Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. til I. um tekjustofna sveitarfélaga hefur nú um alllangt skeið verið til athugunar hjá heilbr.- og félmn. hv. þd. og jafnvel svo lengi að sumir hafa talið ámælisvert og til verulegs óhagræðis fyrir sveitarfélög og aðra, sem við skattamál fást, beint eða óbeint. Má sjálfsagt til sanns vegar færa, að hér hefði mátt hafa meiri hraða á afgreiðslu. En rétt er þá líka að hafa í huga, að ekki hefði miklu síður sætt gagnrýni og aðfinnslum, ef svo viðamikil mál hefðu verið afgreidd með óeðlilegum hraða og mönnum ekki gefizt tóm til að gaumgæfa þau. Verulega hefur og hér um valdið, að það frv., sem hér liggur fyrir, er aðeins hluti af heildarbreytingum á öllu skattkerfinu og því útilokað að afgreiða það öðruvísi en með fullri hliðsjón af meðferð frv. um tekju- og eignarskatt, sem lagt var fram hér á hv. Alþ. samtímis og hefur jafnlengi verið til afgreiðslu í hv. fjhn. Nd. En seinlætið í afgreiðslu ætti þó, hvað sem öðru líður, að leiða til þess, að allir, sem hlut eiga að mali, hafi haft ærinn tíma til rannsókna og mats á málinu, og er það vissulega meira en oft hefur verið hægt að segja um afgreiðslu stórmála hér á hv. Alþingi. Eins og margoft hefur komið fram og augljóst er, er þetta frv. um tekjustofna sveitarfélaga aðeins hluti mikilsverðra breytinga á skattkerfinu í landinu og verður ekki réttilega metið nema í samhengi við þær allar samanlagðar. Jafnframt verður að hafa í huga, að þær breytingar hefur þótt nauðsynlegt að gera, þótt heildarendurskoðun skattalaga sé enn í miðjum klíðum og verði ekki lokið fyrr en í fyrsta lagi á næsta Alþ. Af því leiðir aftur, að ýmis ákvæði, sem nú er lagt til að sett séu, kunna að breytast við frekari athugun og endurskoðun, þótt líklegt megi telja, að í meginatriðum falli breytingarnar nú í sömu átt og hinar endanlegu, þegar heildarendurskoðun þeirri, sem núverandi stjórnarflokkar vinna að, er lokið. Við myndun núverandi hæstv. ríkisstj. var sú stefnumörkun m.a. mótuð að endurskoða tekjuöflunarleiðir hins opinbera með það fyrir augum, að skattbyrðinni verði dreift réttlátlegar en nú er gert. Slík endurskoðun haldist í hendur við endurskoðun tryggingalöggjafar í því skyni, að öllum þjóðfélagsþegnum verði tryggðar lífvænlegar lágmarkstekjur. Tekjur, sem einungis hrökkva fyrir brýnustu lífsnauðsynjum, verði ekki skattlagðar. Skattaeftirlit verði hert, þannig að réttlát skattframkvæmd verði tryggð betur en nú er gert. Stefnt verði að því, að persónuskattar, eins og til almannatrygginga, verði felldir niður, en teknanna verði aflað með öðrum hætti. Jafnframt verði gerð ítarleg athugun á rekstrarkostnaði ríkissjóðs og ríkisfyrirtækja í þeim tilgangi að gera reksturinn einfaldari og draga úr kostnaði, en svo segir orðrétt í málefnasamningi núverandi ríkisstjórnarflokka frá 14. júlí s.l. Ég hygg, að ekki fari milli mála, að með þeim breytingum á lögum um almannatryggingar, sem samþykktar voru hér á Alþ. nú fyrir hátíðir, með fyrirhugaðri löggjöf um tekju- og eignarskatt og með ákvæðum þessa frv. sé stigið verulegt spor í þá átt, sem stjórnarsáttmálinn gaf fyrirheit um. og er þó fjarri mér að halda því fram að hann sé með þessum aðgerðum fullefndur, svo að ekki þurfi til frekari breytinga að koma. Tryggingakerfið þarf enn að bæta, þótt vel hafi þegar verið að því unnið. Lágar þurftartekjur og jafnvel lægri eru enn skattlagðar samkv. framlögðum frv., þótt í stórfellt minni mæli sé en áður, og frv. fela ekki í sér teljandi breytingar á skatteftirliti eða því tengdum aðgerðum og engin gagngerð endurskoðun hefur enn farið fram á útgjöldum hins opinhera í þá átt að einfalda og spara, en útgjöldin eru að sjálfsögðu mikilvægasti þátturinn, sem stýrir tekjuöfluninni. En eins og ég sagði, engu að síður eru nú stór skref stigin í rétta átt og þá alveg sérstaklega þá að létta skattbyrði hinna tekjulægstu. Vegur þar mest sú grundvallarbreyting, að nefskattar til lífeyristrygginga og sjúkrasamlaga eru með öllu niður felldir. en öllum er tvímælalaust ljóst, að slík skattheimta er öllum öðrum hugsanlegum aðferðum óhagstæðari þeim. sem búa við lágar tekjur eða eru jafnvel alveg tekjulausir. Slík skattheimta tekur ekkert tillit til efnahags eða tekna og bitnar því harkalegast á þeim. sem minnst mega sin. Svo stórfelld sem þessi skattheimta hefur verið og hefði þó enn frekar orðið eftir þær breytingar, sem gerðar hafa verið til hækkunar á bótum almannatrygginga, er hér því um mjög stórfellt hagsmunamál lágtekjufólks að ræða og baráttumál, sem nú er farsællega til lykta leitt. Hitt er svo engu síður ljóst, að afla þarf þess fjár, sem hér um ræðir, með öðrum hætti, fyrst og fremst með stighækkandi tekjuskatti til ríkisins og e.t.v. að einhverju gegnum óheina skatta. En alla vega verður slíkt stórum léttbærara fyrir þá tekjulágu. Í þessu sambandi vil ég líkja vekja athygli á því, að núv. stjórnarflokkar eða ríkisstj. hefur aldrei gefið nein fyrirheit um það að heildarskattbyrðar yrðu léttar, allra sízt í bráð, heldur aðeins að byrðunum yrði jafnað niður á annan og réttlátari veg en áður, og raunar er auðsætt. að endurbætur tryggingakerfisins og framfara- og framkvæmdastefna á ýmsum öðrum sviðum mun ekki leiða til minnkaðrar heildarskattheimtu til ríkisþarfa og hins opinbera almennt, heldur fremur til nokkurrar aukningar. Núv. stjórnarflokkar kunna ekki til þess ráð, enda munu þau torfundin, að gera hvort tveggja í senn, að bæta um almannatryggingar í þeim mæli að nemi yfir í milljarði í ársútgjöldum þeirra og auka framlag til margvíslegra þjóðþrifamála á fjárlögum og standa einnig við gamlar og nýjar skuldbindingar hins opinbera nm útgjöld og létta jafnframt heildarskattbyrði skattborgaranna. Hér er auðvitað um að ræða einn höfuðvanda hverrar ríkisstj. og þeirra flokka, sem ríkisstj. styðja, að samræma þá félagslegu og þjóðfélagslegu vinninga, sem sótzt er eftir að ná með auknum útgjöldum samfara aukinni skattheimtu, og hins vegar gjaldgetu skattþegnanna og þá nauðsyn að ofgera þeim ekki. Það mat, sem hér um ræðir, er sjálfsagt alltaf harla umdeilanlegt, en menn verða þá líka að vita, hverju þeir vilja sleppa af ávinningnum um leið og þeir snúast öndverðir gegn þeirri nauðsyn tekjuöflunar, sem af þeim leiðir. En á þetta vill stundum skorta, þegar bíræfnir stjórnarandstæðingar leita hvers færis til að rífa niður það, sem unnt er að byggja upp af þeim, sem ábyrgðina bera, og höfum við ekki farið varhluta af þessu í umr. um þessi mál að undanförnu. Ef við nú í bili a.m.k. gefum okkur hins vegar þá forsendu, að menn væru í aðalatriðum sammála um tekjuþarfir hins opinbera, kemur næst til álita, hvernig þeim skuli fullnægt, hvernig byrðunum sé niður jafnað. Er þá ekki óeðlilegt, að leitað sé samanhurðar í þeim efnum annars vegar á því skattkerfi, sem við hefðum búið við að óbreyttum lögum, og hins vegar því, sem nú eru uppi ætlanir um að lögfesta. Slíkur samanburður liggur nú fyrir, svo að tæpast verður umdeildur, a.m.k. hvað meginatriðin snertir. Kemur þar í ljós, að ekki er um umtalsverðan mun hvað heildarbyrðarnar snertir, ef borin eru saman gildandi lög og reglur og hins vegar framlögð frv. Berast þó mjög böndin að því, að heildarskattbyrði beinna skatta, bæði á einstaklingum og fyrirtækjum. sé ívið léttbærari samkv. hinu nýja kerfi heldur en því, sem gilt hefur, og á hinn bóginn, að bæði kerfin hefðu leitt til nokkurrar þyngingar heildarbyrði milli ára. Í þriðja lagi sýnir samanburðurinn, að skattbyrðar léttast á einstaklingum með tekjur að vissum mörkum, en þyngjast hins vegar á þeim. sem fara yfir viss tekjumörk. Þessi samanburður sýnir að mínu víti fyrst og fremst þrennt: Í fyrsta lagi, að núv. stjórnarflokkum var það engin nauðsyn að gera neina skattkerfisbreytingu til þess að fjárþörf ríkisins yrði fullnægt. Það kerfi hefði fært a.m.k. jafnmiklar tekjur og frv., eins og þau voru upphaflega fram lögð, mundu hafa gert. Í öðru lagi, að með fyrirhuguðum breytingum á frv. verður heildarskattbyrði beinna skatta verulega minni en verið hefði eftir eldra kerfi. Og í þriðja lagi verður hún því léttari miðað við eldra kerfi sem tekjurnar eru lægri. Vil ég nú víkja nokkru nánar að þessum atriðum og þá fyrst að heildarskattbyrðinni samkv. eldra og nýju kerfl. Ég hef hér fyrir framan mig yfirlit yfir áætlaðar innheimtutölur 1972 samkv. eldra skattkerfi og nýju og er það gert af hagrannsóknadeild Framkvæmdastofnunarinnar eða öllu heldur af hagrannsóknastjóra. Niðurstöður yfirlitsins eru þær, að heildarskattar, þ.e. beinir skattar einstaklinga, hefðu orðið á bilinu frá 5 milljörðum 915 millj. kr. til 5 milljarða 993 millj. kr. samkv. eldra kerfinu, en yrðu 5 milljarðar 827 millj. til 5 milljarða 876 millj. kr. samkv. framlögðum frv., þ.e. ívið minna eftir nýja kerfinu. En bilið, sem hér kemur fram, stafar hins vegar af ofurlitið breytilegum forsendum um beitingu ákvæða laganna. Um þennan samanburð segir síðan í athugasemd hagrannsóknastjóra, að meginniðurstaðan virðist vera sú, að í heild sé ekki um neina umtalsverða breytingu skattbyrðar að ræða með hinu nýja kerfi. Í þessum samanburði er ekki tekið tillit til endurdreifingar skattbyrðar innan hóps einstaklinga og breyttrar tekjuskiptingar milli ríkis og sveitarfélaga, sem frv. fela í sér. Einnig er gert ráð fyrir, að skattalækkun samkv. lögum frá s.l. vori hefði ekki komið til framkvæmda eða að nýir skattar hefðu þurft að koma í staðinn fyrir þær breytingar. Fyrirhugaðar breytingar á framlögðum frv. á skattþrepum svo og aukning á sjómannafrádrætti munu leiða til lækkunar á beinni heildarskattbyrði um nálægt 270 millj. kr. a.m.k., en til frádráttar kemur þar hækkun eignarskatta, þannig að heildarlækkun verður rösklega 200 millj. kr., miðað við þær breytingar, sem nú eru fyrirhugaðar. Þessar breytingar ásamt þeim, sem gert er ráð fyrir á því frv., sem hér er til umr., munu og hafa yfirleitt mjög verulegar breytingar til lækkunar á gjöldum lágra og miðlungstekna. Nefni ég sérstaklega, að samkv. öruggum útreikningum mundu frv., eins og þau eru, þyngja samanlögð tekjuútsvör og tekjuskatta fólks á tekjubilinu frá 200 til 600 þús. kr. um að meðaltali nálægt 10 þús. kr. á framteljanda á móti niðurfellingu persónuiðgjalda, en þyngingin fyrir þessi tekjubil mundi hins vegar að meðaltali aðeins nema 2 500 kr., ef miðað er við þessar brtt., sem nú liggja fyrir. Er því vinningur þeirra, sem búa við slíkar tekjur, alveg ótvíræður miðað við fyrri skipan. En hafa verður í huga, að hér er um meðaltölu að ræða, og þýðir þetta þess vegna ekki, að þau tekjumörk, sem skipta sköpum um hækkun eða lækkun skattbyrði, séu hin sömu í hverju einasta tilviki. En meðaltölin segja hér þó skýra sögu um meginatriði samanburðarins, þ.e.a.s. þá, að þegar á heildina er litið er hér um að ræða mjög verulega lækkun skatta á lágar og miðlungstekjur frá því, sem orðið hefði samkv. eldra kerfi. Með því frv., sem hér er til umr., er verulegt spor stigið í þá átt að einfalda samskipti ríkis og sveitarfélaga, með því að ríkið tekur nú að mestu að sér hina félagslegu þætti skattlagningar. Framlög sveitarfélaga til almannatrygginga falla niður með öllu og til sjúkratrygginga að hálfu, enn fremur allur löggæzlukostnaður. Tekjuþarfir sveitarfélaganna minnka að sjálfsögðu að sama skapi. Þá eru sveitarfélögunum tryggðir tekjustofnar, sem í miklu minni mæli en áður eru háðir hagsveiflum og eru því jafntryggari en þeir, sem áður giltu. Ríkið tekur og í sínar hendur alla stighækkandi skatta eftir tekjum og fer því eitt og alfarið með þann þátt skattamálanna, sem að því lýtur að beita sköttum sem auð- og tekjujöfnunartækjum. Þetta er tvímælalaust rétt stefna, a.m.k. að mínu viti, þar sem sú pólitíska ábyrgð, sem þessu fylgir, er fyrst og fremst ríkisstjórnar og löggjafarvalds. Um framangreinda meginstefnu frv. eru þó tæpast mjög miklar deilur og þess vegna ekki ástæða til þess að fjölyrða um hana að sinni. Á hinn bóginn hefur verið mjög haldið uppi gagnrýni á frv., ekki vegna meginstefnumörkunar, sem það felur í sér, eins og hér kom fram m.a. við I. umr. frv., heldur fyrir það, að tekjuöflunarmöguleikum sveitarfélaganna sé þar allt of þröngur stakkur skorinn í ýmsum tilvikum miðað við framkvæmdaþarfir þeirra, og er því jafnvel haldið fram, að ríkið sé að bæta sér upp sinn hlut á kostnað sveitarfélaganna, en því fer mjög fjarri, eins og ég hef reyndar áður að nokkru leyti rakið. Hið rétta er, að við undirbúning frv. var gengið út frá því sem meginforsendu, að sveitarfélögin í heild næðu samsvarandi tekjum og samkv. eldra kerfi, miðað við þær útgjaldalækkanir, sem ríkið tryggir þeim nú. Þessi heildarupphæð, sem gengið var út fra, mun hafa numið hátt í 3 milljarða króna. Til að ná þessari heildarupphæð var ekki gert ráð fyrir neins konar beitingu heimildarákvæða, svo sem varðandi fasteignaskatt, né heldur var gert ráð fyrir álagi á skráð fasteignamat, eins og ráð er fyrir gert í lögum og mun hækka tekjur af honum allverulega frá því, sem áætlanir hafa verið gerðar um, og skapar þetta að sjálfsögðu nokkurt svigrúm. En þótt unnt sé að ná heildarupphæðinni sjálfri, er það rétt, að þar með er ekki fyllilega sannað, að endar nái viðunanlega saman hjá hverju einasta sveitarfélagi eða með sama hætti og samkv. gildandi lögum. Þetta á auðvitað sérstaklega og raunar eingöngu við þau sveitarfélög, sem höfðu áður mikla sérstöðu um mikla tekjuöflun. - sérstöðu sem oft og tíðum mótaðist af sérstökum ölduföldum hagstæðs árferðis, sérstaklega til sjávarins, - tekjur, sem mjög eru misjafnar frá ári til árs og þess vegna í fæstum tilvikum mögulegt að reikna með sem föstum og öruggum. Að einhverju leyti á þetta einnig við um höfuðborgina, sem telja verður að hafi sérstaklega hagstæðar aðstæður til tekjuöflunar af augljósum og alkunnum ástæðum. Í grg. frv. og ákvæðum í því til bráðabirgða er sú staðreynd, að nokkur, en tiltölulega mjög fá, sveitarfélög kunna að standa höllum fæti við hina nýju skipan. Er því gert ráð fyrir þeim möguleika, að þeim verði bættur halli af þessu tagi, ef brýna nauðsyn ber til, enda hafi þau áður notað hækkunarheimildir sínar á fasteignaskatti. Með brtt. frá heilbr.- og félmn. er verulega komið til móts við sjónarmið Sambands ísl. sveitarfélaga hvað svigrúm til tekjuöflunar áhrærir, en þar er gert ráð fyrir, að auk heimildar til hækkunar fasteignagjalda komi heimild til hækkunar útsvara um allt að 10%, ef álögð útsvör samkv. aðalreglu hrökkva ekki fyrir útgjöldum. En til slíks álags þarf þó samþykki ráðh. Þessi ákvæði felast í brtt. frá heilbr.- og félmn. við 25. gr. frv. Með brtt. heilbr.- og félmn. við 28. gr. er lögð til mjög mikilsverð breyting frá frv. Það er, að í stað lækkunar á útsvörum þeirra, sem hafa lægri tekjur en 450 þús., um 0.2% fyrir hvern tug þúsunda sem tekjurnar eru fyrir neðan þau mörk, skuli koma sérstakur frádráttur á sjálft útsvarið, persónufrádráttur 7000 kr. fyrir hjón, 5 000 kr. fyrir einstakling og 1 000 kr. fyrir hvert barn. Að athuguðu máli hefur þetta þótt heppilegri skipan en sú, sem lögð er til í frv., en hún hafði vafalausa ókosti, m.a. þann. að sömu tekjubil hjá hinum ýmsu útsvarsgreiðendum gátu verið skattlögð með misjöfnum hætti og á vissum tekjubilum gat verið um að ræða óeðlilega mikla skattlagningu. Kostur ákvæða frv. var hins vegar sá, að tekjulágt fólk kom tiltölulega vel út úr þessu fyrirkomulagi og raunar svo vel, að sú skipan, sem hér er lögð til, jafnar ekki að fullu og öllu metin í hverju einasta tilfelli, sérstaklega hjá einhleypum og barnlausum hjónum á vissu tekjubili, og verður ívið meiri í stöku tilfellum með þessum nýja hætti. En fram hjá þessum annmarka varð ekki komizt nema hafa persónufrádráttinn það háan, að tekjuöfluninni varð talsverð hætta búin, eða með beinni hækkun á aðalálagningarreglunni, 10 af 100, en það taldist heldur óæskilegt, nema þá að brýna nauðsyn bæri til. Eins og gefur að skilja, kemur persónufrádráttur öllum útsvarsgreiðendum til góða og lækkar hina raunverulegu prósentálagningu þeirra, hvaða tekjur sem þeir hafa, mest hinna tekjulægstu, en minnkandi eftir tekjuhæð. Heildarálagning allra sveitarfélaganna lækkar vegna breytinganna um eitthvað nálægt 190 millj. kr. við brtt., ef reiknað er með 10% álagningarreglunni. Á móti þessari lækkun kemur að verulegu leyti til jöfnunar sú hækkun á aðstöðugjöldum, sem lögð er til með brtt. meiri hl. heilbr.- og félmn. við ákvæði til bráðabirgða og við 1. gr. frv., þ.e.a.s. að leyfð álagning þeirra verði 65% af álagningu fyrra árs í stað 50%, sem frv. gerir ráð fyrir. Tekjuhækkun samkv. þessari till. gæti orðið nálægt 100 millj. kr., ef heimildin yrði almennt notuð, svo sem gera verður ráð fyrir. Fjárhagsleg afleiðing fyrir sveitarfélögin af þessum tveim breytingum, að persónufrádráttur í útsvari er tekinn upp og aðstöðugjöld hækkuð, er því sú, að tekjurnar verða um það bil 90 millj. kr. minni í heild, ef ekki er um notkun hækkunarheimildar á útsvarinu sjálfu að ræða. En þessi tekjurýrnun svarar til innan við 1/3,% í álagningu útsvars. Á móti þessari lækkun, ef miðað er við 10% regluna, kemur svo að auki svigrúm, eins og áður hefur verið minnzt á, samkv. heimildunum í allt að 1% til viðbótar því, sem áður fólst í frv., og að sjálfsögðu allt að 50% hækkun fasteignagjaldanna. Enn fremur tel ég, að taka megi inn í þetta dæmi þá tekjuaukningu, sem vafalaust verður vegna álags á fasteignamatið, sem ég hef áður minnzt á, þó að ekki sé enn með vissu vitað, hversu mikil sú upphæð verður, en trúlegt þætti mér, að þar væri um að ræða hækkun á fasteignamati einhvers staðar á milli 10 og 20%, og verð ég að segja, að um minna dregur upp í þann áhalla, sem þarna verður á. Enn er svo þess að gæta, að nýjustu athuganir á tekjuaukningu á milli áranna 1970 og 1971 virðast benda til þess, að hún verði allmiklu meiri en það 21%, sem hefur verið gert ráð fyrir í öllum áætlunum, og er ekki fjarri að álykta, að þar geti verið um að ræða 2% eða jafnvel meira en 2% mun, sem kæmi þá einnig sveitarfélögunum til góða. Ef þetta hvort tveggja er tekið með inn í dæmið, þá ætti útkoman að verða mjög svipuð og upphaflega var gert ráð fyrir. Mér sýnist, að t.d. 2% tekjuaukning umfram það, sem gert er ráð fyrir, mundi þýða fyrir öll sveitarfélögin milli 60 og 70 millj. kr. og 10% aukning á fasteignaskattinum yrði milli 30 og 40 millj. kr., þannig að þar er komin hærri upphæð en það, sem út af stendur vegna þeirra breytinga, sem ég hef áður gert grein fyrir. Þegar á þetta er litið og einnig til ákvæða til bráðabirgða um sérstök aukaframlög til þeirra sveitarfélaga, þar sem svo stendur á, að akvæði þessara laga reynast þeim óhagstæðari en fyrri lög um tekjustofna sveitarfélaga, verður ekki betur séð en fyllilega forsvaranlega sé séð fyrir tekjuþörfum sveitarfélaganna samanborið við fyrri skipan og í þeim efnum ekki í neina tvísýnu teflt. Skal þó sízt úr því dregið, að framkvæmdaþarfirnar eru miklar og hraðari framkvæmdir væru undir ýmsum kringumstæðum æskilegar, en í þessu efni sem öðrum hlýtur þó að vera fulls aðhalds þörf og raunsætt mat að ráða ferðinni. Með þessum breytingum og raunar öðrum, sem í till. meiri hl. felast, verður að telja, að verulega sé komið til móts við sjónarmið Sambands ísl. sveitarfélaga í álitsgerð þess um frv., og er þá sitthvað ótalið í þeim efnum hvað smærri atriði áhrærir, og vil ég nú víkja örlítið að þeim. Við 5. gr. frv. er brtt. á þá lund, að niður er felld sú regla, að efna- eða tekjulitlir lífeyrisþegar þurfi að sækja sérstaklega um lækkun eða niðurfellingu fasteignaskatta, en sveitarstjórn hins vegar veitt heimild til að ákveða lækkunina eða niðurfellinguna, án þess að um slíkt sé sótt. Er þessi breyting í samræmi við óskir Sambands ísl. sveitarfélaga og virðist enda eðlileg og sjálfsögð. Með brtt. við f-lið 8. gr. er orðið við óskum Sambands ísl. sveitarfélaga um skiptingu þeirra 2%, sem sveitarstjórnarsamtökunum er ætlað að fá af tekjum Jöfnunarsjóðs, þ.e. að 1% renni til sambandsins og 1% til landshlutasamtaka þeirra. Á 23. gr. frv. er lagt til að gerðar verði tvær breytingar. Hin fyrri er aðeins orðalagsbreyting, en sú síðari er veruleg efnisbreyting, þar sem niður er fellt það ákvæði, sem mjög hefur verið umdeilt, að skattstofn sem brúttótekjur þeirra, sem vinna við eigin atvinnurekstur, skuli aldrei ákveðinn lægri en ætla mætti að hann hefði orðið, ef þessir aðilar hefðu unnið störf sín í annarra þágu, þ.e. þetta ákvæði er fellt niður, en þó haldið eftir sem heimild til sveitarstjórnar, ef sérstakar ástæður eru fyrir hendi, eins og segir í brtt., að áætla tekjur slíkra aðila með sama hætti og gert er ráð fyrir í frv. Við nánari athugun hefur ekki þótt rétt eða sanngjarnt eða eðlilegt, að hér væri um almenna reglu að ræða, og hefði sá háttur vafalaust komið óréttilega niður á ýmsa einyrkja, t.d. bændur og smáútvegsmenn. En á hitt er líka að líta, að sumar greinar einyrkjarekstrar eru þess eðlis, að þeir hafa nánast að mestu í sjálfsvaldi, hvaða tekjur þeir telja fram, og verður þar óvefengjanlegri rannsókn naumast við komið. Þess vegna hefur þótt rétt að setja hér inn heimildarákvæði til nokkurs aðhalds fyrir slíka framteljendur sem hér um ræðir. Með brtt. við 24. gr. er samkv. óskum sveitarstjórnarmanna aftur horfið að þeirri fyrri skipan, að sveitarstjórnir geta, ef þær óska, annazt sjálfar álagningu eða falið hana sérstakri nefnd, en í frv. er gert ráð fyrir því, að skattstjórar annist álagninguna án undantekninga. Brtt. við 27. gr. eru leiðréttingar, en ekki efnisbreytingar. Brtt. við 2. mgr. 28. gr. leiðir beint af því, að ráð er fyrir gert, að óbreytt haldist sú skipan, sem verið hefur, að skattstjórar annist álagningu, en sveitarstjórn geti ákveðið að annast hana sjálf. Á brtt. við ákvæði til bráðabirgða hef ég áður minnzt, að aðstöðugjöld megi leggja á sem nemi 65% af álögðu gjaldi fyrra árs. Sveitarstjórnarmenn hafa nokkuð gagnrýnt það, að hér er aðeins um bráðabirgðaákvæði að ræða, og hafa talið nokkra hættu á því, að tekjuöflun samkv. öðrum álagningarheimildum mundi ekki duga þeim. sérstaklega þegar aðstöðugjaldið félli niður að árinu liðnu samkv. frv. Með brtt. meiri hl. heilbr.- og félmn. varðandi aðstöðugjöldin, að ákvæðin um þau séu numin úr ákvæðum til bráðabirgða og sett inn í sérstaka grein, er komið til móts við þessar skoðanir sveitarstjórnarmanna. Eðli þeirra breytinga tel ég fyrst og fremst það, að um sé að ræða tryggingu fyrir því, að við framhaldsendurskoðun skattamálanna í heild verði rækilega skoðað hvort eða hverjar nýjar tekjuöflunarleiðir þurfi til að koma, fari svo, að aðstöðugjöldin verði með öllu niður felld, eins og mótuð var stefna um með framlagningu þessa frv. Ég tel þess vegna ekki, að í þessari breytingu sé um að ræða neitt fráhvarf frá þeirri stefnu, sem í þessu efni var mótuð við upphaflega samningu og framlagningu frv., heldur tel sjálfsagt að áfram verði unnið að því að fella þessi gjöld niður, þegar sæmileg lausn finnst á því. hvar annars staðar þarf að bæta um í tekjuöfluninni í staðinn. Á yfirstandandi ári fæst líka reynsla af hinni nýju skipan í heild sinni, og standa menn þá að sjálfsögðu á raunhæfari grunni en nú að meta, hvort hér er um verulegt vandamál að ræða og hverjar lausnir þar koma þá helzt til greina. Um aðrar brtt. meiri hl. heilbr.- og félmn. tel ég ekki ástæðu til að fjölyrða. Þær eru þess eðlis, að þær eru öllum auðskildar, sem lesa þær, og þó að sumar þeirra séu allveigamiklar, þá geri ég þær ekki að sérstöku umtalsefni að sinni. En varðandi brtt. meiri hl. n. er því svo við að bæta, að n. hafa borizt umsagnir um frv. frá allmörgum aðilum, - umsagnir, sem fela í sér ýmislegar ábendingar og kröfur. Ýmsar þeirra eru allrar athygli verðar að mínum dómi, þótt ekki hafi að þessu sinni reynzt unnt að leggja til, að þær yrðu lögfestar nema að litlu leyti. Vel má þó vera, að þar sé um sitthvað að ræða, sem að hæfilegri athugun lokinni yrði tekið til greina og eftirbreytni. Enn er þess svo að geta, að við gerð brtt. meiri hl. heilbr.- og félmn. hefur verið höfð hliðsjón af fyrirhuguðum breytingum á frv. um tekju- og eignarskatt, sem samtímis hefur verið til afgreiðslu og athugunar í fjhn. beggja þingdeilda. Í heild eru þær breytingar, sem fyrirhugaðar eru á þessum tveim frv., talsvert veigamiklar, eins og ég hef áður sagt, og miða þær, auk smærri leiðréttinga, fyrst og fremst að því að létta enn frekar en frv. gerir ráð fyrir, skattbyrði þeirra, sem búa við lágar tekjur og miðlungstekjur. Eftir breytingarnar hafa mörkin milli þeirrar tekjuhæðar gjaldenda, sem fá byrðar sínar lækkaðar, og hinna, sem á þyngist í heild, færzt verulega upp á við, svo að nú verður naumast lengur um það deilt, að mjög umtalsverðar lækkanir verða að breytingunum gerðum. ekki aðeins á lágum tekjum, heldur og á miðlungstekjum eða jafnvel ríflega það, frá því, sem orðið hefði samkv. eldri löggjöf. Þeirri meginstefnu frv. að jafna byrðunum réttlátlegar en áður var er því í aðalatriðum fylgt enn fastar eftir með þeim brtt., sem lagt er til að gerðar verði, en áður var. Ég þarf naumast fram að taka, að meiri hl. heilbr.- og félmn. leggur eindregið til, að frv. verði samþykkt með þeim breytingum, sem hann flytur á sérstöku þingskjali.



Herra forseti. Heilbr.- og félmn. hefur ekki orðið sammála um afgreiðslu þessa frv. Við hv. 3. þm. Reykn., sem að nál. n. minni hl. n. stöndum, viljum vísa frv. frá. Þegar núv. ríkisstj. tók við völdum á síðastliðnu sumri, var í málefnasamningi stjórnarflokkanna boðuð ný stefna í tekjuöflun ríkis og sveitarfélaga. Um samskipti ríkis og sveitarfélaga segir m.a. í málefnasamningnum: „Endurskoða ber skiptingu verkefna og valds á milli ríkis og sveitarfélaga í því skyni að auka sjálfsforræði byggðarlaga. Haft verði samráð við Samband ísl. sveitarfélaga og samtök sveitarfélaga í einstökum landshlutum um þessa endurskoðun.“ Þegar ríkisstj. skipaði svo nefnd til að endurskoða lög um tekjustofna sveitarfélaga, fengu menn nokkurn forsmekk af því, hvernig ríkisstj. ætlaði að efna loforð málefnasamningsins. Nefndin var skipuð pólitískum fulltrúum stjórnarflokkanna einna með þeirri einu undantekningu, að ráðuneytisstjóri félmrn. fékk þar einnig sæti, annað hefur líklega tæpast þótt hlýða. Algerlega var gengið fram hjá þeim samtökum, sem í málefnasamningnum var heitið að endurskoðun færi fram í samráði við, og þeim ekki gefinn kostur á að eiga aðild að samningu þessa frv., sem hér liggur fyrir, enda ber það merki þess, að sniðgengnir hafa verið þeir aðilar, sem nánasta þekkingu og bezta yfirsýn hafa yfir málefni sveitarfélaganna og þarfir þeirra. Lengi dróst, að menn sæju árangur af þessari endurskoðun. Frv. til fjárlaga var lagt fram í þingbyrjun, en vitað var, að útgjaldahlið fjárlaga mundi hækka stórkostlega í meðförum þingsins, án þess að vitað væri, hvernig tekna væri aflað á móti. Sveitarfélögin, sem að lögum ber að afgreiða fjárhagsáætlanir sínar fyrir jól eða fyrir áramót, vissu ekkert, hvað þeirra mundi biða um tekjuöflun, og gátu ekki afgreitt þær á lögmætum tíma, og þau bíða öll enn með fjárhagsáætlanir sínar óafgreiddar. Þegar afgreiðsla fjárlaga var að komast á lokastig, lágu loks á borðum þm. örfáar tölur fyrir þinghlé um jólin, tvö stjfrv., frv. til I. um breyt. á l. um tekju- og eignarskatt og frv. til I. um tekjustofna sveitarfélaga, sem hér er til umr. Þegar fjárlög voru afgreidd fyrir jól með nær helmings hækkun á útgjaldahlið, frá því sem var í fjárlögum síðasta árs, þá var tekjuhlið þeirra að verulegu leyti byggð á frv., sem flutt var inn í þingið á síðustu dögum þinghalds fyrir jól og enginn vissi í hvaða mynd mundi verða endanlega afgr. Það er athyglisvert og reyndar ámælisvert, hvernig ríkisstj. hefur staðið að undirbúningi þeirra tveggja frv., stjfrv., sem hér er um að ræða, og það er ástæða til að bera aðferðir hennar saman við ráðstafanir fyrrv. ríkisstj. í þessum efnum, en það er rakið í nál. I. minni hl. fjhn. Nd. um frv. til I. um breyt. á I. um tekju- og eignarskatt. Hér skal alveg sérstaklega vítt það athæfi ríkisstj. áð þverbrjóta loforð málefnasamningsins um að hafa samráð við Samband ísl. sveitarfélaga og landshlutasamtök sveitarfélaga um endurskoðun tekjustofnalaganna, andstætt því sem tíðkaðist ávallt í tíð fyrrv. ríkisstj. Í aths. um frv. segir, að ríkisstj. hafi gert á því nokkrar breytingar, frá því að endurskoðunarnefndin skilaði því af sér. Sem dæmi um það handahóf, sem ráðið hefur við undirbúning þessa máls, má benda á 2. mgr. 25. gr. frv., sem upplýst er í heilbr.- og félmn., að ríkisstj. hefur af raðsnilld sinni skellt inn í frv., en verður nú reyndar fyrirsjáanlega að lúta í lægra haldi með. Enda gagnrýnt af öllum að segja má, þ. á m. ýmsum þeim aðilum, sem fengu frv. til umsagnar. Þessi furðulegi stallastigi, sem ríkisstj. setti þarna inn í frv., þýðir það, að bætt er við 25 nýjum útsvarsliðum. Þetta heitir líklega á máli ríkisstj. að gera skattkerfið einfaldara, sbr. aths. við skattafrv., sem nú er til meðferðar í Nd., og þó að það sé kannske ekki ástæða til að fjölyrða um þetta ákvæði frv., sem nú verður senn úr sögunni, sbr. brtt. frá meiri hl. heilbr.- og félmn., þá sýnir það svo ljóslega allt fumið og flaustrið í sambandi við mál eins og þetta, sem svo mjög snertir hag hvers einasta manns í landinu, að útkoman í framkvæmd hefur orðið svo furðuleg, að með ólíkindum er. Svo að við tökum dæmi, þá hefði t.d. aðili, sem hefði haft 450000 kr. í tekjur eða aðeins liðlega 450000 kr. í tekjur, átt að greiða 45 000 kr., þ.e. 10% í útsvar. Ef þessi maður, sami aðili, hefði haft 449 900 kr. slétt eða mjög nærri því, þá hefði hann átt að greiða 9.8% af því öllu saman til útsvars og hefði þá, reiknast mér, fengið útsvar, sem nam 44 000 kr., m.ö.o. þessar 100 kr. eða svo, sem hann hafði þarna hærra en ég nefndi í síðara tilfellinu, hefðu kostað hann 1 000 kr. hærra útsvar. Þetta var auðvitað skiljanlegt, þegar ekki er gætt þeirrar sjálfsögðu reglu, að tekjur á vissu bili séu skattaðar með sömu prósentu. Það má líka væntanlega skrifa á reikning ríkisstj. það spaugilega ósamræmi, að samkv. 3. mgr. 25. gr. er skylt að lækka útsvar gjaldanda, sem hefur á framfæri sínu fleiri börn en þrjú innan 16 ára aldurs um 2 000 kr. fyrir hvert barn þar umfram. en í staflið a í 27. gr. er sama útsvarslækkun heimildarákvæði, en þó því aðeins, að útsvar gjaldandans sé lægra en 30 000 kr. Þetta er annað dæmi um hroðvirknina, vinnubrögðin í sambandi við undirbúning þessa frv. Það var ætlun ríkisstj„ að þetta frv. fengi skjóta afgreiðslu, þegar Alþ. kæmi saman aftur 20. jan. eftir þinghlé, en reyndin hefur sannarlega orðið önnur. Það er vitað, að innan stjórnarflokkanna varð megn óánægja með ýmis ákvæði frv., þegar þm. höfðu fengið svigrúm til að kynna sér nánar efni þeirra. Nú eru senn liðnar sjö vikur síðan þing kom saman á ný og allan þann tíma hefur, eftir því sem bezt verður séð, verið karpað innan stjórnarliðsins um þær breytingar, sem á því þurfti að gera, og allt fram á síðasta fund heilbr.- og félmn., sem haldinn var síðastliðinn miðvikudag, hafa brtt. stjórnarliðsins, eða stjórnarinnar réttara sagt, verið að koma fram. Þá verð ég að segja, að vinnubrögð á síðustu fundum heilbr.- og félmn. hafa verið furðuleg og horið þess ljóst vitni, hvernig samráð og samkomulag innan ríkisstj. og stjórnarflokkanna muni vera. Á fundi n. 25. febr. voru lagðar fram brtt. merktar Minnisblað í frá stjórnarflokkunum. ríkisstj. þó frekar, og var það minnisblað dags. 14. febr. Formaður kvaðst þá mundu halda nefndarfund eftir 8 daga. Ég vil aðeins minna á það, að þá stóð yfir þing Norðurlandaráðs og ýmsir þm. voru fjarverandi, sem þingið sóttu. Formaður kvaðst mundu halda nefndarfund eftir 8 daga, þ.e. þriðjudaginn 29. febr., með það fyrir augum, að frv. yrði þá afgr. í n. Þann 29. febr. fengum við nm. fundarboð, eftir að við vorum mætt hér á fundi í Sþ. þann dag, og var nefndarfundurinn haldinn kl. 4.30 þá um daginn. Þegar á þann fund kom, hafði formaður meðferðis bréf, sem hann opnaði þar og sýndi sig að hafa inni að halda viðbótarbrtt. merktar Minnisblað 2, og var það plagg dags. 22. febr., þ.e. viku áður en þessi fundur var haldinn. Vildi nú formaður afgreiða málið úr n., en fulltrúar stjórnarandstöðunnar í n. létu bóka mótmæli gegn því, að málið yrði afgreitt án þess að þeim gæfist færi á að ræða í þingflokkum sínum þær nýju brtt., sem nú voru fyrst að koma fram. En þá tók nýtt við; einn af nm. stjórnarflokkanna, sem ekki hafði verið á síðasta nefndarfundi þann 21. febr., lýsti því yfir, að hann væri alls ekki reiðubúinn til að taka afstöðu til tveggja tiltekinna atriða í brtt. á Minnisblaði 1 frá fundinum 21. febr. Það var gert fundarhlé og gekk allt stjórnarliðið yfir í annað herbergi, - ég skal taka það fram, að nm. úr heilbr. og félmn. Nd. sátu meira og minna þessa fundi með okkur. Stjórnarliðið gekk sem sé í annað herbergi til að ræða vandann, en við fulltrúar stjórnarandstöðunnar sátum eftir og biðum átekta. Eftir á að gizka 40 mín, mætti stjórnarliðið allt til fundar, og þá var lýst yfir, að fleira yrði ekki gert á þessum fundl. og boðaður fundur kl. 9 að morgni næsta dags. Sá fundur hófst á tilteknum tíma, en lítið varð úr fundarstörfum, því að kl. var orðin 10, þegar loks mætti sá nm. stjórnarliðsins, sem áður hafði staðið á. Var nú aftur gert fundarhlé og gekk allt stjórnarliðið enn af fundi, og við biðum, en árangur var sem fyrr enginn, að því er séð varð, af því að eftir alllanga bið kom stjórnarliðið aftur til fundar og formaður tjáði mönnum, að fleira yrði ekki gert á þessum fundi að svo stöddu, en nm. beðnir að vera viðbúnir enn einum fundi að loknum deildarfundi síðar þennan dag. Þessi fundur var svo haldinn síðdegis, og nú lágu fyrir nýjar brtt. við brtt. á Minnisblaði í frá 21. febr. Lauk þar með þeirri viðureign, og var málið nú afgr. úr n. Þessar aðfarir samstarfsflokka hygg ég, að séu alveg einsdæmi, og þær gefa auðvitað sína mynd af samstarfinu í ríkisstj. og hjá stjórnarliðinu eða þá algjörum skorti á sambandi milli fólks þar. Ég hygg, að það sé tæpast rétt að skella skuldinni á nm. eða fulltrúa stjórnarflokkanna í heilbr.- og félmn., það hafi frekar aðrir ráðið ferðinni. Þeir þurftu hálfan mánuð til þess að karpa um ágreining og knúðu formann n. og reyndar stjórnarlið þar allt til svo auðmýkjandi vinnubragða. Þegar meta skal þetta frv., verður að hafa í huga annars vegar áhrif þess á hag sveitarfélaganna og hins vegar áhrif þess á skattbyrði gjaldþegnanna, en um þetta síðara atriði verður frv. að skoðast í samhengi við frv. það til I. um breyt. á l. um tekju- og eignarskatt, sem nú liggur fyrir Nd. Alþ. Þegar heilbr.- og félmn. hóf að ræða þetta frv., þá var fram á það farið, að n. fengi í hendur þá útreikninga, sem endurskoðunarnefndin, sem frv. samdi, hefði stuðzt við. Þessu var eytt og talið, að við mundum hafa af þeim lítið gagn, og ég skal svo sem ekkert rengja það. Hins vegar hafa nm. fengið nokkrar töflur í hendur, sem gerðar eru af hagrannsóknadeild Framkvæmdastofnunarinnar, þar sem gerður er samanburður á tekjum sveitarfélaga samkv. núgildandi lögum og frv., einnig samkv. fyrirhuguðum breytingum með og án nýtingarheimildarákvæða. Þessir útreikningar eru annars vegar fyrir landið í heild og hins vegar fyrir Reykjavík. Þegar Reykjavík er undanskilin, liggja því ekki fyrir neinar viðhlítandi upplýsingar um afleiðingar frv., ef að lögum verður, fyrir einstök sveitarfélög í landinu. Samband ísl. sveitarfélaga lét gera athuganir á afleiðingum frv. fyrir kaupstaðina og nokkur hreppsfélög. Sú athugun sýndi, að mikil tekjuskerðing verður hjá ýmsum sveitarfélögum. Þar má sérstaklega benda á ýmsa útgerðarstaði. þar sem mikil og fjárfrek verkefni eru fram undan, svo sem hafnagerðir, gatna- og holræsaframkvæmdir, að ógleymdum lagfæringum umhverfis fiskvinnslustöðvar, sem áætlað er að muni kosta 500 til 750 millj. samtals í ýmsum þéttbýlissveitarfélögum. Þetta eru verkefni, sem þessi sveitarfélög þurfa að sinna í ár og á næstu árum, og útgjöldin koma þarna til viðbótar öðrum nauðsynlegum framkvæmdum og rekstri sveitarfélaganna. Það er alveg ljóst, að þrátt fyrir þær breytingar, sem nú eru fyrirhugaðar á frv. til víkkunar á tekjuöflun sveitarfélaganna, verða ýmis þeirra hart úti, sum af þeim ná jafnvel ekki saman endum miðað við nauðsynleg útgjöld og öðrum er sniðinn svo þröngur stakkur, að þau geta ekki ráðizt í æskilegar nýjar framkvæmdir og þjónustu við sína íbúa. Þetta eru nú heldur óskemmtilegar efndir á loforðum stjórnarsamningsins um að auka sjálfsforræði byggðarlaga. En jafnframt þessu á svo ríkið að taka í sinn hlut samkv. tekjuskattsfrv. ríkisstj. stórkostlega aukna skatta, þ. á m. tekjuskatt, sem í fjárlögum yfirstandandi árs nemur rösklega 3 001 millj. kr. og er sem sé um það bil þrefalt hærri en var í fjárlögum ársins 1971, þar sem þessi tekjuskattur einstaklinga og félaga var rúmar í 100 þús. Hér hefur verið af hv. frsm. meiri hl. heilbr.- og félmn. oft vitnað í erindi og umsögn Sambands ísl. sveitarfélaga, sem heilbr.- og félmn. barst. Ég vil leyfa mér að lesa upp úr ályktun þessa fundar, sem haldinn var núna 18.–20. jan. s.l., lesa upp þau ummæli, sem til er vitnað í nál. okkar, sem skipum 1. minni hl. n., en þar segir m.a. svo: „Fulltrúaráð Sambands ísl. sveitarfélaga ályktaði á fundi sínum 18.–20. jan. s.l., „að tekjustofnakerfi það, sem í frv. felst, gefi alls ekki nægilegt svigrúm til tekjuöflunar. Miðað við svipaða nýtingu tekjustofna sveitarfélaga og á síðasta ári virðist - samkv. upplýsingum Efnahagsstofnunarinnar og fleiri aðila - vanta talsvert til, að heildartekjur sveitarfélaga verði þær sömu samkv. frv. á þessu ári og þær hefðu orðið samkv. gildandi lögum og álagningarreglum sveitarfélaga á síðasta ári, og er þó fullt tillit tekið til lækkunar útgjalda sveitarfélaga.“ Þá bendir fulltrúaráðið á, „að hinir ýmsu tekjustofnar hafi misjafna þýðingu í hinum ýmsu sveitarfélögum, og að einnig þess vegna er meiri sveigjanleiki í notkun tekjustofnanna í sveitarfélögunum nauðsynlegur en gert er ráð fyrir í frv.“, til að vegið verði á móti mismunandi afrakstri hinna ýmsu tekjustofna í sveitarfélögunum. „Eigi sveitarfélögin að geta haldið þeim framkvæmdahraða, sem þau hafa haft að undanförnu, hvað þá aukið hann, sem víðast hvar virðist nauðsynlegt, er fullljóst, að ákvæði frv. gefa alls ekki nægilega möguleika til tekjuöflunar. Auknar framkvæmdir á vegum sveitarfélaga hafa almennt mun meiri áhrif til aukinnar velferðar stærsta hluta þjóðarinnar heldur en framkvæmdir ríkisins, þar sem sveitarfélagið skapar einstaklingnum hið nánasta umhverfi, sem hann lifir og hrærist í. Aukning framkvæmda sveitarfélaga hefur því mikil velferðaráhrif og getur meira en flest annað stuðlað að betra lífi almennings. Þetta eru röksemdir fyrir aukinni heimild sveitarfélaganna í ráðstöfun þjóðartekna og þar með auknu ráðstöfunarfé þeirra.“ Lýkur hér tilvitnun í nál. okkar. Eins og áður er rakið, er í málefnasamningi stjórnarflokkanna boðað að endurskoða beri skiptingu verkefna og valds milli ríkis og sveitarfélaga í því skyni að auka sjálfsforræði byggðarlaga. Engin slík verkaskipting hefur átt sér stað. Einungis hefur verið létt af sveitarfélögunum útgjöldum til málefnaflokka, sem þau hafa nánast engin umráð haft yfir, en ný verkefni hafa þeim ekki verið fengin og þá ekki tekjustofnar í samræmi við það, svo sem oft hefur verið á bent, að rétt væri að gera. Ef athuguð er sú hlið frv., sem að gjaldendunum snýr, er heildarmyndin sízt sérlega ánægjuleg, þegar hin mikla fyrirhugaða skattheimta ríkisins er höfð í huga. Útsvar af brúttótekjum þýðir álagningu á tekjur allt niður í botn, ef svo mætti að orði komast. Það er lagt á jafnvel lítilfjörlegustu tekjur. Frádráttarliðir, sem áður tíðkuðust, svo sem vaxtagreiðslur, sem hvíla þungt á mörgum og þá fyrst og fremst á ungu fólki, sem er að brjótast í að eignast þak yfir höfuðið, slíkir frádráttarliðir eru burtu felldir. Einnig 50% frádráttur af vinnutekjum giftra kvenna, sem og persónufrádráttur til útsvars. Þótt á móti komi lækkaður útsvarsstigi, 10% með heimild til hækkunar á 11%, og nokkur frádráttur á álagt útsvar, svo sem brtt. meiri hl. n. boða, verður tekjuskattur samkv. tekjuskattsfrv. ríkisstj. svo hár með boðaðri breytingu, 44% af skattskyldum tekjum yfir 75 þús., að skattbyrði skattþegnanna mun hækka hlutfallslega verulega, frá því sem nú er. Hún mun aukast hlutfallslega mest á miðlungstekjum, sem eru þær tekjur, sem allur þorri manna hefur. Meiri hl. heilbr.- og félmn. flytur við frv. 18 brtt., sem frsm. meiri hl. hefur nú gert grein fyrir. Ýmsar þeirra draga úr annmörkum frv., en aðrar má telja vafasamar. Ég skal ekki að svo stöddu ræða þessar brtt., þær mun vafalaust bera á góma í umr. hér á eftir. En það mætti þó kannske vekja athygli á vinnubrögðum, sem mér sýnast nokkuð einkennileg, með því að benda á það, að samkv. 16. brtt. meiri hl. er heimilað að leggja á aðstöðugjald, samkv. III. kafla núgildandi tekjustofnalaga nr. 51/1964, með vissri takmörkun þó, en í næstu brtt. eru sömu lög felld úr gildi eins og þau leggja sig. Ég vildi líka vekja athygli á því, að aðstöðugjöldin, sem í frv. er ráðgert að falli með öllu niður, þegar þetta ár er liðið, verða samkv. 16. brtt. komin inn í lagatextann sjálfan og þar með ætlaður blífanlegur samastaður, að maður skyldi ætla, en nú hefur hv. frsm. meiri hl. n. reyndar lýst þeirri skoðun sinni, að svo þurfi ekki að verða, og ég veit nú ekki, hvaða ástæða hefur þá verið til þess að taka þetta ákvæði út úr bráðabirgðaákvæðum og setja það inn í lagatextann, alla vega gefur það þó a.m.k. hugmynd um, að ætlunin sé að aðstöðugjöld verði notuð líka næsta ár. Ég vil svo aðeins víkja að því, að hv. frsm. meiri hl. tíundaði það, þegar hann var að gera grein fyrir brtt. meiri hl., að þarna og þarna hefðu nú verið teknar upp ábendingar frá Sambandi ísl. sveitarfélaga. Ég verð nú bara að segja: Var ekki alveg hægt að losna við að þurfa að breyta því, ef haft hefði veríð samráð við Samband ísl. sveitarfélaga eins og lofað var? Hitt er svo annað mál, að það er auðvitað ekki allt, sem Samband ísl. sveitarfélaga bendir á í sinni umsögn, sem hér hefur verið tekið til greina. Það má segja, að mikilvægasta ábending þess og sú sem þyngst vegur, sé sú, að frv. gefi ekki nægjanlegan sveigjanleika til þess að öll sveitarfélög landsins megi við una. Þær brtt., sem hv. frsm. meiri hl. gerði hér grein fyrir áðan, rýmka eitthvað möguleika sveitarfélaganna til tekjuöflunar, en sannast að segja nemur það ekki miklu. Það mun koma misjafnlega út fyrir hin ýmsu sveitarfélög. Þegar við fáum töflu um það, hvað þessar breytingar muni þýða, eru þær upplýsingar miðaðar við allt landið, eins og reyndar annað, án þess að það liggi fyrir, hvernig þetta verki fyrir einstök sveitarfélög. Fari svo að frávísunartill. okkar verði felld, er til athugunar að flytja brtt. við frv. til að sniða af því bersýnilega galla. Mun það þá verða gert við 3. umr. málsins. Eins og vikið er að í upphafi nál. okkar á þskj. 399, munu þess vart finnast dæmi, að gerðar hafi verið jafnveigamiklar breytingar á ýmsum ákvæðum tekjustofnalaga og hér eru boðaðar og þeim ætlað að vera afturvirkar, jafnframt því að vera íþyngjandi fyrir gjaldendur. Það má telja vafasamt, að slíkar lagabreytingar standist, ef til málaferla kæmi um lögmæti þeirra, og heyrt hefur maður um aðila, sem séu staðráðnir,í að láta á það reyna, ef frv. verður að lögum. Við, sem að nál. I. minni hl. stöndum, teljum, að undirbúningi þessa frv. sé mjög ábótavant. Það muni, ef að lögum verður, þrengja hag fjölmargra sveitarfélaga og hafa jafnvel hinar alvarlegustu afleiðingar fyrir ýmis þeirra. Endurskoðun verkefnaskiptingar hefur ekki átt sér stað og skattbyrði mun þyngjast á öllum þorra gjaldenda, þegar frv. er skoðað í tengslum við stjfrv. um breyt. á I. um tekjuskatt og eignarskatt. Við leggjum því til, að frv. verði vísað frá, en skipuð verði nefnd til endurskoðunar á tekjustofnalögunum, sem í eigi sæti, væntanlega þó auk annarra, fulltrúar frá Sambandi ísl. sveitarfélaga. Þingnefnd verði gefinn kostur á að fylgjast með endurskoðuninni, sem fram fari samtímis endurskoðun á lögum um tekjuskatt og eignarskatt, og störf þeirra nefnda, sem að endurskoðun vinna, verði samræmd. Við endurskoðunina verði svo þessi meginátriði höfð í huga: 1. Að skattlagningu verði hagað þannig, að hún örvi einstaklinginn til framtaks og sparnaðar og auki áhuga hans á þátttöku í atvinnurekstrinum. Þetta næst bezt með því að skattleggja fremur eyðslu en sparnað. Ég vil bæta því við, að sjálfstæðismenn hafa ávallt haft uppi varnaðarorð, varað við því að ganga svo hart að atvinnurekstrinum, auk að sjálfsögðu einstaklinganna líka, að það dragi úr framtaki manna, sem skapar okkur lífvænlega afkomu í þessu landi. 2. Að dregið verði úr beinum tekjusköttum og lög um söluskatt verði tekin til heildarendurskoðunar og kannað um leið, hvort virðisaukaskattkerfi henti íslenzkum aðstæðum betur en núverandi söluskattskerfi. 3. Í samræmi við það, að dregið verði úr beinum tekjusköttum, verði að því stefnt, að sveitarfélögin ein fái umráð þeirra, en ríkissjóður byggi í framtíðinni tekjuöflun sína eingöngu á óbeinni skattlagningu. 4. Á tekjur einstaklinga og félaga verði lagt tekjuútsvar á grundvelli nettótekna. 5. Verkefnaskipting milli ríkis og sveitarfélaga verði endurskoðuð frá grunni og heimild sveitarfélaga til á lagningar útsvara verði miðuð við fjárþörf þeirra vegna aukinna verkefna, sem þeim verði falið að leysa. 6. Stefnt verði að frekari lækkun aðstöðugjalda. Samfara því verði sveitarfélögum séð fyrir réttlátari tekjustofni vegna þjónustu þeirra við atvinnufyrirtæki. 7. Fasteignaskatti verði í hóf stillt og litið á hann sem þjónustuskatt til sveitarfélaga og hámark hans ákveðið í samræmi við það. Sveitarfélögunum verði ekki gert að skyldu að leggja á fasteignaskatt, heldur verði hér um að ræða heimildarákvæði. 8. Tekjum hjóna verði skipt til helminga og útsvar reiknað af hvorum helmingi um sig. Í sambandi við þetta síðasttalda skal það rifjað upp, að árið 1953 fluttu þeir Jóhann Hafstein og Magnús Jónsson frv. til l. um lækkun skatta á fjölskyldufólki, skattfrelsi á lágtekjum, skattfríðindi o.fl. 2. gr. þessa frv. var svo hljóðandi: „Skattskyldum tekjum hjóna skal skipta til helminga og skattur reiknaður af hvorum helmingi um sig.“ Það er gamalt umræðuefni, hvernig réttlátast verði skipað skattamálum hjóna. Sú regla, sem við nú búum við, heimilar annars vegar, að hjón telji fram sérstaklega sitt í hvoru lagi, en að mestu leyti er þá miðað við, að frádráttarheimildir komi í hlut bóndans. Sú regla, sem hér er lagt til að upp verði tekin, hefur mikla kosti og ég tel, að sá sé hennar mesti kostur, að með henni sé það viðurkennt, að þau störf, sem húsmóðirin vinnur inni á heimilinu, séu jafnmikils virði fyrir fjölskylduna og fyrir þjóðfélagið og störf þeirra, sem vinna utan heimilis, hvort heldur það er kari eða kona. Þessi skoðun kemur einnig fram í framsöguræðu Jóhanns Hafstein, er hann flutti, þegar þessu áður umtalaða frv. var fylgt úr hlaði í Alþ. Verði frávísunartillaga okkar 1. minni hl. samþ., munum við leggja fram till. um breyt., sem nauðsynlegt yrði þá að gera á gildandi lögum varðandi fasteignaskatta vegna hins nýja fasteignamats og útsvarsstiga vegna þeirra gjalda, sem ríkissjóður yfirtekur frá sveitarfélögunum. Ég skal þá aðeins minnast á skattvísitöluna. Hæstv. ríkisstj. byggði fjárlagafrv. sitt fyrir yfirstandandi ár á því, að skattvísitalan yrði 106.5 stig. En við sjálfstæðismenn teljum, að hún eigi að vera 121.5 stig með hliðsjón af hækkun almennra launatekna á árinu 1971 og þeirri stefnu, sem mörkuð var af fyrrv. ríkisstj. og stjórnarflokkum, að vinna upp á þessu ári og því næsta, að skattvísitalan fylgi hækkunum almennra launatekna. Herra forseti. Ég hef nú lýst afstöðu okkar til þessa frv., sem hér liggur fyrir, og fært rök fyrir því, að því beri að vísa frá. Það er uggur nú í öllum almenningi, hvað hans bíði í skattaálögum til hins opinbera. Þegar mönnum á sumri komanda berast álagningarseðlar og hver einstakur sér svart á hvítu, hvert verður hlutskipti hans í þessum efnum, verða það tæpast hlýjar hugsanir, sem berast til ríkisstj., ef svo fer fram sem nú horfir. Ég held, að hæstv. forsrh. ætti þá, og það með góðum fyrirvara, að biðja menn að láta af þeim sið, sem hann áður hefur ráðlagt landsmönnum, að lesa málefnasamning stjórnarflokkanna kvölds og morgna og bera saman gullin loforð og efndir.



Herra forseti. Í stjórnartíð fyrrv. ríkisstj. vandist maður þeim tón í málflutningi þáv. stjórnarandstæðinga, sem nú skipa stuðningslið hæstv. núv. ríkisstj., að allt væri fánýtt og nánast einskis virði, sem ríkisstj. gerði, nánast öll mál til óþurftar, sem stjórnin beitti sér fyrir. Þannig einkenndist allur málflutningur þeirra þá, sem nú skipa stjórnarliðið. Það var alltaf verið að leita að því neikvæða og í þeirra augum var allt ómögulegt, sem þáv. stjórnarlið lagði til og framkvæmdi, án þess að minnstu tilraunir væru þá til þess gerðar að nota orku sína í að flytja jákvæðar till. til úrbóta þeim vandamálum, sem við var að etja hverju sinni. Það er þó ekki fyrr en eftir myndun núv. hæstv. ríkisstj., 14. júlí s.l., sem þessum vösku mönnum verður það ljóst, að lengur verður ekki vikizt undan því að benda á leiðir til úrbóta á öllu því, sem þeir höfðu áður svo mjög fundið að. En hvaða leið valdi svo hæstv. ríkisstj. út úr sínum sjálfskapaða vítahring? Hver meðalgreindur maður hlýtur að skilja, að það hlaut að verða erfitt fyrir menn með slíkan feril að baki að eiga nú allt í einu að standa ábyrgir gerða sinna í augum alþjóðar. Ríkisstj. fann hins vegar leið út úr þessum vanda. Hún samdi í snarheitum langan loforðalista, þar sem landsmönnum var lofað öllu fögru, og nefndi hann stefnu núverandi ríkisstj., málefnasamning. En þá þrengdist nú fyrst vítahringurinn, því að eftir var þyngsta þrautin, sem var sú að framkvæma hinn langa loforðalista, og um þessar mundir eru efndirnar að koma fram. Þveröfugt við málflutning fyrrv. stjórnarandstöðu hvarflar ekki að okkur Alþfl.-mönnum að segja, að hæstv. núv. ríkisstj. hafi ekkert til gagns unnið og allar hennar stjórnarathafnir hafi verið til óþurftar. Þeir málaflokkar, sem ríkisstj. hefur flutt, hafa og einnig verið á þann veg, að Alþfl. hefur beinlínis stuðlað að framgangi þeirra, það sem af er þessu þingi. Má þar nefna afstöðu flokksins til frv. ríkisstj. um almannatryggingar, sem var nánast það eitt að flýta gildistöku laganna um fjóra mánuði. Lögin, sem Alþfl. hafði beitt sér fyrir gildistöku á fyrir síðustu alþingiskosningar og fékk samþ. einróma þá, voru, þrátt fyrir það, kölluð hraksmánarlegar bætur til þeirra, sem minnst mættu sín í þjóðfélaginu. Efnislega studdi Alþfl. einnig frv. um Framkvæmdastofnun ríkisins, þrátt fyrir það að ein brtt. við frv. var felld. Til viðbótar þeirri yfirlýsingu, sem út var gefin af hálfu Alþfl. strax eftir myndun núv. ríkisstj., að hann væri í stjórnarandstöðu, þá var því jafnframt yfir lýst, að hann mundi hafa málefnalega afstöðu til einstakra mála nú sem fyrr. Slík afstaða núv. stjórnarliða meðan þeir voru í stjórnarandstöðu hefði verið talin óhugsanleg. Hverrar tegundar eða efnis, sem málefnin voru, skyldi niðurstaða þeirra ávallt vera sú ein að vera á móti mótmælanna vegna. Eftir þeim frv., sem nú eru til meðferðar í báðum d. Alþ. og um skattamál fjalla, er ætlunin að fara við skattaálagningu á tekjur, sem aflað var á s.l. ári. Þeir aðilar, einstaklingar og félög, sem opinber gjöld greiða, hafa í góðri trú hagað sinni tekjuöflun samkv. núgildandi lögum. Með þeim breytingum, sem hér er fyrirhugað að lögfesta, 2–3 mánuðum eftir að tekjuárinu lauk, er því verið að læðast aftan að gjaldendum, sem e.t.v. hefðu með öðrum hætti staðið að tekjuöflun sinni, ef þeim hefði verið ljós fyrirætlan núv. hæstv. ríkisstj. í þessum málum. Sama máli gegnir í raun og veru um sveitarfélögin sjálf, sem eðlilega miða framkvæmdaáætlanir sínar við hugsanlegar tekjuáætlanir samkv. gildandi lögum. Sú stefna, sem hér er mörkuð, veldur stórkostlegum aðstöðumun til tekjuöflunar fyrir hin einstöku byggðarlög og bólar enn þá lítið á viðleitni stjórnvalda til þess að jafna þennan gífurlega mun. Aðstöðugjaldið hefur í þessum efnum reynzt mörgum sveitarfélögum nauðsynlegt tæki til þess að jafna alögur innan sveitarfélagsins og að ná til gjaldþegna, sem ekki hefur reynzt unnt að ná til með öðrum hætti. Úr því á nú að draga. Frv. um tekjustofna sveitarfélaga hefur nú um nokkurt skeið verið til athugunar í heilbr.- og félmn. deildarinnar, þótt margir fundir hafi ekki verið haldnir um málið. Svo hefur virzt, að allur undirbúningur hafi ekki verið sem skyldi, því að sjálft stuðningslið hæstv. ríkisstj. hefur talið nauðsynlegt að flytja allmargar brtt., eða 18 talsins, við sitt eigið frv., allt fram á síðasta fund n. um málið, 1. marz s.l. Allur málatilbúnaður þessa frv. er með þeim hætti, að til fádæma má telja. Og þar er áreiðanlega beitt meira kappi en forsjá og virðist um of hafa setið í fyrirrúmi að flytja brtt. við gildandi skattalög til ríkis og sveitarfélaga breytinganna vegna, en ekki að sama skapi aðgætt, hverjar afleiðingar umræddar breytingar muni hafa í för með sér. Um þessi efni vitna glöggt þau fjölmörgu erindi, sem Alþ. hafa borizt frá fjölmennum samtökum í tilefni af flutningi þessa frv., sem ýmist hafa inni að halda algjör mótmæli gegn því að frv. nái fram að ganga, eða að til vara eru fluttar óskir um að ótal breytingar verði gerðar á frv., eigi það að ná fram að ganga. Aths. þessar ná allt inn í traustasta stuðningslið núv. ríkisstj. og mun það m.a. orsökin fyrir því, að afgreiðsla málsins í n. hefur tekið lengri tíma en upphaflega var áætlað og endanlegar till. þeirra við eigið frv. lágu ekki fyrir fyrr en á síðasta fundi í þeirri n., sem málið hafði til meðferðar. Þess ber þó að geta, sem vert er, að þessar sjálfsgagnrýnistillögur eru margar nokkuð í bótaátt frá frv. sjálfu. Og vonandi tekst Alþ. að færa þær enn til bótaáttar. Meginstefna frv. um tekjustofna sveitarfélaga ásamt frv. um tekjuskatt miðar að því að þyngja beina skatta á meginþorra allra gjaldþegna þjóðarinnar. Hefur í því sambandi verið nefnd talan 70–80% gjaldenda. Í þessu sem öðru mun þó reynslan verða ólygnust, þ.e. skattskráin sjálf, þegar hún kemur fyrir almenningssjónir á sumri komanda væntanlega. Sú bók mun skýra álögurnar annars vegar og loforð núv. stjórnarflokka fyrir síðustu alþingiskosningar hins vegar um lækkandi skatta, svo að ekki verður um villzt. Þar munu birtast afleiðingar þeirra stefnu, sem ríkisstj. og stuðningslið hennar er með umræddum frv. að fara inn á. Eins og ég áðan sagði, er erfitt að ræða efni þessa frv., án þess að jafnframt verði rætt fylgifrv. þess, sem nú liggur fyrir hv. Nd., um tekjuskatt, svo nátengd sem þessi frv. eru, en þau atriði verða áreiðanlega rædd hér, þegar málið kemur til deildarinnar. Alþfl. telur það til bóta í meginstefnu þessa frv., að þorri nefskatta verði lagður niður, og er fullvel ljóst, að í stað þess fjár, sem með þeim hefur veríð aflað, verða að koma nýir tekjustofnat og í því sambandi sé þess sérstaklega gætt, að heimila möguleika til jöfnunar á innheimtu þeirra án tillits til þess hvar menn eru búsettir. Meginstefna Alþfl. í skattamálum er sú, að launafólk greiði ekki tekjuskatt eða útsvar af þeim tekjum, sem nauðsynlegar eru til venjulegs lífsframfæris. Með þeirri stefnu, sem mörkuð er með þessu frv. ríkisstj., telur Alþfl. þetta ekki tryggt nema siður sé. Ég tel, að réttast sé að vísa þessu frv. til ríkisstj. aftur til framhaldsendurskoðunar, og geri það hér með að till. minni, sbr. það nál., sem útbýtt hefur verið í d. Ef það er hins vegar vilji stuðningsmanna ríkisstj. að knýja þetta frv. um tekjustofna sveitarfélaganna fram óbreytt, eftir að þeirra eigin brtt. hafa verið felldar inn í frv., verður þess freistað af hálfu Alþfl. að flytja brtt. til enn frekari breytinga á frv. í bótaátt og er það gert á sérstöku þskj. Endanleg afstaða Alþfl. til frv. mun ráðast af því, hverja afgreiðslu þessar till. fá ásamt öðrum till., er til bóta horfa, í meðförum Alþ. Brtt. þær, sem fluttar eru á fyrrnefndu þskj. okkar, skýra sig að mestu sjálfar og þurfa því ekki mikilla útskýringa við. Fyrsta brtt. er um framlengingu aðstöðugjaldsins. Önnur um að undanþiggja bætur samkv. 11. kafla laga nr. 67/1971, um almannatryggingar, útsvarsálagningu. Og þriðja brtt., sem er í fjórum stafliðum, er nánast til staðfestingar á þeim frádráttarliðum, sem eru í núgildandi lögum. svo sem helmingur tekna giftrar konu, hlífðarfatakostnaður sjómanna, námskostnaður vegna menntunar barna ásamt því að útsvar siðasta árs komi til frádráttar, hafi það verið greitt á réttum gjalddögum. Eina brtt. frá undirrituðum tóku stuðningsmenn stjórnarflokkanna í heilbr.- og félmn. þó til greina og hafa gert að sinni, og ber að þakka fyrir það. Það er till. um það, að launþegi sé laus allra mála í sambandi við skyldur sínar til skattgreiðslu, geti hann sýnt kvittun frá atvinnurekenda fyrir greiðslu á gjöldum sínum, er dregin hafa verið frá launum hans. Á þetta hefur mjög skort, þegar atvinnurekandi hefur ekki staðið í skilum, og þrátt fyrir það að viðkomandi hefur misst þar hluta af launatekjum sínum hefur hann verið sóttur til saka, ef atvinnurekandi hefur ekki staðið við sínar skuldbindingar. Með tilkomu þeirra breytinga, sem gerðar hafa verið með lögum um almannatryggingar til aukningar á bótagreiðslum til aldraðra og öryrkja, verður að telja, að um sýndan bita en ekki gefinn sé að ræða, ef síðan á að skattleggja þessar bætur. Þess vegna er það lagt til, að gjöld á þau verði ekki lögð. Herra forseti. Ég hef farið nokkrum almennum orðum um þau frv., sem hér liggja fyrir um skattamál, og svo sem fyrr segir mun endanleg afstaða Alþfl. ráðast af því, hverja afgreiðslu brtt. fá við meðferð málsins.



Herra forseti. Frv. það, sem hér um ræðir, varðar hag og afkomu sveitarfélaganna í landinu og það kemur til með að hafa stór áhrif og móta nánasta umhverfi einstaklingsins í þessum sveitarfélögum í framtíðinni. Það getur varðað miklu um lífshamingju manna og möguleika. Sveitarfélagið er að verulegu leyti ákvarðandi aðili um aðstöðu til náms og þroska og aðbúðar barnanna. Og það er þá ekki síður mótandi, þegar líður á elliárin. Nútíminn krefst mikils af einu sveitarfélagi. Bættur hagur almennings í þessu landi á síðustu árum, bætt húsnæði og yfirleitt hækkaður lífsstandard hefur orðið þess valdandi, að kröfur aukast um fjölbreyttara og betra líf áöllum sviðum, um fegurra umhverfi kringum húsin. Börnin í vaxandi iðnaðarþjóðfélagi hafa aukna þörf fyrir aðstoð sveitarfélagsins við uppeldið vegna vaxandi útivinnu mæðranna. Leikvallagerð, dagheimilisbyggingar og ótalmörg önnur viðfangsefni, sem áður voru ekki talin svo nauðsynleg eru það nú. Bætt heilbrigðisþjónusta og hollustuhættir, umhverfisvernd og stóraukinn fræðslukostnaður, allt þetta leggst með auknum þunga á sveitarfélögin. Frv. um tekjustofna sveitarfélaga er því stórmál, sem varðar alla þjóðina. Og það tekjustofnafrv., sem hér liggur fyrir, er því miður að mínu áliti stórgallað. Varðandi sum stærstu og blómlegustu sveitarfélög þessa lands þá lítur út fyrir, að frv. muni valda stórfelldum fjárhagsörðugleikum og samdrætti í umbótum. Sveitarfélög, sem hafa áætlað nokkrar framkvæmdir fram í tímann til hagsbóta fyrir íbúa sína, verða nú að endurskoða sínar framkvæmdaáætlanir með samdrátt í huga. Í meðförum þingsins hefur frv. tekið miklum breytingum, a.m.k. mörgum, en án þess að ráða bót á þessari stórfelldu mismunun á afkomunni hjá sveitarfélögunum. Vitað er, að mörg hinna smærri sveitarfélaga fara heldur vel út úr samþykkt frv., sem byggist fyrst og fremst á því, að þau veita annars konar og ódýrari þjónustu sínum einstaklingum en stærri sveitarfélögin gera. En sveitarfélög, þar sem mikill meiri hluti landsmanna býr, bera skarðan hlut frá borði. Hörmulegust held ég þó, að verði útkoman hjá sumum útgerðarplássunum hér suður með sjó, héruðum, þar sem ör uppbygging fer fram og þar sem fjárfrekar umbætur á aðstöðu og aðbúð eru nauðsynlegar á næstu árum. Þannig munu Sandgerði, Njarðvíkur og Grindavík verða af milljónatekjum hvert um sig árlega við samþykkt þessa frv. og nýjustu upplýsingar, sem ég hef um Vestmannaeyjar, eru þær, að síðustu breytingar, sem orðið hafa á þessu frv., valda ekki lagfæringu heldur 2.8 millj. kr. tapi til viðbótar því, sem áður var. Slíkar refsiaðgerðir eru vægast sagt heldur óheillavænlegar og verður ekki séð, hvaða tilgangi þær þjóna. Ekki verður það þó svo, að skattbyrði einstaklinga og fyrirtækja minnki, þótt tekjurýrnun verði hjá mörgum sveitarfélögum. Síður en svo. En það verður ríkið, sem fleytir rjómann. Ég ætlaði nú aðeins að minnast á örfáar greinar frv. og þá fyrst og fremst tala um 2. gr., þar sem er fasteignaskatturinn. Við Íslendingar höfum oft haft orð á því, að við höfum nokkra sérstöðu í því efni, að hér eiga fleiri fjölskyldur góðar íbúðir til eigin nota en tíðkast víðast hvar annars staðar. 80–85% af íslenzkum fjölskyldum býr í eigin húsnæði. Og það er svo, að allir virðast vera sammála um, að þetta sé æskileg þróun. En flestir af okkar íbúðaeigendum eru stórskuldugir og eru árafjölda í skuldabasli, eftir að íbúðin hefur verið byggð. Þetta fólk verður því að spara árum saman, eftir því sem unnt er, enda er þetta mikilvægt atriði í okkar þjóðarsparnaði. Það er mörgum dýrt og erfitt að búa í eigin húsnæði fyrstu árin. En þessu hefur að nokkru verið mætt með því, í fyrsta lagi að hafa fasteignaskatta í lágmarki, og í öðru lagi með því að hafa vexti frádráttarbæra til útsvars og tekjuskatts. Nú skal breyta fasteignaskattinum þannig, að hann verði þre-fjórfaldaður og vextir ekki lengur frádráttarbærir frá útsvari. Líklegt er, að hér sé um hreina stefnubreytingu að ræða í þeim tilgangi að minnka áhuga fólks fyrir myndun arðvænlegrar eignar. Og fyrirsjáanlegt er, að áhugi fólks á að byggja eigið húsnæði mun réna. Sjálfstfl. er þeirrar skoðunar, að hæfilegt íbúðarhúsnæði skuli ekki skattlagt nema sem allra minnst, og fasteignaskatturinn skuli vera þjónustuskattur í lágmarki til sveitarfélaganna. Þegar sú breyting er á orðin, að till. er um að lögfesta aðstöðugjald, virðist ekki eðlilegt, að fyrirtækjum sé gert að greiða 1% í fasteignaskatt einnig. Þessi hækkun á fasteignaskatti atvinnufyrirtækjanna var fyrst og fremst gerð þar eð fella átti niður aðstöðugjaldið. Nú er það breytt með brtt. frá meiri hl. heilbr.- og félmn. og þess vegna hefði maður haldið, að ekki væri lengur ástæða til þess að þeir greiddu tvöfaldan fasteignaskatt á við íbúðarhúsnæði. Sú sérstæða till. liggur nú fyrir, að greiða skuli 4% fasteignaskatt af hlunnindum í eigu utansveitarmanna. Hér er um svolítið sérstæða till. að ræða. Venja er, að fasteignamat á hlunnindum sé tífaldar árstekjur af hlunnindunum. Hér virðist því vera um hreina eignaupptöku að ræða, þar sem fasteignaskattur að viðbættum tekjuskatti muni nema milli 90 og 100% af tekjunum af hlunnindunum árlega. Það má vera, að hlunnindi í eigu utansveitarmanna séu vandamál á stöku stað á landinu, en ég get varla trúað því, að það sé ekki hægt að finna einhverja réttlátari lausn á þeim vanda en hér er gert. Og mér finnst, að líklegt sé mjög, að í kjölfarið komi, að hérna verði ekki eingöngu um hlunnindi, sem metin eru til fasteignamats, að ræða, heldur verði þetta orðað í framtíðinni sem arðbærar fasteignir í eigu utansveitarmanna, og þá mun margur fá að finna fyrir þessu og þrengt allmikið að eignarréttinum. Verði fasteignaskatturinn samþykktur á þann hátt sem hann liggur fyrir í frv., þá verður hann tilfinnanlegur skattur fyrir unga og aldna fasteignaeigendur. Ekki sízt af þeim ástæðum, að vitað er, eins og ég hef áður gert grein fyrir, að fjöldi sveitarfélaga verður að notfæra sér 50% heimildina til hækkunar, og í öðru lagi er það enn fremur vitað, að væntanleg er 16–20% hækkun á fasteignamatinu vegna dýrtíðarauka. Þegar svo er komið, þá sjá allir, að hér er um tilfinnanlegan skatt að ræða, sem varla verður bætandi ofan á hin margvíslegu útgjöld íbúðareigenda. Í öðrum gr. frv. vildi ég aðeins stikla á stóru. Við 10. gr. liggur fyrir sú brtt. frá meiri hl., að bankar og sparisjóðir greiði landsútsvör. Við því er ekkert að segja. Aftur á móti segir í 13. gr., að landsútsvör samkv. í I. gr. renni óskipt í Jöfnunarsjóð. Það virðist í raun og veru litil sanngirni í því og ekki í samræmi við það, sem er gert á öðrum sviðum, að sparisjóðir, sem eru mjög svæðabundnir og afla sinna tekna frá fólki, sem lifir á ákveðnum svæðum, greiði sín landsútsvör óskipt í sjóð, sem síðan er veitt út um allt landið. Miklu eðlilegra virtist vera, að hér væri farið að eins og sums staðar annars staðar, að hluta af tekjunum yrði ráðstafað til þess svæðis, sem sparisjóðurinn starfar á, en að hluta yrði svo úthlutað á venjulegan hátt. 23. gr., sem er megingrein frv., fjallar um álagningu útsvara. Sjálfstfl. lítur svo á, að útsvar, sem reiknað er út frá brúttótekjum, sé mjög gallaður tekjustofn, sem og aðrir brúttótekjustofnar, og mismuni gjaldendum verulega, eftir því hvernig tekjuöflun þeirra er háttað. Það er t.d. vitað, að fjöldi ungs fólks, sem á í erfiðleikum vegna stofnunar heimilis síns, vegna byggingar húsnæðis, skuldar mikið. Þessu fólki hafa komið þau hlunnindi til góða á undanförnum árum að mega draga vexti frá útsvari. Sama er að segja um konur, er vinna utan heimilis síns, þær eru okkar fámenna þjóðfélagi ómetanlegt vinnuafl, ekki sízt við sjávarsíðuna, þar sem fullkomin nýting sjávaraflans væri nær óhugsandi án aðstoðar þeirra. En nú verður ekki lengur heimilt að draga 50% af tekjum þeirra, áður en til útsvars kemur. Við skulum t.d. taka lasburða fólk, sem stundar sina atvinnu, en er óhugsandi að geti gert það án afnota af eigin bíl. Þetta fólk á ekki kost á að fá neinn hluta af bilkostnaðinum frádráttarbæran frá útsvari. Allt þetta verður til þess, að mér finnst, að brúttó-útsvar sé ósanngjarn tekjustofn. Og svo er það þetta margrædda mál, að ekki má lengur draga fyrra árs útsvar frá, það er mál, sem hefur verið margrætt, sérstaklega í ljósi þeirra staðreynda, að mörg sveitarfélög auglýstu nú fyrir áramótin, að menn skyldu greiða á réttum gjalddögum og gáfu í skyn, að sami háttur yrði hafður á og verið hefði. Það er ýmislegt, sem fram hefur komið í brtt. meiri hl. heilbr.- og félmn., sem er bætandi fyrir þetta frv., en þrátt fyrir það er það meingallað, einkum gagnvart þessari skiptingu, sem ég hef talað um. Þar að auki get ég ekki á nokkurn hátt fallizt á það, að þetta frv. út af fyrir sig sé til jöfnunar. Þarna er frv. með eina skattprósentu. Hvernig það getur orðið til jöfnunar, er ekki auðvelt að sjá. Ég get heldur ekki séð, að þetta sé til hagsbóta fyrir þá lægst launuðu. Við vitum, að það eru þrír hópar af fólki í þessu landi, sem eru þeir lægst launuðu. Það er gamla fólkið, það eru öryrkjarnir og það er námsfólk, sem ekki getur unnið nema hluta úr ári. Þetta frv. er ekki til hagsbóta fyrir þessa aðila nema e.t.v. að einhverju mjög óverulegu leyti fyrir þá námsmenn, sem hafa þurft að borga nefskatta áður. En í mörgum tilfellum þurftu þeir ekki að gera það. Í öðru lagi tel ég, eins og ég hef tekið fram, að stórhækkun fasteignaskatta sé sérstaklega óhagstæð og varhugaverð hér í þessu landi. Og enn fremur þetta, að frv. þrengir kost margra af fjölmennustu og mikilvægustu sveitarfélögum þessa lands, stærstu útgerðarsveitarfélögunum, þar sem nauðsyn er að gagngerar breytingar til betri aðbúnaðar og betri aðstöðu fyrir fólkið sveitarfélögunum haldi áfram. Þess vegna finnst mér sú afstaða okkar rétt að leggja það til, að þessu frv. verði vísað frá og málið sent til frekari skoðunar.



Herra forseti. Allt frá því að breytingar voru boðaðar á skattkerfinu af hæstv. núv. ríkisstj., hafa umr. orðið miklar manna á meðal um skattamál og hvað gera mætti þar til úrbóta. Þar er sannast sagna um auðugan garð að gresja hvað hugmyndir snertir, og sýnir það máske betur en allt annað, hver þörf var á því orðin að hrista dálítið upp í þessum málum og gera þar á róttækar breytingar. Það hefur svo komið glögglega í ljós, að gegn hverri hugmynd um breytingu hefur verið stillt mótbáru einhvers konar, sem hefur orðið þess valdandi, að ljóst er, að hverri breytingu munu einhverjar deilur fylgja, aldrei verða allir sammála um nauðsyn eða réttmæti hennar. Þegar ríkisstj. lagði fram skattafrv. sín fyrir jól og ákvað um leið að afgreiða þau ekki fyrr en á þessu ári, tel ég, að hún hafi farið algerlega rett að. Lýðræðislegri aðferð var vart finnanleg. Þessi aðferð hefur til þess orðið, að mikil almenn umr. hefur farið fram um öll þessi mál í þjóðfélaginu. Hugmyndir hafa fæðzt, andmæli risið, rök með og móti einstökum liðum komið fram. Þessi á margan hátt heilbrigða og almenna umræða manna um skattamálin hefur, að ég hygg, verið þörf og marga lærdóma hefur mátt af henni draga. Hvað sem þessum þætti líður er það einnig staðreynd, að ýmsar nýjungar skattafrv. hafa fengið all almennan dóm og það á misjafnan veg eins og gengur. Hitt er ljóst, að meginstefna frv. á miklu almennu fylgi að fagna með þjóðinni, þó að menn greini mjög á um ýmis atriði þeirrar stefnu. Sú mikla tekjutilfærsla í þjóðfélaginu, sem unnið hefur verið að síðustu mánuði varðandi tryggingamálin, er lofuð að verðleikum. Það virðist svo ganga misjafnlega að nema það atriði, að frá einhverjum öðrum verður tilfærslan að koma og þá óumdeilanlega frá þeim betur settu í þjóðfélaginu, þeim, sem hægara eiga með að heyja sína lífsbaráttu en ellilaunafólk og örorkubótaþegar. Afnám nefskattanna, þ.e. persónuiðgjalda til almannatrygginga og sjúkrasamlaga, telst einnig, að því er ég hygg, mjög til bóta af öllum, enda réttlætismál, þegar þess er gætt, að þessi gjöld voru áður greidd af öllum jafnt án minnsta tillits til gjaldþols. Ég held, að öll sanngirni mæli með því að telja hér rétt að farið. Tilfærsla útgjalda frá sveitarfélögum til ríkisins virðist einnig talin sjálfsögð réttarbót handa sveitarfélögum og er þeirra öskum mætt. Er verið að losa þau við útgjöld, sem þau gátu ekki nema að mjög litlu leyti haft nokkur áhrif á. Þessu hefur verið fagnað af þeirra hálfu. Ég hef ekki orðið var annars en hér væri stigið stórt skref fram á við. Ég skal í stuttu máli lýsa afstöðu minni til hinna helztu breytinga, sem eru í frv. þessum, og þeirra breytinga, sem nú liggja fyrir á þeim, og þá einkum til þeirra breytinga, sem frv. um tekjustofna sveitarfélaga, sem hér er til umr., felur í sér, þótt hitt fléttist þar inn í meira og minna. Ég vík fyrst að fasteignaskattinum. Ég tel hann í alla staði mjög eðlilegan tekjustofn og þó alveg sérstaklega gagnvart atvinnurekstri öllum. Með þessum skatti næst í ýmsa þá aðila í þjóðfélaginu, sem hafa sloppið undravel með öll sín gjöld til samfélagslegra þarfa. Það hlýtur að teljast í hvívetna réttlátt, að þeir, sem byggja glæsileg stórhýsi yfir starfsemi sína, greiði sín gjöld af þeim. Hér gildir það sama hvað snertir einstaklinga og stofnanir, svo sem banka. Ég fagna því raunar alveg sérstaklega, að þessi risaveldi fjármálalífsins skila þannig einhverju af tekjum sínum til þess að standa undir nauðsynlegum umbótum í sveitarfélögunum, ef verða mætti til þess einnig, að hin gífurlega útþensla þeirra færi ögn hægar á eftir, útþensla, sem ég dreg enga dul á, að ég hef talið óeðlilega. Það er líka rétt, að það komi skýrt fram, að sveitarfélögin hafa árum saman gert kröfu til þess, að fasteignaskatturinn yrði gerður að öflugum tekjustofni. Nú er það gert og fer vart á milli mála, að hér er gengið til móts við sveitarfélögin á eðlilegan og æskilegan hátt. Það bezta við fasteignaskattinn er þó það, eins og ég hef áður tekið fram, ef hann mætti verða til þess, að einhverjir greiddu nú sín gjöld, sem hafa að því er virðist með góðri samvizku lagt gjaldabyrðar sínar á annarra bök, en slíkt hefur lengi verið til mikilla lista talið í okkar þjóðfélagi og margir unnið þar frækileg afrek. Ef þeim afrekum mætti eitthvað fækka, væri vissulega til nokkurs unnið. Varðandi aðstöðugjöldin vildi ég aðeins segja það, að ég fagna því, að nú skuli hafa verið fest ákvæði um þau í stað bráðabirgðaákvæðis áður. Hér hefur oft verið um að ræða nær eina möguleika sveitarfélags til að innheimta eitthvað af fyrirtækjum sínum, sem hafa á pappírnum a.m.k. verið með tap oft velflest. Það er svo rétt, að aðstöðugjöldin hafa verið óvinsæll gjaldstofn og um margt þótt miður réttlát. Um réttlæti þessa gjaldstofns vil ég segja svipað og um útsvör og tekjuskatt hins venjulega launamanns. Hversu oft skyldi hann ekki greiða af engu, þegar betur er að gáð? En hér virðast ærið oft gilda allt aðrar hugmyndir: Launamaðurinn eyðir um efni fram, fyrirtækin búa við erfiða rekstrarafkomu. Annað er sem sagt talið eigin sök, hitt eitthvað viðlíka náttúruhamförum eða einhverju ámóta óviðráðanlegu. Þótt ýmislegt megi að aðstöðugjaldinu finna, er hitt þó alveg ljóst, að verði það afnumið, hlýtur að verða að finna annan gjaldstofn, sem gefi sveitarfélögunum álíka tekjur og aðstöðugjöldin hafa gert. Það hefur komið glögglega í ljós, að fasteignaskatturinn leysir hér ekki allan vanda. Í mörgum tilfellum má eflaust láta hana koma í stað aðstöðugjalda, en varðandi þau fyrirtæki oft með mikla veltu, sem ekki eigi þó neina skráða fasteign, kemur skatturinn ekki að notum. Þar þarf að finna annað form álagningar, ef sleppa á aðstöðugjöldum. Svo sannarlega er hér um fyrirtæki að ræða, sem mörg hver hafa vel á því tök að greiða sitt til sveitarfélaganna. Ég skal að vísu fúslega játa það, að ég er ekki fullkomlega ásáttur við það ákvæði að setja aðstöðugjöld í prósentutölu af álagningu síðasta árs, og hefði talið hitt réttara og réttlátara að miða við prósentu af leyfðum gjaldstiga. En það er aðeins mín skoðun almennt. Ég vil tryggja það, að sveitarfélögin verði í engu sköðuð með niðurfellingu aðstöðugjaldsins, og ég get ekki stutt þá niðurfellingu nema þá fulltryggt sé, að þar komi annar gjaldstofn í staðinn, hvað sem hann svo annars héti. Hvernig eru svo horfur á, að þessi skattalög komi í heild út fyrir almenning í landinu? Hverjar munu staðreyndirnar verða á skattseðlum fólksins í sumar? Þannig er spurt. Það má satt vera, sem margir hafa sagt, að þegar skipt verði svo algerlega um, eins og gert er varðandi mikilvæg atriði skattamálanna, þá sé erfitt fyrir hvern einstakan að gera sér raunsæja mynd af því, sem hann snertir persónulega, einkanlega hvað tekjuskatt til ríkisins snertir. En heildarmyndin af skattkerfinu á þó að liggja nokkuð ljós fyrir. Nú hefur mér aldrei til hugar komið, að á tímum mikilla umbóta og framkvæmda í þjóðfélaginu, eins og nú á sér stað, væri annað mögulegt en skattheimtan þróaðist til samræmis við auknar tekjur manna í þjóðfélaginu, enda sé ég engin rök mæla því í gegn, ekki sízt þegar í ljós kemur stórfelld hækkun á tekjum fólks s.l. ár. Hitt skiptir aftur meginmáli, hvernig skattbyrðinni er dreift, hvort þar er stefnt að jöfnuði eða ekki. Mikilvægasta sönnun þess, að svo er um þessi skattalög, er einmitt niðurfelling nefskattanna, sem hafa lagzt á þá, sem engar tekjur hafa sannanlega haft. Þó að ekki væri annað en þetta atriði, þá væri hér um stórt skref fram á við að ræða. Það er einnig og ekki síður stórt atriði, hvort stefnt er að einföldun kerfisins, hvort það verður skiljanlegra eftir en áður og fólk geti sjálft áttað sig vel á, hver gjöld þessi muni verða. Með tilkomu þessara laga, laga um tekjustofna sveitarfélaga, er tvímælalaust stefnt í rétta átt hvað þetta áhrærir. Ákveðin prósenta af brúttótekjum og ákveðinn frádráttur af álögðu útsvari hljóta að einfalda alla útreikninga fólks, svo að það getur nú í dag séð nákvæmlega eða nokkurn veginn, hverjar útsvarsbyrðar þess verða. Hið sama má einnig segja um fasteignaskattinn. Þetta er hiklaust framför frá því, sem verið hefur. Þessi skipan hlýtur einnig að auðvelda það, að hér verði tekin upp staðgreiðsla skatta, sem hlýtur að vera framtíðarstefna í þessum málum. Það er full ástæða til þess að meta einnig það atriði, er snertir einstæða foreldra með börn á framfæri og kemur inn í bæði frv., sjálfsögð réttarbót til þessa fólks, sem ekki hefur verið nægilegt tillit tekið til áður. Annars hefur hv. frsm. meiri hl. heilbr.- og félmn. rakið svo nákvæmlega áhrif þessara laga beggja á skattbyrðina í heild, að þess gerist ekki þörf að gera það betur hér. Það er óhætt að fullyrða það alveg sérstaklega, að skattbyrði alls láglaunafólks verður með skattalögum þessum létt allverulega. Sé tekið tillit til þess, hver skattbyrðin hefði orðið samkv. gamla kerfinu og með nefskattana álagða í sama formi og þá var, þá er hér um greinilegan mismun að ræða hjá öllum þeim, sem hafa lágar tekjur og raunar æðilangt upp eftir tekjustiganum. Þær breytingar, sem nú er lagt til að verði gerðar á upphaflegu frv., stefna allar í þá átt að létta skattbyrði á meðaltekjum og eru því til mikilla og sjálfsagðra bóta. Það er eitt, sem hefur vakið öðru fremur athygli mína í öllum umr. að undanförnu um skattamálin hjá stjórnarandstöðunni. Og það er þögnin um breytingar þær á skattalögunum, sem samþykktar voru á s.l. vori gegn atkv. núv. stjórnarflokka. Af öllu þeirra tali nú hefði mátt ætla, að þar hefði verið hressilega til þess séð, að létt væri skattbyrðinni af almenningi. En skyldi nú svo vera? Það skyldi þó aldrei vera svo, að aðalbreytingarnar frá s.l. vori hafi stefnt að því að létta skattbyrðinni af þeim, sem með einhvers konar atvinnurekstur eða fyrirtæki eru, og sem rökrétt afleiðing af því þyngja um leið á launafólki öllu, sem ekki á möguleika á því að svíkja undan skatti. Það væri vissulega gaman að heyra fulltrúa stjórnarandstöðunnar skilgreina þá réttlætisbót, sem þessi skattalög hefðu haft í för með sér fyrir það launafólk, sem nú er svo mjög borið fyrir brjósti. Það þarf engan að undra, þó að þögnin sé alger um þessar breytingar, svo afgerandi sem þær voru í þágu fyrirtækja hvers konar og þá jafnframt gengið freklega á hlut launamanna, sem vitanlega þurftu þá að taka á sig það, sem af hinum var létt. Það er óþarft að rekja lög þessi nákvæmlega. En þegar það liggur ljóst fyrir, að fyrirtæki með margmilljónagróða hefðu getað orðið nær skattlaus, ef allar heimildir laganna hefðu verið notaðar til fulls af þeim, þá sannar það betur en allt annað, hvert raunverulegt inntak þessara laga var, og þögnin um þessi lög skilst einkar vel í því ljósi einnig. Því er mjög haldið að fólki, að skattbyrðin aukist gífurlega. Að vísu hafa nú tölur allar hjá stjórnarandstöðunni orðið heldur hógværari í seinni tíð. Það er dálítið broslegt að heyra menn koma eftir 12–15 ára setu í ráðherrastólum með meirihlutavald á Alþ. og tala eins og aldrei hefði það viðgengizt undir þeirra stjórn. að skattbyrði ykist. Það er bezt að láta almenning dæma, en það er rétt að minna á það, að alla stjórnartíð þeirra voru álögur að þyngjast jafnt og þétt, og var þó ekki um að ræða jafnstórfelldar breytingar á einu ári og nú hafa farið fram á tryggingalöggjöfinni, sem enginn mælir gegn, en allir vita, að til þarf stóraukið fé. Það er svo aldrei nema gott, að nú uppgötvuðu menn einhver ný sannindi, þegar þeir geta horft á málið úr nokkurri fjarlægð, uppgötvuðu það t.d., að ýmislegt og það jafnvel undramargt hefði mátt betur fara og það þrátt fyrir alræði í öllum málum um 12 ára skeið. Þessu ber vitaskuld að fagna, og mega núverandi stjórnarflokkar vel una við þá hörðu sjálfsgagnrýni, sem stjórnarandstaðan stundar hér í tillöguflutningi sinum og umr. öllum, ekki sízt um skattamálin. Þegar verið er að umskapa svo viðkvæm lög sem hér er um að ræða, hlýtur margt að orka tvímælis. Og hver breyting hlýtur að hafa í för með sér einhver vandamál. Hitt tel ég mest um vert, að hér er verið að framkvæma tvö mikil réttlætismál. Annars vegar tilfærslur til aldraðra og öryrkja frá þeim, sem betur mega. Hins vegar niðurfellingu nefskattanna, sem menn hafa borið jafnt án minnsta tillits til gjaldþols. Sérstaklega er hér létt af námsfólki öllu, eða aðstandendum þeirra réttara sagt, svo og af öðru tekjulitlu eða tekjulausu fólki. Þriðja atriðið mætti hér vissulega einnig nefna, en það er sú mikla réttarbót, sem einstæð foreldri hljóta í þessum skattalögum. Ég er sannfærður um það, að allt eru þetta of stórvægilegir hlutir til þess að ekki megi við einhverja annmarka búa í bili. Það er svo öllu mikilvægara, að heildarendurskoðun skattamálanna heldur áfram. Hið staðnaða kerfi þarf fleiri breytinga við og þá verður í þeirri endurskoðun reynt að sníða af þá annmarka, sem kunna að koma í ljós við framkvæmd laga þessara og vissulega hljóta að koma fram við svo miklar breytingar, svo stórfelld umskipti. Að því vinnur núv. ríkisstj. áfram. Og því skal fyllilega treyst, að þar verði að unnið af fullum krafti, þar til við getum í sem allra flestu búið við réttlátt fyrirkomulag þessara mála. Hverjum dettur yfirleitt í hug að bera sér orðið réttlæti í munn, þegar hugsað er um skattamálastefnu 12 ára viðreisnar, þeirra manna, sem nú berja sér á brjóst og þykjast ætíð hafa haft umhyggjuna fyrir launþeganum að leiðarljósi? Vissulega geta menn notað annarlegar aðferðir til sjálfsgagnrýni, og skal það út af fyrir sig ekki lastað. Á hinu furðar mig, að stjórnarherrar s.l. 12 ára skuli treysta sér til að koma hér fram í gervi saklauss reifastranga, sem sé nú fyrst að upplifa vonzku veraldar. Núv. ríkisstj. hefur sett sér stór verkefni, torveld verkefni. Þar ríkja, sem betur fer, skiptar skoðanir um ýmislegt. Ég segi, sem betur fer, því að þau skoðanaskipti hljóta að vera heilbrigður aflvaki góðra athafna. Þetta virðist fyrrv. stjórnarsinnum einkennilegt, svo samstiga sem þeir voru í hverjum óþurftarverkum sem þarfri athöfn. Svo er þó að sjá á úrbótatillögum þeirra á þessu þingi um fjölmörg mál, að oft hafi samkomulagið verið á kostnað góðra málefna. Við skulum vona, að slík örlög bíði ekki núv. ríkisstj. og hún góðu heilli haldi áfram sem hingað til framkvæmd stefnumála sinna, m.a. í skattamálum. og þá mun vel fara.



Herra forseti. Það er von, þegar rætt er um frv. um tekjustofna sveitarfélaga, að rætt sé um stefnu í skattamálum í heild, sérstaklega þegar á sama tíma er verið að ræða í Nd. frv. til l. um breyt. á tekju- og eignarskatti. Ég býst við því, að við játum öll meira og minna, að skattbyrðin í þjóðfélaginu verði að miðast við gjaldþol skattþegnanna. Fyrir hitt er svo ekki loku skotið, að mismunandi mat gildi hjá hverjum og einum, jafnvel eftir stjórnmálaskoðunum, hvert gjaldþol borgaranna sé. E.t.v. er þetta mismunandi mat byggt á þeim mismunandi stefnum, sem ríkja í stjórnmálunum. Annars vegar er sú stefna, sem leggur áherzlu á það, að borgararnir sjálfir hafi sem mest umráð yfir aflatekjum sínum og vald til þess að ráðstafa þeim. eftir því sem þeir telja skynsamlegt á hverjum tíma, og svo hin stefnan, sem kveður svo á, að hið opinbera, stjórnvöld eigi að hafa vit fyrir borgurunum og samkv. því sé ekkert við því að segja, þótt langt sé seilzt ofan í vasa borgaranna í skattheimtu, sem notuð sé siðan til þess að efla opinbera sjóði og úthluta úr þeim. eftir því sem ákveðið er. Hér er óneitanlega um það að ræða, hvort réttlætanlegar séu, að svo miklu marki sem svo kallaðir vinstri flokkar og núv. stjórnarflokkar vilja, millifærslur milli borgaranna með viðkomu í opinberum sjóðum. Þessar millifærslur eru að vissu marki nauðsynlegar og við sjálfstæðismenn erum fylgjandi þeim. eins og t.d. þegar þær eru fólgnar í eflingu tryggingakerfisins, en við viljum leitast við að koma í veg fyrir það, að þær millifærslur séu í því fólgnar, að tekið sé úr einum vasa og látið í hinn, jafnvel sama skattborgara, því að við slíka aðferð rýrnar fjármagnið þegar, vegna kostnaðar við skattheimtuna og innheimtuna, skriffinnsku og loks kostnað við úthlutun að nýju. Það er veikleiki stjórnmálamanna að þykjast gera allt fyrir alla, án þess að gera því skil, að reikninga þessa borga engir aðrir en allur almenningur í landinu. Þess vegna á meginmarkmiðið og meginviðmiðunin við endurskoðun skattalaganna auðvitað að vera sú, að hver og einn ráði sem mest sínu eigin aflafé. En þótt mat okkar á því, hvert gjaldþol borgaranna sé á hverjum tíma, sé e.t.v. að nokkru byggt á þessum skoðanaágreiningi í stjórnmálum, þá held ég, að við ættum að vera sammála um það, að við verðum þó að gera okkur alla vega í upphafi grein fyrir, hvert gjaldþolið er að mati hvers og eins okkar, og ekki fyrr en það er komið fram að ráðstafa tekjunum. En hér er öfugt að farið; fyrst eru útgjöldin ákveðin með samþykkt fjárlaga, sem hafa hækkað meira í einum áfanga en nokkur dæmi eru til um áður, en látið skeika að sköpuðu, hvernig aflað skuli teknanna, og við stöndum í þeim sporum, - eða alla vega standa stjórnarflokkarnir, sem ábyrgð bera á fjárlögunum, í þeim sporum, - að verða hvað sem kostar að afla þeirra tekna, sem fjárlög gera ráð fyrir. Um það hefur verið rætt í umr. um þessi skattafrv., hvort þau hafi í för með sér þyngingu á skattbyrði eða ekki. Það var svo að heyra á frsm. meiri hl. heilbr.- og félmn., að hér væri ekki um neina þyngingu á skattbyrði almennings í landinu að ræða. Hann vitnaði þar til Efnahagsstofnunarinnar. Forsenda þeirrar skýrslu er sú, að gert er ráð fyrir því, að beitt verði skattvísitölu 6.5%, og það er á þeim forsendum, sem Efnahagsstofnunin dregur þessa ályktun. Ég kem síðar að því, að hér er gefin forsenda af hálfu stjórnvalda, sem biðja um þennan útreikning, Efnahagsstofnuninni til handa, sem henni er nauðbeygður einn kostur að fylgja. Það er rétt út af fyrir sig, svo langt sem það nær, að sé miðað við þá forsendu, er hægt að fá út, að krónutala skattlagningar eftir gamla kerfinu og hinu nýja yrði álíka há, en þetta er alröng forsenda. Við skulum samt sem áður ganga út frá því í bili, að hún sé rétt, og þá vil ég á þeim grundvelli draga mjög í efa, að skattbyrðin aukist ekki. Ég bendi á það, að sá munur er á gamla kerfinu og hinu nýja, að samkv. gamla kerfinu eru fleiri skattgjöld frádráttarbær. Til þessa er ekki tekið tillit, þegar sú ályktun er dregin, að skattbyrðin sé álíka. Í öðru lagi eru fleiri gjöld samkv. gamla kerfinu bundin í vísitölunni, þannig að hækkun þeirra kemur fram í hækkuðu kaupi, og auðvitað er það út af fyrir sig ekki aukning á skattbyrði, ef laun hækka svo að samsvarar hækkun skatta. Þegar hvor tveggja þessi atriði eru tekin til greina, aukin og meiri frádráttarhæfni gjalda samkv. gamla kerfinu og frádráttarhæfni nefskatta og ýmissa annarra gjalda, svo og það, að þessi gjöld hafa áhrif á vísitöluna og eru uppi borin eða hækkun þeirra er uppi borin með hækkuðu kaupi, þá er vitaskuld ljóst, að skattbyrðin eykst samkv. nýja kerfinu, þótt aðeins sé byggt á skattvísitölunni 6.5. Nú er það auðvitað aðeins tilbúningur stjórnarflokkanna sjálfra að byggja á skattvísitölunni 6.5. Það er enginn, sem segir, að það sé eitthvert náttúrunnar lögmál. Í upphafi viðreisnarstjórnarinnar var það markmið sett, að almennar launatekjur væru ekki skattskyldar við ríkissjóð, og þegar rætt var um almennar launatekjur, þá var miðað við dagkaup í ákveðnum flokki samkv. Dagsbrúnarsamningum ásamt með einni stund í eftirvinnu 6 daga vikunnar. Við þetta var persónufrádráttur hjóna ákvarðaður og í hlutfalli við það aðrir persónufrádrættir. Þetta var fyrst gert álagningarárið 1960 og við þessa persónufrádrætti var svo stuðzt við álagningu 1961, 1962 og 1963 óbreytt að krónutölu. Þá hafði auðvitað þróunin orðið sú, að þeir voru minna virði vegna verðbólgu, þannig að álagningarárið 1964 var persónufrádráttur aukinn ásamt með hækkun á tekjuskattsstigum. Árið 1965 var persónufrádrátturinn enn aukinn í samræmi við almennar launatekjur og breytingar gerðar á tekjuskattsstigum, þannig að 10, 20 og 30% tekjuskattsstigum var breytt í 9, 18 og 27%. Sömuleiðis var nýr persónufrádráttur samþykktur af útsvari. Frá álagningarárinu 1965, sem hefur talizt grunnár bæði í tekjuskattsálagningu og tekjuútsvarsálagningu, hefur verið gengið út frá því, að persónufrádrættir og skattstigar breyttust samkv. skattvísitölu. Skattvísitala hefur verið ákveðin þannig, að hún hefur 1966. 1967 og 1968 verið hærri en vísitala almennra launatekna og framfærsluvísitala. Vegna þeirra áfalla, sem við urðum fyrir á árunum 1967 og 1968 og kom fram í skattlagningu 1969 og 1970, tókst ekki að halda í horfinu við ákvörðun skattvísitölu, samanborið við vísitölu almennra launatekna og framfærsluvísitölu, þannig að þá myndaðist nokkurt bil þar á milli. Við skattlagningu 1971, ákvörðun skattvísitölu í fyrra, var leitazt við að vinna þetta bil upp, eins og fyrrv. fjmrh. hafði lýst yfir að mundi verða gert, þegar batnandi árferði gerði það kleift, og þá var skattvísitalan aukin mun meira en framfærsluvísitalan jókst þá á milli ára, en ekki að fullu eins mikið og vísitala almennra launatekna hafði vaxið. Ef við lítum á, hvernig dæmið stendur núna, þá þyrfti skattvísitalan að vera 24%, ef hún ætti að ná fullkomlega framfærsluvísitölunni, og 33%, ef hún ætti að ná fullkomlega vísitölu almennra launatekna. Ábending 1. minni hl. heilbr.- og félmn. um skattvísitölu 21.5% er við það miðuð fyrst og fremst, að áætlanir Efnahagsstofnunarinnar gerðu ráð fyrir því, að almennar tekjur milli ára hefðu aukizt um það hlutfall, en auk þess er þessi ábending um skattvísitölu og þessi till. um skattvísitölugildi fyrir álagningarárið 1972 við það miðuð, að unnt væri að ná vísitölu almennra launatekna í áföngum nú í ár og á næsta ári, ef svo heldur fram sem horfir, að góðæri haldist í viðskiptakjörum og aflabrögðum. Hér er þess vegna með fullri aðgát og ábyrgðartilfinningu að farið, og það virðist mjög gagnrýnisvert, að núv. stjórnarflokkar, fyrrv. stjórnarandstaða, sem gagnrýndi það mjög, að skattvísitalan fylgdi ekki framfærsluvísitölunni, skyldi ekki huga að því að ná upp að einu eða neinu leyti því, sem skattvísitalan var orðin á eftir hækkun framfærsluvísitölunnar, þrátt fyrir fyrri gagnrýni sína þar að lútandi. Ef við hverfum nú aftur að því, hver skattbyrðin er, miðað við skattvísitölu 21.5%, sem er, eins og ég hef frá skýrt, ekki óeðlileg víðmiðun, þá kemur fram í skýrslu Efnahagsstofnunarinnar, sem dags. er 29. febr., að heildarálagningartölur mundu vera samkv. gamla kerfinu rúmlega 7 milljarðar, en samkv. nýja kerfinu um 7 milljarðar 750 millj. kr. Skattbyrðin samkv. fyrirhuguðum lögum mundi þannig aukast um yfir 750 millj. kr. Hér er þess vegna ekki um það að villast, að um mikla þyngingu skattbyrðarinnar er að ræða. Þegar við erum að tala um samanburð á skattbyrði milli ára, þá er auðvitað sá rétti samanburður að taka skattaálagninguna eins og hún er í raun og veru á árinu 1971 samkv. þeim skattseðlum, sem menn fengu þá, og hins vegar taka skattútreikning samkv. fyrirhuguðum lögum á árinu 1972. Ef hlutfall skattgreiðslna ér meira hið síðara ár miðað við heildartekjur skattþegnsins, þá er um aukningu skattbyrðarinnar að ræða. Það hygg ég, að ætti að vera öllum mönnum ljóst. Nú mundu stjórnarsinnar e.t.v. gagnrýna mig fyrir þetta á þeim grundvelli, að ég tæki ekki tillit til hækkaðra útgjalda, sem skattborgurum kæmi að gagni, og vitaskuld er það rétt, að við getum haft ólíkar skoðanir á því, hvort hækkuð opinber gjöld koma skattþegnunum að gagni og hvort réttlætanlegt sé á hverjum tíma að auka skattbyrðina á þeim grundvelli. Það er út af fyrir sig annað mál, en við verðum að gera okkur sjálfstæða grein fyrir því, hvort skattbyrðin þyngist frá einu ári til annars, og við skulum ekki fela það, og það er alla vega vísbending um það, að núv. stjórnarsinnum sýnist ekki vænlegt að segja, að aukin útgjöld komi fólkinu að auknu gagni, ef þeir vilja ekki kannast við þá augljósu staðreynd, sem fram hefur komið í útreikningi á áhrifum frv., að skattbyrðin fer stórlega vaxandi með tilkomu þeirra. Það er auðvitað mjög mikið álitamál, með hvaða hætti skuli leggja á skatta til hins opinbera. Það er ekki eingöngu e.t.v. tilefni til ágreinings, hve háir skattarnir eigi að vera í heild og samtals, heldur og hvers konar skatta skuli á leggja og í hvaða mynd. Í nál. meiri hl. heilbr.- og félmn. Ed. og 1, minni hl. heilbr.- og félmn. Ed. og 1. minni hl. fjhn. Nd. kemur fram, að það er skoðun okkar sjálfstæðismanna, að það beri fyrst og fremst að leggja skatta á eyðslu fremur en tekjuöflun eða eignamyndun. Við teljum, að það beri að stilla sköttum á tekjuöflun og eignamyndun í hóf til þess að draga ekki úr viðleitni manna til þess að leggja sig fram um að skapa verðmæti fyrir sig og þjóðarbúið í heild. Við teljum það ekki nauðsynlegt, að hærri tekjur einstaklinga eða einstakra hópa þeirra hafi í för með sér lægri tekjur fyrir aðra einstaklinga eða aðra hópa innan sama þjóðfélags. Við álítum þvert á móti, að meira og öflugra framtak einstaklinganna og meiri tekjuöflun, sem fer í kjölfar slíks framtaks, sé til þess fallið að hækka tekjur alls almennings í landinu og bæta lífskjörin og auka kaupmáttinn. Það er af þessum ástæðum, sem við teljum mjög varhugavert að skattleggja tekjuöflun og eignamyndun, svo að ekki sé dregið úr þessum hvata manna til þess að skapa sér og umhverfi sínu meiri og betri lífskjör, og það er á grundvelli þessarar skoðunar okkar, að við teljum að draga beri úr beinum sköttum, bæði tekju- og eignarsköttum, en fremur eigi að leggja á óbeina skatta. Það er svo, að við höfum viljað setja það mark, að ekki beri að leggja á hærri skatta en 50% á síðustu krónuna, sem hver einstaklingur vinnur sér inn. Samkv. framlögðu tekjustofnafrv. og tekju- og eignarskattsfrv. er gert ráð fyrir 55% skattlagningu á einstakling. Samkv. gamla kerfinu var hér um að ræða hæst um 50–51% skattlagningu, þegar frádráttarhæfni útsvara var komin inn í myndina. Við teljum líka ákaflega gagnrýnisvert, að mjög fljótt er komið í þennan hámarksskatt samkv. fyrirhuguðum skattafrv. Þannig eru hjón með tvö börn komin í hámarksskatt þegar eftir 355 þús. kr. tekjur. Ég hygg, að það hafi komið fram í áliti Alþýðusambands Íslands um meðaltekjur í landinu, að þær hafi verið á síðasta ári milli 400 og 600 þús. kr. Það þýðir, að menn eru komnir í hámarkstekjuskatt áður en þeir eru komnir upp í meðaltekjur. Þetta tel ég algjörlega óeðlilegt og bera alls ekki vitni um það, að verið sé að taka sérstakt tillit til þeirra, sem meðaltekjur hafa eða lágar tekjur. Þá má og á það benda, að tekjuskattur á félög er ætlaður 53% og var hæstur 43%, ef frádráttarhæfni útsvara kemur inn í myndina, auk þess sem fyrningarreglur voru félögunum hagstæðari samkv. fyrri lögunum. Samkv. þessu teljum við afar varasamt og vafasamt að ætla svona mikla skattlagningu á tekjur manna og félaga. Þá er það og gagnrýnisvert, að eignarskattar hækka. Eignarútsvör falla að vísu niður, en hækkun fasteignaskatta gerir meira en að vega þar upp á móti, og samkv. brtt. meiri hl. n. er enn gert ráð fyrir því, að, eignarskattarnir hækki. Samkv. frv. áttu þeir að breytast þannig, að í stað 3 millj. kr. skattfrjálsrar eignar er aðeins 1 millj. kr. skattfrjáls eign, í stað þess að af næstu 3 millj. kr. eign átti að greiða 0.3% á nú af næstu 1 millj. kr. eign að greiða 0.4% samkv. frv., 0.6% samkv. breytingunni og í stað þess að eftir 6 millj. kr. eign átti að greiða 0.6% á nú eftir 2 millj. kr. eign að greiða 1%. Hér er um mikla hækkun að ræða, sem til þess er fallin að draga úr sparnaðarviðleitni manna. Ég minni á það, að það er ekki nema hófleg íbúð, sem er að fasteignamati húss og lóðar 2 millj. kr., og það er ekki óeðlilegt að ætla miðaldra fólki að eiga þetta skuldlítið ásamt e.t.v. einhverjum öðrum eignum, en þá er þetta ráðdeildarfólk um leið komið í eignarskatt. Og hann er tilfinnanlegur, þegar fasteignaskattarnir koma með í reikninginn, en samkv. frv. er ætlazt til þess, að þeir þrefaldist í krónutölu hér í Reykjavík, ferfaldist í krónutölu úti álandi, en með álagsheimildum er hér um að ræða 4.-földun í Reykjavík og úti á landi sexföldun. Ef hér kemur fram hækkun á fasteignamatsstofni um 10–20%, þá er hér um verulega aukningu á skattbyrði að ræða, sem verkar á móti því stefnumiði, sem flestir forsvarsmenn pólitískra flokka á Alþ., nema e.t.v. Alþb., hafa haldið fram, að stuðla beri að því, að hér á Íslandi, búi menn í eigin íbúðum ekki sízt. En þegar á þetta er bent og á það lögð áherzla, að fremur beri að innheimta gjöld til hins opinbera með óbeinum sköttum en beinum sköttum. þá er að því fundið, að óbeinir skattar komi þyngra niður á tekjulágu fólki og fjölskyldufólki. Ég er þeirrar skoðunar, að unnt sé að koma í veg fyrir það með því að haga svo beinum sköttum. persónufrádrætti og fjölskyldubótum, að þessum fjölskyldum sé bætt slík hækkun óbeinna skatta upp. Ég bendi og á það, að það er almennt álit skattasérfræðinga, að óheinir skattar séu langtum tryggari tekjustofnar en beinir skattar, og það sé betra að hafa eftirlit með, að þeir innheimtist samkv. því, sem löggjöfin og stjórnvöld ætlast til, heldur en þegar um beina skatta er að ræða. Það er að vísu svo, að íhugunarefni gæti verið, í hverju hinir óbeinu skattar ættu að vera fólgnir. Við erum starfandi í EFTA og það samstarf ásamt viðleitni okkar til að tengjast með ákveðnum viðskiptasamningum Efnahagsbandalaginu gerir það að verkum, að ólíklegt er að hækka tollana, og þá sýnist hækkun söluskatts einkum koma til greina. En það kann að vera ákveðnum vandkvæðum bundið og því ástæða til þess að rannsaka, hvort ekki sé rétt að breyta söluskattinum í virðisaukaskatt. Hann er að vísu nokkuð flóknari, en hefur tvo meginkosti. Annars vegar þann, að hann er lagður á samkv. verðmætaaukningu á hverju stigi og hvert stig um sig hefur þess vegna eftirlit með því, að rétt sé fram talið af þeim stigum. sem á undan eru komin. Hinn meginkosturinn er sá, að hann örvar útflutningsframleiðsluna, því að útflutningsfyrirtækin fá hann endurgreiddan við útflutning. Þess vegna er það skoðun okkar að kanna beri eða réttara sagt halda heri áfram könnun þeirri, sem fyrrv. fjmrh. hafði látið gera að þessu leyti með það fyrir augum, að unnt verði að koma á slíkum skatti. Ég hef nefnt þessa möguleika um óbeina skatta, vegna þess að við viljum vera ábyrgir um það, að sanngjörn skattheimta fáist til hins opinbera, hvort heldur er til ríkis eða sveitarfélaga. Hins vegar vil ég láta það koma skýrt fram. að við teljum okkur ekki bera ábyrgð á þeirri eyðslustefnu, sem núv. ríkisstj. hefur innleitt. Og við teljum það fara í öfuga átt við rétta og heilbrigða þróun, að hlutfall beinna skatta í tekjuöflun hins opinbera fer vaxandi með fyrirhuguðum tekjustofnafrv. og núgildandi fjárlögum fra því, sem verið hefur. Ef við lítum á þróun þessara mála undanfarið, þá vil ég geta þess, að hlutfall beinna skatta fór hækkandi fram til 1968 nokkuð, en hefur frá þeim tíma haldizt óbreytt. í grófum dráttum hef ég fengið upplýsingar um, að þróunin sé þessi: 1966 voru beinir skattar 18.8%, en óbeinir 80%, 1969 eru beinir skattar 19.3%, óbeinir 80.7%, 1970 eru beinir skattar 18.5% óbeinir 81.5%, 1971 eru beinir skattar 19.2% og óbeinir 80.8%, en 1972 eru líkur til, að beinir skattar verði 25.7%, en óbeinir 74.3%. Hér er um ríkissjóð að ræða, en sé litið á útsvör, aðstöðugjöld og fasteignaskatta sem hluta beinna skatta í tekjuöflun hins opinbera, verður myndin þessi, að 1968 voru beinir skattar 37.5%, óbeinir 62.5%, 1969 voru beinir skattar 37%, óbeinir 63%, 1970 voru beinir skattar 35.5%, en óbeinir 64.5%. Útlit er fyrir, að 1972 verði beinir skattar 40%, en óbeinir 60%. Það skal tekið fram, að aðallega eru sambærilegar tölur frá 1968, en þá urðu breytingar á ríkisreikningunum. af því að tekið var tillit til almannatrygginga. Það skal tekið fram, að tölur frá 1969, (970 og 1971 eru teknar úr fjárlögum og notaðar eru áætlaðar tölur um tekjur sveitarfélaganna. Það skal og tekið fram, að það er vafamál, hvort telja eigi aðstöðugjöld til beinna skatta eða óbeinna, af því að þau eru að mörgu leyti lík söluskatti og að því leyti til lík óbeinum sköttum, en lík beinum sköttum í því, að ekki er heimilt að taka þau inn í verðlagið. Ef við hverfum nú í bili frá skattheimtunni sem slíkri, þá vildi ég leggja áherzlu á það nú, þegar tekjustofnafrv. er til 2. umr., sem ég reyndar kom að við I. umr. þessa máls, að grundvöllur þess, að unnt sé að ræða um tekjustofna sveitarfélaga, er, hvaða verkefni þeim skuli falin. Það hefur lengi verið kappsmál Sambands ísl. sveitarfélaga að fá fram endurskoðun á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga með það fyrir augum, að verksvið sveitarfélaga væri aukið. Þessi endurskoðun hefur ekki orðið sá undanfari þessa tekjustofnafrv. sem nauðsynlegt hefði verið. Þvert á móti má segja, að að svo miklu leyti sem þetta tekjustofnafrv. tekur til verkefna sveitarfélaga, sé það fremur til þess fallið að minnka þau en auka við. Það er þó mjög mikið nauðsynjamál að auka við verkefni sveitarfélaga. Ef við viljum í raun og veru færa fleiri verkefni út til fólksins sjálfs og til staðarvalda, ef við viljum í raun og veru draga úr miðstjórnarvaldi og efla svo kallað jafnvægi í byggð landsins, þá liggur beinast við að auka við verkefni sveitarfélaga. Þetta hefur núverandi ríkisstj. látið sér í léttu rúmi liggja og vanrækt með öllu. Í þessu sambandi er áberandi, eins og hv. frsm. 1. minni hl. heilbr.- og félmn. gat um í ræðu sinni hér áðan, sá skortur á samvinnu við Samband ísl. sveitarfélaga, sem fram kemur í undirbúningi þessa tekjustofnafrv. Ég skal ekki endurtaka það, sem hv. frsm. sagði um það, en vil þó benda á, að í nefndarstörfum, eftir að þetta frv. kom til athugunar n., þá hefur aðild Sambands ísl. sveitarfélaga að frv. og skoðun þess ekki verið önnur en sú, að formaður og framkvæmdastjóri samtakanna munu hafa setið á einum fundi nefndar morgunstund. Ef verklag fyrri stjórnar hefði verið við haft, þá hefðu fulltrúi ríkisvaldsins annars vegar og fulltrúi samtaka sveitarfélaga hins vegar mælzt sem jafnréttháir aðilar og samið sín á milli frv. sem þetta, eftir að hafa haft samráð hvor við sinn umbjóðanda og eftir að vera ábyrgir hvor gagnvart sínum umbjóðanda fyrir og eftir slíkan samning. Þetta var háttur fyrrv. stjórnar í þessum efnum, að því er tekur til samvinnu við Samband ísl. sveitarfélaga, en núverandi stjórn með hæstv. félmrh. í broddi fylkingar hefur að þessu leyti, algjörlega gengið fram hjá samtökum sveitarfélaganna í landinu þrátt fyrir loforð í stjórnarsáttmála um að efla þá samvinnu. Hér er eitt dæmi um það miðstjórnarvald og ég vil næstum því segja það einræðisvald, sem ríkisstj. reynir að efla með sér. Ég vil ekki draga undan, að ég tel það horfa til bóta í frv. til l. um tekjustofna sveitarfélaga, sem hér er til umr., eins og ég raunar gat um við 1. umr. málsins, að í einstaka atriðum eru gerð hreinni skipti að því er sameiginleg útgjöld sveitarfélaga og ríkisins snertir, og á ég þá við, að hlutdeild sveitarfélaga í kostnaði af löggæzlu og í almannatryggingagjöldum er afnumin, þótt nokkur eftirsjá sé í þeim tengslum, sem t.d. þetta kostnaðarhlutfall sveitarfélaga veitti að því er snertir löggæzluna, þótt sveitarfélögum væri ekki veitt bein aðild að stjórn hennar. Hins vegar hefur aðeins hálft skrefið verið stigið að því er snertir hlutdeild sveitarfélaga í sjúkratryggingunum, og er þar þess vegna sama óljósa verkaskipting eða kostnaðarskipting og áður var. Um leið og bent er á þessi skref til bóta, sem frv. um tekjustofna sveitarfélaga hefur í för með sér, og að því leyti má segja, að frv. leiði til einföldunar, þá er það víðs fjarri, að frv. leiði til einföldunar skattkerfisins að öðru leyti. Þegar þetta frv. er skoðað ásamt með frv. því, er Nd. hefur nú til meðferðar um breytingu á tekju- og eignarskatti, þá kemur fram, að samkv. þessu frv. um tekjustofna sveitarfélaga á að leggja útsvör á samkv. brúttótekjum, en samkv. frv. til breytinga á tekjuskatti á að leggja tekjuskatt á samkv. nettótekjum. Samkv. tekjustofnafrv. á persónufrádráttur að dragast frá eftir álagningu, samkv. tekjuskattsfrv. á persónufrádráttur að dragast frá fyrir álagningu. Hér er bersýnilega um slíkan rugling að ræða, að fjarri er því að leiði til einföldunar skattkerfisins, heldur er allt, að því er virðist, gert til þess að rugla skattþegninn, skattborgarann, sem þó er nauðsynlegt að geti gert sér grein fyrir í hverju tilfelli, hvað af honum verður innheimt af hálfu hins opinbera. Og þá er ég kominn að því, hvernig þetta frv. til laga um tekjustofna sveitarfélaga sér nú fyrir tekjuþörf þeirra. Ég hef hér fyrir framan mig yfirlit yfir breytingar á tekjum sveitarfélaga vegna endurskoðunar laga um tekjustofna sveitarfélaga, sem hagrannsóknadeild hinnar nýju Framkvæmdastofnunar ríkisins hefur útbúið, og kemur fram í því yfirliti, að sveitarfélögin eru, miðað við þetta breytta frv., ef brtt. meiri hl. heilbr.- og félmn. eru teknar með í reikninginn, en án heimildarákvæða frv., 933 milljónum kr. verr stödd heldur en samkv. gamla kerfinu. Til viðbótar þarf svo að taka tillit til, að ef notað er ákvæði í 27. gr. um það, að sveitarfélög hafi heimild til þess að undanþiggja ellilífeyrisþega og örorkulífeyrisþega útsvari, þá þarf að koma til tekjulækkun, sem nemur 175 millj. kr. Þá eru sveitarfélögin samkv. þessu 1108 millj. kr. verr stödd samkv. fyrirliggjandi frv., en samkv. gamla kerfinu. Útgjaldalækkun þeirra vegna þeirra ástæðna, sem ég gat um áðan, nemur í heild 850 millj. kr., þ.e. sveitarfélögin eru í heild um 260 millj. kr. verr stödd miðað við gamla kerfið. Nú hef ég í þessu miðað við, að nýja kerfið væri nýtt til fullnustu, þ.e. 10% útsvör í öllum sveitarfélögum landsins, en það er kunnugra en frá þurfi að segja, að sveitarfélögin veita mismunandi þjónustu og hafa beitt álagningarstigum mjög mismunandi samkv. gamla kerfínu. Þannig er áætlað, að í heild hafi sveitarfélögin veitt 5.3% afslátt frá útsvarsstiga samkv. gamla kerfinu á síðastliðnu ári, og þetta getur verið mismunur frá því að vera með 12% álag á útsvarsstiga og til þess að vera með 60–70% afslátt frá útsvarsstiga. Ef við tökum þetta frávik til greina, 5.3% afslátt til jafnaðar samkv. gamla kerfinu, þá nemur það hvorki meira né minna en 160 millj. kr., þannig að í heild sinni má segja, að sveitarfélögin séu 420 millj. kr. verr stödd en samkv. gamla kerfinu. Og ef við svo tökum svigrúmið, sem sveitarfélögin hafa, þá geta þau e.t.v. unnið þessar 450 millj. upp með því að hækka tekjuútsvör einstaklinga úr 10% í 11%, en þó ekki nema náðarsamlegt leyfi ráðh. fáist, og með því unnið upp 310 eða 315 millj. kr., og hv. frsm. heilbr.- og félmn. benti á hækkun fasteignaskattsins um allt að 50%, 40–50%, og það gæti gefið 180–225 millj. kr. Með þessu skrimta sveitarfélögin aðeins í heild sinni. En með því að sum sveitarfélög, eins og ég sagði áðan, geta komizt af án þess að nýta allar heimildir, þá er fjárþörf hinna enn meiri en þessar tölur gefa til kynna. Og fyrir þeirri fjárþörf er með engu móti séð. Í þessu sambandi vil ég aðeins geta þess, að sé Reykjavík tekin, þá gefa 11%, allar álagsheimildir, og 50% álag á fasteignaskatta þá útkomu, að okkur skortir 303 millj. kr. til að vera jafnsettir tekna megin, en útgjaldalækkunin er 375 millj. kr. Þegar þetta allt saman er haft í huga og það til viðbótar, að samkv. núgildandi kerfi hafa sveitarfélögin aðeins nýtt um 60% af aðstöðugjöldunum og hafa þar 400 millj. kr. upp á að hlaupa, þegar þess er sömuleiðis gætt, að sveitarfélögum er samkv. núgildandi kerfi heimilað að leggja 20% álag á útsvarsstiga og hann nemur yfir 600 millj., þá sést á því, að svigrúm sveitarfélaganna er að engu gert. Sum sveitarfélögin skortir blátt áfram á með fullnýttum öllum álagningarheimildum að geta séð fyrir nauðsynlegum útgjöldum. finnur sveitarfélög og fjöldinn er rétt þarna á mörkunum, og auk þess eru þau svipt öllum viðbótartekjuöflunarmöguleikum, sem þau hafa samkv. núgildandi lögum, þannig að það er útilokað fyrir þau að brydda upp á nýjum viðfangsefnum, leysa ný verkefni, sem sífellt koma fram í framfaraþjóðfélagi, eins og við viljum byggja, Íslendingar. Ég vil leggja áherzlu á það, að með þessum hætti, með því að skerða tekjustofna sveitarfélaga og álagningarheimildir svo mjög sem raun ber vitni um og ég hef nú sýnt fram á, þá er í raun verið að skerða sjálfsákvörðunarrétt þeirra og sjálfstæði. Ef sveitarfélögum er aðeins skömmtuð ákveðin krónutala, þá geta þau ekki hreyft sig neitt umfram þá fjárveitingu og verða að koma betlandi til ríkissjóðs eða opinberra aðila, ef eitthvert það verkefni er, sem þau telja til þjóðnytja fyrir sig og umhverfi sitt. Með þessum hætti er verið að beina sveitarstjórnarvaldinu í þann farveg, að það sé aðeins embættismenn ríkisins. Og úr því að svona stórt skref er stigið í þessa átt, þá skil ég ekki í raun og veru, hver meiningin er með sjálfstæðum sveitarstjórnarkosningum og sérstökum sveitarstjórnum, af hverju ríkisvaldið tekur þetta ekki allt ísínar hendur og gerir sveitarstjórnarmenn og starfsmenn sveitarfélaga að embættismönnum ríkisins, því að stórt skref í þá átt er verið að stíga með þessum lögum. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að ef sjálfstæði sveitarfélaga á að vera virkt og ef það er tilgangur stjórnvalda að efla jafnvægi í byggð landsins, þá á sveitarstjórn ekki að þurfa að koma knékrjúpandi fyrir stjórnarherrana í Reykjavík við hvert það verkefni, sem hún hefur áhuga á að leysa. Hv. frsm. meiri hl. heilbr.- og félmn. vildi gera lítið úr þessari skerðingu á fjárráðum sveitarfélaga. En þau eru samt geigvænleg, eins og ég hef lýst, og skert fjárráð þýða í reynd skert sjálfstæði. Hann sagði eitthvað á þá leið, að það væri ekkert óeðlilegt, að sveitarfélögin hefðu eðlilegt aðhald. Ég er út af fyrir sig alveg sammála honum um það. Sveitarfélögin hafa aðhald, því að þau eru sjálfstætt stjórnvald, sem ber sjálfstæða ábyrgð gagnvart kjósendum sínum. Ef þær fara ekki hófsamlega með skattlagningarheimildir sínar, þá verða sveitarstjórnirnar að standa reikningsskap gerða sinna fyrir kjósendum fjórða hvert ár. Og það er það aðhald, sem á að vera nægilegt í þessum sökum. Til viðbótar á ekki að þurfa að koma, að ríkisvaldið taki álagningarheimildir af sveitarfélögum. En það er út af fyrir sig ágætt af stjórnarsinnum að tala um aðhald sveitarfélaga í fjármálum. þegar þeir sjálfir hafa gert sig seka um að hækka fjárlög um 50% milli ára. Það skal vera ríkisvaldinu leyfilegt, sem bersýnilega á að segja, að sveitarfélög megi engu hnika til og horfast í augu við vaxandi verðbólgu í landinu, sem m.a. núv. ríkisstj. á sinn þátt í. Það er skoðun okkar sjálfstæðismanna, að það gæti horft til einföldunar á skattheimtukerfi hins opinbera, ef sveitarfélögum væru fengnir í hendur, annaðhvort að öllu leyti eða að miklu leyti, beinir tekjuskattar. Það er alla vega ljóst, að eðlilegt er, að sveitarfélögin hafi algeran forgang í þessum efnum, þar sem beinir tekjuskattar eru langmesti hlutinn af tekjuöflun sveitarfélaga, en hlutfallslega lítill þáttur í tekjuöflun ríkisins. Og alla vega væri það sanngjarnt, að sveitarfélögin fengju þann forgang í tekjusköttunum, að ríkissjóður hefði eingöngu það hlutverk, er lyti að tekjujöfnun milli þjóðfélagsþegnanna. Þá vildi ég aðeins geta um það, að útsvörin eru samkv. lögum ákveðin 10% af tekjum næstliðins almanaksárs. Í upphafi var hér ætlunin, að væri um hrúttótekjur að ræða. Ýmsar undantekningar hafa verið gerðar í meðförum, þannig að hér er um mjög vandmeðfarinn skattstofn að ræða og óljósan, sem ýmsar deilur eiga áreiðanlega eftir að rísa um. Þess vegna væri í sjálfu sér eðlilegra að leggja á sama skattstofn og tekjuskattur til ríkisins er lagður á, nefnilega nettótekjur, og hefur Efnahagsstofnunin veitt mer þær upplýsingar, að 10% útsvör af brúttótekjum jafngildi um það bil 12.7% útsvörum af nettótekjum. En með því, að hér er í raun og veru ljóst, að ekki er séð fyrir tekjuöflun sveitarfélaga, væri eðlilegt, hvor leiðin sem farin væri, að hækka þetta hlutfall, þannig að útsvörin væru e.t.v. 10% af brúttótekjum, en með heimild til 20% álags sveitarfélögum til handa án þess að áskilið væri samþykki ráðh. Auðvitað segi ég þetta með þeim fyrirvara, að tillit yrði tekið til þess í tekjuskatti til ríkisins og hann lækkaður a.m.k. að sama skapi. Þá vek ég athygli á því, að engan veginn er ljóst í 25. gr. og brtt. nr. 10 við þá gr., hvernig háttað skuli vanhaldaálagi sveitarfélaga, en eins og kunnugt er hefur útsvarsheimild hingað til verið bundin við ákveðna upphæð plús 5–10% vegna vanhalda. Spurningin er, hvernig hugsað er fyrir því með þessum lögum. Ég vil svo víkja nokkrum orðum að fasteignaskattinum og leggja áherzlu á það, að ég tel hámark hans vera 1/2% og 1% og raunar má segja, að óeðlilegt sé að hafa þarna mismunandi skattprósentur, því að í fasteignamatinu er búið að taka tillit til arðsemi fasteigna. Látum það vera og sættum okkur við þessar mismunandi skattprósentur í fasteignaskatti, 1/2% og 1%, en þá tel ég samt sem áður vera hér um algert hámark að ræða og útilokað að vísa sveitarfélögum á að nota álagsheimildir nú þegar á fyrsta ári þessarar kerfisbreytingar. Ég gat um það fyrr í minni ræðu, hvílíka margföldun fasteignaskatta hér er um að ræða, bæði í Reykjavík og úti á landi, og að auka við þá margföldun með því að nýta álagsheimildina tel ég vera hreint neyðarúrræði og lýsi ábyrgð á því, ef til kæmi, algerlega á hendur núv. ríkisstj. En í þessu sambandi vaknar sú spurning, hvort rétt sé í 2. brtt. frá meiri hl. heilbr.- og félmn„ að hún eigi við 3. gr. frv.  En það er annað, sem kemur fram í hugann í sambandi við fasteignaskattana, og það er það, sem hæstv. félmrh. sagði hér við I. umr. þessa máls og hv. frsm. meiri hl. n. segir hér áðan, að til mála komi 10–20% hækkun á fasteignamatsstofni, sem geti valdið hækkuðum tekjum sveitarfélaga. Í því sambandi vil ég lýsa eftir, hvað liði þeirri lagagerð, sem nauðsynleg er til þess að binda í kerfi reglulega endurskoðun og endurnýjun fasteignamats þess, sem miðað er við 1. jan. 1970. Mér er kunnugt um það, að nýjar eignir hafa í raun og veru ekki verið metnar samkv. nýja fasteignamatinu eða reglum þeim, sem það byggir á, heldur hefur það byggzt á gamla fasteignamatinu. Og það er undir hælinn lagt, hvort þessar eignir eru komnar inn í hið nýja fasteignamat eða ekki. Meðan tíminn er látinn líða svona, eins og gert hefur verið síðasta ár, og tvö ár eru liðin frá því, sem fasteignamatið virðist miðast við, þá er smátt og smátt verið að gera ónýtt það mikla starf, sem var af hendi leyst með hinu gamla fasteignamati. Ég vildi enn á ný lýsa yfir: Hvað líður ákvörðun og hvað er fyrirhugað um ákvörðun, ef ákvæði til bráðabirgða nr. 4 verður í lög leitt? Herra forseti. Ég hef nú gerzt alllangorður um þetta frv. og skattafrv. í heild. Ég vil aðeins að lokum segja það, að hér er í fyrsta lagi stefnt að því að skerða tekjustofna sveitarfélaga og þar með sjálfsákvörðunarrétt þeirra og sjálfstæði. Það er verið að draga valdið frá staðarvöldum, sveitarstjórnum, til miðstjórnarvalds í Reykjavík. Það er í öðru lagi með þessum skattafrv. verið að auka opinbera skattheimtu og af því, sem ég sagði áðan, ljóst, að það er ríkisvaldið, miðstjórnarvaldið, sem ætlar sér sífellt stærri hlut af því. Það er svo í þriðja lagi verið að auka skattbyrði alls almennings, og sú skattbyrði eykst og þyngist á öllum landsmönnum allt frá því að teljast til lágtekjufólks og þaðan af hærri tekjuflokka. Ég tel því, að mjög mikið óheillaspor sé stigið með samþykkt þeirra frv., sem hér hafa verið sýnd og rædd, óheillaspor, sem núv. ríkisstj. ber ábyrgð á og núv. ríkisstj. verður að standa reikningsskap fyrir gagnvart öllum almenningi í landinu, og ég er í engum vafa um það, að sá reikningur frá almenningi hér á landi mun birtast ríkisstj. innan tíðar.



Herra forseti. É,g tel mér skylt að taka þátt í umr. um tekjustofna sveitarfélaga, sem hér fara fram, ekki aðeins sem enn af meiri hl. heilbr.- og félmn. Ed., heldur miklu fremur sem einn hinna mjög svo gagnrýndu nm., er skipaðir voru 16. ágúst 1971 af hæstv. félmrh. til að endurskoða gildandi löggjöf um tekjustofna sveitarfélaga og semja lagafrv. þar um. Eitt af því, sem þessari nefnd er talið til foráttu, er það, að í henni væri ekki fólk, sem hefði reynslu af sveitarstjórnarmálum, jafnvel hættulegt sveitarfélögum, svonefnt huldufólk, ef marka má ummæli málgagna og formælenda stjórnarandstöðunnar. Og í nál. 1. minni hl. heilbr.- og félmn. er staðhæft, að lítið sem ekkert samráð hafi verið haft við sveitarstjórnasamtökin í landinu og þeim enginn kostur gefinn á að eiga aðild að samningu frv., eins og raunar hefur komið fram í framsöguræðum hér áður. Ég tel nauðsyn á að skýra frá staðreyndum. Í fyrsta lagi átti sæti í þessari nefnd fólk, sem allt er eða hefur verið beinir stjórnendur sveitarfélaga og tekizt á við þau vandamál, sem sveitarstjórnarmenn verða að glíma við, og það hjá ólíkum stærðum og tegundum sveitarfélaga í landinu. Formaður nefndarinnar, Hjálmar Vilhjálmsson ráðuneytisstjóri, gjörþekkir manna bezt vandamál sveitarfélaga, hefur verið viðriðinn allar lagabreytingar á tekjustofnum sveitarfélaga og aðrar breytingar á sveitarstjórnarlögum síðustu áratugi. Ég á sæti í fulltrúaráði sveitarfélaga og hef starfað í nefnd á vegum Sambands ísl. sveitarfélaga, er hafði það verkefni að endurskoða verkefnaskiptingu milli sveitarfélaga og ríkisins og tekjustofnaskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga. Í þessari nefnd áttu sæti auk mín: Bjarni Einarsson bæjarstjóri á Akureyri og Sigfinnur Sigurðsson borgarhagfræðingur í Reykjavík, sem var formaður nefndarinnar. Þessi nefnd skilaði áliti um þessi mál í handriti, sem lagt var fyrir allar sveitarstjórnir í landinu, rætt ítarlega á fulltrúaráðsfundum og síðan gefið út sem handrit um verkefnaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, tillögur og greinargerð. Jóhann Hermannsson á Húsavík er margreyndur í skattamálum, fulltrúi skattstjóra Norðurlands svo og sveitarstjórnarmaður á Húsavík. Ólafur Jónsson í Kópavogi hefur að baki margra ára reynslu sem bæjarstjórnarfulltrúi í Kópavogi og frú Steinunn Finnbogadóttir er borgarstjórnarfulltrúi í Reykjavík. Þetta nægir til að afsanna þær ósmekklegu fullyrðingar, að nm. hafi ekki reynslu eða þekkingu á sveitarstjórnarmálum. Varðandi þá fullyrðingu, að lítið sem ekkert samráð hafi verið haft við sveitarstjórnarsamtökin í landinu, vil ég lýsa því hér yfir, að þessi fullyrðing 1. minni hl. er ósönn, enda órökstudd. Þegar nefndin hóf störf s.l. haust, lá fyrir viljayfirlýsing hæstv. félmrh. um að nefndin hefði samráð við Samband ísl. sveitarfélaga um þessa endurskoðun og gjörð lagafrv. Voru stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga strax kynnt þessi viðhorf og óskað eftir samvinnu í þessu máli. Stjórn sambandsins og fulltrúar hennar mættu á fundum með nefndinni, ekki einum, eins og síðasti ræðumaður vildi halda hér fram aðan, heldur mörgum, og fengu í hendur þau gögn og þær hugmyndir, sem nefndin vann að, til umsagnar og athugunar, enda hafði stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga sérstaka fundi um þetta mál einvörðungu og boðaði þar til fleiri fulltrúa úr fulltrúaráði sveitarfélaga. Og til enn frekari áréttingar vil ég enn fremur geta þess, að fulltrúar Reykjavíkurborgar, borgarritari og skrifstofustjóri Reykjavíkurborgar, sátu fund með nefndinni, þar sem þeir fengu sem trúnaðarmál upplýsingar um væntanlegar breytingar á tekjustofnum sveitarfélaga. Fulltrúaráðsfundur Sambands ísl. sveitarfélaga, 18.–20. jan. s.l., fjallaði ítarlega um frv., enda gert rað fyrir því frá hendi ríkisstj., að tóm gæfist réttum aðilum til að fjalla ítarlega um þessi mál. Hefur meiri hl. félmn. tekið að nokkru tillit til ábendinga, er þar komu fram. í nál. á þskj. 389. En í formála að áliti fulltrúaráðsfundarins segir orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Fulltrúaráð Sambands ísl. sveitarfélaga telur að með frv. því til laga um tekjustofna sveitarfélaga, sem nú liggur fyrir Alþ., séu í höfuðatriðum stigin þýðingarmikil spor í rétta átt. Frv. felur í sér mikilvæga einföldun á samskiptum ríkis og sveitarfélaga. Stefnt virðist að einfaldara og virkara skattkerfi, tekjustofnar sveitarfélaga eru ekki eins háðir hagsveiflum og verið hefur og ríkið tekur að mestu að sér hina félagslegu þætti skattlagningarinnar. Hins vegar er ljóst, að á frv. eru annmarkar, sem þó má telja víst að unnt sé að bæta úr, án þess að það grundvallarkerfi, sem frv. er byggt á, riðlist.“ Og á öðrum stað í áliti fulltrúaráðsins segir orðrétt: „Fulltrúaráð Sambands ísl. sveitarfélaga telur, að frv. um tekjustofna sveitarfélaga sé þýðingarmikill áfangi í heildarendurskoðun skattkerfisins og í endurskoðun verkefnaskiptingar ríkis og sveitarfélaga. Fulltrúaráðið leggur á það áherzlu, að hér sé um áfanga að ræða og að áfram verði að halda þessari endurskoðun.“ Benti fulltrúaráðið á m.a., að fyrirliggjandi skattafrv. eru spor í þá átt að taka upp staðgreiðslukerfi skatta, sem landsþing Sambands ísl. sveitarfélaga hefur lýst stuðningi við. Af framansögðu má öllum ljóst vera, að þær fullyrðingar stjórnarandstöðunnar hér á Alþ. og í málgögnum þeirra um undirbúning, að um ekkert samstarf eða samstöðu sveitarfélaga í landinu sé að ræða, hafa alls ekki við rök að styðjast. Ég vil vekja athygli á tveimur atriðum sérstaklega, sem hafa verið sameiginlegt vandamál sveitarfélaga í landinu, sem þau hafa litlu um ráðið. Annars vegar framlög sveitarfélaga til almannatrygginga og sjúkrasamlaga, sem hafa verið 20–30% af heildarútgjöldum þeirra. Sveitarfélögin hafa aldrei átt aðild að stjórn almannatryggingakerfisins, þrátt fyrir margítrekaðar óskir þar um í áraraðir. Útgjöld þeirra hafa því verið ákveðin án samráðs við þau. Ljóst er, að með hinni stórkostlegu hækkun tryggingabóta á s.l. ári yrðu útgjöld sveitarfélaga til tryggingakerfisins stórhækkuð, sem þýddi nýja hækkaða tekjustofna eða stórhækkuð útsvör. Það hefur ávallt verið krafa sveitarstjórnarmanna, að ríkið sæi algerlega um fjármögnun tryggingakerfisins, þ.e. tryggingakerfis almannatrygginga, og ég vil undirstrika það hér og taka undir það, sem kom fram hjá síðasta ræðumanni, að þetta atriði eitt hefur einmitt á undanförnum árum orðið til þess að draga úr sjálfstæði sveitarfélaganna til ýmiss konar framfara eða verkefna, sem þau gjarnan hefðu viljað vinna að, en hafa ekki getað komið áleiðis vegna þeirrar óvissu í sambandi við þessi útgjöld, sem hafa numið svo miklu af útgjöldum sveitarfélaganna. Annað atriði, sem ég vil minnast hér á, er löggæzlumálin. Það hefur verið baráttumál sveitarfélaganna í áraraðir að fá af þeim létt þeim álögum, sem af löggæzlunni leiðir. Ég þarf ekki að rökræða það, hversu hér var um augljóst mál að ræða, þótt fyrrv. ríkisstj. væri ófáanleg til að létta því af sveitarfélögunum. þrátt fyrir margítrekaðar óskir þar um. bæði frá landsfundum, fulltrúaráðsfundum og aukafundum sveitarfélaga. Þessi baráttumál sveitarfélaganna, ákvað nefndin, sem ég var að tala um hér áðan, að leggja til að yrðu leiðrétt. Í fyrsta lagi, að framlög sveitarfélaga til lífeyristrygginga verði felld niður. Í öðru lagi, að framlög sveitarfélaga til sjúkratrygginga verði lækkuð um allt að helming í fyrsta áfanga. Í þriðja lagi, að kostnaður sveitarfélaga vegna löggæzlu verði felldur niður. Í fjórða lagi, að persónuiðgjöld til lífeyristrygginga almannatrygginga verði felld niður. Og í fimmta lagi, að iðgjöld hinna tryggðu til sjúkrasamlaga verði felld niður. Í sambandi við þessi mál rifjast upp fyrir mér nú, að á síðasta fulltrúaráðsfundi sveitarfélaga í jan. s.l. kom fram álit frá þeirri nefnd, sem fjallaði um löggæzlumálin. Álit, sem var sérstök ánægjuyfirlýsing fulltrúaráðsfundar sveitarfélaga um það, að þetta margra ára baráttumál væri nú að komast í höfn. Ég minnist þess einmitt í sambandi við þetta mál, að þá stóðu upp merkir fulltrúar stjórnarandstöðunnar í dag, sem sæti eiga í fulltrúaráði sveitarfélaga, og töldu það algerlega óþarft og raunar ósæmilegt sem samþykkt fulltrúaráðsfundarins að lýsa yfir sérstakri ánægju með það, að þetta baráttumál væri að komast í höfn. Svo sjálfsagt var málið að þeirra dómi allt í einu, þrátt fyrir það, að á undangengnum árum hefði ekki verið hlustað á þær raddir að fá þessu aflétt af sveitarfélögunum. Ég vil einnig sérstaklega undirstrika mikilvægi þess, að niður falla persónuskattar, þ.e. almannatryggingagjöld og sjúkrasamlagsgjöld, sem hefðu orðið á þessu ári um 23 þús. kr. á hjón og 14 þús. kr. á einstakling. Þessa persónuskatta hafa allir orðið að greiða jafnt til þessa, hvort sem þeir höfðu til þess efni eða ekki. Kom þetta hart niður á námsfólki, ungmennum 16 ára og eldri, sem litlar sem engar tekjur höfðu, sjúklingum og eldra fólki með skerta starfsgetu. Í þetta kerfi hélt fyrrv. ríkisstj. dauðahaldi undir forustu Alþfl. Í nál. hv. 7. þm. Reykv. með skattafrv. nú fagnar hann þessari breytingu að leggja þessa skatta niður og vill leggja til, að lagður verði á sérstakur tryggingaskattur, er nemi a.m.k. 4% af brúttótekjum. Þetta er mjög merkileg till. og má e.t.v. segja, að þessi hv. þm., form. Alþfl., sé hraðfleygur á flestum sviðum. Ýmsar aðrar breytingar á tekjustofnafrv. eru hér gerðar, sem eru eftir óskum sveitarfélaganna og taldar mikilvægar fyrir stjórnun þeirra, sem ég ætla ekki að ræða hér. Frv. stefnir að því að fækka sameiginlegum verkefnum ríkis og sveitarfélaga, gera tekjustofna sveitarfélaganna öruggari og minna háða ytri sveiflum. Frv. á einnig að tryggja, að allir, sem til þessa hafa ekki greitt útsvar til sveitarfélaga, en hafa augljóslega til þess tekjur, greiði útsvar, sbr. heimildarákvæðið, sem áður hefur verið minnzt á í framsögu hér með frv. Fasteignaskattar eru með frv. gerðir að einum aðaltekjustofni sveitarfélaga. Landsþing sveitarfélaga lýsti yfir vilja sinum í þessu máli, svo og fulltrúaráð sveitarfélaga. Og ég minnist þess, að á síðasta landsþingi flutti fyrrv. fjmrh. ræðu, þar sem hann kom inn á fasteignaskattana, þar sem komið var inn á það viðhorf, að greinilega væri eðlilegt að taka upp í þessu þjóðfélagi að gera fasteignasköttun að stærra hagstjórnartæki fyrir ríki eða sveitarfélög. Í sambandi við fasteignamatið nýja, sem tók gildi 1. jan. s.l., þá er það mín skoðun, að það fasteignamat sé mjög gallað. Það var framkvæmt, eins og hér hefur komið fram áður, 1968–1969. Ég held, að það sé ekki ofsagt, að það er brýn nauðsyn, að þetta fasteignamat verði tekið til rækilegrar endurskoðunar, og ég vil taka undir það hjá siðasta ræðumanni, að það er mjög mikil nauðsyn. Við vitum það, að mat á fasteignum síðan þessari matsgerð lauk hefur verið með gamla forminu, þannig að mikið vantar á, að fjöldi nýbygginga í landinu í hinum ýmsu sveitarfélögum sé kominn inn í matið. Og ég vil leggja höfuðáherzlu á það, að það dragist ekki úr hömlu að koma á fót fasteignamatsstofnun ríkis og sveitarfélaga og sú stofnun taki til starfa sem allra fyrst, til þess að fylgja eftir þessu nýja fasteignamati og halda því stöðugt í eðlilegum tengslum við verðlagið á hverjum tíma. Ég tel, að þetta sé mjög stórt mál, hvað sem verður um fasteignasköttun framtíðarinnar, að þessi stofnun verði sett á fót og hún fái ákveðið verkefni, þannig að þetta mat verði ávallt rétt og hægt verði að byggja á því. Stjórnarandstaðan hefur blásið í herlúðra vegna þessara mála. Í Morgunblaðinu er því haldið fram dag eftir dag allt frá því í des. s.l., að það sé verið að skattpína almenning meira en nokkru sinni. En jafnhliða er með risafyrirsögnum vakin athygli á því, að borgarstjórinn í Reykjavík fái nú ekki leyfi til að leggja nógu há gjöld á Reykvíkinga. Hvernig er samræmið í svona málflutningi? Aðstaða sveitarfélaga í landinu er mjög mismunandi. Sveitarfélög í þéttbýli hafa möguleika til að fjármagna framkvæmdir sínar á allt annan hátt en dreifbýlissveitarfélög. Þar koma til há lóðagjöld, gatnagerðargjöld, svo að eitthvað sé nefnt. T.d. tekur Garðahreppur, sem er í mjög hraðri uppbyggingu, 300–370 þús. kr. fyrir fram í slík gjöld af hverjum þeim, sem fær byggingarlóð, og getur þannig fjármagnað vissar framkvæmdir í sveitarfélaginu. Ég leyfi mér að fullyrða, að með þeim tekjustofnum fyrir sveitarfélögin, sem í þessu frv. felast, er fjárhag og framkvæmd þeirra alls ekki stefnt í þann voða, sem hér hefur verið lýst. Ég tel, að reynsla fyrsta gjaldaárs leiði það í ljós. Það er margt, sem hefur verið sagt um þessi mál, og nú fyrir stuttu síðán opnaði ég bréf frá stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga, sem var sent hingað niður í d., og sem er raunar endurtekning á kafla úr ályktun fulltrúaráðsfundarins í vetur. Þar er tekið eitt lítið dæmi, þar sem því er haldið fram, að búið sé að fella niður úr frv. 50% heimild til hækkunar á fasteignaskatti. Og áður en þingfundur hófst hér í dag bárust sérstök mótmæli frá Vestmannaeyjum um það, að þetta mundi rýra þeirra tekjur til viðbótar því, sem þeir höfðu haldið fram áður, um tæpar 3 millj. kr. Ég segi þetta til þess að undirstrika það, að það virðist vera mjög mikil tilhneiging til þess að halda því fram, að ágallarnir á þessu frv. séu svo augljósir og þeir séu sífellt að koma betur og betur í ljós, án þess að rökstuðningur fylgi með. Ég vil í þessu sambandi sérstaklega leggja áherzlu á þá yfirlýsingu ríkisstj., að áfram verður unnið að endurskoðun tekjustofna ríkis og sveitarfélaga og verkefnaskiptingu. Og ég tel, að það sé nauðsyn, að í þeirri áframhaldandi endurskoðun verði sveitarfélögum í landinu fengin fleiri ákveðin verkefni, sem eru betur komin í þeirra höndum, og tekjustofnar í samræmi við það. Það hefur aldrei komið fram í stefnumótun ríkisstj. eða stjórnarflokkanna, að það eigi að ganga í berhögg við sjálfstæði sveitarfélaganna, aldrei. Og ég minnist þess, að í þeirri endurskoðun, sem ég minntist á hér í upphafi, sem ég vann að ásamt tveimur ágætum mönnum. vorum við einmitt að reyna að draga fram úr þessum frumskógi af samfléttuðum verkefnum ríkis og sveitarfélaga eðlilega mynd af því, sem ætti við að taka. Og ég tel engum vafa undirorpið, að engum manni dettur í hug að hugsa dæmið þannig að svipta sveitarfélögin sjálfsforræði, eins og hér hefur verið reynt að halda fram. Ég tel, að í áframhaldandi endurskoðun verði því áfram stefnt að einfaldara og virkara skattkerfi og auknu sjálfstæði sveitarfélaga, sem fyrrv. ríkisstjórnir hafa ekki viljað viðurkenna. Á það vil ég leggja ríka áherzlu, vegna þess að þar eru staðreyndirnar fyrir hendi. Áður en ég lýk máli mínu vil ég minnast hér örlítið á tvo þætti í þessu frv., sem ekki hafa komið hér fram áður í þessum umr. Annars vegar er um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga. Það hefur verið, bæði á landsþingum sveitarfélaga á undanförnum árum og fulltrúaráðsfundum, mjög hörð gagnrýni á það ákvæði í lögum um Jöfnunarsjóð, að til þess að geta notið aðstoðar Jöfnunarsjóðs, varð sveitarfélag, sem lenti í vandræðum af ýmsum ástæðum, að leggja á íbúa viðkomandi sveitarfélags áður 20%, síðar 15% aukaútsvar. Í því frv., sem hér liggur fyrir, er þessu ákvæði hreytt þannig, að ekki þarf að leggja á aukaútsvar til þess að fá aðstoð úr Jöfnunarsjóði. Ég vil vekja sérstaka athygli á þeirri staðreynd, að Samband ísl. sveitarfélaga, landsfundir og fulltrúaráðsfundir þess hafa s.l. 12 ár barizt fyrir því að fá fram lagfæringar á verkefna- og tekjuskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga, svo sem vegna óvissra útgjalda í tryggingakerfinu, löggæzlu o.fl., sem hafa bundið möguleika sveitarfélaganna til framkvæmda í auknum mæli vegna stórhækkunar á framlagi til þessara þátta ár frá ári, heft þannig sjálfræði þeirra og umsvif til meiri þjónustu. En þau hafa ávallt fengið synjun hjá stjórnvöldum um úrbætur, líka hvað varðaði löggæzluna. Og hverjir voru það svo, sem stjórnuðu landinu s.l. 12 ár? Það voru einmitt þeir sömu aðilar sem nú halda því fram, að verið sé að ganga gegn hagsmunum og óskum sveitarfélaganna í landinu. Herra forseti. Þetta frv. um tekjustofna sveitarfelaga hefur verið til skoðunar í tæpa þrjá mánuði frá því að það var lagt fram. Stjórnarandstaðan og aðrir aðilar hafa því haft góðan tíma til að athuga frv. og áhrif þess. Brtt. stjórnarandstöðunnar bera ekki með sér efnislega gagnrýni á frv., enda er hér um að ræða að stórum hluta til nauðsynlegar breytingar, sem stefna í rétta átt, eins og fulltrúaráðsfundur sveitarfélaga hefur réttilega undirstrikað, sem þeir í stjórnarandstöðu vildu ekki eða treystu sér ekki til að koma fram, þegar þeir réðu málum. Ég legg áherzlu á, að afgreiðslu frv. verði nú hraðað um leið og ég undirstrika nauðsyn áframhaldandi heildarendurskoðunar tekjustofna- og verkefnaskiptingar ríkis og sveitarfélaga.



Herra forseti. Ég skal reyna að lengja ekki mitt mál eða hindra það, ef þess er kostur af öðrum ástæðum - það kunna að vísu að vera fleiri, sem óska eftir að taka hér til máls, - að ljúka umr. fyrir kvöldverð. En það voru nokkur atriði, sem mér fannst ég verða að minnast á, ekki sízt eftir þá ræðu, sem hér var flutt áðan af hv. síðasta ræðumanni, 1. þm. Vesturl. (AS), sem sá þörf á því, sem ekki var kannske óskiljanlegt, að gera grein fyrir vinnubrögðum í meðferð þessa máls, og ég skal játa, að það er mjög lofsvert, ef það á annað borð á að teljast lofsvert, að menn skuli yfirleitt taka það í mál að skila frá sér verkefni, eins og hér hefur gerzt, án þess að hafa getað kannað það nokkuð til hlítar. Það vill svo til, að ég hef um fimm ára bil farið með fjárhagsmálefni sveitarfélaga, og það er þá sennilega fyrst og fremst mitt að svara fyrir það, sem hv. þm. sagði, að ekki hefði fengizt nein úrlausn á óskum sveitarfélaganna, fyrst og fremst í sambandi við starfaskiptingu og tilfærslu gjalda, ásamt mörgu öðru, sem hann taldi, að nú sæi fyrir endann á og þeim hefði, þessum snillingum í nefndinni, sem að þessu hafa unnið, tekizt á örfáum vikum að leysa það verkefni, sem ekki hefði tekizt að leysa á mörgum árum. Því miður tel ég þessi vinnubrögð á engan hátt lofsverð, og ég tel, að það hefði verið lofsverðara fyrir hv. nm. alla, ef þeir hefðu tilkynnt ríkisstj„ að þeir tækju ekki að sér þetta verkefni og létu ekki bjóða sér að eiga að framkvæma endurskoðun á jafnmiklum frumskógi, eins og hv. þm. orðaði það held ég að ég hafi réttilega tekið eftir, á jafnskömmum tíma. Ég veit, að þessi hv. þm., sem er sveitarstjórnarmaður, það dreg ég ekki í efa, hann gerir sér fulla grein fyrir því, að bæði varðandi tekjustofna sveitarfélaga og skattamál ríkisins er hér um að ræða svo víðtækt og fjölþætt vandamál, svo samtvinnað og stórt viðfangsefni, að því verða ekki gerð nein skil á örfáum vikum. Og ég vil segja, að það er í rauninni vítavert út af fyrir sig að ætla sér að reyna að gera því skil á jafnskömmum tíma, því að það er ekki hægt. Það er auðvitað alltaf hægt að bera fram frv., það er ekkert vandamál. en það er margt, sem bendir til þess, eins og hér hefur raunar verið að vikið, að höfundarnir hafi sjálfir ekki verið allt of ánægðir með það, og það er mjög kynduglega t.d. að orði komizt, sem ég veit, að er ekki alveg út í hött, hjá þeim, sem sömdu tekjuskattsfrv., eða nefndinni þar. Þar er talað um, að haft hafi verið til hliðsjónar álit nefndarinnar. Það er ekki einu sinni svo, að farið hafi verið eftir till. hennar, heldur hafa einhverjir huldumenn verið hér að verki, sem ég veit ekki, hvort á nú við um tekjustofnafrv., sem hér liggur fyrir, en á við um tekju- og eignarskattslögin. Það hefur ekki fengizt upplýst enn í dag, hverjir í rauninni hafi þar verið höfundar að ýmsum köflum, og flestir frábiðja sér það að hafa þar komið nærri. Þetta sýnir bezt, að hér hefur verið svo flausturslega að unnið, að annar kostur er auðvitað ekki fyrir höndum, ef menn af ábyrgðartilfinningu vilja skoða þessi mál, en sá að fallast á það sjónarmið stjórnarandstöðuflokkanna beggja, að þessu máli beri að vísa frá. Ekki vegna þess að það sé ekki þörf á að endurskoða þessi lög, bæði tekjustofnalög sveitarfélaga og tekju- og eignarskattslögin, heldur vegna hins, að þetta tekur miklu lengri tíma og þessi lög hafa svo víðtæk áhrif á allt efnahagskerfi þjóðarinnar, að það getur haft í för með sér hinar alvarlegustu afleiðingar fyrir efnahagsþróunina í landinu, ef hér eru stigin víxlspor. Þetta vil ég aðeins leggja áherzlu á. Ég ætla svo ekki að fara um það fleiri orðum, hvernig að undirbúningi þessara mála hefur verið unnið að undanförnu. Það mun gefast kostur á því, þegar tekjuskattsfrv. kemur hér til meðferðar eftir helgina, og mun ég þá leggja sérstaka áherzlu á að gera grein fyrir sjónarmiðum okkar sjálfstæðismanna í sambandi við það, hvernig þurfi að vinna að undirbúningi skattamála og hvernig ekki eigi að gera það. Það er algerlega rangt hjá hv. síðasta ræðumanni, að það hafi ekki fengizt nein úrlausn á þeim málum, sem hann segir, að hafi verið rætt um og gerðar ályktanir um þing eftir þing. Þegar ég var ráðh., fyrir að ég hygg 3–4 árum síðan, eftir fund, sem þá var haldinn hjá Sambandi ísl. sveitarfélaga, þar sem mér var sýndur sá heiður, að óskað var eftir, að ég kæmi til að gera grein fyrir þeim verkefnum, sem eru sameiginleg vandamál og samstarfsmál ríkis og sveitarfélaga, komu fram raddir um það, að taka þyrfti þessi mál til heildarendurskoðunar, þegar menn gerðu sér grein fyrir, hversu fjölþætt þessi vandamál væru. Þá var þetta af minni hálfu boðið undir eins, og fól ég ráðuneytisstjóranum í félmrn., sem nú hefur verið formaður þeirrar nefndar, sem hefur undirbúið þetta mál, að hafa um það samband við Samband ísl. sveitarfélaga, hvort þeir væru reiðubúnir að taka upp viðræður um þessi verkefni. Hitt kom auðvitað aldrei til mála að fara að taka einn og einn þátt út úr. Þetta mál þurfti að skoðast í heild og það kom í ljós, að sambandið var ekki þá reiðubúið að taka upp þessar viðræður. Síðan var sett nefnd á vegum sambandsins sjálfs, sem vann að athugun málsins, og samstundis eftir að álit þeirrar nefndar lá fyrir var sambandinu boðið, að settir skyldu menn af hálfu ríkisins með mönnum frá Sambandi ísl. sveitarfélaga til þess að gera nýja athugun á þessu máli og reyna að komast að niðurstöðu um heildarskiptingu verkefna og þá um leið skiptingu tekjustofna. Þetta veit ég, að þessi hv. þm. veit mætavel. Og þess vegna er það ekki rétt eða drengilegt af honum að halda því fram, að ekki hafi verið hlustað á þessar raddir. Hitt er rétt, að ég - og ég segi þá ég, af því að ég tel mig bera ábyrgð á því - vildi ekki fara að taka út úr einstök viðfangsefni, án þess að skoða málið í heild. Enda var í rauninni aldrei af neinni alvöru farið fram á það. Hitt er svo aftur annað mál og þar ber á milli um vinnubrögð núv. hæstv. ríkisstj. og fyrrv. ríkisstj., að ég lýsti alltaf þeirri skoðun minni og stóð á henni alla tíð, sem ég fór með fjárhagsmál sveitarfélaga, að ég teldi, að sveitarfélögin væru að því leyti hliðsettir aðilar ríkinu, að ekki kæmi til mála að fara að breyta tekjustofnum sveitarfélaga, án þess að höfð væri um það bein samvinna við Samband ísl. sveitarfélaga. Þetta væri mál, sem væri ekki síður málefni sveitarfélaganna en ríkisins. Og þess vegna tel ég mjög miður farið, þegar sá kostur var valinn nú við undirbúning þessa frv., - hvað sem um það má segja að öðru leyti, - að sett skyldi verða á laggirnar pólitísk nefnd til þess að athuga þetta mál, án þess að gefa Sambandi ísl. sveitarfélaga kost á sem jafnsettum aðila að koma hér til skjalanna og ræða þetta mál á jafnréttisgrundvelli við fulltrúa ríkisstj. Þetta hafði Sambandi ísl. sveitarfélaga verið boðið á s.l. sumri, að skipa menn í skattamálanefndina sem beina aðila að þeirri nefnd til þess einmitt að ræða þennan þátt málsins, annars vegar tekjustofnamál sveitarfélaganna og hins vegar verkefnaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. En þessi nefnd var sett frá störfum, það mun hafa verið eitt fyrsta verk ríkisstj., og er hún víst eina nefndin, sem spöruð hefur verið, - það hafa að vísu komið 54 í staðinn, þó að þær ynnu nú ekki að þessum verkefnum. Ég held, að fróðlegt væri að heyra upplýsingar um, hve mörgum hefur verið slátrað. Það hefur nú ekki komið fram enn þá, og meira að segja var ekki reynt að tíunda það af hálfu ríkisstj. í fsp. um nefndamálin, sem rædd var í Sþ. fyrir skömmu síðan, og má það teljast undarleg og ég vil segja einstæð hógværð, ef dregið hefur verið undan að draga fram nefndirnar, sem sparaðar hafa verið, þótt ekki væri beint um það spurt.  En þetta tel ég, að sé mjög miður farið í samskiptum ríkis og sveitarfélaga, eigi sveitarfélögin að koma fram sem jafnrétthár aðili, þegar um er að ræða málefni, sem varða eingöngu þau. Og ég vil segja, að þetta frv., sem hér er um að ræða, um tekjustofna sveitarfélaga er mál, sem miklu meira varðar sveitarfélögin heldur en ríkið. Það þarf að vísu að skipta hér upp kökunni, eins og þar segir, og gera sér grein fyrir bæði verkefnum og hvernig á að skipta þeim álögum, sem á að leggja á landsfólkið. En það er auðvitað fjarri öllu lagi, að það eigi ekki fyrst og fremst að vera sveitarfélögin eða a.m.k. þau séu jafnréttháir aðilar eins og ríkisstj. að þessu leyti. En sem sagt, ég legg á það áherzlu, að það er ekki rétt með farið, að menn hafi ekki viljað hlusta á óskir um að breyta framlögum sveitarfélaga, breyta skiptingu verkefna milli ríkis og sveitarfélaga. Það eina, sem var ósk af minni hálfu, þegar ég fór með þessi mál, var, að þetta mál yrði tekið upp sem heildarvíðfangsefni, og það er auðvitað ekki neitt vít í öðru en það sé skoðað niður í kjölinn allt. Hér eru ótal, ótal mörg atriði önnur, sem við hv. 1. þm. Vesturl. vitum báðir, að er um að tefla og ekki er vikið hér að. Það er ekki nema góðra gjalda vert, það er alveg rétt, - og það skal segja, sem gott er, - að létta af þessum gjöldum, þessum nefsköttum. Það þarf að létta af miklu fleiri nefsköttum. Og það var hafin athugun á þeim málum fyrir meira en ári síðan og gerð ítarleg skýrsla um það, sem fjhn. d. fengu þá í sínar hendur og fengu að vinna úr á milli þinga, þannig að það var vissulega margt búið að gera til þess að undirbúa þetta mál. Ég þarf auðvitað ekki að taka það fram, að ég er sammála þeim flokkssystkinum mínum, sem hér hafa talað, varðandi afstöðu Sjálfstfl. til þessa frv., eins og það liggur fyrir, og þeirrar gjaldheimtu, sem þar er um að ræða. Það var talað um það hér áðan, að ég hefði í ræðu á sambandsþingi íslenzkra sveitarfélaga talað um, að fasteignaskattar kæmu til greina sem tekjustofn fyrir sveitarfélögin. Og ég skal ekki hverfa á neinn hátt frá því, að ég hafi talið, að það væri tekjustofn, sem kæmi mjög til álita. En það breytir hins vegar ekki því, að ég álit, að það verði að fara hófsamlega í fasteignaskatta og gæta þeirrar sérstöðu, sem hv. 2. þm. Reykv. vék hér sérstaklega að, hvernig ástatt er með fasteignir hér á landi, að hér er meira um það en í nokkru öðru landi, sem við þekkjum og athugað hefur verið, að fólk eigi sínar eigin íbúðir. Og þetta er oftast af miklum vanefnum gert, sem fólk kemur sér upp þessum íbúðum og berst í bökkum. Og eiga að fara að borga svo af þeim háa skatta, það er vitanlega mjög vafasamt. Það skal fúslega játað, að mér skilst, að það sé hér brtt. á ferðinni um, að fyrstu tvö árin, ef ég man rétt, sé heimilt að undanþiggja þessar fasteignir ungs fólks fasteignasköttum, og það er ekki nema góðra gjalda vert. En auðvitað hrekkur það ákaflega skammt til þess að mæta þessu vandamáli. Ég er sammála því, að það þarf að endurnýja nýja fasteignamatið, og það er mjög varhugavert, ef það dregst lengi. Ég vil taka það fram, að á s.l. ári var samið frv. um framtíð fasteignamatsins. Þetta fasteignamat, sem framkvæmt hefur verið á undanförnum árum og mönnum hefur þótt taka nokkuð langan tíma, er í rauninni eina fasteignamatið, sem hefur verið framkvæmt hér á Íslandi, sem er hægt að kalla raunhæft fasteignamat. Og það væri mjög miður farið, ef það væri látið renna út í sandinn. En til þess þarf nýja löggjöf. Það þarf að festa í lögum, hvernig að þessu skuli staðið, og sjá um það, að þetta úreldist ekki. Það er hins vegar auðvitað mjög uggvænlegt, ef til viðbótar þeim háu fasteignagjöldum, sem hér er gert ráð fyrir, má gera ráð fyrir allt að 20% hækkun matsins, sem nú komi til framkvæmda, þannig að gjöldin verða þá miklum mun hærri heldur en ætla mætti eftir frv., eins og þau liggja fyrir, og því fasteignamati, sem fólk veit nú þegar um, að er á þeirra eignum. En hvað sem um það má segja, þá er það jafnnauðsynlegt engu að síður, að fasteignamatinu sé haldið við í því horfi, sem verðlag hverju sinni segir til um. Þetta skal ég taka undir. Það hefði auðvitað verið margt, sem hefði verið ástæða til þess að ræða, en ég, eins og ég áðan sagði, skal spara mér það. Varðandi sveitarfélögin tek ég undir það, sem hér hefur verið sagt, að það er mikil nauðsyn að auka sjálfstæði þeirra, og þess vegna þarf að vinna að fjármálum þeirra með öðrum hætti heldur en hér hefur einmitt verið gert. Og ég vonast til þess, að hæstv. félmrh. snúi við á þeirri braut eða a.m.k. varðandi framhaldið á athugun á verkefnaskiptingu ríkis og sveitarfélaga og tekjustofnamálum þeirra, sem mér skilst, að sé boðað, að verði haldið áfram athugun á. Ekki verði sá háttur hafður á að setja upp einhliða ríkisskipaða pólitíska nefnd til þess að kanna þau mál, heldur verði settir til þess sérfróðir menn og Sambandi ísl. sveitarfélaga sérstaklega gefinn kostur á að eiga beina aðild að slíkri könnun. Þetta tel ég víst, að hæstv. félmrh. muni við nánari athugun sjá, að er eðlileg og sjálfsögð aðferð. Það er boðað, að haldið verði áfram könnun þessara mála. Um aðstöðugjöldin er sagt, að um sé að ræða bráðabirgðaráðstöfun. Ég skil nú að vísu ekki þýðingu þess að fara að færa það úr bráðabirgðaákvæði og inn í lögin sjálf og skildi ekki rök hv. frsm. meiri hl. fyrir því, hvaða þýðingu þetta hefði fyrir sveitarfélögin, hvort þetta væri í bráðabirgðaákvæði eða í lögunum sjálfum, nema ætlunin væri að halda aðstöðugjöldunum áfram. Þegar gerð var grein fyrir frv., og ég held, að það standi einnig í grg. þess, þá var það tekið fram, að ætlunin væri, að fyrir næsta þing kæmi framhaldsendurskoðun þessara laga og þess vegna skipti það að sjálfsögðu engu máli, ef ætlunin væri að standa við það, hvort þetta stóð í bráðabirgðaákvæði eða ekki. Hins vegar vitum við, að um þetta er ágreiningur. Það mun hafa verið eitt grundvallarágreiningsefnið, sem olli því, að haldnir voru hinir skringilegu fundir í fjhn. þessarar hv. d., ágreiningur innan stjórnarflokkanna um aðstöðugjaldið, sem ég skal ekki út í fara. En skoðun mín er sú, að það þurfi að fara með mikilli varfærni í sambandi við þetta gjald. Það var minnzt á það hér áðan, að einkennilegt væri, að ekki hefðu verið rædd hér í d. í sambandi við þetta mal skattalögin, sem sett voru í fyrra, og talað um þau hlunnindi, sem hinn almenni borgari hefði þá fengið að njóta samkv. þeim lögum. Ég þykist vita, að öllum hv. þm. er það kunnugt, að þau lög fjölluðu aðallega um skattamál atvinnurekstrar, og það var aldrei farið neitt dult með það. Það voru að vísu ýmis atriði sett í þau lög, sem voru til hagsbóta fyrir almenning, en það var aldrei dult með það farið, að þessi lög voru nauðsynlegur þáttur í sambandi við inngöngu okkar í EFTA, og ég minnist þess, að á sínum tíma deildu þeir, sem þá voru andstæðir aðild okkar að EFTA, einmitt mjög á það, að íslenzkir atvinnuvegir gætu ekki keppt við EFTA- löndin, vegna þess að svo illa væri að atvinnuvegunum búið. Að öðru leyti skal ég ekki fara út í þá löggjöf. Við teljum okkur ekki þurfa að blygðast okkar fyrir neitt í sambandi við þá löggjöf og það gefist kostur á að ræða það betur í sambandi við tekjuskattslögin. Það á ekki heima hér. Um þetta vildi ég aðeins taka fram, að það er engin ástæða til þess, að það sé rætt í sambandi við þetta frv., vegna þess að það snertir ekki það mál. Hitt er annað mál. sem er alveg tvímælalaust og mun koma í ljós. Við getum endalaust karpað um það hér í hv. d., hvort hér er um að ræða umbótamál, eins og hv. stjórnarliðar vilja halda fram, eða stórþyngingu á álögum á borgurum í landinu almennt. Við getum endalaust karpað um það hér, en staðreyndirnar munu koma fram. þegar skattseðlarnir koma. Og það er kannske bezt, að við sættum okkur við það að bíða þess úrskurðar. Það verður þá ekki lengur fram hjá því gengið, hver afleiðing þessa frv. varðandi tekjustofnamál sveitarfélaga og ríkisskattanna verður. En ég vildi mjög mega óska þess vegna almennings í landinu, að það reynist ekki verða jafnalvarleg útkoman úr þessum frv. eins og við stjórnarandstæðingar óttumst að verði, því að það væri vissulega geigvænlegt, og horfurnar í þessum efnum miðað við þá útreikninga, sem skoðaðir hafa verið og sem virðast sennilegir miðað við tekjuaukningu milli ára. Þá er ég hræddur um, að það verði ekki ákaflega skemmtilegir dagar fram undan hjá fólki, þegar skattseðlarnir koma út á þessu vori. Ég skal svo ekki, herra forseti, þó að ástæða hefði verið til að ræða mörg önnur atriði, fara út í það og ekki gefa neitt sérstakt tilefni til umr. í þessu sambandi. En ég taldi aðeins nauðsynlegt, ekki hvað sízt vegna ræðu hv. 1. þm. Vesturl., að víkja að þessu efni varðandi vinnubrögðin, af því að ég ber að nokkru leyti ábyrgð á þeim vinnubrögðum í þeim efnum, sem viðhöfð hafa verið til þessa.



Herra forseti. Ég hef kvatt mér hljóðs fyrst og fremst til þess að svara nokkru af því, sem fram kom í ræðu hv. 1. þm. Vesturl. (AS). Ég sé, að hann hefur nú brugðið sér frá í bili, og það er bezt að ég noti þá tækifærið til þess á meðan hann er í burtu að láta þess getið, að mér hefur verið bent á, að þegar ég talaði fyrr sem frsm. fyrir nál. I. minni hl. heilbr.- og félmn., þá muni mér hafa orðið á nokkur mismæli. Það var í sambandi við stallastigann fræga, hvernig útkoman yrði á framkvæmdinni. Ég býst við, að þm. hafi gert sér grein fyrir því, að þar var um mismæli að ræða. Ég tók þar annars vegar sem dæmi gjaldþegn, sem hefur 450 þús. kr. tekjur, hins vegar gjaldþegn, sem hefði 450 100 kr. og svo gjaldþegn, sem hefði aðeins undir markinu, sem í gr. er miðað við, sem sé 449 900 kr. Útkoman er sem sé sú, að ef þetta ákvæði hefði orðið að lögum, þá hefði gjaldþegn, sem hefði farið þetta 100 kr. yfir 450 þús. kr. markið, hækkað í útsvörum um 1000 kr. Ég gæti kannske bætt því við núna, að ef slíkur gjaldþegn hefði gert sér grein fyrir því, við hvaða ríkisstj. hann býr, þá hefði hann kannske haft vit á því að fara bónarveg að sínum vinnuveitanda og biðja hann um að lækka árstekjurnar um 200 kr., svo að hann þyrfti ekki að borga 800 kr. í viðbót með þeim. En það, sem aðallega fékk mig til að kveðja mér hljóðs hér, eru orð hv. 1. þm. Vesturl., þar sem hann deildi á okkur í 1. minni hl. heilbr.- og félmn. fyrir það, sem í nál. er sagt, að ekki hafi verið efnd loforð stjórnarsáttmálans um að hafa samráð við Samband ísl. sveitarfélaga og samtök sveitarfélaga í landshlutum við endurskoðun tekjustofnalaganna. Ég held, að engum hafi dottið í hug að skilja áður tilvitnuð orð í stjórnarsáttmálanum öðru vísi en svo, að þegar á annað borð átti að skipa nefnd til þess að endurskoða lögin, ættu Samband ísl. sveitarfélaga og landshlutasamtökin að fá aðild að þeirri nefnd. Það stendur hins vegar, að þessi nefnd hefur verið skipuð pólitískum fulltrúum stjórnarflokkanna. Hv. þm. vildi leggja það nokkuð að jöfnu, að í nefndina hefðu valizt sveitarstjórnarmenn. Það er rétt. Ég vil taka það fram, að ég hef nú ekki talað um reynslu eða reynsluleysi þeirra nm. Mér er engin launung á því hins vegar, að a.m.k. um sumt af því fólki má segja, að það muni hafa litla reynslu. En þó að þetta verði nú þaulreynt fólk heima í sínum héruðum og þekki vel til í sínu umhverfi, þá hefur það ekki þá yfirsýn, sem heildarsamtökin hafa. Og einmitt í því, að það hefur verið gengið fram hjá, eins og ég sagði í minni framsöguræðu, þeim, sem nánasta þekkingu og bezta yfirsýn hafa yfir þarfir og málefni sveitarfélaganna, það er í því, sem mistökin liggja við endurskoðun laganna. Þá vildi hv. þm. meina það, - og ég vil gjarnan skjóta því hér inn, að mér finnst hv. þm. ekki hafa mikinn metnað fyrir hönd þessara samtaka, sem hann hefur nú lengi starfað í, - að honum þyki ekkert við það að athuga, að gengið sé fram hjá sveitarstjórnarsambandinu við skipun í slíka nefnd. Þá taldi hv. þm., að það hefði verið haft samráð, og að því er mér skildist að hans dómi alveg fullnægjandi samráð, við Samband ísl. sveitarfélaga. Ég hef nú hér minnisblað um, hvernig slíkum samræðum hefur verið hagað. 16. ágúst var nefndin skipuð, endurskoðunarnefndin. Á stjórnarfundi sambandsins 13. sept. var samþ. að senda félmrh. og fjmrh. bréf varðandi samþykktir sambandsins um breytingar á verkefnaskiptingu ríkis og sveitarfélaga og leggja þar sérstaka áherzlu á, að ríkissjóður greiddi allan löggæzlukostnað frá ársbyrjun 1972. Þarna er það sveitarstjórnasambandið, sem á frumkvæðið. 30. sept. s.l. áttu formaður og framkvæmdastjóri sambandsins viðtöl við félmrh. og komu áframfæri við hann aths. um skipun endurskoðunarnefndarinnar. Lét ráðh. að því liggja, að fulltrúa sambandsins yrði bætt í nefndina, en af því varð þó ekki. Þarna er það aftur sveitarstjórnasambandið, sem á frumkvæðið. Svo eru á stjórnarfundi, fundi í stjórn sambandsins 4. okt., lagðar fram til umsagnar stjórnarinnar hugmyndir og till. endurskoðunarnefndarinnar um breytingar á II. kafla tekjustofnalaganna um fasteignaskatt. Stjórnin gerði till. um allmiklar breytingar og sumar þeirra hafa verið teknar upp í frv., eins og það var lagt fram, en aðrar ekki. Í byrjun okt. voru fulltrúar sambandsins svo loks kvaddir á fund endurskoðunarnefndarinnar, og af sambandsins hálfu sóttu þennan fund formaður og framkvæmdastjóri sambandsins og Jón G. Tómasson varastjórnarmaður, svo og Gunnlaugur Pétursson borgarritari. Vegna stutts fyrirvara náðist ekki í fleiri stjórnarmenn. Á þessum fundi voru fulltrúum sambandsins kynntar þá fram komnar hugmyndir í nefndinni um breytingar á tekjustofnalögunum og var þess óskað, að stjórn sambandsins fjallaði um þessar hugmyndir. 16. nóv. hélt svo stjórn sambandsins fund um málið ásamt nokkrum fulltrúaráðsmönnum sambandsins, sem staddir voru í bænum. Á þeim fundi mætti Jón Sigurðsson ráðuneytisstjóri. Engar ályktanir voru gerðar á þessum fundi, aðeins rætt um málið á breiðum grundvelli og skipzt á upplýsingum, enda voru till. nefndarinnar ekki fullmótaðar þá, og var helztu niðurstöðum umr. þá komið á framfæri við formann nefndarinnar símleiðis. Eftir þetta hefur ekki verið frekar leitað til sambandsins né samráð við það haft um þessi mál. Ég verð nú að segja, að ég held, að það gætu flestir verið mér samdóma um það, að þetta sé nú heldur rýr framkvæmd á því að hafa samráð við stjórn eða Samband ísl. sveitarfélaga og landshlutasamtökin um endurskoðun tekjustofnalaganna. Þá vék hv. þm. nokkuð að verkefnaskiptingunni milli ríkis og sveitarfélaga. Það er tæpast hægt að kalla það því nafni, að þarna hafi farið fram verkefnaskipting. Það, sem gerzt hefur, er nánast það bara, að létt hefur verið af sveitarfélögum útgjöldum til málaflokka, sem þau hafa engin umráð yfir. Þá vitnaði hv. þm. í ályktun þá, sem gerð var á fulltrúaráðsfundi Sambands ísl. sveitarfélaga dagana 18.–20. janúar s.l., þar sem að vísu er farið viðurkenningarorðum um frv., en ég verð nú að segja, að þegar áfram er lesið, þá fer að koma annað hljóð í strokkinn. Og þá, eins og ég hef áður minnzt á, er það alvarlegasta ásökunarefnið, að frv. gefi alls ekki nægilegt svigrúm til tekjuöflunar fyrir sveitarfélögin og það vanti talsvert til að heildartekjur sveitarfélaga verði þær sömu samkv. lagafrv. á þessu ári og þær hefðu orðið samkv. gildandi lögum og álagningarreglum sveitarfélaga á siðasta ári. Og þó tekið fullt tillit til lækkunar útgjalda sveitarfélaga. Síðan er í ályktuninni vikið að þéttbýlum sveitarfélögum, sem muni lenda í miklum vandræðum, ef frv. verði að lögum. Og ég skal nú ekki endurtaka það, því að bæði er það í nál. okkar 1. minni hl. heilbr.- og félmn. og einnig las ég það upp hér í umr. í dag. Það er ekki bara þetta. Svo eru talin upp ýmis einstök atriði, þar sem sambandið telur frv. vera ábótavant, og bent svo á breytingar, sem á því þurfi að gera. Nokkrar af þeim hafa svo verið teknar inn í brtt. meiri hl. heilbr.- og félmn. og hefði, eins og ég áður hef sagt, verið óþarfi að láta þær koma fram sem brtt., ef sveitarstjórnasambandinu hefði verið sá sómi sýndur að bjóða því aðild að endurskoðunarnefndinni og það hefði þar getað komið sinum aths. að. Ég skal ekki hafa um þetta fleiri orð. En ég vildi ítreka það, að ég tel það mjög ámælisvert og ég verð að segja mjög óskynsamlegt að ganga þannig fram hjá sveitarstjórnasambandinu við skipun í nefnd, þegar átti að endurskoða lög um tekjustofna sveitarfélaga, og ég hýst nú við því jafnvel, að þeir, sem því réðu, séu farnir að sjá, að það hafi ekki verið vel ráðið.



Herra forseti. Í þeim umr., sem hafa farið fram hér í dag, hygg ég, að flestir hv. þdm. hafi lýst yfir fögnuði sínum og ánægju með þann hluta nefskatta, sem af er numinn eða af mun verða numinn samkv. því frv., sem hér liggur fyrir, ef það nær gildistöku á þessu þingi, sem að er stefnt af hálfu ríkisstj. Í tilefni af þessum ábendingum, sem ég mun hafa haft yfir eins og aðrir ræðumenn, þá langaði mig til að beina tveimur fsp. til hæstv. félmrh. Ég sé, að hann hefur nú vikið úr salnum. Ef þess væri kostur að .„ Hæstv. félmrh. er kominn í salinn. Ég var að lýsa því hér áðan, að flestallir ræðumenn hér í dag hefðu lýst yfir fögnuði sínum eða ánægju, þótt með mismunandi hætti væri, með afnám þeirra nefskatta, sem frv., sem hér er til umr„ ef það verður að lögum, gerir ráð fyrir. Í þessu tilefni langar mig til að beina tveimur fsp. til hæstv. ráðh., sem mér er meinfangalaust, að ekki verði svarað fyrr en við 3. umr. málsins, - en það gæti vel staðið svo á, að ráðh. hefði ekki handbærar upplýsingar um þessi efni, og ég get vel skilið það, enda er fsp. ekki borin fram með venjulegum hætti heldur í miðjum umr. Það er fyrst og fremst löngun mín að vita, hve fjölmennur sá hópur fólks er, sem fyrir gildistöku þessa frv., ef að lögum verður, greiddi ekki umrædda nefskatta. Það er á vitorði allra hv. þdm., að sá hópur er allstór, og um það hefur ekki verið ágreiningur hér í sölum Alþ., að eðlilegt væri, að vegna stöðu þessa fólks, efnalegrar stöðu þess í þjóðfélaginu, greiddi það ekki þá nefskatta, sem hér er verið að afnema, og væri eðlilegt, áður en málið fer úr d., að menn vissu, hve fjölmennur sá hópur er. Í öðru lagi, hver verða hlunnindi þessa fólks við gildistöku þessa frv. umfram aðra gjaldþegna hliðstæð þeim, sem það hafði áður og voru, eins og ég áðan sagði, af öllum talin sanngirnis- og réttlætismál. Ég vona, að þessar tvær fsp. séu nokkuð ljósar og óþarft sé að fara um þær frekari orðum. Þetta er til glöggvunar fyrir hv. þdm., svo að þeir viti, hvernig fyrirhugað er að koma til móts við þetta fólk, sem tvímælalaust hefur bágastar efnalegar ástæður í þjóðfélaginu, umfram aðra gjaldþegna í þjóðfélaginu.



Herra forseti. Vegna þess að sitthvað úr minni ræðu hefur komið hér inn í þessar umr„ þá þykir mér rétt að gera hér aðeins stutta aths. Hún er raunar óþörf, ef málið er skoðað nánar, en ég vil undirstrika það, að það hefur alltaf verið skoðun mín, síðan ég fór að fást við sveitarstjórnarmál fyrir nokkuð mörgum árum og síðan ég kom í samtök sveitarfélaga og fór að starfa í þeim samtökum og með stjórnendum þeirra mála, að þar væri réttur vettvangur fyrir bein afskipti af sveitarstjórnarmálum almennt. Þessi skoðun mín hefur ekki breytzt. Hún breyttist ekki, þó að ég tæki sæti í þessari stjórnskipuðu nefnd. Og ég vil undirstrika það, að það var mér mjög mikið fagnaðarefni á fyrsta fundi þessarar nefndar, þegar það lá fyrir, að hæstv. félmrh. hafði gefið nefndinni þau fyrirmæli að hafa bein samskipti við stjórn Sambands ísl. sveitarfelaga um það verkefni, sem nefndinni var falið. Og ég vil undirstrika það, að þessi fyrirmæli hæstv. ráðh. notaði nefndin og gerði það, sem í hennar valdi stóð, til þess að ná sem beztum samskiptum við stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga um meðferð þessara mála í heild. Og út af ræðu hv. 6. þm. Reykv., sem talaði hér áðan og virtist vera með einhverja dagbók um þessi samskipti stjórnar sambandsins við þessa umtöluðu nefnd, þá vil ég einmitt undirstrika það, að þessi samskipti fóru mjög formlega fram og í alla staði í fullri vinsemd frá fyrsta degi til hins síðasta. Og þessu til sönnunar vil ég benda á, að ég hef hér ljósrit af bréfi, sem sambandsstjórn skrifaði nefndinni 5. okt. 1971 og er umsögn Sambands ísl. sveitarfélaga um hugmyndir og till. um fasteignaskatt o.fl. Þar eru lögð fram mjög greinargóð rök fyrir fasteignasköttuninni og þeim samþykktum, sem gerðar höfðu verið í þessu máli á vegum sveitarfélaga, bæði landsþinga og fulltrúaráðsfunda, og nefndinni gerð alveg hreinskilnislega grein fyrir afstöðu sveitarstjórna í landinu til þessa mikilvæga þáttar þessa máls. Þar eru lagðar fram ákveðnar till., sem eru í samræmi við óskir sveitarstjórna í landinu, og nefndin tók þessar till. fyllilega til greina og raunverulega eru þær kjarni þess, sem nefndin lagði til í sambandi við þáttinn um fasteignaskattinn. Og í lok þessa bréfs stendur orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga mun væntanlega láta endurskoðunarnefndinni í té fyrir 15. þ. m. [þ.e. 15. okt.] tillögur um breytingar á lagaákvæðum um aðra tekjustofna sveitarfélaga en fasteignaskatt.“ Undirritað af formanni sambandsins og framkvæmdastjóra. Þetta sýnir svart á hvítu, að það var ekkert vafamál. að stjórn sambandsins gerði sér fyllilega grein fyrir því, að þessi umtalaða nefnd vildi hafa einlæg og góð samskipti við samtökin um meðferð þessara mála, og þannig var það einmitt til loka þessa verkefnis. Ég ætla ekki að deila um það, hvort það hefði verið heppilegra, að sambandið hefði haft beina aðild að þessari nefnd. Það er ekki mitt verksvið að gera það. Ég vil aðeins undirstrika það hér, til þess að það valdi ekki neinum misskilningi, að sú er ekki mín skoðun á einn eða neinn hátt, að það eigi að draga úr áhrifum samtaka sveitarfélaga í landinu á þennan hátt. En fyrst ég er kominn hér, þá vil ég aðeins undirstrika eitt lítið atriði, sem ég gleymdi í minni tölu hér í kvöld, og það var að lýsa sérstakri ánægju minni yfir því, að það skyldi hafa orðið að veruleika í sambandi við þetta frv., að samtök sveitarfélaga í landinu, landshlutasamtökin, eru með þessu frv. viðurkennd. Enda þótt þau hafi að vísu ekki enn stoð í sveitarstjórnarlögunum formlega, þá eru þau þó viðurkennd sem staðreynd og sem samtök, sem eiga eftir að vinna sameiginlega fyrir sveitarfélög í hverjum landshluta fyrir sig, þar sem í ákvæðum frv. er gert ráð fyrir því, að þau fái fastan ákveðinn tekjustofn, sem er I% af tekjum Jöfnunarsjóðs, sem skiptist jafnt á milli þeirra. Fyrir þetta finnst mér, að sveitasamtökin í landinu og sveitarfélögin í landinu geti lýst mjög mikilli ánægju sinni yfir því, að þetta gerir þeim kleift að vinna meira á þeim vettvangi, sem þau hafa skapað sér með landshlutasamtökunum og mun verða til þess að efla sveitarfélögin í landinu og uppbyggingu þeirra.



Herra forseti. Ég skal ekki blanda mér í umr. hv. síðasta ræðumanns og hv. 6. þm. Reykv. En ég held, að við, sem vorum hér við 1. umr., ættum að muna það, að þar kom fram, að frv. það, sem hér er til umr., hafi ekki verið lagt fram í samráði við Samband ísl. sveitarfélaga. Hygg ég, að það segi nægilegt í þessu efni. Þessar umr., sem hafa orðið um þetta frv., eru nú orðnar alllangar. Það hefur margt komið fram, en ég hygg, að það sé einkennandi fyrir málflutning stjórnarliða, hæstv. félmrh. og þeirra stuðningsmanna ríkisstj., sem hafa talað við 1. umr. um þetta frv. og nú við 2. umr., að þeir hafi lagt megináherzlu á tvennt. Í fyrsta lagi, að frv. efli sjálfstæði sveitarfélaga, og í öðru lagi, að létt væri skattbyrðum af þeim, sem verst eru settir í þjóðfélaginu. Þetta hvort tveggja hefur verið nægilega hrakið og marghrakið í umr. Ég skal því ekki tefja umr. með því að endurtaka það, sem aðrir hafa sagt um þetta efni og ég sjálfur sagði um þetta efni við 1. umr. málsins. En ég get þó ekki stillt mig um að víkja að atriðum, sem sýna sérstaklega vel misræmið á milli þess annars vegar, sem ríkisstj. og lið hennar segist vilja, og hins vegar þess, sem þeir ætla að gera. Ég tek aðeins dæmi. Þau sýna, að hinn langi tími, sem ríkisstj. hefur tekið sér til umhugsunar milli 1. og 2. umr., hefur ekki nægt til þess að samræma orð og gerðir, nema síður sé. Ég sagðist skyldi taka dæmi. Ég vík að einu atriði í brtt. meiri hl. heilbr: og félmn. á þskj. 389. 5. líður er á þá leið, að við 10. gr. bætist nýr stafl., sem hljóði: e. Bankar og sparisjóðir. M.ö.o., meiri hl. n. gerir það að till. sinni, að lögð verði landsútsvör á banka og sparisjóði. Við fyrstu sýn kann það að þykja ekki óeðlilegt að hafa bæði banka og sparisjóði undir þessu ákvæði. En þegar betur er að gáð, þá sjá menn, að í þessu sambandi er um gerólíka hluti að ræða. Bankarnir hafa starfsemi, sem dreifist út um allar byggðir landsins, bæði með útibúum, sem þeir hafa, og með lánastarfseminni, sem í mörgum greinum fer eftir almennum reglum og nær til alls landsins. Þessu er ekki til að dreifa um sparisjóðina. Starfsemi sparisjóðanna er bundin við ákveðin byggðarlög, í flestum tilfellum við ákveðið sveitarfélag. Það er yfirleitt regla þessara lánastofnana, að þær lána ekki út fyrir byggðarlögin. Einmitt vegna þessa séreðlis sparisjóðanna eru þeir ákaflega þýðingarmiklir fyrir hin einstöku byggðarlög og til uppbyggingar víða um landið og stuðla að því, sem við köllum jafnvægi í byggð landsins. Það er ekki óalgengt, að það sé hægt að finna orsakasamband milli vel rekins sparisjóðs og blómlegs byggðarlags. Þetta þekkja allir, sem nokkuð þekkja til landsbyggðarinnar. Með því að hér er um gerólíkt að ræða, banka og sparisjóði, þá á í þessu efni ekki að mínu viti að gilda það sama um hvort tveggja. Ég hef ekkert á móti því og tel raunar eðlilegt, að lagt sé landsútsvar á bankana. Það mætti spyrja, hver væri ástæðan hins vegar fyrir því, sem lagt er til í brtt. meiri hl. heilbr.- og félmn., að það verði kveðið svo á, að bankarnir skuli greiða 1% af mismun heildarútlánsvaxta og heildarinnlánsvaxta banka. Ég skal ekki segja, hvað þetta nemur miklum fjárhæðum eða reiknað er með, að þetta nemi miklum fjárhæðum. Mér þykir eðlilegt, að það séu gefnar hér upplýsingar um það. Þær hafa ekki komið. En ég bendi á það, að bankarnir hafa margs konar starfsemi, meiri starfsemi heldur en innlán og útlán gera, og ég varpa fram þeirri hugmynd, hvort ekki komi eins til greina að leggja á nettóhagnað hankanna, en ekki tiltaka þessa skattálagningu með þessum hætti. En ég vík aftur að sparisjóðunum. Sparisjóðirnir eru ekki einu innlánsstofnanirnar úti á landi. Það eru til innlánsstofnanir víða um land, innlánsdeildir kaupfélaganna. Ég tek eftir því, að það er ekki í till. meiri hl. n. gert ráð fyrir að skattleggja innlánsdeildir kaupfélaganna. Þarna er þó um alveg hliðstæðar stofnanir, ég segi ekki alveg hliðstæðar, en svipaðar stofnanir að ræða. En ég geri það ekki að till. minni, að lagt sé á innlánsdeildir kaupfélaganna. Ég held, að hið sama eigi að gilda um innlánsdeildir kaupfélaganna eins og sparisjóðina og það eigi ekki að leggja landsútsvar á þessa aðila, hvorugan þeirra. En víkjum nánar að þeirri hugmynd, mér liggur við að segja þeirri fráleitu hugmynd, að ætla að leggja landsútsvör á sparisjóðina. Og þá skulum við athuga, hvaða hugmyndir liggja til grundvallar landsútsvarinu. Í 10. gr. frv. eru ákvæði um það, óbreytt frá gildandi lögum, hverjir skuli greiða landsútsvörin. Það eru ríkisfyrirtæki, sem eiga að gera það og olíufélögin. Það var reiknað með því, þegar þetta var upphaflega sett í lög, að starfsemi olíufélaganna, eignir þeirra og tæki væru um allt landið. Samkv. þessari grundvallarreglu um landsútsvar eru engar frambærilegar ástæður fyrir því að leggja landsútsvar á sparisjóðina. Þetta hefði mátt ætla, að væri nokkuð augljóst. En það hefur greinilega ekki verið ljóst þeim, sem gera þessa till., og þeim hefur meira að segja verið það svo óljóst, að ekki er samkv. till. meiri hl. n. gert ráð fyrir, að sama regla gildi um landsútsvar af sparisjóðum og önnur landsútsvör. En sú regla er nú í gildandi lögum um landsútsvör og er tekin upp í 13. gr. þessa frv., að fjórðungur landsútsvara, sem til falla í hverju sveitarfélagi, skal koma í hlut þess. Hvert einstakt sveitarfélag er þó látið njóta sérstaklega landsútsvarsins að nokkrum hluta. En samkv. þeirri brtt., sem hér er gerð, þá á þetta ekki að gilda um landsútsvar af sparisjóðum. Sjá allir, hvílík fjarstæða slíkt er, og ætti raunar ekki að þurfa að fjölyrða frekar um það. Ég sagði, að ég ætlaði að láta mér nægja að taka dæmi. En þetta er gott dæmi um það, hvernig stjórnarliðar standa að þeim loforðum sínum að stuðla að því, að efldar verði hinar dreifðu byggðir landsins. Þeir gera till., sem miða algerlega í gagnstæða átt. Ég skal þá taka annað dæmi, og það eru fasteignaskattarnir. Ég skal ekki ræða um þá hér á sama hátt og ég gerði við 1. umr. En ég minnist á þá hér af alveg sérstöku tilefni. Hv. 6. landsk. þm. ræddi um fasteignaskattana og gerði það með þeim hætti, að ég tel nauðsynlegt að víkja nánar að þeim. Það var helzt að skilja á þessum hv. þm., að fasteignaskattarnir væru mikið heillaráð. Hann lagði ekki sérstaka áherzlu á þá til að efla tekjustofna sveitarfélaganna. Það, sem hann lagði einkum áherzlu á, var, að þeir væru mikið heillaráð til þess að ná til þeirra, sem hefðu getað komizt undan sköttum. Ég hef ekki heyrt þetta sjónarmið fyrr, en hv. þm. lagði mikla áherzlu á þetta sjónarmið. Það má kannske mikið vera, að það sé ekki þetta sjónarmið, sem mestu ráði um það, að hæstv. ríkisstj. gerir það að stefnu sinni að hækka stórkostlega fasteignaskattana. En lítum þá nánar á fasteignaskattana og eðli þeirra. Fasteignaskatturinn þýðir það, að verið er að skattleggja eina tegund fjármunamyndunar umfram aðra. Hvaða ástæður eru til þess? Ég spyr. Er ekki hæpið að gera slíkt? Það hlýtur að vera tilgangur með þessu eða ætti að vera það eða a.m.k., að þetta ætti að hafa einhverjar afleiðingar. Það liggur beinast við að álykta sem svo, að skattur sérstaklega á þessum eignum dragi úr fjármunamyndun á þessu sviði. Er það þá gert til þess að örva fjármunamyndun á einhverjum öðrum sviðum, til þess t.d. að örva menn til þess að kaupa verðbréf eða kaupa hlutabréf? Og það má þá spyrja: er ástæða til þess að leggja meira á það fjármagn, sem er bundið við jörðina, heldur en það fjármagn, sem er geymt í bankahólfum eða peningaskápum? Þá er önnur veigamikil spurning í þessu efni. Hvaða áhrif hefur fasteignaskattur á sparnaðinn í landinu? Og ef á að draga úr sparnaði í fasteignum, er þá ekki nauðsynlegt að gera ráðstafanir til þess að örva annan sparnað, eða ætlast menn til, að eyðslan verði aukin? Það hefði t.d. mátt ætla, að um leið og ríkisstj. vildi draga úr þessum sparnaði, þá setti hún beina reglu til þess að örva sparnað t.d. í formi hlutabréfakaupa eða verðbréfakaupa. En þetta er greinilega ekki ætlun ríkisstj., sbr. að í frv. um tekju- og eignarskatt, sem liggur fyrir hv. Nd., er lagt til að fella niður ákvæði um skattfrjálsan arð af hlutafé að ákveðnu marki. En hvernig kemur svo fasteignaskatturinn niður? Það á að leggja fasteignaskatt á atvinnureksturinn. Það kemur ákaflega mismunandi niður, því að það er mjög mismunandi, hvað atvinnureksturinn þarf á fasteignum að halda. Sá atvinnurekstur, sem við venjulega köllum framleiðsluatvinnuvegina, þarf á mestum fasteignum að halda. Það er sama, hvort það er sjávarútvegur, frystihús, landbúnaður eða sláturhús. Fasteignaskattur beinist fyrst og fremst að þeim atvinnuvegum, sem verða að leggja mest í fasteignir. Og innan einstakra atvinnuvega er þetta einnig mjög mismunandi, t.d. í verzlun. Sú verzlun, sem fæst mest við nauðsynjavörur, þarf alla jafna mestar fasteignir. En það er hægt að reka heildsölur með munaðarvörur án þess að eiga nokkrar fasteignir. Ég hygg, að ef það er meiningin hjá ríkisstj. að ná sérstaklega til þeirra, sem betur eru settir í þjóðfélaginu, þá sé þetta ekki leiðin til þess. Þeim er í lófa lagið að festa fé sitt í öðrum eignum, sem ekki eru skattlagðar til jafns við fasteignir. En það á að auka stórlega fasteignaskatta á öllu íbúðarhúsnæði í landinu, og menn komast ekki hjá því að búa í húsum. Þessi skattur kemur ekki sérlega hart niður á þeim, sem hafa háar tekjur eða eiga miklar eignir. Fasteignaskattur á íbúðarhúsnæði kemur harðast niður á þeim, sem verst eru settir í þjóðfélaginu. Ég sagðist ætla að taka dæmi. Þetta var dæmi um það, að þegar stjórnarliðar segja, að þeir séu að leggja til málanna að bæta hag þeirra verst settu, þá eru þeir að gera þveröfugt. Svona mætti halda áfram að taka dæmi. En ég lofaði því, að ég skyldi ekki lengja þessar umr. um of. Mér þykir nægilegt að benda á þessi dæmi til þess að sýna fram á vinnubrögð stjórnarinnar í þessu máli. Ég sagði í upphafi, að það hafi margir bent á annmarka þessa frv., og það hefur ekki verið dregið úr ádeilum og ábendingum við 2. umr. En svo er að sjá, kannske rætist úr því, að hæstv. félmrh. sé hættur að halda uppi vörnum fyrir þetta frv., því að það hefur ekki heyrzt eitt orð frá honum í þessum umr. Ég geri mér nú ekki mikla von um, að þar sé um hugarfarsbreytingu að ræða. En segja mætti mér, að bæði hann og ýmsir aðrir í stjórnarliðinu sjái nú betur en áður, að hyggilegra hefði verið að fara með gát í skattamálunum og undirbúa frv. og till. um þau af meiri kostgæfni og meiri fyrirhyggju en gert hefur verið.