt er svo illsamrýmanlegt að krefjast lækkunar á áfengisverði og kvarta jafnframt um of mikla áfengisneyzlu í landinu. Ég hygg því, að kvartanirnar yrðu eigi síður háværar, ef horfið væri að því ráði að lækka áfengisverðið, enda er sannleikurinn sá, að áfengið er hlutfallslega eigi selt hærra verði, en fjölmargar aðrar vörur, og beri maður áfengisverðið t.d. saman við kaupgjaldið, eru menn sízt verr settir nú en í þá góðu, gömlu daga, þegar brennivínsflaskan kostaði ekki nema 1.50 kr. Hagnaður af tóbakseinkasölu er í fjárlögum yfirstandandi árs áætlaður um 9 millj. kr., en í fjárlagafrv. 8.560.000 kr. Í septemberlok var hagnaður á einkasölunni orðinn tæpar 11 millj. kr. og mun því væntanlega á árinu verða 14–15 millj. kr. Lækkunin er því allmikil frá reynslu yfirstandandi árs. En af sömu ástæðum eins og með áfengisverzlunina þótti ekki varlegt að byggja á reynslu þessa árs, enda er almennt talið, að allmikið af tóbaki hafi verið flutt út úr landinu á þessu ári, sumpart löglega og sumpart ólöglega. Hins vegar hygg ég þó, að áætlunin megi teljast fremur varleg, og er mjög ólíklegt, að sá samdráttur verði í tóbakssölunni á einu ári, að hún fái ekki staðizt. Að sjálfsögðu mun fjvn. taka til rækilegrar yfirvegunar, hvort eigi mundi fært að hækka þessa tekjuliði eitthvað. Aðrar ríkisstofnanir en þær, sem ég nú hef nefnt, skipta eigi verulegu máli fyrir fjárhagsafkomu ríkissjóðs, og mun ég því eigi gera þær að sérstöku umræðuefni. Eins og sjá má í rekstraryfirlitinu í 21. grein, eru heildartekjur ársins 1947 áætlaðar 136.284.679.00 kr., eða næstum 30 millj. kr. minni, en þær reyndust á árinu 1945 og nál. 40 millj. kr. minni, en líklegt er, að þær reynist á þessu ári. Vel má vera að einhverjir telji að hér sé um óþarflega mikla varfærni að ræða og að engar líkur séu til, að sú rýrnun verði á tekjum ríkissjóðs á næsta ári, að þær fari eigi langt fram úr þessari áætlun. En við samning fjárlagaáætlunarinnar bæði í fyrra og í ár hef ég yfirleitt reynt að fylgja þeirri reglu að hafa vaðið heldur fyrir neðan mig, og ég hef heldur kosið, að fjvn. hækkaði tekjuáætlunina frá því, sem ég hef gengið frá henni, heldur en að hún yrði lækkuð. Hitt er mér fullljóst, að víða getur verið mikið álitamál, hvernig áætla skuli, og má vel vera, að mér hafi eigi alls staðar tekizt að þræða rétt meðalveginn. Kem ég þá næst að gjaldaáætluninni. Fyrst skal á það bent, eins og raunar er getið um í aths. við frv., að reiknað er með vísitölu 290. Þegar byrjað var að vinna að samningu fjárlagafrv. í sumar, var vísitalan nálægt 290, og þótti ógerlegt að breyta henni aftur, þótt hækkuð væri, þegar frv. var lagt fram. Ef vísitalan verður látin haldast í 300 eða þar yfir, liggur í hlutarins eðli, að ætla verður fé til að standa straum af útgjaldaaukningu, sem af þessari hækkun leiðir. Um 6.–10. gr. frv. hef ég ekkert sérstakt að segja umfram það, er í aths. greinir. Um 11. gr. er heldur ekki margt að segja fram yfir það, sem um getur í aths. Rétt er að benda á, að til Landhelgisgæzlu eru ætlaðar 3 millj. kr., og er það nokkru lægra, en Skipaútgerð ríkisins lagði til. En með því að hún hafði eigi gert ráð fyrir neinum tekjum af björgunarstarfsemi eða sektum fyrir landhelgisbrot, þótti eigi ástæða til að mæla með hærri fjárveitingu, en áður greinir. Um 12. gr. þarf ég ekki margt að segja. Styrkur til læknisbústaða. sjúkraskýla o.fl. er óbreyttur frá síðustu fjárl. kr. 1,1 millj. Heilbrigðisstjórnin fór fram á allmiklu hærri fjárveitingu, en ekki þótti fært að taka þær óskir til greina. Á 20. gr. er auk þess veitt 2 millj. kr. til viðbótarhúsnæðis fyrir ríkisspítalana. Vafalaust væri þörf á hærri fjárveitingu í þessu skyni, en ekki þótti þó fært að mæla með hærri fjárhæð, en veitt var í þessa árs fjárl. Kem ég þá að 13. gr. Framlag til nýrra þjóóvega er áætlað 5 millj. kr., en fjárveiting þessa árs til nýbygginga var 7 millj. kr. Ótalin eru þá að vísu bæði árin gjöld samkv. l. um orlof verkamanna, en þau gjöld eru nú áætluð 450.000 kr. Viðhaldskostnaður er áætlaður 9 millj. kr., en fjárveiting þessa árs var 8 millj. kr. Því miður er þessi aukning sízt of mikil, því að ár eftir ár hefur þessi útgjaldaliður farið allmikið fram úr áætlun. Á þessu ári voru veittar 800.000 kr. til kaupa á vegavinnuvélum og í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir, að á næsta ári verði varið 500.000 kr. í sama skyni. Þótt eitthvað gangi úr sér af gömlum vélum hlýtur vélakostur sá, sem vegamálastjórnin ræður yfir, að vera mjög vaxandi. Og þegar þess nú er gætt, hvernig afköstin margfaldast við vélavinnuna, þá er síður en svo að um nokkra kyrrstöðu yrði að ræða í vegagerðinni, þótt lítils háttar væri dregið úr fjárveitingunni. Það er ill meðferð á fjármunum að láta menn starfa að vegagerð með handverkfærum einum saman og það á þeim tíma, sem skortur er á vinnuafli til framleiðslustarfa. Slíkt ráðlag getur engin þjóð leyft sér, og vissulega miðar það eigi að því að koma vegamálum landsins í viðunandi horf. Hitt er svo annað mál, að ef handverkfærin eiga að hverfa úr sögunni, verður gerbreyting að komast á tilhögun vegaframkvæmdanna. Það samrýmist ekki vélavinnunni, að unnið sé að vegagerð á jafnmörgum stöðum og gert hefur verið á undanförnum árum. Mér telst til, að á þessu ári hafi verið ráðgert að vinna að 110 þjóðvegum. Hvort raunverulega hefur verið unnið að þeim öllum, er mér eigi kunnugt. Nú er það vitað, að ýmsir af þessum vegarspottum koma að engu gagni, fyrr en vegurinn allur er fullgerður. Ég skal nefna sem dæmi veginn frá Hnífsdal að Bolungavík. Til hans voru veittar 90.000 kr. á þessu ári, en ég hygg óhætt að fullyrða, að enginn geti haft nokkur not vegarins, fyrr en hann er kominn alla leið til Bolungavíkur. Líkt mun þessu farið um ýmsa aðra vegi. Það fé gefur því litla vexti, sem varið er til slíkra fyrirtækja. Mér kemur þetta mál þannig fyrir sjónir, að heppilegasta lausnin væri sú, að vegamálastjórnin semdi nokkurra ára áætlun um vegagerð í landinu, setti efst á blað þá vegi. sem mesta þjóðhagslega þýðingu hafa og brýnust þörf er fyrir. Að þeim yrði svo unnið, eftir því sem fjárhagsgetan leyfir á hverjum tíma, þangað til þeir eru fullgerðir. Tækju svo við þeir næstu og svo koll af kolli. Með þessu ynnist það, að vegaféð kæmi þegar í stað að fullum notum, og auk þess sparaðist flutningur á vegavinnuvélunum, svo að heildarafköstin færu vaxandi. Óánægju mundi þetta að sjálfsögðu valda hjá þeim, sem lengi þyrftu að biða, en þjóðhagslega væri það engu að síður ávinningur. Og vel mætti svo fara, að jafnvel þeir, sem aftarlega yrðu í röðinni, fengju fyrr full not vega sinna, en verða mundi, ef haldið er sömu tilhögun og verið hefur. Ég vil nú eindregið mælast til, að bæði vegamálastjórnin og hv. fjvn. taki mál þetta til alvarlegrar athugunar og láti hreppapólitíkina ekki villa sér sýn. Þörfin fyrir aukna vegagerð er brýn og aðkallandi á landi voru. Því síður megum vér kasta á glæ því fé, sem til hennar er varið. Til brúargerða er lagt til, að veitt verði 1,5 millj. kr., en fjárveiting til nýrra brúa var í fjárl. þessa árs tæpar 2 millj. kr. Aftur á móti eru tillög til akfærra sýsluvega hækkuð um samtals 150.000 kr. Til samgangna á sjó er lagt til, að veittar verði röskar 3 millj. kr., og er það litið eitt lægra, en á s.l. ári. Til vita og hafna eru áætlaðar röskar 7 millj. kr., og er þar langstærsta framlagið til hafnarmannvirkja og lendingarbóta, 4 millj. kr. Auk þess er ætlað til hafnarbótasjóðs 800.000 kr. Þessi fjárframlög hafa farið mjög vaxandi hin síðari árin, enda hefur þörf fyrir hafnargerðir aldrei verið eins knýjandi og nú vegna hinnar öru stækkunar á skipastólnum. Til flugmála er ætlað samtals 4.250.700.00, auk 400 þús. kr., sem veittar eru í 20. gr. til flugvallar í Vestmannaeyjum og flugskýlis á Ísafirði. Í fjárl. þ. á. eru veittar aðeins rúmar 900 þús. kr. til flugmála. Hækkunin stafar af afhendingu Reykjanesflugvallarins til ríkisins. Heildarútgjöldin samkv. 14. gr. eru í fjárlagafrv. áætluð tæpl. 23,4 millj. kr., en eru í fjári. þessa árs 21,8 millj. kr. Hækkunin stafar af útgjaldaaukningu vegna hinna nýju fræðslulaga. Barnafræðsla hefur hækkað um 1,26 millj. kr. og ungmennafræðsla um 0,28 millj. kr. - Til íþróttasjóðs er lagt til, að veittar verði 700 þús. kr. Er það 100 þús. kr. meira en veitt var í fjárl. 1945, en 300 þús. kr. lægra, en á þessu ári. Framlag til byggingar húsmæðraskóla er lagt til, að verði 800 þús. kr., og er það 500 þús. kr. lækkun frá fjárl. þ.á. - Til byggingar gagnfræða- og héraðsskóla er lagt til, að veittar verði samtals 1,5 millj. kr., en í fjárl. þ. á. eru veittar 2,2 millj. í sama skyni. Í þessu sambandi mætti, ef til vill á það drepa, að vel má vera, að ýmsum þyki um of skorið niður framlag til ýmissa opinberra bygginga. Auðvelt er að benda á brýna þörf fyrir flestar þeirra. En það er hvort tveggja, að vegna fjárhagsafkomu ríkisins er eigi unnt að gera allt í einu, og hitt, að eins og ástandið er í byggingariðnaðinum hér á landi nú, orkar það meira en lítils tvímælis, hvort rétt sé að hlaupa í kapp við atvinnuvegina um vinnuaflið. Það má aldrei gleymast, að skilyrði fyrir, að unnt sé að halda uppi fullkomnu fræðslukerfi, að unnt sé að fullnægja sjúkrahúsaþörf o.s.frv., er það, að atvinnulífið standi í blóma. Þær byggingar, sem standa í beinu sambandi við framleiðslustarfsemina, eiga því að ganga á undan, og þá aukast möguleikar fyrir að koma síðar upp ýmsum menningar- og líknarstofnunum. Þessa hefur stundum eigi verið nægilega gætt, og væri betur, að vér ættum eigi eftir að súpa seyðið af því. Ég er þeirrar skoðunar, að vér verðum nú að keppa að því að fullgera þær opinberu byggingar, sem þegar er byrjað á, en fara mjög varlega í að hefja nýbyggingar, eins og nú standa sakir. 15. gr. fjárl. er sannast sagt orðin hálfleiðinleg ruslakista. Þar eru t.d. 29 bókasöfn og lesstofur með frá 1.200 kr. og upp í 37.500 kr. styrk. Þar eru enn fremur 11 leikfélög og leiklistarskólar með frá 1.000 kr. og upp í 30.000 kr. styrk. Allt er það vitanlega tilviljun háð, hverjir hljóta styrk og hverjir ekki. Einhverjir mundu og jafnvel efast um menningarlegt gildi sumra þessara stofnana. Væri ekki eðlilegra, að Alþ. veitti í einu lagi nokkra fjárfúlgu til þessara mála og einhverri annarri stofnun, t.d. menntamálaráði, væri falin úthlutun? Ég skýt þessu fram til athugunar fyrir hv. fjvn. Þetta skiptir að vísu litlu máli fjárhagslega, en mér sýnist það hins vegar mundu verða áferðarfallegra. Annars hef ég ekki margt um 15. gr. að segja. Atvinnudeild háskólans er að verða geysidýr stofnun, og verður dýrari svo að segja með hverri vikunni, sem líður. Nokkuð oft heyrist um það kvartað, að árangur sjáist litill af starfi hennar. Þess verður nú vel að gæta, að mörg vísindastarfsemi sýnir eigi skjótan árangur, en getur átt fullan rétt á sér eigi að síður. Hitt má svo vel vera, að skipulag atvinnudeildar þurfi betri athugunar við, og væri ef til vill eigi úr vegi, að fjvn. gæfi því sérstakan gaum. Kostnaður við veðurstofuna er áætlaður 980 þús. kr., en var í þessa árs fjárl. 514 þús. Hækkunin stafar af aukinni þjónustu vegna flugsamgangna. Styrkur til skálda, rithöfunda og listamanna hefur verið lítils háttar lækkaður, og stafar það aðallega af því, að styrkurinn gekk eigi allur út á þessu ári. Annars mun sú skoðun nokkuð almenn, að styrkveitingar þessar, eins og framkvæmdar hafa verið á síðustu árum, eigi litinn rétt á sér. Margt virðist mæla með, að tilhögun væri breytt í þá átt, að efnilegir menn væru styrktir til náms, en styrkir væru að öðru leyti ekki veittir öðrum en þeim, sem skarað hefðu fram úr, og þá sem heiðurslaun. Það er til mjög vafasamrar uppbyggingar fyrir listastarfsemi í landinu, að svo að segja hver maður, sem vill gefa listagyðjunni hýrt auga, geti komizt á föst laun hjá ríkinu, án nokkurs tillits til, hvort gyðjurnar vilja gjalda í sömu mynt. Kem ég þá að 16. gr. Jarðabótastyrkur er áætlaður 2.500.000 kr., og er það 800 þús. kr. meira, en í fjárl. þessa árs. Vafasamt er þó, að sú hækkun sé nægileg. Jarðabæturnar eru nú unnar með miklu stórvirkari vélum en áður, og má gera ráð fyrir, að það leiði til stóraukinna framkvæmda. Spurning er hins vegar, hvort ekki er ástæða til að lækka styrk til sumra framkvæmda, sérstaklega þurrkunar á landi. Þar hefur alveg nýtt viðhorf skapazt við notkun kílplóga til holræsagerðar. Þá eru áætlaðar samtals 5 millj. kr.vegna laga um landnám, nýbyggðir og endurbyggingar í sveitum. Nemur þessi hækkun sem næst 4 millj. kr. Vafasamt er máske, að öll fjárhæðin verði notuð á næsta ári, en varlegra þótti hins vegar að gera ráð fyrir þeim möguleika, enda verður fjárframlagið að teljast skylt samkv. fyrrnefndum l. Framlag til vélasjóðs til verkfærakaupa er áætlað 850 þús. kr., og er það 350 þús. kr. meira en á fjárl. þessa árs. Þá er framlag til skógræktar áætlað 871 þús. kr., og er það 400 þús. kr. meira, en á síðasta ári. Aðalhækkunin stafar af kostnaði við skóggræðslu, sem er meira en tvöfaldur, svo og kostnaður við friðun skóglendis á einstökum jörðum samkv. l. nr. 10 1943, en hann er hækkaður úr 40 þús. kr. upp í 150 þús. kr. Þessi hækkun er að vísu mjög mikil, en ef skógræktin á að verða annað, en nafnið tómt, verður eigi komizt hjá að auka framlög til hennar. Kostnaður vegna sauðfjársjúkdóma hefur verið látinn haldast óbreyttur, 2.800 þús. kr. Það verður að játast, að þessi áætlun er gerð af handahófi Fyrir Alþ. mun bráðlega verða lagt frv. um varnir gegn útbreiðslu sauðfjársjúkdóma og útrýmingu þeirra, og er þar að ýmsu leyti gert ráð fyrir nýrri tilhögun þessara mála. Má gera ráð fyrir, að komið verði í ljós, hvort frv. það nær fram að ganga, áður en gengið er frá fjárl., og ef svo yrði, mundi fjárhagsáætlun byggjast á hinni nýju skipun. Raforkumálin eru nú tekin sem sérstakur stafliður í 16. gr. Stærstu útgjaldaliðirnir þar eru tillag til raforkusjóðs. 2 millj. kr., og kostnaður við jarðboranir, samtals 650 þús. kr. Fyrri liðurinn er lögákveðinn, en að sjálfsögðu getur orkað tvímælis, hvort rétt sé að verja svo miklu fé sem hér er gert ráð fyrir til jarðborana. 17. gr. fjárl. er sú greinin, sem hlutfallslega hækkar langmest. Stafar það svo að segja einvörðungu af hækkuðu framlagi til alþýðutrygginga, en sá liður hefur hækkað um tæpar 14 millj. kr. Fyrir fram var vitað, að l. um alþýðutryggingar mundu valda ríkissjóði miklum útgjöldum. Hins verður að sjálfsögðu að gæta, að l. spara mörgum einstaklingum mikil fjárútlát vegna ómagaframfærslu o.fl., og ætti það að vega nokkuð á móti. Hinu verður svo ekki neitað, að þessi gífurlega útgjaldaaukning mun torvelda mjög, að unnt verði að ganga frá hallalausum fjárl. Verður nánar að því atriði vikið síðar. Þá er gert ráð fyrir, að Sambandi ísl. berklasjúklinga verði veittur 400 þús. kr. byggingarstyrkur, og er það tvöfalt meira, en veitt var í fjárl. þessa árs. Félagsskapur þessi er nú að reisa höfuðbyggingu sina í Reykjalundi, og mun hún kosta ærið fé. Hér er um svo mikið þjóðþrifafyrirtæki að ræða og því hefur verið stjórnað af svo miklum myndarskap og, að því er virðist, ráðdeildarsemi, að stofnunin er vissulega alls góðs makleg. Það hefur mikla þjóðhagslega þýðingu, að berklasjúklingunum sé séð fyrir hæfilegum verkefnum. Á hitt þarf ekki að benda, hverja þýðingu það hefur fyrir þá sjálfa bæði efnalega og andlega. Fleiri liði í 17. gr. sé ég ekki ástæðu til að gera að umræðuefni. og í 18. gr. er, að ég ætla, ekkert, sem gefur mér tilefni til sérstakra aths. Í 19. gr. munu menn veita því athygli, að felld er niður fjárveiting til niðurgreiðslu á landbúnaðarafurðum, en hún var á þessa árs fjárl. áætluð 12 millj. kr. Ég hef ár eftir ár á það bent, að þessi útgjaldaliður þurfi að hverfa úr fjárl. Hingað til hafa menn hins vegar litt viljað á það hlusta. En eins og nú er komið, hygg ég, að hver maður, sem lætur sig nokkru skipta, að fjárreiður ríkissjóðs séu í sæmilegu lagi, verði að viðurkenna, að óhjákvæmilegt sé að skipa málum þannig, að ekki þurfi á niðurgreiðslunum að halda. Þetta mál verður að sjálfsögðu að takast til athugunar í sambandi við dýrtíðarmálin almenn, og þetta þing getur ekki skilið þannig, að það finni ekki einhverja lausn þeirra. Mál þetta mun að sjálfsögðu verða rækilega rætt í sambandi við málefnasamninga um stjórnarmyndun, en ég tel ólíkleg, að nokkur vilji taka ábyrgð á fjármálastjórninni upp á það að halda áfram að ausa út milljónum á svo fávíslegan hátt. Ég hef þegar drepið á nokkra útgjaldaliði 20. gr. og get verið fáorður um hina aðra. Að mestu er þar um að ræða fjárveitingar til mannvirkja, sem þegar er byrjað á eða að minnsta kosti fé hefur verið veitt til áður. Þannig er það t.d. um menntaskólahúsið í Reykjavík, heimavistarhús Akureyrarskólans og Skálholtsskóla. Til allra þessara bygginga var veitt fé í fjárl. síðasta árs, en á engri byrjað ennþá. Stýrimannaskólanum er ætluð sama fjárveiting og á þessu ári, 1 millj. kr. Þrátt fyrir þessa tiltölulega háu fjárveitingu virðist skólanum furðu lítið miða áfram, og á langt í land, að hann verði fullgerður. Þjóðminjasafni eru ætlaðar 500 þús. kr., Íþróttakennaraskólinn fær lokagreiðslu. 255 þús. kr., og nokkrar minni fjárhæðir eru ætlaðar til að fullgera hús, sem eru í smiðum. - Til vitamála er ætluð nálega sama fjárhæð og á þessu ári, 1,37 millj. kr., og loks er ætluð til byggingar varðskips 1 millj. kr. Fjárveiting til bygginga á jörðum ríkisins er nokkuð hækkuð, úr 200 þús. kr. upp í 350 þús. kr. Það hefur komið í ljós, að ríkið getur með engu móti uppfyllt landsdrottinsskyldur sínar með þeim fjárframlögum, sem hingað til hafa verið ætlaðar til endurbygginga á þjóðjörðum. Jarðagóss ríkisins verður jafnan baggi á því, og reynslan er að nýju að leiða í ljós, að þjóðjarðirnar dragast aftur úr, bæði hvað ræktun og byggingar snertir. Væri án efa æskilegast, að þær kæmust sem flestar í sjálfsábúð aftur. Ég hef nú drepið á þá liði gjaldabálksins, sem mér hefur þótt sérstök ástæða til að vekja athygli á. En eins og rekstraryfirlitið í 21. gr. ber með sér, eru heildarrekstrarútgjöld áætluð 146.026.809 kr. Er þetta tæpum 19 millj. kr. meira, en á síðasta ári. En eins og ég áður gat um, eru tekjur áætlaðar 136.284.679 kr. og rekstrarhalli því rúmlega 9,7 millj. kr. Nemur hann þannig rúml. 7% af heildartekjum, eins og þær eru áætlaðar. Greiðsluhallinn verður hins vegar miklum mun meiri. Samkv. sjóðsyfirlitinu í 21. gr. nemur hann tæpum 22 millj. kr. eða milli 15 og 16% af sjóðsinnborgunum. Enn þá getur að sjálfsögðu enginn sagt um, hverjum breytingum fjárlagafrv. tekur í meðferð þingsins, en ef að venju lætur, má gera ráð fyrir, að útgjöld hækki fremur, en lækki. Hvort þingið treystist til að hækka tekjuáætlun, skal ósagt látið. Það er sennilega fullsnemmt að bera fram nokkrar tillögur um, hvernig snúast skuli við í þessu efni, meðan útkoma yfirstandandi árs er eigi betur kunn, en raun er á og meðan öldungis er ókunnugt, hverja stefnu Alþ. tekur í dýrtíðarvandamálinu. Áður en ég lýk máli mínu, þykir mér rétt að gefa yfirlit yfir fjárhag ríkissjóðs, eins og hann var um síðustu áramót. Hef ég í höndum efnahagsreikning, saminn af ríkisbókhaldinu, og skal ég leyfa mér að lesa hann upp: (Sjá næstu bls.). Viðvíkjandi eignalið III. ber þess að geta, að þar sem reikningar margra sjóðanna hafa ekki borizt ríkisbókhaldinu ennþá, er hér reiknað með sömu tölum og í árslok 1944. Eins og efnahagsreikningur þessi ber með sér, verður eigi annað sagt, en að hagur ríkissjóðs standi nú með blóma. Samanlagðar skuldir hans nema aðeins 33,7 millj. kr. fyrir utan geymslufé, og hrein eign hans er yfir 126 millj. kr. Erlendar skuldir eru að mestu horfnar. Framkvæmdir hafa síðustu ár verið meiri, en nokkurn tíma fyrr og framleiðsluskilyrði öll stórum betri, en nokkru sinni fyrr á landi voru. Atvinnuvegirnir hafa á síðustu árum tekið tæknina í þjónustu sína í mjög ríkum mæli, þótt betur þurfi að vera, áður en lokið er. Víst má telja, að ein höfuðframleiðsluvara landsins, síldarafurðirnar, verði í mjög háu verði á næsta ári, og afköst síldarverksmiðjanna eru orðin svo mikil, að gott veiðiár mundi auka útflutningsverðmæti gífurlega. Verzlunarjöfnuður þessa árs hefur að vísu verið mjög óhagstæður, og þarf engan að undra það. Saman hefur farið stórfelldur aflabrestur á síldveiðunum og gífurlegur innflutningur á ýmsum tækjum til atvinnurekstrar. En hin mikla aukning atvinnutækjanna. sem sumpart er komin í framkvæmd og sumpart að fullu tryggð, mun brátt segja til sin, og ég held, að Ísland hafi aldrei haft minni ástæðu til að kviða gjaldeyrisskorti, en einmitt nú. Það, sem oss nú er nauðsynlegast, er að stýra málum þann veg, að atvinnuvegirnir haldi áfram að blómgast. Ég held, að það væri sjálfskaparvíti, ef svo yrði ekki. En ef atvinnulífið er þróttmikið, munu landsmenn áfram geta búið við góð kjör efnalega, og þá mun ríkissjóður heldur eigi verða fjárvana. Ég legg svo til, að umr. verði frestað og frv. vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Þótt fjárlagafrv. fyrir árið 1947 sé hér til 1. umr., mun ég ekki fara út í að ræða það í einstökum atriðum, heldur mun ég nota þetta tækifæri til að minnast á nokkur grundvallaratriði í sambandi við okkar þjóðarbúskap - nokkur höfuðskilyrði þess, að hægt sé á hverjum tíma að setja fjárl., sem með sæmilegum hætti svari til helztu þarfa þjóðarinnar og heilbrigðra óska hennar. Eins og kunnugt er, byggist þjóðarbúskapur okkar Íslendinga hlutfallslega meira, en nokkurrar annarrar sjálfstæðrar þjóðar, á matvælaframleiðslu fyrir erlendan markað. Hin auðugu fiskimið umhverfis okkar vogskorna eyland eru sú gullkista, sem við fyrst og fremst sækjum í þann gjaldeyri, sem gerir okkur kleift að halda uppi sjálfstæðum menningarbúskap þjóðar, sem telur íbúa aðeins á móts við íbúa fremur smárrar borgar hinna stærri þjóða heimsins. - Það veltur því á mestu fyrir fjárhagslega afkomu þessarar þjóðar, með hversu mikilli atorku og um leið hagsýni þessi höfuðauðlind okkar er nýtt - jafnframt því sem lífskjör fólksins fara eftir því, hvernig notaður er sá arður, sem þessi auðsuppspretta gefur. Hvað þarf einkum að gera til þess, að þessi gullkista okkar komi þjóðinni að gagni? Í fyrsta lagi þarf að tryggja þjóðinni nægilega mikil og fljótvirk tæki til að afla þess hráefnis, sem hér er um að ræða - þ.e.a.s. útvega henni nægilegt af vönduðum, traustum og stórvirkum fiskiskipum ásamt tilheyrandi veiðarfærum. - Jafnframt þarf að gera þær ráðstafanir, sem unnt er, til þess að tryggja Íslendingum einum afnotaréttinn af hinum auðugu fiskimiðum umhverfis landið okkar, annars vegar með útfærslu landhelgislinunnar, hins vegar með samningum við meginlandsþjóðirnar um almenna verkaskiptingu í framleiðsluháttum, þar sem viðurkennd væru forréttindi Íslendinga til fiskveiða umhverfis land sitt og til framleiðslu þessarar tegundar matvæla handa meginlandsþjóðunum, gegn því að kaupa af þeim í staðinn það, sem við þörfnumst af þeirra framleiðsluvörum. Í öðru lagi þarf að gera umsvifamiklar ráðstafanir til þess, að Íslendingar komist sem allra fyrst af því nýlendustigi þjóðarbúskaparins að flytja hráefni sín út að mestu leyti óunnin. Við getum stóraukið, sennilega margfaldað verðmæti útflutnings okkar með því að koma upp alls konar fiskvinnslustöðvum í aðalverstöðvum landsins - svo sem hraðfrystihúsum og fiskimjölsverksmiðjum, umfram það sem þegar er, niðursuðuverksmiðjum, fleiri síldarbræðsluverksmiðjum, lýsishersluverksmiðjum o.s.frv. Í þriðja lagi þarf að gera allt, sem unnt er, til að tryggja okkur örugga framtíðarmarkaði fyrir þessar aðalútflutningsvörur okkar - og í því sambandi leggja höfuðáherzlu á að losa okkur, svo sem unnt er, undan einokunarvaldi alþjóðlegra auðhringa, sem spenna helgreipum um hráefnaframleiðslu nýlenduþjóðanna, fyrst og fremst, og annarra þjóða, sem á einn eða annan hátt eru fjárhagslega háðar heimalöndum þeirra - og skammta úr hnefa verðið á nauðsynlegustu hráefnum, sem þeir síðan láta vinna úr verðháar vörur - og raka þannig saman of fjár. Og í fjórða lagi þarf að koma á heilbrigðri og víðsýnni yfirstjórn allra fjármála þjóðarinnar - fjármálastjórn, sem á hverjum tíma ráðstafi hinum sívaxandi gjaldeyri og annarri fjárveitu þjóðarinnar fyrst og fremst með tilliti til þarfa og eðlilegrar útþenslu undirstöðuatvinnuveganna, sem þá munu geta verið þess umkomnir að fullnægja gjaldeyrisþörf þjóðarinnar út á við og að veita inn á við fólkinu, sem að þeim starfar, viðunandi lífskjör og vaxandi þægindi - og ríkistækinu sjálfu fjármagn til þeirrar starfsemi á sviði stjórnar-, félags-, athafna- og menningarmála, sem siðmenntuðu þjóðfélagi heyrir til. Ég vil nú minnast nánar á nokkur atriði þeirra málaflokka, sem ég þegar hef nefnt. Þegar ríkisstj. sú, sem nú hefur sagt af sér og gegnir aðeins stjórnarstörfum til bráðabirgða, var mynduð fyrir tveimur árum síðan, setti hún sér að frumkvæði Sósfl. stefnuskrá, sem síðan hefur gengið undir nafninu: Nýsköpunarstefnuskráin, þ.e.a.s. stefnuskrá, sem - auk ákvæðanna um að vernda sjálfstæði og öryggi landsins - hafði það höfuðmarkmið að tryggja, að allir landsmenn gætu haft atvinnu við sem arðbærastan atvinnurekstur, og var, svo sem kunnugt er, ákveðið að verja vissum hluta erlendra innstæðna þjóðarinnar beinlínis til slíkra framkvæmda. Fyrir Sósfl. vakti, að með þessari stefnuskrá og því samstarfi flokkanna. sem á henni var byggt, væri af fullri alvöru snúið inn á þá braut í atvinnu- og viðskiptalífi þjóðarinnar. sem ég áðan nefndi, að væri höfuðgrundvöllur fyrir fjárhagslegu öryggi þjóðarinnar og góðum lífskjörum fólksins. Nú hefur þetta samstarf rofnað - í fyrsta lagi vegna þess, að samstarfsflokkar Sósfl. í ríkisstj. brugðust loforðunum um að standa vörð um sjálfstæði og öryggi landsins, þegar þeir nú nýverið með samningi við erlent stórveldi afsöluðu íslenzkum landsréttindum í hendur þess - og enn fremur vegna þess, að mjög alvarlegar vanefndir hafa orðið hjá þessum flokkum á þýðingarmiklum sviðum nýsköpunarinnar. Þó að samstarfið þannig hafi rofnað - af gildum ástæðum - er það síður en svo ætlun Sósfl. að hverfa frá baráttu sinni fyrir framkvæmd nýsköpunarstefnunnar - eins og andstæðingar hans reyna nú mjög að bera honum á brýn. Þvert á móti mun hann gera allt, sem í hans valdi stendur, til að knýja á um, að áfram verði haldið þeirri nýsköpun, sem hafin er fyrir hans forgöngu. og að bætt verði úr á þeim sviðum, þar sem enn hefur brostið á með framkvæmdir og jafnvel þröskuldar verið reistir til hindrunar nýsköpuninni. Við skulum nú athuga nokkuð, hvernig uppfyllt hafa verið þau fjögur meginatriði, sem ég í upphafi máls míns taldi, að hefðu grundvallarþýðingu fyrir fjárhagslega afkomu þjóðarinnar. Um fyrsta atriðið - útvegun tækja til að sækja aflann í greipar Ægis - má segja, að stigið hafi verið risaskref í tíð fráfarandi ríkisstj. Þar er framkvæmd nýsköpunarinnar ótvíræðust og augljósust. Eins og menn vita, hafa verið keyptir rúmlega 30 nýtízku togarar til landsins, sem nú fara að koma hingað hver af öðrum. Einnig hafa verið keypt til landsins og smíðuð innanlands fjöldi af öðrum vönduðum fiskiskipum. svo að veiðifloti okkar verður innan skamms helmingi stærri að smálestatölu, en hann var fyrir tveimur árum. Afkastageta hans vex að vísu enn meira, vegna þess að nýju skipin eru miklu betri og fullkomnari, en þau gömlu. Í þessu sambandi er einnig vert að benda á atriði, sem hefur mikla þjóðhagslega þýðingu, en það er dreifing atvinnutækjanna. Fram til þessa hefur togaraútgerðin verið rekin svo að segja eingöngu frá Reykjavík og Hafnarfirði. - Nú hefur nýbyggingarráð úthlutað rúmum þriðjungi hinna nýju togara til annarra staða víðs vegar um landið - og gerðar hafa verið fyrir frumkvæði Sósfl. sérstakar ráðstafanir til að auðvelda þessum stöðum kaup á togurunum. Verður þannig með þessum ráðstöfunum þegar á næsta ári stofnað til togaraútgerðar á átta stöðum utan Reykjavíkur og Hafnarfjarðar. Mun þetta ekki aðeins hafa mikla þýðingu fyrir atvinnulíf og afkomu viðkomandi staða, heldur einnig verða áhrifaríkasta ráðið til að hefta straum fólksflutninganna til Reykjavíkur með þeim margvíslegu erfiðleikum, sem af honum leiðir. Ég held, að segja megi, að þegar við höfum fengið þau skip, sem búið er að kaupa og verið er að byggja í landinu, þá stöndum við í bili allsæmilega að vígi, hvað snertir skipakost til aflafanganna. þó að auðvitað megi ekki láta staðar numið í því efni, fremur en öðrum. En það er fleira, sem þarna kemur til greina, en sjálf fiskiskipin. Vaxandi veiðiflota verða að fylgja vaxandi verstöðvar með auknum hafnarmannvirkjum og bættum afgreiðsluskilyrðum. - En einmitt í þessu efni hefur mjög brostið á um framkvæmd nýsköpunarinnar, en þessi þáttur hennar hefur verið í höndum Alþfl. Í fyrravetur voru sett l. um byggingu landshafnar í Njarðvíkum og Keflavík. Framkvæmd þess verks er enn ekki hafin þrátt fyrir mjög brýna nauðsyn. Það, sem liggur til grundvallar hugmyndinni um byggingu landshafna við fengsæl fiskimið, er, að slíkar hafnir geti tekið á móti fiskiskipum víðs vegar af landinu til viðlegu yfir vertíðina. - Nú hef ég heyrt, að þrátt fyrir það að ekki eru nærri allir hinir nýju fiskibátar tilbúnir, þá séu um 30 bátar, sem hvergi geti fengið viðlegupláss hér við Faxaflóa á vertíðinni í vetur, nema sérstakar ráðstafanir verði gerðar. Það er því augljóst, að taka verður rösklegar til höndunum í framkvæmd hafnarmálanna, en gert hefur verið. Þá er það annað atriðið - varðandi vinnslu þess fisks, sem við veiðum. Það hefur komið í ljós, að meðal fiskimanna er mikill skilningur fyrir hendi á nauðsyn og þýðingu þess atriðis í þjóðarbúskapnum. Útvegsmenn og aðrir, sem hér eiga hlut að máli, hafa tekið fegins hendi þeim fyrirheitum nýsköpunarstefnuskrárinnar, sem lutu að því að veita ríflega aðstoð til þess að koma upp fiskvinnslustöðvum - og ýmsir hófust þegar handa um framkvæmdir í trausti þess, að þeir fengju raunverulega þá fjárhagslegu aðstoð. sem lofað var. Á annað hundrað umsóknir munu þegar hafa borizt til nýbyggingarráðs um meðmæli þess til lánveitinga úr stofnlánadeildinni til þess að koma upp ýmiss konar fiskvinnslustöðvum og öðrum fyrirtækjum í sambandi við fiskveiðarnar. Nýbyggingarráð mun þegar hafa mælt með lánveitingum til yfir þrjátíu fiskvinnslustöðva, einkum hraðfrystihúsa, sem flest eru í byggingu, og mundi hafa verið hægt að ljúka byggingu þeirra fyrir næstu vertíð og þar með auka afkastagetu hraðfrystihúsanna um allt að helming - miðað við afköst þeirra undanfarið. En hér hefur verið illa staðið við loforðin um fjárhagslega aðstoð. Flest þessi fyrirtæki hafa ekki fengið þau lán, sem þeim ber samkvæmt lögunum um stofnlánadeild sjávarútvegsins, og er bygging þeirra að meira eða minna leyti stöðvuð af þeim sökum, og þar með hindruð sú þýðingarmikla afkastaaukning hraðfrystihúsanna, sem annars gat orðið þegar á þessum vetri. Koma þarna mjög áþreifanlega fram afleiðingar þess óhappaverks á Alþ. í fyrravetur. þegar Sjálfstfl. og Alþfl. með aðstoð stjórnarandstöðunnar - gegn harðvítugri baráttu Sósfl. - breyttu frv. nýbyggingarráðs um, að stofnlánadeildin yrði undir stjórn fiskveiðasjóðs, en Landsbankinn skyldaður til að leggja henni ákveðið fjármagn, - í það að hafa hana sem deild við Landsbankann og setja hana þar með undir stjórn og yfirráð þeirra manna, sem höfðu lýst sig andstæða nýsköpunarstefnuskránni og töldu hana óvit eitt. Landsbankinn afsakar sig í þessu efni með því, að ekki hafi verið keypt skuldabréf stofnlánadeildarinnar - og er það að vísu rétt, að peningamennirnir hafa þarna, eins og oft endranær, sýnt lítinn þegnskap, eða nauman skilning á nauðsyn uppbyggingarinnar. En í sjálfu sér er það Landsbankanum engin afsökun, því að það, að peningamennirnir kaupa ekki af honum 4% skuldabréf stofnlánadeildarinnar, er aðeins vegna þeirra tækifæra, sem bankinn og önnur fjármála- og viðskiptamálastjórn landsins veitir þeim til að græða meira á peningum sínum með öðrum hætti. - Og væri bankinn dálítið hlynntari nýsköpunarstefnunni, en hann er, væri honum innan handar að ráðstafa sparifé því, sem hann varðveitir, í lán á vegum stofnlánadeildarinnar, engu síður en til annarrar lánastarfsemi. En sú reynsla, sem þegar er fengin í þessu efni, sannar, að hann barðist gegn þessari skipan málsins. Og eigi að vera nokkur von til þess, að nægilegur hraði fáist í byggingu fiskiðjuvera í landinu, verður nú að gera nýjar ráðstafanir til að veita nægilegt fjármagn til þeirra framkvæmda. Þá kem ég að þriðja atriðinu, möguleikunum til þess að afla öruggra markaða fyrir útfluttar sjávarafurðir okkar. Þegar ríkisstj. var mynduð fyrir tveimur árum, var því mjög haldið á loft af stjórnarandstæðingunum, að auk þess sem nýsköpunarstefnan væri bláber heimska, væri hún með öllu óframkvæmanleg, vegna þess að strax og styrjöldinni lyki, yrði ómögulegt að fá markaðsverð fyrir útfluttar sjávarafurðir okkar, sem svaraði til framleiðslukostnaðarins, vegna þess hversu dýrtíð væri hér mikil. Og þegar brezka matvælaráðuneytið, sem keypt hafði af okkur fiskinn á stríðsárunum, um sama leyti sagði upp fiskkaupasamningnum, sáu þessir herrar ekkert annað en óhjákvæmilegt hrun framundan. - Þessar hrakspár um markaðshrun hafa þó allar orðið sér til skammar. Allt til þessa hefur tekizt að fá það verð fyrir fiskafurðir okkar, sem fyllilega hefur svarað til framleiðslukostnaðar þrátt fyrir vaxandi dýrtíð hér. Meira að segja hefur verið hægt að borga hráefnið miklu hærra verði en áður, eins og t.d. síldina s.l. sumar. Og þó hefur ekki verið haldið á þessum afurðasölumálum af hendi Íslendinga eins vel og hægt hefði verið. Það er sem sé ekki af neinni gustuk, sem sjávarafurðir okkar eru keyptar - hvorki af hendi Englendinga né annarra - heldur af hinu, að það eru eftirsóttar vörur, sem ýmsar þjóðir vanhagar mjög um. Síldarlýsið okkar er t.d. mjög eftirsótt vara, sem að vísu mundi verða enn verðmætari, ef við hertum það sjálfir, eins og sjálfsagt er að gera og í ráði er að byrja á innan skamms. Á stríðsárunum fengu Bretar síldarlýsið, eins og aðrar sjávarafurðir okkar. Brezki feitmetishringurinn - Uni-Lever - gúknaði yfir því og skammtaði okkur verðið úr hnefa - 38£ fyrir tonnið sem var langt fyrir neðan sannvirði og olli því, að verð á fersksíldinni til ísl. sjómanna og útgerðarmanna var miklu lægra, en réttmætt hefði verið. Í fyrra, þegar stríðinu var lokið og leiðir opnuðust til meginlands Evrópu, kom strax fram hörð samkeppni um feitmetisframleiðslu, þ. á m. síldarlýsið okkar. Sovétríkin vildu gjarnan fá þessa ágætu vöru og buðu miklu hærra verð, en brezki feitmetishringurinn hafði borgað, eða 63 £ fyrir tonnið. Og þó að Uni-Lever hefði áður borgað aðeins 38 £ fyrir tonnið, fannst honum nú borga sig að kaupa það fyrir 63 £, fremur en að missa það. Ef reiknað er með 30 þús. tonna framleiðslu á ári, eins og var árið 1944. nemur þessi verðmunur hvorki meira né minna en ca. 20 millj. króna. Er þetta mjög sláandi dæmi þess, hversu nauðsynlegt okkur er að gera útflutning eftirsóttustu vara okkar óháðan hinum kapítalísku auðhringum, sem keppa eftir að einoka verðmætustu hráefni þjóðanna og arðræna þær þannig á borð við arðránið, sem Íslendingar þekkja bezt frá dögum dönsku einokunarverzlunarinnar hér á landi. En þó að brezki feitmetishringurinn hefði þannig orðið opinber að því að arðræna okkur, kusu þeir, sem mestu ráða um afurðasölu okkar, að láta hann enn fá mestan hluta af síldarlýsisframleiðslu okkar yfirstandandi ár, fremur en hinn aðilann, sem varð til þess að hækka verðið, og þetta eins fyrir því, þó að Sovétríkin jafnframt keyptu af okkur meginhluta hraðfrysta fisksins - einnig fyrir miklu hærra verð, en Bretar höfðu borgað. Þetta var réttlætt með því, að ef við létum Breta fá áfram svona mikinn hluta síldarlýsisins, mundu þeir launa okkur með því að halda áfram að kaupa af okkur ísaða fiskinn fyrir gott verð. Ekki þótti þó þurfa að gera um þetta neinn samning. Og nú hefur raunin orðið sú, sem kunnugt er, að ekki þykir nú lengur svara kostnaði að sigla með ísaðan afla sinn til Englands til sölu þar. Og þá byrjar aftur barlómurinn og hrakspárnar. Nú vilja Englendingar ekki kaupa af okkur ísfiskinn fyrir það verð, sem svari framleiðslukostnaði við dýrtíðina hér. Nú er hrunið að koma! Nú verður að fara að lækka kaupið! Framsókn sér nú hilla undir „sannanir“ fyrir því, að hún hafi haft rétt að mæla, þegar hún taldi nýsköpunina óframkvæmanlega, nema fyrst væri lækkað kaupgjald og verðlag í landinu. - Já, jafnvel „kommarnir“ kváðu nú vera orðnir hræddir og eru sagðir hafa hlaupið úr ríkisstj. til þess að reyna að koma sér undan ábyrgðinni á því hruni, sem nú verði ekki lengur afstýrt. Bretar eru, sem betur fer, ekki eina þjóðin í heiminum, sem þarf á sjávarafurðum að halda. - Og ég fullyrði, að þrátt fyrir markaðstregðuna í Bretlandi er nú hægt að selja allar okkar sjávarafurðir, ef rétt er á þeim málum haldið, fyrir mjög viðunandi verð. Rússum virðist hafa líkað vel þær vörur, sem þeir fengu frá okkur á þessu ári. Og þeir eru nú þegar farnir að leita fyrir sér um kaup á sjávarafurðum héðan í stórum stíl og hafa spurzt fyrir um, hversu mikið magn þeir geti fengið og fyrir hvaða verð. Atvmrh. hefur einmitt þessa dagana verið að leita eftir tillögum útvegsmanna og stjórnarnefnda fiskvinnslufyrirtækja um það, fyrir hvaða verð sjávarafurðir okkar skuli boðnar. Það, sem Rússar leggja mesta áherzlu á að fá, er síldarlýsið. En þeir vilja einnig kaupa saltsíld í stórum stíl. Einnig mikið af hraðfrystum fiski. Sömuleiðis þorskalýsi, saltfisk og söltuð hrogn. Einnig mundi í sambandi við slíkan sölusamning opnast allmikill markaður fyrir ísaðan fisk á meginlandi Evrópu. Auk þessara möguleika, sem nú voru nefndir, er hægt að fá markað fyrir útflutningsvörur okkar hjá ýmsum öðrum þjóðum meginlandsins. Ég leyfi mér þess vegna að ítreka það, að ef við látum þessar þjóðir fá síldarlýsið, sem er okkar eftirsóttasta útflutningsvara, þá mundu þær einnig kaupa af okkur allar aðrar sjávarafurðir, sem við þurfum að selja - og þar með tryggja okkur örugga afsetningu alls þess fiskafla, sem við höfum tök á að draga hér úr djúpum hafsins. Ef slíkir viðskiptasamningar ekki takast þá er það Íslendingum sjálfum að kenna. Og ef þeir Íslendingar, sem þessum málum ráða til lykta, láta þetta ágæta tækifæri ónotað, þá er það áreiðanlega eitthvað annað, en umhyggja fyrir íslenzku þjóðinni, sem stýrir gerðum þeirra. En því miður virðast ekki allir ráðamenn þjóðarinnar taka þessu með sérstökum fögnuði. Og máske finnast hér valdamiklir menn, sem meta vináttuna við brezka feitmetishringinn - og hið alþjóðlega auðvald - meira, en hagsmuni íslenzkra atvinnuvega og bætt lífskjör þess fólks, sem á þeim byggir tilveru sína. Íslenzkir útvegsmenn og íslenzk alþýða ætti að fylgjast vel með því, hvort svo reynist. Ég vil vekja sérstaka athygli á því, að þýðing þessa máls er ekki aðeins fólgin í því að selja þessar afurðir í eitt skipti, heldur einnig og miklu meira í því, að með slíkri sölu hefðum við tryggt okkur öruggan framtíðarmarkað fyrir útflutning okkar. Hinar sósíalistísku þjóðir hafa sem sé áætlunarbúskap, þar sem reiknaðar eru út þarfir þjóðarinnar fyrir þetta og hitt, og framleiðsla hennar annars vegar og innflutningur hennar hins vegar er hvort tveggja miðað við að fullnægja þessum þörfum, svo sem kostur er á, á hverjum tíma. Þegar Sovétríkin sækjast eftir að kaupa þessar útflutningsvörur okkar, þá er það liður í viðleitni þeirra til að fullnægja ákveðnum þörfum þjóða sinna - þörfum, sem ekki verður samtímis leitað fullnægingar með öðrum hætti. Og það er engin ástæða til að ætla, ef þessar vörur okkar fullnægja eðlilegum kröfum neytendanna, að frekar verði leitað eftir þeim til annarra en okkar, þegar við einu sinni höfum komið þeim á framfæri. Þegar við vitum um kreppuna, sem er í uppsiglingu í vestri, þá væri það með öllu ófyrirgefanlegt glappaskot að láta þetta tækifæri til að tryggja okkur örugga afsetningu sívaxandi framleiðslu sjávarafurða ganga okkur úr greipum. Loks kem ég að fjórða atriðinu - stjórn peningamálanna. Reynslan hefur sýnt, enda raunar vitað fyrir fram, að stjórn peningamálanna í landinu hefur ekki verið í neinu samræmi við nýsköpunarstefnuna og þess vegna ekki veitt henni þann stuðning. sem vera bar og nauðsynlegur er. Ég hef áður drepið á það, hvernig fjöldi manna og fyrirtækja. sem ráðizt hafa í byggingu hraðfrystihúsa og annarra fiskvinnslustöðva - fyrirtæki. sem okkur eru nú ef til vill nauðsynlegri, en allt annað til þess að efla atvinnulíf í landinu, nýta fiskafla okkar og auka útflutningsverðmæti hans. þ.e.a.s. afla aukins gjaldeyris, hvernig þeir eiga stöðugt undir högg að sækja hjá Landsbankanum um að fá lögmæt stofnlán til fyrirtækja sinna, og fá ýmist ófullnægjandi eða alls ekkert, svo að þessi nauðsynlegu fyrirtæki stöðvast á miðri leið. Hins vegar veitir Landsbankinn verulega af veltufé þjóðarinnar beint og óbeint út í ýmiss konar einstaklingsgróðrabrask og starfsemi, sem í sjálfu sér er að vísu nauðsynleg, eins og t.d. byggingastarfsemin hér í Rvík. en kemur ekki að eðlilegum þjóðfélagslegum notum vegna skipulagsleysis og spákaupmennskunnar, sem ríkir í þeim efnum. Hér verður að breyta til. Peningastofnanir landsins verða öllu öðru fremur að greiða fyrir því, að í landinu komist upp tæki til að vinna verðmiklar útflutningsvörur úr hráefnum okkar. Með því fyrst og fremst aukum við gjaldeyri okkar og öðlumst þar með getu til annarrar nauðsynlegrar starfsemi í landinu. Þá verður einnig mjög að átelja það, hvernig miklu af gjaldeyri þjóðarinnar hefur verið eytt í bláberan hégóma og miður nauðsynlega hluti. Þegar ríkisstj. var mynduð fyrir tveimur árum voru erlendar innstæður okkar 580 millj. króna. Þar af voru 300 millj. settar á „nýbyggingarreikning“. sósfl. vildi að 500 millj. kr. yrðu festar þannig, en Alþfl. kom í veg fyrir það með sínum frægu skilyrðum. Einnig var ákveðið, að árlega skyldi bæta á nýbyggingarreikning 15% af útflutningsverðmætinu. Við þetta ákvæði hefur ekki verið staðið, heldur virðast þessi 15% hafa farið í almenna eyðslu. Enn fremur er talið, að þær 280 millj. kr. af erlendu innstæðunum, sem ekki voru festar á nýbyggingarreikning, séu að mestu upp étnar. Þegar vitað er, að heildsalarnir hafa fengið þennan gjaldeyri til þess að kaupa fyrir hann m.a. ógrynni af ýmiss konar hégómlegu skrani og lúxusvarningi, sem veitt hefur þeim óhemju gróða og þannig haldið við því ástandi, að kaupsýslan sé gróðavænlegasti atvinnuvegurinn í landinu. sem þess vegna dregur að sér geysifjármagn, sem annars hefði væntanlega tekizt að fá til uppbyggingar framleiðslu atvinnuveganna, þá er þessi ráðstöfun með öllu fordæmanleg og stríðir beinlínis gegn nýsköpunarstefnunni. Það er Sjálfstfl., sem ber ábyrgð á þessum aðförum. - Og ef hann vill láta fólk trúa því, að honum sé alvara með framkvæmd nýsköpunarinnar, þá verður hann í þessu efni að snúa við blaðinu og vera með í því að gera harðhentar ráðstafanir til að draga fjármagnið úr verzluninni og öðru braski yfir í framleiðslugreinarnar. Ég hef nú gert nokkra grein fyrir því, hvað ég tel, að helzt þurfi að gera til þess að endurbyggja góðan fjárhag þjóðarinnar - og þar með ríkisins. - Ég skal að lokum draga það saman í eina setningu: Það þarf að framkvæma nýsköpunina af fullri djörfung og dugnaði án allra undanbragða. Það hefur þegar orðið mjög verulegur árangur af nýsköpunarstarfinu. Fyrsta skilyrðið til stórfelldrar framleiðsluaukningar - tvöföldun fiskiskipaflotans - hefur verið uppfyllt. - Afköst síldarbræðsluverksmiðjanna hafa verið tvöfölduð. - Árangurinn er mestur þar, sem forusta Sósfl. hefur komið til. Hafnargerðir og önnur aðstaða til afgreiðslu veiðiskipa er gersamlega ófullnægjandi og í engu samræmi við aukningu veiðiflotans. Þar hefur Alþfl. forustuna. Mikil viðleitni hefur verið af hálfu einstaklinga og félaga til að koma upp fiskiðjuverum og tækjum til að auka útflutningsverðmæti aflans. - En fjármagnið hefur brugðizt, og á því ber Sjálfstfl. fyrst og fremst ábyrgðina. Framsfl. hefur til þessa aðeins lagt til barlóminn, en nú hefur hann tækifæri til að leggja hönd á plóginn, ef hann vill. Það var deilt um það í upphafi, hvort þjóðin væri megnug þess að framkvæma slíka byltingu í atvinnuháttum sínum, sem nýsköpunarstefnuskráin boðaði. Ef flokkar þeir, sem bundust samtökum um framkvæmd hennar, störfuðu allir af heilum huga, var aðeins eitt, sem hugsanlegt var, að þeir fengju ekki við ráðið - að útvega nægilega góða markaði fyrir framleiðsluna. Nú í dag höfum við, hvað þetta snertir, alveg sérstaklega gott tækifæri. Það er krafa Sósfl., að þessu einstaka tækifæri sé ekki sleppt. Það er krafa Sósfl., að svo fljótt sem unnt er verði gerður samningur við Sovétþjóðirnar og aðrar meginlandsþjóðir um sölu sjávarafurða okkar. Það er krafa Sósfl., að í vitundinni um þessa markaðsmöguleika verði tafarlaust gerðar ráðstafanir til, að hvert einasta fiskiskip fari á veiðar. Að tafarlaust verði útvegaðir peningar til að fullgera þau hraðfrystihús og fiskvinnslustöðvar, sem nú eru í byggingu, svo að þau geti tekið til starfa á vetrarvertíðinni. Það er krafa Sósfl., að nýsköpunin verði framkvæmd. Að því vill flokkurinn vinna, og um það er hann reiðubúinn til samstarfs við hverja þá, sem fáanlegir eru til að gera þær ráðstafanir til framkvæmda nýsköpuninni, sem fengin reynsla sýnir, að nauðsynlegar eru.



Fjárlagafrv. þetta er hið langsamlega hæsta, sem nokkru sinni hefur verið lagt fyrir Alþ. Heildarútgjöldin eru áætluð um 162 millj. kr. Því fer þó alls fjarri, að þar komi öll kurl til grafar. Margir liðir í frv. eru sýnilega of lágt áætlaðir og hljóta að verða mun hærri í framkvæmd. Í frv. er reiknað með vísitölu 290, en meðan verið var að prenta frv., hefur hún skotizt upp í 302 stig. Í frv. er enginn eyrir ætlaður til dýrtíðarráðstafana, eins og hæstv. ráðh. hefur tekið fram, og er þó þannig ástatt, að milljónatugi mun þurfa úr ríkissjóði, að öllu óbreyttu, til þess að halda dýrtíðinni fastri, þar sem hún er nú. Þá vantar augsýnilega inn í frv. ýmislegt, sem þó er verið með á prjónunum, svo sem útgjöld til fjárskipta, til kaupa á strandferðaskipum, til óvenjulegra símaframkvæmda, til landshafnar, sem lög hafa verið sett um, til Austurvegar, sem lög hafa einnig verið sett um, til framkvæmda í Höfðakaupstað. Eru þetta þó aðeins dæmi um það, sem ekki er meðtalið. Loks er augljóst, að inn í frv. verður ýmsu bætt eftir till. frá einstökum þm. Mér þykir því ekki líklegt, að samkvæmt þeirri stefnu, sem þetta frv. markar, verði ríkisútgjöldin undir 200 millj. kr. Raunverulegur greiðsluhalli á frv. virðist því vera margir milljónatugir, en ekki 22 millj., eins og frv. segir. „Hvar á að taka þetta fjármagn?“, mun margur spyrja. Lítil svör hafa við þeirri spurningu fengizt frá hæstv. fjmrh., og hefði honum þó verið skylt að gera grein fyrir því, á hverju hann byggir frv. sitt og tillögur um fjármálastefnuna. Það eina, sem hæstv. ráðh. hefur um þetta stórfellda vandamál að segja, er það, að tekjuáætlun fjárlagafrv. sé miðuð við jafnmikinn innflutning tollhárra vara og verður á þessu ári og aðrir tekjuliðir eftir því. En er þetta óhætt, þegar þess er gætt, hvernig innflutningur þessa árs étur upp mestan hlutann af hinum stórfellda gjaldeyrisforða þjóðarinnar? En að því mun ég víkja síðar. Fjmrh., sem leggur fyrir þetta frv., á því eftir að gefa svör við því, hvar hann ætlar að taka fé til þess að vega upp hallann á frv. og til dýrtíðarráðstafana, en ef ráðh. ætlast ekki til þess, að ríkissjóður annist neinar dýrtíðargreiðslur, þá hlýtur hæstv. ráðh. að gera till. um það, hvaða leið skuli fara í staðinn. Þess er getið í grg. frv., að hallinn á fjárlagafrv. stafi aðallega af útgjöldum þeim, sem ýmis lög frá síðasta Alþ. hafa í för með sér. Sést nú glöggt, að það er rétt, sem framsóknarmenn héldu fram, þegar þessi lög voru sett, svo sem alþýðutryggingalögin o.fl., að hlunnindin, sem veita skal samkvæmt löggjöfinni, eru enn sem komið er ekki til nema á pappírnum. Það er einnig ljóst, að lögin verða aldrei annað, en pappírsgagn, ef ekki verða gerðar ráðstafanir til bjargar út úr því öngþveiti, sem búið er að skapa. Stefna stjórnarmeirihlutans á síðasta þingi var sú að knýja fram fyrir kosningar dýra lagabálka, láta þá öðlast gildi 1. jan. n.k., og framhaldið er nú orðið það, sem vænta mátti. að allri súpunni er fleygt í þingið, án nokkurrar forustu frá þeim, sem gumuðu mest af löggjöfinni. Þeir, sem vöruðu við þessum vinnubrögðum þá og vildu láta fylgjast að löggjöf og fjáröflun, voru kallaðir fjandmenn nýtilegrar löggjafar af lýðskrumurum og kosningaþjónum þeirra. Þetta fjárlagafrv. sýnir, að framsóknarmenn höfðu rétt fyrir sér, þegar þeir héldu því fram, að stefna núverandi ríkisstj. hlyti að leiða til síhækkandi fjárlaga, síhækkandi skatta, stórkostlegs halla á ríkisrekstrinum og að lokum samdráttar og stöðvunar á framkvæmdum og starfsemi ríkisins. Eða gera menn ráð fyrir því, að það verði auðvelt að halda uppi 200 millj. kr. ríkisútgjöldum og þar yfir ár eftir ár? „Hvað á nú að gera?“ spyrja menn. Ég mun víkja ofurlítið að því síðar, hvað mér finnst. En ég held, að óhætt sé að segja það strax, að almenningur í landinu muni ekki sætta sig við nýjar álögur ofan á það, sem fyrir er, án þess að hreinsað sé til í því spillingarfeni, sem myndazt hefur á undanförnum árum. Það er ekki tækifæri hér til þess að minnast mikið á einstaka liði fjárlagafrv. En ég get ekki stillt mig um að minnast hér á eitt atriði, sem gefur ofurlitla hugmynd um, hvernig á er haldið. Árið 1943, en þá var vísitalan komin yfir 280 stig. reyndist kostnaðurinn við stjórn landsins, þ.e.a.s. 10. gr., 1.738.000 kr., en á þessu fjárlagafrv. er áætlað til þessara þarfa kr. 4.127.000 og fer þó áreiðanlega fram úr áætlun, eins og vant er. Þessi kostnaður hefur því hækkað á tveimur árum um 2.400.000.00 - og meir en tvöfaldazt. Hér við mætti bæta, að kostnaður við nýbyggingarráð var á síðasta ári 509 þús. kr., við viðskiptaráð kr. 1.628 þús., eða kr. 2.137 þús. kostnaður við þessar tvær nefndir. Fyrir tveim árum var samþykkt hér á Alþ. þáltill. um endurskoðun á starfsmannakerfi ríkisins með það fyrir augum að gera starfræksluna óbrotnari og ódýrari. Þessi ályktun hefur verið gersamlega hundsuð af ríkisstj., en í þess stað stefnt í öfuga átt með þeim geysihraða, að furðu gegnir. 29. nóv. 1943 var samþ. þál., þar sem Alþ. fól ríkisstj. að láta prentaða starfsmannaskrá ríkisins fylgja frv. til fjárlaga ár hvert. Þessi ályktun þingsins hefur einnig verið gersamlega að engu höfð af fjmrh., enda mun hæstv. ráðh. vera það vel ljóst, að það mundi ekki koma sér vel fyrir ríkisstj. að láta slíka starfsmannaskrá koma fyrir augu þm. og almennings. Eða hvers vegna hefur hæstv. ráðh. ekki farið eftir fyrirmælum Alþ. um þetta? Vill hann ekki gera grein fyrir því hér nú við umræðuna? Það er nú svo komið, að ríkisútgjöldin eru orðin nærfellt tíföld á við það, sem þau voru fyrir stríð. Vísitala ríkisútgjalda er 900–1.000 - en framfærsluvísitala er 302 - þykir mönnum nóg um hana. Samt var svo á árunum fyrir stríðið, að fulltrúar þess flokks, sem undanfarið hefur farið með fjármálastjórnina. stóðu þá nötrandi af geðshræringu við hverjar fjármálaumræður á Alþ. og gerðu hróp að fjármálastjórninni fyrir hin gífurlega háu fjárlög. Þeir bentu á eina leið út úr öngþveitinu, og það væri synd að segja að sú leið hafi ekki verið reynd. Leiðin var sú, að fela þeim sjálfum fjármálastjórn ríkisins, og hana hafa þeir nú haft samfleytt síðan 1939. eða í 7 ár. Hvernig hefur þá þetta úrræði gefizt? Fjmrh. sjálfstæðismanna hafa svo sem ekki þurft að glíma við neina kreppu. Ekki alveg. Ef við tökum síðustu 4 árin, að meðtöldu því, sem nú er að líða, þá mun láta nærri, að þeir fái í ríkissjóðinn á þessum árum um 580 millj. kr., eða allt að því hálft annað hundrað milljónir að meðaltali á ári. Og hver er svo útkoman? Hún er sú, að allt þetta gífurlega fjármagn, sem nemur nærfellt tiföldum tekjum ríkissjóðs, eins og þær voru fyrir stríð, hefur runnið í gegnum greipar þeim, og fjmrh. Sjálfstfl. stendur hér nú á Alþ. í lok þessa tímabils og hlýtur að viðurkenna, að það er stórkostlegt þjóðfélagsvandamál, hvernig fleyta skuli ríkissjóði næstu mánuði, og öll þjóðin hugsar til þess með kviða, hvernig takast muni. Lítum þá næst á gjaldeyrisástandið. Þegar núverandi ríkisstjórn tók við völdum, voru gjaldeyrisinnstæður bankanna um 575 millj. kr., en 1. okt. s.l. voru þær komnar niður í 295 millj. Lækkun á tímabilinu er því 279 millj. kr. Til 1. okt. s.l. hafa bankar landsins fengið inn til sín um 610 millj. kr. í erlendum gjaldeyri. Á þessu tímabili, þessum 2 árum, hafa því verið greiddar út í erlendum gjaldeyri 889 millj. kr., en það er ekki allt þar með sagt, því að hér við bætist, að búið er raunverulega að ráðstafa nærri öllum þeim gjaldeyri, sem inni stóð á gjaldeyrisreikningi bankanna 1. okt. s.l. Þetta þýðir það, að á þeim 2 árum, sem ríkisstj. hefur farið með völdin, hefur verið ráðstafað nærri 1 milljarði og 200 millj. kr. í erlendum gjaldeyri, eða að meðaltali allt að því 600 millj. kr. á ári. Á þessum 2 árum hefur því verið notaður jafnmikill gjaldeyrir og þjóðin varð að láta sér nægja í 15–20 ár fyrir stríðið. Hér við bætist, að aðeins 300 millj. af allri þessari fúlgu hafa verið notaðar til þeirra hluta, sem með nokkru móti var hægt að heimfæra undir hina svokölluðu „nýsköpun“ eða nýbyggingar. Allt hitt hefur, að því er bezt verður séð, runnið til þess að greiða aðrar vörur og í margháttaða aðra eyðslu. því fer einnig alls fjarri, að öllum þessum 300 millj. hafi verið varið til þess, sem með nokkru móti getur kallazt „nýsköpun“. Þvert á móti mun margt furðulegt hafa verið af því fé borgað, og kæmi það í ljós. ef skýrslur fengjust um það birtar, en á því á þjóðin heimtingu. Nú er þannig komið þessum málum, að það hefur ekki einu sinni verið hægt að leggja á nýbyggingarreikning allan gjaldeyri, sem þangað átti að renna lögum samkvæmt, og af innstæðunum 1. okt. á nýbyggingarreikningur raunverulega 70 millj. kr., sem ekki virðist vera hægt að færa þangað af þeirri einföldu ástæðu, að þær verða að notast til annars. Tíðindin um gjaldeyrisástæðurnar eru geigvænleg, og hafa ekki önnur verri ótíðindi borizt um langa hríð. Þetta ætti þó ekki að koma mönnum mjög á óvart, því að það var upplýst á s.l. vori. hvernig þessi mál stóðu og hvert stefndi, en því var þá kröftuglega mótmælt af valdhöfunum, að nokkur ástæða væri til gagnrýni, þótt síðar hafi reynzt ókleift að leyna því, hvernig komið er. Gjaldeyrisinnstæðum þjóðarinnar, sem hún ætlaði að hafa að bakhjalli á næstu árum og nota fyrst og fremst til uppbyggingar atvinnulífsins. hefur verið sóað gegndarlaust og planlaust. Og það er ekki annað sjáanlegt, en að Íslendingar verði neyddir til þess að taka gjaldeyrislán innan tiltölulega stutts tíma, ef ekki verður alveg breytt um stefnu, eða þá að óvænt höpp komi fyrir. Ég sagði áðan, að gjaldeyrisinnistæðunum hefði verið sóað planlaust. Það kveður svo ramt að þessu, að ekki einu sinni þeim 300 millj. kr., sem lagðar voru á nýbyggingarreikning, hefur verið varið með nokkurri fyrirhyggju. Í lögum um nýbyggingarráð stendur, að nýbyggingarráð skuli gera áætlun um framkvæmdir á næstu árum. En nú er þannig komið, að gjaldeyririnn, sem nýbyggingarráð fékk til ráðstöfunar með upphaflegu lögunum, er búinn, en áætlunin er ekki til ennþá. Þessi gífurlega gjaldeyrissóun er bein afleiðing stjórnarstefnunnar. Afleiðing handahófsins í framkvæmdum, stjórnleysisins á fjárfestingunni, vaxandi verðbólgu, beinna ráðstafana til þess að láta úti gjaldeyri fyrir fánýta hluti og síðast, en ekki sízt afleiðing þess, að fjáröflun til framkvæmdanna hefur verið vanrækt. Ég hef minnzt á fjárl. og gjaldeyrisástandið. En hvernig er þá ástatt um aðra þætti fjárhagsmálanna? Eins og við stjórnarandstæðingar bentum á s.l. vetur, þá gafst ríkisstj. upp við það þegar í byrjun að afla fjár til svokallaðrar „nýsköpunar“. Þessu var mótmælt þá og reynt að leyna því til bráðabirgða með því að skylda þjóðbankann til þess að lána, vissa fúlgu í eina grein atvinnulífsins, sem sé til þess að lána út á innflutt skip og báta. Þetta var aldrei nein fjáröflun, aðeins keyptur gálgafrestur. Og það hefur aldrei nein fjáröflun til svokallaðrar „nýsköpunar“ átt sér stað, þótt digurbarkalega væri talað inn á grammófónplötuna fyrir réttum tveimur árum síðan. Það, sem þá var sagt um „rottuholur“ og „breið bök“, er nú haft að gamni um gervallt landið, og er þó beiskja í gamninu, sem von er til. Stríðsgróðinn og verðbólgugróðinn hefur verið látinn leika laus og engar nýjar ráðstafanir gerðar í þeim efnum. Niðurstaðan af þessari ráðsmennsku er sú ein, sem hún hlaut að verða: Stofnlánadeild sjávarútvegsins vantar fé, af því að ekki hefur tekizt ennþá að selja bréf hennar á frjálsum markaði. Þeir menn standa nú í vandræðum víðs vegar um landið, sem hafa lagt í fyrirtæki í trausti þess að fá lán frá þessari stofnun. Lánsfjáröflun til hafnarframkvæmda og raforkuframkvæmda er stöðvuð af sömu ástæðum. Byggingarfélögin geta ekki fengið lán með ríkisábyrgð, og í skjóli þessa ástands er kominn upp svartur lánamarkaður með okurvöxtum. Með handahófsframkvæmdum sínum, úrræðaleysi í dýrtíðarmálum og forgöngu um hamslausa eyðslu á öllum sviðum hefur ríkisstj. komið öllu fjármálakerfi landsins á ringulreið, fyllt menn vantrausti á því og þar með spillt fyrir lánsfjáröflun til nauðsynlegustu framfara á frjálsum markaði. Jafnframt hefur verið vanrækt að gera ráðstafanir, sem gætu orðið til þess, að eitthvað af hinu lausa fjármagni næðist með öðru móti til að standa undir þeim framkvæmdum, sem verið er að gera. Afleiðingar þess, að fjármagnið hefur ekki verið fest til þess að standa undir framförunum, hafa m.a. orðið þær, sem ég leyfði mér að benda á fyrir fram í sambandi við meðferð stofnlánadeildarinnar á síðasta Alþ., að fjármagninu og gjaldeyrinum hefur verið gegndarlaust sóað í lúxusframkvæmdir og fánýta muni. Slíkt gat aldrei og getur aldrei samrýmzt skynsamlegri „nýsköpun“, og þetta hefði ekki komið fyrir, ef einhverjar ráðstafanir af viti hefðu verið gerðar til fjáröflunar, jafnharðan og framkvæmt var. Nú er ekki lengur hægt að leyna því, að fjáröflun til þeirra framfara, sem þjóðinni ríður mest á, er óleyst vandamál, og það sem þó er verst af öllu, að búið er að sóa burt bróðurparti þeirra fjármuna í erlendum gjaldeyri, sem þjóðin ætlaðist til, að yrði undirstaða framfara um langt árabil og öryggissjóður hennar í baráttu smáþjóðar fyrir því að vera ekki upp á aðra komin. Samtímis því, sem svo fimlega, eða hitt þó heldur, hefur til tekizt með fjármálastjórn ríkisins og framkvæmd „nýsköpunarinnar“ svokölluðu og fjáröflun til hennar, hefur verðbólgan og dýrtíðin farið stöðugt vaxandi. Vísitalan er nú komin upp í 302 stig. og manni skilst, að milljónatugi þurfi til þess að halda henni þar, þótt ekki væri neitt gert til þess að lækka hana. Sjálf stjórnarblöðin keppast við að lýsa yfir því, að framleiðslan við sjóinn sé stöðvuð. Nýju bátarnir, en eigendur þeirra höfðu vonað, að þeir gætu byrjað togveiðar, er þeir komu af síldveiðum, liggja bundnir við ból, vegna þess að það er ekki hægt að losna við fiskinn fyrir það verð, sem gerir kleift að gera þá út. Einn af ráðherrunum hefur sagt í útvarpsumræðum hér á Alþ., að fiskiflotinn fari ekki af stað aftur, nema gerðar verði stórfelldar nýjar ráðstafanir. Ástandið í byggingarmálunum er ömurlegra, en svo, að því verði gerð skil í nokkrum setningum. Húsaleigan er komin yfir 1.000 kr. á mánuði fyrir viðunanlega íbúð. Þeir, sem ætla að byggja eða komast yfir húsnæði. reka sig á svartan peningamarkað, svartan kaupgjaldsmarkað og svartan húsamarkað. Ríkisstj. heyir tryllt kapphlaup um vinnuafl, efni og fjármagn við þá, sem þurfa að koma sér upp þaki yfir höfuðið, og þeir, sem byggja lúxushallir, hafa frjálsar hendur til þátttöku í þessum leik og nota sér það óspart. Það er ómögulegt að komast hjá því að viðurkenna, að valdhafarnir hafi hreint og beint unnið að því að skapa þetta öngþveiti með handahófsflani, sem á sér enga hliðstæðu í sögu þessarar þjóðar. Það hefur beinlínis verið hæðzt að þeim ráðstöfunum, sem með öðrum siðuðum þjóðum hafa verið taldar sjálfsagðar til þess að fyrirbyggja fjármálaupplausn þeirrar tegundar, sem við búum nú við. Eyðslustefnan hefur beinlínis verið boðuð af valdhöfunum. Og hafi einhver leyft sér að gagnrýna stjórnarframkvæmdirnar, þá hafa 3 af 4 stjórnmálaflokkum landsins og a.m.k. 5/6 hlutar af blaðakosti landsins, sameinazt um að reyna að hrópa hann niður. Einn af fyrrv. alþm. Sjálfstfl. hefur ekki getað orða bundizt út af þeim tilraunum til andlegrar kúgunar, sem reynt hefur verið að nota í þessu sambandi. Hann hefur sagt, að margir muni hafa vitað, hvert stefndi, en kinokað sér við að kveðja sér hljóðs um það, af ótta við að verða stimplaðir afturhaldsmenn af pólitískum „spekulöntum“. Það ætti nú að fara að verða ljóst, að framhald þeirrar stefnu, sem ríkt hefur, hlýtur að leiða af sér kreppu. Það verður að breyta um stefnu án tafar og sameina krafta nægilega margra til þess að koma því til leiðar, að hér geti orðið glæsilegar framfarir, þrátt fyrir þau mistök, sem orðið hafa. Það er ekkert fremur hægt að búa við það öngþveiti, sem orðið er, þótt svo mætti virðast, sem meiri hluti þjóðarinnar hafi í einhvers konar dáleiðsluástandi lagt blessun sína yfir þessi ósköp öll, í kosningunum í vor. Það, sem þá skeði, hjálpar síður en svo nokkuð við það, sem nú ríður á að gera, og kemur ekki að neinu gagni, nema þá því að sýna mönnum svart á hvítu, hve langt er hægt að komast með blekkingum, ef nógu margir eru samtaka um að halda þeim fram. Það, sem þá gerðist, er lærdómsríkt að þessu leyti og til aðvörunar öllum sönnum unnendum pólitísks frelsis og lýðræðis. Það er búið að segja margt um stjórnarmyndunina haustið 1944 og mikið er búið að skrafa um það, sem á máli stjórnarliðsins heitir „þegar Framsókn skarst úr leik“, og er sumt furðulegt af því tali. Lágmarkskrafa Framsóknarfl. þá var sú, að dýrtíðin yrði stöðvuð haustið 1944, þ.e.a.s. í byrjun þess framkvæmdatímabils, sem hlaut að verða hér á landi, þegar efni tók að fást og ný atvinnutæki. Í öðru lagi var það sett fram, að tryggð yrði fjáröflun til framfaranna og ábyggilegur fjárhagsgrundvöllur. Í þriðja lagi hefur Framsfl. ætið lagt höfuðáherzlu á, að framfarirnar yrðu byggðar á áætlun og þannig fyrirbyggð sú upplausn í atvinnulífi þjóðarinnar og fjármálum, sem miklar handahófsframkvæmdir hljóta að hafa í för með sér. Við höfum haldið því fram, að það væri pólitísk stigamennska að stofna til stórfelldra framkvæmda af handahófi, auka jafnframt verðbólguna og láta fjáröflunina undir höfuð leggjast. Um þetta var ágreiningurinn og er, en aldrei um hitt, hvort hér skyldu verða framfarir. Það þurfti ekki þá að stofna stjórn til þess eins að elga frumkvæði að því að kaupa báta og skip, því að það voru margir, sem vildu gera það. Það þurfti hins vegar þá að mynda stjórn til þess að stöðva verðbólguna, leggja sem öruggastan fjárhagsgrundvöll fyrir framförunum og tryggja skynsamlega ráðstöfun fjármagnsins, sem hafði safnazt. Sú stjórn kom ekki, og því er nú komið sem komið er. Sú stjórn, sem setið hefur, þóttist ætla að gera sumt af þessu. - Hún þóttist ætla að tryggja það að gjaldeyrisinnistæður þjóðarinnar yrðu notaðar til uppbyggingar. - Þetta átti að vera aðalverkefnið. - En hvernig hefur farið? Því lýsti ég hér áðan. Það er búið að ráðstafa innistæðunum, og aðeins mjög lítill hluti þeirra hefur runnið til uppbyggingarinnar. Það hlaut að fara svona, vegna þess að það hefur verið mest skrafað um uppbyggingu, á meðan fjármagninu var sóað gegndarlaust í annað. Það sé fjarri mér að halda því fram, að auðvelt sé að koma fjármálum og atvinnulífi landsins í viðunanlegt horf. Ég geri ekki ráð fyrir, að neinn töfrasproti finnist, sem hægt er að bera fyrir sig í því sambandi. En ný úrræði verður að reyna. Það er augljóst mál. Og ef forða á frá hinu versta, þá verða menn að láta sér skiljast það, að gera verður óvenjulegar ráðstafanir. Eitt af aðkallandi vandamálum er fjáröflun til þeirra nýtilegra framkvæmda, sem verið er að vinna að, og til nýrra átaka í atvinnumálum, raforkumálum, samgöngumálum, byggingarmálum og öðru því, sem miðar að aukinni tækni og bættum lifnaðarháttum. Það verður að finna úrræði til þess að festa sem mest af því lausa fjármagni, sem eykur verðbólguna, sem hámar í sig gjaldeyrinn. Það þarf að bjóða út og selja ríkisskuldabréf vegna framfaramálanna. Þá þarf að ná til þess hluta stórgróðans frá stríðs- og verðbólguárunum, sem réttur skerfur hefur ekki ennþá verið af látinn til almennra framfara. Það verður að gera almenn reikningsskil fyrir tímabilíð, sem liðið er, og fá hreinan grundvöll fyrir framtíðina. Ekki til þess að eltast við smámuni né smáyfirsjónir, né til þess að skerða fjármuni þeirra, sem bjargálna kunna að hafa orðið á þessum árum, heldur blátt áfram til þess, að þeir, sem stærri vinninga hafa hlotið í happdrætti stríðs- og verðbólgu, leggi eðlilegan skerf til þeirrar framleiðslu- og björgunarstarfsemi, sem nú verður að vinna að. Á grundvelli nýrra reikningsskila verður að byggja fjáröflun til þeirra framfara, sem hér verða að eiga sér stað á næstu árum. Menn verða að skilja það, að ef allt er látið dankast í sömu óreiðunni og verið hefur eða kákráðstafanir einar gerðar, þá dregur til þess, að fjármunirnir verða einskis virði. Á þetta verða menn að líta, þegar þeir meta, hverjum ráðstöfunum þeir eru fylgjandi og hverjum ekki. Það verður að stöðva og minnka verðbólguna og kveða með því niður þá skoðun, að peningarnir verði einskis virði. Það verður m.a. með þessu að minnka eyðsluæðið og létta á þeim þrýstingi. sem er að stöðva framleiðsluna og eyðileggja allt heilbrigt fjármálalíf. Stjórnarvöldin verða að taka forustuna um að skapa fjármálagrundvöll, sem menn geta byggt á, og létta þannig öflun lánsfjár á frjálsum peningamarkaði, en slík lánsfjáröflun verður ætíð og þarf að vera mikils verður þáttur í fjáröflun til þeirra framkvæmda, sem byrjað er á, og annarra nýrra. Það þolir enga bið, að menn fái að vita, hvort ætlunin er, að hækkun dýrtíðarinnar taki einhvern tíma enda eða ekki. Það verður að hafa stjórn á fjárfestingunni. þ.e.a.s. framkvæmdunum í landinu, í stað þess handahófs, sem nú ríkir og gerir allar framkvæmdir óhæfilega dýrar, eyðileggur afköstin og veldur því, að miklu færri mannvirki ljúkast, en verið gæti. Stjórn framkvæmdanna verður að miðast við það, að það sitji fyrir efni, fjármagni og vinnuafli, sem nauðsynlegast er, að allir hafi nóg að starfa, sem vilja vinna, en á hinn bóginn við það, að framleiðslutæki þjóðarinnar geti orðið rekin af fullu fjöri. Það er óhjákvæmilegt að gera ráðstafanir til þess að koma á eðlilegu jafnvægi milli framleiðslukostnaðar og afurðaverðs, þannig að framleiðslustörfin verði eftirsótt, en sitji ekki á hakanum. Í þessu sambandi kemur til greina aukin tækni, afnám milliliðagróðans, lækkun dýrtíðar og verðbólgu og aðrar ráðstafanir í sömu átt. Það verður að stöðva þegar í stað alla óþarfa gjaldeyriseyðslu og gera allt, sem unnt er, til þess að forða því, að þjóðin, sem átti nærfellt 600 millj. kr. í erlendum gjaldeyri fyrir nokkrum misserum, þurfi að taka gjaldeyrislán á næstunni. En gæzla gjaldeyrisins er nátengd þeim ráóstöfunum, sem ég hef drepið á. Brýna nauðsyn ber til að endurskoða skipan verzlunarmálanna og framkvæmd verzlunarinnar, fyrst og fremst með það fyrir augum, að verzlunarsamtök almennings fái sinn hlut réttan þannig, að þau geti notið sín, en þeim hefur verið haldið niðri á undanförnum árum með opinberum ráðstöfunum og með þeim afleiðingum um verzlunarhættina, sem nær öll þjóðin hneykslast á. Enn fremur þurfa verzlunarsamtök framleiðenda að fá stuðning ríkisvaldsins til þess að hafa með höndum innkaup á nauðsynjum þeirra. Þessar ráðstafanir eru hrein lífnauðsyn til þess að losa þjóðina af verzlunarklafanum. Byggingamálin verður að taka alveg nýjum tökum. Tryggja verður með fjáröflun nýju lögin um byggingarlán í sveitum. Í kaupstöðum og kauptúnum verður ríkisvaldið að styðja bæði byggingarfélög verkamanna og samvinnubyggingarfélög með öflun fjármagns þeim til handa og styðja félögin til þess að framkvæma byggingar íbúðarhúsa í stórum stíl á þann ódýrasta hátt sem nútímatækni gerir mögulegt. Það verður að leysa byggingarvandamálið með það eitt fyrir augum að lækka kostnaðinn við öflun mannsæmandi íbúða. Það hefur aldrei verið neitt til í því, að verðbólgan væri eins konar „stríðsgróðadreifari“. Það hefur aldrei verið annað en blekking, að það mætti að skaðlausu bíða, að verðbólgan væri stöðvuð, það væri hægt að gera það seinna, og ef til vill þyrfti þess alls ekki. Af sömu rót var sprottið hjalið um það, að menn skyldu vera alveg rólegir, hin svokallaða „nýsköpun“ leysti verðbólguvandamálið. En því minnist ég á þetta nú, að þau vandamál, sem leysa þarf, eru þannig vaxin, að það er lítil von um árangur, ef menn láta sér ekki skiljast, bæði svokallaðir forustumenn og aðrir, að vandi sé á höndum. En er nauðsynlegur skilningur á vandamálunum nógu almennt ríkjandi? Það er vafamál. að svo sé, enda hefur verið lögð meiri stund á annað af mörgum, en upplýsingastarfsemi í þessum efnum. En nú verða allir að sameinast um að segja hreinskilnislega, hvernig komið er. Yfir þjóðina hefur dunið ógæfa. Hún hefur fengið þungt áfall. Menn vakna sjálfsagt margir hverjir upp við vondan draum, þegar það upplýsist t.d., hversu farið hefur um gjaldeyrisinnistæður þjóðarinnar. Nú er spurningin hins vegar sú, hvort menn bregðast við eins og menn eða stinga höfðinu niður í sandinn.

Félags- og dómsmrh. (Finnur Jónsson): Ég tel ekki ástæðu til að gera einstök atriði fjárlagafrv. þess, sem hér liggur fyrir til fyrstu umr., að umtalsefni, heldur mun ég ræða þau mál, sem mestu varða um framtíð landsins, afkomu manna og fjárhagsástæður. Fyrir alþýðu manna í landinu er þó vert að athuga, að af áætluðum útgjöldum ríkisins eiga 14 millj. kr. að greiðast til almannatrygginga, 4 millj. til landnáms og nýbygginga í sveitum og 21/2 millj. til raforkumála. Hv. 6. landsk. þm.. Steingrímur Aðalsteinsson, rakti nýsköpunarmálin, og komst að þeirri niðurstöðu, að allt, sem áunnizt hefði, væri að þakka ráðherrum Sósfl. og að allt, sem miður hefði farið, væri að kenna ráðherrum annarra flokka. Sem dæmi um þetta nefndi þessi hv. þm. Sósfl., að nú væri búið að kaupa mikið af skipum, og skipakaupin væru í höndum atvmrh. En það er mála sannast, a.m.k. hvað togarakaupum viðkemur. að þau mál hafa verið í höndum nýbyggingarráðs og forsrh. gerði samning um togarana, en ekki atvmrh. Ég segi þetta sem dæmi um það, hve villandi ræða þessa hv. þm. var. Þá minntist hann á, að allar hafnarframkvæmdir hefðu gengið treglega á þessu ári, og benti á, hve skipakaupin gengju vel. Nú er það svo, að í fjárl. þeim, sem afgr. hafa verið af hinni starfandi ríkisstj., er varið mörgum sinnum meira til hafnarframkvæmda, en nokkru sinni áður. Hitt er svo annað mál, að mikið seinlegra er að byggja hafnir við erfiða aðstöðu, en að byggja skipin, og vægast sagt er undarlegur málflutningur þm., að hann skyldi bera þetta tvennt saman. Um hafnargerð í Njarðvík er það að segja, að framkvæmd hennar er í höndum nefndar, sem skipuð er mönnum úr öllum flokkum, og innan n. er ekki ágreiningur um hana og heldur ekki á milli n. og þess ráðh. Alþfl., er fer með hafnarmál. Þá gerði þessi hv. þm. sölu og verð á síldarlýsi á s.l. ári að umræðuefni og lýsti því yfir. að Sovétríkin hefðu viljað borga hærra verð fyrir síldarlýsi, en allir aðrir. Þetta er rangt. Hugmyndin að því verði, sem selt var fyrir á síðasta ári, kom frá Bretum. Og Sovétríkin gengu inn á það verð, sem Bretar höfðu lýst yfir, að þeir vildu greiða, áður en kom til samninga við Sovétríkin. Annars vil ég segja það út af hugleiðingum Steingríms Aðalsteinssonar um afurðasöluna, að ég tel, að afurðasalan eigi að vera ópólitísk. Við eigum að selja þar, sem við fáum bezt og hagkvæmast verð hverju sinni, og hverjum sem er. Hv. 6. landsk. þm., Steingrímur Aðalsteinsson, virðist vera á öðru máli. Hann var að lýsa því, að bezt væri fyrir okkur, að við færðum alla verzlun okkar yfir á Sovétríkin. Hann sagði, að vegna þess að Sovétríkin hefðu áætlunarbúskap, væri hagkvæmast fyrir okkur að verzla við þau í einu og öllu. Mér skilst, að hann vilji innlima Ísland í verzlunarkerfi Sovétríkjanna. Ég tel, að við eigum að vera frjálsir með okkar verzlun og ekki innlima okkur í verzlunarkerfi neins stórveldisins. Frelsi og sjálfstæði landsins er undir því komið, að við höldum fast við þetta. Ég vil svo láta þetta nægja um það, sem þessi hv. þm. sagði. En orð hans geta verið nokkur aðvörun um þá stefnu, sem þeir hafa, kommúnistar, og hvað það er, sem ræður stefnu þeirra á Alþ. Ríkisstj. sú, sem tók til starfa hinn 21. okt. 1944 hafði, svo sem kunnugt er, inn á við tvö höfuðmarkmið. Annað var félagslegt réttlæti, þar í falin afgreiðsla launalaganna og almannatrygginganna; hitt var atvinna handa öllum, sem raunar einnig má telja til þjóðfélagsréttinda, en því markmiði skyldi ná með því að auka, framleiðslutækin og jafnframt afköstin, svo að eigi þyrfti að koma til kauplækkunar. Þjóðin kaus um þessa höfuðstefnu ríkisstj. hinn 30. júní s.l. Stjórnarandstaðan, Framsfl., beið mikinn ósigur. Stjórnarflokkarnir báru sigur úr býtum, en misjafnan þó. Kjósendum var ljóst, að stefna ríkisstj. var að mestu leyti mörkuð af gömlum og nýjum baráttumálum Alþfl. Alþfl. fékk þess vegna mestan sigur í kosningunum. Kjósendur guldu trausti framfarastefnu og athafnir ríkisstj. með það fyrir augum, að henni yrði haldið áfram og haldið skyldi áfram að efla hin félagslegu réttindi þegnanna. Dómur kjósenda var Alþfl. og stefnu ríkisstj. í vil. Alþfl, fór ekki dult með, að hann taldi, að ýmislegt mætti betur fara um ýmsar stjórnarráðstafanir og framkvæmdir. Alþfl. var ljóst, að tímabili því, er samið hafði verið um stjórnarsamstarf á, var lokið með kosningunum. Alþfl. var ljóst, að það. sem ríkisstj. hafði gert, var aðeins grundvöllur að því, sem þyrfti að gera. Eftir var að tryggja atvinnuvegina vegna væntanlegs verðfalls afurða, og eftir var að gera ráðstafanir til þess að stöðva óhæfilega verðbólgu og dýrtíð. Enn fremur var eftir að semja um tekjuöflun til þess að greiða kostnaðinn af almannatryggingunum, kostnað vegna aukinna framfara í sveitum landsins, framlög til bygginga í kaupstöðum, framlög til rafveitna og framlög vegna aukins kostnaðar við skólakerfi landsins. Alþfl. taldi skyldu sína, með skírskotun til stefnuskrár sinnar og fyrri afstöðu, að taka sinn þátt í úrlausn þessara vandamála. Alþfl. lýsti því þess vegna yfir í þingkosningum, að við umr. um stjórnarsamstarf að kosningum loknum mundi hann, svo sem ætið áður, láta málefnin ráða um samvinnu við aðra flokka. En svo sem lýðræðisflokki bar að gera, vildi Alþfl. bíða þess, að kjósendur segðu vilja sinn við kosningarnar, og haga sér þar eftir. Allt öðru máli var að gegna um kommúnistana, sem kalla sig Sósíalistaflokkinn. Nokkru fyrir þingkosningarnar, eða hinn 11. júní, rituðu þeir Alþfl. og Sjálfstfl. svo hljóðandi bréf: „Miðstjórn Sameiningarflokks alþýðu - Sósíalistaflokksins leyfir sér hér með að fara þess á leit við yður, að þér takið upp samninga við fulltrúa hans og Sjálfstfl. um áframhaldandi stjórnarsamstarf að afloknum kosningum 30. júní n.k. á grundvelli eftirfarandi höfuðatriða: 1. Lokið sé við að framkvæma málefnasamning stjórnarflokkanna og jafnframt gerð ný samningsbundin áætlun um framkvæmdir á sviði atvinnulegrar nýsköpunar, menningarmála og félagslegra umbóta í framhaldi af fyrri samningi. 2. Flokkarnir lýsi því skýlaust yfir, að þeir muni vísa á bug öllum tilmælum, hvaðan sem þau koma, um leigu á herstöðvum til erlendra ríkja til styttri eða lengri tíma, enda sé þess krafizt, að her sá, er enn dvelur hér á landi. hverfi nú þegar brott samkvæmt samningi. 3. Gerðar verði gagngerðar ráðstafanir til að vinna bug á dýrtíðinni. Sósfl. er reiðubúinn, hvenær, sem er, til þess að leggja fram till. sínar um málefnasamning þennan í einstökum atriðum í samræmi við stefnuskrá flokksins um verkefnin að afloknum alþingiskosningum. Vér teljum með öllu óverjandi að ganga til kosninga, án þess að þjóðin fái að vita, hver er afstaða flokkanna til áframhaldandi stjórnarsamstarfs á grundveili þeirra höfuðatriða, er vér höfum nefnt hér að framan. Vér væntum heiðraðs svars yðar hið bráðasta.“ Alþfl. svaraði fyrir sitt leyti, að hann teldi slíka samninga ekki tímabæra fyrr en eftir kosningar, og Sjálfstfl. mun hafa svarað á líkan hátt. Að loknum kosningum. hinn 30. júní, þurftu ýmsir að hvíla sig og láta rjúka úr sér kosningahitann. Svo kom aukaþingið, sem haldið var í júlímánuði til þess að ganga frá upptökubeiðni Íslands í bandalag hinna sameinuðu þjóða. Samkomulag náðist um mál þetta í utanrmn., en þegar til kom, brutu kommúnistar það samkomulag af einskærri tylliástæðu og vildu flétta till. um brottför eftirstöðva af her Bandaríkjanna inn í till. um inngöngu í þjóðabandalagið. Þetta var fellt, sem sjálfsagt var, en hæstv. forsrh. gaf yfirlýsingu um, að hann mundi taka málið upp við stjórn U.S.A. Kommúnistar létu sér þetta ekki nægja, versnuðu í skapi og enn dróst á langinn, að hafnir yrðu samningar milli stjórnarflokkanna um úrlausn hinna aðkallandi innlendu vandamála, er ég áður nefndi, sem þó hlutu að vera í beinu framhaldi af því. sem ríkisstj. hafði gert fyrir kosningar. Óðagotið, sem verið hafði á kommúnistum um að semja fyrir kosningarnar, var nú alveg horfið. Tíminn leið. Síldarvertíðin brást. Augljóst varð, að vandamálin innanlands yrðu enn erfiðari úrlausnar, en gert hafði verið ráð fyrir í byrjun síldarvertíðar, þegar bréf það var ritað, sem ég áður las. Loks skeður það í byrjun septembermánaðar, að forsrh. kveður ríkisstj. til fundar. Segir hann, að við svo búið megi ekki lengur standa. Stjórnarfundi þurfi að halda á hverjum degl, þangað til þing komi saman, svo að málin verði undirbúin sem allra mest, því að nú sé ríkisstj. mikill vandi á höndum. Ráðherrar Alþfl. tóku vel undir þetta, en ráóherrar Sósfl. kváðust ekki vera til viðræðna um úrlausn innanlandsmála, meðan eigi væri búið að útkljá um veru Bandaríkjahersins hér á landi. Sagði hæstv. menntmrh., Brynjólfur Bjarnason, m.a., þegar ítrekað var við hann, að umr. þyrftu að hefjast tafarlaust um innanlandsmálin, að slíkt væri „þýðingarlaust“. Ég vil biðja hv. þm. að bera þessa staðreynd saman við bréf Sósfl., dags. 11. júní s.l. og ummæli hv. 6. landsk. um stöðvun nýsköpunarinnar. Hvað varð nú af áhuga Sósfl. fyrir samningsbundinni áætlun um „framkvæmdir á sviði atvinnulegrar nýsköpunar, menningarmála og félagslegra umbóta í framhaldi af fyrra samningi“, eins og segir í áðurnefndu bréfi? Hvað varð af áhuganum fyrir að „gera gagngerðar ráðstafanir til að vinna bug á dýrtíðinni“, sem allt þurfti að semja um fyrir kosningar, samkvæmt því, sem Sósfl. skrifaði þá samstarfsflokkum sínum? Allur slíkur áhugi hvarf út í veður og vind að kosningunum loknum. Þannig brást Sósfl. stefnu sinni og loforðum, er hann hafði gefið kjósendum sínum fyrir kosningarnar, um eflingu nýsköpunarinnar. Í innanlandsmálunum hafði þó ekkert gerzt. er réttlætt gæti slíka stefnubreytingu. Af hálfu Framsfl. hefur því verið haldið fram, að flestar eða allar ráðstafanir hinnar starfandi ríkisstj. hafi verið óráð, fálm og vitleysa. Nýsköpunin hafi verið óráð, afgreiðsla launalaganna fálm og afgreiðsla laga um almannatryggingar væri eignajöfnun, ofvaxin okkar þjóðskipulagi. En þjóðin dæmdi um athafnastefnu ríkisstj. og afturhald Framsfl. í síðustu alþingiskosningum, hún kaus heldur athafnirnar, en afturhaldið. Við þennan dóm dró um sinn nokkuð úr hinum hatramma mótþróa Framsfl. gegn nýsköpuninni og gegn hinu félagslega réttlæti og öryggi laganna um almannatryggingar, en nú virðist af ræðu hv. 1. þm. S-M., Eysteins Jónssonar, að andstaðan gegn hinu mesta átaki, sem gert hefur verið til framfara og félagslegs öryggis hér á landi, sé aftur tekin að eflast með Framsfl. eftir kosningadýfuna. Nú bendir talsmaður Framsfl. á vandræðin, sem biða úrlausnar. og hrópar: „Hafði ég ekki rétt fyrir mér?“ En því fer mjög fjarri. Vandkvæðin, sem lýst hefur verið, stafa ekki af því, að stefna ríkisstj. í heild væri röng, heldur af því, að starf ríkisstj. var rofið af Sósfl., einmitt þegar mest reið á að hefja samstarf að nýju. Sá flokkur neitaði að ræða við hina flokkana tvo um úrlausn hinna innlendu vandamála, sem honum þó bar skylda til að gera samkvæmt úrslitum þingkosninganna og öllum kosningaloforðum hans. Á þennan hátt hafa kommúnistar gersamlega brugðizt þeim skyldum, sem þeir hafa við hina innlendu húsbændur sína, kjósendurna. Þeir hafa látið ímyndaða hagsmuni hinna erlendu húsbænda sitja í fyrirrúmi. Samkv. flugvallarsamningnum, sem samþ. var nýlega á Alþ., verður allur her Bandaríkjanna fluttur héðan af landi burt. Brottflutningur hermannanna er þegar vel á veg kominn. Kröfum um herstöðvar var neitað af Íslendinga hálfu. Bandaríkjamenn hafa einnig fallið frá þeim. Hér á landi verða engar herstöðvar. Málið er afgr. á þann hátt, sem allur þorri þjóðarinnar, þ. á m. kommúnistar vildu í bréfi sínu hinn 11. júní s.l. Kjósendur spyrja þess vegna: Hví hefur Sósfl. ekki hafið samninga um innanlandsmálin við sína fyrri samstarfsflokka í samræmi við þetta ágæta bréf sitt og yfirlýstan vilja sinn? Hefði þess þó sannarlega verið full þörf. Engin þingræðisstjórn er til í landinu. Alþ. situr verklaust viku eftir viku, og vandamálin bíða úrlausnar. Samtöl hafa að vísu byrjað um samstjórn allra flokka. Að þessu starfar 12 manna n. frá þingflokkunum og fer sér hægt. Þessi n. hefur síðan kosið sér aðra n. fjögurra hagfræðinga og fengið þeirri n. stór verkefni til úrlausnar. Hvorki skal geta né vilji hinna ágætu hagfræðinga dreginn í efa, en þegar þeir skila sínu áliti, eiga stjórnmálaflokkarnir eftir að setjast á rökstóla og semja sín á milli, og á meðan biða hin miklu vandamál úrlausnar. Eins og sakir standa, er ástandið þannig á Alþ., að stjórnmálamennirnir eru að þukla hver á öðrum, áður en glíman byrjar fyrir alvöru. Enginn veit, hvað við tekur. Þó má telja líklegt, að með þingkosningarnar s.l. sumar fyrir augum hljóti að myndast samtök til eflingar nýsköpuninni og til þess að koma í framkvæmd hinni nýsamþykktu löggjöf í félagsmálum. Þar verður ekki aftur snúið. Það væru svik við þjóðina. Flokksþing standa nú fyrir dyrum hjá tveim flokkum, Alþfl. og Framsfl., auk þess kemur þing Alþýðusambandsins saman í næsta mánuði, og enn fremur heldur Sósfl. flokksstjórnarfund um líkt leyti. Engu skal spáð um það, hver áhrif þessi þinghöld hafa á væntanlega stjórnarsamvinnu. Kjósendurnir sögðu til um vilja sinn við síðustu alþingiskosningar. Þeim vilja ber okkur alþm. að hlýða, og væntanlega verður hann staðfestur af flokksþingum og flokksfundum. Alþfl. er og verður trúr þeirri yfirlýsingu sinni að láta málefni ráða um samvinnu sina við aðra flokka. Stefna hans er skýr og ótvíræð eins og hún kom fram við alþingiskosningarnar. Í utanríkismálunum hefur Alþfl. með afstöðu sinni til flugvallarsamningsins við Bandaríkin og afstöðu til þátttöku Íslands í alþjóðasamstarfi og og nú síðast inntökubeiðni Íslands í bandalag hinna sameinuðu þjóða skýrt og ótvírætt markað afstöðu sina og vilja um gott samstarf við allar þjóðir. Í innanríkismálunum ber fyrst og fremst nauðsyn til þess að gera ráðstafanir í því skyni, að atvinnuvegir landsmanna geti haldið áfram með fullum krafti. Ráðstafanir þarf að gera til þess að halda niðri dýrtíðinni, og verzlunarsamninga þarf að leita í sem flestum löndum. Þá þarf að samhæfa innflutning og útflutning þannig, að verzlunarjöfnuður náist. Enn fremur þarf að verja ákveðinni upphæð af gjaldeyri fyrir útflutningsvöru hvers árs, svo sem lög standa til, til nýbygginga. Einn þáttur þessarar starfsemi til eflingar atvinnuvegunum er útvegun lánsfjár, svo sem áætlað hefur verið til B-lána stofnlánadeildarinnar. Um þetta mál voru byrjuð samtöl milli ríkisstjórnarinnar, nýbyggingarráðs og stjórnar Landsbankans nú á þessu hausti, en þau stöðvuðust, eins og aðrar ráðagerðir um lausn hinna innlendu vandamála, vegna neitunar Sósfl. um að halda áfram samningum. Þá þarf að tryggja vinnu handa öllum við sem arðbærastan atvinnurekstur og koma skipulagi á vinnuna til þess að auka afköstin. En til þess að standast samkeppni við aðrar þjóðir og geta haldið uppi þeim kröfum, sem menn nú gera til lífsþæginda og menningar, eru aukin afköst nauðsynleg. Jafnframt skipulagningu vinnunnar þarf að búa til heildaráætlun um atvinnurekstur landsmanna og fjárfestingu í einstökum greinum. Og m.a. þarf að dreifa atvinnutækjunum meira út um landið, en nú er gert. Allflestir kaupstaðir og kauptún úti á landi hafa engan stríðsgróða fengið. Þar vantar fé til framkvæmda og til nýsköpunar. Þessu verður hið opinbera að bæta úr með einhverjum ráðum. Reynsla sú, sem þegar hefur fengizt, bæði um einkarekstur og opinberan rekstur, sýnir, að heildaráætlun er alveg óhjákvæmileg. Óhæfilega mikið af fjármagni þjóðarinnar mun vera fast í verzlun og ýmsu þess háttar, á sama tíma og fé vantar til útgerðar og fiskiðju í sambandi við útgerðina. Þá er byggingariðnaðurinn rekinn alveg skipulagslaust, bæði af því opinbera og einstaklingum. Á síðasta reglulegu Alþ. lagði ég fram og fékk samþ. frv. til l. um opinbera aðstoð við byggingu íbúðarhúsa í kaupstöðum og kauptúnum. Í frv. þessu voru ákvæði um skipun n., sem réði, hvernig byggingarefni skyldi ráðstafað. Þetta ákvæði var því miður fellt niður. Ýmsir hafa komizt svo að orði, að lög þessi séu að mestu leyti pappírsgagn. Þetta er alveg rangt. Í byggingu eru nú á vegum byggingarsjóðs verkamanna 168 íbúðir, en auk þess er verið að ljúka 39 íbúðum, eða alls 207. Þá liggja fyrir beiðnir frá nokkrum kauptúnum, sem væntanlega verður unnt að sinna á næsta ári. 20 samvinnubyggingafélög hafa verið stofnuð, síðan lögin komu í gildi. Þessi félög eru að byggja á þessu og næsta ári 235 íbúðarhús. Samtals verða þá 532 íbúðir, sem þegar er vitað um, að byggðar verða eftir 1. og 2. kafla l. á þessu og næsta ári, og bætast væntanlega margar við síðar. Auk þess hefur Reykjavíkurbær og aðrir kaupstaðir óskað eftir aðstoð til að byggja íbúðir til útrýmingar heilsuspillandi íbúðum, og mundi þurfa um 61/2 millj. króna til að verða við þeim óskum. Fé hefur þó eigi fengizt til þeirra framkvæmda, en úrræða verður að leita til þess hið allra fyrsta. Af þessum upplýsingum sést, að það er fjarri öllum sanni, að l. þessi hafi ekki komið að verulegum notum. Hins vegar hefðu l. vitanlega getað komið að enn meira gagni, ef ákvæði þeirra um skipulagningu byggingariðnaðarins hefði eigi verið breytt. Byggingarfélögin keppa nú innbyrðis og við einstaklinga um efni og vinnuafl, en auk þess keppir hið opinbera taumlaust í þessum iðnaði, bæði innbyrðis og við einstaklinga. Sem dæmi má nefna, að samkv. skýrslu húsameistara ríkisins eru nú í byggingu og fyrirhugaðar á næstunni opinberar byggingar, samtals rúml. 300,000 teningsmetrar, er samsvarar um 1090 verkamannaíbúðum samkv. l. um verkamannabústaði. Fyrir stríðið vantaði peninga til bygginga. Meðan stríðið stóð, var mjög lítið byggt. Mjög mikil íbúðaþörf hafði því skapazt og þörf fyrir opinberar byggingar var mjög aðkallandi. Hins vegar verður að draga úr þeirri þenslu, sem komin er í þennan iðnað, og láta íbúðarhúsabyggingar af hæfilegri stærð ganga fyrir lúxusvillum og verzlunarhúsum, en jafnframt skipta opinberum byggingum niður í flokka, þannig að þær allra nauðsynlegustu gangi fyrir öðrum. Þá þarf, svo sem ég þegar hef bent á, að fá aukið fé til bygginga verkamannabústaða og byggingarsamvinnufélaga. Allt þetta mun koma til athugunar við væntanlega samninga um stjórnarsamvinnu. Af öðrum málum má nefna: Lausn landbúnaðarvandamálsins, sem lengi hefur verið á döfinni. Þá hljóta verzlunarmálin einnig að koma til athugunar og úrlausnar, því að svo sem kunnugt er, vinnur óþarflega margt fólk að verzlun í landinu, og tilheyrir þetta atriði bæði skipulagningu fjármagnsins og vinnunnar. Enn má nefna rækilega endurskoðun skattalöggjafarinnar, því að eins og hún er nú framkvæmd, kemur hún þungt niður á fastlaunamönnum, en aðrir, sem ekki hafa sannanlegar tekjur, sleppa. Ýmsir fullyrða, að unnt væri að lækka skattstiga hinna beinu skatta til verulegra muna, en ná þó miklu meira fé en nú í ríkissjóð, ef allar tekjur væru taldar fram til skatts. Þá liggur fyrir að halda áfram að bæta félagsmálalöggjöfina og breyta henni til batnaðar. Athuga þarf um endurbætur á l. um almannatryggingar, afgreiða verður frv. um öryggismál sjómanna. Þá er löggjöf og allt eftirlit um öryggi á vinnustöðum mjög ófullkomin, og loks er óskiljanlegt, að Alþ. geti lengur skotið sér undan að taka áfengismálin til rækilegrar íhugunar. Ótal áskoranir liggja fyrir um þetta víðs vegar að af landinu, og þær áskoranir verður vissulega að taka til greina, því að þær eru byggðar á fullri nauðsyn og sanngirni. Loks vil ég geta þess, að Alþfl. mun rækilega minna á endurskoðun stjórnarskrárinnar. sem var eitt hið merkasta mál á stefnuskrá ríkisstj., er ekki komst í framkvæmd. Það mál á að vera til undirbúnings í n., og er vissulega eigi til þess fallið að sofa á því. Þá verður eigi hjá því komizt að finna tekjustofna fyrir ríkissjóð til þess að afgreiða hallalaus fjárl. Fjárl. eru, svo sem þegar er lýst, hin hæstu, sem lögð hafa verið fyrir hv. Alþ. Munu þó ýmsir telja, að enn skorti á, að nægilega sé áætlað til verka, er þeir telja nauðsyn á að framkvæma, og þm. flytja af þeim sökum brtt. til hækkunar á útgjöldum. Ég hef nú nefnt ýmis þau mál, sem úrlausnar bíða og Alþfl. mun gera að skilyrði fyrir, að afgr. verði við nýja stjórnarmyndun. Ýmislegt er þó enn ótalið, en höfuðáherzlu mun Alþfl. hér eftir sem hingað til leggja á þau mál, sem talin eru hér að framan. Um líkur til samstarfs við aðra flokka er of snemmt að segja nokkuð. Framsfl. hefur gengið mjög langt í því að ráðast gegn nýsköpuninni, í hvaða mynd sem var. Hann hefur einnig lagzt þunglega gegn félagslegum umbótum, svo sem l. um almannatryggingar. Í utanríkismálum hefur flokkurinn verið klofinn, svo sem kom í ljós við afgreiðslu flugvallarmálsins. Má vera, að það þyki djarfleg afstaða nú og hyggileg pólitík að skipta flokknum í tvo jafna hluta, en lítið mundi útkljást á Alþ., ef allir flokkar höguðu sér þannig. Til þess að verða samstarfshæfur um úrlausn þeirra vandamála, er nauðsyn ber til að ráða fram úr, verður Framsfl. að gerbreyta um stefnu, en það hefur gerzt áður, svo að ekki er ástæða til þess að örvænta um, að svo verði, sjái flokkurinn sér hag í því. Sjálfstfl. hefur í stjórnarsamstarfinu unnið að ýmsum þeim málum, sem úrlausnar bíða. Hann hefur s.l. tvö ár tekið þann þátt í framkvæmd þeirra. Flokknum ætti því að vera áhugamál að koma þeim á tryggan grundvöll. Hins vegar verður ekki ráðið fram úr mörgum þeirra án þess að koma við pyngju og hagsmuni ýmissa máttarstólpa flokksins. Næstu mánuðir munu leiða í ljós, hvort Sjálfstfl. hefur þrótt til þess að setja alþjóðarhagsmuni ofar þessum einkahagsmunum, eða eigi. Um Sósfl. er það vitað, að allur þorri kjósenda hans mun krefjast úrlausnar á innanlandsvandamálunum mjög á hinum sama grundveili og Alþfl. setur fram. Kommúnisminn hefur ekki fengið neinn byr hjá alþýðu manna á Íslandi. Þess vegna hefur Sósfl. í orði kveðnu tekið upp ýmis stefnumál Alþfl. til þess að vinna sér fylgl. Vegna þess að sá flokkur hefur gert þetta, falla málefni Alþfl. og Sósfl. oft saman. Hitt er svo annað mál, að ýmsir helztu menn kommúnista fyrirlíta allt lýðræði, og í huga þeirra er önnur skoðun ríkjandi. Auk þess taka þeir afstöðu í utanríkismálum frá allt öðru sjónarmiði, en menn með aðrar stjórnmálaskoðanir. Þetta sérstaka sjónarmið valdamanna flokksins í utanríkismálum ræður, þótt undarlegt megi virðast, einnig öllu um stefnu þeirra í innanríkismálum. Þeir hafa, svo sem dæmin sanna, fórnað öllu samstarfi um innanríkismálin vegna ímyndaðra hagsmuna annars ríkis. Verði þetta framtíðarstefna þeirra, eru þeir eigi samstarfshæfir um úrlausn innanlandsmála. Og þetta skilur allur almenningur. Flokksstjórnarfundur verður bráðlega haldinn í Sósfl. Þar verða saman komnir menn víðs vegar að af landinu, og vonandi tekst þeim að koma forsprökkunum í skilning um, að innanlandsmál verða að afgreiðast með hagsmuni Íslenzku alþýðunnar og þjóðarinnar fyrir augum og ekki frá öðru sjónarmiði. Það er skylda Alþ. að mynda þingræðisstjórn. Alþýða manna á öllu landinu, öll þjóðin biður eftir því, að Alþ. framkvæmi þessa skyldu sína. Til þess þarf að samhæfa ólík sjónarmið hinna einstöku flokka. Til þess að vera öruggur um að ná sem mestum árangri væri æskilegast, að allir flokkar bindust samtökum. Það mun koma í ljós innan skamms, hvort möguleikar eru fyrir hendi um þetta. Sé svo eigi, verða þeir flokkar, er samningum geta náð sín á milli um framkvæmdir á þeim málum, er meiri hluti kjósenda lýsti sig samþykkan við síðustu alþingiskosningar, að freista þess að mynda þingræðisstjórn.