Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

* Flm. (Sigurður Kristjánsson): Þetta mál er kunnugt hér í d. frá fyrri tímum, en ég skal þó rifja upp tildrög þess. Þeirra er að leita til erfiðleikaára útgerðarinnar fyrir stríð. Þá var svo komið, að útgerðartími skipanna var stuttur, og lá oft við, að sum skipanna yrðu ekki gerð út. Var því engin leið, að á smærri skipum gætu sjómenn fleytt fram lífinu af aflahlutnum einum. Það hefur alltaf verið svo, að afkoman hefur verið misjöfn eftir árferði. Aflaleysisár og ár óhagstæðra markaða fara með útgerðina. Vandræði útgerðarinnar komust á það stig, og tekjuskortur þeirra, sem þar höfðu af lífsviðurværi sitt, varð svo mikill, að sjómenn fóru að krefjast þess, að tryggðir væru aflahlutir fyrir hverja vertíð, en þá kom í ljós, að enginn gat veitt þá tryggingu. Útgerðarmenn voru orðnir snauðir og ekki færir um að standa við slíkar skuldbindingar, og var ekki til annarra að leita en lánsstofnananna, en þær töldu þetta ekki eðlilegan rekstrarkostnað skipanna. Af öllu þessu leiddi verkföll í sumum verstöðvum, sem leiddu bjargarskort yfir sveitarfélögin. Þetta var ástæðan til þess, að frv. kom hér fram 1939, sem ég var flm. að. Frv. var tekið sæmilega hér í hv. d. og afgreitt til Ed. með nokkrum breyt. En tími vannst ekki til að koma því lengra. Ég flutti frv. aftur lítið breytt - en að vísu nokkuð breytt - á aðalþ. 1940. Þær breyt., sem þá höfðu verið gerðar, voru í samræmi við vilja þessarar hv. d. árið áður. Málið var þá nokkuð lengi í d., og lauk því með því, að sjútvn., sem var sammála um, að málið væri nauðsynjamál, kom sér þó ekki saman um, hvernig skyldi afgreiða það á því þ. Meiri hl. vildi láta afgreiða það með rökst. dagskrá, svo hljóðandi: „Þar sem nauðsynlegt verður að teljast, að komið verði á hlutatryggingum á íslenzkum skipum. sem gerð eru út með hlutaráðningu, en mál þetta þarf rækilegan undirbúning og athugun, áður en löggjöf verður um það sett, ályktar d. að fela ríkisstj. að undirbúa, með aðstoð tryggingarfróðra manna, frv. til l. um hlutatryggingar fyrir næsta Alþ. og tekur fyrir næsta mál á, dagskrá.“ Næsta reglulegt Alþ. var svo háð í fyrra, 1941, en ekkert frv. kom frá ríkisstj. Við, sem höfðum látið í ljós áhuga á þessu máli, urðum of seinir til að koma fram með frv. Ég hélt, að ríkisstj. mundi gera eitthvað í þá átt, en sú von brást. Útgerðarmenn og sjómenn víðs vegar um land hafa látið í ljós óskir sínar um, að löggjöf fengist um þetta efni. Margar fiskideildir hafa lýst vonbrigðum sínum yfir því, að á þessum velgengnisárum útgerðarinnar skuli ekki notað tækifærið til að safna í tryggingarsjóði til erfiðleikaáranna, sem allir búast við, að séu framundan. Við hv. þm. Ak. höfum talið, að ekki mætti lengra líða á þetta þ., áður en málið kæmi fram, og höfum við því nú flutt það frv., er hér liggur fyrir. Hv. þm. Ak. hefur tjáð mér, að fiskideildir fyrir norðan hafi mikinn áhuga á þessu máli og að honum hafi verið falið að sjá um, að frv. kæmi fram á þessu þ. Ég hef og fengið sams konar áskoranir og taldi mér því skylt að beita mér fyrir málinu: Loks hefur fiskiþingið samþ., að ég held einróma, áskorun um löggjöf í þessa átt. Ég sé ekki ástæðu til að hafa framsöguna lengri. Ég geri ráð fyrir, að verði skiptar skoðanir um formsatriði; en um kjarna málsins vænti ég, að menn geti orðið sammála. Ég óska, að frv. verði vísað til sjútvn. að umr. lokinni.



Áður en frv. þessu er vísað til n., vil ég segja nokkur orð. Eins og getur í grg. frv., hafa tvisvar áður verið fluttar hér till. um hlutatryggingar. Fyrir 2 árum var frv. í þá átt afgreitt með rökst. dagskrá, þar sem skorað var á ríkisstj. að undirbúa með aðstoð tryggingarfróðra manna frv. um þetta efni, en ríkisstj. hefur látið hjá líða að verða við þessu, og enn hafa engar till. borizt frá henni. Ég lýsi undrun minni yfir því, að hæstv. atvmrh. skuli ekki hafa sinnt óskum þ. í þessa átt. Fyrst þegar frv. var flutt, 1939, hlaut það samþ. hér, en málinu varð ekki lokið í Ed. Ég vil benda á það til athugunar fyrir sjútvn., að í Nd. voru gerðar nokkrar breyt., og var aðalbreyt. sú, að tryggingarnar voru gerðar frjálsar, en í þessu frv., sem nú liggur fyrir, er gert ráð fyrir skyldutryggingum. Í frv., eins og það var afgreitt til Ed. 1939, var tekið fram í 1. gr., að „í bæjar- eða sveitarfélagi, þar sem útgerð skipa er rekin á hlutaskiptagrundvelli (þ.e. skipshöfnin tekur kaup sitt í hluta af afla), skal stofna jöfnunarsjóð aflahluta, ef meiri hluti þeirra manna eða fyrirtækja, sem gera út skip með hlutaráðningu á þeim stað, og meiri hluti sjómanna á þeim skipum gera samþykkt þar um.“ Var það álit meiri hl. þessarar hv. d., að skynsamlegra væri að hafa tryggingarnar frjálsar, og var til þess ætlazt, eins og frv. var afgreitt héðan, að stofna sérstakan sjóð fyrir hvert bæjar- eða sveitarfélag, en ekki sameiginlegan sjóð fyrir land allt. Ég tel heppilegast, að tryggingarnar séu frjálsar, og vil benda á, að þó að ekki væri um einn, heldur fleiri sjóði að ræða, gætu þeir allir verið undir einni stjórn, ef tryggara þætti um ávöxtun fjárins. Ég vildi láta þetta sjónarmið koma fram nú, og vænti ég, að sjútvn. kynni sér rækilega afgreiðslu málsins hér í d. á þ. 1939. Árið 1940 voru samþ. l. um hlutaútgerðarfélög. Í þeim l. eru fyrirmæli um hlutatryggingarsjóði, sem hafa sama hlutverk og hér er um að ræða. Ef samkomulag verður um almenn l. um hlutatryggingar, þá teldi ég eðillegt, að þar sem ríkið legði fram fé til þeirra, legði það einnig fé til þessara trygginga. Ég vil óska, að n. athugi þau l. um leið og geri till. um breytingar á þeim til samræmis við það, sem ákveðið verður um frv. það, sem hér liggur fyrir.

* Flm. (Sigurður Kristjánsson): Út af ummælum hv. þm: V.-Húnv. um muninn á frv., sem fyrir liggur, og því, sem afgreitt var til Ed. á þ. 1939, vil ég taka það fram, að í upphafi var gert ráð fyrir skyldutryggingum. D. afgreiddi frv., eins og hv. þm. V.- Húnv. skýrði frá. Ég tók það fyrirkomulag aftur upp í frv. 1940, að tryggingarnar skyldu vera frjálsar; til þess að framgangur málsins skyldi ekki stranda á því, sem ég taldi ekki neitt höfuðatriði. En síðan hef ég hugsað þetta mál og ráðgazt um það við marga greinargóða og athugula menn meðal útgerðarmanna og sjómanna. Að athuguðu máli hygg ég, að þó að frjálsræðið sé mjög æskilegt, ef treysta má þegnskap manna jafnt, felst í því hætta. Ég vil skýra frá þeirri hættu, sem ég álít mesta. Við vitum, að menn eru frekir til fjárins, og ef menn væru frjálsir að því að taka hlut sinn óskertan í góðæri, yrði fjöldi manns til þess að vanrækja að tryggja hlut sinn, en tryggingin á að koma til góða þeim, sem síðar taka við og vinna að útgerðinni. Svo gæti farið, að margir bátar hefðu ekki tryggt hluti fyrir sína menn, þannig að það yrði verulegur hluti sjómanna, sem ekki nyti uppbótar í erfiðum árum, af því að fyrri eigendur hefðu gleypt allan gróða góðáranna í sinn sjóð. Það er því öruggast að gera mönnum þetta að skyldu. Að sjálfsögðu verður það gert, eins og hv. þm. V.- Húnv. fór fram á, að taka þetta atriði til alveg sérstakrar athugunar. Hitt atriðið, að sjóðurinn skuli vera sérsjóður hvers byggðarlags eða verstöðvar eða hrepps, hefur líka verið athugað vel, bæði af mér og ýmsum mönnum, sem ég hef rætt. þetta mál við. Og í þessu frv. er gert ráð fyrir, að þau hreppsfélög eða byggðarlög, sem það vilja, geti haldið sínum sjóðum alveg sérstökum, ákveðið hundraðsgjaldið annað en það almenna, aflað sínum sérsjóðum annarra tekna, en að sjóðirnir hlíti þó allir sameiginlegri stjórn. Um þetta síðastnefnda ætla ég, að flestir, sem ég hef rætt við, telji öruggast, að allir sjóðirnir séu undir einni stjórn og að allt féð sé geymt og innheimt af sömu mönnum. Ég hef talið, að þetta kæmi nokkuð í sama stað niður fyrir hin einstöku byggðarlög, en hins vegar sé nokkur hætta á, ef sveitarfélög eiga að geyma sjóðina, að til þeirra sé gripið til lána til þarflegra fyrirtækja eða miður þarflegra, og verði þá féð bundið eða tapað, þegar til þess þarf að taka, ef óforsjálir menn fara með. En vitanlega þarf fé, sem ætlað er slíkt hlutverk, alltaf að vera tiltækt, og er því tiltekið í frv., að það skuli geymt í banka. Vitanlega geta sjóðirnir tapað nokkrum vöxtum á þessu. En þetta er það eina, sem tryggir, að féð ekki tapist og sé tiltækt, þegar þarf. En aflaleysi og önnur vandræði gera ekki boð á undan sér. Þetta atriði mun að sjálfsögðu verða rætt og rannsakað í nefndinni. Einnig það, sem hv. þm. V.-Húnv. minntist á.



Herra forseti! Þáltill. þessi, sem flutt er af mér og hv. m. N.-Þ., er um það að skora á ríkisstj. að koma því til vegar, að framvegis verði árlega prentaðar skýrslur um starfsemi og hag síldarverksmiðja ríkisins næsta ár á undan. Er til þess ætlazt, að í skýrslum þessum verði birtir efnahags- og rekstrarreikningar verksmiðjanna og frásögn um það, sem mestu máli skiptir um starf þeirra, svo sem nýjar framkvæmdir, afurðasölu, afurðaverð og uppbætur til framleiðenda, starfsmannahald, launagreiðslur, annan kostnað við verksmiðjureksturinn, starfsemi einstakra verksmiðja o.s.frv. Skýrsla þessi sendist alþm. og þeim, sem selt hafa verksmiðjunum síld eða afhent til vinnslu. Síðan síldarverksmiðjurnar voru settar á stofn 1930, hafa þær stöðugt verið að færa út kvíarnar. Nýjar verksmiðjubyggingar hafa verið reistar, víðar en á einum stað. Verksmiðjur, sem upphaflega voru einkaeign, hafa verið keyptar. Síldariðnaðurinn hefur vaxið hröðum skrefum á undanförnum árum, bæði hjá þessu ríkisfyrirtæki og einnig fyrir aðgerðir einstakra manna og félaga, sem reist hafa síldarverksmiðjur. Við þetta hafa síldveiðarnar orðið sæmilega tryggur og arðvænlegur atvinnuvegur. Má í þessu sambandi benda á það, að samhliða endurbótum, sem orðið hafa á sölu saltsíldar, hafa verksmiðjurnar átt mikinn þátt í að hefja þennan atvinnuveg úr því ófremdarástandi, sem hann áður var í. Í l. um síldarverksmiðjur ríkisins er svo mælt fyrir, að reikningar þeirra skuli birtir með ríkisreikningunum, en þessum l. hefur ekki verið fylgt að öllu leyti. Síðasti ársreikningurinn er frá 1938, en reikningurinn fyrir 1939 hefur enn ekki verið birtur opinberlega. Mér er sagt, að rekstrarreikningurinn fyrir 1940 sé enn þá ekki fullgerður. Samkv. upplýsingum, sem ég hef fengið úr reikningum síldarverksmiðjanna fyrir árið 1939, voru eignir þeirra að loknu því ári um 8,4 millj. kr. Af þessu er ljóst, að hér er um stórt fyrirtæki að ræða. Það hefur mikla þýðingu, ekki aðeins fyrir þá, sem hafa bein viðskipti við það, heldur einnig fyrir alla þjóðina, hvernig rekstur þess gengur. Nú er það svo, að þó að fylgt sé fyrirmælum í l. um birtingu reikninga síldarverksmiðjanna í stjórnartíðindum, eru ekki gefnar upplýsingar um einstök atriði viðvíkjandi hag þeirra og rekstri, sem ýmsa menn fýsir mjög að vita um, og vil ég nefna aðeins eitt dæmi. Verksmiðjurnar hafa verið þannig reknar, að þær hafa ýmist keypt síldina fyrir ákveðið verð eða tekið hana til vinnslu fyrir eigendanna reikning. Mér vitanlega hafa ekki verið birtar neinar upplýsingar um, hvor viðskiptavinur hefur borið meira úr býtum, sá, sem seldi síldina fyrir ákveðið verð, eða hinn, sem afhenti hana til vinnslu, fær fyrst áætlunarverð og uppbætur síðar. Þannig er um mörg önnur atriði snertandi rekstur þessara stóru fyrirtækja, sem eiga að vera rekin fyrir opnum tjöldum, svo að allir geti fengið þær upplýsingar um reksturinn, sem þeir kynnu að vilja fá. Einhver kostnaður yrði vitanlega við þessa skýrsluútgáfu, en hann er svo lítill, að hann ætti ekki að verða því til fyrirstöðu, að slíkar skýrslur séu gefnar út. Þetta mál er svo einfalt, að ég tel víst, að hv. þdm. geti greitt atkv. um það nú, án þess að það fari til n. Ég vænti þess, að hv. þdm. hafi kynnt sér svo vel efni till., að þeir geti fallizt á að samþ. hana nú þegar.

*Finnur Jónsson: Það er nú ekki nema gleðiefni, ef hv. þm. fara að fá almennari áhuga fyrir rekstri síldarverksmiðja ríkisins og síldariðnaðinum yfir höfuð heldur en verið hefur. Varla hefur verið minnzt á nokkuð viðvíkjandi síldarmálunum, sem hv. þm. hafi talið sér svo viðkomandi, að þeim hafi þótt taka því að hlusta á slíkar umr. Ég hef ekki nema gott eitt að segja um það, að till. þessi skuli vera fram komin, sérstaklega ef það gæti orðið til þess að vekja almennari áhuga fyrir þessum mikilsverða atvinnurekstri heldur en verið hefur. Hvað snertir reikninga síldarverksmiðjanna fyrir árið 1939, þá mun það vera rétt hjá hv. frummælanda, að þeir hafa ekki verið birtir enn, en venjan er að birta þá með landsreikningunum. Ég skil ekki, af hverju þessi dráttur stafar. Reikningarnir fyrir 1939 sýna verulegan hagnað hjá verksmiðjunum, af því að þær keyptu þá síldina fyrir fast verð og síldarafurðir hækkuðu stórkostlega, þegar leið á árið. Reikningarnir fyrir 1940 hafa orðið síðbúnir, vegna þess að sú stofnun, sem síldarverksmiðjurnar hafa rekið sín viðskipti við, hefur enn ekki skilað reikningum fyrir sölu afurðanna. Af þessu stafar sá dráttur, sem orðið hefur á rekstrarreikningum síldarverksmiðjanna fyrir árið 1940. Hv. frummælandi taldi mikilsvert að fá að vita, hvorir bæru meira úr býtum, þeir, sem legðu síldina inn til vinnslu, eða þeir, sem seldu hana föstu verði. Um þetta er ekki hægt að segja með vissu, vegna þess að flest árin hafa verksmiðjurnar tekið síld fyrir vinnsluna og oft hefur ekki verið hægt að koma verksmiðjunum af stað, nema kaupa síldina föstu verði. Þess vegna held ég, að hv. frummælandi geti ekki nokkurs staðar fengið svör við sínum spurningum. Nú er það svo með síldarverksmiðjur ríkisins, að þær ráða síldarverðinu. Ef þær eru vel reknar, þá eru þær keppinautar við aðrar verksmiðjur og geta orðið til þess að hækka verðið fyrir sjómönnum og útgerðarmönnum almennt. En ef þær eru illa reknar, þá verður það til þess að lækka síldarverðið. Alþingi þarf þess vegna að gjalda nokkurn varhuga við því að binda þessum fyrirtækjum of þunga bagga. En að því er mér virðist, þá hefur þess ekki verið nægilega gætt, að því er snertir síldarverksmiðjurnar. Stórar verksmiðjur eru ódýrari í rekstri en litlar. 1939 munaði þetta svo miklu, að ef kostaði 1.10 kr. að vinna málið í stórum verksmiðjum, þá kostaði það 2.40 kr. í litlum. Af þessu er augljóst, að síldarvinnslan þarf að vera rekin í nokkuð stórum stíl, til þess að hún borgi sig. Ýmsar smærri verksmiðjur, sem hafa verið byggðar, hafa ekki haft bolmagn til að keppa við þær stóru. Nú er ríkisstj. búin að taka upp þá stefnu að innlima þessar síldarverksmiðjur í síldarverksmiðjur ríkisins. Þetta hefur að sumu leyti verið gert samkv, lagaheimildum, t.d. með verksmiðjurnar á Sólbakka og Húsavík, en kaupin á Norðfjarðarverksmiðjunni eru framkvæmd af ríkisstj. í algerðu heimildarleysi. Ég get vel skilið það, að þeir, sem hafa hag verksmiðja einstakra manna fyrir augum, vilji gjarnan binda ríkisverksmiðjunum slíka bagga, til þess að geta tryggt sér síld fyrir lægra verð. En sé hugsað um útgerðarmennina og sjómennina, þá fær þetta ekki staðizt, og á ég sérstaklega við Norðfjarðarverksmiðjuna. Í fjárl. fyrir 1941 var ríkisstj. gefin heimild til að kaupa síldarverksmiðjuna í Neskaupstað, ef viðunandi samningar tækjust, að dómi stjórnar síldarverksmiðja ríkísins. Þessi heimild var þannig takmörkuð til ríkisstj., að það átti að liggja fyrir dómur frá síldarverksmiðjum ríkisins um, að viðunandi samningar væru fyrir hendi um verð og greiðsluskilmála. Að öðrum kosti hafði ríkisstj. enga heimild til þessara kaupa. Nú hringdi ég til stjórnar síldarverksmiðja ríkisins, sem hafði mál þetta nýlega til umr. á stjórnarfundi, og spurðist fyrir um það hjá formanninum, hvort nokkurn tíma hefði verið beðið um þessa umsögn af hálfu ríkisstj. Ég hafði ekki orðið var við, að slíkar beiðnir hefðu komið fram eða þeim verið svarað. Ég gerði þess vegna um þetta fyrirspurn, sem ég fékk bókaða í fundargerðabók stjórnar síldarverksmiðja ríkisins. Ég fékk það svar frá formanni stjórnarinnar, að einu sinni hefði atvmrh. skýrt honum frá því í símtali, að það stæði til að kaupa síldarmjölsverksmiðjuna í Neskaupstað til handa síldarverksmiðjum ríkisins. Hafði þá ráðh. spurt formanninn, hvernig honum litist á þetta mál. Formaðurinn svaraði, að um það mundu vera skiptar skoðanir. Stjórn verksmiðjanna fékk svo nokkru síðar bréf frá atvmrh., þar sem hann tilkynnti, að hann hefði keypt verksmiðju þessa fyrir 271 þús. kr. Jafnframt fól hann stjórn síldarverksmiðja ríkisins að taka við stjórn þessarar verksmiðju. Nú vill svo til, að það er ekki einasta, að verksmiðjan sé keypt án þessarar umsagnar, sem var þó skilyrði til þess, að kaupin gætu farið fram, heldur liggur fyrir álit frá stjórn síldarverksmiðja ríkisins um, að þessi verksmiðja sé ekki hæf til síldarvinnslu. Þetta álit er í bréfi frá stjórn síldarverksmiðja ríkisins, dags. 6. jan. 1939, sem sent var til fjármálaráðuneytisins. Ég sé ekki ástæðu til þess að lesa þetta bréf upp í heilu lagi, en niðurstöðurnar, sem stjórn síldarverksmiðja ríkisins hefur komið að, eru þessar, með leyfi hæstv. forseta: „Með skírskotun til framanritaðs er það eindregið álit vort, að það sé bezt nú strax að gera sér það ljóst, að ekki er hægt að starfrækja Norðfjarðarverksmiðjuna sem síldarverksmiðju á fjárhagslega tryggum grundvelli, því að bæði er verksmið jan of lítil, til þess að hún geti staðizt samkeppni við stærri verksmiðjur, og lega hennar þannig, að ekki er hægt að gera ráð fyrir, að hún fái nema lélegt, dýrt og ekki nægilegt hráefni til vinnslu. Að ríkissjóður yfirtaki verksmiðjuna með áhvílandi fyrsta og öðrum veðrétti eða fyrir eitthvað, sem vera kynni, að hún fengist fyrir, teljum vér með tilvísun til framanritaðs, að ekki geti komið til greina. Aftur á móti virðist ekki nema heilbrigt og eðlilegt, að Norðfjörður eigi beinamjölsverksmiðju, sem vinni úr þeim fiskúrgangi, sem til fellur, og þeirri síld, sem bæjarbúar á Norðfirði kunna að afla fyrir Austfjörðum. Það eru því till. vorar til hins háa fjármálaráðuneytis, að skuldir verksmiðjunnar verði að mestu leyti afskrifaðar og hún síðan fengin í hendur bæjarfélagi Norðfjarðar, hlutafélagi eða einstaklingi til rekstrar sem beinamjölsverksmiðja, fyrir ekki hærra verð en það, sem rekstur hennar í framtíðinni sem slíkrar geti staðið undir. Um vélar Norðfjarðarverksmiðjunnar er oss ekki fullkunnugt, en það getur verið, að selja mætti sumar þeirra, sem ekki eru nauðsynlegar til rekstrar verksmiðjunnar, samkv. vorum tillögum, til annarra beinamjölsverksmiðja, en til síldarverksmiðja mun ekki vera hægt að selja vélarnar, því að til þess eru þær of titlar, að skilvindum undanteknum.“ Ég skal svo taka það fram út af skilvindunum, að þær voru ekki eign beinamjölsverksmiðjunnar á Norðfirði, svo að þau einu tæki, sem að áliti verksmiðjustjórnarinnar voru talin hæf til starfrækslu, fylgdu ekki með í kaupunum. Það er efalaust gott fyrir ríkisstj. að fá heimildir frá Alþ., en það er sorglegt til þess að vita, að hún skuli misbeita heimildum á þann hátt, sem hér hefur verið gert. Það má segja, að það sé ekki stórmál, þó að ríkisstj. séu veittar svipaðar heimildir sem þessar, en það er stórmál, ef ríkisstj. misbeitir þeim heimildum, sem henni eru gefnar af Alþ. til þess að gera þær lagfæringar á rekstri ríkisverksmiðjanna, að hann sé í því lagi, að verksmiðjurnar geti haldið uppi verði á síld til útvegsmanna og sjómanna. Og það virðist nokkuð langt gengið að gera síldarverksmiðjurnar ósamkeppnisfærar um verð, til hagsbóta fyrir verksmiðjur einstakra manna, eins og hér hefur verið gert.

* Atvmrh. (Ólafur Thors): Það er eins og venja er til, þegar hv. þm. Ísaf. flytur hér einhverja skýrslu, að tiltölulega lítill hluti af því, sem hann segir, er sannleikanum samkvæmt. Ég kom inn í miðri ræðu hans og festi ekki fyllilega athygli við allt, sem hann sagði. Þó bárust mér til eyrna nokkrar fullyrðingar hans. Það mun vera rétt, að í fjárl. mun ríkisstj. hafa verið gefin heimild til að kaupa þessa verksmiðju, sem er bundin því, að stjórn síldarverksmiðja ríkisins sé því samþykk. Ég átti tal um þetta við formann síldarverksmiðjanna, og hann kvað vera skiptar skoðanir um það. Ríkisstj. var hins vegar á einu máli um þetta, og ég skal meðal annars fullyrða, að ráðh. Alþfl. í stjórninni hreyfði aldrei neinum mótmælum. Það var hæstv. viðskmrh., sem beitti sér fyrir þessu innan ríkisstj., og á milli okkar varð nokkur ágreiningur, en ráðh. Alþfl. hreyfði engum andmælum. Og þegar ríkisstj. samþ. að festa kaup á þessari verksmiðju, þó að verksmiðjustj. síldarverksmiðjanna væri ekki á einu máli, þá var það fyrir eindregnar óskir frá útgerðarmönnum og sjómönnum á Norðfirði og mörgum öðrum, sem töldu, að hagsmunum þeirra væri bezt borgið með því, að ríkisstj. tæki að sér starfrækslu þessarar verksmiðju. Út af ásigkomulagi verksmiðjunnar vil ég segja það, að það er lítið lof um Jónas Guðmundsson, flokksbróður þessa hv. þm., ef hann hefur skilið svo við verksmiðjuna, að ekki sé hægt að starfrækja hana. En svo langt gengur rógmælgi þessa hv. þm., að hann skirrist ekki við að ámæla sínum eigin mönnum til þess að reyna að ófrægja aðra. En Jónas Guðmundsson lýsti henni á fundi í bankaráði Landsbankans mjög á aðra lund en þessi hv. þm. hefur gert, og lagði mjög með því, að hún yrði keypt af ríkinu, svo að starfræksla hennar yrði enn tryggari en ella. Það kom fram hjá þessum hv. þm., að kaup á minni verksmiðjum væru aðallega gerð til þess að styrkja þá, sem ættu stærri verksmiðjur. Ég skil vel, hvað á bak við þetta býr. Hann er að drótta að mér, sem þá var yfirmaður þessara mála, að ég hafi verið að hengja þennan bagga á síldarverksmiðjurnar, til þess að Kveldúlfur gæti grætt sem mest á sínum verksmiðjum. En ég man ekki betur en að hinn mikilhæfi látni formaður Alþfl., Jón Baldvinsson, væri mikill hvatamaður þess, að fyrsta sporið var stigið í þessa átt, nefnilega kaupin á Sólbakkaverksmiðjunni. Var hann að gera það í því skyni að gera sjómönnum böl? Var hann að gera það til þess að bæta hag einkaverksmiðjanna? Hvers vegna var hann að því? Af því að Útvegsbankinn hefði hag af því? Nei, af engu þessu, heldur vegna þess að hann áleit réttilega, að í þessu efni bæri að taka tvenns konar tillit. Annars vegar, að þeir beri sem mest úr býtum, sem sjóinn stunda og ríkið hefur reist þessar verksmiðjur fyrir fyrst og fremst, en hins vegar bæri ekki heldur að gleyma því, að við hliðina á hagsmunasjónarmiðum þessara manna kemur til greina sjónarmið þess fólks, sem býr á þeim stöðum, þar sem þessar verksmiðjur eru, og sér fram á hættuna á því, að rekstur þeirra stöðvist í erfiðu árferði, ef augnablikssjónarmið eru látin ráða. Það er þetta sjónarmið, sem hefur valdið því, að Jón heit. Baldvinsson beitti sér fyrir því, að Sólbakkaverksmiðjan var keypt. Og það er þetta sjónarmið, sem hefur valdið því, að Húsavíkurverksmiðjan var keypt. Og það var þetta sjónarmið, sem réð því, að hæstv. viðskmrh. beitti sér fyrir því, að ríkisstj. keypti Norðfjarðarverksmiðjuna. Það er gamla sagan, sem endurtekur sig hjá þessum hv. þm., að bera öðrum soralegustu hugsanir á brýn, en stýra alltaf fram hjá kjarna málsins. Og hann hirðir jafnvel ekkert um, þótt hann ausi for á mætustu samherja sína, eins og hann hefur gert í þessu efni, bara ef hann heldur, að það geti orðið til þess að sverta aðra.

*Finnur Jónsson: Það er nú ekki aðalatriðið í þessu máli, að þessi verksmiðja hefur verið keypt, heldur hitt, að hún hefur verið keypt, án þess að nokkur heimild væri til þess. Það er upplýst og skjallega sannað, og þýðir ekki fyrir hæstv. ráðh. að neita því, að það eina, sem lá fyrir frá stjórn síldarverksmiðja ríkisins um kaupin á þessari verksmiðju, voru einróma mótmæli gegn því, að hún væri keypt.

Ég hef ekki séð nein slík mótmæli.

Það getur vel verið, en þau eru í bréfi, sem ritað var ríkisstj. 6. jan. 1939. Hæstv. ráðh. var að kvarta undan því, að g væri að leita að soranum í því, sem hann segði, og sletta honum. Ég hef annars aldrei orðið var við, að það þyrfti að leita að soranum í ræðum hæstv. atvmrh. Hann er alltof augljós til þess. Það er ákaflega fjarri því, að verksmiðjustjórnin hafi verið nokkuð ósammála í þessu máli, heldur var hún á einu máli um, að þessi verksmiðja yrði ekki keypt, vegna þess að hún væri ekki hæf til þess að reka hana í samkeppni við aðrar verksmiðjur. Ég hef lesið þetta upp úr áliti verksmiðjustj. og sé ekki ástæðu til að endurtaka það. En þar er bent á það, að það eina í þessari verksmiðju, sem verksmiðjustj. hafði talið hæft til notkunar í öðrum síldarverksmiðjum, voru skilvindurnar, en þær fylgdu ekki með í kaupunum. Og nú veit ég ekki betur en að Fiskimálanefnd sé bú in að kaupa þær. Svo dáðlaus hefur þessi hæstv. ráðh. verið, að hann hefur ekki haft framtak í sér til að sjá um, að einu verkfærin, sem talin voru nothæf, fylgdu með í kaupunum. Það er ekki siður þessa hæstv. ráðh. að ganga beint framan að hlutunum, heldur reynir hann að skjóta sér fram hjá þeim, bak við einhverja aðra. Og hann lætur sér ekki nægja að skjóta sér bak við einhverja hér í þingsölunum, heldur skýtur hann sér líka bak við tvo fjarverandi menn. Hann bar það m.a., að Stefán Jóhann hefði ekki hreyft andmælum út af þessu í ríkisstj. Mér er nær að halda, að þetta sé ósatt, eftir því sem ég þekki hæstv. atvmrh. En hvað sem því líður, færi betur, að þessi hæstv. ráðh. hefði í einu og öllu farið eftir ráðum Stefáns Jóh. Stefánssonar í ríkisstj. Þá veit ég, að hans ráð væru betri en nú. En svo bregður svo undarlega við, að þessum hæstv. ráðh. nægir ekki að skjóta sér bak við tvo fjarverandi menn, heldur ætlar hann að fara að reyna að skjóta sér bak við Jón heit. Baldvinsson. Nú veit ég, að Jón heit. Baldvinsson var brjóstgóður við vesalinga, en þó held ég, að hann hefði ekki liðið, að Ólafur Thors færi að skjóta sér á bak við hann í þessu máli. Hann var alltof greindur og grandvar maður til þess.

* Atvmrh. (Ólafur Thors): Það er nú ekki löng aths. Hv. þm. Ísaf. lýsti yfir því, að mér hefði verið kunnugt um, að verksmiðjustjórnin væri á móti þessu, og vitnaði til bréfs, sem hann var að lesa hér upp úr. Ég á ekki erfitt með að trúa, að þetta sé ekki aðeins hálfur sannleikur, heldur að það sé ranglega lesið. Hvað sem í þessu bréfi stendur, þá lýsti hv. þm. yfir því í seinni ræðu sinni, að í verksmiðjustj. hefðu alls ekki verið skiptar skoðanir um málið. Hún hefði öll verið sammála um að kaupa ekki. En í fyrri ræðu sinni sagði hann, að hann hefði spurt formann síldarverksmiðjanna um álit verksmiðjustjórnarinnar, og hann hefði svarað, að menn væru ekki á eitt sáttir um málið. Í fyrri ræðu sinni segir hann, að það séu skiptar skoðanir innan verksmiðjustj. um málið, í þeirri síðari segir hann, að það séu ekki skiptar skoðanir um það. Og ef hann vildi tala í þriðja skiptið, þá færi fyrir honum á líkan veg. Þetta er heldur ekkert óvenjulegt með þennan hv. þm., sem aldrei leggur neina áherzlu á að halda sér við sannleikann. Annars var aðalefnið í ræðu hans það, að ég væri að skjóta mér bak við Stefán Jóhann, Jónas Guðmundsson og Jón heit. Baldvinsson. Ég bar nefnilega fram afstöðu flokksbræðra þessa hv. þm. í þessu máli til að sanna, að það, sem hann segir, er ekki á rökum reist. Rök og sannleiki frá andstæðingum þessa hv. þm. þýða lítið, en ef manni tekst að króa hann inni með rökun hans eigin flokksbræðra, þá brestur hann stundum kjark til að endurtaka ósannindin. Ég var ekki að skjóta mér á bak við. Ég tilgreindi sömu vitnin sem þessi maður var að kasta rýrð á. Í fyrsta lagi með því að telja gerðir ríkisstj. óréttlátar, í öðru lagi með því að telja verksmiðjuna ónýta, sem Jónas Guðmundsson hefur keypt handa bænum og byggt miklar hagnaðarvonir á, og í þriðja lagi, að það hafi verið rangt að kaupa svona verksmiðju handa ríkisverksmiðjunum og starfrækja hana í sambandi við þær. En ég veit ekki betur en að þetta hafi verið ráðlagt af Jóni heitnum Baldvinssýni. Ég ætla ekki að kasta rýrð á þessa menn, og ég ætla ekki heldur að skjóta mér á bak við þá, en ég ætlaði að umlykja þennan hv. þm. og neyða hann til að viðurkenna staðreyndirnar með því að benda honum á álit hans eigin manna á þessum málum, og króa hann þannig inni, eins og mér líka tókst. Þetta mál er svo frá minni hendi útrætt. Það er upplýst, að þetta var gert í því skyni að létta undir með lífsbaráttu sjómanna og verkafólks á þeim stað, sem verksmiðjan er. Það er upplýst, að stefnan, sem fylgt hefur verið, var tekin upp af foringja Alþfl. og studd af honum frá öndverðu, og það er rökstudd stefna og rétt. Út af þáltill., sem hér liggur fyrir, vil ég segja það, að ég get fallizt á, að stjórn þessara verksmiðja gefi árlega út skýrslu um starfsemi þeirra.

*Finnur Jónsson: Hæstv. atvmrh. vildi halda því fram, að ég hefði orðið tvísaga í þessu máli. Hann sagði, að í fyrri ræðu minni hefði ég sagt, að um þetta væru skiptar skoðanir innan verksmiðjustj., en í síðari ræðunni, að verksmiðjustj. hefði verið einhuga á móti. Þetta er ekki rétt hjá hæstv. ráðh. Ég skýrði frá því í fyrri ræðu minni, að þegar ég spurði formann síldarverksmiðjustj., hvort hann hefði nokkurn tíma verið aðspurður um þessa hluti, þá hefði hann sagt ráðh., að það mundu vera skiptar skoðanir um þetta mál innan verksmiðjustjórnarinnar. Ég skýrði þar frá því, hvað formaður verksmiðjustj. hefði sagt við ráðh., en ekki minni skoðun á afstöðu stjórnarinnar. Jafnframt skýrði ég frá og vitnaði til í seinni ræðu minni, að ég hefði í höndum einróma till. frá stjórn síldarverksmiðja ríkisins gegn því, að þessi verksmiðja yrði keypt. Og ég er búinn að afhenda hæstv. ráðh. afrit af bréfi því, sem ég fékk og á sínum tíma var sent til ríkisstj. Og ef hann vill nokkuð vita, þá getur hann séð, að stj. síldarverksmiðjanna var á árinu 1939 einróma gegn því, að þessi verksmiðja yrði keypt. Ég sé ekki ástæðu til að vera neitt að eltast við það, sem hæstv. ráðh. sagði. Honum er það vel ljóst, að hann hefur frá Alþ. þannig heimild, að hann hefur ekki uppfyllt þau skilyrði, sem honum voru sett. Og honum er það líka ljóst, að allir slíkir baggar, sem bundnir eru á síldarverksmiðjur ríkisins, eru til þess að lækka síldarverðið til útvegsmanna og sjómanna.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Ég ætla nú ekki mikið að blanda mér inn í þessar umr., en þykir þó rétt að taka það fram, í sambandi við aðfinnslurnar út af þessum kaupum, að það er fyrst og fremst verk hæstv. atvmrh., að þessi verksmiðja hefur verið keypt. Það er alltaf venja mín, þegar ekki er farið rétt með mál, að leiðrétta það, og ég veit, að hæstv. viðskmrh. hefði óskað eftir að gera það, ef hann væri viðstaddur. Það eru tvö sjónarmið, sem hér eiga við, og þau eru allt of kunn þessari hv. d. og Alþ. yfirleitt til þess, að þau þurfi að skýra með löngu máli. Annars vegar eru hagsmunir hinna stóru verksmiðja. Og það er kannske ekkert óeðlilegt, þó að stjórn síldarverksmiðja ríkisins, með duglegan framkvæmdastjóra í broddi fylkingar, haldi fram því sjónarmiði, að ekki eigi að kaupa hinar minni verksmiðjur, sem bera sig miður, heldur eigi einungis að hugsa um það, sem einnig kom hér fram í þessum umr., að þær stóru verksmiðjur, sem sitja að beztu framleiðsluskilyrðunum, beri sig sem bezt. Hins vegar er það sjónarmið, sem ákaflega oft hefur komið fram og kom fram viðvíkjandi verksmiðjunum á Húsavík og Seyðisfirði og einnig í sambandi við kaupin á þessari verksmiðju, þar sem svo að segja allir útgerðarmenn á Norðfirði, og ég held margir á nálægum stöðum, skoruðu á ríkisstj. að kaupa þessa verksmiðju, vegna þess að það hendir ekki svo sjaldan, að síld er fyrir Austurlandi, og það er ekki hægt að notfæra sér þá síld, nema henni sé komið í verksmiðju, sem er nægilega nærri. Það er þetta sjónarmið, sem réð, þegar Norðfjarðarverksmiðjan var tekin. Hitt er annað mál, hvort sjónarmiðið á að ráða, en ég álít, að ekki sé hægt að komast hjá því að taka það til greina, að verksmiðjunum sé þannig fyrir komið í landinu, að hægt sé að nota sér þá síldveiði, sem völ er á á hverjum tíma sem allra bezt, og að á milli þeirra geti orðið hentugt samstarf. Þó að áraskipti séu að því, hefur oft fyrir Austurlandi veiðzt mikil síld. Ég álít rétt, að þetta komi fram, því að það er þetta, sem um er deilt, m.a. af hæstv. atvmrh. En sannleikurinn er, að það sjónarmið, að taka tillit til hinna smærri staða, var stutt af mér, og þó að leiðinlegt sé að vera að vitna í ráðherrafundi, get ég sagt það, að ég hygg, að ráðh. Alþfl. hafi, þegar um þetta var rætt, sízt verið fjarlægur því sjónarmiði að taka jafnframt tillit til hinna smærri staða.

* Flm. (Jörundur Brynjólfsson): Ég hef ásamt hv. samþm. mínum leyft mér að flytja þetta mál sem tilraun til þess að finna einhverja leið til að leiða rafmagn til kauptúnanna hér austaufjalls. Menn kannast nú við þetta mál, þar sem því hefur fyrir nokkru síðan verið hreyft á þingi, en jafnan strandað á þeim vandkvæðum, að ekki hefur fengizt gjaldeyrir til að kaupa efni erlendis. Það var um skeið þröngt um gjaldeyri, og þótti hvert strá í þeim efnum gera skugga. Var því jafnan til þess vitnað, að ekki væri gjaldeyrir fyrir hendi að gera slík kaup. Þar sem orðið er drjúgum rýmra um gjaldeyri nú, vil ég vænta þess, að ekki þurfi að bera þeirri sömu ástæðu enn við. Reyndar verð ég nú að segja það, að á þeirri tíð, sem við vorum að hreyfa þessu máli og reyna að þoka því til framkvæmda, var ráðizt í stórfellt mannvirki í landinu, sem kostuðu ekki tugi eða fá hundruð þúsunda af gjaldeyri, heldur margar milljónir. Þessi fyrirtæki voru að vísu gerð í þágu allmikils mannfjölda, en kostuðu áreiðanlega hlutfallslega eins mikinn gjaldeyri. Þau voru framkvæmd eigi að síður, og ekki dettur mér í hug að sakast um það. Við höfum áður, þm. Árn., greitt atkv. með þeim málum og viljað verða við óskum fólksins í héruðum, sem þessara framkvæmda hafa notið. En við ætlumst þá einnig til, að það séu einhver takmörk fyrir því, hverjir séu látnir sitja á hakanum, sem annars hafa allgóð skilyrði til að verða þessara hlunninda aðnjótandi. Frá því að Sogsstöðin fyrst var reist, hefur svo verið til ætlazt, að kauptúnin austanfjalls yrðu aðnjótandi rafmagns frá þeirri stöð. Það var beint tekið fram, þegar ákvarðað var að byggja stöð við Sogið fyrir Reykjavíkurbæ, að Árnessýsla ætti að verða þessarar orku aðnjótandi, svo fljótt sem verða mætti. Og ég hef ekki yfir neinu að kvarta af hálfu Reykjavíkurbæjar í þessum efnum, öðru nær. Ég býst við, að aldrei hefði staðið á því af hálfu Reykjavíkurbæjar að láta í té raforku til þessara staða. Bæði hefði bærinn viljað verða við óskum úr þeim héruðum, þar sem aflið er tekið, og einnig er hitt, að það er tiltölulega lítið rafmagn, sem þarf til að fullnægja þessum stöðum, svo að bæinn munaði ekki ýkjamikið um það. Það er að vísu svo komið, að það skortir rafmagn til þeirra nota, sem það er haft hér í Reykjavík. En það mun þó ekki skipta svo miklu máli í þessu sambandi, að það sé umtals vert. Því að það eru ekki margar vélar, sem þyrfti að draga úr notkun hér, til þess að rafmagnsþörf austanfjalls yrði fullnægt. Kaupstaðirnir austanfjalls eru einkum illa settir, hvað raforku snertir. Eins og getið er um í grg., hafa þeir ekki annað við að styðjast en mótorrafmagn. Þessi tæki eru gömul og ófullkomin, og má búast við að bili, þegar minnst varir, en viðgerð og endurnýjun erfið og dýr. Það hlýtur því að draga að því, að raforku verði veitt til þessara staða frá Sogsstöðinni, eins og um var talað í fyrstu. Skilyrði fyrir ýmiss konar starfsemi eru þarna góð, t.d. iðnaðar, en af slíku getur ekkert orðið fyrr en úr rafmagnsþörfinni er bætt. Á þessum stöðum, eins og öðrum, þar sem möguleikar eru slikir fyrir hendi, þráir fólkið mjög að geta fengið þetta afl í sína þjónustu. Og enginn hygg ég að efist um, hve þýðingarmikið það er fyrir öll störf á heimilum, sem snerta aðbúð og hollustu, að fá raforku. Það er nokkrum sinnum að því vikið, að fólkið í sveitum landsins eigi þar að vera þjóðinni til jafnvægis og öryggis og sýna þegnskap sinn með því að vinna þau störf, sem þar þurfa að fara fram. Ég get tekið undir þær óskir. En því aðeins getur maður gert kröfu til, að fólkið haldist við úti um sveitir landsins, að sinnt sé nauðsyn þess og ekki sé gert mjög upp á milli landsins barna um aðbúð og hlunnindi. Skorti mjög stórkostlega á í þessu efni, þá er algerlega tómt mál að tala um það, að menn skuli reyna að haldast við og starfa á hinum eða þessum stöðum, ef þeir geta búið annars staðar við allt önnur og betri lífsskilyrði. Það þýða því engar prédikanir. Fólkið leitar til þeirra staða; þar sem það heldur, að því vegni bezt. Og er þá ekki nema eðlilegt, að menn kannske liti ekki eins langt og þyrfti til þess að meta að verðleikum afkomumöguleikana í heild, eins og þeir verða, þegar til lengdar lætur. Við flm. leyfum okkur að koma með uppástungu um fjármuni til að leysa þetta verkefni. Okkur hefur litizt bezt að fá málinu framgengt með því móti, ef áhugamenn í þessu efni vildu taka höndum saman og leggja fram fjármuni. Teljum við langmestar líkur til, að málið verði þannig leyst, og þyrfti máske ekki nema að litlu leyti að leita til hins opinbera um fjárframlög í þessu skyni. Hins vegar er auðvitað og sjálfsagt, að af hálfu stjórnarvaldanna sé greidd gata þessa máls að því leyti, sem þarf til þeirra kasta að koma um útvegun efnis erlendis frá, og þar með gjaldeyri fyrir efnið. Nú hefur slíkt efni allmjög hækkað frá því, sem áður var. Fyrir stríð mun erlent efni til þessara framkvæmda ekki hafa kostað nema 160–170 þús. kr. En þó að það verði miklu meira nú, ber líka hins að gæta, að við framkvæmd þessa verks sparast innkaup á erlendum, vörum bæði til eldsneytis og lýsingar, sem líka hafa mjög hækkað, og dregur slíkt nokkuð úr hinni raunverulegu eyðslu, sem liggur í hækkuðu verði á efni til þessara framkvæmda. Ég vil svo vænta, að hv. Alþ. og þá fyrst og fremst þessi hv. d. greiði götu þessa máls og flýti fyrir afgreiðslu þess. Hvað viðvíkur öðru máli, sem við þm. Árn. fluttum og var til umr. í gær og fór í n., þá er um nokkuð annað efni að ræða, sem hefur eigi síður bæði fyrir þessi héruð og önnur síðar meir mikla þýðingu, að gangi fram. En ég vona, að menn sjái alveg jafnt nauðsyn þess, að þetta mál fái afgreiðslu. Því að þetta frv. lýtur aðeins að framkvæmdum á þessum stað og helzt nú þegar. Ég legg svo til, að máli þessu verði að lokinni umr. vísað til 2. umr. og til iðnn.