Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Á 14. fundi í Sþ., 25. nóv., mælti forseti (BF): Svo hljóðandi bréf hefur borizt: „Reykjavík, 25. nóv. 1964. Mér hefur í dag borizt eftirfarandi bréf frá formanni þingflokks Alþfl.: „Þar sem Guðmundur Í. Guðmundsson, 4. landsk. þm., getur ekki sinnt þingstörfum næstu vikur vegna sjúkleika, leyfi ég mér samkv. beiðni hans og með skírskotun til 138. gr. l. um kosningar til Alþingis að óska þess, að vegna forfalla 1. varamanns taki 2. varamaður landsk. þm. Alþfl., Unnar Stefánsson viðskiptafræðingur, sæti á Alþingi í fjarveru hans.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt. Sigurður Ó. Ólafsson, forseti efri deildar. Til forseta sameinaðs Alþingis.“ Það liggur einnig fyrir svo hljóðandi símskeyti frá Friðjóni Skarphéðinssyni: „Vegna embættisanna hef ég ekki tök á að taka varamannssæti á Alþingi þessu sinni.“ Unnar Stefánsson hefur áður átt sæti á Al þingi og rannsókn farið fram á kjörbréfi hans. Tekur hann nú sæti á þinginu og býð ég hann velkominn til starfa.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja á þskj. 21 till. til þál. um að skora á ríkisstj. að láta framkvæma athugun á því, á hvern hátt Ísland geti tekið virkari þátt, en nú er, í því að veita aðstoð hinum svokölluðu þróunarlöndum og leggja niðurstöður þeirrar athugunar fyrir hv. Alþingi, þegar henni er lokið. Ég hygg, hvað sem öðru líður, að enginn ágreiningur geti verið um, að það sé rétt, sem haldið er fram í grg. minni fyrir þátill., að efnahagsvandamál þróunarlandanna eru eitthvert mesta vandamálið, sem mannkynið á nú við að etja. Útrýming hinnar sáru fátæktar, sem allur þorri fólks í þessum löndum á við að búa, hlýtur að vera eitthvert mikilvægasta mannúðarmál, sem nú er til úrlausnar. En málið hefur einnig sína stjórnmálahlið, því að á sama hátt og allt of ójöfn tekjuskipting milli þjóðfélagsstétta veldur jafnan ókyrrð og átökum innan einstakra þjóðfélaga, getur allt of mikill lífskjaramunur stofnað í hættu friðsamlegri sambúð þjóða. En þessi hlið málsins veit ég að er hv. þm. yfirleitt kunn og ég sé ekki ástæðu til að ræða hana nánar. En síðan till. þessi kom fram, hef ég hitt allmarga, fáeina innan þings, en fleiri þó utan, sem dregið hafa nokkuð í efa, að ástæða væri til þess fyrir okkur Íslendinga að láta þetta mál til okkar taka umfram það, sem leiðir af þátttöku okkar í starfi Sameinuðu þjóðanna og öðru alþjóðlegu samstarfi. Ég tel því rétt að fylgja till. þessari úr hlaði með því að ræða í sem stytztu máli þau meginsjónarmið, sem ég hef orðið var við, að því er snertir þessa hlið málsins. Sumir hafa í fyrsta lagi spurt sem svo: Hvað er átt við með þróunarlöndum og hlýtur ekki Ísland einmitt að teljast til þeirra? Nú er að vísu ekki til neinn einhlítur og óumdeildur mælikvarði á það, hvað sé þróunarland. En eins og getur í grg. minni fyrir þátill., þá er langalgengast að miða í því efni við raunverulegar þjóðartekjur á mann, og þó að aftur megi þá deila um það, hvaða mark skuli miða við, þegar meta skal, hvort tiltekið land sé þróunarland eða ekki, þá kemur ekki til greina undir neinum kringumstæðum að telja land, þar sem raunverulegar þjóðartekjur á mann eru svo háar sem hér á landi, til þróunarlanda. Það er auðvitað rétt, að hér á landi er margt ógert og mikil þörf uppbyggingar og tækniframfara. En í þeirri merkingu eru öll lönd heimsbyggðarinnar þróunarlönd. Verðmæti þjóðarframleiðslu á mann mun nú nema hér á landi milli 1.600 og 1.700 dollurum á ári, en það er um það bil þrefalt verðmæti þjóðarframleiðslu í þeim þróunarlöndum, þar sem hún er mest. En er Ísland ekki aðili að Sameinuðu þjóðunum og ýmsum alþjóðastofnunum, sem reka hjálparstarfsemi fyrir þróunarlöndin? Svo er að vísu og greiða Íslendingar til þeirrar starfsemi í samræmi við þær reglur, sem í gildi eru á hverjum tíma um framlög hverrar einstakrar þjóðar til slíkrar starfsemi. Þannig er t.d. í fjárlagafrv. því, er lagt hefur verið fyrir þetta þing, gert ráð fyrir 600 þús. kr. framlagi vegna tækniaðstoðar á vegum Sameinuðu þjóðanna og sama framlagi var gert ráð fyrir á fjárlögum fyrir yfirstandandi ár. En minnst af þeirri efnahagsaðstoð, sem þróunarlöndunum er veitt, er þó á vegum þessara alþjóðastofnana, enda skiljanlega takmörk fyrir því, hvað mikil framlög fást til slíkrar starfsemi, ef hin einstöku lönd, sem leggja fé fram í þessu skyni, geta ekki haft nein áhrif á ráðstöfun þeirra, þannig að mest af þeirri aðstoð, sem þróunarlöndunum er veitt, er í þeirri mynd, að einstök ríki skipuleggja starfsemi á þessum sviðum hvert á sinn kostnað. Eins og við má búast, hafa Bandaríkin verið stórtækust allra einstakra landa á þessu sviði, enda eru þjóðartekjur á mann þar hærri, en í nokkru landi öðru eða nær tvöfaldar á við þjóðartekjur Íslendinga, þó að munur lífskjara þar og hér sé ekki svo mikill sem nemur mun á þjóðartekjum vegna hás verðlags í Bandaríkjunum. Auk stórfelldra framlaga til efnahagsaðstoðar í þágu þróunarlandanna er þar í landi fjöldi stofnana og sérfræðinga, sem annast rannsóknir á því, hversu hjálp þessa megi veita, þannig að hún komi að sem mestum notum. En þó að það sé þannig, að Bandaríkin séu það land jarðarinnar, sem hefur hæstar þjóðartekjur á mann, mun þó marga hv. þm. vafalaust reka minni til þess, að í nýafstöðnum forsetakosningum í Bandaríkjunum var eitt af þeim málum, sem ofarlega voru á baugi í kosningabaráttunni, hvað miklum fjármunum Bandaríkin ættu að verja til útrýmingar fátækt þar í landi og í öðru lagi má minna á það, að a.m.k. til skamms tíma, ef ekki enn í dag hafa ýmis einstök ríki og landssvæði í Bandaríkjunum verið talin vanþróuð. En þessar staðreyndir sýna, hve víðtækt það vandamál er, sem hér er um að ræða, þannig að það er jafnvel fyrir hendi í hinum auðugustu löndum. En það eru ekki eingöngu lönd, sem eiga við svipaða auðlegð að búa og Bandaríkin, sem lagt hafa mikið af mörkum í þessu skyni. Eins og getið er um í grg. minni fyrir þessari þáltill., hafa öll Norðurlöndin með höndum umfangs mikla starfsemi á þessu sviði. En að undantekinni Svíþjóð eru þjóðartekjur á íbúa þó ekki hærri á hinum Norðurlöndunum, en hér á landi. Þær eru svipaðar og hér í Danmörku og Noregi, en talsvert lægri í Finnlandi, enda verð ég að játa, að ég þekki minnst til þess, hvernig aðstoð við þróunarlöndin er hagað þar, en veit þó, að hún er töluverð. Sem dæmi um það, hversu t.d. Danir telja sér skylt að taka þessi mál föstum tökum, má nefna það, að vorið 1962 hitti ég í Kaupmannahöfn skólabróður minn frá námsárum mínum í Kaupmannahöfn, Poul Nyboe Andersen, prófessor við danska verzlunarháskólann og formann Sambands dönsku samvinnufélaganna, en prófessor Nyboe Andersen er einn af kunnustu hagfræðingum Dana. Sagði hann mér þá frá því, að hann hefði nýlega verið skipaður formaður í nefnd, er gera átti tillögur um skipulagningu aðstoðar Dana við þróunarlöndin, og var gert ráð fyrir því, að nefnd þessi ætti að starfa í 1–2 ár. Hafði þess jafnframt verið óskað, að prófessor Nyboe Andersen léti af báðum þeim störfum, sem hann þá gegndi, prófessorsstarfinu og formennsku í sambandi dönsku samvinnufélaganna, meðan á athuguninni stæði, þannig að hann gæti óskiptur helgað sig því starfi, sem þarna var um að ræða. En það eru ekki eingöngu þjóðir, sem búa við svipuð og betri lífskjör en Íslendingar, sem taka þátt í aðstoð við þróunarlöndin. Þess munu ófá dæmi, að þau þróunarlönd, sem lengra eru komin á þróunarbrautinni, veiti aðstoð þeim þróunarlöndum, sem skemmra eru komin. Það má einnig nefna, að þjóðir eins og t.d. Japanir og Rússar veita mikla efnahagsaðstoð til þróunarlanda og munu hinir fyrrnefndu, eða Japanir, þó ekki hafa náð 500 dollara árstekjum á íbúa eða því marki. sem samkv. áður sögðu er algengast að miða við, þegar ákvarða skal, hvort ákveðið land skuli teljast þróunarland eða ekki. Og þjóðartekjur Rússa munu ekki vera mikið yfir þessu marki. Með hliðsjón af því, sem nú hefur verið sagt, er það skoðun mín, að meira tómlætis hafi gætt af hálfu okkar Íslendinga í þessu mikilvæga alþjóðlega mannúðar- og menningarmáli, en æskilegt er og því er till. sú, er hér liggur fyrir, fram borin, því að siðferðileg skylda einstakra þjóða til að láta mál þetta til sín taka hlýtur að verða háð efnahag, ekki fólksfjölda. Það er eðlilegt, að gerðar séu í þessu efni meiri kröfur, t.d. til Svía og Svisslendinga, en jafnfjölmennra negra- eða indíánaríkja. Það er óvefengjanleg staðreynd, að Íslendingar eru í hópi þeirra 10% íbúa jarðarinnar, sem hæstar tekjur hafa. Ég tel okkur því siðferðilega skylt að athuga það, hvað hugsanlegt er, að við getum gert í þessu efni. Það er auðvitað hugsanlegt, þó að það sé að vísu að mínu áliti ekki líklegt, að niðurstaða slíkrar athugunar yrði neikvæð. en jafnvel þótt svo væri, teldi ég engu síður rétt, að slík athugun yrði gerð, því að þá gætum við a.m.k. haft betri samvizku á eftir. Þó að ég fari ekki út í það sem neinu nemur að ræða, með hverju móti er hugsanlegt, að þátttaka okkar í aðstoð við þróunarlöndin geti orðið, þá tel ég þó rétt að benda á það, að fleira kemur til greina í því efni, en fjárframlög til einhverra ákveðinna framkvæmda í þessum löndum. Hvað slík fjárframlög snertir, er mér ljóst, að varla getur þar verið um að ræða framlög af okkar hálfu, sem um munar. En það er fleira, en fjármagnsskortur, sem hamlar efnahagslegri þróun þessara landa. Fáfræði almennings og öðru fremur skortur á verkkunnáttu eru ekki síður meðal mikilvægustu orsaka þess, að lönd þessi hafa dregizt aftur úr í efnahagslegu tilliti. Þegar ég tala um skort á verkkunnáttu, á ég ekki fyrst og fremst við skort á hámenntuðum sérfræðingum. Á því sviði erum við vissulega ekki heldur aflögufærir. Ég á við hitt, að almenn verkkunnátta í þessum löndum er gjarnan öldum á eftir því, sem er hér á landi og í nágrannalöndum vorum. Verkkunnátta, sem hér er almenn, gæti því, ef hún næði til þessara þjóða, gerbylt lífskjörum þeirra. Slíkri kunnáttu gætum við bæði miðlað þessum þjóðum með því að senda menn til þessara landa í því skyni að kenna það, sem að gagni mætti koma þar, eða taka á móti fólki frá þróunarlöndunum til verklegs náms eða annars, sem að gagni mætti koma. Ég tel rétt einmitt í þessu sambandi að geta þess, sem ýmsum hv. þm. er kunnugt um, að það hafa að vísu nokkrir íslenzkir sérfræðingar starfað í þessum löndum á vegum Sameinuðu þjóðanna eða einstakra stofnana þeirra, svo sem alþjóðlegu matvælastofnunarinnar, en ég tel, að það geti ekki talizt aðstoð Íslands við þessi lönd, vegna þess að menn þessir eru algerlega kostaðir af þeim alþjóðlegu stofnunum, sem hlut eiga að máli. Hins vegar getur auðvitað þekking þessara manna, þegar þeir hafa horfið heim frá þessum störfum, verið okkur mikilvæg einmitt í sambandi við ráðstafanir, sem við kynnum að gera í þessum efnum. En fyrir utan þetta kemur einnig til greina margs konar leiðbeiningastarfsemi á öðrum sviðum, svo sem heilbrigðismála, kennslu og uppeldismála o.s.frv. Slík leiðbeiningastarfsemi gæti komið þessum löndum að miklum notum, en þarf ekki að kosta ýkjamikið þau lönd eða það land, sem hana getur látið í té. En hins má þó auðvitað ekki ganga dulinn, að þó að hjálpin væri eingöngu í þeirri mynd, sem nú hefur verið nefnd, kostar hún alltaf eitthvað, þannig að ef ekki kemur til greina að láta neina fjármuni af hendi rakna í þessu skyni, þá er að mínu áliti út í bláinn að ræða þetta mál frekar. Aðstoð við þróunarlöndin er, eins og ég sagði áðan, fyrst og fremst menningar- og mannúðarmál, þannig að komi til greina að veita slíka hjálp, verður það að vera í þeim tilgangi einum að gera gott án bakþanka um viðskipti við þessar þjóðir síðar eða fjárhagslegan ávinning í einni eða annarri mynd. Nú er það vissulega svo, sem flestum hv. þm. mun kunnugt um, að við höfum allmikil viðskipti við sum þessara þróunarlanda. Skylt er auðvitað og nauðsynlegt að vinna að því að efla slík viðskipti, leita nýrra markaða o.s.frv., enda hafa á undanförnum þingum verið uppi hér á hv. Alþingi ýmsar till. um ráðstafanir í þeim efnum. Það er allt saman að mínu áliti mikilvægt og góðra gjalda vert, en því má ekki blanda saman við það málefni, sem hér er um að ræða. En þrátt fyrir þetta má þó á það benda, að slík starfsemi kemur ekki einvörðungu að gagni þeim þjóðum, sem hennar njóta, heldur einnig þeim, er hana láta í té. Það er ekki vafi á því, að sú þekking og reynsla, sem fengizt hefur í sambandi við þær ráðstafanir, sem gerðar hafa verið til þess að efla hagvöxt í þróunarlöndunum, hefur komið að miklu gagni í sambandi við ráðstafanir, sem gera hefur þurft til þess að efla hagvöxt í þeim löndum, sem aðstoðina hafa veitt. Tel ég m.a. ekki vafa á því, að þetta hefur haft sín áhrif á það, hvaða markmiðum hefur þótt æskilegt að keppa að í efnahagsmálum, þannig að þar sem sá hugsunarháttur var ríkjandi fyrir stríð, að nægilegt væri að tryggja jafnvægi í efnahagsmálum, eins og það hefur verið kallað, er nú jafnhliða og ekki síður lögð áherzla á það að efla hagvöxtinn. Og þó að Ísland sé ekki þróunarland, þá eru efnahagsvandamál smáríkja. hvort sem þjóðartekjur þar eru meiri eða minni, á ýmsan hátt skyld efnahagsvandamálum þróunarlandanna. Má þar nefna sem dæmi skort á sérfræðingum, of einhliða uppbyggingu atvinnuveganna o. fl., þannig að þó að það geti verið lærdómsríkt fyrir hvaða land sem er að kynnast vandamálum þróunarlandanna og taka þátt í að leysa þau, þá á það af þessari ástæðu ekki sízt við um smáríkin eins og okkar land. Þá má og nefna það, að enda þótt umrædda aðstoð beri, eins og ég sagði, að veita án bakþanka um markaðsöflun og þess háttar, þá höfum við á alþjóðlegum vettvangi margvísleg viðskipti við þróunarlöndin, þannig að velvilji þeirra getur orðið okkur mikils virði. En þátttaka í aðstoð við þau er líklegri til að glæða þann velvilja, en kaupsýsluviðskipti einvörðungu, án þess að á nokkurn hátt skuli reynt að gera lítið úr mikilvægi hinna síðar nefndu. Ég er líka ekki fjarri því, að það kynni að sumu leyti að hafa bætandi áhrif á hugsunarhátt margra Íslendinga að kynnast því, hvað raunveruleg fátækt er, því að þótt fátækt sé vissulega vandamál einnig hér á landi og þjóðartekjum og þjóðarauði sé nokkuð misskipt, þá eru þau vandamál þó smávaxin í samanburði við hliðstæð vandamál þróunarlandanna og felst það þó ekki í þessum orðum, að ekki beri að vinna að lausn þessara vandamála einnig hér. En eins og hv. þm. yfirleitt mun vera kunnugt, hafa opinberar skýrslur lengst af, allt frá því seinni heimsstyrjöldinni lauk, borið það með sér, að hagvöxtur hefur ekki verið eins ör hér á landi og í öðrum Vestur–Evrópulöndum. Til þess liggja auðvitað margar ástæður, sem ég sé ekki ástæðu til að rekja í sambandi við þetta mál, en eitt af fleiru, sem hindrað hefur, að hagvöxtur undanfarinna ára hafi verið svo mikill sem efni hefðu annars staðið til, er óraunhæf kröfugerð margs konar hagsmunahópa hér á landi á hendur þjóðarheildinni. Meiri almenn þekking á hinu alþjóðlega vandamáli fátæktarinnar gæti í senn að mínu áliti átt þátt í því að draga úr þessari orsök hægari efnahagsþróunar hér á landi, en ella þyrfti að vera, jafnframt því sem sú þekking gæti komið að haldi við lausn slíkra vandamála, bæði að því er snertir einstakar þjóðfélagsstéttir og landshluta, sem kunna að hafa dregizt meira aftur úr en æskilegt má telja. Ég hef af ásettu ráði ekki gert um það ákveðnar till., á hvern hátt sú athugun skuli fara fram, sem þáltill. mín leggur til að gerð verði. Það yrði eitt af viðfangsefnum þeirrar hv. n., sem mál þetta fær til meðferðar, að ræða það. Til greina hefði getað komið að leggja til, að kosin væri í þetta þingkjörin nefnd og vissulega tel ég málið nægilega mikilvægt til þess, að sú leið yrði farin. En það vill bara oft verða þannig með slíkar nefndir, að þær verða afkasta litlar, þó að auðvitað sé það komið undir þeim mönnum, sem í þær veljast. Ég mundi því telja, að ekki mundi síður vænlegt til árangurs, að t.d. þau ráðuneyti, sem telja má helzt að mál þessi heyri undir, fælu einhverjum af starfsmönnum sínum eða öðrum, sem ætla mætti að hefðu einhverja þekkingu á þessum málum, að framkvæma athugunina. En það atriði, á hvern hátt þessi athugun verður gerð, er látið opið í till., eins og hún er borin fram. Ég hef einnig velt því nokkuð fyrir mér, af því að það getur verið álitamál, hvaða þn. ætti að fá þetta mál til meðferðar. Í fljótu bragði kynni að virðast, að eðlilegt væri að vísa málinu til hv. utanrmn., því að utanríkismál er þetta að vissu leyti. Þó hef ég nú litið svo á, að hlutverk hv. utanrmn. sé fyrst og fremst að fjalla um þau mál, sem snerta stjórnmálaleg viðskipti við aðrar þjóðir, en þetta mál er ekki þess eðlis. Þess vegna hefur það nú orðið niðurstaða mín, þó að ég telji það í sjálfu sér ekki neitt atriði, að eðlilegast væri, þegar öllu væri á botninn hvolft, að hv. allshn. fengi málið til meðferðar. Herra forseti. Ég legg svo til, að umr. verði frestað og málinu vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að lýsa mikilli ánægju yfir þeirri till., sem hv. 10. þm. Reykv. hefur flutt hér og ég vil taka mjög undir hans orð um, að okkur beri til þess siðferðileg skylda að reyna að hjálpa þeim þjóðum, sem nú eru að reyna að brjóta sér braut úr örbirgð fram til mannsæmandi lifnaðarhátta. Okkur ber því frekar skylda til þessa, sem við höfum sjálfir þekkt hlutskipti þessara þjóða og þurfum skammt að líta til baka til okkar sögu til að standa á sama stigi og þær stóðu og standa nú margar. Ég álít þess vegna, að það sé alveg rétt hjá hv. 10. þm. Reykv., að Alþingi og íslenzka ríkinu beri siðferðileg skylda til þess að reyna að hjálpa að sínu litla leyti til þess að leysa vandamál þessara þjóða. Það er máske ekki stórt, sem við getum gert, sérstaklega ekki á því efnahagslega sviði, en við höfum e.t.v. vegna okkar sögu og okkar aðstöðu betri aðgang að mörgum þessara þjóða, heldur en nokkur önnur Evrópuþjóð. Við erum ein af þeim fáu þjóðum Evrópu, sem sjálf hefur verið um langan aldur og lengri, en nokkur af þessum þjóðum nýlenduþjóð. Við höfum sjálfir orðið að horfast í augu við það, að okkar þjóð væri næstum útrýmt af fátækt og kúgun, þannig að hún væri ekki lengur til. Og við getum þess vegna komið til þessara þjóða svo að segja sem hafandi verið ein af þeim og við mundum ekki mæta neinni af þeirri tortryggni hjá þessum þjóðum, sem oft fylgir þeirri oft mjög ríflegu efnahagslegu aðstoð, sem ýmis stórveldi láta þessum þjóðum í té. En við skulum bara muna eftir, að á sama tíma sem ýmsum þessum þjóðum eru nú látnir í té, skulum við segja, margir milljarðar króna frá ríkum þjóðum í Evrópu og Ameríku og mikið um þá hjálp talað, þá er á sama tíma margfalt stærri upphæð tekin af þessum þjóðum með því að lækka verðið á hráefnunum, sem þær selja úr landi og hækka verðið á iðnaðarvörunum, sem eru seldar þangað. Það hefur ekkert af þessum stórveldum Evrópu, þar sem auðhringar ráða, veitt eins mikla aðstoð til þessara þjóða og samsvarar því, sem auðhringarnir í þessum löndum hafa á undanförnum árum aukið arðrán sitt á þessum þjóðum með og menn þurfa ekki annað en líta í þær skýrslur, sem fulltrúar Sameinuðu þjóðanna hafa samið um rannsóknirnar í slíkum efnum. Við Íslendingar ættum því, ef við gætum, að gera ofur lítið í þessa átt, sem hv. 10. þm. Reykv. leggur hér til. Við gætum áreiðanlega veitt þessum þjóðum nokkra hjálp. Það er rétt hjá honum, að í gegnum Sameinuðu þjóðirnar höfum við látið þarna nokkra sérfræðinga í té og eitthvað gætum við máske gert á því efnahagslega sviði. En ég held, eins og hann sagði réttilega, að það langsamlega þýðingarmesta, sem við gætum gert á þessu sviði, sé að veita þeim þekkingu og kennslu. Við getum máske lítið gert að því að senda menn til þeirra, ekki sízt vegna tungumálanna, þó gætum við nokkuð gert að því, en hitt væri e.t.v. enn þá þýðingarmeira, að við gætum boðið fólki frá þessum þjóðum hingað heim til þess að læra. Við verðum að gá að því, hve óskaplega erfið skilyrði það eru, sem þetta fólk á við að stríða. Ég veit, að sumir hv. þm. muna eftir því, að fyrir nokkrum árum kom hingað sendinefnd frá frelsishreyfingu frá einu þessara landa. Það hét þá Nýasaland, sú brezka nýlenda, ég held, að það heiti nú Malaví, ef ég man rétt, eftir að það varð frjálst. Það var til þess að biðja Alþingi Íslendinga um aðstoð, til þess að reyna að fá dr. Banda, sem nú er forsrh. þess lands, leystan úr fangelsi Breta. Og þessir þm. töluðu hér við okkur, fulltrúa frá öllum flokkunum og ég man eftir einni sögu, sem þeir sögðu okkur við kaffiborð hérna niðri í salnum, sögðu okkur frá því, að af því að það var enginn gagnfræða- eða menntaskóli til í þessu landi, þá höfðu nokkrir unglingar strokið burt frá Nýasalandi og gengið alla leiðina til Kairó, sem var um hálfs mánaðar ganga, til þess að komast þar í gagnfræða- og menntaskóla. Aðstaðan, sem hinir hvítu drottnar hafa búið þessum þjóðum í Afríku, er þannig, að þeir hafa haldið þeim niðri, þeir hafa ekki aðeins rænt þá þeirri menntun, sem þeir áður höfðu, heldur haldið þeim niðri og meinað þeim alla menntun, þannig að í sumum þessum ríkjum, sem nú voru að verða sjálfstæð, var hjá margra milljóna þjóð máske aðeins til einn einasti innfæddur læknir. Það er þess vegna hægt fyrir okkur hér heima á fjölmörgum sviðum að gefa þessum fulltrúum þessara þjóða aðstoð til þess að fá þekkingu, - ég tala nú ekki um önnur eins svið og læknisfræði eða annað slíkt, sem kannske yrði fulllangt nám fyrir marga þeirra hér. En bara strax í okkar landbúnaði, í okkar járniðnaði, skulum við segja, ég tala nú ekki um í okkar sjávarútvegi, eru alveg stórkostlegir hlutir, það er eins og að koma á annan hnött fyrir fulltrúa þessara þjóða að koma hingað til Íslands til þess að kynnast því ástandi, sem hér ríkir í sjávarútvegi, landbúnaði, ýmsum iðnaði og öðru slíku. Það þyrftu ekki endilega að vera menn, sem gætu gengið hér á háskóla, þótt það væri líka æskilegt. Það gætu líka verið menn, sem hefðu kannske svo að segja enga menntun og yrði að byrja á að kenna þeim að lesa og skrifa, því að þannig hefur nú verið skilið við þarna, að 90% af mörgum þessum þjóðum kann hvorki að lesa né skrifa. Við yrðum vafalaust að reyna að kenna þeim kannske í senn bæði ensku og íslenzku, til þess að þeir gætu haft gagn af slíkri dvöl hér, en það er ekki nema árs verk. En við gætum og það á mjög ódýran hátt fyrir okkur, hjálpað þannig þessum þjóðum til þess að skapa sér menntaða menn og iðnaðarmenn og lærða bændur og sjómenn. Og það er það, sem þessar þjóðir frekar öllu öðru þurfa. E.t.v. hafa sumir þm. lesið sumt af þeim sögum, sem ritaðar hafa verið um ýmsa þá efnahagsaðstoð, sem hefur verið veitt. Ég man eftir einni sögu, sem var fræg á sínum tíma, þar sem einn amerískur rithöfundur er að hæðast að aðstoð Bandaríkjamanna við vissar þjóðir á þeim skaga, sem áður var kallaður Indókína., þar sem þeir voru að leggja í stórkostlegar tæknilegar framfarir, en höfðu engan skilning á því að hjálpa þjóð sem var 95% landbúnaðarþjóð, við að koma upp t.d. betra hænsnakyni, þar sem hænur urpu kannske áður 30 eggjum á ári, kenna þeim að komast upp í 200. Frásögur eru af því, hvernig amerískir bændur, sem komu þarna, fóru að kenna þessum þjóðum, en amerísku skriffinnarnir af skilningsleysi ráku slíka menn heim. Það er hægt að hjálpa til með stórkostlegri efnahagslegri byltingu hjá þessum þjóðum með aðferðum, sem við skulum segja Torfi í Ólafsdal og aðrir slíkir voru að byrja á hér fyrir mörgum tugum ára. Það er þess vegna engum efa bundið, að ef við leggjum okkur eftir því og athugum þetta raunverulega, getum við hjálpað þessum þjóðum einmitt fyrst og fremst með þeirri þekkingu og kennslu, sem við getum veitt þeim. Það er líka annað, sem ég tel rétt að við athugum í þessu sambandi. Ef ýmsir frá þessum þjóðum og sérstaklega er ég að hugsa þar um ýmsar þjóðir Afríku, kynntust Íslandi, okkar sögu og okkar atvinnulífi, þá mundu margar þeirra fá aukið sjálfstraust um, hvað hægt væri að gera hjá þeim, þegar þær fá að vita það, að við höfum á einni öld og raunar tæpri öld hafið okkur upp úr svipuðu ástandi og sumar þeirra lifa nú við, - það ástand er ákaflega mismunandi hjá þessum ýmsu þjóðum, - og upp til þess ástands, sem hv. frsm. var að lýsa. Það gæfi þessum þjóðum, ef þær kynntust slíku fordæmi, ákaflega mikla trú á hvað þær gætu gert sjálfar. Af okkar fordæmi gætu þær þess vegna lært mjög mikið í þessum efnum. Og við gætum þannig veitt þeim andlega og mér liggur við að segja siðferðilega og pólitíska hjálp, sem er þeim ekki síður mikils virði, en sú efnahagslega. Ég veit ekki, hvað vel hv. þm. þekkja sögu þessara þjóða, en saga sumra þeirra er svo lík sögu okkar, að furðu sætir. Okkur var venjulega kennt, að þetta væru hálfgerðar villiþjóðir, en það er raunverulega fyrst á síðustu tveim til þrem áratugum, að sérstaklega brezkir fræðimenn hafa rannsakað sögu þeirra, þannig að hún er nú skrifuð á allt annan hátt en var, þegar við, sem erum að verða gamlir, vorum í barnaskóla eða jafnvel háskóla. Þjóðir, skulum við segja þær, sem byggja Ghana og ríkin þar í kring, lifðu við hámenningu á 10.–14, öld, á sama tíma sem við skópum einhverja merkilegustu menningu í Evrópu. Sú höggmyndalist, sem sköpuð var þá í þessum ríkjum, á sér enga líka í veröldinni nema þá grísku. Og þeir ferðamenn, sem komu til þessara landa þá, á staði eins og Timbuktu og aðra slíka, þeir fundu þar steinlögð stræti, glæsilegar hallir og hámenntaðar þjóðir. Ferðamenn, sem skrifa sína ferðasögu frá 14. og 15. öld, kunna þessa sögu að segja. Það, sem braut síðan niður menningu þessara þjóða, var þrælahaldið, þrælaveiðarnar, þrælaverzlunin, það, að kaupmennska Evrópu og Norður-Ameríku brauzt inn í þessi lönd, rændi þaðan þorra íbúanna og sérstaklega þeim yngstu og duglegustu og flutti þá burt og veitti þessum þjóðum slík ólífissár, að öll þeirra menning hrundi í rústir og hefur nú um 5 aldir verið þannig, að Evrópumenn hafa reynt að skapa þá hugmynd, að þarna væru raunverulega villiþjóðir, sem á allan hátt væru ekki til annars fallnar, en að vera raunverulega þrælar. Við erum ein af þeim fáu hvítu þjóðum, sem höfum orðið fyrir svipuðum örlögum og þessar þjóðir, séð okkar menningu brotna niður, okkar þjóð svo að segja útrýmt og megininu af okkar dýrgripum meira að segja stolið eða flutta úr landi á annan máta. Það er þess vegna ekki aðeins, að það sé svo margt sameiginlegt í okkar sögu og því, hvernig við höfum brotizt áfram á þessari síðustu öld, sem gæti orðið þessum þjóðum til uppörvunar. Það er líka eitt, sem ég vildi leyfa mér að benda á. Sumt af þessum þjóðum Afríku, - eins og ég tók fram, er þeirra þjóðfélagsstig mjög misjafnt, - en sumt af þessum þjóðum Afríku stendur enn þá á því frumstigi ættflokka, sem við stóðum á að nokkru leyti, þegar okkar land byggðist. Eitt af þeim vandamálum, sem þessar þjóðir eru að glíma við, er að steypa þessum ættflokkum saman í þjóð. Og það er pólitískt atriði, sem leyst hefur verið á ýmsan máta í sögu þjóðanna. Sumar þjóðir reyna að leysa það að dæmi Haralds hárfagra í Noregi. Við Íslendingar erum ein af þeim fáu þjóðum veraldar, sem reynt hafa að leysa slíkt vandamál á friðsamlegan hátt. Sú þjóðfélagslega tilraun, sem hér var gerð hjá okkur á 10. og 11. öld, var að því leyti einstæð í veraldarsögunni, að það var gerð tilraun til þess að þróa ættflokka yfir í þjóð á friðsamlegan máta og það sem merkilegra er, við erum ein af þeim fáu þjóðum, sem eiga til sögu um, hvernig þetta var gert og þar að auki, sem einstakt er í öllum heiminum, við eigum til bókmenntir þar sem þessi þróun er höfuðatriðið í þjóðfélagslýsingunni, Íslendingasögurnar, þannig að við höfum alveg einstaka aðstöðu til þess að geta kynnt þessum þjóðum með fordæmi okkar þjóðar að fornu og nýju, á hvern hátt slíkar smáar þjóðir, þjóðir, sem hafa verið nýlenduþjóðir, eða þjóðir, sem standa t.d. á ættflokkastigi, geta reynt að leysa sín mál á friðsamlegan máta. Það hafa að vísu fleiri þjóðir reynt þetta og um nokkurn tíma með árangri, eins og við gerðum á 11. og fram á 12. öldina, t.d. indíánar. Þeir eiga enga sögu til um þetta. Hjá þeim birtist þetta einvörðungu, í þeirra goðsögn, sem Longfellow bjó til sitt fræga sögukvæði um. M.ö.o.; aðstaða okkar Íslendinga vegna okkar framkvæmda nú á tímum, vegna okkar gömlu sögu er alveg einstæð til þess að kynna þessum þjóðum, ekki sízt Afríku, hana þannig að þær ekki aðeins gætu meðtekið frá okkur nokkra þekkingu á þeim sviðum, sem við nú búum yfir í atvinnugreinum, heldur og að okkar gamla fordæmi mætti verða þeim til nokkurrar leiðbeiningar um þá sögulegu þróun, sem þeir eru að reyna að ganga í gegnum. Hve margbrotin hún er, verður e.t.v. greinilegast, þegar menn hugsa út í það, að sumar af þessum þjóðum lýsa því yfir í dag, að þær ætli sér að reyna að skapa grundvöll fyrir sósíalisma í sínu landi, - þjóðir, sem jafnvel enn þá standa á ættflokkastigi. M.ö.o.: ef maður tæki þetta í mannkynssögustíl, þá væri það að leysa svo að segja sama verkefnið sem bæði Haraldur hárfagri og Lenin höfðu verið að glíma við. Þá sér maður bezt, hvílíkt óskaplegt verkefni það er, sem þessara þjóða bíður, og hve þekking, ekki aðeins á atvinnuvegum, heldur líka á sögu og þjóðfélagsþróun, er þeim nauðsynleg. Og þekking í þessum löndum er það, sem skortir hörmulegast af öllu, því að þótt Evrópuþjóðirnar, sem drottnuðu þarna, sæju rækilega um að halda þeim fátækum og kúguðum, þá sáu þær frekar öllu öðru um að halda þeim þekkingarlausum, gersamlega niðri í fáfræði, þannig að þeir fáu menn, sem nú eru forustumenn þessara þjóða, það eru menn, sem hafa venjulega brotizt kannske fyrst með því að komast á trúboðsskóla og síðan til Bretlands eða Bandaríkjanna og afla sér þekkingar og orðið síðan samsvarandi leiðtogar þessara þjóða og Jón Sigurðsson var hjá okkur, enda álíka trú og dýrkun á mörgum þeirra foringjum og er á honum hjá okkur. Ég held þess vegna, að þau kynni, sem einstakir menn frá þessum þjóðum gætu haft af okkar landi, okkar núverandi atvinnugreinum, okkar reynslu um breytingu frá nýlenduþjóð og til tiltölulega velmegandi, bjargálna þjóðar og kynni af okkar sögu og þjóðfélagsháttum gætu orðið þeim álíka mikil lyftistöng í þeirra glímu við þeirra erfiðu viðfangsefni eins og sú efnahagslega og tæknilega þekking, sem við gætum veitt þeim. Ég vil þess vegna alveg sérstaklega taka undir þessa till. hv. 10. þm. Reykv. og vonast til þess, að sú nefnd, sem fær hana til afgreiðslu, taki hans hugmyndir til greina um að gera þessa till, ýtarlegri um, hvernig frá þessu skuli ganga, tryggja það, að fé sé veitt til þessara framkvæmda. Ég hefði að vísu verið þeirrar skoðunar, að það hefði verið eðlilegast, eins og hann gat um, að þessi till. færi til utanrmn. En ég þykist vita, að hann hafi, eins og við höfum margir fleiri, jafnvel þótt við séum í þeirri hv. n., nokkuð mikla vantrú á að nokkuð komi aftur, sem til þeirrar n. fer. Það liggja öll spor inn í þann helli og ekkert út. En þó veit ég nú ekki, hvort ekki væri hugsanlegt, þegar annað eins mál er í veði og þetta, sem virðing okkar liggur við að við afgreiðum rausnarlega, að það væri hægt að vekja þá sofandi nefnd af sínum Þyrnirósarsvefni og fá hana til þess að afgreiða slíkt mál eins og þetta. Hún ætti að geta séð virðingu sína í því að taka þó einu sinni fyrir mál, utanríkismál, sem ég held að allir þm. ættu að vera sammála um. Við vitum, að það, hve mjög hún hefur lagzt á mál á undanförnum áratugum, hefur mjög stafað af því, að þangað hafa farið mörg mál, sem menn hefur mjög greint á um. Þegar nú einu sinni kemur mál, þar sem Ísland gæti bæði látið gott af sér leiða og um leið máske risið sem stærra og meira ríki og betra í augum margra þjóða heims, sem hjálpar þurfa við, þá held ég. að utanrmn. mundi finna til þess sóma síns að afgreiða svona mál vel og myndarlega.



Herra forseti. Mig langar að segja aðeins örfá orð frá mínu brjósti um þetta mál. Með till. þessari er hreyft athyglisverðu máli, sem ég man ekki til að hafi verið rætt sérstaklega á Alþingi fyrr en nú, en það eru þau margvíslegu vandamál, sem nýsjálfstæðar þjóðir og fyrrverandi nýlendur eiga við að stríða. Nú er það svo, að þessi mál eru mjög ofarlega á baugi hvarvetna þar, sem rætt er um alþjóðamál, svo sem hjá Sameinuðu þjóðunum og innan annarra alþjóðlegra samtaka, þ. á m. samvinnuhreyfingarinnar, verkalýðshreyfingarinnar og ýmissa stjórnmála- og menningarlegra alþjóðasamtaka. Ómurinn af þessum umr. hefur endrum og eins náð til Íslands, þó að fremur hafi það verið áhugamál einstaklinga, en samtaka, að kynna sér málefni þróunarlandanna og taka afstöðu til þess, sem þar er að gerast. Einnig er vel skiljanlegt, þótt Íslendingar hafi verið seinir á sér til beinnar þátttöku í aðstoðinni við hin svonefndu þróunarlönd, því að sannast sagna erum við lítt aflögufærir um fé og mannafla, sem að notum kynni að verða, því að Ísland er um sumt lítið betur á vegi statt en þróunarlöndin, einkum að því leyti, hve hér er mikill skortur á tæknimenntuðu fólki til forustu- og aðstoðarstarfa í hinum ýmsu greinum atvinnulífs. Við, sem sæti eigum í fjvn., höfum nú nýlega átt mjög ýtarleg viðtöl við ýmsa forstöðumenn rannsóknarstofnana í þágu atvinnuveganna, svo sem framkvæmdastjóra rannsóknaráðs, deildarstjórana í atvinnudeild háskólans og forstjóra rannsóknarstofu Fiskifélags Íslands, fiskimálastjóra, búnaðarmálastjóra og ýmsa fleiri. Niðurstaðan af þessum viðtölum virðist mér vera sú, að allar umræddar stofnanir líði svo fyrir skort á fé og starfsfólki, að þær skili vart nema hálfum afköstum og rannsóknarverkefni, t.d. í fiskifræði, hrúgist upp, án þess að hægt sé að vinna úr þeim vegna þess mikla skorts nauðsynlegrar aðstoðar og fjár, sem orkar lamandi á afköst þessara stofnana. Það er ekki hægt að loka augunum fyrir þessum staðreyndum, þegar það málefni, sem till. fjallar um, er til umr. Tillgr. er hins vegar svo hógværlega orðuð, að þar er ekki um neinar sérstakar ábendingar eða fyrirmæli að ræða, um það, í hverju aðstoð Íslendinga við þróunarlöndin ætti að vera, heldur aðeins gert ráð fyrir, að ríkisstj. láti fara fram athugun á því, með hverju móti Ísland geti tekið virkari þátt í að velta þróunarlöndunum aðstoð til eflingar efnahagslegum framförum. Ég felli mig vel við þetta hógværa orðalag út af fyrir sig, en hins vegar hefði ég talið eðlilegra, að kosin hefði verið sérstök nefnd, t.d. eftir tilnefningu þingflokkanna, sem hefði með þetta málefni að gera. Ríkisstj. gæti skipað einn mann til þess að tryggja meiri hl. sinn í n. Hér er að vísu um formsatriði að ræða, en frá lýðræðislegu og þinglegu sjónarmiði er nefndarskipun í þeim vanda, sem ég hef lýst, eðlilegri, þar sem hér er um að ræða nýtt málefni, sem litið eða ekkert hefur verið rætt hér á landi og alls ekki vandalaust að taka afstöðu til. Í till., eins og hún er orðuð, er rætt um aðstoð til eflingar efnahagslegum framförum í þróunarlöndunum. Sé orðið „efnhagslegur“ skilið í mjög víðri merkingu, er ekkert við það að athuga, en sé hér einvörðungu átt við efnahagslega aðstoð í þrengri skilningi, þá vildi ég leyfa mér að stinga aðeins við fótum. Flm. till. hefur réttilega bent á hinar lágu meðaltekjur á íbúa í þróunarlöndunum, og hann hefur rætt um efnahagsvandamál þessara landa í því sambandi, sem rétt er, og þó að ég sé enginn sérfræðingur í málefnum þróunarlandanna og viti áreiðanlega miklu minna, en margir aðrir, t.d. hv. flm., um þetta mál, þá hef ég þó reynt að fylgjast dálítið með þróuninni í þessum löndum, eins og fleiri, í gegnum almennar fréttir og frásagnir, sem birzt hafa í blöðum og bókum. Ég hef líka átt þess kost, eins og margir aðrir, að ræða við menn, sem tilheyra þróunarþjóðunum og það er að mínu viti lærdómsríkara, en flest annað. Af þeim þekkingarmolum, sem fallið hafa á mitt borð, hef ég fengið það á tilfinninguna, að vandamál þróunarlandanna séu svo margþætt, að erfitt sé að ákveða, hvar þörfin sé brýnust og hvar byrja skuli, þegar um úrlausn margra verkefna er að ræða. Þá hef ég einhvern veginn fengið það inn í mig, að erlend uppbyggingaraðstoð í þróunarlöndunum sé ærið oft byggð á miklum þekkingarskorti og skilningsleysi á háttum og högum þessa fólks, sem verið er að aðstoða. Það virðist oftast gengið út frá þeirri forsendu, að nauðsynlegt sé að ryðjast inn í þessi lönd með mikið fjármagn og stóriðjuframkvæmdir til þess að efla framleiðsluna, eins og það er kallað og auka útflutning og hafa sem allra mestan hraða á iðnvæðingu. Hins vegar er lítill gaumur gefinn þeirri megin staðreynd, að þjóðir þær, sem þessi lönd byggja, skortir í mörgum tilfellum frumskilyrði þess, sem iðnvæðingin verður að byggjast á sem er menntun og helzt borgarmenning. Þær þjóðir sem hér um ræðir, hafa svo að segja alla tíð byggt afkomu sína á landbúnaði og kröfur þeirra um góð lífskjör eru að heita má aðeins þær að hafa matbjörg og húsaskjól og frið. Meginhluti smábændanna og leiguliðanna í Afríku og Asíu og - mætti kannske bæta við - rómönsku Ameríku á sér aðeins eina ósk og það er, að hver um sig hafi til umráða hæfilega stóra jörð, þar sem hann getur framfleytt sér og fjölskyldu sinni á þeim afurðum, sem jörðin gefur af sér. Aðstæður í þessum löndum eru nefnilega svo frumstæðar, að menn eru ekki öruggir með að hafa til hnífs og skeiðar, nema þeir hafi jarðnæði og aðstöðu til þess að framleiða sinn eigin mat. Það, sem fólkið því biður um á þessu stigi þjóðfélagsþróunar, er ekki skjót iðnbylting, heldur aðeins réttlát skipting jarðeigna og trygging gegn arðráni og matarskorti. Sé hægt að fullnægja þessum frumþörfum, þá kemur af sjálfu sér að efla menntun og andlega menningu einstaklinga og þjóðarheildar. Og því meir sem þekkingunni fleygir fram, því fremur aukast möguleikarnir á því, að hægt sé að fjölga atvinnugreinum og koma af stað iðnþróun stig af stigi. Vandamál þróunarlandanna eru engan veginn sambærileg við vandamál Evrópumanna og Bandaríkjamanna. Þar er engu saman að jafna. Við þekkjum það af mannkynssögunni, að þær þjóðir, sem lengst eru komnar í menningar- og tækniþróun, hafa gengið í gegnum ótal þróunarstig, sem ná yfir margar kynslóðir og margar aldir í ýmsum tilfellum. Það er því ofætlun, ef við krefjumst þess af hinum svo nefndu þróunarþjóðum, að þær stökkvi í einu stökki á örfáum árum út úr myrkri fornaldar eða miðalda það, sem tók aðrar þjóðir aldir og áratugi. Það, sem ég hef sagt, má ekki líta á sem vantrú á getu og gáfur þróunarþjóðanna. Ég er sannfærður um, að þessar þjóðir standa að gáfum og eðlisgreind jafnfætis öðrum þjóðum, sem lengra eru komnar í menntun og verklegri þekkingu, enda hafa þeir tiltölulega fáu einstaklingar, sem notið hafa menntunar, m.a. í háskólum víða um heim, sýnt það með námsárangri sínum og þátttöku í félagsstörfum, að þeir eru engir eftirbátar annarra um andlega hæfileika. Enda mættum við gjarnan vita það, að þó að þessar þjóðir séu í þeim skilningi frumstæðar, að atvinnulífið er fábreytt og verkleg kunnátta lítil og menning með öðrum hætti, en tíðkast í Evrópu, þá er mikil firra að halda því fram, að þær séu menningarlausar eða villiþjóðir. Margar þessara þjóða eiga sér einmitt mjög merkilega menningarleifð, sem geymd er í sögum, í myndlist, tónlist, dönsum og sérstakri siðfræði og ýmsum þjóðsiðum og raunar í hreinum bókmenntum og vísindum, margar hverjar. Hugmyndir okkar hafa oftast byggzt á hleypidómum og villandi frásögnum Englendinga eða Frakka og annarra nýlenduherra, sem lengstum hafa bætt skilningsleysi og menningarhroka ofan á arðrán sitt í nýlendunum í skjóli betri tækni og vopnabúnaðar. Upp úr síðari heimsstyrjöldinni fara viðhorfin gagnvart nýlenduþjóðunum að breytast, og hver þjóðin af annarri hefur hlotið sjálfstæði og innlenda stjórn. Það hefur þó alltaf bryddað á þeirri skoðun, að margar þessara þjóða hefðu hvorki menningar- né stjórnmálaþroska til þess að ráða sér sjálfar og það mun víst rétt vera, að stjórnmálaástandi er víða sorglega áfátt í nýsjálfstæðum löndum. Og lýðræði í eiginlegum skilningi hefur ekki fest rætur í þessum löndum og margir valdhafar hafa gerzt sekir um glæpsamlega valdníðslu og spillingu og þverbrotið allar reglur réttarríkis. En slík ósköp hafa víðar orðið, þ. á m. meðal menningarþjóða í Evrópu, og eru því ekkert einsdæmi, og ekkert verður af þeim ráðið, hvað framtíðin ber í skauti sínu. Ég fyrir mitt leyti er þeirrar trúar, að þessar þjóðir eigi framtíðina fyrir sér og fyrst og fremst framtíðina. Í því sambandi er mest um vert, að þær efli sig sjálfar með þroskandi viðfangsefnum og fái frið til þess að marka sér stefnu, sem er í samræmi við eigin þarfir og þjóðmenningu. Flestum þessara þjóða er það höfuðnauðsyn að bægja hungrinu frá dyrum sínum og að efla þá atvinnuvegi innanlands, sem líklegastir eru til þess, að svo megi verða. Þar er nýskipan landbúnaðarins efst á blaði. Ýmsir halda, að það sé hægt að slökkva hungrið með innfluttu gjafakorni og öðrum matvælum lengra að komnum, en það er misskilningur. Allar þjóðir eru vanafastar í mataræði og deyja fremur úr hungri, en að leggja sér þá fæðu til munns, sem þeim er ókunn og ógeðfelld. Við þekkjum það, Íslendingar, af okkar eigin sögu, að fólk leið heldur heilagt hungur, en að leggja sér til munns mat, sem það taldi vanhelgan og því bauð við. En jafnframt því sem hungrið er gert útlægt, þarf að byggja upp menntakerfi og koma upp viðhlítandi heilbrigðisþjónustu. Þegar þessu markmiði uppbyggingar er náð, er fyrst kominn grundvöllur undir verulega iðnvæðingu og tilflutninga fólks úr þorpum í borgir, svo að nokkru nemi. Ýmsir vel menntir og hugsandi menn úr Afríku- og Asíulöndum, sem ég hef haft persónuleg kynni af, hafa lýst fyrir mér þeim ægilegu harmsögum, sem gerzt hafa í löndum þeirra, þegar fákunnandi og staðfestulaust sveitafólk hefur hrakizt úr heimabyggðum sínum, að vísu frá hraklegum kjörum, í borgirnar, þar sem það gerði sér gyllivonir um atvinnu, en fékk ekki annað hlutskipti en sult eða beinan hungurdauða á götum framandi borga. Þetta hefur gerzt í löndum, sem notið hafa efnahagsaðstoðar flestra stórvelda um margra ára skeið. Efnahagsaðstoðin hefur venjulega byrjað á öfugum enda. Milljörðum dollara og rúblna er fleygt í alls konar risamannvirki, stórvirkjanir og stóriðjuver, sem að sjálfsögðu eru myndarleg á að líta og fyrirferðarmikil á efnahagsskýrslum, en þó af þeirri gerð, að þau hafa sáralítið þjóðhagslegt gildi að því leyti, að almenningur fer á mis við hagnað þeirra og nýtur yfirleitt einskis í framförum af því fjármagni, sem í þetta er lagt. Grundvallarþörfum lítilmagnans er ekki fullnægt. Fólkið sjálft verður útundan. Það er áfram sama hungraða mergðin, sem hvergi á höfði sínu að að halla. Frá þessu kunna að vera undantekningar, en yfirleitt mun þessi lýsing vera nokkuð sönn mynd af ástandinu. Ef Íslendingar treystast til þess að leggja þróunarlöndunum eitthvert lið af sinni fátækt, þá vona ég, að þeir, sem veljast til forustu um slík mál, kynni sér sjálfstætt þarfir viðkomandi þjóða, en lesi ekki allt á annarra bækur eða gegnum annarra gler. Að gerðum þessum aths. er ég fús til að styðja till., eins og hún liggur fyrir. Ég lít svo á eins og hv. flm., að málefni þróunarlandanna séu okkur ekki óviðkomandi og væri vel, ef þessi till. yrði til þess að vekja sem flesta til umhugsunar um vandamál þessara þjóða og leiða menn til rétts skilnings á högum þeirra og háttum. Hvað sjálfan mig snertir, er mér einna efst í huga, að við slítum ekki menningar- og félagsleg vandamál þessara þjóða úr tengslum við efnahagsleg vandamál þeirra. Þess vegna álít ég, að það komi allt eins til greina, sem einnig hefur komið fram hjá hv. flm., að við beinum aðstoð okkar, ef til kæmi, inn á þá braut að bjóða stúdentum eða öðrum námsmönnum frá þessum löndum til náms við háskólann, t.d. í læknisfræði eða kynntum þeim félagslega uppbyggingu hér á landi, sem vel hefur gefizt, svo sem á sviði samvinnumála og verkalýðsmála, enda hygg ég, að það muni vera nokkur þáttur í menningar- og efnahagssamskiptum Norðurlanda við þróunarþjóðirnar og þannig um heppilegt fordæmi að ræða fyrir okkur Íslendinga. Eitt af því, sem ég hef heyrt menntaða Asíu- og Afríkubúa ræða um, er það, hvílík nauðsyn þjóðum þeirra sé á þjóðlegri menningarvakningu, þ.e. að rækja þjóðleg fræði, sögu sína og sagnir, þjóðkvæði og allt annað, sem tilheyrir menningu þeirra frá upphafi vega. Þeir hafa sagt, að ef hægt væri að vekja þjóðirnar til meðvitundar um sína eigin þjóðararfleifð, þá hefði það meira gildi fyrir framfarirnar heldur en milljónir dollara og tugir raforkuvera og heil herdeild af erlendum tæknifræðingum, eins og einn vinur minn frá Filippseyjum sagði við mig í fyrra. Ekki á ég von á því, að við Íslendingar getum komið þeim að miklu liði í þessu efni, en hins vegar ættum við að geta skilið, að í þessu er mikill sannleikur fólginn. Slík þjóðleg vakning hefur víðast hvar og ekki sízt hér á landi, leyst úr læðingi þá orku, sem innra býr í mannshuganum og er án efa mikilvæg forsenda framtaks og framfaravilja. Þó að þetta atriði skipti okkur Íslendinga kannske ekki miklu máli vegna sýnilegrar vangetu í því að gerast þjóðlegir vakningapostular í Afríku eða Asíu, þá kann það að skipta t.d. nýlenduveldin fyrrverandi talsverðu máli, vegna þess að þau ráða miklu um fræðslumál þessara landa og hafa gert sig sek um að fara þar aftan að siðunum eins og í fleiru, m.a. með óviðeigandi kennslubókum, allt frá stafrófskveri og upp í mannkynssögu, sem sögð er að hætti stórþjóðanna, en ekki frá sjónarhóli nýlenduþjóðanna sjálfra. Ég skal ekki hafa þessi orð mín fleiri, en tek undir till., eins og ég hef áður sagt og legg áherzlu á nauðsyn þess, að við reynum að kynna okkur þessi mál sem allra bezt frá ýmsum hliðum.

Flm. (Gísli Guðmundsson) : Herra forseti. Það er almennt talið, að fiskimiðin hér við Ísland séu meðal beztu fiskimiða í heimi. En fiskigöngur eru misjafnar og aflabrögð misjöfn frá ári til árs. Í draumi Faraós voru feitar og magrar kýr. Í íslenzkum sjávarútvegi og sjávarútvegi einstakra byggðarlaga hér á landi eru líka feit og mögur ár, aflaár og aflaleysisár. Þessar breytingar, þessi mismunandi ár og mismunandi árferði í sjávarútveginum skapa sveiflur í þessum atvinnuvegi, sem oft hafa orðið erfiðar fyrir þá sem þennan atvinnuveg stunda og fyrir þjóðarbúskapinn. Það er þess vegna langt síðan framsýnir menn fóru að hafa orð á því, að það þyrfti að gera ráðstafanir til þess að færa eitthvað af verðmætum frá góðu árunum yfir til hinna verri ára. Og ráðstafanir til framkvæmda í þessu efni voru gerðar með setningu laga um hlutatryggingasjóð bátaútvegsins 1949. Það var meginatriði þessara laga frá öndverðu, að sjávarútvegurinn og þjóðfélagið myndaði sjóð, sem væri til þess að létta undir með útveginum, þegar afli bregzt. Með lögum um Hlutatryggingasjóð bátaútvegsins var lagt hlutatryggingagjald á útfluttar sjávarafurðir og á móti skyldi koma framlag úr ríkissjóði. Árið 1962 voru gerðar töluverðar breytingar á l. um hlutatryggingasjóð og var nafni sjóðsins þá breytt, þannig að hann heitir nú Aflatryggingasjóður sjávarútvegsins, hét áður Hlutatryggingasjóður bátaútvegsins. Voru l. þá jafnframt gefin út að nýju sem ný lög. Það, sem einkum fólst í hinum nýju breytingum í l. frá 1962, var það, að togaraflotinn, sem hafði verið utan við starfsemi hlutatryggingasjóðs, var nú tekinn inn í hlutatrygginguna og einnig var gerð nokkur breyting á hlutfallinu milli aflatryggingagjalds og framlags ríkissjóðs. Samkv. l., eins og þau nú eru, skiptist sjóðurinn í fjórar deildir, síldveiðideild, almenna deild bátaflotans, almenna deild togaraflotans og jöfnunardeild, en hlutverk jöfnunardeildarinnar er, eins og segir í l., að veita hinum deildunum lán eða styrki, er svo stendur á. Í l. er svo ákvæði um það, hversu mikið hver deild skuli fá af tekjum sjóðsins og er gert ráð fyrir, að þessi jöfnunardeild fái helminginn af tekjunum. En síðan er veitt fé úr henni, annaðhvort lán eða opinbert framlag, til hinna deildanna. Aflatryggingagjaldið, sem lagt er á útfluttar sjávarafurðir, er nú 1¼%, en framlag ríkisins ár hvert helmingurinn af tekjum sjóðsins af þessu gjaldi. Ég hygg, að það muni láta nærri, að tekjur sjóðsins, sem hann fær á þennan hátt, muni á þessu ári geta orðið 75–80 millj. kr. Þetta er raunar ágizkun, því að það liggur ekki fyrir enn þá, en tekjurnar skiptast milli deilda sjóðsins á þann hátt, sem ég nefndi áðan. Nú er það svo, að þegar l. voru sett um hlutatryggingasjóð bátaútvegsins fyrir 15 árum, skorti reynslu í þessum efnum, en framkvæmd slíkra trygginga er að sjálfsögðu mjög vandasöm. Það er ákaflega vandasamt verkefni að bæta upp aflatjón, hvenær það skuli gert og á hvern hátt það skuli gert, til þess að sú starfsemi nái tilgangi sínum. Og það væri ekkert undarlegt nú eftir 15 ár, að ástæða væri til, að fulltrúar Alþingis settust nú niður að nýju til þess að íhuga reynsluna af þessum málum, framkvæmd þessara mála og gera það upp við sig, hvort ekki væri ástæða til þess að breyta til. Enda er það svo, að á undanförnum árum hafa verið á ýmsum vettvangi uppi till. um, að rétt væri að breyta einu og öðru í sambandi við þessa tryggingastarfsemi. Ég vil í því sambandi leyfa mér að minna á ýmsar raddir, sem fram hafa komið í blöðum, fundarsamþykktir, sem gerðar hafa verið, meðferð málsins á fiskiþingi, þar sem komið hafa fram raddir um ákveðnar breytingar á vissum atriðum í löggjöfinni um aflatryggingar og ég vil að lokum leyfa mér að minna á samþykkt, sem nú alveg nýlega var gerð um það efni á þingi Alþýðusambands Íslands, þar sem talin er ástæða til þess, að fram fari athugun á því, eins og það er orðað, „hvort ekki sé hagkvæmast, að aflatryggingasjóður verði efldur með auknu ríkisframlagi og reglum um starfsemi sjóðsins verði breytt,“ svo að hann geti betur en nú þjónað þessu hlutverki, sem þar er um rætt, þ.e.a.s. koma í veg fyrir stöðvun sjávarútvegsins í einstökum byggðarlögum. Með tilliti til þessa höfum við, sem stöndum að till., sem hér liggur fyrir á þskj. 38, talið rétt, að endurskoðun l. fari nú fram, og við leggjum til, að það verði gert á þann hátt, eins og segir í till., að Alþingi kjósi 7 manna mþn. til að endurskoða lög um aflatryggingasjóð sjávarútvegsins og gera till. um breytingar á þeim, eftir því sem henni þykir ástæða til. Í till. segir, að í starfi sínu skuli n. hafa samráð við Fiskifélag Íslands, Alþýðusamband Íslands, Sjómannasamband Íslands, Farmanna- og fiskimannasamband Íslands, Landssamband ísl. útvegsmanna og Félag ísl. botnvörpuskipaeigenda. Enn fremur skuli hún sérstaklega gera sér far um að kynna sér skoðanir útvegsmanna og sjómanna í einstökum landshlutum varðandi málið og reynslu þeirra af starfsemi hlutatryggingasjóðs og aflatryggingasjóðs. Við flm. teljum ekki tímabært nú, þegar við leggjum til, að kosin verði mþn. til þess að endurskoða l. um aflatryggingasjóð, að gefin verði fyrirmæli um það, hverjar breytingar skuli gerðar á l. Það mun koma í ljós, þegar n. tekur til starfa og hefur rannsakað málið, hvað það er, sem hún einkum telur ástæðu til þess að breyta. Ég vil þó leyfa mér, áður en ég lýk máli mínu, að minna á nokkur atriði, sem menn hafa borið í tal eða komið hafa fram í umr. um þetta mál á undanförnum árum. Ég vil nefna t.d. sem efnisatriði til athugunar í því sambandi hlutfallið, sem nú gildir milli tekna sjóðsins af aflatryggingagjaldi og framlags úr ríkissjóði, en þessu hlutfalli hefur verið breytt. Þá vil ég nefna skipun sjóðsstjórnarinnar og meðferð mála á vegum sjóðsins. Það er ekki örgrannt um, að ýmsum þyki sú aðferð, sem eftir l. þarf að viðhafa við ákvörðun bóta, nokkuð seinvirk. Ég skal ekki um það dæma, hvort svo sé, en þá skoðun hef ég heyrt og sýnist l. reyndar vera þannig úr garði gerð, að ætla megi, að þetta sé ekki að óþörfu mælt. Þá vil ég nefna það, að ýmsum þykir það orka nokkuð tvímælis, hvort aðstoð við togaraútgerðina, sem nauðsynlegt hefur reynzt að veita og veitt hefur verið vegna erfiðleika togaraflotans, eigi að vera á vegum aflatryggingasjóðs og á þann hátt veitt, sem l. nú gera ráð fyrir. Þetta er áreiðanlega ákvæði, sem ástæða er til þess að athuga gaumgæfilega og þá jafnframt ákvæði l. um hina svonefndu jöfnunardeild. En sú aðstoð við togaraflotann, sem fer fram á vegum aflatryggingasjóðs, fer i rauninni fram á vegum þessarar jöfnunardeildar. Þetta er sem sé eitt af þeim atriðum, sem nokkuð er um rætt um þessar mundir og gæti verið og án efa er ástæða til þess að athuga nánar. Og þá vil ég að lokum nefna reglurnar um svokallað meðalveiðimagn, sem úthlutun bótanna byggist á. Mér er kunnugt um, að þessar lagareglur og framkvæmdareglur um meðal veiðimagnið og viðmiðunina við það hafa sætt verulegri gagnrýni, t.d. á fiskiþingi og verið uppi ákveðnar till. um að bæta þar um, sérstaklega úr vissum landshlutum. Og sumir telja, að hér eigi einnig að koma til önnur sjónarmið. Ég tel, að þetta sé eitt af þeim atriðum, sem væntanleg nefnd þurfi að athuga. Fleira mætti nefna til athugunar fyrir þessa nefnd eða til þess að gera grein fyrir þeim viðfangsefnum, sem væntanleg nefnd mundi væntanlega taka til meðferðar, en ég skal ekki telja fleira að sinni. Ég vil svo að lokum aðeins minnast á það, að eins og ég sagði áðan, voru gerðar breytingar á l. um Hlutatryggingasjóð bátaútvegsins árið 1962 og þá um leið l. gefin út sem ný lög og nafni þeirra breytt, vegna þess að tryggingarnar voru færðar yfir á breiðari grundvöll, þegar togaraflotinn var tekinn inn í aflatrygginguna. Ég tel og við flm. þessarar till., að einnig þær breytingar, - og ég hef reyndar komið að því áður, - sem gerðar voru 1962, séu þess eðlis, að þær út af fyrir sig þurfi endurskoðunar við, þótt ekki sé lengra síðan þær voru gerðar og er ekkert óeðlilegt við það. En í öðru lagi teljum við, að þó að þessar breytingar væru gerðar á l. árið 1962, hafi í raun og veru í sambandi við þær ekki verið um að ræða þá almennu endurskoðun, sem eðlilegt sé að fram fari á löggjöf, sem í upphafi var nýmæli og búin er að gilda þetta lengi. Ég legg til, herra forseti, að till. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og allshn.

Flm. (Hannibal Valdimarsson) : Herra forseti. Það munu vera 15 og þó líklega nær 18 ár síðan síðast var byggður héraðsskóli hér á landi. Afleiðingin af þessu athafnaleysi á sviði skólamála er sú, að það er nú algeng saga, að ungmenni, einkanlega úr sveitum landsins, verða að bíða 1–2 ár eftir því að geta fengið námsvist í héraðsskóla. Þetta er vitanlega alveg óviðunandi, því að það verða að teljast einhver dýrmætustu mannréttindi æskufólks að eiga þess kost að afla sér almennrar menntunar. En hér eru göturnar ekki eins greiðar og vera skyldi og er það athafnaleysi af hendi þjóðfélagsins, sem í vegi stendur. Þetta kemur í viðbót við það, að þjóðfélagið hefur ekki innt af hendi sínar skyldur, til þess að hægt sé að framkvæma gildandi skólalöggjöf á barnaskólastigi í sveitum landsins. Hér er þjóðfélaginu því vissulega skylt að bæta úr. Héraðsskóla, máske fleiri en einn, þarf nú að reisa vegna þess, hversu löng bið hefur orðið á því, að þar væri fylgzt með þróun tímans. Við leggjum til, sem stöndum að þessari þáltill., hv. 3. þm. Vestf. og ég að byggður verði héraðsskóli að Reykhólum í Austur-Barðastrandarsýslu. Reykhólar hafa hin beztu skilyrði til þess að vera skólasetur. Það var áreiðanlega rétt, þegar horfið var að því að velja heita staði til þess að reisa héraðsskólana á. Með tilliti til slíkra náttúruauðæfa var héraðsskólunum á Laugarvatni, Laugum, Reykholti, Reykjanesi og Reykjum í Hrútafirði valinn staður. Reykhólar hafa sama konar náttúruauðæfi og þessir nefndu skólastaðir og eru að því leyti tilvaldir sem skólastaður. Jarðhitinn sparar mikið fé, er ekki lengi að skila byggingarkostnaði skóla í þeim verðmætum, sem sparast við upphitun húsakosts og sundlaugar. Að öðru leyti liggja Reykhólar vel við sem staður fyrir héraðsskóla. Ef þar risi héraðsskóli, væru héraðsskólar á Vesturlandinu tveir, í Reykholti í Borgarfirði og að Reykhólum í Austur-Barðastrandarsýslu. Þá hefur ríkið nokkur afskipti af Reykhólum, þessu fornfræga stórbýli. Það mun vera starfandi sérstök nefnd, Reykhólanefnd, sem á að stuðla að uppbyggingu staðarins. Það er þörf á þéttbýlismyndun í Austur-Barðastrandarsýslu. Reykhólar hafa fyrir löngu verið valdir til þess hlutverks. Reykhólanefndin hygg ég að hljóti að hafa á prjónunum ýmislegt það, sem stuðli þar að aukinni byggð. Og ég hygg, að það sé rétt, að eitt af því, sem Reykhólanefndin hefur mjög í huga sem eitt af því fyrsta, sem gera beri til uppbyggingar Reykhóla sem þéttbýliskjarna í Austur-Barðastrandarsýslu, sé einmitt héraðsskóli. Þessi till. ætti því að falla inn í opinber áform um eflingu Reykhóla. Héraðsskólarnir eru ekki nema 7 á öllu landinu og eftir þeim upplýsingum, sem ég fékk frá fræðslumálaskrifstofunni, geta þeir ekki tekið við samtals nema 250–300 nýjum nemendum á ári eða um og yfir 30 nemendum hver í 1. bekk. Þessi lága tala sýnir, að því fer fjarri, að unga fólkið eigi þess kost að hefja nám í héraðsskólum svo sem eðlilegt væri. Ég hygg, að utan þings hljóti þessi till. að fá stuðning úr héraði, af opinberum aðila eins og Reykhólanefndinni og enn fremur trúi ég ekki öðru en hv. alþm. fallist á það, að 16 ára svefn í héraðsskólamálum sé of langur svefn og það sé kominn tími til þess að rumska og byggja a.m.k. einn og líklega tvo héraðsskóla, þar sem þörfin er brýnust í landinu núna, sem allra skjótast,og það sé því tímabært, sem í þessari till. er farið fram á, að ríkisstj. sé falið að undirbúa byggingu héraðsskóla að Reykhólum í Austur-Barðastrandarsýslu. Ég vil svo, herra forseti, að þessum orðum sögðum leggja til, að till. verði vísað til hv. allshn.