Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Menntmrh. (Gylfi Þ. Gíslason) : Herra forseti. Þar eð tvö frv., sem á dagskrá þessa fundar eru, þ.e.a.s. frv. til l. um skólakerfi og frv. til l. um grunnskóla, eru náskyld hvort öðru og mynda í raun og veru eina heild, ætla ég, með leyfi hæstv. forseta, að haga þessum orðum mínum þannig, að þau séu í reynd framsaga fyrir báðum þessum frv. Þessum frv. er ætlað að koma í stað gildandi löggjafar um nám á fræðsluskyldustigi og gagnfræðanám, þ.e.a.s. gildandi l. um skólakerfi og fræðsluskyldu, nr. 22 frá 1946, l. um fræðslu barna, nr. 34 1946, og l. um gagnfræðanám, nr. 48 1946. Þetta er sú löggjöf, sem venjulega er kölluð fræðslulöggjöf. Þegar þessi löggjöf hafði verið í gildi í rúman áratug, skipaði ég hinn 12. júní 1958 n. „til að athuga núgildandi fræðslukerfi“, eins og segir í skipunarbréfinu, „og framkvæmd þess og gera till. um breytingar á framkvæmd núgildandi laga eða lagasetningunni sjálfri, eftir því sem ástæða virðist til.“ Áttu sæti í þeirri n. eftirtaldir menn: Halldór Halldórsson prófessor, Birgir Thorlacius ráðuneytisstjóri, Helgi Elíasson fræðslumálastjóri, Sigtryggur Klemenzson ráðuneytisstjóri, Helgi Þorláksson yfirkennari, Kristján J. Gunnarsson yfirkennari, Einar Magnússon yfirkennari, Jónas Guðmundsson skrifstofustjóri, Sigurður Ingimundarson verkfræðingur, frú Ragnhildur Helgadóttir alþm., Haraldur Steinþórsson kennari og Páll Þorsteinsson alþm. Áður en n. lauk störfum, var Bingir Thorlacius leystur frá störfum í n. samkv. eigin ósk. Í hans stað var Árni Gunnarsson stjórnarráðsfulltrúi skipaður í n. 11. ágúst 1959. N. gerði ekki till. um nýja lagasetningu um fræðsluskylduna, þ.e.a.s. ekki till. um breytingu á grundvallarskipulagi skólakerfisins frá 1946 né heldur um lengingu skólaskyldunnar. Hún gerði hins vegar till. um ýmsar breytingar á einstökum atriðum varðandi skipulagsmál og tilhögun skólahaldsins og var unnið að framkvæmd þeirra á næstu árum. Þessi niðurstaða n. var á sínum tíma eðlileg. Það hefur reynzt mikill kostur við núgildandi lög um fræðslu barna og um gagnfræðanám, að í báðum tilvikum er um að ræða frjálslynda rammalöggjöf, sem veitir svigrúm til margháttaðra breytinga, nýjunga og tilrauna í kennslu og námi. Þetta hefur átt sér stað einkum undanfarin 4–5 ár, eftir að stofnað var til skólarannsókna á vegum menntmrn. Af fjölmörgum dæmum um slíka nýbreytni innan ramma gildandi l., sem um hefur verið að ræða á vegum ýmissa aðila, skulu þessi nefnd: 1. Laust fyrir 1960 var hafin nokkur tilfærsla á námsefni í 3. og 4. bekk gagnfræðastigs og þar með komið á verzlunardeildum við ýmsa gagnfræðaskóla. 2. Í september 1965 var ákveðið að bæta við kennslu í starfsfræðslu og félagsfræði í 1. og 2. bekk gagnfræðastigsins. 3. Haustið 1966 hófst kennsla í nýrri stærðfræði, þar sem námsefnið er grundvallað á frumhugtökum mengjafræði, í 7 bekkjardeildum 1. bekkjar barnaskóla í Reykjavík og nú er svo komið, að hið nýja námsefni er kennt meiri hluta nemenda 1.– 4. bekkjar barnafræðslustigsins á landinu öllu. Jafnframt hafa Skólarannsóknir hafið undirbúning að heildarendurskoðun námsefnis í stærðfræði í barna- og gagnfræðaskólum, og hafa m.a. verið gefnar út í því skyni nýjar bráðabirgðanámsbækur fyrir 1. bekk gagnfræðastigs. 4. Tilraun með dönskukennslu í 5. og 6. bekk barnaskóla var hafin haustið 1966 í nokkrum bekkjardeildum. Nú nýlega hefur verið gerð heildaráætlun um endurskoðun dönskukennslu í landinu og færslu byrjendakennslunnar fram í 4. bekk barnaskóla og hafa þegar verið tekin í notkun í þessu skyni ný tilraunaverkefni, sem nú eru notuð af helmingi 12 ára barna á landinu og fáeinum deildum 11 ára barna að auki. 5. Í janúarmánuði 1967 hófst tilraun með enskukennslu í 4. bekk eins barnaskóla í Reykjavík og stunda nú allir nemendur þess skóla enskunám frá og með 10 ára aldri. Allvíða annars staðar hefur enskukennsla verið tekin upp fyrir yngri nemendur en námsskrá gerir ráð fyrir, eftir að Ríkisútgáfa námsbóka hóf útgáfu kennslubóka fyrir byrjendur í greininni. 6. Haustið 1969 hófst tilraunakennsla í eðlis- og efnafræði í 11 ára bekk barnaskóla og 1. bekk gagnfræðastigs í fjórum skólum, eftir að gerð hafði verið á vegum Skólarannsókna rækileg framkvæmdaáætlun um endurskoðun námsefnis og kennslu í þessum greinum. Nú stunda um 60% 11 ára barna og um 80% 13 ára unglinga nám samkvæmt þessu tilraunanámsefni endurskoðuðu og jafnframt hefur verið hafin tilraunakennsla með nýjum verkefnum í fáeinum bekkjardeildum 12 ára bekkjar barnaskóla og 2. bekkjar gagnfræðaskóla. 7. Í september 1968 hófst tilraun með aukna og breytta tónlistarkennslu í 6 deildum 6 og 9 ára bekkja í þremur barnaskólum. Er þessari tilraun nú nálega lokið. 8. Loks má geta þess, að á vegum Skólarannsókna menntmrn. er nú hafinn undirbúningur að heildarendurskoðun námsefnis og kennslu í ýmsum námsgreinum barna- og gagnfræðaskóla, sem ekki hafa verið taldar hér að framan og ber þar einkum að nefna líffræði eða náttúrufræði, þar með talin saga, og síðast en ekki sízt móðurmálið. Þessi dæmi sýna, svo að ekki verður um villzt, að gömlu fræðslul. frá 1946 leyfðu umfangsmikla tilbreytni og bundu skólana ekki á klafa. Þetta hafa margir aðilar notfært sér, eins og fyrr var sagt, m.a. kennarar og skólastjórar, námsstjórar og fræðslustjórar, fræðslumálastjóri, Ríkisútgáfa námsbóka, sem hefur gert verulegar breytingar á útgáfustarfsemi sinni í samræmi við hin nýju sjónarmið og loks menntmrn. sjálft, einkum með starfsemi skólarannsókna. Á hinn bóginn er ekki hægt að lengja fræðsluskyldu nema með lagabreytingu. Niðurstaða n., sem ég gat um áðan, að skilað hefði áliti 27. ágúst 1959, var því fyrst og fremst sú, að hún teldi þá ekki enn tímabært að lengja fræðsluskyldu úr 8 árum, eins og hún hafði verið ákveðin rúmum áratug fyrr, enda mun fræðsluskylda þá í nálægum löndum yfirleitt ekki hafa verið lengri en 8 ár. Á undanförnum árum hefur þróunin hins vegar stefnt í þá átt í nálægum löndum, að fræðsluskylda hefur verið lengd úr 8 árum í 9 og jafnvel upp í 10 ár. Á undanförnum árum hefur þess vegna verið unnið að því í menntmrn. að athuga þær breytingar, sem ýmist hafa verið gerðar eða eru í undirbúningi í nálægum löndum, bæði á lengd fræðsluskyldu og framkvæmd hennar, jafnframt því sem athugað hefur verið, hvaða breytingar væru æskilegar hér á landi og hver skilyrði væru til slíkra breytinga. Eftir að ýtarleg undirbúningsvinna hafði átt sér stað í menntmrn. og þá ekki sízt í skólarannsóknadeild þess, skipaði rn. hinn 4. júlí 1969 n. til þess að endurskoða þau lög, sem ég sagði áðan, að venjulega væru nefnd fræðslulög. Þau tvö frv., sem ég mæli hér fyrir, eru samin af þessari n., en höfundar þeirra eru Birgir Thorlacius ráðuneytisstjóri, sem var formaður n., Andri Ísaksson deildarstjóri skólarannsóknadeildar menntmrn., Gunnar Guðmundsson skólastjóri, Helgi Elíasson fræðslumálastjóri, Jónas B. Jónsson fræðslustjóri Reykjavíkurborgar, Kristján J. Gunnarsson formaður fræðsluráðs Reykjavíkurborgar og Sveinbjörn Sigurjónsson skólastjóri. Í fjarveru Andra Ísakssonar frá haustinu 1969 til miðs sumars 1970 tók Jóhann S. Hannesson skólameistari sæti í n, í hans stað og starfaði áfram í n., eftir að Andri tók þar sæti að nýju. Með n. störfuðu þeir Indriði Þorláksson hagfræðingur, fulltrúi í menntmrn. og Þuríður J. Kristjánsdóttir M.A., sem var ritari n. Sé ég ástæðu til þess að láta í ljós sérstakt þakklæti til alls þessa fólks fyrir frábært starf. Allir þeir, sem kynna sér innihald þessara efnismiklu frv., munu eflaust vera á einu máli um, að hér hefur mikið og vandasamt verk verið vel unnið, hvort sem menn verða till. sammála að öllu leyti eða ekki. Með l. um skólaskyldu og fræðslukerfi nr. 22 1946 var komið á hérlendis svonefndu samfelldu skólakerfi. Í því felst, að nemandi flyzt snurðulaust frá einu skólastigi á annað - þó þannig, að oft þarf tiltekna lágmarksframmistöðu - og hitt, að einstakir skólar hafi ekki inntökupróf. Þetta var á sínum tíma mikil réttarbót fyrir nemendur og jafnaði aðstöðu nemenda í þéttbýli og dreifbýli. Haldið er fast við þetta grundvallar sjónarmið í þessum frv. Hins vegar er í frv. gerð veigamikil breyting bæði á lengd fræðsluskyldunnar og skipulagi hennar. Í gildandi l. er gert ráð fyrir barnafræðslustigi, sem tekur til 6 ára, þ.e.a.s. 7.-13. aldursárs og unglingastigi, sem tekur til tveggja ára, þ.e.a.s. 13.-15. aldursárs. Í stað barnafræðslustigs og gagnfræðastigs er nú gert ráð fyrir, að komi eitt skyldunámsstig, sem nái yfir fyrstu 9 skólaárin, þ.e.a.s. frá 7. aldursári til 16. aldursárs. Þetta felur í sér tvær mikilvægar meginbreytingar. Annars vegar er skólaskyldan lengd úr 8 árum í 9 og hins vegar er felldur niður 4. bekkur gagnfræðastigs, eins og það er nú. Skólaskyldunni er m.ö.o. ætlað að taka til barnafræðslustigsins, eins og það er nú og þriggja ára af gagnfræðastiginu. Núgildandi fræðsluskyldu, sem er 8 ár, lýkur með unglingaprófi, er veitir mjög takmörkuð réttindi til framhaldsnáms. Athugun hefur leitt í ljós, að í kaupstöðum og þorpum, þar sem unglingar geta gengið í gagnfræðaskóla heiman frá sér, halda milli 90 og 100% þeirra áfram í 3. bekk gagnfræðaskólans. Lenging skólaskyldunnar í 9 ár mun því fyrst og fremst hafa áhrif til breytinga í dreifbýli. Réttmætrar óánægju gætir nú víða í sveitum landsins vegna þess, að börn í sveitum hafa erfiðari aðstöðu til þess að afla sér menntunar, en börn í bæjum og borgum. Barn mörgum sveitaheimilum reynist oft þungbær. sá kostnaður, sem við það er að senda börn í heimavistarskóla að loknu skyldunámi. Verði þessi frv. samþ. og 9. skólaárið þannig hluti af skólaskyldunni, mun ríkissjóður taka þátt í greiðslu mötuneytiskostnaðar á 9. skólaárinu með sama hætti og hann gerir nú á núverandi skyldunámsstigi. Mun það létta framfærendum kostnað við nám barna á 9. skólaárinu. Á síðustu árum hefur verið byggt upp svo mikið af skólahúsnæði í dreifbýli, að víða er nú þegar nægilegt húsnæði, þótt einum árgangi sé bætt við skyldunámið. Gert er ráð fyrir, að kennsla á skyldunámsstigi fari víða fram í sömu skólum og barna og unglingafræðsla fer nú fram í. Hin meginbreytingin, sem felst í þeirri nýskipan, sem þessi frv. gera ráð fyrir, er sú, að 4. bekkur gagnfræðastigs verður lagður niður í núverandi mynd. Hins vegar er gert ráð fyrir því, að völ verði á ýmsum námsbrautum að loknu skyldunámi. Á því skólastigi, sem tekur við af skyldunámsstiginu og nefnt er framhaldsskólastig, verða menntaskólar og allir þeir skólar aðrir, sem taka við nemendum eftir 9. bekk skyldunámsins. Skólum á framhaldsskólastigi er ýmist ætlað að búa nemendur undir nám á háskólastigi, veita þeim atvinnumenntun eða þess konar almenna framhaldsmenntun, sem ekki er ætlað að verða undirbúningur undir háskólanám. Eins og gerð er nánari grein fyrir í grg. frv., munu nemendur samkv. hinu nýja skipulagi fá , sama kennslumagn á 9 árum grunnskólans og þau fá nú á 10 árum. Þetta markmið næst með árlegri lengingu skólatímans í 7.-9. bekk um einn mánuð, með fjölgun vinnustunda í 1.--8. bekk og með .betri nýtingu skólaársins. Það er skoðun höfunda þessa frv., að hinn 9 ára skyldunámsskóli ætti með samræmdri námsskrá og breytingum á innra starfi skólans að geta skilað nemendum frá sér allmiklu betur búnum undir framhaldsnám en 3. bekkur gagnfræðaskólanna gerir nú og beztu nemendum svo, að þriggja ára viðbótarnám í menntaskólum nægi til undirbúnings háskólanámi. Verði frv. þessi að lögum, er því nauðsynlegt að endurskoða menntaskólalöggjöfina og gera menntaskólana að þriggja ára skólum. En lærdómsdeild menntaskólanna var einmitt þriggja ára skóli, áður en menntaskólanum var breytt úr 6 ára skólum í fjögurra ára skóla í kjölfar fræðslulöggjafarinnar frá 1946. Með þessu móti mundi stúdentsaldur lækka í 19 ár úr 20, en stúdentsaldur er hér á Íslandi óeðlilega hár og hærri en í flestum nágrannalanda. Er því augljóst hagræði fyrir þjóðfélagið og þá einstaklinga, sem leggja stund á háskólanám, að þeir geti hafið það ári fyrr en nú á sér stað, en öruggt á að vera, að þeir hafi þá við 19 ára aldur öðlazt a.m.k. jafnmikla menntun og þeir nú við 20 ára aldur. Hið nýja kerfi gerir ráð fyrir því, að allir þeir, sem lokið hafa námi í hinum 9 ára grunnskóla, eigi kost á framhaldsnámi við sitt hæfi á framhaldsskólastigi. Í stórum dráttum yrði þar um þrenns konar námsleiðir að ræða. Fjöldi námsbrauta innan hverrar námsleiðar er ótiltekinn og frjálsræði veitt til mótunar þeirra: 1. Tveggja ára nám til undirbúnings undir störf eða undir nám í ákveðnum sérskólum. 2. Þriggja til fjögurra ára nám til undirbúnings námi á háskólastigi eða til almennrar menntunar. 3. Nám í ýmsum sérskólum, sem veita sérmenntun til ákveðinna starfa. Að loknu framhaldsskólastigi tekur við háskólastig, en á því stigi eru taldir Háskóli Íslands og þeir skólar aðrir, sem gera sömu kröfu til inngöngu og hann. Fyrir Alþ. verður í dag eða á morgun lagt frv. um Kennaraháskóla Íslands. Verði það að lögum, mun hann að sjálfsögðu teljast á háskólastigi. Hugsanlegt væri einnig að stofna tækniskóla, sem tæki við nemendum úr Tækniskóla Íslands og e.t.v. fleiri skólum. Hin nýja menntaskólalöggjöf gerir ráð fyrir mun fjölbreyttara menntaskólanámi en áður átti sér stað og er það vegna þess, að er nemendur velja sér námsbraut í menntaskóla, þurfa þeir helzt að gera sér ljóst, að hvaða deildum háskóla eða annarra skóla á háskólastigi þeir stefna. Er nauðsyn á ráðgjöf um þetta efni. Er það eitt af verkefnum námsráðgjafans, sem nú er að hefja störf á vegum menntmrn. og Lánasjóðs ísl. námsmanna, að leiðbeina um þetta efni sem og hitt, á hvaða námi er völ við erlenda háskóla og með hvaða kostum. Í þessum frv. er að sjálfsögðu haldið fast við þá meginreglu, að kennsla sé veitt ókeypis í öllum skólum, sem opinberir aðilar stofna til og reka. En þó að kennsla í opinberum skólum sé ókeypis, jafngildir það ekki því, að búseta og misjafn efnahagur nemenda og forráðamanna geri ekki aðstöðu ungmenna til menntunar misjafna. Ríkisvaldi og sveitarfélögum ber að viðurkenna skyldu sína til þess að jafna aðstöðu ungmenna til menntunar svo sem framast er kostur. Ýmiss konar vandi er hins vegar á höndum við lausn þessa máls. Ýmis spor hafa verið stigin til þess að jafna aðstöðu ungmenna til menntunar, en málið þarf frekari athugunar við og á næstu árum þarf smám saman að auka það fé, sem til ráðstöfunar er í þessu skyni. Er unnið að áframhaldandi athugunum í þessum efnum og er þess að vænta, að fleiri og stærri spor verði stigin á næstu árum en þegar hefur verið gert. Ýmsum kann að þykja það mikil breyting að lengja skólaskyldu um eitt ár. En þess ber að geta, að þótt hér hafi á undanförnum árum verið aðeins um 8 ára skólaskyldu að ræða, hefur skólasókn smám saman verið að færast í það horf, að flestir unglingar hafa sótt skóla í 9 ár. Skólaárið 1966-1967 voru 3.729 nemendur í 2. bekk unglinga- og gagnfræðaskóla. 673 þeirra eða 18% fóru út úr skólakerfinu, þ.e.a.s. komu ekki fram árið eftir í skólum á gagnfræðastigi né í verknámsskólum. Sé litið á landið í heild, héldu því áfram námi 82% nemendanna. Í Reykjavík og á öðrum þéttbýlum svæðum er þetta hlutfall hærra, en hins vegar lægra utan þéttbýlissvæðanna. Þá er þess að geta, að víða í sveitum er skólaskylda enn stytt með þeim hætti, að börn hefja ekki skólanám fyrr en 8, 9 eða jafnvel 10 ára gömul. Er þá um það að ræða, að hlutaðeigandi sveitarfélög æskja undanþágu frá því, að skólanám hefjist við 7 ára aldur. Í frv. um grunnskóla er ekki gert ráð fyrir því, að slík frávik geti haldizt nema um takmarkað árabil. Engu að síður mun enn um sinn geta orðið um verulega styttingu námstímans að ræða hjá nokkrum hluta barna og einmitt þeim, sem sízt halda áfram námi að loknu skyldunámi eða hverfa jafnvel frá námi 14 ára gömul. Á þessu þyrfti að verða sú breyting, að öllum sé tryggt nám til 16 ára aldurs. Auk lengingar skólaskyldu um eitt ár gerir grunnskólafrv. ráð fyrir allmikilli árlegri lengingu námstíma flest árin, frá því sem nú er, ýmist með fjölgun vikulegra stunda, einkum í yngstu bekkjunum, eða með fjölgun kennsluvikna í elztu bekkjum. Þá er og gert ráð fyrir betri nýtingu skólaársins til kennslu, en nú á sér stað. Af öllu þessu leiðir, að það kennslumagn, sem hver nemandi fær samkv. frv. á 9 árum, er að heita má hið sama og þó örlítið meira en hann fær á 10 árum á grundvelli núverandi kerfis. Af þessu leiðir það, sem ég gat um áðan, að hinn nýi grunnskóli ætti að geta skilað nemendunum allmiklu betur undirbúnum undir framhaldsnám en þeir eru, sem nú koma á sama aldri úr landsprófi miðskóla. Þá er þess að geta, sem er mjög mikilvægt, að í grunnskólafrv. er gert ráð fyrir því, að duglegir nemendur geti lokið grunnskólanámi á skemmrí tíma en 9 árum. Ég gat þess áðan, að verði þessi frv. að 1., væri eðlilegt, að menntaskólarnir breyttust í þriggja ára skóla, þannig að menntaskólanemendur yrðu almennt stúdentar við 19 ára aldur. En þar sem grunnskólafrv. gerir ráð fyrir því, að duglegir nemendur geti lokið grunnskólanáminu á skemmri tíma en 9 árum, jafngildir það því, að stúdentsaldur gæti lækkað í 18 ár og jafnvel í einstökum tilfellum í 17 ár. Jafnvel þótt nánari athugun leiddi í ljós, að stytting menntaskólanámsins úr fjórum árum í þrjú gerði nauðsynlegt að lengja starfstíma skólans um einn mánuð á ári, er engu að síður að þessu stórfellt hagræði, bæði fyrir þjóðfélagið og nemendurna. Minni tími er nauðsynlegur fyrir nemendurna til þess að ná settu marki, þjóðfélagið fær þá fyrr til starfa en efla og nýting skólahúsnæðis verður mun betri. Nú standa skólahús landsins ónotuð til kennslustarfa 3-5 mánuði á ári. Er augljóst hagræði, sem af því hlytist, ef það húsnæði, sem 4 bekkir gagnfræðaskóla og menntaskóla nú nota, losnaði til annarra þarfa. Með sama hætti mundi sérmenntað kennaralið framhaldsskólastigsins nýtast betur en nú á sér stað. Ekki er hægt að búast við því, að grunnskólinn geti skilað öllum þeim, sem hann menntar, jafnvel að sér eftir 9 ár og þeir eru nú eftir 10 ára nám, jafnvel þó að þeir hafi fengið jafnmikla eða meiri kennslu. Nemendur taka út þroska sinn á misjöfnum aldri og misjafnlega lagaðir og misjafnlega fúsir, til náms. En ætlunin er, að nám í væntanlegum grunnskóla verði samfelldara og betur skipulagt en nú tíðkast og ætti það að stuðla að því, að það mark náist, að nemendurnir séu yfirleitt jafn vel að sér eftir hið 9 ára grunnskólanám og þeir eru nú á grundveili gildandi kerfis eftir 10 ára nám. Frv. grundvallast á þeirri stefnu, að skólastarfið skuli miðað við það, að hvert barn fái kennslu í samræmi við þroska sinn og hæfileika. Augljóst er þó, að taka verður tillit til barna, sem seinfærari eru við nám en svarar til meðallags. 2.756 nemendur á skyldunámsstigi nú, eða á aldrinum 7-15 ára, njóta þegar kennslu. En sérfróðir menn telja, að veita þyrfti um það bil helmingi fleiri börnum einhvers konar sérkennslu. Þær sérstofnanir, sem nú starfa og láta í té slíka sérkennslu, eru Heyrnleysingjaskólinn í Reykjavík, Blindraskólinn í Reykjavík, skóli lamaðra og fatlaðra í Reykjadal, skóli fyrir börn með skerta greind að Lyngási í Reykjavík, Skálatún í Mosfellssveit, Tjaldanes í Mosfellssveit, Sólheimar í Grímsnesi, Sólborg á Akureyri, Kópavogshælið í Kópavogi, Höfðaskólinn í Reykjavík og að síðustu skólar fyrir börn með aðlögunarerfiðleika o.fl. í Breiðuvík í Barðastrandarsýslu, og að Jaðri í Reykjavík og í Hlaðgerðarkoti í Mosfellssveit. Fjöldi nemenda í þessum skólum er 496 og eru þar af 315 í heimavist. Í grunnskólafrv. er gert ráð fyrir því, að nauðsynlega sérkennslu skuli láta í té og eigi að gera það kleift með skipulegum framkvæmdum á 10 ára tíma bili. En ekki er aðeins tekið tillit til sérstöðu þeirra nemenda, sem eiga við vandamál að etja í námi sínu. Gert er einnig ráð fyrir hinu, að þeir nemendur, sem hafa sérstaka hæfileika til náms og sérstakan áhuga á að hraða námi sínu, skuli eiga þess kost, þannig að þeir geti lokið grunnskólanáminu á skemmri tíma en 9 árum og þá hafið framhaldsskólanám sitt og síðar háskólanám sitt fyrr en almennast er. Þá er í grunnskólafrv. gerð breyting á núgildandi skiptingu í skólahverfi og fræðsluumdæmi. Er nýskipunin við það miðuð að ná sem hagkvæmustum einingum, bæði frá kennslufræðilegu og fjárhagslegu sjónarmiði séð. Grunnskólafrv. gerir ráð fyrir, að landinu skuli skipt í 8 fræðsluumdæmi í mesta lagi, þ.e.a.s. í Reykjavík, Reykjaneskjördæmi, Vesturland, Vestfirði, Norðurland vestra, Norðurland eystra, Austurland og Suðurland. Er hér um að ræða sömu skiptingu landsins í fræðsluumdæmi og kjördæmaskiptingin nú miðast við. Í reynd kann þó að verða heppilegra að hafa fræðsluumdæmin nokkru færri og stærri og er það heimilt. Í kaupstöðum er gert ráð fyrir einni skólanefnd fyrir allan kaupstaðinn, hversu margir sem skólar kaupstaðarins kunna að vera og á hún að gegna sama hlutverki og fræðsluráð í kaupstöðum gerir nú. Er þessi stofnun kölluð skólaráð. Í hverju skólahverfi utan kaupstaða eða fyrir þá skóla, sem fleiri en eitt skólahverfi standa að, skal vera skólanefnd. Stjórn fræðslumála hvers umdæmis verður að öðru leyti í höndum fræðsluráðs og skal það fara með stjórn fræðslumála innan hvers fræðsluumdæmis í umboði menntmrn. og sveitarstjórna og skólanefnda eða skólaráða. Fræðsluráð skal hafa framkvæmdastjóra, er nefnist fræðslustjóri. Það er höfuðhlutverk fræðslustjóranna að líta eftir því, hver í sínu umdæmi, að gildandi fyrirmælum um fræðslumál, bæði að því er varðar sjálft kennslustarfið og stjórnunarmál, sé framfylgt. En auk fræðslustjóranna gerir grunnskólafrv. ráð fyrir því, að til þess að leiðbeina um kennslu í grunnskólanum og fylgjast með árangri hennar, skuli vera námsstjórar í einstökum greinum, eftir því sem þörf er á og fé er veitt til í fjárl. Til námsstjórnar skal þó aldrei verja lægri fjárhæð en sem nemur 6 námsstjóralaunum, þó að starfinu sé e.t.v. skipt milli fleiri manna en 6. Þá eru og í grunnskólafrv. ýtarleg ákvæði um skólarannsóknir. Skólarannsóknadeild menntmrn. er ætlað að hafa m.a. með höndum að gera áætlanir um umbætur í starfi skóla, rannsókna og tilraunastarf í skólum, mat og endurskoðun námsmarkmiða og námsefnis, gerð prófa, endurskoðun námsskráa, undirbúning í samvinnu við Ríkisútgáfu námsbóka að útgáfu nýrra kennslubóka í þeim námsgreinum, sem deildin hefur til endurskoðunar, kennslufræðilegt leiðbeiningarstarf og tillögugerð um kennaranámskeið og nýjungar í kennaranámi í samvinnu við Kennaraskóla Íslands. Enn fremur eru ákvæði um sérstaka 5 manna samstarfsnefnd um uppeldis- og skólarannsóknir og eiga sæti í henni sérfróðir fulltrúar tilnefndir af Háskóla Íslands, Kennaraskóla Íslands, Reykjavíkurborg og menntmrn., auk formanns, sem skipaður skal án tilnefningar. Í frv. segir, að til rannsóknaverkefna á sviði skóla- og uppeldismála skuli varið árlega úr ríkissjóði a.m.k. 1% af heildarútgjöldum ríkissjóðs á fjárl. til stofn- og rekstrarkostnaðar grunnskóla og framhaldsskóla. Er gert ráð fyrir því, að a.m.k. 2/3 hlutar þessa fjár renni til skólarannsóknadeildar menntmrn., en allt að 1/3 getur ráðið ráðstafað til annarra þarfa. Er því með frv. stefnt að stóraukinni rannsóknastarfsemi á sviði skólamála. Skólatími á Íslandi hefur ávallt verið stuttur og styttri en í flestum nágrannalandanna. Þetta á ekki aðeins við um árlegan kennsluviknafjölda, heldur, einnig nýtingu hverrar kennsluviku. Ein af mörgum afleiðingum þessa er sú, að námstíminn til stúdentsprófs er hér á landi 13 ár, en 12 ár annars staðar á Norðurlöndum. Í grunnskólafrv., er ekki gert ráð fyrir því að auka árlegan kennsluviknafjölda frá því hámarki, sem nú gildir, þ.e.a.s. 9 mánuðum, en barnaskólar kaupstaða starfa nú almennt í 9 mánuði. Hins vegar gerir frv. ráð fyrir því, að væntanlegur grunnskóli starfi öll 9 árin í 9 mánuði. Jafnframt er ráðgert að nýta skólaárið betur en nú er gert, þannig að til kennslu og prófa verði varið 198 dögum hið fæsta og á þeim tíma verði prófdagar færri en nú á sér stað. Allt að 15 dögum megi verja til annarra þarfa skólans, t.d. skólasetningar og skólaslita, skóla- og skíðaferða, foreldradaga, fundadaga kennara o.s.frv. Gert er ráð fyrir því, að heimila megi 5 daga kennsluviku að því tilskildu, að heildarmagn kennslu minnki ekki. Í grunnskólafrv. eru tilgreind grundvallaratriði námsefnis grunnskólans, en gert ráð fyrir því, að út verði gefin námsskrá, sem kveði á um einstök atriði. Gert er ráð fyrir því, að framvegis verði námsskrá í stöðugri endurskoðun og hún gefin út mun oftar en tíðkazt hefur til þessa til þess að geta haft hliðsjón af breytilegum þörfum og nýjum sjónarmiðum. Í 1.– 6. bekk grunnskóla er gert náð fyrir allverulegri aukningu vikulegs kennslutíma frá því, sem nú er í barnaskólum og nokkurri aukningu í 6.-8. bekk miðað við kennslutíma í unglingaskólum nú. Eiga þessi ákvæði að tryggja, að heildarkennslumagn hins 9 ára grunnskóla verði a.m.k. jafnmikið og nú á sér stað á 10 árum í þeim barna- og gagnfræðaskólum, sem hafa mest kennslumagn. Í sama skyni er enn fremur gert ráð fyrir fækkun leyfisdaga í grunnskólunum frá því, sem nú á sér stað. Í hinu nýja skólakerfi er gert ráð fyrir því, að smám saman verði dregið úr hinu hefðbundna bekkja fyrirkomulagi og í stað þess muni tíðkast meira en nú á sér stað, að bekkjardeildir verði sameinaðar í stærri hópa eða skipt í smærri hópa til kennslu, allt eftir því sem eðlilegt má teljast vegna námsefnis og þroskastigs nemenda. Sérstakur kafli grunnskólafrv. fjallar um svokallað námsmat, en í frv. segir, að megintilgangur námsmats skuli vera örvun og námshjálp. Kennurum og skólum ber að fylgjast með því, hvernig nemendum gengur að ná því markmiði við námið, sem skólinn setur þeim. Skal jafnan nota þá matsaðferð, sem bezt á við markmiðið hverju sinni. Námsmat má framkvæma með prófum og öðrum hætti. Þegar grunnskólanámi lýkur, á nemandi að fá skírteini, er votti, að hann hafi lokið skyldunámi samkv. lögum. Hann á enn fremur að fá skírteini, er veiti þá vitneskju um námsferil hans, er framhaldsskólum, vinnuveitendum og nemandanum sjálfum og forráðamönnum hans er nauðsyn á. Í 1.-8. bekk grunnskólans eiga kennarar að gefa umsögn og/eða einkunnir í lok hvers skólaárs eða námsáfanga, er gefi til kynna námsárangur, vinnubrögð og framferði nemandans og viðhorf hans til viðfangsefna skólans. Grunnskólafrv. kveður svo á, að engan megi skipa kennara við grunnskóla, nema hann uppfylli skilyrði laga um kennaramenntun Menntmrn. er heimilað að ákveða með reglugerð, hvaða reynslu og menntun umfram kennaramenntun þurfi til að vera skipaður skólastjóri við grunnskóla. Þegar kennari hefur, gegnt störfum í 5 ár og óskar að hverfa frá störfum um skeið til að efla þekkingu sína og kennarahæfni, getur menntmrn. veitt honum orlof allt að einu ári með föstum embættislaunum. Til orlofsveitinga og til endurmenntunar kennara má verja árlega af hálfu ríkisins fjárhæð, sem svarar til 1% af samanlögðum skólastjóra- og kennaralaunum grunnskóla. Menntmrn. er heimilt að löggilda grunnskóla eða hluta úr grunnskóla, sem kostaður er af einstökum mönnum eða stofnunum, ef þeir starfa samkv. reglugerð eða skipulagsskrá, er rn. staðfestir, enda hlíti slíkir skólar sama eftirliti og sömu reglum og aðrir grunnskólar. Gert er ráð fyrir því, að komið skuli á fót ráðgjafa- og sálfræðiþjónustu við grunnskóla. Er svo til ætlazt, að sálfræðideild skuli vera við hverja fræðsluskrifstofu landsins, en menntmrn. getur ákveðið, að tvö eða fleiri fræðsluumdæmi sameinist um þessa þjónustu. Hlutverk ráðgjafa– og sálfræðiþjónustu er að nýta sálfræðilega og uppeldislega þekkingu í skólastarfinu, að annast rannsókn á afbrigðilegum nemendum og þeim, sem nýtast ekki hæfileikar í námi og starfi, að leiðbeina skólastjórn, kennurum og foreldrum um kennslu, uppeldi og meðferð nemenda, sem rannsakaðir eru, að taka til meðferðar nemendur, sem sýna merki geðrænna erfiðleika og leiðbeina foreldrum og kennurum um meðferð þeirra og annast hæfniprófanir og ráðgjöf í sambandi við náms- og starfsval unglinga. Að síðustu skal vikið að áhrifum þessa nýja fræðslukerfis á kostnað við skólana. Skólaárið 1969-1970 voru í barnaskólum og 1.–4. bekk gagnfræðaskóla um 41.450 nemendur, þar af um 1.900 nemendur í 4. bekk gagnfræðaskóla. Með fullri skólasókn á núverandi skyldunámsstigi, en öðru óbreyttu, hefðu nemendur verið um 42 þús., þar af um 1.900 í 4. bekk. Í fyrirhuguðum grunnskóla hefði að ábreyttri skólasókn tala nemenda allra árganga verið um 39.500. Í fyrirhuguðum grunnskóla hefði tala nemenda orðið um 40.600 miðað við fulla skólasókn allra árganga. Á næsta hálfum öðrum áratug yrði fjöldi nemenda í grunnskóla, ef til kemur, mestur 1972-1973 eða 41.500 miðað við fulla skólasókn, en minnstur 1980 eða 39.300, einnig miðað við fulla skólasókn. Þar eð varla er unnt að gera ráð fyrir fullri skólasókn í dreifbýli á næstu árum, hafa höfundar frv. áætlað fjölda nemenda í grunnskólum 1972 um 41.000, en þeim fari fækkandi í 39 þús. um 1980, en fjölgi síðan aftur í samræmi við fjölgun barna og unglinga. Hið nýja kerfi gerir hins vegar ráð fyrir nokkurri aukningu á þeim námsstundafjölda, sem hverjum nemanda er ætlað að fá á ári hverju. Er talið, að þar mundi verða um 12% aukningu á námsstundafjölda að ræða. Hækkun launakostnaðar frá óbreyttu skólahaldi miðað við 1969–1970, ef grunnskólafrv. verður samþ., næmi 120 millj. kr., eða úr 590 millj. kr. í um 710 millj. kr. Þar af má rekja um 20 millj. kr. til þess, að núgildandi fræðslulög eru ekki að fullu framkvæmd, en um 100 millj. til þeirra breytinga, sem grunnskólafrv. mundi hafa í för með sér. Hækkun launakostnaðar á hvern nemanda er þannig úr um 14.220 kr. í um 17.480 kr., eða hækkun um 3.260 kr. Grunnskólafrv. sjálft mundi valda hækkun úr 14.560 kr. í 17.480 kr., eða um 2.920 kr. Í þessu sambandi ber þó að hafa í huga, að grunnskólanum er ætlað að skila nemendum sínum betur undirbúnum undir framhaldsnám. en núv. 3. bekkur gagnfræðaskóla gerir. Til frádráttar þessum kostnaðarauka verður því að telja það, að 4. bekkur gagnfræðastigs félli niður og mögulegt yrði að stytta námið í menntaskólum um eitt ár og hið sama ætti að einhverju marki að gilda um fleiri framhaldsakóla. Hér er því í raun og veru ekki um að ræða kostnaðarauka við skólakerfið í heild, heldur flutning kostnaðar af einu skólastigi á annað. En samþykkt þessara frv. mundi ekki aðeins hafa áhrif til aukins kennslukostnaðar, heldur enn fremur hækkunar á ýmsum öðrum rekstrarkostnaði skóla - kostnaðarauka vegna endurmenntunar kennara, skólarannsókna, námsstjórnar, ráðgjafa- og sálfræðiþjónustu og fræðslustjóra og fræðsluskrifstofa. Hafa höfundar frv. áætlað, að kostnaðaraukinn í heild gæti numið um 170 millj. kr. Hins vegar er ekki við því að búast, að þessi kostnaður komi allur fram þegar í stað, heldur muni hann dreifast að nokkru á a.m.k. 10 ár, sem talið er, að þurfi til þess að koma ákvæðum frv. að fullu í framkvæmd. Á það einkum við um ráðgjafa- og sálfræðiþjónustu og launa- og rekstrarkostnað skólanna. Á móti þessum aukna kostnaði á grunnskólastiginu kemur. hins vegar mikil aukning kennslumagns, stórbætt aðstaða til þess að auka gæði skólastarfsins á markvissan hátt ásamt mun fjölþættari þjónustu við nemendur, en nú á sér stað. Þá ber enn fremur að taka tillit til þess, sem áður var getið, að kostnaðarauki sá, sem leiða mun af samþykki og framkvæmd grunnskólafrv., mun að nokkru leyti verða jafnaður með lægri kostnaði en ella á síðari skólastigum, bættri nýtingu húsnæðis og minni byggingarþörf. En mikilvægastur er þó sá hagur, sem þjóðarheildinni yrði að því að fá unglinga sína fyrr til þátttöku í atvinnulífinu og þjóðlífinu, og þó enn frekar sú staðreynd, að þeir munu tvímælalaust vera betur undir þá þátttöku búnir, en nú á sér stað. Að svo mæltu leyfi ég mér, herra forseti, að óska þess, að þessu frv. verði, að lokinni þessari umr., vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Mér finnst vera hægt að fallast á það, sem hæstv. ráðh. stakk upp á, að rædd séu hér í einu lagi tvö frv., frv. til l. um skólakerfi og frv. til l. um grunnskólann, þau eru svo skyld. Ég hef haft aðstöðu til þess að skoða þessi frv: í þinghléinu og ég ætla því að segja um þau örfá orð og láta í ljós álit mitt á sumum atriðum, en að sjálfsögðu er hér um svo veigamikil og flókin mál að ræða og margþætt, að það kemur ekki til mála, að það sé hægt að taka afstöðu við 1. umr. nema um örfá meginatriði. En ég vil segja það strax, að ég er fyrir mitt leyti samþykkur meginstefnu frv. til l. um skólakerfi og er samþykkur þeim breytingum í megin atriðum, sem þar er stungið upp á, en eftir því sem ég fæ bezt séð, má greina þær í þrjá þætti, en innan hvers þáttar koma svo mýmörg atriði. Fyrsta breytingin er að lengja skólaskylduna um eitt ár og hafa 9 ára skólaskyldu í staðinn fyrir 8. Þetta sýnist mér skynsamlegt að gera, eins og nú er komið málum og ég fellst fyrir mitt leyti á þau rök, sem færð eru fyrir þessu í grg. frv. og fram komu hjá hæstv. ráðh. Við þurfum orðið á því að halda, að menn gangi í skóla þennan tíma og það er skynsamlegt að gera þetta að skyldu til þess að tryggja það, að menn verði ekki útundan. En nú er komið svo, að það eru svo margir, sem ganga þessa leið, að það nær 80-90% í ýmsum byggðarlögum, en er lægri prósenta í öðrum byggðarlögum. Það er sýnilegt, að með núverandi kerfi verða menn óhæfilega út undan sums staðar og er það ákaflega hættulegt. Mér sýnist því rétt, að við stigum nú þetta skref að hafa lögboðna skólaskyldu í 9 ár. Þá er, enn fremur gert ráð fyrir því, að lokapróf á skyldustigi eftir 9 ára nám verði framvegis lykill að framhaldsskólum í stað þess, að nú má segja, að nokkuð flóknar reglur gildi um þessi efni, þar sem við höfum ýmis próf, svo sem unglingapróf, gagnfræðapróf og landspróf og þau veita mjög mismunandi réttindi. Það er því, eins og jarðfræðingarnir mundu segja, æðimikið misgengi í kerfinu í sambandi við þessi prófstig. En þarna er hugsunin, að það komi eitt lokapróf á skyldustigi, sem er inngangur að framhaldsskólum. Þetta tel ég mjög til bóta frá því, sem nú er, að innleiða þessa reglu. Þá falla að sjálfsögðu niður gagnfræðapróf, unglingapróf og landspróf og þetta kemur í staðinn - einar inngöngudyr í þá margvíslegu skóla, eða við getum sagt einar útgöngudyr frá skyldustiginu, sem jafnframt leiða beint í inngöngudyr í einhverjum af hinum mörgu framhaldsskólum. Loks má telja, að þriðji stærsti nýi þátturinn í þessu frv. væri 7. gr., þar sem stendur, að ríki og sveitarfélögum sé skylt að tryggja nemendum, hvar sem er á landinu, sem jafnasta aðstöðu til menntunar samkvæmt nánari ákvörðun, er sett verði í reglugerð. Þetta tel ég þýðingarmikla stefnuyfirlýsingu. En þetta er ekki heldur nema stefnuyfirlýsing, eins og þetta er sett fram í frv., það er ekki meira og ég bið menn að veita því vel athygli og þetta gæti vel orðið aðeins pappírsbókstafur, ef þetta stæði áfram svona, þó að þetta væri sett í löggjöfina, eins og þarna er gert ráð fyrir. En ég vil þó taka þetta alvarlega, ég vil taka þetta sem stefnuyfirlýsingu hæstv. ríkisstj., sem leggur þetta mál fram og ég vil líta þannig á, að það sé ætlunin að framkvæma þessa stefnu. Sé svo, þá hefur hér gerzt æðistór atburður. En þá er eftir að útfæra þessa stefnu, sem þarna er sett fram í gr., því að ekki er hægt að hafa lagagr. af þessu tagi aðeins sem stefnuyfirlýsingu og ætla svo að nota eingöngu reglugerðir um framkvæmd á svo stórfelldu máli. Ég vil benda á, að það er því meiri nauðsyn að gera þetta skýrt, svo að úr þessu verði meira en orðin tóm, að það verður í raun og veru ekki hægt, - ég vil biðja menn að taka eftir þessu - að það verður ekki hægt að framkvæma 9 ára skólaskyldu á öllu Íslandi, nema þessi gr. verði svikalaust framkvæmd. Það er ekki hægt. Það er þegar svo komið, að það er ekki hægt að framfylgja þeirri skólaskyldu, sem við höfum nú í dag, víða úti um landið vegna erfiðleika með að standa undir skólakostnaðinum,- og erfiðleika fyrir einstaklingana að rísa undir sínum hluta, hvað þá ef einu ári yrði bætt við, sem ég tel að sé rétt og skynsamleg stefna. En þá verður það líka að fylgja með, að efni þessarar 7. gr. verði útfært þannig, að það verði raunverulega jafnaður sá mismunur, sem menn eiga þarna við að berjast, sá aðstöðumunur, sem menn eiga þarna við að stríða. Ég skal ekki fara út í það á þessu stigi að rekja, hvernig frá því ætti að ganga, það er vandasamt mál og það liggja meira að segja fyrir Alþ. ýmis frv. og till., sem ganga í þá átt. En þarna er mál, sem alveg tvímælalaust verður að kryfja betur til mergjar, áður en þetta frv. verður gert að lögum. Og ég vil í því sambandi benda á grg. fyrir þessari gr., sem ég ætla að lesa upp, með leyfi hæstv. forseta, því að hún hefur að geyma kjarna þessa máls: „Í lýðræðisríki, sem vill leggja áherzlu á jafnrétti þegna sinna, hlýtur opinberum aðilum, bæði ríki og sveitarfélögum, að bera afdráttarlaus skylda til að sjá um, að búseta og misjafn efnahagur nemenda og forráðamanna þeirra valdi ekki misrétti um aðstöðu ungmenna til menntunar. Þessi skylda mun vera almennt viðurkennd í landinu, bæði af almenningi og kjörnum leiðtogum þjóðarinnar.“ Við skulum vona, að svo sé, það er innskot mitt. „Hins vegar er, um það deilt, hvort aðgerðir til lausnar vandanum séu í samræmi við þörfina.“ Ég held, að það geti nú ekki verið neitt um það deilt. Enn sem komið er hefur þessu ekki verið framfylgt. „En slíkar deilur“, stendur hér, „eru ekki óeðlilegar, meðan það misrétti, sem um ræðir, hefur ekki verið betur og nákvæmar skilgreint en nú er.“ Síðan kemur: „Eðlilegt virðist, að lög um skólakerfi og fræðsluskyldu kveði á um skyldu opinberra aðila í umræddu efni, en til þess að slík lagaskylda verði raunhæf,“ - ég bið menn að taka eftir því - til þess að hún verði raunhæf, „þarf að skilgreina þörfina betur, en lög geta gert og grundvalla síðan aðgerðir á þeirri skilgreiningu. Því er nauðsynlegt, að reglugerð verði sett um þessa grein frv.“ Þetta segir í grg. Sem sagt, hér eru sterkar yfirlýsingar um stefnuna, en því er jafnframt lýst yfir, að það sé ekki búið að láta fara fram þær athuganir, sem geri mögulegt að leggja fram frambærilegt lagaákvæði. Í raun og veru sýnist mér því, eins og ég hef marg tekið fram, að hér sé aðeins um stefnuyfirlýsingu að ræða. En í það verður að leggja vinnu að undirbúa skýrari ákvæði. Það verður að leggja fram þessa vinnu nú þegar í framhaldi af því ágæta verki, sem sýnilega hefur hér verið unnið, leggja sig fram um að nota vel þann tíma , sem eðlilega hlýtur að líða, á meðan Alþ. skoðar þetta mál, til þess að kryfja þennan þátt fullkomlega til mergjar og koma inn í þessi frv. viðeigandi ákvæðum til tryggingar því, að jafnað verði misréttið, sem menn nú eiga við að búa. Og þetta er ekki minnsti þáttur þessa máls. Eins og ég sagði áðan, þá er það mín persónulega skoðun, að ákvæði þessara frv. um skólaskyldu og nám á framhaldsskólastigi verði með öllu óframkvæmanleg, nema 7. gr. komi til framkvæmda. Í því sambandi vil ég einnig nú þegar benda á að ég held það sé ákaflega hæpið að gera ráð fyrir því, að sveitarfélögin geti gengið langt í því að leggja fram mikla fjármuni til þess að jafna aðstöðumun í námi. Það yrði að vera ríkið, sem tæki á sig þær byrðar, sem þarna koma til greina. Ég tók eftir því, að hæstv. ráðh. gerði ekki ráð fyrir neinum kostnaði samkv. 7. gr., þegar hann gerði upp kostnaðaraukann af frumvörpunum. Ég vona, að það sé ekki merki þess að hún eigi aðeins að vera pappírsgagn. Ég vil ekki leggja það þannig út. En vitaskuld er nauðsynlegt að skoða þá grein í sambandi við kostnað og fjármál, ekki síður en aðrar gr. frv. Hafi ég misskilið þetta, þá mun hæstv. ráðh. að sjálfsögðu leiðrétta það. Auðvitað gæti verið ástæða til þess að ræða fjölmörg atriði þessara frv., en bæði er það, að ég hef ekki, þó að ég hafi haft aðstöðu til þess að skoða þau nokkuð, haft aðstöðu til þess að kryfja þau til mergjar í einstökum atriðum og svo hitt, að það er tæpast viðeigandi við 1. umr. að leggja út í það að ræða málin þannig. Heppilegra er því, að það bíði þess, að málin verði skoðuð í n. En ég vil benda á, að mér sýnist alveg nauðsynlegt að senda þessi mál mjög víða til umsagnar. Hér er um stórkostlegt nýmæli að ræða í sambandi við bæði frv. Má vera, að þetta hafi nú þegar verið gert, það kom ekki fram í máli hæstv. ráðh., en þá sýnist mér a.m.k. mjög nauðsynlegt, að Alþ. fái umsagnir æði víða frá, t.d. frá sveitarfélögum, um þessi efni, svo mjög sem þetta snertir allt líf manna heima í héruðunum, heima í sveitarfélögunum og sjálf sveitarstjórnarmálin, því að hér er að verulegu leyti um sameiginleg mál ríkis og sveitarfélaga að ræða. Það kemur fram í þessu frv., að það er ætlunin að byggja framhaldsskólana ofan á þetta grunnskólakerfi. Þar eiga að koma margir framhaldsskólar til greina að sjálfsögðu og vil ég ekki fara langt út í að ræða það. En ég get ekki stillt mig um að benda á, að það er mjög mikil nauðsyn að endurskoða framhaldsskólakerfið ýtarlega og það stendur mjög til bóta í sumum greinum. Það er að vísu nýbúið að setja lög um menntaskóla og kannske ekki mjög langt síðan sett hafa verið lög um aðra framhaldsskóla, en samt er okkar framhaldsskólakerfi æði götótt. Ég vil í því sambandi, af því að ég hef haft sérstaka aðstöðu til að kynnast því, minnast á viðskiptamenntun. Þannig er mál með vexti, að nú um nokkra hríð hefur verið samstarfsnefnd sitjandi frá samvinnuhreyfingunni annars vegar og einkaverzluninni hins vegar til þess að skoða ástand viðskiptamenntunar. Þetta hefur verið gert vegna þess, að þarna kallar þörfin mjög að, að fá viðskiptamenntað fólk til starfa. Þá hafa þessir aðilar báðir haft nokkra viðskiptamenntun með höndum hvor í sínu lagi, samvinnuhreyfingin og einkaverzlunin. Við þessa athugun hefur komið í ljós, að það skortir mjög á, að menn eigi hér nauðsynlegan aðgang að viðskiptamenntun. Skólar þeir, sem starfa hér að viðskiptamenntun, geta ekki tekið nema sárafátt af því fólki, sem þarf að fá slíka fræðslu. Okkur hefur sýnzt, að í nálægum löndum mundu það vera allt að 20% af framhaldsskólanemendum, sem eru í viðskiptaskólum eða á námsbrautum í framhaldsskólum, sem hafa viðskiptakjörsvið - hvorki meira né minna en 20%. Hér skortir hins vegar stórkostlega á námsmöguleikana í þessari grein, enda hefur ríkið ekki á sínum vegum neina viðskiptafræðslu nema á háskólastigi og örfáar valgreinar í framhaldsnámi gagnfræðinga, sem er ný tilkomið. Þessi samstarfsnefnd hefur því nýlega, - ég held, að það sé ekkert leyndarmál, - óskað eftir því, að sett yrði á fót sameiginleg athugun þessara mála á vegum ríkisins og verzlunar aðilanna, til þess að menn beri saman bækur sínar um það, hvernig eigi að ráða fram úr þessu. En ástandið er afleitt. Fólk hefur t.d. hrúgazt inn í Kennaraskólann og marga aðra skóla, beinlínis með það fyrir augum að fá sér þar almenna menntun og ganga síðan inn í ýmiss konar viðskiptastörf. Sumpart hefur þessi þróun orðið fyrir það, að hér vantar viðskiptaskóla og námsbrautir. Hvort það eiga að vera sérstakir skólar eða hvort það eiga að vera námsbrautir í öðrum skólum, það er álitamál. Sennilega kemur þarna hvort tveggja til greina. En þegar ég tala hér um viðskiptafræðslu, á ég ekki bara við verzlunarmenntun, heldur þá menntun, sem hentar vel fyrir verzlun og viðskipti og almenn störf á skrifstofum og öðrum vinnustöðvum, sem hliðstæðar mega teljast. Fyrst ég er kominn hingað og farinn að tala um menntamálin, má ég til með að vekja athygli manna á vissum þætti þessara mála, sem alltaf er mjög ofarlega í huga mér, síðan ég fór ögn meira að skoða þessi efni í annað sinn, en það hóf ég um þær mundir, sem ég létti af mér ýmsum öðrum störfum. Þá fór ég að skoða ýmis málefni, sem ég hafði ekki haft aðstöðu til að kynna mér áður, en hafði þó haft áhuga fyrir. Ég vil segja um þetta örfá orð, bæði við hæstv. menntmrh. og aðra þá, sem hér eru staddir. Hér eru t.d. ýmsir skólamenn, sem mig langar til að koma þessu á framfæri við og raunar landsmenn alla. Þetta er aðstaða nemendanna í skólunum. Mér finnst einhvern veginn, að það þurfi að hugsa það mál allt upp á nýjum nótum og reyna að finna í þeim efnum betra fyrirkomulag en það, sem við búum við. Hygg ég, að öðrum þjóðum hafi tekizt það, hvernig sem þær hafa farið að því. Til þess að vera ekki mjög langorður um þetta, ætla ég að demba mér beint í, hvað ég meina. Í fjöldamörgum íslenzkum framhaldsskólum eru kenndar 36 stundir á viku, kannske stundum 38, þar sem ýtt er undir nemendur að taka aukafög og áhugi er í náminu. En við skulum segja 36 stundir. Síðan er gert ráð fyrir mikilli heimavinnu í öllum íslenzkum skólum, mikilli heimavinnu. Ég veit ekki vel, hvað gera má ráð fyrir mikilli heimavinnu, en ég hef heyrt suma af beztu skólamönnum okkar gera ráð fyrir, að flestir mundu þurfa að nota 3–4 stundir á dag, ef vel væri, í heimavinnu. Ef þetta er rétt, að slíka helmavinnu þurfi, er hér um mikið vandamál að ræða. Við getum ekki miðað okkar skólakerfi eða kröfur til námsfólks við einstaka afreksmenn, sízt af öllu þegar 80-90% af þjóðinni eiga að vera í skóla framvegis 10-20 ár. Það verður að miða þetta við, hvað venjulegum manni er hæfilegt að vinna. Mikinn hluta ævinnar verða menn að vinna í skólum, en nám er auðvitað ekkert annað en vinna. Ef við skoðum þetta vel, kemur í ljós, að ætlazt er til, að unglingar vinni 9–10 tíma á dag. Og hvernig eru svo vinnuskilyrðin við heimavinnuna, sem langflest ungmennin búa við? Þau eru oft hreinlega engin. Menn eiga margir heima þar, sem íbúðin er tvö herbergi eða þrjú og eldhús og það er sjónvarp og æðimargt fólk og vinnuskilyrðin heima hreinlega engin til þess að leysa af höndum erfiða heimavinnu. Það er náttúrlega nokkuð annað, þar sem unglingurinn getur haft einkaherbergi og verið algerlega ótruflaður. Þetta er allt svo geigvænlegt, að þegar farið er að vekja athygli á því, hljóta allir að sjá, að það er eitthvað meira en lítið bogið við þetta. Enda er sannleikurinn sá, að fjöldinn allur af ungu fólki kemst alls ekki óskemmt í gegnum þessa eldraun. Það verður að finna leiðir til þess að breyta þessu og þær hljóta að vera til, því að í löndunum í kringum okkur er þetta víða þannig, að þar fara unglingarnir á morgnana á venjulegum vinnutíma og koma heim eins og annað fólk úr vinnu (náminu) og eru þá búnir að vinna þann dag. Auðvitað verður þetta að komast í slíkt horf hjá fólki, sem á að búa við þetta í 10--20 ár af ævinni. Það er kannske hægt að þola hina aðferðina í 1-3 ár, en að búa við hana í 10-20 ár hlýtur að fara illa með fólk. Kannske taka menn þann kostinn að reyna að draslast einhvern veginn í gegnum þetta og sleppa þá miklu af því, sem þeir raunverulega þurfa að vinna og vita að þeir þurfa að vinna. En hvernig leikur það fólk, að standa látlaust hálfa ævina frammi fyrir meiri verkefnum heldur, en með nokkurri skynsemi er hægt að ætlast til að það inni af höndum miðað við vinnuskilyrðin? Ég held, að vinnuskilyrðin, sem flestum unglingum eru boðin nú við nám, séu algerlega óverjandi. Þetta er sennilega mest fyrir það, að okkur vantar skólahúsnæði. Ég hef ekki trú á öðru en okkar skólastjórar og kennarar gætu skipulagt þetta á hliðstæðan hátt og bezt gerist annars staðar, ef þeir hefðu skilyrði til þess. Ég held, að þetta hljóti því að verulegu leyti að vera því að kenna, hversu ömurlega vantar skólahúsnæði, en sjálfsagt þurfa nýjar kennsluaðferðir að koma til. Fyrst menn geta í öðrum löndum gert námið að reglubundinni vinnu, sem mönnum er bjóðandi, hljótum við að geta það líka. En við verðum þá að horfast í augu við, hvað að er og reyna að finna út, hvað gera þarf. Hvað er fullorðnu fólki ætlað að vinna lengi? 40 tímar á viku þykir mikið. Samt er sagt við unglingana við þessi skilyrði: Þið eigið að fylgjast með almennum málum, þið eigið að hafa félagslíf í skólunum, þið eigið að fylgjast með sjónvarpi, þið eigið að lesa bækur utan námsins og ég veit ekki hvað og hvað það er, sem þau eiga að gera. Þetta á að ganga svona í 10-20 ár. Þetta væri kannske bjóðandi stuttan tíma . Það verður að skoða, í hverju sá munur liggur, sem orðinn er hér og annars staðar. Ég treysti mér, ekki til þess að segja um það til hlítar, því að ég hef ekki nógu mikla þekkingu á þessu, en það, sem ég hef sagt, það hef ég séð eða a.m.k. sýnist mér þetta vera svona. Það má vera, að mér missýnist að einhverju leyti í þessu og það kann að vera, að ég ýki þetta eitthvað, en það er, þörf á því að mála þetta nokkuð sterkum litum, til þess að menn taki eftir vandanum. Við erum orðin svo samdauna þessu, að okkur finnst það líklega alveg sjálfsagður hlutur, að unglingarnir séu allan þennan tíma í skólanum og eigi svo eftir að vinna heilmikið, þegar þeir koma heim, en við búin með okkar vinnu. Þá er, eftir að minnast á, hvernig fer, þar sem unglingarnir geta ekki komizt að í skólanum fyrr en eftir hádegi. Hvernig haldið þið, að morgunninn nýtist hjá unglingunum? Ég held, að fullorðnu fólki gangi nú oft heldur illa að stjórna sér á morgnana til vinnu, hvað þá heldur unglingunum. Auðvitað veit ég, að fjöldinn allur af skólamönnum hefur bent á þessi atriði, og hér er um mikið vandamál að ræða, sem sennilega stafar að verulegu leyti af húsnæðisskorti. En það verður að finna nýjar leiðir. Það verður að haga námsvinnunni öðruvísi, svo að námið verði eins og eðlileg vinna á eðlilegum tíma og geti farið fram eins og hver önnur eðlileg vinna. Þetta eru orðin 10–20 ár, sem á að búa við námið. Það verður að fara að líta á skólana eins og vinnustað fyrir dagsverkið. Það þýðir ekkert að líta á heimili lengur sem vinnustað í þessu tilliti. Við verðum einhvern veginn að komast út úr því. Hitt er að blekkja sjálfan sig. Ég vil nú fara fram á það við hæstv. ráðh., að hann beiti liði því, sem hann hefur á að skipa - og það er auðséð á því, sem hér liggur fyrir, að það getur margt vel gert - í framhaldi af þeirri endurskoðun, sem hér hefur farið fram, til að kryfja þetta vandamál til mergjar, að ryðja nýjar brautir með hjálp þeirrar reynslu, sem aðrar þjóðir hafa. Ég þekki fólk, sem á heima á Norðurlöndum, nemendur í unglingaskólum, sem eru þannig settir, að þeir fara á morgnana, ég held um kl. 8, koma heim um kl. 4 og hafa þá lokið dagsverki oftast nær. Þetta er eins og annað líf. Þetta er eðlilegt líf. Hjá okkur líkist þetta engu lífi. Það er hreinlega eins og martröð, þegar það er, rétt skoðað. Við erum náttúrlega samdauna þessu og þarf sjálfsagt mikið átak bara til þess, að við sjáum þetta. Það liggur hér í landi að ætla unglingum meira verk, en fullorðnu fólki og niðurstaðan er líka eftir því. Ég skal svo láta hér staðar numið. Og þó vil ég segja að lokum, að ég var að glugga í þessar námsskrár, sem liggja fyrir í greinargerðinni, en ég á ákaflega erfitt með að átta mig á því, hvað þær boða mikla vinnu - 36 tíma á viku, látum það vera, en hvað á að gera á þessum 36 tímum og hvað er þá ætlazt til, að menn geri mikið heima? Á að hafa þetta eins og það hefur verið? Og það er gert ráð fyrir þarna að hafa fleiri tíma, en áður á einu stigi. Það hefur nú verið talað um, að skólarnir hafi verið of léttir til að byrja með og það er sjálfsagt eitthvað til í því. Allar auknar vinnukröfur þarf að skoða mjög vandlega. Að lokum enn: Það hlýtur að vera hægt að koma námsvinnunni í framkvæmd hér svipað og í öðrum löndum. Það er brennandi spurningin: Hvað er það, sem vantar hér? Ég vil segja við skólamenn og forráðamenn skólamála, að þeim beri að láta okkur vita, hvað það er, sem vantar hér, til þess að hægt sé að koma þessu vel og skynsamlega fyrir, eins og gert er þar, sem námsvinnan fer eðlilega fram.



Herra forseti. Það er ekki ætlun mín að fara að ræða þau tvö frv. efnislega, sem hér hefur verið talað fyrir, að þessu sinni, heldur vil ég vekja athygli á því, að hér er um mál að ræða, sem snerta námsferil íslenzks æskufólks á komandi tímum. Og þetta snertir svo að segja hvert einasta heimili í landinu á einn eða annan hátt. Þess vegna er hér um mjög stór mál að ræða og vandasöm. Ég tel því, að það sé ákaflega mikil nauðsyn á því, að það gefist tóm til þess að athuga þessi mál, ekki bara tóm fyrir alþm. að athuga þau vel, heldur tóm fyrir forustumenn menntamála víðs vegar um landið, foreldra og forustumenn sveitarfélaga, áður en þau verða að lögum. Ég er ekki með þessu á nokkurn hátt að gagnrýna verk þeirra ágætu manna, sem hafa undirbúið þessa væntanlegu löggjöf. Ég efast ekkert um, að þeir hafa unnið vel. Ég vil segja, að það sé skilyrði fyrir því, að þessi lög komi að því gagni, sem allir vilja, að þau komi, að þau séu athuguð rækilega af því fólki, sem á að búa við þau. Og fólk býr við mjög misjafnar aðstæður á margan hátt víðs vegar um landið. En fyrst og fremst legg ég til og tel sjálfsagt, að kennarar og skólastjórar og forustumenn menntamála í héruðum landsins fái send þessi frv. til athugunar og að þeir fái nógan tíma til að athuga þau. Af þessum ástæðum er það, sem ég lít svo á, að á þessu þingi megi ekki afgreiða þessi mál. Ef það verður gert samt, þá held ég, að það verði hætt við mistökum og flausturslegri afgreiðslu. Og það má ekki eiga sér stað. Að vísu getur menntmn., sem þessi mál koma fyrir, sennilega sent málin til umsagnar. En ég vil beina þeirri fsp. til hæstv. menntmrh. nú strax, hvort hann telji það ekki eðlilegt, að slíkt tóm gefist til þess að athuga þessi mál, að þau verði ekki afgreidd á þessu þingi, heldur væntanlega á næsta þingi. Ég býst við, að kennurum þyki full ástæða til að bera ráð sín saman um þessi mál og félagssamtök þeirra ásamt félagssamtökum sveitarfélaga vilji segja sitt álit á þeim og þurfi að gera það. En það er ekki neitt tækifæri til þess fyrir þessa aðila, ef á að koma þessum málum gegnum þetta þing. Það er síður en svo, að ég vilji hindra málið. Ég vil með þessari till. minni eða hugmynd minni leggja áherzlu á það, að þau verði afgreidd á sem allra beztan hátt frá öllum sjónarmiðum. Ég á sæti í þeirri n., sem væntanlega fær þessi frv. og ég mun leggja þar áherzlu á þetta einnig. En áður en málið fer til 2. umr., vil ég gjarnan spyrja hæstv. menntmrh., hvort honum finnist þetta ekki eðlilegt og vilji stuðla að því, að þessi vinnubrögð verði höfð á afgreiðslu málanna.



Herra forseti. Hér liggja fyrir tvö veigamikil frv. um skólamál, annað um skólakerfi ríkisins í heild og hitt um skyldunámið. Ég hef ekki hugsað mér við þessa 1. umr. að fjalla um einstök atriði þessara frv., ég hef ekki lesið þau svo gaumgæfilega, að ég hafi gert upp hug minn um öll atriði, sem þar er um að ræða af nýmælum og auk þess á ég sæti í þeirri þn., sem fær málið til meðferðar og get því fylgzt með vinnubrögðum í sambandi við málin næstu mánuðina. Hins vegar vildi ég nota þetta tækifæri við 1. umr. til þess að fagna því mjög, að þessi frv. eru komin fram. Skólamálin hafa verið í deiglunni hjá okkur Íslendingum, að undanförnu og verða það vafalaust um allmörg ár enn. Skólamálin eru, sem kunnugt er, einhver mikilvægustu vandamál nútímaþjóðfélags og breytingar á skólamálum verða að haldast í hendur við breytingar á þjóðfélaginu og þjóðfélag okkar Íslendinga er nú í ákaflega örri mótun. Það er t.d. um það talað, að við verðum að iðnvæða Ísland, koma upp iðnaði, en sú iðnaðarvara, sem við getum flutt út fyrst og fremst, þegar undan eru skilin hráefnin í landinu, er verkmenning okkar sjálfra. En því aðeins getum við komið okkur upp slíkri verkmenningu, að við höfum skólakerfi, sem stuðlar að því, að hún verði til í landinu; Undirstaða skólakerfisins alls er hins vegar skyldunámið, sem annar lagabálkurinn fjallar um og ég hygg, að ástandið þar hafi verið það staðnað nú um langt skeið, að ákaflega mikil þörf sé á að endurskoða það. Ég hef heyrt marga reynda skólamenn halda því fram, að við höfum einmitt dregizt mest aftur úr ýmsum grannþjóðum okkar að því er varðar kennsluna á skyldunámsstigi og ekki sízt í barnaskólunum - að sú kennsla, sem látin er í té í barnaskólum hér, sé orðin til muna minni en í hliðstæðum skólum í nágrannalöndunum. Ég hef séð það við yfirlestur á þessum frv., að þau hafa að geyma mörg nýmæli og mér sýnist mörg þeirra vera mjög til bóta. Þarna er verið að gera kerfi okkar samfelldara, en einnig sveigjanlegra. Hins vegar er þarna um að ræða mörg álitamál og ég vil taka mjög undir það, sem hér hefur komið fram í umr., að það þurfi að fjalla mjög gaumgæfilega um þetta mál, ekki aðeins hér á þingi, heldur einnig úti á meðal almennings. Það er alkunna, að um skólamálin hefur mikið verið rætt og deilt á undanförnum árum hér á Íslandi og einnig í nágrannalöndum okkar. Og það er ákaflega stór hópur manna, sem hefur hugsað um þau mál og myndað sér skoðanir á ýmsum þáttum þeirra. Ég held, að við eigum að gera alveg sérstakar ráðstafanir til þess, að mismunandi sjónarmið um þetta mál nái til okkar og þá held ég, að það sé ekki nægilegt að senda þessi mál út til umsagnar, eins og mér skilst, að hæstv. ríkisstj. hafi nú þegar gert og menntmn. mun vafalaust gera einnig. Ég held, að það væri athugandi, að við gerðum einhverjar sérstakar og verulegar ráðstafanir til þess að ná til sem flestra í sambandi við þetta. Mér dettur t.d. í hug, að Alþ. eða menntmn. Alþ. gæti hreinlega kallað saman ráðstefnu - sem opnasta ráðstefnu. Menn hefðu tækifæri til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri og deila, þegar um slíka hluti er að ræða. Ég held, að þetta gætu verið ákaflega gagnleg vinnubrögð og mundu þá einnig stuðla að því að tengja störf okkar hér á þingi saman við skoðanir og áhugamál þess fólks, sem hefur velt þessum málum mikið fyrir sér og hefur áhuga á þeim. Það er alkunna, að uppi eru núna ýmsar hugmyndir um nýskipan skólamála og sumar býsna byltingarkenndar og ég tel sjálfsagt, að við tökum það mið af þeim, sem við teljum skynsamlegt. Í tilefni af því, sem hv. þm. Eysteinn Jónsson sagði hér áðan um vinnutilhögun í skólum, þá vil ég taka mjög undir það, sem hann sagði. Ég tel, að hans sjónarmið séu alveg nákvæmlega rétt. En þá vil ég benda á það í því sambandi, að þarna er fyrst og fremst um fjárhagsatriði að ræða. Það er ekki hægt að taka upp vinnubrögð, sem hann leggur til og ég tel vera rétt, í skólum, nema með því ,að skólahúsnæði verði miklu meira og betur úr garði gert, en það er nú. Og þegar við erum að setja lög um þessi efni, þá verðum við ævinlega að minnast þess, að lagabálkurinn sjálfur verður ekki nema orðin tóm, ef við fylgjum honum ekki eftir með nauðsynlegum fjárveitingum. Ég er sannfærður um það, að ef við ætlum að láta þennan lagabálk ná tilgangi sínum - það úr honum, sem við kunnum að fallast á, eða það, sem við kunnum að breyta - þá verður það aðeins gert, ef við gerum okkur um leið ljóst, að við verðum að leggja fram mjög verulegt fjármagn til þess að koma upp nútímalegu skólakerfi á Íslandi. Ég ætla svo ekki að orðlengja þetta frekar. Ég vildi aðeins lýsa yfir ánægju með það, að þessi mál skuli vera komin á dagskrá og lýsa yfir því fyrir hönd Alþb., að það muni að sínu leyti stuðla að því, að sem bezt verði unnið að þessum málum innan þings og utan.



Herra forseti. Mér fer sem öðrum hv. þm., sem hér hafa tekið til máls, að ég verð að viðurkenna það, að ég hef ekki kynnt mér enn nógu rækilega þessi viðamiklu frv., sem hér eru til umr. og má raunar kannske segja, að þar sé trassaskap mínum um að kenna, því að mér voru send þessi frv. skömmu fyrir áramótin sem formanni skólanefndar. Ég tók það svo, að öllum skólanefndum í landinu, jafnvel fræðsluráðum og e.t.v. fleirum, hefðu verið send frv. til skoðunar og ég vil nota þetta tækifæri alveg sérstaklega til þess að þakka hæstv. menntmrh. og fræðslumálastjórninni fyrir það, að hún skuli hafa haft þessi vinnubrögð - að senda þessi stórmál út til landsbyggðarinnar, til þess að þau yrðu skoðuð þar og rædd. Ef skólanefndir og fræðsluráð tækju sig nú skjótlega til og ræddu þessi mál og kynntu sér, þau til hlítar. Þá teldi ég, að þess ætti að vera einhver kostur að koma þessum málum fram nú á þessu þingi, sem ég hefði helzt kosið. En hitt tek ég undir, að sjálfsagt er að fara með gát í þessum efnum og kynna sér þessi mál til rækilegrar hlítar. Af þessu, sem ég hef þegar sagt, kemur í ljós, að mér lýzt vel á þessi frv. Það er kannske rétt, að ég taki það fram, að ég kom ekki hérna upp í ræðustólinn til þess að tala fyrir hönd míns flokks, heldur eru þetta mín persónulegu orð. En mér er kunnugt um það, að þessi mál hafa oft verið á dagskrá á þingum okkar sjálfstæðismanna og um þau hafa verið gerðar ályktanir. Sérstaklega hafa þó ungir sjálfstæðismenn látið þessi mál mjög til sín taka og rætt þau ýtarlega á sínum þingum og fundum og gert um þau viðamiklar ályktanir, sem hefði raunar verið rétt af mér að lesa upp að einhverju leyti nú við þessa umr., en ég sleppi því nú. Ég ætla aðeins, eins og ég segi, að lýsa ánægju minni yfir því, að þessi frv. eru lögð fram og ég mun veita þeim stuðning, þó að ég náttúrlega, eins og ég sagði áðan, eigi eftir að skoða þau betur og þá verða fylgjandi einhverjum brtt., sem fram kunna að koma við þau. Ég vil alveg sérstaklega lýsa ánægju minni yfir því, sem fram kemur í þessum frv. báðum, þar sem rætt er um það að jafna mismun nemenda í strjálbýli og þéttbýli. Þetta er mér sem sveitamanni ákaflega mikið fagnaðarefni og ég vil taka undir það með hv. 1. þm. Austf., að það má ekki gerast, að hér verði aðeins um bókstafinn einan að ræða, heldur að þetta komist til framkvæmda. Við, sem búum í strjálbýlinu, vitum það ósköp vel, að hér hefur verið um mikinn aðstöðumun að ræða. Það hefur verið mikið talað um fjárhagserfiðleika fátækra foreldra að kosta mörg börn sín í skóla, en aðstöðumunurinn hefur verið meiri, en þessi og hann hefur verið meiri en aðeins það, að við, sem búum í sveitum, höfum orðið að hlíta því, að börn okkar hafa ekki sótt skóla á ári hverju nema kannske þrjá mánuði á vetri. Að vísu held ég því fram, að börn, sem alast upp í sveit, fái á margan hátt þá menntun í samskiptum við móður jörð og dýralífið, sem börnin í þéttbýlinu fá ekki og það sé þeim mikill ávinningur að fá að alast upp úti í sveitunum, því að hvergi er nú betra að vera. En börn okkar hafa farið á mis við ýmislegt nám, sem börn í þéttbýlinu hafa notið. Ég get tínt til nokkur atriði, sem þið, hv. þm., þekkið vel, Það er t.d. söngkennslan, sem ég tel ákaflega mikils virði, það er íþróttakennslan, það eru handíðir og ýmislegt slíkt, sem börn okkar úti í sveitunum hafa farið á mis við og ég veit ekki nema svo sé, að þegar þau sjá börnin hér í Reykjavík koma fram í sjónvarpinu, í hljómsveitum, börn sem hafa lært á hljóðfæri, að það sé þeim ekki með öllu öfundarlaust. En við þennan mismun höfum við þurft að búa. Ég legg sem sagt ríka áherzlu á það, að öll ungmenni í landinu eigi þess jafnan kost að stunda nám og fræðslu, hvar sem þau búa, hvort það er í borg og þorpum og bæjum eða úti á yztu annesjum eða í innstu dölum. Þetta þykir. mér ánægjulegasta atriðið í þessum frv. og ég lýsi fullum stuðningi mínum við eitt meginatriði þeirra - það, að fræðsluskyldan skuli vera lengd í 9 ár og tel það sérstaklega til hagsbóta fyrir okkur, sem búum úti í strjálbýlinu.



Herra forseti. Það er ekki ofsagt, að hér er eitt af mestu stórmálum, sem þingið fjallar um, til meðferðar og vafalaust er það hyggilegt, sem hér hefur verið sagt, að hraða ekki allt of mikið afgreiðslu málsins, - ætla sér góðan tíma til þess. Enda þótt hér hafi lagt hönd að verki við þessa samningu þessara tveggja frv., sem nú eru til umr. - frv. um skólakerfi og frv. um grunnskóla - margir ágætir fræðimenn í uppeldismálum og að auki mjög reyndir og ágætir skólamenn, sem gjör þekkja þessi mál fræðilega og í framkvæmd, þá er samt sem áður full ástæða til þess að gefa sem flestum reyndum skólamönnum og foreldrum, sem leggja sig fram um að hugsa þessi mál og hafa kynnzt þeim vegna skólaveru sinna barna, einnig sem beztan kost þess að kynnast þessum málum, áður en þau eru orðin að lögum. Ég tek eftir því, að menn gera sér ljóst, að þessi mál verða ekki framkvæmd í samræmi við heimildir lagabókstafsins, í einu hendingskasti. Í frv. um skólakerfið er sagt, að það sé ætlunin að koma því til framkvæmda svo fljótt sem aðstæður leyfa og eigi síðar en 10 árum eftir gildistöku þeirra. Það er sem sé áratugur, sem menn hafa í huga við að koma málinu í framkvæmd. Og ég er ekkert hneykslaður á þessu. Ég tel þetta bara raunsæi og þætti í raun og veru gott, ef áratugurinn entist til þess að koma hinum beztu nýmælum þessara frv. í framkvæmd, þegar við lítum til reynslunnar og minnumst skólalöggjafarinnar frá 1946 og aðgerða þar, að nú eru 25 ár liðin, síðan sú löggjöf var sett og þó verðum við að játa, að ýmis stærstu nýmæli þeirrar löggjafar eru ekki enn komin til framkvæmda að aldarfjórðungi liðnum og ber margt til, bæði það, að ekki hafa fengizt fjárveitingar til þess að framkvæma ýmis nýmæli þeirrar löggjafar og sízt af öllu til þess að veita fjármagninu út um alla landsbyggðina, þannig að löggjöfin yrði framkvæmd, gert mögulegt að framkvæma hana. Það vita allir, að í sveitum landsins hefur hún að mjög litlu leyti komið til framkvæmda og búum við þar enn þá í aðalatriðum við þá kennsluháttu og þá kennslu- og uppeldisaðstöðu, sem skólalöggjöfin frá 1908 markaði - þ.e.a.s. enn þá á nokkrum stöðum við farskólakennsluna. Og það er náttúrlega bein afleiðing af því, að ekki hefur verið nógu kröftuglega að verki verið, að svo seint hefur gengið um framkvæmd þeirrar löggjafar. Hvað sem þessu máli líður að öðru leyti, þá vil ég taka undir það, að það er gott, að frv. eru komin fram. Sú vinna sérfræðinga og reyndra kennara, sem verkið hafa unnið, liggur hér fyrir og hefur verið mótuð - málið er komið til meðferðar, á Alþ. En samt tel ég mestu máli varða að flýta sér ekki svo mjög að keyra frv. fram og gera þau að lögum, að ekki gefist fullt tóm til þess að gefa áhugamönnum og reyndu skólafólki úti um landsbyggðina kost þess að kynnast frv. og koma sínum hugmyndum og till. á framfæri til athugunar bæði við höfunda frv., menntamálastjórnina og Alþingi. Ég efa ekki, að það er mýmargt góðra nýmæla í þessari löggjöf, sem hér er fyrirhugað að setja. En samt er ég alveg sannfærður um það, að það eru líka ýmiss konar, gallar við þessa fyrirhuguðu lagasmíð og það er náttúrlega hlutverk Alþ. að reyna að koma auga á slíka vankanta og sníða þá af. Menn segja: Það er mjög mikils virði að lengja skólaskyldualdurinn úr 8 árum í 9 ár. Já, ég er á því, að það sé gott fyrir það fólk á þessum aldri, sem er bóknámsfólk. En að vera búinn að pína þá unglinga, sem ekki hafa bóknámsgáfur, í bókskóla í 8 ár er ærin þolraun og fyrir það fólk er níunda árinu ekki bætandi við. Hvort það er gott eða illt að hafa 9 ára skólaskyldu í staðinn fyrir 8 ára skólaskyldu, fer þess vegna eftir því, hvort skólinn hefur, verið mótaður svo á þessu tímabili, að hann henti bæði þeim, sem hafa bóknámsgáfur og öðrum, sem hafa engu þýðingarminni gáfur, sem ekki fá notið sín við bóklegt nám ár eftir ár. Ef skólinn, sem mótaður verður, á grundvelli þessara frv., gefur þroskamöguleika bæði fólkinu, sem er bóknámsfólk og hinu, sem frekar er verknámsfólk, sem er ekkert þýðingar minna að efla og mennta, ef skólakerfið gefur hvorum tveggja þessara meginhópa, að ég ekki skilgreini það nánar og fari í nánari aðgreiningu á námsfólki, þá er það gott fyrir hvorn tveggja að eiga kost á 9. árinu. En það fer alveg eftir því, hvernig skólinn er mótaður. Ef hann er búinn að vera 8 ára plága fyrir unglinga, af því að hann er ekki miðaður við þeirra andlegu hæfileika, þá er verr farið að bæta 9. árinu við það fólk. Hins vegar verð ég að vona það, að heimildir séu nægar til þess í þessum frv. að móta skólann bæði fyrir fólk, sem það liggur vel fyrir að stunda bóklegt nám, og eins fyrir fólk, sem betur þroskast við annað en bóklegt nám - við verklegt nám. Ef þessi löggjöf, sem hér er til umr., er svo rúmgóð, að eftir henni verði mótaðir skólar, sem ekki verði eingöngu bóknámsskólar, heldur einnig gefi menntunar- og þroskamöguleika á verklegu sviði fyrir þá, sem þar hafa gáfurnar, hæfileikana, þá er vel. En ef þessi frv. miða eingöngu við bókskóla, bóklegt nám allan þennan tíma, þá verða einhver góð mannsefni úti hjá íslenzku þjóðinni á næstu áratugum. Ég vona, að það verði ekki höfuðeinkenni þeirra skóla, sem mótast á grundvelli hinnar nýju löggjafar, sem nú verður sett, að það séu eingöngu bóknámsskólar og prófskólar, því að þá er framförin ekki mikil frá því, sem eldri skólalöggjöf okkar, hefur veitt möguleika til. Sannleikurinn er sá, að það voru uppörvandi heimildir í skólalöggjöfinni frá 1946 um það að sinna ekki aðeins bóknæma fólkinu, með bóklegri kennslu, heldur voru einnig heimildir til þess að sinna þeim, sem betur hentaði verklegt nám. En hvar hafa þær, heimildir verið notaðar? Á örfáum stöðum og að mjög litlu leyti. Handavinna í gömlu formi er kannske í flestum skólum, en er allt of þröng, allt of lítil mótleg í því sambandi að nota vinnuna sem þroskameðal fyrir þá, sem ekki eru bóknámsfólk, en aðeins gerðar tilraunir á nokkrum stöðum til þess að tengja verklega námið atvinnulífinu. Á nokkrum stöðum er tekið upp meira en smíðar, tekin upp uppsetning veiðarfæra, kynning á helztu vinnubrögðum aðalatvinnuvega þjóðarinnar, á þeim helztu gerðum veiðarfæra og þar fram eftir götunum, til að gefa nemendunum örlitla innsýn í atvinnulíf þjóðarinnar og koma þeim í snertingu við þau störf á skólaárunum. En ég segi: Þetta hefur gerzt afar óvíða. Hér í Reykjavík, eftir því sem ég bezt veit, hefur aðeins verið starfræktur einn skóli, í stað þess að öllum gagnfræðaskólum var ætlað að sinna þessum málum að verulegu leyti - einn verknámsskóli á gagnfræðastiginu, - og það sjá allir, að þeim mikla fjölda, sem ekki er bóknámsfólk, verður ekki komið öllum fyrir í einum skóla í Reykjavíkurborg. Þessi hlið var vanrækt, þó að lagaheimildir væru fyrir hendi samkv. gildandi skólalöggjöf og ég er afar hræddur um, að sú íhaldssemi ríki í framkvæmd á skólamálum okkar yfirleitt, að menn leggi ekki á sig það erfiði, sem því fylgir að reyna nýjar praktiskar námsbrautir, sem mest líkjast starfi, en fari hinar troðnu götur með bókina og prófin sitjandi á sínum kennarastól. Það er auðveldast og þannig hafa flestir farið hinar troðnu slóðir. Það má segja, að það sé kannske aldrei hægt að tryggja framkvæmdina fyllilega með lagasetningunni. Það er alveg hárrétt, að lagasetningin er eitt - hún þarf að veita sem víðtækastar heimildir til þess að beita hinum beztu, árangursríkustu aðferðum, má ekki vera of þröng að því leyti - en framkvæmdin er allt annað og framkvæmdin er mörgu háð. Hún er fyrst og fremst komin undir kennaranum. Hún er í annan stað komin undir því fjármagni, sem veitt er til að búa skólana út með hinum fjölbreytilegustu tækjum og þar verður fleira að koma til heldur en bókin ein. Góðar nútímalegar námsbækur eru ágæt kennslutæki, en ekki viðhlítandi, ekki fullnægjandi. Þar verður margt annað að koma til. Við verðum t.d. að játa það með sárri blygðun, að við höfum ekki á gagnfræðastiginu, ekki á menntaskólastiginu heldur, haft nokkra verulega viðhlítandi aðstöðu til kennslu í eðlis– og efnafræði. Ég hef kynnzt því sjálfur, að við erum miklir eftirbátar frænda okkar Færeyinga á þessu sviði. Í Færeyjum hef ég komið í gagnfræðaskóla, þar sem voru hinar fullkomnustu tilraunastofur í eðlis- og efnafræði. En þeir eru fáir., gagnfræðaskólarnir á Íslandi, sem hafa haft fullkomna tilraunastofur í eðlis- og efnafræði, ekki bara möguleika fyrir kennarann á sínu kennarapúlti að gera tilraunir í greininni, heldur hvert einasta skólaborð fyrir nemendurna til þess að gera tilraunirnar sjálfir. Og þá er það orðin lífræn kennsla. En þarna er vissulega mikið komið undir fjárveitingum til skólanna. Og ég trúi því ekki, að við séum þeim mun fátækari, en Færeyingar, nema þá í andanum, að við getum ekki komið upp þessari grein í kennslu okkar, sem miðar þó mjög að nútíð og framtíð betur en raun ber vitni um. Þar höfum við legið eftir og ekki komið okkar málum í lag. Það er fyrst núna á allra seinustu árum, að slíkar rannsóknarstofur eru til í menntaskólum okkar. En það var svo sannarlega langt fram eftir árum, sem engin slík viðhlítandi aðstaða var í gamla menntaskólanum í Reykjavík. Það var eitt, sem hv. 1. þm. Austf., Eysteinn Jónsson, kom hér inn á um námið, starfið. Námið er auðvitað ekkert nema starf. Það er alveg hárrétt hjá honum og það að ætla unglingum 36 stunda skólasetu í skólastofunni, kyrrsetu við litla hreyfingu, þó að sá tími sé hlutaður í sundur með frímínútum, það er ærin þolraun fyrir ungling. Og vinnutími hans er orðinn óhæfilegur, ef þar við bætist, þótt ekki væri nema tveggja stunda heimavinna dag hvern. Ég hrópa þess vegna ekki húrra fyrir því, þó að í frv. sé hægt að benda á, að það verði fleiri kennslumínútur í sambandi við nýja kerfið heldur en samkv. hinu gamla. Það er útfært hér með töflu, allar tölurnar samkv. frv. eru hærri en samkv. núv. löggjöf: á fyrsta skólaári samkv. gamla kerfinu 27.200 kennslumínútur, 32.640 kennslumínútur samkv. hinni væntanlegu löggjöf og á tíunda skólaári 54.400 kennslumínútur samkv. nýja kerfinu, mun hærra, en á síðasta skólaári núna. Það er lengri námstími, bæði að því er snertir daglaga kennslu og að því er snertir tímann á ári á vissum námsárum þarna. Ég er sannfærður um, að það er hægt að nota betur tímann á vissum aldursstigum, sérstaklega í neðri bekkjunum í barnaskólunum, en gert hefur verið og þar má auka álag eitthvað. Þar er heimavinnan líka mjög lítil og nemendurnir þá ferskir og áhugasamir. En það sýnir okkur aftur, að það er, eitthvað bogið við framkvæmdina hjá okkur almennt, þegar áhugi ungmennanna fer dvínandi, eftir því sem þeir sitja lengur í skóla. Og þá duga mínúturnar ekki og ekki klukkustundirnar heldur. Við vitum það, að þó að hörmung hafi verið til þess að vita, að gáfaðir unglingar í sveitum hafi aðeins átt kost á nokkurra vikna eða mánaða kennslu á vetri, þá er samt niðurstaðan sú, að gott námsfólk hefur komið úr sveitunum með svona undirbúning og klárað sig í framhaldsskólunum á móts við hina, sem hafa setið mörg hundruð prósent lengur, að því er mínútufjölda og klukkustundafjölda snertir. Það er fjarri því, að það sé aðalatriði til þess að undirbyggja þekkingu og menntun, að ungt fólk eigi þess kost að sitja sem lengst á degi hverjum í skóla og mestan hluta ársins í skóla. Ég er mjög efagjarn um, hvort það er rétt, að láta nemendur almennt, einkanlega þá, sem eiga þess kost að taka þátt í lífrænu starfi í staðinn, sitja miklu lengur á skólabekk en 7 mánuði á ári. Ég efast um, að 8. mánuðurinn bæti nokkru verulegu við og undir þeim kringumstæðum, þar sem ungmenni ættu þess kost að taka þátt í lifandi starfi í staðinn, þá efast ég um, að 9. mánuðurinn gerði nokkuð gott. Það yrði venjulega til þess, að a.m.k. fólkið á menntaskólastiginu og að verulegu leyti líka á gagnfræðastiginu útilokaðist frá því að verða aðnjótandi þess þroska, sem lifandi starf með þjálfuðu starfsfólki veitir Við útilokum okkar menntaskólanemendur æ meir frá því að taka þátt í atvinnulífi þjóðarinnar, ekki aðeins til þess að bjarga sér fjárhagslega, heldur er bæði tjón þjóðfélagsins nokkuð og ég held, að tjón menntamanna okkar sé ærið mikið, af því að þeir útilokast meir og meir frá þátttöku í lifandi starfi. Það er mér kunnugt, að margir danskir skólamenn litu svo á, að það væri sýnt, að Íslendingar eignuðust þroskaðri námsmenn við Kaupmannahafnarháskóla heldur en dönsku stúdentarnir yfirleitt voru, af því að þeir væru meira þjálfaðir í lifandi starfi og hefðu, vegna þess að við höfðum styttri námstíma á ári hverju, öðlazt þar þroska, sem þeirra menn færu á mis við. Og ég held, að þessir skólamenn Dana hafi haft rétt fyrir sér með skólakerfið eins og það var, - nú miða ég við fyrir einum 30-40 árum, - og að þeir hafi þannig ekki vanmetið þann þátt, sem var gildari í íslenzku menntakerfi. Það var þátttakan í starfinu. Ég sem sé tel ekki hækkandi tölur að því er snertir mínútufjölda og mánaðafjölda neitt aðalatriði og það vekur ekki mjög miklar vonir hjá mér um traustari menntunargrundvöll eða meiri þekkingu, þó að ég líti á þær einar út af fyrir sig. Það sem öllu máli skiptir, er það, hvort skólinn veitir nemendum möguleika til þess að helga sig bóklegu námi eða starfi, eftir því sem áhugi þeirra og hæfileikar benda til, því að sé ungum manni þröngvað til þess að vera við starf eða nám, sem er honum ógeðfellt eða um megn, þá verður hann aldrei fróður eða sannmenntaður maður af því. Ég er alveg sannfærður um það, að þó að landsprófið hefði þann kost að opna námsleiðina inn í menntaskóla og gerði það jafnar og betur um landið heldur en áður voru möguleikar til, þegar allir urðu að fara til prófs í Reykjavík, þá beið kennslan, sem miðaðist við landsprófið, hnekki. Hún varð ekki eins þróttmikil, hún var ekki eins lifandi og frjálsleg. Hún varð bundin við alls konar sparðatínslu og smáatriði, sem kynnu að koma í landsprófinu næsta vor og varð þess vegna í mörgum tilfellum dauf. Þannig beið kennslan í mörgum námsgreinum í íslenzkum skólum í framkvæmdinni hnekki við landsprófsfyrirkomulagið, en hún jafnaði aðstöðuna -- það skal ég játa - og hafði þann kost að jafna aðstöðuna hjá fólkinu í gagnfræðaskólunum úti um landið til þess að þreyta þessa prófraun og opna sér leiðina inn í menntaskóla og það var vissulega mikils virði. Mér líkar vel frv. um skólakerfið í öllum meginatriðum. Það er hnitmiðað að orðalagi, þar eru engar vangaveltur eða bollaleggingar, stuttar gr. og þær eru ekki nema 9 talsins. Þetta rúmast á einni bls. og gefur skýra mynd af því skólakerfi, sem fyrirhugað er. En þegar kemur að bókinni um frv. til l. um grunnskóla, ég hef í höndum bók upp á 88 bls. - það eru að vísu ekki allt frvgr., heldur ýmiss konar grg. og upplýsingar og töflur þar með, sem ég vanmet á engan hátt. - En frv. sjálft er 103. gr. og það er nærri 21 bls. í Stjórnartíðindabroti. Þar er brugðið upp ýmsum glæsimyndum um það, hvernig skólarnir eig að vera og verða, eftir því sem þarna er stefnt að með lagasetningunni. Og þær glæstu hugmyndir, sem þar koma fram - ég vil segja í ritgerðarformi, þetta er ekki líkt venjulegum lagagr., - það eru óskir fram settar um hinn væntanlega skóla og mér er það ljóst, að hverju höfundar frv. vilja stefna, hvernig þeir vilja, að skólarnir verði. En skýr og hnitmiðuð lagaákvæði eru þetta ekki að mínum dómi og geta þannig orðið ákaflega laus lagagrundvöllur, sem getur gefið möguleika til góðra framkvæmda, en tekur líka laust á hlutunum, þó að framkvæmdin liggi að einhverju meira eða minna leyti eftir. Mér heyrðist, að hv. 1. þm. Austf., sem hér talaði áðan, teldi að þörf væri á, að ýmislegt væri ákveðnar orðað um framkvæmdir, skæri þannig algerlega úr, bókstafurinn í frv. gæfi ekki fulla vitneskju um það, hvernig framkvæmdin yrði, t.d. varðandi hina þýðingarmiklu 7. gr. í frv. um skólakerfi, sem þó hefur þann meginkost að vera stuttort og hnitmiðað. Við vitum náttúrlega ekki, hvernig framkvæmdin verður á því stórkostlega mikilsverða atriði að tryggja nemendunum, hvar sem eru á landinu, sem jafnasta aðstöðu til menntunar og það vaknar hjá mér sami efi og hjá honum, að ef sveitarfélög eiga að bera helming kostnaðar til þess að tryggja þessa framkvæmd, þá er ég afar hræddur um, ef ríkið ætlar sér ekki meirihluta en jafnan á móti sveitarfélögunum, að þá geti þarna orðið strand og framkvæmdin verði ekki svo sem bókstafurinn gefur vonir um. Hins vegar sýnist mér, að andi frv. gefi miklar vonir og t.d. í frv. um skólakerfi finnst mér vera mjög ákveðið og myndarlega á málinu tekið og það er ramminn, en hitt finnst mér öllu lausara í böndum - frv. um grunnskólann - og vera eiginlega safn lagagr., flestar þeirra smáritgerðir um málið. En ég lýsi því yfir fyrir hönd míns flokks, að það mun verða hjá okkur lögð vinna í það að rannsaka þessi frv., kynnast hugmyndunum, sem í þeim felast, meta þær, sem til bóta eru og gera athugasemdir við aðrar, sem okkur lýzt ekki á og við viljum, að sem allra flestir utan þings sem innan verði tilkvaddir að ræða um þessi mál, áður en þeim er veitt lagagildi. Það er, eins og hv. 1. þm. Vestf. sagði hér áðan, það er verið að leggja grundvöllinn að fræðslu- og menntunaraðstöðu ungu kynslóðarinnar, á Íslandi, kannske um mjög langa framtíð og stærra mál fjöllum við varla um á Alþingi Íslendinga.



Herra forseti. Ég þakka þeim hv. þm., sem talað hafa við þessa 1. umr. málsins, fyrir mjög jákvæðar undirtektir þeirra og ég fagna eindregið þeim skilningi, sem þegar í upphafi kemur fram af hálfu málsvara allra flokka á mikilvægi þessa máls, sem hér er um að ræða og einhuga skoðun allra á nauðsyn þess, að málið nái fram að ganga og það fái sem rækilegasta athugun. Að öðru leyti langar mig til að víkja að örfáum fsp., sem til mín hefur verið beint og gefa nokkrar upplýsingar í tilefni af ummælum einstakra hv. þm. Hv. 1. þm. Austf., Eysteinn Jónsson, vék að verzlunarmenntuninni. Í því sambandi vil ég láta þess getið, að hún var ekki á vegum menntmrn. fyrr en með framkvæmd nýju stjórnarráðslöggjafarinnar, 1. jan. 1970, var áður í öðru rn. En mjög fljótlega, eftir að verzlunarmenntunin hafði verið falin menntmrn., fól það skólastjórum verzlunarskólanna tveggja, sem báðir eru einkaskólar, Verzlunarskóla Íslands og Samvinnuskólans, að semja skýrslu um stöðu verzlunarmenntunarinnar og gera till. um nýskipan hennar. Nú nýlega hefur komið fram ósk um það, eins og mér heyrðist þm. vera kunnugt um, að fleiri aðilar komi hér til og hefur rn. því alveg nýlega ákveðið að skipa formlega n., sem þessir skólastjórar eigi báðir sæti í með öðrum aðilum, til þess að fjalla um stöðu verzlunarmenntunarinnar og gera till. um nýskipan hennar í sambandi við þá allsherjar nýskipan skólakerfisins, sem ráðgerð er með þeim frv., sem hér eru til umr.  Hv. þm. Eysteinn Jónsson ræddi ýtarlega um skólana sem starfsstofnanir og starfsvettvang, og ég vil aðeins í því tilefni taka það fram, að ég er honum alveg sammála um þau grundvallarsjónarmið, sem hann þar lýsti. Það hefur verið stefnt í þá átt hér á landi og í nálægum löndum, sérstaklega á Norðurlöndunum, á undanförnum árum, að skólarnir eru í vaxandi mæli, eins og þeir eiga að vera, að verða starfsstofnanir, en ekki eingöngu stofnanir, sem menn vinna í hluta af sínum starfstíma, en brúa sig svo undir starfið annars staðar. En mér er ljóst, að hér er við marga erfiðleika að etja, ekkert frekar hérna hjá okkur, heldur en í nálægum löndum. Vandamálið er alls staðar fyrir hendi, en stefnan er alls staðar þessi og ég nota þetta tækifæri til þess að láta það í ljós, að í þessu efni er ég alveg sammála þeim grundvallarsjónarmiðum, sem þm. lét í ljós um þetta efni. Hv. þm. Sigurvin Einarsson spurði, hvernig málið hefði verið kynnt og hvaða hátt ég hefði hugsað mér á afgreiðslu þessara mála. Um kynningu málsins er það að segja, að eins og hefur þegar komið fram hjá einum hv. þm., Gunnari Gíslasyni, eru málin þegar komin í hendur allra skólastjóra á landinu og allra skólanefnda. Frv. var sent sem handrit í haust og þá var það kynnt sveitarstjórnum og sent til athugunar öllum samtökum kennara og yfirleitt öllum þeim félagssamtökum og embættismönnum, sem talið var eðlilegt að mundu láta sig málið varða. Og síðan var í desembermánuði haldin stór ráðstefna á Hótel Sögu, þar sem embættismenn, höfundar frv., aðrir embættismenn og fulltrúar fjölmargra samtaka, kennarasamtaka, nemendasamtaka, sveitarfélaga og fleiri aðilar komu saman til þess að ræða málin, eftir að hafa haft þau til athugunar í eina 10 daga. Sú ráðstefna stóð heilan eftirmiðdag, þar var skipzt á skoðunum og hún reyndist mjög gagnleg. Í framhaldi af þessari ráðstefnu hafa farið fram sérstakar viðræður við Samband ísl. sveitarfélaga um málið í heild. Þeim er ekki lokið, en niðurstaða þeirra mun að sjálfsögðu verða send menntmn. á sínum tíma . Hins vegar hefur sú kynning, sem þegar hefur átt sér stað og ráðstefnan á Hótel Sögu orðið til þess, að ýmsir aðilar hafa þegar sent aths. eða sent hugmyndir í sambandi við frv. Vil ég þar t.d. nefna þjóðkirkjuna eða biskupsembættið og félag námsstjóra. Þessar till. voru sendar menntmrn. og það mun láta þær ganga til hv. menntmn., þegar eftir að hún hefur fengið málið til meðferðar hér á hinu háa Alþingi. Hv. þm. Sigurvin Einarsson spurði, hvaða hátt ég hefði hugsað mér um afgreiðslu málsins. Um það vil ég segja, að ég hef auðvitað áhuga á því, að málið fái afgreiðslu sem fyrst, en þó enn meiri áhuga á hinu, að frv. fái sem rækilegasta athugun og góða afgreiðslu. Hv. þm. Magnús Kjartansson nefndi það, að auðvitað væri ekki nóg að samþykkja góð og vel samin frv. eins og þau, sem hér er um að ræða, í kjölfar þess yrði að fylgja aukið fjármagn. Ég vil aðeins taka fram, að mér, er að sjálfsögðu ljós þessi staðreynd og ríkisstj. hefur gert sér grein fyrir því, að nái þessi frv. fram að ganga, hljóta fjárveitingar til þess skólahalds, sem þau fjalla um, að breytast mjög verulega frá því, sem nú er og er reiðubúin að leggja til við Alþ., að nauðsynlegar fjárveitingar verði veittar. Hv. þm. Gunnar Gíslason ræddi sérstaklega um ákvæði frv. um jöfnun aðstöðu nemenda í dreifbýli og þéttbýli. Hann lagði áherzlu á, að hér mætti ekki verða um bókstafinn einan að ræða og vil ég aðeins undirstrika, að ríkisstj. er auðvitað ljóst, að hér er fyrst og fremst um fjárhagsatriði að ræða og er reiðubúin til þess, ef Alþ. samþykkir frv., að draga sjálfsagðar ályktanir af því, ef Alþ. samþ. þau tiltölulega skýru ákvæði, sem um þetta eru í frv. og gerir sér algerlega ljóst, að það kallar á aukið fé. Hv. þm. Hannibal Valdimarsson ræddi alveg réttilega um nauðsyn þess að taka í skólahaldi ekki aðeins tillit til þarfa og óska nemenda, sem hafa hagnýtar bóknámsgáfur, heldur einnig hinna, sem hafa verknámsgáfur. Um þetta vil ég aðeins segja, að eitt meginatriði þess nýja skólakerfis, sem hér er gert ráð fyrir, er og á að vera aukinn sveigjanleiki kerfisins frá því, sem áður hefur verið. Í þessu tel ég tvímælalaust, að felist viðurkenning á því atriði, sem hann einmitt lagði mikla áherzlu á, að það þarf að haga skólastarfinu eftir því, um hvers konar nemendur er að ræða,- miða við þarfir og hæfileika nemendanna og eins, að hverju þeir stefna í lífi sínu, í námi sínu og starfi. Á þessu held ég, að sé fullur skilningur hjá höfundum frv. og þeim, sem koma til með að bera ábyrgð á framkvæmd þess, ef að lögum verður. Að svo mæltu vil ég aðeins leyfa mér að endurtaka þakkir mínar til hv. þm. fyrir góðar undirtektir við mikilvægt mál.