Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Ég vildi aðeins benda hv. n., sem á um þetta mál að fjalla, á, að það hefur verið gerð ein breyt. á frv. í Nd., sem með engu móti getur staðizt. Það mun hafa verið breyt. frá einum hv. nm., hv. þm. A.-Sk. (PÞ), og náði hún samþykki hv. d., sennilega þó að alveg óathuguðu máli. Þetta var brtt. við 10. gr. c-lið og hljóðar svo: „að ráða skólastjóra og kennara úr hópi umsækjenda. Þó þarf samþykki fræðslumálastjórnar um ráðning þeirra.“ Hér er ætlazt til, að skólan. ráði skólastjóra og kennara, en fræðslumálastjórn eigi að samþykkja þetta. Þetta getur með engu móti staðizt. Í fyrsta lagi er um ráðningu að ræða, en með þessu móti eru engin ákvæði í l. um það, hver eigi að skipa kennara. Það lítur helzt út fyrir, að kennara eigi alls ekki að skipa, ef þannig er frá l. gengið. Þetta stangast þar að auki á við aðrar gr. frv., t. d. 33. gr., en þar stendur: „Skólastjóri gerir ásamt skólanefnd tillögur til fræðslumálastjórnar um val kennara.“ Og 36. gr. hljóðar svo : „Fræðslumálastjórn skal leita álits námsstjóra um þær umsóknir, sem berast um skólastjórastöður við skóla gagnfræðastigsins, þeir gera tillögur um val skólastjóra, svo og vara- og þrautavaratillögur, ef umsækjendur eru svo margir.“ Ef hugmyndin, sem er harla óljós, er, að veitingarvaldið eigi að vera í höndum skólanefndar, þá virðist mér það alveg fráleit hugmynd. Í fyrsta lagi getur svo skipazt, að hún sé ekki framkvæmanleg. Það er vel hugsanlegt í mörgum tilfellum, að enginn meiri hluti fáist í skólanefndum fyrir veitingu embættisins. Og ef fræðslumálastj. mundi neyta neitunarvalds síns, þá er ekkert það vald til, sem getur skipað kennara. Bara frá þessu sjónarmiði er hugmyndin fráleit. En hitt í sjálfu sér, að veitingarvaldið eigi að fara úr höndum fræðslumálastj. og í hendur skólanefnda, er fráleit till. Það er augljóst mál, að skólanefndirnar hafa að öllu leyti verri aðstöðu til að veita slíkar stöður. Og kunnugleik þeirra á þeim mönnum, sem fást til að gegna þessum stöðum, er ekki hægt að bera saman við þann kunnugleik, sem fræðslumálastjórnin hefur yfir að ráða, auk þess sem hér gæti komið til greina alls konar klíkuskapur og kunningsskapur. Ef á annað borð má gera ráð fyrir eða reikna með því, að veitingarvaldið sé hlutdrægt, þá er vissulega ekki síður ástæða til að óttast það, ef það er í höndum slíkrar n. Það verður þess vegna með öllu óhjákvæmilegt að breyta þessu ákvæði. Ég get ekki skilið, að nokkur ráðh., sem fer með kennslumál, geti sætt sig við það, að tekið sé úr höndum hans veitingarvaldið með kennarastöður. Ég á líka erfitt með að skilja, að nokkur fræðslumálastjóri sætti sig við það, að veitingarvaldið fari í hendur skólanefnda og hann hafi þar engu að ráða. Ég geri ráð fyrir, að þessi till. hafi verið samþ. að algerlega óhugsuðu máli, enda var henni smeyga inn í frv. við síðustu umr. Ef hún hefði farið í n. og verið athuguð betur, hefði ekki verið hugsanlegt, að frv. hefði komið þannig frá hv. d. - Þetta er aðeins ábending til þeirrar hv. n., sem hér á hlut að máli.



Ég álít það hefði frekar verið ástæða fyrir hæstv. ráðh. að tala um ýmislegt annað í þessu frv. en það litla atriði, sem hann vildi gera að stóru atriði. Með þessu frv. er gert ráð fyrir mjög verulegri breyt. á. skólakerfi landsins. Ég vildi leyfa mér, fyrst við höfum þá ánægju að hafa hæstv. ráðh. hér í þessum sal, að óska eftir útskýringu á því, hvernig hann hefur hugsað sér framkvæmd þessara l., ef það kemur til hans kasta að framkvæma þau. Þar sem nú stendur til að innleiða skólaskyldu á aldrinum 13–15 ára og gera hana helzt mögulega til 17 ára, þá geri ég ráð fyrir, að hæstv. ríkisstj. og sérstaklega hæstv. kennslumrh. hafi gert sér að einhverju ljóst, hvað af því muni leiða. Fyrst vildi ég fá að vita frá hæstv. ríkisstj., hvað þetta mundi kosta mikið í byggingum. Og hvernig ætlar hæstv. stjórn að koma upp öllum þessum skólum á þeim tíma, sem til er settur? Og hvað mun þetta kosta ríkissjóð í auknum gjöldum vegna launa nýrra kennslukrafta samkv. núgildandi launalögum? Ég vil í þessu sambandi benda á það, að ég rakst um daginn á héraðsskólakennara, sem hafði grasnyt og 2000 kr. laun, nú hefur hann 19.000 kr. úr ríkissjóði.

Og heldur grasnytinni?

. Stjórnin hefur ekki tekið hana af honum enn þá. Þetta er táknrænt dæmi um það, hvað þetta muni kosta. Ég þykist enn fremur vita, að hæstv. ráðh. hafi talað um það við bæjarvöldin í Reykjavík, sem munu þurfa að byggja mikið, ef skólaskyldan verður framlengd úr 13–17 ára. Það er táknrænt fyrir hinn fyrirhugaða Ingimarsskóla, þótt það verði fögur bygging á að líta, þá vantar í hana allt það, sem í henni þarf að vera. Þar er ekkert verkstæðispláss. Ungir piltar og ungar stúlkur geta ekki fengið að vinna þar verkleg störf. Ég vildi leyfa mér að beina spurningum til borgarstjórans í Reykjavík, sem nýlega hefur verið kosinn til þess starfs til 4 ára. Telur hann, að Reykjavíkurbær geti tekið á sig á næstu 4 árum þann þunga, sem af þessu frv. leiðir, ef samþ. verður, bæði launalega og byggingarlega? - Þá vil ég enn fremur spyrja hæstv. kennslumrh., hvaðan honum kemur kjarkur til þess að taka við frv., sem gerir ráð fyrir að eyðileggja 7–8 skóla, sem fólkið í landinu á, héraðsskólana. Þetta er búið að gera fjárhagslega með setningu launal., eins og t. d. húsmæðraskólana. Þeir hafa enga peninga til svo mikið sem gera við hús eða þak, sem lekur. Allt, sem þessum skólum áskotnast, fer upp í laun til kennara, sem eru ákaflega vel settir, en húsin eru illa sett. Loks langar mig til að spyrja hæstv. ráðh., hvernig hann hugsar sér að framkvæma þessi l. t. d. þar, sem öll börn í sveitum skulu vera í skóla milli 7–13 ára og samkv. þessum till. eiga að bætast a. m. k. við 2 skylduár. Er það áform hæstv. ríkisstj. að eyða sveitunum með því að taka fólkið þaðan? Og ætlar hæstv. ráðh. að láta taka unglingana með valdi og setja þá í skólana? Því það verður hæstv. ráðh. að gera sér ljóst, að þegar að því kemur, að fólkið í sveitunum, hefur ekki nema um tvennt að velja, annaðhvort að óhlýðnast l. eða flosna upp, getur að því komið, að það velji fyrri kostinn, alveg eins og flokksbræður hæstv. ráðh. á Siglufirði, sem tóku þátt í grjótkasti í sambandi við Dettifoss. Þeir voru dæmdir til hegningar, en þeir neituðu að fara. Og þjóðfélagið var svo veikt, að það gat ekki tekið þá og látið þá sæta hegningu. Nú er ég ekki að segja það, að það hefði hjálpað nokkuð, þótt Þóroddur hefði verið við kartöflurækt austur á Litla-Hrauni, en l. sögðu, að hann ætti að vera þar. - Og ég vil spyrja: Er hæstv. ráðh. fær um að taka börnin frá heimilunum og fara með þau í skólana? Nú, svo vildi ég gjarnan heyra skoðun hæstv. ráðh. á því, hvort hann hafi ekki veitt því eftirtekt, að fólkið í sveitunum, sem hefur byggt skólana að Laugum, Reykjatanga, Reykjanesi, Núpi, Reykholti og Laugarvatni og er að byggja í Varmahlíð og á fleiri stöðum, hefur lagt mikið á sig til þess að koma þessum skólum upp. Og það hefur gert það í ákveðnum tilgangi. Það hefur viljað hafa þá fyrir unglinga á aldrinum 17–18–20 ára. Með þessu frv. er ætlazt til, að í þeim stundi nám börn 13 ára. Skólunum er í raun og veru stolið frá fólkinu af fávísri n. og af ekki allt of vitrum ráðh., ef frv. nær fram að ganga. Svo kemur skólanefnd skipuð af handahófi. Einn aðalmaðurinn, Einar Arnórsson, hefur aldrei komið nálægt skólamálum nema kennt fullorðnum mönnum í háskólanum. Þessir nm. eru allir launað fólk, auk þess sem það stingur á sig 10 þús. kr. fyrir þessi nefndarstörf. Þetta fólk segir bara : Við erum búin að gera það, sem gera þarf. Við erum búin að rífa niður það skólakerfi, sem nú er, umtalslaust. Það er enginn spurður af þeim, sem byggt hafa upp þessa skóla. - Ég ætla að bíða, þar til hæstv. ráðh. kemur inn aftur.

Ráðh. er frjálst að ganga út

. Ráðherra flýr úr deildinni, flóttinn er brostinn. Ég ætla þá að snúa mér að borgarstjóranum á meðan, ef ráðh. skyldi koma aftur, því að stundum stöðvast menn á flóttanum. Það eru nýafstaðnar bæjarstjórnarkosningar. Þar er hægt að líta á atkvæðatölur hvers flokks. Kommúnistar hafa fengið um 7 þús. atkv., en hins vegar eiga þeir tvo menn í flestum skólanefndum í bænum. Í því hefur ráðh. komið upp um sig. Markmið hans er að beita ofbeldi og koma sínum mönnum í skólanefndirnar, eins og víðar, og svæla undir sig völd. Ráðh. hefur því verið mjög grunnhygginn í þessu máli og meira að segja oft verið vitrari. Það er rétt að vera á verði, það hefur sýnt sig, hvert er markmiðið, og það er ekki heppilegt, að einn flokkur leggi undir sig stöðurnar. Fólkið, sem borgar skattana og með því heldur skólunum uppi, á að fá að ráða þessu, það á ekki að ræna skólunum frá þjóðinni með þvingunarlögum. Og það er víst, að skólanefndirnar geta ráðið betur en ráðh. - Fyrst ráðh. hefur stanzað á flóttanum, ætla ég ekki að tala lengur, en gefa ráðh. tækifæri til að bæta málstað sinn, ef hann þá getur það.



Það er ekki ætlazt til, að svona ræðum sé svarað, þær eru einungis til að tefja umræður. - Viðvíkjandi réttmæti brtt., sem kom inn í frv. í Nd., þá hrakti hv. þm. ekki með einu orði þá röksemd mína, að slíkt fyrirkomulag, sem brtt. fer fram á, gæti ekki staðizt. Við spurningu hv. þm. um, hvað þetta muni kosta, get ég gefið bezta svarið með því að vísa til ræðu hv. frsm. í þessum málum hér í d. Hann las upp áætlun um kostnað við að framkvæma þetta, sem frv. gera ráð fyrir. Hins vegar liggur ekki fyrir nein áætlun um þennan hluta sérstaklega.

E'r hægt að gera heildaráætlun án þess að vita um einstaka liði?

. Eins og ég sagði, liggur engin sérstök áætlun fyrir um þennan lið. Þá spyr hv. þm., hvort hægt sé að byggja nægilega marga gagnfræðaskóla, þar sem skólaskylda verði svo mjög aukin. En það er ekki um að ræða nema aðeins eins árs aukningu á skólaskyldu. Nú eru börn skólaskyld frá 7–14 ára, en frv. gerir ráð fyrir, að börn verði skólaskyld frá 7–15 ára. Á svipuðum misskilningi er það byggt, þegar þm. segir, að það sé með þessu frv. verið að ræna alþýðuskólunum frá fólkinu. Þm. virðist alls ekki hafa lesið frv. Þá talar þm. um, að það eigi að ræna börnunum frá heimilunum. Hvað segir frv. um þetta? Jú, það gerir ráð fyrir, að skólaskylda í sveit verði óbreytt frá því, sem nú er, að viðbættu einu ári, þ. e. frá 10 ára aldri, ef heimilin vilja eða geta annazt kennsluna til þess tíma, og frá 10 ára aldri er barnið svo skylt að vera í skóla ½ veturinn. Þetta er nákvæmlega það sama og nú er. Hins vegar vildi allur þorri skólakennara, að skólaskylda yrði lögboðin til 16 ára aldurs, en frv. aðeins til 15 ára. Hv. þm. sagði, að þeir, sem sæti áttu í mbn., hefðu yfirleitt ekkert unnið að skólamálum nema Ingimar Jónsson. Hið sanna er aftur á móti, að allir þessir menn hafa lengi starfað að skólamálum, og flestir í 18–20 ár. Allt tal hv. þm. hneig í þá átt, að þetta frv. væri fram komið gegn vilja þjóðarinnar, almennings í landinu, og sérstaklega gegn vilja skólamanna. En sannleikurinn er, að allir skólastjórar á landinu hafa fengið frv. til umsagnar og sent sína umsögn og allir lýst fylgi sínu við frv., en Bjarni á Laugarvatni var að vísu ekki samþykkur því eina atriði í þessu frv. að lengja skólaskyldualdurinn. Að öðru leyti lýsti hann fylgi sínu við frv. - Og hvað snertir ránið á héraðsskólunum, er aðeins um að ræða að gera þá að gagnfræðaskólum og færa þá inn í skólakerfi landsins. Ætli þeir, sem hlut eiga að máli, telji þetta rán? Nei, það er fjarri, að hér sé verið að gera breytingar, sem menn við héraðsskólana eru á móti. Ég hef setið fund, þar sem allir þessir menn hafa samþ. frv.

Getur ráðh. sannað það? Komi ráðh. með það skriflegt

. Það er auðvelt, en tekur að vísu nokkurn tíma. Hvað segir hv. þm. um þær ályktanir og svör, sem um getur í grg. frv., og allar þær skólanefndir og skólastjóra, sem hafa sent umsagnir um frv., og ekki einungis alla þessa menn, heldur og þm. Nd., sem hafa samþ. frv.? Eru þetta þá allt tómir vitleysingar eða þjófar? - Það er í rauninni þarflaust að standa í umr. við menn, sem eru í slíku ásigkomulagi, að þeir eru ekki færir um að rökræða málið. Hvað snertir undirbúning málsins, þá fengu þm. öll frv. á síðasta vorþingi, og hljóta þeir því að hafa haft nægan tíma til að athuga þau. Það snertir mig þess vegna einkennilega, þegar þm. eins og þessi hv. síðasti ræðumaður eru svona ókunnir frv.



Ég skal ekki blanda mér í umr. þessara tveggja þm., sem nú hafa talað. Ég vil aðeins koma með fyrirspurnir til ráðh. Hann hóf mál sitt með því, að hann gæti ekki sætt sig við þá breyt., sem frv. hefði fengið í Nd. En þessi breyt. felur í sér, að fulltrúi sveitarfélagsins hefur meiri ráð en í frv. var ætlað. Ég get vel skilið þessa afstöðu, því að frv. skerðir mjög vald sveitarstjórna, en flytur það óbeint í hendur menntmrh. Ég minnist ekki að hafa áður séð frv., sem skerðir meira rétt sveitarfélaganna. Mér finnst það eðlilegt, að ráðh. kunni því illa, þar sem hann heimtar að ráða einn í þessum málum. En í síðari hluta 12. gr. segir: „Fræðsluráði er rétt að gera till. til fræðslumálastjórnar um, að skyldunámi sé lokið í hlutaðeigandi héraði á því ári, er nemandinn verður 16 ára. Fallist fræðslumálastjórn á slíka tillögu, tekur hún gildi.“ Ég get ekki betur séð en að þarna í síðari hluta gr. sé heimild til að hlaupa frá því fyrra og að efni síðari hluta 12. gr. sé annað en ætla mætti af upphafinu. En það má vera, að hér sé um torskilið orðalag að ræða, og vil ég spyrja hæstv. ráðh. um þetta höfuðatriði málsins.



Herra forseti. Ég hafði ekki hugsað mér að ræða þetta mál við þessa umr., en vegna ummæla hæstv. ráðh., að hægt væri að gleypa þetta sökum góðs undirbúnings, þá vil ég benda á fáein atriði, sem ég hef rekizt á, sem benda til, að málið hafi ekki fengið nægilegan undirbúning. Í 13. gr. stendur, að „heimilisfaðir unglings, sem skylt er að stunda gagnfræðanám, ber ábyrgð á, að hann hljóti lögboðna fræðslu og sæki lögskipuð próf.“ - Það er ekkert tillit til þess tekið, þótt hann hafi ekki aðstæður til að uppfylla þessar skyldur. Í 2. málsgr. 14. gr. stendur á einum stað „leggist“, en á sennilega að vera lagist, og hefur þetta farið framhjá þessum mönnum. Mér skilst eftir þessari gr., að börnin sjálf eigi að borga sektirnar, 5–10 kr. á dag. Nei, mig grunar, að málið hafi fengið lélega meðferð í Nd. Og ég vil spyrja hæstv. ráðh., hvað yrði mikið af unglingum, sem yrði að vista utan heimilis, ef fara á eftir þessum ákvæðum 14. gr. Ummæli þessi markast ekki af andúð minni á frv. Mér er kunnugt um það um þessa nefnd, að í öðru máli, þá týndi hún öllum gögnum í málinu. - Ég vil láta þessi 3 frv. fylgjast að, hafa allan þennan lagabálk í einu frv. Og ég vil spyrja hæstv. ráðh., hvort hann vill ekki hlutast til um, að þingmál 28 og 29 yrðu geymd, og gera þá breyt., að þetta yrði sett í eitt frv. Hitt er svo annað mál, að þjóðinni er nauðsynlegt að mennta unglinga sína. En það er ekki nóg að ákveða, að barnið skuli verða menntamaður, og það má ekki vera á valdi skólanefnda að útskrifa börnin 16 ára eða að stimpla þau illa. Og það er undarlegt, að sami ráðh., sem ekki gat fengið nægilega fjárveitingu til barnafræðslu, skuli nú koma með þetta kerfi, sem kostar of fjár og er engu betra en hið fyrra.



Ég man ekki, að nokkurt mál hafi komið hér, sem þessi hv. þm. hefur ekki talið undirbúningslaust. En ég þekki ekki mál, sem hefur verið betur undirbúið. En þessi hv. þm. er glöggur að sjá annmarka, og allir þeir, sem um þetta hafa fjallað, hafa ekki verið eins glöggskyggnir og þessi hv. þm., eða að því er honum finnst. Þeir hafa ekki komið auga á það, að lagðar verði sektir á börn, eins og þessi hv. þm., og hefur engum öðrum dottið slíkt í hug. En það er sjálfsagt að taka þetta til athugunar, og það verður athugað í nefnd. En annars vita lögfræðingar bezt um það, hvort hægt er að sekta börn. - Annars getur verið ýmislegt, sem þarf að leiðrétta, og er rétt að athuga það. Hv. þm. talaði um, að ekki væri hægt að skylda menn til að verða gagnfræðinga 16 ára, en það stendur hvergi, og hefur hv. þm. misskilið þetta. Annars eru ýmis gögn í málinu birt hér í grg. þess. Og hér er prentuð till., sem samþ. var á fundi skólastjóra, sem haldinn var í júnímánuði, eða frádráttur úr fundargerð, og var till. samþ. einróma og hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Fundurinn samþykkir að kjósa þriggja manna nefnd, er vinni að því við fræðslumálastjóra, kennslumálaráðherra og Alþingi, að laun héraðs- og gagnfræðaskólakennara og kennara Eiðaskóla verði greidd eins og ákveðið er í 16. og 29. gr. launalaga, þótt kennslutími skólans sé styttri en 9 mánuðir. Má benda á það, að skólarnir geta að öðrum kosti búizt við því, að beztu kennararnir hverfi frá þessum skólum og leiti sér starfs þar, sem kennslutími er lengri og árslaun því hærri. Þá felur fundurinn nefndinni að beita sér fyrir því, að héraðsskólakennarar verði færðir í sama launaflokk og gagnfræðaskólakennarar.“ Og fyrri hluti till., sem samþ. var með öllum greiddum atkv., og á þeim grundvelli, að þetta nái fram að ganga, hljóðar svo : „Fundur héraðs- og gagnfræðaskólastjóra, haldinn í Rv. dagana 11.–13. júní árið 1945, leyfir sér að skora á hið háa Alþingi að samþykkja frumvarp það um gagnfræðanám, er milliþinganefnd í skólamálum hefur lagt fram.“ Þá kom hér fram fyrirspurn frá hv. 6. þm. Reykv. viðvíkjandi ákvæðum 10. gr., en þar stendur: „Verði ágreiningur milli sveitarstjórnar og skólanefndar um fjárframlög til skólahalds, sker fræðslumálastjórn úr.“ Þetta ákvæði er í núverandi fræðslulögum, og virðist þetta eðlilegt, þegar þess er gætt, að meginhluti kostnaðarins er greiddur úr ríkissjóði. Það virðist eðlilegt að halda þessu ákvæði, en er hins vegar sjálfsagt að ræða um þetta við þá, sem hlut eiga að máli, t. d. hv. 6. þm. Reykv., sem er borgarstjóri í stærsta fræðsluhéraði landsins. - Þá spurði hv. þm. viðvíkjandi 12. gr. frv., en þar stendur: „Heimilt er sveitarfélagi að ákveða, að skyldunám skuli ná til þess árs, er nemandinn verður 16 ára, enda samþykki hlutaðeigandi fræðsluráð og fræðslumálastjórn ákvörðunina. Fræðsluráði er rétt að gera tillögu til fræðslumálastjórnar um, að skyldunámi sé lokið í hlutaðeigandi héraði á því ári, er nemandinn verður 16 ára. Fallist fræðslumálastjórn á slíka tillögu, tekur hún gildi.“ Ég hef skilið þetta svo. að fræðsluráð bæri aðeins fram till. viðkomandi fræðslunefndar, að öðru leyti get ég ekki svarað fyrirspurn hv. þm.



Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir upplýsingarnar. Það má vera, að þetta ákvæði 10. gr. sé í l., en því hefur aldrei verið beitt og er því dauður bókstafur. En það kemur fram í frv., að fræðslumálastjórn fær úrskurðarvald í mörgum málum, sem ættu að vera samningsatriði milli sveitarstjórnar og ríkisstjórnar. En hæstv. ráðh. hefur ekki skilið þetta sem breyt., heldur endurtekningu á dauðum bókstaf. Viðvíkjandi 12. gr., þá get ég ekki skilið þetta á neinn annan veg en ég hef áður sagt frá. Það getur ekki verið ætlunin að lengja lögin að ástæðulausu og gera þau efnislaus og innihaldslaus með því að taka upp þýðingarlausa bókstafi.



Ég varð ekki var við, að hv. 6. þm. Reykv. svaraði spurningu minni, hvort Reykjavíkurbær mundi fús fyrir sitt leyti til að byggja alla þá skóla, sem hér er gert ráð fyrir, í viðbót við það, sem nú er verið að byggja. Og ef ég má ónáða hv. borgarstjóra, þá langar mig líka til að spyrja hann, hvort hann hugsi sér að fullnægja þessum 1. með því að byggja yfir Ingimarsskólann. Vegna þeirra, sem ekki eru málunum kunnugir, þá vil ég benda á, að Reykjavík, sem er ríkasta bæjarfélag á landinu, hefur ekki séð sér fært að byggja yfir Ingimarsskólann. Það þýðir ekkert að tala við mann eins og hæstv. ráðh., sem hugsar bara um veitingu embætta og ber ekki skyn á þessa hluti. Ég undrast, að ráðh. skuli ekki hafa talað við Sigurð Guðmundsson og Bjarna á Laugarvatni og fengið þá til að fara í nefndina. Ég nefni þessa menn af því, að þeir hafa gert stóra hluti, en þá valdi ráðh. ekki. Um þessa menn, sem í n. voru skipaðir, er það að segja, að þeir eru að vísu góðir, en það liggur ekkert eftir þá í skólamálum. Og ef við athugum svo þessa nefnd, sem um þetta fjallar, þá er í henni aðeins einn fær maður. Í henni eru 2 kommúnistar, Sigfús Sigurhjartarson, sem nú langar óleyfilega til að vera við þessar umr., og Aðalbjörg Sigurðardóttir. Þessi frú hefur nú verið í öllum stjórnmálaflokkum landsins, en einna stytzt í kommúnistaflokknum. Og sýnir það bezt smekk ráðh., fyrst að skipa berserk úr kommúnistafl. og síðan Aðalbjörgu Sigurðardóttur, sem er fræg fyrir hringlandahátt sinn og algert getuleysi í þessum málum. Og ég ætla að benda ráðh. á, að hann getur fengið vitneskju um það, hvernig form. nefndarinnar er, prófessorinn við guðfræðideild háskólans, af fyrirlestri, sem hann hélt um Davíð konung. Vísindamennskan í hv. n. er í samræmi við þessa meðferð á Davíð konungi. Hæstv. ráðh. segir, að hann hafi kvatt saman kennara, og margir fundir og nefndir hafi lýst blessun sinni yfir þessu máli. En ég tel það alls ekkert þakkarvert, þótt menn, sem hafa verið hækkaðir í launum úr 2 þús. kr. upp í 19 þús. kr., geri hæstv. ráðh. þann greiða að vera samþykkir þessu máli. Einn héraðsskólakennari sagði við mig, þegar við ræddum um þetta mál: „Ég verð ekki kennari eftir að búið er að hækka skólaskyldualdurinn eins og ráðgert er.“ Þetta var dómur manns, sem lengi hefur fengizt við kennslu og veit, hvað hann segir. - Þetta mál hefur ekki verið rætt af fólkinu, eins og átt hefði að vera, heldur eru teknir illa launaðir menn til að gutla við þetta í frístundum sínum og fá 10 þús. kr. fyrir vikið. Síðan eru kallaðir saman kennarar, sem fengið hafa tugþúsunda kr. launahækkun, og þeir látnir samþ. allt saman. Þetta sýnir, að það er ekki fólkið, sem óskar eftir þessu eða hefur rætt það og undirbúið, heldur er þetta knúið fram af aðilum, sem höfðu fjárhagslega aðstöðu til að hafa sitt fram. Mál eins og þetta hefði átt að ræða vel og rækilega af fólkinu, og án slíks undirbúnings er óhæfa að setja lög sem þessi. Enda mun hæstv. menntmrh. fá þá sorglegu reynslu, þegar til framkvæmda kemur, að þetta verða eingöngu pappírslög. Það mun fara svo, þegar á að fara að þrælka börnin nauðug allan þennan tíma, þá mun rísa upp margur Þóroddur, sem ekki vill hlýða þessum skammarlegu l. Ég ætla að víkja að því aftur, sem ég gat um við umr. um fyrra málið, að í sveitum hefur því ekki verið fylgt fram, að börnin væru í skóla til 14 ára aldurs. Þess vegna er breytingin enn þá meiri þar. Afleiðingin af þessu fyrirkomulagi yrði sú, að um helmingur allra barna gæti krafizt þess að fá stúdentsmenntun. Það skal halda próf og segja við annan helming barnanna að því loknu: „Þið eigið að stúdera.“ Við hinn helminginn á að segja: „Þið skuluð vera dónar.“ - Það á að færa þá bölvun, sem legið hefur eins og mara á börnum hér í Reykjavík, yfir öll börn á landinu. Hér hafa börnin verið þrælkuð miskunnarlaust til að ná fína prófinu upp í Menntaskólann. Auðvitað geri ég ekki ráð fyrir, að neitt verði úr þessu, en heimskan, sem það er sprottið af, er hin sama fyrir því. Allir unglingar, sem ekki nenna að vinna, geta á þennan hátt orðið stúdentar og þá fyllt flokk hæstv. menntmrh., enda mun sá vera tilgangurinn. Ef maður svo fer að athuga þessa óskiljanlegu þvælu, þá er allt í einum graut, miðskólar, gagnfræðaskólar o. s. frv. Allt saman ber þetta merki lítilla gáfna og enn þá minni reynslu. Nú er hér í bænum staddur skólameistarinn frá Akureyri og mun vera að fá fé til skólabyggingar. Ég vænti, að hann muni spyrja, til hvers það sé að setja á sig svo og svo marga unglinga og fá sér ekki fé til að gera það, sem gera þarf til að halda uppi viðkomandi skóla. Þá þykir mér fróðlegt að heyra, hvað borgarstjórinn hér í Reykjavík hefur að segja af sinni reynslu í skólamálum, og vænti ég, að hæstv. ráðh. hafi einnig gott af að heyra nokkuð þar um. Hér í Reykjavík situr í sama farinu með menntaskólann og fyrir 15 árum, þegar ég hafði með þessi mál að gera. Ég er sammála hv. þm. Barð. um það, að þeir, sem vilja framgang þessara mála, ættu að beita sér fyrir því, að öllum þessum frv. verði steypt í eina heild. En ég og þeir, sem hafa sömu skoðun, munu beita sér fyrir því, að þau fari öll í sömu gröf.

Bjarni Benediktsson Hv. þm. S.-Þ. beindi til mín fyrirspurn, sem ég tel þó, að mér beri ekki skylda til að svara, og get það raunar ekki, þar sem hæstv. menntmrh. gat ekki svarað því, hve marga skóla mundi þurfa að reisa. Hins vegar tel ég, að ekki ætti að þurfa að vera ágreiningur um það, að æskilegt er, að sem flestir fái aðstöðu til þess að njóta menntunar. Ég geri ráð fyrir, að frv. sé í aðalatriðum gott og miði í rétta átt, þótt einstök atriði mættu betur fara, og ég get ekki tekið undir það með hv. þm. S.-Þ., að mþn. í skólamálum hafi ekki haft góðum mönnum á að skipa. Vil ég t. d. benda á mann eins og Ásmund Guðmundsson, sem mér er kunnugt um, að er bæði duglegur og reyndur í þessum málum. Enn fremur má til nefna Kristin Ármannsson, sem einnig er viðurkenndur dugnaðarmaður. Aftur á móti vil ég ekki fallast á, að ég og hv. þm. Barð. megum ekki beita okkar litlu greind í þessu máli, því að þótt ég hafi álit á þessum mönnum, sem sæti áttu í mþn., vil ég ekki gefa upp alla gagnrýni á gerðir þeirrar n. eða samþ. án athugunar till. hennar. Hæstv. ráðh. sagði hér áðan, að ákvæðið í 10. gr. væri gamalt, en sannleikurinn er sá, að hið eldra ákvæði er allt annað. Í niðurlagi 10. gr. frv. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Verði ágreiningur milli sveitarstjórnar og skólanefndar um fjárframlög til skólahalds, sker fræðslumálastjórn úr.“ - Í gamla ákvæðinu, sem hæstv. ráðh. vísaði til, hljóðar þetta upp á ágreining, sem verða kynni milli sveitarstjórnar og fræðsluráðs. Nú er það kunnugt, að skólanefndir og fræðsluráð hafa ekkert fjárveitingarvald, það hafa sveitarstjórnir og bæjarstjórnir. En eins og fyrri skipan þessara mála var, var það tryggt, að sveitarstjórn eða bæjarstjórn hafði sams konar meiri hluta og fræðsluráð, en um það er ekki að ræða samkv. þessu nýja fyrirkomulagi. Þess vegna er hér um að ræða nýtt og ólíkt ákvæði. Þetta veit ég, að hæstv. menntmrh. sér. Þá segir enn fremur, að skólanefndir eigi að sjá um, að fullnægjandi húsnæði sé fyrir hendi til lögboðins skólahalds. Eins og þetta er nú í frv., getur skólanefnd ákveðið, hve mikið fé skal lagt fram til skólabygginga, og ef bæjarstjórn fellst ekki á þær till., getur viðkomandi ráðh. veitt upphæðir úr bæjarsjóði í þessu skyni. En það getur hann ekki eftir núv. lögum. Hitt er einnig rangt, að ríkissjóður greiði nú meir en áður til þessara skóla. Ríkið greiddi áður 2/5 stofnkostnaðar við þá skóla, sem nú er gert ráð fyrir, að það greiði ½, en aftur á móti er lægra tillagið til húsmæðraskólanna, var áður ¾ kostnaðar, en á nú ekki að vera nema ½.

Hér er átt við kvennaskóla, en ekki húsmæðraskóla.

Ég hugsaði, að hér væri átt við húsmæðraskóla, en það er þá ókomið frv. um þá, en þangað til það kemur nær þetta til húsmæðraskóla og eru ekki fríðindi frá því, sem áður var. Þessi atriði, sem ég nú hef drepið á, skerða ekki frv. í heild, en þau eru til athugunar fyrir n., og vænti ég, að hún taki þessar bendingar til greina.



Ég vil taka það fram út af ræðu hv. 6. þm. Reykv., að það er sjálfsagt að taka til greina þær aths., sem hann hafði fram að færa, og reyna að komast að samkomulagi um einstök ágreiningsatriði. Viðvíkjandi ákvæðum 10. gr. frv., þá álít ég, að hér sé ekki um breyt. að ræða frá því, sem var. Það er einungis sú breyt., að í stað fræðsluráðs áður kemur nú skólanefnd, og er það beina áframhald fyrri ákvæða, í samræmi við þær breyt., sem verða á verksviði þessara nefnda. Hitt er svo annað mál, að ef hv. þm. er óánægður með þetta og vill ekki láta ríkisvaldið hafa svo mikið vald, þá má ræða um það. En ég held, að það sé ekki hægt að halda því fram, að hér sé um ákvæði að ræða, sem ekki er beint áframhald af þeim ákvæðum, sem nú eru í l. snertandi barnaskóla. Það er nú alveg óþarft að svara frekar ræðum hv. þm. S.-Þ. Það voru held ég tvö atriði, sem hv. þm. hélt sig við í sinni ræðu, þ. e. a. s., sem beinlínis snertu þetta mál, og þó annað, sem ekki snerti þetta mál sérstaklega, heldur skólaskylduna, sem fjallað er um í frv. um skólakerfi og fræðsluskyldu, og það hefur nú verið sannað, að hv. þm. fór með alveg staðlausa stafi um bæði þessi atriði. Hitt atriðið var um héraðsskólana og afstöðu skólastjóra héraðsskólanna til þeirra breyt., sem gerðar verða á héraðsskólunum með þessum l. - Um fyrra atriðið er það að segja, að skólaskylda í sveitum breytist ekki með þessum l., nema að svo miklu leyti sem sveitarfélögin (skólanefnd) ákveða sjálf í samráði við fræðslumálastjórn, eins og frv. er nú. Allar þessar löngu ræður, sem hv. þm. hefur haldið um þennan voða og um allar þær ráðstafanir, sem þyrfti að gera til þess að taka börnin með valdi frá foreldrunum, og eyðileggingu á heimilislífinu og þar fram eftir götunum, eru því ekki annað en staðlausir stafir út í bláinn. En að því er snertir hitt atriðið, afstöðu héraðsskólanna og afstöðu skólastjórnanna þar, þá hefur verið sannað á hann, að þar hefur hann einnig farið með staðlausa stafi. Skólastjórarnir hafa verið kallaðir á fund og hafa rætt frv. mjög ýtarlega, fundargerðir lesnar upp og samþ. af öllum, sem þar voru mættir. Þessi fundur skólastjóranna hefur einróma mælt með þessum frv. og skorar eindregið á Alþingi að samþ. þau. Á þessum skólastjórafundi voru mættir þessir menn: Benedikt Tómasson, Bjarni Bjarnason, Guðmundur Gíslason, Hermann Hjartarson, Ingimar Jónsson, Jóhann Jóhannsson, Oddur Sigurjónsson, Ragnheiður Jónsdóttir, Þorsteinn M. Jónsson, Þorsteinn Víglundsson, Þórarinn Þórarinsson, Þórir Steinþórsson, Þóroddur Guðmundsson, Hannibal Valdimarsson.

Fallegur er endirinn.

Já, það er fallegur hópur þetta. Þessir menn ræddu málið mjög ýtarlega og komu með fjölda brtt., sem allar voru ýtarlega ræddar og teknar til greina og athugaðar af n., að svo miklu leyti sem um þær varð samkomulag, og ég held, að flestar hafi verið teknar til greina. Allir þessir menn, sem hafa verið nefndir, voru sammála um að skora á Alþingi að samþ. þau frv., sem hér liggja fyrir, og þar á meðal þetta mál, sem hér er til umr.

Forseti (StgrA) : Fundartími er þrotinn, það hefur verið boðaður annar fundur kl. 4. Hv. þm. S.-Þ. hefur kvatt sér hljóðs, en hann hefur nú talað tvisvar. Getur hv. þm. ekki fallizt á að geyma ræðu sína þar til við síðari umr. ?

Nei, nei. - Menntmrh.: Hv. þm. hefur talað tvisvar, er ekki hægt að geyma þetta þar til við 2. umr.? - JJ: Það verður nóg að tala um við 2. umr.

Samkv. þingsköpum hefur hann ekki kröfu til að tala oftar, ég get neitað hv. þm. um það á grundvelli þingskapa, og það er ekki hægt að halda þessum fundi lengur áfram. Ég gæti skorið niður umr. hjá hv. þm., en mun þó ekki gera það, en umr. um málið er frestað nú.

Frsm. (Gísli Jónsson) : Herra forseti. Eins og getið er um í grg., snerta breyt. þær, sem sjútvn. gerði á frv. þessu eins og það kom frá stjórn Stríðstryggingarfélags ísl. skipshafna, aðallega I. kafla l. En við 1. umr. málsins komu fram ábendingar um það, að æskilegt væri, að gerðar yrðu jafnframt nokkrar breyt. á II. og III. kafla l., bæði að því er snerti tímatakmark stríðslysatryggingarinnar o. fl. Sjútvn. athugaði þetta í samráði við dómsmrh. og varð sammála um að leggja til, að gerðar yrðu víðtækari breyt. á frv. og þá einkum á II. kafla. Í 14. gr. frv. er ákvæði um, að tryggja beri skipshafnir fyrir stríðsslysum. Nú er það vitanlegt, að þótt styrjöldinni sé lokið, er ennþá hætta af tundurduflum. Þess vegna er ekki rétt að fella þetta ákvæði niður, en hæfilegt þótti að ákveða tímann, sem þetta gildir, svo sem gert er í brtt. n. Ef kringumstæður breytast, má lengja eða stytta þennan tíma. Þá ræddi n. mikið um 2. málsgr. 15. gr., um skipshafnir, sem farast með skipum, sem týnzt hafa. Þetta ákvæði veldur því, að iðgjöld verða miklu hærri en ella. T. d. mun mikill hluti þeirra manna, sem fórust nú fyrir skemmstu, verða bættur samkv. þessari gr., en betra er, að of margir séu bættir en of fáir. Þótti því eðlilegt að láta þetta ákvæði standa óbreytt. N. fékk upplýsingar um, hve mikill lífeyrir hefði verið keyptur samkv. 22 gr., en niðurstaðan af þeim upplýsingum virtist n. þannig, að ekki væri viðunandi að halda sama fyrirkomulagi áfram, t. d. þar, sem reiknað hefur verið með svo lágum vöxtum, að vextir og afborganir samanlagt verður ekki nema rúmlega 3% af bótaupphæðinni. Á þetta sérstaklega við um ungar ekkjur. N. varð sammála um að leggja til, að 22. gr. frv. breytist svo, að í stað fyrri málsgr. í II. lið komi tvær nýjar málsgr., svohljóðandi : „Auk þeirra trygginga, sem um ræðir í bog c-lið hér að framan, er skylt að tryggja alla skipverja á skipum 300 smálestir (brúttó) og stærri, öðrum en togurum, fyrir jafnháum upphæðum og þar segir. Skulu upphæðirnar greiddar til tryggða sjálfs eða þeirra vandamanna hans, sem bæturnar eiga að hljóta, nema þeir óski heldur, að félagsstjórnin verji þeim til kaupa á árlegum lífeyri hjá viðurkenndum tryggingarfélögum. Skerðir slíkur lífeyrir eigi önnur eftirlaun, er hlutaðeigendur kunna að eiga rétt á. Fyrir tryggingarbætur, sem samkv. þessari grein falla til barna innan 16 ára aldurs, er félagsstjórninni heimilt að kaupa barnalífeyri þeim til handa hjá viðurkenndum tryggingarfélögum, enda komi til samþykki forráðamanna barnanna. Heimilt skal félagsstjórninni að semja við vátryggingarfélög þau, sem selt hafa lífeyri samkvæmt lögum um stríðsslysabætur, að innleysa skírteinin handhöfum að skaðlausu, enda komi samþykki þeirra eða forráðamanna þeirra til.“ Ég sé svo ekki ástæðu til að skýra nánar þessar brtt. nefndarinnar. N. leggur til, að frv. verði samþ. með þessum breyt., og vænti ég, að hæstv. forseti hraði afgreiðslu málsins hér í d. svo sem verða má, svo að það verði að l. á þessu þingi.



Ég er þessu frv. í heild samþykkur, en vildi aðeins gera lítillega aths. við brtt. 2. Samkv. henni er gert ráð fyrir, að 22. gr. frv. breytist í þá átt, að ekki sé skylt að verja bótaupphæðinni til kaupa á lífeyri, heldur skuli hlutaðeiganda greitt féð, nema hann sjálfur óski. Ég er þessu samþ. sérstaklega að því er við kemur ekkjum. Þetta sama gildir einnig fyrir börn innan 16 ára aldurs, að því leyti, að félagsstjórninni er að vísu heimilt að kaupa lífeyri börnum til handa, ef samþykki forráðamanna barnanna kemur til, en skyldugt er félagið ekki að kaupa lífeyri. Ég vil mælast til, að hv. frsm. athugi það, hvort ástæða er til að breyta þessu nokkuð frá því, sem það er í frv., að því er börn snertir. Ég held, að langeðlilegast sé, að börnin kaupi sér lífeyri. L. miða nú við aldur innan 16 ára, og því er ekki jafnmikið á reiki, hvað upphæðin verður, heldur þvert á móti. Og á 1–16 ára aldri er auðvelt að tryggja sér bréf með ákveðnum vaxtafæti á það félag, sem lífeyrinn kaupir. Ég held því það sé óþarft að hafa þessa heimild að því er börnin snertir. Mér er næst að halda, að frv. sé bezt eins og það er nú og börnin kaupi jafnan lífeyri. Mér þætti vænt um að heyra um þetta frá hv. frsm.

Frsm. (Gísli Jónsson) : Þetta atriði var rætt sérstaklega í nefndinni. N. var þeirrar skoðunar, að það væri minni ástæða til að gera þetta vegna barnanna, en það gæti samt sem áður verið heppilegt fyrir börnin, meðan þau væru ung, að það væri einnig heimilt að greiða féð út. Um 15 ár gæti verið að ræða, og ef miðað er við 2% árlega rentu, þá mundu fjárhaldsmenn barnanna geta forvaxtað þá peninga betur en ef það væri gert með lífeyrisrentunni. Hins vegar er þetta aðeins heimild, sem forráðamaður barnsins ræður, hvort hann notar eða ekki. Hann sem sagt ræður því, hvort hann vill kaupa lífeyri hjá tryggingastofnun vegna barnsins eða ávaxta peningana á annan hátt. N. þótti rétt að halda sér við þessa tilhögun. Ég sé ekki ástæðu til að taka mál þetta til athugunar aftur í n., þar sem það hefur verið rætt. Legg ég til, að það verði samþ., en hins vegar ræður hv. d., hvort hún gengur inn á að samþ. brtt., sem kynnu að koma fram í sambandi við þetta mál.



Ég vil aðeins benda á það, að samkv. alþýðutryggingal. ber slysatryggingunni að greiða barnabætur, ef um dauðsföll er að ræða, 750 kr. á ári að frádreginni þeirri upphæð, sem barninu fellur til samkv. ákvæðum slysatryggingarlaga þessarar gr., sem hér um ræðir. Ef þessi upphæð er greidd út í einu lagi, þá lækkar lífeyrissjóðsgreiðslan, sem slysatryggingin greiðir tilsvarandi. Sú regla er á höfð, eins og hv. frsm. er kunnugt um, að slysatryggingin hefur tekið að sér að annast um þær lífeyrissjóðsgreiðslur, sem á slysatrygginguna hafa fallið til ekkna samkv. þessari gr. Síðan eru greiddar út 750 kr. á ári til hvers barns. Ég held, að yfirleitt megi telja þetta fyrirkomulag heppilegt, og mér er ekki kunnugt um, að ágreiningur hafi risið út af þessu. Ég held það sé til hins lakara að hverfa frá þessu. Ég vil beina því til hv. frsm., hvort ekki sé rétt að hafa regluna eins og hún er, en þó skuli mega, ef sérstakar ástæður eru fyrir hendi, gera undanþágur. Það getur verið, að það muni ekki miklu í framkvæmd. Ég skal játa það, þar sem þetta er aðeins heimild fyrir tryggingarfélagið og bundið samþykki forráðamanna.