Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill geta þess að kl. 13.30 í dag fer fram umræða utan dagskrár undir heitinu Einangrunarvistun fanga og fjárskortur fíkniefnalögreglu. Málshefjandi er hv. þm. Margrét Frímannsdóttir. Hæstv. dómsmrh. Sólveig Pétursdóttir verður til andsvara. Sú umræða mun standa í hálfa klukkustund.

Herra forseti. Sú skýrslubeiðni sem hér er til afgreiðslu var samþykkt á 125. löggjafarþingi en óafgreidd. Skýrslubeiðendum er ljóst að gagnasöfnun um svo viðkvæmt mál er vandasamt og tímafrekt verk og allt kapp er lagt á að faglega sé að verki staðið. Þess er vænst að skýrslan megi líta dagsins ljós næsta haust eða haustið 2001. Ég kem hér upp til að skýra þetta og leggja áherslu á það að efnið er með þeim hætti að bíða þarf enn um sinn eftir skýrslunni.

Herra forseti. Samkvæmt lögum sem gilda um starfsemi Ríkisendurskoðunar ber henni að semja skýrslu um störf sín á liðnu almanaksári og leggja fyrir Alþingi. Ársskýrslan fyrir liðið ár var gefin út og birt í maímánuði sl. Líkt og gert hefur verið á liðnum árum mun ég á eftir gera grein fyrir því helsta úr skýrslunni. Á liðnu ári var lokið við alls 163 skýrslur um margs konar viðfangsefni er undir stofnunina heyra. Skýrslur vegna hefðbundinna fjárhagsendurskoðunar voru alls 154 en skýrslur þessar eru ekki birtar opinberlega eins og kunnugt er. Á vegum stjórnsýslusviðs og lögfræðisviðs stofnunarinnar voru á hinn bóginn gerðar 9 skýrslur. Eins og jafnan áður voru nokkrar þeirra gerðar að beiðni eða frumkvæði annarra svo sem forsn. Alþingis. Skýrslur af þessum meiði eru ætíð lagðar fram á Alþingi. Skýrslur þær sem hér um ræðir fjölluðu t.d. um lögmæti hugbúnaðar hjá ríkisaðilum, innri endurskoðun, 2000-hæfni vélbúnaðar ríkisaðila, lífeyristryggingasvið Tryggingastofnunar ríkisins, innheimtusvið tollstjórans í Reykjavík, umhverfissefnu í ríkisrekstri og rekstrarstöðu heilbrigðisstofnana. Af þessari upptalningu má ráða að verkefni stofnunarinnar á þessu sviði eru mjög fjölbreytt og ólík. Fastráðnir starfsmenn Ríkisendurskoðunar voru 43 á liðnu ári eða sem næst sami fjöldi og á árinu 1998. Þá störfuðu einnig fjórir verkefna- og tímaráðnir starfsmenn hjá stofnuninni á síðasta ári. Til að leysa af hendi hin víðtæku verkefni sem stofnuninni ber að lögum að sinna hefur hún á liðnum árum samið við ýmsa sjálfstætt starfandi löggilta endurskoðendur um að þeir annist endurskoðun á ársreikningum tiltekinna ríkisaðila. Í árslok 1995 voru 85 samningar af þessu tagi í gildi. Í þessum tilvikum er endurskoðunin unnin í umboði Ríkisendurskoðunar og í samráði við hana. Kostnaður er greiddur af stofnuninni ef um aðila í A-hluta ríkisreiknings er að ræða en annars af viðkomandi stofnun eða fyrirtæki. Umfangsmestu verkefni af þessu tagi voru boðin út á sínum tíma í samræmi við lög um opinber innkaup og reglur sem gilda í þessu efni á Evrópska efnahagssvæðinu. Rekstrarútgjöld Ríkisendurskoðunar á liðnu ári námu að frádregnum sértekjum alls tæpum 208 millj. kr. Að teknu tilliti til verðlagsbreytinga lækkuðu útgjöld frá árinu 1998 um 3,6% að raungildi. Útgjaldaheimildir stofnunarinnar námu alls tæpum 220 millj. kr. Rekstur stofnunarinnar var því innan fjárheimilda svo nam tæpum 12 millj. kr. Til samanburðar skal þess getið að hallinn á rekstri stofnunarinnar á árinu 1998 nam rúmlega 8 millj. kr. Á árinu 1999 skiluðu starfsmenn Ríkisendurskoðunar alls tæpum 63.700 vinnustundum við endurskoðun og tengd verkefni. Þessu til viðbótar nam aðkeypt vinna löggiltra endurskoðenda samkvæmt samningum um endurskoðun tiltekinna ríkisaðila rúmlega 5.800 tímum. Heildarvinnustundir við endurskoðun urðu samkvæmt þessu alls rúmlega 69.500 í stað tæplega 67.400 vinnustunda á árinu 1998. Endurskoðunartímum fjölgaði þannig um 3,2% á milli ára. Langmestum hluta þess tíma sem Ríkisendurskoðun hefur til ráðstöfunar á hverju ári er varið til hefðbundinnar fjárhagsendurskoðunar hjá stofnunum, fyrirtækjum og sjóðum í eigu ríkisins. Á árinu 1999 fóru um 37.400 tímar í þessi verkefni sem er mjög svipað því sem raunin var árið 1998. Til verkefna á sviði stjórnsýsluendurskoðunar fóru um 7.000 vinnustundir og var þar um nokkra aukningu að ræða frá fyrra ári. Þá fóru 4.300 vinnustundir til verkefna á sviði endurskoðunar upplýsingakerfa, til umhverfisendurskoðunar fóru 1.300 vinnustundir, til eftirlits með ríkistekjum fóru 2.700 vinnustundir og til eftirlits með staðfestum sjóðum og sjálfseignarstofnunum var varið alls 1.400 vinnustundum. Loks var alls 9.600 vinnustundum varið til annarra verkefna, þ.e. verkefna sem ekki verða heimfærð beint á endurskoðun. Má þar nefna yfirstjórn, námskeið, endurmenntun starfsmanna, almenna skrifstofustjórn, erlend samskipti o.fl. Um þau verkefni sem stofnunin tók sér fyrir hendur vísa ég til skýrslunnar sjálfrar. Ég vil þó vekja athygli á því að Alþingi hefur enn ekki mælt fyrir um með formlegum hætti hvernig það eigi að fjalla um og afgreiða skýrslur þær er frá Ríkisendurskoðun berast. Í þessu sambandi er þó þess að geta að á sl. ári tók efh.- og viðskn. skýrslu stofnunarinnar um innheimtusvið tollstjórans í Reykjavík til sérstakrar skoðunar og umfjöllunar. Kallaði hún fyrir sig bæði skýrsluhöfunda og forsvarsmenn tollstjóraembættisins. Að lokinni athugun sinni gaf nefndin út formlegt álit sitt í formi stuttrar skýrslu. Ég vil nota þetta tækifæri til að geta skýrslunnar um lögmæti hugbúnaðar hjá ríkisaðilum. Hún er í sjálfu sér ágætt dæmi um hve verkefni Ríkisendurskoðunar eru fjölbreytileg á köflum. Skýrsla þessi var unnin að ósk menntmrh. í framhaldi af samkomulagi hans og hugbúnaðarfyrirtækisins Microsoft þess efnis að fyrirtækið íslenskaði Windows 98 stýrikerfið gegn því að ríkisstjórnin útrýmdi ólöglegum hugbúnaði hjá stofnunum og fyrirtækjum ríkisins fyrir árslok 1999. Verkefni Ríkisendurskoðunar fólst í að kanna umfang ólöglegs hugbúnaðar hjá ríkisaðilum. Í skýrslu stofnunarinnar sem kom út í desember sl. er gerð grein fyrir niðurstöðum könnunarinnar sem um margt kom á óvart í ljósi þess að hún tók aðeins til ríkisaðila. Þá er í henni og að finna ýmislegt um höfundarrétt að hugbúnaði og helstu brot gegn slíkum réttindum. Eins og getið er um í skýrslunni gaf verkefnastjórn um upplýsingasamfélagið, sem starfar á vegum forsrn., út í apríl á þessu ári vinnuáætlun vegna þróunar rafrænna viðskipta og rafrænnar stjórnsýslu á árum 2000--2002. Af skýrslunni má ráða að ör þróun verði í hinu rafræna viðskiptaumhverfi á komandi árum og að stjórnvöld hafa þegar gert ráð fyrir að þetta verkefni verði eitt af forgangsverkefnum þeirra. Þau hafa þegar haft forgöngu um að semja frv. í því skyni að aðlaga löggjöf að þessari þróun sem og að gefa út reglugerðir um einstök atriði, svo sem rafrænar undirskriftir, rafrænt bókhald, geymslu rafrænna gagna og lágmarkskröfur til rafrænna bókhaldskerfa. Löggjöf þessi er fyrst og fremst á sviði fjmrn. og viðskrn. Við blasir að þróun þessi mun hafa umtalsverð áhrif á störf endurskoðenda og þá ekki síst Ríkisendurskoðunar. Endurskoðun felst m.a. í því að sannreyna og staðfesta tiltekin atriði. Vegna skorts á hinni hefðbundnu endurskoðunarslóð á pappír og þess að verkaskiptingu verður ekki með góðu móti komið við vegna innra eftirlits í rafrænum viðskiptum verður við endurskoðun að nálgast viðfangsefnið með öðrum hætti en gert er við endurskoðun reikninga að baki hefðbundnum viðskiptum. Nauðsynlegt er að þeir sem þessari endurskoðun sinna þekki og skilji rekstur og uppbyggingu þeirra upplýsingakerfa sem notuð eru í viðskiptum. Þeir þurfa að geta kynnt sér og gengið úr skugga um hvort innbyggðir vélrænir eftirlitsþættir kerfanna séu fullnægjandi og hafi verkað eins og til var ætlast á því tímabili sem til skoðunar er hverju sinni. Ríkisendurskoðun hefur af þessum ástæðum lagt æ ríkari áherslu á innra eftirlit en áður. Þá gerir hún ráð fyrir að breyta og laga störf sín og starfshætti að þessari tækniþróun í því skyni að rækja betur hlutverk sitt og samræma það breyttu starfsumhverfi. Í þessu sambandi má geta þess að nýlega gaf stofnunin út sérstakt upplýsingarit um rafræn viðskipti. En það er ekki aðeins ör þróun hinna rafrænu viðskipa sem mun hafa mikil áhrif á hlutverk og starfsumhverfi endurskoðenda. Í kjölfar ekki síður örrar þróunar á síðustu árum á sviði tölvu- og samskiptatæknu hefur fylgt nokkurs konar upplýsingabylting. Hún hefur haft í för með sér mjög auknar kröfur um að rekstraraðilar, hvort sem þeir eru opinberir eða einkaaðilar, veiti fleirum tíðari og fyllri upplýsingar en áður hefur tíðkast. Upplýsingar um fjárhagsleg atriði fyrirtækja verða aðgengileg fleirum en nú er. Í þessu sambandi má nefna aðila eins og verðbréfaþing, banka, lánardrottna, hluthafa, birgja o.fl. Líklegt er að draga muni úr gildi hefðbundinnar vottunar á reikningsskilum þegar fram í sækir en þess í stað verði meira lagt upp úr vottun á innra eftirliti og upplýsingakerfum þeim sem notuð eru innan fyrirtækjanna. Í ljósi hinnar öru þróunar og breytinga á starfsháttum og starfsumhverfi endurskoðenda, stofnana og fyrirtækja á því sviði hefur Ríkisendurskoðun lagt umtalsverða áherslu á endurmenntun starfsmanna sinna. Þannig var starfsmönnum hennar gefinn kostur á að taka þátt í námskeiðum um gerð ársreikninga, tölvumál og fjárhagslega ábyrgð í ríkisrekstri, auk námskeiða til undirbúnings löggildingar í endurskoðun. Þá beitti stofnunin sér fyrir fræðslufundi með löggiltum endurskoðendum sem starfa í hennar umboði þar sem m.a. var fjallað um breytingar á framsetningu ársreikninga aðila í A-hluta ríkisreiknings og áhersluatriði í endurskoðun. Þar flutti m.a. yfirmaður innri endurskoðunar Fjárfestingarbanka Evrópu og fyrrum yfirmaður innri endurskoðunar hjá NATO fyrirlestur um innri endurskoðun og innra eftirlit. Að lokum vil ég fyrir hönd forsn., herra forseti, flytja Ríkisendurskoðun og starfsmönnum hennar þakkir fyrir vel unnin störf á því ári sem hér hefur verið fjallað um.

Herra forseti. Við höfum hlustað á hv. 1. þm. Norðurl. e. flytja skýrslu. Mér er spurn, vegna þess að þetta er starfsskýrsla Ríkisendurskoðunar 1999, sem fjallar um starfsskýrslur 1998, alls 163 skýrslur og þar af 154 opinberar skýrslur. Því vil ég spyrja, herra forseti: Hver svarar fyrir það sem í þeim skýrslum stendur? Hver svarar fyrir þær skýrslur? Það er verið að ræða skýrslur sem komu út á árinu 1998, alls 163, þar af 154 opinberar. Það er fyllsta ástæða til þess að spyrja að þessu, herra forseti. Svo ég nefni bara eina skýrslu, endurskoðun ríkisreiknings vegna ársins 1998, um hana er fjallað í þessari starfsskýrslu. Því spyr ég, herra forseti, og tel ástæðu til að koma þeirri spurningu að á þennan máta, í andsvari: Hver svarar fyrir rekstur ríkissjóðs og þær breytingar sem urðu við endurskoðunina? Hver svarar fyrir þær stofnanir sem hér er um fjallað, heilbrigðisstofnanir, skóla o.s.frv.? Það er ástæða til að benda á að hér er enginn hæstv. ráðherra viðstaddur til að svara því sem við höfum heimild, herra forseti, til að fjalla um undir þessari starfsskýrslu. Þá er og kannski rétt að spyrja í lokin, þegar maður horfir á skipulag Ríkisendurskoðunar: Undir hvern heyrir Ríkisendurskoðun miðað við skipurit?

Herra forseti. Mér er ljúft að svara þeim spurnigum sem beint var til mín. Ríkisendurskoðun heyrir undir Alþingi, forseta Alþingis og forsn. fyrir þess hönd. Að sjálfsögðu er opið að taka upp málefni Ríkisendurskoðunar á Alþingi ef þingmenn kjósa. Ég var spurður hverjir væru til andsvara um rekstur ríkisins. Það er að sjálfsögðu fjmrh. og eftir atvikum einstakir fagráðherrar ef stofnanir heyra undir þá. Um einstaka skýrslur um rekstur ríkisins er það að segja að þær hafa eftir atvikum verið teknar til umræðu og athugunar. Ýmist hefur verið beint fyrirspurn eða gerðar athugasemdir við einstaka ráðherra eða þá að skýrslur hafa verið teknar til athugunar hjá einstökum nefndum, t.d. efh.- og viðskn. eins og ég gat um í ræðu minni.

Herra forseti. Það kom skýrt fram hjá síðasta hv. ræðumanni að viðkomandi ráðuneyti ættu að svara fyrir það sem fram kemur í þessum skýrslum. Ég verð að segja, herra forseti, að ég sé ekki nokkurn tilgang í að ræða þessar 154 eða eftir atvikum 163 skýrslur sem fjallað er um í starfsskýrslu Ríkisendurskoðunar ef enginn hæstv. ráðherra er viðstaddur. Ég fæ ekki skilið að það sé hægt. Starfsskýrslan sem slík er auðvitað eins og hvert annað plagg sem lagt er fram á ársfundi. Þó verð ég að benda á það, herra forseti, að hér vantar í skipuritið undir hvern þessi stofnun heyrir. Það er ekki í skipuritinu. Þar á Alþingi að sjálfsögðu að standa efst. Að sjálfsögðu á að standa þar Alþingi. Ég spyr, herra forseti, hvort við megum eiga von á að hæstv. ráðherrar verði viðstaddir til þess að svara fyrir þær skýrslur, eftir atvikum 154 eða 163, þegar við förum að ræða það sem um er fjallað í þessari ársskýrslu.

Herra forseti. Mér er ekki alveg ljóst hvert hv. þm. er að fara. Hér er greint frá því að á árinu 1999 hafi Ríkisendurskoðun farið yfir ríkisreikning frá árinu 1998 og er eðlilegt að það sé gert ári síðar. Þegar rætt er um þessar 163 skýrslur þá er það svo að fæstar þeirra, til allrar hamingju, gefa sérstakt tilefni til ályktunar. Þær eru oft til leiðbeiningar og auðvitað til öryggis fyrir þá sem bera ábyrgð á rekstri einstakra stofnana og einstakra sviða innan stofnana. Að lokum vil ég segja að þegar málefni Ríkisendurskoðunar eru lögð fyrir Alþingi þá finnst mér ekki síður mikilsvert að óbreyttir þingmenn, þó að þeir eigi ekki sæti í ráðherrastóli, fjalli um þau málefni en ráðherrarnir sjálfir. Ég tel að við þurfum ekki að hafa neina minnimáttarkennd þó þeir séu fjarverandi og séum fullfærir um að fjalla um þau málefni sem hér liggja fyrir.

Herra forseti. Ég ætla aðeins að drepa á eitt atriði í störfum Ríkisendurskoðunar sem mér þykir afskaplega veigamikið. Ég get þó ekki látið hjá líða, í kjölfar orðaskipta sem hér áttu sér stað um meðferð þeirra skýrslna og stjórnsýsluúttekta sem Ríkisendurskoðun lætur gera og sendir gjarnan þingmönnum, að fjalla eilítið um meðferð þeirra á hinu háa Alþingi. Skýrslurnar hafa engan ákveðinn markaðan farveg í störfum þingsins og það er venja frekar en undantekning að efnisatriði slíkra úttekta komist á dagskrá utan dagskrár, þá að frumkvæði einstakra þingmanna. Það er umhugsunarefni sem við ættum að velta eilítið fyrir okkur hvort ekki ætti að skoða sérstaklega og með hvaða hætti þessi þáttur mála fái afmarkaðan og kláran sess í umræðu Alþingis á hverju ári. Rétt er að venjan hefur ekki verið sú við þessa umræðu að fara djúpt í einstakar skýrslur og efnisatriði þeirra en á hinn bóginn er það hárrétt athugað hjá hv. 5. þm. Vesturl. þegar hann spyr: Hvar á að ræða efnisatriðin ef ekki undir þessum dagskrárlið? Þetta hygg ég að þingmenn ættu að gaumgæfa og forsætisnefnd ætti að ræða. Þetta er ákveðinn galli og menn hafa bent á þetta um langt árabil. En það sem ég ætlaði fyrst og fremst að ræða er hlutverk Ríkisendurskoðunar þegar kemur að endurskoðun hlutafélaga og sameignarfélaga í eigu ríkissjóðs. Þar er um allmörg fyrirtæki að ræða og mér sýnist samkvæmt upplýsingum endurskoðunarskýrslu endurskoðunar ríkisreiknings á árinu 1999 að eigið fé þessa fyrirtækja sé hvorki meira né minna en 70 milljarðar kr. Í 2. mgr. 6. gr. laga um Ríkisendurskoðun segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Enn fremur skal Ríkisendurskoðun annast endurskoðun reikninga stofnana sem reknar eru á ábyrgð ríkissjóðs eða ríkissjóður á að hálfu eða meira. Eigi ríkissjóður helmings hlut eða meira í hlutafélagi, sameignarfélagi, viðskiptabanka eða sjóði, þar sem endurskoðandi er kosinn á aðalfundi, skal gera tillögu um að Ríkisendurskoðun endurskoði reikninga þess aðila.`` Þetta er algerlega skýrt. Ef hlutafélag er að helmingi eða meira í eigu ríkissjóðs skal Ríkisendurskoðun annast endurskoðun og hafa ábyrgð á henni. Á þessu er síðan hnykkt í 9. gr. sömu laga en þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Enn fremur getur Ríkisendurskoðun gert stjórnsýsluendurskoðun hjá þeim stofnunum, sjóðum, félögum og fyrirtækjum sem ríkið á að hálfu eða meira, þó að öðrum sé að lögum falin fjárhagsendurskoðun þeirra.`` Hér er hlutverk Ríkisendurskoðunar afskaplega vel skilgreint og klárt. En hvernig er þessum málum til haga haldið þegar kemur að vinnslu þessara verkefna af hálfu Ríkisendurskoðunar? Hvað er okkur þingmönnum sagt hér í skýrslunni Endurskoðun ríkisreiknings fyrir árið 1999? Með leyfi forseta, eru þau skilaboð sem þinginu eru færð svohljóðandi: ,,Endurskoðunarskýrslur hlutafélaga eru lagðar fyrir stjórn og endurskoðendum er skylt að svara spurningum hluthafa um atriði sem varða ársreikning fyrirtækja á aðalfundi. Ríkisendurskoðun er á hinn bóginn ekki heimilt að birta efnisleg atriði úr slíkum skýrslum í endurskoðunarskýrslu sinni um ríkisreikning viðkomandi árs þar sem hlutafélög eru einkaréttarlegir aðilar þó svo þau séu í meirihlutaeign ríkissjóðs.`` Hvað þýðir þetta, herra forseti? Það þýðir í raun og sanni að þau lagafyrirmæli sem er að finna í lögum um Ríkisendurskoðun í 6. og 9. gr. eru marklaus með öllu, hafa nákvæmlega enga þýðingu fyrir hið háa Alþingi og þá efnislegu umræðu sem lagaákvæðin kalla sérstaklega eftir. Áður en ég fer fleiri orðum um það, herra forseti, vil ég vekja líka á því athygli að í endurskoðun ríkisreiknings er einnig í þessum stutta kafla gerð grein fyrir því hvernig háttað er endurskoðun þessara 12 félaga en eigið fé þeirra er 70 milljarðar kr. Upplýst er að Ríkisendurskoðun annast sjálf fjögur þessara félaga. Endurskoðun ríkishlutafélagabankanna var boðin út á sínum tíma og eru endurskoðuð af endurskoðendafyrirtækjum en meðárituð af ríkisendurskoðanda í samræmi við lagaákvæði þar um. Ég staldra við þennan punkt, herra forseti. Hvað þýðir það? Hver ber hina endanlegu ábyrgð gagnvart hluthöfum, þjóðinni, þinginu? Um það var deilt og hefur verið deilt og er enn óútkljáð. En ég les áfram, með leyfi forseta: ,,Endurskoðunarfyrirtæki endurskoða fjögur félög í umboði Ríkisendurskoðunar samkvæmt samningum þar um og hjá fjórum félögum eru endurskoðunarfyrirtæki ráðin af stjórnum þeirra.`` Herra forseti. Ég sé því miður ekki annað en hér sé í fyrsta lagi farið á svig við lög um Ríkisendurskoðun þó kunni að vera --- og ég hef ekki náð að kanna það sérstaklega --- að sérlög gildi um þessi fjögur félög þar sem endurskoðunarfyrirtæki séu ráðin beinlínis af stjórnum þeirra. En í lögum um Ríkisendurskoðun er kveðið á um að meirihlutaeigandi sem er ríkissjóður og handhafi þeirra bréfa eigi að leggja til á hluthafafundum að Ríkisendurskoðun hafi endurskoðun með höndum. Ég vek hins vegar líka athygli á hugtökum eins og meðáritun og endurskoðun í umboði Ríkisendurskoðunar. Mér finnst þessi svæði vera grá og velti fyrir mér hvar hin endanlega ábyrgð liggur í þessum efnum. Það þarf algerlega að vera kýrskýrt, herra forseti, og við megum ekki velkjast í vafa um það. Slíkir hagsmunir eru í húfi fyrir skattgreiðendur, fyrir eigendur þessara fyrirtækja að enginn má velkjast í vafa um hvar ábyrgð og vald liggur. En nóg um það, herra forseti. Ég ætla að víkja aftur að því sem ég ræddi um áðan um stöðu Alþingis sem umboðsmann eiganda til þess að fylgjast með því að hlutir gangi fram eins og eðlilegt mætti teljast. Það er með öllu óþolandi og hefur verið rætt mörgum sinnum áður og ég hef fært það hér í tal að fulltrúar framkvæmdarvaldsins, þeir ráðherrar sem fara með hluti ríkissjóðs í viðkomandi fyrirtækjum, þessum stóru fyrirtækjum, geti ítrekað sagt þingheimi það og fái til þess liðsstyrk Ríkisendurskoðunar að þingmönnum komi ekkert við hvernig hlutir gangi fram í þessum fyrirtækjum þjóðarinnar og beri fyrir sig lagatúlkanir sem eru mjög svo umdeildar og hafa verið ræddar árum saman á hinu háa Alþingi og hafa að mínu áliti ekki staðist og geta ekki staðist í ljósi þeirra lagafyrirmæla sem lög um Ríkisendurskoðun segja svo klárt og kvitt um. Eða, herra forseti, til hvers eru þessi ákvæði þá í 6. og 9. gr. laga um Ríkisendurskoðun ef ekki á að fara eftir þeim? Vegna þess að menn hafa viljað halda því fram að um lagalega óvissu væri að ræða, réttarlega óvissu og um þetta væri deilt, hef ég flutt tvö frumvörp til að taka af öll tvímæli í þessa veru. Ég gerði það í fyrra, fyrst á 122. löggjafarþingi og flutti það einnig núna á haustdögum. Það mál kemur væntanlega mjög fljótlega til umræðu þar sem tekin eru af öll tvímæli í þessa veru, þar sem gerð er breyting annars vegar á þingsköpum og hnykkt á réttindum þingmanna til upplýsinga frá fyrirtækjum í eigu ríkissjóðs eða sem ríkissjóður á helming í eða meira og einnig til þess að taka af öll tvímæli í hlutafélagalögum þar sem meðeigendum ríkisins væri gert algerlega ljóst að almenn opinber upplýsingaskylda lægi á meiri hluta eigenda gagnvart þingi og þjóð þannig að enginn væri í vafa um leikreglur innan slíkra fyrirtækja. Þessum atriðum vildi ég halda til haga, herra forseti. Ég hef gert það áður við svipaða umræðu og mun halda því áfram svo lengi sem óbreytt verklag verður við lýði. Þetta er óviðunandi.

Herra forseti. Í upphafi fór undirritaður í andsvar við flutningsmann skýrslu og fékk þá þau svör að efni viðkomandi skýrslna frá árinu 1998, sem heyrði undir viðkomandi ráðuneyti, yrði væntanlega svarað af viðkomandi ráðuneytum. Nú sé ég, herra forseti, ekki nokkurn hæstv. ráðherra til þess að svara ef ég vildi beina fyrirspurnum vegna þeirra skýrslna sem Ríkisendurskoðun hefur gefið út og ég spyr virðulegan forseta: Eigum við von á því að einhverjir ráðherrar komi til þess að svara fyrir ákveðin efni? Þarf að tilgreina þau efni sem menn vilja spyrja út í eða getum við átt von á því að þeir birtist hér undir ræðu minni eða á hvern veg verður þessu háttað, herra forseti?

Forseti mun láta athuga það.

Forseti mun láta athuga það hvernig þessu verður háttað. Ég sé ekki ástæðu til að fjalla um starfsskýrsluna að öðru leyti en að þetta er falleg skýrsla og ágætlega vel fram sett og gerð grein fyrir því sem starfað var á árinu 1998 í höfuðatriðum eins og reikna má með í slíkum skýrslum. En ég vil benda á, herra forseti, að heita má að í hverri skýrslu Ríkisendurskoðunar varðandi ríkisreikning hafi komið fram þetta sem ég vil gjarnan vitna til úr endurskoðun ríkisreiknings fyrir 1998, 1999, 1997 og svo aftur á bak, með leyfi forseta: ,,Enn má finna dæmi um stofnanir sem árum saman hafa komist upp með að virða ekki fjárheimildir.`` Í framhaldi af þessu, með leyfi forseta: ,,Að mati Ríkisendurskoðunar er brýnt að tekið sé á þessu vandamáli. Minnt skal á ábyrgð forstöðumanna og stjórna í þessu sambandi skv. 49. gr. fyrrnefndra laga nr. 88/1997, um fjárreiður ríkisins, og 38. gr. laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins.`` Og svo í framhaldi af því, með leyfi forseta: ,,Það er að sjálfsögðu Alþingis að ákveða hvort stofnanir skuli veita meiri og dýrari þjónustu en núverandi fjárheimildir þeirra gera ráð fyrir.`` Herra forseti. Bara þetta atriði er nægjanlegt til að stoppa umræðuna og taka umræðu um starfsskýrslu Ríkisendurskoðunar upp á nýjan veg og það liggi alveg fyrir að starfsskýrslurnar frá 1998 séu til umræðu. Ég segi alveg eins og er að það er með hreinum ólíkindum að þetta skuli gerast ár eftir ár í hinni virðulegu stofnun, Alþingi, að hér er bent á það af hálfu Ríkisendurskoðunar að farið sé fram úr fjárheimildum í stofnunum og menn hafa ekki farið að settum reglum og það er látið viðgangast án nokkurra athugasemda. Í minnsta lagi, herra forseti, skora ég á hv. forsætisnefnd Alþingis að taka þessi mál til skoðunar og það komi ekki fyrir ár eftir ár sama setningin frá Ríkisendurskoðun um að ekki sé farið að fjárheimildum. Herra forseti. Ég get haldið áfram með hinar 153 skýrslurnar sem eru frá 1998. En þar sem enginn hæstv. ráðherra telur ástæðu til að vera viðstaddur þá mun ég hverfa frá við svo búið. En ég bendi sérstaklega á að umræðan um skýrslurnar sem eru með mjög margar þarfar ábendingar þarf að vera á allt annan máta. Það þarf að vísa þessum skýrslum til nefnda, jafnvel viðkomandi nefnda þingsins þar sem þær heyra til og það þarf að gefa út nefndarálit til að eftirfylgni geti orðið á réttan máta. Þetta er það sem ég var að vona að framsögumaður starfsskýrslunnar mundi ræða að það þyrfti að breyta eins og áður hefur komið fram um vinnulag varðandi starfsskýrslur og skýrslur Ríkisendurskoðunar. Síðan má velta fyrir sér ýmsum öðrum hlutum, herra forseti, þ.e. þegar bornar eru fram fyrirspurnir um ýmis atriði sem varða stofnanir sem heyra undir Alþingi og ráðuneytin og svör dragast á langinn og það tekur kannski allt að tvö ár að fá niðurstöður um það sem spurt er. Það er með ólíkindum að það skuli hægt að velkja málum aftur á bak og áfram í kerfinu. Jafnvel þótt búið sé að setja menn frá störfum í ákveðnum stofnunum er ekki hægt að fá nein handföst gögn um hvað hafi verið að gerast. Ástæða er til að draga þær ályktanir að misfarið hafi verið með fé í einstökum stofnunum og það hefur verið sett til skoðunar. Það er náttúrlega undarlegt að það skuli hvergi sjást, ekki enn þá a.m.k., í starfsskýrslum eða endurskoðunum frá Ríkisendurskoðun í ýmsum skýrslum sem voru gefnar út en ég vona að það standi til bóta. Ég ætla ekki að tíunda, nákvæmlega hvað ég á við. Það á ekki við nákvæmlega núna en þegar ríkisreikningur vegna 1999 verður lagður fram mun ég spyrja mjög ákveðið um atriði sem varðar Lánasýslu ríkisins. Ég mun spyrja mjög fast og ákveðið um hvernig mál hafa skipast þar þannig að mönnum má vera ljóst að það mál verður dregið upp þegar ríkisreikningur fyrir 1999 verður til umræðu.

Herra forseti. Ég vil að gefnu tilefni taka fram að skilningur minn er sá að þau atriði sem hv. þm. vék að eiga eðlilega að koma til athugunar og umræðu við afgreiðslu ríkisreiknings á hinu háa Alþingi við afgreiðslu fjáraukalaga eða eftir atvikum fjárlaga. Ég tel á hinn bóginn að þau atriði varði ekki það mál sem er til umræðu sem er starfsskýrsla Ríkisendurskoðunar fyrir árið 1999. Við erum að ræða um þá stofnun og vinnubrögð hennar en á hinn bóginn eru ekki til umræðu önnur fyrirtæki, stofnanir sem heyra undir ríkið og rekstur þess. Sá er skilningur minn. Af þeim sökum hef ég ekki farið efnislega út í að gera grein fyrir afkomu ríkissjóðs í heild sinni eða vikið að málefnum einstakra stofnana eða fyrirtækja og eru þó þar mörg áhugaverð efni sem væri kannski rétt væri að víkja að síðar.

Herra forseti. Virðulegur forseti hefur gert grein fyrir skoðun sinni á málinu. Ljóst er að undir starfsskýrslu Ríkisendurskoðunar heyra 163 skýrslur útgefnar á árinu 1998 og þar af 154 opinberar skýrslur sem hafa ekki verið ræddar. Þeim hefur aðeins verið dreift til þingsins og þingmenn hafa getað skoðað þær. Að sjálfsögðu hefðu þingmenn getað dregið fram einstaka skýrslu og beðið um utandagskrárumræðu um þá skýrslu. Það er eini möguleikinn sem ég sé að menn hafi til að ræða skýrslur Ríkisendurskoðunar. Þess vegna skoraði ég á virðulega forsn. að taka þessi mál til endurskoðunar og að hverri skýrslu, sem gefin er út af Ríkisendurskoðun, verði fundinn farvegur og vísað til viðkomandi nefnda sem hún tilheyrir og gefið verði út nefndarálit fyrir hverja einustu skýrslu Ríkisendurskoðunar og þeim verði skipað í það rými sem þær tilheyra. Ég var ekki bara að ræða um fjárlög. Ég var að tala um allt sem lýtur að þeim stofnunum sem fjallað er um í skýrslum Ríkisendurskoðunar og starfsemi þeirra sem liggur fyrir frá árinu 1998. Reyndar er það svo að það er náttúrlega hálfhjákátlegt á árinu 2000 að ætla að fara að tala um starfsemina á árinu 1998 og um skýrslu sem er gefin út í maí. Það er verið að ræða hana núna í nóvember. Þá skýrslu hefði átt að ræða í maí hefði verið tækifæri til. Annars hefði að sjálfsögðu átt að ræða skýrsluna í upphafi þings strax þegar þing kom saman í haust.

Herra forseti. Svo vill til að meðan hv. þm. var að flytja mál sitt var verið að dreifa á Alþingi frv. til lokafjárlaga fyrir árið 1998 sem vannst ekki tími til að afgreiða í vor. Það frv. og umræður um það gefur tilefni til þess að hv. þm. geti rætt þau mál sem hann vék að við hæstv. fjmrh. og tekið frv. til athugunar í fjárln. sem ég veit ekki betur en hv. þm. eigi sæti í.

Herra forseti. Þessi skýrsla, frv. til lokafjárlaga fyrir 1998, gefur tilefni til annarrar og langrar umræðu. Í nóvember, 16. nóvember nánar til tekið árið 2000, er verið að dreifa frv. til lokafjárlaga. Einhver er nú skilvirknin í kerfinu. Að sjálfsögðu gefst tækifæri, herra forseti, til að ræða við virðulegan forseta Alþingis þetta frv. til lokafjárlaga og við hæstv. fjmrh. Það voru bara ekki nákvæmlega fjármálin sem ég var að ræða. Ég var að ræða um þær athugasemdir sem eru gerðar við starfsemi hinna ýmsu stofnana sem felast í 163 skýrslum, 154 opinberum skýrslum. Það er það sem ég var að tala um, herra forseti, og eftir svona margar ítrekanir vona ég að það skiljist hvað ég er að tala um. Það þurfi ekki að stafa það nákvæmar fram en ég hef gert. Ég lýsi furðu minni á því að menn skuli draga fram starfsemi frá árinu 1998 seint á árinu 2000. En kannski má segja að betra sé seint en aldrei.

Herra forseti. Þetta er afar athyglisverð og þörf umræða. Vinnubrögð okkar og afgreiðslur á dagskrá þessa fundar, í upphafi vinnudags, er annars vegar starfsskýsla Ríkisendurskoðunar 1999, sem er í raun og veru starfsskýrsla 1999 um málefni sem áttu sér stað 1998, og skýrslur umboðsmanns Alþingis 1998 og 1999. Þær verða ræddar hér á eftir og ég ætla ekki að fara í umræðu um þær. Herra forseti. Annars vegar erum við að skoða tvær stórar skýrslur, 1998 og 1999, með yfirliti um öll mál sem umboðsmaður Alþingis hefur tekið fyrir og hvernig með þau var farið. Auðvitað er alveg ljóst, herra forseti, að við munum ekki ræða ítarlega hvert mál jafnmikilvæg og þau eru í þessum tveimur ársskýrslum 1998 og 1999. Við eigum að láta okkur þetta að kenningu verða og ákveða að við tökum hverja skýrslu fyrir á hverju ári en ekki að einhverjum tveimur árum liðnum vegna þess að spurningin sem við eigum að svara hér og nú er sú hvort ástæða er til þess fyrir Alþingi að taka fyrir skýrslur þeirra stóru og þýðingarmiklu embætta sem heyra undir það eins og umboðsmanns Alþingis og Ríkisendurskoðunar. Ef svarið er já eigum við að hafa skoðun á því hvernig þeim skýrslum er skilað til Alþingis og hvernig umræðan skuli vera um þær skýrslur. Báðar skýrslurnar eru annmörkum háðar. Í öðru tilvikinu eru tvær gífurlega miklar bækur sem er ekki nokkur leið fyrir þingmenn að lesa eitthvað ærlega frá því fyrir helgi að þær voru lagðar fram. Hitt er stutt starfsskýrsla sem er í raun og veru yfirlit þess eðlis að það er spurning hvort hægt sé að taka hana til efnislegrar umræðu eða hvort skýrslan á fyrst og fremst að vera kynning á verkefnum Ríkisendurskoðunar til upplýsingar fyrir þingmenn. Ef svo er, þá er auðvitað allt annað uppi en það sem ég er að vekja máls á og sem hv. þm. Gísli S. Einarsson, þingmaður Samfylkingarinnar á Vesturlandi, vakti til umræðu fyrir nokkrum mínútum. Þetta er vönduð framsetning á því sem fram er sett í þessari stuttu skýrslu, það fer ekkert milli mála. En það eru ekki vönduð vinnubrögð að ræða starfsskýrslu fyrir árið 1999 sem fjallar um málefni sem voru til umræðu 1998. Eins og fram hefur komið er þessi umræða að fara fram núna í nóvember. Næsta haust, haustið 2001, munum við ræða málin frá 1999 sem verða þá orðin hundgömul og 2002 munum við ræða þetta ár. Þetta er fullkomlega óviðunandi. Þess vegna verðum við að ræða það í bróðerni, af því að þetta er mál okkar allra, hvernig við viljum vinna með stofnanirnar sem heyra undir Alþingi því að flestar stofnanir heyra undir framkvæmdarvaldið. Þá vil ég nefna þriðju skýrsluna um mikilvægt embætti sem er embætti umboðsmanns barna. Það embætti heyrir undir forsrh., ekki undir Alþingi. Það er e.t.v. brotalöm miðað við þá hugsun sem er um umboðsmennina. En umboðsmanni barna er ætlað að gefa forsrh. árlega skýrslu um starfsemi sína á liðnu almanaksári, prenta og birta fyrir 1. september ár hvert. Þar eru aðrar kröfur en við gerum um vinnulag. Auðvitað ættum við líka með einhverjum hætti að koma skýrslu umboðsmanns barna til umræðu á Alþingi vegna þess að umfjöllun um hana fer eingöngu fram í fjölmiðlum með ófullnægjandi hætti, m.a. um málefni sem eru tekin til umræðu hér. Herra forseti. Ég geri þetta að umræðuefni vegna þess að ef við ætlum að hafa þetta svona áfram verðum við að finna annað vinnulag varðandi úttektirnar sem Ríkisendurskoðun gerir og gerir ágætlega. Því hef ég reynslu af. Á bls. 4 í skýrslunni er talað um að sjálfstæði Ríkisendurskoðunar gagnvart stjórnsýslunni sé mikilvægt til að tryggja trúverðugleika og árangur í störfum stofnunarinnar. Eigi að síður er þýðingarmikið að samvinna sé náin við stjórnsýsluna. Við höfum rifist um hversu náin sú samvinna eigi að að vera og hversu formlega Ríkisendurskoðun eigi að koma að verkum stjórnsýslunnar til að trúverðugleikinn verði ekki á reiki. Um þetta höfum við rætt. Síðan er getið á sömu síðu um skýrslu sem efh.- og viðskn. Alþingis lét frá sér fara um úttekt Ríkisendurskoðunar og varðar innheimtusvið tollstjórans í Reykjavík. Tekið er fram að það sé í fyrsta sinn sem nefnd Alþingis afgreiðir þannig skýrslu stofnunarinnar. Ef fleiri nefndir eiga að afgreiða þannig skýrslur verða þær að fá skýrslurnar til sín. Ég tek undir það sem kom fram í máli hv. 5. þm. Vesturl., þingmanns Samfylkingarinnar, að við verðum að draga nefndirnar inn í þessa vinnu. Máli mínu til stuðnings, herra forseti, ætla ég að leyfa mér að fara yfir skýrslu sem Samfylkingin fékk Ríkisendurskoðun til að vinna á þessu vori og var skilað í maí á sama tíma og starfsskýrslu Ríkisendurskoðunar er dreift til þingmanna. Ég geri mér fullkomlega grein fyrir því að sú skýrsla sem ég er með í höndunum á ekki heima í þessari umræðu árið 2000 um málefni sem Ríkisendurskoðun var að vinna árið 1998. En þetta er þýðingarmikil og afar brýn skýrsla hvað varðar þingmennina og starfsemi okkar. Hún varðar samanburð á rekstrarkostnaði Húsnæðisstofnunar ríkisins, sem var lögð af af hálfu framkvæmdarvaldsins, og Íbúðalánasjóðs sem var komið á laggirnar af hálfu framkvæmdarvaldsins og hæstv. félmrh. Skýrslan er að því leyti mjög merkileg að niðurstaða hennar styður það sem við höfum sagt allan tímann frá því þessar lagabreytingar, sem eru að mínu mati ógæfulegar, áttu sér stað. Skýrsla Ríkisendurskoðunar staðfestir að árlegur rekstrarkostnaður Íbúðalánasjóðs er hærri en árlegur meðalkostnaður Húsnæðisstofnunar sem nemur 85 millj. kr. Borinn var saman meðalkostnaður Húsnæðisstofnunar fyrir fimm ár, 1994--1998, við kostnaðinn 1999 hjá Íbúðalánasjóði þannig að þetta voru fagleg og góð vinnubrögð, herra forseti. Síðan var áætlaður kostnaður sjóðsins miðað við umsvif fyrir árin 2000--2003. Þar sem það er nú ljóst og allur þingheimur veit að hæstv. félmrh., sem ég nefni hér þó að hann sé fjarverandi af því að hann kýs eins og aðrir ráðherrar að vera fjarverandi, hefur sagt það aftur og aftur að sparnaður eigi að vera af þeirri breytingu að leggja niður Húsnæðisstofnun og stofna Íbúðalánasjóð þá reyndist það alrangt. Munurinn nemur 80--100 millj. kr. Í greinargerð með frv. til fjárlaga --- og ég bið þingmenn að leggja við eyrun --- er fullyrt að sparnaður af niðurlagningu Húsnæðisstofnunar með stofnun Íbúðalánasjóðs muni að fullu skila sér þegar á árinu 2000 en það brýtur í bága við þá skýrslu sem Samfylkingin hefur fengið frá Ríkisendurskoðun og ég er með í höndum. Ég vil líka geta þess af því að ég er að fara inn á þessi mál að launakostnaður sjö stjórnarmanna húsnæðismálastjórnar er langtum lægri en launakostnaður fimm stjórnarmanna Íbúðalánasjóðs. Hækkun er 60% bara á stjórnarkostnaðinum hvað Íbúðalánasjóður er hærri en húsnæðismálastjórnin gamla og launakostnaður níu æðstu yfirmanna Húsnæðisstofnunar árið 1998 var 46 millj. kr. en launakostnaður tíu æðstu yfirmanna Íbúðalánasjóðs árið 1999 var 56 millj. kr. Það munar 10% eða 5,6 millj. Þetta eru skelfilegar niðurstöður fyrir okkur sem lögðumst gegn þeim breytingum sem gerðar voru. Auðvitað gerði ég ráð fyrir því að þar sem þetta kæmi fram í athugun Ríkisendurskoðunar kæmi þessi mikilvæga könnun fram í skýrslum þegar þær yrðu ræddar á Alþingi. Ég hef að sjálfsögðu ekkert að gera með það, formaður þingflokks Samfylkingarinnar, að ræða þessa niðurstöðu frá því í maí haustið 2002. Þá er hún úrelt gömul upplýsing og hefur engan tilgang að taka hana til umræðu. Herra forseti. Hins vegar mun ég fela þingmönnum Samfylkingar í félmn. að óska eftir því að skýrsla Ríkisendurskoðunar fyrir Samfylkinguna verði tekin þar til umfjöllunar og skoðunar og niðurstaða gefin út. Það eru svipuð vinnubrögð og höfð voru af hálfu efh.- og viðskn. varðandi skýrslu eða úttekt Ríkisendurskoðunar á innheimtusviði tollstjórans í Reykjavík. Við hljótum að verða enn þá uppteknari af því að fá að vita hvernig breyting, sem hv. Alþingi gerði á jafnmikilvægri stofnun og Húsnæðisstofnun ríkisins með sparnað og aðhald að leiðarljósi, skuli hafa orðið með þessum hætti að ég tali ekki um annan fáránleika, þ.e. hvernig var farið í að leggja niður félagsleg lán og afleiðingar þessa alls á fasteignamarkaðinn og heimilin í landinu því að hækkað fasteignamat hafði áhrif á barnbætur, vaxtabætur og afkomu heimilanna. Auðvitað þarf að ræða þetta og undir hvaða lið, herra forseti? Ég hef kynnt hvernig ég legg til að farið verði með þessa skýrslu, enda varð hún til vorið 2000. En ég hef líka hugsað um það sem stendur í skýrslunni, að mjög mikilvægt sé að Alþingi sýni framkvæmdarvaldinu aðhald. Ríkisendurskoðun er stofnunin okkar. Ríkisendurskoðun er stofnunin sem á að hjálpa okkur að vera með þetta aðhald. Ég held að Ríkisendurskoðun sé gott tæki til þess. Þá verðum við að tryggja að þetta tæki og að niðurstöður þessa tækis skili sér inn í þingið þannig að niðurstöðurnar verði til þess að við breytum vinnubrögðum okkar ef þess þarf og að við breytum lögum ef þau hafa reynst svo gersamlega vitlaus að þau hafa bæði orðið dýrari fyrir þá stofnun sem um ræðir og jafnframt erfiðari fyrir fólkið í landinu. Þannig eigum við að vinna, herra forseti. Þannig eigum við að nota tækið Ríkisendurskoðun. Það er ekki gagnlegt fyrir mig sem hef með mér skýrsluna að kvöldi dags eftir langan vinnudag og ætla mér að fara yfir þann boðskap sem er í henni til að geta rætt faglega á þessum morgni að sjá það stutta ágrip sem gefið er af vinnu Ríkisendurskoðunar. Það segir mér að Ríkisendurskoðun er að vinna gott starf en það er ekki nægilegt fyrir mig til að fara í umræðuna. Annaðhvort verða þetta að vera númeruð skjöl sem eru fylgirit við skýrslu Ríkisendurskoðunar þannig að þingmenn geti farið í einstök mál eins og er væntanlega búist við að þeir geri í skýrslu umboðsmanns Alþingis eða þá að við verðum að taka hverja einustu skýrslu, koma henni til nefnda Alþingis, láta fjalla um hana þar og fá nefndarálit um það og ræða í hv. Alþingi. Við skulum því gera þetta, virðulegi forseti. Ég treysti því að hæstv. forseti Alþingis taki undir ábendingar mínar og sé jafnmikið áfram um góð og vönduð vinnubrögð og fara betur í hlutina en við höfum hingað til gert þannig að hann tryggi þau vinnubrögð sem hér hafa verið lögð til.

Herra forseti. Ég hlýt að ítreka það sem ég sagði áður að hér er starfsskýrsla Ríkisendurskoðunar fyrir árið 1999 til umræðu og er það skylt samkvæmt 12. gr. laga um Ríkisendurskoðun sem hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Árlega skal samin heildarskýrsla um störf Ríkisendurskoðunar á liðnu almanaksári. Skal hún lögð fyrir Alþingi.`` Það er sú starfsskýrsla sem hér liggur fyrir en hér eru ekki til umræðu allar þær einstöku skýrslur sem Ríkisendurskoðun hefur gert. Ég veit ekki betur en Ríkisendurskoðun hafi sent þingmönnum þær skýrslur sem hún hefur samið þannig að alþingismönnum hefur verið unnt að kynna sér þær efnislega. Ég þarf ekki að taka fram við hv. þm. að einstökum þingmönnum er heimilt að flytja frv. um hvaðeina sem þeim dettur í hug og þarf ekki að gera það að sérstöku umræðuefni eða velta vöngum yfir því hvort forseta finnist það skynsamlegt eða ekki. Það er einfaldlega réttur þingmanna. Ég get alveg tekið undir það með hv. þm. að vissulega væri ástæða til þess að athuga húsnæðislánakerfið í heild sinni og þá þurfi ekki að vera neitt að binda sig við síðasta áratug. Það væri t.d. fróðlegt að sjá hvernig verkamannabústaðakerfið var leikið á sínum tíma og velta fyrir sér hver sé staða verkalýðsins til að eignast eigið þak yfir höfuðið nú á móti því sem áður var. Kannski væri líka ástæða til þess að velta vöngum yfir því hverjir það voru sem helst fluttu það mál hér á Alþingi að það væri af hinu illa að gefa fátæku fólki kost á því að eignast þak yfir höfuðið og vildu byggja upp leiguíbúðakerfi þess í stað. Líka væri fróðlegt að athuga hvernig leiguíbúðir sveitarfélaga hafa farið með fjárhag sveitarfélaganna. Það er auðvitað umræðuefni sem endalaust er hægt að ræða og líka hægt að velta fyrir sér hverjir bera pólitíska ábyrgð á því.

Herra forseti. Ég tek undir það með hæstv. forseta að vissulega er hægt að ræða margt um húsnæðiskerfið og ég gerði grein fyrir skýrslu Ríkisendurskoðunar til Samfylkingarinnar og hvað kom út úr henni og ætla ég ekki að ræða frekar um húsnæðiskerfið. En alveg er það dæmalaust eins og kom fram í máli þess forseta sem stýrir fundinum að nú gerðist sá einstæði atburður og við þessa umræðu að forseti gæfi forseta orðið, að það skuli vera aðalforseti Alþingis sem velur það þegar maður reynir að koma með faglega umræðu að fara í ræðustól og svara með skætingi og útúrsnúningi. Mér finnst það dapurt. Hæstv. forseti nefndi sérstaklega að Ríkisendurskoðun væri falið að skila til Alþingis heildarskýrslu og má alveg ræða það hvað heildarskýrsla er, hvort það er þessi. Ég var ekki einu sinni að setja út á skýrsluna. Ég nefndi það að eins og hún er sett fram, er hún út af fyrir sig vönduð um það efni sem hún fjallar og með hvaða hætti miðað við úrdrætti. Ég er að fara yfir vanda okkar með það hvernig við ætlum að vinna með það tæki sem Ríkisendurskoðun er. Mér fannst ég gera það vel. Mér fannst ég vera að leggja áherslu á að Alþingi geti gert betur. Ég dró fram efh.- og viðskn. sem hefur unnið með skýrslu um tollstjóraembættið og ég greindi frá því að ég mundi biðja þingmenn mína í félmn. að óska eftir að skýrslan yrði tekin fyrir. Þingmenn vita ekkert um þá skýrslu sem Ríkisendurskoðun vann fyrir Samfylkinguna. Hún var ekki send til þingmanna. Það er fullt af skýrslum sem eru ekki sendar til þingmanna. Ég er að leita að því hvernig við getum gert betur. Fylgirit, skrá, sérstök umræða, svona stórar bækur eins og frá umboðsmanni Alþingis og ég frábið mér að hér sé komið í skæting í tilsvari frá forseta Alþingis.

Herra forseti. Ég átta mig ekki á því að hvaða leyti ég var með skæting. Hv. þm. gerði að umræðuefni húsnæðismál almennt og gerði það að umræðuefni hvort það hefði verið til góðs eða ills að leggja niður Húsnæðisstofnun og stofna Íbúðalánasjóð. Það var gert þegar til umræðu var starfsskýrsla Ríkisendurskoðunar sem ég flyt í þinginu. Kannski má hugsa sér að hv. þm. hafi verið að tala yfir höfuðið á þeim manni sem var framsögumaður fyrir skýrslunni en ég tók það svo að hv. þm. væri að hefja umræðu um hvort ástæða væri sérstaklega til þess að ræða húsnæðismálin á Alþingi og flytja um það skýrslu. Ég tók undir að vissulega gefa húsnæðismálin tilefni til að athuga hvernig þau hafa þróast, ekki aðeins á síðasta áratug heldur kannski tvo eða þrjá síðustu áratugi, m.a. vegna þess að þetta tímabil í sögu okkar Íslendinga er mjög lærdómsríkt og það er mjög nálægt í tíma. Við getum rifjað það upp á árunum milli 1970--1980 hvernig verðbólgan lék einstaka sjóði. Við getum velt því fyrir okkur ef við hugsum um áratuginn milli 1980--1990 hvernig lögin um verðtryggingu léku lántakendur og við getum kannski rifjað það upp að í lok 7. áratugarins var samþykkt og ákveðið að húsnæðislán skyldu að hluta til vera verðtryggð sem síðan var fallið frá og lögunum breytt á þinginu milli 1971--1972. Ég álít að ýmislegt í þessari þróun sé lærdómsríkt og ég tek því ekki þegjandi ef því er haldið fram að með því að ég er þvert á móti að taka undir það sem hv. þm. segir, að ástæða sé til þess að ræða húsnæðismálin, þá sé sagt að ég sé með skæting.

Herra forseti. Vandi forseta Alþingis er sá að þegar á reynir fellur hann inn í pólitískt hlutverk í stað þess að vera forseti Alþingis og ræða við þingmenn sína sem slíkur, sem forseti allra þingmanna og í skjóli þess kjósum við hæstv. forseta sem sameiginlegan forseta okkar. Þegar herra Halldór Blöndal kemur í ræðustól til að ræða skýrslu Ríkisendurskoðunar þá er hann ekki að koma sem flokksbróðir Davíðs Oddssonar til verja ríkisstjórn hans. Nei, herra forseti, hann er að koma hér til þess að ræða við okkur hvernig eigi að fjalla um skýrslu Ríkisendurskoðunar. Það kemur mér kannski ekki á óvart þó það valdi mér vonbrigðum að hæstv. forseti Alþingis heyrði ekkert af því sem ég var að segja nema gagnrýni á húsnæðiskerfið. Ég var nefnilega að tala um að við þyrftum að gera betur og finna leið til að fara faglega með vinnu þessa tækis okkar sem Ríkisendurskoðun er, vinna með skýrslurnar þannig að úttektir skiluðu sér inn í þingið. Hæstv. forseti Alþingis hafði ekkert að segja við mig um það. Þegar ég tala um útúrsnúning er það nákvæmlega þetta að hæstv. forseti kom og sagði: Við erum að ræða skýrslu. Þetta er bara allt í lagi. Það á að skila heildarskýrslu Ríkisendurskoðunar. Hún er hér. Það er verið að ræða hana. Það er útúrsnúningurinn sem ég er að vísa til. Sjálf hafði ég vit á því að segjast ekki ætla að taka til umræðu húsnæðismálin að öðru leyti en að fara yfir naktar niðurstöður Ríkisendurskoðunar á máli sem Samfylkingin óskaði eftir skoðun á.

Herra forseti. Mér finnst við vera komin lítið eitt út fyrir efnið en hér er til umræðu starfsskýrsla Ríkisendurskoðunar og mér finnst ekki ástæða til að hlaupa svona út um víðan völl en freistast þó til þess því að í upphafi máls síns talaði hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir, og þá var klukkan um það bil hálftólf, um upphaf starfsdags. Það vill þannig til að ég sit m.a. í fjárln. Alþingis og við hefjum störf um áttaleytið hvern einasta morgun. Hjá mér er þetta a.m.k. ekki upphaf starfsdags.  Á sama hátt finnst mér ekki ástæða til að ráðast á forseta Alþingis því að honum hefur tekist afar vel til við að gæta hlutleysis í störfum. Auk þess sitja í forsn. fulltrúar allra flokka og við eigum að kappkosta að gæta hlutleysis í störfum og það held ég að við gerum. Herra forseti. Ég kom fyrst og fremst upp til að þakka ríkisendurskoðanda, Sigurði Þórðarsyni, og starfsfólki hans fyrir vel unnin störf á síðasta ári. Við þurfum ekki að deila um það úr ræðustól Alþingis að Ríkisendurskoðun heyrir að sjálfsögðu undir Alþingi. Þess vegna er mjög eðlilegt að forseti þingsins kynni starfskýrsluna eins og hann hefur gert svo ágætlega í morgun. Eins og fram hefur komið í máli mínu sit ég í fjárln. Alþingis og núna á þessu kjörtímabili einnig í forsætisnefnd. Ég hef því getað fylgst ágætlega með starfi Ríkisendurskoðunar og ég tel að stofnunin hafi þróast í takt við hinn síbreytilega nútíma og Ríkisendurskoðun beitir mjög nútímalegum vinnubrögðum í úrvinnslu. Það sjáum við á þeim 163 skýrslum sem þeir vinna, þ.e. 154 eru reyndar opinberar en aðrar eru það ekki. Ég tek líka eftir því að Ríkisendurskoðun hefur verið að láta sig umhverfismál varða sem skiptir miklu máli. Gefin hefur verið út skýrsla um umhverfismál á árinu 1991 undir heitinu Umhverfisstefna í ríkisrekstri. Þar er því m.a. fylgt eftir á hvern hátt lögum og reglum er snerta umhverfismál er framfylgt, hvernig staðið er við alþjóðlegar skuldbindingar um samninga á sviði umhverfismála og hvernig framkvæmdaaðilar standa við eigin stefnumörkun á sviði umhverfismála. Ég gleðst mjög yfir því og eins og ég segi er ég fyrst og fremst kominn til þess að lýsa ánægju minni yfir störfum Ríkisendurskoðunar. Ég tel að þeir vinni starf sitt vel og ég endurtek að hér er fyrst og fremst um að ræða þessa skýrslu en ekki eitthvað annað.

Herra forseti. Lög um Ríkisendurskoðun, nr. 86/1997, marka starfsramma Ríkisendurskoðunar. Ég vil leyfa mér, herra forseti, í upphafi ræðu minnar um starfsskýrslu Ríkisendurskoðunar 1999 að vitna í nokkur ákvæði þeirra laga, ekki síst í ljósi umræðna sem hafa átt sér stað nú til þessa um skýrsluna. Í fyrsta lagi er það athyglisvert og ber að líta á að í 1. gr. stendur: ,,Ríkisendurskoðun starfar á vegum Alþingis`` en ekki sem hluti af Alþingi þannig að það er erfitt að sjá það gagnvart 1. gr. að hún heyrir beint undir Alþingi sem stofnun heldur að hún starfi á vegum Alþingis enda er í 3. gr. kveðið á um: ,,Ríkisendurskoðun er engum háð í störfum sínum. Forsætisnefnd getur þó ýmist að eigin frumkvæði eða samkvæmt óskum þingmanna krafist skýrslna um einstök mál er falla undir starfsemi Ríkisendurskoðunar.`` Í þessum tveimur greinum er ítrekuð stjórnsýsluleg staða Ríkisendurskoðunar. Mikið fer fyrir hlutverki Ríkisendurskoðunar varðandi endurskoðun og eftirlit með fjármagni og ráðstöfun fjár og reikningsskilum og reikningshaldi. Það er svo sem eðlilegt og mikilvægt og hingað til hefur þessi þáttur í starfsemi stofnunarinnar kannski vegið hvað þyngst en þó er Ríkisendurskoðun að fara inn á aðrar brautir og fylgja eftir og athuga aðra þætti sem lúta ekki beint að fjármálum. Þau atriði vil ég gera aðeins að umtalsefni. Samkvæmt 9. gr. getur Ríkisendurskoðun framkvæmt stjórnsýsluendurskoðun hjá þeim stofnunum, sjóðum, félögum og fyrirtækjum sem um ræðir í 6. gr. Enn fremur getur Ríkisendurskoðun gert stjórnsýsluendurskoðun hjá fyrirtækjum sem ríkið á að hálfu eða meira. Stjórnsýsluendurskoðun felst í því að kanna meðferð og nýtingu ríkisfjár, hvort hagkvæmni og skilvirkni sé gætt í rekstri stofnana og fyrirtækja í eigu ríkisins og síðan hvort gildandi lagafyrirmælum sé framfylgt í þessu sambandi. Herra forseti. Ég tel afar mikilvægt þegar verið er að túlka stjórnsýsluendurskoðun og hlutverk og verkefni Ríkisendurskoðunar á því sviði að ekki sé eingöngu horft til beinna reikningsskila, fjármálalegra og fjárhagslegra reikningsskila, heldur sé líka tekið til þess hvernig staðið er við þær lögboðnu tilskipanir, lög sem kveða á um verkefni og skyldur af hálfu stjórnsýslunnar, bæði ráðuneyta, stofnana og annarra sem fá þar verkefni samkvæmt lögum, hvernig því er fylgt eftir. Ég legg áherslu á að Ríkisendurskoðun skilgreini einmitt hlutverk sitt þar nokkuð víðtækar en hún hefur gert á undanförnum árum og hún er reyndar að fara inn á samanber það sem við höfum hér og hv. síðasti ræðumaður vitnaði til skýrslu Ríkisendurskoðunar um umhverfisstefnu í ríkisrekstri. Þar er, herra forseti, verið að taka fyrir stefnumörkun og ályktun ríkisstjórnar, ráðuneyta og Alþingis í ákveðnum málaflokki og kanna hvernig honum er framfylgt. Í upphafi skýrslunnar er einmitt vitnað til þess að ríkisendurskoðun annars staðar á Vesturlöndum hefur innan vébanda sinna og leggur stund á slíkar endurskoðanir eins og umhverfisendurskoðun, hvernig lögum og reglum sem snerta umhverfismál er framfylgt, hvernig staðið er við alþjóðlegar skuldbindingar og samninga á sviði umhverfismála og hvernig framkvæmdarvaldið stendur við eigin stefnumörkum á sviði umhverfismála. Ég tel að með þessari skýrslu, herra forseti, sé Ríkisendurskoðun vissulega að brjóta blað í verkefnum sínum og hvernig hún kemur að stjórnsýslunni. Umhverfismálaflokkurinn er afar mikilvægur og þær einkunnir sem gefnar eru í lok skýrslunnar eru síðan afar lærdómsríkar en þetta er að mínu mati fyrsta skref í að Ríkisendurskoðun geti farið og tekið á fleiri málum sem ríkisstjórn eða Alþingi hefur markað, ekki bara á sviði umhverfismála sem er lofsverð. Ég teldi t.d., herra forseti, afar fróðlegt og gott ef Ríkisendurskoðun tæki fyrir framkvæmd markaðrar byggðastefnu í landinu á undanförnum árum til dagsins í dag með sama góða og lofsverða hætti sem Ríkisendurskoðun hefur tekið á umhverfisstefnu. Það er mjög eðlilegt að Ríkisendurskoðun taki á málaflokki sem er afar brýnn og heitur á hverjum tíma og er mjög umdeilt hvernig til hafi tekist og reyndar kannski ekki það umdeilt að ljóst sé að það hefur alls ekki tekist til eins og Alþingi hafði ályktað að skuli takast til. Þar finnst mér einmitt að Ríkisendurskoðun eigi að vera með fingurna á púlsinum og vera Alþingi til aðstoðar í að kanna hvers vegna þessi vilji Alþingis komst ekki til framkvæmda eða hvernig er þá staðan í þeim málum. Ég nefni til dæmis byggðastefnuna þar sem við stöndum frammi fyrir verulegu skipbroti í framkvæmd á stefnu Alþingis í þeim málum. Ég vil aðeins víkja líka að þeim starfsháttum sem hér hafa mjög verið ræddir og vil þar gera að umtalsefni 11. gr. þar sem segir svo: ,,Nú ákveður Ríkisendurskoðun að beita skoðunarheimildum skv. 7. og 9. gr.`` --- þ.e. bæði fjárhagslegar og stjórnsýslulegar endurskoðanir --- ,,og skal stofnunin þá gera fjárln. og þeim þingnefndum, sem viðkomandi málaflokkur fellur undir, grein fyrir niðurstöðum sínum.`` Síðan kemur, herra forseti: ,,Þingnefndir geta samkvæmt nánari reglum sem forsætisnefnd setur og haft frumkvæði að athugunum samkvæmt þessum lagaákvæðum.`` Í lögum um Ríkisendurskoðun er kveðið á um hvaða aðila af hálfu Alþingis ber að setja frekari reglur um meðferð þessarar vinnu Ríkisendurskoðunar. Ríkisendurskoðun hefur að sjálfsögðu ekkert framkvæmdarvald. Hún hefur einungis vald til þess að kalla eftir upplýsingum sem hún þarf til að sinna lögformlegum skyldum sínum, skila um það skýrslum og áliti og kynna það fyrir þeim stjórnsýslulegu aðilum sem henni ber að kynna það fyrir samkvæmt lögum sem gilda um hana. Það er síðan Alþingis að meta hvernig það tekur á þessari framkvæmd. Ég tel, herra forseti, að ástæða væri til að forsn. kannaði það að setja sér formlega þær reglur að allar skýrslur Ríkisendurskoðunar komi inn á hennar fund og hún deili þeim út sem slíkum til þeirra nefnda sem forsn. telur að eigi að fá þær skýrslur til meðhöndlunar og þær nefndir skili síðan forsn. aftur, annaðhvort með umfjöllun, greinargerð og tillögum um hvernig með skuli fara eða þá að ekki sé ástæða til að gera neitt frekar af hálfu nefndarinnar með skýrsluna. Þá geti síðan forsn. tekið þá ákvörðun að leggja skýrslurnar fyrir Alþingi ásamt þeirri umfjöllun sem nefndirnar hafa gefið. Lögin benda meira að segja á að þetta sé farvegur sem væri eðlilegur. Ég vil draga þetta sérstaklega fram og taka undir það sem hér hefur verið sagt um nauðsyn þess að skýrslur Ríkisendurskoðunar fái þinglegan farveg inn í Alþingi í gegnum fagnefndir Alþingis og inn í Alþingi til umræðu hjá öllum þingheimi. Þá vil ég líta aðeins á 12. gr., herra forseti. Þar stendur: ,,Árlega skal samin heildarskýrsla um störf Ríkisendurskoðunar á liðnu almanaksári.`` Þegar maður lítur á hugtakið heildarskýrsla hlýtur maður að velta fyrir sér hvort heildarskýrsla á ekki að bera með sér ítarlega skýrslu um það sem unnið hefur verið og Ríkisendurskoðun hefur skilað formlega af sér. Ég lít a.m.k. svo á að ekki sé endilega jafnaðarmerki á milli starfsskýrslu og heildarskýrslu og tel að kanna ætti hvort ekki sé eðlilegra og í samræmi við það sem lögin kveða á um að árlega skuli gefa heildarskýrslu, að í heildarskýrslu felist að þar komi fram þau mál og þau verkefni sem Ríkisendurskoðun hefur skilað formlega frá sér en ekki bara ágrip af því hvað hún hafi gert eða ætli að gera og síðan niðurstöður á ársreikningi sem er bara gott og blessað. Fyrir mér er starfsskýrsla ekki endilega það sama og heildarskýrsla. Þessu vil ég vekja ítarlega athygli á. Herra forseti. Varðandi enn frekari verkefni, sem mér finnst að Ríkisendurskoðun gæti látið til sín taka, af því að fyrir mér virkar þetta eins og einhvers konar aðalfundur Ríkisendurskoðunar þar sem verið er að fjalla um ársreikninga, starfsmannafjölda og annað því um líkt, vil ég drepa á atriði sem ég tel að Ríkisendurskoðun ætti einmitt að fara áfram að huga að. Ég minntist áðan á úttekt á stefnumörkun og ályktunum Alþingis sem virðast ekki ná fram að ganga, væri ástæða til að Ríkisendurskoðun tæki þær sérstaklega fyrir eða a.m.k. í þeirri forgangsröðun svipað og hún hefur ítarlega og vel gert með umhverfisstefnuna þar sem kemur fram að henni er hrint af stokkunum án þess að nein eftirfylgja liggi fyrir. Ég nefndi byggðastefnuna. En einu stöndum við frammi fyrir t.d. í fjárln. að æ stærri hluti af fjármunum ríkisins er bundinn í alveg nýjum tegundum af samningum, í einhverjum sem heita árangursstjórnunarsamningar, í einhverjum sem heita rammasamningar, í einhverjum sem heita reiknilíkön og okkur er bara sagt: Þið bara standið frammi fyrir þessu. Það er búið að ákveða þetta í ráðuneytinu. Þessi tegund af fjárlagagerð eða þessi tegund af vinnu hefur að mínu viti ekki verið borin undir Alþingi sem slík eða meðferð hennar. Er þarna náð fram markmiðum þeirra laga og reglna sem ætlunin er að vinna eftir? Mér finnst ástæða til, herra forseti, að Ríkisendurskoðun fari einmitt að kanna ýmislegt sem við stöndum þarna frammi fyrir. Ég ítreka svo góð orð til Ríkisendurskoðunar sem hér hafa fallið.

Herra forseti. Eins og áður í skýrslum Ríkisendurskoðunar er fyrirferðarmest í þessari skýrslu fjárhagsendurskoðun og stjórnsýsluendurskoðun stofnunarinnar sem er afar þýðingarmikið og mikilvægt starf til þess að halda uppi aðhaldi og eftirliti í stjórnsýslunni og leggja mat á skilvirkni og hagkvæmni í ríkisrekstri. Eins og fram kemur í skýrslunni er Ríkisendurskoðun að færa sig inn á nýjar brautir eins og þær sem tengjast umhverfismálum og er það vel. Ég verð að segja, herra forseti, að það sem mér finnst vanta í starfi þingsins þegar við fjöllum um skýrslu Ríkisendurskoðunar og sem mér fannst vanta í máli hæstv. forseta þegar hann fylgdi skýrslunni úr hlaði, er hvernig við ætlum að standa að málum til þess að hafa möguleika á að fylgja skýrslum Ríkisendurskoðunar eftir. Mér finnst það vanta í störfum þingsins og mér finnst að hæstv. forseti hljóti að eiga að hafa forustu um það þegar við ræðum skýrsluna að segja okkur frá því hvernig hann sér fyrir sér að við getum bætt aðstöðu okkar til að fylgja þessum skýrslum eftir. Inn á þær brautir var t.d. farið af hálfu efh.- og viðskn., eins og hér kom fram á síðasta þingi, með góðum árangri. Ég á sæti í efh.- og viðskn. og tók þátt í því starfi sem ég tel að hafi verið afar mikilvægt, gagnlegt og fróðlegt og sé mikilvæg viðbót við það verk sem Ríkisendurskoðun vinnur. Þar gerði nefndin tillögur um úrbætur í mörgum liðum sem hún beindi til fjmrh. sem auðvitað styrkir það mikilvæga verk sem Ríkisendurskoðun er að vinna. Það er tvennt sem mér finnst vanta og ég vil beina til hæstv. forseta. Við höfum aftur og aftur verið að fjalla um skýrslur Ríkisendurskoðunar. Það stendur upp úr flestum sem hér tala að nefndir þingsins, sem eru allmargar og misjafnlega mikilvægar, eigi að fjalla um skýrsluna en það er eins og þessu sé ekkert fylgt eftir meira. Ég geri mér fyllilega grein fyrir því að einstakar nefndir geta að eigin frumkvæði tekið upp þessar skýrslur, fjallað um þær og sent skýrslur til þingsins með sama hætti og efh.- og viðskn. gerði. En það verður að setja þessar skýrslur í fastan farveg og finna þeim fastan stað í þingsköpum. Það var reynt í þeim drögum sem lágu fyrir um breytingar á þingsköpum, að mig minnir, sem var svo ekkert meira gert með, þannig að ég spyr hæstv. forseta: Megum við eiga von á að hann leggi fram, og þingflokkarnir fjalli þá um, breytingar á þingsköpum þar sem tekið verður á þessu máli? Það eru auðvitað ýmsir aðrir þættir í þingsköpum og störfum þingsins sem þarf að taka á en þetta er einn mjög mikilvægur. Menn hafa nefnt hér ýmist að ein nefnd ætti að fjalla um þessar sérstöku skýrslur Ríkisendurskoðunar og sérstaklega þegar verið er að fjalla um stjórnsýsluendurskoðunarhluta þeirra eða þá að viðkomandi þingnefndir sem viðkomandi skýrsla fjallar um eigi þá að fjalla um málið. Um þetta eru eitthvað deildar meiningar, væntanlega, en umfram allt þarf að setja þetta í fast form og um það spyr ég hæstv. forseta. Það þarf auðvitað líka að gefa tíma til þess í störfum þingsins, og það má vera að hægt sé að skipuleggja starf þingnefnda með þeim hætti á sumrin þegar meiri tími gefst til, að fara þá skipulega yfir þær skýrslur sem lagðar eru fram frá Ríkisendurskoðun. Einnig finnst mér vanta hvernig á að fylgja því eftir að framkvæmdarvaldið fari að þeim ábendingum sem fram koma hjá Ríkisendurskoðun og þá eftir atvikum frá þingnefndum sem fjalla um skýrslurnar. Ég t.d. veit ekki og hef ekki tilfinningu fyrir því hvað einstök ráðuneyti eða stofnanir fara eftir þeim ábendingum og tillögum sem koma fram hjá Ríkisendurskoðun. Ég tek eftir því í síðustu skýrslu Ríkisendurskoðunar og ríkisreiknings að þar er kafli um eftirfylgni þar sem getið er hvernig ákveðnum málefnum hefur verið fylgt eftir eins og það sem varðaði málefni fatlaðra að mig minnir, og síðan ábendingar sem vörðuðu tollstjóraembættið. Við þurfum að fá yfirlit yfir það, ekki síður en að fá hér ársskýrslu stofnunarinnar til umræðu, þá þurfum við að fá yfirlit og skýrslu um það hvernig ráðuneytin fara að þeim tilmælum og ábendingum sem fram koma hjá Ríkisendurskoðun. Slík málsmeðferð mundi veita framkvæmdarvaldinu miklu meira aðhald en gert er núna. Ég mundi því gjarnan vilja sjá það sem fastan lið í störfum þingsins og störfum Ríkisendurskoðunar að Ríkisendurskoðun legði fram slíka skýrslu um það hvernig ráðuneytin framfylgdu tilmælum og ábendingum hennar. Ég geri ráð fyrir að allvel sé staðið að því af hálfu ráðuneyta og stofnana, ég er ekkert að draga það í efa, sjálfsagt er það misjafnt. En engu að síður finnst mér að setja þurfi það í fastar skorður. Ég vil líka undirstrika að þrátt fyrir mikilvægi í starfsemi Ríkisendurskoðunar verður það aldrei nógsamlega undirstrikað að þingmenn eru, með því að Ríkisendurskoðun hefur þarna ákveðið mikilvægt eftirlitshlutverk með höndum, ekki að framselja vald sitt til þess að hafa eftirlit með framkvæmdarvaldinu eins og þingmenn eiga að gera. En mér finnst einmitt bera á því í málflutningi ýmissa ráðherra í ýmsum svörum þeirra til þingsins að þeir telji að þingmennirnir sjálfir hafi í raun og sanni ekkert eftirlitshlutverk. Það kom síðast fram á dögunum í ummælum hæstv. viðskrh. þegar hér var lögð fram skýrslubeiðni af hálfu nokkurra þingmanna, að þá kom hæstv. ráðherra upp í ræðustólinn áður en gengið hafði verið til atkvæða um þá skýrslu og sagði bara fyrir fram að umbeðin svör við því sem um var beðið í þeirri skýrslu mundu ekki koma fram, þannig að ég vil halda því til haga í umræðunni þegar við erum að ræða um það mikilvæga verkefni sem Ríkisendurskoðun hefur með höndum að því er varðar eftirlit. Ég vil líka taka undir það sem fram kom í máli hv. þm. Guðmundar Árna Stefánssonar, sem mér fannst einna athyglisverðast í þeirri umræðu sem farið hefur fram í dag, og er angi af því sem við höfum mátt búa við á umliðnum árum, það er það sem fram kemur í endurskoðun ríkisreiknings 1999 varðandi E-hluta stofnanir en þar kemur fram orðrétt, með leyfi forseta: ,,Ríkisendurskoðun er á hinn bóginn ekki heimilt að birta efnisleg atriði úr slíkum skýrslum í endurskoðunarskýrslu sinni um ríkisreikning viðkomandi árs þar sem hlutafélög eru einkaréttarlegir aðilar þó svo þau séu í meirihlutaeign ríkissjóðs.`` Hér er bara verið að segja eins og hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson nefndi að þinginu komi ekkert við hvað þarna fer fram á vegum ríkisstofnana sem eru í meirihlutaeign ríkissjóðs og velta, eins og hv. þm. nefndi, eru með í eigið fé um 70 milljarða kr. Ráðherrarnir hafa verið duglegir að bera fyrir sig í svörum sínum skýrslu sem hæstv. forsrh. lagði fram í þinginu sem hann fékk lögfræðing til að vinna um hlutafélagalöggjöfina og aðgang þingmanna að upplýsingum úr stjórnkerfinu þar sem ráðherrar bera upplýsingalög og hlutafélagalög fyrir sig til að koma í veg fyrir að Alþingi fái upplýsingar með eðlilegum hætti sem nauðsynlegar eru til þess að þeir geti sinnt eftirlitshlutverki sínu. Það er og verður alltaf sífellt meira áhyggjuefni í þingsölunum hve verið er að draga úr og minnka aðbúnað þingsins og þingmanna til að geta sinnt þeim mikilvæga þætti í störfum sínum sem er eftirlit með framkvæmdarvaldinu. Ekki vantar, herra forseti, að hér hafi verið lögð fram þingmál til að auðvelda þingmönnum þetta mikilvæga starf, eins og t.d. frv. til laga sem hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson hafði forustu um, þar sem einmitt er tekið á þessum málum varðandi t.d. E-hluta ríkisreiknings og að þingmönnum sé tryggður í þingsköpum sá réttur sem fram kemur í stjórnarskránni, sá stjórnarskrárvarði réttur að þeir geti aflað upplýsinga um opinber málefni sem varða hag almennings. Til þess þarf að breyta þingsköpum og á þann hátt sem hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson hefur lagt til. Ég vil minna á í því sambandi að undir þetta er raunverulega tekið í nýlegri skýrslu nefndar sem hæstv. forsrh. lagði fyrir þingið, sem unnin var undir forustu Páls Hreinssonar, sem fjallaði um starfsskilyrði stjórnvalda. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Æskilegt er að tekið verið til athugunar hvort ástæða þykir til að setja nánari ákvæði í þingskapalög um slíkar fyrirspurnir.`` En þar er áður vitnað í hinn stjórnarskrárvarða rétt þingmanna. Það er ástæða til að nefna þetta hér vegna þess að við erum að fjalla um eftirlitsþátt í starfi þingsins sem er líka starf þingmanna ekkert síður en er í störfum Ríkisendurskoðunar. Hér hefur líka þing eftir þing verið flutt breyting á lögum um þingsköp Alþingis þar sem lagt er til að heimila nefndum að eigin frumkvæði að fjalla um og rannsaka önnur mál en þau sem þingið vísar til hennar sem varða framkvæmd laga, meðferð opinberra fjármuna og önnur mikilvæg mál er almenning varðar. En þessi mál fást lítið rædd í þingnefndum. Það er fyllsta ástæða til, herra forseti, að vekja athygli á þessu hér við umræðuna. Ég held að mjög mikilvægt sé að við ljúkum því ekki þessari umræðu nema að fá fram álit forseta, ef hann mögulega getur látið okkur það í té, hvernig haldið verði á málum í framhaldinu að því er varðar þessar sérstöku skýrslur þannig að þær fái fastan og fastari sess í störfum þingsins en verið hefur hingað til. Starf efh.- og viðskn. hefur verið nefnt hér að því er varðar skýrslur Ríkisendurskoðunar um tollstjóraembættið sem ég tel að sé til fyrirmyndar og eigi örugglega sinn þátt í því að ráðuneyti fari í að leggja í þá vinnu sem þarf til þess að fara að þeim ábendingum sem fram koma hjá Ríkisendurskoðun og í starfi nefndarinnar. Ég vil nefna aðra skýrslu sem mér finnst mjög mikilvægt að þingmenn taki á sem er skýrsla Ríkisendurskoðunar sem kom fram í sumar um sérfræðiþjónustu, þ.e. kaup ríkisstofnana á ráðgjöf og annarri sérfræðiþjónustu. Þar kemur fram, og maður spyr hvort ekki sé nauðsynlegt að þingið fjalli um þær ábendingar sem þar koma fram, að kostnaður ríkisstofnana vegna kaupa á sérfræðiþjónustu hefur hækkað um 85% á tiltölulega stuttu árabili, þ.e. úr 1,1 milljarði kr. árið 1994 í rúma 2 milljarða kr. á árinu 1998. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar kom einmitt fram að engar samræmdar verklagsreglur voru til staðar hjá þessum stofnunum og í langflestum tilvikum var ekki um útboð að ræða á sérfræðiþjónustu. Hér eru náttúrlega mjög alvarlegar ábendingar á ferðinni af hálfu Ríkisendurskoðunar sem mjög mikilvægt er að fylgt sé eftir af hálfu þingnefndar. Ég ræddi þetta við formann efh.- og viðskn. og vildi að efh.- og viðskn. tæki þetta mál upp með sama hætti og hún gerði varðandi tollstjóraembættið en það var skoðun formanns efh.- og viðskn. að það væri á verksviði fjárln. að skoða þetta mál ítarlega og vænti ég þess þá að fjárln. taki þetta mál upp með svipuðum hætti og efh.- og viðskn. gerði og skili skýrslu til Alþingis um þetta mál og geri hún það ekki mun ég ítreka það að þetta mál verði tekið upp af hálfu efh.- og viðskn. með sama hætti og sú skýrsla sem hæstv. forseti gat um í máli sínu og hér hefur verið rætt varðandi tollstjóraembættið. Herra forseti. Meginathugasemdir mínar lúta fyrst og fremst að því að eftirfylgni þeirra skýrslna sem Ríkisendurskoðun vinnur, bæði það að við fáum yfirlit yfir hvernig ráðuneyti og stofnanir framfylgja ábendingum frá Ríkisendurskoðun og hvernig hægt er að styrkja störf Alþingis og festa í sessi umfjöllun nefnda um þessar skýrslur og að þær séu að lokinni slíkri umfjöllun teknar til meðferðar aftur á hv. Alþingi.

Herra forseti. Við ræðum starfsskýrslu Ríkisendurskoðunar og það hefur borið við í umræðunni að menn vilji ræða um einstakar skýrslur þeirrar stofnunar. En við erum sem sagt að ræða um starfsskýrsluna og ég vildi rétt aðeins koma inn á það að Ríkisendurskoðun heldur sig nokkuð vel innan ramma fjárlaga og gjöldin hækka einungis um 4,5% sem er mjög ánægjulegt þannig að hún hefur látið af þeirri miklu aukningu á gjöldum sem verið hefur undanfarin ár og virðist núna vera með betri rekstur. Auðvitað er það markmið að fá eins og víðast hvar meira fyrir minna fé, þ.e. meiri endurskoðun fyrir minna fé og það næst væntanlega með betri stjórnun og betri nýtingu á mannskap og fjármagni. En stjórnun er veikur hlekkur í íslensku atvinnulífi og alveg sérstaklega í opinberum rekstri. Herra forseti. Mikið af umræðunni hefur verið um þær gagnmerku skýrslur sem Ríkisendurskoðun lætur frá sér fara í miklum mæli og það er alveg rétt að þær virðast daga uppi, tilviljunarkennt. Fjölmiðlar grípa eina og eina á lofti og mjög fáar hafa komið til umræðu í nefndum þingsins sem geta að sjálfsögðu tekið þær upp en það er enginn farvegur fyrir skýrslurnar. Ég tel að því þurfi að breyta í þingsköpum. Ég skora á hv. þingheim að taka sér tak og breyta þingsköpum í þá veru t.d. að forseti útdeili skýrslum Ríkisendurskoðunar til nefnda þingsins og að nefndirnar fari yfir skýrsluna og gefi umsögn um hverja einustu skýrslu. Ef einn nefndarmaður óskar eftir verði umræða á Alþingi um viðkomandi skýrslu. Auðvitað eru skýrslurnar mjög margar og mismerkilegar og mismikil þörf á því að ræða þær. Um sumar má segja að málin séu í lagi og þá þarf ekkert að ræða það neitt frekar. Aðrar gefa kannski til kynna að eitthvað sé að og þá finnst mér að hver nefndarmaður í viðkomandi nefnd þingsins eigi að geta gert kröfu til þess að umræða fari fram um skýrsluna á hinu háa Alþingi. Ég tek undir það sem hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir sagði um eftirfylgni. Það hefur lítið að segja að koma með skýrslur ef enginn fylgist með því að það sé lagað sem er að og bent er á í skýrslunni. Ég tek því mjög undir það sem hv. þm. sagði um að það verði að vera eftirfylgni með skýrslum. En ég vildi ræða annað. Það eru þær gífurlega miklu breytingar sem við stöndum frammi fyrir á næsta áratug varðandi rafræn viðskipti sem gefa óþekkta möguleika bæði til notkunar og til misnotkunar. Ég er mjög ánægður með að Ríkisendurskoðun ætlar að taka á þessu vandamáli og vera vonandi á undan þróuninni. Eins og ég gat um gefur sú þróun mikla möguleika til nýrrar notkunar sem menn sjá ekki fyrir, sem mun flytja fyrirtæki og starfsmenn milli landa. Ekki er lengur hægt að segja hvar ákveðinn starfsmaður vinnur og hvar hann eigi að borga skatta því hann getur loggað sig inn á tölvu í einhverju allt öðru landi og verið að vinna þar. Hann getur meira að segja verið á baðströnd á Kanaríeyjum og verið að vinna eitthvert starf hér á Íslandi. Þetta er notkunin og svo eru náttúrlega gífurlega miklir möguleikar á misnotkun. Þar kemur kannski inn í það að Ríkisendurskoðun verði opinberum stofnunum til leiðbeiningar um það hvernig eigi að varast slíka misnotkun á þeim nýju möguleikum sem þessi rafrænu viðskipti gefa okkur.

Herra forseti. Þessar umræður hafa verið á marga lund gagnlegar. Auðvitað hafa þær fallið að sumu leyti í gamlan farveg og áberandi það ágreiningsmál sem hefur verið uppi um það hvernig staðið skuli að rekstri fyrirtækja sem keppa á hinum frjálsa markaði, hvort um þau fyrirtæki skuli gilda sömu reglur ef ríkið á fyrirtækin eða á meiri hluta í þeim og önnur fyrirtæki á markaðnum. Ég er þeirrar skoðunar að óhjákvæmilegt sé að sömu lög og sömu reglur gildi um öll fyrirtæki sem eru hlutafélög og ef einhver einstaklingur kaupir hlut í fyrirtæki, sem ríkið á hlut í, geti hann verið öruggur um að um það fyrirtæki gildi þau lög sem gilda almennt um hlutafélög svo að ég taki það sérstaklega sem dæmi. Það er stjórnarskrárvarinn réttur hvers einstaklings að allir skuli vera jafnir fyrir lögum. Ekki nær nokkurri átt að hugsa sér það að einungis með því að ríkið eignast meiri hluta í hlutafélagi skuli rekstrarlegum forsendum fyrirtækisins breytt í einni andrá, öryggi fyrirtækisins verða minna en ella og óhjákvæmilegt að hlutabréfin falli verulega í verði. Það er alveg augljóst mál ef það nær fram að ganga að einstakir alþingismenn geta gert ýmis viðkvæm mál fyrirtækja almennt að umræðuefni, geta upplýst um launakjör einstakra starfsmanna, komið að viðkvæmum samningum og hverju einu og slíkt kallað fram tortryggni um rekstur fyrirtækisins að rétt sé að honum staðið, kallað fram efasemdir um réttmæti fyrirtækisins, slíkt hlýtur að sjálfsögðu að skaða meðeigendur ríkisins. Þess vegna held ég að óhjákvæmilegt sé ef Samfylkingin stendur fast á þeim skoðunum sínum að um fyrirtæki þar sem ríkið á meiri hluta skuli gilda sérstök lög og sérstakar reglur, verði sett sérstök lög um fyrirtæki þar sem ríkið er eigandi þar sem verði nákvæmlega skilgreint hver sé réttur meðeiganda ríkisins í viðkomandi fyrirtæki, hver sé réttur starfsmanna á leynd yfir launakjörum sínum og starfskjörum úr því að hugmyndin er sú að réttur þeirra eigi ekki að vera sá sami eins og í öðrum fyrirtækjum. Ég hygg raunar að það sé alveg ljóst að þetta mál sé svo vaxið að t.d. stéttarfélög muni láta það til sín taka ef hugmyndin á að vera sú að önnur lög gildi um starfsfólk fyrirtækja sem ríkið eigi en aðra. Að gefnu tilefni hlýt ég að taka þetta fram. Mér finnst ekki hægt að tala um þetta mál í þeim tón að ráðherrar séu að bera fyrir sig hlutafélagalög og upplýsingalög. Alþingi setur lög og eftir þeim ber að fara. Ekki er hægt að tala um það að menn beri fyrir sig lög. Talað er um að menn fari að lögum. Með lögum skal land vort byggja ...  Auðvitað er álitamál hve langt upplýsingalögin eiga að ná. Það hlýtur að vera álitamál en ekki er við Ríkisendurskoðun að sakast ef hún vinnur samkvæmt lögum heldur hljóta alþingismenn þá að beita sér á hinu háa Alþingi. Ég get alls ekki fallist á það að komið sé í veg fyrir eðlilegt eftirlit þingmanna með framkvæmdarvaldinu eða fyrirtækjunum þó svo unnið sé eftir hlutabréfalögum. Ég hefði ekki flutt frv. um það á Alþingi meðan ég var landbrh. og samgrh. að breyta opinberum stofnunum í hlutafélög ef ég tryði því að með því kæmi ég í veg fyrir það að ráðherrar eða þingmenn gætu haft eðlilegt eftirlit með þeim fyrirtækjum. Ég hlýt að hafna þeirri hugmynd. En hér komum við að pólitísku deiluefni. Er eðlilegt að opinber rekstur á samkeppnismarkaði lúti sömu lögmálum og önnur fyrirtæki? Ég er þeirrar skoðunar að það sé eðlilegt. Ríkisforsjárflokkar hafa á hinn bóginn talið eðlilegt að sveitarfélög og ríki komi öðruvísi að markaðnum en einkafyrirtækin og verður við svo búið að standa á meðan pólitískur ágreiningur er uppi um þessi efni. Annað atriði sem hefur komið fram vil ég gera að umtalsefni. Það er spurningin um hvort eðlilegt sé að ráðherrar fari að öllu leyti eftir ábendingum og skoðunum Ríkisendurskoðunar. Ég álít síður en svo að það sé sjálfsagt. Meðan ég var landbrh. lagði Ríkisendurskoðun til að Landgræðslan og Skógrækt ríkisins yrðu sameinuð. Ég var algerlega ósammála þeirri niðurstöðu og tel raunar að það mundi skaða bæði Landgræðsluna og Skógræktina ef til slíkrar sameiningar kæmi. Þar er uppi efnislegur ágreiningur sem kemur venjulegu bókhaldi ekkert við og er af allt öðrum toga en ég hygg að hv. þm. hafi verið að tala um. En eftir sem áður getur verið gagnlegt að glöggva sig á því í hvaða efnum og í hvaða atriðum ráðherra greinir á við Ríkisendurskoðun og að því leyti get ég verið sammála hv. þm. Ég tók líka eftir því að tveir eða þrír alþingismenn viku sérstaklega að umhverfisendurskoðun. Það vill svo til að meðan ég var í samgrn. hafði það frumkvæði að því að taka svokallað grænt bókhald upp hjá ríkinu og var það látið ná til allra þeirra stofnana sem heyra undir samgrn. Auðvitað var það merkilegt frumkvæði og ég þykist vita að þeirri ákvörðun hafi verið vel fylgt eftir. Embættismenn samgrn. og stofnana þess sýndu því máli mikinn áhuga og eins og hér kemur fram í skýrslunni hefur Ríkisendurskoðun lagt verulega mikla áherslu á að vinna á sviði umhverfisendurskoðunar eins og það er orðað hér, með leyfi hæstv. forseta: ,,Áætlað hafði verið að verja 2.600 tímum vegna vinnu á sviði umhverfisendurskoðunar. Útkoman varð hins vegar um 1.300 tímar. Skýrist það af því að annar starfsmaður þessa sviðs fór í ársfrí`` o.s.frv. Þessi starfsmaður fór til Brussel til þess að kynna sér þar sérstaklega umhverfisendurskoðun og vinna á því sviði. Síðan mun hann hverfa aftur til stofnunarinnar og er auðvitað mjög mikið gagn að því að hann skuli hafa búið sig þannig undir þau störf sem við vitum að muni nýtast mjög vel. Ég tek undir þá áherslu sem ríkisendurskoðandi og þingmenn hafa lagt á að efla umhverfisendurskoðun og að fylgja henni vel eftir. Hér hefur verið að því vikið að skýrslur hafi engan ákveðinn farveg. Vitnað hefur verið til þess að á síðasta ári tók efh.- og viðskn. skýrslu Ríkisendurskoðunar um innheimtusvið tollstjórans í Reykjavík til sérstakrar skoðunar og umfjöllunar. Nefndin kallaði fyrir sig bæði skýrsluhöfunda svo og forsvarsmenn tollstjóraembættisins. Að lokinni athugun sinni gaf nefndin út formlegt álit í formi stuttrar skýrslu. Ég get tekið undir þau sjónarmið sem ríkisendurskoðandi reifar í formála að starfsskýrslunni, og hefur reyndar margoft áður vikið að, að brýnt sé að koma á fastri skipan í þessu efni. Sú aðferð sem efh.- og viðskn. beitti varðandi skýrsluna um tollstjórann í Reykjavík sýnist koma til álita enda einföld og eðlileg. Ég vil jafnframt geta þess að fjárln. hyggst afgreiða tvær skýrslur Ríkisendurskoðunar með svipuðum hætti. Ég hef hér í höndum skýrslu um úttekt Ríkisendurskoðunar á innheimtusviði tollstjórans í Reykjavík frá efh.- og viðskn. og tel að hér hafi verið vel að verki staðið ef það svarar þeim spurningum sem hér hafa komið fram og finnst sjálfsagt í framhaldi af þessum umræðum á Alþingi að málið verði rætt sérstaklega og tekið fyrir og þessar ábendingar í forsn. Ég sé ekki ástæðu, herra forseti, til að hafa um þetta öllu fleiri orð. Sá ágreiningur sem uppi hefur verið um hlutafélög þar sem ríkið er meirihlutaaðili er ekki nýr, hann er margræddur milli mín og þeirra hv. þm. sem hafa tekið hér til máls þó að ég hafi þá verið í öðru hlutverki. En ágreiningurinn stendur eftir sem áður þó að ég sé nú forseti Alþingis, a.m.k. þegar ég stend ekki í þessum ræðustól, herra forseti. Ég tel líka rétt að það komi fram við umræðuna sem ég hef áður sagt, einnig að gefnu tilefni, að ég tel að forseti Alþingis á hverjum tíma hafi heimild til að taka til máls um hvaðeina sem honum sýnist í þinginu, taka pólitíska afstöðu, hafa pólitískar skoðanir og pólitískar áherslur um þau mál sem upp koma og vitna í því sambandi til Jóns Sigurðssonar sem hefur e.t.v. verið lengur forseti en nokkur annar. Ég þori ekki að fullyrða það en mig minnir að hann hafi ekki verið meiningarlaus maður á Alþingi meðan hann sat á forsetastóli.

Herra forseti. Ég ætla að taka virðulegan forseta á orðinu og leiða í ljós það ágreiningsefni og álitaefni sem hann ræddi hér og ég einnig fyrr í umræðunni. Það er að sönnu hárrétt að þó að samstarf í forsn. sé prýðilegt eru uppi álitamál milli mín sem 1. varaforseta þingsins og forseta þingsins. Það lýtur einmitt að upplýsingagjöf um fyrirtæki í meirihlutaeign ríkisins. Virðulegum forseta var tíðrætt um hlutafélagalög í þessu sambandi og taldi þau augljóslega ofar öllum öðrum. Ég vil hins vegar vekja á því athygli að í landinu gilda fleiri lög sem lúta að þessu sama viðfangsefni, nefnilega lög um Ríkisendurskoðun sjálfa sem ég fór yfir. Það eru líka þingsköp sem gilda um sama álitaefni. Einnig má nefna til sögunnar upplýsingalög, upplýsingalög sem lúta sérstaklega að rétti almennings, þó að ég vilji taka það sérstaklega fram að ég leggi þau ekki að jöfnu og ákvæði þingskapalaga og stjórnarskrárinnar raunverulega um hlutverk okkar alþingismanna og skyldu til þess að hafa eftirlit með starfsemi framkvæmdarvaldsins. Þar verðum við að gera glöggan greinarmun á. Það er hárrétt þegar menn segja hér að með lögum skuli land byggja og það eigum við einmitt að gera. En það er einfaldlega þannig hvað þetta atriði varðar að vægast sagt er um réttaróvissu að ræða því að lög stangast á. Ég fagna því sérstaklega að hæstv. forseti skuli hafa tekið undir mikilvægi þess að taka af öll tvímæli í þessum efnum og af þeim ástæðum hef ég flutt frumvörp sem gera það skylt og klárt að þingmönnum beri að fá upplýsingar sem þeir biðja um úr fyrirtækjum sem ríkið á að meiru en helmingi. Það er eðlilegt og það er sjálfsagt, það er ekki bara réttur okkar, það er skylda okkar að sinna þessu eftirlitshlutverki.

Herra forseti. Ég sagði ekki að hlutafélagalög væru ofar öðrum lögum, ég sagði að lög um hlutafélög giltu um hlutafélög. Ég hlýt líka að taka það fram að ef hv. þm. vilja að um þau fyrirtæki sem ríkið á meiri hluta í gildi ekki ákvæði hlutafélagalaga hljóta þeir að flytja frumvarp um það hvaða lög eigi að gilda um þau fyrirtæki sem ríkið á hlut í svo að almenningur viti að hverju hann gengur. Hitt er öldungis ljóst ef slík hlutafélög eiga að verða eitthvað öðruvísi hlutafélög bara við það að ríkið eignast meiri hluta mun það að sjálfsögðu hafa í för með sér að hlutabréfin falla í verði, þykist ég vita. Annars þori ég nú varla að tala um þessi mál á meðan ég tek eftir því að hv. 10. þm. Reykv. hlustar með mikilli athygli, því ég hafði nú ekki borið þessa skoðun mína undir hann sérstaklega. En ég hygg að nú eftir sem áður sé samt nokkuð ljóst að fullyrðing mín sé rétt.

Herra forseti. Það er einmitt þetta sem ég og félagar mínir hafa gert á hinu háa Alþingi. Við erum með frv. til breytinga á hlutafélagalögum um einmitt þetta viðfangsefni, þess efnis að í hlutafélögum sem ríkið á meira en helming í sé ákvæði um að skylt sé að veita upplýsingar til Alþingis samkvæmt ákvæðum þingskapa. Á þessu viðfangsefni hefur því verið tekið og ég vænti þess þá að hæstv. forseti styðji þetta frv. þegar það kemur til afgreiðslu væntanlega síðar á þessu þingi. Þetta er hins vegar gömul plata og lúin að minni hyggju þegar stjórnarliðar, og nú ætla ég að ræða það undir þeim formerkjum, og hv. þm. Halldór Blöndal í gegnum árin, á síðasta kjörtímabili töluðu einatt um að það mundi hríðfella verðmæti hlutabréfa í fyrirtækjum ef þingmenn væru að spyrja um hitt og þetta og það þyrfti að segja öll þessi stóru leyndarmál. Reyndar gekk hv. þm. lengra og talaði um að það væru ekki aðeins meðeigendur og réttur þeirra sem þyrfti að huga að heldur væri líka hætta á því að réttur starfsmanna væri fyrir borð borinn. Þingmaðurinn gaf sér það, þessa frjálshyggjuhugsjón, að það væri gefið mál að um leið og fyrirtæki ríkisins væri breytt í hlutafélag mundi vænkast hagur starfsmanna. Ég er hræddur um að sumir þeirra sem hefur verið sagt upp af þeim sökum hafi allt aðra sögu að segja þannig að ég noti þessar öfgar í því samhengi. En kjarni málsins er sá að við erum hér m.a. að ræða um fyrirtæki í 100% eigu ríkissjóðs, fyrirtæki sem hv. þm. þekkir býsna vel, Póstinn, sem hefur um 98% hlutdeild í markaði hér á landi. Hvar er sú stóra hætta á ferðinni þar að þingmenn að fái svör við spurningum sínum? Spyr sá er ekki veit.

Herra forseti. Nú get ég alveg tekið undir með hæstv. forseta að þrátt fyrir hans virðulega embætti getur hann alveg viðrað pólitískar skoðanir sínar út og suður eins og hann vill í ræðustól. En mér finnst það satt að segja orka tvímælis þegar hæstv. forseti er að blanda saman hlutverki sínu sem pólitíkus, fyrrverandi ráðherra og forseti þingsins þegar við erum að ræða akkúrat stöðu þingmanna til að gegna eftirlitsskyldu sinni og eftirlitshlutverki þingmanna, aðbúnaði til þess og stöðu til þess. Mér finnst satt að segja það vera hlutverk forseta að taka upp hanskann fyrir þingmenn í slíkri umræðu en taka ekki upp hanskann fyrir framkvæmdarvaldið eins og mér fannst hæstv. forseti gera í umræðunum hér áðan. Hann á að halda fast á rétt þingmanna. Það finnst mér vera skylda forsetans. Við höfum lagt fram breytingar á lögum ef hæstv. forseti er að kalla eftir því eins og hefur margoft komið fram í máli hv. þm. Guðmundar Árna Stefánssonar. Það er ekki boðlegt hjá forseta að bera fyrir sig að hlutabréf falli í verði ef þingmenn gegni eftirlitsskyldu sinni með framkvæmdarvaldinu. Við skulum muna það að um stofnanir í eigu ríkisins, eins og Landssímann, þó að hann væri að fullu í eigu ríkisins og líka bankarnir, að þá voru engu að síður ráðherrarnir að bera fyrir sig hlutafélaga- eða upplýsingalög sem er auðvitað ekki boðlegt. Ég vil bara minna á að það kemur fram í skýrslu um starfsskilyrði stjórnvalda að raunverulega er bent á að ástæða sé til þess að setja ákvæði um þann rétt sem þingmenn hafa í stjórnarskránni inn í ákvæði þingskapalaga þannig að hægt sé að tryggja eftirlit þingmanna um opinber málefni og hag almennings. Það er einmitt það sem þingmenn Samfylkingarinnar eru að gera og ég hefði frekar kosið að heyra að forseti Alþingis tæki undir það með okkur frekar en að vera að taka upp hanskann fyrir framkvæmdarvaldið.

Herra forseti. Kannski er ekki miklu að svara. Ég tel að þingmenn hafi eftirlitsskyldu og ég tel að þeir geti rækt þá skyldu innan ramma laga og réttar.

Ég tek undir hvert einasta orð sem hæstv. forseti sagði núna áðan. En ég vil ítreka það sem ég sagði að mér finnst að forsetinn, sem er yfir okkur öllum í þessari virðulegu samkomu, hafi ákveðnum skyldum að gegna. Þegar við erum að kvarta yfir aðstöðuleysi okkar þingmanna til að rækja eftirlitshlutverk okkar og að framkvæmdarvaldið sé sí og æ að gera okkur erfiðara fyrir að gegna því hlutverki finnst mér að hæstv. forseti eigi að vera í hlutverki forseta þingsins og taka undir með okkur að það þurfi að breyta lögum til að styrkja rétt alþingismanna til þess að kalla eftir upplýsingum. Ég minni á að Páll Hreinsson, sem er höfundur þeirrar skýrslu sem ég nefndi um starfsskilyrði stjórnvalda, segir að upplýsingar þingmanna ráðist ekki af upplýsingalögum heldur byggist þær á sjálfstæðri heimild sem er að finna í stjórnarskránni. Ég ítreka að mér finnst ekki boðlegt að bera fyrir sig þau rök sem hæstv. forseti gerði í máli sínu og mér finnst heldur ekki boðlegt hvernig þingið hefur undanfarin ár farið með þingmál sem hafa haft það að markmiði að styrkja stöðu þingsins til að hafa eftirlit með framkvæmdarvaldinu. Þar nefni ég bæði frv. hv. þm. Guðmundar Árna Stefánssonar og frv. sem ég hef beitt mér fyrir um rannsóknarnefndir þingsins sem taki að eigin frumkvæði upp mál sem lúta að ýmsu sem varða almannaheill. Þau fást vart rædd í þingnefndum. Mér finnst að forsetinn eigi þegar slíkar umræður eiga sér stað hérna, eins og hann nefndi reyndar í sínu máli áðan, að hafa frumkvæði að því að bæta stöðu þingmanna til að gegna hlutverki sínu og fjalla um skýrslu Ríkisendurskoðunar sem mér heyrðist að hæstv. forseti ætlaði að beita sér fyrir í forsn. Vonum við að það vísi eitthvað í áttina til þess sem við erum að kalla eftir.

Herra forseti. Hér eru til umræðu skýrslur umboðsmanns Alþingis fyrir árin 1998 og 1999. Rétt er að rifja upp að í nóvember 1998 fékk Gaukur Jörundsson leyfi frá starfi umboðsmanns Alþingis og var Tryggvi Gunnarsson settur til að gegna starfinu frá sama tíma allt þar til hann var kjörinn til starfans af Alþingi til fjögurra ára frá 1. jan. sl. Skýrsla fyrir árið 1998 er því rituð af þeim báðum. Með skýrslu sinni fyrir árið 1998 kveður Gaukur Jörundsson starf umboðsmanns Alþingis. Gaukur var kjörinn fyrsti umboðsmaður Alþingis í desember 1987 og kom það því í hlut hans að móta þetta starf og marka því stöðu. Það verk leysti Gaukur af hendi með þeim hætti að fyrir það ber sérstaklega að þakka á þessum tímamótum. Ég hygg að Alþingi hafi verið mjög heppið og raunar þjóðin að hann skyldi hafa tekið að sér starf umboðsmanns Alþingis á sínum tíma. Jafnframt býð ég velkominn nýjan umboðsmann Alþingis, Tryggva Gunnarsson. Eins og lýst er í bréfi því til Alþingis sem fylgir skýrslunni fyrir árið 1998 og birt er í upphafi hennar eru þessar ársskýrslur í nokkuð breyttu formi frá því sem áður hefur tíðkast. Á árinu 1999 hófst vinna við heimasíðu fyrir umboðsmann Alþingis. Var ákveðið að þar yrðu m.a. birt álit og aðrar niðurstöður sem umboðsmaður telur rétt að birta ásamt útdrætti í hverju máli fyrir sig, bæði það efni sem birst hefur í áður útgefnum ársskýrslum og ný álit eftir því sem þau liggja fyrir. Í fyrri ársskýrslum umboðsmanns Alþingis hafa verið birtar að mestu í heild sinni úrlausnir umboðsmanns í málum sem valin hafa verið með tilliti til eðlis þeirra og þýðingar fyrir stjórnvöld auk útdrátta. Umfang þessa efnis hefur farið vaxandi og ársskýrslurnar hafa því verið að stækka að blaðsíðufjölda. Var því ákveðið að nota tækifærið samhliða tilkomu heimasíðunnar og birta almennt í ársskýrslunni aðeins útdrætti eða svonefndar reifanir í þeim málum sem umboðsmaður telur rétt að taka upp í skýrslu sína til Alþingis auk fárra valinna álita sem hafa verulega almenna þýðingu. Álit og annað efni um þau mál sem útdrættirnir fjalla um er síðan hægt að nálgast á heimasíðu umboðsmanns Alþingis sem hefur verið opin frá því í mars á þessu ári. Vegna þessa og vinnslu á heimasíðunni urðu nokkrar tafir á því að skýrslur þær sem hér er fjallað um yrðu tilbúnar. Það sem mestu skiptir er hins vegar að þetta breytta fyrirkomulag og tilkoma heimasíðunnar á að auðvelda leit að úrlausnum umboðsmanns í einstökum viðfangsefnum og málaflokkum. Ég vil nota tækifærið til að þakka umboðsmanni og starfsfólki hans fyrir það verk sem þarna hefur verið unnið en slíkt aðgengi að úrlausnum umboðsmanns með auðveldum og skjótum hætti er vissulega mikilvægt innlegg í að upplýsa bæði almenning og starfsfólk stjórnsýslunnar um þær réttarreglur sem gilda um málefni stjórnsýslunnar og umboðsmaður Alþingis hefur fjallað um. Umboðsmaður Alþingis vekur einmitt í inngangi að skýrslu sinni fyrir árið 1998 máls á því hvort ekki sé fullt tilefni til þess að starfsfólk stjórnsýslunnar eigi í meira mæli en nú er kost á skipulegri fræðslu og endurmenntun um þær lagareglur sem stjórnsýslan starfar eftir. Er það niðurstaða umboðsmanns að aukin fræðsla um reglur stjórnsýsluréttarins og þá einkum málsmeðferðarreglur stjórnsýslulaga sé best til þess fallin að bæta almennt úr þeim atriðum sem hafa orðið tilefni athugasemda af hálfu umboðsmanns. Umboðsmaður víkur þarna að viðfangsefni sem er vitanlega fyrst og fremst verkefni ríkisstjórnar og annarra stjórnvalda en fullt tilefni er til þess að við þingmenn hugum að því hvernig við getum stuðlað að framgangi þessa verkefnis. Á árinu 1998 voru skráð hjá umboðsmanni Alþingis 288 ný mál en þar af tók umboðsmaður upp að eigin frumkvæði tíu mál. Ný mál á árinu 1999 voru 272 og þar af tók umboðsmaður níu mál upp að eigin frumkvæði. Er þetta nokkur fækkun mála hlutfallslega frá fyrri árum en á árunum 1994--1997 voru skráð árlega yfir 300 ný mál og urðu þau flest árið 1997 eða 360. Þennan fjölda mála á þessum árum má væntanlega að einhverju leyti rekja til þess að stjórnsýslulögin tóku gildi 1. jan. 1994. Fram kemur í skýrslum umboðsmanns að framangreindar tölur um fjölda mála eiga aðeins við um formlega skráð mál en afar algengt er að fólk komi á skrifstofu umboðsmanns eða hringi og beri þannig upp mál sín og leiti upplýsinga. Leitast starfsfólk embættisins þá við að greiða úr þeim erindum og veita fólki nauðsynlegar leiðbeiningar um hvert skuli leita og hvernig. Í skýrslum umboðsmanns kemur fram að starfsmenn embættisins á árunum 1998 og 1999 hafa að jafnaði verið sex auk umboðsmanns. Þótt það lúti ekki að starfsemi umboðsmanns á þeim árum sem fyrirliggjandi skýrslur taka til er rétt að láta þess getið hér að í maímánuði á þessu ári var skrifstofa umboðsmanns Alþingis flutt í nýtt húsnæði sem tekið var á leigu að Álftamýri 7 í Reykjavík. Með þessu nýja húsnæði, sem þó verður ekki að fullu tekið í notkun fyrr en á næsta ári, hefur húsnæðisaðstaða fyrir starfsemi umboðsmanns verið bætt til muna. Í þessum tveim skýrslum umboðsmanns Alþingis er greint frá niðurstöðum af athugun hans á alls 155 málum eða um fjórðungi þeirra mála sem komu til afgreiðslu hjá umboðsmanni á árunum 1998 og 1999. Þau viðfangsefni sem um er fjallað í þessum málum eru margvísleg og ekki er tilefni til þess að ég geri hér að umtalsefni einstök mál. Ég vil þó vekja athygli alþingismanna á þeirri umfjöllun sem fram kemur af hálfu umboðsmanns í þeim köflum skýrslnanna þar sem fjallað er um störf umboðsmanns Alþingis árin 1998 og 1999. Þar víkur umboðsmaður sérstaklega að nokkrum þeirra mála sem fjallað er um í skýrslunum og dregur fram atriði úr þeim sem hann telur hafa almenna þýðingu. Ég minni líka á að í nokkrum þeirra álita sem gerð er grein fyrir í þessum skýrslum koma fram ábendingar af hálfu umboðsmanns Alþingis skv. 11. gr. laga nr. 85/1997, um umboðsmann Alþingis, um það sem hann telur vera meinbugi á gildandi lögum. Þetta eru ábendingar til Alþingis og það er því okkar alþingismanna að huga að þeim ef hlutaðeigandi ráðherrar hafa ekki frumkvæði að því að bæta þar úr. Sem dæmi um slíkar ábendingar má taka fyrstu málin í hvorri skýrslu sem bæði fjalla um almannatryggingar. Að lokum þakka ég umboðsmanni Alþingis og starfsmönnum hans góð og árangursrík störf og trúnað við almenning.

Virðulegi forseti. Á sunnudagskvöldið kom fram í fréttum Stöðvar 2 og í dagblaðinu Degi í gær það álit Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns að fjárskortur fíkniefnalögreglunnar hafi leitt til þess að menn sitji í gæsluvarðhaldi og einangrun dögum saman án þess að vera yfirheyrðir. Rannsókn mála dragist úr hófi fram vegna þess að yfirvinnukvóti fíkniefnalögreglunnar kláraðist í september. Rannsóknarvinna er því ekki unnin í yfirvinnu þótt fjöldi erfiðra fíkniefnamála sé nú í rannsókn hjá lögreglunni. Lögfræðingurinn segir að það hafi verið staðfest af starfsmanni hjá embætti lögreglustjórans í Reykjavík þegar beiðni um framlengingu gæsluvarðhalds skjólstæðings hans var tekin fyrir í héraðsdómi í síðustu viku að yfirvinnubann hafi væntanlega haft áhrif á rannsókn mála hjá fíkniefnadeildinni en einstaklingurinn sem um ræðir hafði þá þegar setið þrjár vikur í gæsluvarðhaldi og aðeins verið yfirheyrður einu sinni á öllum þeim tíma og farið var fram á tveggja vikna framlengingu á gæsluvarðhaldsvist hans. Jafnframt kom fram að lögmaðurinn hafði skrifað lögreglunni bréf þar sem óskað er eftir skýringum á því hvað valdi töfum á rannsókn í máli skjólstæðings hans en engin skýr svör hafa fengist og sumum spurningum hafi beinlínis verið neitað að svara á þeirri forsendu að leynd væri yfir starfsaðferðum lögreglu, rannsóknarhagsmunir krefðust þess. Fyrir leikmann er erfitt að sjá hvernig rannsóknarhagsmunum lögreglumáls er ógnað með því t.d. að svara spurningum verjanda um þann tímafjölda sem farið hefur á síðustu þremur vikum í yfirheyrslur yfir skjólstæðingi hans. Þvert á móti virðist að það sé verið að neita verjandanum um upplýsingar sem engu máli skipta varðandi rannsóknarhagsmuni og ekki leiða til hættu á því að rannsóknargögnum verði spillt en gætu hins vegar orðið til þess að gæsluvarðhaldi yrði hnekkt. Ef svo er, þá er það auðvitað alvarlegasti hluti þessa máls. Dvöl þessa umrædda einstaklings í gæsluvarðhaldi hefur nú verið framlengd og mun standa yfir í allt að fimm vikur. Það eru því miður mörg dæmi þess í gegnum árin að einstaklingar hafi setið vikum saman í gæsluvarðhaldi og einangrun meðan á rannsókn mála sendur. Ég minni á að einn heilsugæslulækna á Heilbrigðisstofnun Suðurlands sem sinnir föngum á Litla-Hrauni sá sig knúinn til þess fyrir ári síðan að skrifa yfirvöldum fangelsismála bréf þar sem langri einangrunarvist fanga var harðlega mótmælt. Ólafur Ólafsson fyrrverandi landlæknir hefur einnig ítrekað vakið athygli á því að einangrunarvistun sem nær yfir lengri tíma en þrjár til fjórar vikur gæti valdið verulegu heilsutjóni hjá föngum og þá fyrst og fremst skaðað geðheilsu þeirra. Því miður þekkjum við einnig dæmi þess að saklausir menn hafa beðið varanlegt tjón á heilsu sinni vegna langrar einangrunarvistunar meðan mál þeirra voru rannsökuð. Þá má minna á skýrslu frá nefnd á vegum Evrópuráðsins sem kom fyrir fáum árum til að skoða fangelsin og aðbúnað fanga þar sem kemur fram gagnrýni á íslenskt réttarkerfi fyrir ofnotkun á gæsluvarðhaldi og einangrun. Það er því með öllu óverjandi ef fjárskortur lögreglunnar hamlar því að mál þeirra sem dvelja í einangrun séu rannsökuð svo fljótt sem auðið er eða að verjendur sakborninga fái ekki eðlilegar og sjálfsagðar upplýsingar sem beðið er um og hugsanlega gætu stytt vistun í einangrun. Því spyr ég hæstv. ráðherra: Hversu margir einstaklingar eru í gæsluvarðhaldi og einangrun í dag og hver er fjöldi þeirra sem hefur verið lengur en þrjár vikur í einangrun? Hversu margir einstaklingar hafa verið lengur en þrjár vikur samfellt í einangrunarvistun á síðustu þremur árum? Er rétt að rannsókn mála þeirra sem dvelja í gæsluvarðhaldi og einangrun hafi dregist verulega vegna fjárskorts lögreglunnar og yfirvinnubanns og þar með leitt til lengri einangrunarvistunar en ella hefði orðið? Er lögreglunni heimilt að neita verjendum einstaklinga sem sitja í gæsluvarðhaldi um upplýsingar er varða starfsaðferðir lögreglu við rannsókn máls viðkomandi einstaklings ef sýnilegt er að upplýsingarnar skaða ekki rannsóknarhagsmuni? Hefur ráðherra í hyggju að setja reglur er varða hámark þess tíma sem einstaklingur er vistaður í einangrun?

Herra forseti. Þessi utandagskrárumræða um löggæslumál sem hér er beðið um fer fram á sama tíma og lögreglan er að leysa hvert stórmálið á fætur öðru. Engu að síður vill málshefjandi og reyndar fleiri aðilar láta það líta svo út að löggæslan sé öll í kaldakoli og þykir mér illt að sitja undir slíkri síbilju dag eftir dag. Lögreglan hefur þvert á móti aldrei náð jafnmiklum árangri í störfum sínum en á síðustu mánuðum. Hún hefur upplýst stórfelld afbrot og náð að gera upptækt gríðarlegt magn af stórhættulegum fíkniefnum og ég tel ástæðu til þess að þakka lögreglunni sérstaklega fyrir þessi vel unnu störf. Engu að síður þurfum við ávallt að hafa í huga þá frumskyldu ríkisins að tryggja öryggi borgaranna. Fíkniefnavandinn er áhyggjuefni allra fjölskyldna í landinu og því miður fer Ísland ekki varhluta af þeirri óhugnanlegu þróun sem orðið hefur í nágrannaríkjum okkar og lýsir sér í auknu smygli fíkniefna og mjög alvarlegum afbrotum. Ég tel því fulla ástæðu til þess að lýsa því hér yfir að ég hef þegar lagt fram tillögur til fjmrh. um verulega aukningu fjárframlaga til þessa málaflokks, tillögur sem miða að fjölgun lögreglumanna, fjölgun fíkniefna- og leitarhunda og um sérstakan sjóð til að kosta umfangsmiklar rannsóknir sem ekki rúmast innan venjubundins rekstrar lögreglunnar. Verður unnið að útfærslu þessara tillagna í ríkisstjórninni á næstunni. Tvennt vekur sérstaka athygli við málflutning hv. málshefjanda. Það er fullyrðingin um fjárskort og svokallað yfirvinnubann lögreglunnar og tengsl þess við ákvörðun dómstóla um gæsluvarðhaldsvist. Vísar hún þar m.a. í viðtal við hæstaréttarlögmann um það efni. Því er til að svara að sá málflutningur hefur nú fallið um sjálfan sig með dómi Hæstaréttar sem staðfesti dóm héraðsdóms um framlengingu gæsluvarðhaldsins. Mat dómstóla í þessu tilviki er að rannsóknarhagsmunir lögreglu vegi þyngra en hagsmunir þess sem í gæsluvarðhaldinu situr. Í tilviki hans er um að ræða mjög stórt fíkniefnamál og það er auðvitað krafa þjóðarinnar að slík mál séu tekin föstum tökum. Þá er það einnig alrangt að í gildi sé yfirvinnubann hjá fíkniefnalögreglunni og mun ég nefna tölur í því sambandi. Ég mun hins vegar ekki ræða um starfsemi fíkniefnalögreglunnar að öðru leyti því að ég hef engan áhuga á því að létta afbrotamönnum iðju sína í þjóðfélaginu og alveg sérstaklega ekki þeim sem vilja græða á því að selja börnunum okkar fíkniefni. Það er af og frá. Ég vil einnig nota þetta tækifæri og upplýsa að ég mun fljótlega leggja fram frv. til laga um þyngingu refsinga fyrir fíkniefnabrot. Svo ég fari yfir þær spurningar sem málshefjandi bar fram í máli sínu, þá spurði hún fyrst hversu margir einstaklingar séu í gæsluvarðhaldi og einangrun í dag og hver sé fjöldi þeirra sem hafa verið lengur en þrjár vikur í einangrun. Svarið er að nú eru 24 í gæsluvarðhaldi og þar af sex í einangrun. Á síðustu þremur árum hefur 241 einstaklingur verið úrskurðaður í gæsluvarðhald, þar af hafa 76 einstaklingar verið í einangrun meira en þrjár vikur samfellt. Um stöðu verjanda við rannsókn máls eru skýrar reglur í lögum og um störf lögreglu eru ákvæði í lögum um meðferð opinberra mála og í lögreglulögum. Matið á því hvort upplýsingar um starfsaðferðir lögreglu skaði rannsóknarhagsmuni er hjá lögreglunni sjálfri, en ágreiningi um þetta atriði er ávallt hægt að skjóta til dómstóla samkvæmt 75. gr. laganna um meðferð opinberra mála. Spurt var hvort ráðherra hafi í hyggju að setja reglur er varða hámark þess tíma sem einstaklingur er vistaður í einangrun. Svarið er að hér er um löggjafaratriði að ræða en ekki reglusetningu ráðherra. Þetta atriði mun hins vegar koma til skoðunar hjá réttarfarsnefnd sem nú vinnur að endurskoðun laganna um meðferð opinberra mála, en í nágrannaríkjum okkar tíðkast a.m.k. sums staðar nákvæmari reglur en hér gilda. Ég ætla þá að snúa mér að spurningunni um hvort rétt sé að rannsóknir og þar af leiðandi gæsluvarðhaldsvist dragist þessa dagana á langinn hjá lögreglunni vegna yfirvinnubanns eins og fullyrt hefur verið. Ég vísa þessu alfarið á bug. Það er fyrir það fyrsta ekkert yfirvinnubann. Það er rétt sem hefur komið fram að rannsóknardeild lögreglunnar í Reykjavík er komin verulega fram úr áætlun ársins hvað snertir yfirvinnu en þrátt fyrir það unnu starfsmenn deildarinnar, sem eru alls 12, um 900 tíma á tímabilinu 11. október til 10. nóvember síðastliðinn. Reyndar fór yfirvinnan upp í allt að 3.000 tíma á mánuði í sumar. En ég gaf fyrirmæli um að rannsókn hinna alvarlegu mála verði haldið áfram þótt það kostaði umframkeyrslu á yfirvinnuliðnum. Herra forseti. Mál er að þessu moldviðri linni. Lögreglan er að störfum og henni hefur verið gert kleift að mæta óvenjulegu vinnuálagi á síðustu missirum. Svo verður áfram.

Herra forseti. Í fyrirspurnatíma Alþingis í gær voru tekin upp nokkur mál sem snerta fíkniefnaneyslu og löggæslu. Því miður er það staðreynd að neysla ólöglegra fíkniefna hefur stóraukist hér á landi á allra síðustu árum. Bæði hið opinbera og samfélagið allt hafa reynt að bregðast við þessari stórhættulegu þróun, oft of seint og af veikum mætti. Fíkniefnadeild lögreglunnar hefur verið efld en fjármagn til hennar hefur ekki fylgt tilteknum verkefnum, þ.e. ekki verið í samræmi við fjölda og umfang mála. Gæsluvarðhaldsföngum hefur að sama skapi fjölgað með fleiri afbrotum og þar af leiðir að einangrunarvistun er algengari. Einangrunarvistun hefur mjög skaðleg áhrif á heilsu fanga og verður skaðlegri eftir því sem gæsluvarðhaldstíminn er lengri. Því er mikilvægt að mál gæsluvarðhaldsfanga hafi forgang og gangi eins hratt fyrir sig og mögulegt er, en til þess þarf fíkniefna- og efnahagsbrotadeild lögreglunnar að vera vel mönnuð. Fíkniefnadeildin hefur verið í yfirvinnubanni síðan í september þó að ráðherra segi hér annað og augljóst er að það hefur mikil áhrif á allt starf deildarinnar en þar starfa 10 menn. Þetta verður til þess að aðeins er hægt að sinna brýnustu verkefnum sem upp koma. Ein alvarlegasta afleiðingin er sú að lögreglumenn í fíkniefnadeildinni geta ekki unnið mikilvæg verkefni sem felast í að vinna úr ýmsum vísbendingum sem gefa fíkniefnabrot til kynna. Þetta hefur fíkniefnalögreglan sjálf margsinnis bent á en ekkert verið að gert. Ég þakka fyrir það sem fram kom í máli hæstv. ráðherra, að hún hefði lagt til að fjármagn til fíkniefnalögreglunnar yrði aukið. Ég ætla að vona að það verði í þeim mæli að svona mál þurfi ekki að koma upp á Alþingi dag eftir dag.

Herra forseti. Löggæslumál eru einn af grundvallarþáttunum í samfélaginu og svo hefur löngum verið. Því miður hafa mál þróast þannig að harkan í þjóðfélaginu vex. Með vaxandi hraða og spennu á öllum sviðum hafa nýir vágestir knúið dyra, vaxandi slysaalda og fíkniefnaplágan. Rétt er að undirstrika sérstaklega það sem kom fram hjá hæstv. dómsmrh. að ekkert yfirvinnubann hefur verið í gildi hjá fíkniefnalögreglunni. Það eru engin áform um að svo verði. Framlög til löggæslu á öllum sviðum hafa aukist síðustu ár og jafnframt hafa miklar skipulagsbreytingar verið í gangi. Það er fullur vilji til að slaka hvergi á kröfum um herta baráttu gegn fíkniefnum. Ég veit að um slíka stefnu hefur verið full samstaða meðal stjórnmálaflokkanna og áfram verður unnið í þeim anda. Dómsmrh. hefur þegar gert grein fyrir tillögum í þessu efni sem eru í vinnslu í ráðuneyti hennar núna og ég lýsi yfir stuðningi við þær. Á þessu ári hefur náðst mikill árangur í haldlagningu fíkniefna og magnið margfaldast frá því sem áður var. Margir þættir valda þessu. Löggæslan og tollverðir hafa lagt á sig mikla vinnu, hafa fengið aukinn tækjabúnað, skipulag hefur verið endurskoðað og þannig mætti lengi telja. Hins vegar eru málin sem upp koma mjög alvarleg og vandinn sem yfirstjórn lögreglunnar stendur ávallt frammi fyrir er að láta einskis ófreistað til að leysa stórmál en halda jafnframt uppi öflugri löggæslu. Okkur sem um þessi mál fjalla ber að vinna þannig að málum að öflug löggæsla sé tryggð og jafnframt sé unnið af fullum krafti að rannsóknum stóralvarlegra fíkniefnamála. Ég veit að um slíkt er full samstaða.

Herra forseti. Aukinn innflutningur og notkun fíkniefna í íslensku þjóðfélagi er mesti vágestur sem að æsku þessa lands steðjar um þessar mundir. Það er illa hægt að takast á við þann vágest án þess að fíkniefnalögreglan hafi nægilegt fjármagn til sinnar starfsemi. Ég minnist þess að fulltrúar allra stjórnmálaflokka sögðu fyrir síðustu alþingiskosningar að efla yrði sem frekast væri kostur varnir gegn innflutningi og notkun fíkniefna. Þingmenn Frjálslynda flokksins telja að eigi megi skorta fjárveitingar til vímuefnavarna. Í þeim málum verði að kosta því til í fjárlögum sem tryggi öfluga starfsemi í fíkniefnalögreglunni, sem þegar hefur skilað góðu verki. Þá er nauðsynlegt að endurskoða refsingar- og betrunarúrræði með tilliti til þess að eðli brota hefur breyst með aukinni fíkniefnaneyslu. Á undanförnum árum hefur færst í vöxt að menn brjóti af sér eingöngu til að fjármagna neyslu með innbrotum, auðgunarbrotum og jafnvel árásum á meðborgara sína. Því er brýnt að bregðast við og tryggja öryggi borgaranna svo sem frekast er kostur.

Virðulegur forseti. Hv. þm. Margrét Frímannsdóttir hefur hreyft afar mikilvægu máli sem varðar það réttarsamfélag sem við viljum byggja. Gæsluvarðhald og gæsluvarðhaldsúrskurður er tæki sem löggjafinn beitir, annars vegar til að tryggja að sakborningur spilli ekki rannsókn máls og hins vegar ef brot eru talin svo stórfelld að þau varði allt að 10 ára fangelsi. Dómari er sá aðili sem um þetta úrskurðar. Vitanlega er mikilvægt að sá tími sem gæsluvarðhald stendur yfir sé notaður á markvissan hátt og til hins ýtrasta. Því spyr ég hvort boðlegt sé að einungis sé um að ræða 1--2 yfirheyrslur á t.d. 6 vikum sem gæsluvarðhald varir. Eins og staðan er nú virðist það reyndin í mörgum málum. Þá má spyrja hverju það sæti. Spilar þetta yfirvinnubann og niðurskurður hjá lögreglu inn í þessi mál? Bókað hefur verið hjá lögfræðingi embættis ríkislögreglustjóra að yfirvinnubann fíkniefnadeildar hafi væntanlega haft áhrif á rannsókn mála hjá deildinni. Af hverju er slíkt bókað ef ekki er fótur fyrir því? Hér skal tekið fram að lögreglan hefur unnið eins vel og henni er unnt undir þeim skilyrðum sem henni eru sett. En einangrun er alltaf alvarlegt mál og einangrun í gæsluvarðhaldi er talin ofnotuð hér á landi. Einnig hefur verið gagnrýnt að slíkt úrræði skuli ekki í höndum dómara, þ.e. þessi ákvörðun er alfarið í höndum lögreglu. Spurningar hafa vaknað um hvort einangrun sé notuð sem þvingunarúrræði hér á landi og til þess að krefja menn sagna. Auðvitað er það alvarlegt mál ef svo er. Mér finnst mikilvægt að við mundum reyna að fá mannréttindaskrifstofuna inn í svona mál til þess að skoða þau því að frelsissvipting og mannréttindi eru alltaf dauðans alvara. Auðvitað eru fíkniefnamál líka dauðans alvara. Um það eru allir sammála, að á þeim þurfi að taka svo þau upplýsist eins fljótt og unnt er. En við verðum líka að reyna að beita þeim meðulum sem ekki ofgera og ekki skaða einstaklingana. Við þekkjum það líka að dómar hafa ekki alltaf verið kveðnir upp í málum þeirra sem sætt hafa einangrun.

Herra forseti. Gæsluvarðhaldsúrskurður er alvarleg ákvörðun og jafnframt mikilvægt tæki við rannsókn mála. Gæsluvarðhaldi er einungis beitt sé rökstuddur grunur til staðar um að einstaklingur hafi framið refsiverðan verknað sem fangelsisvist er lögð við. Því verður ávallt að vera markaður ákveðinn tími. Einangrunarvist er einungis beitt í þágu rannsóknarhagsmuna. Rannsókn refsimála er í höndum lögreglu. Ef framlengja á gæsluvarðhald verður það ekki gert án atbeina dómara og þann dóm er hægt að kæra til Hæstaréttar. Þetta eru reglurnar sem hið háa Alþingi hefur mótað og framkvæmdin miðast við í dag. Ég hef enga trú á að þeir fagaðilar sem koma að refsimálum eins og fíkniefnamálum fari ekki að lögum. Við vitum að fíkniefnamál taka mun lengri tíma í rannsókn en margir aðrir málaflokkar. Ef slík rannsókn dregst á langinn er það vegna umfangs málsins en ekki vegna skorts á fjármagni til yfirvinnu. Að halda öðru fram er alvarlegt og getur að ófyrirsynju rýrt traust almennings á lögreglu, dómskerfinu og réttarríkinu. Hæstv. dómsmrh. hefur þegar tjáð okkur að yfirvinna lögreglunnar í Reykjavík í fíkniefnamálum hafi verið yfir 900 tímar í 12 manna deild í sl. mánuði, sem er um 75 tíma yfirvinna á mann. Slíkt ber ekki mikinn vott um fjárskort eða niðurskurð. Við erum sammála um nauðsyn þess að berjast ötullega við þessa sölumenn dauðans. Sú barátta er á fullri ferð enda er slíkt ekki hægt nema fjármagn sé til staðar. Um þetta er hæstv. dómsmrh. mjög meðvitaður. Það eru beinlínis rangfærslur að fjárskortur til fíkniefnamála leiði til lengri gæsluvarðhaldsvistunar. Slíkri fullyrðingu er einungis ætlað að slá pólitískar keilur. Hún rýrir lögregluna trausti og kemur að litlu gagni í baráttunni fyrir enn betra réttarumhverfi, hvort sem um er að ræða fanga eða frjálsa menn.

Herra forseti. Það hefur ekki verið búið nógu vel að lögreglunni í landinu. Nú þarf ekki að deila um það lengur. Hæstv. ráðherra hefur sjálfur, með því að upplýsa um tillögur sínar um stórauknar fjárveitingar og aukinn mannafla, viðurkennt að núverandi ástand gangi ekki upp. Þá held ég að hægt sé að taka það út af dagskrá. Hæstv. ráðherra og skjaldmeyjar ráðherrans hér, hv. þingmenn, þurfa því ekki að ráðast á þá sem bent hafa á að þarna hafi verið um ófremdarástand að ræða. Nú horfir til betri vegar í þeim efnum og það er vel. Það dugir auðvitað ekki bara að stæra sig af því að menn hafi náð árangri í að hneppa grunaða menn í varðhald og taka fíkniefni, sem er gott. Það verður líka að vera hægt að vinna úr málunum. Ef hlutir þróast þannig að óvenjumörg mál koma upp og óvenjumargir menn sitja í gæsluvarðhaldi, þá verður líka að vera hægt að bæta við mannafla eða auka yfirvinnu til að vinna úr þeim málum með eðlilegum hætti. Það tekur auðvitað steininn úr ef menn sitja í gæsluvarðhaldi og jafnvel einangrun vikum saman og upplýst er að það geti liðið vikur á milli þess að tekin sé skýrsla af viðkomandi fanga eða hann yfirheyrður. Þannig má þetta ekki ganga fyrir sig. Ég held að við hljótum öll að geta sameinast um að á borðinu liggja fullnægjandi upplýsingar um að ástandið hefur verið óviðunandi í þessum efnum. Það verður að auka fjárveitingar til lögreglunnar og efla hana, mannafla hennar og burði á allan hátt til þess að sinna þessum málum betur. Ég leyfi mér að halda því fram, herra forseti, að sú umræða sem orðið hefur í þjóðfélaginu um þessi mál á haustdögum, í fjölmiðlum og hér á þingi hafi hjálpað til við að skapa þann þrýsting sem vonandi nægir til þess að ríkisstjórnin taki á þessu máli í samræmi við þær tillögur sem hæstv. dómsmrh. hefur upplýst að hún hafi gert til hæstv. fjmrh. Við fáum væntanlega fylgjast með lyktum þeirra mála.

Virðulegi forseti. Það er ekki stórmannlegt af hæstv. dómsmrh. að kveinka sér undan þeirri umræðu sem hér hefur farið fram í dag og undanfarna daga. Lögreglumál eru einhver mikilvægustu mál sem við fjöllum um á hinu háa Alþingi og fólk gerir almennt kröfu til þess að þau séu í lagi. Kjarni málsins er að lögreglumálin hafa ekki verið í lagi. Það vitnaði hæstv. dómsmrh. um með því að kynna þær tillögur sem hún nefndi. Ég vil, virðulegi forseti, orða það þannig að þrátt fyrir núv. hæstv. dómsmrh. hafa lögreglumenn náð verulegum árangri í stórum málum undanfarið. Það breytir hins vegar ekki því að fjármál lögreglustjórans í Reykjavík hafa verið í ólestri frá 1997. Það breytir ekki því að vinnu við mörg hundruð auðgunarbrotamál hefur ekki verið úthlutað til almennra lögreglumanna sökum fjárskorts eða þess að öll aukning á fjárframlögum undanfarin ár hefur farið til ríkislögreglustjóra og einskis annars. Taka má sem dæmi að árið 1997, sem var síðasta ár RLR sem var undanfari ríkislögreglustjóra, þá voru fjárframlögin upp á 110 millj. eða svo. Í dag þremur árum seinna eru áætluð framlög á árinu 2001 tæpar 700 millj. Öll viðbótarframlög til lögreglunnar hafa farið í þennan farveg. Virðulegi forseti. Ég fagna því að hæstv. dómsmrh. virðist hafa séð að sér og ætlar a.m.k. að reyna að sjá til þess að aukin framlög renni til lögreglunnar. Kjarni málsins er hins vegar sá að skipulagsleysið sem ríkt hefur þarna er algert. Í stað þess sem upp var lagt með lögreglulögunum sem samþykkt voru 1997, að setja á fót stofnun ríkislögreglustjóra sem samræmingarembættis fyrir allt landið, hefur sú stofnun, í stað þess að verða lítið samræmingarembætti, breyst í stóra löggustöð. Það var langt frá ætluninni, virðulegi forseti, þegar þau lög voru samþykkt.

Virðulegi forseti. Meintum fjárskorti fíkniefnalögreglunnar hefur ítrekað verið haldið á lofti undanfarið og er enn endurtekin í yfirskrift þeirrar utandagskrárumræðu sem nú fer fram. Vandinn er hins vegar sá að þeir sem halda þessu fram hafa ekki með sannfærandi hætti getað sýnt fram á þennan meinta fjárskort.  Samkvæmt upplýsingum lögreglunnar í Reykjavík voru 34 mál til meðferðar í fíkniefnadeild um síðustu mánaðamót og biðu engin mál rannsóknar. Öll málin eru frá þessu ári. Engin eldri mál bíða rannsóknar. Á sama tíma biðu milli 600--700 mál rannsóknar í öðrum deildum lögreglunnar. Af þessu má sjá að rannsókn fíkniefnabrota eru sett í forgang innan lögreglunnar og eru í eðlilegum farvegi. Árangurinn lætur ekki á sér standa. Magn fíkniefna sem gerð eru upptæk vex frá ári til árs. Árið 1998 voru tæp 13 kg af hassi gerð upptæk, en voru rúm 41 í fyrra. Árið 1998 voru rúmlega 2 þús. e-pillur gerðar upptækar, rúmlega 7 þús. í fyrra og búið er að gera yfir 20 þús. e-pillur upptækar í ár. Varla er hægt að finna skýrari mynd sem sýnir þær framfarir sem hafa átt sér stað í fíkniefnalögreglunni. Ég spyr: Bendir þessi árangur til fjársveltis? Framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar í áfengis-, fíkni\-efna- og tóbaks\-vörnum var samþykkt síðla árs 1996. Það hefur markvisst verið unnið að framkvæmd þessarar áætlunar sem tekur til margra aðila og verulega auknu fé hefur verið varið til þessara málaflokka á undanförnum árum. Aðeins á þessu ári hafa 50 milljónir kr. aukalega verið settar í þennan málaflokk og ég fagna því yfirlýsingu dómsmrh. áðan um að enn meira fé verði lagt til þessa málaflokks á næsta ári.

Virðulegi forseti. Í annað sinn á þessum tveimur dögum finnst mér sjást merki þess að hæstv. ráðherra komi með algjörlega fyrir fram undirbúinn málatilbúnað hér og ég hlýt að fara fram á það að hæstv. ráðherra biðji mig afsökunar á því að hafa það eftir mér hér að ég hafi sagt að löggæslan í landinu sé í kaldakolum. Umræða mín snýst fyrst og fremst um tímalengd varðandi einangrun fanga, ekki um löggæsluna í landinu. Það er lágmark þegar lagðar eru fyrir fram fimm fyrirspurnir til hæstv. ráðherra þar sem hvergi kemur fram sú fullyrðing að löggæslan sé í molum, að ráðherrann svari þeim spurningum og þeim orðum sem til hennar er beint en leggi ekki frummælanda orð í munn. Hver er hér að slá pólitískar keilur? Skyldi það vera Sveinn Andri Sveinsson hæstaréttarlögmaður, fyrrum borgarfulltrúi Sjálfstfl., vegna þess að fullyrðingarnar koma ekki frá okkur? Við erum að beina spurningum til hæstv. ráðherra. Það er auðvitað gott að fjölgun fíkniefnaleitarhunda standi fyrir dyrum en það breytir ekki þeirri staðreynd að fjöldi manns er í einangrunarvistun hér langt umfram þann tíma sem landlæknir, hópur sérfræðinga á vegum Evrópuráðsins og fleiri og fleiri hafa bent okkur á á undanförnum árum að geti skaðað heilsu viðkomandi einstaklinga. Um það snýst þetta mál. Það er alvarlegur hlutur þegar fram kemur í fjölmiðlum að fjárskortur fíkniefnalögreglunnar, yfirvinnubann sem staðfest er með bókun í héraðsdómi, haft eftir starfsmanni lögreglustjóraembættisins í Reykjavík, sé til staðar þrátt fyrir ykkar orð. 

Herra forseti. Ég furða mig á þeirri umræðu sem hér hefur átt sér stað. Svo gæti virst sem sumir hv. þm. vilji rýra traust almennings til lögreglunnar þó því sé erfitt að trúa. Fíkniefnavandinn snertir okkur öll og ég tel afar mikilvægt að gæta hagsmuna almennings í þessu máli.  Ég var að vona að hv. þm. stjórnarandstöðunnar gætu einu sinni glaðst yfir markmiðum ríkisstjórnarinnar. En því miður var það ekki svo miðað við  Einnig hefur verið upplýst í þessari umræðu um allt það mikla magn fíkniefna sem lögreglan hefur gert upptækt og það er ástæða til að ítreka það hrós sem lögreglan á skilið fyrir góða frammistöðu. Hæstiréttur hefur staðfest í nýuppkveðnum úrskurði að fullkomlega eðlilega hafi verið staðið að rannsókn þeirra stóru fíkniefnamála sem nú eru til meðferðar hjá lögreglu. Því hefur verið hafnað að gæsluvarðhaldið standist ekki, enda miklir hagsmunir í húfi í þessu stóra máli sem um ræðir. Í þessu sambandi finnst mér enn fremur rétt að geta þess, herra forseti, vegna þess að vitnað hefur verið til viðtals við hæstaréttarlögmann hér í bæ í dagblaðinu Degi, að mér barst í morgun afrit af bréfi lögmannsins til ritstjórnar blaðsins þar sem hann telur óhjákvæmilegt að gera verulegar athugasemdir við villandi framsetningu blaðsins á viðtalinu og ummælum um störf dómsmrh. Við eigum að taka höndum saman í þessu máli, í baráttunni gegn fíkniefnavandanum. Ég geri það að mínum lokaorðum hér.

Hæstv. forseti. Skýrslur umboðsmanns Alþingis fyrir árin 1998 og 1999 voru teknar fyrir á fundi allshn. 13. nóvember sl. Nefndin hefur á undanförnum árum fjallað um skýrslu umboðsmanns Alþingis, enda er um að ræða mikilvægan þátt í eftirliti Alþingis með stjórnsýslunni. Nútímaþjóðfélagið krefst þess einnig að þessi þáttur sé skilvirkur því að hann er til þess fallinn að auka réttarvitund fóks og öryggi þess. Umboðsmaður Alþingis, Tryggvi Gunnarsson, var kjörinn í embætti frá 1. janúar sl. til fjögurra ára en þá hafði hann gegnt starfinu frá 1. nóvember 1998 sem settur umboðsmaður í fjarveru Gauks Jörundssonar eins og hv. þm. Halldór Blöndal gat um áðan. En þann sama dag, þ.e. þann 1. nóvember 1998, var Gaukur kjörinn dómari við Mannréttindadómstól Evrópu. Óskaði Gaukur eftir leyfi frá störfum frá sama tíma en skipunartími hans í embætti umboðsmanns rann út 31. des. 1999. Síðustu ár hefur umboðsmaður Alþingis komið til fundar við allshn. til viðræðu við nefndina um skýrslur sínar en að þessu sinni var nefndinni boðið í heimsókn til umboðsmanns og ný húsakynni embættisins í Álftamýri 7 skoðuð. Nefndin hitti starfsfólk hans og fékk kynningu á nýlegri heimasíðu embættisins en þar er að finna upplýsingar um starfsemi umboðsmanns Alþingis ...

Forseti vill biðja hv. þm. að gefa hljóð í salnum.

... og hægt er að nálgast álit umboðsmanns, gömul og ný, og aðrar afgreiðslur sem umboðsmaður hefur ákveðið að birta. Einnig er á heimasíðunni eyðublað fyrir kvörtun til umboðsmanns ásamt leiðbeiningu um útfyllingu þess. Herra forseti. Er hv. þm. Lúðvík Bergvinsson á mælendaskrá?

Það skal upplýst að hv. 6. þm. Suðurl., Lúðvík Bergvinsson, er næstur á mælendaskrá.

Einmitt. Þá held ég að hann geti beðið. Telur nefndin að þar sé um mikilvæga réttarbót að ræða en markmiðið með heimasíðunni er að auka og bæta aðgengi almennings og þeirra sem starfa í stjórnsýslunni að niðurstöðum umboðsmanns Alþingis um einstök álitaefni og auðvelda þannig borgurunum að gera sér grein fyrir réttarstöðu sinni. Geta þeir svo leitað til umboðsmanns ef þeir telja að brotið hafi verið á þeim af hálfu þeirra sem starfssvið umboðsmanns tekur til. Á árinu 1998 bárust umboðsmanni Alþingis 288 kvartanir og tók hann tíu mál upp að eigin frumkvæði. Á árinu 1999 bárust 272 kvartanir og fjallaði hann um níu mál að eigin frumkvæði. Mál til meðferðar í lok ársins 1999 voru 146. Kvörtunum til embættisins hefur fækkað og er líklegt að gott efnahagslegt ástand hjá fólki sé meginástæða fækkunarinnar. Umboðsmaður greindi einnig frá því að hann teldi málatímann hjá embættinu orðinn of langan og hefði embættið verið gagnrýnt fyrir það. Sagði hann að stefnt væri að því að reyna að stytta þann tíma sem tæki að afgreiða mál hjá embættinu í sex mánuði og batt hann vonir við að það tækist á næsta ári. Umboðsmaður vakti máls á því að það kæmi fyrir að mál væru ekki í réttu formi hjá stjórnvöldum þannig að einfaldra formreglna væri ekki gætt. Sagði hann að e.t.v. þyrfti að huga að því að auka fræðslu á nýjan leik og taldi fullt tilefni til þess að stafsfólk stjórnsýslunnar ætti í meira mæli en nú er að eiga kost á skipulagðri fræðslu og endurmenntun um þær lagareglur sem stjórnsýslan starfar eftir. Að mínu mati er þetta mikilvægt atriði til að stuðla að skilvirkari og réttlátari stjórnsýslu. Sveitarstjórnarmenn eru t.d. um 900 talsins auk starfsfólks sveitarstjórna, stofnana og ráðuneyta. Því er um stóran hóp að ræða sem þarf að vera meðvitaður um leikreglur stjórnsýslunnar hvort sem um er að ræða málsmeðferðarregluna, andmælaregluna, jafnræðisregluna eða aðrar mikilvægar meginreglur. Eflaust væri með slíkri skipulegri fræðslu meðal starfsfólks stjórnsýslunnar hægt að koma í veg fyrir margan ásteytingarsteininn og því ástæða til að taka undir þessar ábendingar umboðsmanns Alþingis. Umboðsmaður nefndi einnig að mál sem varða opinbera starfsmenn væru stærsti einstaki málaflokkurinn sem hann fjallaði um á síðasta ári og sagði svo hafa verið frá stofnun embættisins. Sagðist hann hafa orðið var við að það væri algengt að fyrirmælum stjórnsýslulaga væri ekki fylgt við úrlausn þeirra. Hann gerir þetta að umtalsefni í skýrslu sinni og telur ástæðu til að minnast sérstaklega á að við setningu stjórnsýslulaga var út frá því gengið að ákvarðanir um setningu, skipun og ráðningu opinberra starfsmanna, svo og lausn þeirra frá störfum og brottvikningu, skyldu teljast til stjórnvaldsákvarðana sem stjórnsýslulögin giltu um. Telur hann mikilvægt að lagafyrirmælum sem færa valdheimildir til ákvörðunartöku í jafnviðamiklum málaflokki til allra forstöðumanna ríkisstofnana sé fylgt eftir með nauðsynlegri fræðslu um réttarreglur sem gildi um slíkar ákvarðanir. Ég vil einnig geta þess að innan skamms er að vænta skýrslu frá umboðsmanni Alþingis um stöðu fangelsismála en hún er gerð að frumkvæði umboðsmanns sjálfs. En á árinu 1999 tók umboðsmaður Alþingis upp níu mál að eigin frumkvæði eins og ég gat um áðan. Herra forseti. Að síðustu vil ég þakka umboðsmanni Alþingis fyrir greinargóðar ársskýrslur sem gefa glögga mynd af þeim fjölbreytilegu og mannlegu viðfangsefnum sem umboðsmaður þarf að takast á við í starfi sínu. Ég vil einnig árétta nauðsyn þess að umboðsmaður Alþingis hafi það svigrúm sem hann þarfnast svo hann geti sinnt áfram því mikilvæga hlutverki að vera réttarúrræði fólksins. Til þess þarf hann fullan stuðning þingsins.

Herra forseti. Fram kom í máli síðasta ræðumanns, Þorgerðar K. Gunnarsdóttur að allshn. hefur fjallað um skýrslu umboðsmanns Alþingis og er það vel. Mér finnst reyndar að álit allshn. og athugasemdir, ef einhverjar eru, ættu að koma inn í þingið í skriflegum búningi --- reyndar fjallaði ég líka um þessa skýrslu í allshn. --- en það hefur ekki verið gert. Engu að síður set ég fram þessa ábendingu. Ég tók eftir að hv. þm. nefndi nauðsyn á menntun og fræðslu innan stjórnsýslunnar og ég get mjög vel tekið undir það með hv. þm. og eins þá umboðsmanni Alþingis. En ég vil minna hv. þm. á í því sambandi og spyrja hann af því að á síðasta þingi kom fram skýrsla forsrh. um starfsskilyrði stjórnvalda og eftirlit með starfsemi þeirra og viðurlög við réttarbrotum í stjórnsýslunni. Þar er mjög ítarlegur kafli um nauðsyn á menntun og fræðslu innan stjórnsýslunnar og tekið á því þar mjög skipulega og lagðar fram tillögur til úrbóta. Ég man ekki betur en allshn. hefði ætlað að fjalla um þá skýrslu um starfsskilyrði stjórnvalda og koma þá með athugasemdir sínar og eftir atvikum skýrslu inn í þingið vegna þess að það eru mjög margar ábendingar í þeirri skýrslu forsrh. um starfsskilyrði stjórnvalda sem þarf að taka á. En að því gefna tilefni að hv. þm. nefndi nauðsyn á menntun og fræðslu innan stjórnsýslunnar, þá vil ég spyrja: Hefur allshn. fjallað um þessa skýrslu? Ef ekki, mun hún gera það á þessum vetri og skila áliti sínu?

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur fyrir þessa ábendingu því hún hefur auðvitað yfir mikilli reynslu að ráða. Ég tek í rauninni undir með henni um það að fræðslu innan stjórnsýslunnar er ábótavant, það er mín skoðun. Það er rétt sem hv. þm. benti á að þessi atriði koma einnig fram í umræddri skýrslu um starfsskilyrði stjórnvalda, sem var kynnt hér í lok þings á síðasta vori. Þá var ætlunin að allshn. mundi taka skýrsluna til umfjöllunar en því miður gafst ekki tími til þess því skýrslan var kynnt það seint á því þingi. Ég vil beita mér fyrir því að skýrslan verði tekin til umræðu innan allshn. ef tími og tækifæri gefast. Meira get ég í rauninni ekki sagt. En ég þakka þessa ágætu ábendingu.

Virðulegi forseti. Við ræðum skýrslu umboðsmanns Alþingis og almennt það hlutverk sem hann hefur með hendi. Ég vil líkt og hæstv. forseti þingsins gerði hér í upphafi ræðu sinnar þakka Gauki Jörundssyni, sem gegndi embætti umboðsmanns Alþingis í mörg ár og á hvað stærstan þátt í að þróa það embætti. Það hefur þróast þannig, að ég held, að mikill sómi sé að því og embætti umboðsmanns hefur virkilega lyft umræðu og stjórnsýslu í landinu. Ég vil því líkt og hæstv. forseti taka undir þakkir til Gauks Jörundssonar. Virðulegi forseti. Það eru nokkur atriði sem ég vil nefna. Í fyrsta lagi vil ég byrja á að nefna að í skýrslu umboðsmanns er farið yfir nokkur atriði sem mér fannst ræðumenn hér áðan ekki gera mikil skil og mun því reyna að hlaupa á nokkrum þeirra. Í fyrsta lagi vekur umboðsmaður athygli á því í skýrslu sinni að mjög mörg málefni sem lúta að almannatryggingum og félagslegri aðstoð séu þess eðlis að flestir sem þurfa að snúast í þeim málum þurfi að beina erindum sínum til Tryggingastofnunar. Umboðsmaður vekur einmitt athygli á því að það er ekki einungis að þeir aðilar sem þurfa að leita til Tryggingastofnunar verði fyrir fjárhagslegum erfiðleikum heldur verða þeir líka fyrir félagslegum erfiðleikum oft og tíðum og þetta hangir jafnan saman. Umboðsmaður vekur einmitt athygli á þessu að oft og tíðum er það þannig hjá fólki sem svona er komið fyrir, að það á mjög erfitt með að leita réttar síns. Þess vegna vekur umboðsmaður Alþingis einmitt athygli á því að það er svo mikilvægt að stjórnvöld sinni rannsóknar- og upplýsingaskyldu sinni þegar þau fara með þessi tilteknu mál. Ég vil taka einmitt undir með umboðsmanni hvað þetta varðar því það er einfaldlega þannig að þegar menn verða fyrir örorku og öðru slíku og þurfa að leita til þar til gerðra stofnana þá er oft margt annað sem fylgir í kjölfarið sem gerir það að verkum að fólk oft og tíðum er ekki eins vel í stakk búið að leita réttar síns eins og ella væri. Í öðru lagi, virðulegi forseti, vil ég vekja sérstaklega athygli á atriðum í skýrslu umboðsmanns þar sem fjallað er um endurgreiðslu oftekinna skatta. Fyrir nokkrum árum voru sett lög um það hvernig ríkissjóði eða ríkinu bæri að haga sér í þeim tilvikum sem skattar væru ofgreiddir, þ.e. þegar einstaklingar hefðu greitt hærri gjöld til ríkisins en þeim bar og því eðlilegt í tilvikum sem þessum, þar sem ríkisvaldið sér um þær innheimtur og útreikninga á því hvað mönnum beri að greiða, að ríkissjóður endurgreiði það með vöxtum og í sjálfu sér ekki nema eðlileg krafa, enda voru fyrir nokkrum árum sett lög þar að lútandi. Þess vegna er mjög merkilegt, virðulegi forseti, að í athugun umboðsmanns Alþingis í tilefni af kvörtun sem honum barst vegna oftekinna skatta og sendi þá væntanlega fjmrn. erindi þar um og óskaði eftir skýringu, þá eru skýringar fjmrn. á því að ekki skyldu vera greiddir vextir af ofteknum sköttum eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Í skýringum fjármálaráðuneytisins til umboðsmanns í því máli kom fram að þrátt fyrir að lög kvæðu á um að innheimtumönnum ríkissjóðs bæri að endurgreiða ofgreidda skatta ásamt vöxtum að eigin frumkvæði hefði verið misbrestur á því af hálfu innheimtumanna. Voru skýringar ráðuneytisins þær að tölvukerfi ríkisins hefði ekki ráðið við að reikna sjálfvirkt inneignarvexti vegna endurákvörðunar skatta og innheimtumenn hefðu ekki haft yfir að ráða starfsfólki til að reikna þá út.`` Með öðrum orðum, virðulegi forseti, að vegna ónógrar tækni í ráðuneytinu og vegna þá væntanlega ónógs starfsfólks telur ráðuneytið sig ekki í stakk búið til þess að endurgreiða oftekin gjöld. Ég held, virðulegi forseti, að í sjálfu sér komist ekki nokkur upp með það að bera slíka hluti fyrir sig eins og hér er og ég vænti þess --- því miður er hæstv. fjmrh. ekki viðstaddur umræðuna --- að fjmrn. hljóti að taka þetta til alvarlegrar athugunar því að afsakanir af þessu tagi duga vitaskuld engan veginn. Í þriðja lagi, virðulegi forseti, vil ég vekja athygli á tveimur málum sem umboðsmaður fjallar um og óska eftir skýringum á þeim málum og það ber þannig við, virðulegi forseti, að núv. hæstv. forseti gegndi þá embætti samgrh. Og þau mál sem ég vitna hér til og er að finna á bls. 167 annars vegar og hins vegar bls. 179 í skýrslu umboðsmanns lúta bæði að samgrn. og eru frá þeirri tíð sem hæstv. núv. forseti sat þá sem hæstv. samgrh. Þar sem hæstv. samgrh. er ekki í salnum væri kannski hægt að beina þeim fyrirspurnum til hæstv. forseta, sem gæti þá hugsanlega útskýrt fyrir okkur það sem hér kemur fram. En í fyrra málinu, virðulegi forseti, var það þannig að ferðaskrifstofa hætti rekstri og eins og tíðkast í rekstri ferðaskrifstofa verður að leggja fram tryggingu. Í þessu tilviki var það niðurstaða samgrn. að tryggingin skyldi öll notuð í því skyni að hjálpa fólki, sem orða má svo að hafði verið strandaglópar erlendis, til þess að komast heim. En í þessu tilviki hafði fólk einnig greitt inn á ferðir, og þar með tapað sínu fé, en ekki átt þess kost að fá greitt úr þessum tryggingasjóði. Og í niðurstöðu umboðsmanns segir þar, með leyfi forseta: ,,Niðurstaða umboðsmanns varð því sú að samgönguráðherra hefði látið of langan tíma líða frá gildistöku laga nr. 81/1994 þar til ferðaskrifstofunni hafi verið gert að láta í té upplýsingar til grundvallar nýjum ákvörðunum um tryggingar ferðaskrifstofa. Þá taldi umboðsmaður að samgönguráðuneytinu hefði ekki verið heimilt að veita þeim sem staddir voru erlendis á vegum Z ehf. forgang fram yfir þá sem greitt höfðu inn á ferðir með félaginu. Taldi umboðsmaður að ráðuneytið hefði átt að haga málum þannig að hlutfallsleg skerðing gengi jafnt yfir alla sem gerðu og áttu með réttu kröfu í tryggingarféð. Beindi umboðsmaður þeim tilmælum til samgönguráðuneytisins að það tæki mál þeirra A og B til endurskoðunar, kæmi um það ósk frá þeim.`` Þegar umboðsmaður leitar eftir því hvernig samgrn. hefur brugðist við tilmælum sínum kemur fram að í stað þess að bregðast við tilmælum umboðsmanns leitaði samgrn. eftir afstöðu ríkislögmanns og í beinu framhaldi af því var ákveðið að aðhafast ekkert frekar í málinu. Sams konar mál má segja að sé á bls. 179 sem lýtur reyndar að sérleyfi til fólksflutninga, en niðurstaðan er sú sama og í þessu máli, að þrátt fyrir tilmæli umboðsmanns til samgrn. um að það yrði við sínum tilmælum, þá ákvað ráðuneytið að verða ekki við þeim tilmælum umboðsmanns og vísaði þar til afstöðu ríkislögmanns. Í þessu erum við kannski komin að einhverju leyti að kjarna málsins því umboðsmaður Alþingis hefur ekkert vald. Vald hans felst fyrst og fremst í því, ef hægt er að tala um vald, að stjórnsýslan fari að beiðnum hans. Jafnan hefur umboðsmaður sýnt það í störfum sínum að hann hefur virkilega vandað til verka og bætt stjórnsýsluna til mikilla muna og forsenda þess að hann hafi áhrif er það að stjórnsýslan fari að tilmælum hans. Jafnan eru úrskurðir hans nánast undantekningarlaust mjög vel unnir. Og ef umboðsmaður á að virka eins og embætti hans er hugsað, þá verður vitaskuld að vera ákveðin samvinna við ráðuneytin sérstaklega og ráðuneytunum ber, a.m.k. að mínu viti, að fara að tilmælum umboðsmanns, nema þau geti fært fram mjög góð rök fyrir öðru sem jafnvel umboðsmaður samþykkir. En það á ekki við í þessum tilvikum heldur virðist vera sem álit umboðsmanns hafi nánast verið að engu haft og verður að telja það miður. En svo vill til að þáv. hæstv. samgrh. situr hér í salnum og hann mun kannski útskýra hvers vegna á málum var haldið eins og raun ber vitni. Í fjórða lagi, virðulegi forseti, vil ég nefna eitt tiltekið atriði sem átti sér stað síðla sumars, sem ég held að hafi nú ekki verið embætti umboðsmanns til framdráttar. Það var sú opinbera orðræða sem átti sér stað í tengslum við svokallað flugstöðvarmál þar sem hæstv. utanrrh. ákvað í þeirri umræðu að í stað þess að lúta áliti umboðsmanns Alþingis og viðurkenna niðurstöðu hans, sem laut að ráðningu og auglýsingu starfa á Keflavíkurflugvelli, þá ákvað hæstv. utanrrh. frekar að fara í umræðu um málið og vitnaði til þess að hann hefði einfaldlega treyst á lögfræðinga sína og hygðist ekkert breyta frá þeirri niðurstöðu. Það er einmitt kjarni málsins, virðulegi forseti, að embætti umboðsmanns, stofnun þess og starfsemi frá því það var sett á stofn, hefur tekist alveg einstaklega vel. Það hefur í raun og veru verið mjög erfitt verkefni fyrir umboðsmann að skóla stjórnsýsluna til, því það er einfaldlega svo að það hefur verið mikil vinna að vinna sig út úr þeirri arfleifð sem oft og tíðum hefur verið kennd við Hriflu-Jónas, þ.e. að stjórnsýslan hafi tekið ákvarðanir að mestu leyti að eigin geðþótta. Og ég held að enginn hafi unnið betur í því en umboðsmaður Alþingis. Því vil ég að lokum, virðulegi forseti, hvetja stjórnsýsluna og ráðuneytin til þess að fylgja áliti umboðsmanns Alþingis þegar fundið er að störfum þeirra í stað þess að hefja oft og tíðum lítt grundaða og lítt málefnalega umræðu um málið.

Virðulegi forseti. Hér er til umfjöllunar starfsskýrsla Ríkisendurskoðunar ...  Að svo mæltu ætla ég ekki að hafa fleiri orð um þetta, en þetta eru þau grundvallarmál sem ég vil fara í.

Virðulegur forseti. Mig langar til að byrja á að taka undir orð hv. þm. Árna Steinars Jóhannssonar um hvernig í framhaldi af þessu á að vinna svona skýrslu, því sú skýrsla sem hér er til umræðu --- þær eru í rauninni tvær, bæði frá 1998 og 1999 --- er afar merkileg og ég hef haft tækifæri til að hafa hana hér á borðinu hjá mér og er búin að glugga í hana núna í nokkra daga. Ég vil líka láta þess getið hér að allshn. þingsins fór í heimsókn til umboðsmanns Alþingis og átti þar afar fróðlegan fund þar sem farið var yfir þessi mál og ég tel mjög mikilvægt að um slíkt gæti verið að ræða einu sinni á ári, því eðli málanna eru líka að breytast. Við sjáum kannski núna hvernig hlutverk umboðsmanns Alþingis er í rauninni að breytast eða er að breyta starfsháttum stjórnsýslunnar. Það er afar mikilvægt að fylgjast með því líka hvernig þeir breytast. Það kemur reyndar fram í þessum skýrslum að svo virðist sem stjórnsýslan hafi verið dálítið lengi að taka við sér varðandi þær lagabreytingar sem gerðar hafa verið hér á hv. Alþingi. Það er mikið af skemmtilegum málum sem lúta að því, án þess að ég ætli að fara ofan í einstök mál hér. Það sem ég tel mikilvægast þar sem þessi stofnun er einn af þeim hornsteinum sem ber að hlúa að, er að hún fái nægilegt fjármagn til þess að standa að sjálfstæðum rannsóknum, sem hún verður auðvitað að gera, þ.e. að sinna þeirri skyldu sinni að sinna öllum þeim beiðnum sem henni berast. Það er afar mikilvægt að hún hafi fjármagn til þess að geta stundað tímabundnar rannsóknir og skoðað málin sjálfstætt og geti þá ráðið til sín fólk, tímabundið, í þannig verkefni. Jafnframt þætti mér ekki óeðlilegt að gerð yrði breyting og viðbót við 11. gr. laga um umboðsmann. 11. gr. heitir Meinbugir á lögum o.fl. og hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Ef umboðsmaður verður þess var að meinbugir séu á gildandi lögum eða almennum stjórnvaldsfyrirmælum skal hann tilkynna það Alþingi, hlutaðeigandi ráðherra eða sveitarstjórn.`` Mér finnst það alveg vera umræðunnar virði að skoða hvernig reglugerðir eru settar í samræmi við lög. Auðvitað á það að vera svo að lögin eiga að vera skýr og reglugerðir í samræmi við lög og það er ábyrgð ráðherra að þannig sé hagað til um reglugerðina. Hins vegar sjáum við í þinginu í raun aldrei þessar reglugerðir fyrr en við komumst að því að á þeim eru ákveðin göt og við fáum kvartanir um það. Það er því spurning hvort þetta eigi að skoða á einhvern hátt og ég varpa því fram til umhugsunar hvort þetta sé eitthvað sem ætti þá að vera hjá umboðsmanni. Mér finnst að við eigum að ræða það og skoða. Núna hefur verið farið fram á viðbótarfjármagn sem mér finnst mjög mikilvægt að fjárlög bregðist við, þar sem umboðsmaður Alþingis er að tala um viðbótarstarfsmann til þess að sinna verkefnum er varða stjórnsýslu sveitarfélaganna. Núna verður það enn mikilvægara. Það eru alltaf að færast aukin verkefni yfir til sveitarfélaganna. Kerfin verða sífellt flóknari. Fólk veit ekki alltaf hvar það stendur. Sum sveitarfélögin hafa, því miður, ekki verið nógu dugleg að vera með gegnsæjar reglur þannig að íbúar þeirra vissu hvar þeir stæðu, hverju þeir ættu rétt á o.s.frv. Ég tel því mikilvægt að þingið standi vörð um það að umboðsmanni sé gert kleift að hafa starfsmann sem gæti farið í slík mál. Það var líka mjög fróðlegt og var upplýst á þessum fundi með umboðsmanni og starfsmönnum hans, að væntanleg er skýrsla um fangelsismál. Það sem er alltaf hægt að treysta kannski í öllum skýrslum frá umboðsmanni er að þar eru allar hliðar skoðaðar og þar eru málin sett mjög málefnalega og vel fram. Það er líka mjög mikilvægt að umboðsmaður standi alveg óháður stjórnsýslunni, að hann standi utan við hana en sé ekki partur af henni eins og kannski gildir fremur um umboðsmann barna sem ég mundi frekar vilja tala um sem opinberan talsmann barna í kerfinu. Umboðsmaður er því ótvírætt sá aðili sem er óháður og sjálfstæður og ekki partur af stjórnsýslunni og það er afar mikilvægt. Ég vil jafnframt taka undir það sem hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir benti á og hv. formaður allshn. Þorgerður Gunnarsdóttir tók líka undir og það er að allshn. muni ræða skýrslu Páls Hreinssonar.Við ætluðum að reyna að gera það á síðasta þingvetri og síðasta vor. En það náðist ekki því sú skýrsla er afar merkileg og ekki væri leiðinlegt að fá sjálfan höfund skýrslunnar til viðræðna við hv. allshn. Höfundur skýrslunnar er Páll Hreinsson. Þessi skýrsla er afar gagnleg og góð og hún á skilið mun meiri umfjöllun, ekki bara í allshn. heldur í mörgum fleiri nefndum, því mörg þessara mála snerta í rauninni allt sem viðkemur nefndum þingsins.

Herra forseti. Ég vil segja nokkur orð um skýrslu umboðsmanns Alþingis sem hér er til umfjöllunar. Ég vil byrja á því að þakka fyrir skýrslurnar báðar sem eru mjög ítarlegar og fróðlegar og eins starf umboðsmanns Alþingis sem er okkur öllum, bæði í stjórnsýslunni og almenningi, mjög mikilvægt. Eins og hér hefur komið fram hefur starf umboðsmannsins breyst og það er alveg ljóst að starf hans hefur mjög víðtæk áhrif inn í alla stjórnsýsluna, alla okkar vinnu. Þær ábendingar og leiðréttingar sem umboðsmaðurinn hefur bæði komið með og fengið afgreitt eru okkur öllum umhugsunarefni og eiga að vera okkur sá lærdómur að störf okkar brjóti ekki í bága við lög og reglugerðir. Í skýrslunni kemur fram að embætti umboðsmanns ætlar enn frekar að auka upplýsingar til almennings og þeirra sem þurfa að fylgjast með málum í stjórnsýslunni með því að koma upp heimasíðu. Þetta er lofsamlegt framtak og vonandi fær heimasíðan góða kynningu þannig að sem flestir noti hana. Það er mjög mikilvægt að embætti umboðsmannsins sé og verði hlutlaust embætti sem hafi það fjármagn sem til þarf að sinna rannsóknum á þeim verkefnum sem það annaðhvort er beðið um að sinna eða tekur upp að eigin frumkvæði, þ.e. að embættið hafi það fjármagn sem til þarf svo það geti unnið eðlilega. Hér kemur líka fram að helstu málaflokkarnir eru enn þá almannatryggingar og skattar og gjöld. Þetta eru oft erfið mál, sérstaklega þau mál sem snúa að félagsþjónustu sveitarfélaganna, þ.e. þegar einstaklingar sem eiga í einhverjum bágindum fá ekki nægilegar leiðbeiningar í kerfinu til þess að átta sig á því hvert þeir eigi að snúa sér, þ.e. nærþjónusta er til staðar án þess að vísað sé til annarra og æðri stjórnvalda sem væru þá í flestum tilfellum annað hvort Tryggingastofnun ríkisins eða félmrn. Þess vegna er mjög mikilvægt að upplýsingaþjónusta sveitarfélaga sé góð svo fólk geti leitað réttar síns. Ég tek undir það að í stjórnsýslunni allri er mikilvægt að efla menntun starfsmanna í stjórnsýslulögum og reglugerðum, og ánægjulegt er að lesa í skýrslunni að umboðsmaður Alþingis hefur haldið fund með ráðuneytisstjórum í Stjórnarráði Íslands þar sem farið hefur verið yfir bæði sameiginleg mál og það sem betur hefði mátt fara. Það væri óskandi að þessi siður yrði tekinn upp þannig að málum fækkaði í hvert skipti sem fundur væri haldinn. Þetta yrði svona hluti af því að skóla stjórnsýsluna til eins og kom fram í máli ágæts þingmanns. Ég tek undir þær ábendingar sem hér hafa komið fram um að þessari viðamiklu skýrslu svo og öðrum, t.d. frá Ríkisendurskoðun, verði vísað til viðkomandi nefnda þingsins þannig að þær fái þar umfjöllun og skýrari meðferð en nú.

Herra forseti. Ég vil líkt og aðrir þingmenn þakka fyrir þá skýrslu sem hæstv. forseti hefur hér fylgt úr hlaði um umboðsmann Alþingis. Ég verð að segja að þessi skýrsla er mjög til fyrirmyndar. Þarna er mikið samansafn af fróðleik um þau mál sem fólkið í landinu hefur talið ástæðu til þess að beina til umboðsmanns Alþingis, þar sem verið er að kvarta yfir ýmsum þáttum stjórnsýslunnar. Hér er hægt að fletta upp þessum málum og fara yfir þau og ég tel mjög til fyrirmyndar hvernig þessi skýrsla er. Lengi má úr bæta. Ég hefði talið til bóta ef gleggri samantekt væri í inngangi skýrslunnar um atriði sem maður leitar nú oft uppi, þ.e. um hvernig gengur innan stjórnkerfisins að framfylgja þeim ábendingum og tillögum sem fram koma frá umboðsmanni af hálfu framkvæmdarvaldsins. Þannig gæti maður betur séð árangurinn sem tvímælalaust er og hefur verið alla tíð frá stofnun umboðsmanns Alþingis. Ég held að það væri mjög til glöggvunar fyrir okkur þingmenn ef hægt væri að fletta því upp og sjá hvernig til hefur tekist, hvort hér séu atriði, sem vafalaust eru ýmis, sem snerta löggjafaratriði sem þingið sjálft gæti haft frumkvæði að því að beita sér fyrir. Það er mjög athyglisvert, herra forseti, að fara yfir þann fjölda mála sem hér er skipt skilmerkilega niður eftir viðfangsefnum í þessari skýrslu. Þau eru flokkuð eftir ráðuneytum og ljóst að málefni dóms- og kirkjumrn. eru langumfangsmest þegar litið er til þeirrar flokkunar en þar á eftir kemur fjmrn. Ég tek líka eftir því að umboðsmaður Alþingis getur þess sérstaklega að mál er varða opinbera starfsmenn hafa mjög komið til kasta embættis hans af þeim málum sem þessi skýrsla tekur til. Í skýrslunni er nefnt að mál er varða opinbera starfsmenn séu einn stærsti einstaki málaflokkurinn sem til kasta umboðsmanns hafi komið á árinu. Ég er hér með skýrsluna fyrir árið 1999 og þar er raunar greint frá því að svo hafi verið frá stofnun embættisins. Mér finnst athyglisvert að umboðsmaður Alþingis sér ástæðu til það geta þess að eflaust megi að einhverju leyti rekja það til nýrra laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Hér segir að þau lög hafi m.a. miðað að því að færa ákvörðunarvaldið í starfsmannamálum ríkisins í auknum mæli til forstöðumanna. Orðrétt segir umboðsmaður, með leyfi forseta: ,,Við athugun mína á þessum málum hef ég orðið þess var að allalgengt er að fyrirmælum stjórnsýslulaga er ekki fylgt við úrlausn þeirra. Því tel ég rétt að minna sérstaklega á að við setningu stjórnsýslulaga var út frá því gengið að ákvarðanir um setningu, skipun og ráðningu opinberra starfsmanna, svo og lausn þeirra frá störfum og brottvikningu skyldu teljast til stjórnvaldsákvarðana og því ættu stjórnsýslulögin að gilda um slíkar ákvarðanir.`` Í lok 7. kafla segir: ,,Ég tel mikilvægt að lagafyrirmælum sem færa valdheimildir til ákvarðanatöku í jafnviðamiklum málaflokki til allra forstöðumanna ríkisstofnana sé fylgt eftir með nauðsynlegri fræðslu um þær réttarreglur sem gilda um slíkar ákvarðanir.`` Herra forseti, þetta bendir til þess að ástæða sé til að fylgjast vel með framkvæmd þessara laga að því er þennan þátt varðar. Í skiptingu mála eftir viðfangsefnum kemur fram, þ.e. ef maður skoðar hvar mesti málafjöldinn er þá er hann í málsmeðferð og starfsháttum stjórnsýslunnar, 31 mál af 272. Mál um tafir hjá stjórnvöldum á afgreiðslu mála eru 33. Mér finnst þau nokkuð mörg. Þeir sem þurfa að leita réttar síns í stjórnsýslunni kvarta oft yfir því að tafir séu miklar hjá stjórnvöldum varðandi afgreiðslu mála. Ég hélt satt að segja að þar væri búið að bæta verulega úr og kannski meira en þessi málafjöldi gefur tilefni til að ætla. Ég rek líka augun í að mál sem snerta skattamál eru verulega umfangsmikil hjá embætti umboðsmanns Alþingis. Það gefur tilefni til að staldra aðeins við þann þáttinn. Hæstv. forsrh. sá ástæðu til þess fyrir einhverjum missirum síðan að koma fram með tillögu um að skoða hvort hér ætti að koma á fót umboðsmanni skattgreiðenda. Ég hygg nú að misjafnlega hafi verið tekið í þá tillögu. Margir urðu til að tjá sig um það og töldu að nær væri að haga málum þannig hjá umboðsmanni Alþingis að hann fengi aðbúnað, mannafla, tök og svigrúm til að taka á þeim málum sem snertu samskipti borgaranna við skattyfirvöld. Ég vil spyrja hæstv. forseta, sem fylgir þessari skýrslu úr hlaði, hver sé skoðun hans á því máli, hvort hann telji ekki réttara að búa þannig að umboðsmanni Alþingis að hann geti tekið á þeim málum, sem vafalaust eru töluvert mörg, sem snerta samskipti skattyfirvalda og borgaranna fremur en að stofna sérstakt embætti umboðsmanns skattgreiðenda. Fangelsismálin og almannatryggingar eru líka umfangsmiklir málaflokkar hér og væri ástæða til þess að fara ítarlegar yfir þessa skýrslu en maður hefur haft tíma til frá því hún kom hér fram. Það er ekki langt síðan lögum um umboðsmann Alþingis var breytt þannig að starfssvið umboðsmanns var fært út gagnvart sveitarfélögunum. Ég held að það hafi vissulega verið jákvætt að haga málum með þeim hætti, að starfssvið umboðsmanns taki til stjórnsýslu sveitarfélaganna. Ég er sannfærð um að með þeirri lagabreytingu muni umfang verkefna umboðsmanns Alþingis aukast verulega og því sé eðlilegt að fallast á þá fjárveitingu sem fram kemur í frv. til fjárlaga fyrir næsta ár, sérstaka fjárveitingu til þess að hægt sé að ráða tímabundið í stöðu lögfræðings til að sinna verkefnum sem lúta að kvörtunum vegna stjórnsýslu sveitarfélaga. Ég ætla ekki að tefja þessa umræðu. Ég vildi aðeins þakka fyrir þessa skýrslu og koma á framfæri þeirri skoðun, sem mér finnst að margir hv. þm. tjái sig um í þessum ræðustól líkt og þegar við fjölluðum um skýrslu Ríkisendurskoðunar, að fjalla þurfi betur en við höfum gert um skýrslur þessara eftirlitsaðila, umboðsmanns Alþingis og Ríkisendurskoðunar. Efni þeirra skýrslna og verkefnum þessara eftirlitsaðila ber að gefa meiri gaum en þingið hefur haft tök á hingað til. Það verður að skapa nefndum þingsins betri aðstöðu til að fjalla um þessar skýrslur. Á vettvangi allshn. --- ég og hef átt sæti þar eins og ég sagði hér áðan --- hlaðast upp mörg mál og það gefst ekki mikill tími í önnun þingsins til að fjalla um skýrslu umboðsmanns Alþingis eins og hún á virkilega skilið að gert sé, að farið sé ítarlega yfir hana. Efnistök þar ættu að vera þannig að flytja ætti inn í þingið aftur niðurstöðu allshn., eftir að hafa fjallað um slíka skýrslu. Maður sér, herra forseti, eins og staða mála er, ekki aðra leið til þess en þessar stóru skýrslur séu skoðaðar betur á vettvangi nefndanna þegar meiri tími gefst í þinghléi, annaðhvort strax eftir jólin eða þá yfir sumarmánuðina. Ég ítreka að mér finnst að í skýrslunni þurfi að koma fram samantekt á því hvernig eftirfylgni hefur gengið, það að framfylgja þeim ábendingum sem fram koma hjá umboðsmanni. Það er ástæða til að geta þess hér, að af því að ég fletti stundum í skýrslu sem ég nefndi hér áðan um starfsskilyrði stjórnvalda, að þar er fjallað um umboðsmann Alþingis. Þar er vikið að því, herra forseti, að umboðsmaður Alþingis hafi séð tilefni til að vekja athygli Alþingis á meinbugum á lögum í 45 af fyrstu 2.000 málunum sem umboðsmaður fékk til afgreiðslu. Til samanburðar er þess getið að þetta séu fleiri mál en umboðsmaður danska þingsins hafi fengist við og snerta meinbugi á lögum, allt frá því það embætti var stofnað árið 1954 og þar hafi að meðaltali verið um 3.000 mál til afgreiðslu árlega á sl. áratug. Það er auðvitað ástæða til að nefna þetta hér, við höfum rætt hér hvort ekki þurfi að skoða betur það sem fram hefur komið einmitt í skýrslu Páls Hreinssonar, að stofna til lagaráðs, annaðhvort á vettvangi Stjórnarráðsins eða Alþingis. Það væri ágætt við þessa umræðu að fá álit hæstv. forseta á því hvort hann telji ástæðu til þess að skoða það af fyllstu alvöru, að stofna til slíks lagaráðs á vettvangi Alþingis. Um það liggur, að ég best veit, þegar fyrir frv. frá hv. þm. Bryndísi Hlöðversdóttur o.fl. Það á vissulega erindi inn í þessa umræðu að spyrja hæstv. forseta hvort hann hafi myndað sér skoðun á því hvort rétt og eðlilegt sé að stofna til lagaráðs sem yrði þá á vettvangi þingsins og mundi enn styrkja stöðu Alþingis, til viðbótar því sem embætti umboðsmanns Alþingis vissulega gerir, til að tryggja betur réttaröryggi borgaranna og fagleg vinnubrögð í stjórnsýslunni.

Herra forseti. Ég vil að þakka fyrir þessar umræður sem hafa verið mjög skemmtilegar og gagnlegar. Ég sé að hv. þm. 6. þm. Suðurl., Lúðvík Bergvinsson, er ekki hér. Hann varpaði til mín tveimur fyrirspurnum til að vekja sérstaka athygli á því að mér hefði orðið á í messunni þegar ég var samgrh. Verður því við svo búið að standa ef hv. þm. er farinn úr húsinu því hæpið er að ég geti talað svo hátt að hann heyri þá til mín. Út af því sem hv. 5. þm. Reykv. sagði hér, Jóhanna Sigurðardóttir, vil ég fyrst segja að umboðsmaður Alþingis hefur lagt áherslu á að reyna að svara fyrirspurnum varðandi skattaleg málefni. Það er lögfræðingur starfandi hjá umboðsmanni sem er sérmenntaður í þeim fræðum. Mikið er um að einstaklingar leiti til umboðsmanns munnlega og þá er reynt að greiða úr slíkum flækjum. Auðvitað getur það alltaf tekið nokkrun tíma að leysa úr vandamálum einstaklinga um skattaleg málefni, líka vegna þess að þau geta krafist mikilla gagna og undirbúnings en umboðsmaður leggur áherslu á að reyna að sinna þessum þætti málsins sem ég álít að sé mjög gagnlegt og gott. Í annan stað kemur mér það ekki á óvart að umboðsmaður danska þingsins fái færri mál en íslenski umboðsmaðurinn. Maður úr samgrn. vann um skeið í samgönguráðuneytinu danska, einn af skrifstofustjórum samgrn., og hann spurðist fyrir um það hvernig danska samgönguráðuneytið ynni úr stjórnsýslukærum sem því bærust. Það komu svolitlar vöflur á þá og síðan kom í ljós að það barst ein kæra á fjögurra ára fresti að meðaltali. En í samgrn. um þetta leyti máttum við þakka fyrir ef ekki barst kæra vikulega. Misjafnlega var því staðið að málum.  Auðvitað er það svo um margar þessar stjórnsýslukærur að við úrskurð um þær er unað. Aðrar ganga til umboðsmanns. Stundum ber það við að ráðherra er stefnt eins og gengur. En enginn vafi er á því að lögin um umboðsmann Alþingis og vinnubrögð umboðsmanns hafa valdið því að vinnubrögð einstakra ráðuneyta eru betri en áður, aðhald er meira og menn reyna að komast hjá því að tapa málum í eftirrekstri hjá umboðsmanni þannig að enginn vafi er á því að menn reyna að standa sig betur en ella mundi. Ég álít að á síðustu árum hafi mikið verið gert til þess að vanda betur störf nefnda en áður var. Eins og nú standa sakir eru nefndirnar til húsa úti í Þórshamri í mjög þröngum húsakynnum. En þegar Alþingi kemur saman að nýju eftir áramót verður hægt að taka í notkun hið nýja húsnæði fyrir norðan Austurvöll. Þar verður nefndunum búin miklu betri aðstaða en nú er sem auðvitað á að auðvelda alþingismönnum störfin og á, þegar horft er fram í tímann, að tryggja vandaðri lagasetningu kannski en verið hefur ef við búumst við því að góð vinnuaðstaða alþingismanna valdi því að þeir standi betur að verki. Nema þeir séu svo vel verki farnir að aðstaðan skipti ekki máli sem er auðvitað það sem maður vonar. En ég álít að það verði líka reynslan á næstu árum að þingnefndir munu nota starfsmenn sína nokkuð með öðrum hætti en verið hefur, að smátt og smátt muni þingnefndir komast upp á lag með að notfæra sér betur þá sérfræðiaðstoð og sérfræðiþekkingu sem þingið lætur í té og Alþingi mun enn fremur leggja ríkari áherslu á það á næstu árum að auka þá sérfræðiaðstoð og sérfræðiþekkingu sem það býr yfir. Af þeim sökum tel ég að það hafi verið óhjákvæmilegt og nauðsynlegt að bæta húsnæðiskost nefndasviðsins. Lúðvík Bergvinsson, hv. 6. þm. Suðurl., gerði hér sérstaklega að umræðuefni að í skýrslu umboðsmanns fyrir árið 1999 sé fjallað um tvö mál sem komu til afgreiðslu í samgrn. meðan ég var þar samgrh. Þakka ég honum fyrir það. Það er ekki of oft á það minnt að ég skyldi hafa verið ráðherra einu sinni. Annað málið lýtur að því að virt ferðaskrifstofa sem hér hafði starfað um áratuga skeið skilaði inn ferðaskrifstofuleyfi sínu þar sem hún var komin í greiðsluþrot. Ef ég man rétt stóð þannig á að ferðaskrifstofan hafði aukið umsvif sín um það leyti með meira framboði á ferðum en áður. En á hinn bóginn hafði árangurinn ekki orðið það góður að hún gæti staðið undir auknum kostnaði vegna þess. Nú þori ég ekki, af því það er svo langt síðan, að fara í smáatriði í þessum efnum. En það kom öllum á óvart að þessi ferðaskrifstofa skyldi eiga í greiðsluerfiðleikum. Þá var það álitamálið að þessi ferðaskrifstofa hafði skilað inn 6 millj. kr. í tryggingarfé. Í hinum eldri lögum var það alveg ljóst að fyrst bar að gera ráðstafanir til þess að menn sem voru á ferð í öðrum löndum kæmust heim. Ég tel raunar að í núgildandi lögum sé sú sama áhersla og er þess vegna ósammála þeirri niðurstöðu umboðsmanns Alþingis sem hér segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Þá tel ég að samgönguráðuneytinu hafi ekki verið heimilt að veita þeim sem staddir voru erlendis á vegum Z ehf. forgang fram yfir þá sem greitt höfðu inn á ferðir með félaginu. Ég tel að ráðuneytið hefði átt að haga málum þannig að hlutfallsleg skerðing gengi jafnt yfir alla sem gerðu og áttu með réttu kröfu í tryggingarféð.`` Þarna er niðurstaða umboðsmanns að það hafi ekki verið skylda samgrn. að tryggja heimferð þeirra sem erlendis voru. Ég minni á að í 14. gr. þessara laga segir svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Þeim viðskiptavinum viðkomandi ferðaskrifstofu sem þegar eru í alferð, hvort sem um er að ræða alferð innan lands eða utan, skal gert kleift að ljúka ferð sinni. Í því felst að allt það sem viðskiptavinur hefur þegar greitt og er í samræmi við fyrir fram ákveðna alferð, hvort sem um flutning, gistingu eða aðra fyrir fram greidda hluta ferðar er að ræða, skal greiða af tryggingarfé svo að honum sé gert kleift að ljúka ferð sinni. Hins vegar er ekki skylt að greiða það sem viðskiptavinur kaupir aukalega, þ.e. hluta ferðar sem ekki teljast til fyrir fram ákveðinnar alferðar. Hafi viðskiptavinur gengið til samnings við ferðaskrifstofu um að hefja alferð og greitt innborgun inn á ferð í því skyni en endanlegur samningur ekki komist á skal engu að síður greiða það fé sem viðskiptavinurinn hefur þegar reitt af hendi, enda leggi hann til fullnægjandi sönnunargögn þar að lútandi.`` Hér er lögð áhersla á heimferðina. Hið sama er að segja síðar í lagagreininni þar sem sérstaklega er vikið að því að greiða fyrir því að menn komist heimleiðis. Jafnframt er minnst á það áður, sérstaklega í 13. gr. m.a. að: ,,Áður en leyfi til ferðaskrifstofureksturs er veitt skal ferðaskrifstofa eða samtök slíkra fyrirtækja leggja fram sönnun þess að hún hafi nægilega tryggingu til heimflutnings farþega erlendis frá auk þess sem skylt er að gera farþega kleift að ljúka alferð, ...`` Ég tel því að þessar áherslur hafi verið inni og ég tel að þeir sem sömdu lagafrv. á sínum tíma hafi haft það í huga. Nú getur það auðvitað verið svo að texti lagafrv. og laga sé með þeim hætti að upphaflegur tilgangur náist ekki fram vegna þess að ákvæðin eru ekki rétt orðuð. Á það mun nú reyna fyrir dómstólum og þá verður úr því skorið hvort sá skilningur sem ég lýsi er réttur eða ekki. Hitt er auðvitað líka rétt, sem kemur fram hjá umboðsmanni og ég get tekið undir, að það leið of langur tími frá lagasetningunni þangað til samgrn. hafði farið yfir reikninga einstakra ferðaskrifstofa og endurskoðað tryggingarfé í ljósi þess. Ég hygg þó í því sérstaka dæmi sem við erum hér að tala um, þá ferðaskrifstofu, þá hefði það ekki breytt neinu um tryggingarféð, án þess ég geti um það fullyrt. Eins og ég sagði er langt síðan þetta mál kom upp svo ég man það ekki í einstökum atriðum. Ég vil að það komi skýrt fram að ég náði sérstökum samningum við Flugleiðir um að flytja heim þá sem erlendis voru við lægra verði en flutningurinn hefði ella kostað þannig að um slíka samninga hefði þá ekki orðið að ræða nema til greiðslu hefði komið úr ríkissjóði. Vel má vera að það sé rétt að skilningur okkar í samgrn. á þessum tíma hafi ekki verið réttur. Þá reynir á það fyrir dómstólum og þá er óhjákvæmilegt að slíkar greiðslur verði greiddar af skattborgurunum úr ríkissjóði. En ég legg áherslu á að mikil vinna var því samfara að fara yfir allar áætlanir og alla reikninga einstakra ferðaskrifstofa og ferðarekenda. Það má auðvitað velta því fyrir sér í ljósi þessarar reynslu sem við erum hér að tala um hvort rétt sé í slíkum tilvikum að ákvæði eins og það sem lýtur að tryggingarfénu skuli ekki ná fram að ganga fyrr en kannski eftir eitt ár eða eitthvað þvílíkt og hinar eldri reglur gilda, með því að þar var verið að vinna mikla frumvinnu og það var alls ekki hlaupið að því að átta sig á því hvernig að þessum málum skyldi staðið. En því verki er nú lokið fyrir nokkrum árum. Ég veit ekki hve mörgum árum. Og ég veit ekki betur en góð reynsla sé af þeirri nýju skipan sem nú hefur verið komið á og því aukna aðhaldi sem þessar nýju reglur veita ferðaskrifstofunum. Um hið síðara málið --- ég sé ég hef gleymt tímanum --- er það að segja að í lögum er kveðið á um að sveitarfélag geti fengið einkaleyfi á ferðum innan síns lögsagnarumdæmis og þá er það bindandi með ákveðnum skilyrðum. Ég var þeirrar skoðunar að Ísafjörður hefði rétt til þess að taka rekstur almannasamgangna í sínar hendur fyrst þeir óskuðu þess og á það mun einnig reyna fyrir dómstólum. Ég álít á hinn bóginn að sú skaðabótakrafa sem uppi er --- ég hef heyrt talað um 50 milljónir --- sé svo há að ég trúi ekki að á hana verði fallist.

Herra forseti. Ég beindi í máli mínu tveim fyrirspurnum til hæstv. forseta Alþingis. Í fyrsta lagi um skoðun hans á því hvort hann teldi nauðsynlegt að stofna til embættis umboðsmanns skattgreiðenda með líkum hætti og forsrh. hefur ámálgað fyrir nokkrum missirum og eins hvort hann teldi ástæðu til þess að stofna til lagaráðs eins og fram kemur í skýrslu um starfsskilyrði stjórnvalda. Hæstv. forseti svaraði nú, herra forseti, hvorugri spurningunni beint. Ég skil það svo að forseti Alþingis sé því fremur hlynntur að umboðsmaður Alþingis hafi með höndum umkvartanir sem íbúarnir telja sig þurfa að bera upp vegna samskipta við skattyfirvöld og því ekki sammála því sem forsrh. hefur sett fram, um að ástæða sé til þess að stofna til embættis umboðsmanns skattgreiðenda. Ég held að við eigum einmitt að stefna að því að þannig sé búið að umboðsmanni Alþingis að hann geti með skilvirkum og góðum hætti tekið til meðferðar umkvartanir sem snúa að skattyfirvöldum. Hitt fannst mér skrýtnara sem hæstv. forseti setti fram þegar hann bar saman stjórnsýsluna hér og í Danmörku. Mér fannst hann túlka það svo að þar sem færri stjórnsýslukærur væru hjá Dönum en hér á landi þá væri það merki um betri stjórnsýslu, af því það væru fleiri stjórnsýslukærur. Ég hefði haldið að það væri alveg öfugt og sýndi frekar að hjá okkur sé meiri losarabragur í stjórnsýslu, í lagasetningu og reglugerðum, fyrst hér eru fleiri stjórnsýslukærur en í Danmörku. Mér fannst hæstv. forseti, með allri virðingu fyrir honum, setja málið nokkuð á hvolf með því að setja slíka túlkun fram á stjórnsýslunni.

Herra forseti. Ég hef eitthvað mismælt mig ef orð mín skildust þannig að ég hafi verið að bera saman ágæti stjórnsýslu hér og í Danmörku. Ég var ekki að því. Það sem ég sagði var að stjórnsýslukærur hér væru miklu fleiri en í Danmörku og e.t.v. væri skýringin sú að almenningur hér væri nær stjórnsýslunni en þar, munurinn er svo mikill. Á hinu er enginn vafi að umboðsmaður Alþingis hefur veitt framkvæmdarvaldinu mikið aðhald. Reglur stjórnsýslunnar eru þannig betur virtar nú en t.d. fyrir tíu árum. Ég vonast til að þær séu í nokkuð góðu horfi en er sammála hv. þm. um að við hljótum að leggja áherslu á það. Ég svaraði óbeint áðan því sem hv. þm. spurði um umboðsmann skattgreiðenda. Ég er þeirrar skoðunar að ekki sé rétt að stofna sérstakt embætti af þeim toga heldur sé rétt að styrkja umboðsmann Alþingis til að sinna þeim málaflokki sómasamlega og veit ekki betur en svo sé. Ef svo er ekki tel ég rétt að styrkja þá starfsemi hans. Það má vera að það sé misskilningur en ég tók það svo að þetta lagaráð, sem um var talað, að hæstv. forsrh. hefði hugsað sér að stofna það í Stjórnarráðinu til að fjalla um stjfrv. Er það misskilningur minn?  Ég lít hins vegar svo á að nefndirnar eigi að hafa það góða sérfræðiaðstoð við sín störf að fullnægjandi sé og æskilegt að þingmenn geti gengið að nauðsynlegri lögfræðiaðstoð vísri við undirbúning frv.

Herra forseti. Ég fagna því hve afdráttarlaust hæstv. forseti hefur hér tekið af skarið um að búa eigi þannig að umboðsmanni Alþingis að hann geti sinnt öllum þeim umkvörtunum sem honum berast varðandi samskipti við skattyfirvöld og það sé óþarfi, sem forsrh. hefur sett hér fram, að skoða ætti stofnun embættis umboðsmanns skattgreiðenda. Varðandi stofnun lagaráðs þá kom fram í þeirri skýrslu sem forsrh. lagði fyrir þingið, skýrslu nefndar sem starfaði á hans vegum, að rétt væri að athuga það að stofna slíkt ráð við Stjórnarráðið, eins og það var orðað. Auðvitað kemur tvennt til greina, annaðhvort sé þetta við Stjórnarráðið eða stofnun sem heyrir undir Alþingi. Í þá átt gengur frv. sem flutt er af þingmönnum Samfylkingarinnar undir forustu hv. þm. Bryndísar Hlöðversdóttur. Ég held að það sé eðlilegra, ef stofna á til embættis eins og lagaráðs, að þá heyri það beint undir löggjafann frekar en undir framkvæmdarvaldið. Það útkljáum við ekki úr þessum ræðustól og vonandi fær það frv. sem Samfylkingin hefur flutt í því efni farsælan framgang.

Herra forseti. Ég tel að það sé ekki nema gott ef ríkisstjórnin vandar betur frv. sín. Ef hún telur nauðsynlegt að segja á fót sérstakt lagaráð til þess finnst mér það líka ágætt. En lagaráð í Stjórnarráðinu dregur auðvitað ekki úr nauðsyn þess að Alþingi búi sjálft yfir yfirsýn varðandi lögfræðileg málefni. Ég tel að ekki sé nauðsynlegt að sérstök laganefnd sé sett hér á laggirnar heldur að skynsamlegra sé að bæta starfsskilyrði þingnefnda og þeirra sérfræðinga sem þingmenn geta gengið að við þingstörf, hvort sem lýtur að því að semja lagafrv., vinnu að nál. eða athugun á þingmálum.

Virðulegi forseti. Kjarninn í máli mínu áðan var sá að til að þau markmið náist sem að var stefnt með umboðsmanni Alþingis og stofnsetningu þess embættis, verði stjórnvöld að fara að þeim álitum sem frá umboðsmanni koma vegna þess að umboðsmaður hefur ekkert vald til að fylgja álitum sínum eftir. Það er fyrst og fremst orðspor hans sem hefur verið byggt upp og er mjög jákvætt og þau álit sem hann lætur frá sér sem njóta virðingar. Þau gera það ef stjórnvöld fylgja þeim niðurstöðum. Það var kjarni ræðu minnar og þess vegna lagði ég þá spurningu fyrir núv. hæstv. forseta Alþingis, sem var þáv. hæstv. samgrh. og stjórnaði þá því ráðuneyti sem umrædd atriði lúta að: Hvers vegna fór þáv. hæstv. samgrh. ekki að þessu áliti? Hæstv. forseti, þáv. samgrh., fór yfir málið og færði rök fyrir því að rétt hefði verið að ljúka málinu líkt og hann gerði. Ef ég skildi hæstv. forseta rétt þá mat hann það svo að þau lög sem Alþingi setti hefðu ekki verið í samræmi við þá hugsun sem samgrn. lagði af stað með þegar frv. var samið. Ég skildi hæstv. forseta þannig að nú yrði látið á það reyna hvort þau lög sem samþykkt voru stæðust fyrir dómstólum eða hvort sú hugsun sem hæstv. samgrh. lagði upp með á sínum tíma gengi framar. Ég bókaði hjá mér ræðu hæstv. forseta. Hún var eitthvað á þá leið að Alþingi hafi sett lög sem ekki væru í samræmi við hugsun ráðuneytisins. Það hafi verið niðurstaðan. Það sagði hæstv. forseti áðan. Kjarninn er hins vegar að mér skilst að mjög rík rök þurfi til að hafna niðurstöðu umboðsmanns Alþingis.

Herra forseti. Ég er greinilega orðinn nokkuð óskýrmæltur upp á síðkastið. Ég sagði að ef sú yrði niðurstaðan að með tryggingarfénu ætti ekki fyrst og fremst að tryggja heimkomu farþega eða viðskiptavina þá teldi ég að tilganginum hefði ekki verið náð, eins og ég skildi málið. Ég er hins vegar enn þeirrar skoðunar að lögin séu þannig orðuð að heimilt hafi verið að láta tryggingarféð renna til þess að greiða fyrir heimkomu þeirra sem erlendis voru, þeirra viðskiptavina ferðaskrifstofunnar. Á það mun reyna fyrir dómstólum. Ég er þeirrar skoðunar að þingmenn almennt hafi verið þeirrar skoðunar að það væri frumskylda ferðaskrifstofu að tryggja að menn kæmust heim til sín og að tryggingarféð ætti fyrst og fremst að ganga til þess. Best væri auðvitað að tryggingarféð gæti staðið undir öllum skuldbindingum, endurgreitt hvaðeina sem endurgreiða ber, það væri auðvitað það besta. Ég vona að það sé enginn misskilningur í þessu. Ég vil að það komi fram, sem ég gleymdi að segja áðan, að með skýrslunni 1997 er úttekt á því hvernig fyrstu 2000 málunum hefði reitt af og síðan er þess getið í skýrslunum hvernig hvert einstakt mál stendur. Ég álít að það sé mjög til bóta og mjög gott. Þá geta þingmenn fylgst með því hvort ráðuneytin fara eftir tilmælum umboðsmanns eða ekki. Í flestum tilfellum gera ráðuneytin það. Í flestum tilvikum hygg ég að ráðuneytin séu sammála umboðsmanni um að athugasemdir hans séu réttar.

Virðulegi forseti. Það er kannski ekki miklu við þetta að bæta. Hins vegar segir í áliti umboðsmanns í þessu tilviki að þeir sem séu staddir erlendis hafi ekki forgang að tryggingarfélaginu gagnvart þeim sem hafa greitt inn á ferðir og þar af leiðandi tapað því fé. Það er niðurstaða álits umboðsmanns. Mér fannst koma fram í máli hæstv. forseta Alþingis, sem þá var hæstv. samgrh., að hann hafi gengið í það á sínum tíma að þetta fólk kæmist heim og fyrir það ber að þakka. Hins vegar virðist mér sem af orðum hans megi ráða að eitthvað hafi skort upp á að tryggingarféð dygði til að koma öllu þessu fólki heim og þar hafi ríkissjóður komið inn í og greitt það sem upp á vantaði. Hins vegar segir í áliti umboðsmanns að í tilvikum sem þessum eigi það fólk ekki forgang sem statt er erlendis. Það kom líka fram í máli hæstv. forseta að á sínum tíma hafi það a.m.k. verið vilji ráðuneytisins að þetta lagaákvæði væri orðað öðruvísi. Hins vegar er það alveg skýrt í lögum í dag og í samræmi við álit umboðsmanns Alþingis að þeir sem voru erlendis höfðu ekki forgang. Í sjálfu sér er það ekki aðalatriði heldur er kjarni málsins sá að mínu viti að þegar menn hafna áliti umboðsmanns þá þurfi mjög öflugan rökstuðning til þess. Ég benti á að mér finnst rökstuðningurinn ekki öflugur í þessu tilviki.

Herra forseti. 14. gr. laga um skipulag ferðamála hljóðar svo, upphaf hennar, með leyfi hæstv. forseta: ,,Þeim viðskiptavinum viðkomandi ferðaskrifstofu sem þegar eru í alferð, hvort sem um er að ræða alferð innan lands eða utan, skal gert kleift að ljúka ferð sinni. Í því felst að allt það sem viðskiptavinur hefur þegar greitt og er í samræmi við fyrir fram ákveðna alferð, hvort sem um flutning, gistingu eða aðra fyrir fram greidda hluta ferðar er að ræða, skal greiða af tryggingarfé svo að honum sé gert kleift að ljúka ferð sinni. Hins vegar er ekki skylt að greiða það sem viðskiptavinur kaupir aukalega, þ.e. hluta ferðar sem ekki teljast til fyrir fram ákveðinnar alferðar.`` Hér er kveðið alveg skýrt á um að tryggingarféð skuli renna til þess framar öðru að tryggja heimferð viðskiptavina.

Hæstv. forseti. Tilgangur frv. þess sem hér er flutt er að aðlaga ákvæði laganna um innflutning dýra, nr. 54/1990, að þeirri reynslu og framkvæmd sem mótast hefur á gildistíma þeirra og þeirri þróun löggjafar á sviði landbúnaðar sem orðið hefur frá því lögin voru sett. Í 6. gr. laganna um innflutning dýra er kveðið á um að landbrn. annist og beri ábyrgð á innflutningi búfjár sem heimilaður kann að verða samkvæmt lögunum. Einnig kveða lögin á um að vegna innflutnings á dýrum og erfðaefni samkvæmt lögunum skuli vera til staðar eða byggð sóttvarnastöð. Í samræmi við ákvæði þessi hafa verið reistar sóttvarnastöðvar fyrir nautgripi og svín og einangrunarstöð fyrir gæludýr í Hrísey. Hvað varðar innflutning annarra búfjárkynja, loðdýra og alifugla, er innflutningi þannig háttað að dýrunum er komið fyrir á völdum einangrunarbúum í eigu einstaklinga eða viðkomandi búgreinafélaga þar sem þau eru höfð í sóttkví tilskilinn tíma samkvæmt ákvörðun yfirdýralæknis og undir eftirliti sérfræðinga á vegum embættisins. Meginefnisbreytingin sem frv. felur í sér er að ekki verði lengur skylda landbrn. að annast sjálft innflutning búfjár sem heimilaður kann að verða og framræktun kynja sem inn verða flutt heldur verði hlutverk þess fyrst og fremst fólgið í eftirliti með framkvæmdum. Á undanförnum árum hefur verið heimilaður umtalsverður innflutningur á lifandi dýrum og erfðaefni þeirra. Fluttir hafa verið til landsins nýir stofnar alifugla og endurnýjun þeirra tryggð með reglubundnum innflutningi erfðaefnis. Nýir stofnar svína og holdanauta hafa verið fluttir inn, svo og loðdýr til kynbóta á þeim stofnum sem fyrir eru í landinu. Þá fer innflutningur á gæludýrum vaxandi. Í samræmi við framangreind ákvæði laganna stofnsetti landbrn. sóttvarnastöð fyrir nautgripi í Hrísey árið 1973 og sá embætti yfirdýralæknis í fyrstu um rekstur hennar í umboði ráðuneytisins. Sóttvarnastöðin var leigð Landssambandi kúabænda 1. jan. 1994 sem hefur síðan annast rekstur hennar undir eftirliti yfirdýralæknis. Árið 1993 var Svínaræktarfélagi Íslands heimilað að reisa sóttvarnastöð fyrir svín í Hrísey og hefur félagið sjálft annast rekstur stöðvarinnar undir eftirliti yfirdýralæknis. Árið 1990 stofnsetti landbrn. einangrunarstöð fyrir gæludýr, fyrir hunda og ketti, í Hrísey. Fyrstu árin annaðist embætti yfirdýralæknis rekstur stöðvarinnar í umboði landbrn. en síðari ár hefur einkaaðili séð um reksturinn undir eftirliti yfirdýralæknis samkvæmt sérstökum samningi. Sá innflutningur lifandi dýra og erfðaefnis, sem heimilaður hefur verið á undanförnum árum samkvæmt ákvæðum laganna um innflutning dýra, hefur í meginatriðum gengið áfallalaust. Ekki hafa komið upp sjúkdómar sem tengja má innflutningnum enda mjög strangar kröfur gerðar um heilbrigði innfluttra dýra og erfðaefnis og sóttvarnir þegar til landsins kemur. Þung áhersla er lögð á það af hálfu landbrn. að tryggja heilbrigði þeirra dýrastofna sem fyrir eru í landinu og viðhalda þeirri gæðaímynd sem Ísland og íslensk matvælaframleiðsla hefur. Því er með frv. þessu ekki lagt til að breyta þeirri skipan sóttvarna og einangrunar vegna innflutnings búfjár og gæludýra sem verið hefur. Hins vegar er lagt til að ákvæði laganna verði aðlöguð þeirri framkvæmd í rekstri sóttvarna- og einangrunarstöðvanna sem er lýst að framan og landbrh. geti falið einstaklingum, fyrirtækjum eða félagasamtökum rekstur þeirra undir eftirliti yfirdýralæknis. Áhersla er lögð á að með þeirri breytingu er á engan hátt slakað á þeim kröfum um sóttvarnir sem gildandi lög kveða á um. Önnur meginefnisbreyting sem frv. felur í sér varðar ákvæði 3. gr. laganna, um að landbrh. skipi nefnd þriggja dýralækna yfirdýralækni til ráðuneytis er sótt er um heimild til innflutnings á búfé. Í 4. gr. laganna um dýralækna og heilbrigðisþjónustu við dýr, nr. 66/1998, er ákvæði um að landbrh. skipi dýralæknaráð til fimm ára í senn er sé yfirdýralækni til ráðuneytis. Skal ráðið ávallt fjalla um innflutning búfjár og erfðaefnis þess berist umsóknir þar um. Litið er svo á að hið nýja dýralæknaráð leysi af hólmi ráðgjafarnefnd þá sem kveðið er á um í 3. gr. laga um innflutning dýra og er því lagt til að ákvæðið falli brott. Að öðru leyti felur frv. í sér aðlögun laganna um innflutning að þeirri þróun löggjafar á þessu sviði sem orðið hefur frá því lögin voru sett árið 1990. Hæstv. forseti. Að lokinni umræðunni legg ég til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. landbn.

Herra forseti. Af því hæstv. landbrh. er hreinskiptinn maður og segir jafnan hug sinn langar mig til þess að spara umræður að spyrja hann einnar spurningar í framhaldi af umræðum sem fóru fram um daginn. Mundi hæstv. landbrh. leggjast gegn því ef fram kæmi tillaga í þinginu sem mundi beinlínis heimila að settar yrðu upp gæludýrastöðvar utan Hríseyjar, t.d. á höfuðborgarsvæðinu? Ég spyr, herra forseti, vegna þess að það kom fram í umræðum um daginn að frumkvæði hv. þm. Þorgerðar K. Gunnarsdóttur að u.þ.b. helmingur þeirra sem notfæra sér þjónustu gæludýrastöðvarinnar býr á Stór-Reykjavíkursvæðinu. Það gefur augaleið að þetta fólk vill hafa tækifæri til þess að fylgjast með sínum dýrum, auðvitað samkvæmt þeim reglum sem sóttvarnayfirvöld setja. Í þeim umræðum sagði hæstv. landbrh. að þingheimur hefði tök á því að breyta þessum lögum vegna þess að inn í þingið væri að koma frv. sem fjallaði um þetta. Hins vegar skiptir nokkru máli að vita um afstöðu hæstv. landbrh. til þessa vegna þess að hann er öflugur ráðherra og menn vita að ef hann leggst af miklum krafti gegn þessu þá er um tómt mál að tala. Ég rifja upp að í hita leiksins talaði hæstv. ráðherra um að maður sem hefði skammbyssu væri ekki svo giska hættulegur fyrr en búið væri að hlaða skammbyssuna. Hann botnaði hins vegar ekki þessa hálfkveðnu vísu og það mátti svo sem draga af henni nokkrar ályktanir. En mig langar í fullri einlægni að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann mundi beita sér gegn samþykkt slíkrar breytingar.

Hæstv. forseti. Það er tvennt sem verður að hafa í huga þegar maður er ráðherra. Það er að virða þingið mikils og þjóðina og taka mark á því sem þar gerist og ráðherra ber auðvitað skylda að fylgja eftir þeim ákvörðunum sem þar eru teknar. Ég sagði einnig í þeirri umræðu að fyrir tíu árum hefði verið fórnað hagsmunum eyjarskeggjanna í Hrísey. Þeir mega ekki eiga gæludýr, hvorki hunda né ketti, þeir hafa tekið að sér þetta vandasama verk, sem er fólgið í því að vernda hunda og ketti sem fyrir eru í landinu fyrir sjúkdómum, og þeir hafa gert það vel í Hrísey. Sem betur fer hafa ekki orðið nein mistök á þessari löngu leið frá Keflavík til Hríseyjar og allt saman farið fram af öryggi. Setur nú hlátur að tveimur hv. þm. sem veldur mér töluverðu ónæði, hæstv. forseti. --- En það er með hláturinn eins og allt annað í lífinu að hann gengur yfir og hann er tákn gleðinnar og þeirrar sælu sem ríkir í sálarlífi þessara hv. þm. sem gleðjast nú yfir umræðunni. En ég vil segja við hv. þm. að það sem ég hef sem ráðherra mestar áhyggjur af er ef menn færu að skipta þessum verkefnum þar sem þau hafa heppnast svo vel í Hrísey að á fimm árum hafa aðeins verið flutt inn 448 dýr. Segja má að verkefnið sé ekki til skiptanna. Það er ekki stór bisniss í því að taka þetta verkefni að sér. Auðvitað mun ég hlusta á það sem þingið segir í þessum efnum og framkvæma þau lög sem það setur.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. landbrh. fyrir þetta prýðilega svar. Hann sagði: ,,Ég mun virða vilja þingsins`` og enginn efaðist um það og hann sagði líka: ,,Ég mun virða vilja þjóðarinnar``. Ég held að í þessum efnum þurfi menn ekkert að efast um vilja þjóðarinnar. Það liggur fyrir að ákaflega margir vilja fá þessa þjónustu nær heimkynnum sínum og það liggur fyrir að helmingur þeirra sem notfærir sér þjónustu Hríseyjarstöðvarinnar býr á Stór-Reykjavíkursvæðinu og sá helmingur vill hafa þessa sóttvarnastöð sem næst bústað sínum. Nú er það þannig að með framvindu vísindanna hafa menn getað þróað ráð og varnir til að koma í veg fyrir smit eins og hæstv. ráðherra talaði um. Auðvitað virði ég þær forsendur sem hann leggur til grundvallar mati sínu. En ég bendi á að erlendis er það þannig að slíkar smitvarnarstöðvar, slíkar sóttkvíar eru hafðar inni í stórborgum. Ég bendi t.d. á að það eru einar tvær í nágrenni Heathrow í Lundúnum og ekki vitað til þess að nokkur óhöpp hafi hlotist af. Það er líka þannig, herra forseti, að við erum í dag í óðaönn að flytja inn erfðaefni með heimild hæstv. landbrh. til þess að framrækta og útrækta ýmsa búfjárstofna í landinu. Þar fyrir utan vita menn, og ég er ekki að mæla því bót, að menn hafa flutt inn dýr ólöglega, bæði gæludýr og líka dýr til þess að rækta bústofn. Sem betur fer hafa af slíkri óheillaiðju ekki hlotist neinar búsifjar. En af hverju, herra forseti? Vegna þess að þau vísindalegu ráð sem menn nýta í erlendum löndum til þess að tryggja að dýr sem eru látin af hendi séu fullkomlega smitlaus eru nánast 100%. Ég bendi t.d. á það, af því menn hafa rætt um það áður að flytja erfðaefnið, þ.e. frjóvguð egg spendýra, hingað til lands, að þetta hefur verið gert áratugum saman úti í heimi og ekki er vitað um eitt einasta dæmi þar sem alvarlegt smit eða nokkurt smit hefur hlotist af þeim völdum.

Hæstv. forseti. Margt er rétt og gott í ræðu hv. þm. Ég vil aðeins ítreka að auðvitað stöndum við frammi fyrir því að ýmsir aðilar hafa kannski ekki skilning á þessari sóttkví lifandi dýra, gæludýranna sinna sem standa afar nærri hjarta þess sem á dýrin. Þess vegna finnst þeim kannski leiðin til Hríseyjar löng og fjarveran erfið. En það sem við verðum að hafa í huga eru öll hin blessuð gæludýrin sem eru fyrir í landinu og búa við það að vera heilbrigð og langt frá heimsins slóð og þess vegna þola þau kannski lítið. Það er verið að reyna að smygla inn, stundum af skilningsleysi, dýrum sem geta valdið stórum skaða. En ég vil fyrst og fremst að landbn. fari yfir þetta mál og þingið hugleiði það út frá öryggi hinna dýranna, út frá því að þetta hefur heppnast mjög vel í Hrísey. Það hafa ekki orðið nein áföll og eyjarskeggjarnir sjálfir hafa lagt mikið af mörkum til þess að halda utan um þetta öryggi og sinnt sínu starfi af prúðmennsku.

Herra forseti. Hér er hreyft mjög merku máli, húsnæðismálum gæludýra sem flutt hafa verið hingað til lands og eru víðs fjarri heimilum sínum. Það hlýtur að skipta sköpum fyrir velferð þeirra að vel sé búið að þeim. Það vill svo til að tveir hv. þm. sem hér hafa ræðst við um málið, hv. þm. Össur Skarphéðinsson og hæstv. ráðherra, geta leyst þetta mál sín á milli. Það vill nefnilega svo til að þeir eiga báðir sæti í Þingvallanefnd sem hefur á undanförnum mánuðum verið að vandræðast með gamalt hús á Þingvöllum, Valhöll. Væri ekki tilvalið að þeir tækju sig til, enda báðir mjög tilfinninganæmir í garð gæludýra, og reistu þar félagslegt íbúðarhúsnæði undir þessi gæludýr? Það mætti t.d. tileinka það íslenska fjárhundinum en fyrir nokkrum árum flutti hæstv. landbrh. stórmerkt mál um málefni íslenska fjárhundsins sem hann lýsti sem lifandi listaverki. Svo væri ekki úr vegi að landslið hestamanna tæki formlega á móti gæludýrunum þegar þau koma á Keflavíkurflugvöll og fylgdi þeim með viðhöfn til væntanlegs dvalarstaðar. Ég er alveg sannfærður um að gæludýrin mundu gleðjast mjög yfir slíkum móttökum. Ég vildi spyrja hæstv. ráðherra að því hvort hann vildi ekki leysa málið í samvinnu við hv. þm. Össur Skarphéðinsson á vettvangi Þingvallanefndar.

Hæstv. forseti. Nú gerast fleiri gamansamir en ég ætlaði úr ræðustól og fara mikinn. Kemur einn ábyrgðarmesti þingmaðurinn hér og hefur í flimtingum alvörumál. Þingvellir eru heilagur staður og við eigum okkur drauma eins og þjóðin um Valhöll og teljum það vandmeðfarið. En við sjáum ekki Valhöll girta af, hvorki fyrir ríkan höfðinga utan úr heimi né stórefnaðan Íslending, hvað þá gæludýrin, þannig að þessari tillögu hv. þm. er hafnað. Hitt er rétt hjá honum að íslenski fjárhundurinn er einn besti varðhundur heimsins og er í mörgum löndum notaður sem slíkur. Ég flutti merka tillögu um það um árið og ef ég man rétt var ort í þingsalnum: Þú, íslenski fjárhundur, lifandi listaverk, með ljómandi augu sem höfða til réttlætiskenndar, með hringaða rófu og hálsband um loðna kverk. Ég heiti á þig að komast til allsherjarnefndar.

Herra forseti. Mér finnst mjög leitt að hæstv. landbrh. skyldi hafna þessari skynsamlegu tillögu sem þýðir að þeir Þingvallanefndarmenn verða að vandræðast með þetta húsnæði í nokkra mánuði til viðbótar. Hitt verð ég að segja eins og er að þær góðu undirtektir gleðja mig sem hæstv. ráðherra gaf hinni tillögu minni, þ.e. að húsið yrði þá helgað íslenska fjárhundinum í tilefni af m.a. þeirri þáltill. sem hann flutti fyrir nokkrum árum og vitnaði í, en sú vísa sem hann vitnaði til er tekin upp úr grg. þáltill. þar sem hæstv. landbrh. lýsir íslenska fjárhundinum. Að einhverju leyti tekur þó hæstv. landbrh. undir þessar hugmyndir og hann er ekki frábitinn því að tileinka --- hvað svo sem gert verður við Valhöll --- þá ágætu byggingu hinu merka gæludýri íslenska fjárhundinum.

Hæstv. forseti. Ég trúi því að Valhöll verði leyst og hún er auðvitað fjarri þessari umræðu. En fyrst umræðan fer inn á svona skemmtilegt plan og farið er að tala um blessuð dýrin, hestinn og hundinn, þá er auðvitað gaman að koma á Þingvöll og sjá þar íslenskan hund með hringað skott og mikilvægt að það fái að vera þar með öflugu mannlífi. En hv. þm. minntist á hestinn. Ógleymanleg er mér sú stund þegar við stóðum þar, forsrh. landsins, Davíð Oddsson, og frú Clinton, sem nú er orðin þingmaður í Bandaríkjunum, og forsrh. var að sýna henni hæfni og hæfileika íslenska hestsins á fallegu hausti. Auðvitað eigum við að sýna Þingvelli fullan sóma. Þar á að vera skrautreið og hátíð og þess vegna eiga íslenski hundurinn og íslenski hesturinn að koma þar við sögu.

Herra forseti. Við þessi skemmtilegheit hér á undan hefur í rauninni allt komið fram. Ég get ekki tekið alveg undir með hv. þm. Sighvati Björgvinssyni um að Valhöll á Þingvöllum sé rétti staðurinn, en þótt við höfum ekki Valhöll í Krýsuvík er það heppilegur staður fyrir einangrunarstöð. Hér er til umfjöllunar frv. til laga frá hæstv. landbrh. um breytingu á lögum um innflutning dýra, það frv. sem hann boðaði í síðustu viku þegar hann svaraði fyrirspurn minni um hvort ekki væri ástæða til að koma á fót fleiri einangrunarstöðvum í landinu og þá á höfuðborgarsvæðinu. Hann svaraði þeirri fyrirspurn hreinskilnislega og gat þess um leið hversu margir af suðvesturhorninu nýta sér þessa einangrunarstöð. Því var ég nokkuð spennt að sjá þetta frv. en að sama skapi varð ég fyrir nokkrum vonbrigðum með að sjá að þess skuli ekki vera getið í rauninni að veita öðrum einangrunarstöðvum tækifæri, en þó mætti túlka það sem stendur í 3. málslið 5. gr. svo að ráðherra geti falið einstaklingum, fyrirtækjum og félagasamtökum rekstur stöðvanna. Í rauninni gæti ráðherra einmitt tekið sér vald samkvæmt þessu og ákveðið einangrunarstöðvar á fleiri stöðum. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson kom snaggaralega og skilmerkilega upp í andsvari við hæstv. ráðherra og spurði ráðherra þeirrar spurningar sem ég ætlaði mér að spyrja, hvort hæstv. landbrh. kæmi til með að setja sig upp á móti því ef hið háa Alþingi legði fram brtt. Það var alveg skýrt í máli hæstv. landbrh. að hann ætlar ekki að gera það og ætla ég í rauninni að taka hann á orðinu. Ég vil geta þess að á sínum tíma sótti dýralæknastofa í Garðabæ um leyfi til þess að koma á fót einangrunarstöð í Krýsuvík, en m.a. yfirdýralæknir hefur gefið út þá yfirlýsingu að slík stöð geti verið þar staðsett að uppfylltum öllum skilyrðum sem sóttvarnalæknir, þ.e. yfirdýralæknir, setur um slíka stöð. Auðvitað tökum við heils hugar undir það sem stendur m.a. í grg., að ,,þung áhersla er lögð á það af hálfu landbúnaðarráðuneytisins að tryggja heilbrigði dýrastofna sem fyrir eru í landinu og viðhalda þeirri gæðaímynd sem Ísland og íslensk matvælaframleiðsla hefur. Því er með frumvarpi þessu ekki lagt til að breyta núverandi skipan sóttvarna og einangrunar vegna innflutnings dýra.`` Það er heldur ekki ætlunin með því að setja fram þá kröfu að koma á fót fleiri einangrunarstöðvum að slaka í einu eða neinu á kröfum til sóttvarna, engan veginn. En það er hins vegar verið að taka tillit til hagsmuna eigenda gæludýra sem eru að flytja þau inn og síðast en ekki síst er verið að taka tillit til dýranna sjálfra því að það er deginum ljósara að ferðalagið til Hríseyjar og aftur hingað suður er afar erfitt fyrir dýrin og einnig eigendur að vera svo lengi fjarvistum við þessi ágætu dýr. Ég er ekki að leggja mat á þá góðu vinnu sem hefur verið lögð fram af hálfu þess ágæta fólks sem stendur að einangrunarstöðinni í Hrísey, engan veginn, en hún fullnægir ekki þörfum og kröfum þeirra sem búa á höfuðborgarsvæðinu og Suðurnesjum. Hæstv. ráðherra gat um það í svari sínu til mín í síðustu viku að u.þ.b. 60% af þeim sem nýta sér einangrunarstöðina fyrir gæludýr í Hrísey væru héðan af suðvesturhorninu og ég get ímyndað mér að það færi upp í um 80% ef Sunnlendingar bætast þar við sem eflaust mundu nýta sér einangrunarstöð á höfuðborgarsvæðinu eða á Suðurnesjum, þá einna helst nálægt Keflavíkurflugvelli sjálfum. En ég fagna því að hæstv. ráðherra muni ekki beita sér gegn því ef þingið mun leggja fram brtt. við frv. sem við erum að ræða hér og beini því til hv. landbn. þingsins að hún breyti þessu á þann veg að komið verði á fót einangrunarstöð eða heimild til að koma á einangrunarstöð á höfuðborgarsvæðinu og ef hv. landbn. kemur ekki til með að gera það mun ég leggja þá brtt. fram við 2. umr.

Herra forseti. Hér er verið að ræða mál sem fengu talsverða umfjöllun bæði í landbn. og raunar á hinu háa Alþingi í almennri umræðu fyrir ári og er um margt endurtekin. Ég fagna því þó sérstaklega að áhugi þingmanna hefur aukist á því mikilvæga máli sem hér um ræðir og fagna sérstaklega nýjum liðsmanni í þessa veru, hv. þm. Þorgerði K. Gunnarsdóttur, því að þetta mál fékk, eins og ég sagði, talsverða umfjöllun þegar lítt óbreytt frv. landbrh. um sama efni var til umfjöllunar á síðasta þingi og landbn., m.a. vegna þeirra álitamála sem hér hafa verið rakin, afgreiddi ekki frá sér. Ýmis álitaefni voru á ferðinni, m.a. þau sem nefnd hafa verið hér til sögu, nefnilega hvort eðlilegt og sjálfsagt sé að eingöngu einn staður sé til staðar í landinu þar sem megi geyma gæludýr þar til öllu er óhætt. Af því að það var nefnt til sögu í þessari umræðu, þá lá það fyrir og liggur fyrir að umsókn hefur legið í ráðuneytinu frá öðrum aðilum á höfuðborgarsvæðinu sem hafa óskað eftir því að fá heimild til reksturs einangrunarstöðvar fyrir gæludýr. Þeir hafa fengið þau svör að lög heimili ekki slíkt og þess vegna voru vonir bundnar við það þegar ráðherra kom á síðasta vetri fram með frv. sitt að þar yrði slakað til. Það gerðist ekki þá, en um það bárust fregnir úr hinu háa ráðuneyti að á hausti komanda, þ.e. um þessar mundir, mundi koma annað og hugsanlega breytt frv. En það hefur ekki gerst. Mér heyrist hins vegar á hæstv. ráðherra að hann sé opinn fyrir því að nefndin geri á þessu breytingar og liðki þarna fyrir. En það er annað í þessu samhengi sem menn verða auðvitað að skoða líka og það er þetta: Er það óhjákvæmilega þannig að opinberir aðilar og landbrn. í þessu samhengi eigi að bera ábyrgð á rekstri einangrunarstöðvar fyrir gæludýr? Er það endilega sjálfsagt að opinberir aðilar kosti í einu öllu uppbyggingu og styrki starfsemi slíkrar einangrunarstöðvar? Ég er ekkert viss um það. Nú rakti hæstv. ráðherra áðan að þessi markaður væri takmörkunum háður og það er sennilega alveg hárrétt, en hann fer þó sístækkandi. Ég er ekki með það handbært hér en kannski getur hæstv. ráðherra upplýst það í lokaræðu hvaða kostnað einstaklingar hafa af því raunverulega í dag að flytja ketti eða hunda, svo maður noti nærtækt dæmi, til landsins og til geymslu í Hrísey, hvað þetta ferli allt saman kosti. Nú veit ég það ekki, en ég sé það í fjárlögum fyrir komandi ár og fjáraukalögum fyrir yfirstandandi ár að enn þá er verið að verja umtalsverðum fjármunum af skattpeningum almennings til þessarar uppbyggingar fyrir norðan og í fjáraukalögum er óskað eftir 6 millj. kr. aukaframlagi til stækkunar einangrunarstöðvar gæludýra í Hrísey í samræmi við ákvörðun ríkisstjórnarinnar frá því í mars. Þar segir einnig í grg. að það þýði að heildarkostnaður við stækkun stöðvarinnar er áætlaður um 18 millj. kr. Á fjárlögum ársins 2000 voru hins vegar veittar 6 millj. til verksins og síðan er bætt við að það sem á vanti verði fjámagnað með þjónustugjöldum. Þau borga engir aðrir en notendur stöðvarinnar væntanlega. Hins vegar er einnig að finna í fjárlagafrv. fyrir komandi ár ákvæði í 7. gr. heimildum nr. 221 þar sem heimilað er að selja íbúðarhús að Austurvegi 8, Hrísey í Eyjafjarðarsýslu, og verja andvirðinu til uppbyggingar einangrunarstöðvar gæludýra í Hrísey. Það er með öðrum orðum eitthvert viðbótarfé sem á að koma líka á næsta ári. Ég finn því ekki stað í tölulegu formi í fjárlagafrv., en væntanlega getur ráðherra upplýst um hvernig heildarmyndin lítur út. Er verið að tala um sömu fjármunina í fjárlagafrv. í heimildarákvæðum og er að finna í fjáraukalögum? Það getur tæplegast verið nema þessi heimild hér --- og nú hef ég ekki flett því upp heldur --- sé gömul, þ.e. sé einnig til staðar í heimildum yfirstandandi árs í fjárlagafrv. Þetta bar eilítið á góma í umræðu um fjáraukalögin. Ég held ég fari rétt með að hv. þm. Einar Már Sigurðarson hafi vakið máls á þessu og spurt hæstv. fjmrh. út úr um þetta atriði því að þetta er dálítið ruglingslegt. En hann hafði ekki svör á reiðum höndum og vísaði því á hæstv. landbrh. Því ber vel í veiði að hann er hér til staðar, þó í óskyldu tilefni sé, en umræðan hefur náttúrlega hneigst mjög í þessar áttir þannig að ég held að okkur væri hollt líka að hafa hina fjárhagslegu hlið málsins dálítið nærhendis, bæði bein útgjöld hins opinbera vegna þeirrar uppbyggingar sem hefur átt sér stað þarna nyrðra og einnig það sem í farvatninu er. Þannig er, og hæstv. ráðherra gat þess í framsöguræðu sinni, að nokkur breyting varð á fyrirkomulagi þessara mála ekki fyrir löngu, í þá veruna að einstaklingar sjá nú um reksturinn samkvæmt þjónustusamningi þó að gildandi lög heimili það tæpast. Þetta frv. er í raun eingöngu til að skjóta stoðum undir það fyrirkomulag sem þegar er til staðar, þannig að við höldum því algjörlega kláru og til haga. Ég velti þessu upp hér af því að ég hef heyrt í áhugaaðilum um þessi mál, af því að áhuga dýralækna bar á góma, hæfra og góðra karla og kvenna sem hafa áhuga á að sinna þessari þjónustu. Ég hef ekki heyrt að þetta fólk sækist sérstaklega eftir peningum skattborgaranna til þeirrar uppbyggingar heldur miði við að þeir sem þjónustuna sækja standi skil á rekstrarkostnaðinum. Þar væri auðvitað grundvallarbreyting á ferð. Nú vil ég undirstrika að ég veit mætavel að Hríseyingum hefur ýmislegt verið mótdrægt á síðari tímum. Á þeim málum verður með einhverju móti að taka. Það er hins vegar óhjákvæmilegt annað en að horfast í augu við þann veruleika að þeir sem kaupa þessa þjónustu eru af þessu landshorni. Þó ég sé talsmaður flutnings á starfsemi út á landsbyggðina þar sem það á við þá gengur það auðvitað ekki í þeim tilfellum sem almenningur á suðvesturhorninu sækir þjónustuna fyrst og síðast. Það á því miður við í þessu tilfelli. Ég segi því miður, gagnvart þeirri ágætu þjónustu sem nú er veitt norður í landi. Ég vil ekki undir nokkrum kringumstæðum búa til úr þessu hefðbundna deilu milli þéttbýlis og dreifbýlis. Þetta mál er ekki þannig vaxið. Ég vil hins vegar láta þess getið að mér þætti vænt um að ráðherra færi yfir fjárhagslegar hliðar málsins, hafi hann tiltæk gögn til að svara spurningum mínum. Einnig ber að hafa í huga að þegar kostnaður er kominn úr böndum og innflytjendum gæludýra finnst hann meiri en eðlilegt getur talist þá ýtir það klárlega undir smygl og ólöglegan innflutning. Þannig er það bara. Hæstv. ráðherra lagði í ræðu sinni mikla áherslu á mikilvægi þess að öllum reglum væri til haga haldið og vel yrði staðið að verki. Menn mega hins vegar ekki vanmeta þann þáttinn, nefnilega hinn ólöglega innflutning sem sagan kennir okkur að verður æ meiri eftir því sem kostnaðurinn, umstangið og fyrirhöfnin við löglegan innflutning er meiri. Það gefur augaleið að einstaklingur á suðvesturhorninu horfir auðvitað í það að senda hundinn sinn, köttinn sinn eða hvað það nú er norður yfir heiðar með þeim tilkostnaði sem því fylgir, sjá ekki hundinn sinn eða köttinn sinn svo vikum skiptir og eiga þess vart kost að líta við hjá honum. Það eykur á þá freistingu að fara ólöglegu leiðina, stinga dýrinu í handfarangur og lauma því inn í landið. Þetta vildi ég segja um málið. Ég ætla ekki að orðlengja þetta en heiti hæstv. ráðherra og öðrum þingmönnum því að ég og félagar mínir í landbn. munum fara vandlega yfir þetta mál og gæta heildarhagsmuna.

Herra forseti. Ég ætla ekki að setja á langar ræður um þetta mál. Um það vil ég þó segja þetta: Þetta er mál sem horfir til aukins frjálsræðis varðandi innflutning á dýrum. Ég hef lengi verið þeirrar skoðunar að við þurfum á auknu frjálsræði að halda í þeim efnum. Ég hef vakið máls á því áður í þessum stól að vísindunum fleygir fram. Það eru komnar fram nýjar aðferðir sem gera það auðveldara en áður að tryggja fullkomnar smitvarnir. Það hefur leitt til þess að erlendis er flutningur á dýrum og erfðavísum milli landa frjálsari en áður. Ísland hefur goldið þess að þeir sem ráðið hafa í þessum efnum hafa haft vantrú á nýjum aðferðum. Það hefur leitt til þess að menn hafa hugsað ákaflega þröngt varðandi óskir og hugmyndir um að leyfa meira svigrúm í þessum efnum. Nú stígur hæstv. landbrh. hins vegar tiltölulega jákvætt skref í þessum efnum með frv. sínu. Meginbreytingin í frv. felst í að nú þarf ekki lengur atbeina hæstv. landbrh. og ráðuneytis hans til að flytja inn dýr til undaneldis eða til ræktunar innan ákveðinna búgreina. Búgreinarnar geta gert það sjálfar en það eru hins vegar starfsmenn landbrn., einkum yfirdýralæknir og aðrir sem undir hann heyra, sem hafa fullkomið eftirlit með því að allt sé þá gert samkvæmt ströngustu kröfum. Þetta held ég að muni bæta mjög hag þeirra greina sem geta notfært sér þetta. Það liggur fyrir, herra forseti, að mikil framþróun hefur orðið í greinum eins og svínarækt vegna þess að við höfum fengið heimildir til þess að flytja inn erlend erfðaefni. Það hefur bætt íslenska svínastofninn sem var næsta pervisinn að upplagi í upphafi. Hann er það sem hann er vegna þess að þegar saman fóru þeir eiginleikar sem fylgdu hinum erlendu erfðavísum og innlendu genin sem hér höfðu verið frá landnámstíð þá spratt fram stofn, með ágætri ræktun okkar Íslendinga, sem ég held að standi jafnfætis flestum góðum stofnum í nágrannalöndunum. Þetta eru menn líka að gera í öðrum stofnum. Menn hafa t.d. flutt inn holdanaut með alveg prýðilegum árangri og blendingar íslenskra nautgripa og hins innflutta holdanauts hafa verið mikil kjörfæða í veitingahúsum og vakið eftirtekt og undrun margra útlendinga sem hingað hafa komið. Nú hefur hæstv. landbrh. einnig stigið annað skref, loksins tosað af sér feldinum eftir langvinna dvöl undir honum og komist að þeirri niðurstöðu að það sé að öllum líkindum jákvætt fyrir íslenskan landbúnað að gera tilraun með innflutning á norsku kúakyni. Að vísu hefur hæstv. ráðherra stigið ákaflega varlega til jarðar í þeim efnum. Þarna er um tilraun að ræða sem líklega tekur ein 10 ár áður en hún er fullnustuð. Þá kemur í ljós hvort á það er hættandi að taka upp þetta kúakyn að öllu eða einhverju leyti. Samt sem áður er þarna um ákveðið frjálsræði að ræða. Ég tel að menn geti velt því fyrir sér hvort það eigi að fara þá leið að taka hér upp nýtt kúakyn og skipta hreinlega út því gamla en frá vísindalegu sjónarhorni, þ.e. frá sjónarhorni vísindalegra smitvarna, er það í góðu lagi. Menn geta deilt um þær sögulegu og menningarlegu afleiðingar sem af því kunna að hljótast en það er ekki hægt að deila um að aðferðirnar sem eru til staðar til þess að koma í veg fyrir smit eru 100%. Menn hafa áratugum saman flutt frjóvguð egg úr veðhlaupahestum milli heimsálfa. Það er ekki vitað um eitt einasta dæmi um að illkynja smit eða eitthvað smit hafi af því hlotist. Ég velti þessu upp, herra forseti, vegna þess að við þurfum auðvitað á öllum ráðum að halda til að halda forustu okkar á ýmsum sviðum landbúnaðar. Við höfum auðvitað haft og höfum enn þá forustu í ræktun íslenska hestsins. En það er sótt að okkur þar á ýmsum sviðum vegna þess að úr landi hafa verið fluttir bestu stóðhestarnir. Ég vil nota þetta tækifæri, herra forseti, og minna á að eitt af litafbrigðum íslenska hestsins, litförótti stofninn, er nánast í útrýmingarhættu. Hálft prósent af íslenska hrossastofninum er litförótt og bestu stóðhestarnir eru erlendis. Þá er að finna á erlendri grundu. Því í ósköpunum, herra forseti, ef það blasir við að það er í lagi að flytja inn fósturvísa úr norskum nautgripum, er þá ekki hægt að leyfa innflutning fósturvísa úr íslenska hestinum frá útlöndum? Nákvæmlega sömu aðferðir eru notaðar til þess að koma í veg fyrir smit varðandi nautgripina og varðandi hrossin. Því í ósköpunum leyfa menn þetta ekki? Ég spyr hæstv. landbrh. hvort hann telji ekki að í framhaldi af ákvörðun sinni um norsku nautgripina væri rétt að stíga enn eitt framfarasporið og leyfa slíkt hið sama varðandi einstök afbrigði íslenska hestsins sem segja má að séu í útrýmingarhættu. Reyndar hefur hæstv. ráðherra beitt sér fyrir átaki til að efla ræktun litförótta afbrigðisins hér innan lands og það er auðvitað ákaflega vel. En mér þykja þó þær aðferðir sem kynntar voru á sl. vori ekki nándar nærri nógu sterkar til að tryggja áframhaldandi tilveru þess í íslenska stofninum. Þess vegna varpa ég þessu fram. Hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson drap á ákaflega mikilvægt mál, að mér þótti, sem varðaði gæludýrastöðina í Hrísey. Hann benti á að á fjáraukalögum eru núna lagðar til 6 millj. kr. til þess að bæta við stöðina. Jafnframt á að selja tiltekna fasteign í Hrísey og líka nota hana til þess að byggja upp þessa stöð. Af hverju þarf að byggja upp þessa stöð, herra forseti? Vegna þess að það er langur biðlisti eftir þjónustu hennar. Ef það er langur biðlisti eftir þjónustu stöðvarinnar, hvers vegna má þá ekki fara þá leið að leyfa öðrum að taka upp sams konar þjónustu? Eftir því sem ég sé best þá er í 5. gr. þess frv. sem við ræðum um núna verið að fikra sig inn á þá leið. Með vissum hætti er opnuð smuga fyrir þennan möguleika. Þessu frv. virðist ætlað að laga rammann að þróuninni sem hefur átt sér stað. Í reynd eru einkaaðilar farnir að reka sóttvarnastöðvar. Í Hrísey er um einkarekna sóttvarnastöð að ræða þó að hún sé hins vegar á framfæri og ábyrgð ríkisins, sem er auðvitað ákaflega umhendis að skilja. Í þessu felst ákveðin þverstæða. Ég held hins vegar að að 5. gr. samþykktri ætti það að vera næsta auðvelt fyrir hæstv. ráðherra að beita sér fyrir því að annars staðar yrði sett upp stöð af þessu tagi. Hæstv. ráðherra færði aðeins ein rök gegn þeirri hugmynd sem hv. þm. Þorgerður Katrín varpaði fram í síðustu viku. Það voru viðskiptaleg rök. Hæstv. ráðherra sagði í ræðu sinni í síðustu viku og aftur núna: Umfangið er svo lítið. Þetta eru ekki nema 450 dýr á 4--5 árum. Það er svo lítill bisness í þessu, segir hæstv. ráðherra. Samt er bisnessinn nægur til að núna er lagt til að andvirði heillar húseignar og að auki 6 millj. kr. verði varið til að auka þetta umfang. Hvers vegna ekki, herra forseti, að leyfa þessum bisness, eins og hæstv. ráðherra orðaði það, að vera áfram í Hrísey eins og hann var en hætta við stækkunina og spara ríkinu þann kostnað sem til hennar fellur en leyfa í staðinn einkaaðilum í Garðabæ eða annars staðar að taka upp sóttkvíar af þessu tagi? Það held ég að mundi skipta miklu máli. Þá er ég síst að hugsa um það fjármagn sem frá ríkinu kemur. Það mundi skipta ákaflega miklu máli fyrir þá sem búa á höfuðborgarsvæðinu og basla við að heimsækja þessi dýr sín norður til Hríseyjar. Af hverju má ekki hafa þessi dýr í stöð nálægt Stór-Reykjavíkursvæðinu? Sá hluti þjóðarinnar eða þau 60% sem hér búa, sem samkvæmt upplýsingum hæstv. ráðherra notar þjónustu þessarar stöðvar að helmingi, gæti þá farið og séð ketti sína og hunda þegar hann lysti. Ég spyr hæstv. ráðherra: Þætti honum ekki skelfilegt ef hann yrði viðskila við uppáhaldshrossið sitt svo mánuðum skipti?

Herra forseti. Ég kem upp út af orðum hv. þm. vegna innflutnings á fósturvísum í hesta og því sem kom fram í málflutningi hans, að aðeins hálft prósent hesta á Íslandi væru litföróttir. Þá vildi ég spyrja hann hvort þessir hestar væru til annars staðar í heiminum og um hvað hann er að hugsa í þessum efnum. Ég vil vara við því að farið verði að flytja inn fósturvísa í hesta.

Herra forseti. Sögunnar vegna skil ég vel að menn óttist innflutning á fósturvísum úr spendýrum. En af hverju varar hv. þm. Drífa Hjartardóttir við innflutningi á fósturvísum úr hestum? Hver eru rökin fyrir því? Af hverju varar hún þá ekki við innflutningi á fósturvísi úr norskum nautgripum? Ef því er að skipta: Af hverju varar hún þá ekki við innflutningi á erfðaefni mannsins? Af hverju varar hún ekki við innflutningi á erfðaefnum úr svínum? Af hverju varar hún ekki við innflutningi á erfðaefnum úr holdanautum sem orðið hefur mikil búbót í hennar héraði? Ég skil vel áhyggjur hv. þm. og þær eiga sér ákveðnar sögulegar forsendur. Það sem ég er að segja er að vísindunum fleygir fram og það er langt síðan menn fundu ráð til þess að tryggja fullkomlega að ekkert smit bærist með því að flytja fósturvísa milli landa. Ég get tekið mér hæstv. landbrh. til vitnis vegna þess að ég veit að hann hlýtur að hafa kynnt sér þessi mál ofan í kjölinn þegar hann fjallaði um norsku nautgripina. Ég fullyrði að það eru engin dæmi um það þegar menn hafa verið að flytja frjóvguð egg úr hestum milli landa, milli heimsálfa, að smit hafi komið upp. Þetta veit ég að hæstv. landbrh. hefur ábyggilega verið upplýstur um af þeim sérfræðingum á Keldum sem um þetta véla. Þessar upplýsingar fékk ég þar. Hvað er það sem gerir að verkum að menn geta ekki gert þetta? Hv. þm. spurði mig síðan um litförótta hrossið og hvort það væru einhver eintök góð og sterk af því afbrigði erlendis. Og svo er. Besti stóðhesturinn sem talin er litföróttur undan þeim íslenska hesti er til í Þýskalandi og það eru reyndar þrír eða fjórir aðrir sem eru ákaflega góðir stóðhestar erlendis. Þessi stofn er á undanhaldi á Íslandi ýmissa hluta vegna. Við höfum ekki lagt rækt við hann og hvers vegna ekki að taka besta erfðavísinn sem til er í heiminum og nota hann?

Herra forseti. Ekki veit ég sönnur á því hvort bestu erfðaefnin séu í Þýskalandi en ekki hér á Íslandi. Ég mundi vilja fá það óyggjað. En ef við göngum í Evrópusambandið eins og hv. þm. vill svo gjarnan verður leyft að flytja inn hvort sem það eru lifandi dýr, fósturvísar eða sæði.

Herra forseti. Ég vil taka fram í tilefni af þessum ummælum að þrátt fyrir það blíða bros sem líður stundum yfir mínar varir og annarra þegar á Evrópusambandið er minnst, jafnvel hæstv. landbrh. og ýmissa úr flokki hans, þá er það samt þannig að Samfylkingin hefur sagt alveg skýrt að hún vill ekki að svo stöddu að Ísland gangi í Evrópusambandið. Það er alveg klárt að eitt af þeim samningsmarkmiðum sem við Íslendingar hefðum ef við mundum semja um aðild Íslendinga að Evrópusambandinu mundi að sjálfsögðu vera það að við hefðum fullt vald yfir innflutningi á hvers konar jurtum og lifandi dýrum líka. Það er algerlega ljóst. Að því er varðar síðan hið litförótta hross, sem vakir stundum í draumum mínum, þá er það svo að mér rennur til rifja að Íslendingar sem hafa náð þessum mikla árangri í ræktun íslenska hestins láti líða hjá að halda utan um þetta afbrigði og reyndar ýmis önnur sérstök og einstök litaafbrigði sem er einungis að finna í íslenska hrossastofninum sem eru líka í hættu með að líða undir lok. Litförótt afbrigði er að vísu það sem hættast er komið en það eru einnig önnur, herra forseti. Ég get að vísu ekki lagt fram skriflegar sannanir fyrir því að besta erfðaefnið sé að finna í Þýskalandi en þessar upplýsingar hef ég af heimasíðu Eiðfaxa og úr grein sem birtist í Morgunblaðinu í fyrra en nokkrar umræður spunnust þá einmitt að frumkvæði mínu um afdrif og framtíð litförótta hestsins. Ég sé ekkert á móti því að menn beiti sér fyrir auknu frjálsræði í þessum efnum. Ef menn vilja hleypa inn erfðaefni úr norskum nautgripum, úr hollenskum svínum, hvers vegna ekki íslenskum hesti sem svo vill til að hefur lögheimili í Þýskalandi?

Herra forseti. Hér er til umræðu frv. til laga um breytingu á lögum um innflutning dýra. Það er nú svo að það er litförótt sagan um árangur af innflutningi dýra hér á landi. Þar höfum við mátt líða hvað stærstu, nánast holskeflur fyrir heilu dýrategundirnar í mörgum tilvikum. Það er svo sem engin sérstök ástæða til að rekja það hér en við getum þó verið minnug allt frá fjárkláða og til mæðiveiki, garnaveiki og fleiri sjúkdóma sem hafa hrjáð íslenskt sauðfé eru til komnir vegna ógætilegs innflutnings. Stöðu íslensku sauðkindarinnar var bjargað fyrst og fremst fyrir framsýni og dugnað einstaklinga en ekki vegna þeirra varúðarreglna sem voru þá uppi að öllu leyti. Í dag heyrum við stöðugt í fréttum sögur og lýsingar á sjúkdómum sem breiðast á milli landa og enginn veit nánast hvernig þeir smitast en afleiðingin getur orðið svo afdrifarík að það verður að farga heilum stofnum í sumum löndum. Ekki er enn séð fyrir endann á því, t.d. hvað lýtur að nautgripum, þeim sjúkdómum sem þar herja og ganga í fólk, fyrst í Bretlandi og nú í Frakklandi. Við heyrum um þetta víðar í Evrópu og þyrfti ekkert að koma á óvart vegna þess mikla samgangs sem hefur verið á milli allra landa Evrópu að sá sjúkdómur sem þar er verið að kljást við sé kominn í öll lönd Norður-Evrópu, vonandi að undanskildu Íslandi þó að engin trygging sé fyrir því. Það eru því gríðarlegir hagsmunir í húfi, herra forseti, að hér sé farið að með mikilli gát. Það er svo auðvelt að skemma, það er svo auðvelt að eyðileggja og það er svo auðvelt að vera vitur eftir á í þeim efnum sem við ræðum hér. Herra forseti. Það er nú svo að það veit enginn hvað átt hefur fyrr en misst hefur hvað varðar hreinleika og heilnæmi þeirra dýrategunda sem við erum með. Því er fyllilega ástæða til að alls öryggis sé gætt. Því ber í sjálfu sér að fagna, eins og tekið er fram í greinargerð með frv. um innflutning, að þessi innflutningur hefur í meginatriðum gengið áfallalaust og ekki hafa komið upp sjúkdómar sem tengja má innflutningi, enda eru mjög strangar kröfur gerðar um heilbrigði innfluttra dýra, erfðaefnis og sóttvarnir þegar til landsins kemur. Þung áhersla er lögð á það af hálfu landbrn. að tryggja heilbrigði dýrastofna sem fyrir eru í landinu og viðhalda þeirri gæðaímynd sem Ísland og íslensk matvælaframleiðsla hefur. Því er með þessu frv. ekki lagt til að breyta núverandi skipan sóttvarna og einangrunar vegna innflutnings dýra. Markmiðið eða sú sýn sem hefur verið unnið eftir á að vera óbreytt frá því sem þarna kemur fram þannig að þessi lög eiga í sjálfu sér ekki að hafa í för með sér að slakað verði á öllum sóttvarnakröfum sem eru í gildi. Hins vegar er verið að slaka á framkvæmdinni. Með framkvæmd á þeim sóttvarnaaðgerðum sem hafa verið hér á landi er verið að gefa slakann fyrir eftirlitinu og það er verið að gefa slakann fyrir því að meiri hætta sé á að óhöpp og slys verði. Líka er vert að gera sér grein fyrir því, herra forseti, sem er í húfi varðandi sóttvarnir og heilnæmi og heilsu dýra, að sjúkdómar sem þarna gætu komið upp þurfa ekki endilega að gera vart við sig innan mjög skamms tíma. Það getur liðið ár og jafnvel áratugur uns sjúkdómar geta gert vart við sig á yfirborðinu þó svo þeir hafi borist hingað við innflutning. Þess vegna er þetta svo gríðarlega vandasamt og má ekki hrapa hér að eða láta undan einhverjum tímabundnum þrýstingi eða löngun einstaklinga eða hópa til þess að látið verði af ýtrustu óskum þeirra sem samræmast alls ekki kröfum almannaheilla í landinu. Ég vil því vara við þeim skrefum sem hér er verið að stíga. Það er verið að stíga það skref um framkvæmd og eftirlit að það eigi að vera möguleiki að færa það úr höndum hins opinbera og einkavæða það, fela það í hendur einstaklinga og félagasamtaka og opna þannig fyrir slakara eftirlit. Það kerfi sem við höfum þó byggt upp með einangrun í Hrísey er að því er við best vitum þannig að enn hefur vel tekist til. En ég undirstrika, herra forseti, ,,að því er við best vitum enn`` því að það geta liðið mörg ár frá því að innflutningur sjúkdóms á sér stað og þangað til hann kemur fram. Þess vegna undirstrika ég að enn eru ekki merkjanleg bein óhöpp eða slys vegna þess arna. Það ber að lofa og þá ber einmitt að læra af því og treysta það sem fyrir er frekar en að slaka á og gefa hugsanlega lausari taum. Við höfum átakanleg dæmi erlendis frá um hvað þetta getur þýtt. Við höfum t.d. þennan Creutzfeldt-Jakobs sjúkdóm sem er nú að blossa upp og við skulum vona að við séum laus við hann. En það ætti að vera okkur áminning um að taka ekki óþarfaáhættu og ég brýni hæstv. landbrh. og síðan hv. landbn. til að fara mjög ítarlega í það frv. sem hér er og kanna hvort ekki sé farið þarna fram af of mikilli óvarkárni og hvort ekki sé réttara að stíga hægar til jarðar og hafa meira öryggi og láta öryggissjónarmið og vafann þá vera þeim megin að við sláum ekki á öryggiskröfurnar sem verða að vera um innflutning á dýrum. Í því felst þjóðarheill okkar varðandi það að búa hér í landi með dýr okkar hvort sem þau eru búsmali eða önnur dýr.

Herra forseti. Hv. þm. Jón Bjarnason var án efa mikill búhöldur þegar hann stýrði hinum ágæta búnaðarskóla að Hólum í Hjaltadal. Herra forseti. Ég veit vel að hv. þm. Jón Bjarnason er mikið á móti einkarekstri og ég geri engar athugasemdir við það. Mín vegna má hann vera þeirrar skoðunar. En er ekki fulllangt gengið þegar hann heldur því fram að einhver sérstök hætta sé fólgin í því að flytja starfsemi eins og þá sem er t.d. rekin í Hrísey yfir til einkaaðila? Ég spyr hv. þm. að því. Er ekki hægt með jafngóðum hætti að fylgja fram því eftirliti sem þarf að hafa við af opinberri hálfu? Að sjálfsögðu. Ég held meira að segja að hægt væri að gera það með ríkari og sterkari hætti en núna. Hvað vill svo hv. þm. gera við gæludýrastöðina og sóttvarnastöðina í Hrísey sem núna er uppi? Hún er rekin af einkaaðilum. Það er einfaldlega staðreynd að hún er rekin af einkaaðilum. Vill þá hv. þm., sem er búinn að lýsa því yfir að sú stöð hafi tekist bærilega í framkvæmd, leggja hana niður af hreinum hugmyndafræðilegum ástæðum, þ.e. vegna þess að hún er rekin af manni sem tilheyrir ekki starfsmannahaldi ríkisins? Í annan stað, herra forseti, langar mig líka til þess að inna hv. þm. eftir afstöðu hans til meginefnis frv., meginbreytingarinnar sem felst í því að menn eru núna að leggja til með frv. að búgreinarnar sjálfar geti flutt inn erfðaefni samkvæmt þeim lögum sett verða og verða að sjálfsögðu að hlíta því eftirliti sem hið opinbera mun framkvæma. Er hann á móti þessu eða er hann með því? Sú afstaða kom ekki fram. Eina afstaðan sem kom fram hjá hv. þm. var að menn skyldu hafa varann á. Það eiga menn að gera. Ég er sammála honum þar af sögulegum ástæðum. En síðan lagðist hann gegn því að menn rækju sóttvarnastöð fyrir gæludýr einfaldlega vegna þess að þær yrðu í einkaeigu.

Herra forseti. Það er alger misskilningur hjá hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni að ég hafi verið andvígur því að rekin væri sóttvarnastöð fyrir gæludýr, alls ekki. Ég tel einmitt að þessi stöð í Hrísey hafi staðið sig vel. Þar er komin mikil reynsla og þekking og staðsetning þar sem jafnframt hafa verið lagðar kvaðir á íbúa eyjarinnar um dýrahald til að tryggja öryggi sóttvarnanna enn betur. Ég tel því að hún hafi staðið sig vel og tel því ástæðulaust að vera að taka áhættu umfram það að efla þá stöð og gera henni kleift að annast þá þörf sem ég tek undir að þarf að mæta með öruggum hætti og langfarsælast að það verði gert þar sem þessi þekking og aðstaða er. Varðandi breytinguna í þessi fagráð og að búgreinasambönd komi þarna inn, þá er það meira byggt á breytingu á lögum þar að lútandi þar sem verið er að breyta þessari félagsskipan og þeirri ábyrgð sem einstakir aðilar koma að þarna. Það er ekki mikil breyting í sjálfu sér á því hlutverki heldur er verið að leiðrétta þarna í samræmi við önnur lög.

Herra forseti. Ég var ekki að reyna að hártoga það sem hv. þm. sagði en hv. þm. sagði að hann væri á móti því að sóttvarnastöðvar fyrir gæludýr verði reknar af einkaaðilum. Nú er það svo að sú stöð sem fyrir hendi er í Hrísey er rekin af einkaaðilum. Ég dreg af því þá ályktun að hv. þm. vilji gjarnan að sú stöð verði lögð niður eða tekin aftur til ríkisins. Það er ekki hægt að leggja aðra merkingu í orð hv. þm. Hv. þm. Jón Bjarnason er vísindamaður að upplagi. Hann á hrós skilið fyrir að hafa byggt upp litla en ákaflega þróttmikla rannsóknarstöð á Hólum í Hjaltadal sem sannarlega er á einstökum sviðum í fremstu röð. Hv. þm. hefur komið að því máli af elju og dugnaði en mér finnst það skjóta dálítið skökku við að hv. þm. virðist eigi að síður eftir að hann flutti sig inn í þessa sali hafa tapað trúnni á vísindin. Það er einfaldlega vísindaleg staðreynd að við búum núna yfir ráðum sem geta komið í veg fyrir það að við flutning á erfðaefni milli landa, við flutning á jafnvel lifandi dýrum milli landa flytjist smitsjúkdómar. Hv. þm. hefur í máli sínu gert sérstaklega að umræðuefni þá staðreynd að smitsjúkdómar koma stundum ekki fram fyrr en árum seinna. Hann átti t.d. við kúariðu eða Creutzfeldt-Jakobs sjúkdóminn. Það er eigi að síður svo að með þróun vísindanna er núna hægt að skima fyrir sjúkdómum af þessu tagi. Mér finnst vera dálítil þverstæða fólgin í því, herra forseti, án þess að ég vilji ganga of nærri hv. þm., að hafa eytt öllu sínu lífi í að byggja upp vísindalega rannsóknarstöð en koma síðan í þennan sal og vera þá á móti því sem vísindin bókstaflega segja okkur í dag. Þau segja okkur að þetta er hægt að gera. Það er hægt að flytja erfðavísa millum heimsálfa án þess að nokkur hætta sé á smiti. Þetta gæti hv. þm. kynnt sér ef hann mundi ráðfæra sig við suma kollega sína úr þeim landbúnaðarvísindum sem hann stundaði sjálfur af svo mikilli elju á fyrri árum.

Herra forseti. Það er nú svo með vísindin og ég tek undir það með hv. þm. að með auknum vísindum, aukinni tækniþekkingu komumst við alltaf nær og nær því að gera hlutina sem við þekkjum hverju sinni betur og betur og það er vel. Hins vegar væri það alger hroki að ætla að halda því fram varðandi það sem lýtur einmitt að rannsóknum á lífi og þróun þess að við getum hér á þessum punkti staðhæft að við vitum núna 100% allt og að við getum gefið 100% öryggi fyrir öllu sem við erum að segja um lífið. Sem betur fer er lífríkið það flókið að þó við aukum þekkingu okkar á því stöðugt og færumst alltaf stöðugt nær og nær, þá megum við ekki falla í þá sjálfsblekkingu að við séum búnir að komast þar að öllu. Og það gildir um sóttvarnir, smitvarnir og hvað eina. Ég ítreka, herra forseti, að við þurfum að sýna auðmýkt og bera virðingu fyrir lífinu --- við munum vonandi aldrei vita 100% allt um það. Þess vegna getum við ekki gengið fram með þeim hætti. En ég styð það eindregið að við eflum og beitum nýjustu tækni og þeirri bestu þekkingu sem við höfum til þess að tryggja öryggi innflutnings á dýrum.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. flestum málefnalega umræðu um þetta mál. Ég vil þá fara nokkrum orðum um þau atriði sem hér var komið inn á. Síðastur talaði hv. þm. Jón Bjarnason. Ég verð að segja eins og er að ég varð dálítið undrandi á ræðu hans, eiginlega verulega undrandi, því að ég veit að hv. þm. veit betur. Annaðhvort var það viljandi eða óviljandi gert að láta liggja að ýmsum hlutum í pólitískum tilgangi og reyna á milli setninganna að segja ósatt. Það sem mér var kennt í bernsku og hafa verið grundvallaratriði mín í lífinu er að segja satt, vera heiðarlegur og hreinskilinn. Það er alltaf vont þegar menn láta liggja að því, eins og kom fram í máli hv. þm., að hér sé verið að gera vonda hluti, fara fram og aftur í ræðustólnum um málið og reyna að segja að ráðherrann sé að slaka á öllum hlutum og verið sé að stíga mjög hættulegt skref o.s.frv. Stundum spyr ég mig að því hvort þingmenn séu læsir. Sagt hefur verið að eitt mesta vandamál hjá þingmönnum um víða veröld sé að með aldrinum verði þeir ólæsir. Nú hefur hv. þm. setið stutt á þingi og ætla ég að svo sé ekki. Ég hygg að hann hafi fulla lestrargetu og geti þess vegna lesið þetta mál og kynnt sér það eins og það stendur. Í fyrsta lagi fjallaði hv. þm. um sjúkdóma. Hann lét að því liggja að öll lönd væru mjög illa sett í því. Sem betur fer standa mörg lönd vel að sínum málefnum. Ég hafði það á tilfinningunni að það sé hagur einhverra í þessari umræðu, vegna þess að leyfður hefur verið í tilraunaskyni innflutningur fósturvísa úr kúm frá Noregi, að láta liggja að því að Noregur sé eins og Evrópa. Hv. þm. og flokksfélagi hans hafa í umræðunni og fyrr í vikunni minnst á og spurt eftir Creutzfeldt-Jakobs sjúkdómnum sem upp kom í Noregi og tengdur var kúariðunni. Ég hef þegar skýrt frá því að upplýsingar hafa komið frá Noregi um að Norðmaðurinn dó úr því afbrigði sem ekki snýr að kúariðu. Og það liggur fyrir að kúariða hefur ekki komið upp í Noregi og það liggur fyrir að Íslendingar eiga auðveldara með að eiga samskipti við Noreg en flest önnur lönd að því leyti að þar hefur skýrsluhald verið með þeim hætti í áratugi og aðhald í sjúkdómum að það ætti að vera okkur og mörgum öðrum til eftirbreytni. Ég vil að það komi skýrt fram að þessi sjúkdómur hefur ekki komið upp í Noregi. Ég tek undir það með hv. þm. að mikilvægt er, og þar erum við samherjar og sammála og ég hygg að þingheimur allur sé það og reyndar þjóðin, að alls öryggis sé gætt hvað innflutning varðar út af sérstöðu okkar. Hér hélt hv. þm. því blákalt fram að verið væri að slaka á framkvæmdinni og verið væri að slaka á eftirlitinu. Það á ekki að slaka á einu einasta atriði. Hins vegar sjá það allir að ríkið á ekki að þurfa að standa í því í hverju einasta tilfelli að gefa leyfi fyrir innflutningi hvort sem það er erfðaefni, lifandi dýr eða sæði, þá er ekki verið að slaka á einu einasta atriði í þessu heldur er verið að aðskilja. Það er eðlilegt að búgreinarnar sjálfar og þeir sem vilja flytja inn geri það sjálfir en eftirlitið sé alveg klárt á hendi ríkisins og þyngri skyldur þess vegna lagðar á herðar yfirdýralæknis í þeim efnum. Það er ekki ætlunin að slaka á þessu heldur herða ef eitthvað er og meiri ábyrgð sé fólgin í því að þetta sé á sitt hvorri hendinni. Ég er ekkert frá því nema foringi hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hafi gert ýmsar breytingar þá tíð í þeirri fornöld sem hann var landbrh. því að tíminn líður hratt og það er orðið dálítið langt síðan það var. En ég gæti vel trúað því að hann hafi með sínum ágætu störfum tekið ýmsar breytingar sem nú hafa gengið lengi í Hrísey og hér er kannski verið að samræma lögin að því. Því hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon var um margt framsýnn landbrh. eins og hann er auðvitað sem stjórnmálamaður. Ég vil því hafa það alveg á hreinu að hv. þm. fer með rangt mál þegar hann heldur því fram að hér sé verið að slaka á. Hann getur lesið frv. og öll þau sóttvarnalög og öll þau öryggisatriði. Hvað innflutninginn varðar þá er verið að koma því á að yfirdýralæknir hafi þriggja dýralækna ráð sér við hlið í öllum þessum málum þannig að hér er mikið öryggi á ferðinni og bið ég hv. þm. um að lesa málið betur. Hér fór hv. þm. Össur Skarphéðinsson mikinn og hélt prýðilega ræðu og satt að segja hef ég alltaf gaman af því þegar vísindamaðurinn Össur Skarphéðinsson brýst fram og nær yfirhöndinni yfir stjórnmálamanninum.  Hv. þm. minntist einnig á nautakjöt og annað slíkt. Ég hygg að það sem hefur verið flutt inn í þeim efnum var fyrst Galloway-kyn fyrir mörgum árum, líklega fyrir 1970. Síðan hafa menn á seinni árum fengið að flytja inn til þess að nýta íslenska náttúru, til þess að hafa samkeppnisstöðu við svínakjötið, tvö ný kyn sem heita, eins og ég hef nefnt áður, Aberdeen Angus og Limousin --- mér finnst þetta alltaf vera bílategundir. En þetta hefur verið flutt inn og þetta hefur verið að skila þeirri búgrein miklum árangri í samkeppni við aðrar kjöttegundir. Mér er sagt að þessi kyn, þegar gripunum er slátrað, Íslendingnum og þessum, 22 ára gömlum, íslenska kúakynið er ekki holdagripakyn eða kjötkyn, muni það 100 kílóum á gripnum sem skiptir sköpum bæði fyrir markaðinn og afkomu bóndans. Sú staðreynd er því ljós. Þess vegna var tekin sú ákvörðun sem hv. þm. minntist á, að leyfa mjög takmarkaða tilraun, mjög þrönga tilraun og skýrt afmarkaða, um innflutning á norsku mjólkurkúakyni til tilrauna og fram fer undir ströngustu skilyrðum í tveimur fjósum. Auðvitað hefði orðið erfitt að hafna tilraun þar sem margar aðrar greinar hafa þegar fengið að nýta sér innflutning og kynbætur til búfjárframleiðslunnar í landinu. Ég veit ekki hvort ég á að eyða tíma mínum í það en auðvitað vil ég að það komi fram hvað það varðar að ég bind eigi að síður miklar vonir við það mikla ræktunarátak sem ég hef minnst á með íslensku kúna, 35 milljónir verða settar í það ræktunarátak og framsýnustu vísindamenn og bændur munu koma að því. Ég er ekkert viss um að íslenska kýrin tapi í þeirri samkeppni en það liggur fyrir t.d. að til þess að sanna hvað hún getur hef ég ákveðið að tveir bændur skuli fá fullt frelsi til þess að framleiða eins og þeir geta úr kúnum og rækta hana hratt því að grunur hefur legið um að kvótakerfi og framleiðsluskerðingar hafi haldið íslensku kúnni niðri. Aðalmarkmið okkar Íslendinga er auðvitað það að í hinum sökkvandi heimi þess sóðaskapar sem ríkir í matvælaframleiðslu um víða veröld eiga Íslendingar möguleika á mikilli sókn. Við eigum sóknartækifæri af því að við eigum einhverja bestu náttúru heimsins, hreina og óspillta. Við getum kropið að hverjum læk og drukkið tært vatnið. Þetta geta ekki margar þjóðir. Þess vegna eigum við möguleika. Sannleikurinn er sá að þegar fólkið er hætt að borða kjöt þar sem kúariðan hefur tröllriðið stöfnum nú um sinn kann vel að vera að íslenskir bændur með öflug búfjárkyn eigi mikla möguleika á að selja afurðir sínar á markaði til þess fólks sem vill einmitt fá vöru úr náttúru eins og við höfum upp á að bjóða. Ég sá á dögunum og heyrði í útvarpi að Ítalir eru þegar búnir að kveikja á perunni. Einhver ítalskur bóndi ætlar að selja vöru sína í gegnum internetið. Neytandinn getur farið inn á netið, séð aðstæðurnar þar sem gripurinn bítur grasið og við hvaða aðstæður hann lifir og gert síðan viðskiptasamninga. Auðvitað sé ég þetta fyrir mér sem nýja möguleika sem muni styrkja það að fleiri geti notið afurða úr íslenskri náttúru og að bændurnir muni eiga betri afkomu og náð því að verða frjálsir að því leyti að þeim opnist markaðir á ný fyrir gott verð erlendis. Hv. þm. ræddi mikið um hrossin og ég ætla að koma að því. Sannleikurinn er nú sá að menn hafa tekist á um marga hluti. Ég sagði áðan að ég tek undir það með hv. þm. að fósturvísaflutningur er talinn áhættulaus. Íslenski hesturinn hefur numið land í 80 eða 100 þjóðlöndum, er elskaður þar og dáður. Ég stend frammi fyrir því að kannski er sama deilan að koma upp aftur sem var hér fyrrum. Eitt sinn deildu Íslendingar og íslenskir bændur um það hvort einungis ættu að fara út geltir hestar. Það mátti helst ekki flytja út stóðmerar, alls ekki graðhesta með háu verði, þá héldu menn að þeir töpuðu. Ég gerði mér alltaf grein fyrir því hér áður að hjörtum manna svipar saman í Súdan og Grímsnesinu. Bóndinn, hvar sem hann býr, hvort sem það er á Íslandi eða úti í Evrópu eða Kanada eða Bandaríkjunum, er sama ræktunarbarnið í hjarta sínu og gerir kröfur um að komast yfir það besta. Það er ekkert gaman að vera bóndi ef maður fær ekki að framrækta kynið sitt til að gera það gott. Þess vegna var það alltaf erfitt hjá Íslendingum að standa gegn því að graðhestar yrðu fluttir út og seldir á háu verði. Nú þegar Ísland er viðurkennt sem Mekka heimsins hvað íslenska hestinn varðar, það er upprunaland hans, þurfum við kannski að svara fleiri spurningum. Þær spurningar eru auðvitað að koma upp sem hv. þm. minntist á, að íslenskir hestamenn sem hafa mikla afkomu af sínum búum og stóðhestum sínum spyrja: Getum við ekki nýtt okkur markað heimsins þegar íslenski hesturinn hefur numið land í 100 þjóðlöndum og menn vilja eiga viðskipti við okkur? Þá eru þeir farnir að leita á um það að þeir vilja flytja út sæði. Sú starfsemi er í þróun í hrossabúskapnum. Það kann vel að vera og ég ætla ekkert að slá hendinni á móti því að einhvern tíma þurfum við Íslendingar kannski að flytja inn fósturvísa til að ná því besta. 
             Þá hefur það nú gerst á þessu hugarflugi mínu að ræðunni er allt í einu lokið, hæstv. forseti, og ég hafði ekki svarað nema litlu af því sem ég ætlaði að koma að.

Herra forseti. Mér komu mjög á óvart hin snörpu viðbrögð hæstv. landbrh. sem gátu ekki annað en opinberað fyrir mér slæma samvisku hjá hæstv. ráðherra sem ég ætlaði ekkert að fara að hræra upp. Ég ætla ekki í þessari ræðu að fara að gerast sálusorgari hæstv. landbrh. í einhverjum málum eða aðgerðum sem hann stendur frammi fyrir eða er að taka. Það var ekki ætlunin í ræðu minni og þess vegna vík ég því algjörlega frá mér að ég hafi hér verið að egna hæstv. ráðherra til að vera að brigsla mér um ósannindi, síður en svo. Ég vitnaði bara til og lagði áherslu á varúðina sem slíka, að varúðin eigi að gilda. Kannski hefur hæstv. ráðherra ekki hlustað á það að ekki væri ætlunin og þung áhersla væri lögð á af hálfu landbrn. ,,að tryggja heilbrigði dýrastofna sem eru fyrir í landinu og viðhalda þeirri gæðaímynd Íslands`` o.s.frv. Þetta las ég upp, hafi hæstv. ráðherra ekki heyrt það. Hins vegar á að fjölga möguleikum á því að reka einangrunarstöðvar. Því vildi ég slá varnagla við, þ.e. að farið yrði afar varlega í það og styrkja heldur það sem fyrir væri. Herra forseti. Ég vísa stórum hluta af því sem hæstv. landbrh. sagði í minn garð heim til hans og harma það að hafa vakið upp hjá honum einhverja slæma samvisku.

Hæstv. forseti. Enn þá bregst hv. þm. vonum mínum og lætur að því liggja að hann hafi hugmynd um að ráðherrann hafi slæma samvisku og þykist auðvitað getað sannfært menn um það. Samviska ráðherrans er ekki slæm, fremur er hún góð þannig að það er rangt. Hv. þm. sagði áðan að það ætti að slaka á eftirliti. Fyrst og fremst er verið að færa eftirlitið á eina hendi og örugga og framkvæmdina á aðra eins og það hefur verið um mörg ár, að einstaklingarnir, búgreinarnar eða félögin hafi frelsi til þess að flytja inn undir ströngustu kröfum. Ég held að þetta sé það sem flestir viðurkenna að einstaklingar, félög eða búgreinar hafa alveg vald á málum sínum en þær þurfa aðhald og eftirlit og á því verður ekkert slakað. Ég hef hins vegar sagt og hv. þm. hlýtur að hafa heyrt það bæði hér í dag og fyrr að ég stend ekki hér til að fjölga möguleikum nema að þessu leyti að þetta eru þeir sem fara með það og verður að gefa leyfi í hvert sinn. Ég hef fremur sagt að ég mundi gjarnan vilja að það starf sem farið hefur fram í Hrísey í kringum gæludýrin fái að haldast þar. Það hefur reynst vel og ekkert þar komið upp á. Þess vegna tel ég að það verkefni eigi að vera þar og hef ekki lagt til að aðrir komi þar inn í.

Herra forseti. Ég fagna síðustu yfirlýsingu hæstv. landbrh. þar sem hann lét orð falla varðandi einangrunarstöðina í Hrísey. Ég tel einmitt, eins og yfirlýsing hans birtist þar, að hún sé í þeim anda sem við báðir munum geta unnið eftir og ég heiti því, herra forseti, að veita liðsinni mitt til þess að einangrunarstöðin í Hrísey geti eflst og verið fær um að takast á við þessi verkefni eins og hæstv. ráðherra lagði áherslu á í lok andsvars síns.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. þennan nýja skilning og verðum við þá vonandi samherjar á nýjan leik. Af því að það hefur líka komið fram í máli hv. þm. vil ég minna þingheim á frammi fyrir hverju landbrh. stendur í mörgum málum. Hann þarf að berjast fyrir því að íslenskir bændur geti bætt stöðu sína og sóknarfæri. Það gerðist í þinginu fyrir mörgum árum að ákveðið var að undirgangast GATT-samninga og opna glufur, flytja inn vörur. Það var gengist undir EES, landbrh. varð að láta lesa margar hillur af tilskipunum þannig að innflutningur er hafinn, samkeppnin hefur harðnað og íslenskir bændur þurfa að fylgja tímanum á mörgum sviðum hvað búfénaðinn varðar, leggja áherslu á ræktunarbúskapinn af fullum þunga til að geta staðist þá tíma sem eru fram undan.

Herra forseti. Eftir þessa skemmtilegu umræðu er einungis ein spurning sem vakir í hugskoti mínu: Ef hæstv. landbrh. telur í lagi að heimila innflutning á fósturvísum úr norskum nautgripum mælir þá eitthvað gegn því að flutt verði inn erfðaefni úr íslenskum stóðhesti þó hann eigi heima í Þýskalandi? Herra forseti. Í annan stað ætla ég ekki spyrja hæstv. landbrh. beinlínis um eftirfarandi en ég vil samt segja það hér. Ég held að það hljóti að koma til álita hvort það stappi ekki nærri brotum á samkeppnislögum ef ein atvinnugrein fær með þessum hætti styrkja sjálfa sig en öðrum er meinað hins sama. Ég vil einungis vekja máls á þessu því þetta er eitt af því sem menn hljóta að skoða í framtíðinni og hæstv. landbrh. ætti auðvitað, af því hann getur nú verið hraður ef hann kastar af sér ham snigilsins, að kanna á undan öðrum.

Hæstv. forseti. Eitt er þekkt í dýrafræðinni með snigilinn og það er að hann fer aldrei aftur á bak en heldur alltaf áfram og er nú hluti af kostum hans og hann er gætinn á ferðinni. En hv. þm. ber litförótta stofninn mjög fyrir brjósti og telur að það þurfi endilega að flytja inn til að bjarga honum. Það kann vel að vera. Ég hef frekar trú á því að menn nái því hér. En ég ætla ekkert að hafna því að einhvern tíma komi til þess, það er aðeins eina leiðin ef menn þurfa þess í framtíðinni, þ.e. fósturvísirinn. En ég vil áskilja mér allan rétt til þess að fá að hugsa það með sjálfum mér. Vísindamenn hafa sannfært mig um að búfjárinnflutningur með fósturvísum sé svo til áhættulaus og auðvitað hlýtur það þá að gilda um allar greinar. Ég segi að lokum, hæstv. forseti, við hv. þm. að miðað við það ræktunarátak sem hann minnti hér á í sambandi við litförótt og liti hestsins og hv. þm. styður, að þá vona ég að ég sjái þar árangur. En við getum ekkert lokað augunum fyrir þeirri staðreynd að sá sem hér stendur getur staðið frammi fyrir þessari spurningu frá einhverjum búfjárræktarmanni fljótlega.

Herra forseti. Ég vil taka fram um litförótta hrossið sem mér hefur orðið tíðrætt um hér í dag og hæstv. ráðherra ber reyndar líka fyrir brjósti, að ég tel ekki að þetta sé úrslitaatriði varðandi afdrif þess. Ég held að ræktunarátakið sem menn eru byrjaðir á muni nægja til þess að bjarga því og reyndar einum tveimur, þremur öðrum ákaflega sjaldgæfum litaafbrigðum. Ég er einfaldlega að velta upp eftirfarandi: Ef hæstv. ráðherra er þeirrar skoðunar eins og hann hefur margsinnis staðfest hér í dag að hann telji ekki að nokkur hætta sé fólgin í því að leyfa flutning á fósturvísum milli landa þá tel ég, eftir að hann hefur leyft innflutning á erfðaefni úr norska stofninum, að hann geti ekki --- reyndar ekki bara norska stofninum heldur líka úr hollenskum svínum --- og að ekki sé hægt að meina íslenskum hrossaræktendum sem einhverra hluta vegna hefðu hug á því að flytja inn erfðaefni úr íslenskum stóðhestum erlendis að gera það. Ég sé ekki að honum sé stætt á því eftir þetta.

Hæstv. forseti. Erfðafræðin er flókið fyrirbæri og ég ætla ekki að fjölyrða um hana. En ég vil segja hér hvað þetta varðar að menn verða í hverju tilfelli að fara yfir málið. Ég geri mér grein fyrir því að íslenski hesturinn er ein mesta auðlegð sem við eigum. Hann er eftirsóttur. Ég hygg samt sem áður að við séum með þá Mekku í höndunum að við munum frekar vilja fá fullt frelsi til þess að flytja út og sú sókn er hafin hjá mönnum. Menn sjá ekki mikla þörf enn þá til þess að flytja inn hvað það varðar. Það kann að koma upp og þá verða menn að skoða það í hverju tilfelli.

Herra forseti. Tilefni þessa andsvars er það sem hæstv. landbrh. kallaði hér áðan hugarflug en ekki ræðu og má það til sanns vegar færa. Ég, eins og fleiri, varð afar döpur þegar hæstv. ráðherra kom undan feldinum. Ég vil ekki gera lítið úr þeim orðum hæstv. ráðherra að hér búum við við hreint umhverfi og hér geti maður beygt sig niður og sopið úr hverjum læk. Ég vil heldur ekki gera lítið úr þeim ummælum hæstv. ráðherra sem hann hefur um hjartagæsku íslenskra bænda eða mögulega markaði fyrir okkar góðu landbúnaðarvörur í hinum fjarlæga heimi. Ég vil ekki gera lítið úr neinu þessu. Þó vil ég benda hæstv. ráðherra á að nú er svo komið að Íslendingar geta ekki lengur kropið við hvern læk til að súpa úr honum, ekki þegar arsen mælist í hliðaránum okkar sem renna út í Elliðaárnar. Þá er svo komið, herra forseti, að við getum ekki lengur kropið niður og sopið úr hverjum læk. Þetta vil ég segja til þess að ítreka þá hættu sem er samfara innflutningi á fósturvísum úr norskum kúm. Innflutningur á fósturvísunum er ekki áhættulaus. Hann er það ekki. Ég vildi óska að hæstv. ráðherra hefði borið gæfu til að taka þá ákvörðun að segja nei vegna þess að mín skoðun er sú að hér sé svo mikið í húfi. Mér þykir það uggvænleg tilhugsun að sjá norsku hlussurnar, liggur mér við að segja, kýrnar sem eru búnar til fyrir allt aðra náttúru en þá íslensku sem hæstv. landbrh. hefur miklar mætur á. Þær geta ekki fótað sig í íslensku náttúrunni. Mér liggur við að segja að ég fái hálfgerða velgju þegar ég hugsa um þá framtíð sem getur beðið okkar, að íslenska kýrin hverfi úr íslenskri náttúru fyrir norska, stóra stórgripi.

Hæstv. forseti. Fyrir liggur með stærð gripa að ræktunarátak Íslendinga í áratugi með sína kú hefur nú gert það að verkum að stærstu íslensku kýrnar eru alveg sambærilegar þeim norsku þó að meðaltali sé yfir 100 kílóa þyngdarmunur. En stærstu íslensku kýrnar hjá þeim sem lengst hafa náð ná þyngd norsku kýrinnar. Hvað það varðar að fósturvísar séu ekki áhættulausir, þá er auðvitað ekkert áhættulaust í lífinu. En færustu vísindamenn hafa komist að sinni niðurstöðu og hér á að fara í mjög takmarkaða tilraun í tveimur fjósum ríkisins undir strangasta eftirliti, bera saman íslenska kú, norska kú og blendingskú. Ef til vill fer svo í þeirri harðnandi samkeppni sem íslenskir bændur eru í að þeir geti í gegnum ræktunarátakið sem ég gat um áðan --- 35 milljóna mikið ræktunarátak sem er fyrirhugað með íslensku kúna --- náð þeim árangri. Auðvitað getur það komið upp að þeir kjósi að sækja sér eiginleika, taka hár úr hala þeirrar norsku og kynbæta sína kú þannig að kannski júgurgerðinni fleygi fram. Tilraunin stendur í átta til tíu ár og ég vona að það verði friðartími. Ég trúi því að ekkert slys hljótist af þessu enda er búið að leyfa þessum sömu aðilum að flytja hér inn --- hvað hétu tegundirnar Aberdeen Angus,  Ráðherra gat ekki staðið gegn tilrauninni eftir að öll gögn voru komin fram og þar sem hægt er að skilja frá litninga hvað sykursýki varðar þá var erfitt annað en að leyfa þessa tilraun undir ströngustu skilyrðum.

Herra forseti. Auðvitað vonum við öll að ekki hljótist neitt slys af og að þessi tilraun eigi ekki eftir að orsaka neinn voða eða skaða í okkar íslensku náttúru. Í lokin langar mig til að brýna hæstv. landbrh. til þess, og herma upp á hann hans eigin orð sem hann sagði áðan, að á eftirliti verði ekki slakað því að mig langar ekki til þess að við þurfum að standa frammi fyrir því sem stórþjóðir á borð við Breta og Frakka standa frammi fyrir núna. Þær hafa viðurkennt að innra eftirlit þeirra hafi brugðist, að þar hafi eftirlit búgreinanna hreinlega brugðist þó svo að ráðamenn þar hafi alla tíð sagt að það væri nægilega mikið. Þeir hafa alla tíð sagt að hert hefði verið á klónni eftir að ljóst var að kúariða gæti borist í menn. En þrátt fyrir þeirra orð hafa þeir nú orðið að éta það ofan í sig því að eftirlitið brást. Það var ekki nægilega mikið svo ég held því fram að hér verði hæstv. ráðherra aldrei of brýndur varðandi eftirlit.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir brýningar. Það er hárrétt sem hún sagði, að menn verða aldrei ofbrýndir í þessu efni. Það þarf að brýna menn. Þeir þurfa að halda vöku sinni. Það má hvergi slaka á og að því leyti erum við sammála um að þetta er alltaf vandmeðfarið og getur farið úr böndunum. Við eigum að minnast þess nú, Íslendingar, að allt í einu erum við í fremstu röð á mörgum sviðum í veröldinni í matvælaframleiðslu og þá stöðu eigum við að nýta okkur til sóknar um leið og við setjum upp allar þær varnir og varúðarráðstafanir sem þarf til að verja okkar fólk og búpeninginn í landinu.

Herra forseti. Það er kannski langt teygst að velja sér þessa leið en óhjákvæmilegt er fyrir mig að leiðrétta ummæli sem ég hafði fyrr í dag í sambandi við skýrslu umboðsmanns Alþingis þar sem ég vitnaði til laga um skipulag ferðamála. Mér varð á að vitna þar til greina sem höfðu komið inn í lögin á árinu 1998, eru nr. 73/1998, í stað eldri greinar sem hljóðar svo: ,,Ferðaskrifstofa, eða samtök slíkra fyrirtækja, skal setja tryggingu fyrir endurgreiðslu fjár sem greitt hefur verið og fyrir greiðslu kostnaðar við heimflutning neytandans ef til gjaldþrots eða rekstrarstöðvunar viðkomandi ferðaskrifstofu kemur.`` Þessi grein skýrir niðurstöðu umboðsmanns Alþingis, herra forseti.

Herra forseti. Gildandi jarðalög eiga sér rætur allt aftur til fyrstu ára áttunda áratugarins og eru að sjálfsögðu barn síns tíma. Markmið þeirra, þegar þau voru sett fyrir 30 árum eða þar um bil, var að tryggja að allar þær jarðir sem þá voru nýttar til hefðbundins búskapar skyldu nýttar svo áfram. Til þess að reyna að tryggja það og setja skorður við því að jarðirnar yrðu nýttar með einhverjum öðrum markmiðum í huga var m.a. sett á fót mjög þungt og viðamikið kerfi sem minnir einna helst á hvernig menn höguðu sínum málum í austantjaldslöndunum fyrrverandi, með öðrum orðum var ekki bara sveitarstjórnum veitt mjög víðtæk heimild til þess að ráðskast með fasteignir bænda heldur voru settar á stofn sérstakar jarðanefndir og undir þær urðu bændur að sækja allar þær ráðstafanir sem þeir hugðust gera á bújörðum sínum og raunar eignum sínum í tengslum við bújarðir sem ekki vörðuðu að halda áfram hefðbundnum búskap. Það varð t.d. að fá leyfi jarðanefnda til þess að nýta bújarðir bænda undir annað en hefðbundinn búskap. Til að reisa þar á sumarbústaði eða taka upp ferðaþjónustu þurfti leyfi opinberrar nefndar. Það þurfti líka leyfi opinberrar nefndar, jarðanefndar, ef bóndi hugðist selja bújörð sína einhverjum aðila sem hefði hug á að kaupa. Því miður eru mörg dæmi um að jarðanefndirnar fóru þannig að ráði sínu og notuðu vald sitt þannig að þær komu í veg fyrir að bóndi gæti selt bújörð sína á hagstæðasta verði til aðila sem var reiðubúinn að kaupa og settu bændum sem áttu í erfiðleikum jafnvel þann stól fyrir dyrnar að ef þeir ekki seldu þeim tiltekna aðila sem jarðanefnd þóknaðist þá mundi jarðanefnd ekki samþykkja ráðstöfun þeirra á bújörð sinni til annarra. Þá var sú kvöð líka sett um ráðstöfunarrétt bænda á bújörðum sínum að bónda var ekki heimilt að láta t.d. son sinn fá arfahlut úr jörðinni eða ábúðarrétt á jörðinni nema með samþykki jarðanefndar þannig að jarðanefnd var úrskurðaraðili um ráðstöfunarrétt bóndans á fasteign sinni sem á sér engin fordæmi annars staðar eða í öðrum atvinnugreinum. Eins og ég sagði voru þessi lagaákvæði barn síns tíma og draga dám af því að á þeim árum gerðu menn allt það sem þeir gátu til að koma í veg fyrir að bóndi gæti nýtt bújörð sína til annars en hefðbundins búskapar. Hann mátti ekki selja nema það þóknaðist jarðanefnd, hann mátti ekki breyta búskaparháttum sínum nema það þóknaðist jarðanefnd, hann mátti ekki láta erfingja sína njóta bújarða sinna nema með samþykki jarðanefndar o.s.frv. Ég held að flestum þingmönnum sé kunnugt um dæmi þess að valdi jarðanefnda hafi verið gróflega misbeitt. Meira að segja lék á því vafi að upplýsingaskylda stjórnsýslulaga næði til jarðanefnda, þ.e. þær þurfti ekki einu sinni að gera grein fyrir því hvers vegna þær tækju fram fyrir hendur á eiganda bújarðar og kæmu í veg fyrir það að bóndinn ráðstafaði jörð sinni eins og honum best hentaði. Einnig eru dæmi um að jarðanefnd hafi verið spurð um ástæður slíkrar breytni og hún neitað að gefa nokkur svör. Þannig er kerfið sem komið var á í kringum eignir bænda með hreinum ólíkindum og ég ítreka, einna líkast því sem maður hefur lesið sér til um austantjaldsríkin sálugu. Þegar breyting var síðast gerð á jarðalögum var þessi ráðstöfunarréttur bænda þrengdur jafnvel enn þá meira. Á þeim tímum héldu menn að aðildinni að Evrópska efnahagssvæðinu mundi fylgja það að fjöldinn allur af útlendingum, sem þóttu vondir menn á Íslandi á þeim tíma, mundu streyma til landsins til þess eins að festa kaup á bújörðum bænda og hrekja bændur frá eigum sínum. Til þess að spyrna við því var enn einn þröskuldurinn settur í veg fyrir bændur sem vildu ráðstafa jarðeignum sínum eins og þeim best hentaði. Það var gert þannig að bónda var ekki heimilt að selja jörð sína til annars en þess sem annaðhvort hefði búið á jörðinni eða í næsta nágrenni hennar í þrjú ár. Ef menn líta aðeins á þær hömlur sem settar eru á íslenska bændur með þessum lögum annars vegar og hins vegar til þeirrar stefnu ríkisvaldsins að reyna eftir föngum að draga úr hefðbundnum búskap með því að kaupa upp framleiðslurétt bænda, með því að hvetja til bændur nýti jarðir sínar til annars en hefðbundins búskapar o.s.frv. en ríkissjóður ver til þessa miklum fjárhæðum á ári hverju, þá gengur þetta auðvitað ekki upp. Það gengur ekki upp að á sama tíma og menn eru t.d. að kaupa upp framleiðslurétt bænda skuli settir slíkir þröskuldar fyrir að bændurnir geti nýtt bújarðir sínar til annars en hefðbundinna búskaparnytja. Það sem ríkisvaldið aðhefst með annarri hendinni er það að reyna að koma í veg fyrir með hinni. Herra forseti. Nú eru um það bil fimm ár síðan ég lagði fyrst fram frv. til laga um breytingu á jarðalögum hér á Alþingi. Þar lagði ég til þá breytingu að mjög yrði dregið úr þessu valdi jarðanefnda og bændum gert frjálsara að ráðstafa eignum sínum eins og þeir best kjósa sjálfir. Það segir sig sjálft að allar þær hindranir sem settar eru í veg fyrir að bændur geti ráðstafað bújörðum sínum hafa það eitt í för með sér að eignirnar eru verðminni en ella væri og eiga bændur nú við næga erfiðleika að etja þó að ríkið komi ekki í veg fyrir að þeir geti haft út úr eignum sínum það sem þeir mögulega geta, hvort sem þeir heldur kjósa að nýta þær sjálfir til annars atvinnureksturs en hefðbundins búskapar eða kjósa að selja þær öðrum. Víst er að nóg hefur gengið á hjá bændum þessa lands sem eru ein fátækasta atvinnustéttin í landinu þó að ríkið sé ekki með þessum hætti að gera eignir þeirra verðlitlar eða jafnvel verðlausar með því að setja slíkar hindranir í götu þeirra. Eins og ég sagði þá eru um það bil fimm ár síðan ég lagði fram frv. til laga um breytingu á jarðalögum þar sem lagt var til að mjög yrði dregið úr valdi jarðanefndanna. Engu að síður var gert ráð fyrir því að þær störfuðu áfram að tilteknum verkefnum. Þá var mér tjáð af þáv. landbrh., þeim landbrh. sem sat þegar ég flutti málið fyrst, að málið væri til skoðunar í ráðuneytinu og nefnd ynni að endurskoðun þessara laga. Ég minnist þess sérstaklega að hæstv. núv. landbrh. Guðni Ágústsson sem þá var óbreyttur þingmaður tók mjög undir málflutning minn í þessu máli. Frv. var sent til landbn. og fór þar til umsagnar, hlaut nokkrar jákvæðar umsagnir m.a. frá bændum úr Strandasýslu eða samtökum þeirra ef ég man rétt, en það varð ekki að lögum. Ég flutti síðan málið aftur fyrir um það bil tveimur árum og minnti þá hæstv. landbrh. á að hann hefði tekið jákvætt í málflutning minn tveimur árum áður. Hann ítrekaði það og sagði jafnframt að hann ætti von á að fá innan skamms tillögur nefndar sem væri að fjalla um endurskoðun á jarðalögum. Síðan hafa liðið tvö ár. Mér er kunnugt um að hæstv. ráðherra hefur ekki enn fengið í hendur þessar tillögur en ég dreg þó ekki í efa að hann hafi áhuga á að gera breytingar á lögunum. Eftir að hafa hugsað málið aftur hef ég komist að þeirri niðurstöðu að það sé ástæðulaust að hafa þann hátt á að skipa jarðanefndir í sveitarfélögunum og fela þeim sérstök völd í hendur. Ég tel að eigendur bújarða eigi að njóta sama frelsis til nýtingar á fasteignum sínum, jarðnæði og öðrum fasteignum og aðrir aðilar njóta í atvinnurekstri sem eiga atvinnutæki, lönd eða önnur slík verðmæti. Ég er þannig að færast nær þeim hugsunarhætti að það þurfi ekki önnur lög í þessu efni en lög um fasteignaviðskipti, þ.e. það eigi ekki að setja neinar aðrar hömlur á ráðstöfunarrétt bænda yfir fasteignum sínum, hvort sem þeir vilja nýta þær sjálfir með breyttum hætti eða selja þær öðrum, en settar eru eigendum annarra fasteigna. Þess vegna hef ég ásamt fjórum öðrum þingmönnum Samfylkingarinnar lagt til, í frv. til laga um breytingu á jarðalögum sem er 73. mál þingsins á þskj. 73, að sú leið verði einfaldlega valin að sett verði inn ný lokamálsgrein laga nr. 65 frá 31. maí 1976, þ.e. jarðalaga, að lögin falli úr gildi 1. janúar árið 2002. Við leggjum með öðrum orðum til að sett verði inn í lögin sólarlagsákvæði. Þá munu þessi lög falla úr gildi. Í 2. gr. frv. er síðan lagt til að fyrir þennan tíma, áður en lögin falla úr gildi, skuli hæstv. landbrh. ljúka við að endurskoða ákvæði jarðalaganna og leggja frv. að nýjum jarðalögum fyrir þingið sem þá hefst. Það er tekið fram hvert skuli vera markmið þeirrar endurskoðunar, þ.e. að tryggja eigendum bújarða sambærileg réttindi til ráðstöfunar á jörðum sínum og fasteignum, sem á þeim kunna að vera, og gilda almennt um ráðstöfunarrétt einstaklinga og lögaðila á fasteignum, þar á meðal rétt til að nýta þær eins og þeir sjálfir kjósa, selja þær eða leigja, ráðstafa þeim til erfingja eða nýta til annars en hefðbundinna búskaparnota, enda gangi það ekki gegn ákvæðum annarra laga, svo sem skipulagslaga og laga um náttúruvernd. Tekið er fram að eigi þurfi að afla leyfis viðkomandi sveitarstjórnar né annarra opinberra aðila um slíka ráðstöfun á bújörðum eða fasteignum á þeim né til annarra nytja en hefðbundinna búskaparnota, enda séu ákvæði skipulagslaga og náttúruverndarlaga virt. Hins vegar lagt til að viðkomandi sveitarstjórn verði gefinn forkaupsréttur sem sveitarstjórn geti nýtt ef hún telur að ætluð ráðstöfun á bújörðinni gangi gegn hagsmunum íbúa sveitarfélagsins. Það séu raunar einu afskiptin sem opinberir aðilar geti haft af þessum viðskiptum, að sveitarstjórn geti nýtt sér forkaupsrétt ef hún telur að tilætluð ráðstöfun á jarðeigninni, bújörðinni eða fasteignum á henni stríði gegn hagsmunum sveitarfélagsins og íbúum þess. Herra forseti. Þetta er í sjálfu sér mjög einfalt mál. Málið snýst um að innleiða sama frjálsræði í ráðstöfun bænda á eignum sínum eins og gildir um ráðstöfun annarra Íslendinga á sínu eignum. Ég er sannfærður um að ef þessum hömlum yrði aflétt þá mundi verðmæti bújarða og fasteigna á þeim stórvaxa og gera bændum auðveldara en nú er að ráðstafa þessum eignum, annaðhvort í breyttum rekstri eða til að selja þær hæstbjóðanda þannig að bændur gætu notið eðlilegrar ávöxtunar af lífsstarfi sínu. Ég trúi því ekki, virðulegi forseti, að það sé ekki almenn skoðun á Alþingi Íslendinga að þessi fornaldarlög, sem miðuð eru við allt aðra atvinnuhætti og allt annan hugsunarhátt en nú viðgengst, verði afnumin. Ég vil trúa því að unnt sé að gera slíka breytingu á því þingi sem nú situr. Að þessu loknu legg ég til að frv. verði vísað til 2. umr. og til hv. landbn.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir ræðu hans. Ég verð því miður að hryggja þingheim með því að heildarendurskoðun á jarðalögum hefur ekki gengið eins hratt og ég ætlaði. Ég vonast þó enn eftir því að sjá frv. eftir áramótin á vorþinginu um þetta mál. Hv. þm. ræddi ýmislegt í kringum jarðalögin og sérstaklega þetta ákvæði um forkaupsrétt sveitarstjórna, jarðanefndir o.s.frv. Ég get enn sem fyrr tekið undir margt í málflutningi hv. þm. um að þar orki ýmislegt tvímælis í dag. Margt hefur breyst á 25 árum. Landbúnaður hefur breyst og það þarf ekki að reka búskap á hverri einustu jörð til að framleiða mjólk og kjöt. Ég er sannfærður um að margar sveitarstjórnir hafa hálsbrotið sig við að neyta forkaupsréttar og þá kannski komið nærri miklum tilfinningum, eignarréttinum og stjórnarskránni þegar forkaupsréttar er neytt. Sá sem taldi sig vera að kaupa dýrmæta eign til framtíðar undir hugsjónir sínar eða atvinnustarfsemi, þess vegna sumarlönd, verður alltaf fyrir miklu tilfinningalegu sjokki í kringum slíkt. Þess vegna tel ég mjög mikilvægt að endurskoða þessi lög og ég styð margt af því sem fram kom í málflutningi hv. þm.

Hæstv. forseti. Það kemur mér ekkert á óvart að hæstv. landbrh. skuli styðja málflutning minn því að það hefur hann gert áður. Hæstv. ráðherra sagði að því miður hefði hann ekki enn fengið í hendur álitsgerð eða tillögur þeirrar nefndar sem við ræddum um að hann ætti von á fyrir tæpum tveimur árum. Það hefur ekkert gerst á þessu einu og hálfa ári. Ég trúi því að það sé ekki sök hæstv. landbrh. því að eins og hefur komið fram í máli hans hefur hann áhuga á að breytingarnar nái fram að ganga. Ég hef síður en svo á móti því, ef það yrði niðurstaðan, að ekki einu sinni forkaupsréttarákvæðin yrðu áfram í lögum. Ég tel miklu mikilvægara og hættulegra að hafa áfram í lögum þó ekki væri nema einhvern hluta af því mikla valdi sem jarðanefndirnar hafa. Út af fyrir sig má segja að vegna forkaupsréttar sveitarfélaga þá neyðist sveitarfélagið til, ef það vill nýta hann, að ganga inn í hæsta tilboð. Það kann að vera erfitt fyrir þann sem gerði boðið en þá er ekki verið að hafa fé af bóndanum því að hann fær þá það verð fyrir eign sína sem hann best getur fengið á frjálsum markaði. Hitt er miklu alvarlegra þegar jarðanefnd hefur vald til að neita bónda um að ráðstafa jörð sinni eða fasteignum sínum eins og hann vill og getur jafnvel skyldað hann eða neytt til að selja eignir sínar til aðila sem hann vill ekki selja, á miklu lægra verði en hann hefði getað fengið fyrir eign sína. Ef menn vilja opna alfarið ráðstöfunarrétt bónda á eigum sínum með því að fella niður bæði ákvæði um jarðalögin og forkaupsrétt sveitarfélaga þá er ég reiðubúinn til þess. En ég tel meira máli skipta að fella niður þessi miklu völd jarðanefndanna en forkaupsréttinn.

Hæstv. forseti. Ég hef ekki heyrt um eitt einasta tilfelli í sjálfu sér þar sem jarðanefndir hafa farið þannig að. En ég tek undir með hv. þm. að hlutverk jarðanefnda hefur mikið breyst, sveitarfélög hafa stækkað og tímarnir eru líka breyttir og búskaparhættir einnig. Eitt er ljóst að land, landgæði, eru vaxandi auðlindir um alla veröld. Jarðaverð á Íslandi, þrátt fyrir stöðu landbúnaðarins og erfiðleika bænda, hefur kannski aldrei verið hærra en það er í dag. Það er eftirsótt og ég sé ný búsetuskilyrði miðað við tæknina í landinu. Jarðirnar eru fasteignir sem eru eftirsóttar af fólkinu í landinu og auðvitað þurfa þau viðskipti sem mest að samrýmast því sem gerist í nútímaþjóðfélagi. Svo kann að vera að menn þurfi að vaka yfir ýmsum náttúruperlum og halda utan um þær þó að margar séu í góðum höndum hjá einstaklingunum en ég tel samt mikilvægt að vaka yfir þeim. Í sjálfu sér vil ég ekki taka undir það að ekkert hafi gerst á einu og hálfu ári í jarðalögunum. Nefndin er nú á fullu og ágætur lögmaður ráðuneytisins, Sigríður Norðmann, leiðir það starf. Það er því heilmikið að gerast. Þetta eru flókin mál. Deilur eru um land því að það er oft heilagt mál og tilfinningamál. Ég sé deilur þar sem menn deila um hálfan og heilan hektara og eiga þó kannski þúsundir hektara. Þetta eru alltaf vandmeðfarin mál og skýr lög þurfa að gilda um þessi ákvæði sem stangast ekki á við önnur atriði.

Herra forseti. Ég tel aftur á móti að málið sé ekkert mjög flókið. Ég held að málið sé mjög einfalt. Ég held að málið sé svo einfalt að þetta er svarið við spurningunni: Vilt þú að íslenskur bóndi hafi sama frelsi til athafna og hver annar atvinnurekandi? Hann megi ráðstafa fasteignum sínum eins og honum komi best svo lengi sem hann gengur ekki á rétt annarra. Þetta er mjög einfalt mál og ekkert flókið. Það eru hins vegar mörg dæmi um það, hæstv. landbrh., að jarðanefndir hafa stórlega misbeitt valdi sínu. Til dæmis var fjallað um það í Morgunblaðinu fyrir u.þ.b. fjórum árum, þar sem jarðanefnd hafði neytt bónda til að selja tilteknum aðila bújörð sína sem jarðanefndinni þóknaðist en bóndanum ekki. Og þegar leitað var eftir upplýsingum frá nefndinni um hvernig á því stæði, hver væru rökin fyrir úrskurði hennar, þá neitaði hún að gefa það upp og sagði að hún teldi að upplýsingalögin næðu ekki til hennar. Það eru u.þ.b. fjögur ár síðan um þetta var fjallað í Morgunblaðinu, um svipað leyti og ég flutti frv. mitt í fyrsta skipti. Ég þekki sjálfur úr mínu umhverfi sem þingmaður Vestfirðinga til bráðum 30 ára nokkuð mörg dæmi um slíkt hið sama, sem meira að segja tengdust fjölskyldu þeirra sem í jarðanefndinni sátu.

Herra forseti. Hér er til umræðu frv. til laga um breytingu á jarðalögum, nr. 65/1976, með síðari breytingum. Ég tek undir með hv. 1. flm., Sighvati Björgvinssyni, að þetta er í rauninni mjög einfalt mál og þessum hömlum þarf að létta af. Það hefur svo margt breyst í landbúnaðinum í dag. Búunum fer fækkandi en þau stækka og landnot eru orðin allt önnur en þau voru hér áður fyrr. Það eru t.d. miklu fleiri jarðir teknar í notkun til skógræktar, svo dæmi sé tekið. Mig langar til að drepa hér á nokkur atriði. Ég tek undir að mjög óeðlilegt er að bændur sitji ekki við sama borð í fasteignaviðskiptum og aðrir. Ekki þarf sá sem er að selja íbúð í þéttbýli að fara með erindi fyrir sveitarstjórn til að kanna hvort hún vilji hafna eða nýta forkaupsrétt. Þegar jarðir eru seldar og sveitarstjórn fær forkaupsréttinn þá er allt lagt á borðið, allir samningar manna á milli eru lagðir á borðið. Þetta tel ég vera mjög óeðlilegt í frjálsum viðskiptum. Fólk á að hafa frelsi til að sinna viðskiptum sínum, selja jarðir sínar til þeirra sem það vill án þess að það komi nokkrum öðrum við. Mér finnst þetta vera grundvallaratriði í mannréttindum í rauninni að fólk fái að selja eignir sínar eins og því þóknast. Mig langar til að tæpa aðeins á nokkrum atriðum í jarðalögunum og varðandi jarðanefndirnar sem ég tel vera algjörlega úr takt við nútímann. Í 5. gr. í jarðalögunum segir um jarðanefndir að þær eigi að ,,fylgjast með eigendaskiptum og öðrum ráðstöfunum fasteigna samkvæmt nánari fyrirmælum laga þessara.`` Þær eiga einnig að ,,gera tillögur um úthlutun landsvæða til félagsræktunar, byggingar sumarbústaða einstaklinga, orlofshúsa stéttarfélaga og til almennrar útivistar ef sóst er eftir landi í því skyni.`` Hér er sagt líka í 8. gr. að ef sveitarstjórn og/eða jarðanefnd neita ,,að samþykkja áformaða sölu fasteignar, sbr. 6. gr., og ráðherra staðfestir þá ákvörðun, og getur þá eigandi eða umráðamaður eignarinnar gert kröfu til þess, að sveitarsjóður eða ríkissjóður kaupi eign þá, sem hann vildi láta af hendi. Náist ekki samkomulag um verð, skal kaupverð eignarinnar ákveðið samkvæmt lögum um framkvæmd eignarnáms.`` Hv. 1. flm. kom mjög vel að þessu í málflutningi sínum. Í 10. gr. segir: ,,Óheimilt er að reisa sumarbústað á landi sem lögin taka til skv. 3. gr. og ekki hefur verið leyst úr landbúnaðarnotum skv. 1. og 2. mgr. 12. gr. nema jarðanefnd samþykki. Ekki er skylt að afla samþykkis skv. 1. og 2. mgr. 12. gr. vegna lóða fyrir sumarbústaði.`` Í 12. gr. segir: ,,Land, sem við gildistöku laga þessara er nýtt til landbúnaðar, má ekki taka til annarra nota, nema heimild sé til slíks í lögum. Að öðrum kosti þarf samþykki ráðherra, enda hafi það áður verið samþykkt af viðkomandi jarðanefnd og sveitarstjórn, og fyrir liggi umsögn Skipulags ríkisins og Bændasamtaka Íslands. Leyfi samkvæmt þessari grein skal þinglýst. Með notkun til landbúnaðar í merkingu þessa ákvæðis er einnig átt við land sem nýtanlegt var til landbúnaðar við gildistöku laga nr. 65/1976, þar með taldar eyðijarðir og einstakar landspildur ef því hafði ekki með staðfestu skipulagi eða heimild í öðrum lögum verið ráðstafað til annarra nota.`` Síðan segir hér líka: ,,Óski stéttarfélag eftir landi til reksturs orlofshúsa fyrir félagsmenn er jarðanefnd rétt að heimila slík afnot lands rýri þau ekki til muna kosti jarðarinnar til búskapar.`` Hvað í veröldinni kemur það jarðanefnd við ef bóndi vill skipuleggja land sitt til sumarbústaða eða til orlofshúsa? Einnig segir í 12. gr.: ,,Til að skipta landi jarða og sameiginlegu landi fleiri jarða, til að sameina jarðir og til að leggja lönd eða jarðir til afrétta þarf samþykki jarðanefnda og sveitarstjórna og staðfestingu landbúnaðarráðuneytisins, að fenginni umsögn Bændasamtaka Íslands. Stofnun nýrra býla eða fleirbýlis á jörð er háð samþykki viðkomandi jarðanefndar, sveitarstjórnar og landbúnaðarráðuneytisins.`` Um viðurkenningu á nýjum býlum félagsbúa og jarðaskrá segir í jarðalögunum í 22. gr.: ,,Til þess að stofna nýtt býli til búvöruframleiðslu, þar með talið til ylræktar, garðræktar, fiskræktar og loðdýraræktar eða til smáiðnaðar og þjónustu sem tengd er landbúnaði, þarf heimild landbúnaðarráðuneytisins, enda hafi viðkomandi sveitarstjórn og jarðanefnd samþykkt stofnun býlisins.`` Þetta finnst mér líka vera alveg með ólíkindum að koma þurfi til leyfi allra þessara aðila. Það þarf ekki ef setja á upp smáiðnað í kaupstað t.d. ,,Umsókn um stofnun nýs býlis skal senda landbúnaðarráðuneytinu ásamt upplýsingum um hvers konar búskap fyrirhugað er að stunda á býlinu. Þá skulu fylgja umsókn gögn er sýni að umsækjandi hafi tryggt sér umráðarétt yfir landi og annarri búrekstraraðstöðu.`` Þetta er í sjálfu sér alveg nauðsynlegt því það gengur ekki að fólk sé með bústofn og eigi ekki yfir jarðnæði að ráða. En það er ekkert sem hamlar því að einhver kaupi sér jörð og setjist að með bústofn án þess að hafa nokkuð í höndunum um það að hann geti í sjálfu sér hugsað um hann á réttan hátt. Hann þarf engin leyfi til þess. Hvað varðar forkaupsréttinn, eins og ég kom að hér áðan, þá finnst mér hann vera alveg ótækur og gengur ekki að menn geti ekki haft viðskipti sín á frjálsan hátt. Hvað varðar óðalsjarðir, þá fá sveitarstjórnir oft það verkefni að leysa jarðir undan óðalsrétti og t.d. núna varðandi uppkaup í búfjársamningnum þá geta bændur sem búa á óðalsjörðum ekki lagt inn rétt sinn, þeim er hamlað að ganga til viðskipta við ríkið um að kaupa réttinn, því að lög um óðalsjarðir eru með það miklum skilyrðum. Í 54. gr. um óðalsjarðir í jarðalögunum stendur: ,,Erfðafjárskattur greiðist ekki af ættaróðali eða fylgifé þess við afhendingu óðalsins til erfingja eða viðtakanda.`` Og það er trúlegast þetta sem heldur í þá sem vilja halda jörðum í óðalseign. Í 55. gr. segir: ,,Jarðeigandi og aðrir geta ánafnað ættaróðali fylgifé, svo sem kvikfénað, verkfæri, húsmuni eða annað, og er það þá fylgifé óðalsins, sem skylt er að halda við og endurnýja. Jarðræktarstyrkur, byggingarstyrkur og aðrir opinberir styrkir, sem veittir eru til umbóta á óðalsjörðum, verða eign óðalsins.`` Í 60. gr. segir: ,,Eigi má gera aðför í ættaróðali eða selja það til lúkningar skuldum öðrum en áhvílandi veðskuldum eða opinberum sköttum, er hvíla á eigninni sjálfri. Sama gildir um fylgifé óðalsins.`` Í 61. gr. segir að ef óðalsbóndi vill fá óðalið leyst frá óðalsákvæðum þá þarf jarðanefnd líka að mæla með því ,,og þeir ættingjar, sem rétt hafa til óðalsins, hafa lýst því yfir skriflega að þeir óski ekki eftir að taka við því til ábúðar. Samþykki landbúnaðarráðherra lausn óðals frá óðalsákvæðum er óðalsréttarhafa heimilt að selja það við því verði og þeim kaupanda er hann kýs, enda hafi þeir sem forkaupsrétt eiga að lögum hafnað honum.`` En þá á það eftir að fara alla þessa leið til baka. Herra forseti. Hæstv. ráðherra gat þess að þessi lög væru í endurskoðun. Ég held að mál sé að linni og nefndin fari nú að vinna vinnu sína og lögin komi fram eigi síðar en helst í kringum áramótin. Ég tel að þetta séu mikil réttlætismál og veit að landbn. mun fara mjög vel yfir frv.

Herra forseti. Ég hef áður rætt ítarlega um jarðalög. Þannig var að mér varð það einu sinni á að lesa þessi lög og þau eru með ólíkindum. Einhverjir sem er mjög illa við bændur eða vondir við bændur hafa sett þessi lög því að þau skerða eignarrétt bænda umfram aðra Íslendinga. Ég efast um að þessi lög fái staðist eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar, þvílík er takmörkunin á eignarrétti bænda. Ég tek því undir með hv. 1. flm., Sighvati Björgvinssyni, um þetta mál. Þessi lög skaða bændur, t.d. forkaupsrétturinn. Það er ekki rétt sem hér var áðan sagt að hann skaði ekki bændur vegna þess að ef einhver gerir tilboð í jörð og má eiga von á því að tilboðið verði eyðilagt með forkaupsrétti þá leggur hann ekki í þá vinnu, þannig að þetta skaðar bændur og einnig þá sem gera tilboð. Og svo er náttúrlega vald jarðanefnda, eins og hér hefur verið nefnt mörgum sinnum, það mikið að það er veruleg skerðing á eignarrétti. Það er með ólíkindum að bændur skuli hafa sýnt þann undirlægjuhátt að láta þessi lög yfir sig ganga og þá niðurlægingu sem felst í þessum lögum. Ég er hlynntur frelsi einstaklingsins og líka bóndans því hann er jú einstaklingur. Ég er mjög mikið á móti því að þeir geti ekki ráðstafað eignum sínum eins og aðrir landsmenn. Hér voru sett árið 1976, herra forseti, sérlög á bændur og ég vil segja að einhver hefur verið sérdeilis vondur við bændur á þeim tíma. En það er fleira sem hindrar eignarrétt bænda. Skipulagslög eru í síauknum mæli að hindra það hvernig bændur geta farið með jarðir sínar. Við ræðum þau ekki hér í dag en það má gjarnan koma fram að þar er eignarrétturinn líka takmarkaður. Ég vil benda á eitt, herra forseti. Nú eru komnir nýir tímar með ljósleiðurum, gagnagrunnum, gagnaflutningum, örbylgjusendum og slíku þannig að nú geta menn farið að búa í sveitum landsins sem ekki stunda búrekstur, t.d. arkitektar, verkfræðingar, læknar og fleiri. Þessi lög hindra það vegna þess að markmið þeirra er að allar jarðir séu í búrekstri. Þannig hefur stöðugt fækkað í sveitum landsins af því að aðrir mega ekki koma inn í sveitirnar en þeir sem stunda búrekstur og það er offramleiðsla í landbúnaði þannig að við sjáum fram á sífellda fækkun í sveitunum með mikilli hættu fyrir félagslíf sveitanna. Þessi lög hindra því það að menn flytji í sveitirnar til að búa þar og stunda aðra starfsemi en búrekstur. Herra forseti. Ég skora á hæstv. landbrh. að flýta endurskoðun á lögunum sem á að vera fólgin í því að leggja þau af og fara nú að vera góður við bændur.

Herra forseti. Ég vil aðeins nota tækifærið til að þakka þeim þingmönnum og hæstv. ráðherra sem tekið hafa hér til máls og lýst yfir stuðningi við þetta frv. eða við þá hugsun sem í því felst og þann málflutning sem ég hef viðhaft um þetta. Það er alveg rétt hjá hv. þm. Pétri Blöndal að skipulagslög ná orðið til landsins alls. Það er líka rétt hjá hv. þm. að lög um fasteignaviðskipti taka til fasteignaviðskipta. Og það er spurning í mínum huga hvort nokkur ástæða sé til að hafa fleiri lög, hvort ekki sé rétt bara einfaldlega að fella jarðalögin úr gildi, hvort það sé ekki nóg. Ég óttast hins vegar að í þessu langa endurskoðunarferli í landbrn. verði niðurstaðan sú að menn reyni með einhverju móti að halda a.m.k. einhverjum af þeim óréttlátu ákvæðum sem eru í lögunum lifandi áfram. Það er búið að bíða eftir þessu nokkuð lengi og ég áfellist ekki ráðherrann því að mér er alveg kunnugt um að hann hefur áhuga á því að gera breytingu á þessum málum. En ég held að hv. landbn. ætti að taka til alvarlegrar skoðunar að ef ekki koma fram þær breytingar á jarðalögum sem fullnægja þeim sjónarmiðum sem hér hafa komið fram og menn eru sammála um þá afgreiði hún þetta mál einfaldlega með því að setja sólarlagsákvæði á jarðalögin og fella þau úr gildi á einhverjum tilteknum tíma eins og þarna er lagt til að gert verði. Mér hefði kannski verið nær að flytja slíkt mál fyrir fjórum árum þegar ég lagði það á mig að vinna endurskoðað frv. um ný jarðalög, og leggja einfaldlega til í staðinn að þau yrðu felld úr gildi á einhverjum ákveðnum tíma. Þá væri a.m.k. búið að setja tiltekið stopp við framkvæmdina og landbrn. yrði þá að koma fram með skynsamlegar breytingar á jarðalögum fyrir þann tíma ef það vill varðveita þetta nafn í lagasafninu.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á skipulags- og byggingarlögum, nr. 73/1997, með síðari breytingum. Á síðasta þingi mælti ég fyrir frv. til laga um breytingu á skipulags- og byggingarlögum. Þar var gerð tillaga um fjölmargar breytingar á skipulags- og byggingarlögum í ljósi fenginnar reynslu af framkvæmd laganna. Frumvarpið var lagt fram í marsmánuði og náði ekki fram að ganga. Þegar umhvrn. fór yfir þær athugasemdir sem fram komu við frv. þegar það var til meðferðar á Alþingi kom í ljós að þær voru mjög umfangsmiklar margar hverjar og að erfitt yrði að ná samstöðu um nokkur meginatriði í frv. öðruvísi en ráðuneytið og hlutaðeigandi aðilar færu aftur yfir málið. Með hliðsjón af því hefur verið ákveðið að leggja fram nýtt frv. þar sem eingöngu eru lagðar til nauðsynlegar breytingar og leiðréttingar á lögunum í ljósi nærri þriggja ára reynslu af framkvæmd þeirra en í staðinn verði hafin heildarendurskoðun á lögunum fljótlega eftir áramót með það að markmiði að frv. til heildarlaga verði lagt fram á löggjafarþingi 2002--2003. Þær breytingar sem hér eru lagðar til eru unnar í umhvrn. í samvinnu við Skipulagsstofnun og að höfðu samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga og Samtök iðnaðarins. Framkvæmd skipulags- og byggingarlaga byggir að miklu leyti á setningu reglugerða og skipta þar tvær mestu máli, annars vegar skipulagsreglugerð og hins vegar byggingarreglugerð en þessar reglugerðir öðluðust gildi í júlí 1998. Við gerð þessara reglugerða, þó sérstaklega byggingarreglugerðar og við framkvæmd hennar, hafa komið í ljós ýmsir agnúar á lögunum sem nauðsynlegt er að sníða af hið fyrsta. Mun ég hér á eftir gera í stuttu máli grein fyrir helstu efnisatriðum sem fram koma í frv. Í 1. gr. eru lagðar til breytingar á hugtakinu nýtingarhlutfall en nokkur óvissa hefur ríkt um hvernig skilgreina beri hugtakið. Því er lagt til að í stað ,,brúttógólfflatar`` komi ,,brúttóflatarmál`` en það er vel skilgreint í staðlinum ÍST 50:1998 sem samanlagt brúttóflatarmál allra hæða byggingar. Með þessu ætti óvissa um skilning á hugtakinu nýtingarhlutfall að vera úr sögunni. Í 2. gr., sbr. og 6. og 7. gr. frv., er lagt til að kostnaður við rekstur Skipulagsstofnunar greiðist úr ríkissjóði í stað þess að svokölluðu skipulagsgjaldi er að hluta til ætlað að standa undir rekstri Skipulagsstofnunar. Í staðinn er lagt til í 6. gr. að komið verði á fót sérstökum Skipulagssjóði sem skipulagsgjöld skulu renna til og hlutverk sjóðsins sé að standa straum af hlut ríkisins í kostnaði sveitarfélaga við gerð skipulagsáætlana. Í 6. gr. er lagt til að Skipulagsstofnun sjái um umsýslu sjóðsins og fari með ákvarðanir um framlag ríkisins til gerðar einstakra skipulagsáætlana sveitarfélaga. Með þessu yrði algjörlega skilið á milli þátttöku ríkisins í skipulagsgerð sveitarfélaga og fjárhagslegs rekstrar Skipulagsstofnunar. Í 3. gr. er lagt til að ráðherra geti fengið umsögn Skipulagsstofnunar og hlutaðeigandi sveitarstjórnar og veitt undanþágu frá einstökum ákvæðum skipulagsreglugerðar og í 8. gr. að ráðherra geti með sama hætti veitt undanþágu frá byggingarreglugerð. Í vissum tilvikum kann að vera réttlætanlegt að veita undanþágu frá ákvæðum þessara reglugerða og er eðlilegt að ráðherra sem setur reglugerðirnar hafi slíka undanþáguheimild. Þetta er í samræmi við aðra löggjöf á sviði umhverfismála, svo sem lög nr. 7/1998, um hollustuhætti og mengunarvarnir. Í 4. gr. er lagt til að heimilt verði að beita sérstakri svæðisskipulagsmeðferð vegna mannvirkja og áætlana sem ná til fleiri en eins sveitarfélags, svo sem vegna þjóðvega, orkumannvirkja og fjarskiptalína og áætlana um framkvæmdir eða ráðstöfun lands til nýtingar eða verndar. Sífellt færist í vöxt að gerðar séu áætlanir sem ná til fleiri sveitarfélaga. Nauðsynlegt er að hægt sé að beita sérstakri svæðisskipulagsmeðferð í slíkum tilvikum. Í 5. gr. er lagt til að skýrt verði kveðið á um að sveitarstjórn beri ábyrgð á gerð deiliskipulags. Er það gert til samræmis við framsetningu í 16. gr. laganna um aðalskipulag sem er á ábyrgð sveitarfélags en deiliskipulag er nánari útfærsla á aðalskipulagi. Einnig er lagt til að sérstaklega verði kveðið á um að landeigendum eða framkvæmdaraðilum sé þó heimilt að vinna deiliskipulagstillögur á sinn kostnað og að slíkar tillögur geti viðkomandi aðilar lagt fyrir sveitarstjórn sem þá taki afstöðu til þess hvort hún geri tillöguna að sinni og auglýsi hana þá samkvæmt lögunum. Kostnaður sem félli til eftir að sveitarstjórn er búin að ákveða að gera tillöguna að sinni mundi falla á sveitarstjórn. Deilt hefur verið um að undanförnu hvort landeigendum eða framkvæmdaraðilum sé heimilt að hafa frumkvæði að deiliskipulagi jafnvel á sinn kostnað en ákvæði þar að lútandi er í skipulagsreglugerð og þykir rétt að tryggja lagalegan grundvöll ákvæðisins. Í b-lið 5. gr. er lagt til að unnt verði að auglýsa deiliskipulagstillögu samtímis auglýsingu á samsvarandi breytingu á aðalskipulagi. Framkvæmdin hefur verið með þeim hætti að deiliskipulagstillögur hafa verið kynntar samhliða tillögum um breytingar á aðalskipulagi þótt í lögum sé kveðið skýrt á um að deiliskipulag skuli vera í samræmi við aðalskipulag sem strangt til tekið ber að túlka svo að ganga beri frá aðalskipulagsbreytingu að fullu áður en deiliskipulagstillaga er kynnt. Úrskurðarnefnd skipulags- og byggingarmála hefur nýlega kveðið upp úrskurð í þessu efni þar sem fram kemur að gengið skuli frá aðalskipulagsbreytingu að fullu áður en deiliskipulagstillaga er kynnt. Ljóst er að það er framkvæmd skipulagsmála til framdráttar að lögin gefi kost á því að þessar tillögur sé kynntar samtímis. Liggja þá fyrir ítarlegri gögn við kynningu aðalskipulagstillögunnar sem gefa hagsmunaaðilum betri kost á að taka afstöðu til þeirra breytinga sem fyrirhugaðar eru og er það því betur fallið til þess að ná markmiði skipulags- og byggingarlaga um öryggi í skipulags- og byggingarmálum heldur en ef tillögurnar eru kynntar hvor í sínu lagi, jafnvel með margra mánaða millibili. Verði þessi heimild nýtt mun það einnig stytta málsmeðferð um u.þ.b. þrjá mánuði. Þetta breytir þó ekki því að óheimilt yrði að auglýsa gildistöku deiliskipulags í Stjórnartíðindum fyrr en auglýst hefur verið í Stjórnartíðindum gildistaka samsvarandi breytingar á aðalskipulagi. Í 7. gr. er lögð til nánari útfærsla á þeim hugtökum sem marka þann gjaldstofn sem skipulagsgjald hvílir á. Lagt er til að í staðinn fyrir hugtakið stofnkostnaður verði notað hugtakið heildarkostnaður en með því er átt við allan kostnað við gerð mannvirkis, þar á meðal við verkframkvæmd, hönnun og eftirlit. Ekki þykir rétt að kostnaður við rannsóknir komi inn í gjaldtöku skipulagsgjalds, enda framkvæmdaraðili oft að vinna grunnrannsóknir sem nýtast einnig öðrum, þar á meðal skipulagsyfirvöldum. Í 9. gr. er lagt til að byggingarvörur á markaði skuli uppfylla ákvæði reglugerða um viðskipti með byggingarvörur nr. 431/1994 sem sett var til þess að uppfylla skyldur sem Ísland undirgekkst með samningnum um Evrópskt efnahagssvæði. Þessi tilskipun hefur að mestu verið óvirk fram að þessu á Evrópska efnahagssvæðinu þar sem ekki hefur verið unnt að ljúka gerð samhæfðra staðla og tæknisamþykkta innan Evrópusambandsins. Þessar ákvarðanir hafa nú flestar verið teknar af framkvæmdastjórn Evrópusambandsins á grundvelli samþykkta fastanefndar Evrópusambandsins um byggingarmál. Hins vegar mun útgáfa samhæfðra staðla og tæknisamþykkta taka nokkurn tíma. Því verður enn bið á að ákvæði reglugerðarinnar um viðskipti með byggingarvörur verði að fullu virk varðandi allar byggingarvörur hér á landi og er því gerð tillaga um í ákvæði til bráðabirgða, sbr. c-lið, að þar til slíkar reglur hafa tekið gildi skuli vísa framleiðendum og innflytjendum byggingarvara á þá málsmeðferð sem mun gilda um byggingarvöru á Evrópska efnahagssvæðinu í nánustu framtíð. Mun ég fjalla nánar um það í lok ræðu minnar, virðulegur forseti. Í 10. gr. er lagt til það nýmæli að skipulagsnefnd sé heimilt að stytta tímabil grenndarkynningar ef þeir sem hagsmuna eiga að gæta hafa lýst skriflega yfir því með áritun á uppdrátt að þeir geri ekki athugasemdir við fyrirhugaða framkvæmd eða breytingu á deiliskipulagi, áður en fjórar vikur eru liðnar. Framkvæmdin yrði að sjálfsögðu í höndum skipulagsnefndar sem mundi óska eftir slíkri áritun fallist hún á að heimila styttra tímabil en fjórar vikur. Í sumum tilvikum er um tiltölulega einföld mál að ræða og fáa hagsmunaaðila og því ástæðulaust að bíða í fjórar vikur. Hins vegar er mikilvægt að hagsmunaaðilar geri sér grein fyrir því hvað þeir eru að samþykkja og því er nauðsynlegt að þeir riti samþykki sitt á aðaluppdrátt vegna byggingarleyfisumsókna en deiliskipulagsuppdrátt vegna óverulegra breytinga á deiliskipulagi. Í 12. gr. er lagt til að fyrirtæki þar sem starfa löggiltir hönnuðir geti lagt uppdrætti fyrir byggingarnefnd, sem og einstaklingar sem eru löggiltir hönnuðir, að því tilskildu að fyrirtækið hafi fullnægjandi ábyrgðartryggingu. Í dag er eingöngu heimilt að viðurkenna einstaklinga í slíkum tilvikum. Eðlilegt þykir að fyrirtækið þar sem löggiltur hönnuður starfar geti lagt inn uppdrætti fyrir byggingarnefnd, þ.e. löggiltur hönnuður skrifar undir fyrir hönd fyrirtækisins en það taki síðan ábyrgðartryggingu fyrir verkum sem unnin eru í nafni þess og beri ábyrgð á þeim. Í 13. gr. er lagt til að allar starfsstéttir sem hljóta löggildingu sem hönnuðir þurfi tveggja ára starfsreynslu áður en þeim er heimilt að fara í próf hjá prófnefnd mannvirkjahönnuða. Í 48. gr. gildandi laga eru kröfur um starfsreynslu mismunandi eftir stéttum. Þannig þurfa arkitektar enga starfsreynslu, byggingarfræðingar 20 mánaða en aðrar stéttir þriggja ára starfsreynslu. Lagt er til að allir standi jafnt að vígi hvað varðar kröfur um starfsreynslu og að þeir verði að loknu starfsreynslutímabili að standast próf. Í 15. gr. er lögð til sú breyting að blikksmíðameisturum, málarameisturum, stálvirkjameisturum og veggfóðrarameisturum verði heimilt að vera byggingarstjórar auk þeirra sem þegar eru taldir upp í 51. gr. Með þessari breytingu er öllum iðnmeisturum sem hafa heimild til að bera ábyrgð á verkþáttum iðnmeistara fyrir byggingarnefnd og hlotið hafa löggildingu heimilt að starfa sem byggingarstjórar. Einnig er lögð til sú breyting að arkitektar, byggingartæknifræðingar og byggingarfræðingar, verkfræðingar og tæknifræðingar með hliðstæða menntun á byggingarsviði geti orðið byggingarstjórar, en í gildandi lögum er krafist þriggja ára starfsreynslu af þessum aðilum af verk- og byggingarstjórn eða byggingareftirliti til þess að þeir geti orðið byggingarstjórar. Það er engin ástæða til þess að krefjast starfsreynslu af þessum aðilum en ekki iðnmeisturum. Í 15. gr. er enn fremur lagt til að fyrirtækjum og stofnunum verði veitt heimild til þess að vera byggingarstjórar, starfi þar aðili sem uppfyllir skilyrði til þess að vera byggingarstjóri. Samkvæmt 51. gr. gildandi laga geta eingöngu einstaklingar orðið byggingarstjórar og hefur þetta reynst bagalegt enda taka fyrirtæki oft að sér byggingarstjórn og verða þá að ráða einstaklinga með réttindi til að sinna henni og verða þau að taka lögboðna tryggingu. Eðlilegra er að fyrirtækið sjálft sé ábyrgt fyrir þessu og taki lögboðna ábyrgðartryggingu. Í 17. gr. er lagt til að sveitarstjórnum verði heimilt að taka gjald fyrir yfirferð hönnunargagna, sbr. 46. gr. laganna en samkvæmt henni er byggingarfulltrúa heimilt, að fengnu samþykki sveitarstjórnar, að fela prófhönnuði eða faggiltri skoðunarstofu yfirferð og samþykkt séruppdrátta og að taka gjald fyrir sem nemur þeim útgjöldum sem yfirferðin hefur í för með sér. Sé um að ræða slíka yfirferð hjá byggingarfulltrúa er ekki heimild til gjaldtöku og er nauðsynlegt að breyta þessu því að annars væri verið að mismuna þeim sem sækja um byggingarleyfi eftir því hvort byggingarfulltrúi, prófhönnuður eða faggilt skoðunarstofa sér um yfirferðina. Í 19. gr., breytingu á ákvæðum til bráðabirgða, er lagt til að sveitarstjórn skuli heimilt að auglýsa deiliskipulagstillögur samkvæmt 25. gr. laganna þar sem ekki er fyrir hendi aðal- eða svæðisskipulag, að fengnum meðmælum Skipulagsstofnunar. Þetta er í samræmi við framkvæmd 3. tölul. bráðabirgðaákvæða skipulags- og byggingarlaga og áður 2. mgr. 5. gr. skipulagslaga, nr. 19/1964, en rétt þykir að taka af allan vafa um heimild til slíkrar málsmeðferðar. Þar til fyrir liggur aðalskipulag af öllu landi sveitarfélaga, er nauðsynlegt að unnt sé að ganga frá deiliskipulagi af afmörkuðum svæðum í dreifbýli með þessum hætti, þ.e. án þess að fyrir liggi aðal- eða svæðisskipulag. Enn fremur er í b-lið 19. gr. lagt til að unnt verði að vinna deiliskipulag á grundvelli svæðisskipulags, þar sem ekki liggur fyrir aðalskipulag. Víða í dreifbýli háttar þannig til að fyrir liggur svæðisskipulag en ekki aðalskipulag. Á þessum svæðum hefur verið litið svo á að unnt sé að vinna deiliskipulag á grundvelli svæðisskipulags, en beina lagaheimild fyrir slíku hefur skort. Eingöngu verður unnt að vinna deiliskipulag á grundvelli svæðisskipulags í þeim tilvikum sem viðkomandi svæðisskipulagsáætlun markar stefnu um þá landnotkun sem deiliskipulagið fjallar um. Rétt er að geta þess að sveitarfélög skulu hafa lokið gerð aðalskipulags 1. janúar 2008, sbr. 2. tölul. ákvæðis til bráðabirgða í gildandi lögum og miðast því þessi heimild einnig við það tímamark. Í síðari mgr. b-liðar 19. gr. er fjallað um málsmeðferð varðandi byggingarvöru, samanber það sem ég sagði hér á undan. Þar sem enn hefur ekki verið lokið við gerð samhæfðra staðla og tæknisamþykkta sem reglugerð um viðskipti með byggingarvörur vísar í, sbr. 9. gr. frv., er nauðsynlegt að kveða á um tímabundna málsmeðferð en markmiðið er að leitast verði við að þar til reglugerð um viðskipti með byggingarvörur nær til allra byggingarvara fari framleiðendur og innflytjendur byggingarvara að í samræmi við þá málsmeðferð sem gildir um byggingarvörur á Evrópska efnahagssvæðinu. Bráðabirgðaákvæðið tekur mið af þeim kröfum sem fram koma í 9. gr. frv. en út frá því er gengið að vörur hafi vottun eða umsögn um að þær uppfylli kröfur byggingarreglugerða, standist staðla og falli að verklagi og séríslenskum aðstæðum. Ljóst er að taka verður til hendinni í tengslum við framkvæmd reglugerðar um byggingarvörur á markaði og þarf að leggja í töluverða vinnu þar að lútandi, ekki síst með hliðsjón af stöðlum. Þar til búið er að leysa þetta mál er ljóst að í vissum tilvikum verða byggingaryfirvöld að sætta sig við að fyrir liggi umsagnir um vöruna þar sem erfitt yrði að koma við vottun auk þess sem hún yrði mjög dýr. Virðulegur forseti. Ég hef hér farið yfir helstu atriði frv. og legg til að því verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhvn.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir þáltill. þess efnis að Alþingi álykti að skora á ríkisstjórnina að tilnefna Eyjabakka á skrá Ramsar-samningsins yfir alþjóðlega mikilvæg votlendissvæði. Flutningsmenn auk mín eru tveir hv. þm., þær Katrín Fjeldsted og Þórunn Sveinbjarnardóttir. Herra forseti. Ramsar-samningurinn sem Ísland á aðild að hefur það að markmiði að vernda votlendissvæði sem talist geta mikilvæg á alþjóðlegan mælikvarða, einkum með tilliti til fuglalífs. Ísland gerðist aðili að samningnum árið 1978 og skuldbatt sig þar með til að lúta meginákvæðum hans sem eru þau að tilnefna votlendissvæði á lista samningsins, stuðla að skynsamlegri nýtingu votlendissvæða, stofna friðlönd á votlendissvæðum og þjálfa starfsmenn þeirra, auk þess að taka þátt í alþjóðlegu samstarfi um votlendisvernd. Mikilvægi votlendis út frá alþjóðlegum sjónarhóli er óumdeilt. Votlendi er talið mikilvægt á alþjóðlegan mælikvarða þegar það fóstrar reglulega plöntu- og dýrategundir á viðkvæmu stigi lífsferils eða veitir þeim athvarf við erfið skilyrði, þegar það fóstrar reglulega 20.000 votlendisfugla og þegar það fóstrar reglulega 1% af einstaklingum stofns einnar tegundar eða deilitegundar. Herra forseti. Það er yfirlýst stefna aðila Ramsar-samningsins að gera átak til að fjölga svæðum á skrá hans. Á aðildarríkjafundi vorið 1999 var samþykkt rammaáætlun um þróun Ramsar-skrárinnar. Í þeirri samþykkt er m.a. sett fram það markmið að árið 2005 verði Ramsar-svæðin orðin 2.000. Það yrði gífurleg fjölgun því í dag eru þau nýlega orðin 1.000. Í þessari samþykkt eru aðildarþjóðirnar einnig hvattar til að nota rammaáætlunina til að þróa kerfisbundnar aðferðir til þess að ákvarða svæði á skrána. Já, þetta eru skýr fyrirmæli, herra forseti, og göfug markmið. Þess ber líka að geta að á þessum fundi vorið 1999 var einnig samþykkt ályktun þar sem aðildarríkin eru hvött til að styrkja viðleitni sína til þess að allar framkvæmdir og áætlanir sem áhrif geta haft á vistfræðilega eiginleika votlendissvæða á Ramsar-skránni, eða á önnur votlendissvæði viðkomandi lands, verði háð ítarlegu mati á umhverfisáhrifum. Um mikilvægi votlendis í íslenskri náttúru er hægt að hafa mörg orð. Það mætti t.d. ræða um hversu kappsamir Íslendingar voru á árum áður við að ræsa fram mýrar, þurrka upp votlendissvæði og vinna þau til ræktunar. Það verður ekki gert hér enda hefur hin seinni ár verið meira lagt upp úr því að endurheimta það votlendi sem einu sinni var. Þær tilraunir benda til að slíkt sé framkvæmanlegt í einhverjum mæli en ekki liggja fyrir nægar rannsóknir til að hægt sé að fullyrða nokkuð um möguleika okkar í þeim efnum. Hitt er ekki heldur ljóst hversu mikill hluti votlendis í náttúru Íslands hefur verið ræstur fram, en talið er að a.m.k. helmingur votlendis í byggð hafi beðið tjón af framræslu. Herra forseti. Til að uppfylla ákvæði Ramsar-samningsins hefur Ísland tilnefnt þrjú svæði á skrá hans: Mývatn og Laxársvæðið voru tilnefnd 1978, Þjórsárver voru tilnefnd inn á skrána 1990 og Grunnafjörður í Borgarfirði var tilnefndur 1996. Í fskj. með þáltill. þessari kemur nánar fram hvað íslensk stjórnvöld hafa gert til að standa við skuldbindingar sínar. Þar er um að ræða I. kafla úr skýrslu hæstv. umhvrh. um framkvæmd alþjóðlegra samninga á sviði náttúruverndar sem birt var á þskj. 1376 á síðasta þingi. Við Ramsar-samninginn starfar eftirlitsnefnd sem hefur það hlutverk að kanna hvernig ákvæðum samningsins er framfylgt í þeim ríkjum sem hafa tilnefnt svæði inn á skrá hans. Það verður að segjast eins og er að Ísland hefur ekki alltaf verið til fyrirmyndar að áliti eftirlitsnefndarinnar. Þannig hafa bæði Mývatn og Þjórsárver verið sett á sérstaka skrá yfir svæði sem talin eru í hættu vegna nýtingar sem ekki getur talist sjálfbær, svokallaða Montreux-skrá. Þau hafa að vísu verið tekin af henni aftur vegna yfirlýsinga íslenskra stjórnvalda frá 1993 en eftirlitsnefndin mun hafa á þeim sérstakar gætur. Eitt af mikilvægum ákvæðum samningsins hefur ekki verið uppfyllt af Íslands hálfu en það er kvöð sú sem hvílir á aðildarríkjunum að gera skrá um votlendissvæði innan sinnar lögsögu sem talist geta mikilvæg á alþjóðlega vísu. Komið hefur fram í máli hæstv. umhvrh. að skrá af þessu tagi komi til með að heyra undir gerð náttúruverndaráætlunar sem er í undirbúningi samkvæmt lögum um náttúruvernd og mun þar með væntanlega verða lögð fyrir Alþingi eigi síðar en árið 2002. Þeirri yfirlýsingu hæstv. ráðherra ber að sjálfsögðu að fagna en jafnframt verður að geta þess að frv. til fjárlaga ársins 2001 gerir ekki beint sérlega vel við þá náttúruverndaráætlun og ekki var rausnin heldur of mikil af hendi fjárveitingavaldsins til verkefnisins á yfirstandandi ári en vonandi verður hægt að bæta úr. Herra forseti. Af þessum inngangi má ljóst vera að skyldur íslenskra stjórnvalda gagnvart Ramsar-samningnum eru miklar og ekki allar uppfylltar. Því er full þörf á því fyrir íslensk stjórnvöld að efla meðvitund um mikilvæg votlendissvæði og er þá komið að kjarna þessarar tillögu. Herra forseti. Með nokkrum sanni má segja að votlendissvæði sem kjörið er á Ramsar-skrána, Eyjabakkar, hafi hreinlega stokkið upp í fangið á íslenskum stjórnvöldum fyrr á árinu þegar horfið var frá hugmyndum um Fljótsdalsvirkjun með miðlunarlóni á Eyjabökkum. Eyjabakkar uppfylla öll skilyrði þess að vera tilnefndir sem Ramsar-svæði. Svæðið hefur verið á náttúruminjaskrá síðan 1978 og unnið hefur verið að friðlýsingu þess síðan 1991. Herra forseti. Í allri þeirri vinnu sem fram fór við þáltill. iðnrh. um framhald framkvæmda við Fljótsdalsvirkjun á 125. löggjafarþingi var mikilvægi Eyjabakkasvæðisins staðfest af ótal vísinda- og fræðimönnum. Óhætt er að fullyrða að svæðið sé einstakt í náttúru Íslands því hvergi annars staðar er að finna samfellt gróðurlendi frá sjó að jökli sem liggur í 650 m hæð yfir sjávarmáli. Einu staðirnir sem mögulega er hægt að bera saman við Eyjabakka eru Þjórsárver og Hvítanes. Hvað fuglalífið varðar þá verpa 13 fuglategundir á svæðinu, sem er mikið miðað við önnur afmörkuð svæði á hálendi Íslands, auk þess sem talið er að 4--5% af íslensk/grænlenska heiðagæsastofninum og 2% af íslenska álftastofninum nýti sér svæðið. Þá munu 50--70% geldra heiðagæsa fella fjaðrir á Eyjabökkum. Þessar staðreyndir sýna svo ekki verður um villst að hér er um mikilvægt svæði að ræða sem að mati flutningsmanna er sjálfsagt að fái sess á Ramsar-skránni yfir alþjóðlega mikilvæg votlendissvæði. Herra forseti. Snemma í haust gaf ríkisstjórn Íslands út þá ánægjulegu tilkynningu að að hún hygðist stofna Vatnajökulsþjóðgarð árið 2002 á alþjóðlegu ári fjalla. Þessu ber að fagna og ég þori að fullyrða að hugmyndin á mikinn hljómgrunn hér á Alþingi. En þess ber líka að geta að sú umræða sem fram fer um þá hugmynd er frjó og í henni ber þegar talsvert á þörfinni fyrir að ræða stærð þess svæðis sem færi undir mögulegan þjóðgarð. Það verður að segjast eins og er að allt svæðið umhverfis jökulinn er þess eðlis að mikilvægt er að það sé skoðað og skilgreint. Það má því ljóst vera af núgildandi náttúruminjaskrá að þarna leynast gífurleg verðmæti. Hinn 29. september sl. var haldin ráðstefna á Kirkjubæjarklaustri sem fjallaði um Vatnajökulsþjóðgarð. Á ráðstefnu þeirri var það mál manna að Vatnajökull og svæðið umhverfis hann hefði alþjóðlegt verndargildi og því afar mikilvægt að efla náttúruvernd á svæðinu. Herra forseti. Tilnefning Eyjabakka á lista Ramsar-samningsins um alþjóðlega mikilvæg votlendissvæði væri veigamikið skref í þá átt. Að svo mæltu legg ég til að tillögunni verði að lokinni umræðunni vísað til hv. umhvn.

Herra forseti. Á 125. löggjafarþingi lagði hæstv. umhvrh. fram skýrslu um framkvæmd alþjóðlegra samninga á sviði náttúruverndar samkvæmt beiðni minni og fleiri þingmanna Samfylkingarinnar. Þar er m.a. greint frá skyldum Íslands vegna Ramsar-samþykktarinnar um verndun votlendis. Varla þarf að tíunda fyrir hv. þm. mikilvægi Eyjabakkanna með tilliti til votlendis, fjölbreytni í gróðurfari og dýralífs. Hv. þm. er líklega í fersku minni umræðan um náttúruverndargildi Eyjabakka frá liðnum vetri. Eins og fram kemur í greinargerð tillögunnar uppfylla Eyjabakkar öll skilyrði þess að hljóta tilnefningu sem Ramsar-svæði. Með slíkri samþykkt legði Alþingi sitt af mörkum til verndunar votlendissvæða sem teljast einstök í alþjóðlegum samanburði. Herra forseti. Ekki er langt síðan flestir landsmenn gerðu sér grein fyrir þeim náttúruauðæfum sem búa í votlendinu en verndun þess miðar beinlínis að því að viðhalda sem mestum líffræðilegum fjölbreytilega á jarðarkringlunni. Votlendi hefur ákaflega margháttuðu hlutverki að gegna í náttúrunni. Það býr alla jafna yfir mjög mikilli framleiðni og raunar eru gróskumestu votlendissvæðin með hærri framleiðni en þekkist í nokkru öðru vistkerfi. Oft eru votlendissvæði stakar gróðurvinjar í eyðimörkum, eða á gróðursnauðum hálendissvæðum, eins og finna má á Íslandi og gegna þau þar mikilvægu hlutverki fræbanka. Þegar aðstæður verða hagstæðari og umhverfi breytist á gróðurvana landi í grennd við slíkar vinjar, t.d. vegna breytinga á lofthita eða minnkandi beitarálags, verða fræbankar votlendisvinja ómetanlegir við uppgræðslu þess. Á síðasta löggjafarþingi var lögð fram tillaga frá Samfylkingunni um vernd votlendis þar sem lagt er til að Alþingi feli umhvrh. að láta gera vistfræðilega úttekt á skráningu votlendis hér á landi með það að markmiði að leggja fram ítarlega áætlun sem miði að vernd þess votlendis sem er í hættu. Tillagan sem er í fullu samræmi við Ramsar-samþykktina verður endurflutt á yfirstandandi þingi. Enn skortir útfærða stefnu stjórnvalda um vernd og endurheimt votlendis en með þeirri tillögu sem mælt er fyrir í dag og fleiri sem fylgja munu í kjölfarið er von til þess að látið verði fyrir fullt og fast af hernaðinum gegn landinu eins og Nóbelsskáldið orðaði það svo eftirminnilega fyrir 30 árum.

Herra forseti. Ég er einn þriggja flutningsmanna að þáltill. um að því verði beint til ríkisstjórnarinnar að votlendi norðaustan við Vatnajökul, Eyjabakkar, verði útnefnd Ramsar-svæði. Ramsar-samþykktin svokallaða er kennd við bæinn Ramsar, sem er í Íran, nálægt Kaspíahafi og tók samþykktin gildi 2. febrúar 1971. Á Íslandi tók hún gildi 2. apríl 1978 en þá var Eysteinn Jónsson formaður Náttúruverndarráðs. Á þeim tíma var gengið frá megninu af þeim friðlýsingum sem átt hafa sér stað á votlendi á Íslandi í samræmi við samninginn. Vitað er að stór hluti mýrlendis á Íslandi hefur verið þurrkaður upp á síðustu árum og er jafnvel talið að um helmingur votlendis í byggð hafi verið skertur. Grafnir hafa verið um 33.000 km af skurðum í landinu enda var það keppikefli frumkvöðlanna að ræsa fram mýrar og rækta landið. Árum saman fengu bændur greitt fyrir að grafa skurði, jafnvel þótt landið yrði ekki að túni, en óverulega hefur verið mokað ofan í skurði til mótvægis og til að endurheimta votlendi í byggð. Gengið hefur verið út frá því að til þess að bæta fyrir uppþurrkun á óröskuðu votlendi í byggð þurfi landsvæði, líka í byggð, sem er tvisvar til þrisvar sinnum stærra að flatarmáli en það sem fórnað var. Gróðurlendi hefur verið eytt á Íslandi eins og allir vita og talið er að skógur hafi þakið 25% af landinu en þekur nú einungis 1%. Mikil vakning hefur verið hér á landi hvað skógrækt varðar og nú er komið að því að votlendi landsins fái að njóta sannmælis og gildi þess metið að verðleikum. Alþingi Íslendinga þarf að sýna að mark sé tekið á votlendisrannsóknum hér á landi og annars staðar í heiminum. Rannsóknir sýna að í votlendi er að finna gróðurleifar og þar með er það einnig mikilvæg uppspretta af fræi sem nýtist við bættar aðstæður, t.d. minni beit. Votlendi er því verðmætur arfur sem býr í náttúrunni. Íslendingar hafa uppfyllt mjög lítinn hluta af Ramsar-samningnum. Hver er votlendispólitík okkar? gæti maður spurt. Heildaryfirlit yfir votlendi á Íslandi þarf samkvæmt samningnum að liggja fyrir innan tveggja ára en þá verður næsta Ramsar-ráðstefna haldin. Á fundi aðildarríkjanna vorið 1999 var samþykkt rammaáætlun með það að markmiði að ríkin fjölgi Ramsar-svæðunum úr 1.000 í 2.000 og að aðildarlönd þurfa að standa sig betur í stykkinu. Ferillinn er sá að það er umhvrh. sem felur stofnun á borð við Náttúruvernd ríkisins að vinna að málinu. Síðan þarf fulltrúi samtakanna að skoða svæðið og utanrrn. að staðfesta gjörninginn. Í fyrra voru 25--30 slík svæði tilnefnd í Svíþjóð. Ljóst er af því að frumkvæðið er umhvrh. en utanrrh. kemur einnig að málinu. Þess vegna leggja flutningsmenn til að þáltill. verði vísað til ríkisstjórnarinnar, þar sem báðir þessir ráðherrar sitja. Með samþykkt þessarar þál. sýnir Alþingi vilja sinn í verki. Ramsar-svæði voru mikið til umræðu á hinu háa Alþingi í fyrra. En fyrir tæpu ári lagði ég fram fyrirspurn til hæstv. umhvrh. á Alþingi á þskj. 242, mál 208, og var fyrirspurn mín í fjórum liðum. Hún hljóðaði sem hér segir: 1. Hve mörg svæði hérlendis hafa verið útnefnd verndarsvæði samkvæmt Ramsar-samþykktinni um vernd votlendis, sem samþykkt var á Alþingi 5. maí 1977, og hvenær voru þau útnefnd? Hafa borist rökstuddar ábendingar um að fjölga þeim? 2. Hvaða áhrif hefur samþykktin haft á verndun votlendis hér á landi? 3. Hvernig er mikilvægi votlendissvæða metið? 4. Hvaða áhrif mun það hafa á verndun votlendis á Íslandi að síðastliðið vor [þ.e. vorið 1998] var sett fram það markmið að árið 2005 verði Ramsar-svæði orðin tvö þúsund, en þau munu nú vera um eitt þúsund talsins? Hæstv. umhvrh. svaraði fyrirspurninni á greinargóðan hátt 8. des. 1999 og sagði þá m.a., sem skiljanlegt var í ljósi þess hvernig umræður voru þá í gangi um virkjanir norðan Vatnajökuls, að þegar hefði verið ákveðið að fórna votlendinu á Eyjabökkum, það lægi fyrir. Á Alþingi var einnig rætt um verndargildi Eyjabakka og aðild Íslands að Ramsar-samningnum í desember í fyrra þegar fjallað var um virkjanir og stóriðju á Austurlandi því á þeim tíma blasti við að stjórnvöld ætluðu sér að virkja Jökulsá á Fljótsdal við Eyjabakka og sökkva þar með Eyjabökkum undir uppistöðulón. Þegar umhvn. þingsins fjallaði um umhverfisþætti þeirrar virkjunar var verndargildi Eyjabakka ofarlega á blaði. Var m.a. vitnað til þess að Landsvirkjun hefði bent á aðrar virkjunarleiðir, svo sem að virkja neðar og þyrma þar með innstu fjórum eða fimm km Eyjabakkavotlendisins. Í ræðu minni um framhald framkvæmda við Fljótsdalsvirkjun 20. desember í fyrra vakti ég athygli á því votlendi sem til stóð að fórna óafturkræft fyrir tímabundinn, ímyndaðan ávinning, í óþökk stórs hluta þjóðarinnar. Að auki vitnaði ég í Ferðabók Þorvaldar Thoroddsens, 3. bindi, bls. 74, en þar segir, með leyfi forseta, og er lýsing á Eyjabökkum: ,,Graslendið á eyrunum milli kvíslanna er mjög víðlent og ákaflega loðið, eins og best í byggð, en galli er á gjöf Njarðar: bleyturnar á eyrunum eru svo miklar, að þar kemst víðast enginn yfir, nema fuglinn fljúgandi, alls staðar eru ófær kviksyndi, og menn hafa jafnvel séð hreindýr hverfa í ysjuna, og eru þau þó allvel fær á blautum jarðvegi. Hestarnir okkar höfðu nóg að bíta á útjöðrunum við ystu kvíslarnar, en út á eyrarnar þorðu þeir ekki að fara, enda svignaði jarðvegur fljótt undan þeim, þó þeir stæðu þar sem best var.`` Eins og allir vita og öllum landsmönnum er ljóst skipaðist skjótt veður í lofti á fyrri hluta þessa árs hvað margumræddum virkjanaáformum viðvíkur. Nú er verið að meta umhverfisáhrif virkjunar við Kárahnjúka. Í heimsókn hv. umhvn. til Landsvirkjunar nú í haust kom skýrt fram að núverandi virkjunaráform fela ekki í sér spjöll á Eyjabökkum. Er það vel. Því er einsýnt að hægt sé og skynsamlegt að nota hið gullna tækifæri sem nú hefur gefist. Eyjabakkar uppfylla fullkomlega þau skilyrði sem koma fram í Ramsar-sáttmálanum. Mér finnst eðlilegt, herra forseti, að þáltill. þessari verði vísað til hæstv. umhvn. Ég vonast til að hún fái þar verðugan framgang og verði loks afgreidd sem ályktun Alþingis.

Herra forseti. Ýmislegt hefur verið gert af hálfu stjórnvalda og einstaklinga til endurheimtu votlendis en votlendi setur mikinn svip á íslenska náttúru og myndar samofið net frá fjörum og leirum upp um ósa, ár og vötn og til mýra og flóa. Votlendi er mikilvægt búsvæði fugla, smádýra og plantna og fjölmargar tegundir byggja tilvist sína á því. Margvísleg ferli eiga sér stað í votlendi, svo sem vatnsmiðlun, mómyndun og uppsöfnun sets. Sökum þessara ferla hefur óraskað votlendi mikið gildi sem samofin eining í landinu, sérstaklega hvað varðar vatns- og efnabúskap stærri landslagseininga. Okkur er fullljóst að á síðari hluta þessarar aldar hefur votlendi hér á landi tekið miklum breytingum vegna framræslu og ræktunar mýra. Framræsla mýra hefur verið búskap í mýrlendum sveitum lyftistöng og styrkt stoðir landbúnaðarframleiðslu í landinu. Nú er svo komið að á láglendi hafa mýrar víðast hvar verið ræstar fram og lítið er eftir af ósnortnu votlendi. Frá árinu 1996 hefur verið starfandi á vegum landbrn. nefnd um endurheimt votlendis. Árið 1996 var í fyrsta sinn farið út í endurheimt votlendis á vegum nefndarinnar en hún var skipuð af þáv. landb.- og umhvrh. sem þá var Guðmundi Bjarnasyni. Hafði nefndin það hlutverk að gera tillögur um hvar og hvernig megi gera tilraunir með að endurheimta hluta þess votlendis sem þurrkað hefur verið upp með framræslu. Fullyrða má að þetta starf hafi vakið jákvæða athygli flestra þeirra sem hugsa um þessi mál, sem hefur m.a. komið fram í fjölda ábendinga og jákvæðra viðbraðga alls staðar að af landinu. Nefndin markaði sér þá stefnu í upphafi að fara hvergi fram með offorsi, heldur vinna að framkvæmdum í samvinnu og með fullu samþykki viðkomandi aðila. Hefur hvergi komið til árekstra en vegna þessa hefur verið hætt við framkvæmdir þar sem einhugur hefur ríkt meðal viðkomandi landeigenda og landnotenda. Mikilsverðasti árangur af þessu starfi er að það hefur valdið hugarfarsbreytingu í þá veru að nú er ekki ráðist í viðamiklar framkvæmdir sem hafa í för með sér þurrkun lands nema að vel athuguðu máli. Einnig hefur verið mörkuð sú stefna að þar sem votlendi er spillt vegna opinberra framkvæmda verði að endurheimta annað í staðinn. Í fjárlögum árið 1999 var veitt 1 millj. kr. í verkefnið og það fjármagn var nýtt til að koma til móts við kostnað hjá einstaklingum sem vilja endurheimta votlendi en vantar til þess lítils háttar stuðning. Á vegum votlendisnefndar og Fuglaverndarfélags Íslands hefur votlendi meðal annars verið endurheimt á eftirfarandi svæðum: Hestmýri í Borgarfirði er fyrsta votlendið sem endurheimt var á vegum votlendisnefndar. Kolavatn í Holtum, Rangárvallasýslu er í landi jarðarinnar Þjóðólfshaga II í Rangárvallasýslu. Friðland í Flóa. Sumarið 1997 voru skurðir stíflaðir í votlendi norðaustan við Ölfusárós. Verkefnið er samvinnuverkefni Fuglaverndarfélagsins og Eyrarbakkahrepps og styrkt af Umhverfissjóði verslunarinnar. Dagmálatjörn í Biskupstungum. Í maí 1998 fór votlendisnefnd út í aðgerðir til að endurheimta Dagmálatjörn í landi jarðarinnar Múla í Biskupstungum. Gauksmýrartjörn á jörðinni Gauksmýri í Vestur-Húna\-vatns\-sýslu var endurheimt sumarið 1999. Lútandavatn í Flóa. Aðgerðir til að endurheimta Lútandavatn voru hafnar 1999. Vallanes á Héraði. Í lok sumarsins 1999 endurheimti Eymundur Magnússon, bóndi að Vallanesi í samvinnu við votlendisnefnd um tveggja hektara mýri með því að ýta ofan í um 1.000 m langan skurð. Fréttir hafa borist af nokkrum öðrum svæðum þar sem einstaklingar hafa endurheimt votlendi á jörðum sínum. Dæmi um það eru: Guðsteinn Sigurjónsson endurheimti árið 1995 um fjögurra hektara tjörn skammt norðan við Borgarnes. Tjörnin sem heitir Álatjörn er ákaflega falleg og umkringd birkikjarri. Álftavatn á Höfða á Héraði sem endurheimt var haustið 1997. Lambhagavatn í Rangárvallasýslu. Útfallsskurður úr vatninu var stíflaður árið 1998 til að hækka í því, en vatninu hafði verið spillt verulega með framræslu. Þess má geta að nú er í þessu vatni mikil veiði, Sólheimar í Landbroti. Björn Jónsson hefur með jarðvegsstíflu myndað tjörn með stararflóa í kring. Þessi framkvæmd hefur aukið fjölbreytileika lands sem var sviplaust og bauð ekki upp á marga kosti. Þar verður athvarf silunga og fugla. Herra forseti. Ég vildi aðeins geta þess hér að margir eru að huga að þessum málum, hafa áhuga á því að endurheimta votlendi og í rauninni hefur orðið mikil vakning meðal þjóðarinnar til þess að fara út í þá hluti.

Virðulegur forseti. Hér hefur verið rætt ágætlega um mikilvægi votlendis af framsögumönnum og þeim sem hafa hér stigið í pontu. Það er rétt sem hér hefur komið fram að það hefur verið gengið allt of langt í því að ræsa fram votlendi. Menn sjá það núna þegar þeir líta til baka og þess hefur verið freistað að endurheimta það. Nefnd er með þau mál til sérstakrar skoðunar á vegum landbrn. og hún hefur náð einhverjum árangri og m.a. dreift bæklingi mjög víða um land þar sem mönnum er bent á að koma með hugmyndir um hvar sé hægt að endurheimta votlendi, að senda inn sem sagt upplýsingar um það. Ég tel að það sé mjög góð leið til þess að fá upplýsingar og fá gögn til að setja inn í gagnagrunn um hvar sé votlendi sem hægt er að endurheimta. Þess ber einnig að geta hér að í umhverfismati er þess oft getið, í því ferli, hvernig eigi að endurheimta votlendi á móti þeirri framkvæmd sem menn ætla í. Það eru sett inn skilyrði um endurheimt votlendis oft og tíðum ef verið er að taka votlendi undir einhverja framkvæmd. Ramsar-svæðin hér á landi eru þrjú eins og hefur komið fram, þ.e. Mývatn og Laxársvæðið, Þjórsárver og Grunnifjörður. Hér er gerð tillaga um fjórða svæðið, Eyjabakka. Þar hefur Landsvirkjun hins vegar leyfi til virkjunar, sem þeir eru reyndar ekki með áform um að nýta sér núna í augnablikinu. En þetta leyfi er eigi að síður til staðar. Mál hafa farið í annað ferli eins og hér hefur verið dregið fram. Menn eru núna með Kárahnjúkavirkjun í umhverfismati. Meðan því er ekki lokið sé ég ekki svigrúm til þess að samþykkja þessa tillögu vegna þess að hún afnemur ekkert leyfi Landsvirkjunar. Það er eftir sem áður fyrir hendi. Þannig að ég býst við því að réttasta leiðin væri, vilji menn ná þessu máli fram, að leggja til að sú heimild verði felld úr gildi. Stjórnvöld hafa haft til skoðunar annað svæði sem fjórða Ramsar-svæðið. Það er reyndar ekki búið að taka neinar ákvarðanir um það, en það hefur verið aðeins til skoðunar og það er Breiðafjarðarsvæðið. Samkvæmt Ramsar-samningnum mega svæði allt niður á, að mig minnir, sex metra dýpt útnefnast sem Ramsar-svæði, virðulegur forseti, miðað við stórstraumsfjörumörk, þannig að í Breiðafirði eru umfangsmikil svæði sem gætu fallið undir skilgreiningu samningsins. Þessi mál hafa verið til skoðunar, en niðurstaða þeirrar athugunar liggur ekki fyrir og algjörlega óljóst um hvort Breiðafjörðurinn verði Ramsar-svæði. En það er vel hugsanlegt í framtíðinni. Hér hefur líka verið komið inn á þá ákvörðun ríkisstjórnarinnar sem var tekin fyrir skömmu síðan að gera Vatnajökul að þjóðgarði. Þar voru nefndar hugmyndir um stækkun á þeim þjóðgarði. Ég tel að sá þjóðgarður muni stækka í framtíðinni. Hins vegar var tekin sú ákvörðun núna í kjölfar nefndarstarfs að miða mörk þjóðgarðsins við jökulröndina, að það væri fyrsta skrefið, það væri samstaða um það og við mundum vinna að málinu með þeim mörkum. Ýmsar ástæður voru tíndar til um það hvers vegna ætti að skilgreina mörkin þar en ekki víðar, svo sem eignarhald á landi. Það er því verið er að stíga stórt skref með því að stofna Vatnajökulsþjóðgarð. En ég tel algjörlega einsýnt að hann muni stækka í framtíðinni. Það er alveg ljóst. Það eru svæði þarna í kring sem brýnt er að hafa innan væntanlegs þjóðgarðs. Eða þá hugsanlega að stofna nýjan þjóðgarð sem yrði upp af Vatnajökulsþjóðgarði. Menn hafa nefnt hugmyndir eins og t.d. um eldfjallaþjóðgarð sem mér þykir góð hugmynd. Það er gott að útskýra fyrir fólki hvað í slíkum þjóðgarði er og svæðið norður af Vatnajökli gæti líka verið slíkur þjóðgarður.

Hæstv. forseti. Hæstv. ráðherra talaði um það hér áðan að til þess að þetta mál gæti náð fram að ganga þyrfti að ná virkjunarleyfinu af Landsvirkjun. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort það sé ekki einna helst í verkahring hennar sem slíks að gangast fyrir því og hvort hæstv. ráðherra muni þá ekki beita sér fyrir því að semja við Landsvirkjun um að leyfið verði fellt niður því öllum Íslendingum er orðið ljóst að þarna verður ekki virkjað. Það væri kannski réttast að hæstv. umhvrh. gengi fram fyrir skjöldu í því að taka til baka hugmyndir sem voru um að virkja á þessu svæði.

Virðulegur forseti. Eins og ég kom inn á áðan í ræðu minni vegna þessarar þáltill. þá hefur Landsvirkjun þetta leyfi. Eins og ég skil það þyrfti lagabreytingu til þess að afnema það leyfi. Ég mun ekki beita mér fyrir lagasetningu um að leyfið verði afnumið. Málin eru í ákveðnu ferli í dag. Það er verið að skoða Kárahnjúkavirkjun. Sá kostur er í umhverfismati. Ég tel rétt að við förum í gegnum það ferli og skoðum niðurstöðuna sem verður úr því máli áður en við förum að taka einhver skref varðandi þessi svæði.

Hæstv. forseti. Mér eru það svolítil vonbrigði að heyra að hæstv. ráðherra telur það ekki vera sitt hlutverk að ganga í þetta mál. Ég tel að það sé orðið alveg ljóst að ekki verði af virkjunarframkvæmdum þarna og þess vegna gætu menn svo sem alveg gengið til verka strax. En mér sýnist að hæstv. ráðherra ætli sér að koma í veg fyrir, þar með, að þetta mál nái fram að ganga sem hér er til umræðu. Það er náttúrlega ekki mjög góður bragur á því. Ég geri ráð fyrir að það sé mikill vilji fyrir því að þetta mál nái fram að ganga og það muni koma fram í hv. umhvn. Mér sýnist það á þeim undirtektum sem hafa verið hér í dag og reyndar á vitneskju minni um afstöðu annarra þannig að ég beini því til hæstv. ráðherra hvort ekki sé rétt að hugsa málið vandlega og ræða það a.m.k. við Landsvirkjun hvort hún, til þess að efla frið við þjóðina, er ekki tilbúin að endurskoða þessa afstöðu sína.

Herra forseti. Ég vil þakka þá umræðu sem hefur orðið hér um þessa þáltill. Ég vil líka þakka hæstv. umhvrh. fyrir að hafa verið við umræðuna og taka þátt í henni á þann hátt sem hún gerði. Ég vil þakka hæstv. umhvrh. fyrir að benda okkur á þetta með virkjanaleyfið. Það er lítið mál að flytja hér tillögu þess efnis að þetta virkjanaleyfi verði afnumið og það verður eflaust hugsað vel. Ég er sjálf þeirrar trúar að hæstv. umhvrh. eigi eftir að snúast á sveif með okkur og leggja þessu máli lið á endanum. Ég held að það yrði íslensku þjóðinni til afar mikils sóma ef Eyjabakkar yrðu tilnefndir á þessa merkilegu alþjóðlegu Ramsar-skrá. Ég ítreka þakkir fyrir þær umræður sem hér hafa átt sér stað.