Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill geta þess að gert er ráð fyrir að þingfundur geti staðið fram á kvöld.

Til svara eru fjármálaráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, iðnaðarráðherra, efnahags- og viðskiptaráðherra og velferðarráðherra.

Frú forseti. Ég kem upp til að bera það undir hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra hvort hann telji koma til greina að endurmeta þá lagasetningu sem fór í gegnum þingið í kjölfar dóms Hæstaréttar um ólögmæti gengistryggðu lánanna þar sem smám saman hefur komið í ljós að sá útreikningur sem framkvæmdur hefur verið á grundvelli laganna leiðir til þeirrar afturvirkni að þeir sem höfðu staðið í fullum skilum þurfa nú að sæta eins konar endurálagningu á höfuðstólsgreiðslum og vaxtagreiðslum. Allt eru þetta hlutir sem við fengum tilefni til að gæta betur að í þinginu á sínum tíma. Annars vegar komu fram athugasemdir um að skoða þyrfti málið betur út frá eignarréttarlegum atriðum, þ.e. hvað eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar varðar, og hins vegar athugasemdir sem lutu að neytendahlið þessara mála, þ.e. að neytendur ættu ekki að þurfa að sæta því að fjármálastofnanir sem hefðu gengið svona fram gætu bætt stöðu sína með gildistöku laganna. Nú er komið í ljós að til þess að ná fram rétti sínum hyggjast margir neytendur safna saman í hópmálsókn til að fá löggjöfinni hnekkt. Það er út af fyrir sig alvarleg staða ef þingið hefur sett neytendur í þá stöðu að þeir þurfi að höfða sérstakt dómsmál til að leita réttar síns vegna laga sem héðan stafa. Umræðan undanfarna daga um að hér hafi verið sett mikil ólög hlýtur að gefa okkur tilefni til að ræða málið í þingsal og þess vegna ber ég það undir hæstv. ráðherra hvort hann telji ekki komið fram tilefni til að endurmeta þessa löggjöf.

Virðulegi forseti. Sú löggjöf sem hv. þingmaður rifjar upp var sett í fyrra til að tryggja öllum lántakendum þann rétt sem Hæstiréttur hafði dæmt tilteknum einstaklingum í dómum 16. júní og 16. september í fyrra. Markmið löggjafans er alveg skýrt, að koma þeim rétti til allra skuldara þannig að fólk þurfi ekki í hverju og einu tilviki að fara í mál. Það er líka skýrt markmið löggjafans að skapa ríkinu ekki bótaskyldu með því að ganga inn á stjórnarskrárvarin eignarréttindi kröfuhafa. Margir töldu jafnvel að við gengjum of langt með þeirri löggjöf sem sett var fyrir ári. Eftir standa nú nokkur atriði þar sem einstakir skuldarar telja að þeir njóti enn ríkari réttar en við gátum lesið út úr dómi Hæstaréttar í fyrra. Á það þarf að láta reyna með dómi Hæstaréttar. Hv. þingmaður segir að hópur fólks hugleiði hópmálsókn. Hún þarf auðvitað að snúa að því hver réttileg uppgjörsregla er á hinum gengistryggðu lánum sem dæmd hafa verið ólögleg, en það er aldrei á færi löggjafans og var ekki með þessum lögum frekar en öðrum á færi hans að svipta fólk rétti sem það hafði til uppgjörs í samræmi við stjórnarskrárvarinn eignarrétt. Dómsmál hlýtur að snúast um það með hvaða hætti Hæstiréttur telur rétt að reikna afborganirnar afturvirkt og því verður Hæstiréttur að svara. Þingið tók á því fyrir ári í samræmi við þá leiðsögn sem hægt var að lesa út úr dómi Hæstaréttar. Ef Hæstiréttur kemst að annarri niðurstöðu er auðvitað einboðið að fólk njóti þess réttar.

Frú forseti. Það er einkennilegt ef hæstv. ráðherra hefur ekki komið auga á ábendingar þess efnis að löggjafanum hafi mistekist að tryggja skuldurum þá réttarstöðu sem leiða átti af niðurstöðu Hæstaréttar. Um það snúast ábendingarnar, það að löggjafinn hafi einmitt svipt menn eðlilegri niðurstöðu dómsins með nýrri löggjöf sem fólk þarf núna að höfða sérstakt dómsmál til að hnekkja. Það er þetta sem er svo óeðlilegt við málið í heild sinni. Það er rétt hjá hæstv. ráðherra að þingið er auðvitað ekki í færum hvað viðvíkur stjórnarskránni að grípa þannig inn í stöðuna en við erum kannski hér, eða meiri hlutinn sem samþykkti lögin - lögin voru ekki samþykkt með samþykki okkar sjálfstæðismanna - er kannski búinn að setja fólk í þá stöðu að það þarf einmitt að höfða sérstakt dómsmál til að fá réttarstöðu sína skýrða. Spurning mín snýr einfaldlega að því hvort það er ekki tilefni núna, 

Virðulegi forseti. Á þinginu hefur verið lagt fram mál frá ýmsum þingmönnum Sjálfstæðisflokksins. Ég tók þátt í umræðu um það mál hér í síðustu viku. Það mál gengur núna til nefndar og er eðlilegt að nefndin meti það og hvort hún telji að málin séu svona einföld. Ef þau eru sannarlega jafneinföld og hv. þingmaður lætur að liggja, að vandamálið sé bara lög sem sett voru í fyrra og það sé enginn vafi á því hvernig eigi að öðrum kosti að reikna þessar afborganir, er málið auðvitað einfalt. Þá held ég að það skipti líka máli að hv. þingmaður sé algjörlega skýr á því að hann sé þá tilbúinn að ganga fram fyrir skjöldu og axla ábyrgðina á því ef með þeim hætti er verið að rýra eignarrétt kröfuhafa. Það voru þingmenn Sjálfstæðisflokksins ekki tilbúnir að gera fyrir ári. Þingmenn Sjálfstæðisflokksins voru ekki tilbúnir að standa að þessu máli, ekki vegna þess að þeim þætti við ganga of skammt. Ó, nei, þeir töldu að við gengjum of langt.

Nei, nei, nei, við töldum …

Virðulegi forseti. Við fengum nýlega í hendur fjárlagafrumvarp ríkisstjórnarinnar og í framhaldi af því hafa skapast töluverðar umræður um hluti sem eru ekki í fjárlagafrumvarpinu. Nægir þar að nefna umræðu sem hefur verið í fjölmiðlum um framlag til Háskóla Íslands. Ég held að flestir séu sammála um að málefnið sé gott en þetta er spurning um aðferðafræðina. Ég man eftir því að við umfjöllun um fjárlög þessa árs í fyrrahaust gerði ég athugasemd við það - ég held að það hafi verið í fyrrahaust frekar en haustið áður - að í heimildarákvæði væri heimild til að kaupa hlut í orkufyrirtækjum. Það kom hins vegar ekki fram, ef ég man rétt, hvort það væri 1 milljarður eða 100 milljarðar sem þetta heimildarákvæði væri upp á. Nú hefur komið í ljós að þeir fjármunir sem eiga að fara til Háskóla Íslands eru ekki í fjárlagafrumvarpinu. Því velti ég fyrir mér hvort það séu fleiri þættir sem er vitað um að eigi að setja fjármuni í en eru ekki í fjárlagafrumvarpinu. Það skal tekið fram að flestum þingmönnum var ljóst að fjármunir ættu að fara til háskólans en ég hugsa að flestir hafi gert ráð fyrir að þeir yrðu á fjárlögum. Skýringarnar sem hafa komið fram eru meðal annars þær að gert verður ráð fyrir þessu í fjáraukalögum. Ég hélt satt að segja, frú forseti, að við værum að reyna að breyta hlutunum þannig að við vísuðum ekki útgjaldaliðum í fjáraukalögin, þ.e. til framtíðar. Því langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvort ráðherrann geti upplýst þingheim um það hvort fleiri atriði eigi eftir að koma okkur á óvart varðandi fjárlögin, öllu heldur það sem ekki er í fjárlögunum.

Frú forseti. Það er sjálfsagt að fara aðeins yfir þetta með afmælisgjöfina til Háskóla Íslands í ljósi forsögu málsins. Margt skrýtið hefur verið sagt um það undanfarið. Alþingi ákvað í júní að stofna prófessorsstöðu tengda nafni Jóns Sigurðssonar. Ákvörðunin var byggð á samráði allra flokka og sömuleiðis var tilkynnt að ákvörðun hefði verið tekin um að stofna afmælissjóð við Háskóla Íslands, að framlag í hann á þessu ári yrði 150 millj. kr. og það var afgreitt eftir hefðbundnum farvegi ákvarðana um aukafjárveitingar. Þingmenn vissu um það. Jafnframt kom skýrt fram í framsöguræðu forsætisráðherra 15. júní að starfshópur yrði settur á laggirnar til að ræða við Háskóla Íslands með fulltrúum ráðuneyta um framhaldið á uppbyggingu afmælissjóðsins og að stefnt yrði að niðurstöðu í því máli fyrir hátíðarfundinn sem var nú á dögunum. Það lá algerlega fyrir strax í júní í hvaða farvegi þetta mál væri og hvernig að því yrði unnið. Þess vegna er undarlegt að það komi mönnum allt í einu eitthvað á óvart í þeim efnum. Það var ekki hægt að taka inn í fjárlagafrumvarp fyrir árið 2012 sem lokaðist í lok ágúst óorðna niðurstöðu á grundvelli samkomulags við háskólann og á grundvelli tillagna starfshópsins sem skilaði af sér fyrir um tíu dögum. Þannig liggur það. Það lá ljóst fyrir að niðurstaðan af því sem yrði á grundvelli tillagna starfshópsins þegar samkomulag hefði tekist um uppbyggingu afmælissjóðsins til næstu ára yrði síðan að sjálfsögðu tekin inn í fjárlagafrumvarpið í meðförum þess á þingi. Það er fullkomlega eðlilegur framgangsmáti í ljósi þess hvernig þetta mál er vaxið. Nei, mér er ekki kunnugt um að það sé neitt dregið undan í þeim efnum sem liggur fyrir í formi útgjaldaskuldbindinga, hvorki í fjárlagafrumvarpinu fyrir árið 2012 né í fjáraukalögum fyrir þetta ár. Samviskusamlega hefur verið fært inn í það allt sem núna 

Virðulegi forseti. Ég ætlaði ekki að fara að efna til einhverra illinda við hæstv. fjármálaráðherra. Ég spurði einfaldlega hvort það væru fleiri svona atriði sem væru ekki í fjárlagafrumvarpinu. Það er allt rétt sem fram kom hjá hæstv. ráðherra um tildrög þessa máls að því er ég best veit. Hins vegar geri ég athugasemd við að ekki hafi verið gert ráð fyrir tölu í fjárlögunum ef það var orðið samkomulag um að þessir hlutir næðu fram að ganga. Það kann að vera að útfærsluna hafi vantað og þess vegna hafi þetta ekki komið þar fram, en ég hvet hæstv. ráðherra til að horfa til framtíðar með mér í því að koma í veg fyrir að hlutirnir séu settir fram með þessum hætti ef það á að skapa einhvers konar trúverðugleika gagnvart fjárlagavinnunni og fjárlagafrumvarpinu. Ég tek það þá þannig, frú forseti, að það komi ekki í ljós fleiri 

Frú forseti. Ég leyfi mér að fullyrða að almennt hafi tekist að bæta verulega umgjörðina um fjárlagagerðina og framkvæmd fjárlaga. Það hefur dregið úr þeim liðum sem hefðbundið voru áður mjög stórir, t.d. um bæði niðurfelldar ónýttar heimildir og yfirfærðar heimildir. Þær tölur lækka núna milli ára vegna þess að við höfum náð betur utan um þær, t.d. með skýru regluverki um það hvað megi færa yfir af ónýttum heimildum, 4% innan árs og síðan hámark 10% uppsafnað á ákveðnu árabili. Regluverk af þessu tagi hjálpar til við að hafa þetta í föstum skorðum. Það er aldrei hægt að útiloka að upp komi mál sem þarf að bregðast við. Þær aðstæður geta komið upp að ófyrirséð útgjöld eða ófyrirséðar tekjur komi inn og þá verða þær teknar með. Við þekkjum dæmin eins og frá síðasta ári þegar hinn mikli fjárhagsvandi Íbúðalánasjóðs kom í ljós og menn urðu að takast á við hann með tiltölulega skömmum fyrirvara. Eins geta enn átt eftir að koma einhver áföll sem tengjast endurreisn 

Frú forseti. Undir lok síðasta þings samþykkti sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd sem þá var starfandi að óska eftir því við sjávarútvegsráðuneytið að það léti gera úttekt á samfélagslegum áhrifum núverandi kvótakerfis á sjávarbyggðir landsins frá 1991. Áður en þetta var lagt til var kannað í ráðuneytinu hjá ráðherra hvort vilji væri til að vinna slíka úttekt fyrir þingið og þau skilaboð bárust nefndinni að sá vilji væri til staðar. Nefndin lagði til að rannsóknin skyldi lúta að samfélagslegum og hagrænum áhrifum kvótakerfisins á íbúa og byggðaþróun í landinu ásamt öðrum samfélagslegum þáttum svo sem atvinnuöryggi, jafnræðis- og mannréttindasjónarmiðum. Þá óskaði meiri hluti nefndarinnar eftir því að skoðað yrði hvernig frjálst framsal og kvótaleiga hefði haft áhrif á kvótaverð, veðsetningu, fjármál útgerðarfyrirtækja og söfnun aflaheimilda til fárra fyrirtækja. Þá yrðu skoðuð líka áhrif kvótakerfisins á fiskstofnana við landið og farið fram á að rannsóknin næði til þessara atriða sem ég hef nú nefnt allt frá árinu 1991. Verkið áttu að vinna sérfræðingar á sviði samfélagsfræði, félagsfræði, mannfræði, lögfræði, fiskifræði og hagfræði og niðurstöður skyldu lagðar fram fyrir lok septembermánaðar. Nú vil ég spyrja hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra: Hvað líður þessari úttekt? Hverjum fól ráðuneytið að vinna hana og hvenær er niðurstaðna að vænta?

Frú forseti. Eins og þingmönnum er kunnugt var það eitt af fyrstu verkum núverandi ríkisstjórnar að skipa sérstaka nefnd til að fara yfir þau álitaefni sem eru í fiskveiðistjórnarmálunum og þau atriði sem þyrfti að fara að taka upp varðandi endurskoðun á lögum um stjórn fiskveiða. Sú nefnd fékk þar viðamikið umboð til að taka saman marga þætti sem að þessu lutu undir forustu núverandi velferðarráðherra, Guðbjarts Hannessonar. Þar er líka allmikið gagnasafn um þessi mál. Varðandi síðan álit sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar sem hv. þingmaður vék að um að gera sérstaka úttekt á þeim atriðum sem hv. þingmaður nefndi til þá var það mat ráðuneytisins að rétt væri að fara yfir þau gögn sem um þetta hafa verið unnin og sneru menn sér til Byggðastofnunar til að taka saman þær skýrslur, athuganir og rannsóknir sem þar hafa verið gerðar og fá mat á það hvað þyrfti frekar til til að leggja mat á þessa hluti umfram það sem áður var og hægt er. Þessi skýrslusöfnun er í gangi og þessi vinna er í gangi. Búið er að vinna allítarlegan lista og úttekt á þeirri vinnu og skýrslum sem þegar hafa verið gefnar út á þessum vettvangi og í framhaldi af því verður lagt mat á hvort það þurfi frekar að gera. Eins og hv. þingmaður vék réttilega að í ræðu sinni 

Frú forseti. Það var náttúrlega aldrei ætlun þeirra sem óskuðu eftir þessari úttekt að hún yrði unnin af ráðuneytinu sjálfu í samstarfi við Byggðastofnun. Ég vil spyrja: Hvaða fræðimenn koma þá að þessari úttekt? Úttektin átti að vera fræðileg og hafin yfir pólitískan vafa, niðurstöður hennar, og væri fróðlegt að vita á hvers forræði og hvaða fræðimenn hafa þá umsjón með þessari gagnasöfnun sem ráðherrann gerir hér að umtalsefni. Það vita allir sem hafa fylgst með þessari umræðu að það hefur ótvíræða þýðingu fyrir alla opinbera umræðu um þetta mál bæði pólitíska sem fræðilega að það verði unnin vönduð og óháð úttekt á samfélagslegum áhrifum fiskveiðistjórnar. Á þetta hafa fræðimenn bent, á þetta hafa stjórnmálamenn bent, á þetta hefur sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd þingsins bent og á þetta hefur ráðuneytið fallist í orði. Því miður virðist mér ráðuneytið ekki hafa fallist á það á borði 

Frú forseti. Vegna orða hv. þingmanns þá var málið í sjálfu sér í höndum sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar. Ef fara hefði átt í mjög umfangsmikla skýrslu og vinnu í umboði hennar hefði það átt að fara í gegnum stjórn Alþingis. En varðandi hitt, þau atriði sem hv. þingmaður nefndi, þá var ákveðið að leita til Byggðastofnunar og Byggðastofnun mæti svo hvaða sérfræðingar yrðu kallaðir til við þetta mat. Mér finnst það í sjálfu sér mjög eðlilegur framgangsmáti. Það er ekki ráðuneytið sem er að gera þessa samantekt eða úttekt.

Virðulegi forseti. Í þetta skipti ætla ég ekki að spyrja hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra um sjávarútvegsmál og í þetta skipti ætla ég ekki heldur að spyrja hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra um landbúnaðarmál. Ég ætla að spyrja hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra um málefni sparisjóða. Ástæðan er einfaldlega sú að hæstv. ráðherra var á árum áður mikill talsmaður sparisjóðafyrirkomulagsins og að viðhalda öflugu sparisjóðakerfi í landinu. Hæstv. ráðherra flutti á sínum tíma frumvarp varðandi málefni sparisjóðanna og þar segir svo m.a. í greinargerð, með leyfi virðulegs forseta: „Sparisjóðirnir eiga áfram að gegna lykilhlutverki í fjármálaþjónustu hér á landi og því er mikilvægt að standa vörð um gildi þeirra og starfsgrundvöll.“ - Og síðar, með leyfi forseta: „Frumvarp þetta er lagt fram til þess að standa vörð um grunnstoðir sparisjóðanna sem starfa á hugsjónagrunni og njóta verðmætrar ímyndar og trúnaðar meðal fólksins í landinu.“ Hvað hefur verið að gerast? Frá því í fyrra hefur þjónustustöðvum sparisjóðanna í landinu fækkað um helming, úr 47 í 23. Það er þannig að það starfar enginn sparisjóður núna á höfuðborgarsvæðinu, enginn á Reykjanesi þar sem þeir voru sex fyrir ári síðan, enginn á Vesturlandi, enginn á vestanverðum Vestfjörðum utan Bolungarvíkur og Suðureyrar. Þetta er þróunin. Það er alveg greinilegt að hugmyndin er sú að halda síðan áfram á þessari braut. Nú þegar eru tveir sparisjóðir í sölumeðferð. Því vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Hver er afstaða hæstv. ráðherra til þessarar þróunar? Hefur hæstv. ráðherra tekið þessi mál upp á vettvangi ríkisstjórnarinnar, telur hæstv. ráðherra að þessari þróun eigi að snúa við og er hægt að snúa henni við eða stöðva hana þar sem hún er þó komin núna?

Frú forseti. Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að ég hef borið hag sparisjóðanna fyrir brjósti og alveg hárréttar tilvitnanir í þau frumvörp og ræður sem ég hef haldið um þau mál á Alþingi. Ég varaði við því að sparisjóðunum - mig minnir að það hafi verið SPRON sem var leyft að fara að selja stofnbréf sín á yfirverði og ég dreg enn í efa að það hafi staðist lög. En þáverandi stjórnvöldum fannst þetta allt í lagi. Að vísu var lögunum örlítið breytt en þó ekki nægjanlega til að taka á því að koma í veg fyrir að sparisjóðirnir færu síðan í brask með stofnbréf sín. Þeim var það aldrei ætlað að mínu mati. Stofnbréf voru fyrst og fremst baktrygging eða stuðningur af hálfu þeirra manna eða fólks sem ætlaði að standa að baki sínum sparisjóðum en ekki að ná í gegnum það völdum eða áhrifum eða uppsöfnun og ná þannig valdi á þeim. Ég varaði við þessu og gagnrýndi og þess vegna flutti ég þær tillögur sem hv. þingmaður minntist á og ég er enn þeirrar skoðunar. Mér þykir leitt hvað hefur dregist að fara í rannsókn á sparisjóðunum, á hruni þeirra eins og annarra fjármálastofnana og fara ofan í þau mál þar. Ég er enn svo bjargfast þeirrar skoðunar að setja eigi sparisjóðunum mjög ströng lög og reglur sem tryggja að þeir starfi sem sparisjóðir en ekki sem almennar bankastofnanir þar sem hlutafé ræður afli. Ég er enn þeirrar skoðunar og það er alveg hárrétt. Ég hef borið þessi mál inn í ríkisstjórn og áhyggjur mínar af því á hvaða vegferð 

Forseti hvetur hv. þingmenn og ráðherra til að virða tímamörk.

Virðulegi forseti. Þetta var fróðleg upprifjun á fortíðinni en hafði hins vegar ekkert með nútíðina að gera. Ég var í raun og veru ekki að spyrja um afstöðu hæstv. ráðherra til mála eins og þau blöstu við í fortíðinni, ég þekki það alveg. Ég spurði hæstv. ráðherra hver væri afstaða hans væri til þeirrar þróunar sem hefði orðið á vakt þeirrar ríkisstjórnar sem hæstv. ráðherra situr í þar sem þjónustustöðvum sparisjóðanna hefði fækkað um helming á einu ári og sú þróun heldur greinilega halda áfram. Nú vil ég spyrja hæstv. ráðherra að nýju: Telur hann þetta viðunandi? Finnst honum það jákvæð þróun að þjónustustöðvum sparisjóða á Vestfjörðum hafi fækkað úr tólf í fjórar? Nú vil ég taka fram að ég tel að t.d. Landsbankinn hafi staðið prýðilega að málum í sjálfu sér við yfirtöku sparisjóða þar sem ég þekki til. Ég er ekki að gagnrýna það. Ég er einfaldlega að vekja athygli á því að það er að verða hæg en mjög augljós breyting á fyrirkomulagi fjármálaþjónustu í landinu, sparisjóðakerfið er ekki svipur hjá sjón. Það gerist á vakt þeirrar ríkisstjórnar sem hæstv. ráðherra situr í og ég spyr hæstv. ráðherra: Er hann ánægður með þessa þróun? Vill hann stöðva hana? Vill hann snúa henni við?

Frú forseti. Ég vildi snúa henni við og það lagði ég til þegar hv. þingmaður var í ríkisstjórn sem lagði einmitt grunn að því hruni sem síðar varð 

Frú forseti. Um helgina féll banki í Danmörku sem heitir Maxbanki og er sagður hafa notað hið íslenska módel og meira að segja hugsanlega áður en Íslendingar tóku það upp. Þetta leiðir hugann að því hvort hæstv. ráðherra og ráðuneyti hans hafi hug á því að breyta reglum um bókhald og hlutafélög þannig að peningar geti ekki farið í hring. Þarna var tíðkað að bankinn lánaði fólki til að kaupa hlutabréf í sjálfum sér. Þannig jók hann eigið fé sitt nákvæmlega eins og gerðist á Íslandi. Nú eru komin þrjú ár frá hruni og ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort ekkert hafi verið gert til að laga þetta. Bankarnir sýndu gífurlega mikið eigið fé, þeir sýndu mikinn hagnað en eigið féð hvarf eins og dögg fyrir sólu og maður veltir fyrir sér: Hvað er að ársreikningunum? Þarf ekki að laga eitthvað í ársreikningareglunum þannig að svona gerist ekki því að eigið fé á ekki að hverfa eins og dögg fyrir sólu? Það er mjög skaðlegt fyrir aðra hluthafa, það er skaðlegt fyrir birgja, lánveitendur og þá sem leggja peninga inn í bankann sem innlánseigendur. Ég vil spyrja hvort hæstv. ráðherra hafi hug á því að breyta þessu þannig að menn geti treyst því að ársreikningar sýni réttar tölur. Menn geti treyst því að fyrirtækjum verði ekki, ég vil leyfa mér að segja stolið af minni hluthöfum eins og gerðist á Íslandi og um 60 þúsund heimili urðu fyrir barðinu á? Þetta er mjög alvarlegt mál og tengist því að menn eru núna að reyna að finna hlutafé til að taka þátt í því að skapa atvinnu á Íslandi, auka fjárfestingu og ég sé ekki að það gerist á meðan þessi veila er í bæði bókhaldi og hlutafélagalögum.

Virðulegi forseti. Ég get glatt hv. þingmann með því að rifja það upp að í lagabreytingum sem gerðar voru eftir hrun á útmánuðum 2009 var gripið til lagabreytinga sem hertu mjög reglur í kjölfar hrunsins, takmörkuðu m.a. möguleika banka til að lána í kaupum á sjálfum sér, takmörkuðu mjög möguleika á árangurstengdum launagreiðslum o.s.frv. Það er langur listi af umbótaverkefnum sem þá var ráðist í sem skiptu mjög miklu máli. Einnig liggur fyrir skýrsla nefndar sem fengin var til að meta áhrif hrunsins á reglur um endurskoðun, ársreikninga og annað slíkt og við búumst við frumvörpum á þessu þingi til að hrinda ýmsum ábendingum þar í framkvæmd. Um alla Evrópu er verið að taka á slíkum þáttum því þetta voru þættir, eins og hv. þingmaður benti réttilega á, sem voru ekki séríslensk fyrirbæri heldur ósiðir sem tíðkuðust í fjármálastarfsemi víða um lönd þar sem skuldsettur bankarekstur var meginregla en ekki undantekning. Við vorum svo óheppin að allir íslensku bankarnir voru reknir á þessu sama módeli. Blessunarlega er það þannig í öðrum löndum að þar hafa aðrar fjármálastofnanir reynst reknar á tryggari grunni og því náð að standa af sér erfiðleika. En unnið hefur verið af miklum krafti að úrbótum að þessu leyti og við munum halda því áfram. Hér kemur skýrsla mjög fljótlega inn í þingið um frekari úrbætur á fjármálamarkaði sem þingið getur einnig tekið afstöðu til.

Frú forseti. Ég hef í þrígang flutt frumvarp um gagnsæ hlutafélög sem eiga að taka á þessum vanda. Það var mjög einfalt í Danmörku hvernig það var gert. Bankinn lánaði fólki til að kaupa hlutabréf. Þar fór peningurinn í hring, mjög stuttan hring. En það er verra, frú forseti, þegar menn stofna hlutafélög sem aftur stofna hlutafélög sem aftur stofna hlutafélög og þau kaupa svo aftur í fyrsta hlutafélaginu. Það er ógagnsætt og ekki er búið að laga það. Endurskoðendur líta alltaf bara á eitt hlutafélag, móðurfyrirtæki þess og dótturfyrirtæki en þeir líta aldrei á ömmuna eða barnabarnið. Það er nauðsynlegt að gera til að koma í veg fyrir svona hringi vegna þess að þeir sem eru að vinna úti á sviðinu eru oft miklu klárari en hæstv. ráðherra gerir ráð fyrir.

Eins og tilkynnt var í upphafi fundar í síðustu viku hafði borist bréf frá Siv Friðleifsdóttur, 6. þm. Suðvest. og 4. varaforseta Alþingis, um að hún segi af sér sem 4. varaforseti Alþingis. Samkvæmt þessu er á dagskrá þessa fundar kosning 4. varaforseta. Mér hefur borist ein tilnefning um 3. þm. Suðvest., Sigurð Inga Jóhannsson. Þar sem ekki eru fleiri tilnefndir en kjósa skal lýsi ég Sigurð Inga Jóhannsson réttkjörinn sem 4. varaforseta Alþingis. Ég óska honum til hamingju með kosninguna og allra heilla í starfi um leið og ég þakka Siv Friðleifsdóttur kærlega fyrir samstarfið í forsætisnefnd.

Virðulegi forseti. Það gengur erfiðlega að auka hagvöxt svo ásættanlegt sé. Það sýnir okkur hvað best að orðum verða að fylgja athafnir þannig að áætlanir geti gengið eftir. Við verðum að viðurkenna að aðstæður þeirra aðila sem vinna við hagvaxtarspár eru ekki öfundsverðar. Pólitísk óvissa er svo mikil um stóra og veigamikla þætti, m.a. í atvinnuuppbyggingu, að það má líkja þessu við starf veðurfræðings sem þarf að spá um veðrið langt fram í tímann. Efnahagsleg velferð okkar síðustu áratugi byggir fyrst og fremst á því að þjóðin býr við þá gæfu að barátta þeirra sem hafa viljað nýta orkuauðlindirnar til að fjölga stoðum í íslensku samfélagi varð ofan á. Þau tækifæri sem við Íslendingar höfum til viðspyrnu eftir efnahagsáfallið hafa ekki verið nýtt sem skyldi. Um það vitnar m.a. hörð gagnrýni aðila vinnumarkaðarins. Sá augljósi ágreiningur sem er um þessi mál innan ríkisstjórnarflokkanna hefur verið mjög skaðlegur íslensku samfélagi. Í lok júní kynnti Landsvirkjun áhugaverða skýrslu um framkvæmdaáætlun sína sem ef fylgt væri gæfi mikla innspýtingu í efnahagsumhverfi okkar til skemmri og lengri tíma litið. Vegna mikils slaka í hagkerfinu er sérstaklega hagkvæmt að fara í framkvæmdir strax þar sem margir framleiðsluþættir standa ónotaðir og atvinnuleysi er mikið. Ef framkvæmdastefnu Landsvirkjunar væri fylgt hefði það í för með sér til viðbótar árlegan hagvöxt er næmi frá um 1,5%–2,2% á næstu árum. Það þýðir að hér mundu skapast um 1–2 þús. störf á hverju ári. Ruðningsáhrif vegna þessara framkvæmda yrðu lítil eða engin og efnahagsleg áhrif framkvæmdanna yrðu nær hreinn ábati fyrir efnahagslífið. Framkvæmdirnar mundu einnig skila varanlegri aukningu í framleiðslugetu þjóðarinnar til lengri tíma litið. Þeir virkjanakostir sem áætlunin nær til eiga ekki að vera umdeildir. Í drögum að rammaáætlun lenda þeir allir í nýtingarflokki sem þýðir að um þá á ekki að þurfa að deila. Spurningin verður ekki hvort þarna eigi að virkja heldur hvenær. Í skýrslunni kemur fram hvað verðmæti orkuauðlindarinnar er gríðarlegt fyrir þjóðarbúið. Reikna má með að þegar markmiðinu verði náð geti arðgreiðslur Landsvirkjunar numið jafnvel á annað hundrað milljarða króna sem jafnast á við það sem olíusjóður norska ríkisins greiðir til þjóðarinnar. Greiðslurnar frá Landsvirkjun gætu farið langt með að greiða fyrir allt heilbrigðiskerfið sem kostar rúmlega 8% af landsframleiðslu. Mestur væri þó ábatinn eflaust fólginn í því að greiða niður erlendar skuldir sem tækju í raun ekki mjög langan tíma miðað við núverandi stöðu eða að efla gjaldeyrisvarasjóðinn að fyrirmynd Norðmanna. Virðulegi forseti. Það er oft talað um að við megum ekki ganga um of á orkuauðlindir okkar vegna komandi kynslóða. Hvað er hægt að hugsa sér betra fyrir komandi kynslóðir en að við nýtum orkuauðlindir okkar til að skapa komandi kynslóðum skuldlausan ríkissjóð og arðbæra atvinnustarfsemi sem getur staðið undir veigamiklum þáttum velferðarsamfélagsins? Gríðarlegir hagsmunir eru fólgnir í því að ýta þessari áætlun í framkvæmd strax. Málið þolir einfaldlega ekki bið við núverandi aðstæður. Við sjálfstæðismenn höfum lagt ítrekað til að tekin verði ákvörðun um virkjanaframkvæmd í neðri hluta Þjórsár. Í skýrslu Landsvirkjunar er reiknað með að þær framkvæmdir hefjist á árinu 2013 en við viljum flýta þeim framkvæmdum inn á næsta ár eða eins fljótt og auðið verður. Það er samdóma álit þeirra sem koma að málum hérlendis að áhugi erlendra aðila til að fjárfesta hér á landi hafi sjaldan verið meiri. Mikilvægt er að grípa gæsina meðan tækifæri gefst. Aðstæður í heiminum eru viðsjárverðar og við vitum í rauninni ekki hversu lengi glugginn verður opinn. Við höfum lent í því áður að tapa tækifærum líkt og mikil hætta er á að nú sé að gerast. Þeir aðilar sem um þessi mál véla hafa ítrekað sagt okkur að það sem skortir á hjá þeim er að hafa pólitíska stefnu, hafa vissu um hvað þeir geti samið um við áhugasama erlenda fjárfesta sem hingað vilja koma með atvinnustarfsemi. Það er mikið ábyrgðarleysi þeirra sem stýra þjóðarskútunni að halda þannig á málum að þessi óvissa sé eins og raun ber vitni. Í skýrslu um ríkisfjármál fyrir árið 2012–2015 sem fylgdi fjárlagafrumvarpinu er ekki að finna stafkrók um að tillit hafi verið tekið til þessarar framkvæmdaáætlunar Landsvirkjunar. Það þarf ekki að vefjast fyrir neinum að ástæða þess er væntanlega óeining ríkisstjórnarflokkanna um hvert skuli stefna í orkunýtingarmálum. Slíkt er algerlega óviðunandi við erfiðar aðstæður. Til að koma okkur úr sporunum, til að ná okkur á flug verður að taka þessar ákvarðanir strax. Ég vil því spyrja hæstv. iðnaðarráðherra hvað hún hyggist leggja til í ríkisstjórn um næstu skref og hvort hún muni beita sér fyrir því að framkvæmdum og framkvæmdaáætlun samkvæmt skýrslu þessari verði hraðað sem mest.

Virðuleg forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að hefja þessa umræðu. Mikið er talað um að hér sé einhver pólitísk óvissa í atvinnumálum og ekkert að gerast á orkusviðinu. Ég held ég standi hér í fjórða skiptið og fari yfir hvað er í gangi á orkusviðinu. Í gangi eru fjórar framkvæmdir sem eru að skila okkur framleiðslugetu hálfrar Kárahnjúkavirkjunar. Það er í gangi, virðulegi forseti. Þannig að sá málflutningur dæmir sig sjálfur. Ég held ég geti fullyrt að aldrei nokkurn tímann hafi farið fram jafnmikil vinna eins og hjá þessari ríkisstjórn við að gera áætlanir í orkumálum til framtíðar litið og mun ég fara yfir það í minni tölu. Í sumar kynnti Landsvirkjun mjög góða skýrslu þar sem kynntar eru sviðsmyndir um mögulega stöðu fyrirtækisins á árunum 2025–2035. Þar er fjallað um efnahagsleg áhrif af rekstri og arðsemi Landsvirkjunar til ársins 2035 og um mögulegar framkvæmdir á vegum fyrirtækisins. Þar er líka fjallað um möguleika á lagningu sæstrengs sem er afar áhugaverð hugmynd, breytingar á rekstri Landsvirkjunar vegna framkvæmda og áhrifin af starfsemi fyrirtækisins á rekstur og efnahag hins opinbera og hagkerfisins í heild. Í skýrslunni eru skoðaðar fjórar sviðsmyndir, bæði með og án frekari framkvæmda, svo og áhrif óbreytts raforkuverðs og hins vegar hækkana á raforkuverði í samræmi við væntingar Landsvirkjunar. Hv. þingmaður horfði aðallega á fyrstu sviðsmyndina sem snýr að framkvæmdaáætluninni. Í skýrslunni kemur fram að áætlunin byggir á þeim forsendum sem fram koma í þeirri tillögu að rammaáætlun sem nú er í opnu ferli og á eftir að koma inn í þingið til umfjöllunar, vonandi fyrir jól. En til þess að Landsvirkjun og önnur orkufyrirtæki geti tekið fullan þátt í uppbyggingu efnahagslífsins hér á landi á næstu árum þurfa stjórnvöld og Alþingi að taka á ákveðnum lykilþáttum. Í fyrsta lagi þarf að ljúka gerð rammaáætlunar. Skapa þarf þær mikilvægu forsendur sem þar er að finna og hið mikilvæga jafnvægi á milli verndar og nýtingar. Þar erum við í fyrsta skipti komin með tæki fyrir orkufyrirtækin í landinu til að gera áætlanir til lengri tíma vegna þess að þá liggur fyrir hvaða kostir hafa farið inn í nýtingarflokk. Virðulegi forseti. Þetta skiptir gríðarlega miklu máli. Það skiptir líka mjög miklu að í kjölfar bankahrunsins var ákveðið að taka upp samstarf við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn um framkvæmd efnahagsstefnu. Þetta samstarf hefur gefist það vel að trúverðugleiki íslensks efnahagslífs hefur aukist til muna. Við tökum t.d. eftir því að fyrir fáum dögum gekk Landsvirkjun frá lánasamningi við þýskan banka. Slíkt hefði verið mjög erfitt og jafnvel óhugsandi fyrir nokkrum missirum síðan. Staðföst stefna ríkisstjórnarinnar við að fylgja efnahagsáætluninni eftir hefur því haft mjög jákvæð áhrif á möguleika Landsvirkjunar til fjármögnunar, sem er auðvitað forsenda framkvæmda. Þá skiptir máli að ríkisvaldið marki skýra stefnu í erlendum fjárfestingum til að styðja við orkufyrirtækin og búa til samkeppni um kaupin á orkunni sjálfri. Það hefur ríkisstjórnin sannarlega gert, t.d. með því að klára, ásamt Alþingi öllu að sjálfsögðu, lög um ívilnanir vegna nýfjárfestinga. Þau skipta gríðarlega miklu máli og eru þegar að skila því að komin er samkeppni um raforkuna eins og við sjáum t.d. á Norðausturlandi þar sem framkvæmdir munu fara af stað strax á næsta ári. Annað atriði sem við þurfum líka að fara í gegnum eru línulagnirnar. Mikil umræða hefur verið um þær undanfarið og fyrir tveimur árum lagði hv. þm. Helgi Hjörvar fram tillögu til þingsályktunar um að setja af stað vinnu við að bera saman kostnað við byggingu loftlína og jarðstrengja. Ég held að það þurfi líka að horfa á það í hinu stóra samhengi. Virðulegi forseti. Hér hafa menn, eins og ég fór yfir í upphafi tölu minnar, bæði verið að grípa gæsina með því að halda framkvæmdum á orkusviðinu áfram en líka með því að gera mikilvægar áætlanir til lengri tíma. Við erum að skýra framtíðarsýnina. Við erum að ljúka við gerð rammaáætlunar sem beðið hefur verið eftir lengi og mun gjörbreyta öllum forsendum til orkunýtingar til lengri tíma þannig að menn geti farið að gera raunverulegar áætlanir. Við komum okkur út úr hinni tilviljanakenndu ákvarðanatöku í orkumálum sem við höfum búið við allt of lengi og hefur skapað mikla gjá milli landshluta og hefur líka, má segja, klofið þjóðina allt of oft. Við ætlum út úr því kerfi og inn í skýra framtíðarsýn þar sem við höfum stefnu til lengri tíma að leiðarljósi.

Frú forseti. Ég vil nú þakka hv. þm. Jóni Gunnarssyni að vekja máls á málefnum Landsvirkjunar og þeirra efnahagslegu áhrifa sem það fyrirtæki glæðir íslenskt efnahagslíf og þakka hæstv. ráðherra einnig svörin. Það dylst engum að fyrirstaða er hjá stjórnvöldum, innan ríkisstjórnarinnar, þegar kemur að því að virkja ákveðnar orkuauðlindir. Í tvö og hálft ár höfum við upplifað að stjórnvöld hafa jafnvel lagt stein í götu mikilvægra verkefna sem gætu, eins og fram hefur komið, fjölgað ársstörfum um allt að 2 þúsund og aukið hagvöxt um 2%. Er að undra að við skulum ræða um svo mikilvægar framkvæmdir þegar 13 þúsund Íslendingar eru án atvinnu? Þess vegna verður ríkisstjórnin að fara að svara því hvort hún ætli sér að styðja við að slíkum verkefnum verði hleypt af stokkunum eða hvort halda eigi áfram að berjast gegn slíkri atvinnustarfsemi. Af því að við ræðum hér um efnahagsleg áhrif held ég að ágætt sé að rifja upp hverju sú framkvæmd sem Kárahnjúkavirkjun var, og Framsóknarflokkurinn barðist mjög fyrir á sínum tíma, hefur skilað. Hún hefur skilað sér í því að 500 manns vinna við álver Alcoa á Reyðarfirði. Að auki vinna 300 manns á hafnarsvæðinu. Þetta eru 800 störf á Íslandi í dag. Með afleiddum störfum má færa rök fyrir því að framkvæmdin hafi skilað 1.500 störfum á Austurlandi. Það er ekkert smáræði. Í raun og veru má segja að sá fjórðungur væri svipur hjá sjón ef ekki hefði verið fyrir þessa framkvæmd. Það felast því gríðarleg tækifæri í því að virkja náttúruauðlindir okkar, að sjálfsögðu með skynsamlegum hætti, en þegar slíkar öfgar eru við stjórnvölinn, eins og til að mynda stjórnmálaflokkur eins og Vinstri hreyfingin – grænt framboð, er ekki að vænta að mikið verði um framkvæmdir á þessu sviði, enda var sá flokkur stofnaður í kringum þá 

Frú forseti. Ég held nú að flest í þessari umræðu mundi skýrast ef menn settust bara niður og læsu frábæra skýrslu sem heitir Efnahagsleg áhrif af rekstri og arðsemi Landsvirkjunar til 2035. Ég get samt ekki snúið mér að því að lesa upp úr þeirri skýrslu, eins og þessi umræða virðist eiga að snúast um, heldur verð ég að mótmæla svartsýnis- og svartagallsrausinu sem stóð hér upp úr öðrum þingmanni Norðausturlands, Birki Jóni Jónssyni. Og þegar hann heldur því fram að Kárahnjúkavirkjun hafi skapað 1.500 störf, langar mig til að benda þessum unga þingmanni á að í kvikmyndagerð eru 750 ársverk  Ég ætla aðeins að víkja að því að sú niðursveifla í hagvexti sem hér hefur verið síðustu tvo áratugi hófst um 1990, rétt um það leyti sem Sjálfstæðisflokkurinn tók við völdum. Síðan kom bóla 2006–2008, sú bóla sprakk eins og við vitum og nú sitjum við uppi með afleiðingar þess, en eins og segir í þessari skýrslu sem ég vitnaði til, með leyfi forseta: „En í bólum vaxa ákveðnir atvinnugeirar, svo sem byggingariðnaður og fjármálaþjónusta, gríðarlega hratt með mannaráðningum og fjárfestingum. Þessir vöxtur verður síðan að ganga til baka 

Frú forseti. Ég vil byrja á því að lýsa yfir svolítilli óánægju minni með málflutning hv. þm. Jóns Gunnarssonar, um að það þurfi einfaldlega ekkert að ræða rammaáætlun eða kannski fara eftir henni yfir höfuð, það þarf bara að fara af stað og virkja strax, í fyrramálið helst eða í kvöld, drífa þetta af. Enn einu sinni er verið að dingla einhverjum lottóvinningum framan í landsmenn á kostnað vandvirkni og á kostnað umhverfisins. Það er einfaldlega óábyrgt að fara fram með þessum hætti og að fara enn einu sinni af stað með æðibunugangi í virkjanamálum. Vönduð umræða um rammaáætlun er einfaldlega nauðsynleg fyrst, og að þar verði stillt upp mismunandi sviðsmyndum Landsvirkjunar úr skýrslunni miðað við færslur virkjanakosta milli verndar-, bið- og nýtingarflokka, því skýrsla rammaáætlunar er ekki endanlegt plagg í þeim málum. Það verður einfaldlega tekist á um það í atvinnuveganefnd og í þinginu hvað verður í hverjum flokki. Ég held að það hafi verið mistök hjá hæstv. iðnaðarráðherra á sínum tíma að láta þá röðun fara fram í ráðuneytinu sjálfu, heppilegra hefði verið fyrir endanlega niðurstöðu ef þeir sem unnu rammaáætlunina hefðu sinnt því verki. Stefna Sjálfstæðisflokksins og hv. málshefjanda umræðunnar hefur ekki verið til góðs. Hún hefur skapað sundrungu í samfélaginu árum saman og áratugum saman og ótrúlega fá störf fyrir allt of lágt raforkuverð. Eitt megavatt í virkjaðri orku fyrir stóriðju, álver, skapar eitt starf að meðaltali. Í ylrækt skapar það 15 störf. Allt hjal um sköpun starfa er því út í hött. Í álverum á Íslandi vinna um 1.400 manns eða um 0,8% af vinnuaflinu. Þannig að þetta „eitthvað annað“ sem menn eru svo gjarnir á að reyna að gera grín að, spjarar sig hreint ágætlega.

Frú forseti. Hin nýja stefnumörkun Landsvirkjunar er fyrir margra hluta sakir ansi merkilegt plagg. Það er ein byltingarkennd grundvallarhugsun í því plaggi sem er líklega alveg ný fyrir mörgum í þessum sal. Landsvirkjun ætlar sér að selja orkuna sem hún aflar af sameiginlegum auðlindum þjóðarinnar háu verði, hún ætlar að reyna að fá sem hæst verð fyrir orkuna. Það er, miðað við hvernig við höfum farið um náttúruauðlindir þjóðarinnar hingað til, algjörlega ný hugsun. Á grundvelli þeirrar hugsunar ætlar Landsvirkjun mögulega að byggja upp fyrirtæki sem skilar þjóðarbúinu upp undir 100 milljörðum á ári í arð. Ef Landsvirkjun á að takast þetta þarf að halda aftur af vissum æðibunugangi, vissri óþreyju, sem hvað eftir annað grípur um sig nákvæmlega í þessum sal. Hér vilja menn eftir sem áður stunda þá gamaldagsauðlindapólitík að skapa 500 störf staðbundin hér og þar með ærnum tilkostnaði og með því að selja orkuna nánast, eins og kemur fram í skýrslunni, á kostnaðarverði. Þessum hugsunarhætti verðum við að sporna við með öllum ráðum. 

Frú forseti. Ég skildi ræðu hv. þm. Jóns Gunnarssonar þannig að hann hefði einmitt verið að vekja athygli á þeim fyrirætlunum sem Landsvirkjun, þetta fyrirtæki sem er í eigu ríkisins, hefur lagt fram um hvernig beri að nýta með sem bestum hætti þær orkuauðlindir sem við höfum aðgang að. Þar með vísa ég á bug þeim orðum sem hér hafa fallið um að í því felist einhvers konar æðibunugangur. Það er ástæða til að hafa áhyggjur af því andvaraleysi sem mér finnst ég heyra stundum í umræðum í þessum sal. Þannig er, frú forseti, að fjárlagafrumvarpið sem lagt var fyrir þingið fyrir skömmu síðan, var byggt á hagvaxtarspá fyrir næsta ár upp á 3,1%. Skömmu síðar kemur hagvaxtarspá frá Seðlabankanum þar sem hún var lækkuð niður um helming. Hagvaxtarspáin fyrir næsta ár, árið 2012, er 1,6%. Það er um það bil sá hagvöxtur sem þarf til að taka á móti nýju fólki inn á vinnumarkaðinn. Ef sú spá gengur eftir náum við ekkert að vinna á atvinnuleysinu sem svo mjög þjakar okkur. Þá náum við engum árangri með ríkissjóðinn. Þá mun áfram stafa meiri og meiri hætta af velferðarkerfinu á Íslandi. Þess vegna er ástæða til að leita allra mögulegra leiða til að snúa þeirri þróun við, auðvitað á þeim grunni að við förum sem best með auðlindirnar, og náum góðri sátt á milli nýtingar og verndunar. Þess vegna er rétt að inna hæstv. ráðherra og hæstv. ríkisstjórn eftir því hvort hún er tilbúin að lýsa því yfir að allt kapp verði lagt á að vinna eftir því plani sem Landsvirkjun hefur lagt sjálf fram og hv. þingmenn hafa einmitt keppst um að mæra. Hver er ástæðan? Jú, ein ástæðan er sú að við þekkjum það í þessum sal hvaða átök hafa verið, m.a. um þá virkjunarkosti sem eru 

Frú forseti. Sterk staða Landsvirkjunar og stórbrotin framtíðarsýn er vissulega ánægjuefni á þeim krossgötum sem við erum á í íslensku atvinnulífi og það er sátt í sjónmáli á milli þeirra öfgakenndu sjónarmiða sem hafa oft tekist á í þessum sal og víða annars staðar hvað varðar orkunýtinguna. Stefnan sem við ræðum hérna í dag markar ákveðin þáttaskil. Hún er á forsendum fjölbreyttrar orkunýtingar sem hvílir á sjálfbærri þróun í anda fram kominna tillagna t.d. um græna hagkerfið sem hv. þm. Skúli Helgason og fleiri fluttu um daginn. Dæmi um það, dæmi um breyttar og ánægjulegar og skynsamlegar áherslur í orkunýtingu eru t.d. hugmyndir um sölu á umframorku um sæstreng, fram komnar áætlanir og útboð á kísilverksmiðju núna t.d. í Helguvík, gagnaver sem er farið á fleygiferð uppi á Vallarheiðinni og áherslur um að selja ylræktinni og grænmetisframleiðslunni raforku á sanngjarnara verði. Um það er nokkuð þverpólitísk sátt sem við þurfum að beita okkur fyrir að skili sér alla leið, því að hæstv. ráðherra hefur ekki náð því máli eins langt og efni stóðu til. Þetta mun allt skila okkur miklum ábata og fjölbreyttum og vellaunuðum störfum. Grundvöllur þeirrar sáttar sem er í sjónmáli í orkunýtingarmálum er framkomin rammaáætlun eins og hæstv. iðnaðarráðherra nefndi áðan. Þar er fram komið sáttaskjal sem tekur á deilum á milli verndunarsinna og nýtingarsinna af því langflestir eru auðvitað þarna mitt á milli. Hins vegar er mikilvægt að Landsvirkjun noti afl sitt og sterka stöðu til að brúa bil vandræða t.d. Orkuveitu Reykjavíkur og HS Orku, mál sem eru í gerðardómi og fjármögnun sem er í uppnámi, og gangi inn í verkefni sem eru hálfköruð eins og t.d. álver Norðuráls í Helguvík og brúi þar tímabundna erfiðleika 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Jóni Gunnarssyni fyrir að hefja þessa umræðu hér. Þessi mál eru mjög knýjandi nú um stundir vegna þess að lítið gerist í atvinnumálum hjá ríkisstjórninni og lítið er að gerast þrátt fyrir mikið og barnalegt hrós hjá ráðherrum ríkisstjórnarinnar, eins og kom hér fram hjá hæstv. iðnaðarráðherra Katrínu Júlíusdóttur.

Hvað …?

Að hrósa sjálfri sér og ríkisstjórninni fyrir  Það kemur einnig fram í skýrslunni sem ég vil benda hv. þm. Guðmundi Steingrímssyni á að sú stefna hefur verið ríkjandi hér á landi að selja raforku nærri kostnaðarverði sem endurspeglast í sögulegri lágri arðsemi Landsvirkjunar. Það var ekki ríkisstjórnarflokkanna í fyrrverandi ríkisstjórnum Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins að ákveða þetta verð, heldur er það Landsvirkjun fyrst og síðast sem semur við sína raforkukaupendur. En sífellt má kenna fyrrverandi ríkisstjórnarflokkum um allt sem fer miður hér á landi, en því miður hefur Samfylkingin setið núna fjögur ár í ríkisstjórn og þarf ég sífellt að vera að minna þann flokk á það. Ríkisstjórnin heykist á að klára rammaáætlun. Gert var samkomulag um að sú nefnd sem skilaði af sér rammaáætlun mundi raða nýtingarkostum til virkjana hér á landi, en svo varð ekki. Í stað þess er búið að færa deiluna aftur inn í þingsal og þingmenn 

Forseti minnir hv. þingmenn á að virða ræðutíma.

Forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu sem hv. þm. Jón Gunnarsson hafði frumkvæði að hér í dag og ég hélt satt að segja að ætti að snúast um skýrslu sem fjallar um efnahagsleg áhrif á rekstur og arðsemi Landsvirkjunar til ársins 2035, sem er að mörgu leyti ágæt skýrsla og margt sem má af henni læra, bæði af því sem þegar hefur verið gert og ekki síður um þá framtíðarsýn sem kemur fram í skýrslunni sem unnin er fyrir Landsvirkjun. Ég vil vitna í ákveðin ummæli í kafla sem heitir „Möguleg áhrif arðgreiðslna á íslenskt þjóðarbú“ í skýrslunni þar sem sagt er frá því að núvirt hagvaxtaráhrif álversins á Reyðarfirði frá fyrsta starfsdegi til framtíðar geti hugsanlega verið um 1%. Með leyfi forseta, segir í þessum kafla: „Áhrifin á hvert ár eru því verulega lítil í þjóðhagslegu tilliti. Ástæðan er ósköp einföld. Þrátt fyrir stærðina nota álver lítið af innlendum framleiðsluþáttum fyrir utan raforku. Og þar sem sú stefna hefur lengi verið ríkjandi hérlendis að selja raforku mjög nærri kostnaðarverði, sem m.a. endurspeglast í sögulegri lágri arðsemi LV […]. Arðsemin verður að teljast lág í ljósi þess að að baki rekstrinum liggja orkuauðlindir landsins sem felast í beisluðum fallvötnum. Séu þessar náttúruauðlindir raunverulegar auðlindir fyrir landið ætti það að endurspeglast í hárri arðsemi fyrirtækisins og arðgreiðslum.“ Áfram segir, með leyfi forseta, í skýrslunni að það liggi fyrir að meðalkostnaður í orkuframleiðslu á Íslandi sé lægri en þekkist í Evrópu. Í niðurlagsorðum í þessum kafla í annars ágætri skýrslu segir svo, með leyfi forseta: „Umræða um virkjanir og auðlindir á Íslandi ætti að snúast um þennan kjarna málsins ef markmiðið er yfir höfuð að auka efnahagslega velsæld Íslands. Þess vegna er lykilatriði að tryggja sem besta arðsemi LV heldur en nokkurn annan hlut.“ Auðvitað geta allir tekið undir þetta. Þetta er mikilvægasti hluti málsins eins og reyndar kemur fram 

Forseti. Það er ánægjulegt að fá tækifæri til að tjá sig hérna aðeins um þessa merku skýrslu frá Landsvirkjun og ber að þakka málshefjanda fyrir það að koma þessari umræðu á dagskrá. Mér finnst þetta afskaplega góð skýrsla. Maður fyllist eiginlega von um að loksins séu komnir hér nýir tímar þar sem hún endurspeglar ánægjulega breytingu á starfsháttum Landsvirkjunar. Mér finnst svo mikil skynsemi í henni því að það er hugsað fram í tímann og það er horft á að hámarka arðinn en ekki bara fjölga störfum eða stökkva á næsta hest sem býðst. Rammaáætlun er ákaflega mikilvæg í þessu samhengi öllu saman. Það sem mér finnst kannski best er að það er í raun verið að leggja til að við leggjum pilsfaldakapítalismann endanlega á hilluna og skoðum verkefni í stærra samhengi. En mér finnst það merkilegt sem tengist svolítið þessari umræðu og umræðu um orkusölu almennt að þeir sem hafa kannski verið mestir talsmenn þess að einkavæða orkuna, einkavæðingar í orkugeiranum, eru súrir og svekktir þegar einkavætt orkufyrirtæki, rétt eins og Landsvirkjun, vill frekar selja orkuna einhverjum sem vill borga mikið fyrir hana en lítið.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Ég hafna því að hér hafi verið rekin tilviljanakennd stefna, hér hefur verið pólitísk framtíðarsýn í þessum málum í gegnum árin og áratugina og þess vegna erum við svo virk á þessum vettvangi sem raun ber vitni. Iðnaðarráðherra vísaði til vinnu við rammaáætlun. Hún vísar til þess að það þurfi að skoða línulagnir o.s.frv. og það þurfi að skoða hlutina miklu betur. Hér er verið að slá málum á frest og það er svo sem ekki skrýtið þegar það liggur fyrir að í sérstaklega öðrum stjórnarflokknum er andstaða við þá ákvörðun að virkja í neðri hluta Þjórsár sem er svo augljós virkjunarkostur að um þann virkjunarkost þarf ekki að deila, en annar stjórnarflokkurinn eða þingmenn þar hafa sett líf ríkisstjórnarinnar að veði og því komumst við ekkert áfram. Hver hefur talað um álver í þessari umræðu hérna? Ekki gerði ég það. Það eru þeir sem eru að reyna að fara í kringum þetta og sverta þessa umræðu með því að tala alltaf um einhverja stóriðju og álver í einhverju samhengi. Það er alveg ljóst að sú stefna sem Landsvirkjun er að leggja hér á borðið fyrir okkur byggir á þeirri vinnu, allri þeirri stefnu sem hefur verið fylgt undanfarna áratugi. Það segja þeir sjálfir forustumenn Landsvirkjunar í dag. Ástæðan fyrir því að hægt er að horfa núna víðar í sölu á raforkunni er sá infrastrúktúr og þeir innviðir sem hafa verið byggðir upp og sú stefna sem fylgt hefur verið. Orkuframleiðsla er einhver arðsamasti atvinnuvegur sem við getum farið í og Kárahnjúkavirkjun sem er sennilega eitthvert besta dæmið um það sem við höfum  Skoðun mín er alveg heiðarleg í þessu. Hún er sú að ég vil nýta þessar orkuauðlindir til þess að efla íslenskt samfélag en það er fólk inni í þessum sal og í samfélaginu sem vill ekki virkja. Það á bara að koma fram af heiðarleika eins og hv. þm. Guðfríður Lilja Grétarsdóttir hefur gert og sagst bara vera á móti þessu og hún muni fella ríkisstjórnina ef um það væri að ræða. 

Virðulegi forseti. Ég ætla að flytja hér nokkrar fréttir. Í fyrsta lagi til hv. þm. Vigdísar Hauksdóttur sem hefur ekki frétt greinilega af því að hér eru fjórar orkuframkvæmdir í gangi, einni er lokið og þrjár í gangi. 
             Virðulegi forseti. Það skiptir máli að þetta komi hér fram. Hér er ekkert verið að hrósa sér fyrir eitthvað sem ekki er í gangi. Það er mjög sorglegt ef alþingismenn, ef þingmenn á Alþingi Íslendinga vita ekki hvað er að gerast í samfélaginu, sérstaklega þegar kemur að jafnstórum hlutum og framkvæmdum í orkugeiranum  Aðra frétt verð ég líka að segja hv. þm. Jóni Gunnarssyni. Það er ekki verið að skoða neitt varðandi rammaáætlunina, það er búið að flokka. Þetta er í opnu umsagnarferli. Hv. þingmaður getur farið á rammaaaetlun.is og séð að þetta er á lokastigum í umsagnarferli 

Við samþykktum …

Virðulegi forseti. Ég hélt að hv. þingmaður hefði fengið að tala hér áðan en hann getur kannski beðið um aðra umræðu eða eitthvað slíkt en nú er ég að fara yfir málið, virðulegi forseti, og hv. þingmaður. Þessi ríkisstjórn styður stefnu Landsvirkjunar. Stefna Landsvirkjunar er sú að hámarka arðsemina af auðlindunum til hagsbóta fyrir land og þjóð. Þessi ríkisstjórn styður þá stefnu, hefur undirbyggt hana með því að ljúka loksins rammaáætlun sem hefur verið allt of lengi í gangi, með því að marka hér stefnu um erlenda fjárfestingu til þess laða að fjölbreyttan kaupendahóp til Íslands til kaupa á þessari orku, fyrir orkufyrirtækin í landinu. Þannig erum við að undirbyggja stefnuna, styðja við hana. Þetta liggur allt saman fyrir. Það er ekkert óljóst í þessu, virðulegi forseti, og ég tel að aldrei nokkurn tímann í Íslandssögunni hafi jafnskýr stefna legið fyrir  
            

Ég bið um hljóð í salnum.

Forseti vill gera athugasemdir við það þegar beðið er um andsvar áður en ræða er hafin. Ræða verður að hefjast áður en menn geta óskað eftir andsvari. Hef ég nú ræðu mína. Frú forseti. Forsætisnefnd Alþingis leggur fram á þskj. 3 skýrslu um tillögur stjórnlagaráðs um breytingar á stjórnarskrá Íslands. Meiri hluti Alþingis samþykkti þann 24. mars sl. ályktun um skipun stjórnlagaráðs sem hefði það verkefni að gera tillögur um breytingar á stjórnarskrá Íslands. Í ályktun Alþingis um skipun stjórnlagaráðs var gert ráð fyrir að ráðið skilaði tillögum sínum til Alþingis fyrir lok júní 2011. Jafnframt var stjórnlagaráði heimilt að óska eftir því við forseta Alþingis og forsætisnefnd að starfstími ráðsins yrði framlengdur um allt að einn mánuð. Með bréfi, dagsettu 20. maí 2011, óskaði ráðið eftir framlengingu á starfstíma sínum og á fundi forsætisnefndar 26. maí var fallist á erindi ráðsins. Stjórnlagaráð afhenti síðan forseta Alþingis tillögur sínar 29. júlí sl. Á fundi forsætisnefndar 24. ágúst sl. var ákveðið að leggja tillögur stjórnlagaráðs fyrir Alþingi í formi skýrslu þar sem með því fælist ekki efnisleg afstaða til tillagnanna eða einstakra þátta þeirra af hálfu þeirra sem flyttu málið. Í þeirri skýrslu sem hér liggur fyrir eru lagðar fram tillögur stjórnlagaráðs ásamt skýringum sem þeim fylgja. Jafnframt er í skýrslunni gerð grein fyrir aðdraganda að skipun stjórnlagaráðs, störfum ráðsins og áætlun um þinglega meðferð málsins. Ég mun í máli mínu víkja sérstaklega að hinni þinglegu meðferð málsins. Ég vil fyrst nefna að samkvæmt gildandi stjórnarskrá er það Alþingi eitt sem getur gert breytingar á stjórnarskrá landsins. Alþingi getur því samkvæmt stjórnarskránni ekki framselt löggjafarvald sitt með bindandi hætti og var stjórnlagaráði í samræmi við ákvæði stjórnarskrár falið ráðgefandi hlutverk við Alþingi eins og segir í greinargerð með tillögu til þingsályktunar um skipun stjórnlagaráðs. Ljóst er því að um meðferð málsins á Alþingi fer samkvæmt ákvæðum stjórnarskrár samkvæmt lögum um þingsköp Alþingis og nánari samþykktum sem Alþingi kann að gera um málsmeðferðina. Það er tillaga forsætisnefndar að þegar umræðu um skýrsluna lýkur verði henni vísað til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar til frekari meðferðar. Vinna þingsins við málið verður því einkum á hendi þessarar nýju fastanefndar Alþingis. Venja er að þegar máli hefur verið vísað til fastanefndar sé vinna málsins á forræði nefndarinnar. Nefndin mun væntanlega gera verkáætlun um athugun málsins í samræmi við ný vinnubrögð nefnda. Samkvæmt nýjum ákvæðum þingskapa er einnig gert ráð fyrir því að hver og einn nefndarmaður verði virkari í nefndarstarfinu en verið hefur þar sem meginþungi alls nefndarstarfs hefur hvílt á herðum formanns og hann verið allt í öllu í nefndarstarfinu. Hér á ég við þau ákvæði að framsögumenn séu settir til verka um leið og máli er vísað til nefndar. Ég tel að þetta kerfi geti virkað vel í stórum málum eins og því sem hér er á ferðinni, að nefndarmenn skipti einstökum hlutum þeirra á milli sín. Ég gæti þannig séð það fyrir mér að nefndarmenn í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd skiptu allir með sér verkum við yfirferð stjórnarskrármálsins þannig að hver og einn þeirra bæri ábyrgð á sérstökum köflum stjórnarskrárfrumvarpsins, settu sig þá sérstaklega vel inn í þá þætti og bæru ábyrgð á því undir yfirstjórn formanns nefndarinnar að vel og faglega væri fjallað um þann þátt, álita sérfræðinga leitað sem og almennings o.s.frv. Þannig bæri hver og einn nefndarmaður sérstaka ábyrgð gagnvart nefndinni og hefði hlutverk við afgreiðslu málsins í fyllingu tímans. Ég vil leyfa mér að minna á að ég hef áður lagt opinberlega á það ríka áherslu að mikilvægt sé að umfjöllun nefndarinnar verði eins ítarleg og opin og framast er kostur. Að gefnu tilefni minni ég á að bæði stjórnlaganefnd og stjórnlagaráð hafa lokið störfum. Engu að síður hef ég lagt ríka áherslu á það og nefnt opinberlega að æskilegt sé að nefndin kalli til fundar við sig ýmsa þá sem unnið hafa að málinu á fyrri stigum, þ.e. ef þeir hafa áhuga á því að koma að athugasemdum, útskýringum eða sinna annarri vinnslu málsins í nefndinni. Sérstaklega tel ég rétt að kalla fyrir nefndina fulltrúa úr stjórnlagaráði enda hafa þeir lýst yfir áhuga á því að koma að áframhaldandi vinnslu málsins. Einnig er mikilvægt að nefndin kalli fyrir sig sérfræðinga í stjórnskipunarrétti og aðra þá sem nefndin telur gagnlegt að hafa samráð við um meðferð málsins. Þá hef ég einnig hvatt til þess að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd leiti til almennings með auglýsingu um umsagnir líkt og gert var við breytingar á stjórnarskrá á þinginu 1994–1995 þegar mannréttindakafli stjórnarskrárinnar var endurskoðaður í heild sinni. Ég tel einnig að sú umræða sem nú er að hefjast í þinginu um tillögur stjórnlagaráðs eigi eftir að geta verið veigamikið innlegg í vinnu nefndarinnar. Það er því mikilvægt að hér fari fram málefnaleg umræða um tillögurnar þannig að hún megi nýtast nefndinni við frekari vinnslu málsins. Þegar stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur fjallað um tillögur stjórnlagaráðs kemur það í hennar hlut að gera tillögu til Alþingis um afgreiðslu málsins og nánari meðferð þess, m.a. hvernig standa skuli að flutningi frumvarps um breytingar á stjórnarskrá og hvernig háttað verði aðkomu almennings að endanlegri afgreiðslu nýrrar stjórnarskrár. Alþingi hefur þegar ákveðið að tillögur stjórnlagaráðs fari ekki til þjóðaratkvæðagreiðslu áður en umfjöllun þingsins um tillögurnar hefst og vísa ég í því sambandi til atkvæðagreiðslu um það efni þegar ályktun um skipun stjórnlagaráðs var samþykkt 24. mars sl. Ýmsar leiðir koma þó til greina til að tryggja að almenningur fái tækifæri til að segja álit sitt á stjórnarskrárbreytingunum áður en þær öðlast gildi. Það er orðin föst venja á Alþingi að breytingar á stjórnarskrá eru ekki afgreiddar fyrr en við lok kjörtímabils. Það byggist á því að þegar Alþingi hefur samþykkt breytingar á stjórnarskrá ber að rjúfa Alþingi og stofna til almennra þingkosninga. Í ljósi þessa er þess varla að vænta að frumvarp til breytinga á stjórnarskrá Íslands verði tekið til lokameðferðar á Alþingi fyrr en vorið 2013 þegar kjörtímabilinu lýkur. Þetta gefur hins vegar Alþingi tækifæri til að fjalla af vandvirkni um tillögur stjórnlagaráðs. Ég hvet því hv. alþingismenn til að nota vel næsta eina og hálfa árið til að ljúka vinnu við stjórnarskrá sem við Íslendingar verðum ekki aðeins sáttir við, heldur stoltir af.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forseta Alþingis fyrir framsögu í þessu afar einkennilega máli. Hér stöndum við þingmenn, það er haust 2011 en boðaðar stjórnarskrárbreytingar eru að vori 2013 þegar fyrirhugaðar eru kosningar til Alþingis. Ég lýsi því yfir að sú vinna sem verið er að setja af stað í þinginu og í nýrri stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd er þar með til einskis orðin vegna þess að frumvarpið er ekki hægt að afgreiða fyrr en búið er að boða til þingkosninga. Ég var farin að halda að við tækjum þetta fyrir á þessu þingi og að ríkisstjórnin ætlaði að boða til þingkosninga fyrr en ætla mætti. Á bls. 224 í þessu riti þar sem talað er um minnisblað forseta Alþingis til forsætisnefndar um þinglega meðferð segir, með leyfi forseta: „Skýrsla forsætisnefndar verði lögð fram við upphaf nýs þings 1. okt. nk. Forseti telur ekki heppilegt að leggja slíka skýrslu fram á septemberfundum þingsins þar sem þingmálið félli niður við upphaf nýs þings 1. okt. auk þess sem varla gæfist þá sá tími til umræðu um málið sem þörf er á.“ Með þessum ummælum sínum hefur forseti Alþingis beinlínis sjálfur bent á að hér sé verið að boða til kosninga á þessum þingvetri með þeim rökum að ekki hafi verið hægt að taka málið inn á septemberþinginu. Mig langar því til að spyrja hv. þm. Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttir: Er verið að boða til kosninga með því að leggja þetta mál fram núna vegna þessara ákvæða sem hún taldi upp um þingkosningar? Eins og kom fram í upphafi máls þingmannsins getur Alþingi eitt breytt stjórnarskrá og enginn annar.

Virðulegi forseti. Þetta var sérkennilegt andsvar. Við erum ekki að ræða hér frumvarp, heldur skýrslu. Skýrslan verður send til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar til vinnslu. Hún mun síðan vinna úr þeim tillögum sem stjórnlagaráð hefur lagt fram og að þeirri vinnu lokinni mun hún án efa leggja fram frumvarp sem mun fá þinglega meðferð í þinginu. Það tekur tíma. Eins og ég sagði áðan legg ég ríka áherslu á að menn vandi til verka, hafi ferlið opið, nýti ný þingsköp Alþingis til að vinna þetta vel í samræmi við það sem felst í verkefnum stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sem er ætlað að fjalla um breytingar á stjórnarskránni. Að lokinni þeirri vinnu munu án efa koma inn í þingið mál eða aðrar tillögur. Málið verður á forræði nefndarinnar frá því að við ljúkum þessari umræðu sem fer hér fram núna og síðan eigum við eftir að sjá niðurstöðu nefndarinnar. Ég lagði til ákveðnar aðferðir við að vinna þetta í samræmi við ný þingsköp sem allir þingmenn samþykktu samhljóða hér í fyrravor og ég vonast til að hv. þm. Vigdís Hauksdóttir hafi kynnt sér þannig að hún átti sig á hvernig þessum vinnubrögðum verður háttað í nefndinni.

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður þarf ekki að hafa áhyggjur af því að ég sé ekki búin að kynna mér málin vel þegar ég tala úr ræðustól Alþingis. Ég sit líka í þessari nýju stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þannig að það sé alveg á hreinu. Það breytir því ekki að með breyttum þingsköpum var opnað á þá heimild að senda skýrslu til nefnda eins og nú hefur verið gert með þessu máli. Það kom fram í máli forseta Alþingis að þegar hún tók við þessari skýrslu taldi forseti heppilegt að tillögurnar kæmu fram sem skýrsla þar sem með því fælist ekki efnisleg afstaða til tillagnanna eða einstakra þátta af hálfu þeirra sem flyttu málið. Þarna tekur Alþingi sjálft ekki afstöðu til þessa næstum þúsund milljóna króna verkefnis sem var sett hér af stað með stjórnlagaþingi sem Hæstiréttur dæmdi síðar ógilt. Hér er verið að upplýsa að þessi vinna sé unnin fyrir gýg vegna þess að Alþingi sem slíku er óheimilt að taka við þessari skýrslu, sem er kölluð skýrsla nú, í frumvarpsformi. Allir vissu strax í upphafi að ekki væri hægt að búa til frumvarp úr því sem stjórnlagaráð síðan komst að. Þarna opinberast þetta svo bersýnilega, frú forseti. Hins vegar langar mig aftur til að koma að því að þó að þessi nefnd sé nýstofnuð og þessari skýrslu verði vísað til hennar falla öll þau störf niður næsta vor eins og með önnur þingmál. Svo kemur fram hér að það er vonast til þess að einhverjir þingmenn flytji málið í frumvarpsformi þegar stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur lokið störfum. Mig langar til að spyrja hv. þm. Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur: Hvenær gerist það að þetta verði tilbúið 

Frú forseti. Ég vísa í mál mitt hér á undan varðandi vinnslu málsins í nefndinni. Ástæðan fyrir því að þetta kom fram í skýrsluformi var sú að allir fulltrúar allra flokka í forsætisnefnd lögðu málið fram í skýrsluformi. Ég tel mjög mikilvægt að allir hafi staðið að því án þess að taka afstöðu til ákveðinna nokkurra atriða í frumvarpinu vegna þess að vinnslan á því er eftir og hún fer fram í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Annars er það auðvitað nefndarinnar að ákveða hvaða hraða hún hefur á vinnunni og hvernig hún vinnur hana því að málið verður alfarið á forræði nefndarinnar þegar þessari umræðu lýkur eins og ég sagði áðan.

Frú forseti. Mig langar að byrja á að þakka hv. þm. Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur sem ég titla nú í fyrsta skipti með þessum hætti hér - það er ekki oft sem hún flytur þingmál - fyrir fína framsögu og fyrir það verk sem hún hefur unnið sem forseti Alþingis, þ.e. að skila þessu máli sem skýrslu inn í þingsal þar sem meðferð málsins er að mínu mati hæfilega opin, því það eru margir möguleikar í stöðunni. Við erum að feta hér nýja stigu sem ekki hafa verið farnir áður, held ég nokkurs staðar í heiminum, með ritun nýrrar stjórnarskrár. Það er mjög merkilegt framtak og því mjög mikilvægt að framhald ferlisins eins og það birtist okkur hér í dag sé að einhverju leyti opið. Með hliðsjón af því höfum við í Hreyfingunni lagt fram þingsályktunartillögu sem við mæltum fyrir í síðustu viku um meðferð málsins í framhaldi af því að það verður afgreitt úr þingsal og til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sem skýrsla. Þar er gert ráð fyrir mjög afmörkuðum tímarömmum fyrir hvert atriði málsins og að hugsanlega haldi áfram þetta samspil við stjórnlaganefnd og líka við þjóðkjörna stjórnlagaráðið sem muni svo á endanum óska eftir leiðbeiningum frá þjóðinni í þjóðaratkvæðagreiðslu áður en Alþingi tekur nýja stjórnarskrá beint til efnislegrar meðferðar. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvernig henni lítist á þá þingsályktunartillögu. Hún er flutt af allnokkrum þingmönnum úr flestum flokkum og hefur fengið mjög jákvæðar viðtökur í þinginu. Hvert er álit hv. þingmanns á því ferli sem þar er skráð?

Virðulegi forseti. Fyrst vil ég mótmæla því að það séu mjög afmarkaðir tímarammar. Ég tel mikilvægt að nefndin fái góðan tíma til að fara í gegnum allt þetta frumvarp og kalli til sín eins marga og hún telur þurfa. Við höfum núna möguleika á því að vinna mál miklu betur í nefndum en áður. Það er hægt að skipa undirnefndir, úthluta nefndarmönnum afmörkuðum köflum til að vera með umsjón yfir eins og ég nefndi í framsögu minni og undirnefndir geta fundað þó að þingfundir séu í gangi þannig að það eru miklu fleiri möguleikar með nýjum þingsköpum til að sinna þessu starfi mun betur en ella og betur en var áður, fyrir 1. október þegar þessar breytingar voru gerðar. Síðan hef ég lýst því yfir opinberlega að ég telji að þjóðin ætti að geta komið að þessu áður en málið verður endanlega afgreitt, það sagði ég á fundinum þegar ég tók við tillögum stjórnlagaráðs. En það verður auðvitað á hendi nefndarinnar að leggja til við Alþingi hvernig því verður háttað og það er bara hluti af því sem nefndin þarf að gera í sinni vinnu. Ég ætla ekki að taka frekar afstöðu til þess en minni á og hvet menn til að fara að nýjum þingsköpum, fara að þeim lögum sem við höfum sett okkur við vinnuna hérna, við þessa vinnu. Ég tel það aldrei mikilvægara en þegar við erum að vinna að nýrri stjórnarskrá sem þarf auðvitað að vera vönduð og við þurfum að vera hreykin af. Sömuleiðis legg ég sérstaklega ríka áherslu á að í ljósi verkefna stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar fari hún að lögunum sem við höfum sett okkur.

Hæstv. forseti. Stjórnarskrárbreytingar eru án efa eitt mikilvægasta verkefnið sem Alþingi og alþingismönnum er falið miðað við stjórnskipun Íslands. Sennilega er hér um að ræða allra mikilvægasta verkefnið enda hljóta stjórnarskrárbreytingar að jafnaði að standa mun lengur en önnur verk okkar. Stjórnarskrá felur í sér grundvallarlöggjöf, er grundvöllur annarra laga sem sett eru hér og á að jafnaði að geta staðið af sér sveiflur á hinu pólitíska sviði, hvort þessi eða hinn flokkurinn er í ríkisstjórn eða stjórnarandstöðu, hvernig meiri hlutinn er samsettur hér á þingi. Stjórnarskrá er með öðrum orðum meira langtímaverkefni en flest annað sem við fáumst við hér í þessum sölum. Það liggur fyrir auðvitað að engar breytingar verða gerðar á stjórnarskrá, hvorki einstökum ákvæðum né stjórnarskránni í heild, nema fylgt sé þeim reglum sem hún sjálf kveður á um. Við þingmenn erum kjörnir til að fjalla um slíkar breytingar og berum ábyrgð á niðurstöðunni. Þessi veruleiki hlýtur að móta alla umfjöllun okkar á þingi um tillögur stjórnlagaráðs og eftir atvikum aðrar stjórnarskrárbreytingar. Hér er um að ræða verkefni sem okkur er falið samkvæmt stjórnarskránni, og þeirri ábyrgð getum við ekki vísað annað. Starf stjórnlagaráðs og tillögur þess eru liður í ákveðnu ferli sem stendur yfir í sambandi við endurskoðun stjórnarskrárinnar. Þessar tillögur eru hvorki upphaf né endir þeirrar vinnu. Ég ætla ekki að staldra lengi við fortíðina eða forsöguna en verð þó að minna á að margir áfangar á þessari leið í þessu ferli hafa verið afar umdeildir. Undanfarin missiri hafa reglulega hér á þingi átt sér stað deilur um aðferðina við stjórnarskrárbreytingar og satt að segja hefur mikill tími og mikil orka farið í ýmiss konar tilraunastarfsemi í þeim efnum. Þessi umræða um aðferðir hefur skyggt nokkuð á umræðu um efnisatriði stjórnarskrárinnar, þ.e. hverju nákvæmlega við viljum breyta, en fyrr en síðar hljótum við hér í þinginu að komast á þann stað. Eins og ég sagði áðan ætla ég ekki að staldra lengi við fortíðina en get þó ekki látið hjá líða að nefna að tilraunastarfsemin sem ég nefndi leiddi meðal annars til vandræðanna í kringum kosningu til svonefnds stjórnlagaþings sem einungis rúmlega þriðjungur kjósenda tók þátt í og var þar að auki svo gölluð að Hæstiréttur gat ekki annað en ógilt hana. Eftir þetta tvíþætta klúður sem birtist annars vegar í lélegustu kosningaþátttöku hérlendis í almennum kosningum í 90 ár og síðan framkvæmd sem varð að ógilda lét meiri hluti Alþingis sér svo sæma að láta eins og ekkert hefði í skorist, skipti bara um nafn á stjórnlagaþinginu en lét fulltrúana, umgjörðina og verkefnin haldast óbreytt. Þannig kaus þingið, Alþingi, í raun að hafa niðurstöðu æðsta dómstóls landsins að engu þrátt fyrir að þessum sama dómstól væri með lögum falið að skera úr um gildi kosningarinnar sem í hlut átti. Mér er til efs að um sambærileg vinnubrögð hafi verið að ræða í vestrænu lýðræðisríki á síðari árum, en nóg um það að sinni. Hvað sem þessari forsögu líður höfum við nú í höndum tillögur 25 manna nefndar sem meiri hluti Alþingis fól ákveðið verkefni. Ég vil nota þetta tækifæri til að þakka þeim sem að því stóðu, bæði stjórnlagaráðsfulltrúum, starfsmönnum og öðrum sem að þessu komu fyrir störf þeirra. Ég held að allir sem hlut áttu að málum hafi lagt sig fram þó að við getum verið ósammála um ákveðin atriði sem varða niðurstöðurnar. Þeim eru engu að síður færðar þakkir fyrir störfin. Þessar tillögur eru ræddar hér í dag og eins og hæstv. forseti gerði grein fyrir áðan munu þær eftir umræðuna hér koma til umfjöllunar í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þingsins. Það má ætla, eins og hæstv. forseti reifaði hér, að úr því nefndarstarfi geti komið eiginlegt frumvarp til stjórnarskipunarlaga sem síðan á eftir að fá meðferð í þinginu samkvæmt ákvæðum stjórnarskrár og þingskapa. Eins og hæstv. forseti greindi líka frá má gera ráð fyrir því að óbreyttu að sú málsmeðferð standi fram á árið 2013 þegar núverandi kjörtímabili lýkur og raunar þegar nýtt þing hefur tekið afstöðu til breytinganna. Burt séð frá þessari málsmeðferð er verkefnið hér í dag að fjalla um tillögur stjórnlagaráðs. Hæstv. forseti nefndi áðan að hún óskaði eftir málefnalegri umræðu um þessa tillögu og skal ég ekki víkjast undan því. Ég verð þó að geta þess að umfjöllun um einstakar greinar eða einstaka efnisþætti málsins verður eðli málsins samkvæmt mjög takmörkuð í ljósi þess tíma sem við höfum til umræðunnar. Það er í raun og veru ekki hægt að reikna með á þessari stundu ítarlegri umfjöllun um öll þau atriði sem er að finna í tillögum stjórnlagaráðs. Ráðið tók sér fyrir hendur að breyta að meira eða minna leyti svo til öllum ákvæðum núgildandi stjórnarskrár og bæta fjölmörgum nýjum við. Ég leyfi mér að fullyrða, hæstv. forseti, að afar margar þessara greina í tillögum ráðsins, sem eru 114 og ein til viðbótar til bráðabirgða, krefjast ítarlegar umfjöllunar, skoðanaskipta og rökræðna. Það bíður því fyrst í stað umfjöllunar í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og síðan í kjölfarið hér í þingsal að fara efnislega ofan í hverja grein fyrir sig og ná þar niðurstöðu bæði hvað varðar inntak og framsetningu. Ég deili þeirri skoðun með hæstv. forseta að það sé afar mikilvægt að samhliða umfjöllun á vettvangi Alþingis eigi sér stað lifandi umræða úti í þjóðfélaginu á vettvangi fjölmiðla, meðal fræðimanna og almennra borgara um þessar tillögur og ég leyfi mér að segja raunar aðrar tillögur sem fram hafa komið um breytingar á stjórnarskrá. Ég ætla við þessa umræðu ekki að draga neina dul á það að ég er gagnrýninn á ýmislegt í tillögum stjórnlagaráðs sem hér hafa verið kynntar. Með þessu er ég alls ekki að segja að ég leggist gegn öllu sem þarna er að finna, langt í frá. Ég tel að ýmsar tillögur ráðsins séu prýðilegar og geti verið grunnur að farsælum breytingum. En ég er gagnrýninn á mörg önnur atriði, í sumum tilvikum út frá innihaldinu, efnisþáttum, og í öðrum tilvikum út frá framsetningu. Ég vil áður en lengra er haldið taka fram að ég hef alltaf haft ákveðnar efasemdir um þau sjónarmið að þörf sé á heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar eins og hér er lagt upp með. Ég hef talað fyrir og tekið þátt í vinnu sem miðar að því að ákveðnir kaflar og ákveðnar greinar verði endurskoðuð. Mér finnst fyrst og fremst ástæða til að menn einbeiti sér að þeim atriðum sem valdið hafa deilum og óvissu í framkvæmd, svo sem að skýra og skerpa valdmörk milli handhafa ríkisvaldsins, færa orðalag til samræmis við veruleikann, eins og í sambandi við stöðu forsetans, og eftir atvikum að bæta við nýjum ákvæðum eftir því sem þörf er og nokkur samstaða getur náðst um. Ég nefni í því sambandi ákvæði um þjóðaratkvæðagreiðslur um auðlindir og um tengsl við önnur ríki. Í öllum þessum tilvikum er hægt að færa fram ágæt rök fyrir setningu nýrra ákvæða þó að skoðanir geti verið skiptar um útfærsluna. Mér finnst hins vegar, og ég verð að láta þess getið, hæstv. forseti, ástæðulaust að hringla til með ákvæði eða kafla sem reynst hafa vel og engum vandræðum valdið. Ég hef þar af leiðandi nokkrar áhyggjur af þeirri nálgun stjórnlagaráðs að leggja til breytingar á nærfellt öllum ákvæðum stjórnarskrárinnar. Það mótast auðvitað af þeirri grundvallarskoðun minni að stjórnarskrá beri að breyta hægt og varlega. Þegar verið er að breyta öllu í einu er eðli málsins samkvæmt ekki unnt að fara jafn vel og ítarlega yfir hverja breytingu fyrir sig, vega hana og meta og átta sig á afleiðingunum. Nálgun stjórnlagaráðs eykur því slysahættuna ef svo má að orði komast. Í mörgum tilvikum er raunar verið að breyta orðalagi ákvæða án þess að ætlunin sé að breyta inntaki þeirra, a.m.k. ekki svo neinu nemi. Ég leyfi mér að gera athugasemdir við það, bendi bara á þá staðreynd að breytingar á orðalagi ákvæðanna einar og sér geta skapað ákveðna óvissu um réttarstöðu á viðkomandi sviði, gildi ýmissa laga og stjórnvaldsfyrirmæla og fordæmisgildi dóma. Þar með geta breytingar af þessu tagi leitt til alls konar málaferla, jafnvel alveg að óþörfu. Eins og hv. þingmönnum er ljóst er afstaða mín þannig varfærin í sambandi við stjórnarskrárbreytingar. Það má líka orða það svo að hún sé íhaldssöm í þeim skilningi að ég vil ekki breyta breytinganna vegna og þar sem þörf er á breytingum er ég þeirrar skoðunar að það þurfi að vanda til verka, meta eins og hægt er afleiðingar breytinganna, liggja yfir orðalagi svo ekki sé hætta á því að það valdi misskilningi við hvað er átt, að gæta innbyrðis samræmis og svo má lengi telja. Svona varfærin eða íhaldssöm afstaða til stjórnarskrárbreytinga er raunar að kalla má viðtekið viðhorf í flestum þróuðum lýðræðisríkjum. Ég get tekið sem dæmi þingmönnum til umhugsunar að nú um stundir eru Norðmenn að vinna að breytingum á mannréttindakafla stjórnarskrár sinnar, aðeins mannréttindakaflanum, og ætla sér nokkur ár í það verkefni. Svo ég víki aftur að tillögunum og þeirri nálgun sem við þurfum að mínu mati að hafa þegar við fjöllum um þær má auðvitað segja að það megi nálgast tillögurnar út frá nokkrum mismunandi sjónarhornum. Það má gera það frá heimspekilegum forsendum, pólitískum, lögfræðilegum, jafnvel lagatæknilegum, og ég held að í störfum okkar í þinginu ættum við að hafa öll þessi sjónarhorn til hliðsjónar, við ættum að horfa á tillögurnar út frá þeim öllum. Ég held að það sé nauðsynlegt að við gerum það, horfum á þær gagnrýnum augum, því að ég held að annars værum við í raun og veru ekki að sinna því verkefni sem okkur er falið. Ef ég skýri aðeins nánar hvað ég meina með þessu þurfum við auðvitað að ræða stjórnarskrártillögurnar út frá grundvallarspurningunni um það hvað eigi yfir höfuð að vera í stjórnarskrá og hvað ekki. Þegar við nálgumst verkefnið þurfum við að átta okkur á því hvaða hlutverki stjórnarskrá á að þjóna og í kjölfarið hvaða reglur eigi nákvæmlega þar heima og ekki annars staðar, t.d. í almennum lögum. Það er hægt að fylla stjórnarskrá af ákvæðum sem eiga í raun og veru miklu frekar heima í almennum lögum þannig að þarna þarf að velja og hafna. Við lestur tillagna stjórnlagaráðs virðist mér þetta ekki alltaf ljóst. Þar er í sumum tilvikum að finna mjög almenn markmið, nokkurs konar stefnuyfirlýsingar á einhverjum sviðum þar sem löggjafanum er ætlað afar mikið svigrúm við útfærsluna. Annars staðar er að finna nokkuð skýrar og skilgreindar reglur, sums staðar reyndar svo nákvæmlega útfærðar að þær ættu jafnvel fremur heima í almennum lögum. Þetta er sem sagt sjónarhorn sem við þurfum að nota þegar við skoðum þessar tillögur. Í öðru lagi má nálgast tillögurnar út frá ákveðnum grundvallarspurningum sem við getum kallað hugmyndafræðilegar, svo sem hversu mikið hlutverk ríkisvaldsins eigi að vera í samfélaginu o.s.frv. Ég ætla ekki að fara nánar út í þetta að sinni, ég vil bara taka fram að ég held að í góðri stjórnarskrá verði að vera jafnvægi, þannig jafnvægi að ákvæði hennar geti haldið gildi sínu hvort sem við völd er ríkisstjórn sem hallast til hægri eða vinstri og hvernig sem þingmeirihlutinn er settur saman. Í þriðja lagi felast í tillögunum fjölmargar einstakar afmarkaðar breytingar sem krefjast þess að við tökum efnislega afstöðu til þeirra. Þar er um pólitískar spurningar að ræða, ekki endilega flokkspólitískar, í sumum tilvikum liggja skiptar skoðanir eftir einhverjum allt öðrum línum en flokkspólitískum og þarna er ekki endilega um að ræða spurningar sem snerta hugmyndafræði hægri eða vinstri en það eru pólitískar spurningar engu að síður. Þar get ég nefnt sem dæmi spurningar um stöðu forsetaembættisins; viljum við auka völd forseta, draga úr þeim eða einfaldlega skýra betur þá stöðu sem embættið er í í dag? Af sama toga eru spurningar um valdmörk framkvæmdarvalds og löggjafarvalds, kjördæmaskipun og kosningafyrirkomulag, þjóðaratkvæðagreiðslur, kirkjuskipan, eignarhald og nýtingu auðlinda og framsal ríkisvalds, fullveldis, til alþjóðlegra stofnana. Þetta eru dæmi um efnisbreytingar sem felast í tillögum stjórnlagaráðs og við þurfum að taka afstöðu til. Hver sem skoðun okkar er á þessum atriðum blasir við að hér er um margar veigamiklar breytingar að ræða sem krefjast vandlegrar skoðunar. Í fjórða lagi má svo skoða tillögurnar út frá lagatæknilegum forsendum. Það þarf að búa þannig um hnútana að niðurstaðan, hver sem hún verður efnislega, verði þannig fram sett að hún sé nothæf, að útkoman verði skýr og skiljanleg, að ekki leiki vafi á um það hvaða breytingar raunverulega er verið að gera, að ekki sé ósamræmi milli einstakra ákvæða, að þau séu framkvæmanleg o.s.frv. Um leið þarf auðvitað að átta sig á því hvaða áhrif einstakar breytingar hafa, svo sem á lagasetningu og réttarframkvæmd. Í þessu samhengi finnst mér ástæða til að segja að í tillögum stjórnlagaráðs eru fjölmörg atriði sem augljóslega þarfnast nánari skoðunar, kalla á frekari skýringar og hugsanlega breytingar á framsetningu. Ég ætla að nefna nokkur dæmi, nánast af handahófi. Sum eru tiltölulega afmörkuð og einföld og hugsanlega auðleysanleg, önnur varða meiri grundvallarspurningar. Ég tek fram, hæstv. forseti, að þetta er bara nefnt hér í dæmaskyni. Ég velti til dæmis fyrir mér hvernig menn ætla að láta fara saman hugmyndina um persónukjör sem fjallað er um í 39. gr., persónukjör til Alþingis, og hugmyndina um að varamaður taki sæti bæði forseta Alþingis og þeirra ráðherra sem valdir eru úr hópi þingmanna. Hugmyndin um að varamenn taki sæti í þessum tilvikum gengur auðvitað vel upp í fyrirkomulagi þar sem listakosning er meginreglan en fer í raun á skjön við persónukjörshugmyndina. Ég verð að segja að það er reyndar margt óljóst um útfærslu kosningakerfisins eins og 39. gr. er orðuð en hér þarf að minnsta kosti að staldra við og skoða þetta þannig að ekki skapist misræmi sem geti skapað raunhæf vandamál. Annað atriði varðar 57. gr. þar sem segir að frumvörp skuli ganga beint til þingnefnda án þess að fram fari 1. umr. eins og við þekkjum hana í dag, og hins vegar 89. gr. um að ráðherrar skuli mæla fyrir lagafrumvörpum. Í greinargerð er talað um að þetta verði nánar útfært í þingsköpum, en mér finnst að þetta þurfi að skýra á sama stað og þessar tvær reglur sem ég get ekki séð annað en að séu misvísandi á sama stað og þær eru settar fram. Ég nefni líka sem dæmi um svona atriði sem þarf að fara betur ofan í og skýra nánar ákvæði um forsetakjör í 78. gr. Það er talað um forgangsröðun kjósenda án þess að skýrt sé nánar við hvað er átt. Það er greinilega gert ráð fyrir því að það verði verulegar breytingar á reglum um forsetakjör en útfærslan er hins vegar ekki þannig fram sett að það sé hægt að átta sig á því hvert er verið að stefna. Þetta kallar að mínu mati á nánari umræður og skoðun. Ég bendi líka, hæstv. forseti, á ákveðið ósamræmi í umfjöllun um ráðherra og ríkisstjórn í 86. og 87. gr. samanber líka 95. gr. Annars vegar er talað um fortakslausa ábyrgð ráðherra á málefnum sem undir ráðuneyti þeirra heyra og hins vegar um sameiginlega ákvarðanatöku innan ríkisstjórnar í einhverjum tilvikum og ábyrgð ráðherra í því sambandi. Þarna þarf að skerpa á hugsuninni eða að minnsta kosti framsetningunni að mínu mati. Að hvaða leyti eiga ráðherrar að bera ábyrgð hver fyrir sig og að hvaða leyti á ríkisstjórn að vera fjölskipað stjórnvald? Það má vel vera að þarna megi breyta hlutum en það þarf augljóslega að skýra hlutina að mínu mati. Ég velti fyrir mér 96. gr. þar sem fjallað er um nýjar reglur um skipun í embætti. Ég er að velta fyrir mér og mér finnst það hvorki ljóst af texta stjórnlagaráðs né skýringum hvort átt er við embætti í hinni þrengri lagalegu merkingu, eins og hún er notuð í lögum í dag, eða hvort átt er við embætti í eitthvað víðtækari skilningi, eins og reyndar er kannski almenn málnotkun. Þarna þarf að skýra hlutina. Það má nefna í leiðinni að talað er um að ráðherra eða önnur stjórnvöld skipi í embætti og ég velti fyrir mér hvaða „önnur stjórnvöld“ það geta verið. Þetta er smáatriði. 97. gr. vekur líka spurningar. Þar er talað um að Alþingi geti stofnað til stofnana, með einföldum meiri hluta væntanlega, en um leið ákveðið að það þurfi aukinn meiri hluta, þ.e. 2/3, til að leggja slíkar stofnanir af. Þetta finnst mér mjög sérkennilegt. Ég er þeirrar skoðunar að ef einfaldur meiri hluti, venjuleg aðferð, dugar til að koma stofnun á fót eigi sama aðferð að gilda við aflagningu hennar. Ég velti fyrir mér dæmum, bæði raunverulegum og ímynduðum, um alls konar sérkennilega stöðu sem gæti komið upp í þessu sambandi þegar naumur þingmeirihluti samþykkir að stofna til einhverra stofnana sem síðan reynist nær ógerlegt að leggja niður nema til komi miklu meiri meiri hluti en sá sem setti stofnunina á fót. Mér finnst ekki samræmi í þessu. Ég nefni líka, og tek enn fram að ég er að telja bara upp í dæmaskyni, ákvæði um umhverfismál í 35. gr. Þar er farin leið sem mér finnst gölluð og ég geri athugasemdir við þar sem í 3. mgr. er vísað til þess að stjórnvöld séu bundin af meginreglum umhverfisréttar. Þarna er um einhvers konar eyðuákvæði að ræða þar sem ekki er alveg ljóst til hvaða reglna er verið að vísa. Ég tel að þó að til séu fræðiskrif um meginreglur umhverfisréttar og til sé ýmis löggjöf sem fjallar um umhverfisrétt og til séu alþjóðlegir samningar sem fjalla um umhverfisrétt sé þessi tilvísun allt of ómarkviss og ónákvæm til að hún sé tæk í stjórnarskrá. Svo ég haldi áfram vil ég nefna tvær mikilvægar greinar, 111. og 112. gr., sem fela í sér tvenns konar mismunandi framsal á ríkisvaldi eða fullveldi. Annars vegar er í 111. gr. talað um fullgildingu þjóðréttarsamninga sem felur í sér framsal á ríkisvaldi og hins vegar í 112. gr. um forgangsáhrif tiltekinna þjóðréttarsamninga gagnvart almennum lögum. Ég tek fram að í síðara tilvikinu er auðvitað líka um framsal á ríkisvaldi að ræða og ég velti mér hvort það sé rétt eða skynsamlegt að hafa léttari leið í sambandi við framsal valds með þeim hætti en gert er ráð fyrir í almennu reglunni í 111. gr. 111. gr. vekur raunar margar grundvallarspurningar, í fyrsta lagi hvort við viljum hafa ákvæði í stjórnarskrá um heimild til framsals á fullveldi. Í öðru lagi, ef við erum þeirrar skoðunar að það eigi að vera heimilt, er hægt að fara mismunandi leiðir í því sambandi. Það er hægt að gera ýmist kröfu um aukinn meiri hluta á þingi og/eða þjóðaratkvæðagreiðslu og svo má lengi telja. Ég bendi á þetta vegna þess að ég tel að þarna sé atriði sem verðskuldar miklar umræður hér á þingi og úti í þjóðfélaginu, ekki síst vegna þess að við kunnum á næstu árum að standa frammi fyrir mjög raunhæfu viðfangsefni á þessu sviði sem tengist aðild Íslands að Evrópusambandinu. Það er því eins gott að þessar reglur séu vel hugsaðar og útfærðar. Ég bendi á í þessu sambandi að lokum að með orðalagi ákvæðisins í 111. gr. er gert ráð fyrir að framsal ríkisvalds eigi fortakslaust að fara í þjóðaratkvæði en svo er aftur í skýringum talað um að óverulegt eða minni háttar framsal fari ekki þá leið. Þarna þarf að skýra hlutina nánar, það þarf að vera samræmi milli texta og skýringa en þetta er kannski ekki eina dæmið um misræmi milli skýringartextans og stjórnarskrárákvæðanna eins og þau eru sett fram af stjórnlagaráði. Ég get heldur ekki látið hjá líða að benda á að ýmis atriði eru nokkurn veginn látin óútkljáð og nánast beinlínis viðurkennt af hálfu stjórnlagaráðs að það sé látið óútkljáð, svo sem afstaða til breytinga á kirkjuskipan og til þjóðkirkjufyrirkomulagsins, samanber það sem segir um 19. gr. Hið sama má raunar segja um breytingar á lögum um kosningar til Alþingis og kjördæmaskipan. Þar er einhver veginn farin hálf leið í breytingum með framsetningu stjórnarskrárákvæðisins en það vantar hins vegar mikið upp á að það sé hægt að átta sig á því hver niðurstaðan verður. Þetta tel ég að þingið þurfi að fara vel yfir áður en gengið er frá einhverjum breytingum í þessum efnum. Ég held að ég láti þessari upptalningu lokið. Ég nefni bara þetta sem dæmi um að það eru fjöldamörg atriði í tillögunum sem þarfnast nánari skoðunar. Þar þarf að skoða tvennt, annars vegar hvaða efnisbreytingu við viljum gera, hvaða breytingum við viljum ná fram efnislega, og svo hins vegar verður að vera samræmi milli þess sem við ætlum okkur og þess sem síðan er hægt að lesa út úr textanum. Textinn þarf að vera þannig skýr og skiljanlegur að það valdi ekki misskilningi, valdi því ekki að menn geti túlkað ákvæðin með mismunandi hætti. Við eigum ekki að búa til vandamál þegar við göngum frá stjórnarskrártexta. Ég ætla ekki að fara nánar út í það að öðru leyti en að vísa til þess sem við urðum vitni að hér fyrir fáeinum dögum þegar forseti Íslands lýsti við þingsetningu ákveðnum skilningi á ákvæðum stjórnarskrártillagnanna um forsetaembættið. Hann fjallaði nokkuð um það út frá sinni túlkun. Í kjölfarið komu ýmsir fulltrúar úr stjórnlagaráði og sögðust ekkert hafa meint það sem forsetinn sagði. Menn lesa mismunandi hluti út úr textanum og það skapar vandamál þannig að ef við getum komist hjá því eigum við alltaf að hafa ákvæðin það skýr og skiljanleg, framsetninguna það góða, að efnisbreytingin, eins og við ætlumst til þess að hún verði, sé öllum ljós. Ég held að í þeirri deilu, svo ég leyfi mér að blanda mér í hana, sé töluverður fótur fyrir túlkun forsetans eins og hún kom fram í ræðu hans miðað við texta stjórnlagaráðsins. Ég dreg hins vegar ekki í efa að stjórnlagaráðsfulltrúarnir sem tjáðu sig opinberlega hafi líka haft rétt fyrir sér að því leyti að þeir ætluðu sér ekkert að hafa þetta svona. Þetta er bara áminning um að það skiptir verulegu máli, ekki bara hvaða efnisbreytingum menn vilja ná fram heldur líka hvernig framsetningunni er háttað, að ekki sé gefið svigrúm fyrir mismunandi túlkun ef mögulegt er að komast hjá því. Ég sé, hæstv. forseti, að tími minn er að renna út í þessari umræðu. Ég hef fjallað um þetta með almennum hætti. Ég sé fyrir mér að okkar bíði töluvert mikil vinna í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd í sambandi við þessar tillögur. Ég er sammála hæstv. forseta um að það sé rétt að fara vandlega í textann, rétt að leita eftir skriflegum umsögnum og fá sérfræðinga á sviði stjórnskipunarréttar og stjórnmálafræði og fleiri aðila á fundi nefndarinnar. Ég styð það eindregið að talað verði við fulltrúa úr stjórnlagaráði og stjórnlaganefnd en þess má geta að það er töluverður munur á tillögum stjórnlaganefndar frá því fyrr á þessu ári og síðan því sem frá stjórnlagaráði kemur. 
             Ég ætla ekki að hafa þessa ræðu lengri, hæstv. forseti, en tel óhjákvæmilegt að koma í umræður síðar til þess að fjalla nánar um ýmsa þætti þessa mikilvæga máls.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir yfirgripsmikla ræðu. Hann segir að hann sé ekki endilega fylgjandi því að breyta stjórnarskránni frá grunni eins og hér er lagt til og ég spyr: Hvaða ástæðu sér hann til þess og telur hann að núgildandi stjórnarskrá sé „nothæf“ til framtíðar? Þá vil ég spyrja hv. þingmann út í ferlið. Ég skil ekki, frú forseti, hvernig þetta á að gerast. Hér erum við að ræða skýrslu forsætisnefndar, það er bara skýrsla og þá veit þingið af þessari skýrslu. Ég átta mig ekki alveg á hvernig málið fer svo til þessarar nýju nefndar sem hv. þingmaður situr í. Það getur vel verið að það sé bara vanþekking mín á nýju þingsköpunum. Hvað gerist í þeirri nefnd? Er meiningin að hún flytji frumvarp eða hvernig á þetta eiginlega að fara til þjóðarinnar? Það má ekki senda nýju stjórnarskrána sem frumvarp því að um leið og búið er að samþykkja það þarf að rjúfa þing samkvæmt núgildandi stjórnarskrá og við ætlum að fara eftir henni. Það þarf einhvern veginn að fara í kringum þetta regluverk allt sem felst í núgildandi stjórnarskrá og heimildum Alþingis til að senda þetta í þjóðaratkvæðagreiðslu. Það er ljóst að sú þjóðaratkvæðagreiðsla er ekki meira virði en Gallup-skoðanakönnun. Ég geri ráð fyrir að hv. þingmaður staðfesti það. Ég vildi gjarnan að hann útskýrði fyrir mér, ef hann skilur það, hvernig þetta ferli allt á að vera. Svo greiðir þjóðin náttúrlega atkvæði um þetta, þetta fer til þingsins og þá verður væntanlega samþykkt frumvarp til stjórnarskrárbreytinga. Um leið og búið er að samþykkja það þarf að rjúfa þing og þá kýs þjóðin nýtt þing en greiðir hugsanlega ekki atkvæði um stjórnarskrána.

Hæstv. forseti. Ég ætla að reyna að koma inn á nokkur af þeim fjölmörgu atriðum sem hv. þm. Pétur Blöndal nefnir hérna. Í fyrsta lagi, til að svara því beint, tel ég að það sé ástæða til að breyta ýmsum atriðum í stjórnarskránni en ég sé ekki ástæðu til að endurskrifa allar greinar hennar. Það er mín afstaða. Í öðru lagi varðandi ferlið tek ég fram að ég á ekki hugmynd að því ferli sem hér er uppi og ber ekki ábyrgð á því í sjálfu sér. Ég held að það sé hins vegar ágætisleið sem forseti þingsins hefur valið, þ.e. að opna umræðuna í þinginu með því að flytja málið í skýrsluformi. Síðan gengur það til viðkomandi þingnefndar eins og reyndar hefur lengi getað gengið upp með skýrslur sem geta gengið til nefnda sem hafa sjálfdæmi um hvað þær gera við þær. Ég held að út úr þessu geti komið frumvarp til stjórnarskipunarlaga samkvæmt formreglum þingsins. Það mun fá að minnsta kosti formlega meðferð í samræmi við ákvæði stjórnarskrár og þingskapa. Ég tel að það sé hægt að halda sig við það ferli og ég er ekki spenntur fyrir einhverjum hjáleiðum eða krókaleiðum eins og margir hafa nefnt í þessari umræðu varðandi það. Vilji menn raunverulega að kjósendur taki afstöðu til þeirrar nýju stjórnarskrár sem nú er í smíðum er hægur vandi að gera eins og hv. þm. Pétur Blöndal hefur lagt til, að breyta fyrst því eina ákvæði stjórnarskrárinnar sem fjallar um aðferðina við stjórnarskrárbreytingar, 79. gr., 

Frú forseti. Ég er nokkru nær en veit samt ekki alveg hvað getur gerst. Segjum að þessi nefnd sem hv. þingmaður situr í leggi fram frumvarp og Alþingi má ekki samþykkja það. Það getur rætt það í þremur umræðum en það þarf að passa sig að samþykkja það ekki. Um leið og búið er að samþykkja það verður að boða til kosninga og það stendur víst ekki til að gera það. Á hvaða formi mundi þjóðin greiða atkvæði um þetta frumvarp? Hvernig yrði það gert?

Það eru tvö atriði, hæstv. forseti, sem hv. þingmaður nefndi. Í fyrsta lagi tek ég fram að mér er ekki ljóst, frekar en öðrum sem hér eru, nákvæmlega hvaða stefnu þetta mál mun taka. Ég held að það sem við vitum núna er að eftir umræðuna í dag gengur þetta til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, forseti þingsins hefur lýst því yfir að sú nefnd hafi þar með forræði á málinu. Það er rétt hjá hv. þingmanni að það er ekki hægt að ljúka afgreiðslu frumvarps um breytingu á stjórnskipunarlögum nema í lok kjörtímabils nema menn séu tilbúnir að rjúfa þing fyrr. Það er alveg rétt. Ég bendi á að það er rétt rúmlega eitt og hálft ár eftir að núverandi kjörtímabili. Það er ekki langur tími fyrir þingið til að fjalla um stjórnarskrárbreytingar þannig að ég hef engar áhyggjur af því að gert sé ráð fyrir of rúmum tíma eins og hæstv. forseti leggur þetta upp. Ég held að okkur veiti ekkert af þeim tíma í þinginu, einu og hálfu ári, til að fara yfir þessar tillögur og komast að niðurstöðu um þær. Hin spurningin sem hv. þm. Pétur Blöndal nefnir er sú hvort fara eigi fram ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðsla á einhverju stigi málsins. Þeirri spurningu hefur ekki verið svarað.

Um hvað?

Þingið hefur ekki tekið afstöðu til þeirrar spurningar hvort fara eigi fram ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðsla á einhverju stigi málsins. Ég veit að meðal þingmanna er töluverður áhugi á því, en ég er sjálfur ekki hrifinn af því. Ég held að við eigum einfaldlega að halda okkur við þær formreglur sem stjórnarskráin sjálf kveður á um og klára málið eftir þeirri leið. Ef menn, eins og hv. þm. Pétur Blöndal, vilja breyta aðferðinni við það að breyta stjórnarskránni 

Virðulegur forseti. Það er merkilegt plagg sem við höfum hér til umræðu. Eftir margar tilraunir stjórnarskrárnefnda liggur nú fyrir tillaga að nýrri stjórnarskrá. Tillagan að stjórnarskránni er í níu köflum, afrakstur mikillar vinnu stjórnlaganefndar sem safnaði gögnum, hélt þjóðfund og vann úr þeim skoðunum sem þar komu fram, og loks stjórnlagaráðsins. Það er ekki einungis afrakstur vinnu þeirra í stjórnlagaráðinu sem vakið hefur athygli, heldur einnig vinnubrögðin sem einkenndust af því að ná sameiginlegri niðurstöðu í stað þeirra átaka sem gjarnan eru stunduð í þessum sal. Þykir mörgum sem við eigum að taka stjórnlagaráðið okkur til fyrirmyndar í þeim efnum. Virðulegi forseti. Ég ætla að fara yfir nokkur atriði í tillögum stjórnlagaráðsins. Ég mun ekki gera þeim ítarleg skil, aðeins stikla á nokkrum atriðum sem hafa vakið athygli mína á ferð minni í gegnum þetta plagg. Alveg eins og hv. þm. Birgir Ármannsson lýsti áðan er mikil vinna fyrir höndum í nefnd þeirri sem við sitjum bæði í, stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Í I. kafla tillagnanna eru undirstöðurnar. Þar segir að Ísland sé lýðveldi með þingræðisstjórn. Þar er sagt fyrir um þrígreiningu ríkisvaldsins og kveðið á um íslenskt yfirráðasvæði en samkvæmt því má ekki skipta landinu upp eins og gerist í sambandsríkjum. Það er kveðið á um hverjir hafi ríkisborgararétt og svo er nýtt ákvæði um hverjar séu skyldur borgaranna. Það segir í skýringum stjórnlagaráðsins, með leyfi forseta: „Í tillögu stjórnlagaráðs er mikil áhersla á réttindi borgaranna og þeim veitt aukin völd, m.a. með grein um þjóðarfrumkvæði og rétt til að kalla eftir þjóðaratkvæðagreiðslum. Í starfi ráðsins var lögð mikil áhersla á að tryggt væri að völd og ábyrgð færu saman. Greinin þykir því nauðsynleg til að tryggja að allir þeir sem stjórnarskrá þessi tekur til skapi þeim ekki einungis rétt heldur einnig skyldur til að rækja réttindi sín og virða bæði lög og réttindi annarra.“ Virðulegi forseti. Mér finnst þetta eiga mjög vel við og við eigum að huga að þessum atriðum í öllum athöfnum okkar, ekki bara í stjórnarskrá. Réttindum fylgja skyldur. Yfirskrift II. kafla er „Mannréttindi og náttúra“. Þar eru troðnar nýjar slóðir. Í skýringum með tillögunum er vísað til þess að í fræðunum er gjarnan talað um þrjár kynslóðir mannréttinda. Í fyrstu kynslóð eru borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi. Til annarrar kynslóðar teljast efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi. Réttindi sem teljast til þriðju kynslóðar eru öðruvísi en þau sem heyra til fyrstu og annarrar kynslóðar að því leyti að þau leggja skyldur á herðar einstaklinga en ekki bara ríkisvaldsins. Dæmi um réttindi af þessu tagi er réttur á þróun, friði, heilbrigðu umhverfi og jafnrétti kynslóðanna. Það er því óhætt að segja að tillögurnar um mannréttindi hafi verið færðar til nútímans. Í þessum kafla, nánar tiltekið í 34. gr., er kveðið á um að auðlindir sem ekki eru í einkaeign séu ævarandi eign þjóðarinnar. Ég tel að flestir séu sammála því að ákvæði af þessu tagi eigi að vera í stjórnarskrá. Það var ekki svo fyrir nokkrum árum. Því er líklegt að ágreiningsatriðin um hvað eigi að vera í stjórnarskrá og hvað ekki hafi breyst á nokkrum árum. III. kaflinn er um Alþingi. Þar er hnykkt á þingræðisreglunni. Ítarleg umræða fór fram í ráðinu um hvort afnema ætti þingræðisfyrirkomulagið og taka upp forsetaræði eða forsetaþingræði eins og tíðkast til dæmis í Frakklandi. Niðurstaða stjórnlagaráðs var að festa þingræðisregluna í sessi. Sjálf hef ég verið höll undir að hyggilegt gæti verið að taka hér upp forsetaþingræði. Í mínum huga skiptir máli að þessi hugmynd hefur verið ítarlega rædd í ráðinu sem hefur komist að annarri niðurstöðu og þar með sé málið útrætt. Tillögur eru settar fram í þessum kafla sem ætlað er að styrkja löggjafarvaldið gagnvart framkvæmdarvaldinu. Kveðið er á um eftirlits- og fjárstjórnarvald Alþingis og einnig eru tillögur um að styrkja minni hluta þingsins. Í þessum kafla er einnig fjallað um kosningar til Alþingis. Í skýringum stjórnlagaráðsins segir, með leyfi forseta: „Eftirfarandi meginmarkmið voru einkum lögð til grundvallar við endurskoðun kosningakerfisins í starfi stjórnlagaráðs: Að efla lýðræði með því að auka bein áhrif kjósenda á val alþingismanna. Að jafna vægi atkvæða. Að um leið sé þess gætt að raddir sem flestra landsvæða heyrist á Alþingi. Að stuðla að því að hlutfall karla og kvenna sé sem jafnast á þingi.“ Virðulegi forseti. Ég trúi því að ég móðgi ekki neinn þótt ég segi að kosningafyrirkomulagið sem lagt er til virðist nokkuð flókið. Það sem mestu máli skiptir er þó að það sé ekki flókið fyrir kjósandann að kjósa. Vel má vera að svo sé ekki í þessu fyrirkomulagi. Ef til vill er samt hægt að ná markmiðum stjórnlagaráðsins fram á einfaldari máta. Mér finnst ekki ótrúlegt að einhverjum finnist rétt að gera það. Það sem þá skiptir meginmáli er að markmið stjórnlagaráðsins verði lögð til grundvallar ef til einhverrar einföldunar kemur. Þá er í þessum kafla einnig fjallað um lýðræðislega þátttöku almennings, þ.e. bæði þingmál að frumkvæði kjósenda og þjóðaratkvæðagreiðslu. Ýmis önnur nýmæli eru í þessum kafla sem við höfum öll ábyggilega miklar skoðanir á. IV. kaflinn fjallar um embætti forseta Íslands. Ég ætla ekki að fara inn í þær deilur, ef svo má segja, eða þau skrif þar sem valdsvið forseta Íslands hefur verið túlkað undanfarið. Það sem vakti athygli mína í þessu er hvernig forseti skuli kosinn. Kjósendur skulu raða frambjóðendum, einum eða fleirum að eigin vali, og nær sá kjöri sem best uppfyllir forgangsröðun kjósenda. Með þessari aðferð er tryggt að sá sem er kjörinn forseti, ef fleiri en einn eru í kjöri, lýtur meirihlutavilja. Eins og kunnugt er hefur sú aðferð sem hér er notuð leitt til þess að forseti hefur verið kjörinn án þess að hafa meiri hluta atkvæða. Slíkt mun vera einstætt í lýðræðisríkjum með þjóðkjörnum forseta. Í þessum kafla er einnig ákvæði um að forsetinn skuli ekki sitja lengur en þrjú kjörtímabil. V. kaflinn, virðulegur forseti, er um ráðherra og ríkisstjórn. Þar er enn að finna nokkur nýmæli sem fólki sýnist ábyggilega hverju sitt um. Má þar nefna ákvæði um að ríkisstjórn taki sameiginlegar ákvarðanir um mikilvæg og stefnumarkandi málefni. Sumir, þar á meðal ég, hafa efasemdir um að það henti okkur sem ávallt búum við samsteypustjórnir að ríkisstjórnin sé fjölskipað stjórnvald. Að því frágengnu er ákvæðið ekki alveg skýrt og mér finnst að ákvæði stjórnarskrárinnar eigi að vera skýr og auðskiljanleg sem flestum við einfaldan lestur. VI. kaflinn fjallar um dómstóla. Þar er ekki mikið um nýmæli, þó er mælt fyrir um að tilteknar óskrifaðar stjórnskipunarreglur verði festar í sessi, svo sem að dómstólar meti stjórnskipulegt gildi laga. VII. kaflinn er um sveitarfélög og er staða sveitarfélaganna styrkt. Sá VIII. er um utanríkismál. Þar er nýlunda um að ef Alþingi samþykkir fullgildingu samnings sem felur í sér framsal ríkisvalds skuli ákvörðunin borin undir þjóðaratkvæði og að slík þjóðaratkvæðagreiðsla skuli vera bindandi. Mér finnst þetta merkilegt og þarft ákvæði í stjórnarskránni. Í IX. kafla er síðan lokaákvæði um stjórnarskrárbreytingar og um að þær skuli bornar undir þjóðina í framtíðinni, um gildistöku og síðan er eitt ákvæði til bráðabirgða. Virðulegi forseti. Stjórnarskránni verður ekki breytt nema fyrir tilstilli þingsins. Hér liggur nú fyrir tillaga frá stjórnlagaráði sem við getum ekki ýtt frá okkur til einhvers annars. Við verðum hvort heldur einhverjum líkar betur eða verr að fjalla um tillögurnar. Það verður verkefni stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að gera það. Í þeirri nefnd eigum við eins fljótt og mögulegt er að komast að samkomulagi um málsmeðferðina. Við eigum að setja okkur tímaramma um einstaka þætti vinnunnar. Hún má ekki dragast á langinn og heldur ekki vera hroðvirknisleg. Þar þarf eins og í öðru að finna hinn gullna meðalveg. Við eigum að fá okkur til aðstoðar fólk sem getur farið yfir tillögurnar og bent okkur á ef eitthvað er þar sem rekur sig á annars horn. Við eigum að lýsa eftir skoðunum allra þeirra sem áhuga hafa á málinu, kalla til fundar og samráðs við okkur áhugamenn um stjórnarskrána og sérfræðinga í þeim þáttum sem hún tekur til, hvort heldur það eru mannréttindi eða kosningalöggjöf. Auðvitað eigum við að vera í náinni samvinnu við fólk sem unnið hefur að málinu til þessa. Við eigum að finna út hvernig við getum haldið opna fundi. Ég tel að það form sem tíðkast nú á opnum fundum þingnefnda henti ekki til þessarar vinnu en þá þarf að leita annarra leiða. Við þurfum að sjá til þess að tillögurnar verði kynntar í borg og bæ og um allt land. Vonandi þurfum við ekki að stjórna því nema að litlu leyti. Ég sá til dæmis mér til ánægju að Borgarbókasafnið efnir nú til nokkurra kynningarfunda um málefnið. Ef við erum heppin fara önnur bókasöfn í landinu að því fordæmi. Líklegast verðum við að útvega einhverja peninga til að hjálpa til við kynningarstarfið. Ríkisútvarpið hefur að mínu mati skyldur í þessu efni og vonandi finnst öðrum fjölmiðlum einnig ástæða til að fjalla um þetta veigamikla mál. Margir eru því fylgjandi að efna til þjóðaratkvæðagreiðslu um tillögurnar. Við þurfum að finna út hvernig því verður best fyrir komið. Er í slíkri þjóðaratkvæðagreiðslu hægt að bjóða upp á einhverja valkosti? Ég held að það geti verið erfiðara en sýnist í fyrstu vegna þess að tillögurnar eru útpældar, að því er mér virðist, og hanga því nokkuð saman og það gæti einfaldlega eyðilagt allt verkið ef það verður sett upp sem einhvers konar matseðill sem hægt er að velja af. Kannski vill stjórnlagaráðið eða einhverjir fulltrúar þess taka afstöðu til hugmynda sem fram koma við umfjöllun nefndarinnar og hjálpa okkur í þessum efnum. Allt þetta þurfum við að gaumgæfa og ef allir leggjast á eitt í hugarleikfimi efast ég ekki um að við finnum einhverja snjalla lausn í þessu máli.

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi taka fram skýrt og skilmerkilega að um þetta mál eru skiptar skoðanir í Framsóknarflokknum eins og í öðrum flokkum, bæði meðal þingmanna og almennra flokksmanna, svo því sé haldið til haga. Ég er einn af þeim sem hafa talið þetta ferli allt saman hið undarlegasta frá upphafi. Ég var á móti því að stofna til þessa stjórnlagaþings sem átti að gera en samþykkti það engu að síður hér vegna þess að Framsóknarflokkurinn hafði samþykkt að fara þessa leið. Það var lýðræðisleg ákvörðun, tekin á flokksþingi. Samþykki mitt náði hins vegar ekki lengra en það því að sú vegferð sem síðan var farin í þinginu er fyrir neðan allar hellur, að skauta fram hjá því sem Hæstiréttur kvað upp úr og stofna til þessa stjórnlagaráðs á mjög hæpnum forsendum að mínu viti. Ég hef engin kynni af því ágæta fólki sem sat í stjórnlagaráði nema kannski einum eða tveimur, allt er þetta örugglega hið ágætasta fólk. Þar af leiðandi ætla ég ekki að fjalla neitt um þær persónur á neinn hátt. Ég vil hins vegar segja að það er mjög sérstakt að ráð, hverjir sem í því sitja, sem var kosið í af 36% atkvæðisbærra Íslendinga ef ég man rétt - Hæstiréttur ógilti þá kosningu - sé skipað af Alþingi sem ákveður að skauta fram hjá þessum staðreyndum sem ég gat um. Það sýndi sig glöggt í þessum kosningum að sú aðferðafræði sem var viðhöfð, það kosningakerfi, þessi persónukosning, gekk einfaldlega ekki upp. Kosningin dró ekki upp þverskurð af þjóðinni á nokkurn hátt ef horft er til aldurs, menntunar, búsetu og slíks. Það hefði verið nær að taka slembiúrtak úr þjóðskránni til að ná fram sama eða betra vægi hefði ég haldið. Þá ætla ég að minnast þess sem ég sagði hér í ræðu 22. mars um þetta mál og stend að sjálfsögðu við allt sem þar kemur fram. Ég gagnrýndi harðlega að mér sýndist að ákveðin forgjöf hefði verið í þessari kosningu því að menn hefðu misjafnan aðgang að fjölmiðlum og þess háttar. Tilurð þess plaggs sem við ræðum hér er að mínu viti mjög sérstök, ég ætlaði að segja vafasöm en það er kannski ekki rétta orðið í þessu sambandi. Ég hlýt hins vegar að þakka fyrir þá vinnu sem var lögð í þetta hvað sem okkur finnst svo um afurðina og allt sem því fylgir. Ég verð að segja, herra forseti, að margt í þeim tillögum sem hér eru settar fram virkar ekki vel á mig. Sumt skil ég bara alls ekki, svo það sé bara hreinlega sagt hér, og sumt fæ ég heldur ekki til að ganga upp í þeim anda sem er lagt af stað með, þ.e. að auka og jafna rétt þegnanna. Ég hef til dæmis efasemdir um það kosningakerfi sem lagt er upp með. Ég tek undir með hv. þingmanni sem talaði hér áðan, Valgerði Bjarnadóttur, um að það þarf að skýra það verulega til að átta sig á því hvað í því felst. Eignarréttur er eitt af því sem var rætt hér. Mér sýnist við fyrstu sýn að það sé verið að reyna að standa vörð um hann þó að það sé hoggið að einhverju leyti í hann. Ég ætla ekki að fara í einstakar greinar, þær eru nokkrar sem ég hef þó merkt við hér, vil stoppa fyrst við 19. gr. um kirkjuskipanina. Ég er á móti því að breyta því fyrirkomulagi sem við höfum í dag um kirkjuna, svo það sé sagt hér, þ.e. ef ég skil þetta rétt. Síðan vil ég segja að mér finnst líka mjög óeðlilegt ef ráðherrar geta ekki setið lengur en átta ár í sama embætti. Mér finnst mjög óeðlilegt að setja í stjórnarskrá að ráðherra sem er kannski mjög farsæll í starfi þurfi að láta af því eftir átta ár. Á stjórnarmyndun, forseta og öllu þessu er hægt að hafa ýmsar skoðanir. Forseti Íslands hafði við þingsetningu langt mál um vangaveltur sínar um þessar tillögur. Þar er á ferðinni maður sem við vitum að hefur mikla þekkingu á stjórnmálum, stjórnmálafræðingur og prófessor eða doktor eða hvað það er nú í þessum málaflokki og málum, þannig að ég held að ekki sé hægt að horfa fram hjá orðum hans. Það sem ég hrekk kannski mest við eftir að hafa hlustað á forseta Íslands flytja ræðuna og heyrt viðbrögðin í fjölmiðlum á eftir er að það gengur vitanlega ekki að vera með stjórnarskrá sem hægt er að túlka út og suður þar sem menn geta lagt mismunandi mat á innihaldið. Það er alveg ljóst að það þarf að skýra einstakar greinar og sjálfsagt plaggið í heild. Herra forseti. Í grunninn verð ég að segja að það er mjög slæmt að leggja í þá vegferð að breyta stjórnarskrá Íslands með Alþingi í raun klofið og lítinn áhuga þjóðarinnar ef marka má þátttökuna í kosningunum til stjórnlagaþings þannig að ég held að við horfum fram á mikil átök um innihald þessara tillagna um það hvernig á að standa að breytingum á stjórnarskránni nú og í framtíðinni. Ég verð alveg að vera hreinskilinn með það að ég óttast að þegar staðið er að breytingum á stjórnarskrá verði til plagg sem háð er meira einhverjum dægursveiflum en því sem hún á að vera háð, þ.e. grundvallarréttindum Íslendinga. Við viljum að hún marki þá stefnu sem við viljum byggja okkar lagagrunn á og stjórnskipan. Stjórnarskráin á heldur ekki að vera þannig plagg að hún taki mið af tíðarandanum eða sé breytt í ljósi tíðarandans, það má alls ekki vera. Ég hafna því algerlega ef því er haldið fram í dag að það sé stjórnarskránni, þessari gömlu góðu, að kenna að hér varð einhvers konar hrun, efnahagshrun. Að sjálfsögðu er það ekki. Það eru allt aðrir hlutir sem orsökuðu það. Það segir hins vegar ekki að sá er hér stendur sé á móti því að breyta stjórnarskránni, alls ekki. Ég vil halda því til haga og endurtaka það sem ég sagði hér í mars að ég tel að alþingismenn, 63, sem hafa um 90% þjóðarinnar á bak við sig til að sitja hér séu betur til þess fallnir að breyta þessari stjórnarskrá en stjórnlagaráð með ríflega 30% atkvæði á bak við sig. Það er bara mín bjargfasta trú og skoðun. Það þarf samt að breyta ákveðnum hlutum. Það þarf að skýra ákvæði um sameign þjóðarinnar á náttúruauðlindum. Það þarf að skýra það að náttúruauðlindir séu eign okkar allra. Það þarf líka að skýra og breyta því hvernig dómar eru skipaðir. Ég tek undir það. Það eru ákveðnir hlutir í mannréttindakaflanum sem þarf klárlega að skýra. Mér finnst ég þurfa skýringar á nokkrum tillögum sem hér eru lagðar fram svo ég átti mig á því af hverju þær eiga heima í stjórnarskránni, séu orðaðar eins og þær eru orðaðar þar. Jú, við skulum uppfæra þann kafla klárlega til að taka af allan vafa. Ég er ekki viss um að svo miklar aðrar breytingar þurfi að gera. Ég held að það sé rangt að festa ákveðið kosningakerfi í stjórnarskránni eins og hér er lagt til. Ég held að það þurfi að vera möguleiki að hafa aðrar aðferðir en þarna er lagt upp með, fyrir utan það að ég skil hana ekki alveg, það verður að segjast alveg eins og er. Herra forseti. Það er mikilvægt fyrir okkur að vanda til verka, eins og ég sagði. Skýrsla þessi fer til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og fær þar vonandi mjög gagnmerka og vandaða yfirferð. Ég hvika ekki frá því að sem ég sagði áðan, það hefði verið farsælla að reyna að ná meiri samstöðu og sátt um þá vegferð sem var farið í. Það kann að vera að þegar á endastöð er komið í umfjöllun um málið í þinginu verði búið að ná einhvers konar samstöðu eða sátt um breytingar. Ég ætla ekki að gefa mér að það náist ekki, en ég óttast að aðferðafræðin og hvernig til þessa var stofnað sé ekki til þess fallið, því miður. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra að sinni, herra forseti. Ég mun að sjálfsögðu fjalla um þetta mál þegar það kemur aftur inn til þingsins og þegar ég er búinn að sökkva mér enn betur ofan í einstakar greinar og leita þá skýringa við þeim.

Herra forseti. Ég er svolítið hvumsa yfir ræðu hv. þingmanns. Það var breið samstaða um það í þinginu að efna til stjórnlagaþings og uppi var mikil krafa í samfélaginu og heilu stjórnmálaflokkarnir höfðu á stefnuskrá sinni að endurskoða stjórnarskrána. Það var breið sátt um að efna til stjórnlagaþings. Hv. þingmaður talar af lítilsvirðingu um 36% kosningaþátttöku. Við skulum þá hafa í huga að 80–90 þús. kosningarbærir Íslendingar fóru á kjörstað til að taka þátt í fremur flóknu kosningakerfi um stjórnarskrána og velja fulltrúa á þingið. Síðan gerist það að Hæstiréttur ógildir kosninguna og að sjálfsögðu virðum við það. Þá var úr vöndu að ráða. Það hefur verið kallað eftir gagngerri endurskoðun á stjórnarskránni nánast frá því að hún var sett í upphafi. Breytingar hafa verið gerðar í smáum skrefum, en það var nokkuð mikil sátt um að nú þyrftum við að stíga skrefið til fulls. Ég studdi stjórnlagaráð af því að ég taldi að tilnefning á milli 80–90 þús. kosningarbærra manna í ráð væri bara með því hressilegra sem við hefðum af stuðningi við þá fulltrúa sem valdir voru í ráðið samkvæmt niðurstöðu kosninga sem vissulega höfðu verið ógiltar en fjöldi kjósenda hafði farið á kjörstað til að velja til þessa verkefnis. Því spyr ég: Telur hv. þingmaður eðlilegt að við þrefum um formið frekar en efnið nú þegar við höfum fengið svo glæsilega skýrslu í hendurnar?

Virðulegi forseti. Þrefa um formið frekar en efnið? Ég ætla ekki að standa hér og þrefa við hv. þingmann um formið, ég mun örugglega þrefa við hv. þingmann um efnið, en engu að síður tel ég rétt að halda til haga og ítreka þær skoðanir sem ég hef haft á þessu ferli í þessu máli. Ég frábið mér að hv. þingmaður skuli finna að því. Ég hafna því einnig algerlega að hafa talað af einhverri lítilsvirðingu til þeirra sem tóku þátt í þessari kosningu. Ég gerði það alls ekki. Ég skal upplýsa hv. þingmann um að ég fór sjálfur og kaus. Ég hunsaði ekki þessar kosningar. Ég tók þátt af því að mér fannst skylda mín að gera það. Ég get samt sagt við hv. þingmann að einungis tveir af þeim sem ég merkti við komust í þessa úrvalssveit sem var svo valin til að skrifa þetta frumvarp á þinginu, ekki samkvæmt niðurstöðum kosninganna vegna þess að þær voru ógiltar. Mér finnst nauðsynlegt að koma því til skila að kosningaþátttaka upp á 36% í máli sem var búið að gera mikið úr, auglýsa vel og segja að skipti miklu máli er mjög lítil að mínu viti. Þá er ég ekkert að tala um þá sem kusu, hvorki mig né aðra. Þetta er mjög lítil þátttaka. Það sem ég er að reyna að koma á framfæri við hv. þingmenn er að breytingar á stjórnarskránni, þessu grundvallarplaggi okkar, verða að mínu viti að hafa sterkan grunn. Það verður að vera trúnaður og traust um þær breytingar. Auðvitað er sagan um breytingar á stjórnarskránni ekkert mjög hliðholl Alþingi eða alþingismönnum, ég játa það fúslega. Það er margt nýtt fólk á þinginu og ég hefði viljað láta á reyna, svo ég segi alveg eins og er, að við hefðum getað náð hér fram ákveðnum breytingum á stjórnarskránni.

Herra forseti. Ég held að það sé rétt að taka fram varðandi ógildingu kosninganna að það var ekki vegna efa um réttmæti kjörs þeirra fulltrúa sem náðu kosningu. Þeir fulltrúar sem rituðu frumvarp að nýrri stjórnarskrá gera það í umboði 80–90 þús. kosningarbærra Íslendinga. Ég tek undir það með hv. þingmanni að það ríkir ákveðið vantraust á þinginu um að leysa það verkefni að gera heildarendurskoðun á stjórnarskránni. Nú er einmitt kærkomið tækifæri fyrir okkur, alþingismenn Íslendinga, að sýna að við séum það þroskuð að við getum tekist á um efnisleg atriði þessara tillagna. Að sjálfsögðu eiga alþingismenn að hafa skoðun á þessum tillögum. Ég vil nota tækifærið, herra forseti, og hvetja þingheim til að taka starfshætti stjórnlagaráðs sér til fyrirmyndar og finna leið til að ná sátt um farsælar tillögur og til þess að koma þessum tillögum í farveg og vonandi í þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég tek líka fram að það kemur ekki á óvart að þingmaðurinn hafi tekið þátt í kosningunni. Það mun koma mér á óvart ef hann styður ekki þjóðaratkvæðagreiðslu, enda orðinn einn helsti talsmaður þjóðaratkvæðagreiðslna í þessu þingi. 
            

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þá vegtyllu sem þingmaðurinn afhenti mér hér. Ég veit ekki til þess að ég sé sérstakur talsmaður þjóðaratkvæðagreiðslna hér á Alþingi en þær eiga vissulega stundum rétt á sér, það er alveg hárrétt. Ég held að það sé nokkuð skýrt í lögum hvernig fara beri með tillögu sem þessa. Ég er hins vegar, þannig að það sé alveg á hreinu, á móti því að senda þetta frumvarp til einhvers konar ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu eða skoðanakönnunar. Ég held að þetta eigi að vera í því ferli sem hér hefur verið kynnt. Eflaust eru í þessu plaggi mjög margar góðar tillögur sem þarf að taka til meðferðar og ræða, ég ætla ekkert að neita því. Þarna eru hins vegar ákveðnir hlutir, eins og ég sagði áðan í ræðu minni, sem ég átta mig ekki á af hverju eru þarna eða hreinlega skil ekki. Það þarf því að fara yfir þær tillögur og skýra. Ég ítreka enn og aftur að ég hef áhyggjur af því hvernig til þessa var stofnað. Mér finnst grunnurinn til að standa á til að segja við þessa vinnu að það sé breið samstaða um málið á Alþingi ekki nógu traustur. Mér finnst traustið vanta vegna þess að það var engin samstaða um það ferli sem hér var farið í. Þegar hér var kosið um hvort skipa ætti þetta stjórnlagaráð eða ekki munum við hvernig ræðurnar voru og hvernig það skipaðist. Mér finnst algjörlega vanta að sá grunnur sé sterkari. Ég hefði viljað sjá hér miklu meiri samstöðu um þá ferð sem var farin. Ég sagði í þeirri atkvæðagreiðslu að fyrst þetta hefði farið eins og það fór hefði verið skárra að byrja upp á nýtt og fara þessa stjórnlagaþingsleið frekar en að fara þá leið sem var farin. Það hefði verið skárra og að sjálfsögðu stend ég við það.

Herra forseti. Ein afleiðing efnahagshrunsins á Íslandi var kröftug krafa um aukið lýðræði. Menn upplifðu, og það var eðlilegt, að lýðræðið og þeir sem áttu að gæta þess hefðu brugðist og það nægir að nefna allar helstu eftirlits- og stjórnsýslustofnanir í landinu, forustumenn í efnahagslífi, viðskiptalífi og bankalífi. Fjölmiðlar brugðust þjóðinni að mjög margra mati, þeirrar sem hér stendur þeirra á meðal. Þeir sinntu ekki aðhalds-, eftirlits- og gagnrýnishlutverki sínu. Ég hlýt að nefna forseta Íslands sem brást hlutverki sínu algerlega eins og lesa má á bls. 170–178 í 8. bindi rannsóknarskýrslu Alþingis. Ráðandi öfl í stjórnmálalífi þjóðarinnar brugðust líka hlutverki sínu. Í kjölfarið var krafist nýrrar ríkisstjórnar, nýrra kosninga og nýrrar stjórnarskrár og ég fullyrði, herra forseti, að meiri hluti þjóðarinnar telji það forsendu fyrir nauðsynlegri endurreisn og uppbyggingu í landinu, og reyndar líka til að ná sáttum í íslensku samfélagi, að það eigi að byrja á því að bæta og styrkja lýðræðið í sessi með því meðal annars að breyta stjórnarskrá lýðveldisins. Hluti af þeirri kröfu er einmitt líka að þjóðin taki í sínar eigin hendur að breyta stjórnarskránni. Það er margt sem menn hafa talið að þurfi að breyta og ég ætla að hlaupa á örfáum atriðum. Það þarf að breyta stjórnarskránni að mati flestra í þessu landi, held ég, a.m.k. mikils meiri hluta, með því að taka upp í stjórnarskrá lýðveldisins ákvæði um beint lýðræði, þ.e. að þjóðin sjálf geti tekið ákvörðun um mikilvæg mál og ákveðið með lýðræðislegum hætti í almennum atkvæðagreiðslum hver niðurstaðan á að vera. Einnig að kjósendur geti haft beinni áhrif á það hvaða einstaklingar veljast til trúnaðarstarfa um leið og þeir kjósa um ólíkar stefnur flokka. Í þriðja lagi að í stjórnarskrá eigi að taka ákvæði um sameign þjóðarinnar á náttúruauðlindum, að auðlindir til lands og sjávar eigi að vera sameign þjóðarinnar en ekki eign einkaaðila og að með þjóðareign sé áskilið að ríkið fari með forsjá auðlindanna, vörslu og ráðstöfunarrétt og hafi eftirlit með nýtingu þeirra, að auðlindir okkar verði nýttar með sjálfbærum hætti í þágu þjóðarinnar allrar en ekki einstakra hópa. Þá er held ég víðtæk samstaða um það, og það hefur komið fram í umræðunum í dag, að breyta þurfi fyrirkomulagi hvað varðar breytingar á stjórnarskrá lýðveldisins, að um það geti farið fram sjálfstæð kosning í stað þess fyrirkomulags sem við nú þekkjum og kallar á að þing sé rofið og tvö þing samþykki breytinguna. Eins og við vitum er í slíkum kosningum í reynd kosið um flokka en ekki stjórnarskrá og það er að flestra mati meingallað fyrirkomulag. Þessi atriði sem ég hef hér talið voru ofarlega á blaði í kröfugerð búsáhaldabyltingarinnar, en meginkrafan sem gekk eins og rauður þráður í gegnum alla þessa umræðu var að það væri sérlega valið stjórnlagaþing en ekki Alþingi Íslendinga sem ynni frumvarp að nýrri stjórnarskrá. Ég hef heyrt í umræðunum í dag gamalkunnugt stef um að með því móti sé valdið tekið frá Alþingi, það að Alþingi sé stjórnarskrárgjafinn. Ég hlýt að spyrja hvaðan það vald sem menn tala um að Alþingi hafi sé komið ef ekki frá þjóðinni. Allt vald í raunverulegu lýðræðisríki kemur frá þjóðinni, hennar er valdið og í hennar umboði starfar Alþingi. Ég tel mikilvægt að í nýrri stjórnarskrá Íslands verði það áréttað að valdið komi frá þjóðinni, ekki frá öðrum. Herra forseti. Ég ætla ekki að fara efnislega yfir einstaka kafla í tillögum stjórnlagaráðs. Mig langar til að þakka sérstaklega fyrir ræðu formanns stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, hv. þm. Valgerðar Bjarnadóttur. Í tilefni af orðum sem hér hafa fallið um þessa umræðu, og vísa ég þar til orða hv. þm. Birgis Ármannssonar fyrr í dag, vil ég taka fram að eins og ég hef skilið aðdragandann að þessari umræðu gilda engar takmarkanir á því hversu lengi þessi umræða getur staðið. Það er meira að segja gert ráð fyrir því í skipulagi þingsins þessa vikuna að ljúki þessari umræðu ekki fyrir miðnætti í kvöld, en svo lengi getur fundur staðið á þriðjudagskvöldum án þess að um það fari fram sérstök atkvæðagreiðsla í þingsal, og er gert ráð fyrir því að hægt sé að halda henni áfram á morgun. Við höfum mjög góðan tíma til að fara yfir þessi atriði og ræða þau í þingsal áður en skýrslan fer til umfjöllunar í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Ég verð að játa, herra forseti, að umræðan hefur tekið nokkuð aðra stefnu en ég hefði kosið. Það hlýtur að verða til þess að ég fari minna í einstakar tillögur stjórnlagaráðsins að þessu sinni. Það er staðreynd að Alþingi hefur að margra mati mistekist að endurnýja stjórnarskrá lýðveldisins en ég undanskil þó mannréttindaákvæðin. Það er ekki svo langt síðan, bara fyrir kosningar 2007, að menn heyktust á því eftir gríðarlega mikla vinnu í stjórnarskrárnefnd sem kennd hefur verið við formann hennar, hv. fyrrverandi þm. Jón Kristjánsson, að breyta stjórnarskránni. Það strandaði aðallega á deilum við flokk einkaeignarinnar og einkaframtaksins á Alþingi, Sjálfstæðisflokkinn, sem ekki vildi setja í stjórnarskrána ákvæði um sameign á þjóðarauðlindum. Við skulum bara tala mannamál í þessum þingsal vegna þess að það er staðreynd að Sjálfstæðisflokkurinn þvældist fyrir því að þetta yrði hægt að klára á þeim tíma, rétt eins og hann gerði það með málþófi fyrir kosningar vorið 2009 þegar þingmenn flokksins töluðu í marga tugi klukkutíma og héldu fleiri hundruð ræður, mörg hundruð andsvör og gerðu mörg hundruð athugasemdir við fundarstjórn forseta til þess eins að koma í veg fyrir þann ásetning meiri hluta þingmanna að breyta stjórnarskránni fyrir aprílkosningarnar 2009. Að þeim loknum var útlitið ekki svo gott. Ég er að rifja þetta upp, herra forseti, vegna þess að hér hafa menn verið að ræða um ferlið en ekki innihaldið og ég ætla að taka þátt í þeirri umræðu. Það brá þó til betra horfs þegar breið samstaða náðist á Alþingi um annað og nýtt ferli við endurskoðun stjórnarskrárinnar þegar hér voru samþykkt lög um kosningu stjórnlagaþings. Ég minni á að það var einungis eitt mótatkvæði í þessum 63 manna hópi við það ferli. Það náðist breið sátt um að haldinn skyldi þjóðfundur, að kjörin yrði stjórnlaganefnd í Alþingi og síðan kosið stjórnlagaþing beinni kosningu. Það átti að fjalla um tillögu stjórnlaganefndar og þjóðfundar. Alþingi skyldi síðan taka við og afgreiða stjórnarskrárfrumvarp á tveimur þingum með almennum kosningum á milli í samræmi við ákvæði stjórnarskrárinnar en eins og við þekkjum er ekki hægt að breyta því núna. Herra forseti. Þjóðfundur var haldinn í byrjun nóvember 2010 og þótti takast mjög vel. Stjórnlaganefnd vann úr því sem þar kom fram og afhenti skýrslu sína þegar þar að kom loksins en stjórnlaganefnd var ætlað að afhenda hana stjórnlagaþingi. Kosning til stjórnlagaþings fór fram 27. nóvember 2010 en með ákvörðun 25. janúar 2011 ógilti Hæstiréttur Íslands þá kosningu. Sú ákvörðun var bindandi og endanleg og því kom ekki til þess að stjórnlagaþing kæmi saman og væri sett af forseta Alþingis eins og til stóð 15. febrúar á þessu ári. Þá var málið komið í öngstræti og það hefur verið til þess vitnað að þá hefði verið rétt að byrja upp á nýtt. Það voru ekki allir tilbúnir til þess, sem betur fer, og í kjölfar þessarar ákvörðunar ákvað forsætisráðherra að setja á fót samráðshóp fulltrúa allra þingflokka til að greina stöðuna og meta hvaða leið væri vænleg til að ljúka því verkefni að endurskoða stjórnarskrána á þessu kjörtímabili. Ástæðan fyrir því er sú að hæstv. forsætisráðherra taldi eins og fleiri þingmenn að það þing sem nú situr hefði skuldbundið sig til að tryggja að ný tillaga að stjórnarskrá yrði lögð fyrir þjóðina til endanlegrar afgreiðslu við næstu almennu þingkosningar. Í anda þess var þessi samráðshópur settur á laggirnar og eftir að hann hafði vegið og metið kosti ólíkra leiða varð niðurstaðan sú að leggja fyrir Alþingi að Alþingi sjálft leysti hnútinn sem endurskoðunarferlið var komið í. Það var gert í þessum sal með samþykkt þingsályktunartillögu um skipun stjórnlagaráðs. Hér erum við komin með afrakstur stjórnlagaráðs í hendur í skýrslu sem forsætisnefnd ber fram. Ég vil nota þetta tækifæri, eins og reyndar aðrir hafa gert, til að þakka þeim einstaklingum sem tóku þetta vandasama hlutverk að sér við mjög erfiðar aðstæður um leið og ég þakka fyrir afraksturinn. Það var ekki auðvelt að ég tel að taka sæti í stjórnlagaráði eftir þær umræður sem voru í Alþingi og eftir þær umræður sem voru víða í samfélaginu. Menn stilltu þessu upp sem einhvers konar átökum við æðsta dómstól landsins. Ég var talsmaður þess hér, og við sem fluttum þessa þingsályktunartillögu um árið, að Alþingi sjálft gæti og ætti að taka málið til sín og leysa úr þeim hnút sem kominn var á ferlið. Það var gert og það er vel. Nú erum við loksins komin þangað sem við ætluðum okkur að vera komin á þessum tíma og enn höfum við tóm til að ljúka því ætlunarverki. Ég endurtek að ég tel að þetta þing hafi skuldbundið sig til að tryggja að ný stjórnarskrá verði lögð fyrir þjóðina til endanlegrar afgreiðslu við næstu almennu kosningar. Til þess höfum við enn þá tóm. Við höfum breytt verklagi í þinginu og við höfum nú kosið nýja stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sem fær það hlutverk að fara yfir allar þessar tillögur. Hér liggur einnig fyrir sérstök tillaga um málsmeðferð sem var rædd í síðustu viku. Henni hefur einnig verið vísað til nefndarinnar og ég vil segja af því tilefni að við hljótum að ræða þá tillögu, en líka þurfum við að hlusta á allar þær raddir sem koma fram bæði í þeirri umræðu og í þessari umræðu um það hvernig þetta ferli verði farsælast og hvernig megi ná sem breiðastri samstöðu í okkar hópi, þingmanna, til að ljúka þessu ætlunarverki. Það hafa margir sagt og það hefur heyrst í umræðunum að það sé rétt að farið verði í ráðgefandi kosningu um frumvarp til nýrrar stjórnarskrár um leið og nýr forseti verður kosinn á næsta sumri. Ég fagna því að fleiri og fleiri þingmenn taka undir þá ósk. Hins vegar finnst mörgum ekki gott að svara annaðhvort já eða nei við heildarhugmyndunum, við heildarpakkanum. Þetta er flókið og fjölbreytt skjal og menn vilja eðlilega geta sagt skoðun sína í ráðgefandi atkvæðagreiðslu á til að mynda auðlindakaflanum sérstaklega, til að mynda á kaflanum um valdsvið forseta Íslands sérstaklega og til að mynda um kosningakerfið, samþykkja einstaka kafla eða hafna þeim eftir atvikum. Mér finnst að ef við ætlum í alvöru að tala um ráðgefandi kosningu þannig að þingið fái einhverja hugmynd um afstöðu manna til einstakra tillagna verði að opna á þann möguleika að menn geti sagt skoðun sína á tilteknum þáttum í frumvarpinu, ekki bara já eða nei við öllu. Það er margt í þessu frumvarpi, herra forseti, sem fellur vel að hugmyndum mínum um nauðsynlegar breytingar á stjórnarskrá en það er annað sem vekur mér nokkrar spurningar og jafnvel undrun. Ég velti því til að mynda fyrir mér hvort tilteknir hlutir eigi betur heima í stjórnarskrá eða lögum. Hér hefur verið nefnt niðurnjörvað kosningakerfi sem ég tel að hafi mistekist að beita í kosningunum til stjórnlagaþings, og spurt er hvort rétt sé að binda eitt kosningakerfi í stjórnarskrá með þeim hætti sem hér er gerð tillaga um. Ég velti líka fyrir mér tveimur atriðum sem hér er gerð tillaga um að sett verði í stjórnarskrá sem svo sannarlega voru í herfilegum ólestri þegar minnihlutastjórn Jóhönnu Sigurðardóttur kom til valda 1. febrúar 2009 og sem hvort tveggja er búið að breyta farsællega með lögum. Annars vegar er þar um að ræða lög um fjármál stjórnmálasamtaka og frambjóðenda og um upplýsingaskyldu þeirra. Settur var mjög skýr lagarammi um þessi mál og veitti ekki af. Hins vegar hafa verið sett mjög brýn ný ákvæði í lög um skipun dómara. Í tillögum stjórnlagaráðs er gert ráð fyrir að þessi tvö atriði verði sett inn í stjórnarskrá með tilteknum hætti. Mig langar til að rifja upp, af því að það er eins og það hafi gleymst, þessar breytingar sem gerðar voru á lögum um skipun dómara. Ráðherra getur ekki lengur skipað dómara, hvort heldur í héraðsdómi eða Hæstarétti, eftir eigin geðþótta. Það gengur ekki. Það er búið að sjá fyrir því með lögum. Dómsmálaráðherra, nú innanríkisráðherra, skal skipa fimm manns í dómnefnd til að fjalla um hæfi og dómnefndin á að láta ráðherra í té skriflega og rökstudda umsögn og það er óheimilt að skipa í dómaraembætti mann sem dómnefnd hefur ekki talið hæfastan meðal umsækjenda. Þetta getur varla verið skýrara. Það er að vísu til undantekning á þessu, mjög þröng, ef Alþingi samþykkir annað innan tiltekins tíma með mjög stífum takmörkunum. Ég tel sem sagt sumt í þessu frumvarpi þegar komið í lög og óþarft að hafa í stjórnarskrá. Það er þó í reynd ekkert aðalatriði þessa máls, ekki hvað mér finnst um það, heldur hvað þjóðinni finnst um það. Þess vegna finnst mér brýnt að menn fái að taka afstöðu til einstakra þátta í þessu frumvarpi. Ég sagði áðan að margt vekti mér spurningar og efasemdir, ekki síst eftir túlkun forseta Íslands á tillögum stjórnlagaráðs um það sem til þess embættis heyrir. Sú umræða sem spannst í kjölfarið á þeirri ræðu hér, „ég um mig frá mér til mín“, krefst þess að við tökum ítarlega umræðu um þingræðið, um valdmörk þess og um lýðræðið sem ég nefndi í upphafi. Við þurfum að velta fyrir okkur grundvallarspurningunum sem eru í 1. gr. núgildandi stjórnarskrár og frumvarpi stjórnlagaráðs til nýrrar stjórnarskrár þar sem nú segir að Ísland sé lýðveldi með þingbundinni stjórn, stjórnlagaráð segir þingræðisstjórn en ég sé ekki muninn. Viljum við slíkt stjórnfyrirkomulag, viljum við slíka stjórnskipan eða viljum við franskt eða bandarískt forsetaræði þar sem forseti lýðveldisins velur sér ráðherra í sína ríkisstjórn og jafnvel dómara líka eins og gerist í Bandaríkjunum? Ég segi nei. Eins og við vitum getur verið vandséð að vinda ofan af túlkun þegar búið er að túlka tillögur með þessum hætti. Hv. þm. Pétur H. Blöndal hefur lýst því yfir í þingsal að með því að forseti lýðveldisins hafi túlkað þetta með þessum hætti verði þeirri túlkun ekki breytt. Þá er lítið annað eftir að mínu viti, ef menn vilja ekki fylgja þeirri stefnu, en að breyta orðalagi greinanna. Þetta tel ég, herra forseti, mjög nauðsynlegt að ræða ítarlega innan þings og utan. Ég á sæti í nýrri stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sem fær þetta verkefni og ég verð að segja að ég hlakka til að takast á við það í þeim ágæta hópi sem þá nefnd skipar. Núna reynir á þingið að ljúka ferlinu, standa við stóru orðin, leggja þetta fyrir þjóðina og klára málið. Það þarf auðvitað að huga að verklagi eins og ég sagði áðan, og ég tek undir það sem formaður nefndarinnar sagði, það þarf að ná samstöðu um verklagið til að byrja með og ég vona svo sannarlega að þeir sem gagnrýndu hér hvað mest þá ákvörðun að halda vinnunni áfram við undirbúning að nýrri stjórnarskrá þrátt fyrir úrskurð, en ekki dóm, Hæstaréttar Íslands láti það ekki þvælast fyrir sér heldur komi í málefnalega umræðu um einstaka þætti. Ég tel, eins og hér hefur verið bent á, að við eigum að taka það samtal upp við stjórnlaganefnd, við stjórnlagaráðið og þjóðina meðan við erum með þetta í vinnslu í þinginu. Við þurfum að huga að aðstöðu og fjármunum til þess og ég held að mér sé óhætt að fullyrða, herra forseti, að það hafi orðið töluverður afgangur af þeim fjármunum sem var ætlað til vinnu stjórnlagaþings og svo stjórnlagaráðs, kosninganna, þjóðfundarins og stjórnlaganefndar og reyndar hefur ekki staðið á fjárveitingum til þessarar vinnu. Það hefur staðið á allt öðru. Það hefur staðið á viljanum en ekki fjármunum þannig að maður ætti kannski ekki að þurfa að orðlengja frekar um það. Ég óska Alþingi Íslendinga og íslensku þjóðinni til hamingju með þann áfanga sem hér hefur náðst. Við erum komin lengra í dag en við vorum í gær í átt að nýrri stjórnarskrá lýðveldisins Íslands.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að fara í miklar deilur, allra síst um fortíðina, við hv. þm. Álfheiði Ingadóttur, Við höfum áður átt ýmis samtöl um þau atriði. Það eru bara tvö atriði sem ég vildi koma á framfæri og gera athugasemdir við þannig að hinu rétta sé haldið til haga. Hv. fyrrverandi þm. Jón Kristjánsson var spurður að því í allsherjarnefnd í fyrravetur hvað helst hefði valdið vandræðum, var spurður um ástæður þess að ekki hefði náðst samstaða í stjórnarskrárnefnd sem starfaði 2005–2007. Eitt mál þvældist fyrir allan tímann, sagði hann, staða forseta Íslands, 26. gr. um málskot forseta. Samfylkingin vildi ekki sjá breytingar á því ákvæði, á því strandaði. Ég vil bara halda því til haga, þetta eru ekki mín orð, ég sat í þessari nefnd, en þetta upplýsti fyrrverandi formaður nefndarinnar þegar hann kom til allsherjarnefndar síðasta vetur. Í annan stað vildi ég nefna það eiginlega fyrir þingtíðindin að fyrstu lög um fjármál stjórnmálaflokka og frambjóðenda voru samþykkt í desember 2006. Það voru gerðar ákveðnar breytingar á þeim eftir að núverandi ríkisstjórn tók við völdum en stóra skrefið, meginbreytingin, varð í desember 2006 þó að þau tækju ekki gildi fyrr en eftir kosningarnar 2007.

Herra forseti. Ég ætla ekki að deila lengi heldur um fortíðina við hv. þm. Birgi Ármannsson og rengi ekki það sem hann segir og vísar til orða Jóns Kristjánssonar, fyrrverandi formanns stjórnarskrárnefndar. Í því sem ég hef lesið mér til og hér hefur verið rætt í þingsölum um ástæður þess að ekki náðist að leggja fram tillögur um nýja stjórnarskrá fyrir kosningar 2007 var auðlindakaflinn sérstaklega nefndur, og það oftar en einu sinni og oftar en tvisvar. Ég efast hins vegar ekki um að málskotsréttur forseta Íslands hafi þvælst fyrir mönnum þá sem nú. Það er rétt að lög um fjármál stjórnmálasamtaka, frambjóðenda og upplýsingaskyldu þeirra voru fyrst sett 21. desember 2006. Þau dugðu hins vegar ekki hætishót eins og lesa má í rannsóknarskýrslu Alþingis þar sem raktir eru í mörgum töflum allir þeir styrkir sem frambjóðendur nutu, stjórnmálamenn allra flokka annarra en Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs. Vinstri hreyfingin – grænt framboð fær tvær línur í þeim kafla og í þeim segir að þar hafi menn ekki notið slíkra styrkja. Það þótti algerlega nauðsynlegt að breyta þeim lögum og var það auðvitað. Kínverjar töluðu um stóra stökkið og ég skal kyngja því að Sjálfstæðisflokkurinn hafi tekið stóra skrefið 2006 en það dugði hins vegar mjög skammt.

Hæstv. forseti. Þannig að við hv. þm. Álfheiður Ingadóttir nálgumst aðeins í þessari umræðu er það rétt að þær styrkveitingar sem getið er um í skýrslu rannsóknarnefndar vörðuðu fyrst og fremst kosningar sem annars vegar áttu sér stað 2006 og hins vegar 2007. Lögin sem voru samþykkt í desember 2006 tóku ekki gildi fyrr en eftir kosningarnar 2007 en það má deila um hvort með því hafi verið rétt að málum staðið. Ef ég man rétt bjuggu þau sjónarmið að baki að ekki væri rétt að breyta leikreglum í miðri atburðarás í aðdraganda kosninganna 2007, bara þannig að það sé sagt. Það má velta fyrir sér hvort þau hefðu átt að taka gildi þegar í stað en þau tilvik sem skýrsla rannsóknarnefndar fjallar um og listarnir sem hv. þingmaður vísar til eiga sér rót í styrkveitingum sem áttu sér stað áður en 

Herra forseti. Ekki veit ég hvort við nálgumst mikið eftir þetta svar mitt við andsvari hv. þingmanns. Það er stundum talað um að menn skuli ekki nefna snöru í hengds manns húsi. Það er rétt að þessum lögum var breytt í desember 2006. En hvað gerðist tveimur dögum fyrir áramót? Styrkveiting FL Group til Sjálfstæðisflokksins upp á 20 eða 30 milljónir, ég man ekki hvort heldur var. 

Herra forseti. Þessi síðasta umræða fer dálítið í taugarnar á mér vegna þess að við erum ekkert að ræða um Sjálfstæðisflokkinn alla daga og hvað hann hafi gert af sér eins og hv. þingmaður hefur tilhneigingu til að gera. Við erum að ræða um tillögur stjórnlagaráðs um stjórnarskrá sem er miklu stærra mál. Ræða hv. þingmanns var ágæt og hún var ekkert að kenna Sjálfstæðisflokknum um eitt eða neitt svo ég muni, það kom ekki fyrr en í andsvörunum. Hún talaði um að þjóðin mundi greiða atkvæði um einstakar greinar og ég spyr: Hvað gerist ef þjóðin fellir út einhverja grein sem er nauðsynleg í uppbyggingu stjórnarskrárinnar? Það getur gerst, og hvernig ætlar hún að koma í veg fyrir það? Ég veit ekki enn þá, herra forseti, hvernig menn sjá fyrir sér á hvaða formi þetta verður borið undir þjóðaratkvæði. Er þetta frumvarp, eru þetta lög eða er það þingsályktun? Um hvað mun þjóðin eiginlega greiða atkvæði? Er það hugmynd að stjórnarskrá, tillaga að stjórnarskrá o.s.frv.? Ég vil fá að vita það nokkurn veginn. Þjóðaratkvæðagreiðslan er ekki einu sinni bindandi og getur ekki verið það. Svo er það 111. gr. Þar er rætt um framsal ríkisvalds og ég spyr hv. þingmann sem veit ýmislegt: Er þetta undirbúningur undir það að Ísland gangi í Evrópusambandið? Þarna stendur að heimilt sé að gera þjóðréttarsamninga sem fela í sér framsal ríkisvalds en það eigi að bera það undir þjóðina til atkvæðagreiðslu. Er þetta byrjunin á því að framselja ríkisvaldið til Evrópusambandsins og afsala okkur sjálfstæði? Ég spyr hv. þingmann hvort hann sé mjög ánægður með þetta ákvæði.

Herra forseti. Það er rétt að við erum ekki að ræða um Sjálfstæðisflokkinn sérstaklega en ég hvet samt þann ágæta flokk til að nálgast þetta verkefni hér af tiltekinni hógværð og lítillæti. 
             Ég verð að segja að það er uppi krafa um að menn fái tækifæri til að kjósa um þær tillögur sem stjórnlagaráð hefur lagt fram. Það er ekkert óeðlilegt við það og kemur meira að segja fram í því bréfi sem fylgdi tillögum stjórnlagaráðs til þingsins að einhverjar breytingartillögur komi fram hér í þinginu við tillögur stjórnlagaráðs. Það er hægur vandi í kosningu fyrir menn að velja á milli slíkra kosta. Þessi hugmynd var reifuð í síðustu viku þegar þingsályktunartillaga hv. þm. Þórs Saaris o.fl. var til umræðu og ég tel að það sé alveg hægt að skoða það. Hins vegar má líka reyna að ná víðtækri samstöðu, meira að segja með því að leggja hlutina aftur fyrir stjórnlagaráðið ef menn eru eindregið þeirrar skoðunar að einhverjar tilteknar breytingar þurfi að gera og samstaða næst um það. Varðandi 111. gr. er mér þannig farið að ég sé ekki ESB-púkann í hverju horni eins og margir í þessum sal. Ég skal ekki um það fullyrða hvort þar er endanlega rétt framsetning á ferðinni. Ég hef ekki myndað mér skoðun á því en ég fullyrði að stjórnlagaráð hefur væntanlega ekki sett þetta þarna inn til að auðvelda inngöngu Íslands í Evrópusambandið eða aðrar ríkjasamsteypur.

Herra forseti. Mér þykir gott að heyra hvatningu hv. þingmanns um að þingmenn ræði þetta mál af hógværð og lítillæti. Hv. þingmaður sagði líka að það væri krafa um að kjósa um tillögurnar. Er sú krafa ekki bundin því að sú kosning hafi einhver áhrif? Eða eru menn að gera kröfu um að kjósa um eitthvað sem hefur svo engin áhrif sem skipta máli? Er það virkilega þannig? Ég geri ekki ráð fyrir því að Jón Jónsson eða Gunna Gunnarsdóttir hafi áhuga á því að kjósa um eitthvað bara til að kjósa. Krafan er ekki að kjósa bara til að kjósa heldur til að hafa áhrif. Það vill svo til eins og þetta er uppbyggt allt saman að sú kosning sem menn ætla sér að hafa hefur engin áhrif.

Er þetta eitthvað öðruvísi en Icesave-samningurinn?

Já, af því að það var bindandi samkvæmt 26. gr. stjórnarskrárinnar. ESB-púkinn, það er eins gott að sjá hann áður en hann dettur yfir okkur.

Herra forseti. Menn skulu ekki gera lítið úr niðurstöðum ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu. Eins og stjórnarskránni er nú háttað er ekki hægt að viðhafa öðruvísi kosningu um þetta mál en að hún sé ráðgefandi. Það sem ég sagði áðan og vil endurtaka er að ef þingið ætlar að taka ráð þeirra sem mynda meiri hluta í ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu þurfa þau skilaboð að vera nokkuð auðlesin. Mér finnst þess vegna eðlilegt að það sé hægt eins og ég sagði áðan að taka þessa atkvæðagreiðslu kafla fyrir kafla og gefa mönnum kost á því að lýsa skoðun sinni á einstaka atriðum. Hv. þingmaður spurði hvað mundi gerast ef einstök grein yrði felld út og það er einfalt. Það væru mjög skýr skilaboð 

Herra forseti. Ég upplifi það sem rauðan þráð í tillögu stjórnlagaráðsins að nýrri stjórnarskrá að þarna sé mjög verið að styrkja þingræðið. Þess vegna langar mig að eiga smáorðastað við hv. þm. Álfheiði Ingadóttur um nákvæmlega þetta, þingræðið versus einhvers konar forsetaþingræði sem forseti Íslands gaf í skyn að væri verið að styrkja með frumvarpinu. Forseti lýðveldisins hefur nefnt það sem dæmi að gert sé ráð fyrir breyttu fyrirkomulagi við stjórnarmyndun í þessu frumvarpi og tiltekur það sem röksemd fyrir meiri völdum forsetans. Ég á afskaplega erfitt með að skilja þetta atriði í rökstuðningi forsetans og langar að eiga smáorðastað við hv. þm. Álfheiði Ingadóttur um það hvort hún upplifi þetta eins og ég. Eins og stjórnarskráin er núna hefur forsetinn það vald að veita stjórnmálaforingjum umboð til stjórnarmyndunar og ef ekki tekst að mynda ríkisstjórn getur forsetinn falið hverjum sem er á Íslandi umboð til að mynda ríkisstjórn. Það hefur gerst í lýðveldissögunni að utanaðkomandi maður hefur fengið umboð forsetans til að mynda ríkisstjórn, það var utanþingsstjórnin á stríðsárunum. Samkvæmt frumvarpinu sem nú liggur fyrir hefur forsetinn ekki lengur þetta vald. Forsetinn verður núna að hlusta eftir því hver það er sem þingið vill að verði forsætisráðherra. Ef þingið kemur sér ekki saman, ef forseti Íslands er búinn að gera tvær tillögur um forsætisráðherra og það myndast ekki samkomulag, meira að segja þá fær forsetinn ekki vald til að skipa neinn annan forsætisráðherra. Það er þá þingið sem ákveður. Bara í þessu einstaka ferli er verið að styrkja þingræðið og mig langar að spyrja hv. þingmann: 

Herra forseti. Nei, ég upplifi það ekki sem svo að það sé verið að styrkja þingræðið sérstaklega á kostnað einhvers styrkleika hjá forsetaembættinu, heldur þvert á móti. Ég sé til að mynda ekki hvers vegna í ósköpunum embætti forseta Íslands ætti að koma að því að skipa dómara. Ég tel að þar séu menn komnir út fyrir eðlilega þrískiptingu valdsins. Ég sat ekki undir ræðu forseta Íslands við þingsetninguna af eðlilegum ástæðum. Það er samt alveg ljóst af öllum þeim umræðum sem spruttu af henni að það eru fleiri skoðanir en ein á þeim ákvæðum sem hv. þm. Guðmundur Steingrímsson nefndi. Forseti Íslands mun hafa talið það sjálfsagt og eðlilegt, ekki aðeins að forseti gerði tillögu um forsætisráðherra og veldi hann heldur kannski sérstaklega að þá væri til þess ætlast að það val væri algerlega opið innan þings sem utan. Það er það sem ég hef heyrt vitnað í orð hans og það er það sem ýmsir stjórnlagaráðsmenn hafa gagnrýnt. Það sem ég sagði áðan og vil endurtaka er að ef menn geta túlkað þessi mikilvægu ákvæði um þingræðið svo ólíkt sem raun ber vitni þurfum við að lúslesa þetta en við þurfum fyrst og fremst að spyrja okkur sjálf: Viljum við þingræði eða viljum við bandarískt forsetaræði?

Herra forseti. Ég vil þingræði og ég upplifi tillögurnar sem heilsteypt plagg um það að efla þingræði. Forseti Íslands gerir tillögu að forsætisráðherra en velur hann ekki. Hv. þingmaður skaut þeirri sögn inn í einhvern veginn aukalega en forsetinn á ekki að velja forsætisráðherra. Núna getur hann valið hann og ég skil ekki alveg hvernig hægt er að halda því fram að sú breyting frá því að forsetinn hafi vald til að velja beinlínis forsætisráðherra meðal fólks á Íslandi til þess að hann hafi það ekki heldur þingið sé eitthvert ferli sem eflir völd forsetans sérstaklega. Ég fatta þetta ekki. Forseti mun ekki heldur hafa heimild til að skipa dómara samkvæmt frumvarpinu. Sem þjóðkjörinn einstaklingur og þar af leiðandi ákveðið sameiningartákn og vonandi maður með skýra dómgreind á hann að skipa formann í tiltekinni nefnd sem skipar í viss embætti. Síðan er það þingið sem getur sett þeim ákvörðunum 

Herra forseti. Ég mótmæli ekki þeirri skoðun hv. þingmanns að hér séu gerðar tillögur í góðri trú um að styrkja þingræðið á Íslandi. Ég frábið mér að ég þurfi að verja túlkun á orðum forseta Íslands um þau ákvæði sem hér um ræðir. Það sem ég kalla eftir er að ákvæðin séu það skýr að þau megi ekki misskiljast, en aðalatriðið er þó að við vitum hvað við viljum, íslensk þjóð. Viljum við stjórnskipan eins og ríkir á Norðurlöndunum og hér hefur ríkt frá lýðveldisstofnun með þingbundinni ríkisstjórn, með þingræði, eða viljum við forsetaræði eins og það gerist til að mynda í Bandaríkjum Norður-Ameríku og í Frakklandi? Við þurfum að svara þessari spurningu. Það má ekki vera bæði og eða hvorki né. Það þarf að vera alveg klárt hvora leiðina við ætlum að velja og mitt val er einfalt, það er það sama og hv. þingmanns.

Herra forseti. Það er ástæða til að fagna því að þetta mál er komið inn í þingið og í því formi sem það er, sem skýrsla. Það bendir til þess að ferli málsins og afgreiðsla þess sé enn þá nægilega opið þannig að nægilega margir geti í framhaldinu komið að ferlinu við að klára nýja stjórnarskrá Íslands. Það er einfaldlega hið besta mál. Mér óar við þeim hugmyndum sem hafa komið fram enn einu sinni um að það eigi að vera á valdi Alþingis að skrifa nýja stjórnarskrá. Alþingi hefur brugðist í því verki sínu í hartnær 70 ár og miðað við það sem ég hef heyrt á einstökum þingmönnum í ræðum þeirra ef Alþingi ætlar eitt og sér að taka að sér að skila af sér nýrri stjórnarskrá mun það einfaldlega bregðast í því hlutverki enn eina ferðina. Afstaða manna er alltaf sú að „ég“ vil hafa þetta í stjórnarskránni. Menn komast aldrei lengra frá sjálfum sér. Ný stjórnarskrá var meðal annars ein af kröfum búsáhaldabyltingarinnar. Fólkið sem stóð hér fyrir utan mánuðum saman krafðist þess að ríkisstjórnin færi frá, ríkisstjórn sem hafði gjörsamlega klúðrað öllu sem hægt var að klúðra í efnahagsmálum þjóðarinnar en neitaði að víkja. Eina vopn almennings í landinu, þeirra þúsunda og tugþúsunda sem komu samanlagt á fundi fyrir utan húsið, var að standa hérna fyrir utan, öskra á húsið og kasta í það drasli. Er það einhvers konar aðferð sem við viljum hafa í framtíðinni þegar almenningur kemur að stjórnmálum á Íslandi? Ég held ekki. Ekki síst þess vegna er sú mikilvæga krafa uppi sem fram kemur í þessum drögum sem stjórnlagaráð skilaði af sér að ákveðið hlutfall kosningarbærra manna geti einfaldlega kallað eftir kosningum. Það og það eitt mun veita stjórnvöldum hverju sinni það nauðsynlega aðhald sem þau þurfa á að halda. Ég hef búið í þessu landi í hartnær 50 ár og frá því að ég komst til vits og ára hefur mér alltaf fundist Alþingi og stjórnmálaflokkar á Alþingi misfara með það umboð sem þeir hafa. Mjög margir Íslendingar eru sama sinnis og ég. Ég held að ég hafi rétt fyrir mér í mörgum tilvikum og rangt fyrir mér í mörgum tilvikum en meginatriðið er samt að ef nægilegur fjöldi landsmanna er sama sinnis og telur sér misboðið varðandi framgang Alþingis er hægt að krefjast atkvæðagreiðslu og þar með veita þinginu aðhald. Þetta tel ég mikilvægasta atriðið í þeirri þróun sem við erum vonandi að sjá hér. Varðandi frumvarp stjórnlagaráðs að nýrri stjórnarskrá hefur verið brotið blað í ritun stjórnarskráa sem hefur vakið mjög mikla athygli erlendis, hjá erlendum fjölmiðlum úti um allan heim, miklu meiri athygli erlendis en á Íslandi og það segir nú sitthvað um íslenska fjölmiðla og stöðu þeirra í dag því að aðferðin sem við höfum kosið að nota við þessa endurritun stjórnarskrár er til algerrar fyrirmyndar. Alþingi samþykkti á sínum tíma frumvarp um þjóðkjörið stjórnlagaráð. Alþingi ákvað að afsala sér þeim völdum að hluta og útvista því verkefni að skrifa nýja stjórnarskrá. Það er að mínu viti eitthvert glæsilegasta verk Alþingis á lýðveldistímanum. Málsmeðferðin síðan þá hefur verið mjög vönduð, málsmeðferðin á því frumvarpi var með þátttöku allra flokka á sínum tíma og hér var sett í gang þríþætt ferli. Það var stofnað til þjóðfundar með slembiúrtaki úr þjóðskrá sem skilaði mjög mikilvægum og merkum niðurstöðum. Sjö manna stjórnlaganefnd sérfræðinga sem Alþingi var einhuga sammála um að yrðu valdir til verkefnisins fór yfir tillögur og hugmyndir þjóðfundarins og setti þær upp í tvö mjög glæsileg bindi, m.a. með tveimur útgáfum að nýrri stjórnarskrá og er ritverkið slík gersemi, stútfullt af upplýsingum um íslenska lýðveldið, að leitun er að öðru eins og til algerrar fyrirmyndar. Síðan var hugmyndin að stjórnlagaþing yrði kjörið og ég tók þátt í að kjósa fólk á það þing. Yfir 500 manns voru í framboði og ég hef aldrei á ævi minni verið ánægðari með að fara á kjörstað því að það var úr miklu fleiri að velja en þessum 25 sem ég vildi fá þarna inn sem ég var mjög ánægður með. Það er staða sem ég hef aldrei verið í í kosningum á Íslandi fyrr, að það væri offramboð af hæfu fólki. Mér finnst það glæsileg aðferð við að velja fólk til að semja nýja stjórnarskrá. Yfir 84 þús. manns tóku þátt og þó að það sé ekki nógu margt í augum sumra eru það einfaldlega þeir sem höfðu nægilega mikinn áhuga á að taka þátt í þessu ferli sem fóru á kjörstað. Það minnkar ekkert vægi niðurstöðunnar. Úrskurður Hæstaréttar í kjölfarið um að ógilda kosninguna var að mínu mati rangur og gekk of langt. Það kom ekkert fram sem sýndi fram á að ef hugsanlega þessir meinbugir á kosningunni hefðu náð fram að ganga hefðu þeir haft einhver áhrif á niðurstöðu kosninganna. Sú afstaða Hæstaréttar að ógilda kosninguna var út í hött og einfaldlega afrakstur dómskerfis hvers dómarar eru skipaðir á flokkspólitískum nótum. Þannig lít ég á þá niðurstöðu. Í kjölfarið tók Alþingi sig til, leysti úr þeim hnút og stjórnlagaráð tók við keflinu. Það hafði ekki nægilegan tíma finnst mér en skilaði mjög góðu verki og vinnubrögðin hjá stjórnlagaráði voru til fyrirmyndar. Það var opið fyrir tillögum alls staðar að, hvort sem var á fundum, með símtölum eða með tölvupósti. Fundirnir voru opnir og það var alveg greinilegt að stjórnlagaráðsfulltrúarnir voru staðráðnir í að sýna fram á að hægt væri að vinna öðruvísi að framgangi mála en með því karpi og málþófi sem við verðum því miður oft vitni að í þinginu. Stjórnlagaráðið skilaði af sér 29. júlí. Því miður tók það ekki afstöðu til þjóðaratkvæðagreiðslu um málið eins og því var þó uppálagt í nefndaráliti allsherjarnefndar með frumvarpinu um stjórnlagaráðið, heldur afhenti forseta Alþingis og Alþingi tillögur sínar með allóljósum skilaboðum um að þau væru tilbúin að koma að málinu aftur ef þess yrði óskað. Þau lögðu samt til að einhvern tímann á ferlinu yrði viðhöfð þjóðaratkvæðagreiðsla. Þá er spurningin: Hvað nú? Ég tel að forsætisnefnd og forseti Alþingis hafi leyst úr þeirri spurningu með ágætisniðurstöðu, þeirri skýrslu sem við höfum fyrir framan okkur sem Alþingi er að fjalla um og mun svo fara til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Fyrir utan Alþingishúsið, hjá öllum þeim sem ég hef hitt og í öllum þeim greinum og bloggfærslum sem ég hef lesið hefur ætíð verið uppi mjög skýr krafa um að Alþingi breyti sem minnstu í afurð stjórnlagaráðsins, einfaldlega vegna þess að verkefninu hefur þegar verið útvistað eins og menn segja og verkefnið var unnið með miklum sóma af þeim sem fengu það í hendurnar. Persónulegir hagsmunir þingmanna og þingflokka mega ekki verða til þess að þetta mál eyðileggist eina ferðina enn því að það er alveg greinilegt eins og sagan sýnir okkur að svokallaðir persónulegir hagsmunir þingflokka og þingmanna hafa staðið í vegi fyrir mjög mikilvægum breytingum á stjórnarskránni. Þá horfi ég ekki síst til þeirrar þráhyggju að viðhalda ákveðinni kjördæmaskipan sem hefur kostað okkur sennilega meira í peningum en nokkuð annað í lýðveldissögunni og verið ólýðræðisleg að fullu allan tímann. Við búum enn þann dag í dag við þá kjördæmaskipan og það atkvæðamisvægi að sumir Íslendingar hafa tvö atkvæði til móts við eitt hjá hinum. Það gengur ekki upp. Það er mjög brýnt að þjóðin fái að segja álit sitt á þessu plaggi og það áður en Alþingi fær það til efnislegrar meðferðar vegna þess að ég tel að Alþingi geti ekki lokið því máli nægilega vel nema að undangenginni skýrri leiðbeiningu frá þjóðinni. Þess vegna meðal annars lagði Hreyfingin fram þingsályktunartillögu í síðustu viku um hugsanlegt ferli á þessu máli vegna þess að ferlið og áframhaldið er um margt óljóst. Það hefur komið fram í umræðu í dag að svo virðist sem fjölmörgum þingmönnum sé ekki kunnugt um innihald þeirrar þingsályktunartillögu. Hún hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að frumvarp til stjórnarskipunarlaga sem stjórnlagaráð afhenti Alþingi 29. júlí 2011 fari í eftirfarandi ferli: a. Frumvarpið verði tekið á dagskrá Alþingis eigi síðar en 1. nóvember 2011 og rætt sem skýrsla og að því loknu vísað til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar Alþingis. b. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd leiti eftir áliti sjö manna sérfræðinganefndar (stjórnlaganefndar) með tilmælum um að lagt verði heildstætt mat á frumvarpið sem grunn að nýrri stjórnarskrá. Að því loknu leggi stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fram tillögur að breytingum ef þörf er á fyrir stjórnlagaráð eigi síðar en 1. desember 2011. Frumvarpið verði að því loknu tilbúið til kynningar almenningi eigi síðar en 1. febrúar 2012. c. Stjórnlaganefnd standi fyrir víðtækri kynningu á frumvarpinu um allt land í samvinnu við RÚV, og aðra fjölmiðla ef óskað er. Komi fram afgerandi ósk um breytingar á einstökum þáttum frumvarpsins í kynningarferlinu er stjórnlaganefnd heimilt að taka tillit til þeirra. Stjórnlaganefnd afhendi stjórnlagaráði skýrslu um kynningarferlið, tillögur um breytingar ef einhverjar eru og tillögu um tilhögun ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu. Kynningu og hugsanlegum breytingum skal lokið eigi síðar en 1. maí 2012. d. Stjórnlagaráð geri tillögu til Alþingis um að frumvarpið fari í ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu, jafnvel grein fyrir grein þar sem því verður við komið en þó þannig að fyllsta heildarsamræmis sé gætt. Þjóðaratkvæðagreiðslan fari fram eigi síðar en í júní 2012, samhliða forsetakosningum ef verða, þannig að stefnt verði að því að frumvarpið megi afgreiða frá Alþingi fyrir næstu reglubundnu þingkosningar í apríl 2013.“ Með þessari tillögu er svarað skýrt og greinilega öllum þeim spurningum sem hafa vaknað í dag um meðferð málsins og er einfaldlega ágætisaðferð til að koma málinu áfram í ferli þar sem sem flestir komi að því, það sé enn opið fyrir breytingum og að hugsanlegar breytingar verði þá kannski gerðar að tillögu þeirra sem kosnir voru til þess af 84 þús. manns, þ.e. stjórnlagaráði. Í greinargerð með tillögunni segir meðal annars: Tillaga þessi er lögð fram með það að markmiði að frumvarp til stjórnarskipunarlaga sem stjórnlagaráð skilaði af sér fái ítarlega og vandaða meðferð, sem og umsögn þjóðarinnar allrar áður en Alþingi tekur málið til beinnar efnislegrar meðferðar sem frumvarp. Ég vek athygli á þessu vegna þess að það hefur líka komið fram í dag að mörgum virðist sem tillögur stjórnlagaráðsins séu bara eitthvað sem hafi dottið af himnum ofan. En tillögur stjórnlagaráðsins eiga að baki sér mjög vandaðan og langan undirbúning og þær hafa verið ræddar við færustu sérfræðinga Íslands á sviði stjórnarskipunarréttar sem völ er á þannig að þessar tillögur eru vel ígrundaðar. Engu að síður hef ég, og er ég enginn sérfræðingur í málinu, komið auga á misræmi sem ég tel að þurfi að leiðrétta. Það hafa fleiri bent á og ég tel að það megi kannski skrifa það fyrst og fremst á þann takmarkaða tíma sem stjórnlagaráðið hafði til að klára málið. Ég vek athygli á síðustu málsgreininni í greinargerðinni okkar með þessari þingsályktunartillögu en þar segir, með leyfi forseta: „Í ljósi þeirrar kröfu sem uppi er í samfélaginu um lýðræðisumbætur og þess litla trausts sem ríkir gagnvart Alþingi telja flutningsmenn brýnt að almenningur fái að láta í ljós álit sitt í ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu áður en Alþingi tekur frumvarpið til efnislegrar meðferðar. Slík atkvæðagreiðsla, þótt ráðgefandi sé, gefur Alþingi leiðbeiningu um afstöðu þjóðarinnar fyrir fram og auðveldar þannig þinginu að taka afstöðu til málsins í heild, sem og til einstakra efnisatriða þess. Slík atkvæðagreiðsla staðfestir ekki síst mikilvægi þess að stjórnarskráin kom beint frá þjóðinni og er auk þess skýr birtingarmynd þeirra mikilvægustu hugmyndar lýðræðisins að allt vald í lýðræðisríki eigi upptök sín hjá þjóðinni.“ Hér höfum við skýrslu forsætisnefndar um tillögur stjórnlagaráðs. Ég ætla ekki að fara efnislega í einstakar greinar þeirra tillagna en mig langar engu að síður að vekja athygli á aðfaraorðum í upphafi tillagnanna. Þar segir, með leyfi forseta: „Við sem byggjum Ísland viljum skapa réttlátt samfélag þar sem allir sitja við sama borð. Ólíkur uppruni okkar auðgar heildina og saman berum við ábyrgð á arfi kynslóðanna, landi og sögu, náttúru, tungu og menningu. Ísland er frjálst og fullvalda ríki með frelsi, jafnrétti, lýðræði og mannréttindi að hornsteinum. Stjórnvöld skulu vinna að velferð íbúa landsins, efla menningu þeirra og virða margbreytileika mannlífs, lands og lífríkis. Við viljum efla friðsæld, öryggi, heill og hamingju á meðal okkar og komandi kynslóða. Við einsetjum okkur að vinna með öðrum þjóðum að friði og virðingu fyrir jörðinni og öllu mannkyni. Í þessu ljósi setjum við okkur nýja stjórnarskrá, æðstu lög landsins, sem öllum ber að virða.“ Þetta eru falleg orð, góð aðfaraorð að nýrri stjórnarskrá og gott dæmi um það hugarfar sem er að baki þessum tillögum og því hugarfari sem stjórnlagaráðsmenn höfðu við samningu stjórnarskrárinnar og þeirrar ábyrgðar sem þeir stóðu frammi fyrir og skiluðu af sér með miklum sóma. Eins og ég hef áður sagt er þetta vandað plagg með aðkomu sérfræðinga. Engu að síður ber það þess merki að áherslan var lögð á að ná fullri samstöðu í stjórnlagaráði um niðurstöðuna, þ.e. 25:0 í lokaniðurstöðu, í stað þess að hafa fleiri en eina útgáfu af einstökum greinum sem ágreiningur var um. Það er aðferð sem stjórnlagaráðið kaus að fylgja og verður ekki um hana deilt. Ég hefði sjálfur hugsanlega viljað sjá hlutina gerða öðruvísi en ef ég stend engu að síður frammi fyrir því að samþykkja þetta plagg óbreytt eða hafna því mun ég samþykkja það heils hugar. Ég tek sem dæmi að gamni mínu nokkuð sem veldur mér smáhugarangri í 113. gr. Þar segir, með leyfi forseta, í 2. mgr.: „Hafi 5/6 hlutar þingmanna samþykkt frumvarpið getur Alþingi þó ákveðið að fella þjóðaratkvæðagreiðsluna niður og öðlast þá frumvarpið gildi engu að síður.“ Þetta er í lokakaflanum um stjórnarskrárbreytingar, þ.e. í þessari málsgrein er gert ráð fyrir að Alþingi geti eitt og sér í framtíðinni breytt stjórnarskránni. Þetta finnst mér ganga gegn anda allrar þeirrar vinnu sem liggur hér að baki um að uppruni lýðræðisins sé hjá þjóðinni og að það sé þjóðin sem eigi alfarið að breyta stjórnarskránni í framtíðinni. Ég nefni þetta sem eitt dæmi um nokkuð sem mér finnst þversögn en ég lýsi því samt yfir að við í Hreyfingunni eigum eftir að fá nákvæma yfirferð um þetta frumvarp frá fulltrúum úr stjórnlagaráði. Það stendur til að gera það sem fyrst og þá verður að sjálfsögðu fjöldanum öllum af þessum spurningum svarað. Þetta er ein aðferð sem þingflokkar eiga að nota í framhaldinu, nú þegar búið er að leggja þetta fram, að kalla fyrir sig fulltrúa úr stjórnlagaráði til að fara ítarlega yfir þetta grein fyrir grein þannig að ekki þurfi að endurtaka allar þessar spurningar jafnvel 63 sinnum.  Það ferli sem Hreyfingin hefur lagt til er að okkar mati gott ferli. Þegar forsætisnefnd fjallaði um þetta mál í sumar var tillögu Hreyfingarinnar um að tillögum stjórnlagaráðs yrði dreift inn á hvert heimili í landinu hafnað af einhverjum óskiljanlegum ástæðum. Ég leyfi mér að benda á að vegna þessa hafa einstaklingar tekið sig til og látið útbúa þetta litla vasabrotsplagg sem heitir einfaldlega Ný stjórnarskrá Íslands. Hún hefur að sjálfsögðu ekkert stjórnarskipunarlegt gildi en ég held að þetta muni gerast. Ef Alþingi stendur sig ekki vel í því að virða áhuga þjóðarinnar á þessu verkefni munu einstaklingar taka sig saman um að kynna þetta verkefni sjálfir með samskotum og með stuðningi fyrirtækja og það væri til vansa fyrir Alþingi. Þeir munu jafnvel taka sig saman um og halda eigin þjóðaratkvæðagreiðslu um málið sem væri til enn meiri vansa og ég vona að til þess þurfi ekki að koma. Ég trúi því heldur ekki að til þess muni koma því að það eru greinilega uppi mjög víðtækar hugmyndir um að þjóðin eigi áfram að hafa aðkomu að þessu máli áður en það verður afgreitt. Tillaga okkar um ferlið mundi skýra betur mörg þau atriði sem í fyrstu virðast óljós og gæfi líka þjóðinni möguleika á að segja álit sitt áður en Alþingi fær málið sjálft til efnislegrar meðferðar. Ég hef áður tæpt á því hvers vegna ég tel það óheppilegt. Ég tel að málið mundi einfaldlega daga uppi í þinginu og við mundum ekki fá nýja stjórnarskrá. Ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðsla á ákveðnu stigi ferlisins gefur Alþingi ómetanlegar leiðbeiningar um hvað þjóðin vill og þó að sú atkvæðagreiðsla sé aðeins leiðbeinandi skiptir hún mjög miklu máli. Þetta hef ég sagt meðal annars hv. þm. Pétri Blöndal held ég að minnsta kosti tíu sinnum, en það einhvern veginn skráist ekki nægilega vel þannig að hér stöndum við oft frammi fyrir því að svara endurtekið sömu spurningunum. Þá segja menn: Slík atkvæðagreiðsla hefur ekkert gildi. Að sjálfsögðu hefur hún gildi. Hún hefur leiðbeinandi gildi og sem slík hefur hún náttúrlega siðferðilegt gildi líka. Herra forseti. Við stöndum á tímamótum á Íslandi og á Alþingi í dag. Ný stjórnarskrá er í umræðu og ný stjórnarskrá er nauðsyn í stað þess bráðabirgðaplaggs sem núverandi stjórnarskrá er. Hún var alltaf hugsuð til bráðabirgða. Það hefur komið skýrt fram í heimildum sagnfræðinga að þegar lýðveldið fæddist á Þingvöllum árið 1944 hugsuðu þeir sem stóðu að því og að stjórnarskránni hana fyrst og fremst sem bráðabirgðaplagg sem farið yrði út í að breyta mjög fljótlega. Þetta er dönsk stjórnarskrá sem við búum við, hún er samin af dönskum konungi og ber þess skýrt merki og það er einfaldlega löngu orðið tímabært að Íslendingar semji sína eigin stjórnarskrá og hér erum við komin ansi langt á veg með það. Ég lýsi því yfir að framgangur þessa máls hefur í alla staði verið glæsilegur og hann hefur verið lýðræðislegur svo til eftirbreytni er. Við höfum útbúið aðferðafræði yfir samningu stjórnarskrár sem er algjört einsdæmi og þeir fjölmiðlamenn erlendis sem ég tala við um þetta mál og útskýri fyrir þeim hvað búið er að gera segja í langflestum tilfellum eitthvað í þessa veru: Guð gefi að minni þjóð veittist sú gæfa að útbúa nýja stjórnarskrá með þeim hætti sem þið eruð að gera á Íslandi. Það er óskandi að þetta góða ferli haldi áfram sem slíkt og að allir verði sáttir við bæði ferlið og niðurstöðuna þegar þar að kemur. Við vitum öll að ákveðin öfl munu ekki vilja sjá neinar breytingar og munu spyrna við fæti á öllum stigum málsins. Þannig hefur það alltaf verið og það er þá bara nokkuð sem Alþingi þarf að takast á við. Þeir þingmenn sem telja brýnt að við fáum nýja stjórnarskrá verða þá bara að taka höndum saman um að koma málinu í gegn. Herra forseti. Þjóðaratkvæðagreiðsla um drög að stjórnarskrá staðfestir mikilvægi þess að stjórnarskráin komi beint frá þjóðinni eins og ég sagði áðan og er auk þess skýrasta birtingarmynd þeirrar mikilvægustu hugmyndar lýðræðisins að allt vald í lýðræðisríki eigi upptök sín hjá þjóðinni. Því megum við aldrei gleyma því að ella erum við ekki nema einhvers konar B-útgáfa af lýðræðisríki og það höfum við einfaldlega verið allt of lengi.

Virðulegi forseti. Það er fagnaðarefni að við séum nú í þeirri stöðu að vera komin með þetta frumvarp og þessar tillögur inn til Alþingis. Ég lít svo á að það sem skipti mestu máli núna sé að koma þessu verkefni sem allra fyrst í hendurnar á stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og fara að vinna með þetta mál þannig að tíminn nýtist sem best má verða. Við tókum hérna ágæta umræðu í síðustu viku um þá tillögu sem hv. þm. Þór Saari nefndi áðan um það verklag, það ferli og það skipulag sem þarf að leggja upp með sem í mínum huga er gríðarlega mikilvægt, í raun og veru lykilatriðið áður en lagt er af stað í þessa vinnu, þ.e. að menn nái samstöðu um það hvernig menn ætla að fara yfir þetta verkefni. Mér finnst að sumu leyti stangast á þær áherslur sem koma fram í máli hv. þingmanns og í tillögunni, að þingið og þingnefndir eigi helst ekki að koma nálægt einu eða neinu í þessu frumvarpi áður en það kemur inn á borð til þjóðarinnar en á sama tíma er vakin athygli á því að hér stangast ýmis atriði á eða þarfnast frekari skýringar og yfirferðar sem væntanlega verður þá að fara fram af hálfu viðkomandi þingnefndar til að við getum lagt málið með þeim hætti sem við teljum skynsamlegast fyrir þjóðaratkvæði. 
             Það verður auðvitað að marka þarna skýrar áherslur og línur í því hvernig þingnefndin á að koma að þessu verki, hversu djúpt og ítarlega hún á að fara í þessar tillögur áður en við leitum eftir ráðgefandi viðbrögðum þjóðarinnar í þessu máli. Ég vildi gjarnan fá nánari skýringu á því hvar og hversu víðtækt hv. þingmaður telur eðlilegt að þingnefndin komi að þessari yfirferð á næstu vikum og mánuðum.

Herra forseti. Ég þakka þetta andsvar, það er brýnt að þetta sé skýrt. Það er í mínum huga alveg skýrt að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur forræði á málinu þegar það fer úr þingsal til hennar og á að afgreiða það með einhverjum hætti. Þingsályktunartillagan gengur út á að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd afgreiði það með sérstaklega tilteknum hætti, þ.e. að í stað þess að setjast niður og senda málið til umsagnar út og suður um allt Ísland og óska eftir áliti allra þeirra sérfræðinga sem eru þegar búnir að gefa álit sitt fyrir stjórnlagaráði leiti hún eftir áliti sjö manna sérfræðinganefndar, þ.e. stjórnlaganefndarinnar, á þessu plaggi og óski eftir tillögum frá þeim sérfræðingum því að þeir eru sérfræðingar í málinu. Þeir hafa þegar unnið mjög gott starf. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd gæti svo velt því fyrir sér þegar hún fær tillögurnar frá stjórnlaganefnd hvort þar sé gengið nægilega langt eða of langt og lagt síðan þær tillögur fyrir stjórnlagaráðið til meðferðar ef einhverjar breytingartillögur eru þannig að í stað þess hefðbundna nefndaferlis sem ég sé fyrir mér að mundi taka sennilega heilt ár miðað við þá umræðu sem ég hef heyrt í þinginu í dag verði stjórnlaganefnd falið að sníða af þá skafanka og agnúa sem eru hugsanlega á þessum tillögum og komi svo þeim upplýsingum til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Svo verður framhaldið samkvæmt því. Ég þekki erfið mál í nefndum á þingi og veit að það eru til aðferðir við að teygja umræðu og afgreiðslu þeirra út í hið óendanlega. Hér er einfaldlega óþarfi að gera slíkt því að það er þegar búið að vinna mjög mikið af þeirri mikilvægu vinnu sem þarf að vinna.

Virðulegi forseti. Mér þykir mikilvægt að þessi sjónarmið séu dregin inn í umræðuna strax á þessum punkti áður en við förum með málið til viðkomandi nefndar. Við megum heldur ekki eyða of löngum tíma í þeirri ágætu nefnd sem er núna að hefja vegferð sína, fær öflugt umboð og tekur hér við mikilvægum ýmsum öðrum verkum. Þó að þetta verði sennilega hennar stærsta viðfangsefni á næstu mánuðum og missirum skiptir gríðarlega miklu máli að við séum samtaka í því, í það minnsta þeir þingmenn á Alþingi sem eru sammála um það að þetta mál eigi að vera forgangsmál, þeir þingmenn sem eru sammála um að við ætlum að koma þessu máli heilu í höfn á þessu kjörtímabili. Við verðum að taka höndum saman og leggja til hliðar ágreining um smáatriði, hefja okkur upp yfir dægurþras og fara í verkefnið þannig að það verði að því sómi eins og hér er lögð rík áhersla á. Við verðum þá að teikna upp þá leið sem við ætlum að fara í þessu efni. Mér þykir vænt um að heyra að það er samhljómur í því að auðvitað verður þingnefndin að fara yfir öll meginatriði þess efnis sem liggur hér fyrir, kalla þá til skýringar og upplýsingar, sníða af agnúa og setja síðan fram þá annaðhvort breyttar útfærslur eða jafnvel valkosti gagnvart þjóðinni ef menn eru með ólíkar meiningar í þeim efnum, en að minnsta kosti þannig að það sem þjóðin fær í hendur til að segja álit sitt á verði sem best úr garði búið.

Herra forseti. Mér var bent á að stjórnlaganefndin sjálf væri kannski ekki sérfræðinganefnd en hafi hún ekki verið það þegar hún tók til starfa er hún orðin sérfræðinganefnd í því máli sem hér um ræðir. Stjórnlaganefndin var valin af allsherjarnefnd og allir voru sammála um það þar að treysta þessum sjö manns fyrir verkefninu. Allur þingheimur var á einu máli. Ég upplifði stemninguna þannig að allir væru einfaldlega mjög ánægðir með það val og bæru fullt traust til þeirrar nefndar. Kosturinn við að vísa þessum málum til þeirrar nefndar er að það lendir ekki í þessum flokkspólitísku hjólförum og flokkspólitíska karpi sem það mun annars lenda í í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Það kemur að því að Alþingi sjálft og stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þurfi að taka afstöðu til einstakra efnisatriða í nýrri stjórnarskrá. Þetta er ekki tímapunkturinn til þess að mínu mati. Tíminn til að gera það er þegar við höfum fengið leiðbeiningu frá þjóðinni. Þangað til ættum við að nýta sem mest aðkomu og þekkingu sérfræðinga og stjórnlagaráðs, ég held að það væri farsælt.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu. Hann segist vera þreyttur á því að ég komi endalaust upp í ræðupúlt og spyrji alltaf um það sama. Það sem ég er að spyrja um, herra forseti, er orðið sannfæring. Hvað þýðir orðið sannfæring? Ég er búinn að fletta upp í Google vini mínum, ég er búinn að fletta upp í orðabókum og mínum eigin huga og sannfæring er nokkuð sem ekki breytist, ekki frá degi til dags. Ef hv. þingmaður hefur trú á því að þjóðaratkvæðagreiðslur séu af hinu góða breytist sú sannfæring ekkert við það að þjóðin greiði atkvæði um að það sé ekki gott. Eða hvað? Ef þjóðin greiðir atkvæði um og samþykkir eitthvað sem hv. þingmaður er ekki sannfærður um, getur þá verið að sannfæring hans breytist, dingli bara eftir því hvernig úrslitin úr þjóðaratkvæðagreiðslu verða? Gott dæmi væri þjóðaratkvæðagreiðsla um aðild að Evrópusambandinu. Segjum að hv. þingmaður væri eindregið á móti því að Ísland ætti að ganga í Evrópusambandið, teldi það skaðlegt fyrir land og þjóð. Svo ákveður þjóðin að Ísland skuli ganga inn í Evrópusambandið. Ætlar hv. þingmaður að segja mér þá að sannfæring hans breytist og að allt í einu eigi þjóðin að ganga í Evrópusambandið, eða öfugt? Ég neita að trúa því að sannfæring geti dinglað eftir einhverju öðru en eigin hugarheimi, hún sveiflast ekki eftir því hvað annað fólk gerir eða hugsar. Það stendur í 48. gr. bæði nýju stjórnarskrártillögunnar og stjórnarskrárinnar sjálfrar, það er eins og tilviljun, að þingmenn skuli eingöngu bundnir við sannfæringu sína og eigi við neinar reglur frá kjósendum sínum. Þessi kosning um stjórnarskrána hefur ekkert gildi. Þingmenn eru bundnir af sannfæringu sinni eftir gömlu stjórnarskránni þegar þetta kemst til tals á Alþingi.

Frú forseti. Ég svara þessari spurningu þá væntanlega í ellefta sinn ef ég hef talið rétt. Mér er ósköp vel kunnugt um að hv. þm. Pétur Blöndal á erfitt með að skilja hvað býr að baki hugtakinu ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðsla. Ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðsla er ekkert öðruvísi en ráðgjöf sem maður fær annars staðar. Maður getur haft skoðun og jafnvel sannfæringu á einhverju máli en ef maður stendur frammi fyrir því að fjöldi fólks ráðleggur manni eitthvað annað held ég að flestallt venjulegt fólk mundi kannski setjast niður og hugsa sig um tvisvar og jafnvel þrisvar, einfaldlega vegna þess að við höfum ekki öll alltaf rétt fyrir okkur. Þegar ég hef rangt fyrir mér skipti ég um skoðun og því spyr ég hv. þingmann til baka: Hvað gerir hv. þingmaður þegar hann hefur rangt fyrir sér en sannfæringin skipar honum að hafa rangt fyrir sér? Þetta eru ekki auðveldar spurningar en ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðsla gefur Alþingi einfaldlega leiðbeiningu um hvað þjóðin vill eða vill ekki. Þingmenn gera það svo að sjálfsögðu upp við sjálfa sig hverju þeir munu fylgja. Ef menn hafa á þinginu stjórnarskrárvarinn rétt til að fylgja sannfæringu sinni og hún er á einhvern annan hátt en þjóðarinnar fylgja menn að sjálfsögðu sannfæringu sinni. Annað væri skrýtið. Ég verð að viðurkenna það engu að síður eftir að hafa verið hér þingmaður í á þriðja ár að sannfæring þingmanna ristir ekki sérlega djúpt miðað við þau þingmál sem þeir afgreiða.

Frú forseti. Ef hv. þingmaður hefur átt við mig þegar hann hnussaði hérna rétt áðan biðst ég undan því, í alvöru. Þetta er mjög alvarlegt. Auðvitað tekur maður stundum afstöðu til mála með því að gefa eftir minni hagsmuni fyrir meiri. Ef maður til dæmis styður ríkisstjórn og vill að hún standi samþykkir maður ýmislegt sem hún kemur með af því að maður lítur á heildarmyndina. Þá er maður að gefa eftir minni hagsmuni fyrir meiri. En ég frábið mér að hv. þingmaður segi að ég fari ekki eftir sannfæringu minni og hnussi við. Þetta er virkilega meiðandi, svo ekki sé meira sagt. Ef þjóðin á að greiða ráðgefandi atkvæði um stjórnarskrá er það ekkert annað en ráðgjöf, menn fara eftir henni eða fara ekki eftir henni. Það er ekki bindandi og mér finnst rangt að segja þjóðinni eitthvað annað. Það á að segja þjóðinni að þetta sé bara ráðgefandi. Það væri miklu betra að hafa þetta bindandi. Það er það sem ég vil og mér finnst virkilega dapurlegt að horfa upp á ferli sem virðist stefna í þá átt að hér verði samþykkt stjórnarskrá án þess að þjóðin greiði atkvæði um það nokkurn tímann. Þess vegna hef ég lagt fram tillögu um breytingu á 79. gr. sem menn samþykktu fyrst og síðan kæmi, mín vegna viku seinna, stjórnarskráin sjálf til atkvæða þannig að þjóðin hafi þá einhvern tímann greitt atkvæði um sína eigin stjórnarskrá í alvöru, og bindandi.

Frú forseti. Hér er hv. þingmaður að tala um 79. gr. sem hann hefur ítrekað lagt fram tillögur um breytingar á, þ.e. að aðferðinni við breytingu á stjórnarskránni verði breytt. Þá tillögu hef ég ætíð stutt, hef alltaf fagnað henni og talið að hún ætti að koma fyrst. Eins og staðan er í dag í þessu máli erum við einfaldlega komin á ákveðinn punkt í þessu ferli þar sem málið mundi tefjast allt of mikið og sú dýnamík og sú umræða sem er í gangi í samfélaginu mundi missa damp ef við þyrftum að bíða heilar kosningar eftir því að geta tekið tillögur stjórnlagaráðsins til umræðu. Það þyrfti að samþykkja breytingar á 79. gr. á tveimur þingum með kosningum á milli til að afgreiða hana og ég tel það of slæmt fyrir þetta mikilvæga mál. Ég held að það sé hægt að afgreiða það með skynsamlegum hætti á annan veg. Hvað hitt málið varðar var ekki ætlun mín að særa þingmanninn persónulega með skoðunum mínum á sannfæringu 

Mér finnst afskaplega mikilvægt, frú forseti, að ræða aðeins fyrst um það hvaða og hvers konar rit við erum með í höndunum, þetta hér frá stjórnlagaráði, frumvarp til stjórnarskipunarlaga ásamt skýringum. Mér finnst stundum talað í ræðustólnum eins og þetta sé óskýrt. Það er eins og við vitum ekki alveg hvaða augum við eigum að líta þetta. Mér finnst sumir tala, svo ég segi það bara hreinskilnislega, eins og þetta sé bara frumvarp úr ráðuneyti, eitthvað sem embættismenn hafi samið í innanríkisráðuneytinu vegna þess að þeir urðu vitni að búsáhaldabyltingunni og ráðherra ákvað að setja eitthvert mál í ferli. Síðan er komið frumvarp eins og þetta sé stjórnarfrumvarp og nú fari það bara í nefnd og við ræðum það. Ef þetta væri svoleiðis væri mjög eðlilegt að við tækjum þetta allt til mjög mikillar skoðunar og jafnvel umbreyttum öllu eins og gerist og gengur þegar stjórnarfrumvörp eru annars vegar. En þetta er ekki svoleiðis frumvarp sem kemur hérna núna í formi skýrslu. Þetta á rætur sínar að rekja til mjög langvarandi óþreyju Íslendinga, held ég, gagnvart því verkefni sem hefur gengið brösuglega, að endurskoða stjórnarskrána. Þetta er í fyrsta skipti sem við erum með eitthvað í höndunum sem heitir mögulega stjórnarskrá sem Íslendingar sjálfir hafa búið til.  Hér er hugmyndin að henni og hún er sem sagt ekki bara eins og venjulegt stjórnarfrumvarp. Hvað var gert? Nú þurfum við að bera svolitla virðingu, finnst mér, fyrir ferlinu sem við ákváðum að þetta mál færi í. Einn þingmaður sagði áðan: Af hverju völdum við ekki bara slembiúrtak? Það var einmitt gert, það er eitt af því sem var gert. Fyrsta skrefið í ferlinu var að við kölluðum til þúsund Íslendinga, bara einhverja Íslendinga, slembiúrtak úr símaskrá, sem hittust í Laugardalshöll. Þeir sögðu hver öðrum og þjóðinni hver ættu að vera meginleiðarstefin í nýrri stjórnarskrá fyrir Ísland og mjög margt sem við sjáum í tillögum stjórnlagaráðs er rökstutt einmitt með því að þetta hafi verið rík krafa þjóðfundarins, t.d. áherslan á umhverfisvernd sem er í nýjum mannréttinda- og náttúrukafla. Hún er meðal annars rökstudd með því að það var rík krafa þjóðfundarins um slíka áherslu. Áhersla á heilbrigðismálin er líka rökstudd með þjóðfundinum sem og áhersla um að Ísland verði mögulega eitt kjördæmi. Við megum ekki gleyma þegar við erum að tala um þetta plagg að það á meðal annars rætur að rekja til þess að þúsund Íslendingar komu saman og sögðu hver ættu að vera megingildin. Við þurfum einhvern veginn að bera virðingu fyrir því. Síðan tók við stjórnlaganefnd sem við skipuðum í þessum sal í mikilli sátt eins og bent hefur verið á. Eins og hv. þm. Þór Saari fór yfir áðan var líka mikil gleði með þá afurð sem sú nefnd skilaði, og tillögurnar sem stjórnlagaráð kemur með eru margoft rökstuddar einmitt með því að stjórnlaganefnd hafi lagt það til og rökstutt það, m.a. á grunni þjóðfundarins. Allt er þetta ferli. Þetta ferli var næstum því stöðvað með úrskurði Hæstaréttar og dálítið einkennilegri rökræðu sem fór fram í sölum Alþingis um þann úrskurð þar sem sumir þingmenn vildu draga þá að mínu mati órökréttu ályktun af niðurstöðu Hæstaréttar að það bæri að hætta við þetta ferli. Þeir þingmenn urðu sem betur fer undir. Í niðurstöðu Hæstaréttar fólst engan veginn sú ályktun eða krafa að hætta ætti við þetta ferli og sem betur fer stóð meiri hluti Alþingis í lappirnar og hélt áfram. Ef við hefðum ekki gert það værum við ekki núna í fyrsta skipti í lýðveldissögunni með drög að stjórnarskrá sem er skrifuð af okkur sjálfum. Það eru stórtíðindi og ég fagna því að við séum með þau fyrir framan okkur. Hvað þýðir það að ætla sér að bera virðingu fyrir öllu þessu ferli? Við hér, meiri hluti Alþingis, horfðumst í augu við að það hafði gengið brösuglega að skrifa þjóðinni stjórnarskrá á þessum vettvangi. Við útvistuðum verkefninu á lýðræðislegan hátt sem er held ég öðrum þjóðum til eftirbreytni og við eigum að gera það í fleiri málum hér eftir. Við gerðum þetta og nú reynir á hvernig við ætlum að bera virðingu fyrir þessu. Það veldur mér áhyggjum að til dæmis sumir þingmenn virðist ekki skilja gildi ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu. Það verður auðvitað svo að vera en mér finnst til dæmis mjög mikilvægt í mörgum málum, og sérstaklega í þessu máli, að reyna að komast að því hvað það er sem þjóðin vill. Ef þjóðin segir eitthvað í ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu hefur það áhrif á mína sannfæringu í því máli vegna þess að ef málið er eins og við erum að ræða hér, stjórnarskrá fyrir nýtt Ísland, hefur mjög mikil áhrif á mína sannfæringu öll sú leiðbeining sem ég fæ frá þjóðinni sjálfri. Þess vegna á ég í engum vandræðum með að taka það algjörlega alvarlega og láta það hafa áhrif á mína sannfæringu ef það verður endapunkturinn í þessu ferli, eins og ég hef lagt til ásamt öðrum, að þjóðin segi álit sitt í ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég teldi það einfaldlega siðferðilega skyldu mína að fara eftir þeirri niðurstöðu. Út af því að ferlið hefur verið þetta, við útvistuðum verkefninu, fórum í lýðræðislegt ferli og hér er afurðin komin til okkar, finnst mér við ekki geta farið með þetta á einhvern hátt aftur á byrjunarreit. Það væru líka skelfileg skilaboð sem við sendum þjóðinni. Við vorum ekkert að grínast með þessum þjóðfundi, með stjórnlaganefndinni, með stjórnlagaráðinu. 84 þús. manns kusu í stjórnlagaráð. Við vorum ekkert að grínast með þessu og við þurfum að sýna það núna í verki að við tökum þetta alvarlega. Mér finnst það verða að vera, þetta er ákveðinn galdur og reynir á okkur sem manneskjur í þessu. Við verðum að sýna það að ætlunarverk okkar núna er bara að betrumbæta þetta, reyna að sníða af agnúa ef þeir eru einhverjir, og passa að það séu engar mótsagnir í þessu. Við ætlum ekki að fara með þetta aftur á byrjunarreit eins og freistingin verður mikil til að gera. Nú ætla ég að fara aðeins yfir það í síðari hluta ræðunnar hvers vegna ég held að þetta verkefni, að reyna bara að betrumbæta málið og koma því síðan til þjóðarinnar, verði erfitt. Í þessu eru mörg möguleg deilumál og það eru alveg mögulega þingmenn hér sem vilja ekki nýja stjórnarskrá, jafnvel þótt hún sé í sátt við þjóðina, ef hún er í andstöðu við vilja þeirra. Það er svolítið ríkt hjá sumum, nákvæmlega eins og hjá markaðnum. Menn vilja frjálsan markað en svo vilja menn stjórna honum. Við umgöngumst líka stundum lýðræðið þannig að menn vilja lýðræði en svo vilja menn stjórna lýðræðinu. Það eru bara þessar hvatir sem við verðum núna að sporna gegn í okkar vinnu. Gagnvart hverju getur mögulega soðið upp úr? Ég held að það séu þó nokkur möguleg ágreiningsefni. Mannréttindakaflinn fjallar líka um náttúru. Þetta á örugglega eftir að koma mörgum spánskt fyrir sjónir. Þarna er fjallað um umhverfisvernd og jafnvel dýravernd líka. Ég hef lúslesið þetta og ég hef heyrt þau sjónarmið út undan mér í þjóðfélaginu að mörgum komi þetta spánskt fyrir sjónir og menn mundu jafnvel vilja afgreiða þetta frumvarp til stjórnarskipunarlaga sem einhvers konar vitleysu bara af því að það er verið að taka náttúruvernd inn í mannréttindaákvæði. Þarna er umræða sem ég tel mjög mikilvægt að þjóðin taki taki afstöðu til en að við förum ekki aftur á byrjunarreit hér í þessum sal. Mér finnst risastórt skref stigið í þessu og ég fagna því gríðarlega að stjórnlagaráð hafi ákveðið að taka þetta hugtak, sjálfbæra þróun og sjálfbæra umgengni um náttúruauðlindir, alvarlega og túlka það sem mannréttindahugtak. Þetta er auðvitað ekkert annað, þetta varðar það að við eigum að virða mannréttindi komandi kynslóða til að njóta þeirra sömu gæða og við njótum núna. Þetta eru mannréttindi og það verður gríðarlega mikilvægt að fara með þessa umræðu til þjóðarinnar. Það að setja náttúruvernd inn í mannréttindi út frá því að sjálfbærnishugtakið er orðið þarna mannréttindatengt hugtak mun líka hafa áhrif á það hvernig við umgöngumst náttúruna. Fyrr í dag fórum við yfir það hvernig stefnan hefur verið hingað til, að virkja og selja á kostnaðarverði. Um leið og komið er inn náttúruverndarákvæði í mannréttindakafla stjórnarskrár munu menn held ég ekki gera það svo glatt. Þá verður auðvitað að verðleggja þessi gæði sem það sem þau eru, grundvallargæði sem við eigum öll sameiginleg, og tryggja að ef við ætlum að nýta þessi gæði muni komandi kynslóðir njóta góðs af því. Þetta er mikilvægt en mun eflaust standa í einhverjum. Það bjuggust ekki margir við því að það yrði farið svona inn í mannréttindakaflann í þessari vinnu vegna þess að það er nýbúið að endurskoða hann, en mér finnst mjög flott hvernig stjórnlagaráð gerir það. Það er sagt í skýringunum að margir hafi einmitt ekki ætlað sér það en svo þegar stjórnlagaráðið fór að skoða það, fór að hlusta á þjóðfundinn og hitt og þetta komst það að því að það er mjög margt hægt að gera til að endurbæta mannréttindakaflann. Það er eitt af því sem hefur komið út úr vinnunni. Auðlindir í þjóðareign eru annað nátengt þessari náttúruverndarumræðu sem er þarna mjög rík. Þarna er komin skýr tillaga um að setja inn auðlindir í þjóðareign. Það er einmitt dæmi um mál sem hefur gengið ansi brösuglega að setja í stjórnarskrá á Íslandi. Eins og rakið er í skýringum stjórnlagaráðs hafa verið gerðar fjölmargar atlögur að því verki og við skulum alveg vera með opin augun gagnvart því, mig grunar að einhverjir þingmenn muni líta svo á að hér fari fram slagur um það ákvæði í þessari vinnu og að það þurfi að reyna að stoppa það að auðlindir í þjóðareign fari í stjórnarskrá. Sá slagur hefur áður farið fram í þingsölum og verið ansi hatrammur þannig að það þarf ekki að koma á óvart að hann dúkki upp í þessari umræðu líka og að menn vilji fara með ferlið aftur á byrjunarreit til að koma hugsanlega í veg fyrir að ákvæði um auðlindir í þjóðareign fari inn í stjórnarskrá. Það er þegar hafið túlkunarstríð sem getur undið upp á sig. Það varðar þá spurningu hvort hér sé verið að boða aukið vald til þingsins eða aukið vald til forsetans. Ég upplifi það satt að segja sem dálítið einkennilegan hræðsluáróður, verð ég eiginlega að segja, af hálfu forseta lýðveldisins þegar hann, einhvern veginn stikkfrír eins og hann er og án þess að við gætum rökrætt við hann, reyndi að halda því fram að það væri sérlega alvarleg tillaga sem stjórnlagaráð væri að leggja fram vegna þess að hún mundi færa honum aukin völd. Við áttum að hugsa þetta allt saman einhvern veginn út frá því. Hann lagði ákveðnar línur og ég er ósáttur við það. Mér finnst einmitt mjög mikilvægt að við nálgumst þetta algjörlega með því að anda með nefinu og skoða tillögurnar mjög vel. Þegar ég ber saman það sem forseti lýðveldisins sagði um það sem hér stendur og síðan textann sjálfan er mér algjörlega fyrirmunað að skilja hvernig forseti lýðveldisins gat túlkað textann þannig að hann fengi meiri völd og að við þyrftum eitthvað þess vegna að haga okkar vinnu með þetta plagg út frá því. Förum aðeins yfir það. Ég fór aðeins yfir það í andsvari áðan við hv. þm. Álfheiði Ingadóttur. Forseti lýðveldisins heldur því fram að hann fái til dæmis aukin völd við stjórnarmyndun og vísar til þess að samkvæmt tillögu stjórnlagaráðs muni forseti lýðveldisins gera tillögu um forsætisráðherra eftir samtöl við þingmenn og það er síðan þingið sem kýs um það. Eins og fyrirkomulagið er núna færir forseti stjórnmálaleiðtogum umboð til stjórnarmyndunar og getur fært það umboð hverjum sem er. Þetta vald er tekið af honum. Þetta upplifi ég sem alveg skýr skilaboð frá stjórnlagaráði um að það á að efla þingræðið. Svo er það málskotsréttur forsetans. Mér fannst forseti lýðveldisins gera dálítið mikið úr því að hér stæði til að hann hefði málskotsréttinn áfram en í tillögum stjórnlagaráðs er umhverfi þessa málskotsréttar algjörlega gerbreytt vegna þess að það eru tilgreindir aðrir farvegir fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu. Þjóðin sjálf mun geta safnað undirskriftum og farið fram á þjóðaratkvæðagreiðslu. Ef tiltekinn fjöldi fer fram á þjóðaratkvæðagreiðslu fer hún fram og þarf ekki forsetann til. Þar af leiðandi verður miklu erfiðara fyrir forsetann að beita sínum málskotsrétti. Ef engin undirskriftasöfnun hefur farið fram, enginn vilji er til að nýta þetta ákvæði sem yrði þá í stjórnarskránni um að kalla fram þjóðaratkvæðagreiðslu, hvaða stöðu hefur þá forsetinn til að beita málskotsréttinum? Hér er í raun verið að minnka vald hans. Mér finnst mjög mikilvægt að við lesum skilmerkilega og vandlega hvað stendur í plagginu áður en við förum í einhvers konar túlkunarstríð á mjög óljósum grunni. Forseti lýðveldisins sagði líka að í þessu fælist sú breyting að ráðherrar mættu ekki leggja fram frumvörp. Þar sagði hann hálfa söguna. Þetta hljómaði eins og að hér eftir yrðu engin stjórnarfrumvörp lögð fram. Það er vitaskuld ekki þannig. Núna er fyrirkomulagið svoleiðis að ráðherrar mega í eigin krafti sem þingmenn leggja fram frumvörp. Það er eiginlega aldrei gert. Frumvörp ráðherra eru eiginlega alltaf, held ég, og hafa alltaf verið stjórnarfrumvörp. Einfaldlega er lagt til í tillögu stjórnlagaráðs að sú heimild sem sjaldan eða aldrei hefur verið notuð af ráðherra í eigin nafni að leggja fram frumvarp verði afnumin. Forseti lýðveldisins gerir mikið úr þessu. Það mátti skilja á honum að hér væri verið að afnema stjórnarfrumvörp, liggur við. Mér finnst það ekki til eftirbreytni, verð ég að segja, og er kannski vísir að því sem koma skal og vísir að þeim hættum sem við verðum að glíma við í þessu verki okkar, að reyna einfaldlega bara að betrumbæta skjalið og koma því síðan til þjóðarinnar. Það munu fara fram alls konar túlkunarstríð og mögulega tilraunir til að þyrla upp alls konar moldryki í málinu. Ég sagði í upphafi að mér fyndist þetta merkilegt rit, þótt ekki nema væri vegna þess að þetta eru fyrstu drögin að stjórnarskrá sem við sjálf, Íslendingar, höfum skrifað. Það er komið fram. Fyrir þá sem eru íhaldssamir er skaðinn kannski skeður vegna þess að þetta rit verður alltaf mælt gegn stjórnarskránni sem við höfum núna. Núna þurfum við alltaf að spyrja okkur vegna þess að þetta frumvarp er komið fram: Er þetta betra frumvarp en það sem við höfum? Það verður grunnspurningin og við megum aldrei gleyma henni. Er ekki betri mannréttindakafli hér? Er ekki skýrara hlutverk forsetans hér? Er ekki skýrara hlutverk þingsins hér? Frumvarpið er hérna, það er komið og sú stjórnskipun sem við búum við núna, sú stjórnarskrá sem við búum við núna, verður alltaf mæld til samanburðar við þetta frumvarp.

Hæstv. forseti. Það er rétt að það er hægt að bera þær tillögur sem hér liggja fyrir saman við núgildandi stjórnarskrá. Það er líka hægt að taka einstakar tillögur sem þarna er að finna og bera saman við aðrar tillögur sem hafa komið fram eða munu koma fram um breytingar á tilteknum atriðum. Það er til töluvert efni um það eins og hv. þingmaður þekkir. Ástæða þess að ég óskaði eftir að veita andsvar var fyrst og fremst sú að undirstrika, af því að hv. þingmaður gerir mikið úr því að hér sé um að ræða fyrstu heildartillöguna að stjórnarskrá sem Íslendingar hafi samið, athugasemdir við það orðaval. Við stöndum í því núna að fjalla um stjórnarskrá sem að stofni til er frá 1874 en hefur síðan tekið gríðarlegum breytingum í nokkrum megináföngum. Bara frá 1944 hefur meira en helmingi ákvæða núgildandi stjórnarskrár verið breytt. Sjö sinnum á lýðveldistímanum hafa verið gerðar breytingar á stjórnarskipunarlögum samkvæmt þeim aðferðum sem þar er mælt fyrir um og mér telst svo til að 46 af núgildandi 79 greinum séu öðruvísi en var 1944. Sumum kann að finnast þetta lítið, mér finnst þetta allmikið. Ef við erum síðan að velta fyrir okkur uppruna stjórnarskráa eiga þær auðvitað mjög margar sameiginlega rót í annars vegar þeirri bandarísku og hins vegar þeirri frönsku frá lokum 18. aldar og hafa tekið ýmsum breytingum í ýmsum ríkjum með mismunandi hætti. Okkar kemur til dæmis vissulega frá Danmörku. 

Frú forseti. Það var heldur ekki eitthvert aðalatriði í mínu tali að stjórnarskráin væri séríslensk í efnisatriðum eða að hér væri einhvers konar íslenskur kúrs tekinn. Mér finnst einmitt mjög gott í rökstuðningi stjórnlagaráðs og algjörlega til eftirbreytni hversu oft er vísað í erlendar fyrirmyndir. Einn hluti rökstuðnings stjórnlagaráðs fyrir tillögunum er að mjög er vísað í stjórnarskrár á Norðurlöndum. Ég sagði að þetta væri í fyrsta skipti sem Íslendingar skrifa sjálfir í einhverju ferli sem við ákváðum hér frá grunni sína eigin stjórnarskrá. Ég get staðið við þá yfirlýsingu og mér finnst merkilegt að við skulum standa með svoleiðis rit í höndunum. Hv. þingmanni er fullfrjálst að finnast það ekkert merkilegt og vísa til þess að við höfum með ýmsum breytingum haft áhrif á núgildandi stjórnarskrá. Ein merkilegasta breytingin, að talið hefur verið á síðustu árum, er sú á mannréttindakaflanum. Ég fór einmitt yfir það í ræðu minni að fyrir fram hefðu menn talið að þeim kafla yrði lítið breytt vegna þess að það væri til þess að gera nýbúið að breyta honum. Það er einmitt ein dásamleg birtingarmynd þess að við skyldum núna í fyrsta skipti ákveða að setjast niður og skrifa næstum því alveg frá grunni nýja stjórnarskrá, já, bara frá grunni, að við komumst að því í þessu ferli að mannréttindakaflinn sem við þó höfðum endurbætt fyrir 10 eða 15 árum var bara alls ekki nógu góður.

Hæstv. forseti. Hv. þingmaður segir: Við komumst að því. Ég mundi umorða það og segja: Sumir hafa komist að því.

Frú forseti. Þetta er mjög mikilvægur greinarmunur og lýsir kannski mismunandi nálgun okkar tveggja til þessa verkefnis. Ég finn mig ágætlega í því vegna þessarar lýðræðislegu nálgunar sem við lögðum upp með að nota orðið „við“ um þetta vegna þess að ég er hluti af þjóðinni, Íslendingum, og lít svo á að við séum að gera þetta saman. Í raun lít ég svo á að í umfjöllun minni um þetta frumvarp sé ég einn af 240–250 þús. Íslendingum sem eiga að ákveða þetta á endanum. Og vegna þess að þetta er lýðræðislegt ferli sem við lögðum upp með og vegna þess að við ákváðum að halda þjóðfund og kjósa til stjórnlagaráðs finn ég mig sem sagt mjög vel í því að nota persónufornafnið „við“. En hv. þingmaður lítur kannski á þjóðina sem „suma“. 
            

Frú forseti. Ég vil hefja mál mitt á því að lýsa yfir ánægju með það á hvern rekspöl þetta mál er komið og fagna því að við skulum núna hafa tekið tillögur stjórnlagaráðs til umræðu í þinginu. Eftir allar þær hindranir sem lagðar hafa verið í götu þessa máls í gegnum tíðina er það sérstakt ánægjuefni að við skulum þó vera stödd hér og að hefja þessa efnislegu umræðu um skýrslu forsætisnefndar þar sem hún leggur fyrir Alþingi tillögur stjórnlagaráðsins ásamt skýringum, þetta plagg. Tillögur stjórnlagaráðsins hefjast með þessum fallegu orðum, með leyfi forseta: „Við sem byggjum Ísland viljum skapa réttlátt samfélag …“ Síðan eru í I. kafla plaggsins undirstöðurnar lagðar með stjórnarforminu og réttindum og skyldum borgaranna. Í II. kafla er fjallað um mannréttindi og náttúru og því næst, í köflunum þar á eftir, um Alþingi, forseta Íslands, ráðherra og ríkisstjórn, síðan dómsvaldið, sveitarstjórnirnar og loks utanríkismálin. Uppröðun efnisatriða í þessum tillögum stjórnlagaráðs er ekki tilviljun í mínum huga og það er ekki oft sem ég nýt þeirrar ánægju að fá að þenja mig sem bókmenntafræðingur úr þessum ræðustóli en það geri ég að þessu sinni og sé þar af leiðandi ákveðið samhengi í orðnotkun og uppbyggingu plaggsins. Það er engin tilviljun í mínum huga að orðin „við sem byggjum Ísland“ er það fyrsta sem nefnt er í nýju frumvarpi, þ.e. fyrst kemur þjóðin, svo kemur landið sem frjálst og fullvalda ríki, þá stjórnvöldin. Það er margt fallegt í þessum tillögum. Þar er tekið inn hugtak sem ekki heyrist oft í nútímalöggjöf, þ.e. frá því að Jónsbók var aflögð sem lagatexti. Nú bið ég hv. þm. Birgi Ármannsson að leggja við eyru, hann ætti að kannast við þetta eins og ég. Hér er tekið upp hugtakið „mannhelgi“, þetta fagra orð sem hefur svo mikla grundvallarþýðingu sem hugtak í mannlegu samfélagi en heyrist allt of sjaldan. Ég held að þetta orð komi ekki fyrir í nema þrem eða fjórum lagabálkum og þá í lögum um málefni sjúklinga, en í öðrum lögum er það illu heilli fjarverandi og það er fjarverandi í núverandi stjórnarskrá. Í 8. gr. frumvarpsins er svo talað um mannlega reisn og réttinn til að lifa með reisn. Ég vil fá að nefna eitt orð enn sem ekki er í núverandi stjórnarskrá og er ekki þýtt í löggjöf okkar Íslendinga, orðið „friður“. Orð hafa þýðingu og sköpunarmátt. Orð segja til um hugarfar þess sem talar og væntingarnar gagnvart þeim sem talað er til. Stjórnlagaráðið hefur augljóslega verið sér vel meðvitað um merkingu þeirra orða sem valin eru inn í þetta nýja frumvarp, ef ég má kalla þetta frumvarp, og orðnotkunin þar ber höfundum sínum gott vitni og uppbygging skráarinnar er augljóslega þaulhugsuð, bæði merkingarfræðilega, pólitískt og fagurfræðilega. Það eru ýmis nýmæli og breytingar í tillögum stjórnlagaráðs sem mig langar aðeins að fá að nefna áður en ég vík máli mínu að sjálfri málsmeðferðinni. Ég hef þegar nefnt þetta með mannhelgiákvæðið sem við sjáum í 10. gr. Ákvæði er um varðveislu menningarverðmæta í 32. gr., þ.e. dýrmætra þjóðareigna sem heyra til íslenskum menningararfi eins og þjóðminjar, fornhandrit o.fl. sem ekki má eyðileggja eða afhenda til varanlegrar eignar eða afnota, selja eða veðsetja. Ég vil líka nefna ákvæði 34. gr. um náttúruauðlindir þess efnis að, með leyfi forseta, „auðlindir í náttúru Íslands, sem ekki eru í einkaeigu, eru sameiginleg og ævarandi eign þjóðarinnar. Enginn getur fengið auðlindirnar, eða réttindi tengd þeim, til eignar eða varanlegra afnota og aldrei má selja þær eða veðsetja“. Í sömu grein segir, með leyfi forseta: „Stjórnvöld bera, ásamt þeim sem nýta auðlindirnar, ábyrgð á vernd þeirra. Stjórnvöld geta á grundvelli laga veitt leyfi til afnota eða hagnýtingar auðlinda eða annarra takmarkaðra almannagæða, gegn fullu gjaldi og til tiltekins hóflegs tíma í senn. Slík leyfi skal veita á jafnræðisgrundvelli og þau leiða aldrei til eignarréttar eða óafturkallanlegs forræðis yfir auðlindunum.“ Þetta er gríðarlega mikilvægt ákvæði og eins og hv. þm. Guðmundur Steingrímsson benti á áðan gæti það líka kannski komið við einhverja sem hugsanlega gætu þá í framhaldinu reynt að leggja stein í götu þeirra breytinga sem hér eru lagðar til. En veldur hver á heldur og ég treysti þinginu til að taka vel á þessu máli og tryggja með öruggri og fumlausri málsmeðferð að þær breytingar sem hér eru lagðar til fái góða og málefnalega umfjöllun og góðar lyktir. Það ákvæði um náttúruauðlindirnar sem ég geri hér að umtalsefni er ekki síst mikilvægt nú þegar við stöndum frammi fyrir því að gera gagngerar breytingar á lagaumhverfi auðlinda okkar, ekki síst breytingar á fiskveiðistjórn okkar til framtíðar. Það er mikilvægt að allir hlutaðeigendur geri sér grein fyrir ákvæðum komandi stjórnarskrár um nýtingu náttúruauðlinda okkar og afstöðunni sem liggur þar að baki. Þá fagna ég ákvæði 35. gr. sem kveður á um upplýsingaskyldu stjórnvalda varðandi ástand umhverfis og náttúru og áhrif framkvæmda þar á. Í þessu ákvæði eru stjórnvöld skylduð með beinum hætti til að upplýsa um aðsteðjandi náttúruvá, svo sem umhverfismengun. Þetta er mikilvæg breyting því að fram að þessu hefur skylda stjórnvalda ekki náð lengra en til þess að veita umbeðnar upplýsingar. Frumkvæðisskyldan hefur hins vegar ekki verið orðuð með beinum hætti líkt og hér er gert og það er til mikilla bóta. Við vorum harkalega minnt á galla þessa fyrirkomulags fyrir um það bil ári þegar upp komst um mikla díoxíðmengun í nokkrum sorpbrennslustöðvum á Íslandi og í ljós kom að opinberar stofnanir sáu hvorki ástæðu til aðgerða mánuðum og missirum saman né heldur þótti ástæða til að upplýsa íbúa í næsta nágrenni við stöðvarnar um þá hættu sem fyrir hendi var. Í þessu efni er óhjákvæmilegt að skerpa á viðbragðsskyldu stjórnvalda og opinberra stofnana gagnvart almenningi og þess vegna hef ég nú öðru sinni lagt fyrir þingið ásamt hv. þm. Birgittu Jónsdóttur og Merði Árnasyni, sem hafa setið með mér í umhverfisnefnd, frumvarp um breytingu á lögum þar sem einmitt er kveðið á um frumkvæðisskyldu stjórnvalda við upplýsingagjöf í umhverfismálum. Þess vegna er fagnaðarefni að í þessum tillögum að nýrri stjórnarskrá skuli lagt til að þetta verði bundið í stjórnarskrá. Það eru ýmis önnur nýmæli í frumvarpinu sem menn eiga eftir að yfirvega og taka afstöðu til, ákvæði sem draga úr ábyrgðarleysi forseta Íslands á stjórnarathöfnum en skerpa um leið, eftir því sem ég skil tillögurnar, á því grundvallaratriði að forseti landsins sitji og starfi í umboði Alþingis. Af ræðu forseta Íslands hér við þingsetningu er ljóst að hann leggur annan skilning í þær breytingar í tillögum stjórnlagaráðs og þótt ekki væri nema af þeirri ástæðu er tilefni til að ígrunda mjög vel orðalag þessarar greinar. Önnur nýmæli eins og málskot til þjóðarinnar og nýtt ákvæði um Lögréttu sem yfirfari öll lagafrumvörp og kanni hvort þau standist stjórnarskrá og þjóðréttarlegar skuldbindingar eru að sjálfsögðu þýðingarmikil í sambandi við þessar breytingar. Kannski er ein athyglisverðasta nýlundan sú að kjósendur geti lagt fram þingmál á Alþingi. Það er líka athyglisvert að gert er ráð fyrir skyldu þingsins til að taka þingmál kjósenda til afgreiðslu innan tveggja ára og það má kannski segja að sú skylda setji um leið slík þingmál ofar almennum þingmannamálum kjörinna alþingismanna. Það er umhugsunarefni og ástæða til að hugleiða betur. Þau nýmæli sem finna má í þessu frumvarpi eiga eftir að fá umfjöllun í samfélagi okkar og hér í þinginu. Það er mikilvægt að þau fái fulla umræðu og að hún einskorðist ekki við þennan vettvang hér, þ.e. þingið. Stjórnarskráin er skjal skrifað fyrir þjóðina og þjóðin þarf sjálf að geta farið höndum um þetta mikilvæga gagn. Hið sama gildir um fræðasamfélagið sem ég vil fá að nefna. Ég tel nefnilega mikilvægt að tillögurnar verði sendar inn á hvert heimili í landinu og að almenningi gefist svigrúm til skoðanaskipta á opinberum vettvangi um hríð þannig að málið fái eðlilega gerjun og umhugsun jafnhliða málsmeðferðinni í þinginu. Ég tel mjög æskilegt að fræðasamfélagið taki líka frumkvæði núna, efni til opins málþings um þessar stjórnlagatillögur og fjalli um þær á fræðilegan og upplýsandi hátt með aðkomu sérfræðinga í stjórnarskipunarlögum, með aðkomu stjórnmálamanna, samfélagsfræðinga og ýmissa lýðræðisunnenda. Það væri til dæmis verðugt verkefni fyrir Háskóla Íslands á 100. afmælisári skólans að taka sér slíkt fyrir hendur, svo nátengdur sem háskólinn er lýðræðisþróun og sjálfstæðisvitund þjóðarinnar. Ef þetta er ofætlan, þ.e. að fræðasamfélagið taki sjálft frumkvæði í þessa veru, gæti stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þingsins eða forsætisnefnd þess tekið frumkvæði að slíkri ráðstefnu sem einn lið í málsmeðferðinni áður en málið verður endanlega til lykta leitt hér en mér finnst í öllu falli ástæða til að kanna hvernig best yrði staðið að fræðilegum átektum þessa máls, nú þegar tillögurnar hafa litið dagsins ljós. Þá er vert að vekja athygli á því og minna á að stjórnlagaráðið hefur sjálft lýst sig reiðubúið til að koma aftur að málinu áður en það verður endanlega til lykta leitt og mér finnst full ástæða til að taka það tilboð alvarlega. Frú forseti. Vel skal vanda það sem lengi á að standa, segir máltækið, og hver svo sem málsmeðferðin á endanum verður er mikilvægt að hún verði vönduð og yfirveguð og að þetta mál verði afgreitt héðan fyrir lok yfirstandandi kjörtímabils þannig að þjóðin geti kosið um nýja stjórnarskrá um leið og gengið verður til næstu alþingiskosninga. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd á vandasamt verkefni fyrir höndum, að taka afstöðu til álitamála og taka af skarið um túlkunarefni en allt skiptir það gríðarlegu máli um hvernig við túlkum sérstaklega þau ákvæði sem hafa komist í ákveðinn túlkunarvanda nú þegar og að slík afstaða liggi skýrt fyrir í nefndarálitum þegar málið verður afgreitt. Öll slík gögn eru lögskýringargögn þegar upp er staðið og hafa þar af leiðandi verulega þýðingu, ég tala nú ekki um þegar málið snýst um nýja stjórnarskrá. Við eigum, frú forseti, eftir að skiptast á skoðunum um þessar tillögur á komandi mánuðum. Sjálfsagt verða skoðanir skiptar um einstaka þætti þess, en engu að síður tel ég ljóst að þetta plagg sé ótvíræður áfangi á leið okkar til þroskaðra lýðræðis og betri stjórnarhátta og fyrir það ber að þakka. Ég ætla því á þessu stigi máls að óska okkur öllum til hamingju með þetta plagg og þakka stjórnlagaráðinu þá vönduðu vinnu sem þar átti sér stað við tilurð þessa gagns.

Forseti. Þetta er með sanni ánægjulegur dagur. Mjög mikið hefur þegar komið fram af því sem ég vildi segja. Ég ætla ekki að endurtaka það en vil vitna sérstaklega í meginundirstöðu þess sem hv. þm. Þór Saari hafði fram að færa, hv. þm. Guðmundur Steingrímsson og hv. þm. Ólína Þorvarðardóttir og ég þakka þeim kærlega fyrir. Það er eitt sem mér finnst mjög mikilvægt samt að skerpa svolítið á. Það er mikilvægi þess að við þingmenn fáum lánaða dómgreind og fáum leiðsögn hjá þjóðinni um það hvað hún telji að sé mikilvægt að sé í þessum samfélagssáttmála okkar. Mér finnst jafnframt mjög mikilvægt að ferlið við að koma þessu inn í umræðuna sé skilgreint hjá okkur á þinginu því að þetta verkefni er í okkar höndum. Mér var færð mjög falleg gjöf í dag sem er fyrsta eintakið af nýrri stjórnarskrá Íslands eða sem sagt frumvarpinu sem hefur verið lagt fyrir þingið. Þetta er fallega sett upp eins og ljóð. Það stendur til að gefa þetta út og afhenda þjóðinni og vonandi skapa umræðu. Þegar ég hef lesið þessar tillögur, þó að ég sé ekki sammála þeim öllum og hefði fundist við eiga að ganga lengra að sumu leyti, virði ég það að 25 aðilar náðu samstöðu um atriði sem ekki allir voru sammála um. Þess vegna finnst mér mjög mikilvægt að við virðum að niðurstöðu var náð því að ef við ætlum að reyna að komast að sambærilegri niðurstöðu hér á þingi og fara efnislega í þetta verður það þunnur þrettándi og alls ekki það sem þjóðfundur kallaði eftir. Mér finnst mikilvægt að við virðum þetta ferli frá upphafi til enda. Þetta finnst mér það merkilegasta sem ég hef haldið á og lesið síðan ég kom á þing. Mig langar til þess að lesa aðfaraorðin, með leyfi forseta, eins og þau leggja sig því að mér finnst þau svo falleg. Ef þetta er samfélagssáttmálinn sem fólk kallar eftir get ég með sanni verið stolt af því að vera Íslendingur. „Við sem byggjum Ísland viljum skapa réttlátt samfélag þar sem allir sitja við sama borð. Ólíkur uppruni okkar auðgar heildina og saman berum við ábyrgð á arfi kynslóðanna, landi og sögu, náttúru, tungu og menningu. Ísland er frjálst og fullvalda ríki með frelsi, jafnrétti, lýðræði og mannréttindi að hornsteinum. Stjórnvöld skulu vinna að velferð íbúa landsins, efla menningu þeirra og virða margbreytileika mannlífs, lands og lífríkis. Við viljum efla friðsæld, öryggi, heill og hamingju á meðal okkar og komandi kynslóða. Við einsetjum okkur að vinna með öðrum þjóðum að friði og virðingu fyrir jörðinni og öllu mannkyni. Í þessu ljósi setjum við okkur nýja stjórnarskrá, æðstu lög landsins, sem öllum ber að virða.“ Ég fæ gæsahúð þegar ég les þetta, þetta er svo fallegt. Ég þakka stjórnlagaráði sérstaklega fyrir þá góðu vinnu sem það lagði í þetta og ég ber mikla virðingu fyrir vinnu stjórnlagaráðs sem þurfti að hefjast í skugga ákveðinna afla. Ég vil líka þakka Stjórnarskrárfélaginu kærlega fyrir þeirra velheppnuðu vinnu við að koma umræðu í gang um þetta mál. Mér finnst mjög mikilvægt núna þegar þetta er komið undir forræði Alþingis að við undirbúum og leggjum til að t.d. RÚV útbúi stutta þætti með hverri grein eða hverjum kafla - helst hverri grein og útskýringum með henni - sem síðan er hægt að setja á YouTube og sýna kannski rétt fyrir fréttir þannig að það skapist umræða. Það er svo mikilvægt að umræða skapist um þennan samfélagssáttmála. Mér finnst rosalega mikilvægt að þetta verði ekki bara eitthvert mál sem örfáir þingmenn tala um og einhverjir fræðimenn. Ég fagna því tillögum hv. þm. Ólínu Þorvarðardóttur um að taka þetta inn í fræðasamfélagið. Það er mér hjartans mál að þetta verði til umræðu í samfélaginu og ég vonast til að það verði kynnt um allt land og þegar frumvarpið verður að lögum eftir að búið er að sníða af þá tæknilega agnúa sem bent hefur verið á muni fólk kunna það utan að. Ég vona að það verði kennt í barnaskólum landsins því að þetta eru nýju boðorðin tíu, þó að þau séu aðeins fleiri. Mér finnst svolítið mikilvægt að við förum ekki í efnislegar breytingar. Það er búið að taka á hinum efnislega þætti þess plaggs sem ég hef í höndunum. Aftur á móti er ég sammála því ferli að skoða þetta vel og leggja til breytingartillögur ef lagfæra þarf tæknileg atriði og ef eitthvað stangast á. Ég legg eindregið til að þingið skoði vel og fari í góða umræðu í hinni nýju nefnd, stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, um hvernig best fer á að koma þessu alla leið þannig að árið 2013 getum við öll í það minnsta á hverjum jólum farið með aðfaraorðin. Ég vona svo sannarlega að ekki verði hróflað við þeim því að þau finnst mér vera mjög falleg og lýsandi fyrir það samfélag sem ég persónulega mundi vilja lifa í og stórkostlegt að sjá hvað margir eru sammála því. Leið okkar Íslendinga að því að fá þjóðina til að taka þátt í að koma að þessu verki er einstök. Ég hef ferðast vítt og breitt, sérstaklega um Evrópu, til að ræða um upplýsinga- og tjáningarfrelsi og aðkomu almennings að stjórnsýslu. Allir fylgjast mjög náið með hvað við erum að gera. Fólk ber mikla virðingu fyrir ferlinu og aðferðir stjórnlagaráðs til að koma þessu í umræðu og fá fleiri til að taka þátt en bara þá sem hefðbundið skipta sér af stjórnsýslumálum hafa spurst út um allan heim. Mig langar að deila því hvað þetta ferli hefur þótt virðingarvert. Margir vilja taka okkur sér til fyrirmyndar í þessu máli og mikilvægt er að við getum orðið fyrirmynd að jákvæðri samræðu á milli þjóða og þinga annars staðar en bara hér því að það er nokkuð sem stendur í aðfaraorðunum, að við viljum líka hugsa út fyrir eyjuna okkar. Ég er sérstaklega hrifin af mannréttinda- og náttúrukaflanum og því er varðar upplýsingarétt í 15. gr. og 16. gr., frelsi fjölmiðla. Þetta eru í mínum huga mikilvægustu partarnir jafnframt partinum um tjáningarfrelsi og friðhelgi einkalífs. Ef við búum í samfélagi þar sem ekki ríkir upplýsinga-, tjáningar- og málfrelsi þá búin við í raun ekki í lýðræðisríki. Það er mikilvægt að það sé skýrt og í takti við nútímann eins og hefur greinilega verið skrifað í þetta frumvarp. Þó svo að ég hefði sjálfsagt viljað ganga lengra með sumt verð ég samt að segja að andinn í þessu, fyrstu skrefin sem við tökum með nýrri stjórnarskrá mun færa okkur inn í hið nýja Ísland sem svo margir kölluðu eftir í kjölfar hrunsins. Þetta er mjög góður hornsteinn að nýju Íslandi.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér skýrslu forsætisnefndar um tillögur stjórnlagaráðs um breytingar á stjórnarskrá Íslands. Hér fer því fram grundvallarumræða um grundvallarskjal íslenskrar löggjafar sem á að vera einfalt og skýrt en þó svo víðtækt að það snerti alla fleti íslensks þjóðlífs. Það var fullkomlega tímabært að fara í heildarendurskoðun á stjórnarskránni frá 1944, svo mikið hefur samfélag okkar og margt annað í uppbyggingu heimsins breyst. Til að tryggja aðkomu almennings að endurskoðuninni var fyrst haldinn þjóðfundur og síðan var kosið til stjórnlagaþings. Því miður komu fram formgallar á þeim kosningum sem urðu til þess að þær voru dæmdar ógildar af Hæstarétti. Þegar það lá ljóst fyrir tók við frekar erfitt samtal, bæði við eigin samvisku og félaga á þingi og utan þings, um hvað ætti í raun og veru að gera eftir þessa ógildingu. En ég verð að viðurkenna að eftir nokkurn tíma og góða umhugsun sannfærðist ég um að það væri fullkomlega ásættanleg leið að fá það fólk sem hlaut kosningu til þingsins til að mynda stjórnlagaráð sem ynni það mikilvæga verk að vinna að heildstæðri endurskoðun íslensku stjórnarskrárinnar. Vinnubrögðum og starfsreglum stjórnlagaráðsins er lýst í skýrslunni á bls. 213 og ætla ég að leyfa mér að lesa það sem þar stendur, með leyfi forseta: „Við fulltrúar í stjórnlagaráði, af virðingu fyrir því trausti sem okkur hefur verið sýnt af þjóð og þingi með því að fela okkur það brýna verkefni að endurskoða stjórnarskrá lýðveldisins, af ásetningi um að skila af okkur vönduðu verki innan settra tímamarka, í anda uppbyggilegs og jákvæðs samstarfs, þar sem jafnréttis er gætt í hvívetna, með þá ætlun að nota hófstillta rökræðu og málefnalega gagnrýni til að ná fram sátt fremur en að beita afli atkvæða, með vísan til hugmynda þjóðfundar 2010 og með vilja til samráðs við þjóðina, í þeirri ósk að víðtæk samstaða náist um frumvarp okkar að nýrri stjórnarskrá, setjum ráðinu eftirfarandi starfsreglur.“ Þetta er í raun inngangurinn að starfsreglunum sem mér finnst vera einstaklega vel gerður. Þessar reglur eru nákvæmar og taka mið af opinni stjórnsýslu og umfjöllun og mikilli aðkomu almennings að vinnunni. Þegar ný stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þingsins tekur nú við málinu finnst mér miklu skipta að umfjöllunin sé opin og aðkoma almennings sé tryggð. Mér finnst eðlilegt að það sé skoðað í fullri alvöru að fundir stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sem fjalla um breytingar á stjórnarskránni séu opnir, jafnvel sendir út á netinu og að vefsvæði um málið sé opið á heimasíðu þingsins þar sem almenningur getur komið áliti sínu og athugasemdum á framfæri. Mér finnst líka skipta máli að fram fari mikil umfjöllun á opinberum vettvangi um stjórnarskrármál almennt og þessar tillögur þar með, jafnvel að haldnar væru ráðstefnur og málfundir, og menn verði duglegir í umfjöllun í fjölmiðlum. Ég lít á þessar tillögur stjórnlagaráðsins sem heildstætt plagg og finnst við eiga að líta á það sem slíkt þegar við fjöllum um það efnislega. Það verður að skoða allar greinar í samhengi við aðrar. Við verðum auðvitað að taka tillit til ákveðna tæknilegra annmarka, ef þeir kunna að vera fyrir hendi, og hugsanlegra árekstra einhvers staðar, en við megum ekki missa sjónar á því að þetta er heildstætt plagg. Hlutverk nefndarinnar nú er að kalla til sérfræðinga, stjórnlagaráðsfólk og alla þá sem hún telur gott að eiga skoðanaskipti um þetta mál. Ég trúi því og treysti að við eigum eftir að eiga gott samstarf í nefndinni og getum nýtt okkur ný þingsköp til að skipta með okkur verkum í vinnunni, ástunda samvinnustjórnmál og góðar rökræður í anda vinnubragða stjórnlagaráðsins. Ég geri ráð fyrir því að áætlað ferli málsins verði rætt í nefndinni og ég geri ráð fyrir því að það ferli verði endurskoðað reglulega. Þar á meðal munum við tala um ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu og hvað við viljum gera með hana. En það sem mér finnst skipta mestu máli, eins og ég hef sagt, er að ferlið verði opið og í sífelldri endurskoðun. Nútímaleg vinnubrögð og vinnulag stjórnlagaráðs verði í heiðri höfð, við viðhöfum vandaða umræðuhefð og vinna okkar verði sýnileg og aðkoma almennings að vinnu okkar verði greið. Ég ítreka þá skoðun mína að líta á tillögur stjórnlagaráðsins sem heild. Við þurfum því að vanda okkur sérstaklega þegar við ræðum einstakar greinar og jafnvel breytum þeim. Heildarmyndin verður alltaf að vera í forgrunni. Agnúa og misfellur má að sjálfsögðu sníða af og gott er að ræða atriði eins og kosningafyrirkomulagið til fulls skilnings. Minni ég þar á fyrri orð mín um umræðu og fræðslu í samfélaginu. Ég hef meðvitað ekki farið inn í efnisatriði tillagnanna en langar að lokum að upplýsa að ég á mér uppáhaldsgrein. Það er 8. gr. um mannlega reisn en hún hljóðar svo, með leyfi forseta: „Öllum skal tryggður réttur til að lifa með reisn. Margbreytileiki mannlífsins skal virtur í hvívetna.“ Sem sérstök áhugamanneskja um málefni fatlaðs fólks gladdi þessi grein mig sérstaklega. Mannleg reisn er nefnilega lykilhugtak í samskiptum fólks og í forgangsröðun samfélaga. Hér er ákveðinn tónn sleginn og hann á svo sannarlega samhljóm við minn lífstón. Þess vegna verð ég að viðurkenna að ég varð strax dálítið skotin í þessum tillögum stjórnlagaráðsins. Ég hlakka til vinnunnar við þetta mál í stjórnskipunar- og eftirlitsnefndinni og efast ekki um að þar verða málefnaleg skoðanaskipti. Ég mun hvetja til þess að ferlið verði sem allra opnast og að aðkoma almennings að málinu verði þar sem allra mest.

Forseti. Því að vera borgari fylgja ekki bara réttindi heldur líka skyldur. Það er skylda allra Íslendinga að láta sig þróun þjóðfélagsins varða, vera ekki bara að græða á daginn og grilla á kvöldin. En þá þarf líka að vera til öflugri og betri farvegur til inngrips en að vera með hávaða fyrir utan þinghúsið, kasta jafnvel matvælum í húsið eða kveikja í Óslóarjólatrénu. Það er kannski dæmigert að viðbrögðin við þessu hafa einkum verið þau að girða Alþingishúsið af við sérstök tækifæri og taka Óslóarjólatréð niður fyrr þannig að það verði ekki eldi að bráð. Æskilegri viðbrögð hefðu verið að hlusta á fólkið og búa til farveg þannig að fólk geti krafist þjóðaratkvæðagreiðslu um mál þegar þurfa þykir eða til þess að rjúfa þing. Eitt hefur þó verið gert og það var að boða til stjórnlagaþings sem breyttist svo í stjórnlagaráð, og það var gott. Stjórnlagaráð sannaði fyrir okkur að það er til önnur leið, leið lýðræðis, leið samræðu og leið samstöðu, leið upp úr skotgröfunum sem hafa verið grafnar hér á Alþingi. Leið fram hjá þeirri einstefnulegu umræðuhefð sem hefur því miður þróast í samfélaginu okkar og er ömurleg, svo ekki sé sterkar að orði kveðið. Leið til þess að ná sameiginlegri niðurstöðu með samræðu, með því að hlusta og með því að mætast á miðri leið. Að því leyti hefur stjórnlagaráðið verið okkar sómi, sverð og skjöldur. Það hefur verið til fyrirmyndar í störfum sínum og samstöðu og afurðin sem við ræðum nú í skýrsluformi getur verið, ef þjóðin kýs, leiðarvísir að nýju og lýðræðislegra samfélagi. Forseti. Mér þykir stjórnlagaráð hafa skilað gríðarlega góðu verki. En frumvarp stjórnlagaráðs er ekkert endilega nákvæmlega eins og ég hefði óskað mér, hreint ekki. Ég hefði örugglega haft sumar greinarnar allt öðruvísi og ég verð að viðurkenna að ég hefði hreinlega ekki haft hugmyndaflug til að setja sumt þarna inn, sem ég gleðst yfir nú. En allir mikilvægustu þættirnir, allt sem mér hefði þótt mikilvægast að væri í stjórnarskrá, er þarna. Þar vil ég sérstaklega nefna aukið lýðræði, jafnan atkvæðisrétt allra landsmanna, persónukjör, þjóðaratkvæðagreiðslur, aukin mannréttindi, sjálfbæra þróun og svo ótal margt annað sem ég gæti tínt til. Verði þessi nýja stjórnarskrá að veruleika fær fólkið í landinu fleiri tækifæri og möguleika til áhrifa en að blogga og kasta eggjum. Ég held að það geti aðeins orðið til góðs og ég tel reyndar að flest sé bæði betra og áhrifaríkara en eggjakast og það á bæði við um þann sem kastar egginu og þann eða það sem fær það í sig. Ég hef haldið því fram að núgildandi stjórnarskrá sé samin fyrir 19. aldar Dani. Vissulega hefur hún verið aðlöguð en þó til bráðabirgða, að lýðveldinu Íslandi og búið að bæta inn kafla um mannréttindi en grunnurinn er ekki okkar. Við höfum aldrei áður sest niður og ákveðið hvernig við viljum að grunnstoðir samfélagsins verði. Árið 1874 var Ísland nýlenda. Konur höfðu ekki kosningarrétt og varla karlar heldur því að þeir þurftu að hafa náð 25 ára aldri og vera eignamenn, borga 4 krónur eða meira í útsvar og vera ekki öðrum háðir sem hjú. Ef ég man rétt höfðu aðeins um 6% Íslendinga kosningarrétt árið 1874 þegar kóngurinn í Danmörku, sem þá var líka kóngurinn okkar, gaf okkur stjórnarskrá sem eins konar dúsu í þúsund ára afmælisgjöf. Forseti. Mér finnst að við Íslendingar höfum oft verið í sporum barns. Lýðræðið er ungt hjá okkur og oft brothætt. Mér finnst við oft vilja fá hlutina tilbúna upp í hendurnar eins og við fengum stjórnarskrána fyrst árið 1874, sem þá var nánast afrit af þeirri dönsku. Danir eru löngu búnir að breyta sinni stjórnarskrá. Af hverju vilja þá einhver öfl hér á landi endilega halda í okkar gömlu stjórnarskrá í eins upprunalegu formi og hægt er? Er það kannski einmitt vegna þess að hún er svo ófullkomin? Er það vegna þess að hún er ekki mjög góð lýsing á stjórnskipan Íslands og þess vegna hafa menn getað valsað um með málefni ríkisins eins og hvert annað rassvasabókhald, eins og skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis greinir svo vel og ítarlega frá? Forseti. Mér finnst að í tillögum stjórnlagaráðs séu gerðar auknar kröfur til þjóðarinnar, kröfur um að stíga skref til aukins þroska. Hér er t.d. lagt til að við hættum að öskra hvert á annað, hættum að kasta eggjum í þinghúsið, hættum að ganga um landið okkar eins og enginn sé morgundagurinn. Frumvarpið gerir nefnilega kröfu til borgaranna um að þeir kynni sér málin, ræði saman og taki sig saman um að leggja fram þingmál eða krefjast þjóðaratkvæðagreiðslu. Það krefst nefnilega samræðu en ekki sundurlyndis. Líka er gerð krafa um að við virðum og verndum íslenska náttúru og að við nýtingu auðlindanna skuli hafa sjálfbæra þróun og almannahag að leiðarljósi. Það finnst mér ekki bara skref í rétta átt heldur algjörlega nauðsynlegt. Í lokin vil ég taka undir með mörgum sem hafa talað hér fyrr í dag og ítreka mikilvægi aðkomu þjóðarinnar að stjórnarskránni. Ég tel að það sé langbest að spyrja hana í þjóðaratkvæðagreiðslu, því að þá gerum við líka þá kröfu til fólks að það kynni sér málin og myndi sér skoðun.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Margréti Tryggvadóttur fyrir ágæta ræðu. Það var reyndar ýmislegt í henni sem truflaði mig eins og t.d. þessi frasi, „græða á daginn og grilla á kvöldin“. Ég skil ekki hvaða erindi hann á í þessa umræðu, ég næ því ekki. Svo var líka þessi lítilsvirðing á þeim sem vilja halda í það sem er gamalt. Það eru sumir sem óttast breytingar á stjórnarskránni - ég vil breyta stjórnarskránni en ég skil þennan ótta vel. Um leið og við breytum stjórnarskránni breytum við líka allri túlkun dómstóla. Dómstólar hafa myndað sér ákveðna túlkun á hverju einasta atriði í stjórnarskránni í dag. Ef stjórnarskránni er breytt geta liðið áratugir þar til aftur kemur fram sama túlkun eða ein túlkun á hverju einasta atriði. Svona miklar breytingar geta því valdið mikilli lögfræðilegri óvissu. Menn eiga að bera virðingu fyrir skoðunum þeirra sem vilja fara sér hægt í því að breyta stjórnarskránni. Þó að ég vilji breyta henni ber ég virðingu fyrir þeim, og mér fannst hv. þingmaður ekki sýna þeim virðingu. Rök þeirra eru væntanlega þau að ef við breytum mjög miklu valdi það mikilli óvissu. Og hverjir skyldu nú líða mest fyrir lögfræðilegu óvissuna, frú forseti? Það eru þeir sem veikast standa í þjóðfélaginu, þeir standa alltaf verst þegar mikil óvissa ríkir. Það er því viðbúið að ný stjórnarskrá þýði nýja óvissu og alveg sérstaklega þegar orðalagið í henni er ekki nákvæmt og meitlað. Mér finnst ýmislegt í þessari stjórnarskrá, og ég mun koma inn á það í ræðu minni, ekki vera nægilega meitlað þannig að menn viti nákvæmlega hvað er átt við.

Forseti. Ég get alveg tekið undir með þingmanninum um að lagabreytingar feli í sér óvissu. Ég held að það eigi ekki bara við um stjórnarskrá. Ef við breytum einhverjum lögum, sem dómstólar þurfa svo að túlka og dæma eftir, skapar það alltaf einhverja óvissu. Ég held að ef við ætluðum að láta það trufla okkur hér á þinginu gætum við bara lagt niður Alþingi Íslendinga og hætt að breyta lögum því að það mun alltaf skapa óvissu og eitthvert óvissuástand. En ég er glöð að heyra að þingmaðurinn vill breyta stjórnarskránni og ég hef reyndar þóst skynja það á máli hans. Hins vegar get ég ekki annað en verið ósammála því að í orðum mínum hafi falist lítilsvirðing við þá sem eru mér ósammála. Það var að minnsta kosti alls ekki meiningin.

Frú forseti. Ég þakka fyrir þetta svar en ef ég heyrði rétt - nú getur vel verið að svo sé ekki, það mun koma í ljós þegar við kíkjum á ræðuna þegar búið er að rita hana - gerði hv. þingmaður mönnum sem ekki vildu breyta stjórnarskránni upp annarleg sjónarmið, að þeir vildu viðhalda einhverju óréttlæti sem væri í gangi í dag. Þá finnst mér hv. þingmaður vera að tala niður til þeirra sem vilja ekki breytingar, því að ég skil þá þannig að þeir vilji ekki búa til alla þessa óvissu. Mig langar að spyrja hv. þingmann í öðru andsvari mínu um 79. gr. Nú hefur verið dálítið mikil umræða um hana og ég er búinn að flytja þingmál um að breyta henni. Svo ég fari í gegnum það, frú forseti, gætum við haft það þannig að hér sé samþykkt stjórnarskrá sem allir eru sáttir við en í staðinn fyrir að setja hana í þjóðaratkvæðagreiðslu, sem hefur ekkert gildi og leggja hana svo fram sem þingmál á Alþingi sem þýðir þingrof og nýjar kosningar og nýtt þing, sem samþykkir stjórnarskrána, verði beðið með að setja hana í þjóðaratkvæðagreiðslu, beðið með að leggja hana fram sem frumvarp en eingöngu 79. gr. samþykkt. Svo þegar nýtt þing kemur saman, sem er þá væntanlega sammála þessari stjórnarskrá, getur það lagt fram hina nýju stjórnarskrá viku seinna eða svo, þannig að þetta er engin töf, kannski vika, tíu dagar eða eitthvað svoleiðis. Þá fer hún í þjóðaratkvæðagreiðslu sem er bindandi, frú forseti. Fyrst samþykkir nýja þingið breytingu á 79. gr. og svo samþykkir það stjórnarskrána í heild sinni, setur það til þjóðarinnar til atkvæðagreiðslu og þá er sú atkvæðagreiðsla bindandi. Það er einmitt það sem ég vil sjá, að þjóðin mín greiði atkvæði um stjórnarskrána sína.

Forseti. Já, hér er þingmaðurinn að ræða um frumvarp sem hann hefur flutt og ég man ekki betur en að ég sé meðflutningsmaður að því og hafi verið það á síðasta þingi og sé það líka í nýjustu útgáfunni, og ég styð það heils hugar. En ég held að við ættum samt að halda áfram í þessu ferli. Nú hafa verið lögð fram tvö þingmál sem geta í raun haft áhrif á málsmeðferð þessarar skýrslu eða frumvarpsdraga frá stjórnlagaráði. Og ég held að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd eigi að skoða báðar þessar leiðir mjög ítarlega. Það er alveg rétt að það þing sem nú situr, og verður örugglega ekki eins eftir næstu kosningar, getur ekki bundið hendur þeirra þingmanna sem munu setjast á þing eftir næstu kosningar, þannig að þessi leið er ágæt og ég hef alltaf verið mjög hrifin af hugmyndinni.

Frú forseti. Ég vil í upphafi máls míns ræða aðeins um þá umræðu sem hér hefur farið fram um íslenska stjórnarskrá, að það séu mikil tímamót fólgin í því að nú sé búin til íslensk stjórnarskrá í fyrsta sinn. Þetta þykir mér nokkuð undarleg umræða í ljósi þess að sú stjórnarskrá sem við búum við og þær stjórnarskrár sem ríki Evrópu og Bandaríkjanna búa við eru sameiginlegur arfur okkar Vesturlandabúa og hafa ekki orðið til í tómarúmi bara í einu landi. Þær eru samhangandi og þau réttindi sem þar eru sett fram og sú réttarheimspeki og sú hugsun sem þar er á ferðinni er, ef svo má segja, samevrópsk annars vegar og í tengingu við sögu Bandaríkjanna hins vegar. Það er ekki rétt að horfa á þetta þeim augum að hér sé um að ræða einhverja séríslenska stjórnarskrá. Hitt er líka að drög hafa komið fram áður, þetta er ekki í fyrsta sinn sem koma fram drög að nýrri stjórnarskrá. Gunnar Thoroddsen heitinn, fyrrverandi þingmaður og hæstv. ráðherra, lagði fram t.d. slíkt plagg. Svo er líka annað, oft er látið að því liggja í umræðunni annars vegar að það sé sérstakt áhyggjuefni hversu erfitt sé að breyta stjórnarskránni og hins vegar að það hafi verið gerðar nægar breytingar á henni. Aðalatriðið er að átta sig á hvað það er í stjórnarskránni sem við erum ósátt við og teljum að þurfi að breyta og breyta því. Það sem mér þykir skaði eða til hins verra í því sem við erum að fjalla um hér er að menn skuli hafa ráðist í þetta verkefni þannig að raunverulega allt hafi verið lagt undir. Ég held að það hafi ekki verið skynsamlegt, ég held að nær hefði verið að grípa utan um þau atriði sem hægt var að ná sátt um að þyrfti að breyta og ráðast síðan í það. Þetta plagg liggur fyrir og það er ágætt að þingið fái tækifæri til að ræða núna þær hugmyndir sem hér hafa verið lagðar fram. Ég vil fyrst nefna að hvað varðar heildaryfirbragðið er ég í hópi þeirra - og, frú forseti, það eru engin annarleg sjónarmið þar að baki, ekkert um það að menn vilji verja eitthvert meint óréttlæti eða forréttindi - sem hafa verið þeirrar skoðunar og er að stjórnarskrár séu allt að því einhvers konar varnarrit almennings gegn beitingu ríkisvaldsins, þ.e. að grunnhugsun stjórnarskrárinnar eigi að vera sú að tempra vald ríkisins, að því sé ekki misbeitt gegn almennum borgurum. Það eigi að vera grunnurinn að stjórnarskránni. Reyndar er ég þeirrar skoðunar að eftir því sem þær eru einfaldari og skýrari því betra. Ég ætla að nefna sem dæmi um þessa hugsun 17. gr. þeirra draga sem við ræðum hér eða skýrslu sem snýr að mikilvægu máli sem er um frelsi menningar og mennta. Með leyfi frú forseta stendur í 17. gr.: „Tryggja skal með lögum frelsi vísinda, fræða og lista.“ Þá er spurningin: Tryggja gagnvart hverju, fyrir hverju, gegn hverju er verið að tryggja sig? Jú, það er einmitt verið að tryggja þessar mikilvægu greinar samfélags okkar gegn misbeitingu ríkisvaldsins. En vandinn er sá að það er akkúrat hið sama ríkisvald sem hér á með lögum að kveða á um þá tryggingu. Það er ákveðinn vandi við þá nálgun og það er einmitt sú nálgun sem birtist í þessu sem ég hef ýmsar efasemdir um. Það er reyndar einkenni á þeim hugmyndum sem hér eru að það kemur mjög oft fyrir að sett eru fram almenn stefnumið sem síðan er sagt að kveða eigi nánar á um í lögum. Ég er ekki viss um að það sé góður háttur fyrir stjórnarskrá að gera mikið af slíku. Frú forseti. Ég ætla að víkja að nokkrum greinum þessara draga að stjórnarskrá. Upptalning mín verður ekki tæmandi, til þess hef ég ekki nægan tíma en ég vil byrja á að velta aðeins upp stöðu forsetans. Í fyrsta lagi verð ég að segja, eftir að hafa hlýtt á ræðu forseta Íslands við þingsetningu, að þau sjónarmið sem forsetinn lýsti, þó að ég sé ekki í öllu sammála forsetanum, eru ekki fjarri þeirri túlkun sem ég hafði sjálfur lagt í þessi drög þegar ég sá þau fyrst hvað varðar stöðu forsetans. Nú kann að vera að þeir sem skrifuðu textann hafi ætlað sér annað en það er einmitt málið með stjórnarskrár, og þess vegna skiptir svo miklu máli að þær séu skýrar og einfaldar, að það fari ekki á milli mála hvað er átt við. Nú er það þannig að sú breyting er orðin samkvæmt þessum drögum að forsetinn er ekki lengur hluti af löggjafarvaldinu. Ég er mjög sáttur við þá niðurstöðu. Ég tel að við búum við þingræðisfyrirkomulag og það sé rétt að löggjafarvaldið sé hjá þinginu. Á grundvelli núverandi stjórnarskrár þar sem forsetinn fer með löggjafarvaldið ásamt þinginu tel ég að hafi verið túlkaður sá skilningur á 26. gr. núgildandi stjórnarskrár að forseti geti synjað lögum staðfestingar og sett þau þar með í þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég hef verið þeirrar skoðunar að þetta sé dauður bókstafur, að það sé ekki eðlilegt að forsetinn hafi beitt þessu ákvæði. En grundvöllurinn fyrir ákvæðinu er þátttaka eða hluti forsetans í löggjafarstarfinu. Þá vaknar auðvitað sú hugsun, þegar búið er að skrifa forsetann út úr löggjafarvaldinu og gera hann raunverulega að hluta af framkvæmdarvaldinu í þeim drögum sem hér er verið að ræða, á hvaða grunni sú regla er byggð að forsetinn hafi áfram vald til að neita lögum samþykkis og kalla fram þjóðaratkvæðagreiðslu. Það vekur aftur líka umræðu um ábyrgð forseta, þ.e. að í núgildandi stjórnarskrá er skýrt kveðið á um það að forseti sé ábyrgðarlaus af stjórnarathöfnum en það er ekki þannig í þessari stjórnarskrá eða drögum, en þó er þannig með farið að í greinargerð segir, með leyfi forseta, á bls. 147: „Í stjórnlagaráði var talsvert rætt um ábyrgð forseta, en í núgildandi stjórnarskrá segir að forseti sé ábyrgðarlaus af stjórnarathöfnum öllum, sbr. 1. mgr. 11. gr. Fram komu ólík sjónarmið, bæði um að afnema skyldi algert ábyrgðarleysi forseta á stjórnarathöfnum sem og að mikilvægt væri að forseti væri friðhelgur í störfum sínum þannig að hann gæti sinnt þeim án áreitis vegna saksóknar. Stjórnlagaráð ákvað að fella brott 1. mgr. 11. gr. af þeim sökum að enginn embættismaður ætti að vera ábyrgðarlaus eða hafinn yfir lög í lýðræðislegu samfélagi. Hins vegar var ekki talið rétt að mæla frekar fyrir um ábyrgð forseta í frumvarpi þessu.“ Ég velti fyrir mér hvers vegna þessi niðurstaða er fengin af því að það er gríðarlegt vald sem er fengið einum manni að hann geti þrátt fyrir að vera ekki hluti af löggjafarvaldinu, þrátt fyrir að hann komi ekki með beinum hætti að því, samt sem áður neitað lögum staðfestingar og kallað fram þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég tel að vald og ábyrgð verði ekki sundur skilið. Ég er t.d. þeirrar skoðunar að það hefði verið heppilegra þegar kom að því að forseti beitti neitunarvaldi sínu eða málskotsréttinum og þjóðaratkvæðagreiðsla fór fram, þegar sú niðurstaða var komin að lög sem samþykkt voru á Alþingi fengu ekki nægilegt fylgi meðal þjóðarinnar, að þá hefði átt að rjúfa þing. Það hefðu þurft að vera afleiðingar af því að slík gjörð gekk fram að forseti neitaði að skrifa undir, og ef þjóðin hefði aftur á móti samþykkt lögin sem Alþingi hefði samþykkt hefði forsetinn átt að víkja. Það verða að vera afleiðingar af því þegar teknar eru jafnafdrifaríkar ákvarðanir og það að neita að skrifa undir lög frá Alþingi. Þetta kemur reyndar líka fram í breytingunum sem gerðar eru við 11. gr. núverandi stjórnarskrár sem snúa að því að ákveði þingið að hrekja forsetann úr embætti, það sé samþykkt að svipta forsetann embætti, þá þurfi, eftir að Alþingi hafi samþykkt það, slík ákvörðun að fara fyrir þjóðina. Í núgildandi stjórnarskrá er kveðið svo á um í 11. gr., með leyfi forseta: „Nú hlýtur krafa Alþingis eigi samþykki við þjóðaratkvæðagreiðsluna, og skal þá Alþingi þegar í stað rofið og efnt til nýrra kosninga.“ Þetta held ég að sé skynsamlegt fyrirkomulag. Þetta temprar Alþingi og kemur í veg fyrir að Alþingi vegna deilna við forsetann rjúki í það að reyna að koma forsetanum úr embætti, og reyndar er hægt að nefna dæmi frá öðrum löndum og þjóðum þar sem löggjafarvaldið hefur beitt töluverðri hörku gagnvart framkvæmdarvaldinu og sitjandi forseta, t.d. í Bandaríkjunum, að það þurfa að vera afleiðingar. Í ákvæðinu í þeim drögum sem við erum að fjalla um hér er búið að taka þetta ákvæði út. Þetta er ekki lengur inni í drögunum og er sérstaklega tekið fram í greinargerð að það sé ekki talin ástæða til að rjúfa þing ef þjóðin segir nei við þessari niðurstöðu Alþingis. Annað atriði sem mig langar til að gera að umfjöllunarefni eru ákvæði í 32. gr. þessara draga og 34. gr. sem snúa að þjóðareignarhugtakinu. Ég hef lengi verið þeirrar skoðunar, frú forseti, að það hugtak sé illa tækt í eignarréttarlegum skilningi og vil benda á nokkur atriði sem ég tel að þurfi að minnsta kosti að skýra ef þetta á að vera tækt hugtak í stjórnarskrána. Í fyrsta lagi það sem snýr að muninum á ríkiseign eða opinberri eign og þjóðareign. Gerð er tilraun til að skýra það í greinargerð með því að benda á ýmsar eignir ríkisins sem séu þess eðlis að ríkið geti ekki framselt þær eða selt með nokkrum hætti. Eru nefnd t.d. styttan af Leifi Eiríkssyni, menningarverðmæti eins og handritin o.s.frv. Gott og vel. Ef við beygjum okkur undir þessa skilgreiningu hefur hún auðvitað víðtækar afleiðingar. Ég ætla að nefna eina. Ef við lítum svo á að orkuauðlindirnar, eins og lagt er upp með í þessum drögum, séu í þjóðareign samkvæmt þessum skilningi þá kemur upp sú spurning: Hvernig skal fara með það hugtak annars vegar og hins vegar þá staðreynd að ýmsar orkulindir þjóðarinnar eru í eigu opinberra aðila, sveitarfélaga, misstórra, sem ráða yfir mismiklum orkuauðlindum? Til dæmis er það þannig með okkur Reykvíkinga að fyrirtæki okkar Orkuveitan býr yfir miklum orkuauðlindum sem hafa skilað Reykvíkingum ódýru heitu vatni og orku til langs tíma. Það eru önnur svæði á landinu þar sem þessu er ekki svo farið, t.d. eins og vestur á fjörðum og víðar, og þá kemur upp sú spurning: Ef um er að ræða þjóðareign hlýtur þá ekki að vera uppi sú krafa að allir Íslendingar njóti til jafns ábatans af slíkri þjóðareign? Er hægt að verja það, frú forseti, að það sé skilgreint sem þjóðareign ef t.d. ef lítill hreppur einhvers staðar byggi yfir stórri orkuauðlind að íbúar þess hrepps fengju að njóta einir afrakstursins af slíkri auðlind? En slíkt mál mun koma upp án nokkurs vafa ef við setjum inn í stjórnarskrána slík ákvæði. Þetta vildi ég nefna til umhugsunar. Annað atriði vil ég líka gera að umtalsefni þó að ekki sé nú stórt, frú forseti, ég vil benda á 25. gr. þar sem fjallað er um atvinnufrelsi. Þar er eftirfarandi setning, með leyfi frú forseta: „Öllum skal tryggður réttur til sanngjarnra launa …“ Nú er það svo, frú forseti, að ég hef fylgst með umræðum um vinnumarkað og kjaradeilur í einhverja áratugi. Ég man aldrei eftir því í þeirri umræðu að ekki væri farið fram með sanngjarnar kröfur. Allir sem gera launakröfur telja sig með réttu eða röngu vera að gera sanngjarnar kröfur. Hvað er átt við nákvæmlega með orðunum sanngjörn laun? Ef við setjum þetta t.d. inn í stjórnarskrána, frú forseti, þurfum við að vita nákvæmlega hvað átt er við vegna þess að þegar við förum að deila um kaup og kjör, og það gerum við og það er enginn endir á þeirri deilu, þá er um að ræða að menn geti borið fyrir sig brot á stjórnarskrá ef viðkomandi einstaklingar eða kjarahópar fá ekki greidd að þeirra mati sanngjörn laun. Það er rétt að hafa þetta í huga og þetta er ágætisáminning um það þegar við skrifum stjórnarskrá að þetta er það plagg sem ver borgarana. Þetta er mikilvægasta plaggið. Um þetta plagg þarf að ríkja mjög góð sátt og góður skilningur, sameiginlegur skilningur. Ef þar er mikið af hugtökum eins og t.d. þjóðareign, sem menn hafa einfaldlega ekki útfært af neinu viti í lagatexta og í eignarréttarlegum skilningi, og fleiri svona hugtök sem ég nefndi hér, eftir því sem við setjum fleiri slík hugtök inn í stjórnarskrána því bitlausari verður hún sem varnarskjal okkar borgaranna. Annað atriði, 87. gr. sem snýr að ríkisstjórninni og það að hún sé fjölskipað stjórnvald við vissar aðstæður. Ég á mjög erfitt með að sjá hvernig þessu muni reiða af þegar þetta verður gert í praxís. Ég held að það væri miklu nær að taka ákvörðun um það hvort ríkisstjórn Íslands eigi að vera fjölskipað stjórnvald, þ.e. það eigi að vera sameiginleg ábyrgð ráðherra á öllum málum, eða ekki. Það að segja við vissar aðstæður þegar um er að ræða mikilvægar að stefnumarkandi ákvarðanir þá breytir ríkisstjórnarherbergið allt í einu um eðli og við förum úr því kerfi að ráðherrarnir hafi ábyrgð hver á sínum málaflokki og það verður um að ræða sameiginleg ábyrgð, og þá sé ég ekki annað, frú forseti, en það verði umtalsverður ruglingur í þessu máli og það geti orðið mikið matsatriði hvenær um er að ræða mikilvæga eða stefnumarkandi ákvörðun. Það sér hver maður í hendi sér. Og það sem meira er, það er gert ráð fyrir því að ráðherrarnir geti sagt sig frá slíkum ákvörðunum með einfaldri bókun og þá er mér mjög til efs hversu mikið gildi þetta hefur allt saman. Annað sem ég reyndi að finna skýringu á, og vil þá að minnsta kosti vekja athygli á að ég sá ekki nákvæmlega hvernig skyldi fara með, er það að tekið er fram í þessari grein að meiri hluti ráðherra þurfi að vera viðstaddur til að um sé að ræða sameiginlega ákvörðun. Það sem ég velti fyrir mér, frú forseti, er þetta: Þýðir það að þeir ráðherrar sem voru fjarverandi á ráðherrafundi verði um leið líka bundnir ákvörðuninni þrátt fyrir að þeir hafi þá ekki tækifæri á þeim fundi til að bóka það að þeir ætli sér ekki að bera ábyrgð á þeirri ákvörðun sem tekin var? Þetta kemur í það minnsta ekki skýrt fram í þeim gögnum sem ég hef skoðað og væri áhugavert ef einhver hv. þingmanna þekkti á þessu nokkur skil. Frú forseti. 90. gr. varðandi myndun ríkisstjórnar. Ég held að það sé nauðsynlegt að við áttum okkur á því að það vald sem forsetinn fær í hendur, sem hann gerði að umtalsefni í ræðu sinni í þinginu, er umtalsvert við myndun ríkisstjórnar. Þannig skiptir máli hvaða nafn er fyrst borið upp og sem er borið upp síðar þar á eftir ef það ekki er samþykkt í þingsalnum þegar kemur að því að velja forsætisráðherra, það er mikið vald í því að ráða hvaða einstaklingur er fyrst borinn upp til atkvæðagreiðslu. Það vald sem forsetinn hefur núna á myndun ríkisstjórna geta menn skoðað í sögulegu samhengi. Það gerðist aftur og aftur á tímabilinu frá 1995 og til og með kosningunum 2003 að myndaðar voru ríkisstjórnir án atbeina forseta. Með þessu væri verið að auka mjög og formgera vald forsetans við ríkisstjórnarmyndanir og reyndar er mjög víða verið að auka vald forsetans og ég minni enn og aftur á þetta undarlega sambland sem þessi drög ætla að leggja upp með við stjórnskipunina, að við séum með einhvers konar þingræði eða einhvers konar kerfi svipað og Bandaríkjamenn varðandi stöðu forseta, eitthvert sambland af þessu, og þó með þeim óljósa hætti að ábyrgð forsetans er illa skilgreind ef nokkuð á því t.d. að neita að skrifa undir lög, hvað gerist þegar slíkt á sér stað. Ég er í þeim hópi sem telur að gera þurfi breytingar á núgildandi stjórnarskrá. Ég tel að fyrst og fremst þurfi að gera breytingar á stöðu forsetans. Ég er sammála þeim breytingum sem hér er lagt upp með að líta svo á að það sé Alþingi sem fari með löggjafarvaldið en ekki forsetinn. Ég held að það væri það sem við gerðum skynsamlegast í þessu að fara í þær breytingar, af því að það er rangt sem hér hefur verið haldið fram að ekki hafi verið gerðar neinar breytingar á stjórnarskránni. Það er sjálfsagt að bera saman breytingarnar sem við Íslendingar höfum gert á okkar stjórnarskrá við breytingarnar sem Danir hafa gert og aðrir og enn á ný. Þetta tal um þjóðstjórnarskrár tel ég vera frekar vafasama sagnfræði. Þetta er sameiginlegur arfur okkur Vesturlandabúa. Við höfum t.d. gert stórar breytingar með mannréttindakaflanum sem kom inn á sínum tíma og fleiri breytingar en okkur hefur ekki tekist enn þá að ná góðri sátt um allar þær breytingar sem t.d. ég tel að þó ætti að gera, en ég tel alveg nauðsynlegt að þær séu gerðar í góðri sátt. Mér finnst stundum tónninn í þessari umræðu þar sem hv. þingmönnum eru jafnvel gerðar upp skoðanir vegna afstöðu þeirra til þessa, að það sé verið að verja einhverja hagsmuni eða eitthvað þess háttar, mér finnst það ekki við hæfi í umræðu eins og þessari.

Forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir ræðuna og fyrir að hafa farið vel yfir málin. Nú veit ég ekki hvort þingmaðurinn heyrði áðan ræðu Jónínu Rósar Guðmundsdóttur þingmanns en þar tiltók hún að uppáhaldsgrein sín væri 8. gr. sem fjallar um mannlega reisn. Mig langar að spyrja þingmanninn hvort hann eigi sér einhverja uppáhaldsgrein í þessu plaggi.

Frú forseti. Stórt er spurt. Nei, ég á mér ekki neina uppáhaldsgrein í þessu frumvarpi. Ég vil þó segja að ég er einna sáttastur við þá breytingu sem lagt er upp með að löggjafarvaldið sé hjá Alþingi. Ég tel að það hafi verið upphaf að breytingu sem hafi verið mjög skynsamleg en því miður sýnist mér á því sem ég les úr skjalinu að deilur hafi verið innan stjórnlagaráðsins um stöðu forsetans og um 26. gr. og menn hafi einhvern veginn mæst á miðri leið með því að segja: Það er þingið sem er með löggjafarvaldið en ákveðið síðan að halda forsetanum inni með neitunarheimildina og málskotsréttinn. Ef það er niðurstaðan hefði þurft að ganga betur frá því og tempra það ákvæði rétt eins og 11. gr. í núgildandi stjórnarskrá þar sem gert er ráð fyrir því að ef Alþingi samþykkir að reka forsetann úr embætti þurfi að fara með það í þjóðaratkvæðagreiðslu og ef þjóðin segir nei og er ósammála þinginu þurfi að rjúfa þing. Það þýðir að þingið fer mjög varlega og sparlega með slíka heimild. Sama tel ég að eigi að gilda ef við ætlum að hafa það fyrirkomulag að forsetinn geti eins og hann er skrifaður í stjórnarskrána, á jafnveikum grunni finnst mér, sagt nei við lögum frá Alþingi sem þó eitt fer með löggjafarvaldið að þá þurfi það a.m.k. að hafa afleiðingar, að einhver temprun sé þannig að það sé ekki notað á nokkurra ára fresti. Það höfum við séð hjá okkur eftir að sú túlkun varð ofan á sem er hjá núverandi forseta. Þetta er í raun og veru búið að gerast í þrígang frá árinu 2004. Ég tel að það sé óheppilegt. Svo að ég komi aftur að fyrirspurn hv. þingmanns þá er ég einna ánægðastur með þessa grein en ég hefði viljað sjá henni fylgt eftir með öðrum hætti en gert er.

Forseti. Ég þakka svarið. Ég hjó eftir því í ræðu þingmanns og get að nokkru leyti tekið undir það að hann vill hafa stjórnarskrána einfalda og skýra. Hann virtist hafa áhyggjur af því að sú stjórnarskrá sem hér er sé á einhvern hátt bitlaust varnarskjal fyrir borgarana, ef ég hef náð því rétt. Það er auðvitað nokkuð sem við verðum að skoða því að við viljum öll, held ég, tryggja réttindi borgaranna sem best en draga ekki úr þeim. En mig langar að spyrja þingmanninn hvernig honum hefur fundist núverandi stjórnarskrá hafa reynst sem varnarskjal fyrir borgarana ef við sleppum eignarréttarákvæðunum og tölum um allt hitt.

Frú forseti. Það sem ég á við með þessu er að mér sýnist í þessari stjórnarskrá mikil áhersla t.d. vera lögð á réttindi stofnana. Ég staldra við ákvæði um það að ef þingið setur á laggirnar stofnun með einföldum meiri hluta sem það ákveður að sé mikilvæg þá þurfi aukinn meiri hluta, tvo þriðju hluta þingmanna, til að leggja hana niður. Vil ég þá benda á að það hefur verið þannig á undanförnum áratugum í það minnsta og sennilega alveg frá upphafi þessara flokka að Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur hafa alltaf náð a.m.k. einum þriðja hluta þingmanna. Með þessu væri því fyrirkomulag komið á laggirnar að aldrei yrði hægt að leggja niður mikilvæga stofnun nema Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur samþykktu það í þinginu þó að meiri hluti væri fyrir öðru í þinginu. Ég held að þetta sé ekki skynsamlegt. Hvað varðar núgildandi stjórnarskrá held ég að hún hafi reynst í grundvallaratriðum ágætlega. Stjórnarskrár taka þátt í því að skapa velmegun með því að stuðla að öryggi og trausti í samfélagi og skipta þess vegna máli en einar og sér gera þær það ekki. Það eru mörg dæmi um mjög metnaðarfullar stjórnarskrár víða um heim sem hafa verið skrifaðar en hafa ekki skilað borgurum neinum réttindum eða góðum kjörum. Um það eru fjölmörg dæmi. Það sem skiptir máli er skilningur okkar á stjórnarskránni og virðing fyrir þeim ákvæðum sem þar eru og þeim anda sem þar ríkir. Ég held að andinn í íslensku stjórnarskránni hafi um margt verið ágætur og sé ágætur. En hún er ekki gallalaus. Ég held t.d. að mannréttindakaflinn sem kom inn í hana hafi verið vel hugsaður um mjög margt og hafi bætt hana og þörf hafi verið á honum. Svo að ég víki enn á ný að óskýrum ákvæðum vegna forsetaembættisins þá eru þau eins konar leifar af danska konungsembættinu í stjórnarskránni og hafa valdið okkur vandræðum. Það vil ég meðal annars leysa en ég er þeirrar skoðunar að núgildandi stjórnarskrá hafi reynst landinu alveg ágætlega.

Virðulegi forseti. Við ræðum skýrslu forsætisnefndar um tillögur stjórnlagaráðs til breytinga á stjórnarskrá Íslands. Ég vil byrja á því að fagna mjög þessu verki sem er frumvarp stjórnlagaráðs til stjórnarskipunarlaga í landinu okkar. Hér hefur áður í umræðunni verið rakið það ferli sem leiddi til þessarar niðurstöðu stjórnlagaráðs, þjóðfundurinn sem ól af sér stjórnlaganefndina og síðar kosningar til stjórnlagaþings sem illu heilli voru dæmdar ógildar af Hæstarétti. Alþingi skipaði stjórnlagaráð í kjölfarið og það hefur hér skilað verki sem í öllum meginatriðum er afar merkilegt og raunar sögulegt. Hér er gerð markverð tilraun til að endurskoða stjórnarskrá lýðveldisins í heild sinni og það er í sjálfu sér tímamótaskref því að hingað til hefur ekki náðst samstaða um heildarendurskoðun á þessu leiðarriti stjórnarskipunar okkar. Stjórnarskráin er að stofni til eins og við þekkjum frá 1874. Einstökum greinum hennar hefur talsvert verið breytt frá þeim tíma en enn er þó ýmislegt fornt og úrelt í stjórnarskránni, þar á meðal um hlutverk og ábyrgð forseta lýðveldisins sem í gildandi stjórnarskrá ákveður tölu ráðherra og skiptir með þeim verkum, veitir embætti sem lög kveða á um og víkur embættismönnum frá störfum, getur flutt embættismenn milli embætta, gerir samninga við önnur ríki, getur rofið Alþingi og látið leggja lagafrumvörp fyrir þingið. Þá er ógetið 26. gr. um blessaðan málskotsréttinn sem var dauður bókstafur í stjórnarskránni í 130 ár, þ.e. þar til Ólafur Ragnar Grímsson sem þá hafði setið á forsetastóli í tæp átta ár vakti hann frá dauðum þremur vikum fyrir forsetakosningar í júnímánuði 2004 með því að synja hinum svokölluðu fjölmiðlalögum staðfestingar. Núverandi forseti Íslands notaði þennan ræðustól við setningu Alþingis á dögunum til að túlka niðurstöðu stjórnlagaráðs, sérstaklega þau ákvæði sem lúta að embætti og hlutverki forseta Íslands. Forseti viðraði þar þá skoðun sína að með tillögunum væru völd forsetaembættisins aukin og tefldi þeirri túlkun fram gegn þeim áherslum á aukið vægi almennings og lýðræðis í stjórnarskipun lýðveldisins sem koma fram í tillögum stjórnlagaráðs. Þessi túlkun forsetans hefur vakið misjöfn viðbrögð og má í stórum dráttum skipta þeim í þrennt. Í fyrsta lagi hefur forsetinn verið gagnrýndur af meðal annars einstökum fulltrúum stjórnlagaráðs fyrir að rangtúlka niðurstöðu ráðsins. Í öðru lagi hefur ræða forsetans verið túlkuð sem gagnrýni á meint innbyrðis misræmi milli aukinnar væðingar á lýðræði í tillögum ráðsins annars vegar og hins vegar aukins vægis forseta Íslands. Í þriðja lagi hefur ræða forsetans síðan verið túlkuð með þeim hætti að hann hafi í reynd verið að hvetja til þess að þing yrði rofið og efnt til nýrra kosninga á vori komanda því að það væri eina leiðin til að tryggja að frambjóðendur í forsetakosningum næsta sumar hefðu fast land undir fótum. Ég er þeirrar skoðunar að það sé eðlilegt að spyrja gagnrýninna spurninga um það hlutverk sem forsetaembættinu er ætlað varðandi til dæmis skipan embættismanna og þá leiðsögn sem embættinu er veitt um stjórnarmyndanir í því ljósi að sú leiðsögn er ekki fyllilega nákvæm í tillögum stjórnlagaráðs. Ég er reyndar þeirrar skoðunar að forsetaembættið sé ákveðið nátttröll í stjórnarskipun okkar og með þeim ágætu greinum um til dæmis þjóðaratkvæðagreiðslur, málskot til þjóðarinnar og þingmálafrumkvæði kjósenda í tillögum stjórnlagaráðs sé í reynd lagður málefnalegur grundvöllur fyrir niðurlagningu embættisins eins og við þekkjum það. Það skýtur því nokkuð skökku við að stjórnlagaráð skuli ekki hafa stigið skrefið til fulls og dregið verulega úr pólitísku vægi embættisins í tillögum sínum. Ég tel það að vissu leyti órökrétt í ljósi þeirra skýru áherslna ráðsins á þingræði í landinu hve mikið vægi forsetaembættisins er áfram þegar kemur að þeim atriðum sem ég nefndi. Þannig má spyrja: Hvaða þörf er fyrir málskotsrétt forseta Íslands þegar þjóðin sjálf hefur fengið sjálfstæðan málskotsrétt? Hvaða þörf er fyrir öryggisventil á Bessastöðum þegar þjóðin sjálf, uppspretta valds hinna kjörnu fulltrúa, hefur öðlast rétt í stjórnarskránni til að koma að löggjafarstarfinu með tilteknum hætti? Ég tel afar mikilvægt og löngu tímabært að stjórnarskrá lýðveldisins sé tekin til heildarendurskoðunar og tel að eðlilegt hafi verið að setja endurskoðunarvinnuna í þennan farveg, ekki síst í ljósi þess hve illa þingflokkum hafði gengið undanfarna áratugi að ná saman um mikilvægar breytingar. Ég ætla ekki að fara efnislega í þær tillögur sem koma fram í verki stjórnlagaráðsins að öðru leyti en því að ég tel að II. kafli frumvarps stjórnlagaráðs um mannréttindi og náttúru marki mikil tímamót. Þar er að finna vel ígrunduð ákvæði um náttúru Íslands og umhverfi, þjóðareign á náttúruauðlindum og aðgengi almennings að upplýsingum um umhverfismál svo eitthvað sé nefnt. Þar er sömuleiðis undirstrikað trúfrelsi í landinu, atvinnufrelsi, mannhelgi, skoðana- og tjáningarfrelsi og frelsi fjölmiðla. Ég vil að lokum segja nokkur orð um aðferðafræðina við meðferð þessa mikilvæga máls. Það er alveg klárt samkvæmt 79. gr. stjórnarskrárinnar að Alþingi getur ekki vikið sér undan þeirri ábyrgð að samþykkja breytingar á stjórnarskránni. Á hinn bóginn er afar brýnt að virða það ferli sem skilað hefur þessu merka frumvarpi og það góða verk sem stjórnlagaráð hefur skilað. Ég tel að sem betur fer gefist góður tími núna í vetur til að fara vel yfir þær tillögur sem stjórnlagaráð hefur skilað af sér og að hin nýja stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þingsins eigi að gefa sér þann tíma sem þetta verk verðskuldar til að fara vel yfir þau álitamál sem eðlilega koma upp við lestur þeirra tillagna sem ráðið hefur skilað af sér og hvort það sé nægilegt samræmi á milli einstakra kafla í þessu verki. Síðan er ég eindregið þeirrar skoðunar að það eigi að nýta það boð sem stjórnlagaráð hefur þegar sent frá sér um að ráðið komi í einhverju formi að þessu ferli núna á vetri komanda og að breytingar sem nefndin kann að vilja gera á því frumvarpi sem lagt hefur verið fram verði bornar undir stjórnlagaráð áður en næsta skref í ferlinu verður stigið sem er að leggja frumvarpið fyrir þjóðina í þjóðaratkvæðagreiðslu. Að öðru leyti vil ég bara láta þess getið að ég hef mikla trú á því að hin nýja nefnd, stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, hafi þá burði sem til þarf til að vinna þetta verk með sóma. Ég tel mjög mikilvægt að þetta tækifæri sé nýtt til fullnustu til þess einmitt að sýna í verki að Alþingi sé treystandi til að skila þessu vandasama verki af sér þannig að fullur sómi sé að.

Frú forseti. Við ræðum ansi viðamikla skýrslu frá forsætisnefnd Alþingis sem inniheldur tillögur stjórnlagaráðs um nýja stjórnarskrá. Þetta ber allt saman dálítið undarlega að þannig séð en sennilega er það vegna þess hvernig málin þróuðust við hönnun og skrif stjórnarskrárinnar. Ég hef nefnt það áður að mjög mikilvægt er að hafa ferlið á hreinu og mér finnst að við ættum öll, hv. þingmenn, að hafa það sem markmið að þjóðin greiði bindandi atkvæði um stjórnarskrána sína. Ég vil meira að segja hafa töluvert mikinn meiri hluta á bak við það og töluvert mikla þátttöku. Ég vil ekki hafa þetta þannig að einhver lítill minni hluti geti samþykkt eitthvað fyrir þjóðina. Í því skyni hef ég flutt frumvarp sem er líka til breytinga á stjórnarskránni, þ.e. breyting bara á einu ákvæði, 79. gr. Vegna þess að ég hef orðið þess áskynja að margir skilja ekki alveg hvað ég er að fara ætla ég að fara mjög ítarlega í það, frú forseti. Sérhver breyting sem samþykkt er á stjórnarskránni þýðir þingrof, það þarf að rjúfa þing og efna til kosninga og síðan verður kosið nýtt þing. Þá er ekki greitt atkvæði um stjórnarskrána heldur er kosið nýtt þing og ef það nýja þing samþykkir stjórnarskrána, þá breytingu sem varð tilefni þess að menn rufu þing, öðlast hún gildi sem stjórnarskrá, ekki fyrr. Þetta er mjög þunglamalegt ferli og leiðir til þess, frú forseti, að þjóðin greiðir aldrei atkvæði um stjórnarskrána sjálfa, hún bara kýs eitthvert þing sem á að sjá um landsmálin næstu fjögur árin og í alþingiskosningum deila menn um hvernig þeir vilja taka á málum sjávarútvegsins eða efnahagsmálum eða eitthvað slíkt, en ekki um stjórnarskrána sem slíka. Þetta finnst mér miður. Þess vegna hef ég lagt til að einungis 79. gr. yrði breytt. Í henni segir að verði gerð breyting á stjórnarskránni á Alþingi eigi að vísa þeirri breytingu til þjóðarinnar og ef mikill meiri hluti þjóðarinnar samþykkir hana, ég er reyndar á því að 60% kjósenda ættu að gera það, gangi sú breyting á stjórnarskránni í gildi. Fyrst þyrfti þá Alþingi að samþykkja stjórnarskrárbreytingu og síðan færi hún til þjóðarinnar og ef hún samþykkir hana með miklum meiri hluta verði það að stjórnarskrárlögum, þá nýrri stjórnarskrá. Af hverju svona mikið? Af hverju geri ég ráð fyrir 60%? Það er vegna þess að ég tel að stjórnarskrá eigi að vera sameiginlegt plagg allrar þjóðarinnar, það á að vera mjög almenn sátt um það. Menn eiga að hafa á því áhuga. Ef verið er að greiða atkvæði um stjórnarskrá og einungis mjög fáir kjósendur mæta á kjörstað er bara ekki áhugi á þeirri breytingu sem um er að ræða. Ef sáralítill hluti þjóðarinnar greiðir atkvæði með breytingunni finnst mér að hún eigi ekki að taka gildi, þá er bara ekki áhugi á þessari breytingu og þá á hún ekki að taka gildi. Það á að vera mikil og breið samstaða um allar stjórnarskrárbreytingar af því að þetta er grundvallarplagg sem borgarinn byggir rétt sinn á. Ef þessi tillaga mín um breytingu á 79. gr. yrði samþykkt yrði hún eingöngu lögð fram sem breyting, eingöngu hún yrði samþykkt. Síðan yrði efnt til kosninga í kjölfarið um leið eins og um allar breytingar á stjórnarskránni, það yrði kosið nýtt þing og ef það þing mundi samþykkja þessa breytingu á 79. gr. tæki sú breyting gildi sem stjórnarskrárbreyting. Um leið, viku seinna eða fimm vikum seinna eða hvað það nú er, gæti hið nýja þing sent stjórnarskrána eins og hún þá liggur fyrir til þjóðarinnar í atkvæðagreiðslu sem yrði þá bindandi af því að búið er að breyta 79. gr. Þá yrði sú breyting bindandi sem er að mínu mati alveg nauðsynlegt. Mér finnst ankannalegt ef þjóðin á ekki að greiða atkvæði um sína eigin stjórnarskrá. Svo hefur verið rætt nokkuð mikið um gildi orðsins eða hvað orðið sannfæring þýðir. Í mínum huga er sannfæring nokkuð sem maður trúir mjög statt og stöðugt á og það breytist ekki dag frá degi. Auðvitað getur verið að sannfæringin breytist. Menn geta upplifað eitthvað, séð eða skilið eitthvað nýtt og sannfæringin breytist en þá er sú sannfæring orðin ný og hún er eftir sem áður sannfæring sem ekki breytist auðveldlega. Hún getur ekki breyst vegna þess að eitthvert annað fólk segir eitthvað. Hún ætti að minnsta kosti ekki að gera það. Ef annað fólk vill eitthvað á ég ekki að breyta minni sannfæringu. Ef kjósendur vilja eitthvað í skoðanakönnun eða kosningu á mín sannfæring ekki að breytast. Það finnst mér og þetta er nokkuð sem mér finnst að hver þingmaður þurfi að gera upp við sig. Hvað þýðir sannfæring hans? Er það eitthvað sem sveiflast eftir einhverri þjóðaratkvæðagreiðslu? Þá mundi ég segja fyrir mig að ég mundi ekki meta þá sannfæringu mikils, að minnsta kosti er hún er ekki mjög staðföst ef hún breytist þannig. Auðvitað hafa menn sagt að ef þjóðin vill eitthvað vil ég það líka. Þá er sú staða komin upp að ef þjóðin vill eitthvað vil ég það og þá er það spurning: Hver er það eiginlega sem leiðir, hver er leiðtogi þjóðarinnar? Hver leiðir þjóðina og hvernig getur þjóðin kosið einhverja sem breyta þannig stöðugt um stefnu vegna einhverrar skoðanakönnunar úti í bæ eða einhverrar kosningar? Ég hef margoft rætt nauðsyn breytinga, frú forseti, í mörgum ræðum vegna þess að þegar maður les stjórnarskrá lýðveldisins Íslands er eins og komið hefur fram í umræðunni og nokkuð víðar greinilega þýtt og staðfært eftir dönsku stjórnarskránni. Það ber með sér, 13. gr. sérstaklega, að forseti láti ráðherra framkvæma vald sitt. Hún ber með sér að einhvern tíma fyrir einhverjum árhundruðum, ég veit reyndar ekki hversu langt er síðan en ég giska á það, hafi danski konungurinn misst valdið. Hann hefur kannski tapað einhverju stríðinu, valdið miklum hörmungum og kallað til sín þing og þingið sagt við konunginn: Heyrðu, nú verður þú bara að afsala þér völdunum. En við skulum leyfa þér að hafa þau upp á punt. Þú mátt í þykjustunni gera samninga við erlend ríki, þú mátt í þykjustunni ráða fólk o.s.frv. en það er ráðherrann sem framkvæmir vald þitt. Þannig held ég að þetta hafi gerst og þetta er þýtt yfir í íslenskar aðstæður og kemur undarlega út. Ef einhver maður, venjulegur læs Íslendingur, les þá stjórnarskrá sem við eigum í dag sér hann að hún segir ekki satt. Þegar maður les að forseti skipi ráðherra og veiti þeim lausn má ætla að forseti sé mjög valdamikill. Svo þegar stendur að hann geri samninga við erlend ríki o.s.frv. getur maður verið sannfærður um að þetta sé valdamikill maður. Svo les maður 13. gr. og þá er þetta allt tekið til baka vegna þess að stjórnarskráin segir ekki satt. Mér finnst að stjórnarskrár eigi að vera greinilegar og skýrar og einmitt í 26. gr. kemur þetta hvað dapurlegast eða ömurlegast fram vegna þess að þar stendur að ef Alþingi hefur samþykkt lagafrumvarp skuli það lagt fyrir forsetann og hann getur neitað því staðfestingar. Þá er spurningin, frú forseti: Gildir 13. gr. þannig að hann láti ráðherrann framkvæma vald sitt um að neita staðfestingar? Hefur þetta eitthvert gildi, þetta að hann geti neitað staðfestingar? Þegar þetta kom upp fyrst í sambandi við fjölmiðlalögin las ég þrjár lærðar greinar frá þremur mjög virtum prófessorum í lögfræði. Ég var svo hjartanlega sammála þeim öllum, frú forseti, en þær voru bara út og suður. Höfundarnir voru ekkert sammála. Þá fór maður að hugsa um það hvort eitthvað væri að undirstöðunni, þ.e. stjórnarskránni sjálfri. Það er eitthvað að eins og hún er í dag. Hún er ekki nógu skýr, hún er ekki nógu rökrétt og það er það sem menn þurfa að hafa í huga, að stjórnarskráin sé skýr og rökrétt. Mér gefst ekki mikill tími til þess núna, frú forseti, að ræða stjórnarskrána. Ég veit ekki hvort ég á að halda hérna margar ræður til að fara í gegnum allt þetta plagg. Ég hef ýmsar athugasemdir við það. Ég hef mikinn áhuga á stjórnarskrá, því miður, það er þannig en ég gæti líka farið aðra leið, frú forseti. Ég gæti skrifað umsögn til nefndarinnar af því að ég sit ekki í henni. Ég gæti skrifað umsögn um tillögur stjórnlagaráðsins og komið þessum athugasemdum mínum þar fram. Ég hugsa að það sé betra en að tala fyrir tómum sal. Þó að ég geri ráð fyrir því að flestir þingmenn séu að fylgjast með umræðunni getur verið að eitthvað sitji ekki fast í hugum manna þegar það kemur fram í mæltu máli. Það er eitt um kosninguna til stjórnlagaþingsins, frú forseti, ef menn skyldu einhvern tíma fara út í svona kosningar aftur þarf að takmarka fjöldann. Það gengur ekki að maður þurfi að velja á milli 500 manns. Ég reyndi það virkilega og ég las og las og þegar ég var búinn að reyna að kynna mér 100 manns - ég gat ekki einu sinni lesið um sjónarmið manna, ég vissi ekkert um þau. Ég var að reyna að kynna mér bakgrunn manna og eftir að ég var búinn að lesa um 100 manns fór að sjóða á heilanum á mér, ég bara náði ekki lengur sambandi, hvað þá þegar ég var kominn í 200. manninn eða 500. manninn. Það þarf að takmarka fjöldann, annaðhvort með því að hafa forval eða með því að hafa fleiri meðmælendur. Einhvern veginn verðum við að takmarka þennan fjölda þannig að menn kjósi á milli að hámarki 100 manns og miða þá við heilann í mér. Það getur vel verið að hann sé takmarkaðri en gengur og gerist, ég veit það ekki. En svo þyrfti maður líka að vita hvaða skoðanir þetta fólk hefur á stjórnarskrá. Hvaða bakgrunn hefur það til að breyta stjórnarskrá? Það hefði maður líka þurft að vita. Ég vissi það ekki heldur. Þetta var eiginlega dálítil úllendúllendoff-aðferð, frú forseti, ef ég má segja það þannig, því miður. Hins vegar tel ég að stjórnlagaráð sem hét stjórnlagaþing lengi framan af hafi unnið ansi gott starf. Þær tillögur sem hér koma fram eru að meginhluta nokkuð góðar. Ég var í nokkrum vanda þar sem ég sit á löggjafarsamkomunni um hvort ég mætti blanda mér í störf stjórnlagaráðs með því til dæmis að ræða við fulltrúana um hugmyndir mínar um stjórnarskrá. Ég komst að þeirri niðurstöðu að það gengi eiginlega ekki af því að Alþingi, ég, væri búið að fela þessu fólki að breyta stjórnarskránni. En það stangaðist á við það að ég sem borgari hafði náttúrlega rétt á því að taka þátt í þessu starfi eins og var auglýst svo ég lenti í dálitlum vanda. Ég hafði eiginlega mjög lítið samband við stjórnlagaráðið nema ég átti einn fund í smástund með formanni sem var ágætt. Ég held að það hafi ekki haft mikil áhrif, ég veit það ekki en það var ágætt. Til hvers er stjórnarskrá, frú forseti? Til hvers hafa menn stjórnarskrá? Það er til að tryggja grunnréttindi borgaranna og í rauninni verður borgarinn aldrei var við stjórnarskrána, sem betur fer því að það er einmitt þegar eitthvað bjátar á sem stjórnarskráin á að bjarga honum. Illugi Gunnarsson nefndi áðan að fegursta stjórnarskrá heimsins væri sennilega í Sovétríkjunum og menn vita hvernig hún var framkvæmd. Það hefur ekkert upp á sig að hafa fallega stjórnarskrá, ekki neitt, ef hún er ekki framkvæmd. Hér hefur verið nefnt aftur og aftur að til dæmis félagaskylda opinberra starfsmanna í stéttarfélögum brjóti stjórnarskrá. Þingmenn hlusta á það og svo gerist ekki neitt, þeir eru ekki einu sinni sannfærðir um að þetta sé rétt hjá mér. Iðnaðarmálagjaldið er gott dæmi. Það þarf dómstól úti í heimi til að koma því inn hjá löggjafanum á Íslandi að stjórnarskráin hafi verið brotin í mörg ár. Við höfum ekki farið eftir þeirri stjórnarskrá sem við höfum. Það er spurning hvað gerist með þessa nýju. Ég er að vonast til þess að fólk verði ekki með of miklar væntingar um að við fáum nýja stjórnarskrá og að allt í einu verði allt gott á Íslandi. Ég held ekki. Það er nefnilega framkvæmdin, hvernig menn túlka stjórnarskrána og hvað menn eru viljugir til að líta fram hjá henni líka sem skiptir máli. Í stjórnarskránni er talað um að það megi ekki skuldbinda ríkissjóð. Ég er búinn að nefna þetta aftur og aftur. Samt er verið að skuldbinda ríkissjóð út og suður alla daga og það virðist ekki hafa nein áhrif þannig að menn bera ekki mikla virðingu fyrir núgildandi stjórnarskrá. Það er alvarlegt, frú forseti. Við erum að tala um að breyta henni. Er það líka bara upp á punt? Stjórnarskráin er til þess að ef brotið er á borgurunum sé hún þeim til stuðnings. Hvað á stjórnarskráin eiginlega að tryggja mönnum? Fyrst og fremst mannréttindi. Hún á ekki að tryggja honum ríki. Til hvers höfum við ríki? Til hvers skyldum við hafa ríki, frú forseti? Til að tryggja mannréttindi borgarans, eingöngu til þess. Þess vegna finnst mér að I. kafli stjórnarskrárinnar eigi að vera bara um mannréttindi. Síðan kemur II. kafli og í honum ætti að segja: Við Íslendingar stofnum ríki til að tryggja borgurunum mannréttindi. Þannig vildi ég hafa þetta. Svo vildi ég hafa þrískiptingu valdsins sömuleiðis til að tryggja borgarann enn frekar fyrir því mikla valdi þess ríkis sem við stofnum þannig að valdið sé þrískipt. Það vantar líka í þessa nýju stjórnarskrá. Ég hefði viljað sjá í I. kaflanum í 2. gr.: Handhafar ríkisvalds eru þrír, löggjafarvald, framkvæmdarvald, dómsvald og þeir skulu vera óháðir. Það er mikilvægt. Það er ekki sérlega sniðugt að ráðherrar séu jafnframt þingmenn af því að þá eru þeir bæði framkvæmdarvald og löggjafarvald. Það er ekki nógu sniðugt því að það brýtur þessa þrískiptingu valdsins. Nú getur vel verið að menn hafi horfið frá þeirri hugsun sem franskir heimspekingar komu með, að það væri mikilvægt að hafa þrískiptingu valdsins, en þá vil ég gjarnan að menn segi mér hvernig þeir ætla að leysa málið öðruvísi. Ég hef ekki heyrt það. Ég hefði viljað að II. kafli kæmi á undan I. kafla. Svo er hérna mjög margt sem ég hef við að athuga, frú forseti. Þetta er vel unnið en það er samt sem áður ýmislegt sem má breyta. Ég vil að stjórnarskráin sé þannig að það sé enginn misskilningur hvað hún þýði. Hér stendur til dæmis í 7. gr.: „Allir hafa meðfæddan rétt til lífs.“ Hvað þýðir þetta, frú forseti? Má drepa mann? Er þá verið að eyðileggja meðfæddan rétt hans til lífs? Hvað þýðir þetta? Ég hefði viljað að þarna stæði bara: Engan má drepa. Það er nokkuð sem allir skilja og fer ekkert á milli mála. Ég á lítinn tíma eftir þannig að ég veit ekki hvað ég fer langt í yfirferðinni en ég veit ekki hvort menn hafa hugsað þetta með ríkisborgararéttinn alveg til enda. Í 4. gr. stendur: „Rétt til íslensks ríkisfangs öðlast þeir sem eiga foreldri með íslenskt ríkisfang.“ Hvað þýðir þetta? Ef það kemur Dani sem giftist Íslendingi eða á með honum barn óháð giftingu eignast barnið bæði danskan og íslenskan ríkisborgararétt. Þegar annað barn á foreldra sem eru þýskir og sænskir eignast það ríkisborgararétt sem sænskur og þýskur þegn. Þegar þessi tvö börn hittast og eignast barn saman eignast það barn danskan, íslenskan, sænskan og þýskan ríkisborgararétt, sem sagt þetta eru tveir í n-ta veldi þar sem n er fjöldi kynslóðanna. Eftir þrjár kynslóðir er afkomandinn kominn með áttfaldan ríkisborgararétt og eftir fjórar er hann kominn með 16-faldan, þá 32-faldan o.s.frv. Það verður algjör verðbólga í ríkisborgararétti. Þegar menn eru 16 eða 18 ára finnst mér að þeir eigi að velja einn ríkisborgararétt. Þá eiga þeir að segja: Ég vil vera Þjóðverji, ég vil vera Íslendingur, eitthvað svoleiðis, en eiga ekki að geta haldið allri þessari gommu af ríkisborgararétti. Þetta er eitt af því sem er svo sem ekkert voðalega stórt. Svo er ein árátta í þessu frumvarpi, frú forseti, sem ég geri alvarlega athugasemd við. Mjög víða stendur: Með lögum skal tryggja … Það stendur til dæmis að það skuli tryggja fjölmiðlum frelsi. Af hverju er bara ekki sagt: Fjölmiðlar skulu vera frjálsir? Í staðinn er sagt: „Frelsi fjölmiðla … skal tryggja með lögum.“ Stjórnarskráin er undirstaða undir öll lög þannig að þingmenn sem sverja eið að henni eiga að sjá til þess að hún sé haldin með lögum. Með þessu er verið að framselja vald stjórnarskrárinnar til Alþingis og ef Alþingi gerir ekkert í málunum gerist ekki neitt.

Forseti. Mig langar að þakka þingmanninum fyrir góða ræðu þar sem hann velti upp mörgum hlutum. Hann talar af þekkingu um stjórnarskrána. Hann fjallaði um hlut sem mér finnst mjög mikilvægur, það að núverandi stjórnarskrá sem ég held á hérna er ekki virt. Ég hef oft velt því fyrir mér af hverju svo er ekki, af hverju svona lítil virðing er borin fyrir stjórnarskránni. Ég er ekki viss um að niðurstaða mín sé rétt en ein af þeim skýringum sem ég hef fyrir því er að sumt í henni standist bara ekki. Mig langar að taka tvö dæmi, annars vegar 15. gr. sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „Forsetinn skipar ráðherra og veitir þeim lausn. Hann ákveður tölu þeirra og skiptir störfum með þeim.“ Hins vegar er 21. gr. sem hefst svo, með leyfi forseta: „Forseti lýðveldisins gerir samninga við önnur ríki.“ Síðan ég fór að fylgjast með hef ég orðið vör við hvorugt. Mér finnst við þurfa að breyta hlutunum, bæði til þess að laga stjórnarskrána að því hvernig við gerum hlutina en ekki síður til að ákveða í eitt skipti fyrir öll hvernig við viljum hafa þá. Mig langar að spyrja þingmanninn hvort hann deili þessari túlkun með mér. Ef svo er ekki, af hverju telur hann að svona lítil virðing sé borin fyrir stjórnarskránni og hún þverbrotin oft?

Frú forseti. Ég þakka fyrir þessar spurningar. Þetta er mjög einfalt. 13. gr. tekur hinar greinarnar úr sambandi. Þar stendur: „Forsetinn lætur ráðherra framkvæma vald sitt.“ Þegar hann ætlar að gera samninga við erlend ríki lætur hann utanríkisráðherra framkvæma vald sitt. Þetta er mjög undarlegt og venjulegt fólk skilur þetta ekki, geri ég ráð fyrir. Þetta er ekki hefðbundið tungumál, en svona hef ég skilið þetta. Þetta finnst mér í lagi. Það sem ekki er í lagi er þegar félagaréttarákvæðin eru brotin. Það er ekki í lagi og það hefur gerst aftur og aftur og er í gildi í dag. Til dæmis eru bændur skyldaðir til að borga í Bændasamtökin þó að þeir vilji ekki vera félagsmenn. Opinberir starfsmenn eru skyldaðir til að borga í stéttarfélag opinberra starfsmanna hvort sem þeir vilja eða ekki. Það stendur meira að segja mjög greinilega að þeir skuli borga hvort sem þeir eru félagsmenn eða ekki. Þeir verða að borga hvort sem þeir vilja eða ekki og ef þeir eru ekki félagsmenn missa þeir öll réttindi sem byggja á þessu félagsgjaldi. Þeir eru þvingaðir til að verða félagsmenn til að fá réttindin. Þetta finnst mér alvarlegt en þetta er í gildi í dag og menn hafa ekkert gert í því. Svo er líka ákvæði í stjórnarskránni um að ekki megi skuldbinda ríkissjóð. Það má ekki skuldbinda ríkissjóð nema með fjárlögum eða fjáraukalögum. Í dag voru opnað tilboð í Vaðlaheiðargöng. Það er skuldbinding á ríkissjóð. Ég hef hvergi séð það í fjárlögum eða fjáraukalögum. Ríkissjóður getur ekki hætt við það, hann getur ekki sagt: Okkur kemur þetta ekki við. Þetta er ákveðin skuldbinding og svo er mjög margt annað, t.d. Harpa, þar er búið að gera samning. Ég get ekki séð að ríkissjóður geti hætt við hann þannig að mér finnst að menn eigi að taka á honum stóra sínum og fara að framkvæma núgildandi stjórnarskrá, þá er einhver von til að þeir framkvæmi þessa nýju líka.

Forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir ágæt svör. Ég spurði Illuga Gunnarsson þingmann áðan hvort hann ætti sér uppáhaldsgrein … 
            

Forseti hvetur hv. þingmann til að nota hefðbundin ávarpsorð í ræðustóli Alþingis.

Já, þingmaðurinn tilkynnti fyrir rúmu ári að hann hætti því en mig langar að spyrja þingmanninn hvort hann eigi sér einhverja uppáhaldsgrein í þessu plaggi.

Frú forseti. Þetta er mjög erfið spurning og ég get eiginlega ekki svarað henni nema þannig að mér finnst inngangurinn ljómandi fallegur, ég verð að segja það. Mér finnst menn hafa hitt vel þar á og eins kannski 1. gr.: „Ísland er lýðveldi með þingræðisstjórn.“ Það er ágætt, það liggur þá alveg á tæru að þannig skuli það vera. Það er ýmislegt, m.a. þau atriði sem snúa að mannréttindum, vernd minni máttar í þjóðfélaginu. Eignarrétturinn er tryggður o.s.frv. Mannréttindakaflinn er það sem allt þetta snýst um og mér finnst að hann ætti að vera í öndvegi til að menn geti haft frelsi til að rækja trú sína og sannfæringu. Það er til dæmis eitt sem ég met mjög mikils. Mannréttindakaflinn tryggir borgaranum, einstaklingnum, ákveðið frelsi og ákveðna vernd fyrir ríkisvaldinu sem getur orðið mjög sterkt þannig að ég verð að segja að með þann kafla, a.m.k. í heild sinni, er ég mjög ánægður og finnst góður. Það er mjög margt gott í þessum tillögum, það er ekki spurning. Ég er alls ekki að gagnrýna út af öðru en því að ég vil gera þær enn þá betri. Það er takmarkið og ég skora á hv. nefnd sem fær þetta til umfjöllunar, hér sitja einhverjir sem eru í þeirri nefnd, að gefa sér góðan tíma, hlusta á margvísleg sjónarmið og rök og gera frumvarpið enn þá betra.

Frú forseti. Í annarri ræðu minni vil ég helst gera 34. gr. að umtalsefni, en áður en ég sný mér að henni vil ég vegna þeirra orða sem féllu hjá hv. þm. Pétri H. Blöndal varðandi aðfaraorðin nefna að þetta er í sjálfu sér ekkert slæmur texti í það heila. Ég vil þó vekja athygli á fyrstu setningunni, með leyfi forseta: „Við sem byggjum Ísland viljum skapa réttlátt samfélag þar sem allir sitja við sama borð.“ Ég verð að segja eins og er að mér finnst þetta frekar flatt, „þar sem allir sitja við sama borð“. Ég skil hugsunina en ég held að það megi orða þetta aðeins betur. Eins vil ég nefna 16. gr. úr því að það er verið að tala um uppáhaldssetningar og uppáhaldsorð. Ég held að það þurfi líka aðeins að líta á þetta, með leyfi forseta: „Vernd blaðamanna, heimildarmanna og uppljóstrara skal tryggja í lögum.“ Ég er líka þeirrar skoðunar að finna megi annað betra orð en orðið uppljóstrari. Ég þykist vita um hverja er verið að tala en ég held að betri orð séu til á íslenskri tungu en þetta orð. Þá að 34. gr. Það hafa verið og eru og munu verða deilur um hvernig best er fyrir komið eignarhaldi á náttúruauðlindum. Þessi deila snýst um það hvort sé betra að hið opinbera eða ríkisvaldið fari með eignarhald eða hvort það sé affarasælla fyrir samfélög að það sé í höndum einkaaðila. Þetta snýr að kjarna pólitískrar deilu og um margt mjög áhugaverðrar deilu og er ekki bara áhugavert heldur mjög afdrifaríkt fyrir samfélög hver niðurstaðan verður. Hægt er að nefna mörg ríki, samfélög, sem hafa farið ólíkar leiðir í þessu og því er til mikill reynslubanki um það í veröldinni hvernig ríkjum reiðir af með mismunandi fyrirkomulag þessara mála. Það er víst og ábyggilegt að hægt er að nefna dæmi þar sem hefur verið full sameign á öllum náttúruauðlindum og í þeim ríkjum hefur velmegun fólks sem þar hefur búið ekki verið sambærileg við það sem best hefur gerst í veröldinni og er þá ekki fast að orði kveðið. Eins er líklegra eftir því sem ríkisvaldið tekur til sín meira efnahagslegt vald að réttur einstaklingsins og staða gagnvart hinu sterka ríkisvaldi, sem hefur þá hið efnahagslega vald sem fylgir auðlindastýringunni, verði veikari. Þetta vil ég segja af því að ég frábið mér - ég verð að segja eins og er, frú forseti, að það er nokkuð leiðigjarnt að það gerist í hvert skipti sem við ræðum um auðlindamál í þessum sal - að því sé alltaf stillt þannig upp að þeir sem eru ekki sammála þeim sem t.d. telja að hið opinbera eigi að eiga allar auðlindir gangi erinda einhverra annarra. Hér er um að ræða deilu sem ég tel og færði rök fyrir því í máli mínu að snúi að kjarna pólitískrar hugsunar, því hvernig best er komið fyrir grundvallarfyrirkomulagi í efnahagsmálum þjóða. Það skiptir auðvitað máli hvernig hlutirnir eru orðaðir. Ég ætla fyrst að benda á það sem talað er um í 34. gr., með leyfi forseta: „Auðlindir í náttúru Íslands, sem ekki eru í einkaeigu, eru sameiginleg og ævarandi eign þjóðarinnar.“ Það er ekki horft á eðli auðlindanna heldur spurt: Hvert er núverandi fyrirkomulag eignarréttinda? Með öðrum orðum er verið að segja: Ja, þar sem um er að ræða laxveiðiréttindi, þ.e. veiðar á laxi í ám þar sem er einkaeign á slíku, verða þau réttindi áfram af því að sú einkaeign er þegar fyrir hendi. En ef réttindin eru hjá ríkinu, t.d. eins og gjarnan er í orkumálum, er verið að segja: Þau réttindi verða alltaf að vera um alla tíð og alla framtíð hjá hinu opinbera. Þá kemur upp spurningin: Hvað eigum við að gera? Í greininni eru taldar upp auðlindir í þjóðareign, með leyfi forseta: „… nytjastofnar, aðrar auðlindir hafs og hafsbotns innan íslenskrar lögsögu og uppsprettur vatns- og virkjunarréttinda, jarðhita- og námaréttinda.“ Nú liggur líka fyrir að nýtingarréttur, hefðarréttur, myndast vegna nýtingar. Við þekkjum þetta í umræðu um beitarréttindi og annað slíkt. Þá kemur annars vegar upp þessi spurning: Hvað þýðir fullveldisréttur ríkis, t.d. á nytjastofnum, réttur til að semja við aðrar þjóðir um nýtingu slíkra stofna, stýra þeim, stýra veiðum í þá o.s.frv.? - og hins vegar: Hvað þýðir nýtingarréttur? Þetta eru stórar spurningar og ég verð að segja eins og er að mér þykir þetta ákvæði ekki taka mjög skýrt á því. Þeir hv. þingmenn sem hér hafa talað og fullyrt að með slíku fyrirkomulagi mála yrði grundvallarbreyting á t.d. fiskveiðistjórnarkerfinu held ég að þurfi að færa aðeins sterkari rök fyrir máli sínu en þeir hafa gert hingað til í það minnsta. Hér er ekki talað um upphafningu hefðarréttar þar sem menn hafa á grundvelli hefðar og nýtingarsögu myndað atvinnuréttindi. Svo að ég taki dæmi um þetta allt saman, af því að það er ekki talað um auðlindirnar út frá eðli þeirra heldur út frá núverandi eignarréttarfyrirkomulagi, þá er eignarréttur á landi augljóst mál sem kannski stærstu pólitísku deilurnar í veröldinni hafa staðið um. Það er svolítið merkilegt að við erum ekki að rífast um eignarrétt bænda á jörðum sínum hér á landi, en það eru mörg dæmi um slíkar deilur um allan heim. Ef við lítum svo á að jarðnæði sé auðlind eigum við þá að líta á þær jarðir sem nú eru í eigu ríkisins sem þjóðareign? Samkvæmt skilgreiningunni sem er sett fram í skýringum við þetta plagg má ríkið aldrei framselja jarðirnar af því að augljóslega eru þær auðlind. Það þarf enginn að efast um að jarðir eru náttúruauðlind. Þýðir það að ríkið má aldrei selja frá sér þær jarðir sem það á nú þegar? Þetta skiptir máli af því að þetta er í fyrsta lagi fordæmisgefandi og snýr líka að því með hvaða hætti við skiljum þessi ákvæði. Það sem ég er að vara við og varaði við í fyrri ræðu minni og á örugglega eftir að gera aftur úr þessum stól er að þegar við setjum stjórnarskrá þurfum við að hafa á hreinu hvað hugtökin þýða. Gallinn við þessa stjórnarskrá er að sumt af því sem þar er sett fram er mjög almennt orðað eins og yfirlýsingar um margt sem við getum svo sem öll verið sammála um í sjálfu sér en þegar menn fara að skoða það nánar þá koma upp öll þessi vafaatriði. Þau verða að vera útskýrð og vera í lagi til að þetta plagg hafi eitthvert gildi sem stjórnarskrá. Við rekumst t.d. á þetta: Hvað er auðlind? Eru menn tilbúnir að svara því nákvæmlega hvað auðlind er? Hafa menn nákvæma skilgreiningu á því? Auðlind má t.d. skilgreina sem einhvers konar náttúrugæði sem eru nýtt þannig að kostnaður við nýtinguna er minni en sá ábati sem má hafa af henni og þar með myndast auðlindarenta. Hún verður ekki til af sjálfu sér. Þessi munur á milli kostnaðar og tekna verður til vegna þess að einhverjir, vanalega einstaklingar, finna leiðir til að nýta auðlindina. Það lá ekki fyrir þegar nýtingin hófst að hún væri endilega auðlind og allt mundi ganga upp. Við erum með öðrum orðum ekki búin að finna allar auðlindir náttúrunnar. Þær eru ekki endanleg stærð. Það sem er auðlind í dag getur hætt að vera auðlind á morgun vegna tæknibreytinga, kostnaðarbreytinga og annars slíks. Þess vegna kemur einmitt þessi spurning: Ef það yrði t.d. gríðarleg eftirspurn eftir matvælum frá Íslandi í heiminum og það mundi vera hægt að selja matvæli frá Íslandi á uppsprengdu verði þannig að jarðnæði hér á landi yrði gríðarlega verðmætt, mundi þá koma umræða um hvort eðlilegt væri að lítill hópur einstaklinga ætti meira og minna allt jarðnæði á Íslandi? Mundum við þá segja: Heyrðu, þetta er auðlind sem íslenska þjóðin á, þetta er íslenskt land, íslenska þjóðin á þetta land? Eða mundum við segja: Nei, þarna var um að ræða eignarréttindi fyrir og þau halda? Þá kemur aftur umræðan um hvað við eigum að gera með eignarréttindi sem myndast vegna nýtingarréttar, vegna nýtingarsögu. Mér finnst þessi grein ekki nægilega vel hugsuð og ekki nægilega vel útskýrð. Fyrir land sem byggir svo stóran hluta af efnahagslegri velferð á auðlindanýtingu tel ég að í stjórnarskránni verði menn að hafa alveg á hreinu hvað er verið að tala um. Ég minni aftur á það sem ég nefndi hér áður, að ef um er að ræða þjóðareign, þ.e. annað en bara ríkiseign, opinbera eigu, þá hlýtur það að hafa áhrif á rétt manna til að njóta afrakstursins. Ég vil aftur minna á spurninguna varðandi þjóðareign á orkuauðlindum og rétt þeirra sem búa á svokölluðum köldum svæðum til þess að njóta afraksturs af orkuauðlindum sem nú eru t.d. í eigu einstakra sveitarfélaga. Þetta hlýtur að vera til umhugsunar fyrir þá sem um þetta véla.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér tillögur stjórnlagaráðs um breytingar á stjórnarskrá Íslands. Fyrr á öldum var það talið náttúrulögmál að hlutskipti borgaranna væri ólíkt þegar kæmi að réttindum þeirra og skyldum. Þessu jafnvægi mætti ekki raska, það endurspeglaði náttúrurétt. Í mörgum trúarbrögðum gætti þessa skilnings og gætir reyndar enn. Kirkjunnar menn á miðöldum líktu þannig samfélaginu við líkama þar sem hver þegn hefði sína sérstöku stöðu í lífinu með sama hætti og hver líkamspartur hefði sinn sérstaka tilgang. Stéttakerfið í hindúisma er grein af sama meiði. Viðhorfsbreyting varð á Vesturlöndum í kjölfar upplýsingarstefnunnar á 18. öld þegar kenningar um frelsi, jafnrétti og bræðralag festu rætur. Þessar hugmyndir komu síðan til framkvæmda í frönsku byltingunni og með stjórnarskrá Bandaríkjanna. Lýðræði sem þjóðskipulag þar sem allir eru jafnir fyrir lögum og réttur þeirra er tryggður í stjórnarskrá, breiddist út um heiminn í kjölfarið. Rétt einstaklings á vernd fyrir utanaðkomandi kúgun, frelsi til orðs og athafna, kosningafrelsi og rétt til óvilhallrar meðferðar fyrir dómstólum er hægt að kalla fyrstu kynslóðar réttindi. Stjórnarskrár lýðræðisríkja miða allar að því að tryggja þau réttindi, tryggja rétt borgaranna gegn ríkinu. Um leið er ríkinu gefinn einkaréttur á að beita þá ofbeldi ef þeir fara ekki að leikreglum samfélagsins. Stjórnarskrá er því grunnsáttmáli borgaranna, hún setur leikreglur þeirra, bæði innbyrðis og gagnvart ríkisvaldinu. Eftir fyrri heimsstyrjöld komu fram hugmyndir um það sem kalla má aðra kynslóð réttinda en þau fjalla um rétt einstaklingsins til að búa við mannsæmandi kjör, rétt til atvinnu, menntunar, heilsugæslu og húsnæðis, að lifa við reisn o.s.frv. Annarrar kynslóðar réttindi leiða oftar en ekki til þess að hlutverk ríkisins er útvíkkað og vald þess yfir einstaklingnum er aukið. Hugsum okkur t.d. réttinn til atvinnu. Ef ég get með engu móti fengið vinnu ætti ég samkvæmt stjórnarskrá að geta höfðað mál á hendur ríkisvaldinu fyrir að hafa brotið réttindi mín og þar með er atvinnumiðlunarhlutverk ríkisins skilgreint. Annað dæmi væri ef stjórnarskrá kvæði á um rétt til húsnæðis. Húsnæðismiðlunarhlutverk ríkisins væri þá lögleitt. Þriðja dæmið er réttur til lífs en það gefur mér sem borgara rétt til að krefjast þess á öllum stundum af ríkisvaldinu að það sjái mér fyrir fullkomnustu heilbrigðisþjónustu sem völ er á. Þar væru engin takmörk sett, ella væru brotin á mér stjórnarskrárbundin réttindi. Sama má segja um réttinn til að búa við reisn, mannsæmandi kjör, menntun o.s.frv. Augljóst er að endimörk ríkisins væru engin ef borgararnir ættu skýlausan stjórnarskrárbundinn rétt á öllu þessu. Ríkið væri alfa og omega í lífi okkar, upphaf og endir alls þjóðlífs. Jafnframt er augljóst að til að framfylgja þessum rétti þyrfti ríkið að brjóta fyrstu kynslóðar réttindi á borgurunum. Hvernig ætti t.d. að fjármagna þessi réttindi mín án þess að brjóta á eignarrétti annarra borgara? Þyrfti ríkið ekki að kúga suma borgara til að tryggja réttindi annarra? Því ríkir alls ekki samstaða um hvað skuli teljast til réttinda borgaranna og reyndar má halda því fram með nokkrum sanni að önnur kynslóð réttinda leiði óhjákvæmilega til þess að réttindum af fyrstu kynslóð sé hamlað. Undanfarið hafa komið fram það sem kalla mætti þriðju kynslóðar réttindi en þau ná m.a. yfir réttinn til að njóta friðar frá stríðsátökum, náttúruverndar og -nýtingar, réttinn til ómengaðrar náttúru og einnig mætti nefna rétt dýra. Réttindi sem flokkast til þriðju kynslóðar eru vægast sagt umdeild. Þau hafa þó ratað í einhverjar stjórnarskrár en þá má fremur líta á þær sem almennar stefnuyfirlýsingar með afar takmarkað lagalegt gildi. Stjórnarskrár byggjast óvíða á annarrar og þriðju kynslóðar réttindum, en oft má finna þau í ákvæðum alþjóðasamninga. Þetta stafar ekki eingöngu af því að ekki ríkir full samstaða um að binda hagfélagsleg réttindi í stjórnarskrá heldur einnig af þeirri augljósu ástæðu að alþjóðlegir samningar eru í fæstum tilfellum lagalega bindandi þar sem ekki er hægt að framfylgja þeim fyrir dómstólum, þótt undantekningar séu þar á svo sem eins og stríðsglæpadómstóllinn. Því er með góðri samvisku hægt að segja að alþjóðasamningar skilgreini hlutverk ríkisvaldsins með öðrum hætti en stjórnarskrár gera. Því er brýnt að rugla því ekki saman að ríkið undirgangist alþjóðasamninga og hinu að ákvæði þeirra eigi heima í stjórnarskrá. Það mundi leiða til þess að í stað þess að stjórnarskrá sé vernd fyrir afskiptum ríkisins verður hún trygging fyrir afskiptum ríkisins. Stjórnarskrá á að vernda okkur fyrir duttlungum stjórnmála- og embættismanna. Framangreind umræða virðist fljótt á litið vera nátengd álitaefnum stjórnmálanna. Því er ólíklegt að sátt náist í bráð um hvað skuli eiga heima í stjórnarskrá og hvað ekki. En þessi misklíð er alls ekki ný af nálinni. Fylgismenn nytjahyggjunnar á 19. öld aðhylltust þá skoðun að markmið stjórnvalda ætti ávallt að vera að hámarka samanlagða velferð þjóðfélagsþegnanna. Stjórnmálaheimspekingar síðari tíma hafa gengið skrefinu lengra en nytjahyggjumennirnir og tók t.d. John Rawls upp þráðinn þar sem þeir skildu við hann. Rawls spann hann áfram og setti fram kenningar um að meta mætti samfélagslega velferð á grundvelli velferðar þeirra sem verst væru staddir í samfélaginu. Þannig er unnt að bera saman tvö lönd og komast að þeirri niðurstöðu að velferðin sé meiri þar sem hag hinna verst stöddu er betur borgið. Rawls hélt því þannig fram að ríkisvaldið ætti að tryggja réttlæti. Grundvallarhugmyndin er sú að þeir sem setja reglur fyrir þjóðfélagið verði að vera óvissir um hvaða stétt þeir muni tilheyra eftir að reglurnar ganga í gildi. Rawls hélt því fram að þá yrðu tvenns konar reglur settar. Annars vegar yrðu grundvallarréttindi tryggð, svo sem ferðafrelsi, trúfrelsi, kosningafrelsi og þess háttar, og hins vegar yrðu reglur um jöfn tækifæri þegnanna innleiddar. Til þess að tryggja jöfn tækifæri og að hinir efnameiri misbeiti ekki auði sínum og völdum er nauðsynlegt að fylgja þeirri reglu að ekki megi flytja tekjur á milli þjóðfélagshópa án þess að slíkur tilflutningur komi þeim lægstlaunuðu til góða. Telja má að Robert Nozick sé einn helsti andmælenda Rawls. Hann lagði áherslu á að þau réttindi sem verða til í frjálsum viðskiptum einstaklinga séu réttlát. Nozick taldi þess vegna að einungis væri unnt að réttlæta lágmarksríki. Ekki sé unnt að undirgangast hugmyndir Rawls vegna þess að þær krefjist of umfangsmikils ríkisvalds. Grundvallarhugmynd Nozicks er sú að allt ríkisvald byggi samkvæmt skilgreiningu á valdbeitingu, það þvingi þegnana til þess að hegða sér á annan hátt en þeir mundu kjósa af fúsum og frjálsum vilja. Hann hélt því þannig fram að Rawls gæti ekki útskýrt af hverju borgarar mundu vilja beygja sig undir slíkt vald. Segja má að grundvallarmunurinn á þessum tveim hugmyndasmiðum sé sá að Rawls fjallar um réttlæti endanlegrar dreifingar gæðanna og réttindanna, en Nozick fjallar um réttlæti þeirra athafna sem þarf til þess að endurdreifa réttindunum og tekjunum. Þannig hélt Rawls því fram að þjóðfélag þar sem tíund þegnanna býr við mikla fátækt sé óréttlátt, en Nozick fjallar um hvernig þessi misskipting teknanna myndaðist og hvaða kostnað leiðrétting á henni hefði í för með sér. Ef þessi tíund fólks hefði framið afbrot og verið dæmt fyrir réttlátum dómstólum þyrftu lágar tekjur þeirra ekki að vera merki um óréttlæti. Jafnvel er hægt að deila um hvort fátækt sem er afleiðing óábyrgrar hegðunar sé réttlát í þeim skilningi að með henni skapist ekki stjórnarskrárbundinn réttur til gæða, sem ríkið útdeilir á kostnað þeirra sem haga sér á ábyrgan hátt. Tökum annað dæmi af þjóðfélagi þar sem allir þegnar hafa sömu tekjur. Ef tekjuskipting hefur orðið til á þann hátt að annar helmingur þegnanna hefur stolið frá hinum er ekki um réttlæti að ræða samkvæmt kenningum Nozicks. Það sem skiptir máli er að menn afli sér gæðanna á löglegan hátt á frjálsum markaði. Ef svo er er úthlutun réttindanna réttlát. Augljóst er af hverju kenningar Nozicks og Rawls stangast á. Kenning Rawls felur í sér þá reglu að einungis eigi að bæta hag þeirra ríku ef hinir fátæku hagnast einnig en slík regla hlýtur ávallt að fela í sér valdbeitingu þannig að þeim réttindum sem myndast á frjálsum markaði sé breytt. Samkvæmt kenningum Rawls væri ránshendi Hróa hattar hugsanlega réttlætanleg - að stela frá hinum ríku og gefa hinum fátæku - en ekki samkvæmt kenningum Nozicks. Að baki þessari deilu liggja mismunandi hugmyndir um frelsi. Nozick metur frelsi einstaklingsins til að versla á frjálsum mörkuðum og halda eignarrétti yfir eignum sínum, Rawls metur á hinn bóginn meira frelsi í efnahagslegum skilningi. Hann mundi segja að frelsið á markaði sé einungis frelsi þeirra efnuðu, og að skattlagning og dreifing tekna frá þeim ríku til hinna fátæku sé nauðsynleg til að veita hinum síðarnefndu efnahagslegt frelsi. Af þessari umræðu má sjá að hér eru á ferðinni grundvallarviðhorf eða stjórnmálaskoðanir sem oft eru kenndar við hægri og vinstri. Flestir væru líklega sáttir við að tryggja ákveðnar lágmarksþarfir í samfélaginu, líkt og t.d. tíundin var notuð í fátækraframfærslu fyrr á öldum, en mjög umdeilt er hversu hart ríkisvaldið á að ganga fram í að jafna hagfélagsleg réttindi borgaranna með sértækum aðgerðum. Réttlæti í þeim skilningi veltur á þeim sem spurður er. Augljóst er að skoðanir þeirra Rawls og Nozicks liggja á sínum jaðrinum hvor. Rawls aðhyllist sterkt og mikið ríkisvald en sá síðarnefndi aðhyllist lágmarksríki þar sem nær eina hlutverk ríkisins er að veita borgurunum vernd fyrir ofbeldi og skerðingu eigna, t.d. vernd fyrir þjófum. Mín skoðun er að fara eigi bil beggja og auka fyrstu kynslóðar réttindi og einnig eigi ríkið að tryggja öryggisnet fyrir þá sem af einhverjum ástæðum verða undir í lífsbaráttunni, til að mynda vegna slysa, sjúkdóma, aldurs eða ófyrirséðra óhappa. Ríkið á auk þess að tryggja lágmarksmenntun. Ég vil því ekki lágmarksríki, en ég vil forsjárhyggjulaust ríkisvald sem tryggir frelsi mitt í stjórnarskrá. Á þessu byggi ég lífsskoðun mína. Víkur þá sögunni til Íslands. Stjórnarskrár ríkja eru ekki endurskrifaðar frá grunni nema að undangenginni byltingu eða stórkostlegri uppstokkun þjóðfélagsins. Dæmi um fyrri kostinn er t.d. Frakkland í kjölfar byltingarinnar og um þann síðari Þýskaland í kjölfar seinni heimsstyrjaldarinnar eða Suður-Afríka í kjölfar afnáms aðskilnaðarstefnunnar. Ástæðan er sú að svo viðamiklar breytingar á stjórnarskrá geta haft mun meiri og ófyrirsjáanlegri áhrif en menn ætla í fyrstu, ekki eingöngu fyrir borgarana sjálfa, heldur allar stofnanir samfélagsins og það gæti leitt til tímabundinnar upplausnar. Leiðum hugann að dæmunum sem ég tók hér að framan um annarrar kynslóðar réttindin. Ljóst er t.d. að dómstólar fengju ærið hlutverk ef þeir kæmust í stjórnarskrá. Afleidd lög mundu einnig öll breytast. Margir halda því fram í fullri alvöru að búsáhaldabyltingin svokallaða hafi verið bylting fólksins og því sé ástæða til að endurskrifa stjórnarskrá íslenska lýðveldisins frá grunni. Þetta tel ég rangt og raunar algjört glapræði. Búsáhaldabyltingin var ekki bylting í sönnum skilningi þess orðs, heldur mótmæli. Ekki var einu sinni ljóst hverju var verið að andæfa. Sumir voru að mótmæla ríkjandi stjórnvöldum, aðrir markaðshagkerfinu og enn aðrir óréttlæti hrunsins. Það var ekki verið að mótmæla stjórnskipuninni, eins og til að mynda Frakkar gerðu á sínum tíma og Rússar enn síðar. Búsáhaldabyltingin var því ekki ákall á nýja stjórnarskrá enda heldur því ekki fram nokkur maður sem hugsað hefur málið af heiðarleika, að hrunið hafi orðið vegna gallaðrar stjórnarskrár. Það væru hugarórar á hæsta stigi. Öllum má nú vera orðið ljóst að ég er mótfallinn því að stjórnarskrá lýðveldisins sé endurskrifuð frá grunni. Ég er þeirrar skoðunar að stjórnarskrá eigi að þróast hægt og bítandi ef breyta á henni á annað borð. Ekki á að flana að neinu þegar svo mikilvægt mál á í hlut. Þetta er sá háttur sem hafður hefur verið á hingað til og hefur gefist ágætlega. Frá því að Íslendingar samþykktu eigin stjórnarskrá 1944 hefur 46 af 79 greinum hennar verið breytt og nefna má að sérstakur mannréttindakafli hefur verið settur inn. Það er því rangt sem margir halda fram að stjórnarskrá lýðveldisins hafi staðið óbreytt frá 1944. En ég er á móti tillögum stjórnlagaráðs af annarri og mun dýpri ástæðu eins og sjá má af umfjöllun minni hér í kvöld. Í drögum ráðsins er annarrar og þriðju kynslóðar réttindum gert of hátt undir höfði, en með því er hlutverk ríkisvaldsins útvíkkað og gert nær altækt. Ef tillögurnar yrðu endurspeglaðar að fullu í nýrri stjórnarskrá væri ríkið gert að algjörri miðju í lífi okkar. Stjórnarskráin veitti okkur ekki lengur þá vernd gegn ríkinu sem ég vil að stjórnarskrá veiti. Frelsi mitt væri skert mun meira en ég er tilbúinn til, þrátt fyrir að ég sé ekki lágmarksríkismaður. Ég er þeirrar skoðunar að það hafi mikil mistök hvernig staðið var að stjórnarskrármálinu. Ég tel að málið hafi ekki verið hugsað til enda. Margir munu mótmæla þessari skoðun minni og úthrópa mig sem úrtölumann. Við það fólk vil ég segja: Heilbrigð skoðanaskipti og rökræður eru nauðsynlegar í lýðræðisþjóðfélagi. Allt of margir vilja kæfa skoðanir pólitískra andstæðinga nú um stundir. Ég held að það stafi oftar en ekki af því að yfirlýsingarnar og upphrópin standa oft ekki á sterkum málefnalegum grunni heldur einkennast þær af tilfinningum stundarinnar. Ég hef hér reynt að gera eins skýrt og mér er unnt grein fyrir máli mínu og ef einhverjir eru ósammála mér, þá er það fínt. Færi þeir rök fyrir máli sínu, ég færi rök fyrir mínu og síðan kveðumst við á eins og kapparnir forðum. Hins vegar er ég einnig þeirrar skoðunar að ef endurskoða á stjórnarskrána eigi að taka sem mest tillit til tillagna stjórnlagaráðs en með því fororði að því sé ekki breytt sem ekki þarf að breyta og annarrar og þriðju kynslóðar réttindum verði haldið fyrir utan þá vinnu. Með öðrum orðum, við getum nýtt það sem nýtilegt er í þeirri miklu vinnu sem fram hefur farið. Ég vil að stjórnarskráin verji okkur fyrir misvitrum stjórnmála- og embættismönnum. Ef drögin sem hér eru til umræðu yrðu að nýrri stjórnarskrá, hyrfi sú vernd.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir afskaplega heimspekilega ræðu og vel ígrundaða, þó ég sé ekki að öllu leyti sammála henni. Nú hafa verið gerðar nokkrar tilraunir og atlögur að því að breyta stjórnarskránni. Fyrrverandi hv. þm. Jón Kristjánsson fór fyrir einni nefndinni sem starfaði lengi og gekk mjög illa, aðallega út af misklíð um 26. gr., þó að kannski hafi eitthvað fleira komið þar til, ég þekki það ekki nákvæmlega. Spurningin er: Hefur hv. þingmaður trú á því að hægt sé að breyta stjórnarskránni með sambærilegu fyrirkomulagi? Sem sagt ekki með því að setja það í sérstakt ferli eins og gert var og leiddi til þeirra tillagna um breytingar á stjórnarskrá sem við ræðum í dag. Varðandi séreignar- og sameignarstefnuna hefði ég viljað að hv. þingmaður nefndi dæmi, eins og t.d. Mongólíu þar sem eru hirðingjar og enginn á landið. Ef einhver setur niður kartöflur, getur hver sem er hirt þær. Þess vegna setur enginn niður kartöflur. Menn þurfa að eiga eitthvað til að geta starfað og byggt upp eitthvað nýtt. Hv. þingmaður talaði um annarrar og þriðju kynslóðar mannréttindi, eða annarrar og þriðju gráðu mannréttindi. Mér finnst vanta í þessi drög núlltu gráðu mannréttindi, þau mannréttindi að engan má drepa. Ef drepa má fólk, hefur hitt ekkert að segja, málfrelsi og allt hitt. Það er náttúrlega nr. eitt, tvö og þrjú. Það sem einkennir annarrar og þriðju gráðu mannréttindi er að þau eru háð landamærum. Þau geta ekki gilt í Mongólíu eða Sómalíu vegna þess að það þarf efnahagslegan styrk til að geta veitt fólki góð og mannsæmandi kjör, það þarf efnahagslegan styrk og sterkt atvinnulíf til þess.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Pétri H. Blöndal fyrir ágætisathugasemdir. Það er alveg hárrétt athugað hjá þingmanninum að eignarréttindi verða að vera tryggð til að einhver framþróun verði, getum við sagt. Annars verður þjóðfélagið eins og það er í Úlan Bator. En ég held reyndar að í þessum drögum sé skýrt kveðið á um eignarréttindi. Það er að vísu verið að skilgreina auðlindir sem þjóðareign, eins og hv. þm. Illugi Gunnarsson benti á, þ.e. það er verið að breyta eignarréttarskilgreiningum þar, en hinn eiginlegi eignarréttur er tryggður. Hvað varðar breytingar á stjórnarskrá er ég ekki þeirrar skoðunar að endurskrifa þurfi stjórnarskrána. Ég er þeirrar skoðunar að lagfæra megi það sem lagfæra þarf og Alþingi verður að bera gæfu til þess að gera þær breytingar sem þarf að gera. En ég tel aftur á móti glapræði að endurskrifa stjórnarskrána frá grunni og ekki í neinu samræmi við tilefnið.

Frú forseti. Hv. þingmaður svaraði ekki spurningunni út frá þeim tilraunum sem gerðar hafa verið til að breyta stjórnarskránni og hafa mistekist, hvort hann hefði trú á því að hægt væri að gera enn einu sinni svoleiðis tilraun til að breyta henni, þ.e. að hætta við þessa tillögu og fara þá leið að búa til þingmannanefndir sem byggju til nýja stjórnarskrá. Varðandi mannréttindi sem eru háð landamærum og ef menn segja að tryggja þurfi öllum mannsæmandi lífskjör, þá er spurningin náttúrlega hvað það þýðir í samanburði við aðra. Eru það mannsæmandi lífskjör ef einhver hefur einn tíunda af því sem meðaltalið hefur? Hversu mikið þarf að þjappa þessum tekjustiga til að hægt sé að líta á það sem mannsæmandi lífskjör? Hvaða skaða hefur það í för með sér þegar farið er að skattleggja svo mikið, eins og heimilt er samkvæmt þessum tillögum og líka samkvæmt gildandi stjórnarskrá, að teknar eru eignir af ákveðnum hópum og tekinn hluti af lífskjörum þeirra og fluttur til annarra hópa? Í hve miklum mæli má ríkið stunda slíkt án þess að fara að skaða atvinnulífið og frumkvæði einstaklinga til að gera eitthvað? Gætum við hugsanlega lent í sömu stöðu og Mongólía með sína almenninga; að enginn geri neitt vegna þess að hann má ekki njóta þess?

Virðulegi forseti. Ég held að ég hafi reyndar svarað spurningunni alveg greinilega. Ég er þeirrar skoðunar að ekki þurfi að endurskrifa stjórnarskrána. Það skiptir því engu máli hvort ég haldi að þingmenn geti skrifað nýja stjórnarskrá eða ekki. Það er raunverulega þannig. Ræða mín fjallaði að meginhluta nákvæmlega um það álitaefni sem þingmaðurinn drap á. Hvenær er búið að hlaða svo miklum réttindum - ég vil tala um réttindi fremur en mannréttindi - inn í stjórnarskrá að farið er að skerða grunnréttindi eins og eignarréttindi, þ.e. fyrstu kynslóðar réttindin? Eins og ég lít á þessi drög hér þá er þar hlaðið inn alls konar fögrum yfirlýsingum en til að standa við þær og ef menn meina það sem verið er að segja, verður að skerða fyrstu kynslóðar réttindi. Fyrir mér eru fyrstu kynslóðar réttindin heilög. Á góðum degi getum við framkvæmt annarrar og þriðju kynslóðar réttindi.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Tryggva Þór Herbertssyni fyrir ræðu hans sem var að mörgu leyti fróðleg og skemmtileg á að hlýða. Ég átta mig samt ekki á afstöðu hans til breytinga á stjórnarskránni yfirleitt, þ.e. hvort hv. þingmaður telji ástæðu til að breyta stjórnarskránni frá því sem nú er og þá hverju. Ég held að það hafi komið fram í ræðu hv. þingmanns að hann teldi óráðlegt að breyta henni allri eða taka hana alla til endurskoðunar í einu, eins og nú er gerð tillaga um, heldur að hún ætti að vera í stöðugri þróun og endurskoða ætti frekar einstaka kafla í henni en hana í heild sinni. Mér fannst ekki koma skýrt fram hjá hv. þingmanni hvort hann teldi yfir höfuð ástæðu til að breyta stjórnarskránni og ég mundi vilja beina þeirri spurningu til þingmannsins hvort svo sé. Telur hv. þingmaður að ástæða sé til að breyta stjórnarskránni eða er það ástæðulaust? Getum við haldið þeirri stjórnarskrá sem nú er í gildi og er engin þörf á því að breyta henni eða laga hana? Kallar það sem gerst hefur í samfélaginu á undanförnum árum ekki á breytingar á stjórnarskránni eða má leita þeirra orsaka annars staðar?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Birni Val Gíslasyni fyrir ágæta spurningu. Reyndar svaraði ég þessum hugleiðingum í ræðu minni að hluta til. Ég tel ekki að það sem hefur gerst hér á undanförnum árum eigi rætur sínar í gallaðri stjórnarskrá, af og frá. Ég tel ekki að gallar í íslensku stjórnarskránni séu frumorsök þess að það varð fjármálakreppa í heiminum. Ég sé enga brýna þörf á að breyta stjórnarskránni en ég tel aftur á móti, nákvæmlega eins og ég sagði, að stjórnarskrá eigi að vera í stöðugri þróun. Og eins og ég benti á finnst mér sú aðferð sem við höfum notað frá 1944 til að breyta stjórnarskránni, hafa gengið bærilega. Að vísu hafa komið upp vandamál eins og hv. þm. Pétur H. Blöndal benti á áðan, þegar menn gátu ómögulega komið sér saman um breytingu á tiltekinni grein, 27. gr., en ég sé ekki þá brýnu nauðsyn að breyta stjórnarskránni eins og margir þeirra sjá sem aðhyllast þá vinnu sem hefur farið fram, ég sé ekki þá nauðsyn.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og viðbrögðin við andsvörum mínum áðan. Það er þá skýrt að hv. þingmaður telur ekki ástæðu til að endurskoða stjórnarskrána í dag frá grunni. En telur hv. þingmaður að það sé ástæða til að endurskoða einstaka þættir stjórnarskrárinnar einmitt í dag og ræða þá? Hvaða þættir eru það? Eða telur hv. þingmaður að það sé engin ástæða til að hafa nokkrar áhyggjur af því sem í gildandi stjórnarskrá er og ástæðulaust að bregðast við því með nokkrum hætti? Ég get verið sammála hv. þingmanni um að frumorsakar þess sem hér gerðist í samfélaginu sé ekki endilega að leita til stjórnarskrárinnar og hvernig hún var. Frumorsökin er miklu meira mannanna verk, hvernig menn höguðu sér, bæði við stjórn landsins og hér á þinginu, og hvernig menn fóru með þau lög og þær reglur sem menn þóttust vera að vinna eftir og höfðu í höndunum, jafnvel stjórnarskrána þar með. Það má vel vera að það sé þannig. En mér finnst enn vanta svar við því hvort sú umræða sem hér fer fram og vinnan sem fram hefur farið við endurskoðun á stjórnarskránni sé ástæðulaus, að mati hv. þingmanns, hvort hann telji að þetta hefði betur verið látið ógert og við ættum að snúa okkur að einhverju öðru frekar eða hvort hv. þingmaður telji að það hefði mátt skoða tiltekna þætti stjórnarskrárinnar og breytingar á þeim, í stað þess að taka hana alla fyrir eins og hv. þingmaður hefur reyndar sagt að hann sé ósammála að gera. Þetta langar mig að vita, hvort hv. þingmaður sé þeirrar skoðunar að það sé alveg ástæðulaust að skoða nokkra þætti stjórnarskrárinnar, hvort sem frumorsaka þess sem hér gerðist sé að leita til hennar eða ekki.

Virðulegi forseti. Rétt er að ítreka að það er algerlega mín skoðun að það hafi verið mistök að fara út í þessa vinnu eins og gert var og það hafi ekki verið hugsað til enda. Ég hygg að ég eigi eftir að hafa rétt fyrir mér í því enda sjáum við núna þingið víkja í raun undan þeim mikla ákafa sem var þegar þetta mál var sett í gang. Jafnframt finnst mér pínulítið ósanngjarnt af hv. þingmanni að snúa því yfir á mig að svara hverju eigi að breyta í stjórnarskránni vegna þess að það er ekki ég sem stend fyrir þeirri umræðu. Það sem ég segi aftur á móti er að við eigum að laga þá hluti sem miður fara í stjórnarskránni eða réttara sagt, við eigum að endurbæta stjórnarskrána ef upp koma hlutir sem við sjáum að betur þurfi að fara. Ég verð eiginlega að svara hv. þingmanni með því að ég ætla ekki að nefna tiltekna hluti sem ég vil að breytt sé í stjórnarskránni vegna þess að ég stend ekki fyrir þeirri umræðu að menn eigi að fara út í gerbreytingu á stjórnarskránni.  Annað mál. Þeir sem hæst hafa talað um að breyta stjórnarskrá lýðveldisins, vanvirða margir hverjir stjórnarskrána hvað mest eða réttara sagt, umgangast hana ekki af virðingu af því leytinu til að þeir virðast ekki skilja það sem stendur í henni, t.d. eins og eignarréttarkaflann. 

Hæstv. forseti. Í fyrri ræðu minni í dag sagði ég eitthvað á þá leið að umgjörð þessarar umræðu væri þannig að erfitt væri að fjalla nokkuð ítarlega um allar þær fjölmörgu einstöku breytingartillögur sem felast í þeim tillögum stjórnlagaráðs sem hér liggja fyrir. Vegna þess að ég hygg að orð mín hafi kannski eitthvað misskilist vil ég taka fram að ég var ekki að gera athugasemdir við sjálft fyrirkomulag umræðunnar. Ég held að það hafi verið allt í lagi uppsetning að taka þessa umræðu í skýrsluformi með tvöföldum ræðutíma en engu að síður er takmarkaður tími til að tala um hverja einstaka efnisbreytingu sem þó verðskuldar slíka umræðu og það litar umræður í dag. Menn koma víða við en ná sjaldnast að kafa djúpt í einstaka þætti. Hið sama á vafalaust við um þá ræðu sem ég flutti fyrr í dag þar sem ég vék að einstökum tillögum fyrst og fremst í dæmaskyni en fjallaði þó frekar með almennum hætti um það hvernig mér finnst að við eigum að nálgast þetta verkefni. Út af fyrir sig hefur margt komið fram í þessari umræðu og ætla ég svo sem ekki að endurtaka það. Það eru nokkrar hugleiðingar samt sem áður sem hafa kviknað hjá mér meðan á þessari umræðu stendur. Eitt atriðið tengist því sem hv. þm. Tryggvi Þór Herbertsson og raunar hv. þm. Pétur H. Blöndal komu inn á áðan og tengist frá mínum bæjardyrum séð nýjum eða breyttum ákvæðum í mannréttindakafla þar sem tilgreind eru réttindi sem eftir atvikum eru kölluð annarrar eða þriðju kynslóðar mannréttindi, tengist líka sérstaklega ákvæðum um náttúruvernd, en það má eiginlega segja að í þessum ákvæðum birtist ákveðnar markmiðslýsingar fyrst og fremst. Þetta eru ekki skýrar eða skilgreindar lagareglur heldur frekar óljósar markmiðslýsingar, háleitar og fallegar. Ég er að velta einu fyrir mér og bið hv. þingmenn að deila þeirri hugsun með mér, við getum sett ákvæði inn í stjórnarskrá um að okkur beri alltaf að tryggja öllum bestu mögulegu heilbrigðisþjónustu sem völ er á. Hvað þýðir þetta? Hefur þetta einhver réttaráhrif í för með sér? Öðlast einhver íslenskur borgari rétt við það að þetta kemur inn í stjórnarskrá sem hann hefur ekki í dag? Ég leyfi mér að efast um það. Þetta er markmiðsyfirlýsing en hún færir engum neinn tiltekinn rétt, hún breytir ekki réttarstöðu. Hið sama á við um almenna og háleita, fallega og jákvæða yfirlýsingu um að það eigi að tryggja öllum bestu menntun. Við getum tekið sem dæmi sanngjörn laun eða eitthvað þess háttar. Þetta eru markmiðsyfirlýsingar sem hafa mjög óljósa merkingu og breyta ekki réttarstöðunni. Það er enginn íslenskur ríkisborgari, held ég, sem öðlast neinn rétt við það að slíkt komi inn í stjórnarskrá sem hann hefur ekki í dag - eða hvað? Er þetta eitthvað meira en óljós markmiðsyfirlýsing? Og hvað er það þá? Ég bið hv. þingmenn að hugsa þetta vegna þess að það er auðvitað hægt að fylla stjórnarskrá af alls konar mjög jákvæðum markmiðum, yfirlýsingum um að við viljum búa í allra besta heimi allra heima. Breytist heimurinn við það? Nei, ég held ekki. Þegar við setjum ákvæði í stjórnarskrá snýst það ekki bara um að orða fallegar hugsanir. Við verðum að átta okkur á því að stjórnarskrá er löggjöf. Hún hefur lagalega verkan. Menn geta eða eiga að geta byggt rétt á ákvæðum stjórnarskrár fyrir dómstólum. Er það ekki tilgangurinn? Er það ekki þess vegna sem við setjum svona inn í stjórnarskrá en látum ekki nægja að segja eitthvað í hátíðarræðum eða landsfundarályktunum stjórnmálaflokka eða eitthvað þess háttar? Ætlumst við ekki til þess að það byggist einhver réttur á þessu? En hver er sá réttur sem menn fá með þeim ákvæðum sem ég nefndi? Hver er sá réttur? Geta menn farið til dómstóla og sagt: Heyrðu, ríkisvaldið tryggir mér ekki besta mögulega heilbrigðiskerfi í heimi?  Þetta vildi ég nefna í þessari umræðu vegna þess að við verðum þegar við ræðum stjórnarskrána að velta fyrir okkur til hvers við ætlum að nota ákvæðin. Hvernig ætlumst við til að þau virki? Hvernig metum við möguleg áhrif þess að setja tiltekin ákvæði inn í stjórnarskrá eða breyta orðalagi að einhverju leyti? Hvernig gerum við það? Ég held að þetta sé atriði sem við þurfum að skoða vel í yfirferð okkar um það plagg sem hér liggur fyrir. Ég held að við þurfum að velta því vel fyrir okkur hvort við erum að setja inn í stjórnarskrá ákvæði sem eru marklaus eða ef þau hafa einhverja merkingu spyr ég hver eigi að móta regluna sem felst í hinu óljósa orðalagi. Er það löggjafinn? Ef það er löggjafinn, hefur löggjafinn þá frjálsar hendur? Getur hann túlkað að eigin vali hvernig markmiðunum yrði náð? Eða erum við hugsanlega, eins og ég hef raunar nokkrar áhyggjur af, að fela dómstólum í auknum mæli völd til að setja réttarreglur? Þetta er ákveðin hugsun sem við þurfum að hafa í huga. Við treystum dómstólum til að dæma eftir lögunum en við verðum hins vegar að fara varlega í það að orða lagaákvæði og þá sérstaklega stjórnarskrárákvæði með þeim hætti að við leggjum dómstólum á herðar þá skyldu að búa til réttarreglur. Það er atriði sem mér finnst að við þurfum að varast. Ég ætla, hæstv. forseti, ekki að fara lengra. Þetta var atriði sem kom mér í hug í þessari umræðu í ljósi þess sem hv. þingmenn sögðu áðan. Við eigum eftir að fara yfir þessar tillögur í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og vafalaust fáum við líka tækifæri til að ræða þær í þingsal síðar. Ég legg að lokum áherslu á það, eins og ég sagði í minni fyrri ræðu, að við þurfum að fara í þessa vinnu af fullri alvöru og varúð, gæta þess að átta okkur á því nákvæmlega hverju við viljum breyta og þegar við höfum komist að niðurstöðu um það þurfum við að vanda okkur við framsetningu og útfærslu.

Virðulegi forseti. Ég tel svo sem ekki ástæðu til að lengja þessa umræðu og er hjartanlega sammála hv. þm. Birgi Ármannssyni og öðrum sem hér hafa talað að það þarf að huga vel að orðalagi. Í mörgum tilfellum held ég að það sé rétt þegar vísað er til þess að eitthvað beri að tryggja með lögum sem út af fyrir sig þarf ekkert að segja. Það þarf bara að gefa þá yfirlýsingu að svona skuli á málum haldið. Ég get hins vegar ekki annað en gert athugasemd við þá rökræðuhefð sem hér er notuð og það er að vitna ekki rétt í texta. Það stendur hvergi í þessu plaggi að það eigi að tryggja öllum bestu heilbrigðisþjónustu í heimi eða neitt svoleiðis. Það stendur hins vegar að allir eigi „rétt til að njóta andlegrar og líkamlegrar heilsu að hæsta marki sem unnt er“.

Hvað þýðir það?

Þar segir að fólk eigi rétt á því, allir, ekki bara til dæmis þeir sem eiga peninga eða eitthvað svoleiðis, heldur allir. Hérna stendur líka: „Öllum skal með lögum tryggður réttur til aðgengilegrar, viðeigandi og fullnægjandi heilbrigðisþjónustu.“ Hér er sagt að hér eigi að vera heilbrigðiskerfi sem sé opið öllum, ekki háð stétt, ekki háð efnahag, ekki neinu. Þetta þýðir einfaldlega það. Ég er alveg sammála því að við þurfum að ræða þetta í þaula og hugsa hvað eigi að vera inni, en notum þá orðin sem hér liggja til grundvallar en ekki önnur.

Hæstv. forseti. Ég tek mikið mark á orðum hv. þm. Valgerðar Bjarnadóttur og játa mig sekan. Ég vitnaði ekki rétt í textann eins og hann liggur fyrir, ég var ekki með hann fyrir framan mig. Innihaldið í athugasemd minni stendur engu að síður. Í 23. gr. segir um heilbrigðisþjónustu, með leyfi forseta: „Allir eiga rétt til að njóta andlegrar og líkamlegrar heilsu að hæsta marki sem unnt er.“ Þetta segir í stjórnarskránni ef frumvarpið verður að lögum. Hver á að tryggja þetta? Ef þetta á að hafa einhverja merkingu er einhver sem á að tryggja það, þykist ég vita, hæstv. forseti. Er það ríkisvaldið? Getur það tryggt andlega og líkamlega heilsu að hæsta marki sem unnt er? Ég efast um það.  Ég vildi bara vekja athygli á því að það er auðvelt, hæstv. forseti, að búa til langt plagg, helmingi lengra en þetta ef menn vilja, sem er fullt af alls konar jákvæðum, æskilegum, góðum og fallegum markmiðum - en á það endilega allt heima í stjórnarskrá? Ég velti því fyrir mér. Ef menn vilja setja það í stjórnarskrá þarf að velta fyrir sér hvort staða þessara orða, þessara ákvæða í stjórnarskrá, hefur einhverja raunverulega merkinu, hefur einhverja raunverulega réttarverkan, hefur einhverja þýðingu. Ég legg til, hæstv. forseti, að við skoðum allmörg ákvæði í þessum tillögum út frá þessu sjónarmiði þannig að við setjum ekki eitthvað inn í stjórnarskrá sem er í rauninni bara innantóm loforð 

Frú forseti. Ég verð að gagnrýna þetta form, að þetta skuli rætt sem skýrsla því að það er bara ein umræða um skýrslur og því verður lítið um samræðu þingmanna um málið. Menn velta vandanum dálítið yfir á þá nefnd sem fær málið til skoðunar sem er þá mönnuð nokkrum þingmönnum af þeim 63 sem hér sitja. Það sem ég ætla að byrja á að tala um er hvernig þetta frumvarp - ég hef ekki nokkur tök á því, frú forseti, í þessum stutta ræðutíma að fara í gegnum allt málið en ég ætla að fara í gegnum nokkur atriði. Í 113. gr. er gert ráð fyrir því að stjórnarskrárbreytingar verði, eftir að þetta hefur verið samþykkt, bornar undir atkvæði allra kosningarbærra manna í landinu til samþykktar eða synjunar og það er vel, en það stendur ekkert um hvað þurfi marga. Það virðast engin mörk vera á því, þ.e. það gætu 20% tekið þátt í kosningunni og 11% samþykkt og þá er orðin stjórnarskrárbreyting. Frú forseti. Ég er ekki sáttur við þetta. Ég er ekki sáttur við það að 11% þjóðarinnar geti tekið ákvörðun um að breyta grundvelli lagasetningar. Ég hefði viljað hafa einhver mörk þarna og ég skora á hv. nefnd sem fær málið til skoðunar að skoða þetta mjög nákvæmlega. Ég var reyndar mjög metnaðargjarn í mínum hugmyndum um breytingu á 79. gr., að 60% kjósenda þyrftu að samþykkja breytingu vegna þess að ég vil að það sé gert í sæmilegri sátt. Gert er ráð fyrir því að forseti Íslands starfi áfram, að það embætti verði áfram til staðar. Ég er alls ekki að taka afstöðu til þeirrar persónu sem gegnir því embætti en ég hef lagt til í tvígang áður að það embætti verði lagt af og forseti Alþingis taki yfir þau verkefni sem þar sitja og verði fulltrúi landsins út á við. Ég held að menn ættu að skoða það. Íslendingar hafa ekki haft kóng nema erlenda lengi vel og það gafst ekkert voðalega vel. Ég held að íslenskt þjóðfélag sé ekki þannig upp byggt að við þurfum kónga og forsetinn tók greinilega yfir hlutverk danska konungsins þegar stjórnarskráin var samþykkt. Ég verð að tala um þær væntingar sem menn hafa um breytingar á stjórnarskrá. Það er eins og sumt fólk haldi að ef við breytum stjórnarskránni batni veðrið meira að segja. Það falli allt í ljúfa löð og hér verði aldrei óréttlæti, félagslegt óréttlæti, hrun eða einhver leiðindi, atvinnuleysi muni hverfa eins og dögg fyrir sólu o.s.frv. Þetta er náttúrlega reginfirra. Ég vil að menn átti sig á því að breyting á stjórnarskrá hefur ekkert voðalega mikið gildi fyrir almenna hegðan nema eitthvað komi upp sem er svo voðalegt að borgarinn þurfi vernd, þ.e. ef stjórnarskráin er brotin sem á eiginlega aldrei að gerast en gerist þó endrum og eins. Ef stjórnarskráin er á almennilegu máli og enginn efi er um hvað greinarnar þýða og hvað stjórnarskráin meinar mun hún virka miklu betur en ef orðalag hennar er eitthvað loðið. Talað er um Lögréttu í 62. gr. Ég hef alltaf litið svo á að við eigum að nota Hæstarétt til að dæma um hvort lög frá Alþingi standist stjórnarskrána. Við eigum að nota Hæstarétt, hafa hann fullskipaðan og kalla hann stjórnlagadómstól í því tilviki að hann endrum og eins, einstaka sinnum, dæmi um það að eigin frumkvæði eða beiðni annarra hvort ákveðin lög frá Alþingi standist stjórnarskrá. Ég er á móti því að búin sé til sérstök Lögrétta sem meira að segja Alþingi sjálft kýs sem ég tel ekki gott. Vandinn við þetta frumvarp er sá að við Íslendingar eigum ekki orð yfir hugtakið manneskja nema orðið manneskja. Þjóðverjar sem eiga orðið „Mensch“ sem þýðir manneskja en gengur dálítið lengra, mannvera. Það gerir okkur dálítið erfitt um vik því að við verðum alls staðar að nota orðið maður sem í málvitund fólks þýðir karlmaður, sem er ekki nógu sniðugt þó að menn reyni alltaf að segja við sjálfan sig að maður er jú bæði maður og kona. Þetta er ákveðið vandamál og ég hefði viljað að öll stjórnarskráin væri skrifuð með það í huga að nota orðið manneskja í staðinn fyrir maður. Svo er annað, víða er talað um að með lögum eigi að gera eitthvað. Hér er sagt í 8. gr.: „Öllum skal tryggður réttur til að lifa með reisn.“ Af hverju stendur ekki: Allir menn skulu lifa með reisn. Af hverju þarf að tryggja þetta einhvern veginn og þá væntanlega með lögum? Í 17. gr. stendur t.d.: „Tryggja skal með lögum frelsi vísinda, fræða og lista.“ Af hverju stendur ekki bara: Vísindi, fræði og listir eru frjálsar. Þá er það undirstaða lagasetningarinnar, þingmenn sverja eið að stjórnarskránni og þeir eiga að búa til lög til að tryggja þetta. Svo ætla ég að tala um draumsýnina. Menn hafa mikla tilhneigingu til að búa til fallegt þjóðfélag með orðum og halda þá að þeir geti farið heim til sín og allt sé komið í fínt lag. Ég ætla að lesa upp úr 23. gr.: „Allir eiga rétt til að njóta andlegrar og líkamlegrar heilsu að hæsta marki …“ Frú forseti. Er það miðað við árangur bandarískra háskólasjúkrahúsa sem hæst ganga í því að viðhalda heilsu manna en kostar óhemju? Hvað þýðir þetta? Ég veit það ekki. Ég hefði viljað sleppa þessu „að hæsta marki“ og setja eitthvað mildara. Svo er talað um skólaskyldu. Það eru heilmiklar deilur um hvort það eigi að vera skylda, hvort það eigi ekki frekar að vera menntunarskylda. Ég er ekki viss um að allir vilji hafa þarna skólaskyldu. Svo kemur 25. gr. Þetta er alveg yndislegt: „Öllum skal tryggður réttur til sanngjarnra launa …“ Frú forseti. Mér finnst að sanngjörn laun mín séu a.m.k. milljón á mánuði, miðað við menntun, reynslu og allt það, og hvað ég er duglegur og hvað ég held margar ræður. Hver á að segja hvað eru sanngjörn laun? Nú er það svo í þjóðfélaginu, sem betur fer, að ríkið borgar ekki öll laun. Það eru nefnilega til einstaklingar sem reka fyrirtæki eða búa sjálfir sem eru að borga öðrum laun. Þetta er eiginlega krafa til þeirra að þeir eigi að borga eitthvað sem heitir sanngjörn laun. Ég hef oft sagt þegar menn kvarta undan því að lægstu laun á Íslandi séu lág: Af hverju í ósköpunum stofnarðu ekki fyrirtæki og borgar há laun fyrst það er svona auðvelt? Ef það er svona auðvelt að hækka lægstu laun skaltu bara gera það, segi ég við viðkomandi, því að það er öllum frjálst að stofna fyrirtæki og borga há laun, ef þeir telja að það sé svona auðvelt. Svona ákvæði að öllum skuli tryggður réttur til sanngjarnra launa er bara út í hött því að það er krafa á eitthvert fólk að fara að borga hærri laun en það kannski getur, einhver fyrirtæki. Síðan er sagt í 29. gr.: „Í lögum má aldrei mæla fyrir um dauðarefsingu.“ Mér finnst að 1. gr. eigi bara að hljóða svo: Engan mann má drepa. Þá felst líka í því herskylda. Ef engan má drepa má hermaður ekki heldur drepa og ef engan má drepa má ríkið heldur ekki drepa með dauðarefsingu. Það er eitthvað sem allir skilja, engan má drepa, enga manneskju má drepa. Við skulum orða það þannig. Svo er það 33. gr. Óbyggð víðerni, það á að tryggja að þeim sé viðhaldið og að náttúruminjar og óbyggð víðerni njóti verndar. Hvað þýðir þetta eiginlega? Ef þetta hefði verið í gildi þegar Ísland var numið 870 hefði sennilega verið bannað að flytja inn fólk, landnámið hefði verið bannað ef þetta hefði staðið þá. Ísland var þá eitt stórt víðerni, óbyggt, og þetta ákvæði á að tryggja það. Þetta er komið í stjórnarskrá, það má ekki byggja neitt meira. Það má ekki reisa einhver hús inni á eyðimörkum landsins. Ég er nú ekki búinn með nema lítið, frú forseti. Auðlindirnar, já, fyrir nokkrum árum voru vatnsföllin í sveitunum til bölvunar. Fyrir 100–200 árum voru vatnsföllin í sveitunum til bölvunar og sjávarútvegurinn var ekki auðlind því að hann drap fullt af ungum karlmönnum á Íslandi á hverju einasta ári.

Hæstv. forseti. Ég vildi staldra við eitt atriði í ræðu hv. þm. Péturs Blöndals. Það er vegna þess að hann nefndi 62. gr. tillagna stjórnlagaráðs sem varða þá nefnd sem kölluð er í tillögunum Lögrétta. Hv. þingmaður virtist hafa aðra hugmynd um útfærslu í því sambandi en hér er að finna. Ég vildi bara nota tækifærið til að vekja athygli á þessari grein. Þetta er meðal þeirra nýmæla sem er að finna í frumvarpinu sem mér sást yfir að nefna í ræðum mínum. Ég vil kannski nálgast þetta með pínulítið öðrum hætti en hv. þm. Pétur Blöndal en ég tel að þetta geti verið ágæt hugmynd, þ.e. hugmyndin eins og hún birtist í tillögutextanum og skýringum getur verið ágæt. Hana þarf bara að móta töluvert betur að mínu mati. Við þurfum t.d. að átta okkur á því hvert vægið á að vera. Maður les í skýringunum að þetta eigi fyrst og fremst að vera ráðgefandi en með því að setja ákvæði um þetta inn í stjórnarskrá er nefndinni gefið töluvert mikið vægi. Ég vildi bara nota þetta tækifæri til að vekja athygli á því að hér er um enn eina greinina að ræða sem við þurfum að ræða töluvert nánar hvernig við viljum útfæra. Ég vildi að lokum líka segja, hæstv. forseti, ég verð að geta þess þó að það sé smekksatriði og tengist ekki neinu öðru, að mér finnst nafnið Lögrétta dálítið uppskrúfað.

Frú forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni að þetta síðasta, Lögrétta, er eitthvað mjög stórt og mikið og er eiginlega orðið svona álitsgjafi. Ég hefði frekar viljað að Hæstiréttur tæki þetta hlutverk að sér, að þingnefndir gætu snúið sér til Hæstaréttar með einstök þingmál og hann mundi leggja mat á það hvort þau samrýmdust stjórnarskrá, ef einhver vafi er um það. Velflest frumvörp sigla hér í gegn í góðum friði og góðri spekt. Hæstiréttur gæti auðveldlega gert þetta og hann er þó alla vega óháður Alþingi eða á að vera það. Ég hefði viljað ganga lengra, að Hæstiréttur dæmdi líka ef kröfur kæmu um það annars staðar frá en á þinginu. Að eftir að búið væri að samþykkja lög hefðu borgararnir eða framkvæmdarvaldið leyfi til að snúa sér til Hæstaréttar og spyrja hvort viðkomandi lög stæðust stjórnarskrá, eins og t.d. kvótafrumvarpið gamla, öryrkjadómurinn og slíkt þar sem Hæstiréttur var í hlutverki stjórnlagadómstóls en að það þurfi þá að taka fram í stjórnarskrá að hann sé stjórnlagadómstóll. Ég vildi sem sagt árétta þetta með Lögréttuna því að mér finnst að þarna sé verið að búa til nýtt batterí í litlu landi. Ég get alveg skilið það, frú forseti, að hjá 100 millj. manna þjóð eins og Þýskalandi þyki ástæða til að hafa stjórnlagadómstól og hún hefur efni á því. En í svona litlu landi verðum við að gæta hagræðingar og hagræða á öllum sviðum og þá finnst mér ágætt að nota Hæstarétt í þetta til að koma endrum og eins, þetta er ekki mjög oft, og hann taki afstöðu til þess hvort lagafrumvörp eða lög standist stjórnarskrá.

Hæstv. forseti. Við hv. þm. Pétur Blöndal erum oftast nær sammála en ég held að við séum ekki sammála um þetta. Ég er ekki þeirrar skoðunar að það sé hægt að leggja fyrir Hæstarétt eitthvað sem við getum kallað lögspurningar. Ég held að við eigum að láta við það sitja að Hæstiréttur dæmi í dómsmálum sem til hans berast eða það verði alla vega fyrst og fremst hans verkefni. Vandinn við að senda spurningar af þessu tagi til Hæstaréttar er kannski fyrst og fremst fólginn í því að Hæstiréttur getur síðar þurft að takast á við dómsmál sem byggja á viðkomandi lögum og þá er rétturinn kannski fyrir fram búinn jafnvel að gera sig vanhæfan til að fjalla um málið. Ég sé svona ákveðna vankanta á því þó að ég skilji nákvæmlega hvað hv. þingmaður er að fara. Kosturinn við að hafa sérfræðinganefnd til að láta í ljós álit í þessu sambandi er að mínu mati ótvíræður. Það kemur oft upp í þinginu umræða um hvort tiltekin ákvæði standist stjórnarskrá eða alþjóðasáttmála og það er auðvitað ágætt að hafa einhvers konar farveg til að fá álit á því, ráðgefandi álit ef við getum orðað það svo, en að mínu mati þarf að útfæra hugmyndina betur en gert er í þessum tillögum stjórnlagaráðs. Það þarf að móta þetta aðeins nánar. Ég held, ólíkt kannski því sem hv. þm. Pétur Blöndal sagði áðan, að það gæti vel komið til þess að það væri mjög mikið leitað til þessarar nefndar ef hún kemst á laggirnar, að það verði mjög oft sem flóknum og viðamiklum spurningum verði beint til hennar úr þinginu. Ég byggi í raun og veru bara á því hversu oft stjórnarskrárspurningar hafa verið til umræðu í þinginu á síðustu árum í tengslum við hin og þessi lagafrumvörp sem tekin hafa verið til meðferðar.

Frú forseti. Þetta er rétt hjá hv. þingmanni. Ég hafði ekki séð þetta alveg svona. Þetta sýnir einmitt gildi umræðunnar. Það má vel vera að það sé ágætt að hafa einhverja nefnd þingmanna eða sem er kosin af þingmönnum, sérfræðinga, sem getur farið yfir frumvörp. Það er oft þannig þegar við ræðum frumvörp að þar sem koma fram spurningar um hvort eitthvað standist stjórnarskrá og það væri ágætt að geta vísað því með tiltölulega formlitlum hætti til nefndar sem tæki hratt og vel afstöðu til þess. Það má vel vera að þetta sé rétt. Hins vegar vil ég að þegar menn telja að lög stangist á við stjórnarskrá sé þetta hlutverk Hæstaréttar og það verði sett inn í hina nýju stjórnarskrá sem í fyrsta skipti fjallar um Hæstarétt yfirleitt, því að í núgildandi stjórnarskrá er ekki orð um Hæstarétt, merkilegt nokk.

Frú forseti. Við erum að ræða afskaplega stórt og mikið mál, í mínum huga mjög mikilvægt mál, með þeim mikilvægari sem Alþingi ræður. Þá er valið það form að hafa skýrslu sem fær eina umræðu. Ég mun væntanlega aldrei framar geta talað um skýrsluna, ég veit ekki hvernig það ætti að gerast. Ég hef heimild til að tala tvisvar og sú heimild er búin. Ég er ekki nándar nærri búinn að ræða málið. Ég get farið í andsvör ef einhverjir fleiri skyldu taka til máls af því að umræðunni var frestað, ég veit ekki heldur hvað það þýðir, en ég mundi vilja að hæstv. forseti reyndi að finna einhvern flöt á því að Alþingi geti rætt þetta betur, að hv. þingmenn geti rætt betur einstök atriði þessara stjórnarskrárdraga þannig að nefndin hafi úr einhverju að moða þegar hún tekur til við sína vinnu.

Forseti vekur athygli þingheims á því að umræðunni var frestað og hún mun koma aftur á dagskrá þegar stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur fjallað um skýrsluna.