Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Ráðherra: Mjer hefir heyrst það á ræðum háttv. flutnm. (S. E.), að hann búist við, að þessi þingsályktunartillaga, sem af sumum góðum mönnum hefir verið kölluð »viðrini«, yrði molduð hjer í deildinni. Það var því ekki nema eðlilegt, að hann hjeldi 2 hjartnæmar líkræður, sem báðar hafa endað með stuttri bæn. Háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.) hefir tekið af mjer ómakið og svarað flestu af því, er svara þarf flutningsmönnunum. Jeg get því verið stuttorðari en ella. Jeg skal þá byrja á háttv.þm. Dal. (B. J.). Muni jeg rjett, þá brá hann sjer til Haag í gær - hann er vanur utanförum - til þess að tala þar máli Dana. Þeir hafa hjer fengið öflugan málssvara, og er ástæða til þess að óska þeim til hamingju með hann. Annars var það ekki svo óttalegt, sem þessi háttv.þm. ætlaði að leggja Dönum í munn. Þeir áttu að segja það eitt, að meðferð málsins sýndi það, að það af Dana hendi hefði verið skoðað sem danskt mál. En hvað kemur okkur það við, er Danir segja í þessu efni. Það er ekki nema eðlilegt, að þeir skýri málið frá sínu sjónarmiði, eins og við frá okkar. Og sje það rjett, sem ekki hefir verið hrakið, og verður ekki hrakið, að tilætlunin hafi aldrei verið sú, að krefjast nú beinnar viðurkenningar þess, að uppburður sjermálanna væri sjermál, þá varðar oss það engu, hvað Danir segja í þessu efni, þar sem vjer höfum engum rjetti slept. Jeg legg ekki mikið upp úr því, þótt danska blaðið »Politiken« frá 30. f. m. haldi því fram, að »status quo« haldist í þessu efni. Í fyrsta lagi eru þetta ekki orð Hans hátignar konungsins, og í öðru lagi ber þess að gæta, að »Politiken« er stjórnarblað, og því eðlilegt, að það haldi þessari skoðun fram, til þess að gefa ekki andstæðingum stjórnarinnar höggstað á stjórninni fyrir það, að forsætisráðherrann hefði sýnt tilslökun í málinu. Háttv. þm. Dal. (B. J.) gaf það í skyn, að þingið 1914 hefði ætlað að vinna mikinn sigur. En í hverju var sá sigur fólginn? Ekki í því, að fá viðurkenningu Dana á því, að uppburður sjermálanna væri sjermál. Ekki var beinnar viðurkenningar konungs á þessu atriði heldur krafist. Það eina, sem þingið fór fram á, var það, að stjórnarskráin næði fram að ganga, án þess að staðfestingin færi í bága við fyrirvara Alþingis, án þess að nokkrum rjettindum væri slept. Og við háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.) höfum sýnt fram á, að ekkert slíkt skeði 19. júní síðastliðinn. Nú langar mig til þess að spyrja háttv.þm. Dal. (B. J.), á hvern hátt hann og flokksbræður hans hugsuðu sjer að sigra. Jú, þeir ætluðu að láta stjórnarskrármálið liggja í strandinu, sem það komst í 30. nóv. síðastliðinn, fyrir frammistöðu háttv. flutnm. (S. E.), og dúsa í því hreiðri. Svo var það víst meining þeirra að gefa fyrv. ráðherra traustsyfirlýsingu á þinginu, og beygja sig að öðru leyti fyrir konungsvaldinu. Sigur þeirra var því í því fólginn, að svínbeygja sig. Síðar meir hugðust þeir að taka málið upp að nýju og setja þá ríkisráðsákvæðið aftur inn stjórnarskrárfrumv. Fyrst að beygja sig, og síðan bæta gráu ofan á svart, með því að láta ákvæðið standa óbreytt í stjórnarskránni. Þetta er það, sem þessir herrar kalla »að fá viðurkenningu Dana fyrir því, að uppburður sjermálanna sje sjermál«. Háttv. þm. Dal. (B. J.) kom enn með þá gömlu firru, að Alþingi hefði að eins þolað, að málin væru borin upp í ríkisráði. Alþingi gjörði meira en að þola það, og svo vel vill til, að jeg get sannað mitt mál með orðum manns, sem hv.þm. Dal. (B. J.) mun virða, sem sje sjálfs flutningsmanns (S. E.). Á þingi 1913 er einn þingmaður í Ed., Guðjón Guðlaugsson, að skýra ákvæðið »þar sem konungur ákveður«; hann telur, að skýra megi það á tvo vegu, og sje annar sá, að uppburður málanna verði ekki í ríkisráðinu. Þessu svarar háttv. framsögum. (S. E.) svo, að »frá ríkisráðinu hopum vjer ekki«. Þetta stendur í Alþingistíðindunum 1913, 1086. dálki. Í þessum umræðum minnist þáverandi ráðherra, Hannes Hafstein, á það, að oss sje það að mörgu leyti hentugra, að uppburður sjermála vorra fari fram í ríkisráðinu en annarstaðar. Næst honum stendur hv. framsögum. (S. E.) upp, og mótmælir alls ekki, nje gjörir athugasemdir við þessa kenningu þáverandi ráðherra, þrátt fyrir það, að hann hafði rökstutt hana. Hv. þm. Dal. (B. J.) telur oss lífsnauðsyn að ná öllum vorum málum undan Dönum. Ef orð hans eru tekin bókstaflega, fela þau í sjer persónusamband eða skilnað, en þau efni koma ekki þessu máli við. Þá læt jeg skilið við prókúratorinn frá Haag og sný mjer að vini mínum, hv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.). Ræða hans var skemtileg; hann er jafnan góður ræðumaður og gaman á hann að hlýða. Það er tekur til efnisins, þá hefir hv. 1. þm. Rvk. (S. B.) svarað mestu. Jeg skal því að eins til árjettingar hnýta við nokkrum athugasemdum um fáein atriði. Hann fann að því, að umræðumar á ríkisráðsfundinum 19. júní hefðu verið birtar í Ríkistíðindum Dana, þótt án undirskriftar forsætisráðh. væri. Þessu hefir hann áður haldið fram og talið mig hafa unnið pólitískan höfuðglæp, er jeg reis ekki upp móti birtingunni, þannig lagaðri. En eins og jeg tók fram í gær, þá ber hv. tillögumönnum ekki vel saman; eru þeir auðbraktir úr vígjum sínum, og mun eins fara um þetta vígi. Einn af málsvörum þeirra utan þings, og vafalaust greindasti lögfræðingurinn í þeirra flokki, hefir lýst yfir því, að birtingin væri algjörlega áhrifalaus. Enda segir þetta sig sjálft. Hvernig getur það haft stjórnskipulega þýðingu, þótt birt sje fundargjörð. Annað mál væri það, ef birtingin hefði farið fram á þann hátt, sem birt eru stjórnskipuieg atriði. En því fer fjarri. Birtingin fór fram í Ríkistíðindum Dana alveg eins og í Lögbirtingablaðinu hjer, undirskriftalaus. Hv. þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) sagði enn fremur, að viðurkenning Dana á því, að vjer hefðum rjett til þess að ákveða, hvar sjermál vor væru borin upp fyrir konungi, hefði ekki fengist, af því að forsætisráðherra Dana taldi þetta atriði sammál. Hjer til liggur það svar, að enginn, nema ef til vill hv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.), ætlaðist til þess, að Danir viðurkendu þetta. En enginn mun halda því fram, að spilt hafi verið rjetti vorum, þótt forsætisráðherra láti í ljós skoðun, sem mótmælt er af Íslandsráðherra. Mundi t. d. hv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.), ef jeg þættist eiga sneið af túninu á Bessastöðum, sem jeg auðvitað á ekki, vilja halda því fram, að jeg ætti hana, þrátt fyrir það, þótt eigandinn hefði mótmælt því? Annars get jeg um þetta atriði vísað til þess, sem jeg sagði í gær, og óþarft er að ítreka, þar sem jeg vísaði til skoðana hv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) sjálfs, eins og þær komu fram í blaði hans 1913. Hann vill nú raunar fóðra þessi ummæli sín þá með því, að flokksstjórn sjálfstæðisflokksins hafi ekki haft tíma til að hugsa málið og gjört ákvörðun sína í fljótræði. Flokksstjórn sjálfstæðisflokksins skipa þá þessir menn, sem allir eiga enn sæti hjer á þingi: hv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.), hv. 1. þm. G.- K. (B. K.), hv.þm.N.-Þing. (B. S.) og hv.þm. Dal. (B. J.). En ef þá hefir hent þetta fljótræði þá, að láta sjer glepjast sýn, hvernig getur þá nú undrað, þótt mönnum nú komi til hugar eitthvað líkt og telji þá ekki hafa yfirvegað þessa tillögu sína, sem nú liggur fyrir, til hlítar? Jeg sje ekki betur en að heimilt sje að láta sjer detta slíkt í hug og heimilt að segja það. Flestum mun þykja varlega í það farandi að byggja mikið á orðum þessara manna, eftir að fengin er játning frá forustumanni þeirra um það, að flokksstjórn þeirra hafi gjört tillögur sínar um eitt allra mikilvægasta mál landsins, sem þá var á dagskrá, algjörlega í blindni. Hv. framsögum. (S. E.) sagði annað veifið, að Danir hefðu enga afsökun í þessu máli, af því að þeim hafi verið fyrirvari Alþingis kunnur. Þar er ekki mikið, sem skilur okkur. Eins og hv. 1. þm. Rvk. (S. B.) og hv.þm. Snæf. (S. G.) hafa tekið fram, að ef jeg hefði farið út fyrir umboð mitt, sem jeg hefi ekki gjört, þá væri enginn skaði orðinn, því að hinn aðilinn þekti umboðið, og mun hv. framsögum. (S. E.) geta skilið þetta.  (Sigurður Eggerz: Hæstv. ráðh. skilur ekki sjálfan sig, eins og jeg mun sýna á eftir)  . Hv. framsögum. (S. E.) lofar ætíð að sýna alt og sanna á eftir, en þau loforð hans vilja reynast nokkuð afturmjó í efndunum. Þá eru það ýms atriði í ræðu háttv. framsögum. (S. E.) og annarra, sem jeg verð að víkja að, þótt ekki snerti beint þetta mál, en varðar þó aðgjörðir mínar og annarra, sem um málið hafa fjallað. Skal jeg halda tímaröð, eins og þeir. Hv. þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) talaði um utanstefningar, er hann svo nefndi, þ. e. heimboð konungs til nokkurra manna í vetur. Eftir því, sem mjer skildust orð hv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.), vildi hann ekki beint vita heimboð konungs, nje það, að boðið var þegið. En það var annað, sem honum þótti athugavert, sem sje hverjir voru valdir. Eins og kunnugt er, urðu fyrir þessu boði þrír menn, 1. þm. Húnv. (G. H.), 1. þm. Rvk. (S. B.) og jeg. Það, sem hv.þm. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) þótti athugavert, var það, að vjer værum of ungir. En þótt satt sje það um oss, að allir sjeum vjer nýir þingmenn og tveir af oss ungir að aldri og óvanir pólitískum stórræðum, þá getur þetta þó ekki átt við um 1. þm. Húnv. (G. H.), sem bæði er roskinn maður og lengi hefir verið viðriðinn stjórnmál. Hv. þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) þótti eðlilegra, að honum og hv. 1. þm. G.-K. (B. K.) hefði verið boðið. Þetta lái jeg honum ekki, því að þeir eru oss óneitanlega eldri og reyndari. Og sama er að segja um hv.þm. Dal. (B. J.).  (Bjarni Jónsson: Jeg mundi ekki hafa þegið það)  . Á hv.þm. Dal. (B. J.) sannast orð refsins, er hann náði ekki til berjanna: »Þau eru súr«. Allir þessir þrír menn hafa prýðilegan feril að baki. Einn þeirra hefir verið sendur í mikilsvarðandi sendiför sem fulltrúi landsins, annar hefir verið viðskiftaráðunautur og sá þriðji hefir farið með eitt hið merkasta fjármálastarf landsins, bankastjórn, og sjálfsagt gjört sjer mikið far um að koma út verðbrjefum bankans og á líklega gott skilið fyrir, þótt árangur hafi orðið sá, að brjef þessi hafa eigi selst, heldur lækkað í verði. Jeg get því skilið orð hv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) og samsint honum í því, að óheppilegt hafi verið, að þeir voru ekki valdir til farinnar. Sami háttv.þm. (Sk. Th.) gat þess, að vjer hefðum sagt eftir heimkomu vora, að vjer hefðum engu loforði bundist í því, hvað vjer ætluðum að gjöra. Og er það satt. En hins vegar var jeg þá þegar sannfærður um það, að óverjandi væri, að taka ekki þessu tilboði, og þegar á fyrsta eða öðrum flokksfundi, sem haldinn var um málið, lýsti jeg yfir því, að jeg væri ráðinn í að fylgja málinu fram, og ekki beygja mig, þótt jeg yrði í minni hluta. Þessu sama lýsti jeg yfir á opinberum fundi, og þetta hefi jeg efnt, sem betur fer. Er því alt hreint frá minni hálfu í þessu máli. Tillögumenn geta þess vegna ekki heldur brugðið mjer um það, að jeg hafi farið á bak við þá. En undarlegt er það af þeim, að ætla mjer þann barnaskap, að jeg fari að leita stuðnings þeirra, sem andstæðir voru í málinu, og fordæma alt það, sem jeg hefi gjört og ætla að gjöra. Þá skal jeg víkja að leyndinni. Allir hafa játað það, að lofað var að birta ekki bráðabirgðatillögurnar. Sumir þykjast raunar hafa bundið það einhverjum skilyrðum, en það er hin mesta fjarstæða, því að oss mundi aldrei hafa komið til hugar að sýna tillögurnar, ef leyndarloforð þingmanna hefði verið nokkrum skilyrðum bundið; heldur mundum vjer hafa leitað til annarra, eða látið málið niður falla, en eiga það á hættu, að birt væru orð, sem konungur kynni að segja einhverntíma í framtíðinni. En til þess kom ekki, því að allir bundust þessu þagnarheiti, og það var bókað í gjörðabók flokksstjórnarinnar. Eins og jeg hefi áður tekið fram, lýsti jeg því yfir í upphafi skýrt og skorinort, að jeg mundi halda málinu fram, enda er það nú fullljóst, að jeg hefi ekki látið heykjast í því efni. Og til sannindamerkis um þetta, úr því að farið er að draga fram ýmislegt, sem gjörst hefir á flokksfundum, skal jeg geta þess, að einn maður úr flokksstjórninni, sem er þó tamara að læðast en stökkva, hjelt mjög mergjaða ræðu yfir okkur, af því að hann hafði heyrt, að við ætluðum ekki að láta kúgast, heldur að við ætluðum fremur að segjast úr flokknum. Vildi þessi háttv. herra láta reka mig og víst háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.) einnig. Þá sagði háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) frá aðalefni þess, sem gjörst hafði á opinberum fundi hjer, en ekki fullkomlega rjett, og mun það stafa af minnisbresti. Þegar jeg var kominn til Khafnar, fæ jeg þá frjett þann 6. júní, að »Ingólfur« hafi nú birt tilboðið. Ef það hefir nú verið skoðun heitrofanna, er tillögurnar birtu, að tilboðið hafi verið hættulegt landinu og heill landsins hafi verið teflt í voða, þá hefðu þeir átt að birta tillögurnar fyrr, mánuði eða svo, og væri þá hjer um stórkostlega vanrækslu að ræða frá þeirra hálfu. En birtingin, fyrst þá, var alt of sein, því að hún gat ekki afstýrt því, sem jeg hafði ætlað mjer að gjöra. Og til hvers var birtingin þá? Ef þeir hefðu verið vitandi vits, mundu þeir hafa getað hindrað framgang málsins á þenna eina hátt. Og hvað var þá unnið? Jú, þá var stjórnarskráin dauð og öll sú mikla vinna ónýt, sem lögð hefir verið í það mál. Já, og það var líka unnið, að fitjað var upp á nýjum gauragangi, útvegaður pólitískur matarforði handa vissum mönnum, sem deyja mundu pólitískum hordauða, ef ekki hjeldi áfram rifrildið. Auðvitað gátu þeir einnig unnið það með birtingunni, að jeg kæmi tómhentur heim, og ausið þá yfir mig stóryrðum út af því, og hugsast gat það einnig, að sitja hefði orðið við fyrstu kostina. Yfirleitt mun þagnarrof þessara manna hvervetna hafa mælst illa fyrir, enda munu þeir og hafa slæma samvisku. Það bendir á, að þeir hafi sjálfir haft slæma samvisku fyrir gjörðir sínar, að þeir hafa reynt og reyna enn að klóra yfir þær. Háttv. framsögum. (S. E.) var utanbæjar, þegar birtingin fór fram, en hann hefir lýst yfir því, að hann hafi hvorki birt nje birta látið neitt af tillögunum. Það skoða jeg svo, sem hann vilji á engan hátt bera ábyrgð á birtingunni, og jeg býst við, að hann fari ekki að mótmæla þessari skoðun minni á afstöðu hans til málsins. Það er ekki nema eðlilegt, að hann vilji afsaka sig, því að einn af okkur þremenningunum, háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.), lánaði honum skjalið, daginn sem við komum. Jeg veit ekki, hvort hann hefir haft það svo lengi, að hann hafi haft nægan tíma til að afrita það, en mjer hefir aldrei dottið í hug, að gruna hann um brot á þagnarheiti sínu. Svo var líka annar þingmaður, sem jeg lánaði skjalið með sama skilorði, að hann afritaði það ekki, nje ljeti afrita eða birta á annan hátt. Það var háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.). Hann hefir líka gefið yfirlýsingu í Ingólfi, um að hann hafi ekki lagt skjalið til, þótt það hins vegar hafi vitaskuld verið birt með vitorði hans og samþykki. Hann finnur þannig ástæðu til að bera þetta af sjer líka, þótt böndin hafi að honum borist fyrir líkur, vill ekki vera aðalmaðurinn, og ekki meira en meðsekur. Honum hefir gjört bæði að sárna og klæja. Hversu mikið sómastrik, sem þessir menn álíta að birtingin hafi verið, og í aðra röndina hjálpráð fyrir landið, reyna þeir þó að klóra yfir það á eftir, og afsaka sig með því, að þeir hafi ekki lagt til afritið af skjalinu. Það er í sjálfu sjer ekki nema ánægjulegt, að þessir menn kunni að blygðast sín fyrir það atferli, sem hjer er um ræða, og satt að segja hefir hvergi orkað tvímælis, nema vestur á Kvennabrekku í Dölum. Annars hafa allir lokið upp einum munni um það, að slíkt atferli sje gjörsamlega óforsvaranlegt.  (Skúli Thoroddsen: Þetta er ósatt, og ekki til neins að vera að bera slíkt fram)  . Það telja allir heiðarlegir menn, sem óhlutdrægt hugsa, óafsakanlegt, nema mennirnir sjálfir, sem að birtingunni voru valdir, og hefi jeg engan heyrt mæla henni bót, nema þá. Utanlands er það álitið beinlínis hörmulegt, að það skuli geta komið fyrir, að fulltrúar þjóðarinnar gjöri sig seka í slíku athæfi. Það er ekki svo að skilja, að jeg vilji gjöra þessum mönnum neitt mein, en mjer finst það vera skylda þingsins, að lýsa hreinni vanþóknun sinni á því, að slíkir menn skuli geta átt sæti á löggjafarþingi Íslendinga, er gjörist sekir um rof á drengskaparheiti sínu. Háttv. þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) vjek að mjer ónotum fyrir það, að jeg hefi notið stuðnings Heimastjórnarmanna til að koma fram stjórnarskrármálinu. Jeg játa, að það sje satt, og það er langt frá því, að jeg fyrirverði mig fyrir það. En jeg get vel skilið, að háttv. þingm. N.-Ísf. (Sk. Th.) öfundi mig af fylgi Heimastjórnannanna, því að hann hefir áður klætt sig í biðilsbuxur, og leitað ásjár hjá þeim, en enga áheyrn fengið. Þannig fjekk hann hryggbrot hjá þeim á þinginu 1911. En mismunurinn þá og nú er ekki annar en sá, að þá var enginn stefnumunur innan flokksins, en nú, þegar sá munur er á stefnum, að annar parturinn hefir komið málunum fram, að óvild og þrátt fyrir mótspyrnu hins hlutans, þá á þetta að vera dauðasynd. Hitt, sem þingmaðurinn talaði um, að jeg væri genginn í mótflokkinn, er alls ekki rjett, heldur er nokkurs konar samvinnubandalag milli minna stuðningsmanna. Hann sagði, að það væri »fiction« að jeg hafi verið í Sjálfstæðisflokknum í byrjun þings, og dregur það líklega af því, þegar minni hluti flokksstjórnarinnar ætlaði að reka meiri hlutann í vetur! Þessir menn hafa vítt mig fyrir mínar gjörðir, og það lái jeg þeim ekki en hvað ná víturnar langt? Ekki lengra en það, að ef jeg gengi að því, sem hjer er á boðstólum, að viðrinistillögunni, þá vilja þeir láta mig hlutlausan. Ef jeg hefi unnið níðingsverk gagnvart föðurlandinu, þá hefðu þeir aldrei átt að láta mig hlutlausan. Ef maður ber stóru orðin saman við tillöguna, þá sýnast þau ekki vera neitt alvarlega meint hjá sumum. Það er eins og það sje aðalatriðið fyrir þessa herra, ef þeir gætu hangið í eða utan við einhvern meiri hluta í þinginu. Háttv. þingm. N.-Ísf. (Sk. Th.) var að barma sjer yfir því, að háttv. þingm. N.-Þing. (B. S.) hefði mist bein í þingbyrjun. Jeg get ekki sjeð, að það komi málinu mikið við, en háttv. þingm. N.- Þing. (B. S.) tekur sjálfsagt undir þenna harmagrát með vini sínum, þegar honum vinst tími til. Háttv. þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) sagði, að ekki ætti að felast neitt vantraust til stjórnarinnar í tillögunni. Það sannar ennþá betur mitt mál, hvað mikið þeim er um að gjöra að koma sjer vel við einhvern meiri hluta, þrátt fyrir illvirkið, sem þeir segja, að jeg hafi unnið. Þeir sýnast vera fúsir til, að gefa mjer »absolution«  (Skúli Thoroddsen: Ef hæstv. ráðherra vildi vera gott barn)  . Nei, þess krefjast þeir ekki, heldur að eins þess, að geta verið í einhverjum meiri hluta. Þá fór sami háttv. þingm. (Sk. Th.) mörgum orðum um það, að menn mundi reka minni til þess, að hann hefði áður haldið fram sjálfstæðismálum þjóðarinnar. Jeg efast ekki um vilja hans, og hefi nú nýlega sjeð þess nýjan vott, á þgskj. 42, hvernig hann hugsar fyrir landinu sínu. Þar ber hann fram tillögu um, að skora á stjórnina að fara þess á leit við Dani, að þeir leggi okkur til 4–5 fallbyssubáta til að verja landhelgina. Það er sjálfsagt miklu »ökonomiskara«, að láta Dani hafa fyrir þessu, heldur en að við sjeum að braska í því sjálfir, en óneitanlega stendur þessi tillaga nokkuð undarlega af sjer við lagafrumvarp, sem aðrir góðir sjálfstæðismenn hafa borið fram, þar sem þeir ætlast til, að Íslendingar spili upp á eigin spýtur í þessu efni. Það má sannarlega heita »gefundenes Fressen«, að fá Dani til að gjöra þetta fyrir okkur! Háttv. þingm. N.-Ísf. (Sk. Th.) var enn að tala um, að jeg hefði látið ráðherravonir glepja mjer sýn í þessu máli. Í fyrsta lagi stendur þetta nú ekki vel af sjer, því að 19. júní var jeg orðinn ráðherra, svo að vonirnar gátu ekki glapið mjer sýn, og mjer hefði þá verið innan handar að veita mjer 3000 kr. eftirlaun eins og háttv. flutnm. (S. E.) gjörði fyrir sig, ef mjer hefði ekki litist á blikuna. En svo er ekki víst, að jeg sje í þá átt veikari á svellinu, heldur en háttv. þingm. (S. E.) sjálfur, því að það hefir jafnan atvikast svo, þegar ráðherraskifti hafa orðið hjer á þingi, að hann hefir fengið í sig einhverja ónota kippi og ósjálfráða löngun til að opinbera það alt, sem gjörst hefir á flokksfundum og bak við tjöldin. Á þinginu 1909 birti hann í blaði sínu leynilega atkvæðagreiðslu um ráðherraval, og eitthvað svipað má víst segja um framkomu hans við ráðherraskiftin 1911, og 1914 urðu líka ráðherraskifti, en jeg veit ekki, hvort hann hefir fengið nokkra kippi í sig þá. Mjer þykir það ekkert óeðlilegt, þó að honum finnist þetta súrt í broti. Ef jeg væri í hans sporum, mundi jeg líta svo á, sem mjer væri blóðugur órjettur gjör, því að hann hefir tvo stóra kosti til að bera sem ráðherra, í fyrsta lagi takmarkalausa fórnfýsi, eins og sást 1911, þegar hann vildi offra sínu góða blaði og blómlegu atvinnugreinum, og í öðru lagi stórar og göfugar hugsjónir. Jeg lái honum því ekki, þótt honum finnist sjer órjettur gjör með með því, að það hefir ekki atvikast svo, að hann yrði ráðherra. Því að það er áreiðanlegt, ef nokkur hlutur er til, sem rjettlæti löngun manns til að vera ráðherra, þá eru það fagrar hugsjónir, sem maður hefir, eða telur sig hafa vit og vilja til að vinna fyrir. Þá kem jeg að ræðu háttv. flutnm. (S. E.), en sem betur fer þarf jeg litið að athuga hana, því að háttv. 1. þingm. Rvk. (S. B.) er rækilega búinn að því. Háttv. flutnm. (S. E.) kom með ýmsar líkingar í byrjun ræðu sinnar, en þær sanna varla annað en það, að hann sje meira skáld en stjórnmálamaður.  (Sigurður Eggerz: Þær voru ekki eftir mig, heldur eftir Henrik Ibsen)  . Jæja, jeg ætla ekki að halda því fram, að hann sje skáld, en jeg hefði þá kann ske átt að segja, að hann væri hneigðari fyrir skáldskap heldur en stjórnmál. Hann var að tala um hvílu Procrustesar (grískudósentinn getur leiðrjett mig, ef jeg fer ekki rjett með nafnið). Sú saga á nú best við sjálfan hann, því að hann hefir sjálfur altaf verið að höggva af kröfum sínum, gjöra þær minni og minni, teygja sig og teygja, til þess að komast í meiri hlutann, og hafnar svo í þessu viðrini, sem hann kallar þingsályktunartillögu og borin er hjer fram í deildinnni til að moldast í dag. Hann talaði mikið um spár, og spáði ýmislegu fyrir mjer, en jeg veit ekki, hversu spámannlega hann er vaxinn. En jafnhægt væri að spá fyrir honum. Annað eins hefir komið fyrir og það, að þessi dýrlingsgloria, sem hann vefur sig í, eða er að reyna að vefja sig í, gæti farið af honum. Hann hefir nú síðan í vor vaggað sjer í þeim draumi, að hann sje orðinn nokkurs konar þjóðhetja, og síst vildi jeg verða til þess, að spilla þessum sæta draumi hans. En komið gæti það fyrir, að hann vaknaði einn morgun eftir að hafa dreymt, að hann væri að faðma kóngsdótturina, eins og herra Sólskjöld forðum, og að það væri þá fjósstoðin, sem hann hjeldi utan um. Hann sagði, að einn títuprjónsstingur til ráðherra ætti ekki að standa í vegi fyrir að verja rjett landsins. Jeg er honum alveg sammála um það, ef um það væri að ræða, að vernda rjett landsins, en óþarfa títuprjónsstingirnir, til hvers sem þeim er beint, eiga engan rjett á sjer, eins og t. d. viðrinistillagan. Svo var hann með þessa gömlu sögu, um að almenningur gæti ekki áttað sig á því, hvort fyrirvaranum væri fullnægt eða ekki með staðfestingarskilyrðunum frá 19. júní 1915. Jeg hefi áður drepið á, að hver meðalgreindur maður ætti að geta það, en eftir þessar umræður held jeg, að jeg verði á sama máli og hann. Mjer finst ýmislegt, sem hann og hans fylgismenn hafa sagt, benda til þess, að þeir hafi ekki fullkomlega áttað sig á þessu enn þá. Jeg hefi nú svarað þessum þremur vinum mínum, háttv.þm. V.-Sk. (S. E.), háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) og háttv.þm. Dal. (B. J.). Aðrir hafa ekki talað enn þá af þeirra flokki, og læt jeg þetta því nægja, þangað til fleira hefir komið fram.

Flutnm. (Sigurður Eggerz) Jeg verð fyrst að leyfa mjer að víkja nokkrum orðum að ræðu háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.), er hann hjelt í gær. Hann kallaði tillöguna umbúðapappír. En hann verður að fyrirgefa mjer, þó jeg skilji ekki, hvað hann meinar með því. En hvernig getur hann misskilið tillöguna? Hún er svo ljós, að það er ekki unt að villast á henni. Hún lýsir landið óbundið af öðrum skilyrðum en þeim, sem felast í fyrirvaranum frá 1914. Mjer er sama, þótt háttv. 2. þm. Rvk. (J. M.) kallaði tillöguna viðrini. Það liggur ekki annað á bak við þau orð, en að þingmanninum er sama, hvort landið er bundið eða óbundið. En það er, vægast talað, mjög óviðeigandi, að viðhafa slík orð um tillögu, sem áskilur landinu óskertan rjett. Og það er einmitt það og annað ekki, sem ótvírætt er tekið fram í tillögunni. Hæstv. ráðherra sagði í ræðu í fyrra: »Það er nægilegt, að þingið tjái landið óbundið af skilyrðum þeim, sem sett eða samþykt hafa verið andstætt vilja þingsins 1913 . . . .« Tillagan nú felur ekki annað í sjer en það, sem hæstv. ráðherra sagði þá. En það lítur út fyrir, að hann sje nú búinn að gleyma þessum orðum sínum. Háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.) sagði, að fyrirvarinn væri teygjanlegur eins og hrátt skinn.  (Sveinn Björnsson: Jeg sagði, að háttv. flutnm. (S. E.) hefði teygt hann eins og hrátt skinn hjer í deildinni)  . Nei, »prókurators«-sálin í háttv. þingm. (S. B.) getur aldrei þagnað. Má jeg biðja háttv. þingm. að svara mjer upp á þessa spurningu: Hvar er það óskýra í fyrirvaranum.  (Sveinn Björnsson: Hefi jeg orðið?)  . Þingmaðurinn vill ekki svara, en það er víst, að það eru að eins mennirnir með »prókúrators«-sálina, sem geta sjeð nokkuð loðið eða óskýrt í honum.  (Sveinn Björnsson: Var það þess vegna, sem háttv. flutnm. (S. E.) fjekk sjer »prókúrator« í Ingólfi?)  . Þingmaðurinn ætti ekki að vera að ámæla manni, sem ekki er viðstaddur hjer í salnum. Hann veit það vel, að þessi maður, sem hann mintist á, hefir altaf staðið fyrir utan pólitíska flokka og deilur, en nú ofbauð honum svo mjög atferli sumra stjórnmálamanna, að hann taldi skyldu sína að láta til sín heyra. Og rök hans eru svo sterk, að andstæðingarnir hafa ekki getað hrundið þeim. Þeir nota þá aðferð, að kalla rökin sprengikúlur, en sinn eiginn hávaða kalla þeir rök. Þeim finst víst hægast að komast sem lengst með rakaleysinu.  (Sveinn Björnson: Heyr á endemi)  . Heyr á endemi, segir háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.). Hann veit þó, að jeg hefi ekki brugðið öðrum vopnum í þessu máli en rökunum, en aðrir hafa haldið á endemisvopnunum. Í Ísafold kom sú fregn, að jeg hefði farið í æsingaferð kring um landið. En á fundunum, sem jeg hjelt, ljetu andstæðingar mínir í ljós ánægju sína yfir því, hvað jeg talaði stilt og rólega um málið. Háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.) lagði mikla áherslu á það, að úrskurðurinn um uppburðinn væri undirritaður af Íslandsráðherra einum, en hjer í er engin breyting frá 20. okt. 1913, því þá átti líka að undirrita hann af ráðherra Íslands einum. Sami háttv. þingm. (S. B.) vill leggja mjög litla áherslu á umræðurnar í ríkisráði 19. júní þ. á., telur þær þýðingarlitlar. En hvers vegna voru þær þá viðhafðar? Heldur háttv. þingm., að þær væru fyrir fram búnar til, ef þær ættu ekki að hafa neina þýðingu? Eða því leggja Danir svo mikla áherslu á umræðumar? Og því krefjast þeir þess, að eiga orð um þetta mál? Ætli þeir sjeu að því sjer til gamans, - að eins til þess? Jeg hjó eftir því hjá sama háttv. þingmanni í ræðu hans í gær, að orð konungs væru töluð án ráðherraábyrgðar. Jeg talaði um þetta í utanför minni við ýmsa stjórnmálamenn, og voru allir þeirrar skoðunar, að orð konungs í ríkisráði um mál eins og þessi væru vitanlega töluð á ráðherraábyrgð, því konungurinn er vitanlega ábyrgðarlaus. Háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.) neitaði því, að konungur hefði gjört orð forsætisráðherrans að sínum orðum. Umræðurnar 19. júní bera það skýrt með sjer, að forsætisráðherrann segir, að danska skoðunin sje sú, að málin verði að bera upp í ríkisráði, þangað til önnur jafntrygg skipun verði gjörð. En Hans hátign konungurinn segir, að Alþingi megi ekki vænta þess, að hann breyti úrskurðinum um uppburðinn í sinni stjórnartíð, nema önnur jafntrygg skipun verði gjörð á uppburðinum. Orð forsætisráðherrans og konungsins um þetta atriði eru að efninu til hin sömu. Þetta hlýtur hv. þingmaðurinn að viðurkenna. Hæstv. ráðherra segist hafa mótmælt skoðun forsætisráðherrans. Setjum svo, að hann hafi gjört það. En þegar konungur hefir heyrt mótmælin, tekur hann upp orð forsætisráðherrans, en ekki ráðherra Íslands. En með því sýnir konungurinn, að hann felst á skoðun forsætisráðherrans, en ekki á skoðun Íslandsráðherrans. Hæstv. ráðherra og hv. 1. þm. Rvk. (S. B.) komast aldrei hjá því, að slakað hefir verið á klónni, með því að segja, að spurningin um ríkisráðsákvæðið sje formlegs fræðilegs eðlis. Þeirra stóru orð hrekja ekki rökin. Þegar dómur sögunnar fellur í þessu máli, þá munu rökin standa óhögguð af glundroðanum, sem nú er þyrlað upp í kringum þau. Andstæðingar mínir hafa blöðin, peninga og höfðingjana sín megin. Móti öllu þessu verðum vjer að berjast. Jeg heyrði, að það hvein eitthvað í háttv. 1. þm. Árn. (S. S.), og mjer heyrðist á hljóðinu, að hann væri orðinn viss um, hvar meiri hlutinn væri. Háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.) segir, að vjer leggjum annað í fyrirvarann en ætlast var til. En orðið »áskilur« tekur af öll tvímæli; með fyrirvaranum er áskilið, að konungsúrskurðinum verði breytt sem hverjum öðrum íslenskum konungsúrskurði. Þá leit sami háttv. þingm. (S. B.) þannig á, að í yfirlýsingu þeirra 24 þingmanna, er mjer var gefin, felist ekki, að þeir væru samþykkir því, er jeg hjelt fram, að konungsvaldið yrði annaðhvort að ganga inn á fyrirvarann með þögninni eða á yfirlýstan hátt. En það stendur berum orðum, að þeir sjeu ánægðir með meðferð mína á málinu, og framkoma mín sje í fullu samræmi við vilja þingsins 1914. En af því leiðir aftur, að þeir hljóta að hafa fallist á meðferð mína á því atriði, sem var verulegasta atriðið í öllu málinu, hvort heimta skyldi viðurkenningu, þegjandi eða á yfirlýstan hátt, af konungsvaldinu. En auk þess er jeg svo heppinn, að hafa enn ótvíræðari yfirlýsingu frá háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.), er hann kom fram með á fundi í Sjálfstæðisfjelaginu 30. des., sbr. Ísafold 104. tbl. 31. des. 1914, og með leyfi hæstv. forseta leyfi jeg mjer að lesa hana upp. Í blaðinu segir meðal annars svo: »Þar næst talaði Sveinn Björnsson. Lýsti hann yfir því, að ráðherra hefði komið fram í fullkomnu samræmi við þingmeirihlutann, skilning hans á fyrirvara Alþingis. Bar hann að lokum fram svo hljóðandi tillögu: Fundurinn þakkar ráðherra framkomu hans í ríkisráði 30. nóv. þ. á., telur skoðanir þær, sem hann hjelt fram í umræðunum um stjórnarskrármálið, vera í fullu samræmi við vilja meiri hluta kjósenda fyrir síðustu kosningar og álítur vel farið, að ráðherra flutti svo ljóst við Dani skoðanir Íslendinga á deilumálunum«. Hvernig sem háttv. 1. þm. Rvk. leitast við að mótmæla þessu nú, þá er það gagnslaust. Eina vörn hans er að segja: Nú er skoðun mín önnur. En hvers vegna? Jú, af því, að skilmáli sá, er af Íslands hálfu var haldið fram 30. nóv. 1914, gat ekki samrímst skilmálum þeim, er þrímenningarnir gátu fengið. Þegar þrímenningarnir komu heim með skilmálana, hjeldu þeir því fram, að þeir fullnægðu ekki fyrirvaranum. Um þetta gaf ráðherra og hv. 1. þm. Rvk. (S. B.) oss yfirlýsingu sína munnlega. Jeg minnist þess, að rjett á eftir átti jeg tal við góðan heimastjórnarmann, og sagði honum frá því, að þeir segðu sjálfir, að fyrirvaranum væri ekki fullnægt. Og varð honum þá að orði: Það mega þeir ekki segja undir neinum kringumstæðum, því þá er þeirra mál óverjandi. Og seinna fór svo líka, að þrímenningarnir komust á þá skoðun, að fyrirvaranum væri fullnægt, og berja þetta nú blákalt fram. Það var eitt, sem háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.) hjelt fram í ræðu sinni í gær og hæstv. ráðherra undirstrikar með honum, og það er það, að fyrirvarinn hafi verið umboð, og Danir hafi þekt umboðið, og Ísland sje því óbundið, þó að ráðherra hafi gengið út fyrir það, af því Danir hafi sjálfir þekt takmörkun umboðsins. Eftir þessu skilst mjer, að það hefði aldrei verið hættulegt, þó jeg hefði gengið að skilmálunum 30. nóv. 1914, landið var þá ekki heldur bundið af þeim, lengra en umboðið náði. Þá krafðist háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.), að jeg kæmi hreint og beint til dyra með vantraustsyfirlýsingu á ráðherra. Jeg hefi tvívegis sagt, að jeg áliti það tryggast, og mjer sje ánægja að því, hvenær sem væri. En jafnframt tók jeg það fram, að jeg treysti ekki svo á karlmensku þessarar deildar, að hægt væri að koma vantraustsyfirlýsingu fram. Því hefði jeg tekið það næstbesta, að lýsa landið óbundið af öðrum skilyrðum en þeim, sem feldust í fyrirvaranum. Háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.) sagði í gær, að vjer hefðum átt kost á að koma fram með tillögu, sem hefði náð fram að ganga. Jeg kannast ekki við það, enda kannaðist sami háttv. þingmaður við, að tillagan hefði aldrei verið orðuð, hún hefir þá víst svifið einhvers staðar í loftinu. Háttv. 1. þm. Rvk. sagði eitthvað í þá átt, að ef traustsyfirlýsing hefði fylgt með, þá gætu þeir orðið með tillögunni, en jeg get ekki á nokkurn hátt komið fram með slíka traustsyfirlýsingu, því þá væru mótmæli tillögunnar um leið kraftlaus, því ef þingið lýsti trausti á ráðherranum, þá væri tillagan einskis virði, því einmitt traustsyfirlýsingin væri vottur þess, að þingið liti svo á, að ráðherrann hefði í engu brugðið frá þingviljanum. En hver getur verið svo blindur að trúa því? Annars virðast mjer aðfinslur þær, er komið hafa fram við till. hjer í deildinni, alleinkennilegar; stundum er ráðist á hana fyrir að hún sje of hörð, stundum fyrir að hún sje of lin. Stundum er svo mikið vantraust í henni til stjórnarinnar, að ómögulegt er þess vegna að samþykkja hana, stundum er vantraustið svo lítið í henni, að þess vegna er ómögulegt að samþykkja hana.  (Sveinn Björnsson: Ekki fugl nje fiskur)  . Hvað hræðast háttv. þingmenn? Eru þeir hræddir við títuprjónsstingi í ráðherrann? Eða eru þeir ekki hræddastir við tillöguna af því, að hún er svo sjálfsögð og óbrotin? Dagskráin getur ekki verið borin fram í öðrum tilgangi en þeim, að verja ráðherrann gegn títuprjónastungum. Þingsályktunartillagan er borin fram til varnar landinu, dagskráin er borin fram til varnar ráðherranum. Hvað á nú að meta mest? Landið eða ráðherrann? Heimastjórnarflokkurinn, sem væntanlega greiðir dagskránni atkvæði, er vitanlega með því, að búa sjer sjálfum til traustsyfirlýsingu. Dýpst, dýpst inni vegur líklega fögnuðurinn yfir traustsyfirlýsingunni eins mikið, eins og þráin til að verja ráðherra gegn títuprjónsstungum. Heimastjórnarmenn láta nú aðra framkvæma það, sem þeir treystust ekki til að framkvæma sjálfir. Höfðingi þeirra hefir spent þrímenningana fyrir stjórnmálavagn sinn, og hallar sjer nú rólega aftur í vagninum og hvíslar: hott, hott, hestarnir mínir. En þrímenningarnir renna lafmóðir heimastjórnargötuna. Annars öfunda jeg hæstv. ráðherra ekkert af lofi háttv. 2. þm. Rvk. (J. M.), því ræða hans var öll þannig undirbygð, að hún átti að sýna fram á, hversu haldgóðar skoðanir þeirra heimastjórnarmanna hefðu verið, og gekk öll út á það, að þeirra skoðanir hafi sigrað. Jeg get ekki látið hjá líða, að minnast fám orðum á ræðu háttv. 2. þm. Rvk. (J. M.). Hann sagði, að jeg hefði brotið þingviljann 30. nóvember 1914. En jeg hefi margsýnt fram á, að jeg bar þingviljann fram. Og eftir að jeg fjekk yfirlýsingu 24 þingmanna um, að svo hefði verið, voru öll tvímæli tekin af um þetta, og get jeg því lýst þessi ummæli dauð og ómerk og vísað þeim heim til sín. Annars hjelt jeg, að þessar skoðanir heimastjórnarmanna væru moldaðar, en síðan hæstv. ráðherra vann afreksverk sitt, hefir sá draugur verið vakinn upp, og mun hann nú fylgja honum fyrst um sinn. Háttv. þm. Snæf. hefir borið hjer fram rökstudda dagskrá, er gengur út frá því, að fyrirvaranum sje fullnægt. Jeg bjóst við því, að háttv.þm. Snæf. (S. G.) færði rök fyrir því, að sú skoðun hans væri rjett, því að sá, er tekur á sig slíka ábyrgð, verður að sýna fram á, hvað verið sje að gjöra. Ef það er rjett, að fyrirvara Alþingis 1914, sje ekki fullnægt með skilmálunum 19. júní þ. á., þá er hjer verið að slá af kröfum Alþingis 1914, en vjer verðum að krefjast þess, að þær sjeu ekki fyrir borð bornar. Ef því háttv.þm. Snæf. (S. G.) telur fyrirvaranum fullnægt, verður hann að færa rök fyrir því. Þrímenningarnir og ráðherra, sem einn úr þeirra hóp, eiga hjer allir svo náinn hlut að málinu, að eðlilegt er, að þeim sje áhugamál að halda því fram, að kröfum fyrirvarans sje fullnægt. Háttv. þingmaður Snæfellinga hefir ekki átt jafnnáinn hlut og þeir í málinu, og þar sem hann kemur þó fram með rökstudda dagskrá, verður hann að hrekja þau rök, er jeg hefi borið fram. Gjöri hann það, þá tel jeg hann hafa rjett til þess að koma fram með dagskrána, annars ekki. En dagskráin er, eins og jeg tók fram áðan, að eins vörn um ráðherrann, en sú vörn gæti orðið landinu dýr. Háttv. 1. þm.N.-Múl. (B. H.) þóttist þess fullviss, að fyrirvaranum væri fullnægt. En hann færði engin rök fyrir þessari skoðun sinni, og þar sem hann var einn af þeim þingmönnum, er gáfu mjer yfirlýsingu um það, að framkoma mín í ríkisráði 30. nóv. 1914 hafi verið samkvæm vilja Alþingis 1914, þá þykist jeg nú mega vænta þess af honum, að hann reyni að sýna fram á, að framkoma mín sje önnur nú, því ef framkoma mín er óbreytt, þá er hans breytt. En jeg hefi margsýnt fram á það, að jeg held því sama fram þá og nú, já, meira að segja ákvað stefnu mína með sömu orðum og þá. Hæstv. ráðherra hjelt langa ræðu, en mest af því, sem hann sagði, kom málinu ekki við. Það er nærri sorglegt, að í jafn alvarlegu máli skuli vera kastað hnútum, í stað þess að koma fram með rök, og það úr ráðherrastólnum. Ráðherrastóllinn ætti ekki að vera vagga hnútukasta, en aðalverkefni hæstv. ráðherra virðist þó vera að varpa hnútum til þingmannanna. Þetta verð jeg að átelja, og jeg er viss þess, að fleiri taka undir með mjer. Hæstv. ráðherra komst inn á fáein einstök atriði; þar á meðal mintist hann á þingið 1913. Jeg sagði, að það hefði vakað fyrir þinginu 1913, að fá viðurkent, að uppburður sjermála vorra væri sjermál. Fyrir þessu get jeg fært rök, því þingið 1913 bjóst fastlega við því. Áreiðanlega datt engum annað í hug, en að úrskurðurinn um uppburðinn yrði eingöngu gjörður á ábyrgð Íslandsráðherrans eins, án nokkurra umbúða. En ef svo hefði verið frá málinu gengið, þá var fengin viðurkenning fyrir því, að uppburðurinn væri sjermál, sem breyta mætti eftir reglunum um sjermál. Hæstv. ráðherra var óheppinn, þegar hann fór að vísa í ræðu eftir mig og ætlaði að sanna það gagnstæða. Hann hafði bara gleymt einu litlu »ekki«, sem alveg umhverfði meiningunni; hafði slept því úr sambandinu. Jeg skal, með leyfi hæstv. forseta, lesa þessa klausu. Hún er svona: »Jeg get heldur ekki tekið undir ummæli háttv.þm. Strand. (G. Gr.) um ríkisráðsákvæðið. Það er ekki í frumv. að neinu leyti hopað frá því, að það eigi ekki að bera málin þar upp. 11. gr. frumv. segir, að lög og mikilvægar stjórnarráðstafanir skuli bornar þar upp, er konungur ákveður. Við vitum ekki hvar konungur ákveður, að það verði. Jeg sje því ekki neinn hag í þessu«. Jeg vona nú, að hæstv. ráðherra biðji mig fyrirgefningar á því, að vísa svona skakt til orða minna, og hún er honum fyrir fram veitt. Í sambandi við þetta vildi jeg enn minnast á eitt atriði, sem mikið hefir verið deilt um. Jeg held fast við það, að þingið hafi ætlast til þess, að konungsvaldið viðurkendi gildi fyrirvarans, annaðhvort þegjandi eða á yfirlýstan hátt, og þannig bar jeg málið fram. 24 þingmenn meiri hlutans voru mjer sammála um þetta atriði, sbr. yfirlýsinguna, og háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.) hefir sjerstaklega lýst yfir þessu, sbr. áður tilgreinda tilvitnun í Ísafold, og nú vil jeg, til enn frekari stuðnings, leyfa mjer að lesa ummæli hæstv. ráðherra, er standa um þetta atriði í 104. tbl. Ísafoldar 31. desbr. 1914. Þar segir þáverandi prófessor, núverandi ráðherra, meðal annars, í grein undir hans nafni: »Það, sem vjer vildum fá skýrt fram, var það, hvort konungur skoðaði málið sjermál eða eigi. En þá yfirlýsingu höfum vjer alls ekki fengið«. Það, sem vjer sjálfstæðismenn vildum fá skýrt fram, er prófessor Einar Arnórsson ritaði þessa grein, það viljum vjer enn fá skýrt fram. Hæstv. ráðherra heldur nú þveröfugu fram við það, sem prófessorinn staðhæfði á sínum tíma. En allir rjettsýnir menn hljóta nú að sjá, hvort það er ráðherra eða jeg, sem hefir breytt um stefnu í þessu máli. Hvaða meining hefði verið í allri okkar ríkisráðsbaráttu, ef hún hefði ekki verið sú, að fá það viðurkent, að uppburðurinn væri sjermál. Engin þjóð hefði lagt út í margra ára baráttu með því marki, að lenda í hringdansi þrímenninganna. Undir greininni, sem jeg nefndi, stendur nafn hæstv. ráðherra, og jeg hlakka til að heyra, hvaða smugu hann ætlar nú að finna, til að smjúga í gegnum þetta. Hæstv. ráðherra vjek að því í síðustu ræðu sinni, hvað meiri hlutinn hefði ætlað að gjöra, ef hann hefði ekki tekið málið í sínar hendur. Hann sagði, að það hefði víst verið ætlunin, að gefa mjer traustsyfirlýsingu, og samþykkja svo stjórnarskrána að nýju og setja þá ríkisráðsákvæðið inn aftur. Það getur verið, að hæstv. ráðherra hafi ætlað sjer að »treysta« mjer, en jeg hefi þá að minsta kosti ekki heyrt það, fyrr en nú. Hæstv. ráðherra veit það, að engin ákvörðun var um það tekin, og jeg fyrir mitt leyti áleit, að þegar svo verulegur ágreiningur var kominn upp milli konungsvaldsins og vor, þá væri rjettast að gæta allrar varúðar, biða þingsins og taka þar sínar ákvarðanir og leysa það svo upp. En svo gat það líka unnist, að konungsvaldið hefði ef til vill beygt sig. Það vissi, að líkur voru til þess, að sambúðin yrði alls ekki viðunanleg framvegis, ef stórmál vor, sem borin voru fram með fullri sanngirni, hefðu ekki náð að ganga fram. Það er ómögulegt að segja, nema konungsvaldið hefði látið undan, ef vjer hefðum sýnt meiri festu. En ef menn eru svo staðlausir, að þeir þoli ekki við í 2–3 mánuði, þá er ekki von að þeir komi sínu fram. Það, sem hæstv. ráðherra sagði í þessu sambandi um það, að við hefðum ætlað að »svínbeygja« okkur, - ja, það er nú bara eitt af þessum »málblómstrum«, sem við heyrum nú úr ráðherrastóli.  Hann gaf líka í skyn, að mjer hefði verið það mikið áhugamál, að sitja á þessum stóli áfram, en það er langt frá því, að svo sje, hvort sem hann trúir mjer eða ekki. 

Jón Jónsson Jeg verð að segja nokkur orð, til að gjöra grein fyrir minni skoðun um ríkisráðsdeiluna, sem þegar er orðin nokkuð löng, og varla mun þó verða á enda kljáð fyrst um sinn. Fyrst þegar stjórnarskrá vorri var breytt 1903, var ríkisráðsákvæðið tekið upp í hana, þegar vjer fengum sjerstakan ráðherra, búsettan hjer á Íslandi. Þá hófust þegar deilur um málið. Landvarnarmenn hjeldu því fram, að með þessu væri játað gildi grundvallarlaganna dönsku hjer á landi, og vjer þar með innlimaðir í danska ríkið. Þessi stefna hafði nú ekki fylgi á þingi, þar fylgdi henni ekki nema einn maður, og jeg man, að Ísafold kallaði hana þá »sjerkreddu«, og þjóðræðismenn, sem nú kalla sig sjálfstæðismenn, fjellust ekki á hana. - Jeg tel það nú að vísu rjett, að með þessu hafi ekki verið játað gildi grundvallarlaganna, en hins vegar hefði það verið æskilegt, að þetta ákvæði hefði aldrei verið tekið upp í stjórnarskrána, svo illan dilk sem það hefir dregið á eftir sjer. Þá þyrftum við ekki að vera að rífast um það núna. 1911 var aftur samþykt stjórnarskrárbreyting, þar sem þetta ákvæði var felt burt. Þá virtust allir vera orðnir einhuga um að breyta þessu, sem þingið 1903 hafði talið gott og gilt, en þá kom ekki til mála að stjórnarskrárfrv. fengist staðfest, ef svo væri að farið. Og hvernig fór nú svo? Málið lá í salti, þangað til á þingi 1913, þá kom miðlunin. Við vorum orðnir svo vanir því, að gjöra uppköst að samkomulagssamningum við Dani, og þetta var nú eina leiðin, sem mönnum hugkvæmdist þá. Jeg verð nú að kalla það axarskaft, að við fórum að reyna nokkurn milliveg, enda sjáum við nú afleiðingarnar. Við höfum síðan átt í miklum deilum út af málinu og haft tvisvar ráðherraskifti, og höfum ekkert upp úr öllu saman. Auðvitað áttum við annaðhvort ekkert að gjöra, eða þá að halda málinu til streitu þing eftir þing. Það hefði getað rekið að skilnaði á þann hátt, en það virðast menn ekki hafa tekið með í reikninginn alment, eða búið sig undir það. En það hefðum við einmitt endilega þurft að gjöra okkur ljóst. Jeg lít nú svo á, að það hafi ekki verið ætlun þingsins 1913, að heimta, að Danir viðurkendu það, að uppburðurinn væri sjermál, heldur hafi þetta verið gjört í þeirri veru, að þægilegra yrði að fá breytingu á eftir. Ráðherra segði einhvern tíma við konung, að nú neituðum við að láta bera málin lengur upp í ríkisráðinu. En hjer ber alt að sama brunni. Konungur gat alveg eins neitað þá, og svo orðið þref, þangað til annarhvor ljeti undan. Jeg get ekki sjeð, hvaða munur er á því, þótt þetta sje lagt á vald konungs. Það er ekki rjett hjá hv. flutningsm. (S. E.), að það hafi vakað fyrir þinginu í fyrra, að fá þetta viðurkent sem sjermál, heldur verður að líta á það, að við höfðum heykst 1911, og þess vegna var farið að reyna þessa miðlun. Þá er að líta á umræðurnar í ríkisráðinu eftir þingið 1913. Þær hafa valdið miklum deilum, og jeg er einn af þeim, sem álíta þær varhugaverðar. Hv. 2. þm. Rvk. (J. M.) sagði í gær, að hann og Heimastjórnarflokkurinn álíti, að slíkt væru firrur, og að við blönduðum þar saman tveim stjórnarráðstöfunum, íslenskri og danskri, opna brjefinu til okkar og auglýsingunni til Dana. Þetta álít jeg ekki rjett. Hann segir, að auglýsingin sje þýðingarlaus fyrir okkur, en það er hún ekki, því að þótt hún sje önnur ráðstöfun, þá er hún þó bygð á þeirri Íslensku, og þá hjeldum við því fram, að þarna væri að myndast samningsgrundvöllur. Og allir muna, hvernig ákvæði þess væntanlega samnings voru; að þar var ákveðið, að uppburðarstaðnum mætti ekki breyta, nema samþykt verði ný sambandslög af beggja hálfu. Þarna var komið ákveðið skilyrði, sem ætlast var til, að íslensk stjórnarvöld segðu að skyldi gilda. Það er nú athugavert, að við höfum engan, til að tala máli okkar í ríkisráðinu, nema ráðherra einn, og urðum því að hlíta því, sem þessi umboðsmaður gjörði þar fyrir okkar hönd. Jeg vil benda á það, að Danir hafa fyrri lagt áherslu á það, að við stæðum við orð okkar, eða rjettara sagt hans. Það var þegar Hannes Hafstein ráðherra hafði gefið þeim vilyrði um að vekja máls á því við þingið, að þeir skyldu fá hluta af botnvörpusektunum, en þingið svo vildi ekki heyra það. Þá risu þeir upp öndverðir og töldu þetta samningsrof. Þeir höfðu að vísu ekki rjett til þess, en þeir kölluðu svo samt, og ef þeir gjörðu það, þá höfðu þeir að minsta kosti miklu meiri ástæðu til að gjöra það um hitt, sem jeg nefndi áðan. Þá sagði hv. 2. þm. Rvk. (J. M.) að það væri ekki víst, að ráðherrar þyrftu ætíð að bera ábyrgð á orðum konungs, og það er rjett, ef ekki er framkvæmd nein stjórnskipuleg athöfn. Þess þurfti t. d. ekki í ríkisráðinu 30. nóv. 1914, því að þá strandaði málið. En ef mál er afgreitt, þá verður einhver ráðherra að bera ábyrgð á því. Svo vil jeg minnast á fyrirvarann. Jeg hefi aldrei skoðað hann annað en mótmælaskjal. Jeg verð að álíta, að þingið í fyrra hafi ekki fremur en þingið 1913 litið svo á, að viðurkenningar væri beinlínis að vænta frá Dönum, heldur að eins viljað halda fast við það, að við álitum málið sjermál. Þetta kemur fram í mínum fyrirvara, og fyrir mjer vakti ekki annað en það, að breytingar á uppburði sjermálanna yrðu engu skilyrði bundnar. Svo kemur nú ríkisráðsfundurinn 30. nóv. 1914. Þá flutti Sigurður Eggerz ráðherra málið, og fórst það skörulega; um það vorum við allir sammála, flokksmenn hans, eins og sjálfsagt var. Þegar konungur og Danir vildu ekki í neinu víkja frá fyrri skoðunum, þá hlaut ráðherra að neita að bera upp stjórnarskrána til staðfestingar. Þá er að líta á ríkisráðsfundinn 19. júní í ár. Þar hefir nú ýmislegt gjörst öðruvísi en áður, og um það erum við nú að rífast. Það lítur út fyrir, að sumir menn sjeu ekki enn ánægðir með það, hvernig málið gekk þar fram, og hefi jeg nú reynt að hugsa um það dálítið. Jeg lít nú að vísu svo á, að nú sje ekki að óttast dönsku auglýsinguna framar, og skilyrðunum því breytt að því leyti. En hins vegar dylst mjer það samt ekki, að hjer eru enn sem fyrr skilyrði sett fyrir breytingunum á uppburðarstaðnum, en stefna þingsins frá 1913 og 1914 var sú, að þar fyrir yrðu engin skilyrði sett. Og ekkert annað er komið í staðinn, engin viðurkenning, og sje jeg því ekki annað, en að jafn langt sje til breytinga sem áður. Jeg hefi reynt að líta á mál þetta hlutdrægnislaust, og hefi fylgt því með áhuga, og jeg get ekki sjeð, að það sje samkvæmt vilja þingsins, að konungur ákveði, að þessu verði ekki breytt í sinni stjórnartíð. Þetta er óaðgengilegt; þá getum við ekki hreyft okkur alla þá stund, sem konungur vill ekki leyfa það. Hvað hinu liður, hvert gildi orð forsætisráðherrans og umræðurnar í ríkisráðinu yfirleitt hafa, er álítamál. Jeg fyrir mitt leyti tel það mjög vafasamt, að sú skoðun á málinu, er þar kom fram, sje bindandi fyrir oss Íslendinga. Annars er það merkilegt, hvað Danir líta einkennilega á þetta mál. Jeg fæ ekki sjeð annað en að það hefði verið útlátalaust, að staðfesta stjórnarskrána þegjandi og hljóðalaust. Hverju hefðu Danir slept? Ekki neinu. Málið hefði þá fengið hvíld um sinn. En ef við hefðum svo farið að fitja upp á því, að fá málin út úr ríkisráðinu, þá fyrst hefði verið kominn tími til þess fyrir Dani, að taka það til athugunar og gjöra sínar athugasemdir. En hjer var alls ekki um það að ræða, að taka málin út úr ríkisráðinu. Danir hafa sýnt hjer, eins og svo oft áður í ýmsum öðrum málum, óþarfa stífni og vakið óþarfa þjark um málið. Og þeir munu sanna, að þeir vinna ekki hug okkar og hjörtu með þannig lagaðri framkomu gagnvart Íslendingum. Jeg sagði, að það gæti verið vafa undir orpið, hvernig litið yrði á ríkisráðsumræðurnar, og hver skoðun yrði í þær lögð. Danir vilja vitanlega láta líta svo út, sem við höfum slakað til, og gengið inn á þá skoðun, að þeir ættu að eiga hlutdeild í því, hvar mál vor væru borin upp fyrir konungi. Ef Danir breiða þessa skoðun út um heiminn, þá finst mjer ekki mega minna vera, en að vjer sláum varnaglann, og lýsum yfir því, að þetta hafi ekki verið meiningin. Og það er einmitt tillagan, sem hjer liggur fyrir, sem á að fyrirbyggja það, að Danir breiði út þessa skoðun. Jeg er ekki að segja, að þeir gjöri það, en það er hugsanlegt, og allur er varinn bestur. Jeg ætla ekki að tala mikið um skipun þingsins núna, í sambandi við þetta mál. Að eins skal jeg geta þess, að jeg tel það ekki skifta miklu máli, þó að meiri hlutinn hafi klofnað um málið. Það út af fyrir sig er ekki stórmál í raun og veru. Hitt skiftir meiru, hver stefna þjóðarinnar er í stórpólitíkinni. Á vilja þjóðarinnar byggist skipun þingsins í framtíðinni. Og jeg lít svo á, að nú sje þjóðin meir og meir að falla frá sambandsstefnunni, en hallast aftur á móti að skilnaði. Og jeg hygg, að þess verði ekki langt að bíða, að sú stefna fái byr undir báða vængi. En það tel jeg vel farið. Finst mjer ekki vonlaust um, að jafnvel heimastjórnarmenn snúist einnig smátt og smátt á þá sveif. Ef skynsamlega og ofstækislaust er að farið, er engin fjarstæða að hugsa sjer, að allir flokkar geti tekið höndum saman í þessu efni. Þó að Heimastjórnarmenn brosi nú, þá get jeg hugsað mjer, að bros þeirra breytist í alvöru, þegar sambandsstefnan hefir ekki lengur neinn byr meðal þjóðarinnar. Jeg fullyrði, að sambandsstefnan er alt af að tapa fylgi í landinu, og þess vegna vil jeg gefa heimastjórnarmönnum það heilræði, að byggja ekki um of á svo völtum grundvelli, sem hún er. Jeg þykist vita, að Danir þykist hafa komið ár sinni vel fyrir borð í þessu máli. En það er meira táp í þjóðinni en þeir hafa nokkra hugmynd um. Það er jafnvel meira táp í henni en menn halda hjer á þinginu. Það er oft sagt hjer, að þjóðin hafi ekki vit á þessu og hinu. Það er vitanlega oft satt, - því er miður. En áhugi manna getur breytst og breytist, og undir eins og áhuginn vex, þá mun sannast, að fjöldi manna hefir jafngott vit á velferðarmálum þjóðarinnar og við, sem hjer sitjum. Samkvæmt því, sem jeg hefi áður sagt, get jeg ekki annað en greitt atkvæði með till., sem fyrir liggur. Hún á að girða fyrir þá kenningu Dana, að uppburður sjermála vorra fyrir konungi sje sameiginlegt mál. Tillagan, eins og hún er orðuð, getur að minsta kosti ekki sakað. Mig furðar satt að segja á því, að hæstvirtur ráðherra skuli rísa öndverður gegn till., svo meinlaus sem hún er, einkum þar sem við höfum áður sagt við hann í einlægni, að við mundum á engan hátt vinna á móti honum, ef hann gengi að henni. Aftur á móti get jeg ekki felt mig við þá rökstuddu dagskrá, sem fram hefir komið, aðallega fyrir það, að hún telur fyrirvaranum vera fullnægt. Jeg hefi heldur alls enga löngun til að lýsa fögnuði mínum yfir málalokunum, þar sem jeg tel, að hæstv. ráðherra hafi alls ekki gjört það, sem við ætluðum honum að gjöra. Enn fremur man jeg ekki betur en að það stæði í blaði hans, Ísafold, að hann ætlaði sjer ekki að binda enda á þetta mál, fyrr en því hefði verið skotið undir álit þings eða þjóðar. Á því urðu engar efndir, sem kunnugt er. Og brigðmælgi vil jeg ekki vegsama, hvort sem hún kemur fram hjá ráðh. eða öðrum. Jeg og ýmsir fleiri bjuggumst við, að kallaður yrði saman aukafundur fyrir þing, og þetta mál rætt þar. Það hefði hvorki þurft að kosta mikinn tíma nje mikla fyrirhöfn. En hvað sem þessu líður, get jeg látið hæstv. ráðherra vita, að jeg ætla mjer ekki að snúast í móti honum, ef hann vinnur ekki á móti þeirri stefnu, sem jeg vil að verði framtíðarstefna í þessu landi. Jeg vil láta þetta sífelda þjark um smámuni falla úr sögunni. Það voru smámunir, þetta, sem nú hefir mest verið deilt um undanfarið. Það hefir ekki verið farið fram á neitt, sem nokkur slægur hefir verið í. Jeg vil, að við förum nú að snúa okkur að einhverju verulegu, að einhverju því, sem getur gjört okkur að meiri mönnum og eflt sjálfstæði landsins svo, að það geti því nafni kallast. Ef einhver ráðherra tekur þá stefnu, mun jeg styðja hann, hver sem hann er.

Benedikt Sveinsson Af því að jeg hefi nokkuð sjerstaka afstöðu til þessa máls, þykir mjer hlýða, að gjöra nokkura grein fyrir atkvæði mínu. Þó að jeg sje, að ýmsu leyti, samþykkur flokksmönnum mínum, sem talað hafa í þessu máli, þá leit jeg, eins og kunnugt er, öðrum augum á þingsályktunartill. eða fyrirvarann svo nefnda á Alþingi í fyrra en flestir eða allir hv. deildarmenn. Mjer fanst fyrirvarinn óhæfur af tveimur höfuðástæðum. Önnur var sú, að hann var óskýr að framsetningu, hin, að jeg óttaðist, að hann mundi ekki ná tilgangi sínum, því að annaðhvort mundi konungur virða hann vettugi og staðfesta stjórnarskrána, eða, ef hann tæki hann til greina, þá mundi standa á staðfestingunni. Þetta hvorttveggja held jeg að hafi gengið eftir. Fyrra atriðið, að fyrirvarinn sje illa saminn og óskilmerkilegur, sem er alls ótilhlýðilegt um svo mikilvægt skjal, hygg jeg, að orki ekki tvímælis, þó að smiðir hans vildu ekki kannast við það í fyrra. Það sýnir og staðfestir alt, sem fram hefir komið í málinu síðan, að fyrirvarinn er ekki svo glögglega orðaður, sem skyldi. Strax á ríkisráðsfundinum 30. nóv. í fyrra, er hæstv. fyrv. ráðherra (S. E.) lagði fyrirvarann fyrir konung, og skýrði frá tilgangi Alþingis með honum, gjörðust þau firn, að konungur vjefengdi, að ráðherrann legði rjettan skilning í fyrirvarann, eða skýrði sjer rjett frá tilætlan þingsins með honum. Jeg er ekki að segja, að þau orð konungs hafi verið á rökum bygð, en jeg bendi á þetta til þess að sýna, hversu fljótt það varð áþreifanlegt, að veila var í formi fyrirvarans. Allir vita, hvað á hefir gengið síðan út af því, hvernig ætti að skilja fyrirvarann, og hvað í honum væri fólgið. Deilan um það hefir ekki einungis verið milli heimastjórnarmanna og sjálfstæðismanna, heldur einnig meðal sjálfstæðismanna sjálfra. Utanstefnur hafa dunið á hvað eftir annað, stjórnarskifti, blaðaskammir með afbrigðum, og þrætur á þingmálafundum - alt út af því, hvað »fólgist« hafi í fyrirvaranum. Og nú í gær og í dag eru sömu mennirnir að þrætast um fyrirvarann hjer í þingdeildinni, sem í fyrra töldu alt gott og blessað, skýrt og skorinort í þessum fyrirvara sínum. Alt þetta sýnir svo gjörla, sem verða má, hvernig þessum mönnum hefir tekist handbragðið í fyrra sumar. Það er síður en svo, að mjer sje það gleðiefni, að það hefir á sannast, að jeg hafði rjett fyrir mjer í þessu efni í fyrra. Það er ekkert gleðiefni, að þinginu skyldi verða svo sorglega mislagðar höndur í jafnábyrgðarmiklu máli og þessi tillaga var. Höfundar fyrirvarans skeltu skolleyrunum við því, sem honum var rökvíslega til foráttu fundið í fyrra, en nú er svo komið, að frumsmiður hans og aðalhöfundur stendur fremstur í flokki að vjefengja þann skilning, sem hann sjálfur lagði í hann í vetur. Þrátt fyrir gallana á orðalagi og framsetningu frumvarpsins, sem komið hefir mörgu og miklu illu af stað, en engu góðu, þá verður því þó ekki neitað, að í honum fólst sjerstök og ákveðin merking, ef nokkurt vit átti yfir höfuð að vera í honum. Það viðurkendi jeg einnig í fyrra, »eitt ærlegt orð« eða setning væri þó í honum, þar sem það er berum orðum tekið fram, að Alþingi »áskilur, að konungsúrskurður sá, sem boðaður var í fyrrnefndu opnu brjefi, verði skoðaður sem hver annar íslenskur konungsúrskurður, enda geti konungur breytt honum á ábyrgð Íslandsráðherra eins, án nokkurrar íhlutunar dansks löggjafarvalds eða danskra stjórnarvalda«. Þetta er tvímælalaus setning, að minsta kosti er hún var skýrð af háttv. höf. og samþykkjendum fyrirvarans. Jeg er í engum vafa um það, að fyrrverandi ráðherra (S. E.) hjelt rjettilega fram kjarna fyrirvarans í ríkisráði 30. nóv. 1914. Fyrir þessu er nú og fengin full vissa, þar sem allir þeir þingmenn, sem greiddu fyrirvaranum atkvæði og sjálfir hafa þá hlotið að gjöra sjer grein fyrir því, hvað í honum fælist, gáfu fyrrv. ráðherra (S. E.) yfirlýsing um, að þeir sjeu að öllu samþykkir flutningi hans á vilja þingsins í þessu efni fyrir konungi. Þar með höfðu margnefnd orð og skýringar ráðherrans um þetta í ríkisráði fengið skýlausa viðurkenningu þingmeirihlutans. Eftir þá yfirlýsingu sá jeg ekki ástæðu til að vjefengja, að slíka merkingu hefðu fylgismenn fyrirvarans lagt í hann frá upphafi, enda máttu þeir gjörst vita um vilja sinn og tilætlan. Þegar svo var komið, gat jeg því einnig lýst yfir hinu sama um skýringar ráðherra fyrir konungi, enda ritaði jeg ekki undir yfirlýsinguna, fyrr en viðurkennig allra fylgismanna fyrirvarans var fengin. Það var að eins eitt atriði í málsgrein þeirri, sem jeg las áðan, er orkað gat tvímælis. Þetta, að þingið áskilur, að fyrirvarinn »verði skoðaður« o. s. frv. Á þetta benti jeg einnig í fyrra og spurði þá, hver það væri, sem þingið áskildi, að skoðaði fyrirvarann svo sem þar var greint, þingið sjálft eða konungurinn. Þessu svaraði framsögumaður þá, núverandi ráðherra, að um það þyrfti ekki í grafgötur að fara; þarna væri auðvitað átt við konungsvaldið. Þann skilning hafði hann þá, og hann var einn þeirra trúu og hollu stuðningsmanna fyrrverandi ráðherra, sem skrifuðu undir, að hann hefði flutt málið alveg rjett og í samræmi við þingviljann fyrir konungi 30. nóv. f. á. Nú er annað orðið uppi á teningnum. Ýmsir af fylgismönnum fyrirvarans hafa hreint og beint haft endaskifti á fyrri yfirlýsingum sínum. Nú hefir hæstv. ráðherra borið málið upp eins og staðið hefði í fyrirvaranum: »Þingið áskilur, að væntanlegur konungsúrskurður verði ekki skoðaður sem íslenskur konungsúrskurður«. Öll framkoma hæstv. ráðherra, síðan hann fór utan í fyrra skiftið, væri í samræmi við slíkan fyrirvara. Eða hvar er viðurkenning konungs fyrir því, að hann skoði úrskurðinn sem hvern annan íslenskan konungsúrskurð, eins og Alþingi áskildi? Því hefir verið haldið fram, að konungur hafi samþykt þá skoðun með þögninni. En það er ekki einu sinni svo, að hann gjöri það. Og þó að það hefði ef til vill mátt nægja, að konungur hefði þagað, þá hefði hitt verið fullkomnara, að hann hefði beinlínis lýst yfir þeirri skoðun sinni á málinu, sem þingið áskildi. Sú var og tilætlun flutningsmanna fyrirvarans í fyrra, því að í nefndaráliti meiri hl. í stjórnarskrármálinu, en þar var hæstv. núverandi ráðherra skrifari og framsögum., standa þessi orð: »Jafnframt telur meiri hl. æskilegt, til frekari tryggingar, að í væntanlegum konungsúrskurði verði skírskotað til þingsályktunartill. á þgskj. 438 (þ. e. fyrirvarinn), ef hún verður samþykt«. Svona rík áhersla er þá lögð á það, að fyrirvarinn verði viðurkendur, að æskilegt er talið, að skírskotað verði til hans í konungsúrskurðinum. Jeg þarf ekki að taka það fram, að það hefir ekki verið gjört. Konungur hefir ekki heldur viðurkent fyrirvarann beinlínis á annan hátt. Og hann hefir ekki heldur gjört það óbeinlínis með þögninni. Alt, sem fram hefir komið, bendir til þess, að konungsúrskurðurinn er ekki skoðaður eins og aðrir íslenskir konungsúrskurðir. Til þess að koma honum fram þarf Íslandsráðherra að semja og makka um undirbúning hans við forsætisráðherra Dana og dönsku stjórnina. Og það er ekki þar með nóg, heldur ber forsætisráðherrann skilmálana undir formenn allra stjórnmálaflokka Ríkisþingsins og fær samþykki þeirra - sem allir voru hæstánægðir - áður en málið náði fram að ganga í ríkisráði. Þegar þangað kemur, tekur forsætisráðherra til máls og hlutdeilir málið eins og hvert annað danskt mál og setur ýmisleg skilyrði, eins og hann hafi heimild til þess, jafnvel þótt hann hafi lýst yfir því 20. okt. 1913, að hann mundi á engan hátt skifta sjer af íslenskum sjermálum. Að vísu vitnar hæstv. ráðherra þá í fyrirvarann og kveðst halda fram skoðunum hans, og gat nú ekki minna verið. Það var tæplega hægt að búast við því, að hann færi að lýsa því berum orðum yfir, að hann fjelli frá fyrirvaranum. En það sjest hvergi, að hann gjöri það að skilyrði fyrir staðfestingu stjórnarskrárinnar, að fyrirvaranum verði fullnægt. Konungur tekur síðan til máls, og það er svo langt frá því, að hann fallist á fyrirvarann, að hann tekur einmitt upp höfuðskilyrði forsætisráðherrans sem skilyrði fyrir staðfesting sinni; segir og, að full vissa sje fengin fyrir því, að menn sjeu sammála um það, að málin skuli borin upp í ríkisráðinu. Hann skírskotar jafnframt til þess, er hann hafi áður sagt í ríkisráðinu um vilja sinn, viðvíkjandi uppburði málanna, og með þeim orðum skírskotar hann jafnframt til röksemda sinna um eftirlitið, eins og þeir háttv. flutnm. (S. E.) og háttv.þm. Dal. (B. J.) hafa tekið fram, þar sem konungur tekur upp orð forsætisráðherrans, og í sambandi við fyrri umræður hans í málinu, þá verður það auðsjeð, að hann veitir engum ádrátt um, að nokkur breyting verði gjörð á þessari skipan, fyrr en annað jafntrygt fyrirkomulag komi í staðinn. Þetta skilyrði, sem konungur setur þarna, er jafnvel verra en skilyrðið, sem sett var 20. okt. 1913. Í því var ekkert ákvæði þess efnis, að jafntrygt skipulag yrði á gjört og nú er, heldur var breyting ríkisráðsákvæðisins bundin því einu skilyrði, að Alþingi og Ríkisþing samþyktu sambandslög, er einhverja breytingu gjörðu á fyrirkomulaginu. Það má segja margt fleira um þetta efni, en það virðist ástæðulaust að vera að taka það upp aftur, sem háttv.þm. V.-Sk. (S. E.) hefir þegar tekið það fram. En alt virðist benda í þá átt, að áskilnaði þingsins um það, að hinn væntanlegi konungsúrskurður verði skoðaður sem hver annar íslenskur konungsúrskurður, hefir ekki verið fullnægt. Hæstv. ráðherra var fremstur í flokki þeirra manna, er átöldu Hannes Hafstein fyrir það, að hafa ekki andmælt orðum forsætisráðherrans á ríkisráðsfundinum 1913, en nú á hann engu síður ámæli skilið sjálfur, þar sem hann hefir ekki andmælt orðum konungs 19. júní síðastl., er fara í sömu átt og orð forsætisráðherrans. Það var skylda hans að fá framgengt þingviljanum og aftra því, að konungsvaldið setti einhver þau skilyrði, er færu í bág við hann. En hæstv. ráðherra gengur orðalaust að skilyrði konungs. Það er ekki því að fagna, að konungur gangi þegjandi að íslensku skilyrðunum, heldur er það Íslandsráðherra, sem geldur dönsku skilyrðunum þegjandi samþykki. Það er því engin furða þótt Danir sjeu nú hróðugir út af úrslitunum, og blöð þeirra, svo sem stjórnarblaðið Politiken, fagni því, að ríkisráðsfundurinn 19. júní hafi orðið Dönum hinn æskilegasti. Hæstv. ráðherra sagði í ræðu sinni í gær, að vjer, sem hefðum skýrt ummælin í ríkisráðinu og haldið fram öðrum skilningi á þeim en hann, værum að berjast fyrir rjetti Dana. Slík orð hafa áður heyrst, en þau verða ekki rjettari fyrir því. Þau eru ekki annað en máttlaust hálmstrá, sem vondur málstaður er að reyna að halda sjer dauðahaldi í, en kemur að engu gagni. Jeg hygg, að það mundi reynast veill rjettargrundvöllur, að taka svo hverri yfirsjón stjórnar eða þings, sem alt væri gott og blessað og enginn skaði hefði skeð. Jeg lít svo á, að það sje miklu affarasælla að þora að horfast í augu við sannleikann, en að láta blindast svo, að menn segi, að alt sje með feldu, þótt aflaga fari, - til þess að hafa einhvern ímyndaðan rjettargrundvöll. Það er alveg hið sama og strúturinn gjörir, þegar hann er staddur í lífsháska, stingur höfðinu niður í sandinn í þeirri trú, að enginn sjái hann þá. En hann er engu öruggari fyrir því, þótt hann haldi það sjálfur í svip. Hæstv. ráðh. sagði, að vjer fögnuðum yfir slíkum fregnum, er útlend blöð teldu Dani hafa leikið á Íslendinga í þessu máli. Það er síður en svo. Þótt jeg sje nú andstæðingur hæstv. ráðh., þá hefði jeg miklu fremur kosið, að hann hefði gjört það, sem rjett var, og jeg hefði frjett, að hann hefði unnið sjer og þjóð sinni sæmd, en ekki ósæmd. Hins vegar get jeg skilið það, að honum muni leiðast, að blöðin skuli prenta útlendar frjettir af því, hvernig hann hefir í pottinn búið. En meðan prentfrelsi er viðurkent hjer á landi, þá getur hann ekki krafist þess, að blöðin birti ekki frjettir frá útlöndum, jafnvel þótt honum kæmi það betur sjálfum, að þjóðin fengi ekki að vita, hvað gjörst hefir, eða hvernig aðrar þjóðir líta á framkomu hans síðastliðna mánuði. Hann sagði, að illviljaðir útlendingar í vorn garð mundu síðar meir byggja á þeim skoðunum, er vjer andstæðingar hans höfum haldið fram. En hæstv. ráðh. verður að gæta þess, að málið er ekki enn þá á enda kljáð. Tilætlun vor er einmitt sú, að setja undir lekann og fyrirbyggja það, að hægt verði að halda því fram, að látið hefði verið af skilyrðum Alþingis. Þess vegna hefir verið borin fram þingsályktunartillaga sú, er nú er til umræðu, og þingið getur enn þá bjargað málinu, ef það skortir ekki dugnað og einurð. Hæstv. ráðh. hjelt því fram, að vjer hefðum staðhæft það hjer á árunum, að landsrjettindin hefði verið steindrepin árið 1903. Það er að vísu rjett, að vjer landvarnarmenn töldum upptöku ríkisráðsákvæðisins skerðing landsrjettinda, og vöruðum við því í tíma, og hæstv. ráðh. fylti þá þennan flokk og skrifaði blaðagrein í þá átt. Síðar meir fann hann þá smugu, að þingið hefði ekki haft heimild til þess, er það gjörði 1903, og væri það því ógilt, að því leyti, er til rjettarafsals kæmi. Jeg hefi reynt, að klóra í bakkann með honum síðan, og jeg býst meira að segja við því, þrátt fyrir öll þau rjettarspjöll, sem gjörð eru, að frelsisþrá þjóðarinnar verði ekki kæfð svo, að þjóðin reyni ekki framvegis að klóra í bakkann og ná aftur rjetti sínum. En það verður auðvitað því torveldara, sem fleiri steinar eru lagðir í götuna. Hæstv. ráðh. sagði í ræðu sinni í gær, að enginn ágreiningur hefði verið um það, að málin skyldu borin upp í ríkisráði. Hið sama sagði hann á ríkisráðsfundinum 19. júní síðastl. Það er að vísu rjett, að á síðasta Alþingi var eigi »vakinn andblástur« gegn því, að málin yrðu borin upp í ríkisráðinu að sinni, en það er síður en svo, að sú þögn í það sinn hefði átt að gefa hæstv. ráðherra ástæðu til þess, að vera að leggja sjerstaka áherslu á það, og taka það sjerstaklega fram á ríkisráðsfundinum. Auðvitað væri öll deilan um ríkisráðsákvæðið hjegóminn einber, ef tilætlunin með henni hefði ekki verið sú ein, að ná málunum út úr ríkisráðinu. Það væri meiri fáfræðin í stjórnmálasögu síðari ára, að halda öðru fram. Það hefir einmitt um langan aldur verið talið eitt af aðalatriðunum í stjórnmáladeilu vorri, að fá sjermál vor út úr ríkisráði Dana. Íslendingar hafa ekki viljað viðurkenna, að Danir hefðu nokkurn rjett til afskifta eða eftirlits með sjermálum vorum. Enda kæmi það, eins og háttv. þingm. N.-Ísf. (Sk. Th.) hefir tekið fram, í bág við viðurkenningu Dana sjálfra í stöðulögunum og stjórnarskránni, er segir, að í öllum þeim málum, er samkvæmt stöðulögunum sjeu sjermál Íslands, hafi landið löggjöf sína og stjórn út af fyrir sig. Þetta er svo bert, að það gegnir furðu, að heyra menn halda öðru eins fram og því, að tilætlunin hafi ekki verið að losa sjermál vor úr ríkisráði Dana, jafnvel þótt það hafi ekki endilega átt að gjöra á næstu árum. En til hvers viljum vjer einir hafa vald á þessu máli með konungi, ef vjer ætlum aldrei að neyta þess valds? Þá væri alt vort strit um þetta mál ekkert annað en fálm út í loftið, vjer værum þá að leika oss að málinu eins og barnaglingri. Allir stjórnmálamenn hafa litið á þessa kröfu til skamms tíma sem aðalkröfuna í sjálfstæðismálinu. Fyrir því eru til ótal órækar sannanir, og þarf þar engra vitna við. Og það þarf ekki annað en líta í erlend tímarit, til þess að sjá, að svo hafa útlendingar líka litið á. Þeir hafa skoðað þrætu vora við Dani síðustu árin svo, að hún færi einmitt í þá átt, að ná málunum út úr ríkisráði. Jeg hefi t. d. nýfengið eitt eintak af tímariti því, er Íslandsfreunde gefa út, og hefi það nú hjer við höndina, þar sem svona er litið á málið. Útlendingar geta ekki gjört sjer í hugarlund, að þetta sje ekki annað en leikur út í loftið, sem ekkert liggi á bak við. En þegar litið er á þenna grundvöll, þá verður það enn fráleitara, hvernig hæstv. ráðherra hefir farið að. Það verður því að álítast afaróheppileg framkoma af hæstv. ráðherra, að gefa forsætisráðherra Dana tækifæri til þess, að taka upp þau orð, að þetta sje »formel teoretiskur« steingjörfingur, sem aldrei eigi að lífga við. Og hæstv. ráðherra fellst á, að þessi ummæli sjeu rjett. Hann virðist nú vera farinn að beita sjer fyrir ýmsar gamlar, alþektar skoðanir málsvara Dana, t. d. að oss sje það betra, að sjermál vor sjeu borin upp í ríkisráðinu. T. d. hjelt dr. Valtýr Guðmundsson o. fl. því fram, meðan barist var fyrir »Valtýskunni«, að það væri Íslendingum betra, að mál vor væru borin upp í ríkisráðinu, því að þá gætum vjer haft eftirlit með því, að Danir gengju ekki á sjermálasvæði vort í löggjöf sinni! Jeg hjelt, satt að segja, að hæstv. ráðherra væri ofvel að sjer til þess, að taka upp slíkar rökvillur. Jeg held, að tryggingin yrði fremur lítil, þótt ráðherra Íslands sæti tvisvar á ári á ríkisráðsfundi. Danir mundu jafnvel hafa vit á því, að nota einhvern annan tíma en þann, er ráðherra vor væri í Höfn, til þess að koma fram slíkum málum, ef þeir óttuðust, að viðurvist ráðherra Íslands yrði þeim Þrándur í Götu. Þetta er því fremur bágborin röksemd. Til þess, að ríkisráðsseta íslensks ráðherra ætti að geta komið að nokkru haldi í þessu efni, þá yrði ráðherrann að sitja á hverjum ríkisráðsfundi og vera búsettur í Danmörku, en jeg veit ekki, hvort menn eru svo áfjáðir orðnir í að taka upp aftur »Hafnarstjórnarstefnuna«. Hæstv. ráðherra sagði að vjer gætum »ekki losnað við, að Danir hafi aðra skoðun á einhverju atriði en vjer«. Satt er það, en þetta kemur ekkert því við, sem hjer er um að ræða. Þingið áskildi, að konungsvaldið legði sama skilning í ákveðið atriði, sem þingið hefði sjálft lagt, og átti heimtingu á, að því skilyrði væri fullnægt, eða þá að málið strandaði að öðrum kosti. Háttv. 2. þm. Rvk. (J. M.) fór mörgum orðum um þetta mál frá sínu sjónarmiði, og leit hann, sem við mátti búast, nokkuð öðruvísi á það en háttv.þm. V.-Sk. (S. E.). Hann fór mörgum lofsyrðum um framkomu hæstv. ráðherra í þessu máli. Mjer duttu í hug orðin: »Sæt ertu tunga« o. s. frv., að svo muni hæstv. ráðherra hafa þótt þessi orð hins gamla andstæðings síns 2. þm. Rvk. (J. M.). Annars skal jeg ekki lá háttv. 2. þm. Rvk. (J. M.), þótt hann fari nú lofsyrðum um hæstv. ráðherra. Að vísu var hann um tíma einna beiskastur í garð Hannesar Hafsteins fyrir það, hve hrapallega hann hefði farið að 20. okt. 1913, og gjörði mestar atlögur að honum fyrir seinustu kosningar, en því meiri hlýtur gleðin að hafa verið í þeim herbúðum yfir því, að fá hæstv. ráðherra aftur í hópinn. Og jeg get ekki annað en játað það, að það er von, að háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) sje ánægður yfir því, hve giftusamlega honum hefir nú tekist að koma sínum málum fram. Hann hafði tapað við kosningamar 1914, fyrir framkomu sína í ríkisráði 20. okt. 1913, mikið fyrir afskifti núverandi ráðherra af málunum. En síðan hefir hann komið ár sinni svo vel fyrir borð, að hann hefir fengið máli sínu framgengt á sama hátt og hann vildi. 1913. Æfintýri gjörast mörg hjá þjóð vorri. Nú hefir líka gjörst það æfintýri, að fyrv. ráðherra Hannes Hafstein hefir kosið einmitt þann mann úr liði voru, er best hafði gengið fram í því að steypa honum af stóli, og látið hann undirskrifa stjórnarskrána á sama grundvelli og tilætlunin var 1913. Það er því síður en svo, að þakkir háttv. 2. þm. Rvk. (J. M.) væru nokkuð óeðlilegar. Hv. 2. þm. Rvk. (J. M.) tók vægt á fleiru en hæstvirtum ráðherra. Mjer virtist hann óþarflega mjúkur í garð konungsvaldsins. Hann sagði, að »ekki hefði með nokkurri sanngirni verið hægt að vænta minni mótspyrnu af hálfu konungs en að hann breytti ekki úrskurðinum um sína stjórnartíð«. En hverjar eru þessar tilslakanir? Lögbirtingablaðið sýnir, hve aðdáanlegar þær eru. Þær munu þá, eftir skilningi háttv. 2. þm. Rvk. (J. M.), vera fólgnar í því, að konungur ákveður ekki berum orðum vilja sinn um, hvort breytt verði úrskurðinum, nema um það skeið, sem hans lífdagar endast. En satt að segja, virðist þetta nokkurn veginn leiða af sjálfu sjer. Sanni nær virðist að kveða svo að orði, að háttv. þingmanni þótti tillaga sú, er hjer liggur fyrir nokkuð lingjörð, og gat þess til, að hún mundi svo úr garði gjörð, til þess að »veiða« menn. Jeg lái honum ekki, þótt honum finnist tillagan nokkuð væg, því að jeg er sammála honum í því, en hitt er allmerkilegt tímanna tákn, að Alþingi skuli vera svo skipað, þegar um það er að ræða, að varðveita rjettindi landsins, að þá þurfi að setja upp »veiðibrellur«,til þess að fá menn til að gæta landsrjettindanna.  (Sigurður Sigurðsson: Og stoppar ekki til)  . Nei, þeir eru orðnir svo eldstyggir og og varir um sig! Háttv. 1. þm.N.-Múl. (B. H.) drap á það, að hv. fyrverandi ráðherra (S. E.) hefði gengið lengra í kröfum sínum en þingið ætlaðist til. Þessi háttv.þm. (B. H.) hefir sjálfur vottað hv. þáverandi ráðherra (S. E.) traust sitt og þakklæti fyrir aðgjörðir hans í ríkisráðinu, og kemur því undarlega við að heyra slík orð úr þeirri átt. Það væri gaman að heyra skýringar hans á því, að hverju leyti fyrrverandi ráðherra hafi gengið lengra en til var ætlast. Mjer vitanlega hefir hann verið samur sem áður og ekki gengið lengra í vor en áður. Mjer skilst þetta að eins vera undanfærsla hins háttv.þm.N.-Múl. (B. H.), til þess að geta snúist frá fylgi við fyrrverandi ráðherra, sem hann hafði fylgt svo dyggilega áður. Hæstv. ráðherra ljet sem sig furðaði á því, að tillagan væri ekki harðari. Ekki þarf hann að láta svo af því, að hann hafi ekki þekt tillöguna, því að hún var honum kunn fyrir þing. En ekki mundi hafa staðið á mjer að greiða atkvæði með beinni vantraustsyfirlýsingu á hann. Háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.) sagði, að ef tillagan væri ætluð til þess, að halda uppi rjettindum landsins, þá hefði átt að skjóta á leynifundi, til þess að ræða hana með hæstv. ráðherra. En, eins og tekið hefir verið fram, er tillagan ekki vantraust á ráðherra, heldur að eins öryggisráðstöfun og því einatt jafn aðgengileg og sjálfsögð. Háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.) vildi á flokksfundi, að hnýtt væri aftan við tillöguna traustsyfirlýsingu til hæstv. ráðherra, en á það fjellust menn ekki, sem ekki var von, og sannarlega nógu langt gengið til samkomulags, að láta það liggja á milli á hluta, hvernig ráðherrann hafði hagað sjer í málinu. Þegar háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.) tók að mæla bót þeim atgjörðum hæstv. ráðherra, er lutu að staðfestingu stjórnarskrárinnar, fór honum líkt og hæstv. ráðherra sjálfum, að hann gekk götu þeirra manna, sem honum höfðu áður verið andvígir í málinu, (þ. e. Heimastjórnarmanna), og sama hefði þá mátt teljast til gildis kostum þeim, sem H. Hafstein voru boðnir 1913. Þá var því haldið fram, eins og nú, að umræðurnar í ríkisráðinu sönnuðu ekkert, og að ekkert væri athugavert við birtinguna til Dana. Jeg sje því ekki, að aðstaða þessara herra sje að nokkru leyti frábrugðin aðstöðu Hannesar Hafsteins áður. Háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.) lagði helst áhersluna á það, að auglýsingin til Dana væri fallin burtu, og að hún væri þungamiðjan. En eins og háttv. 2. þm. Rvk. (J. M.) hefir tekið fram, getur auglýsingin til Dana, út af fyrir sig, ekki svift Íslendinga nokkrum rjetti; hjer er ekki komið undir því hvernig birt er, heldur hvað birt er, það er að segja, um hvað orðið hefir samkomulag í ríkisráðinu milli ráðherra Íslands og hinna aðiljanna. Hvort sem það er birt eða auglýst eftir á, á einn eða annan hátt, skiftir minstu máli. En þessu hafa margir ruglað öllu saman og reynt að láta svo, sem stórmikill rjettarmunur væri á því, hvort athafnir ríkisráðs væri auglýstar með konungsbrjefi eða »opinberri birting«. En þetta er að sjálfsögðu óverulegt aukaatriði. Hitt eitt skiftir máli hvað legið hefir til grundvallar, hvað aðiljar hafa orðið ásáttir um á fundinum. Hæstv. ráðherra gjörði gys að háttv.þm. Dal. (B. J.) fyrir það, að hann mintist á dómstólinn í Haag, og nefndi hann procurator Dana. Slík aðköst eru tæplega sæmandi ráðherra, þótt menn taki nú að venjast ýmsu miður fögru orðavali úr ráðherrastól. Það samir illa að gjöra gys að þeim mönnum, sem gjöra vilja veg þjóðarinnar sem mestan, svo að ágreiningsatriði hennar við Dani nái að jafnast fyrir opinberum alþjóðadómi. Þeir menn ættu heldur lof skilið en hróp og háðsyrði. En slíkir hnýflar einkenna hæstv. ráðherra, og er slíkt allóhöfðinglegt. Honum er títt að senda slík spörð frá sjer, sem þó detta niður á miðri leið. Þá hjelt hæstv. ráðherra harða refsiræðu út af leynitilboðinu. Jeg ætla ekki að fara langt út í það hjegómamál. En það verð jeg að segja, að mjer þykja koma úr hörðustu átt aðdróttanir um uppljóstur samninga, er sá maður fyllist nú svo af vandlætingu, sem svo mikinn hlut átti að því, að ljósta upp »bræðingsskilmálunum« 1912. En annars er það sannast að segja, að þótt Ísafold og einstakir menn fjargviðrist út af birtingu tilboðsins, þá er það mest út í loftið og til þess að þyrla ryki í augu manna, svo að þeir athugi ekki málið sjálft og hina herfilegu frammistöðu þrímenninganna. Það gat ekki verið tilgangur þessara manna, þrímenninganna, að ferðaskýrslu þeirra yrði lengi haldið leyndri, enda sögðu þeir sjálfir, að ekkert yrði gjört í málinu fyrr en skilmálarnir væri birtir. Ekki stóð heldur á loforðum í Ísafold um, að bráðlega yrði skýrslan birt, »innan fárra daga«, »í næstu viku« o. s. frv. Það gat engum dottið í hug, að sá væri tilgangurinn, að binda hendur manna þangað til eftir dúk og disk. Vjer samþyktum, að málið skyldi liggja í þagnargildi »að svo stöddu«, eins og bæði »Ísafold« og 1. þm. Húnv. (G. H.) hafa orðið að kannast við, en það var komið í alt aðrar skorður; sumir þrímenninganna höfðu sýnt tilboðið hinum og þessum og »agiteruðu« fyrir því leynt og ljóst, gjörðu bandalag við andstæðingana og stofnuðu til stjórnarskifta með þeirra tilstyrk, þá þótti oss lítil skylda liggja á oss að halda því leyndu, - hitt miklu ríkari skylda, að láta þjóðina vita, hvað verið væri að brugga henni. Hæstv. ráðherra sagði, að birting tilboðsins hefði mælst illa fyrir. Jeg veit ekki, hvort hæstv. ráðherra, ef öðru vísi hefði staðið á, mundi hafa gjört svo mikið úr því, þótt einir þrír þingmálafundir hefðu verið teygðir til að finna að »birtingunni«. Jeg held ekki, að svo mikið sje leggjandi upp úr því, að 17 menn af 40 á Svignaskarði og 20 af 100 á Akranesi fengjust til að vita birtinguna. Þetta örlitla minnihlutabrot fjekst þó að eins með þeim hætti, að saman lögðu Heimastjórnarmenn og tilboðsmenn eða Ísafoldarliðar, og hygg jeg ekki hæstv. ráðherra munu verða langlífan af þeim liðstyrk. Jeg ætla óþarfa að rekja gerr meðferð málsins; hún er þjóðkunn orðin. Jeg ímynda mjer, að afleiðingarnar verði ríkar, og munu þær nægilega minna á atburðina í framtíðinni. Jeg fyrir mitt leyti tel tillöguna, eins og hún liggur fyrir, alt of lina í hlutfalli við þann tilverknað, sem hjer er um að ræða, og hefði jeg ekki talið nægilega langt farið fyrr en svo var komið, að ráðherra hefði verið lýstur í vantraust, honum stefnt fyrir landsdóm og þar sakfeldur. En tillagan er stýluð eftir hugarfari þingmanna; kjarkinn mundi flesta þorrið hafa til meiri stórræða. Sannast hjer hið fornkveðna: Lítilla sanda, lítilla sæva, lítil eru geð guma. En þótt tillagan sje lin, mun jeg greiða henni atkvæði mitt, því að betra er að veifa röngu trje en öngu. Þar á móti verð jeg að telja hina svo kölluðu »rökstuddu« dagskrá til hneykslis þinginu, en verðugs sóma þeim, sem flytja hana og ljá henni stuðning.

Ráðherra: Jeg heyrði ekki fyrra hluta ræðu háttv. flutningsm. (S. E.), því miður, en sagt er mjer, að hann hafi verið næsta ákafur og reiður. Jeg get fyrirgefið honum reiði hans og vanstillingu. Veit, að hann getur eigi að sjer gjört í þá átt. En það er gamalt mál, að ekki sje að marka reiðs manns mál. Því mun jeg ekki svara þeim orðum hans, er hann mælti í reiði. Þegar jeg kom inn, sagði háttv. flutningsm. (S. E.), að jeg hefði kastað hnútum til sín; þvert á móti. Jeg hefi lítið annað gjört en að lofa hann, en ekki get jeg að því gjört, þótt hann skilji ekki mælt mál, og kalli það hnútur, sem er lof. Háttv. flutningsm. (S. E.) játar það, að flokkur sá, er þá var með honum, hafi enga ákvörðun tekið í vetur um það, hvað taka skyldi til bragðs, ef stjórnarskráin yrði ekki staðfest. Ýmsir samflokksmenn hans intu þó eftir því, en fengu þau svör, að best væri að láta þingið ráða því. Rökrjettast svar hefði það verið, að láta til skarar skríða, neita um löglega stjórn. En það þorðu þeir ekki, enda varð tæplega talið heillavænlegt, eins og á stóð. Háttv. flutningsm. ljetst hafa vonað það, að konungsvaldið mundi beygja sig, ef nógu fast væri haldið hóp. Jeg er sannfærður um það og veit það, að það, sem nú hefir fengist, er meira en margir sjálfstæðismenn bjuggust við í fyrra. Háttv. flutnm. skildi svo orð mín, sem jeg hefði sagt, að hann hefði langað til að sitja lengur við völdin; þetta hefi jeg aldrei sagt, en vera má, að hjer upp á megi heimfæra franska málsháttinn: Sá, sem afsakar sig, ásakar sig. Háttv. flutnm. (S. E.) mótmælti, að hann og fjelagar hans hafi viljað hafa mök við mig eftir staðfesting stjórnarskrárinnar. Þetta kemur illa heim við vitnisburði tveggja háttv. þingmanna, þm.N.-Þing. (B. S.) og 2. þm.N.-Múl. (J. J.), sem játað hafa það satt vera, að flokksbræður háttv. flutnm. (S. E.) hafi viljað fá mig til þess að ganga að þessari till. í því skyni, að þeir ljetu mig svo hlutlausan. Og er þetta alveg rjett. Háttv. flutningsm. skrafaði því næst langt mál um það, að jeg væri allur á bandi Heimastjórnarmanna og gæti ekki hreyft mig án þeirra vilja. Mjer þykir vorkunn, þótt háttv. flutningsm. komi þetta í hug, því að þótt hann ætti að nafni til marga stuðningsmenn í fyrra, kom hann samt engu máli fram. Ekki barðist hann fyrir stjórnarskrármálinu; það hvíldi á öðrum; og eigi rjeð hann um, hvernig því var til lykta ráðið. Eitt var þó áhugamál hans, en það var gjörð fánans; en svo fór þar um, sem allir þekkja, að ekki kom hann því máli fram. Fjekk engu umráðið fánagjörðartillögu þingsins 1914. Og ekki virtist hann í haust eiga mikið undir sjálfum sjer, er hann leitaði ráða hjá öðrum, hvað gjöra skyldi. Sýnir þetta, að hann taldi sig ekki tryggan, er hann þurfti að leita ráða og jafnvel fyrirmæla hjá öðrum.  (Sigurður Eggerz: Þetta eru heimastjórnarargument)  . Jafn rjett geta þau verið, þótt þaðan sjeu komin. Þá fór háttv. flutnm. (S. E.) mörgum orðum um yfirlýsing 24-mannanna. En eins og margoft hefir verið tekið fram táknaði sú yfirlýsing ekkert annað en það, að þessir menn vildu ekki þiggja staðfesting stjórnarskrárinnar með þeim skilmálum, sem þá voru í boði. Þá er það hlægilegt, að birta kröfu, eins og háttv. flutnm. (S. E.) gjörði í Ingólfi 19. júní, um það, að engi mætti gjörast svo djarfur, að taka við staðfestingu stjórnarskrárinnar. En svo óheppilega vildi til, að jeg gat ekki tekið þessa kröfu til greina, með því að hún kom ekki út fyrr en sama dag sem stjórnarskráin var staðfest. Mjer er sagt, að háttv. flutnm. (S. E.) hafi ekki viljað taka afstöðu til birtingar tilboðsins í Ingólfi. Þetta skil jeg svo, sem hann vilji ekki lofa það verk. En jeg veit, að hann er þó svo mikill drengskaparmaður, að hann mun lýsa yfir því, hvort hann sje því atferli samþykkur, eða víta það ella; því að ekki er nema tvent til. Háttv. 2. þm.N.-Múl. (J. J.) og N.- Þing. (B. S.) röktu málið af nýju, og kom fátt fram, það er eigi hafði heyrst hjá háttv. flutnm. (S. E.) eða öðrum. Þó minnir mig, að háttv. 2. þingm. N.- Múl. (J. J.) játaði það, að fyrirvarinn hafi ekki verið ætlaður til þess, að fá beina viðurkenning fyrir skilningi vorum á ríkisráðsákvæðinu, heldur hafi hann verið að eins mótmælaskjal. Og verð jeg að fallast á þetta með honum. En hann áleit sjerstaklega, að eitt atriði í umræðunum í ríkisráðinu 19. júní væri ekki fyrirvaranum samrýmanlegt; það er það, sem konungur sagði, að úrskurðinum yrði ekki breytt í sinni stjórnartíð. Heldur hann þá, að það gjörði nokkurn mun, þó að þessi þingsályktunartillaga yrði samþykt. Jeg get fullvissað hann um, að það gjörði úrskurðinn hvorki breytanlegri nje óbreytanlegri. Orð konungs koma ekki í bág við fyrirvarann. Hann segir hvergi, beint eða óbeint, að það þurfi atbeina danskra stjórnarvalda, til að breyta úrskurðinum. Konungurinn hefir absolut veto og getur boðað breytinguna fyrirfram, eða sagt fyrirfram, að hann vilji eigi breyta, Það er ekkert brot á »konstitutionellum« reglum eða venjum. Konungurinn gefur það í skyn, að Alþingi megi ekki vænta þess, að úrskurðinum verði breytt, en ef Alþingi skyldi einhvern tíma krefjast þess, að málin yrðu tekin út úr ríkisráðinu, þá er ekki hægt að segja, hvað þáverandi konungur mundi gjöra. Mig furðar á einu atriði í ræðu háttv. 2. þingm. N.-Múl. (J. J.). Eins og hann mun sjálfsagt kannast við, fekk hann að sjá bráðabirgðaskilyrðin, því að við höfðum leyfi til, að láta þingmenn kynna sjer þau og gjörðum það.  (Björn Kristjánsson: Suma)  . Háttv. 1. þingm. G.- K. (B. K.) þarf síst að kvarta.  (Jón Jónsson: Jeg fjekk þau ekki)  . Víst fjekk þingmaðurinn að sjá þau, og hann símaði mjer þær breytingar, sem hann vildi, að á yrðu gjörðar. Jeg segi þetta ekki honum til ámælis, því brtt. hans voru að öllu verulegu teknar til greina og uppfyltar, og þar að auki aðrar breytingar gjörðar, sem enginn hefir dirfst að neita, að hafi verið til bóta. Annars virtist mjer á orðum háttv. 2. þm.N.-Múl. (J. J.) sem hann áliti, að hjer væri engin hætta skeð, enda er það svo um suma andstæðingana, að þeir álíta enga hætta á ferðum. Þeirra besti maður, háttv. 2. þingm. G.-K. (K. D.), hefir opinberlega játað það á þingmálafundi, að engu væri glatað af rjettindunum. Ef það er rjett, þá er síst ástæða til, að vera að gjöra mjög mikinn úlfaþyt út af því, sem fram er komið. Þá kem jeg að ræðu háttv. þingm. N.-Þing. (B. S.). Hann var að reyna að klóra í bakkann og hamra það fram, að við það, sem skeði í ríkisráðinu 19. júní hefðum við mist rjettindi, nema tillagan verði samþykt. Mjer dettur ekki í hug, að efast um, að það sje sannfæring hans, að hjer sje einhver skaði skeður. En hinu vík jeg ekki frá, að aðferð hans og þeirra fjelaga er mjög óheppileg. Þeir gátu ekki vitað það fyrir fram, að tillagan yrði samþykt, og fyrst þeir gátu ekki vitað það, áttu þeir ekki að taka munninn svo fullan opinberlega, því að útlendir og innlendir óvinir geta vitnað til umræðanna í blöðunum. Aðferðin, sem þeir hefðu átt að beita, er sú, að bera málið upp á flokksfundum og ræða það þar. Það hafa þeir að vísu gjört, að einhverju leyti, en svo áttu þeir að leita fyrir sjer, hvort tillagan mundi ná fram að ganga í þinginu, fá saman fund í sameinuðu þingi fyrir lokuðum dyrum, svo að ekki kæmi fram í Þingtíðindunum röksemdir fyrir þá, sem seinna kynnu að vilja halda fram, að rjettindi landsins væru rýrð með gjörðum mínum. En nú, eftir að þessar umræður hafa farið fram, standa Þingtíðindin full af staðhæfingum, eða svokölluðum »röksemdum« um svo og svo mikil rjettindi, sem landið hafi glatað. Jeg segi þetta ekki mín vegna, því að þótt Alþingi hefði samþykt á lokuðum fundi eitthvað líkt því, sem flutningsmenn fara fram á í tillögunni, þá þurfti ekkert að berast út af umræðunum, og þeir hefðu þá alveg eins vel á eftir getað steypt mjer af stóli, því að margt má finna sjer til, til þess að koma einum ráðherra frá völdum. Sami háttv. þingm. (B. S.) hneykslaðist á því, að háttv. 2. þingm. Rvk. (J. M.) sagði, að tillagan væri orðuð svo vægt til að veiða menn. Þetta þótti honum illmæli í garð deildarinnar. Svo sagði hann sjálfur á eftir í lok ræðu sinnar, að tillagan væri svona orðuð af því að »lítilla sanda lítilla sæva lítil eru geð guma« Mjer virðist það nú vera nokkuð svipað því, sem sagt hefði verið, að hún væri orðuð til að veiða veikar sálir. Háttv. þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) fór um það mörgum orðum í gær af mikilli mælsku, að jeg og aðrir hefðu »agiterað«, og af því, að menn hefðu verið orðnir þreyttir, þá hefðu þeir dregist með. Jeg sje ekki betur en að orð þessara tveggja þingmanna bendi til þess, að tillagan hafi einmitt verið orðuð til að veiða. Hitt skal jeg ekki segja neitt um, hversu vel veiðin tekst. Jeg skil það vel, að háttv. þingm. N.- Þing. (B. S.) þyki tillagan of veik. Það hefði óneitanlega verið eitthvað meiri mannsbragur á henni, ef hún hefði verið eins og hann sagði, að hún hefði eftir sinni skoðun átt að vera, fyrst vantraustsyfirlýsing til stjórnarinnar og síðan landskæra. Aftur segja aðrir, að ekki felist neitt vantraust í tilögunni. En það er ekki samkvæmt forsendunum, því að hún á þó að byggjast á því, að jeg hafi gjört annað og verra en jeg mátti gjöra. Hitt er rjett, sem háttv. 2. þingm. Rvk. (J. M.) tók fram, að það er kynlegt, að þessir háttv. herrar, sem álíta rjettindum landsins stefnt í glötun, skuli ekki vilja teygja sig lengra, til að bjarga landinu en raun er á orðin. Því að þótt það sje mikilsvert frá þeirra sjónarmiði, að steypa stjórninni, þá ætti þeim að þykja miklu meira um vert, að vernda rjettindi landsins.  (Sigurður Eggerz: Hæstv. ráðherra mundi þá fallast á tillöguna, ef hún lýsti jafnframt trausti á stjórninni)  . Nei, þetta er ekki rjett hjá háttv. flutnm. (S. E.). Ef eitthvað það er í gjörðum ráðherra, sem hv. flutnm. (S. E.) hefir ekki getað felt sig við, þá gat hann komið með þessa tillögu og jafnframt lýst yfir því, að hann vildi þó ekki stjórnarskifti að svo stöddu. Til sanninda vil jeg benda á, að til eru þeir menn hjer í þinginu, sem líta svo á, að það sje ekki allskostar gott, sem jeg hefi gjört, en álíta þó ekki rjett, að hafa stjórnarskifti á þessu þingi, Þá vjek hv.þm.N.-Þing. (B. S.) að birtingu hans og þeirra fjelaga í tilboðunum. Jeg get ekki sjeð annað en að það, sem hann sagði í þessu efni, sje mjög hágborið, því að ef einhverju hefði þurft að bjarga frá voða, þá kom birtingin of seint til að geta orðið að gagni. Svo fór hann að hnífla mig og sagði, að það sæti síst á mjer, að vera að vita birtinguna, því að jeg hefði gengið best fram í að birta leynimakk bræðingsmanna 1912. Þetta snertir mig ekki, því að jeg var aldrei trúnaðarmaður þeirra, en hitt er alkunna, að hann sat á fundum með þessum mönnum, og þeir vissu lengi vel ekki betur en að hann væri þeim sammála. Jeg vil ekki þar með segja, að hann hafi birt neitt í það skifti, enda hefir hann líklega ekki verið bundinn trúnaði; en þótt jeg hefði birt fundarályktanir þessara manna, þá hefði jeg þar með ekki rofið neitt þagnarheit, því að mjer var aldrei trúað fyrir neinu. En þetta nýja birtingarmál er í rauninni miklu alvarlegra en þeir herrar, sem að því standa, gjöra sjer í hugarlund, því að ef samskonar kæmi fyrir framvegis, myndi afleiðingin verða sú, að Íslendingum yrði hvorki trúað til orðs nje eiðs. Jeg tala ekki um það, þótt það kæmi fyrir að einhver óþektur maður lofaði að halda einhverju í þagnargildi og birti það síðan, en þegar merkir menn og málsmetandi þingmenn verða til þess, þá horfir málið öðru vísi við. Hv. 2. þm.N.-Múl. (J. J.) sagði, að þingið væri spegill þjóðarinnar, og er það dálagleg mynd af þjóðinni, sem sá spegill sýnir, þegar jafnvel drengskaparheit manna, sem hátt eru settir hjá þjóðinni, eru að engu höfð. Ef slíkt kæmi fyrir aftur, er ósköp hætt við, að það álit kæmist á, að Íslendingum væri í engu treystandi, og skal jeg ekki reyna að lýsa því, hvílík álitsspjöll það yrðu fyrir landið. Jeg sný ekki aftur með það, að birtingin hefir hvarvetna mælst illa fyrir, og jeg hefi engan heyrt mæla henni bót. Það gleður mig að heyra, að hv. flutningsm. (S. E.) hefir ekki einu sinni treyst sjer til að mæla henni bót.  (Sigurður Eggerz: Jeg hefi ekki úttalað mig um það)  .  (Bjarni Jónsson: Jeg hefi með höndum fundarbók sjálfstæðisflokksins og get sýnt hvað í henni stendur)  . Það skiftir minstu, hvað í þeirri fundarbók stendur, en hitt er rjett, sem jeg sagði, að þeir heitrofarnir lofuðu, að birta eigi trúnaðarmálin og að það hefir enginn orðið til að mæla birtingunni bót, nema þeir sem að henni stóðu. Þá mintist hv.þm.N.-Þing. (B. S.) á, að dönsk blöð hefðu hlakkað yfir úrslitum þeim, sem orðin eru. Jeg get ekki synjað fyrir það, því að danskar blaðagreinar um það efni hefi jeg ekki sjeð, en jeg get vel trúað því, að dönsk blöð fari ekki að geta neina játningu um það, að þeir hafi slakað til eða breytt hafi verið til hins verra, Dönum í óhag. Háttv. þm.N.-Þing. (B. S.) sagði, að það væri ekki svo að skilja sem hann fagnaði yfir fregninni, sem hann tók upp í blað sitt úr »Gula Tidend«. Jeg get ekki skilið fregnina, eins og hún atendur í blaði þingm., Ingólfi, öðruvísi en sem fögnuð. Sje ekki svo, þá er það til að veiða fólk, svo að það haldi, að hann fari með rjett mál, því að það er eins og hann hyllist til að láta sem mest á fregninni bera, þar sem hann setur feitar og stórar fyrirsagnir fyrir lítið mál. Hann játaði það rjett vera, sem stendur í »Forestillingunni« með stjórnarskránni, að það myndi ekki verða ágreiningur um það á Alþingi, að málin yrðu framvegis borin upp í ríkisráðinu. En svo vítir hann mig fyrir það, þótt hann kannist við, að jeg hafi skýrt rjett frá í umræðunum. Hjer finst mjer það eiga vel við sem hann talaði um, að horfast í augu við sannleikann. Hitt var meiningin einu sinni, að koma málunum út úr ríkisráðinu. Það var á þeim árum, er Benedikt heitinn Sveinsson sýslumaður fjekst við þingmál. En svo bregður svo undarlega við á þingunum 1902 og 1903, að t. d. hv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) og hv. 1. þm. G.-K. (B. K.), sem þá sátu á þingi, skrifa undir nefndarálit og ganga inn á, að það sje hagfelt fyrirkomulag, að málin sje borin upp í ríkisráðinu. Úr því að talað er um að horfast í augu við sannleikann, þá er rjett að horfast í augu við þennan sannleika líka. Mig minnir að sami hv.þm. (B. S.) hafi átalið það, að jeg hafi sagt, að spursmálið væri fornfræðilegs efnis. Jeg læt mjer nægja að vísa til þess, sem jeg hefi áður sagt um það. Svo er nú gamla sagan um það, að jeg hefði átt að mótmæla því, að forsætisráðherrann lýsti skoðun sinni frá dönsku sjónarmiði eða blandaði henni í málið. Því kom þetta ekki strax fram eftir 30. nóv. 1914? Hæstv. flutningsm. (S. E.) mótmælti því aldrei 1914, að forsætisráðherrann lýsti skoðun sinni eða blandaði sjer í umræðurnar. Hinu mótmælti hann, að forsætisráðherra tæki að sjer ábyrgð íslensks sjermáls. En þau mótmæli voru auðvitað bygð á skilningsskorti hjá hv. flutningsm. (S. E.), því að forsætisráðh. hefir auðvitað aldrei komið til hugar að taka á sig ábyrgð í þessu máli. Svo talaði sami hv.þm. (B. S.) um svokallað »kontrol«. Það er vitanlega rjett, að Íslandsráðherrann er ekki æfinlega í Kaupmannahöfn og getur því ekki alt af sótt ríkisráðsfundi. En hann hefir lagalega möguleika til að sitja í ríkisráðinu, og það hefir áður komið til mála, að ráðherrar yrðu tveir, og hefði annar þeirra þá búsetu í Kaupmannahöfn. Þá gæti hann setið fundi í ríkisráðinu og tekið þátt í umræðunum um okkar málefni. En annars get jeg ekki sjeð, að þetta hefði neina praktista þýðingu, því að það er auðvitað ómögulegt fyrir okkur að meina konunginum að tala við hvern sem hann vill. Mjer skildist á háttv. flutningsm. (S. E.) í gær, að hann áliti þetta líka hollara. Það getur verið álitamál, og eins og margsinnis hefir verið tekið fram, er það álit margra mikilsmetinna manna, að hitt sje hollara. Jeg skal ekkert um það fullyrða. Hv. þm.N.-Þing. (B. S.) lagði ekki mikið upp úr því, er konungur sagði, að Alþingi mætti ekki vænta þess, að úrskurðinum yrði breytt í sinni stjórnartíð. Hann sagði, að það væri sjálfsagður hlutur, en gætti þess ekki, að konungur getur bundið, út fyrir sína stjórnartíð. Ef konungurinn hefði að eins sagt, að úrskurðinum yrði ekki breytt, þá leiddi af því, að hann hefði gilt einnig fyrir framtíðina. En með þessu er ekkert um breytileik eða óbreytileik úrskurðarins sagt eftir stjórnartíð núverandi konungs. Þá er þessi ákvörðun að engu orðin. Þá sagði sami háttv. þingmaður, að konungur skírskotaði til ummæla sinna áður. Það er villandi að orða þetta svona. Konungur segir að eins: »Eins og jeg hefi áður sagt í ríkisráði, er það konunglegur vilji minn, að íslensk lög og mikilvægar stjórnarráðstafanir verði framvegis, sem hingað til, bornar upp fyrir mjer í ríkisráði mínu«. Konungur tekur að eins upp, að þetta sje vilji sinn, en um hitt hvorttveggja, auglýsinguna til Dana og að breytingin sje bundin við staðfestingu nýrra sambandslaga, drepur hann ekki á, og útilokar síðan hvorttveggja með orðum sínum. Sami háttv. þingm. (B. S.) ásakar mig fyrir, að jeg hafi fallið frá fyrirvaranum, með því að mótmæla ekki konungi. Til þess var engin ástæða, því í ummælum konungs felst ekkert það, er sje ósamrímanlegt skoðun Íslendinga, eins og jeg hefi margoft tekið fram. Þá mintist háttv.þm.N.-Þing. (B. S.) á makk, er jeg hefði átt við forsætisráðherrann og aðra danska stjórnmálamenn, og vítti það mjög. Samtal við stjórn Dana tel jeg enga dauðasynd. Stendur og svo á, að forsætisráðherrann átti hlut að málum bæði 20. okt. 1913 og 30. nóv. 1914. Og kunnugt er mjer um það, að Sigurður Eggerz átti í ráðherratíð sinni tal við danska stjórnmálamenn um þetta mál. Við það hefi jeg ekkert að athuga, tel það alveg rjett. Miklu fremur áliti jeg það skyldu mína, að eiga tal við slíka stjórnmálamenn um málin, ef auðveldara væri þá að koma málunum fram, heldur en áður var. Getur verið, að þm.N.-Þ. (B. S.) ámæli mjer fyrir þetta. En slíkar umræður hafa að sjálfsögðu enga stjórnskipulega þýðingu. Annars hefir háttv.þm.N.-Þing. (B. S.) sjerstöðu í þessu máli, og er afstaða hans til málsins í fullu samræmi við skoðun hans á Alþingi 1914. Hann taldi þá fyrirvarann ónógan og því rangt að staðfesta stjórnarskrána á grundvelli hans. Þessa afstöðu hans skil jeg vel. Háttv. þingm. N.-Þing. (B. S.) blandar saman beinni og óbeinni viðurkenningu af hálfu konungsvaldsins. Jeg hefi margtekið fram, að af Alþingi 1914 hafi ekki verið gjörð sú krafa, að konungur gæfi beina yfirlýsingu; nóg að konungsvaldið segði ekki og gjörði ekki neitt, er bryti í bág við fyrirvarann. Þetta hafa og andstæðingar mínir hreinskilnislega játað. Og eftir skoðun sumra gjörði ekkert til fyrir rjettindi vor, þótt farið væri skemra en í fyrirvaranum feldist. Þannig fórust háttv.þm. Dal. (B. J.) orð 1914, og er ef til vill rjett.  (Bjarni Jónsson: Í öðru sambandi)  . Nei, einmitt í þessu sambandi, í sambandi við stjórnarskrána. En nú hefi jeg sagt, og held því algjörlega fram, að konungsvaldið hafi fallist á það, er fyrirvarinn fer fram á. Það hefir aldrei verið neitt tekið fram um það, að þessi viðurkenning mætti vera gefin með beinni yfirlýsingu, en þögn væri líka nóg. Enda virðist flutningsmanni (S. E.) nú, að þögnin sje góð og gild, og fellur þá líka alt í ljúfa löð. Það verður því ekki hægt að króa mig á þessum grundvelli. Jeg hefi nú tekið fram það helsta, er svara þurfti í ræðum þeirra, er andmælt hafa, enda eru umræður nú orðnar langar.

Björn Kristjánsson Jeg hafði ekki hugsað mjer, að tala í þessu máli. Mín venja er sú, að tala ekki, er jeg veit færari krafta í flokknum til að halda uppi svörum, og hefi því aldrei talað í stjórnarskrármálinu, hvorki fyrr nje síðar. En hæstv. ráðherra hefir neytt mig til að standa upp. Enda þótt jeg hafi fylgt sjálfstæðisstefnunni og jafnvel fylgt þeim, sem lengst hafa gengið í því, að fá rjett vorn viðurkendan, þá hefir mjer verið það ljóst, að þroski þjóðarinnar og þingsins er ekki orðinn nægur til þess, að geta tekið upp nægilega staðfasta og aflmikla baráttu fyrir frelsi þjóðarinnar. Því veldur bæði fátækt og þolleysi fjöldans og »matrialismi« (efnishyggja) hins sterkara. Efnishyggjan hefir nú náð föstum tökum á Evrópu og kveikt þar hið geysilega ófriðarbál, og því miður hefir efnishyggjan einnig komið hingað til lands og jafnvel hjer inn í þingið og tekið sjer þar bólfestu. Þegar þannig er komið, er ekki til neins fyrir þjóðina að hefjast handa til sjálfstæðis fyrr en sú alda er yfirstaðin. »Materialisminn« kemur að baki þeirra, er það reyna, og einhverja hjálp vilja veita, og bregður þeim hælkrók. Vjer vitum líka, hvernig gengið hefir nú. Þeir menn sumir, sem hæst hrópuðu 1903 og 1911 um, að ná sjermálum vorum út úr ríkisráðinu, eru nú beint snúnir við og vilja nú umfram alt, að þau sjeu borin þar upp og að þau sjeu háð eftirliti og mati dönsku ráðherranna um aldur og æfi. Það er vitanlegt, að nú ætluðum vjer að sigra þær skotgrafir, er vjer höfðum mist 1903, eða að minsta kosti eitthvað af þeim, en það varð nú eitthvað annað. Það fór svo, að vjer duttum í hrúgu í áhlaupinu, og því falli veldur efnishyggjan ein. Á því er enginn vafi. Jeg verð að segja það, því nóg er af yfirdrepsskapnum, þó einhverjir segi hlutina eins og þeir eru. Það er værugirni vor og eigingirni, sem veldur því, að vjer erum ekki menn til þess, að berjast fyrir sjálfstæði landsins. Vjer höfum ekki næga sjálfsafneitun til þess. En sjálfsafneitun útheimtist til þess, að geta barist fyrir sjálfstæði landsins. Jeg sagði, að jeg hefði orðið að standa upp vegna orða, sem hæstv. ráðherra hafði í garð kjósenda minna í Hafnarfirði. Hann sagði svo, þegar hann var að lýsa því, hverjar undirtektir »stórpólitíkin« hefði fengið á þingmálafundinum þar, að Hafnfirðingar einir hefðu orðið til þess, að lýsa »vantrausti á sjálfum sjer«. Þetta eru ógeðfeld ummæli úr ráðherrastóli, því í ókunnugra augum gæti litið svo út, sem Hafnfirðingar hefðu komið þarna fram sem rolur. En ef athugaður er allur aðdragandi að því, sem þarna gjörðist, þá verður þetta alt saman einkar eðlilegt. Orsökin er sem sje sú, að á fundinum höfðum við, báðir þingmenn kjördæmisins, haldið klukkutíma ræður, til þess að skýra okkar afstöðu til staðfestingaskilmála stjórnarskrárinnar, og auk þess hafði hæstv. ráðherra talað þar oftar en einu sinni. Og að því loknu varð niðurstaðan sú, að kjósendur fjellust á skoðun þingmannanna, og annað felst ekki í yfirlýsingu fundarins. Þetta neyddist jeg til að taka fram, með því að hjer komu fram ávítur gagnvart fjarstöddum mönnum, sem ekki geta borið hönd fyrir höfuð sjer. En svo að jeg víki nú að málinu, sem fyrir liggur, þá álít jeg það nauðsynlegt, að það verði upplýst hjer sem mest, alveg út í æsar, því að nú hefir þjóðin verið tekin alveg eins og átti að taka hana 1908, komið að henni óviðbúinni. Og nú hefir það tekist, því að nú var umhugsunartími hennar nógu stuttur til þess, að hún fjekk ekki tækifæri til þess að átta sig. Ef hann hefði verið nógur, þá er jeg ekki í neinum vafa um það, að flestallir hefðu fallist á skoðun okkar sjálfstæðismanna. En þegar blöðin, aðalblöðin, hafa komið sjer saman um það, að draga fjöður yfir það sanna í þessu máli, þá erum við neyddir til þess, að segja meiningu okkar hjer, í þeirri von, að sannleikurinn nái þó þannig á endanum að komast út til þjóðarinnar. Jeg ætla því að leyfa mjer að fara stuttlega yfir tildrög þessa máls frá 1913. Eins og menn muna, samþykti Alþingi þá, að sjermálin skyldu vera borin upp fyrir konungi, þar sem konungur ákvæði, eftir að konungsvaldið 1912 hafði þverneitað því, að taka sjermálin út úr ríkisráðinu, samkvæmt tillögum Alþingis 1911. Auðvitað vildi þingið þá ekki, og sá sjer ekki heldur fært, að girða fyrir það, að sjermálin yrðu borin upp í ríkisráðinu fyrst um sinn, því að það var ekkert aðalatriði í bili. En hitt var aðalatriðið fyrir þinginu, að sjermálin yrðu borin þar upp á ábyrgð Íslandsráðherra eins, án íhlutunar dansks löggjafarvalds eða danskra stjórnarvalda, og að konungur með Íslandsráðherra einum, gæti síðar ákveðið, ef þeim kæmi saman um, að sjermálin yrðu borin upp annarstaðar. Þessu til sönnunar má benda á svar hæstv. ráðh. 31. des. 1914 í Ísafold. Þar stendur svo, þar sem verið er að tala um konungsúrskurðinn: »Með öðrum orðum, þingið vill algjörlega útiloka það, að aðrir en konungur og íslensk stjórnarvöld eða íslenskt löggjafarvald hafi nokkurn íhlutunarrjett um það málefni, eða að nokkurt skilyrði sje sett, er eigi sje íslenskum stjórnarvöldum eða íslensku löggjafarvaldi háð«. Og enn fremur má sjá af sömu grein, að núverandi ráðherra áleit ekki, að fyrivarinn kæmi að haldi, nema að konungsvaldið beint viðurkendi fyrirvara nú. Orð hans um þetta efni hljóða svo: »Það, sem við vildum fá skýrt fram, var það, hvort konungur skoðaði málið sjermál eða eigi. En þá yfirlýsingu höfum vjer alls eigi fengið«. Þetta er nú sæmileg skýring á því, hvað sjálfstæðismenn, vildu og hvað þeir vildu ekki, og á þessum grundvelli átti ráðherra að bera málið fram, en frá honum var vikið í ríkisráði 20. okt. 1913, fyrir mótstöðu konungsvaldsins. Svo gefur konungur út opna brjefið, sem dagsett er sama dag, og svo er kunnugt, að jeg þarf ekki að lesa það hjer. En það er auðsætt á orðum þess, að það ríður í beran bág við vilja þingsins. Þetta opna brjef er svo birt almenningi á Íslandi í Lögbirtingablaðinu og Stjórnartíðindunum, sem sárfáir menn lesa. Og af því að blöðin, sem ráða mestu um stefnuna í stórmálunum, lögðust það undir höfuð, að skýra efni opna brjefsins 20. okt. 1913, og hvað í því falst, rjeðu þau til, á síðustu stundu, að samþykkja stjórnarskrána óbreytta á næsta þingi (1914), með einhverjum fyrirvara, sem enginn þá hafði gjört sjer grein fyrir, hvernig ætti að vera, nje heldur hvort hann kæmi að haldi til þess, sem honum var ætlað að gjöra, en það var að hnekkja opna brjefinu frá 20. okt. 1913. Svona var tvískinnungurinn mikill, og svo mátti kalla, að enginn væri alls kostar ódeigur. En þrátt fyrir skýringarleysi blaðanna, sýndi þó stór meiri hluti þjóðarinnar það með kosningunum 1914, að hún var á móti efni opna brjefsins, og fjelst víða á fyrirvaraleiðina, sem haldið hafði verið að henni. Alþingi kom svo saman með 23 þjóðkj. þingm. meiri hluta, auk eins konungkj. þingm., sem hjeldu hóp og tóku að sjer málið og ábyrgðina á því. Opna brjefið, sem birt var hjer og í Danmörku, má nú skoða sem víxil, er konungsvaldið gaf út á Alþingi, þess efnis, að Alþingi samþykki að konungur ákveði með úrskurði í eitt skifti fyrir öll, að sjermál vor verði borin upp í ríkisráðinu á sama grundvelli og áður, og að á þeim grundvelli verði engin breyting gjörð, nema með samþykki Ríkisþingsins og Alþingis. Þenna víxil ætluðust Danir til að Alþingi samþykti, en það vildi hið nýkosna Alþingi ekki gjöra; leiðirnar voru þrjár, sem það gat farið, til þess að ónýta verkanir opna brjefsins: 1. að fella stjórnarskrána, 2. að breyta henni, og 3. fyrirvaraleiðin. Fyrsta leiðin var alveg örugg, og sú eina, sem var áreiðanlega fær. Önnur leiðin var varasöm, því að ef breytt var til, og t. d. ríkisráðsákvæðið látið standa eins og það hafði áður verið, þá var eins og endurnýjuð væri samþykt á því, að alt skyldi vera á sama grundvelli og áður var. En þriðja leiðin, fyrirvaraleiðin, var stórhættuleg, því að hvort hún gat komið að haldi, fór alveg eftir því, hvaða maður hjelt á fyrirvaranum. Meiri hluti Sjálfstæðisflokksins ákvað nú samt sem áður að fara fyrirvarleiðina. Treysti því, að Sigurður Eggerz ráðh. myndi fara samviskusamlega með fyrirvarann, eins og hann líka gjörði, að allra flokksmanna dómi. Þeir hafa allir lýst yfir því, og utanstefndu flokksmennirnir með, að framkoma hans í ríkisráðinu hafi verið í fullu samræmi við það, sem í fyrirvaranum falst, og engin af þeim yfirlýsingum var neinum skilyrðum bundin, þótt nú sje ef til vill verið að reyna að teygja þær og finna á þeim smugur til að læðast í gegnum. Stjórnarskráin var svo samþykt á þingi í fullu trausti þess, að fyrirvarinn yrði samþyktur af konungsvaldinu með þögn eða samþykki, og að stjórnarskráin yrði ekki borin fram að öðrum kosti. Reyndar gjörðu nú ekki allir fulltrúar sjer vonir um, að málið gengi fram á þenna hátt, því að ýmsir hjeldu, að staðfesting fengist ekki, ef fyrirvaranum væri haldið fast fram. En sjálfstæðismenn litu svo á, að það hefði þó þýðingu, að senda ráðherrann þessa »forsendingu«, sem sumir kölluðu, því að ef fyrirvarinn væri rækilega fram borinn, og það yrði stjórnarskránni að falli, svo að ráðherra yrði að leggja niður embætti sitt, þá væri þar með fengin full sönnun fyrir því, að konungsvaldið bæri oss ofurliði í þessu máli. Þá væri engin hætta að una við gamla fyrirkomulagið enn um sinn, úr því sem komið væri, breyta svo stjórnarskránni samkvæmt því á þessu þingi, sem samþykkja hefði svo mátt til fullnustu á næsta ári, og una svo rólegir við málalokin, með því að þau væru þá eigi okkur að kenna, heldur hefðum vjer orðið að þola um sinn ofurefli konungsvaldsins. Með þessu móti var engum rjetti spilt, þá vjer hefðum orðið að láta ríkisráðsákvæðið gamla standa í stjórnarskránni. Svona hlaut hver hreinskilinn sjálfstæðismaður að álykta. Á fyrirvaranum einum og þessum skilyrðum bygðust atkvæði meiri hlutans með stjórnarskránni, á síðasta þingi, og á því bygðist samþykt hennar. Nú er að gjöra sjer grein fyrir því, hvað fyrirvarinn var, og hefi jeg að nokkru leyti gjört það þegar, og hvernig hægt var að beita honum. Fyrirvarann má skoða sem umboð frá Alþingi, sem ráðherra á að fylgja, er hann ber fram stjórnarskrána. Af því að fyrirvarinn er ekki lög, eða t. d. inni í sjálfri stjórnarskránni, þá verður hann alveg þýðingarlaus bókstafur, nema konungs valdið beint viðurkenni gildi hans með þögn að minsta kosti, og helst með samþykki, alveg eins og hæstv. ráðherra hafði sjálfur haldið fram í Ísafold. Og fyrrverandi ráðherra (S. E.) skildi það líka svo, að hann gæti ekki borið stjórnarskrána fram, ef því var mótmælt, sem í fyrirvaranum falst. Að taka við staðfestingu stjórnarskrárinnar á þeim grundvelli, var sama sem að falla frá fyrirvaranum, fara út fyrir umboðið. Þetta er líka í samræmi við skoðanir fleiri helstu lögmanna. Það er sýnt og sannað, að hæstv. núverandi ráðh. var þá á þeirri skoðun, að beint þyrfti að vera lýst yfir því, að fyrirvarinn væri viðurkendur. Þetta verða menn að festa sjer vel í minni, hvað þá var sagt. Þingið velur ákveðinn ráðherra, sem það treystir, til þess að fara með umboðið. Og hann má ekki bera stjórnarskrána fram til staðfestingar - ekki afhenda Dönum samþyktan víxilinn, nema þeir samþykki skilmálana, sem Alþingi setti fyrir því, að stjórnarskráin mætti verða að lögum, skilmálana í umboðinu. Umboðið mótmælir opna brjefinu frá 20. okt. 1913, eða því, að uppburður sjermála Íslands skuli verða lagður undir valdsvið dansks löggjafarvalds eða danskra stjórnarvalda, með því, að Alþingi áskilur að konungsúrskurður sá, sem boðaður var í opna brjefinu, verði skoðaður sem hver annar íslenskur konungsúrskurður, enda geti konungur breytt honum á ábyrgð Íslandsráðherra eins, og án nokkurrar íhlutunar af hálfu dansks löggjafarvalds eða danskra stjórnarvalda o. s. frv. Nú ber hinn þingvaldi ráðherra, Sig. Eggerz, stjórnarskrána fram 30. nóv. 1914, og eru þá þegar hafin mótmæli gegn fyrirvaranum, þótt ekki væru þau nærri eins ákveðin og þá er hæstv. núv. ráðherra átti í samningunum í vetur. Þá hættir hann við að bera stjórnarskrána fram og segir af sjer embætti. Hann skilur nákvæmlega rjett umboð sitt og fylgir því með óvenjulega mikilli dygð og ráðvendni. Hann velur þá einu leið, sem fær var, ef fyrirvarinn átti að ná nokkru gildi. Þetta vona jeg að allir flokksmenn átti sig á, því að það hefir verið viðurkent af öllum, alt fram til þeirrar stundar, er þrímenningarnir fóru á konungsfund. Um það hefir oft verið talað, og enginn sá þá aðra leið, þegar það var athugað, hve sviðið var þröngt, sem hægt var að nota fyrirvarann á. Þá skildu með öðrum orðum allir umboð þingsins, eins og jeg skil það nú. En svo tekur nýr ráðherra við embætti. Jeg sleppi alveg að lýsa öllum aðdraganda að því máli. Það má gjöra á öðrum stað og tíma. Hann tekur ekki við sem venjulegur »Forretnings«-ráðherra. Nei, hann tekur að sjer umboðslaust af Íslendinga hálfu að afgreiða stjórnarskrána á alt öðrum grundvelli en þessum, sem þingið ætlaðist til, sem sje á danska grundvellinum. Öðruvísi gat það sem sje ekki orðið. Hæstv. ráðherra gat sagt sjer það sjálfur, að konungsvaldið ætlaði ekki að veita staðfestinguna upp á aðra skilmála en þá, sem í boði voru 1913, og þess vegna var engin von um staðfestingu á öðrum grundvelli en þeim danska. Áður en jeg minnist á, hvað fram fór í síðara skiftið í ríkisráðinu, vil jeg taka það fram, að þær ræður, sem þar eru fluttar, eru samdar fyrirfram, og skriflegar og samþyktar af viðkomandi ráðherrum, áður en á ríkisráðsfund er komið, og þannig hefir þá það, sem þar fór fram í þetta sinn, verið undirbúið í samráði við Íslandsráðherra og með samþykki hans. Þetta má og ráða af því, sem Knud Berlin skrifar í blaðið »Köbenhavn«, daginn áður en ríkisráðsfundurinn var. Hann lætur þar vel yfir því, sem þar muni gjörast, en segir um leið löndum sínum, að þeir skuli ekki vera alt of glaðir, því að enn eigi Íslandsráðherra eftir að komast yfir margar »gaddavírsgirðingar« heima á Íslandi, og enn muni vera þar sjálfstæðismenn í skotgröfunum. Hvað á hann við með þessu? Hann veit, að hæstv. ráðherra var búinn að gefa eftir, og að Danir áttu að fá öllu framgengt, sem þeir vildu í ríkisráðinu í Kaupmannahöfn. En hann veit líka, að með þessu hafði hann farið út fyrir umboð, er hann hafði frá Alþingi, og að gjörningar hans voru ekki gildir, nema honum gæti tekist að fá Alþingi til að fallast á þá, enda þótt þeir væru ekki samkvæmir umboðinu. Þetta voru gaddavírsgirðingarnar, sem hann átti eftir að komast yfir, og Knud Berlin hefir líklega haldið, að þær væru sterkari, en þær ætla nú að reynast. Eitt af því fyrsta, sem jeg rak mig á, þegar jeg las umræðurnar á ríkisráðsfundinum, var það, að farið er með stjórnarskrármálið eins og það væri sameiginlegt mál, en það gjörir ráðherrann ekki samkvæmt umboði Alþingis. Það er einnig mjög sjaldgæft, að hafðar sjeu langar umræður um málin á ríkisráðsfundum, tilbúnar fyrir fram, og sem svo eiga að birtast.  Jeg skal - til þess að lengja ekki umræðurnar úr hófi - hlaupa yfir mest af því, sem gjörðist á ríkisráðsfundinum. Þó get jeg ekki stilt mig um að minnast á það, sem forsætisráðherrann segir. Fyrst er hann látinn segja: »Eftir ummælum þeim, sem ráðherra Íslands hefir haft, er enginn ágreiningur um það, að íslensk lög og mikilvægar stjórnarathafnir verði áfram eins og hingað til bornar upp fyrir Yðar hátign í ríkisráðinu«. En einmitt hefir vilji Alþingis verið það, að fá málin út úr ríkisráðinu, þó ráðherra haldi því gagnstæða fram. Þá segist hann geta fallist á þá skoðun, »að spurningin um breytingu á ríkisráðsákvæðinu sje formfræðilegs eðlis«, hafi þannig enga praktiska hlið, en því fer fjarri, að svo sje. Þá tekur hann það og fram, að danska skoðunin á þessu formfræðilega atriði fari í þá átt, »að því verði eigi breytt, nema ný skipun verði á gjörð, er feli í sjer líka tryggingu, sem þá, er nú er«. Og hver á svo að ákveða þessa tryggingu? Enginn getur ákveðið hana nema Danir sjálfir. Og liggur þá ekki næst að halda, að tryggingin eigi að vera fólgin í því, sem ákveðið er í opna brjefinu 20. okt. 1913, eða með öðrum orðum í nýjum sambandssamningi? Svo talar forsætisráðherrann um eftirlitsstaðinn með íslenskum sjermálum, og um birtingu þess, sem gjörist í ríkisráðinu í þessu máli. Í öllu þessu felast ótvíræð mótmæli gegn fyrirvara Alþingis, og þessi mótmæli eru svo staðfest af konungi. Ráðherra Íslands svarar að vísu forsætisráðherranum og mótmælir hans skoðun á málinu, en þau mótmæli eru alveg þýðingarlaus, þegar hann mótmælir ekki einnig því, sem konungur hafði sagt, því að ummæli konungs sýna, að hann lítur á málið sömu augum og forsætisráðherrann, en afneitar skoðun Íslandsráðherra. Konungur tekur það fram, að það sje staðfest frá öllum hliðum, að samkomulag sje um það, að sjermálin verði borin upp fyrir sjer í ríkisráði, og hann skipar fyrir, að svo sje gjört framvegis, sem hingað til. Hann vísar til fyrri ummæla sinna í ríkisráði um þetta mál (einnig ummælanna 20. okt. 1913) þessu til styrkingar. Þau eru grundvöllurinn, sem staðfestingin byggist á. Konungurinn staðfestir orð forsætisráðherrans, »að engin breyting verði á þessu gjörð, nema önnur skipun jafntrygg þeirri, sem nú er, verði gjörð«. Þar með mótmælir hann orðum Íslandsráðherra og fyrirvara Alþingis. Þrátt fyrir alt þetta ber ráðherrann stjórnarskrána fram til staðfestingar, og fellur þar með frá fyrirvaranum, því að hann tekur að sjer ábyrgðina á orðum konungsins og samþykkir þau. Eins og hjer er nú frá skýrt, getur engum blandast hugur um, að stjórnarskráin er staðfest upp á efni opna brjefsins 20. okt. 1913. Því að hver ákveður, hver þessi önnur skipun sje, sem á verði að gjöra til þess að breyting geti orðið á ríkisráðsákvæðinu? Danir! Þeir hafa það alveg í hendi sinni að ákveða það samkvæmt opna brjefinu 1913, ef þeir vilja. Mótmæli ráðherrans við ræðu forsætisráðherrans hafa enga þýðingu, úr því að hann leggur stjórnarskrána fram undir staðfestingu og undirskrifar hana með konungi, því að þá tekur hann að sjer ábyrgð á ummælum konungs, sem eru alveg sams konar og þau ummæli, sem hann mótmælti hjá forsætisráðherranum. Dæmið er glögt; hvernig sem það er flækt og vafið, þá verður útkoman sú sama og 1913, og ekki verður nú annað sjeð en að hæstv. ráðherra hafi nú fallið frá öllu, sem hann hafði áður sagt um þetta mál. Mótmælatilraun hæstv. ráðherra er að mínu áliti alveg sama eðlis eins og ef einhver krefði annan um skuld, og færi fram á, að skuldarinn samþykti víxil fyrir henni, en skuldarinn mótmælti skuldinni, kæmi með bakreikninga o. s. frv. Hvað mundu nú slík mótmæli þýða, ef skuldarinn samt sem áður undirskrifaði og samþykti víxilinn? Nákvæmlega eins er hjer að farið. En eru nú nokkur ráð til þess að afneita þessum staðfestingarskilmálum, sem gjörðir eru þvert ofan í fyrirvara Alþingis? Já, þau liggja í augum uppi. Við höfum fengið stjórnarskrána, og hún verður ekki aftur tekin, en staðfestingarskilmálunum getum við mótmælt. Og við getum gjört meira, án þess að snerta eitt hár á höfði ráðherrans. Þetta hefir honum verið boðið, en þann getur ekki gengið að því. Danir hafa sennilega verið svo forsjálir, að stemma þann ós; þeir vilja auðvitað fá sinn hluta óskertan. Að við getum mótmælt staðfestingarskilyrðunum, liggur mjög í augum uppi, ef gætt er að því, að þessi hæstv. ráðherra, sem nú situr að völdum og undirskrifaði stjórnarskrána með konungi, er ekki valinn af þinginu. Alþingi getur því ekki borið neina ábyrgð á staðfestingarskilmálunum, alt til þessarar stundar. En nú er stundin komin, er skera á úr, hvort menn meta meira, landsrjettindi Íslands, eða einskis verða velþóknun eins ráðherra. Það er eðlilegt, að hæstv. ráðherra, sem sýnilega hefir gengið út fyrir umboð sitt, vilji fá samþykki þingsins eftir á fyrir því, sem hann hefir gjört, en hann getur ekki búist við því af okkur, að við stöndum aðgjörðalausir og horfum á leikinn, úr því að við erum á öðru máli en hann. Við hvorki getum nje viljum loka augunum fyrir því, að verið er hjer að sauma að rjettindum landsins. Tillagan, sem borin er fram, er svo vægt orðuð, sem frekast var unt. Hún var orðuð þannig, til þess að gjöra það, sem mögulegt var, til að reyna að halda Sjálfstæðisflokknum saman utan um rjettindi Íslands, og mig furðar á því, að sumir þingmenn skuli hafa orðið til að gjöra gys að því, sem einungis er gjört í því skyni, að samkomulag fáist milli hinna svokölluðu sjálfstæðismanna, um að vernda rjettindi og sjálfstæði landsins. Jeg er viss um það, að þjóðin sjer það á sínum tíma, þótt hún ef til vill sjái það ekki nú, að hjer er um þýðingarmikið atriði að tefla. Þótt þessi tillaga yrði samþykt, þá gæti það ekki haft neina praktiska þýðingu fyrir hæstv. ráðherra. En sigur stefnunnar er undir því kominn, hvort hæstv. ráðherra vill styðja að því með fylgismönnum sínum, að samþykkja hana.  Berum nú saman umhyggju okkar fyrir föðurlandinu og frelsi þess, og umhyggjusemi annara þjóða fyrir föðurlandi þeirra. Dæmin höfum við fyrir okkur, og þau alveg ný. Alþingi Íslendinga er í vandræðum út af því, að samþykkja tillögu til þess, að reyna að tryggja landinu sjálfstæði sitt í sjermálum þess, og hefir opinn leik á borði til þess. Þessi vandræði stafa af því, að sumir þingmenn halda, að einum ráðherra geðjist ekki að því, að tillagan sje samþykt. En aðrar þjóðir senda á sama tíma miljónir manna, sinna bestu sona, út á vígvöllinn, þar sem þeim er slátrað á kvalafullan hátt. Þær fórna miljónum af mannslífum og efnum sínum til þess, að vernda sjálfstæði þjóðar sinnar. Jeg spyr: Er Íslendingum að fara aftur andlega og siðmennilega ? Líti menn til tíma Jóns Sigurðssonar. Menn hafa gott af því nú á tímum, að líta við og við aftur til hans, og þess tíma, þegar hann starfaði. Á tímum Jóns Sigurðssonar hnöppuðust bændur og prestar landsins saman um sjálfstæði landsins undir forustu hans, en embættismannastjettin í Reykjavík með þeim konungkjörnu stóð þá hinum megin móti sjálfstæði landsins. Hvað margir bændur og prestar fylgdu þá embættismannastjettinni í Reykjavík? Auðvitað stendur nokkuð öðru vísi á nú, heldur en þá. Þá var efnishyggjan (»Materialisminn«) ekki búinn að hertaka Alþingi.  Er það af ótta, að menn halda nú ekki sjálfstæðismálunum fram eins og áður? Jeg var fyrir nokkru síðan staddur á fundi, og hitti þar gamlan kunningja minn. Hann skaut því fram, að það gæti verið hættulegt fyrir okkur, að vera með svona tillögu, eins og þá, er nú á að koma undir atkvæði, og sagði, að sumir mundu iðrast þess síðar. Jeg tók það svo, að einhver ætlaði að hefnast á mjer eða öðrum í hópnum fyrir það. Og hægast var að hefnast á mjer í þeim hóp, eins og á stóð. Af þessu getur skapast ótti hjá mörgum manni, því að menn vita, að andi mannsins er ekki enn orðinn svo göfugur, að hann geti metið rjettilega skoðanamun, þótt bygður sje á sannfæringu. En jeg hygg, að óttinn sje í raun og veru ekkert annað en ambátt siðleysisefnishyggju og yfir höfuð andlegrar lítilmensku. Og jeg hygg enn fremur, að sá, sem gengur að þingstarfinu, sem á að vera heilagt, með hreinum hug og hjarta og með það eitt fyrir augum, að nota krafta sína eingöngu til hagsmuna fyrir þjóðfjelagið, hann þurfi ekkert að óttast. Enginn mannlegur kraftur megnar að vinna slíkum manni mein. Þess vegna skulum vjer ódeigir hafna dagskránni, sem fram hefir verið borin, en samþykkja tillöguna. Og þó að einhverjir, ef til vill, verði látnir gjalda þess efnalega, þá getur þó enginn skaðað andann. Jeg skal svo ekki ræða lengur um þetta mál; jeg þurfti að segja meira, en sleppi því, til þess að lengja ekki umræðurnar langt úr hófi.

Bjarni Jónsson Síðan jeg flutti fyrri ræðu mína hefir margt hrúgast saman, sem full þörf væri að svara, en jeg mun þó sneiða hjá því, sem mest má verða. Flutnm. (S. E.) hefir og svarað mörgu, svo að eigi þarf þar um að bæta, en þó verð jeg að inna til um nokkur atriði. Það er þá fyrst, að mig furðaði á orðum hæstv. ráðherra, er hann sagði, að sjer væri það vonbrigði, hversu mjúklega þessi tillaga er orðuð, og þóttist hafa búist við, að meira óveður mundi koma úr sorta þeim, sem legið hefir á fjöllunum í sumar«, að mjer skildist. Jeg hjelt nú, að hann mundi verða því feginn, hversu vel rættist úr, en hann er auðsjáanlega ofurhugi og óskar þess, að hann fái nú »ærlegt regn og íslenskan storm á Kaldadal«. Jeg mun engu spá um það, hvort hvast muni á honum, eða hvort hann geti nú haldið próf á karlmensku sinni, en það er víst, að þessi tillaga verður því eigi til fyrirstöðu. Þá heyrði jeg hæstv. ráðherra tala um margdrepin landsrjettindi, og mundi jeg þá eftir, að jeg hafði lesið um það kýmnigrein í Lögrjettu fyrir einu eða tveim árum, og nýlega sá jeg sömu greinina í einu norðanblaðinu, og nú heyri jeg þetta í þriðja sinn af munni hæstv. ráðh. Það verður því naumast sagt, að hann sje mjög frumlegur í þetta sinn. Má vera, að hann hafi eigi stefnt þessu til mín, en blöðin ætluðu mjer það. Jeg nota því tækifærið, til þess að geta um það, að jeg hjelt því aldrei fram, að vjer hefðum leitt dönsku gröndvallarlögin í lög hjer á landi með ríkisráðsákvæðinu 1903. Jeg hafði að því leyti eins konar sjerstöðu meðal landvarnarmanna. Og þó að þessu sje haldið fram í því blaði, sem jeg stýrði þá, er það eigi af mínum toga spunnið, og verða menn þar að gæta þess, að annar maður var stjórnmálaritstjóri. Þá sný jeg mjer að hv. 1. þm. Rvk. (S. B.). Skrafi hans um umbúðapappír inn hefir þegar verið svarað, og get jeg því leitt það hjá mjer. En þar sem hann hjelt því fram, að orðalag stjórnarskrárinnar, »þar sem konungur ákveður« væri eftir tillögu háttv. þingm. N.- Ísf. (Sk. Th.), þá er það ekki rjett. Hans tillaga í Þjóðviljanum var sú, að svo skyldi orða: »í ríkisráði eða annarsstaðar«. Á þinginu 1913 var jeg í stjórnarskrárnefndinni af hendi sjálfstæðismanna. En er nefndarmenn hreyfðu tillögu þeirri úr Þjóðviljanum, þá sagði jeg, að jeg mundi kljúfa nefndina, ef »ríkisráðið« væri nefnt í stjórnarskrártillögum nefndarinnar. Þá stakk einhver upp á því, að haft væri það orðalag, sem nú er, og kvaðst jeg mundu láta mjer lynda það. Því að mjer var það þegar ljóst, að með því var sannað, að málið væri eingöngu íslenskt mál. Hv. 2. þingm. Rvk. (J. M.) getur borið mjer vitni, um að jeg segi hjer rjett frá. Ræðumaður sagði, að þingið hefði beygt af eða látið undan með þessu orðalagi, en það er ekki rjett. Í þessum orðum liggur það, að málin áttu ekki að vera borin upp í ríkisráðinu. Því að úr því það er gjört íslenskt úrskurðarmál, lagt undir íslenskt úrskurðarvald (þ. e. konung og ráðherra Íslands), þá er þar með útilokað, að úrskurðurinn geti hljóðað upp á ríkisráð Dana, því að íslenskt úrskurðarvald nær eigi til þeirrar stofnunar. En er konungur hafði sagt, að hann vildi hafa málin borin upp í ríkisráðinu, þá varð að koma þar í móti yfirlýsing Alþingis um, að það leyfði það eigi, nema með því skilyrði, að sá úrskurður yrði skoðaður sem hver annar íslenskur konungsúrskurður. Þetta var ein ástæðan til fyrirvarans. Þar sem háttv.þm. (S. B.) hjelt því fram, að orðalag fyrirvarans væri óljóst, þá er það ástæðulaust. Hann er svo skýrt orðaður, sem þörf er á, og getur enginn komist í kringum hann. Í fyrra var og engin deila um, hvernig ætti að skilja hann, og í yfirlýsingu 24 þingm. í vetur var ljóslega sagt, hver sá skilningur væri. Áskilið var, að úrskurður þessi væri »skoðaður, sem hver annar Íslenskur konungsúrskurður«, það er, yrði til á sama hátt og yrði breytt á sama hátt. En verður honum nú breytt án tilhlutunar Dana? Ræðumaður sagði, að honum mætti breyta, hve nær sem væri. En það var leitt, að honum skyldi þá gleymast að svara því, sem jeg spurði í fyrri ræðu minni. Hvernig ætla þeir, þrímenningarnir, að hrekja það, ef Danir segja, að sjer hafi verið gefið loforð um, að þessu verði eigi breytt í stjórnartíð þessa konungs? Þeir segja, ráðherra og hans menn, að slíkt loforð hafi konungur og ráðherra ekki gefið, því að konungur mundi geta breytt, ef hann vildi. Þetta sýnir, að þeir hafa eigi viljað gefa loforðið, en þeir ættu þá og að geta sannað, að Danir hefðu eigi gilda ástæðu til þess að herma upp á þá loforðið. Því að ef þeir gjöra það, þá mundi svo fara, að þá er konungur vildi breyta úrskurðinum, mundi forsætisráðherra Dana rísa móti því og segja: »Þessu megið þjer eigi breyta, herra, því að 19. júní 1915 lofuðuð þjer oss Dönum því, að breyta eigi til, meðan þjer rjeðum ríkjum«. Þetta ættu þeir því, ráðherra og hans menn, að útiloka, og illa tókst sú fyndni, að fara að kalla mig talsmann Dana, þótt jeg gjörði þeim upp orðin. Þeim mátti þykja vænt um, að jeg kom fram með þessa spurningu, svo að þeir fengi ástæðu til að hrekja hana. En hví gjöra þeir það ekki? Þá sagði háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.), að tillagan væri að eins umbúðir utan um vantraust á ráðherra. Þetta er næsta undarlegt. Þeir, sem bera tillöguna fram, segja, að hún sje einungis öryggistillaga, sem orðalag hennar sýnir. En ráðherra og vildarvinir hans, vilja endilega gjöra úr henni vantrauststillögu, þótt enginn hafi mælt fyrir henni á þá leið. Ósjálfrátt flýgur mjer gamalt máltæki í hug, að »illur á sjer ills von«, og búast þrímenningarnir við, að alt verði sjer að áfellisdómi, jafnvel þótt tekið sje fram, að það eigi ekki að vera það. Jeg sje enga ástæðu til, að ráðherra greiði ekki atkvæði með þessari tillögu, úr því flutningsmenn segja hana öryggistillögu og annað eigi. Umræðurnar um tillögu þessa hafa verið allsnarpar og skömmóttar með köflum, og hefir enginn gengið frekar fram í því en ráðherra, og hefir hann verið ósár á að láta það fljúga, sem honum hefir dottið í hug, þótt það væru árásir á menn, en þeir hafa þá svarað honum á sama hátt. En jeg hafði hugsað mjer, að umræðurnar um þessa till. yrðu hógværar og röksamlegar, því að tillagan var borin fram í því skyni, að hjer kæmi skýrt fram í deildinni, hvort þingmenn vildu víkja frá fyrirvara þingsins 1914, eða þeir vildu sanna, að þetta mál sje alt á valdi vor Íslendinga. Hitt annað, sem menn þykjast þurfa að segja, kerskni, hnýfilyrði og ávítur, ætti helst ekki að koma hjer fram. Til þess er nógur tími á eldhúsdaginn. Hefðu menn hagað umræðum svo, þá hefði betur náðst tilgangur tillögunnar, sá tilgangur, að fá glögg skil á vilja þingdeildarinnar. Jeg gjörði mjer far um það í fyrri ræðu minni, að hnýfla engan, svo eigi ber jeg ábyrgð á flækjum þeim, sem fram hafa komið, og það er fastur ásetningur minn, að fara eins að nú, og reyna að tína saman úr umræðunum það, sem sagt hefir verið um málefnið, um vilja þingsins. Málið var upp tekið til þess, að fá að vita hann. Jeg mun því lítt svara aðkasti að sjálfum mjer, en verð þó að minnast á tvent í ræðu háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.) af því kyni. Hann og ráðherra hafa báðir vitnað til orða minna í fyrra á þinginu. En þau eiga hjer eigi við, því þar sagði jeg, að það væri markleysa, ef konungur segði eitthvað án ábyrgðar. Hjer er ekki því að heilsa; ráðherra Íslands ber ábyrgð á orðum konungs. Þetta eru því rökvillur hjá þeim. Eitt var það í ræðu þessa þingmanns (S. B.), sem jeg lýsi ósatt og getsakir. Þar á jeg við brigsl hans um, að við hefðum viljað tefja fyrir stjórnarskrármálinu.  (Sveinn Björnsson: Það sagði jeg ekki)  . Það hefi jeg þó skrifað mjer til minnis. En hafi þingmaðurinn ekki sagt það, þá þarf eigi að mótmæla því.  (Sveinn Björnsson: Jeg sagði, að þeir hefðu ætlað sjer að gjöra það)  . Nú, enginn ætlar sjer að gjöra hlut, nema hann vilji hann, og skal því yfirlýsing mín standa, að það sje ósatt mál, sem þingmaðurinn fer með. Svara jeg því eigi frekar. Þá kem jeg að síðustu ræðu ráðherra. Jeg hafði nú búist við, að hann mundi leiða menn í allan sannleika og sýna, hvernig vjer mættum ónýta þessi rök fyrir Dönum, sem jeg benti á í fyrri ræðu minni, að þeir mundu flytja fram. En þessu var ekki að heilsa. Hann gjörði deildinni þann greiða, að fræða hana um, að Haag væri á Hollandi, og er það þakkarverð viðleitni á, að fræða menn um torvelda hluti, en það kemur ekki mikið þessu máli við. Þó reyndi hann að svara einu atriði í minni ræðu. Jeg hafði gjört Dönum þau orð upp, að meðferð málsins í Ríkisráðinu sýndi, að það væri eigi eingöngu íslenskt mál, en svar ráðherra var þetta: »Okkur varðar ekkert um, hvað Danir segja«. Okkur hlýtur þó að varða um, hvað þeir geta sagt með rjettu um vor mál. En hjer var einmitt spurt um, hvort Dönum væri heimilaður íhlutunarrjettur með staðfestingarskilmálunum um það, hvort og hve nær megi breyta þessum íslenska konungsúrskurði, hvort þeir mundu þá eigi segja: »Þessum úrskurði verður eigi breytt, nema með sömu aðferð, sem hann var gjörður, þ. e. í samvinnu við yfirráðherra Dana«. Við því vildi jeg fá svar, en það fór heldur en ekki út í hött hjá ráðherra. Þá sagði ráðherra, að viðurkenning Dana hefði eigi verið heimtuð, og mun það rjett vera. En heimtað var, að öll meðferð konungsvaldsins á málinu bæri með sjer, að það viðurkendi, að hjer væri íslenskur konungsúrskurður, sem hver annar. Til þess nú að konungur gæti sýnt það í verkinu, þá varð hann að sjá um, að ráðherra Dana sletti sjer eigi fram í þetta mál. Þetta gat konungur auðvitað, þar sem hann er forseti ríkisráðsins og átti auðvitað að hafa aðstoð Íslandsráðherra til þess. Að minsta kosti þess Íslandsráðherra, sem nú er, því hann hefir ritað mikla bók um rjettarstöðu Íslands, og niðurlag og niðurstaða þeirrar bókar hljóðar svo: »Í nokkrum málum landsins er konungur einvaldur, en í öðrum málum ræður hann ásamt Alþingi, og um engin mál landsins hafa dönsk stjórnarvöld nokkurn lögformlegan íhlutanarrjett«. Ráðherra hafði rjett eftir mjer, að þingið hefði ætlað sjer að sigra í þessu máli. Það var staðráðið í að sigra, og til þess var málið upp tekið, svo sem alkunnugt er. Jeg get vel skilið, að ráðherra og hans menn haldi því fram, að tillagan sje óþörf af því, að vjer höfum sigrað, telji oss hafa sannað og fengið viðurkenningu konungsvaldsins fyrir því, að málið sje og verði á voru valdi. Þessa yfirlýsingu vildi jeg heyra af munni hæstv. ráðherra, en hitt veit jeg eigi, hvers vegna hann fer að spyrja um, hvernig vjer höfum ætlað að sigra í vetur, því það kemur þessum umræðum ekki við. En þó þótti mjer kasta tólfunum, er hann sagði, að Íslendingar hefðu svínbeygt sig, ef konungur hefði neitað um staðfestingu á stjórnarskránni. Jeg mótmæli því, að það sje að svínbeygja sig, eða yfir höfuð að hopa frá kröfum sínum eða rjetti, þótt konungsvaldið bryti á oss almennar þingræðisreglur fyrir óheimil afskifti annars ríkis. Það er og eigi annað en spádómur, að svo hefði farið. Ef flokkur sá, sem rjeð málinu í fyrra, hefði haldið sjer fast við gjörðir fyrrv. ráðherra, og ef engir hefðu látið bilbug á sjer finna, þá er jeg sannfærður um, að konungur hefði gjört að vilja þingsins. En hefði þó svo ólíklega farið, að hann hefði ekki gjört það, þá hefði sjest, hvort þingmenn voru varbúnir við að láta skriða til skarar. Er ekki víst, að sú hefði orðið raunin á, sem ráðherra gjörði ráð fyrir í sinni ræðu, að þá hefði brostið áræði. Ef ráðherra hefði gengist fyrir því, í staðinn fyrir þetta staðfestingargutl sitt, þá get jeg fullvissað hann um, að jeg hefði eigi orðið lakari sporgöngumaður þar en hann forgöngumaður. Ráðherra gat þess til, að skilningur vor sjálfstæðismanna, væri bygður á fljótfærni. En gæti hann vel að sjálfum sjer og sinni æfisögu, hvort eigi mundi meiri ástæða til að óttast fljótfærni hjá honum í þessu staðfestingarmáli. Einn hlutur er sá í þessum umræðum, sem jeg get eigi skilið, hvernig kominn er inn í þær. Það eru ummæli hæstv. ráðherra og háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.) um birtinguna á hinum illræmdu leyniboðum, sem þeir fluttu til landsins. Af henni getur þó rjettindum þessa lands engin hætta stafað, og hvers vegna vilja þeir þá blanda henni inn í deiluna um þessa tillögu? Jeg ætla mjer ekki að svara því máli hjer sem mætti, en verð þó að geta þess, að illmæli þeirra um »drengskaparheitrof« er gripið úr lausu lofti. Vjer höfum ekkert loforð gefið, hvað þá drengskaparloforð. í fundarbók flokksstjórnar stendur að eins þetta: »Sveinn Björnsson gat þess í upphafi, að tillögur þær, sem þeir fjelagar hefðu meðferðis, mætti eigi sýna öðrum en þingmönnum og flokksstjórnarmönnum, og gjörði þá kröfu til fundarmanna, að þeim væri haldið leyndum. Var það samþykt«. Meira stendur ekki í fundarbókinni, en skrafað var utan um það, áður en atkvæði voru greidd. Háttv. þingm. N.-Ísf. (Sk. Th.) sagði, að ekkert væri á móti að leyna því að svo stöddu, og við hinir sögðum, að engin þörf væri á að birta það, ef enginn hjeldi því fram. Þetta var því aldrei neitt loforð, hvað þá drengskaparloforð, heldur einungis fundarsamþykt, og hún bundin ákveðnu skilyrði, að tilboðinu yrði eigi haldið fram. Hverjum dettur í hug, að vjer höfum heitið að geyma stjórnmálalaunungar mótstöðumanna, sem vjer töldum varhugaverðar og hættulegar landi og lýð? Um sjálfan mig er það að segja, að þessi fundarsamþykt var engin kvöð á mjer, því hæstv. ráðherra sýndi mjer þetta skjal, áður en hún var gjörð og gaf mjer nægan tíma til þess að kynna mjer það, og setti mjer engin skilyrði. Hitt kann rjett að vera hjá hæstv. ráðherra, að vjer hefðum átt að birta þau fyrr. En vjer biðum, af því vjer vildum lofa ráðherra að gjöra það sjálfum, enda sögðust þeir, að minsta kosti háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.), vera að reyna að fá leyfi til þess.  (Sveinn Björnsson: Rjett)  . Vjer fórum eftir því og vildum ekki taka frá honum tækifærið. Jeg hefi þá sýnt fram á það, að heitrofabrigslin eru í lausu lofti. Jeg býst við, að jeg fái síðar tækifæri til þess, að svara þessum áburði þeirra, sem vert er, en læt mjer nú nægja þetta, til þess að eigi standi í þingtíðindunum mótmælalaus fáryrði þeirra um mig og fjelaga mína. Þá kem jeg að ræðu háttv. 2. þm. Rvk. (J. M.). Hann lýsti yfir því, fyrir hönd heimastjórnarmanna, að þeir hefðu litið alt öðrum augum á fyrirvarann en vjer sjálfstæðismenn. Eftir orðum hans að dæma, eru heimastjórnarmenn ekki bærir að dæma um það, hvort fullnægt sje þeim fyrirvara, sem vjer orðuðum og samþyktum. Býst jeg því við, að þeir greiði ekki atkvæði um þessa till., sem nú er verið að ræða. Hann sagði, að hjer væri engu stefnt í voða, og bygði þar á tvennu, að konungur hefði talað hjer fyrir eigin reikning, og væri því orð hans ekki skuldbindandi, og að ekkert væri hættulegt, nema vjer gjörðum það á stjórnskipulegan hátt. En þessar varnir hans eru ónýtar, því að fyrra atriðið stríðir beinlínis á móti hugmyndum manna um þingbundna konungsstjórn, en hið síðara verður að engu, af því að alt, sem Alþingi gjörir, er gjört á stjórnskipulegan hátt, þögnin, hvað þá annað. Enn sagði hann, að sig furðaði á tillögunni, því að annaðhvort hefði ráðh. gjört rjett eða rangt. Það er að vísu satt, að ráðh. hefir annaðhvort gjört rjett eða rangt, en það kemur ekki þessu máli við. Þingmaðurinn átti að hugsa sjer, að annaðhvort er rjett að samþykkja till., eða það er rangt, og þá mundi hann skjótt hafa sjeð, að öllum ber að samþykkja öryggistill., sem gjörir engum mein eða skapraun, en getur bjargað dýrmætum málstað þjóðarinnar. Þá kem jeg nú að aðalefni þessarar ræðu minnar, að draga saman þræðina í umræðum þessum, sem hafa farið um of á víð og dreif. Er þá fyrst að líta á till., hverja þýðingu hún hefir. Öllum er nú vitanlegt, að menn greinir á um það, hvort fyrirvara þingsins 1914 hafi verið fullnægt með staðfestingarskilmálunum 19. júní, og jeg er einn þeirra manna, sem telja skjal það, er ráðherra kom með um staðfestinguna, ófullnægjandi. Hefði nú þessi tillaga eigi komið fram, þá hefði orðið að líta svo á, að Alþingi hefði með þögninni samþykt ummælin á ríkisráðsfundinum 19. júní, hvað sem í þeim fælist. Þess vegna var alveg óhjákvæmilegt að bera fram till., til þess að sjeð yrði, hvort eigi væri óbreyttur vilji þingsins frá fyrra ári, að krefjast viðurkenningar konungsvaldsins fyrir því, að ákvæðið um það, hvar íslensk mál sjeu borin upp fyrir konungi, sje eingöngu íslenskt mál og engum háð, nema Íslendingum og konungi þeirra. - Nú bið jeg menn að muna það, að alt, sem jeg gjöri og segi í þessu máli er bygt á því, að Ísland og Danmörk eru tvö fullvalda konungsríki, sem hafa ekkert sameiginlegt, nema konunginn. Þess vegna vil jeg ekkert samþykkja og engar viðurkenningar gefa, beinar eða óbeinar, sem gjöri samband þessara tveggja konungsríkja þrengra. Jeg þarf eigi að sanna það, að sambandinu sje svo háttað, sem jeg sagði, því að vjer vitum það allir, Íslendingar, og vil jeg sjá þann mann, sem þorir að neita því. En benda skal jeg á góðar heimildir eigi að síður: Ríkisrjettindi Íslands, skjöl og skrif eftir Jón Þorkelsson og Einar Arnórsson, Rvík 1908; Die norwegisch-schweedische Union und ihr Bestehen und ihre Lösung af Dr. Anathon Aal og Dr. Nikolaus Gjelsvik, Breslau 1912, bls. 21 neðanmáls; Rjettarstaða Íslands eftir Einar Arnórsson, Reykjavík 1913 og kver eftir sjálfan mig, Aldahvörf, brot úr sögu Íslands 1814–1914, Reykjavík 1914, þar sem jeg hefi tínt saman nokkur skjöl viðvíkjandi Kílarfriðnum fyrir 100 árum, um hinn mikla þjóðstuld, sem þar var framinn. Þar hefi jeg fært fullar sönnur á það, að sambandið geti eigi verið þrengra en jeg nefndi. Tillagan er nú fram komin, til þess að gjöra þennan málstað vorn vafalausan, til þess að staðfestingarummælin um stjórnarskrána í ríkisráði Dana geti eigi veikt hann nje gjört hann vafasaman. Til þess nú að sýna, hversu heimskulegt er að kalla þetta viðrinistillögu, eins og sumir háttv, þm. hafa leyft sjer, skal jeg benda á, hvern veg fræðimenn líta á viljayfirlýsing þinga. Í Rjettarstöðu Íslands, bls. 374, segir höf.: »Svo mikið er óhætt að segja, að þingið mótmælti því glögt og greinilega, að það vildi lögleiða grundvallarlögin«, og leggur með rjettu áherslu á viljann. Nú vil jeg benda mönnum á Das Völkerrecht, eftir Franz von Liszt, Berlin 1911, § 20, II, þar sem hann talar um viljayfirlýsingar. Þar segir á bls. 158: »Viljayfirlýsingar frá einstökum ríkisborgurum, jafnvel þótt þeir sjeu í embætti, þurfa staðfestingar ríkisvaldsins eftir á, ef þær eiga að skuldbinda ríkið, eða veita því rjettindi«. Felist nú í ríkisráðsumræðunum loforð frá Íslands hálfu eða skuldbindingar, þá bindur það oss eigi, þótt ráðherra hafi samþykt, nema því að eins, að viðurkenning þingsins komi á eftir. En alþjóðarjetturinn segir (sbr. Liszt § 20, II. 3. bls. 159) að þögnin geti og verið viðurkenning: »Þögn þjóðar er því að eins sama sem bein viðurkenning á rjettarbreytingu, að þegjandi ríkið hafi fengið lögformlega tilkynningu um breytinguna, og þar með tækifæri, til að hefja mótmæli gegn henni«. Nú hefir oss verið birt á löglegan hátt, hvað fram fór, þegar stjórnarskráin var staðfest. Og þótt eigi sje þar talað um rjettarbreytingu þá verðum vjer að athuga, hvort hún er þar eigi. Og eftir öllum atvikum var því glæfralegt að þegja við. Jeg hefi þá gjört mönnum ljóst, hvernig bestu fræðimenn í þessum greinum líta á viljayfirlýsingar þinga, og ættu menn að láta sjer segjast, þar sem jeg hefi eigi leitt þá í það öngþveiti, að þurfa að trúa mjer, heldur viðurkendum vísindamönnum og viðurkendum alþjóðalögum. Er mjer nú torskilið, að menn gjöri sig svo djarfa, að kalla tillöguna viðrini hjer eftir. Og þess vænti jeg, að hver maður sjái, að rjett er, jafnvel þeim mönnum, að samþykkja hana, sem telja hana óþarfa, því engum getur hún gjört neinn skaða. En þótt þeir þykist vitrir menn, þá vita þeir sig þó naumast óskeikula, og þá er varlegra fyrir þá að eiga eigi á hættu, að samviskan nagi þá síðan fyrir þjóðglötunarverk. En ef meira má lítið vit, og dagskráin verður samþykt, þá verð jeg þó, málsins vegna, að bjarga svo, sem best verður, og neyða háttv. mótstöðumenn mína til þess, að láta vilja sinn skýrlega í ljós. Vjer fylgismenn tillögunnar látum með henni og atkvæðum vorum í ljós, að óbreyttur sje vilji vor frá því í fyrra, sá, að krefjast viðurkenningar konungsvaldsins á því, að Íslendingar eigi einir að ráða því með konungi sínum, hvar mál þeirra sje upp borin fyrir konungi. Mjer skildist á ræðu háttv. 2. þm. Rvk. (J. M.), sem talaði fyrir hönd heimastjórnarmanna, að óbreyttur væri vilji þess flokks, sem í fyrra, að mál þetta væri eingöngu íslenskt mál, og að enginn skyldi eiga þar atkvæði um, nema Íslendingar og konungur þeirra. Nú spyr jeg, hvort þetta sje eigi rjettur skilningur (samþykki frá heimastjórnarmönnum). Það gleður mig, að jeg hefi skilið þetta rjett. Jeg hugsa mjer nú og, að mótstaða ráðherra og hans manna gegn tillögunni sje á því bygð, að þeir telji fyrirvara Alþingis 1914 fullnægt og að konungsvaldið, sem þekti vel skilyrði þingsins, hafi með staðfestingu stjórnarskrárinnar fullnægt því skilyrði, og þar með sje fengin viðurkenning þess, að málið sje alt á voru valdi og konungs vors  (Sveinn Björnsson: Alveg rjett)  og að nú sje þá fengin sú sönnun, sem þingið vildi ná, með því að flytja málið frá löggjafarvaldi Íslands og leggja það undir úrskurðarvald Íslands. Mjer þykir vænt um, að jeg hefi skilið þá rjett. Því að nú hefi jeg sýnt fram á og fengið viðurkent, að vilji þingmanna er óbreyttur, og að þess vegna eru fram komin skýr mótmæli gegn því í staðfestingarumræðunum, sem er ekki samkvæmt fyrirvara Alþingis 1914, með þeim skilningi, sem jeg hefi lýst oftar en einu sinni í þessari ræðu minni. - Þessi viljayfirlýsing hefir fullan kraft að alþjóðalögum, þótt formið sje eigi öðruvísi en þetta. Því að slík viljayfirlýsing er eigi bundin við neitt ákveðið form, þótt venjan sje, að hún sje skrifleg (sbr. Liszt, Das Völkerrecht, § 20, II. 4, bls. 159). Jeg hefi nú gjört það, sem gjört verður, til þess að snúa úr böndum dönsku ráðherranna þann sigur, sem þeir þóttust hafa unnið, mala fide þó. Þykist jeg vita, að menn kunni mjer þakkir fyrir og hafi nú ljósari hugmynd um það en áður, að tillagan hlaut að koma fram, og að umræður þessar hafa einmitt orðið til þess, að svo greinileg viljayfirlýsing er fram komin.

Ráðherra: Jeg vildi nú gjarna eigi lengja mjög umræður úr þessu. Síðustu atriðin í ræðu háttv.þm. Dal. (B. J.) glöddu mig mikillega, þar sem hann ályktaði, að hvorttveggja væri gott, hvort sem menn greiddu atkvæði með tillögunni eða dagskránni.  (Bjarni Jónsson: Ekki rjett farið með)  . Hvorttveggja væri bygt á því, að vilja Alþingis yrði eða hefði átt að fullnægja, og ef sú forsenda brysti, þá væri enginn skaði skeður, þótt dagskráin yrði samþykt. Háttv. þm. Dal. (B. J.) greiðir þá væntanlega atkvæði með dagskránni, úr því að hann lítur svona á málið. Athugasemdir háttv. þingmanns um þjóðarrjettinn voru og rjettar í öllum aðalatriðum, en tillagan vor samt óþörf, vegna þess, að þingið var ekki bundið við gjörðir mínar, ef jeg hefði farið út fyrir umboð mitt. Háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.), hjelt áðan langa og háfleyga tölu, um efnishyggju þá, er geisaði í landinu, sannan hreinleik hjartans og annað fleira, sem ekki kom tillögunni við. Enda mun og nokkuð á sama standa í þessu sambandi um, hvað það er, sem veldur ástandinu, hvort það er materialismus eða annað. Jeg varð nú samt hálfhissa á þessari ræðu. Hefi jeg aldrei heyrt sams konar ræðu hjer á þessum stað. Mun svo um fleiri, því að jeg sá, að sumir brostu, en aðrir hristu höfuðið. Þetta má þó ekki skilja svo, sem jeg sje að lasta ræðuna. Hún var efalaust góð í sinni röð, en átti að eins ekki heima hjer. Þeir háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) og háttv.þm. Dal. (B. J.) hafa með ræðum sínum ósannað orð háttv. flutningsm. (S. E.), um það, að ekki sje á allra meðfæri að kynna sjer þjóðarrjett. Þeir hyggja, að allir treysti sjer til þess, að gjöra grein fyrir því málefni, þó að jeg raunar sje á annari skoðun, að minsta kosti um háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.). Jeg man ekki svo glögt mál hv. 1. þm. G.-K. (B. K.) um andann og holdið, en víst er um það, að jeg ætla mjer ekki að verða til þess, að krossfesta hans hold, eða deyða hans anda. Hitt er annað mál, hvort hann sjálfur hygst að krossfesta holdið, og skal jeg láta það afskiftalaust. Honum veitti víst ekki af því sjálfum. Hafa það og margir góðir gjört á undan honum, einmitt til þess, að bæta anda sinn. Fundurinn í Hafnarfirði fól þm. málið, þar eð kjósendur vildu ekki taka afstöðu til þess. Á þetta má líta frá tveimur hliðum. Kjósendur voru sýnilega ekki sannfærðir um, að skoðanir þingmanna sinna væru rjettar, en eru á hinn bóginn tryggir og vinfastir, og vildu því eigi yfirgefa þingmenn sína að svo stöddu. Háttv. 1. þm. þeirra hjelt þar langa tölu, og mun hún hafa átt að forða kjósendum frá öllum misskilningi á málinu. Jeg tel víst, að tala sú hin mikla verði látin á þrykk út ganga. En jeg efast stórlega um, að kjósendur megi verða miklu vitrari þar af, því að ekki skildi jeg mikið þar af, þó að jeg hlýddi á. Víxildæmi háttv. þingmanns var ekki rjett; hann kann sýnilega eigi mun á víxiláskrift og til- boði, og er það hart, að bankastjóri þjóðbanka landsins skuli ruglast á slíku. Háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) taldi fyrirvaraleiðina, þá, er farin var 1914, hina verstu.  (Björn Kristjánsson: Vitanlega)  . En hann hefir þá öðlast æðri og betri þekkingu síðan að hann greiddi henni atkvæði.  (Björn Kristjánsson: Beygði mig undir flokkinn)  . Já, þá hefir ráðlag háttv. þingmanns í það skifti verið algjörlega ófyrirgefanlegt, því að það er siðferðislega rangt, að fylgja flokknum þvert ofan í sannfæringu sína. Það er stjórnarskrárbrot, og því lagalega rangt, því að hver þingmaður er samkvæmt stjórnarskránni skyldur til að fylgja sannfæringu sinni og engu öðru. Loks er það pólitískt rangt, því að slíkt ráðlag í stórmáli er siðspillandi og mundi gagnsýkja alla pólitík landsmanna. Og hver veit, nema það hefði haft einhvern árangur, hefði háttv. þingmaður þá beitt sjer fyrir því, að önnur leið yrði farin. En við margir þeim megin álitum fyrirvaraleiðina fullkomlega trygga, og hv.þm. reyndi alls ekki til þess, að sannfæra mig um, að svo væri ekki. Jeg er ekki óvanur því nú orðið að heyra ýmsar fáranlegar kenningar um þetta mál, sbr. blaðið »Ingólf«, 12. og 19. júlí nú í sumar. Háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) skrifar þar mergjaðar greinar, með ýmsum nýstárlegum kenningum; meðal annars stendur þar að þrímenningarnir sjeu að breyta stjórnarskránni.  (Björn Kristjánsson: Þetta er rangfærsla; það þarf að lesa þetta, án þess að slíta það út úr sambandi)  . Þetta er alveg rjett hjá mjer, en skoðun eða staðhæfing þm. er vitanlega mesta fjarstæðan, sem fram hefir komið í þessu máli. Þýðingu ákvæðisins er ekki breytt, eða heldur háttv. þingmaður, að það sje breyting á ákvæði stjórnarskrárinnar, því, að konungur ákveði um uppburð málanna, þó að konungur svo ákveði, að þau skuli borin upp í ríkisráði. Rangt var farið með það af háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.), að Sigurður Eggerz hafi mótmælt því, að forsætisráðherra blandaði sjer í málið 30. nóv. 1914, því að fyrrverandi ráðherra Sigurður Eggerz hefir aldrei mótmælt því, að forsætisráðherrann danski blandaði sjer í málið, heldur að eins því, að hann á nokkurn hátt taki að sjer ábyrgð á íslenskum málum, en það datt forsætisráðherra auðvitað ekki í hug að gjöra. Háttv. þingmaður segir, að þetta sje kenning Albertis, sem nú sje verið að samþykkja á þingi, en jeg man nú ekki betur, en að háttv.þm. greiddi þeirri kenningu atkvæði á þinginu 1903. Hv. þingmaður heldur, að konungsúrskurðurinn um uppburð sjermálanna sje undirskrifaður af forsætisráðherra Dana. Þætti mjer gaman að fá frekari skýringu á því. Hygg jeg, að forsætisráðherra myndi ekki vilja bera ábyrgð á þeim úrskurði. Það er mjer með öllu óskiljanlegt, hvernig háttv. þingmaður kemst að þeirri niðurstöðu, að nú eigum við engin sjermál eftir, og megum ekki gjöra ályktun um þau, nema að fá til þess sjerstakt leyfi hjá Dönum. Er þetta svo meinleg fjarstæða, að jeg minnist ekki í fljótu bragði, að hafa heyrt eins frámunalega fráleita staðhæfingu. Þær skýringar háttv.þm. á málinu að öðru leyti, er hann taldi gullvægar, skal jeg ekki minnast frekar á. Hefir þeim öllum verið svarað, og er því einungis óþörf tímatöf, að fara að eltast nokkuð frekar við þær. En jeg vil að eins, áður en jeg lýk máli mínu, minnast á það atriði í ræðu háttv. þingmanns, er hann talar um, að Knud Berlin hafi skrifað í dagblaðið »Köbenhavn«, 18. júní þ. á., og látið vel af samningunum. Ræður háttv. þingmaður þar af, að Berlin hafi hlotið að þekkja nákvæmlega til málsins. Sje svo, sem jeg að vísu tel næsta ólíklegt, þá hlýtur sú þekking hans að hafa stafað frá símskeyti frá »Ingólfi«, eða aðstandendum þess blaðs. Því fór nú reyndar svo fjarri, að Berlin hefði nokkra hugmynd um stjórnarskrána, að hann hafði enga hugmynd um, hvort fáninn fengist, þegar hann skrifaði þessa grein sína í »Köbenhavn«. Og það má háttv. þingmaður vita, að þeir Danir, sem um málið vissu, hafa ekki ljóstað upp neinu um það, hvorki við Berlín nje nokkra aðra óviðkomandi menn, enda hygg jeg þeim alt annan veg farið en þeim mönnum, er birta ljetu hinar fyrirhuguðu umræður í ríkisráðinu, í Ingólfi hjer í vor. Þá sagði og háttv. þingm. (B. K.), að engar umræður væru á ríkisráðsfundum. Hvað er þá gjört þar.  (Björn Kristjánsson: Venjulega ekkert)  . Einmitt það. Jeg gjöri háttv. þingm. að vita það, hann hefir líklega komið þar. Annars fer því svo fjarri, að ekkert sje talað á ríkisráðsfundum, að það kemur aldrei fyrir, að ekki sje eitthvað talað þar, meira eða minna. Enda hygg jeg, að háttv. þingmaður muni leiðast um það í allan sannleika, ef það ætti einhvern tíma fyrir honum að liggja, að komast í ríkisráðið. Það verður væntanlega, og getur hann þá sannfært sig um þetta. Enn fremur hjelt háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) þeirri ríkisrjettarkenningu fram, að hvert einasta orð konungs þyrfti að vera talað á ábyrgð einhvers. Þessi regla er of almenn, eins og háttv 1. þm. G.-K. (B. K.) setur hana fram. Jeg skal taka til dæmis ríkisráðsfundinn 13. júní 1914. Þá var það, að forsætisráðherrann lagði það til, að umboðið yrði tekið af hinum 12 konungkjörnu landsþingsmönnum. Konungur var þar á annari skoðun, og vildi ekki samþykkja uppástungu ráðherra. Heldur nú háttv. þingm. (B. K.), að ráðherra hafi borið ábyrgð á þeim orðum konungs?  (Björn Kristjánsson: Í þessu máli ber hann ábyrgð á þeim)  . Jeg var að sýna fram á það alment, að kenning háttv. þingm. (B. K.) væri röng, svo að hann gætti þess betur, að vera ekki að fara út á þessa hálu braut ríkisrjettarkenninganna, sem hann á jafnerfitt með að fóta sig á. Honum væri gefandi það heilræði, að fást eigi við mál, sem ekki eru hans meðfæri, eins og þetta mál alt er. Annars voru röksemdir háttv.þm. (B. K.) þess eðlis, að ekki er ástæða til þess að vera að rekja þær allar. Þá kom háttv. þingm. með víxildæmi sitt, og var það rjett, það sem það náði. Það er auðvitað, að maður játar skuld, ef hann skrifar upp á víxil, jafnvel þó að hann hafi einhvern tíma áður neitað að samþykkja hann. En dæmið á ekki við hjer, því að jeg hefi ekki skrifað undir það, sem þingið 1914 hafði mótmælt, því að vilja Alþingis 1914 er fullnægt með því, sem gjörðist í ríkisráði 19. júní síðastl. Þá var háttv. þingmaður svo djarfur, að hann sló fram ýmsum staðhæfingum, sem hann gat engar sönnur vitað á, og ómögulegt er jafnvel, að hann hafi trúað sjálfur, að væru rjettar. Hann fullyrðir það, að jeg vilji ekki samþykkja tillögu þá, er hjer liggur fyrir, vegna þess, að jeg hafi skuldbundið mig til þess gagnvart Dönum, að gjöra það eigi. Jeg vil skora á hann, að sanna þessa fullyrðingu sína, og segja heimildir sínar að henni. Takist honum það ekki, þá stendur hann sem opinber ósannindamaður hjer á Alþingi Íslendinga frammi fyrir öllum þingheimi. Sami háttv. þingm. (B. K.) sagði, að hægt væri að bjarga landinu, ef jeg leyfði fylgismönnum mínum að greiða atkvæði með tillögunni. Jeg get í þessu efni hvorki leyft nje bannað. Jeg veit, að háttv. þingmenn greiða ekki öðruvísi atkvæði en eftir sannfæringu sinni, hvað sem jeg segi. Og það er ósæmileg aðdróttun til dagskrármanna, að þeir fari eftir öðru en sannfæringu sinni. Jeg vil ekki fara út í neina spádóma um það, hvernig þessari þingsályktunartillögu reiði af hjer eða utan þings. En jeg gæti trúað því, að áður en lyki, þá opnuðust augu manna fyrir því, að þetta tafl, sem háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) og tillögumenn hafa verið að leika nú í tvo daga, er allóþarft. Menn segja ef til vill, að það sje að nokkru leyti mjer að kenna, hve umræður eru orðnar laugar. En jeg vona, að enginn lái mjer, þótt jeg reyni að bera hönd fyrir höfuð mjer, þegar að mjer er beinst, og ráðist á mig, og jeg jafnvel sakaður um föðurlandssvik. Það eru tillögumenn, sem þjarkinu hafa valdið. Háttv. þingmaður (B. K.) var að tala um embættismannafylgið, sem alt væri mín megin. Mjer koma þessi orð allkynlega fyrir, þar sem mótstöðumenn mínir sumir eru einmitt embættismenn, og þeir ekki lágt launaðir, eins og t. d. háttv. 1. þingm. G.-K. (B. K.). Því að auðvitað er hann embættismaður, þótt hann sje skipaður af ráðherra, en ekki af konungi. Fleiri dæmi má nefna. Háttv. flutningsm. (S. E.) er embættismaður á 3000 kr. eftirlaunum. Hjer er grískudócentinn og hv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.). Hv. þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) er og embættismaður á háum eftirlaunum. Embættismannafylgið er eigi síður þeirra megin. Háttv. þingm. Dal. (B. J.) vjek þeirri fyrirspurn að mjer, hvernig jeg ætlaði að útiloka það, að Danir segðu, að við hefðum lofað þeim, að konungsúrskurðinum um uppburð sjermálanna yrði ekki breytt, án þeirra samþykkis. Hvorki jeg nje háttv.þm. Dal. (B. J.) nje aðrir, geta bannað Dönum að segja eitt eða annað. Annað mál er það, að þeir geta ekki haldið því fram með rjettu, því að slíkt loforð hefir aldrei verið gefið. Eitt af því marga, sem háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) sagði, var, að Danir hefðu valið mig fyrir ráðherra. Hvernig ætlar háttv. þingm. að standa við það? Þetta er ein af þessum dæmalausu fjarstæðum, sem háttv. þingm. hættir svo við að koma fram með, og hann getur engin rök fært að. Jeg skora á hann að sanna þessi orð sín.  (Skúli Thoroddsen: Dönsku ráðherrarnir hafa gjört það)  . Ef ráðherraútnefningin væri dönsk stjórnarráðstöfun, þá gæti það færst til sanns vegar, en jeg veit, að hv. þingm. dettur ekki í hug, að svo sje. Þó að jeg sje ekki valinn á Alþingi, þá get jeg frætt háttv. þingmenn um það, að meiri hluti Alþingismanna var því samþykkur, að jeg tæki við embætti. Háttv. þm. Dal. (B. J.) sagði ýms orð, sem ekki var vel fallið, að heyrðust hjer í þingsalnum. Hann sagði meðal annars, að konungur hefði beitt valdi sínu ólöglega. Slík ummæli álít jeg skylt að átelja. Sami háttv. þingm. gekk út frá því, að hjer væri um tvö fullvalda ríki að ræða. Ef svo væri, þá býst jeg við, að þessi margumrædda birting trúnaðarmálanna, er hv.þm. Dal. (B. J.) gjörðist sekur eða meðsekur um, kæmi nokkuð nálægt 81. gr. almennra hegningarlaga. Háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) var að »citera« einhverja grein eftir mig í Ísafold. Jeg man ekki, hver orð hann hafði eftir mjer - jeg hefi skrifað svo margt um þetta mál - en hafi jeg sagt eitthvað, sem lengra hefir farið en fyrirvarinn, þá gat sú skoðun engin áhrif haft á framkomu mína í ríkisráði, vegna þess, að mjer var, sem ráðherra, skylt að fara að vilja þingsins 1914. Ummæli, hvort sem eru mín eða annara, utan þings gátu engu breytt, og máttu engu breyta í því efni. Jeg hefi svo ekki fleira að svara að sinni, og vænti þess - tímans vegna - að jeg þurfi ekki að taka oftar til máls en orðið er.

Sveinn Björnsson Jeg sje mig knúðan til þess að taka aftur til máls, vegna þess, að ræða mín í gær hefir gefið nokkrum háttv.þm. tilefni til athugasemda. Mörgum athugasemdum hefir þegar verið svarað, og skal jeg reyna að sneiða hjá þeim. Í gær reyndi jeg að athuga deiluefnin í þessu máli, þau orð fyrirvarans, er mönnum kemur saman um að skoða sem kjarnaatriði fyrirvarans; hvers vegna jeg álíti honum fullnægt og hvers vegna afstaða mín til málsins væri sú, sem hún er. Því verður ekki mótmælt með rökum, að skoðun Alþingis 1914 hefir verið borin fram á rjettan hátt, eins og tilætlunin var. Konungsúrskurður sá, er út hefir verið gefinn um uppburð málanna fyrir konungi, er til orðinn eins og hver annar konungsúrskurður, með undirskrift Íslandsráðherra eins og án nokkurrar íhlutunar dansks löggjafarvalds. Þetta má telja viðurkent af öllum. Hið eina, sem ekki er bókstaflega viðurkent, er það, hvort nefndum konungsúrskurði verði breytt án íhlutunar danskra stjórnarvalda. Þegar jeg í ræðu minni í gær athugaði fyrirvara Alþingis, þá gat jeg þess, að tilætlunin hefði verið sú, að væntanl. konungsúrskurður yrði skoðaður sem hver annar ísl. konungsúrskurður, nafnfestur af ísl. ráðh. einum. Það er misskilningur, að jeg hafi nokkurn tíma haldið því fram, að konungsúrskurður sá, er getur í opnu brjefi 20. október 1913, hafi átt að vera undirskrifaður af öðrum en Íslandsráðherra. Það datt mjer aldrei í hug. En samt sem áður hefði orðið talsverður munur á þeim úrskurði og úrskurðinum, sem nú hefir verið gefinn út. Í fyrsta lagi hafði því aldrei verið slegið ótvírætt föstu, að skilyrðið um breytanleik úrskurðarins yrði ekki tekið upp í úrskurðinn og í öðru lagi lá fyrir bein yfirlýsing konungs um það, að engin breyting yrði gjörð á úrskurðinum, fyrr en staðfest yrðu sambandslög, sem Alþingi og Ríkisþing hefðu samþykt. Hefði Alþingi og ráðherra Íslands gengið að þessu þegjandi, þá hefði legið fyrir loforð til Ríkisþingsins um það, að breyting gæti ekki á orðið, nema með samþykki þess. Þetta var hið stóra millibil, og vegna þessa var jeg með því, að samþykkja fyrirvarann á síðasta þingi. Af þessu er það jafnframt ljóst, að jeg get ekki fallist á ástæður háttv. 2. þm. Rvík. (J. M.) fyrir afstöðu heimastjórnarmanna í þessu máli, eins og sumir háttv. þingm. hafa gefið í skyn að jeg gjörði. Jeg lít svo á, að hið eina, sem menn halda að geti gjört það að verkum, að úrskurðinum verði ekki breytt án íhlutunar danskra stjórnarvalda, sjeu þessi orð konungs, sem háttv.þm. segja, að hann hafi tekið upp eftir forsætisráðherranum. Það er nú eina haldakkerið. Eins og jeg hefi þegar sýnt fram á, þá er ekki hægt að líta svo á, að orð konungs komi fram í því formi, að Dönum sje lofað, að engin breyting verði gjörð á úrskurðinum án íhlutunar þeirra. Það þarf ekki annað en lesa upp orðin sjálf, til þess að sjá, að það er ósamræmi milli orða forsætisráðherrans og konungs. Og það, að konungur með orðunum »jafntrygg skipun« geti ekki átt við annað en það, sem liggur í opna brjefinu 20. okt. 1913, eins og haldið hefir verið fram, er bersýnilega rangt. Það gjörði ráð fyrir rjetti danska Ríkisþingsins til íhlutunar; en í þessum tilgreindu orðum konungs liggur ekkert slíkt og engin átylla fyrir íhlutunarrjetti danskra stjórnarvalda. Ef Alþingi vildi nú koma á »jafntryggu skipulagi«, og gjörði það einmitt með því, að koma á skipulaginu sem var, þ. e. breyta stjórnarskránni og setja ríkisráðsákvæðið inn í hana aftur, þá mun enginn háttv.þm. vera í vafa um, að það sje hægt, án íhlutunar danskra stjórnarvalda. En með þess konar ákvæði yrði konungsúrskurðinum frá 19. síðastl. breytt - og án íhlutunar Dana. Háttv. flutningsm. (S. E.) spurði mig í ræðu sinni í gær, hvort jeg áliti fyrirvara Alþingis 1914 skýran. Jeg vildi ekki svara honum í miðri ræðu hans, því að jeg hafði ekki orðið. Nú skal jeg svara honum því, að jeg álit persónulega, að fyrirvarinn sje skýr, en háttv. flokksbræður hans sumir hafa verið á annari skoðun, og það þegar frá byrjun, eins og t. d. háttv.þm.N.-Þing. (B. S.). Hann kvað það eina af aðalástæðunum til þess, að hann vildi ekki greiða fyrirvaranum atkvæði, að hann teldi hann ekki nógu skýran, og það hefir komið fram í ræðum fleiri háttv. skoðanabræðra flutningsm. (S. E.), að hægt sje að leggja ýmsan skilning í fyrirvarann. Háttv. þm.N.-Þing. (B. S.) sagði um háttv. flutningsm. (S. E.), að hann hefði ekki breytt skoðun sinni síðan í vetur, en gaf í skyn, að hann hefði breytt henni 30. nóv. síðastliðinn.  (Benedikt Sveinsson: Rangfærsla)  . Jeg taldi rjett, að leggja þennan skilning í orð háttv.þm. (B. S.), þar sem jeg hefi áður heyrt hann viðhafa lík orð. Jeg skal ekki dvelja mikið við annað í ræðu háttv. flutningsm, (S. E.) en það, sem hann var að tala um yfirlýsingu hinna 23 þingmanna í vetur. Eins og jeg tók fram í gær, hefir mjer virst háttv. flutningsm. (S. E.) leggja aðaláhersluna á þessa yfirlýsingu, og mjer hefir fundist hann leggja talsvert meira upp úr henni en orð hennar sjálfrar gefa tilefni til. Þess vegna las jeg yfirlýsinguna upp og sýndi fram á, að hann hefði ekki haft heimild til þess, að skýra hana á þenna hátt, er hann gjörði. Til þess að hrekja þessi ummæli mín, hefir háttv. flutningsm. (S. E.) nú lesið orð, sem eftir mjer eru höfð í Ísafold í vetur, og tillögu, sem jeg kom fram með á fundi hjer í bæ, skömmu eftir að hann kom úr utanför sinni. Blaðið getur þess, að jeg hafi »lýst yfir því, að ráðherra hefði komið fram í fullu samræmi við þingmeirihlutann og skilning á fyrirvara Alþingis«. Og í tillögunni stendur, »að skoðanir ráðherra hafi verið í samræmi við vilja meiri hluta kjósenda fyrir síðustu kosningar«. Eins og frásögnin ber með sjer, þá er hjer sagt í 4 línum frá kortjersræðu, og því harla ónákvæmlega frá skýrt. En ræðuna ber að skoða í sambandi við ræðu hæstv. ráðherra, sem þá var, flutningsmanns nú, er hann hafði haldið áður á fundinum. Þar sjer maður, hvað hann telur aðalatriðið. Með leyfi hæstv. forseta skal jeg leyfa mjer að lesa það upp: »Ef jeg hefði tekið á móti staðfestingu stjórnarskrárfrumvarpsins, sem var þeim skilyrðum bundið frá hendi konungs, að samtímis væri gefin út tilkynning til dönsku þjóðarinnar, undirrituð af forsætisráðherranum, um, að á úrskurðinum um málaframburðinn gæti engin breyting orðið, fyrr en rjettarsambandinu milli Danmerkur og Íslands væri breytt með lögum, samþyktum af Alþingi og Ríkisdegi - var þá hægt að breyta úrskurðinum eins og hverjum öðrum íslenskum konungsúrskurði? Því fer mjög fjarri; því konungur var þá á mjög ótvíræðan hátt búinn að binda vilja sinn við skilyrði, sem íslenskt löggjafarvald og íslensk stjórnarvöld rjeðu ekki yfir. Með öðrum orðum, uppburður málanna var þá orðinn fastur og óhreyfanlegur í ríkisráðinu, þangað til Ríkisþinginu þóknaðist að fallast á lög um sambandið. Þessu verður erfitt að neita. Eða því halda menn nú, að auglýsingunni til dönsku þjóðarinnar sje haldið svo fast fram frá danskri hlið, ef hún þar væri skoðuð þýðingarlaus«. Þetta var aðalatriðið, og það var vegna þessa, að honum var neitað um staðfesting stjórnarskrárinnar. Og þessi orð þáverandi ráðherra eru í fullu samræmi við það, sem sagt hafði verið um málið á flokksfundum og víðar, þegar verið var að semja fyrirvarann. Það var einhver, sem sagði í þessu sambandi, að auglýsingin út af fyrir sig væri þýðingarlaust atriði; það, sem þýðingu hefði, væri það, hvað í auglýsingunni stæði. Þetta er alveg rjett, og það var einmitt vegna þess, sem í auglýsingunni átti að standa, sem sje, að úrskurðinum yrði ekki breytt, nema ný sambandslög yrðu sett, að vjer vildum ekki hafa auglýsinguna. Og því var það, að þegar háttv. flutningsm. (S. E.) var í Kaupmannahöfn í haust og bar málið undir flokksbræður sína símleiðis, þá var það að eins eitt atriði, sem hann spurði um, sem sje auglýsingin. Nei, jeg held því fram, að jeg sje alveg á sömu skoðun í þessu máli, sem á síðasta þingi. Ef nokkur hefir breytt skoðun, þá eru það háttv. flutningsm. (S. E.) og fylgismenn hans allir, nema háttv.þm.N.-Þing. (B. S.), sem hafði sjerstöðu í málinu í fyrra, og nú er í fullu samræmi við þá skoðun. En hann hefir nú fengið nokkura fleiri menn til fylgis við sig en hann hafði þá, og það eru þeir, sem skift hafa um skoðun. Og jeg man svo langt, að þá, á síðasta þingi, voru ekki eins ljúfar kveðjur milli háttv.þm. Dal). (B. J.) og háttv.þm.N.-Þing. (B.. S.) eins og nú. Það hefir verið minst á eitt atriði í sambandi við þetta mál sem að vísu snertir það, en kemur þó ekki fyrirliggjandi tillögu við. Jeg ætla mjer ekki að gjöra það að umræðuefni, en get þó ekki látið vera að drepa á það stuttlega. Jeg á hjer við það, sem kallað hefir verið rof á þagnarheiti. Háttv. þm. Dal. (B. J.) og þeir, sem honum fylgja, hafa reynt að gjöra sem minst; úr því. Háttv. þm. Dal. (B. J.) sagði, að loforð hefði verið gefið að vísu, en það hafi ekki verið drengskaparloforð. Jeg sje, að háttv. þingmaður er ekki viðstaddur, en jeg býst þá við, að einhver úr hans flokki svari, þegar jeg spyr: Hver er munurinn á loforði góðs drengs og drengskaparloforði? Háttv. þm. Dal. (B. J.) las upp, sjer og sínum samherjum til afbötunar, flokksstjórnargjörð af fundi, þegar tilboðið var birt þingmönnunum. Áður en vjer ljetum flokksmenn vora heyra skjalið, ljetum vjer þá vita, hverju vjer hefðum lofað um leynd þessa, og sögðumst ekki geta gefið þeim vitneskju um það, nema þeir lofuðu því sama, sem vjer, og því lofuðu þeir hver um sig. Jeg krafðist þess þá, að loforðið væri bókað. En er gjörðabók var lesin upp, þá hafði það ekki verið bókað, en þá var því aukið við; loforðið var gefið alveg skilyrðislaust. Háttv. þm.N.-Þing. (B. S.) vildi kalla þetta hjegómamál, en jeg tel það hið mesta alvörumál. Jeg tel það svo mikið alvörumál, að jeg get ekki unnið í náinni samvinnu við þá stjórnmálamenn, sem ekki virða meir orð og eiða en reynst hefir í þessu tilfelli. Skal jeg svo ekki fara frekar út í það. Um sjálfa tillöguna og orð mín, sem fjellu í sambandi við hana í gær, er það að segja, að það er nú upplýst, að rjett var það, sem jeg sagði þá, að tillögumönnunum var boðið fylgi með tillögunni, ef henni væri breytt svo, að fullljóst yrði, að í henni fælist ekki vantraust til núverandi ráðherra. Jeg gjörði þessa lauslegu uppástungu á flokksfundi; var hún síðan rædd og úrslitum frestað, til þess að hæstv. ráðherra og háttv. flutnm. (S. E.) gætu borið sig saman um breytinguna. Síðan var aftur haldinn fundur um málið; þá lýsti háttv. flutnm. (S. E.) því yfir fyrir sína hönd og flokksmanna sinna, að þeir gætu ekki gengið að neinum breytingum á tillögunni, af hvaða ástæðu sem það hefir verið, og skal jeg ekki um það segja. Þessu má ekki gleyma í sambandi við orð háttv. tillögumanna, er þeir segjast alt vilja til vinna að bjarga málinu. Þetta vildu þeir ekki til vinna. Að öðru leyti er það alveg rjett hjá háttv.þm. Dal. (B. J.), að ástæða mín fyrir því, að telja tillöguna óþarfa, er sú, að jeg tel fyrirvaranum fullnægt og því auðvitað með öllu óheimil sú skoðun, ef fram kemur, að Ísland sje bundið öðrum skilyrðum en þeim, sem felast í fyrirvaranum, og mun sú vera skoðun flestra, sem styðja hina rökstuddu dagskrá. Og þess vegna mun jeg greiða dagskránni atkvæði. Jeg get ekki fengið mig til að lýsa vantrausti á manni fyrir það, sem jeg tel hann hafa rjett gjört. Hjer eru engin landsrjettindi í voða, síður en svo, enda mun það skoðun sumra tillögumanna, og hefi jeg heyrt að minsta kosti einn þingmann úr þeim flokki lýsa yfir þeirri skoðun á fundi. Háttv. flutnm. (S. E.) var mjög hróðugur yfir því, að sjer hefði dottið gott í hug, með því að segja, að vjer, þrímenningarnir svo kallaðir, værum þrír eykir, sem heimastjórnarmenn hefðu beitt fyrir vagninn sinn. En þótt háttv. flutnm. (S. E.) segi, að heimastjórnarmenn hafi beitt mjer fyrir vagn, stungið mjer í vasann, eða hver önnur orð, sem hann notar, þá geta þau orð hans ekki bitið á mig, með því að jeg hefi gjört alt, sem jeg hefi gjört, af bestu sannfæringu, enda veit jeg ekki, hvort hann ætlast til, að þessi orð hans verði skoðuð sem röksemd. En hitt er satt, að til eru þeir menn, sem missa sjónar á málefninu af hræðslu við, að einhver nefni þá flokksnafni pólitískra andstæðinga sinna, hvort sem gjört er með rjettu eða röngu, og kæra sig kollótta um annað, að eins ef þeim verður ekki brugðið um slíkt. Háttv. 2. þm.N.-Múl. (J. J.) get jeg verið sammála að öllu leyti, nema því, að hann telur eitthvað það liggja í orðum konungs, sem ekki fullnægi fyrirvaranum. Hann talaði með þeirri rósemi og sanngirni, sem sæmileg er hverjum þingmanni. Jeg get verið honum samdóma um það, að heppilegast sje, að þjóðin yfirgefi sambandsþræturnar, enda munu nú æ fleiri og fleiri snúast á þá skoðun, bæði meðal sjálfstæðismanna og heimastjórnarmanna, enda er oss þess full þörf. Og jeg sje ekki betur en að þeim 2–3 þús. kr., sem varið hefir verið í þær óþörfu þrætur, sem staðið hafa um þessa tillögu, hefði verið betur varið til einhvers annars. Ef sú stefna væri tekin upp, gætu allir flokkar í bróðerni unnið að fullu sjálfstæði þessa lands. Jeg skal að eins geta þess, að jeg var á þeirri skoðun, að rjett væri að heyja aukaþing, og óskaði þess, og tel illa farið, að ráðherra sá sjer það ekki fært. En við nánari íhugun virðast mjer ástæður hæstv. ráðherra fyrir því, að halda því eigi til streitu, svo gildar, að jeg hjelt þeirri skoðun ekki til streitu. Þótt ýmislegt kunni að vera enn, sem svara þyrfti, og jeg sje nú að deyja og geti ekki borið hönd fyrir höfuð mjer oftar í þessu máli, þá læt jeg mig nú samt hjer með í andlátið.

Flutningsm. (Sigurður Eggerz) Tempora mutantur nosque mutamur in illis, segir í latínsku kvæði, þ. e. tímarnir breytast og mennirnir með. Mjer varð á að detta þetta spakmæli í hug, þegar jeg heyrði hæstv. ráðherra skora á oss sjálfstæðismenn, að lýsa yfir því, hvað vjer hugsuðum okkur að gjöra í sjálfstæðismálum vorum. Þetta er alveg sama spurningin, sem heimastjórnarmenn hafa stöðugt verið að stagast á. Sama spurningin kom fram á fundi, þar sem bæði jeg og hæstv. ráðherra vorum staddir. Þá svöruðum við báðir á sömu lund. Hæstv. ráðherra svaraði á þá leið, að sjer dytti ekki í hug að svara, nema í samráði við flokksmenn sína. Þá vorum við sammála, hæstv. ráðherra og jeg. Okkur þótti báðum hyggilegast, að farið væri varlega í jafnmiklu ágreiningsmáli, og ekki látið til skarar skriða, nema öruggur þingmeirihluti væri að baki. Hæstv. ráðherra var með einhverjar smáhnippingar til mín í einni ræðu, sem hann hjelt. Hann sagði, að jeg hefði ekki komið nokkuru máli fram. Þessu mótmæli jeg. Aðalmál mitt var stjórnarskrármálið; því kom jeg fram á þinginu og fylgdi því á þeim grundvelli, sem jeg taldi rjettan. Hæstv. ráðherra vildi gjöra sjer mat úr því sama, sem andstæðingar mínir hafa láð mjer, sem sje að jeg hafi sent símskeyti til miðstjórnar sjálfstæðisflokksins og óskað að heyra undirtektir hennar, Jeg sje nú ekki betur en að það væri sjálfsagt í jafnmikilvægu máli, og í öllum þingræðislöndum munu ráðherrar bera sig saman við flokk sinn, þótt um ómerkari mál sje að ræða. Jeg skýrði frá því í símskeytinu, hvaða lausn jeg gæti ímyndað mjer að fá mætti, en tók fram, að jeg hefði ekki boðið hana og hún ekki verið boðin mjer. Og jafnframt tók jeg fram í símskeytinu, að jeg væri hættur öllum samningum. Er jeg svo fjekk skeyti frá flokksbræðrum mínum um, að þeir fjellust ekki á þessa lausn, þá sendi jeg þeim símskeyti um hæl og þakkaði þeim fyrir, að þeir væru í samræmi við mig. Hjer var því að eins af minni hálfu að ræða um varúð gegn flokki mínum, og það, sem nú er að ske, sýnir, hvort ekki hefir verið þörf á varúðinni. Hæstv. ráðherra átaldi mig fyrir grein í Ingólfi, þar sem jeg mótmælti því, að frumvarpið væri staðfest á öðrum grundvelli en Alþingis, með tilvísun til yfirlýsingar þingmeirihlutans. Jeg hefði litið svo á, sem jeg hefði brugðist trausti þings og þjóðar, hefði jeg farið að stýra undan og stíga í aðra átt en jeg gjörði 30. nóv. í ríkisráðinu. Hv. 1. þm. Rvík. (S. B.) sagði, að jeg hefði seinni partinn í vetur og í vor haldið öðru fram en jeg gjörði í ríkisráðinu; þetta eru rakalaus ósannindi; jeg hefi ekki á nokkurn hátt haldið öðru fram síðan en jeg gjörði þá, og jeg hefi meira að segja ætíð valið sömu orðin í umræðum mínum um stjórnarskrármálið, eins og jeg notaði í ríkisráðinu 30. nóv. Jeg skil því ekki, að háttv.þm. (S. B.) geti haldið þessu fram í alvöru og vona, hans vegna, að hann gjöri það ekki. Það hneykslaði hæstv. ráðherra mikið, að greinin, sem jeg skrifaði í Ingólf, þar sem jeg krafðist þess, að stjórnarskráin yrði ekki staðfest, nema fyrirvara Alþingis væri fullnægt, kom ekki út, fyrr en daginn eftir að staðfestingin hafði farið fram. Það er auðvelt að sýna hæstv. ráðherra fram á, að til þess liggja auðskildar ástæður. Þegar jeg ritaði greinina, hafði jeg fyrir mjer ótvíræð loforð, sem þeir hæstv. ráðherra og hv. 1. þm. Rvk. (S. B.) höfðu gefið um það, að ekkert skyldi verða gjört í málinu fyrr en fulltrúar þjóðarinnar hefðu átt kost á að kynna sjer það. Auk þessa hafði stjórnarblaðið »Ísafold« hvað eftir annað lýst yfir hinu sama. Jeg gat því ekki búist við því, að neitt yrði gjört, fyrr en þing kæmi saman. Jeg lít nefnilega svo á, að þau loforð, sem gefin eru þjóðinni sjeu ekki óhelgari en önnur loforð. Jeg heyri, að hæstv. ráðherra hlær; en jeg verð að segja, að það undrar mig stórlega, að hann skuli nú hlægja að því, að loforð sjeu rofin, jafn hátt eins og hann hefir talað undanfarið um loforðasvik í sambandi við birtingu leyniskjalanna. Hæstv. ráðherra hefir í ræðum sínum lagt ríka áherslu á að fá að vita með vissu, hver afstaða mín hafi verið til birtingarinnar á skjölunum. Og það eru fleiri en hann, sem virðast vera forvitnir um það mál. Þó finst mjer afstaða stjórnarblaðsins »Ísafoldar« einna einkennilegust. Fyrst er því lýst yfir með miklum fjálgleik og, að því er virðist, hreinni gleði, að jeg sje algjörlega laus við þessa birtingu, og að mjer sje ekki að neinu leyti um hana að kenna. Skömmu síðar er það svo tekið fram í blaðinu, að jeg sje einn af eiðrofunum. Þá kemur í næsta blaði smágrein, sem ber þetta til baka, en litlu síðar er Sigurður Eggerz enn á ný talinn meðal þeirra, sem »Ísafold« kallar drengskaparheitrofa! Jeg tel það alveg víst, að ef háttv. deildarmenn gætu gægst inn í huga hæstv. ráðh. og háttv. 1. þm. Rvk., þá myndu þeir ekki geta stilt sig um að brosa, er þeir heyra alvöruþungann, sem þeir tala um birtingu leyniskjalanna með.  (Sveinn Björnsson: Af hverju myndu menn þá brosa?)  . Af því að þeim myndi ekki finnast ytri sakleysissvipur þessara sálhreinu manna svara til ástandsins inni fyrir í sálinni. Jeg get ósköp vel sagt frá, hvernig á því stendur, að jeg hefi ekki kveðið upp með það, hvort jeg fjellist á birtinguna eða eigi. Ástæðan til þess var sú, að jeg vissi, að svo framarlega, sem það tækist, að blanda mjer inn í málið, þá yrði alt gjört, sem hægt væri, til þess að draga athyglina frá sjálfum málstaðnum og að birtingunni, sem alt af hlaut að verða aukaatriði. Þetta vildi jeg reyna að forðast, og því hefi jeg ekki sjeð, og sje ekki enn, ástæðu til að gefa aðra yfirlýsingu um þetta mál en jeg hefi getið, nefnilega þá, að jeg hefi hvorki birt og ekki heldur látið birta leyniskjölin. Fyrir mjer var sjálfur málstaðurinn, íslenski málstaðurinn, alt. Og það gefur að skilja, að enginn á í öðru eins stríði, eins og jeg hefi nú átt, að gamni sínu. Mjer hefir jafnan verið kærast að lifa í friði við alla menn, en sú ábyrgð, sem jeg fann hvíla á mjer við að flytja mál Íslendinga við konung, gjörði það að verkum, að jeg fann, að nú yrði jeg að gjöra það, sem jeg gæti, og vegna þessa hefi jeg þolað mótmælalaust allan þann saur, sem á mig hefir verið kastað í þessu síðasta pólitíska illviðrahreti. Sjálfur hefi jeg reynt að láta rökin tala, en brátt mun það sýna sig, hvort það nægir í landi voru. En þeir, sem mest hafa hlaðið fúkyrðum að mjer nú, eru einmitt þeir menn, sem luku mestum lofsyrðum á framkomu mína í ríkisráðinu 30. nóv. síðastl. Árásirnar byrjuðu undir eins og þeir voru komnir heim, þrímenningarnir, sem boðaðir voru á konungsfund.  (Sveinn Björnsson: Er þessum ofsóknarummælum beint til mín?)  . Þeim er meðal annars beint til blaðanna - blaða núverandi stjórnar, þeirra, sem áður töldu sig meðal sjálfstæðisblaðanna. Jeg hefi aftur á móti enga ástæðu til að víta framkomu heimastjórnarblaðsins »Lögrjettu«, því hún hefir aldrei ráðist á mig persónulega nje mína »administration«, pólitískar skoðanir mínar og þess blaðs hafa auðvitað verið þverólíkar í sjálfstæðismálinu. Hæstv. ráðherra sagði í ræðu sinni, að hann teldi það óheppilegt, að við, sem erum andstæðir honum í þessu máli, hefðum ritað og rætt opinberlega um málið, því að síðar myndi verða vísað í þær umræður vorar. Jeg get ekki með besta vilja sjeð, á hvern hátt okkur hefði verið mögulegt að sannfæra menn um að okkar málstaður væri rjettur, ef við máttum ekki rita um hann og ræða málið opinberlega, og frá sjónarmiði okkar, sem álitum staðfestingarskilyrðin óholl fyrir landið, get jeg ekki sjeð, að launungin bæti neitt.  Háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.) sagði, að í boði hefði verið tillaga, sem hefði átt að geta sameinað alla. Sú tillaga var þannig vaxin, að í henni falst traustsyfirlýsing til ráðherrans. Jeg álít, að hún hafi ekki verið einhlít til að bjarga málinu. Jeg heyri að háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) hlær; honum finst hann víst öruggur nú í skjóli ráðherrans og þingmeirihlutans. Það hefir verið tekið fram af þeim, hv. ráðherra og háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.), að óviðkunnanlegt væri, að vera að eyða fje landsins í þessar umræður hjer á þinginu. Mig furðar það stórlega að heyra slík orð af þeirra munni nú, en í fyrra þegar mestur hluti þingsins fór til að ræða um fyrirvarann og stjórnarkrármálið, þá heyrðist ekki eitt einasta orð frá þeim í líka átt. Annað, sem jeg furða mig á, af því, sem komið hefir fram við þessar umr., er »kritikin« á tillögunni, sem við berum fram. Stundum er það talinn galli á henni, að hún sje of meinlaus, og stundum er henni fundið það til foráttu, að í henni felist vantraust til ráðherrans. Mjer finst það vera aðalatriðið, að hún komi að gagni, verði hún samþykt, og það er jeg sannfærður um að hún gjörir. Það er eitt, sem græðst hefir á þessum umræðum. Jeg skildi svo ummæli hæstv. ráðherra, sem hann teldi það nauðsynlegt skilyrði þess, að fyrirvaranum væri fullnægt, að konungur tæki hann til greina og viðurkendi hann með þögninni. Svo langt er þá hæstv. ráðherra kominn nú, að hann játar, að þagnarviðurkenning konungsins á fyrirvararanum hafi verið nauðsynleg. En hvar er sú þagnarviðurkenning? Hana vantar, eins og jeg hefi rækilega bent á áður. Annars þykir mjer rjett að minna aftur á ummæli ráðherra í Ísafold 31. des. 1914. Þau voru þannig: »En það, sem vjer vildum fá skýrt fram, var það, hvort konungur hefði skoðað málið sjermál eða eigi. En þá yfirlýsingu höfum vjer enn eigi fengið«. Sú yfirlýsing er ekki fram komin; það sjá allir, og þegjandi samþykki er svo langt frá að sje til staðar, sbr. allar umræðurnar 19. júní síðastl. Jeg skal taka það fram, áður en jeg sest niður, að jeg hefi ekki fengið svör hjá hæstv. ráðherra, nema við örfáum af þeim athugasemdum, sem jeg kom með í fyrstu ræðu minni. Jeg hlýt að virða þetta svo, að háttv. andmælendur mínir treystist ekki til, að hrekja það, sem jeg hefi sagt, og jeg slæ því föstu, að hæstv. ráðherra hafi ekki haft neina heimild til að lýsa því yfir í ríkisráðinu, að spurningin um ríkisráðssetuna væri »af formel theoretisk Art«. Það er og verður »praktiskt« spursmál. Háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.)  (Sveinn Björnsson: »De mortuis nil nisi bene«!)  . Jeg skal ekki fara neitt illa með hann, af því hann er dauður. Hann sagði, að það væri ekki rjett hjá mjer, að Hans hátign konungurinn fjellist á orð forsætisráðherrans. Jeg skal benda hv.þm. (S. B.) á það, að þótt Hans hátign konungurinn viðhafi ekki alveg sömu orðin, sem forsætisráðherrann, þá er efnismunurinn enginn á því, sem þeir segja. Forsætisráðherrann talar og heldur fram dönsku skoðuninni, síðan talar Íslandsráðherrann og mótmælir forsætisráðherranum. Þá stendur konungur upp og felst á orð forsætisráðherrans og síðan er stjórnarskráin undirskrifuð og staðfest. Það hefir ekkert komið fram, hvorki við umræðurnar í ríkisráðinu, nje heldur við umræðurnar hjer í þingsalnum, sem sýni það, að »opna brjefið« sje ekki enn í gildi. Háttv. andmælendur mínir halda því fram, að svo sje ekki, en þeir eiga eftir að sanna mál sitt í því efni, og jeg er hræddur um að þeim veitist það allerfitt. Jeg sje ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta mál. Jeg ætla einungis, af því að hæstv. ráðherra virtist halda, að jeg teldi mig þjóðarhetju, vegna framkomu minnar í þessu máli, og að hann taldi mikil líkindi til að jeg endaði á fjósbásnum, - þá ætla jeg einu sinni enn að lýsa yfir því, að jeg tel mig ekki hafa unnið neitt þrekvirki; jeg hefi ekki gjört neitt annað en haldið fram málum Íslands eftir því, sem jeg áleit sannast og rjettast, og það er ekki neitt þrekvirki, þótt jeg segði konungi vilja Alþingis í þessu máli. Um hitt atriðið, hvort örlagaþræðir mínir muni liggja, vil jeg ekki deila við hæstv. ráðherra.

Sigurður Gunnarsson Jeg stend upp eingöngu af persónulegum ástæðum. Í umræðunum í gær og í dag hafa nokkrir háttv. þingmenn beint orðum sínum að mjer, á þann hátt, að þeir hafa ráðist á heiðarleik minn. Þeir hafa vænt mig þess, að jeg fylgi þessu máli, eins og jeg gjöri, af því, að jeg hafi verið gintur, en ekki af því, að það sje sannfæring mín, eða jeg telji minn málstað rjettan. Jeg kalla það hart, að bera slíkt nokkrum þingmanni á brýn. Sá, sem fyrstur reið á vaðið með þetta, var háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.). Honum hefir ef til vill, fundist tíminn nú hentugur, til þess að ráðast á mig með slíkar getsakir, en það verð jeg að segja, að mjer fanst, að ummæli hans kæmu úr allra hörðustu átt. Við erum gamlir vinir, og höfum nú setið saman á 10 þingum, og jeg er hissa á því, ef hann hyggur það í alvöru, að jeg fylgi nokkru máli án þess, að jeg gjöri það af sannfæringu.  (Skúli Thoroddsen: Jeg hefi ekki talað eitt orð til þingmannsins)  . Hann hjelt því greinilega fram, óbeint, ef ekki beint, að jeg hefði verið gintur til fylgis við ráðherra; jeg skil hálfkveðna vísu enn þá. Sá, sem næstur kom með getsakir í minn garð, var háttv.þm. V.-Sk. (S. E.). Jeg hafði komið í ræðu minni með gamla málsháttinn, að seint væri að byrgja brunninn, þegar barnið væri dottið í hann. Þá þurfti háttv. þingmaður ekki meira. Þá vaknaði hin einkennilega skáldgáfa í djúpi sálar hans, og fjekk það út, að jeg væri sjálfur dottinn í brunninn - ráðherrabrunninn. Góð röksemd það. Jeg hafði sagt, að tillaga háttv.þm. V.-Sk. (S. E.) mundi aðallega ætluð til þess, að vera títuprjónsstingur í garð ráðherra, heldur en ekki neitt, úr því hann heiktist á vantraustsyfirlýsingunni. Nú finst háttv. þingmanni það rangt af mjer, að vera að sjá eftir þessum títuprjónssting, eða vorkenna ráðherra hann. Þar til svara jeg því, að ef jeg hefði talið ráðherra flytja illa mál vort fyrir konungi, mundi jeg ekki hafa mælt hann undan neinu slíku og þó harðara hefði verið. Enn fremur segir sami háttv. þingmaður við mig með miklum myndugleika, að jeg hafi ekki haft leyfi til að koma fram með dagskrána, nema jeg sanni honum, að fyrirvara Alþingis sje fullnægt. Jeg hefi auðvitað ekki spurt hann leyfis til að koma fram með þessa rökstuddu dagskrá, og ætla ekki að gjöra það. En þegar hann krefst þess af mjer, að jeg sanni, að fyrirvara Alþingis sje fullnægt, þá mæltist hann til of mikils, því að jeg þekki ekki svo rökfiman mann nje skýran, hjer í deildinni, að jeg treysti honum til að koma háttv.þm. V.-Sk. (S. E.) eða þeim, sem honum fylgja, í skilning um, að hjer sje ekki hætta á ferðum. Jeg get með sama rjetti heimtað af honum, að hann sannfæri mig um, að rökstudda dagskráin sje ekki á rökum bygð. En jeg er viss um, að í þessu efni sannfærum við hvorugur annan, og þó við eyddum til þess mörgum klukkustundum, mundi verða unnið fyrir gíg. Svo ætla jeg að eins að minnast lítið eitt á vagnhestana. Mjer skildist sem hann meinti ekki einungis þrímenningana, heldur og mig og þá aðra, sem þeim fylgja. Var það ekki meiningin? (Sigurður Eggerz; Jeg nefndi að eins þrímenningana). Jæja, jeg hefi þá ekki átt æruna. En það er ekki til neins fyrir hann að reyna að hræða mig með flokksnöfnum. Jeg álít það ekkert óhapp, þó einhverntíma beri svo að, að heimastjórnarmenn og aðrir flokkar verði sammála um eitthvert mikilsvert málefni og rjettmætt. Þá vil jeg minnast ógn lítið á háttv.þm.N.-Þing. (B. S.). Hann hefir aldrei lagt til mín áður, en í lok ræðu sinnar sagði hann, að dagskráin myndi aldrei verða mjer nje meðflytjendum mínum til sóma. Vera má að svo fari. En jeg vil að eins taka það fram, að jeg ætla ekki að biðja hann að gæta sóma míns. Ef jeg gæti hans ekki sjálfur, er hann líklega ekki mikils virði. Þá kem jeg að fjórða manninum, hv. 1. þm. G.-K. (B. K.). Hann ljet ekki sitt eftir liggja að ráðast á mig persónulega og þá, er fylgja dagskránni, og gjörði það í rauninni greinilegast allra. Hann sagði, að alt væri undir því komið, hvort ráðherra vildi leyfa fylgismönnum sínum að greiða atkvæði með þingsályktunartillögunni og mintist í því sambandi á hagsmunasambönd. Jeg þori að segja háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) það, að orð mín á þingi hafa hvorki fyrr nje síðar verið stíluð af hagsmunasamböndum. Enn fremur sagði hann, að þeir, sem fylgja ráðherra í þessu máli, hefðu það fremur fyrir augum, hvað ráðherra geðjaðist, heldur en heill föðurlandsins. Jeg tel harla ósýnt, að háttv. þingmaður hafi meiri föðurlandsást til brunns að bera heldur en við, sem honum erum andstæðir í þessu máli, og vísa jeg þessari aðdróttun hans, sem jeg alls ekki hafði búist við af honum, heim í föðurgarð aftur. Að lokum skal jeg taka það fram, að jeg mun standa fast við dagskrána, og jeg tek á mig ábyrgðina af því. Það mun sýna sig síðar, þegar málið verður yfirvegað rólega, að allar hinar löngu ræður þingmanns V.-Sk. (S. E.) og fylgismanna hans hafa ekkert sannað af því, er þær áttu að sanna. Engum landsrjettindum er glatað fyrir aðgjörðir ráðherra. Alt mas um það er vindur. Læt jeg svo úttalað um þetta mál frá minni hálfu.

Guðmundur Hannesson Jeg bjóst ekki við því, að taka þátt í þessari orðasennu, en það, sem kom mjer til að taka til máls, voru nokkur orð í ræðu háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.). Hann gaf það í skyn, að þeir, sem mótfallnir væru tillögu þeirri, sem nú hefir verið rædd, gjörðu það af hagsmunavon, af »materialisme«, að hugur þeirra stefndi ekki nógu hátt og eigi hugsað um föðurlandið, sem skyldi. Einhver ótti væri orsökin til þess, að menn væru tillögunni mótfallnir. Jeg get ekki rannsakað »hjörtu og nýru« annara, en hvað mig sjálfan snertir, vil jeg mótmæla slíkum staðlausum og ósæmilegum aðdróttunum. Jeg óttast engan og ekkert í þessu máli, - vinn ekkert í því fyrir eigin hagsmuni. Tel mjer að eins skylt, að gjöra það, sem jeg veit rjettast. Hvers vegna get jeg þá ekki greitt tillögunni atkvæði? Blátt áfram af því, að jeg tel ekkert rjettarlega athugavert við staðfestingu stjórnarskrárinnar, hvort sem litið er til fyrirvarans eða rjettinda landsins. En mjer gengur og annað til. Jeg lít svo á, að eigi að eins felist í henni óverðskuldað vantraust til ráðherra, heldur einnig til sjálfrar deildarinnar. Það er eins og hún hafi ekki treyst sjer til að dæma um, hvort fyrirvaranum væri fullnægt eða ekki. Jeg get að lokum ekki stilt mig um að lýsa undrun minni og óánægju yfir þessum löngu, gagnslausu og dýru umræðum um þetta mál, sem naumlega breyta skoðun nokkurs þingmanns, sem á þær hefir hlýtt.

Bjarni Jónsson Mjer hefir verið sagt, mjer til mikillar undrunar, að hæstv. ráðherra hafi fundið ástæðu til að ávita mig fyrir að tala ósæmilega í garð konungs. Það skal þar í móti koma frá minni hálfu, að annaðhvort hefir hann ekki heyrt rjett, hvað jeg sagði, eða hann hefir misskilið orð mín, því að jeg hefi ekki talað neitt það, sem ósæmilegt væri eða vítavert. Jeg kann ekki við, að hann eða aðrir leyfi sjer að standa hjer upp og vita orð mín, því að jeg hefi hvorki nú nje endranær gefið ástæðu til þess. Gæti þeir sinnar tungu, en ekki minnar.

Jón Magnússon Jeg hafði ekki hugsað mjer að tala í þessu máli, nema einu sinni, en út af orðum, sem hafa fallið frá ýmsum hliðum, þykist jeg skilja, að mönnum hafi ekki verið fullkomlega ljóst það, sem jeg tók fram í ræðu minni. Aðalinntak ræðu minnar var ekki annað en það, að skýra frá, hvað komið hefði fram frá því fyrsta af hálfu heimastjórnarmanna í þessu máli. Jeg skýrði líka frá því, hvaða skoðun hefði komið fram hjá sjálfstæðismönnum á síðasta þingi, og það hefir enginn sagt, að jeg hafi skýrt rangt frá því, svo að jeg sje ekki ástæðu til, að fara nánara út í það atriði. Jeg sýndi það líka með skýrum rökum, hvers vegna við heimastjórnarmenn hljótum að greiða atkvæði með dagskránni og á móti tillögunni, samkvæmt sögu málsins. Þetta sagði jeg fyrir hönd þess flokks, sem jeg fylgi, og átti ekki von á því, að nokkur hefði út á það að setja. Það mætti náttúrlega taka upp aftur deiluna frá síðasta þingi, en það skilst mjer myndi verða þýðingarlaust. En það var annað en þetta, sem aðallega kom mjer til að standa upp nú. Mjer hefir verið sagt, að háttv. flutnm. (S. E.) hafi talað í þá átt til vor heimastjórnarmanna hjer á þingi, að það væri þægilegt fyrir Dani, að hafa flokk á þinginu, sem alt af væri fús til að reka þeirra erindi.  (Sigurður Eggerz: Jeg man ekki til, að jeg hafi sagt það)  . Sje þetta ekki rjett hermt, þá getur mínu máli verið lokið að þessu leyti.  (Matthías Ólafsson: Hann sagði það.)  (Sigurður Eggerz: Það er sagt hjer, að jeg hafi sagt þetta, og mun jeg þá skýra frá, í hvaða sambandi jeg sagði það)  . Hafi það ekki verið meining háttvirts flutningsm. (S. E.) að segja þetta, þá skal vera úttalað um það frá minni hlið, enda þætti mjer það sæta furðu, ef slík orð kæmu fram hjá manni, sem alt af er að hæla sjálfum sjer fyrir hæverska framkomu í þessu máli og stillilegt tal. Það var tekið óstint upp fyrir mjer, að jeg hefði ekki farið nógu virðulegum orðum um tillöguna, en jeg get ekki horfið frá því, að mjer þykir hún vera næsta vesalleg. Og þegar tillit er tekið til þess, að nú er verið að hrópa: »Varið ykkur, því að fósturjörðin er í voða«, og auk þess hefir það komið fram í einu blaði, að ef annars væri mögulegt að bæta úr því, sem gjörðist í ríkisráðinu 19. júní, þá væri eina ráðið að mótmæla og gefa ráðherranum vantraustsyfirlýsingu. Þegar tekið er tillit til þessa, er ekki hægt að segja annað en að slík þingsályktunartillaga, sem sú, er hjer er fram komin, sje viðrini. Með henni er ekki annað sagt en að þingið standi við samþykt sína frá 1914, en það virðist vera nokkuð tilgangslítið, þegar mönnum getur ekki komið saman um, hvað í þessum fyrirvara felst. Jeg sný ekki aftur með það, að ef nokkur hætta hefði verið hjer á ferðum, þá var sjálfsagt að mótmæla, og annað gat þá ekki gagnað. Þess vegna furðar mig á því, að tillögumennirnir skuli segja, að þeir hafi komið fram með þessa vægu tillögu til að bjarga landinu, og það því fremur, þar sem þeir vissu fyrir fram, að hún myndi falla. Hvers vegna komu þeir ekki með tillöguna í þeirri mynd, sem þeir álitu rjettasta? Jeg skal annars láta þess getið, að þegar háttv. flutningsm. (S. E.) talar um danska og íslenska skoðun á þessu máli, og segir, að við föllumst á dönsku skoðunina, þá er það alveg rangt. Vjer teljum uppburð sjermálanna alíslenskt mál, eins eftir stjórnarskrárbreytinguna eins og áður.

Ráðherra: Jeg hafði ekki ætlað mjer að taka aftur til máls, en það voru nokkur atriði í ræðu háttv. flutningsm. (S. E.), sem knýja mig til að taka til máls aftur. Jeg skal strax taka það fram, út af því, sem háttv.þm. Dal. (B. J.) sagði, að jeg hafði ekki eftir honum nein ákveðin orð, heldur sagði jeg, að mjer hefði heyrst hann viðhafa orð í garð Hans hátignar konungsins, sem betur hefðu verið ótöluð. Jeg skal gjarna trúa því, að mjer hafi misheyrst, og læt svo úttalað um það mál. Háttv. flutningsm. (S. E.) fór að vanda mörgum orðum um sjálfan sig og sína miklu verðleika, og mun jeg ekki gjöra mjer mikið far um að svara því. Hann gat þess, að á fundi, sem við hefðum báðir verið á, hefði komið fram fyrirspurn um, hvað við ættum að gjöra. Hann skýrði rjett frá þessu, en sú skýrsla á ekki við málið, eins og það lá fyrir frá minni hendi, og verið er að ræða um í dag. Það er engin ósamræmi í því, þótt við, sem báðir vorum í flokksstjórninni, hefðum komið okkur saman um að þegja, þangað til einhver niðurstaða væri fengin. En sú niðurstaða var ekki fengin, þegar minni hlutinn ætlaði að reka mig og meiri hlutann úr flokksstjórninni. Talað var um aukaþing. Jeg hefi aldrei lofað að kveðja saman aukaþing, heldur að eins sagt, að jeg hefði vilja til að gjöra það, ef jeg sæi mjer fært, og þörf yrði á. Fyrirvaranum er fullnægt, og aukaþing því óþarft. Auk þess mundi hafa reynst erfitt að kveðja aukaþing saman, meðal annars vegna birtingar þeirra heitrofanna. Það er því ekki um neinar vanefndir að ræða frá minni hendi í þessu efni. En jeg ætla ekki að skýra nánara frá þessu, því að til þess þyrfti jeg að ganga inn á »intimt« samtal, sem jeg hefi ekki leyfi til að skýra frá. Menn mega gjarna brosa að þessu, jeg mun ekki taka mjer það svo nærri. Háttv. flutningsm. (S. E.) hefir aldrei skýrt frá afstöðu sinni til birtingarinnar. Þrátt fyrir áskoranir í þá átt, hefir hann alt af forðast að lýsa yfir því, hvort bann lofaði hana eða lastaði. Hann um það. Getsakir háttv. flutnm. (S. E.) og hv. 1. þm. G.-K. (B. K.) í garð háttv.þm. Snæf. (S. G.) og annarra, hafa verið reknar til baka, og þeim svarað á viðeigandi hátt, svo að jeg þarf ekki að eyða orðum að þeim. En það var annað atriði í ræðu hv. flutningsm. (S. E.), sem ekki myndi hafa verið kallað »fair«, ef einhver annar hefði sagt það. Hann sagði, að við hefðum talað á móti betri vitund. Það er ekki rjett nje viðeigandi af svo virðulegum manni og merkilegum, sem hann þykist vera, og naumast samrýmlegt því, sem hann kallar rök í þessu máli. Út af því, sem hann talaði um rjett sinn til að koma fram með þessa tillögu, skal jeg geta þess, að hann sagði við mig fullum fetum, að þetta væri það lengsta sem hann gæti teygt sig, og það skil jeg vel. Hann sagðist ekki vita, hvort tillagan gæti orðið að gagni eða ekki, en eftir afstöðu minni, kvaðst jeg telja tillöguna óþarfa, því að hjer væri enginn brunnur, sem þyrfti að byrgja. Háttv. flutningsm. (S. E.) kvartar yfir því í ræðu sinni, að sambúðin milli hans og Ísafoldar hafi verið erfið í seinni tíð. Jeg læt mig það engu skifta, hvernig sambúð þeirra hefir verið. En jeg tel það óviðeigandi, að blanda þriðja manninum hjer í málin, þar sem hann getur ekki haldið uppi svörum fyrir sína hönd. Öðru máli að gegna, þótt þingmenn ýmsir skjótist á skeytum, því að þeir hafa allir sömu aðstöðu. Hitt, sem flutningsm. (S. E.) segir, um staðfestingarskilmálana, er misskilningur. Þar sem Zahle segir, að engin breyting verði á gjörð, þá er það að eins danska skoðunin, sem hann heldur fram. Og jeg er búinn að sýna fram á, að orð konungs eru önnur en forsætisráðherrans. Þeir, sem athuga vel orð konungs, hljóta að sjá, að sitt hvað er sagt í þeim og opna brjefinu. Og þar sem nú orð konungs eru síðar töluð, býst jeg við, að mjer veitist ljett að sannfæra háttv. flutningsm. (S. E.) um það, að það eru þau sem gilda. Nýrri ummæli eða ákvarðanir frá sama valdi upphefja eldri ummæli þess valds.

Skúli Thoroddsen Jeg ætlaði alls ekki að leggja annað til málanna en jeg þegar hefi gjört, en háttv.þm. Snæf. (S. G.) hefir þó knúð mig til þess. Hann byrjaði ræðu sína af miklum móði, og taldi mig hafa ráðið á sig. - En jeg mótmæli því, og get jeg í því skyni vitnað til þingskrifaranna. Háttv. þingm. Snæf. (S. G.) hefir því hlotið að dreyma mjög illa, þar sem jeg nefndi hann alls ekki á nafn nje beindi einu orði til hans, eða kom hann til hugar. Hann sagði, að sjer þætti það hart, að ráðist væri á heiðarleik sinn í þingsætinu. Hann vill þá og slá því föstu, að þingmönnum gangi aldrei annað en gott til allra sinna orða og gjörða hjer á þinginu, og að ljótt sje því, að ætla nokkrum þeirra nokkuru sinni nokkuð ilt. En það er hart, að heyra mann, á sjötugsaldri, tala af jafn lítilli þekkingu á hinu illa í lífinu. Daglega lífið má - því miður - segja, að alloftast sje eigi nema blekking, þar sem fjöldi manna beitir einatt óeinlægninni, undirferlinu og jafnvel lyginni, jöfnum höndum við sannleikann, - alt eftir því, hvað við þykir eiga í það eða það skiftið, svo að giska verður þá og d það í hvert skiftið, hvort það, sem sá eða sá segir, sje einlægni, sannleikur, eða - hið gagnstæða. Mjer hefir því og oft dottið það í hug, hjer í þingsalnum, að engu væri líkara en að jeg væri staddur á »ónefndum stað«. Svo oft hefi jeg rekið mig hjer á blekkingarnar, óeinlægnina, lygina, sem og undirferlið, og svo oft hefi jeg vitað hina eða þessa þingmennina greiða atkvæði, án þess að hafa aflað sjer þeirrar þekkingar á málunum, sem ein er skilyrði þess, að ítrekuð yfirvegun málsatriðanna geti þá og leitt til rökstuddrar skoðunar á málunum. Vöntun sjálfstæðis, einurðar, sem og þors, leiðir og eigi sjaldan til þess, að greidd eru hjer atkvæði af jábróðurhætti, enda alls eigi dæmafátt, að setið sje yfir mönnum enda heila og hálfa daga, til þess að fá þá til þess, að greiða atkvæði svo eða svo, eða lúta vilja einhvers, sem mikið á undir sjer. Sjálfstæði annara í orðum, og gjörðum, sem öllum er þó æ skylt að þrá, eigin sjálfstæði engu síður, sjáum vjer því nær daglega misboðið, og þá eigi síður hitt, að reynt er, að nota sjer hefnilöngun, eigingirni eða metnaðargirnd o. fl., sem ilt, eða lágt, er, hjá öðrum, og eigi svo útrýmt, eða tamið orðið, sem æ skyldi. Og þegar vjer nú rekum oss æ öðru hvoru á annað eins í lífinu, og vitum, að menn eru á jörðu vorri á mjög mismunandi siðferðilegu þroskastigi, þá megum vjer ekki vera þau börn, að ætla, að allir breyti einatt eins og þeir ættu að gjöra; - megum það ekki, öryggis vors vegna, en verðum æ að haga oss, sem forsjálir og hyggnir menn. Vel get jeg skilið það, er háttv.þm. Snæf. (S. G.) telur ástæður sínar nú - dótturmissirinn - vera þess eðlis, að fremur hefði þó þeirra vegna átt að hlífa honum við persónulegum árásum. En það nær ekki til mín, þar sem jeg hefi engum slíkum árásum beint til hans, nje heldur heyrt aðra gjöra það. En einnig, er um sorgina, og hluttekninguna í raunum annara ræðir, þá er daglega lífið oss þar og oft eigi síður blekkjandi, en ella, - vaninn, að látast æ finna ríkt til með öðrum, og segja, sem aðrir, að sorglegt sje, er einhver missir sína, eða slys, eða óhöpp, bera að höndum, þótt alt annað búi þá ef til vill í hjartanu. En svo að jeg sleppi nú þessum útúrdúr, skal jeg geta þess, að jeg efa það ekki, að háttv.þm. Snæf. (S. G.) hafi aflað sjer þekkingar á málinu, en þá væri líka fróðlegt að heyra þau rök, er hann hefir bygt skoðun sína á. Hæstv. ráðherra beindi, að mjer skildist, persónulegum árásum í minn garð, eða var með einhverjar glósur til mín í þá átt, að mig muni oft hafa langað í ráðherraembættið. Jeg veit ekki, hvort hann byggir þetta á því, að svo hefir reynst háttað um hann sjálfan, en þar sem hann vitnaði í það, að blað mitt hefði tíðum haft eitthvað að segja við slík tækifæri, þá sannar það ekki eitt, eða neitt, annað, en það, sem þær greinar bera með sjer, að jeg hefi þá eigi viljað láta ómótmælt blekkingum, eða lygum, sem beitt hefir þá verið, því að það, að jeg hefi þá verið svo heppinn, eða óheppinn, að fá atkvæði, eða verið talinn líklegur til starfans, hefir þá og leitt til þess, að hinir, og þessir, er koma vildu að sjálfum sjer, eða öðrum, hafa þá enda alls einskis svifist, til að bola mjer frá, - beitt mig þá æ hverju heiftartakinu á heiftartak ofan, og almenning þá og blekkingum, eða lygum, svo að síður sæist þá sannleikurinn. Annars býst jeg við, að jeg þekki nokkuð, bæði kostina, og ókostina, sem ráðherrastöðunni fylgja, og hefði jeg í hana komist, eða þá sótt að mun eftir því - sem jeg býst við, að hæstv. núverandi ráðherra geti lítið um borið - þá hefði það þá verið af því, að jeg hefði þá viljað, að eitthvað gott leiddi af því, þjóðinni til handa, enda skiftir það eigi litlu, að í ráðherrasessinn komist eigi einatt þeir einir, sem alhugsjónalausir eru, ef eigi og altilfinningarlausir steinar, sem sama er um öll bágindi annara, ef sjálfum líður þeim vel. Þá gjörðu andstæðingarnir og mikið hark úr því, að vjer hefðum rofið drengskaparheit, er birt voru dönsku leynitilboðin, og jafnvel 1. þm. Rvk. (S. B.) tók svo djúpt í árinni, að hann sagðist ekki geta starfað lengur með þeim mönnum, er slíka óhæfu hefðu framið. En ferst nú þessum mönnum, að tala mikið um drengskapinn? Eða hvernig var drengskapnum háttað, þegar »þrímenningarnir« komu heim úr siglingunni, og málað hafði verið yfir dönsku flöggin á »Gullfossi«? Þar var alt þorið, - allur drengskapurinn, þess eðlis, að þegar Danir frjettu um tiltækið, þá þorðu þeir ekki að gangast við því, hver þeirra, sem þar var nú aðalmaðurinn, og því varð Nielsen, framkvæmdarstjóri »Eimskipafjelags Íslands«, og undirmaður 1. þm. Rvk. (hr. S. B.), að taka á sig ábyrgðina. Að því er birtingu »dönsku leynitilboðanna« snertir, nægir annars, að geta þess, að eigi var í fyrstu gjört ráð fyrir þagnarskyldu, nje undir hana gengist, nema 3–4 daga, eða þá þar um. Hitt, að ráðherra og fjelagar hans, reyndu æ, að knýja oss til þess, að þegja þó æ lengur og lengur, svo að þeir gætu þá því betur komið sjer við með »agitationirnar«, átti eigi að þelast þeim, og var - því miður - látið haldast uppi alt of lengi. Yfir því, sem af mjer, og öðrum, var talið þjóðinni skaðlegt, átti og eigi, nje mátti þegja, nema rjett í svip. Allir vita, að margur getur sá prakkarinn verið, er aðra vill fá til að þegja, yfir hinu eða þessu, svo að hann geti þá því betur komið sjer við, með prakkaraskapinn, óhæfuna eða óknyttina. En hver segir, að slíkt eigi þá einatt eftir honum að láta? Frekara finn jeg svo enga ástæðu til að segja, en slæ því að lokum föstu, að jeg hafi í fyrri ræðu minni sýnt fram á það, að fyrirvaranum var ekki fullnægt í ríkisráðinu 19. júní síðastl. Þetta hefir ekki verið hrakið, en gripið í þess stað til persónulegra árása, sem einatt sýnir mjög veikan málstað.

Flutnm. (Sigurður Eggerz) Það er að eins örstutt athugasemd við ræðu háttv. 2. þm. Rvk. (J. M.). Hann stóð upp með miklum móði, af því að jeg hefði sagt, að Danir ættu flokk á þinginu. Jeg viðhafði ekki þau orð, en hitt sagði jeg, að meðan flokkur væri í landinu, sem væri sammála Dönum, er ágreiningsmál kæmu upp, þá væri ekki hægt að koma neinu fram. Enn fremur taldi jeg og tel illa farið, að sambandsmenn hölluðust á sömu sveif og konungsvaldið, eftir staðfestingarsynjunina 30. nóv. 1914, því um það ættum vjer allir að vera sammála, að staðfestingarsynjanir á lögum í þingræðislandi eru mjög óheppilegar. Þó þeir væru mjer ekki að öllu leyti sammála, þá var samt eðlilegast og rjettast, að allir hefðu staðið saman. Því ef allir hefðu lagst á eitt og ekki gefið eftir, þá hefðum vjer hrundið málunum áleiðis, en meðan sundrungin ríkir, þá er ekki neinna framkvæmda að vænta. Við slíku er ekki að búast, fyrr en þjóðin skilur, að vjer verðum að standa allir eins sameinaðir og Danir, er um okkar málstað er að ræða. Ógæfan er, að vjer skiljum ekki þessa sjálfsögðu reglu. En flokkspólitíkin er svo rík, að hún er orðin landsheillinni hálfgjörður ofjarl. Jeg skildi háttv. 2. þm. Rvk. (J. M.) svo, að hann furðaði sig á því, að ekki hefði komið fram vantraustsyfirlýsing til ráðherra, en jeg hefi margtekið fram, að jeg teldi öruggustu leiðina í þessu máli, að samþykkja slíka vantraustsyfirlýsingu, en það er vitanlegt, að ekki er hægt að koma henni fram, og því var sú leiðin farin, að bera þessa öryggistillögu fram. Jeg endurtek það, að jeg vonast fyllilega til þess, að háttv. deild samþykki þessa tillögu, og sjerstaklega ætti háttv. 2. þm. Rvk. (J. M.) að telja sjer skylt, að greiða henni atkvæði, þar sem hann rökstyður fyrirvarann 1914 þannig, að hann sje nauðsynlegur, til þess að óvandaðir menn gætu ekki vitnað í umræður þær, er þá hefðu farið fram um málið, Dönum í vil. Því þá ekki frá hans sjónarmiði að samþykkja þessa tillögu af sömu ástæðu nú? En því meiri er ástæðan til að samþykkja tillöguna, þar sem það ætti nú að vera orðið ljóst af umræðunum hjer í háttv. deild, að staðfestingarskilmálar þeir, sem settir eru af konungsvaldinu 19. júní, eru aðrir en skilmálar þeir, sem Alþingi 1914 setti fyrir staðfestingunni. Um gömlu deiluna á milli heimastjórnarmanna og sjálfstæðismanna um ríkisráðsfundinn 30. nóv., sje jeg ekki ástæðu til, að fara að tala hjer, en því verð jeg þó að halda mjög fast fram, að það er rangt hjá háttv. 2. þm. Rvk. (J. M.), að jeg hafi brotið vilja þingsins 1914. Það sýndi sig, að jeg var í fullu samræmi við skilning þingsins, þar sem jeg fjekk yfirlýsingu 24 þingmanna um það. Mjer virðist því harla djarft, eftir að sú yfirlýsing liggur fyrir, að bregða mjer um, að jeg hafi ekki verið í samræmi við þingviljann, og verð jeg að mótmæla þeirri staðhæfingu kröftuglega. Hæstv. ráðherra er ekki miklu að svara. En í grein í Ísafold með hans nafni undir, stendur skýlaust, að beinnar viðurkenningar konungs þurfi á fyrirvaranum.  Mjer skildist hæstv. ráðherra halda því fram, að opna brjefið væri að sjálfsögðu upp hafið, þar sem í hinum nýju skilmálum væri ekki minst á, hverjir gjörðu hina þar um ræddu, jafntryggu skipun, en í opna brjefinu var það skýrt tekið fram. En mjer virðist einmitt ástæða til að ætla, að þetta sje ekki tekið fram í hinum nýju skilmálum, af því mælisnúran fyrir því, hvernig breyta skuli, sje í opna brjefinu, sem í gildi er. Ef staðfestingarskilmálarnir hefðu verið svo, að þeir í sjálfu sjer útilokuðu opna brjefið, þá væri það annað mál; þá væri það dautt, en nú er ekkert í þeim, sem útiloki það. Jeg sje svo ekki fleira í umræðunum, sem jeg þurfi að svara frá minni hlið, og jeg endurtek það, að jeg treysti því enn á síðasta augnabliki, að háttv. deild samþykki þessa tillögu, sem eingöngu miðar til þess, að tryggja rjettindi landsins.

Ráðherra: Jeg vildi að eins gjöra örstutta athugasemd út af orðum háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.). Hann syndgaði á því sama, sem háttv. flutnm. (S. E.). Hann vjek að þriðja manni, sem ekki er hjer staddur. Hann sagði, að málað hefði verið yfir flöggin á »Gullfossi« að tilhlutun okkar þrímenninganna, en við svo látið framkvæmdarstjóra Eimskipafjelags Íslands, herra E. Nielsen, bera skellinn. Það er nú alkunnugt, þótt þessi háttv.þm. (Sk. Th.) viti það ef til vill ekki, að þetta eru ósannindi. Jeg, og við allir þrír, áttum engan hlut að því, að málað var yfir flöggin, og jeg hefi ekki heldur fengið herra Nielsen til þess, að taka á sig ábyrgðina fyrir það. Jeg vissi ekkert um, að hann hefði gjört það, fyrr en hann hafði ritað grein sína í »Nationaltidende«. Og maður, sem talar af jafnmikilli andagift um sannsögli og gott framferði, eins og háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.), ætti ekki að bera annað eins og þetta á borð fyrir háttv. deild. Þetta vængjaða orð hans um »prakkarann« ætla jeg ekki að fara að eltast við, en það, ásamt fleiru í ræðu hans, sýnir fullvel menningarstig hans. Hann ber það af sjer, að sig hefði langað í ráðherradóm, og skal jeg ekki heldur þrátta um það við hann. Um það má hann best vita sjálfur. Út af því, sem hann talaði um stjórnarfrumvörpin, skal jeg fyrst og fremst svara því, að hvorki jeg nje háttv.fyrrv. ráðherra hafði góðan tíma til undirbúnings þeirra. En hins vegar kemur mjer það nokkuð kynlega fyrir sjónir, að þessi háttv.þm. (Sk. Th.) skuli hafa mikið á móti því af stjórnarfrumvörpunum, sem fer fram á fjölgun ráðherra, því að hann hefir áður barist fyrir því í sínu góða blaði, að ráðherrar skuli eigi vera færri en þrír, og ritað vel um það, svo sem hans var von og vísa. Loks hefir hann samþykt það í stjórnarskrárfrumvarpi þingsins 1911, að fleiri skyldu vera ráðherrar en einn, og svo látið kjósa sig 1911 upp á að samþykkja það aftur. Jeg sje ekki ástæðu til þess, að fara mikið út í það, sem háttv. flutnm. (S. E.) sagði síðast. Hann getur ekki vitað um það, hvaða greinar eru innblásnar af stjórninni, jafnvel þótt í stjórnarblaði sje, en hitt veit hann, að stjórnin ber ekki ábyrgð á því, sem þar stendur. Í því tilfelli, er hjer um ræðir, gat jeg eigi hafa innblásið neitt blað á Íslandi, því jeg var sjálfur utanlands þá, og hjer átti maður í hlut, sem ekki gat borið hönd fyrir höfuð sjer.  (Sigurður Eggerz: Hann getur skammað mig fyrir þetta í Ísafold og gjörir það vonandi strax á morgun)  . Það er alveg sama. Háttv. flutningsm. (S. E.) veit, að orðin, sem reyndar voru hlægileg, voru töluð hjer í þinghelginni.  (Bjarni Jónsson: Ætlar nú ráðherra að fara að verða heilagur aftur?)  .  (Sigurður Eggerz: Jeg skal tala orðin á morgun utan þings, ef hann vill)  . Já, því getur háttv. þingmaður lofað, en illa þekki jeg hann, ef hann hefir þá kjark í sjer til þess. Jeg segi ekki, að orðin hafi verið þannig, að þau hefðu bakað honum lagalega ábyrgð, en lítt voru þau þó sæmandi, og það er nú einu sinni talið rjett princip hjer á þingi, að halda óviðkomandi mönnum (þriðja manni) fyrir utan umræðurnar.

Pjetur Jónsson Jeg hafði ekki ætlað mjer að blanda mjer í þessar umræður, en jeg verð að gjöra dálitla athugasemd út af því, að jeg hafði flutt nokkur orð háttv. flutnm. (S. E.) til háttv. 2. þm. Rvk. (J. M.). Svo stóð á þessu, að í sambandi við nokkur af þeim háfleygu orðum, sem háttv. flutnm. (S. E.) hafði um heill þjóðarinnar og danska og íslenska málstaðinn o. s. frv., þá heyrðist mjer ekki betur en að hann þar á eftir segði á þá leið, að þar sem Danir ættu sjer alt af vísan flokk hjer á landi, sem kæmi skoðunum þeirra á framfæri, þá væri ekki von á góðu. Svona kom þetta nú að minsta kosti í mín eyru, en hins vegar þykir mjer vænt um það, ef orðin hafa ekki fallið svo, eða ekki verið meint svo, og þá var líka rjett, að hann leiðrjetti þau svo, sem hann gjörði. En jeg tók þetta til Heimastjórnarflokksins, af því að það hefir verið siður manna úr Sjálfstæðisflokknum, að kasta öðru eins og þessu fram um oss heimastjórnarmenn. Áður en til atkv. væri gengið, óskuðu þessir þingmenn nafnakalls um till. á þgskj. 35: Skúli Thoroddsen, Guðm. Eggerz, Bjarni Jónsson, Sigurður Eggerz, Benedikt Sveinsson, Jón Jónsson.