Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. til fjáraukalaga fyrir árið 1962 er að venju samið þannig, að veittar eru aukafjárveitingar fyrir öllum umframgreiðslum ríkisreikningsins árið 1962, og er við samningu frv. farið eftir till. yfirskoðunarmanna ríkisreikningsins. Athugun fjvn. á frv. er eingöngu fólgin í því að bera tölur þess saman við tölur ríkisreikningsins, og hefur það verið gert að þessu sinni, svo sem venja er. Við þá endurskoðun hefur komið í ljós, að talan, sem tilgreind er í 1. gr. frv., kr. 2 812 342.31 er of lág og þarf því að leiðréttast. Enn fremur hefur komið í ljós, að í 2. gr. er vanreiknuð aukafjárveiting til viðbótar á 16. gr. B um 10 þús. kr., og breytist niðurstöðutala á greininni til samræmis við það. Fjvn. leggur til, að frv. verði samþykkt með þessum leiðréttingum, eins og fram kemur í nál. á þskj. 142. Ég legg til, herra forseti, fyrir hönd fjvn., að frv. verði samþ. með þeim breyt., sem greinir á þskj. 142, og því síðan vísað til 3. umr.



Herra forseti. Till. svipuð Þessari var flutt á síðasta Alþingi, en náði þá ekki endanlegri afgreiðslu hér á hv. Alþingi. Þess vegna höfum við flm. viljað freista þess að leggja þetta mál fram að nýju í trausti þess, að Alþingi taki það nú til endanlegrar afgreiðslu. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að túnræktin er sá efnahagslegi grundvöllur, sem afkoma bændastéttarinnar í landinu byggist öðru fremur á. Bregðist túngróðurinn eða minnki töðufengurinn, eru miklir erfiðleikar á næsta leiti. Þetta hefur þrásinnis endurtekið sig í gegnum aldanna raðir, og síðast bar sumarið 1962 þess ljósan vott, hvað töðufengurinn getur minnkað, ef tíðarfarið er gróðrinum óhagstætt, eins og þá var í stórum hluta landsins. Og þá var talið, að kalskemmdir einar í túnum mundu hafa valdið því, að töðufengurinn var 1/6 hluta minni en þá tvö árin næst á undan og tapið, sem af því hlauzt, var reiknað sem næst 60-80 millj. kr. Ég ætla mér ekki að fjölyrða hér um þessa till., en ég tel, að þessar staðreyndir, sem ég hef hér nefnt, sýni glögglega, hversu mikils virði er að geta aflað sér nægrar bekkingar og upplýsingar með rannsóknarstarfsemi til þess að fyrirbyggja, ef þess er kostur, að bændastéttin og þjóðfélagið verði fyrir jafnmiklum skaða og ég hef hér drepið á. En till. þessi hljóðar þannig, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að hlutast til um það við atvinnudeild Háskóla Íslands, landbúnaðardeild, að sérfræðingar hennar í jarðrækt einbeiti sér að rannsóknum á orsökum kals í túnum. Rannsóknunum sé m.a. beint að eftirfarandi atriðum: 1) Að hve miklu leyti má rekja orsakir kals til veðurfarsáhrifa, svo sem snjóa- og svellalaga, og við hvaða aðstæður kal myndast af þeim sökum. 2) Hvort eðlisfræðilegt ástand jarðvegsins, jarðvinnsluaðferðir, þurrkunarásigkomulag ræktunar, haust- og vetrarvatnsstaða í jarðvegi hafa áhrif í sambandi við kalhættu. 3) Hvort misnotkun áburðar, svo sem stórir skammtar köfnunarefnis, og áburðartími, t.d. áburðargjöf seint á sumri milli slátta, eigi sinn þátt í auknum kalskemmdum. 4) Hvort notkun túnanna, svo sem haustbeit og sláttur síðsumars og að hausti, auki kalhættu. 5) Rannsókn á þoli stofna, sem notaðir eru í fræblöndur. Jafnframt verði í tilraunastöðvum gerðar ræktunartilraunir til að leita að þeirri ræktunaraðferð, svo sem varðandi jarðvinnslu, grastegundir og meðferð landsins, sem bezt standist gegn kalinu. Að framkvæmd lokinni, sem kostuð verði með sérstöku fjárframlagi til landbúnaðardeildarinnar, séu gefnar út niðurstöður rannsóknanna og leiðbeiningar byggðar á þeim.“ Ég vil taka það fram til að fyrirbyggja misskilning, að það eru rannsóknir á þessu sviði nú, en atvinnudeildin hefur takmörkuð fjárráð til að sinna þessum verkefnum, því að þar eru eins og á fjölmörgum öðrum sviðum ótæmandi rannsóknarverkefni. En hér er svo ráð fyrir gert í þessari till., að þessum verkefnum sé sinnt með sérstökum fjárframlögum, sem ríkið veitir í þessu skyni, þannig að ekki þarf að tefja aðrar þær rannsóknir, sem fyrir eru, vegna þessara rannsókna. Ég vænti þess, að þótt till. þessi kunni að kosta nokkur fjárútlát úr ríkissjóði nú að sinni, þá muni, þegar tímar líða, það fjármagn margborga sig fyrir þjóðarheildina síðar meir. Ég vænti þess, að skilningur hv. alþm. á máli þessu verði góður og málið verði vel til lykta leitt á þessu þingi. Ég legg til, að till. þessari verði vísað til hv. allshn. að lokinni umr. þessari, þar sem ákveðin er ein umræða.



Herra forseti. Þessi till. til þál. á þskj. 106 um eflingu innlendra skipasmíða er flutt í þeim tilgangi að vekja athygli á þessu máli og fá úr því bætt, að innlendar skipasmíðar verði auknar verulega frá því, sem nú er og hefur verið um allmörg undanfarin ár. Til þess að sýna fram á, hvað hlutur innlendra skipasmíða er í raun og veru lítill, þykir mér rétt að benda á í örstuttu máli, að samkv. upplýsingum frá Skipaskoðun ríkisins áttu Íslendingar samtals 44 fiskiskip í smíðum 20. nóv. s.l. Af þeim eru 26 smíðuð í Noregi, 5 í Danmörku, 4 í Svíþjóð, 3 í Hollandi, 2 í Engiandi og 4 á Íslandi. Af þessum 44 skipum eru 4 innan við 100 rúmlestir, 5 innan við 150 rúml., 5 150-200 rúml. og 30 200-300 rúml. Auk þessara skipa eru 6 bátar í smíðum innanlands, og eru þeir allir undir 30 rúml. Þessi skip eru samtals um 8700 rúmi. og munu bætast við fiskiskipaflotann nú um áramót og fram á vor 1964. Allir sjá, að hlutur innlendra skipasmíða er allt of lítill og brýna nauðsyn ber til þess, að hann verði aukinn. Á síðustu árum hafa íslenzkir útvegsmenn keypt meira af stálskipum en nokkru sinni fyrr, en flestar íslenzkar skipasmíðastöðvar hafa ekki enn sem komið er hafið smíði stálskipa, og segja má, að stálskipasmíði hér á landi sé rétt byrjuð hjá örfáum aðilum. Þess ber að sjálfsögðu að geta, að nokkrar nýjar skipasmíðastöðvar hafa verið reistar og nokkrar eldri stöðvar hafa farið í mikla fjárfestingu með auknum húsbyggingum, fullkomnari vélum og áhöldum og nýjar og stærri dráttarbrautir verið byggðar. En allt ber að sama brunni, þessum fyrirtækjum eins og raunar svo mörgum öðrum verður fjármagnsskortur fjötur um fót, eins og alltaf á sér stað, þar sem framkvæmdir eru örar og menn vilja hraða sér að byggja upp, eins og Íslendingar hafa gert og eru að gera. Sú lánsstofnun, sem hefur því hlutverki að gegna, að veita stofnlán til fiskiskipa, Fiskveiðasjóður Ísland s, hefur það takmarkað fé til útlána sinna, að hann getur ekki greitt út þau lán, sem honum er ætlað að lána til skipakaupa, enda hafa skipakaup verið það mikil að undanförnu. Fiskveiðasjóður lánar 2/3 af byggingarkostnaði fiskiskipa, sem byggð eru erlendis, og er sá háttur hafður á, að almennt greiðir sjóðurinn þessi lán út á 7 árum, og verða því kaupendur þessara skipa að taka erlend lán allt að 70% af byggingarverði skipanna til sama tíma. Hinar erlendu skipasmíðastöðvar lána almennt þessi lán, og er þeim gert kleift að fá þetta fé að láni, og á þann hátt styðja þessar þjóðir að aukinni vinnu og viðskiptum hver í sínu landi. Af skipum, sem byggð eru innanlands, á fiskveiðasjóður að lána 3/4 byggingarkostnaðar, og er svo komið, að sjóðurinn getur ekki greitt þetta lánsfé út og líklegt, að hann neyðist til að taka upp sömu eða svipaða reglu og er í sambandi við skipin, sem byggð eru erlendis. Í árslok 1962 námu heildarútlán fiskveiðasjóðs til fiskiskipa tæplega 497 millj. kr. og önnur lán um 7 millj. kr., en innstæður lántakenda hjá fiskveiðasjóði nema á sama tíma rúmlega 125 millj. kr. En það er í raun og veru fé, sem sjóðurinn hefur skuldbundið sig til að endurgreiða, á sama hátt og lánin vegna skipakaupanna erlendis eiga að greiðast. Hvað svo sem líður viðhorfum manna, hvort skipakaup eru of mikil eða ekki, þá hljóta allir að vera sammála um það, að innlenda skipasmíðin er of lítil og finna verður ráð til að tryggja henni fjármagn, og er það mín skoðun, að það sé ekki síður eðlilegt og sjálfsagt, að opinberri lánastofnun eins og fiskveiðasjóði sé gert kleift að taka lán erlendis, alveg eins og fjöldi einstaklinga og félaga hefur gert og í raun og veru út á skuldbindingar fiskveiðasjóðs. Þrátt fyrir að nýsmíði hefur verið lítil innanlands hafa nokkrar skipasmíðastöðvar haft næg verkefni árið um kring, en þó munu þær vera fleiri, sem hafa ekki næg verkefni að jafnaði allt árið. Viðhald fiskiskipastólsins fer að verulegu leyti fram á milli vertíða, vor og haust, og eru þá annir mjög miklar og tilfinnanlegur skortur á fagmönnum, og er þá unnið nótt með degi, en svo kemur oft dauður tími, sem hefur orðið til þess, að fólki hefur fækkað verulega í þessari atvinnugrein. Með nýsmíði er hægt að brúa þetta bil og koma í veg fyrir, að fólki fækki í þessari atvinnugrein, og jafnframt, að nauðsynleg fjölgun geti átt sér stað. Samkv. upplýsingum Landssambands iðnaðarmanna voru í sept. 1962 aðeins 192 sveinar og 49 nemar í skipasmíði, en aðrir starfsmenn 199 í þessum iðnaði, eða samtals faglærðir og ófaglærðir 440. Á því sama ári var starfsmannafjöldinn mestur í júnímánuði eða samtals 537 menn. Ef þessi óheillaþróun heldur áfram, er það sannfæring mín, að á þeim takmarkaða tíma, sem skipin hafa til viðgerða á milli vertíða, og með aukningu skipastólsins fer svo fyrr en varir, að fiskiskipin neyðast til að fara til annarra landa til viðgerðar og eyða í það lengri tíma og dýrmætum gjaldeyri. Þetta má ekki koma fyrir, og væri það þjóðinni til stórrar vansæmdar, ef ekki reynist unnt að framkvæma allar viðgerðir á fiskiskipum landsmanna innanlands, og gæti það leitt til stórkostlegs fjárhagslegs tjóns í afla fyrir sjómenn, útgerðarmenn og þjóðarbúið í heild, ef skipin þurfa að eyða lengri tíma til viðgerða og eftirlits með því að sigla til annarra landa. Við verðum að keppa að því að auka útflutningsframleiðslu okkar með því að nýta sem bezt og hagkvæmast okkar framleiðslutæki. Það er því allra hluta vegna bráð nauðsyn á að gera hér úrbætur til þess að bægja þessari hættu frá. Á flestum stöðum úti um landið er fjölbreytni í atvinnulífinu af skornum skammti, og veit ég um fjöldamörg dæmi þess, að ungt fólk hefur beinlínis leitað þaðan í burtu og til þéttbýlisins hér syðra, vegna þess að það fékk ekki þá vinnu í heimkynnum sínum, sem það helzt kaus sér. Vinnan á þessum stöðum er mest við sjósókn og fiskvinnslu. Fólkið vill fá að skipta um atvinnu, og einhæfir atvinnuhættir geta staðið í vegi fyrir því, að þróun og eðlileg fjölgun eigi sér stað í ákveðnum byggðarlögum. Skipasmíðin er sú atvinnugrein, sem getur gerbreytt þessum einhæfu atvinnuháttum, því að með því að auka skipasmíði, er um leið verið að efla fjölmargar aðrar iðngreinar, svo sem járnsmíði, vélsmíði, rafvirkjun, málaraiðn, húsgagnasmíði, svo að nokkrar iðngreinar séu nefndar. Það hlýtur að vera hverjum iðnaðarmanni mikilvægt í starfi sínu að standa að því að skapa eitthvað nýtt, sjá fyrir sér nýja hluti, tæki, sem eru vönduð og glæsileg og eiga að skapa verðmæti fyrir þjóðarheildina, og finna, að það voru þeir, sem með þekkingu sinni og vinnu höfðu skapað þetta og voru þátttakendur í því að færa þjóð sinni ný framleiðslutæki. Það er nauðsynlegt að gera við það, sem er gamalt og er viðgerðar þurfi, en sú iðngrein, sem ekki fær tækifæri jafnframt að framleiða nýtt og sækja fram veginn með fullkomnari tækni, staðnar, og vinnugleðin hjá flestu því fólki minnkar og að lokum hverfur hún. Nýbygging og nýjar framkvæmdir krefjast aukinnar menntunar og fullkomnari tækni. Það skapar hjá því fólki, sem að því vinnur, meiri vinnugleði, og það keppir að Því að afla sér meiri þekkingar, sem bezt mun tryggja framþróun iðnaðar í landinu og um leið meiri fjölbreytni í atvinnulífi landsmanna almennt. Ég vona, að hv. þm. taki þessari till. vel og hún fái hér samþykki og hæstv. ríkisstj. vinni ötullega að því að fá þessum málum skipað á þann veg, að veruleg aukning verði í skipasmíðum innanlands, og er ég þá sannfærður um, að allar þær iðngreinar, sem hér eiga hlut að máli, muni vaxa og þekking þeirra manna aukast að sama skapi og á stöðum úti um land verði við það meiri fjölbreytni í atvinnulífinu. Að lokum legg ég til, að umr. verði frestað og till. vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Virðulegi þingheimur. Á þskj. 103 hef ég borið fram till. til þál. um athugun á sem hagkvæmastri skipan og aukningu stofnlánasjóða sjávarútvegsins. Með till. er í fyrsta lagi óskað, að ríkisstj. láti fram fara rannsókn á því, á hvern hátt auka megi fé það, er stofnlánasjóðir sjávarútvegsins hafa til umráða á hverjum tíma til tryggingar eðlilegri aukningu og uppbyggingu fiskiskipaflotans, svo og aukningu og uppbyggingu þeirra fiskvinnslustöðva og verksmiðja, er vinna úr hvers konar sjávarafla, og eigi síður til nauðsynlegra endurbóta á þessu sviði, svo að við getum hagnýtt okkur þá tækniþróun, sem á sér stað á hverjum tíma í þessum efnum, svo að unnið verði að skipulagningu og vinnuhagræðingu við veiðar og vinnslu sjávaraflans, en það verður til hagsbóta fyrir alla þá aðila, er þessa atvinnugrein stunda, sem og Þjóðina í heild og kemur fram í auknum þjóðartekjum. Í öðru lagi gerir till. jafnframt ráð fyrir, að nefnd sú, ef skipuð verður, athugi, hvort hægt sé að koma á hagkvæmari skipan þessara mála en nú er og þá á hvern hátt, t.d. með samræmdri eða sameinaðri starfsemi stofnana þeirra, er nú veita sjávarútveginum stofnlán. Eins og segir í grg., hefur sjávarútvegurinn haft mikla þörf fyrir fjármagn, vegna þeirrar miklu og öru uppbyggingar, er átt hefur sér stað á undanförnum áratugum hjá okkur Íslendingum. Það er skoðun mín, að um langa framtíð verðum við Íslendingar að treysta á sjávarútveginn sem traustasta hlekkinn við gjaldeyrisöflun fyrir þjóðarbúið, en það er vel, að þeir verði sem flestir, og að fjölgun þeirra er vissulega unnið. Að mínu viti er höfuðnauðsyn, að þannig sé að þess um höfuðatvinnuvegi búið varðandi aðgang að lánsfé, að hann geti þess vegna innt sitt mikilvæga hlutverk af hendi í okkar þjóðfélagi, sem hefur takmörkuð fjárráð til uppbyggingar, en verkefnin blasa alls staðar við og vissulega er þeirra full þörf á mörgum sviðum, er nauðsyn, að þess sé gætt, að það fé, sem varið er til uppbyggingar og endurbóta sjávarútvegsins, nýtist á sem beztan hátt, bæði fyrir þá, sem fjárhagslega ábyrgð bera á rekstrinum, svo og með þjóðarhag fyrir augum. Í grg. er getið þeirra fjögurra stofnana, er veita sjávarútveginum stofnlán lögum samkv. Ég vil gera nokkru nánari grein fyrir þessum stofnunum. Fiskveiðasjóður Íslands var stofnaður með lögum nr. 52 10. nóv. 1905. Flm. frv. var Valtýr Guðmundsson, 2. þm. Gullbringu- og Kjósarsýslu. Í 3. gr. l. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Tilgangur fiskveiðasjóðs er að efla fiskveiðar og sjávarútveg landsmanna.“ Stofnfé var 100 þús. kr., sem landssjóður lagði fram að mestu leyti í skuldabréfum árið 1906. Aðaltekjustofn fiskveiðasjóðs hefur frá upphafi verið útflutningsgjöld af sjávarafurðum, er ríkissjóður innheimtir. Lögum um fiskveiðasjóð hefur nokkrum sinnum verið breytt, ekki alltaf sami hundraðshluti af útflutningsverðmæti sjávarafurða gengið til sjóðsins. En þær breytingar, sem hæstv. Alþingi hefur gert á lögum um fiskveiðasjóð, er ekki ástæða til þess að rekja á þessu stigi málsins, þar sem sama tilgangi hefur verið fylgt frá upphafi, þ.e.a.s. að styðja sjávarútveg Íslendinga, einkum þá taútveginn, með hagkvæmum stofnlánum. Eins og í grg. segir, hafa aðaltekjur sjóðsins af útflutningsgjöldum numið frá stofnun hans og til ársloka 1962 um 265 millj. kr., vaxtatekjur og aðrar tekjur hafa numið um 73.8 millj. kr., en framlag ríkissjóðs frá upphafi hefur numið 35 millj. 250 þús. kr. þá hefur sjóðnum verið séð fyrir lánum, sérstaklega nú á síðari árum, er nema háum fjárhæðum. Í árslok 1962 skuldar sjóðurinn af lánum þessum, miðað við núv. gengi íslenzku krónunnar, um 114 millj. kr. Sjóðurinn á útistandandi, miðað við árslok 1962, lán með veði í fiskiskipum og vegna skipa í smíðum innanlands um 507.9 millj. kr., en með veði í fiskvinnslustöðvum útvegsmanna um 37 millj. kr. Þessi merka stofnun hefur því á þeim 50-60 árum, sem hún hefur starfað, stuðlað verulega að uppbyggingu sjávarútvegsins. Stofnlánadeild sjávarútvegsins var upphaflega sett á stofn af nýsköpunarstjórninni. Stofnfé hennar var 100 millj. kr. frá Seðlabanka Íslands. En fé þetta varð að endurgreiða Seðlabankanum, jafnóðum og það innheimtist. Þá var stofnlánadeildinni einnig séð fyrir fjármagni, er hún fékk í gegnum sölu á almennum vaxtabréfum, og vann hún sitt hlutverk á svokölluðum „nýsköpunarárum“, lánaði til fiskiskipakaupa, þar með taldir botnvörpungar, svo og til fiskvinnslustöðva með hóflegum vöxtum. Þegar gamla stofnlánadeildin hafði lokið þessu hlutverki, var henni lokað, hún varð að endurgreiða Seðlabankanum sitt fé svo og vaxtabréfaeigendum. Það er ekki fyrr en á árinu 1961, er núv. hæstv. ríkisstj. beitti sér fyrir setningu laga nr. 48 29. marz 1961, þar sem stofnlánadeild sjávarútvegsins var opnuð að nýju og lausaskuldum sjávarútvegsins breytt í föst lán. Skuldir sjávarútvegsins við stofnlánadeildina námu í árslok 1962 383.4 millj. kr. Það sést ekki af reikningum deildarinnar, hvernig fjárhæð þessi skiptist milli veiðiskipa og fiskvinnslustöðva. Seðlabanki Íslands gerði stofnlánadeildinni það kleift, að standa undir þessum lánabreytingum, en gert er ráð fyrir endurgreiðslu til Seðlabankans á þessum lánum, jafnóðum og þau innheimtast, eins og upphaflega var við stofnun deildarinnar 1945 eða 1946. Eftir að lánabreytingar þessar höfðu verið framkvæmdar, var ekki um neinar nýjar lánveitingar frá stofnlánadeildinni að ræða. Þó er rétt að taka fram, að lán þau, er veitt voru af enska framkvæmdaláninu á þessu ári, 50 millj. kr., auk þeirra 5 millj. kr., er atvinnuleysistryggingasjóður veitti til uppbyggingar sjávarútvegsins, en þetta fé fór að verulegu leyti til síldariðnaðarins. Má segja, að þessu hafi verið ráðstafað í samráði við stjórn stofnlánadeildarinnar, en lánunum var úthlutað af fulltrúum viðskiptabankanna (gjaldeyrisbankanna) og Seðlabanka Íslands. Hæstv. núv. ríkisstj. hafði skilning á því, að full þörf væri á, að stofnlánadeildin fengi fjármagn til umráða til stuðnings sjávarútveginum, til uppbyggingar og hagræðingar, því að í lögum nr. 28 17. apríl 1962, um ráðstafanir vegna ákvörðunar Seðlabanka Íslands um nýtt gengi íslenzkrar krónu, í 7. gr., segir m.a., með leyfi hæstv. forseta, þar sem talin er upp skiptingin á útflutningsgjaldinu, að 30% af útflutningsgjaldi sjávarafurða skuli ganga til stofnlánasjóðs sjávarútvegsins eftir nánari ákvörðun ríkisstj., og mun þá hafa verið ráðgert, að þessi hluti útflutningsgjaldsins gengi til stofnlánadeildarinnar. En við nánari athugun var ekki talið kleift, að sjávarútvegurinn gæti staðið undir svo stórum hluta með beinum skatti á reksturinn til uppbyggingar lánasjóða sinna, eins og þar var gert ráð fyrir. Fyrir forgöngu heildarsamtaka útvegsmanna, L.Í.Ú., féllst ríkisstj. á að beita sér fyrir því við hæstv. Alþ., að þessi hluti útflutningsgjaldsins rynni til greiðslu vátryggingariðgjalda fiskiskipanna til viðbótar þeim hundraðshluta, er lög þau, er ég nefndi áðan, gera ráð fyrir. Sá, er þessi orð flytur, átti vissulega þátt í því ásamt öðrum forsvarsmönnum L.Í.Ú. að fá hæstv. ríkisstj. til að beita sér fyrir þessari breytingu. En ég fullyrði, að þessar óskir útvegsmanna voru ekki fram bornar vegna þess, að þeir teldu ekki fulla þörf á auknu fjármagni til stofnlána, heldur fram komnar í ljósi þeirra staðreynda, að sjávarútveginum væri ekki kleift að standa undir svo háum útflutningsgjöldum með öðru móti en að verulegur hluti þeirra rynni beint til greiðslu á rekstrarútgjöldum fiskiskipanna, en eins og kunnugt er, ganga 3.72% af útflutningsgjaldinu, eða við það helmingur, til greiðslu vátryggingariðgjalda samkv. reglum, er sjútvmrn. hefur sett. Útvegsmenn höfðu og hafa fullan skilning á þörf aukinna tekna til stofnlánasjóða sjávarútvegsins. Það verður því annað meginverkefni þeirrar nefndar, sem hér er lagt til að skipuð verði, að kanna leiðir og benda á tekjustofna til eflingar stofnlánasjóðum sjávarútvegsins. Í lögum nr. 17 frá 10. febr. 1953, um Framkvæmdabanka Íslands, segir svo í 2. gr., með leyfi hæstv. forseta: „Hlutverk bankans er að efla atvinnulíf og velmegun íslenzku þjóðarinnar með því að beita sér fyrir arðvæntegum framkvæmdum, sem gagnlegar eru þjóðarbúinu, og styðja þær. Skal starfsemi bankans í meginatriðum miðuð við það að stuðla að auknum afköstum í framleiðslu og dreifingu.“ Eins og sjá má af þessu, er hlutverk banka þessa mjög víðtækt, og hafa ýmsar stórframkvæmdir og verksmiðjubyggingar notið stuðnings bankans. En frá stofnun hans og til ársloka 1962 voru lánveitingar til fiskveiða og vinnslu fiskafurða 13.95% af heildarlánveitingum bankans. Ef við tökum með lánveitingar til hafnarframkvæmda, sem óbeint er hægt að segja að þjóni því hlutverki, sem hér um ræðir, þá nema lánveitingar til þessara hluta 15.25% af heildarlánveitingum bankans. Ekki er sundurliðað í reikningum bankans 1962, hve háar fjárhæðir af þessu eru enn þá útistandandi hjá sjávarútveginum. Fiskimálasjóður var stofnaður með lögum nr. 89 5. júní 1947. Sjóðurinn tók við eignum fiskimálanefndar, er stofnuð var með lögum nr. 75 31. des. 1937 og með breytingum frá 1948, og tók hann að nokkru leyti við verkefnum fiskimálanefndar, en hefur sínar tekjur af útflutningsgjaldi sjávarafurða. Hlutverk sjóðsins er, eins og segir í 4. gr. l. frá 1947, með leyfi hæstv. forseta: „Fiskimálasjóður veitir styrki til: a) hafrannsókna, b) rannsókna á fiskigöngum og fiskistofnum, c) tilrauna til að veiða með nýjum aðferðum eða nýjum veiðarfærum, d) tilrauna við verkun og vinnslu sjávarafurða, e) markaðsleitar fyrir sjávarafurðir, f) annarra rannsókna og nýjunga í þarfir sjávarútvegsins. Öll styrktarstarfsemi sjóðsins skal vera í samráði við ríkisstjórnina.“ Auk þessa hefur hv. Alþ. samþykkt lög, þar sem ákveðið er, að sjóðurinn greiði 1/3 hluta kostnaðar við síldarleit úr lofti yfir Norður- og Austurlandi, og einnig samþykkti hv. Alþ. með lögum nr. 97 18. des. 1961, að sjóðurinn greiði kostnað af rekstri verðlagsráðs sjávarútvegsins. Varðandi lánveitingu úr sjóðnum segir svo í 5. gr. l. frá 1947, með leyfi hæstv. forseta: „Fiskimálasjóður má veita viðbótarlán gegn síðari veðrétti til stofnunar alls konar fyrirtækja, er horfa til eflingar fiskveiðum og hagnýtingu sjávarafurða, og séu lán þessi einkum veitt til þeirra staða, þar sem er tilfinnanleg vöntun slikra fyrirtækja, en lítið fjármagn fyrir hendi. Hvert þessara lána má ekki fara fram úr 25% af stofnkostnaði fyrirtækisins og ekki að viðbættum lánum með betra veðrétti nema meiru en 85% af stofnkostnaði. Engin lánveiting má nema yfir 150 þús. kr. Lánskjörin séu þau sömu og hjá Fiskveiðasjóði Íslands.“ Upphæð hámarkslánsins var breytt með lögum 6. apríl 1962 í 400 þús. kr. Sjóðurinn átti útistandandi lán hjá ýmsum fyrirtækjum sjávarútvegsins í árslok 1962 um 37.7 millj. kr. Ég hef nú að nokkru rakið, hvernig mál þessi standa hjá sjóðum þeim, sem lögum samkv. hafa heimild til að veita sjávarútveginum stofnlán. En þó að það liggi ekki fyrir, hve háum fjárhæðum stofnlán sjávarútvegsins nema í öðrum stofnunum, viðskiptabönkum svo og atvinnuleysistryggingasjóði, ýmsum lífeyrissjóðum og víðar, þá er það fullvíst, að upphæðir þessar eru mjög háar. Eins og segir í grg., vakir það fyrir flm. till. þessarar, að athugun fari fram á eðlilegri aukningu stofnlána til eflingar og breytinga á vinnutilhögun hjá þessum undirstöðuatvinnuvegi landsmanna og jafnframt girða fyrir, að óumsamdar lausaskuldir verði sjávarútveginum fjötur um fót, eins og komið var, þegar lögin um heimild stofnlánadeildar sjávarútvegsins við Landsbanka Íslands til að opna nýja lánaflokka voru sett samkv. lögum nr. 48 29. marz 1961. Í öðru lagi vakir það fyrir flm., að athugaðir verði möguleikar á því, hvort það væri ekki hagkvæmara að færa saman starfsemi þessara stofnana að því er lánveitingar til sjávarútvegsins snertir, og vitna ég hér til þess, er í grg. segir um þetta atriði. Ég tel, að ef þessi skipan kemst á, þá yrði það eðlileg vinnutilhögun, að aðrir sjóðir, er nú veita stofnlán til sjávarútvegsins, haldi því áfram, á þann hátt annað tveggja að veita hinni nýju stofnun lán í stærri stíl eða að lánveitingar yrðu framkvæmdar í samráði við væntanlega stjórn. Þetta tel ég vera hliðstætt framkvæmd lána til húsnæðismála. En ganga verður út frá því, að sú stjórn eða sá aðili, sem kæmi til með að annast það hlutverk, sem hér er hugsað, komi til með að hafa þá yfirsýn, hvað fjárhagsgeta þjóðarinnar leyfir í þessum efnum, og þá einnig, hvar framkvæmdanna er mest þörf hverju sinni, einnig að lánveitingum verði hagað þannig, að umráðaaðilum vinnslustöðvanna, verksmiðjanna, veiðiskipanna eða vegna aukningar og endurbóta á iðjuverum verði gert kleift að ljúka framkvæmdum á eðlilegum tíma til hagsbóta fyrir alla aðila. Fyrirkomulag það, sem hér er hugsað, mundi verða mjög til hagræðis fyrir þá aðila, sem í framkvæmdir þurfa og vilja ráðast af þessu tagi, og jafnframt auka öryggi þeirra, því að þeir, sem á annað borð þurfa að leita eftir lánsfé, en það eru flestir, ef ekki allir, sem þennan atvinnuveg stunda, yrðu að leita eftir því fyrir fram, hvaða lánsmöguleikar væru fyrir hendi, og mundu þá haga sér eftir því. Ég tel, að sú skipulagsbreyting, er ég hef hér talað um, sé hliðstæð breytingu þeirri, er gerð var á lánasjóðum landbúnaðarins á s.l. ári. Ef hv. Alþ. fellst á tillögu þá, sem ég hef hér reifað, teldi ég eðlilegt, að þær 4 stofnanir, sem ég hef rætt um hér á undan, kæmu til með að eiga fulltrúa í nefnd þeirri, er athugaði þessi mál, þótt að sjálfsögðu ráði ég engu þar um. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu, en legg til, að þáltill. á þskj. 103 verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og allshn.



Herra forseti. Á þskj. 45 flytjum við nokkrir þm. úr Framsfl. till. til þál. um nýja héraðsskóla o. fl. Ég vil leyfa mér að lesa tillgr., en hún hljóðar þannig: „Alþingi ályktar að kjósa 5 manna mþn., er kanni aðstæður unglinga í sveitum og þorpum til gagnfræða- og miðskólanáms og einkum, hver þörf einstakra sýslna eða landshluta er fyrir nýja eða stærri héraðsskóla eða aðra gagnfræðaskóla. Jafnframt skal n. athuga þörf dreifbýlisins fyrir heimavistarbarnaskóla eða heimangönguskóla eftir staðháttum og einnig með hverju móti megi tryggja á viðunandi hátt, að börn og unglingar í dreifbýli fái stundað skólanám til 15 ára aldurs.“ Hlutverk umræddrar mþn, yrði samkv. þessu í aðalatriðum: í fyrsta lagi að kanna þörfina fyrir nýja héraðsskóla eða aðra gagnfræðaskóla í sveitum og þorpum. Í öðru lagi að athuga þörf dreifbýlisins fyrir nýja barnaskóla. Og í þriðja lagi að athuga, hvernig hægt sé að tryggja, að börn í dreifbýlinu fái stundað skólanám til 15 ára aldurs. Á síðasta þingi flutti ég þáltill. um stofnun héraðsskóla í Eyjafjarðarsýslu vegna mjög brýnna þarfa Eyfirðinga á slíkum skóla, en í ljós kom, sem raunar gat ekki dulizt, að vöntun héraðsskóla var ekki bundin við Eyjafjörð einan, heldur áttu margar sýslur við sömu erfiðleika að etja í sambandi við almenna framhaldsmenntun unglinga. Það varð því að ráði, að við tillögumenn sameinuðumst um flutning þessarar till., sem ætlað er allvíðtækt svið, að því er varðar skólamál dreifbýlisins. Svo sem kunnugt er, starfa alls 8 svonefndir héraðsskólar í landinu. Upphaflega voru héraðsskólarnir sveitagagnfræðaskólar með sérstöku sniði og eiga flestir rætur að rekja til lýðskólanna eða alþýðuskólanna, sem stofnaðir voru um og eftir aldamótin og oft að forgöngu einstakra manna. Hugmyndin um alþýðuskóla í sveit er orðin gömul, og má telja, að meðal þess fyrsta, sem fram kemur í þeim efnum, séu nokkur frv., sem flutt voru á Alþingi 1887, þó að þau leiddu þá ekki til lagasetningar. Elzti skóli, sem mér er kunnugt um að hafi starfað sem eins konar héraðsskóli og þá fyrirrennari annarra alþýðuskóla, er Heydalsskólinn í Strandasýslu, sem stofnaður var 1897 og starfaði nokkur ár. Hjarðarholtsskóli séra Ólafs Ólafssonar var stofnaður upp úr aldamótum og starfaði lengi, meðan séra Ólafs naut við. Hvítárbakkaskóli var stofnaður 1905 og Núpsskóli í Dýrafirði 1905. Tveir þessir síðasttöldu skólar nutu forustu ágætra skólamanna, Sigurðar Þórólfssonar og séra Sigtryggs Guðlaugssonar. Alþýðuskólinn á Eiðum hóf starf sem slíkur árið 1918, eftir að búnaðarskólinn var lagður niður, og síðar verða til Laugaskóli í Suður-Þingeyjarsýslu árið 1924, en undanfari hans var alþýðuskóli Arnórs Sigurjónssonar, og Laugarvatnsskólinn árið 1928. Árið 1929 voru sett lög um héraðsskóla, og komu undir þau lög allir þeir skólar, sem þá voru starfandi í sveitunum, og þeir, sem síðan urðu til. Héraðsskólalögunum var nokkuð breytt 1940, án þess þó að grundvelli Þeirra og markmiði væri haggað. Samkv. l. um héraðsskóla voru skólarnir sjálfseignarstofnanir, en ákveðið, hver hluttaka ríkissjóðs og sýslnanna skyldi vera. í eldri héraðsskólalögunum var um helmingaskipti að ræða milli ríkis og sýslna um eign og rekstur skólanna, en 1940 var hlutföllunum breytt þannig, að ríkið lagði fram 1/4, en sýslur 3/4, enda kom í ljós, að sýslurnar áttu í vaxandi erfiðleikum með að rísa undir stærri hlut, og siðan hefur sótt æ frekar í það horf að gera skólana að algerum ríkisskólum, hvað stofnun og rekstur snertir, og má telja þá þróun eðlilega, eftir að héraðsskólalögin voru í rauninni afnumin með l. um gagnfræðanám frá 1946. En samkv. þeim eru héraðsskólarnir felldir inn í almenna skólakerfið sem hverjir aðrir gagnfræðaskólar eða miðskólar, og má segja, að munur á námsskrá héraðsskóla og annarra gagnfræðaskóla sé nú horfinn og samheitið héraðsskóli hefur því ekki alveg sama gildi og áður var. Að vísu eru héraðsskólarnir staðsettir í sveitum og jafnframt heimavistarskólar, svo sem verið hefur frá fyrstu tíð, og það markar skólunum nokkra sérstöðu enn í dag. Og venja er enn að nefna skólana héraðsskóla og engin ástæða til þess að amast við því, þó að rétt sé að gera sér grein fyrir þeim breytingum, sem orðið hafa á grundvelli þeirra og starfsemi. Við flm. göngum út frá því, að stöðu héraðsskólanna í skólakerfinu verði ekki breytt frá því, sem nú gildir. Ekkert slíkt felst a.m.k. í þessari till. Höfuðatriði till., að því er héraðsskólana varðar, er það, að kannað verði, hver þörf sé fyrir nýja héraðsskóla í landinu, og þá jafnframt, hvort ekki sé þörf á að stækka þá skóla, sem fyrir eru, því að e.t.v. felst einnig í því nokkur úrbót á þeim vanda, sem við er að stríða. Nú um nokkurra ára skeið hefur ástandið verið þannig, að héraðsskólarnir átta hafa verið fullsetnir og að auki orðið að vísa frá nemendum svo að hundruðum skiptir. Ekki liggur fyrir ákveðin tala um það, hversu mörgum hefur verið vísað frá skólunum sakir þrengsla, en samkv. viðtölum, sem við flm. höfum átt við skólastjórana, er það sammæli þeirra, að ófullnægðar umsóknir skipti hundruðum, eins og við höfum leyft okkur að halda fram i grg. Annars tel ég, að það yrði hlutverk og eitt af verkefnum mþn. að kanna þessar tölur. Um þörf einstakra héraða fyrir héraðsskóla verður ekki efazt. Ég gat m.a. um þörfina í Eyjafjarðarsýslu og gerði nákvæma grein fyrir henni í fyrra í framsöguræðu fyrir tilt. minni um héraðsskóla þar, og skal ég ekki orðlengja það frekar, en vil þó vísa til þess, sem ég þá sagði, og einnig þess, að sterk og mjög ákveðin hreyfing er nú vakin í Eyjafirði fyrir því að koma upp héraðsskóla í sýslunni. Sömu sögu er að segja í Skagafirði. Þar er tilfinnanlegur skortur á héraðsskóla og áhugi mikill heima fyrir um að hrinda skólamálinu í framkvæmd. Í NorðurÞingeyjarsýslu hafa framhaldsskólamálin verið til umr. nú sérstaklega í haust, og að því er ég hef frétt, eru uppi till. í málinu, sem telja má að leysi vanda Norður-Þingeyinga, a.m.k. í bili. Hygg ég að þannig megi fara um landið þvert og endilangt og finna alls staðar brýna þörf fyrir nýja skóla gagnfræðastigsins. Fjölgun héraðsskólanna er því tvímælalaust bráðaðkallandi, fyrst og fremst vegna sveitanna, en einnig vegna þorpanna, sem næst liggja, því að þar eru aðstæður til almennrar framhaldsmenntunar víða mjög ófullnægjandi og óviðunandi í sumum tilfellum. Þarf ekki síður að hyggja að þörfum þeirra en annarra hluta sýslnanna, enda hefur sú venja skapazt, að unglingar úr sjávarplássum hafa sótt nám í héraðsskólum, eftir því sem aðstæður hafa leyft. En í sambandi við þetta mál ber þó að hafa í huga, að sums staðar kann að vera ástæða til að efna til sérstakra gagnfræða- eða miðskóla í þorpunum, og þarf það einnig sinnar athugunar við, og vil ég taka það fram, að það vakir einmitt fyrir okkur flm. þessarar till., að það mál verði athugað jafnframt. Á það er bent í grg., að mjög algengt sé, að unglingar úr kaupstöðum, þ. á m. í Reykjavík, óski eftir inngöngu í héraðsskólana, en eins og aðstæður nú eru í skólunum, verður að sjálfsögðu að vísa slíkum umsækjendum frá í mjög stórum mæli. Þessi mikla aðsókn kaupstaðarunglinga að héraðsskólunum bendir ótvírætt til þess, að kaupstaðarfólk hafi trú á þeim sem góðum mennta- og uppeldisstofnunum, og því finnst okkur flm., að þetta bendi enn frekar til nauðsynjar fleiri héraðsskóla, og raunar fult ástæða til þess að halda því fram, að fjölgun héraðsskóla mætti sitja í fyrirrúmi í sambandi við gagnfræðaskólabyggingar á næstu árum. Má á það benda, að ekki hefur verið reistur nýr héraðsskóli síðan 1949, er Skógaskóli tók til starfa, en að sjálfsögðu hefur þá verið unnið að endurbótum og breytingum á eldri héraðsskólum á þessu tímabili, og hefði þó þurft að gera meira. Ég skal láta staðar numið um þennan þátt till., sem má telja höfuðatriði hennar, þótt önnur atriði séu ekki síður mikilvæg og þá einkum það, sem lýtur að því að kanna þörf dreifbýlisins fyrir nýja barnaskóla. Eins og rakið er í grg. og raunar er öllum hv. þm. kunnugt, er verulegur munur á framkvæmd skólagöngu sveitabarna og barna í kaupstöðum. í kaupstöðum eru undantekningarlaust starfandi fastir barnaskólar með fjölmennu starfsliði og víða allfullkominni starfaskiptingu milli kennara. Kaupstaðabörn sækja barnaskóla sinn frá 7 ára aldri og skólagöngu lýkur með barnaprófi, þegar barníð er 13 ára, og síðan er þeim skylt að vera tvo vetur í neðstu bekkjum gagnfræðastigsins og enda þau þá skyldunám sitt með svonefndu unglingaprófi 15 ára gömul. Í dreifbýlinu er skólaganga barnanna ekki með þessum hætti að öllum jafnaði. Þar hefja börn víða ekki skólanám fyrr en þau eru orðin 10 ára, en foreldrum þeirra er þá skylt að annast fræðslu þeirra heima frá 7 ára aldri undir eftirliti kennara skólahverfisins. Skólagöngu sveitabarna lýkur að jafnaði, þegar Þau eru 14 ára. Af þessu sést, að skólaskyldan er misjafnlega löng eftir því, hvort um er að ræða sveitir eða kaupstaði. Hún er frá 7-15 ára í kaupstöðum, en víða í sveitum frá 10-14 ára. Þá er þess að gæta, að í mörgum sveitum eru engin föst skólahús, heldur búið við farkennslu og oft í ófullkomnum húsakynnum. Ég skal láta það ógert að gagnrýna þetta fyrirkomulag sterkum orðum, en að mínum dómi getur það tæplega talizt til fyrirmyndar, því að frumstætt má það teljast. Nú finna menn það æ betur, að hér er úrbóta þörf, og það er tvímælalaust mikil nauðsyn að fjölga barnaskólum í dreifbýlinu. Víða verður vegna staðhátta að efna til heimavistarbarnaskóla, en vissulega er ekki síður æskilegt að koma upp heimangönguskólum, þar sem staðhættir leyfa, því að heimavistarskólar handa börnum eru ekki annmarkalausir, að því er ýmsir telja, og ekki ástæða til að hafa þá fleiri en nauðsyn krefur. Mitt álit er það, að barnafræðsla í sveitum komist ekki í gott horf, fyrr en skólabyggingarmálin hafa verið endurskoðuð og fleiri skólar reistir. Eins og ég gat um áðan, eru kaupstaðabörn skólaskyld til 15 ára aldurs, en sveitabörn og börn í fjöldamörgum þorpum ljúka skólaskyldu 14 ára. Ég er sannfærður um það persónulega, að dómur framtíðarinnar verður sá, að þessum mun á skólaskyldu verði að eyða. Stefnan hlýtur óhjákvæmilega að verða sú, að sama skólaskylda gildi jafnt í bæjum og sveitum. Ég held líka, að tími sé kominn til þess að gera athugun á því, hvernig því verði við komið, að þessi munur á skólaskyldu verði jafnaður, þannig að börn í dreifbýlinu geti stundað skólanám til 15 ára aldurs. Með tilliti til þess er það ákvæði í tillgr., sem síðast getur í 2. mgr. Ég hef þá gert grein fyrir efni og tilgangi þessarar till. til þál, og vænti þess eindregið, að hún fát hér í þinginu Þá fyrirgreiðslu, sem mikilvægi málsins krefst. Ég hygg, að það hafi verið ákveðnar tvær umr. um till. og ég vil því leyfa mér að leggja til, herra forseti, að till. verði vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Ég hef ásamt 5 öðrum hv. þm. leyft mér að flytja á þskj. 70 till. til þál. um endurskoðun laga um aflatryggingasjóð sjávarútvegsins. Efni þessarar till. er, að kosin verði á Alþingi fimm manna mþn. til að endurskoða lög nr. 77 28. apríl 1962, um aflatryggingasjóð sjávarútvegsins, og gera till. um breytingar á þeim, eftir því sem henni þykir ástæða til. Gert er ráð fyrir, að n. hafi í starfi sinu samráð við Fiskifélag Íslands, Alþýðusamband Íslands, Sjómannasamband Íslands, Farmanna- og fiskimannasamband Íslands, Landssamband ísl. útvegsmanna og Félag ísl. botnvörpuskipaeigenda. Enn fremur geri hún sér sérstaklega far um að kynna sér skoðanir útvegsmanna og sjómanna í einstökum landshlutum varðandi málið og reynslu þeirra af starfsemi hlutatryggingasjóðs og aflatryggingasjóðs. Sjávarútvegur eða fiskveiðar voru frá öndverðu annar aðalatvinnuvegur í þessu landi, og síðan á 14. öld a.m.k. hefur mikill hluti þeirrar vöru, sem út var flutt úr landinu til þess að afla gjaldeyris til utanríkisviðskipta eða utanlandsviðskipta, verið sjávarvara. Nú á síðustu tímum er það svo, að yfir 9/10 hlutar af allri útflutningsvöru landsmanna hafa verið frá sjávarútveginum komnir. Fjöldi manns í þessu landi hefur haft lífsframfæri af fiskveiðum, og þó að þeir séu nú ekki hlutfallslega eins margir og áður hefur verið, er það samt stór hluti þjóðarinnar, sem lifir á þeim óbeinlínis. En eins og kunnugt er, árar misjafnlega á sjónum. Fiskveiðar eru ekki árvíss atvinnuvegur í þessu landi og reyndar hvergi í veröldinni, frekar en annar veiðiskapur. Þeim, sem sjóinn stunda, getur vegnað eitt árið mjög vel, annað árið mjög illa. Og menn hafa lengi velt fyrir sér, m.a. hér i löggjafarsamkomunni, aðferðum til þess að jafna á milli áranna, þannig að þeir, sem sjóinn stunda, og þjóðin legði á betri árum til hliðar til þess að draga úr áföllum verri áranna. Ég hygg, að það hafi verið um 1940, sem var gerð tilraun til löggjafar um þessi efni, þar sem voru lög um hlutatryggingafélög. Þau lög voru nokkur ár í gildi, en komu ekki almennt að gagni á þeim tíma. Ég ætla, að það hafi aðeins verið eitt félag, á Vestfjörðum, stofnað samkv. heimildum i þessari löggjöf. En árið 1949 voru sett lög um hlutatryggingasjóð bátaútvegsins. Meginatriði þeirra laga var það, að útvegurinn sjálfur og þjóðfélagið í heild skyldu hjálpast að því að veita þá tryggingu, sem hér er um að ræða. Hlutatryggingasjóði voru ákveðnar tekjur á þann hátt, að helmingur skyldi greiddur af útfluttum sjávarafurðum og helmingur úr ríkissjóði ár hvert. Þessum lögum hefur verið breytt síðan. Fyrir nokkrum árum var sú breyting gerð á, að gjaldið til hlutatryggingasjóðsins var hækkað nokkuð og tekin upp nokkuð aukin trygging vegna síldveiða. En aðalbreytingin, sem á lögunum hefur verið gerð, var gerð árið 1962 og þá nafni þeirra um leið breytt, þannig að sjóðurinn heitir nú aflatryggingasjóður sjávarútvegsins, en hét áður, eins og ég sagði, hlutatryggingasjóður bátaútvegsins. Eins og nafnið bendir til, var með þessari nýju löggjöf fært út starfssvið sjóðsins. Starfsemi hans var áður takmörkuð við bátaútveginn, en er nú tengd við sjávarútveginn í heild. Togaraflotinn, sem áður stóð utan við þessa starfsemi, á nú að greiða gjöld í aflatryggingasjóðinn og hefur réttindi í sjóðnum. Og ég ætla, að það hafi verið aðalástæðan fyrir breytingu laganna 1962 að láta lögin einnig ná til togaraútgerðarinnar, og var þetta aðferð, sem gripið var til, til þess að koma hinum mjög svo aðþrengda togaraútvegi til aðstoðar. Nú eru lögin þannig, að tekjur til aflatryggingasjóðs eru 11/4% af fob.-verði útfluttra sjávarafurða, að undanteknum hval- og selafurðum, og á móti kemur framlag úr ríkissjóði, sem nemur helmingi útflutningsgjaldsins. Sjóðurinn skiptist samkv. l. í síldveiðideild, almenna deild bátaflotans, almenna deild togaraflotans og jöfnunardeild, en þessi jöfnunardeild hefur samkv. l. það hlutverk að „veita hinum deildunum lán eða styrki, ef svo stendur á,“ eins og það er orðað. Samkv. þessum lögum ber að skipta landinu í bótasvæði, veiðiskipum í flokka eftir stærð, veiðiútbúnaði o.fl. og árum í bótatímabil. Reikna skal út meðalveiðimagn í hverjum flokki skipa á hverju bótasvæði á hverju veiðitímabili. Ef aflabrestur verður, skal skip, sem aflar 84% eða minna af meðalveiðimagni, fá bætur, sem nema allt að 40%, sem á vantar, að það hafi meðalafla. Stjórn aflatryggingasjóðsins skipa menn samkv. l., en til að ákveða skiptingu í bótasvæði, skipaflokka og veiðitímabil þarf samþykki ráðh. og stéttasamtaka. Það fé, sem fer um hendur aflatryggingasjóðs, er orðið allmikið að vöxtum. Eftir upplýsingum, sem ég hef fengið frá sjóðnum, mun láta nærri, að á árunum 1960-1962 hafi tekjur sjóðsins verið samtals um 90 millj. kr. og bætur, sem greiddar hafi verið úr sjóðnum, samtals rúml. 88 millj. kr. Þetta munu þó ekki vera alveg nákvæmar tölur. Tekjurnar sundurliðast þannig, að hin almenna deild bátaflotans hefur fengið 40 millj. eða rúmlega það, síldveiðideildin 24.3 millj., togaradeildin 1.2 millj. og jöfnunardeildin 24.2 millj., en bætur sundurliðast þannig, að almenna deildin hefur greitt rúml. 20 millj., eða 20.2 millj., að mér virðist, síldveiðideildin 15.3 millj. og togaradeildin rúml. 52 millj., sem hún hefur að sjálfsögðu fengið að mestu frá jöfnunardeild til starfsemi sinnar. Þessi löggjöf um hlutatryggingasjóð bátaútvegsins er nú orðin 14 ára. Það er að vísu svo, að á henni voru gerðar þær breytingar, sem ég nefndi áðan, á árinu 1962, að víkka starfssvið sjóðsins og láta hann taka til togaraflotans. En ég ætla, að sú lagabreyting, sem þá var gerð, hafi fyrst og fremst, eins og ég sagði áðan, verið gerð vegna þessara sérstöku ráðstafana og hún hafi í raun og veru ekki falið í sér heildarendurskoðun á lögunum, enda er það auðsætt á grg. frv., sem þá var lagt fram. Hins vegar hefur oft verið um þetta mál rætt, lögin um hlutatryggingasjóð, meðal útgerðarmanna og sjómanna, bæði á fundum fiskifélagsdeildanna úti um land og eins á fiskiþingi, og ýmsar tillögur hafa verið uppi um breytingar á þessum lögum og jafnvel verið kjörnar nefndir til þess að endurskoða þau á vegum útgerðarmannasamtakanna. Ég held sem sé, að þrátt fyrir þessa lagabreytingu 1962 sé ástæða til þess að láta þessa endurskoðun fara fram, og skal ekki nánar fara út í þær ástæður. Ég mundi og við flm. till. leggja áherzlu á það, eins og reyndar kemur fram í till., að við þessa endurskoðun verði haft sem mest samráð við þá aðila víðs vegar um land, í einstökum landshlutum, sem eiga að njóta starfsemi sjóðsins á komandi tímum. Ég ætla, að að þessari löggjöf hafi frá öndverðu orðið mikið gagn fyrir útveginn og að hér sé um að ræða mjög mikilsverða starfsemi, og einmitt með tilliti til þess viljum við flm, leggja áherzlu á það, að þessi endurskoðun fari fram. Það skal vel vanda, sem lengi á að standa. Ég vil leggja til, að till. verði að lokinni þessari umr., - ég ætla, að hæstv. forseti hafi ákveðið tvær umr. um till., - vísað til síðari umr. og allshn.



Herra forseti. Eins og hv. 1. flm. bessarar till. á bskj. 70 lýsti, er megintilgangur þeirra flm. að fá endurskoðuð lög um aflatryggingasjóð í ljósi þeirrar reynslu, sem fengizt hefur af þessu máli nú um 14 ára skeið, vegna þess að slík endurskoðun hafi ekki farið fram síðan lögin voru sett og kominn tími til þess, að slíkt verði gert. Mér þykir rétt í þessu sambandi að geta þess, að á árunum 1957-1960 starfaði mþn. á vegum fiskiþings að endurskoðun l. um hlutatryggingasjóð. Með þessari nefnd starfaði enn fremur fulltrúi frá þáv. sjútvmrh., og í þessari n. voru fulltrúar alls staðar að af landinu. N. var valin þannig, að fram kæmu sem flest sjónarmið við athugun málsins, því að það var ljóst af umr. undanfarinna ára, að ýmsar skoðanir voru uppi um það, hvernig skyldi haga störfum þessa sjóðs. Þessi nefnd starfaði á fjórða ár og vann mikið starf, kynnti sér sjónarmið manna víðs vegar og að lokum skilaði hún áliti, sem var svo tekið fyrir á fiskiþingi 1960, og meginefnið í till. n., sem voru þó ekki í öllum atriðum samhljóða, - það voru skiptar skoðanir í n. nokkuð, - meginatriðin voru síðan samþykkt á fiskiþingi á árinu 1960. Og þær breytingar, sem mest hafði verið talað um og flestir höfðu verið sammála um, að æskilegt væri að gera, voru þá einmitt gerðar í sambandi við það og komu svo fram í frv., eins og það var lagt fyrir á árinu 1962. Það kom hins vegar til viðbótar, að einmitt á því ári komu upp raddir um það, að eðlilegt væri, að togararnir kæmu inn undir þessi lög líka og grundvelli þeirra væri breytt með tilliti til þess. En með þessu vildi ég sýna, að endurskoðun á 1., mjög gaumgæfileg og rækileg endurskoðun, fór fram á þessum 3–4 árum, sem ég gat um áðan, þar sem fram komu mismunandi sjónarmið úr öllum landshlutum. Ég mundi því segja, að það væri eiginlega of skammur tími liðinn frá samþykkt þessara laga 1962 og líka of skammur tími liðinn frá þessari gaumgæfilegu athugun, sem fram fór, til þess að þess mætti vænta, að nokkrar nýjar hugmyndir kæmu fram, sem máli skiptu í sambandi við þessi gildandi lög. Ræða hv. 1. flm. gefur mér ekki tilefni til að fjölyrða meira um þetta atriði. En ég vildi aðeins í tilefni af því, sem segir i grg. með till., bæta hér örfáum orðum við. Þar ræðir um, að óánægju gæti um það, að afgreiðsla gangi ekki nógu fljótt, og þá rætt um skýrslugerð í því sambandi, og látið að því liggja, að e.t.v. sé ekki nauðsynlegt að ganga svo hart eftir því, að skýrslum sé skilað sérstaklega til sjóðsins, þar sem mikið sé um skýrslugjafir yfirleitt, og skal það fúslega játað, að ekki bara á þessu sviði, heldur á fjölmörgum öðrum sviðum er krafizt margvíslegra skýrslna af mönnum. En í þessu sambandi vildi ég geta þess, að þarna er um sjóð að ræða, sem greiðir út milljónir og milljónatugi sum árin, og það er varla hægt að ætlast til þess, að úr slíkum sjóði séu greiddar slíkar upphæðir, nema fyrir liggi alveg óyggjandi skýrslur, sem hægt sé að byggja á. Það er því alveg föst regla hjá sjóðsstjórninni, að greiðslur úr sjóðnum fari ekki fram, nema þær skýrslur, sem hún telur nauðsynlegar, liggi fyrir. Nú er þetta ákaflega misjafnlega erfitt eða suðvelt eftir því, hvernig það er tekið. Gangur málsins er sá, að eftir vertíð er óskað eftir, að menn sendi inn skýrslur. Þetta er tiltölulega auðvelt, þegar um er að ræða það, sem kalla mætti hina stærri útgerð vélbátaflotans, þ.e.a.s. allt annað en minnstu bátana, við skulum segja báta undir 12 lestum, opna vélbáta. Það er tiltölulega auðvelt, vegna þess að útgerð þessa hluta flotans er í miklu fastari skorðum en útgerð minni bátanna. Útgerð minni bátanna er oft afar stopul. Það er skipt um veiðarfæri oft á hverri vertíð, það er farið af línu yfir á net, yfir á færi og aftur yfir á hin veiðarfærin, alveg eftir því, hver aflabrögðin eru eða hvað menn telja henta, og mjög oft kemur það fyrir, að útgerð þessara smærri báta er þannig, að það er bókstaflega illgerlegt að flokka þá í nokkra þá flokka, sem lögin gera ráð fyrir eða reglugerðin. Þá kemur til kasta sjóðsstjórnarinnar að meta hvert einstakt tilfelli, og það verður að segjast eins og er, að það er oft afar erfitt. Það er mjög algengt með þessa smáútgerð, að hún leggst niður tíma og tíma, vegna þess að menn fá arðvænlegri atvinnu í landi, þó að hins vegar líka sé mikið um það, að þessir bátar séu gerðir út reglulega þannig, að til fyrirmyndar sé. En það eru einmitt undantekningar, sem vilja helzt koma fyrir í þessum flokkum, sem gera erfiðleikana, og verða þær þá einmitt oft til þess, að hinir, sem vel hafa stundað og eðlilega. gjalda þess, hversu erfitt er að komast til botns í athugunum á skýrslum annarra báta. Það er því, eins og ég sagði, alveg ófrávíkjanleg regla hjá stjórn sjóðsins að afgreiða alls ekki bætur, nema fyrir liggi alveg öruggar upplýsingar frá þeim aðilum, sem færir eru um að gefa þær, um afla, úthaldstíma, róðrafjölda, mannafjölda og yfirleitt allt það, sem snertir aflamöguleikana, því að á því er byggt meginsjónarmið þessara laga. Þetta hefur frá upphafi verið talið alveg ófrávíkjanlegt skilyrði og skylda sjóðsstjórnarinnar, að greiða engar bætur úr sjóðnum, nema slíkar upplýsingar lægju fullkomlega fyrir. Þetta vildi ég nú upplýsa í tilefni af því, sem segir í grg. með till. Þessi till. fer nú til n., eins og lagt hefur verið til, og n. gefst þá tækifæri til að athuga öll gögn málsins, og væntanlega gefst þá einnig þeim aðilum, sem nefndir eru í till., tækifæri til þess að láta í ljós álit sitt á henni, og þá má athuga málið betur að því loknu.



Herra forseti. Aths. hv. 6. landsk., sem hér talaði síðast og er mjög kunnugur starfsemi aflatryggingasjóðs, gefur ekki að neinu ráði tilefni til andsvara af minni hálfu. Ég vil þó geta þess, að að sjálfsögðu var mér kunnugt um starfsemi þeirrar n., sem tók til starfa á árinu 1957 og átti að endurskoða lögin um aflatryggingasjóð bátaútvegsins, enda gat ég þess í framsöguræðu minni; að n. hefði um þetta mál fjallað. Hitt er mér jafnkunnugt, að árangur varð ekki mikill með löggjöf af starfi þeirrar n., sem sjálfsagt mun hafa stafað af því, eins og hv. þm. tók fram, að skoðanir voru nokkuð skiptar í þessari n. meðal þeirra manna, sem um málið fjölluðu. Þegar hér er rætt um endurskoðunartillögu þá, sem fyrir liggur, er að sjálfsögðu átt við endurskoðun á vegum Alþingis, sem leiðir til tillögugerðar að því leyti, sem efni þykja standa til. Ég endurtek það, sem ég sagði áðan, að ég held, að lagabreytingin, sem gerð er 1962, hafi ekki borið mikinn blæ þeirrar endurskoðunarvinnu, sem hv. þm. ræddi um. Ég hef hér fyrir framan mig stjfrv. frá 1962 um aflatryggingasjóð bátaútvegsins ásamt grg., sem því fylgdi, og upphaf grg. ber með sér, að frv. er samið í rn. og ekki vitnað þar til n., heldur segir þar aðeins, með leyfi hæstv. forseta, að reynslan hafi sýnt, „að stefna þurfi að því að velta sjóðnum aukna vernd gegn misnotkun og að það sjónarmið, eins og það hefur komið fram í till. frá fiskiþingi,“ hafi verið tekið hér til greina. Er þar sennilega og einkum átt við ákvæði 12. gr. í frv. frá 1962 um, að fram fari sérstök rannsókn, ef skip veiðir minna en 33% meðalveiðimagns í stað 20% áður. Í grg. till, á þskj. 65 höfum við flm. getið þess, að nokkuð hafi borið á kvörtunum út af starfsemi sjóðsins, a.m.k. í sumum landshlutum. Hins vegar leggjum við ekki dóm á það, hvort þær kvartanir séu á rökum byggðar. Það geri ég ekki heldur hér. En þær geta að sjálfsögðu stafað af því að einhverju leyti, að gallar séu á löggjöfinni, sem þyrfti að leiðrétta, ef þær eiga á annað borð rétt á sér. Stjórn sjóðsins þarf þar ekki að neinu leyti að vera um að kenna. það er vissulega svo, að ýmsum í þessu landi, þ. á m. útvegsmönnum, þykir nóg um skýrslugjafir, svo miklar sem þær eru orðnar til ýmissa aðila, og ég hef heyrt útvegsmenn hafa orð á því, að þeir verði stundum að gefa tvöfaldar og þrefaldar skýrslur, þ.e.a.s. fleiri en einum aðila, það eigi hins vegar að nægja að gefa einum aðila hér í höfuðborginni slíkar skýrslur, þá geti aðrar stofnanir, eins og t.d. aflatryggingasjóður, notað þær hinar sömu skýrslur. Þannig falla orð hjá mönnum. En að sjálfsögðu mundi það verða athugað við endurskoðun málsins m.a., hvort eitthvað mætti draga úr þessum skýrslugjöfum.



Herra forseti, Ég vildi enn ítreka það, sem ég sagði fyrr í ræðu minni, að við endurskoðun l. um hlutatryggingasjóð og við samningu frv. um aflatryggingasjóð sjávarútvegsins voru teknar upp allar þær till., sem komið höfðu fram við endurskoðunarathugun þá, sem fram fór á vegum fiskiþings fram til ársins 1960, þó að þess sé ekki sérstaklega getið í grg. fyrir frv. Ef maður ber saman þær till., sem þá voru samþykktar og voru árangurinn af þessu langa athugunarstarfi fjölmargra aðila, kemur í ljós, að öll meginatriði í þeim till. voru einmitt tekin upp í frv., að mestu leyti óbreytt, a.m.k. efnislega óbreytt. Þetta vildi ég ekki að væri misskilið. Ég hélt, að það kæmi skýrt fram hér, að þetta var gert á sínum tíma .