Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegur forseti. Þessi fjárlög sem við nú erum að ræða í 3. umr. eru þess eðlis að það hefði þurft að stokka þau öll upp og gera á þeim fjölmargar breytingar, breyta forgangsröðinni og leggja á allt aðrar áherslur en í þeim kemur fram. Hv. þm. Jóna Valgerður Kristjánsdóttir, 6. þm. Vestf., hefur gert ágæta grein fyrir skoðunum okkar kvennalistakvenna á þessu frv. fyrr í umræðunni og þarf ég auðvitað ekki að endurtaka það en það er slæmt til þess að vita að í þessu fjárlagafrv. skuli koma fram þær áherslur sem hér hefur verið gerð grein fyrir, m.a. af henni. En það má segja að frv. höggvi að rótum velferðarkerfisins og að tilraun sé gerð til að leggja það í rúst. Í stað þess að taka upp allt fjárlagafrv., gera á því róttækar breytingar eins og hefði verið best, þá kusum við að leggja fram örfáar brtt. þar sem ekki var vinnandi vegur að gera allar þær breytingar sem maður hefði gjarnan kosið á þeim stutta tíma sem okkur var ætlaður. Við vonuðum að í fjárln. væri hægt að hafa einhver áhrif á þetta frv. en því miður var raunin sú að ekki var hlustað nægjanlega á raddir minni hlutans og ábendingar sem komu frá fulltrúa okkar þar svo að þjóðin verður væntanlega að sitja uppi með slæm fjárlög á næsta ári. En við teljum að röngu áherslurnar komi ekki eingöngu fram á gjaldahliðinni því þær koma ekki síður fram á tekjuhliðinni þar sem áhersla er fyrst og fremst lögð á að skattleggja þá sem minna mega sín en þeir sem peningana hafa sleppa meira eða minna. Ekki kemur fram frv. um skatt á fjármagnstekjur sem þó hefur verið talað um lengi en í staðinn er lagt til að skattleggja barnafjölskyldur sérstaklega svo dæmi sé tekið. Ég ætla að gera grein fyrir brtt. sem við þingkonur Kvennalistans flytjum. Þær eru á þskj. 309 og eru í fimm liðum. Þær eru allar við 4. gr. en 1. brtt. er við lið 01-171 Byggðastofnun. Við leggjum til að þar komi nýr liður: Byggðastofnun, framlag til atvinnuþróunar fyrir konur á landsbyggðinni 50 millj. kr. Þetta er ekki há upphæð og er sama upphæð og við lögðum til að sett yrði á fjárlög þessa árs en því miður var sú tillaga okkar, sem við fluttum við síðasta frv. til fjárlaga, ekki samþykkt. Eins og þingmönnum er eflaust kunnugt fluttu þingkonur Kvennalistans sem sátu í neðri deild á 113. löggjafarþingi frv. til laga um breytingar á lögum um Byggðastofnun. Fyrsti flm. þess frv. var Málmfríður Sigurðardóttir og í því frv. var gert ráð fyrir að við Byggðastofnun starfaði deild sem hefði það hlutverk að vinna að uppbyggingu atvinnu fyrir konur. Eins og segir í 1. gr. frv., með leyfi forseta: ,,Til starfsemi deildarinnar skulu renna a.m.k. 20% af árlegum framlögum ríkisins til Byggðastofnunar og skal þeim varið til reksturs deildarinnar, ráðgjafar, lána, styrkja og annarrar fyrirgreiðslu vegna atvinnustarfsemi kvenna.`` Atvinnulíf landsmanna utan höfuðborgarsvæðisins er víðast hvar einhæft. Sums staðar stendur byggðarlagið og fellur með einni atvinnugrein eða jafnvel einu fyrirtæki. Það þarf ekkert að lýsa því fyrir hv. þm. hversu algengt þetta er á landsbyggðinni og eru mörg dæmi um það að þegar eitt fyrirtæki verður gjaldþrota þá leggur það byggðarlagið nánast í rúst. Þessi fábreytni í atvinnulífinu hefur orðið enn afdrifaríkari með breyttum þjóðfélagsháttum, ekki síst með aukinni þátttöku kvenna í störfum utan heimilisins. Er löngu orðið tímabært að taka mið af þeirri staðreynd. Hér á landi hefur mjög lítið verið gert af því að leggja áherslu á að skapa störf fyrir konur. Aðaláherslan hefur verið lögð á karla og þar get ég nefnt sem dæmi það álver sem hér átti að byggja því það var í raun fyrst og fremst miðað við karla, því að konur eru ekki mjög áfjáðar í að vinna í verksmiðjum eins og álverum hvorki hér á landi né annars staðar. Stjórnvöld á Norðurlöndum hafa áttað sig á því hversu nauðsynlegt það er að hlusta á hugmyndir kvenna og taka tillit til þeirra þegar rætt er um búsetuþróun. Þar eins og hér bitnar aukið atvinnuleysi og skortur á fjölbreytilegum störfum fyrst og fremst á konum á landsbyggðinni. Þær eiga oft ekki annarra kosta völ en að flytja til þéttbýlisstaða í leit að atvinnu. Hefur því víða verið lögð sérstök áhersla á uppbyggingu atvinnu með tilliti til hugmynda og aðstæðna kvenna. Ég get nefnt sem dæmi að í Noregi, sérstaklega í norður hluta Noregs hefur sérstök áhersla verið lögð á uppbyggingu atvinnutækifæra fyrir konur og --- ekki vil ég endilega orða það með góðum árangri en með sæmilega góðum árangri. Árið 1986 var atvinnuþátttaka kvenna hér á landi 90,1%. Þátttaka giftra kvenna í atvinnu utan heimilis hefur aukist úr 20% árið 1960 í 84% árið 1986. Nú fer atvinnuleysi hins vegar vaxandi og kemur harðar niður á konum en körlum. Skráð atvinnuleysi er meira meðal kvenna en karla en þar að auki er vitað mál að dulið eða óskráð atvinnuleysi er meira meðal kvenna en karla, einkum í dreifbýli. Það má benda á að 40% lögbýla í landinu bera aðeins eitt ársverk eða minna. Allt ber því að sama brunni, það vantar ný störf fyrir konur. Ætla mætti að einhverjir ráðamenn hafi komið auga á fyrrnefndar staðreyndir, samanber eftirfarandi setningu í málefnasamningi fyrrv. ríkisstjórnar þar sem stóð að sérstakt átak yrði gert til að auka fjölbreytni í atvinnulífi kvenna á landsbyggðinni. Það er ekki mjög mikið um þetta atriði í málefnasamningi núv. ríkisstjórnar en vert er þó að geta þess að í fjárlögum ársins 1991 er í lið undir félmrn. gert ráð fyrir fjármunum sérstaklega til þess að efla atvinnu kvenna á landsbyggðinni og einnig er eilítið fjármagn, 15 millj., í frv. til fjárlaga fyrir árið 1992. Það er ekki há upphæð og teljum við hana raunar vera í lægri kantinum en teljum að eðlilegra sé að verja 50 millj. til Byggðastofnunar í sérstakt framlag til atvinnuþróunar fyrir konur þannig að það fari í gegnum hana. Það var skoðun okkar, sem fluttum þetta frv. á sínum tíma, að eðlilegt væri að þetta fé sem þarna færi til Byggðastofnunar yrði varið til að stofnuð yrði sérstök kvennadeild innan Byggðastofnunar og að þessi kvennadeild yrði staðsett á Akureyri. Okkur fannst við hæfi að hún starfaði úti á landi en ekki í Reykjavík enda er útibú Byggðastofnunar á Akureyri og því ekkert því til fyrirstöðu að þessi kvennadeild yrði staðsett þar. Við töldum einnig á sínum tíma og teljum reyndar enn ef af þessu getur orðið að einungis konur starfi við þessa deild sem hafi reynslu í jafnréttisstarfi og kvennaráðgjöf. Átak til eflingar atvinnu fyrir konur í dreifbýli getur vissulega fallið undir almenna starfsemi Byggðastofnunar en reynslan hefur þó sýnt að hætt er við að önnur verkefni fái sjálfkrafa forgang. Þess vegna þarf að marka kvennadeild sérstakan sess með lögum og þess vegna var það frv. flutt hér á 113. löggjafarþingi um að eðlilegt væri að Byggðastofnun setti á stofn sérstaka kvennadeild. En þetta var ekki eina tillagan sem lögð var fram af hálfu Kvennalistans sem lagði áherslu á mikilvægi þess að auka atvinnu fyrir konur á landsbyggðinni. Að frumkvæði kvennalistakvenna var samþykkt tillaga hér á Alþingi þann 19. mars árið 1990 sem hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að kanna með hvaða hætti unnt er að nota nútíma tölvu --- og fjarskiptatækni til að flytja verkefni á vegum ríkisstofnana og annarra aðila frá höfuðborgarsvæðinu . . .  ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að kanna með hvaða hætti unnt er að nota nútíma tölvu- og fjarskiptatækni til að flytja verkefni á vegum ríkisstofnana og annarra aðila frá höfuðborgarsvæðinu til annarra landshluta, svo og hvernig auka megi tölvufræðslu. Sérstaklega verði kannaðir möguleikar á að nýta þessa tækni til að koma á laggirnar fjarvinnustofum í því skyni að fjölga störfum og auka fjölbreytni í atvinnulífi byggðarlaganna.`` Fyrsti flm. tillögunnar var Danfríður Skarphéðinsdóttir en atvmn. Sþ. samþykkti að mæla með henni og var hún samþykkt eins og ég sagði áðan 19. mars 1990. Þetta er annað verkefni þar sem við getum tekið nágrannalönd okkar til fyrirmyndar en í flestum nágrannalöndunum hefur verið reynt að flytja verkefni frá stofnunum á höfuðborgarsvæðum og svæðum sem eru mjög þéttbýl til dreifbýlisins, m.a. með svokölluðum fjarvinnustofum. Það er hægt að gera á tiltölulega auðveldan hátt ef notuð er nútímatækni þannig að störf fyrir konur sérstaklega eru oft auðveldari á svona stofum en ýmis önnur atvinnutækfæri eins og í stóriðju og þess háttar fyrirtækjum. Þá lögðum við einnig til að sett yrði á stofn starf heimilisiðnaðarráðgjafa. Sú tillaga var einnig samþykkt en fyrsti flm. þeirrar tillögu var Snjólaug Guðmundsdóttir, varaþingmaður Kvennalistans á síðasta kjörtímabili. Þáltill. gekk fyrst og fremst út á það að Alþingi ályktaði að fela forsrh. að kanna möguleikana á því að setja á stofn stöðu heimilisiðnaðarráðgjafa sem sæi sérstaklega um heimilisiðnað og minjagripagerð á landsbyggðinni. Ég veit því miður ekki hversu langt þetta mál er komið en vonast til þess að stjórnvöld noti öll þau tækifæri sem Alþingi hefur bent á að væru til staðar til þess að auka atvinnu á landsbyggðinni og auka fjölbreytni. Það sem skiptir mestu máli í þessu sambandi er að nota þann kraft sem til staðar er víða um land en ekki að drepa niður allan áhuga og vilja og trú fólks á sjálft sig, landið og þjóðina, eins og mér finnst bera á meira og minna núna í orðum stjórnvalda. Allt er málað svart og fólk getur varla trúað að hægt sé að vinna sig út úr því svartnætti og þeim öldudal sem stjórnvöld lýsa að við séum í. Ég tel það vera mjög hættulegt. Það á frekar að reyna að laða fólk til samstarfs, benda á hvaða möguleikar eru fyrir hendi, hlusta á hvað fólkið hefur að segja og reyna síðan að vinna okkur út úr þeim erfiðleikum sem við erum í en vera ekki með þetta svartagallsraus sem mér finnst allt of mikið vera um þessa dagana. Það er enginn að segja að við séum ekki í erfiðleikum en ef allir hjálpast að er hægt að vinna sig út úr erfiðleikunum en ekki með þeim aðferðum sem ríkisstjórnin virðist ætla að nota, þ.e. að láta þá sem minna mega sín bera stærstu byrðarnar, en þeir sem meira hafa eiga að njóta þess sem þeir hafa notið hingað til. Það á ekki að skerða á nokkurn hátt rétt þeirra og möguleika til að skapa sér enn meira fjármagn. Þetta var örlítið til að skýra 1. tölul. brtt. á þskj. 309. Auðvitað væri hægt að hafa miklu lengra mál um þennan lið en ég læt þetta duga á þessari nóttu. Í öðru lagi leggjum við til að við 4. gr. framlag til Kvennasögusafns hækki úr 1 millj. kr. í 1,5 millj. kr. Þetta er mjög hógvær tillaga. Á fjárlögum þessa árs er gert ráð fyrir 1,5 millj. kr. til Kvennasögusafnsins þannig að frv. gerir ráð fyrir lækkun frá því sem nú er. Af mikilli hógværð gerum við ráð fyrir að krónutalan verði sú sama á fjárlögum þessa árs. Kvennasögusafnið er mjög merkilegt safn. Það var stofnað árið 1975 á kvennaáratugnum og það var dr. Anna Sigurðardóttir sem stofnaði þetta safn og hefur starfað þar að mestu ein. Hún hefur rekið þetta safn með miklum myndarskap og fengið alltof lítinn stuðning til þessa merkilega starfs. Þar er safnað bókum, tímaritum, blaðaúrklippum og fleiru um konur. Safnið hefur einnig gefið út bækur, t.d. Vinna kvenna í 1000 ár og Allt var með öðrum dóm áður í páfadóm, svo ég nefni tvær mjög merkilegar bækur sem safnið hefur gefið út og ættu þingmenn að kynna sér þær sérstaklega. Ég á von á því að ekki verði erfitt fyrir þingheim að samþykkja þessa brtt. svo hógvær sem hún er og svo nauðsynlegt sem þetta mál er fyrir þjóðina. En skemmst er frá því að segja að saga kvenna hefur langt frá því verið gerð sú skil sem þarf og þarna er verið að vinna merkilegt starf. Þriðja brtt. er við 4. gr. 03-391 Þróunarmál og alþjóðleg hjálparstarfsemi, um að við bætist nýr liður: 162 Hjálparstarf Sameinuðu þjóðanna fyrir konur í þróunarlöndunum, UNIFEM. Við leggjum til að þessi liður verði 10 millj. kr. Á fjárlögum þessa árs er sérstakur liður sem heitir þessu sama nafni þar sem gert var ráð fyrir 1.100 þús.kr. til UNIFEM. Nú er gert ráð fyrir því að utanrrn. ákveði hversu mikið fer til UNIFEM og samkvæmt mínum upplýsingum er gert ráð fyrir að þar komi 1.200 þús. kr. í ár. Það er auðvitað allt of lítið. UNIFEM er sjóður til hjálpar konum í þróunarlöndum Suður-Ameríku, Afríku, Asíu og Kyrrahafseyjum. Ég ætla að lesa örlítið um sjóðinn og það sem ég les er upp úr fréttabréfi UNIFEM á Íslandi sem er gefið út í júní 1991, þar sem segir í stuttu máli frá því hvað sjóðurinn er og hverju hann stendur fyrir. Þingmönnum til glöggvunar tel ég nauðsynlegt að gera það til þess að menn sjái að þessar 10 millj. kr. eru langt frá því að vera of há upphæð. Með leyfi forseta ætla ég að lesa örlítið upp úr þessu fréttabréfi: ,,Sjóðurinn var stofnaður 1976 á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna. Fyrst í stað hét hann Samskotasjóður Sameinuðu þjóðanna vegna kvennaáratugarins. Árið 1985, að áratugnum loknum, fékk hann svo nafnið UNIFEM. UNIFEM er sjálfstæður sjóður en í tengslum við UNDP sem er Þróunarsjóður Sameinuðu þjóðanna. UNIFEM hefur tvö meginmarkmið: Að styðja konur í þróunarlöndunum bæði fjárhagslega og tæknilega til ýmissa verkefna. Stuðningurinn er tímabundinn, mest í tvö ár. Að gæta þess að konur ekki síður en karlar fái notið þeirrar þróunaraðstoðar sem UNDP veitir. Verkefni UNIFEM eru margvísleg. Þau eru á sviði matvælaframleiðslu, aðstoð við að ná í hreint vatn og eldsneyti, tengd heilsugæslu og framleiðsla á ýmsum varningi að ógleymdum störfum að umhverfisvernd, en umhverfisspjöll eru iðulega fylgifiskar fáfræði og fátæktar. Mikil áhersla er lögð á að gera konur sjálfbjarga. Einnig er þess gætt að aðstoðin henti þeim, reynslu þeirra og menningu. Nú þegar hefur konum í 104 löndum verið veitt margvísleg hjálp. Þegar þörf þykir er leitað aðstoðar annarra deilda Sameinuðu þjóðanna. Þannig hefur verið hægt að takmarka yfirbyggingu sjóðsins, enda er hann talinn einn besti rekni sjóður Sameinuðu þjóðanna og til fyrirmyndar öðrum sem standa að þróunaraðstoð. Peningarnir sem sjóðnum berast þykja hafa nýst vel í starfinu. Það á ekki einungis skýringu sína í því hve yfirbyggingin er lítil heldur einnig í því að þau verkefni sem UNIFEM hefur valið sér eru yfirleitt ekki fjárfrek. Það hefur raunar einkennt alla þróunaraðstoð konum til handa að verkefnin eru smærri í sniðum en lukkast þá að sama skapi oft betur en mörg dýrari verkefni. UNIFEM fær ekki föst fjárframlög frá Sameinuðu þjóðunum heldur frjáls framlög frá aðildarlöndunum og frá UNIFEM-félögunum sem nú eru 13 talsins. Þá greiða ýmis félög eins og Soroptimistar og heildarsamtök Zonta drjúga upphæð til UNIFEM árlega.`` Það er kannski rétt, virðulegi forseti, að leggja áherslu á að UNIFEM fær ekki föst fjárframlög frá Sameinuðu þjóðunum. Ég les áfram úr fréttabréfinu: ,,Íslendingar eru þekktir fyrir að gefa lítið til þróunaraðstoðar eða um 1 / 10 af því sem ríki Sameinuðu þjóðanna ákváðu sem lágmarksviðmiðun. Ég þekki ekki ástæðuna en að hluta til gæti hún verið vantrú á að peningarnir skiluðu sér. Þegar UNIFEM á Íslandi hefur greitt nægilega mikið í sjóðinn til að geta staðið undir einhverju verkefni getum við fylgst með framvindu þess og þannig fundið að peningarnir hafa komið að notum. Á þingi UNIFEM-félaganna sem haldið var í Torino á Ítalíu dagana 21.--24. apríl sl. kom fram að ríkisstjórnir flestra landa styrkja UNIFEM-félögin með einhverjum hætti. Sums staðar er þeim séð fyrir rekstrarkostnaði, annars staðar greiðir ríkið allt að 40% af kostnaði við verkefni sem UNIFEM-félagið tekur að sér. Það er góður kostur fyrir ríkið að taka þátt í verkefnum með þessum hætti því þá fær það að fylgjast með gangi þeirra en hin almenna regla er að alþjóðlegir sjóðir gera ekki grein fyrir því til hvaða verkefna framlög einstakra ríkja renna. Á þinginu kom einnig fram að meginhlutverk UNIFEM-félaganna væri kynning á starfinu og að gæta þess að stjórnir landanna hækki fremur en felli niður stuðning við UNIFEM. Til þess að fá sérverkefni þurfum við að safna fé og allar hugmyndir um aðferðir til þess eru vel þegnar. Það er samdóma álit okkar sem þingið sátu að áríðandi væri að koma því á framfæri á Vesturlöndum að konurnar í þróunarlöndunum eru ekki einvörðungu þiggjendur heldur búa þær yfir mikilli þekkingu og eru bæði skapandi og hafa frumkvæði. Aðstæður þeirra eru hins vegar oft afar slæmar þannig að langur starfsdagur fer í allra brýnustu verk og hrekkur jafnvel ekki til. Okkar hlutverk er að létta undir með þeim þannig að þeim gefst tími og afgangs orka til skapandi og gefandi starfa.`` Ég er sannfærð um það að ef Alþingi ákveður að styrkja UNIFEM með myndarlegri hætti en gert er ráð fyrir í þessu frv., mun þróunaraðstoð, sem við leggjum til, koma að mjög góðum notum. Varla þarf að segja þingmönnum frá því að konur í þróunarlöndum bera uppi meira og minna alla matvælaframleiðslu, þær sjá um heimilið og þær stjórna að meira eða minna leyti því sem fram fer í þjóðfélaginu. Karlarnir eru miklu meira í burtu frá heimilunum þannig að sú þróunaraðstoð sem best kemur er aðstoð sem fer til kvennanna því að þær eru fjárhaldsmennirnir, það eru þær sem sjá um að halda uppi þjóðfélaginu að meira eða minna leyti. Í tilefni af framlagningu þess frv. sem við nú ræðum sendi UNIFEM alþingismönnum bréf til að hvetja þá til að styðja UNIFEM og langar mig til að lesa nokkrar línur úr því bréfi, með leyfi forseta: ,,Meginviðfangsefni UNIFEM er að gera konum í þróunarlöndum kleift að afla sér þekkingar og útvega konum lán, tæki og áhöld til að létta þeim störfin. UNIFEM byggir starfsemi sína á frjálsum framlögum sem koma frá aðildarríkjum Sameinuðu þjóðanna og styrktarfélögum UNIFEM. Verkefni þróunarsjóðsins eru mörg og fjölbreytt en yfirleitt einföld og kostnaðarlítil sem slík. Verkefnin felast gjarnan í því að konum eru veitt víkjandi lán til að standa straum af kostnaði við atvinnuuppbyggingu og markaðssetningu. Aðstoðin beinist að konum þar sem meiri hluti þeirrar vinnu sem fer fram í þróunarlöndunum er unninn af þeim. Jafnframt hafa konur ekki jafngreiðan aðgang að fjármagni eins og karlar. Bein þróunaraðstoð við konur skilar sér til fjölskyldna þeirra með einum eða öðrum hætti.`` Bréfið er nokkuð lengra, ég býst við að þingmenn hafi almennt fengið bréfið svo að ég ætla ekki að verja tíma þessarar nætur í að lesa meira af því sem þar kemur fram, en ég tel að sú upphæð sem við leggjum til í 3. tölul. brtt. á þskj. 309 sé algjör lágmarksupphæð og er þar ákaflega lítil hækkun sem við leggjum til frá því það sem við lögðum til í fyrra. Þá lögðum við til að það yrðu 9,6 millj. kr. sem færu í þetta en við leggjum einungis til 10 millj. kr. núna. En til samanburðar á því sem við erum hér með get ég nefnt að til Atlantshafsbandalagsins borgum við 29 millj. ef ég man rétt. Ég vil einnig minna á það, virðulegur forseti, að í fjárlögunum núna eru mjög margir liðir sem eru alþjóðastofnanir. Þar er m.a. Atlantshafbandalagið, þar er EFTA og þar eru fleiri og fleiri liðir sem eru meira og minna skylduframlög. Eftir því sem mér skilst og ég veit best er okkar hlutur oft reiknaður í erlendum krónum og svo yfirfærður yfir í íslenska peninga. Mikið af því er örlítið í hærri kantinum vegna óvissrar gengisþróunar eftir því sem mér skilst. Það þýðir að það er ekkert ólíklegt að einhver afgangur verði af þessum liðum. Mér finnst mjög eðlilegt að sá afgangur fari til UNIFEM. Ég hef upplýsingar um að liðurinn sem er til EFTA-skrifstofunnar er liðlega 40 millj., ég man ekki tölurnar því ég hafði ekki frv. með hér í stólinn. Þá má ætla að það sé ofáætlað um u.þ.b. 2,4 millj. Það þýðir að hægt væri að taka af þeim lið og setja yfir í UNIFEM. --- Þetta er undir Alþjóðastofnanir, eins og ég sagði áðan, liðurinn heitir það, 03-401. Ég vil því beina því til hæstv. utanrrh. sem að vísu er ekki hér en ég vænti þess að hann muni geta lesið það sem ég hef hér fram fært. Það eru 47,6 millj. sem fara til EFTA og ef það verður aukapeningur þar sem allt útlit er fyrir, upp á 2,2--2,4 millj., þá verði það sett í UNIFEM sem og aðrir liðir hér undir Alþjóðastofnanir. Því nú er heimilt að flytja á milli liða innan fjárlaganna, þannig að heimildirnar til þess að flytja milli liða eru miklu rýmri en áður. Í fjórða lagi leggjum við til að liður 140, undir fjárlagalið 07-999 Félagsmál, ýmis starfsemi, Kvennaathvarf í Reykjavík, hækki örlítið. Í frv. er gert ráð fyrir að Kvennaathvarfið í Reykjavík fái 11,8 millj. en við leggjum til að það hækki upp í 15 millj. Kvennaathvarfið sækir um 15 millj. og við teljum að það sé alveg lágmark að verða við því. Ég vil minna á að Kvennaathvarfið hefur alltaf verið mjög raunsætt í öllum áætlunum. Það hefur aldrei sótt um nema akkúrat það sem þarf til þess að geta rekið sína starfsemi og þegar Alþingi hefur skorið við nögl, veitt minna en áætlað hefur verið þá hafa alltaf hlotist vandræði. Þannig að 15 millj. tel ég að sé alveg raunhæf tala. Meiri hluti fjárln. leggur til örlitla hækkun á þessum lið og auðvitað munum við styðja þá brtt., ef þessi brtt. sem við leggjum til verður ekki samþykkt, sem ég auðvitað vona. Og ég trúi ekki öðru en þegar þingmenn athuga aðeins málið sjái þeir að ekkert veitir af að setja þessa peninga í Kvennaathvarfið. Því miður hefur ofbeldi enn færst í vöxt og verð ég að hryggja þingmenn með því að á fyrstu sex mánuðum þessa árs voru dvalardagar kvenna í Kvennaathvarfinu yfir 1.000. Ef við tökum fyrstu sex mánuði sl. árs til samanburðar voru þeir 382, þannig að þetta er veruleg aukning. Dvalardagar barna voru 2.030, fyrstu sex mánuði þessa árs en á fyrstu sex mánuðum ársins 1990 voru þeir 648, þannig að, það er ömurlegt að þurfa að segja þetta, því miður er þetta veruleg aukning. Til Kvennaathvarfsins leita konur af öllu landinu. Þær hringja líka, leita ráðgjafar og fleira og fleira. Það eru ekki eingöngu konur hér á þessu svæði sem leita eftir aðstoð heldur konur víða að. Ég held að áætlað sé að a.m.k. um 30% þeirra sem koma séu frá öðrum byggðarlögum en höfuðborgarsvæðinu. Samtök um kvennaathvarf hafa sótt um styrk til ríkisins á hverju ári sem nemur um 70% af rekstrarkostnaði. 30% kemur frá sveitarfélögum, frjálsum framlögum einstaklinga o.fl. Það er einungis sótt um styrk til rekstursins, launa, launatengdra gjalda, matarkaupa, hita, rafmagns, síma og annað. En dvalarkonur sjá sjálfar um húshald, matseld, þvotta og þrif. Hús athvarfsins er keypt fyrir frjáls framlög almennings, fyrirtækja og félagasamtaka og sama gildir um viðhald. En húsið er gamalt, það var byggt skömmu eftir aldamótin. Ég held að við verðum að styðja við þessa starfsemi með myndarlegum hætti svo ömurlegt sem það er að hér þurfi að vera starfandi kvennaathvarf. Og þar sem fjárhagsáætlun Kvennaathvarfsins er mjög hógvær, hefur alltaf verið það, held ég að öllum ætti að vera ljóst að sú upphæð sem gert er ráð fyrir á fjárlögum dugar alls ekki til. Ég óttast að sú hækkun frá meiri hluta fjárln., sem ég vissulega fagna, muni því miður heldur ekki duga. Þess vegna leggjum við til að fjárveiting verði 15 millj. Við leggjum einnig til að Stígamót fái eilitla hækkun. Á fjárlögum er gert ráð fyrir að Stígamót fái 5 millj., en við höfum gert tillögu um að sú upphæð hækki upp í 7 millj. Það sama gildir um Stígamót og Kvennaathvarfið að meiri hluti fjárln. hefur gert tillögu um örlitla hækkun, en við teljum að hún þurfi að vera heldur meiri. Að vísu sækja Stígamót um verulega mikið hærri upphæð en í ljósi þrenginga teljum við að eðlilegt væri að veita hærri upphæð en hér er gert ráð fyrir þó við treystum okkur ekki, að svo komnu máli, til þess að gera tillögur um allt sem beðið er um, sem er 17 millj. kr. Mig langar, virðulegi forseti, að lesa örlítið upp úr erindi sem Stígamót sendi fjárln. Alþingis til þess að skýra hvað þar fer fram. Með leyfi forseta ætla ég að lesa þrjár eða fjórar efnisgreinar: ,,Stígamót, miðstöð fyrir konur og börn sem orðið hafa fyrir kynferðislegu ofbeldi, og Vinnuhópur gegn sifjaspellum hafa starfað undir sama þaki frá opnun Stígamóta 8. mars 1990. Verkefni þessara tveggja eininga voru mjög lík og skarast verulega. Til einföldunar og hagræðingar var rekstur Vinnuhóps gegn sifjaspellum sameinaður rekstri Stígamóta þann 1. maí sl. Eftir sameiningu Stígamóta og Vinnuhóps gegn sifjaspellum eru starfskonur í 2,75 stöðugildum. Starfskonur hafa ekki undan að sinna nema mest aðkallandi verkefnum og því brýnt að tryggja fjármagn til að hægt verði að ráða fleiri konur til starfa. Mjög mikilvæg verkefni eru óunnin hvað varðar fræðslu, gerð fræðsluefnis, útgáfustarfsemi og annað fyrirbyggjandi starf. Á fyrsta starfsári Stígamóta voru tekin 503 viðtöl við þolendur kynferðislegs ofbeldis og aðstandendur þeirra. Á fyrstu tæpu átta mánuðum yfirstandandi árs hafa verið tekin um 650 viðtöl sem sýnir að eftirspurn eftir þjónustunni hefur aukist verulega. Fyrr á þessu ári voru gefin út meðfylgjandi flugurit sem fylgdu með til fjárln. um kynferðislegt ofbeldi og starfsemi Stígamóta. Verið er að vinna að ítarlegri bæklingum um helstu tegundir kynferðislegs ofbeldis og er ljóst að það verður bæði tímafrekt í vinnu og kostnaðarsamt í útgáfu og dreifingu. Um er að ræða handbækur sem einkum eru ætlaðar þeim sem í starfi sínu þurfa að taka á málum sem snerta kynferðislegt ofbeldi sem og öllum almenningi.`` Fleira ætla ég ekki að lesa upp úr þessu bréfi, virðulegi forseti. En það er hægt að kynna sér það bæði með því að tala við fulltrúa Stígamóta sem og að fá þau erindi sem fjárln. hefur fengið frá Stígamótum. En sem betur fer hafa viðtöl þeirra við fjárln. haft einhver áhrif þar sem það er lagt til af meiri hlutanum að þessi upphæð hækki örlítið. En ég vonast til þess að þingmenn treysti sér til að hækka hana örlítið meira heldur en þar er gert ráð fyrir og fallist á brtt. okkar. Síðasta brtt. sem við leggjum til er að það bætist við nýr liður númer 102, Fæðingarheimili Reykjavíkur. Þetta er brtt. við brtt. 23 á þskj. 302 frá meiri hluta fjárln. við liðinn um Borgarspítalann. Við leggjum til að Fæðingarheimili Reykjavíkur fái 50 millj. kr. Það hefur mikið verið talað um, bæði í þessum ræðustól og annars staðar, sameiningu sjúkrahúsa á Reykjavíkursvæðinu. Ekki ætla ég að fara að endurtaka það allt saman svo vel sem gerð hefur verið grein fyrir því, en liður í því er að Fæðingarheimili Reykjavíkur verði ekki lengur rekið með Borgarspítalanum heldur sem hluti af Landspítalanum. Um leið og þetta verður gert hefur verið talað um að breyta Fæðingarheimilinu úr því að vera fæðingarheimili og vera einungis legustofnun fyrir konur, þ.e. konur sem eru veikar á meðgöngu. Þannig að það verði ekki lengur fæðingarstofnun. Fæðingarheimilið var sett á laggirnar m.a. vegna sérstaks áhuga kvenna á að komið yrði upp vistlegu fæðingarheimili sem sniðið væri að þörfum kvenna sem vænta máttu eðlilegra fæðinga. Það hefur verið rekið í samræmi við starfsaðferðir og umhverfi sem gerir það að verkum að verðandi mæður og feður hafa átt kost á annars konar þjónustu en á Landspítalanum. Þetta hefur fjöldi kvenna nýtt sér. Heimilið var stofnað 1960 og stækkað árið 1974. Um 1980 var það aftur minnkað, m.a. vegna fækkunar fæðinga í borginni og nágrenni. Árið 1983 var skurðstofan sett á laggirnar. Hún var í fyrstu nær eingöngu nýtt vegna kvensjúkdómalækninga. Síðustu árin hefur hún hins vegar verið nýtt fyrir ýmsar minni háttar aðgerðir sem hægt er að gera utan sjúkrahúsa. Afar brýnt er að hægt sé að sinna þeim áfram. Á sama tíma og kostur fæðandi kvenna hefur verið svo mjög þrengdur eins og raun ber vitni hefur fæðingum fjölgað um 32% frá árinu 1986. Á síðasta ári voru 316 fæðingar á Fæðingarheimilinu og 2.800 á Landspítalanum. Að áliti þeirra sem best þekkja til er þessi fjöldi í raun ofviða þessum tveimur stofnunum ef fyllsta öryggis á að vera gætt. Fæðingardeildin getur t.d. ekki með góðu móti annað nema 2.200 fæðingum. Mæðraverndinni eða barnaverndinni megum við heldur ekki gleyma. Skoðanir og hjartalínurit á meðgöngu hafa aukist svo gífurlega að á milli áranna 1986 og 1987 var aukningin um 76%. Er það auðvitað til hagsbóta fyrir konur og ófædd börn. Mæðravernd hefur því í raun bæst við án sérstakra aðgerða svo sem fjölgunar starfsfólks, bara bæst við si svona. Hvað eru svo yfirvöld að gera á sama tíma í málinu? Er verið að bæta aðstöðuna, fjölga starfsfólki og rúmum fyrir sængurkonur? Nei, þvert á móti. Legutíminn hefur verið styttur og konum þarf nánast að moka út af fæðingarstofnunum. Og það eina sem þeim dettur í hug er að leggja til að Fæðingarheimilið verði lagt niður. Þetta er ótrúleg skammsýni og öfugþróun og ekki mikið verið að hugsa um konur. Á landsfundi Kvennalistans, sem haldinn var á Seltjarnarnesi 15.--17. nóv. sl., var eftirfarandi ályktun samþykkt, með leyfi forseta: ,,Fæðingarheimili Reykjavíkur hefur talsverða sérstöðu í þjónustu við fæðandi konur. Sú sérstaða birtist m.a. í viðhorfum til fæðingarhjálpar og því að þar eru aðstæður heimilislegri en á stórum sjúkrahúsum. Þetta gerir það að verkum að konur vilja viðhalda starfsemi Fæðingarheimilisins til þess að geta áfram átt val um mismunandi kosti í fæðingarþjónustu. Við minnum einnig á að það voru konur sem gáfu konum Fæðingarheimilið á sínum tíma. Við teljum okkur ekki þurfa að vera í stöðugri varnarbaráttu vegna endurtekinna tilrauna karla um að leggja það niður. Í fjárlagafrumvarpi ríkisstjórnarinnar er ekki gert ráð fyrir fjárveitingu til Borgarspítalans til reksturs Fæðingarheimilisins. Þess í stað er gert ráð fyrir að ríkisspítalar taki yfir starfsemina. Þessu mótmælir landsfundur Kvennalistans og skorar á heilbrigðisráðherra að hætta við þessi áform og tryggja áframhaldandi starfsemi Fæðingarheimilisins sem konur þekkja af góðri raun. Fæðingarheimili Reykjavíkur á skilið að fá að dafna og halda áfram sínu mikilvæga þjónustustarfi í þágu kvenna.``  Síðan er nokkur greinargerð með þessari ályktun sem ég ætla ekki að lesa hér þó það væri auðvitað mjög hollt fyrir þingmenn að hlusta á það og hæstv. forseta ekki síst. Það sem hér er verið er að gera tel ég mikla afturför. Það er búið að vinna að því að gera Fæðingarheimilið vistlegt. Ekki er langt síðan, ég held það hafi verið á síðasta ári, að Reykjavíkurborg lagði þó nokkurt fé í að endurbæta efstu hæðina á Fæðingarheimilinu. Eitthvað í kringum 12 millj., ef ég man rétt, þannig að þar er orðið mjög heimilislegt og huggulegt og síðan á að leggja þetta allt saman niður. Eftir því sem ljósmóðir á Fæðingarheimilinu upplýsti er fjöldi fæðinga á þessu ári orðinn tæplega 500, en allt árið í fyrra voru þær rúmlega 500. Með þessum aðgerðum er verið að svipta konur möguleika á að velja á milli þess að fæða á Fæðingarheimilinu eða Landspítalanum. Það eru ólíkar fæðingarstofnanir og eins og ég sagði áðan er þetta mikil afturför. Eftir þeim upplýsingum sem ég hef hefur ekkert samráð verið haft við starfsfólk Fæðingarheimilisins eða yfirlækni þess varðandi þessa ráðstöfun. Með þessari ráðstöfun er verið að vísa fæðandi konum út á ganga fæðingardeildarinnar og færa þjónustuna aftur í það horf sem þótti óviðunandi fyrir 25--30 árum. Með þessari brtt. leggjum við því til að Fæðingarheimili Reykjavíkur fái 50 millj. sem mundu duga til að halda starfsemi óbreyttri og leggjum áherslu á að svo verði og þær breytingar sem nú virðast vera á döfinni nái ekki fram að ganga. Virðulegur forseti. Ég hef nú í stuttu máli gert grein fyrir þeim brtt. sem Kvennalistinn hefur lagt fram á þskj. 309. Ég ítreka það sem ég sagði í upphafi, að þetta eru einungis örfáar tillögur, sex tillögur. Við hefðum svo gjarnan viljað taka þetta frv. til fjárlaga allt saman og snúa því til betri vegar, en því miður reynist það ekki vera möguleiki svo þessar örfáu brtt. verða að duga. En í staðinn vonumst við til þess að þingmenn sjái sér fært að samþykkja þær.

Virðulegi forseti. Það finnst ekki tónn af þjóðarsátt í þessu fjárlagafrv. sem nú er til 3. umr. Þetta frv. er ögrun. Þetta er ögrun við allan almenning í landinu. Hér er verið að segja upp lögbundnum samningum við bændur, hér er verið að segja upp lögbundnum samningum við sjómenn. Það er verið að segja upp samningum við sjómenn einmitt á þeim tíma þegar afli minnkar. Þetta er ögrun við barnafjölskyldur í landinu og ég vil í því sambandi lesa bréf sem við þingmenn fengum sent fyrir fáeinum dögum frá Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja. Þar eru þeir að lýsa því að meðaltekjufólk, sem er með þrjú börn, skaðast um 4.000 kr. á mánuði við þessa miklu breytingu. Þetta er ögrun við atvinnulífið í landinu. Við höfum hér fyrir framan okkur bréf frá Vinnuveitendasambandinu þar sem það lýsir því nákvæmlega hvað hér er að gerast. Það er stórkostlega verið að auka skatta og skyldur á fyrirtæki og síðast en ekki síst er verið að leggja skatta á sjúklinga og það er verið að leggja skatta á skólafólk. En þetta dugar ekki til. Það þarf meira til. Og nú er verið að þverbrjóta verkaskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga. Það er verið að þverbrjóta hana. Ég veit ekki, hæstv. forseti, hvort félmrh. er hér í húsinu en ég vil gjarnan ræða við hæstv. félmrh. og rifja upp það sem hún sagði við 2. umr. fjárlaga 12. des. sl. Þá taldi hæstv. félmrh. að nauðsynlegt væri að ná samkomulagi við sveitarfélögin í landinu og það yrði ekkert gert nema með samkomulagi. Við erum með bréf hér upp á það að ekkert samkomulag er um það sem er verið að gera núna. Ofan á þær 300 millj. sem var búið að ákveða að leggja á sveitarfélögin er verið að leggja nýjar 700 millj. Um þetta vildi ég gjarnan eiga orðastað við hæstv. félmrh. því að við teljum nauðsynlegt að haft sé samráð. Einhvers staðar stendur að við séum sköpuð til samstarfs eins og fæturnir, hendurnar og augnalokin. Ég tala nú ekki um efri og neðri tanngarður. En þegar við tölum um ríki og sveitarfélög má tala um það eins og efri og neðri tanngarð því svo nauðsynlegt er að þessir aðilar séu með samstarf. Það er gagnstætt eðli náttúrunnar að vinna hvert gegn öðru og leiðir til rauna og ófarsælda. En það er einmitt það sem er að gerast á hinu háa Alþingi, það er ekki samkomulag um eitt eða neitt. Það leiðir auðvitað til ófarsældar ef menn ná ekki saman. Ekki er skrýtið þó að menn nái ekki saman ef valdamiklir aðilar í þjóðfélaginu halda að það sé hægt að valta yfir hv. þm. bara eins og einhverjar hrúkur úti í horni. Ég verð að segja að mér finnst það nokkuð merkilegt, eins og sveitarstjórnarmenn eru margir á hinu háa Alþingi, að þeir ætli að láta bjóða sér það að rústa fjárhag sveitarfélaga eins og mér sýnist ætla að gerast. --- Virðulegi forseti. Er félmrh. á leiðinni eða eru einhverjir fréttir af félmrh.?  málefni fatlaðra, sem varð nú ekki sem betur fer, kannski vegna andstöðu stjórnarandstöðunnar. Þá sagði hæstv. ráðherra, með leyfi forseta: ,,Ég vek einnig athygli á því að 700 millj. kr. áformuð þátttaka sveitarfélaga til að tryggja stöðugleika og atvinnuöryggi og ná niður fjármagnskostnaði atvinnulífs, einstaklinga og sveitarfélaga er heldur ekki inni nú við 2. umr. fjárlaga. Af hverju ekki? Vegna þess að ríkisstjórnin vildi fá tækifæri til að ræða við sveitarfélögin og heyra hvernig sveitarfélögin teldu að þau best gætu staðið að og lagt sitt af mörkum til að tryggja hér stöðugleika og áframhaldandi þjóðarsátt. Það er hagur sveitarfélaganna ekki síður en annarra í þjóðfélaginu að skapaðar séu forsendur fyrir áframhaldandi þjóðarsátt.`` --- Nú gengur hæstv. félmrh. í salinn og ég var einmitt að rifja upp ræðu ráðherra við 2. umr. fjárlaga þar sem ráðherra taldi mjög mikilvægt að eiga samkomulag við sveitarfélögin í landinu og taldi að ekki kæmi til greina að gera neitt nema í samkomulagi við þau.  ,,Ég vek einnig athygli á því að 700 millj. kr. áformuð þátttaka sveitarfélaga til að tryggja stöðugleika og atvinnuöryggi og ná niður fjármagnskostnaði atvinnulífs einstaklinga og sveitarfélaga er heldur ekki inni nú við 2. umr. fjárlaga. Af hverju ekki? Vegna þess að ríkisstjórnin vildi fá tækifæri til að ræða við sveitarfélögin og heyra hvernig sveitarfélögin teldu að þau best gætu staðið að og lagt sitt af mörkum til að tryggja hér stöðugleika og áframhaldandi þjóðarsátt.`` Ég tel að með þessum orðum hafi hæstv. ráðherra ætlað að komast að samkomulagi við sveitarfélögin.  ,,Bæjarstjórn Akraness ítrekar fyrri mótmæli gegn fyrirhugaðri skattlagningu ríkisins á sveitarfélög. Bæjarráð bendir á að fyrirsjáanlegur samdráttur í atvinnulífi þjóðarinnar hefur sömu áhrif á tekjustofna sveitarfélagsins og ríkisins.`` Auðvitað er þetta mál samofið. Þetta er náttúrlega ekkert einkamál ríkisins, þessir erfiðleikar í þjóðfélaginu. Við viljum axla þessa ábyrgð saman en með einhliða ákvörðun ríkisstjórnarinnar er ekki hægt að taka svona skref eins og áætlað er að gera. Um það verður aldrei sátt. Svo ég haldi áfram, með leyfi forseta, að lesa upp úr þessu bréfi frá bæjarstjórninni á Akranesi: ,,Fyrirhugaður nefskattur ríkisins nemur 3,5% af áætluðum tekjum bæjarsjóðs.`` Þetta er myndin almennt af þessum sveitarfélögum á Vesturlandi. Bæjarstjórn Akraness hefur fullnýtt tekjustofna sína og getur því ekki aukið álögur eins og sveitarfélög á Stór-Reykjavíkursvæðinu. Eins og hv. alþm. er kunnugt eru sveitarfélög á Reykjavíkursvæðinu sem ekki hafa fullnýtt sinn útsvarsstofn og eru núna að leggja á 7,5%. Þar með komast þau inn í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga sem náttúrlega eyðileggur Jöfnunarsjóð sveitarfélaga sem slíkan. Þarna kemur ofan á að sveitarfélögin muni ekki fá að óbreyttu úr Jöfnunarsjóði það sem þau fengu á sl. ári. Svo að ég haldi áfram með bréfið, þá segir hér: ,,Við gerð fjárhagsáætlunar næsta árs stendur bæjarstjórn frammi fyrir eftirfarandi vanda: Minnkandi tekjur um 2--3%, skattlagningu ríkisins um 3,5%, skerðingu Jöfnunarsjóðs því sveitarfélög á Stór-Reykjavíkursvæðinu taka mest til sín, hærri framlög til atvinnurekstrar. Þegar allt er talið gæti hér verið um að ræða 14% skerðingu á ráðstöfunarfé bæjarsjóðs Akraness. Augljóst er að þessi vandi er margfaldur miðað við vanda ríkissjóðs og fyrirhuguð skattheimta því gersamlega óraunhæf.`` --- Ég veit að sá forseti sem nú var að setjast í stólinn þekkir þennan vanda sem sveitarstjóri í bæjarfélagi fyrir vestan, Stykkishólmi. Ég trúi því ekki að hann eða aðrir alþingismenn sem koma beint úr sveitarstjórnargeiranum ætli að verða þær tuskur að samþykkja þetta og eyðileggja þar með fjárhagslegan grunn sveitarfélaga. Ég trúi því ekki og ég trúi ekki öðru en það sé hægt að komast að samkomulagi. Hæstv. ráðherra veit að það hafa verið viðraðar ýmsar hugmyndir til þess að komast hjá þessum skatti. Ef hæstv. ráðherra veit ekki um það held ég að það sé kominn tími til að menn setjist niður og tali saman. Það sýnir kannski best sambandsleysi á milli stjórnar og stjórnarandstöðu ef það hefur ekki náð eyrum hæstv. ráðherra. Ég segi bara enn og aftur að ég vona að alþingismenn beri gæfu til þess að leggja þennan skatt ekki á sveitarfélögin því að sveitarfélögin eru auðvitað grunnurinn að velferð þjóðarinnar. Við verðum að axla þessa ábyrgð saman en það verður aldrei gert nema með samkomulagi og samvinnu, nákvæmlega eins og efri og neðri tanngarður verða að vinna saman. Ég heiti því á hæstv. ráðherra að hún hefjist strax handa, enda er hæstv. ráðherra gengin úr salnum. Nú er ég viss um að hún mun ræsa stjórn Sambands íslenskra sveitarfélaga og semja við þá. Ég treysti henni til þess. Þar með ætla ég ekki að halda lengri ræðu en ég treysti ráðherra til að ganga í þetta mál ekki síðar en núna.

Herra forseti. Ég vil vekja athygli á því við þessa umræðu, sem er 3. umr. fjárlaga, stærsta mál þingsins sem við höfum tekið fyrir á þessu hausti, að enginn ráðherra utan hæstv. menntmrh., sem er að koma inn núna og hæstv. félmrh. sem hlýddi á umræður en stakk sér svo út um dyrnar, hefur séð ástæðu til að hlýða á þessa umræðu. Við höfum verið mjög mildir í þessu efni. Ég hélt nokkra tölu í kvöld, ekki langa að vísu, en enginn hæstv. ráðherra sá ástæðu til að hlusta á þá ræðu nema hæstv. félmrh., sem kom hér til að kalla fram í örstutta stund. Ég er þó fulltrúi minni hlutans í fjárln. Mér finnst þetta ekki mikil kurteisi við þingmenn enda er þetta kannski í samræmi við yfirlýsingar hæstv. forsrh. í fjölmiðlum sem segir að ekki þurfi að hlusta á minni hlutann í þinginu. Þetta er sú stefna í framkvæmd. Ég vil vekja athygli á þessu og vona að hæstv. forsrh. sjái til þess að ríkisstjórnin verði kölluð til þessarar umræðu og sýni þinginu þá lágmarkskurteisi að hlusta á orð þingmanna um þetta alvarlega mál sem hér er til umræðu.

Forseti vill taka fram að flestir ráðherranna eru hér í þinghúsinu og ef þess er sérstaklega óskað er sjálfsagt að kalla þá til svo öruggt sé að þeir hlýði á orð hv. þm.

Herra forseti. Á þskj. 340 flytjum við Valgerður Sverrisdóttir sjö brtt. Með þessum brtt. leggjum við til að tekjur ríkissjóðs á árinu 1992 hækki um 1.260 millj. en gjöldin um 1.000 millj. Í 1. tölul., sem er brtt. við þskj. 295, þ.e. tekjuskattur einstaklinga, nettó, að fyrir 14 milljarða 750 millj. komi 14 milljarðar 50 millj. Þessi tillaga felur það í sér að tekjuskattur einstaklinga lækki um 700 millj. kr. og sveitarfélög greiði ekki hluta kostnaðar við löggæslu eins og gert er ráð fyrir í brtt. meiri hluta fjárln. Hér hefur í dag staðið mikil umræða milli manna út af hinum svokallaða lögguskatti. Við teljum að þar sé gengið freklega á hlut sveitarfélaganna og það sem verra er, eftir því sem okkur sýnist, muni þessi útgjöld koma mjög ómaklega niður. Þau koma einstaklega hart niður á minnstu sveitarfélögunum. Við höfum ekki séð útfærslu á þessum skatti sem geti gert hann viðunandi og leggjum því til að hann verði ekki innheimtur af sveitarfélögunum. 2. tölul. brtt. á þskj. 340 er um jöfnunargjaldið og okkar tillaga er sú að í staðinn fyrir að ætla því að gefa 360 millj. verði það látið gefa 720 millj., þ.e. að jöfnunargjaldið gildi út árið 1992. Þetta teljum við mjög eðlilegt og reyndar óskiljanlegt að ríkisstjórnin skuli afsala sér þessum tekjustofni sem kæmi sér ábyggilega vel í þeim fjárhagsþrengingum sem ríkissjóður óneitanlega er í. Því má bæta við að forsvarsmenn iðnaðarins eru mjög á því að þetta sé skynsamlegt og telja að hagsmunum iðnaðarins sé það mjög mikilvægt að þetta gjald verði ekki afnumið eins og ríkisstjórnin hefur hugsað sér að gera. Sú mótbára hefur heyrst að þetta gjald brjóti í bága við þá fríverslunarsamninga sem við erum aðilar að. Sumir forsvarsmenn ríkisstjórnarinnar hafa haldið því fram í alllangan tíma. Við lítum svo á að það sé afsakanlegt að framlengja þetta gjald út árið með tilliti til hinnar þröngu stöðu okkar og vegna þess að við eigum í miklum efnahagsþrengingum og höfum halla á utanríkisviðskiptum. Þriðja brtt. er um virðisaukaskattinn þar sem við leggjum til að hert verði og bætt innheimta á virðisaukaskatti þannig að hann skili ríkissjóði 500 millj. kr. meiri tekjum en brtt. meiri hluta fjárln. gera ráð fyrir. Það er enginn vafi á því að með bættri innheimtu virðisaukaskatts og traustara eftirliti með innheimtunni er unnt að ná verulegum fjármunum í ríkissjóð. Það er nokkurt áhyggjuefni að eftir því sem tímar líða komast menn upp á lag með að finna göt á virðisaukaskattskerfinu og notfæra sér þau. Við leggjum til í 4. brtt. að Byggðastofnun fái 250 millj. í staðinn fyrir 200 millj. Við lítum svo á að hið geysimikilvæga hlutverk Byggðastofnunar sé með engu móti unnt að rækja með því að ætla henni einungis 200 millj. kr. Þær umræður sem farið hafa fram á Alþingi á haustþinginu um Byggðastofnun og byggðapólitík hafa leitt það mjög glögglega í ljós að hæstv. ríkisstjórn hefur horn í síðu Byggðastofnunar og raunar hefur hún gert aðför að henni. Ef þær hugmyndir ná fram að ganga, sem ég ætla að vona að ekki verði og okkur takist að koma vitinu fyrir hæstv. ríkisstjórn, ef þær tillögur ná fram að ganga þá yrði um að ræða svo mikla skerðingu á starfsmöguleikum Byggðastofnunar að hún væri lítilsmegandi apparat eftir þá meðferð. Við leggjum til í 5. brtt. að í samræmi við brtt. við 25. gr. frv. til laga um ráðstafanir í ríkisfjármálum árið 1992, nái hún fram að ganga, skuli tekjur af aðflutningsgjöldum af innfluttum hljóðvarps- og sjónvarpstækjum ásamt fylgihlutum renna til Framkvæmdasjóðs Ríkisútvarpsins á árinu 1992 í samræmi við 22. og 23. gr. laga nr. 68/1985. Áætlað er að þessar tekjur nemi 200 millj. á árinu 1992. Það er ekki vansalaust hvernig útvarpsmálum okkar er háttað. Það er algerlega ómögulegt að búa við það að Íslendingar eigi ekki rétt og jafna möguleika á því að njóta þessara fjölmiðla. Svo er mál með vexti, þó að sumum hv. alþm. sé það ekki kunnugt, að nokkur hluti landsmanna hefur ekki tök á því að hlusta á Ríkisútvarpið og á nokkrum stöðum, sem betur fer ekki mörgum, næst ekki sjónvarp. Þetta er mjög mikilvægt réttlætismál og er sjálfsagt að vinna sem snarast að því að bæta þar úr. 6. brtt. fjallar um að auka tekjur af Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins og hækka útsöluverð áfengis og tóbaks þannig að það gefi 400 millj. kr. meira í ríkissjóðs en samkvæmt brtt. meiri hluta fjárln. Þá er í lokatillögunni lagt til að ríkissjóður leggi fram 50 millj. kr. til Skipaútgerðar ríkisins til að mæta hluta af rekstrarfjárþörf fyrirtækisins og greiða fyrir skipulagsbreytingum í rekstri þess. Það er með ólíkindum hvernig hæstv. samgrh. hefur lagt þessa stofnun í einelti, mjög mikilvæga stofnun í okkar þjóðfélagi, sem veitir þjónustu sem ekki verður rækt með öðrum hætti. Við viljum ekki horfa upp á hvernig sú stofnun er meðhöndluð og við viljum ekki stuðla að þeirri einokun í flutningum á sjó, sem hæstv. samgrh. stendur fyrir, þ.e. að sölsa undir Eimskipafélagið leynt og ljóst flutningana. Við teljum að eðlileg samkeppni sé forsenda þess að þjónusta verði viðunandi. Það væri sérmál og freistandi að ræða um útþenslu Eimskipafélags Íslands og hvernig það félag leggur undir sig æ fleiri og gildari þætti í okkar þjóðfélagi. Ég ætla ekki að lengja umræðuna um það en vera kann að síðar gefist tækifæri til þess við þessa 3. umr. eða ég telji það nauðsynlegt að fjalla ítarlegar um þessa brtt. svo og aðrar. En til þess að greiða nú fyrir þingstörfum sem mest ég má mun ég, herra forseti, láta máli mínu lokið.

Herra forseti. Ég vil spyrja hvort unnt er að fá forseta þingsins í forsetastól. Þó að ég treysti herra forseta fullkomlega þá er mér ljóst að hann fer ekki í skó forseta þingsins. Ég tel mig hafa þá ósk fram að færa hér sem forseti þingsins þarf að hlusta á. Einnig vil ég óska eftir því að ráðherrarnir, sem eru í húsinu, mæti hér allir.  Fundarhlé. Virðulegur forseti. Ég hef ekki lagt í vana minn að biðja um orðið um gæslu þingskapa. Þetta mun vera í fyrsta sinn sem ég geri það. Ég tek yfirleitt ekki þátt í þeim umræðum ef ég get forðast það. En svo lengi má brýna deigt járn að bíti og mér þykir nú svo komið að ég hlýt að ræða um gæslu þingskapa og lýsa þá sérstaklega vonbrigðum mínum með að sú tilraun, sem ég hygg að þingheimur allur þekki, til sátta um þinglok nú fyrir hátíðarnar hefur mistekist. Ég held að það sé óvenjulegt, ég man ekki eftir því, að stjórnarandstaðan hafi gert formlegt tilboð um samkomulag og það varla verið tekið til umræðu. Ég er ekki að segja að ekki hafi komið gagntilboð, það var vissulega svo, og ég vil meta það sem hefur komið fram. En það er mjög fjarri því sem stjórnarandstaðan getur sætt sig við. Raunar hefur stjórnarandstaðan farið fram á það eitt að dregið verði úr nokkrum mjög alvarlegum atriðum í fjáröflunarhugmyndum ríkisstjórnarinnar sem ekki bara stjórnarandstaðan telur varhugaverðar hugmyndir heldur hygg ég að stór hluti þjóðarinnar sætti sig illa við. Þetta hefur, eins og ég sagði, mistekist og ég kveð mér því hljóðs og ræði gæslu þingskapa. Ég vil vekja athygli virðulegs forseta á því að þetta mun vera fimmta kvöldið sem fundir eru haldnir á hinu háa Alþingi og fjórða kvöldið sem næturfundir eru haldnir. Það verður alls ekki sagt að stjórnarandstaðan hafi tafið þingstörfin. T.d. verður alls ekki sagt að stjórnarandstaðan hafi staðið í vegi fyrir því að mál væru tekin út úr nefndum. Ég hygg að öllum sé ljóst að fyrst og fremst hefur óeining innan stjórnarflokkanna valdið því að tafir hafa þar á orðið. Reyndar hefur stjórnarandstaðan látið það yfir sig ganga að mál hafa verið tekin út úr nefndum á mjög óvenjulegan máta svo vægt sé til orða tekið. Stjórnarandstaðan hefur látið það yfir sig ganga að halda fjórar nætur fundi hér á hinu háa Alþingi. Ég hef nokkra reynslu af að eiga við þessi mál og ég minnist þess aldrei í þeirri tíð sem ég leiddi ríkisstjórn að slíkt væri þolað af stjórnarandstöðu. Varla tvær nætur í röð hvað þá þrjár í röð og fjórar í þessari viku. Ég hlýt því að standa hér upp og óska eftir því, þar sem þessi tilraun hefur nú mistekist, að þessum fundi verði lokið. Reyndar hygg ég að það megi fremur takast að afgreiða einhver mikilvæg mál ríkisstjórnarinnar fyrir jólahátíð ef við slítum nú fundi og leyfum þingmönnum að fá nokkra hvíld áður en fundur hefst eins og gert er ráð fyrir á morgun. Það er mín eindregin ósk til virðulegs forseta að þingfundi verði nú slitið.

Enn þá eru 11 hv. þm. á mælendaskrá í því máli sem hér hefur verið á dagskrá í kvöld. Erfitt er að sjá hvernig hægt verður að ljúka umræðu um þetta mál en við ætlum að reyna að halda áfram og ná því að ljúka afgreiðslu fyrir jólahlé. Forseti getur ekki orðið við því að fresta fundinum á þessari stundu heldur mun hann freista þess að halda honum áfram eitthvað fram eftir til að reyna að hreinsa út af mælendaskránni og gefa hv. þm. tækifæri til að tjá sig um það mál sem er á dagskrá.

Virðulegur forseti. Það er satt að segja mjög sérkennilegt fyrir nýliða á Alþingi eins og mig að verða vitni fyrsta sinni að þeim vinnubrögðum sem tíðkast við fjárlagagerð. Menn hafa gjarnan í þessari pontu gripið til sjómannalíkinga í málfari. Það virðist vera mjög vinsælt á hinu háa Alþingi og virðist fylgja því sérstök vellíðan að nota slíkt málfar. Ekki verður annað sagt en að það hafi gefið á bátinn hér á Alþingi á undanförnum dögum og vikum. Hér hafa miklir lagabrotsjóir riðið yfir, mikið pappírsfár fylgt þessu öllu saman. Þáltill. hafa komið fram á síðustu stundu og þykk nál. komið á borð þingmanna. Allt þetta eiga þeir auðvitað að lesa og kynna sér og gera mál upp við sína samvisku og samþykkja fjárlög í samræmi við það. Ég fæ ekki betur séð en þeir sem hafa verið í skipsrúmi árum og jafnvel áratugum saman eigi fullt í fangi með að stíga ölduna hér á Alþingi svo ekki sé talað um þá sem eru nýmunstraðir á þessa skútu. Ég hef kallað þetta áður lagasukk og bið forseta velvirðingar á því að ég skuli nota það orð en geri það samt. Hér eru lagatextar skrifaðir á hlaupum og hér eru brtt. við lög sífellt að koma fram á síðustu stundu. Við þetta má þjóðin búa. Þess vegna er sífellt verið að breyta lögum á Alþingi að textar eru skrifaðir með þessum hætti og lög eru sett með þessum hætti. Satt að segja minna ráðherrar og stjórnarþingmenn mig á börn sem hafa komist í dótakistu annarra barna. Þeir sjást ekki fyrir, þeir róta og tæta, þeir brjóta og týna. Í borgarstjórn fannst mér mottó fyrrv. borgarstjóra og núv. hæstv. forsrh. vera það að betra væri illt að gera en ekki neitt. Því miður verð ég að segja það eftir reynslu mína á þingi undanfarnar vikur að þetta virðist vera sameiginlegur kvilli margra valdsmanna. Hæstv. heilbrrh. --- sem því miður er ekki í salnum í kvöld enda mun hann hafa lagt út í þá hetjudáð að leggjast undir hníf lækna þessa dagana og getur því ekki verið með okkur hér í kvöld --- virðist t.d. hafa fengið þá flugu í höfuðið að honum bæri að stjórna með offorsi. Nýlega birtist grein í Morgunblaðinu eftir Árna Björnsson, yfirlækni lýtalækningadeildar Landspítalans. Þar sem mér finnst hún vera nokkuð lýsandi um það hvernig mál hafa gengið fyrir sig langar mig til að vitna í hana hér, með leyfi forseta. Árni segir svo: ,,Í ,,Bókinni um veginn`` eftir spekinginn Lao-Tse segir svo um hinn duglega herforingja: ,,Duglegur herforingi lætur ekki ófriðlega. Sá sem vopnfimastur er, gengur ekki berserksgang. Mikill sigurvegari er ekki áleitinn. Góður foringi kemur sínu fram með hægð.```` --- Mættu nú ýmsir af ráðherrum okkar taka þetta til fyrirmyndar. ,,Þessi lýsing á hinum góða og duglega herforingja hefur ekki glatað gildi sínu í aldanna rás. Á tímum spekingsins hafa væntanlega verið til annars konar herforingjar sem létu ófriðlega, börðu bumbur, þeyttu lúðra og bitu í skjaldarrendur til að hræða þegna sína til hlýðni og óvinina til undanhalds. Tímarnir hafa breyst en mennirnir ekki. Foringjar haga sér á svipaðan hátt og þeir hafa gert í gegnum aldirnar. Hinn öruggi og dugmikli foringi sem þekkir markmið sín fer sér hægt og beitir valdi sínu af hógværð. Foringinn sem ekki þekkir markmið sín og er óöruggur með sjálfan sig, en vill láta liðsmenn sína og andstæðinga óttast sig, lætur enn ófriðlega, en í stað þess að láta blása í lúðra og berja bumbur, safnar hann að sér fjölmiðlaliði, sem tíundar fyrir lýðnum allt það sem foringinn ætlar að gera og í stað þess að bíta í skjaldarrendur, birtist hann á sjónvarpsskjánum daglega og stundum oft á dag, horfir fránum sjónum á liðsmenn og andstæðinga og sendir út tilskipanir. Því eru ummæli spekingsins Lao-Tse rifjuð upp hér,`` segir Árni, ,,að heilbrigðisstéttir og þeir sem njóta þjónustu þeirra, hafa nýlega eignast foringja. Sá tilheyrir þeim flokki sem heitir Jafnaðarmannaflokkur Íslands og gekk á liðnu vori fram fyrir kjósendur, undir kjörorðunum: Jöfnun lífskjara og efling velferðarkerfisins.`` --- Ég verð að segja það að þessi orð Árna Björnssonar finnst mér eiga kannski aldrei betur við en akkúrat hér í kvöld. En ástæða þess að ég fór að vitna í þessa grein og tók hana með mér voru auðvitað ekki atburðir þessa kvölds, því þá gat ég ekki séð fyrir, heldur stjórnstíll hæstv. heilbrrh. Hann hefur að undanförnu hrært svo hraustlega í heilbrigðispottinum að allt virðist þar komið í einn graut. Engar útlínur verða lengur greindar, engar grundvallarskoðanir, engin stefna nema þá helst sú að skera niður, ekki bara núna, helst í gær. Hann lagði upp með þá hugmynd að sameina Landakotsspítala og Borgarspítala og skera sameiginlega fjárveitingu til þeirra niður um 310 millj. kr. Hann sagði í sjónvarpinu að þetta væri einföld og ódýr aðgerð. Á fjárlögum var fjárveiting vegna sameiningar 204 millj. kr. Þessar 204 millj. kr. áttu að greiða fyrir rekstri þeirra í tengslum við verkefnatilflutninginn og að auki voru 107 millj. kr. til að mæta kostnaði við sjálfan verkefnatilflutninginn. En auðvitað var þetta ekki einfalt og ódýrt mál. Kostnaður við breytingar á sjúkrahúsunum, þ.e. Borgarspítala og Landakoti, er nú varlega áætlaður einn milljarður kr. Svartsýnir menn segja lágmark tveir milljarðar. Reynslan hefur kennt mér að hægt sé að fara bil beggja og þess vegna megi áætla að kostnaðurinn verði um 1,5 milljarðar. Ég er hrædd um að margir hafi talið að fjárvana ríkissjóður gæti nýtt þetta fé í annað en þetta ævintýri. Það væri kannski í lagi að setja 1,5 milljarða í slíka sameiningu ef fyrir hefði legið að þetta væri rakinn sparnaður og hagræði í framtíðinni. En ekkert lá fyrir um það og enn liggur ekkert fyrir um það. En þegar karlmenn vilja ólmir í ævintýri er gott að eiga góðar og staðfastar konur. Í þessu tilviki reyndust guðhræddar konur á elliheimili í Garðabæ betri en engin. Þær settu hæstv. ráðherra stólinn fyrir dyrnar. Og við það hefur nú fengist frestur sem mikilvægt er að nota skynsamlega og skoða alla kosti yfirvegað og með rósemi hugans ef hana er þá að finna hjá hæstv. heilbrrh. eða nokkrum öðrum ráðherra. Sér í lagi virðist heilbrrh. hafa heldur suðrænt geðslag. Hann verður nú að fá sína ,,vendettu``, fá sína hefnd. Hann fyrirhugar nú að skera niður á Landakoti 400 millj. kr. ef miðað er við fjárveitingu á fjárlögum ársins 1991. Með öðrum orðum á að skera fjárveitinguna til spítalans úr 1.263 millj. í 831 millj. kr. Engu að síður á spítalinn að afla sér sömu sértekna og á síðasta ári eða 152 millj. kr. þrátt fyrir að verulega þurfi að draga úr starfsemi spítalans. Það má því segja að starfsemi spítalans sé stillt upp andspænis sömu valkostunum og sveitarfélögunum. Eða með öðrum orðum: Spítalinn getur valið um það hvort það á að hengja eða skjóta en líflát skal það vera. Borgarspítalinn virðist hafa verið heldur samvinnuþýðari en Landakot enda stærri og kannski til meira að vinna fyrir hann og ekki hefur verið skorið eins harkalega niður rekstrarframlagið þar. En þó hefur það verið skorið talsvert niður eða úr 2,8 milljörðum kr. á fjárlögum ársins 1991 í 2,5 milljarða kr. árið 1992. Þetta er með öðrum orðum 324 millj. kr. niðurskurður en á móti kemur að ráðherra ætlar að losa spítalann við hinn beiska kaleik að reka Fæðingarheimili Reykjavíkurborgar. Á því sparast líklega um 50 millj. kr. Mun ég koma síðar að þeim þætti. Gulrótin í sameiningarmálunum var að leysa nokkuð úr brýnasta vanda aldraðra hjúkrunarsjúklinga í Reykjavík. Sá vandi er vissulega mikill og hann krefst raunhæfra útbóta. En það orkar tvímælis svo ekki sé meira sagt að það hafi verið raunhæfur og hagkvæmur kostur að gera Landakot að öldrunarspítala. Í raun kemur út úr því dæmi, sem fyrir liggur í gögnum þingmanna og sem þeir væntanlega hafa lesið eins og öll önnur gögn sem á borðum þeirra liggja, að þetta er afskaplega léleg nýting á rými. Í hlut hvers sjúklings koma um 80 m 2 nettó. Svo samanburður sé tekinn eru um 34 m 2 á hvern sjúkling á Sólvangi, í Sunnuhlíð eru 40 m 2 og á hjúkrunarheimilinu Eir í Grafarvogi 72 m 2 . Ef við tökum bara þennan milljarð, sem nefnd sú, sem ráðherra skipaði til að vinna að málinu, reiknar með að fari í þessar breytingar, hefði engu síður hvert rými fyrir aldraða á Landakoti kostað um 9 millj. kr. Þetta er jafnmikill stofnkostnaður og á nýju og sérhönnuðu hjúkrunarheimili, Eir í Grafarvogi, sem m.a. er hannað fyrir Alzheimer-sjúklinga að hluta en þeir þurfa meira rými en aðrir öldrunarsjúklingar. Þá er þess að geta að rekstrarkostnaður á slíkum stofnunum hækkar í svipuðu hlutfalli eða í hlutfalli við stærð rýmisins. Með öðrum orðum má reikna með að rekstrarkostnaður á þeim öldrunarspítala sem Landakot var fyrirhugað að verða yrði mikill. Mig langar í þessu sambandi að vitna í sérálit hjúkrunarforstjóra Landakotsspítala sem hún skilaði sem einn af nefndarmönnum í nefndinni sem ráðherra skipaði til að kanna þessi sameiningarmál. Í þessu nál. segir m.a., með leyfi forseta: ,,Samkvæmt áliti nefndarinnar er gert ráð fyrir að 111 öldrunarlækninga- og hjúkrunarsjúklingar verði á Landakotsspítala sem mun vera um 9.000 m 2 . Þannig koma um 80 m 2 í hlut hvers sjúklings. Landakotsspítali yrði því að mínu mati dýr öldrunarspítali auk þess sem marvíslegra breytinga á húsnæði er þörf áður en af því getur orðið.`` Þá segir hún: ,,Mönnun á öldrunarlækninga- og hjúkrunardeildum er vandamál jafnvel þótt um nýtísku sérhannaðar deildir sé að ræða eins og lokun hjúkrunardeildar í B-álmu ber vott um. Ég vara því við að erfitt muni verða að manna öldrunarlækninga- og hjúkrunardeildir í óhentugu húsnæði Landakots. Í dag eru talin 137 rúm fyrir öldrunar- og hjúkrunarsjúklinga á Hvítabandi, Heilsuverndarstöð og Hafnarbúðum og í B-álmu Borgarspítala. Eftir sameiningu er gert ráð fyrir 171 rúmi, þ.e. aukning um 24 rúm.`` --- 24 rúm, hæstv. forseti. Rætt hefur verið um að taka 10 rúm af lyflækningadeild þannig að aukningin gæti orðið 34 rúm sem hrekkur skammt til að leysa vanda 200--300 aldraðra sem nú eru sagðir bíða eftir slíku rými. Og í þessi 34 rúm --- til að ná nú þessu fram og til að fá fólk til að bíta í gulrótina --- þá á að eyða einum milljarði. Ég talaði áðan um rými og benti á að það væru um 80 m 2 á hvern sjúkling á Landakotsspítala eftir breytingu sem er talsvert mikið vegna þess hversu húsnæðið er óhentugt. Í þessu sambandi má geta þess að nýir norskir staðlar gera ráð fyrir að flatarmálið á hvern sjúkling á hjúkrunarheimili sé um 48--60 m 2 . Það er þekkt að mikill skortur er á hjúkrunarrými fyrir aldraða í Reykjavík, eins og kemur fram í nefndaráliti hjúkrunarforstjóra Landakots. Eiginleg hjúkrunarpláss í Reykjavík eru fimm á hverja 100 aldraða og fara í 8 ef allt er meðtalið. Landsmeðaltalið er hins vegar 13. Það gefur því auga leið að mjög brýnt er að úr þessu verði bætt í Reykjavík. Auðvitað liggur beint við að ljúka B-álmunni sem hefur verið munaðarlaus bygging í mörg ár eða allt frá því að Framkvæmdasjóður aldraðra hætti að fjármagna og framlög af fjárlögum áttu að taka við. Byggingarframkvæmdir þar hafa haldið áfram með hraða snigilsins og ef svona heldur áfram þá verður sú bygging ekki fullbúin fyrir árið 2010. Nú vaknar auðvitað sú spurning hvort fyrirhugað sé að nota í B-álmuna eitthvað af þeim 195,5 millj. kr. sem eru komnar inn á fjárlagalið núna eftir að ljóst var að ekki yrði af sameiningu. Ekkert liggur fyrir um það, þetta er óskilgreindur liður á fjárlögum. Nú hefði ég auðvitað kosið að spyrja hæstv. heilbrrh. eða einhvern ráðherra sem eitthvað veit um þessi mál, hvernig þessu sé háttað. Ég vonast til þess að heilbrrh., sem af skiljanlegum ástæðum getur ekki verið hérna í kvöld, fái a.m.k. þessa spurningu þannig að hann geti þá svarað henni síðar í umræðunni. Ég sem sagt spyr: Er áætlað að eitthvað af þessum 195,5 millj. fari í B-álmuna eða á að nýta það í eitthvað annað? Þá hlýt ég líka að spyrja hvernig velviljinn í garð aldraðra hjúkrunarsjúklinga í Reykjavík birtist í fjárlagafrv. að öðru leyti. Ég fæ ekki séð að hann sé mikill. Ég minntist á Fæðingarheimilið áðan og mig langar að gera það lítillega að umtalsefni. Ég er hrædd um að ef þetta verður að veruleika sem nú er fyrirhugað, þ.e. að flytja rekstur Fæðingarheimilisins frá Borgarspítalanum og yfir á Landspítalann, að margar konur í Reykjavík telji sig illa sviknar af hæstv. forsrh. sem fyrir rétt rúmu ári sem borgarstjóri í Reykjavík lofaði þeirri stofnun á afmæli hennar bjartri framtíð og löngum lífdögum. Nú er það hann sem á hlut að því að leggja þessa stofnun niður.  einhver ráðherra sé viðstaddur þessa umræðu. Það var ákveðið, væntanlega að þeirra beiðni m.a., að halda áfram umræðu um fjárlög og þá held ég að það sé ekki nema sanngjarnt að einhverjir þeirra séu viðstaddir þessa umræðu. Þeir eru ákafir að hlusta á fjárlagaumræðu veit ég og þess vegna ekki nema eðlilegt að þeir séu í salnum. Ég hefði svo sem kosið að sjá fleiri í salnum. Ég hefði kosið að sjá einhverja af sjálfstæðiskonunum í salnum þegar ég ræði um Fæðingarheimilið í Reykjavík. Ég hlýt að spyrja: Hvar eru allar sjálfstæðiskonurnar sem börðust fyrir framtíð Fæðingarheimilisins með oddi og egg í tíð vinstri meiri hlutans í borgarstjórn? Þá voru uppi fyrirætlanir um að leggja Fæðingarheimilið niður. Þá gengu fram fyrir skjöldu fjölmargar sjálfstæðiskonur, ásamt auðvitað fleiri konum, og söfnuðu undirskriftum til að reyna að tryggja það að Fæðingarheimilið mætti vera áfram í rekstri og það tókst. En hvar eru þær nú? Hvar er vörn þeirra fyrir þessa stofnun? Ég get mér þess til að engin sjálfstæðiskona sé í þinghúsinu í kvöld fyrst engin þeirra er viðstödd umræðuna. Virðist nú að þær sinni öðrum störfum en þingstörfum og mundu nú kannski margir kjósa að fara í þeirra spor en eiga ekki þann kost.

. . . sýnist.

Hvað sagði hæstv. fjmrh.?

Hann endurtekur það ekki.

Hann endurtekur það ekki, nei, það er kannski best að sleppa því. Vilja þessar sjálfstæðiskonur nú standa að því að leggja þetta heimili niður sem fæðingarstofnun? Vilja þær flytja allar fæðingar inn á hátæknisjúkrahúsið Landspítalann? Hvar er nú valfrelsið sem sjálfstæðismenn prísa svo mjög á hátíðarstundum? Hvar er ögrunin sem fylgir samkeppni? Hvar er hún? Hvernig stendur á því að konur hafa þurft að verja þessa stofnun fyrir niðurskurðarhnífum karla á valdastólum aftur og aftur? Það er hver atlagan á fætur annarri gerð að þessari stofnun. Skyldi það vera tímanna tákn og m.a. tákn ríkisstjórnarinnar að þrjár sjúkrastofnanir sem voru byggðar upp og reknar af konum til skamms tíma með miklum ágætum eru nú öðrum fremur undir niðurskurðarhnífnum? Ætla menn algerlega að líta fram hjá þeim kostum sem þær stofnanir eru prýddar og einblína fránum arnaraugum á ef ekki ímyndað þá a.m.k. ósannað hagræði við að leggja þær af eða skera niður við trog? Hvar er stefnan í heilbrigðismálum? Hver er framtíðarsýnin? Hver er heildarmyndin? Ég auglýsi eftir þessu í ríkisstjórnarliðinu og ekki bara í heilbrigðismálum heldur í flestum málum. Í þeirri fjárlagaumræðu sem fram hefur farið á undanförnum dögum og vikum hefur svartsýni og bölmóður svifið yfir vötnum og það eina sem menn virðast koma auga á sér til bjargar er niðurskurður. Þjóðhagsstofnun framleiðir hverja þjóðhagsspána annarri verri. Þjóðartekjur minnka frá mánuði til mánaðar, kaupmáttur rýrnar og atvinnuleysi vex --- í spánum. Mér segir svo hugur að menn telji ekki mjög heppilegt að sýna fram á nokkra ljósglætu því hana er hvergi að sjá í þeim pappírum sem ríkisstjórnin lætur frá sér fara; að menn telji ekki heppilegt að benda á slíkt meðan þeir eru að koma niðurskurðaráformum sínum í framkvæmd og ganga frá kjarasamningum. Það er heldur ekki gott að sýna neina ljóstýru meðan verið er að smala saman stjórnarliðinu og fá það til að kokgleypa hugsjónir sínar og hjartans mál, eins og við höfum orðið vitni að hér á undanförnum dögum. Hæstv. fjmrh. og forsrh. hafa báðir sagt það á Alþingi á undanförnum vikum að allir verði að leggja sitt af mörkum. En auðvitað er það eins og hvert annað sjónarspil. Það verða ekkert allir að leggja sitt af mörkum við það að ná niður fjárlagavanda ríkisins. Það eru tveir aðilar öðrum fremur. Það eru sveitarfélögin og barnafjölskyldurnar í landinu sem eiga að ná þessu niður. Það á að innheimta nefskatt í sveitarfélögum, hinn svokallaða og illræmda lögguskatt sem hér hefur margoft komið til umræðu og ætla ég ekki að fara ítarlega út í það. Hann á að skila 700 millj. kr. og það er þegar ljóst að nokkur sveitarfélög munu hækka útsvarsprósentu sína til að mæta þessu. Og hvað er þetta annað en aukin skattheimta, herra fjmrh.? Það er ljóst að lögguskatturinn kemur þungt niður á ýmsum sveitarfélögum úti á landi og í honum eru mörg sérkennileg stökk, svo ekki sé meira sagt. Eins og allir vita eiga sveitarfélög með 300 íbúa og færri að borga 1.700 kr. pr. íbúa, en stærri sveitarfélög 2.850 kr. pr. íbúa. Þá er auðvitað allt með talið, börn og gamalmenni. Þannig að ef útsvarsgreiðendur eru aðeins teknir er ljóst að upphæðin er mun hærri. En ég talaði um sérstök stökk í þessu efni. Mig langar til að benda á t.d. eins og einn hrepp sem er Nesjahreppur. Í Nesjahreppi býr 301 íbúi. Þessi eini íbúi gerir það að verkum að lögguskatturinn hjá þessu sveitarfélagi fer úr 1.700 kr. í 2.850 kr. Með öðrum orðum, þessi eini íbúi kostar sveitarfélagið 346 þús. kr. Ef það væru 300 íbúar í þessu sveitarfélagi þá væri þessi nefskattur á sveitarfélagið 346 þús. kr. lægri. Það má geta þess að í þessu sveitarfélagi, sem er reyndar svona um meðaltal hvað varðar tekjur vegna útsvars, fasteignaskatts og aðstöðugjalds pr. íbúa, er álagningarprósentan nýtt að fullu, þ.e. 7,5% og verður ekki hækkuð þrátt fyrir þennan nefskatt, þannig að hann mun beinlínis skerða tekjur þessa sveitarfélags án þess það hafi möguleika á að bæta sér það upp. Það má nefna annað sveitarfélag sem er Gnúpverjahreppur. Þar eru 304 íbúar. Þeir fara líka yfir markið og fá þar af leiðandi á sig 2.850 kr. nefskatt pr. íbúa sem annars væri 1.700 kr. Ég get nefnt hér einn enn sem er Seyluhreppur sem er með 305 íbúa. Það er hreppur sem er með tekjur vegna útsvars, fasteignaskatts og aðstöðugjalds og landsútsvars undir meðaltali. Þessi hreppur nýtir líka álagningarprósentu sína að fullu og getur þar af leiðandi ekki bætt sér þetta upp með þeim hætti sem t.d. sveitarfélögin hér í kring, eins og Mosfellsbær og Hafnarfjörður hugsast gera með því að hækka álagningarprósentuna. Þessir fimm íbúar sem eru umfram 300 í Seyluhreppi kosta þetta sveitarfélag 350 þús. kr. Enn eitt dæmi ætla ég að taka og það er Reykdælahreppur. Þar búa 313 íbúar. Það vill svo til að í þeim hreppi er reyndar ekki lagt á nema 7% útsvar en sá hreppur er talsvert undir meðaltali í tekjum pr. íbúa og mun því þessi skattur líka hitta þann hrepp illa fyrir. Þetta er ekki það eina. Til viðbótar auknum álögum vegna lögguskattsins koma svo auknar álögur vegna Fasteignamats ríkisins en þar eiga sveitarfélögin að fara að borga í meira mæli en verið hefur fyrir þá þjónustu sem Fasteignamatið veitir og vegna framlaga til félagslegra íbúða, en þar er ráðgert að sveitarfélögin eigi að greiða sem svarar 3,5% af verði hverrar íbúðar og eru það áætluð gatnagerðargjöld sveitarfélagsins sem þau þurfa að leggja þar að mörkum. Þá þurfa sveitarfélögin líka, sem stór atvinnurekandi í landinu, að greiða talsvert framlag vegna ábyrgðasjóðs launa sem er ein af þeim hugmyndum eða tillögum sem ríkisstjórnin hefur boðað og mun ekki aðeins koma illa niður á sveitarfélögunum sem atvinnurekendum heldur auðvitað ekki síður á launþegum en réttindi þeirra verða verulega skert ef hugmyndir ríkisstjórnarinnar um úthlutun úr þeim sjóði ná fram að ganga. Í þessum málum öllum var samráð við sveitarfélögin nær ekkert. Fyrst dúkkaði upp tillagan um það að færa umtalsverða þjónustu, sem veitt er fötluðum, yfir á sveitarfélögin og láta þau borga fyrir það. Þá kom upp að það mundi lenda mjög misjafnlega á sveitarfélögum og þá var þeim hreinlega sagt að finna leið til að borga tollheimtumönnum í ríkisstjórninni. Í heild er það rúmur milljarður sem sveitarfélögin verða að taka á sig í auknum álögum ef frv. ríkisstjórnarinnar ná fram að ganga. Það liggur fyrir að ákveðin sveitarfélög ætla að brjótast undan þessum álögum ríkisvaldsins með því að hækka útsvarsprósentu sína upp í 7,5% eins og ég gat um áðan og með því móti öðlast þau rétt til tekjujöfnunarframlaga úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga. Það takmarkar auðvitað það fé sem Jöfnunarsjóðurinn hefur til að úthluta smáum sveitarfélögum sem eru illa stödd og það er talið að þetta geti orðið til þess að skerða framlög til þeirra um allt að 40%. Þetta hefur auðvitað leitt til þess að segja má að sveitarfélög séu nú komin í hár saman. En það kemur mér ekki á óvart þó að mönnum sé það hugnanlegt því ef ég þekki hæstv. forsrh. rétt, þá lætur honum best að deila og drottna. En það er líka gerð tilraun til þess að etja barnafólki saman. Flytja þar frá einum hópi til annars. Frá hjónum með meðaltekjur til einstæðra foreldra. Og ekki einu sinni hjónum með meðaltekjur heldur undir meðaltekjum. Ef við tökum dæmi af hjónum með tvö börn þá er núllpunkturinn hjá þeim, þ.e. þar sem ekki skiptir máli hvort þau fá greitt samkvæmt núgildandi barnabótakerfi eða samkvæmt því kerfi sem ríkisstjórnin leggur til, þá er núllpunkturinn 2,2 millj. í árstekjur og skerðingin er komin að fullu til framkvæmda við 2,4 millj. Full skerðing á barnabótum samkvæmt tillögum ríkisstjórnarinnar nemur 35,5%. Það hefur verið reiknað út, ef við tökum fjölskyldu með þrjú börn, að þetta nemi 4.000 kr. á mánuði. Þetta er ekkert annað en skattur á barnafólk. Þetta er skattur á barnafólk meðan aðrir vel stæðir, barnlausir, þurfa ekkert að greiða í púkkið sem hér er verið að fjalla um í fjárlögum. En þetta er auðvitað gert í nafni réttlætis og menn segja: Tekjutenging er réttlát. Það hafa margir fallist á það úti í samfélaginu að það sé réttlátt að tekjutengja. En hver talaði um að tekjutengingin ætti að byrja við 2,2 millj. hjá hjónum með tvö börn? Hvaða réttlæti er í því? Í nafni réttlætisins er sem sagt innheimtur 500 millj. kr. skattur af barnafólki. Auðvitað er þetta ekkert annað en aðför að fjölskyldunni. Fjölskyldan á sér formælendur fáa í ríkisstjórnarliðinu. Mig langar í þessu sambandi til að minna á það --- nú hefði ég kosið að hæstv. utanrrh. væri í salnum því ég þarf að eiga aðeins orð við hann.  Ég var að tala um barnabætur og benti á að þessi hæstv. ríkisstjórn ætlaði nú í nafni réttlætis og tekjutengingar að innheimta 500 millj. kr. skatt af barnafólki. Ég sagði að þetta væri aðför að fjölskyldunni og hún ætti sér formælendur fáa í ríkisstjórnarliðinu. En þetta er ekki bara aðför að fjölskyldunni, þetta eru líka svik við það sem fjölskyldufólki var lofað og því var fært árið 1988 þegar hæstv. utanrrh. og þáv. fjmrh. stóð fyrir því að koma hér á hinum illræmda matarskatti. Þá hélt núv. utanrrh. og þáv. fjmrh. langar ræður hér í þinginu um ágæti þess að taka upp virðisaukaskattskerfi og leggja virðisaukaskatt á matvæli. Í anda sjónhverfingarpólitíkur sinnar og í anda þeirra loftfimleika sem hér eru stundaðir af miklu kappi gat hann auðvitað komist að þeirri niðurstöðu að þetta kostaði fólkið ekki neitt, þetta væri fólki til hagsbóta. En hann sagði hér, með leyfi hæstv. forseta, og mig langar að lesa úr ræðu sem hann flutti í efri deild Alþingis þann 10. des. 1987. Þá sagði þáv. fjmrh. og núv. utanrrh., með leyfi forseta: ,,Það er auðvitað rétt, og hefur aldrei verið undan dregið í mínum málflutningi, að matarútgjöld heimila hækka með þessum breytingum. Það er hins vegar argasta blekking að halda því fram að matarútgjöld hækki um fjórðung. Hið rétta í því máli er að matarreikningur meðalfjölskyldu á Íslandi gæti hækkað um 7% þegar upp er staðið.`` --- Nokkru síðar segir hann: ,,Þetta eru um 1.800 kr. á mánuði hjá þessari sömu vísitölufjölskyldu, hjónum með tvö börn. Það eru auðvitað peningar. En hvað kemur á móti þessum 1.800 kr. á mánuði í auknum útgjöldum? Á móti kemur lækkun á fjölmörgum öðrum nauðsynjavörum því þótt það sé auðvitað rétt að menn borði ekki hreinlætisvöru eða frystikistur eða teppi eða barnavagna eru þetta engu að síður vörur sem ganga inn í heimilishald allra fjölskyldna í landinu. Þessar vörur og raunar fjölmargar aðrar vörur sem vega þungt í heildarútgjöldum lækka svo mikið í verði að heildarútgjöld vísitölufjölskyldunnar haldast óbreytt.`` Og svo sagði þáv. fjmrh. og núv. utanrrh.: ,,Nú kann einhverjum að koma spánskt fyrir sjónir að framfærslukostnaður geti haldist óbreyttur þrátt fyrir 7% hækkun matvælaútgjalda. Skýringin á þessu er einföld.`` --- Eins og allt hjá hæstv. utanrrh. --- ,,Hún liggur í því að matvælaliðurinn í framfærsluvísitölunni vigtar minna en fjórðung af heildarútgjöldum vísitölufjölskyldunnar samkvæmt neyslugrunni sem fundinn er með sérstakri könnun frá árinu 1978 og vegur enn minna í útgjaldamynstri vísitölufjölskyldunnar samkvæmt nýjum vísitölugrunni sem byggður er á neyslukönnun heimilanna á þessu ári.`` --- Síðan er ráðherra með langar útlistanir á ársútgjöldum vísitölufjölskyldunnar, en segir svo: ,,Lítum á annað atriði. Nú er það auðvitað svo að neysluvenjur fólks eru misjafnar og það er svo undarlegt með þessa blessaða vísitölufjölskyldu að hún virðist eiga sér fáa formælendur og vera heldur vinafá.`` --- Og það eru sannarlega orð að sönnu ef litið er á aðgerðir núv. ríkisstjórnar, hún er a.m.k. vinafá þar. --- ,,Samt sem áður er hún engu að síður þverskurður af fjölskyldum í landinu og neysluútgjöldum þeirra. Og þá má spyrja sem svo: En hvað með aðrar fjölskyldur? Fjölskyldur með fleiri börn? Fjölskyldur eldra fólks? Og svarið er þetta: Þótt þessar aðgerðir komi út á sléttu gagnvart meðalfjölskyldunni hefur ríkisstjórnin ákveðið að til viðbótar við auknar niðurgreiðslur skuli varið 600 millj. kr. á næsta ári í auknar lífeyrisgreiðslur og barnabætur.`` --- Þ.e. til ellilífeyrisþeganna og til barnafólksins. ,,Þessari fjárhæð verður varið þannig að u.þ.b. helmingur hennar rennur til að hækka lífeyrisgreiðslur um áramótin þannig að heildarhækkun bótagreiðslna verði 7%`` --- átti væntanlega að vega upp á móti þeim 7% sem staðgreiðslukostnaðurinn hækkaði. Og reyndar segir hann: ,,Þ.e. jafnmikil og nemur áætlaðri hækkun á matvælum vegna þessara aðgerða. Hinn helmingur fjárhæðarinnar verður notaður til að hækka barnabætur og barnabótaauka um 10% frá áramótum. Jafnframt verður ákveðinni fjárhæð varið til að hækka skerðingarmörk í barnabótaauka sérstaklega, en hann er tekjutengdur, ef börn eru fleiri en eitt. Þessi hækkun barnabóta og barnabótaauka, hækkunin ein, samsvarar 5.000 kr. á hvert barn á ári að meðaltali. Með þessum viðbótaraðgerðum til tekjujöfnunar er því enn frekar dregið úr áhrifum hækkunar á matvælaútgjöld að þessu sinni hjá barnmörgum og tekjulágum fjölskyldum. Þetta eru staðreyndir málsins að því er varðar annars vegar meðalfjölskylduna, hins vegar barnmargar fjölskyldur og í þriðja lagi þá sem hafa tekjur sínar frá almannatryggingakerfinu.`` Svo segir hann: ,,Það er rétt að geta þess hér að barnabætur eru greiddar út með um 64 þúsund börnum. Hækkun barnabóta og barnabótaauka svarar því til, eins og ég sagði, miðað við þessar upphæðir, um 5.000 kr. á ári á hvert barn, þ.e. þegar miðað er við að til hækkunar barnabóta og barnabótaauka verði varið um 320 millj.`` --- og ég bið menn að setja á minnið 320 millj. kr. --- ,,sem skiptist þannig að 280 millj. verði varið til sérstakrar 10% hækkunar barnabóta og barnabótaauka, en um 40 millj. til hækkunar skerðingarmarka ef börn eru fleiri en eitt.`` Nú vill svo furðulega til að ef þessar 320 millj. eru framreiknaðar miðað við meðalverðlag ársins 1988 þegar þetta kom til framkvæmda og forsendur fjárlaga fyrir næsta ár þá eru þetta nákvæmlega 500 millj. kr. þannig að núna er verið að taka af barnafólki á einu bretti það sem því var fært árið 1988 og átti að vega upp á móti hækkun matarútgjalda. Sá ráðherra sem hrósar sér af því í þessari ræðu að hafa komið þessu á er að standa að því að þetta sé tekið aftur og svona eru efndirnar og svona eru lagasetningar þessara manna. En þetta er auðvitað ekki það eina sem lendir á barnafólki. Á barnafólki lenda líka auknar byrðar vegna annarra hluta, svo sem vegna læknis- og lyfjakostnaðar. Ég fór nokkuð ítarlega í það mál þegar rætt var um hinn svokallaða bandorm en þar benti ég m.a. á það að kostnaður vegna heilbrigðisþjónustu við börn er tvöfalt til þrefalt meiri en vegna fólks á besta aldri. Með öðrum orðum: Börn nota þessa þjónustu mun meira en fólk á besta aldri. Það skal þó sagt að í heilbr.- og trn. Alþingis náðust fram ákveðnar lagfæringar á þessum hlutum þannig að það má betur við það una en fyrirhugað var og ætla ég að þakka þar sérstaklega þá góðu samvinnu sem hefur átt sér stað um þetta mál í hv. heilbr.- og trn. Alþingis. Þar hafa menn sýnt samningavilja, samningalipurð en ekki yfirgang og offors eins og virðist vera lenska a.m.k. í dag. En þetta er bara ein hliðin á málinu. Önnur er sú að í þessu fjárlagafrv. er boðuð mun verri þjónusta í skólakerfinu. Það á að skera niður launalið grunnskólans um 6,7% eða um 343,5 millj. brúttó. Þar af falla 137 millj. á svokallaðan safnlið ráðuneytisins sem ráðherra getur væntanlega ráðstafað síðan að eigin geðþótta. En nettóniðurskurður í grunnskólanum á næsta ári er um 200 millj. kr. Þetta þýðir auðvitað að það verður að skera verulega niður fræðslumagnið í grunnskólanum og það verður að fækka daglegum kennslustundum. Ef fyrstu þrjár greinar bandormsins í óbreyttri mynd verða að veruleika er búið að gefa ráðherra heimild til að útdeila kennslumagninu í grunnskólanum. Þá er búið að opna fyrir það að ráðherra útdeili kennslumagninu á nemendur í grunnskólanum. Þess vegna höfum við lagt á það mikla áherslu að þetta náist í burtu. Þessi 200 millj. kr. niðurskurður í grunnskólanum er enn alvarlegri fyrir þá sök að allur niðurskurðurinn kemur á haustmissiri. Það er of seint að ætla sér að taka hann á vormissirinu. Þá kennslu er búið að skipuleggja. Það er búið að ráða kennara, það er búið að skipta börnum niður í bekki og honum verður ekki viðkomið að neinu leyti á vormissirinu þannig að þennan 200 millj. kr. niðurskurð þarf að taka á fjórum síðustu mánuðum ársins, september, október, nóvember og desember. Ég verð að segja að mér þykir hæstv. menntmrh. vera kjarkmikill og djarfur ef hann heldur að hann geti náð þessu fram. Sé hann þeirrar skoðunar að þetta sé gerlegt þá hlýt ég að spyrja hvort hann viti ekki hvað hann er að gera. Vita þeir menn sem standa að ríkisstjórninni, hvort þeir heita ráðherrar eða almennir þingmenn, ekki hvað þeir eru að gera? Þekkja menn ekki óánægju foreldranna með þjónustu skólakerfisins? Ég er sannfærð um það að standi ráðherra að því að skera niður í grunnskólanum 200 millj. kr. mun það valda verulegri ólgu meðal foreldra þeirra barna sem skólann sækja og það mun grafa endanlega undan tiltrú fólks á opinberu skólakerfi. En kannski það sé einmitt markmiðið, að draga undan tiltrú fólks á opinberu skólakerfi. Á undanförnum missirum hafa menn gengið fram fyrir skjöldu og prísað mjög einkavæðingu, líka í skólakerfinu og mér segir svo hugur að ýmsir í stjórnarliðinu sjái sér leik á borði að skapa svigrúm fyrir einkarekstur í skólakerfinu. Þeir foreldrar sem eru borgunarmenn munu, ef þessi niðurskurður verður að veruleika, hugsanlega krefjast þjónustunnar gegn greiðslu ef ekki vill betur. Þeir munu því í auknum mæli sækja í einkaskóla standi það á annað borð til boða og mér sýnist að það muni a.m.k. ekki verða neitt hik á borgarstjórn Reykjavíkur að opna fyrir þá möguleika. Þeir foreldrar sem hafa ráð á, neiti einfaldlega að fórna hagsmunum barna sinna á altari sparnaðaráforma ríkisvaldsins. Þeir gefist upp fyrir menningarleysi ríkisvaldsins og skilningsleysi þess á aðstæðum og þörfum barna. Þetta var um niðurskurðaráform ríkisstjórnarinnar eins og þau birtast barnafjölskyldum í landinu. En það á líka að taka af launafólki með beinum aðgerðum og það er gert í gegnum sjómannaafsláttinn sem menn hafa verið að semja um á göngum allt til dagsins í dag og þá öðrum fremur stjórnarliðar sem ekki hafa getað komist að sameiginlegri niðurstöðu um það mál og eins í gegnum ábyrgðasjóð launa vegna gjaldþrota því eins og ég gat um í fyrri ræðu minni verða réttindi launafólks til útgreiðslna úr þeim sjóði verulega skert. Segja má ef það mál verður að veruleika að engin trygging sé fyrir því að þeir muni ná nema rétt lágmarksréttindum. Í dag geta þeir fengið sex mánaða laun greidd út úr þessum sjóði, auðvitað með ákveðnu hámarki, sem mig minnir að sé um 120 þús. kr. á mánuði, en með þetta á að fara niður í þrjá mánuði. Sjóðurinn mun ábyrgjast þriggja mánaða laun vegna gjaldþrota og einnig verður sett þak á þessi laun þannig að það fer niður í 90 þús. kr. Þarna á líka að seilast í vasa launafólks. Svo segist þessi ríkisstjórn ekki hækka skatta, hún segist ekki vera skattahækkunarstjórn. Ef þetta er ekki skattahækkunarstjórn er aðeins eitt orð til yfir þessa ríkisstjórn, ein skilgreining og það er álagastjórn. Hún leggur álögur á almenning og hún er álög á almenningi. Nú hefði ég kosið að hæstv. forsrh. væri í salnum því að ég tel að hann muni þekkja nokkuð þau orð sem ég ætla að viðhafa í ræðu minni. Mig langaði að minna hann á hans eigin orð við ákveðið tilefni og óska ég eftir því að hæstv. forsrh. sé í salnum. --- Ég var að biðja um hæstv. forsrh. í salinn og þar sem hann er nú kominn þá held ég áfram ræðu minni. Ég ætlaði að minna hæstv. forsrh. á það að sl. vor lýsti hann þáv. ríkisstjórn í sjónvarpsþætti þar sem hann sat fyrir svörum með þeim orðum að þar væri allt upp í loft. Hann sagði um ríkisstjórnina, ef ég man þetta rétt: ,,Ríkisfjármálin eru upp í loft, kjaramálin eru upp í loft, samstarf stjórnarflokkanna er upp í loft.`` Sömu skilgreiningu mætti nota á núv. ríkisstjórn sem er auðvitað undir forustu hæstv. forsrh. Það mætti segja um hana að þingflokkar stjórnarliðsins væru upp í loft, kjaramálin upp í loft, samstarf við sveitarfélögin upp í loft, tengslin við VSÍ upp í loft, álverið upp í loft, samningar um Evrópskt efnahagsvæði upp í loft og þingstarfið hér upp í loft. Þannig er nú málum komið undir forustu hæstv. forsrh. sem taldi að hjá öðrum hefði allt verið upp í loft í vor. Ég hef sjaldan orðið vitni að því að hlutir væru eins mikið upp í loft og núna. Það er einlæg ósk mín að þessi loftköst öll verði til þess að kollvarpa ríkisstjórninni svo að gíslar stjórnarinnar í báðum þingflokkum losni úr viðjum hennar og almenningur við álög hennar því að þetta er ekki bara álagastjórn, þetta er álagastjórn. Hún leggur ekki bara á fólk nýjar álögur, hún er álög á fólki. Hér á þingi var mjög erfið fjárlagaumræða og lagafúsk um áramótin 1987--1988 og það var fyrirborði um fall þáv. ríkisstjórnar. Og ég segi bara: Guð, lát erfiða umræðu núna á gott vita svo fílaballinu í glervörubúðinni fari senn að ljúka og þá geta aðrir tekið til við þá miklu viðreisn sem þörf er á eftir þetta. En af því að hér hefur verið reynt að ná samningum í kvöld við hæstv. ríkisstjórn þannig að ljúka mætti þessu þinghaldi og það hefur ekki gengið heldur er allt upp í loft, þá langar mig líka til þess að minnast á þetta ,,upp-í-loft-ástand`` sem hefur ríkt í stjórnarliðinu að undanförnu. Við höfum horft á einstaklingsbundnar uppreisnir stjórnarliða. Þeir hafa verið í einstaklingsbundinni uppreisn hver á fætur öðrum. Þeir hafa margir hverjir verið einhvers staðar á fleti fyrir þar sem niðurskurðarhníf ríkisstjórnarinnar hefur sést bregða fyrir. Svo undarlega hefur auðvitað viljað til að þeir hafa undirritað mörg af þeim bréfum sem hafa borist inn sem mótmæli við áformum ríkisstjórnarinnar. En það virðist eins og þeir hafi verið að safna kjarki eða þá hafi verið að berja í þá kjarkinn á undanförnum dögum og mér segir svo hugur að það sé kannski komið fyrir þeim núna eins og ref þeim sem hét í höfuðið á Mikael erkiengli og gekk undir nafninu Mikki refur. Hann sagði einhverju sinni við dýrin í Hálsaskógi: ,,Þið getið svo sem talið mig með en mér finnst þessi lög hreinasta bull`` og þannig held ég að mörgum stjórnarþingmönnum sé farið á þessari stundu. Ég á von á því að margir stjórnarliðar hafi það helst fyrir stafni um jólin að sleikja sín eigin sár. Þau kunna að vera stór, þessi sár, en mikið held ég að það sé rýrt fóður. Ég hef lokið ræðu minni.

Herra forseti. Ég mun ekki flytja ýkja langt mál þar sem aðalerindi mitt í ræðustól var og er enn þá að mæla fyrir nokkrum breytingartillögum sem ég hef flutt, sumar einn og aðrar ásamt öðrum þingmönnum. Reyndar bað ég um orðið í þessu skyni síðdegis í gærdag og nú er nokkuð síðan en það hefur að sjálfsögðu ekkert breyst um efni þessara tillagna sem ég ætla að mæla fyrir né málsástæður aðrar. Því mun ég ekki fjölyrða um þau efni eða þær aðstæður frekar en snúa mér að efninu beint því að tíminn er auðvitað verðmætur. Ég kem þar fyrst að brtt. á þskj. 332 sem ég flyt ásamt með hv. 8. þm. Reykn. og lýtur að málefnum Þróunarsamvinnustofnunar Íslands. Nú hef ég ekki, herra forseti, fylgst svo grannt með umræðunni að ég geti fullyrt að máli þessarar ágætu stofnunar hafi ekki verið hreyft fyrr í umræðunni en það sakar þá ekki ef menn hafa lagt henni gott til, aðrir en ég, en það hyggst ég nú gera. Á þessari brtt. leyfum við okkur að leggja til lítils háttar hækkun á fjárveitingum til þessarar stofnunar og starfsemi. Þróunarsamvinnustofnun heyrir undir hæstv. utanrrh. og er það fullkomlega eðlilegt og sama skipan mála og er víðast hvar annars staðar en einhvern veginn er það svo að sá sem hér talar hefur það á tilfinningunni eftir að hafa vaktað málefni þessarar stofnunar og þessarar starfsemi um 15 ára skeið að hún hafi ekki alltaf notið þeirrar athygli hæstv. núv. og fyrrv. utanrrh. sem maklegt væri. Hvað sem um það má segja þá er staðreynd að seint hefur gengið að hækka þannig fjárveitingar til þeirrar starfsemi að við Íslendingar næðum að uppfylla þá skilmála, skuldbindingar og fyrirheit sem við höfum um þá undirgengist á erlendum vettvangi. Þannig háttar til að öll hin þróuðu ríki hafa bæði á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, eins innan Efnahags- og framfarastofnunarinnar og víðar, gert margar samþykktir og í raun heitið því að stefna að því að verja tilteknum hluta þjóðartekna sinna til þróunaraðstoðar í fátækum löndum. Við það mun vera miðað að þetta hlutfall sem kemur frá ríkinu til slíkrar starfsemi nálgist 0,7% og er víðs fjarri því að við höfum náð að uppfylla þá kröfu og því miður er það svo að yrði sú tillaga hæstv. ríkisstjórnar, sem í fjárlögunum er, að veruleika þá miðar þar í öfuga átt. Dregur þá á nýjan leik í sundur með okkur Íslendingum sem í þessum efnum erum einna lægstir og aftastir á merinni, eins og sagt er, allra vestrænna eða þróaðra þjóða. Fjárveitingar til Þróunarsamvinnustofnunar Íslands yrðu 111,5 millj. kr. á næsta ári samkvæmt því sem lagt er til í fjárlagafrv. Með hliðsjón af því að erfiðlega hefur gengið að hækka þetta hlutfall og það hefur átt við um mörg undangengin ár og í raun og veru alla þessa sögu þróunarsamvinnu af hálfu Íslands, þá leggjum við tillögumenn ekki til stærra skref í þessu efni og að þessu sinni en að hækka þessa fjárveitingu í 150 millj. Auðvitað er alveg ljóst að við erum litlu nær í því efni að uppfylla okkar alþjóðlegu skuldbindingar þó að þetta yrði samþykkt. En á hitt ber að líta að auðvitað verður að byggja slíka starfsemi og slíka aðstoð upp með skynsamlegum og vitrænum hætti og ekki er ráðlegt að auka mjög snögglega fjárveitingar að miklum mun í þetta verkefni frekar en önnur án þess að fyrir því sé séð hvernig með þá fjármuni skuli fara. Ég held þess vegna, bæði með hliðsjón af fjárhagsstöðu ríkisins, aðstæðum öllum og þessum rökum sem ég hef flutt, að það væri ekki óskynsamlegt og ekki óásættanlegt skref að reyna að þoka þessu lítillega upp á við með þessum hætti. Fjárveitingar mundu þá lítillega aukast að raungildi frá núv. fjárlagaári og ég ætla að Þróunarsamvinnustofnun mundi ráða vel við að ráðstafa þessu viðbótarfjármagni með skynsamlegu viti. Að lokum er um þetta efni að segja, að nokkrum sinnum á undanförnum árum hafa verið ákveðnir tilburðir til þess að auka þessar fjárveitingar bæði með því að Ísland hefur gerst aðili að og þátttakandi í ákveðnum skuldbindingum og samningum á þessu sviði, fyrst og fremst í samvinnu við Norðurlöndin, en einnig hafa fjárveitingar lítillega aukist að raungildi hin síðustu ár og hlutfallið af okkar þjóðartekjum eða þjóðarframleiðslu farið heldur hækkandi þar með. En sem ég segi, þá mundi þróunin heldur ganga aftur á bak ef þessi fjárveitingartillaga sem í frv. stendur yrði að veruleika. Því miður er það þannig, herra forseti, að ég hef ekki mikið orðið var við umræður um þróunarhjálp, þróunarmálefni núna hin allra síðustu missiri. Viss bylgja meðvitundar reis um þessi mál fyrir nokkrum árum og þátttaka almennings í formi frjálsra framlaga, hjálparsamtaka og félagasamtaka varð býsna mikil um ákveðið árabil. Þannig fóru t.d. frjáls framlög og safnanir hjálparstofnana upp í það að vera eða um það bil helmingur af allri þróunaraðstoð sem barst frá Íslandi. Var það í sjálfu sér vel en því miður sagði það kannski meira um hið lága raungildi fjárveitinga frá ríkinu en endilega hitt hversu mikið safnaðist hér og er ég þó ekki að lasta það. En einhvern veginn finnst mér að nú hafi aftur dofnað yfir þessu á nýjan leik og kannski er það svo að okkur vanti fleiri hryllingsmyndir í sjónvarpinu eins og þær sem voru sýndar frá Eþíópíu þegar þurrkaplágan mikla gekk yfir Sahil-svæðið í Afríku og hundruð þúsunda manna og milljónir sultu þar heilu hungri og börn dóu úr sulti í beinni útsendingu í sjónvarpi. Þá vaknaði almenningur víða á Vesturlöndum til nokkurrar meðvitundar, m.a. hér á Íslandi, og umtalsvert söfnunarfé rann til Hjálparstofnunar kirkjunnar og Rauða krossins og fór að vísu fyrst og fremst í neyðaraðstoð en þó að nokkru leyti til uppbyggjandi þróunarstarfs á nokkrum stöðum í heiminum. En því miður finnst mér heldur dauflega horfa um þessi málefni á nýjan leik og minni umræða hafa orðið hin allra síðustu missiri. Þess vegna tel ég fulla ástæðu til að hreyfa við málinu með brtt. þessari, ekki endilega í von um að hún verði hér samþykkt þó að það mundi auðvitað gleðja mig og okkur flm. ef svo yrði. En eftir sem áður er full ástæða til þess að vekja athygli á málinu og leyfa mönnum að taka afstöðu til þess hvort við Íslendingar höfum efni á því eða ekki að reyna að gera eitthvað betur í þessum efnum. Ég hef þá ekki fleiri orð um þessa brtt., herra forseti, sem er að finna á þskj. 322, en sný mér að næsta máli sem ég ásamt hv. þm. Ragnari Arnalds flyt brtt. um, en það varðar fjárveitingar til Framleiðnisjóðs landbúnaðarins á næstu fjárlögum. Þannig háttar til að hæstv. ríkisstjórn lenti í þeim ógöngum einhvern tíma á síðasta hausti að ákveða að skerða fjárveitingar til Framleiðnisjóðs landbúnaðarins um um það bil helming. Þetta var að sjálfsögðu ekki gott ráð hjá hæstv. ríkisstjórn af mörgum ástæðum því að bæði er það nú að full þörf er fyrir fjárveitingar í þessi málefni en hitt er þó öllu verra að mínu mati, að hæstv. ríkisstjórn hefur það ekki á sínu valdi ein og óstudd að ráða þessum málum til lykta af þeirri einföldu ástæðu að þessar fjárveitingar til Framleiðnisjóðs eru hluti af samningi sem ríkisvaldið hefur gert við bændur og á rót sína að rekja til búvörulaganna frá 1985. Sá samningur hefur síðan verið framlengdur og endurnýjaður og er enn í gildi í þeim skilningi að það framleiðsluár landbúnaðarins sem nú stendur yfir er hluti af þeim búvörusamningi og einnig var hluti af honum að fjárveitingar til Framleiðnisjóðs landbúnaðarins skyldu vera tilteknar allt fram á og til og með árinu 1992. Þess vegna eiga fjárveitingar til Framleiðnisjóðs landbúnaðarins á næsta fjárlagaári að vera tiltekin upphæð sem er reiknuð út og tekur mið af heildarverðmæti búvöruframleiðslunnar í landinu. Þessa viðmiðun er að finna í gildandi búvörulögum. Þeim hefur ekki verið breytt enn sem komið er og gamli búvörusamningurinn gildir um framleiðslu landbúnaðarins á yfirstandandi ári og því framleiðsluári lýkur ekki fyrr en 31. ágúst nk., þ.e. á árinu 1992. Herra forseti, þó svo við flm. skiljum mjög vel erfiða fjárhagsstöðu ríkissjóðs og vitum að þar er að mörgu að hyggja, þá teljum við að ekki sé boðlegt að loka fjárlagafrv. þannig að á næsta ári blasi beinlínis við samningsrof af hálfu ríkissjóðs í þessu efni. Ég er hins vegar alveg tilbúinn til þess, herra forseti, að viðurkenna að út af fyrir sig er þó ekki verri hugmynd en hver önnur í þrengingum ríkissjóðs að óska eftir viðræðum við bændasamtökin um það hvort hugsanlega sé unnt að fá forsvarsmenn bænda til viðræðna um að ríkið geti eitthvað dregið úr útgjöldum sínum í þessu efni. Og þá kæmi það ríkissjóði til góða sem því næmi að unnt væri að lækka fjárveitingar til Framleiðnisjóðs landbúnaðarins á næsta ári. En þá gera menn það líka eins og siðaðir menn með þeim hætti að þeir óskuðu eftir viðræðum við sína samningsaðila og fá þá til viðræðna um það að gera breytingar á gildandi samningi og gildandi sáttmála með tilliti til breyttra aðstæðna og mikilla erfiðleika ríkissjóðs, sem menn mundu þá telja verr á sig kominn en bændur í landinu og þess vegna væri rétt að bændur tækju á sig nokkra skerðingu í þessum efnum. En það þekki ég til forsvarsmanna íslenskra bænda, þeirra sem fara með kjaramál fyrir þá stétt, að ég fullyrði að þeir yrðu fúsir til viðræðna um slík málefni ef til þeirra væri boðað með sanngjörnum og eðlilegum hætti. Það vill nú svo til að sá sem hér talar hefur átt dálítinn þátt í því að ræða við þá um slíka hluti og átt dálítil samskipti við þessa menn. Og ég tel mig vera alveg um það bæran að fullyrða að ekki stæði á forsvarsmönnum íslenskra bænda að koma til viðræðna við ríkissjóð og huga að slíkum málefnum. Hvort sem það verður í bráð eða lengd, herra forseti, að frv. til fjárlaga verði afgreitt þar sem bændur fá þau skilaboð að samningur þeirra við ríkisvaldið sé brotinn, 50%, með helmings skerðingu á framlögum í Framleiðnisjóð landbúnaðarins, þá hefur ekki mikið upp á sig að vera að kalla þá til viðræðna að því loknu. Eða hvað? Vissulega er það svo að samningsaðstaða íslensks landbúnaðar er ekki mjög sterk. Vilji menn sýna fantaskap og beita olnboganum í samskiptum við eina stétt í landinu, þá eru sennilega fáar stéttir sem af ýmsum ástæðum hafa lakari eða veikari samningsstöðu en einmitt bændur vegna margþættra erfiðleika sem yfir landbúnaðinn hafa gengið og breytinga sem við höfum ekki farið varhluta af hér uppi á Íslandi frekar en annars staðar og sett hafa mark sitt á málefni landbúnaðar á undanförnum árum og áratugum. En sé hins vegar allrar sanngirni gætt, þá er það auðvitað pólitískt mál, pólitísk ákvörðun og samviskuspurning hvort íslenskur landbúnaður eigi að gjalda þess með þeim hætti, að menn ráðist á garðinn þar sem hann er lægstur og neyti fullkomins aflsmunar gagnvart þessari stétt. Það sýnist mér því miður eiga að gera hér. Að það eigi að neyta þess að landbúnaðurinn hefur átt í miklum erfiðleikum, er á erfiðu breytingaskeiði, þarf á öllu sínu að halda til að aðlaga sig að breyttum aðstæðum og er af þeim sökum ekki í þeirri stöðu að geta sem öflugur kröfugerðar- eða þrýstihópur í landinu knúið allt sitt fram. --- Og reyndar er það skaði, hæstv. forseti, að hæstv. landbrh. skuli ekki vera hér þegar ég ræði þessi málefni Framleiðnisjóðs. Þætti mér vænt um ef hæstv. forseti vildi huga að því hvort hæstv. landbrh. er ekki í húsi á þessum venjulega fundartíma okkar og hvort hann sé tilbúinn til að ganga í salinn nú og hlýða á spaklegar umræður um landbúnaðarmál.  En þess vegna er mér alveg óskiljanlegt, hæstv. forsrh., með vísan til þessa hlýhugs sem sýndur var bændastéttinni í aðdraganda alþingiskosninganna í framboðsræðum og sjónvarpinu, m.a. í frægum þætti, hvernig í ósköpunum stendur á því að nú skuli komið svona snarlega annað hljóð í strokkinn og hæstv. ríkisstjórn snúi bara blaðinu við undir forustu yðvar, hæstv. forsrh., og skerði um helming samningsbundin framlög í Framleiðnisjóð á næsta ári. Og það sem öllu verra er þó, boði ótvírætt samningsrof á hinum nýja búvörusamningi á næsta ári. Þetta er mér hvoru tveggja alveg óskiljanlegt og fleirum veit ég, sem horfðu á sjónvarpsútsendingar og hlýddu á ræður í aðdraganda síðustu alþingiskosninga. Og með því sem það er nú upplýst að hæstv. landbrh. er ekki í húsi sem er annar af tveimur handhöfum þessa samnings fyrir hönd ríkisvaldsins ásamt með hæstv. fjmrh. sem samkvæmt embættisskyldum sínum ber að framkvæma þennan samning af því að forveri hans fullmektugur í embætti ritaði undir aðalkafla samningsins, þá er auðvitað nærtækt að spyrja hæstv. forsrh. hvort þessu verði ekki kippt í liðinn og tryggt að ekki verði brotnir samningar á bændum heldur verði þá, ef menn vilja breyta einhverju í þeim efnum, hæstv. forsrh., gengið til viðræðna við þá eins og siðaðra manna er háttur og óskað eftir lagfæringum eða breytingum á viðkomandi samningum. Þess vegna legg ég það nú til ásamt með hv. þm. Ragnari Arnalds, sem er fulltrúi Alþb. í landbn. þingsins, að inn í fjárlagafrv. komi tala sem er fullnægjandi til þess að framfylgja gildandi samningum og lögum um Framleiðnisjóð landbúnaðarins og samningum við bændur. Hins vegar skal ég láta það alveg óátalið og meira en það, tel það alveg eðlilegt, ef hæstv. ríkisstjórn í þrengingum sínum býður bændasamtökunum strax til viðræðna í framhaldi af setningu fjárlaga og óskar eftir því hvort unnt sé að ná samkomulagi um að draga úr þessum útgjöldum. Og það vill svo til að í samskiptum ríkisvaldsins og bænda á grundvelli þessara sömu laga eru fordæmi fyrir slíku. Haustið 1989 beitti ég mér fyrir samningaviðræðum við bændasamtökin um viðauka við þáv. búvörusamning --- til hvers? Til þess að draga úr útgjöldum ríkisins vegna ágreiningsatriða og óvissuatriða sem uppi voru um framkvæmd þess samnings og e.t.v. man hæstv. forsrh. eftir því, ef hann hefur fylgst vel með þjóðmálum á þessum tíma, þó að hann væri að vísu borgarstjóri í Reykjavík og ekki handhafi mikils búskapar í sínu sveitarfélagi, og þó var í Laugardalnum eitthvað af peningi á þeim tíma, að um þetta var nokkuð rætt. Ríkisendurskoðun sendi frá sér skýrslu um vandamál sem uppi væru í framkvæmd þessa samnings og lá alveg ljóst fyrir að ríkisvaldið og ríkissjóður hefði getað lent þarna í vandræðum og útgjöldum sem námu nokkur hundruð milljónum kr. á þeim tíma sem eftir lifði samningsins. Þetta var út af fyrir sig alvörumál og ríkissjóður var illa staddur eins og stundum áður. Og hvað gerði ríkisstjórnin þá? Setti hún bráðabirgðalög eða píndi hún í gegnum þingið fjárlög þar sem þetta var skorið niður? Nei. Hún boðaði bændur til viðræðna um það vandamál sem upp var komið. Og hvað gerðu hinir málefnalegu og sanngjörnu forsvarsmenn bændasamtakanna annað en koma til þeirra viðræðna og mæta ríkinu með viðauka við búvörusamninginn á mjög sanngjörnum grundvelli sem sparaði ríkinu og sparar enn í dag, vegna þess að þessi samningur er enn í gildi og gildir til 31. ágúst á næsta ári, hundruð milljóna kr.? Með frjálsum samningum við bændur náðist þessi árangur, afstýrði deilum, e.t.v. málaferlum, tók mál úr gerðardómi sem þá var í leiðinni í úrskurð og niðurstaðan var frjáls samningur sem sparaði bændum þessi útgjöld. Það er annríkt hjá hæstv. ríkisstjórn, forseti, og mikið um fundahöld í hliðarsölum og við höfum báðir fullan skilning á því.  Þá er nú þannig komið, herra forseti, að ég hafði hugsað mér að ræða lítillega málefni sem varðar sjávarútveginn og þau eru hvorki meira né minna en tvenns lags. Það er annars vegar framkvæmd á veiðieftirliti og hins vegar mál sem varða íslensku landhelgina. Þá verð ég að spyrja hvort hæstv. --- í einum og sama manninum eins og segir í vísukorni --- sjútvrh. og dómsmrh. séu í húsi því það þætti mér stórlega til bóta ef sá ágæti maður gæti þá gengið hér í salinn og hlýtt á mál mitt.  Kem ég þá að því, hæstv. fjmrh., að á þskj. 334 hef ég ásamt með hv. þm. Jóhanni Ársælssyni flutt eina litla brtt. --- Nú óttast ég að fundahöldin trufli hæstv. fjmrh. þannig að það sé ekki víst að hann haldi fullri athygli á máli ræðumanns. --- Jú, það virðist vera svo, hæstv. fjmrh. kinkar kolli. Þá er það sem sagt þannig, hæstv. fjmrh., að við leggjum til að sértekjur Veiðieftirlits sjávarútvegsins verði lækkaðar frá því sem greinir í fjárlagafrv. um réttan helming niður í það sem þær eru að raungildi um það bil framreiknað á þessu ári því þannig háttar nefnilega til að það tókst um það þokkaleg samstaða síðast að menn deildu þessum byrðum með sér til helminga, ríkissjóður og sjávarútvegurinn. Sjávarútvegurinn greiðir helming kostnaðar af veiðieftirliti sjútvrn. en ríkissjóður afganginn. Þetta er náttúrlega ákaflega sanngjörn regla því að bræðraleg skipti til helminga eru yfirleitt sanngjörn og oft og tíðum langsanngjarnasta reglan sem fyrirfinnst. Hæstv. ríkisstjórn hefur látið sér detta í hug, sbr. fjárlagafrv., að setja þessar byrðar allar yfir á sjávarútveginn. Það finnst okkur ekki heppilegt við ríkjandi aðstæður í sjávarútvegsmálum. Nú er það þannig, eins og hæstv. sjútvrh. veit, að ekki mundu þessar 40 millj. við hagstæðar aðstæður velta þungu hlassi hjá sjávarútvegi á Íslandi. En það eru bara ekki, hæstv. fjmrh., mjög hagstæðar aðstæður eins og við vitum báðir. Sjávarútvegurinn er að taka á sig ansi miklar skerðingar og þar er ansi mikill taprekstur. Okkur finnst að í þessu litla atriði eigi ríkisstjórnin kost á því að koma með sanngjörnum en tiltölulega ódýrum hætti svolítið til móts við sjávarútveginn, mér liggur við að segja, herra forseti, sálrænt til móts við sjávarútveginn, sýna þó í litlu sé að það sé þrátt fyrir allt viss skilningur á erfiðleikum greinarinnar. Við flytjum þetta mál í tengslum við okkar umfjöllun um sjávarútvegsmál hér á þinginu. Við höfum hreyft málefnum sjávarútvegsins í ýmsum greinum og m.a. vakið athygli á að á mörgum stöðum í fjárlagafrv. og efnahagsráðstöfunum hæstv. ríksstjórnar er verið að íþyngja sjávarútveginum. Það safnast þegar saman kemur og myndar býsna miklar upphæðir þegar það er allt lagt saman. Ég hef áður hér úr ræðustóli vakið athygli hv. alþm. á því hvað þarna er á ferðinni og óskaði síðan eftir því að fjmrn. og reyndar sjútvrn. tækju saman fyrir mig yfirlit um þetta mál og hef enn verið að fá upplýsingar um nýjar álögur sem á að leggja á íslenskan sjávarútveg á næsta ári. Til viðbótar fyrri upplýsingum mínum upp á 822--1.000 millj. kr. rúmar sem ég hef áður rökstutt hér í ræðustólnum bætast ákveðnir liðir sem tengjast hækkun á gjaldskrám þjónustustofnana sjávarútvegsins, bæði Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins, Ríkismats sjávarafurða og fleiri aðila. Þó að þar séu ekki heldur mjög stórar upphæðir á ferð safnast þegar saman kemur. Og ég vil því leyfa mér að spyrja hæstv. sjútvrh. að því, af því að ég veit að hann skráir samviskusamlega hjá sér allar spurningar sem koma fram í umræðunni og hyggst svara þeim í lokin eins og venja er, þá er spurning mín til fjmrh., þá fyrir hönd sjútvrh. eða út af fyrir sig í eigin nafni sem ábyrgðarmanns ríkisútgjaldanna: Er ekki hugsanlegt að fara yfir þetta aftur og skoða það að mæta sjávarútveginum í þessu litla atriði, að rekstur veiðieftirlitsins verði með óbreyttum hætti á næsta ári, eins og verið hefur og þessar litlu 40 millj. rétt rúmar komi úr sameiginlegum sjóði allra landsmanna? Það er borðleggjandi að sjávarútvegurinn og sjómenn eru að taka á sig miklar skerðingar og erfiðleika á næsta ári, miklar, þannig að það þarf líklega að fara aftur á erfiðleikaárin 1967--1968 til að finna þar hliðstæðu. Þess vegna er fullkomlega réttmætt að spyrja hæstv. fjmrh.: Er ekki möguleiki á því að sjávarútveginum verði mætt í þessu? Af því að ég er heiðraður með nærveru hæstv. fjmrh. ætla ég að vinda mér tafarlaust í næsta efni sem er síðasta brtt. sem ég ætla að mæla fyrir. Hún varðar mál sem heyrir út af fyrir sig kannski fremur undir samgrh. eða dómsmrh. af því að það er málefni íslensku landhelginnar og þó í tengslum við Vita- og hafnamálastofnun sem er ein af undirstofnunum samgrn. Þannig háttar til að ræðumaður hefur um árabil verið mikill áhugamaður þess að reynt yrði að hressa upp á þann útvörð íslensku efnahagslögsögunnar í norðri sem Kolbeinsey heitir og liggur langt norður í Dumbshafi, um fjögurra tíma stím á meðaltrillu frá Grímsey norður, en nú fara menn þetta á hraðskreiðum bátum á eins og 1 1 / 2 klukkutíma. Það er vegna þess að þau skip ganga hátt í 30 sjómílur.  En þannig er með þennan ágæta útvörð okkar í norðri, Kolbeinsey, sem á sér merka sögu, að hann á mjög undir högg að sækja --- eða hún --- sökum ágangs ísa, veðra og frosts og ótvírætt er það samkvæmt eldri heimildum að eyjan var hér fyrr á tíð mun stærri, enda hefði hún tæplega hlotið þetta nafn, Kolbeinsey, ef hún hefði í upphafi verið þeirrar stærðar sem hún er í dag. Það hefur farið fram nokkur vinna að því að skoða aðstæður við Kolbeinsey, fyrst í tíð hv. þm. Matthíasar Bjarnasonar sem samgrh., hv. formanns efh.- og viðskn., þáv. hæstv. samgrh., og síðan í samgönguráðherratíð þess sem hér talar. Niðurstaða þessara athugana er sú að það sé ótvírætt mögulegt að tefja a.m.k. mjög stórlega fyrir eyðingu eyjarinnar ef ekki bjarga henni að fullu eða varðveita hana um ókomin ár. Og ég er þeirrar skoðunar, herra forseti og hæstv. fjmrh., að það sé beinlínis skylda okkar að láta á þetta reyna, a.m.k. fari fram vandleg könnun á því hvort ekki er með viðráðanlegum hætti og viðráðanlegum kostnaði unnt að styrkja þannig eyjuna að hún fái staðist ágang íss og veðra. Þetta er ekkert smámál, herra forseti, vegna þess að íslenska efnahagslögsagan yrði ósköp einfaldlega 9.400 km 2 minni ef ekki nyti Kolbeinseyjar við. Nú hafa menn kannski ekki mikla tilfinningu fyrir því hvað 9.400 km 2 eru og þá skal jarðfræðingurinn, hv. 4. þm. Norðurl. e., fara með nokkrar tölur í því sambandi. T.d. er Ísland um 104 þús. km 2 þannig að lögsaga Kolbeinseyjar í þessum skilningi er drjúgur hluti af öllu flatarmáli Íslands. Og þannig var t.d. að flatarmál íslensku landhelginnar allrar eins og hún lagði sig var á dögum þriggja sjómílna landhelginnar ekki nema 25 þús. km 2 . Sú viðbót sem af Kolbeinsey hlýst í okkar efnahagslögsögu er auðvitað gífurlega mikil og mikilvæg vegna þess að hún ræður merkjum okkar við önnur lönd en ekki nema að hluta til að úthafinu. Enn er það að nefna að innan þessarar efnahagslögsögu gætu í fyllingu tímans leynst verðmæti sem enginn maður veit hverju gætu skilað af sér. Og það er ég nú alveg viss um að í þessa merku ræðu verður vitnað oft og iðulega síðar á öldinni og á næstu öld þegar hér var flutt þessi málsvörn fyrir Kolbeinsey. Það hefur reyndar áður verið gert á þingi og ýmsir hv. þm. hafa sýnt þessu áhuga. Ég vil, herra forseti, um leið og ég mæli fyrir brtt. á þskj. 335 þar sem mælt er fyrir um lítils háttar fjárveitingu á næsta ári til að halda áfram rannsóknum og undirbúningi að því að ráðast í styrkingu Kolbeinseyjar, minna á þáltill. sem liggur fyrir þinginu, flutt af hvorki meira né minna en fimm hv. alþm., þ.e. þeim sem hér talar, hv. 1. þm. Vestf., Matthíasi Bjarnasyni, sem er formaður efh.- og viðskn. og fyrrv. sjútvrh. með meiru, mætur maður, og síðan þremur öðrum hv. þm. sínum úr hverjum flokknum þannig að á bak við þessa tillögu standa þingmenn allra flokka. Og ég leyfi mér að vona að menn líti með góðvilja til þessarar litlu brtt. eða a.m.k. málefnisins sem slíks þannig að eitthvað verði aðhafst í málefnum Kolbeinseyjar á næsta ári. Það er að mínu mati ábyrgðarhluti að hafast þar ekkert að og láta tímann líða ár af ári án þess að eitthvað sé gert. Það er ástæða til að óttast að eyjan gæti á tiltölulega skömmum tíma, ef illa tækist til, hreinlega horfið af yfirborði jarðar í þeim skilningi að hún yrði ekki ofansjávar nema þá kannski endrum og sinnum eða á fjöru eða við þær aðstæður að hún teldist ekki þurrt land eða eyja í lögfræðilegum skilningi sem hér mundi eiga við. Þannig háttar nefnilega til, eins og ég veit að öllum hv. alþm. er kunnugt og öllum sem til þekkja og á mál mitt hlýða, að samkvæmt þjóðarétti mundum við væntanlega verða að lúta því að samtímis því að Kolbeinsey hætti að teljast eyja en mundi flokkast sem útsker misstum við lögsöguna sem umhverfis hana er. Auðvitað mætti á grundvelli hefðar reyna að halda því til streitu að við hefðum átt þessa landhelgi og á henni væri hefð, en ég óttast að réttarstaða okkar í því efni kynni að vera veik. Vil ég þó ekki flytja mál hugsanlegra andstæðinga okkar í málaferlum síðari tíma úr þessum ræðustól og held því að sjálfsögðu fram að við mundum sækja ýtrustu þjóðarréttindi gagnvart þessu eins og okkur er beinlínis skylt að gera og láta á rétt okkar reyna þar. Hann yrði verulegur því að engin önnur þjóð hefur nokkurn tíma nokkru sinni mér vitanlega haft nein réttindi né kröfur til réttinda af neinu tagi uppi gagnvart Kolbeinsey nema Íslendingar. Það styrkir að sjálfsögðu okkar stöðu, en á hitt ber að líta að þarna er óbyggt land og ekki sömu ríku hagsmunir eða sterka réttarstaða fyrir hendi og ef um byggða eyju væri að ræða. Ég tel þess vegna að það sé brýnt bæði að styrkja eyjuna í bókstaflegum skilningi og líka réttarstöðu okkar í þessu tilliti og það er hægt að gera vegna þess að hagnýting eyjarinnar mundi koma okkur til góða og vera málsástæða ef á þyrfti að halda. Þannig t.d., herra forseti, eins og ég veit að þér er kunnugt, mundi tæknibúnaður, rannsóknastarfsemi og annað þvíumlíkt, item mannaumferð á eyjunni, hjálpa til í þessum efnum ef á þyrfti að halda. Ég leyfi mér þess vegna á þskj. 335 að leggja til að heilum 3,5 millj. kr. verði varið á næsta ári til rannsókna og undirbúnings að styrkingu Kolbeinseyjar. Og ég vænti þess a.m.k. að þetta mál njóti skilnings hvort sem menn treysta sér nú í þrengingunum til að samþykkja tillögu þessa eða ekki. Og að lokum, herra forseti, er ein lítil brtt. sem ég flyt á sama þskj. Hún lýtur að hækkuðum fjárveitingum til Ferðamálaráðs. Þar er á ferðinni liður sem er sárgrætilega grátt leikinn af okkar hálfu, Íslendinga. Legg ég þó þar ekki mikið til heldur að fjárveitingar til Ferðamálaráðs hækki um 20 millj. kr. á næsta ár og verði þær allar merktar umhverfismálum á vettvangi Ferðamálaráðs. Þannig er komið, herra forseti, að ég held að við Íslendingar verðum að horfast í augu við að þessi ein okkar álitlegsta búbót í efnahags- og atvinnumálum, ferðaþjónustan, getur ekki byggst upp og þanist út áframhaldandi án þess að við þurfum að kosta þar nokkru til á móti í formi fyrirbyggjandi ráðstafana af ýmsu tagi. Við getum ekki ætlast til þess, Íslendingar, að hingað streymi sívaxandi fjöldi erlendra ferðamanna ár frá ári og færi okkur vaxandi björg í bú í formi beinharðs gjaldeyris án þess að við þurfum eitthvað að leggja af mörkum á móti. Og þær fjárveitingar sem fara til umsjónar, eftirlits og fyrirbyggjandi ráðstafana gagnvart náttúru Íslands í tengslum við ferðaþjónustu og umferð innlendra og erlendra ferðamanna eru fyrir neðan allar hellur og ganga ekki lengur, herra forseti. Það er eiginlega óhjákvæmilegt að leggja til að hv. alþm. og hæstv. fjmrh. t.d. taki sér nú ferðalög á hendur næsta sumar og heimsæki nokkrar af hálendisvinjum landsins þegar þar er hvað mest ösin á ferðamannatímanum. Ég er alveg sannfærður um að ef skynsamir menn eins og hæstv. fjmrh. færu í Herðubreiðarlindir eða Landmannalaugar eða Þórsmörk og horfðu upp á það um helgar t.d. á sumrin þegar þar er mest ferðamanna að hvert einasta grasstrá sem þar þrífst væri undir tjaldbotni og þar væru þúsundir og aftur þúsundir fóta að troða niður svörðinn og sæju í raun og veru þá vá sem steðjar að þessum viðkvæmu hálendisvinjum okkar, þá mundu menn sannfærast um að við getum ekki rekið þessa ferðaþjónustu svona lengur. Það er algerlega óhjákvæmilegt að grípa til ráðstafana. Ég tel þjóðhagslega skynsamlegast að leggja til nokkurt fé og fara í fyrirbyggjandi ráðstafanir, en ef ekki, þá verður hreinlega að loka eða takmarka aðgang að þessum stöðum og það væri vondur kostur. Það mundi koma í bakið á okkur og draga úr möguleikum okkar til þess að nota okkur gersemar íslenskrar náttúru með skynsamlegum og farsælum hætti okkur til framdráttar og sjálfum okkur og öðrum til yndisauka eins og vera ætti að sjálfsögðu. Herra forseti. Ég er nú senn að verða búinn með ræðu mína, enda tók ég fram að ég mundi ekki tala hér mjög langt mál og ekki lengur en ég mögulega kæmist af með. En það er eitt lítið mál sem ég verð samt því miður að nefna lítillega fyrst og fremst vegna þess að hv. formaður fjárln. vék að því nokkrum orðum í ræðu sinni fyrr í dag í framsögu. Ég held, herra forseti, ég verði þess vegna að segja nokkur orð frá minni hlið, en það lýtur að lítilli brtt. sem meiri hluti fjárln. hefur flutt á sérstöku þingskjali og snýr að heimildargrein fjárlaganna, 6. gr., til að fullnægja kaupum ríkissjóðs á loðdýrahúsum og fleiri munum á jörðunum Kirkjuferju og Kirkjuferjuhjáleigu í Árnessýslu. Þetta eru kaup sem eiga sér ákveðna forsögu og ég ætla að gera lítillega grein fyrir henni, hefði reyndar ekki talið þess sérstaka þörf vegna þess að þetta mál hefur verið til umfjöllunar í fjölmiðlum og ég hef þar ágætlega, að ég tel, skýrt mína sýn til þess máls og afstöðu og ekki orðið annars var en menn teldu alveg fullnægjandi þær skýringar sem þar hafa komið fram. En hv. formaður fjárln. mun engu að síður hafa vikið að þessu máli orði í framsöguræðu sinni með þeim hætti sem gerir mér óhjákvæmilegt að rekja mína afstöðu til málsins og svara honum nokkru. --- Auðvitað er það þannig, herra forseti, að það er mjög æskilegt að forseti geri nú formanni fjárln. aðvart um að undir umræðunum vilji einn hv. þm. eiga við hann orðastað í framhaldi af framsöguræðu hans fyrir nál. og brtt. meiri hlutans við 3. umr. fjárlaga, anno domini 1991, og veit ég að formaður fjárln. getur ekki verið fjarri þar sem slíkt kæmi ekki til greina undir umræðum af þessu tagi þar sem hann hefur haft fyrstu framsögu.  En varðandi þessi kaup, sem undirritaður tengist á vissan hátt sem fyrrv. landbrh., prókúruhafi þess ráðuneytis á þeim tíma sem kaupsamningarnir voru gerðir þó þeir væru unnir og undirbúnir samkvæmt venju af jarðadeild landbrn. og lögfræðingum þar og reyndar fleiri lögfræðingum utan ráðuneytis, þá segir formaður fjárln. í sinni framsögu samkvæmt þeim orðum sem eftir honum voru niður tekin að það sé hans tvímælalaust álit að hér sé um lögbrot að ræða þar sem eru þessi kaup. Ég, herra forseti, sit ógjarnan undir því þegjandi án þess að reyna að verja hendur mínar að ég hafi gerst sekur um slíkt. A.m.k. vil ég fá að flytja mál mitt ef slíkt er á mig borið og tel mig í þessu máli hafa býsna margar málsástæður til að hrekja þessa fullyrðingu formanns fjárln. Þegar maður er borinn þungum sökum er a.m.k., herra forseti, réttmætt og sanngjarnt að maður geti óskað skýringa og raka fyrir því sem fram er borið með slíkum hætti. Ég mótmæli þessum orðum formanns fjárln. Þau fá ekki staðist að mínu mati og eru hrekjanleg. Í öllu falli er það svo að ég veit ekki síðan hvenær það varð hlutverk formanns fjárln. að hafa slíkar heitar sannfæringar um lögformleg túlkunaratriði af þessu tagi og að kveða slíkt upp hér í ræðustólnum. Ég leyfi mér að segja, herra forseti, að það sé fullkomlega fjarstæðukennt að formaður fjárln. sé með slíkar fullyrðingar og slíka órökstudda sleggjudóma í ræðustóli og hlaupist síðan úr húsi þannig að ekki sé unnt að eiga við hann orðastað þegar menn ætla að svara fyrir sig.  Fundarhlé.

Herra forseti. Ég tek það þá svo að hv. formaður fjárln. sé kominn í hús og mættur og mun ég þá beina máli mínu til hans í þeim skilningi. Það sem gerir að verkum að ég sé mig knúinn til að ræða þetta mál eru orð sem eftir honum eru höfð úr framsöguræðu hans um nál. og brtt. meiri hluta fjárln. Vissulega talaði hann öðrum þræði fyrir nefndina alla sem formaður. Ég verð að segja, herra forseti, eins og er að viss ummæli sem þarna féllu af hans hálfu komu mér nokkuð á óvart og eru mér nokkurt undrunarefni þar sem hér talar formaður fjárln. en enginn annar embættismaður í stjórnkerfi landsins, hvorki í dómstólum, rannsóknarrétti né annars staðar, þó ætla mætti að hv. formaður fjárln. hefði upplifað sig um stund sem slíkur. Það er rétt að rekja lítillega gang þessa máls sem varðar kaup ríkissjóðs á loðdýrahúsum og fleiri hlutum á ríkisjörðunum Kirkjuferju og Kirkjuferjuhjáleigu í Árnessýslu. Þetta eru tvær af þó nokkuð mörgum ríkisjörðum sem loðdýrabændur sátu á og sitja sumir enn, en þó hefur þeim nú fækkað af vissum ástæðum sem ég hygg að hv. þm. þekki. Það er upphaf þessa máls að þegar ríkisstjórnin síðasta var með á sínu borði ýmsar ráðstafanir og aðgerðir til að koma til móts við vanda loðdýrabænda í þeirra miklu þrengingum urðu til tillögur, aðgerðarpakki að segja má, sem tóku til allmargra aðila í þjóðfélaginu. Þar voru fremst í flokki bændasamtökin sem féllust á að nota fjármuni Framleiðnisjóðs landbúnaðarins, Stofnlánadeild bænda, bankar, Ríkisábyrgðasjóður og landbrn. og Jarðasjóður og jarðadeild. Allir þessir aðilar og fleiri til voru laðaðir til samstarfs og þátttöku í talsvert viðamiklum aðgerðum þar sem velt var um fleiri hundruð millj. kr. í fjármunum og skuldsetningu og reynt var að koma til móts við þennan hóp landsmanna sem áttu í gífurlegum þrengingum af sér algerlega óviðráðanlegum ástæðum. Það varð niðurstaða, bæði á hinu háa Alþingi sem og í ríkisstjórn, að réttlætanlegt væri að grípa til allviðamikilla björgunarráðstafana þar sem að sumu leyti með nokkuð óvenjulegum hætti var reynt að koma til móts við þennan hóp manna. T.d. voru sett á hinu háa Alþingi lög og í framhaldi af því framkvæmdar skuldbreytingar þar sem veðsetningarhlutfall jarðanna var hækkað meira en nánast dæmi eru til um. Ríkisábyrgðasjóður er sá aðili sem tók þar áhættuna með bændum. Ég hygg að helst sé að finna fordæmi og hliðstæðu í þeim ráðstöfunum sem gripið var til gagnvart fyrirtækinu Flugleiðum hf. á sínum tíma upp úr 1980 í þess erfiðleikum. Menn mátu það greinilega svo hér á hinu háa Alþingi og í ríkisstjórn Íslands á þessum tíma, hún var skipuð af Framsfl., Alþb. og Alþfl., að það væri réttlætanlegt að fara þarna í allmiklar aðgerðir. Hluti af þessum aðgerðum var, margkynnt og yfirlýst, að litið yrði sérstaklega á vandamál bænda á ríkisjörðum og yrði þá horft til möguleika jarðadeildar landbrn. og Jarðasjóðs að leysa úr vandkvæðum þeirra eftir því sem mögulegt væri. Allmörg slík tilvik voru til skoðunar á vegum þeirra lögfræðinga sem bændasamtökin réðu í þjónustu sína til að aðstoða bændur í þessum erfiðleikum. Milli 120 og 150 bújarðir voru til skoðunar á vegum þessara lögfræðinga. Þeir gerðu síðan tillögur til Stofnlánadeildar, Framleiðnisjóðs, landbrn. og viðskiptabanka viðkomandi bænda um hvernig með skyldi fara og reynt yrði að ná fram lausn á fjárhagsvanda viðkomandi aðila. Það lá fyrir, var margyfirlýst, kynnt opinberlega á fundum loðdýrabænda, í ríkisstjórn, í samstarfsnefnd sem stjórnarflokkarnir skipuðu um þetta mál og fjölmiðlum, að í þessum hugmyndum var allan tímann sá möguleiki að Jarðasjóður, landbrn. og jarðadeild tækju þátt í að leysa úr þessum vanda að sínu leyti gagnvart ábúendum ríkisins á ríkisjörðum þannig að hér var ekki unnið laumulega að hlutunum. Hér er þess vegna ekki á ferð mál sem hefði átt að koma mönnum mjög mikið á óvart. Aldrei í öllum þessum ferli og í allri þessari vinnu var hreyft efasemdum, hvorki af lögfræðingum landbrn. og jarðadeildar þess né af þeim lögfræðingum tveimur sem unnu á vegum Stéttarsambands bænda að þessum ráðstöfunum, um að Jarðasjóður og jarðadeild landbrn. hefðu ekki lagalegar heimildir til að taka þátt í þessu verkefni, aldrei, a.m.k. ekki í eyru þess sem hér talar. Það var litið svo til að Jarðasjóði sem sjálfstæðum sjóði með sjálfstæðan fjárhag og nokkra getu til að taka á sig skuldbindingar væri slíkt heimilt, enda fyrir því allmikil hefð að Jarðasjóður geri skuldbindingar jafnvel langt fram í tímann án þess að fyrir því sé aflað sérstakra lagaheimilda. Það er að vísu svo að langalgengast er samkvæmt venjulegri framkvæmd þessara mála að slíkar skuldbindingar verði þegar ábúendaskipti verða á jörðum af þeirri ósköp einföldu ástæðu að þá er ótvíræð lagaskylda ríkisins að leysa til sín eignir ábúendanna. En fyrir hinu eru líka allmörg fordæmi frá undangengnum árum að Jarðasjóður geri þetta í einstökum tilvikum þegar sérstaklega stendur á án þess að um ábúðarslit hafi verið að ræða. Vissulega er það svo og þeim sem hér stendur dettur ekki í hug að bera á móti því að það má deila um þá aðferð, hvort hún hafi nógu traustar lagalegar forsendur að baki sér, eins og svo fjölmargt fleira sem lýtur að ýmsum útgjaldaskuldbindingum ríkisins á undangengnum árum og væri sá listi langur að mati ræðumanns af hann væri allur tekinn saman. En engu að síður hefur þetta viðgengist í nokkrum mæli á undangengnum árum án þess að menn hefðu, fyrr en þá nú að þetta mál kom upp, efasemdir um að þetta væri ekki heimilt og gerlegt á grundvelli laga og starfsreglna Jarðasjóðs. Rétt er að benda á að Jarðasjóður hefur á undanförnum árum skuldbundið ríkið um umtalsverðar fjárhæðir, langt umfram fjárveitingar sínar innan viðkomandi árs, og væri skynsamlegt fyrir formann fjárln., ef hann vill kafa ofan í þessi mál af alvöru og kynna sér staðreyndirnar og sannleikann, að afla sér upplýsinga um að Jarðasjóður velti í raun á undan sér útgjaldaskuldbindingum svo nemur líklega á annað hundrað millj. kr. fyrst og fremst vegna þess að hann hefur leyst til sín eignir ábúenda og keypt eignir og yfirtekið við það allmiklar skuldir og greiðsluskuldbindingar. Þannig hefur myndast heilmikil ábyrgð hjá ríkinu. En þetta er ekki jafnóeðlilegt og ætla mætti í fljótu bragði þegar höfð er hliðsjón af því að landbrn. og jarðadeild þess hafa heimildir til að stofna til ábyrgða af þessu tagi í því formi að ábúendur ríkisins mega fjárfesta á jörðunum og veðsetja viðkomandi eignir ríkisins fyrir. Í jarðalögunum eru því ótvíræðar heimildir til þess án tengsla við fjárveitingar Jarðasjóðs að skuldbinda ríkið. Þær eru fyrir hendi. Þær hafa verið nýttar um áratuga skeið án nokkurra athugasemda. Mér er ekki kunnugt um að Ríkisendurskoðun hafi nokkru sinni gert athugasemdir við framkvæmd jarðalaganna eins og hún hefur verið undanfarin ár. Ég man ekki til þess í minni tíð í landbrn. að hafa rekist á athugasemdir til að mynda frá Ríkisendurskoðun né hinu háa embætti ríkislögmanns og er því þó falið m.a. að sjá til þess að allt sé með skikk á þeim bæ og eðlilega framkvæmt. Það sem ég er að segja, herra forseti, er ósköp einfaldlega að þarna hefur viðgengist ákveðin framkvæmd í stjórnsýslunni sem hefð er fyrir og fjölmörg fordæmi nákvæmlega hliðstæð þessu eru fyrir hendi frá undangengnum árum, bæði fyrri fordæmi úr minni embættistíð í landbrn. og a.m.k. forvera míns þess síðasta ef ekki fleiri sem á undan komu. Það hef ég að vísu ekki fengið tæmandi upplýsingar um, enda hef ég ekki lagt í það að afla slíkra gagna. En að sjálfsögðu yrði slíkt gert ef með þyrfti og væri út af fyrir sig ástæða til eins og þetta mál hefur verið upp vakið. Þannig verður að skoða skuldbindindingar Jarðasjóðs með þeim hætti að þarna er á ferðinni sjálfstæður sjóður sem byggir á sérlögum með sjálfstæðan fjárhag og er að kaupa og selja eignir daginn út og daginn inn og hefur ákveðna getu til þess og ákveðnar fjárveitingar til þess að stofna til skuldbindinga. Hér er um tiltölulega sérstakt tilvik af því tagi að ræða. Ég tel þess vegna að þessu sé ekki saman jafnandi við til að mynda útgjaldaskuldbindingar sem aflað er heimildar til eftir á og kallast aukafjárveitingar sem úir og grúir af því miður og menn þekkja. Mér er nær að halda að hv. formaður fjárln. hafi þurft að taka inn á fjárlög eða fjáraukalög eitthvað af slíku í sinni tíð. Þá er ég að tala um hv. núv. formann fjárln. Og hvernig er þetta nú hugsað með aukafjárveitingar? Jú, það er litið svo til að handhafar framkvæmdarvaldsins í þingbundinni ríkisstjórn með meiri hluta alþingismanna að baki sér geti í trausti þess að það sé meirihlutavilji á Alþingi fyrir viðkomandi ákvörðunum og útgjöldum fyrir fram skuldbundið ríkið. Auðvitað væri hægt að líta á þetta mál sem slíkt, en ég tel að það sé ekki að öllu leyti sambærilegt vegna þess að ósköp einfaldlega hafi Jarðasjóður þarna miklu ríkari heimildir og jarðadeild landbrn. og landbrh. sem yfirmaður þeirra en til að stofna til venjubundinna aukafjárveitinga. Ég tel því, herra forseti, enn fráleitara að telja þennan gjörning lögbrot en fjölmargar aukafjárveitingar og útgjaldaskuldbindingar sem í einföldum krafti framkvæmdarvaldsins eru gerðar. Það er eins og mig minni, herra forseti, að það hafi verið eitthvað um það á undanförnum árum að menn hafi verið að kaupa eitt og eitt hús og afla síðan útgjalda eftir á fyrir slíku --- eða það man sennilega enginn hv. alþm. eftir því. Nú er það þannig, herra forseti, að ég ætla ekki að byggja málsvörn mína upp á því að fara að benda á önnur tilvik sem kannski orka tvímælis, miklu meira en þetta. En ég held að það sé samt rétt að ef menn gerast dómharðir úr ræðustóli minnist menn samhengis hlutanna, líka hv. formaður fjárln. Ég held, herra forseti, að með hliðsjón af því sem ég hef rakið og gæti rökstutt mikið ítarlegar ef út í það er farið sé ekki ýkjaerfitt fyrir mig að sýna fram á að það séu ekki innistæður fyrir hinum stóru orðum hv. formanns fjárln., en hann mun hafa sagt að það væri tvímælalaust sín skoðum. Ég vona að hann hafi verið að vitna til sinnar persónulegu skoðunar, ekki talið sig geta talað fyrir hönd fjárln. eða e.t.v. meiri hluta hennar heldur verið að lýsa sinni persónulegu skoðun að hann teldi þetta lögbrot. E.t.v. verður hv. formaður fjárln. svo vinsamlegur að skýra það nánar, en ef hann sér ekki ástæðu til þá gott og vel. Ég tel að það séu ekki innistæður fyrir þessu af því að ég tel að það sé hægt að finna í jarðalögunum, í hefð þessara mála fullnægjandi rökstuðning fyrir því að þetta sé venja í stjórnsýslunni og samkvæmt þeirri réttartúlkun sem viðgengist hafi og stjórnsýsluhefð sé fullkomlega ástæðulaust að halda því fram að hér sé um lögbrot að ræða og það jafnvel án nokkurs sérstaks rökstuðnings. Að vísu mun hv. formaður fjárln. hafa vísað í minnisblað frá embætti ríkislögmanns. Hann kann að hafa kallað það greinargerð. Það vill svo til að seint og um síðir fékk ég í hendur þetta minnisblað frá ríkislögmanni sem heitir svo samkvæmt því handriti sem ég hef undir höndum. Hvort það gerir mikinn eðlismun eða ekki skal ég láta ósagt, en í öllu falli ber þetta ekki yfirskriftina greinargerð. Það er alþekkt í stjórnsýslunni að minnisblöð eru annað en endanlegar greinargerðir. Enn er því við að bæta og mætti rekja að landbrh. er hagsmunagæslumaður ríkissjóðs í því tilliti sem að landbúnaðarmálunum og vörslu hluta undir landbrn. snýr hverju sinni. Ég hygg að því verði ekki móti mælt að í gegnum þá framkvæmd jarðalaganna og kaup Jarðasjóðs á einstökum eignum bænda án þess að um ábúðarslit væri að ræða hafi iðulega verið afstýrt mun meiri útgjöldum fyrir ríkissjóð en ella hefðu orðið. Vegna þess ákvæðis jarðalaganna að ef ekki væri unnt að leysa þannig aðsteðjandi vandamál mundu ábúendur eiga þann rétt að segja upp ábúð og virkja þar með ótvíræða kaupskyldu ríkisins á öllum sínum eignum á jörðunum, þá er það borðleggjandi að með þessari lausn hefur iðulega verið afstýrt meiri útgjöldum fyrir ríkið. Ég tel reyndar auðvelt að sýna fram á að svo hafi verið í þessu tilliti. Ég tel þess vegna, herra forseti, að fullnægjandi málsástæður séu fyrir hendi til að hrekja þá fullyrðingu hv. formanns fjárln. að hér hafi verið um ólögmætan gjörning að ræða. Það er a.m.k. ósannað og er jafnósannað þó að hv. formaður fjárln. lýsi úr þessum ræðustóli sinni persónulegu skoðun og ég hlýt að leyfa mér að spyrja, herra forseti, hvað knýi hv. formann fjárln. til að fara með slíkar yfirlýsingar af sinni hálfu hér í ræðustólinn. Er hann að gera sig í stakk búinn til að verða einhver úrskurðaraðili eða dómari í þessu máli? Ég spyr. Var einhver sérstök þörf á því fyrir hv. formann fjárln. að fara með þessum hætti hér fram í málinu? Hv. formaður fjárln. hefur dreift gögnum hér um þingsalina og það er gott og blessað. Hv. formaður fjárln. hefði að mínu mati að vísu mátt afla sér gagna víðar úr því að hann var í slíkri söfnun á annað borð. Það er t.d. fremur óvenjulegt að þegar svona stendur á skuli höfuðmálsaðilinn, landbrn., lögfræðingar þess og framkvæmdaaðilar málsins, ekki hafa átt þess kost að skýra sín sjónarmið að séð verður. A.m.k. eru slík gögn ekki lögð fram af hálfu formanns fjárln. né heldur hef ég heimildir fyrir því að starfsmenn þar hafi verið kvaddir til fundar við fjárln. þegar þetta mál var til umfjöllunar og þaðan af síður sá sem hér talar og hefði þó einhverjum e.t.v. fundist ástæða til þess, úr því að farið var ofan í málið á annað borð, að hann ætti þess kost að skýra mál sitt. --- Það er fundur úti í sal, herra forseti, sem væri kannski ástæða til að huga nánar að og ég get gert hlé á máli mínu ef þeir drengskaparmennirnir hæstv. fjmrh. og hv. formaður fjárln. þurfa hlé til fundahalda, 

Hvað áttu við með drengskaparmaður?

Það er fullkomlega tært íslenskt orð, hæstv. fjmrh.

Það var meint þannig?

Það var meint þannig. Mín orð, herra forseti, eru þá að lokum þau um þetta mál að ég tel þá till. sem hæstv. landbrh. hefur gert með ósk sinni til fjárln. eftir atvikum eðlilega og skynsamlega, ósköp einfaldlega vegna þess að úr því að efasemdir hafa komið upp um að þessi framkvæmd jarðalaga gegnum Jarðasjóð, sem á sér hefð að baki og hér á í hlut, er nú talin orka tvímælis af embætti ríkislögmanns, þá sé að sjálfsögðu rétt að skoða það og skynsamlegt að eyða allri óvissu um það að fyrir svona ákvörðun séu réttar forsendur, item að taka framkvæmd þessara mála til skoðunar í framhaldinu því að slíkt er jafnan gert þegar réttarþróun í landinu bendir til þess að hefðir séu að breytast eða réttarvenjur. Það er hugtak sem ég vona að hv. formaður fjárln. þekki, hugtakið réttarþróun. Það lýtur að því að túlkun manna á lögum og rétti kann að breytast í takt við aðstæður og gjarnan gerist það að lokum í gegnum breytingar á lögum í takt við nýjar aðstæður. Sé hér að eiga sér stað einhver réttarþróun finnst mér sjálfsagt að skoða það og bregðast við því. Þar með er ekki sagt að sú réttarvenja sem var við lýði við tilteknar aðstæður hafi ekki staðist sem barn síns tíma. Að sjálfsögðu verður að láta atburði og ákvarðanir hvers tíma njóta þess tíma sem þær fóru fram á. Vona ég að ég þurfi svo ekki hafa um þetta mál fleiri orð hér og helst ekki annars staðar því að hér er um það að ræða að reynt var samkvæmt bestu getu og bestu samvisku að leysa úr erfiðum mannlegum vandamálum vítt og breitt um landið þar sem áttu í hlut hinar miklu hörmungar sem gengu yfir loðdýrabændur og menn vafalaust þekkja og muna eftir. Hversu vel til vinsælda það var fallið á sínum tíma að glíma við þau snúnu vandamál og taka að nokkru leyti inn á sig þær mannlegu þjáningar sem þessum erfiðleikum fylgdu veit ég ekki. En það var nú einu sinni hlutskipti þessa ræðumanns um svo sem eins og tveggja ára skeið að glíma við þetta og var ekki alls staðar vísan stuðning að finna í þeirri erfiðu baráttu, t.d. ekki alltaf í flokki hv. formanns fjárln., og fór í það satt best að segja nokkur tími að sannfæra þá flokksmenn hv. formanns fjárln. um að það væri þrátt fyrir allt skylt samfélaginu að taka sameiginlega á þessum miklu vandamálum sem ákveðinn fámennur hópur Íslendinga varð fyrir á þessum tíma. Nú horfir þar vonandi til betri vegar og þá gleðjast menn yfir því, það ég er sannfærður um, og ekki mun ég sjá eftir því að hafa lagt nokkuð af kröftum mínum í það og tíma mínum. Jafnvel þó að þessi eftirleikur hafi nú komið upp eins og punkturinn yfir i-ið í glímu minni við þetta erfiða vandamál, vandamál loðdýrabænda, mun það engu breyta um að ég taldi mér það skylt, og mundi telja mér það skylt aftur ef sömu aðstæður kæmu upp, að gera það sem ég gerði og skammast mín þar ekki fyrir nokkurn hlut því að allt var það gert samkvæmt bestu samvisku og samkvæmt bestu vitund. Hvert einasta hæti, hv. formaður fjárln., það skalt þú hafa mín óbreyttu orð fyrir. Vona ég svo, herra forseti, að þetta hafi allt saman komist til skila og sé málið, sem ég hef hér verið að flytja, þá að einhverju leyti skýrara fyrir mönnum. Og lýkur þá þessari ræðu minni við 3. umr. fjárlaga sem eiga að gilda fyrir Íslendinga á árinu 1992 og verði nú það ár þjóðinni farsælt og friðsælt og gott og göfugt og okkur öllum saman til mikillar hamingju og vona ég að birti til fallega þegar daginn tekur að lengja á nýjan leik, en það er mjög skammt í að svo verði, herra forseti, og góða nótt.

Virðulegi forseti. Ég tel mér skylt að hafa andsvar við ræðu hæstv. fyrrv. landbrh. vegna ummæla hans um kaup á Kirkjuferju og Kirkjuferjuhjáleigu. Ég greindi frá því við upphaf umræðunnar hvernig þetta mál liti út fyrir mér og ég viðhafði þau orð að ég teldi að hér væri um ólöglegan gjörning að ræða. Ég sleppti því að segja það sem innst í hjarta mínu býr, það er sú hugsun að hér sé um siðlausan gjörning að ræða. Það er nefnilega þannig að þeir sem fara með fjármuni ríkisins verða að gera sér grein fyrir því að þeir eru að fara með annarra fé og þurfa þess vegna að vanda sig í þeirri meðferð. Ég vil í upphafi máls míns þó geta þess að mér er kunnugt að hæstv. fyrrv. landbrh. er á engan hátt tengdur því fólki sem þarna seldi sínar jarðir persónulega og hefur ekki átt við það fólk viðskipti áður. Ég endurtek þetta. Hér er ekki um mál að ræða sem neitt tengist persónu fyrrv. landbrh. og mér þykir miður að fólkið sem seldi þessar jarðir skuli blandast inn í þetta mál. En svona eru nú hlutirnir. Hér eru keypt loðdýrabú með öllu tilheyrandi, þ.e. húseignirnar og einnig lausafé, sem mun vera algert einsdæmi. Það má kannski vísa í ýmis fordæmi, ég þekki þau ekki. --- Fyrirgefðu forseti, ég þarf lengri tíma. Ég áttaði mig ekki á því sem ég ætti að vita allra manna best hversu stuttur tími þetta er, en ég þarf að skýra þetta mál betur. Má ég aðeins? Ég tel að þrátt fyrir að það sé til fordæmi, sem ég veit þó ekki um, sé þetta ólöglegur gjörningur. Hafi einhvern tíma verið gert rangt gerir það hlutina ekki betri eða skapar neina hefð gagnvart réttmæti. Og þegar landbrh. óskaði eftir því að fjárln. bæri upp þessa tillögu fóru fram umræður um það í meiri hlutanum og líka með allri nefndinni hvað skyldi gera. Það voru skiptar skoðanir. Það kom jafnframt í ljós að til var álit ríkislögmanns varðandi þennan gjörning, en landbrn. hafði leitað eftir því við fjmrn. hvort hann mætti standa við þennan gjörning. Því var þetta álit framkallað og það álit er mjög neikvætt gagnvart þessu. Það segir beinlínis að hér sé um ólöglegan gjörning að ræða. Mér var jafnframt tjáð eða nefndarmenn héldu því fram sumir að til væri álit lögfræðinga landbrn. og ég óskaði eftir því að þá yrði því dreift líka. Ég fékk aldrei að sjá það, en óskaði eftir því að því yrði dreift. Svo kemur í ljós að það álit er ekki til. Þess vegna er því ekki dreift. Það er ekki til. Ég legg á það áherslu að á meðan ég er formaður fjárln. tel ég rétt að það sé löglega að málum staðið og menn verði að svara fyrir það ef þeir hafa gert hluti sem ekki eru löglegir. Mér finnst ekki vera eðlilegt að menn umgangist ríkiskassann þannig að allt sé heimilt hvað sem lög segja. Auðvitað er það eðlilegt að menn séu viðkvæmir fyrir þeim erfiðu mannlegu vandamálum sem þarna eru á ferðinni og ég skil það mjög vel, en þá eiga menn að leita heimilda. Það má færa að því rök að það hafi verið erfitt á þessu tímabili, en það bar enga nauðsyn til þess t.d. að kaupa allt lausafé sem þarna var á ferðinni. Þegar maður leysir vandamál annarra er býsna slæmt að gera það á kostnað annarra. Tími minn er mjög knappur og því ekki hægt að skýra þetta mál til fullnustu, en ég legg á það áherslu að það verður að vera svo að stjórnmálamenn umgangist fjármuni ríkisins á þann hátt að þeir fari að lögum. Það er fullyrt af ríkislögmanni að það hafi ekki verið gert í þessu efni, þá verður annað að koma í ljós ef mönnum sýnist svo. Ég taldi rétt og fleiri nefndarmenn að það yrði upplýst hvert væri álit ríkislögmanns, það er heiðarlegt líka að láta það koma fram. Ég trúði því að það væri til málsvörn í þessu á hinn kantinn. Það virðist ekki enn komið, en væntanlega kemur það. Ég tek jafnframt fram að hversu mikið sem menn langar til að stýra málum eiga menn ekki að gera það á þann hátt að þeir fremji ólöglega aðgerð. Það er skylt fjárln., það er skylt formanni fjárln. að gera grein fyrir þeim málsatvikum sem menn best vita. Þau eru svona. Ég taldi og fleiri nauðsynlegt að sinna þeirri beiðni landbrh. að bera upp þetta mál, en það fylgir ekki því að það sé nauðsynlegt að samþykkja það nema mönnum sýnist svo.

Herra forseti. Ég sé í sjálfu sér ekki miklar ástæður til að eiga frekari orðastað við hv. formann fjárln. Það er þá misskilningur hjá honum ef hann hefur tekið það svo að ég væri að gagnrýna það að upplýsingar væru reiddar fram í þessu máli. Ég var eingöngu að átelja að ekki skyldi þá aflað allra og gagnstæðra sjónarmiða í málinu. Og það að hv. formaður fjárln. ber það hér fram að hann hafi haldið að til væri lögfræðileg álitsgerð í landbrn. en síðan ekki fundið hana og þess vegna sé henni ekki dreift er ósköp einfaldlega yfirlýsing um að formaður fjárln. hafi ekki haft forustu um að afla allra þeirra gagna sem nauðsynleg væru í málinu til að kynna sér þar allar hliðar. Ekki voru málsaðilar aðrir þá en ríkislögmaður í gervi þessa minnisblaðs kvaddir til af fjárln. Hv. formaður fjárln. upplýsti réttilega að ég á ekki, átti ekki og hef aldrei átt neinna persónulegra hagsmuna að gæta í þessu máli. Þekki ekki það fólk sem þarna býr, er því ekki venslaður og get held ég ekki með nokkru móti komið auga á að ég geti haft ábata af því að standa að þeim gjörningi sem ég gerði. En með því að segja eins og hv. formaður fjárln. gerði að hann vissi þetta viðurkenndi hann í raun að hann hefði haldið annað áður. Það er nefnilega rétt. Hv. formaður fjárln. trúði lygisögum og rógi sem út var borinn um hið gagnstæða, en það virðist vera svo, því miður. Ég verð að segja það, herra forseti, að hafi einhvers staðar orðið siðferðisbrestur í þessu máli er það ekki í minni ákvörðun og ekki í mínum athöfnum að þessu leyti. Þær voru gerðar samkvæmt bestu vitund og með góðri samvisku, en það kynni þá að vera að einhvers staðar hefði orðið pínulítill siðferðisbrestur í misleiðandi upplýsingum sem glöptu hv. formann fjárln.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir brtt. samgn. við 4. gr. frv. til fjárlaga fyrir árið 1992, lið 10-322, Flóabáta og vöruflutninga. Í upphafi máls míns vil ég leiðrétta eitt orð sem misritaðist á bls. 2 í till. Í b-lið, Flóabátar, liður 6, stendur Eyjafjarðarferja en á að standa Eyjafjarðarferjur. Samgn. flytur þessa till. nú og tekur þar við hefðbundnu hlutverki samvinnunefndar samgöngumála sem flutt hefur sams konar tillögur mörg undanfarin ár. Að þessu sinni var skipaður vinnuhópur af hálfu samgn. en jafnframt skipaði fjárln. vinnuhóp og unnu þessir tveir vinnuhópar sameiginlega að tillögunum sem samgn. flytur hins vegar. Í þessari till. kemur fram að mikil aukning er á kostnaði við rekstur flóabáta og er það vegna kaupa á nýrri skipum eins og Fagranesinu, Baldri og Herjólfi. Að þessu sinni hefur nefndin vegna þess liðar sem fjallar um vetrarsamgöngur reynt, þar sem það hefur verið mögulegt, að færa fjárveitingar til sveitarfélaganna sjálfra en ekki til einstaklinga eða fyrirtækja eins og gert hefur verið áður og teljum við heppilegt að gera þetta á þennan hátt og það sé öruggara og réttara og leiði til betri og réttari meðferðar þessara fjármuna. Að öðru leyti vísa ég til nál. nefndarinnar, en nefndin stendur í heild að brtt. og nál.

Virðulegi forseti. Þetta er í annað sinn með nokkurra nátta millibili sem ég stend í þessum stól um miðja nótt. En ég gæti sagt núna að það líður að morgni þó að myrkt sé úti, klukkuna vantar fimm mínútur í hálfsex, og þessar staðreyndir segja okkur býsna mikið um vinnubrögðin hér í þinginu sem ég tel því miður vera okkur til lítils sóma. En ég ætla ekki að fjalla um það að sinni, herra forseti, heldur á ég nokkur erindi í stólinn þar sem ég er 1. flm. brtt. við fjárlagafrv. sem ég mun koma að á eftir og auk þess ætla ég að taka að mér fyrir hönd minni hluta efh.- og viðskn. að mæla fyrir áliti á tekjuhlið fjárlaganna auk þess sem mig langar til að fjalla nokkuð um þær brtt. sem liggja fyrir við 3. umr. um fjárlögin. Að lokum, herra forseti, langar mig til að víkja nokkuð að stefnu ríkisstjórnarinnar og þeirri framtíð sem við okkur blasir. En ég hef mál mitt á því að skoða aðeins ástandið í þjóðfélaginu núna og mig langar til að byrja á því að rifja upp þau orð sem ég lét falla í umræðu um stefnuræðu forsrh. í haust, en þau voru á þessa leið, með leyfi forseta: ,,Nú hafa viðreisnaröflin náð völdum á nýjan leik og fara ekki með friði frekar en hið fyrra sinni. Það eru boðaðar miklar breytingar. Frjálshyggjubókmenntum rignir yfir þing og þjóð. Það á að taka upp þjónustugjöld í skólum og á sjúkrastofnunum. Launafólki er tilkynnt að launahækkanir verði engar, afskiptum af atvinnulífinu verður hætt í einum grænum hvelli, einkavæðing er boðuð í atvinnurekstri og skólum, stofnanir verða lagðar niður eða seldar. Það skal beitt leiftursókn til að ná niður ríkishallanum. Reiknimeistarar frjálshyggjunnar liggja yfir tölum og línuritum og reikna með ískaldri ró út hagræðingu, gróða eða halla. Það er ekki spurt um þarfir, gæði eða gott mannlíf, orsakir eða afleiðingar, hvað þá vilja fólksins í landinu. Konur í Reykjavík skulu sviptar vali á fæðingarstofnunum, fyrirmyndarhjúkrunarheimili í hjarta borgarinnar þar sem gamla fólkið getur fylgst með iðandi athafnalífi skal burt. Skurðstofum á að loka og breyta vel reknu sjúkrahúsi Hafnfirðinga í hjúkrunarheimili. Lánasjóði ísl. námsmanna, sem gert hefur þúsundum námsmanna kleift að afla sér margvíslegrar menntunar, verður breytt á þann veg að annað tveggja hlýtur að gerast, námsmönnum mun stórfækka eða stór hópur menntafólks mun búa við afar kröpp kjör að loknu námi vegna þungrar skuldabyrði. Og er þá aðeins fátt eitt nefnt af því sem stjórnin boðar.`` Herra forseti. Þegar þessi orð voru mælt lá fyrir stefnuræða ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar, en þegar hér er komið sögu, 21. des. 1991, þá erum við að horfa upp á að þessi stefna er að verða að raunveruleika. Hvert frv. á fætur öðru hefur komið fram í þinginu, en reyndar hafa aðeins fáein þeirra verið afgreidd enn þá. Það er m.a. vegna þess, herra forseti, að þau hafa vakið mjög hörð viðbrögð úti í þjóðfélaginu og þau hafa einnig vakið mikla andstöðu á þingi og við stöndum enn í þeim sporum að reyna að andæfa og mótmæla þessari stefnu sem ríkisstjórnin er að reyna að knýja í gegn og boðar stefnubreytingu í íslensku samfélagi. En við skulum aðeins horfa fram á næsta ár og reyna að sjá fyrir okkur hvað muni gerast. Það hefur verið boðaður aflasamdráttur og er augljóst að það blasir mikill samdráttur við í íslensku samfélagi. Ýmis áform ríkisstjórnarinnar hafa brugðist, svo sem bygging álvers, og kemur í ljós að útflutningur hefur dregist verulega saman að magni til, en við erum svo heppin að íslenskar sjávarafurðir seljast fyrir mjög hátt verð sem hefur vegið upp á móti þessum samdrætti að magni til. Þjóðhagsstofnun hefur í tvígang orðið að endurskoða þjóðhagsspá fyrir árið 1992 og nú er það svo, herra forseti, að hún spáir mesta samdrætti á Íslandi í 40 ár. Ég minntist á það í ræðu fyrir allnokkrum vikum að árið 1968 ríkti kreppa á Íslandi. Það gerðist árið 1967 að síldveiðar brugðust, þá var búið að þurrka upp síldarstofninn, og samtímis gerðist það að mikið verðfall varð á mjöli og lýsi. Þegar þetta allt kom saman varð það til þess að hér varð mikill samdráttur í efnahagslífinu. Þjóðhagsstofnun hefur reiknað út að árið 1968, þegar dýfan varð hvað mest, hafi samdrátturinn verið 6% af þjóðarframleiðslu. Nú spáir Þjóðhagsstofnun því að samdrátturinn í þjóðartekjum verði 6,1%. Við stöndum sem sagt frammi fyrir svipaðri dýfu og 1968 þó að aðstæður séu vissulega aðrar. Það er alltaf varasamt að bera svona ástand saman, að sumu leyti stöndum við betur að vígi en þá sem betur fer. En Þjóðhagsstofnun spáir ýmsu öðru. Hún spáir því að einkaneysla muni dragast saman um 6,1% og samneyslan um 0,3%. Þarna er auðvitað ekkert samræmi á milli. Þjóðhagsstofnun hefur bent á að eitt alvarlegasta vandamálið sem við er að glíma í íslensku efnahagslífi er viðskiptahallinn sem hún spáir að verði 15 milljarðar á næsta ári. Þetta er mjög alvarlegt mál vegna þess að þetta segir okkur að þjóðarbúið eyðir um efni fram. Við eyðum meira en við öflum. Einhvern veginn verður að borga þetta. Nú um stundir er þetta borgað með yfirdrætti í Seðlabankanum og síðan fjármagnað með erlendum lánum. Því er ekki að leyna, herra forseti, að skuldastaða þjóðarinnar er mjög alvarleg. Hún er býsna alvarleg og því miður virðist ekki annað blasa við en að hún versni þrátt fyrir að ríkisstjórnin reyni að draga saman í lántökum. En ég mun koma betur inn á það síðar. Þjóðhagsstofnun spáir því að verðbólga verði í kringum 5% --- 5,4% segir hér, og því er einnig spáð að kaupmáttur ráðstöfunartekna á mann dragist saman um 5,5%. Einn mælikvarðinn á ástandið í þjóðfélaginu er svokallað hagnaðarhlutfall eða það sem hér er kallað vergur rekstrarafgangur eða hlutfall af þáttatekjum sem spáð er að verði 31,4% á árinu 1992 en var árið 1990 33,3%. Að meðaltali hefur þetta hlutfall verið 34% á undanförnum árum. Þetta bendir okkur líka á þann samdrátt sem fram undan er. Þjóðhagsstofnun spáir því að á næsta ári verði atvinnuleysi 2,6%, en það finnst mörgum að þetta sé heldur varlega áætlað hjá Þjóðhagsstofnun og því er ekki að leyna að maður óttast að aðgerðir ríkisstjórnarinnar verði til þess að auka atvinnuleysið enn meira. Það er ekki síst alvarlegasta málið, hæstv. fjmrh. Atvinnuleysi er ömurlegt fyrirbæri sem við höfum blessunarlega verið laus við hér síðan á sjötta áratugnum en því miður virðumst við vera að ganga inn í tímabil vaxandi atvinnuleysis. Því er það, herra forseti, að við kvennalistakonur höfum bent á þá leið að það sé fyllilega réttlætanlegt á tímum eins og þessum að taka sér erlend lán til að standa fyrir opinberum framkvæmdum svo að hægt sé að koma í veg fyrir enn meira atvinnuleysi en útlit er fyrir. Ég ætla að koma betur inn á þetta í lok ræðu minnar. Að lokum vil ég nefna að samkvæmt upplýsingum Þjóðhagsstofnunar hefur það einnig gerst að fjárfesting er hin minnsta í 40 ár eða 18% af landsframleiðslu. Það er ekki síst þetta sem bendir okkur á hve framtíðarhorfur eru alvarlegar. Ef fjárfesting er svona lítil bendir það til þess að ákaflega lítil atvinnusköpun sé í gangi eða ekki sé að vænta mikillar atvinnusköpunar. Þegar ofan á þetta bætist samdráttarstefna ríkisstjórnarinnar er ekki góðs að vænta. En, herra forseti, ég ætla þá að snúa mér að mínum meginerindum í þennan ræðustól, að mæla fyrir annars vegar áliti minni hluta efh.- og viðskn. á tekjuhlið fjárlaga og hins vegar að mæla fyrir till. minni hluta menntmn. auk þess sem ég ætla síðan að fjalla um ýmsar þær brtt. sem lagðar hafa verið fram við 3. umr. fjárlaga. Ég ætla þá að lesa álit minni hluta efh.- og viðskn.: ,,Samkvæmt 25. gr. þingskapa vísar fjárln. frv. til lánsfjárlaga og tekjugrein fjárlagafrv. til efh.- og viðskn. Nefndin skal skila fjárln. áliti og tillögum svo tímanlega fyrir 2. umr. fjárlaga sem fjárln. ákveður. Þegar 2. umr. fjárlaga fór fram hafði efh.- og viðskn. lítið fjallað um tekjugrein fjárlagafrv. Ástæða hefði verið til ítarlegrar umfjöllunar. Var málið ekki nægilega langt komið til að nefndin sæi ástæðu til að eyða miklum tíma í þau störf. Minni hluti nefndarinnar benti á þetta mál og var að beiðni hans farið yfir forsendur tekjuhliðar fjárlagafrv. Samkvæmt 25. gr. þingskapa skal efh.- og viðskn. gera grein fyrir áhrifum skattalagabreytinga á tekjur ríkissjóðs fyrir 3. umr. Jafnframt kemur fram að álit og tillögur nefndanna skuli prenta sem fylgiskjöl með nefndaráliti fjárln. eða meiri hluta hennar. Á það var bent af minni hluta nefndarinnar að þessi umfjöllun hefði ekki farið fram. Var þá skyndilega boðað til fundar til þess að hægt væri að fara yfir þessi atriði að því er varðar tekjugrein fjárlagafrv. Embættismenn fjmrh. og forstjóri Þjóðhagsstofnunar komu til fundar við nefndina og gerðu grein fyrir stöðu mála. Forstjóri Þjóðhagsstofnunar gerði grein fyrir þjóðhagshorfum 1992 og vísast í því sambandi til fylgiskjals með nefndarálitinu. Þar kemur fram að gert er ráð fyrir að þjóðartekjur minnki um 6,1% milli áranna 1991 og 1992. Þessari miklu rýrnun þjóðartekna fylgir veruleg rýrnun kaupmáttar en jafnframt mikill viðskiptahalli. Gert er ráð fyrir að viðskiptahallinn á árinu 1992 verði rúmir 15 milljarðar. Það sem er alvarlegast við þennan viðskiptahalla er að rætur hans er fyrst og fremst að rekja til neyslu í þjóðfélaginu en ekki fjárfestinga til uppbyggingar og aukningar framleiðslu. Við þessi skilyrði þrengist afkoma atvinnuveganna verulega og fram kom í máli forstjóra Þjóðhagsstofnunar að hagnaðarhlutfall atvinnuveganna er áætlað lægra á næsta ári en það hefur verið um langa hríð eða tæpum 2% lægra en á síðasta ári og nær 3% lægra en meðaltal síðustu 20 ára. Við þessi skilyrði er afkomurýrnun atvinnuveganna um 6--8 milljarðar. Ljóst er að þessi þróun mun leiða til vaxandi atvinnuleysis og mikillar fjölgunar gjaldþrota. Í áætlun Þjóðhagsstofnunar kemur fram að atvinnuleysi er áætlað 2,6% sem hlutfall af vinnuafli á árinu 1992 en ætla má að þessi tala geti hækkað verulega vegna tapreksturs í atvinnulífinu. Ekki er gert ráð fyrir verðhækkunum á helstu útflutningsafurðum og í reynd talið að nokkurrar verðlækkunar muni gæta. Um þessar mundir er mikill samdráttur í nær öllum útflutningi og má líklegast rekja þann samdrátt fyrst og fremst til minnkandi afla en jafnframt lélegrar afkomu atvinnulífsins og mjög hárra raunvaxta. Þannig er lítill sem enginn áhugi á að fjárfesta í atvinnulífinu og auka framleiðsluna. Háir vextir og taprekstur dregur þróttinn úr atvinnulífinu með þeim áhrifum að framleiðslan minnkar. Þótt afkoma ríkissjóðs sé alvarlegt áhyggjuefni er hin mikla afkomurýrnun atvinnuveganna í reynd mun alvarlegra mál. Hætt er við að atvinnuleysi muni aukast af þeim sökum, afkoma heimilanna versna og framleiðslan minnka. Ríkisstjórnin hefur lagt mikla áherslu á leið gjaldþrota til að ná fram endurskipulagningu í atvinnulífinu sem í reynd leiðir til minnkandi framleiðslu og þróttminna atvinnulífs. Við þessar aðstæður hefur ríkisstjórnin ákveðið að auka skattlagningu atvinnuveganna verulega. Er nú svo komið að samtök atvinnurekenda í landinu fullyrða að aðför sé gerð að atvinnuvegunum og fulltrúar launþega hafi tekið undir þau sjónarmið. Fulltrúar launþega eru að sjálfsögðu hræddir um atvinnu umbjóðenda sinna við þessar aðstæður og því sjá aðilar vinnumarkaðarins sameiginlega hagsmuni í að hrinda þessari vanhugsuðu árás á atvinnuvegi landsmanna. Í ljósi þessara aðstæðna mun fjárln. endurskoða tekjuáætlun fyrir árið 1992. Á þeim stutta tíma sem nefndin hefur haft til umráða er erfitt að láta í ljós álit á tekjuhlið fjárlagafrv. Áætlað er að heildartekjur aukist sem hlutfall af landsframleiðslu úr 28% í 28 1 / 2 %. Skattheimta mun því aukast um tæpa tvo milljarða sem hlutfall af vergri landsframleiðslu. Auk þess gerir fjárlagafrv. ráð fyrir margvíslegri gjaldtöku sem kemur til viðbótar þessum skattahækkunum. Má í því sambandi nefna verulega íþyngingu á sjávarútveginn en gert er ráð fyrir að hann standi undir öllum útgjöldum Hafrannsóknastofnunar. Auk þess er atvinnurekstrinum gert að greiða fleiri gjöld, m.a. 0,2% af öllum launaútgjöldum til að mæta áföllum launþega af völdum gjaldþrota. Vegna hinnar miklu tekjurýrnunar atvinnulífsins er ljóst að þessi skattheimta mun auk mjög hárra vaxta draga allan þrótt úr atvinnulífinu og spilla samskiptum aðila vinnumarkaðarins sem nú eru að reyna að finna leið til að semja um kaup og kjör. Það er jafnframt alvarlegt að fulltrúar ríkisstjórnarinnar virðast ekkert samráð hafa við aðila vinnumarkaðarins um þessa stöðu. Mikil hætta er á að slík samskipti geti komið af stað miklum óróa á vinnumarkaði með tilheyrandi afleiðingum. Þjóðarbúið má alls ekki við að framleiðslan stöðvist um þessar mundir og því ber að gera allt sem hægt er til að tryggja afkomu atvinnuveganna og koma í veg fyrir atvinnuleysi. Minni hluti efh.- og viðskn. vill koma þessum áhyggjum á framfæri við fjárln. og hvetja hana til að endurskoða þau fljótræðislegu áform sem ríkisstjórnin hefur sett fram á ýmsum sviðum skattamála. Minni hluti efh.- og viðskn. telur að fjárln. verði að taka fullt tillit til þessara aðstæðna og endurskoða áform ríkisstjórnarinnar í þessum efnum. Með endurskoðun og nánari samvinnu við aðila vinnumarkaðarins má áreiðanlega koma í veg fyrir átök á vinnumarkaði og tryggja það að framleiðslan geti vaxið þannig að þjóðartekjur aukist á nýjan leik. Varðandi einstaka liði í tekjugrein fjárlagafrv. vill minni hluti efh.- og viðskn. taka fram eftirfarandi: 1. Eignarskattar. Eignarskattar einstaklinga eru fyrst og fremst áætlaðir með tilliti til fasteignamats og gert er ráð fyrir nokkurri hækkun þeirra. Eignarskattur félaga mun lækka og má rekja þá stöðu til rýrnunar á eigin fé atvinnurekstrarins vegna taprekstrar. Minni hluti nefndarinnar gerir ekki athugasemdir við þá áætlun sem gerð er um eignarskatta. 2. Tekjuskattur. Gert er ráð fyrir verulegri hækkun á tekjuskatti einstaklinga. Í efh.- og viðskn. er til meðferðar frv. til laga um tekjuskatt og eignarskatt og er það mál til meðferðar í nefndinni og bíður þar afgreiðslu. Frv. þetta var mjög illa undirbúið af hálfu ríkisstjórnarinnar og er veruleg vinna eftir í sambandi við frv. Á þessu stigi er því ekki hægt að meta hvaða áhrif væntanlegar skattalagabreytingar muni hafa á tekjur ríkissjóðs. Gert er ráð fyrir að tekjuskattur sjómanna verði hækkaður sérstaklega og barnabætur lækkaðar. Frv. gerir því ráð fyrir að ráðstöfunartekjur barnmargra fjölskyldna muni lækka á sama tíma og barnlausar fjölskyldur munu halda sínu. Minni hluti nefndarinnar telur óeðlilegt að taka sérstaklega fyrir eina stétt launþega, enda hefur ríkt um það sátt á vinnumarkaði að sjómenn nytu sérstaks frádráttar. Óeðlilegt er að skattbyrði barnafjölskyldna verði aukinn sérstaklega. Minni hluti nefndarinnar telur mun eðlilegra ef hækka þarf tekjuskatt að breytingarnar komi jafnt við alla en skattar verði ekki sérstaklega hækkaðir á barnafólki og sjómönnum. Minni hluti nefndarinnar mun taka afstöðu til þessa máls þegar meira liggur fyrir um áform ríkisstjórnarinnar í þessu máli. Í því sambandi þarf að taka til athugunar athugasemdir launþega um skattleysismörk sem skipta verulegu máli í væntanlegum kjarasamningum. Í því sambandi vísast til athugasemda þar um í fylgiskjölum. Verulegar breytingar eru fyrirhugaðar á ýmsum greinum er varðar skattlagningu atvinnurekstrarins. Hefur það vakið upp mikil mótmæli, enda margt af því sem fram kemur í þeim tillögum óframkvæmanlegt. Á þessu stigi er ekki hægt að meta hvaða áhrif breytingarnar hafa en rétt er að benda á að ekki er gert ráð fyrir að þær valdi verulegum tekjubreytingum fyrir ríkissjóð. Minni hluti væntir þess að takast muni að ná samstöðu um að falla frá ýmsum óskynsamlegum breytingum sem tillögur eru gerðar um í fullum ófriði við atvinnulífið. Í því sambandi vísast til umsagnar atvinnulífsins. Þá er gert ráð fyrir að hlut sveitarfélaganna í staðgreiðslu verði haldið eftir sem nemur 700 millj. kr. Þessi gjöld á að leggja á sveitarfélögin í nafni löggæslukostnaðar. Þessi breyting hefur ekkert verið undirbúin og ekki verið leitað samráðs við sveitarfélögin um hana. Komið hefur í ljós að mörg sveitarfélög hyggjast ná inn samsvarandi tekjum með því að hækka útsvör. Með því munu mörg sveitarfélög fá framlag úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga sem mun aftur verða til þess að minna verður til skiptanna til þeirra sveitarfélaga sem höllum fæti standa. Þessi skattlagning ríkisvaldsins kallar því fram skattahækkanir sveitarfélaganna auk þess að raska tekjuskiptingu milli þeirra. Minni hluti nefndarinnar er algerlega mótfallinn þessum hugmyndum og telur þær skapa meiri vandamál en þeim er ætlað að leysa. 3. Aðflutningsgjöld og gjöld af innflutningi. Vegna samdráttar í þjóðfélaginu má gera ráð fyrir verulegri lækkun aðflutnings- og innflutningsgjalda. Ekki eru gerðar athugasemdir við áætlanir um þessa skattheimtu en rétt er að benda á að í efh.- og viðskn. bíður umfjöllunar frv. til laga um jöfnunargjald. Gert er ráð fyrir að gjald þetta muni skila 360 millj. kr. á næsta ári, enda verði það fellt niður um mitt næsta ár. Fram hefur komið að sumir stuðningsmenn ríkisstjórnarinnar telja gjald þetta ekki standast skuldbindingar landsins út á við en telja verður að ríkisstjórnin hafi sannreynt það áður en slíkar hugmyndir eru lagðar fram. Minni hluti nefndarinnar telur því að til greina komi að gjald þetta verði lagt á allt næsta ár þannig að það geti skilað álíka miklum tekjum og á árinu 1991, en þá voru tekjur af því 800 millj. kr. 4. Virðisaukaskattur. Samkvæmt meðfylgjandi minnisblaði um innheimtu virðisaukaskatts er gert ráð fyrir að innheimta hans á árinu 1992 verði 2 1 / 2 milljarði minni en reiknað hafði verið með. Hér er um mjög alvarlega þróun að ræða sem hefur vissulega mikil áhrif á fjárlagafrv. Þessari þróun verður ekki mætt nema með almennu aðhaldi í rekstrarútgjöldum ríkisins en taka verður fullt tillit til þessa mikla tekjusamdráttar. Við þessar aðstæður er mikilvægara en nokkru sinni fyrr að herða mjög eftirlit með innheimtu virðisaukaskatts. Minni hluti nefndarinnar telur að auka megi tekjur af virðisaukaskatti með bættri innheimtu og hertu eftirliti. Slíkar aðgerðir ættu að geta skilað ríkissjóði a.m.k. 500 millj. kr. á árinu 1992. 5. Skattar af einkasöluvörum. Ekki er gert ráð fyrir því að vörur ÁTVR verði hækkaðar umfram almennt verðlag. Við þær aðstæður, sem nú eru í þjóðfélaginu, er ekki óeðlilegt að þessar vörur verði hækkaðar sérstaklega. Það mikilvægasta af öllu er að koma í veg fyrir hækkun helstu nauðsynjavara og verja ráðstöfunartekjur láglaunafólks. Ef þessar vörur væru hækkaðar sérstaklega um 6% mun það skila ríkissjóði 400 millj. kr. í tekjur á árinu 1992. 6. Aðrir skattar. Ekki er ástæða til að gera sérstaklega að umtalsefni aðra skatta en benda má á að aukatekjur ríkissjóðs hækka verulega en minni hluti nefndarinnar studdi þær hækkanir í ljósi þeirrar stöðu sem nú er í ríkisfjármálum. 7. Sala eigna. Í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir að eignir skuli seldar fyrir rúman milljarð. Litlar sem engar upplýsingar hafa fengist um hvaða eignir skyldu seldar og samkvæmt hvaða skilmálum. Ríkisstjórnin hefur verið með tilviljanakenndar og óljósar yfirlýsingar í þessu máli. Það er mjög skaðlegt að tala óljóst um sölu ríkiseigna og getur slíkt háttalag haft veruleg áhrif á markaðsverð þeirra. Minni hluti nefndarinnar leggst ekki gegn því að athugun fari fram á því hvort hagkvæmt sé að selja ákveðnar ríkiseignir. Nauðsynlegt er að slíkt sé gert að vandlega yfirveguðu ráði og undirbúningur sé vandaður. Minni hluti nefndarinnar hvetur fjárln. til að fjalla betur um það mál og senda hugmyndir þar um til umfjöllunar efh.- og viðskn. Ríkisstjórnin hefur með yfirlýsingum sínum sýnt fram á að hún er ekki fær um að stýra þessu máli og má þar sérstaklega nefna yfirlýsingu fjmrh. um að selja Búnaðarbanka Íslands fyrir lítið. 8. Aðrar skattabreytingar. Minni hluti efh.- og viðskn. bendir á að fjármagnstekjur eru nánast ekkert skattlagðar. Margir einstaklingar hafa verulegar tekjur með þessum hætti án þess að borga skatta og skyldur á sama tíma og launþegar með lækkandi kaupmátt mega sætta sig við skattahækkanir. Í því felst mikið óréttlæti sem verður að leiðrétta. Minni hluti efh.- og viðskn. telur að nú þegar verði að eiga sér stað breytingar í þessu efni þannig að jafna megi skattlagningu launþega og fjármagnseigenda. Þrátt fyrir kröfu launþegasamtakanna og stjórnarandstöðunnar í þessu máli er ekkert gert. Minni hluti efh.- og viðskn. lýsir sig reiðubúinn til samstarfs um breytingar í þessa átt þannig að þær megi taka gildi á árinu 1992. Slíkar breytingar eru mikilvægt skref í jöfnunarátt sem getur haft veruleg áhrif við gerð kjarasamninga á næstunni. Minni hluti efh.- og viðskn. harmar hversu skammur tími hefur unnist til að fjalla um mál þetta en væntir þess að fá betra ráðrúm á næstu dögum til að fjalla um einstaka þætti þess. Það er ekki við það unandi að svo mikilvægt mál sem tekjuhlið fjárlaga sé undirbúið með þeim hætti sem fram hefur komið á undanförnum dögum. Slíkur undirbúningur samrýmist ekki þingsköpum Alþingis og tryggir ekki vandaða fjárlagagerð. Óvandaður fjárlagaundirbúningur getur haft mikil áhrif á rekstrarafkomu ríkissjóðs. Nauðsynlegt aðhald verður ekki skapað nema með vönduðum fjárlögum. Því miður vantar mikið á að þannig sé að málum staðið. Minni hluti efh.- og viðskn. telur því breytt vinnubrögð mikilvæga forsendu bættrar afkomu ríkissjóðs. Þegar frekari upplýsingar liggja fyrir um tekjuhlið fjárlagafrv. mun minni hluti nefndarinnar gera grein fyrir öðrum niðurstöðum sínum. Minni hluti efh.- og viðskn. væntir þess að tillit verði tekið til þessara ábendinga en mun gera nánari grein fyrir sjónarmiðum sínum við 3. umr. fjárlagafrv.`` Undir þetta nál. rita Halldór Ásgrímsson, Steingrímur J. Sigfússon, Kristín Ástgeirsdóttir og Jóhannes Geir Sigurgeirsson. Þetta var álit minni hluta efh.- og viðskn. við tekjuhlið fjárlagafrv. Við þetta er ekki miklu að bæta, herra forseti, en þessu nál. fylgir heilmikið af fylgiskjölum sem styðja með tölum og bréfum þær fullyrðingar sem fram koma í nál. Þá vil ég snúa mér að því, herra forseti, að mæla fyrir brtt. sem ég flyt ásamt minni hluta menntmn., en flm. þessara brtt., sem eru í 26 liðum, eru auk mín Valgerður Sverrisdóttir, Hjörleifur Guttormsson og Ólafur Þ. Þórðarson. Þessi till. er hér flutt í breyttri mynd og gengur út á að skólagjöld í háskólum og öldungadeildum framhaldsskólanna verði ekki lögfest. Við leggjum til að skólagjöld þau sem reiknuð eru inn í fjárlögin í sértekjum og sérstökum liðum háskólanna verði ekki lögfest. Ég flutti ræðu við 2. umr. um fjárlögin þar sem ég gerði nokkuð ítarlega grein fyrir þessu máli sem varðar skólagjöldin. Nú vill svo til að hæstv. menntmrh. er ekki í salnum. Mér er kunnugt um það, herra forseti, að hann er farinn heim og ég ætla að sýna honum þá virðingu og tilhliðrunarsemi að ég ætla ekki að láta kalla hann út, enda hef ég rætt þetta mál við hann áður og ætla aðeins að ítreka mín sjónarmið varðandi þetta mál. Ég tel það vera eina af grundvallarreglum okkar samfélags að menntun allra þegna þjóðfélagsins, hvort sem þeir eru í forskóla, framhaldskóla eða háskóla, eigi að vera greidd af samfélaginu vegna þess að þetta er ein af undirstöðum framfara í okkar samfélagi. Menntun er mannréttindi og þegar menntun á í hlut á að ríkja jafnrétti allra. --- Já, ég var að rökstyðja það hér, herra forseti, þegar ég var trufluð í ræðustól, að skólagjöld ættu ekki að eiga sér stað í íslenska skólakerfinu og hér ætti að viðhalda jafnrétti til náms. Ég skal rökstyðja þetta nokkru betur, herra forseti. Ég ætla að leyfa mér að vitna í blaðagrein eftir sjálfa mig sem ég skrifaði í haust þegar umræðan um skólagjöldin var að komast á skrið. Í þessari grein segir, með leyfi forseta: ,,Þegar Íslendingar fengu heimastjórn 1904 hófst mikið framfaraskeið sem lýsti sér m.a. í því að menntun landsmanna tók stórstígum framförum. Lærði skólinn var gerður að almennum menntaskóla, Háskóli Íslands var stofnaður og komið var á fræðsluskyldu 10--14 ára barna. Öllum sveitarfélögum sem áttu þess kost var gert skylt að halda skóla fyrir börn og fengu til þess styrk úr landssjóði. Í kjölfarið fylgdi stofnun Kennaraskóla Íslands, enda varð þetta tvennt að fara saman. Þegar frv. um fræðslu barna var til umræðu 1905 og 1907 var nokkuð um það rætt hvort námið ætti að vera nemendum að kostnaðarlausu í frískóla eða hvort það ætti að vera á ábyrgð foreldra sem fyrr. Í ræðu Guðmundar Björnssonar læknis á þingi 1907 kemur fram að þá starfaði einn barnaskóli í Reykjavík og var tekið skólagjald af nemendum sem nam alls 5.000 kr., en kostnaður við rekstur skólans var þá 17.000 kr. Í skólanum voru 456 nemendur, en af þeim greiddu aðeins 180 fullt gjald. 106 greiddu hálft, 50 börn nutu styrks úr Thorkillii-sjóði sem stofnaður var á átjándu öld fátækum nemendum til styrktar, en afgangurinn fékk skólagjöld felld niður sökum fátæktar. Á sama tíma voru 822 börn á skólaskyldualdri í Reykjavíkurbæ, þ.e. á aldrinum 10--14 ára. Mönnum var ljóst hve mikil þörf var á bættri menntun þjóðarinnar en jafnframt hve landsmenn stóðu misjafnlega að vígi og ef landssjóður kæmi ekki til skjalanna yrði ekki um neitt jafnrétti þegnanna í menntamálum að ræða. Í nál. neðri deildar segir: ,,Frv. stjórnarinnar er byggt á þeirri grundvallarsetningu að þjóðfélaginu sé skylt að sjá um að hvert einasta barn þjóðarinnar eigi kost á að njóta þeirrar menntunar sem nauðsynleg er talin hverjum manni.`` Í umræðunum sagði Guðmundur Björnsson læknir: ,,Er nokkru fé betur varið á fjárlögum en því sem varið er til að mennta hina ungu og uppvaxandi kynslóð? Svarið verður sjálfsagt nei og aftur nei.`` Þessa skoðun Guðmundar og álit neðri deildar Alþingis tel ég vera enn í fullu gildi.`` ---  
            

Hæstv. forseti. Hv. utanrmn. hefur rætt þetta mál og leggur einróma til að þáltill. verði samþykkt.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. um Verðlagsráð sjávarútvegsins. Sjútvn. hefur fjallað um þetta frv. sem felur í sér að dregið verði í áföngum úr hlutverki Verðlagsráðs sjávarútvegsins og að sama skapi verði aukið frjálsræði við ákvarðanir á verði fersks sjávarafla. Nefndin hefur fengið fjölmarga aðila til viðræðna vegna frv. Umsagnir liggja fyrir um það frá Fiskifélagi Íslands, Samtökum fiskvinnslustöðva, Sjómannasambandi Íslands, Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, Landssambandi ísl. útvegsmanna, Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands, Félagi ísl. fiskimjölsframleiðenda, Vélstjórafélagi Íslands og Íslenskum sjávarafurðum hf. Allir umsagnaraðilar tóku jákvæða afstöðu til frv. að einum undanskildum, þ.e. Íslenskum sjávarafurðum hf. Frá því er skemmst að segja, virðulegi forseti, að nefndin leggur til að frv. verði samþykkt óbreytt.

Virðulegi forseti. Ég lýsti því við fyrri umræðu um þetta mál að ég væri í meginatriðum samþykkur því sem frv. felur í sér. Ég vakti þó athygli á að til þess að aðilar geti átt milli sín samninga um kaup er nauðsynlegt að þeir standi nokkuð jafnfætis í þeim viðskiptum og vissulega vantar verulega mikið á í þeim efnum þó það sé breytilegt eftir greinum sjávarútvegsins. Meðan menn hafa það stjórnunarkerfi sem bindur veiðiheimildir við skip er augljóst mál að útgerðarmenn hafa mun sterkari samningsstöðu en fiskkaupendur hér innan lands og það þarf ekki að rýna mikið í gögn til að sjá einmitt að þessi staða hefur berlega komið í ljós, m.a. í þeirri þróun sem átt hefur sér stað undanfarin ár í útflutningi á óunnum fiski. Það er samt vissulega nokkur hemill á þessari yfirburðastöðu útgerðarmanna í botnfiskvinnslu að eignarhald á fiskiskipaflotanum er í verulegum mæli á hendi sama aðila og í landfrystingu. Engu að síður er ástæða til að hafa verulegar áhyggjur af þeirri þróun sem verið hefur undanfarin 3--4 ár þar sem þrátt fyrir þá stöðu sem ég nefndi hefur orðið mikil aukning bæði á útflutningi á óunnum botnfiski og á því að færa vinnslu á botnfiski frá landfrystingu og í sjófrystingu. Þetta er staða sem menn verða að gefa alvarlega gaum þegar menn ákvarða leikreglur í samskiptum aðila. Ég hef efasemdir um að staða landfrystihúsanna sé nægilega tryggð undir þessu skipulagi þó svo ég muni ekki leggjast gegn frv. Ég vakti og athygli á því að að sumu leyti er staðan mjög ójöfn líka í rækjuvinnslu. Hún er að vísu dálítið flóknari eftir því hvort menn eru að tala um úthafsrækju eða innfjarðarækju. Hjá úthafsrækjuflotanum er staða vinnslunnar til þess að eiga kaup við seljendur afar erfið og seljendur hafa nýtt sér yfirburðastöðu sína í mjög ríkum mæli, eins og dæmi eru um, þar sem menn hafa knúið fram hæsta verð fyrir allan afla án tillits til stærðar og samsetningar og jafnvel hafa menn komist svo langt að geta samið um það að vinnslan í landi í rækjuvinnslu greiði ýmsan útgerðarkostnað auk verðsins fyrir rækjuna. Það er afar alvarlegt mál sem er þarna á ferðinni, sérstaklega með hliðsjón af því hvernig rækjuvinnslur standa hér á landi, og við höfum heyrt á undanförnum vikum hálfgert neyðaróp frá rækjuvinnslunni í landinu. Ég bíð eftir að heyra viðbrögð ríkisstjórnarinnar við þessari stöðu í rækjuvinnslunni. Það er alveg ljóst að þetta frv. mun á engan hátt bæta stöðu rækjuvinnslunnar, fremur hitt, gera hana erfiðari. Ein ástæðan fyrir því að rækjuvinnslan í landi er í svo erfiðri stöðu umfram botnfiskvinnslu í landi er að eignarhaldið er mjög aðskilið í þessari atvinnugrein á skipum. Ég óska eftir, virðulegur forseti, að hæstv. sjútvrh. mæti til fundar því ég hef hugsað mér að leggja fyrir hann spurningar um hvað ríkisstjórnin hyggist gera í málefnum rækjuvinnslunnar. --- Virðulegi forseti, er ráðherrann í húsinu?  Virðulegi forseti. Ég á ekki miklu ólokið af minni ræðu öðru en að leggja fram fyrirspurnir og óska svara frá hæstv. ráðherra.  Fundarhlé. Virðulegur forseti. Ég var að mestu leyti búinn að koma á framfæri þeim sjónarmiðum sem ég hef í þessu máli og rakti í ræðu minni við 1. umr. þessa máls og ég var þar kominn að ég hugsaði mér að leggja fyrirspurnir fyrir hæstv. sjútvrh. vegna þess vanda sem rækjuvinnslan stendur frammi fyrir og hefur blasað við allt þetta ár. Það er ljóst að frv., sem hér er lagt til að afgreiða, og ég hef lýst yfir að ég muni ekki leggjast gegn og styðji í meginatriðum þá hugsun sem er í því, mun ekki bæta stöðu rækjuvinnslunnar. Aðstaða hennar til að eiga kaup við seljendur rækju mun áfram verða mjög erfið þar sem seljendur hafa yfirburðastöðu í samningum eins og fram hefur komið í því verði sem rækjuvinnslan hefur þurft að greiða fyrir hráefnið og annan kostnað sem hún hefur stundum þurft að taka á sig líka fyrir utan hráefnisverðið. Það er ljóst að ef menn ætla að hafa þetta samskiptakerfi, sem út af fyrir sig er ekki óeðlilegt, verða að fylgja í kjölfarið einhverjar þær breytingar sem jafna stöðu manna á þessu sviði. Ég vildi í fyrsta lagi spyrja hæstv. sjútvrh. hvort hann hafi áform uppi um að hafa áfram kvótakerfi á úthafsrækju. Miðað við þær upplýsingar sem ég hef um áætlaða stofnstærð á úthafsrækju og það magn sem menn hafa verið að veiða á undanförnum missirum sé ég ekki sannfærandi rök fyrir því að viðhalda kvótakerfinu og í raun og veru vekur það upp aðra spurningu, þ.e. hvort það sé markmiðið með kvótakerfinu að vernda fiskistofnana, vernda stofninn, takmarka sókn í stofninn, eða hvort markmiðið er að skapa hagræðingu í greininni með framseljanlegum kvótum. Það kemur greinilega fram í litlu kveri, sem var dreift til okkar þingmanna fyrir fáeinum dögum frá Stofnun Jóns Þorlákssonar, kveri um kvótakerfið, í þeim greinum sem þar eru, sem eru greinar eftir menn sem telja að kvótakerfið sé hið eina rétta til að ná hámarksarði út úr atvinnugreininni, kemur skýrt fram að það kerfi er ekki hugsað til að vernda fiskistofnana, það sé í raun og veru annað mál. Ég spyr hæstv. ráðherra: Er það áform hans að viðhalda kvótakerfi á skip sem veiða úthafsrækju? Í öðru lagi: Ef svo er, hefur hann hugsað sér að stækka þann kvóta? Í þriðja lagi vil ég spyrja: Hvað hyggst ríkisstjórnin gera núna eða á næstu vikum til að bæta stöðu rækjuvinnslunnar í landinu? Ég tel óhjákvæmilegt að hæstv. ráðherra upplýsi okkur nokkuð um áform ríkisstjórnarinnar í þeim efnum. Staðan er ákaflega erfið, eins og menn þekkja, og þarf ekki að fara mörgum orðum um það. Ég býst við að hæstv. ráðherra sé kunnugt um þá erfiðu stöðu, t.d. á Ísafirði, þannig að ég legg þessar spurningar fyrir hæstv. ráðherra, virðulegur forseti.

Frú forseti. Hv. 5. þm. Vestf. vék að sérstökum vanda í sjávarútvegi. Það er ljóst að rækjuiðnaðurinn hefur búið við mjög erfið rekstrarskilyrði um nokkurt skeið og að sumu leyti má segja að vandi rækjuframleiðslunnar í landinu sé meiri en annarra greina innan sjávarútvegsins. Á sama tíma og við höfum búið við mjög hátt almennt verðlag á sjávarafurðum, með því hæsta sem verið hefur, hefur verð lækkað á rækju. Þetta hefur ofan á annan vanda skapað rækjuframleiðslunni þá stöðu sem hún er nú í. Ég átti viðræðufund með forustumönnum rækjuframleiðenda fyrir skömmu og í morgun áttu fulltrúar þeirra og sjútvrn. viðræðufund um þessa sérstöku stöðu. Það er ljóst að það eru einkum tvö atriði sem þarf að horfa til í þessu sambandi. Að öðru þeirra vék hv. þm. sérstaklega í ræðu sinni við 1. umr. þessa máls, þ.e. spurningunni um jafnvægi á milli veiða og vinnslu í greininni. Það er almennt mjög brýnt að tryggja eðlilegt jafnvægi á milli veiða og vinnslu þannig að verðmyndun geti verið eðlileg og það á ekki hvað síst við að því er varðar viðskipti milli kaupenda og seljenda rækju. Þetta er eitt af þeim atriðum sem eru til umræðu og umfjöllunar milli forustumanna rækjuframleiðenda og ráðuneytisins. Það er líka rétt að minna á að ein af ástæðunum fyrir því að rétt þótti að viðhalda í lögum um Verðlagsráð sjávarútvegsins möguleikunum á því að verðleggja ákveðnar tegundir var sú staðreynd að menn þóttust ekki fullvissir um að þau skilyrði væru fyrir hendi að eðlilegt jafnvægi gæti skapast á frjálsum markaði á þessu sviði. Þess vegna eru þessi sjónarmið að mínu mati kórrétt og það er nú verið að fjalla um þessi mál í viðræðum milli ráðuneytisins og forustumanna rækjuframleiðenda. Hitt atriðið sem miklu skiptir í þessu efni er markaðsstaða rækjunnar. Samkvæmt þeim upplýsingum sem við höfum fengið hefur verð ekki lækkað á neytendamarkaði, a.m.k. ekki að sama skapi og verðfallið sem framleiðendur hafa þurft að mæta. Þetta gefur okkur tilefni til að líta sérstaklega á markaðssetningu og markaðsmál rækjuframleiðslunnar og það er annað atriði sem nú er til umfjöllunar á milli ráðuneytisins og framleiðenda og var sérstakt umræðuefni á ráðstefnu rækjuframleiðenda fyrir skömmu þar sem ráðuneytið lýsti því að það væri fúst til samstarfs við framleiðendur á þessu sviði í þeim tilgangi að styrkja markaðsstöðu þeirra og leita leiða í því efni. Að því er varðar rækjukvótann er nú að vænta tillagna frá Hafrannsóknastofnun næstu daga í því efni. Það hefur farið fram endurmat á stofnstærðinni og ráðuneytið á von á nýjum tillögum frá Hafrannsóknastofnun alveg næstu daga. Á þessu stigi er ekki hægt að segja til um hver niðurstaðan verður, en vonandi verður hún á þann veg að unnt verði að auka rækjukvótann eitthvað.

Virðulegur forseti. Eins og fram kemur á þskj. 278 í nál. frá sjútvn. undirrita ég þetta nál. með fyrirvara. Ég vil gera grein fyrir sjónarmiðum mínum í sambandi við þetta mál þótt ég geti út af fyrir sig stutt þá ákvörðun sem felst í frv. Það má segja að hlutverk Verðlagsráðs sjávarútvegsins hafi verið að breytast með þeirri þróun sem hefur átt sér stað í landinu. Það hefur gætt meira og meira frjálsræðis í verðlagningu sjávarafla og þessi þróun hefur átt sér alllangan aðdraganda, en það má segja að mikil breyting hafi orðið í þessum efnum þegar uppboðsmarkaðir tóku til starfa hér á landi. Áður höfðu íslensk fiskiskip selt afla sinn erlendis og sú sala hafði jafnframt áhrif á verðákvarðanir hér innan lands. Það fer hins vegar ekki hjá því að það mun alltaf verða umdeilt hvaða verð skuli greiða fyrir sjávarafla og það er nánast sama hvaða skipulag verður haft á þeim hlutum, að deilur verða uppi og menn þurfa að komast að niðurstöðu. Það er mikill misskilningur að í orðunum ,,frjálst verð`` felist endanleg lausn. Orðin ,,frjálst verð`` þýða ekkert annað en það að menn vilja láta markaðinn um að leysa þau verðlagningarvandamál sem upp kunna að koma. Það liggja að mínu mati heilbrigð sjónarmið þar að baki og á að vera meginregla í viðskiptum. Það má hins vegar ekki gleyma því að seljendur sjávarafla hafa um þessar mundir og hafa haft á undanförnum árum betri stöðu á þessum markaði en kaupendur. Það er ýmislegt sem hefur orðið til þess að styrkja stöðu seljenda. Stjórn fiskveiða hefur m.a. átt þátt í því og jafnframt hefur verið afar mikil samkeppni milli vinnsluaðila í landinu til að ná í hráefni. Fiskvinnslustöðvar eru of margar og á þeim markaði eru margir að berjast fyrir lífi sínu. Hið háa verð verður til þess að þessi hópur vinnsluaðila grisjast eitthvað og erfitt er að koma í veg fyrir það, en það er alveg ljóst að samkeppnin er mjög hörð um hráefnið. Það hefur lengi verið ljóst í íslenskum sjávarútvegi að þar eru uppi margvísleg tekjuskiptingarvandamál milli þeirra sem eiga fiskiskipin, þeirra sem vinnsluna stunda, sjómanna og landverkafólks og það má segja að slíkt tekjuskiptingarvandamál sé ríkjandi í þjóðfélaginu öllu. Verðlagsráð sjávarútvegsins hefur þjónað þeim tilgangi að vera sáttasemjari á þessum vettvangi. Það er mikill misskilningur þegar því er haldið fram að þar hafi verið beitt verulegum opinberum afskiptum. Ég minni á að oddamaður í yfirnefnd Verðlagsráðs sjávarútvegsins er skipaður samkvæmt lögum. Hann er ekki skipaður sem sérstakur fulltrúi ríkisvaldsins heldur er hann skipaður sem sáttaaðili og er alveg ákveðið í lögunum hver það skuli vera. Það er forstjóri Þjóðhagsstofnunar og hann hefur þær skyldur að sætta þar sjónarmið en ekki að þjóna sjónarmiðum ríkisvaldsins. Hann ber hins vegar almenna ábyrgð og honum ber að taka tillit til verðlagningar og markaðsverðs á sjávarafurðum. Það hefur hins vegar verið nokkuð algeng skoðun að oddamaður væri nokkurs konar starfsmaður ríkisvaldsins og bæri að hlíta fyrirskipunum þaðan. Þessi skilningur kemur mjög víða fram, jafnvel hjá ýmsum sem skrifa um íslenskt þjóðfélag og halda ræður um það sem er að gerast á markaði í landinu. Þannig hef ég t.d. séð slík sjónarmið koma fram af hálfu stofnunar eins og Seðlabanka Íslands. Þarna hefur verið nokkuð ríkur misskilningur á ferðinni. Oddamaður hlustar á sjónarmið kaupanda og hann hlustar á sjónarmið seljanda. Hann reynir að samræma þessi sjónarmið, en að lokum verður hann oft að taka afstöðu með öðrum aðilanum og það hefur gerst í gegnum tíðina. Á árinu 1985 var lögunum breytt þannig að Verðlagsráð sjávarútvegsins gat ákveðið að gefa verðlagningu frjálsa á tilteknum fisktegundum, enda næðist um það einróma samkomulag í ráðinu. Ástæðan fyrir því að ekki var gengið lengra í breytingum var einfaldlega sú að tekjuskiptingarvandamálið var viðurkennt og það var ekki alveg séð hvað skyldi koma í staðinn. Þróunin hefur hins vegar orðið sú að þessi mál hafa lent í hendur manna á einstökum stöðum og hver og einn kaupandi hefur í ríkara mæli þurft að taka eigin ákvarðanir með tilliti til framboðs og eftirspurnar. Verðlagsráð sjávarútvegsins hefur hvorki getað né viljað koma í veg fyrir þessa þróun. Það verð sem þar er ákveðið er eingöngu lágmarksverð og það er enginn sem bannar aðilum að koma sér saman um hærra verð. Það var hins vegar talið lengst af í íslenskum sjávarútvegi að það væri til bóta að til væri vettvangur þar sem hægt væri að skiptast á skoðunum og ráða ráðum sínum um það hvað gera skyldi og þá e.t.v. taka ákvarðanir um að verðlagningin skyldi verða algjörlega frjáls. Það var jafnframt talið til bóta að það væri til lágmarksverð, ákveðin viðmiðun til að fara eftir í ljósi þeirra staðreynda að víða háttar þannig til að tiltölulega fá fiskiskip eru í einu byggðarlagi, jafnvel eitt, og fáir kaupendur og jafnvel aðeins einn kaupandi. Það getur því háttað þannig til að það sé aðeins einn kaupandi í einu byggðarlagi og einn seljandi. Það vill oft þannig til að þessi atvinnutæki eru í eigu eins og sama aðilans. Í slíkum tilvikum eru tekjuskiptingarvandamálin augljós. Sjómenn á viðkomandi stað vilja að sjálfsögðu miða kaup og kjör við það sem gengur og gerist á almennum markaði en lögmál hins frjálsa markaðar fá að sjálfsögðu ekki að njóta sín í slíkum tilvikum. Það er staðreynd sem ekki verður gengið fram hjá að í litlu samfélagi þar sem byggð er dreifð, eins og hér á Íslandi, háttar einfaldlega þannig til að lögmál markaðarins geta ekki notið sín. Það eru ekki sömu skilyrði til þess og þar sem fjölmenni er mikið og margir búa á litlu svæði. Það má segja að auðvitað gætu þessi lögmál notið sín betur ef Íslendingar byggju á tiltölulega litlu svæði á landinu. Það er hins vegar ekki okkar markmið. Ég tel að það séu a.m.k. mjög fáir stjórnmálamenn sem telja æskilegt að íslenskt samfélag líti þannig út. Það er almennt talið og viðurkennt af stjórnmálamönnum að mikilvægt sé að viðhalda byggð sem víðast í landinu og vera trúr þeim stöðum og landsvæðum sem forfeður okkar hafa byggt upp. Það er ekki þar með sagt að þar eigi ekkert að breytast og engu eigi að hreyfa. En til þess að halda þessu jafnvægi verða að vera til staðar í landinu einhverjar þær stofnanir sem geta miðlað málum að því er varðar mikilvægar vörur og mikilvæga þjónustu landsmanna. Menn tala oft um að það megi ekki hafa nein afskipti af neinu tagi af verðlagningu. Þetta sjónarmið er ekki ríkjandi almennt í heiminum. Ég minni t.d. á að það eru afar mikil afskipti af verðbréfamarkaði í Bandaríkjunum þó þau séu talin vagga hinna frjálsu viðskipta. Verðbréf eru sú vara sem mest er höndlað með í því merkilega ríki. Viðskipti með verðbréf eru meiri þar en á nokkru öðru sviði. Það þykir nauðsynlegt í því annars tiltölulega frjálsa ríki að hið opinbera hafi veruleg afskipti af þessum markaði og það séu settar reglur um hvernig þessi viðskipti skuli fara fram. Það liggur fyrir að fiskur og viðskipti með fisk eru eitt af því mikilvægasta og trúlega það mikilvægasta, a.m.k. er það mín skoðun að það sé það mikilvægasta. Ég veit ekki hvort um það er full samstaða í landinu en þessi viðskipti eru afar þýðingarmikil. Það vill þannig til að aðgangur að þessari auðlind er takmarkaður og rétturinn til að veiða hefur verið látinn í hendur ákveðinna aðila. Með tilliti til þess er ekki óeðlilegt að þarna séu ákveðnar samskiptareglur. Þessar samskiptareglur hafa fyrst og fremst komið fram innan Verðlagsráðsins og ég hef verið þeirrar skoðunar að áður en breyting yrði þar á þyrfti að liggja betur fyrir hvað ætti að taka við. Það má segja að slíkir hlutir geti verið hluti af mörkun stefnu á þessum sviðum. Auðvitað er í gangi stefnumörkun á hverju einasta ári á sviði sjávarútvegsins og það er mikilvægt að stíga þar hvert skref varlega og átta sig sem best á því hvað tekur við. Ég get því viðurkennt að ég hef haft vissa tregðu í frammi við að samþykkja að Verðlagsráðið verði lagt niður eða yfirnefnd þess. Sú tregða hefur fyrst og fremst byggt á því að ég hef ekki alveg áttað mig á því hvað við mundi taka. Mér þótti eðlilegt að um það væri sem best samstaða og því væri ekki óeðlilegt að allir aðilar þyrftu að koma sér saman um aðra skipan mála. Hins vegar verður að viðurkennast að það hefur dregið úr mikilvægi Verðlagsráðs smátt og smátt hvort sem mönnum líkar það betur eða verr og því má segja að það væru minni umskipti ef það væri lagt niður nú en fyrir nokkrum árum. Þó eru alltaf uppi einhverjar deilur sem almennt eru leystar í Verðlagsráðinu án þess að því sé skotið til yfirnefndar, en þó er ekki hægt að útiloka að þar verði þær alls ekki leystar. Það mun þá gerast þannig, af því ég heyrði að það var verið að tala um rækju þegar ég gekk í salinn, að ef ekki næst samkomulag á milli aðila, hvort sem það er á Bíldudal eða Blönduósi eða einhverjum þeim stöðum þar sem rækja er mikilvæg mannlífi á staðnum, að reyna mun á menn á viðkomandi stað að leysa þann ágreining. Það er að sjálfsögðu af hinu góða að menn geri sér grein fyrir ábyrgð sinni og þurfi að takast á við það verkefni. Auðvitað má ekki ganga svo langt að menn séu gjörsamlega undanskildir að þurfa að takast á við það. Þessar deilur eru oft mjög hatrammar og illleysanlegar. Þá hefur oft og tíðum verið til bóta að til væri vettvangur sem er aðeins fjarri stöðunum og að hægt væri að taka þessar deilur inn á þann vettvang til að forða návíginu. Hitt er svo annað mál að jafnvel þó að deilurnar hafi verið leystar á vettvangi yfirnefndar hefur það ekki komið í veg fyrir að návígið kæmi upp jafnframt því að stundum sætta menn sig ekkert við þær niðurstöður sem eru teknar á vettvangi yfirnefndar og halda áfram að deila um þessa skiptingu. Það hefur hins vegar verið málinu til styrktar að niðurstaða hafi fengist á vettvangi yfirnefndar og orðið til þess að erfiðara hefur verið að brjóta það upp á viðkomandi stað. Virðulegur forseti. Það var ekki hugmyndin að hafa um þetta mál mjög langa ræðu. Ég geri mér grein fyrir að um það er almenn samstaða innan sjávarútvegsins að gera þessa breytingu, fara út í þessa skipan mála þó að einstakir aðilar hafi um það fyrirvara og geri sér ekki alveg grein fyrir hvað taka skuli við. Það er mikilvægast að sjávarútvegurinn sjálfur geri sér grein fyrir ábyrgð sinni í málinu og eðlilegt að stjórnvöld taki fullt tillit til þess vilja sem þar ríkir. Ég viðurkenni þeirra rétt til þess og löggjafarvaldinu ber að taka mikið tillit til hans. Í ljósi þess get ég stutt frv., en vildi gera grein fyrir þessum sjónarmiðum við umræðu málsins þannig að ljóst sé að með þessari breytingu verða áfram átök. Það kemur ekkert í veg fyrir að þessi átök muni verða og það er viss ótti margra við að staða seljendanna sé einum of sterk. Ég get tekið undir þau sjónarmið, en hins vegar er ekki auðleyst hvernig hægt er að koma meira jafnvægi á. Það jafnvægi mun sjálfsagt skapast í meira mæli þegar sá tími kemur að fiskvinnslustöðvum hefur fækkað í eðlilegu hlutfalli við það framboð sem er á markaði. Það verður sársaukafull aðlögun. Það er mikilvægt að reynt sé að hafa einhver áhrif á þá aðlögun þannig að hún hafi ekki mjög slæm áhrif á byggðirnar í landinu því að hér er ekki um neitt einkamál þeirra að ræða sem eiga þessar stöðvar eða eiga skipin. Hún snertir hvert einasta mannsbarn í viðkomandi byggðarlögum og í reynd snertir hún þjóðfélagið í heild sinni. Hins vegar ber að viðurkenna þetta aðlögunarvandamál og skyldu stjórnvalda til að taka þátt í þeirri þróun sem þar á sér stað og viðurkenna að hún á ekki að gerast skipulagslaust og án afskipta opinberra aðila. Það eru svo miklir almannahagsmunir í húfi að hið opinbera getur ekki komið fram og sagt að því komi það ekkert við. Með því að ég hef komið þessum sjónarmiðum á framfæri, herra forseti, tek ég fram að ég mun greiða atkvæði með frv.

Virðulegi forseti. Það er í sjálfu sér engin þörf á að orðlengja umræðu um svo sjálfsagt og eðlilegt mál. Hér er verið að leggja til breytingu á lögum um Verðlagsráð sjávarútvegsins, fullkomlega í samræmi við þá breytingu sem hefur átt sér stað á verðlagningu sjávarafurða á síðustu árum. Sú var að vísu tíðin, fyrir ekki mörgum árum, að nokkrum sinnum á ári settust vísir menn niður í því skyni að reyna að móta fiskverð. Þeir dagar sem þá fóru í hönd voru miklir spennudagar almennt í þjóðfélaginu og menn ræddu fram og til baka hvort ýsan hækkaði um prósentunni meira eða minna og þorskurinn um prósentunni meira eða minna o.s.frv. Síðan voru hlutirnir stilltir í þjóðfélaginu eftir þessari merku ákvörðun og afkoma greinarinnar í heild réðst af heildarákvörðun Verðlagsráðsins. Þetta var þannig fyrir nokkrum árum, en síðan hafa hlutirnir breyst. Í dag hefur Verðlagsráð ekki lengur sama hlutverk og það hafði. Ákvarðanir um fiskverð, jafnvel þó þær séu teknar formlega á vettvangi Verðlagsráðsins, hafa sáralitla þýðingu. Í dag, eins og fram hefur komið, er ákvörðun um fiskverð almennt tekin úti um allt land. Ég fullyrði að fiskverð í einstökum fiskvinnslustöðvum er hvergi alveg eins. Sannleikurinn er einfaldlega sá að menn reyna að koma sér saman um það, hver með sínum hætti, hver áhöfn við sinn fiskkaupanda, hver útgerð við sinn fiskkaupanda, hvernig eigi að skipa fiskverðinu hverju sinni. Sums staðar fara menn þá leið að hækka þorskinn örlítið meira, annars staðar einhverja aðra tegund, allt eftir eðli málsins á hverjum og einstökum stað. Jafnvel þó að Verðlagsráð starfi eftir bestu vitund og þátttakendur í Verðlagsráði reyni sitt besta til að endurspegla fiskverðsþróun í landinu er hún einfaldlega svo margbreytileg að því verður ekki komið við með því að ákvarða fiskverð á einum stað með einum almennum hætti. Sú staða er úr sögunni og frá því verður ekki horfið. Það er hins vegar eðlilegt, eins og hv. 1. þm. Austurl. gerði, að velta fyrir sér hvað muni taka við. Ég hygg að það sé einfaldlega komið í ljós vegna þess að atburðarásin hefur tekið af löggjafanum völdin og sú þróun sem verður á næstu árum hefur þegar hafist. Fiskverðið verður ákvarðað út um allt land með frjálsum samningum sjómanna og útvegsmanna og fiskkaupenda. Hér hefur nokkuð verið komið inn á afkomu rækjunnar og stöðu rækjuvinnslunnar í landinu sem vissulega er afar alvarleg. Hér er ekki um að ræða eitthvað sem er að koma upp á borðið rétt í þessu. Það hefur verið að síga á ógæfuhliðina fyrir þessari þýðingarmiklu atvinnugrein á undanförnum mánuðum og missirum og hefur verið afskaplega erfitt að bregðast við. Meginástæðan fyrir því hvað þarna hefur verið að gerast er sú að rækjuverðið til framleiðendanna hefur hrapað. Menn töldu á sl. vori að það hefði lækkað um 25% ef tekið væri tillit til þess að útborganir úr Verðjöfnunarsjóði væru líka hættar. Það verður að segja þá sögu eins og hún er að verðaðlögunin á hráefninu hefur ekki tekist. Menn hafa einfaldlega ekki viljað viðurkenna þá staðreynd að tekjur greinarinnar hafa minnkað um fjórðung. Menn hafa ekki viljað viðurkenna þá staðreynd með því að lækka útgjöld hennar með sama hætti. Þetta hefur gerst þrátt fyrir það að á þessum tíma hafi verðlag rækjunnar verið ákvarðað innan Verðlagsráðsins. Þar hafa menn ekki talið sér fært að viðurkenna þá verðþróun sem orðið hefur. Vitaskuld er ósköp eðlilegt að þeir sem eru að selja rækjuna reyni eftir bestu föngum að halda verðinu jafnháu og þeim er frekast unnt og eins og fram kom í máli hv. 5. þm. Vestf. hefur það jafnan verið svo að útvegurinn hefur haft yfirhöndina vegna þess að hann er handhafi kvótans. Þó að það sé ekki ástæða til að fjalla almennt um fiskveiðistjórnunina vil ég ekki hverfa frá þessu máli öðruvísi en að segja að ég hef alltaf verið þeirrar skoðunar að það standi sérstaklega á um kvótann gagnvart rækjunni. Það var þannig á sínum tíma þegar menn voru að afla sér reynslu í rækjuveiðum að rækjuvinnslurnar útbjuggu skipin, rækjuvinnslurnar gerðu út skipin og rækjuvinnslurnar báru alla fjárhagslega og útgerðarlega ábyrgð á rekstri skipanna. Ég er þeirrar skoðunar að þær hafi átt svo mikinn þátt í því að afla reynslu fyrir útgerðirnar að það hefði verið eðlilegast að úthluta þeim einhverjum hluta a.m.k. af heildarkvóta rækjunnar þannig að þær stæðu betur í lappirnar í samningum við rækjuútgerðirnar. Ég fagna því að hæstv. sjútvrh. hefur tekið með ákveðnum og afgerandi hætti á málum rækjuvinnslunnar. Það er hins vegar ekki auðleyst. Sannleikurinn er sá, staðreyndirnar blasa þannig við okkur, að rækjuvinnslan stendur ekki undir neinum skuldum. Það má gott heita ef hún getur núna greitt af breytilegum kostnaði, en eins og afkoman er í þessari grein, sérstaklega varðandi vinnslu ákveðinnar stærðar rækju, er staðreynd að hún stendur ekki undir neinum skuldum. Í þeirri stöðu eru ekki margar leiðir færar hvað snertir almennar stjórnvaldsaðgerðir, en ástæða er til að fagna því að verið sé að reyna að finna aðrar leiðir til að leysa rækjuvinnsluna út úr þessum mikla vanda.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það er ánægjulegt að hann upplýsir að viðræður eigi sér stað milli ráðuneytisins og talsmanna rækjuverksmiðja. Það segir manni að ráðuneytið álíti að því sé bæði skylt og rétt að fylgjast með þessu máli og að koma fram með tillögur til að verja þessa atvinnugrein. Það er að sumu leyti athyglisvert í ljósi yfirlýsinga sumra annarra ráðherra um að ríkisvaldið ætli sér ekki að skipta sér af málum sem þessum. Ég fagna þeirri afstöðu hæstv. sjútvrh. að gangast við ábyrgð stjórnvalda á atvinnumálum. Annað kom mér mjög á óvart í hans máli, sem ég vissi reyndar ekki, og það er að verð á rækju á mörkuðum erlendis hefur lækkað minna en verð á seldri rækju héðan. Þetta er merkilegt og er full ástæða til að fá skýringar á því hvernig á þessu stendur og hvort þeir sem standa í sölumálum þurfi að taka sér tak, en það er sú ályktun sem maður dregur af þessum upplýsingum, alla vega í svipinn. Ég bendi líka á að í fréttabréfi Samtaka fiskvinnslustöðva frá 30. sept. sl. kemur fram á bls. 8, með leyfi forseta: ,,Það sem einkum hefur sett svip sinn á rækjuvinnslu á árinu er mikið verðfall á mörkuðum fyrir pillaða, frysta rækju og er verðið nú rúmlega 20% lægra en fyrir rúmu ári.`` Í þessu fréttabréfi koma upplýsingar ekki fram frá þessum aðilum sem hefðu náttúrlega átt að hafa þær undir höndum á þessum tíma. Þetta kemur mér verulega á óvart og er að sumu leyti slæmt, en að öðru leyti þó betra að það sé dregið fram því við ættum að hafa betri tök á að bæta þarna úr en í mörgum öðrum vandamálum sem við er að glíma í sjávarútvegi. Það er að mörgu leyti skiljanlegt að hæstv. ráðherra vilji ekki upplýsa neitt frekar um hvaða ráðstafanir eru á döfinni eða til umræðu og ég kref hann ekkert um það á þessu stigi, en vil hvetja hann til að líta á þetta mál af mikilli alvöru. Eins og fram hefur komið í ræðum manna sem hér hafa tekið til máls er þetta sérstaklega alvarlegt mál í þeim byggðarlögum þar sem rækjuvinnsla er stunduð. Þau eru í sjálfu sér ekki mjög mörg á landinu, en á þeim stöðum er þetta mjög þýðingarmikill þáttur í atvinnulífi og yrði verulegt áfall ef eitthvað brygði út af í þeim efnum. Ég skal, virðulegi forseti, ekki hafa fleiri orð um frv. Það væri út af fyrir sig hægt að ræða frekar stöðu rækjuvinnslunnar og þessarar atvinnugreinar, en ég hef komið á framfæri mínum sjónarmiðum í þeim efnum þannig að ég tel ekki þörf á að ræða þau mál frekar á þessu stigi. En ég tel hins vegar óhjákvæmilegt að það verði teknar upp umræður um stöðu þessarar atvinnugreinar strax og þing kemur saman í janúar.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. á þskj. 319 um frv. til laga um breytingu á lögum nr. 67/1971, um almannatryggingar, með síðari breytingum. Nefndin hefur fjallað um frv. og fékk á sinn fund Ingimar Sigurðsson frá heilbr.- og trmrn., Helga Seljan og Gísla Helgason frá Öryrkjabandalaginu og Skúla Jónsson og Þorstein Ólafsson frá Styrktarfélagi krabbameinssjúkra barna. Nefndin mælir með samþykkt frv. með breytingu sem flutt er tillaga um á sérstöku þingskjali. Í brtt. er lagt til að ákvæði um styrk, sem veittur er framfærendum fatlaðra og sjúkra barna sem dveljast í heimahúsi (barnaörorkustyrkur), verði áfram í lögum um almannatryggingar. Jafnframt er gert ráð fyrir að óbreytt haldist það ákvæði frv. að kveðið verði á um umönnunarbætur í lögum um almannatryggingar í stað laga um málefni fatlaðra. Varðandi styrkina er gert ráð fyrir að um framkvæmdina fari eins og verið hefur að því frátöldu að lagt er til að svæðisstjórnir um málefni fatlaðra geri tillögur um bæði styrkina og umönnunarbæturnar. Upphæð styrkja og umönnunarbóta tekur mið af þeirri hámarksupphæð sem greidd er um þessar mundir. Í brtt. nefndarinnar felst að umönnunarbætur komi í stað styrks ef þjónusta við barn er yfir 40 klst. á mánuði og er það í samræmi við gildandi framkvæmd. Þá er lagt til að hægt verði við sérstakar aðstæður að hækka greiðslur umönnunarbóta í allt að 200 klst., en samtök fatlaðra hafa bent á nauðsyn þess að slíkt heimildarákvæði sé fyrir hendi. Nefndin telur ekki ástæðu til að dagleg þjónusta við barn utan heimilis skerði styrk, enda hefur slíkt ekki tíðkast. Hins vegar hafa umönnunarbætur verið skertar við slíka þjónustu og mun það gilda áfram samkvæmt brtt. Undir nál. rita Sigbjörn Gunnarsson, Lára Margrét Ragnarsdóttir, Ingibjörg Pálmadóttir, Guðmundur Hallvarðsson, Svavar Gestsson, Sólveig Pétursdóttir, Finnur Ingólfsson, Sigríður Anna Þórðardóttir og Ingibjörg Sólrún Gísladóttir. Nefndin leggur til að frv. verði samþykkt með þeim breytingum sem lagðar eru til á þskj. 320.

Virðulegi forseti. Það frv. sem hér er til umfjöllunar fjallar í stuttu máli um það að setja upp svokallað reikningsskilaráð og lögbinda það. Þetta ráð skuli stuðla að mótun góðrar reikningsskilavenju, eins og segir í lagatextanum, ,,með útgáfu og kynningu samræmdra reglna sem farið skal eftir við gerð reikningsskila``. Enn fremur á ráðið að gefa álit á því hvað telst vera góð reikningsskilavenja á hverjum tíma. Þetta þýðir að hér er verið að taka upp einhvern vettvang eða aðila sem hefur það hlutverk að samræma, ef kostur er, reikningsskil og bókhald í úrlausnarmálum sem eru flókin og ekki einsýnt hvernig eigi að meðhöndla. Ég tel, eins og ég gat um við 1. umr. þessa máls, vera til bóta að slíkur vettvangur sé til, en ítreka vissar efasemdir við að lögbinda þennan vettvang og gefa honum ,,átoritet`` til að gefa nánast út fyrirmæli um meðferð mála í þeim málum sem ráðið tekur fyrir. Ég er almennt ekki sannfærður um að í þessum málaflokki, eins og mörgum öðrum, sé það besta leiðin til að taka á málum að lögbinda einhvern aðila og færa honum vald til að afgreiða slík mál. Ég held að að sumu leyti hafi það verið ágæt þróun á undanförnum árum þar sem endurskoðendur hafa með samstarfi, með frjálsum hætti oft komist að skynsamlegri niðurstöðu sem flestir ef ekki allir hafa getað sameinast um. Þessum fyrirvara mínum geri ég þó ekki svo mikið úr varðandi frv. að ég muni leggjast gegn því. Ég mun greiða því atkvæði þó ég hafi þessar efasemdir um nauðsyn á því að lögbinda hlutina. Það er hins vegar alveg laukrétt að nauðsynlegt er að hafa einhvern farveg til að taka á þeim álitamálum sem upp koma í reikningsskilum. Þau eru býsna mörg og geta skipt verulegu máli, bæði fyrir framteljandann og fyrir þjóðina í heild sinni. Ég nefni sem dæmi um álitamál sem eru uppi í þessum efnum hvernig eigi að fara með aflaheimildir sem fyrirtæki hefur keypt á undanförnum árum eða hefur fengið úthlutað frá sjútvrn. Það hefur komið fram á undanförnum vikum að hér er um að ræða verulegt álitamál, hvernig með eigi að fara, og t.d. ber ekki saman ríkisskattstjóra í þeim efnum og löggiltum endurskoðendum sem tjá sig um þetta mál í Morgunblaðinu sl. miðvikudag. Eins og fram hefur komið í svari við fsp. frá mér um skattalega meðferð á aflakvóta er það afstaða ríkisskattstjóra að eignfæra beri keyptan kvóta og afskrifa um 8% á ári. Það er hins vegar afstaða tveggja löggiltra endurskoðenda, sem rætt er við í greininni sem ég vitnaði til áðan, að það beri að afskrifa þessi kaup um 20% á ári. Þarna ber verulega á milli, hvort menn afskrifa kaupin á fimm árum eða tólf. Það hefur mikil áhrif á útgerðarkostnað hvor leiðin valin er og í ljósi þeirra tillagna sem fyrir liggja í frv. til laga um breytingu á lögum um tekju- og eignarskatt, þar sem lagt er til að rekstrartap megi ekki verða eldra en fimm ára gamalt, þá detti það út af borðinu, getur þetta þýtt verulegar breytingar á afkomu sjávarútvegsfyrirtækja og orðið þess valdandi að þau fyrirtæki verði að greiða skatta af engu öðru en tapi. Hve þeir skattar verða miklir eða hvort þeir verða fer eftir því hvort menn ætla að afskrifa þetta á tólf árum eða fimm. Hér er um verulegan mun að ræða ef maður lítur á þetta mál eingöngu frá þessum sjónarhóli. Skattaleg meðferð á kvóta er út af fyrir sig ekki mál sem ég ætla að gera að umtalsefni ellegar yfir höfuð meðferðin á kvótanum, en ég bendi á þetta þar sem augljóst er að áliti færustu manna ber ekki saman í svo veigamiklu máli og það styður nauðsyn þess að menn reyni að koma sér saman um afstöðu. Það er ljóst að í þessu máli gengur það ekki þannig að þá erum við komnir að hinni niðurstöðunni sem er sú að menn eiga að ganga frá lögum eins skýrum og hægt er og með því móti verða álitamálin færri. Það er að mínu viti það ráð sem best dugar til að greiða úr og fækka álitamálum og ágreiningsefnum í reikningsskilum að löggjafinn gangi frá skýrari lögum. Lagasetning hefur ekki ætíð verið nægilega skýr og það hefur gefið tilefni til þess að menn hafa haft uppi mismunandi álit á reikningsskilum og meðferð í bókhaldinu. Ég nefni sem dæmi að svo virðulegur aðili sem Ríkisendurskoðun komst á skömmum tíma að ólíkri niðurstöðu í sama máli. Ég fylgdist með endurskoðun Ríkisendurskoðunar á einni stofnun ríkisins og þar gerðist það sama, að afstaða Ríkisendurskoðunar breyttist mjög á skömmum tíma, þannig að ljóst er að hægt er að túlka lög með nokkuð rúmum hætti og mun rýmri hætti en eðlilegt væri í þessum málaflokki. Ég vil því, virðulegi forseti, draga það saman að ég tel að besta ráðið til þess sé að semja skýrari lög og í öðru lagi er ég á þeirri skoðun að samráðsvettvangur þurfi að vera fyrir hendi til að gefa út sameiginlegt álit í álitaefnum sem verða þó alltaf uppi, en ég hef efasemdir um hvort það væri rétt að lögbinda þann vettvang og afstöðu þeirra sem sitja í þessu ráði. Ég hef vissar efasemdir um það þó ég muni ekki leggjast gegn frv. sem hér er til umræðu. Virðulegur forseti. Ég hef lokið máli mínu.

Virðulegi forseti. Hér er tekið til 3. umr. frv. til laga um breytingu á lögum um bókhald og e.t.v. er nú komið flest fram sem þarf að koma fram. Ég tók til máls við 1. umr. um þetta mál og tel eins og ég sagði þá að það muni verða til bóta að koma á slíku ráði þó e.t.v. megi deila um hvort lögbinda eigi það eða ekki. Einnig tel ég vera í rétta átt að það séu löggiltir endurskoðendur, Háskólinn, Verslunarráðið og Ríkisendurskoðun sem um eiga að fjalla. En ég hef haft vissar efasemdir um hvort fimmti maðurinn, sem er skipaður án tilnefningar og ráðherra skipar síðan formann, sé það rétta í þessu. Ég endurtek þær efasemdir mínar. Ég hef ekki séð enn þá að það sé rétta leiðin í þessu. Það er ágætt, finnst mér, að setja fram ákveðið markmið um hvernig eigi að túlka góða reikningsskilavenju. Það er nauðsynlegt að einhver sé til staðar sem hefur það hlutverk. Þær deilur sem geta orðið um túlkun á því atriði hafa jafnvel getað orðið til málaferla. Þess vegna er ég á því að þetta sé rétta leiðin að mörgu leyti. En ég vil koma inn á eitt atriði sem ég hef ekki heyrt um í þessum umræðum. Þ.e. hvort ekki ætti að koma til umræðu í sambandi við bókhald, og vegna þess að bókhaldsgögn skal geyma í sjö ár samkvæmt reglum, hvort ekki væri æskilegt að koma þar á meira af pappírslausum viðskiptum. Sá pappírsflaumur sem dynur á fólki sem fæst við bókhaldsvinnu er orðinn alveg óskaplegur, tekur mikið pláss og er umhverfisskemmandi. Það er verið að ganga á skóglendi jarðar sem ekki er of mikið af í heiminum. Ég tel að það þurfi að ræða í tengslum við bókhaldslög hvort ekki þyrfti að breyta þeim með það í huga að koma á meiri tölvuvæðingu með pappírslausum viðskiptum sem nú er verið að taka í notkun á sumum öðrum sviðum í þjóðfélaginu. Ég held að það verði þróunin á næstu árum og þurfi að skoða vel. Vitaskuld erum við á Alþingi til að reyna að hafa áhrif til framtíðar og á það sem muni geta horft til bóta í þessu sem öðru. Og ég held að það verði hagræðing að því og fyrirkomulag pappírslausra viðskipta geti alveg eins tekið mið af góðri reikningsskilavenju og uppfyllt sams konar efnislegar kröfur um viðskipti og gerðar eru þar sem pappírar eru viðhafðir. Þessu vildi ég koma á framfæri í þessum umræðum. En annars er ég að mestu leyti sammála frv. að öðru leyti en því sem ég tók fram í upphafi, að ég hef vissar efasemdir um fimmta nefndarmanninn sem skipaður er án tilnefningar.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. frá félmn. á þskj. 306 um frv. til laga um vatnsveitur sveitarfélaga. Nefndin hefur fjallað um frv. þetta sem felur í sér endurskoðun á gildandi lagaákvæðum um vatnsveitur og holræsi. Nefndin fékk umsögn um frv. frá stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga og mælir stjórn sambandsins með samþykkt þess. Jafnframt bárust nefndinni drög að reglugerð er sett yrði eftir samþykkt frv. Þá fékk nefndin á sinn fund til viðræðna um málið Húnboga Þorsteinsson, skrifstofustjóra í félmrn., Vilhjálm Þ. Vilhjálmsson, formann stjórnar Sambands ísl. sveitarfélaga, og Þórð Skúlason, framkvæmdastjóra Sambands ísl. sveitarfélaga. Nefndin mælir með samþykkt frv., en vill jafnframt lýsa þeirri skoðun sinni að skilja beri ákvæði 2. mgr. 1. gr. frv. þannig að hreppsnefnd sé einungis heimilt að leggja í framkvæmdir við gerð vatnsveitu að fyrir liggi gögn er sýni að hagkvæmt þyki að leggja veituna og reka hana, sbr. 77. gr. sveitarstjórnarlaga, nr. 8/1986. Í tilefni af því að nefndin setur fram þessa skoðun sína í nál. vil ég, virðulegur forseti, leyfa mér að lesa umsögn í frv. um 1. gr. og hún hljóðar svo: ,,Í þessari grein kemur fram sú meginregla að bæjarstjórnum á öllu landinu er skylt, eftir því sem kostur er, að starfrækja vatnsveitur til að geta fullnægt vatnsþörf almennings, heimila og atvinnufyrirtækja, þar á meðal hafna, í hlutaðeigandi sveitarfélagi. Í núgildandi vatnalögum, 20. gr., er hins vegar kveðið á um heimild bæjarstjórna til að starfrækja vatnsveitur. Með hliðsjón af þjóðfélagsþróun er talið eðlilegt að breyta þessu á þann veg að meginreglan verði sú að starfræksla vatnsveitna verði eitt af skylduverkefnum bæjarstjórna eftir því sem staðhættir leyfa hverju sinni. Ákvæði þetta kemur því í stað núgildandi 20. gr. vatnalaga. Aftur á móti er ekki talið unnt að leggja sömu skyldu á hreppsnefndir og er þá fyrst og fremst haft mið af því hve byggðin er dreifð í mörgum hreppanna og kostnaður við vatnsveitur gæti þar af leiðandi orðið gífurlegur. Þó er það svo að nú þegar starfrækja í kringum 50 hreppar eigin vatnsveitu og í þeim tilvikum eiga öll ákvæði þessa frv. jafnt við um þær sem og vatnsveitur kaupstaða og bæja. Í þeim hreppum þar sem ekki hefur verið lögð vatnsveita er hins vegar einungis heimilt að leggja í stofnkostnað að gögn liggi fyrir sem sýni að hagkvæmt þyki að leggja veituna og reka hana. Er þetta ákvæði í samræmi við 77. gr. sveitarstjórnarlaga, nr. 8/1986, en þar er kveðið á um skyldu sveitarstjórna til að leita umsagnar sérfróðs aðila um kostnaðaráætlun þegar sveitarstjórn hyggst ráðast í stórframkvæmdir sem gætu stofnað fjárhag sveitarfélags í óefni ef illa tækist til. Ákvæði þetta kemur í stað ákvæðis 28. gr. vatnalaga.`` Þessa skoðun setur sem sagt nefndin fram í nál. Undir nál. rita allir nefndarmenn og Kristinn H. Gunnarsson setur fyrirvara við sína undirskrift.

Virðulegur forseti. Eins og kemur fram á nál. skrifar fulltrúi Kvennalistans í félmn. undir nál. svo við munum styðja frv. Ég er sammála því frv. sem hér er til umræðu. Hins vegar benti ég á nokkur atriði við 1. umr. málsins þar sem ég taldi að í frv. væri ekki tekið á nægilega mörgum þáttum. Hér er gert ráð fyrir að sveitarstjórnir sjái þegnum sínum fyrir vatni. Í 7. gr. er talað um ákveðinn kostnað sem af þessu hlýst og hvað mikið gjald megi taka fyrir vatnið. Það eru ákveðnar reglur sem þar eiga að gilda. Virðulegur forseti. Ég hafði ætlað að beina spurningum til formanns nefndarinnar vegna þess sem ég minntist á --- hún var hér rétt áðan og ég hélt að hún mundi verða hér --- en ég benti á ákveðna þætti sem ég vildi kanna hvort hefðu verið teknir til athugunar. Virðulegur forseti. Ég ætlaði mér ekki að tala mjög lengi, ég ætlaði einungis að beina nokkrum spurningum til formanns nefndarinnar. Það er erfitt fyrir mig að halda áfram ræðu minni nema formaðurinn sé í salnum.  Ég ætlaði að beina nokkrum fyrirspurnum til formanns nefndarinnar. Við 1. umr. þessa máls benti ég á að ég teldi að það þyrfti að taka fleiri þætti inn í frv., þ.e. að það yrði að tryggja umhverfisþáttinn. Þegar talað er um að sveitarstjórnir skuli sjá um að koma upp vatnsveitum er t.d. talað um að sveitarstjórn sem hefur lagt vatnsveitu hafi einkarétt á vatnsveitunni, sölu á vatni o.s.frv. En ég sakna þess mjög að ekki sé tekinn inn í þetta umhverfisþátturinn, þ.e. að skylda þá aðila sem reka vatnsveitur til að sjá um að brunnar séu byrgðir og það sé ekki hætta á því t.d. að vatnið mengist. Það hafa verið nokkur brögð að því að í vatnið komist skepnur. Það getur verið mjög hættulegt fyrir þá sem neyta vatnsins ef um er að ræða að í það komist bakteríur eða annað. Ég minni t.d. á það sem var lengi mikið vandamál á Akranesi þar sem í vatnsbólin drituðu fuglar og eyðilögðu þar af leiðandi vatnið eða skemmdu verulega og hef ég ákveðnar áhyggjur af því. Ég vildi spyrja hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur, formann nefndarinnar, hvort eitthvað hafi verið rætt um það mál eða hvort það sé meiningin, ég sé það ekki í nál., að fara út í það mál, umhverfisþáttinn, vegna þess að mér finnst hann skipta miklu máli. Annar þáttur sem ég einnig minntist á við 1. umr. og sem ég hefði gjarnan viljað minnast á nú eru rannsóknir á grunnvatnskerfum. Grunnvatninu, sem er yfirleitt notað þegar verið er að afla ferskvatns, hefur verið allt of lítið sinnt hér á landi. Ég velti því fyrir mér hvort ein sveitarstjórn sem ákveður að bora eftir vatni minnkar möguleika næsta sveitarfélags til að ná í vatn. Þetta er svo samtengt. Ég flutti till. fyrir nokkrum þingum um rannsóknir á þessum sviði sem ég síðan hef ekki endurflutt, en þegar ég var að kynna mér málin þá kom í ljós að þetta var verulegt vandamál. Ég vildi þess vegna spyrja hvort þetta hefði eitthvað komið til umræðu og þá kannski ekki síst í viðræðum við sveitarstjórnarmenn. Ég sakna þess örlítið að það skuli ekki a.m.k. vera vísað til þess í nál. að þetta hefði þurft að kanna í framhaldi af samþykkt frv. eins og þessa. Síðan vildi ég spyrja um eitt atriði í viðbót og það er í 7. gr. þar sem talað er um vatnsgjaldið, rétt sveitarstjórna til að ákveða vatnsgjald og taka fyrir vatnið sem mér þykir mjög eðlilegt. Þar er miðað við að það sé ákveðinn markaðsstuðull, að álagningarstofninn miðist við markaðsstuðul fasteigna í Reykjavík. Mér finnst sérkennilegt að þetta skuli vera þannig og velti því þá fyrir mér hvernig þetta mundi koma út fyrir vatnsveitur úti á landi, sérstaklega í litlum sveitarfélögum þar sem víða er mjög erfitt að afla vatns. Ef þeirra möguleikar til að verðleggja vatnið eins og þarf eru litlir hvort það sé ekki erfitt fyrir þær að starfa undir 7. gr. Ég vildi einnig spyrja um hvort við þetta hefði ekki komið nein athugasemd frá Sambandi ísl. sveitarfélaga og hvort nefndin hafi eitthvað kannað þetta nánar. Það voru nokkur fleiri atriði sem mér fundust umhugsunarverð, ekki þannig að ég hefði endilega mjög mikið á móti því sem stæði í frv. heldur kannski fyrst og fremst að ég saknaði mjög margra þátta í frv. Svo vildi ég fá frekari skýringu á 7. gr., hvernig með á að fara ef sveitarstjórnir ná ekki nægilega miklu fé inn til að reka sínar eigin vatnsveitur, hvort þá sé jafnvel gert ráð fyrir styrk úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga eða hvernig með á að fara í framhaldinu.

Virðulegur forseti. Frv. sem hér er til umræðu, frv. til laga um vatnsveitur sveitarfélaga, hefur verið rætt nokkuð í nefnd og almennt get ég sagt um frv. að ég tel verulega til bóta í meginatriðum að lögfesta með sérlögum þennan málaflokk í verkefnum sveitarfélaga. Ég bendi þó á að það er ekki svo að það sé einungis heimildarákvæði í núgildandi vatnalögum til handa kaupstöðum og þorpum að reka vatnsveitur heldur er kveðið á um það í sveitarstjórnarlögum í 6. gr. þar sem talin eru upp þau verkefni sem sveitarfélögum er skylt að annast. Þar með talið er bygging og viðhald mannvirkja, þar á meðal gatna, vega, torga og veitukerfa eins og það heitir. Reyndar er einnig kveðið á um þetta verkefni í lögum um tekjustofna sveitarfélaga. Þannig er það með vissum hætti, má segja, nú þegar lögbundið verkefni og þess vegna er ég ekki fyllilega sammála því, sem fram hefur komið og mig minnir að standi í grg., að meginmarkmiðið með 1. gr. sé að setja verkefni sem skyldu í stað heimildar. Það breytir þó ekki neinu um efnisatriði og ég tel ákjósanlegt að mörgu leyti að setja um þetta sérstök lög og hafa samræmda reglugerð í þessum málaflokki yfir öll sveitarfélög. Þessi stefnumörkun vekur upp þær ábendingar að menn eru þá búnir að marka þá braut sem er eðlilegt að fara í öðrum málaflokkum sem ekki eru nú þegar með samræmda reglugerð yfir sveitarfélögin og jafnvel í þeim málum væri nauðsynlegt líka að setja sérlög. Ég tel að það komi vel til álita. Ég tek undir það sem kom fram áðan hjá hv. 15. þm. Reykv., sem vakti athygli á umhverfisþættinum, og tel að menn verði í ríkari mæli að muna eftir þeim málaflokki þegar verið er að skrifa upp lagatexta. Eins og fram kemur í nál. skrifa ég undir þetta með fyrirvara og mér þykir rétt að gera grein fyrir þeim atriðum sem ég vildi vekja athygli á við umræðu málsins þó svo að þau leiði ekki endilega til þess að ég sé málinu andvígur. Ég tel þau þó svo mikilvæg að nauðsynlegt sé að benda á þau við umræðu málsins. Þar vil ég fyrst fara yfir tekjuhlið frv. Reyndar höfðum við í nefndinni fengið frá hæstv. félmrh. drög að reglugerð fyrir vatnsveitur sveitarfélaga sem áform eru um að setja, verði frv. að lögum. Ég læt koma fram að það tel ég mjög til bóta og málinu til framdráttar að nefndarmenn hafi þessa reglugerð í sinni vinnu þegar þeir fara yfir frv. Það fyrsta sem ég vildi nefna er tekjuþátturinn í frv. og reglugerðinni. Eins og fram kemur í frv. sjálfu, 7. gr. þess, er aðaltekjustofn vatnsveitu svokallað vatnsgjald sem nú heitir vatnsskattur. Það segir í 1. málsl. fyrri mgr. að þetta vatnsgjald sé lagt á til þess að standa straum af kostnaði við rekstur vatnsveitu. Það ákvæði skil ég þannig að vatnsgjaldið eigi að leggjast á og ákvarðast þannig að tekjurnar sem inn komi dugi fyrir almennum útgjöldum en ekki umfram það. Það sé meginstefnan af hálfu löggjafarvaldsins að hér sé um að ræða gjald, enda heitir þetta gjald en ekki almennur skattur eins og nú er, vatnsskattur. Þessi nafnabreyting hefur þá þýðingu, sem ég var að draga upp, að almennt hlutverk vatnsgjaldsins er að afla tekna á móti almennum kostnaði við rekstur vatnsveitu. Þetta vil ég undirstrika. Síðan eru umfram þetta gjald önnur gjöld sem heimilt er að innheimta. Það er í fyrsta lagi svokallað aukavatnsgjald, sbr. 8. gr., sem miðast við notkun mælda í rúmmetrum. Það kemur ekki nægjanlega fram í 8. gr. hvaða kostnaði þetta aukavatnsgjald á að mæta. Og þar sem það er ekki afmarkað við tiltekið verkefni eða tiltekinn kostnað þýðir það að mínu mati að sveitarfélög eða sveitarstjórnir geti ákvarðað aukavatnsgjaldið þannig að þau hafi af því verulegar tekjur umfram útgjöld. Það er mér kunnugt um í nokkrum tilvikum í sveitarfélögum að sambærilegt gjald, sem heitir aukavatnsskattur, er í reyndinni þó nokkur tekjuöflun fyrir viðkomandi sveitarfélög og skaffar því tekjur umfram útgjöld vegna þess sem því líklega er ætlað að mæta. Mér finnst að nokkru leyti vanta inn í 8. gr. að menn skilgreini hvaða kostnaði aukavatnsgjald á að mæta. Sérstaklega af því að menn breyta nafninu og þar með eðli álagningarinnar úr því að vera skattur yfir í það að vera gjald og gjald er eðli málsins samkvæmt tekjur til að mæta tilteknum útgjöldum. Í þriðja lagi bendi ég á að heimilt er að setja upp vatnsmæla til að mæla rúmmetrana sem ákvarða aukavatnsgjaldið. Vatnsmælagjaldið er heldur ekki skilgreint, hvað það megi vera hátt eða nákvæmlega hvaða kostnaði það á að mæta. Þetta mælagjald, virðulegi forseti, er í reglugerð en ekki í lögunum svo ég leiðrétti mig. Þetta er í 11. gr. draganna að reglugerð. Þar er heimild gefin til sveitarstjórna að innheimta leigugjald fyrir mælinn. Síðan er líka fjórða gjaldið, sem er annars eðlis en þau þrjú sem ég hef talið upp, og það er heimæðagjald. Það er hins vegar annars eðlis eins og ég gat um. Það er til að mæta stofnkostnaði en ekki rekstrarkostnaði og er ætlað að mæta kostnaði við lagningu heimæðar frá götu. Ég skil 6. gr. frv. þannig að heimæðagjaldið eigi að miðast við að það sé hin almenna regla að menn fari a.m.k. ekki yfir kostnaðinn í tekjuöflun og þá ekki endilega pr. hús eða götu heldur í einhverri heild, í einu hverfi eða slíkt, þannig að innkomnar tekjur af heimæðagjaldi væru ekki hærri eða kostnaðurinn við að leggja viðkomandi æðar, það sé það hámark sem löggjafinn heimili sveitarstjórnum til að ákvarða gjaldið. Hér var fyrir nokkrum vikum umræða um skattlagningu í framhaldi af brtt. sem ég flutti við frv. um skatt á verslunar- og skrifstofuhúsnæði og þá var einmitt rætt, bæði hér og í nefnd, nokkuð um framsal skattlagningarvaldsins, og komu fram efasemdir um hvað menn gætu leyft sér mikið í þeim efnum, virðulegi forseti, og til hverra. Enn fremur var því hreyft að það væri óeðlilegt að framsal skattlagningarvaldsins væri með þeim hætti að það væru ekki takmörk á álagningunni hjá þeim aðila sem fékk heimildina. Það er að nokkru leyti í frv., sem ég bendi hér með á, skortur á nægilegum takmörkunum á skattlagningunni hjá þessum sveitarfélögum. Ég hefði talið betra ef menn hefðu getað gefið sér tíma til að ræða einmitt þetta atriði og athuga hvort ekki væri rétt að festa frekar en nú er í frv. einmitt hámark á skattlagningu sveitarfélaga í þessu skyni. Það er nefnilega mjög mismunandi eftir sveitarfélögum hvernig núverandi tekjustofnar vatnsveitu duga því öll þau gjöld sem eru talin upp í frv. eiga sér fyrirrennara í núgildandi álagningarkerfi, en það eru býsna margar vatnsveitur sem ég þekki til sem eru reknar með verulegum tekjuafgangi og mynda að því leyti til tekjustofn fyrir viðkomandi sveitarfélag. Hins vegar veit ég að það er mjög breytilegt eftir sveitarfélögum hvað þau þurfa að leggja út í mikinn kostnað við að afla vatns fyrir íbúana, þannig að það er ekki mjög einfalt að vera með stífar takmarkanir í þessu efni, en ég hefði þó talið betra að setja tiltekin hámörk á þessi gjöld öll eins og reyndar er gert um vatnsgjaldið í 7. gr., en þar er sett ákveðið hámark á það hvað vatnsgjaldið má vera eða 0,3% af álagningarstofni. Ég geri engan ágreining eða athugasemdir við þá grein. Hvað varðar mælagjaldið má segja að það eru einna síst rök fyrir því að það þurfi að vera hámark á því, en ég hefði talið skynsamlegt að setja einhverjar takmarkanir á aukavatnsgjaldið sérstaklega. Mér finnst helst að bæta hefði mátt við einhverri klásúlu um hámark á það aukavatnsgjald eða þá setja frekari ákvæði í lagagreinina sem afmarka til hvers þetta gjald er þannig að það takmarkaðist af því. En það sem ég vek athygli á og er kannski meginástæðan fyrir mínum fyrirvara er sú breyting sem verður á álagningarstofni. Eins og segir í 7. gr. frv. verður álagningarstofninn afskrifað endurstofnverð húss og mannvirkis margfaldað með markaðsstuðli fasteigna í Reykjavík samkvæmt matsreglum Fasteignamats ríkisins í stað þess að vera fasteignamat. Hér er um að ræða verulega breytingu sem engar upplýsingar komu fram um tölulega og nefndarmenn hafa því ekki getað glöggvað sig á. Hins vegar hef ég reynt að afla mér upplýsinga um hvað þetta getur verið mikil breyting hjá Fasteignamati ríkisins, en því miður höfðu þeir ekki tiltækar þær upplýsingar sem ég þurfti til að leggja heildarmat á þetta, gögn þeirra eru í vinnslu einmitt þessa dagana, þannig að ég varð að láta mér duga að fá nokkrar ,,stikkprufur``, taka út nokkra kaupstaði á landinu og reyna að glöggva mig á því hversu mikill munur er á þessum tveimur álagningarstofnum. Ég hygg að ég megi segja að á höfuðborgarsvæðinu eða alla vega í Reykjavík sé ekki umtalsverður munur á þessu, ef nokkur. Hins vegar eru þessir tveir álagningarstofnar mismunandi víða í kaupstöðum á landsbyggðinni. Þannig er ég með yfirlit yfir Akranes og þar kemur fram að álagningarstofn samkvæmt frv. er 51% hærri en fasteignamat. Ef ég tek íbúðarhús og bílskúra út úr sérstaklega er hækkunin meiri en það eða um 60%. Ég er líka með upplýsingar um Ísafjörð og þar kemur fram að heildarálagningarstofn samkvæmt frv. yrði 31% hærri en fasteignamatið. Heildarálagningarstofninn í Bolungarvík yrði um 52% hærri en samkvæmt núgildandi fasteignamati eða álagningarstofni. Á Húsavík er munurinn 33% og á Egilsstöðum er munurinn 57%. Á Selfossi er munurinn 40%. Þannig er um að ræða --- alltént í þessum kaupstöðum og ég hygg að megi fullyrða í flestum ef ekki öllum kaupstöðum utan höfuðborgarsvæðisins, jafnvel á Suðurnesjum, þó þekki ég það ekki, virðulegi forseti --- verulega hækkun á álagningarstofni svo nemur tugum prósenta. Þetta þýðir að ef sveitarfélögin hafa óbreytta álagningarprósentu á vatnsgjaldi frá því sem er nú á vatnsskatti munu þessi gjöld hækka sem þessu nemur. Þar sem mig vantar þessi gögn frá Fasteignamati ríkisins hef ég ekki getað gert mér grein fyrir því hvað hér er um að ræða miklar fjárhæðir ef öll sveitarfélög hefðu sömu álagningarprósentu en breyttu um álagningargrunn, en til að gefa mönnum einhverja vísbendingu um að hér er um að ræða umtalsverðar upphæðir bendi ég á að þessi álagningarstofn er sá sami og er nú notaður við álagningu fasteignaskatts. Fasteignaskatturinn var á síðasta ári, ef ég man rétt, 4,2 milljarðar kr. Þannig leiðir af sjálfu sér að um er að ræða að sveitarfélög geti að óbreyttu hækkað tekjur sínar til vatnsveitna verulega nema ef væru í lögunum einhverjar þær takmarkanir sem afmörkuðu þessa skattstofna við þessi tilteknu verkefni með almennum hætti. Þá væri það líklegt til að halda aftur af því að menn sæki sér auknar tekjur ofan í vasa launþega og annarra íbúðaeigenda á þessum stöðum. Þetta er það sem ég vildi nefna sérstaklega sem ástæðu fyrir mínum fyrirvara. Ég sé þá hættu fram undan að gjöldin muni hækka verulega og hef raunar fyrir mér þróunina með fasteignaskattinn. Þegar farið var úr fasteignamatinu yfir í afskrifað endurstofnverð hækkaði álagningargrunnurinn geysilega mikið og sveitarfélögin mættu því að hluta með því að lækka álagningarprósentuna, en fjarri því að öllu leyti, og sóttu sér verulegar tekjur í gegnum þann tekjustofn. Það var hins vegar mun eðlilegra því fasteignaskatturinn er almenn tekjuöflun sveitarfélags, en í þessu tilviki, með vatnsgjaldið, skil ég vatnsgjaldið þannig, eins og ég hef greint frá, að um er að ræða gjald en ekki skatt og gjald sem afla á tekna á móti tilgreindum verkefnum. Ef sveitarstjórnir gá ekki að sér getur verið um að ræða verulega skattahækkun í allmörgum sveitarfélögum. Yfirleitt er það þannig hjá kaupstöðum að menn ganga frá álagningarstofnum í desember þannig að það kæmi mér ekki á óvart ef margir af kaupstöðunum 30 væru þegar búnir að ákvarða sína álagningarprósentu sem mundi þá framkalla þessa hækkun að óbreyttu. Ég tel að til þess að mæta mínu sjónarmiði og reyndar almennt allra vegna væri rétt að vekja sérstaka athygli á þessari afleiðingu af lagasetningunni og beina því til viðkomandi kaupstaða að þeir breyti sínum álagningarstuðli þannig að ekki verði um að ræða aukningu tekna á þessu sviði umfram það sem hægt er að rökstyðja sem skort á tekjum til að standa undir rekstri af vatnsveitunni sjálfri. Ég teldi það óeðlilegt ef sveitarfélögin gengju lengra í þeim efnum þrátt fyrir þá erfiðleika sem að þeim steðja um þessar mundir og allir þekkja þar sem verið er að sækja á þau að borga ákveðin útgjöld fyrir ríkissjóð. Virðulegur forseti. Ég hef í fáeinum orðum gert grein fyrir þeim atriðum sem ég tel nauðsynlegt að vekja athygli á við umræðu þessa máls og gert grein fyrir mínum fyrirvara um frv. Hins vegar legg ég áherslu á það sem almenna afstöðu mína til frv. að ég tel það vera til bóta og mun greiða frv. atkvæði, en hafa þó þann fyrirvara að ég legg mikla áherslu á að hér verði ekki um að ræða leið til að skattleggja íbúðaeigendur í kaupstöðum á landsbyggðinni umfram það sem tíðkast hefur. Virðulegi forseti. Með þessum orðum skal ég ljúka máli mínu í umfjöllun um frv.

Virðulegi forseti. Ég kveð mér hljóðs þar sem hv. 15. þm. Reykv. beindi til mín ákveðnum spurningum og ætla ég að leitast við að svara þeim. Fyrst ætla ég að leyfa mér að koma inn á athugasemd við 7. gr. um álagningu vatnsgjalds. Ég tók það svo að það væri fyrst og fremst áhyggjuefni að margfeldisstuðull væri notaður miðaður við fasteignir í Reykjavík, ef ég hef skilið það rétt. Ég ætla að leyfa mér að vitna í umsögn um 7. gr. þar sem segir: ,,Til þess að jafna heimildina og gera hana samanburðarhæfa milli vatnsveitna sveitarfélaga er gert ráð fyrir að áður en til álagningar kemur verði stofninn margfaldaður með markaðsstuðli fasteigna í Reykjavík á sama hátt og kveðið er á um í 3. gr. laga um tekjustofna sveitarfélaga, nr. 90/1990, varðandi fasteignaskatta. Stofn til álagningar vatnsgjalds á aðrar fasteignir skal vera fasteignamat þeirra. Upphæð vatnsgjaldsins má nema allt að 0,3 hundraðshlutum af álagningarstofni. Er hér um að ræða svipað hundraðshlutfall og vatnsveitur hafa haft í reglugerðum sínum, en einstaka vatnsveitur hafa haft heimild til að innheimta hærra hundraðshlutfall.`` Ég held ég fari rétt með að það er þannig að viðmiðun fasteignamats er mjög oft notuð varðandi gjöld í sambandi við eignir í sveitarfélögum, en það hefur verið erfitt fyrir mörg sveitarfélög þar sem fasteignamat er lágt að þeim eru oft ætlaðir sömu tekjustofnar, en þeir nýtast þeim á mjög ólíkan hátt miðað við t.d. fasteignamat. Þar ber kannski hæst fasteignaskattinn sjálfan. Ef ég man rétt var tekið á þessu fyrir u.þ.b. tveimur árum með því að nota einhvers konar viðmiðunarstuðul fyrir sveitarfélög þannig að þau væru ekki svo bundin með tekjustofna sína af fasteignamatinu í sveitarfélaginu, líka vegna þess að sum hafa fengið endurmat og önnur ekki. Hins vegar verð ég að viðurkenna að ég er ekki alveg viss um þetta mál, reyndar vék ég úr sal áðan af því ég vissi af félmrh. í húsinu og fannst æskilegt, ef það yrðu umræður um málið, að ráðherrann yrði hér, en ég tel samt að ég hafi eitthvað fyrir mér í þessu. Aðalmálið í 7. gr. og varðandi þessi 0,3% er að verið er að setja hámark og það er þá að mínu mati verið að reyna að tryggja að það sé nokkuð líkt farið með það hámarksgjald, sem sett er á sveitarfélögin, óháð matinu af því að verkefnið sem slíkt er væntanlega fremur líkt. Hins vegar er það svo að frv., og þá tengist það hinni spurningunni sem snýr að umhverfisþættinum, er fremur tæknifrumvarp, þ.e. að verið er að setja lög um tækniþáttinn og gjaldtökuna, og þá vil ég t.d. nefna að það er verið að leggja þá skyldu á sveitarfélög að starfrækja vatnsveitur, en það þýðir ekki að þau eigi að vera með sína eigin uppsprettu. Ég get tekið sem dæmi bæjarfélagið mitt, þar sem ég hef starfað í sveitarstjórn, sem kaupir vatnið frá Reykjavíkurborg, en starfrækir vatnsveituna og sér að öðru leyti samkvæmt viðlíka lögum og þessum um miðlun í sínu sveitarfélagi. Það starfrækir vatnsveituna undir þeim lögum sem ég tel að hafi verið vatnalögin fram að þessu. Ég tek undir mikilvægi þess að sinnt sé umhverfisþættinum við allar slíkar framkvæmdir sveitarfélaga, en ég er ekki alveg viss um að ákvæði um slíkt eigi að vera í lögum eins og þessum. Þá er ég að vísa til þess að þetta er verkefnaframkvæmd á hendi tæknideildar sveitarfélaganna eða þeirra þátta eftir því hver störf þeirra eru. Umhverfisþátturinn er hins vegar mjög víða kominn undir sérstakar stjórnir og starfar eftir sérstökum lögum. Það má segja að þar sem farið er að sinna umhverfisþætti styrki hann eftirlitsþátt umhverfismálanna gagnvart framkvæmdarvaldinu í sveitarfélögunum. Það er mitt mat að það sé vænlegra að umhverfisþættinum og umönnun hans sé sinnt samkvæmt einhverjum slíkum umhverfislögum. Ég undirstrika að ég tek mjög undir mikilvægi þessa þáttar. Við fylgdum því ekki eftir með því að koma með ábendingu um að ákvæði um þetta ætti að koma inn í lögin og ég er að tala fyrir mig, enda enginn annar, ef ég man rétt, sem tók þetta upp. En þetta er það sjónarmið sem ég hef. Ég hef hins vegar áhuga á að nefna það varðandi athugasemdir um lagafrv. og af því mér finnst það skipta máli að nefndinni sem vann frv. var falið að endurskoða gildandi lagaákvæði um vatnsveitur og holræsi. Með endurskoðun skyldi stefnt að því að einfalda framkvæmd þessara mála, t.d. með því að athuga hvort ekki mætti komast af með eina reglugerð fyrir allar vatnsveitur og aðra fyrir holræsi í stað reglugerða og gjaldskráa í hverju sveitarfélagi eins og nú er. Það kemur fram að nefndin kynnti sér sérstaklega ákvæði III. kafla vatnalaga, um notkun vatns til heimilis- og búsþarfa, iðnaðar og iðju án vatnsorkunota, og X. kafla sömu laga, um holræsi, lög og aðstoð til vatnsveitna o.s.frv. og kynnti sér fjölmargar reglugerðir sem sveitarstjórnir hafa sett um vatnsveitur á grundvelli vatnalaga og laga um aðstoð til vatnsveitna. Loks aflaði nefndin sér upplýsinga frá öðrum Norðurlöndum um hvernig málum þessi væri háttað þar. Nefndin varð sammála um að endurskoða þurfi ákvæði vatnalaga um holræsi, en telur hins vegar að sú endurskoðun krefjist víðtæks samráðs við önnur ráðuneyti svo sem umhvrn. og iðnrn. Nefndin mun leggja til við ráðherra áður en hafist verður handa við að endurskoða þau ákvæði að tekið verði upp formlegt samstarf við þau ráðuneyti sem hlut eiga að máli varðandi þennan þátt. Ég held að það sé kjarninn í málinu að umhverfisþátturinn komi líka inn í þá meðferð vatnalaganna. Fyrirspyrjandi veit það e.t.v. betur, en ég hef talið að rannsókn á grunnvatnskerfum hljóti að vera þáttur í vatnalögunum sem slíkum en ekki þessu tæknifrumvarpi um vatnsveiturnar. Ég hef eflaust svarað þessu ófullnægjandi en gert mitt besta. Ég tek aftur undir umhverfisþáttinn, en ég hef fjallað um frv. eins og það birtist mér sem frv. um samræmingu gjaldskrár og framkvæmdina á vatnsveitu, ekki endilega þannig að uppsprettan sé hjá sveitarfélaginu, og vek athygli á því að nefndinni barst reglugerð sem þegar var búið að semja og að það er mikið hagsmunamál sveitarfélaganna að samræmi sé í þessum þáttum vegna eðlis framkvæmdarinnar.

Virðulegi forseti. Kjarninn í spurningu minni varðandi 7. gr. var hvað ætti að gera ef það hámarksgjald sem mætti taka dygði ekki til. Það kom fram, ef ég man rétt, á þeim fundi sem ég mætti á í félmn. að einhverjar vatnsveitur þyrftu að lækka sitt gjald, þ.e. þær hafa tekið hærra gjald en þær hafa heimild til ef þetta verður að lögum. Þá velti ég því fyrir mér og spurði reyndar áðan hvað gerðist þá. Verður það Jöfnunarsjóður sveitarfélaga sem mundi koma þarna inn í eða hvað gerist ef vatnsveiturnar ráða ekki við að reka vatnsveiturnar og gjaldið sem þær mega taka dugar ekki til samkvæmt heimildum sem eru veittar í frv. því það er mjög mismunandi hvað kostar mikið að sjá fyrir vatni? Það var fyrst og fremst þetta sem ég hafði áhyggjur af varðandi þær heimildir sem hér eru og mér finnst nauðsynlegt að fá við því viðhlítandi svar hvað verður gert ef vatnsveiturnar geta ekki fullnægt þeim skyldum sem á þeirra herðar eru lagðar. Ég get fallist á að það sé allt í lagi að umhverfisþátturinn sé í öðrum lögum og rannsóknir á grunnvatnskerfum séu ekki beinlínis settar inn í þetta samhengi, en það verður þó að hafa í huga að það sé ekki skilið eftir, sett alveg til hliðar, vegna þess að það er mikilvægur þáttur í þessu máli. Það er þess vegna sem ég er að leggja áherslu á þetta. En spurningin er þá fyrst og fremst: Hvað á að gera ef vatnsveiturnar geta ekki, með þeim gjöldum sem hér eru, fullnægt þessari skyldu sinni? Er það þá Jöfnunarsjóður eða ríkissjóður sem kemur inn í málið? Það var fyrst og fremst það sem ég saknaði úr svörum 11. þm. Reykn. sem ég þakka annars fyrir.

Virðulegi forseti. E.t.v. hefði verið betra, í stað þess að hlaupa í salinn, að ég hefði fylgt því eftir, sem ég ætlaði að gera, að leita eftir því að ráðherra kæmi hér því vissulega væri betra, ef efasemdir eru um frv. og ákveðnum þáttum ekki fylgt nægjanlega eftir í nefnd, að viðkomandi ráðherra gæti svarað fyrir það, en ég skal gera mitt besta í að svara. Það kemur fram í grg. að nokkur sveitarfélög hafa þurft að hafa eitthvað hærra gjald en þessi viðmiðun nær til. Nú er líka lögð mikil áhersla á og eins í nál. að það sé ekki farið í framkvæmdir hjá sveitarfélagi, og vísa ég í sveitarstjórnarlög, öðruvísi en fyrir liggi að viðkomandi sveitarfélag ráði við framkvæmdina og reksturinn á eftir. Og hvað gerist ef sveitarfélag ræður ekki við framkvæmd sem þegar er gerð? Það held ég að sé framkvæmd sem byggir á sveitarstjórnarlögunum því auðvitað getur það komið til að sveitarfélög hafi stofnað til verkefna hjá sér sem á einhverjum tíma reynast því um megn. Það hlýtur að vera þannig að það sé þá heimildarákvæði eða eitthvað slíkt í sveitarstjórnarlögum til að taka á því. Ég treysti mér ekki til að svara hvað verður gert, ef slíkt frv. er orðið að lögum, og eitthvert sveitarfélag hefur farið í framkvæmd á vatnsveitu sem reynist svo dýr í rekstri að gjaldið dugir ekki og tel að það væri æskilegra að ráðherra sveitarstjórnarmála svaraði því. Ég get ekki svarað þessu betur.

Virðulegi forseti. Það er þrennt sem ég vildi koma á framfæri. --- Er nú hv. 11. þm. Reykn. horfinn á braut? Það er vont þegar maður veitir andsvar við ræðu hv. þm. og hann hleypur út. Ég óska eftir því að sá ágæti hv. þm. doki aðeins við meðan ég veiti andsvar.  Það var aðeins þrennt sem ég vildi nefna í andsvari við ræðu hv. 11. þm. Reykn. Í fyrsta lagi: Ég vildi spyrja hv. þm. að því sem frsm. nefndarinnar hver skilningur þingmannsins væri á heimild í 8. gr. um aukavatnsgjald, hvort í þessu felist að takmörk séu fyrir því hvað þetta gjald má vera hátt, þannig að það liggi fyrir afstaða frsm. um þetta mál. Í öðru lagi vek ég athygli á því að frv. var ekki sent út til sveitarfélaga til umsagnar. Það er samið af nefnd á vegum Sambands ísl. sveitarfélaga --- held ég að ég fari rétt með. Það er út af fyrir sig ágætis stofnun en er ekki það sama og sveitarfélögin. Í þriðja lagi vil ég nefna varðandi Jöfnunarsjóðinn að ég hafði uppi ábendingar um að það væri nauðsynlegt að tryggja betur en nú er ákvæði í lögum um Jöfnunarsjóðinn, þ.e. það sem rennur til vatnsveituframkvæmda, fyrst menn væru að herða á skilyrðum bæjarstjórna til að reka vatnsveitur. Ég vil nefna, virðulegur forseti, að úr Jöfnunarsjóðnum voru lánaðar til vatnsveituframkvæmda 1988 62 millj., 1989 43 millj. og á síðasta ári, 1990, 17 millj., þannig að greinilegt er að mjög minnkandi er það fé sem varið er í þennan málaflokk úr Jöfnunarsjóðnum.

Virðulegi forseti. Það var beint til mín spurningum um hvort ég hefði skoðun á því hvað sérstakt aukavatnsgjald sem heimilt er að leggja á samkvæmt 8. gr. mætti vera. Í 8. gr. frv. segir: ,,Af þeim fasteignum, þar sem vatn er notað til annars en venjulegra heimilisþarfa, vegna atvinnu, sem í þeim er rekin, eða af öðrum ástæðum, skal sveitarstjórn auk vatnsgjalds, sbr. 7. gr., heimilt að innheimta sérstakt aukavatnsgjald er miðast við notkun mælda í rúmmetrum.`` Ég hef ekki skoðun á þessu. Ég þykist vita að gjaldskrá taki mið af rúmmetrum, en ég hef ekki ákveðna skoðun í þessu efni.

Virðulegi forseti. Ég vek athygli á því að samkvæmt svari frsm. hv. félmn. er ekki sett fram skoðun á því hvort í 8. gr. séu einhver takmörk fyrir því hvað aukavatnsgjald má vera hátt. Samkvæmt þeirri uppsetningu sem er í frv. er gert ráð fyrir að ráðherra ákvarði þetta gjald í reglugerð og samkvæmt drögum sem liggja fyrir er það ákvarðað 15 kr. á rúmmetra, en ef þetta liggur ekki ljóst fyrir og verður túlkað þannig að lagaheimildin veiti ráðherra opna heimild er hægt að ákvarða gjaldið svo hátt sem menn kjósa. Ég tel þetta alvarlegt mál, ég tel að löggjafarvaldið, þegar það er að framselja skattlagningarvald til annars aðila, eigi að hafa takmörk á því hvað það gjald, eða skattur, má vera hátt.

Herra forseti. Sem fulltrúi í félmn. Alþingis stend ég að því sameiginlega nál. sem nefndin hefur sent frá sér um þetta mál og geri það án fyrirvara. Engu að síður finnst mér ástæða til að vekja athygli á spurningum sem upp komu í nefndinni og ekki fengust fullnægjandi svör við. Auðvitað hefði ég kosið að félmrh. væri hér og gæti svarað þeim spurningum þar sem nefndarmenn í félmn. vissu ekki um útfærslu þess máls sem ég ætla að gera sérstaklega að umtalsefni, en ég sætti mig út af fyrir sig við að hún sé ekki í salnum en hefði þá kosið að formaður félmn. væri a.m.k. á staðnum þannig að hún gæti tekið boð til ráðherrans um þetta mál. Ég sé í sjálfu sér afskaplega lítinn tilgang í því að vera að spyrja spurninga ef enginn er til svara. 

Formaðurinn fór að borða.

Formaðurinn fór að borða. Það eru nú ýmsir, svo maður noti óvirðuleg orð, óétnir hér inni og formaður ætti að geta setið hér eins og aðrir.

Menn verða nú að fá að taka til matar síns.

Já, það sést nú á sumum að þeir taka hraustlega til matar síns. 

Virðulegi forseti. Hér er um viðamikið frumvarp að ræða, en ég hef ákveðið að taka aðeins fyrir einn einstakan þátt þess þótt full ástæða væri til að fjalla um allt þetta frumvarp eins miklum deilum og það eða einstök ákvæði þess hafa valdið í samfélaginu. Það er alltaf eins og þegar á reyni verði menn að gera upp hug sinn og raða því í forgangsröð sem þeim þykir skipta mestu máli. Í mínum huga er enginn vafi á að fyrstu þrjár greinar frv. geta, ef að lögum verða, valdið gífurlegum breytingum á högum skólabarna hér á landi og þar yrði um alveg feikilega afturför að ræða ef af yrði. Það var með sæmilega metnaðarfullum hætti staðið að setningu grunnskólalaga í vor, en þetta frv. gerir ekki aðeins það að krukka í þau lög og taka aftur þann góða ásetning sem þar var þó fram settur heldur er í þessum ákvæðum um skref aftur á bak að ræða og það er mjög alvarlegt mál. Því mun ég takmarka mál mitt við þetta. Ég hef orðið vör við, og þykir raunar bæði slæmt og jafnvel dálítið undarlegt, að það eru ekki allir sem hafa gert sér grein fyrir hvað felst í þessum fyrstu greinum frv. Mér er ljóst að það hafa verið teknir út tveir litlir liðir í meðförum nefndar úr 1. gr. laganna. En það sem eftir stendur er það sem mestu máli skiptir og það sem mestu varðar. Frv. lætur kannski ekki mikið yfir sér en þegar það er borið saman við grunnskólalögin er eiginlega verið að taka allt þar sem mestu máli skiptir. Það er verið að gangast fyrir því að skólamáltíðir sem upp á að taka á næstu árum verði ekki teknar upp um fyrirsjáanlegan tíma með frestun. Það er verið að krukka í lengd kennslutíma sem er e.t.v. eitt það alalvarlegasta. Það er verið að fjalla um skólaathvörf og það er verið að fella út mikilvæg ákvæði um námsráðgjafa og auk þess, og kannski er það eitt af því sem mér þykir erfiðast að kyngja, er verið að færa hæstv. menntmrh. vald sem ég held að hann yrði ekki öfundsverður af að hafa. Og ég held að þar sem nú gilda ákveðin lög og ákveðin viðmiðunarstundaskrá hefur verið sett fram og ákveðin markmið í því sambandi sé ekkert sem skiptir meira máli en að halda sig við það sem menn hafa á annað borð samþykkt með lagasetningu í stað þess að setja embættismann þjóðarinnar menntmrh., mann framkvæmdarvaldsins, í þann vanda að þurfa að fjalla með reglugerðum um það sem hefur þegar verið fest í lög. Um þetta snýst málið ekki síst. En mig langar til skýringar að lesa þær greinar grunnskólalaga sem eiga ekki að koma til framkvæmda eða breytast því það kemur á óvart hversu hljótt þetta hefur farið. Það hafa að vísu verið hjá þeim sem þekkja gerst til málanna mjög hávær mótmæli, en hér er sem sagt skv. 1. gr. --- og ég mun aðeins stikla á því alstærsta, alls ekki rekja þetta lið fyrir lið --- enn talað um að ekki komi til framkvæmda á árinu 1992 3. mgr. 4. gr. grunnskólalaga en 3. mgr. 4. gr. hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Í grunnskóla skulu nemendur eiga kost á málsverði á skólatíma.`` --- Það er ekki smávegis sem þarna er verið að taka til baka. Samkvæmt d-lið 1. gr. í bandorminum er talað um að 1. og 6. mgr. 46. gr. laga um grunnskóla eigi ekki að koma til framkvæmda heldur á árinu 1992. Það er ekki löng lesning. Með leyfi forseta get ég rakið hvað þar er um að ræða: 1. mgr. 46. gr. grunnskólalaga fjallar um vikulegan kennslutíma á hvern nemanda í grunnskóla og þar er sett lágmark. Ég ætla ekki að lesa upp þann lista en þetta lágmark er sú sátt sem um þetta mál hefur náðst. Ég veit að það eru margir og m.a. við kvennalistakonur sem hefðu jafnvel viljað ganga lengra í þessum efnum. Þetta á að fella út. 6. mgr. 46. gr. hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Komið skal á fót skólaathvörfum við hvern grunnskóla, þar sem þörf er á, þar sem nemendur geta dvalist utan kennslustunda. Til að standa straum af viðbótarkostnaði er heimilt að taka gjald fyrir dvöl nemenda í skólaathvörfum og skal upphæð gjaldsins ákveðin af skólastjóra í samráði við fræðslustjóra.`` Þetta er það sem núna er verið að taka út af borðinu. Þetta eru ákvæði sem margir hafa lengi beðið eftir. En þetta er ekki hægt að skoða nema í samhengi við 3. gr. frv. um ráðstafanir í ríkisfjármálum þar sem sagt er að í stað 1.--6. mgr. ákvæðis til bráðabirgða komi þrjár nýjar málsgreinar. Og mig langar fyrst til að fara í ákvæði til bráðabirgða og geta þess að þar er í fyrsta lagi talað um lágmarks vikulegan kennslutíma á hvern nemanda sem eigi að koma til framkvæmda á næstu þremur árum frá gildistöku laganna. Með því að taka þetta úr lögunum og setja það orðalag sem ég rek á eftir, sem í rauninni setur allt vald í hendur ráðherra, er verið að breyta því sem er fast markmið í eitthvað sem við í rauninni vitum ekkert ávísun á hvað er. Í öðru lagi er verið að taka þarna út ákvæði um hámarksfjölda nemenda í 4.--10. bekk og síðan fjölda nemenda í 1.--3. bekk þannig að hér er allt undir. Þarna eru markmið sem eru sett ár frá ári og þetta eru markmið sem mér er kunnugt um að kennarar hafa lagt gífurlega áherslu á að yrði ekki hróflað við. Þetta hefur verið mikið baráttumál. Sífellt er verið að leggja meiri byrðar á herðar kennurum. Þeim er ætlað að sinna bæði kennslu og að vissu leyti einnig andlegum þörfum nemenda. Við getum alltaf deilt um hvort það sé sanngjarnt að leggja þessar byrðar á herðar kennara, en við getum ekki deilt um að þess er þörf að koma til móts við þær óskir kennara sem þeir setja fram miðað við þær kröfur sem gerðar eru til þeirra. Einnig felst í þessu ákvæði til bráðabirgða ákvæði um námsráðgjafa og því er einnig breytt. Þá er í þessu ákvæði hvorki meira né minna en ákvæði um einsetinn skóla. Ég veit ekki til þess að neinn flokkur eða stjórnmálasamtök, hagsmunafélög eða aðrir hafi annað en tekið undir að hér bæri að stefna að einsetnum skóla. Loksins þegar það gerist er þessu ákvæði kippt út og ákveðið að reyna einhverja aðra leið. Því miður eru þau ákvæði sem í staðinn koma allsendis ófullnægjandi. Hér er einnig enn og aftur ákvæði um málsverði á skólatíma. Það er sem sagt tvítekið út þannig að það sé öruggt að ekki sé hægt að hrinda þessu í framkvæmd. 6. mgr. í ákvæði til bráðabirgða fjallar um sérskóla vegna fatlaðra barna. Þar er annað ákvæði sem kemur inn. En ég held að það hafi ekki verið hróflað við greininni efnislega. En í staðinn fyrir öll þessi verðugu og merkilegu markmið á að koma þetta orðalag, með leyfi forseta, úr 3. gr. frv. til laga um ráðstafanir í ríkisfjármálum og vil ég lesa þetta svo fari ekkert á milli mála um hvað ég er að tala: ,,Greiðslur ríkissjóðs, sbr. 75. gr., skulu miðast við 22 nemendur í 1. og 2. bekk og 29 nemendur í 3.--10. bekk. Til viðbótar því sem kveðið er á um í 78. og 79. gr. skulu þeir grunnskólar, sem ríkið rekur fyrir fötluð börn (sérskólar) vera reknir áfram á vegum þess þar til grunnskólar geta veitt fötluðum nemendum sambærilega eða betri þjónustu. Menntmrn. setur í reglugerð ákvæði um vikulegan kennslutíma á bekk í grunnskóla, þar með talið valgreinar, og leyfilega aukningu nemendastunda vegna skiptitíma.`` Það er ekki síst þessi síðasta málsgrein 3. gr. sem ég tel að sé stórháskaleg. Ekki vegna þess að ég vilji ætla hæstv. menntmrh. eða nokkrum menntmrh. illan ásetning heldur vegna þess að ég held að við verðum að skoða þetta í ljósi annars sem blasir við á þessum vetrardögum þegar við erum að fjalla um mjög mikla uppstokkun í ríkisfjármálum. Þá mun ég rekja hvers vegna ég hef svo miklar áhyggjur af nákvæmlega þessum ákvæðum. Það er nefnilega ekki að ástæðulausu að við kvennalistakonur rísum nú upp gegn gjörsamlega óþörfum breytingum á nýlegum grunnskólalögum, lögum sem eru ekki fullkomin en hins vegar stórt skref í rétta átt. Allar þær breytingar, sem lagðar eru til um grunnskólalögin í bandorminum, eins smekklegt sem það nafn nú er á frv., eru til hins verra að okkar mati. Frestun á upptöku skólamáltíða eru alvarleg tíðindi. Við búum í samfélagi þar sem vinnuálag er meira en víðast annars staðar og mun ég nánar fjalla lítillega um að á eftir. Meira en 80% giftra kvenna eru nú útivinnandi. Flestar eru þessar konur með börn. Til samanburðar má geta þess að 20% giftra kvenna voru útivinnandi árið 1960. Vissulega er mjög misjafnt á hvaða aldri þessi börn eru, en þó má nefna að hér á landi er samanborið við nágrannalöndin þjóðin mjög ung, það er mikið af börnum hér á grunnskólaaldri. Það held ég að enginn velkist í vafa um. Ekki þarf að fjölyrða um einstæða foreldra, þeir eru nánast allir útivinnandi og aðstæður þeirra ekki á þann veg að þar sé heldur forsvaranlegt að krukka í neitt af þeim bótum á skólakerfi sem orðið hefur. Það er nefnilega mikið atriði fyrir útivinnandi foreldra og raunar mannréttindi barna heimavinnandi foreldra líka að skólastarf sé í mjög góðu horfi. Þess vegna er í rauninni óhjákvæmilegt annað en bæði að taka tillit til þessa langa vinnudags og einnig þess um hvað skólastarf á að snúast. Langur vinnudagur merkir jafnframt að allt of fáir foreldrar, a.m.k. í stærri byggðarlögum, hafa nokkur tök á að vera t.d. heima með heitan mat í hádeginu eins og mér heyrist stundum að þeir haldi sem standa að lagasetningu á Alþingi. Það er raunar stórundarlegt, en enn heyrir maður að í rauninni eigi bara hver og einn að bjarga þessum málum og helst að hafa mjög mikla sektarkennd ef börnin fá ekki þá þjónustu sem allir mundu vilja að þau fengju og þetta á að vera einkamál foreldra --- foreldra sem leggja samfélaginu mikið af mörkum með vinnuframlagi sínu. Samfélagið er reiðubúið að taka við þessu vinnuframlagi en ekki að laga sig að þessum aðstæðum. Jafnframt þessu, miðað við núverandi ástand og það ástand sem mér sýnist að eigi að viðhalda, verði þessi ákvæði bandormsins að lögum, þyrfti þar að auki foreldri sem ætlaði að fara heim og elda mat handa börnunum sínum að hafa matartíma u.þ.b. frá kl. 11 á morgnana til kl. 3 á daginn ef miða ætti við núgildandi stundaskrár. Það er nefnilega allt á huldu um hvort nokkurn tímann hefur verið tekin bein afstaða til þess að það væri fastur og samræmdur matartími. Ekki er það mín reynsla af stundaskrám barnanna minna alla vega. Og á ég þó ekki nema tvö. Ég sé því í rauninni ekki hvernig þetta er hugsað. En ég get þessa vegna þess að slík viðhorf heyrast enn þá. Og hvort sem hér er um einhverja upphafna draumsýn að ræða, sem felur í sér að hér séu einhverjir yfirburðaforeldrar sem eigi að gera allt og geta allt, eða eitthvað annað, einhver gömul rómantík á ferðinni, þá er þetta mjög skaðlegt fyrir alla umræðu. Ég held að við verðum að miða umræðuna við þann veruleika sem við búum við hvort sem við erum sátt við hann eða ekki. Það er vitað mál að allmörg börn eru vannærð að mati skólahjúkrunarfræðinga og það sýnir að ekki eru fullnægjandi úrræði til fyrir börn sem hafa með sér nesti eða lifa á sjoppufæði og skyldi raunar engan undra. Þetta er einfaldlega engin lausn og þetta eru engar fréttir. Það þykir eðlilegt á flestum vinnustöðum að þar geti menn fengið hollt og næringarríkt fæði, sums staðar er það frítt eins og hefur þegar komið fram í ræðum nokkurra. Einkum þótti mér athyglisvert að heyra hver þróun mála hefur verið hjá vegavinnuflokkum þar sem menn þurftu áður að hafa með sér nesti en fá nú allt frítt. Mér er vel kunnugt að þar er boðið upp á frítt fæði. Þetta er eðlileg þróun, ég held að enginn efist um það. En af hverju hefur ekki það sama gerst í sambandi við börnin okkar? Hvernig stendur á því að það hefur ekki þessi eðlilega þróun orðið hjá þeim sem eru að vaxa úr grasi og þurfa mest á þessu að halda? Ég minni á umræður og upplýsingar sem fram komu er hér var á Alþingi til umræðu till. til þál. um skólamáltíðir. En flm. till. voru Guðmundur G. Þórarinsson, Ólafur Þ. Þórðarson, Alexander Stefánsson og Stefán Guðmundsson. Man ég ekki betur en að sú till. hafi verið til umfjöllunar a.m.k. á tveimur þingum. En mig langar að taka undir það sem þar kemur fram í greinargerð þó ég taki aðeins lítinn kafla fyrir. Mér finnst þar nákvæmlega tekið í sama streng og ég er að reyna og það var viðurkennt með samþykkt grunnskólalaganna í vor að þá stefnu bæri að taka. En í greinargerðinni stendur, með leyfi forseta: ,,Vegna breyttra aðstæðna í þjóðfélaginu hefur skipan máltíða í vaxandi mæli riðlast á heimilum á síðustu árum. Síaukinn fjöldi mæðra vinnur utan heimilis. Fjöldi barna á grunnskólaaldri gengur sjálfala mikinn hluta dagsins. Mörg börn fá í hendur fjármuni í stað fæðu og fæðuval og neysluvenjur mótast um of af framboði söluskála í grennd við skóla. Oft er þar aðallega á boðstólum sælgæti, sætabrauð og gosdrykkir. Fæðan verður því vítamínsnauð og sykurneysla úr hófi, margfalt hærri en þekkist meðal grannþjóða okkar. Miklar tannskemmdir íslenskra barna eiga m.a. rætur að rekja til rangs mataræðis. Of algengt er að börn borði ekki áður en þau fara í skóla á morgnana, og fá síðan ekki viðunandi máltíð í hádeginu. Fyrir börn og unglinga á vaxtarskeiði er ein máltíð á dag engan veginn nægjanleg. Talið er að börn þurfi auk morgunverðar tvær aðalmáltíðir á dag. Rétt fæðuval er sérstaklega mikilvægt fyrstu 15 árin, en næringin hefur áhrif bæði á andlegan og líkamlegan þroska. Skólinn er vinnustaður barnanna. Foreldrar fá í auknum mæli hádegisverð á vinnustað en börnin eru ekki alltaf tilleiðanleg að taka með sér nesti í skólann. Helst eru það yngstu börnin, sem varla eru nema hálfan daginn í skóla, ýmist fyrir eða eftir hádegi, sem hafa með sér smánesti, en skólarnir hafa þá gjarnan á boðstólum til sölu ýmiss konar drykkjarvörur og jógúrt. Spurningin er hvort þessir nemendur fái góðan hádegisverð þegar heim kemur. Tvísetning eykur enn meir á óreglu matmálstíma á heimilum barnanna, en Ísland hefur nokkra sérstöðu hvað þetta snertir.`` Ég lýk þessari tilvitnun og tek undir hvert einasta orð. Þessu hefði maður haldið að væri nú búið að reyna að gera einhverja bragarbót á. Þetta er það sem við vorum að fjalla um þegar grunnskólalögin voru sett í vor og þetta voru þau markmið sem við settum okkur. Og mér þykir hart að það skuli eiga að hverfa frá því. Þetta er hins vegar ekki allt og sumt því þótt það sé alvarlegt að fresta nú því að gera úrbætur og bjóða upp á skólamáltíðir er eins og ég gat um áðan jafnvel enn alvarlegra að nú er stefnt í hættu nauðsynlegri fækkun nemenda í bekkjum og í algera óvissu upp á hve mikla kennslu verður boðið næsta vetur. Ég held að við getum ekki litið fram hjá því að þegar við erum að fjalla um að það geti hugsanlega orðið einhver skerðing verður hún ekki núna á vorönn heldur kemur hún öll, og þá með tvöföldum þunga væntanlega, fram á síðari hluta næsta árs, þ.e. næsta skólaár. Sú ákvörðun, að ákvörðun um stundafjölda er vísað til ráðherra, er það sem ég er einna hræddust við. Og ég ítreka að ég efa ekki að ráðherra er góður og grandvar maður og vill börnum þessa lands ekkert illt. Hins vegar er honum eftir ítarlega umræðu í fjárln. gert að skera niður í sínu ráðuneyti á næsta ári um slíkar svimandi upphæðir að það er augljóst að hann verður að grípa til mjög harkalegra aðgerða. Honum er gert að skera niður launakostnað í ráðuneyti sínu um 6,7% og rekstrarkostnað einnig um lægri upphæð. Þetta er feikileg skerðing. Það má ekki gleyma því hve mikill hluti af launakostnaði á vegum ríkisins er í grunnskólunum. Það er því engin tilviljun að það var mat Svanhildar Kaaber, formanns Kennarasambands Íslands, samkvæmt kvöldfréttum í sjónvarpinu í gærkvöld, að þetta jafngilti því t.d. að það yrði að hætta allri kennslu 6 og 7 ára barna á næsta hausti, loka öllum skólum í ýmsum stórum bæjarfélögum sem þar voru tilgreind, t.d. yrði samkvæmt þessari skerðingu að loka skólum í Keflavík, á Akureyri og fleiri stórum stöðum, ekki bara einhverjum þessara staða heldur öllum, eða að skera niður um 380 stöðugildi í grunnskólum landsins. Og ég held að við velkjumst ekkert í vafa um að við þurfum á hverju einasta stöðugildi kennara að halda og gott betur ef vel á að vera. Við þurfum ekki á niðurskurði á 380 stöðugildum að halda. Ég spyr: Hvað mun þetta frv. merkja? Hvaða kosti setur það okkur? Hvað felst í þessum sakleysislegu ákvæðum sem ég hef rakið? Nákvæmlega það sem verstu grunsemdir segja manni. Ætli hæstv. menntmrh. að framfylgja boðskap fjárlaganna verður hann að standa fyrir stórfelldasta niðurskurði á kennslu hjá grunnskólabörnum sem um getur, alla vega í þeirri tíð sem mitt minni nær til og ég er æði hrædd um að jafnvel enginn sem á sæti á Alþingi hafi minni til þess að þekkja til annars eins stökks niður á við. Þess vegna er mjög mikilvægt að hæstv. menntmrh. verði ekki settur í þessa hræðilegu aðstöðu heldur fái að framfylgja gildandi lögum. Það ætti ekki að vera ofrausn að gefa fagráðherra leyfi til að fá að framfylgja þeim lögum sem honum er ætlað að starfa eftir. Það er alveg áreiðanlegt að annar sparnaður, sem hæstv. menntmrh. er ætlað að ná, getur einnig bitnað á góðum málum eins og samfelldum og lengdum skóladegi þó auðvitað sé hægt að hafa samfelldan stuttan skóladag. Ég þykist hafa bent á að lengdur skóladagur kemur varla til greina ef á að fækka kennurum um 380 eða leggja niður kennslu í e.t.v. tveimur árgöngum. Það er fráleitt að tala um slíkt nema það eigi að taka einhverja gríðarstóra hópa í umsjá eins og eins kennara, ég geri ekki ráð fyrir að svo langt verði gengið. Hér er í rauninni verið að mála sig út í horn. Það er ekki hægt að fara á þennan veg með þau lög sem við búum við. Það er ekki hægt að kippa jafnveigamiklum ákvæðum beinlínis úr umferð. Og það er ekki hægt að bjóða okkur heldur upp á þær röksemdir að þetta eigi að vera einhver smáfrestun í stuttan tíma. Það að setja allt skólastarf úr skorðum, þó ekki væri nema eitt skólaár, mundi í fyrsta lagi þýða að hér léki allt á reiðiskjálfi, hér færi allt á fleygiferð í sambandi við vinnu fólks, aðbúnað barna, félagsleg mál og eitt og annað. Ég trúi ekki að það sé ætlan stjórnvalda að leysa atvinnumál þjóðarinnar með því að setja alla í úlfakreppu. Að neyða þá til að fara heim vegna þess að atvinnustefna ríkisstjórnarinnar veiti atvinnuvegunum svo slæman aðbúnað að atvinna lamist á mörgum stöðum og þá sé búist við að fólk sem er án atvinnu og úrræða taki að sér að leysa það hlutverk sem grunnskólum hefur fram til þessa verið ætlað. Ég bara trúi ekki að það sé ætlun stjórnvalda. Ég held hreinlega að þessi hugsun hafi ekki verið hugsuð til enda. Ég held að það geti varla annað verið. Þar af leiðandi held ég að langeðlilegast og skynsamlegast væri að taka fyrstu þrjár greinarnar úr bandorminum og helst að gleyma því að þær hafi nokkurn tíman verið settar þarna, en alla vega að fara ekki að svo vanhugsuðu máli í gang með einhverja slíka framkvæmd. Ég held að þessi stóri og merkilegi málaflokkur ætti skilið að það væri staðið af ábyrgð að málum. Við höfum ekki séð neinar útfærslur. Við vitum að einum menntmrh. er ætlað það sem í rauninni er ekki hægt, að lama nánast starf grunnskólans. Og honum er ætlað það með því að setja í hans hendur reglugerðarvald sem honum er síðan ekki gert að framfylgja sómasamlega miðað við annað það sem við höfum séð nú þegar. Ég held að það sé sanngjarnt að taka þennan kaleik af hæstv. menntmrh.  Fundarhlé. Virðulegi forseti. Ég var þar komin í ræðu minni að mig langaði til að gera lítillega grein fyrir þeim áherslum sem samtök foreldra og kennara hér á landi hafa einkum lagt og það styður svo ekki verður um villst að þau ákvæði grunnskólalaganna sem við öll viljum standa vörð um trúi ég, alla vega innst í okkar hjarta, eru þau áherslumál sem skipta langsamlega mestu máli. Foreldrafélögin í Reykjavík létu gera könnun fyrir ekki löngu síðan og þar áttu foreldrar að raða í forgangsröð hver væru helstu baráttumálin og gefa því einkunn hvað skipti þau mestu máli. Skemmst er frá því að segja að langsamlega mesta áherslu lögðu foreldrar á einsetinn skóla og samfelldan, lengdan skóladag, nákvæmlega þau mál sem ég hef verið hér með til umfjöllunar. Og ekki löngu seinna kom önnur aðstaða, skólamáltíðir sem bar m.a. mjög hátt og var með því sem einnig var lögð langmest áhersla á. Það er ekki nokkurt vafamál að þetta eru atriði sem þorri allra foreldra vill að við stöndum vörð um. Við eigum að reyna að hafa okkar stefnu á þann veg að það sé hægt. Það stendur í könnun sem birt var á vegum Samfoks, sem er samband foreldra- og kennarafélaga í Reykjavík, í bæklingi sem var útbýtt í efh.- og viðskn. í gær, að þetta séu ekki bara orðin tóm heldur hafi aðilar innan þessara samtaka áhuga á að beita sér í þessum málum. Með leyfi forseta langar mig, svo enginn misskilji nú orð mín, að segja þetta hreint út með orðum forsvarsmanna Samfoks: ,,Mesta áherslu fá mál sem mikið er verið að fjalla um, ekki bara í foreldrafélögum heldur meðal almennings og stjórnmálamanna, svo sem einsetinn skóli, samfelldur skóladagur og mál sem tengjast því. Þau mál snerta beint eða óbeint hvert heimili í landinu. Það er fagnaðarefni fyrir foreldra að í orði skuli ríkja almenn pólitísk eining um þessi mál. Þessi könnun staðfestir vilja foreldra í Reykjavík um að yfirvöld láti ekki sitja við orðin tóm. Því mun Samfok fylgja þessari niðurstöðu fast eftir við rétta aðila.`` Og það er engin tilviljun að á fundi í efh.- og viðskn. í gær, sem ég sat í fjarveru eins fulltrúa okkar kvennalistakvenna, þar sem forsvarsmenn þessara samtaka komu, var að vísu fjallað um allt önnur mál, en þetta var nánast það eina sem foreldrar vildu koma á framfæri: Ekki skerða skólatíma. Ekki standa á móti lengingu skólatíma. Standið vörð um einsetningu skóla og samfelldan skóladag. Skólamáltíðirnar voru einnig nefndar mjög framarlega í forgangi. Þannig erum við að tala um mál sem eru geipilega mikilvæg fyrir þorra fólks. Ég held að það sé hægt að segja að það sé varla til sú fjölskylda hér á landi sem hefur ekki af einhverjum grunnskólabörnum að segja. Ég get ekki ímyndað mér annað en að ef þessi stóri hópur væri jafn vel skipulagður þrýstihópur og t.d. hópur sjómanna væri þar stærsti og öflugasti hópur í öllu landinu og málsvarar þeirra sem virkilega þurfa á því að halda. Eins og ég hef rakið er þessu í raun öllu stefnt í hættu ef I. kafli frv. verður að lögum, þ.e. fyrstu þrjár greinarnar. Og foreldrar og kennarar gera sér grein fyrir þessum staðreyndum. Þeir tengja einmitt þetta frv., bandorminn, við það hvort unnt verður að ná þeim markmiðum sem við höfum sett og við höfum samþykkt að framfylgja eða ekki. Það er þess vegna sem ég vildi orða það sem svo áðan, og ítreka það nú þar sem hæstv. menntmrh. er kominn inn, að við eigum að sjálfsögðu að standa vörð um þau lög sem samþykkt voru í vor og taka þann kaleik frá hæstv. menntmrh. að hann þurfi að krukka í lög með því að hafa heimild til þess eða í rauninni skyldu til að úrskurða um lengd skólatíma t.d. með reglugerð. Þennan kaleik verðum við að taka frá menntmrh. vegna þess að nógur er þrýstingurinn á hann annars staðar frá. Það er öllum stuðningur að hafa a.m.k. lög til að styðjast við, ekki veikara en það. Við höfum ekki efni á því í þessu samfélagi að velja neinar leiðir sem bitna á þeim sem minnst mega sín, börnunum. Af því að ég orðaði það svo og ætla ekki að gera það órökstutt að foreldrar tengdu beinlínis ákvæði í bandorminum svokallaða við hvort af verður að hægt verði að framfylgja þessum markmiðum eða ekki langar mig til að vísa í það sem liggur fyrir í umsögnum um þennan bandorm eftir að hann var í umfjöllun í hæstv. menntmn. og það eru fylgiskjöl sem voru með þeirri greinargerð sem menntmn. sendi til hæstv. efh.- og viðskn. Það er svo sem af nógu að taka, en ég held að ég byrji á að vísa í nál. frá minni hluti efh.- og viðskn. og geri það ekki síst vegna þess að þar er í rauninni sú stefnumörkun sem ég vil taka undir. En þar stendur um 1.--3. gr. bandormsins, með leyfi forseta: ,,Minni hlutinn er andvígur þessum breytingum og mótmælir því að slíkum grundvallarbreytingum í skólamálum sé lætt með í skjóli ráðstafana í ríkisfjármálum. Þessar breytingar hafa óveruleg kostnaðaráhrif og fylgir þeim í reynd lítill sparnaður umfram það sem hvort eð er væri hægt að ná fram á grundvelli heimilda. Ýmis önnur atriði, sem lagt er til að frestað verði eða felld niður með öllu, snerta aðra en ríkið. Minni hlutinn telur að í þessum breytingum felist afturför í skólamálum og vísar í því sambandi til umsagnar minni hluta menntmn. og bréfs frá Kennarasambandi Íslands og Kennarafélagi Reykjavíkur.`` --- Og þar er vísað í fylgiskjal I. Minni hlutinn lagði til að þessum hluta frv. yrði vísað til ríkisstjórnarinnar. Þarna er í rauninni verið að segja hvað felst í orðanna hljóðan og tek ég undir það. Það ætti að vera útlátalaust svo langt sem þetta frv. nær að taka þessar greinar út. Hins vegar, og mér er það ekkert launungarmál, værum við jafnframt að halda okkur á þeim nótum sem ég trúi að flestir í hjarta sínu fylgi og sennilega bæði í orði og á borði, að ef menntmrh. eins og öðrum verði gert að ná niðurskurði, sem ég veit að margir efast um að væri hægt í því ráðuneyti þar sem mjög víða hefur verið hagrætt og sparað gífurlega mikið, ekki síst í skólastarfi, þá verði það alla vega ekki ekki þannig að það nái til skólanna. Ég held að með því móti værum við í rauninni búin að leggja þá línu, ef þetta væri komið út úr frv. sem við erum með til athugunar. Ég held að það væri heiðarlegast af Alþingi að taka af skarið um þetta mál. Ég mundi styðja hæstv. menntmrh. í því að hann fengi meira svigrúm en aðrir til að taka á sig flatan niðurskurð. Auðvitað höfum við mótmælt flötum niðurskurði víða, en ég held --- og ég hef raunar heyrt það á máli fólks sem ég met mikils --- að sums staðar sé hægt að ná þessum niðurskurði. En ég hef líka heyrt marga segja að það sé afskaplega erfitt fyrir menntmrh. að ná þessum flata niðurskurði nema draga verulega úr þjónustu í grunnskólakerfinu og skólakerfinu almennt og ég hef alltaf varað við að slíkar heildar- og allsherjarlausnir geti snert einstaka málaflokka mjög illa þar sem kannski er hægt að gera skynsamlega annars staðar. Ég minni á það, sem ég gat lítillega um í máli mínu í öðru máli í gær, að við sem tilheyrum minni hluta á Alþingi höfum sýnt þá ábyrgð að benda á ýmsar leiðir sem hægt væri að fara til að ná endum saman, t.d. sem nemur því bili sem þyrfti að brúa í þessum efnum. Við vitum að hæstv. ríkisstjórn hlýtur að líta á það eins og aðra möguleika með jákvæðu hugarfari. Við skiljum vel þann vanda sem ríkissjóður er í, við viljum bara að sparnaðurinn bitni ekki á þeim sem síst skyldi og ég held að það eigi enginn að þurfa að velkjast í vafa um að börnin eru okkur mjög mikilvæg og það atlæti sem þau fá. Við verðum að viðurkenna þá staðreynd að skólinn er mjög stór hluti af tilveru þess aldurshóps sem sækir skóla nú. Ég ætla ekki að hætta mér út í miklar umræður um tilhögun skólastarfs og þær hugmyndir sem hafa verið um einkavæðingu í skólakerfinu. Það er annar málaflokkur og ég tel ekki sanngjarnt að færa mig út í þær umræður í þessu tilliti þó að það sé skýrt í mínum huga að auðvitað er það hluti af heild og alltaf á að taka fyrir alla þá þætti sem varða mál. Ég hef allmargar umsagnir undir höndum. Í fyrsta lagi almenna umsögn minni hluta menntmn. um I. kafla frv. um ráðstafanir í ríkisfjármálum eins og ég gat um áðan. Ég er ekki beinlínis að vitna í þá umsögn að öðru leyti en því að minna á að minni hluti menntmn. taldi í rauninni engin frambærileg rök fyrir að breyta áformum um framkvæmd grunnskólalaga í tengslum við ráðstafanir í ríkisfjármálum og benti á að þetta væri ekki rétti staðurinn til að fjalla um grunnskólamál almennt. Í öðru lagi er hér bréf frá Kennarafélagi Reykjavíkur og þar er örstuttur kafli sem mér þætti vænt um að fá, með leyfi forseta, að vitna í þar sem upplýsingar koma fram: ,,Kennarar fögnuðu því að ný grunnskólalög voru samþykkt í vor, en í þeim er einmitt tekið tillit til breytts þjóðfélags og stefnt að lengingu skóladags nemenda, skólamáltíða, skólaathvarfs og fækkunar nemenda í bekkjardeildum. Þegar fjallað er um fjölda nemenda í bekkjardeildum er yfirleitt talað um meðaltal sem er mjög villandi. Þó meðaltal nemenda í bekk í Reykjavík hafi lækkað um 0,43 nemendur eru nú 132 bekkjardeildir með yfir 25 nemendur en voru 92 á skólaárinu 1990--1991.`` Ég held að það sé ekki nóg með að við þurfum að vera vel á verði miðað við núverandi ástand heldur þurfum við að sækja fram í stað þess að veita möguleika á að draga úr þjónustu við börn. Ég hef áður fært rök fyrir því hvers vegna ég tel svo mikilvægt að það sé hlustað á raddir kennara sem biðja um fækkun í bekkjardeildum. Þeirra hlutverk, eins og ég gat um áður, verður sífellt margbrotnara og við getum ekki lokað augum fyrir staðreyndum. Ef það á að sinna þörfum þeirra einstaklinga sem nemendur eru, því nemendur eru ekki bara tölur á blaði, nemendur eru fólk, nemendur eru börn og börnin eru líka fólk, eins og margt gott fólk hefur sagt, verðum við að sjá til þess að kennari hafi möguleika á því að veita hverjum og einum nemenda sínum þá athygli og umönnun sem hægt er. Ég vek athygli á því að Alþingi hefur samþykkt m.a. að gera átak gegn einelti sem var tillaga okkar kvennalistakvenna. Ég veit að það hefur tekist mjög vel í þeim skólum sem reynt hefur verið að sporna við þessum vanda, sem hefur verið í ýmsum skólum. Þetta útheimtir m.a. að bekkjardeildir séu ekki of stórar, kennarar séu ekki of störfum hlaðnir og ekki sé of mikið þrengt að skólatíma. Ef við ætlum okkur að láta börnum okkar líða vel, börnum alls þessa lands, verðum við m.a. að huga að þessum þörfum þeirra. Vinnuþjáðir kennarar geta lítið gert þar sem aftur kennarar sem hafa hóflegan fjölda í bekk og ekki of mikið vinnuálag --- ég ætla ekki að fara út í umræðu um launamál núna --- kennarar sem búa við þolanlegar aðstæður geta ýmislegt gert. Þarna erum við að tala um það sem e.t.v. seinna og e.t.v. mjög fljótlega mun jafnframt verða sparnaður í samfélaginu. Ég mæli ekki líðan fólks í peningum, en ég veit að það eru mjög dýrar lausnir þegar verið er að takast á við alvarleg vandamál eftir á. Ég vil jafnframt benda á það að lengd skólatíma skiptir máli og fjöldi í bekkjardeildum þegar verið er að tala um skólastefnu almennt. Þá vil ég ekki síst vísa til þess að það hefur verið bent á það með réttu, að ég held af forsvarsmönnum allra flokka á Alþingi, að að mörgu leyti séum við með rangar og vitlausar áherslur í skólastarfi þar sem ofurkapp hefur alltaf verið lagt á bóknám, en list- og verkmenntagreinum hefur ekki verið gert jafnhátt undir höfði. Samkvæmt skýrslu sem við kvennalistakonur fengum um stöðu lista- og verkmenntagreina kom í ljós að stundafjöldi í list- og verkmenntagreinum hjá grunnskólanemendum er frá tveimur stundum og upp í fjórar til fimm þegar best gerist á grunnskólatíma. En í 9. bekk, sem nú er orðinn 10., er um val að ræða. Þetta þýðir í rauninni að þessar áherslur í skólastarfi eru ekki skýrar. Það er ekki jafnmikið val fyrir börn sem frekar mundu vilja fara út í að læra í iðnskólum, á verkmenntabrautum fjölbrautaskóla eða annars staðar eins og þeim sem ætla í bóknám. Við höfum alltaf verið mikið fyrir bókina og ég tek undir virðingu fyrir bóknámi, en mér finnst að börn eigi rétt á fjölbreyttara skólastarfi. Ég held að það sé bein tenging á milli þeirrar miklu ásóknar sem er í Háskóla Íslands núna --- og bið nú hæstv. menntmrh. þegar hann hefur tíma að hlusta sérstaklega á þetta þar sem ég veit að hann hefur miklar áhyggjur af Háskólanum --- ég held að það sé engin tilviljun heldur hrein stýring sem hefur falist í því að börnum hefur meira og minna verið beint yfir á bóknámsbrautir leynt eða ljóst vegna þess að það hefur verið lítið svigrúm vegna takmarkaðs stundafjölda og mikils fjölda í bekkjum að halda uppi öflugri hand- og myndmenntakennslu að ég tali nú ekki um aðrar verkmenntir og íþróttakennslu. Þarna kemur ýmislegt inn í og ég held að við mundum e.t.v. leysa á miklu farsælli hátt þann vanda eða opna þá blindgötu sem við erum nú komin í, að beina allt of mörgum í bóknám og þá háskólanám, ef við viðurkenndum að á fyrri skólastigum þyrfti að standa öðruvísi að skólastarfi. Ég minnist þess að hv. þm. Sólveig Pétursdóttir vitnaði, að ég held í umræðu í fyrravor, í langri og ítarlegri og að mörgu leyti mjög fróðlegri ræðu um grunnskólalögin sem við samþykktum þá, til ályktunar, 29. landsfundar Sjálfstfl., þar sem einmitt var verið að leggja áherslu á að nemendur þyrftu að eiga kost á fjölbreyttu námi sem væri við hæfi allra. Ég tel mig því eiga skoðanasystur og vonandi mörg skoðanasystkini hér þegar ég ræði sérstaklega um mikilvægi þess að leggja rækt við list- og verkmenntagreinar hér á landi. Það er sama hvort við erum að hugsa um andlega velferð barnanna eða hvort við erum að hugsa um hagsýni og hagfræðileg rök, þetta hlýtur að koma vel út. Ég veit að það er margt í frv. sem ég þyrfti að fjalla um ef ég ætti að vera sjálfri mér samkvæm og uppfylla þá kröfu samvisku minnar, allt sem mér finnst máli skipta og ætti að fjalla um, en ég valdi að taka skólamálin sérstaklega út. Ég held að það sé vegna þess að ég get ekki hugsað til þess að það verði hróflað við þeirri skólastefnu sem við höfum þó náð fram. Ég vil sjá miklu metnaðarfyllri og betri skólastefnu en við höfum, en það er þó lágmark að halda í það sem við höfum og því er stefnt í voða með því frv. sem við höfum fyrir framan okkur. Ég ítreka þetta ekki kannski síst vegna þess að það er annar þrýstingur í þjóðfélaginu, þrýstingur flats niðurskurðar og sparnaðar, og við eigum ekki að láta undan slíkum þrýstingi.

Herra forseti. Ég met málefnalega ræðu hv. þm. um málefni grunnskólans og ekki síður umhyggju hennar fyrir fullnægjandi fjárveitingum til þessa málaflokks. En sparnaður þarf að eiga sér stað þar líka og ég biðst ekki vægðar í sambandi við þann vanda sem er samfara niðurskurði í þessum málaflokki. Til þess að ná fyrirhuguðum sparnaði þarf menntmrh. heimildir frá Alþingi og þær tel ég mig ekki hafa í gildandi lögum. Satt að segja hef ég efasemdir um að þær heimildir sem farið er fram á í frv. nægi til að ná settu marki, en það gefst hins vegar tími síðar á þinginu til að ræða þetta allt saman frekar og þá ekki síður áherslur í skólamálum sem ekki er tími eða tækifæri til að ræða í þessari umræðu. Ég veit ekki hvort ég misskildi hv. þm. þegar hún ræddi um breytingar sem væru samfara grunnskólalögunum samkvæmt frv. þar sem rætt var um bæði einsetinn skóla sem er í 3. gr. gildandi laga og að nemendur ættu kost á málsverði á skólatíma sem er í 4. gr. gildandi laga. Ég legg áherslu á að það er ekki verið að nema þessi ákvæði úr gildi heldur aðeins að fresta því að þau komi til framkvæmda á árinu 1992 eins og segir í 1. gr. frv. Þær heimildir sem felast í 4. mgr. 3. gr. frv., þar sem menntmrn. fær heimild til að setja reglugerð um vikulegan kennslutíma, eru nauðsynlegar ef ná á fram þeim markmiðum sem sett eru um sparnað. Eins og ég sagði áðan hef ég efasemdir um að þær heimildir dugi.

Virðulegi forseti. Til skýringar verð ég að taka fram að ég las nákvæmlega þessi stuttu ákvæði úr grunnskólalögunum og frv. þannig að það fór ekkert á milli mála og ég gerði mér grein fyrir að hér var um frestun að ræða. Mér fannst í rauninni ekki sanngjarnt að gera þá kröfu að hæstv. menntmrh. væri viðstaddur fyrri hluta ræðu minnar í dag. En þar benti ég sérstaklega á að þessi frestun væri jafnframt í raun fráhvarf frá stefnu sem mörkuð hefur verið og við höfum oft orðið vör við að frestun verður býsna löng stundum þegar hart er í ári og við vitum að það þarf að draga saman. Ég viðurkenni að hjarta mitt tók kipp þegar ég heyrði að það þyrfti jafnvel að gera enn meira og því ítreka ég að ég lít svo á að með þessari frestun og með því að setja þær byrðar á herðar hæstv. menntmrh. að verða að skerða skólatíma eins og hann einmitt tengdi mjög réttilega í sínu máli séum við að snúa til baka og ég óttast að þetta muni ekki bara verða eitt ár heldur varanleg og alvarleg skerðing. Ég held að við séum að tala sama tungumál og um sömu hluti og ég skil mjög vel hæstv. menntmrh. að vilja ekki víkjast undan því fyrir sitt leyti að taka sinn hluta af ábyrgðinni, en ég held að við verðum að undanskilja grunnskólann í þessum efnum. Ég held að það sé óhjákvæmilegt.

Virðulegur forseti. Hér er til umræðu frv. til laga um ráðstafanir í ríkisfjármálum á árinu 1992, en forsrh. mælti fyrir máli þessu til 1. umr. þann 6. des. sl. þannig að mál þetta hefur verið til umfjöllunar á Alþingi í u.þ.b. hálfan mánuð. Hæstv. forsrh., sem ekki er viðstaddur en ég vænti muni verða það síðar, mælti fyrir þessu máli í alllöngu máli og gerði þá efnahagsmál almennt í landinu að umræðuefni og fór yfir þá stöðu sem nú er uppi. Hann minntist sérstaklega á í upphafi sinnar ræðu að ekki hefði getað orðið úr fyrirhuguðum álverksmiðjuframkvæmdum á Keilisnesi, en ríkisstjórnin hafði í öllum áætlunum sem hún hafði gert fram til þess tíma gert ráð fyrir að úr byggingu álvers yrði. Þessar hugmyndir ríkisstjórnarinnar voru gagnrýndar af Vinnuveitendasambandinu á sínum tíma. Vinnuveitendasambandið taldi að það væri ekki rétt að gera ráð fyrir að af byggingu álvers gæti orðið. Það væri hins vegar betra að taka það inn í myndina síðar meir ef það gerðist því að staða samninga væri með þeim hætti að ekki væri hægt að gera ráð fyrir að það væri öruggt. Auðvitað hefði verið varlegra af hæstv. ríkisstjórn að áætla þjóðartekjur og þjóðarútgjöld með tilliti til þess og fara að ráðum Vinnuveitendasambands Íslands. Það var ekki gert og má segja að vegna þess að ekki gat af því orðið þurfti að taka allar hliðar þjóðarbúskaparins til athugunar því að þessi niðurstaða hafði að sjálfsögðu mikil áhrif á fjárlög og alla áætlanagerð að því er varðar framtíðina. Hæstv. forsrh. gerði stöðu ríkissjóðs að umræðuefni, en hann gerði líka stöðu atvinnulífsins að umræðuefni. Hann gat þess að samkeppnisstaða atvinnuveganna væri ekki nægilega góð, að skattlagning atvinnurekstrar hér á landi hefði mikil áhrif á samkeppnisstöðuna gagnvart erlendum keppinautum. Hann gerði að umtalsefni að uppi hefði verið kröfugerð um að afnema svokallað aðstöðugjald. Undir þau sjónarmið stjórnarandstöðunnar hefur m.a. hæstv. sjútvrh. tekið. En hæstv. forsrh. taldi að ekki væri nóg að lýsa því yfir að tilteknir skattar verði afnumdir --- og, með leyfi hæstv. forseta, orðaði hann það þannig: ,,Breytingar af þessu tagi verður að undirbúa vel.`` Og hann bætti við: ,,Skattbreytingar þarf því að undirbúa þannig að þær raski ekki mikilvægustu markmiðum í efnahagsmálum.`` Þetta eru orð að sönnu hjá hæstv. forsrh. og hefði mátt telja að þann 6. des. sl. stæði til að taka hlutina rólega. Ég held að hann hafi orðað það þannig að nú þyrftu menn að sýna stillingu eða rósemi og ekki stæði til að grípa til skyndiákvarðana í sambandi við skattlagningu atvinnulífsins. En það fór samt svo að hæstv. ríkisstjórn lagði fram frv. um skattlagningu einstaklinga og atvinnulífsins þar sem greinilegt var að skyndiákvarðanir höfðu verið teknar og ræðan frá 6. des., sem var haldin hálfum mánuði fyrr, var týnd og tröllum gefin. Ekki veit ég hvort nálægð jólanna hefur haft einhver áhrif á hæstv. ríkisstjórn, en ég er helst á því að næturfundurinn frægi, þar sem helstu ákvarðanir voru teknar af hæstv. ríkisstjórn, hafi orðið afdrifaríkur í þessu sambandi og ráðherrar sem áttu að bera ábyrgð á stöðu atvinnulífsins hafi þar samþykkt ýmislegt sem þeir hafi ekki ígrundað vel. Það er mjög merkilegt í þessu sambandi, miðað við þessi orð hæstv. forsrh., að við skulum upplifa á Alþingi og í þjóðfélaginu að aðeins 10 dögum síðar, eftir að forsrh. segir að nú þurfi menn að athuga hlutina vel og taka sér góðan tíma í að skoða skattamál atvinnurekstrarins, skuli Vinnuveitendasamband Íslands sjá sig knúið til að senda frá sér yfirlýsingu undir heitinu ,,Aðför að atvinnurekstri``. Það eru merkileg tímamót í sögu íslensks atvinnurekstrar að hann hafi með svo afdráttarlausum hætti þurft að lýsa því yfir að hann byggi við fjandsamlegt ríkisvald. Ég vil í því sambandi minna á að hæstv. ríkisstjórn hefur lagt fram frv. til laga um breytingar á tekjuskatti og eignarskatti þar sem m.a. er gert ráð fyrir að grundvallarbreyting verði gerð á meðferð skattlagningar arðs í íslensku þjóðfélagi. Þessi breyting gengur út á að arður skuli vera skattfrjáls hjá móttakanda en ekki frádráttarbær hjá greiðanda. Þessari breytingu er kastað fram að lítt yfirveguðu máli og meira að segja kemur fram í röksemdum með því frv. sem þar var lagt fram að hér sé fyrst og fremst um að ræða að tryggja að hugsanlegar breytingar á næstunni geri ekki að verkum að um afturvirkni verði að ræða. Ég skil út af fyrir sig vel að hæstv. núv. fjmrh. sé hræddur við afturvirkni skattalaga. Hann hefur haldið um það margar mætar ræður á Alþingi ásamt ýmsum öðrum alþingismönnum úr hans flokki og telur af því vonda reynslu undir stjórn fyrri ríkisstjórna að þannig sé farið að málum. Það er út af fyrir sig rétt hjá hæstv. fjmrh. að vel má vera að þar hafi oft verið heldur langt gengið og ekki er það til fyrirmyndar. Hins vegar er það nokkur nýlunda að menn telji ástæðu til að boða breytingar á þessum málum með löggjöf og vera svo hræddir við afturvirkni að þurfa að taka slíkt út úr og setja um það sérstök lög. Það var t.d. ekki gert ráð fyrir að þessi breyting á skattalögunum mundi fela í sér einhverjar tekjur fyrir ríkissjóð. Hér virtist eingöngu vera um varúðargrein að ræða. Á sama tíma var lögð fram tillaga um að tap fyrri ára, ef það væri eldra en fimm ára gamalt, væri ekki frádráttarbært. Það er alveg ljóst að þar er um afturvirkni að ræða og því í fullu ósamræmi við það mikla varúðarsjónarmið sem kemur fram hjá hæstv. ríkisstjórn í greininni sem varðar arð frá atvinnulífinu. Þetta mál hefur verið mikið rætt í efh.- og viðskn. og aðilar atvinnulífsins kallaðir til sem allir hafa skýrt frá því að hér væri um mikið hættuspor að ræða, íslenski hlutabréfamarkaðurinn væri mjög viðkvæmur á þessu stigi, þar hefði farið fram mikið uppbyggingarstarf á undanförnum árum og stjórnvöld skilið þau sjónarmið sem þar liggja að baki og gert sér grein fyrir að mikilvægt væri fyrir íslenskt atvinnulíf að fá meira eigið fé inn í sinn rekstur. Jafnvel aðilar sem hafa talið sig vera á vinstri kanti í íslenskum stjórnmálum, eins og fyrrv. hæstv. fjmrh., hafa skilið þessi sjónarmið. Hann beitti sér m.a. fyrir því að á síðasta ári, ef ég man rétt, var prósentan sem heimilt er að draga frá að því er arð varðar hækkuð úr 10% í 15%.

Það var núverandi sem gerði það.

Ég hygg að sú löggjöf hafi verið sett í tíð hæstv. fyrrv. fjmrh.

Það var þingmannafrumvarp.

Já, það má vel vera að hæstv. núv. fjmrh. hafi komið mjög að því máli, enda hefur hann verið áhugamaður um þessi mál, haft á þeim mikinn skilning. Þeim mun óskiljanlegra er hvers vegna hann vill rífa niður sín góðu verk frá fyrri tíð. Það er áreiðanlega rétt hjá hæstv. fjmrh. að hann hafði mjög mikil áhrif í þessu sambandi á hæstv. fyrrv. fjmrh. En það hlýtur að teljast mikilvægt að hans dómi að allir íslenskir stjórnmálaflokkar skuli hafa staðið að því og skilið að það væri hvað mikilvægast fyrir íslenskt atvinnulíf að eiginfjárstaða þess væri bætt. En hvað svo sem því líður, hæstv. fjmrh., hefur atvinnulífið sent frá sér þessa yfirlýsingu um aðför að atvinnurekstrinum, hvað svo sem líður fyrri ágætum verkum þáv. hv. þm. Friðriks Sophussonar. Ég vil ekki vanmeta þau og það starf sem hann hafði uppi á Alþingi í þessu sambandi. Þau er hægt að meta með því að lesa hans ræður. En það er nú er því miður svo að þær eru ekki alveg í samræmi við það sem fram kemur í dag. Flestir hafa viðurkennt að þetta ákvæði, sem sett er fram í lögunum um tekju- og eignarskatt, sé algerlega óþarft og engin ástæða til að lögfesta það. Það hefur meira að segja gengið svo langt að menn eru að tala um að hæstv. ríkisstjórn ætli að lögfesta lélegan brandara. Ég er ekki þeirrar skoðunar að þetta eigi eitthvað skylt við brandara, þetta er hið alvarlegasta mál. Hæstv. ríkisstjórn hefur í reynd viðurkennt að þetta ákvæði skipti nánast engu máli tekjulega séð og aðeins haldið því fram að þetta sé gert í varúðarskyni. Síðan koma þeir aðilar sem best þekkja til á íslenskum hlutabréfamarkaði og halda því fram að þetta geti nánast eyðilagt það mikla uppbyggingarstarf sem þarna hefur átt sér stað, m.a. að frumkvæði hæstv. núv. fjmrh. eins og hann réttilega tók fram í frammíkalli sínu. Ég tel mikilvægt að hann hefur bent á það á Alþingi. En alveg sama. Það skal samt gert. Og á fundi sem við áttum fyrir skömmu með fulltrúum atvinnulífsins var þetta enn áréttað af þeim. Virðulegur forseti. Ég hafði hugsað mér að vitna til þess sem kom fram í þeirra máli. Ég tel í sjálfu sér mikilvægt að hæstv. fjmrh., sem ekki hefur haft möguleika á að taka þátt í því starfi undanfarna daga, geri sér ljóst hvað menn hafi þar sagt. Án þess að ég vitni þar sérstaklega í ákveðna menn kom skýrt fram að menn töldu þetta tilefnislaust og tilgangslaust og bera vott um að menn taki ekki rökum og hvort það gæti virkilega verið að menn vilji hafa á blaði einhvern fjandskap í garð atvinnulífsins. Þetta eru ekki mín orð, hæstv. ráðherra, þetta eru orð forsvarsmanna atvinnulífsins í landinu. Og hvers vegna í ósköpunum eru menn svo fljótir að gleyma að hæstv. forsrh. heldur hér ræðu um það fyrir aðeins hálfum mánuði að nú þurfi að halda ró og undirbúa mál vandlega, sérstaklega að því er varðar skattlagningu, það sé sérstök ástæða til að taka hlutina með ró í sambandi við skattlagningu atvinnulífsins? Þeir menn sem best þekkja til á íslenska hlutabréfamarkaðnum sögðu að hér væri ekki um málefni neinna sérstakra aðila að ræða. Þetta væri spurningin um allan atvinnureksturinn í landinu. Það væri lífsspursmál fyrir atvinnulífið á Íslandi að það væri ekki mismunun á kostnaði, sem hlýst af því að fyrirtæki fá hlutafé inn í sinn rekstur, og því lánsfé sem fyrirtækin þurfa að taka. Nú er t.d. mikill áhugi fyrir því hjá lífeyrissjóðunum í landinu að auka þátttöku í atvinnulífinu og það vill svo til að á vegum þessara sjóða er stærsti hluti sparnaðar landsmanna. Meiri sparnaður á sér stað í gegnum lífeyrissjóðina en hinum almenna sparnaði nemur og lífeyrissjóðirnir geyma og varðveita langstærstan hluta af sparifé landsmanna. Það er lífsspursmál fyrir íslenskt atvinnulíf að lífeyrissjóðirnir verji meira fé til uppbyggingar þess, ekki síst núna þegar lægð er í íslensku efnahagslífi, þegar við þurfum á að halda að auka framleiðsluna, auka framleiðni, auka hagræðingu í atvinnulífinu, en þar er e.t.v. að sækja mestu möguleika til framfara eins og nú stendur. Menn hafa orðið fyrir vonbrigðum að því er varðar uppbyggingu stóriðju hér á landi og þar hefur verið byggt á heldur mikilli bjartsýni. Nú hefur það ekki orðið að veruleika og því þurft að endurskoða allar forsendur í þjóðarbúskap Íslendinga. Ætli það sé þá ekki ástæða til að menn hlúi vel að atvinnulífinu og geri ráðstafanir til þess að það geti sótt fram á veg ekki síst þegar er upplýst að afkoma atvinnuveganna á næsta ári mun trúlega versna um eina 6 milljarða a.m.k. Þótt það sé mikill skilningur á því hjá þeim sem hér stendur að það þurfi að tryggja afkomu ríkissjóðs verður afkoma ríkissjóðs ekki tryggð með því að atvinnulífinu blæði út. Ríkissjóður mun tapa á því og halli á ríkissjóði mun aukast og er alveg ljóst að eins og nú standa sakir er mikil hætta á að atvinnuleysi aukist. Þess vegna er það enn þá óskiljanlegra hvernig í ósköpunum stendur á því að menn halda fastatökum við þetta ákvæði sem engu máli skiptir. Hvað getur legið þar að baki? Er þetta einhver pólitík, eins og einn af forsvarsmönnum atvinnulífsins orðaði það? Er þetta einhver þráhyggja í einhverjum sem skilur ekki þarfir íslensks atvinnulífs? Getur það verið að einhverjir hæstv. ráðherrar taki ekki sönsum í þessu máli? Og getur verið að þessari vitleysu, sem er óheppileg og óheilbrigð, eigi að halda svo til streitu að atvinnulífi Íslendinga þurfi að blæða? Er nú ekki nóg að menn haldi áfram að hafa allt of mikið framboð af húsbréfum á íslenska verðbréfamarkaðnum til skaða fyrir atvinnulífið þó menn bæti því ekki við að hlutabréfamarkaðurinn verði eyðilagður? Og ég spyr hæstv. fjmrh.: Getur verið að það sé eitthvert samband þarna á milli? Ég spyr hvort það geti verið að sama skilningsleysið komi þarna fram. Ég á bágt með að trúa því að einhverjir hæstv. ráðherrar geti verið svo skilningslausir á þarfir íslensks efnahagslífs og atvinnulífsins sérstaklega að þeir ætli sér einfaldlega að koma því til leiðar að verðbréfamarkaðurinn fari í fyrsta lagi á hliðina með þeim afleiðingum að vextir rjúka upp og þar með fari atvinnulífið á hliðina og ætli svo að bæta því við að nú skuli hlutabréfamarkaðurinn líka fara á hliðina. Eru menn ekki farnir að meta hæstv. núv. ríkisstjórn heldur mikils ef þeir ætla að leggja þetta hvoru tveggja á sig? Gæti ekki verið, hæstv. forsrh., að það væri rétt að fara að orðum þínum 6. des. þegar þú sagðir í framsöguræðu þinni um þetta mál að nú skyldu menn taka hlutina rólega og gæta að því hvað væri verið að gera og undirbúa allar breytingar í skattamálum vel? Þá varst þú, hæstv. forsrh., sérstaklega að vitna til þess að menn væru uppi með ótímabærar kröfur, eins og ég skildi ræðu þína, um að fella niður aðstöðugjald. Ég skildi ræðu þína þannig að það væri rétt að undirbúa það mál sérstaklega vel. En aðeins nokkrum dögum síðar er lagt fram á Alþingi frv. til laga um breytingar á tekjuskatti og eignarskatti sem verður að kallast fjandsamlegt atvinnulífinu. Og atvinnulífið hefur séð ástæðu til að birta mjög sterkar yfirlýsingar um það og er nú svo komið að menn botna ekkert í því sem þar er að gerast. Þar ætla menn að halda inni ákvæði sem engum er til gagns og menn hafa haft sterk orð um. Rökstuðningurinn sem við fáum í hv. efh.- og viðskn. er þess eðlis að menn ætli sér að gera breytingar á skattlagningu fjármagnstekna í framtíðinni. Það sé ætlun núverandi ríkisstjórnar. Það hafði ríkisstjórnin tekið fram í sínum --- sennilega ekki stjórnarsáttmála heldur í Viðeyjarkverinu hvíta, sem nýlega kom út og menn, a.m.k. sumir hverjir, vilja taka eitthvað af því sem þar stendur trúanlegt. Að vísu hafa sumir hv. stuðningsmenn ríkisstjórnarinnar ekkert viljað við það kannast og er nú svo komið að einhverjir stuðningsmenn ríkisstjórnarinnar gefa ekki meira fyrir það sem þar stendur en að þeir vilja fá hluta af því sérstaklega fest í löggjöf, þeir vilja fá það fest í löggjöf að það eigi að taka upp skattlagningu á fjármagnstekjur og það eigi síðan að fresta þessu máli, þ.e. skattfrelsi arðsins, þar til þar að kemur. Nú er út af fyrir sig full samstaða um það á Alþingi að rétt sé að taka upp skattlagningu á fjármagnstekjur og það er atriði sem ég hef skilið svo að allir íslenskir stjórnmálaflokkar séu sammála um og þá vænti ég þess að hv. núv. stjórnarflokkar séu um það sammála, það standi ekki þarna og þeir séu samt um það ósammála. Að vísu hefur hæstv. fjmrh. lýst yfir í fjárlagafrv. að þessi skattlagning eigi ekki að hafa í för með sér neinar nýjar tekjur fyrir ríkissjóð og það sé betra að ná þessum nýju tekjum með því að skattleggja barnafólk sérstaklega eins og hann hefur gert tillögur um og ég hef oft áður sagt hæstv. fjmrh. og ég þarf ekki að endurtaka ræður mínar í því sambandi. Um þetta er fullkomin samstaða, en ef á að skattleggja fjármagnstekjur í einhverjum mæli gengur það í þveröfuga átt við það ákvæði sem er í lögum um tekjuskatt og eignarskatt og því hefur það ekkert með það að gera. En er tiltrúin svona lítil á samkomulagi núv. hæstv. ríkisstjórnar að það þurfi að lögfesta einstök atriði þessa samkomulags? Getur verið að það ríki slíkt vantraust milli ráðherra í núv. ríkisstjórn að það sé krafa um að það sem menn koma sér saman um skuli sett í lög? Það er algjör nýlunda í samstarfi stjórnarflokka á Íslandi, ég hef aldrei heyrt það fyrr, og gæti kannski verið að það verði næsta skref þegar menn gera stjórnarsáttmála sín í milli að það sé komið með hann í heilu lagi til Alþingis og hann settur sem löggjöf. Það væri nýlunda í íslenskri löggjöf.

Það var gert 1979.

Það er út af fyrir sig alveg rétt, hæstv. fjmrh., það voru sett lög í apríl 1979, ætli þau hafi ekki verið númer 10 eða svo, sem fjölluðu um margvíslega hluti í efnahagsmálum. 

Þau voru númer 13.

Það er sem sagt 10 plús 3. Ég er ekki orðinn nógu minnugur á tölur, hæstv. fjmrh. En það er mikilvægur kostur þegar menn þurfa að sýsla um fjármál að muna tölur, eins og ég veit að hæstv. fjmrh. hefur áreiðanlega komið til góða í starfi hans. En þannig er með mig að ég er farinn að vera heldur gleyminn á tölur.

Þetta kemur með aldrinum.

Já, já, þetta er allt saman skiljanlegt. En í þessari löggjöf var ákveðið að taka upp verðtryggingu hér á landi. Og gæti ekki verið að það hafi skipt máli fyrir íslenskan fjármagnsmarkað að þessi verðtrygging var tekin upp? Það gæti hugsast, þó að ýmsir gallar hafi verið á þessu máli, að það hafi verið til bóta miðað við þær aðstæður því sparnaður landsmanna hafði farið mjög minnkandi um langt skeið og þótti nauðsynlegt að setja verðtryggingarákvæði í lög til að tryggja að sparnaður Íslendinga ykist á nýjan leik. Þessi ákvæði hafa vissulega orðið til þess að fjármagnskostnaður atvinnulífsins hefur hækkað mikið, en það hefur líka lagt þær skyldur á stjórnvöld að reyna að fara varlega á fjármagnsmarkaðnum. Má vissulega segja að íslensk stjórnvöld hafa ekki verið nógu gætin í því sambandi. Halli á ríkissjóði hefur verið of mikill og útgáfa á ýmsum ríkispappírum verið úr hófi fram. Það sem hefur sett fjármagnsmarkaðinn á hliðina að undanförnu er ekki eingöngu hallinn á ríkissjóði heldur jafnframt sú mikla útgáfa á húsbréfum, sem eru ríkistryggðir pappírar, sem hefur verið að undanförnu. Þetta verður að lagfæra og þýðir ekkert annað en draga úr þessari útgáfu um stundarsakir ef menn meina eitthvað með því að ætla að auka atvinnu hér á landi og gefa atvinnulífinu tækifæri til að byggja upp sem er mikilvægast um þessar mundir. Það er vissulega mikilvægt að landsmenn geti eignast eigið húsnæði. En það er til lítils að vera skuldugur í eigin húsnæði atvinnulaus. Ég er hræddur um að það muni gagnast unga fólkinu í skamman tíma. Ef menn halda að það leysi íslenskt efnahagslíf eru menn á villigötum. En látum vera að það náist ekki samstaða um að taka rökum í því máli. Það er margrætt á Alþingi og virðist ekki ganga hjá hæstv. núv. ríkisstjórn frekar en þeirri fyrri. En þegar á svo að bæta því við að rífa niður allt það uppbyggingarstarf sem hefur verið á íslenskum hlutabréfamarkaði eru menn hættir að skilja. Ég trúi því vart að menn ætli að skilja svo við þetta mál og láta sér standa á sama um orð þeirra manna sem hafa hvað besta þekkingu á þessu máli. Ég minni t.d. á varfærnisleg orð fulltrúa Seðlabankans í þessu máli. Hann sagði sem svo að það væri fullkomlega eðlilegt að taka upp skattlagningu fjármagnstekna. Það kom honum á óvart að þetta framtak núv. ríkisstjórnar væri fyrsta skrefið og er nú varlega til orða tekið að það hafi komið honum á óvart. Hann bætti við: Er þetta nauðsynlegt? Og hann sagði líka: Þessi tillaga hefur nú þegar truflað og fælt fólk frá hlutabréfakaupum. Það kom jafnframt fram að hlutabréfamarkaðurinn er á viðkvæmu uppbyggingarstigi. Það er ekkert gamanmál að rífa niður þetta starf og þess vegna hélt ég að hæstv. núv. stjórnarliðar mundu taka þetta ákvæði út í stað þess að taka málið út úr nefnd eins og nú hefur verið gert og ákveða að lögfesta þetta óeðlilega og óþarfa ákvæði. Menn halda því sjálfsagt fram að við sem nú störfum í stjórnarandstöðu séum með málþóf. Það verður sjálfsagt það sem einhverjir munu segja, að sá sem hér stendur haldi uppi málþófi í málum á Alþingi. Ég skal játa að ég hef sjaldan talað lengi þó ég hafi bráðum verið hér í 17 ár. En ég tel það mikilvægt hlutverk mitt sem stjórnarandstæðings að reyna að koma vitinu fyrir núv. ríkisstjórn og hv. stjórnarliða. Ég tel að stjórnarandstaðan hafi oft á árum áður komið vitinu fyrir stjórnvöld, því þetta er ekki fyrsta ríkisstjórnin sem lætur sér detta í hug eitthvað sem ekki er rétt að gera, það hefur því miður komið fyrir í öllum ríkisstjórnum sem starfað hafa á Íslandi frá upphafi lýðveldisins. Þar hafa verið ráðin misvitur ráð og verða alltaf misvitur ráð. Það hlýtur að vera eðlilegt hlutverk stjórnarandstöðu á hverjum tíma að benda á það sem úrskeiðis fer, kalla til þá aðila í samfélaginu sem þekkja best til og hlusta á rök þeirra og færa þau fram. En þegar rökin eru ekki lengur tekin gild vegna einhverrar þráhyggju sem enginn skilur hljóta menn að grípa til þess að tala á Alþingi í þeirri von að það sé tekið alvarlega. Það er ekki hægt að fara með það sem einhverja léttavöru þegar fulltrúar sem starfa á þessum markaði halda þessu fram og segja að helstu væntingarnar til framfara á næstunni séu hagræðing í atvinnulífinu og vilji einstaklinganna í landinu til að taka þátt í þeirri endurskipulagningu sem þurfi að eiga sér stað og vilji sameiginlegra sjóða landsmanna, sem fyrst og fremst eru geymdir í lífeyrissjóðum okkar, til að taka þátt í þessu. --- Nei, það er ekkert hlustað á þetta. Lífeyrissjóðirnir hafa sagt sem svo: Við viljum gjarnan halda áfram að kaupa hlutabréf í íslenskum atvinnurekstri, en það gefur auga leið að við munum hætta að gera það þegar arður af hlutabréfum er ekki lengur frádráttarbær í atvinnurekstrinum en vextir af lánsfé eru frádráttarbærir. Þá munu lífeyrissjóðirnir að sjálfsögðu fremur vilja lána íslenskum atvinnuvegum. En það er ekki það sem íslenskt atvinnulíf þarfnast. Það vill fá meira eigið fé og það vill hafa skilyrði til þess. Og lífeyrissjóðirnir bæta við: Hæstv. núv. ríkisstjórn hefur ákveðið að opna verðbréfamarkaðinn, opna hlutabréfamarkaðinn þannig að Íslendingar geti farið að kaupa verðbréf í öðrum löndum og erlendir aðilar geti farið að kaupa verðbréf á Íslandi. Menn hafa meira að segja gengið svo langt að það er farið að selja húsbréfin í útlöndum. Hvað ætli það gangi lengi að selja þá pappíra með ríkisábyrgð á erlendum verðbréfamörkuðum á sama tíma og helsta vandamál Íslendinga er allt of mikill viðskiptahalli? Það getur sérhver skynsamur maður séð, sem hugsar til framtíðar, að þetta gengur ekki upp. En það skal samt gert í nafni einhvers sem enginn fær skilið og nú lýsa lífeyrissjóðirnir því yfir að það sé trúlega það helsta sem þeir geti gert að kaupa hlutabréf í erlendum fyrirtækjum vegna þess að þar séu reglur aðrar og nú hafi þeir fullar heimildir til að kaupa hlutabréf í helstu auðhringum heimsins og væntanlegum samkeppnisaðilum Íslendinga á mörkuðum. Er það nú það sem íslenskt atvinnulíf þarf á að halda, að íslenskir lífeyrissjóðir fari að kaupa hlutabréf í erlendum fyrirtækjum og ríkissjóður að selja húsbréf með ríkisábyrgð á erlendum verðbréfamörkuðum? Er þetta framtíðin sem ríkisstjórn Davíðs Oddssonar boðar? Væri ekki rétt að hún læsi leiðara Alþýðublaðsins frá í gær og tæki hann til greina?  Nú er það svo, virðulegur forseti, að ég hef e.t.v. gert nokkuð mikið mál úr því sem ég hef verið að tala um, þ.e. skattlagningu atvinnulífsins, en ég geri það að umtalsefni vegna þess að hæstv. forsrh. gerði það að sérstöku umtalsefni í framsögu með þessu máli og því átti ég von á því, miðað við það sem hann sagði 6. des. sl., að efndirnar yrðu með svipuðum hætti. En það kemur í ljós í þessu máli eins og mörgum öðrum að það ber ekki að taka hæstv. ríkisstjórn alvarlega og alls ekki það plagg sem er niðurstaða Viðeyjarfundanna. --- Hæstv. fjmrh. Ég skil að þú þurfir að eiga orðastað við hæstv. félmrh. út af þessu máli því hæstv. félmrh. ber stóra ábyrgð í þessu máli. Lífeyrissjóðir landsmanna eru m.a. á ábyrgð hæstv. félmrh. og því ætti það að liggja fyrir að ráðherra með svo mikið ábyrgðarsvið hefði skilning á þessu máli. En í þessu plaggi eru mikil áform og sérstakur kafli um nokkuð sem heitir ,,einkavæðing opinberrar starfsemi``. Ég veit að hæstv. núv. fjmrh. hefur verið mikill áhugamaður um þessa einkavæðingu. Hann hefur oft haldið ræður hér á þingi áður en hann varð fjmrh. um hversu nauðsynlegt væri að taka upp meiri einkavæðingu hér á landi. En hver er dómur atvinnulífsins um þessi áform eftir þau ósköp sem hafa birst frá hæstv. ríkisstjórn? Atvinnurekendur segja einfaldlega: Það þýðir lítið að tala um að einkavæða í opinberri starfsemi þegar búið er að rústa íslenskan hlutabréfamarkað. --- Eða á hverju byggist einkavæðing? Byggist hún á því að afhenda eignir ríkisins til tiltekinna manna? Byggist hún á því að selja eignir ríkisins fyrir lítið eða ekki neitt? Eru það hugmyndirnar sem liggja á bak við einkavæðingu ríkisstjórnarinnar? Ég hefði haldið og tekið það alvarlega að það stæði til að tryggja að hér á landi væri sterkur hlutabréfamarkaður sem gæti m.a. annað því að smátt og smátt yrðu verkefni, sem ríkið og sveitarfélögin hafa nú með höndum, færð yfir til einkaaðila í landinu. Það er margt sem mælir með því að ákveðin verkefni, sem nú eru í höndum opinberra aðila og ríkisins, séu færð yfir til einstaklinga. Það er út af fyrir sig eðlileg þróun íslensks þjóðfélags að þar verði breytingar. Það er ekki langt síðan við fengum okkar sjálfstæði og við höfum þurft að reka margt í okkar samfélagi með sameiginlegum sjóðum og það ber að sjálfsögðu að endurskoða og taka til endurmats. Það er t.d. að mínu mati ekkert sem mælir með því að bæjarfélög í landinu séu að stússast í veitingahúsarekstri, það eru engin rök með því og auðvitað á að fela það einkaaðilum. Sveitarfélög eiga ekki að eiga veitingahús. Það eru mistök. Það er margt annað sem sveitarfélögin hafa með höndum. Þau eru með malbikunarstöðvar og þau eru með vélaverkstæði og margt fleira sem er miklu betur komið í höndum einstaklinga. Sum sveitarfélög eru í útgerð og fiskvinnslu. Það er t.d. ekki langt síðan stærsta sveitarfélag landsins, Reykjavíkurborg, var að stússast í útgerð og verka fisk. Það var ákveðið að selja þessa starfsemi, sem ég taldi mjög rétta ákvörðun, og koma henni í hendur aðila sem kunnu þar betur til verka. Það hefur komið í ljós að það fyrirtæki gengur miklu betur eftir að dugmiklir einstaklingar fóru að reka það. Að vísu er að hluta til hægt að þakka þá velgengni því að menn höfðu manndóm í sér til að gera skipulagsbreytingar í íslenskum sjávarútvegi sem gerði að verkum að þetta fyrirtæki gat notið þess sem menn gátu að vísu ekki séð fyrir þegar það var selt og höfðu ekki trú á. En virði þess fyrirtækis er mun meira en það var þá og hefði kannski getað verið meira virði í höndum fyrri eiganda. Ríkið á atvinnufyrirtæki eins og t.d. Síldarverksmiðjur ríkisins sem var rétt að fara út í á þeim tíma, en í dag er sjálfsagt að færa það í hendur einstaklinga og selja slíka starfsemi vegna þess að það er ekki og á ekki að vera markmið ríkisins að stússast í atvinnurekstri. Þess vegna get ég tekið undir að það á ekki að gera nema í undantekningartilvikum, sérstaklega sé það réttlætanlegt að ríkið hafi hönd í bagga ef um einokunaraðstöðu er að ræða. Eitt af því sem stendur til að gera er að selja ríkisfyrirtæki. Getur það verið að menn átti sig ekki á því að til þess að geta selt fyrirtæki á einhverju verði þurfi að vera starfandi hlutabréfamarkaður í landinu? Halda menn að það sé vænlegt að setja fyrirtæki á hlutabréfamarkað sem er allur í rúst? Það stendur nú einhvers staðar í þessu kveri, ég hef lagt á mig að lesa það --- já, ég er meira að segja búinn að finna það, það er á bls. 7 --- þar stendur þessi ágæta setning sem ég er sammála: ,,Þess verður gætt að einkafyrirtækjum verði ekki afhent einokunaraðstaða á markaði.`` --- Þess verður gætt sérstaklega. En hvað er það sem menn eru að hugsa um að selja? Það er kominn listi yfir það. Það er Bifreiðaskoðun Íslands hf. --- Gæti verið að það fyrirtæki hefði einokunaraðstöðu hér á markaði? Mér er nær að halda að það sé ekki mikil samkeppni í bílaskoðun í landinu. Mér er a.m.k. ekki kunnugt um það, nema þá að það verði opnað fyrir að bílar í Reykjavík megi fá skoðun á Egilsstöðum og bílar á Egilsstöðum geti fengið skoðun í bílaskoðuninni í Reykjavík. Þannig væri hægt að byggja upp einhverja samkeppni. En það kostar mikið að keyra á milli staða þannig að ég fæ ekki séð að það sé mjög líklegt að þarna verði virk samkeppni á markaði. En þetta á að selja samkvæmt þeim upplýsingum sem koma fram í fjárlagafrv. Ég sé ekki betur en þetta stangist algjörlega á við það sem segir á bls. 7 í kverinu og er nema von að menn séu undrandi á því sem þar stendur og taki það e.t.v. lítt alvarlega. Það er fleira sem á að selja. Það á að selja Endurvinnsluna hf. Það er fyrirtæki sem er inni við Súðarvog og tekur á móti tómum dósum og pressar þær saman og tekur líka á móti tómum flöskum. Ekki veit ég hvað þeir gera við þær. Brjóta þær? Þetta á að selja. Hvernig ætla menn að skapa samkeppni í þessu? Hvaða fyrirtæki á að keppa við Endurvinnsluna? Ég geri mér ekki grein fyrir því.  
            

Hæstv. forseti. Fjárln. hefur nú lokið störfum fyrir 3. umr. fjárl. fyrir árið 1992. Allmargar tillögur voru kallaðar til baka við 2. umr. og fjallaði nefndin um þær að nýju ásamt hinum hefðbundnu verkefnum sem lúta að 3. umr. Þrátt fyrir ýmis nýmæli í þingsköpum og mikinn vilja til þess að láta afgreiðslu ganga fyrir sig án þess að lenda í tímapressu hefur það ekki tekist. E.t.v. er það vegna þess að við óvenjumikla erfiðleika er að stríða í efnahagsmálum um þessar mundir. Ekki ætla ég að fullyrða um það. Hins vegar er mikil nauðsyn á að mál gangi greiðar fyrir sig en raun hefur orðið á. Tímapressa og mikið vinnuálag hefur fylgt störfum fjárveitinganefndar, nú fjárlaganefndar, svo lengi sem elstu menn muna. Fjárln. hefur reyndar fyrir nokkru lokið störfum sínum vegna þeirrar frestunar sem hefur orðið á þingsköpum, en ég vil geta þess að það er ætíð mikil vinna að ganga frá ýmsum afgreiðslum, skýringum, undirbúningi að prentun þingskjala og fleiru. Ég vil geta þess að svo langt gekk það á sínum tíma hvað tímapressu varðaði að árið 1988 lauk síðasta fundi fjárveitinganefndar aðeins 30 mínútum áður en 3. umr. hófst. Eins og tíðkast hefur mættu fulltrúar Þjóðhagsstofnunar til viðræðu við nefndina fyrir 3. umr. frv. og gerðu þar grein fyrir efnahagshorfunum. Þar kom fram að í júlíbyrjun, þegar ríkisstjórnin markaði þá stefnu að fjárlagahalli ársins 1992 yrði ekki meiri en 4 milljarðar kr., lá fyrir spá Þjóðhagsstofnunar um að þjóðartekjur mundu dragast saman um 1,8% á næsta ári. Helstu ástæður þessa samdráttar voru þá minnkandi afli, erfiðleikar í útflutningsiðnaði og versnandi viðskiptakjör. Forsendur fjárlagafrv. voru heldur lakari þar sem þá var gert ráð fyrir 3% minnkun þjóðartekna árið 1992. Í kjölfar frestunar álversframkvæmda og lakari viðskiptakjara hafa efnahagshorfurnar enn versnað. Samkvæmt þeirri þjóðhagsspá, sem nú liggur fyrir, er gert ráð fyrir að þjóðartekjur minnki um allt að 6,1% á næsta ári eða rúmlega þrisvar sinnum meira en í júlí-spánni. Þessi nýja þjóðhagsspá boðar meiri samdrátt í efnahagslífinu á næsta ári en reiknað var með í fjárlagafrv. og þrengir það enn frekar svigrúmið við fjárlagagerð. Þannig er fyrirsjáanlegt að útgjöld heimilanna dragast verulega saman á næsta ári sem aftur þýðir minni tekjur hjá ríkissjóði. Þá má reikna með að minni tekjubreytingar og aukið atvinnuleysi hafi sömu áhrif. Að öllu samanlögðu er talið að þessi samdráttur skerði tekjur ríkissjóðs um 3--3 1 / 2 milljarð kr. á næsta ári. Þessu til viðbótar hefur virðisaukaskattur innheimst verr á yfirstandandi ári en áætlað var á fjárlögum, sérstaklega á allra síðustu mánuðum, en það hefur aftur áhrif á áætlun næsta árs. Tekjuáætlun fjárlagafrv. hefur nú verið endurskoðuð í ljósi aukins efnahagssamdráttar á næsta ári og fyrirsjáanlegs tekjusamdráttar á árinu 1991. Niðurstaða þessarar endurskoðunar er að heildartekjur ríkissjóðs á næsta ári lækki um rúmlega 1 milljarð kr. frá fjárlagafrv. eða úr 106,4 milljörðum kr. í 105,4 milljarða. Skatttekjur lækka svipað eða úr 98,9 milljörðum í 97,8 milljarða kr. Samkvæmt endurskoðaðri áætlun verða skatttekjur ríkissjóðs sem næst óbreyttar að raungildi á næsta ári frá því í ár, en skatthlutfallið hækkar hins vegar vegna mikils samdráttar í landsframleiðslu. Samdrátturinn í landsframleiðslu sést m.a. af því að heildarfjárhæðin lækkar í krónum talið um 4 1 / 2 milljarð á næsta ári en að raungildi nemur samdrátturinn 15 milljörðum kr. Helstu frávik frá fjárlagafrv. skýrast af fyrirsjáanlegri skerðingu tekna vegna versnandi þjóðhagshorfa á árinu 1992 og endurskoðun á tekjugrunni 1991, en þetta tvennt er metið á nálægt 2 milljarða kr. til lækkunar. Á móti vega sérstakar aðgerðir til tekjuöflunar sem samanlagt eru taldar skila 1 milljarði kr. umfram áætlun frv. Halli á fjárlögum verður, ef brtt. meiri hluta nefndarinnar verða samþykktar, 4 milljarðar 82 millj. Tekjur verða 105 milljarðar 388 millj., gjöld verða 109 milljarðar 470 millj. Í fjárlagafrv. hefur verið fylgt mjög aðhaldssamri stefnu í útgjöldum stofnana. Þess utan hefur nú verið ákveðið að lækka rekstrarútgjöld stofnana um 2,5 milljarða kr. með jafnri skerðingu. Þetta hefur í för með sér að launagjöld lækka um 6,7% eða 2,3 milljarða kr. og önnur gjöld um 0,2 milljarða kr. sem einkum skal mætt með lækkun ferða- og risnukostnaðar og aðkeyptri sérfræðiþjónustu. Á móti þessu er ákveðið að skilja eftir óráðstafað hjá ráðuneytum 1 milljarð kr. til að mæta óhjákvæmilegum útgjöldum ráðuneyta og stofnana þeirra. Til að ná markmiðum um lækkun ríkisútgjalda hefur verið unnið að útfærslu á tillögum um hvernig að framkvæmdinni og eftirlitinu skuli staðið. Annars vegar beinast þær að því hvernig skerðingin verður útfærð og hins vegar að því hvernig eftirliti með útgjöldum ríkisins verður fylgt eftir innan ársins. Til að fylgja eftir ákvörðunum um lækkun rekstrargjalda er ljóst að taka þarf erfiðar ákvarðanir nú í upphafi árs um niðurskurð á þjónustu. Þjóðarbúið hefur ekki fyrr frá því að lýðveldið var stofnað orðið fyrir öðru eins áfalli og nú er spáð. Samdrátturinn, tekjufallið varð mest áður árið 1968 og var þá 6%. Nú verður það sem fyrr segir 6,1% miðað við spá Þjóðhagsstofnunar. Samdráttur þjóðartekna fimmta árið í röð hlýtur að skapa geigvænlega erfiðleika fyrir alla þjóðina. Heimilin í landinu, hver einasti einstaklingur mun finna fyrir því sem fram undan er ef spár reynast réttar. Það er við slíkar aðstæður sem mikil nauðsyn er á að taka fast á málum, viðurkenna vandann og einbeita sér að því að bregðast við honum með trúverðugum aðgerðum. Það er ekki vafi á að mikil nauðsyn er á að það skapist sem mest samstaða meðal þjóðarinnar í þessum efnum. Ábyrgðarlaust tal um að allt sé í lagi, eina vandamálið sé hverjir stjórna, er hættulegt og getur skaðað þá þjóðarsamstöðu sem nú er nauðsynleg. Það er deginum ljósara að það eru ekki einungis lífskjörin sem eru í hættu heldur og sjálfstæði þjóðarinnar. Tillögur meiri hluta fjárln. við þessa fjárlagagerð eru að því leyti sérstakar að þetta er í fyrsta sinn í a.m.k. 30 ár sem þær fela í sér lækkun útgjalda. Tillögurnar bera þess merki að það er ásetningur nefndarinnar að taka fast á málum, leggja sig fram um að ná árangri. Vitneskjan um að slíkt er fórn fyrir betri framtíð, björgunaraðgerðir til varnar hruni heimilanna og atvinnuveganna hefur verið haft að leiðarljósi varðandi ákvörðunartöku. Áður en tekið er til við að gera grein fyrir einstökum brtt. meiri hluta fjárln. vil ég í örfáum orðum endurtaka þakkir mínar, sem ég viðhafði við 2. umr., í garð samstarfsnefndar samnefndarmanna minna í fjárln., bæði meirihlutamanna og fulltrúa stjórnarandstöðu. Samstarfið í fjárln. hefur verið gott og fundarstörf gengið greiðlega. Einnig vil ég enn þakka ritara nefndarinnar, starfsfólki Ríkisendurskoðunar, fjmrn., starfsfólki í Austurstræti 14 og í Alþingishúsinu. En allt þetta fólk, sem unnið hefur með fjárln., hefur lagt sig fram um að veita nefndarmönnum aðstoð og greiða götu þeirra. Vegna fyrirspurnar frá hv. þm. Matthíasi Bjarnasyni við 2. umr. fjárlaga hefur menntmrn. upplýst eftirfarandi: Á fundi með fjórum af sex þingmönnum Vestfjarða þann 1. ágúst sl., sem menntmrh. boðaði til, voru rædd málefni Héraðsskólans í Reykjanesi. Ráðherrann gerði þar grein fyrir að útlit væri fyrir að skólinn yrði ekki starfræktur lengur þar sem nemendur væru svo fáir. Ákvörðun var svo tekin síðar um að skólinn yrði lagður niður svo sem kunnugt er. Á nefndum fundi lýsti ráðherra þeim vilja sínum að sem nánust samvinna yrði milli ráðuneytis heimamanna þegar rædd yrði framtíð staðarins. Ráðherra lýsir þeirri skoðun sinni að litlar líkur séu til að skólahald verði vakið upp að nýju með sama hætti og það var fram að sl. vori. Hugmynd ráðherra er að sett verði á fót nefnd sem hafi það verkefni að kanna hvernig unnt er að kveikja nýtt líf á staðnum, nýta hús og annað sem staðurinn hefur upp á að bjóða. Ráðherrann mun hafa forgöngu á næstunni um skipan nefndarinnar og óska samstarfs við þingmenn kjördæmisins og tilnefningar fulltrúa frá heimamönnum. Ráðherra hefur og tjáð mér að hann muni óska eftir því við nefndina að hún skili áliti fyrir maílok. Svo að ég víki að öðru máli var fjárln. sammála um að fela Vegagerð ríkisins að kanna þær leiðir sem koma til greina við að tryggja vatnsleiðsluna til Vestmannaeyja yfir Markarfljót og hlutast til um að gömlu brúnni verði haldið við til að bera leiðsluna meðan ekki hefur verið gripið til annarra leiða. Vegagerðinni er falið að gera tillögur um hagkvæmustu leiðina til að tryggja sem frekast er kostur öryggi vatnsleiðslunnar yfir Markarfljót og leggja lausnina fyrir fjárln. sem fyrst. Gerð gróðurkorta hefur verið eitt af verkefnum Rannsóknastofnunar landbúnaðarins á undanförnum árum. Nú er unnið að því að endurskipuleggja gróðurkortagerðina með það fyrir augum að koma þessum kortum í stafrænt form og auka gildi þeirra fyrir áætlanagerð og skipulagsvinnu. Þessi endurskipulagning er hluti af tilraunaverkefni í stafrænni kortagerð sem unnið er í samstarfi margra stofnana ríkisins á vegum umhvrn. og er Rannsóknastofnun landbúnaðarins formlegur aðili að verkinu. Til þess er ætlast að stofnunin haldi þessu verkefni áfram og greiði kostnað af rekstrarfé sínu árið 1992 til þessa verkefnis. Í fjárlagafrv. er 13 millj. kr. óskipt framlag til Skálholtsstaðar á fjárlagalið 06-790 Kirkjumál, ýmis kostnaður. Ekki eru gerðar tillögur um breytingar á þeirri fjárveitingu, en starfandi er nefnd á vegum dóms- og kirkjumálaráðherra sem kannar málefni Skálholtsstaðar, þar með talið málefni Skálholtsskóla. Fyrir liggja drög að frv. til nýrra laga um Skálholtsskóla og drög að samningi um þátttöku ríkissjóðs í rekstri skólans. Ef frv. um Skálholtsskóla verður samþykkt sem lög er gert ráð fyrir að taka fé til rekstrar skólans af þeim 13 millj. sem eru á lið dóms- og kirkjumálaráðuneytisins. Rekstrarframlag til skólans verður þá samkvæmt fyrrgreindum samningi sem undirritaður yrði af dóms- kirkjumrh., menntmrh. og fjmrh. fyrir hönd ríkissjóðs. Til nefndarinnar barst erindi frá Dimmuborgaráði þar sem m.a. var farið fram á fjárveitingu til að stöðva sandfok sem náttúru Dimmuborga stafar mikil hætta af. Stöðvun sandfoks er verkefni Landgræðslu ríkisins. Nefndin vill beina þeim eindregnu tilmælum til stofnunarinnar að horfa til þess sérstaka verkefnis við ráðstöfun á fé sem ætlað er til verkefna á uppblásturssvæðum á fjárlögum. Er þá komið að því að fjalla um þær breytingar sem meiri hluti nefndarinnar leggur til varðandi fjárveitingar til sjúkrahúsa á höfuðborgarsvæðinu. Fyrst skal þá nefna St. Jósefsspítala í Hafnarfirði. Lagt er til að fjárveiting til hans hækki um 60 millj. kr. frá ákvæðum frv. þannig að heildarfjárveiting verði um 175 millj. kr. Þrátt fyrir þessa hækkun lækkar fjárveiting til hans frá þessu ári sem svarar 60 millj. kr. Tillaga þessi er gerð á grundvelli samkomulags sem ráðherra gerði við stjórn og aðra yfirmenn spítalans þann 17. des. sl. þar sem hann féllst á tillögu stjórnar spítalans um aðgerðir til sparnaðar sem fram höfðu verið lagðar fyrr í mánuðinum. Jafnframt mun stjórnin gera frekari sparnaðartillögur þannig að sjúkrahúsið geti starfað við þær fjárveitingar sem hér eru lagðar til. Uppi eru áform um að taka upp svokallaðar fimm daga deildir og að auka sértekjur. Enn fremur lýsir stjórn spítalans sig fúsa til viðræðna um endurskipulagningu sjúkraþjónustu á höfuðborgarsvæðinu. Þess er vænst að með þessari fjárveitingu og umræddum samningi náist það tvíþætta markmið að hagræða og draga úr kostnaði jafnframt því sem St. Jósefsspítalinn geti haldið áfram að vera mikilvægur hlekkur í heilbrigðisþjónustu í Hafnarfirði og nágrannabyggðum. Varðandi fjárveitingar til Borgarspítala og St. Jósefsspítala að Landakoti eru lagðar til umtalsverðar breytingar á fjárlagafrv. Eins og þingmönnum er kunnugt eru fjárveitingar til þessara stofnana sameinaðar í fjárlagafrv., enda var því lýst yfir að stefnt væri að sameiningu þessara sjúkrahúsa. Viðræður hafa staðið yfir undanfarna mánuði milli ráðamanna sjúkrahúsanna undir forustu heilbrrn. um slíka sameiningu. Fjárlaganefnd var greint frá skýrslu frá þessum viðræðuhópi. Í skýrslunni er lagt til að sameiningunni verði hrundið í framkvæmd og lagðar fram ítarlegar tillögur um nauðsynlegar framkvæmdir, svo og útreikningar á þeim ávinningi sem af sameiningu gæti leitt. Síðan gerðist það að stór hluti starfsfólks lýsti sig andvígan þessum sameiningaráformum og St. Jósefssystur tóku undir þetta sjónarmið. Með vísun til anda samnings ríkisins um kaup á sjúkrahúsinu frá 1976 hefur ráðherra lýst því yfir að ekki verði gengið þvert á sjónarmið nunnanna, enda hafa þær innt af hendi mikið starf í þágu sjúkra á Íslandi. Vegna þessarar stöðu er augljóst að sameining spítalanna nær ekki fram að ganga í bráð. Því er nauðsynlegt að skipta nú fjárveitingunni milli sjúkrahúsanna tveggja og endurvekja sérstaka fjárveitingaliði þeirra. Gerir meiri hluti nefndarinnar tillögu þar að lútandi. Samkvæmt þessum tillögum hækkar heildarfjárveitingin til þessa málaflokks um 80 millj. kr. frá fjárlagafrv. Engu að síður er um umtalsverða lækkun að ræða miðað við fjárveitingar þessa árs. Nemur heildarlækkunin um 250 millj. kr. Skipting fjárveitingarinnar er í anda fyrrgreindrar skýrslu um hugsanlega verkaskiptingu spítalanna, en þar er gert ráð fyrir að flytja hluta starfseminnar yfir á Borgarspítalann, m.a. með því að leggja af bráðavaktir á Landakoti. Fjárveitingin til Borgarspítalans verður samkvæmt tillögu meiri hluta nefndarinnar ámóta og á þessu ári að undanskilinni nokkurri hækkun vegna yfirtöku fæðingarheimilisins við Eiríksgötu eins og síðar verður vikið að. Hvað Landakot varðar er um verulega lækkun að ræða. Má ætla að fjárveiting til þessa sjúkrahúss lækki um 380 millj. kr. frá því sem óbreytt starfsemi gæfi tilefni til eða allt að 1 / 3 . Því verður stjórn spítalans að grípa til allróttækra aðgerða í rekstri hans. Velflestir læknar spítalans hafa gefið út viljayfirlýsingu um áframhaldandi samninga við Borgarspítalann og heilbrrn. um samstarf og verkaskiptingu með sameiningu í huga og að þeim viðræðum verði lokið innan þriggja mánaða. Er því treyst að nunnurnar verði sáttar við þessi áform. Í ljósi þessa leggur meiri hluti nefndarinnar til að fjárveitingalið á samheitinu Sjúkrahús í Reykjavík, sem ætlaður var til framkvæmda eða annars kostnaðar í samruna sjúkrahúsanna, verði ekki skipt upp að sinni heldur viðhaldið að mestu. Er þar um 195,5 millj. kr. að ræða sem verður ráðstafað samkvæmt tillögu ráðherra að höfðu samráði við fjárln. þegar fyrir liggja niðurstöður úr fyrrgreindum viðræðum. Þá er lagt til ákvæði í 6. gr. sem heimilar fjmrh. að ganga til áframhaldandi samninga við Reykjavíkurborg og sjálfseignarstofnun St. Jósefsspítala um stofnun nýs sjúkrahúss. Slíkur samningur yrði, ef af verður, háður samþykki heilbrrh. og fjárln. Þá hefur komið fram að náðst hafi samkomulag milli stjórnenda ríkisspítalanna og Borgarspítala um að þeir fyrrnefndu yfirtaki rekstur Fæðingarheimilis Reykjavíkur við Eiríksgötu. Þetta kallar þó ekki á neinar breytingar á fjárlagafrv. þar sem þegar hafði verið gert ráð fyrir þessu fyrirkomulagi við gerð frv. Meiri hluti fjárln. vill leggja áherslu á að samstarf eða samruni fyrrgreindra sjúkrahúsa verður að leiða til raunverulegs sparnaðar í rekstri sjúkrahúsa á höfuðborgarsvæðinu án þess að til skerðingar á þjónustu komi. Í raun þarf þjónusta að batna, einkum hvað varðar hjúkrun aldraðra þar sem nú ríkir hið mesta ófremdarástand. Sameiningu þessara sjúkrahúsa verður að skoða í heildarsamhengi. Þannig verður samhliða sameiningunni að koma á skýrri verkaskiptingu milli hins hugsanlega sameinaða sjúkrahúss og ríkisspítalanna. Tryggja verður að sjúkrahúsin sérhæfi sig í auknum mæli og ekki verði komið upp dýrri hátækniaðstöðu á þeim báðum þar sem ein mundi nægja. Þá er þess að geta að liðurinn Sértekjur undir sameiginlegum fjárveitingum til sjúkrahúsa í Reykjavík lækkar samkv. till. meiri hluta nefndarinnar um 40 millj. kr. Sá liður geymir ýmsan sparnað sem ætlað er að ná fram í sjúkrahúsrekstrinum en ekki eru enn tök á að skipta á milli þeirra. Hér er einkum haft í huga að ná fram lækkun lyfjakostnaðar með útboði. Enn fremur flytur liðurinn í sér sparnað sem ná skal með því að draga úr ferðakostnaði lækna. Nú er talið að ekki náist að fullu sá sparnaður sem að var stefnt í fjárlagafrv. hvað það varðar. Því er umrædd breyting gerð. Vil ég nú víkja að einstökum þáttum þessara brtt. 1. tillagan á þskj. 302 varðar forsrn. Þar er lagt til að liðurinn Ýmis verkefni hækki um 1,5 millj. kr. Um er að ræða framlag til Þróunarfélags Reykjavíkur. 2. tillaga varðar Byggðastofnun, en þar er gert ráð fyrir lækkun rekstrarkostnaðar um 20 millj. kr. sem kemur til vegna samdráttar í starfseminni. 3. tillagan varðar framhaldsskóla almennt. Þar er gert ráð fyrir að liðurinn Rekstrarhagræðing í skólum verði felldur niður í kjölfar ákvörðunar um að fallið verði frá hækkun skólagjalda. 4. tillagan snýr að Héraðsskólanum í Reykholti. Þar er gert ráð fyrir að framlag til skólans hækki um 8,7 millj. kr. vegna ákvörðunar um áframhaldandi rekstur. 5. tillagan varðar grunnskóla almennt, en þar er gert ráð fyrir að óskipt framlag lækki um 10 millj. kr. 6. tillagan varðar Þjóðleikhúsið. Um er að ræða 12 millj. kr. framlag vegna kostnaðar við frágang á sviðslyftu og fatahengi og ljósabúnaði, en þetta er m.a. til þess að verða við öryggiskröfum sem komið hafa fram. 7. tillagan snýr að framlögum til lista. Þar er um að ræða að lækka fjárveitingu til Leikfélags Reykjavíkur um 14 millj. kr. og hækka fjárveitingu til Íslensku óperunnar um 15 millj. kr. Þetta er í samræmi við væntanlegan samning menntmrh. og fjmrh. við Íslensku óperuna. 8. tillagan varðar ýmislegt á sviði menntamála. Annars vegar er um að ræða 400 þús. kr. hækkun á framlagi til Kvenfélagasambands Íslands. Hins vegar er um að ræða uppgjör á kostnaði vegna undirbúnings að byggingu handboltahallar. Af 30 millj. kr. fjárveitingu renna 20 millj. til HSÍ og 10 millj. til Kópavogskaupstaðar. 9. tillagan varðar aðalskrifstofu utanrrn. Þar er lagt til að 7,5 millj. kr. verði fluttar frá Útflutningsráði til viðskiptaskrifstofu vegna umsvifa í tengslum við EES-samningana. 10. tillagan varðar Búnaðarfélag Íslands. Þar er lagt til að framlag hækki um 5 millj. kr. til að mæta greiðslum vegna lífeyrisskuldbindinga starfsmanna Búnaðarfélagsins. 11. tillaga varðar sérstakar greiðslur í landbúnaði. Þar er lagt til að framlög vegna nauta-, svína-, hrossa- og alifuglaafurða hækki um 30 millj. kr. 12. tillagan lýtur að greiðslu vegna búvöruframleiðslu. Annars vegar er um að ræða 40 millj. kr. lækkun á framlagi vegna uppbóta á útfluttar landbúnaðarafurðir vegna endurskoðunar sölu- og birgðaáætlana. Hins vegar snýr tillagan að beinum greiðslum til bænda. Þar er lagt til að beinar greiðslur til bænda vegna afurða lækki um 295 millj. kr. vegna þess að gert er ráð fyrir að greiðslum verði dreift á 12 mánuði, tímabilið 1. mars 1992 til 1. febrúar 1993, en komi ekki öll á næsta ári eins og gert er ráð fyrir í fjárlagafrv. Þessi ráðstöfun er í samræmi við ráðstöfun búvörusamnings, nánar tiltekið grein 5.2.1. þar sem kveðið er á um tilhögun greiðslna til bænda. Þar kemur skýrt fram að beinar greiðslur skuli greiðast mánaðarlega frá 1. mars. Í greininni kemur fram að fullnaðaruppgjör skuli fara fram 15. des. vegna framleiðsluársins þar sem tekið sé tillit til gæðaflokkunar framleiðslunnar. Í fjárlagafrv. var gert ráð fyrir að fullnaðaruppgjör og fullnaðargreiðsla af hálfu ríkissjóðs færu saman, en hér er horfið frá þeirri forsendu m.a. á grundvelli ákvæðanna um að greiðslurnar skuli inntar af hendi mánaðarlega. Rétt er að vekja athygli á því að 29. gr. búvörulaganna, nr. 46/1985, stendur óhögguð, þess efnis að fullnaðargreiðsla afurðastöðva skuli fara fram eigi síðar en 15. desember. 13. tillagan varðar Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins. Þar er lagt til að sameina þrjú viðfangsefni í eitt og fella þannig brott viðfangsefnin Rannsóknavið og Útibú. Þetta hefur ekki kostnaðarauka í för með sér en hefur þann tilgang að auka svigrúm og frjálsræði stofnunarinnar til ákvarðana innan marka heildarfjárveitingar. 14. tillagan snýr að veiðieftirliti. Þar er gert ráð fyrir að framlag hækki um 3,9 millj. kr. 15. tillagan varðar lögreglustjórann í Reykjavík. Þar er gert ráð fyrir að rekstrarkostnaður vegna almennrar löggæslu lækki um 10 millj. kr. 16. tillagan varðar Landhelgisgæslu Íslands. Þar er lagt til að fjárveiting til reksturs varðskipa lækki samtals um 31 millj. kr. og fjárveiting til reksturs flugvéla lækki um 19 millj. kr. 17. tillagan varðar Jöfnunarsjóð sveitarfélaga. Þar er gert ráð fyrir að framlag hækki um 27 millj. kr. Samkvæmt tekjuáætlun ríkissjóðs 1992, sem nú liggur fyrir, má ætla að framlag til Jöfnunarsjóðsins, sem er 1,4% af skatttekjum ríkissjóðs, nemi 1.370 millj. kr. á árinu 1992. Til viðbótar koma 27 millj. kr. vegna vantalins framlags á árinu 1991 í samræmi við endurskoðun á tekjuáætlun ríkissjóðs fyrir yfirstandandi ár. 18. tillagan varðar ýmsa starfsemi á sviði félagsmála. Þar er lagt til að framlag til starfsmenntunar í atvinnulífinu lækki um 10 millj. kr. Þá er einnig lagt til að framlag til Kvennaathvarfs hækki um 700 þús. kr. og framlag til Stígamóta hækki um 500 þús. kr. 19. tillagan varðar Tryggingastofnun ríkisins. Þar er gert ráð fyrir að framlag til sjúkratrygginga lækki um 246,4 millj. kr. sem færist á aðra liði. Annars vegar er framlag til Tannverndarsjóðs að upphæð 10 millj. kr. fært á nýtt viðfangsefni og framlag til Náttúrulækningafélagsins að upphæð 236,4 millj. kr., en framlög til félagsins verða greidd af föstum fjárlögum á fjárlagalið 08-431 og verður nánar vikið að því síðar. 20. tillagan snýr að Hollustuvernd ríkisins. Þar er lagt til að framlag til heilbrigðiseftirlits lækki um 5 millj. kr. og framlag til rannsóknarstofa lækki um 5 millj. kr. Ástæðan er sú að gert er ráð fyrir 10 millj. kr. hækkun á sértekjum stofnunarinnar. 21. tillagan snýr að fjárlagaliðnum Sjúkrahús í Reykjavík. Þar er annars vegar um að ræða lækkun á sértekjum að fjárhæð 40 millj. kr. vegna þess að áform í fjárlagafrv. um sparnað í ferðakostnaði lækna náðist ekki að fullu. Hins vegar fellur brott liðurinn Kostnaður vegna endurskipulagningar, að fjárhæð 204 millj. kr. sem er skipt á milli Borgarspítala og St. Jósefsspítala, Landakoti eins og fram kemur hér á eftir. Loks er tekið upp nýtt viðfangsefni, Stofnframkvæmdir vegna endurskipulagningar, að fjárhæð 195,5 millj. kr. 22. tillagan varðar ríkisspítala. Þar er annars vegar um að ræða 36 millj. kr. hækkun vegna sérkjarasamninga við aðstoðarlækna og hins vegar tilflutning á 10 millj. kr. frá liðnum Stjórnarnefnd --- stofnkostnaður til liðarins Yfirstjórn mannvirkjagerðar á Landspítalalóðinni vegna viðkvæmrar stöðu byggingarmála. 23.--25. tillaga varða skiptingu fjárveitinga á fjárlagalið 08-374 á milli Borgarspítala og St. Jósefsspítala, Landakoti. Koma báðir spítalarnir inn sem nýir liðir en liðurinn 08-374 fellur brott. Þá kemur einnig fjárveiting af liðnum 08-370 eins og getið er um hér að framan. Heildarkostnaður við Borgarspítalann er áætlaður 2.589 millj. kr., en heildarkostnaður við St. Jósefsspítala er áætlaður 847,6 millj. kr. Viðbótarútgjöld umfram frv. nema 80 millj. kr. 26. tillagan varðar sjúkrahús og læknisbústaði. Þar er gert ráð fyrir að framlag til St. Fransiskusspítala í Stykkishólmi hækki um 15 millj. kr. 27. tillagan varðar nýjan lið, Tannverndarsjóð. Framlag til hans nemur 10 millj. kr. Hér er ekki um viðbótarútgjöld að ræða þar sem þessi kostnaður var áður greiddur af sjúkratryggingum og lækkar sá liður um sömu fjárhæð. 28. tillagan varðar St. Jósefsspítala, Hafnarfirði. Annars vegar er gert ráð fyrir hækkun launa og rekstrargjalda að fjárhæð 76 millj. kr. og hins vegar hækkun sértekna að fjárhæð 16 millj. kr. Viðbótarútgjöld vegna þessa nema því 60 millj. kr. 29. og 30. tillagan varða breytingu á fjárlaganúmerum. Liðurinn 08-430, Vistun geðsjúkra afbrotamanna, verður 08-490, en liðurinn 08-410, Sjálfsbjörg, hjúkrunar- endurhæfingarstofnun, verður 08-430. 31. tillagan varðar nýjan lið, Náttúrulækningafélag Íslands, sem skiptist í tvö viðfangsefni, endurhæfingardeild 186,4 millj. kr. og heilsuhælisdeild 50 millj. kr. Þetta hefur ekki kostnaðarauka í för með sér þar sem þessi kostnaður var áður greiddur af sjúkratryggingum og lækkar því sá liður um 236,4 millj. kr. 32. tillagan varðar heilsugæslustöðvar almennt. Þar er lögð til hækkun að fjárhæð 10 millj. kr. þar sem áform í fjárlagafrv. um lækkun á ferðakostnaði lækna náðist ekki að fullu. 33. tillagan varðar Vegagerð ríkisins. Þar er lagt til að hætt verði framkvæmd við Vestfjarðagöng á næsta ári og er áætlað að spara með því móti 250 millj. kr. 34. tillagan snýr að hafnamálum. Gert er ráð fyrir að leggja á sérstakt vörugjald sem renni í sérstaka deild við Hafnabótasjóð. Gjaldið verður sem svarar 25% álagi á vörugjöld samkvæmt hafnalögum önnur en vörugjöld af sjávarafla. Þessu fé á að verja til að standa straum af framvæmdum við almennar hafnargerðir eftir því sem ákveðið er í fjárlögum ár hvert. 35. tillagan varðar Flugmálastjórn. Þar er lögð til hækkun að fjárhæð 12,5 millj. kr. til Alþjóðaflugþjónustunnar. 36. tillagan varðar ýmis framlög á sviði samgrn. Þar er tekinn inn nýr liður, GPS-staðsetningarkerfið. Líklegt er að þetta kerfi komi í stað Loran C-kerfisins. Aðeins er rúmt ár þar til það kerfi kemst í fullan rekstur. Í samgrn. er í undirbúningi starf sem lýtur að því að tryggja sem besta þjónustu þessa kerfis eftir að það tekur til starfa. Koma þarf upp tilraunakerfi, m.a. til að staðfesta hæfni þess. Gert er ráð fyrir 6 millj. kr. til þessa verkefnis. 37. tillagan varðar Iðntæknistofnun Íslands. Þar er lagt til að fjárveiting lækki um 2,5 millj. kr. 38. tillagan varðar Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins. Þar er lagt til að fjárveiting lækki um 1,5 millj. kr. 39. tillagan varðar iðnaðarrannsóknir. Þar er lagt til að fjárveiting lækki um 12,5 millj. kr. 40. tillagan varðar iðju og iðnað. Þar er gert ráð fyrir að framlag til Evreka lækki um 5 millj. kr. og framlag til iðnþróunar- og markaðsmála lækki um 2,5 millj. kr. 41. tillaga snýr að Orkustofnun. Þar er lagt til að framlag lækki um 6 millj. kr. 42. tillagan varðar niðurgreiðslur á vöruverði. Hér er að stærstum hluta um lækkun á niðurgreiðslum á mjólkurdufti að ræða. Gert er ráð fyrir að við niðurgreiðslur á mjólk sem notuð er sem hráefni í þurrmjólk verði miðað við að hráefnið kosti það sama og á öðrum Norðurlöndum. Jafnframt er við það miðað að framleiðendur mjólkurdufts lækki verð sitt á mjólkurdufti niður í það sem gerist á Norðurlöndum. Með því móti mun verð framleiðenda taka fyrst og fremst mið af hráefnisverði. 43. tillagan varðar ýmis verkefni á sviði umhvrn. Tekinn er inn nýr liður, Rannsóknir á botndýrum á Íslandsmiðum, og eru 3 millj. kr. ætlaðar í þann lið. Þá er einnig lagt til að framkvæmdum við nýtt náttúruhús í Reykjavík verði frestað. 44. tillagan varðar Landmælingar Íslands. Lagt er til að framlag til stafrænnar kortagerðar hækki um 8 millj. kr. og að sértekjur lækki um 4,3 millj. kr. 45. tillaga snýr að almennum sparnaði í rekstri ríkisins. Með skipulögðum aðgerðum er stefnt að því að ná fram um 1,5 milljarða kr. lækkun á rekstrarkostnaði ríkisstofnana eða sem svarar til 5% af heildarkostnaði þeirra. Launagjöld allra stofnana ríkisins eru lækkuð um 6,7% frá því sem þau ella hefðu orðið eða um 2,3 milljarða kr. Annar rekstrarkostnaður er lækkaður um 1,3% eða um 200 millj. kr. Til móts við þessa lækkun verður 2 / 5 hlutum lækkunarinnar, um 1 milljarði kr., ráðstafað hlutfallslega á sérstakan fjárlagalið í hlutaðeigandi ráðuneyti. Rétt er að árétta að fjárln. mun fylgjast grannt með framkvæmd þessarar tillögu og má í því sambandi benda á ákvæði 6. gr., lið 6.11, þar sem gert er ráð fyrir því að leita þurfi samþykkis fjárln. um það hvernig dregið verður úr starfsemi ríkisstofnana og ráðuneyta, og lið 6.22 þar sem hafa ber samráð við fjárln. um ráðstöfun áðurnefndra 2 / 5 hluta. Þá er á þskj. 302 gerð grein fyrir tilfærslum frá einstökum stofnunum innan ráðuneyta á fjárlagalið 950 til ráðstöfunar í tengslum við rekstrarsparnað í viðkomandi ráðuneyti. Alls nema þessar tilfærslur 161,7 millj. kr. Þá kem ég að brtt. sem nefndin hefur flutt og varða Kirkjuferju og Kirkjuferjuhjáleigu og er hún á sérstöku þingskjali. Það fjallar um kaup ríkissjóðs á loðdýrahúsum og lausafé á jörðunum Kirkjuferju og Kirkjuferjuhjáleigu í Árnessýslu. Hér er um að ræða sérstakt mál sem nefndin telur sér skylt að taka upp. Málið snýst um það að 20. mars sl. voru undirritaðir tveir kaupsamningar milli landbrh. og ábúenda tveggja ríkisjarða um kaup ríkissjóðs á loðdýrahúsum á jörðunum ásamt búrum, aðstöðu og kössum tilheyrandi þeim rekstri. Kaupverð er samtals um 47 millj. kr. sem greiðist að stærstum hluta með yfirtöku lána hjá Stofnlánadeild landbúnaðarins, Landsbanka Íslands og Byggðastofnun. Í báðum samningum er ákvæði þess efnis að ábúandi haldi ábúðarrétti sínum á jörðinni auk þess sem hann muni áfram eiga önnur mannvirki með sama hætti og áður. Fjmrn. fellst ekki á greiðsluskyldu ríkissjóðs samkvæmt þessum samningum þar sem þeir séu gerðir án lagaheimildar og vísar ráðuneytið í því sambandi til greinargerðar ríkislögmanns um málið sem hefur verið dreift hér í þingsalnum með tillögunni. Niðurstaða ríkislögmanns er í stuttu máli sú að með samningunum hafi verið stofnað til skuldbindingar ríkissjóðs án lagaheimildar. Í framhaldi af því óskar landbrn. eftir heimild Alþingis og hefur m.a. þær skýringar fram að færa um gerð þessara samninga að við ákvörðun um kaupin hafi verið höfð hliðsjón af ákvæðum ábúðarlaga um kaupskyldu landsdrottins á húsum og umbótum á jörð er leiguliði hverfur af jörðinni. Ef ríkissjóður hefði ekki með þessu móti leyst aðkallandi fjárhagsvanda ábúanda væri líklegt að hann hrektist af jörðinni og ríkissjóður hefði þá þurft að innleysa öll mannvirki og ræktun sem ábúandi ætti á jörðinni. Kaupin séu því nauðsynleg til að tryggja áframhaldandi búsetu á jörðunum og til að forða frekari útgjöldum ríkisins vegna ábúðarloka ábúanda. Röksemdafærsla af þessu tagi getur ekki réttlætt þá tvo samninga sem um ræðir. Í fyrsta lagi verða ákvæði ábúðarlaga um kaupskyldu landsdrottins ekki virk nema leiguliði hverfi af jörð. Þá er landsdrottni skylt að kaupa tilteknar eignir fráfarandi leiguliða samkvæmt mati úttektarmanna og greiða fyrir með ákveðnum hætti. Samkvæmt samningunum var ákvörðun um kaup á húsunum ekki byggð á úttekt matsmanna og því ekki vitað hvort eða hvaða verði ríkissjóður hefði þurft að leysa til sín þessar eignir við ábúðarlok. Í öðru lagi er ólíklegt að þessir samningar forði frekari útgjöldum ríkissjóðs vegna ábúðarloka ábúanda, a.m.k. ef horft er til lítið eitt lengri tíma. Í samningunum felst m.a. kaup á lausafé sem engin kaupskylda stendur til. Fyrir liggur einnig að þessir sömu ábúendur muni búa áfram á jörðunum og eiga áfram ýmis mannvirki sem líklegt er að ríkið þurfi að leysa til sín þegar ábúð þessara manna lýkur einhvern tíma í framtíðinni. Ég ætla ekki að rekja frekar lagaleg og fjárhagsleg rök sem mæla gegn þessum samningum en vísa til greinargerðar embættis ríkislögmanns í því efni. Það sem máli skiptir nú er að fá botn í málið þannig að því megi ljúka annaðhvort með staðfestingu eða riftun þessara samninga. Ríkislögmaður kemst að þeirri niðurstöðu að til að geta efnt samningana á löglegan hátt beri landbrn. að leita heimildar Alþingis. Sé vilji landbrh. hins vegar sá að rifta samningunum vaknar spurningin um réttarstöðu viðsemjenda landbrh. gagnvart ríkissjóði og hugsanlega um bótarétt. Um það segir í greinargerð ríkislögmanns, með leyfi forseta: ,,Í því tilviki að Alþingi synjaði um heimild kynni landbrh. að vera heimilt að lýsa sig óbundinn af samningunum þar sem lagaforsenda fyrir endanlegu skuldbindingargildi þeirra hefur þá brugðist.`` Það er með öðrum orðum ekki ljós hugsanleg bótaskylda ríkissjóðs ef Alþingi synjar um heimild. Í því efni verður að fá úrskurð dómstóla. Ef ekki er leitað heimildar Alþingis virðist hins vegar bótaskylda ríkissjóðs vera nokkuð ótvíræð. Um það segir ríkislögmaður, með leyfi forseta: ,,En ekki kemur að okkar mati til álita að landbrn. geti bótalaust lýst sig óbundið af samningunum á þessu stigi. Það getur komið til álita eftir að ráðuneytið hefur árangurslaust leitað lagaheimildar Alþingis.`` Að teknu tilliti til þessara atriða telur fjárln. sér skylt að taka málið upp til ákvörðunar þingsins. Það er álit einstakra nefndarmanna að þessir samningar séu skýlaust lögbrot og staðfesting þeirra feli í sér slæmt fordæmi sem líklega leiði til fjölmargra óska á hendur ríkissjóði um samsvarandi samninga til að leysa úr fjárhagslegum erfiðleikum einstakra bænda eða búgreina. Ég vil geta þess hér að þrátt fyrir að nefndarmenn hafa allir skrifað upp á tillöguna eru skoðanir mjög skiptar um hana. Nefndarmenn hafa skrifað upp á tillöguna vegna þess að þeir hafa talið sig skuldbundna að flytja tillöguna að ósk landbrh. og bréfi ráðherra hefur verið dreift og ég hef skýrt frá því hvers vegna við teljum nauðsynlegt að verða við þessum óskum. En nefndarmenn fjárln. eru allir óbundnir af því hvernig þeir greiða atkvæði í þessu máli. Menn eru mjög skiptra skoðana um það. En ég vil lýsa því hér að ég tel að hér sé um lögbrot að ræða. Þær breytingar sem gerð er tillaga um vegna B-hluta fjárlagafrv. eru einkum af þrennum toga: Í fyrsta lagi er um að ræða breyttar áætlanir vegna nýrra og áreiðanlegri upplýsinga um rekstrarniðurstöðu líðandi árs sem hefur áhrif á afkomu á árinu 1992. Í öðru lagi er um að ræða endurskoðun áætlana vegna breytinga á horfum í efnahagsmálum á næsta ári frá því sem gert var ráð fyrir við gerð fjárlagafrv. Í þriðja lagi hefur áætlunum verið breytt til samræmis við útfærslu ríkisstjórnar og ráðherra á aðgerðum sem boðaðar voru um viðkomandi fyrirtæki og stofnanir í fjárlagafrv. Alls er gerð tillaga um breytingar á áætlunum 11 fyrirtækja og sjóða í B-hluta. Vakin er sérstök athygli á að þessar breytingar hafa ekki í för með sér nein áform um breytingar á gjaldskrám umfram það sem gerð var grein fyrir í fjárlagafrv. Ég mun hér á eftir rekja skýringar á þeim breytingum sem gerð er tillaga um við 3. umr. frv. Þjóðleikhús, á fjárlagalið 22-973. Framlag úr ríkissjóði hækkar um 27,5 millj. kr. og er við það miðað að stofnunin dragi saman reksturinn og hagræði sem nemur um 55 millj. kr. miðað við upphaflega áætlun hennar. Launagjöld hækka um 11 millj., eigin tekjur Þjóðleikhússins lækka um 11,5 millj. kr. og rekstrargjöld hækka um 5 millj. kr. Hækkun framlags úr ríkissjóði var tekin inn við 2. umr., en ekki var gerð brtt. vegna B-hluta við það tækifæri. 23-114 Flugstöð Leifs Eiríkssonar, rekstur. Ákvörðun liggur ekki fyrir hjá utanrrn. um framtíðarskipan rekstursins þannig að rekstrarjafnvægi verði tryggt til frambúðar. Ráðuneytið mun á næstu mánuðum gera tillögur til ríkisstjórnar um framtíðarskipan rekstursins. Fjárvöntun fyrirtækisins samkvæmt fjárlagafrv. nemur um 23 millj. kr. Þá er einungis reiknað með að fyrirtækið standi í skilum með vaxtagreiðslur af föstum lánum. Lagt er til að innritunargjald, sem er leigugjald Flugleiða fyrir aðstöðu í flugstöðinni, verði hækkað úr u.þ.b. 300 kr. í tæpar 400 kr. eða úr 5 dollurum í 6,5 dollara á hvern innritaðan farþega til þess að ná endum saman við reksturinn miðað við framangreindar forsendur. Síldarverksmiðjur ríkisins. Áætlunum um breytingu á fyrirtækinu í hlutafélag hefur seinkað og er ekki á þessu stigi gert ráð fyrir að af því geti orðið fyrr en um mitt næsta ár. Því þarf að setja fyrirtækið aftur í fjárlög. Forsendur áætlunarinnar eru að loðnuveiði verði um 600 þús. tonn og að fjórðungur þess magns verði unninn í verksmiðjum fyrirtækisins. Þá er gert ráð fyrir að fyrirtækið fái skuldbreytt afborgunum af áhvílandi lánum. Hvað varðar Byggingarsjóð ríkisins er í fjárlagafrv. gert ráð fyrir jafnvægi milli út- og innstreymis vegna skyldusparnaðar. Að mati stjórnenda Húsnæðisstofnunar ríkisins og í ljósi reynslu síðustu ára er talið að útstreymi umfram innstreymi vegna skyldusparnaðar verði 220 millj. kr. Lagt er til að tekið verði tillit til þessa og lántökur hækkaðar sem því nemur. Hvað varðar Atvinnuleysistryggingasjóð er áætlað að atvinnuleysi á næsta ári verði talsvert meira en gert var ráð fyrir við gerð fjárlagafrv. Reiknað er með að kostnaðarauki Atvinnuleysistryggingasjóðs vegna þessa nemi um 195 millj. kr. umfram það sem gert var ráð fyrir í fjárlagafrv. Til að mæta þessum kostnaðarauka hækkar framlag ríkissjóðs til Atvinnuleysistryggingasjóðs um 150 millj. kr. Þá er gert ráð fyrir að 45 millj. kr. af áætluðu 400 millj. kr. framlagi Atvinnuleysistryggingasjóðs til Eftirlaunasjóðs aldraðra í fjárlagafrv. geti runnið til atvinnuleysisbóta þar sem nýjar áætlanir gera ráð fyrir að þessar greiðslur til sjóðsins verði ekki hærri en 355 millj. kr. Svigrúm Atvinnuleysistryggingasjóðs til greiðslu atvinnuleysisbóta á næsta ári nemur því tæplega 1.270 millj. kr. Hvað varðar Lánasýslu ríkisins, 29-971, eru áætluð launagjöld hennar lækkuð um 16,5 millj. kr., en önnur rekstrargjöld hækkuð um sömu fjárhæð. Þetta er gert vegna þess að laun starfsmanna Ríkisábyrgðasjóðs eru greidd af Seðlabanka Íslands. Lánasýsla ríkisins endurgreiðir síðan Seðlabankanum þennan kostnað sem aðkeypta þjónustu. Póst- og símamálastofnun, 30-101. Endurskoðuð áætlun fyrirtækisins gerir ráð fyrir betri afkomu sem nemur 80 millj. kr. Skýrist það einkum af því að greiðsluafgangur á þessu ári verður meiri en gert var ráð fyrir í fjárlagafrv. Ætlunin er að þessu fé verði varið til fjárfestingar í tveimur jarðstöðvum fyrir fjarskiptasamband við Grænland og Færeyjar fyrir Alþjóðaflugmálastofnunina (ICAO). Þessi fjarskipti hafa fram til þessa farið um svokallað NARS-kerfi sem bandaríski herinn hyggst leggja niður á fyrri hluta næsta árs. ICAO mun endurgreiða Pósti og síma þessa fjárveitingu með vöxtum á næstu 10 árum. Hvað varðar Skipaútgerð ríkisins er gert ráð fyrir að fyrirtækið verði lagt niður á næsta ári og öðrum aðilum falið að sinna nauðsynlegri þjónustu eftir því sem stjórnvöld telja nauðsynlegt og ásættanlegt. Miðað er við að fyrirtækið verði í rekstri einhvern tíma á fyrri hluta næsta árs en starfsemi muni síðan lögð af og eignir seldar. Hafnabótasjóður. Samkvæmt breytingum á frv. ríkisstjórnarinnar um ráðstafanir í ríkisfjármálum á árinu 1992, um breytingu á hafnalögum, nr. 69/1984, er gert ráð fyrir sérstöku 25% álagi á vörugjöld, önnur en vörugjald á sjávarafla. Áætlað er að gjald þetta nemi 125 millj. kr. á næsta ári og að það renni í sérstaka deild við Hafnabótasjóð. Skal fé úr deildinni varið til að standa straum af framkvæmdum við almennar hafnargerðir eftir því sem segir í lögum og ákveðið er í fjárlögum hverju sinni. Því er gerð tillaga um að tekjuáætlun Hafnabótasjóðs hækki um 125 millj. kr. frá því sem gert var ráð fyrir í fjárlagafrv. og að þetta fé renni síðan til fyrrgreindra verkefna og færist sem sértekjur á Hafnaframkvæmdalið í A-hluta ríkissjóðs. Hvað varðar Sementsverksmiðju ríkisins er gert ráð fyrir 15% samdrætti í sementssölu miðað við áætlun fjárlagafrv. Þetta þýðir að afkoma Sementsverksmiðjunnar verður lakari sem nemur 29 millj. kr. Ætlunin er að mæta því með skuldbreytingu sem feli í sér frestun á hluta afborgana af viðskiptaskuldum fyrirtækisins. Hvað varðar Rafmagnsveitur ríkisins segir að endurskoðuð rekstraráætlun fyrirtækisins geri ráð fyrir nokkurri aukningu í orkusölu miðað við forsendur fjárlagafrv. sem gefur svigrúm til 64 millj. kr. hækkunar áætlunar um fjárfestingu á næsta ári. Þannig geti Rarik að einhverju leyti fjármagnað nauðsynlega fjárfestingu í sveitarafvæðingu sem undanfarin ár hefur verið kostuð af sérstakri fjárveitingu í fjárlögum hverju sinni. Hæstv. forseti. Ég hef nú lokið við að gera grein fyrir brtt. meiri hluta nefndarinnar við fjárlagafrv. ársins 1992 við 3. umr. Ég legg til að frv. verði samþykkt að þeim breytingum gerðum.

Hæstv. forseti. Frv. til fjárlaga fyrir árið 1992 er nú komið til 3. umr. í hv. Alþingi. Minni hluti fjárln. flytur frhnál. á þskj. 323 og mun ég nú reyna að gera nokkra grein fyrir því. Þegar frv. var tekið til 2. umr. var það gert í ljósi nýframkominna tillagna frá hæstv. ríkisstjórn. Þessar tillögur voru þess eðlis að þær sköpuðu mikla óeiningu í þjóðfélaginu um ýmis mál sem þar var hreyft og ljóst þá þegar að það væri einnig mikil óeining um málið innan hæstv. ríkisstjórnar og stjórnarflokkanna, enda hefur komið í ljós að ýmsar breytingar hafa verið gerðar á þeim tillögum sem þá voru boðaðar og jafnvel er enn verið að möndla með ýmsa þætti þeirra tillagna og ekki ljóst hver afdrif verða nokkurra atriða sem þar voru lögð til. Fundahöld í hv. fjárln. hafa auðvitað tekið nokkurt mið af þessu og verið með þeim hætti síðan 2. umr. fór fram að nýjar tilkynningar og nýjar tillögur hafa verið að berast frá ríkisstjórninni og allt fram á síðustu stundu, jafnvel svo að hæstv. fjmrh. verður að flytja eina brtt. enn sjálfur eftir að þskj. hafa verið lögð fram frá meiri hluta fjárln. og allar brtt. frá meiri hlutanum eru komnar inn á þing. Þá er enn verið að gera breytingar á hugmyndum um hvernig staðið skuli að þeim tillögum sem boðaðar hafa verið og hæstv. fjmrh. flytur sérstaka brtt. við tekjugrein frv. á þskj. 322. Í nál. minni hluta við 2. umr kom fram það álit okkar sem að því stóðum að umræða sú væri ekki tímabær, málið væri ekki nægjanlega vel undirbúið og við boðuðum því frhnál. Eins og ég sagði áðan voru tillögur frá ríkisstjórn og hugmyndir um breytingar að berast allt fram á síðustu stundu og því var það svo að nál. okkar var ekki tilbúið í gær þegar fyrirhugað var að hefja 3. umr. Ég get út af fyrir sig beðist afsökunar á því að svo skyldi vera og hafi það tafið framgang málsins er það leitt, en á því eru þær skýringar að á fund sem haldinn var kvöldið áður komu fram nýjar upplýsingar sem var nauðsynlegt að taka inn í nál. Sá fundur stóð til kl. 11 í fyrrakvöld í hv. fjárln. og þá stóðu þingfundir hér í Alþingi þar sem rætt var um ráðstafanir í ríkisfjármálum, sem auðvitað er mál sem varðar fjárlaganefndarmenn, og vorum við fulltrúar minni hlutans í fjárln. viðstaddir þá umræðu allt fram undir morgun þá nótt og því var nál. ekki til fyrr en síðdegis í gær. Nú er hins vegar ljóst að það hefur ekki tafið mál sérstaklega vegna þess að umræðan hefur ekki getað hafist í allan dag því að ekki hefur verið ljóst með framgang þingmála. Ég rek þessa sögu hér til að benda á þau vinnubrögð sem nú eru uppi í hv. þingi og jafnframt til að koma á framfæri því sjónarmiði og gera reyndar athugasemdir við það hvaða möguleika stjórnarandstaðan hefur til að undirbúa sín mál við þessar aðstæður þegar tíminn er mjög knappur og þegar upplýsingar og athugasemdir um brtt. eru að berast fram á síðustu stund. Og kannski spyr maður líka, virðulegur forseti: Hvers vegna er stjórnarandstaðan að eyða tíma í þetta? Hvers vegna er stjórnarandstaðan að mæta á nefndarfundi? Hvers vegna er stjórnarandstaðan að eyða tíma í að reyna að leggja þar fram hugmyndir og tillögur og fá mál rædd? Hvers vegna er stjórnarandstaðan að leggja á sig mikinn tíma við að undirbúa nál. og jafnvel á stundum að taka þátt í þeim umræðum sem síðan fara fram? Þetta segi ég vegna þess að okkur hefur fundist umræða og málsmeðferð í þinginu, og kannski má segja utan þingsins líka, vera þess eðlis að svona spurningar hljóti að vakna. Í viðtali sem Ríkisútvarpið átti við hæstv. forsrh. í gærmorgun kemur einmitt þetta sjónarmið rækilega fram. Hæstv. forsrh. svarar þar spurningum fréttamanns og segir m.a. að stjórnarliðarnir hafi nýtt vel þann tíma sem stjórnarandstaðan hafi notað í þinginu til málþófs. Ég fullyrði að hér hafi ekki verið um neitt málþóf að ræða heldur hafi menn rætt málefnalega um þau atriði, þau mál sem hafa verið á dagskrá. E.t.v. hafa ræður á stundum verið nokkuð langar eins og gengur, en umræðan hefur öll verið málefnaleg og til þess gerð að reyna þrátt fyrir allt að koma málum á framfæri, sjónarmiðum og skoðunum stjórnarandstöðunnar. Í þessu viðtali sem ég vitnaði til og vil leyfa mér að gera orðrétt, með leyfi forseta, segir hæstv. forsrh. svo: ,,Þannig í sjálfu sér getur stjórnarandstaðan talað eins lengi og hún vill og við líka því við erum búin að ná í land í því sem við þurfum að ná í land og erum tilbúin til að afgreiða það og málþóf breytir engu um niðurstöðuna.`` Þetta hlýtur að leiða til þess að nokkrar umræður verða í þingi um þingsköp og um það hvaða tilgang það hefur fyrir stjórnarandstöðu að taka yfirleitt þátt í þessum störfum ef það er viðhorf stjórnarmeirihlutans að þannig skuli mál fram ganga að ekkert og aldrei þurfi að taka tillit til sjónarmiða minni hlutans. Ég leyfi mér nú að álíta að þetta sé að hluta til viðhorf hæstv. forsrh. frá hans fyrri vinnustað og þar hafi hann getað leyft sér að haga sér á þennan hátt, en það er ekki hægt að haga sér svo gagnvart löggjafarsamkomu þjóðarinnar og ég vænti þess að hæstv. forsrh. taki upp ný vinnubrögð og ný viðhorf hvað stjórnarandstöðuna og sjónarmið hennar varðar. Í frhnál., sem flutt er á þskj. 323, byrjum við á því að ræða nokkuð á ný um tillögur ríkisstjórnarinnar eins og þær hafa legið fyrir síðustu dagana og þær hugmyndir sem þar eru uppi. Í fyrri tillögum var boðuð róttæk breyting á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, en síðan hefur verið fallið frá þeim hugmyndum vegna gífurlegrar andstöðu í þjóðfélaginu, bæði hjá sveitarstjórnarfulltrúum og Sambandi ísl. sveitarfélaga, svo og hjá fulltrúum sem láta sig málefni fatlaðra varða og vilja ekki að höndlað sé með þeirra málefni eins og þar var hugmyndin. Ekki það að sveitarfélögin geti ekki verið fullfær um að annast málefni fatlaðra, jafnvel kannski betur en ríkið, heldur vegna þess að það er ekki hægt að kasta til höndum í svo viðkvæmum málaflokkum eins og þar eru á ferðinni með þeim hætti sem fyrirhugað var, enda er horfið frá því út af fyrir sig en haldið við það að velta verulegum byrðum yfir á sveitarfélögin og atvinnulífið. Þær hugmyndir standa enn. Reyndar er það nú svo að nokkur andstaða hefur verið uppi í stjórnarliðinu sjálfu um þessar hugmyndir og tillögur og vissulega er atkvæðagreiðslan öll eftir þannig að við vitum svo sem ekki hvernig mál kunna að skipast eða hvernig þeim kann að miða fram. Í nál. okkar við 2. umr. var lítið rætt um efnisatriði sjálfs frv., en hins vegar fjölluðu fulltrúar minni hlutans eða stjórnarandstöðunnar ítarlega um hina ýmsu málaflokka í framsöguræðum sínum og í framsöguræðu við nál. og í ræðum sínum um málið. Í frhnál. nú koma betur fram viðhorf stjórnarandstöðunnar til efnisþátta þess frv. sem hér er til umræðu. Niðurstöðutölur frv. eins og þær liggja nú fyrir eru þær að tekjuhliðin er upp á 105,4 milljarða kr. en gjöldin upp á 109,5 milljarða. Hallinn virðist því vera um það bil 4,1 milljarður kr. Þetta eru nokkuð svipaðar tölur og voru í upphaflegu frv., hallinn þó nokkru hærri sem nemur 300--400 millj. kr. Það er kannski ekki aðalatriðið eins og mál standa nú, gott ef satt væri og gott ef það stæðist að hallinn yrði ekki meiri en það viðmið sem ríkisstjórnin hefur sett sér. Staðreyndin er hins vegar sú að frv. er að þessu leytinu til óraunhæft. Tekjur eru ofáætlaðar að okkar áliti a.m.k. um 1 milljarð kr. fyrir utan það að ýmsir þættir um tekjuöflun eru óvissir sem ég kem nánar að á eftir. Gjöldin eru einnig vanáætluð. Það er erfiðara að meta hversu mikið þar er um að ræða. Þó munar þar mest um flatan niðurskurð upp á 1 1 / 2 milljarð kr. sem ég er sannfærður um að erfitt verður að ná fram. Þá er fjöldi stofnana með vanáætlaðar fjárveitingar sem þeim verður einnig erfitt að una við til að halda sínum rekstri gangandi og álítum við því að vanáætlun á gjaldahlið kunni að vera 1--2 milljarðar kr. Hallinn á frv. sé því 2--3 milljörðum kr. meiri en niðurstöðutölur þær sýna sem ég las upp aðan. Halli fjárlaga næsta árs gæti þess vegna verið 6--7 milljarðar í staðinn fyrir 4,1 eins og hér er gert ráð fyrir. Þetta mun að sjálfsögðu koma í ljós áður en langt líður á næsta ár, en ég óttast því miður að svona sé staðan í raun. Þetta eru vissulega ekki nýjar fullyrðingar. Stjórnarandstaðan hefur frá upphafi lýst því yfir að frv. væri ekki raunhæft og andmælt þeim fullyrðingum sem fram koma í grg. frv. og hafa komið fram í ræðum hæstv. fjmrh. og hv. stjórnarliða að hér sé um raunhæft frv. að ræða, ný vinnubrögð sem hafi verið notuð við frumvarpsgerðina eigi að leiða til þess. Stjórnarandstaðan hefur margsinnis bent á þetta, bæði í ræðum í hv. Alþingi og eins í vinnu hv. fjárln. Fullyrðingar í frv. um samdrátt í ríkisútgjöldum eru einnig rangar. Þar er reynt að nota þá aðferð að fela skatta gjaldamegin í frv., þ.e. þjónustugjöldin. Þau skekkja myndina þegar þau eru dregin frá gjaldahlið frv. í stað þess að láta þau koma fram tekjumegin, þessa svokölluðu ,,feluskatta`` eins og ég hef margsinnis bent á áður í umræðum um málið og önnur skyld mál hér í hv. þingi. Ef þessum skatttekjum, sem kallaðar eru þjónustugjöld, er bætt við tekjuhlið frv. kemur í ljós að viðbótarskattheimtan er um það bil 2 milljarðar kr. Og ef þjónustugjöldin eru lögð saman við skatttekjurnar eins og þær koma fram í frv. er heildarskattbyrðin því orðin 99,8 milljarðar og hefur aukist um 5,9 milljarða eða 6,3% miðað við árið 1991. Er því heildarskattbyrðin orðin 27% af vergri landsframleiðslu borið saman við 25,4% í ár samkvæmt endurskoðaðri tekjuáætlun fjmrn. sem dags. er 17. des. 1991. Nú er það raunar svo að spá Þjóðhagsstofnunar um framvindu efnahagsmála á næsta ári hefur stöðugt verið að breytast og fyrir okkur hafa verið lagðar nýjar spár sem hafa sýnt nýjar tölur þó að ekki líði nema fáar vikur á milli. Álögur á atvinnuvegina eru einnig stórauknar í frv. og er atvinnulífinu gert að taka á sig stórar upphæðir, svo sem 525 millj. kr. vegna reksturs Hafrannsóknastofnunarinnar og 278 millj. kr. vegna nýrra hugmynda um ábyrgðasjóð launa vegna gjaldþrota svo að einhver dæmi séu nefnd. Þó að e.t.v. megi færa viss rök fyrir því að atvinnuvegirnir greiði í auknum mæli fyrir þá þjónustu sem hið opinbera veitir þeim er jafnljóst að nú er ekki rétti tíminn fyrir auknar álögur á atvinnulífið í landinu. Þvert á móti þyrftu stjórnvöld að leita allra leiða til að létta af því álögum og aðstoða það við að fleyta sér yfir þá örðugleika sem nú er vissulega við að glíma, en ríkisstjórnin heldur sig fast við ,,kemur-mér-ekki-við``-stefnu hæstv. forsrh. og bætir stöðugt á klyfjarnar. Vissulega er við mikla erfiðleika að glíma í efnahags- og atvinnulífi þjóðarinnar. Skal ekki gert lítið úr því og munar þar mest um aflasamdráttinn sem boðaður er og fyrirsjáanlegur er á næsta ári, svo og það að stóriðjuframkvæmdir sem áætlaðar voru eru nú ekki lengur í augsýn. Við vitum reyndar ekki í hversu mikilli fjarlægð þær eru, en því miður er ekkert sem bendir til þess eins og sakir standa að okkar þjóðarbú geti vænst nýrra tekna af sölu orkulindanna okkar eða rafmagnsins þaðan eða að líklegt sé að stóriðjuframkvæmdir hefjist á næstunni. En það er auðvitað aflasamdrátturinn sem hér munar mest um og þegar það gerist fimmta árið í röð að við þurfum að horfa fram á samdrátt í þjóðartekjum er vissulega alvarlegt útlit og erfitt fram undan. Ég reyndar gat þessa nokkuð í 2. umr. um fjárlagafrv. og nefni það nú hér vegna þess að ég fékk, ef ég man rétt, athugasemdir frá hv. þm. Pálma Jónssyni um það að ég hefði lítið rætt um þá erfiðleika og lítið gert úr því sem þar væri fram undan, en ég bið hann þá að líta í ræðu mína þegar hún kemur prentuð aftur í þingtíðindum og sannreyna að vissulega er okkur stjórnarandstæðingum þetta fyllilega ljóst. Það er erfið staðan í atvinnulífinu og það er samdráttur í þjóðartekjunum, einhver sá mesti frá stríðslokum. Það leiðir til þess að hætta er á vaxandi atvinnuleysi. Það leiðir til þess að atvinnulífið á í miklum erfiðleikum og jafnvel gæti atvinnuleysið orðið meira en spár gera nú ráð fyrir. Það hygg ég að sé m.a. hægt að rekja til þeirrar gjaldþrotastefnu sem hæstv. ríkisstjórn rekur. Má kannski segja að gjaldþrotastefnan sé hornsteinn í efnahagsstefnu hæstv. ríkisstjórnar og sé sú hagstjórnaraðferð sem hæstv. ríkisstjórn metur einna mest. Sú hagstjórnaraðferð mun leiða af sér aukið atvinnuleysi og þær staðreyndir ásamt erfiðleikum atvinnulífsins valda efasemdum stjórnarandstöðunnar varðandi traustleika tekjuhliðar frv. Og það eru vissulega fleiri en stjórnarandstæðingar sem eru með efasemdir um tekjuhliðina. Í minnisblaði sem dreift var í fjárln. frá fjmrn. þegar ráðstafanir ríkisstjórnarinnar fyrir 2. umr. voru kynntar segir m.a., með leyfi forseta, þegar gerð er grein fyrir versnandi horfum upp á 1 1 / 2 milljarð kr. sem m.a. er talið stafa af því sem ég gat um áðan: ,,Auk þess hefur innheimta tekna síðustu vikurnar verið heldur lakari en reiknað var með sem aftur gæti haft áhrif á næsta ár til lækkunar, en ekki er reiknað með því í þessum tölum`` sem þar voru lagðar fram. Á fundi með fulltrúum fjmrn. og Þjóðhagsstofnunarinnar um tekjuhlið frv., sem haldinn var 17. des., eru þessar efasemdir einnig áréttaðar. Þar kom t.d. fram að áætlaðar tekjur af sölu ríkisfyrirtækja upp á 1 milljarð kr. eru í hreinni óvissu. Það hafa ekki verið lagðar fram neinar nánari hugmyndir eða tillögur um hvernig staðið skuli að því og hvort líklegt er að þær tekjur muni skila sér. Í öðru lagi var gerð grein fyrir því að slaki hafi verið á innheimtu á undanförnum vikum eða innheimtan hafi slaknað. Sjálfsagt er það nú að hluta til vegna ástandsins í atvinnu- og efnahagslífinu og reyndar kemur fram í þeim texta sem ég vitnaði til áðan á minnisblaði frá fjmrn. Í þriðja lagi kom fram að forsendur um tekjur af veltusköttum væru í bjartsýnasta kantinum. Varðandi virðisaukann er að vísu gert ráð fyrir því að hann lækki nokkuð á næsta ári, reyndar verulega, það verði minni tekjur af innheimtu virðisaukaskatts en áður var ráð fyrir gert upp á rúmlega 2 1 / 2 milljarð kr., en hins vegar er gert ráð fyrir auknum tekjum bæði af innflutningsgjöldum, af tryggingagjaldi og af tekju- og eignarskatti einstaklinga. Hér er um að ræða upphæðir sem nema mörg hundruð millj. kr. Er gert ráð fyrir að innflutningsgjöldin skili 330 millj. kr. meira en gert var ráð fyrir í fjárlagafrv., að tryggingagjaldið skili 250 millj. kr. og að tekju- og eignarskattur einstaklinga skili 515 millj. kr. meiri tekjum. Það hljóta að vera vafasamar spár sem hér eru settar fram miðað við það efnahagsástand sem við horfumst nú í augu við og líklega varlegt að tala um ofáætlun upp á 1 milljarð kr. eins og ég nefndi áðan. Þetta kemur reyndar allt saman einnig fram í áliti því sem minni hluti efh.- og viðskn. sendi fjárln. þó að seint væri og reyndar eftir að hún hafði lokið fundum sínum og þess vegna var það álit aldrei tekið þar til umræðu eða umfjöllunar en er prentað með sem fskj. í nál. frá meiri hluta fjárln. svo sem þingsköp gera ráð fyrir. Ég ætla ekki, virðulegur forseti, að ræða um það mál sérstaklega. Það var rætt í þingskapaumræðum í gær hvernig þau mál hefðu þróast. Auðvitað verð ég að segja að það var leitt að ekki skyldi vera hægt að bíða eftir því nál. minni hluta efh.- og viðskn. og ræða það sérstaklega í fjárln., en við stjórnarandstæðingar gerðum ekki kröfu til þess að fundi yrði frestað og það nál. tekið sérstaklega til umræðu á nýjum fundi, enda kom fram að það yrði prentað með nál. meiri hlutans svo sem raun varð á. Hluti þessa álits er endurprentaður í okkar áliti þar sem bent er á leiðir til frekari tekjuöflunar. Þar er m.a. bent á þann möguleika að innheimta jöfnunargjald allt næsta ár en ekki hálft árið eins og gert er ráð fyrir í tillögum ríkisstjórnarinnar. Það mundi gefa 350--360 millj. kr. tekjuauka á næsta ári. Þar er einnig bent á að hækka álagningu á vörum Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins, sem mundi geta gefið verulegar upphæðir eftir því hvað sá varningur yrði hækkaður um mörg prósent, og einnig er bent á nauðsyn þess að herða á innheimtu skatta, sérstaklega virðisaukaskattsins. Mig langar að ræða örlítið sérstaklega um einn póst í tekjuáætlun meiri hlutans og hæstv. ríkisstjórnar þó að sá liður sé reyndar ekki mjög stór, þó 150 millj. kr., og á ég þar við svokallaðar arðgreiðslur ríkisfyrirtækja. Á lokamínútum síðasta fundar nefndarinnar voru kynntar nýjar reglur um arðgreiðslur ríkisfyrirtækja og talið nægjanlegt að þær reglur væru staðfestar af Alþingi ásamt samþykkt á tekjugrein frv. Arðgreiðslur þessar eiga að skila 150 millj. kr. í ríkissjóð. Minni hlutinn telur vafasamt að hægt sé að ákveða arðgreiðslur í ríkissjóð með þessum hætti og bendir m.a. á að bankastofnanir greiða að sjálfsögðu skatt samkvæmt lögum um skatt á innlánsstofnanir og arðgreiðslur hlutafélaga eru ákveðnar á aðalfundum félaganna samkvæmt tillögum stjórnar. Þá má einnig benda á að ríkið er minnihlutaeignaraðili í ýmsum þeim fyrirtækjum sem hér er gert ráð fyrir að skili arði í ríkissjóð. Þessar hugmyndir koma fram í brtt. á þskj. 295 sem flutt er af meiri hluta fjárln. og er þar liður nr. 2 og ber yfirskriftina ,,Reglur um útreikning arðgreiðslna ríkisfyrirtækja``. Við þetta geri ég ekki aðra athugasemd en þá að vekja til umhugsunar hvort rétt sé að málum staðið og bendi m.a. á að þar er gert ráð fyrir að Ríkisútvarpið, bæði hljóðvarp og sjónvarp, greiði arð allt að 20% af meðalhagnaði þriggja undanfarinna ára í ríkissjóð. Reyndar veit ég ekki hvort Ríkisútvarpið hefur nokkurn tíma haft hagnað og spurning hvort það er eðlilegt að það þurfi þá að hækka sín gjöld til að geta síðan skilað hluta af þeim aftur í ríkissjóð. Einnig eru tínd til fyrirtæki sem ríkið er ekki eignaraðili að nema að 20--40%, svo sem eins og Hitaveita Suðurnesja og Orkubú Vestfjarða. Þá eru taldir upp bankar sem eiga að greiða 2% arð í ríkissjóð og að lokum nokkur hlutafélög sem eiga að greiða allt að 10% arð og í sumum þeirra á ríkið ekki nema 18% eins og t.d. í Endurvinnslunni hf. þar sem ríkið er 18% eignaraðili. Þetta finnst okkur að þurfi að skoða nánar, en sannleikurinn er sá að það er eins með þetta og sumt annað sem hefur verið til meðhöndlunar og umræðu í hv. Alþingi seinustu dagana að það hefur lítill tími gefist til ítarlegrar umfjöllunar eða til nánari upplýsingaöflunar. Það væri full ástæða til þess, virðulegi forseti, að ræða ítarlega um innheimtu virðisaukaskattsins. Fjárln. hefur borist sérstakt minnisblað um innheimtu skattsins í ár og á næsta ári frá fjmrn. þar sem bent er á hugsanlegar orsakir þess að skatturinn virðist nú innheimtast verr en ráð var fyrir gert og nauðsyn þess að taka þar á ýmsum þáttum. Því miður er ekki tími til að fjalla ítarlega um það við þessa umræðu, en það verður auðvitað að reyna að tryggja betri skattaskil og þarf einnig að huga sérstaklega að þeim reglum sem gilda um endurgreiðslu virðisaukaskattsins af aðföngum því að í þessu minnisblaði er sérstaklega bent á að endurgreiðslurnar hafi farið langt umfram áætlanir ráðuneytisins. Þetta er verkefni skattyfirvalda að skoða og koma með tillögur um og síðar löggjafans að fjalla nánar um málið. Ef ég sný mér þá aðeins að umfjöllun um gjaldahliðina er ljóst að það er hinn flati niðurskurður sem er stóra aðgerðin til að leita nýrra leiða í sparnaði og er gert ráð fyrir að hann skili 1 1 / 2 milljarði kr. Þetta sýnist okkur stjórnarandstæðingum óvarlegt og ólíklegt að muni ganga eftir miðað við að ýmsar stofnanir eru með vanáætlaðar fjárveitingar. Þar að auki er þetta erfitt í framkvæmd svo sem reynslan sýnir og hefur ekki skilað því sem ætlast hefur verið til þegar þetta hefur verið reynt áður. Það má auðvitað hugsa sér að slíka aðgerð væri hægt að framkvæma öðru hverju með margra ára millibili, kannski 10 ára millibili, til að taka á í ýmsum ríkisstofnunum og leita leiða til sparnaðar en ekki líklegt að það muni takast að fá mikið út úr slíkum sparnaði þegar hann er framkvæmdur annað eða þriðja hvert ár eða þessi aðferð við að leita sparnaðarleiða. Ég álít því að það muni nú leiða til samdráttar í þjónustu opinberra stofnana ef eins hart verður haldið utan um fjárveitingarnar og fjárlögin gera ráð fyrir. Þá er einnig gert ráð fyrir verulegri fækkun opinberra starfsmanna eins og þessar hugmyndir hljóða og liggja fyrir nú. Mig langar til að lesa upp úr skjali sem barst fjárln. frá fjmrn., m.a. vegna þess að í 2. umr. um frv. virtist koma fram misræmi í málflutningi fulltrúa stjórnarandstöðunnar og var á það bent af öðrum ræðumönnum í þeim umræðum. Það segir í þessu skjali, með leyfi forseta, þar sem fjallað er um ráðningastöðvun: ,,Allar nýráðningar verði stöðvaðar og nauðsynleg störf mönnuð með tilfærslu innan kerfisins. Óhjákvæmilegar nýráðningar verða bornar undir ríkisstjórn áður en til ráðningarsamnings kemur. Miðað við forsendur fjárlagarfrv. verði starfsmönnum ríkisins fækkað um 600 á árinu sem svarar 300 ársverkum. Áætlaður sparnaður er 510 millj. kr. Samkvæmt fjárlagafrv. hefði heildarfjöldi starfa hjá ríkinu orðið 16.968 árið 1992. Áreiðanlegar tölur um breytingar milli ára liggja ekki fyrir, en ljóst er að fjölgun hefði orðið að óbreyttu fjárlagafrv.`` Innan sviga er síðan sett 100--200 störf og spurningarmerki þar fyrir aftan. Ég hygg að það misræmi sem virtist koma fram í umræðum áður hafi verið þegar talað er annars vegar um að starfsmönnum verði fækkað um 600 á árinu sem svari 300 ársverkum, en hvort tveggja er sem sagt tekið upp úr þessu skjali fjmrn. Sú skerðing sem hér er ráðgerð og boðuð kemur fram m.a. á tveimur töflum sem sýndar eru í nál. frá minni hlutanum. Fyrst eru sýnd áhrif þessarar flötu lækkunar rekstrargjalda á ráðuneytin öll og kemur það harðast niður á menntmrn. og heilbrrn., en af þeim 2.455 millj. kr. sem þessi sparnaður á að gefa er gert ráð fyrir að menntmrn. þurfi að spara 764 millj. kr. og heilbr.- og trmrn. 921 millj. Hér er um mjög háar upphæðir að ræða og ef litið er á hvernig þetta kemur út fyrir nokkrar stærstu eða útgjaldasömustu ríkisstofnanirnar, sem einnig er sett fram í töflu í nál., kemur í ljós að það eru einnig heilbrigðis- og menntastofnanirnar sem harðast verða úti. Ríkisspítalarnir t.d. einir sér þurfa að spara á fjórða hundrað millj. kr., 308 millj. 227 þús. kr. svo að nákvæmlega sé talið, og Háskóli Íslands nær 93 millj. kr. Svo að dæmi sé tekið af smærri stofnunum, sem hlýtur þó að muna verulega um þetta, má nefna t.d. Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri sem á samkvæmt þessum tillögum að spara 56 millj. kr. Ég fullyrði að það verður erfitt verk að ná þessu fram og ef marka má fréttir frá þeim stofnunum sem standa frammi fyrir því að leita leiða er ljóst að þær verða ekki sársaukalausar. Ég leyfi mér reyndar að fullyrða að þetta sé óframkvæmanlegt, a.m.k. í þeim mæli sem hér er ráðgert. Að vísu eru hér tillögur um að af þessum nær því 2 1 / 2 milljarði sem á að spara sé gert ráð fyrir að 2 / 5 hlutum sé aftur endurráðstafað eftir ákveðnum vinnureglum sem þó hafa ekki verið skýrðar nákvæmlega út enn sem komið er. Það má líka geta þess að aðferðirnar við að endurráðstafa þessu fjármagni eru þær að ekki er ljóst að það séu einmitt þessar sömu stofnanir sem fá fjármunina, enda þyrfti þá ekki að skerða nema um 3 / 5 hluta af því sem áætlað er og láta þar við sitja, en nú á að ráðstafa þessum upphæðum beint úr ráðuneytunum sjálfum og þá að láta það ráðast þar hverjar stofnanir fá viðbótarfjárveitingar og hverjar ekki. Mig rámar í að hér á hv. Alþingi hafi verið umræður, líklega á síðasta þingi, þar sem fjallað var um frjálslyndi í ráðstöfunum ríkisfjármuna og gott ef það var ekki einmitt núv. hæstv. heilbrrh., sem þá var formaður fjárln., sem hvað stærst orð hafði um að þannig væri ekki hægt að standa að málum. Þetta var frv. sem fjallaði um greiðslur úr ríkissjóði og var þar m.a. fjallað um aukafjárveitingar sem nú hafa nær lagst af með því að flytja fjáraukalög oftar en áður var tíðkað, en hér er hins vegar gerð tillaga um að ráðuneytin fái 1 milljarð kr. eða fast að því til svo til frjálsrar ráðstöfunar. Hvar er þá fjárveitingavaldið? má kannski spyrja þegar svona er staðið að málum. Við höfum að vísu séð hugmyndir um hvernig hugsanlegt sé að standa að eftirliti með framkvæmd þessa ákvæðis og gert ráð fyrir að fjárln. eða fulltrúar hennar fylgist með úthlutun þessa fjár, en fjárveitingavaldið er að sjálfsögðu þá komið allnokkuð frá Alþingi sjálfu sem hingað til hefur ákveðið fjárveitingar til einstakra stofnana. Vonandi er hægt að finna leiðir til aukinnar hagræðingar og meiri sparnaðar en hingað til hefur tekist. Ég hef t.d. margrætt þau mál við fulltrúa, stjórnendur og starfsfólk heilbrigðisstofnana meðan ég sat sem heilbr.- og trmrh., kem kannski aðeins nánar að því máli síðar, en ég óttast að það verði erfitt að knýja þar dyra um svo stórar upphæðir sem hér er gert ráð fyrir. Sama er auðvitað um menntamálin og þessa stóru kostnaðarsömu málaflokka því að þeir eru jafnframt afar viðkvæmir og við alþingismenn höfum fengið upplýsingar um að þessi boðaði niðurskurður í menntamálum geti samsvarað því að nær 7.000 grunnskólanemar fengju enga kennslu á næsta ári, nær 7.000 grunnskólanemar. Þetta sýnir okkur aðeins hvers konar upphæðir hér eru á ferðinni og hvernig verður að takast á við verkefnið. Auk þess hlýtur þetta að hafa veruleg áhrif á málaflokkinn málefni fatlaðra þó svo að hæstv. félmrh. hafi reynt að verjast við 2. umr. um frv. og álitið að þetta mundi lítt eða ekki koma niður á þeim málaflokki. Ég veit og þekki af reynslu að hæstv. félmrh. er fimur að verjast og verst af mikilli hörku, en ég óttast samt að henni muni ekki takast að komast undan því að taka þátt í þessum sparnaði og auðvitað hljóti hann að bitna á þessum málaflokki eins og öðrum. Í þessu frv. og tillögum sem lagðar hafa verið fram síðar sem breytingar við frv. er gert ráð fyrir verulegum nýjum álögum á sveitarfélögin. Þar má t.d. minna á það sem áður hefur komið fram og er boðað í frv., kemur fram í frv. til laga um ráðstafanir í ríkisfjármálum, álögur til húsnæðismála, ábyrgðasjóð launa, greiðslur til Fasteignamats ríkisins o.fl., og þó að fallið hafi verið frá róttækum breytingum á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga er hér gert ráð fyrir nýjum skatti, sem hefur nú fengið heitið lögregluskattur, sem að auki leiðir til röskunar á úthlutunum úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga svo sem rakið hefur verið hér í þingi við önnur tækifæri og ég ætla ekki að eyða tíma í núna. En talið er að í ýmsum tilvikum sé hér um verulega fjármuni að ræða sem hafi áhrif á stöðu sveitarfélaga, einkum hinna minni, og eru jafnvel dæmi um að tekjur minni sveitarfélaga muni skerðast um allt að 20--30%. Mig langar að rekja eitt dæmi sem ég þekki vel til og hef fengið upplýsingar um. Það er í mínum heimabæ, Húsavík, þar sem búa nú 2.503 íbúar. Þegar þar hefur verið tekið tillit til áhrifa þessara nýju gjalda og álaga --- ábyrgðasjóðs launa, húsnæðismálanna eins og þau eru hugsuð í því sveitarfélagi á næsta ári --- og þau miðuð við þær umsóknir sem sveitarfélagið hefur nú sent eða beiðnir um að byggja félagslegar íbúðir, þann fjölda íbúða sem fyrirhugað er að byggja, fasteignamatsálagninguna og lögregluskattinn svokallaða og áætluð áhrif hans á jöfnunarsjóðsframlögin, þá er hér um að ræða útgjöld þessa sveitarfélags með 2.500 íbúa upp á 11,1 millj. kr. sem eru 4,4% af heildarveltu þessa sveitarfélags. Ef hins vegar er litið á ráðstöfunarfé sveitarfélagsins eða eignabreytingafé í ár, árið 1991, var það samtals 61,7 millj. kr. og þýða þá þessi nýju gjöld sveitarfélagsins til ríkisins 18% af þessu eignabreytingafé. Í þessu sveitarfélagi eins og mörgum öðrum úti á landsbyggðinni hafa verið erfiðleikar og áföll í atvinnulífinu sem því miður hafa auðvitað bitnað á sveitarfélaginu í einhverjum tilvikum. Það mun leiða til þess að sveitarfélagið hefur enn minni upphæðir til eignabreytinga á næsta ári, m.a. vegna hærri skatta, hærri vaxtaútgjalda og björgunaraðgerða sem sveitarfélagið hefur orðið að taka þátt í og er nú áætlað samkvæmt drögum að fjárhagsáætlun Húsavíkurkaupstaðar fyrir árið 1992 að eignabreytingafé verði aðeins 45,4 millj. kr. Og nú blasir við að sveitarfélagið þurfi að greiða rúmar 11 millj. kr. af þessu til ríkisins eða 24,5%, nær fjórðung af eignabreytingafé sem það missir nú og þarf að greiða til ríkisins. Eftir standa þá til ráðstöfunar til eignabreytinga, til allra framkvæmda í sveitarfélaginu 34,3 millj. kr. Virðulegur forseti. Aðrir fulltrúar minni hlutans í fjárln. munu fara ítarlega yfir ýmsa þessa efnisþætti og þau áhrif sem frv. og aðgerðir ríkisstjórnarinnar hafa á efnahags- og atvinnumálin í landinu. Ég mun því fara hratt yfir sögu hvað þessa þætti varðar en langar til að fjalla nokkuð í viðbót um einstaka þætti heilbrigðis- og tryggingamálanna af því að ég þekki þar nokkuð vel til. Því var það sem ég óskaði eftir því að þegar til þess kæmi yrði hæstv. heilbrrh. einhvers staðar í kallfæri. Ég lýsi ánægju minni með að hann skuli vera staddur í þingsal. Það má hins vegar benda á að hæstv. fjmrh. er ekki viðstaddur 3. umr. um fjárlagafrv. og verður það að teljast nokkuð óvenjulegt. Kannski má segja að það sé ekki ásættanlegt, en mér er kunnugt um að hann er upptekinn annars staðar á þessu augnabliki og geri því ekki kröfu um að hann komi í þingsal, en bendi á að þetta hlýtur að verða að teljast bæði óvenjulegt og óeðlilegt og ekki gott að þinghaldi skuli vera hagað með þessu móti. Það sem ég hafði hugsað mér að taka til umræðu næst var að fjalla ofurlítið nánar um heilbrigðismálin og þá kannski einkum um sjúkrahúsin og málefni sjúkrahúsanna, en þau mál hafa verið mjög til umræðu í þjóðfélaginu og í fjölmiðlum seinustu dagana og þá ekki síst hugmyndir og aðgerðir hæstv. heilbrrh. Fyrst langar mig þó að fara örfáum orðum um málefni Sjálfsbjargar, landssambands fatlaðra.  Fundarhlé. Virðulegur forseti. Ég var kominn þar máli mínu að ég ætlaði að fjalla næst um heilbrigðismálin og fara ofurlítið yfir stöðuna í þessum umræðum um sameiningu eða samstarf sjúkrahúsa á höfuðborgarsvæðinu og aðra þætti er varða heilbrigðis- og tryggingamál í frv. til fjárlaga fyrir árið 1992, en mér þykir að sjálfsögðu mjög miður að heilbrrh. skyldi ekki geta verið hér áfram. Hann var í salnum áðan þegar ræðu minni var frestað og var hér að minni beiðni en getur ekki verið hér í kvöld af ástæðum sem ég virði og geri ekki kröfu til þess að hann komi hér. Mér finnst hins vegar að þau mál sem eru til umfjöllunar í þjóðfélaginu varðandi rekstur heilbrigðisstofnana séu svo mikilvæg að það sé full ástæða til að ræða þau við ráðherra í hv. þingi og ég verð líka að lýsa sérstakri óánægju minni með það aftur að hæstv. fjmrh. skuli ekki treysta sér til að vera við 3. umr. fjárlaga, lokaumræðu fjárlaga fyrir næsta ár. Ég sagði fyrr í ræðu minni fyrir kvöldverðarhlé að út af fyrir sig væri ég ekki að gera kröfu til þess þá að hann kæmi hér þegar umræðan var að hefjast, en mér finnst það vart ásættanlegt að þessi umræða haldi áfram, a.m.k. ekki til enda, án þess að hæstv. fjmrh. sé við. Þá verð ég að segja að ef ljóst er að hann getur það ekki er það orðið á ábyrgð stjórnenda þingsins að haga málum svo til að hér sé verið að ræða mál einstakra ráðherra sem ekki geta verið á staðnum. En ég ætla að halda áfram umfjöllun minni um heilbrigðismálin og til þess að einhver sem málið varðar hlýði á það fyndist mér rétt að formaður eða varaformaður fjárln. væru í salnum, en það er ekki einu sinni svo að þeir séu hér staddir. ( Forseti: Forseti vill trufla hv. þm. með því að segja honum að forseti mun gera þær ráðstafanir sem unnt er til þess að þeir hv. þm. sem nefndir voru verði viðstaddir.) Já, ég þakka hæstv. forseta fyrir það. Út af fyrir sig eiga þessi mál, sem ég ætla mér að ræða hér, ekkert sérstaklega erindi til formanns eða varaformanns umfram aðra hv. þm., sem ég tel að þessi mál varði mikið og þeim beri að kynna sér vel og átta sig á hvert stefnir og hvað er verið að gera varðandi rekstur og sameiningu sjúkrahúsa og samstarf þeirra í höfuðborginni, en þeir eru þó fulltrúar ríkisstjórnarinnar í fjárln. og bera þá auðvitað nokkra ábyrgð á hvernig þessi mál þróast og gætu verið málsvarar ríkisstjórnar við þessa umræðu þó svo að hæstv. heilbrrh. sé forfallaður og geti ekki verið í þinginu. Nú er mér ljóst að það vill svo til að hæstv. forseti sem situr nú í forsetastóli er fulltrúi í fjárln. og hefur unnið þar samviskusamlega og ég veit að hann mun hlýða á þetta mál og vonandi taka eitthvert tillit til þess sem mig langar til að koma á framfæri. Fyrst ætla ég samt að byrja á að ræða ofurlítið um málefni Sjálfsbjargar, landssambands fatlaðra, og kannski örfá önnur atriði áður en ég sný mér að málefnum sjúkrahúsanna. Eins og þingheimur væntanlega veit rekur Sjálfsbjörg bæði vinnu- og dvalarheimili, svo og hjúkrunar- og endurhæfingarstofnun hér í Reykjavík auk þess að vera landssamband félaga sem starfa um allt land. Það eru 16 félög sem starfa á hinum ýmsu stöðum um landið þannig að Sjálfsbjörg rekur mikið og öflugt félagsstarf þar sem eru rúmlega 3 þús. meðlimir. Sambandið rekur þessar mikilvægu stofnanir, sem ég gat um áðan, sem eru stofnanir sem þjóna fötluðum einstaklingum, sumum hverjum alvarlega fötluðum sem þurfa mikla umönnun, og þess vegna er mikilvægt að starf landssambands fatlaðra, Sjálfsbjargar, sé virkt og það sé hlúð að því starfi eins og reyndar störfum ýmissa annarra frjálsra félagasamtaka sem starfa í landinu og hafa tekið sér það sem verkefni að vinna að málum sem mætti segja að tilheyrðu hinu opinbera, ríki eða sveitarfélögum eftir atvikum, og hafa leyst af hendi ómetanlegt starf í því sambandi og ég tel Sjálfsbjörgu tvímælalaust vera í þeim hópi. Vissulega hefur Sjálfsbjörg fengið ofurlítinn stuðning frá ríkinu til sinnar félagastarfsemi þó að það séu ekki háar upphæðir. Ef ég man rétt, ég hef það nú ekki skjalfest fyrir framan mig, munu það hafa verið einar 2 millj. kr. eða svo í félagsstyrk á því ári sem nú er að líða og svo að sjálfsögðu daggjöld til reksturs þessara stofnana eins og daggjaldaákvarðanir hafa verið á hverjum tíma af daggjaldanefnd. En nú ber svo við að Sjálfsbjörg á í verulegum rekstrarörðugleikum og þau húsakynni sem samtökin reka sína starfsemi í þurfa mikið viðhald og miklar lagfæringar. Meira að segja er nú svo komið að öryggismálum er stefnt í hættu ef ekki tekst að ráða þar bót á. Þess vegna hefur landssambandið sent Alþingi og fjárln. erindi þar sem þeir biðja um stuðning við sína starfsemi. Með leyfi forseta langar mig til að lesa eina málsgrein eða svo úr bréfi frá Sjálfsbjörgu, landssambandi fatlaðra, en þar segir svo: ,,Þann 20. júní sl. tók daggjaldanefnd ákvörðun um að hætta að viðurkenna húsaleigugjöld sem hluta af rekstrargjöldum vinnu- og dvalarheimilisins Sjálfsbjargar. Þessi ákvörðun þýðir beint tekjutap Sjálfsbjargar, landssambands fatlaðra, upp á um það bil 14 millj. kr. Tekjutap Sjálfsbjargar á næsta ári vegna þessa er fyrirsjáanlegt á sautjándu milljón kr. Verði Sjálfsbjörgu, landssambandi fatlaðra, ekki bætt þetta tekjutap er ljóst að skera verður verulega niður þjónustu. Hér er rétt að benda á að ofangreind skerðing er um það bil 31,2% af áætluðum tekjum Sjálfsbjargar fyrir árið 1992.`` Þá er trúlega átt við þær tekjur sem landssamtökin sjálf hafa til þess að standa undir rekstri sambandsins og þeirra eigna sem landssambandinu ber að sjá um. Í erindi þessu er að öðru leyti fjallað ítarlega um starfsemi sambandsins og segir síðar í þessu erindi, þar sem aðrar fjárveitingabeiðnir eru skilgreindar nánar, að nú við fjárlagagerð fyrir 1992 sé gert ráð fyrir að þessar stofnanir verði settar á það sem við köllum í daglegu tali föst fjárlög, þ.e. þau eru ekki lengur rekin með daggjaldaákvörðun heldur fái fasta fjárveitingu á fjárlögum til að reka starfsemina. Og þar segir í bréfinu, með leyfi forseta, svo: ,,Stofnunin hefur átt í viðræðum við heilbr.- og trmrn. varðandi fjárlagatillögur hennar. Það er ljóst að ráðuneytið hefur að mestu viðurkennt tillögur stofnunarinnar, en út af stendur að ekki er viðurkennd ein einasta ný staða við dvalarheimilið þrátt fyrir óskir um 14,66 ný stöðugildi.`` Nú er það svo að samtökunum hefur verið ljóst að þau fengju ekki sínar ýtrustu óskir uppfylltar og hafa gert ráð fyrir að fækka stöðugildum ef þau fengju ekki svo mörg stöðugildi. Ýtrasta ósk þeirra nú er 8,86 ný stöðugildi sem þeir telja mjög brýnt að fá og áætlað er að muni kosta um 17 millj. kr. Einnig er farið fram á smáupphæð til eignakaupa og svo síðast en ekki síst, virðulegur forseti, fram á fjárveitingu vegna nauðsynlegs meiri háttar viðhalds á húsnæðinu eins og ég nefndi áðan. En gert er ráð fyrir að nauðsynlegar framkvæmdir sem þarf að leggja í kosti rúmar 40 millj. kr. Þeir gera ráð fyrir í erindi sínu að hægt sé að skipta þessari framkvæmd og þar með auðvitað líka fjárveitingunni á tvö eða jafnvel fleiri ár þó að verkefnið sé orðið mjög brýnt og munu einnig senda umsóknir til Framkvæmdasjóðs fatlaðra til að mæta þessum brýnu þörfum og vonandi verður hægt að verða við því að einhverju leyti þar. En það sem ég tel einna erfiðast í þessu sambandi er að öryggismálum er ekki sinnt nægjanlega vel og samkvæmt fréttum sem ég hef fengið af ástandi mála í þessum húsakynnum fór í vatnsveðri hér á dögunum úr sambandi brunavarnakerfi sem þýðir það að hluti af brunavarnakerfi er ekki í sambandi, viðvaranir þess ekki virkar. Þá sjá menn hvers kyns ástand getur komið upp ef voða ber að höndum þar sem fatlaðir einstaklingar búa. Erindi þessu var því miður ekki hægt að sinna og það sem mér finnst enn furðulegra og þó það skipti ekki máli upp á fjárveitingarnar sem brýnast er að leysa, þá finnst mér miður að hafa ekkert svar fengið frá ráðuneyti heilbrigðismála um það hvernig ráðuneytið lítur til þessarar stofnunar og hvaða lausnir það sér á vanda samtakanna. Það var ítrekað gengið eftir því að fá slíkt álit til fjárln. en án árangurs. A.m.k. hefur það ekki borist mér sem gekk þó fastast eftir því að fá þessar upplýsingar. Ég ætla ekki að eyða tíma í að rekja mikið fleiri mál einstakra stofnana þó vissulega væri ástæða til, þó ekki væri nema kannski rétt aðeins að nefna málefni St. Jósefssjúkrahússins í Hafnarfirði. Þau voru töluvert til umræðu í þinginu fyrr í haust og menn voru þar stóryrtir mjög og höfðu í frammi heitstrengingar um að það skyldi ekki fara fram með þeim hætti, sem fjárlagafrv. gerði ráð fyrir, að gerbreyta starfsemi þessa sjúkrahúss. Niðurstaðan er nú sú að af mikilli náð hafa hæstv. ríkisstjórn og hæstv. heilbrrh. lofað að draga úr skerðingunni sem áætluð var um helming þannig að það á ekki að taka af stofnuninni nema 60 millj. miðað við 120 millj. sem áætlað var í upphafi, enda hefði það lagt núverandi starfsemi þessarar stofnunar í rúst og reyndar sýnist mér að 60 millj. kr. skerðing hljóti að hafa afgerandi áhrif á það hvernig þessi stofnun getur starfað. En um þetta hefur að lokum náðst samkomulag við stjórnendur stofnunarinnar. Óttast ég þó að það samkomulag sé gert undir ákveðnum þrýstingi og mönnum hafi kannski verið sagt að þeir mættu þykjast góðir að fá þó þetta og skyldu vel við una, en um það ætla ég ekki að hafa fleiri orð. Um það er flutt brtt. af meiri hluta nefndarinnar að laga hér nokkuð til þó að vafalaust muni sjúkrahúsið í Hafnarfirði eiga við alvarlega rekstrarerfiðleika að stríða eftir sem áður miðað við hvernig fjárveitingin verður að þessari brtt. samþykktri. Þá langar mig aðeins áður en ég sný mér að sjúkrahúsunum að nefna annan flokk sem heyrir undir heilbr.- og trmrn., en það eru fjárveitingar til lífeyristrygginga. Samkvæmt fjárlagafrv. var ráðgert að skerða þær um 330 millj. kr. Að vísu hefur verið flutt brtt. og samþykkt um að sú skerðing sé ekki nema 250 millj. Við 2. umr. fjárlaga var bætt á þennan fjárlagalið 80 millj., en eftir sem áður á að skera niður um 250 millj. kr. og engin skýring hefur fengist á því hvernig þeim sparnaði skuli náð þrátt fyrir óskir um upplýsingar um það hvað sé yfir höfuð í gangi, hvaða áætlanir séu uppi. Í fyrri ríkisstjórn voru uppi hugmyndir um að tekjutengja grunnlífeyri og spara þannig verulega í útgjöldum lífeyristrygginga, en þær náðu ekki fram að ganga. Og það var fyrst og fremst vegna andstöðu þingflokks Alþfl. Nú hefur þessi ágæti þingflokkur hæstv. heilbrrh. innan sinna raða, og það er væntanlega hæstv. heilbrrh. sem gerir þessa tillögu, og ef það viðhorf sem var á seinasta þingi gagnvart þessum hugmyndum um tekjutengingu grunnlífeyris er óbreytt hjá þingflokki Alþfl. er ekki hægt að láta sér detta annað í hug en að hér eigi hreinlega að lækka lífeyrisbætur til öryrkja og aldraðra til að ná fram þessum sparnaði eða a.m.k. væri fróðlegt að fá að heyra hvaða aðrar hugmyndir kunna að vera þar á ferðinni. Mikið hefur verið rætt um málefni sjúkratrygginganna, bæði í umræðum um fjárlagafrv. og reyndar við ýmis önnur tækifæri, og ég ætla því ekki að eyða miklum tíma í það núna, en árétta andstöðu minni hlutans við fyrirhugaða gjaldtöku fyrir komu á heilsugæslustöðvar. Eins og þingheimi er væntanlega kunnugt er nú fyrirhugað að taka á ný upp gjald fyrir komu á heilsugæslustöð sem fellt var niður fyrir tveimur árum og var liður í þeirri stefnu að leggja áherslu á hvers konar forvarnastarf og fyrirbyggjandi störf í heilbrigðisþjónustunni. Nú virðist eiga að hverfa frá þessu og við andmælum þeim hugmyndum. Þá ætla ég að snúa mér að því að ræða málefni sjúkrahúsanna og þá einkum stóru sjúkrahúsanna þriggja í höfuðborginni sem hafa verið mikið til umræðu á undanförnum dögum og vikum. Það hefur reynst erfitt að fá setta niður á blað endanlega afstöðu heilbr.- og trmrn. til málefna ríkisspítalanna og þá á ég við það til að skýra mál mitt nánar að ríkisspítalar sendu fjárln. beiðni um leiðréttingu á fyrirhuguðum fjárveitingum eins og þær koma fram í fjárlagafrv. upp á 300--500 millj. kr. og bilið má rekja til þess hve mikið væri veitt til nauðsynlegra viðhaldsframkvæmda. Til lagfæringa á rekstrinum voru um það bil 300 millj. af þessum upphæðum og þar af leiðrétting á launalið upp á 134 millj. kr. miðað við óbreytt rekstrarumfang frá því sem er í ár. Hæstv. heilbrrh. kom á fund fjárln. og ræddi við nefndina um málefni ríkisspítalanna og gerði grein fyrir stöðunni og miðaði þá umfang hennar og rekstrarform við það sem var á árinu 1990. Nú er ljóst að eftir verulegan niðurskurð og aðhald á árinu 1989 hefur ýmislegt breyst, ný verkefni og ný viðfangsefni komið inn til ríkisspítalanna. Má t.d. nefna þar, þó ekki sé tínt til nema eitt atriði, að hjartaskurðaðgerðum hefur fjölgað og auðvitað hlýtur það að þýða aukin rekstrarútgjöld þannig að viðmiðun við 1990, og þá algerlega gengið fram hjá því sem hefur gerst á árinu 1991, hlýtur að þýða misræmi í tölum. Hæstv. ráðherra lofaði sjálfur að sjá til þess að send yrði skrifleg greinargerð um samanburð á þessum tölum til fjárln. Sú greinargerð hefur ekki komið fram þrátt fyrir ítrekuð tilmæli um það. Nú er ég ekki með þessu að væna hæstv. heilbrrh. eða ráðuneytið um að reyna að leyna upplýsingum eða fela tölur, síður en svo, af því að ráðherra gerði grein fyrir því að hann væri að miða við árið 1990, en ósk mín var sú að fá að sjá þetta til samanburðar af því að hér er um að ræða flókin mál. Þó að maður leggi sig fram nær maður kannski ekki öllum upplýsingum niður á minnisblöð á stuttum fundi og bað ég um að fá þessar upplýsingar þess vegna skjalfestar til að bera þær saman við óskir ríkisspítalanna og sjá hvað hér kynni að bera á milli og hvað það væri þá sem ætti að skera niður af þeim verkefnum sem eru unnin í dag. Ef það er t.d. hugmyndin að fækka aftur hjartaskurðaðgerðum er líka nauðsynlegt að vita það. Það er fróðlegt fyrir þingheim að fá að vita ef það er afstaða og ráðlegging hæstv. heilbrrh. til ríkisspítalanna að gera það. Nú er vitað að aðgerðir þessar eru ódýrari hér heima á Íslandi en úti í London, en eins og við vitum höfum við sent marga sjúklinga sem þurfa í slíkar aðgerðir til London. Við vitum líka að við eigum á að skipa mjög færum sérfræðingum á þessu sviði þannig að við þurfum ekki að leita eftir þessum aðgerðum til útlanda þess vegna. Og síðast en ekki síst er árangur hér betri en erlendis oft og tíðum og t.d. er sýkingarhætta eftir slíkar aðgerðir miklu fátíðari hér heima á Íslandi en eftir þær aðgerðir sem gerðar eru erlendis. Þess vegna tel ég að það yrði mikil afturför ef þeim aðgerðum yrði aftur fækkað og bendi á þá hugmynd, sem reyndar hefur verið skoðuð áður og alveg fullkomin ástæða til að fara nánar ofan í saumana á henni, að bera saman kostnað við þessar aðgerðir hér heima og erlendis og færa þá til fjármuni frá Tryggingastofnun ríkisins ef aðgerðum á að fækka, ef það er stefnan, þannig að ríkisspítalar geti haldið áfram svipuðum aðgerðafjölda en draga þá frekar úr því að senda Íslendinga erlendis sem þó hlýtur að vera neyðarkostur vegna þess að við þessar aðgerðir er biðlisti og við vitum því miður að það hafa orðið afföll af þeim biðlista sem er sárt til að vita ef þar er um að ræða einstaklinga sem hefði verið hægt að koma til hjálpar. Varðandi Borgarspítalann, þá hefur stjórnendum hans tekist að halda rekstri innan fjárveitinga undanfarin ár en nú stefnir í að halli þessa árs verði um það bil 100 millj. kr. samkvæmt upplýsingum framkvæmdastjóra sjúkrahússins sem komu fram á fundi í fjárln. Benti hann m.a. á að svokölluð álagsprósenta, sem er álag á föst laun og stafar af vaktakerfi, yfirvinnu og því vinnufyrirkomulagi sem óhjákvæmilegt er að hafa á sjúkrahúsunum, væri nú 79% á Borgarspítalanum, en í forsendum fjárlagafrv. er ekki gert ráð fyrir nema 71% svo að hér ber verulega í milli, en ekki er eftir því sem best er séð vitað hvernig eigi að mæta þessum mismun ef á að fara eins með Borgarspítalann og Landspítalann, að miða hans fjárveitingar á næsta ári við það umfang sem var á árinu 1990 og taka ekki tillit til rekstrarstöðunnar í ár þar sem blasir við að sjúkrahúsið fari 100 millj. fram yfir fjárveitingar. Síðast en ekki síst langar mig síðan til að ræða þær hugmyndir sem nú eru uppi um sameiningu Borgarspítalans og Landakots, en á undanförnum árum hafa verið uppi hugmyndir um sparnað í rekstri sjúkrahúsanna á höfuðborgarsvæðinu og hafa þær byggst á aukinni hagræðingu með samstarfi eða sameiningu stóru sjúkrahúsanna þriggja. Slíkar breytingar taka því miður langan tíma og þarf að undirbúa þær vel þannig að þær skili tilætluðum árangri og ekki líklegt að hægt sé að ná fram sparnaði á þessu sviði með einhverjum skyndiákvörðunum. Með breytingu á lögum um heilbrigðisþjónustu, sem samþykkt voru hér á Alþingi fyrir um það bil ári, nánar tiltekið 21. des. 1990, var stofnað svokallað samstarfsráð sjúkrahúsanna í Reykjavík. Hlutverk þessa ráðs er m.a. að gera tillögur um mótun framtíðarstefnu þessara sjúkrahúsa, starfssvið þeirra, gera þróunar- og fjárfestingaráætlanir og stuðla að sem hagkvæmastri verkaskiptingu. Vissulega hefði verið æskilegt að þessi lagabreyting, sem framkvæmd var fyrir ári, hefði verið með þeim hætti að þetta samstarfsráð hefði haft meiri völd en raun ber vitni, hefði getað skipað fyrir um verkaskiptingu milli þessara sjúkrahúsa og haft meira ákvörðunarvald en texti laganna hljóðar nú, en þó var hér um að ræða mikilvægt skref í að nálgast það að koma á nokkurs konar yfirstjórn yfir þessi sjúkrahús sem gæti sagt fyrir um það og til um það hvernig rekstrinum væri best háttað. Í stað þess að þróa málin áfram eftir þessum farvegi hefur hæstv. núv. heilbrrh. ákveðið --- ég segi ákveðið --- að skynsamlegasta leiðin til þess að ná fram skjótum sparnaði, jafnvel svo hundruðum millj. kr. skiptir, sé að sameina Borgarspítala og St. Jósefsspítalann að Landakoti í eina stofnun. Og ég segi ákveðið vegna þess að þetta er lagt til í frumvarpsgerðinni sjálfri, greinargerð frv., og síðan það var lagt fram hefur verið unnið að þessu og sérstök nefnd verið að störfum sem hefur haft það markmið og verkefni fyrst og fremst, að sögn einstakra nefndarmanna sem hafa komið til viðtals við fjárln., að kanna hvort þetta væri mögulegt. Þess vegna virðist hafa verið ákveðið fyrst að þetta skyldi gert og síðan sett nefnd í að kanna hvernig að því skyldi staðið. Niðurstaða nefndarinnar, sem kemur fram á síðustu stundu rétt fyrir afgreiðslu fjárlaganna, er í stuttu máli á þessa leið, ef ég má lesa orðrétt upp úr áliti nefndarinnar, með leyfi forseta: ,,Nefndin telur mögulegt að sameina rekstur Borgarspítala og St. Jósefsspítala undir eina stjórn og telur líklegt að það leiði til sparnaðar ef til lengri tíma er litið og aukinnar skilvirkni í þjónustu. Það skipulag sem hér er sett fram er algerlega háð því að tryggt verði fé til þeirra framkvæmda sem gerð er grein fyrir í skýrslunni.`` Hér er t.d. sagt að það sé mögulegt að sameina rekstur þessara stofnana --- það hefði líklega vart þurft mikil fundahöld eða miklar ,,spekúlasjónir`` til að komast að þeirri niðurstöðu einni og sér --- og svo það að það sé líklegt að það geti leitt til einhvers sparnaðar. Ekki er nú tekið dýpra í árinni en þetta, virðulegur forseti, og til að leiða nú fram einhvern hugsanlegan sparnað af þessu er nauðsynlegt að fá verulega fjármuni til að hrinda nauðsynlegum breytingum í framkvæmd. Það segir nefnilega síðar í þessu nál. að nauðsynlegar framkvæmdir, sem þarf að ráðast í árið 1992, muni kosta a.m.k. 400 millj. kr. og jafnframt er sagt, orðrétt úr skýrslunni, með leyfi forseta: ,,Þar sem mestur hluti ársins 1992 mun fara í almennan undirbúning og í stofnframkvæmdir sem eru forsenda fyrir tilfærslu verkefna yfirleitt er vart hægt að gera ráð fyrir sparnaði í rekstri á árinu 1992.`` Það er sem sagt alls ekki gert ráð fyrir að þetta leiði til neins sparnaðar. Það er varlega tekið til orða. Það segir: er vart hægt að gera ráð fyrir því, en aðspurðir segja nefndarmenn að það komi ekki til greina, það verði enginn sparnaður af þessum breytingum á næsta ári. Hins vegar muni þessi sameining kalla á verulegar viðbótarfjárveitingar. Heildarkostnaður við sameiningu þessara sjúkrahúsa er áætlaður í skýrslunni 1 milljarður 10 millj. kr. Vissulega er þar um að ræða hluti sem eru margir hverjir í gangi og hafa verið lengi og gengið of hægt eins og t.d. bygging B-álmu Borgarspítalans og kann það að vera skýring að einhverju leyti á áhuga manna á að koma þessari sameiningu á ef hún getur leitt til þess og flýtt fyrir því að framkvæmdir gangi hraðar og fjárveitingar fáist til verksins. En það kom hins vegar fram á fundi fjárln. hjá einum nefndarmanna, Loga Guðbrandssyni, framkvæmdastjóra St. Jósefsspítalans á Landakoti, að áætlanir um lagfæringar á Landakotsspítala væru mjög grófar og ekki byggðar á traustum grunni og hann meira að segja gekk svo langt að segja að við þessa áætlanagerð hefði verið viðhöfð ,,ráðhússaðferðin`` sem menn þekkja vel hver er. Hún er, eins og einhver lýsti því, að reka puttann upp í loftið. Ég man ekki hvort það var þáv. borgarstjóri, núv. hæstv. forsrh., eða einhver annar háttsettur maður hjá borginni sem taldi að áætlanir um kostnað við byggingu ráðhúss Reykjavíkurborgar hafi verið viðhafðar með þeim hætti og þá er nú ekki grunnurinn traustur ef það hefur verið sama aðferðin sem notuð hefur verið við þessa áætlanagerð, enda höfum við séð aðra áætlun um kostnað við þessar fyrirhuguðu breytingar sem hljóðar upp á rúma 2 milljarða kr. og er kannski ekkert fjær lagi en hin sem hljóðar upp á 1 milljarð. Ég teldi rétt að hv. Alþingi hefði hugleitt þessi mál mjög vandlega áður en framkvæmt er samkvæmt svona tillögum vegna þess að vissulega höfum við vítin til að varast. Má þar nefna breytingar á Þjóðleikhúsinu sem hafa farið langt fram yfir áætlanir og reyndar á Bessastöðum líka og sjálfsagt víðar. Það þýðir ekki að það hafi ekki verið nauðsynlegar framkvæmdir í sjálfu sér, en það hefði líka verið nauðsynlegt að viðhafa betri áætlanagerð þannig að menn vissu fyrir fram út í hvað verið væri að fara og það er það sem þarf að gera í þessu efni líka. Ég tel að menn þurfi að gæta sín mjög vel, það þurfi hv. Alþingi að gera áður en það tekur afdrifaríkar ákvarðanir í þessu sambandi. Þetta var um kostnaðarútreikningana, en í áliti nefndarinnar er einnig fjallað ofurlítið nánar um hugsanlegan sparnað af þessari sameiningu og þar segir, með leyfi forseta: ,,Nefndin gerir ráð fyrir að sameining spítalanna tveggja taki a.m.k. þrjú ár. Þar sem mestur hluti ársins 1992 mun fara í almennan undirbúning og í stofnframkvæmdir, sem eru forsenda fyrir tilfærslum verkefna yfirleitt, er vart hægt að gera ráð fyrir sparnaði í rekstri á árinu 1992. Sparnaður getur orðið að einhverju leyti á árinu 1993, eftir því hve stofnframkvæmdum og verkefnatilfærslum miðar hratt, og að fullu á árinu 1994. Því má búast við að hinn sameinaði spítali þurfi álíka há fjárframlög til rekstrar næstu tvö ár og spítalarnir tveir hafa til samans á þessu ári.`` Og síðar segir svo: ,,Nái sameiningin fram að ganga með þeim hætti sem hér að framan greinir má gera ráð fyrir milli 290 og 310 millj. kr. sparnaði í rekstri á ári þegar stofnframkvæmdum og verkefnatilfærslum er lokið.`` Nú eru 200--300 millj. kr. töluverðir fjármunir og ekki skal ég gera lítið úr því, en við höfum líka fyrir okkur aðra áætlun sem unnin er af starfsfólki Landakotsspítala og þær vangaveltur hafa verið sendar hæstv. heilbr.- og trmrh. Þar segir, með leyfi virðulegs forseta: ,,Hugsanlegur sparnaður í rekstri við að sameina spítalana yrði sennilega nokkrir tugir milljóna kr. á ári vegna sameiningar vakta og tækjakaupa og ýmissa þjónustudeilda.`` Hér virðist nú ekki vera samræmi í hlutunum frekar en varðandi kostnaðaráætlunina. Nú ætla ég ekki að gerast neinn dómari í þessu rekstraruppgjöri og vissulega má gera ráð fyrir að eitthvað sé hægt að spara með því að reka þessar tvær stofnanir með öðrum hætti en gert er eða sameina þær. En það er nauðsynlegt að horfa lengra en á það eitt. Við verðum að horfa á hver sé líkleg þróun með tvo álíka stóra spítala sem fljótlega mundu lenda í harðri samkeppni sín á milli um takmarkaða fjármuni. Þá álít ég að við stöndum fyrst frammi fyrir útgjaldaaukningunni og að sóunin hefjist fyrir alvöru. Það er skoðun fjölmargra aðila innan heilbrigðiskerfisins að sameining Borgarspítala og Landakots muni aldrei geta leitt til sparnaðar þegar litið er til lengri tíma ef menn líta á heilbrigðisþjónustuna í heild. Það er jafnframt fullyrt að sameining af þessu tagi muni leiða til stóraukinna útgjalda og þar með kostnaðar og tjóns fyrir alla aðila þegar fram í sækir. Þessi skoðun er studd af áliti erlendra rekstrarráðgjafa, Moret Ernst & Young, sem unnu að hagræðingarstörfum fyrir ríkisspítala fyrr á þessu ári. Í skýrslu þeirra, sem birtist í september sl., kemur m.a. fram það álit að sameina beri ríkisspítala og Borgarspítala. Það sé skynsamlegasta leiðin og áhrifaríkust til að ná fram hagræðingu og sparnaði í rekstri sjúkrahúsanna. Jafnframt kemur fram það álit að fyrirhuguð sameining Borgarspítala og Landakots sé óskynsamleg því að þá verði tvöföldunin mest og kostnaðurinn muni hækka, sóunin verða í hámarki. Þetta eru alvarlegir dómar, virðulegur forseti, ef það er rétt og það er ótrúlegt ef hæstv. heilbrrh. og hv. Alþingi ætla að leggja af stað í svona för án þess að skoða málin mikið betur, gefa sér tíma til að skoða ítarlega þær hugmyndir sem settar eru fram af virtum aðilum sem hafa unnið mikið við að skipuleggja og gera tillögur um rekstur heilbrigðisþjónustu víða um lönd, ekki bara hjá okkur. Til þess að fá nánari upplýsingar um þetta fékk fjárln. á sinn fund fulltrúa frá ríkisspítölunum til að ræða við. Þeir sem mættir voru til fundarins voru Davíð Á. Gunnarsson, forstjóri ríkisspítalanna, Þorvaldur Veigar Guðmundsson, formaður læknaráðs, Þórður Harðarson prófessor, fyrrv. forseti læknadeildar Háskóla Íslands, og Ragnheiður Haraldsdóttir hjúkrunarframkvæmdastjóri. Mig langar til að vitna aðeins til minnispunkta sem ég skrifaði eftir þessu ágæta fólki þegar það ræddi við okkur. Þórður Harðarson lét þau orð falla að það sem hér væri verið að stefna mönnum út í væri hörð samkeppni milli tveggja álíka stórra stofnana og ókostir samkeppninnar í þessu tilviki væru þeir að það yrði um að ræða óþarflega margt starfslið til að fást við verkefnin. Sérstaklega yrði yfirmönnun hvað lækna varðar. Allur tækjabúnaður þyrfti að vera í báðum þessum stofnunum, þjónustunni yrði spillt þar sem ekki fengist nægjanleg sérhæfing miðað við ef verkefnin væru unnin aðeins á einni stofnun en ekki skipt á báðar eins og hann óttaðist að yrði. Rannsóknar- og kennsluþættinum yrði einnig spillt með því að eyða kröftunum og það yrði rekin í meira mæli en nú er tvöföld þjónusta á hinum ýmsu sviðum og sameining Borgarspítala og Landakots gengi þvert á þau sjónarmið að reyna að sameina þjónustuþættina. Þá benti hann einnig á að stofnkostnaðarframkvæmdir nú, sem kostuðu verulega fjármuni, hlytu að bitna á nauðsynlegri fjárþörf til rekstrar og það væri ekki það brýnasta sem menn þyrftu að leggja í nú að bæta við stofnkostnaðinn heldur að fá fjárveitingar til rekstrarins. Þetta sagði hann að væri reynsla annarra þjóða einnig. Þar væri vandamálið að hörð samkeppni milli stofnana yrði kostnaðarsöm og þýddi í raun meiri eyðslu. Til að koma í veg fyrir það væri eina leiðin sú að sameina sjúkrahúsin stjórnunarlega. Þorvaldur Veigar Guðmundsson, formaður læknaráðs, lét m.a. þau orð falla að honum fyndist nauðsynlegt að skoða þessi mál mikið betur, m.a. líta nánar á skýrslu þessara erlendu ráðgjafa og það að skera nú enn niður fjárveitingar til rekstrarins til að setja þær í stofnkostnaðarframkvæmdir hlyti að þýða að biðlistarnir lengdust vegna þess að bráðveiku fólki væri ekki úthýst að sjúkrahúsunum. Biðlistarnir mundu lengjast og erfiðleikar heilbrigðisþjónustunnar magnast. Ragnheiður benti á að allir sem hefðu komið að þessum málum og velt þessu fyrir sér teldu nauðsynlegt að skoða þetta í víðara samhengi en þær hugmyndir sem nú eru uppi um sameiningu Landakots og Borgarspítalans og það hefði verið að sjálfsögðu líka niðurstaða þessara erlendu ráðgjafa. Auk þess benti hún á að það yrði erfitt að manna Landakot eftir fyrirhugaðar breytingar þar sem það væri yfir höfuð erfitt að manna nú öldrunarþjónustustofnanir, það væri erfitt að fá starfsfólk á slíkar stofnanir og það yrði ekki auðveldara að fá fólk til að vinna á stofnun eins og Landakoti þegar það hefði ekkert annað verk en veita þessa öldrunarþjónustu. Þá benti hún einnig á það sem fram kemur í skýrslu nefndarinnar um sameiningu þessara tveggja umræddu sjúkrahúsa, en þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Hinn sameinaði spítali þyrfti á aukinni aðstöðu að halda til kennslu og rannsókna og gera þarf honum kleift að fjármagna akademískar stöður og starfsemi á móti Háskólanum`` --- og benti á að þetta hefði aukinn kostnað í för með sér og mundi tvöfalda þjónustu á þessu sviði í staðinn fyrir að reyna að sameina kraftana sem mest hvað varðar rannsóknir og kennsluaðstöðu. Allt virðist þetta því bera að sama brunni. Þorvaldur Veigar setti einnig fram þær hugmyndir að fá þá aðila sem fjárln. og Alþingi hefur til ráðgjafar um hin ýmsu málefni til að skoða þetta nánar, eins og t.d. Ríkisendurskoðun, og við í fjárln. settum síðan fram þær óskir að Ríkisendurskoðun yrði látin líta á þetta þótt tíminn væri naumur og einnig væri æskilegt að fá einhverja afstöðu eða skoðun fjmrn. á málinu, en hvorugt þetta hefur tekist á þessum skamma tíma þegar svo mikill hraði hefur verið á afgreiðslu mála og tillögurnar koma svo seint fram. Vissulega væri hægt að taka ótal fleiri dæmi til þess að vitna til og ræða við fleiri aðila, fá fram skoðanir þeirra og væri auðvitað hægt að vitna til margra ágætra blaðagreina þar sem fjallað hefur verið um þessi mál. Ég hef þegar vitnað til blaðagreinar í Morgunblaðinu 10. sept. sl. sem Ásmundur Brekkan ritaði og ætla ekki að eyða tíma nú í að lesa hana upp. Sama má segja um nýlega blaðagrein, í Morgunblaðinu 17. des., eftir Árna Björnsson og reyndar einnig í DV fyrir nokkru, 28. nóv., eftir Guðmund G. Þórarinsson sem er stjórnarformaður ríkisspítalanna. Allir hafa þessir menn velt þessu fyrir sér og skoðað þessi mál og allir komist að þeirri niðurstöðu að það sem nú væri stefnt að væri ekki rétt. --- Þar sem hæstv. fjmrh. er kominn til fundar bið ég hann að huga vel að þessu máli. Ég tel að það sé svo stórt mál hér á ferðinni og afdrifaríkt fyrir útgreiðslu úr ríkissjóði að hæstv. fjmrh. þurfi að gefa þessu gætur. Ég þykist reyndar viss um að hann hafi sem fyrrv. fulltrúi og reyndar formaður stjórnarnefndar ríkisspítalanna velt þessu fyrir sér og hafi á þessu skoðanir og ég bið hann að líta vel til málanna. Minni hluti nefndarinnar varar því við hugmyndum af þessu tagi og lýsir undrun sinni á vinnubrögðum hæstv. heilbrrh. er hann nánast neyðir fulltrúa St. Jósefsspítala til að samþykkja áframhaldandi samningagerð af þessu tagi með því að skerða framlag til spítalans um nær 400 millj. kr. eins og nú er gerð tillaga um, úr 1.214 millj. kr. miðað við óbreyttan rekstur í 831 millj. kr. eins og brtt. meiri hlutans hljóða nú upp á. Ég álít að hér hafi menn verið settir nánast upp við vegg og svipuð aðferð hafi verið viðhöfð og við St. Jósefsspítalann í Hafnarfirði, að menn ættu ekki annarra kosta völ en að setjast niður aftur og skoða þetta dæmi. Auðvitað sjá allir að það að skerða fjárveitingu St. Jósefsspítala um 400 millj. kr. er nánast það sama og leggja starfsemi þess sjúkrahúss í rúst eða a.m.k. lama hana verulega. Hinir erlendu ráðgjafar benda einnig á það í skýrslu sinni að minni sjúkrahús eigi fullkomlega rétt á sér og geti verið mjög hagkvæmur kostur til að sinna ýmsum sérverkefnum við hliðina á einu stóru meginsjúkrahúsi sem yrði til með sameiningu Landspítalans og Borgarspítalans. Minni hluti nefndarinnar leggur því til að samstarfsráði sjúkrahúsanna í Reykjavík ásamt fulltrúum heilbrrn. og fjmrn. verði falið að taka þessa skýrslu erlendu rekstrarráðgjafanna til ítarlegrar umfjöllunar og leita allra leiða til að ná fram hagræðingu og sparnaði í rekstri sjúkrahúsanna. Ég er sannfærður um að það er hægt og menn eiga að reyna að vinna það verk vel og reyna að ná því fram og hafa þá þessar fram komnu tillögur til hliðsjónar. Ég hef leyft mér, virðulegur forseti, að flytja brtt. við brtt. meiri hlutans sem varða þetta mál, en meiri hlutinn flytur brtt. við 6. gr. frv. þar sem lagt er til að áfram verði haldið samningagerð um stofnun nýs sjúkrahúss sem sé byggt á starfsemi Borgarspítalans og St. Jósefsspítalans að Landakoti. Mín brtt. hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Fjmrh. er heimilt að ganga til samninga við Reykjavíkurborg og Sjálfseignarstofnun St. Jósefsspítala um nánara samstarf og/eða sameiningu ríkisspítala, Borgarspítalans og St. Jósefsspítala, að Landakoti. Samningsgerðin verði í höndum heilbrrh. og Samstarfsráðs sjúkrahúsanna í Reykjavík, auk fjmrh. Samningurinn er háður samþykki fjárln.`` Þetta er brtt. við breytingu sem meiri hlutinn hefur lagt fram. Mín hugmynd er sú að inn í þessa vinnu komi einnig fulltrúar frá ríkisspítölunum í gegnum samstarfsráðið sem er hinn eðlilegi vettvangur fyrir samningagerð af þessu tagi og með því að það sé heimild fjmrh. að ganga til slíkrar samningagerðar ásamt heilbrrh. eða hans fulltrúum held ég að hér ættu að geta komið að málinu allir þeir aðilar sem málið varðar. Virðulegi forseti. Ég ætla að fara að ljúka máli mínu. Auðvitað er leitt að hæstv. heilbrrh. skyldi ekki hafa verið viðstaddur, en mér var kunnugt um hans erfiðleika til að vera við á þessum tíma og gerði því ekki kröfu til þess. Ég vil aðeins segja að lokum að af því sem hér hefur verið sagt og af því sem fram kemur í nál. minni hlutans er ljóst að fjárlagafrv. fyrir 1992 var óraunhæft í upphafi svo sem við höfum haldið fram í máli okkar og frv. er það enn. Frv. er illa unnið og ýmis stefnumál sem sett eru fram í grg. með frv. um nýja útgjaldastefnu og takmörkuð ríkisumsvif eru ekki á rökum reist eins og ég hef rakið í máli mínu. Tillögur frá ríkisstjórninni seinustu dagana hafa skapað ringulreið í þjóðfélaginu á ýmsum sviðum og þar að auki hafa þessar tillögur verið að breytast dag frá degi þannig að menn hafa í raun ekkert vitað hvert stefndi. Ógerningur hefur verið að átta sig á til hvers þær leiddu og ég tel reyndar að þær hafi ekki fengist nægjanlega ítarlega ræddar í fjárln. eins og nauðsynlegt hefði verið. Ósk minni hlutans um að fá nokkra aðila til viðtals við nefndina til að ræða þessar tillögur þegar þær komu fram rétt fyrir 2. umr. var hafnað og tel ég að það muni vera fátítt í störfum nefnda þingsins að beita þannig meirihlutavaldi gegn óskum minni hlutans um eðlilegt upplýsingastreymi. En það er í takt við annað sem er að gerast í þinginu seinustu klukkustundir. Röksemdir um tímaskort geta ekki átt við þegar rætt er um slíka málaflokka og í svo veigamiklum og mikilvægum málum og fjárlagafrv. og tillögur til breytinga á fjárlagafrv. hljóta að verða verðum við að telja að nauðsynlegra sé að vanda vinnubrögð og gefa sér meiri tíma til þessa verks. Minni hluti nefndarinnar flytur ekki sameiginlegar brtt. við frv., en einstakir nefndarmenn áskilja sér rétt til að flytja eða fylgja brtt. sem fram kunna að koma. Undir þetta nefndarálit, sem ég hef verið að gera grein fyrir, virðulegur forseti, rita auk mín hv. alþm. Guðrún Helgadóttir, Jón Kristjánsson, Margrét Frímannsdóttir og Jóna Valgerður Kristjánsdóttir.

Virðulegi forseti. Ég ætla í upphafi máls míns að þakka enn einu sinni öllu því starfsfólki sem unnið hefur með og fyrir fjárln. Ég geri ráð fyrir að oft áður hafi reynt á þolinmæði þessa fólks, en þó líklega aldrei eins og nú. Það var erfitt fyrir nefndarmenn, a.m.k. okkur í minni hluta fjárln., að henda reiður á öllum þeim breytingum sem gerðar voru á frv. frá degi til dags, hvað þá fyrir það starfsfólk sem þurfti að vinna úr breytingunum og setja þær á blað í tillögu- eða tilkynningaformi. Þegar 2. umr. um fjárlög fór fram fyrir rúmri viku ræddum við í minni hluta fjárln. um vinnubrögð ríkisstjórnarinnar við gerð fjárlaga, enda voru þau með endemum. Þá lágu fyrir rúmlega sólarhrings gamlar tillögur sem gerbyltu bæði tekju- og gjaldahlið frv. Nefndinni og hv. þm. öllum var gert að afgreiða þær tillögur á nokkrum klukkutímum. Ekkert svigrúm mátti gefa til að athuga hvað lægi að baki tilskipunum sem komu frá ríkisstjórninni. Minni hluti nefndarinnar hafði farið fram á að fá til viðtals ýmsa þá aðila sem tillögurnar snertu beint. Við því var ekki orðið. Ég býst við að ekki sé um að kenna viljaleysi formanns nefndarinnar til að verða við óskum okkar heldur tímapressu og seinagangi ríkisstjórnarinnar og þá fyrst og fremst hæstv. forsrh. Á honum hvílir sú skylda að verkstýra og það verður að segjast eins og er að sú verkstjórn hefur verið í mesta ólestri. Þegar farið var til 2. umr. um það frv. til fjárlaga sem lagt var fram í byrjun október lá fyrir nýleg spá Þjóðhagsstofnunar sem gerð var eftir að draumsýn um álver steytti á skeri. Þessi spá Þjóðhagsstofnunar gerði ráð fyrir mun dekkri horfum en sú spá sem frv. byggði á. Nú, aðeins rúmri viku seinna, kemur enn eitt álit Þjóðhagsstofnunar og enn dekkra en áður. Og hvað með forsendur þess frv. sem áttu, ef marka mátti ræðu hæstv. fjmrh. þegar hann mælti fyrir frv. til fjárlaga fyrir árið 1992, að vera eitthvert það trúverðugasta plagg sem lagt hafi verið fram á Alþingi? Forsendurnar sem frv. var byggt á eru týndar og tröllum gefnar. Öll vinnan sem fagráðuneytin lögðu í ramma sína er fyrir bí. Varla verða starfsmenn ráðuneyta eða forstöðumenn stofnana eins viljugir til þess að gera raunhæfar áætlanir að ári eftir þá meðferð sem ráðuneytin og einstakar stofnanir hafa nú fengið. Reyndar var frá upphafi arfavitlaust að reisa fjárlagagerðina að hluta til á hugsanlegri byggingu álvers, því líkurnar á því að álverið yrði reist minnkuðu dag frá degi, áður en gengið var endanlega frá frv. og nú sitja menn ráðalausir í ráðuneytum og stofnunum og velta fyrir sér útfærslum á flötum og hugmyndasnauðum tillögum ríkisstjórnarinnar. Fulltrúar Þjóðhagsstofnunar komu á fund fjárln. til að fjalla um nýjustu þjóðhagshorfur og efnahagsráðstafanir ríkisstjórnarinnar. Það fór ekki fram hjá nokkrum manni að þeim fannst trúverðugleikinn ekki afskaplega mikill. Í það minnsta settu þeir fyrirvara við flest það sem sagt var með vísun til þess að tillögurnar væru sífellt að breytast þessa dagana. Það lá við að ég fyndi til með þeim að eiga að reikna einhverja vitræna niðurstöðu út úr vitleysunni. En hver er þá stefnan sem birtist í frv. eins og það liggur fyrir og á líklega að vera í endanlegri mynd? Frv. einkennist af úrræðaleysi, skattheimtu og afsali á samfélagslegri ábyrgð. Úrræðaleysið birtist í þeim brtt. sem hæstv. ríkisstjórn gerir við frv. Flatur niðurskurður, tilfærsla á verkefnum yfir til sveitarfélaganna og almenningur og fyrirtæki eiga að borga meira en áður fyrir þá þjónustu sem veitt er. 5% flatur niðurskurður á laun og önnur gjöld sem nemur tæpum 2 1 / 2 milljarði kr. skal framkvæmdur á einu ári. Auk þess á að fækka störfum hjá ríkinu um 600. Það er alls ekki um að ræða að dreifa þessum flata niðurskurði jafnt á allar stofnanir ríkisins. Þær stofnanir sem þurfa greiðslur úr ríkissjóði í formi tilfærslna sleppa flestar við niðurskurð. Ég nefndi þetta í ræðu minni við 2. umr. fjárlaga og rakti þó nokkur dæmi þessu til staðfestingar. Þá bar ég m.a. saman stofnanir í landbrn. og menntmrn. og þar var ólíku saman að jafna. Menntmrn., heilbr.- og trmrn. og félmrn. að því er tekur til málefna fatlaðra fá niðurskurðinn af fullum þunga á flestar sínar stofnanir ólíkt sumum öðrum ráðuneytum. Með öðrum orðum sagt: Það er mest skorið niður hjá þeim ráðuneytum sem fara með afar mikilvæg og viðkvæm samfélagsleg verkefni. Ýmsir tóku undir það í ræðum við 2. umr. um frv. að þessu þyrfti að breyta, nauðsynlegt væri að dreifa niðurskurðinum jafnar á stofnanir og ráðuneyti en ríkisstjórnin ætlaði að gera. Milli 2. og 3. umr. birtist tillaga hæstv. ríkisstjórnar í þeim efnum og þar kemur fram, eins og hv. þm. geta séð í brtt. meiri hluta fjárln., sem varð auðvitað að gera þessa tilskipun ríkisstjórnarinnar að sinni, að taka á nokkrar tilfærslustofnanir með í niðurskurðinn. Hér er þó ekki um að ræða hluta af upphaflegum niðurskurðarpakka heldur tilfærslur upp á rúmlega 164 millj. kr. Ég segi tilfærslur vegna þess að þessir tilteknu fjárlagaliðir lækka um samtals 164 millj., en sú upphæð rennur beint í pott ríkisstjórnarinnar, fjárlagalið 950, sem ráðherrar eiga að fá til eigin ráðstöfunar. Þær stofnanir sem þarna ræðir um eru ekki valdar af handahófi. Nei, þær eru í stíl við annan niðurskurð hæstv. ríkisstjórnar. Flestar eru þær í heilbr.- og trmrn., í félmrn. og menntmrn. Ekki er tekið á ýmsum stofnunum sem árum saman hafa fengið framlög úr ríkissjóði í formi tilfærslna og hefði þó ef til vill verið full þörf á að draga úr framlögum til sumra þeirra og knýja á um endurskoðun á hlutverki og starfsemi. Ég nefni sem dæmi að samfara breyttum búskaparháttum og almennum samdrætti í landbúnaði væri engin goðgá að endurskoða Rannsóknastofnun landbúnaðarins og Skógrækt ríkisins og endurskipuleggja þessar stofnanir. Reyndar gildir það sama um rannsóknastofnanir atvinnuveganna í heild sinni og sjóðakerfi þeirra allt saman. Þetta er ekki sagt í þeirri meiningu að þessar stofnanir eða sjóðir atvinnuveganna vinni ekki eða hafi ekki unnið gagn heldur vegna þess að ég held að veruleg þörf sé til að endurmeta og endurskipuleggja hlutverk og starfsemi ýmissa stofnana sem ríkið rekur í dag svo þær verði ekki eins og nátttröll í íslensku þjóðfélagi. Ég er líka viss um að til lengri tíma litið skilar slíkt endurmat og endurskipulagning raunhæfari sparnaði en sú leið sem nú er valin og heitir að skera flatt. Þessi flati niðurskurður bitnar helst á þeim stofnunum ríkisins sem þó hafa þróast eðlilega í tímans rás, eins og skólarnir okkar og heilbrigðisþjónustan. Það má eflaust spara með betri skipulagningu, en það er alveg ljóst að ekki næst árangur með þeim aðgerðum sem nú á að beita ef markmiðið er að hagræða og spara jafnframt því að veita góða þjónustu sem það hlýtur að vera. Skynsamleg og eðlileg vinnubrögð væru að endurskoða og hagræða áður en endanlegar ákvarðanir eru teknar um niðurskurð eða aukin framlög. Það krefst þó þess að stjórnendur, þ.e. ráðherrar, leggi á sig vinnu. Það var ekki gert núna. Ákvörðun ríkisstjórnarinnar um flatan niðurskurð var tekin á einni nóttu. Vinnan við útfærsluna á að fara fram síðar á vegum ráðuneyta og stofnananna sjálfra og ekki virðist skipta máli hvort niðurskurður á viðkomandi stofnun er skynsamlegur eða æskilegur. Í tilskipunum um flatan niðurskurð eins og þeim sem ríkisstjórnin hyggst framkvæma felst óhjákvæmilega að ákvarðanir um einstakar stofnanir eru teknar með bundið fyrir bæði augun. Við skulum minnast þess að þær stofnanir sem nú þurfa að útfæra tilskipanir ríkisstjórnarinnar um sparnað eru þær sömu og tóku þátt í að undirbúa þær raunhæfu tillögur sem hæstv. fjmrh. kynnti við 1. umr. um fjárlögin. Nú fá forráðamenn þessara stofnana kaldar kveðjur. Það er ekki eingöngu um að ræða að búið sé að gerbreyta tillögum þeirra um rekstur stofnana á næsta ári. Það verður heldur ekki hlutverk forstöðumanna að ráða nýtt starfsfólk í þær stöður sem losna eða taka ákvörðun um hvort manna á þær eða ekki. Nei, það ætlar ríkisstjórnin að sjá um sjálf. Þar á bæ hafa verið teknir upp stjórnarhættir sem ég hélt að forusta Sjálfstfl. og formaður Alþfl. hefðu fordæmt, en það hlýtur að vera misskilningur. Þessa stjórnarhætti er nú verið að leggja af þar sem þeir hafa verið viðhafðir og það er áreiðanlega ekki víða í heiminum sem verið er að reisa þá við. Ríkisstjórnin ætlar að gera hvort tveggja, fara með starfsmannahald hinna ýmsu stofnana og færa í auknum mæli fjárveitingavaldið frá Alþingi til framkvæmdarvaldsins, taka að sér fjármálastjórnina. --- Það er þó varla hægt að hrósa þeim þætti í fyrra starfi hæstv. forsrh. Það er öllum landslýð orðið ljóst að fjármálastjórn er ekki hans sterka hlið. Við 2. umr. lágu fyrir tillögur ríkisstjórnarinnar um að færa ákveðin verkefni í málefnum fatlaðra frá ríki til sveitarfélaga. Þarna var um að ræða tilfærslur á verkefnum upp á 400 millj. kr. Stjórnarandstaðan mótmælti þessu strax harðlega og fljótlega eftir að þessar tillögur birtust mótmæltu samtök fatlaðra og sveitarstjórnarmenn. Ekkert samráð hafði verið haft við þessa aðila sem eiga þó beinan hlut að máli. Þetta er alveg dæmigert fyrir vinnubrögð ríkisstjórnarinnar. Það er vissulega við erfiðleika að stríða. Það er samdráttarskeið í íslensku þjóðfélagi og þeir erfiðleikar sem því fylgja hafa komið niður á öllum, ekki bara í ríkisrekstrinum heldur í flestum þáttum þjóðfélagsins. Það virðist hins vegar ekki hvarfla að ráðamönnum í þessari ríkisstjórn að fleiri geti átt bágt en ríkissjóður. Þeir bara valta yfir allt og alla og velta vandamálunum ýmist á undan sér eða frá sér yfir á aðra. Og það eru ekki bara ráðamenn þessarar ríkisstjórnar því flestir þingmenn Sjálfstfl. og Alþfl. fylgja hlýðnir eftir. Einn og einn hv. þm. ríkisstjórnarinnar reynir að mögla, en á þá er ekki hlustað. Hæstv. forsrh. álítur að málflutningur þeirra sé fljótfærni eða bernskubrek, alls ekki pólitík. Staðreyndin er hins vegar sú að hið eina sem lýsir fljótfærni eða bernskubrekum í pólitík eru ákvarðanir sem teknar hafa verið af stjórn hæstv. forsrh. Þannig var það um tillöguna um að færa málefni fatlaðra eða hluta þeirra til sveitarfélaganna. Hún var vanhugsuð og ríkisstjórnin varð að hætta við að framkvæma hana, sem betur fer. En þar með er ekki öll sagan sögð. Ríkisstjórnin er greinilega staðráðin í að láta sveitarfélögin taka á sig stóran hluta af vanda ríkissjóðs sem þjáist af samdráttarverkjum. Nú er það löggæslan. Sveitarfélögin eiga að taka þátt í að greiða fyrir löggæsluna, 700 millj. Þær skulu koma í þeirra hlut á næsta ári. Og eins og áður var ekkert samráð haft við þá sem hlut eiga að máli. Yfirlýsing Sambands ísl. sveitarfélaga, sem ég las upp við 2. umr. og hæstv. fjmrh. man áreiðanlega og kann vel, er enn í fullu gildi. Þar átelur sambandið ríkisstjórnina harðlega fyrir að brjóta samkomulag ríkis og sveitarfélaga um tekjustofna og verkaskipti. Mótmæli hafa líka borist til þingmanna undanfarinn sólarhring frá ýmsum sveitarfélögum um land allt þegar ljóst var orðið að ríkisstjórnin ætlaði að gera alvöru úr þessari tillögu sinni og keyra hana í gegnum nefndir þingsins hvað sem tautar og raular. Fyrst var tilkynnt að þessi skatttekja ríkisins yrði með þeim hætti að þátttaka sveitarfélaga í löggæslukostnaði yrði dregin af staðgreiðsluskilum útsvars. En það var fyrir hádegi í gær. Síðdegis í gær kom tilkynning frá hæstv. fjmrh. um að þessi innheimtuáform hefðu breyst. Nú á að innheimta sérstakan nefskatt sem verður ákveðin krónutala á hvern íbúa án tengingar við útsvarstekjur viðkomandi sveitarfélags og skal hann renna beint til ríkisins. Þessi vinnubrögð eru alveg í takt við annað sem frá stjórninni hefur komið og ég er reyndar viss um að í ræðu hv. formanns fjárln. leynast enn atriði sem ekki hefur alveg verið gengið frá. Þessi skattlagning á sveitarfélögin snertir mörg þeirra afar illa, minni og tekjulítil sveitarfélög þó verst. Þau hafa flest nýtt tekjustofna sína að fullu og þess utan þurft á framlagi úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga að halda. Þrátt fyrir það reynist þeim þó erfitt að veita þá þjónustu sem þeim er skylt að annast samkvæmt lögum og reglum. Jöfnunarsjóður hefur um 500 millj. kr. til ráðstöfunar vegna tekjujöfnunar. Til þess að eiga rétt á framlagi úr sjóðnum verða sveitarfélögin að fullnýta tekjustofna sína. Það hafa stóru sveitarfélögin hér á höfuðborgarsvæðinu ekki gert. Nú liggja hins vegar fyrir yfirlýsingar frá tveimur þeirra a.m.k. um að þau muni vegna þessa nýja skatts ríkisins á sveitarfélögin fullnýta útsvarsstofninn og þannig öðlast rétt á framlagi úr Jöfnunarsjóði. Þetta mun gera það að verkum að úthlutun til minni sveitarfélaga, sem eru mun verr í stakk búin til að sinna lögboðinni þjónustu, mun verða verulega minni en áður og veldur samdrætti í þjónustu við íbúana. Hæstv. félmrh. hefur margstaðfest þetta í viðtölum við fjölmiðla á undanförnum sólarhring og talið að skerðingin nemi allt að 40%. Ég hef í fórum mínun gögn sem staðfesta þetta. Nefskatturinn og fyrirsjáanleg skerðing á úthlutun úr Jöfnunarsjóði getur þýtt allt að 20--40% skerðingu hjá viðkomandi sveitarfélagi. Ákvörðun ríkisstjórnarinnar er óskiljanleg þegar hugsað er til þess að stöðugt er verið að gera meiri kröfur til sveitarfélaganna og þeirrar þjónustu sem þau eiga að veita án þess þó að tryggja um leið að nýir tekjustofnar fylgi með. Þetta er líka óskiljanlegt í ljósi þess samdráttarskeiðs sem nú hefur varað í nokkuð langan tíma og ekki sér fyrir endann á og hefur bitnað á rekstri sveitarfélaga ekki síður en á rekstri ríkisins. Í mörgum sveitarfélögum víðs vegar um landið þar sem staðan er þannig að atvinnulífið hefur byggt á einu eða tveimur stórum fyrirtækjum blasir við hrun í dag. Fyrirtækin ramba á barmi gjaldþrots eða eru rekin áfram með tapi í von um bata í bættri tíð með blóm í haga. Sumir kalla slík fyrirtæki félagsmálastofnanir vegna þess að atvinnulíf heilla sveitarfélaga byggir allt sitt á tilurð þeirra. Og sjóðasukk er nefnt þeir peningar sem hafa farið í að halda slíkum fyrirtækjum gangandi. Sérstaklega á þetta við um fyrirtæki í sjávarútvegi. Slíkur málflutningur lýsir mikilli vanþekkingu á atvinnulífinu í landinu og þróun þess og væri efni í heila ræðu. Nú liggur fyrir það álit hæstv. forsrh. að það eigi ekki að hjálpa eða lappa upp á gjaldþrota fyrirtæki sem eiga í rekstrarerfiðleikum. Ekki gerir það horfurnar í rekstri margra sveitarfélaga glæstari. Nefna mætti ýmsar aðrar tillögur ríkisvaldsins í þessu frv. til fjárlaga sem illu heilli verður líklega að lögum eftir nokkra klukkutíma, tillögur sem koma sveitarfélögunum um landið mjög illa. Niðurskurður á allri samfélagslegri þjónustu og flatur niðurskurður á laun og rekstrargjöld opinberra stofnana mun til dæmis snerta íbúa sveitarfélaga á landsbyggðinni mun verr en íbúa höfuðborgarsvæðisins þótt þeir fái vissulega sinn skerf. Það er á mörgum sviðum mun dýrara að búa úti á landsbyggðinni en á höfuðborgarsvæðinu og allur niðurskurður á opinberri þjónustu samfara aukningu á innheimtu þjónustugjalda mun gera þann mun enn meiri en hann er núna og þykir þó mörgum nóg um. Það er óþarfi að fara mörgum orðum um framlög til einstakra ráðuneyta, stofnana eða um einstaka fjárlagaliði. Það var gert rækilega við 2. umr. í ræðum fulltrúa minni hluta fjárln. og hefur staðan lítið breyst síðan þá. Sú pólitíska stefna sem birtist í frv. er öllum ljós, þar er frjálshyggjan alls ráðandi og samkvæmt hennar boðskap er dregið úr samfélagslegri þjónustu hvar sem því verður við komið. Skiptir þar litlu hvort viðkomandi hæstv. ráðherra kallar sig íslenskan jafnaðarmann eða fulltrúa Sjálfstfl., flokks frjálshyggju. Þar er ómögulegt að greina á milli. Tekjujöfnun fyrirfinnst ekki í frv. eða þeim brtt. sem fyrir liggja þrátt fyrir hástemmdar yfirlýsingar hæstv. félmrh. á haustdögum. Þvert á móti er ekkert verið að fara í felur með þá stefnu sem frv. boðar, versnandi kjör og afar slæma stöðu láglaunafólks í landinu. Sá sem ekki sér það er blindur eða vill ekki sjá. Skattheimtan hefur aldrei verið meiri en nú. Samt eru ekki allir skattarnir sýnilegir, a.m.k. ekki tekjumegin í frv. Aukin skattheimta er færð sem sértekjur á einstaka stofnanir og kölluð þjónustugjöld. Ríkisstjórnin neitar opinberlega að verið sé að auka skattheimtu, en hvað er hún að gera? Á bls. 244 í greinargerð með frv. til fjárlaga útskýrir ríkisstjórnin þjónustugjöldin og hvers vegna hún fór akkúrat þá leið til þess að auka tekjur ríkissjóðs, en þar segir, með leyfi forseta: ,,Þjónustugjöld í stað skatta. Ríkisstjórnin stóð frammi fyrir vali milli þriggja kosta til að bregðast við vaxandi rekstrarhalla ríkissjóðs. Í fyrsta lagi að hækka skatta. Annar möguleiki var að beita hefðbundnum niðurskurði og skerða þjónustu til dæmis með því að loka í stórum stíl sjúkrahúsdeildum og skólum. Þriðji möguleikinn var að fjármagna hluta starfseminnar með þjónustugjöldum. Í fjárlagafrv. er lögð aukin áhersla á þjónustugjöld. Munurinn á sköttum og þjónustugjöldum er sá, að skattar eru lagðir á almenna skattstofna eins og tekjur, eignir, vörur og þjónustu. Þjónustugjöld eru hins vegar greiðslur þeirra sem nota tiltekna þjónustu ríkisins. Þau eru til þess fallin að efla kostnaðarvitund þeirra sem njóta þjónustunnar svo og hinna sem hana veita og stuðla þannig að sparnaði og betri meðferð á almannafé.`` Eins og segir í upphafi 1. mgr. taldi ríkisstjórnin sig standa frammi fyrir þrem valkostum, að leggja á aukin þjónustugjöld, að hækka skattana eða að beita hefðbundnum niðurskurði og skerða þjónustu til dæmis skóla og sjúkrahúsdeilda. Ja, svei! Ríkisstjórnin hefur ekki getað valið á milli. Það er auðséð því frv. til fjárlaga felur allt þetta í sér. Þjónustugjöld eru stórhækkuð, skattar eru stórhækkaðir og öll opinber þjónusta er stórskert. Svona sýndarmennskuskrif eru til einskis þegar staðreyndirnar tala sínu máli. Undanfarið hefur borið á því að einn og einn hv. þm. ríkisstjórnarinnar hefur hlaupið út undan sér, liðið illa, samviskan aðeins bært á sér, og gagnrýnt gerðir og ákvarðanir ríkisstjórnarinnar. Hæstv. forsrh. sagði reyndar í gær og í dag og kannski í fyrradag að búið væri að koma öllum slíkum málum í lag. Tryggur meiri hluti væri fyrir öllum ákvörðunum ríkisstjórnarinnar. En það á nú eftir að koma í ljós. Og ég á eftir að sjá marga hv. þm. Alþfl. greiða atkvæði tillögum sem beinlínis skerða kjör þeirra sem minnst hafa, að þeir segi já við slíkum tillögum. En áfram með þjónustugjöldin. Ég ætla til gamans að rifja upp kafla úr ræðu núverandi varaformanns fjárln., hv. þm. Pálma Jónssonar, sem hann flutti við 2. umr. um frv. til fjárlaga fyrir árið 1990. Þar fjallaði hann sérstaklega um þjónustugjöld og þær fjárhæðir sem stofnunum eins og Pósti og síma væri gert að skila í ríkissjóð. Allt væru þetta auknir skattar á landsmenn. En hv. þm. Pálmi Jónsson sagði þá, með leyfi forseta: ,,En hæstv. ríkisstjórn hefur fleiri járn í eldinum. Gerðar eru í fjárlagafrv. mjög harðar kröfur á hendur ýmissa stofnana ríkisins um að afla sértekna, sem þýðir það að þær selja þjónustu sína mun hærra verði en áður hefur tíðkast. Það er viðurkennt að sumar þessara stofnana verða beinlínis að velja sér viðskiptamenn eftir því hvort þeir geta borgað eða ekki. Þannig er það t.d. um rannsóknastofnanir og aðrar stofnanir sem eiga að þjóna atvinnulífinu, að það getur ráðið úrslitum um hvort þjónustan er veitt eða ekki, hvort litið sé svo á að atvinnufyrirtækin hafi bolmagn til þess að borga. Hinir, sem eru verr staddir, verða settir hjá. Þessi stefna hæstv. ríkisstjórnar gengur svo langt að nokkrar stofnanir í A-hluta ríkissjóðs eiga að innheimta meira fyrir þjónustu sína en þær þurfa á að halda og skila sem tekjum í ríkissjóð. Þessar stofnanir á sem sagt að nota sem innheimtumenn fyrir ríkissjóð beint til þess að afla skatta. Þannig er það með stofnanir eins og Húsameistara ríkisins, Brunamálastofnun, Vinnueftirlit, lyfjamál og Framkvæmdadeild Innkaupastofnunar ríkisins. Allar þessar stofnanir eiga að innheimta af landslýðnum meira fé heldur en þarf til þess að standa undir rekstri þeirra og skila sem skatttekjum í ríkissjóð samtals 58,8 millj. kr.`` Og áfram heldur hv. þm. Pálmi Jónsson: ,,Ýmsar stofnanir B-hlutans eru undir sömu sök seldar. Þannig á t.d. Póstur og sími að innheimta með hækkuðum póstburðargjöldum og símgjöldum um 350 millj. kr. umfram það sem stofnunin þarf sjálf á að halda. Símgjöldin og póstburðargjöldin eru þannig notuð til þess að ná sköttum af fólkinu í landinu beint í ríkissjóð.`` Þegar ég las þetta fyrir skömmu velti ég því fyrir mér hvort hv. þm. væri enn sömu skoðunar og hvort vænta mætti álíka orða um stóraukna skattheimtu þeirrar ríkisstjórnar sem nú situr. Þar voru menn þó búnir að lofa skattalækkunum. Að vísu hefur hv. þm. Pálmi Jónsson ekki staðið að slíkum fyrirheitum og því ekki um svik að ræða af hans hálfu. En hann styður þau. Ef ég spyr hann nú vegna fyrri yfirlýsinga um Póst og síma: Hvað nú, hv. þm. Pálmi Jónsson, hvar sem þú ert í húsinu, þegar Póstur og sími á að skila yfir 900 millj. kr. í ríkissjóð? Og svari síðan landsmenn allir: Hvað er skattur? Hvað eru þjónustugjöld? Ég sé ekki mun á þessu, ég geri ekki greinarmun á því frekar en hv. þm. Pálmi Jónsson gerði á sínum tíma. Auðvitað eru þjónustugjöld skattar og auðvitað er þátttaka sveitarfélaga í löggæslu skattur og auðvitað þýðir lækkun barnabóta og lækkun skattaafsláttar sjómanna aukna skattheimtu. Og því til viðbótar er ekki orðið við óskum um eðlilega hækkun á skattleysismörkum. Allt eru þetta auknir skattar, auknar álögur. Leiðin sem valin var af ríkisstjórninni var sú að auka skattheimtu á einstaklingum án tillits til tekna. Þvert á móti munu þessir óbeinu skattar, eða feluskattar eins og þeir eru stundum kallaðir, bitna hvað verst á þeim sem minnst hafa. Eðlilegra hefði mér fundist að fara aðrar leiðir í tekjuöflun fyrir ríkissjóð, t.d. að hafa jöfnunargjaldið á allt árið, að hækka skil Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins í ríkissjóð og að skattleggja fjármagnstekjur. Afkoma ríkissjóðs er vissulega alvarlegt áhyggjuefni, en það á einnig við um afkomu sveitarfélaganna og heimilanna í landinu. Í frv. til fjárlaga hefði mátt taka á þessum vanda ef menn hefðu gefið sér tíma og lagt í það vinnu. En það var ekki gert og ég held, því miður, að þessar hroðvirknislegu tillögur, sem hér eru lagðar fram í formi frv. til fjárlaga fyrir árið 1992 og flestar þær brtt. sem frá ríkisstjórninni hafa komið, bæti síður en svo ástandið. Niðurskurðar- og sparnaðartillögurnar munu að stórum hluta reynast óframkvæmanlegar. Heildarskattbyrðin, þar með talin þjónustugjöldin, mun reynast heimilunum í landinu ofviða, sérstaklega þegar spáð er nú rýrnandi kaupmætti, stórauknu atvinnuleysi og samdrætti í félagslegri þjónustu og ríkið hefur í ofanálag í hótunum um að nú skuli samið um núll sem þýðir 5,5% kjararýrnun. Sveitarfélögin, sem mörg hver eru illa stödd, munu ekki geta tekið á sig auknar álögur án þess að fá aukna tekjustofna og ef það gerist ekki munu þau draga enn frekar úr framkvæmdum og rekstrarkostnaði sem eðlilega hefur í för með sér aukið atvinnuleysi og þar af leiðandi enn þá minni tekjur sveitarfélagsins. Fyrirtækin í landinu hafa einnig orðið fyrir barðinu á samdrætti í þjóðarbúskapnum og afkoma þeirra farið síversnandi af þeim sökum og svar ríkisstjórnarinnar er að auka skatta á atvinnuvegina verulega. Samtök atvinnurekenda í landinu hafa mótmælt þessu kröftuglega. En verður tekið mark á því? Svo virðist vera að ríkisstjórnin hafi ekki og ætli ekki að hafa samráð um eitt eða neitt. Allar aðgerðir hennar, tillögur og ákvarðanir valda úlfúð og usla hvar sem er í þjóðfélaginu. Það er ekki annað hægt en að harma slík vinnubrögð, sérstaklega með tilliti til þeirra væntinga sem menn gerðu sér eftir þjóðarsáttarsamningana svokölluðu. Vonir hafa verið bundnar við að samvinna á svipuðum nótum næðist aftur. En eftir því sem fleiri tillögur og tilskipanir ríkisstjórnarinnar sjá dagsins ljós þeim mun minni verður vonin. Virðulegi forseti. Það þjónar litlum tilgangi að gagnrýna eða meta á annan hátt hvern lið frv. fyrir sig. Þar rekur sig flest hvað á annars horn. Til að mynda er gert ráð fyrir að sum fyrirtæki ríkisins verði seld og andvirði þeirra renni í ríkiskassann. Sum þessara fyrirtækja eiga á næsta ári jafnframt að greiða arð af rekstri sínum í ríkissjóð, sama árið og til stendur að selja þau. Og hver ætli vilji svo kaupa hlutabréf ríkissjóðs í ýmsum fyrirtækjum þess þegar fulltrúar hlutafjármarkaðarins fullyrða að ríkisstjórnin sé með aðgerðum sínum að kæfa þann markað í fæðingu? Nei, hvar sem borið er niður bera tillögurnar merki um hroðvirkni og óvönduð vinnubrögð. Þegar fjárln. var breytt sl. vor í heilsársnefnd veit ég að margir gerðu sér, eins og ég, vonir um að nú yrði af þingsins hálfu lögð meiri og betri vinna í frv. til fjárlaga en áður hefur verið gert. Ég hélt að markmiðið með breytingunni væri m.a. að gefa nefndum þingsins betri tíma til vinnu. Hvað varðar umfjöllun um frv. til fjárlaga fyrir árið 1992 var það ekki gert. Þar er þó ekki við nefndina að sakast eða forustu hennar heldur við vinnubrögð ríkisstjórnarinnar sjálfrar, en e.t.v. helst við sjálfan verkstjóra hennar, hæstv. forsrh. Hann virðist eftir ýmsum ummælum hans að dæma ekki hafa mikið álit á hv. þm. eða vinnu þeirra. Ég er þess fullviss að nefndarmenn í fjárln. hefðu viljað fá meiri tíma til þessarar vinnu. Og ég er þess einnig fullviss að ef sá tími hefði verið gefinn væri útkoman önnur og betri fyrir íslenskt þjóðfélag en raun ber vitni. Ég kæri mig ekki um að eyða meiri tíma en ég hef nú þegar gert í umfjöllun um frv. en ætla í lok ræðu minnar að nefna brtt. sem ég hef flutt, þá einu sem ég flyt við frv. til fjárlaga fyrir árið 1992, því að ég tel að það sé ekki rétt að hræra mikið í þeim graut sem frv. er og best að leyfa honum að brenna við. En brtt. er við 4. gr. undir umhvrn., þ.e. um að við liðinn 14-190, Ýmis verkefni, bætist nýr liður, a. 130. Til undirbúnings byggingar Náttúruhúss fari 500 þús. kr. Til þess að mæta þessum kostnaði legg ég til breytingar á lið 690, Mengunarvarnabúnaður fyrir hafnir, að í staðinn fyrir 15 millj. verði þar framlag 14,5 millj. Ástæðan fyrir því að ég flyt þessa brtt. er sú að meiri hluti fjárln. leggur til að liðurinn 691, Náttúruhús í Reykjavík, verði felldur út. Ég tel hins vegar rétt að það komi þarna inn í staðinn nýr liður sem verði að upphæð 500 þús. til að halda megi áfram undirbúningsvinnu vegna þessa máls. Hér er um að ræða samstarfsverkefni Háskóla Íslands, Reykjavíkurborgar, umhvrn. og menntmrn. Í ársbyrjun 1991 var komið á fót samstarfshópi ofangreindra aðila til að vinna að undirbúningi þess að byggt verði náttúruhús í samvinnu þessara aðila. Í samstarfshópinn voru skipaðir þeir Sveinbjörn Björnsson, núv. rektor Háskóla Íslands, og Örn Helgason af hálfu Háskólans, Þórður Þorbjarnarson og Hjörleifur B. Kvaran af hálfu Reykjavíkurborgar, Kristinn Helgason, sem var formaður nefndarinnar, og Sveinn Jakobsson af hálfu umhvrn. og Álfheiður Ingadóttir var fulltrúi menntmrn. Á þessu ári hefur verið unnið að forathugun og að undirbúningi að byggingu slíks húss og nýlega hefur komið út skýrsla samstarfshópsins um niðurstöðurnar. Á næsta ári var ráðgert að vinna enn betur einstaka þætti í undirbúningsvinnunni þannig að vanda megi til þessa máls. Í framkvæmdaáætlun þeirri sem samstarfshópurinn hefur lagt fyrir aðstandendur verkefnisins er gert ráð fyrir að undirbúningsvinnan muni taka næstu þrjú ár áður en til endanlegrar ákvörðunar verður gengið um hvenær og hvort ráðist verði í þetta verkefni. Hér er því verið að horfa til mjög langs tíma og gert er ráð fyrir að tiltölulega lítil fjárhæð muni duga til þess að halda megi áfram með málið. Sú varfærna áætlun sem lögð er til grundvallar þessu verkefni tekur ríkt tillit til þeirrar erfiðu stöðu sem ríkisfjármálin eru í núna. Hinu má þó ekki gleyma að það verkefni sem hér um ræðir hefur verið lengi á dagskrá og hafa margir lagt þar hönd á plóginn. Það skiptir líka veigamiklu máli að gott samstarf hefur tekist á milli ríkis, Háskóla Íslands og Reykjavíkurborgar um samvinnu á þessu sviði. Ég vil svo að lokum, virðulegi forseti, þakka nefndarmönnum samstarfið og ítreka þakklæti minn til allra þeirra sem unnu með okkur.

Virðulegi forseti. Þá hefur endanleg útfærsla fjárlaga til 3. umr. litið dagsins ljós. Fæðingarhríðir við að koma króganum fullsköpuðum út úr nefndum og af borði ríkisstjórnarinnar hafa verið erfiðar. Í upphafi var vitað að það var ekki gert ráð fyrir eðlilegri meðgöngu og þaðan af síður fæðingu á fullsköpuðu afkvæmi. Í sumar byrjaði ríkisstjórnin feril sinn með yfirlýsingum um niðurskurð hér og niðurskurð þar. Þannig fékk þetta afkvæmi ekki eðlilegt fæðuval á meðgöngu til að ná þroska til fæðingar. Þegar frv. svo fæddist í byrjun þings komu áhrif hinnar erfiðu meðgöngu í ljós og ekki tók betra við fyrstu lífdagana. Og raunar var það ekki vitað frá degi til dags hvernig bæta ætti augljósa vankanta sem komu æ betur í ljós. Hinir ýmsu kerfislæknar voru til kallaðir og reyndu þeir að bæta sköpunarverk ríkisstjórnarinnar. Fjárln. tók svo að sér umönnun og aðhlynningu afkvæmis þessa samkvæmt tilskipun og tókst á síðasta sólarhring að koma því á kreik. Samkvæmt lögum verður það svo að taka sína eldskírn út í lífið í gegnum 3. umr. sem nú er hafin. Fyrr fær það ekki sitt rétta nafn né telst vera fullburða. En búast má við því að það eigi enn eftir að mæta allmörgum áföllum á því ári sem því er ætlað að lifa meðal þjóðarinnar. Frá því að frv. þetta var lagt fram til 1. umr. hefur það komið æ betur í ljós sem við kvennalistakonur vöruðum við. Forsendur fjárlaga voru byggðar á veikum grunni og gátu fyrirsjáanlega ekki staðist. Það hefur enda komið fram nú þegar. Þjóðhagsstofnun lagði fram nýja spá 17. des. sl. um horfur í efnahagsmálum á næsta ári. Þar er spáð enn meiri samdrætti en í nóvemberspá stofnunarinnar, þjóðartekjur muni dragast saman um 6,1% frá fyrra ári og landsframleiðslan um 4,1%. Viðskiptajöfnuðurinn er óhagstæður um 4,1%. Rekstrarafkoma fyrirtækjanna versnar því um 6--8 milljarða frá fyrra ári og kaupmáttur ráðstöfunartekna minnkar um 5,5% frá fyrra ári en þjóðhagsáætlun gerði í upphafi ráð fyrir 3,3% samdrætti. Hvað segja þessar tölur okkur? Þær segja að fram undan sé kreppa í efnahagsmálum, mesta lægð sem komið hafi síðan 1950, segja þessir spámenn okkar. En ef við skoðum framtíðina í ljósi þess sem fortíðin segir okkur er það ekkert einsdæmi að sveiflur séu í efnahagslífi okkar Íslendinga. Atvinnuvegir okkar eru nú einu sinni mjög sveiflukenndir og árferði og aflahorfur hafa mikið að segja. Þannig hefur kaupmáttur ráðstöfunartekna áður rýrnað meira en Þjóðhagsstofnun spáir að hann muni gera á næsta ári. Árið 1983 var það um 13,5% og árið 1989 rýrnaði hann aftur um 7,9%. Það sem er alvarlegast í dæminu er það sem vitað hefur verið frá því að skýrsla Hafrannsóknastofnunar kom út í sumar og í framhaldi af því ákvörðun hæstv. sjútvrh. um leyfilegan heildarafla á næsta fiskveiðaári því þar var farið svo til algerlega að tillögum fiskifræðinga og aflaheimildir skertar mjög frá fyrra ári, sérstaklega í þorski, en þar á aflinn að minnka um nálægt 50 þús. tonn á milli ára. Það hljóta því að verða minnkandi þjóðartekjur á næsta ári og það er það sem málið snýst um og eins gott að fólk almennt fari að gera sér ljóst samhengið þarna á milli. Það er nefnilega ekki þannig að við getum lifað á því að selja hvort öðru vörur og þjónustu á höfuðborgarsvæðinu. Við lifum á fiski og því fer efnahagur þjóðfélagsins eftir þeim arði sem við fáum úr þessari stærstu auðlind okkar. Við getum svo endalaust rætt um það hvernig við förum með þann arð og verðum trúlega aldrei sammála. Við getum fengið meira fyrir aflann með bættri nýtingu og meiri úrvinnslu ef við leggjum fé í þróunar- og rannsóknarstörf, en mér sýnist þessi ríkisstjórn ekki leggja mikið upp úr því þar sem framlög til allrar rannsóknarstarfsemi verði skorin við nögl meira en margt annað og skerðing á framlögum til rannsóknastofnana í sjávarútvegi er 51% á milli ára. Atvinnuleysi mun aukast á næsta ári úr 1,5% nú í 2,6% og nú hefur dæmið algerlega snúist við frá því í september þegar vantaði 650 manns á vinnumarkaðinn samkvæmt könnun sem gerð var þá. Nú vilja atvinnurekendur fækka störfum um 300 manns. Og nú getur farið að koma fram krafa um að þeim erlendu verkamönnum sem hér eru verði vísað frá vinnumarkaðnum. Eins og ég sagði áðan er spáð 2,6% atvinnuleysi á næsta ári. Það getur þýtt 1.800 millj. í atvinnuleysisbætur, auk þess sem ríkissjóður og sveitarfélög verða af skatttekjum þessa fólks sem gengur þá um atvinnulaust. Ef við snúum okkur að því að ræða þær álögur sem boðaðar eru á sveitarfélög samkvæmt nýjustu áformum ríkisstjórnarinnar er þar um að ræða 700 millj. sem fara eiga til að greiða löggæslu. Nú virðist vera hætt við að færa framkvæmd á lögum um málefni fatlaðra til sveitarfélaganna, enda mætti það mikilli mótspyrnu hvaðanæva að. Hins vegar kemur það nú að innheimta á ákveðið gjald pr. íbúa og fer það eftir íbúafjölda sveitarfélagsins hve hátt þetta gjald er. Upphæðin getur verið frá 1.700--2.800. En sveitarfélögin eru nú sem óðast að bregðast við þessu og hvernig? Jú, þau hækka auðvitað útsvarsprósentuna, þau sem ekki hafa þegar fullnýtt hana, og það eru stærstu sveitarfélögin sem eiga þar ónýttan tekjustofn sem þau hafa hingað til ekki þurft að fullnýta. Þau hafa komist af með að gera það ekki hingað til. En með þessu komast þau líka í þann hóp sem getur átt rétt á framlögum úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga. En hvernig bregðast minni sveitarfélögin við og þau sem átt hafa í erfiðleikum, hafa jafnvel þurft að hjálpa atvinnurekstrinum svo að ekki yrði algert hrun í byggðarlaginu? Þau geta ekki hækkað prósentuna. Hún er fullnýtt fyrir. Og þau geta jafnvel átt von á að þau fái skert framlag úr Jöfnunarsjóði vegna þess að þau sveitarfélög sem bætast nú í hóp þeirra sem eiga rétt á framlagi þar skerða möguleika sjóðsins til að standa við bakið á hinum sem þar eru fyrir. Þá hafa sveitarfélögin aðeins um tvær leiðir að velja. Að leita út á lánamarkaðinn eða draga saman. Ef við höldum áfram með dæmið, þá þýðir samdráttur skerta þjónustu, minni framkvæmdir --- með öðrum orðum: Sveitarfélögin verða að hætta við fyrirhugaðar framkvæmdir og þar með minnkar atvinna. Skert þjónustustig veldur óánægju íbúanna sem þá flytja sig um set og leita í stærri sveitarfélögin þar sem ekki þarf að skerða þjónustu. Þessar tilfærslur ríkisins til sveitarfélaga eru sagðar vera til þess að draga saman útgjöld og minnka halla ríkisins sem á að koma landsmönnum til góða í minni eftirspurn ríkisins eftir lánsfé og þar með lækkandi vaxtastigi. En er það ekki sama hvort það er ríkið eða sveitarfélögin sem leita út á markaðinn? Eftirspurnin er sú sama. Þessi yfirlýsti tilgangur ríkisstjórnarinnar stenst því ekki. Aftur á móti getur allt þetta orðið til enn frekari byggðarröskunar, gert litlu sveitarfélögunum erfiðara um vik að sinna sínu hlutverki. Er það kannski hinn duldi tilgangur þessara aðgerða alveg á sama hátt og gjaldþrotastefna ríkisstjórnarinnar á að vera til að hagræða í rekstri fyrirtækja? Eða hefur ríkisstjórnin ekki gert sér grein fyrir afleiðingum þess að ráðast með þessum hætti á fjárhag sveitarfélaganna? Eins og ég sagði eru sveitarfélögin sem óðast að bregðast við þessu. Þau hafa varla haft ráðrúm til þess því að yfirlýsingarnar breytast frá degi til dags. Með leyfi forseta ætla ég að lesa upp bréf frá einu sveitarfélagi á Vestfjörðum sem ég held að sé dæmigert fyrir mörg sveitarfélög úti um allt land og það er frá hreppsnefnd Hólmavíkurhrepps. En í ályktun hreppsnefndar, sem dags. er 18. des., segir svo: ,,Hreppsnefnd Hólmavíkurhrepps mótmælir harðlega áformum ríkisvaldsins um að velta hluta af rekstrarvanda ríkissjóðs yfir á sveitarfélögin. Hreppsnefndin bendir á að sveitarfélögin í landinu verði engu síður en ríkissjóður fyrir verulegum tekjumissi vegna samdráttar í atvinnulífinu. Minnkandi atvinnutekjur leiða til lækkunar útsvarstekna og samdráttur í rekstri fyrirtækja kemur fram í lækkuðum aðstöðugjöldum. Sveitarfélögin geta með engu móti velt þeim rekstrarvanda sem af þessu leiðir yfir á ríkissjóð né aðra aðila í þjóðfélaginu. Hreppsnefnd Hólmavíkurhrepps telur það óþolandi gerræði af hálfu ríkisvaldsins að velta stórum útgjaldaliðum yfir á sveitarfélögin á sama tíma og tekjur þeirra dragast verulega saman. Í þessu sambandi vill hreppsnefndin sérstaklega benda á hugmyndir um þátttöku sveitarfélaga í löggæslukostnaði, en þessi eini liður mundi kosta Hólmavíkurhrepp tæplega 1,4 millj. kr. á ári ef núverandi hugmyndir verða að veruleika við afgreiðslu fjárlaga. Einnig mótmælir hreppsnefndin harðlega hugmyndum um að krefja sveitarfélög á nýjan leik um framlag til félagslegra íbúðarbygginga. Þá bendir hreppsnefndin á að skerðing á framlögum ríkisins til eyðingar refa og minka mun bitna langharðast á sveitarfélögum í dreifbýli, en snertir fjölmennustu sveitarfélögin lítið sem ekkert. Hreppsnefnd Hólmavíkurhrepps varar sérstaklega við hugmyndum um að sækja áformuð framlög sveitarfélaga til ríkisins í staðgreiðslufé sveitarfélaganna. Þetta gengur þvert á það samkomulag sem staðgreiðslukerfið byggist á.`` Svo sem kunnugt er hafa nú þessi áform sem staðfest eru fyrir rúmum sólarhring breyst vegna þess að nú er áformað að taka nefskatt. En eins og ég segi: sveitarfélögin hafa tæplega við að bregðast við nýjum og nýjum tilskipunum eða tilkynningum. En svo að ég haldi áfram með þessa samþykkt hljóðar hún svo áfram: ,,Í ársbyrjun 1990 tóku gildi ný lög um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Þessi lög byggðust á samkomulagi þessara aðila í kjölfar langrar samvinnu um málið. Með lögunum voru sveitarfélögunum tryggðar auknar tekjur til að takast á við ný verkefni og til að bæta úr bágri fjárhagslegri stöðu. Nú virðist ríkisvaldið ætla að hafa þetta samkomulag að engu. Ekkert samráð hefur verið haft við forsvarsmenn sveitarfélaga þrátt fyrir ákvæði sveitarstjórnarlaga þar um og samstarfssáttmála ríkis og sveitarfeaga. Með þessu bregst ríkisvaldið trausti sveitarfélaganna og bindur enda á farsælt samstarf síðustu ára. Vandséð er hvernig samstaða á að geta náðst um sameiningu sveitarfélaga og önnur þau sameiginleg verkefni sem nú liggja fyrir. Og sveitarfélögin mega sífellt vænta þess að ríkið snúi baki við gerðum samningum strax og staðið er upp frá samningaborðinu. Víða um land eru nú gerðar miklar kröfur á hendur sveitarfélaga um fjárhagslega þátttöku í atvinnulífinu. Því til viðbótar hefur ríkisvaldið aukið fjárhagslega skyldu sveitarfélaganna að undanförnu með nýjum lögum og reglugerðum. Ef núverandi hugmyndir verða þar að auki að veruleika við afgreiðslu fjárlaga er ljóst að sum sveitarfélögin neyðast til að hækka álögur á íbúana með einhverju móti. Ef ríkisstjórnin hefur gefist upp á að reka ríkissjóð án skattahækkana ber henni að viðurkenna það og hækka skatta sjálf í stað þess að hvítþvo sig af vandanum og neyða sveitarfélög til skattahækkana. Eins og þegar hefur komið fram mun slíkt auk alls annars leiða til þess að nokkur af stærstu sveitarfélögum landsins seilast í auknum mæli í fé Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga. Þá verður minna til skiptanna fyrir smærri sveitarfélögin sem mörg hver búa við afar erfiðan fjárhag og miklar kröfur um aukna þjónustu.`` Þannig hljóðar bréf þessarar hreppsnefndar og ég hef fengið fleiri sem eru í svipuðum dúr. Sum þeirra benda jafnvel á að það séu ekki nema rétt tvö ár frá því að ný lög um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga tóku gildi og um þau lög hafi verið full samstaða og ítreka að þarna sé ríkisstjórn Íslands að brjóta gert samkomulag. Framlag til hafnamála er eitt af því fáa þar sem farið er eftir samþykktum áætlunum, þ.e. framlagið er nokkuð nálægt því sem hafnaáætlun fyrir árið 1992 gerir ráð fyrir en það var 818 millj. samkvæmt tillögum Hafnamálastofnunar í febrúar á þessu ári. Framlagið er í fjárlagafrv. 810 millj. kr., en ekki er þó allt sem sýnist því að raunverulega er um að ræða 687 millj. kr. en Hafnasambandi sveitarfélaga gert að innheimta 125 millj. kr. með álagi á vörugjöld í höfnum. Hafnasamband sveitarfélaga hefur mótmælt því með ályktun frá 17 des. --- Ég verð að biðja forseta afsökunar á að ég hef bréfið ekki meðferðis en reyndar mun það vera að finna í nál. meiri hlutans --- Þessi álagning mun verða til að auka misréttið í vöruverði milli landsbyggðar og höfuðborgarsvæðis þar sem 25% álag á vörugjald mun hafa áhrif til hækkunar á ýmsa nauðsynjavöru en það eru fyrst og fremst þær vörutegundir sem fluttar eru með skipum. Þar verða margfeldisáhrif sem felast í því að gjaldið kemur tvöfalt á vörur út á land og síðan koma þau áhrif fram í álagningu og virðisaukaskatti. Í fjárlagafrv. við 1. umr. sagði hæstv. fjmrh. að þrátt fyrir samdrátt í heildarútgjöldum ríkissjóðs hækkuðu framlög til samgöngumála. Ég hef leitað með logandi ljósi að þessu hækkaða framlagi en ekki fundið. Ég vil því biðja hæstv. fjmrh. að hjálpa mér að leita. Hins vegar kemst ég ekki hjá því að sjá að framlagið til vegamála er skert allverulega frá því sem samþykkt vegáætlun gerir ráð fyrir. Er þar um 25% skerðingu að ræða a.m.k. og fer það nokkuð eftir því hvaða forsendur menn gefa sér. Upphafleg vegáætlun gerði ráð fyrir 6,3 milljörðum til vegamála en endurskoðuð vegáætlun var upp á 6 milljarða og 80 þús. kr. Í fjárlagafrv. var sett talan 5 milljarðar og 830 þús. og var þar komin skerðing upp á 250 millj. Þar næst er svo ákveðið að draga 265 millj. kr. af tekjum Vegasjóðs og leggja í ríkissjóð. Til viðbótar er hætt við lántöku vegna Vestfjarðaganga upp á 250 millj. Þarna hlýtur því að vera um a.m.k. 765 millj. kr. skerðingu til framkvæmda að ræða og mun það bitna á nýframkvæmdum. Ríkisstjórnin hefur gefið út að hægt verði á framkvæmdum við Vestfjarðagöng, jafnvel frestað að gera göngin til Súgandafjarðar, um eitt ár. Forsvarsmenn Vegagerðarinnar hafa í fjölmiðlum gefið í skyn að þeir hyggist leita leiða til að halda megi áfram eins og fyrirhugað hefur verið samkvæmt undirskrifuðum samningum. Endanlegur frágangur tefjist þó um eitt ár. Þetta hefur ekki fengist inn á borð fjárln. sem ítrekað hefur beðið um útfærslu á þeirri skerðingu sem fyrirhuguð er. Ég sé þó að nú er komin fram þáltill. um breytingu á vegáætlun en hún hefur ekki enn verið rædd hér og ekki heldur komið inn til samgn., þannig að hún á algerlega eftir að fá venjulega umfjöllun í þinginu. Það er því enn þá allt í lausu lofti um það hvernig staðið verður að málum. En ég ítreka það, sem ég sagði við 2. umr. um þetta frv., að í þessu máli öllu er ríkisstjórnin að brjóta samninga sem búið er að samþykkja. Enginn þorir að nefna tölur varðandi kostnað við það samningsbrot. Þá er þetta enn ein aðför að raunverulegri byggðastefnu sem felst í því að bæta samgöngur og stækka þjónustusvæði. Í mínum huga og margra annarra eru bættar samgöngur númer eitt, tvö og þrjú þegar rætt er um byggðamál. Þetta frv. mun reynast erfitt fyrir fjölskyldufólk og liggja til þess margar ástæður. Barnabætur á að skerða um 500 millj. kr. Þar er verið, eins og svo oft áður, að leggja auknar byrðar á herðar þeirra sem eiga börn og hafa meðaltekjur en ekki er hreyft við þeim barnlausu. Þeirra tekjur eru ekki skertar. Hækkun þjónustugjalda til heilsugæslu og aukinn lyfjakostnaður kemur harðast niður á barnafólki og lasburða fólki sem oft þarf að leita læknis. Skólagjöld og hertar reglur Lánasjóðs ísl. námsmanna munu auka útgjöld ungs fólks sem er að leita sér menntunar eða hefur nýlokið námi. Breytingu á grunnskólalögum, sem koma á til framkvæmda á næsta ári, er frestað. Sú breyting hefði haft það í för með sér að bætt væri aðstaða barna og foreldra. Breyting á kostnaði fyrir tannlæknaþjónustu eykur kostnað foreldra vegna barna og niðurfelling á greiðslum fyrir tannréttingar, nema í einhverjum sérstökum tilfellum, gerir það sömuleiðis. Allt þetta er aðför að fjölskyldunum í landinu og barnafólkinu sérstaklega. Þar teljum við kvennalistakonur að verið sé að byrja á öfugum enda við að afla fjár. Hvað með skatt á fjármagnstekjur? Eða tvö skattþrep? Hvers vegna ekki að hækka vörur eins og áfengi og tóbak til að afla tekna? Ég ætla þó ekki að fara nánar út í útlistun á þessum málaflokki þar sem við höfum skipt því nokkuð með okkur kvennalistakonur og aðrar munu taka það hér fyrir. Mennta- og menningarmál eru kafli út af fyrir sig. Þar er skerðingin allmikil. Í nál. sem minni hlutinn hefur sent frá sér segir svo, með leyfi forseta: ,,Í frv. til fjárlaga er boðuð afgerandi stefnubreyting í skólamálum með álagningu skólagjalda. Þótt boðað hafi verið að tillögur um skólagjöld á framhaldsskólastigi verði að mestu dregnar til baka er enn fyrirhugað að taka upp nemendaskatt á háskólastigi og í öldungadeildum framhaldsskólanna. Eiga háskólanemar nú að greiða allt að 17.000 kr. til viðbótar þeirri upphæð sem nemendur greiða nú til félagsstarfa sinna. Þeir nefndarmenn, sem undir þetta rita,`` --- en það er minni hluti fjárln. --- ,,eru alfarið á móti því að skólagjöld séu innheimt í ríkisskólum og telja það brjóta í bága við þá grundvallarreglu um jafnrétti til náms sem ríkt hefur í íslensku skólakerfi. Þá bendum við á að slíkt kallar á aukin námslán. Verra er þó að framlög til Háskóla Íslands eru skert verulega sem getur haft í för með sér að takmarka verður inntöku nýrra nemenda í skólann. Sama gildir um framlög til framhaldsskóla. Þau eru einnig skert þrátt fyrir mikla aukningu nemenda og ekki séð hvernig hægt er að mæta því nema með því að vísa nemendum frá. Ekki er bætt úr brýnni þörf iðnmenntunar í landinu þrátt fyrir yfirlýsta stefnu um að verk- og listgreinar þurfi að efla sem forsendur fyrir þróun íslensks iðnaðar á mörgum sviðum. Þeir framhaldsskólar, sem hyggjast auka framboð verkmenntagreina, geta það ekki sökum fjárskorts. Og ekki bólar á framkvæmdafé til uppbyggingar dreifðrar og sveigjanlegrar kennaramenntunar í landinu. Þá er ekki í frv. mótuð nein stefna í málefnum héraðsskólanna, heldur er það alfarið undir ráðherra komið hver framtíð þeirra verður.`` Ég vil minna á að við 2. umr. um fjárlagafrv. urðu hér allmiklar umræður um málefni Héraðsskólans í Reykjanesi. Þá var það upplýst að það yrði skoðað sérstaklega fyrir 3. umr. Við heyrðum síðan í framsöguræðu hv. formanns fjárln. í kvöld hvernig leysa á það mál með skipun nefndar eftir áramót sem eigi að skoða hvert hlutverk skólinn geti haft í framtíðinni. Það var í raun og veru það eina sem út úr því máli fékkst. Verð ég að segja að ég veit ekki hvort sú nefnd muni geta framkvæmt margt þegar ekkert fjármagn er til þeirra hluta sem henni er ætlað að gera. Ég vil benda á að á Alþingi í fyrra, þ.e. á 113. þingi, var samþykkt þál. um úrbætur á aðstæðum ungmenna sem flosna upp úr skóla. Hún var svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að beina því til ríkisstjórnarinnar að koma á fót samstarfshópi á vegum ráðuneyta og sveitarfélaga til að gera tillögur um samræmdar aðgerðir sem miði að því að aðstoða ungmenni sem flosnað hafa upp úr skóla. Samstarfshópurinn fjalli einnig um sameiginlegar forvarnir gegn þessum vanda. Samstarfshópurinn verði skipaður fulltrúum tilnefndum af dómsmála-, félagsmála-, menntamála-, heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytinu, stærstu sveitarfélögunum og Sambandi ísl. sveitarfélaga. Samstarfshópurinn skili niðurstöðum fyrir árslok 1991.`` Nú mundi ég vilja spyrja --- ég veit ekki hvort það ætti að vera fjmrh., líklega ætti það helst að vera hæstv. forsrh., sem ekki hefur séð sér fært að sitja og hlusta á þessa umræðu í kvöld --- en ég vil beina þeirri spurningu til hæstv. ríkisstjórnar að hún svaraði því hvort þessi samstarfshópur hafi verið skipaður og hvort hann muni skila tillögum fyrir árslok og er ekki langt eftir í það. Þessi þál. var samþykkt á Alþingi 12. mars 1991. Ég mundi vilja benda á, vegna þess að ég var að ræða málefni héraðsskólanna og Reykjanesskólans sérstaklega, að þarna finnst mér hægt að hugsa sér að hlutverk Reykjanesskólans gæti e.t.v. verið í tengslum við þessa þál. Þarna er greinilega mikið vandamál á ferðinni sem Alþingi samþykkti í fyrra að skoða nánar. Þess vegna vil ég beina því til hæstv. ríkisstjórnar að sá samstarfshópur, sem hér er talað um, muni skoða málefni Reykjanesskólans í tengslum við þessa tillögu og athuga hvort ekki sé hægt að sameina þau úrræði sem þar hugsanlega finnast. Í samþykkt minni hluta fjárln. um mennta- og menningarmál segir enn fremur, með leyfi forseta: ,,Gert er ráð fyrir að fresta að framkvæma breytingar á grunnskólalögum sem samþykktar voru á sl. vetri.`` --- Höfum við heyrt miklar umræður um það í sambandi við umræðurnar í dag um ríkisfjármálin og undanfarna daga. --- ,,Það teljum við mjög óeðlilegt þar sem hér er ekki um verulega fjármuni að ræða í heildarpakka fjárlaga en hins vegar mundu þessar breytingar horfa mjög til bóta fyrir allt skólastarf í grunnskólum. Einnig er í frv. verið að skerða lögbundinn tekjustofn Ríkisútvarpsins og stofnuninni þar með gert ókleift að sinna lögboðnu hutverki sínu svo vel sé. Sömu sögu er að segja um Þjóðleikhús, Þjóðminjasafn, byggðasöfnin og flestar aðrar menningarstofnanir í landinu. Menningarminjar verða einnig illa úti og virðast lítils virtar. Ástæða væri til að gera áhugaleikfélögunum sérstök skil því að í engri listgrein í landinu er jafnalmenn þátttaka og víða eru leikfélögin uppistaða menningar- og félagslífs í hinum dreifðu byggðum landsins. Þessa starfsemi hefur ríkisstjórnin kosið að verðlauna með ónógum fjárveitingum til Bandalags íslenskra leikfélaga. Tónlist og myndlist eru hvorki forgangsviðfangsefni þessarar ríkisstjórnar né meiri hluta fjárln. Fé til kynningar á íslenskri list erlendis er lítið og seinlegt verk að sannfæra stjórnvöld um að list og menning þjóðar geti verið arðbær í beinhörðum peningum ef rétt er á málum haldið. Mikilvægur þáttur í kynningu á íslenskri menningu er ferðaþjónusta í landinu. Í fjárlagafrv. er hún skorin niður að því marki að erfitt er að sjá hvað um það verk verður sem þegar hefur verið unnið. Framlag til rannsóknastofnana`` --- eins og ég gat um áðan --- ,,er skert verulega og þeim gert að afla sér aukinna sértekna sem alls óvíst er að takist. Það mun verða til að draga úr nauðsynlegri tilrauna- og þróunarstarfsemi.`` Ég ætla ekki að rekja fleiri einstaka málaflokka í gjaldahlið fjárlagafrv. Ég verð að segja að mér finnst það ekki þjóna miklum tilgangi þar sem allflestir hv. þm. sjá sér ekki fært að sitja og hlusta á þetta. Þannig að það mun einungis verða til þess að hafa þetta skráð í þingtíðindum að þingmenn standa hér og flytja mál sem þeim eru hugleikin í sambandi við afgreiðslu fjárlaga. En svo ég víki lítils háttar að tekjuhliðinni þá hefur hún nú verið endurskoðuð, m.a. í ljósi efnahagssamdráttar eins og segir í vinnuskjali frá fjmrn. 17. des. sl. Þar er því lýst að heildartekjur ríkisins muni lækka um rúmlega milljarð frá fjárlagafrv. eða í 105,4 milljarða. Skatttekjur lækka svipað eða úr 98,9 milljörðum í 97,8 milljarða. Skattheimta sem hlutfall af landsframleiðslu eykst og verður nú 28,5%. Hefur skatthlutfallið aldrei verið jafnhátt. Aukningin jafngildir því að skattbyrði hverrar fjögurra manna fjölskyldu aukist um 24.000 kr. Þá eru ekki meðtaldir ,,feluskattarnir``, þ.e. þjónustugjöldin svokölluðu sem auka enn á þessa byrði. Hækkun gjalda á heilsugæslustöðvum er talin nema 12--15 þús. kr. fyrir hverja fjögurra manna fjölskyldu í landinu. Þá erum við farin að tala um 35--40 þús. kr. hækkun skattbyrði þessarar sömu fjölskyldu. Ríkisstjórnin hefur ítrekað það að við séum á leið inn í enn frekara samdráttarskeið en verið hefur. Ég dreg ekki í efa að ástandið er erfitt og ekki er spáð bata í þjóðhagshorfum á næsta ári. Á fundi í fjárln. hinn 17. des. sl. þar sem forstjóri Þjóðhagsstofnunar lagði fram nýja þjóðhagsspá kemur það fram að efnahagsdýfan muni verða enn dýpri en spáin í nóvember gerði ráð fyrir. En ég vil benda á að hér er um spá að ræða. Venjulega er tilhneiging hjá stjónvöldum að setja fram eins dökka spá og mögulegt er þegar erfitt reynist að koma saman fjárlögum. Mikil skerðing er fyrirhuguð og þar að auki eru samningar lausir. Allt þetta býður upp á það að setja fram eins dökka þjóðhagsspá og frekast er hægt. Ég endurtek það að hér er um spá að ræða en ekki staðreynd sem orðin er. Það er þó ekki hægt að segja annað en að þörf sé á einhverju öðru en svartsýnisrausi við þær aðstæður sem nú eru. Þegar erfiðleikar eru í þjóðfélaginu ættu stjórnvöld að gera sitt til að auka hóflega bjartsýni meðal þegna sinna. Í því skyni verður að benda á að ekki eru öll sund lokuð fyrir okkur þó ekki komi álver í bráð og jafnvel verði ekki af samningum um EES. Þetta tvennt hefur á undanförnum árum átt að leysa allan vanda í efnahagsmálum okkar. Stjórnvöld hafa einblínt á þessa kosti og ekki skoðað aðra í neinni alvöru. Við kvennalistakonur höfum alltaf viljað fara þá leið að leita tvíhliða samninga við EB og við höfum varað við að sjá ekki aðra leið en álver til að auka þjóðartekjur. Þess í stað höfum við bent á að efla beri ferðaþjónustu sem er vaxandi atvinnugrein, ekki síst í dreifbýlinu. En aukning í greininni hefur aðallega komið þar fram. Núv. ríkisstjórn hyggst hins vegar skerða framlög til ferðamála. Við höfum ítrekað bent á að gera þurfi svæðisbundnar auðlindakannanir og taka síðan ákvarðanir í framhaldi af þeim, með nýtingu þeirra auðlinda í huga sem þar kunna að finnast. Við höfum bent á möguleika íslensku ullarinnar ef rétt er að málum staðið. Og við höfum hvatt til eflingar menntunar og rannsóknarstarfsemi sem hlýtur að verða grundvöllur nýrrar atvinnuuppbyggingar. Ég gæti talað langt mál um áhrif þessa fjárlagafrv. og þeirra frv. sem því fylgja á hag fjölskyldna hér á landi. Þar sem við kvennalistakonur höfum ákveðið að skipta því nokkuð á milli okkar að ræða einstök mál mun ég ekki ræða þetta frekar nú. En ég vara við þeirri stefnubreytngu sem fram kemur í þessu fjárlagafrv. þar sem eru auknar álögur á launafólk sem ekki hefur úr miklu að spila. Það mun valda ómældum erfiðleikum hjá mörgum fjölskyldum. Þetta frv. þrengir hag sveitarfélaga og atvinnuveganna meira en þörf er á og þau vinnubrögð sem ríkisstjórnin viðhefur, og sér í lagi einstakir ráðherrar hennar, er til þess fallið að auka á sundrungu og það kallar á hörð viðbrögð þeirra sem fyrir því verða og umbjóðenda þeirra. Svo ég víki aftur að upphafi ræðu minnar á ég ekki von á því að þetta ófullburða afkvæmi ríkisstjórnarinnar eigi eftir að taka út eðlilegan þroska. Þvert á móti mun það verða fyrir bæði fyrirsjáanlegum og ófyrirsjáanlegum áföllum sem engir kerfislæknar munu geta bætt en ríkisstjórnin situr uppi með óskapnaðinn.

Herra forseti. Fjárlagafrv. fyrir árið 1992 er nú komið til 3. umr. Það fékk allítarlega umræðu við 2. umr. þótt ófullburða væri. En þar sem það er nú komið til lokaumræðu í hv. Alþingi er nauðsynlegt að gera sér grein fyrir heildaráhrifum þess á lífskjör og lífsskilyrði í landinu. Það er nú svo að enginn gerningur á Alþingi hefur jafnmikil áhrif á líf hvers einasta manns, enginn gerningur er jafnvíðtækur sem við höfum til umræðu í hv. Alþingi. Því þarf að vanda vel til og því þarf að gera sér grein fyrir afleiðingum þessa frv., hvaða áhrif það hefur á þjóðlífið í landinu á næsta ári og um næstu framtíð. Ég nefni þetta í upphafi vegna þess að undirbúningur þessa máls er með sérstæðum hætti. Undirbúningi frv. hefur verið ábótavant af ríkisstjórnarinnar hálfu. Hún hefur kosið þann kost að kasta ýmsum stórvægilegum aðgerðum í ríkisfjármálum, ýmsum lagabreytingum og kerfisbreytingum inn í miðja fjárlagaumræðuna og vegna þess er þetta þinghald allt komið úr böndum. Við erum að ræða fjárlög þegar komið er fast að jólum. Að vísu hefur það oft verið svo á undanförnum árum en aldrei hafa óvissuatriðin verið jafnmörg og nú. Þess vegna er þetta frv. marklítið. Stórum málum er ýtt til hliðar og stórum málum er kastað yfir á næsta ár til ákvörðunar þá. Nefna má mál eins og málefni Háskóla Íslands. Málefni Háskólans eru afgreidd þannig í frv. að háskólarektor sjálfur kom fram í fjölmiðlum fyrir nokkrum dögum og sagði að ef þessi mál verði afgreidd, eins og nú er útlit fyrir að ríkisstjórnin ætli að knýja í gegn á síðustu klukkutímunum fyrir jól, verði engir nýnemar innritaðir í Háskólann á næsta ári. Þetta er ekki lítið mál. Lánasjóðurinn er óklár. Komið er fram viðamikið frv. um lánasjóðinn sem á að taka til umræðu eftir áramót og það er ekki séð hvernig þeirri umræðu lyktar. Stórar ákvarðanir í heilbrigðismálum eru óklárar. Sjúkrahúsunum í Reykjavík hefur verið stillt upp við vegg og sagt: Við tökum af ykkur fjárveitingarnar á næsta ári þannig að þið getið ekki haldið uppi starfseminni nema þið semjið á ákveðnum nótum eins og heilbrrh. vill. Þetta eru fádæma vinnubrögð og fyrrv. heilbrrh. rakti þau ítarlega í sinni ræðu hér á undan svo að ég þarf ekki að koma nánar að þeim. En það er mikil lífsreynsla að verða vitni að slíkum aðgerðum eins og hér hafa orðið síðustu daga í heilbrigðismálum í Reykjavík. Vegna niðurskurðar er allt óvíst um framhald skólastarfs í framhaldsskólum og grunnskólum á næsta ári og með leyfi forseta, ætla ég að vitna í bréf frá Kennarasambandi Íslands sem barst í dag, 20. des., en þar segir svo: ,,Kennarasamband Íslands vekur athygli þína á að ef fyrirhugaður niðurskurður til menntamála verður samþykktur jafngildir það því að 2.400 grunnskólanemendum í Reykjavík, 1.750 grunnskólanemendum á Reykjanesi, 450 grunnskólanemendum á Vesturlandi, 300 grunnskólanemendum á Vestfjörðum, 350 grunnskólanemendum á Norðurlandi vestra, 700 grunnskólanemendum á Norðurlandi eystra, 400 grunnskólanemendum á Austurlandi og 600 grunnskólanemendum á Suðurlandi yrði ekki kennt næsta skólaár.`` Síðan fylgja bestu jólaóskir til þingmanna og óskir um farsæld á komandi ári á eftir þessari upptalningu. Þetta fjárlagafrv. sýnir svo ekki verður um villst mikla stefnubreytingu í þjóðfélaginu. Það ver hina betur settu í þjóðfélaginu, ekki er gengið að þeim. Ekki er gengið að þeim sem eiga fjármagnið í þjóðfélaginu. Það er stefna Sjálfstfl. sem þar er að verki en það eykur vanda og útgjöld þeirra sem verr eru settir. Þetta eru stórar fullyrðingar en það má renna undir þær stoðum. Frv. gerir ráð fyrir að velta gjöldum yfir á almenning. Það gerir ráð fyrir því að tekin séu upp skólagjöld. Það gerir ráð fyrir því að tekin séu upp gjöld fyrir heilbrigðisþjónustu og það gerir ráð fyrir því að tekin séu upp hvers konar gjöld sem bitna á almenningi í landinu. Hverri einustu fjölskyldu. Þess vegna hafa verið miklar umræður um þetta frv. Það er vegna þess sem hv. þm. hafa haft um þetta frv. mörg orð í 2. umr. Hér er nefnilega mikil stefnubreyting á ferðinni sem ekki er ástæða til að hv. þm. stjórnarandstöðunnar láti yfir sig ganga án þess að hafa uppi nokkurt andóf. Minni hluti fjárln. hefur skilað ítarlegu framhaldsnefndaráliti vegna þess að frv. var ekki með þeim hætti við 2. umr. að fært væri að skila um það fullkomnu áliti. Þess vegna er álit nefndarinnar við 3. umr. ítarlegra en oft hefur verið og skiptist í nokkra kafla um almennar horfur, atvinnulífið í landinu, kjara- og byggðamál, mennta- og menningarmál og heilbrigðismál. Tekið hefur verið fram af þeim hv. ræðumönnum, sem hafa talað á undan mér, að það er ekki deilt um það að almennar efnahagsforsendur í landinu eru ekki bjartar sem stendur. Það setur sitt mark á fjárlagafrv. og viðurkennt er af stjórnarandstöðunni að horfur eru slæmar í ýmsum greinum. Þjóðhagsstofnun spáir 6,1% samdrætti þjóðartekna. Það er mesti samdráttur frá stríðslokum. 1968 drógust þjóðartekjur saman um 6% þannig að enginn deilir um það að við höfum orðið fyrir alvarlegu áfalli og fjárlagafrv. hlýtur að taka mið af því. Það er ekki deilumál. Spáð er 2,6% atvinnuleysi á næsta ári sem er mikið atvinnuleysi miðað við það sem íslenska þjóðin er vön að búa við. Þetta eru alvarlegar stærðir í efnahagslífinu. En hvernig er brugðist við þessum vanda með fjárlagafrv. sem við erum að ræða nú? Að mínum dómi og að dómi minni hluta fjárln. er brugðist þannig við því að hætta er á kreppuástandi. Frv. gerir ráð fyrir því að þrengt sé að atvinnufyrirtækjunum og þrengt sé að sveitarfélögunum í landinu. Gert er ráð fyrir samdrætti í ríkisútgjöldum. Nú er það gott efnahagslegt markmið í sjálfu sér að halda utan um ríkisútgjöld og ekki skal ég draga úr nauðsyn þess. En hitt er umdeilanlegt hvort réttlætanlegt er við þessar aðstæður að gera það í þeim mæli sem þetta fjárlagafrv. gerir ráð fyrir. Hvort það er réttlætanlegt að þrengja að á öllum vígstöðvum, þrengja að í opinberum umsvifum, þrengja að atvinnulífinu í landinu og þrengja að sveitarfélögunum í landinu. Þessir aðilar eiga þó að skapa þegnunum bærilegt umhverfi og bærileg lífskjör og gera þeim lífið þolanlegt. Ég vil fara nokkrum orðum um atvinnustefnu þessa frv. því ég er þeirrar skoðunar að sú atvinnustefna sem boðuð er í frv., ef atvinnustefnu skyldi kalla, sé varasöm, svo ekki sé meira sagt. Minni hluti fjárln. telur að fjárlög eigi að stuðla að því að hjólin snúist í atvinnulífi landsmanna. Þau eiga að stuðla að því að haldið sé uppi fullri atvinnu í landinu og að atvinnustig sé bærilegt. Það er vert að velta því fyrir sér hvernig þetta frv. þjónar því markmiði. Í ítarlegu nál. sem minni hluti fjárln. hefur sent frá sér er rætt um málefni atvinnuveganna. Þar er rætt um þær alvarlegu horfur sem eru í sjávarútvegi landsmanna. Horfurnar eru þannig að aflaheimildir fyrir yfirstandandi kvótaár hafa verið skornar niður um 17--20% í bolfiski, miðað við tímabilið frá 1. jan. 1990 til 31. des. sama ár. Sé miðað við þetta tímabil er samdrátturinn 17--20% í undirstöðunni, bolfiskaflanum. Þetta væri kannski hægt að berjast við ef vandi annarra greina væri ekki svo mikill sem hann er. Við eigum við erfiðleika að etja á öllum öðrum sviðum í sjávarútvegi. Aflabrestur hefur verið á loðnuveiðum, það hefur verið við markaðsörðugleika að etja í sambandi við sölu á síld og við verðfall að etja í útgerð á rækju.

Það er enginn framsóknarmaður í salnum.

Það eru verðandi framsóknarmenn sem hlusta, hv. þingflokksformaður.

Mér þykir þetta ekki mikil hollusta af þínu fólki.

Við þessar aðstæður þykir ríkisstjórninni það helst til ráðs að þrengja að sjávarútveginum á alla kanta. Gert er ráð fyrir að þær aflaheimildir sem Hagræðingarsjóður sjávarútvegsins hefur til umráða og nema 12.000 þorskígildum verði nýttar í þágu ríkissjóðs og andvirðið gangi til hafrannsókna eða 525 millj. kr. samkvæmt frv. Nú dreg ég ekki úr því að nauðsyn sé að efla hafrannsóknir, ég styð það eindregið, en þessi aðgerð á þessum tíma er út í hött. Hagræðingarsjóður sjávarútvegsins hafði tvenns konar hlutverk. Í fyrsta lagi: Hans hlutverk var að stuðla að hagræðingu í sjávarútvegi eins og nafnið bendir til og felur í sér. Auðvitað er full þörf á því við þessar aðstæður að hagræða í sjávarútvegi, sameina fyrirtæki í sjávarútvegi og fækka skipum í flotanum. Þetta var hlutverk þessa sjóðs m.a. Í öðru lagi hafði sjóðurinn hlutverk í byggðamálum. Hann hafði það hlutverk að vera öryggisnet fyrir einstök byggðarlög þannig að þau misstu ekki veiðiheimildir frá sér. Þessu öryggisneti er svipt burt. Þetta er einn alvarlegasti gerningurinn sem núv. ríkisstjórn hefur fundið upp við þessa fjárlagagerð. Auðvitað er þessu harðlega mótmælt. Það er gert ráð fyrir að Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins og Ríkismat sjávarafurða hækki gjaldskrá til að standa undir útgjöldum. Þetta þýðir álögur á sjávarútveginn sem nemur hundruðum milljóna króna og einnig fellur niður ríkisframlag til Veiðieftirlits ríkisins og sértekjur þeirrar stofnunar eiga að nema 80,7 millj. kr. Þessu var gert ráð fyrir þegar fjárlög voru lögð fram í haust en ríkisstjórninni þótti ekki nóg að gert og bar fram tillögur um viðbótarálögur á sjávarútveginn. Þar var gert ráð fyrir að innheimta 125 millj. í Hafnasjóð með vörugjaldi sem leggst m.a. á fiskvinnsluna, þá grein sem á erfiðast í sjávarútveginum um þessar mundir. Það var gert ráð fyrir því að lækka framlag til starfsmenntunar í sjávarútvegi. Ríkisstjórnin fann það ráð að spara heilar 10 millj. kr. með þessu, að draga það af starfsmenntun í sjávarútvegi sem mér er kunnugt um að hefur mælst afar vel fyrir. Fiskvinnslufólk hefur sótt í stórum stíl námskeið í sjávarútvegi og fiskvinnslu, bæði sér til upplyftingar og fróðleiks. Það er eiginlega dæmalaust að láta sér detta í hug að spara 10 millj. á því að klípa af þessari nauðsynlegu starfsemi. Ríkisstjórnin hefur ákveðið að leggja 1 milljarð í auknum gjöldum á sjávarútveginn með ýmiss konar aðgerðum. Minni hlutinn er að sjálfsögðu andvígur þessum álögum vegna þess að þær rýra starfsskilyrði sjávarútvegsins stórlega og draga úr möguleikum hans til að varðveita lífskjörin og atvinnuöryggi, að efla atvinnulífið í landinu og auka útflutningstekjurnar og þar með tekjur ríkissjóðs. En það er einmitt það sem við þurfum á að halda um þessar mundir frekar en að reyra allt í fjötra kreppuástands eins og þetta frv. stefnir að. Sama stefnan er uppi í landbúnaðarmálum? Þar hafa miklar breytingar gengið yfir á síðustu árum. Þar er við markaðsörðugleika að etja, bændur þurfa á því að halda að breyta framleiðslu sinni, draga hana saman og miða hana við innanlandsmarkað. Þeir þurfa að auka fjölbreytni framleiðslunnar, þeir þurfa á því að halda að auka hagkvæmni í framleiðslu. Mörg járn eru í eldinum í landbúnaðinum. Bændur hafa lýst sig reiðubúna til að taka á þessum verkefnum og vinna að þessum miklu skipulagsbreytingum. Hvernig tekur fjárlagafrv., sem við erum nú að ræða, á þessum málum? Það tekur þannig á þeim að skera niður Framleiðnisjóð landbúnaðarins um 300 millj., sjóð sem á einmitt að vinna að slíkum verkefnum: Auka þróunarstörf í landbúnaði, efla nýja atvinnustarfsemi í sveitum og gera landbúnaðinum mögulegt að laga sig að breyttum aðstæðum. Þessi sjóður er skorinn niður og honum er með því gert ókleift að sinna þeim verkefnum sem er þó svo nauðsynlegt að hann vinni að. Það er ekki nóg að gert með þessu heldur kemur hæstv. ríkisstjórn á síðustu dögum þegar verið er að ræða fjárlagafrv. og ákveður af miklum höfðingsskap að bændum skuli ekki greidd út laun tvo síðustu mánuðina á næsta ári. Því skuli velt yfir á árið 1993. Með þessari efnahagsaðgerð á að draga úr halla ríkissjóðs sem verður til þess að sögn að ríkissjóður verður ekki eins fyrirferðarmikill á lánamarkaðnum og vextirnir snarlækka og efnahagsumhverfið verður allt annað en áður. Þetta væri nú gott og blessað ef satt væri. En skyldi þetta vera mikil efnahagsaðgerð? Að fresta þessum greiðslum þannig að auðvitað fara þeir sem eru launalausir yfir á lánamarkaðinn tvo síðustu mánuði ársins því maður skyldi ætla að menn hætti ekki að lifa þó að þeim sé ekki borgað úr kaup. Síðan koma skuldbindingar á ríkissjóð á árinu 1993. Með þessum sjónhverfingum segir ríkisstjórnin að ríkissjóðshallin hafi verið lækkaður um 295 millj. Mér er sem ég sjái upplitið á núv. hæstv. fjmrh. og hans flokksbræðrum ef fyrrv. fjmrh. hefði haft svona sjónhverfingar í frammi. Það hefðu áreiðanlega verið nokkuð langar ræður úr þessum ræðustól um slíkan gerning. Hvað iðnaðinn í landinu varðar hef ég alltaf talið að það væri undirstaða öflugs iðnaðar í landinu að efla menntun og efla rannsóknir. Hvernig skyldi þetta fjárlagafrv. taka á og bregðast við slíkum verkefnum? Ég var búinn að minnast á Háskóla Íslands, málefni hans, hvernig með þau er farið í þessu frv. og þarf ekki að bæta við mörgum orðum um það. Svipað er að segja um verkmenntun í landinu sem er auðvitað undirstaða þeirrar verkkunnáttu sem leiðir til öflugrar iðnaðarframleiðslu ásamt rannsóknunum sem bera mjög skarðan hlut í frv. Þar með er ég ekki að segja, þó að ég hafi þessa upptalningu, að það sé hægt að gera allt fyrir alla. En hins vegar verða menn, stjórnmálamenn og hæstv. ríkisstjórn, þegar árar eins og nú að veita ákveðnum hlutum forgang. Ég held að við þessa fjárlagagerð verði þeir hlutir að hafa forgang sem efla atvinnulífið í landinu, auka tekjurnar og auka þar með það sem menn hafa úr að spila. Öðruvísi gengur þetta ekki. En því miður gengur þetta fjárlagafrv. í þveröfuga átt. Mér er ofarlega í huga hvernig þetta frv. tekur á byggðamálum. Eitt af því hættulegasta við þetta fjárlagafrv. er að það stóreykur hættuna á byggðarröskun í landinu. Varðandi Hagræðingarsjóð sjávarútvegsins stendur það í greinargerð um Hagræðingarsjóðinn, þegar verið er að taka fjármuni hans til annarra verkefna, að hlutverk Hagræðingarsjóðsins í byggðamálum eigi Byggðastofnun að taka að sér. Varðandi iðnaðaruppbyggingu á landsbyggðinni hafa verið starfandi þar iðnráðgjafar um margra ára skeið til að aðstoða fólk, sem hefur einhverjar hugmyndir, við að koma upp iðnaði og vinna að slíkum verkefnum. Byggðastofnun á nú að taka að sér að launa þessa iðnráðgjafa. En hvernig skyldi Byggðastofnun svo vera í stakk búin til að taka að sér þessi verkefni? Það hefur verið þjarmað að henni á undanförnum mánuðum og áform eru um enn stórfelldari samdrátt í starfsemi hennar. Í fjárlagafrv. er beinn niðurskurður um 70 millj. á starfsemi Byggðastofnunar og þeim fjármunum sem til hennar eru veittir. Þannig á Byggðastofnun að taka að sér þessi miklu verkefni, þessar 180 millj., sem til hennar eru veittar, í stað 250 á síðasta ári. Með þessum fjármunum á hún að takast á við þetta tröllaukna verkefni. Ein undirstaða byggðamála í landinu eru samgöngumálin og hvernig að þeim er staðið. Hvernig skyldi vera tekið á samgöngumálum í þessu frv.? Hafnamálin í landinu er að vísu einn af þessum málaflokkum sem fer skást úr út málinu en eigi að síður er stórfelldur niðurskurður til vegagerðar. Tekið hefur verið til bragðs að leggja á stórfelldar álögur, leggja á vörugjald og hafnagjald til að afla fjár í Hafnasjóð. Þetta gjald leggst á fiskvinnsluna og þetta gjald er eitthvert það versta sem hugsast getur fyrir landsbyggðina. Það er nú svo að á vöru, sem kemur á land í Reykjavík, leggst vörugjald þegar hún kemur hér á land, á hana leggst vörugjald þegar hún fer út á land aftur í gegnum Reykjavíkurhöfn, á hana leggst vörugjald þegar hún kemur út á land, síðan kemur álagning og virðisaukaskattur ofan á það allt saman. Þá er ríkisvaldið búið að skattleggja þessa vöru fjórum sinnum. Þetta er allnokkuð. En það er ekki nóg að gert heldur eru áform um það í þessu frv. að afnema þann stuðning sem ríkisvaldið hefur haft og ríkisvaldið hefur veitt því flutningafyrirtæki sem sér um flutninga á vörum út um landsbyggðina. Leggja á það fyrirtæki niður, Skipaútgerð ríkisins. Hún á að starfa næstu þrjá mánuði og þá þrjá mánuði á að nota til að selja eignir hennar og síðan á að leggja fyrirtækið niður án þess að það sé með nokkru móti séð fyrir því þjónustuhlutverki sem Skipaútgerðin hefur haft. Þetta mun alveg fortakslaust leiða til þess að flutningsgjöld út á land hækka ofan á þessa skattlagningu alla. Þannig er séð fyrir þessum málaflokki. Í vegagerð er gert ráð fyrir því að heildarframlög til vegagerðar séu skorin niður úr 6.080 millj. kr. í 5.565 millj. kr. sem þýðir 20% niðurskurð á nýframkvæmdum í vegamálum eða niðurskurð um 1 / 5 . Þannig er staðið að vegamálunum í þessu frv. Þá er komið að þeim kafla í þessari fjárlagagerð sem er kannski einkennilegastur og það eru samskiptin við sveitarfélögin í landinu. Þar kom ríkisstjórnin ofan í 2. umr. fjárlaga, reyndar þegar 2. umr. var rétt að byrja og fjárln. var búin að starfa í eina þrjá mánuði. Þá kom hún með það snilldarúrræði að kljúfa málefni fatlaðra upp í tvennt og kasta þeim yfir á sveitarfélögin í landinu. Það hlaut hörð viðbrögð bæði hér á Alþingi og úti í þjóðfélaginu þannig að það liðu ekki nema tveir dagar þangað til hæstv. ríkisstjórn hörfaði með þessi áform og hörfaði í annað vígi og fann upp nefskatt til að kosta lögregluna í landinu en þann nefskatt eiga sveitarfélögin í landinu að leggja á en ekki ríkið. Það gæti nú verið að hæstv. forsrh. og hæstv. félmrh. hafi hugsað til Bretlands í þessu sambandi því að í Bretlandi var kona, sem var fyrirferðarmikil eins og hæstv. félmrh. er stundum, og henni datt það í hug, þeirri ágætu konu sem ég veit að hv. þm. Björn Bjarnason kannast við, að leggja á nefskatt. Hann hlaut hörð viðbrögð í þjóðfélaginu, ekki síður en málefni fatlaðra hér. Það endaði með því að sú kona, sem hafði þó bein í nefinu, jafnvel jaðrar við að hún hafi haft eins mikið bein í nefinu og hæstv félmrh., hrökklaðist frá völdum. Það er kannski þess vegna sem ríkisvaldið vill ekki leggja á þennan nefskatt en biður sveitarfélögin að taka af sér ómakið og leggja hann á --- Það er leiðinlegt að hæstv. félmrh. heyrir ekki til mín því að ég þyrfti að tala örlítið við þann ráðherra sem ég hef haft töluvert samstarf við í gegnum tíðina. Ég ætla ekki að trufla hæstv. ráðherra á þessu stigi og ætla ekki að láta kalla í hana vegna þess að búið er að lýsa því yfir að orð stjórnarandstöðunnar skipti engu máli, niðurstaða sé fengin og við getum talað að vild því ekki þurfi að hlusta á minni hlutann hér. Þó að ég og aðrir hv. fjárlaganefndarmenn séum í minni hluta teljum við okkur skylt að koma sjónarmiðum okkar á framfæri úr þessum ræðustól. Þessi áform um nefskattinn, um þennan lögguskatt sem kallaður er, brjóta algerlega í bága við þau áform sem hæstv. félmrh. hefur haft um breytta verkaskiptingu og sameiningu sveitarfélaga. Ég hef áður sagt það úr þessum ræðustól, varðandi sameiningu sveitarfélaga, að það er hugmyndafræðin að saman fari vald og fjárhagsleg ábyrgð. Í þessu fer það alls ekkert saman. Sveitarfélögin eiga að leggja á skatt til að kosta lögregluna en þau hafa ekkert um það að segja hvernig þessum lögreglumálum er háttað. Þau hafa ekkert um skipulag þessara mála að segja og hve dýr þessi þjónusta er eða hvernig henni er háttað yfirleitt. Þetta brýtur algerlega í bága við þá hugmyndafræði sem liggur að baki verkaskiptingunni. Það brýtur líka í bága, hæstv. félmrh., sem nú er kominn í salinn, að leggja á nefskatt í sveitarfélögunum og hafa þann skatt misháan, það brýtur algerlega í bága við þau áform sem eru uppi um sameiningu sveitarfélaga. Og það að koma málefnum Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga í uppnám brýtur algerlega í bága við þau áform félmrh. að vinna að sameiningu og stækkun sveitarfélaga.

Sveitarfélögin fá mikla peninga úr Jöfnunarsjóði þegar þau sameinast.

Þau fá ekki mikla peninga úr Jöfnunarsjóðnum þegar búið er að koma málum þannig fyrir að öll stærstu sveitarfélögin eru farin að fá mikla peninga úr Jöfnunarsjóði. Það er algjör breyting frá því sem áður var og þá verður þröngt fyrir dyrum --- það veit hæstv. félmrh. Ég skil ekki þessi áform og ég skil ekki þá aðgerð að kasta þessum málum fram hér á viðkvæmasta stigi í hv. Alþingi án samráðs við sveitarfélögin. Því ég veit það af viðræðum við sveitarfélögin og forustumenn þeirra að ef samráð hefði verið haft við þá í upphafi hefði verið hægt að fá sveitarfélögin til að leggja eitthvað til í þeim erfiðleikum sem eru nú í ríkisfjármálum og allir viðurkenna. Ég er alveg samþykkur því að auðvitað verða allir að leggja þar eitthvað af mörkum. En þetta er kolröng aðferð og brýtur algjörlega í bága við þá hugmyndafræði og þær aðgerðir sem hingað til hafa verið gerðar í verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga.

Hvaða leið hefði þingmaðurinn viljað fara?

Það eru ýmsar leiðir í þessu, hæstv. félmrh. Ef samið hefði verið við sveitarfélögin um að taka að sér einhverja ákveðna málaflokka, hafa þar hreina verkaskiptingu, t.d. einhverja ákveðna þætti heilbrigðismála, en því miður var gengið illa frá þeim málum við verkaskiptinguna, þá eru fjölmargar leiðir sem hefði mátt fara í þessu efni ef aðeins hefði verið samið við sveitarstjórnarmenn og gengið frá því með samkomulagi að sveitarfélögin legðu eitthvað af mörkum. Mér þykir slæmt að hæstv. félmrh. er farin en nú er hún komin aftur þannig að ég get kannski endurtekið með einni setningu ef hún hefur ekki heyrt kafla minn um nefskattinn. Ég vil vara hana við að nefskattur er óvinsæll og hörkukona í Bretlandi hrökklaðist frá völdum þegar hún hafði lagt á nefskatt. Ég hef reyndar ekkert á móti því að hæstv. félmrh. fari frá völdum að sinni en það getur vel verið, ef hæstv. félmrh. væri í betri félagsskap, að hún mundi sjá að sér. En á það verður að reyna síðar. Ég segi nú skilið við sveitarstjórnarmálin að sinni og kem að því hvernig þetta frv. fjallar um launa- og kjaramál. Hver eru áhrif þessa frv. á andrúmsloftið á vinnumarkaðnum sem er mjög viðkvæmt um þessar mundir þar sem allar starfsstéttir eiga samninga lausa og samningar standa yfir á vinnumarkaði? Það er reyndar með hreinum ólíkindum hvað verkalýðshreyfingin hefur tekið þessum aðgerðum með mikilli ró hingað til. En ég hef trú á að þegar afleiðingar þessa frv. fara að koma í ljós, þegar öll þau gjöld sem hafa verið lögð á samkvæmt þessu frv. fara að koma á með fullum þunga þá sé það eins og olía í eld á vinnumarkaðnum. Það er sprengja bak við hornið. Áhrif þessa frv. eru ekki komin í ljós og þau koma ekki í ljós fyrr en fer að líða á næsta ár. Ég vil vitna í það sem fólk hefur kannski ekki gert sér ljóst að samkvæmt bréfi frá Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja, sem öllum þingmönnum barst í dag, 19. des., er bent á að nú hafi borist fréttir um að ofan á allar aðrar aðgerðir hækki persónuafsláttur ekki 1. jan. nk. þrátt fyrir loforð um hið gagnstæða. Með þessu eru skattleysimörk í raun hækkuð um næstu áramót. Þetta er aðeins eitt atriði af mörgum. Í frv. úir og grúir af alls konar gjöldum sem lögð eru á almenning í landinu. Almenningur í landinu verður smám saman var við þessi gjöld um leið og hann fer að borga þau og þau koma fram með vaxandi þunga eftir því sem líður á næsta ár. Og þá bið ég fyrir ríkisstjórninni ef samningar verða lausir og ekki verður búið að ganga frá kjarasamningum þegar þessi áhrif koma að fullu fram. Verðbólgutölur eru ekki mjög háar núna og auðvitað er það arfur frá fyrri ríkisstjórn og þeim friði sem hún náði á vinnumarkaðnum. En ef allt fer í bál og brand þar er auðvitað hætta á því að verðbólga fari upp á ný. Ég mun nú aðeins snúa að einstökum málefnum í þessu frv. en ég fer þar tiltölulega hratt yfir sögu. Sú stefna hefur verið varðandi þetta frv. að ýta sem flestum málum út af borðinu og gagnrýndi ég það við 2. umr. hvernig að þeim málum var staðið og ekki er ástæða til að fara ítarlega yfir einstaka þætti. En ég vil þó minnast á einn þátt sem mig hefur alltaf furðað hversu lítill gaumur er gefinn, og sá þáttur snertir líka atvinnumálin í landinu og nýsköpun í atvinnulífi, en það eru ferðamálin. Í þessu frv. eru eins og áður skerðingarákvæði, ferðamálin fá ekki sinn hluta af tekjum Fríhafnarinnar. Ég lýsti því við 2. umr. að ég hef ætíð verið á móti þessu þó að ég hafi beygt mig undir þetta ákvæði en þetta heldur áfram þrátt fyrir það ástand sem nú blasir við í atvinnumálum landsmanna. Svona er ekki hægt að halda áfram endalaust, þó að --- eins og ég hef áður tekið fram --- fyrri ríkisstjórnir hafi síður en svo verið saklausar í þessum efnum. Úti um allt land er mikill áhugi fyrir að byggja upp ferðaþjónustu og áhugamenn hafa verið að reyna að byggja upp leiðbeiningastarfsemi í ferðaþjónustu, sem full þörf er á því við erum að ýmsu leyti vanþróuð á þessu sviði, eins og ég veit að hv. 14. þm. Reykv. tekur undir með mér. Í öllum landshlutum eru til samtök sem heita Ferðamálasamtök landshlutanna. Þessi samtök hafa af veikum mætti verið að reyna að ráða sér starfsfólk til leiðbeiningar, til að sjá um að leiðbeina fólki sem vill vinna á þessu sviði en það er ótrúlegur fjöldi fólks sem vinnur að þessum málum. Satt að segja hefur þessu starfi verið afar lítill gaumur gefinn og afskaplega litlir fjármunir renna til þessarar starfsemi af opinberri hálfu. Og það er svo einnig nú. Ég hef þráfaldlega spurt um það á hverjum einasta fundi í fjárln. hvernig meiri hluti fjárln. og ríkisstjórnin hugsi sér að sjá þessum málum farborða á næsta ári með minnkandi tekjum Ferðamálaráðs. En ég hef engin svör fengið þrátt fyrir mikla eftirgangsmuni. Ég hef ekki einu sinni fengið greinargerð um það hvernig þessi samtök eiga að fá framlög á næsta ári og ég vil nú enn einu sinni úr þessum ræðustól spyrja --- og vona að það komist til formanns og varaformanns fjárln. --- hvernig eigi að skipta fjármunum til þessara samtaka. Ég hef áður aðeins minnst á áhrif frv. á lánamarkaðinn í landinu. Og ríkisstjórnin hefur haldið því fram að þetta frv. væri afdrifaríkasta efnahagsaðgerðin --- þetta er mesta efnahagsaðgerðin sem þessi ríkisstjórn fer út í og aðrar hafa ekki verið boðaðar. Frv. á að lækka vextina og það á að veita atvinnuvegunum bærilegt rekstrarumhverfi. Það mundi sjálfsagt vera svo ef hér væri um raunverulegan niðurskurð að ræða. Hins vegar er hann ekki eins mikill og ríkisstjórnin vill vera láta. Hér er verið að velta útgjöldum yfir á aðra, velta ríkisútgjöldum yfir á sveitarfélögin með sjónhverfingum varðandi landbúnaðinn, færa til frá sjávarútveginum og kosta starfsemi, sem áður hefur verið kostuð af opinberri hálfu, af sjávarútveginum o.s.frv. Ég er því ekkert viss um að þetta frv. verði eins mikill hvati til vaxtalækkunar og ríkisstjórnin vill vera láta og reyndar viss um að svo verður ekki. Skyldi allt vera með felldu í erlendum lántökum og í lántökum ríkisins yfirleitt? Hér hefur húsbréfamarkaðnum verið sleppt gjörsamlega lausum eins og hér hefur verið rakið í dag af hv. 1. þm. Austurl. Menn taka lán erlendis með því að selja húsbréf. Skyldi það vera skynsamleg efnahagsaðgerð? Það kom reyndar fram hjá fulltrúum Þjóðhagsstofnunar, sem komu til viðtals við fjárln., að þetta er sú alvitlausasta aðferð til erlendrar lántöku sem hugsast getur og miklu dýrari en að taka lán beint með venjulegum hætti. Hæstv. félmrh. er nú orðinn uppgefinn að hlusta á mig en þessar fréttir þyrftu að komast til ráðherrans enn einu sinni. Og auðvitað þarf að ná utan um þessa húsbréfaútgáfu því að það var aldrei meiningin að hún færi svona úr böndunum eins og hún hefur gert. Það hefur einnig komið fram í viðræðum við sérfræðinga hjá fjárln. að sem afleiðing af þessu frv. sem hér er um að ræða --- þó að allt gangi eftir, allar áætlanir standist, allar áætlanir um tekjur og gjöld og allt fari eins og ríkisstjórnin vill að það fari, hallinn fari ekki yfir fjóra milljarða --- þá byrja vextir ekki að lækka fyrr en í fyrsta lagi eftir sex mánuði. Þannig að atvinnulífið í landinu þarf að þrauka veturinn af ef ekkert verður að gert, án nokkurra aðgerða sem um munar. Ég hef grun um að þetta verði langur vetur og erfiður. Það hefur komið fram að núna er samdráttur í þjóðfélaginu og því miður gæti svo verið að þessi samdráttur yrði til þess að tekjuáætlun fjárlaga stæðist ekki. Virðisaukaskattur eða innheimta hans hefur dregist mjög saman í nóvembermánuði vegna minnkandi veltu í þjóðfélaginu. Þetta rennir stoðum undir það að þetta frv., ef rétt hefði verið að staðið, hefði þurft að koma hjólum atvinnulífsins í gang aftur. En það er ekki svo. Það kreppuástand sem þetta frv. hefur í för með sér verður til þess að samdráttur eykst og tekjur minnka. Þar að auki eru fleiri atriði í tekjuhliðinni sem eru óljós. Þar eru forsendur óvissar að mati þeirra embættismanna og sérfræðinga sem um frv. hafa fjallað. Það er gert ráð fyrir einum milljarði króna í sölu ríkiseigna. Og þegar spurt er: hvaða ríkiseignir eru það sem á að selja? þá eru hlutabréf efst á listanum. En meðan ríkisstjórnin ætlar að selja hlutabréf þá er hún með hinni hendinni að þrengja að skattalegri meðferð arðs af þessum hlutabréfum þannig að hætta er á því að enginn vilji kaupa þessi hlutabréf á næsta ári. Auðvitað er ástandið í þjóðfélaginu, miðað við þann samdrátt sem nú er og óvissar horfur í atvinnulífi, ekki með þeim hætti að það ári til að selja ríkiseignir á bærilegu verði. Ég held að það eigi að selja ríkiseignir og eigi að breyta í einkavæðingu, það er alveg réttlætanlegt í mörgum tilfellum en það ætti að gera það í öðruvísi efnahagsástandi en nú er ef menn ætla yfirleitt að selja eigur ríkisins á sannvirði. Hins vegar ef menn ætla að gefa þær eða selja þær á hálfvirði þá er allt í lagi að hefjast handa í því efnahagsástandi sem núna er. Við í minni hlutanum höfum nefnt ýmsar leiðir til tekjuöflunar. Við höfum nefnt að það ætti að leggja skatta á fjármagnstekjur og við höfum nefnt að það væri við þessar aðstæður réttlætanlegt að framlengja jöfnunargjaldið í eitt ár og fleiri tekjuöflunarleiðir eru til. Þannig að það er óþarfi að þjarma svo að í öllum greinum eins og frv. gerir ráð fyrir og það er hættulegt við núverandi aðstæður. Ég ætla ekki að fara mjög náið út í B-hluta fjárlaga eða þau ýmsu fyrirtæki sem heyra undir hann. Farið hefur verið ítarlega yfir þessi mál hér á undan og umræðu er ekki lokið þannig að ég hef tækifæri til að koma upp aftur ef mér býður svo við að horfa. Ég get þó ekki annað en bent á varðandi Rafmagnsveitur ríkisins að dreifikerfi þeirra er að hrynja víða um land og rafmagnsveiturnar hafa orðið fyrir miklum áföllum. Afskriftir í þessu dreifikerfi eru 240--270 millj. á ári og það þyrfti að framkvæma eitthvað nálægt því ef vel ætti að vera og ef dreifikerfið ætti ekki að drabbast niður. Í upphafi lagði ríkisstjórnin til að settar yrðu 18 milljónir í þetta verkefni. En þeir sáu sig að vísu um hönd varðandi fjárlagagerðina og við endurskoðun rekstraráætlunar fékkst svigrúm sem nemur 64 millj. kr. til að setja í þetta. En eigi að síður losar þetta um 80 millj. kr. Þetta er mjög mikið áhyggjuefni því að ef dreifikerfið hrynur verða afleiðingarnar náttúrlega miklu dýrari en ef því væri haldið við jafnóðum. Það er svona svipað og með opinberar byggingar, menn hafa hina herfilegustu reynslu af að láta þær drabbast niður. Ég minntist á Skipaútgerð ríkisins áðan en í 6. gr. fjárlagafrv. er gert ráð fyrir að selja eignir Skipaútgerðarinnar og verja andvirði þeirra til að greiða kostnað við rekstur útgerðarinnar á meðan hann varir og kostnað við að leggja fyrirtækið niður. Ég hef rakið hverjar afleiðingar þetta hefur fyrir landsbyggðina og af þessu hafa landsbyggðarmenn, sérstaklega á Vestfjörðum og Austurlandi, þeim landshlutum sem fjærst liggja, mjög miklar áhyggjur svo ekki sé meira sagt því að menn eru mjög háðir þessum siglingum. Og það skýtur skökku við vegna þess að aðrar siglingar með ferjum, sem eru víða, á Vesturlandi, á Suðurlandi og víðar, reiknað er með að halda þeim ríkisstyrktum áfram. En það litið er með allt öðrum hætti á þetta fyrirtæki sem hefur þjónustuskyldu eins og ferjurnar en það er svo langt í frá að ég sé að draga neitt úr mikilvægi þeirra. Það er einkennilegt hvað þetta fyrirtæki, Skipaútgerð ríkisins, hefur ætíð verið pólitískt bitbein. Og það er örugglega ekki neitt fyrirtæki í landinu sem hefur gengið undir jafnmargar úttektir af jafnmörgum sérfræðingum eins og þetta fyrirtæki, Skipaútgerð ríkisins. Og að sjálfsögðu er þessum aðgerðum mótmælt harðlega. Það mætti lengi halda áfram að ræða um þetta frv. en ég fer nú að ljúka máli mínu að sinni. Ég sagði það í upphafi að minni hluti fjárln. hefði skilað bráðabirgðanál. við 2. umr. þar sem mál voru svo óljós að ekki var í rauninni hægt að taka neina vitræna afstöðu til frv. en skoðun okkar hefur lítið breyst. Frv. er óraunhæft, það er óraunhæft bæði hvað varðar tekju- og gjaldahlið og þess vegna höfum við í minni hluta fjárln. sparað okkur það að flytja mikið af brtt. við þetta frv. Það er ekki þess virði að gera það. Við viðurkennum að það er við erfiðleika að etja og það þarf að halda utan um ríkisútgjöld. En ég hef verið að reyna að koma því á framfæri við þessa umræðu að í því efnahagsástandi og í þeim samdrætti sem nú er þá er frv. hættulegt og stefnir í þveröfuga átt og getur leitt hér til kreppuástands í þjóðfélaginu ef þessi áform öll, sem ríkisstjórnin hefur, ná fram að ganga. Við stjórnarandstæðingar höfum haft um þetta frv. nokkuð mörg orð til að reyna að leiða ríkisstjórninni þetta fyrir sjónir og stjórnarliðum --- og kannski höfum við nokkur orð enn þá. Ég vona að hæstv. ríkisstjórn sjái að sér. Hins vegar munum við sitja hjá í atkvæðagreiðslu um þetta frv. sem heild en auðvitað taka afstöðu til einstakra brtt., sem einstakir þingmenn hafa flutt, eftir efni þeirra. Að lokum vil ég til þess að spara tímann mæla fyrir brtt. sem ég flyt á þskj. 343, að við 6. gr. bætist nýr liður, til kaupa á húsnæði fyrir tollgæslu á Seyðisfirði og taka til þess nauðsynleg lán. Ég vil skýra þetta með örfáum orðum. Þessi heimild var inni í fjárlagafrv. á sl. ári en er núna felld niður. Fjmrn. óskar ekki eftir að endurnýja þessa heimild og gerir þá grein fyrir þeirri afstöðu sinni að flutningsaðilar eigi að leggja tollgæslu til húsnæði. Það sem þarna um ræðir er að taka þátt í húsnæði sem eina fyrirtækið, sem flytur inn farþega í stærri stíl sjóleiðina, hefur en þetta er Austfari á Seyðisfirði sem sér um afgreiðslu fyrir farþegaferjuna Norrænu. Ég hef þráfaldlega spurst fyrir um það í fjárln. með hvaða hætti flutningsaðilar, sem flytja inn farþega, greiða húsnæði fyrir tollgæslu. Ég hef spurt um þetta á hverjum einasta fundi núna í seinni tíð, eins og t.d. hv. 14. þm. Reykv. veit og getur staðfest. En svo einkennilegt er að við svona einfaldri spurningu er ekki hægt að fá svör. Því flyt ég þessa tillögu og óska eftir, ef svör eru komin um með hvaða hætti þessi mál eru, að fá þau. Ég óska auðvitað eftir því að það verði eitthvert jafnræði í þessum efnum og þessi hógværa ósk verði samþykkt af hv. þm. og legg hana þess vegna fyrir Alþingi. Þetta er eina brtt. sem ég flyt við þetta frv. en ég mun síðan taka afstöðu til brtt. sem aðrir hv. þm. flytja eftir efni þeirra. Formaður og varaformaður þingflokks Framsfl. hafa flutt ákveðnar brtt. um nokkur stór mál sem verða kynntar hér síðar við þessa umræðu og ég mun styðja þær. Þær fjalla um nokkur meginmál og gera ráð fyrir tekjuöflun á móti þessum þáttum, eins og ég tel að nauðsynlegt sé við núverandi aðstæður. Þetta munu verða mín lokaorð og ég endurtek eina setningu í lokin: Þetta frv. stefnir í þveröfuga átt við núverandi aðstæður. Það er hættulegt atvinnulífinu í landinu, það er hættulegt byggðamálum, hefur þveröfug efnahagsáhrif við það sem þarf nú um þessar mundir.

Hæstv. forseti. Það er líkast til einsdæmi í sögu þessa þings að við sitjum hér þriðju nóttina í röð og gefur auga leið að þingmenn eru orðnir harla illa úthvíldir. En við teljum það að sjálfsögðu ekki eftir okkur. En vegna þess að því hefur verið haldið hér fram hvað eftir annað að stjórnarandstaðan sé að tala til þess að tefja mál, hún sé með málþóf og annað slíkt, þá er nauðsynlegt að fólk skilji að hér fer fram málefnaleg umræða sem er haldið uppi til þess að berjast gegn því sem þessi ríkisstjórn hyggst nú gera með þessari þýðingarmestu lagasetningu hvers árs. Og ég tek undir það með hv. 2. þm. Austurl., sem hér talaði síðastur, að þetta eru hættuleg lög sem við eigum sjálfsagt því miður eftir að sjá samþykkt hér innan tíðar. En áður en ég hef mál mitt langar mig að ræða aðeins um störf hv. fjárln. Þegar við fyrrverandi forsetar þingsins lögðum drög að því að færa Alþingi Íslendinga í eina málstofu, var megintilgangur þess að styrkja innviði þingsins, efla þingið og gera það sjálfstæðara og óháðara framkvæmdarvaldinu. Nefndir urðu helmingi færri og áttu þess vegna að geta lagt meiri tíma í sína vinnu, unnið mál betur og til styrkingar fjárln. þingsins var sett inn ákvæði um að senda mætti beiðni um álit til fagnefnda þingsins. Þetta eru að mínu mati mjög æskileg vinnubrögð. Það hefur hins vegar verið langt frá því að unnið hafi verið á þennan hátt í hv. fjárln. Þau vinnubrögð eru satt að segja varla til frásagnar en nauðsynlegt að taka á því máli þegar í upphafi á þessu fyrsta þingi þegar unnið er eftir nýjum þingskapalögum. Fjárln. hefur þá sérkennilegu afstöðu að skipta sér strax í meiri hluta og minni hluta sem ekki gerist á fyrstu stigum máls í öðrum nefndum. Nefndarmenn ræða saman, líta svo á að allir nefndarmenn hafi jafnan rétt til að koma sínum sjónarmiðum á framfæri, en þegar í upphafi fjárlagavinnunnar var það gjörsamlega gert skýrt að stjórnarandstaðan væri þarna nú eiginlega bara svona formsins vegna, eins og einu sinni var sagt. Vinna var heldur ruglingsleg og ekki var þar alveg við fjárln. að sakast vegna þess að ríkisstjórnin, sem var að senda nefndinni fjárlagafrv. sitt í smábútum og síbreytandi því allan tímann sem vinnan stóð, gerði nefndinni auðvitað afar erfitt um vik þannig að sjálfstæði nefndarinnar varð svo sem ekki neitt. Og endirinn á leiksýningunni varð þegar loksins hafði verið gengið frá fjárlagafrv. og búið að leggja það hér fram til 3. umr. að þá kom enn beiðni um að breyta nú svolitlu í uppsetningu á frv. Þessi vinnubrögð ná auðvitað ekki nokkurri átt. Og það gerðist í fyrsta skipti í langan tíma, alla vega síðan ég kom hér til þings fyrir tólf árum, að stjórnarandstaðan gafst upp við að gefa út nákvæmt nál. um frv. við 2. umr., eins og venjan er vegna þess að það var ekki haus eða hali á frv. Tekjuhliðin var í upplausn og ríkisstjórnin skipaði meiri hluta fjárln. að draga út úr frv. veigamikla þætti þess þannig að 2. umr. um frv. varð auðvitað meira og minna á röngum forsendum byggð. Ég harma að þurfa að segja þetta en tel að það sé alveg nauðsynlegt vegna þess að þetta má ekki gerast aftur. Engin lög í landinu hafa meiri áhrif á líf fólksins í landinu en fjárlög hvers árs og til þeirra verður að vanda. Og það er verkefni okkar, sem kjörin hafa verið í fjárln. Alþingis, að vinna þessa vinnu öll saman og reyna að leita þeirra lausna sem við getum sem mest sætt okkur öll við. Við eigum ekki að vera handbendi neinnar ríkisstjórnar. Og hafi þetta ekki skilist með nýjum þingskapalögum þá held ég að við séum á afar rangri braut. Það var einnig vilji þingmanna þegar nýju þingskapalögin voru samin að efh.- og viðskn. þingsins fengi meira vægi og yrði til ráðgjafar og aðstoðar fjárln. og fagnefndirnar einnig. En það verður að segjast eins og er að álitin sem komu frá fagnefndunum jöðruðu við að vera móðgun við fjárln. vegna þess að í mörgum þeirra stóð beinlínis í stuttu bréfi að eiginlega væri ekki ástæða til að hafa neinar skoðanir á umræddu frv. Ég vil biðja hv. þm. að hugsa vandlega um þetta þar til næsta fjárlagagerð fer fram vegna þess að ég held að við þetta verði ekki unað og skiptir þá engu hvort um stjórnarandstæðinga eða stjórnarþingmenn er að ræða, þetta er ekki rétta leiðin til þess að setja landinu fjárlög. Og ég vil minna á að í öðrum þjóðþingum hér í kringum okkur, sem við mörg okkar erum harla kunnug, er fjárln. í raun og veru eins konar lokaafgreiðsluaðili að vinnu allra nefnda þjóðþinganna við gerð fjárlaga. Verkefni fjárln. er að safna saman og vinna síðustu gerð frv. áður en það er lagt fyrir þjóðþingið en þá eru allir þingmenn búnir að koma nálægt þessari vinnu. En ég skal ekki eyða meiri tíma í þetta, ég harma mjög að svona skyldi fara og held að þarna hafi verið illa að verki staðið og vona að það gerist ekki aftur. Við 1. umr. um fjárlagafrv. fór ég allítarlega yfir heildarstöðu frv. þá --- hún er að vísu verulega breytt síðan þá --- og geri það þess vegna ekki núna. Hv. 1. þm. Norðurl. e., hv. 4. þm. Suðurl., hv. 2. þm. Austurl. og hv. 6. þm. Vestf. hafa farið vel yfir frv., eins og það er nú, enda öll í hv. fjárln. þingisns. Ég ætla því ekki að fara yfir heildarstöðu málsins en ég kemst auðvitað ekki hjá því að fara yfir einstaka þætti og þá helst þá sem hv. 3. þm. Suðurl., Margrét Frímannsdóttir, tók ekki sérstaklega fyrir. Oft vill brenna við, þegar talað er um fjárlög ríkisins, að þær umræður verði harla langt frá öllu lifandi fólki. Menn tala um afkomu þjóðarbúsins, þjóðhagsspár og annað slíkt. Á fundi í fjárln., einum af mörgum, voru þeir Þjóðhagsstofnunarmenn spurðir hvernig spá þeirra hefði reynst á síðasta ári. Það kom raunar í ljós að nokkrar sveiflur urðu þar eins og annars staðar í þjóðfélaginu því þar skeikaði um 1% þjóðartekna. Það er kannski til þess að gefa okkur örlítinn vonarbjarma að ekki sé alveg að marka þær hrakspár sem fyrir okkur eru lagðar núna. Það er ekkert nýtt að við lifum í þjóðfélagi sem er afar sveiflukennt og við höfum áður orðið að bregðast við óvæntum atburðum, hvort sem það hafa verið náttúruhamfarir eða aflabrestur, og venjulega höfum við lifað það sæmilega af. Það svartagallsraus, sem yfir okkur er hellt núna, er nú kannski ofurlítið ýkt, ríkisstjórninni til aðstoðar. Vissulega verðum við að vera raunsæ og það er ljóst að með minnkandi afla eru erfiðleikar fram undan sem við verðum að vinna bug á. Til þess erum við hér. Það verk verðum við auðvitað að vera saman um öll og leitast við, eins og unnt er, að vinna okkur fram úr þeim vanda. Í fjárlagaræðu sinni, sagði hæstv. fjmrh., sem augljóslega er svo að þrotum kominn að hann getur ekki lagt á sig að sitja og hlýða á ræðumenn hér, en hann sagði, með leyfi hæstv. forseta: ,,Ég hef í máli mínu lagt áherslu á fjögur lykilatriði sem móta stefnu og aðgerðir þessa fjárlagafrv. Þau eru: Að draga úr ríkisumsvifum og hleypa þannig nýjum þrótti í efnahagslíf þjóðarinnar. Að stuðla að stöðugleika í efnahagslífinu. Að renna styrkum stoðum undir velferðarkerfið. Að byggja traustan grunn fyrir komandi kjarasamninga.`` Þetta er eiginlega eins og tekið upp úr þáttum Ragnars okkar Reykáss því allt er þetta auðvitað eintómt bull. Það er ekkert sjálfgefið að það hleypi nýjum þrótti í efnahagslíf þjóðarinnar að draga úr ríkisumsvifum. Ég gæti átt langa samræðu við hæstv. fjmrh. um það og ég held það þurfi ekki að fara lengra en til nágranna okkar Breta til þess að sjá hvernig þeir fóru út úr því að einkavæða járnbrautirnar og fleiri fyrirtæki sem hrunið hafa niður síðan sú ágæta einkavæðing fór fram og hafa menn skrifað um það margar bækur. Að stuðla að stöðugleika í efnahagslífinu er sjálfsögð setning sem ég held að hafi verið í öllum fjárlagaræðum fyrr og síðar. Síðan vogar ráðherrann sér að segja að hann ætli að renna styrkum stoðum undir velferðarkerfið. Allt sem lagt er til í þessu ágæta frv. er til þess eins að draga úr styrk velferðarkerfisins. Að byggja traustan grunn fyrir komandi kjarasamninga --- ekki einu sinni hafa þessir menn, hæstv. ríkisstjórn, haft rænu eða vit á því að hafa samráð við verkalýðshreyfinguna um nokkurn skapaðan hlut. Beraðist það í sjónvarpi í kvöld þegar rætt var um margumræddan sjómannaafslátt, sem nú á náttúrlega að rýra, það þarf að fara að rýra tekjur sjómanna, þeir eiga það þá helst skilið. Eftir að hv. 16. þm. Reykv., Guðmundur Hallvarðsson, forustumaður í þeirra röðum, var búinn að marglýsa því yfir að fullt samkomulag væri um þessa hluti koma auðvitað sjómannasamtökin og segja að það sé ekki sannleikskorn í því. Hv. þm. varð að gjöra svo vel að biðja næstum því afsökunar í sjónvarpinu í kvöld. Allt er þetta raunar á eina bókina lært og varla hefur svo verið flutt stjfrv. á þinginu í vetur að ekki hafi risið upp einn þingmaður, stundum tveir, úr stjórnarliðinu og mótmælt því harðlega og jafnvel hótað mönnum réttarhöldum ef umrædd frv. yrðu samþykkt. Þannig að þessi vinnubrögð öll eru náttúrlega satt best að segja ekki nokkrum manni bjóðandi. Það er nefnilega eitt sem hv. þm. verða að vita og það er að ekkert vit er í að setja óréttmæt lög. Til þess að lög séu einhvers virði verður þjóðin að sætta sig við þau. Þetta eru gömul og ný sannindi, einfaldlega vegna þess að fólk fer ekki eftir óréttlátum lögum. Það vill svo til að samband er milli umbjóðenda okkar og okkar hér í þessu húsi. Þetta er ákaflega mikilvægt og ég mun koma að því seinna. Þá mun ég gera grein fyrir lögum sem fólk hefur verið sátt við og þess vegna hafa þau unnið vel. Ef við lítum á, hæstv. forseti, hvað er í þessu fjárlagafrv. og þá er ég að hugsa um það sem snýr að lifandi fólki í þessu landi, að fjölskyldunum, börnunum, gamla fólkinu, sjúklingunum, fatlaða fólkinu, verkafólkinu okkar, sjómönnunum okkar, --- hver er þá upptalningin? Það á að skerða barnabætur sem svo sannarlega margt ungt fólk munar um að fá. Skera á niður laun uppeldisstéttanna, opinberu starfsmannanna, fóstranna, kennaranna, hjúkrunarfólksins, umönnunarstéttanna o.s.frv. Nemendur í Háskóla Íslands eiga að greiða 17 þúsund krónur --- eða guð má vita hver talan verður --- fyrir það eitt að fá að fara í skólann. Hér hafa sem sagt verið tekin upp skólagjöld sem auðvitað eru endileysa vegna þess að óhjákvæmilegt verður að Lánasjóður ísl. námsmanna bregðist við þessu. Það á að stórskerða kjör námsmanna. Það á að pína sveitarfélögin til þess að hækka útsvar. Það á að draga þau hlunnindi sem sjómenn hafa haft með sjómannaafslætti, það eru verðlaunin til þeirra manna sem afla stærsta hluta þeirra tekna sem við lifum af. Atvinnulífið skal reyna að rústa eins og unnt er með því að taka upp auðlindaskatt, þrískatta sömu peningana með því að fara að leggja skatt á arð, útgreiddan arð. Búið er að bjarga því að barnaörorkustyrkur verði tekinn af og heldur er búið að laga ákvæði um þátttöku ríkisins í tannlækningum barna. Þetta er aðeins yfirlitsupptalning og kann vel að vera að ég hafi gleymt einhverju. Við skulum byrja á mikilvægum þætti í þjóðlífinu sem er Lánasjóður ísl. námsmanna. Með lögum nr. 72/1982 um Lánasjóð ísl. námsmanna, mig minnir að lögin heiti Lög um námslán og styrki, var jafnrétti íslenskra ungmenna til náms tryggt. Frá upphafi var ljóst að verulegt fjármagn þyrfti að koma til frá ríkinu fyrstu árin en síðan yrði sjóðurinn sjálfum sér nógur þegar endurgreiðslur tækju að skila sér. Á sl. áratug hefur ríkisframlag sveiflast frá 50% til 90% og þess vegna hefur verið gripið til lántöku sem aldrei skyldi verið hafa. Mikill vaxtamunur er á námslánum sem einungis eru verðtryggð og lánum sem bera vexti og það hefur auðvitað skaðað sjóðinn verulega. Nú er talið að 66% af námsaðstoðinni á næsta ári þurfi að koma frá ríkinu og því vantar enn 600 milljónir í fjárlögum svo að ekki þurfi að koma til frekari lána. Verði þessari lántöku haldið áfram verður sjóðurinn kominn í algjöra blindgötu eftir örfá ár. Það er mjög mikilvægt að tala ekki um Lánasjóð ísl. námsmanna eins og hann sé einhver þurfalingur. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar um fjárhagsstöðu sjóðsins frá því í apríl 1991 segir svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Ef sjóðnum hefði verið lokað í árslok 1990 gæti hann staðið við allar sínar skuldbindingar án þess að þurfa á frekari ríkisframlögum að halda. Þar að auki gæti sjóðurinn endurgreitt ríkissjóði á nafnvirði rúma 9 milljarða af eigin fé sínu sem var rúmlega 13 milljarðar kr. um síðustu áramót. Ef þessir 9 milljarðar eru færðir til núvirðis, miðað við 6% ávöxtunarkröfu, verður útkoman 3 milljarðar kr.`` Núgildandi lög um námslán og námsstyrki eru nefnilega dæmi um lög sem nokkur friður hefur verið um. Námsmenn hafa verið sáttir við lögin, endurgreiðslur sýna það því að þær nema nú um 60%. Þær eru tekjutengdar og því greiða menn skuldir sínar við sjóðinn betur en almennt gerist og skil af gjaldföllnum skuldum eru 91% sem ég hygg að sé mjög há prósentutala af slíkum skuldum. Þessi sjóður þarfnast verulegra ríkisframlaga örfá næstu ár. En þegar sjóðurinn er kominn í jafnvægi og farinn að standa undir sér sjálfur er ég sannfærð um að við höfum byggt upp eitt besta námslánakerfi sem finnst í heiminum. Nú hefur hæstv. ríkisstjórn lagt fram á Alþingi frv. til laga um Lánasjóð ísl. námsmanna. Maður hlýtur að spyrja sig: Hvers vegna --- af hverju má það ekki vera í friði sem er vel gert? Ef það verður að lögum eru kjör íslenskra námsmanna skert verulega enda er sagt beinlínis í frv. og gefið í skyn að það sé von flytjenda að það dragi úr eftirspurn eftir námslánum. Það væri gaman að heyra frá hæstv. menntmrh., sem sýnist vera mjög þreyttur líka og af honum dregið eins og hann vill að fari fyrir námslánasjóðnum, hvort hann eigi við það að hann vilji að námsmönnum fækki, hvort hann vilji draga úr menntunarstigi í landinu. Hér hefur um árabil verið talað um að framtíð þjóðarinnar sé falin í auknu rannsóknarstarfi á öllum sviðum, bæði fyrir atvinnuvegina og fyrir þjóðfélagið allt og land og lýð. Er þá ráð að draga úr framlögum til námsmanna? Það held ég að geti ekki staðist. Stjórnarandstaðan mun náttúrlega verja miklum tíma í að standa vörð um Lánasjóð ísl. námsmanna, annað er ekki við hæfi. Það er ein meginhugsun sem er afgerandi röng þegar menn tala um Lánasjóð ísl. námsmanna. Menn leggja til jafns fjárfestingarlán og framfærslulán lánasjóðsins. Menn sem fá lán til húsnæðiskaupa eiga sitt hús og það er áþreifanleg eign. Menn sem leggja það á sig að læra, stunda langt nám, geta ekki unnið fyrir tekjum á meðan, eru ekki að fjárfesta í neinu nema menntun sinni og hún er ekki einkamál. Hún er fjárfesting samfélagsins alls. Námslán eru ósköp einfaldlega til þess að gera mönnum kleift að hafa þak yfir höfuðið og eitthvað að borða á meðan þeir stunda nám. Þeir eru ekki bara að því fyrir sig, þeir eru að gera það í þágu samfélagsins alls. Þetta er sú grundvallarhugsun sem mér finnst stundum að menn ekki skilji. Aðförin að lánasjóðnum er auðvitað ekkert mikið öðruvísi en aðförin að öllu mennta- og menningarlífi í landinu. Það stendur til að skera það allt niður. Það er kannski eitthvað það aumingjalegasta sem ég hef lengi séð í fjárlögum að eftir að Þjóðarbókhlaðan hefur orðið fyrir þeirri meðferð sem hún hefur fengið, eftir að skattar sem fólk greiddi beinlínis til þess að hún yrði byggð voru af henni aftur teknir, á nú enn að finna tekjulind þar því að taka á svolítið frá Þjóðarbókhlöðunni vegna framkvæmda á Bessastöðum. Þjóðin virðist ekki hafa ráð á því, hvorki að byggja yfir forseta sinn né halda staðnum í sæmilegu lagi, nema taka það af Þjóðarbókhlöðunni, af öllum stofnunum. Þvílíkur dómadags aumingjaskapur. Ég byrjaði á efri endanum á menntuninni í landinu en ég get alveg eins fært mig niður stigann. Því hefur verið bjargað að framhaldsskólanemendur þurfi einnig að fara að greiða skólagjöld og vonandi sjáum við þá tillögu ekki meir. En það stendur auðvitað til að draga úr fjárveitingum til allra skóla í landinu. Á síðasta þingi samþykktum við, og vorum harla ánægð með það, lög um leikskóla og lög um grunnskóla. Það fyrsta sem þessi hæstv. ríkisstjórn gerir er auðvitað að fresta framkvæmd þeirra. Ég get ekki stillt mig --- því miður er hæstv. forseti þessa þings, Salome Þorkelsdóttir, ekki í salnum --- en hún ásamt mér og fleirum flutti ár eftir ár tillögur hér í þinginu um samfelldan skólatíma og um skólamáltíðir. Við skyldum vænta að hæstv. forsetinn gæti haft veruleg áhrif á þessi mál en hæstv. ríkisstjórn virðist virða vilja hennar í þessum efnum að vettugi. Ástandið í uppeldismálum okkar hér er orðið þannig að það er full ástæða til að hafa verulegar áhyggjur af. Þjóðfélagið krefst þess að báðir foreldrar vinni úti frá ungum börnum, fólk þvælist með litlu börnin milli dagmæðra og leikskóla og eyðir stórfé í barnagæslu, stundum svo að erfitt er að sjá hvernig heimilin komast af. E.t.v. tekur þó verra við þegar börnin byrja skólagöngu vegna þess að enn verra ástand er varðandi gæslu barna sem byrjuð eru í skóla og eru þar kannski örfáa tíma á dag. Það er undarlegt að hv. þm. skuli ekki hafa af því meiri áhyggjur að íslensk börn eru alein heima, sérstaklega hér í stóru bæjunum á Stór-Reykjavíkursvæðinu, obbann af deginum. 7, 8 og 9 ára börn ráða auðvitað ekkert við þetta. Þau geta ekki brugðist við neinu óvenjulegu sem kynni að koma upp. Auðvitað er þetta stórhættulegt og hafa auðvitað orðið, því miður, slys á þessum börnum. Umferðarslys á íslenskum börnum eru verulega hærri, eins og skýrslur sýna, heldur en annars staðar gerist vegna þess að í löndunum hér í kringum okkur eru börn á þessum aldri alls ekkert látin vera ein á ferli. Ég tala ekki um hér uppi á Íslandi þar sem myrkrið er meira og lengri hluta ársins. Kennarar í grunnskólum berja á því í blaðagrein eftir blaðagrein hvernig ástandið er að verða með málþroska íslenskra barna. Í Mbl. 24. nóv. skrifar Ragnheiður Briem, sem er doktor í kennslufræði og kennari í íslenskum málvísindum við Menntaskólann í Reykjavík, langa grein og reyndar skrifaði hún aðra nokkru seinna þar sem hún segir satt að segja skelfilega hluti um málþroska bana. Svo ég taki örstuttar setningar úr því, hæstv. forseti, þá segir Ragnheiður Briem, með leyfi hæstv. forseta: ,,Móðurmálskunnáttu Íslendinga, einkum ungu kynslóðarinnar, er áfátt. Þetta lýsir sér þannig að (ungt) fólk á æ erfiðara með að tjá hugsanir sínar bæði munnlega og skriflega. Orðaforði hefur rýrnað mjög svo að nú skilja nemendur ekki mál sem lá ljóst fyrir jafnöldrum þeirra fyrir tveimur áratugum. Þetta veldur m.a. því að kennarar þurfa að eyða dýrmætum tíma í að ,,þýða`` ósköp venjulegar námsbækur á hálfgert barnamál ef efni þeirra á að komast til skila.`` Þannig er ástandið að mati dr. Ragnheiðar á sama tíma og Námsgagnastofnun, sú stofnun sem á að útbúa námsefni fyrir íslenska skólanema, er svelt ár eftir ár og hefur alls ekki það fé sem til þarf. Það er eins og menn haldi að það geti ekkert komið fyrir Íslendinga, Íslendingar séu svo sterkir og sjálfstæðir og gáfaðir að á þeim hríni ekkert. Því miður er þetta ekki svo. Það tekur raunar ekki nema eina kynslóð að veikja þjóð menningarlega mjög alvarlega. Í þessari grein Ragnheiðar segir hún að það sé algengt að börn svari sér á ensku ef hún yrði á þau í skólabekk. Ef börnin missa eitthvað á gólfið, lýsir hún hér, þá segja þau ,,thank you``. Ef hún segir: Á ég að rétta þér þetta? Þá segja þau ,,yes please``. Nú er ég ekkert að hafa á móti því að börn kunni ensku, það er svo sem allt í lagi. En grunur minn er sá að þessi kunnátta byggist á því að börnin hanga yfir sjónvarpstækjum eða myndböndum hálfu og heilu dagana og horfa á efni sem þau hafa auðvitað enga möguleika til að skilja og því síður nokkra manneskju til að leita til ef eitthvað veldur þeim ama eða áhyggjum. Þetta getur ekki verið það líf sem við viljum búa börnunum okkar. Ég trúi því ekki. Satt að segja sýnist mér að kjör ungra fjölskyldna, sem eru að hefja búskap, séu slæm, samfélagið sé satt að segja afskaplega óvinsamlegt þeim hér á landi. Ég hygg að margt af námsfólkinu okkar, sem kemur frá t.d. Norðurlöndunum, verði illilega vart við þetta. Það er ætlast til að þetta unga fólk kaupi sér íbúð því leigumarkaðurinn er ekki nokkrum manni bjóðandi. Ef fólk skyldi vera svo lítið út undir sig að vera gift hvort öðru eru dagheimilin svo til lokuð og algjörlega lokuð. Dagmóðir handa einu barni kostar líklega hátt í 30 þús., hygg ég, 26--27 þús. kr. Ef fólk skyldi nú eiga tvö börn þá geta menn lagt saman. Þá fer að verða lítið eftir af launum fólks og óskiljanlegt hvernig því er ætlað að greiða háar upphæðir af launum sínum. En þetta er svo sem búið að segja svo oft og helst sitja hér og hlýða þeir hv. þm. sem hafa haldið sömu töluna aftur og aftur. Kannski er það rétt mat hjá hæstv. forsrh. að við séum bara að tala hvert við annað hér í stjórnarandstöðunni og litlu máli skipti hvað við erum að segja. Ég hygg að fyrr eða síðar verði hið háa Alþingi neytt til þess, af illri nauðsyn, að bregðast við þessu ástandi. Ég hygg að við þetta verði ekki búið. Við erum því miður að sjá fyrstu merki þessa ófremdarástands í uppeldi barna á Íslandi. Það vill svo til að ekki er með öllu illt að vera hér um nætur. Það varð til þess að ég átti leið um miðbæinn heim úr vinnunni eitt kvöldið og ég verð að segja það alveg eins og er að ég hélt að ég þekkti nokkuð Reykjavíkurborg og lífið í henni. En mig rak í rogastans að sjá unga fólkið í miðbænum. Það munu hafa verið prófalok í framhaldsskólunum og ég held að engan hv. þm. langi til að sjá þetta ástand meðal ungs fólks. Auðviðað er þetta ekki allur hópurinn en það var ekki fallegt það sem á ferli var. Þessi tala hefur verið haldin svo oft að kannski er mál að linni enda telur hæstv. ríkisstjórn ekki áhugavert að hlýða á það mál. Í menningarmálunum er ráðist í þessu frv. að svo til öllu sem til mennta og menningar verður talið. Einn er sá þáttur íslenskrar menningar sem ég hygg að flestir Íslendingar hafi gleði og gagn af og taki þátt í en það eru áhugaleikfélögin á Íslandi sem eru í raun og veru dálítið sérstakt fyrirbæri. Á erlendum vettvangi hefur fólk ekki trúað manni þegar maður hefur lýst þessari starfsemi þar sem í minnstu samfélögum á Íslandi eyða menn frístundum sínum í að leika klassísk verk eins og ekkert sé. Má fara nærri um hvert gagn og hvert menningaratriði þetta er á hverjum stað. Þessi vaxtarbroddur skal auðvitað kyrktur. Bandalag íslenskra leikfélaga er að sjálfsögðu skorið niður við trog. Þannig er vegið að öllu því sem má til menningar verða. Einn er sá þáttur, og þar tek ég undir með hv. 2. þm. Austurl., sem við leyfðum okkur að setja í menningarkaflann í nál. minni hluta fjárln. en það eru ferðamálin vegna þess að ekkert kynnir kannski betur íslenska menningu en skynsamleg ferðamálastefna. Nú er það svo að það hefur sýnt sig að sú atvinnugrein hefur verið að rísa og auðvelt í raun og veru að efla hana. En hvað gerist þá? Þá kemur hæstv. ríkisstjórn og sker verulega niður fjárframlög til ferðamála. Byggðasöfn, Þjóðminjasafn, Þjóðleikhús. Þjóðarbókhlaðan fékk einhverja peninga en þó þarf hún að verða til þess að hjálpa Bessastöðum um smáupphæð. En allt er þetta skorið niður við trog. Þess vegna höfum við alþýðubandalagsmenn á þskj. 327 lagt fram brtt., sem við erum svo sem ekki bjartsýn um að hafi mikið að segja. Við leggjum til að við 4. gr., 02-919 Söfn, ýmis framlög, 112 Listasafn Sigurjóns Ólafssonar komi: Í stað 4.500 þús. komi 7.500 þús. kr. Þarna hefur ekkja Sigurjóns Ólafssonar komið upp á heimili þeirra hjóna einhverju fallegasta safni hér í borg, meira og minna ein og sjálf. Í tíð fyrrv. hæstv. ríkisstjórnar var reynt að hjálpa til við þetta verkefni. Við leggjum það enn til og fyrsti flm. er Svavar Gestsson og aðrir eru Ragnar Arnalds og Guðrún Helgadóttir. Aðra brtt. leggjum við einnig fram við 4. gr., við liðinn 02-973 101 Þjóðleikhús. Í stað 254.500 þús. komi 277.500 þús. Það liggur ljóst fyrir að leikhúsið getur ekki starfað eins og því ber eðlilegan tíma nema það fái lágmarksrekstrarfé. Þá er á þskj. 327 3. till. við 4. gr. 02-982 Listir, framlög. 128 Kynning á íslenskri list erlendis. Þar leggjum við til að fyrir 9.000 þús. komi 20.000 þús. Það eru alþýðubandalagsmenn sem hafa klifað á því um árabil og reynt að fá hið háa Alþingi til að skilja að list getur verið arðbær. Meira að segja er hægt að græða á list ef menn hlúa að henni og gera það vel og skynsamlega. Menn eru alltaf að tala um minjagripagerð og annað slíkt. Er til nokkuð betra sem minjagripur en góð bók á því tungumáli sem ferðamaðurinn getur lesið? Eða útlendingurinn sem kaupir bókina. Ég hygg að við séum æðimörg sem lítum við í bókabúð þegar við erum á ferð erlendis og festum kaup á þarlendri bók. Við eigum mikið af listafólki sem gæti svo hæglega verið gagnlegt við gerð minjagripa og mætti reisa þá iðn mjög verulega með því að láta í það peninga og kynna þessa list erlendis einnig. Á þskj. 324 hefur hv. þm. Svavar Gestsson einnig lagt fram veigamiklar brtt. Hann mun gera grein fyrir þeim síðar. Aðrir hv. þm. Alþb. munu eflaust kynna sínar brtt. svo ég mun ekki eyða tíma hv. þm. í það en vek enn athygli á fleiri till. sem fluttar hafa verið um menningarmál. Þá vil ég sérstaklega geta brtt. á þskj. 325, sem er einnig við 4. gr., 02-872 Lánasjóður íslenskra námsmanna. Ekki höfðum við farið þá leið að biðja um allt það sem sjóðurinn þyrfti að fá en við leggjum til að í staðinn fyrir 2.220.000 þús. komi 2.500.000 þús. sem mundi minnka nauðsynlega lántöku. Hæstv. forseti. Það er erfitt að vera stuttorður þegar þetta frv. er annars vegar. Menn hafa fylgst með þeim farsa sem átt hefur sér stað hér í borginni varðandi sjúkrahús borgarinnar. Er satt að segja með hreinum ólíkindum hvernig að því máli var staðið. Hæstv. heilbrrh. kom á fund hv. fjárln. á föstudagskvöldi og kynnti að hann mundi leggja saman í eina stofnun Landakotsspítala og Borgarspítala. Aðspurður upplýsti hann að þetta skyldum við samþykkja næstkomandi þriðjudag. Við athugun á málinu kom í ljós að --- og við vorum mörg sem það vissum --- fyrir nokkru höfðu verið fengnir hingað mjög færir sérfræðingar í rekstri sjúkrahúsa til að gera úttekt á ríkisspítölunum. Höfðu menn þá fyrst og fremst í huga að bæta rekstur Landspítalans. Þessir menn, sem hafa mikla reynslu, fyrirtækið Ernst og Young, komu auðvitað auga á að í litlu samfélagi eins og okkar er óhjákvæmilegt að skoða önnur sjúkrahús um leið og eitt er skoðað. Þess vegna þótti þeim erfitt að vinna að stefnumörkun eins sjúkrahúss án tillits til annarra. Samkvæmt lögum um heilbrigðisþjónustu, skal stjórnarnefnd ríkisspítalanna gera þróunar- og rekstraráætlun a.m.k. fjögur ár fram í tímann. Að þessu sinni var sem sagt ákveðið að þetta fyrirtæki skyldi gera þessa úttekt. Það varð úr að þessir sérfræðingar skoðuðu þá kosti sem fyrir eru í Reykjavík og komust að þeirri niðurstöðu að óeðlilegt væri að leggja saman Landakotsspítala og Borgarspítala, það yrði einungis til að hér í borginni yrðu tvö stór sjúkrahús, svokölluð sérhæfð eða hátæknisjúkrahús, sem kepptu hvort við annað. Þar sem Landspítalinn væri einnig kennslustofnun, háskólasjúkrahús, væri eðlilegra að gera þessar tvær stofnanir, Borgarspítalann og Landspítalann að einni og koma þá upp fyrsta flokks háskólasjúkrahúsi og það varð niðurstaða sérfræðinganna. Þeir segja hér: ,,Þjónusta sem krefst þverfaglegrar þekkingar, mikillar sérhæfni í einstökum greinum, dýrra tækja og þar sem sjúkratilfelli eru fremur fá, sérhæfð þjónusta verði sameinuð á einum stað, eða endurskipulögð á tveimur stöðum. Það mundi bæði leiða til aukinnar hagkvæmni og meiri gæða þjónustunnar m.a. vegna betri nýtingar, sérhæfðs starfsfólks og dýrra tækja, meiri reynslu við meðferð sjaldgæfra tilfella, betri möguleika á kennslu og rannsóknum og minni stjórnunarkostnaði.`` --- Ég bið hæstv. forseta afsökunar á því að mér láðist að biðja um leyfi forseta til að lesa þetta úr skýrslunni. Þeir segja einnig hér, með leyfi forseta: ,,Samruni ríkisspítalanna og Borgarspítalans með staðsetningu á tveimur stöðum; skipst verður á starfsemi og meðferð í því skyni að hafa samræmda starfsemi á hvorum stað; ríkisspítalarnir og Borgarspítalinn bæta hvor annan upp þannig að samvirkni og hagkvæmni yrði veruleg.`` Síðan yrði unnt að dreifa almennri þjónustu. Æskilegt væri að sameinaður Landspítali og Borgarspítali skipti við Landakot á bráðaþjónustu og annarri starfsemi sem dreift verður frá ríkisspítala að Borgarspítala. Hins vegar segja þeir: ,,Samruni Borgarspítala og Landakots. Þannig yrðu til tvö sjúkrahús af svipaðri stærð, annars vegar ríkisspítalar og hins vegar Borgarspítali--Landakot. Hörð samkeppni yrði milli þeirra um fjármagn og starfsfólk. Bæði sjúkrahúsin mundu keppast við að verða leiðandi í sem flestum greinum sérhæfðrar læknisþjónustu. Þetta mundi leiða til meiri kostnaðar vegna verri nýtingar sérhæfðs starfsfólks og dýrra tækja og minni gæða vegna þess að sérfræðingar í undirsérgreinum fengju ekki tækifæri til að viðhalda hagnýtri reynslu. Með tilliti til fólksfæðar og takmarkaðs fjármagns til heilbrigðismála er því ekki réttlætanlegt að hafa mjög sérhæfða þjónustu á tveimur stöðum.`` En stjórnvöld létu sig hvergi. Því er þannig farið að Landakotsspítalinn, sem byggður var af St. Jósefssystrum, var seldur fyrir nokkrum árum með þeim skilyrðum af systranna hálfu að honum yrði ekki breytt í veigamiklum atriðum nema með leyfi þeirra. Það hefur ekki einu sinni verið gengið úr skugga um það hvort þær væru hlynntar þessari sameiningu heldur var vaðið áfram og þá fyrst farið að tala við þær, ef það er þá búið, þegar einhver rifjaði þetta ákvæði upp. Að standa þannig að málum er auðvitað mikið meira en fyrir neðan allar hellur. Fjárln. kallaði báða aðila á sinn fund og varð allundrandi þegar í ljós kom að báðir aðilar voru heldur á móti því að gera þetta í miklum hasti. Þannig héldum við að það mál væri leyst. En það var ekki aldeilis, enn var tilkynnt að um þessa sameiningu væri að ræða. Síðan hefur það farið svo að til bjarga sér út úr þessum vanda hefur hæstv. ráðherra ákveðið að fresta málinu aðeins og búa til nýja nefnd. Hæstv. forseti. Ég sé að hv. þm. eru orðnir dálítið óþolinmóðir að komast að hér og ég sé að ég mun vera búin að tala í næstum klukkutíma.  Þetta sjúkrahúsmál er náttúrlega eitt af þessum dæmum og eitt af stóru dæmunum um slík vinnubrögð. Það er hreint óskiljanlegt hvað hægt er að standa illa að hlutum. Á þessum fundi spurði ég hæstv. heilbrrh. hvort þingmenn gætu ekki fengið niðurstöður Ernsts og Youngs sem er mikið plagg. Ráðherra gaf lítið út á það svo ég upplýsti að ég hefði þetta undir höndum og hvort ráðuneytið vildi ekki dreifa þessu til þingmanna sem gætu þá kynnt sér málið. Þá svaraði hæstv. ráðherra því að ég gæti svo sem gert það sjálf og það gerði ég raunar. Á síðustu stundu kom skýrsla frá nefnd sem skipuð hafði verið til að athuga þennan samruna Borgarspítala og Landakots. Þeirri nefnd tókst ekki að vera sammála því hjúkrunarforstjórinn í hópnum skilar séráliti og lýsir algjörri andstöðu við málið. Sú skýrsla er reyndar heldur fátæklegt plagg og lítið að byggja á, svo vægt sé til orða tekið, því þar stendur að mögulegt sé að þessi samruni hafi sparnað í för með sér en gerir samt ráð fyrir því að formleg sameining spítalanna tveggja eigi sér stað fyrir áramótin 1991 og 1992. Þetta eru náttúrlega slík vinnubrögð að maður trúir ekki sínum eigin augum. Í kafla hér um kostnað stofnframkvæmda --- ég tek það fram að þetta átti að vera sparnaðaraðgerð --- heildarkostnaður við framkvæmdirnar er álitinn 1 milljarður. Þar af eru 700 millj. kr. til komnar vegna lúkningar framkvæmda sem þegar eru í gangi, þ.e. verklok við B-álmu og endurnýjun skurðstofu á Borgarspítala. Þannig er það afar erfitt að fá einhvern minnsta botn í hvað hér er verið að gera og verða nú hv. þm. að treysta því að þetta mál eigi sér ekki lengri lífdaga. Ég veit satt að segja ekki af hverju ég á að taka til viðbótar. Sem betur fer hefur tekist að bjarga því að örorkustyrkur barna yrði tekinn úr heilbrigðiskerfinu. Það datt hæstv. ríkisstjórn í hug. Látum það vera, að færa ákvæði 10. gr. í lögum um málefni fatlaðra, sem er aðstoð við fólk sem getur ekki unnið vegna fötlunar barna, yfir í almannatryggingalögin og ég er ekkert á móti því. En þar með átti barnaörorkustyrkurinn að falla niður. Þetta er slíkt þekkingarleysi á eðlismuninum á þessum tveimur bótaflokkum að þetta hlýtur einhver að hafa samið sem veit ekkert um hvað málið snýst. Örorkustyrkur er greiddur vegna bæklunar eða vanþroska barna yngri en 16 ára sem hefur í för með sér tilfinnanleg útgjöld og mikla umönnun. Þessi styrkur er greiddur á þremur stigum og er tiltölulega lágur. Ég má segja að lægsta greiðslan er kringum 6.000 kr. og líklega hæsta upp í 12.000 eða 14.000 kr. Bætur skv. 10. gr. laga um málefni fatlaðra er allt annars eðlis vegna þess að þar er um að ræða börn sem eru í hjólastólum, börn sem verða að hafa manneskjuna með sér. Sú greiðsla er milli 40.000 og 50.000 kr. á mánuði enda verður annað hvort þeirra foreldra, sem fá fullan slíkan styrk, að vera með barninu. Síðan er styrkurinn skertur að nokkru leyti ef foreldri tekst að vinna einhvern hluta úr degi, t.d. ef börnin eru á sérhæfðum stofnunum eins og Öskjuhlíðarskóla eða einhverju slíku. Það kostulega var að þessi sparnaðarráðstöfun var dálítið skrýtin vegna þess að ef eitthvað af þeim börnum sem hafa haft barnaörorkustyrk yrðu færð upp í 10. gr. bæturnar þá er það að sjálfsögðu stór hækkun á útgjöldum. Þannig að það bar nú vott um að einhver hefði ekki vitað það sem hann átti að vita. En sem betur fer mun stjórnarandstöðuþingmönnum hafa tekist að fá menn ofan af þessari vitleysu í þingnefnd, annaðhvort í gær eða í dag. Ekki er látið nægja að reyna að hafa af sjómönnum þessi skattfríðindi margumrædd sem kölluð hafa verið sjómannaafsláttur. Hér hafa menn flutt tillögur um að sæmilega verði séð fyrir björgunarmálum sjómanna og við höfum nokkur beitt okkur dálítið í því máli að keypt yrði nothæf og sæmandi björgunarþyrla til þess, hvort heldur er, að bjarga mönnum sem í sjávarháska lenda og ekkert síður eru slíkar þyrlur að flytja fólk á landi frá dreifðum byggðum þessa lands okkar. Látið er nægja að hafa einhverja heimild í 6. gr. svona rétt til þess að róa líklega hv. þm. Inga Björn Albertsson, en ekki hefur honum tekist enn að fá að mæla fyrir frv. sem hann hefur flutt um sama mál, til að tryggja að þetta verði virkilega gert. Að þessi kaup fari fram. Vitanlega eru engir peningar látnir í þetta og vitanlega verður engin þyrla keypt samkvæmt fjárlögunum eins og þau eru núna. Enn er vikið að þessum aðalútvegi okkar þjóðar. Boð bárust til fjárln. að breyta liðnum Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins. Honum hafði verið skipt upp áður í almennan rekstur, yfirstjórn, rannsóknasvið og ekki síst útibú. Nú á þetta allt að koma í einn lið sem heitir Almenn starfsemi og ein upphæð látin í stofnunina. Það er því algjörlega í höndum ráðherra að leggja niður útibú ef til þess kæmi eða að stjórna þessu eins og hann einn vill. Þannig að vinna sjómanna er ekki mikils metin í þessu frv. sem við erum hér að ræða. Virðist ekki skipta miklu máli þó að Farmanna- og fiskimannasambandið sendi okkur tilkynningar öðru hverju. Varðandi þyrlumálin er í samþykktum frá 35. þingi Farmanna- og fiskimannasambands Íslands, 1. mál um öryggismál, og ég ætla að leyfa mér að lesa það, hæstv. forseti: ,,35. þing Farmanna- og fiskimannasambands Íslands haldið í Reykjavík 12.--15. nóv. 1991 skorar á Alþingi Íslendinga að samþykkja lög um kaup á öflugri björgunarþyrlu. Gengið verði frá kaupum á slíkri þyrlu eins fljótt og auðið er og eigi síðar en á fyrri hluta árs 1992.`` Hæstv. forseti. Það yrði sennilega of langt mál að fara ofan í alla þá liði í þessu frv. sem ástæða væri til. Ég trúi því satt að segja ekki --- og mun þess vegna ekki gera það að megininntaki máls míns, enda gerði hv. 3. þm. Suðurl. það hér áðan --- að sveitarfélög landsins verði svo fjársvelt með auknum álögum með þessari nýju kvöð að þurfa að sjá um löggæslu, ég vona að til þess komi ekki. En það segir sig auðvitað sjálft að það bitnar ekki á neinum nema íbúunum á þessum stöðum vegna þess að það er ljóst að án aukinna álaga er þetta ekki gerlegt. Enda til þess ætlast að íþyngja því fólki sem síst skyldi og er þá ekki langt frá þessari stefnu sem hér er höfð uppi í byggðamálum. Eitthvað virðist hæstv. ríkisstjórn hafa verið óörugg um þetta, samanber minnisblað það frá fjmrn. sem kom eftir að búið var að prenta og leggja fram til 3. umr. fjárlagafrv. og vakti nokkra athygli. Þá ætla ég að koma aðeins að skrýtnu máli sem liggur fyrir á þskj. 308 frá fjárln. og við tókum öll þátt í að skrifa upp á það, en það er nýr liður um að kaupa loðdýrahús og fylgifé þeirra á jörðunum Kirkjuferju og Kirkjuferjuhjáleigu í Ölfushreppi í Árnessýslu. Það er mikið haft við þessa tillögu sem ætti auðvitað að vera bara ósköp venjuleg brtt. við 6. gr., tvær, þrjár línur, eða þó þær væru fleiri, en hér leggur öll nefndin fram þessa tillögu á sérstöku þskj. og var mikil áhersla á það lögð. Nú skal ég fallast á að almennt er ég algjörlega hlynnt því að í sem allra mestum mæli eigi hæstv. ráðherrar að leita heimilda fyrir sem allra mestu af þeim greiðslum sem þeir bera ábyrgð á og þess vegna er sjálfsagt að leita heimildar til að greiða þetta. En það skondna í þessu máli er að auðvitað hafa margar slíkar greiðslur farið fram í því sama hæstv. landbrn. og ég óskaði að sjálfsögðu eftir því í nefndinni að fá lista yfir slík kaup á síðustu 10 árum og ef þetta var svona sérstakt í tíð hæstv. fyrrv. landbrh., Steingríms Sigfússonar, þá gat nú ekki verið mikið mál að gefa lista yfir það. En starfsmanni þingsins tókst ekki að fá þennan lista og ekki heldur lögfræðilegt álit lögfræðings ráðuneytisins sem ég vissi að var til og hæstv. fyrrv. landbrh. vissi einnig að var til. Þegar ljóst var að þetta kæmi ekki þá hringdi ég sjálf í ráðuneytið og las umræddum lögfræðingi smápistil um rétt alþingismanns til að biðja um slíkar upplýsingar. Hann var greinilega í vandræðum, var mjög svo kurteis, eins og honum bar, og lofaði að athuga þetta mjög gaumgæfilega. En það var ósköp auðfundið hvað var að. Ráðherrann meinaði manninum að gefa mér þessar upplýsingar. Það er auðvitað stóralvarlegt mál. En þannig er nú afstaða þessarar hæstv. ríkisstjórnar til alþingismanna. Annað er að slíkar heimildir eru auðvitað ekki nærri alltaf sýnilegar og nægir að nefna þau dæmalausu jarðakaup sem áttu sér stað á jörðinni Flekkuvík, sem átti að fara undir álverksmiðju. Fasteignamat jarðarinnar var 285 þús. kr., ef vel var leitað, því einhver hluti jarðarinnar hafði ekki einu sinni verið metinn til fasteigna yfirleitt. Einhver holt og móar og ill yfirferðar. Þessi eign er keypt í tilefni af nýju álveri fyrir 106 millj. kr. og verður að segja að þetta dómadags örreytiskot sem Flekkuvíkin hefur alltaf verið, því ég er allkunnug þarna á Ströndinni, varð skyndilega verðmætt. Dæmalausast af öllu er þó að sjá að fasteignamat eignanna var 10 millj. Nú vill svo til að ég veit nákvæmlega hvaða eignir eru þarna. Það er ein brunarúst af sumarbústað og stendur ekkert uppi nema gamall arinleggur. Það er ekkert eftir af bústaðnum, hann brann til grunna. Það er hús sem allt hefur verið rifið innan úr og ofan af og hlaðið múrsteinum til viðbótar og átti þar með að stækka húsið. Hvorki er hægt að búa þar eða vera að sjálfsögðu og þykir mér það nokkuð mikið verðmæti að þetta skuli geta kostað 10 millj. Það segi ég satt að aldrei hefði ég trúað því að ég óskaði mér að ég hefði átt Flekkuvíkina því þar hefur satt að segja ekkert nokkurn tímann þrifist. Þetta þótti afar ill jörð til búskapar og útræði var þarna ekkert sérstaklega gott, eins og það er nú víða gott á Ströndinni og engan einasta mann hefði órað fyrir því að þessi jörð yrði nokkurn tímann verðmæt. En nú liggur ljóst fyrir að ríkið kemur til með að borga Njarðvíkurbæ, sem gerði þessi kaup, 108 millj. vegna þess að í kaupsamningnum er einfaldlega ákvæði um það.  þessa jörð sem nú þarf ekki að nota. Og legg ég nú til að hv. þm. geri sér ferð einhvern fallegan sunnudag og skoði Flekkuvík. Ég spurði að sjálfsögðu: Af hverju þarf ekki að leita heimilda til þessa? Nei, það er nefnilega til sjóður í iðnrn. upp á hálfan milljarð, nógir peningar í honum, og hann er notaður til þess að bæta svona áföll, var mér sagt. En hann er alveg ótilgreindur og ég veit ekkert hvað annað en Flekkuvíkin verður greidd af því fé. Þess vegna þykir mér dæmalaust mikið haft við Kirkjuferju og Kirkjuferjuhjáleigu að heilt þingskjal þurfi til og meira segja með greinargerð. En á þessu vildi ég vekja athygli vegna þess að ég er alveg sammála fyrrv. hæstv. fjmrh., sem talaði um þetta mál í gær eða fyrradag, eða hvort það var í fyrrinótt, maður er alveg hættur að greina daga og nætur. Annaðhvort er að hafa þennan sið eða hafa hann ekki. Auðvitað er fráleitt að menn leiki hér einhvern pólitískan leik af því það kemur einhverjum hv. þm. kannski illa, þeir eru alla vega að vona það, að koma með svona tillögur á meðan menn hirða ekkert um önnur slík kaup sem auðvitað hafa farið fram. Einn hv. fjárlaganefndarþingmaður upplýsti að hann gæti nefnt mér dæmi. Hann liti bara svo á að það væri trúnaðarmál og ég var ekkert að pína sannheilagan manninn til þess að bregðast trúnaði. En sá hv. þm. er eini guðsmaðurinn hér á hinu háa Alþingi og til slíkra verður að gera sérstakar kröfur. Það stendur heldur hvergi að á þessum erfiðu tímum í menningarmálum og lista var af miklum myndarskap keypt hús Sláturfélags Suðurlands á síðasta ári til þess að koma listaskólum landsins undir eitt þak. Glæsilegt hús og þetta var myndarlega gert. Nú liggur fyrir að það fær að standa þar sem það er, ónotað og hálf innréttað. Á meðan er t.d. Handíða- og myndlistarskólinn í Stórholti 1, Skipholti 25, í tveimur húsum eða jafnvel fleirum. Ég hef nú komið þarna og skoðað þarna árlega sýningu. Þetta eru hús sem hefur verið heldur illa haldið við, þetta eru að vísu 3.000 m 2 sem gefið er upp að skólinn leigi af einstaklingi hér í bæ, en það liggur ljóst fyrir og ég hef orð skólastjórans fyrir því að stór hluti þess er undir súð og óhæfur nema sem geymslur. Og ég bar þetta undir einn fyrrverandi nemanda skólans, hv. 9. þm. Reykn., Önnu Ólafsdóttur Björnsson, sem var þarna árum saman og staðfesti hún að það væri einungis lítill hluti af skólahúsnæðinu nothæfur. Hvað heldur hæstv. forseti að greitt sé fyrir þetta í mánaðarleigu? Og það skal tekið fram að skólinn hefur sjálfur, eða ríkið, haldið húsinu við. Það eru hvorki meira né minna en 1.687 þús. kr. á mánuði og mun þetta vera dýrasta húsaleiga alla vega hér á landi og ef ekki bara í heimskristninni. Þeir sem hafa komið þarna sjá að þetta hús er ekki æskilegt til slíks en þó vildi skólastjóri taka það fram, ef ég færi að hafa orð á þessu hér sem ég sagði honum að ég mundi gera, einfaldlega vegna þess að ég sagði að það væri nær að nota þessa peninga til að innrétta SS-húsið fyrir skólann, að eigandi hússins sem lést á síðasta ári, þannig að þarna hafa orðið eigendaskipti, hafi ævinlega verið liðlegur og þægilegur við skólann og ég skal koma því hér með til skila. En auðvitað viðurkenndi skólastjóri að þessi húsaleiga væri út úr öllu korti. Við þetta hafa aldrei verið gerðar nokkrar athugasemdir, það veit þetta enginn, það er bara ausið fé í vasa manns í bænum og á meðan þetta glæsilega hús Sláturfélags Suðurlands stendur autt og ónotað þá er áætlað að húsaleiga þessara hjalla þarna uppi í Skipholti verði 28 millj. á árinu 1992. Hæstv. forseti. Þetta nær ekki nokkurri átt. Það er ekkert vit í þessu og maður fer að spyrja sjálfan sig þegar maður kemst fyrir einhverja tilviljun í svona vitleysu: Er þetta víða svona? Er þetta allt svona? Er ekkert vit í því sem verið er að gera? Það var alveg fullkomin tilviljun að ég fór að hugsa um þetta --- vegna þess að ég fór að hafa orð á þessu Sláturfélagshúsi að mér varð hugsað þarna upp í Skipholt. Ég hugsaði: Hvað skyldi nú annars vera borgað fyrir þetta? og bað um að fjmrn. segði mér það og ég fékk þetta faxað, þessa húsaleigusamninga. Þeir gætu verið í haugum álíka, ef ekki verri, ég skal ekki fullyrða neitt um það. En þetta er ekki rétt og góð meðferð á peningum, svo mikið veit ég. Hæstv. forseti. Ég skal nú fara að stytta mál mitt þó af nógu sé að taka og vænti ég að hv. þm. sem eftir eiga að tala fylli upp í mjög svo kannski slitróttan málflutning minn en það var búið að fara vandlega yfir þetta frv. í heild. Þingmenn Alþb. munu síðan mæla fyrir tillögum. En ég vil að lokum taka fram að af þeirri litlu reynslu þann stutta tíma sem ég hef átt sæti í fjárln. hefur það verið næstum undantekningarlítið, hafi maður reynt að fara að setja sig inn í einhver mál, komast að einhverju sem maður taldi að betur gæti farið, þá var það alveg ljóst að það gat betur farið. Ég held, satt best að segja að það þyrfti að gera hreinsun, stórhreingerningu í ríkisfjármálum landsins. Það er eitthvert kæruleysi sem skelfir mann í þessum málum. Hv. 5. þm. Vestf., Kristinn H. Gunnarsson fór að kanna húsaleigu af embættismannabústöðum. Auðvitað kom í ljós að ekkert vit var í því. Allt í skötulíki. Og af hverju? Það er bara af því að einhvern tímann var það þannig og það hefur ekki nokkrum lifandi manni dottið í hug að laga það eða bara skipta sér af því almennt og yfirleitt. Ég hef orðið fyrir alveg sömu reynslu að hvenær sem maður fer að hugsa um af hverju eitthvað er ekki svolítið betur rekið, þá kemur í ljós að það er enn þá verr rekið en mann óraði fyrir. Ég vona að eftir þessa skelfilegu reynslu sem við höfum átt og þessa heldur dapurlegu sambúð sem við höfum átt í fjárln. hingað til, hún er ekki löng og getur batnað, að þá eigum við eftir að bera gæfu til að taka svolítið á þessum málum vegna þess að nú hefur það breyst í starfsemi fjárln. að við eigum að starfa allt árið. Þessi lota er bara byrjunin. Þegar fjárlög hafa verið afgreidd þá höfum við góðan tíma til þess að fara ofan í ríkisfjármálin og fara að vinna rétt eins og manneskjur og ég vona svo sannarlega að við munum gera það. Ég sé að hv. formaður nefndarinnar er löngu orðinn leiður á mér, hann hefur verið það lengi, þannig að ég lýk máli mínu hæstv. forseti.