Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á síðasta þingi fluttu allir þm. Alþfl. till. af mjög svipaðri gerð og þá, sem hér er til umr. Till. sú fékk ekki fullnaðarafgreiðslu, en n. sú, sem till. hafði verið vísað til, klofnaði um málið. Meiri hl. n. lagði til, að því yrði vísað frá með rökstuddri dagskrá. Ég var meðal þeirra nm., sem studdu dagskrártill. Nú, þegar þetta mál kemur aftur til kasta þingsins, eða í þriðja sinn, að ég hygg, vil ég leyfa mér að fara nokkrum almennum orðum um málefnið. Það er þó rétt, að ég reki í höfuðdráttum efni till. Till. gerir ráð fyrir algerri stefnubreytingu á þeirri skipan eignarréttar, sem ríkt hefur hér á landi. Till. miða að því, að allt land í byggð og óbyggð verði alþjóðareign. Auk þess verði stöðuvötn á afréttum og öll fallvötn lýst alþjóðareign. Ríkið eitt hafi öll fiskræktar- og veiðiréttarmál á sinni hendi og hirði allan arð til sín. Margvísleg önnur réttindi á ríkið enn fremur að taka til sín. Til þess að koma þessari stefnu í kring, eiga sérfróðir menn um lagagerðina að fjalla, og flm. till. telja hvorki meira né minna en að þessi till. þeirra muni leiða til úrlausnar eins hins mikilvægasta verkefnis, sem nú sé á sviði íslenzkrar löggjafar. Það fer að sjálfsögðu ekki framhjá neinum, að hér eru á ferðinni einhver stórkostlegustu þjóðnýtingaráform, sem saga okkar geymir, og það verður alls ekki sagt, að hv. þm. Alþfl., flm. þessarar till., kveðji sér ekki hljóðs hér á Alþ. með þeim hætti, að um munar og eftir sé tekið, enda gat hv. 1. flm. till. um það, að eftir þessari till. væri tekið um land allt og áhugi manna mikill uppi að ræða hana og íhuga, hvaða efni hún geymir og til hvers hún megi leiða. Það var vitað, að Alþfl. taldi sig og sennilega telur sig enn fylgjandi þjóðnýtingu á ýmsum sviðum þjóðlífsins. En nokkuð mun þó hafa verið farið að fyrnast yfir þann þáttinn í stefnuskrá þessa flokks og þá ekki sízt meðan Alþfl. lifði í hinni einstöku og ástúðlegu sambúð við Sjálfstfl. hart nær um 12 ára skeið. En það verður að segja eins og er, að það er vissulega þörf þess, að ríkisvaldið láti til sín taka um ýmis þau atriði, sem grg. till. greinir, og þar beri að hafa af opinberri hálfu fulla gát á og færa til betra vegar það, sem aflaga kann að fara. Nú er alkunna, að margs konar brask með lóðir og lendur á sér stað, og hefur svo verið lengi. En fyrst og fremst hygg ég, að það sé húsabraskið og lóða- og lendnabrask í sambandi við þéttbýlið eða í þéttbýli og þá einkum og sér í lagi á höfuðborgarsvæðinu. Það er engan veginn heilbrigt, enda stríðir það gegn hagsmunum almennings, að eigendur lóða geti án minnsta eigin tilverknaðar hagnazt stórkostlega á aðgerðum hins opinbera, sem er að framkvæma verk, sem til almannaheilla horfa. Þá er enn fremur auðvitað, að fráleitt er, að erlendir jafnt sem innlendir geti keypt jarðir, sem þeir síðan skeyta ekki neitt um og leggjast í eyði. Okurleigu á veiðileyfum í ám og vötnum, þar sem um hana ræðir, ber að sjálfsögðu að koma í veg fyrir, eins og auðið er, og einnig þarf að gæta fyllstu varúðar til að spilla ekki landi, vatni eða lofti, svo að til tjóns horfi. Um þetta erum við öll að sjálfsögðu sammála, sem eitthvað hugsum til framtíðarinnar. Í þessum efnum er vissulega um margvíslegar og alvarlegar misfellur að ræða, - misfellur, sem oft og einatt leiða til ranglætis og félagslegra óþrifa. En spurningin er þá í raun og veru þessi, hvort sú kollsteypa í eignarréttarmálum Íslendinga þurfi til að koma, sem till. ber með sér, til þess að bæta megi úr því, sem úrskeiðis fer og mest kallar að að leiðrétta. Formaður Alþfl. sagði fyrir nokkru í útvarpi, þegar rætt var um þessi mál, að framkvæmd á till. yrði áratugaverk, og sannarlega hlýtur að vera hægt að færa þetta til sanns vegar. Það getur ekki verið neitt áhlaupaverk að afnema eingarrétt einstaklinga, félaga og margs konar samtaka á lóðum og lendum um allt land, ásamt öllum þeim réttindum, sem fylgja eiga landareign, og færa síðan þessi allsherjareignarréttindi til ríkisvaldsins. Þetta hlýtur að taka sinn tíma, ef brugðið væri á það ráð. Og mundi þá vera langurinn að laga þær misfellur, sem kunna að teljast alvarlegastar í þessum efnum hér hjá okkur, að ekki sé talað um þær gífurlegu fjárhæðir, sem ríkið þyrfti að greiða í eignarnámsbætur til fyrri eigenda, því að enn þá eru í gildi ákvæði stjórnarskrár okkar um friðhelgi eignarréttar. Fyrir þá, sem hafa mikinn áhuga á þjóðnýtingu alls landsins, væri auðvitað greiðasta leiðin að fella stjórnarskrárákvæði þetta hreinlega úr gildi. Þá væri gengið alveg brotalaust og beint til verks, og kem ég aðeins að því síðar. En óvíst er, að sú leið ætti fylgi að fagna meðal landsmanna, en það kæmi þá fram á sínum tíma. Við Íslendingar höfum lítt verið kenndir við stórfelldar byltingar. Öll þróun, hröð eða hæg eftir atvikum, hefur verið okkur miklu fremur að skapi og til geðs og okkur þrátt fyrir það vegnað allsæmilega að kalla má. Getum við ekki sætt okkur við skynsamlega þróun, kannske af nauðsyn nokkuð hraða á sumum sviðum í þessum efnum, sem hér um ræðir, þ.e.a.s. til þess að komast frá óhóflegri eða óeðlilegri auðsöfnun eða fjárhagslegri ágengni til meiri jöfnunar og réttlátari þátta í efnahagslegu tilliti og félagslegum efnum. Ríkisvaldið hefur á hendi sinni að stýra æskilegri þróun mála til þeirrar áttar, sem landsmönnum má bezt að gagni verða, og til meiri jafnaðar, án þess að mínu viti að kasta á hvaðeina sinni eign, þjóðnýta alla hluti. Hingað til hefur ríkisvaldið haft í hendi sér sköttun eigna og tekna til meintrar jöfnunar og færslu fjármuna til ríkissjóðs, sem síðan eru notaðir til sameiginlegra hagsmuna og þarfa fyrir alla þjóðina. Máttur þessa stjórnunartækis hefur verið og er mikill. Má ekki hefta margs konar óhæfilegan ofsagróða, sem mjög er hafður á orði, á vegum einstaklinga eða félaga með stjórnunaraðgerðum hins opinbera? Ef hugur fylgir máli, er þá ekki unnt með strangri löggjöf og eftirfarandi kröftugri framkvæmd að kveða niður að verulegu leyti það brask, sem talið er óhóflegt í húsa- og lóðasölum, t.d. hér í Reykjavík? Þarf ríkið endilega að kaupa upp allar lóðir og allar lendur og það dýrum dómum, til þess að sá ófögnuður verði kveðinn niður? Er nauðsynlegt, að ríkið slái eign sinni á alla afrétti landsins, til þess að þéttbýlisfólk, sem er allra góðra gjalda vert, geti notið útivistar þar? Ég vil leyfa mér að ræða svolítið um afréttina. Nú er það svo, að á þessum landssvæðum hafa bændur og búalið öldum saman haft umsýslu af ýmsu tagi, og svo mjög eru íbúar sveitarfélaga, sem notið hafa afrétta í búskap sínum, tengdir þessum löndum, að þeir lita nánast á þau sem heimalönd væru og þannig sameiginlegt umráða- og eignarsvið sitt. Um aldir hafa hreppsbúar haft mikinn kostnað og þó enn meira erfiði af umhirðu og gæzlu afréttarlanda sinna. Í öllum þessum viðskiptum hafa bændur landsins í tímans rás tengzt órofaböndum við þessi stórbrotnu og notasælu lönd. Á því er enginu vafi, enda er það komið í ljós, að afrétti okkar má rækta til nytja, ef sæmilega er á haldið, allt í 600–700 metra hæð. Þannig geta þeir orðið dýrmæt uppspretta í fóðuröflun, sem bændurnir fyrst og fremst og jafnvel einir geta staðið að og notfært sér og allri þjóðinni til ómetanlegs gagns. Þarf ríkið að svipta bændurna eignar- og umráðarétti þessara landssvæða, til þess að þéttbýlisfólk geti yfirleitt notið þar yndisleika náttúrunnar, andað að sér hreinu lofti, bergt á heilnæmu vatni og leikið sér við lind og læk í ljúfum friði? Eru sveitarfélögin og bændurnir í vegi fyrir því, að þetta geti orðið? Eða eru bændurnir líklegir til þess að bregða á það ráð að menga land, loft og vatn þar efra? Ég hygg, að það séu engir ólíklegri til þeirra hluta, enda eru þar óskalönd þeirra og unaðsríki. Mörg sveitarfélög og jafnvel bændur eiga að minni hyggju ótvíræðan eignarrétt til afréttarlanda. Önnur sveitarfélög þurfa ekki endilega að hafa í höndum afsalsbréf fyrir afrétti, en telja sig eigi að síður hafa eignazt hann fyrir aldalanga notkun og hefð. Og ríkið hefur ekki sýnt í verki sérstaklega, að það hafi haft vilja eða áhuga á eignarráðum þar efra. Til frekari skýringar og þó kannske meira til fróðleiks vil ég taka dæmi, sem mér er mjög nærtækt, um tengsl sveitarfélaga við afrétti í Rangárþingi og viðskiptalegar athafnir sveitarfélaga á hreinum eignarréttargrundvelli. Enn fremur mun ég aðeins drepa á tengsl Gnúpverjahrepps í Árnessýslu, að því er varðar þann hrepp og afréttareign hans. Hinn 18. sept. 1917 var svofellt tilboð gefið af hálfu oddvita hreppsnefndar Ásahrepps í Rangárvallasýslu til h/f Titans, norsks fyrirtækis, en þetta fyrirtæki ásamt nokkrum Íslendingum hafði ætlað sér að koma rafaflsstöð við Þjórsá, eða á þeim slóðum, svo sem kunnugt er, - ég ætla að lesa hér upp þetta tilboð, sem hreppurinn gerir, og enn fremur afsal í sambandi við tilboðið, með leyfi hæstv. forseta: „Guðjón Jónsson, oddviti, Ási, fyrir hönd hreppsnefndar Ásahrepps, gerir h/f Titan það tilboð að selja því eignarhluta hreppsins, helming í Gljúfurleitarfossi í Þjórsá ásamt rétti til þess að nytfæra sér á hvern hátt, sem vera skal, vatnsaflið í fossinum og ánni fyrir neðan fossinn og þúsund metra upp fyrir hann, eftir því sem félaginu kann að þykja hentugt, svo og með rétti til þess að gera í landi hreppsins þar umhverfis öll mannvirki, hverju nafni sem nefnist, sem félagið vill nota landið til, m.a. til áveitu og fráveitu vatns, vatnsgeymslustíflur, brautir, vegi o.s.frv. og taka byggingarefni úr þessu landi að eigin vild.“ Þá kemur afsalið, sem fylgdi á eftir þessu tilboði frá hreppsnefndinni, með leyfi hæstv. forseta: „Hreppsnefnd Ásahrepps lýsir h/f Titan réttan eiganda að eignarhluta hreppsins, helmings í Gljúfurleitarfossi í Þjórsá og allra þeirra réttinda, sem til eru tekin í framanrituðu tilboði, að engu undanskildu, allt þó með þeim skilyrðum og skilmálum, sem um getur í tilboðinu.“ Og þá kemur enn tilboð ásamt afsali, sem sama hreppsnefnd gerir, og það er á þessa leið: „Hreppsnefndin í Ásahreppi gerir h/f Titan tilboð um að selja því: 1. Allan rétt til vatns og vatnsafls í Köldukvísl. 2. Rétt til þess að stífla Þórisvatn og nota það sem vatnsgeymi. 3. Rétt til þess að veita Köldukvísl úr farvegi sínum, eftir því sem félagið vill. Hefur félagið heimild til þess að gera í sambandi við þessi réttindi öll mannvirki á afréttarog öðru landi hreppsins, hverju nafni sem nefnast, eftir því sem félagið telur sér hentugt“ o.s.frv. Og þá vil ég leyfa mér að lesa afsalið, sem fylgir þessu tilboði. Það er á þessa leið: „Hreppsnefnd Ásahrepps veitir h/f Titan afsal í samræmi við framangreint tilboð, og hreppsnefnd Ásahrepps lýsir hér með yfir, að hún selur og afsalar fyrrnefndu hlutafélagi til fullrar eignar öll réttindi, þau sem ræðir í tilboðinu, með nánari skilmálum, sem þar eru teknir fram.“ Sams konar viðskipti og við þetta erlenda félag er einnig um að ræða að því er varðar afrétt Landmanna sem er næstur fyrir austan afrétt Ásahrepps. Á þeim slóðum voru líka gerð tilboð og afsöl af hálfu hreppsnefndar Landmannahrepps, og ég ætla að lesa upp svolítið úr þeim plöggum til enn frekari skýringa. Tilboðið er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Eyjólfur Guðmundsson, fyrir hönd hreppsnefndar Landmannahrepps, gerir Einari Benediktssyni svofellt tilboð: Gegn 6000 kr. skal selja nefndum herra Einari Benediktssyni vatnsafl og rétt til notkunar þess í Þjórsá fyrir Landmannahreppsafrétt á landi frá Tungnárósi til Merkifosslands og frá Galtalækjarlandi til Skarfanesslands.“ Þetta tilboð er gefið Einari Benediktssyni, og nokkru síðar samþykkir svo sýslunefndin af sinni hálfu, að þetta tilboð megi gera og síðan megi fylgja eftirfarandi afsal. og það er á þessa lund, með leyfi hæstv. forseta: „Hreppsnefnd Landmannahrepps afsalar réttindum til h/f Titan, með því að fyrrv. sýslumaður Einar Benediktsson hefur með skjali frá 11. febr. 1917 framselt h/f Titan öll réttindi sín samkv. framanskráðu kauptilboði. Og með því að h/f Titan hefur fyrir lok s.l. árs greitt Landmannahreppi eftirstöðvar kaupverðs, þá lýsir undirrituð hreppsnefnd Landmannahrepps í Rangárvallasýslu hér með yfir, að h/f Titan er réttur eigandi allra réttinda, þeirra sem ræðir um í kanptilboðinu til Einars Benediktssonar.“ Um öll þessi kaup, sem ég hef minnzt hér á, er ekki annað vitað en þau hafi verið gerð með fullri vitund stjórnvalda og með aðstoð hinna færustu lagamanna á þeirri tíð. Svo kom að því, að ég held ég megi segja, að árið 1951 leysir ríkissjóður til sín þessar eignir h/f Titans, sem er náttúrlega orðið afhuga öllum virkjunarframkvæmdum á þessum slóðum; leysir til sín þessar eignir, sem hrepparnir seldu á sínum tíma. Það má geta þess, að svipuð viðskipti um afrétti og ég gat um áttu Gnúpverjahreppsbúar eða hreppsnefnd Gnúpverjahrepps við sömu aðila að því er varðaði afrétt hreppsins, og er óþarfi að lesa það upp, því að það er mjög líkt að efni til, bæði kauptilboð og afsöl, eins og ég hef þegar greint, að því ér varðar hreppsnefndirnar tvær í Rangárvallasýslu. Eins og sjá má af þessu, er ekki um það að villast, að sveitarfélögin, sem þarna er um að ræða, hafa talið sig eiga þetta land og enginn mælt því gegn á þeirri tíð, þannig að það er ofureðlilegt, að viðkomandi hreppar taki því ekki þegjandi, að þessi lönd verði af þeim tekin. Þá vil ég leyfa mér í sambandi við þetta mál að lesa upp umsögn frá Dómarafélagi Íslands, sem lá fyrir á s. I. vetri um sama efni. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Gert er ráð fyrir setningu nýrra reglna um eignarráð og eignarréttindi yfir eignum, sem virðast geta verið 1) eign almennings eða ríkisins, 2) eign einstaklinga, félaga, sveitarfélaga eða annarra eignarréttaraðila, og 3) fullkominn vafi er á, hvort séu einstaklingseignarrétti háðar eða ekki. Ekkert sýnist því til fyrirstöðu, að ríkisvaldið setji lagareglur um meðferð skýlausra eigna ríkisins eða almennings. En vara verður mjög eindregið við því, að setja lagareglur um eignar- og yfirráð yfir eignum, sem annaðhvort er ljóst, að háðar eru einstaklingseignarrétti eða mikill vafi er um eignarrétt. Sé talin brýn þörf á, að ríkið eða sveitarfélög eignist hinar fyrrgreindu eignir, þarf að sjálfsögðu að gera sér grein fyrir því, hver útgjöld yrðu af eignarnámi og hvort sveitarfélög kynnu að kæra sig um þær hugmyndir, sem koma fram t.d. í 3. tölul., en um hinar síðargreindu, eignir þær, þar sem vafi er á um eignarréttinn, telur félagið eðlilegri leið, að hæstv. ríkisstj. láti rannsaka, hvar slíkar vafaeignir eru, og fái skorið úr um eignarrétt fyrir dómstólum, áður en til lagasetningar komi. Telur félagið það hæpna afgreiðslu, að ríkið lýsi yfir eignarrétti sínum á slíkum vafaeignum og láti síðan borgarana, sem telja á stjórnarskrárverndaðan rétt sinn gengið, þurfa að kosta málssóknir.“ Þetta segir Dómarafélag Íslands í sinni umsögn. há hef ég hér aðra umsögn. Hún er frá Búnaðarþingi Ísl., og ég vil leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að lesa úr henni nokkrar setningar: „Í ofangreindum þingmálum kemur fram óþolandi ásælni í eignarrétt einstaklinga og hreppsfélaga. Búnaðarþing mótmælir því harðlega, að með einfaldri lagasetningu sé hægt að svipta þessa aðila landssvæðum og réttindum, sem þeir hafa frá öndverðu talið og farið með sem fulla og óskoraða eign sina, og leggja undir ríkið. Búnaðarþing lítur svo á, að ríkið hafi frá öndverðu aldrei kastað eign sinni á ónumið land. Það eigi því ekki aðrar lendur eða réttindi en þau, sem það hefur beinar eignarheimíldir fyrir. Því hljóti sönnunarskylda í hverju tilviki að hvíla á ríkinu um rétt þess, ef um það er að ræða, að það hefji tilkall til annarra lendna eða réttinda. Búnaðarþing telur hér um mikið alvörumál að ræða, og má leggja á það sérstaka áherzlu, að land, það eigi því ekki aðrar lendur eða réttindi arfélaga og sveitarhluta, sem seilzt er eftir.“ Það var áður en allar jarðir bænda á Íslandi áttu að renna undir ríkið, en það er sú breyting m.a. í þessari síðustu till. - „Því vill Búnaðarþing skora fastlega á hið háa Alþ. að móta afstöðu sína til ofangreindra þingmála út frá þeim sjónarmiðum, sem hér hefur verið haldið fram.“ Af öllu þessu, sem hér hefur verið rakið, tel ég, að ríkinu sé í raun og veru með öllu þarflaust, hvað sem annað má segja, að ásælast rétt bænda eða sveitarfélaga á afréttarlöndum, hvað þá heldur að leysa til sín allar bújarðir landsins í einu lagi eða svo til. Nú er það vitað, að ríkið mun eiga um 20–25% af öllum jarðeignum hér á landi. A.m.k. hefur mér verið sagt það, og ég leyfi mér að trúa því. En hitt er svo allt annað, að ríkissjóður hefur vafalaust engin fjárhagsleg tök á því að leysa til sín allt þetta land, og í raun og veru er alveg óþarfi að eyða að því orðum. Það er mitt mat og margra fleiri, að ríkið hafi full tök á því að koma flestu, ef ekki öllu sínu fram, án þess að hafa á hendi allsherjareignarréttindi, getur í raun og veru gert hvað eina, sem lýtur að skynsamlegri notkun og meðferð landsins, svo að til hagsmuna horfi fyrir bændur og þjóðina alla. Ríkið getur sett reglur um sölu jarðeigna, beizlað fallvötn, skipað reglur um veiði í ám og vötnum, sett reglur, eins og það hefur líka gert, um umgengni og afnot almennings á upplendinu hvarvetna. Þar er náttúruverndarlöggjöfin gleggst dæmi. Þessi merka löggjöf hefur leitt til þess, að nú er tekið til að stjórna af opinberri hálfu þeim mikilsvarðandi málefnum, sem sú löggjöf fjallar um, án þess að ríkisvaldið hafi nokkur eignarráð á þeim svæðum, sem þar er um að ræða. Það má t.d. minna á stofnun útivistarsvæða. Þetta er unnt að gera, þó að ríkið eigi ekki neitt í þessum útivistarsvæðum eða því landssvæði, sem þar um ræðir. Og eins má segja um framkvæmd friðlýsinga. Ríkið getur friðlýst þarna lönd, án þess að eiga, svo sem sneið úr landinu. Þetta er unnt að gera í mýmörgum öðrum tilvikum, að hafa stjórnun á vissum hlutum, sem aflaga kunna að fara. Ef vilji er til þess, er margs konar löggjöf, eins og ég gat um, fær til að leysa þann vanda, margan, sem um getur í grg. fyrir till. Mér er t.d. kunnugt um, að n. manna er að vinna að lagagerð með því markmiði að tryggja sem eðlilegasta og hagkvæmasta nýtingu landsins utan skipulagsbundinna þéttbýlissvæða. Sjálfsagt mun stefnt í þessu efni að því, að sem mest þjóðfélagslegt hagræði megi verða af búsetu á jörðum og að eignarhald á jörðum og landi yfirleitt sé í sem fyllstu samræmi við hagsmuni sveitarfélaganna, allra þeirra, sem búskap stunda, og þjóðarinnar í rauninni í heild. Þau landssvæði, sem hljóta að falla undir slíka stjórnun, eins og hér er stefnt að, eru m.a. jarðir og jarðahlutar, afréttalönd, lóðir og landspildur ásamt tengdum réttindum, eins og vatnsréttindum, veiðiréttindum o.fl., sem leiðir af landeign. Með skipulegum hætti mætti ráðstafa þessum eignum, ef um eignarskipti ræðir, og ráðstöfun yrði þá háð, ef því skiptir, opinberu stjórnunarvaldi. Reglur af svipuðu tagi, sem ég hef vikið að hér lauslega, geta vafalaust þjónað, svo að um munaði, alþjóðarhagsmunum og komið í veg fyrir óeðlileg eignaskipti á réttindum þeim, sem ég taldi upp. Þá mætti álíta, að ekki væri úr vegi að skipa með stjórnunarlöggjöf lóðum og lendum í þéttbýli á skipulagsbundnum svæðum til þess að sporna við óhæfilegu braski með húseignir og leigu húsnæðis, sem talið er eiga sér stað, aðallega þó hér í Reykjavík. Allflestum þeirra réttinda, sem í till. getur, er löngu skipað með lögum. Slík réttindi eru varin af ákvæðum stjórnarskrár og verða ekki fengin öðrum í hendur, þ.e.a.s. ríkisvaldinu í þessu tilviki, nema með lagasetningu, og þá þarf brýna nauðsyn að bera til og komi fullt verð fyrir. Af því er varðar eignarréttindi á afréttum, má geta þess, að það er kannske eitthvað um, að það sé ekki alveg víst, hver sé eigandi að afrétti, og þurfi að gera gangskör að því að rannsaka, hvernig með skuli fara og hverjir eigi. Íslenzk lög gera ráð fyrir því, að í þeim tilvikum sé hægt að höfða eignardómsmál svokallað til þess að fá úr því skorið af hálfu dómstólanna, hver sé hinn eðlilegi eigandi, þegar á allt er litið. En ég tel, að það sé alveg fráleitt, að ríkið lýsi yfir eignarrétti sínum á vafa- og umdeildum eignum, síðan verði svo þeir landsmenn, sem verða fyrir barðinu á slíku, að hefja málssókn á hendur ríkisvaldinu með ærnum tilkostnaði og margháttuðum öðrum vandkvæðum. í raun og veru er það gersamlega úr vegi, að ríkisvaldið leiki þegna sína á þann hátt að neyða þá til slíkra varnaraðgerða, og ætti ekki að þurfa um það að ræða. Og að lokum þetta: Ég álít, með skírskotun til þess, sem ég hef lítillega rakið hér, að af forsendum þeim, sem um getur í grg. fyrir till., sé dregin óhæf ályktun í tillgr. sjálfri: 1. Ríkisvaldið hefur ýmis önnur ráð en eignarnám, bæði nærtækari og skjótvirkari til lausnar vanda þeim, sem í tillögunni er talinn upp. 2. Eignarnámsbætur yrðu þvílíkar fjárhæðir, að fullvíst má telja, að ofraun væri ríkisvaldinu að greiða þær af hendi að óbreyttum ákvæðum stjórnarskrár um vernd eignarréttar. 3. En sé það aftur á móti ætlun flm. till., að almenn eignaupptaka á öllu landi í byggð og óbyggð ásamt tilheyrandi öðrum réttindum eigi fram að fara, væri það ólíkt hreinlegra að mínu viti, að flm. flyttu brtt. við ákvæði stjórnarskrár um friðhelgi eignarréttarins í því skyni að fella það ákvæði niður að einhverju leyti eða kannske öllu leyti. Þá væri komið í raun og veru að kjarna þess máls, sem hér um ræðir, og þá yrði hverjum landsmanni auðvelt að skilja, hvað í rauninni er átt við með till., og enn auðveldara yrði þá að skipa sér í sveit með eða móti áformaðri eignaupptöku. Ég gat þess í upphafi ræðu minnar, að formaður Alþfl. hefði í útvarpi m.a. sagt, að það væri ekkert áhlaupaverk að koma þessu í kring, og það er sjálfsagt alveg hárrétt hjá honum. En hann bætti því líka við: Þetta er ekkert eignarnámsfrumhlaup. Gæti maður haldið, að þetta þýddi einvörðungu, að það ætti alls ekki að koma til eignarnáms samkv. þeim lögum, sem nú gilda. í raun og veru er ekki önnur skýring á þessum orðum formanns Alþfl. en að tilgangurinn sé að ganga framhjá eignarnámsbótum með öllu, nema hann hafi meint eitthvað allt annað en það, sem orð hans virðast segja til um. - Herra forseti. Þá hef ég lokið máli mínu.



Herra forseti. „Eignarrétturinn er friðhelgur. Engan má skylda til þess að láta af hendi eign sína, nema almenningsþörf krefji, þarf til þess lagafyrirmæli, og komi fullt verð fyrir.“ Öllum hv. alþm. er kunnugt, að svo hljóðar 67. gr. stjórnarskrárinnar. Ætla mætti, að þess gerðist ekki þörf hér á hinu háa Alþ. að rifja þessi ákvæði upp. Svo er þó komið við flutning þeirrar þáltill., sem hér er til umr. á þskj. 72, að ef sú till. yrði samþ., þá mundi væntanlega leiða af henni lagasetningu, sem færi gersamlega í bága við þessi grundvallarákvæði stjórnarskrárinnar. Þar á ég við tölul. 3–6 í till. þeirra hv. Alþfl: manna, og kem ég nánar að því síðar. Það hefur komið hér fram, bæði í ræðu hv. frsm. till., hv. 5. landsk. þm., og enn fremur í ræðu hv. 4. þm. Sunnl., að þessi till. er hér ekki flutt í fyrsta sinn, heldur hafa svipaðar till. verið fluttar á tveim þingum áður. Það segir í grg. þessarar till., að mál þetta hafi vakið mikla athygli og umtal um land allt. Þessu skal ekki mótmælt, nema síður sé. Hv. þm. Björn Fr. Björnsson, 4. þm. Sunnl., sem var að ljúka máli sínu, leiddi fram vitni þessu til staðfestingar, þar sem var í fyrsta lagi Dómarafélag Íslands og í annan stað Búnaðarþing. Til viðbótar við umsagnir þessara aðila vil ég leyfa mér - með leyfi hæstv. forseta - að lesa fáeinar setningar úr ályktun, sem gerð var af sameiginlegum fundi allra oddvita Austur- Húnavatnssýslu, stjórnar Búnaðarsambands Austur- Húnavatnssýslu og stjórnar Landeigendafélags Austur- Húnavatnssýslu. Sá fundur var haldinn 27, febr. 1972, og var fjallað um þá till., sem lá fyrir Alþ. á síðasta vetri. Þar segir m.a.: „Hins vegar bendir fundurinn á, að yfirlýsing Alþ. um eignaryfirráð yfir óbyggðum, þar sem ekki liggja fyrir skýlausar eignaheimildir, sé óþörf, því að eignarréttur ríkisins yfir landi, sem enginn annar á, er almennt viðurkenndur, enda staðfestur af dómstólunum. En þar sem ágreiningur er, hlýtur að verða að semja um þann ágreining eða fá úr honum skorið á annan hátt. Yfirlýsing Alþ. skapar þar engan nýjan rétt. Í þessu sambandi bendir fundurinn á ákvæði laga um fjallskilamálefni o.fl. frá 1969 um könnun á landamerkjum afrétta. Þá vekur fundurinn athygli á, að um leið og ríkið gerist virkur eigandi lands, verði það að koma fram sem landeigandi og taka þátt í t.d. girðingakostnaði o.fl. Fundurinn viðurkennir nauðsyn þess, að reglur verði settar um viðskipti virkjunaraðila orkulinda og landeigenda, svo að hagsmunir almennings verði tryggður og landeigendur fái raunverulegt tjón bætt og greiðslu fyrir nýtingu orkulindanna, og a.m.k. hluti þeirrar greiðslu verði í fríðu, t.d. fyrir vatnsréttindi fái jörðin rafmagn og hitaréttindi heitt vatn, svo að það komi jörðinni að notum, en ekki aðeins eiganda hennar, þegar afnotin verði seld. Hins vegar mótmælir fundurinn þeirri hugmynd, sem fram kemur í till., að ríkið eigi öll hitaréttindi neðan við 204 metra eða þan jarðefni, sem rannsóknarmenn þess finna. Slíkt er eignarán og algert brot á stjórnarskránni. Enda er engum nauðsyn eignaupptaka á þennan hátt, ef skynsamlegar reglur eru settar um nýtingu þessara auðlinda og hvernig arðurinn skiptist, enda ávallt hægt að grípa til eignarnáms, ef samningar ekki nást og almenningsheill krefur. Þá telur fundurinn, að veita eigi þeim jarðeigendum, sem ekki eiga námaréttindi jarða sinna, rétt til þess að innleysa þau, en við sölu þjóðjarða á sínum tíma var þessi réttur undanskilinn. Fundurinn mótmælir þeirri hugmynd, sem fram kemur í till., að veiðiréttur verði tekinn af jörðunum og fenginn sveitarfélögunum.“ Hér er vitnað í eina af fjölmörgum fundasamþykktum frá samtökum bænda um þessi mál, og hygg ég, að þau séu öll á eina lund, á þann veg, að það komi fram mótmæli gegn þeim hugmyndum um þá miklu skerðingu eignarréttarins og upptöku eigna, sem fram koma í þessum till. Eins og till. þessi liggur fyrir nú á þskj. 72, þá er þar miklu lengra gengið en í fyrri till. þeirra Alþfl: manna. Þar er í 1. lið, sem er svipaður og verið hefur, rætt um, að allt hálendi landsins og óbyggðir, að svo miklu leyti sem skýlausar eignarheimildir liggja ekki fyrir skuli verða alþjóðareign. Um þetta atriði hefur hv. 4. þm. Sunnl. farið allmörgum orðum, og sé ég ekki ástæðu til að bæta þar miklu við. Okkur er sagt, að árið 930, í lok landnámsaldar, hafi landið allt verið numið milli fjalls og fjöru eða allt til jökla. Og þá var landið allt í einkaeign. Hv. frsm. till. fór nokkuð inn á þessi sögulegu rök og benti réttilega á, að frá upphafi landnámstíðar og allt fram undir síðustu ár hafi ríkið ekki verið eignaraðili að landinu og ekki fyrr en á síðustu árum að neinu leyti. Þetta átti m.a. rætur að rekja til þess, að ég hygg, að meðan Ísland lá undir Noregskonung og síðar Danakonung, hafi sá ótti verið ríkur í hugum landsmanna, að ef einhver skiki landsins kæmist í hendur ríkisins, þá væri hann jafnframt kominn í eignaryfirráð þess erlenda þjóðhöfðingja, sem þá ríkti yfir okkur Íslendingum. Eftir að Ísland varð frjálst og fullvalda ríki, hafa að vísu nokkur landssvæði farið í hendur ríkisins, en þó hygg ég, að það sé ofmælt, sem hv. síðasti ræðumaður sagði, að 20–25% af jarðeignum væru í ríkiseign. Um þetta atriði till. vil ég aðeins bæta því við, að ef ríkið yrði gerður eignaraðili hálendisins og þar með afréttanna, þá færðist vitaskuld yfir á þess hendur að standa straum af kostnaði við afréttarlöndin, sem er fólgin í t.d. smölun þeirra, vörzlu, þ.e. girðingum og kostnaði við refaveiðar. Vissa er fyrir því, að við það, að þessar lendur allar kæmust í opinbera eigu, mundi kostnaður af þessu tagi aukast, því að þess er ekki að dyljast, að meðan slíkur réttur er á hendi sveitarfélaganna og samtaka þeirra, sem eru upprekstrarfélögin, þá selja bændur gjarnan vinnu sína undir raunvirði við að annast þessa þjónustu. Kæmi þar fram aukinn kostnaður, sem mundi lenda á hinum nýja eiganda, ríkisvaldinu. Enn fremur vil ég ítreka það, sem fram kom raunar í máli hv. 4. þm. Sunnl., að jafnan er þess getið, að hverri jörð fylgi hluti í sameign sveitarfélags eða hlutaðeigandi upprekstrarfélags, þar sem afréttarlöndin eru. 2. liður þessarar till. fjallar um það, að sú grundvallarregla skuli mörkuð, að stefnt verði að því, „að allt land verði með tímanum alþjóðareigu (eign ríkis eða sveitarfélaga), en bújarðir megi ganga kaupum og sölum til búrekstrar, meðan bændur kjósa þann hátt á.“ Mikil er nú náð þeirra hv. þm. Alþfl., að bændur megi þó eiga sínar jarðir, meðan þeir æskja þess. Nú hef ég ekki orðið þess var, að fram kæmu óskir um hið gagnstæða frá bændunum sjálfum, nema þá rétt í einstaka tilvikum, þar sem um hrein neyðartilfelli er að ræða, eins og má nefna í sambandi við lagasetningu hér á hv. Alþ. á síðasta ári, þegar gerðar voru sérstakar ráðstafanir til þess að hjálpa einstökum bændum, sem voru í sérstökum kröggum fjárhagslega. Um þetta atriði vil ég fara örfáum orðum. Það er skoðun mín, að eignaryfirráð bænda á jörðum sínum og afréttum sé kjölfesta landbúnaðarins og framleiðslu hans. Þessa skoðun mína vil ég styðja þeim rökum helztum að vísa til mismunandi viðhorfs leiguliða og sjálfseignarbænda gagnvart jörðum sínum. Þeir bændur, sem sjálfir eiga jarðir sínar, kosta jafnan kapps um að verða ekki eftir í þeirri þróun, sem er í uppbyggingu jarða og í sveitunum í heild. Þeir kosta kapps um það að ganga sem bezt um sína jörð og bæta hana svo, að hún haldi sem bezt verðgildi sínu og verðgildi hennar aukist ár frá ári. Þessa viðhorfs gætir fjarri því í eins ríkum mæli hjá þeim bændum, sem ekki eiga jarðir sínar sjálfir. Og ég hygg, að hver geti skoðað sitt nágrenni og horft á mismuninn í meðferð, umgengni og framkvæmdum á þeim jörðum, sem eru í eigu bænda sjálfra, og hinna, sem eru í opinberri eigu. Það er því vissa fyrir því, að væri svo komið, að jarðir allar væru af bændum teknar og færðar í ríkiseign, þá yrði minna vart þeirrar ríku hvatar, sem verður vart hjá bændum landsins til þess að stuðla að framþróun, stuðla að umbótum og auknu verðgildi sinna jarðeigna. Á það er enn að líta, að ég þykist hafa orðið þess var í fjölmörgum viðtölum við forustumenn bænda víðs vegar af landinu, að þau lönd, sem eru í opinberri eigu, þ.e. þeir skikar af afréttum og beitilöndum, sem opinberir aðilar eiga, að allajafna séu það þessi lönd, sem verst sé um gengið, þar sé minnst gætt þeirra sjónarmiða, sem við höfum komið auga á í seinni tíð, að vel þarf að gæta, og speglast í umr. um umhverfisvernd og gróðurvernd. Ég gæti nefnt glögg dæmi þessari skoðun minni til staðfestingar, en læt það biða að sinni. En sú er trúa mín, að ýmsir geti skoðað sína heimahaga og jafnvel lönd, sem ekki eru hér alls fjarri og eru í opinberri eigu, og séð, að þar er meira um það, að gengið sé nærri landinu, að ekki sé sagt, að níðzt sé á landinu, heldur en á því landi, sem bændur eiga sjálfir og vita, hvað er í húfi, að sæmilega sé að því búíð og um það gengið. Þarna eru að mínu mati enn ein rök gegn því, að þessi till. verði samþ. Þá er komið að þeim liðum till., sem ég vitnaði til í upphafi og taldi, að lagasetning, sem færi í kjölfar samþykktar á þessari till., mundi gersamlega fara í bága við eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar. Þar segir í 3. lið, með leyfi hæstv. forseta: „Stöðuvötn í afréttum og öll fallvötn verði lýst alþjóðareign, þar í falinn virkjunarréttur. Ríkið eitt geti leyft og leigt fiskræktar- og veiðirétt, svo sem viðkomandi sveitarfélög og öðrum félagslegum samtökum, en greiddur sé arður til landeigenda samkv. arðskrá. 4. Allur jarðvarmi undir 100 metra dýpi og aðstoðar hins opinbera þarf til þess að bora eftir og virkja verði lýstur alþjóðareign. 5. Öll verðmæti í jörðu, á landi og landgrunni, sem finnast fyrir atbeina ríkisins eða leyfis ríkisins þarf til að leita eftir, skuli teljast ríkiseign og háð valdi þess. 6. Glöggt sé kveðið á, hvernig landareign og landsnytjar færist úr einkaeign í eigu ríkis eða sveitarfélaga og hvernig bætur skuli reiknast fyrir.“ Það er kannske rétt að víkja fyrst að þessum 6. og síðasta lið í þessari upptalningu. Það á eftir þessari till. að kveða á um það, hvernig landareign og landsnytjar færist úr einkaeign í eigu opinberra aðila. Það á ekki að fara að ákvæðum stjórnarskrárinnar í þessu efni. Þar eru skýlaus ákvæði, er að þessu lúta. Það á að setja einhverjar nýjar reglur, sem þá væntanlega fara í bága við þau ákvæði, sem gilda. Það mætti jafnvel ætla, að ef farið yrði að þessari gr. till., þá væri það álitamál, hvort nokkrar bætur skyldu koma fyrir. Þetta ákvæði fer því fjarri því saman við gildandi stjórnarskrá íslenzka lýðveldisins. 3. liðinn, að stöðuvötn og fallvötn verði lýst alþjóðareign, þar með talinn virkjunarréttur, og ríkið eitt geti leyft fiskrækt og veiðirétt, er rétt að athuga örlitið nánar. Í grg, till, er gert mikið úr þeim háska fyrir landbúnaðinn, sem leynist í kapphlaupinu um veiðiár og jarðir, sem veiðiréttindin eiga. Þar er einnig talað um, að annars staðar stundi veiðibændur okurútleigu á veiðiám, á veiðidögum í ám, svo að þorra landsmanna gerist það frístundagaman ofviða að skreppa í lax og silung, en erlendir auðmenn sitji að þeim gæðum. Enn er talað um, að fiskeldi í ám og vötnum geti innan tíðar orðið blómleg atvinnugrein í landinu, þess vegna sé sjálfsagt að koma þessum réttindum í hendur ríkisins. Þetta er allt á þá sömu bók lært, að ef bændur landsins geti haft tekjur af þessum hlunnindum jarðanna, þá megi það ekki. Það sé sjálfsagt að koma þessu í hendur ríkisins. Og ef um það sé að ræða, að upp geti risið ný grein landbúnaðar, sem skili verulegum arði, þ.e. fiskræktin, þá sé sjálfsagt að grípa til þess, áður en arðurinn fer verulega að sjást, að koma þessari nýju búgrein og þessum réttindum öllum í hendur ríkisins, svo að það geti notið arðsins. Þessi hugsunarháttur er víssulega mjög í sama anda og hin róttækasta stefna, sem birtist í skoðunum þeirra stjórnmálaflokka, sem mest kenna sig við sósíalisma, og það má vel vera, að þetta fari nákvæmlega saman við stefnu Alþfl. Og ef þetta er túlkun á stefnu Alþfl. í heild, þá er það vissulega góðra gjalda vert og þakkarvert, að hún skuli svo skýrt mörkuð og útskýrð sem gerist í þessu þskj. En þetta fer sannarlega ekki saman við þá stefnu, sem ég aðhyllist og minn stjórnmálaflokkur. Þá vil ég fara örfáum orðum um hið svokallaða kapphlaup um veiðiárnar og þann háska, sem af því geti stafað. Það er sjálfsagt að viðurkenna, að það er rétt, að það er landbúnaðinum ekki til heilla og tæplega fyrir þjóðina í heild, að einstakir auðmenn, sem ekki eiga nein tengsl við landbúnaðinn, geti boðið svo í veiðijarðir, að heimaaðilar séu boðnir frá. Og það er alveg rétt, að nokkur brögð hafa orðið að þessu, og þarna er atriði, sem þarf að taka til rækilegrar athugunar. Mætti m.a. koma í veg fyrir þetta með því að tryggja, að sveitarfélögin gætu nýtt forkaupsrétt sinn að jörðunum betur en nú gerist. Og það gerist væntanlega með því að gera þeim kleift að fá lánsfé til þess að nýta forkaupsréttinn og kaupa jarðir, sem talið væri óæskilegt fyrir hagsmuni sveitarfélagsins, að kæmust í eigu annarra og utanaðkomandi aðila. Þarna er leið, sem þarf að gefa gaum, og þetta er leið, sem þarf að fara, en þessi leið á ekkert skylt við eignaupptöku á þessum réttindum. Í annan stað um það atriði, að bændur stundi okurútleigu á veiðidögum í ám, svo að landsmenn geti ekki notið þessa sports, sem kallað er laxveiði og silungsveiði, þá er þetta mjög orðum aukið. Út af fyrir sig er rétt að vitna til þess, að veiðileiga á veiðidögum í laxveiðiám hefur farið mjög hækkandi á síðustu árum með vaxandi velmegun þjóðarinnar, auknum fjárráðum og því, að menn hafa kynnzt þeirri íþrótt að veiða fisk í ám og vötnum, og ekki kannske hvað sízt, að menn meta það mikils að geta við þessar aðstæður notið hinna hollu áhrifa óspilltrar íslenzkrar náttúru. Ég er í næsta nágrenni við eina af beztu veiðiám landsins, að ég hygg. Þar eru ekki leyfðar nema tvær stengur á dag, og þar er hámarksveiði 20 laxar á stöng á dag. Úr þessari á komu samt á síðasta ári yfir 1400 laxar, og ég hygg nú á síðasta sumri 1600–1700 laxar, svo að þarna er um mjög mikla veiðiá að ræða. Ég hef ekki orðið þess var, að það væri skortur á því, að Íslendingar gætu notað sér það að veiða í þessari á og það er svo, að jafnvel ári fyrirfram eru þeir búnir að tryggja sér nær alla daga í ánni. Með vaxandi fiskrækt fjölgar þeim ám, sem unnt er að stunda veiði í. Fiskræktin stækkar veiðisvæði landsmanna fyrir lax og silung. Þó að um það sé nokkuð að ræða, að erlendir menn komi hingað og sæki í veiðiárnar, þá er enn það mikið eftir fyrir landsmenn sjálfa, að ég veit ekki til þess, að nokkurn tíma hafi verið skortur á því, að þeir geti stundað þessa íþrótt og keypt sér þessi hlunnindi, fyrir misjafnlega hátt gjald vitaskuld, miðað við mismunandi veiðiskilyrði og ýmsar aðrar aðstæður. Það heyrist stundum um það rætt, að það ætti að loka fyrir það, að erlendir menn gætu stundað veiði í laxveiðiám á Íslandi. Þessi er ég algerlega mótfallinn, bæði vegna þess, að þeir hafa vissulega átt sinn þátt í því, að verðið hefur stigið, þeir hafa með því fært eigendum laxveiðiánna, bændunum, auknar tekjur, og ekki síður hins, að þeir skila hingað í þjóðarbúið töluverðum gjaldeyristekjum. Okkar land, land fábreyttra atvinnuhátta og fábreyttrar útflutningsframleiðslu, má ekki loka fyrir leiðir, sem gefa okkur gjaldeyri til þess að kaupa fyrir nauðsynjar frá öðrum löndum. Ég gæti rætt um þessi atriði mun meira og drepið á mörg fleiri atriði. Ég hygg þó, að ég hafi þegar drepið á þau atriði, sem í mínum huga skipta mestu máli í sambandi við veiðiréttinn, í sambandi við útleigu á veiðiánum og í sambandi við það, að ef fiskræktin í landinu færi að skila í stórauknum mæli arði til bændastéttarinnar, þá væri sjálfsagt að koma í veg fyrir það með því að láta ríkið yfirtaka þessi réttindi. Ég held, að ég hafi um það atriði ekki öllu fleiri orð. En það er líkast því, að ef svo virtist sem einhver atvinnuvegur, nýr atvinnuvegur, yrði sérstaklega arðvænlegur í framtíðinni, þá skyldi koma í veg fyrir það, að einstakir menn, sem stundað hafa þann atvinnuveg frá alda öðli og eiga öll þau réttindi, sem þarf til þess að geta aukið hann og bætt, - þá skuli þau réttindi af þeim tekin og þessi atvinnuvegur þjóðnýttur. Það er mjög svipað. Ég vil láta það koma hér fram, eins og raunar kom nokkuð fram í máli hv. 4. þm. Sunnl., að á því er glöggur skilningur meðal bænda og annarra landeigenda, að þjóðin öll þurfi að eiga aðgang að landinu. Til þess þarf að koma á skipulögðum útivistarsvæðum í hverju héraði landsins. Slík útivistarsvæði eiga að hafa það til brunns að bera, að þar sé helzt sérstæð og nokkuð fjölbreytt náttúrufegurð, þar sé unnt að umgangast það bezta, sem finnst í íslenzku náttúrufari, og þangað geti fólk sótt í frístundum sínum og notið hollra samvista við landið. Svo kynni að fara, að í einstaka tilviki þyrfti að leita eftir eignarnámsheimild til að stofna slík útivistarsvæði, sem heppilegast er, að séu í eigu hlutaðeigandi héraða, en ekki ríkisins. En slíkt væri, að ég hygg, alger undantekning og þyrfti ekki að gerast nema í einstaka tilvikum. En það gerist þá á grundvelli þeirra laga og þess réttar, sem við búum við í dag. Til þess þarf ekki eignaupptöku á landinu öllu, og til þess þarf ekki að gera ráð fyrir lagasetningu, sem brýtur stjórnarskrána. En þetta er mikilsvert mál, og þetta mál er eitt af þeim atriðum, sem nú er unnið að athugun á af n., sem starfar undir forustu hæstv. forseta Sþ., og sú n. er kölluð landgræðslu- og landnýtingarnefnd. Þar er unnið að því að gera till. um heildarnýtingu landsgæðanna í landinu. Og þetta atriði um útivistarsvæðin og að skapa aðstæður fyrir þéttbýlisfólkið í landinu til að njóta íslenzkrar náttúru í friði er vissulega einn af þeim þáttum, sem þar er brýnt að vinna að. Ég minntist í byrjun ræðu minnar á fundarsamþykkt frá ýmsum félagasamtökum í Austur- Húnavatnssýslu. Þessi félagasamtök hafa einnig gert ályktun um það atriði, sem hér um ræðir. Þar er ályktað, að gera skuli ráð fyrir því, að sýslunefndir í hverju héraði og samtök sveitarfélaga sjái til þess, að í hverju héraði séu opin svæði, fólkvangar öllum frjálsir. Það er einnig gert ráð fyrir því í ályktunum þessara félagasamtaka, að landshlutasamtök og sýslunefndir sjái til þess, að í hverju héraði verði, eftir því sem þörf krefur, séð fyrir leigulandi undir sumarbústaði, eftir því sem hentugt þykir, enda séu þan svæði skipulögð. Þessi tilvitnun mín er einungis til þess að veita nokkra innsýn í það, að þessi málefni eru mikið rædd ekki síður en till. þeirra hv. Alþfl.-manna. Þau eru mikið rædd um landið í heild, og bændur landsins, eigendur landsins, hafa á þeim fullan skilning. Ég skal ekki á þessu stigi fara um þessi mál öllu fleiri orðum. Hv. 4. þm. Sunnl. velti nokkuð vöngum yfir því, hvað táknuðu þau orð formanns Alþfl. í útvarpi, að þær fyrirætlanir, sem hér um ræðir, væru ekki auðvelt verk. Hér þyrfti að kveða á með lögum á ýmsan hátt, eins og segir raunar í till. sjálfrí, hvernig landið færist úr einkaeign í eigu ríkisins, og að hér væri um langtímaverkefni að ræða. Hv. 4. þm. Sunnl. velti nokkuð vöngum yfir því og hvað formaður Alþfl. hefði meint með þessu. Mér sýnist, að í þessum vangaveltum formanns Alþfl. komi það glöggt fram, sem raunar er augljóst eftir till., sbr. 3.–6, lið, að hér á að grípa til lagasetningar, sem fer algerlega í bága við eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar. Ég lít sem sagt svo á, að með þessari till. sé stefnt að lagasetningu, sem fer gersamlega í bága við þessi grundvallarákvæði stjórnarskrárinnar. Með till. er og gengið í berhögg við ýmsa löggjöf og hefðir, sem á þessu ákvæði byggjast, og með þessari till. er vegið að hagsmunum heillar stéttar í þjóðfélaginu, bændastéttarinnar. Þessa till. á því hv. Alþ. að mínu mati að fella.



Herra forseti. Jafnaðarmenn hafa flutt þáltill. tvö undanfarin þing, sem ganga í svipaða átt og þessi till. gengur, en nokkru skemmra. Ég hef ekki talað í þessu málí á undanförnum þingum, vegna þess að ég hef ekki tekið þetta alvarlega, þennan tillöguflutning, og ég geri það ekki enn þá. Ég held, að reynslan hafi sýnt, þar sem jafnaðarmenn hafa verið við völd, að þeir hafi ekki gert neinar stórbreytingar og alls ekki farið inn á það, að ríkið eignaðist allt landið, þannig að ég held, að þeir séu að gera þetta sér til gamans og til þess að láta tala um sig, frekar en þeir meini mikið með þessu. En eins og till. er flutt núna, þá er hún allvíðtæk og þess vegna e.t.v. ástæða til að íhuga hana dálítið betur en gert hefur verið. Í 2. tölulið segir svo: „Sú grundvallarregla verði mörkuð, að stefnt skuli að því, að allt land verði með tímanum alþjóðareign (eign ríkis eða sveitarfélaga).“ - Ég skil nú alþjóðareign þannig, að það sé öll þjóðin, en ekki einstök sveitarfélög. Og ég álít, að þarna sé um hugsunarvillu að ræða. Fámenn sveitarfélög eru allt annað heldur en alþjóð. Svo er áframhald: „en bújarðir megi ganga kaupum og sölum til búrekstrar, meðan bændur kjósa þann hátt á fremur en hafa lönd sín á erfðafestu. Ríki og sveitarfélögum sé þó tryggður forkaupsréttur á öllu landi.“ Mér hefur skilizt, þegar menn hafa talað um, að ríkið ætti að eiga allar jarðeignir í landinu, að höfuðástæðan fyrir því hafi verið, að það væri ekki hægt að braska með þær, menn gætu ekki grætt á að selja þær eða kaupa, og það ætti að koma í veg fyrir brask. En samkv. þessu eiga menn að mega halda áfram að braska með jarðir, sem ríkið þykist þó eiga. Sennilega er átt við það, að ríkið eigi að eiga landið, en bændurnir eigi að eiga húsin, - ég veit ekki um ræktunina. Ég skil þessa till. þannig, að það sé ætlazt til, að það sé greitt verð fyrir það, þegar landið sé tekið. En við vitum það ósköp vel. að óræktað land hefur ekki verið metið mikils, þegar bændur hafa þurft að selja jarðirnar, og þeir hafa ekki fengið það verð fyrir jarðirnar, sem hús og ræktun hafa kostað, í flestum tilfellum, þannig að þegar þeir eru að rækta jarðir sínar, þá gera þeir það fyrst og fremst til þess að gera þær þannig, að það sé búandi á þeim, og þeir gera það ekki að öllu leyti í óeigingjörnum tilgangi, því að eins og kom glöggt fram hjá frsm., þá skilur hann tilfinningar bóndans gagnvart jörð sinni. Það eru svo mörg sambönd þar á milli, að þeir leggja fram krafta sína og eignir til þess að prýða það býli, sem þeir búa á, af því að þeir eru bundnir þessum jörðum sínum ákaflega sterkum böndum. En ég held, að kostirnir verði takmarkaðir við það, að ríkið eignist landið, ef bændurnir mega halda áfram að braska með það eftir sem áður. Í öðru lagi á ríkið allmikið af jörðum. Ég sé ekki, að það sé neitt til fyrirmyndar, hvernig þær eru setnar. Ég hygg, að það séu þær jarðir, sem lengst eru á eftir hvað allar umbætur snertir. Og meðan svo er, þá sé ég enga ástæðu til þess, að ríkið sé að leggja áherzlu á að eignast allar jarðir landsins. Í 3. gr. segir svo: „Stöðuvötn í afréttum og öll fallvötn verði lýst alþjóðareign, þar í falinn virkjunarréttur. Ríkið eitt geti leyft og leigt fiskræktar- og veiðirétt, svo sem viðkomandi sveitarfélögum og öðrum félagslegum samtökum, en greiddur sé arður til landeigenda samkv. arðskrá.“ Við vitum það ósköp vel. að mjög mikill hluti af ám í landinu eru hreinlega ræktaðar upp af þeim bændum, sem búa við þær, og það er ekkert nema gott um það að segja. Og ímyndið þið ykkur, að það hefði gengið betur að rækta upp þessar ár, ef ríkið hefði átt þær? Ég er sannfærður um, að svo hefði ekki verið, og bændur hafa unnið mjög gott verk í þessari fiskrækt. Ég er sannfærður um, að hún á eftir að taka miklum framförum enn. Þó að við búum í harðbýlu landi, þar sem veðrátta er misjöfn, þá eigum við viss auðæfi og þar á meðal þessi vötn, sem eru enn þá ómenguð. Við eigum enn fremur vötn á heiðum, og það er ekki farið að rækta þau enn þá. Ég er viss um, að bæði má gera það og það verður gert. Það hefur réttilega verið bent á það, að útlendingar hafa fengið leigðar þessar ár til að veiða í þeim. Það má deila um það, hvort við eigum eingöngu að láta Íslendinga sitja fyrir. Útlendingarnir hafa fengið þessar ár, af því að þeir hafa borgað meira fyrir þær. Það má vera, að við höfum efni á því að neita því í framtíðinni og Íslendingar veiði eingöngu í þeim. En Íslendingar hafa vitanlega setið við alveg sama borð. Hæstbjóðandi hefur fengið þær. Hitt er annað atriði, sem sjálfsagt er að athuga og það er að semja viturlega löggjöf í þessum efnum. Það getur vel komið til greina t.d., að viðkomandi sveitarfélög fengju einhverja ákveðna prósentu af veiðileigu og hún rynni ekki öll til bændanna, sem við árnar búa. Þess ber enn fremur að gæta, að í flestum sveitarfélögum eru það ekki öll býlin, sem fá gjald fyrir þessa veiðileigu. En við verðum að athuga það, að þegar vatnsfall myndast, þá er það visst vatnasvæði, sem vatnið safnast af, og það væri athugandi, hvort það ætti ekki að láta þessi vatnasvæði öll njóta þeirra tekna, sem verða af vatninu, sem safnast í árnar, en eigi aðeins þær jarðir, sem eiga einhverja landrönd meðfram ánum. Allt þetta má athuga. Það hefur enn fremur verið þannig, að ósjarðirnar hafa fengið mikinn hluta, mjög verulegan hluta af þessum leigum, og það er víssulega athugandi að dreifa því meira. Þetta er af því, að aðstaða þeirra er betri til að ná laxinum, en vitanlega væri enginn lax þarna, ef ekki væri vatnasvæði, sem myndaði vatnsfall. og væri þess vegna réttara að jafna þessum tekjum meira á milli þeirra, sem búa á viðkomandi vatnasvæði. Þetta er allt saman athugandi. En að ríkið færi að slá eign sinni á öll vötn í landinu, bæði ár og stöðuvötn, ég held, að það yrði ekki til bóta. Ég held satt að segja, að ráðh, okkar hafi alveg nóg að gera, þó að við förum ekki að láta þá sýsla við að hafa yfirstjórn á allri fiskrækt í landinu og öllu því kerfi, því að sannleikurinn er sá, að ástæðan fyrir því, að bændurnir eru ekki farnir að gera meira með stöðuvötnin, er einfaldlega sú að, þeir hafa ekki haft tíma til að sinna því. Og í öðru lagi veit ég ekki til, að þetta hafi verið athugað nægilega vel. Það væri miklu meiri þörf á, að einhverjir færu til þeirra landa, þar sem þróunin er orðin meiri í þessu efni. Mér er sagt, að það sé í Ameríku, - ég held, að ég hafi lesið um það, að þeir gætu undir vissum kringumstæðum skipt um silungsstofn í vötnum og ræktað upp betri silung. - Það gæti komið til greina að fóðra þennan silung, þannig að það væri hægt að hafa meira magn af honum. Ég er alveg sannfærður um, að í heiðarvötnum okkar liggja mikil auðæfi, en get ekki fallizt á, að ríkið fari allt í einu að slá eign sinni á þetta,- mér skilst á þessari till., að það ætti að vera endurgjaldslaust. Ég hef enga trú á, að framtakið yrði meira af ríkisins hálfu heldur en ég ætla, að muni verða af hálfu bænda og sveitarfélaga. Í flestum tilfellum eru það afréttirnar, sem eiga vötnin, og hefur kannske minna verið gert einmitt af því, að einstaklingarnir í sveitunum eiga ekki þessi vötn. Ég skil það vel, að fólkið, sem býr í þéttbýlínu, langi til að fara að sumrinu út á landsbyggðina og skemmta sér, fá að tjalda þar og jafnvel að veiða smávegis. En þetta hefur það fengið. Ég veit ekki til þess að á afréttunum okkar hafi nokkurn tíma verið bannað, að fólk ferðaðist um þær, að það reisti sín tjöld þar, að það renndi fyrir silung. Við höfum ekkert skipt okkur af þessu. Við höfum horft á ferðamenn gera þetta, og ég held, að það sé heimilt að veiða sér til matar í vötnum uppi á afréttum. Annað er það, sem getur vel komið til greina og ætti ekki að þurfa neitt eignarnám til þess eða ríkið færi að eiga allar jarðir, og það er, að ríkið ætti viss svæði. Það eru t.d. komnar í auðn sveitir norðan til á Vestfjörðum og firðirnir á milli Eyjafjarðar og Skjálfanda. Það væri ekkert við það að athuga, að þetta væri athugað og einhver sanngjörn þóknun þá borguð þeim, sem ættu, ef ríki eða bæjarfélög vildu girða þarna eitthvert ákveðið svæði, til þess að fólkið gæti verið þarna frjálst og óháð öllum. Ég fyrir mitt leyti hef ekkert við það að athuga og vildi gjarnan greiða fyrir, að svo yrði. En ég held, að það yrði ekki til hagsbóta. fyrir þjóðfélagsheildina á nokkurn hátt og allra sízt fyrir einstaklingana, sem í þéttbýlinu búa, þó að ríkið færi að eiga landið, við mættum eiga húsin. Ef ríkið á landið, þá hlyti það að eiga túnin. Og svo mættum við braska með þetta eins og okkur sýndist eftir sem áður. Ég sé ekki annað en þetta sé hrein vitleysa. Ef ríkið ætlar að slá eign sinni á vötnin, þá getur alveg eins farið að slá þannig eign sinni á sjóinn kringum landið. Það má vera, að það þykist eiga hann, en það hefur ekki komið neitt fram. Það hafa allir fengið að veiða. Það er alveg eins ástæða til þess að taka lóðirnar í kaupstöðunum og húsin í kaupstöðunum eins og fara að taka eignir bændanna. Ef menn á annað borð aðhyllast það, að einstaklingurinn eigi ekki að fá að eiga löndin, þá er það mál út af fyrir sig. En ég hefði haldið, að það hefði ekki mikið fylgi í þessu landi. Ég hef þá skoðun á eignarréttinum, að það sé eðlilegt, að einstaklingurinn fái að eiga það, sem hann þarf að nota, og það sé engum manni til meins, þess vegna sé það alveg eins eðlilegt, að einstaklingurinn fái að eiga íbúðina, sem hann býr í, eins og fötin, sem hann er í. En hitt er svo annað mál, hvort hann á að fá að eiga margar íbúðir, þar sem aðrir menn þurfa að búa. Það getur verið umdeilanlegt. Ég hef þá skoðun, t.d. um samvinnufélögin. Ég álít, að þau eigi að leysa verkefni, þar sem það er hagkvæmara, að þau geri það, heldur en einstaklingurinn, ef þau geta gert það betur, en ef einstaklingarnir geta gert það betur, þá hafi þeir rétt til þess og eigi ekki að setja neinar skorður við því. Þetta er mín skoðun á þessum hlutum. Ég er þess vegna fús að vera með umbótum á löggjöf um veiðiréttindi manna, þ.e. arðskiptinguna. Ég álít hana vera ósanngjarna, og ég gæti vel fallist á breytingar. Ég gæti líka fallizt á það, að sveitarfélögin fengju einhverjar ákveðnar prósentur af þeim veiðitekjum, sem yrðu í hverju sveitarfélagi. En ég álít, að við eigum að lofa eigendunum að sjá um framkvæmdir og umbætur á þessum sviðum. Þannig er það líka með jarðeignirnar í landinu. Það er orðið okkur áhyggjuefni. Það er sérstaklega áberandi hérna í nágrenni við Reykjavík. Þá eru ótal menn komnir héðan úr þéttbýlinu að reyna að ná í eignarhald á þessum jörðum. Við höfum ekkert við þetta að athuga, ef þeir vildu koma og búa uppi í sveitunum, fjarri því. Við mundum fagna því. En það er allt annað. Sumir hafa þarna hross og aðrir hafa þarna einhvern sumarbústað og hirða ekkert um jarðirnar, og sveitarfélögin fá engar tekjur af þeim. Þetta getur ekki gengið, ef við ætlum að halda einhverju menningarlífi í sveitunum. Við vitum það, sem búum í sveitunum. Þess vegna er það, að ég er því mjög fylgjandi, að það sé sett fullkomnari löggjöf um kaup og sölu jarða heldur en nú er, en ekki í þeim tilgangi, að ríkið eigi að eiga þær, því að ekki er betur hirt um þær jarðir en aðrar, heldur til að hindra það, að jarðirnar séu sama og lagðar í eyði. Og ástæðan fyrir því, að sveitarfélög hafa ekki gert meira að því að kaupa þessar jarðir, sem seldar eru og efnamenn úr þéttbýlinu kaupa, er einfaldlega sú, að þau hafa ekki haft fármagn til þess, og það er mál út af fyrir sig, hvort það ætti ekki á einhvern hátt að styrkja þan til þess. Ég get enn fremur vel fallizt á, að það verði settar einhverjar skorður við því, að menn græði á því að selja einhver svæði við þéttbýlið á uppsprengdu verði, eins og t.d. hefur gerzt í Keflavík. Það er alveg réttmætt að athuga það. En þetta er af því að það er ekki nógu viturleg löggjöf um þetta eignarnám. Það er ekkert vit í því, að menn geti grætt stórfé fyrirhafnarlaust á að eiga einhvern smáblett. En þá þarf bara að setja viturlega löggjöf um eignarnám. Það er eðlilegt og sjálfsagt, að menn fái sanngjarnt verð fyrir það, sem af þeim er tekið, en það þarf allt að vera í hófi. En þó að þetta hafi átt sér stað í Keflavík, þá hefur það ekki alls staðar verið þannig. Það var t.d. tekið eignarnám við Blönduós, hluti af jörð, og borgaðar á þeim tíma 17 þús. fyrir, og þar fylgdi veruleg laxveiði, þannig að viðkomandi einstaklingur var féflettur. Og þannig hefur það komið víðar fyrir, að það hefur verið gert eignarnám í landi, og ef það hefur ekki verið við þessa stærri staði, þá hefur eigi verið ofborgað fyrir. En það er ekki talað um það. Það er ekki nema rétt og sjálfsagt, ef það gæti verið til bóta, að setja einhverja skynsamlega löggjöf um þessi atriði. En þetta er allt hægt að leysa án þess að fara að gera neina eignabyltingu. Það er ekki hægt að taka eignir bænda án þess að taka eignir annarra borgara. Þeir verða að athuga það, sem búa í þétthýlinu, að það verða ekki teknar eignir með valdi af einni stétt, það verður þá gert hjá fleirum. En við, sem erum borgaralega sinnaðir, aðhyllumst ekki þá kenningu. Við álítum, að það sé engum til meins, að einstaklingur fái að eiga það, sem þeir þurfa að nota. Hitt má svo um deila, hvort það eigi ekki að vera takmörk fyrir því, að menn eigi þær eignir, sem aðrir þurfa að nota til þess að geta lifað.



Herra forseti. Þingið hefur nú hlýtt á þrjá fulltrúa hinna 3000 landeigenda tala gegn því, sem einn fulltrúi 200 þús. landlausra var að segja við ykkur í gær. Ekki veit ég, hvernig þm. hefur getizt að málflutningnum, á hvorn veginn sem var. En ég hjó eftir því, að hinir 3 fulltrúar landeigendanna sneiddu eiginlega gersamlega hjá því, sem ég taldi megininntak þessarar þáltill., að gera upp hinn gamla eignarrétt bændaþjóðfélagsins og sýna fram á röksemdir bæja- og borgaþjóðfélagsins fyrir því, að ýmsar eignir, sem hafa verið bundnar landinu og þeim, sem þar hafa setið á jörðum, ættu að fara yfir á hendur landsins alls, af því að þjóðin öll þarf á gögnum þeim og gæðum að halda, sem ég gerði aðallega þar að umtalsefni. Ef við lítum á till. eins og hún liggur hér fyrir, - það er eins og menn séu að ræða um frv., en þetta er þáltill., - er þar kveðið svo á, að ríkisstj. láti sérfróða menn semja frv. að lögum um eignarráð og eignarréttindi yfir landinu. Þetta er ekki óskaplega hættulegt, að ríkisstj. skipaði sérfróða menn til þess að athuga þessi mál gaumgæfilega frá ýmsum sjónarmiðum. En einhverra hluta vegna eru fulltrúar landeigenda mjög hræddir við þetta. Þeir töluðu hér mest um viðhorf bóndans til jarðarinnar eða eign bóndans á jörðinni. En einmitt var í framsöguræðu minni bent á, að í raun og veru værum við ekki að róta svo mjög við því, sem bóndinn hefði áður og lengi talið fyrst og fremst eign sina, bújörðinni, bundið við það, sem hann gæti nýtt af gögnum hennar og gæðum á yfirborði jarðar. En það væri nauðsynlegt vegna breyttra hátta að breyta þessum eignarráðum á ýmsa lund, svo að fjöldinn, almenningur, sem býr í landinu, gæti notið þeirra gagna og gæða, sem allir sækjast nú eftir í þjóðfélaginu, og eru það þá fyrst og fremst vatnsaflið og jarðvarminn. Hér var rætt um það áðan, að það virtist svo, að við hugsuðum okkur, að bóndinn mætti áfram braska með jörð sína í sambandi við búskapinn. Ég hygg, að það verði ekki ýkjamikið um brask, þegar jörð er seld úr hendi bónda til annars bónda til búrekstrar. En í sambandi við þetta þykir mér þó ástæða til að minnast á, að það hefur oft verið rætt um það af hálfu bænda, að það væri í raun og veru einkennilegt fyrirkomulag, að bóndinn, sem er búinn að yrkja jörð sína einn mannsaldur, eiga kannske og ala upp 4 börn, síðan væri hann að selja nýrri kynslóð þessa jörð og peningarnir, sem fyrir jörðina væru greiddir, gengju í flestum tilfellum til manna, sem væru að flytjast í þéttbýlið. Bóndinn væri að selja aftur og aftur jörðina, sem sæti kyrr í sveitinni, en peningarnir, sem fyrir hana væru greiddir, gengju í kaupstaðinn. Nokkuð mætti setja undir þennan leka með því, að jörðin, landið, væri alltaf ríkiseign og maðurinn, sem vill búa þar, þyrfti ekki að gjalda nema fyrir húsin og ræktunina. Og það er m.a. það, sem er skoðun okkar jafnaðarmanna, a.m.k. margra hverra. Í hverjum einasta flokki eru mismunandi skoðanir um ýmsa hluti, en það er skoðun okkar margra hverra, að þetta væri hagkvæmara fyrir bóndann. Og ég held, að maður, sem tekur jörð á erfðafestu, finni ekki, þegar frá líður, mikinn mun á því, hvort hún er hans raunverulega eign eða ekki. Hann mundi alveg eins vel sitja jörð, sem hann hefði að erfðafestu, eins og þótt hann hefði goldið fyrir hana svo og svo mikið fé. Hér var líka gagnrýnt áðan og verið að tala um eignaupptöku. Í sambandi við það vil ég benda á, að það er ekki lengra síðan en í gær, að ég sat á fundi með fulltrúum frá stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga, og þar var einn í þeim hópi að ræða um það, hvort alþm. væru nokkuð farnir að hreyfa því, að sett yrðu lög um, hvernig meta skyldi eignir til endurgjalds, ef þær væru teknar eignarnámi, og benti á, að það væru um þetta harla óljósar reglur, mat á eignum, sem væru seldar eða teknar eignarnámi, virtist ekki fylgja neinum ákveðnum reglum. En í þessari till. er einmitt farið inn á það, að setja skuli um það skýlaus ákvæði, hvernig landeign og landnytjar færðust úr einkaeign í eign ríkis eða sveitarfélaga og hvernig bætur skuli reiknast fyrir. Um þetta hygg ég, að ættu að geta verið óskiptar skoðanir, að það er nauðsyn á að setja ákvæði um þetta í lög. Áðan var hér sagt, að till. gerði ráð fyrir því, að t.d. veiðiréttur og fiskræktarréttur væri gerður upptækur, án þess að nokkrar bætur kæmu fyrir. Þetta er ekki rétt. Það er tekið fram í till., að greiddur sé arður til landeigenda samkv. arðskrá. Þeim er ætlað að fá greiðslur eftir vissum ákvæðum fyrir þessi ítök sín í veiðiárnar. 4. þm. Sunnl. las hér upp umsögn Dómarafélags Íslands frá fyrra ári um þá till., sem þá lá fyrir, en þessi er ofurlítið breytt. Einu sinni kom út þjóðsagnasafn norður í landi, sem hét og heitir Gríma. Ein af þjóðsögunum, sem þar var tilfærð, var höfð eftir manni, sem Baldvin Jónatansson hét. Hann kvað heimildarmann sinn Önnu Jónsdóttur, þar eð hann hefði áður sagt henni. Mér datt þetta ósjálfrátt í hug, þegar hv. 4. þm. Sunnl. las upp umsögn Dómarafélags Íslands, því að ég veit ekki betur en hann sé höfundur að umsögninni sjálfur. Umsögn Búnaðarfélags Íslands var, ef ég man rétt, samin af Halldóri Pálssyni búnaðarmálastjóra, og allir vita, að hann er ákveðinn fulltrúi landeigenda, svo að það lá nokkuð ljóst fyrir, hvað lá á bak við þá umsögn. Enn fremur var hér sagt áðan, að það virtist ætlun tillögumanna, að ríkið leysti til sín allar bújarðir í einu lagi. Þetta er alls ekki sagt í till. Það er einmitt tekið fram, að bújarðir megi ganga kaupum og sölum til búrekstrar, meðan bændur kjósi þann hátt á fremur en hafa lönd sín á erfðafestu. Og hér kem ég að því, sem ræðumenn áðan voru töluvert að fara inn á, að formaður Alþfl. hefði sagt í viðtali, að þetta yrði ekki á örfáum næstu árum, að allt landið yrði að alþjóðareign. Það liggur í hlutarins eðli, að slíkt mun taka allmörg ár. Það eru sjálfsagt fleiri bændur en Pálmi Jónsson á Akrí og Björn Pálsson á Löngumýri, sem vilja eiga sínar jarðir, þó að sett yrði undir þann leka, að þeir, ef þeir vildu, sem ég er ekki að væna þá um, vildu braska með jarðir sínar vegna veiðiréttindanna. Björn Pálsson, 3. þm. Norðurl. v., var að tala um, að það gæti þá alveg eins komið til mála, að ríkið ætti sjóinn. Er það ekki það, sem við erum að halda fram, að við eigum landhelgina, að ríkið allt eigi landhelgina kringum landið og vilji hafa þar yfirráðarétt á. En okkur hefur aldrei dottið í hug, - og þetta er einmitt ágætt dæmi til samanburðar, - okkur hefur aldrei dottið í hug, að einhver ákveðinn landeigandi ætti þetta eða hitt miðið út af jörð sinni. Hér var talað um veiðileyfin og það væri ekkert við það að athuga, að erlendir menn fengju að veiða í ánum, af því fengjum við þó nokkurn gjaldeyri, sem væri gott fyrir landsbúa að fá. Ég er því að vissu marki sammála. Þó hygg ég, að veiðiár okkar og veiði- og fiskræktarmöguleikar okkar eigi fyrst og fremst að vera bundnir við landsmenn og að gjaldeyristekjurnar, ef talsverðar eru, mættu gjarnan koma betur fram en grunur leikur á, að skilað sé í ríkiskassann nú. Man ég ekki betur en einmitt í víðlestnasta blaði landsins, Morgunblaðinu, væri í fyrra alllöng grein, þar sem var verið að benda á, að gjaldeyristekjur, sem bændur fengju í sinn lófa eða veiðifélög frá erlendum mönnum, skiluðust illa í ríkiskassann. Eins og ég sagði í upphafi orða minna, er a.m.k. í mínum huga höfuðmark þessarar þáltill., að ríkið, þjóðin öll, fái umráð yfir fallvötnunum og jarðhitanum, þessum gögnum og gæðum, sem alþjóð þarf að nota, og einkaeignarrétturinn megi ekki hindra fyllstu og beztu nýtingu á þessum gögnum landsins og gæðum.



Herra forseti. Það hefur orðið mikil breyting á búsetu í landi okkar á undanförnum áratugum, breyting frá því, að þetta var fyrst og fremst dreifbýlisþjóðfélag, til þess, sem nú er, að langmestur hluti þjóðarinnar býr í þéttbýli. Með þessu hefur einnig fylgt sú breyting, að verulegur hluti þjóðarinnar, eins og flm. hafa vakið athygli á, á að nafninu til lítið í þessu landi, það eiga fáir. Ég er því ekkert undrandi á því, að slík krafa komi fram, eins og birtist í þessu þskj., og það er fullvissa mín, að ef ekki verður fundin einhver leið til samkomulags milli þess mikla fjölda, sem byggir eyrina, og hinna, sem eiga landið, þá verði þessi krafa háværari. Og ég óttast, að þeir, sem hafa, að því er þeir telja, hagsmuni landeigenda fyrir brjósti, muni eiga erfiðara að verja þá hagsmuni, þegar fram líða stundir og meiri fjöldi landsbúa verður fjær þessum mönnum, þessum eigendum landsins, og skilur síður það, sem hér er um að ræða. Þá óttast ég, að þetta verði hrifsað. Ég er mjög fylgjandi því, að einstaklingar eigi landið að skynsamlegu marki. Ég get ekki fylgt þeirri þáltill., sem hér liggur fyrir, eins og hún er nú, - alls ekki. Hins vegar hefur þess verið getið, að lögð var fram þáltill. á síðasta þingi, og að vísu var sagt, að till. hefðu verið svipaðar, en í mínum huga var þar mikill munur á. Sú till. gekk ekki nálægt því eins langt og þessi. E.t.v. eru þetta merki um vaxandi kröfur þéttbýlisins á hendur dreifbýlinu. Ég gat vel skoðað hug minn um það að fylgja þeirri þáltill., sem fram var lögð á síðasta þingi, e.t.v. með nokkrum breytingum þó. Ég fyrir mitt leyti harma því, að þeir Alþfl.- menn skuli hafa teygt sig svo langt í þessari till. Ég hefði kosið fremur, að við hefðum getað rætt þetta á einhverju plani, sem væri fremur aðgengilegt fyrir okkur fleiri. Ég er í grundvallaratriðum fylgjandi 1. lið till., sem fjallar um hálendið, sérstaklega það, sem þeir kalla almenning, þó að það sé teygjanlegt hugtak. Mér sýnist eðlilegt, að þessi hluti landsins sé eign okkar allra, og það væri æskilegt, ef löggjafarvaldið vildi taka af öll tvímæli um það. Mér sýnist þetta einnig vera sú stefna, sem dómstólar hafa nokkuð markað upp á síðkastið. Þennan lið mætti skoða, og væri gott, ef n. á vegum hins opinbera kannaði það og legði fyrir frv. um þann þáttinn. En það, sem hvatti mig fyrst og fremst til þess að standa hér upp, var að taka undir orð hv. 5. þm. Norðurl. v., þar sem hann sagði, að nauðsynlegt væri, að eitthvert samkomulag næðist með veiðiréttareigendum og þeim, sem vilja veiða. Ég veit, sem betur fer, að margir fulltrúar bænda hafa sagt svipað, og þeir skilja það, og kemur það mjög af því, sem ég sagði í upphafi. Þarna er um vissa eign að ræða, sem við íbúar þessa lands teljum okkur allir eiga nokkra hlutdeild í. Við skulum gera okkur grein fyrir því, að í sambandi við eignaraðild að jörð t.d. er ekki leyfð frjáls ráðstöfun. Það er ekki leyft að ráðstafa slíkri jörð til erlendra manna. Í sambandi við afurðir af jörðum landsmanna er ekki heldur leyfð frjáls verzlun. Það er ekki leyft að flytja inn erlendar búvörur til þess að keppa við það, sem þannig er framleitt. Og ég vil taka það fram, að ég er þessu hvoru tveggja fylgjandi og tel það vera nauðsynlegt af þjóðhagslegum ástæðum og eðlilegt. En hvers vegna á að gilda annað þarna um eitt enn, þ.e.a.s. veiðiréttinn? Á ekki veiðirétturinn að falla undir svipuð lög, ekki sízt með tilliti til þess, að eins og hv. 5. þm. Norðurl. v. gat réttilega um, þá lítur vaxandi fjöldi landsmanna á þessi hlunnindi sem mikilvægan þátt í sínum lífsgæðum og lífskjörum? Ég held því, að það þurfi einnig og það fyrr en síðar að verða samkomulag með þeim, sem eiga þennan veiðirétt, og öðrum landsmönnum, sem vilja gjarnan njóta hans. Ég hvet til þess, að stefnt verði að slíku samkomulagi fyrr en síðar, því að ég óttast, að annars muni hinn vaxandi fjöldi, sem þarna á ekkert, hrifsa til sín. Á þetta vil ég leggja sérstaka áherzlu. Hv. þm. gat sérstaklega um eina laxveiðiá fyrir norðan og taldi, að þar væri aldrei skortur á Íslendingum, sem vildu veiða. Það vill nú svo til, að ég þekki dálítið til þessara mála. Í þessari á er takmark sett, 20 laxar á stöng á dag. Það mun vera einsdæmi í þessu landi. Þetta er líka alveg sérstök á. Ég þekki ýmsa menn, sem þangað fara. Þeir fara þangað og greiða gífurlega hátt verð fyrir veiðileyfið vegna þess, að þeir sjá nokkra von í því að fá laxa upp í kostnað. Þetta er sá andi, sem alls ekki á að ríkja við slíka útivist. Þarna hefur verið hægt að veiða næstum því gegndarlaust og orðið að setja þetta hámark. Hins vegar held ég, að ég fari með rétt mál. þegar ég fullyrði, að hv. þm. á hlut í annarri á. Þar hefur að vísu ekki þurft að setja neitt slíkt hámark. Það er góð á, en langt frá því að vera eins fiskisæl og sú, sem bann nefndi. Sú á er leigð útlendum mönnum yfir allan bezta laxveiðitímann, og það kemst, að því er ég bezt veit, enginn Íslendingur þar að. Íslendingar komast þar aðeins að snemma á laxveiðitímanum og siðast, þegar hann er lélegastur. Og þannig mætti lengi rekja þessi mál. Það er sannfæring mín og ég hygg allra, sem til þekkja, að markaðurinn fyrir þessi lífsgæði er nálægt því ótakmarkaður og við erum aðeins að byrja að snerta við hinum alþjóðlega markaði. Hver erlendur maður, sem kemur hingað og greiðir jafnvel 20–22 þús. fyrir veiðina á dag, ber með sér marga á næsta ári. Þetta hefur verið reynslan. Þetta er ekki stórfé í augum þessara manna, sem hafa margfaldar tekjur á við það, sem hér tíðkast, - ég leyfi mér að segja sem betur fer, því að hér er meiri jöfnuður í launum, - og þetta eru lífsgæði, sem þeir hafa sóað og eytt í sínum löndum. Ég held, að það beri að fara með þessi mál af mikilli varúð og mikilli alvöru, bæði réttinn til eignar landsins, og reyna að finna þar, eins og ég sagði í upphafi, eitthvert samkomulag, og ekki síður réttinn til gæða landsins, þar með talinn veiðiréttinn.



Herra forseti. Þess er getið í grg. með þeirri þáltill., sem hér er til umr., að till. svipaðs efnis hafi verið fluttar af þm. Alþfl. á tveimur undanfarandi þingum. Það er rétt að minna á þetta, ekki sízt fyrir það, að mér sýnist, að þróunin, þegar maður ber saman till., sem lagðar hafa verið fram frá þingi til þings, stefni í þá átt að herða á þeirri kröfu, að allt land verði þjóðnýtt. Á síðasta Alþ. ræddi ég nokkuð um þetta viðhorf, þegar sú þáltill. var til umr., og ég lýsti þá áhyggjum mínum yfir því, að hér væri farið inn á braut, sem bryti algerlega í bága við þær hugmyndir, sem Íslendingar hefðu haft um eignarrétt, og eins og bent hefur verið á af hv. 5. þm. Norðurl. v., brýtur þetta einnig í bága við stjórnarskrána. Ég tel mig ekki þurfa að hafa mörg orð um þessa till. á þessu stigi. Hér hafa aðrir talað á undan mér, og get ég tekið undir fjölmargt af því, sem hefur komið fram í þeirra ræðum, og á ég þar sérstaklega við ræður þeirra 4. þm. Sunnl. og 5. þm. Norðurl. v. En mér þykir rétt að geta um það, að ég kem ekki auga á, að það þjóni neinum tilgangi að breyta um þessi eignarráð, þótt svo maður féllist á það að öðru leyti. Það hefur verið bent á, að þeim eigendum landsins, sem núna eru, hafi orðið á mistök í nýtingu landsins, og það má vel vera rétt, að það hafi orðið í ýmsum tilvikum. Og þess hef ég að sjálfsögðu orðið var, að bændur hafa sér til óhagræðis látið af löndum sínum, án þess að gera það með skipulegum hætti. En ég er ekki alveg öruggur um, að það væri algerlega komið í veg fyrir. að slík mistök gætu gerzt, þótt ríkið ætti löndin. Og ekki verður komið í veg fyrir slík mistök með neinum öðrum ráðum en þeim, sem eru tiltæk einnig til að forða því, að bændurnir eða eigendur landsins nú geri mistök. Á ég þar við, að það er að sjálfsögðu skylda Alþ. að ganga þannig frá reglum og lögum, að skipuleg nýting landsins fari fram. Og ég hygg, að ég tali fyrir munn flestra þeirra, sem hér eru kallaðir aðeins 3000 landeigendur, þegar ég segi, að það er ekki okkar ætlun, sem löndin eigum, að vera í stríði við þéttbýlisfólkið, og það mun ekki vera hægt að benda á. að við höfum staðið þannig að málum yfirleitt. Ég held, að það sé vaxandi skilningur á því meðal bænda og landeigenda, að þeir, sem ekki eiga lönd, þeir, sem búa í þéttbýli, hafi þörf fyrir að komast í snertingu við landið og þeir eigi að fá tækifæri til þess. Og ég hef ekkert á móti því að geta þess hér að láta það koma fram, þannig að eftir því verði tekið, að sveitarstjórnin í mínu sveitarfélagi, Gnúpverjahreppi, hefur nú þegar tekið til hliðar dálitla landspildu, sem hún er að láta skipuleggja fyrir sumarbústaði, og ég hygg, að það séu einmitt einhver slík viðbrögð, sem þarf að styrkja landeigendurna til að gera og örva þá til að gera, til þess að við getum verið sátt, allir Íslendingar, um þá nýtingu, sem á landinu þarf að vera. Það var um það rætt, að það væri öðru máli að gegna nú um það, á hvern hátt skyldi haga eignarráðum landsins, heldur en á meðan þjóðfélagið var bændaþjóðfélag. Það má vel vera, að það megi komast að þessari niðurstöðu. En ég vil þó á þessu stigi alvarlega vara við því, að þannig verði staðið að málunum, að það ýti bændum burt af jörðum. Og ég hygg, að það verði töluvert öðruvísi, það þjóðfélag, sem yrði í landinu, eftir að enginn sjálfseignarbóndi væri til, því að það er fullvissa mín, að bændastéttin og þjóðfélagið hafi nokkurn annan svip fyrir þá kjölfestu, sem eignarrétturinn hefur gefið bændastéttinni. Ég gat um það í upphafi máls míns, að þó að andi till. frá síðasta þingi og þeirrar, sem nú er til umr., sé að nokkru sá hinn sami, þá hefur sú þróun átt sér stað, að nú er gengið miklu lengra í átt til þjóðnýtingar, eins og ég orðaði það áðan, heldur en í fyrri till. Og ég verð að segja það, að ég furða mig á því, fyrst farið var inn á þá braut að benda hér á jafnmikla þjóðnýtingu og talað er um, að ekki skuli þó gengið enn lengra. Þegar maður lítur t.d. á 4. liðinn, þá segir þar, að „allur jarðvarmi undir 100 metra dýpi og aðstoðar hins opinbera þarf til þess að bora eftir og virkja, verði lýstur alþjóðareign“. Því ekki líka það, sem flýtur ofan á? Ef það er það, sem menn hugsa sér með þessari till., að þess sé gætt vandlega, að jarðeigandi fái ekki að auðgast, hann fái ekki hagnað af því, sem hann hefur á milli handa, þá er vissara að taka líka það, sem flýtur ofan á. Til þess hefur hann ekki þurft að kosta neinum verulegum fjármunum, og þann jarðvarma, sem kemur sjálfkrafa upp á yfirborðið, hefur tekizt að nýta ekki síður en þann, sem borað var eftir. Ég bendi á þetta til þess að undirstrika það, sem ég sagði áðan, að mér sýnist, að þessi þróun og þessi tillöguflutningur leiði til þess að gera kröfu um, að alger þjóðnýting verði á landeignum í landinu, þótt í till. sé gert ráð fyrir því, að enn þá megi þó bændur eiga jarðir sínar, ef þeir kjósa þann hátt fremur en vera á löndum með erfðafestu. Og ég hygg, að við þurfum ekki að fráfælast það, að bændur eigi löndin, ef við aðeins gætum þeirrar skyldu okkar að hafa á því skipulag, hvernig farið er um nýtingu þess lands og þeirra gæða, sem landið býður okkur.



Herra forseti. Tilefni þess, að ég kveð mér hljóðs við umr. um þetta mál og þessa till., er, að mér finnst, að hv. 1. flm. geri nú tilraun til þess að gera lítið úr þessu máli. Hann vekur athygli þingheims á, að hér sé aðeins um þáltill. að ræða, eins og hann orðar það, sem feli í sér ákveðnar framkvæmdir, sem taki langan tíma, og hann vil gjarnan reyna, að því er virðist, að drepa málinu á dreif. Ég vil ekki gera lítið úr þessu máli. Ég tel þvert á móti, að hér sé um að ræða mjög veigamikla till., sem snertir grundvallaratriði, og í sjálfu sér finnst mér ekki óeðlilegt, að slíkar till. séu bornar hér fram, og mætti jafnvel vera meira um slíkar till., ekki vegna þess, að ég sé í sjálfu sér sammála þessari ákveðnu till., langt í frá, heldur hitt, að ég tel, að einmitt þessi vettvangur, hv. Sþ., sé sá rétti til þess, að stjórnmálamenn og þm. beri fram fleiri mál, sem snerta grundvallaratriði í stjórnmálum, og markaðar séu heildarlínur til slíkra till. og slíkra mála. Það er of mikið um það hér á þingi, að menn beri fram till., sem snerta þeirra áhugamál og hagsmunasvið, og er það út af fyrir sig góðra gjalda vert, en það eru mjög afmörkuð mál og oftast nær þess eðlis, að það gæti hvaða þm. sem væri flutt slíkt mál án tillits til stjórnmálaskoðana eða flokka. Ég hafði ekki hugsað mér að taka hér til máls, en mér finnst þó ástæða til þess út af örfáum atriðum og ekki sízt þeim ummælum, sem féllu af hálfu 1. flm. till., að hann væri fulltrúi 200 þús. manna, meðan þeir, sem töluðu gegn þessu máli, væru fulltrúar 3000 landeigenda. Hv. 1. þm. Vestf., Steingrímur Hermannsson, hafði að einhverju leyti sömu hugsun, þegar hann talaði um, að hér sé verið að verja hagsmuni þeirra fáu, sem landið eiga. Að vísu snýst þessi till. um eignarráð á landinu, gögnum þess og gæðum. En enginn vafi er á því, að þetta mál snertir miklu víðara svið, er grundvallarmál og snýst raunverulega um eignarréttinn, um eignarráð á ekki aðeins landi, heldur á öðrum fasteignum, á verðmætum yfirleitt. Spurningin er sem sagt: Hversu mikil eiga eignarráð hins opinbera að vera, hversu verndaður skal eignarréttur einstaklinga vera? Ég er ekki landeigandi, og ég tel mig ekki vera fulltrúa eða vera í hópi þessara 3000, sem hv. 1. flm. telur, að berjist gegn þessu frv., en ég vil þó taka upp hanzkann fyrir þá, sem standa gegn þessu máli. Ég geri það vegna þess, að hér er um að ræða grundvallarmál, sem snertir eignarréttinn almennt, og ég tel, að ef inn á þessa braut yrði farið, þessi till. t.d. yrði samþykkt, þá yrðu opnaðar flóðgáttir, þá mundi það hafa í för með sér afleiðingar, sem enginn sæi fyrir endann á, þá væri raskað þeim hugmyndum og þeim viðhorfum, sem íslenzka þjóðin hefur til eignarréttarins. Nú er enginn vafi á því, enda þótt hv. 1. flm. vilji gera mínna úr en skyldi, að hér er um að ræða atlögu að eignarréttinum, hér er um að ræða allsherjar þjóðnýtingu, og þótt gert sé ráð fyrir því, að hún eigi sér langan aðdraganda eða komist ekki á fyrr en eftir langan tíma, þá er að sjálfsögðu um þessi „prinsip“-atriði að ræða, eignarrétt eða þjóðnýtingu. Það var, eins og hv. þm. er að sjálfsögðu kunnugt, 1789, sem mannréttindaskráin var lögð fram og samþ. á þjóðfundi Frakka, og þar var eitt merkilegasta og að þeirra áliti skeleggasta ákvæði um eignarréttinn, þar sem hann var lýstur friðhelgur. Þetta ákvæði var sett inn í mannréttindaskrána á 18. öld til þess að stemma stig við yfirgangi ríkisvaldsins og þeirri misbeitingu, sem átti sér stað í skjóli einokunar og yfirgangsráðandi afla í þjóðfélaginu. Eignarréttur einstaklinga var einskis virtur og svo var komið, að ekki var lengur við það unað, og því var þetta ákvæði eitt af aðalákvæðum mannréttindaskrárinnar 1789. Þetta ákvæði, sem þá var sett inn og vissulega hafði áhrif, hefur síðan verið tekið upp í velflestar stjórnarskrár vestrænna ríkja og er, eins og kunnugt er, í okkar stjórnarskrá tekið óbreytt upp úr dönsku stjórnarskránni þáverandi. Það hefur haldist óbreytt síðan. Í þessu ákvæði felst sá veigamikli skilningur, að eignarrétturinn sé friðhelgur, það sé ekki heimilt, hvorki fyrir ríki né aðra aðila, að fótum troða eignarréttinn og virða hann að vettugi, Þetta ákvæði hefur verið að sjálfsögðu ómetanlegt í lýðfrjálsu landi og hefur verið vissulega vörn fyrir borgarana gegn hvers konar yfirgangi. Ég held, að það séu engar ýkjur hjá mér, þegar ég held því fram, að það sé eitt af grundvallarlífsviðhorfum Íslendinga almennt, að það skuli virða þetta eignarréttarákvæði. Nú, þegar borin er fram till. til þál., sem felur í sér allsherjarþjóðnýtingu á landinu, gögnum þess og gæðum, þá felur það í sér breytingu á stjórnarskránni. Mér skilst, að hv. 4. þm. Sunnl. hafi farið um þetta nokkrum orðum, en ég var því miður ekki viðstaddur hans ræðu, svo að vera má, að ég endurtaki eitthvað af því, sem hann sagði áðan. Ég vil þó ekki láta hjá líða að láta þessa skoðun mína koma fram, þá skoðun, að ef þessi till. verður samþ. og á að framkvæmast, þá þýðir það breytingu á stjórnarskránni og þessu ákvæði, sem ég geri hér að umtalsefni. Nú hefur það verið oft og tíðum matsatriði hjá lögfróðum mönnum, hvernig meta skuli þessi hugtök, eign og eignarrétt. Menn hafa ýmist viljað túlka það þröngt eða vitt, eins og sagt er. Það er líka svo, að í gegnum árin hefur það verið eitt vandasamasta viðfangsefni löggjafans og dómstólanna að túlka þetta stjórnarskrárákvæði. Ég leyfi mér þó að fullyrða, - það er að sjálfsögðu ekki mín einkaskoðun, - að það sé löngu viðurkennt, bæði af fræðimönnum og í framkvæmd, að stjórnarskráin með þessu orðalagi sé í mjög viðtækri merkingu. Í stjórnskipunarrétti sínum vekur prófessor ólafur Jóhannesson athygli á því, að Lárus H. Bjarnason telji, að þetta stjórnarskrárákvæði verji ekki aðeins tiltekna eignarmuni manns, heldur og veðrétt, afnotarétt, kröfuréttindi, einkaréttindi, rithöfundarétt og yfirleitt öll verðmæt réttindi manna. Bjarni Benediktsson, sem viðurkenndur var sem fræðimaður á þessu sviði í stjórnlagarétti, tjáði sig og um þetta í ritum, og hann taldi, að ákvæði þessarar gr. tækju til hvers konar fjárréttinda borgaralegs eðlis, hlutaréttindi, kröfuréttindi, atvinnuréttindi, rithöfundaréttindi og einkaleyfi. Í eignarrétti Ólafs Lárussonar segir m.a. um 67. gr., með leyfi forseta. „En víst er, að orðið eign er notað í víðtækri merkingu. Það nær ekki aðeins til hins beina eignarréttar að fasteignum og lausafé, heldur og til óbeinna eignarréttinda, eins og veðréttinda, afnotaréttinda, ítaka og kröfuréttinda.“ Síðan segir Ólafur Jóhannesson sjálfur í stjórnskipunarrétti sínum, með leyfi forseta: „Samkv. þeirra áliti „- þessara manna, sem ég hef hér vitnað til -“ er með orðinu eign í 67. gr. ekki aðeins átt við ópersónuleg, áþreifanleg verðmæti, svo sem fasteignir og venjulega lausafjármuni, heldur einnig hvers konar önnur verðmæt réttindi.“ Þennan skilning hafa dómstólar staðfest margsinnis, og þarf vart um þetta að deila frekar. En ef við gefum okkur þá niðurstöðu, að 67. gr. eigi sem sagt við svo víðtækan skilning á eign og eignarréttindum, þá fer ekki heldur á milli mála, að þegar við höfum þessa till. hér fyrir framan okkur og í henni er talað um, að eignarráð og eignarréttindi yfir byggðu sem óbyggðu landi skuli falla til ríkisins, sú grundvallarregla verði mörkuð, að stefnt skuli að því, að allt land verði með tímanum alþjóðareign, eins og segir í 2. lið till., og þegar segir í grg., að íslenzka ríkið geri það að grundvallarstefnumiði, að með tíð og tíma verði landið, gögn þess og gæði, sameign þjóðarinnar, - þegar við höfum þetta í huga, hver tilgangur þessarar till. er, þá liggur ljóst fyrir, að hér er um allsherjar þjóðnýtingu að ræða á eignarráðum yfir landi og öðrum verðmætum, sem fylgja landinu. Þetta fellur því undir 67. gr. Ólafur Jóhannesson segir m.a. í sínum stjórnskipunarrétti um þetta atriði, með leyfi forseta: „Það er að vísu rétt, að upphafsákvæði 67. gr. „- þ.e.a.s. um friðhelgi eignarréttarins - „eitt út af fyrir sig setur löggjafarvaldinu litlar skorður. Á meðan það stendur óbreytt, er þó óheimilt að afnema einstaklingseignarrétt með öllu. Allsherjar þjóðnýting sýnist því vart geta átt sér stað að óbreyttri stjórnarskrá.“ Þetta eru orð prófessors Ólafs Jóhannessonar. Þetta er tekið úr þeim stjórnskipunarrétti, sem kenndur er hér í lagadeildinni, og þetta eru skoðanir, sem eru viðurkenndar af fræðimönnum og lögfróðum mönnum almennt. Allsherjar þjóðnýting sýnist því vart geta átt sér stað að óbreyttri stjórnarskrá. Ef ég held áfram út frá þessum ályktunum mínum og ef þessi till. verður samþykkt, þá þýðir það, að stjórnarskránni skal breytt og þá þessu ákveðna ákvæði, þ.e.a.s. 67. gr. En ef þessu ákvæði er raskað, - þessu grundvallarákvæði til þess að opna þessari till. leið og þeim framkvæmdum, sem hún felur í sér, - hver veit þá, hvað fylgir á eftir? Ef það er vilji löggjafans og þjóðarinnar að breyta ákvæðinu og hleypa þessu áfram, þessari allsherjar þjóðnýtingu, sem þessi till. felur í sér, hver segir okkur þá um það, hvort ekki verið haldið áfram að þjóðnýta aðrar eigur manna, fasteignir, lausafjármuni, atvinnufyrirtæki og yfirleitt önnur verðmæti, sem hingað til hafa verið í höndum einstaklinga og félaga og annarra aðila. Ég óttast afleiðingarnar af þeirri breytingu. En ég held líka, og það er mín bjargföst trú, að þjóðin hafi ekki áhuga á slíkum breytingum. Það er, eins og hefur verið sagt fyrr í þessum umr., lífsviðhorf Íslendinga að standa vörð um eignarréttinn, og þeir vilja ekki víkja frá þeirri grundvallarreglu, sem mörkuð er í stjórnarskránni, og því tel ég litla hættu á því, sem betur fer, að þetta mál nái fram að ganga né slík stjórnarskrárbreyting, sem ég geri hér að umtalsefni. Því er ég þeirrar skoðunar, að enda þótt 1. flm. telji sjálfum sér trú um það, að þeir, sem gegn þessu frv. tali, séu talsmenn 3000 landeigenda í landinu, þá er það mikill misskilningur hjá honum. Þeir, sem tala gegn þessu máli, og þá a.m.k. ég, tala gegn því út frá þessu grundvallarsjónarmiði, og ég held að sú skoðun mín eigi sér hljómgrunn meðal meiri hluta þjóðarinnar. Hitt er svo annað mál, að margt í þessari till. er þess eðlis, að rétt er að athuga það. Ég vek athygli á því, að þrátt fyrir að ekki þurfi að ganga svo langt að grípa til allsherjar þjóðnýtingar til að koma á einhverjum réttlætismálum, sem e.t.v. felast í þessu frv. og a.m.k. vaka fyrir flm., þá sé hægt að gera það með öðrum hætti. Það eru margs konar lög í landinu, sem hafa falið í sér að takmarka eignarrétt manna, og þarf ekki að fara mörgum orðum til að benda á slík lög. Ég minni á friðunarlög, vatnalög, girðingalög, náttúruverndarlög, skipulagslög, skattalög o. s. frv., sem allt miðar að því að takmarka eignarrétt manna. Og ég held, að þegar við tölum hér um brask á jörðum, þegar við tölum um það, að breyta þurfi reglum um eignarnám, þegar við tölum um, að setja þurfi skorður við veiði erlendra manna, þegar við viljum efla umhverfisvernd o.s.frv., þá getum við gert þetta með almennri löggjöf. Hér var um daginn til umr. till. frá nokkrum þm, um verðaukaskatt, vegna þess að þeir töldu, að óeðlilegur væri sá hagnaður, sem menn fengju af lóðum sínum og lendum, þegar þær hafa hækkað í verði með árunum vegna verðbólgu og annars. Það er út af fyrir sig eðlileg leið og íhugunarverð að setja þarna ákveðin takmörk á afnotum eigna, og þetta er sú leið, sem farin hefur verið almennt af löggjafanum og hefur verið samþykkt af þjóðinni. Ég vil taka undir þær skoðanir, sem hér hafa komið fram hjá fjölmörgum þm. víð þessa umr., að það sé fráleitt að samþykkja þessa till. Það er gott, að hún kemur hér til umr., sjálfsagt að skiptast á skoðunum um hana, en ég tek undir það, að hún skuli felld, en síðan eigi að snúa sér að því að reyna að búa til og ganga frá löggjöf, sem setur skorður við ýmsu, sem við teljum vera misnotkun og óeðlilegt í þjóðfélaginu, og getur stuðlað að auknu réttlæti og aukinni notkun og nýtingu allra þegnanna á þessu landi.



Herra forseti. Það eru aðeins örfáar aths. í sambandi við þær umr., sem hér hafa farið fram. Hv. 5. landsk. þm. virtist ganga út frá því sem gefnu hér áðan,eins og þegar hefur verið drepið á af síðasta ræðumanni, að hann talaði hér sem fulltrúi 200 þús. manna, við hinir, sem andmæltum þessari till., værum hins vegar fulltrúar 3000 landeigenda. Þetta er að mínu mati mikill misskilningur, og nægir að vitna til þeirra grundvallarsjónarmiða, sem hv. síðasti ræðumaður rakti hér áðan og eiga m.a. sinn mikla þátt í að skipa mönnum í stjórnmálaflokka hér á landi og annars staðar. Þetta er að mínu mati alger misskilningur, og hér er ekki verið að takast á um neitt, sem er í hugum þjóðarinnar einungis hagsmunir, réttur og skoðanir 3000 manna, sem eiga land, og allir aðrir landsmanna eru á móti. Hv. flm. kvartaði undan því, að við, sem andmælt hefðum till. hans, hefðum ekki faríð neitt inn á það, sem hann kallaði aðalatriði þessa máls, en það væri uppgjör á milli hins forna og rótgróna bændaþjóðfélags, sem ríkt hefur hér á landi frá upphafi og fram undir þessa daga, og þess, sem hann kallaði bæja- og borgaþjóðfélagið í dag. Ég lít svo á, að á milli þessara viðhorfa þurfi ekki að fara fram neitt endanlegt uppgjör. Það er hins vegar ljóst, að með hliðsjón af þeim breyttu þjóðfélagsaðstæðum, sem orðið hafa í okkar landi m.a. af þessum sökum, er vissulega þörf á að skipa málum nokkuð með hliðsjón þar af. M.a. þess vegna kom ég inn á það, að þau viðhorf eru rík í hugum fólks nú, að það þurfi að sjá öllum landsmönnum fyrir aðgangi að landinu, frjálsum aðgangi að skipulögðum svæðum, þar sem fólk getur notið frístunda sinna í nánu samneyti við ferska og óspillta náttúru þessa lands. Þessum atriðum gerði ég nokkur skil í máli mínu hér áðan og ætla ekki að endurtaka það. Ég lít á það sem einn þáttinn í því að mæta þeim breyttu viðhorfum, sem nú eru í þjóðfélaginu, en þau breyttu viðhorf kalla alls ekki að mínu mati á þau þjóðnýtingaráform, sem þessi þáltill. boðar. Og þar skilur mjög á milli. Hv. flm., 5. landsk, þm., taldi, að þessi till. væri aldeilis ekki hættuleg. Hér væri ekki um mikið mál að ræða. Að hans áliti var hér einungis um það að ræða að leggja fyrir ríkisstj. að skipa n. sérfróðra manna til þess að semja frv. að l. um eignarráð og eignarrétt yfir byggðu og óbyggðu landi, stöðuvötnum og fallvötnum og hvers konar gæðum og vinnslu þeirra úr jörðu. Hér væri aðeins um þáltill. að ræða. En hann virtist hafa gleymt framhaldinu. Hann virtist hafa gleymt því, að í næstu setningu segir á þskj. 72: „Við samningu frv. eða frumvarpa að lagagerð þessari sé m.a. þessa gætt“, og þar koma aðalatriðin í þessu máli nánar skilgreind, sem eru eignaupptaka og ráðagerðir um að þjóðnýta landið allt - í fyrsta lagi hluta þess og sem framtíðaráform landið allt. Hér er því alls ekki smátt mál á ferðinni, eins og raunar hv. síðasti ræðumaður, 9. landsk. þm., hefur vakið glögglega athygli á. Hv. 5. landsk. þm. lét þess getið, að svo virtist sem við andmælendur þessarar till. hefðum misskilið einn þátt hennar, sem sé þann, að veiðiárnar og arður af veiðiréttindum ætti ekki að falla bótalaust til ríkisins. Nú er út af fyrir sig um sjálfa eignaupptökuna það að segja, að það er opið í till. sjálfri, hvort bætur skuli koma fyrir eða hve miklar og hvernig þeim skuli háttað. Um það, sem flm. gerði hér að umtalsefni, vil ég vekja athygli á því, að ef veiðiárnar og veiðivötnin væru komin í eigu ríkisins, þá er það væntanlega skv. þeim röksemdum, sem lesa má út úr grg. frv.,m.a. gert til þess að koma í veg fyrir ofsagróða einstakra manna og til þess að koma í veg fyrir brask og uppsprengt verð á þessum hlunnindum og þá ekki síður á leigu fyrir þessi hlunnindi til einstakra veiðimanna. Ef einhver meining er í þessu öllu, þá hlyti það vitaskuld að fylgja eign ríkisins á þessum réttindum, að komið yrði í veg fyrir, að þessi hlunnindi, þessi aðstaða að geta fengið að veiða lax og silung í veiðivatni, kostaði mikla fjármuni. Þar með væri vitaskuld sýnt, að arðurinn yrði ekki mikill eða a.m.k. stórum minni en hann er í dag og lítur út fyrir, að hann verði í framtíðinni með sömu skipan. Og svo segir einnig, að þessi arður skuli eftir arðskrá falla til jarðeiganda. Jarðeigandi er vitaskuld ríkið, eftir að þeim stefnumiðum, sem þessi till. boðar, er fullnægt, því að það segir í 2. tölul., að sú grundvallarregla verði mörkuð, að stefnt skuli að því að allt landið verði með tímanum alþjóðareign“, - og í 3. tölul.: „stöðuvötn í afréttum og öll fallvötn verði lýst alþjóðareign. Ríkið eitt geti leyft og leigt fiskræktar- og veiðirétt“. Þar með, ef litið er til lengri tíma, þá er vitaskuld tómt mál um það að tala, að þeir, sem nú teljast eigendur þessara réttinda, fái í sínu vasa þann arð, sem af þeim sprettur, þó svo að viðurkennt skuli, eins og flm. þessarar till. hafa hér talað um, að þetta gerist ekki í einni svipan. Í sambandi við þetta vil ég aðeins víkja að því, sem fram kom í ræðu hv. 3. þm. Norðurl. v. um veiðiárnar, og þeim hugleiðingum hans, sem voru mjög á reiki, og hann sló engu föstu, en hann gat um það sem hugsanlega leið, að sveitarfélögin fengju ákveðinn hluta af veiðiarði. Þetta er e.t.v. hugsanleg leið. En hv. þm. láðist vissulega að geta þess, að sveitarfélögin fá talsverðan hluta af veiðiarði í sínar hendur í gegnum útsvör, og meira að segja, ef þessi réttindi eru í eigu utansveitarmanna, þá er þar mjög aukið álag á eða allt að áttfölduð sú skattheimta. Enn fremur fær ríkið í sínar hendur við skattlagningu mjög góðan hluta af þeim veiðiarði, sem einstakir veiðibændur fá í sinn vasa. Þessu atriði má vissulega ekki gleyma, þegar menn tala um, að þessi hlunnindi og arður af þeim renni eingöngu til veiðibændanna. Það voru ekki mörg fleiri atriði, sem ég vildi gera aths. við í máli hv. 5. landsk. þm. Hann vitnaði til ræðu hv. þm. Björns Pálssonar um eignarráð á hafinu og sjónum kringum landið. Nú er það svo, að hverri jörð, sem á land að sjó, fylgir ákveðið belti, og er það til samræmis við vatnalög, eða um 115 metra beitt belti, sem hver jörð, sem land á að sjó, á. Það mundi auðvitað fylgja jörðunum, ef þær færu til ríkisins, eins og önnur réttindi. Í þessu sambandi vil ég aðeins drepa á eitt atriði, sem út af fyrir sig kemur þessu máli þó ekki mikið við. En ég hef orðið þess var, að ýmsir þeir bændur, sem eiga varplönd, eru mjög óánægðir yfir því, hvað þetta belti er mjótt, vegna þess, að þegar æðarfuglinn fer með unga sína til sjávar, þá hagar víða þannig til, að það er girt fyrir utan þetta belti af grásleppunetum svo þétt, að mjög mikill hluti af ungastofninum ferst þar. Þetta er auðvitað sérmál. sem ég vildi aðeins vekja hér athygli á, úr því að þessi þáttur kom inn í þessar umr. Hv. flm. sagði í sinni framsöguræðu, að veiðisportinu og veiðiánum væri varpað á braskmarkaðinn, og hann talaði um græðgiseign á veiðirétti. Þetta voru mjög smekklegar kveðjur til okkar, sem eigum þessi réttindi. Ég gat um það hér áðan, að það er ekkert efamál. að þörf er á hví að efla einhverja sjóði, sem sveitarfélögin geta sótt til. til þess að geta nýtt forkaupsrétt sinn, ef þau telja betur henta, að sveitarfélagið kaupi jarðir, sem sótt er í af utanaðkomandi aðilum, og sú leið er vel fær til þess að koma í veg fyrir, að veiðiárnar og veiðijarðirnar lendi í höndum þeirra manna, sem það er ekki talið henta. Um ræðu hv. þm. Steingríms Hermannssonar, 1. þm. Vestf., vil ég aðeins segja örfá orð. Hann talaði mikið um, að það þyrfti að finna einhverja millileið, og hann lýsti því þó yfir, að hann gæti ekki fylgt þessari till., og var þakkarvert. Hann sagðist hins vegar hafa skoðað hug sinn mjög um það, hvort hann fylgdi till. eins og hún var orðuð á síðasta Alþ. Í framhaldi af þessum hugleiðingum sínum um millileiðina virtist mér hann gera mér upp orð um ósamkomulag á milli veiðiréttareigenda og veiðimanna, - ég orðaði það ekki á nokkurn hátt, ég tel, að yfirleitt sé því svo háttað, að samstarf veiðiréttareigenda og leigutaka sé gott, - og eitthvert samkomulag sem millileið í því efni yrði, að mér skildist, á þann veg að veita leigutökum einhverja aukna hlutdeild í þessari eign. Ég gat ekki skilið ræðu hans á annan hátt, því að hann sagði í framhaldi af þessu: Til þess að koma í veg fyrir, að leigutakarnir hrifsuðu ekki til sín þessi réttindi. - Ég er honum öldungis ósammála um þetta atriði og tel, að eignarrétturinn eigi að gilda í þessu efni sem á öðrum sviðum þessa máls. Og ég lít svo á, að það sé a.m.k. yfir höfuð og alls staðar þar sem ég þekki til gott samstarf á milli leigusala og leigutaka um þessi réttindi. Ég skal ekki orðlengja þetta meira að sinni. Ég taldi mig þurfa að gera örfáar aths. við þau atriði, sem hér hefur verið drepið á, en ég ítreka það, að hér er um að ræða, að ég hygg, mestu þjóðnýtingartill., sem lögð hefur verið fram á Alþingi Íslendinga. Það er vitaskuld ekkert við því að segja, að hv. þm. einstakra flokka reyni á þennan hátt og annan að skýra stefnu sína sem bezt með flutningi einstakra mála, svo sem gert er með þessu þskj. En ég lít svo á, að hér sé um svo mikið grundvallarmál að ræða og mál, sem fari í berhögg við ekki einasta þau atriði, sem ég ræddi um í minni framsöguræðu, heldur einnig í berhögg við vilja og skoðanir meginþorra landsmanna, að það sé ekki áhorfsmál, að þessa till. á Alþingi Íslendinga beri að fella.



Herra forseti. Það er athyglisvert við þessar löngu umr., að svo að segja hver einasti ræðumaður, sem andmælt hefur till., sem er á dagskrá, hefur viðurkennt fleiri eða færri af þeim rökum, sem færð eru fram fyrir till. Þeir hafa viðurkennt þau vandamál, sem eru mörg og fer fjölgandi í okkar þjóðfélagi, sem eru meira eða mínna tengd landinu sjálfu. Hins vegar er augljóst, að þeim fellur ekki við þá lækningu, sem tillögumenn hafa bent á. Þeir eru m.ö.o. eins og sjúklingar, sem vita af krankleika sínum, en finnst meðalið svo vont, að þeir ýta því frá sér. Ég tel, að það sé nokkur vinningur að þeirri viðurkenningu, sem felst í því, að vandamálin séu fyrir hendi og þau fari vaxandi, og ég tel eðlilegt, að við ræðum þá á þessum vettvangi og öðrum um úrræðin. Við jafnaðarmenn höfum okkar hugmyndir um meðölin. Ef aðrar till. koma fram, sem ná meirihlutafylgi, en lækna meinsemdirnar, þá er það vinningur fyrir þjóðina. Ég tel, að það sé rétt túlkun, sem komið hefur fram hjá nokkrum ræðumönnum, að mál sem þetta er nú komið upp vegna þess, hve þjóðfélagshættir eru breyttir hér á landi eins og annars staðar. Mikill meiri hluti þjóðarinnar býr nú í þéttbýli. Fyrst í stað var margt af þessu fólki komið úr sveit, en með nýjum kynslóðum, sem vaxa upp, breytast viðhorfin og það verða margir tugir þúsunda af fólki, sem þekkir ekkert nema mölina og malbikið og leitar í vaxandi mæli út til náttúrunnar af ýmsum ástæðum og í ýmsu skyni. Við skulum líta á þetta sem þjóðfélagsvandamál, reyna að sjá, að það spannar yfir langan tíma. Það hefur verið að vaxa og það á eftir að vera með okkur alllengi enn, áður en það verður leyst, ef endanleg lausn er þá nokkur til. Það hefur komið fram hér í umr., að bændur líta á mál þetta sem eins konar árás á sig og hafa sem landeigendur litið á sig sem þann aðila, sem málið beinist gegn. Ég vil lýsa yfir, að ég harma það, að þessu máli skuli vera tekið á þennan hátt af bændum og talsmönnum þeirra. Ég held þvert á móti, að það mundi koma í ljós, þótt síðar verði, að grundvallarhugmyndir þessa máls eru eitthvert mesta hagsmunamál bændastéttarinnar, sem upp hefur komið, því að staða hennar í dag er þannig, að hún á í vök að verjast að mörgu leyti. Ein hættan, sem steðjar að bændastéttinni á Íslandi, er sú, að peningamenn þjóðarinnar sækjast nú meira og meira eftir því að kaupa upp landið, ekki til þess að setjast að á því, rækta það og búa á því, heldur til þess að festa peninga sína í því til að geta grætt á landinu, til að geta haft þar einhverja aukaaðstöðu, - ég tala nú ekki um, ef um hlunnindi er að ræða. Við erum ekki þeir einu, sem eiga við þetta vandamál að stríða. Í nágrannalöndum okkar er það einnig fyrir hendi. Þýzkir auðmenn kaupa svo upp jarðir í Danmörku og Írlandi, að það er talið vera allt að því plága í báðum þessum löndum og illviðráðanlegt vandamál, sem verði að finna einhverja lausn á. Þessi plága er komin hingað til lands. Ég hef sem alþm. oftar en einu sinni lifað það, að fjársterkir menn hafa spurt, hvort ég viti ekki um einhverjar góðar jarðir í Vesturlandskjördæmi, sem hægt sé að fá til kaups. Þetta þekkjum við allir, og ég tel, að þessi þróun sé bændastéttinni og landbúnaðinum hættuleg. Og það væri stórum öruggara, bæði fyrir bændastéttina og fyrir þjóðarheildina, að það land, sem einstakir bændur sitja ekki og rækta, væri í opinberri eigu, annaðhvort sveitarfélaganna eða ríkisvaldsins. Það er athyglisvert, eins og ég sagði áðan, að þetta mál snertir marga fleiri en bændur. Þetta snertir sjálft þéttbýlið líka og e.t.v. einna mest svæðin, sem eru á mörkum þéttbýlis og dreifbýlis. Enda heyrðum við, að fyrstu mótmælin gegn þessari till., sem komu fram opinberlega, voru frá landeigendum í Mosfellssveit, þar sem lóðaverðið fer nú allört hækkandi, vegna þess að þangað hefur verið lagður svo góður vegur, að menn geta búið þar og stundað vinnu í Reykjavík. Þetta segir sína sögu. Ekki langt frá höfuðborgarsvæðinu er lítill dalur, ákaflega fallegur og sérkennilegur. Þar eru tvö sæmileg býli, en ekki aðstaða fyrir neinn stóran búrekstur. Þessi dalur er eftirsóttur og ágætt útivistarsvæði fyrir fólkið á þessum mikla þéttbýlissvæði, og þar eru oft haldin ýmis mót, t.d. skátamót og annað slíkt. En helmingurinn af þessum dal er í einkaeign, þar er girðing, og börnin af Reykjavíkursvæðinu, sem koma í dalinn og dveljast þar vegna vinsemdar bændanna, sem lána þeim hluta af sínu landi, fá ekki að fara yfir á hinn helminginn eða gera nokkurn skapaðan hlut þar. Það er ekki bóndi, sem á þennan helming. Það er vellauðugur maður hér í Reykjavík, sem ekur á stórum amerískum bíl. Og það er þessi þróun, hálfi dalurinn, sem ég tel, að sé uggvænleg og eitt af því, sem við verðum að spyrna gegn. Ég vil ekki taka undir till. um að þurrka eignarréttinn út eða neitt slíkt. En það er hægt að misnota hann eins og öll önnur réttindi. Og eignarréttur á landi hefur að mörgu leyti algera sérstöðu. Þetta dæmi er glöggt, og svipað þessu er að gerast víðar. Ég gæti e.t.v. bent á dæmi úr fleiri dölum, þó að þau séu ekki eins áberandi og þetta. Við skulum færa okkur úr dalnum og nær þéttbýlinu og athuga t.d. hér í höfuðstaðnum, hver stefna borgaryfirvalda hefur verið í landeignarmálum. Ef við lítum á það, kemur það í ljós, að stjórnendur Reykjavíkur byrjuðu á því um síðustu aldamót að kaupa jarðir kringum bæinn. Og þeir héldu því áfram. Fyrst í stað vantaði haga fyrir fénað bæjarbúa. Næsta skrefið var að kaupa lönd til að tryggja vatnsveitu og vatnsréttindi. Þriðja skrefið var að kaupa enn lönd vegna virkjunarmála. Og fjórða og e.t.v. stærsta skrefið, mestu landakaup Reykjavíkur, var réttlætt á eðlilegan hátt með því, að það vantaði land til útivistar fyrir borgarana og vegna sumarbústaða. Það hefur farið svo, að Reykjavík hefur keypt mjög mikið land og á bróðurpartinn af bæjarlandinu, Ef ekki eitthvað út fyrir þau mörk. Þetta er eitt af því, sem borgaryfirvöld hér hafa gert, bæði fram að stofnun Sjálfstfl. og eftir að hann var stofnaður, því að alltaf hefur hann ráðið Reykjavík einn. Þetta er eitt af þeim stefnuatriðum í stjórn borgarinnar, sem njóta almennastrar viðurkenningar. Erlendir sérfræðingar, sem hafa fjallað um skipulagsmál hér, hafa talið til mikillar fyrirmyndar, hvað væri miklu léttara að þróa borgina og skipa málum hennar vegna þess, að hún gat eignazt svo mikið af landinu innan borgarmarkanna. Sennilega eru hlutfallslega fleiri borgarbúar á þessu svæði, sem eiga sínar íbúðir, heldur en í nokkurri annarri borg í veröldinni. Hvernig hefur þetta orðið mögulegt! Haldið þið, að þetta hefði getað gerzt, ef hver einasta fjölskylda, sem á íbúð í Reykjavík, hefði orðið að borga Arnarnesverð fyrir landið, sem húsið stendur á? Ég held, að það væru færri eigendurnir í dag, ef svo hefði verið. Þessi stefna borgarinnar, að eignast landið í kringum sig, koma því í eigu sveitarfélagsins, hefur gert þetta kleift. Má því segja með sanni, að þarna hefur þjóðnýtingin, - ég kalla það þjóðnýtingu, þegar Reykjavíkurborg eignast landið, alveg jafnt og þótt ríkissjóður ætti það, - orðið til þess að ýta meira en e.t.v. nokkuð annað í íslenzku þjóðfélagi undir það, að borgararnir gætu eignazt íbúðirnar, sem þeir búa í. Menn geta rétt ímyndað sér, hvað útsvörin hefðu orðið miklu hærri, ef það hefði þurft að borga jafnóðum verð t.d. eins og ég nefndi í Arnarnesi fyrir hvern götubút og hvern garð í borginni, ég tala ekki um opinberar byggingar eða byggingar atvinnuveganna. Þessu til viðbótar má benda á, að flest sveitarfélög í landinu, þar sem um þéttbýliskjarna er að ræða, hafa fylgt í fótspor höfuðborgarinnar og reynt að eignast landið, sem þau þurftu til þess að geta vaxið eins fljótt og hugsanlegt hefur verið. Viða hefur þetta gengið átakalaust. Sveitarfélögin hafa getað fengið til kaups næstu jarðir. Stundum höfum við hér á Alþ. samþykkt að selja sveitarfélögum ríkisland og þá væntanlega með betri kjörum en almennt gerast, en stundum hefur þetta leitt til erfiðleika, eins og nefnt hefur verið varðandi Keflavík, þar sem bæjarfélagið þurfti að eyða tugum millj. í að kaupa upp örlítið landrými, svo að hægt væri að halda áfram byggingu íbúðarhúsa. Það er því ljóst, að jafnvel stjórnendur Reykjavíkurborgar hafa ekki litið svo á, að einstaklingarnir ættu að eiga landskikana, sem þeir búa á, heldur talið, að stórar spildur ættu að vera í eigu hins opinbera. Þannig hefur Sjálfstfl. a.m.k. í framkvæmd, - og raunar býst ég við, að flestir flokkar megi kallast aðilar að þessari stefnu í Reykjavík og öðrum sveitarfélögum, - fylgt þeirri stefnu, að landið þurfi að verða opinber eign, þar sem um útþenslu og vöxt þessara byggðarlaga hefur verið að ræða. Ég þarf ekki að rökstyðja frekar þessa stefnu sveitarfélaganna. En ég vil aðeins benda á, að till. okkar Alþfl.-manna gerir í raun og veru ráð fyrir því í aðalatriðum, að nú sé kominn tími til að taka upp sömu stefnu fyrir landið í heild eins og Reykjavík og raunar flest önnur þéttbýlissveitarfélög hafa fylgt fyrir sjálf sig og næsta nágrenni. Mér finnst, að andstæðingar þessarar till. taki allt of mikið upp í sig, þegar þeir tala um bana eins og það sé nú þegar búið að breyta stjórnarskránni, fótumtroða hana og ég veit ekki hvað. Ég skil það, að þeir telji slíka breytingu á eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar vera óhjákvæmilega afleiðingu af þeirri stefnu, sem í till. er boðuð. Það er þeirra skilningur. En ég er ekki á sama máli. Við flm. þessa máls höfum einmitt bent á, að framkvæmd till. mundi taka áratugi, og við það má bæta nokkrum árum, því að við kaup á jörðum mundi hið opinbera oft og tíðum geta borgað með skuldabréfum, sem enn ættu að greiðast á árum þar á eftir, þannig að kostnaðurinn mundi dreifast á alllangt tímabil. En sú hugmynd, sem við á þennan hátt bendum á, sýnir auðvitað, að við höfðum ekki í huga neina snögga stjórnarskrárbreytingu eða eignaupptöku. Það er ástæðulaust með öllu að nota slík orð. Ég get bent á, að sveitarfélögin hafa að vísu í einstökum tilfellum beitt lagaheimildum til að taka eignarnámi land, sem þau þurftu á að halda, en ég býst við, að meiri hlutinn af því landi, sem sveitarfélög hafa eignazt til sinna þarfa á undanförnum árum og áratugum, hafi fengizt án þess að beita slíkum aðferðum. Framkvæmd þessarar till. á nokkru árabili gæti því að minni hyggju hæglega rúmazt innan þeirra ákvæða, sem eru í stjórnarskránni, og e.t.v. ekki langt frá þeim ákvæðum, sem eru í lögum í dag, þótt að sjálfsögðu megi, eins og flestir aðrir hafa bent á, breyta ýmsum lögum, sem þessi mál snerta. Ég vil að lokum benda á, að viðhorf mannsins almennt til landsins hafa á síðustu árum gerbreytzt af ástæðum, sem allir þekkja. Ég vil benda á, að vegna tækninnar hafa viðhorf atvinnurekstrar til landsins einnig stórbreytzt. Og ég vil loks benda á, að hættur á eyðileggingu landsins eru nú margfaldar við það, sem þær voru fyrir fáum árum. Það eru þessar stórkostlegu breytingar, sem valda því, að till. eins og sú, sem hér er til umr., hlýtur að koma á dagskrá, og við, sem að till. stöndum, teljum, að þjóðfélagið verði að bregðast við þessari þróun og gera það á myndarlegan hátt og gera það nógu snemma. Ég er sannfærður um, að þjóðfélag næstu framtíðar mun krefjast þess, að landið sé almannaeign, og ég er því sannfærður um, að þetta mál, hvernig sem fer um till. okkar á þessu þingi, verður á dagskrá og mun verða að veruleika fyrr eða síðar.



Herra forseti. Ég skal reyna að þreyta þm. ekki með löngu spjalli, en ástæðan til þess, að ég kvaddi mér aftur hljóðs, var sú, að mér finnst hv. 5. þm. Norðurl. v. leggja dálítið annan skilning í ýmislegt í þessari till. heldur en ég sem einn af tillögumönnum geri. Að vísu tók hv. 8. landsk. fram sumt, sem ég annars hefði viljað koma hér á framfæri. Hv. 5. þm. Norðurl. v. lítur á þetta sem mjög mikla eignaugptökutill. og bendir á, hvað eigi að felast í frv. Hann tók t.d. 1. tölulið: „Allt hálendi landsins og óbyggðir, að svo miklu leyti sem skýlausar eignarheimildir annarra aðila en ríkisins liggja ekki fyrir, sé lýst alþjóðareign“. Þarna lít ég á, að sé verið að taka fram það, sem eru ekki skýlausar eignarheimildir á, og eins og flestir vita, þá hlýtur þarna að vera átt við afréttir, sem í margra hugum eru fyrst og fremst almenningseign, þó að viss sveitarfélög slái eign sinni á þær. Í öðru lagi er hér sagt: „Sú grundvallarregla verði mörkuð, að stefnt skuli að því, að allt land verði með tímanum alþjóðareign (eign ríkis eða sveitarfélaga), en bújarðir megi ganga kaupum og sölum til búrekstrar, meðan bændur kjósa þann hátt á, fremur en hafa lönd sín á erfðafestu. Ríki og sveitarfélögum sé þó tryggður forkaupsréttur á öllu landi.“ Hér er greinlega mörkuð sú stefna, að meðan bændur óska eftir, geti þeir átt sínar bújarðir, selt þær og keypt, eftir því sem þeir vilja, en þegar jarðir eru seldar til annarra, þá hafi ríki og sveitarfélög forkaupsrétt. Og í 6. lið er tekið fram, að glöggt sé kveðið á, hvernig landareign og landnytjar færist úr einkaeign í eign ríkis og sveitarfélaga og hvernig bætur skuli reiknast fyrir. Það er greinilega hugsað, að bætur komi fyrir, þegar eignin fer úr höndum bænda, svo að þetta er ekki eignaupptaka að minni hyggju. En það, sem má skilja sem eignaupptöku, er fólgið í 3., 4, og 5. lið, og hv. 9. landsk. gerði einmitt þau atriði að umtalsefni, og kom fram hjá honum, sem ekki var nema eðlilegt, þar sem hann er lögfræðingur að mennt, að hann fór að velta fyrir sér lögskýringu stjórnarskrárinnar. Að lokum, eftir að hann var búinn að skilgreina ýmis álit og álit sitt, mælti hann þessi orð: Þegar við gefum okkur þessar niðurstöður. - Það lá alveg greinlega í hans orðum, að hann var engan veginn alveg 100% viss um, að þetta væru réttar skýringar, m.ö.o., hann var ofurlítið hlynntur þeirri skýringu, sem ég var með hér í upphafi máls míns, að eignir, sem væru bundnar öðrum eignarhugtökum en giltu, þegar ákvæði stjórnarskrárinnar urðu til. m.ö.o. virkjunarréttinum, jarðvarmaréttinum og námuréttinum, væru alþjóðareign, en ekkert af þessu var verulega til í hugum landsmanna, þegar stjórnarskráin var sett, því að hún er gömul, eins og við vitum, aðallega eftir danskri fyrirmynd. Og það er þessi eignarréttur, sem ég hef hvað eftir annað lagt áherzlu á í mínum málflutningi. Eign, sem alþjóðarátak, alþjóðarfé, alþjóðarsamtök þarf til að nota, finnst mér og ég held okkur flm. öllum eðlilegt, að sé í höndum ríkisins: fallvötnin, sem eru undirrót vatnsorkunnar, jarðvarminn, sem ríkisfé eða ríkisforsjá þarf til þess að ná í, og námugröfturinn. Þetta mætti kannske skilja sem eignaupptöku, en er í mínum huga fyrst og fremst lögskýring á því, yfir hvað eignarrétturinn, eins og við skildum hann, á ekki að ná. Þá vil ég aðeins geta um það, sem hv. 6. þm. Sunnl. drap á, hvers vegna við miðuðum ákvæðið um jarðvarma ekki við yfirborðið, heldur 100 metra dýpi. Hér koma fram ein rökin enn fyrir því, að við viljum ekki seilast lengra í ágangi, eins og þeir kalla það, á eignarréttinn en svo, að við erum ekki að ásælast það, sem liggur svo til á yfirborði og einstaklingurinn getur náð til með sínu framtaki, heldur viljum við, að það, sem almannaátak þarf til að ná, komi undir eign ríkisins. Aðeins eitt að lokum: Það var í sambandi við afréttirnar, sem hv. 4. þm. Sunnl. var að minnast á í sinni ræðu, um umhirðu sveitarfélaganna og gæzlu þeirra. Mig langaði aðeins til að drepa á það, án þess að ég ætlist til. að það sé tekið sem ádeila, en t.d. á Suðurlandi hefur það verið margtekið fram í opinberum skjölum, að um afréttirnar sé ekki of vel hirt eða þeirra gætt af hálfu sveitarfélaganna, ofbeit sé að verða gengdarlítil hér á Suðurlandi, uppblástur og örfok víða, að ég held, að það veitti ekkert af, að ríkið færi að fylgjast betur með þessum málum.



Herra forseti. Ég hef satt að segja ekki miklu við að bæta hér. Þessar umr. eru orðnar langar, margt hefur komið fram, og ég skal reyna að endurtaka sem minnst. En ég lýsi mig andvígan þeirri till., sem hér er til umr. Um leið flokkast ég sjálfsagt með þeim, sem verja hagsmuni landeigenda, sem mér skilst, að séu um 1.5% þjóðarinnar, en þeir Alþfl.- menn telja sig hér vera að gæta hagsmuna 98.5% þjóðarinnar. Ég satt að segja furða mig dálítið á því, hvers vegna Alþfl. er svona lítill, þegar hann gætir hagsmuna svo margra, en ég skal ekki fara langt út í að reyna að finna skýringu á því. Ég hygg þó, að hún sé sú, að þær skoðanir, sem koma fram í þessari till., hafi engan hljómgrunn hjá þjóðinni, ekki nokkurn. Hv. þm. Benedikt Gröndal taldi hér áðan, að mál þetta væri komið upp vegna breyttra þjóðfélagshátta. Ég hef einhvern veginn á tilfinningunni, að málið sé frekar komið hér upp vegna þess, að Alþfl. telur sér hag í því að dusta rykið af áratugagömlum kenningum, það kunni að verða honum til fylgisauka. Hv. þm. Benedikt Gröndal talaði hér um stefnu Reykjavíkurborgar og þar með stefnu Sjálfstfl., bar sem Sjálfstfl. hefur stýrt Reykjavíkurborg í áratugi. Það er alveg rétt, að Reykjavíkurborg hefur á undanförnum áratugum lagt mikið kapp á að kaupa upp jarðir og hefur gert það af ýmsum orsökum, eins og þm. taldi upp. Ég er ekki í nokkrum vafa um, að þetta hefur verið rétt stefna hjá Reykjavíkurborg, og ég er líka sannfærður um, að það er rétt stefna hjá sveitarfélögum, ekki sízt þeim, sem sjá fram á þéttbýlismyndun, að reyna að kaupa upp löndin, ef þau sjá það fyrir, að viðkomandi landssvæði muni ekki byggjast að öðrum kosti eða það ráðist ekki við að skipuleggja þau þannig, að skynsamlegt geti talizt. Hins vegar er líka ljóst, að mörg sveitarfélög hafa átt í miklum erfiðleikum með að kaupa lönd, sem þau hafa hug á, einfaldlega vegna þess, að þau hafa ekki haft til þess fjármagn. En því miður er það líka allt of algeng orsök, að þau hafi ekki haft þá framsýni, sem hefur þurft til þess, að jarðirnar yrðu keyptar, og gæti ég nefnt mörg dæmi um það, þó að ég ætli ekki að gera það hér. Ef það er tryggt, að sveitarfélag byggist upp með skynsamlegum hætti, án þess að sveitarfélagið sjálft eigi landið, tel ég raunverulega öllum þörfum fullnægt, þó að lóðirnar séu seldar af upphaflegum landeiganda, sem er þá einstaklingur eða einstaklingar. Þm. nefndi hér áðan með nokkrum þunga svokallað Arnarnesverð. Ég held, að það sé nú ekki það alvarlegasta, sem hefur sézt í þessum málum, a.m.k. þekki ég lóðarverð margfalt hærra en er í Arnarnesi. Hins vegar hafa myndazt um þetta ýmsar þjóðsögur. Ég held, að ég fari rétt með, að lóðarverð þar hefur verið frá 100–150 þús. kr., og það eru stórar lóðir, upp í 1500 fermetra. Við þekkjum hins vegar miklu hærri tölur, og ég veit, að þm. þekkir þær sjálfur. Keflavík hefur verið nokkuð nefnd í þessum umr., vegna þess að þar þurfi að greiða háa fjárhæð fyrir tiltekið land, sem Keflavíkurkaupstaður stendur á. Það er alveg rétt, að þarna er um talsvert háa fjárhæð að ræða, og satt að seg,ja hef ég ekki skilið, hver þörfin var á því, að sveitarfélagið keypti þetta land. Ég held, að íbúum Keflavíkur hafi ekki verið neinn sérstakur greiði gerður með þessum ráðstöfunum, því að þær geta ekki þýtt annað en annaðhvort hærri álögur á bæjarbúa eða minni framkvæmdir. En það er nú einu sinni svona, að ýmsum fellur það mjög þungt, ef þeir þurfa að greiða lóðaleigu til einstaklings eða einstaklinga fremur en til sveitarfélagsins, og sjást þá ekki alltaf fyrir í kröfum sínum í þá átt, að sveitarfélagið sjálft eigi landið. Ég held, að það sé dálítið svipað komið fyrir hv-. flm. þessarar till., að þeir sjái ekki fyrir afleiðingarnar, ef hún verður samþ. Það hefur verið dregið hér fram með skýrum orðum, hvað það mundi kosta ríkissjóð, ef ætti að greiða fyrir allt þetta land, sem taka þarf eignarnámi. Hitt viðurkenni ég líka, að mörgum sveitarfélögum hefur verið beinlínis nauðsyn að fá eignarnámsheimild til þess að ná undir sig löndum. Og þá hefur oft farið svo, að þau hafa orðið að greiða fyrir þau stórfé. Eignarnámsheimildin er til í lögum, og þess vegna þarf ekki að samþykkja þessa till. En varðandi þær miklu fjárhæðir, sem sveitarfélögin hafa þurft að greiða, vil ég aðeins segja það, að ég beld, að þær byggist að mjög miklu leyti á röngu mati og rangri verðmyndun, sem hefur orðið til hér á landi, og þessi verðmyndun hefur ekki aðeins átt sér stað hér á höfuðborgarsvæðinu. Við vitum dæmi um eignarnámsmat úti um allt land í litlum þorpum, þar sem engin sérstök uppbygging á sér stað, en matsmenn hafa komizt að hinum ævintýralegustu niðurstöðum. Ég held, að þarna sé veruleg meinsemd. Og þess vegna m.a. er komið hér fram frv. um framkvæmd eignarnáms, sem á upptök hjá Sambandi ísl. sveitarfélaga, sem fór þess á leit við rn. og fékk flutta hér þáltill. um, að þessi löggjöf yrði samin. Orsökin er þessi, að sveitarfélögin hafa verið varnarlaus fyrir slíku eignarnámsmati. Hv. þm. Benedikt Gröndal talaði hér um það, að mönnum hefði orðið tíðrætt um, að breyta þyrfti stjórnarskránni, talaði um, að breyting á stjórnarskránni væri einhver afleiðing af því, sem kæmi fram í þessu frv. Ég held, að breyting á stjórnarskránni sé ekki afleiðing af samþykkt þessarar till., hún er nauðsynlegur undanfari þess, að till. verði samþykkt. Björn Fr. Björnsson: Herra forseti. Ég skal nú ekki tefja tímann fyrir hv. þm. neitt verulega. Ég hef áður talað í þessu máli og lýst skoðunum mínum, að vísu í höfuðdráttum. Það eru aðeins örfá atriði. Í þáltill. er m.a. þetta sagt í 2. tölul.: „Sú grundvallarregla verði mörkuð, að stefnt verði að því, að allt land verði með tímanum al þjóðareign (eign ríkis eða sveitarfélaga).“ Hv. 3. þm. Norðurl. v. vék að þessu ákvæði og taldi, að ekki væri það endilega víst, að orðið alþjóðareign gæti náð yfir eign sveitarfélaga, og ég er alveg á sömu skoðun. Ég tel, að sveitarfélagseign heyri alls ekki undir alþjóðareign. En ef allt hálendi landsins og óbyggðir teljast vera í eigu sveitarfélaga að mestu leyti, tel ég alveg óþarft, að því sé lýst yfir, að þessi landssvæði skuli vera alþjóðareign, því að þá dugir í eðli sínu alveg sveitarfélagseignin. Ég vildi aðeins geta þessa til athugunar og ekki sízt fyrir þá n., sem tekur þetta til meðferðar, ef svo skyldi fara, að hún féllist á eitthvað úr þessum till. Hins vegar á ég ekki von á því, að þessi till. nái lengra á þessu þingi en á hinu fyrra. Þó má vera, að hún verði afgreidd til fulls. Þá er annað og það er í sambandi við fiskræktina og veiðiréttindin. Ef ríkið sjálft slær eign sinni á landareignir, þar sem fallvötn eru, leiðir það af sjálfu sér, að veiðiréttindi og fiskræktarréttindi fylgja þar sjálfkrafa með. Þegar því er talað um landeiganda í till. í þessu sambandi og að hann fái arð til sín af veiði, þá er ríkisvaldið sjálft landeigandi. Þá er það eitt atriði enn, sem ég vildi minnast á, því að rétt er að tína sem flest til, þar eð þetta er fyrri umr. málsins og málið yfirgripsmikið, og það er frv. um framkvæmd eignarnáms, sem liggur fyrir Ed. til afgreiðslu. í því frv. er gert ráð fyrir nokkrum breytingum á eldri l. um sama efni, sem eru frá 1917. Ein af meginbreytingum í því frv. er sú, að sérstök matsnefnd fjalli um matsgerðir í eignarnámsmálum. Áður hefur sá háttur verið, að hinir og þessir menn eru kvaddir til þess að meta, og vegna þess hafa matsgerðir verið lítt í samræmi hver við aðra, þó að líkt hafi staðið á um ytri aðstæður. Þetta er alkunna. Þessi breyting hlýtur að hafa það í för með sér, að til bóta horfi. Í öðru lagi er tekið alveg af skarið um það í frv., að unnt sé að vísa matsgerðum til dómstólanna og þeir hafi endanlegt úrskurðarvald um matsgerðina og þá ekki sízt um fjárhæð eignarnámsbóta. Þetta sýnist mér vera mjög til réttaröryggis, bæði fyrir það opinbera, þegar því er að skipta, og ekki síður fyrir eignarnámsþola. Þetta eru tvær meginbreytingar, sem gerðar eru á eldri l. í þessu efni, og stefna að mínu áliti í rétta átt og verða til þess að koma eignarnámsmálum í heild til samræmis í vinnubrögðum um matsgerðir og allt það, sem að þeim lýtur. En í grg. fyrir frv. um framkvæmd eignarnáms segir m.a., að eigi hafi þótt rétt að fella inn í frv. ákvæði um fjárhæðir eignarnámsbóta, vegna þess að ákvæði í því efni væru margþætt mál og mjög flókið viðfangsefni yfirleitt og ekki nokkur leið að koma með tæmandi reglur þar að lútandi, sem lögfesta mætti. En nm., sem sömdu þetta frv., láta að því liggja, að þeir muni innan tíðar fara að vinna að sérstakri löggjöf einmitt að því er varðar vissar undirstöðureglur um mat og matsfjárhæðir. Þetta er vissulega þarft verk, ef hægt er að koma því sæmilega fram, og stefnir einnig í rétta átt. Ég vildi geta þessa vegna þess, að ræðumönnum hefur verið mjög tíðrætt um ofsalegar fjárhæðir í sambandi við eignarnámsbætur og það er margt mjög réttilega sagt í þeim efnum. Auðvitað verður löggjafinn að koma í veg fyrir óhóflegar bætur, og hann hefur það á sínu færi í megindráttum. Annars hafa till.-menn þeir, sem hér hafa tekið til máls, verið að sverfa helztu broddana af ákvæðum tillgr., ég segi ekki halað í land, en viljað mýkja þetta mál sitt. Sannast sagna hafa gagnlegar umr. farið hér fram og verið til skýringar á málinu í heild. Það ber að sjálfsögðu að þakka, því að málið í sjálfu sér er mjög sérstaks eðlis og rétt, að því sé gefinn alveg sérstakur gaumur. Að lokum vil ég segja þetta: 1. flm. till. faldi sig vera fulltrúa 200 þús. landlausra íslendinga, en við hinir værum fulltrúar landeigenda og hefðum umbjóðendur á milli 2 og 3 þús. að tölu. Þótti honum að sjálfsögðu mikilsvert um þennan stóra og glæsilega hóp meintra umbjóðenda og það er í sjálfu sér vonlegt. En þrátt fyrir hógværan og að mörgu leyti myndarlegan málflutning, miðað við það efni, sem hann þurfti að flytja og enda verja, skaut hann hér illa yfir markið, vegna þess að hann hafði ekki tekið eftir því, sem sagt var hér áður í ræðu, að 1/4 af jarðeignum í landinu er eign ríkisvaldsins sjálfs. Þannig eiga allir landsmenn töluverðan jarðarskika, og við, sem erum taldir verja landeigendur, höfum því að baki okkar álitlegan hóp manna. Auk þess er náttúrlega fjöldi lóða og lendna á skipulagsbundnum svæðum eða í þéttbýli hér og þar, þorpum, kaupstöðum og bæjarfélögum, í eigu einstaklinga og félaga. En þetta er aukaatriði, en ég vildi samt láta þetta koma fram. Að því er varðar umsögn Dómarafélags Íslands, vil ég geta þess, að ég kom lítt við samningu þessarar umsagnar, og voru margir hinir mætustu lagamenn tilkvaddir á fund í félaginu til þess að ræða um, hvernig umsögnin skyldi hljóða. Ég held, að umsögnin gildi enn í dag, þó að till., sem nú er fram borin og rædd, sé öllu ákveðnari í eðli sínu í átt til þjóðnýtingar en sú till., sem var til umr. á síðasta þingi.



Herra forseti. Við hv. 6. landsk. þm. flytjum hér saman á þskj. 91 till. til þál. um, að alþm. gegni ekki öðrum fastlaunuðum störfum í opinberri þjónustu. Hún hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að undirbúa lög og reglur, sem feli í sér, að alþm. sitji ekki í fastlaunuðum embættum eða störfum á vegum hins opinbera.“ Fyrir þessu vildum við hafa þau orð í upphafi, að á árinu 1971 urðu verulegar breytingar á launakjörum alþm. Laun þeirra hækkuðu svo mikið, að alþm. eru nú launaðir eins og ýmsir þeir embættismenn þjóðarinnar, sem gegna hinum ábyrgðarmestu störfum. Breytingin fól í sér viðurkenningu á því, að þingmennska væri starf, sem launa beri sómasamlega, enda er það skoðun, sem ýmsir reyndustu þm. hafa haldið fram, að starfið á Alþ. og sambandið við kjósendur í kjördæmunum sé orðið svo umfangsmikið, að meira verði ekki af mönnum krafizt, ef leysa eigi það bærilega af hendi. Þótt þetta tvennt, sjálf launakjör þm. og matið á starfi þeirra hafi breytzt, er annað óbreytt. Opinberir starfsmenn og embættismenn geta eftir sem áður gegnt störfum sínum í orði kveðnu og tekið fyrir allt að 60% launa og aldrei minna en 30% af launum. Augljóst er, að þessi skipan mála er ekki sæmandi. Menn gegna ekki með fullum afköstum tveimur ábyrgðarmiklum störfum, sem þeir taka fyrir laun, þótt skert séu. Á þetta atriði hefur vissulega oft verið minnzt áður, og ég rifja hérna upp til gamans, að í fyrsta skipti heyrði ég þessu haldið fram, þegar ég var hér þingskrifari fyrir meira en aldarfjórðungi. Þá vakti Gísli Jónsson athygli á þessari staðreynd, er hann sem formaður fjvn. var að kvarta undan því, að menn tækju að sér fleiri störf en þeir gætu skilað sómasamlega. Þeim alkunna dugnaðarmanni var einkum umhugað um, að menn ynnu störf sín vel og samvizkusamlega. Allir vita, að sá alþm. núverandi, sem lengst hefur setið á þingi, eða í hartnær hálfa öld, hæstv. forseti Sþ., hefur hér á hinu háa Alþ. hreyft líkum skoðunum. Starfið á Alþingi, sem hið nýja launakerfi viðurkennir, að sé fullt starf, eða hið opinbera þjónustustarf eða embættisverk hlýtur að líða fyrir þetta fyrirkomulag, nema hvort tveggja gjaldi þess. Mörg dæmi mætti nefna, sem sanna, að störf á Alþ. hafa tafizt, af því að þm. var önnum kafinn í starfi sínu einhvers staðar hér í borginni, og Alþ. er hér sjálft að leggja blessun sína yfir slæleg vinnubrögð í hinum þýðingarmestu störfum. Slíkt eykur eigi virðingu löggjafarsamkomunnar. Sú spurning kann að vakna, hvort sú skipan, sem till, felur í sér, kunni ekki að leiða til þess, að menn í opinberri þjónustu fælist frá því að gefa kost á sér til þingmennsku. Til þess má auðvitað ekki koma. Það verður að telja eðlilegt og raunar sjálfsagt, að þessir menn haldi fyrri störfum sínum formlega og geti tekið til við þau að þingsetu lokinni, þeim sé jafnvel að öðrum kosti gefin trygging fyrir því að fá a.m.k. sambærilega launuð störf og þeir áður gegndu. En við teljum þó, að tvær undantekningar ættu að vera frá þessu. Dómarar og bankastjórar, sem bjóða sig fram til Alþ., ættu að segja lausu starfi sínu. Það hæfir ekki, að menn í þessum tveimur störfum taki þátt í kosningabaráttu, þótt það hafi tíðkazt. Mig minnir reyndar, að það hafi verið Oscar Wilde, sem tók einu sinni svo til orða, að freistingarnar væru til þess að falla fyrir þeim. En svo illt vil ég ekki þeim mætu mönnum, sem ýmsir hverjir hafa látið undan þeirri gömlu venju að láta ekki þessi störf aftra sér frá þátttöku í stjórnmálum. Í þessu efni tel ég hollara að hafa hina gömlu íslenzku uppeldisreglu að hafa ekki freistingar á glámbekk. Óhjákvæmilegt væri þó að setja tímatakmörk á það, hve lengi mætti geyma opinbert starf fyrir alþm. Mér dettur í hug, að stytzti tími væri eitt kjörtímabil og lengsti tími tvö. Í nánum tengslum við þetta er mál, sem ég vil aðeins koma inn á hér, staða ráðh., sem jafnframt eru alþm., og menn hafa hér að undanförnu beyrt talsvert rætt í hinu háa Alþ. Enda þótt þeir haldi óskertu þingfararkaupi auk ráðherralauna, taka þeir ekki þátt í nefndarstörfum á Alþ., sem vissulega er gildur þáttur þingmennskunnar. Það er skoðun okkar flm., að íslendingar ættu að taka upp þann hátt, sem á er hafður í Noregi, að ráðh. víki úr þingsæti, en varamaður taki sætið, meðan ráðherradómur hans stendur, og vona ég, að menn bregði mér ekki um það, að ég sé hér með persónulegan metnað. En auðvitað verður ráðh. eftir sem áður að hafa rétt til þess að sitja þingfundi og taka þátt í umr., eftir því sem hann telur þörf á. Þessi breyting á skipan mála gæti líka réttmætt endurskoðun á launakjörum ráðh., sem vitaskuld eiga að hafa hin hæstu laun, svo sem ábyrgð starfsins og erfiði gefa tilefni til. Við viljum loks vekja athygli á einu atriði í sambandi við störf alþm. Um leið og þetta er orðið heils árs starf, er ástæða til að nýta starfskrafta þeirra betur en gert hefur verið og stuðla jafnframt að því, að þeir geti rækt það af meira innsæi en verið hefur oft og tíðum til þessa. Hér höfum við í huga þann hátt, sem tíðkaður er víða um lönd, að fastanefndir löggjafarþings starfi í þinghléum, m.a. með því að fara á vettvang víðs vegar um landið til þess að kynnast af eigin raun þeim málum og viðfangsefnum, sem þær eiga að fjalla um. Þetta gæti líka verið gagnlegt til þess að vega upp á móti því sérfræðingaveldi, sem ýmsir hafa haft áhyggjur af í seinni tíð. í nýjum vinnubrögðum þm. af þessu tagi fælist sú grundvallarbreyting á starfi fastanefnda Alþ., að þær ættu sjálfar frumkvæði eða gætu átt frumkvæði að málum, í stað þess, sem tíðkazt hefur, að þær taki aðallega við því, sem að þeim er rétt. Að okkar hyggju mundi sú skipan mála, sem við höfum hér hreyft, stuðla að aukinni virðingu Alþ. og enn fremur að hinu, að það beri nafnið löggjafarsamkoma enn betur með rentu en verið hefur. Herra forseti. Ég vil svo, leggja til, að þessu máli verði vísað til hv. allshn.