Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Kristinn Daníelsson Eg geri ráð fyrir, að háttvirtir deildarmenn hafi fengið tíma til að kynna sér þetta stutta frumvarp, sem eg leyfi mér að leggja fyrir hina háttvirtu deild og fela velvild hennar. Frumvarp þetta er ekki margbrotið, en eg vona að hinni háttvirtu deild þyki það þó svo mikils vert, að hún skipi nefnd að umræðum loknum til þess að athuga það. Það sem hefir komið mér til að bera þetta frumvarp fram er reynsla mín í þessum málum, sem hefir sýnt mér, að hin núgildandi lög eru ekki fullnægjandi. Sérstaklega eru það tvö atriði þeirra, sitt í hvorri grein, sem mig langar til að vekja athygli hinnar háttvirtu deildar á. Í fyrri greininni er talað um 4 mánaða dvalartíma sem skilyrði til gjaldskyldu. Eftir því sem atvinnureksturinn verður fjörugri og margar nýjar atvinnugreinar bætast við, sem ekki voru til áður, eftir því verður þetta ákvæði meira ófullnægjandi. Meðal annars á þetta sér stað þar sem útlendingar eiga í hlut. Þeir ættu ekki að sleppa við gjaldið, þegar þeir koma að stunda mjög svo góða atvinnu hér, þótt um stuttan tíma geti verið. Eg skal til dæmis nefna Norðmenn, sem koma hingað til að bræða þorskalýsi, og hlýtur þessi atvinna að vera þeim mjög arðsöm. Eg hefi raunar ekki séð atvinnureikninga þeirra, en þeir koma hingað ár eftir ár og þeim fjölgar með hverju ári. Þeir eru hér að eins 6-8 vikna tíma og hefir því ekki verið leyfilegt, vegna fjögurra mánaða ákvæðisins, að leggja á þá útsvar. Þetta er þó þvert ofan í það, sem þeir hafa búist við sjálfir. Eg hefi heyrt utan að mér, að þetta miði að eins til smámunalega að nurla nokkrar krónur handa sveitarsjóðunum. En eg vil halda því fram, að það sé full ástæða til að gjaldstofn sveitanna sé ekki rýrður, heldur ef unt er færður út, því að á því er hin brýnasta þörf. Það er ekki smálitlar gjaldabyrðar, sem lagðar eru á alþýðu manna með sveitarútsvarinu, og mætti mönnum standa verulegur stuggur af, hve mjög þær vaxa ár frá ári. Eg vil sem dæmi nefna eitt hreppsfélag, sem eg þekki vel til. Þar var aukaútsvarsbyrðin fyrir fám árum fimm þúsundir króna. Nú hefir það verið gert að tveim hreppsfélögum og eru aukaútsvörin í þeim saman tíu þúsundir króna. Það mun vera hér um bil þúsund manns í hreppsfélögunum, svo að tíu krónur koma þá á hvert einasta mannsbarn. - Þannig hafa útgjöldin aukist, svo að ekki er vanþörf á að nota alla sanngjarna álögustofna. Þó að sumir haldi, að hér sé um smámuni að ræða, að hér sé verið að reyta inn nokkra aura handa sveitafélögunum, þá mun samt bezt að halda utanað tekjum sveitafélaganna, og gera þeim sem auðveldast að afla hins nauðsynlega fjár. Eg hefi gert um leið nokkrar smábreytingar, sem eg er þó ekki viss um að öllum þyki heppilegar, en þær verða þá athugaðar í nefnd og lagfærðar. Þegar fjórum mánuðum er breytt í fjórar vikur, þá ætlaði eg að sleppa mætti úr lögunum ákvæðunum um hvalveiði, síldarveiði og laxveiði, en verið getur þó, að þessu megi ekki sleppa að öllu, sérstaklega ákvæði um síldarveiði með nót, því það getur verið að hún sé rekin enn styttri tíma með ákaflegum miklum ágóða. Sömuleiðis sleppi eg niðurlagi 36 gr. Eg gerði það með ásettu ráði að sleppa þessum kafla úr, með því mér virtist hann óþarfur, þótt vera kunni að öðrum lítist annað, enda bjóst eg við að þegar frumvarpið væri komið á framfæri, yrðu fleiri, sem vildu laga eitthvað. Það getur verið að einhverjir komi með þær mótbárur móti frumvarpinu, að hér sé verið að koma með smábreytingar á stórum lagabálki, en ekkert er eðlilegra en að lög, sem svo daglega eru notuð, þurfi ýmsra smábreytinga við. Þá kem eg að annari greininni og vildi eg minnast stuttlega á hana. Í henni er fólgið bersýnilegt misrétti milli fiskimanna á róðrabátum. Eftir núgildandi lögum er ekki hægt að leggja á þá aukaútsvar, ef þeir koma frá sama flóanum og veiðistöðin er við, og einu gildir hversu stór flóinn er, en undir eins og maður kemur annarstaðar frá, verður lagt á hann útsvarið. Eg skal sem dæmi nefna hér suður með sjó. Ef maður kemur til róðra úr Grindavík, þá er hægt að leggja útsvar á hann, en ekki aftur á mann, sem kemur undan Jökli og hefir það einmitt komið stundum fyrir, að menn undan Jökli hafa stundað róðra hér suður með sjó. Það þarf að gera þessum mönnum öllum jafn hátt undir höfði. Annaðhvort þarf að leysa þá alla undan útsvarsskyldunni eða leyfa að lagt sé á þá alla. Þá hefi eg slept úr orðunum, að formaður skuli hafa lokið útsvari áður en hann fer á brott, með því eg áleit þau óþörf eftir atvikum. Það gerir ekkert til, þótt sá sem lagt er á sé farinn úr sveitinni, þegar jafnað er niður, ef ákveðið væri, til hvers væri að snúa sér með gjaldið. Eg vil svo ekki fjölyrða meir um málið að sinni, en vil stinga upp á, að í það sé kosin heldur 5 en 3 manna nefnd. Málið er að vísu ekki yfirgripsmikið og ætti ekki að vera tímafrekt, en betur sjá augu en auga. (Lárus H. Bjarnason: Mættu ekki vera sjómenn í nefndinni)  . Eg geri það ekki að tillögu minni, en háttvirtur fimti konungkjörinn getur gert það að sinni, og þætti mér þá betra að hann gerði það standandi en sitjandi.

Bjarni Jónsson; Eg sting upp á að máli þessu sé vísað til siglingalaganefndarinnar.

Framsögum. (Sig. Sigurðsson) Við framh. 1. umr. þessa máls, lét hann þess getið, háttv.þm. Dal. (B. J.), að Torfi Bjarnason í Ólafsdal væri höfundur að frumvarpinu, sem nú er til umræðu. Þetta er vitanlega rétt. Þegar Torfi var hér á ferðinni fyrir nokkru, hafði hann með sér frv., er fór í sömu átt og frv. á þgskj. 39. Hann sýndi mér frumvarpið og gaf eg honum kost á að flytja það. Eg breytti því að vísu nokkuð, án þess þó að raska grundvelli þess eða hugsun. Um sama leyti og frumvarpið kemur fram hér í deildinni, er það fyrir búnaðarþinginu, og rætt þar og athugað. Búnaðarþingið gerir við það nokkrar breytingar, og tók háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) að sér að flytja þær. Það eru breytingarnar á þgskj. 55. En með því nú að landbúnaðarnefndin hefir tekið flestar þessar breytingar upp í brtill. á þgskj. 67, þá hefir háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) tekið sínar brtill. aftur. Hvað nú brtill. nefndarinnar snertir, á þgskj. 67, þá er það fyrst, að orðin: »heyásetningseftirlit og« falli burt, og að frumvarpið heiti þá að eins »frumv. til laga um samþyktir um heyforðabúr«. Í sambandi við þessa breytingu standa svo nokkrar aðrar breytingar, sem eru í raun og veru orðabreytingar. Aðalbreytingin, sem nefndin hefir gert, er við 5. gr. Þar hefir hún lagt til að ákvæðin um heyásetningseftirlitið, er samþykt skuli ákveða um, falli niður, en að eins tiltaka að ákvæði um það skuli vera í samþykt. En hvernig þeim ákvæðum er fyrir komið, er á valdi þeirra, er samþyktina gera. Eftir breytingu nefndarinnar verður það ekki eins hindrandi, hvað í samþykt skuli standa og frumv. gerir ráð fyrir. Samþyktarsmiðir hafa þar óbundnar hendur, og tel eg það kost. Þá er einnig gerð breyting á 6. gr., og verðum vér nefndarmenn að telja þá breytingu til bóta. En í sambandi við þessa breytingu á 6. gr. skal eg geta þess, að þar féllu nokkur orð úr breytingunni, og höfum vér leyft oss að bera fram brtill. á þgskj. 110, er bætir úr þessu. Hún er þannig, að á eftir orðunum: »endurgreiðist síðan úr landssjóði«, bætist við orðin: »að helmingi«. Þennan viðauka vil eg biðja háttv, þm. að athuga, áður en gengið er til atkvæða. Skal eg svo ekki fjölyrða um málið frekar.

Pétur Jónsson Eins og háttv.frsm. (S. S.) sagði, hefir það orðið að samkomulagi með mér og nefndinni, að eg taki aftur brtill. mínar, þar sem þær eru flestar teknar upp í brtill. nefndarinnar. En eg skal bæta því við, að eftir anda þeim, sem fram kom umræðunum í búnaðarþinginu, þá ber eigi að skilja þetta sem vott um það, að búnaðarfélagið eða aðrir álíti kornforðabúrin óþörf, eða enga tryggingu í þeim fólgna, heldur er það þvert á móti. Þau eru góð fyrir sig, en heyforðabúrin er ætlast til að verði eins og annar þáttur í framkvæmdum þeim, sem gerðar verða til þess að tryggja menn fyrir fóðurskorti. Nú er svo ástatt, að í sumum sveitum er þegar tekinn að vakna töluverður áhugi á heyforðabúrum, og er þá heppilegt, að löggjöfin tryggi stofnun þeirra og fyrirkomulag og styrki þau, hitt er ekki meiningin, að þau verði keppinautar kornforðabúranna. Þar á hvað að styðja annað.

Pétur Jónsson Eg vil með örfáum orðum mæla fram með brtill. á þgskj. 154. Samkvæmt 3. gr. frv. eiga allir alþingiskjósendur atkvæðisrétt, þegar um einstök atriði samþyktar er að ræða. En þegar til þess kemur, að greiða atkvæði um samþyktarfrv. í heild sinni, þá er atkvæðisrétturinn til fullnaðarúrslita takmarkaður við búendur eina. Þetta verður ljóst, ef brtill. mín kemst að, sem eg vona.

Stefán Stefánsson Áður en gengið er til atkvæða, vildi eg mælast til, að flutningsm. (S. S.) gefi skýringar um það á hverju byggist, að farið er fram á svo gagngerðar breytingar á lögunum um vátrygging sjómanna, sem hér er gert. Er þeim það fyllilega ljóst, hvort sjóðurinn má við því, að færa vátryggingargjöldin niður nær því um ? hluta fyrir allan þann fjölda manna, sem er á vélarbátum og róðrarbátum kringum land alt. Og hvort hættan er þessum mun minni á bátum en skipum, að nemi ?. Lögin hafa nú ekki staðið nema rúmlega eitt ár, svo reynslan er lítil fyrir því, að gjaldið sé of hátt, en á því hlýtur frumv. að byggja, að svo sé, þar sem það gerir ráð fyrir að eins 10 aura iðgjaldi frá hverjum skipverja vikulega, í stað þess að í lögunum eru það 18 aurar, og þess utan þá losar það útgerðarmann við alt vátryggingargjaldið, sem hann á nú að gjalda að þriðjungi á móts við skipverja, eða 6 aura fyrir hvern á viku. Nú hefir sjóðurinn, sem stofnaður var með lögunum frá síðasta þingi, tekið við eignum og skuldbindingum vátryggingarsjóðsins frá 10. nóv. 1903, og eftir þeim upplýsingum, sem eg hefi getað aflað mér, þá hefir sjóðurinn síðustu 4 ár greitt í vátryggingarupphæðum 52,500 kr., skuldar lán út á vaxtabréf 3,500 kr., og auk þess hvíla á sjóðnum vátryggingarupphæðir, sem verða að greiðast á næstu árum, fullar 24,000 kr. En hrein eign sjóðsins nú mun vera sem næst 15,500 kr. Eg sé því ekki, að það sé nokkur ástæða til þess að færa vátryggingargjaldið niður, þegar maður lítur á hag sjóðsins. Að vísu er nokkur trygging fyrir því, að sjóðurinn geti enn greitt nokkrar vátryggingarupphæðir, því árstekjur hans nema talsverðri upphæð, og hrökkvi hann ekki til, leggur landssjóður fram það sem á vantar, alt að 15,000 kr. En það er hvorki hyggilegt að eyða upp sjóðnum eða nota lánsheimildina úr landssjóði, nema brýnustu nauðsyn beri til þess. Eg hefi þá gert grein fyrir, hvernig málið horfir við í mínum augum, en máske flutningsmenn geti fært einhverja sennilega ástæðu fyrir því, að frumv. eigi að ganga fram; ef þeir geta það ekki, þá er frumv. ekki orð í tíma talað. Þá er talað um lögskráning á vélar- og róðrarbáta, sem á sér engan stað, enda er hvorki sýslumönnum né hreppstjórum upp á lagt að lögskrá þessa báta, en hver á þá að gera það? Komi ekki fram nokkurn veginn sæmilegar ástæður fyrir breytingunni, vil eg að frumv. sé felt, því án þess tel eg ekki rétt að breyta lögunum eftir að eins eins árs reynslu.

Bjarni Jónsson Eg skal ekki ræða neitt um frumv. Eg vildi að eins víkja að nefndarskipuninni. Bankarannsóknarnefndin var að eins skipuð til þess, að rannsaka gerðir stjórnarinnar gagnvart landsbankanum, en þetta frumvarp kveður á um stjórn landsbankans o. fl. á komandi tíma. Það liggur því í augum uppi, að það nær engri átt að vísa frv. til bankarannsóknarnefndarinnar.

Flutnm. (Björn Kristjánsson) Það er von mín, að enginn hvellur verði gerður út af þessu máli, eins og næsta máli á undan, og að það verði ekki sett í samband við afsetningu gæzlustjóranna eða blandað saman við þá. Frumv. þetta fer fram á, eins og menn sjá, að breyta veðdeildarlögunum frá 1900. Þau og öll seinni veðdeildarlög gera ráð fyrir, að í veðdeildina megi greiða aukaafborganir og skuldir með bankavaxtabréfum deildarinnar eftir ákvæðisverði. Eins og menn vita, er ekki meira dregið út af veðdeildarbréfum en svo, að sú upphæð samsvari því, sem afborgast af lánum veðdeildarinnar. Notarius publicus eða hans umboðsmaður draga bréfin út einu sinni á ári, og hann dregur ekki út hærri upphæð en hefir innborgast á árinu. En eins og eg tók fram, þá er lántakanda veitt heimild til þess að borga lánin með veðdeildarbréfum eftir ákvæðisverði og veðdeildin verður að kaupa þau og liggja með þau, og getur það sett hana í óþægilega klípu. Veðdeildin hefir enga peninga nema varasjóð, en hann næði skamt, ef margir fyndu upp á því, að borga skuldir sínar með veðdeildarbréfum, enda er engin nauðsyn á því. Þetta atvik hefir einmitt komið óþægilega fyrir í ár. Einn maður, sem ekki fékk lán, eins hátt og honum líkaði, fann upp á því, að borga 25,000 kr. lán, sem hann þá hafði nýlega fengið, með veðdeildarbréfum. Og nú situr deildin uppi með þau. Það ber einnig að líta á það, að þessi regla mun eigi vera almenn annarsstaðar, og þó svo væri, stendur þar öðru vísi á, þar sem nógur markaður er fyrir slík bréf. Ef bréfin fengu »kurs«, þá gætu féglæframenn fundið upp á því, að setja verð þeirra niður svo og svo mikið, keypt þau fyrir lítið verð og fengið svo fullvirði fyrir þau með því að taka að sér greiðslu veðdeildarlána í bankanum. Fyrir þessu stendur veðdeildin berskjölduð. Og þó hún ekki tapaði beint sjálf við þessar greiðslur, þá yrðu verðbréf hennar í óáliti og lántökur áfram óframkvæmanlegar. Eg vona menn sjái nú hættuna, sem af þessu gæti leitt. Ef háttv.þm. þykir ástæða til þess að athuga málið í nefnd, þá má annaðhvort vísa því til peningamálanefndarinnar eða setja sérstaka nefnd í það.

Hannes Hafstein Háttv. flutnm. (B. Kr.) þótti það óviðeigandi, að vísa þessu máli til bankarannsóknarnefndarinnar, og álítur réttara að því sé vísað til peningamálanefndarinnar. Eg skal kannast við það, að í skjótu bragði kann svo að virðast, að það liggi fult eins nærri. En þegar betur er að gætt, finst mér liggja í augum uppi, að það á miklu meira skylt við starf það, sem rannsóknarnefndin nú hefir með höndum. Aðaltilgangur frumvarpsins er sá, að breyta fyrirkomulaginu á stjórn landsbankans, þannig, að afnema með öllu gæzlustjórasýslanirnar, sem deilan nú stendur aðallega um, þegar um það stjórnarframferði er að ræða, sem bankarannsóknarnefndin á að athuga. Marga grunar, hver niðurstaða nefndarinnar muni verða, að því er snertir lögmæti afsetningar gæzlustjóranna, og þegar nú þetta frumv. kemur úr þeirri átt, sem það kemur, þá er vissulega örðugt að verjast þeirri hugsun, að frumv. standi í allbeinu sambandi við mál það, sem bankarannsóknarnefndin sérstaklega hefir með höndum, nfl. innsetning gæzlustjóranna aftur í lögleg réttindi þeirra í stjórn bankans. Meiningin með frumv. virðist blátt áfram vera sú, að grípa hér fram fyrir hendurnar á rannsóknarnefndinni, gera þinginu ómögulegt eða tilgangslaust að setja gæzlustjórana inn aftur, með því að nema stöður þeirra úr lögum, með öðrum orðum, sparka þeim út með lögum, fyrst ekki er hægt að gera það með rétti. Það er ekki gott að sjá, hvað þessi og þvílík lagasmíð kemur við frumvarpinu um stofnun nýs veðbanka, sem peningamálanefndin hefir til meðferðar. Hér í þessu frumvarpi er alls ekki að ræða neitt um fjármál bankans, heldur hitt, að löghelga gerræðisverkið frá því í hitt eð fyrra, sem þetta þing nú á að leiðrétta, og þær lögleysur, sem framdar hafa verið, að því er gæzlustjórn bankans snertir.

Flutningsmaður (Björn Kristjánsson) Það er ekki langt síðan lögum þessum var breytt. Það var gert á síðasta þingi, og þá kom málið limlest úr háttv.Ed. frá meiri hluta þar. Nú hefir bankastjórnin óskað aftur þeirra breytinga, sem þá voru feldar, ásamt fleiri breytingum, er reynslan hefir bent á, að muni vera heppilegar. Það hefir vakað fyrir bankastjórninni, að koma bankalögunum í sem mesta heild, svo að ef frumvarp þetta nær samþykt, verða bankalögin ekki nema í tveim deildum. Það er ætlast svo til, að þrjár greinar bankalaganna fái að standa óbreyttar. Fyrsta höfuðbreytingin er sú, að bankanum er veitt heimild til þess að setja á stofn útibú, bæði hér á landi og erlendis. Það er nauðsynleg heimild, þótt ekki kunni að þurfa á því að halda í svipinn. Þá er og bætt inn í lögin ákvæði, sem í ógáti hefir fallið í burtu úr lögunum frá 1885, 4. gr., sem sé því, að seðlar bankans skuli vera gjaldgengir í landssjóð og aðra opinbera sjóði hér á landi og að þeim megi skifta gegn öðrum seðlum hans. Það er ein aðalbreytingin, að breyta launakjörum féhirðis að nokkru leyti. Nú sem stendur eru föst laun hans 2400 kr. En ef stranglega væri gengið eftir upphækkun þeirri, sem honum er áætluð fyrir mistalningu, þá mundi það fara fram úr launum allrar bankastjórnarinnar til samans, svo óviturleg eru þau ákvæði gildandi laga. Auðvitað hefir núverandi gjaldkeri ekki reynt að að nota sér þetta, ekki tekið meira mistalningarfé en af því, sem í raun og veru gengur í gegnum hans kassabók, en það gerir engan mun. Fyrirkomulagið er úrelt, þótt launin þurfi auðvitað að vera hærri, ef breytt er til, og það sem hér er lagt til, er gert í samráði við gjaldkera. Eg get gert nákvæmari grein fyrir þessu, þegar til kemur, en nú hefi eg ekki við hendina í svipinn það sem til þess þarf. Þá er það og ný tillaga, sem að mínu áliti miðar til þess að gera bankann sem öruggastan, einkum vegna sparisjóðanna, að rannsókn fari fram fimta hvert ár á öllum hag bankans. Þetta er vilji bankastjórnarinnar, bæði vegna bankans og sjálfra sín. Loks er það nýmæli, að bankastjórninni er gefin heimild til þess, ef svo ber undir, að bankinn tapar á einu ári meira en nemur hálfum ágóða hans það ár, - þá að skifta því tapi niður á 2 eða fleiri ár í bankareikningnum. Þetta tap getur komið fyrir af ýmsum ástæðum, bæði af stórlánum og verðfalli á verðbréfum, en það lítur illa út í augum útlendinga, ef reikningarnir sýndu svo mikið tap á einu ári. Það er því skynsamlegt, að slík stofnun sem landsbankinn hafi leyfi til þessa, svo að hún tapi ekki að þarflausu áliti sínu í augum útlendinga, og slík töp vofa yfir eins og stendur. Eg álít sjálfsagt, að þetta mál verði sett í nefnd, og sting upp á því, að því verði að loknum umræðum vísað til peningamálanefndar.

Hannes Hafstein Eg ætla ekki að svara ummælum háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) um það að óviðfeldið væri að »keppinautur landsbankans« sæti í peningamálanefndinni, sem jafnframt hefir veðbankafrumvarpið til meðferðar, enda þótt eg þykist vita, að hann muni hafa beint þessu skeyti til mín, þar sem eg er í stjórn Íslandsbanka, sem hann nú skoðar sem einhvern varg í véum, síðan hann sjálfur varð forstjóri landsbankans. Eg vil að eins geta þess, að mér finst það hálf hjáleitt og fáránlegt að heyra einmitt þennan háttv. þingm. láta í ljós þennan kala og úlfúð til Íslandsbanka, þann manninn, sem einna mest og áfjáðast hamaðist fyrir því, að Íslandbanki yrði settur á stofn, og honum fenginn seðlaútgáfurétturinn í hendur, og manna mest láði það gömlu bankastjórninni, að hún skyldi ekki verða himinlifandi yfir því, heldur vera svo þröngsýn, að skoða hann sem keppinaut. Háttv. 2. þm. Rvk. (M. Bl.) lét í ljósi undrun sína yfir því, að ýmsir þingm. vildu vísa þessu máli til bankarannsóknarnefndarinnar. Það er mér óskiljanlegt, að háttv.þm. skuli furða sig á þessu, þar sem hann þó sjálfur telur það aðalatriði í frumvarpinu, að losna við gæzlustjórana, og játar, að aðalverkefni bankarannsóknarnefndarinnar sé að athuga, hvort ástæða hafi verið til þess að fara með gæzlustjórastöðurnar, eins og gert hefir verið seinasta ár, og þar með hvort fyrirkomulagið sjálft gefur tilefni til slíkra aðfara af landsstjórnar hálfu. Hann getur ekki látið vera að sjá, að frumv. er mótbragð móti því, að gömlu gæzlustjórarnir verði settir aftur inn í bankann, enda á frv. upptök sín hjá þeim mönnum, sem mest er um það hugað, að koma í veg fyrir það. Þetta út af fyrir sig, er ærin ástæða til að vísa frumv. til rannsóknarnefndarinnar. Hinn háttvirti þingmaður sagði, að uppástungan um afnám gæzlustjóranna hefði komið fram á síðasta þingi og væri því engin nýung. En þetta er engin mótsönnun gegn því, að tilgangurinn með því að koma fram með þessa tillögu nú, sé sá, að grípa fram fyrir hendurnar á rannsóknarnefndinni og blanda sér inn í starfsvið hennar, að því er innsetningarmál gæzlustjóranna snertir. Þvert á móti liggur mjög nærri að líta svo á, að aðfarir stjórnarinnar gagnvart gæzlustjórum landsbankans, er nú eru til rannsóknar, sanni, að tillögurnar um afnám gæzlustjórasýslananna 1909, hafi í rauninni að eins komið fram til þess að hrinda úr sessi þeim mönnum sem í þessar stöður voru skipaðir af þinginu, og gera landsstjórnina og hennar menn einvalda yfir bankanum; þegar það mistókst, að fá þessu framgengt með lögum, var það gert með valdi, og nú, þegar það dugar ekki lengur, þá á að reyna aftur að breiða yfir gerræðið og fyrirbyggja afleiðingarnar með því, að fá þingið til að samþykkja lög um að stjórnin skuli eftirleiðis hafa þau tögl og hagldir á bankanum, sem hún hefir tekið sér sjálf haustið 1909 og haft til þessa - alt ein samanhangandi milla.

Jón Ólafsson Eg skal fúslega kannast við, eins og háttv.þm. Dal. (B. J.) tók fram, að bankarannsóknarnefndin er kosin til þess að rannsaka bankamálið, en eg sé ekki, að það geti verið neitt því til fyrirstöðu, að hún hafi þetta mál líka til meðferðar.

Jón Ólafsson; Herra forseti! Mér virðist þetta frumv. vera athugavert í ýmsum greinum. Eg býst við því, að háttv.þm. hafi tekið eftir því, að tilgangurinn með frv. er sá, að alþing er svipt því eftirliti með landsbankanum sem það hefir eftir núgildandi lögum. Alþing lætur að vísu landsstjórnina bera ábyrgð á gerðum sínum, en eftirlitinu er það svift með því, að gæzlustjóraembættin eru afnumin, og í þeirra stað settir þrír bankastjórar. Frv. fer einnig fram á lögskipaða rannsókn á hag bankans fimta hvert ár. Við höfum nú haft eina, og eg býst við því, að hvorki landsmenn né þingmenn langi til að hafa lögboðið slíkt fargan á landssjóðs kostnað með fimm ára millibili. Eg ætla annars ekki að fara út í einstök atriði þessa frv. að sinni. Sumt er í því nauðsynlegt og heppilegt, en allmargt býsna athugavert. Mér virðist sjálfsagt, að nefnd fjalli um málið, og álít þá réttast, að því sé vísað til bankarannsóknarnefndarinnar, sem kosin var hér í deildinni fyrir nokkrum dögum. Sú nefnd kynnir sér allan hag bankans, hvort sem er, og ætti því einnig hægast með að taka þetta frumv., sem hér er um að ræða, til íhugunar. Tillaga mín er því, að málinu verði vísað til bankarannsóknarnefndarinnar, að loknum umræðum.

Jón Ólafsson Herra forseti! Eg veit, að þeim manni er vorkunn, sem sameinar í sér fleiri en eina persónu og á ilt með að aðskilja þær. Hv. seinasti ræðumaður gerir það, því hann er bæði alþingismaður og bankastjóri landsbankans. Það var bankastjóri landsbankans, sem seinast talaði. Hann ætlar að telja mönnum trú um, að það að svifta þing og þjóð eftirliti, sé að auka eftirlit með landsbankanum. Það er býsna undarleg aðferð. Hann segir, að fullkomlega sé bætt úr því, að gæzlustjóraembættin séu lögð niður, með rannsóknarnefnd, sem stjórnin á að skipa fimta hvert ár. En það sér hver heilvita maður, að eftirlit þings og þjóðar er ekki minstu vitund trygt með því. Bankastjóri er settur af ráðherra, rannsóknarnefndin sömuleiðis. Það er því ráðherra, sem er einvaldur »Zar« yfir bankanum, ef frumv. þetta fær fram að ganga. Hinn háttv.þm. (B. Kr.) sagði, að gæzlustjórarnir gerðu bankanum ekkert gagn, væru handónýtir minnir mig að hv.þm. kæmist að orði. En gera þeir þinginu þá ekkert gagn með því að hafa eftirlit með öllu, sem fram fer, og skýra því frá, hvað athugavert er, og þá fyrst getur komið til mála, að alþingi skipi rannsóknarnefnd bygða á skýrslu gæzlustjóranna. En að vera að halda því fram, að þingið geti, ef það vilji, árlega sett rannsóknarnefnd samkvæmt 22. gr. stjórnarskrárinnar, og hafi því jafnt eftirlit með bankanum og áður, það er beinlínis að gera gys að oss. Höfum við ekki nóg að gera þessar fáu vikur, sem þingið stendur yfir, og ættum að gera leik að því, að setja stóra nefnd, sem ekki gæti öðru annað allan þingtímann, - og gera þetta án þess að knýjandi ástæður séu fyrir hendi, einkum þegar þess er gætt, að rannsóknarnefndin gæti ekkert farið út í smáatriði, en yrði að láta sér nægja með fljótfærnislega rannsókn á aðalatriðunum, vegna naums tíma. Hjá þessari eyðslu á tíma þingsins er komist, ef gæzlustjórarnir halda áfram eftirliti með bankanum fyrir þingsins hönd. Og hver maður verður að játa, að þar sem landssjóður lánar bankanum fé og gengur í ábyrgð fyrir hann, er þinginu rétt og skylt að hafa eftirlit með, að alt sé í lagi. Og án þess eg ætli að gera nokkuð lítið úr landstjórninni, þá er það áreiðanlegt, að þjóðin treystir betur tveim gæzlustjórum, sem fulltrúar hennar velja, en ráðherra. Hv. flutningsm. (B. Kr.) var að tala um, að svipað frumv. hefði verið samþykt hér í deildinni á seinasta þingi, en það er, sem betur fer, ekki orðið að lögum ennþá og vonandi líta margir öðrum augum á málið nú en þá. Föstudagurinn »langi« í hitt eð fyrra hefir opnað augun á mörgum, svo að háttv. flutnm. getur ekki gert ráð fyrir jafnmörgum atkvæðum með frv. og seinast. Eins og eg hefi sagt, ætla eg ekki að fara út í einstök atriði frumv. nú, og ekki heldur minnast á reglugerð bankans, sem stjórnin á seinasta þingi var skylduð til að semja og ekki hefir sést enn þá. Hvað því viðvíkur, hvort málinu skuli vísa til bankarannsóknarnefndarinnar eða peningamálanefndarinnar, þá er það ekkert efamál, að bankarannsóknarnefndin á að fjalla um það, því að þetta frumv. kemur að eins stjórn bankans við, en hefir ekki minstu áhrif á peningamál landsins.

Pétur Jónsson Út af ummælum háttv. flutningsm. (B. Kr.), vil eg geta þess, að eg meinti ekki, að hvert einasta atriði í þessu frumvarpi væri sprottið af viðburðum síðustu missira, heldur frumv. sjálft. Háttv. flutningsm. (B. Kr.) spurði, hvort hinir fráförnu gæzlustjórar hefðu nokkurn tíma skýrt þinginu frá hag bankans, og svaraði þeirri spurningu neitandi, því að þeir hefðu engan tíma haft til þess, að setja sig inn í hag bankans. En þetta er ekki rétt. Að minsta kosti framan af, var eftirlitsstarf gæzlustjóranna létt og hingað til hafa þeir fylgst svo vel með hag bankans, að rannsóknarnefnd 5. hvert ár mundi ekki gera það eins vel. Hefðu þeir áreiðanlega skýrt þinginu frá því, ef eitthvað hefði verið við hann að athuga, sem þeir fengu eigi lagfært án afskifta þingsins. Auk þess voru gæzlustjórarnir áður ekki eingöngu eftirlitsmenn, heldur einnig bankastjórar og gátu því sjálfir lagfært það, sem ábótavant var og þurftu ekki að snúa sér með það til þingsins. En eftir nýju lögunum eru þeir því nær eingöngu eftirlitsmenn.

Magnús Blöndahl Eg get verið stuttorður, því að háttv. 2. þm. Eyf. (St. St.) hefir tekið fram hið helzta, sem eg ætlaði að segja. Eg get ekki séð, að ástæða sé til að færa tillagið svo niður, sem farið er fram á. Lögin hafa að eins staðið stutta stund, og þótt nokkur óánægja hafi verið með þau á stöku stað, þá er mér kunnugt, að hún hefir ekki verið almenn. Enda hafa sjómenn enga ástæðu til óánægju, ef tilgangur laganna frá 1909 er réttilega athugaður. Þvert á móti mættu þeir óska - og það munu margir þeirra gera - að tillögin yrðu hækkuð, svo að þeim kæmi sjóðurinn að betri notum. Eg vil leyfa mér að beina þeirri spurning til háttv. flutnm., hvort leitað hafi verið álits sjóðsstjórnarinnar um það, hvort sjóðurinn þoli slíka lækkun? Það er nauðsynlegt að vita það, og yfir höfuð hefðu menn átt að afla sér greinilegra upplýsinga um alt ásigkomulag sjóðsins, áður en lagt var á stað með þetta frumv. Eg mun ekki verða á móti, að nefnd verði skipuð í málið, þótt eg hins vegar ekki geti heitið frumv. stuðningi mínum.

Flutningsm. (Björn Kristjánsson) Háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) áleit margt athugavert við þetta frv., en mintist víst einungis eða aðallega á hættuna við það, að alþingi væri með frv. svift eftirliti með landsbankanum. Það er um þetta frumv. að segja, að það er alveg samhljóða frv., sem samþykt var hér í deildinnl á seinasta þingi, en var limlest í Ed. og náði því ei fram að ganga. Mig minnir ekki betur en háttv. 2. þm. S.Múl. (J. Ól.) hafi verið með því seinast. Það er því undarlegt, að hann skuli hafa svona mikið á móti því nú. Það er rangt að segja, að alþingi sé svift öllu eftirliti með landsbankanum, því að samkvæmt 22. gr. stjórnarskrárinnar, getur þingið altaf látið rannsaka hag bankans. Yfirleitt getur alþingi látið rannsaka, hvað sem það vill. Eftirlitið er því eigi horfið, þótt gæzlustjórarnir falli burt. Enda höfðu þeir svo mörgum öðrum störfum að gegna, að þeir gátu ekki haft neitt verulegt eftirlit. Til þess hefðu þeir þurft að vera allan daginn. Þess vegna er stungið upp á nýjum bankastjóra, vinnandi manni, sem ekki hefði öðrum störfum að gegna, því að það eitt getur komið að haldi, og gerir tryggara, að alt sé í lagi, heldur en þótt gæzlustjórar séu einn tíma í bankanum á dag. Þeir geta ekki fylgst með í neinu, svo í lagi sé, og það átti þingið að vita fyrir löngu. Að vísa málinu til bankarannsóknarnefndarinnar þykir mér kynlegt. Hún hefir ekkert um þetta að sýsla. Hitt virðist sjálfsagt og liggja beinast við, að vísa því til peningamálanefndarinnar.

Flutnm. (Björn Kristjánsson) Háttv. 2. þm. Rvk. (M. Bl.) tók fram ýmislegt af því, er eg ætlaði að segja, svo eg álít óþarft að endurtaka það. En þm. S-Þing. (P. J.) hélt því fram, að frv. væri komið fram vegna frávikningar gæzlustjóranna. En það er undarlegt, að halda slíku fram, þar sem flestar breytingar þær, sem frv. gerir á gildandi lögum, standa ekki í nokkru sambandi við frávikningu gæzlustjóranna. Eða í hvaða sambandi geta t. d. ákvæðin um seðlaútgáfu bankans eða launakjör gjaldkera staðið við frávikningu gæzlustjóranna? Þetta eina atriði, sem háttv. þingm. hneykslast svo mjög á, að afnema gæzlustjórana, kom fram á síðasta þingi, áður en bankarannsóknin var fyrirskipuð, og getur því ekki átt neina rót að rekja til frávikningar gæzlustjóranna. Hér er því haldið fram sömu stefnu, sem á síðasta þingi. En kjósi háttv. deild að breyta þeirri stefnu nú, þá er það á hennar valdi. En eg álít, að gæzlustjórarnir séu bankanum til engra nota og engin trygging fyrir því, að honum sé vel stjórnað þeirra vegna. Eða hafa þeir nokkurn tíma skýrt þinginu frá því ólagi, sem bankinn hefir verið í? Nei, af því að þeir hafa ekki vitað af því, þar sem þeir venjulega sátu ekki í bankanum, nema 1-2 klukkutíma á dag, og störfuðu ekki að öðru en lánveitingum og víxlakaupum, enda ekki við því að búast, að þeir á svo skömmum tíma gætu gefið sig við fleirum störfum, eða haft nokkuð eftirlit með bankanum yfirleitt. En þó að gæzlustjórarnir verði feldir burtu, missir þingið samt ekki eftirlit með bankanum, þar sem það velur annan endurskoðanda hans, eða ef til vill báða. En breytingin á stjórn bankans er nauðsynleg, til þess að hann geti notið trausts almennings hér á landi og viðskiftamanna sinna í öðrum löndum. Þetta er vort markmið, og annað ekki. Háttv. þm. S.-Þing. (P. J.) áleit, að rannsókn á bankanum 5. hvert ár, gæti ekki veitt eins mikla tryggingu, eins og að hafa gæzlustjórana, en því fer fjarri, því að gæzlustjórarnir geta ekki haft neitt verulegt eftirlit með bankanum, eins og margtekið er fram, en aftur á móti yrði rannsókn á honum 5. hvert ár nægileg trygging. Eg óska, að málinu verði vísað til peningamálanefndarinnar, enda þótt óviðfeldið sé, að keppinautur landsbankans sitji í nefnd, er fjallar um mál hans.

Flutnm. (Björn Kristjánsson) Það er undarlegt, að ef eitthvert frumv. landsbankanum viðvíkjandi kemur fram hér á þingi, þá er það strax sett í samband við frávikningu gæzlustjóranna. Háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) sagði að frv. þetta stæði í nánu sambandi við það, að þingið ætlaði nú aftur að setja gæzlustjórana inn í embætti þeirra. Í fyrsta lagi er það nú alveg rangt, að þingið setji gæzlustjórana inn í embættin, því að það er stjórnin, sem það gerir  (Hannes Hafstein: Hver velur þá?)  Það gerir þingið, en það er stjórnin, sem framkvæmdarvaldið hefir og setur þá inn í embættin. Í öðru lagi er alveg rangt, að sjá nokkurt samband hér á milli, því að háttv. 1 þm. Eyf. (H. H.) er það fullkunnugt, að sama frumv. kom hér fram á seinasta þingi, áður en nokkrum manni hafði komið frávikning gæzlustjóranna til hugar. Hvað gæzlustjórana snertir, þá eru þeir handónýtir geta ekkert eftirlit haft, þann litla tíma, sem þeir starfa, og eg get lýst því yfir, ef menn vita það ekki, að þeir geta ekkert gagn gert, annað en hirða launin. Þess vegna leggur frumv. til, að þeir séu afnumdir. Bankinn þarf starfskrafta, menn, sem vinna allan daginn, eins og núverandi bankastjórar, og hafa ekkert annað starf á hendi. Að vísa þessu máli til nefndar, sem hefir alt annað hlutverk, en að fást við peningamál, er alveg fráleitt, og í því felst lítil kurteisi frá tillögumönnum. Hvað rannsókn á hag bankans, fimta hvert ár, snertir, þá er það að eins gert til þess, að þing og þjóð geti verið örugg um, að bankanum sé vel stjórnað. Bankastjórnin hefir engan persónulegan hag af þessu, því eins getur verið, að landstjórnin sé henni óvinveitt, þegar rannsókn fer fram, en bankastjórnin sér fulla nauðsyn á þessu, og ekki einungis að landsbankinn sé rannsakaður almennings vegna, heldur líka aðrir bankar og sparisjóðir. En vegna þess, að bankinn er opinber stofnun, eign þjóðarinnar, álítum við sérstaklega þessa rannsókn bráðnauðsynlega tryggingu fyrir þing og þjóð, og aðhald fyrir bankastjórnina. Eg hélt annars ekki, að svona mikill þytur gæti orðið út af þessu, þegar við 1. umræðu málsins.

Jón Magnússon Háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) sagði, að það væri óviðkunnanlegt, að bankastjóri úr Íslandsbanka væri kosinn í nefnd þá, er fjalla ætti um mál landsbankans. En þetta er ástæðulaus áburður á háttv. deild, um að hún hafi hylst til þess, að kjósa þann bankastjóra í nefndina. Hér var kosin nefnd til að athuga peningamál landsins alment, og virtust ekki aðrir líklegri til að fara í þá nefnd, en þeir tveir bankastjórar, sem eru í deildinni, enda voru þeir kosnir í hana. Það er einmitt háttv.þm. sjálfur, sem vill leggja mál þetta í hendur bankastjóra Íslandsbanka, með því að leggja það til, að því verði vísað til peningamálanefndarinnar. Þetta er því hreinasta meinloka hjá háttv.þm.

Sigurður Sigurðsson; Að mínu áliti er það alls ekki nægilegt eftirlit, að bankinn sé rannsakaður að eins 5. hvert ár. Sé eitthvað í ólagi hjá bankastjórunum, þá er svo auðvelt fyrir þá, að kippa því í lag, áður en rannsóknin færi fram. Við þekkjum dæmi til þess, að þetta hefir átt sér stað. Það, sem fyrir mér er aðalatriðið er, að trygging sé nægileg. Eg man nú ekki, hver afstaða mín var í þessu máli á síðasta þingi, en það hefir ekki svo mikið að segja; maður hefir ávalt leyfi til þess, að hugsa sig um, bæði í þessu máli og öðru. Það hefir verið fundið gæzlustjórafyrirkomulaginu til foráttu, að þeir hafi verið svo stuttan tíma í bankanum, að lítið gagn hafi verið að því. En minna má á það, að þeir voru þar oft lengur en þeir þurftu að vera samkvæmt reglugerðinni. En væri það ekki ráð að lengja starfstíma þeirra? Hafa hann t. d. 3 stundir á dag og bæta við laun þeirra. Frumv. gerir ráð fyrir, að þriðji bankastjórinn hafi 4000 kr. í laun. Væri ekki rétt að sleppa þriðja bankastjóranum og skifta að helmingi launum þeim, sem honum eru ætluð, milli gæzlustjóranna tveggja? Eg segi ekkert um það, hvort eða hvað mikið er við landsbankann að athuga. En maður hefir leyfi til þess og enda skyldu, að vera tortryggur nú á þessum tímum og fyrir mér er aðalatriðið, að svo verði búið um hnútana, að eftirlitið geti orðið svo gott sem unt er, og fullnægjandi gagnvart þingi og þjóð. Að öðru leyti skal eg ekkert fullyrða um það, hver vera muni tilgangurinn með þessu frumvarpi. Eg vænti þess, að hann sé sá einn að tryggja sem bezt eftirlitið með bankanum og öllum hag hans. Eg hallast að því, að máli þessu sé bezt komið hjá peningamálanefndinni. Hún er þannig skipuð, að þeim sem sitja í henni, er trúandi til að ráða fram úr, hvað bezt er að gera í þessu efni.

Hannes Hafstein Eg álít þetta svo einfalt mál, að ekki sé þörf á að eyða tíma til að skipa nefnd í það; legg eg því til, að því verði vísað til 2. umr. án nefndarsetningar.

Magnús Blöndahl Mér finst kenna nokkuð mikillar viðkvæmni í orðum þeirra hv.þm., sem móti frumv. þessu hafa talað, og ekki laust við hita, sem allir ættu að geta útrýmt. Menn ættu að líta á málefnið sjálft, en ekki á persónur. Fyrir mér er það aðalatriðið, hvort sé að tryggja betur stjórn bankans en áður hefir verið, og skoðun mín á þessu máli hefir ekki breytst síðan á seinasta þingi. Eg álít nauðsynlegt að breyta fyrirkomulagi því, sem nú er á stjórn bankans, því að þó að það hafi ef til vill verið nægilega gott 1885, þá er svo langt síðan og störf bankans nú orðin margfalt umfangsmeiri og margbrotnari en þau voru í byrjun, og getur því alls ekki talist fulltryggilegt lengur. Það hefir verið talað mikið um, að eftirlit það, er þessir tveir gæzlustjórar hafa með bankanum, sé nægilegt, og að skýrsla þeirra um hag hans sé fullnægjandi. En ef sanngjarnlega er litið á þetta, hljóta allir þeir, er eitthvert skyn bera á þetta mál, að játa, að þetta eftirlit getur alls ekki verið fullnægjandi lengur, og það af þeirri ástæðu, að starf það, er gæzlustjórunum er ætlað að leysa af hendi á jafnstuttum tíma, er of mikið. Þeim er ætlað að starfa 1 -2 tíma á dag í bankanum. En það liggur í hlutarins eðli, að þeir geta ekki, þótt hæfileikamenn væru, leyst starfið fulltryggilega af hendi á svona stuttum tíma. Þar eð umsetning bankans hefir farið og fer vaxandi, hefir starf þeirra vaxið þeim yfir höfuð. Eg held líka, að vér finnum hvergi slíkt bankafyrirkomulag í nágrannalöndunum. Það var bent á þetta á síðasta þingi. Eg hygg, að allir séu einhuga um, að nauðsynlegra sé að tryggja svo stjórn bankans og eftirlitið með honum, sem frekast er unt, heldur en að þrátta um, hvort setja eigi gæzlustjórana inn í starf þeirra aftur. Það er þó ýmislegt í frv. þessu, sem er ábótavant, og mun eg ekki greiða atkv. með því óbreyttu. En það má auðvitað laga það svo, að það verði viðunandi, og ætti hver og einn þingdeildarmanna að stuðla að því. Eg skil ekki í þeim háttv.þm., sem vilja vísa frv. þessu til bankarannsóknarnefndarinnar. Slíkt er algerlega rangt. Það ber að vísa frumv. til peningamálanefndarinnar, eða, ef menn kjósa heldur, að skipa sérstaka nefnd í það, en það tel eg þó óþarft.

Magnús Blöndahl Háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) vildi láta vísa máli þessu til bankarannsóknarnefndarinnar, vegna þess, að hér væri að ræða um að afnema gæzlustjórana og að rannsaka allan hag bankans 5. hvert ár. En þetta hefir aldrei fyrir mér verið aðalatriði þessa máls, heldur það eitt að tryggja svo vel stjórn bankans, sem unt er og þetta vakti einnig fyrir mér á síðasta þingi. Það veit háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) sjálfur mjög vel.

Flutningsm. (Skúli Thoroddsen) Það er sama að segja um þessa tillögu og hina fyrri, að hún er borin hér fram eftir ósk kjósenda minna á þingmálafundi. Það hefir verið kvartað yfir því, að á tímabilinu frá 1. sept. - 1. marz héldu botnvörpungar sig mjög fyrir utan Vestfirði, færu inn á fjörðuna og gerðu þar mikinn usla. Varðskipið sést nær aldrei á þeim stöðvum og því er hér farið fram á, að stjórnin hlutist til um það. Nægilegt mundi vera, að ráðherra beindi þessari ósk til yfirmannsins á Valnum og má þá ganga að því vísu, að hann verði við henni. Ef betur þætti á því fara, mætti og verja einhverju fé á fjárlögunum til þess að halda úti vélarbát, sem næði númerum á sekum botnvörpungum.

Flutnm. (Björn Kristjánsson) Eg er á sama máli og háttv. 1. þm. Eyf. H. H.), að engin ástæða sé til þess að athuga málið í nefnd og fell því frá nefndarskipun.

Hálfdan Guðjónsson Eg vildi að eins segja örfá orð út af yfirlýsingu háttv. 2. þm. S.-Múl., (J. Ól.) sem sagði, að bankarannsóknarnefndin liti svo á, að þetta mál lægi ekki fyrir utan sinn verkahring. Eg get sagt það, að háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) hefir ekki talað fyrir munn allra nefndarmanna, er hann sagði þetta. Eg lít svo á, að rannsóknarnefndin í bankamálinu eigi að rannsaka afsetningu gæzlustjóranna. En þetta mál er þess eðlis, að það á ekki heima í þeirri nefnd. Mér virðist, að annaðhvort eigi að kjósa nýja nefnd í málið, eða þá vísa því til peningamálanefndarinnar, eins og ýmsir hafa þegar stungið upp á.

Jón Ólafsson Herra forseti! Eg ætla ekki að halda neina ræðu, en að eins gera eina litla fyrirspurn. Eg sé, að hér í deildinni hefir verið útbýtt lögum um stofnun fasteignabanka. Væri nokkuð á móti því að taka þetta mál út af dagskrá nú og geyma það þangað til frumv. um stofnun fasteignabankans kemur til umr. hér í deildinni og vísa þessu máli þá til þeirrar nefndar, sem skipuð verður til að athuga hann?

Flutningsmaður (Sigurður Sigurðsson) Um þetta frumv. er það að segja, að það er fram komið eftir áskorun ýmsra manna, bæði í mínu kjördæmi og víðar, sem lögin frá 30. júlí 1909 taka mest til. Í verstöðunum í Árnessýslu er almenn óánægja með þessi lög um vátrygging sjómanna. Þetta frumvarp ræðir að eins um sjómenn, er stunda fiskiveiðar á vélarbátum og róðrarbátum, en raskar ekkert lögunum, þegar um þilskip er að ræða. Áskoranir frá verstöðunum í Árnessýslu og Snæfellsnessýslu, sem óska að lögunum sé breytt, liggja frammi á lestrarsalnum. Eg vænti þess, að deildin taki máli þessu vel og setji nefnd í það til þess að athuga það. Óánægjan með lögin frá 30. júlí 1909 er mjög almenn, og ekki að ástæðulausu. Fáist lögunum ekki breytt, óska kjósendur mínir, sem stunda sjó þar eystra, að þeir verði undanþegnir ákvæðum laganna. Eg skal líka geta þess, að í veiðistöðunum austanfjalls stendur sérstaklega á. Þar eiga sjómenn styrktarsjóði, sem eru orðnir allstórir og aukast árlega. Þessa sjóði hafa þeir mikinn hug á að efla og kosta kapps um að gera þá svo öfluga, að þeir geti útborgað jafnháan styrk og nú er ákveðinn í lögum um vátrygging sjómanna. Annars skal eg geta þess, að það er víðar en í Árnessýslu og Snæfellsnessýslu, að menn eru óánægðir með lögin. Jafnvel hér í Reykjavík eru menn talsvert óánægðir með þau, og svo er sjálfsagt víðar. Að lokum vil eg leyfa mér að stinga upp á 5 manna nefnd.

Pétur Jónsson Eg get tekið undir það, að frumv. þetta virðist fram komið sem áframhald af atburðum þeim, er gerst hafa á seinustu missirum. Skipun rannsóknarnefndar fimta hvert ár virðist eiga að vera til staðfestingar því, að rannsóknarnefndin í hitt eð fyrra hafi verið nauðsynleg. En það er fleira einkennilegt við þessa rannsókn fimta hvert ár. Svo sem kunnugt er, þá er þingkjörtímabilið 6 ár. Ef nýr ráðherra kemst að í byrjun kjörtímabilsins, þá getur maður vænst þess, að hann sitji út kjörtímabilið og haldi fylgi sínu með ýmsu móti. Ef hann skyldi nú vera óvandur að meðölum, þá er eitt meðal til þess að hafa vald yfir æztu peningastofnun landsins. Ef það er misendismaður, sem í ráðherrastöðunni er, getur hann skift um bankastjórn strax og hann kemst til valda. Eg segi ekki, að margir ráðherrar mundu gera það, en bendi á, að slíkt getur komið fyrir. Hina nýju bankastjóra hefir hann í vasa sínum, og að fimm árum liðnum lætur hann rannsaka hag bankans af mönnum, sem hann velur sjálfur, og er þá líklegt, að ekki verði miklir misbrestir taldir á. Það er ekki víst, að rannsóknin verði þá til þess að gera grein fyrir hag bankans og starfi, heldur einungis til að blekkja þing og þjóð. Eg vil taka það fram, að ráðherra getur verið samvizkusamur maður, sem ekki misbeitir valdi sínu og velur góða menn til rannsóknarinnar, en það má líka búast við hinu, og þá þarf einmitt á óhlutdrægu eftirliti að halda. Nú aftur á móti velur þingið 2 gæzlustjóra, góða og samvizkusama menn, til þess að hafa eftirlit með öllu. Hv. flutnm. (B. Kr.) sagði raunar, að þeir væru gagnslausir, gætu ekkert eftirlit haft. Til þess þyrftu þeir að vera svo langan tíma daglega í bankanum. En mér er spurn, hvað ætti þá rannsóknarnefnd, sem að eins starfar fimta hvert ár, að geta afrekað, þar sem 2 gæzlustjórar, er starfa 1 til 2 tíma á dag, geta ekki fylgst með í neinu? Nei! Það liggur í augum uppi, hve miklu sjálfsagðara er að halda gæzlustjórunum, sem hafa daglegt eftirlit og áhrif og geta á hverju þingi vakið athygli á því, sem þeim virðist athugavert og aflaga, en að láta stjórnina setja rannsóknarnefnd 5. hvert ár, einkum nú, þegar menn hafa eins og vaknað af draumi og séð, að nauðsynlegt er að taka í taumana til þess að hindra það, að stjórnin geti misbeitt valdi sínu yfir bankanum eftir geðþótta.

Bjarni Jónsson Eg vil leyfa mér að leggja til, að máli þessu verði vísað til peningamálanefndarinnar. Eg get ei fallist á ástæður háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) og 1. þm. Eyf. (H. H.) fyrir því, að vísa málinu til bankarannsóknarnefndarinnar. Jafnvel þó að alt það, sem háttv. 1. þm Eyf. gat um tilganginn með frv. væri rétt, á það samt heima hjá peningamálanefndinni, en hinni nefndinni er heimilt að taka það tillit til frv., sem henni þykir þurfa. Frumv. er útbýtt, og allir sjá, hvað í því felst. Báðar nefndirnar geta tekið það til meðferðar, en deildin hlýtur að vísa því til peningamálanefndarinnar.