Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) : Virðulegi forseti. Það frv. sem ég mæli hér fyrir er um breytingar á lögum nr. 94/1986, um kjarasamninga opinberra starfsmanna, og um breytingar á lögum nr. 97/1974, um eftirlit með ráðningu starfsmanna og húsnæðismálum ríkisstofnana. Þetta frv. felur í meginatriðum í sér valddreifingu er birtist í því að verið er að veita fjmrh. almenna heimild til að fela einstökum ríkisstofnunum að annast framkvæmd kjarasamninga fyrir sína hönd. Með framkvæmd kjarasamninga er í þessu samhengi átt við útreikninga á launum og launavinnslu, eða þær ráðstafanir sem gera þarf til þess að unnt sé að borga starfsmönnum laun. Úrvinnsla á bókunum í samningum með öðrum atriðum sem vísað hefur verið til nefndar til nánari umfjöllunar og túlkun kjarasamninga falla utan við framkvæmd kjarasamninga samkvæmt þeim skilningi sem hér er lagður til grundvallar. Um sl. áramót varð starfsfólk, sem ráðið hafði verið af sveitarfélögum eða stofnunum í samrekstri ríkis og sveitarfélaga, ríkisstarfsmenn eða starfsmenn ríkisins á grundvelli laga nr. 87/1989. Átti þetta við um starfsfólk heilsugæslustofnana, framhaldsskóla og fræðsluskrifstofa sem ekki voru þegar á launaskrá hjá ríkinu. Sjúkrasamlög voru lögð niður og sjúkratryggingar færðust til Tryggingastofnunar ríkisins sem hluti af almannatryggingakerfinu. Launavinnslan fyrir allt það starfsfólk, um 800 manns, sem skipti um vinnuveitanda þann 1. jan. 1990 á grundvelli framangreindra laga var færð til Launaskrifstofu ríkisins. Nokkrar umræður urðu um það hvort þessi þróun væri æskileg og var niðurstaðan sú að svo væri ekki. Því var ákveðið að nýta það tækifæri sem býðst nú með breytingum á lögum um heilbrigðisþjónustu nr. 75/1990, þegar tæplega 3000 starfsmenn skipta um vinnuveitanda um nk. áramót og færast til ríkisins, til að stíga fyrstu sporin til fráhvarfs frá miðstýringu á launavinnslunni. Allt frá því á síðustu öld annaðist ríkisféhirðir greiðslu launa ríkisstarfsmanna. Í fyrstu var um greiðslu á föstum árslaunum að ræða þar sem annað þekktist ekki. Með auknum umsvifum ríkisins um eða eftir síðari heimsstyrjöld voru greiðslur ríkisféhirðis á launum einskorðaðar við þá starfsmenn sem samþykktir voru á fjárlögum hverju sinni. Mjög fór í vöxt að þeim starfsmönnum ríkisins fjölgaði sem ekki voru samþykktir þar og fengu þeir þá greidd laun hjá hlutaðeigandi stofnun. Með tilkomu tölvutækninnar samtímis sem launagreiðslur urðu flóknari samfara margbrotnari samningsgerð varð þróunin fljótlega sú að launagreiðslur fluttust til launadeildar fjmrn. Er nú svo komið að nær allar launagreiðslur ríkisins og ríkisstofnana fara um það kerfi. Sú tækniþróun sem nú hefur orðið með fjarvinnslu gerir það mögulegt að launaafgreiðslum sé dreift til stofnana á nýjan leik. Í frv. til fjárlaga fyrir árið 1991 eru stigin mikilvæg skref í þá átt að auka fjárhagslega ábyrgð stjórnenda stofnana og aðild þeirra að ráðstöfun fjárveitinga. Þáttur í því gæti verið að veita stjórnendum stofnana meira svigrúm til að afgreiða laun til starfsmanna sinna. Almenn heimild til að fela einstökum ríkisstofnunum að annast framkvæmd kjarasamninga opnar leið til að halda launa- og starfsmannamálum sjúkrahúsa og heilsugæslustöðva í starfstengslum við þau sem mest heima í héraði eins og verið hefur. Í frv. er auk þess lagt til í samræmi við þá stefnu sem mörkuð var með l. nr. 128/1989, um breyt. á lögum um kjarasamninga opinberra starfsmanna, að starfsmenn sem skipta um vinnuveitanda og gerast starfsmenn ríkisins eða ríkisstarfsmenn á grundvelli laga nr. 75/1990, fái að halda sinni stéttarfélagsaðild ef þeir óska. Loks er lagt til að forstöðumönnum eða stjórnendum stofnana verði heimilað að staðfesta ráðningarsamninga starfsmanna sinna en fram að þessu hafa ráðningarsamningar verið staðfestir af hlutaðeigandi fagráðuneyti og fjmrn. Með þessari tilhögun, bæði hvað varðar framkvæmd kjarasamninga og að fela stofnunum að staðfesta ráðningarsamninga, er verið að hverfa frá miðstýringu í og auka ábyrgð ríkisstofnana. Frv. felur því að meginstofni til í sér valddreifingu, þ.e. heimild til að hverfa almennt frá miðstýringu á launavinnslu og auka á þann hátt ábyrgð stofnana. Hér er verið að stíga fyrstu skrefin í átt til þeirrar valddreifingar sem rætt hefur verið um hér á Alþingi um nokkurt skeið og m.a. hefur komið fram, bæði í grg. fjárlagafrv. og einnig í skýrslum Ríkisendurskoðunar, um æskilega þróun ríkisfjármála. Þess vegna þótti ástæða til að fela fjmrn. ákveðið eftirlitshlutverk með framkvæmdinni og heimild til afturköllunar ef ekki yrði farið að settum reglum. Þessi mál eiga efalaust eftir að þróast í framtíðinni en hyggilegast er að stíga fyrstu sporin af varfærni. Fjmrn. fer áfram með gerð kjarasamninga við þau stéttarfélög sem hér eiga hlut að máli. Því má öllum vera ljós nauðsyn þess að ráðuneytið geti fylgst með og haft áhrif á hvernig samningar eru framkvæmdir og túlkaðir. Virðulegi forseti. Ég legg svo til að að lokinni 1. umr. verði frv. vísað til hv. fjh. - og viðskn. og 2. umr.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) : Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um heimild fyrir ríkisstjórnina til þess að staðfesta fyrir Íslands hönd breytingar á og viðauka við stofnskrá Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Frv. þetta sem kemur frá hv. Ed. er á þskj. 121. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn, á ensku The International Monetary Fund, var stofnaður skömmu eftir lok síðari heimsstyrjaldar og Ísland var einn af stofnaðilum hans. Nú eru 154 ríki aðilar að þessum sjóði. Mongólía og Sviss hafa nýlega sótt um aðild að sjóðnum og þess er vænst að þau og Sovétríkin bætist í hóp aðildarríkja áður en langt um líður. Starfsemi sjóðsins hefur tekið ýmsum breytingum frá því hann var stofnaður. Í fyrstu beindust kraftar hans að því að útrýma hömlum á gjaldeyrisviðskiptum milli þjóða, einkum venjulegum greiðslum fyrir vörur og þjónustu. Góður árangur á því sviði ásamt farsælu samstarfi margra þjóða um tollalækkun og afnám ýmissa viðskiptahafta og samstarf iðnríkjanna í Efnahags- og framfarastofnuninni, OECD, allt þetta starf hefur án efa örvað milliríkjaviðskipti og átt sinn þátt í örum efnahagsframförum á áratugunum eftir síðari heimsstyrjöld. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn er mikilvægur hluti af því alþjóðaviðskiptakerfi sem hefur reynst lýðræðisríkjunum farsælt. Þessi þróun hefur ekki síst komið smáum ríkjum eins og Íslandi til góða sem byggja velferð sína að miklu leyti á utanríkisviðskiptum. Þegar fastgengisfyrirkomulagið leið undir lok árið 1971 varð nokkur breyting á starfsemi sjóðsins þar sem hann lék ekki lengur aðalhlutverk í ríkjandi gengisfyrirkomulagi en áður hafði hann verið akkeri fyrir fastgengisstefnu sem ríkti um stærstan hluta jarðar. En svo varð önnur veigamikil breyting á verkefnum sjóðsins þegar skuldakreppa í fjölmörgum þróunarríkjum, einkum ríkjum rómönsku Ameríku og í nokkrum ríkjum Austur-Evrópu, reið yfir á árinu 1982. Sjóðurinn hefur gegnt lykilhlutverki í aðgerðum til þess að létta skuldabyrði þessara ríkja, finna leiðir til að örva hagvöxt og auka útflutningstekjur þeirra, þannig að þau fái staðið undir afborgunum og vöxtum af erlendum lánum. Oft og tíðum hafa frumkvæði og þátttaka sjóðsins í aðgerðum til hjálpar skuldugum þjóðum verið forsenda þess að aðrar fjölþjóðlegar fjármálastofnanir, einstök ríki og einkaaðilar væru tilbúin að leggja einnig hönd á plóg. Þannig hefur sjóðurinn verkað sem hvati til fjárhagslegrar endurskipulagningar hjá mörgum ríkjum. Tillagan sem hér er flutt á sér þá sögu að sjóðsráð Alþjóðagjaldeyrissjóðsins samþykkti 28. júní sl. að breyta stofnskránni. Sú breyting er hin þriðja frá því að sjóðurinn var stofnaður. Þessi breyting tekur gildi þegar 3 / 5 hlutar aðildarríkjanna, sem til samans ráða 85% af heildaratkvæðamagni í sjóðnum, hafa samþykkt hana. Það er gert ráð fyrir því að það verði eigi síðar en í byrjun næsta árs. Breytingin á stofnskránni er birt í heild sem fskj. með frv. og ég vísa til þessa skjals um orðalag á einstökum greinum. Ég vil þó fara hér örfáum orðum um meginefnið en það er að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn, líkt og Alþjóðabankinn, getur nú gripið til þeirra ráða að svipta aðildarríki sem kann að brjóta gegn ákvæðum stofnskrárinnar réttinum til að nota fjármagn sjóðsins. Bæti aðildarríkið ekki ráð sitt er svo heimilt að vísa því alfarið úr sjóðnum. En ólíkt Alþjóðabankanum getur sjóðurinn hins vegar ekki gengið mildilegar fram, gengið skrefi skemur og eingöngu svipt aðildarríki tímabundið atkvæðisrétti án þess að vísa því úr samtökunum. Breytingin á stofnskránni, sem hér er gerð tillaga um að samþykkt verði, felur í sér heimild einmitt af þessu tagi. Meginástæða þess að talin er þörf á slíkri breytingu á stofnskránni nú er að nokkur aðildarríki hafa ekki staðið við skuldbindingar sínar gagnvart sjóðnum og látið hjá líða að endurgreiða lán sem þau hafa fengið frá honum. Þessar vanskilaskuldir fara nú vaxandi og nokkur af þessum skuldugu aðildarríkjum hafa hafnað því að eiga skipulegt samstarf við sjóðinn til þess að finna leiðir til að þau geti staðið í skilum. Vanskilaskuldir við sjóðinn veikja að sjálfsögðu fjárhagsstöðu hans, hækka vexti af lánum til annarra aðildarríkja og gera honum yfirleitt erfiðara um vik að standa við skuldbindingar sínar gagnvart öðrum aðildarríkjum. Ég vil að síðustu, virðulegur forseti, geta þess að fyrir þinginu liggur annað frv. til laga um málefni Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, nefnilega frv. til laga um heimild ríkisstjórnarinnar til að semja um hækkun á kvóta Íslands hjá sjóðnum. Ég legg til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. fjh- og viðskn.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) : Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um heimild til hækkunar á kvóta Íslands hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. Frv. er á þskj. 122 og það kemur frá hv. Ed. Í frv. er óskað eftir heimild til að hækka kvóta Íslands hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum úr 59,6 millj. sérstakra dráttarréttinda, SDR, sem er að jafnvirði 4.688 millj. kr. þegar miðað er við gengið í byrjun október sl., í 85,3 millj. SDR, sem er að jafnvirði 6.709 millj. miðað við sama gengi. Þá er Seðlabankanum falið að leggja fram það fé sem nauðsynlegt kann að vera til þess að framkvæma þessa hækkun. Starfsfé Alþjóðagjaldeyrissjóðsins byggist fyrst og fremst á framlögum, kvótum aðildarríkja hans sem eru ákveðnir með hliðsjón af þjóðartekjum viðkomandi ríkis, umfangi utanríkisviðskipta þess og örfáum þáttum öðrum sem varða greiðsluviðskipti þess. Heildarkvótar sjóðsins hafa verið auknir átta sinnum frá því að sjóðurinn var stofnaður með almennri kvótahækkun eða úr innan við 10 milljörðum SDR á fyrstu starfsárunum í núverandi umfang sem svarar 90,1 milljarði SDR. Með þeirri kvótahækkun sem nú hefur verið ákveðin og leitað er staðfestingar á, níundu kvótahækkuninni, er ætlunin að auka kvótana í heild í 135,2 milljarða SDR. Þessi hækkun miðast við aukna efnahagsstarfsemi og umsvif í alþjóðaviðskiptum í heiminum frá því áttunda almenna kvótahækkunin var ákveðin árið 1983 og fjárhagsstöðu sjóðsins, áætlanir um starfsemi hans og nauðsyn þess að auka ráðstöfunarfé hans á komandi árum. Þessi hækkun á ráðstöfunarfé Alþjóðagjaldeyrissjóðsins kemur nú á afar heppilegum tíma, ef samþykkt verður, því ljóst er að olíuverðshækkun í kjölfar Persaflóabardagans og deilna sem af honum hafa hlotist kemur harkalega niður á olíuinnflutningsríkjunum, einkum hinum fátækustu ríkjum í Afríku og ríkjum Austur-Evrópu, og auka þörf þessara ríkja fyrir lán og fyrirgreiðslu hjá sjóðnum til þess að mæta greiðsluerfiðleikum í utanríkisviðskiptum sínum. Þá er þess að geta að atkvæðavægi aðildarríkjanna í stjórn Alþjóðagjaldeyrissjóðsins fer fyrst og fremst eftir framlögum þeirra eða kvóta. Þar hafa Bandaríkin stærstan hlut, 20,08% af heild, þar á eftir koma Bretar með 6,94%, Vestur-Þjóðverjar, nú Þjóðverjar, 6,06%, Frakkland 5,02%, Japan 4,73% og svo Saudi-Arabar með 3,59%. Eftir níundu kvótahækkunina og sérstakt samkomulag sem gert var í tengslum við hana um breytingu á atkvæðavægi fimm stærstu ríkjanna mun hlutur Bandaríkjanna af heildinni lækka lítillega eða verða 19,6%, Japan verður með 6,1%, Vestur-Þýskaland með 6,1%, Bretar með 5,5%, sömuleiðis Frakkar, og Saudi-Arabar með 3,8%. Öll þessi ríki hafa nú hvert sinn fulltrúa af samtals 22 í stjórn sjóðsins. Norðurlöndin ráða nú saman yfir 3,48% af heildarkvóta í sjóðnum. Sá hlutur verður 3,5% eftir níundu kvótahækkunina. Hlutur Íslands sérstaklega er 0,07%, verður lítillega lægri, 0,06% eftir níundu kvótahækkunina. Norðurlöndin hafa sameiginlega einn fulltrúa í stjórn sjóðsins, skiptast á um að skipa hann. Eins og ég nefndi áðan mun kvóti Íslands hækka úr 59,6 millj. SDR í 83,5 millj., sem er að jafnvirði 6.709 millj. kr. miðað við gengið í októberbyrjun, ef þetta frv. verður að lögum. Skv. 23. gr. laga nr. 36/1986, um Seðlabanka Íslands, er bankinn fyrir ríkisins hönd fjárhagslegur aðili að Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og mun hann því leggja fram það fé sem þarf vegna þátttöku Íslands í þessari kvótahækun. Í samræmi við ákvæði í stofnskrá sjóðsins er fjórðungur hækkunarinnar greiddur í sérstökum dráttarréttindum, eða sem svarar rúmlega 500 millj. kr., en 3 / 4 hlutar í íslenskum krónum. Í rauninni verður ekki um neinar eiginlegar peningagreiðslur að ræða frá Íslandi, því sá hluti kvótahækkunarinnar sem greiddur er í SDR er tekinn af gjaldeyrisforða Seðlabankans og fluttur til Alþjóðagjaldeyrissjóðsins þar sem greiðslan myndar sérstaka gjaldeyrisinnstæðu hjá sjóðnum og telst áfram hluti af gjaldeyrisforða Íslands. Er því í rauninni einungis um að ræða breytingu á samsetningu gjaldeyrisforðans. 3 / 4 hlutar kvótahækkunarinnar, eða tæplega 1.500 millj. kr., verða ekki af hendi reiddar í reiðufé, heldur eignast Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn innstæðu sem nemur þessari fjárhæð í Seðlabankanum. Ávinningur Íslands af því að taka þátt í þessari almennu kvótahækkun er einkum þrenns konar: Í fyrsta lagi geta aðildarríki átt kost á aðgangi að fjármagni sjóðsins, tekið hagstæð lán hjá honum úr ýmsum lánaflokkum til þess að bregðast við greiðsluvandræðum, og miðast þá lánsfjárhæðirnar, eða rétturinn til aðgangs að lánsfénu, við tiltekið margfeldi eða hlutfall af kvóta hvers ríkis, sem er reyndar breytilegt frá einum lánaflokki til annars. Ísland hefur nokkrum sinnum tekið slík lán hjá sjóðnum. Í fyrsta sinn árið 1960 í tengslum við efnahagsaðgerðir sem þá var gripið til. Næst var svo tekið lán hjá sjóðnum þegar síldin hvarf skyndilega af miðunum 1967 -- 1968 og svo loks þegar olíuverðshækkanir dundu yfir á áttunda áratugnum og allra síðast þegar loðnubrestur varð árið 1982. Öll þessi lán hafa verið að fullu endurgreidd og er Ísland skuldlaust við sjóðinn. Þá er þess líka að geta að með því að taka þátt í þessari kvótaaukningu heldur Ísland hlut sínum í atkvæðavægi í sjóðnum og sæti sínu, í þátttöku með Norðurlandaþjóðum, í stjórn hans. Loks er líka ástæða til að geta þess að með því að taka þátt í þessari kvótaaukningu eru Íslendingar að leggja sinn skerf til þess að greiða fyrir lausn á vandræðum skuldugustu ríkjanna, ekki síst nú þegar olíuverðshækkun hefur enn dunið yfir. Virðulegi forseti. Ég tel ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um þetta frv. og legg til að því verði að lokinni umræðunni vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.

Flm. (Jón Sæmundur Sigurjónsson) : Virðulegi forseti. Ég ber hér fram frv. til laga um breytingu á lögum um lausafjárkaup, nr. 39/1922, um að ný svohljóðandi mgr. bætist við 54. gr. laganna: ,,Kröfur vegna galla í steinsteypu, sem keypt var tilbúin frá framleiðanda, fyrnast á tíu árum frá afhendingu vörunnar, nema seljandi hafi skuldbundið sig til að ábyrgjast vöruna lengri tíma eða haft svik í frammi.`` Þetta frv. var einnig flutt á síðasta þingi en fékkst því miður ekki afgreitt úr nefnd. Frv. var þá og er einnig nú flutt að frumkvæði Húseigendafélags Reykjavíkur. Það felur í sér að fyrningarfrestur krafna sem rísa kunna vegna galla í steinsteypu lengist úr einu ári í tíu ár frá afhendingu. Tilgangur frv. er sá að auka vernd húsbyggjenda og annarra kaupenda steinsteypu gagnvart göllum er leynast kunna í steypunni og auka ábyrgð framleiðenda, verktaka og eftirlitsaðila að sama skapi. Á síðari árum hefur æ fleirum orðið ljóst að ákvæði 54. gr. laga um lausafjárkaup, nr. 39/1922, er kveður á um eins árs fyrningarfrest krafna vegna galla á seldum hlut eða vöru sem meginreglu, er óeðlilegt og fresturinn of skammur hvað varðar galla á vissum vörutegundum, t.d. byggingarefni, þar sem vitað er að gallar, sem voru á vörunni er kaup fóru fram, geta hæglega dulist kaupanda þótt hann hafi beitt eðlilegri árvekni við kaupin og mjög langur tími liðið þar til þeir koma fram. Er þetta því bagalegra þar sem hér er oft um afar mikil verðmæti að ræða og gallinn getur hæglega valdið kaupanda illbærilegu tjóni ef honum reynist ókleift að rétta hlut sinn gagnvart seljanda. Einkum hefur tilbúin steinsteypa til mannvirkjagerðar komið til umræðu og athugunar í þessu sambandi, ekki síst í tilefni af kunnum málaferlum fyrir nokkrum árum þar sem mjög reyndi á ákvörðun fyrningarfrests vegna alvarlegra galla á keyptri steinsteypu til íbúðarhússbyggingar. Varð niðurstaðan sú í dómi Hæstaréttar frá 27. júní 1983 að krafa húsbyggjandans var talin fyrnd samkvæmt ákvæði 54. gr. laga nr. 39/1922, um árs frest til kröfugerðar frá því að kaup tókust, en mörg ár liðu hins vegar þar til húsbyggjandinn varð gallans var sem hafði í för með sér stórtjón fyrir hann. Vakti þessi niðurstaða m.a. mikla umræðu í fjölmiðlum og kom fram í máli margra að niðurstaða í þessa átt gæti verið óréttlát gagnvart neytendum enda þótt ekki yrði vefengt að Hæstiréttur hefði einungis farið eftir gildandi lögum. Var tillögum til úrbóta jafnframt hreyft á Alþingi án þess þó að þar fengist nein niðurstaða um réttarbætur. Er þessu frv. því ætlað að leysa tiltekinn vanda á umræddu sviði ef að lögum verður. Þegar hugað er að breytingum á 54. gr. laga nr. 39/1922 í fyrrnefnda átt er ljóst að örðugt getur verið að ákvarða þær vörutegundir sem til álita kemur að setja um sérstakt ákvæði þar sem fyrningarfrestur sé lengdur til muna frá því sem algengast er í lausafjárkaupum. Hefur orðið að ráði að miða hér einungis við tilbúna steinsteypu, sökum þess að þar birtist vandamálið í skýrustu ljósi og ætla má að gallar á því sviði hafi verið og séu allalgengir, sbr. umræður sem fram hafa farið um hinar svokölluðu alkalískemmdir. Er þá miðað við það í 1. gr. frv. að um þessa sérstöku vörutegund gildi tíu ára fyrningarfrestur, sem reyndar er hinn almenni fyrningarfrestur samkvæmt lögum nr. 14/1905, nema annað sé sérstaklega tekið fram í þeim lögum. Jafnframt þykir eðlilegt að hafa sama fyrirvara og nú er í 54. gr. um sérstaka ábyrgð seljanda til lengri tíma en tíu ára og um svik seljanda, en um svik gildir þá að öðru leyti ákvæðið í 7. gr. laga nr. 14/1905. Rétt þykir hér einnig, til þess að taka af öll tvímæli, að miða upphaf fyrningarfrestsins við afhendingu vörunnar, svo sem gert er í 54. gr. laga nr. 39/1922, en reglur laga nr. 14/1905 um það efni eru hins vegar ekki nægilega ljósar. Verður almennt að ætla að ákvæði um tíu ára fyrningarfrest á umræddri vöru muni hvort tveggja í senn verða framleiðendum sérstök hvatning til vöruvöndunar og nákvæms gæðaeftirlits og leiða til fullnægjandi réttarbóta fyrir neytendur í flestum tilvikum, þótt hins vegar séu dæmi þess, svo sem í fyrrnefndu dómsmáli, að sá frestur sé ekki nægilega langur sökum þess hve gallar í steinsteypu geta verið lengi að koma fram. Á hitt ber þó að líta að seljendur þessarar vöru sem annarrar hafa augljósa hagsmuni af því að reglur um fyrningarfrest séu glöggar og einnig að fresturinn verði ekki ákveðinn mjög langur, t.d. langt umfram tíu ár, því að það mundi skerða réttaröryggi þeirra um of. Meðal annarra Norðurlandaþjóða stendur nú yfir endurskoðun hinna almennu laga um lausafjárkaup og hafa sumar þjóðirnar nýlega lögtekið endurskoðaða lagabálka um það efni. Hefur þetta endurskoðunarstarf farið fram í norrænni samvinnu sem íslensk stjórnvöld hafa haft tækifæri til að fylgjast með þótt ekki hafi þar verið um beina þátttöku að ræða. Hefur verið leitast við að hafa sem mest samræmi milli texta hinna nýju norrænu laga á þessu sviði, en ljóst er þó að um algert samræmi verður þar ekki að ræða. Ætla verður að á næstu árum muni íslensk stjórnvöld hlutast til um endurskoðun núgildandi laga um lausafjárkaup. Má þá telja víst að í flestum efnum verði tekið mið af meginreglum hinna endurskoðuðu kaupalaga grannþjóða okkar, en jafnan verður þó að taka nægilegt tillit til íslenskra séraðstæðna þar sem það á við. Ákvæði það um viðbót við núverandi 54. gr. kaupalaga, sem hér er borið fram í frumvarpsformi, mun tvímælalaust eiga fullan rétt á sér í endurskoðuðum lögum um lausafjárkaup, en ástæðulaust er að bíða þeirrar endurskoðunar hvað þetta ákvæði varðar sökum þess að um brýna réttarbót er að ræða sem verndar hag neytenda á mikilvægu viðskiptasviði. Flutningsmenn gera sér ljóst að ævinlega er vandasamt að kveða í löggjöf á um ábyrgð einstakra aðila að almennum viðskiptum. Verslun með steinsteypu er mjög mikilvægt svið viðskipta hér á landi þar sem iðulega eru miklir hagsmunir í húfi enda algengt að húsbyggjendur leggi aleigu sína að veði þegar ráðist er í húsbyggingu. Því er brýnt að hugað sé að vernd þeirra sem neytenda, en þó þannig að gætt sé eðlilegs jafnvægis milli hagsmuna kaupenda og seljenda. Sala og meðferð steinsteypu er nú mun þróaðri tæknilega en áður var. Ljóst er og að ending steypu er ekki einvörðungu háð gæðum framleiðslunnar sem nú er venjulega dælt í steypumót úr flutningstæki, heldur einnig meðferð hennar á byggingarstaðnum. Því þarf að vega og meta hvernig ábyrgð á hugsanlegum göllum skuli skipt milli framleiðenda og annarra er að verkinu koma, sem og eftirlits - og úttektaraðila. Flutningsmenn telja eðlilegt að í þingnefnd verði farið nánar í saumana á þessum atriðum og kallað eftir áliti tæknimanna á þessu sviði. Þess má að lokum geta að tvö þingmál nátengd þessu málefni voru flutt á Alþingi fyrir nokkrum árum. Annars vegar frv. á 107. löggjafarþingi sem Sighvatur Björgvinsson o.fl. fluttu og hins vegar till. til þál. á 106. löggjafarþingi, en það mál fluttu Birgir Ísl. Gunnarsson o.fl. Flutningsmenn, sem ásamt mér eru Geir H. Haarde, Ásgeir Hannes Eiríksson, Guðrún Helgadóttir, Ingi Björn Albertsson, Jón Kristjánsson og Þórhildur Þorleifsdóttir, leggja til að eftir umræðu í hv. deild verði málinu vísað til 2. umr. og hv. fjh. - og viðskn.

Flm. (Stefán Valgeirsson) : Herra forseti. Ég óska eftir því að bankamálaráðherra verði viðstaddur þessa umræðu. Ég mun leggja fyrir hann spurningar út af þessu máli og tel mjög erfitt að taka það fyrir án þess að a.m.k. hæstv. bankamálaráðherra sé hér viðstaddur. Ég hefði líka viljað hafa forsrh. en hann er víst erlendis svo ekki er um það að ræða.  
            

Flm. (Guðrún Helgadóttir) : Hæstv. forseti. Frv. það sem ég mæli nú fyrir í þriðja sinn liggur frammi á þskj. 143 og er 137. mál þingsins. Meðflutningsmenn mínir eru hv. þm. Árni Gunnarsson, Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir, Þórhildur Þorleifsdóttir, Hjörleifur Guttormsson og Jón Kristjánsson. Þegar frv. var flutt í fyrsta sinn voru meðflutningsmenn mínir hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir, Kristín S. Kvaran og Hjörleifur Guttormsson og í annað sinn voru það þeir hv. þm. Árni Gunnarsson og Hjörleifur Guttormsson þar sem hv. þm. Kristín S. Kvaran er horfin af þingi og hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir orðin ráðherra. Að þessu sinni hafa hins vegar bæst við nýir liðsmenn og það er því von mín að þetta frv., sem þegar hefur fengið verulega meðferð hér í þinginu, nái nú fram að ganga á þessu þingi. Frv. sjálfu fylgir allítarleg greinargerð og í bæði skiptin sem ég talaði fyrir því gerði ég nokkra grein fyrir því líka. Ég mun því í ræðu minni nú aðallega víkja að þeim breytingum sem orðið hafa á frv. frá því að það var fyrst flutt. Það kann að vera hálfgerð kaldhæðni að minna menn á að þeir hafi heyrt ræður mínar fyrr þar sem nú er sama staða í þingsal Nd. að það eru örfáir sem hlýða á þessa ræðu eins og gerst hefur undanfarin ár. Verður nú enn að ítreka það að það lítur út fyrir að mjög mikil þreyta sæki á hv. þm. þegar talað er um málefni barna og hefur það áður komið fram hér í umræðu. Þegar þetta frv. var fyrst flutt árið 1986, og raunar einnig 1987, var ráð fyrir því gert að embættinu yrði fundinn staður í dómsmrn. Þar gekk flm. það fyrst og fremst til að þeir óttuðust að frv. næði síður fram að ganga ef menn ættu von á viðbót við hið opinbera kerfi. Frá því að frv. var flutt fyrst hefur það gerst að umboðsmaður Alþingis hefur tekið til starfa. Flutningur þessa frv. hefur verið ræddur við Gauk Jörundsson, umboðsmann Alþingis, og var m.a. um það rætt við hann hvort embætti umboðsmanns barna mætti koma fyrir innan embættis umboðsmanns Alþingis. Niðurstaða þeirra viðræðna varð þó sú að verkefni umboðsmanns barna væru allt annars eðlis en verkefni umboðsmanns Alþingis og því væri eðlilegt að umboðsmaður barna starfaði sjálfstætt og umfram allt óháð framkvæmdarvaldinu. Það er því ráð fyrir því gert í þessu frv. að umboðsmaður barna heyri beint undir Alþingi eins og umboðsmaður Alþingis. Viðfangsefni umboðsmanns Alþingis, hvort sem þau varða börn eða fullorðna, yrðu eftir sem áður í verkahring embættis hans, enda engin krafa gerð um að embætti umboðsmanns barna skipi löglærður aðili eins og er um umboðsmann Alþingis. Þá er þess að geta að frv. það sem nú liggur fyrir 113. löggjafarþingi til laga um vernd barna og unglinga, og nær vonandi samþykki á þessu þingi, tekur enn frekar fyrir að verkefni umboðsmanns barna, barnaverndarnefnda og Barnaverndarráðs kynnu að skarast og er það vel. Eins og fram kemur í 4. gr. frv. er hlutverk umboðsmanns barna fyrst og fremst að gæta hagsmuna barna á öllum sviðum við stjórnvaldsákvarðanir en honum er ekki ætlað að vinna að einstökum einstaklingsmálum heldur vísa þeim til fagmanna sem þar kunna með að fara. Menn deila tæpast um það að í löggjöf þjóðarinnar skuli tillit tekið til þarfa allra þjóðfélagsþegna svo að þeir megi allir þrífast sem best í landinu. Því síður deila menn um mikilvægi þess að vel sé í haginn búið fyrir þá sem eru að vaxa úr grasi og eiga að taka við af okkur hinum eldri. Það má þó ljóst vera að börnin sjálf eru ekki á sama hátt í stakk búin til að fylgja eftir sjálfsögðum mannréttindum sínum í samfélaginu og hinir sem eldri eru og þroskaðri. Aðbúnaður allur og uppvaxtarskilyrði þeirra eru á ábyrgð okkar hinna fullorðnu. Tilgangurinn með því frv. sem hér er til umræðu er því að stíga mikilvægt skref í áttina til þess að börnin eigi sér málsvara sem taka verður tillit til. Í þeirri greinargerð sem fylgdi frv. upphaflega og fylgir nú enn með því er í raun og veru fátt sem þarfnast breytinga þó að þessi greinargerð sé orðin fjögurra ára gömul. Það vekur hins vegar athygli að þá fylgdi frv. mannfjöldaspá þar sem Hagstofa Íslands spáði því að öldruðum fjölgi mjög en börnum hljóti að fækka. Þó að þessi spá sem birtist með frv. upphaflega sé ekki nema fjögurra ára gömul hefur hún svo sannarlega ræst. Nú eru í landinu 253.785 manns en árið 1985 voru þeir 241.500 og þeim hefur því fjölgað. Börn á aldrinum 0 -- 6 ára eru nú 29.490 eða 11,6% en voru þá 30.200 eða 12,5%. Börn á aldrinum 7 -- 15 ára eru nú 33.955 eða 13,4% en árið 1985 voru þau 37.300 eða 15,4%. Þessar tölur tala sínu máli og eru í samræmi við mannfjöldaspá Hagstofu Íslands sem fylgdi hinu upphaflega frv. Þær sýna svo að ekki verður um villst að börnum á aldrinum 7 -- 15 ára fækkar í landinu á sama tíma og þjóðin nær æ hærri lífaldri. Fólki þykir ekki fýsilegt að ala upp barnahóp við þær aðstæður sem því eru til þess búnar og getur hver séð sjálfur hverjar afleiðingar það hefur fyrir framtíðarþjóðfélagið að æ færri verða vinnufærir meðan þeim sem lokið hafa starfsdegi fjölgar stöðugt. Þetta ástand er víðar að finna en hér á landi. Trú mín er hins vegar sú að við séum dálítið öðruvísi að þessu leyti. Ég held að það sé miklu meira eftir af vilja Íslendinga til þess að eiga stórar fjölskyldur. En ég geri mér fullkomlega grein fyrir, og ég held að það hljótum við öll að gera, að það er ekki efnilegt fyrir ungt fólk að stofna til stórrar fjölskyldu þar sem svo til engin þjónusta er við þetta unga fólk sem ætlast er til að vinni úti á vinnumarkaðinum, oft óheyrilega langan vinnudag. Það fær skólavist fyrir börnin sín sem á engan hátt hentar fjölskyldunni þegar litið er til vinnudags allra fjölskyldumeðlima. Alþingi Íslendinga telur sex mánuði nægjanlegan tíma til að finna þau tengsl sem hafa áreiðanlega úrslitaáhrif fyrir hverja lifandi manneskju allt lífið með því að fæðingarorlof er einungis sex mánuðir og svo mætti lengi telja og hefur þó verið úr þessu bætt síðan frv. var fyrst flutt þar sem þá var einungis um að ræða þriggja mánaða fæðingarorlof. Því hefur einfaldlega ekki verið svarað hvert á að senda barnið þegar þeim tíma lýkur. Þjóðfélagið hefur ekkert svar við því. Það er ætlast til að það fari eitthvað, flækist á milli dagmæðra þar sem vistin kostar kannski helminginn af launum annars foreldrisins fyrir heils dags vinnu o.s.frv. Svo mikið er búið að tala um húsnæðismál hér á hinu háa Alþingi nýlega að ég ætla ekki að fara að víkja að því líka. En það er í raun og veru sama hvert er litið. Foreldrar standa einfaldlega ráðþrota með börnin sín miðað við þær aðstæður sem nú eru í þjóðfélaginu. Og ég held að Alþingi Íslendinga sé til neytt að taka á þessum málum af alvöru og gera sér ljóst að það er löngu kominn tími til að a.m.k. einn starfsmaður í þjóðfélaginu hafi þá ábyrgð að fylgjast með því að réttindi barna séu tryggð og tillit tekið til þarfa þeirra við þær ákvarðanir sem teknar eru. Það er að mínu viti nokkuð sem á eftir að skila árangri því að einhvers staðar segir í fornum bókum að illt sé þeim sem á ólandi er alinn. Og það er ekki annað að sjá af nýlegum blaðaskrifum en að við séum að búa börnum okkar hér óland. 5. sept. sl. er viðtal í DV við Sólveigu Ásgrímsdóttur sálfræðing. Tilefni þess var umræður um ofbeldi meðal barna. Sólveig er t.d. spurð að því hvað hún telji að valdi þessu upplausnarástandi sem hún segir vera í samfélaginu. Og hún er m.a. spurð að því hvort ofbeldismyndir muni hafa áhrif á þetta. Sólveig Ásgrímsdóttir sálfræðingur segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Þetta getur hvort tveggja átt sér einhverja stoð en það sem ég held að skipti máli er að þessi börn sem eru hvað verst farin af vídeóglápi hafa verið í stjórnlausri vídeóneyslu þar sem fullorðnir hafa ekki horft á þessar myndir með þeim. Það skiptir mjög miklu máli að fullorðnir séu með þegar börnin eru að horfa á sjónvarp til þess að stjórna á hvað þau horfa, hve mikið og einnig til að útskýra og ræða hvað þarna fór fram og vinna með það áfram. Þó eru ákveðnar myndir sem eru handan allra velsæmismarka og eiga ekkert erindi til barna.`` Síðan er hún spurð hver sé ástæðan fyrir því að svona ung börn beiti ofbeldi en það kemur fram í þessari grein að 11, 12 og 13 ára börn beiti og verði fyrir ofbeldi. Og Sólveig Ásgrímsdóttir heldur áfram, með leyfi hæstv. forseta: ,,Ég er nokkuð viss um að þessi óskaplega vinna foreldra skaðar börn því að foreldrar geta ekki fylgst með þeim. Ég var skólasálfræðingur 1983 þegar vísitala á launum var afnumin og þann vetur komust margir í mjög miklar fjárhagskröggur og maður horfði hreinlega á fjölskyldu eftir fjölskyldu hrynja. Þá sagði ég einhvers staðar að það mætti mikið vera ef við fengjum ekki þessi börn sem nú eru að alast upp á vergangi í hausinn þegar þau yrðu eldri. Það hversu illa er búið að börnum hvað varðar umhyggju og gæslu er tímasprengja í samfélaginu. Börn sem fá ekki umönnun og aðhlynningu á aldrinum frá fæðingu til 12 ára aldurs og eru sett á guð og gaddinn eru í mikilli hættu á að skaðast og geta lent í einhverjum ógöngum af eigin hvötum eða leiðst út í þær með öðrum.`` Þetta eru hörð orð sálfræðings sem starfar meðal skólabarna í höfuðborg landsins, að hún minnist á eina ákveðna stjórnvaldsákvörðun sem tekin var 1983 þegar vísitala á launum var afnumin. Og hún fullyrðir að hún hafi séð merkjanlegan skaða á börnum fjölskyldna beinlínis af þessum ástæðum. Hefði þarna verið umboðsmaður barna hefði hann kannski getað bent á hver áhrif slíkar ákvarðanir hafa á velferð fjölskyldunnar. Hér er ég með úrklippu úr dagblaðinu Tímanum og hún er nýrri, frá 13. nóv. Þar er talað við einn kunnasta skólamann í Reykjavík, Anton Bjarnason, núverandi lektor við Kennaraháskólann. Hann hefur áhyggjur af því að börn nú til dags fái of litla hreyfingu og telur að það gæti hamlað námsárangri síðar meir. Það eru gömul og ný sannindi að samhengi sé á milli líkamlegrar velferðar og andlegrar og ,,heilbrigð sál í hraustum líkama`` er gamalt orðtæki sem flestir kannast við. Hann talar um að hann sjái þess merki að börn eigi erfitt með að leika sér í hópi nú orðið. Þau séu úthaldslaus. Hann skýrir frá, og ég ætla að vitna orðrétt í hann, með leyfi hæstv. forseta, hvernig þolleysið lýsti sér þegar hann ætlaði að láta börn fara í leiki eins og hann gerði áður og hreyfa sig í 40 mínútur. Hann segir: ,,Mörg þeirra héldu ekki út í 10 mínútur. Í miðjum stórfiskaleik t.d. sem tekur ekki nema 3 -- 4 mínútur hrundu sum hver niður við rimlana. Og þegar að var gáð gátu þau ekki meira.`` Þetta er að mínu viti mikið áhyggjuefni og vitaskuld er þetta árangur af því að börn eru allt of mikið ein heima, vinnudagur foreldra er of langur, það stjórnar því enginn hvort börnin fara út að leika sér og auðvitað sækja þau mörg í að sitja yfir vídeótækjum og sjónvarpi og öðru slíku af því að það er enginn til þess að hvetja þau til að leika sér. Börn eru ekki dugleg við að finna sér afþreyingu, eins og við öll könnumst við, og þau hafa mikla þörf fyrir að fullorðnir vísi þeim leið til þess. Síðan segir einnig í þessari grein og ég vitna enn í Anton Bjarnason, lektor við Kennaraháskólann, að hann sjái mikla breytingu á því sem var og sérstaklega það hve streita fullorðinna hefur mikil áhrif á börnin. Hann segir einnig að hreyfiþroski og námsárangur fari saman. Hann segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Allar rannsóknir sýna að þau börn sem byrja í skóla líkamlega vel á sig komin standa sig betur í námi.`` Og hann benti á tölur frá Danmörku sem styðja þetta. Þar var gerð könnun árin 1983, 1984 og 1985 á sex ára börnum. Hann segir að skýr fylgni hafi reynst vera á milli námsárangurs og hreyfiþroska. Ég hef áður gert hér að umtalsefni kunnáttu barna í handmennt og ég minntist einnig á það þegar ég talaði fyrir þeim málum hér að reynt yrði að efla handmenntakennslu í skólum landsins, því að sú þjálfun sem börn fá á eigin höndum við að vinna eitthvað í höndunum er auðvitað einn anginn af þessu eins og íþróttir og leikir þjálfa líkamann almennt. Það mætti finna margar blaðagreinar þar sem vitnað er í sérfræðinga á þessum sviðum. Ég lagði ekki vinnu í það en það er auðvelt að minna á umræðu sem hér varð fyrir um það bil ári síðan þegar kennarar höfuðborgarinnar hófu upp ramakvein yfir því að börn væru vannærð, skólabörn fengju ekki morgunmat, þau hefðu ekki með sér nesti, og skólalæknar ráku sig á það að börn voru beinlínis van - og illa nærð. Ef við sem sitjum hér á hinu háa Alþingi ætlum að horfa upp á það, án þess að eitthvað sé í því gert, að verið sé að ala upp kynslóð í þessu ríka landi, kynslóð barna sem er úthaldslítil, vannærð, með lélegan málþroska, sem áður hefur komið hér til umræðu, þá veit ég í raun og veru ekki hvernig við lítum á ábyrgð okkar sem alþingismanna. Við vitum það öll að menningarlega hafa börn ævinlega orðið afgangs og þarf ekki annað en líta til ríkisfjölmiðlanna sem telja sig ekki hafa efni á að framleiða hollt og gott menningarefni fyrir börn. Því að það er rangt, alveg eins um börn og um fullorðna, að börnin vilji lélegt efni. Þau mundu heldur kjósa gott efni ef það væri á boðstólum. Það hefur verið margreynt, t.d. í bókaútgáfu í þessu landi, að keppa við lélegt efni og ég hef ekki orðið vör við annað en að það hafi tekist með ágætum vel. Nú er verið að sýna hér íslenska barnakvikmynd sem ég hygg að njóti mikilla vinsælda, enda einn kunnasti barnarithöfundur landsins þar á ferðinni, Herdís Egilsdóttir kennari. Vitaskuld sækja börnin slíkt efni ef það er fyrir þeim haft. Um þessa hluti væri hægt að tala mikið og lengi og ég skal ekki taka meiri tíma, hæstv. forseti. Ég vil hins vegar geta þess að borist hefur bréf, sem fylgir með í frv. á eftir greinargerð, frá Foreldrasamtökunum í Reykjavík þar sem mjög er hvatt til þess að þetta frv. nái nú fram að ganga og stofnað verði embætti umboðsmanns barna. Við erum hér að fara fram á að við stjórnvaldsákvarðanir verði tekið tillit til fjórðungs þjóðarinnar. Við skulum vona að börnin verði áfram fjórðungur þjóðarinnar en óneitanlega eru ýmsar blikur á lofti, að börn kynnu að verða miklu minni hluti hennar. Ég vil því skora á hv. þm. að skoða frv. vel og veita því brautargengi á þessu þingi. Ég held að Alþingi væri til sóma að þetta mál næði fram að ganga hér eins og það hefur gert annars staðar á Norðurlöndum og reynst mjög vel þar enda vandað til ráðningar slíks umboðsmanns og vil því að lokum, hæstv. forseti, leggja til að frv. fari að lokinni 1. umr. til umfjöllunar í hv. allshn. eins og áður.

Þórhildur Þorleifsdóttir : Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka 1. flm. þessa frv. og jafnframt láta í ljósi ánægju yfir því að fá að vera meðflutningsmaður að því og leggja þessu máli lið. Undanfarið hafa komið nokkur mál til meðferðar á Alþingi sem snerta hag barna mjög mikið. Það er ástæða til þess að harma að þau skuli ekki vekja meiri athygli og áhuga en raun ber vitni því að það mun mála sannast að við höfum ekki allt of mikinn tíma. Það eru of margar blikur á lofti til að við getum látið það afskiptalaust. Hættumerkin berast í sífellu, en það stendur svo sannarlega á viðbrögðum þessarar samkundu. Frv. sem hér er til umræðu tekur auðvitað bara á fáeinum þáttum þessa mikla vanda sem við stöndum frammi fyrir í uppeldi barna okkar og unglinga og í málefnum fjölskyldna á Íslandi. En ekkert eitt mál getur auðvitað leyst allan vandann og því ber að leggja hverju því máli lið sem tekur á einhvern hátt á vandanum. Í greinargerð með frv. er farið nokkuð vítt yfir völlinn og tæpt á helstu málum þar sem alvarlega horfir og færa þarf til betri vegar. Ég vil sérstaklega gera hér að umræðuefni þann þátt sem verður að fylgjast mun betur með en hingað til hefur verið gert og stórbæta. Það er einmitt það efni sem börn eiga kost á í fjölmiðlum. Ég hef að vísu þegar rætt það við 1. flm. frv. að ég hefði kosið að sjá tilgreinda fleiri aðila sem kæmu í ráð það sem skal vera umboðsmanni til ráðgjafar og vil ég þá sérstaklega nefna til tvo. Í fyrsta lagi held ég að það gæti verið hollt að í þessu ráði væri einhver fulltrúi fjölmiðla. Það efni sem tilreitt er fyrir börn og unglinga í meira að segja ríkisfjölmiðlum okkar er til háborinnar skammar. Það er lítið, en það er ekki nóg með það, það er líka vont að flestu leyti. Það heyrir til undantekninga ef hér er í sjónvarpi --- ég vil að vísu undanskilja hljóðvarp, en við vitum öll að því miður er hlustun á slíkt efni í útvarpi kannski ekki mikil en þeim mun meira fylgjast börn með sjónvarpi og þess vegna geri ég það nú aðallega að umræðuefni. Þar er þannig haldið á málum að það er ekki bara að það láti börn afskiptalaus eða sé meinlaust. Það beinlínis vinnur gegn börnum. Í fyrra var flutt á Alþingi þáltill. um könnun á ofbeldi í myndmiðlum þar sem lagt var til að kannaðar yrðu sérstaklega tíðni og tegund ofbeldis sem sýnt væri í dagskrá ríkissjónvarps, og það talar náttúrlega sínu máli að það skuli þurfa að flytja slíka tillögu, auk þess í dagskrá Stöðvar 2, í kvikmyndahúsum og á þeim myndböndum sem eru á boðstólum í myndbandaleigum. Það hefði svo sannarlega ekki veitt af að einhver löggiltur aðili fylgdist með þessu efni og sæi til þess, þó ekki væri nema að lögum væri framfylgt, því ég er sannfærð um að ef svo væri væri stór hluti efnis Ríkissjónvarps dæmdur úr leik. Því miður náði þessi tillaga ekki að ganga fram í óbreyttu formi, þótti of dýrt, of mikil útgjöld, og væri nú betur að þingmenn væru alltaf eins aðsjálir og þeir eru þegar kemur að málefnum barna. Ábyrgð þessara fjölmiðla er mikil vegna þess að við vitum það að börn eyða miklum tíma fyrir framan fjölmiðla, ýmist við þá dagskrá sem í boði er eða myndbönd að eigin vali. Þróuninni verður auðvitað ekki snúið við. Við getum ekki fjarlægt þessa fjölmiðla eða dæmt þá úr leik, heldur verðum við að reyna að stýra efni þeirra og notkun þessara miðla. En eins og hv. flm. kom inn á þá er sá tími mjög takmarkaður sem foreldrar hafa aflögu, oft og tíðum, til að fylgjast með hvað börn horfa á og verða þeir oft að treysta á að aðrir annist það eftirlitshlutverk. Þá stendur auðvitað eftir sá vandi þegar börn eru oft og iðulega að horfa á efni sem þeim er torskilið og fá kannski skilaboð í gegnum þessa fjölmiðla sem þau átta sig ekki á og hafa e.t.v. engan til þess að deila þeim hugrenningum með sem vakna með þeim við horfun. Slíkt eftirlit með dagskrá þarf ekki einungis að ná til barnaefnis heldur líka þess efnis sem ætlað er fullorðnum. Það hefur m.a. orðið umræða um það að fréttir séu oft og tíðum svo yfirfullar af ofbeldi að það sé ekki verjandi að börn horfi á þær. Ég vildi nú e.t.v. ganga lengra og segja að ekki væri heldur verjandi að fullorðnir horfðu á það. En mestu varðar nú að börn geri það ekki. Málið sem fyrir börnum er haft í fjölmiðlum er auðvitað ekki alltaf eins og skyldi, en þó er það nú kannski ekki versti hlutinn. Nú er það svo að meiri hluti efnis ætlaður börnum er auðvitað erlent efni og er textað með rittexta og því geta alls ekki öll börn tileinkað sér innihald. Eflaust ætti þess vegna að reyna að talsetja allt efni þó það liggi við að maður hugsi stundum: Guði sé lof að barnið skildi þetta ekki. Oft er vitleysan slík að maður þakkar næstum fyrir að hún skuli þó vera á erlendu tungumáli. Fyrst og fremst er það ofbeldið sem fyrir þeim er haft og vitleysan. Það er svo mikið af heimskulegu efni og það að tala niður til barna, hvort sem er í tóni eða efnisvali, er alls ekki hin rétta leið. Ég held að við sem höfum t.d. komið nálægt einhvers konar listsköpun fyrir börn, og það hafa bæði ég og hv. 1. flm. gert, vitum að því betra efni sem framleitt er fyrir börn því betri eru viðbrögðin og þeim mun meira gaman hafa þau af efninu. Það þarf ekkert að hlífa börnum andlega. Það er ekki það að ekki megi sýna þeim dökku hliðar mannlífsins og jafnvel ganga dálítið langt í þeim efnum svo framarlega sem það er vel fram sett og höfðar til þeirra tilfinningalega en er ekki bara kalt ofbeldi sem oftar en ekki er framreitt eins og ekkert sé sjálfsagðara og jafnvel oft á þann máta að það sé sjálfsagt og eðlilegt og eina leiðin til þess að leysa úr deilum fólks t.d. sé ofbeldi. Ég vissi af því um daginn að drengjum nokkrum á aldrinum 12 -- 13 ára gömlum var gefin klámmynd í vídeóleigu. Klámmynd af andstyggilegustu gerð. Svo andstyggileg að jafnvel þessum strákpottormum, sem héldu fyrst að þetta væri bara sniðugt og þeir mundu svona vera dálítið mennilegir við að horfa á þetta, blöskraði svo að þeir þorðu ekki að horfa. En hvert er nú eftirlitið þegar í fyrsta lagi svona myndir eru á boðstólum inni á vídeóleigunum og í öðru lagi þegar börnum er gefið svona efni? Sem betur fer í þessu tilfelli komst þetta upp í skóla viðkomandi drengja og skólinn ætlar að bregðast við. En þetta segir náttúrlega sína sögu hvar foreldrar standa í dag jafnvel þó þeir sjálfir reyni að leggja af mörkum ef eftirlitshlutverkið er svona slæmt. Þarna er t.d. bara eitt dæmi um það hvernig svona umboðsmaður, eins og hér er lagt til, gæti gripið inn í því þarna er sannarlega verið að brjóta lög. Hinn aðilinn sem ég vildi gjarnan að kæmi þarna við sögu er fulltrúi listamanna því ég held að það sé mál til komið að við tengjum betur saman líkamlega og andlega velferð barna. Það er auðveldara að taka á hinni líkamlegu velferð, þó vissulega sé þar oft pottur brotinn, en þótt hin andlegu verðmæti og andlegt umhverfi barna verði aldrei mælt eða vegið endanlega þá megum við ekki skirrast við að taka á því að þeim sé líka búið heilbrigt andlegt umhverfi. Við erum öll sammála um það að við viljum helst ekki að börnin okkar neyti eiturefna, hvort sem það er í formi vímugjafa eða jafnvel bara óæskilegra efna í mat. Við viljum helst ekki heldur að þau þurfi að anda að sér mjög óhreinu lofti. En við þurfum að vera jafnvakandi fyrir því að hugur þeirra og tilfinningalíf sé líka í hreinu lofti. Það menningarlega svelti sem börnum er haldið í á Íslandi hefur líka afleiðingar. Það hvað lítið þau kynnast sögu, menningu og arfleifð sinnar eigin þjóðar gerir þau fortíðarlaus og þá um leið auðvitað framtíðarlaus vegna þess að enginn getur ímyndað sér framtíð nema hann spegli þá framtíð í fortíð. Ef við ætlum okkur að búa sem þjóð í þessu landi þá verðum við m.a. að gefa þeim þennan fortíðarspegil. Ég hef líka þá trú að börn sem fá þroskavænlegt uppeldi, sem inniber m.a. listneyslu og listupplifun og sköpun, séu betur í stakk búin til þess að skilja flest annað sem að þeim snýr í lífinu vegna þess að þau öðlast við það meiri tilfinningaþroska. Þau öðlast dýpri og betri skilning á lífi og kjörum annarra, bæði í sínu nánasta umhverfi og víðar í heiminum, en það er einmitt þessi skilningur á högum annarra sem okkur er svo nauðsynlegur til þess að geta lifað í friði og sátt í þessum heimi. Andlega fátækur maður er lítið betur staddur þó að séð sé fyrir líkamlegri velferð hans. Sem betur fer hefur undanfarið oft verið rætt nokkuð um þessi mál hér og margt tínt til. Hv. flm. talaði hér áðan um þegar kennarar vöktu athygli á því í fyrra að hér gengju um vannærð börn, sem er náttúrlega eins og háðung í velferðarþjóðfélagi að við skulum ekki einu sinni geta nært börn okkar sæmilega. Samt treysta menn sér ekki til að koma hér á skólamáltíðum þó að vitað sé að stór hluti foreldra er ekki heima í hádeginu til þess að gefa börnum sínum að borða, enda er skólatíma í mörgum tilfellum hagað þannig að börnin komast ekki heim. Það eru ýmis fleiri merki. Hér eru tannskemmdir meiri en þekkjast í sambærilegum löndum. Hér eru umferðarslys á börnum tíðari en þekkist annars staðar. og nú mun svo komið að um 10% þeirra nemenda sem koma í framhaldsskóla að loknu grunnskólaprófi eru ólæs. Þetta kom m.a. fram á fundi sem menntmn. þingsins voru á í morgun í Menntaskólanum við Sund. Þar hafa verið gerðar talsverðar rannsóknir á því hvers vegna brottfall nemenda er svona mikið og komist að þeirri niðurstöðu að hvorki meira né minna en 10% nemenda væru ólæs. Það segir okkur náttúrlega ýmislegt um skólakerfi landsins en það segir okkur líka mikið um ástand fjölskyldna landsins vegna þess að það er vafasamt að draga þá ályktun að það sé vegna gáfnaskorts sem svona stór hluti barna lærir ekki að lesa. Þar veldur m.a. ástand fjölskyldna. Bæði að börnum líður illa, geta ekki einbeitt sér að námi, festa sig ekki við það og eins að þau fá ekki hvatningu eða hjálp heima við eins og þau þurfa. Við getum ekki bara skellt skuldinni á skólakerfið. Það er svo sem gleðilegt sem fram kom í drögum að menntastefnu til ársins 2000 á ráðstefnu um sl. helgi, að nú stendur fyrir dyrum að stórauka list- og verkmennt í skólum. Vona ég svo sannarlega að það reynist meira en orðin tóm og gert verði stórátak þannig að þær greinar fái sama vægi í skólum og bóklegar greinar hafa núna. Það hefur sjaldan verið meiri þörf fyrir þessar greinar en einmitt núna þegar heimilin verða sífellt verr í stakk búin til þess að taka t.d. handmennt eða verkmennt að sér. Börnin læra þær ekki lengur heima. Listgreinarnar, eins og ég sagði áðan, eru auðvitað vel til þess fallnar að ýta undir þroska þeirra og gera þá hæfari einstaklinga sem ná betri andlegum þroska en þeir mundu gera ella. Ég vildi vekja athygli á þessum tveim atriðum. Það mætti ef til vill huga að þeim þegar þetta frv. kemur til umræðu í nefnd. Auðvitað væri, ég segi eins og hv. flm. sem talaði hér á undan mér, hægt að tala um þetta endalaust því vandfundið mun það mál í þjóðfélaginu, eða sú ákvörðun sem tekin er, sem ekki snertir börn með einu eða öðru móti. Ég vil þó ljúka máli mínu í þetta sinn með því að ítreka að þannig er komið málum að það fólk sem hér hefur valist til starfa má ekkert tækifæri láta ónotað til þess að leggja sitt af mörkum til þess að betur sé búið að börnum þessa lands og að við getum skilað þeim sómasamlegum til fullorðinsára.

Stefán Valgeirsson : Herra forseti. Þetta er nú það stórt og mikið mál að við förum ekki mikið ofan í það á svona fundi, enda eru fáir sem hlusta. Ég hef farið yfir þetta frv. og ég er ekki viss um að það muni ná sínum tilgangi öðruvísi en að breyta því nokkuð. Sérstaklega held ég að það sé nauðsynlegt að í 3. gr., þar sem segir að ákveðnir aðilar skuli tilnefna ráð eða ráðgjafa, sé sett inn ákvæði um að þetta ráð verði að koma saman ekki skemur en eitthvað tiltekið til þess að bera saman bækur sínar. Það er engin trygging fyrir því að það vinni, eins og ég veit að flm. hv. ætlast til, öðruvísi en að tiltekið sé að það skuli koma saman. Ég ætla ekki að nefna neitt en málið er svo hrikalegt að það er engin ástæða til annars en að ákveða að það sé nokkuð oft á hverju ári. Til þess að upplýsa mál, til þess að fá yfirsýn yfir hvernig þessi mál standa. Þetta tengist mikið öðru máli sem ekki hefur heldur verið sinnt sem skyldi og það er fjölskylduráðgjöf. Þetta tvennt tengist saman. Það hafa ekki fengist fjárveitingar til þess að sinna þessu verkefni. Ég kannski veit ekki nægilega vel hvernig þetta er í Reykjavík en mér er sagt að það sé bara á einum stað á landinu sérstakur félagsráðgjafi sem sinnir þessu verkefni og það er á Akureyri. En þar sem ég þekki marga félagsráðgjafa sem eru í nánu sambandi við mig þá veit ég dálítið um það hvernig þessi mál standa. Ef maður er með opin augun, bara í hverfinu sem maður býr, þá sér maður hvað sum börn eru bæði vannærð og eru á útigangi. Þeim er ekki sinnt. Og ég hef lent í því að krefjast þess að foreldrar sæki barn sem er með dóttursyni mínum vegna þess að honum er ekki sinnt í lengri tíma, kannski allan daginn. Ég held að það þurfi að fara ofan í þetta frv. Það er spurning hvort hægt er að tengja það átaki í sambandi við fjölskylduráðgjöf. En það er a.m.k. alveg sjálfsagt mál og nauðsynlegt að það sé ákveðið hvað oft þessi ráðgjafanefnd á að koma saman og, ef þetta verður að lögum, þar sem náttúrlega umboðsmaður verður í öndvegi. Það er alveg rétt sem kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni að það er spurning, til þess að fá umræðu um þetta í þjóðfélaginu, hvort ekki ætti t.d. að boða áheyrnarfulltrúa annað slagið, a.m.k. ríkisfjölmiðlana, til þess að kynna sér málin og geta um þau skrifað. Ég ætla ekki að fara ofan í þetta mál frekar. Ég vil bara benda flm. á að mínar hugrenningar í þessu máli. Það er ekki ofsagt að þetta er er kannski stærsta mál þessa þings. En náttúrlega er sú spegilmynd af þjóðlífinu sem hér hefur komið fram fyrst og fremst sú að við erum eiginlega ekki búin að ná fótfestu eftir það að bændasamfélagið hrundi. Afarnir og ömmurnar og langafarnir eru hætt að kenna börnunum. Það er allt einangrað. Ég held að það sé ekki fleira sem ég hef að segja um þetta en mér þætti vænt um að ég gæti eitthvað fylgst með þessum málum í nefnd.

Ólafur Þ. Þórðarson : Herra forseti. Hér hefur farið fram athyglisverð umræða um málefni barna og þá skipan sem við höfum á ýmsum málum. Vissulega er það satt og rétt, sem hér hefur komið fram, að víða eru lög brotin og eftirlit ekki sem skyldi. Hitt er svo annað mál að ég veit ekki hvort allir þeir þættir yrðu leystir þó að þetta frv. yrði að lögum. Hins vegar staldra ég mjög við það að íslenskt þjóðfélag er nauðbeygt að forgangsraða verkefnum. Við höfum ekki efni á öllu. En við höfum heldur ekki efni á því að láta suma hluti vera eins og þeir eru. Ég tel t.d. að það sé gersamlega óverjandi að hafa ekki skólamáltíðir fyrir börn á barnaskólaaldri. Ég tel það gjörsamlega óverjandi og ég hygg að það sé rétt sem hér kom fram hjá hv. 12. þm. Reykv. að það er eitt af þeim málum sem íslenskt samfélag getur ekki verið þekkt fyrir að láta vera í því fari sem það er. Persónulega hef ég aldrei skilið að það sé hægt að setja það þannig upp að þjóðfélagslega séð kosti það peninga að börnin fái mat í skólanum nema þá sé litið svo á að það sé samkomulag um það að börnin fái ekki mat. Það er vitað að þarna er aðeins um tilfærslur að ræða. Hins vegar liggur tilfærslan í því að sé komið á skólamáltíðum má ætla að matarvenjur unglinga verði betri en þær eru og þar kemur margt á eftir, m.a. ástand tannanna sem er kannski það heilbrigðisvandamál sem íslensk börn eiga í mestum vandræðum með. Það er nú svo að áhrif Morgunblaðsins eru mikil og ég minnist þess að ég las það í því blaði að það var enskur dómari sem dæmdi strák sem hafði vanist á óknytti til að borða hollan og eðlilegan mat. Og Bretarnir urðu hissa þegar þeir sáu niðurstöðuna því strákur lagði niður óknyttina. Það hvarflar nú kannski að manni að hann hafi ekki fengið þennan mat og orðið að afla sér fæðu með öðrum hætti af og til. Ég hef vissulega horft á hinn mikla umferðarvanda sem hefur verið en viðurkenni að ég hef e.t.v. dálítið aðrar skoðanir á því en þær sem hafa verið mest í áherslunni. Ég held að við náum ekki umferðarhættunni niður nema með stórátaki í vegagerð á Íslandi, bæði innan borgarmarka og utan. Ég held að það blasi við að áhersluatriðin sem við höfum verið að leggja mest upp úr, m.a. hraði, eru atriði sem vissulega verður að leggja upp úr miðað við aðstæður vegakerfisins í dag. En það land Evrópu sem er með minnsta umferðarskaðann er Þýskaland með sínar hraðbrautir og sinn mikla hraða, en jafnframt með sína góðu vegi, jafnt innan bæjar sem utan, sem tryggir það að skilin á milli gangandi umferðar og akandi eru hreinni en annars staðar. Ég ætla einnig af því að þessi umræða hefur gripið til margra þátta að víkja að fjölmiðlunum. Að mínu viti er það eitt alstærsta málið til að styrkja menningararfleifð Íslendinga og stöðu barna þegar þau hefja grunnskólanám að farið verði í að talsetja allt það efni sem ætlað er ungum börnum í sjónvarpi. Ég held að það sé grundvallaratriði að þetta sé gert. Og satt best að segja finnst mér Ríkisútvarpið hafa brugðist í þessum efnum og það verður að segja þeim á Stöð 2 til hróss að þeir hafa lagt fjármuni í það að talsetja efni fyrir börn. Og það er ekkert vafaatriði að sjónvarpið, myndböndin og kvikmyndirnar, þ.e. þessi tækni nútímans, eru það sem mótar verulega allt í okkar samfélagi. Þess vegna spyr maður sjálfan sig: Hlýtur það ekki að vera rökrétt að almenningsbókasöfn þessa lands taki það upp sem eitt af sínum stóru verkefnum að safna góðum myndböndum, þá á ég við góðum í þeirri merkingu að myndirnar hafi gildi, hafi listrænt gildi, þó að vafalaust takist gott og illt oft og tíðum á í þeim myndum, og hafi þessar myndir til leigu á hóflegu verði? Ég held að það þýði ekki að snúast gegn straumnum. Ég held að ekki þýði eins og sumir hafa haft trú á og var algengara áður að menn vildu fyrst og fremst skamma þessa tækni. Ég held að við eigum að taka hana í þjónustu okkar. Þetta gerist ekki með öðru móti. Ef við gerum þetta mun það sjálfkrafa gerast að mínu viti að þeir aðilar sem hafa blómstrað á hæpnum forsendum í leigu á kvikmyndum standast ekki samkeppnina nema þá með gjörbreyttum vinnubrögðum. Ég vil líka bæta því við að auðvitað eru skiptar skoðanir á því hvernig við eigum að nálgast það að vernda börn og unglinga í þeim fíkniefnavanda sem er og ég játa það að ég á enga algilda lausn hvernig við sleppum út úr því öngþveitisástandi sem við erum komnir í. Það hvarflar stundum að mér hvort íslenskt samfélag geri ekki allt of lítið að því að hlusta á krakkana sjálfa, jafnaldra þeirra, hvað þeir leggi til að gert sé. Og oft er það svo að þeirra hugmyndir eru skilvirkari en margra annarra. Það er t.d. mikil spurning hvort ungmenni sem er staðið að því að hafa smyglað eiturlyfjum til landsins gæti ekki með réttu setið uppi með þann dóm að það hefði ekki ferðafrelsi til útlanda vissan tíma eða, ef slíkt ferðabann væri ekki talið samrýmast alþjóðlegum lögum, að það sæti þá uppi með það að þurfa að yfirgefa landið ef það færi utan, líka vissan tíma. Þegar ég segi þetta varpa ég hér fram atriði sem unglingar hafa sagt við mig en ég hef ekki kannað hvort gæti átt rétt á sér. En það er ömurlegt til þess að vita hvað eiturefnin flæða yfir og hve miklum skaða þau valda. Ég játa það að ég hef verið að því leyti til skeptískur á þetta frv. að ég hef efað það mjög að það hefði hagnýtt gildi nema e.t.v. hér á höfuðborgarsvæðinu. Þó vil ég segja það að Reykjavíkurborg hefur eytt þó nokkrum fjármunum í fyrirbyggjandi starf og ég vil ekki gera lítið úr því sem þeir hafa verið að reyna að gera á því sviði því að ég hef þekkt menn sem hafa unnið fyrir borgina og veit að þeir hafa virkilega lagt sig fram í því að reyna að hafa áhrif á unglinga. En að sumu leyti hafa skólarnir brugðist. Þeir hafa kannski brugðist vegna þess að stundum gerist það hreinlega, eins og allir vita sem fengist hafa við kennslu, að þeim sem kennsluna stunda er léttir að losna við ákveðna nemendur, að þeir gráta það ekki þó að þeir hætti að koma í tíma. Það er vandamál sem tengist þessum hlutum. Við höfum búið við það kerfi á Íslandi að barnaverndarnefndum er ætlað mikið starf og mikil völd. Það er lýðræðislegt fyrirkomulag. Spurningin er: Höfum við tryggt þeim næga starfskrafta til að geta sinnt þeim verkefnum sem þeim er ætlað að sinna? Ég hygg að það sé rétt að svo sé ekki. En auðvitað er hægt að finna þess dæmi að barnaverndarnefndir hafi ekki skilað sínu starfi en mjög oft hafa þær líka gert það. Og kannski skiptist landið dálítið í svæði í þessum efnum eftir því hversu fjölmennt það svæði er sem viðkomandi barnaverndarnefnd er ætlað að glíma við og þar af leiðandi hversu auðvelt er að glíma við þann vanda sem um er að ræða. Ég vil aftur á móti taka undir það sem hér hefur komið fram að auðvitað er mál af þessum toga, eins og það sem hér er til umræðu, eitt af stóru málunum í okkar samfélagi og ég fellst ekki á þá skoðun að ástæðan fyrir því að fáir eru í þingsalnum sé að verið sé að ræða um málefni barna. Ég held bara að því miður gerist það harla oft, þegar búinn er aðalhasarinn í afgreiðslu mála í deildum, fækki hér heldur skjótt í þingsalnum og það er vissulega vandamál þingsins að skapa þá virkni að menn fylgist meira með málum en gert er.

Árni Gunnarsson : Virðulegi forseti. Það er ekki ofsögum sagt af því að málefni barna koma mjög sjaldan til umræðu á hinu háa Alþingi og það er fátt um þingmenn í sölum þingsins þegar að því kemur. Ég minnist þess þegar ég árið 1978 flutti till. til þál. um málefni barna, að þá var líkt farið og nú. Þá voru fáir þingmenn í þingsal og það voru ekki margir sem tóku til máls. Sú þáltill. náði þó til miklu fleiri atriða en umboðsmanns barna. Hún var upptalning á einum 14 eða 15 atriðum um málefni sem gætu horft til betri vegar fyrir börn í þessu landi. Ég minnist þess að í þessari tillögu var gert ráð fyrir að ríkisstjórnin beitti sér fyrir banni á innflutningi leikfanga sem minntu á vopn og stríðstól. Þetta þótti sumum þingmönnum ákaflega fyndið. Í tillögunni var líka ráð fyrir því gert að ríkisstjórnin beindi kröftum sínum að því að lækka eða fella niður aðflutningsgjöld af barnamat og ýmsu því sem þarf til þegar umönnun ungbarna er annars vegar. Kannski segir þetta áhugaleysi okkur nokkra sögu um það gildismat sem ríkir í íslensku þjóðfélagi, gildismat sem hefur verið að taka þvílíkum breytingum á síðustu árum á umbrotatímum sem þessi þjóð hefur lifað að með ólíkindum er. Þetta gildismat hefur breyst í þá veru að við höfum litið á lífsgæðastuðulinn sem hið endanlega markmið í allri okkar tilveru. Hið dæmafáa strit og þrældómur sem fólk í nútímasamfélagi hefur orðið að leggja á sig til að halda uppi þessum lífsgæðastuðli hefur komið niður á börnunum. Það hefur í raun dæmt fjöldamörg börn til útlegðar frá heimilum sínum. Þessi hópur á sér ekki marga málsvara. Þessi hópur kýs sér ekki fulltrúa á þing. Þessi hópur fær að vera nokkuð í friði í þjóðfélaginu. Við höfum hins vegar á stundum, til þess að friða samvisku okkar, horft til þess sem ég stundum kalla stofnanapólitík og við viljum láta leysa þau vandamál sem við höfum skapað með þessari óstjórnlegu hagvaxtarkröfu sem í raun er að keyra hér allt í strand með tilliti til fjölskyldu, fjölskyldulífs og allra mannlegra samskipta. Stórfjölskyldan er horfin, stofnanir hafa tekið við ungum og öldnum og þeim sem ekki geta staðið í hinu daglega striti. Við verðum að spyrja okkur: Er þetta rétt stefna? Þessi spurning vaknar í mínum huga iðulega þegar verið er að fjalla um vandamál barna og unglinga í þessu þjóðfélagi. Ég hef oft velt því fyrir mér hvort við erum í raun ekki að stika stórhættulega braut, ekki bara vegna barnanna okkar heldur umhverfis okkar alls og þeirrar kröfu að auka látlaust hagvöxtinn á kostnað náttúrunnar sem við erum farnir að blóðmjólka og á kostnað alls þess sem í raun skiptir máli og viðheldur lífi. Ég vildi varpa þessu fram því að eitthvað í þessum dúr talaði ég árið 1979 þegar ég flutti þáltill. um umbætur í málefnum barna. Hún var ekki mikið rædd og hún varð ekki afgreidd frá hinu háa Alþingi af því, að ég hygg, að það var allt of lítill áhugi fyrir málefnum barna þá og ég spyr sjálfan mig: Hefur áhuginn aukist og hefur hann aukist svo að þetta frv., sem ég tel spor í rétta átt, nái fram að ganga?

Þórhildur Þorleifsdóttir : Virðulegur forseti. Það hefði verið freistandi að taka upp þessa umræðu um stofnanalausnir á málefnum barna og fjölskyldna en það er því miður ekki tími til þess og óskandi að við getum tekið upp þráðinn aftur um það efni seinna. Mig langar aðeins til að gera hér athugasemd við mál hv. 2. þm. Vestf. þar sem hann ræddi um áhrifamestu vörnina gegn slysum sem væru greiðari samgöngur, betri vegir. Nú fyrir skömmu komu menn frá Vegagerð ríkisins til þess að kynna sína áætlun og ég spurði þá m.a. að því hvort bættar samgöngur og það að teknar væru hættulegar beygjur, hættulegar brýr o.s.frv. af vegum hefðu dregið úr slysum. Svarið var að slysatíðnin per einhvern ákveðinn tiltekinn fjölda bíla hefur haldist óbreytt í 20 ár og ekki er neinn merkjanlegur munur á slysum vegna bættra samgangna svo að þá leiðréttist nú sá misskilningur.

Nei, hann leiðréttist ekki ...

Við erum ekki hér í samræðum, þær eru ekki leyfilegar. Hitt mun mála sannast að slysatíðni á börnum í þéttbýli á Íslandi sem er meiri en nokkurs staðar annars staðar er rakin fyrst og fremst til þess að börn eru ein á ferð út um allt allan daginn. Og við vitum að ástæðan er sú að það er ónóg dagvistun, við vitum að ástæðan er sundurslitinn og stuttur skóladagur. Ég þarf ekki að rekja þetta einu sinni. Við þekkjum þetta öll, að þar í liggur þessi háa slysatíðni á börnum og ég vil bara tilnefna nokkrar tölur hérna máli mínu til stuðnings: Um 50% barna, þetta eru ekki alveg nýjustu tölur, á aldrinum 7 -- 12 ára ganga sjálfala allan daginn og þegar kemur að einstæðum foreldrum er það 1 / 4 hluti barna á aldrinum 0 -- 6 ára sem gengur sjálfala eða enginn gætir nema í besta falli eldri systkini og um 64% barna einstæðra foreldra á aldrinum 7 -- 12 ára eru gæslulaus alla daga. Þetta talar sínu máli.

Ólafur Þ. Þórðarson : Herra forseti. Ég ætla ekki að gera lítið úr þeim athugasemdum sem hv. 12. þm. Reykv. kom hér með en verulegrar einsýni gætti samt í þeim málflutningi. Það liggur fyrir að víða í okkar gatnakerfi er leyfður akstur í báðar áttir þó að umferðarþungi á viðkomandi götu sé kominn hátt yfir alla staðla sem miðað er við erlendis í þeim tilfellum. Og það liggur fyrir að mörg börn slasast sem eru í bifreiðum sem lenda í árekstri. Ég held að það sé dálítið barnaleg skýring að segja: Þrátt fyrir að beygjunum hefur verið fækkað er slysatíðnin sú sama. Hver einasti maður sem horfir á umferðina hér í Reykjavík og hefur þokkalegt minni þarf ekki að vera hér lengi til að átta sig á því hvað hún hefur vaxið svakalega á örfáum árum. Hún hefur vaxið það mikið að það er með ólíkindum. Auðvitað hafa lagfæringarnar skilað sínum árangri en umferðarþunginn hefur vaxið það mikið að það vegur upp á móti. En hitt stendur óhaggað sem ég sagði áðan að sú þjóð Evrópu sem mestum fjármunum hefur varið til þess að gera sitt vegakerfi betra er líka með minnstu slysatíðnina. En ég ætla ekki að standa hér og lýsa því yfir að það sé allt í lagi að krakkarnir gangi sjálfala á götunni. Auðvitað skapar það gífurlega slysatíðni og auðvitað eru þau rök sem komu fram hjá hv. 12. þm. Reykv. í þeim efnum fullkomlega rétt. Það er allt annað mál. Hins vegar tel ég að það blasi við það viðhorf sem gjarnan heyrist hjá fólki, það vill setja fjármuni í ýmis mál, m.a. heilsugæslu, tryggingastarfsemi og slíka hluti, en það hikar þegar rætt er um hvað fyrirbyggjandi aðgerðir í umferðarmálum, með því að betrumbæta vegakerfið, skili miklu. Ætli Arnarneshæðin verði ekki eitt af dæmunum um það þegar frá líður að sú breyting sem þar var gerð eigi eftir að draga verulega úr slysum? Ég tek þetta dæmi vegna þess að það er svo nærtækt að jafnvel þeir sem hafa ekki skyggni yfir landið allt ættu í það minnsta að hafa skyggni yfir það svæði.

Flm. (Guðrún Helgadóttir) : Hæstv. forseti. Ég skal virða það að hér er kominn tími til þingflokksfunda. Ég vil aðeins þakka þeim hv. þm. sem tekið hafa til máls í þessari umræðu fyrir vinsamlegar undirtektir og ég vona svo sannarlega að orð hv. 6. þm. Norðurl. e. eigi stoð í veruleikanum, að hér sé á ferðinni eitt stærsta mál þingsins. Ég skal ekki halda hér langa ræðu. Ég vil aðeins taka undir þá ábendingu hv. 6. þm. Norðurl. e. að vel má vera að í 3. gr. frv. þurfi að koma skýrt fram hve oft og hvenær ráðgjafarnefndin komi saman. Ég hygg að ég hafi nú hugsað það við samningu frv. að það ákvæðu nefndin og umboðsmaður sín í milli en það er auðvitað öruggara að hafa það ljóst í sjálfum lögunum, ef svo skyldi fara að frv. yrði að lögum. Ég get tekið undir allt það sem hér hefur fram komið. Ég vil aðeins upplýsa, vegna þess að ég eyddi ekki löngum tíma í e.t.v. einn alvarlegasta þáttinn sem varðar aðstöðu barna, slysatíðnina, sem er miklu meiri en víðast hvar annars staðar, og vegna þess að aðrir komu inn á það mál að ég er með í höndunum skýrslu um umferðarslys á Íslandi árið 1989. Á bls. 29 í því riti er aldursdreifing látinna í umferðarslysum á árunum 1972 -- 1989. Það er skelfilegt til þess að vita að á þessum árum létust á aldrinum 0 -- 6 ára 35 börn og á aldrinum 7 -- 14 ára 38, þ.e. 73 börn létust í umferðarslysum á þessum tíma. Og þá getum við rétt hugsað okkur hversu mörg hafa slasast og bera kannski örkuml ævilangt. Þessi þáttur er því auðvitað alveg sérkafli. Einmitt þarna ætti umboðsmaður barna að koma inn. Ég hef dálítið fylgst með starfi umboðsmanns barna í Noregi. Það er ekki langt síðan yfirvöld í Óslóborg höfðu skipulagt íbúðahverfi í landi utanvert í borginni þar sem börn höfðu gjarnan stundað skíðaíþróttir. Umboðsmaður barna skarst í þann leik og hafði það í gegn með dyggri aðstoð barnanna í hverfinu að þessum skipulagsáformum var breytt og svæðið ekki lagt undir húsbyggingar. Eins og fram kom í máli mínu áðan er ábyrgðarhluti til þess að vita að hægt sé að benda á stjórnvaldsaðgerð eins og 1983, þegar launavísitalan var tekin úr sambandi, að það skuli vera hægt að benda á það eftir orðum sálfræðings hér í borginni að hún hafi séð raunverulega, eins og hún orðar það, hvernig fjölskylda eftir fjölskyldu hrundi. Þessi stjórnvaldsaðgerð er aðeins ein af mörgum sem virkilega hafa áhrif á líf og starf fjölskyldnanna í landinu. Vegna orða hv. 2. þm. Vestf. held ég að það sé engu síður þörf fyrir þetta embætti fyrir fólk úti á landi. Og ég get nú, svo að ég taki ekki tíma, sýnt honum frekar í viðtalinu við Anton Bjarnason, lektor við Kennaraháskólann, sem ég vitnaði í áðan að þar tekur hann skýrt fram að samkvæmt rannsóknum hans á líkamlegu ástandi barna mun það engu betra úti á landi og hann vitnar þar í rannsókn sem hann gerði á Norðausturlandi. Ég skal ekki fjölyrða frekar um þetta. Það er auðvitað allt rétt sem hér hefur fram komið. Þó vil ég aðeins vitna í orð hv. 3. þm. Norðurl. e. Ég kynnti mér mjög vel þá þáltill. sem hann gerði hér að umræðuefni, sem hann sjálfur flutti ásamt fleirum, um ýmislegt sem til úrbóta gæti orðið fyrir börn. Ég get glatt hann með því að ýmislegt sem þar var upp talið hefur svo sannarlega komist í framkvæmd. Við getum alltaf huggað okkur við það, hv. þm., að allar umræður um mál verða til þess fyrr eða síðar að eitthvað er í þeim gert, eða það skulum við a.m.k. vona. Það er áreiðanlega hægt að telja upp um það bil helming þeirra atriða sem hv. 3. þm. Norðurl. e. gerði að umræðuefni í sinni tillögu sem þegar hefur komist í framkvæmd. Ég skal ekki hafa þetta lengra, hæstv. forseti. Ég vil hins vegar fara fram á það við hæstv. forseta að hann beiti sér fyrir því, og ég vil gjarnan óska eftir því að það verði gert að reglu, að umræður um þau mál sem flutt eru og send til nefnda fylgi með frv. til nefndarinnar. Fæstir þingmanna hafa heyrt þessa umræðu í dag og ég tel það í raun og veru sjálfsagða skyldu hv. nefndarmanna að lesa þessa umræðu. Ég held að það væri ágæt regla og satt að segja undrast að við skulum aldrei hafa beitt okkur fyrir því að umræður um mál fylgi með gögnum til nefndanna þannig að þeir hv. þm. sem þar sitja geti lesið og eigi greiðan aðgang að umræðunni. Ég vil endurtaka þakkir mínar til hv. þm. sem hér hafa talað og vona að nú nái þetta mál fram að ganga á þessu þingi.