Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Árni Johnsen, 5. þm. Suðurl.

Forseta hefur borist eftirfarandi bréf, dags. 9. nóv. 1994: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi næstu tvær vikur leyfi ég mér með vísun til 2. mgr. 53. gr. laga um þingsköp Alþingis að óska þess að þar sem 1. varaþm. Sjálfstfl. í Reykjavík getur ekki vegna sérstakra anna tekið sæti á Alþingi, taki 2. varaþm. Sjálfstfl. í Reykjavík, Guðmundur H. Garðarsson, fyrrv. alþm., sæti á Alþingi í fjarveru minni. Þetta er yður hér með tilkynnt, virðulegi forseti. Björn Bjarnason, 3. þm. Reykv.`` Þá hefur enn fremur borist eftirfarandi bréf, dags. 9. nóv. 1994, til forseta Alþingis: ,,Vegna sérstakra anna sé ég mér ekki fært að taka sæti Björns Bjarnasonar, 3. þm. Reykv., nú í tvær vikur sem 1. varaþm. Sjálfstfl. í Reykjavíkurkjördæmi. Virðingarfyllst, Þuríður Pálsdóttir.`` Guðmundur H. Garðarsson hefur áður tekið sæti á Alþingi og er hann boðinn velkominn til starfa.

Þá eru hér tilkynningar um utandagskrárumræður sem fara munu fram í dag. Það er í fyrsta lagi að beiðni hv. þm. Gunnlaugs Stefánssonar og beinir hann máli sínu til hæstv. sjútvrh. Umræðan fer fram samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapalaga, sem sagt hálftíma umræða. Umræðuefnið er málefni smábáta á aflamarki. Þá mun enn fremur fara fram utandagskrárumræða að beiðni hv. þm. Jóhannesar Geirs Sigurgeirssonar og beinir hann máli sínu til hæstv. iðnrh. Umræðan fer fram samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapalaga, þ.e. hálftíma umræða. Umræðuefni er: Framtíð Kísiliðjunnar við Mývatn.  Þá vill forseti enn fremur taka fram að vegna umræðna sem fóru fram í gær utan dagskrár að frumkvæði hæstv. fjmrh., að það hefur orðið um það samkomulag milli hv. 5. þm. Reykv. Inga Björns Albertssonar og forseta, frú Salome Þorkelsdóttur, að sú umræða fari ekki fram í dag heldur síðar.

Virðulegur forseti. Það er góðfúsleg ábending til forseta. Mér finnst það vera slæmir siðir ef það á að fara að haga svo til hér á fimmtudegi þegar þingfundur byrjar kl. 10.30, að ekki sé gefið hádegisverðarhlé í einhverju formi. Mér finnst það mjög óskynsamlegt upp á svipinn á starfi þingsins að vera að hafa þetta samfellu og vildi biðja forseta um að endurskoða það.

Forseti hefur heyrt þessa athugasemd frá hv. þm. og mun hugsa sig um hvað þetta mál varðar.

Virðulegi forseti. Svo háttar til að við fulltrúar í allshn. höfðum ákveðið að koma saman í hádegisverðarhléi til stutts en áríðandi fundar. Ég fæ ekki séð að ef hádegisverðarhlé verður fellt niður sé það hægt þannig að ég vil beina þessum góðfúslegu ábendingum til hæstv. forseta og vonast til þess að það verði hægt að ná um þetta einhverri sátt þannig að fulltrúar í allshn. geti bæði sótt þá þingfundi sem þeir þurfa og farið á þennan mikilvæga aukafund.

Forseti mun taka þetta til athugunar og tilkynna þá síðar um niðurstöðu en það hafði ekki verið reiknað með að gefa hádegisverðarhlé eins og kom fram.

Forseta hefur borist bréf, dags. 10. nóv. 1994, sem hljóðar svo: ,,Með vísan til 3. mgr. 55. gr. laga um þingsköp Alþingis leyfi ég mér að óska eftir því fyrir hönd þingflokks Alþb. að umræðutími við 1. umr. um frv. um náttúruvernd verði tvöfaldaður þar sem um umfangsmikið mál er að ræða.`` Undir bréfið ritar Ragnar Arnalds, formaður þingflokks Alþb. Forseti hefur ákveðið að verða við þessari beiðni þannig að umræðutíminn er tvöfaldur.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um náttúruvernd, nr. 47/1971, ásamt síðari breytingum. Þetta frv. var lagt fram á 117. löggjafarþinginu en hlaut því miður ekki afgreiðslu. Frv. þetta er að mestu samhljóða því frv. sem lagt var fram á síðasta þingi en þó hafa nokkrar breytingar verið gerðar. Við breytingarnar var tekið nokkurt mið af þeim athugasemdum sem Alþingi bárust við frv. og leitast við að skýra það og einfalda. Eitt meginmarkmið við breytinguna á frv. er að draga betur fram en áður sjálfstæði Náttúruverndarráðs og aðskilnað þess frá ríkisvaldinu. Núgildandi lög um náttúruvernd eru frá 1971, en eru þó að stofni til mun eldri eða frá árinu 1956. Þó lögin hafi reynst með ágætum, eins og raunar er rakið ítarlega í athugasemdum með frv., hefur staðið til um langt skeið að endurskoða þau. Þetta gildir jafnt um stjórnkerfi náttúruverndarmála sem og hin almennu efnistriði frv. Eftir að umhvrn. var sett á stofn árið 1990 var ljóst að það varð ekki lengur hjá því komist að endurskoða stjórnkerfi náttúruverndarmála. Ný löggjöf á sviði umhverfismálanna kallaði einnig á endurskoðun. Hér má nefna lög um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit, lög um Náttúrufræðistofnun Íslands og náttúrustofur og alveg sérstaklega lög um mat á umhverfisáhrifum. Í janúar 1992 skipaði þáv. umhvrh. nefnd til að endurskoða þætti náttúruverndarlaganna sem lúta hlutverki Náttúruverndarráðs og stjórn náttúruverndarmála. Þegar ég tók við embætti um mitt ár 1993 þótti ljóst að nefndin mundi ekki ljúka störfum í bráð og þess vegna ákvað ég að leysa hana frá störfum og láta vinna þennan þátt endurskoðunarinnar í ráðuneytinu. Í ræðu sem ég flutti við setningu 8. náttúruverndarþings haustið 1993 setti ég síðan fram tillögur að breyttu stjórnkerfi náttúruverndarmála sem urðu grundvöllurinn að því frv. sem liggur hér fyrir til umræðu. Við stofnun umhvrn. varð að móta stefnu um framtíðarhlutverk Náttúruverndarráðs. Af sögulegum ástæðum hefur ráðið mikla sérstöðu í ríkiskerfinu. Samkvæmt lögunum frá 1971 var Náttúruverndarráð sjálfstætt, nánast ígildi ráðuneytis í náttúruverndarmálum. Það er fjölskipað stjórnvald þar sem náttúruverndarþing kýs sex fulltrúa í ráðið og ráðherra skipar formann án kosninga. Ríkissjóður fjármagnar rekstur ráðsins. Það heyrir undir ákveðin ráðuneyti og er sem slíkt rekið á ábyrgð ráðherra þó ráðherra hafi hins vegar afskaplega takmörkuð áhrif á ákvarðanir þess. Náttúruverndarráð er þess vegna í þeirri sérstöku aðstöðu að það sækir umboð sitt bæði til frjálsra félaga og ríkisins. Ráðinu er því í rauninni ætlað bæði að framfylgja stefnu ríkisstjórnar eins og hún er á hverjum tíma en jafnframt að móta sína eigin sjálfstæðu stefnu. Það sér auðvitað hver heilvita maður að þetta gengur ekki upp. Markmið frv. er að breyta þessu að mörgu leyti þversagnarkennda hlutverki Náttúruverndarráðs og móta stjórnkerfi náttúruverndarmála þar sem umhvrn. gegnir eðlilegu hlutverki. Með frv., virðulegi forseti, er stefnt að því í fyrsta lagi að laga stjórnun þessa málaflokks að stofnun umhvrn. Í öðru lagi að styrkja stefnumótun um friðlýsingar og framkvæmd friðlýsinga. Í þriðja lagi að skapa grundvöll fyrir sjálfstætt og virkt Náttúruverndarráð. Í fjórða lagi að skilja ríkisrekstur frá annarri starfsemi Náttúruverndarráðs sem miðar að því að tryggja sjálfstæði þess gagnvart Stjórnarráðinu. Í fimmta lagi að samræma verksvið umhvrn. og stofnana þess og í sjötta lagi að samræma lög um náttúruvernd nýjum lögum um mat á umhverfisáhrifum, lögum um Náttúrufræðistofnun Íslands og löggjöf á sviði mengunarvarna. Samkvæmt frv. mun Náttúruverndarráð ekki sinna stjórnsýslu á vegum ríkisins eða bera ábyrgð á ríkisrekstri. Ráðið verður sjálfstæður en þó lögbundinn ráðgjafar- og umsagnaraðili á sviði náttúruverndar. Það er gert ráð fyrir því að Náttúruverndarráð móti sjálfstæða stefnu í náttúruverndarmálum og geti þar af leiðandi hvenær sem verkast vill gagnrýnt stefnu ríkisins í einstökum málum. Bakhjarl þess verður þó í náttúruverndarþingi þar sem fulltrúar frjálsra félaga, stofnana og sérfræðinga koma saman. Í frv. er lagt til að sérstök stofnun, Landvarsla ríkisins, sem er að stofni til núverandi skrifstofa Náttúruverndarráðs, taki við þeim hluta af verkefnum Náttúruverndarráðs sem í dag falla undir ríkisrekstur. Þungamiðjan í náttúruverndarstarfi hinnar nýju stofnunar verður rekstur friðlýstra svæða og þjóðgarða. Auk þess mun hún sjá um undirbúning og framkvæmd þeirra friðlýsinga sem ráðist verður í. Landvarslan mun einnig taka við eftirlitshlutverki Náttúruverndarráðs. Frv. er sjö greinar og ákvæði til bráðabirgða. Hver grein frv. tekur til hvers einstaks kafla í núgildandi lögum auk gildistökuákvæðis. Hver grein í frv. er því í raun samsafn margra greina. Langviðamest er 1. gr. frv. þar sem II. kafli núgildandi laga, stjórn náttúruverndarmála, er felldur brott og í stað greina 2--8 í núgildandi lögum koma þrettán nýjar greinar. Ég mun nú, virðulegi forseti, rekja efnisatriði 1. gr. frv. Samkvæmt nýrri 2. gr. fer umhvrn. með yfirstjórn náttúruverndarmála. Ráðuneytið skal við mótun stefnu hafa samráð við Náttúruverndarráð, við bændur og aðra landnotendur, sveitarstjórnir og samtök áhugafólks eftir því sem við á. Í greinum 3--8 er fjallað um Landvörslu ríkisins sem verður ríkisstofnun undir yfirstjórn umhvrn. Hlutverk stofnunarinnar verður umsjón með friðlýstum svæðum, þjóðgörðum og öðrum náttúruverndarsvæðum eftir því sem við á. Stofnunin hefur að auki umsjón með undirbúningi og framkvæmd friðlýsinga. Ég vil, virðulegi forseti, benda á prentvillu í nýrri 4. gr., en þar segir í lok 1. mgr., með leyfi forseta: ,, . . . skv. 3. gr. laga þessara`` en á að vera: samkvæmt 33. gr. laga þessara, enda er verið að vísa í skilgreiningu á náttúruverndarsvæðum í 33. gr. Friðlýsingar þjóna margvíslegum tilgangi og reisa mismiklar skorður við aðgengi ferðafólks. Í ljósi þess að eitt af markmiðum náttúruverndarlaganna er að auðvelda almenningi aðgengi að náttúru landsins er nauðsynlegt að kveða á um tengsl ferðaþjónustu og náttúruverndar. Virk náttúruvernd er í rauninni undirstaða ferðamála hér á landi og þykir æskilegt að samræma þessa tvo þætti betur en hefur verið gert. Landvörslunni ber að fylgjast með því að umferð ferðamanna valdi ekki raski né spjöllum á náttúru. Það er nýmæli í frv. að þeirri stofnun er gert að gefa ráðherra árlega skýrslu um ástand svæða í umsjón hennar. Aðstöðu þarf til að taka á móti ferðamönnum og gera tillögur til úrbóta. Stofnuninni er einnig gert, sem ég tel mikilvægt til lengri tíma litið, að meta stöðu ferðamála almennt frá sjónarmiði náttúruverndar. Fræðsla er nátengd heimsóknum ferðafólks og því markmið að auðvelda fólki aðgang og kynni á náttúru Íslands. Fræðsla er í rauninni undirstaða virkrar náttúruverndar og markmiðið með slíkri fræðslu er í senn að kenna fólki betur að njóta töfra náttúrunnar og jafnframt að umgangast hana af virðingu og nærgætni. Þess vegna lít ég svo á að fræðsluhlutverk þessarar nýju stofnunar, Landvörslunnar, sé afar mikilvægt. Ég vil sérstaklega minnast á það nýmæli að stofnuninni verður heimilt að setja á stofn gestastofur. Þar með verður sett í lög það lofsverða fordæmi Náttúruverndarráðs sem felst í uppsetningu gestastofa. Nú þegar hefur gestastofa verið opnuð við Gullfoss og gestastofa við Mývatn hefur einnig verið opnuð. Á síðari árum hafa tengsl skipulagsmála og náttúruverndar orðið mönnum æ ljósari. Landvarslan skal sjá til þess í samráði við embætti skipulagsstjóra ríkisins og sveitarstjórnir að gerðar verði skipulagsáætlanir fyrir þjóðgarða, friðlýst svæði og önnur náttúruverndarsvæði í hennar umsjón. Þetta er afar mikilvægt fyrir framtíðarþróun svæðanna og tengsl þeirra við þau sveitarfélög sem þau eru hluti af. Ég vil því leggja sérstaka áherslu á samráð við sveitarfélögin varðandi gerð slíkra skipulaga. Samkvæmt nýrri 5. gr. tekur Landvarslan við því eftirlitshlutverki sem Náttúruverndarráð hefur með höndum í dag. Hér er fyrst og fremst um að ræða eftirlit með því að náttúru landsins sé ekki spillt með athöfnum eða framkvæmdum sem brjóta í bága við náttúruverndarlög og eru verulegar breytingar gerðar á þeim hluta frv. sem fjallar um eftirlit með framkvæmdum. Í því frv. sem var lagt fram á síðasta þingi hafði Náttúruverndarráð þetta á sinni hendi, en það verður að teljast eðlilegra að ríkisstofnun eins og Landvarslan hafi slíkt hlutverk. Allur undirbúningur framkvæmda hefur tekið miklum breytingum á síðustu missirum við gildistöku laga um mat á umhverfisáhrifum. Í þeim lögum er kveðið á um sjálfstæðan feril við undirbúning framkvæmda og úrskurð skipulagsstjóra. Það þótti því ekki ástæða til að kveða sérstaklega á um slíkt í þessu frv. Það er ekki gert ráð fyrir breytingu á því eftirliti sem Náttúruverndarráð hefur með höndum í dag þó að Landvarslan taki við því enda hefur það reynst ágætlega. Í nýjum tveimur greinum sem merkt eru 6 og 7 er fjallað um stjórn og starfsmenn Landvörslunnar. Þar er lagt til að umhvrh. skipi Landvörslunni þriggja manna stjórn til fjögurra ára í senn. Hér er hins vegar um að ræða breytingu frá því frv. sem rætt var í fyrra. Þar var gert ráð fyrir tilnefningu ferðamálaráðs og Náttúruverndarráðs í stjórnina. Það kom fram mjög hörð gagnrýni á rétt ferðamálaráðs til að tilnefna mann í stjórn auk þess sem aðrir hagsmunaaðilar vildu þá einnig fá að skipa sinn fulltrúa í stjórnina. Því er sett fram sú lausn að ráðherrann skipi stjórn án tilnefningar, en jafnframt kveðið á um það að stjórnin gæti samráðs við ferðamálaráð, Náttúruverndarráð, að sjálfsögðu sveitarstjórnir, bændur og aðra landnotendur sem og samtök áhugafólks. Samkvæmt frv. skipar ráðherra framkvæmdastjóra Landvörslunnar til fimm ára í senn að fengnum tillögum stjórnar. Hann ræður einnig þjóðgarðsverði til fimm ára í senn að fengnum tillögum stjórnar og þeir annast stjórn og daglegan rekstur þjóðgarða. Samkvæmt frv. fá þjóðgarðsverðir skýrari stöðu en þeir hafa í dag sem ég er sannfærður um að muni leiða til hagfelldari reksturs þjóðgarðanna. Það er jafnframt nýmæli í frv. að ráðherra getur falið þjóðgarðsvörðum víðtækara eftirlits- og stjórnunarhlutverk á svæðum í sínum landshluta sem undir Landvörsluna falla. Það er hins vegar ekki gert ráð fyrir breytingu á stöðu landvarða frá því sem nú er. Samkvæmt nýrri 8. gr. getur umhvrh. með samningum falið öðrum aðilum umsjón náttúruminja og friðlýstra svæða að þjóðgörðum undanskildum. Þetta á við um sveitarfélög, áhugasamtök um náttúruvernd, ferðafélög og einstaklinga. Ég tel nauðsynlegt að setja þetta ákvæði í lög þrátt fyrir að þetta sé í samræmi við reglugerð um náttúruvernd frá 1973. Það bætir framkvæmd þessara mála sem hefur ekki verið í nógu góðum farvegi að mínum dómi Í frv. er skýrt tekið fram að í slíkum samningum verði kveðið rækilega á um réttindi og skyldur samningsaðila hvað varðar umsjón með svæðinu, mannvirkjagerð og aðrar framkvæmdir, landvörslu, menntun starfsmanna, móttöku ferðamanna, fræðslu og ráðstöfun tekna af gjaldtöku ef hún er leyfð. Landvarslan mun áfram fylgjast með slíkum svæðum og sjá til þess að aðilar fari að samningum um meðferð landsins. Í 9. gr. er fjallað um náttúruverndarnefndir. Í fyrra frv. var gerð tillaga um að stækka umdæmi nefndanna. Það er að vísu fallið frá því í þessari gerð frv. vegna mikillar andstöðu sveitarstjórnarmanna og greinin er núna nær samhljóða 3. gr. náttúruverndarlaganna frá 1971. Í 10. gr. er fjallað um náttúruverndarþing sem verður haldið annað hvert ár í stað þriðja hvert. Nokkrar breytingar hafa verið gerðar á greininni frá fyrra frv. Í lögunum frá 1971 er löng upptalning á þeim sem hafa seturétt á þinginu. Slík upptalning í lögum getur eðli málsins samkvæmt aldrei verið fullnægjandi og því hefur verið gefin út reglugerð fyrir hvert náttúruverndarþing þar sem fulltrúar hafa verið tíundaðir nákvæmlega. Í frv. er fallið frá þessu fyrirkomulagi af tveimur ástæðum. Í fyrsta lagi er upptalning af þessu taginu að mörgu leyti óeðlileg í lögum þar sem félög og stofnanir taka breytingum í tímans rás. Í öðru lagi tel ég óeðlilegt að löggjafinn og ráðherra með reglugerð ákveði samsetningu náttúruverndarþings sem er ætlað að vera óháð stjórnvöldum. Þess í stað er kveðið á um þingið sem vettvang frjálsra félagasamtaka sem sinna náttúruverndarmálum, stofnana og fræðimönnum sem málið varðar. Það er gerð tillaga um það að Náttúruverndarráð semji reglur fyrir hvert náttúruverndarþing þar sem kveðið er á um rétt til setu á þinginu, kjörgengi, kosningarétt. Ef það rísa deilur . . .

Forseti vill biðja um algjöra þögn í þingsalnum þar sem hæstv. umhvrh. hefur ekki mjög sterka rödd í dag.

Virðulegi forseti. Mér er alveg sama þó að þessir hv. þm. haldi áfram sínum samræðum í þinginu. Það truflar mig ekki.  Virðulegi forseti. Ég var kominn þar sögu að ég var að greina frá því að það sé gerð tillaga um það í þessu frv. að Náttúruverndarráð semji reglur fyrir hvert náttúruverndarþing þar sem er kveðið á um rétt til setu á þinginu, kjörgengi og kosningarrétt. Ef deilur rísa um þessar reglur þá skal vísa því til úrskurðar á þinginu sjálfu. Hlutverk umhvrn. verður þá það eitt að auglýsa reglurnar en að öðru leyti tekur ráðuneytið enga efnislega afstöðu til þeirra. Í greinum 11 og 12 er fjallað um Náttúruverndarráð. Samkvæmt frv. verður hlutverk ráðsins verulega breytt frá því sem nú er. Það verður ekki ríkisstofnun í venjulegum skilningi þó ríkissjóður greiði laun framkvæmdastjóra, veiti framlag til reksturs skrifstofu og auk þess þóknun ráðsliða. Samkvæmt frv. verður Náttúruverndarráð skipað sjö mönnum, en í fyrra frv. var auk þess gert ráð fyrir tveimur tilnefningum í ráðið. Það var fallið frá þessum tilnefningum eins og fyrr var sagt. Í frv. er lagt til að Náttúruverndarráð verði kosið á náttúruverndarþingi og þar með talinn sá formaður ráðsins sem ráðherra skipar í dag. Markmið frv. er að gera náttúruverndarþing og Náttúruverndarráð að sameiginlegum vettvangi allra þeirra sem vinna að náttúruvernd í landinu. Ráðið hefur ekki ákvörðunarvald í hinum fyrra skilningi en það hefur tillögu-, umsagnar- og ráðgjafarhlutverk. Á þennan hátt er tryggður skilvirkur farvegur fyrir almenning til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri en virk starfsemi samtaka almennings er nauðsynleg til að vinna sjónarmiðum náttúruverndar brautargengi. Með því að skapa þessum samtökum lögformlegan rétt til áhrifa í gegnum náttúruverndarþing og Náttúruverndarráð er tekið undir þetta sjónarmið. Náttúruverndarráð kemur því ekki í staðinn fyrir þau frjálsu félög sem nú starfa víðs vegar á hinum haslaða velli náttúruverndar og því síður verður það í samkeppni við þau. Hlutverk Náttúruverndarráðs samkvæmt frv. er að stuðla að almennri náttúruvernd í landinu og vera stjórnvöldum til ráðgjafar. Ráðið skal marka sér sjálfstæða stefnu í náttúruverndarmálum og gera náttúruverndarþingi, almenningi og stjórnvöldum grein fyrir henni. Það liggur í augum upp, virðulegi forseti, að ef slík stefna er vel unnin og skýr þá er erfitt fyrir stjórnvöld að sniðganga hana og Náttúruverndarráð hefur að sama skapi sterkari stöðu til að veita stjórnvöldum virkt aðhald, beita virkri gagnrýni. Í frv. kemur fram að lagt er til að álits ráðsins skal leitað á öllum stjfrv. og reglugerðum á sviði náttúruverndar. Til þess að tryggja betur þennan samráðs- og ráðgjafarrétt Náttúruverndarráðs þá er í frv. kveðið á um að a.m.k. tvo fundi á ári með umhvrh. Náttúruverndarráð mun ekki hafa það vald til friðlýsingar sem felst í núgildandi lögum, en áhrif þess á friðlýsingar verða mikil eftir sem áður. Í frv. er gert ráð fyrir auknu vægi náttúruminjaskrár sem stefnumótandi tækis fyrir friðlýsingar og náttúruvernd. Náttúruverndarráð fjallar ítarlega um skrána áður en hún gefin út hverju sinni og það getur gert tillögur um verndunaraðgerðir og um friðlýsingar. Samkvæmt nýrri 13. gr. annast Náttúruverndarráð vörslu friðlýsingarsjóðs. Í fyrra frv. var Landvörslunni falið þetta hlutverk. Hér er hins vegar fallist á tillögur Náttúruverndarráðs um sjóðinn, en tilgangur hans er að fjármagna einstök verkefni í þágu náttúruverndar. Ný 14. gr. er efnislega samhljóða 5., 6. og 7. mgr. 7. gr. gildandi laga. Eina breytingin er að í stað Náttúruverndarráðs mun umhvrn. vinna að gróðurvernd ásamt Landgræðslu ríkisins og skógvernd ásamt Skógrækt ríkisins. Þetta verkefni ráðuneytisins er í samræmi við það samkomulag sem gert var þegar ráðuneyti umhverfismála var sett á laggirnar. Virðulegi forseti. Ég hef hér lokið við að rekja efni hinnar viðamiklu 1. gr. frv. 2. gr. þess fjallar um III. kafla núgildandi laga, þ.e. greiðslu kostnaðar af framkvæmd laganna. Í nýrri 16. gr. er fjallað um gjaldtöku af ferðafólki. Það er engin gjaldtökuheimild í lögunum frá 1971 og ég tel að það sé nauðsynlegt að taka af tvímæli hvað þetta varðar. Þetta er m.a. mikilvægt til að tryggja að gjaldtaka stangist ekki á við það markmið laganna að auðvelda almenningi umgang og kynni við landið og að ákvæði um almannarétt séu virt. Víða þurfa ferðamenn nú þegar að greiða fyrir veitta þjónustu á friðlýstum svæðum og þar nægir að nefna greiðslur fyrir tjaldstæði og aðgang að hreinlætisaðstöðu. Slík gjöld eru t.d. innheimt í þjóðgörðunum sem eru ríkisreknir og svæðum þar sem ferðafélög hafa byggt upp aðstöðu fyrir ferðamenn. Gjaldtaka þessi er hins vegar ekki nema að litlu leyti samræmd. Samkvæmt 16. gr. verður umhvrh. heimilt, að fengnum tillögum Landvörslu ríkisins, að ákveða gjald fyrir veitta þjónustu í þjóðgörðum og í friðlöndum. Þessi heimild er þó bundin því skilyrði að það sé skilgreint vel hverju sinni hvað er verið að greiða fyrir. Þá verður ráðherra jafnframt heimilt að ákveða tímabundið gjald fyrir aðgang að náttúruverndarsvæðum, að fenginni umsögn Landvörslu ríkisins ef spjöll hafa orðið af völdum ferðamanna á viðkomandi svæði eða ef það er hætta á spjöllum. Um gjaldtökuna skal sú almenna regla gilda að tekjunum skuli varið til eftirlits eða framkvæmda á sama svæði og þeirra er aflað. Þessi regla er nauðsynleg til þess að tryggja það að gjaldtakan verði ekki notuð til almennrar fjáröflunar, afhent til ríkisins eða annarra aðila. Það hlýtur að teljast eðlilegt að tekjunum sé varið til uppbyggingar og rekstrar á sama svæði og þeirra er aflað, en fyrir því er engin trygging eins og málum er háttað í dag. Virðulegi forseti. Það má geta þess að þessi gjaldtaka á sér vissa fyrirmynd í lögunum frá 1928 um helgistað á Þingvöllum, en þar segir, með leyfi forseta: ,,Í reglugerð má ákveða að taka gestagjöld á Þingvöllum og verja því fé upp í kostnað við friðunina.`` Virðulegi forseti. 3., 4. og 5. gr. frv. er að mestu aðlögun laganna að þeim breytingum sem eru lagðar til í 1. gr. Í stað þess að Náttúruverndarráð setji reglur, veiti leyfi og undanþágur, þá færist slíkt til umhvrh. Viðamesta breytingin varðar friðlýsingar og náttúruminjaskrá. Eins og lögin eru í dag þá getur Náttúruverndarráð eitt friðlýst náttúruvætti, lífverur og friðlönd og stofnað þjóðgarða, þó að slíkar friðlýsingar taki að vísu ekki gildi án staðfestingar ráðherrans. Ráðherra hefur aðeins ákvörðunarvald eftir að Náttúruverndarráð hefur fjallað um málið og tekið sína ákvörðun. Það er hins vegar eðlilegt, tel ég, að umhvrn. sem æðsta stjórnvald á sínu sviði fari með friðlýsingarmálin. Samkvæmt frv. verður þó friðlýsingarferillinn þessi: Umhvrh. getur friðlýst sérstæðar náttúrumyndanir ef telja verður mikilvægt að varðveita þær sakir fræðilegs gildis þeirra eða þess að þær eru fagrar eða sérkennilegar að mati Náttúruverndarráðs eða Landvörslu ríkisins eða Náttúrufræðistofnunar. Umhvrh. getur að fenginni tillögu Náttúrufræðistofnunar Íslands friðlýst örverur eða jurtir sem miklu máli skipta frá náttúrufræðilegu sjónarmiði, enda er það hlutverk þeirrar stofnunar að véla um þær tegundir. Landsvæði sem er mikilvægt að varðveita sakir sérstaks landslags, gróðurfars eða dýralífs getur umhvrh. friðað í heild að fenginni umsögn Náttúruverndarráðs, Landvörslu ríkisins eða Náttúrufræðistofnunar Íslands. Umhvrh. getur, samkvæmt frv., lýst ákveðið landsvæði þjóðgarð. Nú er það svo að í gildandi lögum er tekið skýrt fram að þjóðgarðar skuli að jafnaði vera í ríkiseign. Því er haldið en hins vegar er það nýmæli að finna í frv. að það er lagt til að svo þurfi ekki nauðsynlega að vera náist um það samkomulag milli umhvrn. og landeigenda. Þetta tel ég að gæti auðveldað stofnun þjóðgarða, gert þá sveigjanlegri heldur en núna er og þetta á sér visst fordæmi erlendis frá. Frumkvæðið að friðlýsingum samkvæmt þessu frv. getur þá legið hjá umhvrh., Landvörslu ríkisins, Náttúrufræðistofnun, Náttúruverndarráði eða félagasamtökum og einstaklingum. Það eru með öðrum orðum mjög margir sem geta komið slíkum hugmyndum á framfæri og ég tel að þetta sé í anda þess lýðræðis sem við viljum starfa eftir og ég tel að þetta sé líka í anda þess að reyna að færa frumkvæðið á þessu sviði út til fólksins. Það er gert ráð fyrir því að Landvarslan hafi fyrst og fremst frumkvæði hvað varðar ferðamannastaði og útivistarsvæði almennings. Náttúrufræðistofnun sinnir fræðilegri hlið friðlýsinganna. Í frv. er líka kveðið á um það í 5. gr. að áður en ráðherra tekur fullnaðarákvörðun um friðun og friðunarákvæði þá skuli leita eftir áliti Náttúruverndarráðs. Þetta ákvæði er mikilvægt til þess að tryggja það að Náttúruverndarráð geti komið sínum sjónarmiðum mjög skýrt á framfæri áður en friðlýsing er framkvæmd, er staðfest. Til að styrkja friðlýsingarstarfið er nauðsynlegt að efla náttúruminjaskrána. Í frv. er gert ráð fyrir því að umhvrn. gefi skrána út, stjórni vinnslu hennar, en vinnan sjálf verði að mestu í höndum Náttúrufræðistofnunar og Landvörslunnar þar sem hið fræðilega atgervi liggur. Á náttúruminjaskrá skulu vera upplýsingar um öll náttúruverndarsvæði landsins og náttúrumyndanir, lífverur og vistkerfi sem friðlýst hafa verið eða æskilegt er að friðlýsa eða leggja undir fólkvanga og þjóðgarða. Í framtíðinni er nauðsynlegt að náttúruminjaskráin verði mun ítarlegri og betur rökstudd heldur en núna. Þar kemur ekki síst til atbeini Náttúrufræðistofnunarinnar og síðar náttúrustofa úti í kjördæmunum sem munu hafa yfir að ráða hinum sérfræðilega mannafla og atgervi til verksins, en kemur að sjálfsögðu ekki í veg fyrir það að ráðuneytið leiti til annarra sérfræðinga ef þess gerist þörf. Náttúruverndarráð, félagasamtök eða einstaklingar geta líka gert tillögur um náttúruminjaskrána og ráðuneytið verður þá að svara slíkum tillögum innan fjögurra mánaða frá því að þær berast. Virðulegi forseti. Ég hef í þessari ræðu minni lagt mikla áherslu á hið breytta hlutverk Náttúruverndarráðs og hvernig vald er fært frá Náttúruverndarráði til umhvrn. og þess vegna þykir mér afar miður að í e-lið 5. gr. frv. hefur slæðst sú meinlega villa að sagt er að Náttúruverndarráð ákveði friðlýsingu. Í samræmi við markmið frv. á að sjálfsögðu að standa ,,ákveði umhverfisráðherra`` o.s.frv. Í 6. gr. frv. er það nýmæli að kveðið er á um skýrslugerð starfsfólks Landvörslu ríkisins verði það vart við brot á lögunum eða reglum sem settar eru samkvæmt þeim. Þessar skýrslur koma að sjálfsögðu ekki í veg fyrir hefðbundnar lögregluskýrslur en gætu orðið hluti af þeim gögnum sem lögreglan mundi nýta. Tilgangurinn með þessu er sá að bæta rannsókn á brotum gegn náttúruverndarlögum, enda er það svo að slík brot eiga sér oft og tíðum stað langt frá byggð og því getur langur tími liðið þar til að lögregla kemst á vettvang. Virðulegi forseti. Í þessu frv. felst róttæk uppstokkun á stjórnkerfi náttúruverndarmála. Þessi uppstokkun er að mínum dómi löngu tímabær. Ég tel að hún muni styrkja stefnumörkun og framkvæmdir ríkisins á þessu sviði. Ég tel líka að hún auki virkt lýðræði og ég legg til, virðulegi forseti, þegar ég hef lokið við að mæla fyrir þessu frv., að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. umhvn.

Frú forseti. Við ræðum hér frv. til laga um náttúruvernd. Það þarf ekki að fjölyrða um það, og þó, hversu mikilvæg umhverfismálin eru og hversu mikilvægt er að stjórnkerfið taki á þeim málum með viðunandi hætti. Það hefur sem betur fer orðið almenn vakning í þjóðfélaginu að því er varðar umhverfismál. Það hafa orðið breyttar áherslur og breytt viðhorf, þó ég telji að því miður hafi það ekki endurspeglast hér inni á Alþingi og ekki í Stjórnarráðinu eins og ég hefði viljað sjá. Ef við horfum aðeins í kringum okkur þá hljótum við að viðurkenna að það stefnir í mikið óefni ef við lítum á heiminn í heild. Ef fram heldur sem horfir þá mun enda með skelfingu, ragnarökum, ég veit ekki hvort við eigum að kalla það það, en ástandið er orðið þannig að það verður að taka mjög ákveðið á. Því miður er efnahagsstefna heimsins ekki með þeim hætti að það virðist eiga að gera því það er enn horft á það að peningarnir skuli ráða og að hagvöxtur og sú hagvaxtastefna sem ríkt hefur í heiminum á greinilega að halda áfram. Þetta vil ég segja í tilefni þess að við erum, held ég, í fyrsta skipti á þessu þingi að ræða eitthvað um umhverfismál og er það vel að við skulum loksins gera það og ættum við auðvitað að gera miklu oftar. Á sínum tíma lögðu kvennalistakonur gífurlega mikla áherslu á að stofna umhverfisráðuneyti. Við töldum að það mundi verða til þess að umhverfismálum yrði skipað hærra og yrði veittur veglegri sess í stjórnkerfinu og við vildum að umhvrn. hefði í raun sams konar stöðu innan stjórnkerfisins varðandi umhverfismál eins og fjmrn. hefur að því er varðar fjármál stjórnkerfisins. Þetta hefur því miður ekki orðið og sést best á því fjárlagafrv. sem við erum nú að fjalla um í þinginu að áherslurnar hafa breyst ákaflega lítið. Þetta eru auðvitað mikil vonbrigði og þykir okkur kvennalistakonum slæmt að þurfa að horfa upp á það að umhvrn. skuli vera í stöðugri baráttu um meiri fjárveitingar og að við sem erum að reyna að ýta þar á fáum ekkert að gert. Einnig eru það okkur mikil vonbrigði að ekki skuli vera hægt að setja yfir til umhvrn. þá málaflokka sem eðlilega eiga heima þar. Þetta vil ég segja hérna, virðulegi forseti, þó það tengist ekki nema óbeint þessu frv. því það er samt liður í því sem hér er verið að leggja til, þ.e. breytingar sem eðlilega þarf að gera vegna þess að við erum komin með nýtt ráðuneyti. Við erum komin með umhverfisráðuneyti sem ekki var til áður. Þannig að þær breytingar sem þarf að gera í stjórnkerfinu eru auðvitað margar og þarf að gera miklu fleiri, en það sem hér er verið að reyna að gera er auðvitað eitt af því sem þarf að líta til, þ.e. stöðu Náttúruverndarráðs innan stjórnkerfisins og þar af leiðandi hlut umhvrn. í þeim verkum sem hafa verið hjá Náttúruverndarráði. En ég er ekki hins vegar alveg viss um að ráðherrann hafi hitt naglann á höfuðið með þessu frv. hérna. Og ég endurtek aftur, það þurfti að gera breytingar, en ég er ekki alveg viss um að það sé rétt að staðið eins og þetta frv. gerir ráð fyrir, því miður. Ráðherrann minntist hér á nefnd. Það var gerð tilraun til að líta á endurskoðun á lögunum hér áður fyrr, reyndar ekki í hans ráðherratíð, það var í tíð fyrri ráðherra og þar voru tilnefndir ýmsir aðilar til að endurskoða lögin og m.a. var fulltrúi Kvennalistans, Sigrún Helgadóttir, í þeirri nefnd en ráðuneytið taldi ekki ástæðu til þess að halda áfram með þá vinnu. Ég skal ekki leggja dóm á það. Ég sjálf kom ekki þar að en mér finnst hins vegar ekki gott að ráðuneytið skuli eitt koma að þessum tillögum. Það kemur reyndar ekki fram hvaða aðilar það eru í ráðuneytinu, það skiptir í sjálfu sér ekki máli, það er á ábyrgð ráðuneytisins sem þetta frv. er samið og það kemur ekkert fram í samvinnu við hverja eða hvort það hafi yfirleitt verið reynt að taka tillit til sjónarmiða aðila en það er ekki tekið annað fram hér en þetta hafi eingöngu verið unnið innan ráðuneytisins. Á 117. löggjafarþingi var frv. lagt fram með sama heiti. Því var líka vísað til umhvn. og það var ekki afgreitt frá nefndinni. Nefndin sendi frv. til umsagnar en vegna mikilla anna hjá nefndinni við önnur frumvörp þá tókst okkur ekki að fara yfir umsagnir eða vinna neitt sérstaklega úr þeim. Við vorum aðeins byrjuð á því, þ.e. formaður, undirrituð, ásamt starfsmönnum nefndarinnar og starfsmönnum Alþingis og vorum búin að vinna aðeins úr umsögnum sem ekki voru teknar fyrir í nefndinni. Við vorum hér með mjög stór mál í fyrra, þ.e. bæði dýraverndarmál og svokallað villidýrafrv. eða vernd og veiðar á villtum dýrum og gátum þar af leiðandi ekki komið að því. En nú þegar við skoðum þetta frv. þá er búið að gera á því verulegar breytingar svo að það er erfitt að nota það sem við höfum verið vinna að. Ég á erfitt með að sjá og gat ekki séð hvorki á þessu frv. né á ræðu ráðherrans hvers vegna valið hefur verið að gera verulegar breytingar. Í markmiðsgreininni eða það sem talið er markmið þessara breytinga á lögum um náttúruvernd sem koma fram á bls. 9 í greinargerðinni og hæstv. ráðherra gerði grein fyrir hér áðan, þá er ein af ástæðunum sem er dregin fram er að það eigi að skilja ríkisrekstur frá annarri starfsemi Náttúruverndarráðs og tryggja sjálfstæði gagnvart Stjórnarráðinu. Þessu hygg ég að flestir geti verið sammála og ég er alveg sammála því markmiði og eins að skapa grundvöll fyrir sjálfstætt og virkt Náttúruverndarráð. Það getur verið umdeilt því að margir eru algerlega á móti Náttúruverndarráði. Ég er ekki ein af þeim og hefði þess vegna talið að þetta markmið væri mjög gott og gilt. Síðan er að samræma verksvið umhvrn. og stofnana þess og samræma lög um náttúuvernd og lög um umhverfisáhrif að öðrum lögum og síðan að styrkja stefnu friðlýsingar og framkvæmd friðlýsingar. Þetta er allt mjög gott og gilt og þá veltir maður fyrir sér þegar maður les þetta frv. hvort þessum markmiðum verði náð með þessu frv. Þegar litið er á þetta þá kemur aðalbreytingin að mínu mati fram á bls. 9 í athugasemdum með frv. þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Lagt er til að sérstök stofnun, Landvarsla ríkisins, sem að stofni til er núverandi skrifstofa Náttúruverndarráðs, taki við hluta af verkefnum Náttúruverndarráðs.`` Mér finnst að þarna sé einmitt kjarninn, þ.e. að Landvarsla ríkisins verði að stofni til núverandi skrifstofa Náttúruverndarráðs þannig að í raun og veru er meginbreytingin sú að það er verið að skipta um nafn á Náttúruverndarráði auk þess sem mér sýnist að önnur breyting sem er auðvitað mjög veigamikil frá núgildandi lögum, þ.e. að að verði sett þriggja manna stjórn, þannig að Náttúruverndarráð verði ekki skipað eins og það er núna. En eins og kemur fram í e-lið 1. gr. sem verður 6. gr., með leyfi forseta: ,,Ráðherra skipar Landvörslu ríkisins þriggja manna stjórn, þar af formann sérstaklega, til fjögurra ára í senn og ákveður stjórnarlaun`` eins og þar segir, þ.e. að stjórnin verði skipuð án tilnefningar. Það sem gerist er því að Landvarsla ríkisins tekur yfir hlutverk Náttúruverndarráðs að mestu leyti og stjórnin verði skipuð án tilnefningar af ráðherra. Ég er ekki alveg sátt við þetta fyrirkomulag. Ég á svo sem ekki að segja það að þessi þriggja manna stjórn þurfi endilega að vera einhverjir sérlegir fulltrúar ráðherrans en það er eitt af því sem ég vildi spyrja hæstv. ráðherra að: Hvernig lítur hann á þessa stjórn? Nú hefur verið talað um það af ráðherrum núna nýlega þegar verið er að skipa í stjórn og minni ég á stjórnir sem hæstv. heilbrrh. hefur verið að skipa í, sjúkrastjórnir og annað, hann lítur svo á að fulltrúar í stjórn sem hann skipar séu sérlegir fulltrúar hans. Ef það er það sama sem litið er á með þetta þá hlýtur það að vera umhugsunarefni í fyrsta lagi hvort það sé rétt að yfir slíkum málaflokki skuli skipuð þriggja manna stjórn sem sé eingöngu fulltrúar ráðherrans, enginn í stjórn sé tilnefndur af neinum öðrum aðilum. Og ef það verður ofan á hvort það sé þá þessi fjögur ár hvort ráðherrann hugsi sér að það sé meðan hann situr, þ.e. fjögur ár meðan viðkomandi ríkisstjórn situr og ef það er hugsunin á bak við þetta, þá þyrfti að breyta þessu þannig að hver ráðherra skipar. Þetta þarf að hugsa dálítið í samhengi ef maður hugsar um hlutverkið. Svo að ég taki það fram, þá er ég ekki alveg sátt við að þetta skuli vera svona þriggja manna stjórn án tilnefningar í fyrsta lagi. En ef það verður valið, þá finnst mér að það verði að hugsa hvort það verði þá ekki við hver ráðherraskipti eins og er í öðrum lögum. Þetta finnst mér þurfa að taka til athugunar sérstaklega. Ég vil einnig benda á að það hafa komið nokkuð margar athugasemdir við nafnið ,,Landvarsla ríkisins``. Það finnst mörgum það neikvætt orð og hafa bent á ýmislegt annað. Ég ætla ekki að taka afstöðu til þess. Mér finnst sjálfri ekki neitt neikvætt við ,,Landvarsla ríkisins``, en ég hef heyrt að það eru mjög margir sem benda á að það geti orðið ruglingur við Landgræðsluna. Það var reyndar ein athugasemd frá landgræðslustjóra um það. En hins vegar eru aðrir sem telja að þetta virki eins og þetta sé nokkurs konar lögregla eða þess háttar. Ég vil varpa þessu fram til umhugsunar vegna þess að þetta er eitt af því sem mjög margir benda á og hafa bent mér á að við þyrftum að athuga í þinginu hvort ekki væri rétt að breyta um nafn á þessu fyrirbæri sem Landvarslan er. Ég hygg að þetta nafn sé upphaflega komið frá Náttúruverndarráði, þó er ég ekki alveg viss um það. Þetta er nú atriði sem ég vildi spyrja ráðherrann hvort hann hafi hugleitt, hvort þetta væri endilega rétta nafnið, hvort við ættum ekki að reyna að finna eitthvert annað nafn, því að ég sé að þau rök sem komið hafa geta alveg átt rétt á sér. En eins og ég segi, þetta er kannski ekki stórmál, þetta er kannski atriði sem þarf bara að skoða frekar í nefndinni. En eins og ég segi, mér sýnist að þarna sé Landvarslan látin taka yfir meiri hlutann af því eða nánast allt það hlutverk sem Náttúruverndarráð hafi á sinni könnu og er ég ekki alveg viss um að það sé rétt að gera það vegna þess að eitt af því sem var tilgangurinn var að aðskilja ríkisrekstur frá t.d. eftirliti, frá fræðslunni eða mínu mati, þá ætti það að vera gert. Tökum sem dæmi að það er ekki gert ráð fyrir því að Landvarslan sé rekstraraðili, þ.e. þjóðgarðanna og friðlýsta svæðisins ef um það er að ræða, hún hlýtur að þurfa að hafa eftirlit með þeim aðilum sem hugsanlega taka að sér rekstur á friðlýstum svæðum ef um það væri að ræða því að það er gert ráð fyrir því í frv. að það geti verið og reyndar er það gert að hluta til núna. Það eru aðilar sem taka að sér rekstur vissra svæða og þá þarf Landvarslan væntanlega að hafa eftirlit með þeim aðilum og síðan er líka gert ráð fyrir að Landvarslan hafi með höndum menntunarmál eða fræðsluna sem ég hefði haldið að ætti frekar að vera hjá Náttúruverndarráði ef við gerum ráð fyrir að Náttúruverndarráð hafi eitthvert hlutverk í þessu kerfi. Á síðasta löggjafarþingi var gert ráð fyrir því í frv. að það væru eftirlitsmenn Náttúruverndarráðs í hverjum landsfjórðungi. Ég hefði haldið að þetta væri mjög mikilvægt atriði, að það væru eftirlitsmenn í hverjum landsfjórðungi a.m.k. og hefði reyndar talið að þyrftu að vera í hverju kjördæmi. Það er eitt af því sem bæði þeir sem hafa verið við þessa vörslu og fleiri hafa bent á að það ætti frekar að efla þetta, þ.e. fjölga þeim. Það var meðal þeirra athugasemda sem við fengum á síðasta löggjafarþingi þannig að ég tel mjög hæpið að fella niður hlutverk þessara eftirlitsmanna úti á landi, úti kjördæmunum eða landsfjórðungunum eftir því hversu menn velja marga eftirlitsmenn. Ég tek eftir að það er auðvitað gert ráð fyrir að t.d. þjóðgarðsverðir geti tekið þarna yfir ákveðið eftirlitshlutverk en þeir geta aldrei tekið við öllu því hlutverki sem allir þessir eftirlitsmenn hafa haft með höndum úti um landið. Ég tel að það þurfi að skoða þetta aðeins betur og vil reyndar spyrja af hverju valið var að fella niður --- nú er hæstv. ráðherra horfinn, ég vona að hann heyri mál mitt af því að ég hefði viljað spyrja hérna um eitt atriði. Ég þyrfti að fá aðeins betri skýringu á því hvers vegna er ákveðið að leggja niður eftirlitsmannakerfið hjá Náttúruverndarráði sem er samkvæmt 14. gr. eins og gert var ráð fyrir í fyrra. Ég heyrði ekki rök fyrir því af hverju var valið að fella það niður því að ég hefði einmitt talið þurfa að efla það frekar, það eftirlitskerfi. Síðan er gert ráð fyrir að Náttúruverndarráð hætti að fjalla um lögbundið mat á umhverfisáhrifum eins og gert er ráð fyrir í núgildandi lögum og lögð var áhersla á að það mundi ekki falla brott og ráðherrann minntist á að Landvarsla ríkisins ætti, ef ég heyrði rétt, að hafa það með höndum. Ég tel að Landvarsla ríkisins sé komin með allt of mikið hlutverk. Hún er komin með svo margþætt hlutverk að ég átta mig ekki á hvers vegna þessi leið er valin og þar hefði ég þurft að fá örlítið betri rök hjá hæstv. ráðherra fyrir einmitt þessum breytingum. Ef ég heyrði rétt, þá sagði ráðherrann eitthvað á þá leið að þetta þætti eðlilegt, en ég þyrfti að fá örlítið betri skýringu á því. Ef horft er á hlutverk Náttúruverndarráðs í þessu frv., þá er hlutverk þess í raun og veru orðið ákaflega lítið og rýrt. Samkvæmt frv. hefur það umsagnarrétt og það á að vera mikilvægur aðili í stefnumótun eins og talað er um. Það á að vera stjórnvöldum til aðhalds og eins og ég las upp hér áðan úr frv., þá á það að vera sjálfstætt og virkt eins og það kemur fram. Ég á ákaflega erfitt með að sjá hvernig það á að geta átt sér stað ef ekki á að tryggja neitt fjármagn til Náttúruverndarráð því til þess að vera sjálfstæður og til þess að vera virkur þá þarf maður að hafa peninga. Því miður er það þannig að við erum öll háð því að hafa eitthvert fé til að geta stundað einhverjar aðhaldsaðgerðir og eitthvert aðhald varðandi náttúruna. Það er ekki bara það heldur finnst mér líka skipta mjög miklu máli ef Náttúruverndarráð á að hafa þarna eitthvert vægi þá verður það að hafa einhver ákvæði í lögum sem gera það að verkum að það geti haft einhver áhrif á það sem verið er að gera. Það sé ég ekki að það geti gert. Það getur sagt: Þetta er slæmt og þetta er ómögulegt, en hvað svo? Það tel ég að gangi ekki upp ef meiningin er að það eigi að vera með þannig hlutverk og hafa eitthvert vald. Mér sýnist að það sé snyrtilega verið að leggja niður Náttúruverndarráð og það er kannski e.t.v. tilgangurinn og þá er best að segja það ef það er tilgangurinn og það væru sjálfsagt margir ánægðir með það því það eru margir sem hnýta í Náttúruverndarráð og það er eins og ég segi að ég tek ekki undir það þó ég geti gagnrýnt ýmislegt hjá Náttúruverndarráði þá vil ég ekki leggja það niður. Ég tel að það geti haft mikilvægu hlutverki að gegna. Svo þarna finnst mér vera nokkuð mikill munur á því sem sagt er og því sem fram kemur í frv. þegar grannt er skoðað. Við getum væntanlega lengi deilt um þessi atriði, þ.e. hvernig þessu eigi að vera fyrir komið, hvað á að heita hvað og hvort Náttúruverndarráð eigi að vera til staðar. Ég tel að það eigi að vera virkt og sjálfstætt náttúruverndarráð en það verður að hafa fjármagn og eitthvert hald í lögum til að hafa eitthvert vægi. Það er ekki hægt að það sé einhver nefnd eða ráð úti í bæ sem raunverulega hefur ekkert að segja og ekkert að gera, þá er jafngott að taka skrefið til fulls og leggja það niður. Ég tek það enn og aftur fram að ég er ekki að mæla með því en mér sýnist á þessu að það er raunverulega tilgangurinn og þá verður það bara að koma fram hjá hæstv. ráðherra ef það er meiningin. Ég held ég fari ekki að svo komnu máli frekar ofan í einstakar greinar frv. Það er svona ,,smotterí`` sem ég hefði viljað spyrja um og það er kannski bara mín vanþekking sem gerir það að verkum að þegar ég ber saman frv. frá því á 117. löggjafarþingi og núna, ef við tökum t.d. 3. gr. þá er tekið fram í 3. gr. frv. eins og það leit út á 117. löggjafarþingi, með leyfi forseta: ,,Landvarsla ríkisins er sjálfstæð ríkisstofnun sem heyrir undir umhverfisráðuneytið.`` Nú er þetta ,,sjálfstæð`` fallið brott. Ég átta mig ekki á hver munurinn þarna er á. Það hlýtur að vera einhver tilgangur með þessu úr því að þetta er fellt brott. Kannski skiptir þetta engu máli en ég hefði gjarnan viljað spyrja. Ég rak augun í þetta og fannst að það væri einhver tilgangur með þessu og vil þess vegna spyrja ráðherrann um einmitt þetta atriði. Ég verð að segja það einnig að ég tel að ákvæði b-liðar 3. gr., þar sem talað er um akstur utan vega, vera allt of veik í þessu frv. og þurfi að herða það nokkuð. Það þarf að taka á akstri utan vega. Mér finnst orðalagið eins og það er þarna of veikt. Það er auðvitað hægt að styrkja það en það vil ég segja hér og nú að ég tel að þau gífurlegu spjöll sem unnin hafa verið með akstri utan vega séu þess eðlis að það þurfi að taka þarna fast á. Þess vegna vil ég segja það við þessa umræðu. Almennt vil ég segja um þær greinar sem hérna eru á eftir að þar er víða bætt inn að Náttúrufræðistofnun Íslands eigi ásamt Náttúruverndarráði að koma með ýmsar tillögur. Ég ætla ekki að fara að tíunda þær sérstaklega. Það má svo sem taka hérna eitt dæmi. Það er það sem hæstv. ráðherra minntist einnig á varðandi 22. gr. um friðlýsingar þar er talað um að þar komi að bæði Landvarsla ríkisins og Náttúrufræðistofnun Íslands og það gildir reyndar um fleiri staði og eins og ráðherrann orðaði það hér áðan eitthvað á þá leið að það væri þar sem hið fræðilega atgervi liggur, ef ég tók rétt eftir og auðvitað liggur þar mikið fræðilegt atgervi. Ég vil bara benda á að það eru fleiri stofnanir sem hafa slíkt fræðilegt atgervi. Ég get t.d. bent á Háskóla Íslands, bæði líffræðiskor og náttúrufræði, landfræði, jarðfræði og ýmislegt fleira þannig að ég tel að svona takmörkun við eina stofnun geti víða verið slæm, það þurfi að hafa þetta víðara, því varðandi friðlýsingar, fræðilegan bakgrunn og annað getur verið nauðsynlegt að leita til annarra stofnana ekki síður en Náttúrufræðistofnunar Íslands. Þannig að ég tel að það þurfi að athuga það og vil spyrja ráðherrann hvort hann telji einhverja meinbugi á því eða eitthvað sem er athugavert við að breyta t.d. þessum atriðum.

Til dæmis hverju?

Varðandi það að fleiri fræðilegir aðilar komi að. Þarna er þetta alltaf takmarkað við Náttúrufræðistofnun Íslands, t.d. er gert ráð fyrir því að Náttúrufræðistofnun Íslands komi með tillögur að því er varðaði örverur og fleira þess háttar. Nú hefur t.d. Náttúrufræðistofnun Íslands ekki verið á því sviði bara sem dæmi heldur hafa aðrar stofnanir verið aðallega með rannsóknir á sviði örverufræði. Þess vegna fyndist mér miklu eðlilegra að það væri ekki bundið endilega á þennan hátt inni í lögunum að Náttúrufræðistofnun Íslands ein geri tillögur að því er varðar friðlýsingar t.d. eins og þetta er sérstaklega tekið fram. Þetta er kannski bara eitt dæmi en þetta getur algjörlega átt við víðar þar sem um er að ræða friðlýsingar t.d. á náttúruminjum almennt sem ekki endilega Náttúrufræðistofnun Íslands hefur fræðilega þekkingu á. Þótt hún hafi mjög víðtæka fræðilega þekkingu þá tel ég að þarna sé eðlilegt að þetta sé eitthvað víkkað út eða alla vega skoðað hvort það sé ekki rétt að gera það. Í frv. er gert ráð fyrir að þjóðgarðar þurfi ekkert endilega að vera í ríkiseign. Þetta finnst mér að þurfi að athuga sérstaklega því þarna er að mínu mati farið út á braut sem ég er ekki alveg viss um að gangi upp þó ég vilji ekki hafna því alveg án athugunar. En ég tel að meginreglan eigi að vera sú að þjóðgarðar séu í ríkiseign og tel það raunverulega algjöra forsendu og kom mér þess vegna nokkuð á óvart að það væri gert ráð fyrir þessu atriði. Þetta var reyndar í frv. í fyrra líka ef ég man rétt. Þannig að ég vildi áskilja mér allan rétt til að athuga þetta nokkuð nánar því þetta held ég að sé ákaflega erfitt og gangi illa upp. En eins og ég segi ég ætla ekki að hafna því við fyrsta umgang því það á ég eftir að athuga nokkuð nánar. Frú forseti. Það sem er kannski alvarlegasti þátturinn í þessu frv., og þó kannski ekki beinlínis í frv. því það er það sem kemur fram í fskj. með frv., er umsögn fjmrn. við þetta frv., lokamálsgreinin, ef ég má lesa það upp, með leyfi forseta: ,,Umhverfisráðuneytið fyrirhugar að standa þannig að framangreindum breytingum á framkvæmd náttúruverndar að starfsemin rúmist innan ramma núverandi fjárveitinga. Ráðuneytið hefur jafnframt ákveðið að ef lögin komi til framkvæmda verði gerð úttekt á Náttúruverndarráði og Landvörslunni sem miði að því að tryggja það markmið með endurskipulagningu og hagræðingu í rekstri.`` Þarna er sem sagt gert ráð fyrir því að ekkert meira fjármagn fari til þess þó verið sé að skipta hlutverki Náttúruverndarráðs í tvær aðskildar stofnanir að því er sagt er og það er gert ráð fyrir því í frv. að það sé veitt til þess fjármagn á fjárlögum að það verði einn framkvæmdastjóri hjá Náttúruverndarráði auk skrifstofunnar og síðan hlýtur að þurfa að reka aðra skrifstofu fyrir Landvörsluna og með þeim starfsmönnum sem þar þarf. Og eins og við sem höfum fylgst hér með vitum þá hefur á hverju ári eða svo lengi sem ég hef fylgst með allt of lítið fjármagn verið veitt til Náttúruverndarráðs miðað við það lögbundna hlutverk sem því er ætlað. Þess vegna finnst mér í raun að þarna sé farið út á mjög hættulega braut að vera að gera verulegar breytingar á því að flytja verkefni yfir til Landvörslunnar og á sama tíma í raun verið að draga úr starfseminni. Þetta tel ég, frú forseti, vera ákaflega alvarlegt mál. Að við séum að fjalla um breytingar sem að mörgu leyti eru nauðsynlegar, það er nauðsynlegt að gera breytingar þó ég sé ekki viss um að þetta sé endilega nákvæmlega rétta leiðin en það má auðvitað laga en að þá eigi ekkert aukið fjármagn að veita í þennan málaflokk og þessar breytingar því ég sé ekki hvernig í ósköpunum Landvarsla ríkisins á að geta tekið yfir öll þau verkefni sem Náttúruverndarráð hefur með höndum, eftirlit, fræðslu og rekstur þjóðgarðanna og allt þetta sem gert er hér ráð fyrir og í raun með minna fjármagni því að Náttúruverndarráð er áfram með sjálfstæða skrifstofu sem er þó bara með einum manni sem verður auðvitað mjög bitlaust. Þannig að ég tel nú að þarna sé mjög margt að athuga og það getur verið vandasamt að standa að breytingum með þessum hætti ef ekki er gert ráð fyrir að efla um leið þá starfsemi sem þarna hefur farið fram að einhverju leyti og allt of litlu leyti auðvitað vegna fjárskorts en þyrfti að efla verulega.

Virðulegur forseti. Ég ætla hér að fjalla um viðhorf til þessa frv. og ýmissa þátta sem tengjast því. Ég get tekið undir með hv. síðasta ræðumanni að það skortir allverulega á að umhverfismálin fái þá athygli hér á Alþingi Íslendinga og hjá stjórnvöldum sem þau verðskulda. Það er auðvitað afskaplega mikið áhyggjuefni hversu mikið ósamræmi er á milli góðra orða í hátíðarræðum, yfirlýsinga á stórum þingum, bæði hérlendis og ekki síður erlendis og framkvæmdar í reynd. Mér er þá auðvitað ofarlega í huga ráðstefnan í Ríó sem haldin var 1992 og þær sterku aðvaranir sem þar féllu af hálfu fulltrúa þjóða heims og af hálfu leiðtoga þjóða heims um þá miklu vá sem augljóslega væri fram undan nema þjóðir heims styngju við fæti og næðu sameiginlega að sporna við þeirri þróun sem er í fullum gangi með eyðingu auðlinda, spillingu umhverfis með mengun og fjölgun jarðarbúa í þeim mæli að það herðir á öllu öðru sem vinnur gegn umhverfinu, annars vegar vegna fátæktar og umkomuleysis vaxandi fjölda fólks í heimsbyggðinni og hins vegar vegna hinnar miklu ágengni hinna svokölluðu ríku þjóða sem betur eru staddar á auðlindir jarðar. Ég minni á það, virðulegi forseti, að á ráðstefnunni í Ríó dró framkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna í ávarpi sínu málin upp með þeim hætti að menn hefðu ekki mjög langan tíma til stefnu til róttækrar breytingar í þessum efnum. Hann talaði um seinni hluta þessa áratugs. Það er auðvitað alveg ljóst að því lengur sem það dregst að stinga við fæti í þessum efnum þeim mun erfiðara verður viðfangsefnið, þeim mun harðari verður kreppan sem bíður fram undan í þessum málum. Við Íslendingar þurfum eins og aðrar þjóðir að horfa framan í þessa váboða sem þarna eru, þessar blikur á himni, þessar alvarlegu blikur og leitast við með okkar kröftum og okkar hlut, sem auðvitað er ekki sá sem sköpum veldur alþjóðlega séð, en hér þurfa allar þjóðir að reyna að leggjast á eitt. Eins og minnt var á hér áðan þá er það auðvitað efnahagsstefnan og spurningin um það að grípa inn í farveg efnahagsstefnu heimsins sem máli skiptir, sem ræður mestu. Þar er því miður margt á röngu spori, á alröngu spori, vegna þess að aukið svigrúm til markaðsaflanna umfram það sem nú er, aukið svigrúm til fjármagnsins og fjármagnsaflanna til þess að valsa frítt um heimsbyggðina, ganga gegn möguleikum til þess að marka skynsamlega stefnu í umhverfisvernd og bregðast við. Þetta á t.d. augljóslega við í sambandi við framleiðslu og viðskipti með matvæli, alveg augljóslega, og hefur verið rætt hér á Íslandi, en við stöndum frammi fyrir alþjóðasamningi, virðulegur forseti, sem gengur í þveröfuga átt í þessum efnum og sem mun leiða til mikilla vandræða í sambandi við framleiðslu á fæðu fyrir vaxandi fjölda fólks á jörðinni. Þar á ég auðvitað við GATT-samkomulagið svokallaða, sem e.t.v. mun birtast okkur Íslendingum hér að því er okkur snertir og okkar hlut í því samkomulagi síðar á þessu þingi. Virðulegur forseti. Þetta vildi ég segja í inngangi þegar fjallað er um þetta frv. um breytingu á lögum um náttúruvernd og vona að það misvirðist ekki að nefna þetta hér í upphafi míns máls. Mér finnst að við þurfum að hafa sýn til þessara mála þegar við erum að ræða um að breyta lögum á Alþingi í mikilsverðum atriðum og er þó fjölmargt annað sem snertir okkur heldur en það sem fjallað er um í þessum frumvarpstexta sem hér liggur fyrir. Ég hafði nú vænst þess, virðulegur forseti, að það færi að sjást til hæstv. umhvrh. Hann gerði mér viðvart að hann þyrfti að eiga viðtal við forseta þingsins, en ég vænti þess að hann komi fljótlega því að ég ætlaði að fara að snúa mér beint að frv. sem hér liggur fyrir. Á meðan ég bíð þess að hæstv. ráðherra komi í sal þá vil ég víkja að því sem skortir mjög verulega á þegar verið er að fjalla um breytingu á lögum um náttúruvernd og þetta frv. sem hér liggur fyrir endurspeglar. Það sem ekki tókst þegar sett var á fót ráðuneyti umhverfismála 1990 var að ná einhverri skynsamlegri tengingu milli þess sem kallað hefur verið hefðbundin náttúruvernd annars vegar og hins vegar meðferð gróðurlendis, þeirrar auðlindar sem landið býr yfir, gróðurlendisins og meðferðar og stjórnunar á þeim málum. Þar var hlaupið frá hálfnuðu verki og þetta frv., sem tekur aðeins á hluta af þeim lögum sem eru í gildi um náttúruvernd, bætir þar ekki um. Það er að finna hér nákvæmlega endurtekin efnisatriði 7. gr. gildandi laga, sem breytt var 1990 við stofnun umhvrn., þar sem búinn var til slíkur bastarður að því er snertir samþættingu eða samstarf og möguleika umhverfisráðuneytis til þess að grípa inn í í sambandi við meðferð gróðurlendis í landinu og þeirra mála sem varða gróðurvernd almennt og þá á ég við skógvernd að sjálfsögðu og almenna gróðurvernd sem tengjast opinberum stofnunum eins og Landgræðslu ríkisins og Skógrækt ríkisins og þar er kannski ekki minnsti agnúinn á þeirri smíð sem hér er um að ræða. Ég er ekki þar með að segja að það geti ekki komið eitthvað annað til heldur en bein tenging eða réttara sagt að leggja þessar opinberu stofnanir með beinum hætti undir umhvrn. Það hefur gætt andstöðu við það. Það teldi ég þó eðlilegast, með þó endurskoðun á lögum um þessar stofnanir, því það er ekki víst að allir þættir eigi heima undir umhvrn. heldur fyrst og fremst það sem snýr að meðferð auðlindarinnar, að gróðurverndinni sem slíkri. Það á að mínu mati heima undir umhvrn. en það sem varðar beinlínis landbúnað, landbúnaðarmál og meðferð á landi til landbúnaðarnota þar á meðal skógræktar, nytjaskógræktar og annarra slíkra þátta, getur prýðilega átt heima undir landbrn. eins og annar búskapur. En það er gróðurverndin, meðferð auðlindarinnar sem á hér heima og einnig landgræðslumálin, þ.e. að koma í veg fyrir landeyðingu og bregðast við uppblæstri. Þetta á að sjálfsögðu heima undir ráðuneyti umhverfismála. Það er alveg hörmulegt til þess að vita að núv. ríkisstjórn skuli ekki hafa komið þessu máli í skikkanlegri farveg heldur en frá var gengið í nokkru hasti 1990 þegar ráðuneyti umhverfismála var sett á stofn. Ég vona að það verði tekið á því af nýrri ríkisstjórn því að ég er alveg úrkula vonar um að þessi ríkisstjórn þoki því máli nokkuð áfram fyrst það endurspeglast ekki í þessu frv. eða er tengt þessu frv. En þetta leiðir auðvitað til stórra vandræða og veldur því sem blasir við að það er ekkert samræmi í málstökum af hálfu ríkisstjórnarinnar á þessu sviði. Menn heyra hér t.d. landbrh., ráðherra landbúnaðarmála, mæla í allt aðra átt heldur en umhvrh. í þessum málum, allt aðra átt. Ég heyrði ekki betur en landbrh. væri að kalla eftir því að öll friðlýst svæði, þar á meðal þjóðgarðarnir, yrðu bara afhentir sveitarfélögum í landinu. Ég tók svo eftir að hann segði þetta í fjölmiðlum hér á dögunum. Þetta endurspeglar bara hvernig ríkisstjórnin er, þrátt fyrir fallega pappíra, eins og gefnir hafa verið út í umhverfismálum, sundurþykk að þessu leyti og hvernig ráðherrarnir tala sinn í hverja áttina. Ég hef af því verulegar áhyggur, virðulegur forseti, hvaða stefnu umræðan um gróðurverndarmálin og landgræðslumálin er að taka og hvernig verið er að ala á tortryggni milli dreifbýlis og þéttbýlis í þessum málum í staðinn fyrir að við höfum þörf fyrir eitthvað allt annað. Dettur einhverjum í hug í alvöru að þennan málaflokk, umhverfisvernd, eigi bara að fara að afhenda í heild sinni lægra stjórnstigi heldur en ríkinu, dettur einhverjum það í hug? Annað mál er það að ýmsa þætti á þessu málasviði á og er hægt með vænlegum árangri að fela lægra stjórnstigi, þar á meðal sveitarfélögum og öðrum aðilum á lægra stjórnstigi. Það er ekkert á móti því, en það þurfa auðvitað að vera tryggð samræmd tök í þessum málum og það er í fáum efnum nauðsynlegra heldur en á sviði umhverfismála. Þess vegna er sá áróður sem nú er uppi hafður, sem í rauninni beinist þvert gegn náttúruvernd og náttúruverndarsjónarmiðum, ekki bara eins og þau eru túlkuð hér á landi, heldur alþjóðlega og eru einhver forneskjuviðhorf sem verið er að kynda hér upp af vissum öflum í samfélaginu og mér sýnist að ákveðnir aðilar tengdir Sjálfstfl. fari þar fyrir og ég hef af því nokkrar áhyggjur. Virðulegur forseti. Síðan er það þetta frv. --- og nú höfum við ráðherrann hér nærri. Það var rangt skref sem núv. hæstv. umhvrh. steig sumarið 1993 að setja af þann samráðsvettvang sem ráðuneytið hafði sett á laggirnar einu og hálfu ári áður eða svo til þess að leitast við að ná saman pólitísku samkomulagi í þessum mikilvæga málaflokki. Og þó að það sé ekkert við það að athuga og auðvitað síður en svo, þó að það verði skipti á mönnum í ráðuneytum, jafnvel í tíð sömu ríkisstjórnar eins og gerðist hér varðandi umhvrn., þá er að þó greinilegt að þarna urðu ákveðin skil í málafylgju að þessu leyti þó að sami flokkurinn færi með ráðuneytið áfram, ráðherrar úr sama flokki. Núv. hæstv. ráðherra valdi það að leggja af nefnd sem þingflokkarnir höfðu lagt til fulltrúa í að beiðni forvera hans, Eiðs Guðnasonar, sem gegndi starfi umhvrh., og því var borið við að nefndin væri ekki komin eins langt í sínum störfum sem skyldi og sem ætlast hefði verið til. Ég vísa til þess, virðulegur forseti, sem ég sagði þegar rætt var frv. um sama efni hér á síðasta þingi þar sem ég fór aðeins yfir þennan þátt mála og hvernig að þessu var staðið og gagnrýndi þetta. Ég hugsa að hæstv. umhvrh. skilji það nú kannski betur en í fyrra að þetta var ekki rétt ráðið af hálfu ráðuneytisins og af hálfu ráðherra að kippa grunninum undan þessu verki sem var þarna komið á mjög góðan rekspöl, þó að það væri ekki orðið endanlegt, því að þá er ég nokkuð viss um að það hefði verið auðveldara að fást við breytingu á löggjöf sem er nauðsynleg og ég tek alveg undir að er mjög eðlileg, að breyta löggjöf um náttúruvernd og endurskoða hana, fyrst og fremst að endurskoða hana og breyta henni síðan að bestu manna yfirsýn í sæmilegri sátt á Alþingi Íslendinga, helst í sæmilegri sátt til velfarnaðar fyrir málaflokkinn. En nú er ráðherrann að koma fram öðru sinni með frv. til laga nokkuð breytt frá því sem var á síðasta þingi og það kemur hér til umræðu um hálfum öðrum mánuði eftir að þing tekur til starfa. Þetta frv. hlýtur að þurfa skoðunar við hjá þeim sem eðlilegt er að hafi umsagnarrétt þar að lútandi vegna þeirra verulegu breytinga sem á því hafa orðið. Það er ekki ráðgert að þingið starfi nema fram undir lok febrúarmánaðar. Þannig að ég óttast satt að segja að hér sé það ráðrúm sem þarf að vera til að fara yfir þetta mál og reyna að koma því áfram í þinginu, ég óttast að það verði nokkuð þröngt um það, þó að ég sé ekki að spá neinum lyktum í því efni. Síðan virðist mér sem málið sé þannig fyrir okkur lagt að það muni reyna á eða þurfi að fara þar yfir mörg atriði og gaumgæfa hvort eðlilegt sé að taka undir tillögur ráðuneytisins og ríkisstjórnarinnar, að svo miklu leyti sem þetta er bundið fastmælum hjá ríkisstjórn, áður en lögfest verður. Það hefur verið verkefni okkar í umhvn. að fara yfir hvern stóran frumvarpsbálkinn á fætur öðrum frá umhvrn. og það hefur þurft mikla vinnu, en það hefur þó með góðra manna aðstoð og vilja af hálfu fulltrúa í umhvn., sem hafa lagt þar mikið af mörkum að ná lögfestingu á mikilvægum málum sem hæstv. ráðherra hefur hér lagt fyrir þingið, en með geysimiklum breytingum, eins og menn þekkja úr frv. um upplýsingaskyldu í umhverfismálum, í frv. um mat á umhverfisáhrifum og í frv. um friðun, vernd og veiðar á villtum dýrum. Þetta eru þrír málaflokkar sem hafa verið lögfestir en með mjög miklum breytingum að athugun í nefnd. Mér sýnist að hér sé um býsna mörg atriði að ræða sem þurfi skoðunar við, a.m.k. áður en ég legg nafn mitt við það sem fulltrúi í umhvn. En ég er sannarlega reiðubúinn til þess að starfa að athugun málsins á þeim vettvangi og reyna að færa það til betri vegar sem samstaða getur tekist um þar, það vil ég taka hér skýrt fram. Það er hins vegar dálítið bágt til þess að vita, virðulegur forseti, að þegar þetta frv. kemur hér öðru sinni þá skuli tíminn ekki hafa verið notaður til þess að leggja fram heildarendurskoðun á löggjöfinni, sem ráðherrann mælti þó um þegar hann talaði fyrir hliðstæðu frv. á síðasta þingi, að þörf væri á að endurskoða þetta í heild. Það er vissulega tekið hér á stórum þáttum gildandi laga um náttúruvernd, en það vantar samt endurskoðun á ýmsum greinum þar og það hefði auðvitað verið eðlilegt að tíminn hefði verið notaður frá fyrra þingi til þess að ljúka heildarendurskoðun á lögunum frá 1971 um þessi efni. Þá skal ég, virðulegur forseti, víkja að einstökum köflum, einstökum greinum þessa frv., og gefa nokkrar ábendingar þannig að ljóst verði eða a.m.k. komi dæmi hér fram um hvað það er sem ég hef athugasemdir að gera við. Ég held að það sé eðlilegast, virðulegur forseti, að líta yfir frv. í stafrófsröð, ef svo má segja, í greinaröð, þó það séu mjög misjafnlega veigamiklar athugasemdir sem ég hef þarna fram að færa við einstaka þætti. Ég sé að í fyrstu greininni, tölulið a, sem gert er ráð fyrir að verði 2. gr., þar er sett inn nýtt orðalag varðandi stefnumótun í náttúruvernd og kveðið á um að umhvrn. skuli hafa samráð við tiltekna aðila, Náttúruverndarráð, bændur og aðra landnotendur, sveitarstjórnir og samtök áhugamanna um náttúruvernd eftir því sem við á hverju sinni. Það er allt saman góðra gjalda vert að ráðuneytið reyni að hafa samráð og ég tek undir það að þeir aðilar sem þarna eru tilgreindir eru þess eðlis að það er mjög æskilegt og raunar nauðsynlegt að við þá sé haft samráð í ýmsum efnum að því er snertir þessi mál. Mér sýnist samt, hæstv. ráðherra, að það vanti inn í þessa upptalningu, ef menn ætla á annað borð að fara að skilgreina og leggja mismunandi áherslu á hverjir það eru, með því að tiltaka hverjir það eru sem einkum eigi að hafa samráð við, almenning eða almannasamtök almennt séð. Þarna eru tiltekin áhugasamtök um náttúruvernd sem er auðvitað mjög eðlilegt og þyrfti jafnvel að tengja betur inn víðar í þessu frv., en það er eiginlega ekki vikið að þessum stóra hópi sem er þéttbýlisfólkið sem notar landið til útivistar almennt og gerir það sumpart tengt sínum samtökum. Það eru til mörg almannasamtök sem tengjast útivistarnotum og mér finnst að það skorti að víkja að þessum hagsmunum sem þarna eru, þessum kannski allra stærsta hópnum. Vandinn í sambandi við meðferð umhverfismála af hálfu stjórnvalda er að reyna að tryggja þokkalega sátt um landnotin milli þeirra hópa sem gera kröfu til þess að nýta landið og hafa til þess rétt. Þar eru auðvitað þéttbýlisbúarnir ekki undanskildir, síður en svo, og þeirra rétt og almennan umgengnisrétt þarf að tryggja með góðum hætti. En dreifbýlisfólkið og bændur eru þarna mjög gildir aðilar og það er að því leyti mjög vel til fundið, ef á annað borð er talið upp, að tiltaka þá. Síðan kemur það, hæstv. ráðherra, sem er kannski meginefni þessa frv., þ.e. þessar tillögur um það að leggja Náttúruverndarráð af í núverandi formi, taka frá því eða leysa það undan öllu sem tengist opinberri stjórnsýslu og setja upp nýjan aðila sem kallast Landvarsla ríkisins, undir stjórn þriggja manna tilnefndum af ráðherra, sem stýri þeim málum, stýri þeirri skrifstofu sem Náttúruverndarráð hefur haft til þessa og færist í fang mikið af þeim verkefnum sem skrifstofa Náttúruverndarráðs hefur sinnt undir stjórn ráðsins. Þetta er svona stóri kjarninn í þessum breytingum, að viðbættu því að auka vald umhvrh. á ýmsum sviðum, bæði með skipun stjórna eins og í Landvörslu ríkisins og skipun á þjóðgarðsvörðum og fleiri starfsmönnum, sem á að verða viðfangsefni ráðherra en hefur verið á hendi Náttúruverndarráðs til þessa og hins vegar verulega aukinn hlutur umhvrh. í sambandi við friðlýsingarmál, verulega aukinn. Þetta finnst mér vera kjarninn í þessu. Mitt almenna mat á þessu er það að sú breyting sem hér er verið að gera sé mikið álitamál, mikið álitamál. Ég skil út af fyrir sig vel að hæstv. ráðherra hafi átt í erfiðleikum með að finna til tilnefningaraðila í stjórn Landvörslu ríkisins og velji þann kost að hafa valdið í hendi ráðherra, skipað stjórn þessarar nýju stofnunar sem þarna á að setja upp. En mér finnst þarna ekki stefnt í rétta átt og ég hef ekki áttað mig á þeim stóru meinbugum sem haldið er fram að séu á núverandi skipan mála. Ég hef ekki áttað mig á því.  Eðli náttúrverndarmálanna er nú einu sinni það að það þarf virk tengsl við almannasamtök í landinu til að vel fari. Það þarf. Þetta var hugsunin á bak við löggjöfina frá 1971, því þó ég hafi ekki verið aðili að því þá kynntist ég því vel, sem fulltrúi í Náttúruverndarráði á fyrstu sex starfsárum þess samkvæmt nýrri löggjöf, hver hugsunin var. Einn helsti mótunaraðili þeirrar löggjafar var formaður ráðsins á þessu tímabili, Eysteinn Jónsson, og mér var það mjög vel ljóst undir hans forustu í Náttúruverndarráði hvernig þetta hafði verið hugsað. Ég tel að þetta hafi gefist vel á þeim tíma, en það kunna að hafa orðið einhverjir meinbugir á þróun málsins síðan sem skylt er þá að taka tillit til. En ég er ekki sannfærður um að það þurfi að umsteypa þessu kerfi með þeim hætti sem hér er gerð tillaga um. Ég hef heyrt það t.d., og það kom inn í nefndina sem starfaði að endurskoðun þessarar löggjafar á sínum tíma, frá fyrrv. umhvrh., Eiði Guðnasyni, nokkrar áhyggjur um að ráðherrann hefði ekki nægan íhlutunarrétt í störf Náttúruverndarráðs, ekki nógu skýra möguleika á að hafa þar hönd í bagga og það hefur m.a. verið vikið að meðferð fjármála og annað þess háttar. Þessi atriði er öll hægt að lagfæra með skýrari tengslum á milli ráðuneytis og núv. Náttúrverndarráðs og breytingu í þeim efnum, t.d. með því, sem ég tel að væri sjálfsagt, að skipt væri um formann í Náttúruverndarráði þegar skipt væri um ráðherra. Það var tillaga sem ég hvatti til að gerð yrði sem fyrst eftir að nefndin tók til starfa, sem lögð var af af hæstv. núv. ráðherra, að það yrði gerð breyting á þessu vegna þess að formaður Náttúruverndarráðs skipaður af ráðherra er auðvitað trúnaðarmaður ráðherrans. Er fulltrúi ráðherrans sem getur haft áhrif á störf ráðsins með mjög ákvarðandi hætti eins og formenn geta í stjórnum þar sem þeir eru starfandi. Það eru þessi tengsl sem að mínu mati er brýnt að tryggja og brýnt að ráðherra málaflokksins hafi þessi tengsl tryggð. Ég tel líka að það sé hægurinn hjá, að því er varðar meðferð fjármála og þess háttar, að tryggja að framkvæmdarstjóri Náttúrverndarráðs og ráðið í heild sé ábyrgt gerða sinna í þeim efnum og fylgi fyrirmælum af hálfu ráðuneytis, eins og ég tel í rauninni að hafi tekist með góðum vilja og samstarfi núna á undanförnum árum, eins og ég hef skilið það, að lagfæra það hjá þessari stofnun, eins og mörgum öðrum stofnunum sem sigldu hér fram úr á árum áður og fengu heimild til þess í rauninni, nokkuð rúma, að stunda slíkt og Náttúruverndarráð var, sumpart af illri nauðsyn en líka af því að það var ekki gripið í taumana, ein af þessum stofnunum sem fór verulega fram úr. Þetta eru hlutir sem hægt er að lagfæra og búið er að lagfæra að talsverðu leyti. Þannig að af þeim sökum er ekki nauðsyn á þessari kerfisbreytingu eins og hér er verið að leggja til. Agnúinn á þessari nýju skipan sem ráðherrann er að leggja hér til, að fara að búa til þessa Landvörslu ríkisins með þremur ráðherraskipuðum mönnum í stjórn, er það að klippa á strenginn yfir til hins frjálsa vettvangs og til náttúrverndarþingsins sem lögskipaðrar samkomu. Það er verið að klippa á það og setja málið í miklu þrengra samhengi, svona meira kansellísamhengi að flestu leyti. Þetta finnst mér ekki hafa tekist hönduglega til. Ég vil nú hvetja til þess að þetta verði skoðað betur áður en menn fari að búa til þessa Landvörslu. Síðan kemur það sem hv. 10. þm. Reykv., Kristín Einarsdóttir, vék að í sínu máli. Það er sá böggull sem fylgir síðan skammrifi varðandi þessa nýju stofnun og lesa má um og endurspeglast kannski best í samantekt fjárlagaskrifstofu fjmrn. í fylgiskjali á bls. 19 með frv., í umsögninni þar og þeim ákvæðum sem er að finna varðandi Landvörslu ríkisins, heimildin til þess að hún semji við aðra um að taka við stjórn svæða sem eru undir hennar vörslu, sem á að verða til þess sparnaðar- að kostnaðaráhrif af þessari breytingu verði nánast engin. Ég held að það sé verið að veikja hér í rauninni með þessum ákvæðum og þessari uppsetningu mála mjög verulega tökin á verndun landsins, hvort sem um er að ræða friðlýst svæði eða þau sem ekki hafa náð friðlýsingu, með þessari breytingu. Ég set við þetta mjög stórt spurningarmerki að hér sé réttilega á haldið. Það er sagt að það hafi verið heimild til að fela Náttúruverndarráði og sé heimild í núverandi löggjöf. Það er rétt að það er ekki tekið fyrir það að fela öðrum aðilum umsjón, en hér er allt annað á ferðinni með ákvæðunum um Landvörslu ríkisins þar sem gert er ráð fyrir samningum bæði um stjórnun en líka um framkvæmdir og hvað eina á viðkomandi svæðum. Síðan tengist þetta auðvitað hugsuninni og tillögunum um gjaldtöku. Ég ætla ekki að hafa á móti því að það séu heimildir í lögum til að taka gjald fyrir þjónustu á náttúrverndarsvæði. Mér finnst mjög eðlilegt að slíkar heimildir séu til staðar enda sé þar raunverulega verið að taka gjald fyrir veitta þjónustu. En þegar kemur að ákvæðunum hér í frv. um það að fara að selja inn á landið með þeim sérkennilegu heimildum sem því tengjast í sambandi við þá gjaldtöku þá líst mér ekki á blikuna. Það er gert ráð fyrir því að það sé heimild til þess að selja inn á svæðin ef hætta sé náttúruspjöllum á viðkomandi svæðum eða þegar orðin spjöll. Það er viðmiðunin. En hverjir eiga að meta það hvenær þeir hætta náttúruspjöllum, eitthvað sem ekki er orðið? Þetta er mjög vandmeðfarið og þetta ákvæði er ákveðið prinsippmál sem umhvn. þarf að horfa vel á. Síðan kemur ákvæði um hvenær eigi að nýta þjónustugjöldin, það sem innheimt er. Ráðherra lagði á það áherslu í sínu máli að það væri hugsað til þess að nota þau á viðkomandi svæði sérstaklega. Það er út af fyrir sig góð hugsun. En jafnframt er heimild til þess að halda þar fram hjá. Jafnframt er alveg skýr heimild fyrir ráðherrann að veita þessu annað. Það er engin trygging fyrir því að þetta verði nýtt á viðkomandi svæði. Það er hægt að breyta frá því og því er skýrt til haga haldið í frumvarpstextanum. Virðulegur forseti. Ég hef kosið að tala almennt um frv. til þess að drukkna ekki í einstökum útfærsluatriðum í lagatexta, en þó verður ekki hjá því komist að benda þar á atriðin. Það er satt að segja alveg mýgrútur af ákvæðum í þessu frv. sem eru óhönduglega orðuð í lagatexta og sum hver eiga ekki heima í lagatexta að mínu mati. Ég skal taka dæmi um ákvæði sem ég tel að eigi tæpast heima í lagatexta. Þegar búið er að setja Náttúruverndarráð samkvæmt frv. á þann bás sem hér er gert ráð fyrir er kveðið á um í frumvarpstexta að ráðherra skuli eiga a.m.k. tvisvar sinnum á ári fund með þessu ráði. Að ráðherra skuli góðfúslega setjast niður tvisvar á ári til þess að funda með Náttúruverndarráði, þessu frjálsa, sjálfstæða Náttúruverndarráði sem búið er að taka allar tennur úr með þessu frv. En það á að tryggja með lagafyrirmæli að ráðherrann setjist góðfúslega a.m.k. tvisvar á ári niður með ráðinu. Mér finnst mikið álitaefni hvort eigi að fara að lögfesta slíkt í þessu samhengi og er ég þó síður en svo að hafa á móti því að þarna séu trygg tengsl á milli. Ég hef þegar vikið að stjórn Landvörslu ríkisins. Ég vek athygli á orðalagi eins og því í e-lið 1. gr. þar sem segir: ,,Stjórnin hefur á hendi yfirstjórn Landvörslu ríkisins.`` Síðan er henni gert að gæta samráðs við tiltekna aðila og ég spyr virðulegan hæstv. ráðherra: Af hverju er verið að endurtaka í e-lið, sem fjallar um stjórn Landvörslu ríkisins, nánast nákvæmlega eins --- nú efast ég, virðulegur forseti, að ég nái eyra ráðherrans því að hann er umsetinn af fríðum hópi í hliðarherbergi. Ég lít svo til að þegar kveðið er á um samráð stjórnar Landvörslu ríkisins við tiltekna aðila sé verið að endurtaka nákvæmlega það sama og stendur í a-lið sömu greinar sem ég hélt að ætti að vera almennt orðað. Það gildir að vísu um umhvrn. en er farið að þylja upp á nýjan leik í texta varðandi stjórn Landvörslu ríkisins. Með þessari stjórn sem og með skipun ráðherra á þjóðgarðsvörðum og ýmsum fleiri þáttum og reglugerðarsetningu þar að lútandi er verið að auka stórlega á ráðherravaldið. Það er alveg ljóst, alveg eins og í friðlýsingarþættinum, að verið er að auka verulega á það. Síðan er komið að þjóðgörðunum sem f-liður fjallar um. Ráðherrann skipar þjóðgarðsverði til fimm ára. Hann á að vísu að fá tillögu frá stjórn Landvörslu ríkisins, en það er ekki að tillögu stjórnarinnar. Hann á ekki að fylgja þeirri tillögu. Hann hefur fullt ráð á því að skipa aðra ef honum býður svo við að horfa og þjóðgarðsverðirnir sem ráðherrann skipar starfa hins vegar í umboði Landvörslu ríkisins. Þjóðgarðsverðirnir ráða landverði og annað starfsfólk þjóðgarðanna, en síðan virðist haldið öðruvísi á ráðningu landvarða fyrir landvörsluna annars staðar því að það er kveðið á um það í sama undirlið: ,,Á vegum Landvörslunnar starfa landverðir sem sjá m.a. um eftirlit og fræðslu á svæðum í umsjón stofnunarinnar.`` Það er ekki tekið fram um hver á að ráða þá. Það er ekkert kveðið á um hver á að ráða þá landverði. Ráðherrann á hins vegar að setja reglugerð, fyrirmæli um menntun og starfsskyldur þeirra. Virðulegur forseti. Það gengur hér á tímann. Nú er brugðið á það ráð varðandi náttúruverndarnefndir að hoppað er inn á fyrra ákvæðið. Hér er horfið frá því sem lagt var til á síðasta ári og komin aftur fyrri ákvæði gildandi laga um náttúruverndarnefndir nema eftir er skilið hver eigi að borga brúsann. Í gildandi lögum er kveðið á um að ríkið eigi að borga starf náttúruverndarnefnda en í frv. er ekkert að finna um hver eigi að þókna þeim eða borga þær eða standa skil á því, en e.t.v. er undanskilið að það séu tilnefningaraðilar, en það segir ekkert um það. Ég sé ekkert nefnt þar að lútandi í frv. Ég verð að segja að ætla að fara að taka inn óbreyttan texta á þeim þætti sem væri ekki síst þörf á að endurskoða, þ.e. náttúruverndarnefndirnar, starfssvæði þeirra, tilvera og tengsl við stjórnkerfið þyrfti sannarlega athugunar við. Ég er þeirrar skoðunar að eðlilegt væri að gera þær ábyrgar á stærra svæði í kjördæmum landsins t.d., hafa það sem grunn, en að ætla að fara að kveða á um það með þessum hætti að í hverri sýslu, kaupstað og bæ starfi þriggja til sjö manna náttúruverndarnefnd eins og er í gildandi lögum finnst mér ekki skynsamlegt. Hitt er allt annað mál að sveitarfélögin eiga auðvitað að vera sjálfráð um það og hafa fulla heimild til að skipa hvert hjá sér að eigin mati náttúruverndarnefndir sem geta verið aðilar t.d. að náttúruverndarþingi og sent þangað fulltrúa. En þetta er eitt af því sem er mjög óhönduglegt. Að því er varðar svo Náttúruverndarráð þá hef ég þegar bent á að það er í reynd verið að taka af því öll völd og skilgreind verkefni og það er þannig gengið um það fjárhagslega að það mun aldrei geta ráðist í stórt, þetta Náttúruverndarráð. Eins og hv. 10. þm. Reykv., Kristín Einarsdóttir, síðasti ræðumaður, vék að þá vaknar sú spurning hvers vegna ráðherrann steig ekki skrefið til fulls. Ég tæki ekki undir þá tillögu, svo mikið er víst. En mér finnst hér verið að gefa í skyn að þessi stofnun, Náttúruverndarráð, eins og búið er um það í frv. verði einhvers verulegs megnug. Virðulegi forseti. Það fór sem ég bjóst við að ég kæmi ekki að nema fáum atriðum í ræðu minni þrátt fyrir aukinn tíma, svo umfangsmikið er þetta mál, virðulegur forseti. En ég ætla að sjálfsögðu ekki að fara að ganga fram yfir tíma. Ég hef þegar fengið ábendingu um að mínum ræðutíma sé lokið og tek þá síðar í umræðunni á þeim þáttum sem órædd eru af minni hálfu fyrir utan það sem fulltrúi í umhvn. hef ég að sjálfsögðu góðan aðgang að þessu máli sem ráðherra hefur lagt til að vísað verði til nefndarinnar.

Virðulegur forseti. Enginn getur mælt því í mót að bátaútgerðin hefur gegnt afar mikilvægu hlutverki í landinu um áratuga skeið, er grundvöllur búsetu í fjölmörgum byggðarlögum og skiptir mjög miklu máli fyrir afkomu og atvinnulíf þjóðarinnar. Það er kunnara en frá þurfi að segja að eigendur smábáta á aflamarki stríða nú við mjög erfiðar og alvarlegar aðstæður. Í dag er úthlutaður þorskkvóti til þessara báta aðeins 27% af þeim þorskveiðiheimildum er lagðar voru til ákvörðunar kvótunum árið 1991 og hafa þeir því orðið að þola 73% skerðingu aflaheimilda sinna í þorski sem er uppistaðan í veiðum þessara báta. Nú er svo komið að fjöldi báta hefur ekki möguleika til þess að fiska meira en rétt til að standa undir tryggingum af sjálfum sér. Staða smábátaútgerðarinnar er mjög veik gagnvart lána- og sjóðakerfinu, en hún hefur ekki aðgang að Fiskveiðasjóði, Byggðasjóði eða Atvinnutryggingarsjóði, en verður í þess stað að eiga sín fjármunaviðskipti við bankastofnanir og kaupleigur á afar dýrum kjörum, háum vöxtum og stuttum lánstíma. Nú er svo komið þegar hallar svo undan rekstri smábátaútgerðar á aflamarki að bankarnir herða sínar innheimtuaðgerðir og ganga hart að eigendum þessara báta og eignum þeirra. Smábátaútgerðin í landinu hefur ekki notið margvíslegra aðgerða sem ríkisstjórnin hefur gripið til síðustu ár, m.a. um lánalengingar, skuldbreytingar og frestun afborgana lána. Landssamband smábátaeigenda hefur vakið athygli á því að tæpast verður komist hjá eignamissi fjölda fjölskyldna sem þessari útgerð tengjast og að fjölmargir hafi nú þegar misst eigur sínar og atvinnu og hafi orðið að þola mannlega niðurlægingu. Þetta eru þung varnaðarorð sem ekki verður komist hjá að taka alvarlega. Þau krefjast viðbragða og aðgerða. Við endurskoðun laga um stjórn fiskveiða voru málefni smábáta og kvóta ítarlega rædd. Allt svigrúm um tilfærslur frá einum til annars innan kvótakerfisins er afar þröngt án þess að það bitni á öðrum, enda hefur öll útgerð orðið að þola hina miklu skerðingu á veiðiheimildum í botnfiski undanfarin ár. Hér bregst í raun kvótakerfið sem stjórnunartæki í fiskveiðum. Við þá endurskoðun bundu menn þó miklar vonir, að fiskverndunarstefna síðustu ára mundi skila árangri og skapa skilyrði til þess að auka við þorskveiðiheimildir fyrir yfirstandandi fiskveiðiár en sú varð ekki raunin. Enn dundi ný skerðing yfir sem nam 15,5%, fimmta skerðingin á fjórum árum. Bátur sem hafði 50 tonn í aflareynslu í upphafi árs 1991 má nú veiða 13,5 tonn af þorski. Það eru mörg fordæmi fyrir því að ríkisvaldið grípi inn í til aðstoðar þegar sorfið hefur að einstaka greinum sjávarútvegsins eða einstaka landshlutum. Hæstv. sjútvrh. hefur lýst áhyggjum sínum á vettvangi sjávarútvegsins af stöðu smábátaútgerðarinnar. Það er því sannarlega þörf á að grípa til sértækra aðgerða til þess að bjarga þessari útgerð hreinlega frá því að hverfa gersamlega og koma fjölskyldum sem tengjast þessari útgerð til bjargar frá gjaldþroti sem þetta fólk á enga sök á. Þvert á móti eru það ytri aðstæður og ákvarðanir stjórnvalda sem þessu ástandi valda. Það eru því öll rök sem hrópa á aðgerðir fljótt. Ég veit að hæstv. sjútvrh. hefur skilning á þessu máli og þekkir það gjörla. Því spyr ég hæstv. sjútvrh. hvort vænta megi aðgerða af hálfu ríkisstjórnarinnar til hjálpar smábátaútgerðinni í landinu í ljósi þeirra erfiðu aðstæðna er við blasa.

Frú forseti. Það er rétt hjá hv. málshefjanda að skertar aflaheimildir, einkanlega í þorski, valda verulegum erfiðleikum í útgerð á Íslandi. Það er hins vegar misskilningur að kvótakerfið eigi einhverja sök í þeim efnum. Það er ekki svo komið fyrir þorskstofninum sem raun ber vitni vegna þess. Það er líka misskilningur að við höfum orðið fyrir vonbrigðum með verndunaraðgerðir og að þær hafi mistekist. Þvert á móti má segja að okkur hafi mistekist að fylgja fram nægjanlega markvissum verndunaraðgerðum. Ríkisstjórnin hefur beitt sér fyrir margvíslegum ráðstöfunum til þess að tryggja rekstur sjávarútvegsins í þeim erfiðleikum sem hann hefur gengið í gegnum, m.a. vegna aflabrests, og með þeim árangri að þrátt fyrir minnkandi afla og verðfall er sjávarútvegurinn í heild rekinn með lítils háttar hagnaði. Sem betur fer hefur sjávarútvegurinn getað nýtt sér uppsveiflu á ýmsum sviðum veiða, bæði að því er varðar loðnuveiðar og rækjuveiðar og sjávarútvegurinn hefur getað sótt á ný mið utan landhelginnar og nýtt áður vannýtta eða lítt nýtta fiskstofna. Aðstaða sjávarútvegsins hefur hins vegar verið mismunandi að þessu leyti. Stærri skipin hafa átt auðveldara með að jafna sveiflur og bregðast við minnkandi þorskveiði með því að hagnýta sér aðra möguleika. Stóru fyrirtækin hafa getað jafnað þessar sveiflur með hagræðingu í veiðum og samruna fyrirtækja og fleiri aðgerðum af því tagi. Bátaflotinn hefur hins vegar ekki haft þessa aðstöðu. Það á jafnt við um hinn hefðbundna bátaflota og smábátana sem hv. þm. gerði hér sérstaklega að umtalsefni. Fyrir þá sök hef ég litið svo á að það þyrfti sérstaklega að horfa til þeirra. Bæði hins hefðbundna bátaflota og smábátanna. Ég fór þess vegna þess á leit við Fiskveiðasjóð í haust að kannað yrði með hvaða hætti sjóðurinn gæti komið til móts við bátaflotann í þessum þrengingum. Í framhaldi af þessari ósk minni hafa staðið yfir athuganir hjá Fiskveiðasjóði um það að sjóðurinn gripi til lánafyrirgreiðslu vegna skertra veiðiheimilda. Það er nú verið að vinna að því hvernig unnt er að útfæra þá lánafyrirgreiðslu sem þá kæmi til bátaflotans, ekki til ísfisktogaranna, ekki til vinnsluskipanna og ekki til loðnuflotans. Það er rétt sem hefur komið fram hjá hv. málshefjanda að smábátarnir hafa ekki notið lánafyrirgreiðslu í Fiskveiðasjóði. En á þeim undirbúningsfundum sem fram hafa farið milli ráðuneytisins og Fiskveiðasjóðs hefur sú ósk verið borin fram af hálfu sjútvrn. að við þessa aðgerð njóti smábátar á aflamarki sömu fyrirgreiðslu og aðrir bátar. Ég tel að fyrir því séu gild rök og að þessi útgerð í landinu eigi að sitja við sama borð við ráðstafanir af þessu tagi. Ég vænti þess að þessari undirbúningsvinnu ljúki fljótlega. Ég vænti þess einnig að stjórn Fiskveiðasjóðs taki jákvætt þeim tilmælum ráðuneytisins að smábátarnir verði teknir með í þessum aðgerðum. Það er rétt sem hv. þm. segir að bátaflotinn og þar á meðal smábátarnir gegna mjög mikilvægu hlutverki í því að nýta fiskiauðlindina og að tryggja eðlilega atvinnu í fjölmörgum sjávarplássum hringinn í kringum landið. Þess vegna getum við ekki horft á að þarna verði óeðlileg röskun og fyrir þá sök hefur þessum tilmælum verið komið fram við Fiskveiðasjóð. Ég vona að þær ráðstafanir sjái dagsins ljós innan skamms tíma.

Virðulegur forseti. Það er margsannað mál að flestir okkar aflamenn fyrr og síðar hafa byrjað sinn sjómanns- og skipstjórnarferil á smábátum. Þar komast menn í náið samband við náttúruna, skynja stórkostlegt afl hafsins og læra að bera fyrir því tilhlýðilega virðingu. En dapurleg er staða smábáta á aflamarki. Eigendur þeirra eru í mjög þröngri stöðu. Það á raunar við um útgerð allra báta og skipa á aflamarki þó stærri bátar standi eilítið betur. Hinn hefðbundni vertíðarbátur, t.d. bátaflotinn á Snæfellsnesi, hefur átt í verulegum erfiðleikum vegna þorskkvótaskerðingar. Útgerðum þeirra báta hefur þó tekist að bæta sér upp hluta hörmunganna með veiðum á rækju og skel annars vegar og kola og steinbít hins vegar svo dæmi séu nefnd. Þarna eru erfiðleikar miklir og tekjutap. Mér þótti rétt að minna á þetta hér til að gæta sannmælis og kippa ekki einum útgerðarflokki úr samhengi, smábátum á aflamarki. Stærstu skipin geta vegið upp stóran hluta skerðingar sinnar með veiðum utan kvóta, karfa á Reykjaneshrygg, þorski úr Barentshafi. Þetta gátu þeir á þessu ári en enginn veit hvað þeir geta á næsta ári vegna samskipta við erlendar þjóðir varðandi Barentshafið og vegna takmarkaðrar þekkingar á úthafskarfastofninum. Minnstu bátarnir eiga enga möguleika á að ná sér í afla með þessum hætti. Það er staðreynd og þeir hafa gleymst í kerfinu. Einnig er krókaleyfiskerfið að riða til falls. Mér finnst ekki galin sú hugmynd að breyta krókaleyfi í færaleyfi. Öflugustu bátarnir sem sigldu inn í þetta kerfi í skugga nætur og tóku sér bólfestu eru að fiska á annað hundrað tonn á línu og jafnvel meira. Þessir bátar eiga enga samleið með trillum sem eru að fiska 15--25 tonn á ári. Þeir eiga að vera á aflamarki eða færum. Vissulega verður að bæta þeim upp sem kostur er þá breytingu sem yrði á högum þessara útgerða. Sótt hefur verið um styrk til úreldingar á tugum báta. Að mínu mati er þetta stórkostleg eyðilegging. Krafist er úrlausnar mála lítilla aflamarksbáta, báta sem í raun geta enga björg sér veitt.

Hæstv. forseti. Það er nú að koma á daginn, m.a. með þessari utandagskrárumræðu, að hæstv. ríkisstjórn skildi þetta mál eftir í upplausn á Alþingi sl. vor. Það sést best á því að einn hv. stjórnarliði sér sig nú knúinn til þess að ræða við hæstv. sjútvrh. um þá stöðu sem uppi er í málinu nokkrum mánuðum síðar og öllum mátti ljóst vera að yrði, þ.e. að algjört ófremdarástand er að skapast í málefnum smábátaútgerðarinnar. Sá frágangur á þessu máli sem meiri hlutinn á Alþingi beitti sér fyrir sl. vor gengur ekki upp. Þar er staða aflamarkssmábátanna sérstaklega erfið og í raun og veru algjörlega vonlaus. Það er búið að dæma þá útgerð til dauða ef svo heldur sem horfir enda er nú uppistaðan af þeim umsóknum um úreldingu sem Þróunarsjóði berast þessa mánuðina frá smábátum eða minni bátum á aflamarki. Það verður líka, hæstv. forseti, að spyrja þeirrar spurningar hvort það stjórnkerfi fiskveiða sem við búum við gangi yfirleitt upp, sé yfirleitt nothæft við ríkjandi aðstæður í kvótaúthlutun, þ.e. það eru margir að verða þeirrar skoðunar að útilokað sé að ná þeim afla af öðrum tegundum sem úthlutað er við svo lítinn útgefinn þorskkvóta nema sortera aflann fyrst áður en komið er að landi. Þessa stöðu verður að taka upp og ræða, hæstv. forseti. Við alþýðubandalagsmenn fluttum margar brtt. við stjfrv. í fyrravor og hefðu menn borið gæfu til að samþykkja þær þá væri staða smábátaútgerðarinnar betri. Þá hefðu til að mynda smábátar á aflamarki möguleika um að velja á milli krókaleyfa og aflamarks. Þessar tillögur þarf að taka upp, þessa stöðu verður sjútvn. að ræða. Við það ófremdarástand sem núna ríkir í málefnum bátaútgerðarinnar verður ekki unað.

Virðulegi forseti. Hér eru málefni smábátaútgerðarinnar á dagskrá en ekki alls fyrir löngu var aðalfundur Landssambands smábátaeigenda og ég vil byrja á því að vitna í ályktun þaðan, með leyfi forseta: ,,Stefna stjórnvalda í fiskveiðistjórninni er á villigötum. Á sama tíma og fjölmörgum minni byggðarlögum á ströndinni er meinað að sækja lífsbjörg sína og tilverugrundvöll í hafsvæði fyrir framan bæjardyrnar hjá sér safnast veiðiheimildirnar í æ ríkari mæli á hendur örfárra aðila sem ráðskast með þær að vild. Þessi niðurstaða er í hrópandi ósamræmi við alþjóðasamþykktir sem íslensk stjórnvöld hafa undirritað og þar með skuldbundið þjóðina til að fara eftir ásamt því að ganga þvert á öll yfirlýst markmið sjálfra fiskveiðistjórnunarlaganna. Sú spurning er nú mjög knýjandi að þessi byggðarlög snúist gegn þessari þróun og krefjist t.d. óskoraðs nýtingarréttar innan skilgreindrar byggðalandhelgi þaðan sem aflanum hefur verið landað til vinnslu í landi.`` Þetta tel ég vera kjarna málsins og ég ætla að benda á að Kvennalistinn hefur talað um það síðan 1987 að taka upp byggðakvóta. Þá gætu byggðarlögin, hvert fyrir sig, stutt við sína smábátaútgerð og það yrði ekki í höndum örfárra manna í Reykjavík að ráðskast með þeirra örlög. Við verðum að endurskoða og endurmeta stjórnunaraðferðirnar í fiskveiðunum með langtímasjónarmið í huga og þar sem horft er til sjálfbærrar þróunar. Það er fólk en ekki fjármagn sem á að stjórna meðferð auðlindarinnar. Við verðum að ýta undir veiðar með vistvænum veiðarfærum og veiðarnar verði stundaðar á skipum sem teljast hagkvæmust með tilliti til orkunotkunar. Byggðakvóti er því einmitt það sem koma skal.

Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir það að hafa beðið um þessa umræðu. Þó hefði verið full ástæða til þess að hafa hér lengri umræðu og um fiskveiðistefnuna almennt. Ég vil vekja athygli á því að Fiskveiðasjóður er aðallánasjóður íslensks sjávarútvegs og það er ranglát stefna hjá Fiskveiðasjóði að hafa útilokað ákveðnar stærðir báta og eiginlega undravert hvað það hefur verið liðið lengi. Ég vil leiðrétta það hjá hv. málshefjanda að Byggðastofnun lánaði fyrir að mig minnir sex árum rúmlega 300 millj. kr. stofnfjárframlög til smábáta. Það var gert að beiðni þeirrar ríkisstjórnar sem þá sat. Ég vil líka segja að fáir málaflokkar hafa betur innheimst almennt en þessir þó að þar sé auðvitað um frávik að ræða sem eru slæm. Ég held að það skipti smábáta og sömuleiðis hina venjulegu vertíðarbáta ekki síður máli að gerð verði sú breyting á útfærslu þessara laga um stjórnun fiskveiða að úthafsveiðiskip og hinir stærstu togarar hafi ekki leyfi til þess að veiða uppi við landsteina. Þetta eru skip sem eru byggð fyrir að stunda veiðar á úthafinu og þar eiga þau að vera en ekki eins og nú er á kostnað vélbátaútgerðarinnar almennt í landinu.

Virðulegi forseti. Vanda smábáta á aflamarki verður að mæta nú þegar. 70 tonna viðmiðunarafli trillukarlsins er kominn niður í 19 tonn. Þetta er yfir 70% skerðing og ekki lífvænlegt fyrir einn mann lengur. Aðra vinnu er yfirleitt ekki að hafa og báturinn undir hamrinum. Aflamarksbátar undir sex tonnum verða að fá að koma inn í krókakerfið. Hlutdeild þeirra á að bætast við viðmiðunaraflann. Hugmyndir til þess hafa verið útfærðar og liggja fyrir. Trillukarlinn hefur ekki það bolmagn sem stærri útgerðir hafa til að kaupa kvóta í krafti fjármagns. Hann hefur ekki átt aðgang að Fiskveiðasjóði og honum hafa ekki nýst skuldbreytingar þar. Það er vel ef það á að breytast en það þarf þá að vera meira heldur en sýndaraðgerð. Þessir menn eru einyrkjar sem kerfið er að buga. Þeim duga ekki úthlutanir úr úr Hagræðingarsjóði eða Jöfnunarsjóði sem kemur í grálúðu, karfa eða kola, þeirra aflareynsla er öll úr þorski. Menn sjá ofsjónum yfir hlut smábátanna í afla en þetta er síðasta nauðvörn fólksins og víða er þetta eina atvinnuvonin sem er að hafa. Smábátarnir skila besta hráefninu, þeir henda ekki afla, þeir skapa mesta atvinnu og eru eina vörn sjávarþorpanna sem hafa misst frá sér togarana, sem hafa misst frá sér veiðikvótann og þar sem ekkert blasir við nema atvinnuleysi og stórfelldur byggðaflótti ef smábátanna nýtur ekki við. Ég fullyrði að Tálknafjörður, Patreksfjörður og Suðureyri og kannski fleiri þorp væru nú í eyði ef ekki væri vegna veiði smábátanna undanfarin ár. Ef þingmenn standa ekki vörð um krókaveiðar og rétta hlut aflamarksbáta sem byggður var á aflareynslu sem nú er orðinn að engu þá munu fjölmörg byggðarlög ekki lifa af núv. skerðingu. Hér er kominn prófsteinn á það hvort ríkisstjórnin ætlar yfirleitt að sinna atvinnumálum á landsbyggðinni eða halda áfram landauðnarstefnu fyrir sjávarþorpin með aðgerðaleysi í þessum efnum.

Hæstv. forseti. Sjávarbyggðirnar allt í kringum landið treysta nú orðið miklu meira á afla smábátanna en áður og eru að reyna að bjarga sér frá atvinnuleysi og auka vinnu við fiskinn með því að auka útgerð smábáta. Allt í kringum landið gengur þetta svona fyrir sig. Núna gerist það að hið nýsamþykkta kvótakerfi sem var staðfest í vetur leið hefur þau áhrif að það verður þrengt enn meir að þessum útgerðaraðilum. Ég held að það sem kom í ljós við afgreiðslu þessara laga á sl. ári hafi verið nákvæmlega það að hér á hv. Alþingi hefur ekki verið vilji til þess að horfast í augu við það hrun sem þau lög munu hafa í för með sér ef þau fá að ganga fram eins og til þeirra var stofnað. Og hv. þm. sem biður um þessa umræðu, hv. 5. þm. Austurl., hann samþykkti þessi lög hér í fyrravetur eða hans varamaður, hvor sem heldur var. Nú koma menn aftur eftir að hafa fellt allar þær tillögur sem við bárum fram í þessu efni t.d. við alþýðubandalagsmenn um að þessir bátar, t.d. þeir minnstu þeirra, fengju að fara inn í krókakerfið og tillögur um að þeir fengju hlut í krókaleyfisaflanum sem hefði verið hægt að samþykkja án þess að mótmæli þeirra hefðu komið til sem þarna eiga hlut að máli. Og nú standa menn frammi fyrir því að byggðirnar sem hafa verið að treysta á þetta til að bjarga sér út úr aflaleysinu bíða eftir nýju hruni. Ég tel að hæstv. sjútvrh. þurfi að koma hér í ræðustól og viðurkenna að ríkisstjórnin er þarna á röngum brautum og stjórnarflokkarnir þurfi að taka þessi mál öll til endurskoðunar.

Virðulegur forseti. Við kvennalistakonur höfum lengi bent á mikilvægi smábátaútgerðar og ég held að það sé sífellt að koma betur í ljós hversu mikilvæg smábátaútgerð hefur reynst og jafnvel bjargað atvinnulífi heilu byggðarlaganna þegar þau hafa orðið fyrir skakkaföllum. Að því leyti til er smábátaútgerð ólík annarri útgerð að sveiflurnar verða ekki slíkar sem gerist t.d. þegar togarar sem heilt byggðarlag á afkomu sína undir er úr leik af einum eða öðrum orsökum. Þar af leiðandi er smábátaútgerð mjög í takt við það sem byggðarlög þola og í rauninni skapar ákveðna fjölbreytni í atvinnulífi sem önnur útgerð gerir síður a.m.k. í smærri plássum. Þar að auki er þar um að ræða fiskveiðar með lítilli fjárfestingu sem skilar býsna vel inn ef á annað borð smábátum er gert mögulegt að lifa. Þar að auki er smábátaútgerð mjög atvinnuskapandi bæði á sjó og á landi. Því er von að þegar allt í einu blasa við tölur um allt að 70% skerðingu þorskveiðiheimilda til aflamarksbáta þá hrökkvi menn við og skynji alvöru málsins. Þeir geta ekki farið á fjarlæg mið og gengið frá hlutunum eins og aðrir og leyst alla vega til bráðabirgða sín mál. Landssamband smábátaeigenda hefur komið með hugmyndir um t.d. að aflamarkssmábátar undir sex tonnum geti farið á krókaleyfi og það er hægt að framkvæma m.a. innan þess byggðakvóta sem við kvennalistakonur höfum ávallt mælt fyrir. Það er í takt við það byggðasjónarmið og ég vona að það verði gripið til einhverra ráðstafana sem duga.

Hæstv. forseti. Enn aukast vandræðin, kerling, sagði Björn í Mörk forðum. Mér sýnist nú að við stöndum frammi fyrir því að enn aukast vandræðin vegna þess að ríkisstjórnin og stjórnarflokkarnir skildu þetta mál eftir í uppnámi á síðasta þingi, vegna þess að þessi ríkisstjórn hefur þrengt og skekkt kvótakerfið sem stjórnunarkerfi í sjávarútvegi. Við sjáum gallana víða og við sjáum þróun sem nú er að gerast. Það eru ekki bara smábátarnir sem ekki reka sig. Einkaútgerðin, vertíðarbátarnir, þeir eru að fara í brotajárn. Það er ekki rekstrargrundvöllur undir smábátum, undir venjulegum vertíðarbátum. Þetta er alvarleg staða, hæstv. sjútvrh. Ég sé það í mínu byggðarlagi og eins í Vestmannaeyjum. Vertíðarbátar hafa horfið þar úr höfninni einir 30 á tveimur árum. Það getur vel verið að það sé hægt að koma upp og segja að rúmmetrafjöldinn hafi aukist en þróunin er auðvitað sú að frystiskipin eru í stórum stíl að gleypa þessa litlu heilbrigðu atvinnuhætti um allt land. Menn eru allt of víða um land að fara með kvótann um borð í tröllaukin þorp sem heita frystitogarar sem er siglt með á haf út og fólkið missir atvinnu sína. Þannig að ég óttast það, hæstv. sjútvrh., ef ekki verður hlustað á raddir og þær tillögur sem við vorum með hér í þinginu í fyrra að þá kunni að blasa við ný heljarslóðarorusta um málefni sjávarútvegsins. Ég treysti því að hæstv. sjútvrh. taki á þessu máli og reyni að hafa stefnuna þannig að þjóðin standi saman um sjávarútvegsstefnuna. Það er meginatriðið. Því miður, hæstv. forseti, hefur það brugðist í stjórnunarháttum þessarar ríkisstjórnar og því er komið sem komið er. Tíminn er kannski ekki floginn, hæstv. forseti, en við væntum þess að menn opni augun.

Þessi ógæfa byrjaði öll undir stjórn Framsóknar.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. frummælanda fyrir að vekja máls á þessu vandamáli og ég tek undir hans orð. En hvers vegna er svona komið fyrir sjávarútveginum hér á landi? Það er einmitt komið svona fyrir honum og fiskstofnunum vegna þessa kvótakerfis sem við notum. Hver er friðunin? Er það friðun að hleypa frystitogurum með flottroll upp undir landsteina eins og viðgengst? Skapar það friðun að við veiðum öll þessi ósköp af fiski sem svo er hent í sjóinn? Skapar það verðmæti fyrir þjóðarbúið að fara svona með auðlindina? Núverandi fiskveiðistjórnun er sprungin. Hún er sprungin framan í feður sína og framan í þjóðina. Landsmenn flestir gera sér þetta ljóst. Á þetta vandræðakerfi sem örfáir menn halda uppi að ganga frá þjóðinni?

Virðulegur forseti. Það leysir ekki vanda smábátaútgerðarinnar í landinu að deila hér um það hverjum eitthvað er að kenna. Allir stjórnmálaflokkar sem setið hafa í ríkisstjórn sl. sex ár bera ábyrgð á því ástandi sem hér blasir við. Ekki eigendur smábátanna sjálfir heldur stjórnmálamennirnir og allir stjórnmálaflokkar sem hafa setið í ríkisstjórn sl. sex ár. Við erum sammála um að ástandið er svo alvarlegt að það verður að grípa til einhverra aðgerða ef ekki verr á að fara. Hæstv. sjútvrh. hefur boðað hér breyttar úthlutunarreglur í sambandi við starfsemi Fiskveiðasjóðs en ég óttast mjög að í ljósi þeirra aðstæðna sem við stríðum við kunni þetta að koma að litlu gagni vegna þess að eigendur þessara báta búa ekki lengur yfir neinum veðum til að bjóða Fiskveiðasjóði. Og ég óttast að eigendur þessara báta séu ekki lánshæfir í Fiskveiðasjóði. Það er gott ef þetta skref er stigið en það leysir ekki þann aðsteðjandi vanda sem við er að etja einmitt núna og verður að taka á. Ég vona að í kjölfar þessara umræðna megi nást breið samstaða um skjótar aðgerðir til að bregðast við þessu ástandi. Og ég treysti hæstv. sjútvrh. að skoða málið vel og taka forustu um aðgerðir sem að gagni geta komið.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. fyrir þá umræðu sem hér hefur farið fram. Það er vissulega svo að hér er við verulegan vanda að etja í íslenskum sjávarútvegi og ég tel að ég hafi þegar svarað efnislega þeirri fyrirspurn sem fram kom af hálfu málshefjanda. Ég tek undir með hv. 1. þm. Vestf. Það er ranglátt hvernig smábátunum hefur verið haldið utangarðs hjá Fiskveiðasjóði og ég vænti þess að þau tilmæli sem hann stendur núna frammi fyrir leiði til þess að þar verði teknar upp nýjar reglur og við þá aðgerð sem ætlunin er að koma í framkvæmd þá verði smábátarnir hafðir með. Ég tel að annað sé óverjandi í þeirri stöðu sem við erum í dag. Auðvitað leysir þetta engan vanda og það er engin einföld lausn á því þegar afli hefur minnkað, það getur enginn galdrað upp úr hattinum einhverja töfralausn og tryggt óbreyttan rekstur allra útgerða í landinu þegar þorskaflinn minnkar jafnmikið og raun ber vitni um. Enda hefur ekki komið fram í máli neins hv. þm. nein slík töfralausn vegna þess að þær eru auðvitað ekki til. En við freistum þess að beita öllum tiltækum ráðum til að hjálpa mönnum í gegnum þann öldudal sem menn þurfa að sigla og sú aðgerð sem ég hef hér nefnt er veigamikill þáttur í því. Í tilefni ræðu hv. 5. þm. Suðurl. þá vil ég rifja það upp vegna þess að hann gerði það hér að sérstöku ásökunarefni í garð ríkisstjórnarinnar að hafa þrengt nokkuð framsalsmöguleika í fiskveiðistjórnunarlögunum. Það var gert vegna sérstakra óska sjómannasamtakanna í landinu og til þess að greiða fyrir lausn á verkfalli sjómanna og útvegsmanna. Eini flokkurinn hér í þinginu sem stóð gegn óskum sjómanna var Framsfl. og þeir eru enn að stæra sig af því. Það er athyglivert.

Virðulegur forseti. Ástæða þess að ég kveð mér hér hljóðs utan dagskrár um málefni kísilgúrvinnslu úr Mývatni er sú umræða sem farið hefur fram undanfarið um þessi mál. Hún hefur snúist um það hvaða fyrirheit ríkisstjórnin gaf við útgáfu á starfsleyfi verksmiðjunnar í apríl á síðasta ári. Við höfum yfirlýsingu formanns Náttúruverndarráðs þar sem segir að því hafi verið lofað að leyfið væri endanlegt og engin vinnsla ætti sér stað eftir árið 2010. Ef við lítum á það sem kom frá stjórnvöldum þegar þetta mál var til umfjöllunar á þessum tíma þá kemur í ljós að þar stangast hlutir nokkuð á. Í fréttatilkynningu sem er dagsett 6. apríl 1993 frá umhvrh. stendur, með leyfi forseta: ,,Ákveðið er að kísilgúrnám á botni Mývatns verði hætt eigi síðar en í lok ársins 2010 og að kísilgúrnám fram til þess tíma verði bundið við afmarkað svæði á Ytriflóa samanber hjálagt yfirlitskort.`` Þarna segir í fréttatilkynningu ráðuneytisins beinlínis að þetta sé ákveðið. Maður hlýtur að spyrja: Hver ákvað það? Hvar var sú ákvörðun tekin? Aftur á móti í fréttatilkynningu iðnrn. sem var gefin út norður í Mývatnssveit deginum seinna stendur, með leyfi forseta: ,,Núverandi námaleyfi Kísiliðjunnar hf. rennur út árið 2001 og við útgáfu nýs námuleyfis er það endurnýjað og jafnframt framlengt til ársloka 2010 í því skyni að eyða óvissu um framtíð fyrirtækisins, ekki síst vegna þeirra félagslegu og fjárhagslegu hagsmuna sem í húfi eru fyrir íbúa svæðisins og þjóðfélagsins í heild.`` Í þeirri fréttatilkynningu stendur aftur seinna, með leyfi forseta: ,,Þá hefur iðnrh. ákveðið að beita sér fyrir rannsóknum í samvinnu við hagsmunaaðila á nýrri vinnslutækni við kísilgúrnám í vatninu`` --- ég endurtek --- ,,í vatninu og hugsanlegri nýtingu á kísilgúr sem lenti undir hrauni sem rann út í vatnið í Kröflueldum á 18. öld.`` Þarna finnst mér að gæti verulegs ósamræmis í því sem er útgefið annars vegar af umhvrn. og hins vegar af iðnrn. þó ég vilji taka það skýrt fram að að sjálfsögðu er landinu ekki stjórnað með fréttatilkynningum. Nú hefur núv. iðnrh. bent á réttilega í viðtali við DV að ráðherrar gefa ekki slík fyrirheit eins og gert er í fréttatilkynningu umhvrn. Slík ákvörðun sé einungis á færi Alþingis. Ekki veit ég hvort ráðherra er þarna að snupra fyrrv. umhvrh. en alla vega hlýtur skeytinu að vera beint þangað. Virðulegur forseti. Í þessu máli er ábyrgð stjórnvalda mikil. Hún er tvíþætt. Annars vegar gagnvart umhverfisvernd og verndun náttúruperla. Hins vegar snýst málið um það að það var í raun opinber stjórnvaldsaðgerð á sínum tíma að ráðast í kísilgúrnám við Mývatn. Stjórnvöld bera því mikla ábyrgð gagnvart þeim einstaklingum sem eiga allt sitt undir þessum rekstri og því sveitarfélagi sem að verulegu leyti hefur mótast af þessum rekstri á síðustu áratugum. Þá finnst mér að það verði að taka tillit til þess að hér er um að ræða rekstur sem er umhverfisvænn, þ.e. reksturinn sjálfur. Þarna er verið að vinna náttúrulegt hráefni, náttúrulegt innlent hráefni og til þess er notuð jarðhitaorka af staðnum. Nú er ég bara að tala um reksturinn sem slíkan, ekki hvaða afleiðingar hann gæti hugsanlega haft að öðru leyti. Það væri því að mínu mati hrapalleg skammsýni ef ákvarðanir eða ákvarðanaleysi dagsins í dag yrði þess valdandi að það yrði lokað öllu fyrir frekari vinnslu áður en það væri fullkannað hvort hægt er að finna vinnsluaðferð til þess að tryggja á þann hátt að ekki skaði umhverfið, hráefnisvinnslu eftir að vinnslu hættir í Ytriflóa. Virðulegi forseti. Vinnubrögð í þessu máli eru skólabókardæmi fyrir starfshætti þessarar ríkisstjórnar. Fyrst koma yfirlýsingar sem ganga út og suður. Það eru settir tveir ráðherrar í málið og þeir virðast helst talast við í gegnum fjölmiðla. Stundum finnst manni að frekar sé verið að leita að skammtímavinsældum en að framtíðarlausn. En eins og nú er komið þá er veruleg hætta á því að það hvernig ríkisstjórnin hefur haldið á málinu verði þess valdandi að vinnslu ljúki ekki 2010 eins og hefur verið rætt um heldur 1996. Virðulegi forseti. 

Virðulegi forseti. Framtíð verksmiðjunnar við Mývatn hefur lengi verið í mikilli óvissu eða allt frá því að fyrsta vinnsluleyfi hennar rann út 12. ágúst 1986. En allt frá þeim tíma hafði námaleyfið verið bundið við takmarkað svæði í Ytriflóa og í bréfi dags. 28. mars 1992 til iðnrn. frá þáverandi framkvæmdastjóra kom fram að það svæði dygði einungis til þriggja og hálfs árs framleiðslu verksmiðjunnar eða til miðs sumars 1995. Það var því ljóst að það var mikilvægt að eyða þessari óvissu sem þá var og framtíð verksmiðjunnar var ekki tryggð lengur en til ársins 1995. Það var hrint af stað rannsóknum til grundvallar frekari ákvörðunum. Þær voru rækilega kynntar m.a. með fundahrinu sem hófst í ríkisstjórninni föstudaginn 26. mars. Sama dag voru þær kynntar á fundum með Náttúruverndarráði og stjórn Kísiliðjunnar. Mánudaginn 29. mars voru þær kynntar á fundi með öllum þingmönnum kjördæmisins. Hinn 30. mars voru niðurstöðurnar kynntar á fimm fundum í Mývatnssveit og á Húsavík. Það kom fram í fréttatilkynningu sem gefin var út þennan dag að frekari námuvinnsla í Ytriflóa mundi ekki hafa teljandi áhrif á Syðriflóa, a.m.k. ekki hvað varðar strauma og setflutninga en að um frekari námavinnslumöguleika fyrir utan Ytriflóasvæðið væri ekki að ræða samkvæmt niðurstöðum þessarar rannsóknar. Um þetta efni átti þáv. iðnrh. m.a. fund með stjórn og framkvæmdastjóra Kísiliðjunnar 26. mars. Þar sagðist þáv. iðnrh. m.a. vonast til að unnt yrði að gefa verksmiðjunni leyfi til 12--15 ára. Hann sagðist vonast til þess að geta gefið leyfið út með gildistíma fram undir 2010 og lagði áherslu á að fyrirtækið yrði að nota þann tíma til að finna ný not fyrir verksmiðjuna. Þetta var mjög útþrykkilega fram tekið í viðræðum við stjórn verksmiðjunnar á þessum tíma og í bréfi Kísiliðjunnar til iðnrn. dags. 21. mars 1993 segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Vaknað hafa ýmsar hugmyndir innan Kísiliðjunnar hf. með hvaða hætti tryggja mætti Kísiliðjunni hf. námaleyfi til 15--17 ára eða allt til ársins 2010.`` Þannig að allar frásagnir um að þarna hafi verið komið aftan að starfsmönnum, þingmönnum eða öðrum eru úr lausu lofti gripnar. Fyrrv. ráðherra gerði mjög rækilega grein fyrir þessu máli í viðræðum við alla þessa aðila. Það er spurt hvaða einkasamkomulag hafi verið gert við Náttúruverndarráð. Það hefur ekkert einkasamkomulag verið gert við Náttúruverndarráð. Hins vegar liggur það fyrir að samkvæmt 3. gr. laga nr. 36/1974 þarf leyfi Náttúruverndarráðs fyrir hvers konar jarðraski og framkvæmdum af því tagi sem þarna stóðu til, með öðrum orðum áður heldur en námaleyfi yrði gefið út varð að leita álits Náttúruverndarráðs og það yrði um það að fjalla. Þess vegna voru haldnir fundir með Náttúruverndarráði og forstöðumönnum rannsóknanna fyrir 6. apríl 1993. Fundurinn með formönnum Náttúruverndarráðs og rannsóknastöðvarinnar var haldinn síðdegis mánudaginn 5. apríl og þar var gengið frá samkomulagi um það að Náttúruverndarráð mundi veita umrætt námaleyfi miðað við það að vinnsluleyfið mundi gilda til ársins 2010. Um þetta námaleyfi urðu síðan mikil átök á fundi Náttúruverndarráðs sem lyktaði m.a. með því að einn af Náttúruverndarráðsmönnum sagði af sér en lyktirnir urðu þær, eins og ég sagði áðan, að Náttúruverndarráð heimilaði í bréfi að framangreint námaleyfi yrði veitt og á þeirri forsendu veitti hæstv. þáv. umhvrh. námaleyfið og á þeirri forsendu var vinnsluleyfið til verksmiðjunnar gefið út miðað við árið 2010. Þetta mál var margsinnis kynnt í ríkisstjórninni. Það var kynnt fyrst 26. mars þegar niðurstöður rannsóknanefndarinnar voru kynntar. Drög að námaleyfi voru kynnt í ríkisstjórninni þriðjudaginn 6. apríl og þar kom fram í minnisblaði iðnrh. að námaleyfið yrði takmarkað við kísilgúrnám í Ytriflóa og það kom fram í minnisblaðinu orðrétt, með leyfi forseta: ,,Samkomulag er um málið við umhverfisráðuneytið. Voru drögin byggð á því að ekki sé rétt að taka áhættu af því að lífríki vatnsins kynni að bíða tjón af kísilgúrnámi á Syðriflóa. Námasvæðið á Ytriflóa er hins vegar stækkað en með því er talið að kísilgúrnám úr vatninu geti haldið áfram fram á fyrsta áratug næstu aldar eða allt til ársloka 2010 eftir því hver hráefnisþörf verksmiðjunnar verður á tímabilinu.`` Í umræðum í ríkisstjórninni gaf hæstv. iðnrh. samgrh. heimild sína til þess að fulltrúa samgrn. yrði bætt í stjórn sérstaks sjóðs sem stofnaður var til að vinna að eflingu atvinnulífs í sveitinni og síðan er bókað í ríkisstjórninni: ,,Málið rætt og samsinnt.`` 
             Í framhaldi af því gerði síðan hæstv. umhvrh. drög að frv. eða lagði fram frv. í ríkisstjórninni til að staðfesta þetta samkomulag. Það frv. hefur ekki fengist afgreitt en það er alveg ljóst að Alþingi Íslendinga hefur síðasta orðið í málinu, Alþingi Íslendinga getur tekið þá ákvörðun sem Alþingi Íslendinga kýs. 

Virðulegi forseti. Það sem liggur ljóst fyrir í þessu máli og hefur legið ljóst fyrir í nokkurn tíma er að það hefur verið gefið út námaleyfi til vinnslu kísilgúrs í Ytriflóa og námaleyfið gildir til ársins 2010. Hvað verður eftir þann tíma er hins vegar ófrágengið og það er ekki og hefur ekki verið gert neitt í málinu sem leiðir til þess að eftir árið 2010 sé ekki hægt að vinna kísilgúr úr Mývatni. Það liggur í hlutarins eðli að gildi fréttatilkynningar eins og þeirrar sem gefin var út af umhvrn. daginn áður en námaleyfið var gefið út, þar sem lýst var yfir að ákveðið hefði verið í ráðuneytinu að kísilgúrnámi á botni Mývatns yrði hætt eigi síðar en í lok ársins 2010, er ekki neitt. Þessum málum verður ekki stjórnað með fréttatilkynningum og áframhald málsins er háð samþykki Alþingis. Alþingi hefur ekki fjallað um þetta mál. Það var lagt fram frv. til laga eða öllu heldur sýnt frv. til laga þar sem gert var ráð fyrir því að kísilgúrnám á botni Mývatns yrði óheimilt en þá var í því lagafrv. heimilað að vinna kísilgúr úr botni á tilteknu svæði á Ytriflóa til ársloka 2010. Um þetta frv. sem var sýnt náðist ekki samkomulag í ríkisstjórn né heldur í þingflokki Sjálfstfl. þannig að það frv. sem slíkt hefur ekkert gildi. Það liggur því ljóst fyrir í þessu máli að hvað verður um Kísilgúrverksmiðjuna eftir 2010 er óljóst. Það sem hefur hins vegar skaðað málið mjög mikið er að það hafa komið yfirlýsingar um að kísilgúrnámið verði ekki heimilað eftir þann tíma og þær yfirlýsingar eru til mikillar skaðsemi.

Hæstv. forseti. Meðferð þessa máls hjá hæstv. ríkisstjórn er vægast sagt öll hin sérkennilegasta og frágangur á því samkomulagi sem um þetta var gert á sínum tíma er vægast sagt skrýtinn. Þetta er þeim mun alvarlegra mál sem í hlut á afar viðkvæmt og vandasamt mál þar sem vegast á annars vegar mjög viðkvæmir atvinnuhagsmunir í einu byggðarlagi en hins vegar náttúrvernd og varðveisla og gæsla einhverrar mestu náttúrperlu landsmanna, sem reyndar er vernduð með sérstökum lögum. Það er mjög slæmt að þessi framganga ríkisstjórnarinnar skuli leiða til þess að ákvörðun sem var tekin á einum tímapunkti og átti að heita að sæmilegt samkomulag væri að skapast um frá öllum hliðum er í raun og veru eyðilögð með þessum framgangsmáta. Því auðvitað átti að ljúka málinu eins og það var kynnt og sem grundvöllur þess samkomulags sem það var þá og ganga þannig frá hnútunum að það væri gert. Annað eru brögð í tafli. Þessi framganga vekur nú upp deilur um málið á mjög viðkvæmu stigi sem hefði mátt komast hjá á tímabili þegar menn hefðu átt að vera að undirbúa þær breytingar sem í vændum væru og/eða sinna þeim rannsóknum eða kanna þá möguleika sem kynnu að vera í stöðunni. Til þess var ætlast og með því var einmitt skapað tímabil af þessari tímalengd að menn þyrftu ekki að vera með sverð hangandi yfir sér innan fárra ára sem gerði það að verkum að ekki skapaðist vinnufriður af neinu tagi hvorki fyrir verksmiðjuna og starfsfólk þar né vísindamenn sem sinntu rannsóknum á þessu sviði. Það er ekki annað hægt, hæstv. forseti, en að gagnrýna það mjög harðlega hvernig frágangur og meðferð þessa máls hefur verið af hálfu hæstv. ríkisstjórnar.

Frú forseti. Ég get tekið undir það með hv. síðasta ræðumanni að það er gagnrýni vert hvernig ríkisstjórnin hefur staðið að þessu máli, þ.e. að ekki sé búið að ganga frá því. Ég tel hins vegar að hæstv. iðnrh. hafi gert mjög glögga grein fyrir því hér hvernig þetta samkomulag var og það þurfi kannski ekki að vera að ræða það miklu meira heldur þurfi að leggja fyrir Alþingi frv. þar sem þetta verði staðfest. Það verður að drífa í því og fá fram vilja þingsins í staðinn fyrir að vera að rífast um þetta því það er mjög alvarlegt að fólk í Mývatnssveit viti ekki um framtíð sína. Ég tel að það ætti að vera öllum ljóst af þeim gögnum sem fyrir liggja, af þeim rannsóknum sem fyrir liggja, að með því að veita námaleyfi í Syðriflóa er náttúran í mikilli hættu. Ef það liggur fyrir þá get ég ekki skilið hvers vegna menn vilja taka þá áhættu. Náttúran á að njóta vafans.  Ég vil líka benda á það að í því námaleyfi sem iðnrh. gaf út er í 11. tölul. beinlínis gert ráð fyrir að félagið skuli fjarlægja öll verksummerki um verksmiðjuna og fjarlægja hana. Af hverju er það sett í námaleyfið ef öllum hefur ekki verið ljóst að það er ætlunin að þessi tími til 2010 sé notaður til þess að hætta námavinnslu? Það hlýtur að vera allra hagur að um leið verði reynt að byggja upp atvinnulíf á öðrum sviðum í Mývatnssveit. Ég vil minna á að þann 14. des. 1993 samþykkti Alþingi ályktun þess efnis að efla atvinnuþróun í Mývatnssveit. Af hverju sameinumst við ekki frekar um að gera það í staðinn fyrir að vera að deila um þetta sem er svo augljóst? Námavinnsla í Mývatni getur ekki haldið áfram eftir 2010.

Virðulegi forseti. Hér hafa menn talað um gagnrýnisverð vinnubrögð af hálfu ríkisstjórnarinnar og það kemur ekki fram hjá þessum hv. þm. í hverju þessi gagnrýnisverði verknaður liggur. Hv. þm. Jóhannes Geir Sigurgeirsson heldur því fram að þetta sé skólabókardæmi um vond vinnubrögð. Það sem einfaldlega var um að ræða var illvígt deilumál í sveitinni og raunar víðar. Það tókst sátt um það mál sem kom glögglega fram í fréttatilkynningum frá ráðuneytunum, m.a. í þeim parti fréttatilkynningarinnar frá iðnrn. sem hv. þm. las ekki. En sem dæmi um það hvað þessi sátt var útbreidd þá vil ég, með leyfi forseta, lesa hér upp úr bréfi sem hv. þm. Jóhannes Geir Sigurgeirsson fékk. Bréfið er dags. 1. sept. 1993 og er undirritað af stjórn Kísiliðjunnar. Þar segir: ,,Stjórn Kísiliðjunnar hf. er sátt við þessa lausn og telur hana farsæla.`` Það hefur verið deilt á fyrrv. umhvrh. fyrir að hann hafi gert eitthvert leynisamkomulag. Það mál hefur verið skýrt ítarlega í þinginu. Menn verða að gera sér grein fyrir því að samkvæmt lögum um vernd Laxár- og Mývatnssvæðisins þá hefur Náttúruverndarráð mjög mikið vald þar. Það þarf að leita álits þess og leyfis raunar samkvæmt álitsgerð Gauks Jörundssonar á hlutum eins og þessum. Það er ekkert óeðlilegt við það að til þess að reyna að ná þessari sátt þá hafi umhvrh., forveri minn, lofað því gagnvart Náttúruverndarráði að beita sér fyrir því að tiltekið lagafrv. yrði lagt fram á þinginu. Það var alveg skýrt af hans hálfu og hefur verið ítrekað og raunar líka af fólki í Náttúruverndarráði að þarna væri einungis um það að ræða að ráðherrann mundi beita sér fyrir þessu. Það hefur mikið verið deilt um þetta lagafrv. sem ég hef lagt hér tvisvar fram til kynningar. Það er alveg rétt að það sköpuðust deilur um það. Í mínum þingflokki til að mynda var Sigbjörn Gunnarsson alfarið á móti því. Það er rétt að það komi fram vegna þess að ég hef deilt um þetta mál við hæstv. landbrh. Hann var líka á móti þessu frv. En ég vil að það komi fram, virðulegi forseti, að í bréfi til mín, undirrituðu af Friðriki Sigurðssyni, var að vísu lagst gegn þessari gerð frv. en þar er því lýst yfir að Kísiliðjan geti sætt sig við að það verði lagt fram öðruvísi frv. Þeir lýsa því yfir í bréfinu að í framtíðinni mundi þurfa lagabreytingar ef það ætti að fara víðar í vatnið.

Virðulegur forseti. Það kemur verulega á óvart að hér skuli koma fram af hálfu stuðningsmanna ríkisstjórarinnar að það ríki einhver vafi í þessu máli að því er varðar frágang á þeirri sátt sem gerð var 1993. Mér finnst það satt að segja fádæmi að heyra það frá þingmönnum og þingmanni eins og Tómasi Inga Olrich að túlka málið með þeim hætti sem hann gerði . . .

Háttvirtur.

. . . hv. þm., að túlka málið þannig eftir það sem fyrir liggur í málinu. Og það fór ekki fram hjá neinum, hvorki á Alþingi Íslendinga, né hjá okkur t.d. í umhvn. sem fengum bæði umhvrh. þáv. og iðnrh. á fund til að gera okkur grein fyrir málinu sameiginlega. Í þeirri nefnd, á þeim vettvangi var engin spurning um hvað fólst efnislega í þessu. Þetta var samtengt samkomulag og byggðist á niðurstöðu þess tilkvadda verkefnishóps sem skilaði niðurstöðum 26. mars 1993. Þar kemur að sjálfsögðu alveg ótvírætt fram að stórfelld áhætta væri tekin ef það væri hafin námavinnsla í Syðriflóa, ef stefna ætti að því í Bolum, sem tengjast Syðriflóa, og það væri áhætta sem stefndi lífríki Mývatns í hættu. Á þessu er þessi niðurstaða reist. Mér finnst það afskaplega hryggilegt ef einhverjir þingmenn Norðurlandskjördæmis eystra eru að fara að reyna að þyrla upp moldviðri út af þessu máli. Þetta er allt of stórt mál til þess fyrir landið sem heild, fyrir Mývetninga og alla hlutaðeigandi til þess að ætla nú að skemmta skrattanum með því að þyrla upp slíku moldviðri. Auðvitað á Alþingi Íslendinga að innsigla þetta samkomulag fyrr en seinna eins og að var stefnt og ráð var fyrir gert og frv. hafa komið fram um það efni.  Ég minni líka á að það var samþykkt sérstök þáltill. að frumkvæði umhvn. þingsins um að styðja við sjálfbæra atvinnuþróun í Mývatnssveit, m.a. með hliðsjón af því sem þarna lá fyrir varðandi 

Hæstv. forseti. Það er ekki rétt, og sama hversu margir endurtaka það, að það var ekki nein allsherjarlausn um að festa í lög að kísilgúrtaka við Mývatn yrði bönnuð árið 2010. Það var eftirtektarvert að heyra fulltrúa Kvennalistans, hv. þm. frú Kristínu Einarsdóttur lýsa því yfir hér áðan að það væri mjög alvarlegt að fólk í Mývatnssveit vissi ekki um framtíð sína en segja það í hinu orðinu að það væri rétt að steypa þeirri atvinnu undan fólkinu sem það þó hefur sem er við Kísiliðjuna sem er grundvallaratvinnugrein þarna og sú atvinnugrein á þessum slóðum sem er allt árið um kring og er staðfestan í byggðarlaginu. 
             Ummæli hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar, af því hann grípur fram í, komu mér ekki á óvart og heldur ekki það sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sagði. Varðandi það bréf sem hæstv. umhvrh. vitnaði til áðan og sagði að stjórn Kísiliðjunnar væri sátt við þessa lausn, þá er verið að tala um að hún sé sátt við að námaleyfið sé takmarkað til ársins 2010. En á hinn bóginn segir um það lagafrv. sem átti að leggja fram, með leyfi hæstv. forseta: ,,Þess vegna getum við ekki með neinu móti fallist á það orðalag frv. að kísilgúrtaka á botni Mývatns sé óheimiluð. Þó er heimilt að nema kísilgúr af botni Ytriflóa af tilteknum svæðum til ársins 2010 samkvæmt ákvæðum námaleyfis, dags. 7. apríl 1993.`` Stjórnin lýsir yfir með öðrum orðum því að hún er algerlega andvíg frv. eins og það er orðað. Á hinn bóginn var það eftirtektarvert að því var flaggað framan í Mývetninga að það væri rétt að sækja kísilgúrinn undir eldhraunið. Í staðinn fyrir að fara í Syðriflóa væri rétt að sækja kísilgúrinn undir eldhraunið eftir 2010. Það var sú lausn 

Hæstv. forseti. Hér er til umræðu samkomulag sem hæstv. ríkisstjórn gerir við Náttúruverndarráð um það að kísilgúrnám skuli ekki heimilt úr Mývatni eftir árið 2010. Hæstv. ríkisstjórn ber náttúrlega fulla ábyrgð á þessu samkomulagi, hvort sem hún hefur ætlað að standa við það eða ekki, það er mér óljóst. Hæstv. landbrh. sem og aðrir ráðherrar bera ábyrgð á því. Ég hins vegar gagnrýni þetta samkomulag vegna þess að mér finnst það ekki skynsamlegt að taka um það ákvörðun árið 1994 að kísilgúrnám sé ómögulegt úr Syðriflóa árið 2010. Vegna þess að það er hægt að beita við það öðrum aðferðum en gert er í dag að ná þessu efni úr vatninu. Það hafa ekki verði þróaðar aðrar aðferðir. Ég geri mér grein fyrir því að þeir gígar sem gerðir hafa verið eru skaðvænlegir og ég mæli ekki með því að farið verði í framkvæmdir af því tagi í svokölluðum Bolum. Hins vegar er langur tími fram til ársins 2010 og það er mjög líklegt að það verði hægt að þróa aðferð til að ná þessu efni þannig undan vatninu að það falli jafnt, það myndist ekki gígar. Þess vegna finnst mér rangt að taka um það ákvörðun í dag að þetta geti ekki átt sér stað eftir svo mörg ár sem raun ber vitni og gagnrýni því hæstv. ríkisstjórn fyrir að hafa staðið að samkomulagi sem þessu. Ég er hins vegar sannfærð eða hef alla vega grun um að það hafi verið brögð í tafli þegar hæstv. ríkisstjórn gerði þetta samkomulag, hún hafi aldrei ætlað sér að standa við það. Að síðustu vil ég segja það, hæstv. forseti, að það að setja lög í dag um að námaleyfi sé óheimilt eftir árið 2010 þýðir að verksmiðjunni verður lokað innan örfárra ára. Það er alvarlegt fyrir íbúa í þessu sveitarfélagi.

Virðulegur forseti. Þessi umræða hefur leitt ýmislegt í ljós og staðfest það sem ég hafði grun um að hæstv. ráðherrar þessarar ríkisstjórnar og þar með ríkisstjórnin í heild hafi talað tungum tveim þegar þetta mál var kynnt fyrir hálfu öðru ári síðan og það hafi skipt öllu máli hvort var verið að tala við sveitarstjórnarmenn norður í Mývatnssveit eða stjórnarmenn Kísiliðjunnar eða hvort það var Náttúruverndarráð suður í Reykjavík. Hins vegar sýnist mér að hæstv. ríkisstjórn sé föst í eigin gildru og það sé í raun Náttúruverndarráð sem hafi öll tök og völd í málinu. Það hefur einnig komið fram í þessari umræðu, sem mér fannst athyglisvert, að það er bókað í fundargerðarbókum ríkisstjórnarinnar að þar hafi öll þessi málsmeðferð verið samþykkt, þar á meðal náttúrlega af hæstv. landbrh. sem talar síðan alltaf eins og honum komi málið ekkert við. Að sjálfsögðu ber hæstv. landbrh. ábyrgð á öllum gerðum þessarar ríkisstjórnar á meðan hún situr. En kannski verður það ekki nema fram á morgundaginn þannig að það fari að styttast í þeim vandræðum. Virðulegi forseti. Ég vil ítreka það einnig sem hér hefur komið fram að það sem um ræðir er ekki það hvort vinnsla hættir 2010 eða ekki. Það sem málið getur snúist um er það hvort vinnsla hættir 1996. Ég býst við að ýmsir í þessum sal muni kætast þá. En í árslok 1996 rennur út sölusamningur ríkisins við erlendu samstarfsaðilana. Það er þá líklegasti tímapunktur sem yrði uppi ef vinnslu yrði hætt. Ég vil að lokum, virðulegi forseti, ítreka það sem ég sagði í upphafi míns máls að úr því sem komið er þá sé ég einu leiðina þá að málið komi til kasta Alþingis og Alþingi fái að skera úr í þessu máli af því að ríkisstjórnin er búin að koma því í það öngstræti sem það er í í dag.



Virðulegi forseti. Ég minni á að þann 26. mars voru kynntar niðurstöður rannsókna í ríkisstjórninni sem leiða ótvírætt í ljós hvaða hættur eru á að flytja námavinnslusvæðið til úr Ytriflóa þar sem námavinnslan hafði staðið yfir. Þann 5. apríl er gert samkomulag um að Náttúruverndarráð fallist á að framlengja námaleyfi sem ella hefði dottið úr gildi árið 1995. Það samkomulag er kynnt á fundi ríkisstjórnarinnar þann 6. apríl þar sem kemur m.a. fram að námasvæðið á Ytriflóa sé stækkað en með því er talið að kísilgúrnám úr vatninu geti haldið áfram fram á fyrsta áratug næstu aldar eða allt til ársloka 2010. Það kemur einnig fram í framhaldi af kynningunni þá lagði umhvrh. fram og kynnti í tengslum við útgáfu námaleyfis fyrir Kísiliðjuna hf. frv. til laga um breytingu á lögum um verndun Mývatns og Laxár í Suður-Þingeyjarsýslu til að staðfesta samkomulagið og minnisblað fylgir því frv. þar sem kemur glögglega í ljós að ráðherrarnir tveir sem stjórnskipulega fara með þetta mál eru sammála um alla þætti afgreiðslu þess og sammála um það að málið hafi verið kynnt fyrir ríkisstjórn alveg frá upphafi og þeir eru sammála um að leggja til að umrætt frv. verði flutt sem stjfrv. Þannig að þeir ráðherrar sem stóðu að samkomulaginu hafa verið sjálfum sér samkvæmir frá fyrstu til síðustu stundar. Málin ganga hins vegar einfaldlega þannig fyrir sig, eins og hv. þm. vita í ríkisstjórn, að mál er ekki flutt sem stjfrv. nema allir ráðherrar séu samþykkir því. Það hefur ekki farið neitt leynt að hæstv. samgöngu- og landbrh. hefur ekki verið samþykkur þessu frv. Því hefur það ekki fengist flutt sem stjfrv. þó svo að ráðherrarnir tveir sem málið heyrir stjórnskipulega undir séu báðir sammála. Þetta vildi ég ítreka sem kom fram í máli mínu hér áðan vegna þeirra ummæla sem hér hafa fallið.

Hæstv. forseti. Ég geri hér grein fyrir ársskýrslu Byggðastofnunar fyrir árið 1993 og jafnframt ætla ég að fjalla nokkuð um þær breytingar sem orðið hafa hjá stofnuninni á þessu kjörtímabili. Byggðastofnun fékk 170 millj. kr. framlag úr ríkissjóði á árinu 1993 að viðbættu 20 millj. kr. framlagi vegna viðauka við búvörusamninga. Auk þess hafði stofnunin tekjur af lánastarfsemi að fjárhæð 195 millj. kr. Samtals námu tekjur hennar á árinu 1993 um 385 millj. kr. Útgjöld stofnunarinnar til reksturs, styrkveitinga og framlags í afskriftareikning vegna nýrra útlána voru 373 millj. kr. Stofnunin hefði því sýnt hagnað hefði ekki komið til sérstakt framlag í afskriftareikning vegna eldri útlána að fjárhæð 383 millj. kr. Bókfært tap er því 371 millj. kr. Ástæða þess að leggja þurfti frekar í afskriftareikning vegna eldri útlána er einkum samdráttur í þorskveiðum og rýrnun á veðtryggingum í sjávarútvegi sem og afskriftir af lánum vegna fiskeldis. Eftir endurmat útistandandi lána er fjárhagsstaða Byggðastofnunar nú raunhæfari en verið hefur. Eiginfjárhlutfall stofnunarinnar er reiknað samkvæmt svokölluðum BIS-reglum er 9,7% en samkvæmt lögum um lánastofnanir aðrar en við viðskiptabanka og sparisjóði má það minnst vera 8%. Stjórn Byggðastofnunar samþykkti 254 láns- eða styrkumsóknir og synjaði 86 umsóknum á árinu. Heildarfjárhæð útborgaðra lána var 727 millj. kr. Um síðustu áramót voru skuldunautar Byggðastofnunar 1.238 og hafði þeim fækkað um 45 frá fyrra ári. Heildarskuld lántaka var 8 milljarðar 305 millj. kr. Lánveitingar Byggðastofnunar eru áhættusamar, m.a. vegna þess forgangs um tryggingar sem aðrir opinberir sjóðir njóta. Vaxtamunur er lítill og því brýnt að gætt sé aðhalds í lánveitingum. Engu að síður hafa lánveitingar hlutverki að gegna, m.a. vegna þeirrar þekkingar á aðstæðum á hverju svæði sem stofnunin býr yfir. Lánveitingar eru fjölbreyttar en framkvæmdalán fara einkum til skipasmíðaverkefna, ferðaþjónustu og iðnaðar. Færst hefur í vöxt að starfandi fyrirtæki hafa lent í fjárhagsvandræðum og því hefur stofnunin stundum reynt að mæta með lánum til fjárhagslegrar endurskipulagningar eða með því að skuldbreyta áður veittum lánum hjá Byggðastofnun. Byggðastofnun hefur ávallt stutt við uppbyggingu í ferðaþjónustu, m.a. með lánveitingum til byggingar gistirýmis. Eftirspurn eftir lánum hefur minnkað enda er það mat margra að nú sé rétt að hægja á um sinn og gefa frekari gaum að möguleikum til afþreyingar í nánd við gististaðina. Að öðru leyti einkennist útlánastarfsemi Byggðastofnunar af samdrætti í efnahagslífinu, fjárfesting var lítil á landsbyggðinni og því dró úr umfangi fjárfestingarlána. Á árinu námu veittir styrkir alls um 81 millj. kr. Þar af fóru tæplega 9 millj. kr. til ýmissa verkefna í ferðaþjónustu, 18 millj. kr. til átaksverkefna og 25 millj. kr. til atvinnuráðgjafar en Byggðastofnun tók árið 1992 við af iðnrn. við að greiða hlut ríkisins vegna atvinnuráðgjafar. Styrkveitingar eru að öðru leyti fjölbreyttar og spanna flest stig nýsköpunar. Þar má nefna forkannanir á nýjum atvinnugreinum og fyrirtækjum, stuðning við fyrirtækjanet, stefnumótunarverkefni, gæðastjórnunarverkefni, markaðssetningu, vöruþróun og fleira. Stofnunin vann að ýmsum athugunum á árinu. Þar má m.a. nefna athugun á framboði gistirýmis og fjárfestingu í ferðaþjónustu, könnun á áhrifum samdráttar í sauðfjárrækt og athugun á afleiðingum minni þorskveiða, sérstaklega á Vestfjörðum, sem síðar leiddi til lagasetningar um aðstoð við sjávarútveg þar. Á árinu stóð yfir átak í sameiningu sveitarfélaga. Byggðastofnun átti þátt í undirbúningi þess máls og þátttöku í nefndarstarfi og aflaði upplýsinga. Af einstökum verkefnum sem Byggðastofnun vann að á árinu 1993 ber hæst vinnu vegna stefnumótandi áætlunar í byggðamálum en áætlunin var afgreidd sem þál. frá Alþingi hinn 6. maí sl. Í áætluninni er lögð megináhersla á fjögur atriði. Í fyrsta lagi er mótuð almenn stefna um eflingu samfelldra atvinnu- og þjónustusvæða. Í öðru lagi er lögð áhersla á samræmingu milli einstakra þátta ríkisvaldsins og gerð tillaga um vinnubrögð sem ætlað er að tryggja þá samræmingu. Í þriðja lagi er lögð áhersla á valddreifingu með því að flytja ábyrgð á velferðarþjónustu frá ríki til sveitarfélaga. Í fjórða lagi eru gerðar tillögur um atvinnuþróunarstarf á landsbyggðinni. Ég gerði ítarlega grein fyrir áætluninni þegar hún var til umfjöllunar á síðasta þingi. Vegna þess sé ég ekki ástæðu til að gera frekari grein fyrir henni nú en sný mér að framhaldinu. Í þál. segir m.a. að taka beri upp samræmd vinnubrögð við ákvarðanir um opinberar framkvæmdir og fyrirkomulag þjónustu og/eða langtímamarkmið ráðuneyta og stofnana skuli samræmd. Þá segir einnig að forsrn. annist samræminguna og njóti aðstoðar Byggðastofnunar við það verkefni. Forsrn. hefur beitt sér fyrir fundum ráðuneytisstjóra með Byggðastofnun til að undirbúa þessa stefnumótunarvinnu. Hún er nú hafin og mun Byggðastofnun starfa að þessu máli með ráðuneytunum. Brýnt er að ráðuneytin sjálf sinni þeim kvöðum sem þeim eru lagðar á herðar samkvæmt þál. og geri jafnvel grein fyrir fyrirhugaðri dreifingu þjónustu á þeirra vegum og væntanlegum breytingum á henni. Það er svo hlutverk Byggðastofnunar að leggja mat á áform ráðuneytanna og gera við þau athugasemdir eða brtt. eftir atvikum. Þetta starf er tímabært og er ástæða til að vænta árangurs af því hvað varðar bætta og hagkvæmari þjónustu og aukið samræmi í því hvar og hvernig slík þjónusta er veitt. Auk þess sem að framan greinir er Byggðastofnun ætlað að standa að svæðisbundnum byggðaáætlunum en í þeim skal koma fram greinargerð um ástand og horfur í þróun byggðar á viðkomandi svæði og markmið sem æskileg eru talin með hliðsjón af þjóðhagslegri hagkvæmni byggðar í landinu. Þessar áætlanir skulu taka til svæðis sem telja má sameiginlegt atvinnusvæði og skulu þær gerðar til fjögurra ára. Undirbúningur við gerð svæðisbundinna áætlana er nokkuð á veg kominn á skrifstofu Byggðastofnunar í Reykjavík og á skrifstofum hennar á landsbyggðinni. Á næstu vikum hefst vinna við gerð áætlana á nokkrum svæðum. Rétt er að leggja áherslu á að þessar svæðisbundnu byggðaáætlanir séu einfaldar í gerð og þjóni skýrum markmiðum. Við einstök byggðasvæði er mest um vert að fyrir liggi traust vitneskja um áform um uppbyggingu og dreifingu opinberrar þjónustu sem og vitneskja um stuðning opinberra aðila um átaksverkefni, stuðning á sviði atvinnuþróunarmála o.s.frv. Hér er um veigamiklar forsendur að ræða um þróun byggðar og ég tel það skyldu ríkisvaldsins að veita sveitarstjórnum og öðrum aðilum glöggar upplýsingar um fyrirætlun ríkisvaldsins hvað þetta varðar. Sú vinna sem hafin er á vegum ráðuneytanna í samstarfi við Byggðastofnun er mikilvæg í þessu sambandi og hana verður að vinna af kostgæfni. Ástæða er til að efast um að ákvæði í lögum um Byggðastofnun um gerð svæðisbundinna byggðaáætlana þjóni þeim tilgangi sem upphaflega var til ætlast. Ég teldi æskilegt að við þá endurskoðun á stefnumótandi áætlun í byggðamálum sem fram á að fara á næsta ári hugi stjórn stofnunarinnar sérstaklega að því hvernig heppilegast sé að útfæra þessar svæðisbundnu áætlanir þannig að að gagni komi. Að endingu, hæstv. forseti, vil ég rifja upp og minna á nokkrar breytingar sem orðið hafa á starfi Byggðastofnunar á þessu kjörtímabili. Verulegar áherslubreytingar hafa orðið á starfsemi stofnunarinnar í kjölfar breytinga á lögum um stofnunina sem gerðar voru árið 1991 og reglugerðar sem sett var árið 1992. Í hvítbók ríkisstjórnarinnar sagði að stofnuninni yrði fengið aukið hlutverk á sviði faglegrar þjónustu við fyrirtæki og sveitarfélög, en dregið yrði úr lánveitingum á vegum hennar. Þetta hefur gengið eftir og hefur stjórn stofnunarinnar fylgt eftir þessari stefnumörkun ríkisstjórnar. Útlán hafa dregist saman um meira en helming á kjörtímabilinu. Þau voru 1.681 millj. kr. árið 1990 en voru 726 millj. kr. á árinu 1993 og stefna í að verða rúmar 500 millj. kr. á þessu ári. Áherslur í styrkveitingum hafa breyst verulega. T.d. voru styrkveitingar til atvinnuþróunarstarfs um 6 millj. kr. árið 1990 en um 74 millj. kr. árið 1993. Þá námu hlutafjárframlög 57 millj. kr. árið 1990 en voru engin árið 1993. Þá hafa vinnubrögð við áætlanagerð fyrir rekstur stofnunarinnar verið gerð markvissari. Stofnunin sendir jafnan í upphafi árs sundurliðaða starfsáætlun, rekstraráætlun og heildarútlánaáætlun til forsrn. til kynningar. Þá er nú skipulega metin áhætta af hverri lánveitingu og lagt jafnharðan í afskriftasjóð. Stofnuninni hefur verið sett það fjárhagslega markmið að varðveita eigið fé og hafa þær ákvarðanir sem stofnunin hefur tekið á undanförnum árum verið innan ramma fjárlaga hverju sinni. Mjög hefur verið dregið úr útlánaáhættu. Eigið fé hefur þó rýrnað nokkuð vegna þess að nauðsynlegt hefur verið talið að leggja auknar fjárhæðir í afskriftasjóð vegna eldri útlána. Vonandi er stofnunin nú komin yfir erfiðasta hjallann í afskriftamálum. Endanlegar afskriftir voru 939 millj. kr. árið 1992. Árið 1993 voru þær 233 millj. kr. og munu væntanlega verða 200 millj. kr. í ár sem er einkum vegna lána sem veitt voru áður en reglugerð um stofnunina tóku gildi. Lán til fiskeldisfyrirtækja hafa nú að langmestu leyti verið afskrifuð. Samt sem áður er þó eftir í afskriftareikningi rúmur milljarður. Er það til marks um það að stofnunin er á góðri leið með að vinna sig út úr þeim vanda sem á henni hvíldi. Starfsemi stofnunarinnar hefur í auknum mæli færst til landsbyggðarinnar. Stofnunin er nú rekin á fimm stöðum. Þeir eru Akureyri, Egilsstaðir, Ísafjörður, Reykjavík og Sauðárkrókur en þar var opnuð skrifstofa á árinu. Stöðugildi eru 10 á landsbyggðinni en 22 í Reykjavík. Fyrir fáeinum árum voru stöðugildin 35 í Reykjavík og ekkert á landsbyggðinni. Hæstv. forseti. Miklar breytingar eru nú að verða eins og kunnugt er í landbúnaði og sjávarútvegi. Það er verkefni Byggðastofnunar að styðja við atvinnuþróunarstarfið af fullum krafti og í því starfi og að því starfi eiga kraftar þessarar ágætu stofnunar að beinast. Rekstrarskilyrði útflutningsfyrirtækja hafa batnað með lækkun raungengis og vaxta. Við þessar aðstæður getur atvinnuþróunarstarf skilað árangri og ný atvinnutækifæri skapast.

Virðulegi forseti. Byggðastofnun er sá lánasjóður sem birtir opinberlega hvert einasta lán í skýrslu sinni og til hverra er veitt hverju sinni, bæði nöfn og heimilisföng. Jafnframt eru birt öll lán sem stofnunin tekur og eiginlega öll starfsemi hennar sem er send í skýrslu til Alþingis og margra fleiri aðila og í raun og veru rædd á Alþingi. Það má til sanns vegar færa að umræður um þessa skýrslu séu nokkurs konar aðalfundur um stofnunina hverju sinni enda er stjórn stofnunarinnar kjörin af Alþingi og sitja þar sex alþingismenn af sjö. Ég tel að þessi atriði séu til fyrirmyndar og ættu að vera víðar framkvæmd í lánakerfi okkar Íslendinga. Það er aftur töluvert íhugunarefni hvort hinar svokölluðu BIS-reglur lánastofnana eigi að ná til þessarar stofnunar vegna þess að hún er með fjölbreytilega starfsemi. Lánastarfsemin er ekki nema viss hluti af heildarstarfsemi stofnunarinnar. Eins og hæstv. forsrh. gat um þá var eitt meginstarfið hin nýja byggðaáætlun í samræmi við lög sem afgreidd voru í þinglok vorið 1991. Það var erfitt að semja þá skýrslu enda er þetta frumsmíð. Mér dettur ekki í hug að halda það að hún sé fullkomin því að það er svo margt sem þarfnaðist frekari athugunar við. Hún er þó góður og traustur grundvöllur að því sem gera á í framtíðinni. Ég vil ekki eyða löngum tíma eða bæta við það sem forsrh. sagði um starfsemi stofnunarinnar heldur fara frekar um víðari völl. Ég held að stofnanir sem fást við lánamál séu allt of margar í landinu og samvinna þeirra á milli er nánast mjög takmörkuð og í sumum tilfellum engin. Þessi skortur á samvinnu á milli stofnana er mjög áberandi. Við erum í litlu þjóðfélagi með 250 þús. íbúa en við erum með ótal sjóði. Ég ætla ekki að tala um alla lífeyrissjóðina sem lána sem eru 300 eða 400 ef sérsjóðirnir eru teknir með og það eru a.m.k. 1.200--1.500 bankastjórar í þeim. Við erum með Fiskveiðasjóð, sem er tryggður 1. veðréttur í skipum, en hefur til þessa neitað að lána til smábáta undir 10 tonnum. Fyrrv. ríkisstjórn fór þess á leit við Byggðastofnun að hún lánaði 300 millj., ef ég man rétt, til smábáta sem hún gerði og þau lán hafa innheimst mun þokkalegar en björtustu vonir leyfðu. Það má svo nefna Þróunarsjóð, Iðnlánasjóð, Iðnþróunarsjóð, Ferðamálasjóð, Stofnlánadeild landbúnaðarins, Framleiðnisjóð og að ég tali ekki um allar fjármagnsleigurnar sem gerir það að verkum að margt fer öðruvísi en ætlað er og má vera miklu betra. Ég tel það lífsspursmál fyrir stofnun eins og Byggðastofnun og fleiri sjóði að hafa mjög náið samstarf við bankana í landinu, sérstaklega báða ríkisbankana og alveg sér í lagi Landsbankann og sömuleiðis við stærsta einkabankann, Íslandsbanka, út af fjölmörgum málum. Og við Seðlabankann sem er með sitt bankaeftirlit. Ég get ekki látið hjá líða að segja að það rekst margt á. Bankaeftirlitinu eru settar þröngar skorður. Það á að gæta þess að litlar lánastofnanir láni ekki of mikið því að þá geta þær hrunið. Ég veit um tilfelli þar sem bankaeftirlitið varaði litla lánastofnun við að lána til tveggja fyrirtækja sem voru í eigu sama fólks. Að beiðni eigenda sneri ég mér til hæstv. viðskrh. og bað um aðstoð, að stærri lánastofnun eða Landsbanki Íslands tæki þessi fyrirtæki í afurðalánaviðskipti sem ég tel að sé ekki hætta fyrir lánastofnanir. Hæstv. viðskrh. brást mjög fljótt við og skrifaði landsbankastjórn svohljóðandi bréf: ,,Landsbankastjórn hefur móttekið bréf yðar dags. 23. þessa mánaðar með fyrirspurn um hvort Landsbankinn geti með einhverjum hætti tekið viðkomandi fyrirtæki í viðskipti sem hér eru nefnd.`` Svo kemur svar bankans. Það er afskaplega stutt, það kemur daginn eftir og það er svona þegar búið er að vísa til bréfsins: ,,Svo er ekki.`` Síðan koma undirskriftir tveggja stórmenna í stofnuninni. Þið sjáið á þessu, hv. alþingismenn, að þessi virðulega lánastofnun, sú stærsta í landinu, þurfti ekki sólarhring til þess að skrifa dómsorð. En það þurfti ekki neinar dómsforsendur heldur var dómsorðið: ,,Svo er ekki.`` Svo rífumst við á hinu háa Alþingi um smámál, lítilfjörleg mál sem flestir nenna ekki að tala um en alveg sérstakur dugnaður er í mörgum þingmönnum að taka þau fyrir. Ráðherrar, þingmenn, og nefndir Alþingis eru undir sterkum áhrifum almennings og fjölmiðla. En menn sem eru búnir að hreiðra um sig í þessum embættum geta leyft sér að afgreiða hluti með þessum hætti og þurfa ekki að rökstyðja neitt, ekki nokkurn skapaðan hlut. Er ekki kominn tími til að taka til í þessu húsi sem íslenska ríkið ræður yfir og gera það ekki af neinu handahófi? Það dugar ekki að setja bara ryksuguna í gang í kortér. Það þarf að moka fleiru út úr þessum híbýlum og hreinsa almennilega til. Þar er verk að vinna fyrir ríkisstjórn og fyrir komandi Alþingi. Hæstv. forsrh. gat þess réttilega að styrkveitingar þessa litla sjóðs hefðu aukist verulega. Það veitti sannarlega ekki af því. Við stigum spor aftur á bak þegar við lögðum niður Fiskimálasjóð sem veitti til nýjunga á sviði sjávarútvegs. Ég veit að fyrrv. sjútvrh. vildi koma þessu inn í Fiskveiðasjóð og ég efast ekki um að það hafi verið í góðum tilgangi. En það hefur ekkert verið gert í Fiskveiðasjóðnum í því og það hjakkar í sama farinu. Á sama tíma eru aðrar þjóðir vakandi fyrir því að sinna nýjungum en við hjökkum í sama farinu. Það mætti segja mér að gamli Stalín liti upp hingað til þessa lands með mikilli velþóknun því að það er margt hér enn þá með sama sniði og hann vildi hafa það, gamli maðurinn. En ég fyrir mitt leyti tel ekki neina sérstaka ástæðu til þess að gleðja hann þó að ég sé ekkert að ráðast að honum löngu gengnum. Það urðu nokkrar deilur sem eðlilegt er um Þróunarsjóð sjávarútvegsins sem var lögfestur. Á fundi sjútvn. í gær kom framkvæmdastjóri sjóðsins sem er mjög góður og gegn maður og traustur starfsmaður og skýrði frá því hvað væri búið að gera. M.a. sagði hann okkur frá því að það væri búið að samþykkja úreldingu 87 skipa, þar af 42 innan við 10 rúmlestir. Samtals er þessi úrelding um 1.515 millj. kr. og samanlögð tonnatala þessara skipa er 5.326 rúmlestir. Eftir er að afgreiða 115 umsóknir upp á 459 millj. eða 1.541 rúmlest. Ég vildi nú mega halda því fram þegar þetta frv. kom til meðferðar --- og var afskaplega lítið hrifinn og menn verða að virða mér það til vorkunnar --- að þessi Þróunarsjóður væri fyrst og fremst fyrir lánastofnanir. Og það mætti segja mér það að 99% af þeim upphæðum sem búið er að afgreiða fari til lánastofnana. Fiskveiðasjóður er best tryggður allra sjóða en bankarnir eru þeir sem hafa ávinninginn en ekki þessir útgerðarmannavesalingar eða skipseigendur. Þeir hafa kannski fengið um 1% svo að það hefði kannski mátt alveg eins kalla þennan sjóð Þróunarsjóð bankanna en ekki Þróunarsjóð sjávarútvegsins. En það er víst of seint í rassinn gripið því að þetta er orðið að lögum. Það eina sem ég geri athugasemd við sem hæstv. forsrh. sagði, eða mér fannst svona koma fram hjá honum, að það væri mikil ánægja hvað lánveitingar sjóðsins hefðu minnkað. En það er ekki af því að það sé ekki þörf á lánveitingum og það til skynsamlegra hluta. Ég er alveg sammála forsrh. í því að bæði þessi sjóður og aðrir verða að gæta hófs í sínum lánveitingum. En við verðum líka að gera þá breytingu að þegar einstaklingur eða atvinnufyrirtæki kemur til sjóðs eins og þessa, biður um lán, fær það, það eykur verðmæti eignarinnar, þá er beðið um að annar sjóður gefi eftir veðleyfi, þá er sagt nei þegar veðið er að batna. Þetta auðvitað gengur ekki og þarna er samstarfsskortur. Ég held að það væri afar mikils virði og ég vona að hæstv. ríkisstjórn sem nú situr lifi það hvað sem hver og einn segir ef hún tæki sig nú til og gerði ákvörðun um það að skipa nefnd sem hefði það hlutverk að gera tillögur um bætta samvinnu á milli allra þeirra stofnana í landinu sem lána og koma þar á traustari böndum en hafa verið ekki nú um skeið heldur í raun og veru í marga áratugi. Svo þakka ég hæstv. forsrh. fyrir hans ræðu og hans skilning á starfsemi þessarar litlu stofnunar um leið og ég segi það hér að ég þakka mínum samstarfsmönnum og starfsfólki fyrir samstarf þar því að sjálfsagt fer að styttast í því að maður sé á þessum stað.

Virðulegur forseti. Ég held að það fari ekki á milli mála að um það er bærileg pólitísk samstaða hér í landinu að það þurfi að vera til stofnun sem sinnir verkefnum á sviði atvinnumála og sinnir því að hjálpa til við uppbyggingu íslensks atvinnulífs. Og við hljótum að spyrja okkur í dag þegar við erum að tengjast öðrum þjóðum nánari böndum, t.d. Evrópusambandinu með samningnum um Evrópskt efnahagssvæði, hvernig við ætlum að bregðast við. Hvernig ætlum við að bregðast við því að þjóðirnar í kringum okkur veita gífurlegt fjármagn til sinna atvinnugreina í formi styrkja, lána og áhættufjár? Hvernig ætlum við að standast samkeppni þeirra? Ég er ekki þeirrar skoðunar að við eigum að bregðast við með þeim hætti að veita styrki og áhættufé í jafnmiklum mæli og gengur og gerist hér í kringum okkur. Það hefur t.d. komið fram að ef Ísland gengi inn í Evrópusambandið, þá tækjum við trúlega á móti 1.000--2.000 millj. í styrki inn í íslenskan sjávarútveg, en það þyrfti hins vegar að borga meira fé til þessa sambands. Með þessu væri komið á mjög miklu millifærslukerfi í íslenskum sjávarútvegi ef við yrðum aðilar að þessu sambandi. Ég held að það sé lítill vilji fyrir því í þessu landi þegar menn horfa á það raunhæfum augum og setja sig niður í það hvað þarna er verið að tala um. Ég er þeirrar skoðunar að í þessu ljósi þurfum við að endurskoða starfsemi Byggðastofnunar. Hv. þm. Matthías Bjarnason sagði hér áðan að það þyrfti að taka til í ákveðnum banka. Það er sjálfsagt rétt þó að það eigi nú ekki að vera bara út af því að bankinn skrifi stutt bréf. Ég tel að það sé í sjálfu sér ekki ámælisvert að skrifa stutt bréf ef þau eru skýr. En mér finnst hins vegar heldur langt gengið í að nota þrjú orð og velja þar að auki stystu orð sem hægt er að finna, en það er e.t.v. vegna niðurskurðar og aðhalds í bankanum að þessi orð hafa verið valin og þar með verið sparaður pappír. Ég er þeirrar skoðunar að Byggðastofnun sé heldur ekkert heilög. Hún er tæki okkar til þess að koma áfram ákveðinni þróun og við eigum að endurskoða starfsemi hennar í ljósi aðstæðna. Það er meginverkefni í íslenskum stjórnmálum eins og er og verður á næstu árum að eyða atvinnuleysi. Atvinnuleysi nú er orðið svo mikið að við hljótum að endurskoða verkefni stofnunarinnar í því ljósi. Sex til sjö þúsund manns eru án atvinnu og menn hljóta að spyrja: Hvernig er hægt að beita þessari stofnun betur til þess að minnka atvinnuleysið? Ég er þeirrar skoðunar að stofnuninni hafi ekki tekist vel upp á síðustu árum. Það er afar lítill kraftur í þessari stofnun. Ég er ekki að gagnrýna stjórnina, en það er lítið fjármagn sem hún hefur umleikis og það vantar samvinnu við ýmsa aðra aðila í samfélaginu. Það hefur komið hér fram að það vanti meiri samvinnu við bankastofnanir en ég held að það vanti jafnframt og ekkert síður meiri samvinnu við aðila vinnumarkaðarins, atvinnulífið sjálft, sveitarfélögin og aðra slíka aðila sem láta sig atvinnumál miklu skipta. Ég er því þeirrar skoðunar að það eigi að breyta þessari stofnun og gera hana að raunverulegum samstarfsvettvangi ríkisvalds, sveitarfélaga og aðila vinnumarkaðarins og það eigi að vera aðilar frá þessum samtökum í stjórn stofnunarinnar. Ég held að það sé ekki rétt að það séu eingöngu alþingismenn sem eru í stjórn stofnunarinnar. Við eigum að reyna að breikka hana. Og ég held að það hljóti jafnframt að koma til greina að sameina starfsemi Atvinnuleysistryggingasjóðs undir þennan sama hatt þannig að Byggðastofnun verði raunveruleg atvinnuþróunarstofnun sem starfi í öllum landshlutum og það heyri undir hennar hatt atvinnuráðgjafar frá öllum atvinnugreinum þannig að stofnunin styðji dyggilega við bakið á þeim. Ég hitti nokkra atvinnuráðgjafa út um land. Þetta er ágætis fólk, ungt fólk sem vill vel. En undantekningarlaust er um að ræða aðila sem hafa enst í starfi þetta 1--2 ár, starfa sjálfstætt og fá litla sem enga reynslu og eru síðan komnir út úr starfinu eftir tiltölulega stuttan tíma. Þetta er ekki svona meðal annarra þjóða. Það er miklu sterkari atvinnumálaráðgjöf meðal nágrannaþjóða okkar og þetta fólk hefur miklu sterkari bakhjarl. Það eru ýmis lítil sveitarfélög út um allt land að ráða sér atvinnuráðgjafa til skamms tíma í afmörkuð verkefni. Þetta nýtist því miður ekki nægilega vel vegna þess að það er ekki hægt að reikna með því að þetta ágæta fólk geti náð árangri þegar það er ekki hluti af stærri heild. Og mér finnst því líka nauðsynlegt að stofnun sem þessi hafi stjórnir úti á landi þannig að það séu aðilar á Norðurlandi, Austurlandi og Vestfjörðum sem hafi með stjórn stofnananna að gera í þeim landsfjórðungum þótt stofnanirnar heyri undir sameiginlega stjórn sem starfi fyrir landið allt. Ég held að við þurfum að viðurkenna það að Byggðastofnun er ekki það sterka tæki sem margir hafa vænst. Hún hefur ekki fengið mjög góða umræðu í þjóðfélaginu. Það eru margir sem líta svo á að þessi stofnun sé fyrst og fremst að styðja eitthvert máttlaust starf út um landsbyggðina, eitthvað sem eigi ekki að lifa, eitthvað sem eigi að deyja og þannig er litið á hér á höfuðborgarsvæðinu að þarna eigi sér stað ein fjármálaleg spilling af mörgum. Ég er ekki þeirrar skoðunar þó að auðvitað hafi Byggðastofnun lánað í ýmsa hluti sem hefði ekki átt að lána í eins og gengur og gerist. Það hefur komið fyrir. En ég tel að það sé miklu betra að taka á þessum málum undir merkjum atvinnuleysisins og það verði verkefni þessarar stofnunar að taka á atvinnuleysinu sama hvar það er í landinu. Það er jafnalvarlegt atvinnuleysi í Reykjaneskjördæmi, í Reykjavík, á Austurlandi og Vestfjörðum. Ég vil ekki gera greinarmun þar á. Allt það fólk sem verður fyrir því á erfitt og það á kröfu á því að samfélagið reyni að standa við bakið á því. Og við þurfum á því að halda að virkja þetta fólk til átaka því að við vitum að það verður ekki hægt að fjölga störfum hjá hinu opinbera á næstu árum. Það verður ekki gert nema verðmætasköpunin sé aukin og þess vegna þarf að styðja við bakið á því fólki sem vill leggja út í atvinnurekstur, vill gera eitthvað nýtt og stuðla að nýjungum. Og það eru ekki margir sem geta farið út í margvíslegar nýjungar án samvinnu og aðstoðar við sveitarfélög og ríkisvald og það er rangt þegar því er haldið fram að þetta sé eitthvað sérstakt hér á Íslandi. Það fara gífurlegir styrkir til slíkra verkefna út um alla Evrópu og miklu meira en gengur og gerist hér á Íslandi. Auðvitað eiga sér stað mistök þar eins og hér. En ef við eigum að standast samkeppni á sviði hátækni og nýjunga, þá verðum við að veita fjármagn til þess, enda er það fjármagn sem mun skila sér í framtíðinni. Ég tel því að stofnunin eigi að hafa það meginhlutverk að veita aðstoð og leiðbeiningar við þá sem vilja hefja sjálfstæðan atvinnurekstur. Ég tel að hún eigi líka að aðstoða einstaklinga og fyrirtæki sem lenda í erfiðri samkeppnisstöðu vegna laga, skatta og annarra opinberra fyrirmæla hér á landi til þess að fá úrlausn mála þannig að viðkomandi atvinnustarfsemi búi við eðlileg samkeppnisskilyrði. Það er þannig í mörgum tilvikum að aðilar þurfa á slíkri aðstoð að halda. Ég tel líka nauðsynlegt að slík stofnun geti lagt fram áhættufé og það eigi ekki að vera bannorð að lagt sé tímabundið hlutafé inn í fyrirtæki sem eru í nýjungum. Byggðastofnun setti hlutafé til nokkurra fyrirtækja hér á árum áður. Það má t.d. nefna merkilegt fyrirtæki eins og Fiskeldi Eyjafjarðar sem á eftir að skipta miklu máli í þróun fiskeldis hér á landi í framtíðinni. Ég vil nefna dæmi um annað fyrirtæki sem er víst með starfsemi við Vatnajökul og skiptir miklu máli í sambandi við aðdrátt ferðamanna að þessum slóðum. Þetta voru ekki miklir peningar en það skipti hins vegar sköpum við uppbyggingu þessa fyrirtækis og varð til þess að laða miklu fleiri ferðamenn inn á svæðið. Ég er alveg viss um að það litla fjármagn sem þarna var lagt fram hefur komið margfalt til baka inn í þjóðfélagið. Það má ekki vera bannorð að ríkisvaldið leggi fram áhættufé og leggi í áhættu að því er varðar ýmsar nýjungar. Ég vil því hvetja til þess að það verði farið ofan í starfsemi Byggðastofnunar og reynt að gera hana að beittara tæki að því er varðar atvinnuþróun í landinu. Við framsóknarmenn viljum vinna að því. Við höfum staðið að mótun þessarar stofnunar í gegnum tíðina en við teljum að það sé kominn tími til að taka þessi mál til endurskoðunar. Ég vil aðeins að lokum, virðulegi forseti, nefna eitt mál sem hefur komið fram í umræðum nú síðustu daga sem er mikið byggðamál og það eru samgöngumálin. Það er afar mikilvægt að flýta samgönguframkvæmdum um allt land. Ég veit ekki betur en um það hafi verið mjög lengi pólitískt samkomulag hér á Alþingi að því fjármagni sem veitt er til vegagerðar sé skipt á grundvelli vegalaga þannig að 1 / 3 sé metinn vegna arðsemi, 1 / 3 vegna ástands vega og 1 / 3 vegna kostnaðar við vegagerðina. Auðvitað má deila um þetta pólitíska samkomulag sem hér hefur gilt svo lengi sem ég man sem er að vísu ekki nema um 20 ár. En það kemur mér mjög á óvart að nú skuli hafa verið ákveðið að deila vegafé út í hlutfalli við fólksfjölda. Ég held að það sé ekki góður mælikvarði og ég minni á það að þetta hlutfall sem hefur verið í gangi í gegnum árin hefur virkað þannig að ýmis landsvæði hafa verið alllangt neðan við hlutfall sitt um nokkurra ára skeið í þeirri vissu að það ykist síðar. Ég vil óska eftir því að menn rjúfi ekki slíkt pólitískt samkomulag með einu pennastriki heldur sé það rætt hér á Alþingi með eðlilegum hætti vegna þeirra ástæðna að þessi mál fara ekki eingöngu eftir pólitískum skoðunum heldur líka eru þau stórt atriði í að halda eðlilegu jafnvægi og góðum friði milli svæðanna í landinu, milli bæjanna í landinu, milli dreifbýlis og þéttbýlis. Það er öllum mikilvægt að svo verði, hvort sem menn búa í höfuðborg eða sveit. Þetta kemur nokkuð undarlega fram finnst mér einmitt þessa daga þegar því er haldið fram að eitt það mikilvægasta sem þurfi að gera í landinu sé að jafna atkvæðisréttinn en þá er sagt um leið að menn verði svo að jafna annað með öðrum hætti. En mér finnst að þessar setningar, sem hafa komið fram frá hæstv. ríkisstjórn að því er varðar vegafé, séu með sama hætti að nú eigi að dreifa vegafénu í framtíðinni í hlutfalli við fólksfjölda. Ég held að þetta sé sagt í nokkurri fljótfærni og bið um það að menn ræði þetta betur áður en ákvarðanir eru teknar.

Virðulegi forseti. Á bls. 10 í ársskýrslu Byggðastofnunar fyrir árið 1993 er birt súlurit sem sýnir heildarupphæð lána og styrkja frá Byggðastofnun seinasta áratuginn. Ef þetta súlurit er nánar skoðað má glöggt sjá að á árunum 1986--1990 hefur heildarupphæð lána og styrkja verið á bilinu 1.900--2.700 millj. kr. á ári. Lægst voru þessi lán á árunum 1987, 1989 og 1990 eða í kringum 1.900 millj. en hæst á árinu 1988 í kringum 2.700 millj. kr. Allt er þetta reiknað á sama verðlagi, þ.e. á verðlagi í janúar 1994. Ef síðan er litið á hver eru lán og framlög á árinu 1993 kemur í ljós að þau eru dottin niður í 726 millj. á því ári, þ.e. þau eru orðin minna en helmingur, jafnvel aðeins 1 / 3 af því sem þau áður voru. Ef við lítum svo á samsvarandi tölur fyrir árið sem er að líða, þ.e. árið 1994, þá er allt útlit fyrir að lánveitingar og styrkir á árinu 1994 verði komið niður í 600 millj. á sambærilegu verðlagi árið 1994. Sem sagt fyrirgreiðsla þessarar stofnunar hefur minnkað þannig að hún er aðeins lítið brot af því sem var fyrir tiltölulega fáum árum síðan og það má segja að á árinu 1994 sé þessi fyrirgreiðsla, þessar lánveitingar og þessir styrkir, aðeins fjórðungur, jafnvel aðeins fimmtungur af því sem var á síðari hluta seinasta áratugs. Til viðbótar við þetta er rétt að geta þess að þegar sagt er að lánveitingar og styrkveitingar á árinu 1993 hafi verið 726 millj. þá verður að draga þar frá þá upphæð sem fór í það að endurlána áður veitt lán, þ.e. endurskipuleggja þau lán sem höfðu þegar verið veitt til þess að fá út hvað voru raunveruleg ný lán. Við það lækkar upphæðin um hvorki meira né minna en 180 millj. og er þá komin niður í 545 millj. fyrir árið 1993 og sennilega í kringum 500 millj. á árinu 1994. Þetta eru vissulega mjög dapurlegar tölur en þær sýna líka um leið hvernig núv. hæstv. ríkisstjórn hefur meðhöndlað Byggðastofnun, hvernig hún hefur haldið á byggðamálunum. Það er einfaldlega verið að kyrkja þessa starfsemi. Auðvitað er meginvandi stofnunarinnar sá að framlögin eru allt of lítil. Á árinu 1994 eru framlögin aðeins 185 millj. kr. og þá verða menn að hafa það í huga að laun og annar kostnaður við að reka stofnunina er 175 millj., þ.e. framlagið fer nokkurn veginn allt í það að greiða almennan rekstrarkostnað stofnunarinnar. Það er nánast ekkert eftir til þess að bjóða hagstæð kjör til þess að mæta afskriftum eða til að veita styrki. Af þessum 175 millj. er mjög stór hluti sem fer til ráðgjafarstarfseminnar. Það fara 25 millj. til atvinnuráðgjafanna og síðan 16 millj. til viðbótar í ýmiss konar verkefnastyrki. Þannig að í ráðgjafarstarfsemina víðs vegar um land fara 41 millj. Fyrir nokkrum árum síðan var þessi upphæð aðeins 6 millj. en hún er komin upp í 41 millj. vegna þess að núv. ríkisstjórn hefur á einu bretti afhent þessari stofnun að standa undir þeirri starfsemi sem áður var kennt við iðnráðgjafa og heitir núna atvinnuráðgjöf án þess að útvega stofnuninni neinar tekjur til að standa undir þessum kostnaði. Þetta er eitt af því sem er að kyrkja þessa stofnun og allt hennar starf. Menn geta að sjálfsögðu spurt sig að því hvort þörf sé á byggðastefnu eða er hún kannski úrelt? Er engin þörf á byggðastefnu? Af þessum tölum mætti sannarlega helst ráða að þetta væri skoðun núv. ríkisstjórnar. Við alþýðubandalagsmenn erum á allt annarri skoðun og vonandi eigum við samherja í mörgum öðrum flokkum. Það er alveg ljóst að af þremur ástæðum er mikil þörf á að vinna í þessum málum, þessum byggðamálum. Í fyrsta lagi til þess að vinna gegn fólksflóttanum inn á höfuðborgarsvæðið utan af landi. Í öðru lagi til þess að vinna gegn atvinnuleysi sem hefur farið vaxandi og í þriðja lagi verður það að viðurkennast að lífsskilyrði úti á landi eru með ýmsum hætti erfiðari en á höfuðborgarsvæðinu og hvers konar byggðastyrkir eru úrræði til þess að vinna þar gegn. Þá á ég við það að raforkuverð er hærra víða um land, símkostnaður er verulega miklu meiri, kyndingarkostnaður er mjög víða afar hár og verð á innfluttum vörum er gjarnan miklu hærra en á höfuðborgarsvæðinu vegna þess að vörurnar koma hingað inn á Reykjavíkursvæðið og eru síðan fluttar og þeim dreift út um landið en allt kostar það verulegt fjármagn. Það eru sem sagt nægar ástæður til þess að halda þessu starfi áfram sem núv. ríkisstjórn er að kyrkja í greip sinni. Það er þörf á því að vinna gegn atvinnuleysinu með aðstoð við stofnun fyrirtækja og með því að veita stuðning og styrki til nýjunga í íslensku atvinnulífi. Þar verður ríkisvaldið að hjálpa til, það verður að hjálpa atvinnulífinu við það að brjótast út úr þeim vítahring sem það er í og Byggðastofnun er einmitt tæki í höndum stjórnvalda sem hefur oft og tíðum komið að mjög góðum notum í þeirri baráttu. Það starf má ekki falla niður. Ég álít að framlög til byggðamála þurfi a.m.k. að þrefaldast frá því sem nú er. Það væri algjört lágmark ef þessi starfsemi á ekki alveg að lognast út af. Ég vek á því athygli að í öllum Evrópulöndum er stuðningur ríkisvaldsins við byggðamál og byggðaþróun miklu meiri en er á Íslandi. Ég hef áður nefnt það í þessum sal og vil endurtaka það að ef stuðningur ríkisvaldsins við byggðamál og Byggðastofnun væri hliðstæður því sem er að meðaltali í löndum Evrópusambandsins við byggðamál og Byggðastofnun væri hliðstæður því sem er að meðaltali í löndum Evrópusambandsins þá væri sá stuðningur um það bil 1.500 millj. kr. á ári hverju. Sú upphæð er einfaldlega fengin með viðmiðun við fólksfjölda. Ef skoðað er hver er meðalstuðningur landanna eða ríkjanna í Evrópusambandinu við byggðamál og sá stuðningur er framreiknaður miðað við íbúatölu þá væri þessi stuðningur á Íslandi í kringum 1.500 millj. en hann er í mesta lagi 300--400 millj. ef allt er talið. Þá er maður að leggja saman framlagið í Byggðastofnun, framlag í Framleiðnisjóð landbúnaðarins og kannski einhverjar einstakar sporslur til viðbótar eins og Vestfjarðaaðstoðina sem nú er í gangi og dreifist bersýnilega á fleiri en eitt ár þannig að það geta verið um þessar mundir um að ræða í heildina tekið framlög til byggðamála upp á 400--500 millj. kr. Og eins og ég segi þá er þetta framlag, 400--500 millj. kr., minna en einn þriðji af því sem veitt er í byggðastyrki til ýmiss konar verkefna í löndum Evrópusambandsins. Ég vek á því athygli samtímis að þegar ég nefni 1.500 millj. sem ætti að vera hér á landi miðað við það sem er í löndum Evrópusambandsins þá er ég ekki að reikna þar með styrkina til sjávarútvegsins eða styrkina til landbúnaðarins sem eru verulegir í þessum löndum öllum. Sjávarútvegur í þessum löndum er verulega styrktur og landbúnaðurinn er það líka. En þær upphæðir eru algerlega þar fyrir utan, teljast ekki með í þessari stóru upphæð. Við erum að tala um hreina styrki til byggðaþróunar og byggðamála út frá byggðasjónarmiðum en ekki út frá sjónarmiðum einstakra atvinnuvega þannig að við sjáum að hvað þetta varðar erum við langt á eftir öðrum þjóðum. Við vorum það hins vegar ekki fyrir fáum árum síðan, eins og ég hef minnst á, þá var stuðningur við byggðamál verulega miklu meiri en hann er nú. Og ég vek á því athygli að vandamálin hér á Íslandi eru síst minni en þau eru í mörgum nálægum ríkjum. Ég tel að vandamálin hér á Íslandi séu jafnvel stærri en víða annars staðar vegna þess að fólksflótti hér úr dreifðum byggðum landsins inn á höfuðborgarsvæðið, inn á Stór-Reykjavíkursvæðið hefur verið miklu meiri á undanförnum áratugum heldur en verið hefur í flestum öðrum löndum álfunnar. Þetta er miklu meira vandamál hér en víðast hvar annars staðar og þá er það í litlu samræmi við þá staðreynd að hér skuli styrkirnir vera svo smávaxnir sem raun ber vitni. Á þessu sviði er þörf algerrar stefnubreytingar. Virðulegi forseti. Ég á víst stuttan tíma eftir og verð því að ljúka máli mínu senn, en ég vil taka undir það sem kom hér fram hjá hv. þm. Halldóri Ásgrímssyni áðan að það er þörf á því að endurskoða ráðgjafarstarfsemina sem nú á sér stað. Ég vék að henni hér áðan og hún hvílir að nokkru leyti í höndum og á ábyrgð Byggðastofnunar. Hún er líka á vegum Búnaðarfélags Íslands og búnaðarsambanda í nokkuð stórum stíl eins og menn þekkja en það mun líklega vera um 150 millj. sem ganga til ráðgjafarstarfsemi á sviði landbúnaðar. Ég er ekki að mæla með því að dregið sé úr þeirri starfsemi, síður en svo. Ég held að hún hafi komið að mjög miklum notum á undanförnum áratugum og ég mæli ekki með því að úr henni sé dregið. En ég hygg að það væri gott að það væri meira skipulag á þessum hlutum og að þjónustan við landbúnaðinn yrði með einhverjum hætti tengd við þjónustuna við aðra atvinnuvegi þannig að það væri meira samstarf um þessa starfsemi. Ég held að hún kæmi að meiri notum ef þessar skrifstofur gætu verið stærri og öflugri og menn væru ekki að binda sig svo algerlega við einstaka atvinnuvegi sem raun ber vitni. Frumkvæði heimamanna sem mjög hefur farið vaxandi á seinni árum á þessu sviði er mjög mikilvægt og við eigum alls ekki að fara að miðstýra þessu meira en gert er í dag. En það þarf að samræma þessa starfsemi og það væri af hinu góða að endurskipuleggja hana í heild sinni.

Virðulegi forseti. Það sem ég held að skipti mestu máli í þessari umræðu er að við erum að tala um stofnun með mikið hlutverk en lítið fjármagn. Það hefur einfaldlega komið í ljós að þetta mikla hlutverk sem þessari stofnun er ætlað hefur ekki verið tekið yfir af öðrum stofnunum. Meðan svo er og meðan þörf er á að sinna þessu hlutverki, þá er það mikill ábyrgðarhluti að skerða fjármagn svo hrikalega sem hér hefur verið rakið. Hitt er annað mál að það er alltaf gott að vinna eftir skipulegum og góðu áætlunum og einnig að endurskoða og gera þær breytingar sem þörf er á. Og ég varð fyrir miklum vonbrigðum með afgreiðslu byggðaáætlunar á síðasta ári hve mikil tilhneiging var til að þynna út öll raunveruleg markmið. Það var í rauninni það sem eftir stóð að við sátum uppi með áætlun sem hvorki var fugl né fiskur, það var ekki tekin afstaða, það var ekki tekin stefna. Þetta kom fram í stóru og smáu. Þetta finnst mér miður vegna þess að eftir sem áður sitjum við uppi með þessi hlutverk. Það er komið í ljós nú sem við kvennalistakonur höfum löngum haldið fram að lítil og meðalstór fyrirtæki er það sem menn líta helst til, bæði hér á landi og ekki síst annars staðar á Vesturlöndum og austur-asíska efnahagsundrið byggist að ótrúlega stórum hluta einnig á slíkum fyrirtækjum þannig að nú er það sem einhvern tíma var kallað smádútl og öðrum niðrandi nöfnum sem við kvennalistakonur vorum að færa fram, nú er þetta orðin fullgild stefna og það er vel. En hvernig er þessu sinnt? Það hefur komið hér fram annað atriði sem við kvennalistakonur höfum jafnan haldið á lofti. Það vantar tilfinnanlega samhæfingu í atvinnuátaksverkefnum og í því starfi sem er unnið af miklum heilindum að sjálfsögðu hjá ýmsum atvinnuráðgjöfum. Við sjáum fjármagn streyma um allt of marga litla læki og sameinast kannski allt of seint í einhverjum straumi sem einhver kraftur er í. Við sjáum fjármagn fara um Byggðastofnun, lítið að vísu, um félmrn., um iðnþróunarfélög, atvinnuátaksverkefni sveitarfélaga og atvinnuþróunarfélög þeirra og þá er ég ekki bara að tala um þau verkefni sem umdeild voru vegna Atvinnuleysistryggingasjóðs vegna þess að það er aðvitað nokkuð annað mál. Einnig skarast þetta við Framleiðnisjóð, Vestfjarðaaðstoð og þá aðstoð sem sérstaklega er veitt vegna landbúnaðar. Ég ætla ekki að fara að blanda sjávarútveginum inn í þó full ástæða væri til því þar er þessum málum einfaldlega ekki nógu vel komið. Þarna er þetta orðin spurning um hvernig peningar og kraftar fólks nýtast og ég held að það væri hægt að gera mun betur en gert er nú, ef samhæfing yrði virkileg stefna stjórnvalda og stjórnvöld bæru gæfu til þess að marka almennilega byggðastefnu sem væri rökstudd og skipt upp í áfanga sem hægt væri að hrinda í framkvæmd. Ég er ekki þar með að segja að það hafi ekki ýmislegt verið gert gott. M.a. hefur sá stuðningur sem Byggðastofnun hefur veitt til ferðaþjónustu á margan hátt nýst alveg ljómandi vel. Nú er svo komið að vísu að margir telja að offramboð sé á gistirými en í þessari skýrslu sem við höfum hér í höndunum og er hér til umræðu þá kemur fram ný áhersla sem ég get fyllilega tekið undir en það er það að fara að sinna því betur hvað á að gera við þessa ferðamenn sem við flytjum til landsins, hvað þeir eiga að hafa fyrir stafni og geta boðið þeim upp á svo góða kosti að þeir jafnvel freistist til að koma aftur og gera eitthvað annað. Vísir að þessu er m.a. í þeim verkefnum sem Byggðastofnun hefur stutt við bakið á. Ég nefni Jöklaferðir sem nefndar hafa verið hér fyrr. Ég nefni einnig ágæta ferðaþjónustu varðandi Jökulsárlón og Vestfirði og þær hugmyndir sem eru uppi núna um að uppgötva Vestfirði sérstaklega sem ferðaparadís, bæði fyrir innlenda ferðamenn og erlenda. Byggðastofnun hefur líka borið gæfu til þess að taka þátt í ýmsu sem aðrir hafa annaðhvort lítið eða ekkert stutt. Ég veit ekki hvort dæmi sem ég tek eru einmitt rétt til þess að nefna það, en fiskeldi Eyjafjarðar er gott dæmi. Ég hef þegar nefnt Jöklaferðir og Límtré hf. á Flúðum er dæmi um athyglisverða starfsemi sem ætti að geta haldist miðað við það sem byggt er, t.d. af íþróttahúsum hér á landi, en í öllu þessu á Byggðastofnun umtalsvert áhættufé. Það hefur löngum verið sagt að það sé þessi skortur á áhættufjármagni sem stendur íslensku atvinnulífi sérstaklega fyrir þrifum og ég held að það eigi ekki síst við um hinar dreifðu byggðir landsins þar sem áhættufé þyrfti að vera og ekki síst til smærri verkefna. Þó ekki sé um háar upphæðir að ræða, ekki háar upphæðir sem þarf til, þá vantar engu að síður þennan pening og fólk er einfaldlega ekki reiðubúið til þess að veðsetja heimili sín og taka þá áhættu sem það er, sérstaklega ekki konur, að ná í það áhættufé. Og það eru líka ákveðin rök fyrir því að leggja áhættufé í t.d. smáiðnað og smáfyrirtæki sem veita heilmikla atvinnu og er þessi vaxtarbroddur í atvinnulífi mjög víða á Vesturlöndum og í Austur-Asíu. Styrkveitingar til smáfyrirtækja geta verið hvetjandi á tvo vegu. Það er bæði til þess að mögulegt sé að hrinda hugmyndinni í framkvæmd og einnig getur slíkur styrkur verkað hvetjandi fyrir lánastofnanir sem þá eru tilbúnar til að koma með mótframlag og þetta held ég að skipti verulegu máli. Einnig eru oft ýmsir sjóðir sem lána fé til áhættusamra verkefna. Það kemur ekki alltaf mikið út úr þessu öllu, en það hefur sýnt sig víða að þetta fé til smáfyrirtækjanna skilar sér hvort sem tilraunirnar takast eða ekki þannig að áhættusjóðir, sem lána fé út á lágum vöxtum, verða ekki alltaf fyrir sömu skakkaföllum og þeir sem lána til stórra og mikilla verkefna og taka mikil skakkaföll á sig eða atvinnugreinar þegar öll eggin eru sett í eina körfu og veðjað á eina atvinnugrein sem á að bjarga lífi þjóðarinnar þá stundina. Atvinnuráðgjöf er annað atriði sem ég hef talað um að þurfi að samhæfa. En það þarf að gera fleira en að samhæfa það. Það þarf líka að skilgreina hver vandinn sé. Hverjir eru það sem eru atvinnulausir víða um byggðir landsins? Það eru að miklum meiri hluta konur. Konur eru að vísu hlutfallslega fjölmennari í hópi atvinnulausra en karlar yfir landið allt, þá eru 4,6% kvenna atvinnulaus í september, sem eru nýjustu tölur frá félmrn., en 2,2% karla. Þarna munar meira en helming. En úti á landi er munurinn enn meiri. Á landsbyggðinni eru það 4,2% kvenna og 1,6% karla sem eru atvinnulaus, þannig að þarna erum við einfaldlega að tala um að það eru konur sem eru mun líklegri til þess að vera atvinnulausar um hinar dreifðu byggðir landsins heldur en karlar. Á þessu þarf að sjálfsögðu að taka með ráðum sem duga. Þegar verið var að fjalla um stefnumótandi byggðaáætlun sl. vetri lögðum við kvennalistakonur fram brtt. sem ég harma að var ekki samþykkt, en við lögðum til að við a-lið 4. gr. yrði bætt setningu þannig að á eftir orðunum ,,Áfram verður stutt við verkefni sem efla framtak kvenna í atvinnumálum`` kæmi: ,,Í því skyni verði ráðinn í öllum landshlutum sérstakur atvinnuráðgjafi fyrir konur.`` Fyrir þessu eru ákveðin rök. Ekki bara vegna þess að konurnar fylla hóp atvinnulausra heldur líka vegna þess að það hefur sýnt sig að þar sem sérstakir atvinnuráðgjafar kvenna eru til staðar hafa konur verið mun líklegri til þess að sýna sig og koma með hugmyndir sínar en þar sem almenn atvinnuráðgjöf á sér stað. Þetta verðum við einfaldlega að horfast í augu við. Ég ætla ekki að skilgreina það hér vegna þess að tíminn er of naumur til þess hver rökin eru fyrir þessu en þetta hefur verið skoðað, þetta hefur verið skilgreint og fyrir þessu eru ákveðin rök. Þar af leiðandi finnst mér að það eigi að bregðast rétt við þessu og það er alveg hægt. Vissulega eru til dæmi um slíkt atvinnuátak eins og Snerpa á Vestfjörðum og það þó í mjög smáum stíl sé þá eru hlutir að gerast þar og það er hreyfing á málum. Á fleiri stöðum hefur verið tekist á um þessi mál. Á Suðurnesjum hefur verið mikið atvinnuleysi kvenna og þar hefur verið hugað að ráðningu sérstaks starfsmanns. Ekki hefur verið greint eins skýrt frá hver árangurinn þar hefur verið en þó er samdóma álit þeirra sem komu á fund allshn. og ræddu þessi mál á sl. vetri að þetta þjónaði sérstökum tilgangi og ástæða væri til að halda slíkri starfsemi áfram. Þetta þýðir einfaldlega að verið er að skilgreina vandann og grípa til markvissari aðgerða en ella væri gert. Ég held að ekki þurfi að fjölyrða um að það hefur sýnt sig í öðrum löndum og einnig hér að fái konur ekki störf við hæfi um lengri tíma flytjast þær þangað sem möguleikarnir til að fá störf eru meiri, þ.e. til þéttbýlisins. Þetta leysir upp fjölskyldur og karlarnir fylgja gjarnan í kjölfarið þannig að þeir eiga líka verulegra hagsmuna að gæta. Ef mönnum vex eitthvað í augum að vera sérstaklega að sinna konum geta þeir gert það af eigingjörnum hvötum vegna þess að þetta er einfaldlega til staðfest. Ég býst hins vegar við því að fólk sé almennt meðvitað um að ekkert sé athugavert við að taka sérstaklega á málefnum kvenna og ekki þurfi slíka brýningu við þá sem hér eru staddir. Ég held einfaldlega að umræðan sé komin á það stig að menn séu farnir að skilja að sérstaklega þarf að taka á atvinnumálum kvenna á landsbyggðinni. Ekki fer mikið fé til slíkra verkefna. Ef við lítum á liði eins og nýsköpun og annað það sem verið er að tíunda, útborgaða styrki árið 1993, kemur í ljós að þarna er gjarnan um að ræða upphæðir á bilinu frá 100.000 kr. upp í 1,6 millj. kr. þar sem mest er þar sem sérstaklega er verið að huga að verkefnum er lúta að atvinnumálum kvenna. Ég held að allt þetta hafi ávaxtað sig býsna vel svo og það fé sem félmrn. hefur sérstaklega ætlað til kvenna og því beri að líta á þetta sem sérstakan valkost í viðbót við annað. Ég hef ekki farið út í nema einn einangraðan þátt sem aðalefni ræðu minnar vegna hins takmarkaða tíma en ég held að þessi ákveðni þáttur geti verið lykilatriði í því hvernig við stöndum að byggðamálum okkar í framtíðinni. Þar af leiðandi held ég að þetta val sé réttlætanlegt þótt stórt sé hér undir og ég óttast einnig að þetta verði ekki aðaláhersla allra hér sem taka til máls en ég vona að sjálfsögðu að við fáum tækifæri til að þó eitthvað fleira um atvinnumál kvenna á landsbyggðinni í umræðunni.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir þá skýrslu sem hann hefur flutt. Vissulega er mjög rík ástæða til þess að fara nokkrum orðum um skýrslu um starfsemi Byggðastofnunar og það sem tengist henni. Einhverra hluta vegna eru ekki margir hv. þm. í salnum við umræðuna og vekur það væntanlega upp einhverjar spurningar um áherslur hv. þm. en hvað um það. Samkvæmt lögum er stefnumótandi byggðaáætlun eitt af veigamestu verkefnum Byggðastofnunar enda hefur stjórn Byggðastofnunar fjallað um slíka áætlun og samþykkt. Verkefni Byggðastofnunar hafa í auknum mæli verið að færast frá því að vera lánastofnun til þess að vera stofnun sem tekst á við þróunar- og skipulagsstarf á sviði atvinnumála. Ég tel að þetta sé eðlileg þróun og eðlileg breyting sem hefur orðið á Byggðastofnun og í takt við þann vilja sem kemur fram hjá núverandi stjórnvöldum og stjórnarflokkarnir hafa að sjálfsögðu unnið að. Ein af allra mikilvægustu breytingum sem ég tel að hafi orðið hjá Byggðastofnun er að stofnunin hefur verið færð út á land með því að útibú hafa verið stofnuð. Ég tel að með því að færa stofnunina þannig út á land hafi hún færst nær þeim vettvangi sem henni er vissulega ætlað að starfa á. Það hefur verið fróðlegt að fylgjast með þeim viðbrögðum sem hafa orðið þegar hugmyndir komu upp um það að færa stofnunina út á land í heilu lagi að ýmsir hafa lagst gegn því. En ég held að þessi stefna sem hefur verið tekin upp, þ.e. að færa stofnunina með útibúum út á land, hafi verið e.t.v. skynsamleg leið til þess að gera þá miklu breytingu sem hefur í rauninni orðið á stofnuninni án þess að gera það í einu stökki. Ég ætla ekki að fjalla sérstaklega um það heldur fara nokkrum orðum um þau verkefni sem Byggðastofnun hefur verið falið. Nokkuð hefur verið gagnrýnt og talið að það væri hennar Akkilesarhæll að hafa ekki nægilega fjármuni. Vafalaust er það að Byggðastofnun gæti ráðstafað meiru af fjármunum sem ríkið legði henni til. Það er í margar áttir að líta og eilíflega hægt að koma út fjármunum til verkefna. En miðað við þær aðstæður sem við búum við í dag tel ég að stjórn stofnunarinnar hafi farið skynsamlega með það takmarkaða fjármagn sem til ráðstöfunar er þó auðvitað vanti alls staðar áhættufé, það vantar víða fjármuni til atvinnulífsins o.s.frv. En með því að Byggðastofnun leggi línur, móti byggðaáætlun, auðveldar það öðrum aðilum, lánastofnunum, að veita fjármagn sem til ráðstöfunar er í þjóðfélaginu inn á þau svið sem Byggðastofnun og samþykkt byggðaáætlun leggur línur um að sé skynsamlegast að fara. Ég held að með þeim hætti sé líklegt að bærilega geti tekist til um ráðstöfun á fjármunum til atvinnulífsins, til þjónustustofnana og jafnvel sveitarfélaga sem takast á við það verkefni að styrkja byggðina í landinu. Byggðaáætlun, sem var samþykkt og unnið hefur verið eftir, leggur auðvitað línur um það hvernig ríkisvaldið með fjárlögum og ýmsum öðrum ráðstöfunum geti styrkt byggðina í landinu. Þar kemur m.a. fram að lögð sé áhersla á eflingu samfelldra atvinnu- og þjónustusvæða og það er auðvitað gert með því að bæta vegasamgöngur og aðrar samgöngur. Síðan þarf að taka tillit til þess við gerð vegáætlunar, við gerð hafnaáætlunar, við gerð flugmálaáætlunar o.s.frv. Ég tel að þetta sé mjög eðlilegt að þannig sé unnið. Nýsköpun og fjölbreytni í atvinnulífinu gerist ekki einungis með því að á vegum Byggðastofnunar séu lagðar línur eða áherslur heldur er eðlilegt að á grundvelli byggðaáætlunar komi aðrir aðilar, eins og ég nefndi fyrr, að þessu með því að veita fjármuni inn í atvinnulífið til annarra þátta þannig að atvinnulífið eflist og nýsköpun geti orðið. Eitt af því sem getur eilíflega orðið deilumál en verður að leggja nokkrar línur á grundvelli byggðaáætlana er samræming á starfsemi og framkvæmdum ríkisvaldsins. Ríkisvaldið getur haft mjög afgerandi áhrif á þróun byggðarinnar með ákvörðunum sínum, með því að staðsetja stofnanir, með því að leggja fjármuni í tiltekin verkefni og þannig stuðlað að tiltekinni byggðaþróun. Ég tel að þetta hafi verið gert og ekki síst á þeim tíma sem núverandi ríkisstjórn hefur starfað og má nefna ýmis dæmi um það. Eitt af því sem nefnt er í skýrslu Byggðastofnunar er valddreifing frá ríki til sveitarfélaga. Það er eitt af þeim verkefnum sem hefur verið erfiðast viðureignar. Reynt hefur verið að færa verkefni til sveitarfélaganna frá ríkisvaldinu og með því leggja línur um eflingu byggðanna. Ég tel að það sé nauðsynlegur og mikilvægur kostur og þar hefur einnig verið litið til sameiningar sveitarfélaga. Þetta hefur gengið heldur hægt. Sameining sveitarfélaga hefur ekki gengið vel á Íslandi en að þessu þarf auðvitað að vinna á grundvelli þeirra áætlana og þess vilja sem hefur komið fram. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að lengja umræðuna. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir þá skýrslu sem hér hefur verið flutt og legg á það áherslu að Byggðastofnun hefur mikilvægu hlutverki að gegna. Ég tel að þar hafi verið farið inn á skynsamlegar brautir hin seinni ár og okkur eigi að geta tekist að efla byggðina á grundvelli þeirra áætlana sem fyrir liggja í dag.

Hæstv. forseti. Það var dapurleg skýrsla sem hæstv. forsrh. flutti hér um byggðamál. Hún endurspeglar reyndar þá stefnu sem ríkisstjórn Davíðs Oddssonar markaði í upphafi, að atvinnumál kæmu henni ekki við. Árangur þeirrar stefnu og annarra aðgerða ríkisstjórnarinnar hafa orðið vaxandi erfiðlekar atvinnulífsins og atvinnuleysi. Samkvæmt breytingu sem var gerð á lögum um Byggðastofnun í tíð ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar ber forsrh. að leggja fram byggðaáætlun á Alþingi. Það gerði hæstv. forsrh. fyrst á síðasta þingi og var hún samþykkt fyrir þinglok. Þar eru sett fram fögur fyrirheit í almennum orðum. Hins vegar gagnrýndi ég það við meðferð málsins í allshn. að þar vantaði markvissar aðgerðir eins og fram kemur í nefndaráliti sem ég skilaði þá. Studdist ég m.a. við ummæli eins gestsins sem kom á fund nefndarinnar um að þetta væri eins og beinagrind sem allt hold vantaði á. Því miður bætir boðskapur hæstv. ríkisstjórnarinnar ekki úr, hvorki ræða hæstv. forsrh. né tölur í fjárlagafrv. Í greinargerð fjárlagafrv. eru þrjár línur um Byggðastofnun. Þar er sagt frá því að hækkun framlaga til Byggðastofnunar úr ríkissjóði verði 25 millj. kr. Er það vegna aukinna verkefna stofnunarinnar í framhaldi af ályktun Alþingis á sl. vori. En hvað segir þessi ályktun Alþingis um stefnumótandi byggðaáætlun? Í lok hennar er listi yfir fjárveitingar til byggðamála á næstu árum. Þar kemur fram að fjárframlög til Byggðastofnunar skuli hækka um 50 millj. á næsta ári. Hæstv. ríkisstjórn er sem sagt þegar búin að gera þessa áætlun að marklausu plaggi og bætist það við of rýrt innihald þannig að það lofar ekki góðu. Það kom líka fram í skýrslu hæstv. forsrh. að umsvif Byggðastofnunar hafa minnkað á síðustu árum. Lánveitingar hafa lækkað um helming og hlutafjárframlög hafa algjörlega horfið. Það er á grundvelli reglugerðar sem hæstv. forsrh. gaf út um að slíkt væri ekki lengur heimilt. Hæstv. forsrh. sagði að í staðinn væri lögð vaxandi áhersla á byggðaáætlanir og aðra áætlanagerð. Það kemur fram í skýrslu Byggðastofnunar að lagðar hafa verið fram lágar upphæðir til ýmissa átaksverkefna. Ég kannast við sum þessara verkefna. Þau byrja gjarnan þannig að það er litið á það hvaða möguleikar kunni að vera fyrir hendi í hverju byggðarlagi og síðan er tekinn út einn kostur sem talinn er vænlegastur. Það hefur verið reynt að fylgja eftir þessum verkefnum, sem sérstaklega eru talin álitleg, með frekari athugunum. En því miður er það svo, og það þekki ég fleiri en eitt og fleiri en tvö dæmi um, að þegar sú vinna er nokkuð komin á veg og ýtir frekar en hitt undir vonir manna um að vel geti til tekist þá er fjármagnið sem hægt er að fá til stuðnings verkefninu þrotið. Það þarf að vinna að meiri markaðsathugunum áður en hægt er að fara að leggja áætlanirnar fyrir hugsanlega fjárfesta en þá reka menn sig á vegg. Þá hefur það gerst ef þannig fer að því miður fer það fjármagn sem þegar er búið að leggja í verkefnið forgörðum og verður að engu. Þetta er sorgarsaga. Hæstv. forsrh. minntist m.a. á samdrátt í landbúnaði og sjávarútvegi og að eitthvað annað þyrfti að koma í staðinn. En hvernig sýnir ríkisstjórnin það í verki? Í síðasta búvörusamningi er kveðið á um að 100 millj. kr. skyldu renna til Byggðastofnunar á ári til þess að styðja sérstaklega verkefni í þeim byggðarlögum þar sem sauðfjárrækt er ríkjandi og samdrátturinn því tilfinnanlegastur. Nú hefur það farið svo að þessi samdráttur er jafnvel enn meiri en þeir svartsýnustu óttuðust þegar sá samningur var gerður. En sérstaklega þó tilfinnanlegur vegna þess almenna atvinnuleysis sem nú er að dynja yfir. Bændur hafa því engin úrræði til að leita í nálæg þéttbýli til að drýgja tekjur sínar. En efndir á þessu hafa orðið þær að Byggðastofnun hefur aðeins fengið samtals 15 millj. kr. í þetta verkefni og sjá allir að það hrekkur ekki langt. Því miður verður að taka undir það sem hv. 1. þm. Vestf., formaður Byggðastofnunar, sagði hér að aðrar þjóðir eru vakandi að sinna nýjungum en við hjökkum í sama fari. Þar vil ég þá aðeins víkja að því hvað aðrar þjóðir eru að gera og hvernig þær meta gildi byggðamála. Um þessar mundir er verið að kynna drög að Evrópusamþykkt um byggðamál og m.a. voru þau drög kynnt á fundi Evrópusamtaka bænda á sl. sumri. Í Evrópuráðinu eru 32 þjóðir og við Íslendingar þar í hópi. Þar er verið að endurmeta gildi byggðastefnu og hvers virði hún sé fyrir þjóðirnar. Það er mjög margt fróðlegt sem kemur fram í þessu skjali og athyglisvert að hæstv. forsrh. minntist ekki einu orði á þessa vinnu eða hvert viðhorf íslensku ríkisstjórnarinnar og stjórnarliðsins væri til hennar þó að Ísland eigi þar aðild. Það örlaði ekki heldur á framtíðarsýn í byggðamálum hjá hæstv. forsrh. En mig langar að víkja að örfáum atriðum sem standa í þessum drögum að samþykkt um byggðamál. Þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Landsbyggðin hefur mikilvægu hlutverki að gegna í samfélaginu. Þéttbýli og dreifbýli eru háð hvort öðru og tengjast með margvíslegum hætti. Örlög þeirra eru samtvinnuð.`` Enn fremur undir heitinu: Kröfur um byggðastefnu: ,,Sjá verður landsbyggðinni fyrir nútímalegum stoðveitum og samgönguleiðum sem mæta raunverulegum þörfum. Þar sem slíkar stoðveitur og samgönguleiðir eru forsendur fyrir því að hægt verði að renna stoðum undir hagfélagslega starfsemi á landsbyggðinni má ekki meta ákvarðanir um að koma þeim upp eða halda þeim við eingöngu út frá umfangi. Þetta á jafnt við um fjarskipti, vegakerfi, almenningssamgöngur og þjónustumiðstöðvar. Mannauður er verðmætasta eignin í dreifbýlissamfélagi rétt eins og annars staðar. Þróun hans og viðhald verður því að hafa allan forgang. Ef dreifbýlissamfélög eiga að halda velli verður að tryggja fólki viðunandi tekjur. Til þess að það geti tekist þarf fjölbreytt úrval eftirsóknarverðra atvinnutækifæra, ekki aðeins í landbúnaði. Þessi atvinnutækifæri verða þó að miðast við sérkenni hvers héraðs fyrir sig. Meðal aðgerða sem grípa þarf til eru eftirfarandi:`` Síðan eru talin upp allmörg atriði og m.a., með leyfi hæstv. forseta: ,,Veita þarf forgang starfsemi og atvinnuframtaki sem miðar að sjálfstæðri þróun og umfram allt sem lúta að stjórn og eru fjármagnaðar af dreifbýlissamfélaginu sjálfu. Stuðla verður að framleiðslu vöru og þjónustu sem eykur verkþekkingu og menntun í einstökum héruðum, svo og að fullri nýtingu vannýttra auðlinda þar sem nefna má timbur, vatn, byggingarefni, landsvæði og virkjun endurnýjanlegrar orkuauðlinda.`` Hér er vikið að ýmsum auðlindum, m.a. vatninu. Í sambandi við afgreiðslu á byggðaáætlun á sl. vori vildi ég vekja athygli á þeim miklu möguleikum sem eru í verðmætum landsins og m.a. vatninu. Ég flutti því tillögu um skipun nefndar til vatnsútflutnings sem ég hef endurflutt á þessu þingi. Vænti ég þess að hún fái hér undirtektir. Í greinargerð þeirrar þáltill. er vitnað í tímarit sem heitir AVS en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Hingað til höfum við horft á þetta neysluvatn renna til sjávar eins og lati Geir á lækjarbakka án þess að hafa uppi mikla tilburði til að gera okkur það að féþúfu. Þó hafa nokkrar ánægjulegar tilraunir verið gerðar til að vinna og flytja út vatn en af miklum vanefnum og án þess að nokkur stefna hafi verið mótuð um það hvernig æskilegt sé að standa að þessum málum þegar til lengri tíma er litið. En hversu verðmæt er nytjavatnsauðlindin? Allt lindarvatn í byggð flutt út í dýrum neytendaumbúðum skilaði 200 þús. milljörðum íslenskra króna eða fimmþúsundföldum þjóðartekjum okkar núna.`` Þessar tölur segja aðeins það að hér sé um að ræða nær óþrjótandi hráefni ef við berum gæfu til að nýta það og markaðir fyrir það fara sístækkandi. Þess vegna tel ég að það sé til mikils að vinna að taka svona mál föstum tökum og vinna að framgangi þeirra. Það sem mér finnst alvarlegast við skýrslu hæstv. forsrh. og þau viðhorf sem þar koma fram er vantrúin á möguleikana. Og vantrúin á það að athafnir borgi sig. Fjárfesting er nú í sögulegu lágmarki og ef hæstv. ríkisstjórn hefði trú á því að það borgaði sig að nýta möguleikana þá mundi hún ekki vera að skera niður þá lágu upphæð sem ályktunin um byggðaáætlun gerði ráð fyrir að veita til aukinnar nýsköpunar. Ef við ætlum að búa áfram í þessu landi þá verður það ekki gert nema með því að nýta auðlindir landsins og þá möguleika sem þær auðlindir bjóða upp á. Þær verða ekki nýttar ef menn sitja með hendur í skauti og virðast telja að það fjármagn sem veitt er til þeirra séu glataðir peningar.

Virðulegi forseti. Sú ársskýrsla Byggðastofnunar fyrir síðasta ár sem nú er til umræðu hefur að geyma ýmsan fróðleik um starfsemi Byggðastofnunar en ekki hvað síst vitnisburð um þá stefnu sem núverandi ríkisstjórn hefur haft á þessu kjörtímabili. Líka má að nokkru leyti sjá í skýrslunni afleiðingar af þeirri stefnu. Hæstv. forsrh. hafði frumkvæði að því að tala um málið í heild sinni á sínu tímabili og gera þar úttekt á þannig að það er eðlilegt að menn velti fyrir sér stefnu stjórnar hans og beri saman við aðra stefnu sem menn hafa haft uppi. Víða á landsbyggðinni blasir við ýmislegt sem ekki er beint fagurt. Atvinnulíf er víða afar illa statt og sums staðar nánast í rúst. Ríkisstjórnin sjálf hefur viðurkennt það, m.a. með tillöguflutningi og lagasetningu um aðgerðir til aðstoðar atvinnulífi í einum fjórðungi sérstaklega. Það segir meira en mörg orð um það ástand sem er þar en er líka að nokkru leyti í flestum öðrum landsbyggðarkjördæmunum og reyndar er ekki hægt að undanskilja höfðuborgarsvæðið því að ástandið í atvinnumálum þjóðarinnar er þannig að það er verra þar en víða út á landi. Vitnisburðurinn er ekki ríkisstjórninni hagstæður. Þau mælitæki sem menn hafa til þess að gera úttekt á stöðu atvinnulífs og lífskjörum fólks eftir búsetu gefa okkur til kynna að verulegt sé að undir stjórn núv. ríkisstjórnar. Það sem ég hefði viljað leggja áherslu á og tel að stefna stjórnvalda á hverjum tíma eigi að grundvallast á er ekki endilega einhver tiltekin byggðastefna eða einhverjar áherslur um byggðaáætlanir. Ég hef satt að segja ekki mjög mikla trú á því að mönnum takist svo vit sé í og sæmileg skynsemi að gera slíkar byggðaáætlanir út í hörgul eins og viðleitnin virðist vera. Ég er satt að segja afar vantrúaður á að þessi skipulagshyggja sé það lausnarorð sem menn vilja vera láta. Ég held reyndar að áætlunarbúskapur af þessu tagi eigi eftir að mistakast eins og víða annars staðar. Mér finnst það merkilegt að framlag Sjálfstfl. til byggðamála á Íslandi skuli vera að leggja ofurkapp á sérstakar byggðaáætlanir, á áætlanagerð og skipulagshyggju. Má segja að stefnueinkenni núv. ríkisstjórnar sé einmitt í þessu, áherslunni á áætlanagerðina annars vegar og hins vegar áhersla á að ríkisvaldið komi hvergi nálægt til stuðnings atvinnulífinu. Þetta tvennt stendur upp úr að mínu viti sem höfuðatriðin í stefnu núv. ríkisstjórnar. Hvað bæði þessi atriði varðar er ég þeirrar skoðunar að þau hafi reynst illa og ekki sé ástæða til af komandi ríkisstjórn að viðhalda þessum þáttum sem aðalatriðum í einhverri tiltekinni byggðastefnu. Ég held reyndar að menn eigi að leggja til hliðar eins og hægt er þau viðhorf að hægt sé að taka út úr eitthvað sem heitir byggðamál. Því þegar grannt er skoðað koma byggðamál inn á alla þætti í þjóðlífinu og verða ekki aðgreind sérstaklega nema á þann veg að það skaðar frekar en hitt þá sem ætlunin er að hjálpa, þ.e. landsbyggðarfólki. Ég tel að menn eigi að tileinka sér annað hugarfar sem byggir á öðrum þáttum og vinna út frá þeim. Ég tel að menn eigi að reka pólitíska þjóðmálastefnu sem hefur það í öndvegi að tryggja fólki atvinnu í fyrsta lagi og byggir í öðru lagi á jöfnuði og í þriðja lagi á rétti. Þessi grundvallaratriði eigi að vera leiðarljósið þegar menn stika út stefnuna í ólíkum og mismunandi málaflokkum en allir eigi þeir að vera grundvöllur að stefnunni í hverjum og einum málaflokki og menn eigi að tvinna þá saman eftir því sem efni og ástæður leyfa. Ef við lítum á fyrsta þáttinn í því sem ég nefndi, atvinnu, þá felast í því að mínu viti nokkur atriði. Í fyrsta lagi felst í því að menn reki auðlindanýtingastefnu sem tryggir atvinnu þeirra sem nýta auðlindina. Inn í þetta kemur þá löggjöf um mál eins og stjórn fiskveiða því sú löggjöf hefur auðvitað mikil áhrif á stöðu byggða sem lifa á tiltekinni auðlind, hvort sem það er á landi eða sjó. Við sjáum það víða, ekki bara á Vestfjörðum, heldur í mörgum öðrum kjördæmum landsins að atvinnuöryggið er í uppnámi vegna þess að löggjöfin um stjórn fiskveiða er séreignarlöggjöf en ekki sameignarlöggjöf af því að menn hafa valið þann kost að stjórna fiskveiðum með löggjöf sem færir réttinn til að nýta auðlindina í hendur tiltekinna útvalinna einstaklinga. Þeim er síðan heimilað að versla með þann rétt, óháð búsetu eða fyrri nytjum eða öðru slíku. Það er algjörlega óásættanlegt að byggja atvinnustefnu í höfuðatvinnuvegi okkar, sjávarútvegi, á þessu séreignarfyrirkomulagi. Það teflir í tvísýnu öllum grundvallaröryggishagsmunum almennings, annarra sem lifa á þessari atvinnu, hvort sem það er með beint eða óbeint. Eitt það alvarlegasta í ástandinu í dag er að mínu viti öryggisleysi fólks í sjávarplássum í raun og veru nánast hvert sem litið er, í nánast hvaða sjávarútvegsplássi sem er á landinu. Þau eru ekki mörg þannig stödd að fólk geti gengið með sæmilega öruggt til náinnar framtíðar að sínum atvinnuhagsmunum. Löggjöfin um nýtingu auðlindarinnar hefur grundvallaráhrif á það sem menn vilja kalla byggðamál. Í öðru lagi eiga stjórnvöld að hafa afskipti af uppbyggingu atvinnulífs þegar mönnum þykir ástæða til. Menn eiga ekki að vera með neina trúarbragðastellingar í því máli. Menn eiga að nýta sameiginlegt afl þjóðarinnar og sameiginlegan sjóð landsmanna til uppbyggingar þegar menn telja ástæðu til og þörf á. Það er að mínu viti farsælli atvinnustefna en sú sem rekin hefur verið í tíð núv. ríkisstjórnar sem má orða eins og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hefur stundum gert: ,,kemur-mér-ekki-við`` stefnan. Í þriðja lagi tel ég að stjórnvöld eigi að beina uppbyggingu og fjárfestingu í atvinnumálum þannig að menn fái hámarksatvinnuöryggi fyrir lágmarksfjárfestingarkostnað. Stjórnvöld eiga að reka heilsteypta atvinnustefnu í fjárfestingarmálum sem leiðir til þess að menn nytji auðlindir eins og sjóinn eða í öðrum atvinnugreinum með tækjum sem eru eins ódýr og kostur er. Þar er ég að andmæla þeirri stefnu sem verið hefur í mörg undanfarin ár í sjávarútvegi þar sem menn hafa farið út í æ dýrari fjárfestingar. Menn leiðast stig af stigi frá bátum og upp í togara og frá togurum upp í frystitogara. Menn eru ævinlega að færa sig í stærri og dýrari fjárfestingar stig af stigi. Þó hvert frystiskip sem sjálfstæð eining í eigin heimi sé og kunni að vera hagkvæmt fyrir þá sem það eiga er það í heildarsamhengi fjarri því að vera vænlegasti kostur okkar eða sá kostur sem skilar mestum afrakstri fyrir þjóðarbúið í heild. Ég held t.d. að útflutningsverðmæti afla af frystitogara sé minna en ef sami afli væri unninn í frystihúsi í landi. Fyrir utan það að slíkt ferli skapar fleirum vinnu en hitt. Stjórnvöld eiga að stuðla að því að sem flestir hafi vinnu og að vinnan sem sköpuð er sé með atvinnutækjum sem eru eins ódýr og kostur er og alla vega að menn séu ekki að kosta til þess dýrari atvinnutæki en þörf er á. Í mörgum töflum sem hægt er að skoða um fjárfestingar má sjá að fjárfestingarkostnaður á bak við ársverk er ákaflega mismikill eftir því hvernig atvinnutækið er og menn eiga ekki endilega að velja ávallt dýrasta kostinn. Þetta er í grófum dráttum hugmyndafræðin á bak við hugtakið atvinna sem ég nefndi áðan. Ég nefndi í öðru lagi hugtakið jöfnuð. Þar er ég að tala um jöfnuð óháðan búsetu eða öðrum atriðum sem ekki er ástæða til að fallast á að eigi að réttlæta að menn búi við mismunandi aðstöðu. Ég er að tala um jöfnuð í lífskjörum, jöfnuð á sviði orkukostnaðar, símakostnaðar, vöruverðs, námskostnaðar og þess háttar hluti. Það er auðvitað pólitísk stefna að leitast við að hafa jöfnuð í þessum þáttum. Það er greinilegt og þarf ekki að rökstyðja það sérstaklega að auðvitað er mikill áherslumunur á stefnu núv. ríkisstjórnar og stefnu okkar alþýðubandalagsmanna hvað þetta varðar. Undir orðið jöfnuð set ég líka samgöngubætur en þær er nauðsyn til að menn geti náð fram jöfnuði eða minnkað þann ójöfnuð sem fyrir er að menn bæti samgöngur um land allt og geri landið þannig smátt og smátt að einu samgöngusvæði og jafnvel einu markaðssvæði eins og stundum er sagt. Það verður ekki gert nema menn leggi töluvert á sig til að koma á góðum samgöngum og þar er ég að tala um vegi, flugvelli og hafnir. Byggðastefnu ríkisstjórnar sér auðvitað stað í samgöngustefnu hennar alveg eins og í stefnu hennar í lífskjörum og jöfnuði. Í þriðja lagi er rétturinn og það er líka pólitískt atriði, að menn viðurkenni rétt manna til ákveðinna hluta og leitist við að hafa þann rétt sem jafnastan með það að markmiði auðvitað að hafa hann jafnan í einhverjum skilningi sem menn eru sammála um. Þar er ég að tala um rétt til læknisþjónustu, heilbrigðisþjónustu, rétt til menntunar, rétt og aðgang að sérfræðingum og rétt og aðgang að opinberri þjónustu og svo auðvitað líka þáttur sem ekki má gleyma sem er kosningarréttur. Ég vil ekki gera lítið úr því að menn hafi áhuga á því að jafna þann rétt eins og annan og vil leyfa mér að taka undir áhuga manna eða viðleitni til þess að jafna þann rétt, en ég vil jafnframt minna á þessa grunnhugsun sem ég hef reynt að koma til skila í mínu erindi um atvinnujöfnuð og rétt, að menn byggi sínar pólitísku ákvarðanir á þeirri hugmynd.

Virðulegur forseti. Þegar rætt er um byggðamál setja menn gjarnan upp alveg sérstakan svip. Menn gerast hátt stemmdir og flytja gjarnan einskonar 17. júní ræður. Ræðurnar eru orðnar geysimargar og eflaust á þeim eftir að fjölga enn. Mikið hefur verið rætt um atvinnusköpun en samt fækkar störfunum stöðugt og er orðið varanlegt atvinnuleysi í flestum byggðum landsins. Mikið hefur verið talað um flutning ríkisstofnana út á land en allt situr við það sama eða nánast allt. Ekki vil ég þó vera ósanngjarn og þakka þau skref sem stigin hafa verið þó bæði hafi þau verið lítil og fá. Mikilvægi sjávarútvegsins þekkja allir. Í 17. júní ræðunum, sem ég nefndi áðan, er gjarnan talað um nýsköpun í sjávarútvegi, m.a. að efla hafrannsóknir, bæta þekkingu okkar á nýtingu auðlindanna. Afkoma sjávarútvegsins er mikilvirkur þáttur í afkomu byggðar um allt land. Er þá talað um djúpsjávarrannsóknir með tilliti til stóraukinna veiða á úthafskarfa á Reykjaneshrygg, stofn sem lítið er vitað um en útvegsmenn treysta á og hafa fjárfest stórkostlega í skipum sem geta stundað þessar veiðar. Ég þykist muna að hæstv. sjútvrh. sagði í fjölmiðlum í sumar að rannsaka þyrfti sérstaklega norsk-íslenska síldarstofninn þegar síld gerði vart við sig norðaustur af landinu í júlí sl. Einnig er það samdóma álit að vinna þurfi að rannsóknum þorskklaks, skelfisks, krabbadýra og fleira mætti telja. Þrátt fyrir allt er framlag til Hafrannsóknastofnunar skert frá fyrra ári, að vísu ekki stórlega, en það hefði þurft að bæta stórum upphæðum við milli ára ef þetta ætti að vinnast. Að mínu mati felst framtíð okkar að miklu leyti í þessum rannsóknum, ekki síst fyrir hinar dreifðu byggðir og þær fjárfestingar sem þar eru til staðar. Á sama tíma og Hafrannsóknastofnun er ætlað lítið fjármagn er Þróunarsjóður sjávarútvegsins að taka ákvarðanir um stórútgjöld vegna úreldingar fiskiskipa. Hef ég af því veður að á meðal þeirra skipa sem sótt hafa um úreldingarstyrk og verið ákveðið að veita styrk til úreldingar séu stór, nýleg og vel búin skip, togarar og línuskip, þar sem útgerðaraðilar sjá sér ekki fært að halda áfram rekstri. Finnst mér að með þessu háttalagi séu Íslendingar búnir að gefast upp, ekki einstakir útgerðaraðilar heldur stjórnvöld. Stefnuleysi, svartsýni, samdráttur og uppgjöf í sjávarútvegi bitnar fyrst og síðast á hinum dreifðu byggðum og teygir vissulega anga sína um allt þjóðfélagið. Þróun og rannsóknir vegna atvinnumála landsbyggðarinnar eiga að vera í hendi Byggðastofnunar. Þá er ég vissulega að tala um fjármagnshliðina. Sveitarfélögin, atvinnurekendur og sérfræðingar á hverju sviði vinna verkin. Þróun á sviði iðnaðar hefur verið dapurleg. Störfum hefur fækkað stórlega. Ungt fólk sem er að koma úr löngu og dýru námi fær ekki tækifæri til að nýta menntun sína í starfi. Unga fólkinu sem kemur út úr skólanum með miklar skuldir vegna námslána gefst ekki kostur á atvinnu sem stendur undir afborgunum námslána og húsnæðislána, sem óhjákvæmilegt er að taka á sig. Þegar svona er komið er lítið svigrúm til að stofna eigin atvinnurekstur. Ekkert áhættufjármagn er fáanlegt í reksturinn, ekki nóg með það, lán eru sjaldnast fáanleg nema í bönkum, jafnvel rótgróin fyrirtæki eru í vandræðum með bankalán og háa vexti þeirra. Engin lán eru fáanleg nema gegn veðum og veðin skulu vera steinsteypa. Þetta á líka við um Byggðastofnun. Hér á landi lánar enginn út á áætlanir, þekkingu eða reynslu. Eingöngu steinsteypan gildir. Má ekki sveigja af þessari stefnu? Af hverju tapar Byggðastofnun á útlánum sínum? Má ekki breyta til? Miklar breytingar hafa orðið í málefnum íslensks landbúnaðar á seinustu árum. Lánveitingar Byggðastofnunar til þess málaflokks hafa ekki verið miklar. Ekki er hægt að segja að bjart sé fram undan hjá bændum. Samkvæmt tölum sem Hagþjónusta landbúnaðarins á Hvanneyri vann upp úr búreikningum undanfarinna ára kemur fram að eignir, tekjur og launagreiðslugeta í hefðbundnum landbúnaði, sauðfjárrækt og mjólkurframleiðslu, hefur minnkað ár frá ári og sér ekki fyrir enda þeirrar þróunar. Er hér um stórkostlegt byggðamál að ræða. Virðulegur forseti. Það þarf að efla Byggðastofnun, breyta verulega áherslum, þannig ræktum við blómlega byggð.

Það er óskað eftir nærveru hæstv. forsrh. Hann mun vera á leiðinni og vill forseti því óska eftir að hv. þm. hefji ræðu sína.

Virðulegi forseti. Ég treysti því að hæstv. forsrh. birtist innan tíðar. Ég ætla að hefja mál mitt á því að segja það að mér finnst umræða sú sem fer hér oft fram um byggðamál minna mig á það sem gat að líta í blöðum upp úr aldamótunum þegar menn voru að býsnast yfir því að konur væru að leggja niður íslenska búninginn og farnar að klæðast dönskum búningi, þ.e. kjólum úr þynnri efnum, sem var auðvitað nokkuð sem breyttir atvinnuhættir og þróunin kallaði á. Það sama gildir um þá byggðaþróun sem átt hefur sér stað í landinu, hún byggist á breyttum aðstæðum og hvers vegna í ósköpunum skyldi íslenskt samfélag ekki hafa breyst eins og öll önnur? Það gerðist einfaldlega í flestum iðnríkjum heims að fólk fluttist unnvörpum úr sveitum og myndaði borgir. Það varð gífurleg þróun á 19. öldinni t.d. í Englandi og á Norðurlöndunum og hvers vegna skyldi eitthvað annað hafa gerst á Íslandi? Þannig að þetta er þróun sem tengist breytingum í atvinnulífinu, þeim miklu breytingum sem hér urðu á sjávarútvegi, þær gerðust einfaldlega seinna hér heldur en annars staðar. En ástæðan fyrir því, virðulegi forseti, að ég bað hæstv. forsrh. að koma og hlýða á mál mitt er sú að ég hef nokkuð verið að velta fyrir mér framtíð Byggðastofnunar. Nú vill svo til að ég átti sæti í nefnd sem lagði til að nokkrar ríkisstofnanir yrðu fluttar út á land, þar á meðal Byggðastofnun. Við lögðum til að hún yrði flutt til Akureyrar. Mér finnst augljóst að starfsemi Byggðastofnunar hefur verið að breytast á undanförnum árum og ég held að ef við starfrækjum stofnun af þessu tagi, sem fyrst og fremst beinir sjónum að hinum dreifðu byggðum, þá sé það möguleiki og meira en möguleiki að hægt sé að staðsetja hana úti á landi. Þannig að miðað við nokkuð óbreytt ástand og þá staðreynd að utanrrn. er að taka yfir húsnæði Byggðastofnunar þá vil ég beina þeirri spurningu til hæstv. forsrh. hvernig hann sér fyrir sér framtíð Byggðastofnunar á næstunni. Er það í umræðunni að flytja hana út á land eða hvað? Hinu vil ég ekki leyna og ég vil bara spyrja þeirrar spurningar: Er þörf fyrir stofnun af þessu tagi? Er ekki kominn tími til þess að við förum að skoða rækilega þá yfirbyggingu sem er í okkar þjóðfélagi og horfa á þá staðreynd að við erum hérna 260 þús. manns með því miður þverrandi auðlindir í kringum landið og spurningin er hverju við getum haldið uppi. Hvað ráðum við við? Ég vil varpa fram þeirri tillögu að það verði skoðað rækilega hvort ekki er ástæða til þess að sameina ráðuneyti atvinnumála og taka Byggðastofnun inn í það dæmi og mynda hér eitt öflugt atvinnumálaráðuneyti sem hefði yfirsýn yfir öll atvinnumál í landinu. Ég held að með slíku fyrirkomulagi mætti bæði spara mikið en jafnframt gæfist kostur á yfirsýn yfir öll atvinnumál í landinu. Ég óttast ekki að ákveðnar atvinnugreinar yrðu undir á einn eða annan hátt. Það gildir um atvinnumál eins og annað að þar eiga heildarhagsmunir að ráða og ráðuneytin eiga ekki að vera í hagsmunagæslu fyrir einstaka hópa úti í þjóðfélaginu, hvort sem þar er um að ræða sjávarútveg eða landbúnað. Ég held við þurfum virkilega að skoða þetta og hvaða hlutverki Byggðastofnun á að gegna. Ég held að ef þörf er fyrir stofnun af þessu tagi þá eigi hún fyrst og fremst að vera ráðgefandi, hún eigi að sinna aðstoð við atvinnulífið með ráðgjöf og rannsóknum, en lánastofnun af því tagi sem Byggðastofnun hefur í reynd verið, sú starfsemi eigi að vera með öðrum hætti og þær leiðir eru margar. Nú er það svo að eitt stærsta vandamál sem við stöndum frammi fyrir í íslensku samfélagi er það við hvað fólk á að vinna á næstu áratugum. Við viðurkennum það öll að það er mikil þörf á atvinnusköpun í okkar landi. Við sjáum þar ýmar leiðir í fullvinnslu sjávarafla og landbúnaðarvara og við sjáum fyrir okkur aukna ferðaþjónustu og við þurfum að leita annarra möguleika. Þar sem ég hef kynnt mér þessi mál, atvinnumál og atvinnuþróun, þá hafa menn mjög einblínt á minni fyrirtæki og ekki síst þann kraft sem konur hafa yfir að búa. Mér gafst kostur á því í september að heimsækja atvinnumálaráðuneyti eða vinnumálaatvinnuráðuneyti Bandaríkjanna þar sem er starfandi sérstök kvennadeild. Sú kona sem er þar í forsvari er vel þekkt í Bandaríkjunum og stofnaði þar hreyfingu sem heitir ,,Nine to Five`` eða níu til fimm hreyfingin. Þar var verið að safna saman fyrst og fremst konum sem vinna við skrifstofu- og þjónustustörf. Clinton valdi þessa konu til að vera í forstöðu fyrir kvennadeildina í ráðuneytinu. Það var merkilegt að heyra hvað sú skrifstofa er að fást við, en þar hefur verið lögð mikil áhersla á stuðning við smáfyrirtæki og hefur verulegu lánsfé verið veitt til smáfyrirtækja, einkum til kvenna. Það var fullyrt fullum fetum að þau 1.400 þús. störf sem tekist hefur að skapa á valdatíma Clintons í Bandaríkjunum séu fyrst og fremst til komin vegna þessa stuðnings og þá ekki síst vegna þess að þau fyrirtæki sem konur hafa sett á fót hafa tekist betur en þau fyrirtæki sem karlar hafa stofnað á sama tíma og ræðst m.a. af því að konur fara varlegar í sakirnar heldur en karlarnir. Þær hugsa betur sitt mál og taka ekki eins mikla áhættu. Þetta var afar athyglisvert að sjá og heyra og ég held að þó að aðeins hafi orðið aukning hér í þessum málum og ég vona að augu ráðamanna séu að opnast fyrir því að það þarf að taka mið af konum, það þarf að huga að því að atvinnuleysi er meira í röðum kvenna en karla, þá vantar mjög mikið á að við nýtum þann kraft sem þarna er og einmitt að leyfa einstaklingunum að spreyta sig. Það þarf að nýta þær hugmyndir sem einstaklingarnir hafa og að gefa þeim kost á því að reyna þær hugmyndir í stað þess að stofnun eins og Byggðastofnun sé að setja upp einhver stór verkefni sem kölluð eru átaksverkefni og hafa gengið mjög misjafnlega. Hins vegar vil ég alls ekki kasta neinni rýrð á þau störf Byggðastofnunar sem hafa tekist vel og það er staðreynd að Byggðastofnun hefur fleytt ákveðnum fyrirtækjum yfir mesta vandann og vonandi verða þau fyrirtæki lífvænleg í framtíðinni. Þar má nefna t.d. fiskvinnslustöðina í Þingeyjarsýslunni, Silfurlax eða hvað hún nú heitir, sem er náttúrlega dæmi um fyrirtæki sem verður kjölfesta í byggðarlaginu og skiptir byggðarlagið gríðarlega miklu máli. En ég held að það sé full ástæða til þess að skoða þessi mál í samhengi og í stað þess að vera smátt og smátt að skera þessa stofnun niður þá held ég að það sé miklu meiri þörf fyrir stefnumörkun. Ég minnist þess að ég lagði fyrirspurn fyrir hæstv. forsrh., ég held að það hafi verið fyrir tveimur árum og þá hafði hann uppi áform um að skoða störf og stefnu Byggðastofnunar, en ég fæ ekki séð að í rauninni hafi neitt gerst í því. Það væri fróðlegt að gera úttekt á þeim árangri sem Byggðastofnun hefur náð og hvort hún hafi í rauninni náð árangri í samræmi við það fé sem hefur runnið í gegnum hana. Það er svolítið merkilegt að velta því fyrir sér að með annarri hendinni er ríkisvaldið að setja peninga í lán og styrki til fyrirtækja, þar á meðal í sjávarútvegi, en á hinn bóginn er svo búið að stofna Þróunarsjóð sjávarútvegsins sem á einmitt að draga úr og hagræða, reyna að draga úr þenslunni í sjávarútvegi. Og maður spyr sig auðvitað: Er samræmi í þessu? Hafa lánveitingar Byggðastofnunar verið skynsamlegar? Hafa þær orðið til annars en að halda gangandi fyrirtækjum sem aldrei áttu nokkurn rekstrargrundvöll? Ég held að það væri full ástæða til þess að skoða þessi mál í víðara samhengi. Virðulegi forseti. Það gefst ekki tími til þess hér að fara nánar ofan í skýrsluna, en mín meginspurning til hæstv. forsrh. er þessi: Hvaða hugmyndir hefur hann um hlutverk og þróun Byggðastofnunar í ljósi þess hvernig hefur verið þrengt að stofnunni og er ekki ástæða til þess að skoða það hvernig ríkisvaldið stendur að atvinnumálum, skoða það allt í heild? Það getur vissulega verið ástæða til þess að styðja við ákveðin byggðarlög og styðja við bakið á ákveðinni atvinnustarfsemi, en ég held þó að við séum að komast á það stig að verða að vega það og meta hvað við ráðum við og hvernig við viljum stýra okkar þjóðfélagi, hvaða þjónustu við viljum veita. Og ég tek undir þá stefnumörkun sem kom fram í byggðaáætlun Byggðastofnunar og samþykkt var hér á Alþingi, að það þarf að efla ákveðin þjónustusvæði. Ein ástæða fyrir því hvernig komið er í okkar ríkisbúskap er auðvitað sú að við höfum verið að dreifa peningunum allt of mikið. Við erum að reyna að halda uppi meiri þjónustu heldur en við ráðum við í raun og veru. Ég held að það væri afar lærdómsríkt fyrir þingheim, stjórnvöld og aðra þá sem láta sig byggðaþróun varða að kynna sér rækilega hvernig fór fyrir Færeyingum, sem gengu enn þá lengra en við í því að deila peningunum svona mikið niður, reisa heilsugæslustöð í hverju einasta þorpi og höfn í hverri vík, göng í gegnum öll fjöll og þetta varð þeim auðvitað ofviða með þeim afleiðingum sem nú blasa við. Þó að við séum að segja hér að okkar dæmi sé ekkert líkt Færeyjadæminu þá er ansi margt líkt með skyldum og ef við eigum eftir að lenda í meiri hremmingum í sjávarútvegi heldur en við höfum gengið í gegnum hingað til, ef afli á enn eftir að dragast saman innan íslenskrar lögsögu, þá megum við fara að biðja guð að hjálpa okkur og þá þurfum við heldur betur fara í gegnum það hvernig við ætlum að skipaleggja okkar þjóðfélag, því ekki getum við gert út á ríkissjóð Dana, svo mikið er víst. Kannski Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn eða Alþjóðabankinn mundu hlaupa undir bagga. En við þurfum virkilega að velta upp þessum spurningum sem ég hef hér nefnt og er auðvitað okkar stóra áhyggjuefni, við hvað á fólk að vinna hér í framtíðinni þegar við horfum upp á að störfunum fækkar, hvort sem er í sjávarútvegi eða landbúnaði, og hvernig á sú tekjuöflun og sú fjármagnsmyndun sem hér á sér stað, hvernig eigum við að nýta hana í þágu samfélagsins þannig að hér skapist sem mestur jöfnuður?

Virðulegur forseti. Einn af stærstu þáttunum í byggðamálum er skipulag samfélagsins úti á landi og skipulag sveitarstjórnarstigsins sem fer með veigamikinn þátt í opinberri þjónustu og sveitarstjórnarmenn og sveitarstjórnir og sveitarsjóðir hafa í auknum mæli komið inn í átök í atvinnumálum. Það á ekki síst við nú síðustu fjögur árin eða þrjú árin í þeim erfiðleikum sem verið hafa víða. Á vegum félmrn. var gert átak í sameiningu sveitarfélaga og var innt af höndum mikil vinna í því efni. Í þeirri vinnu tóku þátt fulltrúar þingflokkanna og fulltrúi frá Byggðastofnun, sem vann í þessum málum frá upphafi. Það var ákveðið að það yrði efnt til allsherjaratkvæðagreiðslu um sameiningu sveitarfélaga og sameining sveitarfélaga hefur það auðvitað að markmiði að skapa sterkari einingar til að fást við þau mál sem fyrir hendi eru, bæði í þjónustu og atvinnuuppbyggingu. Það var allsherjaratkvæðagreiðsla um þessi mál 20. okt. á sl. hausti og eigi alllöngu áður en hún var þá gaf hæstv. ríkisstjórn yfirlýsingu um nokkur atriði sem áttu að hennar dómi að greiða fyrir þessum málum og örva vilja fólks til þess að sameinast og greiða fyrir framhaldinu. Þar var m.a. tekið fram að Byggðastofnun mundi koma inn í atvinnuuppbyggingu í sameinuðum sveitarfélögum. Það yrði gert átak í samgöngumálum og því var vísað til vegáætlunar í vetur að fjalla um slíkt átak. Jöfnunarsjóður sveitarfélaga jafnaði skuldir sveitarfélaga, svo að ég nefni þrjú atriði sem voru veigamikil í þessari yfirlýsingu. En eitt þeirra snertir Byggðastofnun sérstaklega. Það varð að vísu ekki sá árangur af þessu sameiningarátaki sem þáv. félmrh. og með stuðningi ríkisstjórnarinnar, vonaðist eftir. Eigi að síður voru nokkuð mörg sveitarfélög sameinuð í kjölfar þessara kosninga. En það er nú svo að síðan hafa fyrirspurnirnar dunið á okkur, m.a. fjárlaganefndarmönnum, hvernig ætlar ríkisvaldið að standa við þessa yfirlýsingu frá því í fyrrahaust? Ég vil, þó að ég eigi fyrirspurn um þetta inni hjá forsrn. sem það hefur ekki svarað enn þá, spyrja hæstv. forsrh. hvort hann getur svarað þessu: Með hverjum hætti Byggðastofnun á að taka á þessu máli, uppbyggingu í sameinuðum sveitarfélögum? Því þó að árangurinn hafi vissulega ekki verið eins mikill og menn áttu von á þá eru þó nokkuð mörg sveitarfélög og í öllum landshlutum sem hafa sameinast og kalla nú eftir efndum á þessu loforði, að Byggðastofnun geri sérstakt átak. Það er að sönnu hækkað framlag til Byggðastofnunar á fjárlögum úr 185 millj. í 210 millj., ef ég man rétt, um 25 millj. En það framlag er sérstaklega merkt til þess að vinna að þeirri till. til þál. um stefnumótandi byggðaáætlun sem var samþykkt á sl. vori. Þannig að ég fæ ekki séð að þessir peningar hrökkvi langt til að taka á í atvinnumálum í sameinuðum sveitarfélögum. Það er nú svo að auðvitað eru fleiri stofnanir og sjóðir heldur en Byggðastofnun sem koma þarna að verki og það er alveg ljóst að miðað getu stofnunarinnar núna þá getur hún ekkert gert í þessu máli ef ekki verður ráðist í neinar aðgerðir til viðbótar henni til stuðnings. Það er einfaldlega rangt og röng aðgerð að vekja þessar væntingar og það er röng aðferð í samskiptum ríkis og sveitarfélaga. En hæstv. ríkisstjórn hefur teflt á svo tæpt vað í þeim efnum að það er alveg undarlegt og þetta er eitt dæmið um það að það stendur ekki sem sagt er, það stendur ekki gagnvart sveitarfélögunum það sem lofað er og það verður til þess að auka tortryggni milli þessara aðila, ríkisvaldsins og sveitarstjórnarstigsins, og koma í veg fyrir framfarir og breytingar og að sveitarstjórnarstigið sé styrkt til þess að taka við verkefnum. Sveitarstjórnarmennirnir fara eðlilega í baklás, fyllast tortryggni yfir sviknum loforðum, loforðum sem hefur verið gengið á svig við. Það þarf ekki annað en nefna Atvinnuleysistryggingasjóð, Innheimtustofnun sveitarfélaga og svo þetta loforð um sérstakt átak Byggðastofnunar í því efni. Auðvitað er alls óvíst um loforð um að taka sérstaklega á í samgöngumálum í sameinuðum sveitarfélögum vegna þess að við okkur blasir ekkert annað nú í þeim efnum en að átaksverkefnum er hætt og gefið undir fótinn með það að gjörbreyta skiptingu fjár úr Vegasjóði og skipta fé eftir höfðatölu sem er algjör kúvending frá því pólitíska samkomulagi sem hefur ríkt um árabil um að vegafé sé skipt eftir arðsemi, kostnaði og ástandi vega. Það samkomulag er í vegalögum og ekki hefur verið kynnt neitt frv. til breytinga á þeim. Þetta lítur því allt saman heldur illa út þegar menn tala um mál Byggðastofnunar og framkvæmd þeirrar tillögu sem var samþykkt sl. vor til stefnumótandi byggðaáætlunar. Sú tillaga er góðra gjalda verð og tókst um hana bærileg samstaða í þinginu en framkvæmdin lofar ekki góðu það sem af er. Þau vinnubrögð lofa heldur ekki góðu sem verið hafa um flutning ríkisstofnana út á land sem er einn þáttur í byggðamálum og er eðlilegt að minnst sé á það þegar málefni Byggðastofnunar eru rædd. Í fyrirspurnatíma nýverið kom fram að ekki er verið að gera nokkurn skapaðan hlut í flutningi ríkisstofnana sem voru þó lagðar til af nefnd sem hæstv. forsrh. skipaði og vann sitt verk og skilaði skýrslu þar um. Allur flutningur á ríkisstofnunum út á land virðist vera háður hugdettum einstakra ráðherra hverju sinni. Ég hef ekki á móti því að embætti veiðistjóra sé staðsett á Akureyri en auðvitað verða hæstv. ráðherra eins og hæstv. umhvrh. að vinna eðlilega að því. Þessi mál koma mjög sterklega inn í umræður um byggðamál og er eðlilegt að minnt sé á þetta hér. Eitt af því sem tilheyrði þessu átaki í sveitarstjórnarmálunum var að úti á landsbyggðinni yrðu stofnuð reynslusveitarfélög og reyndar meira en úti á landsbyggðinni því öll stóru sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu voru valin út til þessara hluta. Ég veit ekki til að viðræðum miði nokkuð um reynslusveitarfélögin sem er þó leið til að færa völd og áhrif út á landsbyggðina og stjórn á ákveðnum verkefnum. Þegar rætt er um byggðamálin á breiðum grundvelli blasir við að lítið er að gerast í þeim efnum enda sannast sagna að hæstv. ríkisstjórn er hætt störfum að þessu leyti. Hún hætti í rauninni störfum á miðju sumri og hæstv. forsrh. ákvað þá að efna til kosninga. Síðan var af einhverjum ástæðum hætt við að efna til kosninganna. Síðan hefur hæstv. ríkisstjórn verið svo gott sem óstarfhæf og eins og kemur berlega í ljós þessa dagana og andrúmsloftið í þingsölum í dag bendir ekki til þess að hv. stjórnarliðar og hæstv. ráðherrar hafi sérstaklega hugann við byggðamál. Ríkisstjórnin er búin og ekki er að búast við miklum afrekum í þessu efni af hennar hendi. Ég vildi spyrja hvernig Byggðastofnun á að standa að öflugri uppbyggingu í sameinuðum sveitarfélögum svo við hæstv. forsrh. getum sparað okkur langar umræður í fyrirspurnatíma.

Hæstv. forseti. Ég færi ræðumönnum þakkir fyrir þær umræður sem hafa átt sér stað um skýrslu Byggðastofnunar og þau mál sem þeirri skýrslu tengjast beint eða óbeint. Ekkert er óeðlilegt í tengslum við skýrslu af þessu tagi að umræður fari nokkuð vítt í framhaldi af hinu afmarkaða umræðuefni. Ég get tekið undir þau orð sem komu fram hjá hv. 1. þm. Vestf. að nauðsynlegt er og hefur verið nauðsynlegt að samræma betur en nú er gert starfsemi lánastofnana og banka og kannski aðallega að stuðla að því að meiri samræmingar gæti í útlánastarfsemi slíkra aðila. Ég tel reyndar að vísir að slíku komi fram í þeirri stefnumörkum, sem fólst í þeirri byggðaáætlun sem var samþykkt, en ekki er vafi á því að framganga einstakra lánastofnana hefur iðulega skarast nokkuð og menn hafa ekki tekið mið af því í sínum ranni hvað væri að gerast annars staðar. Á hinn bóginn er líka vitað að samstarf hefur iðulega í einstökum efnum verið gott á milli einstakra lánastofnana, bæði ríkisbanka og sjóða, og Byggðastofnunar þegar menn hafa verið að takast á við ýmis afmörkuð verkefni og hefur slíkt samstarf þá gefið góða raun. Því er full ástæða til að taka undir með hv. þm. Matthíasi Bjarnasyni að þessa þætti þyrfti að efla og sú hugmynd sem hann nefndi hlýtur að koma til álita að hópur manna setti saman tillögur sem gætu stuðlað að því að samskipti af því tagi sem hann ræddi um yrðu markvissari og greinilegri. Hv. 1. þm. Austurl., Halldór Ásgrímsson, ræddi um það að hann teldi að til álita kæmi að huga að breytingum á uppbyggingu Byggðastofnunar og ekki bara uppbyggingu stofnunarinnar heldur jafnframt þá breytingu á stjórnarfyrirkomulagi og varpaði fram nokkrum hugmyndum í því sambandi sem yrði gjörbreyting frá því sem nú er. Ef ég skildi hv. þm. rétt gat hann hugsað sér að stjórnarþætti þessarar stofnunar yrði skipt upp og meira yrði um svæðisbundna stjórnun en nú er og í annan stað kæmu aðilar vinnumarkaðarins inn í stjórn Byggðastofnunar. Þetta yrði heilmikil breyting og ég tel að slíka breytingu þyrftu menn að ræða mjög nákvæmlega áður en til hennar yrði gengið þannig að menn yrðu sannfærðir um að hún væri örugglega til bóta. Jafnframt hafði hv. þm. hugmyndir uppi um að breyta stofnuninni í meiri alhliða atvinnumálastofnun landsins, ef ég skildi hv. þm. rétt, sem næði þá til atvinnumála í landinu öllu, bæði í Reykjavík og á Reykjanesi ekki síður en annars staðar á landinu. Þetta eru líka róttækar hugmyndir sem þarna er varpað fram sem þingmenn hljóta þá að skoða. Ég vek athygli á því að lögum um Byggðastofnun var breytt í lok síðasta kjörtímabils og við höfum starfað í anda þeirra laga. Ég kom hvergi að þeim breytingum. Það var áður en ég tók sæti á þinginu og ég hygg að ekki síst Framsfl. hafi haft heilmikið um þær breytingar að segja. Menn hafa verið að vinna töluvert í framhaldi af þeirri breyttu skipan í samræmi við þann lagaramma sem þá var settur og í samræmi við reglugerð sem sett var með stoð í þeim lögum. Sú reglugerð hefur ekki að mínu viti auðvitað á nokkurn hátt gengið út fyrir þann ramma sem lögin mörkuðu eða gengið á svig við þá stefnumörkun sem í lögunum fólst. Aðrir þingmenn voru kannski með hugmyndir um breytingar á stofnuninni í aðra átt eins og hv. 15. þm. Reykv. sem velti fyrir sér spurningunni og taldi nauðsyn á að ræða hana í þaula hvort þörf væri fyrir Byggðastofnun í nútímaþjóðfélagi. Þetta er aftur mjög róttæk hugmynd í hina áttina sem þarna er rædd miðað við það sem hv. 1. þm. Austurl. var að ræða. Hugmynd hv. 15. þm. Reykv. gekk í þá veru að með því að menn stofnuðu til öflugs atvinnumálaráðuneytis væri hægt að sinna þörfum Byggðastofnunar og sjónarmiðum hennar innan vébanda þess og það kynni að verða skilvirkara með þeim hætti. Fyrir mitt leyti tel ég að Byggðastofnun sé nauðsynleg stofnun. Hins vegar er ekki hægt að útiloka að hennar markmiðum megi ná með einhverjum öðrum hætti. Auðvitað hljóta menn að skoða slíka hluti. Ég held að það sé hárrétt sem hv. 1. þm. Austurl. sagði að þrátt fyrir ýmis orð er það oft svo að flest þau lönd sem við erum í mestum samskiptum og jafnvel í samkeppni við veita opinberum aðgerðum í þágu dreifðari byggða og gera það jafnvel í ríkari mæli en við höfum gert. Út af fyrir sig óhjákvæmilegt fyrir okkur að skapa þau skilyrði að við séum með okkar fyrirtæki í hinum dreifðu byggðum og svigrúm þeirra íbúa sem þar heyja lífsbaráttuna sé ekki lakara en það sem gerist annars staðar í samkeppnisveröldinni í kringum okkur. Því tek ég saman orð hv. 1. þm. Austurl. og hv. 15. þm. Reykv. að það sýnir að heilmikil gerjun er í umræðunni um byggðamál og Byggðastofnun og bersýnilega hugmyndir uppi sem ganga mjög í gagnstæðar áttir en mér finnst að það þurfi ekki að vera til marks um neitt neikvætt nema síður sé. Full ástæða er til að taka allar þessar hugmyndir til rækilegrar íhugunar og skoðunar ef niðurstaðan yrði sú að menn mundu finna betri farveg fyrir þau markmið sem Byggðastofnun á að uppfylla en menn hafa fundið nú. Hv. 3. þm. Norðurl. v. talaði um að ríkisstjórnin væri að kyrkja Byggðastofnun, gjörbreyting hefði orðið í þeim efnum og ræddi í því sambandi um framlög til Byggðastofnunar. Menn þurfa ekki annað en að líta á skýrslu þá sem hér er til umræðu á bls. 12, hygg ég, þar kemur glöggt fram að þar hefur engin meginbreyting orðið. Reyndar er það svo að langstærsta framlagið til Byggðastofnunar var greitt út í tíð þessarar ríkisstjórnar. Á hinn bóginn er það þannig að lánastarfsemin hefur kannski um of lent í áhættusömum lánveitingum þannig að afskriftir stofnunarinnar hafa verið gríðarlega miklar þó menn séu að komast fyrir vind í þeim efnum nú loks með afmarkaðri og sterkari ramma um þá stofnun en áður var. Ef þessar miklu afskriftir hefðu ekki átt sér stað væri fjárhagsgeta og lánsgeta þessarar stofnunar auðvitað miklu rýmri en ella hefði verið en það er ekki að sakast við það að framlög hafi í tíð núv. ríkisstjórnar dregist saman. Hins vegar er stofnunin komin nú á betra ról. Allur hennar fjárhagur er gegnsærri en áður var og ríkari kröfur gerðar til lána en áður var og miklu minni líkur á því að lán tapist nú en áður var. Þannig að það er búið að styrkja fjárhagsstöðu þessarar stofnunar til frambúðar en áður var hann orðinn mjög veikur. Ég hygg að allir þingmenn hljóti að fagna þeim breytingum. Hv. 15. þm. Reykv. sagði að hann vildi gjarnan að Byggðastofnun þróaðist í þá átt að vera fyrst og fremst ráðgefandi aðili og ég vil vekja athygli á því og vakti reyndar athygli á því í inngangsorðum mínum fyrr í dag að ráðgjafarþátturinn hefur vaxið og vaxið verulega og orðið mun skilvirkari. Að því leyti til hefur þetta gengið í þá átt sem hv. þm. nefndi. Hv. þm. vakti athygli á því að því hefði verið lýst yfir að áhugi væri á því að færa Byggðastofnun út á land, til Akureyrar. Menn þekkja þá sögu að stofnunin sjálf var á hinn bóginn því mjög andsnúin. En það hefur þó gerst og það er fagnaðarefni að þannig hefur skipan stofnunarinnar breyst að nú eru 10 störf af 32 á landsbyggðinni og 22 í Reykjavík en áður voru 35 störf hjá stofnuninni og ekkert úti á landi. Ég segi alveg eins og er að ég tel að það megi ná þessum markmiðum með þessum hætti. Það er ekki endilega sjálfgefið ef stofnun flyst á tiltekinn stað á landinu að aðstæður annarra landshluta hafi batnað til þess að njóta þeirrar þjónustu. En þessi aðferð sem Byggðastofnun og stjórn hennar hefur beitt hefur hins vegar greitt fyrir því að aðgengi að þjónustu Byggðastofnunar verði betra og sá þáttur sem hv. þm. vakti athygli á, ráðgjafarþátturinn, verður auðvitað virkari og aðgengilegri þegar Byggðastofnun er farin að teygja anga sína með föstum hætti eins og hér er gert, hún er komin með fasta starfsmenn og fast aðsetur úti um land. Þetta tel ég að sé mjög til bóta. Hv. þm. vitnaði í það að Bandaríkjamenn hefðu skapað í tíð Clintons 1.400 þús. störf. Ég skal ekki draga þetta í efa en ég hlustaði reyndar á Clinton í gær á CNN og hann sagði að þetta væru 5 milljónir starfa.

Þá hefur mikið gerst síðan ég var þar.

Þannig að það hefur heilmikið gerst síðan hv. þm. hitti þessa konu en Bill Clinton taldi að hann væri búinn að skapa 5 milljónir starfa og það væri það sama og við værum að skapa 5.000 störf. En þegar menn eru að skapa 5.000 störf þá er það ekki þannig að það séu einhverjar stofnanir eða nefndir sem ungi þessum störfum út. Í Bandaríkjunum, rétt eins og hér, gerist það að bætt efnahagsskilyrði, bættur jarðvegur fyrir atvinnulífið, leggur grundvöll að slíkum störfum. Atvinnuleysi hér á landi hefur minnkað, staðið í stað eða minnkað og það þýðir miðað við fjölgun fólks á atvinnualdri að hér hafa verið sköpuð fleiri en 1.400 þús. störf miðað við höfðatölu sem mundi vera 1.400 störf hér. Þannig að mönnum hefur gengið betur en embættismenn Clintons gáfu hv. þm. í skyn ef þetta er allt skoðað í samhengi. Varðandi þá spurningu sem hv. 2. þm. Austurl. spurði, hann hefur horfið á braut, en eins og hann nefndi þá er hann með fyrirspurn til mín --- þar kemur hann reyndar --- en ég fæ þá tækifæri til að svara þeirri fsp. sem hv. þm. varpaði sérstaklega fram. En ég vil þó segja það almennt í þeim efnum að ég tel að þær ákvarðanir sem menn hafa tekið um það að efla stuðning við tiltekin afmörkuð vaxtarsvæði falli mjög vel að þeim hugmyndum að Byggðastofnun líti sérstaklega á og styrki fámenn sveitarfélög sem hafa sameinast. Það gefur tilefni til þess að þau svæði verði í eðli sínu vaxtarsvæði. Þannig að ég tel að það falli vel að þeim hugmyndum sem Alþingi samþykkti og stjórn Byggðastofnunar samþykkti þó ekki væri gengið þar jafnlangt og ég hefði kosið á sínum tíma þegar ég skrifaði bréf til þessara aðila. En við hv. þm. fáum tækifæri til þess að ræða þetta atriði sérstaklega þegar fyrirspurn hans kemur á dagskrá sem ég vona að verði innan tíðar. Að öðru leyti, hæstv. forseti, þá tel ég að þessar umræður, tíma mínum er nú lokið eða því sem næst, hafa verið mjög gagnlegar og ég tel að hér hafi komið fram mörg athyglisverð sjónarmið um það með hvaða hætti menn eigi að horfa til þessa málaflokks í framtíðinni og það sé athyglisvert, ekki síst með hliðsjón af því að ekki eru nema mjög fá ár síðan lög um þessa merku stofnun voru endurskoðuð.

Virðulegi forseti. Ég verð að segja það að hæstv. forsrh. tekst nokkuð vel til á flóttanum frá þessari yfirlýsingu vegna þess að það er náttúrlega allt annað mál um vaxtarsvæði sem rætt er um í stefnumótandi byggðaáætlun og það fer alls ekki saman í öllum tilfellum að sveitarfélög hafi sameinast á þessum sérstöku vaxtarsvæðum. Þetta er bara fín aðferð við að komast undan að uppfylla eða efna þær yfirlýsingar sem voru gefnar á síðasta hausti. En ég endurtek það sem ég sagði í ræðu minni áðan að gagnvart sveitarfélögunum er þetta auðvitað stórháskaleg aðferð að ganga á ystu nöf í viðskiptum við þau í öllum greinum.

Virðulegi forseti. Ég vildi í upphafi geta þess að mér finnst óheppilegt að þessi skýrsla hafi verið tekin á dagskrá þegar m.a. stjórnarmenn úr Byggðastofnun gátu ekki verið og það var vitað. Báðir stjórnarmenn Framsfl. voru forfallaðir og reyndar varamaður annars þeirra líka. Það hefði verið heppilegra að hægt hefði verið að taka þetta á dagskrá þegar þeir gátu verið við þessa umræðu sem mér finnst vont að ekki gat orðið. Það hefur oft komið fram að starfsemi Byggðastofnunar hefur dregist verulega saman vegna peningaleysis. Á sama tíma er það mat manna að verkefni stofnunarinnar hafi eiginlega stöðugt aukist en peningar eru ekki fyrir hendi. Hv. 1. þm. Vestf. lýsti því yfir í umræðu sem varð um þessi mál snemma á þessu ári að reglugerð um Byggðastofnun væri algjörlega ónothæf og meingölluð. Ég býst við því að hann sé vafalaust sömu skoðunar nú.

Henni hefur verið breytt.

Þá er það meira en ég veit því ég spurði hv. 1. þm. Vestf. hvort reglugerðinni hefði verið breytt síðan og hann sagði að það hefði ekki verið gert. M.a. var eitt atriði sem ég spurði um sérstaklega, en sé svo þá biðst ég afsökunar á því, eitt atriði sem ég vissi að hann gagnrýndi og vissi líka að hæstv. forsrh. gaf ádrátt um í sömu umræðu snemma á árinu, reyndar fyrirheit um að yrði breytt í þá veru að Byggðastofnun fengi að kaupa hlutafé. Það ákvæði er enn þá inni í reglugerðinni og því hefur ekki verið breytt þrátt fyrir þau fyrirheit sem þá voru gefin og ég vildi gjarnan spyrja hæstv. forsrh. hvað þeirri breytingu liði eða hvort hann sé enn sama sinnis í því að henni þurfi að breyta þannig. Það virðist vera þannig eftir núgildandi reglugerð um Byggðastofnun að stofnunin hefur bolmagn til þess að veita ráðgjöf og er það mjög þakkarvert og hefur verið vel unnið um margt á því sviði. Síðan hefur hún nokkurt bolmagn til þess að hleypa fyrirtækjum af stað en allt of litla möguleika til þess að styðja þau svo áfram þegar rekstur er hafinn og oft og tíðum eins og við höfum séð á undanförnum árum hefur þurft að fylgja nýgreinum eftir með öflugum stuðningi á meðan var verið að ganga í gegnum þrengingarskeið. Okkur hefur ekki alltaf tekist þetta, stundum hafa það verið ytri aðstæður sem hafa verið okkur --- og reyndar hefur það oft verið svo, það má benda á loðdýraeldið og fiskeldið --- ytri aðstæður hafa verið mjög óhagstæðar. Byggðastofnun hefur gert það sem henni hefur verið unnt til þess að koma þar að málum en það er eiginlega búið að draga úr henni allan mátt, hún getur ekki lengur stutt við nýjar atvinnugreinar eins og henni er ætlað að gera eða væri æskilegt að hún gæti gert. Það hafa mikið verið gagnrýndar greinar eins og loðdýraeldi og mönnum er svo sem í fersku minni hvernig sú atvinnugrein gekk. Það var farið af stað og að mörgu leyti unnið vel en mönnum entist ekki úthaldið til þess að þróa þessa grein svo það væri hægt að njóta þeirra ávaxta sem nú eru að koma í ljós af loðdýraeldinu. Svipaður dómur hefur fallið um á fiskeldið sem hérna hefur gengið í gegnum margar þrengingar. Ég býst við að það megi áætla að verð á eldisfiski hafi lækkað um 60--65%, ég held að það sé ekki fjarri lagi, frá því sem var fyrir 7--8 árum þegar var verið að fara af stað með þessa grein og það segir sig nokkurn veginn sjálft að það hlýtur að vera að forsendur sem settar voru við hið upphaflega verð eru auðvitað löngu, löngu brostnar. Hins vegar verður ekki fram hjá því litið að fiskeldi er að verða leiðandi til framleiðslu þeirra fiskafurða sem á boðstólum eru í heiminum í dag. Í mörgum greinum er hún komin langt fram yfir veiðarnar. Það virðist vera svo að sú þróun haldi áfram og okkur er nauðsynlegt að missa ekki af lestinni í þessum efnum. Á sama tíma og veiðar okkar eru í mikilli kreppu þá megum við ekki missa niður þessa þróun sem þó hefur orðið í fiskeldi, við verðum að hafa örendi til þess að missa þetta ekki allt niður. Eins og er eru nokkur fyrirtæki þar sem virðast ætla að geta spjarað sig og það er auðvitað að verulegu leyti að þakka þeirri aðstoð sem þó hefur verið unnt að veita og í þeim fyrirtækjum sem hafa staðið sig hefur líka verið staðið vel að uppbyggingu og stofnun. Það vill nú verða svo þegar nýjar búgreinar eða nýjar atvinnugreinar eru teknar upp að menn sjást ekki alltaf fyrir. Það á að byrja stórt og menn ná ekki alltaf að halda utan um allt sem verið er að gera. Um þetta höfum við svo sem ótal mörg dæmi. En það eru líka önnur fyrirtæki í öllum þessum nýju greinum sem hafa gætt ýtrustu aðhaldssemi og aðgæslu og hafa getað nýtt sér þann stuðning sem veittur hefur verið. Það er eitt sem er að leiða af þessu og mér finnst það benda til þess að þær stöðvar sem byggðar voru og þar sem verið er að vinna í fiskeldi hafa ekki verið til einskis að því leyti til að þær muni geta skilað hagnaði með réttum rekstri. Norðmenn eru að koma hér inn og þeir eru að kaupa þessar stöðvar. Mér þættu það dapurleg örlög ef allt það sem við byggðum upp í fiskeldisstöðvum á Íslandi mundi síðan, þegar við værum búin að ganga í gegnum allar þær þrengingar sem stofnun þeirra fylgdi, horfa á eftir þeim í hendur á Norðmönnum sem mundu nota þá þekkingu sem þeir eru búnir að byggja upp til þess að hirða síðan arðinn af þessum stöðvum. En það er mjög margt sem bendir til þess að svona sé þetta að fara og muni verða á næstunni. Það er illt. Það er ekki hægt að ræða um Byggðastofnun og byggðamál öðruvísi en að líta aðeins í kring þar sem ég þekki best til. Starfsemi Byggðastofnunar hefur verið allnokkur á Vestfjörðum. Þar hefur verið unnið mjög árangursríkt og gott starf í ráðgjöf en hins vegar er staðan í vestfirskum byggðum þannig að þar er vá fyrir dyrum. Hér voru samþykkt lög um Vestfjarðaaðstoð í fyrravor og eftir því sem ég best veit þá er verið að ræða með hverjum hætti þessi Vestfjarðaaðstoð geti komið byggðum þar til góða. Það er ekki ljóst enn þá hvernig það getur orðið og það eru mjög margir sem óttast það, sem kom reyndar fram í umræðum um Vestfjarðaaðstoðin á sínum tíma, að þessi aðstoð verði kannski ekki fyrst og fremst við hinn vinnandi mann á staðnum heldur komi hún til bankanna fyrst og síðast, bara til þess að borga vanskil fyrirtækja, vexti og önnur gjöld sem þeim er ætlað að standa skil á en mun ekki skila sér út í atvinnulífið eins og æskilegt væri. Það er þó vissulega vonandi að það geti orðið að einhverju leyti. Það sem er kannski þýðingarmest núna og kom að einhverju leyti fram í umræðu utan dagskrár fyrr í dag um smábáta að í byggðum Vestfjarða er svo umhorfs núna að öll stærri skip, allir togarar eru horfnir af svæðinu nema á svæðinu kringum Ísafjörð og svo í einu þorpi á Ströndum. Allar aðrar byggðir eru komnar svona 50 ár aftur í tímann og ef eitthvað er þá róa þeir á smærri bátum en þeir gerðu fyrir 50 árum. Eina björgin sem þessi byggðarlög hafa í atvinnuskyni núna eru svokallaðir krókabátar. Það eru handfærabátar og línubátar sem róa úr hverju plássi yfir sumartímann og langt fram á vetur. Reyndar allt of langt fram á veturinn vegna þess að þetta eru litlar bátskeljar og þeim er ekki ætlandi hafsvæðið fyrir utan Vestfirði þegar komið er skammdegi og allra veðra von. En þetta er eina björgin og ástandið er frekar dökkt svo að vægt sé til orða tekið. Í fyrrgreindri umræðu kom fram hugmynd hjá hv. 1. þm. Vestf. sem hefur komið mjög fram í umræðunni vestur á fjörðum og ég tel að þurfi að heyrast oftar og menn verða að fara að skoða af fullri alvöru. Það er sú hugmynd að grunnslóðin, hvernig sem menn kjósa síðan að skilgreina hana, hversu menn vilja fara náið í það, við landið verði í vaxandi mæli notuð fyrir þessa smærri báta sem nú eru orðin bjargráð og nauðþurftatæki fólks sem er búið að missa öll stærri skipin. Að það hafi meiri aðgang að grunnslóðinni og þeim hólfum sem hafa verið opin fyrir togurum sem hafa þar af leiðandi oft og tíðum tekið upp þann fisk sem hægt væri að fiska á smærri bátum verði lokað í vaxandi mæli. Þetta held ég að sé hugmynd sem sé nauðsynlegt að fara að skoða mjög alvarlega og framfylgja fyrr en síðar. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu mikið. Það hefði mátt kannski ræða meira um vaxtarsvæði eins og var komið aðeins inn á áðan en ég ætla ekki að gera það núna en minni aftur á það að hlutverk Byggðastofnunar er stórt en fjármagn er of lítið til þess að framkvæma það sem þar er gert. Ég vil lýsa því að ég tel að stjórnarmenn Byggðastofnunar hafi í raun unnið ótrúlega gott starf. Miðað við það litla fjármagn sem til þeirra starfa hefur verið varið þá tel ég að þeir hafi náð að spila úr því á eins hagkvæman máta og hægt er að ætlast til.

Hæstv. forseti. Það var bara vegna þess að hv. þm. spurði og gat þess að ég hefði haft góð orð um það að breyta reglugerð um heimildir Byggðastofnunar til að kaupa hlutabréf. Síðan hafði hann það eftir hv. 1. þm. Vestf. að það hefði ekki verið gert. Þetta var gert í vor. Ég skrifaði sjálfur undir reglugerðina og breytti textanum sjálfur í samráði við hv. 1. þm. Vestf. og hann var afskaplega ánægður með þá breytingu. Það kemur mér á óvart ef hann hefur núna fyrir skömmu sagt við hv. þm. að þessi breyting hafi ekki verið gerð. Ég hringdi í millitíðinni í forstjóra Byggðastofnunar til að vita hvaða misskilningur gæti verið uppi og það var forstjóranum alveg óskiljanlegt því að honum var jafnkunnugt um það og mér að þessi breyting var gerð. Ég gerði hana sjálfur og í samráði við hv. 1. þm. Vestf.

Virðulegi forseti. Það sem ég er að vitna til eru umræður frá 17. febr. 1994 þar sem hæstv. forsrh. tekur fram að hann telji að þurfi að breyta þessu í þá veru að stofnunin geti keypt hlutabréf. Ég hef fengið þær upplýsingar og sé ekki betur en að í reglugerð standi að Byggðastofnun eigi ekki að eignast hlutabréf í fyrirtækjum en eftir því sem mér skilst getur hún átt eignaraðild í gegnum ákveðna stofnun. En ég tók svo eftir að þessu hefði ekki verið breytt og sé ekki betur en það standi enn þá í reglugerð að Byggðastofnun megi ekki sjálf kaupa eða eiga hlutabréf.

Hæstv. forseti. Þessari reglugerð var breytt. Þetta er ársskýrsla fyrir 1993 og reglugerð um stofnunina verður að birtast eins og hún á að vera fyrir það ár þannig að menn viti eftir hvaða reglum var farið þegar um þetta mál var fjallað. Þessu var breytt í samráði við hv. 1. þm. Vestf. og ég veit ekki til að nokkur sé óánægja með þessa breytingu. A.m.k. hefur hann ekki gert athugasemd við mig þannig að ég stóð við þau orð sem hann sagði hér í þingræðu.

Virðulegi forseti. Það er kannski ekki ástæða til að orðlengja þetta miklu lengur. Ég er afskaplega ánægður með þessar breytingar. Í 18. gr. reglugerðarinnar stendur, ég fann þetta ekki í fljótheitum áðan: ,,Fjárhagsleg aðstoð Byggðastofnunar skal miðast við að stofnunin sé ekki sjálf beinn þátttakandi í atvinnurekstri.`` Ber að skilja það svo, hæstv. forsrh., að þetta sé reglugerð sem er ekki í gildi?

Þetta er reglugerð sem var í gildi þegar fjárhagur stofnunarinnar var til umfjöllunar.

Þá verð ég að biðja hæstv. forsrh. velvirðingar á því að ég les upp úr þeirri skýrslu sem ég hafði í höndum og taldi vera gilda.