Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Kjartan Jóhannsson) Áður en gengið verður til dagskrár skal fram tekið að hugmynd mín er sú að taka fyrst til umræðu og atkvæðagreiðslu þau mál sem talið er að enginn eða lítill ágreiningur sé um þannig að hér gætu orðið allmargar atkvæðagreiðslur til að byrja með. Það fer síðan eftir atvikum og aðstæðum hvort annar fundur verður settur síðar í dag en síðar á fundinum yrðu sem sagt tekin fyrir, eða síðar í dag, þau mál sem frekar er talið að umræður yrðu um. Jafnframt hafði ég hugsað mér að eftir að hafa tekið til afgreiðslu þau mál sem eru til 3. umr. yrði næst farið í þau mál sem eru til 1. umr., en mörg hver eru ágreiningslítil eða ágreiningslaus, þannig að þau mættu komast til nefndar en málin sem eru til 2. umr. þar á eftir.

Ragnar Arnalds Herra forseti. Frv. til þjóðminjalaga er að koma hér fyrir deildina í fjórða sinn eftir að hafa verið til umfjöllunar í Ed. í millitíðinni. Örlítil lagfæring var gerð á frv. þar og hefur menntmn. deildarinnar litið á þá breytingu og mælir eindregið með því að frv. verði samþykkt og gert að lögum eins og það liggur nú fyrir.

Jón Sæmundur Sigurjónsson Virðulegi forseti. Heilbr.- og trn. fjallaði um þetta mál að ósk eins nefndarmanna og kom nefndin aftur saman til að fjalla um frv. milli 2. og 3. umr. Nefndin fékk á sinn fund Hauk Þórðarson, formann Læknafélags Íslands, og Gest Jónsson, formann Lögmannafélags Íslands. Nefndin mælir enn sem fyrr með samþykkt frv. en hefur ákveðið að leggja til frekari breytingar á frv. Tillögur nefndarinnar eru fluttar á sérstöku þingskjali. Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir og Jón Kristjánsson voru fjarverandi við lokaafgreiðslu málsins. Undir nál. skrifa Guðrún Helgadóttir, Geir H. Haarde, Sólveig Pétursdóttir, Finnur Ingólfsson og Jón Sæmundur Sigurjónsson. Fyrsta brtt. sem nefndin leggur til er við 2. gr. en samkvæmt henni hljóðar 7. gr. laganna þannig: ,,Rísi ágreiningur um grundvöll, skilyrði eða upphæð bóta, leggur tryggingaráð úrskurð á málið. Komi ágreiningur fyrir tryggingaráð til úrskurðar og úrlausn hans er að einhverju leyti eða öllu háð læknisfræðilegu, lögfræðilegu eða félagsfræðilegu mati er tryggingaráði hverju sinni heimilt að kveðja sér til ráðuneytis einn til þrjá menn sem hafa sérþekkingu á hlutaðeigandi sviði.`` Þá leggur nefndin til að 3. gr. frv. falli brott, en hún kveður á um stjórn sjúkrasamlaga. Svo vill til að ákvæði 37. og 38. gr. almannatryggingalaga eiga að falla brott samkvæmt frv. til laga um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, en það eru einmitt þær greinar almannatryggingalaga sem fjalla um stjórnir sjúkrasamlaga. Vegna breyttrar tilhögunar á fyrirkomulagi sjúkratrygginga finnst nefndinni rétt að ákvæði um stjórnir sjúkrasamlaga sem ekki er gert ráð fyrir í verkaskiptingarfrv. falli brott. Þá er gerð lítils háttar breyting við 6. gr. til að skerpa á orðalaginu. Þar sem sagt var ,,semja við sérfræðinga um`` komi: greiða sérfræðingum fyrir, en það varðar tilvísunarskylduna, en ekki er meiningin að greiða sérfræðingum fyrir læknisverk samkvæmt tilvísun frá heimilislæknum, heldur að tilvísunarskyldan falli brott.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á jarðræktarlögum, nr. 56 frá 30. mars 1987. Frv. gerir ráð fyrir því að breytt sé tveimur greinum gildandi jarðræktarlaga og er breytingin lögð til eftir reynslu af framkvæmd laganna undanfarin ár og í ljósi breyttra aðstæðna í landbúnaðinum. Þessar breytingar snerta ákvæði gildandi laga um framlög ríkisins til jarðabóta. Í fyrri grein frv. er lagt til að breytt sé núgildandi 7. gr. laganna með því meginmarkmiði að gert er ráð fyrir að sækja þurfi fyrir fram um öll jarðræktarframlög og geti enginn reiknað með framlagi fyrr en hann hefur fengið skriflegt svar og samþykki þar um. Mundu þá loforð um framlög byggjast á nýsamþykktum fjárlögum sem gerðu kleift að greiða framlögin mjög fljótt eftir að framkvæmdum lyki. Þetta mundi væntanlega auðvelda mjög alla áætlanagerð hvað snertir útgjaldaþörf til þessa liðar og koma á fastari skipan þessara framkvæmda en verið hefur að undanförnu, en viðleitni hefur verið uppi í þá átt að færa greiðslu framlaga til þessa liðar undir sambærilegt form og er til ýmissa annarra útgjalda ríkisins, þ.e. að það liggi fyrir við fjárlagagerð hvers árs hve miklar framkvæmdir verði samþykktar og njóti styrkja á næsta ári. Þá gerir 2. gr. frv. ráð fyrir því að breytt sé 10. gr. gildandi jarðræktarlaga þar sem fjallað er um ríkisframlag til jarðabóta til einstakra verkefna á því sviði. Breytingarnar eru í meginatriðum þær að dregið er úr áherslu á nýrækt og nýja framræslu lands en áherslan þess í stað færð til endurræktar og hreinsunar þegar grafins lands og þá er í nokkrum atriðum breytt nokkuð hlutfalli framlaga til einstakra framkvæmdaliða og gert er ráð fyrir að nokkur lækkun eigi sér stað. Er þar m.a. tekið mið af því hagræði sem væntanlega felst í því að framlögin verði greidd innan þess árs sem til framkvæmdanna er stofnað eins og leiða mun af ákvæðum 7. gr laganna yrði þeim breytt eins og lagt er til í 1. gr. frv. Frumvarpsdrög voru send búnaðarþingi, hinu fyrra sem starfaði á þessum vetri, og var síðan tekið tillit til ýmissa ábendinga sem þar komu fram. Þá var enn fremur haft samráð við búnaðarþing hið síðara og fóru landbúnaðarnefndir þingsins til þess þings og ræddu við fulltrúa þaðan. Þess ber að geta að landbn. Ed. varð sammála um tilteknar breytingar á frv. og samkomulag varð um afgreiðslu málsins og ber að fagna því sérstaklega. Þá vil ég að lokum geta þess að eins og kunnugt er er á lánsfjárlögum heimild til handa landbrh. og fjmrh. að ganga til uppgjörs á skuldum vegna framkvæmda fyrri ára þegar lög þessi hafa verið staðfest og er gert ráð fyrir því að reynt yrði á tilteknu tímabili að greiða upp þann hala sem myndast hefur vegna þess að fjárveitingar undanfarinna ára hafa ekki nægt til að kosta framkvæmd jarðræktarlaganna í óbreyttri mynd. Hefur þar safnast upp skuldahali allmikill og er nauðsynlegt, til að koma skikk á þau mál, að ganga til þess að gera hann upp. Það er von mín að takast megi að hreinsa upp þann hala og koma á nýrri skipan þessara mála á eins og tveimur til þremur árum þannig að frá og með þeim tíma séu allar skuldir sem nú standa á þessum lið upp greiddar sem og komið fast skipulag á framkvæmd þessara mála sem byggi þá á fjárveitingum hvers árs sem setji þannig ramma um framkvæmdir líðandi árs. Að öðru leyti vísa ég um ítarlegri umfjöllun til framsöguræðu sem flutt var fyrir þessu máli í hv. Ed. og var nokkuð ítarlegri en hér hefur verið fram borin og stendur að öllu leyti fyrir sínu öðru en því sem breytingar hafa orðið á frv. í meðförum hv. Ed. og prentaðar hafa verið upp hér á sérstöku þingskjali eins og venja er, herra forseti. Að lokinni þesari umræðu legg ég svo til að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. landbn.

Stefán Valgeirsson Herra forseti. Það er út af því sem hæstv. landbrh. sagði um greiðslu á eftirstöðvum eða ógreiddum jarðabótastyrk. Mér finnst það alveg óviðunandi að það dragist í tvö til þrjú ár að ljúka þeim greiðslum. Þegar menn fóru í þessar framkvæmdir gerðu þeir ráð fyrir því samkvæmt gildandi lögum að fá þennan styrk greiddan á árinu eftir og ef það á svo að dragast að einhverju leyti í tvö, þrjú ár er ég hræddur um að það komi sér illa fyrir marga því að bæði er það nú verðbólgan og annað sem kemur þarna inn í þetta mál. Ég skora á bæði hæstv. landbrh. og eins hæstv. fjmrh. að hugleiða þetta og taka til greina það atriði að samkvæmt gildandi lögum átti þessi greiðsla að vera komin.

Pálmi Jónsson Herra forseti. Mér þykir nú stórum betur að hv. Ed. hefur breytt frv. hæstv. ráðherra og hæstv. ríkisstjórnar mjög til bóta þannig að hvergi nærri er gengið eins langt í að skerða hlut bænda og gert var ráð fyrir með frv. þegar það var lagt fram. Þetta sýnir með öðru að hv. Alþingi fellst ekki á allar þær aðgerðir hæstv. ríkisstjórnar sem hún hyggst koma fram og er það vel. Ég vil svo taka það fram vegna orða hv. þm. Stefáns Valgeirssonar að við afgreiðslu lánsfjárlaga var því lýst yfir að í tengslum við þær lagabreytingar, sem nú er verið að stefna að að komist fram, verði gerðar upp þær skuldir sem á hvíla, sá hali sem hvílir á þessum málum, og vitna ég þar til mjög afdráttarlausra yfirlýsinga hv. 1. þm. Vesturl. sem ekki fóru á milli mála. Sá hali ætti því að verða greiddur upp á þessu ári og, eins og hv. þm. Alexander Stefánsson sagði réttilega, til þess þarf vitaskuld fjármagn. Ég sé ekki ástæðu til að ræða þetta frekar. Frv. fer til hv. landbn. þar sem ég á sæti og verður þar auðvitað tekið til eðlilegrar athugunar.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Virðulegur forseti. Aðeins til að tryggja að einskis misskilnings gæti hér milli manna. Ef hv. 6. þm. Norðurl. e. vill leggja eyru við, þá fólst það ekki í mínu máli að dráttur yrði á greiðslum svo næmi tveimur til þremur árum frá því að þær væru unnar og þangað til þær yrðu greiddar. Hitt lá í mínum orðum að það gæti tekið tvö til þrjú ár að vinna að fullu upp þann mismun sem orðinn er á annars vegar fjárveitingunum og hins vegar útgjöldunum samkvæmt þessum gildandi lögum og ná því að fullu upp sem er allt annar hlutur en sá að töf verði á greiðslum sem nemi tveimur til þremur árum. Það gefur auga leið að það er nokkuð mikið í ráðist að ná að vinna upp skuldahala frá árunum 1987--1988, greiða framkvæmdir sumarsins 1989 og koma nýrri skipan á greiðslur fyrir árið 1990 eins og hlýtur að vera ætlunin og verður að takast með setningu nýrra laga sem gera ráð fyrir staðgreiðslu þessara framkvæmda að því leyti til að framkvæmdir hvers árs greiðist innan framkvæmda ársins og út frá samþykktri áætlun þar um sem lögð sé til grundvallar afgreiðslu fjárlaga. Ég vil fjalla um það af fullu raunsæi að ég treysti mér ekki til þess að lofa því að það takist að vinna þennan hala að fullu upp og ljúka þeim greiðslum á styttri tíma, en það á ekki að þurfa að þýða að það dragist um svo langan tíma að greiða framkvæmdir hvers árs, heldur fremur að þetta bil verði ekki unnið upp að fullu á styttri tíma en hér getur. Varðandi þær breytingar sem hv. Ed gerði á þessu frv. og hv. 2. þm. Norðurl. v. Pálmi Jónsson vék nokkuð að, þá er ég að fullu sáttur við þær breytingar og tel þær að flestu leyti hafa verið til bóta. Hv. landbn. Ed. vann mjög vel að þessu frv. eins og sú nefnd á kyn til, og ég held að sú vandaða yfirferð hafi leitt til þess að frv. sé betra og betur unnið en það var áður. Það er svo með þennan ráðherra sem hér talar að það er ekki feimnismál fyrir honum þó að frumvörp sem hann mælir fyrir og leggur fram fyrir hönd ríkisstjórnarinnar taki breytingum í meðförum Alþingis, enda væri það ráðherra sem hefði misskilið sinn tilgang í lífinu ef hann yrði ókvæða við þó að Alþingi leyfði sér að breyta að einhverju leyti frv. sem hann hefur mælt fyrir því það er ...

Hefurðu sagt meðráðherrum þínum frá þessu?

Já, ég skal koma þessum skilaboðum á framfæri. Þetta er mín bjargföst sannfæring að ráðherrar eigi að hafa þá stærð í stykkinu að þeir skilji að það er Alþingi sem hefur löggjafarvaldið en ekki þeir og það er síður en svo feimnismál þó að frumvörp sem einhver ráðherra hefur mælt fyrir taki breytingum í meðförum Alþingis. 

Alexander Stefánsson Herra forseti. Ég vil aðeins lýsa því hér yfir að ég tel að frv. hafi við meðferð Ed. tekið miklum stakkaskiptum til hins betra og ég fagna því að sjálfsögðu. En vegna þeirra orðaskipta sem hér hafa farið fram vil ég aðeins segja það að ég treysti alveg þeirri yfirlýsingu sem hæstv. landbrh. gaf við afgreiðslu fjárlaga um hvernig staðið yrði að uppgjöri á því sem ógreitt er til bænda sem þeir eiga 100% rétt á samkvæmt lögum, og enn fremur því sem kemur fram í nál. Ed. þar sem vitnað er í ráðherra, viðræðum við hann, að óþarft væri að setja ákvæði í frv. þar sem ráðherra lýsti því yfir að hann mundi hafa forgöngu um að rekstrarvandi búnaðarsambandanna á þessu ári yrði leystur. Þetta er að vísu sérmál en það tengist þessu eigi að síður og ég sé á þessari stundu enga ástæðu til að vefengja það sem hæstv. ráðherra hefur sagt og gefið yfirlýsingar um fyrr en annað kemur í ljós. Að sjálfsögðu mun landbn. Nd. taka málið til skoðunar.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um loftferðir, nr. 34/1964. Með þessum breytingum er lagt til að í loftferðalögin verði bætt nýjum kafla sem fjallar um vinnuumhverfi áhafna loftfara og er tilgangurinn fyrst og fremst sá að tryggja bættan aðbúnað, hollustuhætti og öryggi áhafna um borð í loftförum og að skipulegt eftirlit verði haft með vinnuumhverfi þessara stétta eins og annarra starfsstétta þjóðfélagsins. Að undanförnu hafa talsverðar umræður farið fram um heilsufar og vinnuaðstöðu flugfreyja og flugþjóna. Eins og kunnugt er gilda almennu lögin um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum á árinu 1980 ekki um störf áhafna loftfara og er því í raun hvorki til skipulegt samskiptanet milli þeirra og flugrekenda um bætt vinnuumhverfi né eftirlit með þessum málum. Lögin frá 1980 voru samin með hliðsjón af norrænum rétti í þessum efnum, en flugmálayfirvöld og vinnueftirlit í Danmörku, Svíþjóð og Noregi, sem áttu viðræður um samræmingu á löggjöf landanna um vinnuumhverfi áhafna loftfara, komust að þeirri niðurstöðu að ákvæði um þetta efni ættu betur heima í loftferðalögum en almennum lögum. Að höfðu samráði við félmrh. er ég einnig þessarar skoðunar og hef því flutt þetta frv. hér. Kostir þess eru m.a. þeir að ákvæði um vinnuumhverfi eru sniðin að þörfum flugsins sérstaklega og hitt er ekki minna um vert að eftirlit með framkvæmd á þessum málum öllum, þar með talið málefnum áhafna, verður á einni hendi. Í frv. er höfð hliðsjón af almennum lögum frá 1980 og dönskum lögum um sama efni. Frv. byggir á því meginsjónarmiði að eftirlit með aðbúnaði, hollustuháttum og öryggi áhafna um borð í loftförum verði sem mest innan vinnustaðanna sjálfra og áhafnir og flugrekendur skipuleggi sameiginlega úrbætur og ráðstafanir um borð í loftförum undir eftirliti loftferðaeftirlits flugmálastjórnar. Frv. gerir ráð fyrir að sérstakur öryggistrúnaðarmaður starfsmanna komi til hjá fyrirtækjum þar sem fimm menn eru starfandi í áhöfn eða fleiri og enn fremur öryggisnefnd sem skipuleggi þá aðgerðir varðandi bætt vinnuumhverfi um borð í loftförum, annist fræðslu starfsmanna um þessi efni og fleira. Í þessari öryggisnefnd eiga sæti fulltrúar starfsmanna og flugrekenda. Þetta er í samræmi við það meginsjónarmið frv. sem ég gat um áðan, að mál sem varða vinnuumhverfi verði best leyst innan vinnustaðanna sjálfra. Til að tryggja góð og varanleg tengsl ráðuneytis og flugmálastjórnar við hagsmunaaðila er í frv. lagt til að stofnað verði vinnuverndarráð fyrir flugstarfsemi sem ráðherra skipar. Það er hliðstætt því ráði sem stofnað var með breytingu á dönsku loftferðalögunum frá 1983 og kallast, eins og segir á þessari fínu dönsku hér í plagginu, ,,arbejdsmiljöraad for luftfart``, með leyfi forseta. Ráðið er ráðgefandi fyrir ráðherra í vinnuumhverfismálum áhafna. Það er mín skoðun, herra forseti, að með samþykkt frv., eins og það liggur hér fyrir og eftir þær lagfæringar sem hv. samgn. Ed. gerði á frv., yrði stigið stórt skref í þá átt að bæta vinnuumhverfi áhafna og er tímabært að þessar starfsstéttir fái sín vinnuverndarlög eins og aðrar í þjóðfélaginu, þó fyrr hefði verið. Að lokinni þessari umræðu, herra forseti, legg ég til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. samgn.

Frsm. landbn. (Alexander Stefánsson) Herra forseti. Landbn. hafði til meðferðar stjfrv. um skógvernd og skógrækt sem er 412. mál þingsins. Talsvert var fjallað um málið og eins og kemur fram í grg. með frv. sem var til umræðu í hv. deild er hér um að ræða mjög viðamikið frv. en nefndin telur ekki mögulegt á þeim stutta tíma sem nú er til þingslita að taka frv. til jafngaumgæfilegrar athugunar og æskilegt er um svo þýðingarmikið mál. Það er hins vegar skoðun nefndarinnar að nauðsynlegt sé að lögfesta nú þegar það ákvæði frv. sem felur í sér að aðalstöðvar Skógræktar ríkisins verði á Fljótsdalshéraði en það er í samræmi við ályktun Alþingis frá 11. maí 1988. Í því skyni ákvað nefndin að flytja frv. til laga um breytingu á lögum nr. 3 6. mars 1955, um skógrækt, með síðari breytingum. 1. gr. frv. hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Á eftir 5. gr. laganna komi ný grein svohljóðandi: Aðalstöðvar Skógræktar ríkisins skulu vera á Fljótsdalshéraði.`` Og 2. gr. hljóðar svo: ,,Lög þessi öðlast þegar gildi.`` Nefndin var algjörlega sammála um að flytja þetta frv. til laga en fresta aftur því máli sem var til meðferðar hjá nefndinni, þ.e. frv. um skógvernd og skógrækt, þar sem tíminn er of stuttur og hér er um mjög vandasamt mál að ræða sem þarf að skoða vel milli þinga og svo mun væntanlega verða gert. Nefndin leggur einróma til að frv. verði samþykkt.

Frsm. iðnn. (Hjörleifur Guttormsson) Virðulegur forseti. Á þskj. 1165 liggur fyrir nál. frá iðnn. um frv. til laga um ráðstafanir gegn umhverfismengun af völdum einnota umbúða fyrir drykkjarvörur: ,,Nefndin hefur fjallað um frv. á mörgum fundum. Til viðræðu um málið komu eftirtaldir á fund nefndarinnar: Halldór Kristjánsson frá iðnrn., Ingimar Sigurðsson frá heilbrmrn., Ólafur Davíðsson frá Félagi ísl. iðnrekenda, Ólafur Pétursson frá Hollustuvernd ríkisins, Pálmi Gíslason frá UMFÍ, Tryggvi Felixson frá samtökum skáta, Þórður Þorbjarnarson frá sorpeyðingu höfuðborgarsvæðis og Þóroddur Þóroddsson og Davíð Egilsson frá Náttúruverndarráði. Fram kom hjá fyrrgreindum aðilum stuðningur við markmið frv. Flestir töldu rétt að frv. yrði sem fyrst að lögum þótt þeir hefðu kosið að sjá gerðar á því nokkrar breytingar. Fulltrúi iðnrn. gerði nefndinni grein fyrir undirbúningi að stofnun hlutafélags skv. 2. gr., en fyrirhugað er að það verði stofnað fyrir lok þessa mánaðar. Ráðgert er að móttaka á umbúðum til endurvinnslu geti hafist í júnímánuði nk. Nefndin telur að til greina hefði komið að ákvæði frv. væru víðtækari og tækju til fleiri tegunda umbúða, m.a. pappaumbúða um drykkjarvörur. Einnig telur nefndin að athugandi hefði verið að taka inn í frv. ákvæði um umhverfisgjald til að örva skil á einnota umbúðum til endurvinnslu eða förgunar líkt og tillögur voru gerðar um af endurvinnslunefnd iðnaðarráðuneytis. Nefndin hvetur til þess að á næstunni verði unnið að því að koma svo sem frekast er unnt í veg fyrir mengun af völdum einnota umbúða. Nefndin telur að með lögfestingu þessa frv. og framkvæmd á ákvæðum þess náist markverður áfangi til að draga úr umhverfismengun. Vegna aðstæðna flytur nefndin ekki brtt. við frumvarpið og mælir með því að það verði samþykkt óbreytt.`` Þetta er gjört á Alþingi 10. maí 1989 og undir nál. rita allir nefndarmenn í iðnn. deildarinnar.

Frsm. landbn. (Alexander Stefánsson) Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nál. á þskj. 1162 um frv. til laga um búfjárrækt. Nefndin hefur fjallað um frv. á fundum sínum og leggur til að það verði samþykkt eins og Ed. afgreiddi það. Frv. tók miklum breytingum í Ed., allar til hins betra, þannig að málið er ásættanlegt eins og það liggur fyrir og nefndin leggur því einróma til að það verði samþykkt. Undir þetta skrifa allir nefndarmenn: Guðni Ágústsson, Pálmi Jónsson, Þórður Skúlason, Jón Sæmundur Sigurjónsson, Ingi Björn Albertsson, Eggert Haukdal og Alexander Stefánsson.

Frsm. landbn. (Alexander Stefánsson) Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nál. á þskj. 1151 frá Nd. um frv. til laga um Hagstofnun landbúnaðarins. Nefndin hefur rætt frv. á fundum sínum. Á fund nefndarinnar kom Hallgrímur Snorrason hagstofustjóri og Gamalíel Sveinsson, forstöðumaður þjóðhagsreikninga Þjóðhagsstofnunar. Þá bárust nefndinni umsagnir frá Stéttarsambandi bænda, Hagstofu Íslands, Búnaðarfélagi Íslands, Búnaðarsambandi Eyjafjarðar og Búnaðarsambandi Borgarfjarðar. Nefndin mælir með því að frv. verði samþykkt með breytingum sem fluttar eru á sérstöku þingskjali. Breytingar þessar eru gerðar í samráði við hagstofustjóra og raunar fleiri aðila og varða þær skilgreiningar á hlutverki stofnunarinnar, auk þess sem heiti hennar er breytt í ,,Hagþjónustu landbúnaðarins``. Undir þetta skrifa allir nefndarmenn landbn., þeir Jón Sæmundur Sigurjónsson, Guðni Ágústsson, Eggert Haukdal, Þórður Skúlason, Pálmi Jónsson, Ingi Björn Albertsson og Alexander Stefánsson. Þær breytingar sem hér voru gerðar voru fyrst og fremst gerðar til að aðlaga þessa stofnun því hlutverki sem hún á m.a. að hafa í sambandi við almennar upplýsingar um landbúnaðinn og stöðu hans til þess að færa þær nær því raunhæfa hlutverki sem þarf að gera. Til að þær upplýsingar sem þarna koma fram verði reistar á faglegum grunni og njóti trausts þeirra sem um þurfa að fjalla, þá er náttúrlega brýn nauðsyn að Hagstofa Íslands verði með í ráðum og jafnframt einnig þjóðhagsreikningastofnun og þess vegna var þetta umorðað eins og það er í frv. Í fyrsta lagi er gerð sú breyting að í stað orðanna ,,Hagstofnun landbúnaðarins`` í upphafi 1. mgr. og í stað sömu orða hvarvetna annars staðar í frv. komi (í viðeigandi föllum): Hagþjónusta landbúnaðarins. Þetta var nauðsynlegt og er til samkomulags um það að ekki verði neinn misskilningur um það að þetta er fyrst og fremst þjónustustofnun sem á að hafa það hlutverk að samræma og afla upplýsinga um landbúnaðinn og reikningsskil bænda þannig að það verði gert á þann veg að ekki verði um vafaatriði að ræða. Síðan eru í öðru lagi breytingar við 2. gr. þar sem hlutverk Hagþjónustu landbúnaðarins er skilgreint og eins og hv. þm. sjá er greinin umorðuð þannig að það valdi ekki neinum misskilningi hvaða hlutverk þarna er um að ræða. Þetta er fyrst og fremst gert eftir ábendingum og í samráði við hagstofustjóra og raunar einnig í samráði við hagfræðing hjá Stéttarsambandi bænda sem átti hlut að því að semja þetta frv. Þá var einnig gerð breyting á frv., þ.e. um stjórnina, yfirstjórnina. Eins og það er í frv. sem var lagt til grundvallar, þá átti stjórn að vera skipuð fimm mönnum. Það kom strax fram ábending frá búnaðarþingi um það að þeir töldu æskilegt að leggja aðaláhersluna á það að þessi stofnun yrði óháð stofnun svo hún nyti trausts ólíkra hópa í þjóðfélaginu. Þess vegna væri óráð að í þessari stjórn sæti fulltrúi frá hagsmunasamtökum bænda, þ.e. Stéttasambandinu. Einnig kom fram hjá Hagstofu Íslands að það væri mjög mikilvægt að í þessari stjórn ætti sæti fulltrúi eftir tilnefningu Þjóðhagsstofnunar. Nefndin breytti þessari grein þannig að landbrh. skipar fjóra menn í stjórn Hagþjónustu landbúnaðarins til fjögurra ára í senn. Skal einn skipaður eftir tilnefningu stjórnar búvísindadeildar Bændaskólans á Hvanneyri, einn eftir tilnefningu Hagstofu Íslands, einn eftir tilnefningu Þjóðhagsstofnunar og einn eftir tilnefningu Búnaðarfélags Íslands. Sömu aðilar tilnefna varamenn. Síðan var gerð breyting við 4. gr., að í stað orðsins ,,forstjóra`` í 1. tölul. og í stað sama orðs hvarvetna annars staðar í frv. komi (í viðeigandi beygingarföllum): forstöðumaður. Einnig er í fjórðu brtt. gerð tillaga um það að fyrri málsl. 2. tölul. 4. gr. orðist svo: ,,Stjórn leggur árlega, í samvinnu við forstöðumann, fram tillögur til landbrn. um fjárþörf stofnunarinnar vegna undirbúnings fjárlaga.`` Þá er gerð tillaga um að 4. tölul. 4. gr. falli brott. Hann var um það að stjórnin ætti að halda tvo fundi árlega o.s.frv. Við 7. gr. var gerð breyting. Greinin hljóði svo: ,,Heimilt er að greiða fyrir öflun sérstakra upplýsinga sem nauðsynlegar eru vegna verkefna stofnunarinnar og skulu greiðslurnar vera samkvæmt viðmiðunargjaldskrá sem landbrh. setur.`` Í frv. var hins vegar lagt til að greidd yrðu fyrir alla búreikninga bænda 35% af kostnaði. Þetta taldi nefndin að væri óþarft. Hitt væri náttúrlega sjálfsagt að þessi stofnun hefði heimild til að taka greiðslur fyrir. Fyrirsögn frv. verði svo: Frv. til laga um Hagþjónustu landbúnaðarins. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um þetta mál. Þær breytingar sem hér er um að ræða skýra sig sjálfar. En hér er um mikilvægt mál að ræða. Hagþjónusta landbúnaðarins í þessu formi þarf að komast á. Það hefur verið upplýst bæði í samræðu við hagstofustjóra og fleiri aðila að búreikningadeild Búnaðarfélagsins ræður ekki við þetta hlutverk. Það vantar reikninga frá bændum. Það þarf að skipuleggja þetta bókhaldskerfi sem þessar upplýsingar byggja á og samræma þessar upplýsingar þannig að þær komi að notum fyrir málið í heild og svo, ekki hvað síst, vil ég leggja áherslu á það að hér er verið að taka beina ákvörðun um það að flytja stofnun út á land og þetta er mjög mikilvægt fyrir Bændaskólann á Hvanneyri, ekki síst búvísindadeild, háskólastigið, að hægt verði að nýta þá starfskrafta sem eiga að vinna í þessari Hagþjónustu landbúnaðarins til kennslustarfa á Hvanneyri. Þess vegna hefur þetta mál margfalt gildi. Ég vil svo aðeins minna á það í lokin að það væri mjög æskilegt að þetta frumvarp yrði samþykkt hér á þessu þingi þar sem á þessu ári á Bændaskólinn á Hvanneyri 100 ára afmæli.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um ráðstafanir vegna kjarasamninga á hinum almenna vinnumarkaði. Frv. er flutt til að efna þau hin ýmsu fyrirheit sem ríkisstjórnin gaf í þeim bréfum sem ég fyrir hennar hönd ritaði annars vegar Vinnuveitendasambandi Íslands og Vinnumálasambandi samvinnufélaganna og hins vegar Alþýðusambandi Íslands. Í þeim bréfum er annars vegar gagnvart vinnuveitendum heitið að létta af ýmsum sköttum og gjöldum en hins vegar gagnvart Alþýðusambandi Íslands aðgerðum sem eru félagslegs eðlis eins og ég mun nú rekja hér nánar. Í fyrstu grein frumvarpsins er farið fram á heimild til þess að ríkissjóður megi enn taka lán samtals að upphæð 400 millj. kr. sem verði notað til þess að halda áfram greiðslum úr Verðjöfnunarsjóði til frystiiðnaðarins og humarvinnslunnar ef aðstæður verða svo þegar líður á árið að slíkt verður talið nauðsynlegt. Ég vil taka það fram að ríkisstjórnin telur afar mikilvægt að úr þessum greiðslum verið smám saman dregið og þær hverfi ekki síðar en um áramótin. Ég vil einnig taka það fram að þegar fyrirætlun um greiðslu lýkur nú í lok mánaðarins verða nokkrir fjármunir eftir í sjóðnum sem ættu að duga til að halda áfram greiðslum út júnímánuð. Rætt hefur verið um það að lækka þær síðan í 4% og síðan 1. september í 3%, en þó verð ég að leggja á það ríka áherslu að slíkar hugmyndir eru nátengdar því hvaða verðlagsbreytingar kunna að verða á afurðum þessum á erlendum mörkuðum. Menn binda enn þá verulegar vonir við að verðlagshækkanir geti orðið á Evrópumarkaði þótt á því virðist verða nokkur dráttur. Að sjálfsögðu verður að skoða þetta í nánum tengslum við afkomu sjávarútvegsins, enda eins og segir í bréfi ríkisstjórnarinnar til vinnuveitenda, ,,þá mun ríkisstjórnin stuðla að því eins og henni er kleift að samkeppnisstaða sjávarútvegsins verði viðunandi``. Farið hafa fram ítarlegar athuganir á stöðu sjávarútvegsins að mati Þjóðhagsstofnunar. Áður en til þess samnings kom sem hér er um að ræða var halli á veiðum og vinnslu samtals upp á 3% en á vinnslunni upp á 0,5% og þar skiptist frystingin í mínus 2% og söltun í plús 2%. Þeir samningar sem hér hafa verið gerðir munu leiða til þess að afkoma vinnslunnar verður u.þ.b. 5% lakari en hún er í þessum tölum talin, en nauðsynlegt er að geta jafnframt þess að fiskvinnslan telur að vinnslan sé í dag u.þ.b. 2% lakari en kemur fram í tölum Þjóðhagsstofnunar og ber þar fyrst og fremst á milli mikinn fjármagnskostnað. Ríkisstjórnin hefur heitið fiskvinnslunni að í samráði við hana verði afkoma hennar skoðuð mjög vandlega og hafa að sjálfsögðu þegar verið skoðuð áhrif samninganna á raungengi. Að mati Seðlabanka Íslands valda þessir samningar, þegar allt er komið fram, því að raungengi byggt á mælikvarða launa verður u.þ.b. 3% lakara, hins vegar raungengi ef byggt er á mælikvarða verðlags u.þ.b. 7% lakara þegar yfir árið allt er litið. Ríkisstjórnin hefur þegar látið gengi íslensku krónunnar síga um 1,5% sem á að vera nægilegt til þess að vega upp á móti fyrstu áhrifum þessara samninga, og hefur auk þess veitt Seðlabanka Íslands heimild til svigrúms sem nemur 2,25% til að mæta þeim sveiflum sem verða á erlendum gjaldmiðlum. Inn í þetta dæmi kemur vitanlega æðimargt, t.d. sú staðreynd að gengi dollarans hefur hækkað verulega á undanförnum árum og þær greinar sem hér er fyrst og fremst verið að ræða um, þ.e. frystingin, njóta í langtum ríkara mæli dollaragengis en sjávarútvegurinn þegar á heildina er litið. Ég vil hins vegar undirstrika að það er að sjálfsögðu enginn vafi á því að einkum staða frystingar er slök og reyndar botnfiskveiðanna á heild litið og afar mikilvægt að unnt reynist jafnt og þétt að bæta stöðu þessarar greinar þegar á árið líður. Síðan er gert ráð fyrir að fella niður eða lækka nokkur gjöld. Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir að fella niður svokallað erlent lántökugjald sem er 6%. Í upphaflegu frv. var gert ráð fyrir að það yrði fellt niður frá 1. júlí 1989 en í meðferð hv. efri deildar var það fært fram til 1. júní 1989. Þá er gert ráð fyrir að lækka sérstaka skatta á verslunar- og skrifstofuhúsnæði úr 2,2% í 1,5% og kemur það að sjáfsögðu til framkvæmda strax við álagningu á þessu ári. Þá er gert ráð fyrir að frá 1. sept. 1989 falli niður vörugjald, sem lagt var á um áramótin, af timbri, járni og blikki og er það rakið hér í tollskrárnúmerum og nánar í grg. með þessu frumvarpi þannig að menn geti gert sér nokkuð skár grein fyrir því sem þar er um að ræða. Ég vil taka það fram um öll þessi gjöld að þau verður að sjálfsögðu að skoða að mati ríkisstjórnarinnar með tilliti til þeirrar stöðu sem er í þjóðarbúinu. Það er ljóst að þensla hefur mjög minnkað og er ekki ástæða til þess í dag að leggja eins mikla áherslu á að draga úr fjárfestingu eins og áður var talið, eða á erlendar lántökur vegna fjárfestinga, og því að mati ríkisstjórnarinnar eðlilegt að fella niður lántökugjaldið af erlendum lánum. Sömuleiðis er það svo að verslun á við mikla erfiðleika að stríða um þessar mundir og því talið rétt að lækka það gjald. Vörugjaldið hefur verið í ítarlegri athugun frá því að það var á lagt og komið hefur í ljós að það er mörgum vanköntum háð að leggja vörugjald á slík aðföng til íslensks iðnaðar. Þetta hefur verið ítarlega rætt við fulltrúa iðnaðarins sem hafa tekið þátt í því að leita leiða til að gera álagninguna auðveldari, en í samráði við þá varð niðurstaðan sú að fella það með öllu niður 1. september eins og fyrr segir. Ríkisstjórnin telur jafnframt að svigrúm sé til þess að hækka jöfnunargjald á innfluttar iðnaðarvörur úr 3% í 5% og byggir það á því að söluskattsstofninn er miklu breiðari nú en hann var þegar 3% gjald var ákveðið og sömuleiðis hefur söluskatturinn hækkað úr 20% í 25%. Þetta er að sjálfsögðu tímabundið eða þar til vörugjald kemur hér til framkvæmda. Þetta eru þeir liðir sem snúa fyrst og fremst að atvinnurekendum. Eins og ég sagði áðan þá eru aðrir liðir félagslegs eðlis sem snúa að ASÍ eða launþegum í þessum samningum og 6. og 7. gr. fjalla um þá liði. Í fyrsta lagi er í 6. gr. gert ráð fyrir að veita Atvinnuleysistryggingasjóði heimild til að lengja bótatímabil í 260 daga áður en viðkomandi bótaþegi fellur af bótum næstu 16 vikurnar. Um þetta er samkomulag milli vinnuveitenda og ASÍ og var sameiginleg ósk þeirra að þessi heimild yrði veitt sem að sjálfsögðu verður ekki notuð nema stjórn sjóðsins ákveði svo og þá í sérstökum tilfellum. Í öðru lagi var eindregið farið fram á að Atvinnuleysistryggingasjóður tryggði launafólki fyrirtækja sem stöðvast vegna gjaldþrots greiðslu atvinnuleysisbóta þann tíma sem það er án bóta í uppsagnarfresti. Á það var fallist og gerir 7. gr. ráð fyrir því. Hins vegar er þá nauðsynlegt að tryggja endurkröfurétt Atvinnuleysistryggingasjóðs og er í greinargerð með frv. vísað til frv. sem liggur hér fyrir hinu háa Alþingi þess efnis. Niðurstaðan í hv. Ed. varð hins vegar sú að bæta við nýrri grein á eftir 7. gr., í raun efnislegu innihaldi þess frv. og kemur frv. þannig frá hv. Ed. Ég skal ekki lengja þessa umræðu mikið á þessum annatímum þingsins, en ég vil vekja athygli á fjölmörgum öðrum atriðum í þeim bréfum sem aðilum deilunnar voru skrifuð, m.a. í bréfi til Alþýðusambands Íslands þar sem lagður er grunnur að nánu samstarfi um atvinnumál og atvinnuástand sem er mjög mikilvægt og sömuleiðis samstarf að verðlagsmálum eins og var árið 1986, ýmsar áherslur sem koma fram í því bréfi á betri innheimtu skatta, lækkun vaxta o.s.frv. Sérstaklega er rétt að geta um 6. lið, um húsnæðismál, þar sem ríkisstjórnin lofar að beita sér fyrir sérstöku átaki í félagslegum íbúðabyggingum þannig að unnt verði að hefja byggingu a.m.k. 200 nýrra íbúða í því kerfi á þessu ári. Ekki hafði verið gert ráð fyrir að hefja nýjar byggingar nú í þessu kerfi í ár enda allmargar byggingar hafnar á síðasta ári. Hins vegar þykir æskilegt miðað við atvinnuástand að hefja slíkar byggingar nú og það er svigrúm í Byggingarsjóði verkamanna til þess að byrja á slíkum byggingum. Er það því að ýsmu leyti æskileg ráðstöfun. Herra forseti. Eins og ég sagði áðan sé ég ekki ástæðu til þess að lengja þessa umræðu en legg til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.

Matthías Bjarnason Herra forseti. Ætlunin er að þetta frv. um ráðstafanir vegna kjarasamninga verði afgreitt á þeim skamma tíma sem þingið hefur til umráða. Þetta frv. gefur manni ástæðu til að rifja upp hin hagrænu vinnubrögð sem hæstv. ríkisstjórn ástundar. Hér var Alþingi mjög upptekið í desembermánuði sl. við að leggja nýja skatta á þjóðina, m.a. hækkun á sérstökum skatti á verslunar- og skrifstofuhúsnæði. Hann var hækkaður úr 1,5% í 2,2%. Það var einnig lögð mikil áhersla á það að leggja vörugjald á fjölmargar vörutegundir og nú er aftur lagt til að þetta vörugjald verði afnumið samkvæmt þessu frv. Ef nokkur stofnun þarfnast hagræðingar í starfi sínu held ég að það sé Alþingi Íslendinga. Það hefði getað sparað sér alla þá vinnu, umstang og fyrirhöfn sem fór í þessar skattahækkanir. Hefði hæstv. ríkisstjórn verið sæmra að taka ábendingum stjórnarandstæðinga, einkum okkar sjálfstæðismanna, um að það gengi ekki að fara þessa braut. Ríkisstjórnin varð fyrir miklu áfalli meðal þjóðfélagsþegnanna að ganga inn á allar þessar skattlagningar hér fyrir áramótin undir verðstöðvun sem var og launastöðvun sem ríkti í landinu. Komu því þessar ráðstafanir eins og köld vatnsgusa yfir allan almenning í landinu. Þegar við lítum á það hversu vel almenningur tók verðstöðvun og launastöðvun í tíð fyrrv. ríkisstjórnar og svo aftur framhaldi þeirra aðgerða í tíð þessarar ríkisstjórnar hefði hæstv. ríkisstjórn verið sæmra að fara gætilega í þessum efnum en rasa ekki um ráð fram eins og nú þegar er komið á daginn. Það liggur ljóst fyrir að ríkisstjórnin er með þessu og með þessu samkomulagi við launþegasamtökin hreinlega að viðurkenna afglöp sín í desembermánuði sl. Hún er að segja Alþingi og fólkinu í landinu að hún hafi farið villur vegar. Í stað þess að játa og segja: Við erum ekki færir um það að stjórna þessu landi, við sveiflumst til og frá og eigum auðvitað að fara frá. Það dettur þeim ekki í hug að gera þessum herrum. Ég ætla að fara nokkuð inn á efnisatriði frv. Í 1. gr. frv. er gert ráð fyrir því að Verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins sé heimilt, til viðbótar við lántöku skv. 1. gr laga nr. 9 frá 2. mars 1989, að taka lán hjá Seðlabanka Íslands eða fyrir milligöngu hans að fjárhæð allt að 400 millj. kr. eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar í erlendri mynt. Síðan segir að fjmrh. sé heimilt fyrir hönd ríkissjóðs að takast á hendur sjálfskuldarábyrgð vegna endurgreiðslu láns þessa. Það er svo ætlunin að 350 millj. kr. sé varið til greiðslu verðbóta á freðfisk, en allt að 50 millj. kr. af andvirði þessara 400 millj. kr. skal varið til greiðslu verðbóta á hörpudisk. Þetta er framhald af því sem gert var með bráðabirgðalögunum um 800 millj. kr. lántöku til Verðjöfnunarsjóðsins. Þá var það gagnrýnt af okkur sjálfstæðismönnum að hafa slíkan hátt á þar sem hér væri um það að ræða að sú deild í Verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins, sem að mestu leyti tæki þetta lán, væri sú sem ekkert á til. Hún átti til um 12 millj. kr. um síðustu áramót en það hafði hækkað vegna gengisbreytinga í febrúarlok, ef ég man rétt, upp í 22 millj. kr. Þessari deild, sem á 22 millj. kr., er ætlað að endurgreiða á næstu þremur árum 750 millj. kr. af þessum 800 millj. kr. frá sl. hausti og er nú samkvæmt frv. ætlað að taka enn á sig 350 millj. kr. Með öðrum orðum: Deild sem í febrúarlok á 22 millj. kr. á að taka á sig endurgreiðslu á láni samtals upp á 1100 millj. kr. á næstu þremur árum. Nú spyr ég hæstv. forsrh. og hæstv. bankamálaráðherra að því hvort þeir telji virkilega að það sé nokkur möguleiki fyrir því. Eða er það ætlun hæstv. ríkisstjórnar að leggja þær álögur á frystideildina á næstu þremur árum að frystihúsin eigi að endurgreiða þessar 1100 millj. kr. ásamt vöxtum og öllum kostnaði? Ég tel það útilokað sama hvor leiðin er farin, hvort það eigi að leggja þennan skatt á eftir að eigið fé frystihúsanna er að verulegu leyti brunnið upp, að leggja slíkan skatt á. Því eru þá ekki tekin upp heiðarleg vinnubrögð og ríkissjóður látinn yfirtaka þetta lán frá sl. hausti og taka svo einnig aftur þessar 400 millj. kr. sem frv. gerir ráð fyrir? Það er vitað mál að þetta kemur á ríkissjóð nema ríkisstjórnin hugsi sér að skattleggja frystihúsin, eins og þau standa nú vel, á næstu þremur árum til þess að endurgreiða lán. Hæstv. sjútvrh. lýsti því yfir í haust við setningu þings Sjómannasambands Íslands að hér væri ekki um það að ræða að sjávarútvegurinn eigi að endurgreiða þetta lán, þetta mundi tvímælalaust koma á ríkissjóð. Þrátt fyrir slíkar yfirlýsingar er þetta atriði endurtekið með frv. Það er höggvið öðru sinni í sama knérunn. Ég skil ekki þessi vinnubrögð, engan veginn. Ég skil ekki af hverju menn vilja ekki játa staðreyndir og viðurkenna það sem liggur fyrir nema þetta sé á bak við. Hvar stendur þá frystiiðnaðurinn ef á að fara að innheimta af honum 1100 millj. kr. lán þegar kemur fram á þetta ár? Er staða hans með þeim hætti að við sjáum fram á að slíkt sé hægt? Af hverju er verið að fara inn á þessa braut? Hver ræður ferðinni í þessari vitleysu? Ég spyr því einu sinni enn: Er það ætlunin að frystideildin eigi á næstu þremur árum að endurgreiða þetta lán? Hefur þannig verið búið að frystideildinni og þeim fyrirtækjum sem hún á og starfa samkvæmt lögunum um Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins að henni sé þetta fært? Jafnvel þótt hæstv. ríkisstjórn láti sér þetta til hugar koma þá spyr ég: Hvar eru þingmenn stjórnarliðsins? Eru þeir viljalaus verkfæri? Ég sé að það er aðeins einn þingmaður stjórnarliðsins inni svo að ekki virðist áhugi stjórnarliða vera mikill í þessu máli. Hvar eru þeir? Er bara á þá kallað þegar á að greiða atkvæði um vitleysuna? Hafa þeir enga skoðun á málum? Láta þeir bjóða sér slík vinnubrögð sem þessi? Þetta eru menn sem eru kjörnir af fólki sem er að framleiða útflutningsverðmæti fyrir þjóðina og ættu að vita hvernig málum er komið víðast hvar úti um hinar dreifðu byggðir landsins. En þá sjást þeir ekki, þá eru þeir horfnir, gufaðir upp allir með tölu nema einn. Hér er gert ráð fyrir því að auka útgjöld atvinnuleysistrygginga og til að bregðast við langvarandi og verulegu almennu eða staðbundnu atvinnuleysi á að gefa stjórn Atvinnuleysistryggingasjóðs heimild að lengja bótatímabil í 260 daga áður en viðkomandi bótaþegi fellur af bótum næstu 16 vikur. Heimild þessari skal stjórnin beita almennt eða staðbundið miðað við aðstæður á hverjum stað fyrir sig. Einnig er í 7. gr. frv. gert ráð fyrir að Atvinnuleysistryggingasjóður eigi að tryggja launafólki fyrirtækja sem verða gjaldþrota rétt til greiðslu atvinnuleysisbóta þann tíma sem það er án atvinnu á uppsagnarfresti á meðan það bíður eftir endanlegu uppgjöri á launakröfum sínum, sbr. lög nr. 23 frá 1985, um ríkisábyrgð á launum. Með þessu er verið að auka útgjöld Atvinnuleysistryggingasjóðs og þá verða menn líka að hafa í huga hvað núv. hæstv. ríkisstjórn gerði þegar hún var mynduð. Þá ákvað hún að fella niður ríkisframlagið til Atvinnuleysistryggingasjóðs þrátt fyrir það að þegar Atvinnuleysistryggingasjóður var stofnaður eftir langvarandi, harða og erfiða vinnudeilu, var gert þríhliða samkomulag um þá löggjöf og um skattlagningu til þess að standa undir þeirri löggjöf, annars vegar á milli atvinnurekendasamtakanna og sveitarfélaganna og ríkissjóðs. En einn aðilinn, ríkissjóður, ákveður að hlaupast undan merkjum á sl. hausti og hætta að greiða til atvinnuleysistrygginga þótt allir viðurkenndu, ríkisstjórnin líka, að ástandið væri ískyggilegt Nú spyr ég hæstv. forsrh.: Er ætlunin að halda áfram að stýfa framlög til Atvinnuleysistryggingasjóðs? Á bara að gera samþykkt um að auka útgjöld Atvinnuleysistryggingasjóðs? Ætlar ríkisstjórnin aftur að leggja sjóðnum til, eins og gert hefur verið fram til þessa, eða á að halda áfram að snuða sjóðinn um framlag ríkissjóðs? Þetta skiptir verulegu máli. Eins og ég sagði áðan þá held ég að það hefði verið hyggilegra að leggja ekki vörugjaldið á allar þessar vörur sem hér er lagt til og nú á að afnema frá 1. september. Ég spyr hæstv. forsrh. eftir það sem hann sagði áðan, og er rétt, að minnkandi spenna væri á vinnumarkaðinum: Er það eðlilegt að láta þetta ekki koma til framkvæmda fyrr en 1. september? Verða ekki viðbrögð manna þau að þessar vörur verða ekki fluttar inn nú í sumar? Verður ekki beðið með fjölmargar framkvæmdir þangað til í haust eða vetur? Nú bætist einmitt á vinnumarkaðinn skólafólkið sem kvartar nú sáran um að fá ekki atvinnu. Hvers vegna er þá verið að halda sér í þessa dagsetningu? Hvers vegna er þetta ekki fellt niður strax við gildistöku frv.? Ég fæ ekki skilið að þetta sé til hagsbóta. Því ber ég fram þessa fyrirspurn mína. Ætlunin er að jöfnunargjaldið, eins og segir í 5. gr., hækki úr 3% í 5%. Hæstv. forsrh. minntist á að söluskattur hefði hækkað úr 20% í 25%, eða um 25%, en hér er lagt til að jöfnunargjaldið hækki úr 3% í 5%, eða eftir mínum reikningum um tæp 67%. Mér finnst það nokkuð mikil hækkun en þó ætla ég ekki að gera neinn hávaða út af því. Það sem ég set fyrst og fremst út á í þessu frv. er að taka stórlán til Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins, til deilda sem ekkert eða lítið eiga. Ef vel á að vera og ef taka á tillit til þess sem er að gerast í atvinnulífinu, bæði hvað snertir frystinguna víðs vegar um landið, á að líta á þetta sem ríkisframlag að mínum dómi og það á viðurkenna það strax og heiðarlega. Hinu ber að fagna að sérstakur skattur á verslunar- og skrifstofuhúsnæði er lækkaður og sömuleiðis að vörugjaldið er fellt niður. Það hefðu þó verið ólíkt heppilegri vinnubrögð að ganga aldrei til þessarar hækkunar í desembermánuði á sl. ári. Við sjálfstæðismenn höfum enga löngun til þess að bregða fæti fyrir afgreiðslu þessa máls á nokkurn hátt þó að það sé seint á ferðinni. Við munum taka þátt í að afgreiða málið og greiða fyrir gangi þess í gegnum þingið en okkur finnast þetta mjög dapurleg vinnubrögð sem hér hafa átt sér stað og því full ástæða til þess að gera þær ákveðnu athugasemdir sem ég hef þegar gert í sambandi við þetta mál frá byrjun. Ég vil svo í lokin nefna að ekki hafa verið sett ný lög um Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins þrátt fyrir margítrekuð loforð. Sjútvn. Nd. var sammála um að leggja til að kjörin yrði sérstök milliþinganefnd til þess að fjalla um þetta mál og það hefur kvisast að hæstv. sjútvrh. hafi orðið mjög vondur þegar hann heyrði um þessa afgreiðslu og hafi viljað koma í veg fyrir það að slík tillaga næði fram að ganga. Ég vara hæstv. ríkisstjórn við að beita einhverjum slíkum brögðum þar sem nefnd í þinginu er sammála um að málið eigi að fá greiðan aðgang á Alþingi. Ég tek undir orð hæstv. landbrh. hér fyrr í dag þegar hann sagði að ráðherrar gætu ekki búist við því að koma öllum sínum frumvörpum fram óbreyttum. Það yrði að taka tillit til þingræðis, það yrði að taka tillit til vilja alþingismanna í þeim efnum. Ég vænti þess að forsetar þingsins greiði fyrir afgreiðslu þessa máls því það er sannarlega kominn tími til að Alþingi taki ákvörðun í þessu mikilvæga máli en láti ekki framkvæmdarvaldinu það í hendur að sitja á úrbótum eins og raun ber vitni.

Kristín Halldórsdóttir Virðulegi forseti. Stundum hvarflar að manni sú hugsun í hvaða leikriti maður sé eiginlega staddur. Mér finnst svo örstutt síðan við stóðum hér og ræddum fram og aftur um tekjuöflun af ýmsu tagi til þess að mæta sameiginlegum útgjöldum landsmanna. Það var reiknað fram og til baka og þráttað m.a. um áhrif aukinnar skattlagningar á verslunar- og skrifstofuhúsnæði og lántökugjald, sem kvennalistakonur reyndar studdu í trausti þess að slíkir skattar kæmu ekki niður á almennu launafólki. Það var tekist á um breikkun vörugjaldsstofns með mishárri prósentu sem við vorum andvígar og töldum heimskulega aðgerð með tilliti til hagsmuna neytenda, framleiðenda, seljenda og á endanum ríkissjóðs. Ekki skal heldur gleymt skoðanaskiptum um þá afleitu ráðstöfun ríkisstjórnarinnar að seilast í lögboðin framlög ríkisins til Atvinnuleysistryggingasjóðs, en í frv. er enn aukið við skyldur Atvinnuleysistryggingasjóðs. Það er eins og ráðamenn hafi ekki áttað sig á þeirri einföldu staðreynd að sama krónan verður ekki notuð oftar en einu sinni. Nú er svipt burtu lántökugjaldi og skattur á verslunar- og skrifstofuhúsnæði lækkaður til fyrra horfs. Svo mikill sem ákafinn var að sannfæra þingheim um það fyrir fjórum til fimm mánuðum að þessir tekjupóstar mættu engan veginn missa sín er ekki orð um það hvað á að koma í staðinn þegar þeir skila ekki tekjum lengur nema að því leyti sem jöfnunargjaldið gefur af sér. Er nema von að maður spyrji sjálfan sig stundum í hvaða leikriti maður er staddur og heldur ekki nema von að maður spyrji sig þeirrar spurningar hvort þessi gjöld hafi fyrst og fremst verið ætluð sem skiptimynt þegar þau voru lögð á. Í 1. gr. frv. er enn einu sinni brugðið á gamla ráðið með heimild til lántöku til þess að gera Verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins kleift að greiða verðbætur. Þessi sveiflujöfnunarsjóður, sem svo átti að verða, hefur nefnilega miklu fremur verið notaður til að jafna niðursveiflur en uppsveiflur og á sjaldnast til peninga fyrir niðursveiflum. Í niðurlagi greinarinnar birtist svo óskhyggjan í rósrauðum bjarma þar sem segir að lánið skuli endurgreitt af tekjum Verðjöfnunarsjóðs af viðkomandi afurðum á næstu þremur árum eftir að það er tekið. Síðan kemur náttúrlega varnaglinn: ,,Það sem þá kann að vera ógreitt fellur á ríkissjóð.`` Heiðarlegra væri nú að viðurkenna strax að þessi skuld fellur vitanlega á ríkissjóð og við hljótum að spyrja: Hverjum dettur í hug að hér sé um varanlega aðgerð að ræða? Þegar þessir peningar verða uppurnir skapast þörf fyrir nýja aðgerð, nýjar ráðstafanir. Þá er það afleitt að með aðgerðum af þessu tagi er sífellt verið að mismuna greinum sem getur sannarlega verið réttlætanlegt um stundarsakir þegar sérstaklega stendur á en má ekki vera viðvarandi. Það flokkast einfaldlega undir það að berja höfðinu við steininn. Því má auðvitað ekki gleyma sem ekki stendur í frv. en það er sú gengisbreyting sem varð fyrir viku og er nú kölluð því fína nafni gengissig og meira að segja sveigjanleiki í kaupbæti. Sú aðgerð dugði auðvitað skammt í því skyni að rétta hlut fiskvinnslunnar og gerði ekki annað en draga lítillega úr tapinu. Þannig er fjarri því að ríkisstjórnin hafi með þessari aðgerð efnt loforð sitt við fiskvinnslufyrirtækin um að skapa þeim viðunandi rekstrarskilyrði. Hins vegar tókst henni að svíkja loforð sitt gagnvart launafólki um stöðugt gengi. Þannig fer þeim sem tala tungum tveim. Í þessum efnum sem öðrum virðast hæstv. ráðherrar ekki vita í hvorn fótinn þeir eiga að stíga, enda sannleikurinn auðvitað sá að gengið verður að laga að breyttum aðstæðum en um leið þarf að gera ráðstafanir til að taka áfallið af launafólki og heimilunum þegar genginu er breytt. Ætli ég þurfi nokkuð að nefna hinn margumrædda matarskatt. Í 2. gr. er lagt til að fella niður lántökugjald af erlendum lánum frá 1. júlí en því var breytt í 1. júní í meðförum Ed. Þetta var skynsamleg breyting og skiptir áreiðanlega ekki máli fyrir ríkissjóð því lántakendur hefðu einfaldlega haldið að sér höndum til 1. júlí og tekjutap því í rauninni ekkert fyrir ríkissjóð við þessa breytingu. Það er hins vegar hætt við að þessi ráðstöfun komi eitthvað misjafnt niður og ástæða til þess að inna eftir því hvaða aðilar hafi þegar greitt þetta gjald, þ.e. lántökugjald, á þessu ári. Ýmsir aðilar hafa vafalaust þegar ráðstafað slíkum lántökum en einhverjir kunna að sitja uppi með lán sem þeir eru ekki búnir að útdeila. E.t.v. væri ástæða til að íhuga hvort eigi að létta því gjaldi af þeim sjóðum sem sitja uppi með lán sem þeir hafa þegar greitt gjaldið af en eiga eftir að útdeila. Eins og ég sagði áðan studdi Kvennalistinn framlengingu þessarar gjaldtöku á sínum tíma, rétt eins og hækkun sérstaks skatts á verslunar- og skrifstofuhúsnæði, á þeim forsendum að ríkissjóður þyrfti á auknum tekjum að halda sem skárra væri að taka af þessum póstum en að ganga harðar að almennu launafólki. Því miður tókst ekki að hindra þá aðför þar sem skattar á almennt launafólk voru engu að síður auknir. Því miður verð ég að segja að fátt er um bætur fyrir almennt launafólk í loforðasjóði hæstv. ríkisstjórnar sem hellt var úr í tengslum við kjarasamninga Alþýðusambandsins og Vinnuveitendasambandsins. Hins vegar studdum við ekki vörugjaldsruglið sem er nú leiðrétt að hluta í 4. gr. frv. Það var slík endemisvitleysa að menn eru ekki einu sinni enn þá eftir fjóra mánuði búnir að átta sig á framkvæmdinni og sem er í rauninni ógerleg fyrir flest smáfyrirtæki og smáa aðila. Áður en þessar breytingar voru gerðar á vörugjaldinu voru vörugjaldsskyldir aðilar í kringum 40 talsins en um það bil 800 gjaldskyldir aðilar bættust við um síðustu áramót og um 600 þeirra munu vera fyrirtæki með fimm starfsmenn eða færri. Áður var um að ræða gjald á vörur sem voru að meiri hluta framleiddar erlendis en um áramótin bættist við fjöldi vara sem fyrst og fremst eru framleiddar hérlendis. Með þeim breytingum sem lagðar eru til í 4. gr. frv. er sannarlega fengin mikilvæg leiðrétting á þessum mistökum sem a.m.k. sumir hæstv. ráðherrar hafa viðurkennt sem slíka og þar vil ég nefna hæstv. viðskrh. sem er nýgenginn úr salnum. Hitt er svo annað mál hversu heimskulegt það er og fáránlegt að gera breytingar sem þessar á fárra mánaða fresti svo að menn hafi ekki undan að aðlagast breytingunum. Slíkur hringlandi er til gífurlegs óhagræðis fyrir viðkomandi og fyrirsjáanlegar lækkanir hafa ekki síður áhrif á starfsemi fyrirtækja en fyrirsjáanlegar hækkanir. Í þessu tilviki er afar bagalegt t.d. fyrir alla innréttingasmíði að þessi niðurfelling komi ekki strax til framkvæmda. Þar er um að ræða samninga sem gerðir eru langt fram í tímann og nú blasir ekki annað við slíkum aðilum en hálfgert verkfall í sumar. Það er því ófært að láta þetta ekki taka gildi fyrr en 1. sept. Það væri enn fremur freistandi að reyna að fá fram frekari breytingar á vörugjaldsstofninum en vafalaust hefur það litla þýðingu úr þessu. Í 5. gr. er kveðið á um hækkun jöfnunargjaldsins. Ég ætla ekki að segja mikið um það á þessu stigi en bendi aðeins á að með þessari hækkun er verið að stækka þann bita sem kyngja verður þegar virðisaukaskattinum verður komið á. 6. og 7. gr. taka til Atvinnuleysistryggingasjóðs sem enn á að taka á sig skuldbindingar á sama tíma og ríkissjóður stendur ekki við lögboðin framlög heldur veitir þeim í annan farveg. Þarf ekki að minna á hvert þau fara. Ákvæði þessarar greinar eru hins vegar að mínu mati sjálfsögð og til hagsbóta fyrir launafólk sem sjálfsagt og nauðsynlegt er að reyna að verja fyrir afleiðingum ástandsins í atvinnumálum. Góð vertíð í vetur dró verulega úr þeim samdrætti og því atvinnuleysi sem menn óttuðust svo mjög auk þess sem minnkandi þenslu hefur verið mætt t.d. með minni yfirvinnu. Hins vegar skulum við ekki gleyma því að á þessari góðu vertíð var verulega gengið á heildarkvóta ársins og hlýtur það að kalla á samdrátt á síðari hluta ársins nema kvótinn verði aukinn. Á það verður vafalaust gríðarlegur þrýstingur. Þannig má segja að samdrátturinn sem allir bjuggust við og óttuðust hafi að nokkrum hluta frestast. Og hvað sem líður þeirri speki að frestur sé á illu bestur má ekki loka augum fyrir þessari staðreynd, þ.e. minnkandi aflamagni og samdrætti í atvinnulífinu þar af leiðandi sem að öllum líkindum mun dynja yfir okkur á síðari hluta ársins. Þá vil ég spyrja um áhrif þessara ráðstafana sem frv. tekur til og þá er ég fyrst og fremst að hugsa um áhrif á lánskjaravísitölu, verðbólgustig, afkomu fiskvinnslunnar, það hefur að vísu lítillega verið á það drepið, og svo vitanlega á afkomu ríkissjóðs sjálfs. Að lokum. Þær ráðstafanir sem þetta frv. tekur til eru fyrst og fremst í þágu atvinnufyrirtækjanna. Það er fátt eitt hér sem tekur sérstaklega á afkomu launafólks sjálfs eða til réttinda þeirra. Hins vegar er í fylgiskjölum, sérstaklega í fskj. II, drepið á ýmis atriði sem fulltrúar Alþýðusambandsins lögðu fyrst og fremst áherslu á. Þar eru talin upp í 12 liðum ýmis atriði sem voru tekin fyrir og lofað að taka á af hálfu ríkisstjórnarinnar. Hún mun skipa nefndir og beita sér fyrir einu og öðru, lofar samráði og að beita sér fyrir átaki, kanna, vinna að mótun o.s.frv. Sum þessara loforða eru útlátalítil, svo sem eins og í 12. lið þar sem lofað er framgangi frv. um félagsmálaskóla alþýðu, sem raunar var komið langleiðina gegnum þingið þegar það loforð var gefið. Um önnur atriði vildi ég spyrja hæstv. iðn.- og viðskrh. sem situr hér til andsvara að hæstv. forsrh. frágengnum. Ég sé ekki ástæðu til þess að telja upp alla þessa liði en vildi þó nefna sérstaklega fyrsta punktinn þar sem ríkisstjórnin lofar að skipa sérstaka nefnd til þess að fjalla um ástand og horfur í atvinnumálum og móta langtímastefnu um atvinnuuppbyggingu í landinu. Ég vildi spyrja hæstv. ráðherra hvort búið væri að stofna þessa nefnd og hver hennar áætlun er t.d. um skil og annað vinnulag. Ég vil spyrja um framkvæmd 3. liðar þar sem rætt er um að sporna við verðhækkunum á næstu missirum. Það var kannski einn af þessum liðum sem manni þótti ekki sérlega mikið til koma þar sem hæstv. ríkisstjórn var þegar búin að heimila ýmsar hækkanir á opinberri þjónustu. Það er sífellt verið að sækja á um slíkt og er ástæða til að fá fréttir af því hvernig ríkisstjórnin hyggst efna þetta loforð. Ég vildi líka spyrja um fjórða punktinn sem hlýtur að skipta launafólk mjög miklu máli því þar er lofað samráði við samtök launafólks um úrbætur í skattamálum. Ég vildi gjarnan fá svör við því við þessa umræðu hvað hafi gerst hvað þetta varðar, hvort búið er að setja einhverja vinnu í gang sem tekur á þessu atriði. Sömuleiðis er fjallað um vaxtamál í 5. lið og hvort eitthvað sé af því að segja. Þannig mætti auðvitað telja upp hérna alla þessa liði, en ég vildi þó sérstaklega nefna hér tvo liði í viðbót. Hinn fyrri er 8. liðurinn sem fjallar um bætur almannatrygginga. Hvenær er þess að vænta að bætur almannatrygginga hækki í samræmi við almennar launahækkanir á samningstímabilinu? Er búið að taka ákvarðanir um það og hvenær það verði? Í síðasta lagi er 11. liðurinn sem fjallar um fæðingarorlof og um skipun nefndar sem hafi það verkefni að skoða og útfæra þá stefnumörkun er fram kemur í álitsgerð nefndar sem samdi frumvarp til laga um fæðingarorlof og miðar að því að konur, hvar sem þær eru í starfi, njóti jafnréttis hvað varðar fæðingarorlof. Nú verð ég að viðurenna að ég man ekki nákvæmlega hvað kom fram í álitsgerð þessarar nefndar enda höfðu kvennalistakonur ákveðnar skoðanir á þessum málum, hvernig þeim væri best fyrirkomið og höfðu sett það fram í frumvarpi sem var til umfjöllunar á hverju þingi á síðasta kjörtímabili. En nú er eins og allir vita gerður mismunur á fæðingarorlofsgreiðslum eftir því hvernig vinnu kvenna er háttað, þ.e. hvort hún hefur verið launuð eða ekki. Þær sem t.d. starfa eingöngu inni á heimilum sínum eru lægra settar en aðrar og þess vegna finnst mér ástæða til þess að spyrja eftir því hvort hæstv. ráðherra skilji þessa setningu, þ.e. að konur, hvar sem þær eru í starfi, njóti jafnréttis hvað varðar fæðingarorlof, þannig að konur sem eingöngu sinna heimilisstörfum inni á sínum heimilum eigi nú að fá að njóta jafnréttis á við konur sem vinna launuð störf úti á vinnumarkaði.

Kristinn Pétursson Hæstv. forseti. Það frumvarp sem hér er til umræðu um ráðstafanir vegna kjarasamninga er keimlíkt því sem við höfum séð áður. Að einu leyti er það þó til batnaðar því hæstv. ráðherrar hafa séð pínulítið að sér í skattamálum. Virðist vera að það rofi aðeins til og menn átti sig á því að það sé léleg hagfræði að blóðmjólka kúna. Í 1. gr. kemur fram að meiningin er að tekið verði 400 millj. kr. lán, eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar í erlendri mynt, sem verði ráðstafað í gegnum Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins. Af þessum 400 millj. kr. fara 350 millj. kr. til greiðslu verðbóta á freðfisk. En 50 millj. kr. á að verja til greiðslu verðbóta á hörpudisk. Enn fremur stendur í lögunum að meiningin sé að þetta verði endurgreitt af tekjum Verðjöfnunarsjóðs af viðkomandi afurðum á næstu þremur árum eftir að lánið er tekið. Þetta finnst mér alveg sérstök hagfræði út af fyrir sig. Ríkissjóður tekur lán og setur í Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins og ákveður að fiskvinnslan eigi sjálf að endurgreiða þetta á næstu þremur árum. Samt sem áður skal þetta reiknað inn í tekjur fiskvinnslunnar þó að það sé sagt að fiskvinnslan sé að taka lán. Það er með öðrum orðum verið að plata menn. Það er raunverulega verið að lána fiskvinnslunni þessa peninga. Í lok greinarinnar stendur: ,,Það sem þá kann að vera eftir ógreitt fellur á ríkissjóð.`` Hvernig í ósköpunum getur ríkisstjórn ákveðið fjárveitingu ríkisstjórnar eftir þrjú ár? Það er alveg fráleitt að þessi hæstv. ríkisstjórn hafi nokkurt umboð til þess að taka fram fyrir hendurnar á fjvn. eftir þrjú ár. Annað mál með þetta lán. Ég fæ ómögulega skilið að ef ríkissjóður á þessa peninga, en það er bókað svo að þetta sé lán, hvernig getur hann átt peninga sem geta jafnframt verið tekjur hjá öðrum aðilum? Getur hæstv. viðskrh. sem mjög fróður maður í peningamálum útskýrt fyrir okkur hvernig svona bókhald gengur upp? Ef ríkissjóður er kröfuhafi að þessari skuld hlýtur einhver að skulda skuldina. Þetta verður að fást á hreint. Ef það er meiningin að þetta verði ekki greitt er miklu eðlilegra að þetta verði lagt fram sem fjáraukalög því hér er ekki um að ræða annað en blekkingar og falsbókhald. Það gengur ekki upp að framkvæmdarvaldið á Íslandi geti verið kröfuhafi og lánað peninga sem eru síðan færðir sem tekjur í útflutningsiðnaði í frystingu. Ég fæ ekki svona vitleysu til að ganga upp í kollinum á mér. Ég tel það vera mjög alvarlegan hlut að bjóða upp á svona falsanir. Þetta eru ekkert annað en hreinar falsanir. Fyrir svo utan það, eins og ég sagði áðan, að það er útilokað að þessi ríkisstjórn geti ákveðið hvað verður á fjárlögum eftir þrjú ár. Burtséð frá þessari vitleysu þá tel ég að nú tapi útflutnings- og samkeppnisiðnaður á Íslandi ekki undir 500 millj. kr. á mánuði um þessar mundir. Hlutur sjávarútvegs í þeirri köku gæti verið um 400 millj. kr., þ.e. nálægt því eitt stykki Ólafsfjarðarjarðgöng á tveggja mánaða fresti. Ég tel að hér sé um að ræða mun alvarlegri hlut en það að hafin væri gegndarlaus rányrkja á þorskstofninum því rányrkja höfuðstóla framleiðsluatvinnuvega þjóðarinnar er alvarlegri hlutur en að rányrkja þorskstofninn. Við vitum að það er hægt að byggja þorskstofninn upp aftur en hvernig verður eiginfjárstaðan í atvinnulífinu byggð upp? Og hver er það sem leggur fé í það? Verða það erlendir aðilar? Verða það þeir sem að eiga lánsfé hjá Íslendingum sem kaupa upp þessi fyrirtæki þegar allt er komið á vonarvöl? Það er alveg stórmerkilegt að svona lagað skuli vera hægt í réttarríki. Að ryksuga upp höfuðstóla íslenskra framleiðsluatvinnuvega eins og gert hefur verið undanfarna mánuði og þykjast alltaf vera að gera eitthvað til að laga stöðu atvinnulífsins. Það er verið að gera það með svona blekkingum eins og ég var að rekja hérna áðan. Þegar farið er að tala um gengismál er talsmönnum Sjálfstfl. alltaf núið því um nasir að þeir vilji einhverja gengiskollsteypu. Í svokölluðum eldhúsdagsumræðum hér um daginn var alltaf talað um gengiskollsteypur. Hæstv. viðskrh. vill kannski útskýra hvað þetta orð þýðir. Hann sem yfirmaður bankamála ætti að fara létt með það að sjá til þess að gengi íslensku þjóðarinnar væri skráð í samræmi við lög, en það er meginmarkmið laga um gengisskráningu að gengi skuli skráð þannig að það sé jafnvægi í viðskiptum við útlönd. Það er kjarni málsins og aðalatriði laga um Seðlabanka varðandi gengisskráningu og hef ég oft minnst á það hér áður. En það virðist ekki hafa mikið að segja þó að maður sé eitthvað að þusa um hvað er í löggjöf Seðlabankans. Það eru notaðar alls konar aðferðir til þess að bægja athyglinni frá hinu raunverulega vandamáli. Þessi hæstv. ríkisstjórn hefur verið dugleg við að finna sökudólga hér og þar. Það er fundnir sökudólgar á verðbréfamörkuðum, þar eru ljótir karlar sem eru höfuðpaurar að þessu öllu saman að þeirra sögn og það eru sökudólgar í kaupleigufyrirtækjum, þar eru ljótir sökudólgar. Nú síðast eru það sökudólgarnir í bankakerfinu, allir bankarnir græða svo voðalega. En er ekki kominn tími til að fara að skoða hver sé höfuðstóll íslenskra viðskiptabanka? Er hann svo rosalega stór? Þar sem mér er kunnugt um eiginfjárstöðu bankakerfisins er hún bara léleg. Ég bið guð að hjálpa okkur öllum ef eiginfjárstaða bankakerfisins á Íslandi væri lélegri en hún er. Ekki mundi það auka álit landsmanna út á við ef þeir færu nú að tapa. Þetta eru allt saman tómar reykbombur þar sem verið er að bægja athyglinni frá hinu raunverulega vandamáli. Hið raunverulega vandamál eru stjórnmálamenn sem kunna ekki skil á sínu hlutverki, þ.e. að koma á jafnvægi á fjármagnsmörkuðum og í utanríkisviðskiptum. Það er þeirra hlutverk. Mér finnst enn fremur að það sé kominn tími til að endurskoða samskipti löggjafarvalds og framkvæmdarvalds því hér á hæstv. Alþingi veður framkvæmdarvaldið inn og lætur þingmenn rétta upp hönd eftir pöntunum. Stjórnarmeirihlutinn er meðhöndlaður eins og einhverjar tuskubrúður og er látinn rétta upp hönd eftir pöntun við hvaða vitleysu sem er, samanber þau frumvörp um skattahækkanir og fleira sem hefur verið troðið í gegn í vetur. Ég verð því að segja það að lokum, hæstv. forseti, að ég vænti þess að íslenskur útflutnings- og samkeppnisiðnaður megi hljóta betri meðferð en hingað til hjá þessari hæstv. ríkisstjórn og vonandi fara þeir að átta sig betur en kemur fram hér og lækka skattana meira en þeir hafa þegar gert.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Virðulegur forseti. Ég mun í fáum orðum reyna að svara þeim spurningum sem hér hafa verið settar fram af hv. ræðumönnum eftir því sem tök eru á og sný mér fyrst að máli hv. 1. þm. Vestf. Hann, eins og reyndar hv. 10. þm. Reykn. og hv. 5. þm. Austurl., vék að starfsemi Verðjöfnunarsjóðs, hlutverki hans og fjárhag. Ég held að hv. 10. þm. Reykn. hafi komist næst sanni um þann vanda sem hér er við að fást, þegar hann sagði: Verðjöfnunarsjóðurinn hefur virkað til jöfnunar í niðursveiflunum en hefur ekki megnað að draga til sín fé þegar betur hefur árað og ná þannig fé til þess að mæta niðursveiflunum. Þetta er hverju orði sannara og það frv. sem hér liggur fyrir, þ.e. 1. gr. þess um Verðjöfnunarsjóðinn, er staðfesting á því að þetta sé rétt mat á ástandinu. En úr því sem komið er var ekki undan því að víkjast að finna þarna fé vegna þess hversu mikið áfallið var hjá frystiiðnaðinum og verðbreytingin til lækkunar var bundin við þá grein því nær eina. Því tel ég réttlætanlegt að grípa til þeirrar fjáröflunar með lántöku sem hér er á ný gerð tillaga um. En það eru vissulega rétt varnaðarorð, bæði hjá hv. 1. þm. Vestf. og hv. 10. þm. Reykn., að það er vandséð við núverandi aðstæður hversu það mætti auðnast sjóðnum að endurgreiða þetta mikla fé á þremur árum. Við því býst ég ekki. Ég er því nokkurn veginn viss um að verulegur hluti af þessari greiðsluskuldbindingu mun lenda á ríkissjóði nema, og það er náttúrlega þess vegna sem fyrirvarinn er gerður, mjög mikil verðbreyting til batnaðar verði á næstu missirum. Margt var talið teikna til þess að mikil verðhækkun yrði á fiski í Evrópu vegna takmarkana á aflaleyfum hvarvetna í Evrópu, bæði í Norðursjó, við Norður-Noreg og í Barentshafi. Á öllum þessum hefðbundnu veiðislóðum fyrir þann fisk, sem íslenskur fiskur keppir við, er mjög mikið dregið úr aflaheimildum. Áhrif þessa eru enn ekki komin fram að mínu áliti, en þótt þetta færi á besta veg fyrir Íslendinga þá býst ég engu að síður við því að þetta mundi mæða á ríkissjóði í einhverjum mæli fyrr eða síðar. Hv. 5. þm. Austurl. gerði nokkuð mál úr því að honum fannst að bókhaldið í þessu máli væri ekki rétt upp sett og að þarna væri verið að færa sjávarútveginum til tekna það sem hann í reynd væri að taka að láni. Þá vil ég benda honum á að það er í engu frábrugðið því sem gert hefur verið fyrri ár, að færa fyrirtækjunum til tekna greiðslur úr Verðjöfnunarsjóði hvernig sem þær greiðslur hafa verið fjármagnaðar, hvort sem það hefur komið af eignum sjóðsins vegna uppsöfnunar á fyrri tíð eða vegna þess að sjóðurinn hafi tekið fé að láni. Spurningin sem hann vakti um að þarna þyrfti að standa eign á móti skuld er einfaldlega þannig að Verðjöfnunarsjóðurinn er skuldarinn en ekki fyrirtækin sem fá greiðslurnar úr honum. Auðvitað má finna að þessu með nokkrum hætti en við skilyrði óvissu eins og nú ríkir tel ég að ekki sé önnur leið fær. Að kalla þetta falsanir tel ég fjarri lagi og að þarna sé verið að leggja málið eitthvað óljóst fyrir löggjafann tel ég enn fjær lagi því að þetta er gert mjög opinskátt og skýrt. Um það hvort sitjandi þing geti skuldbundið síðari þing til fjárframlaga eins og í þessu felst þá tel ég þetta að engu leyti frábrugðið í sínu eðli því sem gerist þegar þingið heimilar að ríkið ábyrgist lántökur annarra aðila eða samþykkir lántökur ríkissjóðs með greiðsluskuldbindingum fram í tímann, sem að sjálfsögðu krefjast svo fjárveitinga á fjárlögum til þess að undir megi rísa þegar þar að kemur. Mér finnst þannig satt að segja að hv. 5. þm. Austurl. hafi tekið nokkuð djúpt í árinni þegar hann notaði þau orð sem hér féllu áðan. En ég tek undir það með öllum þeim þremur sem hér hafa talað að vissulega er þetta varhugaverð þróun. Hv. 10. þm. Reykn. vék að því sem kannski er mikilvægast, þ.e. að í greiðslum af þessu tagi fælist mismunun milli atvinnugreina sem ekki væri þolandi og ekki hyggileg þegar til lengdar lætur. Undir það tek ég og bendi á að einmitt í þeim ákvörðunum sem teknar voru í tengslum við kjarasamningana felst áform um það að fella niður þessar greiðslur verðbóta á freðfisk úr Verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins á næstu mánuðum í áföngum þannig að þær falli niður um næstu áramót. Ég saknaði þess því úr ræðu hv. þm., sem hafði að mínu viti greint ástandið alveg rétt, að hann léti þessa getið. Úr því reyni ég nú að bæta. Ég kem þá að því sem fram kom hjá hv. 1. þm. Vestf. en hann spurði beinlínis um hvort ríkisstjórnin teldi að þessar 1100 millj. kr., sem að frv. samþykktu yrði búið að heimila Verðjöfnunarsjóðnum að taka að láni á því ári sem líður frá september í fyrra til september á þessu ári, yrðu endurgreiddar. Ég tel það vera rétta ábendingu að það sé ólíklegt að Verðjöfnunarsjóður muni geta reitt þetta fé af hendi að öllu leyti jafnvel þótt ákaflega vel áraði. En einmitt vegna þeirrar óvissu sem um þetta ríkir er varla önnur leið fær til að tengja þetta saman en sú sem hér er valin. Ég minni á að fyrri ríkisstjórn beitti sömu aðferð og áformaði að beita sömu aðferð við þetta. Ég held því að hér eigi menn fyrst og fremst að tala um það sem hv. 10. þm. Reykn. vék að, þ.e. hvort hyggilegt væri yfirleitt að halda uppi greiðslum af þessu tagi án þess að fyrir þeim væri innstæða í sjóðnum. Ég er honum sammála um það og því reyndar óbeinlínis sammála hv. 1. þm. Vestf. þótt hann nefndi ekki það sem mér finnst meiru máli skipta og kom fram í máli hv. 10. þm. Reykn. Um þær umræður sem hafa orðið um það að ríkisstjórnin hafi nú séð að sér um skattheimtuna og kallað aftur skattaálögur sem ákveðnar voru um áramótin er það vafalaust að vissu leyti rétt. En ég hélt nú að hv. 1. þm. Vestf. væri svo góðgjarn maður að hann teldi að batnandi manni væri best að lifa og þetta væri nokkuð vel ráðið. Reyndar fannst mér það vaka í máli hv. 5. þm. Austurl. umfram það sem kom fram hjá hv. 1. þm. Vestf. Hv. 10. þm. Reykn. beindi til mín ýmsum spurningum en áður en ég sný mér að því að fjalla um þær get ég svo sem tekið undir það sem fram kom í hennar máli að góð vetrarvertíð hafi dregið úr atvinnuleysi og bætt ástandið í efnahagsmálum. Það er vissulega rétt. Hins vegar er líka rétt að þetta þýðir að gengið er á veiðiheimildirnar og það verður eitthvað minna úr að spila þegar kemur fram á árið. En ég vil ekki líta svo á að yfir þessu eigi menn að fjargviðrast. Ég held að það sé miklu réttara að fagna því að svo vel og giftusamlega hafi til tekist að aflinn hafi glæðst einkum og sér í lagi á hinu hefðbundna vertíðarsvæði þrátt fyrir mislynda veðráttu í vetur og var löngu tími til kominn. En áhrif þessara ráðstafana sem hér eru til umræðu á lánskjaravísitölu var ein af spurningum hv. 10. þm. Reykn. Ég held að best sé að lýsa þeim þannig að miðað við líklega gengisaðlögun --- þá miða ég nú einkum við þá ákvörðun sem Seðlabankinn tók nýlega með samþykki ríkisstjórnarinnar um að lækka gengið um 1,5% og stofna heimild fyrir Seðlabankann til að breyta daglegu gengi krónunnar innan marka sem eru 2,25% til hvorrar áttar, það sem við blasir og menn nú þekkja --- sé líklegt að lánskjaravísitalan muni breytast um 1--1,5% á mánuði út þetta ár, þó lækkandi þegar líður á árið. Um sveiflur milli einstakra mánaða ætla ég ekki að fjölyrða, en þetta virðist mér á þessu stigi máls líklegasta þróunin og að breytingin yfir árið verði á bilinu 18--20% þegar á heildina er litið. Þetta segi ég ekki af því að menn viti nákvæmlega hvað þarna er á ferðinni, en ég mun aðeins víkja að því á eftir hvað mér finnst skipta máli frá sjónarmiði stjórnvalda þegar menn horfa fram til þeirra mánaða sem eftir eru af þessu ári og fram á næsta ár og hugleiða stefnuna í gengismálum sem hv. 5. þm. Austurl. kom líka nokkuð að. Síðan komu nokkrar beinar spurningar um framkvæmd ýmissa þeirra atriða sem eru í bréfi forsrh. til Alþýðusambandsins og þá fyrst um það hvort stofnuð hefði verið atvinnumálanefnd eins og um er rætt í 1. tölul. í bréfi forsrh. frá 30. apríl til Alþýðusambandsins. Svarið er að formlega hefur ekki verið stofnuð slík nefnd. Hins vegar hafa farið fram samtöl við forustumenn Alþýðusambandsins um tilhögun þessa verks sem er tvíþætt. Í fyrsta lagi að fjalla um atvinnuástandið á líðandi stund á þessu ári, m.a. með það í huga að draga úr staðbundnum atvinnuvanda sem gætti fyrr á þessu ári á nokkrum stöðum á landinu og snúast við honum með þeim hætti sem heppilegast virðist. Svo hins vegar að horfa til lengri tíma, horfa til atvinnuuppbyggingar og það má vel vera að niðurstaðan verði sú að þessu verkefni verði skipt í tvennt. Ég tel víst, eins og reyndar um ýmsar aðrar nefndir sem hér var um spurt, að þessu verði formlega á komið um leið og samningarnir hafa verið staðfestir alls staðar og frv. sem hér er til umræðu orðið að lögum. Svipuðu máli gegnir um aðgerðir til að sporna gegn verðhækkunum í samstarfi við verkalýðs- og neytendasamtök. Þar hef ég í viðskrn. lagt drög að formlegu samstarfi umn þetta verkefni. Til þess verður tryggt fé. Það eru þegar hafnar kannanir á einstökum stöðum þar sem Verðlagsstofnun hefur haft samband við verkalýðsfélög á ýmsum kaupstöðum og kauptúnum úti um land og er óskað eftir því að fólkið sjálft fylgdist með því hvernig verðlagið væri og hvernig það breyttist. Þetta hyggst ég binda í fastara form alveg á næstunni og mun þá að sjálfsögðu skýra frá því hér á þingi og opinberlega. Um samráð við launafólk um úrbætur í skattamálum hef ég sömu sögu að segja. Þar hefur ekki verið sett á formlegt samstarf með nefndarskipan en þar eru hins vegar áform uppi um slík samtöl. Um vaxtamálin er náttúrlega fyrst og fremst það að segja að ríkisstjórnin mun nú beita þeim heimildum sem bankalög, seðlabankalög, viðskiptabankalög og vaxtalög, hafa fært henni með þeim samþykktum sem gerðar hafa verið á þinginu í vetur og á grundvelli fyrrgildandi laga á þann hátt sem greinir í bréfi forsrh. til Alþýðusambandsins. Í sjötta lagi spurði hv. þm. um bætur almannatrygginga, hvenær þess væri að vænta að þær tækju breytingum í hátt við almennar launabreytingar. Svarið er að því miður reyndist ekki unnt að breyta þeim strax í byrjun maímánaðar. Ástæðan var fyrst og fremst sú að lögfræðingarnir sem frá þessu máli ganga eru í verkfalli. En svo er það líka rétt að auðvitað var ákvörðunin um kjarasamningana tekin á fyrsta degi mánaðarins þannig að það var ekki mögulegt að koma þessu við þegar í byrjun mánaðar. Vonandi verður unnt að framkvæma þessa breytingu þegar í byrjun júnímánaðar og þá verður hún gerð afturvirk frá 1. maí. Í sjöunda lagi spurði hv. þm. um fæðingarorlof og hvernig að því skyldi staðið. Ég get líkt og um hin fyrri atriðin staðfest að það hefur ekki enn verið sett upp formleg nefnd svo að mér sé kunnugt. Hins vegar skil ég þetta ákvæði í bréfi hæstv. forsrh. á sama hátt og hv. 10. þm. Reykn., þ.e. að þarna eigi að líta til heimavinnandi kvenna eins og annarra kvenna þegar fæðingarorlof er ákveðið. Ég vil svo að lokum í örfáum orðum snúa mér að því sem kom fram í máli hv. 5. þm. Austurl. þar sem honum varð tíðrætt um gengisbreytingar og þörfina fyrir bætt jafnvægi í efnahagsmálum. Ég vil benda á það að frá því að þessi ríkisstjórn sem nú situr tók til starfa hefur nafngengi íslensku krónunnar verið lækkað um 13,5% sem jafngildir 15,5% hækkun á verði erlendra gjaldmiðla. Vegna þess að þessi breyting hefur orðið sígandi og án þess að valda miklu afturkasti í innlendri verðlagsþróun og launabreytingum hefur þessu fylgt veruleg breyting á raungengi til lækkunar, þ.e. raungengið er nú í maímánuði um það bil 8% lægra en það var að jafnaði í fyrra. Þetta tel ég að hafi verið nauðsynleg breyting og hún hefur þegar borið þann árangur, með öðrum þáttum í þróun efnahagsmála, að það er greinilegt að jafnvægi er nú betra í efnahagsmálum en það var í fyrra. Þetta kemur m.a. fram í því að viðskiptahalli er miklu minni fyrstu þrjá til fjóra mánuði þessa árs en hann var í fyrra og reyndar miklu minni en flestir höfðu spáð. Í öðru lagi er það líka ljóst að betra jafnvægi er nú á lánamarkaði í landinu en verið hefur nokkru sinni frá því að vaxtaákvarðanir voru gerðar frjálslegri, eða á árunum 1985 til 1986, eins og skýrt kom fram í ræðu seðlabankastjóra á ársfundi Seðlabankans 28. apríl. Það virðist því, ef litið er á hina hlutlægu mælikvarða, að hv. 5. þm. Austurl. sé að verða að ósk sinni, þ.e. að það sé að komast hér á betra jafnvægi í efnahagsmálum en áður ríkti m.a. með hyggilegri en hófsamlegri beitingu á gengisákvörðunum í samræmi við ákvæði laga um það efni í seðlabankalögum. Það er auðvitað markmið stefnu ríkisstjórnarinnar í verðlags- og gengismálum á næstu missirum að tryggja viðunandi samkeppnisstöðu útflutnings- og samkeppnisgreinanna, að draga úr viðskiptahalla en þó þannig að þetta valdi sem minnstum og jöfnustum verðhækkunum. Það er þess vegna mikilvægt að tímasetja opinberar ákvarðanir á ýmsum sviðum þannig að þær stuðli að því að þessi markmið náist. Í þessu sambandi þarf auðvitað að huga bæði að því sem gerist í kringum okkar í hinum ytri forsendum eins og útflutningsverðlagi, innflutningsverðlagi, gengisþróun á alþjóðamarkaði og vaxtaþróun. Því miður hefur sumt af því sem gerist í kringum okkur að undanförnu verið okkur í óhag. Olíuverð hefur hækkað mikið og erlendir vextir hafa líka hækkað. Þetta, ásamt innri atriðum eins og launaþróun, fiskverðsþróun, þarf að hafa í huga þegar menn taka ákvarðanir um breytingar á óbeinum sköttum og niðurgreiðslum, hvernig lækka megi verðbótagreiðslur úr Verðjöfnunarsjóðnum og síðast en ekki síst hvernig haga skuli gengisákvörðunum. Það er einmitt í þessu ljósi sem ákvörðun um breytingar á gengi krónunnar var tekin nú fyrir ekki löngu. Ég vona að það sem ég hef nú sagt hafi svarað þeim spurningum sem til mín hefur verið beint og ætla ég ekki að hafa um þetta fleiri orð.

Forseti (Kjartan Jóhannsson) Eins og sumum deildarmönnum er væntanlega kunnugt hefur verið gert ráð fyrir hálftíma hléi fyrir þingflokksfundi fyrir kl. hálffimm. Nú er mér ekkert í mun að ljúka þessari umræðu umfram það sem forseta er venjulega í mun. Því vil ég spyrja hv. 1. þm. Vestf. hvort hann hafi hugsað sér að segja fáein orð eða muni ætla sér meiri tíma til ræðuhaldanna því að ...

Það eru tiltölulega fá orð.

Ef útlit er fyrir að umræðunni ljúki á fáeinum mínútum mundi ég nú kjósa það frekar og gefa þá hv. 1. þm. Vestf. orðið.

Matthías Bjarnason Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Ég þakka hæstv. viðskrh. fyrir svör hans. Að vísu liggja þau nú ekki öll fyrir. Ég spurði um Atvinnuleysistryggingasjóðinn og framlagið til hans, hvort það væri ætlun ríkisstjórnarinnar að rúa sjóðinn aftur framlagi á næsta ári eins og gert var á þessu ári. Ég gagnrýndi það að rjúfa þríhliða samkomulag sem gert var á sínum tíma þegar til sjóðsins var stofnað. Sömuleiðis gerir frv. ráð fyrir auknum útgjöldum sjóðsins og því er ekki úr vegi að spyrja af þessu tilefni og skal ég ekki hafa um það fleiri orð. Þar sem ég á sæti í þeirri nefnd sem fær frv. til meðferðar gefst okkur kostur á því að óska þar eftir ákveðnum upplýsingum eins og þeim hvaða áhrif þessir kjarasamningar hafa á ríkissjóð sjálfan og á atvinnulífið. Það liggur fyrir. Það sem ég hef gagnrýnt í sambandi við Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins er ekki að lán sé tekið til sjóðsins til þess að halda uppi atvinnustarfrækslu í landinu, hvorki með 800 milljónunum né þessum væntanlegu 400 millj. kr. samkvæmt frv. heldur hitt að verið er að láta þann sem á ekki neitt vera að taka lánið. Það er verið að taka lán fyrir þann sem ekkert á og getur ekkert borgað. Því segi ég að ég tel það miklu heiðarlegri vinnubrögð að ríkisstjórnin geri tillögu um það í frumvarpsformi til Alþingis að ríkissjóður reiði þetta lán af hendi. Menn óttast að það eigi jafnvel að ganga mjög nærri frystiiðnaðinum á næstu þremur árum, og það er opið á meðan þetta form er haft á, en ekki að ríkissjóður leggi sjóðnum til þetta fjármagn. Þetta kemur alveg á skjön við yfirlýsingar einstakra ráðherra og þá á ég við yfirlýsingu sjútvrh. á sl. hausti við setningu þings Sjómannasambands Íslands. Ég ætla ekkert að þakka hæstv. ríkisstjórn fyrir það þó að gengið hafi breyst þannig að frá því að þessi ríkisstjórn tók við hafi verðlagning á erlendum gjaldeyri hækkað um 15,5%. Það er vitaskuld brýn nauðsyn sem þar var að baki en því miður var allt of lengi beðið og stigið of stutt skref í einu. Ég er alls ekki að gagnrýna hæstv. ríkisstjórn fyrir það. En ósköp held ég að hæstv. viðskrh. sé lítið sannfærður um það í hjarta sínu að það sé betra jafnvægi á lánamarkaði á Íslandi nú og að fyrirtæki í sjávarútvegi eða samkeppnisiðnaði standi betur að vígi en á sl. ári. Ég held að þetta standi hörmulega að vígi og menn geta orðið sammála um það eitt en þeir geta aftur verið ósammála um til hvaða úrræða er nauðsynlegt að grípa. Mér fannst afar lítil sannfæringarkraftur í þessum kafla ræðu hæstv. viðskrh.

Forseti (Kjartan Jóhannsson) Ég hef nú syndgað upp á náð þingflokkanna. Ef hæstv. viðskrh. getur lokið sér af á eins og 30 sekúndum skal ég syndga sem því nemur meir, en þá ekki enn frekar.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Herra forseti. Ég þakka hæstv. forseta fyrir að gefa færi á að reyna að ljúka þessum umræðum. Vegna spurninga hv. 1. þm. Vestf. um Atvinnuleysistryggingasjóðinn og fjárhag hans bið ég hann forláts á því að hafa ekki vikið orðum að þeirri spurningu. Það var ekki ásetningssynd heldur yfirsjón af minni hálfu og ég heyrði þetta ekki nógu vel. En svarið er að ég sé ekki neitt í því sem hingað til hefur verið gert sem bindur ákvarðanir um framlög til Atvinnuleysistryggingasjóðsins í eina átt eða aðra á næsta ári. Ég minni aðeins á að það að beina fé sem annars hefði runnið til Atvinnuleysistryggingasjóðs til Atvinnutryggingarsjóðs eins og gert var með bráðabirgðalögunum 28. sept. í fyrra var einfaldlega til þess að þjóna því markmiði sem atvinnuleysistryggingunum er sett og því aðeins var það réttlætanlegt. Ég held að sá útgjaldaauki, sem fylgir 6., 7. og 8. gr. frv. í þeirri mynd sem það kemur frá hv. Ed., sé ekki þungt vegandi fyrir fjárhag sjóðsins. Af þeirri ástæðu sé ég því ekki þörf á því að endurskoða þessar ákvarðanir sem hv. þm. vitnaði til. Það er engu að síður svo að þótt þessu fylgi ekki verulegar skuldbindingar fyrir Atvinnuleysistryggingasjóð þá geta þessar greiðslur skipt ákaflega miklu máli fyrir það fólk sem hefur orðið fyrir þeirri hremmingu að hafa ekki vinnu svo langan tíma sem um er fjallað í 6. gr. frv. Því er þessi tillaga flutt. Hins vegar er í 7. og 8. gr. fyrst og fremst um það að ræða að flýta greiðslum og ábyrjast þær fremur en að leggja varanlegar byrðar á Atvinnuleysistryggingasjóðinn. Að lokum vegna þess sem hv. 1. þm. Vestf. vék að og ég hafði nefnt, um betra jafnvægi í efnahagsmálum, þá var það fyrst og fremst, eins og hann réttilega gat um, tilvitnun í orð seðlabankastjóra á ársfundi Seðlabankans þar sem þessi orð féllu nákvæmlega eins og ég fór með þau. Í öðru lagi benti ég á að viðskiptahalli væri miklum mun minni fyrstu þrjá eða fjóra mánuði þessa árs en var í fyrra og minna en spáð hafði verið og, sem ég held að sé líka óumdeilanlegt, að afkoma útflutnings- og samkeppnisgreina hafi þrátt fyrir allt skánað. --- Fundarhlé.

Frsm. allshn. (Jón Kristjánsson) Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir áliti allshn. um frv. til laga um breytingu á lögum nr. 56/1972, um lögreglumenn, með síðari breytingum. ,,Nefndin hefur fjallað um frumvarpið og fengið um það umsagnir frá Lögreglufélagi Reykjavíkur, lögreglustjóranum í Reykjavík og Sýslumannafélagi Íslands. Þá komu þeir Þorgrímur Guðmundsson, formaður Lögreglufélags Íslands, og Hjalti Zóphóníasson, skrifstofustjóri í dómsmálaráðuneytinu, á fund nefndarinnar. Nefndin mælir með samþykkt frumvarpsins með breytingu sem flutt er á sérstöku þingskjali. Breytingin felur í sér að það ákvæði frumvarpsins, er kveður á um að engan megi ráða eða skipa lögreglumann án þess að hann hafi lokið námi í Lögregluskóla ríkisins, taki ekki gildi fyrr en 1. júlí 1990, en í frumvarpinu hafði verið miðað við 1. janúar 1990. Tillaga nefndarinnar tekur mið af því að verið er að vinna að uppbyggingu skólans og þess vegna talið eðlilegt að hert ráðningarskilyrði taki ekki gildi fyrr en um mitt næsta ár. Sighvatur Björgvinsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins.`` Undir nefndarálitið rita Jón Kristjánsson, Kristín Halldórsdóttir, Geir Gunnarsson, Guðni Ágústsson, Kristinn Pétursson og Valdimar Indriðason. Á þskj. 1184 er brtt. sem ég hef í rauninni þegar gert grein fyrir í nál.

Pálmi Jónsson Herra forseti. Frv. þetta er nú komið til 2. umr. í síðari deild og virðist ætlan hæstv. ráðherra að ná afgreiðslu á málinu á þessu þingi. Telja verður að þar sé um allmikla fyrirhyggjusemi að ræða þar sem eigi er gert ráð fyrir gildistöku þessara laga ef afgreidd verða fyrr en 1. júlí 1992. Nú er það kunnugt að þó að ekki hafi risið miklar deilur um þetta mál á þessu þingi standa um þetta mál miklar deilur í þjóðfélaginu. Með tilliti til þess er mér auðvitað nokkur spurn hvort ástæða sé til að ganga fast fram í því að afgreiða þetta mál á lokadögum þessa þings í því horfi sem það er í stað þess að fresta afgreiðslu þess til að mynda til næsta þings og væri þó ekki afhættis með tilliti til þess rúma tíma sem er til gildistöku laganna ef afgreidd verða. Ætla mætti að með því að hafa þann hátt á og það vinnulag mætti takast að vinna bug á þeim deilum sem um þetta mál standa í þjóðfélaginu og þann mikla skoðanamun sem er á þessum málum víða hvar og þá ekkert síður á meðal lagamanna en leikra. Nú er það kunnugt að ég er ekki lögfræðingur og telst á engan máta sérfræðingur í slíkum efnum. Það er hæstv. dómsmrh. ekki heldur þannig að sem þingmenn erum við nokkuð jafnt á vegi staddir hvað þetta snertir. Hæstv. dómsmrh. hefur auðvitað ýmsa lagamenn í sinni þjónustu en það má leiða að því getum að það velti nokkuð á því hvaða lagamenn það eru sem hann hefur sér mest til ráðuneytis og leggja til að málið sé afgreitt vegna þeirra deilna sem um málið standa af hálfu lögfróðra manna. Ég hef því tilhneigingu til þess að spyrjast enn fyrir um það hjá hæstv. forseta, með tilliti til þessarar stöðu málsins, hvort eigi sé nú ráð að taka tíma Alþingis til annarra starfa og kannski brýnni en að hefja umræðu um mál sem ætlað væri að afgreiða með þeim formerkjum að gildistaka væri 1. júlí 1992. Væri mér þökk á að fá að heyra svör hæstv. forseta.

Einhvers staðar stendur í bókum að ekki sé ráð nema í tíma sé tekið, en ekki ætlar forseti að tengja það við þetta mál sérstaklega. Það liggur ekkert fyrir um það af hálfu forustu þingsins, að mér vitanlega, hvort þetta mál skuli fram ganga eða leitast verði við að það nái samþykki eða ekki. Umræðunni er fram haldið og ræðumaður hefur orðið. Það verður haldið áfram umræðu um málið um hríð.

Hæstv. forseti, ég þakka svör. Þau voru á þá lund að umræðan héldi áfram enda þótt engin stefna væri um það af hálfu hæstv. ríkisstjórnar eða þess meiri hluta sem hér fer með völd hvort málið eigi fram að ganga eða ekki. Þetta fannst mér nú vera einkennileg svör.

Forseti vill taka fram að hann talaði fyrir munn forustu þingsins eftir bestu vitund þar að lútandi en ekki varðandi ríkisstjórnina og vilja hennar.

Já, svo sem rétt er talar hæstv. forseti auðvitað fyrir hönd forustu þingsins. Miðað við þessi svör hafa forsetar þingsins ekki haft það á forgangslista að þetta mál gengi fram. Ef það væri svo, nú þegar kominn er 16. maí, að forsetar þingsins og hæstv. ríkisstjórn hefðu lagt ráð sín saman um málatilbúnað á hinu háa Alþingi og framgang mála fyrir þinglok og hefðu haft tóm til þess að bera saman bækur sínar um það hvaða mál það eru sem skyldu ganga fram áður en þingi lyki væri það náttúrlega stórkostlega virðingarvert. En miðað við þessi svör er það ekki enn þá svo. Enn þá virðist það vera algerlega í lausu lofti hvaða mál það eru á hinu háa Alþingi sem ætlunin er að afgreiða. Mál eru bara tekin af handahófi til umræðu án þess að forusta þingsins, hæstv. forsetar, hafi hugmynd um það hvort þau eigi að ná fram að ganga eða ekki. Þetta er mjög sérkennilegt vinnulag. Þetta lýsir ekki mikilli einbeitni í stjórn þingsins og ekki miklu sambandi á milli hæstv. ráðherra og hæstv. ríkisstjórnar annars vegar og forseta þingsins hins vegar. Ég er búinn að sitja á hinu háa Alingi nokkuð lengi eða yfir 20 ár. Oft hefur það verið svo að býsna mikil málaþröng hefur verið fyrir þinglok og oft hefur það verið svo að orðaskak og orðasennur hafa verið fyrir þinglok. En ég man aldrei eftir því að það væri jafnmikið stjórnleysi og ráðleysi í þingstörfum og er nú fyrir lok þessa þings, ef það er þá meiningin að ljúka þessu Alþingi nú á vordögum og það standi ekki langt fram á sumar. Þegar það liggur ekki fyrir nú af hálfu hæstv. forseta annars vegar og af hálfu hæstv. ríkisstjórnar hins vegar hvort þetta mál eða hitt skuli ganga fram eða ekki held ég að það sé þeim mun meiri ástæða til þess að óska eftir að slíkum málum sé frestað og fundarhlé tekið til þess að hæstv. forsetar og hæstv. ráðherrar nái að tala saman og koma sér saman um það hvaða mál það eru sem eiga að ganga fram og hver ekki. Ég minnist þess að kynnt var starfsáætlun fyrir þetta þing á haustdögum og þar var gert ráð fyrir að Alþingi lyki 6. maí. Ég man líka að á þeirri stundaskrá var gert ráð fyrir að til að mynda síðari umræða um vegáætlun færi fram 28. apríl. Nú er liðinn mánuður án þess að það hafi verið að heita má fjallað um vegáætlun í fjvn. Hæstv. forsetar og hæstv. ráðherrar hafa allan þennan tíma ekki virst ná að tala saman um það hvaða mál eigi að ganga í gegn. Síðan var sagt að ljúka ætti þingi fyrir hvítasunnu og hefði einhverjum þótt eðlilegt. Nú veit enginn hvenær þingi á að ljúka. Það skal engan undra með þessu háttalagi, þessu stjórnleysi hér á hinu háa Alþingi, sameiginlega af hálfu hæstv. ráðherra og hæstv. forseta. Þetta ráðslag er valdhöfunum hér til vanvirðu og með því að haga vinnubrögðum á þann hátt sem stjórnvöldum í landinu er til vanvirðu eru þeir líka að draga sjálft Alþingi niður á hið sama plan. Það er hið alvarlega. Ég sé ekkert eftir því þótt þessi hæstv. ríkisstjórn verði sér til minnkunar. En við sjáum eftir því ýmsir hverjir að hv. Alþingi sé um leið minnkun gerð. Þetta liggur fyrir með þessum hætti og er býsna alvarlegt. Við 1. umr. þessa máls gerði ég litla athugasemd, en þó nokkuð veigamikla, sem var sú að með þessu lagafrv. fylgdi ekki, svo sem lög kveða á um, kostnaðaráætlun Fjárlaga- og hagsýslustofnunar ríkisins um það hvaða kostnaðarauki hlytist af samþykkt þessa frv. Ég vakti á því athygli að hæstv. núverandi ráðherrar virðast láta sér í léttu rúmi liggja þó að þeir vanvirði þau lög sem eru í landinu um þetta efni og flytji hvert frv. á fætur öðru án þess að þeirri lagaskyldu sé fullnægt að kostnaðaráætlun fylgi frv. frá ríkisstjórninni. Ég hef þurft að minna hæstv. ráðherra Framsfl. á þetta hvern á fætur öðrum og það er kannski einkennilegra fyrir það að þau lagaákvæði sem hér er verið að minna á eru í lögum nr. 13/1979 og þau lög hafa alla jafna verið kölluð Ólafslög og eru kennd við Ólaf heitinn Jóhannesson, þann merka mann og fyrrum foringja Framsfl. Það er auðvitað margt breytt í þessum Framsfl. sem nú er við lýði. En ef þeim þætti það þess virði að gæta sóma sinna fyrri foringja ættu þeir að hirða um að hafa í heiðri þau lög sem við Ólaf Jóhannesson eru kennd, fyrir svo utan að það er auðvitað alger óhæfa að á sjálfu Alþingi, sjálfri löggjafarsamkomunni, hlýði menn ekki lögum. Það er auðvitað óhæfa. Hér er nú komin greinargerð Fjárlaga- og hagsýslustofnunar um kostnaðaráætlun við frv. eins og það liggur fyrir. Ber að sjálfsögðu að þakka það þó að það hafi ekki orðið til þess að bæta úr því að lögum skuli fylgt, þ.e. að kostnaðaráætlun eigi að fylgja með þegar frv. eru flutt. Ég hef séð margar greinargerðir frá Fjárlaga- og hagsýslustofnun og er ýmsum greinargerðum þeirra nákunnugur en ég verð að segja það að þessi greinargerð er býsna varfærnisleg. Hér segir að við það að stofna embætti átta nýrra dómstóla í landinu megi reikna með að árleg útgjöld vegna rekstrar dómkerfisins aukist um 50--54 millj. kr. Gert er ráð fyrir því að reikna megi með að stofnkostnaður varðandi þessi embætti verði 112 millj. kr., miðað við tiltekið verð á fermetra húsnæðis, en síðar segir að ofangreind upphæð sé hámark og líklegt kostnaðarverð sé innan við 100 millj. kr. Hér eru auðvitað allt aðrar tölur á ferðinni en látið var í veðri vaka þegar hæstv. dómsmrh. mælti fyrir frv. Þó eru þessar tölur ærið varfærnislegar og lágar. Virðist helst svo að skilja sem hin nýju embætti, þessir nýju dómstólar, geti nærri því þegjandi og hljóðalaust gengið inn í húsnæði sýslumanna og fógetaskrifstofa á landinu án þess að um verulegar breytingar sé að ræða, eða a.m.k. víðast hvar. Þetta dreg ég stórlega í efa. Auk þess er í þessum kostnaðaráætlunum hvergi gert ráð fyrir embættisbústöðum. Embættisbústaði vilja þeir embættismenn ríkisins hafa sem settir eru til þess að fara með embætti af því tagi sem hér eru á ferðinni. Ég sé heldur hvergi í þessum gögnum gert ráð fyrir kostnaðarliðum sem nú þykja sjálfsagðir eins og tölvukerfi og annað slíkt. Ég veit ekki hvernig það samrýmist að notað sé tölvukerfi annarra stofnana, sem verður auðvitað ekki heldur munu þessar stofnanir krefjast þess að fá tölvukerfi og annan slíkan tækjabúnað sem sjálfsagður þykir við hvaða stofnun sem er nú á dögum. Ég ætla ekkert að gagnrýna þessa skýrslu Fjárlaga- og hagsýslustofnunar að öðru leyti en því að segja það að hún er afar varfærnisleg og má búast við að verði þeim tölum fylgt sem þar eru á ferðinni muni ekki fækka aukafjárveitingum úr ríkissjóði eða greiðslum umfram heimildir fjárlaga. Sýnilegt er einnig að þar eru a.m.k. sumir stofnkostnaðarliðir vantaldir. Ég held því að kostnaður við að koma á þessu nýja kerfi dómstóla verði ærið meiri en hér er gert ráð fyrir. Ég spurði hæstv. dómsmrh. um það við 1. umr. hvaða nauðsyn bæri til þess að koma á þessu nýja kerfi og hvort það væri svo að hið íslenska réttarfar og núverandi dómskipan hefði misboðið réttlætiskennd almennings í landinu eða brotið á fólki sem undir þessa dómstóla þurfa að sækja. Hæstv. ráðherra svaraði því til að svo væri ekki þó að auðvitað gætu verið á því undantekningar. Meginniðurstaðan í hans svari var sú að svo væri ekki og þegar svo er sýnist ástæðan ekki vera ærin að taka upp nýtt og kostnaðarsamt kerfi dómstóla úr því að hinir eldri dómstólar hafa ekki brotið á landslýðnum eða misfarið með sitt vald. Ég ætla ekki að fara í lögfræðilegar útskýringar á því að við munum vera kærðir fyrir Evrópudómstól úti í Strasbourg út af því máli sem þar hefur verið til umfjöllunar, máli hjólreiðamanns frá Akureyri. Ég ætla ekki í neinar lagaskýringar á því. En við skulum gæta að okkur. Við erum dvergríki. Við Íslendingar höldum hér uppi dvergríki. Við erum fámenn þjóð, um 250 þúsund manns, og við getum kollsiglt þetta ríki okkar ef við í hverju einasta tilviki færum okkar kerfi, hvort sem það er dómskerfi eða annað, yfir á sama stig og krafist er hjá þjóðum þar sem fólksfjöldi er milljónatugir ef ekki milljónahundruð. Það hlýtur að vera svo að okkar fámenna þjóð verði að gæta hófs í þeirri yfirbyggingu, hvort sem það er við dómstóla landsins eða annað, sem hún tekur að sér að standa undir. Því er það mín skoðun að við eigum að kosta kapps um það að rasa ekki um ráð fram og stofna til nýrra embætta, nýs embættismannakerfis og nýs stofnanakerfis á vegum hins opinbera ef það kerfi sem gilt hefur hefur staðið sæmilega fyrir sínu. Þetta er kannski aðalatriðið í því máli sem ég hafði fram að færa í þessa umræðu. Við verðum um leið að gera okkur grein fyrir því að við notum ekki sömu peningana oftar en einu sinni. Um leið og við kjósum að leggja þó ekki nema kannski 150--200 millj. kr. í kerfi af þessu tagi verða þeir peningar ekki notaðir til þess að hjálpa atvinnuvegum þjóðarinnar. Þeir sömu peningar verða t.d. ekki notaðir til að endurgreiða söluskatt í sjávarútvegi. Hæstv. dómsmrh., sem jafnframt er sjútvrh. eins og alkunna er, gæti þurft að velja um það hvert peningarnir fara. Í þessu tilviki er það sýnilegt að hann hefur valið að leggja þá í dómskerfið, þ.e. að koma á nýju kerfi dómstóla sem kostar ærið fé, og eiga það þá jafnframt á hættu að minna fé sé til þess að hjálpa til við að láta atvinnuvegi þjóðarinnar ganga. Þetta liggur auðvitað alveg ljóst fyrir og ég tel það a.m.k. vafasamt. Það má kalla mikil og brýn nauðsyn til þessa máls ef það á að vera réttlætanlegt. Nú er það auðvitað svo að það geta orðið mistök í dómskerfinu og það er tiltölulega nærtækt að minna á ein mistök, sem kannski er erfitt að kenna dómstólunum um, en voru þau hrapallegu mistök að saklausir menn voru dæmdir í tugthús í svokölluðu Geirfinnsmáli. Það var af dómstóli sem ekki hafði neitt umboðsvald með höndum. Ég hygg að það hafi verið í sakadómi Reykjavíkur sem saklausir menn voru dæmdir í tugthús vegna Geirfinnsmálsins, auðvitað vegna þess að vitnisburður var með þeim hætti sem menn muna. En þau mistök urðu ekki af hálfu dómstóla sem með umboðsvald fara. Þó svo að það komi fyrir endrum og sinnum að dómar hjá fógetaembættum, sem fara enn fremur með umboðsvald á vegum hins opinbera, standist ekki eigum við þó okkar Hæstarétt sem ég vænti að við getum treyst enn þann dag í dag. Ég sagði áðan að um þetta mál væri ágreiningur og víst er að svo er. Ég hafði aðallega við fjárhagshlið málsins að athuga enda er ég ekki löglærður maður. Ef eldra kerfi hefur gefist okkur vel hvaða nauðsyn er þá til þess að taka upp nýtt kerfi og kostnaðarsamt kerfi þrátt fyrir það að einu máli hjólreiðamanns á Akureyri hafi verið vísað til Evrópudómstóls úti í Strasbourg? Það er svo aftur athygli vert að einn af höfundum frv. er einmitt sá lögmaður sem er að reka mál gegn íslenska réttarkerfinu úti í Strasbourg. Það er í rauninni sérstakur vitnisburður um það að maður sem er að reka mál gegn íslensku réttarfari, réttarkerfi og dómskerfi skuli vera valinn í bland með öðrum til að semja frv. til laga um þetta efni sem hér er verið að berja í gegn. Fyrir fáum dögum, þ.e. 10. maí, birtist grein með stórri fyrirsögn í dagblaðinu Tímanum eftir bæjarfógetann í Hafnarfirði, Má Pétursson. Fyrirsögnin hljóðar svo: ,,Réttarfarsslys á Alþingi``. Ef einhver hæfa eða meining er í þessari fyrirsögn og í þessari grein í það heila tekið er alvarlegt mál á ferð. Ég ætla ekki að dæma um það út frá lögfræðilegu sjónarmiði. En það er alvarlegt þegar einn af dómurum landsins, fógeti í einu stærsta fógetaembætti landsins, Hafnarfirði, og flokksbróðir hæstv. ráðherra að því er best er vitað, segir að ef þetta mál fari í gegn á Alþingi sé það réttarfarsslys. Hann segir í framhaldi á því, með leyfi hæstv. forseta: ,,Horfur eru á að núna fyrir helgina gerist á Alþingi mestu ótíðindi sem orðið hafa í íslenskri réttarfarslöggjöf á þessari öld.`` --- Það er ekki smátt sagt. --- ,,Svo virðist sem frumvarp er nefnist um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds nái fram að ganga í örtröðinni á síðustu dögum þingsins.`` Ef þetta eru mestu ótíðindi sem gerst hafa í íslenskri réttarfarssögu og réttarfarslöggjöf á þessari öld, þá er málið vont. Þá er það ekki gott mál. Þá held ég að það væri þeim mun meiri ástæða til fyrir hæstv. ráðherra og hæstv. forseta að hverfa nú frá því að afgreiða málið á þessu þingi og vita hvort eigi náist sæmilegur friður um þetta mál, e.t.v. með einhverjum breytingum eða öðrum hætti, til næsta þings. Ég ætla ekki að rekja allt það sem segir í þessari grein og ef ég ætlaði mér eitthvað að fara að halda uppi málþófi, sem ekki er, væri náttúrlega ærin ástæða til þess að lesa greinina. En Már Pétursson segir í þessari grein m.a. að nú eigi menn ekki lengur kost á því að mæta fyrir dómi í heimahéraði heldur þurfi þeir að leggja á sig ferðalög til annarra héraða þó að ekki sé nema til þess eins að bera vitni. Einhver þarf nú að bera kostnaðinn af því. Ég gæti minnst á það, þar sem Húnvetningar voru umtalaðir á fyrri tíð varðandi dóma og sakamál, að ef þetta verður að lögum er það í fyrsta skipti sem ekki er hægt að dæma menn á heimavettvangi í Húnavatnssýslu. Svo er það auðvitað víðar um landið að þeir sem kynnu að komast þar í kast við lögin yrðu að leggja á sig ferðalög til þess eins að mæta fyrir dómi, annað tveggja að verja sig eða reka réttar síns. Síðar segir að önnur afleiðing af þessari lagasetningu verði sú að við fáum forneskjulegra, óþjálla og dýrara réttarfar í þeim málum sem eftir verða hjá hinum dómsvaldslausu sýslumanns- og bæjarfógetaembættum. Það stafar af því að þegar svo er komið að skiptaráðendur, uppboðshaldarar og þeir sem aðfararaðgerðir framkvæma hafa ekki lengur dómsvald verður hverjum óvönduðum þrætumanni það leikur einn að tefja mál með því einu að krefjast úrskurðar eða dóms um hvert atriðið á fætur öðru því þá verður að skjóta ágreiningsmálinu til hins nýja kjördæmisdómstóls og málið tefst á meðan. Ég fæ ekki betur séð, ef þetta er rétt sem ég efa ekki hjá hinum virta fógeta sem hér skrifar, en að ærið muni tefjast mál og þetta muni ekki verða til þess að greiða fyrir framgangi réttvísinnar í hinum ýmsu brotamálum. Ekki er þetta síst í brotamálum af minni gerðinni, sem eru sem betur fer algengari en hin stærri málin, sem oft og tíðum mundi vera hægt að leysa úr með skjótum hætti ef dómstólar í heimahéraði fjölluðu um. Síðan segir í grein bæjarfógetans, með leyfi hæstv. forseta: ,,Hin þriðja afleiðing, sem raunar skaðar þó minnst, er sú að þessi lagabreyting mundi leiða af sér óskynsamlega ráðstöfun á fjármunum og það kostar varla undir 750--850 millj. kr. að byggja hina nýju dómstóla, átta nýja dómstóla, og búa þá tölvum og tækjum á nútíma vísu.`` Hér er annað kostnaðarmat en hjá Fjárlaga- og hagsýslustofnun. Ég skal ekki leggja dóm á það. Hitt er víst að þessar tölur bæjarfógetans staðfesta það sem ég hélt fram hér áðan, þ.e. að áætlun og greinargerð Fjárlaga- og hagsýslustofnunar um kostnað vegna þessa máls er a.m.k. varfærnisleg. Síðan segir um efni málsins sjálft að það teljist váleg tíðindi ef menn haldi ekki ró sinni í þessum málum varðandi íslenska réttarþróun og fyrir þessum Strassborgardómstóli þar sem t.d. bæði Svisslendingar og Svíar hafi haldið þessari ró. Þótt samlandar þeirra færu í innanlandsdeilur á Strassborgarvettvangi fæ ég ekki skilið betur en að bæði Svisslendingar og Svíar hafi það að engu og haldi sinni eldri dómaraskipan og réttarfarsskipan og telji sér það fullfært. Ég ætla ekki að ræða þessa hluti mikið, enda fjallar þetta um lögfræðileg atriði og alþjóðasamninga sem ég hef ekki kynnt mér til þess að fjalla um það eins og þyrfti. Það segir í lok þessarar greinar, með millifyrirsögninni ,,Lagamenn andvígir frumvarpinu``, að Sýslumannafélag Íslands hafi ályktað einarðlega gegn því. Þar segir einnig að Dómarafélag Íslands hafi gagnrýnt það ákveðið. Og í þriðja lagi segir: ,,Á síðasta aðalfundi Lögfræðingafélags Íslands var dreginn til baka tillöguliður um stuðning við þetta frumvarp.`` Mér sýnast það vera býsna mikilvægar staðreyndir að þrjú félög dómara og lögfræðinga í landinu hafa ýmist ályktað gegn þessu frv. eða horfið frá því að mæla með því.

Þessi frásögn hefur verið leiðrétt í blaðinu sem vitnað er til.

Nú er hæstv. viðskrh. að grípa fram í og segir að þetta hafi verið leiðrétt. Mér kemur það þá á óvart að þessi tiltekni bæjarfógeti, Már Pétursson, sem á nú uppruna sinn í mínu heimahéraði, fari ekki með rétt mál um samþykktir Dómarafélags Íslands, um samþykktir Sýslumannafélags Íslands og um málsmeðferð á aðalfundi Lögfræðingafélags Íslands. Mér kemur það á óvart. Þó að dagblaðið Tíminn hafi sagt eitthvað annað ætla ég ekkert að gera því skóna að Tíminn viti betur. En hæstv. ráðherra getur vel fengið orðið á eftir. Ég ætla ekkert að standa í samtali við hann um þetta mál. Það er án efa auðvelt fyrir hann að fá hér orðið á eftir og ræða þetta mál. Hæstv. forseti. Ég þarf ekki að endurtaka það að ég er ekki lögfróður maður. Ég er búinn að segja það víst tvisvar áður í þessu ræðukorni og ég legg ekki neitt endanlegt mat á efni þessa máls. Það blasir þó við mér að hæstv. ráðherra hefur lýst því yfir í þessum umræðum við 1. umr. að íslenskir borgarar hafi ekki verið misrétti beittir af íslenskum dómstólum eða íslensku réttarkerfi og það er vel. Úr því að svo er sýnist að sæmilega sé fyrir séð á þessum vettvangi. Eigum við ekki að geta sætt okkur við að halda við það svo sem verið hefur og kostar minna en að taka upp nýtt kerfi þó svo að við, þessi fámenna þjóð, teljum okkur þurfa að vera svo stóra, 250 þúsund manns, að framfylgja því sem þeir segja þar úti í Strasbourg um þessi efni. Hann verður þá dýr þessi hjólreiðamaður frá Akureyri og dýrt það upphlaup þess lögmanns sem hóf að reka mál gegn íslensku réttarkerfi fyrir þessum dómstóli úti í Strasbourg og fékk svo í þakklætisskyni að taka þátt í því að semja þetta frv. Ég hlýt að brýna þá skoðun mína að við verðum að varast að auka alltaf við ríkiskerfið með nýjum stofnunum, nýjum þáttum kerfisins, bæði á þessu sviði og öðrum. Ef við gáum ekki að okkur í þeim efnum hljótum við að kollsigla þetta þjóðfélag. Hæstv. dómsmrh. veit að undirstöður þjóðfélagsins eru ekki í stakk búnar til þess að standa undir æ stærri yfirbyggingu, yfirbyggingu sem væri verið að auka við og gera dýrari með því að afgreiða þetta mál sem hér er á dagskrá. Ég sé enda enga nauður reka til þess að afgreiða nú frv. sem ekki á að taka gildi fyrr en 1. júlí 1992. Mundi væntanlega ekki sjá á í miklu þó svo það væri ekki afgreitt fyrr en í lok næsta þings árið 1990 og væri þá meira en tveggja ára aðlögunartími til þess að koma kerfinu á þó svo að afgreiðsla málsins dragist til þess tíma. En á þeim tíma gæti hæstv. ráðherra væntanlega unnið að því að ná um þetta mál meiri friði en er nú fyrst og fremst hjá þeim mönnum sem um þessi mál fjalla, þ.e. lögfræðingum, dómurum og fógetum, miðað við það sem hér hefur verið vitnað til í þessari grein Más Péturssonar um ályktanir Sýslumannafélags Íslands, Dómarafélags Íslands og Lögfræðingafélags Íslands. Ég skal ljúka máli mínu, hæstv. forseti, en ég legg enn til að málinu verði frestað og umræða tekin um þau mál sem hæstv. forsetar þingsins og hæstv. ríkisstjórn hafa komið sér saman um, ef það eru þá einhver mál sem þeir hafa komið sér saman um að nauðsynlegt sé að afgreiða á þessu þingi, en láti hin málin liggja.

Frsm. allshn. (Jón Kristjánsson) Herra forseti. Ég mæli fyrir áliti allshn. um frv. til laga um breytingar á þinglýsingalögum. Nefndin hefur rætt frv. og kallaði til viðræðu Markús Sigurbjörnsson prófessor. Þetta er fylgifrv. með frv. til laga um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði og nefndin leggur til að frv. verði samþykkt óbreytt. Valdimar Indriðason var fjarstaddur afgreiðslu málsins en undir nál. rita Jón Kristjánsson, Kristín Halldórsdóttir, Geir Gunnarsson, Guðni Ágústsson, Kristinn Pétursson og Sighvatur Björgvinsson.

Frsm. allshn. (Jón Kristjánsson) Herra forseti. Ég mæli fyrir áliti allshn. um frv. til laga um lögbókandagerðir. Hér er eins háttað um og með síðasta mál að þetta frv. er fylgifrv. með frv. til laga um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði. Nefndin hefur rætt frv. og kallaði til viðræðu Markús Sigurbjörnsson prófessor. Nefndin leggur til að frv. verði samþykkt óbreytt. Valdimar Indriðason var fjarstaddur afgreiðslu málsins en undir nál. skrifa Jón Kristjánsson, Kristín Halldórsdóttir, Geir Gunnarsson, Guðni Ágústsson, Kristinn Pétursson og Sighvatur Björgvinsson.

Frsm. allshn. (Jón Kristjánsson) Herra forseti. Ég mæli fyrir áliti allshn. um frv. til laga um aðför. Nefndin hefur rætt frv. og kallaði til viðræðu Markús Sigurbjörnsson prófessor. Hér er um mál að ræða sem er tengt frv. til laga um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði. Þetta frv. hefur fengið ítarlega meðhöndlun í hv. Ed. Nefndin leggur til að frv. verði samþykkt óbreytt eins og það kom frá Ed. Valdimar Indriðason var fjarstaddur afgreiðslu málsins en undir nál. rita Jón Kristjánsson, Kristín Halldórsdóttir, Geir Gunnarsson, Guðni Ágústsson, Kristinn Pétursson og Sighvatur Björgvinsson.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um framhaldsskóla sem þegar hefur sætt meðferð í hv. Ed. Í frv. er um að ræða eftirfarandi aðalatriði: Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir því að festa betur en gert er í gildandi lögum stöðu framhaldsdeilda við grunnskóla og kemur það fram í 1. gr. Sömuleiðis er gert ráð fyrir því sama máli í 11. gr. frv., þ.e. að menntmrn. geti heimilað stofnun og starfrækslu framhaldsdeildar við grunnskóla. Námstilhögun og námsframboð í framhaldsdeildum skal vera undir faglegri stjórn þeirra framhaldsskóla er menntmrn. ákveður. Hér er með öðrum orðum verið að taka af skarið varðandi þessar framhaldsdeildir og aðeins skýrar en um er að ræða í gildandi lögum. Hið sama er í raun og veru að segja um 2. gr. frv. þar sem verið er að kveða skýrt á um það að kostnaður við byggingu heimavistar verði greiddur af ríkissjóði að fullu. Það var ætlunin þegar lögin voru sett í fyrra, en orðalag var ekki talið nægilega afdráttarlaust í þeim efnum. Þá er það 2. málsgr. 2. gr. Í henni felst sú breyting að Alþingi verði heimilað að víkja frá meginreglum um kostnaðarhlutdeild sveitarfélaga þegar skóli er í fámennu sveitarfélagi. Breytingin sem þarna er um að ræða er að þetta er takmarkað við fámenn sveitarfélög en ekki gert ráð fyrir því að ríkissjóður fari að leggja til byggingar framhaldsskóla í stærri sveitarfélögum. 3. gr. frv. er ein veigamesta greinin. Þar er gert ráð fyrir því að hægt verði að skipta landinu í framhaldsskólasvæði, m.a. er miðað við að höfuðborgarsvæðið geti verið eitt framhaldsskólasvæði, ef um það næst samkomulag við viðkomandi skóla, að Norðurl. e. geti verið eitt framhaldsskólasvæði svo dæmi séu nefnd. Tilgangur þessarar greinar er að tryggja að betur sé staðið að stjórn framhaldsskólans en kostur hefur verið samkvæmt gildandi lögum og sérstaklega að tryggja að þeir fjármunir sem lagðir eru til framhaldsskólanna þeir nýtist sem allra best. Í 4. gr. frv. er um að ræða breytingu á skólanefndunum. Þar er gert ráð fyrir því að kennarar og nemendur komi inn í skólanefndirnar. Þetta var nokkurt ágreiningsefni á síðasta þingi og hér er gert ráð fyrir því að kennarar og nemendur séu kallaðir til. Það þýðir að fulltrúar sveitarfélaga yrðu ekki meiri hluti í viðkomandi nefndum heldur minni hluti, enda er það svo samkvæmt sömu lögum og við erum hér að tala um að ríkið á hvort eð er að greiða allan kostnað við framhaldsskóla. Í 5. gr. er sú breyting ein gerð að orðinu ,,skólaráð`` er breytt í ,,skólastjórn`` til að undirstrika að þessi stofnun á að vera skólameistara til aðstoðar við stjórn skóla og rekstur. Í 6. gr. er kveðið skýrar á um hlutverk kennarafunda og um þá grein hefur verið gott samkomulag. Í 7. gr. eru þau nýmæli helst að það er gert ráð fyrir því að bæta inn í 12. gr. laganna námsráðgjöfum, skólasafnvörðum svo og áfangastjóra og að þeir hafi tiltekna stöðu við skólana. Meginbreytingin er þó sú að gert er ráð fyrir því að skólameistari geti ráðið námsráðgjafa, skólasafnverði, stundakennara og aðra starfsmenn og hafi hann þar með meira vald en skólameistarar hafa samkvæmt gildandi lögum. Í 8. gr. er enn hreyft á þessum ákvæðum um námsráðgjöf og skólasafnverði. Í 9. gr., sem lætur ekki mikið yfir sér á pappírnum, felast veigamikil atriði til breytinga á framhaldsskólalögunum. Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir því að inntökuskilyrði sem nú gilda í nokkra skóla verði felld niður. Rökin eru ósköp einfaldlega þau að í gildandi lögum er gert ráð fyrir því að framhaldsskólinn sé opinn fyrir alla og þess vegna teljum við óeðlilegt að heimila það að sett verði inntökuskilyrði við einstaka skóla svo sem hefur verið. Í annan stað er samkvæmt greininni fellt niður ákvæði um að skylt sé að bjóða upp á fornám í hverjum skóla. Ástæðan er sú að fjöldi skóla hefur ekki haft þetta fornám og það er ekki ætlunin að draga úr því, a.m.k. ekki að sinni, vegna þess að ekki hefur farið fram það endurnýjunarstarf í framhaldsskólunum sem skapar möguleika til þess. Því er gert ráð fyrir því að þessi lagaskylda um fornám verði felld niður þó svo að ljóst sé að fornám verði víða í framhaldsskólum á næsta vetri. 10. gr. frv. gerir ráð fyrir því að 32. gr. laganna verði sveigjanlegri en í gildandi lögum. Í gildandi lögum er gert ráð fyrir því að allir framhaldsskólar fái í raun og veru sömu upphæð til síns rekstrar hvernig svo sem stærð þeirra og verkefnum er háttað. Þetta er óframkvæmanlegt og af þeim ástæðum er hér gert ráð fyrir nokkurri breytingu og meiri sveigjanleika en er í gildandi lögum. Við meðferð málsins í hv. Ed. var samhljóða samþykkt tillaga um breytingu á 7. efnismgr. 10. gr. sem hljóðar svo: ,,Við gildistöku laganna skal gerður samningur milli menntmrn. og hvers skóla um tilhögun á greiðslum til skólanna af fjárlagalið þeirra í þeim tilgangi að skólarnir taki á sig aukna rekstrarábyrgð. Rekstrarframlag, annað en kennslulaun, laun fastra starfsmanna og meiri háttar viðhalds- og stofnkostnaður, skal greitt hverjum skóla fyrir fram. Heimilt er menntmrh. að semja við hvern skóla um aðra tilhögun ef aðilum þykir ástæða til.`` Rétt er að taka það fram, virðulegi forseti, að frv. er samið í framhaldi af vinnu reglugerðarnefndar. Það eru einar átta nefndir sem eru að fjalla um reglugerðir sem þarf að setja á grundvelli framhaldsskólalaganna. Það má segja að í raun og veru séu meginbreytingarnar í þessu ábendingar sem fram hafa komið frá þessum nefndum, auk þess sem þarna er tekið af skarið varðandi þætti eins og þá sem eru í 1. og 2. gr. og þykja óljósir í lögunum eins og þau eru. Ég legg til, virðulegi forseti, að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. menntmn.

Birgir Ísl. Gunnarsson Herra forseti. Hér er til umræðu frv. til laga um breyting á lögum um framhaldsskóla sem sett voru á Alþingi á sl. vori. Eins og mönnum er kunnugt höfðu ekki áður verið til sérstök lög um framhaldsskóla heldur voru lagaákvæðin um framhaldsskóla á víð og dreif og aðallega í ýmsum sérlögum um sérstaka skóla. Því var það talið brýnt að setja heildarlög um framhaldsskólana, lög sem fyrst og fremst væru rammalög og hefðu að geyma ákveðnar meginreglur sem gætu gilt um allt framhaldsskólastigið en síðan yrði að fylla upp í þau með nákvæmari ákvæðum í reglugerðum eftir eðli og sérstöðu hvers skóla fyrir sig. Þessi lög voru frumsmíð og því má segja að það sé ekki óeðlilegt að lög af þessu tagi þurfi að koma til endurskoðunar, ekki síst þegar þau komast til framkvæmda og menn sjá að það kunni að vera nauðsynlegt að breyta einstökum þáttum þeirra. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að sú reynsla sem komin er á þessi lög sé allt of stutt til að fara að gera verulegar breytingar á þeim og tel miður að hæstv. menntmrh. skuli hafa lagt frv. af þessu tagi fram fyrir Alþingi og leggi mikla áherslu á að það verði afgreitt fyrir þinglok, ekki síst vegna þess að frv. er afar hroðvirknislega unnið og mjög kastað höndum til undirbúnings þessa máls. Þetta kemur gleggst fram í því að það eru til þrjár prentaðar útgáfur af þessu frv. Það var fyrst lagt fram, síðan kom önnur útgáfa sem var prentuð upp og loks þriðja útgáfa sem var endurprentuð upp. Þetta sýnir auðvitað hvað kastað er höndum af hálfu hæstv. ráðherra um jafnveigamikið og mikilvægt mál og hér um ræðir. Það kemur ekkert fram í grg. með frv. hvernig frv. er tilkomið. Hver samdi það? Er þetta samið af skólamönnum eða af hæstv. ráðherra sjálfum? Eru þetta einhverjir embættismenn eða hvaða hugmyndir eru þarna á bak við sem reka ráðherra til þess að flytja frv. nú á þessu vori? Frv. ber það auðvitað með sér að á því eru svona ákveðin fingraför, ég vil segja embættismanna. Það er afturför að vissu leyti. Það er óneitanlega verið að draga á vissan hátt úr sjálfstæði skólanna sem er auðvitað þvert ofan í þær yfirlýsingar sem hæstv. ráðherra er að gefa í tíma og ótíma. Því vekur það furðu að hæstv. ráðherra skuli þvert ofan í allar sínar fyrri yfirlýsingar leggja fram þetta frv. og leggja jafnmikla áherslu og raun ber vitni á að það verði afgreitt. Ég vil við 1. umr. þessa máls fara nokkuð yfir einstakar greinar frv. og gera þær að umtalsefni. Ég á að vísu sæti í menntmn. þessar hv. deildar og hef þar tök á því að fara ítarlega yfir frv. en ég tel þó rétt við þessa 1. umr. að drepa á nokkur atriði varðandi einstakar greinar. 1. gr. frv. fjallar um framhaldsdeildir við grunnskóla og á að skerpa orðalag sem fyrir er í lögunum. Það er reyndar ekki alveg ljóst hver er tilgangurinn með þessari grein því að í 1. gr. núgildandi laga er raunar ótvírætt að lögin um framhaldsskóla taka til framhaldsdeilda. Í lögunum stendur að þau taki til náms á framhaldsskólstigi eins og nánar er svo síðan skilgreint í greininni. Síðan segir: ,,Enn fremur framhaldsdeildir við grunnskóla sem menntmrn. heimilar.`` Þessu er nú breytt í: ,,... sem menntmrn. hefur heimilað og mun heimila.`` Það kann vel að vera að þetta sé skýrara orðalag en það er erfitt að sjá tilganginn með þessu. Framhaldsdeildir við grunnskóla eru, eins og mönnum er kunnugt um, nokkuð umdeildar og ég skal aðeins víkja nánar að því á eftir þegar kemur að nánari ákvæðum um þær í þessu frv. Í 2. gr. er fjallað um kostnað við byggingu heimavista og í staflið a er ákvæði um að ríkið greiði allan stofnkostnað við byggingu heimavistar, en um það var reyndar skýrt kveðið á um í 6. mgr. 3. gr. núgildandi laga. Mér sýnist reyndar að eins og ákvæðið er þá sé það alveg ótvírætt, en út af fyrir sig er ekkert sem mælir gegn því að skerpa það enn frekar en það virðist tæplega vera tilefni sérstakrar lagasetningar. En í b-staflið 2. gr. frv. er heimild til ríkissjóðs með samþykki Alþingis að greiða hærra hlutfall stofnkostnaðar en 60%, eins og meginregla laganna er, þegar skóli er í fámennu byggðarlagi, þ.e. þegar um er að ræða fámenn eða févana byggðarlög. Það kann að vera að ákvæði af þessu tagi eigi rétt á sér en mér finnst hins vegar að úr því að verið er að flytja frv. sem á að skerpa skilning manna á ákveðnum þáttum laganna og auðvelda framkvæmd laganna sé þetta ákvæði mjög óljóst og þyrfti auðvitað að reyna að setja á ákveðnari reglur um það í lögunum hvers konar sveitarfélög er hér um að ræða. Ég vek t.d. athygli á því að í frv. til laga sem nú er til meðferðar um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga er sett inn ákveðið ákvæði varðandi tónlistarskóla. Við þekkjum deilurnar um tónlistarskóla og hverjir eigi að reka þá, þ.e. hvort það eigi að vera ríkið eða sveitarfélög. Það ákvæði er einmitt sett inn í þau lög til þess að koma í veg fyrir að févana eða fámennari byggðarlög líði fyrir setningu þessara laga. Þar er miðað við 700 manna byggðarlög og gert ráð fyrir því að þau fái úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga sömu greiðslur vegna reksturs tónlistarskóla og þau hafa haft, þ.e. helming kennslukostnaðar. Ég hefði talið að ákvæði af þessu tagi ættu að koma inn í frv. eins og hér um ræðir því að þetta er mjög óljóst og auðvitað er spurning hvernig eigi að túlka þetta ákvæði. Hér stendur að vísu að heimilt sé með samþykki Alþingis að víkja frá meginreglum um kostnaðarhlutdeild sveitarfélaga þegar skóli er í fámennu sveitarfélagi. Spurningin er þá sú: Er þetta einföld fjárlagaafgreiðsla eða hvernig mundi slík ákvörðun koma til þegar um það er að ræða að auka á kostnaðarhlutdeild ríkisins? 3. gr. frv. fjallar um samstarfsnefnd framhaldsskóla og er um að ræða breytingu á 6. gr. núgildandi laga sem kveður nánar á um verkefni slíkrar samstarfsnefndar og jafnframt að menntmrh. sé heimilt að skipta landinu í framhaldsskólasvæði. Ég minnist þess að á síðasta þingi flutti Alþb. sérstakt frv. um framhaldsskóla, og reyndar síðan ítarlegar brtt. við það frv. sem síðar varð að lögum, þess efnis að landinu yrði skipt upp í fræðsluumdæmi á framhaldsskólastigi á sama hátt og gert var á grunnskólastigi. Þær tillögur náðu ekki fram að ganga og rökin fyrir því voru þau að það væri ástæðulaust að flækja svo mjög stjórnsýslu hinna tiltölulega fáu framhaldsskóla í landinu. Því hlýtur sú spurning að vakna hvort verið sé að endurtaka þessa hugmynd og opna leið fyrir stjórnunarkerfi af því tagi, sem ég mundi telja mjög miður og allt of þunglamalegt, að setja grunnskólana undir fræðsluskrifstofur eins og meiningin var í frv. Alþb. á síðasta þingi. Það er auðvitað í lagi að setja í lög nokkur nánari ákvæði um samstarfsnefndir framhaldsskólana og hver eigi að vera helstu verkefni þeirra. Hins vegar fyndist mér frekar að það ætti að vera reglugerðarákvæði. Mér sýndist að allt það sem þarna er tilgreint, nema skipting landsins í framhaldsskólasvæði, rúmist innan þeirra laga sem nú gilda um framhaldsskólann. Í 4. gr. er um að ræða breytingar á skipun skólanefndanna, en um skólanefndirnar og skipan þeirra var nokkur ágreiningur hér á síðasta þingi. Samkvæmt núgildandi lögum mega sitja í skólanefndum fimm menn, þ.e. fjórir tilnefndir af hlutaðeigandi sveitarfélagi eða sveitarfélögum og jafnframt einn sem menntmrh. skipar án tilnefningar og er hann formaður nefndarinnar. Meiningin með þessum skólanefndum var að treysta samstarf við borgarana í viðkomandi sveitarfélögum. Ég vek athygli á að þar sem það hefur tíðkast hefur það gefið góða raun. Við samningu laganna voru til fyrirmyndir um skólanefndir af þessu tagi, ég nefni t.d. Fjölbrautaskóla Suðurnesja í Keflavík og iðnskólana þar sem slíkar skólanefndir hafa verið. Þau tengsl við sveitarfélögin, þau tengsl við fólkið í viðkomandi byggðarlögum eru að mati þeirra skólamanna, sem við þessa skóla starfa, mjög til góðs. Þau hafa treyst samvinnu skólanna og fólksins í viðkomandi byggðarlögum sem á auðvitað mjög mikið undir því hvernig skólarnir starfa, t.d. hvert námsframboð er í viðkomandi skóla. Samkvæmt þessu ákvæði eiga sveitarstjórnir að skipa minni hluta skólanefndanna, þ.e. þrjá af sjö, en síðan skipa starfsmenn tvo, nemendur einn og ráðherra einn. Með því eru fulltrúar fólksins í viðkomandi byggðarlögum komnir í minni hluta í skólanefndunum sem eru orðnar að meiri hluta nefndir starfsfólks í skólunum, nemenda og menntmrh. Það má að vísu segja sem svo að þegar ríkið er orðið aðalrekstraraðili framhaldsskólanna sé ekki rétt að sveitarstjórnir skipi meiri hluta skólanefnda. En ef maður hefur hins vegar í huga verkefni skólanefndanna eins og þau eru, t.d. varðandi námsframboð í viðkomandi skólum, sem er mjög mikilvægt fyrir byggðarlögin, held ég að það sé miður að minnka þessi tengsl á milli fólksins á viðkomandi stöðum og skólanna með því að gera starfsfólkið raunverulega að meirihlutaaðilum í skólanefndunum. Það er rétt að benda á að það er ekki gert ráð fyrir því að 8. gr. laganna verði breytt, en þar er fjallað um verkefni skólanefnda. Þar er í 1. mgr. tilgreint að skólanefnd og skólameistari ákveði námsframboð með samþykki menntmrn. Hér er fyrst og fremst átt við að skólanefnd fjalli um hvers konar nám er í boði í hverjum framhaldsskóla fyrir sig. Eins og ég sagði þá er það mjög mikið hagsmunamál þess fólks sem býr á viðkomandi stöðum. Þá er í 2. mgr. 8. gr. laganna fjallað um afskipti skólanefnda af fjárlögum og fjármálastjórn skólanna. Á hinn bóginn er í lögunum gert ráð fyrir að skólaráð, en það er vettvangur skólameistara, kennara og nemenda, verði skólameistara til aðstoðar við ýmiss konar faglega stjórnun skólanna. Það var sem sagt verið að gera nokkurn greinarmun annars vegar á verkefni skólanefndanna og hins vegar skólaráðanna í lögunum. Skólanefndirnar áttu fyrst og fremst að fjalla um það sem snýr út á við, þ.e. að fólkinu á viðkomandi stöðum, en skólaráðin, þar sem kennarar og annað starfslið skólanna átti aðild, átti fyrst og fremst að fjalla um hinn faglega þátt í skólastarfinu. Þessu er sem sagt ekki breytt og manni virðist að verkaskiptingin á milli þessara tveggja stofnana innan skólanna sé orðin nokkuð óljós, ekki síst þegar maður hugar að öðrum breytingum sem síðar koma í þessu frv. Þá er í 4. gr. frv. gerð sú breyting að menntmrh. skipar ekki formann skólanefndar heldur velur nefndin sér formann til tveggja ára í senn. Það er rökstutt með því að þetta auki á lýðræðislegan hátt sjálfstæði skólanna. Ég tel satt að segja mikið vafamál að þetta verði til bóta þegar haft er í huga hvernig skólanefndirnar verða skipaðar ef þessi brtt. nær fram að ganga. Ég get ekki fallist á þau rök að þetta auki sjálfstæði skólanna. Ég tel þvert á móti að ýmis ákvæði í frv. dragi úr sjálfstæði skólanna og þetta nái engan veginn til þess að vega upp á móti því. Þá eru það einnig nýmæli í 4. gr. að nú er gert ráð fyrir að tveir eða fleiri skólar í sama kjördæmi geti sameinast um eina skólanefnd og talið að það geti stuðlað að nánara samstarfi skóla en verið hefur. Með undirbúningi framhaldsskólafrumvarpsins, sem varð að lögum á sl. vori, var þetta einmitt mjög mikið rætt. Niðurstaðan varð sú að hafa eina skólanefnd við hvern skóla til þess að tryggja sjálfstæði skólanna. Það er enginn vafi á því að hægt er með einni skólanefnd yfir marga skóla, t.d. í einu kjördæmi eða á einhverju landsvæði eins og á höfuðborgarsvæðinu, að tryggja alls kyns samræmi og samhæfingu en þá er skólanefndin orðin stjórnunaraðili fyrir marga skóla og auðvitað dregur það úr sjálfstæði viðkomandi skóla. Hugmyndin á bak við lögin var sú að stíga, ég vil segja, fyrsta skrefið í átt til sjálfstæðis framhaldsskólanna en nú er verið að stíga hálft skref til baka með þeim hugmyndum sem koma fram í frv. Í 5. gr. þessa frv. er gerð sú breyting að í staðinn fyrir orðið ,,skólaráð`` komi: skólastjórn. Með öðrum orðum er einungis breytt nafni á skólaráðinu en hlutverki þess er ekki breytt. Það skiptir litlu máli hvort þetta stjórnunarverkfæri heitir skólaráð eða skólastjórn. Meginatriðið er hvaða hlutverki á þetta ráð að gegna. Mér finnst mikið vafamál að það sé nauðsynlegt að halda skólaráði eða skólastjórn í þessu formi ef skólanefndirnar verða skipaðar eins og lagt er til í 4. gr. Þá hefur enn fremur verið gert ráð fyrir því í frv. að inn í skólaráðið eða skólastjórn komi áfangastjóri, ef hann starfar við skólann. Út af fyrir sig er ekkert við það að athuga. Ég vek hins vegar athygli á því og ítreka að það eru orðin mjög óljós og óglögg mörk á milli verkefna skólanefndar og skólaráðs. Ég sé raunar ekki tilganginn í því lengur að halda þessum tveimur stjórnunarapparötum í gangi í skólunum og þá ekki síst með það í huga hvernig þau eru skipuð, þ.e. að nú eru það kennarar, nemendur og fulltrúar menntmrh. sem skipa meiri hluta þessara nefnda, en það var einmitt tilgangurinn með skólaráðunum að hinn faglegi þáttur kæmi þar inn. Því er vandséð hvers vegna á að halda þeim nú eftir þessa breytingu. Í 6. gr. er fjallað um almenna kennarafundi. Í þessum brtt. er nánar skilgreint hvert eigi að vera hlutverk kennarafundar. Ég sé auðvitað ekkert við það að athuga þó að ég telji auðvitað að eins og lögin voru orðuð hefði þetta verið einfalt reglugerðaratriði að skilgreina kennarafundi og þeirra verkefni eins og nú er gert í frv. Í 7. gr. er fjallað um skipan í stöður í framhaldsskólunum. Samkvæmt núgildandi 12. gr. framhaldsskólalaganna á menntmrh. að setja eða skipa skólameistara framhaldsskóla að fengnum tillögum hlutaðeigandi skólanefnda. Það er ekki gerð tillaga um að breyta því en samkvæmt lögunum á menntmrh. að setja eða skipa fasta kennara að fengnum tillögum skólanefndar og skólameistara viðkomandi skóla. Skólameistari ræður stundakennara og aðra starfsmenn í samráði við skólanefnd. En hér er lögð til sú breyting að skólameistari ráði kennara, námsráðgjafa og skólasafnverði að fengnum tillögum skólanefndar en felld er niður setning þessara starfsmanna, eins og verið hefur til þessa. Hins vegar á menntmrh. að ganga frá skipun þeirra þegar um það er að ræða. Mér finnst í rauninni mjög óljóst samkvæmt þessu ákvæði hver staða þessara starfsmanna verður og hver sé munurinn á ráðningu og setningu. Það þarf nánari skýringar frá hæstv. ráðherra um það efni. Er hér t.d. verið að fara inn á það svið að fyrst og fremst sé um að ræða störf þar sem gagnkvæmur uppsagnarréttur er og að hér sé verið að hverfa frá æviráðningum og meginreglan eigi að vera sú að fólk sé fyrst og fremst ráðið í störf við skólana? Það má lesa út úr frv. að það eigi að vera undantekning ef menn séu skipaðir í skólana. Því er nauðsynlegt að fá um þetta nánari skýringu frá hæstv. ráðherra og nauðsynlegt að viðkomandi nefnd, þ.e. menntmn. Nd., fari nánar ofan í þetta ákvæði. Þá er bætt inn í þessa grein ákvæði þess efnis að skólameistari ráði aðstoðarskólameistara til fimm ára í senn, áfangastjóra til fjögurra ára og deildarstjóra til tveggja ára að höfðu samráði við skólanefnd. Hér er um nýtt ákvæði að ræða, en áður var gert ráð fyrir því að skólameistari réði aðra starfsmenn í samráði við skólanefnd. Það er ekki sérstaklega gert ráð fyrir tímabundinni ráðningu í núgildandi lögum og er e.t.v. ekkert við það að athuga að störf af þessu tagi séu á þann veg að til þeirra sé ráðið tímabundið. Um 8. gr. er ekki mikið að segja en þar er gert ráð fyrir að setja skuli í reglugerð ákvæði um menntun og starfssvið námsráðgjafa og skólasafnvarða. Ekki er hægt að gera miklar athugasemdir við það. Í 9. gr. er ákvæði sem ekki lætur mikið yfir sér en felur í sér verulegar efnisbreytingar frá núgildandi lögum. Hér er um að ræða breytingu á 16. gr. laganna, þ.e. um inntökuskilyrði í framhaldsskóla. Fyrri málsgrein 16. gr. orðast svo, eins og hún er nú í lögunum: ,,Allir sem lokið hafa grunnskólanámi eða hlotið jafngilda undirstöðumenntun eiga rétt á að hefja nám í framhaldsskóla að fullnægðum kröfum um starfsþjálfun þar sem hennar er krafist. Nemendum er skylt að stunda fornám í einstökum námsgreinum samkvæmt ákvæðum í námsskrá hafi þeir ekki náð tilskyldum lágmarksárangri.`` Síðari málsgreinin er svohljóðandi: ,,Nemandi sem orðinn er 18 ára gamall getur hafið nám í framhaldsskóla án þess að fullnægja inntökuskilyrðum samkvæmt þessari grein nema að því er varðar starfsþjálfun. Heimilt er að setja lágmarkskröfur til inntöku í tiltekna námsáfanga. Inntaka nemenda í skóla er á ábyrgð skólameistara.`` Samkvæmt frv. er gert ráð fyrir því að úr fyrri málsgreininni falli niður setningin: ,,Nemendum er skylt að stunda fornám í einstökum námsgreinum samkvæmt ákvæðum í námsskrá hafi þeir ekki náð tilskyldum lágmarksárangri.`` Enn fremur er ráðgert að niður falli úr lögunum setningin: ,,Heimilt er að setja lágmarkskröfur til inntöku í tiltekna námsáfanga.`` Rökstuðningur með þessu er sá að það þyki ekki í samræmi við ákvæði greinarinnar, að allir eigi rétt á að hefja nám í framhaldsskólum, að geta skyldað nemendur til að stunda fornám í einstöku námsgreinum og það þyki heldur ekki í samræmi við rétt nemenda til náms og að skólinn verði að gefa nemendum kost á námi við hæfi hvers og eins að setja hugsanleg skilyrði um lágmarkskröfur eingöngu í ákveðna námsáfanga. Með öðrum orðum er með þessu verið að afnema allar hömlur á inngöngu manna í framhaldsskóla. Ég er ósammála þessu og held að það geti haft í för með sér mjög alvarlegar afleiðingar og sé í nokkru ósamræmi við umræðu skólamanna nú þessa dagana. Fornámsáfangar eru hagkvæmir þeim nemendum sem ekki hafa nægilegan undirbúning til þess að geta fylgst með öðrum nemendum í byrjunaráföngum á framhaldsskólastigi. Því er það mjög slæmt ef ráðuneytið ætlar að hindra það að fornámsáfangar verði starfræktir, en ég tel að það verði auðvitað gert ef ákvæðin um fornám verða felld úr núgildandi lögum. Ég tel líka að það sé óeðlilegt að taka algerlega út úr lögunum heimild skóla til að setja lágmarkskröfu til inntöku í tiltekna námsáfanga. Ég tel raunar að þetta eigi ekkert skylt við frelsi manna til að setjast í framhaldsskóla. Lögin kveða auðvitað mjög á um rétt manna til að stunda framhaldsskólanám, en það er enginn vafi á því að það hefur horft til hægri verka að sumir skólar hafa um langt skeið notað takmarkanir. Ég nefni t.d. Menntaskólann í Reykjavík sem hefur áratugum saman haft þá reglu að nemendur þurfi lágmarkseinkunn í stærðfræði til að komast í eðlisfræðideildir. Með þessu mundi skólinn ekki lengur hafa heimild til slíkrar takmörkunar. Ég vek líka athygli á því og ítreka það að þessi tillaga er mjög í ósamræmi við þá gagnrýni skólamanna sem hefur beinst að því undanfarnar vikur að lögin sem sett voru á sl. vori séu of opin, þ.e. að of litlar hömlur séu á inntöku manna í framhaldsskóla. Um þetta fjallaði t.d. ítarleg fréttagrein í Tímanum þann 11. apríl þar sem rætt var við forsvarsmenn framhaldsskólanna. Ég tel nauðsynlegt við þessa umræðu að vitna í þessa grein. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Sl. haust samþykkti Alþingi ný lög um framhaldsskóla, samkvæmt þeim eiga allir þeir nemendur sem lokið hafa grunnskólanámi rétt á inntöku í framhaldsskóla burtséð frá einkunn. Vegna þessa má búast við að mun fleiri nemendur sæki um inngöngu í framhaldsskóla næsta haust en nokkru sinni fyrr. Samkvæmt eldri reglunum sem giltu um námsárangur í grunnskóla var gert ráð fyrir því að um 25% hvers árgangs uppfyllti ekki þau skilyrði sem voru varðandi inngöngu í framhaldsskólana. Meðalárgangur telur um 4000 manns. Stærð árgangs er á bilinu 3800 til 4300 manns. Undanfarin ár hafa um 70% farið í framhaldsnám að loknu grunnskólaprófi en næsta haust gæti svo farið að um 1000 fleiri nemendur sæktu um inngöngu í framhaldsskólana en áður. Framhaldsskólarnir hafa á undanförnum árum metið umsóknir út frá búsetu viðkomandi svo og árangri á grunnskólaprófi sem samanstendur af samræmdum prófum og skólaeinkunn. Að þessu sinni munu um 4200 nemendur þreyta samræmdu prófin í lok aprílmánaðar.`` --- Þessi grein er skrifuð áður en menn gerðu sér grein fyrir hvaða afleiðingar yfirstandandi verkfall mundi hafa á samræmdu prófin að þessu sinni. Áfram segir: --- ,,Líklegt verður að telja að óvenjumikil þrengsli verði í framhaldsskólunum næsta haust, sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu og verða væntanlega einhverjar hömlur settar á umsóknir um inngöngu. Til dæmis er líklegt að þeim umsækjendum sem eiga kost á framhaldsnámi í heimabyggðum verði vísað þangað í stað þess að heimila þeim að sækja nám fjarri heimabyggð sinni. Í viðtölum sem Tíminn átti við nokkra forsvarsmenn í framhaldsskólunum kom fram að þeir eru ekki ýkja hrifnir af þessari nýbreytni, fyrst og fremst vegna þess að ekki er gert ráð fyrir neinum breytingum á fjárveitingum til skólanna eða meiri fjölbreytni í námsvali sem myndi hugsanlega höfða til þeirra nemenda sem hefðu sýnt slakan árangur og takmarkaðan áhuga á bóklegu námi. Einnig er talið að þetta nýja fyrirkomulag valdi því að unglingar slái slöku við námið vitandi það að engin inntökuskilyrði eru fyrir hendi. Þó verður að telja fullvíst, miðað við þróun undanfarinna ára, að framhaldsskólarnir muni taka mið af þeim einkunnum nemenda er þeir fjalla um þær umsóknir sem berast. Í einum menntaskólanna fengust þær upplýsingar að brottfall frá námi á fyrsta námsári er á bilinu frá 20--30% og er ljóst að því lægri einkunnir sem nemandi hefur á grunnskólaprófi því meiri líkur eru á að hann hverfi frá náminu. Telja því margir þetta slæma breytingu á lögunum sem geri ungu fólki engan greiða, það sólundi einu ári til einskis við að komast að því að bóklegt framhaldsskólanám er ekki við þeirra hæfi. Á sínum tíma var einn megintilgangur með grunnskólaprófinu að veita forspá um möguleika viðkomandi nemenda í bóknámi. Hinir sömu telja að vandinn sé raunverulega sá, að ekki hefur verið til nám við hæfi þeirra einstaklinga sem ekki hafa náð grunnskólaprófunum og með þessum nýju lögum sé vandanum velt yfir á framhaldsskólana í stað þess að taka á honum í ráðuneytinu. Leiðin til að leysa þennan vanda sé ekki sú að fella niður inntökuskilyrðin, vandinn verði áfram óleystur því ekki er gert ráð fyrir að skólarnir breyti kennsluháttum sínum eða settar verði á fót nýjar námsbrautir. Þegar fyrstu fjölbrautaskólarnir voru settir á stofn var boðið upp á nám sem höfðaði til þeirra sem höfðu takmarkaðan áhuga á hefðbundnu bóknámi eða langskólanámi. Þessar brautir eru að mestu leyti horfnar í dag og telja margir ástæðuna vera þá að foreldrar leggi hart að börnum sínum að sækja hefðbundið bóknám í framhaldsskólunum. Í þessu sambandi hefur verið nefnt að leggja þurfi meiri áherslu á námsráðgjöf fyrir unglingana.`` Þetta var tilvitnun í grein í Tímanum sem endurspeglar þá umræðu sem átt hefur sér stað meðal skólamanna að undanförnu sem telja að framhaldsskólalögin séu of opin að þessu leyti, þ.e. það séu of litlar hömlur á inntöku manna í framhaldsskóla. Nú tel ég að sú umræða sé auðvitað á misskilningi byggð að sumu leyti vegna þess að menn einblína um of á bóknámsskólana, þ.e. menntaskólana eins og við erum vön að kalla þá skóla sem veita stúdentspróf. Framhaldsskólalögin eru eðli sínu samkvæmt rammalög sem eiga að gilda um alla þætti framhaldsskólanáms, þ.e. bæði bóknám og verklegt nám. Einmitt þess vegna tel ég að það sér rangt að afnema úr núgildandi lögum þá heimild sem er til þess að setja ákveðin inntökuskilyrði í vissa námsáfanga, eins og Menntaskólinn í Reykjavík hefur t.d. gert varðandi eðlisfræðibraut þar sem krafist er ákveðinnar einkunnar í stærðfræði svo að dæmi sé nefnt. Í 10. gr. eru lagðar til veigamiklar breytingar á kaflanum um fjárhagslegan rekstur framhaldsskóla. Veigamesta breytingin er sú að samkvæmt núgildandi lögum er rekstrarkostnaði framhaldsskóla skipt í tvo meginþætti, þ.e. launakostnað, sem áður er skilgreindur, og annan rekstrarkostnað. Eins og frv. var upphaflega lagt fram var gert ráð fyrir því að sjálfstæði skólanna yrði mjög skert að þessu leyti. Núgildandi lög gera ráð fyrir því að ríkissjóður greiði launakostnað beint til starfsmanna, en rekstrarframlagið átti að greiðast fyrir fram til skóla ársfjórðungslega. Hér er um mjög veigamikið atriði að ræða til að tryggja fjárhagslegt sjálfstæði skólanna og gera skólastjórnendur ábyrga fyrir hinum fjárhagslega rekstri. Að vísu hefur þessu ákvæði verið breytt í Ed. og ég tel líklegt að það hafi verið fyrir áhrif Skólameistarafélagsins. Nú er sem sagt gert ráð fyrir því í frv. að rekstrarframlag, annað en kennslulaun, laun fastra starfsmanna og meiri háttar viðhalds- og stofnkostnaður, skuli greitt hverjum skóla fyrir fram. Ég tel mjög mikilvægt að menntmn. Ed. skuli hafa komið viti fyrir hæstv. ráðherra að þessu leyti, þ.e. að hann hafi ekki komist upp með það að skerða fjárhagslega sjálfstæði skólanna eins og að var stefnt með upphaflega frv. Hins vegar er gert ráð fyrir því að það sé gerður samningur milli menntmrn. og hvers skóla um tilhögun á greiðslum til skólanna af fjárlagalið þeirra í þeim tilgangi að skólarnir taki á sig aukna rekstrarábyrgð. Það er ekki gert ráð fyrir því að þetta sé greitt ársfjórðungslega eins og í lögunum og raunar vantar að skilgreina nánar, eins og ákvæðið er núna eftir meðferð Ed., hversu oft á að greiða slíkt framlag. Á að greiða framlagið í eitt skipti fyrir öll fyrir fram? Á það að vera mánaðarlega eða ársfjórðungslega? Það vantar inn í frv. eins og það er núna. Ég tortryggi dálítið þessa breytingu og ég skal skýra hvers vegna. Það var auðvitað ljóst þegar verið var að semja frv. um framhaldsskólalögin og verið var að reyna að efla sjáfstæði skólanna að embættismenn bæði í fjmrn. og menntmrn. voru mjög andvígir þessu ákvæði. Það kom m.a. fram í því að fulltrúi fjmrh. sem átti sæti í undirbúningsnefndinni skilaði séráliti um þennan þátt og þeir sem fjalla um fjármál í menntmrn. eru líka andvígir þessu. Þeir vilja auðvitað geta skammtað fjármagnið til skólanna eins og þeir hafa gert og ef skólarnir hafa náð að spara á einhverjum lið hafa þeir í engu notið þess í öðrum lið. Það fjármagn hefur hreinlega verið af þeim tekið og skömmtunarstjórn ráðuneytanna verið allsráðandi. Þegar búið er að setja það ákvæði inn að um þetta eigi að gera samning er það háð samþykki ráðuneytisins hvernig þetta verði framkvæmt og ljóst að það verður aldrei gengið lengra en ráðuneytið sjálft telur æskilegt. Þegar maður hefur í huga viðhorf embættismannanna í ráðuneytinu til þessa ákvæðis þá óttast ég að með þessu sé raunverulega verið að skerða þetta fjárhagslega sjálfstæði sem skólarnir þó fengu, þó ekki nema að hluta, með lögunum eins og þau voru samþykkt á sl. vori. Því tel ég að þetta þurfi að athugast betur og kanna verði þetta ákvæði frekar í viðkomandi nefnd. Það er enn fremur gert ráð fyrir því að afnumið verði það ákvæði að framlög til skólanna skuli vera sem næst jafnhá hvar sem er á landinu og framlögin skuli ákveða sem tiltekna upphæð á hvern nemanda árlega. Þetta atriði var mjög umrætt þegar lögin voru til meðferðar á Alþingi á sl. vetri og óttuðust sumir að fámennari skólar mundu gjalda þessa ákvæðis. Í 34. gr. laganna, sem nú á að afnema, er mjög kveðið á um að þurfi að taka tillit til sérstakra aðstæðna skuli veitt sérgreint framlag til að mæta þeirri þörf. Nú er sem sagt lagt til að afnema þessar leiðbeiningar í lögunum um fjárframlög til skóla og það algerlega lagt á vald fjárveitingarvaldsins, þ.e. viðkomandi ráðuneyta og Alþingis, að ákveða reksturskostnað fyrir hvern skóla. Ég vek sérstaka athygli á því að í greinargerð í kaflanum þar sem fjallað er um 11. gr. segir að í upphafi sé stefnt að því að rekstrarframlagið, annað en kennslulaun, sé greitt hverjum skóla fyrir fram. Um þetta er ekki stafkrók að finna í lagagreininni sjálfri en eftir meðhöndlun Ed., þ.e. samkvæmt þeirri brtt. sem Ed. samþykkti, er þó komið inn ákvæði um þetta sem er þó miklu óljósara en það sem var í greininni sjálfri. Í 11. gr. er gert ráð fyrir því að inn komi nú ákvæði um stofnun og starfrækslu framhaldsdeilda við grunnskóla og er það í samræmi við þá breytingu sem einnig var gerð á 4. mgr. 1. gr. laganna. Helsta nýmæli hennar er að ákveðið er að framhaldsdeildir skuli vera undir faglegri stjórn framhaldsskóla til að tryggja samræmingu á landsframboði og samstarfi milli nálægra skóla. Þegar frv. var til meðferðar voru ýmsir skólamenn, þar á meðal skólameistarar framhaldsskólanna, andvígir því að sett yrði inn í lögin ákvæði um framhaldsdeildir grunnskóla og báru því m.a. við að of mikil freisting væri á hinum ýmsu stöðum að setja framhaldsdeildir sem mundu útþynna framhaldsmenntun og gera að verkum að hinir eiginlegu framhaldsskólar sem sinntu því hlutverki eingöngu yrðu undir í baráttunni og nám þeirra yrði þar með útþynnt. Ég skal viðurkenna við nánari athugun að ég er ekki viss um að þessi rök skólameistaranna standist. Ég tel að það sé frekar til bóta að setja ákvæðið um framhaldsdeildir við grunnskóla inn í lögin. Reyndar var ráð fyrir því gert í lögunum, eins og frá þeim var gengið, að það yrði áfram heimild til að stofna slíkar framhaldsdeildir, en það var ekki skilgreint eins og í þessu frv. að þær skyldu starfa undir faglegri stjórn framhaldsskóla. Þarna stangast auðvitað á tvenns konar sjónarmið, annars vegar áhugi heimamanna á að halda nemendum í sinni heimabyggð sem lengst, a.m.k. tvö fyrstu árin í framhaldsskóla, og það er sjónarmið sem hlýtur að verða virða, þ.e. að foreldrar vilja ekki senda börn sín, sem eru á viðkvæmum aldri, úr byggðarlaginu í framhaldsskóla annars staðar. Hitt sjónarmiðið er svo aftur það að ef framhaldsskóli á að standa raunverulega undir nafni verður hann að geta boðið upp á sæmilega gott úrval af námsbrautum og það verður auðvitað ekki gert nema nemendur séu fyrir hendi. Því er hætta á að of mikil fjölgun framhaldsdeilda valdi því að framhaldsskólarnir útþynnist og það nám sem þeir bjóða sé ekki eins gott og fjölbreytt og æskilegt væri. Því tel ég að reyna verði að fara bil beggja í þessu efni og nýta heimild af þessu tagi mjög varlega svo að framhaldsnámið sé ekki þynnt út um of. Það er rétt að vekja athygli á því að í fyrstu tveimur útgáfunum --- eins og ég sagði áðan kom þetta frv. út í þremur útgáfum --- var mjög sérkennilegt ákvæði um Verslunarskólann og Samvinnuskólann sem reyndar var svo kippt út í þriðju útgáfunni. Það var gert ráð fyrir því að um yfirstjórn Samvinnuskólans og Verslunarskólans færi eftir öllum almennum ákvæðum þessara laga en skipan skólanefnda þessara skóla var áður ekki með sama hætti eins og við aðra framhaldsskóla, eins og stóð í greinargerð með frv. Hæstv. ráðherra sá þann kostinn að taka þetta út úr frv. enda vafamál að ákvæði af þessu tagi gætu staðist þegar haft er í huga að hér er um að ræða sjálfstæða einkaskóla sem ríkið stendur að vísu við bakið á samkvæmt sérstökum samningum og sérstökum ákvörðunum. Ég fagna því að hæstv. ráðherra skuli hafa séð að sér í þessu efni. Ég efast ekkert um að hann hafi haft fullan vilja til þess að reyna að ná meira valdi og áhrifum yfir þessa ágætu skóla en hvarf frá því  (Menn tmrh.: Nauðugur.)  nauðugur, eins og hann segir, væntanlega vegna þess að hann hefur áttað sig á að ákvæði af þessu tagi mundi alls ekki standast. Litið er á það sem hreint ofbeldi að Alþingi samþykkti lög af þessu tagi á þessa skóla. Að lokum er gert ráð fyrir því að felld séu úr gildi ákvæði 5. gr. laganna um heyrnleysingjaskóla. Það er auðvitað ekkert við því að segja miðað við þær skýringar sem gefnar eru á því í greinargerð með frv. Ég hef, herra forseti, farið yfir einstakar greinar frv. lið fyrir lið. Ég tel nauðsynlegt að einstakar greinar þess séu ítarlega athugaðar í menntmn. Nd. Mér sýnist að þarna þurfi endurbóta við. Ég hefði auðvitað ekki talið æskilegt að nú á síðustu þingdögum væri verið að knýja frv. fram. Það er raunverulega ekkert sem knýr á að svo sé gert. Það eru heimildir í núgildandi lögum sem hæstv. ráðherra getur notað og fyllt nánar út með reglugerðum um mörg af þessum atriðum sem þarna koma fram. Um önnur atriði er verulegur ágreiningur og því hefði þurft að athuga og kanna mun rækilegar þau atriði sem þar er fjallað um. Auk þess, eins og ég hef getið um, er frv. afar illa unnið. Það er mikil hrákasmíð og hroðvirknislega unnið og mjög kastað til þess höndunum. Frekari athugasemdir og umræður um þetta munu þá væntanlega fara fram í menntmn. þessarar hv. deildar.

Þórhildur Þorleifsdóttir Virðulegur forseti. Það er nú hálfkaldhæðnislegt að hér skulum við ítrekað taka til umræðu lög um framhaldsskóla, þ.e. í fyrra um svipað leyti og aftur núna, og í bæði skiptin hvílir sá skuggi yfir umræðunum að ríkisvaldið og kennarar eiga í deilum. Að vísu fór svo í fyrra að aldrei kom til verkfalls en deilurnar voru harðvítugar engu að síður. Nú er málum komið eins og allir vita og þarf ekki að fjölyrða um það. Þetta varpar skugga á umræður af þessu tagi sem sannast sagna eru ekkert allt of oft hér í þinginu, þ.e. umræður um menntunarmál og annað sem að þeim málum lýtur, og það er hryggilegt til þess að vita að það skuli ítrekað gerast í skugga svona ástands. Til þess að gera langt mál stutt má í rauninni segja að það sé einmitt sú vinnudeila sem nú stendur og verkfall kennara sem gera það að verkum að okkur kvennalistakonum þykir nokkuð örðugt að veita frv. framgang á þinginu vegna þess að það hefur ekki verið hægt að hafa eðlileg samráð eða leita umsagnar eða umfjöllunar kennara á frv. og varðar þetta nú mikið þeirra starfssvið og starfstilhögun. Okkur þykir því ekki gott ráð að hraða frv. í gegnum þingið með þeim hætti sem nú er verið að gera eins og á stendur. Þegar frv. til laga um framhaldsskóla var til umræðu í fyrra höfðum við kvennalistakonur ýmislegt við það að athuga og fluttum fjölmargar brtt. sem flestar lutu að því að tryggja fagleg sjónarmið í stjórnun skólans með því t.d. að ætla fulltrúum kennara og nemenda, deildarstjórum og faggreinafélögum meiri aðild að stjórnun skólans en gert var ráð fyrir í frv. eins og það var lagt fyrir í fyrra. Þó að þetta frv. núna gangi talsvert í átt við þær hugmyndir sem við kvennalistakonur höfðum í fyrra þá er einmitt það sem hamlar núna að ekki er hægt að leita álits fagmanna og tryggja að starfsfólk skólans sé sátt við þær breytingar sem hér eru lagðar til. Því hefði okkur fundist eðlilegra að bíða með frv. þar til kæmi fram á haustið svo hægt væri að hafa um það eðlileg samráð. Þær breytingar helstar sem nú er verið að leggja til felast m.a. í nánari skilgreiningu á verksviði samstarfsnefndar framhaldsskólastigsins og um breytta skipan í skólanefndir. Þetta var nú það sem einna helst stóð í okkur kvennalistakonum í fyrra, þ.e. að hve miklu leyti þar ætti að gæta áhrifa pólitískt kjörinna fulltrúa. Eins eru hér ákvæði um breytta útreikninga við rekstrarkostnað skólanna og gerð samninga á milli skóla og menntmrn. um greiðslu til skólanna af fjárlagalið þeirra. Mig langar til að gera aðeins að umtalsefni 4. gr. þess frv. sem nú er lagt fram, þ.e. greinina um skólanefndir. Í lögunum eins og þau eru nú er gert ráð fyrir fimm manna skólanefndum og þar af áttu fjórir að koma úr hópi sveitarstjórnarmanna. Nú er nefndin stækkuð og gert ráð fyrir sjö manna nefnd. Fulltrúum sveitarstjórna er fækkað um einn þannig að þeir verða þrír af sjö og eru þar af leiðandi ekki lengur í meiri hluta. Þá má spyrja: Af hverju þrír? Fyrst þeim er ekki ætlað að hafa veruleg áhrif eða þeim tryggður meiri hluti eins og var má spyrja að því hvort það hefði ekki jafnvel nægt að hafa einn fulltrúa sem væri þarna eins og tengiliður milli skólanna og sveitarstjórnanna því að eflaust væru margir sem ættu aðild að skólanefnd en þarna taka sveitarstjórnarmenn þrjú sæti án þess að þeim sé ætlað að hafa meiri hluta og ráða þar með gangi mála í skólanum. Þetta tryggir ekki að allir sem aðild eiga að sveitarstjórnum eigi þar af leiðandi aðild að skólanefndum. Þessi fjöldi tryggir heldur ekki að þar sem fleiri en eitt sveitarfélag standa saman að rekstri skóla þá eigi þau öll hugsanlega aðild að skólanefnd. Þarna virðist vera um einhvers konar miðjumoð að ræða, fara ekki of langt frá skólanefndunum eins og þær voru skipaðar í fyrra en halda þó einhverjum svip af þeim lögum. Ég ætla ekki að fara í hverja grein enda ekki ástæða til þess en það er ástæða til þess að spyrja í sambandi við 9. gr. frv., þar sem fellt er burtu ákvæði úr lögunum þess efnis að nemendum sé skylt að stunda fornám í einstökum greinum ef þeir hafa ekki náð tilskildum námsárangri. Nú skilst mér að ætlunin sé að mæta þessu með starfi námsráðgjafa. 

Það er námsráðgjafans.

Þar af leiðandi er það námsráðgjafinn. Í þeim brtt. sem við kvennalistakonur fluttum í fyrra við frv. vildum við að fest yrði í lög að einn námsráðgjafi væri á hverja 300 nemendur. En það er langt frá því að svo sé núna og því ástæða til þess að spyrja: Ef námsráðgjafar eiga að geta veitt nemendum þarna tilskilda hjálp við það hvernig þeir skuli haga sínu námi eða hefja sitt nám, hvernig á að mæta því? Er ætlunin að stórfjölga námsráðgjöfum? Hvernig á yfirleitt að standa að framkvæmd þessa eftir að þetta ákvæði hefur verið fellt út úr lögunum? Það mun sannast sagna að þeir hafi ærið verkefni fyrir og það hlýtur að verða mikil viðbót við þeirra starf að geta ráðið öllum þeim nemendum, sem í þessum sporum lenda, heilt. Því langar mig til þess að spyrja menntmrh. hvernig þetta skuli framkvæmt og hvort fjölgað verði námsráðgjöfum eins og lítur út fyrir að þurfi að gera. Á þessu stigi málsins ætla ég ekki að ræða þetta mikið lengur. Það gefst tækifæri til þess í nefndinni og síðan aftur í síðari umræðum. En ég ítreka það sem ég sagði í upphafi að ástæðan fyrir því að fulltrúi Kvennalistans studdi þetta ekki í Ed., og ég á frekar von á því að við munum fara að því dæmi í Nd., var að ekki var hægt að leita sjónarmiða þess fólks sem á að búa við þessi lög og starfa eftir þeim. Margar þær breytingar sem hér eru lagðar til snerta einmitt starf kennara mjög mikið og er því með öllu óeðlilegt að hraða þessu máli, eins og nú er ætlunin, án þess að geta haft eðlileg samráð við þá. Við erum þess fullvissar að það mundi tryggja framgang þessa máls betur og hraðar ef beðið væri haustsins. Sjálfsagt yrði ekki erfitt að koma málinu þá í gegn með þeim hraða sem til þyrfti.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þær ítarlegu umræður sem hér hafa farið fram um frv. Það er bersýnilegt að það er ágæt samstaða um ýmsa þætti í frv. þó að þeir hv. þm. sem hér hafa talað nálgist málið kannski með talsvert öðrum hætti en ég hef gert. Ég tel að það hafi t.d. komið ágæt samstaða fram um 1., 2., 5., 6., 11. og 12. gr., svo ég nefni dæmi. En auðvitað vakna margar spurningar um meðferð máls af þessu tagi og það er ekkert við því að segja og er það fullkomlega eðlilegt. Ég vil þakka báðum hv. þm. fyrir þær athugasemdir sem þeir gerðu og tel að þær séu út af fyrir sig allar umhugsunarverðar. Út af athugasemdum hv. þm. Birgis Ísl. Gunnarssonar vegna 3. gr. vil ég segja að það kann að vera að málið sé flókið, eins og hér er gert ráð fyrir, en framhaldsskólakerfið hjá okkur er nú dálítið flókið. Þetta er mjög mismunandi eftir kjördæmum og það er mjög erfitt að finna almenna reglu. En það er mjög nauðsynlegt að stuðla að samstarfi þessara skóla, bæði um námsframboð og innritun og fleira, til þess m.a. að spara peninga. Af þeim ástæðum er þessi grein hér sett fram. Það er út af fyrir sig hugsanlegt að eitthvað af þessu mætti gera með reglugerðum. Mér finnst þó betra að þingið taki á svona málum ef nokkur kostur er. Það er svona almennt viðhorf sem ég hef í þeim efnum. Ég held satt að segja að ráðherrar reyni stundum fullmikið á reglugerðarþanþol laganna að ekki sé meira sagt. Varðandi 4. gr. þá er auðvitað vandi að finna leið til þess að skipa skólanefnd. Fulltrúar sem eru tilnefndir af hlutaðeigandi sveitarfélagi eða samtökum sveitarfélaga eru ekki endilega fulltrúar sveitarstjórna. Þetta eiga að vera fulltrúar umhverfisins. Það er mjög erfitt að finna leið til þess að skapa aðstæður þar sem tryggt er að fulltrúar fólksins í kringum skólann komi örugglega með í þau verk sem verið er að vinna í skólanum. Mér finnst að það séu rök að kalla fólk til og skapa því aðstöðu. Ég hef séð framhaldsskóla, eins og fleiri hv. þm. hafa örugglega gert, þar sem skólinn hefur orðið eyland og ekki hluti af hinu virka atvinnuumhverfi sínu. Ég held því að það sé mjög mikilvægt að það sé fólk úr hinu almenna atvinnu- og félagslífi byggðarlagsins sem fær aðgang að þessum skólanefndum. Á sama hátt er það mín skoðun að það sé óhjákvæmilegt að kennarar eigi þarna fulltrúa, það er algjörlega óhjákvæmilegt, og sömuleiðis nemendur. Mér finnst satt að segja mjög sérkennilegt hvernig menn hafa talað um þau mál með býsna léttúðugum hætti, ekki hér í þessari hv. deild heldur í hv. Ed. þar sem þessi mál voru ítarlega rædd. Ég vil aðeins víkja að umræðum um 9. gr. og segja þá fyrst: Það er ekki hægt að segja annars vegar að framhaldsskólinn sé opinn fyrir öllum og hins vegar að sumir skólar geti takmarkað inngang. Það rímar ekki. Það gengur ekki. Á þeim forsendum er lagt til að þetta ákvæði verði fellt niður. Hins vegar gerum við ráð fyrir því að það verði ekki lengur skylt að hafa fornám við hvern skóla heldur verði það heimilt. Við gerum ráð fyrir því að mjög víða verði fornám í haust og það verður að vera þannig þangað til inntaki framhaldsskólans hefur verið breytt þannig að þar skapist kostur á margvíslegum stuttum námsbrautum, brautum sem eru kannski í miklu meira mæli en nú er byggðar upp á verknámi, m.a. með samvinnu við atvinnulífið. Í menntmrn. höfum við að undanförnu átt í viðræðum við fulltrúa atvinnulífsins um tengsl atvinnulífsins og framhaldsskólans. Við teljum að það sé í raun og veru mjög erfitt að ná því að byggja upp almennilegt verknám öðruvísi en að atvinnulífið komi þar eitthvað til skjalanna með samningum sem yrðu þá gerðir við einstök fyrirtæki eða einstök samtök atvinnurekenda eftir atvikum um aðgang nemenda að þessum vinnustöðum til að þeir geti öðlast þar tiltekna verkþjálfun eftir reglum sem yrðu settar. Þetta er vinna sem við erum að vinna og meiningin er sú að námsbrautir af þessum toga fari af stað í a.m.k. tveimur framhaldsskólum í haust. Hv. þm. Þórhildur Þorleifsdóttir spurði um námsráðgjöfina og um hana er þetta að segja: Í fyrsta lagi að það hefur verið ákveðið að við hliðina á innritunarskrifstofunum, t.d. fyrir framhaldsskólana á höfuðborgarsvæðinu, muni starfa námsráðgjafar. Þeir munu taka við öllum þeim umsóknum sem koma inn í framhaldsskólana, fara yfir stöðuna og bjóða upp á sína þjónustu. Það eru námsráðgjafar, kennarar, sem verða ráðnir í þessi verk, tveir, þrír eða fjórir einstaklingar eftir atvikum, meðan innritunin stendur yfir og á meðan verið er að raða fólki inn í framhaldsskólana í haust. Það er svo rétt hjá hv. þm. að til þess að ná því að um sé að ræða, mér liggur við að segja, eðlilegt framhaldsskólanám þar sem fólki er leiðbeint eftir hæfni hvers og eins en ekki eftir reglustikuaðferðum, sem ég er algjörlega á móti og mér finnst eima furðulega mikið eftir af gömlum afturhaldsviðhorfum í þeim efnum á hv. Alþingi satt best að segja, og að námsráðgjafar verði burðugur þáttur í skólunum verða þeir auðvitað að vera fleiri. Til þess að undirbúa það átak, að koma við námsráðgjöf bæði inn í grunnskóla og framhaldsskóla, höfum við ákveðið að ráða til starfa við ráðuneytið frá og með 1. ágúst nk. sérstakan starfsmann, einn af skólastjórum grunnskólanna í Reykjavík, til að undirbúa átak í námsráðgjöf í grunnskólum og framhaldsskólum. Virðulegi forseti. Ég vil ekki taka ákvörðunina þannig að þessu sé í raun og veru hellt inn í framhaldsskólana eða grunnskólana án undirbúnings. Ég vil vandaðan undirbúning að svona málum og því höfum við ákveðið að fara þessa leið. Mér þótti vænt um margar þær athugasemdir sem hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson var með hér áðan. Ég er svo sem ekkert hissa að hann sé tortrygginn á þá brtt. sem gerð var á bls. 3 að því er varðar 32. gr. Ég veit að hann þekkir þessi mál alveg nákvæmlega eins og ég. Fyrir mér vakti aldrei og hefur ekki vakað að skerða fjárhagslegt sjálfstæði skólanna og því var í grg. tekið fram að skólarnir ættu að fá aukinn hluta rekstrarfjármagns til sín. Menn töldu hins vegar að það væri ekki nægilegt og vildu frekar hafa það í lögunum og það var mér að meinalausu og rúmlega það. Í þessum efnum geta ráðherrar náttúrlega ekki kennt neinum um nema sjálfum sér ef embættismenn vaða yfir hausinn á þeim og þannig liggur þetta mál. Ég veit að hvorki ég né hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson kærum okkur um að fara ofan í saumana á þessum málum í einstökum atriðum. Ég held að við séum alveg nákvæmlega sammála um kjarna málsins sem er sá að skólarnir eiga að vera sjálfstæðar stofnanir, fjárhagslega og faglega, í vaxandi mæli og það á að vinna samkvæmt því á öllum sviðum. Ég heyrði að hv. þm. var sammála mér um efni 11. gr. og ég er algjörlega sammála hans ábendingu um að það á að fara fram með varúð við fjölgun framhaldsdeilda. Það er enginn ágreiningur við mig um það. Það er líka rétt sem hv. þm. sagði að mér var gjörsamlega nauðugur sá kostur að fella þarna niður Verslunarskólann og Samvinnuskólann, gjörsamlega nauðugur, vegna þess að ég tel að þeir séu framhaldsskólar og eigi að vera partur af þessu kerfi af því að þeir eru borgaðir af ríkinu hvort eð er. Það gekk nú svona í ríkisstjórninni og þegar maður er í ríkisstjórn tekur maður náttúrlega tillit til sinna samverkamanna. En það er alveg ástæðulaust fyrir hv. þm. að þakka mér fyrir að greinin er úti. Það er eiginlega öðrum að þakka eða kenna eftir atvikum. Hverjir sömdu frv.? Það eru embættismenn menntmrn. sem hv. þm. þekkir. Við sögu koma fólk eins og Hörður Lárusson, Sólrún Jensdóttir, Stefán Ólafur Jónsson og Örlygur Geirsson. Margar þær brtt., sem hér eru gerðar, eru svo í átt við það sem t.d. hv. þm. Þórhildur Þorleifsdóttir var að nefna varðandi aðild kennaranna að skólanefndunum í vaxandi mæli. Virðulegi forseti. Ég endurtek þakkir mínar fyrir þær ágætu umræður sem hér hafa farið fram.