Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forsrh. (Stefán Jóh. Stefánsson) : Herra forseti. Eins og tekið er fram í grg. þessa frv., er það samið af mþn., sem skipuð var á sínum tíma af félmrh. og í samræmi við ályktun, sem gerð hafði verið á Alþ. um endurskoðun á útsvarsl. Nú í vetur lauk n. þessum störfum og skilaði áliti til félmrn., og hefur n. orðið sammála í meginatriðum, þó að tveir nm. gerðu nokkurn ágreining út af einstökum, að því mér virðist, minni háttar atriðum. Ráðuneytinu þótti því hlýða að leggja þetta frv. fyrir hv. Alþ., eins og n. hafði skilað því í hendur ráðuneytisins. Eins og tekið er fram í upphafi grg. fyrir frv., vildi félmrn. gjarnan eiga þess kost að ræða við þá n., sem fjallaði um frv. hér í hv. d., og mun ráðuneytið þá benda á viss atriði, sem það fyrir sitt leyti telur, að munu betur fara en í frv. sjálfu var, þegar því var skilað frá n. Hins vegar taldi ráðuneytið rétt að leggja frv. óbreytt fyrir Alþ., eins og n. hafði gengið frá því. svo að Alþ. sæi hver hefði orðið niðurstaða mþn. eftir athugun á þessum málum. Ég vil geta þess um leið, að sama n. samdi frv. um lögheimili og frv. um manntal. En ráðuneytinu virtist, að þessi frv. væru þannig, og þá sérstaklega frv. um lögheimili, að það vildi ekki leggja þau fyrir eins og frá þeim var gengið. En það er nú í sérstakri athugun innan ráðuneytisins, og mun það ef til vill verða síðar lagt fram sem eitt frv. með bæði nýjum og nokkuð skýrari ákvæðum um lögheimili og einnig um manntal. Ég tel mikla nauðsyn á því að setja nýja löggjöf um manntal. Eins og kunnugt er, fer eitt allsherjar manntal fram í landinu tíunda hvert ár, og nokkuð langur tími líður frá því og þangað til hagstofan hefur unnið úr því. Hins vegar eru þau manntöl, sem fram fara árlega í einstökum héruðum, að undantekinni Reykjavík, heldur ófullkomin, og ákvæðin um þau eru á þann veg að þau gefa ekki tryggingu fyrir því að öruggt og skýrt manntal geti farið fram. Það er þá í sambandi við útsvarsl., og þá ekki sízt vegna þeirra ákvæða, sem ég mun minna á hér á eftir, en það er ekki aðeins nauðsynlegt vegna útsvarsl. yfirleitt að koma á nokkuð skýrari skipan um manntal, heldur er það vegna ýmissa rannsókna og framkvæmda, sem þarf að gera á hverju ári og þá ekki sízt í sambandi við störf fjárhagsráðs, nauðsynlegt, að sem fullkomnast manntal liggi fyrir á öllu landinu og að úr því sé hægt að vinna og það sem allra fyrst. Ég geri ráð fyrir, að síðar verði lagt fram frv. um manntal, ef til vill í sambandi við frv. um lögheimili og mun þá verða þar lagt til, að manntal fari fram á sama tíma á öllu landinu og það verði framkvæmt af þeim mönnum. sem til þess verða kjörnir með l. Ég sé ekki mikla nauðsyn að fara mörgum orðum um þetta frv., þar sem því fylgir góð grg., þar sem rakin er saga þessa máls yfirleitt og hvaða breyt. felast í frv. frá gildandi l. um þetta efni. En höfuðbreytingin, sem hér hefur verið lögð til að gerð verði með þessu frv., er sú, að skiptingu á útsvörum milli heimilissveitar annars vegar og atvinnusveitar hins vegar verði breytt þannig, að það verði lagt á hlutaðeigandi aðila útsvar í heimasveit hans, en hins vegar verði atvinnusveit hans veittur sérstakur réttur að uppfylltum vissum skilyrðum, sem fram eru tekin í þessu frv., til þess að leggja á menn eða fyrirtæki, sem atvinnu hafa utan heimilissveitar sinnar. Þessi ákvæði er sérstaklega að finna í 5. gr. og 6. gr. frv., og sé ég ekki ástæðu til þess að fara inn á það öllu nánar á þessu stigi málsins. Þetta er, eins og ég hef áður sagt. höfuðbreytingin, sem í frv. felst frá því, sem er í gildandi útsvarsl. Að vísu eru nokkrar aðrar breytingar í frv. en ég hef minnzt á, en þær eru veigaminni, og sé ég ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um þetta frv. að þessu sinni. En ég vildi ítreka það sem ég sagði í upphafi þessara orða, að félagsmrn. vildi gjarnan fá aðstöðu til þess að ræða við þá n., sem fjallar um þetta frv., og láta henni í té þær athuganir og þær breytingar, sem ráðuneytið kynni að vilja gera, enda þótt það vildi leggja frv. fyrir þingið óbreytt eins og það kom frá mþn. Ég óska eftir, að þessu frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til n., væntanlega allshn. eða félmn., ég veit ekki hvort réttara þætti. Áður en félmn. kom til skjalanna. var það allshn., sem tók við slíkum málum. Ég skýt því til hæstv. forseta, hvaða venja kann að vera í þeim efnum varðandi frv. um útsvör.



Herra forseti. Það eru nokkur atriði í þessu frv., sem ég vildi vekja sérstaka athygli á fyrir þá n., sem fær frv. til meðferðar. Ég hef að vísu ekki lesið frv. svo ýtarlega. að ég geti gert neinar tæmandi athugasemdir við frv. nú, ég hef aðeins hlaupið yfir að lesa það, og þess vegna veit ég, að það mun vera margt fleira, sem ég vil gera athugasemdir við, þegar til kemur. Það eru tvö atriði sérstaklega. sem ég vildi vekja athygli n. á nú. Annars vegar er það 6. tölul. 5. gr., það er, eins og hæstv. forsrh. sagði, gengið út frá því, að útsvörum verði hér eftir ekki skipt, heldur fái atvinnusveitin rétt til þess undir vissum skilyrðum að leggja á útsvar, þó að þar sé ekki um leið lögheimili hlutaðeiganda. Eftir þessum 6. lið má leggja útsvar á leiguskip, ef það hefur samband við annan stað heldur en heimilissveitina um óákveðinn tíma. Nú hefur þróunin orðið sú síðustu árin, að það eru að koma fleiri og fleiri skip, m. a. togarar, sem eiga heima hingað og þangað utan Reykjavíkur. Um einn af þessum togurum liggur það fyrir nú þegar, að hann hefur aldrei farið heim til sín til þess að fá heiman frá sér þau gögn, sem hann hefur þurft til þess að fara með afla til Englands. Hann hefur lagt frá Reykjavík, Hafnarfirði og öðrum næstu höfnum, er hann fer frá landinu. Það hafa verið fengnir vissir menn á þessum höfnum til þess að ganga frá skipsskjölum, til þess að togarinn þyrfti sem minnst að tefjast. Eftir þessu frv. mætti leggja á þennan togara svo að segja á öllum stöðum, þar sem hann hefur fengið afgreiðslu. En það er svo fráleitt, að það sé tilætlunin, sem mest má vera. Ég nefni þetta dæmi af því að það er í fersku minni, að reynt hefur verið að leggja á togara, sem svona er ástatt með og ekki hafði nokkurt samband við þann stað, nema hann fékk afgr. þau skjöl, sem hann þurfti til þess að geta siglt til Englands. Ég vil biðja n. að athuga, hvort rétt sé að leggja þannig útsvar á skip, sem ekki hafa meira samband og viðskipti við þann stað en þarna hefur átt sér stað. Ef svo verður álitið, þá býst ég við, að þau láti það alveg vera að eiga heima á þeim stöðum, þar sem þau eru nú skráð. Það segir sig sjálft, að þegar Seyðisfjarðartogari hefur verið á veiðum á Halanum og siglir svo út, þá fer hann ekki að tefja sig á því að fara til Seyðisfjarðar fyrst til þess að fá sig afgreiddan, heldur semur hann við menn á öðrum höfnum til þess að fá sig afgreiddan. Hitt atriðið er svo það í þessu frv., sem ég vildi biðja hv. n. að athuga, að þar virðist eiga að ganga inn á þá braut, að ef gift kona vinnur utan heimilis, þá skuli leggja á hana útsvar þar, sem hún vinnur utan heimilis. Þetta er alveg nýtt, að þó maður og kona hafi sameiginlegan fjárhag, þá skuli leggja á þau sitt í hvoru lagi. Það hefur verið lagt á þau sameiginlega, þó að konan vinni utan heimilisins og orðið þess vegna að hafa ráðskonu til þess að sjá um heimilið og hefur þá sá kostnaður verið dreginn frá kaupi konunnar og síðan lagt sameiginlega á tekjur hjónanna, sem þau hafa unnið inn. Nú skal ég ekki segja um, hvort með þessu eigi að verða sú stefnubreyting, að ekki eigi að telja, að hjón hafi sameiginlegan fjárhag, heldur aðskilinn. Ef svo er, þá á kona sem vinnur að því að sjá um sitt heimili, kannske mörg börn, að fá eins mikið kaup hjá manni sínum eins og kona, sem pikkar á vél 2–3 tíma á dag á skrifstofu. Ég álít, að n. eigi að athuga þetta vel. Það er yfirleitt verið að ganga inn á þá braut, og var byrjað á því með tryggingalöggjöfinni, að lítilsvirða það starf, sem gifta konan vinnur á heimilinu. Með tryggingalöggjöfinni var byrjað á því að heiðra þær konur, sem kallaðar eru hórur, með því að láta þær fá aukastyrki fram yfir þær giftu, sem ekki fara út af sínu heimili. Það er talað um að láta konu, sem ekki nennir að hugsa um sín börn, heldur vinnur utan heimilisins, fá aukaþóknun fyrir það að vinna utan heimilisins. Með því er þá verið að ganga inn á sama svið sem ég nefndi áðan, að lítilsvirða starf konunnar á heimilinu. Ég vil biðja n. að athuga vel, hvers virði það er að hafa góð heimili, þar sem konan sjálf er húsmóðirin, en ekki hinar og aðrar hlaupastúlkur, af því að konan telur léttara að vinna utan heimilis fyrir borgun. Þessi tvö atriði, sem ég hef rekið mig á í frv. við ákaflega lauslegan yfirlestur, bið ég n., sem fær frv. til athugunar, að athuga mjög vel. Ég veit, að þau eru þó miklu fleiri. Ég gleðst yfir því, að von er á frv. um lögheimili og manntal, sem hæstv. forsrh. lýsti yfir, að mundu koma, og ég gleðst alveg sérstaklega yfir því hvað lögheimili snertir, því l. um það nú eru öllum til skammar, sem riðnir voru við samningu þeirra. Það eru ákaflega ófullnægjandi l., sem um það gilda, þannig að það er brýn þörf á að taka það til athugunar. Hæstv. ráðh. vildi halda fram, að manntalið væri allra fullkomnast í Reykjavík, og að það þyrfti að sníða manntalið úti á landi eitthvað eftir Reykjavík. Ég er á þveröfugri skoðun. Það er langflest af því fólki hér í Reykjavík, sem hvergi er talið eiga heima. Og þegar maður þarf mest að elta fólk til þess að vita, hvar það á heima, þá er það hér í Reykjavík, svo að það er fjarri því, að það sem húseigendur í Reykjavík gefa upp um fólk, sem á heima í þeirra húsum, sé fullkomnara heldur en það, sem gefið er upp um heimilisfang fólks úti á landi. En það er annað mál og kemur þessu máli, sem hér liggur fyrir, lítið við. En ég sem sagt gleðst yfir því að eiga von á frv. um þetta. Það er brýn þörf á þeim báðum og alveg sérstaklega frv. um lögheimili.



Herra forseti. Það hefur viljað þannig til á undanförnum árum, þegar útsvarslöggjöfin hefur verið hér til umr. á Alþ., að þá hefur það komið í minn hlut að fjalla sérstaklega um þau mál í allshn. Ég hef því reynt eftir mætti að setja mig nokkuð inn í þessi l., sem Alþ. þá hefur verið að endurbæta og leiðrétta. Það sem aðallega kom mér til þess að standa upp er það að ég vildi beina nokkrum orðum til þeirrar n., sem kann að fá þetta mál til meðferðar og það er um greiðslu útsvaranna. Ég sé að hv. mþn. hefur nákvæmlega þrætt eldri reglur um greiðsludagana. Ég held, að ég tali þar af nokkurri þekkingu eftir að hafa verið hér í Reykjavík yfir 40 ár, að með þeim kvöðum, sem nú eru lagðar á borgarana um greiðslur opinberra gjalda yfirleitt, þá er það sama, við hvern ég tala, að það vilja helzt allir, sem þurfa að greiða háa skatta og útsvör, a. m. k. þeir, sem eru launþegar, greiða þetta mánaðarlega, svo að þeir þurfi ekki að reikna með þeirri upphæð, sem í opinber gjöld fer, í því, sem þeir geti tekið og notað til eigin þarfa. Reykjavík hefur notað heimild, sem var í 1. um að hafa greiðsludaga útsvara fleiri á árinu heldur en almennt er gert úti um landið, en í l. er gert ráð fyrir, að þeir séu fjórir. Nú hefur nokkur reynsla fengizt um þetta í sumum nágrannalöndum okkar. Ég varð var við það t. d. í Noregi í sumar, að það eru ný l. þar, sem fjalla eitthvað um greiðslur opinberra gjalda. Og Norðmenn, sem eiga nokkuð mikinn skipastól, þeir gera það að skyldu, að af hverri mánaðarkaupgreiðslu til þeirra manna, sem á skipunum vinna, skuli halda eftir svo eða svo mörgum hundraðshlutum í greiðslur til hinna opinberu þarfa. Norðmenn töldu þetta fyrirkomulag óumflýjanlega nauðsyn til þess að fá þessi gjöld greidd og töldu, að slíkt fyrirkomulag mundi koma betur niður á þeim, sem greiða þessi gjöld. Ég held, að við séum komnir eitthvað í líka aðstöðu og Norðmenn að þessu leyti, enda erum við farnir að dreifa greiðslunum til hins opinbera meira á greiðsludaga heldur en áður var gert. En ég hef nokkra kynningu af því, að þó að nú sé gert ráð fyrir því, að atvinnurekendur haldi eftir af kaupi starfsmanna, þá er það í mörgum tilfellum alls ekki gert. Það hafa komið fram kvartanir um, að þetta hafi verið látið niður falla, sumpart í opinberum rekstri og sumpart í einkarekstri, þannig að þegar átti að fá gjöldin greidd, þá var ekkert til fyrir þeim, og átti að taka lögtak, til þess að þau yrðu greidd. Eru nú nokkur viti í l. gagnvart atvinnurekendum, sem vanrækja þessa skyldu sína að taka þessar greiðslur af kaupi manna? Ég held, að það séu ekki nein skýr ákvæði um þetta í frv. Ég hef ekki þrautlesið frv., en mér finnst, að greiðsludagarnir hefðu mátt vera á þessu sviði nokkru fleiri heldur en hér kemur fram, til þess bæði að létta undir með því opinbera um að fá inn það, sem krafizt er af skattþegnunum að greiða, og um leið til hægðarauka fyrir þá, sem gjöldin eiga að greiða. Ég álít, að það sé ennþá tekið allt of mikið af opinberum gjöldum af mönnum á stuttu tímabili á árinu. Það mun vera í eldri l. gert ráð fyrir því, að það megi taka af giftum manni allt að 2/5 hlutum, í hvert sinn þegar krafizt er og af einhleypum manni allt að 1/3 hluta. Aðferð sem þessi kemur illa niður á einstökum mönnum. En ef þetta er tekið mánaðarlega prósentvís af tekjum manna, þá finna menn minna til þess. Og ég hef orðið þess var í viðtölum við fjölda manna. að það er einmitt þetta, sem fólk óskar eftir að gjöldin séu tekin mánaðarlega. Ég vildi sérstaklega beina því til þeirrar hv. n., sem fær þetta frv. til meðferðar, að hún athugi þetta mjög vel, þegar hún fjallar um frv., hvort ekki megi ganga lengra í þessari skiptingu á greiðslu gjaldanna á greiðsludaga heldur en gert er ráð fyrir í frv., og þá hvort ekki megi láta vissa ábyrgð hvíla á þeim, sem þá ber að krefja þetta inn af launafólki. Mér hefur ekki gefizt tími til þess að fara í gegnum þetta frv. í mörgum atriðum. En e. t. v. eru þessi l., sem hér liggur fyrir frv. um breyt. á, ein af allra viðkvæmustu l., l. um greiðslu útsvaranna því að alltaf, þegar farið er í buddu manna, þá eru það viðkvæmustu málin. Og um þetta verður að mínu áliti að byggja að nokkru á reynslu þeirra þjóða, sem hafa hana meiri heldur en við, hvernig beri að fara að í þessum efnum. Vel má vera, að nokkuð annað henti í dreifbýlinu heldur en í fjölmennum bæjum í þessu efni. En ég álít að þetta sem ég hef sagt frá, frá Noregi, megi taka upp hér í fjölmennustu bæjunum. - Skal ég svo ekki á þessu stigi málsins fjölyrða frekar um þetta mál. En ég mun, ef mér endist tími til, athuga frv. við 2. umr. málsins og að sjálfsögðu gera mínar brtt., þegar þar að kemur.



Herra forseti. Þessu stóra og viðkvæma máli var útbýtt hér fyrir tveimur dögum, og í ýmsum þeim önnum, sem þm. hafa að sinna, er ekki von, að menn geti nú rætt ýmsar gr. frv. ýtarlega. Auk þess teldi ég, að um svo stórt og viðkvæmt mál hefði verið mjög æskilegt, að þm. hefði verið fenginn nokkru betri tími til þess að athuga málið heldur en hægt er á þessu þingi, áður en því er slitið, sem væntanlega verður ekki beðið eftir í mánuði. Útsvarsmál og skattamál yfirleitt eru viðkvæm mál. Nú hefur þetta mál verið í undirbúningi árum saman og m. a. hefur því verið lofað hér á tveimur undanförnum þingum, að þetta mál skyldi verða vel undirbúið lagt fyrir þm. með nægum fyrirvara o. s. frv. Og hér er það þá komið nú í fyrri d. á síðari hluta þessa þings. Ég hafði búizt við eftir allan þann undirbúning, sem mál þetta hefur haft, að ýmsir agnúar, sem á núverandi löggjöf eru, mundu verða afnumdir, og þá ný ákvæði sanngjarnari og betri, sett í staðinn. En mér sýnist, að langflestir agnúar, þeir sem á núgildandi l. eru séu þar enn þrátt fyrir þetta frv., þótt samþ. væri. Og mest af því, sem nýtt er hér í frv., er verra heldur en það sem í gildandi 1. er og ákvæði frv. eiga að breyta. Það hefur verið bent á þetta nokkuð af tveimur hv. þm. Skal ég gera þessu nokkru nánari skil. Hæstv. ráðh. talaði um, að höfuðbreyt. í frv. væri skipting á útsvörum á milli heimilissveitar og atvinnusveitar. Það er að nokkru leyti rétt. En hér er í því ekki betur farið að heldur en í gildandi l. Ég held, að þessi skipting, sem gert er ráð fyrir í frv. í þessu efni, valdi ekki minni óánægju og skapi engu minni erfiðleika í þessum efnum heldur en gildandi lagaákvæði gera. Og ég vil vekja athygli hæstv. félmrh. á þessu máli, sem er eitt af vandamestu málum þjóðfélagsins, að þegar ákveðið var með núverandi löggjöf, að atvinnusveit ætti kröfurétt á heimasveit manna, sem vinna utan sinnar heimasveitar, um hluta af útsvari, þá var þetta gert með þeim forsendum, að úr sveitunum kæmu til bæjanna hópar af mönnum í atvinnuleit og tækju mjög mikið af atvinnu frá íbúum höfuðborgarinnar og annarra bæja, sem atvinnu vantaði, sem sé frá heimilisföstum mönnum þar, sem bakaði aftur á móti þeim bæjum þá erfiðleika, að þeir yrðu að taka þá menn í atvinnubótavinnu og á atvinnubótastyrk, sem stjakað væri, frá vinnu af aðkomumönnum. En nú hefur þetta snúizt við. Bæði Reykjavík, Hafnarfjörður og fleiri bæir draga kjarnann af vinnukraftinum frá sveitunum, ekki til þess að baka þessum bæjum byrðar, heldur til þess að hjálpa til þess að halda uppi styrkara atvinnulífi í þessum bæjum. Þetta hefur ekki aðeins mokað fé í sveitarsjóðina í þessum bæjum, heldur er þetta bókstaflega að þurrka út margar hverjar af sveitum á landinu að íbúum. Þess vegna er nauðsynlegt. að í þessa löggjöf sé sett ákvæði um það. að þessir menn greiði ekki útsvar á þeim stað, sem þeir leita sér atvinnu á, því að þeir eru ekki fyrst og fremst að leita sér atvinnu fyrir sitt sveitarfélag, heldur verður vinna þeirra í annarri sveit en þeirra heimilissveit til þess, að íbúarnir á staðnum, þar sem þeir vinna, hafa hagsmuni af vinnu þeirra. Ég verð því ekki með því að samþykkja þetta ákvæði um skiptingu útsvaranna og það mætti segja mér, að mjög hörð átök yrðu um þetta, því að það er öruggasta leiðin til þess að þurrka sveitirnar út, ef þetta er samþ., eins og ætlazt er til í þessu frv. Annað atriðið er það, sem hv. 1. þm. N-M. minntist á álagning útsvara á skipin. Það er sjáanlegt, að það er ekki hægt að framkvæma fyrirmæli l., eins og ákveðið er í þeirri gr. frv., því að það gæti þá orðið að leggja á þessi skip kannske á fimm eða sex stöðum á landinu. En hver viðkoma, þar sem þessi skip koma, gefur einhverjum aðila tekjur, sem viðkomandi bæjarfélag leggur svo útsvar á. Það er ekki hægt að afgreiða hér í Reykjavík t. d. togara, sem á heima á Seyðisfirði nema einhver hafi tekjur af því hér, höfnin fyrst og fremst og svo verkalýðurinn við að skipa upp úr skipinu eða í það, svo að það er ekki réttlátt að gera það að skilyrði og möguleika fyrir útsvarsskyldu gagnvart einu skipi, að það hafi komið við á einhverjum stað til þess að lesta þar í höfninni. Það er hreint nýmæli, sem alls ekki mundi verða hægt að framfylgja nema að mjög litlu leyti. Sama er að segja um sérútsvör giftra kvenna. Ég hygg að þeir aðilar, sem hafa samið það ákvæði, hafi alveg gleymt því, að tekjur manns og konu, sem eru í hjónabandi, eru sameiginlegar. Það er sameiginlegt fyrirtæki, sem bæði hjónin reka, en þau reka það ekki hvort í sínu lagi. Ef ætti að samþykkja ákvæði frv. að þessu leyti, þá ætti líka að breyta skattal. um það að gift kona yrði þá skattskyld sérstaklega, ef ætti að skipta þessu viðkomandi greiðslu útsvara. Ég man ekki, hvort fyrir liggur frv. um það til þess að lækka sameiginlega skatta búsins hjá giftu fólki. En það er, hvað sem því líður, ekki stefna sem ég tel heppilega í þessu máli. Um greiðslur á útsvörunum minntist hv. 1. landsk. þm. á það, að það þyrfti að setja hér mun sterkari ákvæði viðkomandi skyldum atvinnurekenda um innheimtu útsvara af starfsfólki sínu. Það er mjög vafasamt, að rétt sé að hallast að því að setja þessar skyldur á atvinnurekendur. Hér er verið að setja innheimtuskyldu á atvinnurekendur, sem það opinbera verður að fá greitt 4% af gjaldaupphæðunum fyrir að innheimta, en hefur valdið viðkomandi fyrirtækjum stórkostlegum útgjöldum og allmiklum erfiðleikum. Ég held, að það ætti að reyna að finna aðra leið heldur en þá að gera fyrirtækjunum það að skyldu að innheimta útsvörin, sem svo síðan verða að færa peningana niður á skrifstofu hér í Reykjavík. Ef svo ætti enn að koma til greina sú kvöð, að fyrirtækin væru látin sæta ábyrgð á því, ef þetta er ekki gert, og greiða sjálf útsvörin, ef eitthvað út af ber, þá held ég að það þyrfti að athugast hvort ekki sé hægt að finna sanngjarnari leið heldur en farin er viðkomandi innheimtu útsvaranna að þessu leyti. Hins vegar álít ég rétt að taka þessar greiðslur mánaðarlega af mönnum. Bæði tel ég það betra fyrir gjaldendurna og líka fyrir viðkomandi sveitarfélög. Þá vil ég benda hér á eitt mjög mikilvægt atriði, sem ég tel til mikils óhagnaðar. Það er að lögbinda rekstrarútsvör, sem aldrei hafa verið lögheimiluð áður. Menn hafa að vísu tekið sér það vafasama vald hér að leggja á veltuútsvör. En nú á að lögbinda það, að það megi leggja rekstrarútsvör á fyrirtæki, þó að þau stórtapi, tapi jafnvel kannske öllum sínum eignum. Og meira að segja er till. hér um að ákveða, að þetta rekstrarútsvar geti orðið allt að ½%. Og það er sagt í grg. frv., að þeir sem sömdu þetta, hafi ekki viljað ákveða þetta hærra, því að vitað er, að eftir að búið er að lögbinda það, þá muni allar sveitir fara í hámark með það útsvar. En hér í Reykjavík hefur ekki verið farið lengra með þennan útsvarshluta heldur en í 1–2 prómille.

Hann er sex þar sem hann er hæstur.

Já, en sums staðar er hann ekki nema 1–2 af þúsundi. En hér er lagt til, að þetta verði ½%. fimm af þúsundi. Og langflestum þeim fyrirtækjum, sem bera uppi þjóðarbúskapinn, þeim er að mestu nú hlíft við þessu gjaldi, nema um sé að ræða gróða hjá þeim. En nú á að lögbinda, að fyrirtæki sem rekin eru yfirleitt, hvort sem um gróða er að ræða hjá þeim eða ekki, skuli greiða þetta rekstrarútsvar, jafnvel þó að tap verði á rekstri fyrirtækjanna. T. d. þessir nýju togarar, sem hafa 4 millj. kr. veltu, ég get fullyrt, að enginn þeirra getur náð saman endum með tekjur og gjöld á árinu 1948, nema þeir fái brúttótekjur 4 millj. kr. En það eru 20 þúsund kr. í sveitarsjóð, sem þeir verða að greiða, ef þetta frv. verður að l., jafnvel þó að þeir geri ekki betur en að ná saman endum með tekjurnar og gjöldin, samkv. því, sem ég hef sagt ef leyft verður að leggja rekstrarútsvar á þá og þeir verða að greiða það líka, þó að það verði 500 þús. kr. tap á rekstri þeirra. Ég tel því að þetta ákvæði sé stórkostlega til hins lakara frá því, sem nú er. Ég veit að venja hefur verið um þetta. En það hafa staðið um það málaferli hvort heimilt sé að leggja á veltuútsvar. En eftir að búið væri að samþykkja þetta frv., eins og það er að þessu leyti, þá er ekki tækifæri fyrir neina aðila að fá úrskurð dómstóla um það, hvort þetta skuli gerast. Þá vil ég benda á ákvæði um úrskurð ríkisskattanefndar um upphæð útsvara. Ég er ekki viss um, að rétt sé að láta þau mál ganga eins og nú er. Hér er oft um ærið stórar fjárhæðir að ræða, en það er ekki hægt yfirleitt fyrir gjaldþegnana að koma neins staðar að neinni vörn í þessum málum. Þau ganga fyrst til skattanefnda, síðan til yfirskattanefnda og svo til ríkisskattanefndar. Það eina sem gjaldþegn hefur rétt til í sambandi við kæru út af útsvarsupphæð er að senda inn bréf sem hann hefur enga tryggingu fyrir að séu lesin. Hann hefur ekki rétt til þess að láta verja mál þessi fyrir neinum dómstóli á þessari leið. Og síðasti dómurinn sendir aðila kannske þannig bréf: „Kæran ekki tekin til greina.“ - Ég tel að þetta fyrirkomulag sé óviðunandi með öllu. Ég get líka sagt hv. þd. það, að ríkisskattan. leyfir sér að fella svona úrskurði án þess að vera fullkomlega skipuð, úrskurði um útsvör upp á tugi og hundruð þúsunda, þar sem einn eða tveir nm. víkja sæti í n., af því að þeir eru hliðhollir. og úrskurður getur þá orðið felldur af tveimur mönnum í n., sem er rangt. Ég hef skriflega viðurkenningu af ríkisskattan. um það, að þetta hafi verið gert hvað eftir annað, og ég álít að slíkt megi ekki koma fyrir og að í lögin eigi að koma ákvæði um, að svona megi ekki fara með þessi mál, heldur að það sé ekki lokadómur hjá ríkisskattan., nema því aðeins að tekinn verði upp sá háttur að aðilar megi verja a. m. k. fyrir síðasta dómstigi mál út af útsvörum, sem sé kærur, eins og eigi að verja það fyrir hæstarétti. Það hafa verið sótt og varin fyrir hæstarétti smærri mál heldur en mál, sem gilda hundruð þús. kr. eða milljónir, eins og hér getur átt sér stað í þessum málum. Ég vil enn fremur benda á það að ég tel alveg óviðeigandi, að hinu sama ranglæti sé haldið í sambandi við samvinnufélögin eins og gert er ráð fyrir í þessu frv. Ef þau vilja vera á sama viðskiptagrundvelli í landinu eins og aðrir aðilar, eiga þau að bera sömu gjöld. En hér er gert ráð fyrir, að þau hafi meiri rétt. Og t. d. þar sem er kaupfélag, sem hefur samkeppni við einstaklingsverzlun á vissum stað, þar hefur hin verzlunin - ekki kaupfélagið - orðið að bera mest af útsvörunum. En undireins og hin verzlunin hverfur, hefur þetta verið fært á kaupfélagið, hvað sem útsvarsl. hafa sagt. Hvers vegna er þetta gert, að mismuna svona? Er það til þess, að verzlunin, sem ekki er kaupfélag, hverfi frá, en verzlun á þeim stað verði samvinnuverzlun? En þegar þetta gerist, að einstaklingsverzlunin hættir, þá munu skattarnir flytjast um leið yfir á samvinnufélögin. Ég veit ekki, hvort það er þetta, sem leitazt er eftir með því að halda þessum mjög svo ranglátu ákvæðum, að útrýma öðrum verzlunum en samvinnuverzlunum. Ég læt þetta nægja á þessu stigi. - Hvað snertir þá n.. sem koma eigi til með að fjalla um þetta frv., þá hefur það verið svo að þeim frv. til l. um útsvör eða um breyt. á l. um útsvör, sem hafa komið fram í þessari hv. d., síðan ég kom á Alþ., hefur verið vísað til allshn. En ég tel það rangt að vísa þessu máli til allshn., því að þetta er hreint félagsmál. En það að láta allshn. fjalla um svona mál mun hafa helgazt af þeirri venju, að allshn. hafi haft þessi mál til meðferðar, áður en heilbr.- og félmn. var stofnuð. Ég geri þetta ekki að kappsmáli. Mig langar ekkert til þess að fá þetta mál í heilbr.- og félmn. til þess að pæla í því. En ég tel, að málið eigi heima í heilbr.- og félmn.



Það eru aðeins nokkur orð út af því sem hv. þm. Barð. sagði. Ég skal þó ekki vera langorður. Hann var að beina því til n., hvort ekki væri rétt, að það yrði höfð málafærsla um hvert einstakt mál líkt eins og nú hjá hæstarétti, að mér skildist. Það er nú svo, að ríkisskattan. hefur árið sem leið borizt fjöldi af kærum, og ég held, að n. muni athuga það áður en gert er ráð fyrir, að þar komi sækjandi og verjandi. Það er n., sem athugar, hvort menn geta borgað útsvarið, áður en það er afgr. eins og í hæstarétti. Ég vil því beina því til n., að hún athugi það, án þess að ég fari frekar inn á það nú.



Það er ekki nema eðlilegt, að komi fram ýmsar raddir í d. út af þessu máli. Það hefur verið bent hér á atriði, sem frá sjónarmiði hvers þm. fyrir sig mættu betur fara heldur en er í frv. Frv. var lagt fyrir þingið, eins og mþn. gekk frá því og tók hún meira að segja fram, að félmrn. vildi gjarnan fylgjast með meðferð málsins hér í d. og að fulltrúi frá því ætti viðræður við n., sem málið fær. Það var líka búizt við því, þegar frv. kæmi fram, að það mundu koma fram ólík sjónarmið og kom það mér ekki á óvart og er ekkert við því að segja. Út af því sem hv. þm. Barð. tók fram um það, að frv. væri seint lagt fyrir Alþ., þá vil ég segja það, að það er orðið áliðið á þing, ef að líkum lætur, en mþn., sem samdi frv., skilaði því ekki í hendur ráðuneytisins fyrr en í desembermánuði s. 1. Það var því enginn kostur á að leggja frv. fyrir þingið fyrr en nú í þessum mánuði. Ég gæti vel trúað því, að svo gæti farið, og er í raun og veru ekkert sérstakt um það að segja, þó að ekki yrði hægt að afgreiða þessa löggjöf á því þingi, sem nú stendur yfir, a. m. k. ekki ef því væri lokið eftir svona 1 mánuð. En ég taldi rétt sjálfur að leggja frv. fyrir. jafnvel þó að liðið sé á þingtímann, svo að þm. gæfist kostur á því að athuga það strax, ef það kynni að þurfa nánari undirbúning og athugun af hálfu þingsins en þingtíminn leyfir, og meðfram af því, að málið kynni þá að vera betur undirbúið, ef það yrði ekki afgr. á þessu þingi, þegar næsta þing færi að fjalla um það. Hins vegar tel ég mikla nauðsyn á því, að framkvæmdar verði ýmsar breyt. á útsvarslöggjöfinni frá því sem nú er og því fyrr því betra að mínu áliti, og má ekki skilja orð mín á þá lund, að ég óski eftir því, að þetta frv. dagi nú uppi á þessu þingi, heldur skil ég vel, að þm. hafi margt að segja um þetta mál, og ef þingtími verður stuttur hér eftir, þá verður kannske örðugt að fá það í gegn á yfirstandandi þingi. Ég sé ekki ástæðu til að fara inn á einstök atriði, sem fram komu í ummælum þeirra þriggja þm., sem hér hafa minnzt svolítið á frv. við þessa fyrstu umr., en skal þó aðeins minnast á það, sem hv. 1. landsk. talaði um, að hafa fleiri gjalddaga á útsvarinu en gert er ráð fyrir í 24. gr. Ég er þeirrar skoðunar fyrir mitt leyti, að reynt sé að koma á fleiri gjalddögum en 4, eins og 24. gr. gerir ráð fyrir, sérstaklega á sumum stöðum eins og í bæjum og þéttbýli, þar sem fólkið er meira á flökti til og frá og þá meiri þörf á fleiri gjalddögum. Ég get því vel tekið undir þá athugasemd, að rétt sé að athuga þetta í n., sem málið fær, og að heimilað væri með reglugerð að setja ákvæði um að hafa þá fleiri og jafnvel þá mismunandi í kaupstöðum og úti á landi, eftir því sem ástæða þætti til. En í 24. gr. er gert ráð fyrir því, að gjalddagar séu 2–4. Ég tek alveg undir þá skoðun, sem fram kom hjá hv. 1. landsk. þm., að koma því skipulagi á sérstaklega hjá föstum launamönnum og jafnvel meðal launamanna yfirleitt, að greiðsla á útsvörum þeirra og opinberum gjöldum fari fram mánaðarlega, ef unnt er að koma því við. Það yrði þægilegra fyrir launtaka að inna þannig smám saman af höndum greiðslur á opinberum gjöldum, og með því fá sveitarfélögin fyrr greiðslur á opinberum gjöldum, en það hamlar mörgum sveitarfélögum, hvað útsvörin og skattar koma seint inn, svo að þau hafa orðið að leita eftir rekstrarláni um tíma af þeim ástæðum. Það yrði án efa heppilegra að koma því skipulagi á, að útsvörin kæmu sem mest mánaðarlega inn. Hv. 1. landsk. minntist á, að ekki sé nógu vel frá því gengið í frv., að atvinnurekendur annist innheimtu á útsvörum hjá þeim mönnum, sem vinna hjá þeim. Þótt í 25. gr. séu um þetta nokkuð skýr ákvæði. þá mun ég ekki draga í efa, að það kæmi til athugunar að bæta þau eitthvað. En þó er tekið skýrt fram, að kaupgreiðendur ábyrgist, að útsvarsgreiðendur hjá þeim, sem þeir greiða kaup, standi skil á útsvari sínu. Að vísu tel ég það nauðsynlegt úti á landi, að sveitarfélögin geri kröfu til þess, að atvinnurekendur haldi eftir af kaupgjaldi hjá mönnum til þess að greiða útsvörin með, og ég tel, að atvinnurekendum sé skylt að framkvæma þetta. Hv. þm. Barð. fannst það hart að gengið að leggja þá skyldu á atvinnurekendur að innheimta eða draga frá kaupgjaldi verkamanna hluta af útsvarinu. Það ætti ekki að verða erfitt, ef gengið er frá því með góðri samvinnu milli atvinnurekenda annars vegar og sveitarfélaga hins vegar, en það yrði mikið hagræði fyrir sveitarfélögin, sem gjöldin fá, og verkamenn, sem hjá atvinnurekendum vinna. að geta greitt gjöld sín smátt og smátt, um leið og kaupgreiðsla fer fram. Hv. þm. Barð. minntist á það, að í 13. gr. frv. væri nú gert ráð fyrir því, að l. heimiluðu að hluta af útsvarinu mætti taka með því að leggja ákveðna hundraðshluta á rekstur fyrirtækja. Það er rétt, 4. liður gerir ráð fyrir þessu, en eins og sami þm. tók fram, þá hefur tíðkazt í mörg ár, að fleiri og fleiri sveitarfélög hafa miðað útsvörin að einhverju leyti við rekstur fyrirtækja. Ég skal ekki neita því, eins og hv. þm. Barð. tók fram, að í einstökum tilfellum, þar sem reksturinn er mikill að krónutali, er ágóðinn lítill, og þá gæti það komið hart niður. Mér finnst, enda þótt eigi að vera eðlilegt svigrúm, að ekki megi leggja á fyrirtækin án tillits til rekstrarafkomu. En það er ekkert hér í frv. um þetta, enda er það algerlega lagt á vald niðurjöfnunarnefnda að ákveða, hve mikill hluti af hundraðsgjaldi yrði lagður á atvinnurekendur miðað við rekstur þeirra, ef svo býður við að horfa. En ég held, þótt það sé orðið til, sem ekki er getið í eldri l., að útsvarsálagning megi miða við reksturinn, þá eigi ekki að breyta því frá því, sem áður var, og ég hygg, að ekki sé ástæða til að halda, að 1. banni það, heldur miði að einhverju leyti að því, að útsvörin séu miðuð við rekstrarafkomu þeirra fyrirtækja, sem þau eru lögð á. Ég vildi aðeins nefna þessi dæmi af nokkru, sem fram kom í athugasemdum hjá þessum þremur þm., sem hér hafa tekið til máls. Ég sé ekki ástæðu fyrir mitt leyti að fara inn á höfuðbreyt. í frv., en það er skipting á útsvörum milli heimilissveitar og atvinnusveitar, og þarf það sérstakrar íhugunar við hér á Alþ. og í félmrn., því að mildar umkvartanir hafa komið fram út af þeim reglum, sem gilt hafa hingað til um skiptingu útsvars milli heimilissveitar og atvinnusveitar. Ég sé ekki ástæðu til þess að ræða frekar það, sem fram hefur komið í umr. til þessa, en þykir næsta eðlilegt að taka undir það, sem 1. landsk. og hv. þm. Barð. sögðu. að hér sé um málefni að ræða, sem þurfi rækilegrar íhugunar við. Hér er einnig um viðkvæmt mál að ræða, eins og skattalöggjöfin er yfirleitt og því er meiri nauðsyn á að íhuga það nákvæmlega og gaumgæfilega, heldur en að afgreiða frv. í skyndi.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir þær yfirlýsingar, sem komu fram í hans ræðu í sambandi við afgreiðslu málsins. Ég er á sama máli um það, að það beri að leggja meiri áherzlu á, að það fái góða athugun og eðlilega meðferð, heldur en þótt það yrði afgr. og gert að lögum nú á þinginu, þó að ég hins vegar ekki óski eftir því, að það dragist um langan tíma að breyta þessum l. eins og þarf að breyta þeim. Í sambandi við rekstrarútsvörin vildi ég mega benda á, að ef athuguð er grg., þá er gert ráð fyrir því, að sveitirnar noti sér til hins ýtrasta þetta hámark, sem hér er leyft. Maður þekkir þá illa, ef þeir ekki nota þetta ákvæði, þegar þeir notuðu sér að leggja þetta á án þess að hafa stoð í l. Ýmsir í ráðuneytinu hafa leyft sveitarstjórnum að gera þetta, án þess að nokkuð sé hægt að benda á. að það hafi stoð í l. Mér hefur verið margsinnis sagt af góðum lögfræðingi, núverandi hæstaréttardómara, að það sé mjög vafasamt, að það stæðist dóm að hægt sé að leggja á fyrirtæki veituútsvar í sambandi við gildandi lög. Í sambandi við síðari ræðu hv. 1. þm. N-M., sem upplýsti, að það væri fjöldi af kærum, sem færi fyrir ríkisskattan., vil ég segja þetta: Því er ekki hægt að sækja þessi mál með verjanda og sækjanda fyrir dómstóli eins og önnur mál? Það er nauðsynlegt að breyta því í frv., að þetta sé ekki endanlegur dómur. Þá geta þeir, sem vilja halda áfram þessum málum og ranglæti eru beittir, sótt þessi mál og áfrýjað til hæstaréttar. Það fær enginn mig til að trúa því, að það sé hægt að senda tveggja krónu kröfumál til hæstaréttar, en ekki tveggja millj. króna. Ég hef bréf frá ríkisskattan., þar sem hún hefur tvisvar fellt dóm í kröfumáli, án þess að leita sér upplýsinga og gefa forsendur fyrir dóminum. Það er engin trygging fyrir þessum málum, meðan þeim er þannig fyrir komið. Slíkur dómur hefur fallið í máli, sem endaði fyrir hæstarétti, það var ekki um útsvarsupphæð, heldur um skuld. Þá vöknuðu þeir við það að allt, sem þeir höfðu gert, var eintóm vitleysa og skuldin var færð niður, það er einmitt í þessum málum útilokað fyrir þessa aðila að ná rétti sínum. Ég tel afar nauðsynlegt að koma inn, ef ekki er hægt að verja og sækja við þetta síðasta dómstig, að þá sé úrskurður ríkisskattan. ekki síðasti dómur um upphæðir. En það er það, sem ég er að deila um.

Forseti (BSt) : Það er nú engin skýr markalína milli þeirra mála, sem eiga að fara í allshn. og heilbr.- og félmn., en mér virðist eftir þeirri venju, sem ríkt hefur hér í þessu, að heilbr.- og félmn. eigi fyrst og fremst að fá heilbrigðismál, þar að auki bein félagsmál, mál eins og tryggingamál og annað slíkt og mál, sem fjalla um félagsrétt borgaranna. Útsvarslög hafa aftur á móti jafnan verið í allshn. Að vísu er ekkert almennt frv. til, þar sem útsvarslög hafa verið borin fram, síðan heilbr.- og félmn. varð til, en þó má nefna frv. um breyt. á útsvarsl. Öllum stórvægilegum breyt., sem bornar hafa verið fram síðan, hefur verið vísað til allshn. Úr því að hæstv. ráðh. gerir ekki neina till. um, í hvaða n. frv. verði vísað, þá ber ég það fyrst upp, að málinu verði vísað til allshn. samkvæmt því. sem ég hef nú greint.

Frsm. (Páll Zóphóníasson) : Herra forseti. Eins og tekið er fram í grg. þessa frv., er frv. flutt af n. eftir ósk frá ráðh. Sú eina breyt., sem þar er farið fram á frá núgildandi l., er sú að ráðh. yrði veitt heimild til þess, þegar í hlut eiga fámenn læknishéruð, að auka styrki til læknisbústaða og sjúkrahúsbygginga upp í allt að 3/5 af byggingarkostnaði, í staðinn fyrir að í 1. er ætlazt til, að það sé 2/5. Þegar n. tók þetta mál til flutnings, tók hún ekki endanlega afstöðu til málsins. Það kom fram í n., að það væri dálítið mikið að láta ráðh. hafa þessa heimild, því deila má um, hver séu hin fámennu læknishéruð. Þá kom og fram í h., hvort ekki væri reynandi að binda þetta frekar, t. d. með tölum um, hve margir íbúar þyrftu að vera í læknishéraði, sem nyti þeirra réttinda. En um það var ekki tekin afstaða. Nú vil ég fyrir hönd n. biðja hæstv. forseta að taka málið ekki aftur á dagskrá, til þess að ekki þurfi að vísa því til n., en n. mun halda um það fund og þá taka afstöðu til málsins og þá koma sér saman um brtt. við frv. Ef við lítum á læknishéruðin, þá eru t. d. 5 á landinu, þar sem íbúatalan er fyrir neðan 500, 286 þar, sem fæst er, 314 og 329, 444 og 498. Ef maður vildi t. d. binda sig við íbúatöluna 500, þá eru a. m. k. á tveimur þessara staða til læknisbústaðir, og þá eru þessi aukaútgjöld ríkissjóðs bundin við 3 hin. Vildi maður fara með töluna í 1000, væru það 16 læknishéruð, sem hefðu neðan við 1000 íbúa, og búið er að byggja læknisbústaði í fullum helming þeirra. - Hvaða afstöðu n. tekur um þetta, skal ég ekki slá föstu nú, en bið hæstv. forseta að lofa n. að fá tíma til að athuga þetta milli umr. og taka það ekki aftur á dagskrá, fyrr en hann hefur frétt frá henni.

Forseti (BSt) : Ég mun verða við þessum tilmælum nefndarinnar.