Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Frv. það, sem hjer liggur fyrir, er ekki nýr gestur í deildinni. Kom það, eins og háttv.þm. muna, fyrir Alþingi 1921. Eins og menn vita. er tillag til sýsluvegasjóðs 3 kr. á hvern verkfæran mann, og liggur í augum uppi, að það er ónógt þar, sem um akfæra vegi er að ræða, og ekki síst í þeim sýslum, sem viðhald akvega hvílir á. Því hefir Alþingi tvívegis, bæði 1915 og 1919, skorað á stjórnina að koma með frv. um hækkuð vegagjöld. Árangurinn varð, að frv. frá stjórninni, samið af vegamálastjóra. kom fyrir Alþingi 1921, eins og áður var sagt. Frv. þetta var samþykt í þessari deild, en kom of seint til Ed. og var vísað frá með rökstuddri dagskrá. Aðalbreytingin frá frv. því, er lá fyrir Nd. fyrir 2 árum, og þessu, er nú kemur fram, er sú, að hjer er sýslunefndum veitt heimild til að gera samþyktir um sýsluvegasjóði, samkvæmt þeim óskum, er komið höfðu fram í Ed. Ekki verður að svo stöddu hægt að sjá. hvað kostnaðurinn yrði mikill, því alveg er óvíst um, hversu margar sýslur myndu nota sjer þessa heimild. Jeg get þó ímyndað mjer, að kostnaðurinn við þetta yrði ekki stórum meiri en fje það, sem nú er veitt í fjárlögum til akfærra sýsluvega, eða svo var það talið í Ed. Vænti jeg þess svo, að hæstv. deild leyfi máli þessu að koma til 2. umr. og vísi því síðan til samgmn.

Einar Þorgilsson Hæstv. atvinnumálaráðherra (KIJ) hefir rakið sögu þessa máls hjer í þinginu svo vel og greinilega, að jeg tel mig ekki þurfa neinu við að bæta. En nefnd þeirri, er væntanlega kemur til að fjalla um málið, vildi jeg mega benda á galla þá, sem mjer hefir frá upphafi sýnst vera á frv. Þar er gert ráð fyrir, að gjaldið eða gjaldstofninn hvíli á fasteignaeigendum eingöngu. En það er sýnilegt órjettlæti. Í öllum hjeruðum eru nefnilega færri eða fleiri efnamenn, sem ekki eiga fasteignir. Gæti jeg trúað, að þetta atriði komi mikilli óánægju af stað, næði það fram að ganga. Á þetta vil jeg benda nefndinni, þótt jeg, nú sem stendur, komi ekki auga á neinar sjerstakar leiðir til rjettingar þessum og öðrum göllum frv. Um það, hvort frv. yrði í heild sinni til bóta, má auðvitað þrátta. Að minsta kosti hefir verið litið misjöfnum augum á það á þeim þingmálafundum, sem jeg hefi átt með kjósendum mínum. - Bragarbót virðist þó að því, þar sem sýsluvegagjöld eru mjög há.

Frsm. (Þorsteinn Jónsson) Jeg þarf í raun og veru ekki að bæta við það, sem jeg sagði við 1. umr. Samgöngumálanefnd hefir orðið okkur flutningsmönnum algerlega sammála og leggur til, að málið nái að ganga fram. Að vísu vildi einn nefndarmaður, hv.þm. Barð. (HK). ekki taka ákveðna afstöðu til frv. á fundinum, en viðurkendi þó nauðsynina á símalínu til Gunnólfsvíkur.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Jeg stend ekki upp til að mæla gegn frv., því að eftir þeim upplýsingum, sem jeg hefi fengið, er þessi lína nauðsynleg. Jeg stóð upp til þess að þeir, sem hlut eiga að máli, verði ekki fyrir vonbrigðum, þó að þeir verði að bíða nokkuð lengi eftir því, að línan verði lögð, ef frv. verður samþykt. Þeir mega ekki búast við, að hún komi þá og þegar, því að margar aðrar línur hafa verið samþyktar, er verða að ganga fyrir. Á jeg hjer aðallega við 4 línur: milli Reyðarfjarðar og Fáskrúðsfjarðar, Stykkishólms og Grundarfjarðar, frá Blönduósi til Bólstaðarhlíðar og frá Sauðárkróki að Víðimýri. Þessar línur verður að leggja strax þegar efni leyfa. Jeg bjóst við, að auðið mundi að leggja þessar línur á næsta ári, en varð þó að kippa fjárveitingum til þeirra í burtu úr fjárlagafrv. Jafnvel þó að fje væri fyrir hendi, býst jeg ekki við, að hægt verði að leggja þessar línur á einu ári, heldur verði að jafna því niður á 2 ár. Má því enginn furða sig á, þó að línan, sem hjer um ræðir, verði að bíða nokkuð lengi, til 1926 eða jafnvel til 1927.

Hákon Kristófersson Það var alveg rjett, sem hv.frsm. (ÞorstJ) sagði um afstöðu mína til frv. Það, sem vakti fyrir mjer, var hið sama, sem kom fram í ræðu hæstv. atvrh. (KIJ). Jeg var ekki mótfallinn þessari línu, en leit svo á, að hún ætti að bíða og aðrar nauðsynlegri að ganga fyrir. En eftir orðum hæstv. atvrh. er því fullnægt, sem fyrir mjer vakti, að línan verði ekki lögð fyr en fje er veitt til hennar í fjárlögum. Eins og gefur að skilja, verður jafnan nokkuð reiptog um, hver símalínan skuli ganga fyrir, þegar margar eru ákveðnar fyrirfram, og verður það ávalt að mestu leyti eftir tillögum landsstjórnarinnar og símastjóra. Hæstv. atvrh. (KIJ) nefndi nokkrar línur, sem nauðsynlegastar væru og ættu að ganga fyrir. Mjer hefði þótt vænna um að heyra, ef hann hefði talið brýna nauðsyn á betra símasambandi við Vesturland. Símasambandið við Vestfirði er ekki trygt, þótt Króksfjarðarsíminn komi; það verður ekki örugt fyr en síminn er kominn til Patreksfjarðar og þaðan í Rauðasandshreppinn, eins og löngu fyr er búið að gera ráð fyrir. Þess vegna verð jeg að halda því fram, sem einnig er álit landssímastjóra, að símasambandið við Vesturland sje eitt af því allra nauðsynlegasta, sem framkvæma þarf. Jeg mun greiða atkv. með máli þessu, en þessa grein vildi jeg gera fyrir því, hvað fælist bak við atkv. mitt.

Frsm. (Þorsteinn Jónsson) Það gleður mig, að hv.þm. Barð. (HK) skuli nú vera með frv.; en það þurfti hann aldrei að óttast, að jeg væri svo duglegur fyrir kjördæmi mitt, að jeg fengi símalínu þessa lagða á undan öllum öðrum símalínum, sem áður var ákveðið að leggja. En jeg vildi fá viðurkenningu fyrir því, að hjer væri um rjettmæta kröfu að ræða, og loforð um, að síminn yrði lagður strax og ástæður leyfa. Mjer þótti leitt, að hæstv. atvrh. (KIJ) skyldi ekki minnast á símana til Brekku og Loðmundarfjarðar, þegar hann mintist á þær línur, er fyrst þyrfti að leggja. Sími er nú alstaðar á Austfjörðum nema í Loðmundarfirði, og er því eðlilegt, að þessi hreppur verði illa staddur í atvinnusamkepni. því að svo mikið er nú undir símanum komið. Þessi hreppur er háum fjöllum girtur á alla vegu og verður að sækja prest. lækni og alla verslun til Seyðisfjarðar. Annars vil jeg taka það fram, að frá minni hálfu er engin togstreita um símalagningar. Veit jeg, að landsstjórn og landssímastjóra er sæmilega vel treystandi að ákveða, hvar mest er þörf fyrir nýjar símalínur. En það hygg jeg, að eins mikla nauðsyn beri til þess að leggja símalínu til Brekku og Loðmundarfjarðar sem til nokkurra annara staða, sem enn eru símalausir.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Út af ræðu hv.þm. Barð. (HK) vil jeg minna hann á, að nokkurt gegn verður hann að viðurkenna, að það sje fyrir Vesturland að fá síma frá Stykkishólmi til Grundarfjarðar. Líka má hann minnast þess, að hinn nafnkunni Króksfjarðarsími kemur nú á þessu ári. Hvað snertir símana á Austurlandi, skal jeg taka það fram, að mjer er ekki kunnugt um, að brýn nauðsyn sje talin á síma til Brekku, en á símanum til Loðmundarfjarðar veit jeg, að talin er mikil nauðsyn og að hann verði lagður svo fljótt sem unt er. Jeg skal játa það, að jeg þekki ekki vel til á Austurlandi, en hitt veit jeg, að þörfin á þessum símalínum fyrir norðan er mikil og að þær hefðu átt að vera komnar fyrir löngu. Er og líka þess að gæta, að fje er nægilegt fyrir hendi frá sýslnanna hálfu til að leggja línur þessar, og eins línuna til Grundarfjarðar.

Eiríkur Einarsson Þegar frv. þetta var til 1. umr., mintist jeg á nokkur atriði um framkvæmd símalaganna, að því er lagning nýrra lína snertir. Og þótt það, sem jeg vildi athuga, standi ekki í beinu sambandi við frumvarp þetta, þá vil jeg nota tækifærið og ítreka mál mitt, í vændum þess, að hæstv. atvinnumálaráðherra, sem nú er nærstaddur, taki því frjálsmannlega og veiti mjer upplýsingar og svör, þótt eigi sje farin hin formlega fyrirspurnarleið. Sá rekspölur virðist nú kominn á, að svo og svo miklu fje sje varið til nýrra símalagninga, án þess að nokkur eyrir sje veittur til slíks í fjárlögum. Svo er það að minsta kosti um símaframkvæmdir á þessu ári, 1923. Fjárlögin veita ekkert til nýrra lína, en þrátt fyrir það eru nýjar símalínur gerðar, og vitanlega með ærnum kostnaði. Í líka stefnu virðist haldið samkvæmt fjárlagafrv. hæstv. stjórnar fyrir 1924; ekkert fje ákveðið til nýrra símalína, en hins vegar finnur stjórnin hvöt hjá sjer til að benda á ýmsar línur, er standi næst, ef fje fáist til aðgerða, og virðist sú talning af handahófi gerð. Og hví er stjórnin yfirleitt að stinga upp á ýmsum símalínum, úr því hún ætlar alls ekki fje til framkvæmda, eða á að halda áfram sömu leið, leggja nýja síma án íhlutunar fjárveitingavaldsins ? Aðferð þessa tel jeg ranga og mjög varúðarverða. Það er nauðsynlegt, að fjárveitingavaldið, Alþingi, hafi sem nákvæmast yfirlit um allar greiðslur úr landssjóði og að allar greiðslur af almannafje sjeu ákveðnar af hinum rjetta hlutaðeiganda, fjárveitingavaldinu, ekki síst að því er stórframkvæmdir snertir, svo sem símalagningar. Það á sem allra sjaldnast að koma fyrir, að orkað geti tvímæla, hvort heimilt sje eða heimilt ekki að greiða stórfje úr fjárhirslu ríkisins, og öryggisleiðin er sjálfsögð, sú, að haldið sje fast um rjett Alþingis til að ákveða. hvort greiða skal og hve mikið, en sneitt hjá öllum millivegum, svo sem hjer virðist komið á stað. Því í fám orðum: Annaðhvort engar nýjar símalínur eða ákveðnar með fjárframlögum í fjárlögum. Það var gert til skamms tíma, og því má ekki hætta. Þessu skýt jeg jöfnum höndum til hæstv. stjórnar, og þá sjerstaklega hæstv. atvinnumálaráðherra, og fjárveitinganefndarinnar, sem hvorumtveggja stendur nærri að færa misfellurnar til lagfæringar. Vil jeg að síðustu spyrja hæstv. atvrh. að því, hvort þessi aðferð um símalagningar, er jeg hefi látið óánægju mína í ljós um, sje hans ráð eða símastjóra eða beggja í sameiningu.

Forseti: Jeg vil vekja eftirtekt á því, að það er ekki leyfilegt samkvæmt þingsköpum að tala um annað en frv. það, sem fyrir liggur. Verð jeg að minna hv.þm. á þetta, svo að ekki verði málróf meira en góðu hófi gegnir.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Jeg var hjer ekki við 1. umr. málsins (varð að vera í Ed.), og var því ekki kunnugt um, að háttv. 1. þm. Árn. (EE) hefði komið fram með fyrirspurn þessa. Mundi jeg þá hafa kynt mjer þetta og svarað því, en nú er jeg ekki svo reiðubúinn sem skyldi, en skal þó svara nokkru. En verði það ekki fullnægjandi, getur hv.þm. komið með formlega fyrirspurn: þeim rignir hvort sem er nú niður. Hv. þm. fanst mál þetta ekki vera komið á góðan rekspöl, og kendi það stjórninni. En þessi stjórn á þar enga sök á, heldur er þetta gert eftir undirlagi fyrri stjórnar og þingsins í fyrra. Ástæðan til þess, að fje var ekki veitt til símanna í fjárlögum var sú, að reyna að koma fjárhagnum í rjett horf, en það hefði ekki orðið, ef 180 þús. kr. hefðu verið veittar til þessa, heldur hefði þá orðið stór tekjuhalli. Er auðvitað sárt að þurfa að hefta framkvæmd þessa, en það er þó betra en að vera altaf í díkinu. Hv. þm. (EE) sagði, að útlit væri fyrir það, að stjórnin vildi ná þessu út fyrir íhlutun fjárveitingavaldsins. Jeg skil ekki, hvernig hann fær sagt þetta, ef hann hefir lesið athugasemdirnar við fjárlagafrv., sem hann hlýtur að hafa gert. Auk þess ætti hv.þm. að vita það, að stjórninni er veitt heimild til símalagninga samkvæmt sjerstökum símalögum. Er því hjer um ekkert gerræði að ræða. Annars má minna hv.þm. (EE) á það, að stjórnin hefir farið lengst í símalagningu að þinginu fornspurðu í hans kjördæmi, er hún veitti fjeð til símans út í Þorlákshöfn. Þá spurði hv.þm., hvort það væri landsstjórnin eða landssímastjóri, sem rjeði þessu. Aðferðin er sú, að landsstjórnin leitar tillagna landssímastjóra, eins og hún leitar tillagna annara ráðunauta og forstöðumanna, og fer svo eftir því, sem henni þykir skynsamlegast, því að ábyrgðina ber hún. En það vil jeg taka fram, að enginn ágreiningur hefir orðið milli mín og landssímastjóra. Jeg met og hefi ætíð metið tillögur þessa manns mikils, því að jeg veit, að þær eru ætíð góðar og viturlegar, og eins hefir nú verið. Jeg veit, að hv.þm. ber mikið fyrir brjósti símalínu upp Skeiðin; talaði jeg við landssímastjóra um hana, og kvað hann þörf á henni, en þó rjettara að láta hana sitja á hakanum nú fyrst um sinn, vegna annara nauðsynlegri. Hv. þm. (EE) sagði, að sýslubúar væru reiðubúnir til að vinna að símanum og leggja alt til. Jeg skal ekki draga það í efa, en langaði þó til að spyrja hv.þm. hvort tillögin sjeu til. Hingað til hefir það reynst svo, að ýmislegt hefir brugðist frá Arnessýslu, sem áskilið hefir verið til samgöngubóta.

Frsm. (Þorsteinn Jónsson) Örfá orð. Þótti gott að heyra, að landssímastjóri og hæstv. atvrh. telja þörf á Loðmundarfjarðarsímanum, en mjer skildist, að hæstv. ráðherra teldi ekki eins mikla þörf á Brekkusímanum. Jeg hygg, að hjer sje erfitt að gera upp á milli, en það veit jeg, að eins mikil þörf er þessa síma og símans fram Skagafjörð. Á Brekku er sjúkrahús og læknissetur, og er það eitt nægilegt til þess að gera símaþörfina mikla. Enn vil jeg líka taka það fram, að hið víðáttumikla Upphjerað ásamt dölum, Jökuldal, Fljótsdal og Skriðdal, er algerlega símalaust. En þegar Brekkusíminn verður lagður, eiga íbúar þessara sveita mun hægra með að ná til síma en áður. Hins vegar veit jeg, að stjórnin hefir í mörg horn að líta. Í sambandi við þetta mál vil jeg geta þess, að mikil nauðsyn er á því, að lína verði lögð til Skála á Langanesi, því þar eru einhverjar bestu fiskistöðvar landsins. Sú lína ætti ekki að kosta mjög mikið, því að leiðin frá Þórshöfn til Skála er mjög auðveld til símalagningar.

Björn Hallsson Jeg skal reyna að hlýða áminningum hæstv. forseta og fara sem minst út fyrir efnið, en dálítið getur það orðið samt. Frv. þetta er ekkert stórmál og hefir ekki mætt miklum andróðri, enda skal jeg ekki fjölyrða um það. Þessi fyrirhugaða símalína er ekki löng, eitthvað um 14 kílómetrar, frá Þórshöfn til Gunnólfsvíkur, og af þessari leið þarf ekki staura á 7–8 kílómetra svæði, svo að hjer er eiginlega að ræða um 5–6 kílómetra leið, svo að línan getur ekki orðið dýr. Að vísu þarf að leggja vír alla leið frá Þórshöfn, en þar sem meiri hluta leiðarinnar má nota staura á símalínunni, sem nú er til Þórshafnar, dregur það mikið úr kostnaði. En alt fyrir það hefir okkur flm. frv. ekki komið til hugar, að lína þessi kæmi strax, heldur yrðu aðrar látnar sitja í fyrirrúmi, sem áður eru komnar í símalögin. En við væntum þess, að þessi stutta lína verði lögð sem fyrst, þar sem hjer er um að ræða aflasælan útgerðarstað, og hins vegar rjett og sjálfsagt að styðja viðleitni manna við að auka framleiðslu eftir ýtrustu föngum. Út af orðum hæstv. atvinnumálaráðherra um símalínu að Brekku, að honum væri ekki kunnugt um mikla þörf hennar, vil jeg taka fram eftirfylgjandi: Sími frá Egilsstöðum til Brekku á að liggja um allþjettbygt hjerað. Á leiðinni er Hallormsstaður, eða í það minsta yrði lagður sími þangað frá Brekku. Á Hallormsstað er hinn frægi Hallormsstaðarskógur og oft þar mikil ferðamannaumferð og mikil þörf fyrir síma. Hins vegar er Brekka læknissetur í Fljótsdalshjeraði, en nú er læknislaust í Hróarstunguhjeraði að heita má, þar sem læknirinn er búsettur í Borgarfirði, og væri því þýðingarmikið að hafa síma á Brekku, þar sem þess læknis er oft vitjað niður um alt Hjerað. Hæstv. atvrh. sagði, að hann teldi sjálfsagt, að síminn til Loðmundarfjarðar gengi á undan Brekkusímanum. Jeg ætla ekkert að dæma um það, hvor ganga eigi á undan. Tel gott hvað gengur og báða nauðsynlega. Veit vel, að Loðmfirðingar eru mjög einangraðir og læknislausir, en helst óska jeg, að þessir símar verði báðir lagðir sama ár. Tek jeg það skýrt fram, að jeg vil á engan hátt spilla fyrir Loðmfirðingum með þeim orðum, sem jeg sagði um Brekkusímann. Vonast jeg til þess, að hv. deild sýni frv. þessu velvild og lofi því að ganga áfram.

Eiríkur Einarsson Jeg skal lofa hæstv. forseta því að blanda ekki inn í þessa umræðu óskyldari málum en gert hefir verið oft og tíðum síðustu dagana, og það í ómerkari málum. Jeg vil aðeins fara örfáum orðum um ræðu hæstv. atvrh. (KIJ). Mjer fanst það liggja í orðum hans, að jeg kendi honum um þann rekspöl, sem mál þetta væri komið á.  (AtvrJ. KIJ: Jeg skildi háttv.þm. þannig)  . Jeg hefi aðeins spurst fyrir um, hverjum væri að kenna og vítt aðferðina, og var þar að tala um málefnið en ekki mennina. Ekki er það leiðin upp úr skuldadíkinu að halda gjaldaliðum, sem eiga að vera í fjárlögum, utan þeirra, en greiða þó; það sjer hæstv. atvrh. og hver maður. Vegirnir til betri fjárhags eru ýmsir, þar á meðal auðvitað sparnaður. sannur spámaður, en ekki yfirvarpssparnaður, og hjálpin út úr ógöngum er fólgin í fleiru en sparnaðinum; hún er einnig fólgin í nytsömu starfi. Því má síst spara, er um nytsamar framkvæmdir, verklegar framkvæmdir ræðir; það er sama og að leggja árar í bát þegar brimar. Því er það tvent, er um símalagningarnar ræðir, sem jeg legg áhersluna á, í fyrsta lagi, að ákveðið sje af fjárveitingavaldinu, hvað lagt sje til þeirra í hvert skifti, og varast að klípa það mjög við neglur sjer í sparnaðarskyni, sem yrði að miklu leyti sparnaður á verkkaupi landsmanna sjálfra til nytsemdarverka, og í öðru lagi, að samviskusamleg skipun eigi sjer stað um það, í hverri röð nýjar símalínur leggjast. Okkur Árnesingum er það tilfinnanlegt, að þessi þáttur málsins hefir raskast, og sjest það meðal annars í því, að byrjunarlína um uppsveitir sýslunnar, er landssímastjóri var áður búinn að játa aðkallandi, finst nú ekki í meðmælalínum stjórnarinnar. Hæstv. atvinnumálaráðherra sagði, að til væru sjerstök símalög og væri stjórninni þar heimilað að leggja nýjar símalínur, ef þess þyrfti við. Þar til vil jeg svara því, að til eru og sjerstök fjárlög, sem sett eru frá ári til árs, og í þeim á að veita fje til þessara hluta sem annara, sem eru á ríkisvegum, og jeg vil halda fast við þau og íhlutun fjárveitingavaldsins um allar slíkar framkvæmdir. Jeg skal ekki orðlengja þetta, en þó geta þess um Þorlákshafnarsímann, er jeg tel mjög þarfan, að hann var þegar kominn í símalögin, og var því ekki meiri náðargáfa en annað, sem gert hefir verið hið síðsta í símaframkvæmdum. Jeg held því fram, að ný símalína um upphjeruð Árnessýslu sje alveg eins nauðsynleg og miklu fremur en margar aðrar, sem lagðar hafa verið og leggja á: það vil jeg ítreka. Þá spyr og hæstv. atvrh., hvort fjárframlög þau, er Árnesingar eiga að greiða til símalagningar, ef til kemur, sjeu fyrir hendi. Árnesingar mundu hafa einhver ráð til þeirra hluta, og víst er um það, að þörfin á síma um hinar fjölmennu og víðlendu sveitir í sýslunni ofanverðri, nærri heilu læknishjeraði, er svo hraklega er látið sitja á hakanum, hvetur menn til allra þeirra framlaga á móti, er sanngjörn geta talist og þeir geta staðið straum af og greitt getur fyrir framgangi málsins. Myndi hjeraðsbúum t. d. þykja sjálfsagt mál að flytja sjálfir staurana til línustaðar, og má hæstv. ráðherra vita það, að Árnesingar eru ekki svo verri öðrum mönnum, að eigi megi treysta þeim til að inna þær kvaðir af höndum, er þeim eru áskildar og byggjast mest á vinnuframlögum þeim, sem þeir eru sjálfir fúsir til. Annars vil jeg taka það fram, að eigi verklegar framkvæmdir, sem eru nauðsynlegar í sjálfu sjer, svo sem símalagning, að standa og falla með því, hvort hlutaðeigandi hjeraðsbændur eru fjáðir eða ekki; eigi Árnesingar nú að gjalda þess, að ilt árferði, kaup-„skrúfa“, vegagerðaríþyngingar o. fl. hefir eytt efnum þeirra á síðustu árum, þá er það alveg ný „pólitík“, hefnipólitík, sem jeg skil ekki, hvernig hæstv. landbúnaðarráðherra, framsóknarráðherra, fer að beita sjer fyrir, svo að honum sæmi.

Flm. (Jakob Möller) Hv. deild mun eflaust kannast fljótlega við þetta frv., því það er í sama búningi og það var í í fyrra, er það þá var borið fram hjer í deildinni og komst þá ekki lengra en til nefndar. Bæjarstjórn Reykjavíkur telur nauðsynlegt, að jarðir þessar verði lagðar undir lögsagnarumdæmi Reykjavíkur, en samkomulag um þetta hefir enn eigi náðst við viðkomandi sveitarstjórnir. Um nauðsyn þá, sem hjer er um að ræða, getur auðvitað verið álitamál, og ef í það færi, gæti Alþingi samþykt lög um þetta án þess að leitað yrði samkomulags við hreppana, en það er alls ekki tilgangur vor, flutningsmanna þessa frv., að fara fram á það; málið er ekki nógu undirbúið til þess enn. Væntanleg nefnd, sem fengi frv. til meðferðar, yrði þá eflaust að bæta inn í frv. ákvæðum um, með hvaða skilyrðum þessar jarðir yrðu lagðar undir Reykjavíkurbæ, og leggja til um, að viðkomandi hreppum yrði úrskurðaðar bætur fyrir, eða eitthvað því um líkt. Fjölyrði jeg svo ekki um þetta meir á þessu stigi málsins, en vænti, að háttv. deild taki frv. vel og samþykki, að það gangi til 2. umr., og jeg geri það að tillögu minni, að því verði vísað til allsherjarnefndar.

Einar Þorgilsson Eins og tekið er fram í greinargerð frv. og háttv.flm. (JakM) hefir einnig tekið hjer fram, lá frv. þetta hjer fyrir deildinni í fyrra og lognaðist þá út af í nefnd, eins og ófullkominn eða ótímabær burður. Jeg hefi kynt mjer þetta mál á ný allrækilega og hjá hreppsnefndaroddvita Mosfellshrepps hefi jeg fengið að vita, að í Mosfellshreppi hafa verið samþykt eindregin mótmæli gegn sameiningu nefndra jarða í þeim hreppi við lögsagnarumdæmi Reykjavíkur að svo stöddu máli. Enn fremur hefi jeg fengið upplýst, að ekki hefir heldur verið leitað álits viðkomandi sýslufjelags um þetta mál, og mótmæli jeg því frv. þessu, að það nái fram að ganga, enda þótt jeg ekki vilji meina því að fara til 2. umræðu. Eru alls ekki veigameiri ástæður bornar fram frv. þessu til stuðnings en þær, sem á móti eru. Þó að því sje haldið mjög fram, að Reykjavíkurbær eigi þessar jarðir nú og hafi þeirra þörf, vegna þess, að þar hafa verið reist ýms mannvirki, t. d. bygðar rafstöðvar, lögð vatnsveita um lönd þessara jarða, eða að Reykjavíkurbær hafi orðið fyrir einhverjum kvöðum, t. d. útsvari eða einhverju þess háttar, eru það alls eigi nægar ástæður til, að frv. þetta verði samþykt og gert að lögum, jafnilla undirbúið sem það er enn, og mótmæli jeg því í fullu umboði frá viðkomandi hreppum og sýslufjelagi.

Einar Þorgilsson Jeg vil aðeins gera stutta athugasemd við ræðu háttv. 1. þm. Reykv. (JakM). Hann sagði, að ekki stæði á öðru til samkomulags en fjárhagsatriði málsins. En jeg vil leyfa mjer að leiðrjetta þetta. Jeg hefi hjer fyrir mjer eindregin mótmæli hreppsnefndaroddvita Mosfellshrepps, í umboði hreppsins. Oddviti Seltjarnarneshrepps hefir sömuleiðis komið fram með mótmæli, en setti til vara vissa fjárupphæð til grundvallar, ef til framkvæmda kæmi. Að jeg geri ekki að kappsmáli, að málið sje þegar felt eða tekið af dagskrá, kemur til af því, að jeg býst við, að það sofni í nefnd, eins og það hefir sofnað áður, nema betur verði undirbúið en það er nú og hefir verið til þessa.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Öllum, sem hlutdrægnislaust líta á þetta mál, hlýtur að vera það fullljóst, að það sje bænum hin mesta nauðsyn, að mál þetta nái fram að ganga. En oft hefir sú orðið raunin á, að þingið sje ófúst á að leggja jarðir undir kaupstaði án samþyktar viðeigandi hrepps- og sýslunefnda. Jeg geri því ráð fyrir, að þingið muni kveinka sjer við að leggja þessar jarðir undir bæinn, þrátt fyrir nauðsynina, ofan í skýlaus mótmæli hreppsnefndanna, sem fram hafa komið. Um þetta er mjer kunnugt, því það stendur svo á, að jeg hafði fyrir eitthvað 30 árum svipað mál til meðferðar hjer í þinginu. Þá hafði Akureyrarbær keypt jörð í Hrafnagilshreppi, sem bænum var nauðsynlegt að ná undir sitt lögsagnarumdæmi, en hreppsnefnd Hrafnagilshrepps var því mjög öndverð. Mjer var það því fullljóst, að til þess, að frv. kæmist í gegn, yrði bærinn talsvert á sig að leggja og ganga mjög langt til samkomulags, því án þess samkomulags vissi jeg, að ekki þýddi að bera fram frv., og því samkomulagi náði jeg með sjerstökum hlunnindum, er hreppurinn fjekk í staðinn. Jeg býst því við, að Reykjavíkurbær þurfi að leggja eitthvað meira í sölurnar fyrir þetta mál en það, sem frv. getur um Vil jeg skjóta því inn í, hvort bæjarstjórnin sjái sjer nú ekki fært að leita hófanna hjá hreppsnefndum þessara hreppa og gera þeim svo góð boð, að þeir megi við una. Málið mun hvort sem er vera svo þýðingarmikið fyrir bæinn, að hann sje þess vel umkominn að leggja talsvert í sölurnar fyrir það.

Flm. (Magnús Jónsson) Þó að hjer sje um langan lagabálk að ræða, hygg jeg, að ekki sje ástæða til að þreyta háttv. deild á langri ræðu, og þrátt fyrir það, að frv. þessu fylgi ekki löng greinargerð, vænti jeg, að háttv.þm. hafi getað áttað sig á því, hvað hjer er á ferðinni. Það er nefnilega gamall kunningi, sem hefir verið í útlegð í alllangan tíma og er að koma heim aftur. Það eru sem sje lögin frá 11. nóv. 1899, er fjellu úr gildi með bannlögunum, og voru því óþörf. En þar sem nú, því miður, hefir orðið að veita undanþágu frá bannlögunum, getur það verið álitamál, hvort sömu reglur um veitingar vína ættu eigi að gilda áfram. Þó er hjer sjerstaklega ástatt nú, er aðeins vín með 21% áfengis, og þar undir, eru heimil til innflutnings, og svo er í öðru lagi einkasala ríkisins á vínunum. Jeg ætla mjer ekki að hefja langar umræður um “þetta, en bið háttv.þm. að greina vel á milli aðal- og aukaatriða í þessu máli. Það eru ýms aukaatriði, er jeg skal játa að standa til bóta í frv. þessu og jeg vænti, að háttv.þm. þá taki til athugunar, ef með þarf. En svo eru tvö aðalatriði í þessu máli, sem jeg mælist til, að háttv.þm. athugi vel og jeg legg mikla áherslu á. Hið fyrra er, að ríkið fari ekki með smásölu vínanna, eins og stjórnin ætlast til með reglugerðinni frá 18. júlí 1922. Það fyrirkomulag verður alt of þunglamalegt bákn í meðferðinni og sýnilega ljettara fyrir ríkið að fela einstökum mönnum rekstur smásölunnar. Fullmikið hefir verið gert af hálfu stjórnarinnar í því að ota fram vínunum, en það er gagnstætt reglugerðinni frá 1922, og takmarkanir þær á vínsölunni, sem þar eru heimilaðar, hafa reynst pappírsákvæði ein. Það er rjettara að hafa aðeins fáa menn við vínverslun ríkisins, en fela smásöluna heldur einstökum mönnum, er greiði ákveðið gjald í ríkissjóð fyrir söluleyfið. Annað aðalatriðið er það, að ekki sje þröngvað vínsölu eða vínveitingum upp á sjerstök hjeruð eða bæi, og tilgangurinn með þessu frv. er sá, að sjálfsákvörðunarrjettur sveita og bæjarstjórna fái að njóta sín eins og áður var. Þetta er vitaskuld aðaltilgangur frv., og það fram komið beinlínis vegna hans. Skal jeg nú ekki þreyta háttv. deild meira að sinni, en þó er eitt atriði enn, er jeg þarf að drepa á. Jeg fæ ekki sjeð, þó að frv. þetta verði að lögum, að það rekist á neinn hátt á samninga vora við Spánarstjórn eða geti staðið markaði vorum á Spáni fyrir þrifum. Þessi undanþága frá bannlögunum var veitt vegna samninga vorra við Spán, og það er sjálfsagt að halda gerða samninga, eins og hverjum manni er vitanlegt, en það er líka sjálfsagt að halda hinum aðiljanum að því að efna samninginn til fulls. Og af Spánverja hálfu var einskis krafist nema þess, að innanlands ráðstafanir gerðu ekki undanþáguna að engu. En það verður á engan hátt sagt, að þetta frv., þótt það verði að lögum, geri undanþágu þá, er vjer veittum Spánverjum, að engu. Það er og vitanlegt, að það var ekki aðalatriðið, að hjer yrði flutt inn mikið af spönskum vínum, þegar undanþágan var veitt - enda líklega minst af því víni frá Spáni, er hingað hefir flust - heldur hitt, að Spánarstjórn fengi viðurkenning á sínum grundvallarreglum og innflutningur vínanna yrði leyfður. Fjölyrði jeg þetta ekki meir, en vænti þess, að frv. þetta fái góðar undirtektir hjer í deildinni, og geri það að tillögu minni, að því verði vísað til allshn. um leið og það verður samþykt til 2. umr.

Jón Baldvinsson það eru sumir menn þeirrar skoðunar, að gömlu lögin um sölu og veitingar vína innanlands sjeu enn í gildi. En jeg skal þó ekki mæla á móti því, að einstök atriði gömlu laganna verði tekin upp aftur. En þó eru ýmisleg ákvæði í þessu frv. athugaverð og sem jeg get ekki fallist á, svo sem að leyfa vínsölu á skipum o. fl., en sem jeg ætla þó ekki að gera að umræðuefni nú. Það er eitt atriði í greinargerð frv., sem kom mjer til að taka til máls, þar sem það er sagt, að dýrara verði að ríkið hafi smásöluna á hendi heldur en hún verði í höndum einstaklinga o. s. frv. Það er stöðugt verið að stagast á því, að ríkissalan sje dýrari í rekstri en rekstur einstaklinga, og vil jeg ekki láta þessu ómótmælt. Jeg vonast til að þetta, sem hv.flm. frv. (MJ) talaði um, að ríkistrekstur sje ávalt þunglamalegt bákn, eigi ekki við flm. (MJ), en hann er sjálfur lifandi ríkisfyrirtæki, sem embættismaður ríkisins. Vitanlega má ýmislegt finna að rekstri ríkisfyrirtækja, einkum í byrjun. En jeg spyr: Eru ekki misfellur í rekstri fyrirtækja einstakra manna. Jeg fullyrði, að miklu meiri misfellur eigi sjer stað þar heldur en hjá opinberum fyrirtækjum, og þau mundu áreiðanlega græða á þeim samanburði. Það var algerður óþarfi af hv.flm. (MJ) að koma fram með þessar aðfinslur í greinargerð þessa frv. og í ræðu sinni, og jeg vil ekki láta því ómótmælt.