Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. - Það mun hafa verið í öndverðum des. í vetur, að stj. listamannasambandsins sendi ríkisstj. erindi sitt um það, að á styrk þann, er hér ræðir um, yrði greidd aukauppbót hliðstæð þeirri, sem starfsmönnum ríkisins er greidd samkv. þál. frá 28. ágúst 1942. Eftir því, sem ég hef heyrt, tók ríkisstj. þessu mjög vel, en ekkert varð af framkvæmdum, enda veik hún úr valdasessi litlu síðar, en núv. ríkisstj. mun hafa litið svo á, að ekki væri fært að veita þessar uppbætur án þess að leita fyrst vilja Alþ. Þess vegna er till. á þskj. 173 fram komin, og virtist menntmn. Nd. þetta vera það sanngirnismál, að hún féllst á að flytja till. inn í þingið. Í grg. eru nokkrar ástæður till. taldar. Ég geri ráð fyrir, að þessari till. muni vísað til fjvn., og vil vænta þess, að afgreiðslu hennar verði hraðað mjög. Það er vitað, að sökum þess, hve fjárl. verða seint afgr., hafa margir þeir menn orðið hart úti, sem styrks þessa eiga að njóta, þar eð þeir verða að biða hans langt fram yfir venjulega tíma. Ef þessi þáltill. næði nú skjótu samþykki, væri hægt að ráða nokkra bót á þessum vandkvæðum og bæta úr brýnustu þörf ýmissa þeirra listamanna, sem í vandræðum eru vegna hins mikla dráttar, sem orðið hefur á afgreiðslu fjárlaganna.



Herra forseti. - Á þskj. 175 flytjum við hv. 6. landsk. þm. till. til þál. um rannsókn á virkjun Lagarfoss. Mér nægir í þessu máli að mestu að vísa til þess, sem sagt er í grg. Það er ekki ofmælt þar, að á Austurlandi er raforkumálum illa komið. Mér er kunnugt um það vegna atvinnu minnar og kunnugleika þar eystra. Ég skal þó geta þess, að síðastliðið sumar var skipuð mþn. í raforkumálum með þál. og henni falið að útvega fé til að koma upp rafveitum, en jafnframt var ríkisstj. falið að láta rannsaka skilyrði til vatnsaflsvirkjana í fallvötnum landsins. Till. sú, er hér liggur fyrir, fellur inn í till. frá í sumar, og flytjum við hana þrátt fyrir það, þar sem það er aðkallandi að fá þessa rannsókn framkvæmda. Ég átti tal um málið við forstjóra Rafmagnseftirlits ríkisins, og okkur kom saman um, að rétt væri að flytja þáltill. þá, sem nú er til umr. Hann taldi, að það mundi flýta málinu, og þegar hv. 6. landsk. þm. fór þess á leit, að ég flytti þessa þáltill. með honum, tók ég því fegins hendi, því að ég trúi á það, að virkjun Lagarfoss geti orðið til mikillar blessunar fyrir Austurland. Ég vænti, að till. þurfi ekki að fara til n:, þar sem um svo sjálfsagt mál er að ræða.



Ég vil benda á það, sem hv. 2. flm. tók fram, að síðastl. sumar var samþ. þál. á Alþ., sem fól í sér, að ríkisstj. léti fram fara rannsókn á öllum meiri háttar fallvötnum, til þess að gengið yrði úr skugga um, á hvern hátt bezt yrði fullnægt rafmagnsþörf landsmanna. Þáltill. var flutt að frumkvæði Framsfl. og í sambandi við skipun mþn. Það má vera, að hv. flm. till., sem fyrir liggur, hafi verið lítt kunnugt um, hvað fram hefur farið í málinu, áður en þeir fluttu hana. Annars hefðu þeir vitað, að við höfðum staðið í sambandi við fulltrúa mþn. um þetta mál og beðið þá að fylgja því fram í n. Var það sérstaklega tekið til meðferðar þar og rætt sérstaklega við atvmrh. Í sjálfu sér má segja, að enginn skaði sé skeður, þó að æ ofan í æ komi samþykktir um að fela ríkisstj. að láta vinna sama verkið, en það er einkennileg starfsaðferð, þegar enn er ekki hægt að benda á neitt tómlæti í málinu. Ég sé líka, að fjhn. Nd. er óskipt á sama máli og ég. Þangað var vísað till. frá hv. 10. landsk. þm. um athugun á rafvirkjun til almenningsþarfa í Vestur-Skaftafellssýslu, og n. leggur til, að hún verði afgr. með rökst. dagskrá, með tilliti til þess, sem áður hefur verið samþ. í þinginu. Annars er áhugi hv. flm. ekki nema gleðilegur. Ég sé ekki ástæðu til að ræða nauðsyn þessarar framkvæmdar. Um hana eru allir sammála. Ég geri það ekki að neinu atriði, hvort till. verður vísað til n., en slík hefur venjan verið, og þá væntanlega til allshn. Sþ.

Flm. (Lúðvík Jósefsson). Herra forseti. - Ég vil segja örfá orð út af ummælum hv. 2. þm. S.-M. Hv. þm. varpaði því fram, að þessi till. væri í raun og veru ekki mjög nauðsynleg, því að á síðasta þingi hefði verið samþ. þál., sem gæti náð yfir þá rannsókn, sem hér er um að ræða, eins og aðrar. Það er að vísu rétt, að það var samþ. að fela mþn. í raforkumálum og einkum rafmagnseftirliti ríkisins að láta rannsaka virkjunarmöguleika í öllum fallvötnum landsins, og það tökum við fram í grg., en slík samþ. nær ekki nema að takmörkuðu leyti yfir það, sem hér liggur fyrir. Við snerum okkur til mþn. og rafmagnseftirlitsins, en þar var enga vissu að fá fyrir því, að þetta yrði framkvæmt næsta sumar, heldur kom það fram hjá rafmagnseftirlitinu, að sjálfsagt væri að flytja þáltill., ef við vildum leggja kapp á, að rannsókn færi fram á næsta sumri. Allgott dæmi um nauðsyn þessa máls er, að frá einum stað eystra var þegar komin fram í þinginu þáltill. í þá átt að stækka allmjög rafveitur þar, en slíkar aðgerðir einstakra staða mundu draga allmikið úr því, að í heildarframkvæmdir yrði ráðizt. Aðrir staðir eystra eru farnir að tala um, að þeir verði að leysa raforkumál sín. Það var því full ástæða til að flytja till. Ég verð að segja, að þega r hugsað er til þess, að Austurland er eini landsfjórðungurinn, sem hefur ekki nema smávirkjanir, úr sér gengnar, en að þar hafa að engu leyti verið rannsakaðir möguleikar til stórvirkjunar, og að nú er í ráði að stækka mjög virkjanir á Norðvestur- og Suðvesturlandi, þá er ástæða til að reka á eftir rannsóknum um virkjunarskilyrði eystra. Af því að málið er ekki margbrotið, sé ég ekki ástæðu til að tefja afgreiðslu þess með því að setja það í n.



Ég kveð mér hljóðs, af því að því skaut upp hjá hv. 6. landsk. þm., að það hefði átt að heyra undir starf mþn. í raforkumálum að rannsaka skilyrði til vatnsvirkjunar víðs vegar á landinu, en svo er ekki. Það stendur í till. frá 4. sept. í fyrra: „Jafnframt ályktar Alþ. að fela ríkisstj. að láta fara fram, undir umsjón rafmagnseftirlits ríkisins, rannsókn á skilyrðum til vatnsaflsvirkjunar í fallvötnum landsins og því, hvernig auðveldast sé að fullnægja raforkuþörf landsmanna hvarvetna á landinu - - - “ og „rannsóknirnar skal hefja nú þegar og hraða þeim svo sem mögulegt er“. Það var því einfaldasta leiðin fyrir fulltrúa hvers héraðs í sumar, eftir að Alþ. var einróma búið að samþ. þessa þáltill., að snúa sér til ríkisstj. til þess að fá þetta framkvæmt sem fyrst. En nú liggja fyrir Alþ. 5–6 till. aðrar, sem ganga í sömu átt. Ég álít þær allar óþarfar og að eigi að vísa þeim frá. Það er nóg að vísa til þál. í sumar, með því að með henni er málið leyst eftir því, sem Alþ. getur gert.



Þegar mþn. hóf starf sitt, átti hún tal við Jakob Gíslason, forstöðumann rafmagnseftirlits ríkisins, um það, sem vakti fyrir n., að rannsakað skyldi. og var talað um heildarrannsókn um landið allt. Beindist þá talið að helztu vatnsföllunum og þeim, sem mestar líkur væru til að yrðu látin framleiða raforku, m. a. Lagarfoss. Nokkru síðar þurfti Jakob Gíslason að hverfa af landi burt í erindum ríkisstj., og gat n. því miður ekki notið hans góðu starfskrafta lengur. Ég veit ekki, hvort ég tók rétt eftir því hjá hv. 6. landsk. þm., að forstöðumaður rafmagnseftirlitsins hefði ráðlagt honum að flytja þáltill. Það er ekki í hans verkahring að gera það, svo að það eru engar upplýsingar. Rafmagnseftirlitið er í þjónustu ríkisins, og með allri virðingu fyrir starfsmönnum þess kynni ég betur við, að þeir væru ekki að fullyrða neitt. Þekkingu þeirra eru takmörk sett eins og annarra manna, og þeir hljóta að verða að leggja til grundvallar fyrir áliti sínu sérþekkingu þá, er þeir hafa, og kunnugleika á þessum málum. Það er ágætt að gefa ráð til þess, hvað skuli rannsakað á næsta sumri, en þó að Alþ. gerði frekari samþykktir nú, er það engin aukin trygging um það, sem gert verður á næsta sumri. Svo margar till. má bera fram, að ógerningur verði að sinna þeim á næsta ári. Jakob Gíslason benti á, að ekki væri hægt að leysa nema nokkurn hluta af þessu nú, það væru ekki til verkfræðingar til þess. Hvað fyrst verður tekið, skal ég ekki um segja, en ég hefði haldið, að rafmagnseftirlit ríkisins færi eftir því, sem húsbændur þess skipuðu fyrir. Það hefur ríkisstj. í sinni hendi. Ég kann ekki við, að það sé látið skína í það hér, að hér sé eitthvað nýtt á ferðinni, sem hafi ekki áður verið á minnzt. Hvort till. kann að verða til að flýta fyrir framkvæmdum, skal ég láta ósagt, en hitt veit ég, að það, sem rafmagnseftirlitið segir, gefur enga tryggingu um framkvæmdir. Mþn. í raforkumálum mun af sinni hálfu leggja allt kapp á það, að unnið verði að þessum athugunum á næsta sumri, eftir því sem frekast er hægt og mannafli er til og menn óska, að hæstv. ríkisstj. láti framkvæma slíkar athuganir.



Það eru aðeins örfá orð út af því, sem hv. 6. landsk. sagði. Skömmu eftir að mþn. í raforkumálum tók til starfa, átti ég tal við form. n. um, að gengið væri eftir því að fá almenna rannsókn framkvæmda í þessu máli. Form. n. skýrði þá frá því, að n. mundi reka eftir því eins og henni væri mögulegt að fá allsherjar rannsókn í málinu. Hann kvað aðallega vera um tvær leiðir í þessu máli að ræða, annaðhvort að virkja stór vatnsföll fyrir heil byggðarlög eða að hafa smærri virkjanir, en fleiri. En úr því væri ekki hægt að skera, hvort heppilegra kynni að reynast, fyrr en einhver rannsókn lægi fyrir, sem hægt væri að fara eftir og byggja á. Form. mþm. sagði, að eftir þessari rannsókn væri beðið og ekki væri hægt að leggja neinar ákveðnar till. fram fyrir hv. Alþ. í málinu fyrr en að fenginni þessari rannsókn. Undireins og hæstv. atvmrh. tók við starfi sínu, talaði ég við hann um þetta mál, og eftir að hann hafði athugað málið um stund, sagðist hann leggja kapp á, að rannsókn færi fram sem fyrst, og á næsta ári mundi hann láta fara fram rannsókn á virkjun Lagarfoss, sem mér var áhugamál mikið, að færi fram sem fyrst. Þetta gátum við sagt hv. 6. landsk., ef hann hefði spurt okkur eitthvað um, hvernig mál þessi stæðu nú, en af einhverjum ástæðum hefur það farizt fyrir hjá þeim hv. þm. En venjan hefur verið sú, er um einhver stórmál hefur verið að ræða, að viðkomandi þm. hafa reynt að standa saman um málið og leitað samkomulags um, að svo mætti verða. Vera má, að hv. 6. landsk. vilji láta líta svo út með þessari aðferð sinni, að hann hafi meiri áhuga á þessu máli en aðrir þm., sem um það hafa fjallað. Hann sagði, að jafnvel þó að þáltill. yrði vísað frá, án þess að fást samþ., þá yrði hún þó að öllum líkindum til þess að vekja hv. þm. af svefni í þessu máli. Till. í sambandi við rafmagnsmál Reyðarfjarðar sýnir bezt fram á, að rétt er að láta hana og aðrar slíkar till. bíða þangað til heildarrannsókn hefur farið fram, en þar með er ekki sagt, að málið eigi að fá að dragast á langinn, heldur ættu þessar till. að stuðla að því, að rannsókn færi fram fyrr en ella og sem allra fyrst. Þetta er einnig sú skoðun, sem komið hefur fram hér á Alþ. undanfarið, að hraða beri rannsókn þessa máls sem mest. Í samræmi við þetta voru tvær þál. samþykktar, önnur um skipun mþn. til að gangast fyrir málinu og hin um að látin yrði fara fram rannsókn í málinu, og eru þær báðar þýðingarmiklar og þó fyrst og fremst sú fyrri, þar sem mþn. mun mjög fast fylgja því eftir, að rannsóknin fari fram sem fyrst. Ég álít, að till. af þessu tagi sé rétt að vísa til n., og getur þá n., um leið og hún ræðir þessa þál., kynnt sér, hvað mþn. og hæstv. stj. hefur um málið að segja. Ætti þá n. að fá ákveðið úr því skorið, hvort nokkur þörf er á að samþykkja þessa till., þar sem þegar er ákveðið að láta rannsóknina í sambandi við Lagarfoss fara fram á komanda sumri. En ef svo skyldi reynast, að áætlanir stj. gengju að einhverju leyti í berhögg við það, sem Alþ. hefur ætlað sér að gera, þá mundi n. að sjálfsögðu upplýsa það, og mundi Alþ. þá gera það, sem það telur hagkvæmast og málinu til mests stuðnings.



Ég skal vera stuttorður. Það er aðeins eitt atriði. sem mig langar til að minnast á, sem greinilega kom fram hjá hv. 1. þm. Árn. og 2. þm. S.-M. þeir eru að halda því fram, að það sé alveg ástæðulaust að vera að samþykkja þessa þáltill., þar sem búið sé að samþykkja aðra þál., er nái alveg yfir efni þessarar. Og hv. 1. þm. Árn. heldur því fram, að þetta mál sé ekki í verkahring rafmagnseftirlits ríkisins, en einmitt í þessari umræddu þál., sem hann stóð að og var samþ. á sumarþ., er skýrt tekið fram. að þessa athugun eigi að framkvæma undir umsjón rafmagnseftirlits ríkisins, og var því ekki nema eðlilegt, að við snerum okkur til þess og reyndum þar að fá upplýsingar um, hvað væri aðhafzt í þessu máli. En okkur var sagt, að ekkert lægi fyrir um það, að rannsókn ætti að fara fram á næstunni. Þess vegna var ekki nema eðlilegt, að við, sem áhuga höfðum á að hrinda þessu máli í framkvæmd, legðum fram þál. til þess að ganga úr skugga um, hvernig þetta mál stæði og jafnframt að herða á eftir framkvæmdum. Það virðist og enn betur sýna fram á, hve mikil þörfin var á þessari þáltill. og að hún verði samþykkja, þegar háttv. 1. þm. Árn. er að lýsa því fyrir okkur, hve starf þetta við rannsóknina verði yfirgripsmikið, að ekki verði hægt að gera sér vonir um, að hægt sé að ljúka þessari rannsókn á einu ári. - Það er einmitt það, sem við vitum og gerum okkur ljóst, sem flytjum þessa þáltill., að það tekur tíma að athuga virkjun allra fallvatna í landinu, en við lítum svo á, að það sé sanngirnismál, sem ekki eigi að stinga undir stól, að Lagarfoss á að athugast fyrst, sökum þess, hve Austfirðir hafa undanfarið orðið að búa við kröpp kjör í rafmagnsmálum. Það er sem sagt tilgangur okkar, að úr því verði skorið, hvort Austurland eigi að fá að ganga fyrir öðrum landshlutum hvað þetta snertir. Út af því, sem hv. 2. þm. S.-M. sagði, að við hefðum ekki talað áður við þm. kjördæmisins, og hann virðist jafnvel vera móðgaður út af því, vil ég segja það, að ég tel, að um slíkt stórmál sé ekki að ræða, að okkur ætti að vera heimilt, án þess að átalið sé, að fara fram á, að úr því verði skorið, hvort Austurland á, sökum núverandi aðstöðu sinnar til rafmagnsmálanna, að fá að ganga á undan og rannsókn fara fram á Lagarfossi á sumri komanda. Það er auðvitað fjarri öllu lagi að segja, að við séum með þessu að helga okkur eitthvert stórmál og séum að reyna að kippa heiðrinum af þessu máli frá þeim, er barizt hafa fyrir því. Okkur hefur ekki dottið neitt slíkt í hug. Þetta mál er svo sem ekki neitt nýtt mál hér á Alþ., eins og hv. þm. vita, það hefur mikið verið rætt og við ekki fundið það upp. T.d. er þess að minnast, að Jón Þorláksson skrifaði á sínum tíma um virkjun Lagarfoss og áætlaði virkjanlega orlat fossins. En hafi 2. þm. S.-M. mikinn áhuga á þessu máli, þá á hann að leggja kapp á það með okkur, að þáltill. verði samþ., því að það er auðsætt mál, ef öll vatnsföll landsins liggja fyrir til rannsóknar og ekkert er ákveðið um það, hvaða vatnsföll skuli rannsakast fyrst, þá höfum við enga vissu fyrir því, að rannsókn þessi fari fram á þessu ári, og litla vissu fyrir, að hún verði gerð á næsta ári. Ég sé svo enga þörf á því, að till. þessi sé að fara til allshn., en hef þó ekki á móti því.



Ég vil aðeins benda hv. 6. landsk. á, að við erum ekki í sjálfu sér að hafa neitt á móti þessari till. hans og það er alveg óþarft fyrir hann að vera að biðja afsökunar á þessari till. En það, sem ég vildi taka fram, var, að það hefði alveg verið óþarft fyrir hann að bera fram þessa þáltill., því að hann hefði getað sparað sér það ómak, ef hann hefði látið svo lítið að tala við okkur, sem höfum barizt fyrir þessu máli. Þá hefði hann fengið upplýsingar þær, sem ég hef hér þegar gefið, að ákveðið er, a ð rannsókn á skilyrðum til rafmagnsorku úr Lagarfossi verður framkvæmd á komandi sumri. Þetta hefur hæstv. atvmrh. tjáð mér, og n. getur, til þess sjálf að ganga úr skugga um þetta, fengið þessa yfirlýsingu hjá hæstv. ráðh., ef hún æskir hennar.



Það er alveg rétt, sem hv. 6. landsk. sagði, að eftir þeirri almennu þál, sem samþ. var á fyrra ári um rannsókn á fallvötnum landsins með tilliti til rafmagnsvirkjunar, þá er ekki von til þess, að þessari rannsókn verði lokið á þessu ári. En að mínu viti er það jafnrétt, að þegar borin er fram till. um, að rannsókn á einu sérstöku vatnsfalli sé gerð á undan öðrum vatnsföllum, sem farið er fram á með þáltill. þeirri, sem hv. 6. landsk. er flm. að, þá er farið fram á forréttindi fyrir einn landshluta. Og af því að ég tel réttmætt, miðað við allar aðstæður, að það, sem í þáltill. þessari felst, nái fram að ganga, þá er ég því fylgjandi, að þessi þáltill. gangi til n., í þeim tilgangi að fá þar stuðning, áður en um hana verða greidd atkv. hér í hv. Alþ. Ég hygg það vera réttmætt og sanngjarnt, að þetta umrædda vatnsfall verði rannsakað fyrst, því að kaupstaðir og þorp á Austurlandi eru afleitlega sett hvað rafmagnið snertir, þar sem alltaf eykst þörfin fyrir rafmagnið, en litlu er af að taka. Það er því augljóst mál og mjög aðkallandi, að úr þessu verði bætt við fyrsta tækifæri. Ég stóð annars upp til að gera grein fyrir því, að ég er fylgjandi þeirri till., að málið gangi til n., í trausti þess, að hún leggi til, að það verði samþ.



Herra forseti. - Það er langt síðan þetta mál var lagt fyrir þingið og hefur ekki áður verið tekið til umr. Okkur flm. þykir rétt, að nokkur uppbót komi á þessa grein landbúnaðarafurða ekki síður en aðrar. Loðdýraræktin á ákaflega erfitt uppdráttar. Verð á skinnum var lágt í fyrra og árið þar áður, skinnin eru ekki verðbætt, og loðdýraræktin hefur því rýrnað mikið í landinu. En það verður að teljast mjög varasöm þróun, því að útflutningur loðskinna getur reynzt einhver tryggasti og hagkvæmasti útflutningur landbúnaðarins á venjulegum tímum, eða svo hefur Norðmönnum reynzt undanfarna áratugi. Hér er framleitt mikið af kjöti, sem getur verið loðdýrabúum ódýrt, t.d. hrossakjöti, enda ekki til annar hentugri markaður fyrir þær kjöttegundir. Fái loðdýraræktin ekki hjálp, er ekki annað sjáanlegt en hún leggist niður. Hér er því farið fram á nokkrar uppbætur, þó ekki svo háar sem loðdýraræktin naut af svokölluðu Bretafé. Það er nýbreytni í till., að menn njóti stighækkandi uppbóta eftir gæðum skinnanna, mest fyrir úrvalsskinn. Það segja þeir, sem vita bezt, að hafi háð mjög loðdýraræktinni, að menn hafi ekki hirt nóg um að eignast úrvalsstofna af dýrum og vanda til uppeldis. Þetta þarf að lagast, og till. aniðar að því. Ég veit, að hv. þm. muni gera sér ljóst markmið till., og get ég að öðru leyti vísað til grg. Óska ég, að till. verði að lokinni umr. vísað til fjvn.