Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fjvn. hefur haft þessa till. til athugunar á fundum sínum og sent hana til umsagnar Búnaðarfélagi Íslands, sem lagði til, að till. yrði samþykkt nokkuð breytt. Í þessari till. er gert ráð fyrir að kjósa fimm manna milliþinganefnd til að athuga málið, en búnaðarþing lagði til, að það yrði nefnd innan Búnaðarfélags Íslands, verkfæranefnd og tilraunanefnd búfjárræktar, sem fengi málíð til athugunar. Fjvn. fellst á þetta sjónarmið og álítur eðlilegt, að þessari nefnd verði falið að athuga það, sem í till. felst. Að öðru leyti hefur nefndin ekki séð ástæðu til þess heldur að taka tillit til kostnaðar við þessa nefndarskipun, því að í fjárlögum er gert ráð fyrir því að veita 100 þús. kr. til þessara rannsókna, og leggur til, að till. verði samþ. með þeim breytingum, sem um er getið á þskj. 472.



Ég vil láta í ljós þakklæti mitt til hv. fjvn. fyrir till. hennar í þessu máli. Við flm. getum fullkomlega fallizt á brtt. n. Höfuðástæða okkar flm. til að hreyfa þessu máli var, að því yrði sinnt og frekari gaumur gefinn heldur en enn er hér hjá okkur, og þeim tilgangi okkar fullnægir brtt. hv. fjvn.



Ég get um þessa þáltill. fjvn. um skipulag á samgöngum innanlands látið að mestu nægja að vísa til þeirrar grg., sem till, fylgir. Þar er þess getið, að n. leit svo á, að athugun á samgöngum innanlands bæri að taka upp á nokkru breiðari grundvelli en markaður er í þeim till., sem n. höfðu borizt um þetta efni, en þær beindust að því að taka aðeins til athugunar samgöngur á sjó á vegum ríkisins. Eins og nú er komið samgöngum í landi voru, þá grípa hinar síauknu ferðir á landi og í lofti mjög inn á svið samgangna á sjó með ströndum fram. Þeir aðilar allir, sem samgöngur vorar annast, kosta að sjálfsögðu mjög kapps um það, hver á sínu sviði, að þeir geti veitt með þeim sem bezta og hagkvæmasta þjónustu. Þetta er mjög mikilsvert atriði, því að góðar og greiðar samgöngur eru hverri þjóð undirstöðuatriði góðrar afkomu og velmegunar í hvívetna. Hitt er þó ekki síður nauðsynlegt, að þessi þjónusta sé sem bezt skipulögð heildarlega með það fyrir augum, að þar fari saman sú fyrirgreiðsla, sem hér hefur verið lýst, og hagkvæmur rekstur fyrirtækjanna, sem annast samgöngurnar. Samgöngur á landi og í lofti hafa þróazt mjög ört hin síðari ár, og þessi öra þróun þeirra hefur leitt til þess, að nauðsynlegt hefur þótt, að það opinbera gerði nokkrar ráðstafanir í því sambandi. Má þar benda á, að samgöngur til fólksflutninga á landi með bifreiðum eru skipulagðar samkvæmt lögum frá 1947, og samkvæmt því, sem þar er ákveðið, er það nefnd, sem hefur það verkefni með höndum að skipuleggja þessar ferðir, en þessi skipulagning á bifreiðum til fólksflutninga hefur það markmið fyrst og fremst að haga bifreiðaferðunum þannig, að sem bezt og hagkvæmust not verði af þeim innan þess verkahrings, sem þeim er markaður. Þetta er höfuðtilgangurinn með þeirri skipulagningu. Sama er að segja um flugferðirnar. Samkvæmt lögum frá 1950 hefur ráðherra heimild til að setja reglur um flugferðir og ef nauðsyn krefur að veita einu eða fleiri félögum sérleyfi til fastra áætlunarferða á ákveðnum leiðum. Þannig var það, að á meðan Flugfélag Íslands og Loftleiðir stunduðu bæði flugferðir innanlands, var ferðunum síðustu árin skipt á milli þessara félaga. En hér ber að sama brunni og um fólksflutninga með bifreiðum á sérleyfisleiðum, að þessi skipulagning var miðuð við heildarnot af flugferðunum út af fyrir sig miklu meira en hitt, að þær væru samstilltar við ferðir á landi og á sjó. Um þriðja þáttinn í samgöngukerfinu, strandferðirnar og flóabátaferðirnar, er það að vísu svo, að það eru ekki til nein sérstök lagafyrirmæli um þennan rekstur. En Skipaútgerð ríkisins er háð ákvörðun Alþingis og þess ráðherra, sem fer með þau mál. Um flóabátaferðirnar, sem njóta nokkurs styrks úr ríkissjóði, er því þannig varið, að styrkurinn er því skilyrði bundinn m. a., að ferðaáætlun bátanna sé samþykkt af póst- og símamálastjórninni og af Skipaútgerð ríkisins. Að því er snertir strandsiglingarnar er ljóst, að hinir hraðvaxandi flutningar á landi og í lofti hafa að sjálfsögðu víðtæk áhrif á rekstur þeirra. Þetta allt þarf þess vegna að hafa í huga við athugun þessa máls og það því fremur sem skipulag allra þessara þriggja þátta í samgöngukerfi voru, eins og ég sagði áður, er meira miðað við það, að hver þeirra fyrir sig nýtist sem bezt, en hitt, að tilhögun á heildarrekstrinum sé máske svo haganlega fyrir komið sem bezt mætti vera og efni gætu staðið til. Það er því einmitt með sérstöku tilliti til þessa alls, sem fjvn. lítur svo á, að tímabært sé að gera nú heildarathugun á samgöngukerfi landsins í vændum þess, að á þann hátt takist að koma þeirri skipun á samgöngurnar, að þær geti orðið, eins og í tillgr. segir, sem hagkvæmastar fyrir byggðir landsins, en kostnaði þó í hóf stillt, svo sem auðið er. Fjvn. leit svo á, að líklegasta leiðin í því efni væri að fela fimm manna mþn. þetta starf, og er það einnig í samræmi við það, sem lagt er til í þáltill. á þskj. 78. Vil ég svo ljúka mínu máli með því að bera fram fyrir hönd fjvn. ósk um, að Alþ. geti verið nefndinni sammála um að hafa þessa tilhögun á afgreiðslu málsins.



Herra forseti. Ég hef, eins og kunnugt er, ásamt hv. þm. Snæf. borið fram á síðustu þremur þingum till. til þál. um að koma betri skipan á strandferðir í kringum landið með tilliti til þess, að meira gagn mætti verða af ferðunum og kostnaðurinn þó allmiklu minni en hann nú er í sambandi við útgerð á skipum ríkisins. Hv. frsm. og formaður fjvn. hefur nú gert grein fyrir þeirri till., sem n. ber fram á þskj. 446, og hefur þar verið tekið upp meginatriðið úr þeirri till., sem við höfum borið fram, ég og hv. þm. Snæf., á þskj. 78, eins og hann einnig lýsti. Get ég hér lýst yfir, að ég er ekki einasta samþykkur þeirri málsmeðferð, sem hér hefur verið höfð á, heldur vil og leyfa mér að flytja hv. fjvn. þakkir fyrir afgreiðslu málsins á þann hátt, sem hér kemur fram í þáltill. Það er að sjálfsögðu mér aðeins gleðiefni, að þessi athugun eigi að vera víðtækari en gert er ráð fyrir í till. okkar hv. þm. Snæf., og ég er fyllilega sammála því, að það sé bæði rétt og viturlegt, að málið sé tekið upp á þeim grundveili, sem hv. fjvn. leggur til.



Herra forseti. Við fyrri umr. þessa máls gerði ég grein fyrir þeirri till., sem hér liggur fyrir, og hef ég engu við það að bæta, sem ég sagði þá. Allshn. Sþ. hefur haft till. til meðferðar, og eins og sjá má á nál. á þskj. 413, mælir n. með, að till. verði samþykkt óbreytt. Einn nm., hv. þm. Snæf. (SÁ), var ekki viðstaddur, þegar n. afgreiddi þetta mál, og nú ber hann fram brtt. á þskj. 453. Er hún ekki mikil efnisbreyting að vísu, en n. hefur ekki haldið fund, síðan þessi till. var borin fram, og þar af leiðandi enga afstöðu til hennar tekið. Ef hv. þm. Snæf. óskar eftir því, að n. taki þessa brtt. hans til athugunar, mundi þurfa að fresta umr. nú, og hef ég ekkert á móti því út af fyrir sig.



Herra forseti. Á þskj. 72 hafa þeir hv. 1. þm. Eyf. og hv. þm. N-Þ. flutt till. til þál. um aukna fræðslu fyrir almenning í þjóðfélags- og þjóðhagsfræðum. Till. var vísað til hv. allshn., sem afgreiddi hana á fundi sínum 22. f. m. Mælti n. með því, að hún yrði samþ., eins og nál. á þskj. 413 ber með sér. Vegna fjarvistar var ég ekki mættur á fundi allshn., er till. var afgreidd. Hef ég leyft mér að bera fram brtt. á þskj. 453 um, að upphaf 1. mgr. tillgr, orðist svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að skipa fimm manna nefnd eftir till. Háskóla Íslands, Alþýðusambands Íslands, Stéttarsambands bænda, Landssambands ísl. útvegsmanna og Iðnaðarmálastofnunar Íslands, er tilnefna sinn manninn hver, til þess að kanna“, o. s. frv. Brtt. mín kveður á um, að til viðbótar þeim þrem aðilum: Háskóla Íslands, Stéttarsambandi bænda og Alþýðusambandi Íslands skuli Landssamband ísl. útvegsmanna og Iðnaðarmálastofnun Íslands tilnefna einn mann hvor í n. þá, sem þáltill. kveður á um að ríkisstj. skipi. Verða nm. þá fimm í stað þriggja, sem hv. flm. gerðu ráð fyrir í þáltill. Tel ég eðlilegt og rétt, að Landssamband ísl. útvegsmanna og Iðnaðarmálastofnun Íslands tilnefni einnig menn í þessa nefnd. Ég hef rætt þessa brtt. mína við hv. nm. í allshn., og ég gat ekki heyrt annað en þeir væru allir sammála um, að till. væri þannig samþykkt. Eru mér það því dálítil vonbrigði, að hv. 1. þm. Eyf., form, allshn., óskar eftir því, að brtt. mín sé tekin fyrir á fundi allshn. Var mér ekki annað ljóst en að allir nm. væru samþykkir brtt. minni, og hafði ég því vænzt þess, að till. mín yrði afgreidd á þessum fundi.



Herra forseti. Ég held það sé misskilningur, sem hv. þm. Snæf. sagði, að nm. hafi tjáð sig fylgjandi þessari till. fyrir fram. Ég segi fyrir mig, að ég minnist þess ekki að hafa sagt það. Ég lofaði að taka þessa till. til velviljaðrar athugunar í nefndinni, en ég lýsti engu sérstöku fylgi við hana, og hvað sem hv. þm. kann að hafa rætt við einstaka nm., þá er það að sjálfsögðu ekki formleg afgreiðsla í nefnd. - Ég óska ekkert eftir því sérstaklega, að umr. sé frestað. Ég bara gerði það tilboð, ef hv. þm. vildi láta nefndina taka ákvörðun um þessa till., að þá væri umr, frestað. Ef hann óskar, að hún sé borin undir atkvæði án frekari athugunar, þá hef ég ekkert á móti því.



Herra forseti. Það er sjálfsagt að verða við ósk hv. þm. Eyf. (BSt), formanns allshn., um það, að þessi till. mín verði tekin til meðferðar í allshn., og vil ég því biðja hæstv. forseta að fresta umræðunni.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja þáltill. á þskj. 470 um rannsókn hafnarbóta við Dyrhólaós. Þetta er ekki nýtt mál hér á hv. Alþ. Það hefur borið hér á góma fyrr, og rannsókn að nokkru leyti hefur farið fram á skilyrðum til hafnarbóta á þessum stað, og mun vita- og hafnamálastjóri hafa talsvert af gögnum í fórum sínum þessu máli viðvíkjandi. En tilefni þess, að ég flyt þessa þáltill., er, að á s. l. sumri bað ég Gísla Sigurbjörnsson forstjóra hér í Reykjavík að skreppa austur í Mýrdal með þýzka verkfræðinga, sem þá voru staddir hér á landi, og óskaði þess, að þessir verkfræðingar litu á aðstæðurnar við Dyrhólaós. Verkfræðingarnir komu austur og litu á staðhætti þarna, að vísu mjög lauslega, því að þeir höfðu ekki neina viðdvöl og ekki nein tæki til rannsókna meðferðis. En eins og fram kemur í bréfi Gísla Sigurbjörnssonar til mín, sem prentað er sem fskj. með þessari þáltill., hafa hinir þýzku verkfræðingar talið sjálfsagt, að þetta hafnarmál yrði rannsakað nánar. Þar sem þessir verkfræðingar munu dveljast á Akranesi næsta sumar, hafa tekið að sér mikið hafnarmannvirki þar, þá er hægurinn hjá að fá úr því skorið, hvort þeir finna einhver úrræði til að ráða þarna bót á við Dyrhólaós. Ég tel því sjálfsagt, að þetta mál verði athugað nánar, og það er svo þýðingarmikið fyrir héruðin eystra, að ég tel vart áhorfsmál, þó að einhverju lítils háttar fé sé í það varið, að ganga úr skugga um, hvort hér sé hægt að ráða nokkra bót á. Ég fullyrði ekkert um það, hvort þetta er hægt, en till. fjallar um, að þetta verði athugað. - Ég leyfi mér að leggja til, að till. verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. fjvn.

Frsm,. (Bernharð Stefánsson): Herra forseti. Þessi þáltill. um eyðingu refa og minka er um það, að Alþ. feli ríkisstj. að láta í samráði við Búnaðarfélag Íslands fara fram athugun á möguleikum til eyðingar refa og minka og þá sérstaklega, hvort ekki sé tiltækilegt að taka upp nýjar aðferðir til útrýmingar þeim. Till. var vísað til allshn. þingsins, og sendi hún hana til Búnaðarfélags Íslands og bað um umsögn þess um till. Svar barst frá Búnaðarfélaginu, og er það prentað sem fskj. með nál. allshn. á þskj. 412. Í svari sínu segir Búnaðarfélagið meðal annars: „Búnaðarfélag Íslands hefur á ýmsan hátt unnið að því, að betri árangri yrði náð við eyðingu refa og minka. Hið síðasta í því efni er það, að samkomulag hefur náðst um það við sendiráð Bandaríkjanna hér á landi, að hingað til lands komi kunnáttumaður á þessu sviði, er gefi leiðbeiningar um nýjar aðferðir við eyðingu refa og minka. Er komu þessa manns vænzt á næsta vori. Þá hefur stjórnin fengið um það fregnir frá landbrn., að greiddur verði ferðakostnaður þessa manns hér. Lítur Búnaðarfélagsstjórnin því svo á, að ekki sé ástæða til frekari aðgerða í máli þessu að svo stöddu.“ Allshn. leit svo á, að samkv. þeim upplýsingum, sem liggja fyrir frá Búnaðarfélaginu, sé till., eins og hún er fram borin, fullnægt. Það er verið að gera það, sem till. ætlast til að gert verði. Þess vegna leggur n. til, að till. verði afgreidd með rökstuddri dagskrá, þannig hljóðandi: „Í trausti þess, að þeim ráðstöfunum, sem hafnar eru til eyðingar refa og minka, verði fram haldið og þær efldar, tekur Alþingi fyrir næsta mál á dagskrá.“ En síðan n. gaf út sitt álit, hafa flm. þáltill. borið fram við hana brtt., sem er töluvert mikið öðruvísi en upprunalega till. og því raunverulega alveg nýtt mál. Þeirra brtt. er um það, að skipuð verði nefnd til að gera tillögur um skipulagðar og samræmdar aðgerðir um land allt í því skyni að vinna að útrýmingu refa og minka með þeim aðferðum og á þann hátt, sem n. telur vænlegast til árangurs á sem skemmstum tíma o. s. frv. Um þessa brtt. hefur allshn. alls ekkert fjallað, og hefði slík till. legið fyrir, þegar n. tók málið til meðferðar, þá tel ég mjög vafasamt, að n. hefði lagt til að afgreiða slíka till. með rökstuddri dagskrá, því að hún er um ákveðna aðferð í þessu máli, sem sé að skipa nefnd. En till., eins og hún liggur fyrir og var borin fram, er aðeins um það að fela ríkisstj. að gera ráðstafanir í þessu efni í samráði við Búnaðarfélag Íslands, einmitt það, sem Búnaðarfélag Íslands er að gera í samráði við ríkisstjórnina. Ég get ekki neitt sagt um þessa brtt. frá hendi n., og væri svo, að hv. flm. vildu fá álit n. um hana, mundi vera ráð að fresta umr., svo að n. gæfist tóm til að athuga þessa brtt. Það má e. t. v. deila á n. fyrir það, af því að nokkuð er síðan brtt. kom fram, að hafa ekki þegar tekið hana fyrir, en eins og hv. þm. vita, hafa bæði ég og aðrir þm. í mínum flokki verið störfum hlaðnir undanfarna daga, og er það kannske nokkur afsökun fyrir því að hafa ekki kallað saman fund í nefndinni. Á hinn bóginn geta flm. alveg ráðið því, hvort þeir vilja láta till.. ganga undir atkv. eða fá athugun n. á henni.



Herra forseti. Sú þáltill., sem hér liggur fyrir til umr. á þskj. 44, var, eins og þingskjalsnúmerið ber með sér, flutt snemma á þessu þingi. Hún fjallar um það, að ríkisstj. verði falið að láta í samráði við Búnaðarfélag Íslands fara fram athugun á möguleikum til eyðingar refa og minka og þá sérstaklega, hvort ekki sé tiltækilegt að taka upp nýjar aðferðir til útrýmingar þeim. Má segja, að þessi till. sé nokkuð almennt orðuð. Í grg. till. á sama þskj. er hins vegar gerð grein fyrir því, að flm. vilji benda á nokkrar leiðir, sem nefndar hafi verið til þess að geta borið árangur í því starfi að útrýma þessum dýrum. Þar er bent á t. d. þá leið að hækka verðlaun fyrir að vinna hlaupadýr og minka frá því, sem þau eru nú ákveðin í lögum, og að nota sérstakar tegundir veiðihunda og einnig þann möguleika að koma af stað sýkingu meðal þessara dýra innbyrðis, en það er leið, sem farin hefur verið erlendis með allmiklum árangri, eftir því sem sá maður hefur tjáð mér, sem einna mest hefur fengizt við það undanfarið að útrýma minkum. Nú er það svo, að hér er um stórmál að ræða. Það er mikil hætta, sem nú vofir yfir ýmsum landshlutum í sambandi við það, að minkastofninn er að útbreiðast um landið. Þessi hætta vofir nú yfir ýmsum landshlutum, þar sem minkar hafa ekki áður verið, og í sumum þessum landshlutum a. m. k. stendur svo á, að koma þessara villidýra þangað mundi verða til mjög mikils tjóns. Það á t. d. við um þau héruð, þar sem æðarvörp eru. Þar er enginn vafi á því, að minkurinn mundi vinna mikið og tilfinnanlegt tjón, ef hann kæmist þangað, en hingað til hefur ekki verið mikið um hann í þeim landshlutum, þar sem æðarvörpin eru aðallega. Ég geri ráð fyrir, að hv. alþm. hafi lesið í blöðum greinar, sem hafa verið að birtast öðru hverju í vetur frá mönnum, sem mikinn kunnugleika hafa á þessum málum, sérstaklega á refaveiðum. Í þeim greinum er gerð grein fyrir mismunandi aðferðum við refaeyðinguna, en þær gefa jafnframt hugmynd um það, hvílíkur áhugi er á þessu máli víða um landið og að menn vonast eftir því, að Alþ. og ríkisstj. takist að finna eða efla þau ráð, sem dugi í þessu efni. Nú hefur okkur sýnzt það, flutningsmönnum þessarar till., að það væri rétt að óska eftir því, að samþykkt Alþ. um þetta efni yrði nokkuð með öðrum hætti og ýtarlegri en sú till., sem fram var borin í öndverðu á þskj. 44. Þess vegna höfum við nú nýlega leyft okkur að bera fram brtt. á þskj. 449 um, að till. verði töluvert ýtarlegri en hún var í öndverðu. Í þessari brtt. okkar er gert ráð fyrir því, að ríkisstj. verði falið í samráði við búnaðar- og bændasamtökin í landinu að skipa þriggja manna n. til þess að gera tillögur um skipulagðar og samræmdar aðgerðir um land allt í því skyni að vinna að útrýmingu refa og minka með þeim aðferðum og á þann hátt, sem n. telur vænlegast til árangurs á sem skemmstum tíma. Brtt. gerir ráð fyrir, að þessi n. hafi samband við sýslunefndir og kynni sér álit þeirra manna, sem mest hafa unnið að eyðingu dýranna hér á landi, og afli sér upplýsinga um útrýmingaraðferðir erlendis. Við höfum komizt að þeirri niðurstöðu, að það sé eiginlega óhjákvæmilegt að skipa sérstaka n. í þetta mál, og í samræmi við það höfum við nú lagt það til. Hins vegar gerðist það áður en við lögðum fram þessa till., að hv. allshn. hafði afgreitt hina upphaflegu till. á þann hátt, sem hv. frsm. n. gerði grein fyrir og fyrir liggur í nál. á þskj. 412. Þegar n. tók ákvörðun um þá afgreiðslu, lá, eins og hann sagði, brtt. okkar ekki fyrir. Nú eru það tilmæli okkar flm. til hv. n., að hún taki málið til athugunar á ný og þá í tilefni af þessari brtt. og fjalli þá um hana eins og hún liggur fyrir á þskj. 449. Á ræðu hv. frsm. skildist mér, að hann teldi fullt tilefni til þess, ef þess væri óskað, að n. tæki málið þannig fyrir, og vil ég þakka honum fyrir þær undirtektir undir brtt. Það eru, eins og ég sagði, tilmæli okkar, að n. taki málið aftur fyrir, og jafnframt vildi ég þá mælast til þess við hæstv. forseta, að hann frestaði málinu nú og tæki það út af dagskrá að þessu sinni, til þess að n. gefist ráðrúm til þess að taka það fyrir á ný.



Herra forseti. Um hver áramót undanfarin mörg ár hafa Alþingi og ríkisstj. verið sett í þann vanda að leysa efnahagsörðugleika sjávarútvegsins, sem vegna sívaxandi útgjalda af völdum dýrtíðarinnar hefur ekki getað staðið á eigin fótum. Fyrsta aðstoðin, sem veitt var bátaútveginum, var hinir svonefndu hrognapeningar. Þegar þetta reyndist ekki nægilegt, var tekið upp bátagjaldeyriskerfið og því beitt í vaxandi mæli, eftir því sem nauðsyn þótti til bera á hverjum tíma. Alllengi var þessi aðstoð aðeins veitt bátaútveginum. En að því dró síðar, að sjá varð togaraflotanum einnig fyrir fjárhagslegri aðstoð, þar sem sýnilegt var, að sá útvegur gat ekki heldur staðið á eigin fótum. Fyrst fengu gömlu togararnir gjaldeyrisfríðindi, og síðan var tekin upp sú regla að ákveða nýju togurunum styrk á hvern veiðidag, og fór það vaxandi, eins og kunnugt er. Sýnt var fram á og það með allsterkum rökum, að gjaldeyrir sá, sem útvegurinn aflaði, væri af honum tekinn og afhentur öðrum aðilum fyrir of lágt verð og að neytendur þeirra vara, sem fyrir hann voru keyptar, fengju raunverulega hagnaðinn, sem útgerðinni bæri að fá, og því væri rétt og sjálfsagt að breyta sölu gjaldmiðilsins til samræmis við aukinn kostnað við framleiðsluna. Var og hnigið að þessu ráði og gengið fellt, eins og kunnugt er. Með því að í kjölfar þess fylgdi á öllum sviðum sókn um hækkun á launum og öllu verðlagi í landinu, án þess þó að jafnframt væri unnt að knýja fram hærra verð fyrir framleiðsluna á erlendum markaði eða gera hana verðmeiri né heldur að skipuleggja verulegan sparnað í rekstri útgerðarinnar á öðrum sviðum, bar allt að sama brunni um afkomu útvegsins, og nú er svo komið, að greiða verður mjög háar fjárfúlgur til sjávarútvegsins af opinberu fé í einu eða öðru formi til þess að` tryggja, að þessi atvinnuvegur landsins stöðvist ekki. Þegar svo er komið, rísa upp óteljandi spurningar hjá þeim, sem taka verða á sínar herðar þungann af aðstoð þeirri, sem hér er veitt. Og einkum nú, eftir að ákveðið var, á hvern hátt og að hve miklu leyti skyldi styrkja útveginn á þessu ári, hefur komið fram margvísleg gagnrýni á þing og stjórn í sambandi við þær ákvarðanir og háværar kröfur settar fram um að láta endurskoða öll þessi mál, svo að raunverulega liggi fyrir skýr heildarmynd af ástandinu og á grundvelli þeirra upplýsinga verði síðar teknar ákvarðanir, sem nauðsynlegar séu til þess að tryggja vöxt og viðgang útflutningsframleiðslunnar í landinu. Ríkisstj. og Alþingi hafa jafnan í samráði við ýmsa sérfræðinga í útvegsmálum ákveðið, hvaða aðstoð skuli það og það árið veitt útveginum svo og eftir hvaða leiðum það skuli gert. Um þá fjárhagsupphæð, sem endanlega hefur verið ákveðin þannig, hefur ekki verið neinn ágreiningur, enda hafa allir stjórnmálaflokkarnir verið með í því að samþykkja þann þátt aðstoðarinnar, eftir að þeir hafa kynnt sér þær upplýsingar, sem fyrir hafa legið um afkomu útvegsins. En um hitt hefur verið deilt, á hvern hátt og að hvaða leiðum aðstoðin skuli veitt. Í þeim umr. hafa verið settar fram fullyrðingar um óhæfilegan milliliðagróða hjá þeim aðilum, sem annast margvíslega þjónustu í sambandi við útveginn, gróða, sem eðlilegt væri, að útvegurinn yrði aðnjótandi, án þess þó að jafnframt væri bent á nokkra frambærilega leið til þess að tryggja útveginum slíkan gróða. Hins vegar er augljóst, að eftir að búið er árum saman að fara þá leið að tryggja afkomu útvegsins með opinberu framlagi, er sköpuð vís hætta á því, að upp rísi óeðlileg verkaskipting í rekstrinum, þar sem hinum betra hluta er haldið að þeim greinum, er engrar aðstoðar njóta frá því opinbera, en hinum lakari að þeim greinum, sem vitað er að muni verða styrktur, svo að þær geti haldið áfram starfrækslu, og við slíku verður að sjálfsögðu að gæta fullrar varúðar. Þótt einkennilegt megi virðast, hafa þeir aðilar, sem mest hafa fjallað um þessi mál, aldrei krufið til mergjar, hvort unnt væri að gera þær tæknilegar og viðskiptalegar umbætur í rekstri framleiðslu sjávarafurða, sem jafnað gætu að verulegu leyti eða að öllu leyti þann halla, sem árlega er á rekstrinum, án þess að rýra hlut þeirra manna, sem við hann starfa. Er þetta þó hin mesta nauðsyn, og því er till. sú, sem hér er til umr., fram borin. Það verður ekki um það deilt, að eigi að vera unnt að viðhalda þeim lífskjörum, sem þjóðin hefur skapað hér á undanförnum árum, og enginn, hvar í flokki sem hann vill standa, vill, að þau verði rýrð, þá verða allir að leggjast á eitt með að auka útflutningsverðmætin, en draga ekki úr þeim. Það heyrast að vísu háværar raddir um það nú, einkum frá þeim, sem fara með bankamál og fjárhagsmál þjóðarinnar utan sala Alþingis, að hefja beri stórfelldan niðurskurð á innflutningi og að stöðva beri þá þróun, sem orðið hefur hér í uppbyggingu á flestum sviðum hin síðari ár, til þess þannig að ná hagkvæmum verzlunarjöfnuði og safna gjaldeyrisforða erlendis. Vissulega gæti þetta sjónarmið út af fyrir sig vel fært að settu marki, en það er á engan hátt þrautalaust fyrir framsækna athafnaþjóð og færir ekki þegnunum aukin lífsþægindi eða bætt kjör, nema síður sé. Hin önnur leið og heppilegri að sama marki er að auka útflutninginn bæði að magni og verðmæti. Nú er það vitað, að aðalframleiðslan til útflutnings er framleiðsla sjávarafurða. Það er því beint og órjúfanlegt samband á milli þess að auka útflutninginn og gera hann verðmætari og hins, að bæta afkomu útvegsins og auka afköst hans. Ætli þjóðin sér því að halda uppi baráttu fyrir sem beztum lífskjörum til handa þegnunum, verður hún jafnframt að halda uppi baráttu fyrir sæmilegri efnahagsafkomu sjávarútvegsins. Þetta tvennt verður ekki aðskilið, svo lengi sem sá atvinnuvegur annast meginhluta útflutningsframleiðslunnar, eins og nú er. Þessa staðreynd verður þjóðin að gera sér ljósa. Og þegar ekki er unnt lengur að komast fram hjá þessum sannindum, verður þjóðin að velja sér þá leið, sem er öruggust, sársaukaminnst og skerðir minnst hluta þeirra, sem að framleiðslunni vinna. Þegar horfið var að því árið 1945 að endurnýja togaraflotann, voru teknar upp þrauthugsaðar endurbætur á vélum togaranna, sem höfðu það í för með sér, að hvert skip sparaði um þrjár smálestir í eldsneyti á degi hverjum, miðað við sams konar stærð skipa annarra þjóða. Vakti þetta svo mikla athygli, að ýmsar aðrar þjóðir hafa tekið upp þessar sömu endurbætur. Síðan var horfið að enn víðtækari umbótum á vélum skipanna, sem enn gáfu jafngóðan árangur. Þessar tæknilegu umbætur á aðeins einum þætti í rekstri togaranna hafa sparað útgerðinni milljónir, og raunverulega er enginn vafi á því, að ef þær hefðu ekki verið gerðar, væri rekstur togaranna dæmdur algerlega úr leik hér á landi, með þeim erfiðleikum, sem að honum steðja á öðrum sviðum. Í dag er svo komið málum hjá togaraútgerðinni, að hvert skip verður að hafa a. m. k. 30% fleira fólk til þess að stunda sams konar veiðar á sams konar skipum og á sömu veiðisvæðum og samkeppnisþjóðir vorar sækja á. Hér skal ekkert rætt um það, hvort þær reglur, sem um þetta hafa verið settar, séu viturlegar eða ekki. En hitt er ljóst, að hvorki verður þeim breytt né að harma eigi það, að þeim hafi verið komið á, ef unnt er að finna leið, sem getur bætt upp það tap, sem talið er að hér hafi á orðið við að taka þá reglu upp, en það verður ekki gert nema með bættri tækni. Með þeim aðferðum, sem nú eru þekktar og viðhafðar í sambandi við togveiðar, verður ekki komizt hjá því að hafa ákveðinn lágmarksfjölda manna til þess að inna þau störf af hendi. Þoli atvinnugreinin ekki þau útgjöld, sem því eru samfara að greiða þeim fjölda manna laun, sem skapa þeim viðunandi lífskjör, ber fyrst af öllu að rannsaka, hvaða tæknilegar umbætur er mögulegt að gera til þess að geta látið vélar afkasta einhverjum hluta starfsins í stað handa og fækka þannig tölu þeirra, sem við það verk verða að vinna nú. Þessi aðferð hefur alls staðar verið ráðandi, þar sem vinnuaflið er meginútgjaldaliður í framleiðslu, og með þessari aðferð hefur verið unnt að bæta kjör þeirra, sem við framleiðslu vinna, meira en áður var. Er þar skýrasta dæmi um tækniþróun í bifreiðaiðnaði, en án hennar mundi sá iðnaður verða að fullu dæmdur úr leik, og með því að einn langstærsti útgjaldaliður útgerðarinnar er launagreiðslur, ber fyrst og fremst að athuga, hvaða tæknilegum umbótum verði komið á á þessum sviðum, sem verulega gætu dregið úr þeim kostnaði án þess að þrengja kjör þeirra, sem við útveginn starfa. Tæknilegar umbætur koma að sjálfsögðu engu að síður til greina í sambandi við alla vinnu, sem framkvæmd er í landi við aflann eða við skipin sjálf, svo sem í sambandi við allt það, er snertir störf og skipulag í fiskiðjuverum, losun afla, flutning á honum á milli stöðva, viðhald skipa og margt annað, sem hefur bein áhrif á afkomu útvegsins. Í þessu sambandi má benda á, að verið er að taka upp nýjar aðferðir í hraðfrystihúsunum á flökun með vélum, sem talið er að muni hafa í för með sér mikinn sparnað á vinnuafli, og verður útvegurinn að sjálfsögðu að hagnýta allar slíkar umbætur til hins ýtrasta og skipuleggja málið þannig, að þær komi útgerðinni fyrst og fremst til góða. Samfara því að geta notfært sér tækniþróunina til þess að draga úr kostnaðarliðum útgerðarinnar, svo sem ég hef hér minnzt á, þarf engu siður að notfæra sér hana til þess að nýta aflann sem bezt og gera hann sem allra verðmætastan. Gleypiveiði, svo sem hún hefur verið stunduð hér um langt árabil og sýnist ekki fara minnkandi, ef tækifærin bjóðast, er engan veginn framtíðaraðferðin í útvegsmálunum og hefur raunverulega staðið allt of langan tíma. Það verður að leggja höfuðáherzlu á, að það magn, sem veiðist á hverjum tíma, hvort sem það er mikið eða lítið, verði gert að sem verðmætastri vöru, en á þessu hefur verið og er mikill misbrestur. Sú tíð er löngu liðin og heyrir til gamla tímanum, að hægt sé sér að skaðlausu að hirða aðeins kjarnann úr veiðinni eða láta sér í léttu rúmi liggja, hvernig farið er með aflann. Fiskur þarf engu síður hárnákvæma og góða meðferð en kjöt, og það er frumskilyrði fyrir því, að unnt sé að ná hæsta verði og öruggustum markaði, að vanda sem allra bezt meðferð hans, frá því að hann kemur úr sjó og þar til hann kemst á borð neytendanna, hvar sem er í veröldinni. Og hér eins og víðast annars staðar er það sú meðferð, sem varan fær í byrjun, sem mest veltur á. Allar tæknilegar umbætur á þessu sviði, og þeirra er á flestum sviðum mikil þörf, mundu gera framleiðsluna verðmeiri, ryðja henni braut til betri og öruggari markaða og bæta hag útvegsins, og hér er um svo stórt atriði að ræða, að það eitt gæti verið þungt lóð á vogarskálunum. Sama má segja um hagnýtingu þess hluta aflans, sem enn í dag er of lítill sómi sýndur, þar sem þúsundum smálesta er fleygt af verðmætum, beinlínis vegna þess að ekki hefur verið sýnd nægileg þolinmæði í því að glíma við erfiðleikana og yfirvinna þá, svo að einnig þessi hluti aflans gæfi útgerðinni verulega auknar tekjur. Eftir þeim upplýsingum, sem fyrir hendi eru, er veiðarfæraeyðsla útvegsins ekki einasta orðin svo uggvænleg, að nauðsynlegt er að rannsaka, hvaða umbætur séu mögulegar á því sviði, heldur hefur og notkun einstakra tegunda veiðarfæra haft það í för með sér, að verðmæti þess afla, sem með þeim er aflað, er stórum minna vegna þess, hve aflinn skemmist og illgerlegt er að framleiða úr honum frambærilega vöru til manneldis. Er sýnilegt, að hér verður að leita einhverra bragða til þess að koma þessu atriði í betra horf. Þegar litið er yfir rekstrarútgjöld bátaútvegsins, sést, að langstærsti útgjaldaliðurinn að undanskildum laununum er beitan. Nemur sá liður hvorki meira né minna en sjöunda hluta af öllum tekjum bátsins, eða nærri 100 þús. kr. á 60 smálesta bát. Hér er um svo stóra upphæð að ræða, að það sýnist furða, að ekki skuli hafa verið gerð sameiginleg átök til þess að finna einhverja leið, sem lækkað geti verulega þennan útgjaldakostnað, og það sama má segja raunverulega um annan stærsta útgjaldalið, viðhald véla og skipa. Hann gefur fullt tilefni til þess, að hafizt sé handa um tæknilegar umbætur á því sviði. Hinar tíðu endurnýjanir vélanna í fiskibátum og enn tíðari bilanir þeirra á hafi úti gefa fullt tilefni til þessarar rannsóknar, því að annaðhvort er hér um að ræða of litla tæknilega þekkingu þeirra manna, sem með þær fara, og þá er að gera tilraun til þess að bæta úr því, eða hér er ekki valinn sá vélakostur, sem hentar því verki, sem hann á að inna af hendi. Ég hef hér stiklað á nokkrum hinna veigameiri atriða í sambandi við nauðsynlegar athuganir á tæknilegum umbótum í rekstri útvegsins og skal því nú snúa mér nokkuð að þeim hluta þáltill., sem snertir viðskiptalegar umbætur í rekstri útgerðarinnar og þá rannsókn, sem nauðsynlegt er að gera á þeim þætti hennar. Meðan sjávarútvegurinn naut engrar aðstoðar frá því opinbera, þótti sá útgerðaraðili bezt settur, sem minnst þurfti að sækja til annarra. Það þótti þá raunverulega höfuðnauðsyn, að saman gæti farið öflun hráefna og verkun þess öll og helzt, ef mögulegt var, að tengja við útgerðina viðgerðir og verzlun, eftir því sem frekast væru tök á. Sú útgerð, sem sjálf átti fiskverkunarstöð, veiðarfæragerð og önnur iðnaðarfyrirtæki, flutningstæki, verzlun og annað, sem beinlínis var nauðsynlegt fyrir reksturinn, þótti miklu betur sett en hin, sem varð að vera upp á aðra komin með öll þessi viðskipti. Síðar varð á þessu allmikil breyting, þannig að verkaskiptingin verður miklu meiri en áður var. Nú eru þeir útgerðarmenn í miklum minni hluta, sem sjálfir eru einráðir um aflann, frá því að hann kemur úr sjó og þar til hann er kominn á borð neytendanna, og enn færri, sem samtímis hafa yfir að ráða iðnaðarfyrirtækjum eða verzlunarfyrirtækjum, sem útgerðin verður að eiga viðskipti sín við. Hvað bátaútveginn snertir, er fjárhagsafkoma hans komin undir því, hvað hann fær fyrir aflann kominn að landi og hvað hann verður að greiða fyrir útgerðarvörur og almenna þjónustu á viðskiptamarkaðnum, og sama má segja að gildi um togaraútgerðina. Verðið á bátafiskinum hefur síðan verið ákveðið með hliðsjón af þessu, og fiskiðjuverin, hvort sem um hefur verið að ræða hraðfrystihús, skreiðargerð, saltfisksverkun, lýsisgerð, mjölverksmiðjur eða aðrar greinar fiskiðnaðarins, hafa síðan fengið uppbætur eftir ákveðnum reglum til þess að geta keypt fiskinn á því verði, sem talið var á hverjum tíma að nægja mundi bátum með meðalafla án rekstrarhalla. Meðan slíku kerfi er við haldið og það í vaxandi mæli kallar á aðstoð hins opinbera, er óhjákvæmilegt, að krufinn verði til mergjar allur rekstur þeirra, sem slíkrar aðstoðar njóta, svo að ræða megi opið fyrir eyrum alls almennings, hvaða umbótum helzt verði við komið bæði á tæknilegum og viðskiptalegum sviðum. Hér er ekki um að ræða neina hnýsni í verk óviðkomandi aðila, ekki að ræða um neina tortryggni, heldur er hér um að ræða beina afleiðingu af því, að viðkomandi aðilar hafa ekki getað skipulagt rekstur sinn án aðstoðar þess opinbera. Það á því ekki einasta kröfu á því að fá upplýst allt það, sem rekstrinum viðkemur, heldur ber því beinlínis skylda til þess, ef mögulegt er að koma þar við einhverjum umbótum. Þótt flest eða öll þessara fyrirtækja séu sjálfstæðir viðskiptaaðilar, þá eru þó mjög margir útgerðarmenn meðeigendur í þeim, og hver er þá arður þeirra af þeim eignarhluta? Í þeim tveimur áætlunum, sem fyrir liggja um útgerðarkostnað 60 smálesta báta á yfirstandandi vertíð við Faxaflóa, er ekki gert ráð fyrir tekjum af slíkri eign. En ef slík fyrirtæki, hvort sem um er að ræða, að þau eru rekin í samlagsformi eða undir öðru félagsformi, safna gróða, ber að sjálfsögðu að reikna hann útgerðinni til tekna, og það eins fyrir það þótt honum sé varið til fjárfestingar í viðkomandi fyrirtæki, því að þá kemur hann þar fram sem eignaaukning. Einnig þessa hlið viðskiptamála útgerðarinnar ber að athuga, meðan hún þarf á opinberri aðstoð að halda. Þegar litið er yfir rekstrarreikninga þeirra útgerðaraðila, sem enn starfrækja ýmiss konar iðju, sést mjög glöggt, að arður af þeim rekstri ber að verulegu leyti uppi tapið á veiðunum, en það bendir aftur til þess, að leggja verði höfuðáherzlu á að tengja svo saman sem frekast er unnt veiðarnar og vinnslu aflans, og þarf þá að athuga jafnframt, hvaða leiðir eru færastar að því marki. Eitt af því, sem sætt hefur einna mestri gagnrýni í rekstri útgerðarinnar, er olíuverðið. Hefur því hvað eftir annað verið haldið fram, að hér sé um að ræða mjög óeðlilegan milliliðagróða. Nú vill svo til, að margir útgerðarmenn hafa komið sér upp olíusamlögum. Er því nauðsynlegt að fá upplýst, hvort olíuverð þeirra útgerðarmanna, sem í þeim eru, er hagstæðara en hinna, sem viðskipti hafa á hinum almenna markaði, og ef svo er, hver sá verðmunur er og hvort með honum er reiknað, þegar ákveðin er aðstoð til útvegsins. Sé hér eða á öðrum viðskiptasviðum um verulegar upphæðir að ræða, sem ekki er reiknað með, þegar styrkurinn er ákveðinn hverju sinni, ber ekki einasta að taka það til greina, heldur að vinna að því, að útgerðarmenn geti almennt notið slíkra fríðinda. Eins og ég hef hér bent á, er mál þetta allt mjög margþætt. Það er því ærið verkefni að vinna úr og engin ástæða til að ætla, ef gengið er að því að vinna vel og samvizkusamlega úr þeim gögnum öllum, að þá verði ekki mikill og góður árangur af þeirri rannsókn, sem hér er ætlazt til að fram sé látin fara. Það er að sjálfsögðu höfuðatriði, að n. leiti samvinnu við samtök allra þeirra aðila, sem hér eiga hlut að máli. Hér eiga allir hagsmuna að gæta, launþegar, atvinnurekendur og ríkissjóður. Nefndin þarf og aðstoðar margvíslegra sérfræðinga, bæði til þess að athuga málin og til þess að gera tillögur til umbóta á hinum mismunandi sviðum. Við flm. viljum vænta þess, að hv. Alþ. fallist á, hve nauðsynlegt það er, að slík athugun fari fram sem þáltill. kveður á um, og að þáltill. verði samþ. hér á þessu þingi og hæstv. ríkisstj. láti eftir þá samþykkt fara fram rannsókn á málinu, svo sem fyrirskipað er í till. Enn fremur væntum við, að sú n., sem falið verður þetta verkefni, neyti allra afla til þess að fá það rannsakað svo sem mögulegt er og að verkinu verði flýtt eftir því, sem ástæður leyfa. Að lokinni þessari umr. leyfi ég mér að leggja til við hæstv. forseta, að málinu sé vísað til síðari umr. og til hv. fjvn.



Herra forseti. Fjvn. hefur athugað þáltill. þessa og sent hana til umsagnar vegamálastjóra og hafnamálastjóra og fengið frá báðum ýtarlegar skýrslur um véla- og áhaldaeign stofnananna og eins hvað þeir telja, að á vanti í því efni. Vegamálastjóri telur, að kostnaðurinn við kaup á nauðsynlegum vélum og á öðrum áhöldum til vega- og brúagerða nemi um 15.4 millj. kr. auk 2.6 millj. til að koma upp vélageymslum og viðgerðarstöðvum, eða samtals 18 millj. kr. Bæði fyrrverandi og núverandi vegamálastjórar telja mjög æskilegt, að hægt verði að fullnægja þessari þörf á næstu 3–4 árum. Gerir fyrrverandi vegamálastjóri ráð fyrir, að árleg fjárveiting á fjárlögum til kaupa á áhöldum vegna vegamálaskrifstofunnar þurfi næstu fjögur ár að hækka um 1.2 millj. árlega, eða úr 600 þús., eins og sú fjárveiting er nú í fjárlögum, í 1800 þús. kr. Það, sem þá vantar á, er áætlað að fáist með árlegum tekjuafgangi af rekstri eigin véla. Samkv. skýrslu hafnamálastjóra er fjárþörf hans stofnunar miklu minni, eða nálægt 2½ millj. til áhaldakaupa og auk þess um 6 millj. kr. til að koma upp verkstæði og til kaupa á stærri hafnagerðartækjum. Frá hafnamálastjóra liggur ekki fyrir till. um, hvenær hann telur æskilegt að lokið verði þessum framkvæmdum, og ekki heldur, hvað ætla má að stofnunin geti lagt af mörkum til þeirra hluta af árlegum rekstrartekjum eigin áhalda, en hafnamálastjórinn hefur tjáð sig fúsan að láta slíkar upplýsingar í té, þegar óskað er. Þáltill. þessi, sem hér er til umr., er þríþætt: Fyrst, að aflað sé upplýsinga um, hvað nú sé tiltækt á vegum hafna- og vegamálastjórnanna af fullkomnum og hentugum vélum og verkfærum til hafna- og vegagerða. Í öðru lagi að fá yfirlit yfir, hverra umbóta er þörf, með það fyrir augum, að ætíð og alls staðar geti slík áhöld verið til staðar, þar sem opinberar framkvæmdir fara fram. Og í þriðja lagi, að eftir að slíkar upplýsingar liggja fyrir, verði hraðað, eftir því sem unnt er, að úr verði bætt. Það verður að telja, að með skýrslum vega- og hafnamálastjóranna, sem prentaðar eru með áliti fjvn., sé tveim fyrstu atriðum þáltill. fullnægt. Eftir er þá að leysa þá þrautina, sem þyngst er, en fjvn. er sammála flm. um að verði að gera eins fljótt og unnt er, þ. e. að veita nægilegt fé til umbóta í þessu efni, en slíkt verður að teljast verkefni fjárveitingavaldsins á næstu árum. Með tilliti til þess, sem ég hef nú vikið að, er niðurstaða fjvn. í málinu sú, sem frá er greint í niðurlagi nál. á þskj. 450 og er svo hljóðandi: „Við athugun máls þessa hefur komið í ljós, að enn skortir verulega á, að fyrir hendi sé nægur vélakostur til vega- og hafnagerða, en það á aftur rót sína að rekja til þess, að Alþ. hefur ekki á undanförnum árum séð sér fært að veita nægilega mikið fé í þessu skyni. En þar sem fjárlög fyrir yfirstandandi ár hafa verið afgreidd og því ekki eftir venjulegum fjárveitingaleiðum viðbótarfjárframlaga að vænta á árinu, hlýtur úrbót í þessu efni að vera háð því, að unnt verði framvegis að veita meira fé í fjárlögum til véla- og áhaldakaupa en verið hefur, og í trausti þess, að svo megi verða, samþykkir Alþingi að vísa tillögu þessari til ríkisstjórnarinnar.“ Till. fjvn. er því af framangreindum ástæðum sú, að málinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar.



Herra forseti. Ég vil af hálfu okkar flm. till. á þskj. 25 þakka hv. fjvn. fyrir þá athugun, sem hún hefur látið fram fara á því máli, sem till. fjallar um, og við flm. getum fallizt á það, að málið fái þá afgreiðslu, sem hv. fjvn. leggur til, þar sem við getum fallizt á þau rök, sem n. færir fram fyrir því, að eðlilegt sé, eins og á stendur, að afgreiða málið með þeim hætti.