Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Mig langar til að beina ákveðinni spurningu til ríkisstj. og þá fyrst og fremst til hæstv. fjmrh. Spurningin er á þessa lund: Hvernig hyggst ríkisstj. haga launagreiðslum til starfsmanna ríkisins um þessi mánaðamót og framvegis? Ætlar hún að fara eftir gildandi kjaradómi eða ætlar hún að halda uppteknum hætti og synja starfsmönnum ríkisins um þá uppbót, sem þeim ber samkv. kjaradómi frá 21. júní 1968? Það er ástæða til þess að spyrja þessarar spurningar nú, þar sem kjaradómur hefur vísað á bug kröfu fjmrh. um endurskoðun á ákvörðunum kjaradóms samkv. 7. gr. kjarasamningalaganna. Ég vona, að þessi spurning sé skýr. Málið er þannig vaxið, að ríkisstj. hlýtur að hafa gert sér fulla grein fyrir því, hvernig við því eigi að snúast, og þess vegna álít ég, að hæstv. fjmrh. muni veitast auðvelt að svara þessari spurningu nú fyrirvaralaust og án þess að hún hafi verið skriflega fram borin. Það má aðeins minna á það hér, að laun starfsmanna ríkisins eru ákveðin með kjarasamningum eða, ef kjarasamningar ekki takast, þá með gerðardómi, ákvörðun kjaradóms. Yfirleitt hefur það nú farið þannig í sambúðinni við ríkisstarfsmenn, að samningar hafa ekki tekizt, heldur hafa launin yfirleitt verið ákveðin með kjaradómi, og þannig var það síðast. Þau voru ákveðin 21. júní 1968 með kjaradómi. Og um kjaradóm gilda þau ákvæði samkv. lögum, að hann gildir í tvö ár, þó þannig, að miðað er við áramót. En í tvö ár gildir sú ákvörðun, sem kjaradómur hefur tekið, nema breyting sé gerð á ákvörðunum hans með þeim hætti, sem segir í 2. mgr. 7. gr. kjarasamningal. nr. 55/1962. Til þess að breyting verði gerð á kjaradómi eða kjarasamningi, verða tilteknar forsendur að vera fyrir hendi, en þegar þær forsendur eru fyrir hendi, þá getur hvor aðili sem er krafizt endurskoðunar á kjaradómi. En þær forsendur, sem þurfa að vera fyrir hendi, til þess að breyting verði gerð á ákvörðun kjaradóms, eru þær, að almennar launabreytingar hafi átt sér stað í landinu, frá því að kjaradómur var upp kveðinn. Nú er það öllum hv. þm. kunnugt, að hæstv. fjmrh. leit svo á, að eftir að vitneskja barst um það, að atvinnurekendur mundu ekki greiða vísitöluuppbót á laun eftir 1. marz í samræmi við fyrri samninga, þá fór hann þess á leit við fyrirsvarsmenn opinberra starfsmanna, að ákvæði kjaradóms væru tekin til endurskoðunar. Þeirri málaleitan var hafnað af hálfu kjararáðs á þeim grundvelli, að ekki væru fyrir hendi skilyrði þau, sem greinir í 7. gr. kjarasamningalaganna. Síðan fór svo hæstv. fjmrh. þess á leit, að kjaradómur tæki málið til meðferðar, og gerði þá kröfu, að ákvæðum kjaradómsins yrði. breytt, og lét vera að greiða þá uppbót á laun þeirra ríkisstarfsmanna, sem rétt eiga á uppbót, hinn 1. marz s. l. Hefur svo staðið síðan, að því er ég bezt veit, að þeir starfsmenn ríkisins, sem rétt eiga á vísitöluuppbót, samkv. ákvæðum kjaradómsins frá í fyrra, hafa ekki fengið hana. Og þetta mál var af ríkisstarfsmanna hálfu borið undir félagsdóm og talið rof á kjaradómi. Þar hafði fjmrh. þá fyrst uppi þá kröfu, að þetta mál heyrði ekki undir félagsdóm. Þeirri kröfu var hrundið, en málið mun enn vera að þessu leyti til hjá félagsdómi. En jafnframt var málið borið undir kjaradóm, og kjaradómur hefur nú fjallað um það í nokkuð langan tíma, en nú hefur þó komið dómur hans, og hann er á þá lund, að málinu var vísað frá. Þegar það liggur fyrir, þá get ég ekki séð neina réttlætanlega ástæðu til þess að synja að greiða starfsmönnum ríkisins þá uppbót, sem þeim ber samkv. gildandi kjarasamningi. En ég undirstrika, að það eru engan veginn allir starfsmenn ríkisins, sem þá uppbót eiga að fá, vegna þess að eins og öllum er kunnugt er hér um skerta vísitölu að ræða eða takmarkaða, og ég hygg þess vegna, að ég geti örugglega sagt það um sjálfan mig t. d., að ég hef alls engra hagsmuna þarna að gæta, og svo er um þá, sem eru í hinum hærri launaflokkum. En ég lít svo á, að hinir eigi lagalegan rétt á því að fá þessa uppbót, því að kjaradómurinn heldur gildi þangað til honum hefur verið breytt með þeim hætti, sem í lögunum segir. Og ég hygg, að hver og einn einasti starfsmaður ríkisins, sem undir þetta kemst, gæti farið þá leið, ef hann kysi, að fara í mál við ríkið og heimta eftirstöðvar launa sinna. Sú röksemd, sem hæstv. fjmrh. hefur borið fram fyrir kröfu sinni, fær ekki staðizt, vegna þess að það er alls ekki hægt að segja, að neinar þvílíkar almennar launabreytingar hafi átt sér stað í landinu, að þau skilyrði séu fyrir hendi til þess að kjaradómur taki launaákvörðun sína til endurskoðunar, því að vitaskuld verður kröfu um launabreytingar og samningaumleitunum um launabreytingar og deilu um laun á engan hátt jafnað til þess, að launabreytingar almennar hafi þegar átt sér stað. Þá mætti allt eins snúa dæminu við og þá býst ég við, að flestir sæju, hversu fjarstætt er, þ. e. a. s. ef deilan nú lægi fyrir með öðrum hætti en hún gerir og verkamenn hefðu í stað þess eða launamenn þeir, sem eiga í deilunni, hefðu í stað þess að fara fram á að óbreytt launaákvörðun frá fyrri samningum gilti, þá hefðu þeir gert kröfu um hækkun upp á 25–30% og það hefði kannske ekki verið orðið strax við þeirri kröfu og það hefði kannske deila um þá kröfu staðið í tvo mánuði. Ég býst ekki við, að neinum hefði dottið í hug, að opinberir starfsmenn gætu strax við upphaf þeirrar deilu farið til kjaradóms og farið fram á það við hann, að hann endurskoðaði ákvörðun sína um laun, vegna þess að fram væru komnar svo og svo miklar kröfur um launahækkanir. Slíkri kröfu yrði vitaskuld vísað frá vegna þess, að það lægi þá ekkert fyrir um það, hver endir yrði á þeirri deilu. En alveg eins stendur á í dag um þá deilu, sem yfir stendur. Það veit enginn og enginn okkar, hvernig þeirri deilu lyktar, og sú niðurstaða, sem í þeirri deilu kann að fást, getur því aldrei orðið röksemd nú á þessu stigi fyrir breytingum á ákvæðum kjaradóms. Það verður að bíða og sjá hvað setur og sjá, hvernig samningar takast um það efni, hvort þeir leiða til almennra launabreytinga eða ekki, og þá fyrst er ástæða til þess að taka það til athugunar eða þá fyrst getur kjaradómur tekið það til skoðunar, hvort ástæða sé til þess að breyta fyrri ákvörðunum. En hvernig svo sem á þetta er litið, þá er það ljóst, að eftir að kjaradómur hefur vísað þessu máli frá sér, þá er óvefengjanlega í gildi sá kjaradómur, sem upp var kveðinn 21. júní s. l., og í samræmi við hann á að greiða starfsmönnum ríkisins laun. Framhjá því verður aldrei komizt. Og ég á bágt með að skilja þá ákvörðun, sem ríkisstj. hefur tekið í þessu máli að undanförnu. Ég vona, að hún hafi skipt um skoðun, eftir að kjaradómur nú liggur fyrir, frávísunardómur kjaradómsins. Afstaða ríkisstj. er ekki að mínum dómi fallin til þess að greiða fyrir lausn þeirrar alvarlegu vinnudeilu, sem nú stendur yfir. Ég held þvert á móti, að það mundi vera spor í rétta átt og greiða fyrir lausn þessarar alvarlegu vinnudeilu, sem nú er, að ríkisstj. héldi sig við lög að þessu leyti og greiddi samkv. ákvæðum kjaradómsins, sem upp var kveðinn í fyrra, nokkru eftir að þeir kjarasamningar voru gerðir, sem mér skilst, að launþegar almennt hafi viljað og vilji sætta sig við, að áfram gildi. En að svo vöxnu máli skal ég ekki fara nánar út í þá almennu vinnudeilu, þó að hún sé náttúrlega það mál, sem nú skyggir á öll önnur, og ekki væri ástæðulaust fyrir Alþ. að láta nokkuð til sín taka. En ég ætla að halda mig við þessa spurningu: Hvernig hyggst ríkisstj. nú eftir uppkvaðningu kjaradómsins haga launagreiðslum til opinberra starfsmanna?



Herra forseti. Mér er fullkomlega ljúft að svara fsp. hv. 3. þm. Norðurl. v., en skal hins vegar ekki fara langt út í að ræða þetta mál efnislega hér utan dagskrár, eins og hann gerði, vil aðeins fara um það örfáum orðum, hvernig þetta er til komið, og þarf ekki að taka langan tíma til þess. Það er rétt, sem hv. þm. sagði, að þegar vitað var, að kjarasamningar féllu úr gildi á hinum almenna launamarkaði og miðað yrði við, a. m. k. um óvissan tíma, greiðslu launa í samræmi við vísitölu þá, sem greidd var á febrúarlaun, þá þótti ríkisstj. eðlilegt, að launagreiðslum til opinberra starfsmanna yrði hagað í samræmi við það, sem grundvallaratriði kjarasamningalaganna gera ráð fyrir, en svo sem öllum hv. þdm. mun kunnugt, er það meginefni löggjafarinnar um kjaramál opinberra starfsmanna, að þeir skuli á hverjum tíma bera úr býtum sambærileg kjör og greidd eru á hinum almenna launamarkaði í landinu. Þess vegna fór ég þess á leit sem farandi með umboð ríkisins gagnvart ríkisstarfsmönnum, að stjórn Bandalags starfsmanna ríkis og bæja féllist á það að fresta yrði greiðslu þeirra viðbótarvísitöluuppbóta, sem átti að falla til hinn 1. marz, og séð yrði, hvernig færi um þær kjaradeilur, sem væru í landinu, og var það þá skýrt tekið fram af minni hálfu, að vitanlega kæmi ekki til mála annað en opinberir starfsmenn yrðu gerðir skaðlausir af því og þeir fengju laun í samræmi við það, sem kjarasamningal. gerðu ráð fyrir, en ekki umfram það. Þessu var hafnað af ríkisstarfsmönnum algerlega, að þeir væru til viðtals um slíkt, og var þá farin sú eðlilega leið að undangenginni sáttatilraun að leggja þetta mál fyrir kjaradóm til meðferðar. Ég skal fúslega játa það, að formlega séð má segja, að kjaradómur sé í gildi, og það hefur verið þar af leiðandi fullverjanlegt að greiða þessi laun. Hins vegar var það efnislega séð að minni hyggju algerlega óeðlilegt að greiða þessar launauppbætur eins og þá stóðu sakir. Ef til kæmi, að um það væri samið á sínum tíma, þá lá það ljóst fyrir, og það tilkynnti ég opinberum starfsmönnum, þá að sjálfsögðu yrðu þær bætur þeim fullkomlega greiddar. En hins vegar, ef svo færi, að laun yrðu með öðrum hætti, þá hlyti að koma til kröfu um endurgreiðslu af hálfu ríkisins á hendur opinberum starfsmönnum, og það þjónaði engu góðu. Opinberir starfsmenn völdu þann kostinn að vera ekki til viðtals um þetta mál, og ég skal ekkert orðlengja um það. Niðurstaðan varð sú, að fjmrn. stefndi málinu til kjaradóms, eins og lög gera ráð fyrir, og krafðist breytinga í samræmi við grundvallaratriði laganna og þá heimild, sem veitt er í 7. gr., ef breytingar verða á kjörum á samningstímabilinu. Þetta mál hefur verið til meðferðar fyrir kjaradómi og hefur nú verið vísað frá dómnum. En það er mjög rík ástæða til að gera sér grein fyrir því, af hverju því er vísað frá dómnum. Því er alls ekki vísað frá dómnum vegna þess, að kjaradómur líti svo á, að efnislega séu ekki full rök fyrir þessari kröfu fjmrn., heldur vegna þess, að málið eða kröfugerðin sé, sem þeir segja, svo óljós, að það sé ekki hægt að dæma hana. Og þessi óljósa kröfugerð er í því fólgin, að krafa m. var þess eðlis, að það var farið fram á, að kjaradómur úrskurðaði, að vísitala febrúarmánaðar skyldi gilda á laun opinberra starfsmanna þangað til endanlega væri um það vitað, hvaða kjör yrðu ráðandi á hinum almenna vinnumarkaði. Það er þessi viðbót, þessi skilyrta kröfugerð, sem veldur því, að kjaradómur vísar málinu frá og telur, að ekki sé hægt að dæma málið á þessum grundvelli. Það er mál út af fyrir sig, hvað segja má um þennan dóm kjaradóms. Ég hef mínar skoðanir um það, en tel ekki viðeigandi að vera að ræða þær hér. Ég held, að hér sé fyrst og fremst um að ræða það atriði, sem hlýtur að vera ágreiningsefni, en er að vísu að minni hyggju ekkert ágreiningsefni, hvort kjaradómur sé gerðardómur eða almennur dómstóll, því að kröfugerð lýtur nokkuð öðrum lögum, ef um gerðardóm er að ræða í stað almenns dómstóls. Og ástæðan til þess, að málinu er vísað frá, er sú, að hér sé um skilyrta kröfu að ræða, sem sé háð óljósum endalokum, ef svo megi segja, þannig að það sé í rauninni ekki hægt að dómtaka kröfuna með þessum hætti. Það er því nauðsynlegt að gera sér grein fyrir því, að kjaradómur hefur alls ekki efnislega vísað frá því atriði, hvort það skuli verða við þeirri kröfu, að vísitala febrúarmánaðar skuli greidd eða ekki, og af þeirri ástæðu mun rn. að sjálfsögðu krefjast úrskurðar kjaradóms um það efni. Það getur verið, að það þurfi að leggja málið fyrir með þeim hætti, sem út af fyrir sig ég mundi ekki óska að þurfa að gera, en það er að gera kröfu til þess, að vísitöluuppbætur verði ekki greiddar út samningstímabilið. Það er ákveðin og formleg krafa, en sem auðvitað engum hefur dottið í hug að standa við, ef yrði launahækkun á þessu tímabili, þá auðvitað ættu opinberir starfsmenn að fá þær kjarabætur. En þetta verður að skoðast út frá formlegum ástæðum og það eru algerlega formlegar ástæður, sem valda því, að kjaradómur vísar þessu máli frá sér nú, en ekki vegna þess, eins og ég hef séð í sumum blöðum í dag, að með því sé slegið föstu, að ríkisstarfsmenn eigi rétt á því að fá vísitöluuppbætur greiddar með marzvísitölu. Af þessum sökum get ég einfaldlega svarað því, að uppbætur verða ekki greiddar nú um þessi mánaðamót, heldur mun rn. vísa málinu aftur til kjaradóms og gera kröfu til efnislegrar meðferðar þess.



Herra forseti. Ég hef áður lýst afstöðu minni og okkar Alþb.-manna til þess máls, sem hér er til umr., en það er þó komið á nokkuð nýtt stig nú. Það fer ekki á milli mála, að okkar skoðun er sú, að sú stefna, sem hæstv. fjmrh. tók upp í þessu máli, fær ekki staðizt samkv. gildandi lögum og samningum, sem um launakjör opinberra starfsmanna gilda, og við álítum, að hér hafi verið farið inn á algerlega ranga braut og það beri að snúa út af þeirri braut hið fyrsta. Nú er svo komið, að fallnir munu vera í gjalddaga þrír launamánuðir hjá opinberum starfsmönnum, sem um er deilt. Fjmrh. hefur tekið sér það vald að greiða ekki starfsmönnunum út umsamið kaup, hann heldur ákveðnum hluta kaupsins eftir, þó að hann lýsi því yfir, að hann muni skila þessu, ef ekki verður fallizt á hans sjónarmið af opinberum dómstólum. Það breytir engu um það, að hér er verið að brjóta lög og reglur á starfsmönnum ríkisins, og ég fyrir mitt leyti er ekki í neinum vafa um það, að færi svo, sem það hlýtur í rauninni að fara, að hæstv. fjmrh. tapi þessu máli fyrir dómstólum um það er lýkur, þá er hægt að gera ríkið skaðabótaskylt fyrir það að hafa haldið eftir umsömdu kaupi um alllangan tíma og bakað starfsmönnunum í ýmsum efnum útgjöld eða erfiðleika, sem þeir vissulega hafa getað orðið fyrir þegar svona stendur á. Ég vara við því fyrir mitt leyti, að hæstv. fjmrh. haldi áfram þessari alröngu stefnu, eins og nú er komið, eftir að hann hefur fengið tilheyrandi áminningu að mínum dómi frá tveimur dómstólum varðandi málið, og ég álít, að hann ætti nú að taka upp þá reglu að skila starfsmönnunum hinni umdeildu upphæð tafarlaust og fylgja settum reglum og óska svo eftir því, ef hann vill að öðru leyti, að það fari fram nýtt mat á þessum málum, og málið yrði þá tekið til endurskoðunar og dómur þá kveðinn upp um það, hvort ástæða er til þess að breyta launakjörum opinberra starfsmanna frá því, sem dómur liggur fyrir um. Það er vitanlega engin afsökun í þessum efnum, þó að hæstv. fjmrh. beri því við nú, að kröfu hans í þessum efnum hafi verið vísað frá vegna formgalla. Það er hægt að halda þessu máli áfram um langan tíma í sambandi við slíkar deilur, og það er hægt að ganga enn þá lengra út í vandræðin, ef þannig á áfram að halda. Ég vil því undirstrika það fyrir mitt leyti, að það sé nauðsynlegt, eins og nú er komið, að breytt verði um stefnu í þessu máli af hálfu ríkisstj. og vísitöluuppbótin greidd starfsmönnum ríkisins, eins og dómar liggja raunverulega fyrir um, og hæstv. fjmrh. viðurkenni þannig, að hann hefur tekið sér það vald, sem hann hefur ekki samkv. l., og hann hætti ekki í þessum efnum meiru en búið er að gera. Það er auðvitað enginn vafi á því, að hæstv. fjmrh. hefur hér framið hin mestu glöp í sambandi við þessar launagreiðslur. Og ég vil vænta þess, að hann hafi einnig í huga þá ábyrgð, sem hann er raunverulega að leggja á ríkissjóð, ef hann heldur þessu áfram með sama hætti og verið hefur. Ég vil sem sagt undirstrika það í sambandi við þetta mál, að við Alþb.-menn lítum svo á, að það sé rétt og sjálfsagt að breyta hér um stefnu og greiða starfsmönnunum út fullar vísitölubætur á launin fyrir marzmánuð og aprílmánuð og nú fyrir þann mánuð, sem er að byrja, eða samkv. gildandi dómi um laun opinberra starfsmanna.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. fjmrh. fyrir skýrt svar formlega séð. Það kom glöggt fram hjá honum, að ætlunin er að halda fast við þá stefnu, sem mörkuð hefur verið á undanförnum tveimur mánuðum, að greiða ekki vísitöluuppbót á laun opinberra starfsmanna lögum samkvæmt og samkv. því, sem kjarasamningur segir til um. Þó að svarið væri skýrt að þessu leyti til, verð ég á hinn bóginn að lýsa vonbrigðum mínum yfir því, að hann skuli gefa þetta svar. Hann lýsti, hæstv. ráðh., sinni afstöðu til málsins í upphafi og hvernig hann hefði hugsað um þetta, eftir að því hafði verið lýst yfir af hálfu atvinnurekenda, að þeir mundu ekki greiða uppbætur í samræmi við þann samning, sem þeir gerðu við launþega í marz s. l. ár. Og hann sagði og játaði það, að formlega séð væri það rétt, að kjaradómurinn væri í gildi og það hefði átt í raun og veru réttum lögum samkv. að greiða eftir honum, en þegar hann hefði haft hitt í huga, þá hefði sér ekki fundizt efnislega rétt að framkvæma þá ákvörðun. Við þetta er nú það fyrst að athuga, að auðvitað er það matsatriði, hvað er efnislega rétt, þegar svona stendur á, eða réttara sagt, hvað er efnislega sanngjarnt. En í öðru lagi er það, að hvað sem því líður, þá er það ekki hæstv. ráðh„ sem á að meta það, hvort lög eða ákvörðun samkv. l. er sanngjörn eða sanngjörn ekki. Það er Alþ. og löggjafans að ræða það og breyta, ef óeðlilegt og ósanngjarnt er talið. En það liggur ekki í valdi ráðh. Hann á og er skyldur til að fara eftir og framkvæma lög, sem í gildi eru. Ef hann er óánægður með þau og telur þau ósanngjörn, þá á hann að fara þá sjálfsögðu leið að leita til Alþ. og löggjafans um breytingu á þeim lögum. En hann á ekki sjálfur að taka sér vald til þess að breyta l. eða skjóta þeim til hliðar. Hæstv. ráðh. sagði, að l. um kjarasamninga væru byggð á þeirri hugsun, að opinberir starfsmenn bæru nokkuð það úr býtum, sem væri í samræmi við almennar launagreiðslur í landinu. Og rétt er það, að þetta er eitt, en aðeins eitt þeirra atriða, sem kjaradómur á að byggja ákvörðun sína á. Annað atriðið er t. d. það, að það er talað um hag þjóðarbúsins, hvað hagur þjóðarbúsins leyfi. Og það vill nú svo til, að það hafa átt sér stað hér almennar launabreytingar og af þeirri ástæðu fóru fyrirsvarsmenn opinberra starfsmanna í mál og leituðu til kjaradóms og óskuðu eftir hækkun á hans ákvörðun í samræmi við þær almennu launabreytingar, sem höfðu átt sér stað. En kjaradómur hratt þeirri kröfu, af því að hagur þjóðarbúsins leyfði það ekki, þannig að þetta atriði, sem hann nefndi, hæstv. ráðh., er ekki nema eitt af þeim atriðum, sem kjaradómi ber að hafa í huga við endurskoðun á ákvörðunum sínum. Hæstv. ráðh. taldi, að í þeim kjaradómi, sem nú hefði verið upp kveðinn, fælist ekki nein afstaða til þess, hvort hæstv. ráðh. hefði í raun og veru haft rétt fyrir sér eða ekki, þegar hann synjaði að greiða uppbót samkv. gildandi kjarasamningi, heldur byggðist frávísun málsins eingöngu á því, að kröfugerð hefði ekki verið nægilega nákvæm, og á því, að kjaradómur liti öðru vísi á sitt hlutverk en hæstv. ráðh. teldi rétt vera, þ. e. a. s. kjaradómur liti frekar á sig sem dómstól en gerðardóm. Um þetta má nú sitthvað segja. En við skulum alveg láta það liggja á milli hluta. Staðreyndin, sem fyrir liggur, er bara sú, að kjaradómur hefur vísað málinu frá. Og það er þó almenn regla, sem aldrei verður véfengd, að fyrri ákvörðun stendur þangað til henni er breytt, og þess vegna stendur hinn eldri kjaradómur þangað til nýr kjaradómur hefur verið upp kveðinn. Það er mikill misskilningur, ef svo hefur átt að skilja hæstv. ráðh., sem ég geri tæpast ráð fyrir, að það eitt, að málið er borið undir kjaradóm, eigi að hafa í för með sér breytingu á ákvörðunum hans. Þó að málið sé borið undir kjaradóm, þá frestar það auðvitað ekki á neinn hátt framkvæmd á ákvörðunum hans, þeim sem hann hafði áður tekið. Á meðan málið er til meðferðar hjá kjaradómi og óvissa ríkir um úrslit þess, þá er það auðvitað svo sjálfsagt og hreinasti barnalærdómur í öllu réttarfari, að ákvörðunin stendur, sem hann hefur áður tekið, þangað til ný ákvörðun er tekin. Það sjá náttúrlega allir í hendi sér, að það væri nú ekki heppileg regla, að það eitt að bera mál undir dóm gæti haft í för með sér breytingu. Auðvitað kemur breytingin ekki fyrr en ný ákvörðun hefur verið tekin, og þess vegna átti ráðh. að greiða samkv. kjarasamningi á meðan málið var til meðferðar hjá kjaradómi, og hann gat ekki látið það undir höfuð leggjast fyrr en kjaradómur var pósitíft búinn að fallast á sjónarmið hans í málinu, og þess vegna þurfum við ekkert að fara út í neina deilu um efnislegt lögmæti í þessu sambandi. Hæstv. fjmrh. segist ætla að bera málið á ný undir kjaradóm, og við skulum lofa honum að gera það, og við skulum þá vona, að hann fái skýrt svar hjá kjaradómi. En hvað sem því líður er það svo, að á meðan sá úrskurður er ekki kominn frá kjaradómi, eiga ríkisstarfsmenn rétt samkv. fyrri kjaradómi. Og þess vegna eiga þeir alveg ótvíræða kröfu til þess, að þetta sé þegar reitt af hendi, og auðvitað nægir ekki í því sambandi að vísa til þess, að þeim muni verða greitt þetta einhvern tíma síðar, ef niðurstaða hjá kjaradómi verði svo eða svo. Þannig er ekki hægt að fara að, og það er ástæða til að vara við því, að þannig sé farið að. Það er einmitt ástæða til í því sambandi að rifja það upp, með hverjum hætti þetta kerfi var upp tekið. Þetta kerfi,sem lögtekið var 1962, var byggt á málamiðlun. Ríkisstarfsmenn voru ekki ánægðir með það kerfi, sem þá var upp tekið. Þeir vildu fá frjálsan samningsrétt um kaup sitt og kjör, eins og aðrir launþegar í landinu. En þeir féllust á þá að sætta sig við þessa skipan, sem upp var tekin, að sæta ákvörðun gerðardóms um sín kjör. Í framkvæmdinni hefur reynslan af þessu kerfi orðið á þá lund, að ríkisstarfsmenn eru ekki ánægðir með það, og alveg er það ljóst, að eftir að þannig hefur verið farið að af hálfu hæstv. ríkisstj„ þá er þetta kerfi með öllu dauðadæmt í framtíðinni, þannig að ég vil segja það, að ríkisstj. hefur þarna stigið spor, sem getur orðið nokkuð afdrifaríkt. Því að það er ekki nokkur vafi á því, að með þessum hætti er verulegt spor stigið í þá átt að brjóta þetta kerfi niður með öllu. Og ef þetta á að vera sparnaður fyrir ríkið, þá getur hann reynzt nokkuð vafasamur, því að eins og ég hef þegar sagt, þá gæti auðvitað hver ríkisstarfsmaður farið í mál við ríkið nú og krafizt þess, að fá þær eftirstöðvar, sem inni standa, og ég býst við, að sá málskostnaður, sem þá kæmi til greina, mundi verða nokkuð hár. Annars vil ég segja það, að það er ástæða til, þegar verið er að bera svona mál undir dómstóla, hvort sem er kjaradóm eða félagsdóm, þá er ástæða til að greiða fyrir úrslitum í því máli. Það hefði ég þó haldið, að ætti að vera áhugamál hæstv. ríkisstj. að fá sem allra fyrst efnislega niðurstöðu hjá þessum úrskurðaraðilum um það, hvað væri rétt í þessu máli. En mér virðist nú, að þetta hafi nokkuð dregizt, þessi málsmeðferð. Ég vil aðeins undirstrika það, sem ég sagði áðan, að það verður að sjálfsögðu að líta á þetta mál í sambandi við þá alvarlegu kjaradeilu, sem nú er uppi, en ég ætla ekki, eins og ég sagði áðan, að fara að ræða það sérstaklega hér, vil þó aðeins vekja athygli á séreðli þeirrar kjaradeilu. Séreðli hennar er það, og það, sem skilur hana frá líklega flestum eða öllum fyrri kjaradeilum, er það, að ekki er farið fram á almennar kauphækkanir, heldur er farið fram á það, að kaup verði greitt samkv. samningum, sem atvinnurekendur féllust á og skrifuðu undir í marzmánuði s. l. Og síðan þá hefur margt gerzt, m. a. það, að átt hefur sér stað stórkostleg gengisbreyting, sem sögð var gerð til þess að bæta stöðu atvinnuveganna. En eftir þá stóru breytingu telja samt atvinnurekendur sinn hag þannig, að þeir geti ekki haldið áfram óbreyttum þeim samningum, sem þeir játuðust undir í marzmánuði s. l. Það er þetta séreðli þessarar deilu, sem aldrei hefur verið nógsamlega undirstrikað. En hvað sem því líður, þá er deilan alvarleg og tapið, sem af henni hlýzt fyrir þjóðarbúið getur verið alvarlegt. En ég verð að segja það, að miðað við það, sem er á undan farið og ég drap aðeins á, þá get ég ekki haft samúð með atvinnurekendum í þessari deilu. Og það er svo ástatt um fleiri. M. a. sé ég, að samþykkt hefur verið gerð um það á ráðstefnu Alþýðuflokksfélags Reykjavíkur um verkalýðsmál, að þessar kröfur, sem settar hafa verið fram af hálfu launþeganna, væru sanngjarnar, og skorað er á ríkisstj. að beita sér fyrir lausn í samræmi við þær, fyrir 1. maí. 1. maí er á morgun, þannig að tíminn er skammur, og þess vegna þyrftu nú a. m. k. hæstv. ráðh. Alþfl. að setjast við og vinna fast að þessum málum í dag til þess að kippa þeim í lag, áður en 1. maí rennur upp. En að lokum vil ég lýsa aftur vonbrigðum mínum með þá ætlan ríkisstj., sem hæstv. fjmrh. lýsti hér áðan, gagnvart ríkisstarfsmönnum. Það hefur nú kannske alveg þveröfug áhrif, ef stjórnarandstaðan er að skora á ríkisstj. eða mælast til þess við ríkisstj., að hún geri eitthvað. En ég vil samt fyrir mitt leyti freista þess að skora á hæstv. fjmrh. að taka þessa ákvörðun sína til endurskoðunar og legg á það áherzlu, að það er oft betra í upphafi að skoða endinn.



Herra forseti. Ég skal reyna að verða við óskum hæstv. forseta, gaf enda ekki tilefni til þess að fyrra bragði, að ég þyrfti hér að tala. Ég ætla, að það væri ákaflega fróðlegt mál út af fyrir sig að ræða um stefnu Framsfl. í kjaramálum og efnahagsmálum, og þó skal ég ekki fara út í þá sálma. Ég hygg, að það gefist tækifæri til þess síðar að ræða þá stefnu á viðeigandi hátt. En ég held nú samt, að það sé óhætt að segja það, að sú stefna og þau viðhorf séu ekki sérstök hvatning einum né neinum til þess að fara eftir áskorunum úr þeirri átt. Ekki meira um það.  Hv. þm. sagði, að það væri ekki hlutverk ráðh. eða réttur að breyta lögum, og ég er honum alveg sammála um það. En það getur hins vegar verið fullkomlega eðlilegt að skoða forsendur hverju sinni, og ég legg á það ríka áherzlu hér, sem er nauðsynlegt, að komi fram, að úrskurður kjaradóms, sem kveðinn var upp á s. l. ári, er byggður algerlega á þeim samningum, sem þá voru gerðir milli stéttarfélaganna og vinnuveitenda, og það er beinlínis tekið fram í forsendum kjaradóms, að hann byggist á þessum niðurstöðum með smáatriðum, sem ekki skipta máli og varða breytingu í sambandi við efra þakið, sem kallað er, greiðslu til þeirra, sem eru í hærri launaflokkum. En þetta tel ég ákaflega veigamikið grundvallaratriði vegna þess, að hér er um að ræða endurskoðun kjaradóms á gildandi kjarasamningi, endurskoðun, sem beinlínis staðfestir það, að kjaradómur lítur svo á, að þeir kjarasamningar, sem þá voru gerðir, séu hin eðlilega undirstaða undir ákvörðun á launum ríkisstarfsmanna miðað við þær aðstæður, sem þá voru. Ég álít, að það sé því í algerlega beinu sambandi við þann skilning og í samræmi við þann skilning, að þegar niður falla þær greiðslur, sem gert hafði verið ráð fyrir að mundu halda áfram eða niður voru felldar með uppsögnum aðila á þeim samningum nú frá 1. marz, þá hljóti eðli málsins samkv. hliðstæð rök að vera fyrir hendi frá kjaradómi, eins og var, þegar hann kvað upp þennan úrskurð sinn. Ég lít því ekki á, að það hafi verið neitt ofríki framið, þó að gripið hafi verið til þeirra ráða að bíða um skeið, til að fá úr því skorið frá kjaradómi, hvort þessi skilningur væri ekki réttur. Ég lýsti þeirri skoðun minni fyrir stjórn B.S.R.B., að ég álít ekki, að það væri ríkisstarfsmönnum til neins góðs að fara að greiða þeim óeðlilega há laun, sem yrðu síðan af þeim endurkrafin eftir 1–2 mánuði, það yrði engum til góðs, því að það hlyti að hafa verið gert. Á þetta féllst stjórnin ekki og taldi sér ekki fært að fallast á neinar breytingar í þessu efni, og því var sá kostur valinn, - sem auðvitað orkaði tvímælis, ég játa það fúslega, en ég valdi, og það er á minni ráðherraábyrgð fullkomlega, sem ég er ekki að skjóta mér undan, - að leita aftur úrskurðar kjaradóms um það, hvort það væri ekki réttur skilningur, að það bæri nú miðað við hinar breyttu aðstæður að miða launin við þau laun, sem gildandi væru á hinum almenna vinnumarkaði, eins og dómurinn hafði áður sagt, að skyldi verða forsenda fyrir ákvörðun launakjara opinberra starfsmanna. Þetta er það, sem gerzt hefur og þetta er það eina, sem gerzt hefur. Ég hef æ ofan í æ lýst því yfir, að það er ekki ætlunin að hafa eina krónu af neinum ríkisstarfsmanni. Verði það niðurstaða kjaradóms, að þetta skuli ekki svo vera, þá að sjálfsögðu verða þessi laun orðalaust greidd. En ég tel rétt að fá úr þessu skorið, og ég vil taka það skýrt fram út af því, sem hv. þm. sagði, að það hefði verið seinkað eða seinagangur á meðferð kjaradóms og félagsdóms á þessum málum, að rn. hefur að sjálfsögðu engin áhrif á þessi mál, og það veit ég, að hv. þm., sem er prófessor í lögum og þekkir þau vinnubrögð öll, veit að það eru ekki málsaðilar, sem hafa nema að litlu leyti möguleika til að hafa áhrif á, hvernig úrskurðir ganga fyrir sig og vinnubrögð dómstóla. Það hefur ekki staðið á grg. frá lögmanni ríkisins í þessum tilfellum, þannig að það er dómstólanna sjálfra, sem þetta hafa úrskurðað. Þetta vildi ég aðeins láta koma fram. Þetta er ekki hugsað sem neinn sparnaður fyrir ríkið. Þetta er hugsað sem eðlileg vinnubrögð til þess að skapa ekki óeðlilegt rask og fá úr því skorið með eðlilegum hætti, hvort ekki er réttur sá skilningur, sem rn. hefur lagt og hlaut að leggja í núgildandi dóm kjaradóms, að forsendurnar fyrir honum væru brostnar, og af því leiddi, að nýr dómur hlyti að vera kveðinn upp í samræmi við það, sem ég hef áður sagt. Það, sem nú hefur gerzt, er enginn úrskurður um það, hvernig kjaradómur líti á þetta mál, heldur einungis formleg ástæða, þar sem hann vill, að við í rauninni gerum víðtækari kröfu heldur en rn. hafði óskað eftir að gera, en telur af réttarfarsástæðum, af því að hann lítur á sitt hlutverk sem almenns dómstóls en ekki gerðardóms, að verði að gera. En það mun verða leitað eftir að fá úrskurð um þá kröfu með öllum þeim hraða, sem unnt er, og að þeim úrskurði fengnum verður að sjálfsögðu að beygja sig fyrir þeim dómi, hvernig sem hann verður.



Herra forseti. Allshn. hefur haft til meðferðar þáltill., sem hv. 3. þm. Austf. flutti á þessu þingi um rannsóknir á málmvinnslu og jarðefnum á Austurlandi og undirbúning stóriðju á Reyðarfirði. Allshn. leitaði umsagnar nokkurra aðila, m.a. Iðnaðarmálastofnunar Íslands og Rannsóknastofnunar iðnaðarins og mæltu báðar þessar stofnanir með samþykkt till. Enn fremur var leitað umsagnar hjá Rannsóknaráði ríkisins og var þáltill. tekin fyrir í framkvæmdanefnd Rannsóknaráðs. Sendi framkvæmdanefnd Rannsóknaráðs ríkisins svar sitt til allshn., þar sem rakið er allýtarlega, hvað Rannsóknaráðið hefur gert í sambandi við rannsóknir á Suðausturlandi og jafnframt er getið um fjárþörf til undirbúningsrannsókna á Suðausturlandi. En bein meðmæli Rannsóknaráðsins um samþykkt till. eru ekki, hins vegar eins og ég sagði áðan, lýst því, hvað Rannsóknaráðið hefði gert og fjárþörfinni, til þess að ýtarlegri rannsóknir geti átt sér stað á málmvinnslu og jarðefnum á Austurlandi. Að þessum umsögnum fengnum var allshn. sammála um að leggja til, að till. verði samþ. með nokkrum breytingum, þannig að fyrirsögn till. orðist þannig: „ Till. til þál. um rannsóknir á málmvinnslu og jarðefnum á Austurlandi og könnun til undirbúnings stóriðju á Austfjörðum.“ Breytingin frá upprunalegu till., eins og hv. 3. þm. Austf. bar hana fram, til þess, sem allshn. leggur til, er í niðurlagi till., sem orðist þannig: „Enn fremur að hefja nú þegar könnun til undirbúnings stóriðju á Reyðarfirði eða öðrum stað á Austfjörðum,“ en í upprunalegu till. var talað um að hefja nú þegar undirbúning stóriðju á Reyðarfirði. Allshn. taldi, að rétt væri að hafa hér ekki svo ákveðið orðalag og þó öllu heldur að miða þessa könnun ekki við einn ákveðinn stað á Austfjörðum, heldur einnig, ef slík könnun leiddi í ljós, að aðrir staðir væru jafnvel hagkvæmari, en sá staður, sem flm. nefnir í sinni till., að þá nái þetta til Austfjarðasvæðisins alls. Einn nm. í allshn. var fjarverandi afgreiðslu málsins, en eins og ég sagði áðan, mæla aðrir nm. með því, að till. verði samþ. eins og hún er prentuð á þskj. 546.



Herra forseti. Allshn. Sþ. hefur fjallað um till. þessa til þál. um Listasafn Íslands. Till. lýtur að því, að skorað verði á hæstv. menntmrh., að hann beiti sér fyrir því, að sem fyrst verði teknar ákvarðanir um lóð til handa Listasafni Íslands og byggingarundirbúningi hraðað. Nm. urðu sammála um að mæla með samþykkt till., en tveir voru fjarstaddir, eins og greinir í nál.



Herra forseti. Allshn. Sþ. hefur fjallað um till. þá, sem hér greinir og leggur einróma til, að hún verði samþ.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð, sem ég vildi segja. Ég hafði leyft mér að flytja brtt. við þessa þáltill. um rannsókn á loðnugöngum, sem prentuð er á þingskjali 490. Þessi till., sem hérna er til meðferðar, var flutt nokkru fyrr í vetur í byrjun loðnuvertíðarinnar. Mér finnst, að það hafi gerzt síðan í þessu máli, sem réttlæti fyllilega, að Alþ. leggi aukna áherzlu á þau atriði, sem í till. felast, með því að samþykkja heimild fyrir ríkisstj. til þess að taka skip á leigu til rannsóknastarfa. Það hefur á sannazt mjög greinilega við loðnuveiðarnar í vetur, hversu mikið þjóðhagslegt gildi loðnuveiðar geta haft. Það hefur líka á þessum síðustu mánuðum komið mjög greinilega fram álit fiskifræðinga um, að loðnuveiðarnar sé hægt að færa út, bæði hvað veiðisvæði snertir og veiðitíma. Og það fer ekki á milli mála, að Rannsóknastofnun sjávarútvegsins hefur alveg nóg verkefni fyrir þau skip, sem þegar hefur verið ákveðið að nota til leitar í sumar, þó að ekki bætist við sérstök verkefni vegna loðnunnar. Allshn. tók ekki afstöðu til þessarar till., en ég greindi frá henni um leið og ég talaði fyrir þessu máli, og skal ekki endurtaka mín rök nú. Mér finnst rétt og sjálfsagt, að Alþ. leggi aukna áherzlu á afgreiðslu málsins með því að samþykkja þessa brtt. og ég vænti þess, að hv. þm. geti orðið mér sammála um það. Ég hafði hugsað mér að grípa nú tækifæri, sem ekki gafst, þegar ég talaði fyrir þessu máli og leggja eina eða tvær spurningar fyrir hæstv. sjútvrh. En mér sýnist hann hafi vikið af fundi. Það er ákaflega ömurlegt að eiga þess yfirleitt ekki kost hér á hv. þingi að ræða mikilsverð mál við viðkomandi ráðh. Það, sem ég sérstaklega ætlaði að spyrja hv. sjútvrh. um, var um rannsóknir á tilteknum tegundum fiskjar, sem líklegt er talið, að hér sé hægt að veiða í ríkum mæli sem hráefni fyrir síldarverksmiðjurnar. Ég get varla búizt við því, að till. til þál. um sérstakar ráðstafanir vegna hráefnaskorts síldarverksmiðjanna, er ég, ásamt sjö öðrum þingmönnum, flutti í Sþ. fyrir nokkru, sigli svo hratt í gegnum þingið, að hún fái afgreiðslu. Það hefði þó verið að mínum dómi mjög mikil ástæða til þess. Það er staðreynd, að afköst íslenzku síldarverksmiðjanna allra saman eru eitthvað nálægt 20 þús. tonnum á sólarhring. Þetta feiknarlega bákn atvinnutækja stendur ónotað mest allan ársins hring. Og það er vissulega stórkostlegt mál, ef það er rétt, sem virðist vera samdóma álit fiskifræðinga, að í hafinu umhverfis landið séu til viðbótar við síld og loðnu ekki færri en 3 aðrar tegundir fiskjar, sem einnig mætti veiða sem bræðslufisk og skapa stórkostlega mikinn gjaldeyri og um leið vinnu fyrir þessi afkastamiklu atvinnutæki, sem nú standa ónotuð mestan hluta ársins víðs vegar um landið. Þetta er svo stórkostlegt hagsmunamál, að mér finnst það nánast furðulegt, að stjórnarvöld skuli ekki hafa nú þegar a.m.k. hafið undirbúning að því að nýta þessar auðlindir. Það er, eins og ég tók fram hér um daginn, þegar ég mælti fyrir þessum till., - það er allt öðruvísi ástand með þær 3 tegundir fiskjar, sem ég nefndi áðan, heldur en um loðnuna. Það er svo mikið vitað um loðnuna, að hægt er að skipuleggja nú þegar leit og rannsóknir, sem að gagni mættu koma. En varðandi hinar tegundirnar, spærling, kolmunna og sandsíli, þá eru þær svo lítt þekktar og þeirra lifnaðarhættir, að ég veit, að það þarf töluverðan undirbúning að því, að hægt sé að hefja raunverulegar rannsóknir og byrja veiðarfæratilraunir. Og það er það, sem manni finnst svo ömurlegt, að lítið skuli vera um þessi mál hugsað og ekkert byrjað að undirbúa skipulegar aðgerðir á því sviði. En þetta er önnur saga. En ég vildi sem sagt vænta þess, að hv. þm. skoðuðu vel brtt. á þskj. 490 og gætu fallizt á, að hún yrði samþ.



Herra forseti. Ég ætla ekki að ræða þetta mál sérstaklega, vegna þess að ég hygg, að við séum allir nokkurn veginn sammála um það. Það, sem gaf mér tilefni til þess að segja nokkur orð, var atriði, sem kom fram í ræðu hv. seinasta ræðumanns. Það er ákaflega áberandi og ákaflega hvimleitt, hvað ráðh. eru oft fjarverandi, þegar mál eru til meðferðar, sem snerta þau rn., sem þeir eiga að sjá um. Ég get vel skilið, að það sé kannske nokkrum erfiðleikum bundið fyrir ráðh. að vera hér alltaf viðstadda, en mér finnst, að þeir eigi að kappkosta að vera viðstaddir, þegar fram fara umr. um þau mál, sem snerta sérstaklega rn. þeirra. Til þess eiga ráðh. sæti hér á Alþ. Það er gert ráð fyrir, að ráðh. ættu setu hér á Alþ., þótt þeir væru ekki þm. Það er ætlazt til, að þeir séu viðstaddir til þess að gefa upplýsingar, þegar um málefni er að ræða, sem snertir sérstaklega þau rn., sem þeir hafa með höndum. Það er ákaflega algengt hér á Alþ., bæði í Sþ. og deildum, að ráðh. séu ekki viðstaddir undir slíkum kringumstæðum. Mér finnst rétt að láta það koma fram, að sá ráðh., sem mér virðist sitja langsamlegast bezt fundi, er hæstv. forsrh., en sá galli er hins vegar á því, að þannig er frá verkahring hans gengið, að það heyra eiginlega engin rn. undir hann, þannig að seta hans kemur ekki að gagni að þessu leyti. En ég vildi í tilefni af þessu beina því bæði til hæstv. forseta og líka hæstv. forsrh., að þeir hlutist til um, að ráðh. ræktu betur skyldu sína í þessum efnum, heldur en þeir hafa gert að undanförnu.



Herra forseti. Það er þó gott, að einhver saknar manns, eins og einu sinni var sagt. Ég vildi geta þess út frá því, sem hv. 5. þm. Austf. sagði áðan, að þannig vildi til, að ég heyrði þá umræddu ræðu, sem hann var að vitna í og hann sagði, að enginn ráðh. hefði heyrt, að ég skildi svo, en hitt er rétt, að við erum oft óstöðugir hér. Út úr efni málsins vildi ég taka fram, að auðvitað er stöðugt unnið að því í þeim rannsóknastofnunum, sem þessi mál heyra undir, að kanna þau mál, sem þessar tili. fjalla um og því fer fjarri, að þeim sé ekki sinnt. Hitt er annað mál, að ef menn vilja, að tilteknar ráðstafanir séu gerðar, þá er eðlilegt, að um það séu bornar fram ákveðnar till. Í sjálfu sér hefur mér skilizt, bæði af tillögugerð hv. þm. og ræðu hans, að það væri meira og minna um vitaðar staðreyndir að ræða, sem þegar er unnið að könnun á. En ætíð er gott að fá brýningu um að sinna góðum málum og ég hygg, að augu allflestra séu nú opin fyrir því, að það þurfi að nýta betur þá fiskistofna, sem umhverfis landið eru. Um það er ég hv. þm. mjög sammála og met hans mikla áhuga í þeim efnum. Varðandi aftur á móti athugasemdir hv. 4. þm. Reykv., þá vil ég ekki kannast við, að það sé algild regla, að ráðh. séu ekki viðstaddir umr. Ég hygg þvert á móti, að allir ráðh. reyni eftir því sem föng standa til að vera við, þegar þau mál eru rædd, sem undir þá heyra. Hitt vitum við og getum sagt alveg ádeilulaust, hver á annan, að umr. – og þá ekki sízt í Sþ. – fara svo mjög á dreif og eru með þeim hætti, að það er ákaflega erfitt fyrir starfsbundna menn að fylgjast með þeim til hlítar. Við skulum taka sem dæmi, að nú er það þannig, að hálfur sá tími eða nærri því, sem er búinn af þessum þingfundi, fór í umr. um mál, sem var ekki á dagskrá. Þetta er auðvitað ekki góður máti til starfa. Ég skil, að menn vilji hreyfa hér mikilsverðum málum. Við því er ekkert að segja, en þetta eru ekki góðir starfshættir. Oft er það þannig, að mikill hluti þinghalds í Sþ. fer í fsp., sem aðrir ráðh. sitja ekki yfir með eðlilegum hætti, en þeir eða sá, sem hverju sinni á að standa fyrir svörum og ekki er hægt að ætlast til þess. Varðandi aftur á móti tillöguflutning þann, sem nú er kominn til umr. þá er þetta mest svo almenns eðlis, - það er ekki undantekningalaust, - en mest og oftast er þetta svo almenns eðlis, að það er illa varið tímanum, hvort heldur fyrir ráðh. eða þm. að hlusta á það. Ég segi þetta alveg eins og það er. Þm. hafa rétt til þess að flytja þessar till., en margar þeirra eru svo almenns eðlis, að það er ákaflega lítill vinningur fyrir nokkurn mann að sitja undir þeim umr. Málin eru send til athugunar í n. og ef um ákveðnar till. er að ræða, eru þær teknar þar til athugunar og eftir atvikum felldar eða samþ. Þetta er eðlileg þingleg meðferð. Ef menn hins vegar telja sig eiga sérstaklega vanmælt við ráðh., alveg eins og ráðh. telur sig eiga vanmælt við einhvern hv. þm., þá er ekki nema eðlilegt, að boðum sé komið til aðila um það, hvort heldur ráðh. eða þm. Við getum sagt, að formlega hvílir á okkur öllum sú skylda að vera viðstaddir á þingfundum, en við vitum, að það fer eftir atvikum, hvort við getum fullnægt þeirri skyldu eða ekki. Oftast nær er það þó þannig, að við erum í kallfæri eða hægt er að ná í okkur og þá er það ekki nema eðlilegt, að það sé gert og sérstök boð eftir mönnum send. Ég kannast ekki við, að ef þess er sérstaklega óskað eða um mál þess eðlis er að ræða, að eðlilegt sé, að ráðh. fylgist þar sérstaklega með eða láti til sín taka, þá standi á þeim að vera staddir við umr. Ég kannast ekki við það.



Herra forseti. Ég skil vel, að hæstv. forsrh. reyni að bera blak af starfsbræðrum sínum í ríkisstj., en það breytir ekkert þeirri staðreynd, að það mætti nefna fjölmörg dæmi þess, að þegar mál hefur verið til umr., þá hefur ráðh., sem þessi málaflokkur heyrði undir, ekki verið viðstaddur. Ef hæstv. forsrh. efar þetta, þá mætti kannske gera meira af því í framtíðinni að benda á, þegar slík tilefni gefast. En eins og ég sagði áðan, þá hefur forsrh. yfirleitt rækt þá skyldu mjög vel að vera hér á þingfundum, jafnvel manna bezt. Ég álít, að þess vegna sé honum mjög vel fært að leggja fyrir starfsbræður sína að sinna ráðherraskyldu sinni og þingmannsskyldu sinni á sama hátt. Nú er það svo um alla núverandi ráðh., að þeir eru kjörnir þm. jafnframt og eiga þess vegna að sinna sömu skyldu hér á þinginu og við aðrir þingmenn. Okkur ber að sjálfsögðu að vera viðstaddir umr. Það er engin afsökun í þessu efni, hvort okkur þykir málin vera ómerkileg eða leiðinleg. Ég er ekki sammála forsrh., að þau mál, sem t.d. eru á dagskrá í dag í Sþ., séu neitt sérstaklega ómerkileg eða leiðinleg mál og ég álit, að það eigi að vera skylda okkar að vera viðstaddir og fylgjast með umr. og ráðh. ekkert síður en hinir. Forsrh. minntist nokkuð á starfshætti Sþ. Ég álít, að það séu miklir gallar á starfsháttum Sþ. að því leyti, að Sþ. sé ætlaður allt of skammur tími, óþarflega skammur tími. Eins og ráðh. réttilega minntist á, kemst hér yfirleitt ekki annað að en fsp. Það er hægt að finna rýmri tíma fyrir Sþ. en bara þessa tvo tíma á miðvikudögum. Þm. geta vel komið hér saman á kvöldfundum og jafnvel næturfundum. Það er óþarfi að fella niður föstudagsfundi. Það á að byrja á þeim miklu fyrr á veturna en gert hefur verið. Mér finnst það satt að segja hálfgert hneyksli að þurfa að horfa á dagskrána í dag og sjá þar mál á dagskrá, sem er búið að flytja fyrir 2 mánuðum og hefur ekki enn komið til umr. Þetta eru ekki vinnubrögð, sem eru til fyrirmyndar. Þau þarf vissulega að bæta, alveg eins og það þarf að bæta, að ráðh. mæti betur á fundum.



Herra forseti. Í till. þessari er lagt til, að Alþ. heimili ríkisstj. að staðfesta fyrir Íslands hönd samning um að dreifa ekki kjarnavopnum, þann samning, sem gerður var í Washington, London og Moskvu 1. júlí 1968. Í höfuðdráttum er tilgangur samningsins fjórþættur: Í fyrsta lagi að hefta frekari dreifingu kjarnavopna. Í annan stað að tryggja eftirlit með því, að kjarnorku verði ekki beitt til vopnaframleiðslu. Í þriðja lagi að efla friðsamlega notkun kjarnorku. Og loks er samningurinn allur mikilvægt spor í átt til raunverulegrar afvopnunar og eftirlits með vígbúnaði, enda hvetja samningsaðilar til áframhaldandi og áhrifameiri átaka á þeim vettvangi. Eins og segir í tillgr. sjálfri, var þessi samningur undirritaður í Washington, London og Moskvu hinn 1. júlí s.l., og skrifuðu þá þegar fulltrúar 56 ríkja undir samninginn. Íslendingar skrifuðu undir strax á fyrsta degi og enn fremur fulltrúar allra hinna þjóða Norðurlanda annarra en Svía, sem undirrituðu samninginn 19. ágúst s.l. Hinn 5. febr., en frá þeim degi er síðasta skýrsla, sem utanrrn. hefur um stöðu málsins, var svo komið, að fulltrúar 81 ríkis höfðu skrifað undir samninginn, en þeim á eflaust eftir að fjölga. Undirskriftirnar eru hins vegar háðar staðfestingu hlutaðeigandi löggjafarsamkomu og fjallar till. um það, að hið háa Alþ. staðfesti þessa undirskrift með samþykki sínu. Samningurinn tekur gildi, þegar 40 ríki hafa staðfest hann auk kjarnavopnaríkjanna þriggja, sem hafa skrifað undir, Bandaríkjanna, Bretlands og Sovétríkjanna. Bretar hafa þegar staðfest samninginn og voru í hópi þeirra 9 ríkja, sem ég gat um áðan, að hefðu staðfest samninginn hinn 5. febrúar s.l., en búizt er við, að hin stórveldin staðfesti samninginn innan skamms. Þetta er efni þess máls, sem hér er um að ræða og vildi ég mega leyfa mér að leggja til, að umr. verði frestað og till. vísað til hv. utanrmn.



Herra forseti. Við höfum hér 4 þm. Austfjarða flutt svo hljóðandi till. til þál. á þskj. 407: „ Alþ. ályktar að fela ríkisstj. að láta rannsaka og gera till. um, hversu skipuleggja megi flutninga sjávarafla af fiskimiðum og hafna á milli með það fyrir augum að nýta sem bezt afkastagetu veiðiskipa og fiskvinnslustöðva og stuðla að betri meðferð aflans og jafnari atvinnu.“ Við Íslendingar, sem lengi höfum verið fiskveiðiþjóð og stundum í forustusæti, höfum að sjálfsögðu lagt mikla fjármuni í veiðiskip okkar og vinnslustöðvar sjávaraflans. Það er lýðum ljóst, að það varðar miklu fyrir alla, fyrir þjóðarhag og fyrir atvinnuna á hinum ýmsu stöðum og afkomu fólksins þar, að afkastageta þessara tækja, bæði fiskiskipanna og fiskvinnslustöðvanna, nýtist sem allra bezt. Rekstrarerfiðleikar hraðfrystihúsa eru t.d. taldir stafa að mjög miklu leyti af því, að þessar vinnslustöðvar hafa ekki fengið nægilegt hráefni, ekki nægileg verkefni. Árlegur starfstími þessara vinnslustöðva hefur verið allt of stuttur. Það er einnig augljóst og hefur komið ákaflega greinilega fram, eftir að farið var að stunda síldveiðar út í reginhafi, að það rýrir einnig stórkostlega afkastagetu og afköst veiðiskipanna að þurfa að sigla með aflann mjög langa vegu til hafnar. Það er og kunnara en frá þurfi að segja, að í mörgum sjávarplássum er tímabundið atvinnuleysi vel þekkt fyrirbrigði. En stundum hagar þannig til, að á þeim tíma, þegar lítið eða ekkert er að gera á tilteknum svæðum á landinu, þá er aftur á móti uppgripaafli og þar með yfirfljótanleg atvinna í öðrum landshlutum og það jafnvel að því marki, að varla hefst undan og dýrmætt hráefni skemmist og verður að verðminni vöru, heldur en þyrfti að vera, ef nægir möguleikar væru til þess að vinna það nægilega hratt. Hér við land hafa verið gerðar nokkrar tilraunir til þess að bæta úr þessu með rekstri flutningaskipa. Þær tilraunir hafa að ég held eingöngu verið bundnar við síldveiðarnar. Þetta hafa verið stakar tilraunir gerðar af einstökum aðilum, en það hefur ekki verið um að ræða neinar samræmdar heildaraðgerðir á þessum sviðum. Mér er ekki kunnugt um, að veruleg athugun hafi farið fram á því, hvort hagkvæmt kynni að vera að taka upp flutninga af miðum og milli hafna í stærri stíl, heldur en gert hefur verið til þessa. Það er vitað, að Norðmenn, sem einnig eru mikil fiskveiðiþjóð og hafa um sumt líkar aðstæður og við, hafa komið á hjá sér skipulegum aðgerðum í þessu efni. Þeirra flutningar eru ekki eingöngu miðaðir við að flytja bræðslufisk eins og hér, en þó eru þeir flutningar framkvæmdir þar í mjög stórum stíl. T.d. mun hafa verið beitt við flutninga á loðnu suður á bóginn frá aðalveiðisvæðunum eitthvað 7-8 þús. lesta flutningaskipastóli á þessu ári. En þeir hafa einnig framkvæmt flutninga á bolfiski, á vinnslufiski, t.d. þorski og makríl. Nú má vel vera, að við höfum hér ekki aðstöðu til þess að koma við slíkum flutningum á sama hátt og Norðmenn, vegna þess að ekki sé um að ræða nægilega mikið magn, sem æskilegt væri eða eðlilegt að flytja til með sérstökum flutningaskipum, ég skal ekkert um það fullyrða. En mér sýnist einsætt með tilliti til þess, hvað þarna er um mikið hagsmunamál að tefla varðandi atvinnu fólksins og nýtingu vinnslustöðva og skipaflotans og hins vegar það, ef takast mætti að bæta meðferð hráefnisins, að hér sé um svo stórt mál að ræða, að það væri a.m.k. mjög eðlilegt, að fram yrði látin fara heildarathugun á þessum málum og þá m.a. með hliðsjón af þeirri takmörkuðu reynslu, sem hér hefur fengizt og einnig þeirri reynslu, sem fengizt hefur hjá nálægum þjóðum og þá fyrst og fremst Norðmönnum. Ég vil svo, herra forseti, leyfa mér að leggja til, að þessari till. verði vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Á þskj. 456 flyt ég ásamt hv. 5. þm. Reykn. og hv. 4. landsk. þm. svo hljóðandi þáltill.: „ Alþ. ályktar að fela ríkisstj. að láta undirbúa og leggja fyrir Alþ. frv. til laga um breytingar á lagaákvæðum um rannsókn sjóslysa á þann veg, að gert verði ráð fyrir, að sérstök rannsóknarnefnd annist sjóslysarannsóknir að öðru leyti en því, að sjó– og verzlunardómur á einstökum stöðum á landinu sjái um rannsókn hinna smávægilegri sjóslysa. N. þessi dragi saman allar þær upplýsingar, sem unnt er að afla við rannsókn sjóslysa og miðli þeirri vitneskju jafnan til sjómanna, sjómannaskóla, útgerðarmanna og annarra aðila, sem málið varðar.“ Ástæðan til þess, að þessi þáltill. er flutt, er sú, að við flm. teljum, að með þeim hætti, sem nú er á hafður um rannsókn sjóslysa, skorti á, að þau mál séu tekin nægilega föstum tökum, einkum vegna þess að enginn einn aðili hefur með höndum rannsókn allra sjóslysa. Samkvæmt núgildandi lögum er rannsókn sjóslysa í höndum dómenda í hinum ýmsu sjó– og verzlunarþingum í landinu og ákvæði um rannsókn slíkra slysa er að finna í a.m.k. þrem lagabálkum. Í fyrsta lagi segir í lögum um meðferð einkamála í héraði, að hafi skip farizt, beðið tjón eða lent í háska að öðru leyti, skuli rannsókn venjulega fara fram þar, sem skip tekur fyrst höfn eftir slys eða á ákvörðunarstað þess. En hafi skip farizt, skuli rannsókn fara þar fram, sem hagkvæmast þyki. Í öðru lagi er í siglingalögum ákvæði um skyldu skipstjóra til að tilkynna yfirvaldi og gefa um það skýrslu, ef maður slasast á skipi eða ferst voveiflega af skipi eða skipið veldur tjóni á öðrum skipum eða mannvirkjum. Þá er í þriðja lagi í lögum um eftirlit með skipum ákvæði um siglingadóm, sem m.a. skal dæma og eftir atvikum rannsaka refsimál, sem höfðuð eru vegna sjóslysa. Augljóst ætti að vera, að með því að dreifa svo á hendur dómenda í sjó– og verzlunardómum hvarvetna á landinu rannsóknum á þeim sjóslysum, sem henda á hinum ýmsu stöðum, fæst ekki sá árangur af samanburði á ýmsum tilvikum, búnaði skipa og viðbrögðum áhafna, sem búast mætti við, ef einn aðili, sérstök rannsóknarnefnd, rannsakaði öll sjóslys önnur, en þau smávægilegustu. Þegar í þáltill. þessari er getið um, að rannsóknir smávægilegra slysa ættu áfram að vera í höndum sjó– og verzlunardóma á einstökum stöðum, er einkum haft í huga, að vegna krafna um slysadagpeninga eða aðrar slíkar bætur getur þurft að fara fram rannsókn atvika í sambandi við slys, jafnvel þótt um minni háttar meiðsl einstakra skipverja sé að ræða. Slíkar skýrslugerðir má telja eðlilegt, að séu framkvæmdar á hinum ýmsu stöðum, en þó yrði það jafnan að vera réttur hinnar sérstöku rannsóknarnefndar, sem hér er lagt til, að taki almennt við rannsókn sjóslysa, að rannsaka hvert það sjóslys, sem hún teldi ástæðu til og að sjálfsögðu öll meiri háttar slys. Rannsóknir sjó– og verzlunardóma, eins og þær hafa tíðkazt til þessa, virðast fyrst og fremst hafa miðazt við að leiða í ljós, hvort um saknæma óaðgæzlu hafi verið að ræða við slys, en minna hefur verið hirt um þau atriði, sem varðað gætu slysavarnir, enda skortir venjulega allt samhengi við önnur sambærileg slys, sem e.t.v. hafa verið rannsökuð annars staðar af öðrum sjódómi. Enginn vafi er á því, að með því að færa rannsóknir allra sjóslysa annarra en hinna smávægilegustu til eins aðila, sérstakrar rannsóknarnefndar, sem safnar allri reynslu á einn stað, ættu að aukast mjög líkur á, að árangur rannsóknanna gæti leitt til þess, að draga megi úr hættu á slysum, sem verða af hliðstæðum orsökum og hafa legið til slysa, sem áður hafa verið rannsökuð. Skip, sem smíðuð eru eftir sömu teikningu og skráð eru á ýmsum stöðum á landinu, hafa farizt eitt af öðru án eðlilegra orsaka. Þessi slys eru síðan eftir núgildandi lögum rannsökuð hvert fyrir sig af sjódómi í þeirri þinghá, þar sem skipið var skráð, án þess að samhengi sé á milli og sams konar skip, sem enn kunna að fljóta, eru því ekki tekin úr umferð eða til sérstakrar rannsóknar. Fjöldamörg ný og stór skip úr flota okkar hafa farizt undanfarin ár, án þess að fullnægjandi skýringar hafi verið leiddar í ljós. Skip hafa farizt að afstaðinni endurbyggingu og breytingum í bærilegasta veðri, þótt þau hafi staðizt hin verstu veður, áður en þeim var breytt og margt mætti til tína til staðfestingar því, að nauðsynlegt er að tryggja, að mál þessi verði tekin fastari tökum, en nú er gert, þegar rannsókn sjóslysa er í höndum hinna ýmsu sjódóma. Eins og rakið er í grg. með þessari þáltill., eru ákvæði um rannsóknir vegna flugslysa strangari að ýmsu leyti og sýnist full ástæða til að setja sambærileg ákvæði í lög um rannsókn sjóslysa. Í lögum um loftferðir segir m.a., að rannsókn skuli hefja ekki aðeins ef um er að ræða flugslys, heldur einnig, ef legið hefur við flugslysi eða ástæða er til að ætla, að loftfari, flugmannvirkjum á jörðu eða rekstri þeirra sé eða hafi verið áfátt til muna. Í lögum um loftferðir segir og að í skýrslu rannsóknarnefndar skuli gerð grein fyrir orsök flugslyssins, auk þess sem þar skulu gerðar till. um þær varúðarráðstafanir, sem gera má til að afstýra áframhaldandi slysum af sömu eða líkum orsökum. Með flutningi þeirrar þáltill., sem hér liggur fyrir, er einmitt ætlunin að stuðla að þeim breytingum á l., sem fjalla um rannsókn sjóslysa, svo að betur megi takast að gera varúðarráðstafanir til þess að afstýra því, að sjóslys verði af sömu eða líkum orsökum og valdið hafa þeim slysum, sem sú n., sem tæki við rannsókn allra sjóslysa, hefði fjallað um. Slík rannsóknarnefnd, sem rannsakaði öll sjóslys, mundi safna á einn stað allri þeirri reynslu, sem unnt væri að afla um sjóslys, orsakir þeirra og möguleika á því að hindra þau. N., sem þannig starfaði og drægi saman alla þá vitneskju, sem unnt er að afla við rannsókn sjóslysa, ætti svo einnig að hafa það hlutverk að miðla þeirri reynslu til þeirra, sem mestu varðar að njóti hennar, til sjómanna, sjómannaskóla, útgerðarmanna, skipasmiða og fleiri aðila. Hin harða sjósókn Íslendinga kostar jafnan miklar fórnir, bæði mannslíf og eignir. Okkur ber því skylda til að gera hverjar þær ráðstafanir, sem geta dregið úr þeirri áhættu, sem svo harðri sjósókn fylgir. Við flm. væntum þess, að þær breytingar, sem hér er lagt til, að gerðar verði varðandi rannsókn sjóslysa, geti orðið spor í þá átt að draga úr sjóslysum og vænti ég þess því, að hv. alþm. styðji þessa till. og legg svo til að lokum, herra forseti, að umr. verði nú frestað og málinu vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Á þskj. 512 höfum við 6 alþm. flutt svo hljóðandi till. til þál.: „ Alþ. ályktar að fela ríkisstj.: 1) Að gera 3 ára áætlun um rafvæðingu þeirra byggða, sem hafa ekki fengið rafmagn frá samveitu í árslok 1969 og hafa að meðaltali eigi meira en 2 km á milli býla, fjarlægðir á milli hreppa umfram, 2 km frá býli til býlis, skal eigi reikna með, þegar meðaltal er fundið. 2) Að láta fara fram athugun á því, á hvern hátt hagkvæmast sé fyrir þá bændur að afla sér rafmagns, sem verða utan þeirra svæða, er falla undir 1. tölulið. Áætlun samkv. 1. tölulið og niðurstöður athugana samkv. 2. tölul. verði lagðar fyrir næsta reglulegt Alþingi.“ Þegar framkvæmdir hófust við dreifingu rafmagns um sveitir eftir fyrstu áætluninni, sem um það var gerð, má segja, að snúizt hafi verið við því mikla máli af töluverðum stórhug. Vegna aðstæðna allra hér á landi, fjarlægða og margháttaðra staðbundinna erfiðleika var það vissulega í mikið ráðizt fyrir svo fámenna þjóð sem Íslendinga að ætla sér á tiltölulega stuttum tíma að dreifa rafmagni frá samveitum um mestan hluta hins stóra og strjálbýla lands. Á þeim árum, sem síðan eru liðin, hafa að meðaltali verið tengd sem næst 200 sveitabýli árlega. Það dró úr framkvæmdahraða á s.l. ári, þó ekki meira, en stundum hafði verið áður, því að þetta var nokkuð breytilegt frá ári til árs, en á s.l. ári voru um 130 sveitabýli tengd. Hið alvarlegasta í þessum málum, eins og þau horfa við í dag, er, að nú lítur út fyrir, að stórkostlega dragi úr hraða við þessar framkvæmdir. Nú eru þau býli, sem ekki hafa fengið rafmagn frá samveitum, eitthvað á milli 1.300-1.400. Það hefði auðvitað verið hin mesta nauðsyn, að í stað þess að draga úr framkvæmdahraða nú, hefði verið reynt að gera lokaátak að svo miklu leyti, sem við varð komið, til þess að tengja samveitunum það, sem eftir var af landsbyggðinni. En nú horfir þannig eftir þeim upplýsingum, sem gefnar eru í Orkustofnuninni, að með svipuðu fjármagni og ætlað er til nýrra héraðsveitna í ár, verði framvegis ekki tengd nema um 70 býli á ári. Við viljum ekki una þessari þróun, flm. þessarar þáltill. Það er einnig vert að leggja áherzlu á, að auk þess, sem við teljum, að hraða þurfi framkvæmdum, þá teljum við einnig nauðsynlegt, að gerð sé heildaráætlun um það, sem eftir er að gera í þessum málum. Af mörgum ástæðum er það mjög nauðsynlegt fyrir þá, sem hér eiga hlut að máli, að þeir fái að vita, hvers er að vænta í þessu efni. Sannleikurinn er sá, að þeir eru sjálfsagt fáir, sem geta hugsað sér það, eins og nú er komið, að vera án rafmagns til langframa. Þess vegna er það, að þeir, sem úrskurðaðir yrðu utan samveitusvæða miðað við þá tækni, sem nú er yfir að ráða í dreifingu rafmagns, hlytu þá að gera sínar ráðstafanir, sínar áætlanir og annað hvort snúa sér að því með öðrum hætti að afla sér raforku ellegar þá e.t.v. að undirbúa búferlaflutning fyrr eða síðar. Að undanförnu, þegar gerðar hafa verið áætlanir um dreifingu rafmagns um hinar ýmsu sveitir og sveitahluta, hefur verið fylgt þeirri reglu að telja með meðalfjarlægð á milli býla fjarlægðir á milli sveita, og sveitahluta, ef stórar eyður eru í byggð einstakra sveitarfélaga. Af þessu leiðir það að sjálfsögðu í ýmsum tilfellum, að byggðahverfi, sem eru nokkuð þéttsetin og eru þess vegna innbyrðis tiltölulega vel og kannske ágætlega til þess fallin að dreifa um þau raforku, lenda utan við alla ramma og alla áætlanagerð, vegna þess að einhvers staðar er eyða í byggðina, oftast á milli sveitarfélaganna. Nú er það auðvitað matsatriði, hvað á að gera í svona tilfelli. En við lítum svo á, flm. þessarar till., að þetta mál þurfi vel að skoða og það megi alls ekki slá því föstu án nánari athugunar, að öll þau svæði, sem þannig er ástatt um, skuli verða án rafmagns frá samveitu. Við lítum svo á, að þar geti vel komið til greina í mörgum tilvikum og þá ekki sízt, þegar kannske þéttsetin og blómleg svæði eru að baki fjallsins eða heiðarinnar, þá geti komið til greina, að af almannafé sé veittur sérstakur stuðningur til þess að brúa þetta bil. Það má vera, að einhverjir telji þetta ábyrgðarleysi. En ég vil leyfa mér að minna á, að lagning eins km í héraðsveitu er þó ekki meira fyrirtæki en svo, að km í héraðsveitu kostar þetta frá 117 þús. kr. og upp í 155 þús. kr. Þetta er að vísu meðaltal og getur eitthvað breytzt, eftir því hvernig línustæðið er, en varla stórkostlega. Mismunur þessara tveggja talna liggur í því, að undir sumum kringumstæðum er jörð notuð til leiðslu í staðinn fyrir einn vírinn, en aftur nokkru dýrara, ef hinn hátturinn er hafður á, að nota vír eingöngu til flutnings. En við teljum, að þetta atriði þurfi að skoða vel og það sé alls ekki rétt að útiloka að óathuguðu máli, heil og oft kannske blómleg byggðahverfi vegna þess eins, að svona hagar til. Ég vil líka láta það koma fram, að ég er mjög óánægður með þann hátt, sem nú er hafður á, þegar ákvarðað er, hvaða sveitir og sveitahlutar geti komið til greina eða verði teknir í fremstu röð. Ég hef sérstaklega í huga eina þéttbyggða og ágæta sveit á Austurlandi, Vopnafjörðinn. Þar hefur svæðinu í uppsetningunni hjá Orkustofnuninni verið skipt í þrjá hluta. Stærsti hlutinn (25 býli), er undir 1.5 km, annar með 7 bæi og 2 km meðalfjarlægð, en sá þriðji með 8 bæi og 1.97 km. En ef þetta er tekið sem ein heild, kemur ekki út meðalfjarlægð nema rétt rúmlega 11/2 km eða 1.55. Ég vil láta koma alveg skýrt fram, að þetta tel ég óeðlileg vinnubrögð. Ég tel þetta rangt og mér finnst, að með þessu sé eins og verið að torvelda hinum strjálli svæðum að fá tengingu. Ég skal ekki fjölyrða mikið meira um þessa till. Ég vil þó segja, varðandi þau tímamörk, sem eru sett í niðurlagsorðum, þar sem segir, að áætlun samkvæmt 1. tölulið og niðurstöður athugunar samkvæmt 2. tölulið verði lagðar fyrir næsta reglulegt Alþ., þá er það skoðun okkar flm., að Orkustofnunin hafi það mikil gögn í sínum fórum, að henni eigi að vera það mögulegt að gera slíka áætlun á þetta stuttum tíma. Eftir því, sem ég kemst næst, þá hefur hún í sínum vörzlum uppdrætti yfir sérhverja sveit í landinu og ætti þess vegna að geta unnið þetta mál á tiltölulega stuttum tíma. Ég vil vekja sérstaka athygli á því, að þessi till. er ekki, þó samþ. yrði, endanleg ákvörðun Alþ. um framkvæmdahraðann, heldur er till. um það, að athugun verði gerð og áætlun sett upp, sem Alþ. tæki síðan til meðferðar og ákvarðaði þá með hversu miklum hraða málið yrði unnið. En við leggjum mikla áherzlu á þá nauðsyn að fá þessa áætlun gerða og málið þannig sett upp, að aðgengilegt verði fyrir þm. að meta og gera það upp við sig, hvað þeir telja unnt að gera. Það er staðreynd, að þrátt fyrir íslenzka staðhætti, fámennið og strjálbýlið og hinar miklu vegalengdir, þá hafa þó Íslendingar tekið sér fyrir hendur að koma síma, útvarpi og sjónvarpi um gjörvallt landið. Ég vil nú rétt aðeins skjóta því hér inn í, að það er vissulega nöturlegt, að þegar sjónvarpið dreifist um landið, þá kemur það upp æði víða, að það eru heil byggðahverfi sem ekki eiga þess kost að nota sjónvarp, vegna þess að þau hafa ófullnægjandi eða ekkert rafmagn. En sem sagt, Íslendingar hafa þrátt fyrir allt tekið sér þetta fyrir hendur og einnig hitt, að tengja sérhvert byggt ból á landinu akvegakerfinu. Og það var áreiðanlega ætlun löggjafans á sínum tíma, þegar áætlanir voru settar um dreifingu raforkunnar, að einnig hún skyldi ná til allra landsmanna. Þess vegna er það í fyllsta samræmi við þá stefnu, að þetta mál verði tekið til rækilegrar skoðunar og menn reyni svo að gera það upp við sig, hvað hægt er að gera. Ég vil, herra forseti, leyfa mér að leggja til, að þessari till. verði vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram fsp. þá, sem beint er til hæstv. samgrh., sem ég mun lesa, með leyfi hæstv. forseta: l. Um hvaða heildarupphæð var samið við verktaka fyrir að leggja veg frá Laxamýri um Reykjahverfi og Hólasand til Reykjahlíðar? 2. Hve mikið hefur þegar verið greitt til verktaka og hve mikið vegna annars kostnaðar? 3. Hve mikill kostnaður er nú talinn ógreiddur alls og til verktaka? 4. Hefur komið til greiðslu dagsekta af hendi verktaka og hve mikilla? 5. Hefur verklýsingu verið breytt frá undirskrift samninga? Fsp. þessa ber ég fram að beiðni manna, sem áhuga hafa á vegamálum í Suður-Þingeyjarsýslu.



Herra forseti. Fsp. þessi er í fimm liðum. 1. liður: „Um hvaða heildarupphæð var samið við verktaka fyrir að leggja veg frá Laxamýri um Reykjahverfi og Hólasand til Reykjahlíðar?“ Heildarsamningur við Norðurverk h.f. var 33 millj. 884 þús. kr. Innan ramma samnings bar verktaka að leggja 42.5 km langan veg frá Laxamýri um Reykjahverfi og Hólasand að Grímsstöðum og var þar innifalinn allur kostnaður við undirbyggingu, yfirbyggingu, frágang og snyrtingu kanta, girðingar, tengingar við eldri heimreiðar, ræsi o.fl., en samkv. útboði og verksamningi lagði verkkaupi til allt efni í ræsi, stálræsi og stálboga, en verktaki sá um uppsetningu þeirra og frágang. 2. liður: „Hve mikið hefur þegar verið greitt til verktaka, og hve mikið vegna annars kostnaðar?“ Greiðslur til Norðurverks h. f. samkv. samningi: 33 millj. 271 þús. kr. á árinu 1968. Þá er 3. liður: „Hve mikill kostnaður er nú talinn ógreiddur alls, og til verktaka?“ Frágangur og snyrting eru 333 þús., sem verður greitt á þessu ári, þar sem því var ekki lokið á fyrra ári. Verðbreytingar, sem orðið hafa 2 millj. 476 þús. Viðbótarverk utan samnings 680 þús. Dagsektir, sem dragast frá þessu, nema 169 þús. kr. Annar kostnaður, þ.e. söluskattur og aðstöðugjald, 1 millj. og 7 þús. kr. Lagning vegarkaflans Grímsstaðir–Bjarnarflag o.fl. 7 millj. og 600 þús. Hönnun og eftirlit 1 millj. 683 þús. Efni í ræsi, girðingar o.fl. 2 millj. 903 þús. Rafmagn, sími o.fl. 190 þús. Skaðabætur og landgræðsla 52 þús. Það er þessi annar kostnaður. Hefur þá kostnaður á árinu 1968 numið samtals 47 millj. 906 þús. kr. Eins og sjá má af þessu er þarna talsverð upphæð, sem var utan verksamnings og unnið af Vegagerðinni sjálfri. Og þá er spurt að því, hvort komið hafi til greiðslu dagsekta af hendi verktaka og hve mikilla. Eins og ég las upp áðan, eru það 169 þús. kr. 5. liður: „Hefur verklýsingu verið breytt frá undirskrift samninga?" Í sambandi við dagsektina er rétt að taka fram, að samkv. verksamningi bar verktökum að skila verkinu 15. okt. 1968, en höfðu fengið 5 daga frest samkv. almennum skilmálum verksamnings, þannig að 20. okt. var hinn raunverulegi skiladagur. Þann 16. okt. var samkomulag gert við verktaka, um að dagsektir skyldu miðaðar við, að verktaki skili verkinu þannig, að öllu væri lokið nema frágangi og snyrtingu, en á móti því komi breyting á snjóþungum stað á veginum, sem að áliti Vegagerðarinnar var meira aðkallandi að láta framkvæma fyrir veturinn en snyrtinguna, en hún nam minna en 1% af samningsupphæð og vegurinn kom að fullum notum. Ekki tókst að ljúka verkinu á tilskildum tíma og fékk verktaki dagsektir fyrir 10 daga, eða sem nam 169 þús. kr. Frá því að samningur var undirritaður hafa þær breytingar orðið, að samþ. var að taka sértilboði Norðurverks h.f. í hörpun efnis í slitlag, 15 cm í Reykjahverfi og 10 cm á Hólasandi. Þetta hækkaði heildarupphæð nokkuð, en sértilboð Norðurverks var sérstaklega hagstætt, 30 kr. pr. m3, miðað við önnur, því að næsta tilboð var rúmlega 80% hærra eða 55 kr. pr. m3. Þetta er í sambandi við þá sérsamninga, sem gerðir hafa verið síðar. Samkv. samningi átti verktaki að sjá um girðingar, vinnu og efni, en síðar var sú breyting gerð á samningnum, að verkkaupi lagði til efnið og við það lækkaði samningsupphæðin um 400 þús. kr. Á nokkrum stöðum var veghæð breytt frá því, sem upphaflega var ætlað, en þær breytingar hafa ekki haft neinar verulegar breytingar á heildarkostnaði verksins í för með sér. Af þessu má sjá, að þær breytingar, sem gerðar hafa verið, eru ekki á verklýsingu, heldur í verksamningi. Vænti ég, að þetta séu talin fullnægjandi svör.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. samgrh. fyrir svörin, sem ég tel fullnægjandi og hef raunar engu við þetta að bæta. Það má segja, að það sé ánægjulegt, að þarna hefur verið byggður vegur þó að, að sumra dómi hefði hann mátt vera meira í byggð, en um það mál ætla ég ekki að ræða hér og vonandi verður ekki síðar litið á þetta sem síðasta árið, sem vegir voru byggðir úti um landið.



Herra forseti. Full ástæða væri til að ræða svo ýtarlega sem tími leyfir í fsp.–tíma um þróun togaraútgerðar á Íslandi undir viðreisnarstjórn og þann seinagang, sem er á efndum á fyrirheitum, sem gefin hafa verið í sambandi við kosningar um viðbrögð til endurreisnar þeirri útgerð, en hvort tveggja kemur til, að bæði þessi atriði, niðurlæging togaraútgerðarinnar og seinagangur á úrbótum, eru svo alkunnar staðreyndir, að um þær þarf naumast að ræða og svo hitt, að nú líður að þinglokum og fjöldi mála bíður á dagskrá. Veldur þetta hvort tveggja því, að ég flyt fsp. mínar á þskj. 455 án frekari formála. Þær eru svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: l. Hvað líður störfum skuttogaraefndar? 2. Hefur n. gert till. um ákveðna stærð skuttogara? 3. Hafa verið gerðar ráðstafanir til að tryggja lánsfé til að smíða skuttogara innanlands? 4. Hvaða áform hefur ríkisstj. um fjárhagslega fyrirgreiðslu handa væntanlegum kaupendum?



Herra forseti. Ég hygg, að í eftirfarandi orðum séu svör við þeim spurningum, sem hv. fyrirspyrjandi hefur þegar gert grein fyrir, en þær upplýsingar, sem ég hef getað aflað mér, eru í fæstum orðum þessar: Skuttogaranefnd hefur samþ. fullnaðarteikningar af fyrirkomulagi á skuttogara um 800 rúmlestir að stærð. Verklýsing verður tilbúin að sögn n. í næstu viku og því ekkert þá til fyrirstöðu að bjóða skipið eða skipin út í síðari hluta maí mánaðar. Gerð verður krafa til væntanlegrar skipasmíðastöðvar, sem smíða mun skipið, að framkvæma tanktilraunir og skrúfutilraunir, svo og aðrar tæknilegar tilraunir varðandi byggingu skipsins. Enn hafa ekki verið gerðar ráðstafanir til að tryggja lánsfé til að smíða skuttogara innanlands, umfram það, sem þegar hefur verið lögfest um skipasmíðastöðvar almennt. Ekki hefur verið tekin ákvörðun um fjárhagslega fyrirgreiðslu til handa væntanlegum kaupendum, enda málið ekki ennþá komið á það stig, að það sé tímabært.



Herra forseti. Ég leyfi mér að þakka hæstv. ráðh. svör hans.