Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Árni Gunnarsson) : Forseta hafa borist eftirfarandi bréf: ,,Þar sem ég get ekki sótt þingfundi næstu tvær vikur vegna utanfarar með utanrmn. og funda Norðurlandaráðs leyfi ég mér með skírskotun til 130. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess að vegna anna 1. varamanns taki 2. varamaður Alþb. í Austurlandskjördæmi, Björn Grétar Sveinsson, sæti á Alþingi í fjarveru minni. Hjörleifur Guttormsson, 2. þm. Austurl.`` Hitt bréfið er á þessa leið: ,,Vegna sérstakra anna get ég undirrituð ekki tekið sæti Hjörleifs Guttormssonar á Alþingi. Unnur Sólrún Bragadóttir.`` Björn Grétar Sveinsson hefur áður tekið sæti á þessu þingi og þarf því ekki að undirrita eiðstaf og er hann boðinn velkominn til starfa.

Geir H. Haarde : Herra forseti. Ég stend ekki hér upp til að flytja langt mál til viðbótar því sem fram kom í ræðu hv. frsm. 2. minni hl. heilbr.- og trn., en ég vil nota þetta tækifæri til að vekja enn einu sinni athygli á þeirri háðung sem frammistaða þessarar ríkisstjórnar er í málefnum þess sjóðs sem hér er verið að fjalla um, Framkvæmdasjóðs aldraðra. Hér er verið að samþykkja frv. um að skerða raunverulegt ráðstöfunarfé sjóðsins með því að bæta á hann nýjum verkefnum án þess að auka tekjurnar. En saga þessarar ríkisstjórnar í tengslum við þennan sjóð er orðin slík að ég held að hún ætti nú að skammast sín fyrir að taka þennan sjóð á dagskrá þingsins eins og búið er að féfletta hann og eins og búið er að fara með lagaákvæði sem að honum lúta. Ég bendi enn á það, eins og ég hef ítrekað gert hér í þingræðum, að skatturinn í þennan sjóð er innheimtur tvisvar sinnum. Annars vegar sem sérstakt gjald og hins vegar sem hluti af hinni almennu staðgreiðslu sem allir greiða. Því hefur ekkert verið breytt þrátt fyrir ítrekaðar yfirlýsingar manna eins og hæstv. utanrrh., sem var að sjálfsögðu ekkert að marka, óþarft að taka það fram, og ýmissa annarra ráðherra um að hið sérstaka gjald í Framkvæmdasjóðinn ætti ekki rétt á sér, bæði vegna þess að það ætti ekki heima í staðgreiðslukerfi og í öðru lagi vegna þess að búið væri að tryggja sjóðnum tekjur með því að hækka staðgreiðsluhlutfallið sem nam þessu gjaldi. Þessi umræða hefur farið fram nokkrum sinnum í þingsölum og það sem eftir hana stendur er það að allir hv. stjórnarþingmenn segjast í orði kveðnu vera á móti þessu sérstaka gjaldi nema einn, sem hefur haft manndóm í sér til að segja að hann vilji frekar hafa þetta á þennan veg. Hann telji að það eigi frekar að vera sérstakt gjald í sjóðinn en lækka staðgreiðsluna á móti og það er hv. þm. Geir Gunnarsson, sem tók það fram hér sérstaklega á síðasta þingi þegar til afgreiðslu kom frv. frá þeim sem hér stendur um að tryggja tekjur sjóðsins með öðrum hætti heldur en þessu sérstaka gjaldi og ganga sérstaklega frá því í lögum um hann hvernig útreiknuð hlutdeild í staðgreiðslufé skyldi vera. Nei, það hefur ekkert verið hlustað á það. Alþfl. er uppvís að því að ekki hefur reynst að marka eitt né neitt sem formaður flokksins hefur ítrekað látið frá sér fara um þetta mál. Það kemur náttúrlega fæstum hér á óvart en er engu að síður staðreynd. Nú er lagt til að framkvæmdafé sjóðsins verði skert með því að hann taki að sér viðhaldsverkefni o.fl. Á sama tíma liggur fyrir í fjh.- og viðskn. lánsfjárlagafrv. þar sem, eins og það kom frá efri deild, er gert ráð fyrir því að skerðing á fjármagni sjóðsins verði eitthvað á annað hundrað milljónir króna miðað við þær tekjur sem gert er ráð fyrir að hið sérstaka gjald skili, 130 millj. kr., og því hefur ekkert verið breytt enn þá hvað svo sem verður. Það er ósamræmi í fjárlagafrv. og lánsfjárlagafrv. að því er þetta varðar. Í fjárlögunum er gert ráð fyrir því að 370 millj. kr. renni í sjóðinn en í lánsfjárlögunum segir 240. Það má vera að það sé ætlunin að breyta því. Það væri vissulega ánægjulegt. En jafnframt eru teknar 370 millj. kr. í gegnum staðgreiðsluna sem upphaflega voru ætlaðar þessum sjóði en renna nú til almennra þarfa ríkissjóðs. Ég tel ástæðulaust að fjölyrða frekar um þetta, virðulegi forseti. Ég vildi bara minna á þessar staðreyndir og hvernig búið er að fara með þennan sjóð og tel þess vegna ekki á það bætandi að auka verkefni sjóðsins eins og á stendur um hans fjárhagsmálefni og mun þess vegna, eins og fram kom í framsögu hv. 2. þm. Reykv., greiða atkvæði gegn þessu frv. Hitt er að sjálfsögðu vitað að nýjar byggingar, sem reistar eru, kosta sitt í rekstri og viðhaldi. Það hygg ég að öllum hafi verið ljóst, sem upphaflega stóðu að þessum framkvæmdasjóði, að það kynni að verða kostnaðarsamt að reka þessar stofnanir og halda þeim við. En viðhald þessara húsa, eins og annarra opinberra eigna, er sérstakt verkefni, sérstakt mál, sem þingið ætti nú kannski að taka fyrir sérstaklega við betra tækifæri, hvernig haldið er við ýmsum opinberum eignum hér í landinu. En þessi sjóður má ekki við því að bæta við sig slíkum verkefnum eins og ástatt er.

Alexander Stefánsson : Herra forseti. Aðeins nokkur orð í sambandi við þær umræður sem hér hafa farið fram. Mér þykir rétt að rifja það upp að við 1. umr. fjárlaga á sl. hausti lýsti ég því yfir að það kæmi ekki til mála að samþykkja fjárlögin miðað við það að fara enn á ný að skerða Framkvæmdasjóð aldraðra og ég mundi beita mér fyrir því í fjvn. að við þessu yrði snúist. Niðurstaðan varð sú að við lokaafgreiðslu fjárlaga fékk sjóðurinn til baka þær 130 millj. sem gert var ráð fyrir að skerða hann um í framsetningu fjárlaga og í lánsfjárlagafrv. Þannig fær sjóðurinn til ráðstöfunar á þessu ári 370 millj. í staðinn fyrir 240. Þetta var að mínu mati mikil viðurkenning hjá Alþingi að falla loksins frá þeirri áráttu, sem hefur fylgt í sambandi við lög um þennan sjóð, að láta ríkissjóð hirða hluta hans til annarra nota. Þar af leiðandi var þetta vissulega spor í rétta átt. Ekki þarf að ítreka að þessi skerðing verður felld út úr lánsfjárlögum miðað við afgreiðslu fjárlaga við 3. umr. á sl. ári. Það er því ljóst að svo verður í sambandi við þetta mál, annað kemur ekki til greina. Það sem hefur komið fram hér í umræðunum að undanförnu er gagnrýni á það að ríkisstjórnin leggur til að í stað þessarar skerðingar þá taki sjóðurinn að sér visst hlutverk í sambandi við rekstur þessara mikilvægu stofnana. Um það má að sjálfsögðu deila. Ég ætla ekki að gera það hér en ég vil bara minna á að það er nauðsynlegt, miðað við breytt viðhorf í þjónustu við aldraða og breytt viðhorf til þess sem þó hefur miðað í sambandi við byggingar til þjónustu við aldraða, að taka sjóðinn til rækilegrar endurskoðunar. Ég mundi telja það þarft verk á næstu missirum að svo verði gert, skilgreina stöðu hans nánar og jafnframt að leggja fram meiri upplýsingar um stöðu þessara mála heldur en liggja fyrir í dag. Ég tek undir það sem hefur komið fram í umræðunum að á þessu er mjög mikil þörf af þeirri einföldu ástæðu að, eins og ég sagði áður, það er orðið nýtt viðhorf til þessara mála og miklu meiri kröfur um ákveðna þætti og liggur fyrir alveg á borðinu að það á eftir að leysa gífurlegt vandamál í sambandi við aldraða, þ.e. hjúkrunarheimili fyrir aldraða, sem að vissu marki hafa orðið út undan en eru núna eitt brýnasta úrlausnarefnið til þess að geta sinnt þessum málum í heild á eðlilegan máta, þannig að ekki þurfi að grípa til þess að dvalarheimili aldraðra, sem nú eru fyrir fólk sem hefur hreyfigetu, verði í vaxandi mæli tekin fyrir hjúkrunarheimili fyrir aldraða. Ég álít að það þurfi að aðskilja. Ég tel nauðsynlegt að við áttum okkur á þessu og að Alþingi og stjórnvöld í framhaldi af því skoði þetta mál um hlutverk sjóðsins og stærð hans í náinni framtíð. Það er enginn vafi á því að þess er þörf þó ég leggi áherslu á að sú viðurkenning sem fékkst við afgreiðslu fjárlaga, að hætta skerðingu á þessu lögboðna framlagi, er vissulega spor í rétta átt og ég vona að Alþingi beri gæfu til í framtíðinni að sjá um að til slíkra aðferða í fjármálum ríkisins þurfi ekki að grípa.

Geir H. Haarde : Herra forseti. Ég hefði að vísu kosið að taka til máls á eftir framsögumanni en það er ekki aðalatriðið. Hv. allshn. hefur verið svo vinsamleg að taka fullt tillit til þeirrar brtt. sem ég hef flutt og sé ég því ekki ástæðu til þess að halda þeirri tillögu til streitu og er hún hér með dregin til baka. En það er rétt að láta þess getið að sú tillaga varðar lágmarksfjölda meðmælenda við hvern framboðslista í kjördæmi við kosningar til Alþingis. Það er lagt til að í staðinn fyrir að sú lágmarkstala sé tíföld tala þingmanna í hverju kjördæmi skuli koma tuttugföld tala. Hv. allshn. hefur fallist á þetta en jafnframt hækkað hámark meðmælendafjölda í þrítugfalda tölu þingmanna. Ég taldi að vísu óþarft að vera með eitthvert sérstakt hámark. Menn gætu lagt fram eins marga meðmælendur og þeim sýndist, en það er auðvitað ekkert aðalatriði. Ég hef fallist á þessa tillögu og vil þakka nefndinni fyrir vinsamlega umfjöllun um mína brtt. sem hér með er tekin aftur.

Friðjón Þórðarson : Herra forseti. Samkvæmt tilmælum virðulegs forseta vil ég mæla fyrir nál. allshn. Nd. Nefndin hefur fjallað um frv. og leggur til að það verði samþykkt með tveimur breytingum sem flutt er tillaga um á sérstöku þskj. Fyrri breytingin varðar þann fjölda kjósenda sem þarf til að lýsa stuðningi við framboð til þess að það sé löglegt, eins og að var vikið í máli hv. síðasta ræðumanns. Lagt er til að hámarks- og lágmarkstölur séu nokkuð hækkaðar. Seinni breytingin varðar lok kjörfundar. Lagt er til að kjörfundi ljúki í síðasta lagi kl. 22, eða 10 að kvöldi, en frv. miðaði við kl. 21. Um þetta urðu allir fulltrúar í hv. allshn. sammála en hv. þm. Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir var fjarverandi afgreiðslu málsins.

Frsm. meiri hl. menntmn. (Ragnar Arnalds) : Herra forseti. Það frv. til laga um listamannalaun sem hér er til umræðu felur í sér margar mikilvægar breytingar frá núverandi kerfi listamannalauna. Á árinu 1989 voru veitt listamannalaun og starfslaun úr Launasjóði rithöfunda af sérstakri fjárveitingu sem kennd var við starfslaun, samtals 764 mánaðarlaun, eða 64 árslaun, alls um 45 millj. kr. Auk þess hafa verið veitt heiðurslaun til listamanna sem nema á árinu 1991 14,4 millj. til 18 listamanna. Samkvæmt því frv. sem hér liggur fyrir er gert ráð fyrir að auk heiðurslauna verði starfslaun til listamanna samanlagt 840 mánaðarlaun og bætast 60 mánaðarlaun við á ári næstu fimm árin. Hv. menntmn. Nd. hefur fjallað ítarlega um þetta frv. og fengið um það fjöldamargar umsagnir, auk þess sem nefndin ræddi við forseta og varaforseta Bandalags íslenskra listamanna, Brynju Benediktsdóttur og Hjálmar H. Ragnarsson. Ein helsta breytingin, sem nefndin leggur til að gerð verði á frv., er að starfslaunin aukist frá því sem frv. gerir ráð fyrir, úr 840 mánaðarlaunum, sem ég nefndi hér áðan, í 900 mánaðarlaun, eða samtals 75 árslaun. Önnur helstu ákvæði frv. eru þau að sett er upp sérstök stjórn listamannalauna sem hefur yfirumsjón með kerfi listamannalauna. Þrír sérgreindir sjóðir verða starfandi, þ.e. Launasjóður rithöfunda, Tónskáldasjóður og Starfslaunasjóður myndlistarmanna en auk þess almennur sjóður sem ber heitið Listasjóður. Starfslaun verða nú miðuð við lektorslaun við Háskóla Íslands í staðinn fyrir að miðað hefur verið við laun framhaldsskólakennara og listamenn sem njóta starfslauna munu eiga kost á aðild að Söfnunarsjóði lífeyrisréttinda og stendur þá launagreiðandi skil á iðgjaldshluta þeirra ásamt mótframlagi sínu. Í frv. var gert ráð fyrir því að sett yrði ákvæði um heiðurslaun listamanna á þann veg að nýir heiðurslaunahafar skuli hafa náð 65 ára aldri. Það var niðurstaða nefndarinnar að þetta frv. ætti ekki að hreyfa við heiðurslaunakerfinu á einn eða neinn hátt og því er það tillaga nefndarmanna, sem ég hygg að sé eining um, að 2. gr. falli niður. Eins og ég gat um áðan er frv. þannig upp byggt að gert er ráð fyrir þremur sérgreindum sjóðum en Listasjóður er almennur sjóður í þágu allra listgreina. Í ákvæðum um Listasjóð var gert ráð fyrir því að hann veitti verkefnastyrki, náms- og ferðastyrki og jafnframt sérstök framlög til listamanna, m.a. til þeirra sem hafa notið listamannalauna undanfarin ár og náð hafa 60 ára aldri. Umræður í nefndinni hafa mjög snúist um verkefni Listasjóðs. Er óhætt að segja að nefndin hafi verið sammála um að sá sjóður væri of þröngur miðað við verkefni sín og því gerir meiri hl. menntmn., sem ég mæli hér fyrir, það að tillögu sinni að Listasjóður veiti ekki náms- og ferðastyrki til allra listamannahópanna heldur verði það verkefni hvers sjóðs fyrir sig. Þannig skapast auðvitað aukið svigrúm í Listasjóði. Í öðru lagi gerir meiri hl. menntmn. tillögu um að Listasjóður sé aukinn úr 180 mánaðarlaunum í 240 mánaðarlaun. Þannig eykst heildarupphæð starfslauna, eins og ég nefndi hér áður, úr 840 mánaðarlaunum í 900 mánaðarlaun. Þegar á það er litið hverjir það eru sem einkum munu njóta styrkja úr Listasjóði er að sjálfsögðu ljóst að það eru fyrst og fremst þeir hópar sem ekki tilheyra hinum sérgreindu sjóðum sem ætlaðir eru rithöfundum, myndlistarmönnum og tónskáldum. Það þótti rétt við samningu frv. að ætla þessum hópum sérstaka fyrirgreiðslu með sérgreindum sjóðum vegna þess að þessir hópar eiga þess síst kost að vinna að list sinni í fastlaunuðu starfi. En hverjir eru það þá sem fyrst og fremst mundu sækja um starfslaun í Listasjóð? Jú, það mundu einkum og sér í lagi vera leikhúslistafólk hvers konar og einnig túlkendur lista, flytjendur tónverka og að sjálfsögðu allir aðrir listamenn sem ekki falla undir það að vera annaðhvort rithöfundar, myndlistarmenn eða tónskáld. Í ýmsum umsögnum sem bárust nefndinni, einkum frá leikhúslistafólki, voru óskir uppi um það að sérstakur sjóður yrði stofnaður í þágu þess þannig að sjóðunum yrði fjölgað. Á þetta gat meiri hl. nefndarinnar ekki fallist vegna þess að okkur virtist að það væri þörf á einum almennum sjóði og að það væri ekki til bóta að fara að skipta öllum listamönnum upp í tilgreinda hópa. Það yrði of flókið mál og Listasjóðurinn ætti að geta gegnt sínu hlutverki í þágu leikhúslistafólks alveg eins þó að sjóðurinn væri ekki sérstaklega kenndur við þann hóp. Ég get því alls ekki fallist á það að leikhúslistafólk sé með einum eða öðrum hætti sett til hliðar þó að ekki sé stofnaður sérgreindur sjóður í þágu þess. Þvert á móti er auðvitað ljóst að Listasjóðurinn mun sérstaklega gegna því hlutverki að sinna þörfum þess, en hann er að vísu almennur sjóður og hefur fleiri skyldum að gegna. Til þess að koma til móts við þau sjónarmið að meira þyrfti að gera fyrir leikhúslistafólk, þá var ákveðið af þeim sem skipa meiri hl. menntmn. að bæta við úthlutunarfé Listasjóðs, eins og ég hef þegar gert grein fyrir, og hann stækkar því verulega frá því sem frv. gerði ráð fyrir. Auk þess gerir meiri hl. nefndarinnar ráð fyrir því að helmingur af starfslaunum úr Listasjóði gangi til leikhúslistafólks því að í lok 8. brtt. við 10. gr. frv. er bætt inn setningunni: Að minnsta kosti helmingur starfslauna úr Listasjóði skal veittur leikhúslistamönnum. Að sjálfsögðu er ekki alveg gott að átta sig á því hversu há þessi upphæð er vegna þess að sjóðurinn hefur líka því verkefni að sinna að veita sérstök framlög til listamanna sem notið hafa listamannalauna undanfarin ár og náð hafa 60 ára aldri, en ég hygg að það sé ekki fjarri lagi að í kringum 90 mánaðarlaun gangi til leikhúslistafólks skv. þessu ákvæði. Í nál. meiri hl. nefndarinnar er gerð tilraun til að skilgreina hverjir falli undir þetta heiti, leikhúslistamenn. Er þar sagt að það sé átt við alla þá sem semja eða flytja leikhúsverk og vinna hvers konar önnur listræn störf við uppfærslu danssýninga, leik - og söngverka. Um þetta atriði varð hins vegar ágreiningur í nefndinni og má segja að þrjú sjónarmið hafi komið fram í þeim tillögum sem fyrir liggja. Í fyrsta lagi þetta sjónarmið meiri hl. menntmn. sem ég nú hef gert grein fyrir. Í öðru lagi sjónarmið 1. minni hl. nefndarinnar sem leggur til að stofnaður sé sérstakur sjóður í þágu leiklistarfólks með 120 mánaðarlaunum. Og svo í þriðja lagi sjónarmið Ragnhildar Helgadóttur og Sólveigar Pétursdóttur, sem skipa meiri hl. menntmn. og skrifa undir nál. meiri hl., en flytja brtt. um þetta atriði þar sem segir: ,,Listasjóður veitir starfslaun og verkefnastyrki til sviðslistamanna og annarra túlkandi listamanna.`` Skil ég það svo að í þeirri tillögu felist að flytjendur tillögunnar vilji ekki binda ákveðinn hluta Listasjóðs við leikhúslistafólk, en hins vegar sé það skýrt tekið fram að Listasjóðurinn sé fyrst og fremst ætlaður fyrir sviðslistamenn og aðra túlkandi listamenn. Eins og ég hef þegar getið var í upphaflega frv. gert ráð fyrir því að Listasjóður veitti náms - og ferðastyrki til allra listamanna en hér er gerð tillaga um að á því verði gerð breyting þannig að allir sjóðirnir veiti starfslaun, svo og náms - og ferðastyrki. Meiri hl. nefndarinnar gerir líka tillögu um það að stjórn listamannalauna sé kosin til þriggja ára í senn, en láðst hafði að geta þess í frv. til hversu langs tíma stjórnin skyldi skipuð. Um 5., 6. og 7. brtt. meiri hl. nefndarinnar þarf ekki að fara mörgum orðum. Það felst ekki nein efnisbreyting í þeim tillögum. Það er fyrst og fremst verið að gera það alveg ljóst að menntmrh. beri að skipa úthlutunarnefndir skv. tillögum viðkomandi samtaka listamanna, þ.e. Rithöfundasambandsins, Sambands ísl. myndlistarmanna og Tónskáldafélags Íslands. En þetta var ekki nægilega ljóst eins og það birtist í frv. 9. brtt. er síðan leiðrétting í samræmi við þá breytingu sem felst í 6., 7. og 8. brtt. Eins og ég hef þegar tekið fram, þá mæli ég hér fyrir meiri hl. menntmn. Hann skipa Ragnar Arnalds, Sólveig Pétursdóttir, með fyrirvara, Árni Gunnarsson, Guðmundur G. Þórarinsson, Ólafur Þ. Þórðarson og Ragnhildur Helgadóttir, með fyrirvara. Það er sérstaklega tekið fram að einstakir nefndarmenn áskilja sér rétt til að flytja eða fylgja brtt. er fram kunna að koma og hef ég þegar gert grein fyrir því að tveir af þeim sem skrifa undir nál. flytja sérstakar brtt. á þskj. 695. Áður en ég lýk máli mínu vildi ég fara örfáum orðum um brtt. þeirra en ég tel að 1. brtt. sé í fullu gildi og eigi fullan rétt á sér, enda hefur meiri hl. flutt sams konar tillögu á sérstöku þskj. 2. brtt. þeirra snýst um það að listamenn skuli að öðru jöfnu ekki gegna öðru föstu starfi meðan þeir njóta starfslauna en í frv. er hreinlega sagt að menn skuli ekki gegna öðru föstu starfi og sú hefur verið reglan í sambandi við veitingu starfslauna jafnt úr Launasjóði rithöfunda sem úr Starfslaunasjóði. Sé ég persónulega ekki ástæðu til að hverfa frá því skipulagi sem verið hefur. Menn geta að sjálfsögðu haft aukatekjur af aukastörfum en þarna er gerð sú krafa að menn sinni list sinni óskiptir á meðan þeir njóta starfslaunanna. Ég er búinn að fjalla um 3. brtt. þeirra og 4. brtt. er fyrirkomulagsbreyting sem kannski felur nú ekki í sér mikla efnisbreytingu. Ég tel betra að það verði eins og það er í frv., að starfslaun séu veitt til hálfs eða eins árs, til þriggja eða fimm ára og miða skuli við að fjórðungur heildarstarfslauna verði að jafnaði veittur til listamanna sem taka laun í meira en eitt ár. Ég vil taka það sérstaklega fram að Bandalag ísl. listamanna hefur lagt mjög þunga áherslu á það að starfslaun til listamanna séu ekki bútuð niður í svo smáar einingar og veitt svo mörgum að engir njóti þess í lengri tíma og þess vegna var það upphaflega sett í frv. að miða skyldi við að fjórðungur heildarstarfslauna skyldi vera a.m.k. árslaun. Þetta tel ég að sé skynsamlegt og get því ekki mælt með brtt. hv. þm. Ragnhildar Helgadóttur og Sólveigar Pétursdóttur hvað þetta varðar. Við 13. gr. flytja þær brtt. um að í stað Rithöfundasambands Íslands, Sambands ísl. myndlistarmanna og Tónskáldafélags Íslands komi hugtökin samtök rithöfunda, samtök myndlistarmanna og samtök tónskálda. Ég vil sérstaklega taka það fram að ég treysti mér ekki til að standa að þessari tillögu eða mæla með samþykkt hennar. Ég hygg að þessi breyting mundi vekja upp mikil andmæli hjá Bandalagi ísl. listamanna. Ég get nefnt sem dæmi að það eru til tvö tónskáldafélög. Annað er Tónskáldafélag Íslands og hins vegar er til Félag tónskálda og textahöfunda og hefur frá upphafi verið gengið út frá því að það væri fyrst og fremst verið að veita starfslaun til félaga frá Tónskáldafélagi Íslands. Ég hef alltaf heyrt þá túlkun á þeirri fyrirætlun sem hér er á ferðinni að starfslaunin sem verið er að veita ættu fyrst og fremst að nýtast þeim sem vinna að sígildri tónlist og að sjálfsögðu er hér einkum og sér í lagi verið að skapa listamönnum skilyrði til þess að semja listaverk sem erfitt yrði að fá greiðslur fyrir á hinum almenna markaði framboðs og eftirspurnar og því óvíst að þau listaverk yrðu til ef starfslauna nyti ekki við. Það er sem sagt álit þeirra sem undirbjuggu frv. og þeirra sem ekki standa að þessari brtt. í nefndinni að með þessu væri verið að færa starfslaunin verulega út og á þann hátt sem Bandalag ísl. listamanna mundi ekki geta fallist á. Með þessum athugasemdum læt ég skýringum menntmn. lokið og legg til að með þessum breytingum verði frv. samþykkt.

Frsm. minni hl. menntmn. (Sigrún Helgadóttir) : Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nál. frá minni hl. menntmn. sem ég reyndar stend ein að. Kvennalistinn styður heils hugar að gert sé átak í launamálum listamanna og fagnar því fram komnu frv. um listamannalaun. Eins og fram hefur komið gerir frv. ráð fyrir þremur sérgreindum sjóðum listamanna, rithöfunda, myndlistarmanna og tónskálda. Í fjórða sjóðinn, Listasjóð, eiga allir listamenn að geta sótt og sá sjóður á einnig að veita framlög til listamanna sem notið hafa listamannalauna undanfarin ár og náð hafa 60 ára aldri. Umsagnir um frv. eru flestar mjög jákvæðar nema leikhúslistafólk vill ekki una því að þeim er ekki ætlaður sérgreindur launasjóður. Í brtt. meiri hl. er gert ráð fyrir að a.m.k. helmingur starfslauna úr Listasjóði skuli veittur leikhúslistafólki. Sýnist eðlilegra að stíga skrefið til fulls og stofna sérstakan launasjóð leikhúslistafólks. Í Félagi ísl. leikara er hátt á þriðja hundrað manns, leikarar, söngvarar, dansarar og leikmynda - og búningahönnuðir. Aðeins um fjórðungur þessa fólks er fastráðinn við leiklistarstofnanir og aðeins tveir af 68 í Félagi leikstjóra. Atvinnu - og öryggisleysi er síst minna innan þessa hóps listamanna en þeirra sem frv. ætlar sérgreinda launasjóði, en margt það fólk vinnur t.d. við kennslu í listaskólum. Flestir eru sammála um að menningin og þá ekki síst tungumálið geri Íslendinga að þjóð og frv. gerir ráð fyrir að ritlistamenn fái sem svarar 360 mánaðarlaunum en listamenn hins talaða orðs eiga skv. frv. og brtt. meiri hl. nefndarinnar að sætta sig við að skipta 240 mánaðarlaunum Listasjóðs með öllum öðrum listamönnum. Brtt. Kvennalistans gerir ráð fyrir að helmingur Listasjóðs, 120 mánaðarlaun, verði notaður til að stofna launasjóð leikhúslistafólks. Brtt. gerir því ekki ráð fyrir meiri fjárútlátum en tillaga meiri hl. heldur miðar að því að mæta þeirri ósk leikhúslistafólks að listgrein þeirra sé ekki sett skör lægra en aðrar listgreinar sem fá sína sérgreindu sjóði. Brtt. sem hér eru lagðar til eru fyrst og fremst við 3. gr., að þar komi inn Launasjóður leikhúslistafólks og bætist við þá fjóra sjóði sem tilgreindir eru í greininni þannig að þessir sérgreindu sjóðir verði fjórir og nái til allra stærstu listgreinanna. Það verður að segjast að ef það er ekki talið betra að hafa sérgreindan sjóð af hverju er þá ekki bara einn sjóður og allir sækja í hann? 2., 3. og 4. brtt. miðast allar við það að þessi fyrsta brtt. verði samþykkt. Það eru þá breytingar á frv. sem væru nauðsynlegar í kjölfar þessarar breytingar á 3. gr. Þá kæmi inn ný gr. sem yrði 10. gr. og væri samhljóða 7. -- 9. gr. frv. þar sem kveðið væri á um stærð og úthlutunarnefnd Launasjóðs leikhúslistafólks. Við 10. gr. gerir brtt. ráð fyrir að Listasjóður lækkaði sem næmi þessari upphæð sem færi í Launasjóð leikhúslistafólks. Og við 13. gr. er þá gert ráð fyrir því að menntmrh. hafi samband við Leiklistarsamband Íslands við gerð reglna alveg eins og við hina. Í viðbót við þetta nál. vil ég gjarnan bæta nokkrum orðum. Mér varð stundum hugsað til þess þegar við vorum að ræða þetta mál, og ég hugsa að við eigum mörg sameiginlega reynslu í því, að hafa alist upp við það að hlusta á útvarpsleikrit á laugardagskvöldum, þar sem fjölskyldan sat saman og hlustaði með andakt og það var hlegið og grátið eða maður æsti sig eftir efni leikritsins, en um leið smaug kynngimagnað orðfæri og fagur framburður hæfra leikara inn um hlustir. En útvarpsleikrit eru ekki lengur fastir samverutímar fjölskyldunnar. Þeir samverutímar eru nú helst fyrir framan sjónvarpið en frá því heyrist fyrst og fremst enska. Á íslensku er fátt eitt annað en síbyljandi umræðuþættir í útvarpi og fréttir og auglýsingar sem oft eru varla samfellt mál heldur stuttar klisjur og slagorð og harla misvel flutt og jafnvel sumt á afleitu máli. Ég vil gerast örlítið persónuleg og nefna það að í fyrra bjó ég í Bandaríkjunum. Dóttir mín sem þá var átta ára sótti þar skóla og í bekkinn hennar komu tveir ungir leikarar. Þetta urðu einhverjar skemmtilegustu stundir dóttur minnar og félaga hennar í bekknum. Þessir ungu leikarar höfðu fengið styrk til þriggja ára til að koma með verkefni inn í skólana í þessari borg og þeir byrjuðu á því að fara inn í átta ára bekki. Þeirra styrkur var til þess að kenna krökkunum brot af sinni list. Þeir byrjuðu í átta ára bekkjunum og áttu svo að fylgja bekknum í þrjú ár. Og í fyrra lærðu börnin ýmislegt um það hvernig saga er uppbyggð og sögð og túlkuð. Hvert barnanna lærði utan að stutta sögu sem þau æfðu aftur og aftur að flytja og að lokum voru sögurnar fluttar frammi fyrir áhugasömum foreldrum. Reyndar veit ég ekki hvað þessir ungu leikarar kenna fyrrverandi bekkjarfélögum dóttur minnar í vetur eða næsta vetur, en ég veit hins vegar að í fyrra lærði hún heilmikið og skynjaði mikilvægi þess að segja vel frá, mikilvægi talaðs máls. Ég, og þá ekki síður hún, hefðum gjarnan viljað að hún hefði fengið að halda áfram sambærilegu námi og þjálfun á eigin móðurmáli. Ég get ekki varist því að hugsa sem svo að söguþjóðin heldur ekki áfram að vera söguþjóð ef enginn kann lengur að segja sögu, ekki bara skrifa sögu heldur líka segja hana og túlka hana. Sú er list leikhúslistafólks og þeirra sem ég hér reyni að tala fyrir. Ég efa ekki að margir hinna 300 leiklistarmanna sem hér ganga um án vinnu á sínu sviði búa yfir mörgum frumlegum hugmyndum að leikverkum eða verkefnum sambærilegum þessum sem ég minntist hér á. Hins vegar eru þær fáar, matarholurnar, sem hægt er að leita í til styrktar slíku frumkvæði. Ég er reyndar ekki þingvön kona og ég verð að viðurkenna að ég skil ekki hvers vegna ekki má ganga að samhljóða óskum alls leikhúslistafólks. Allt leikhúslistafólk sem lét í ljós álit á þessu frv. gagnrýndi frv. fyrir það að vera ekki með sérgreindan sjóð leikhúslistafólks. Það hefur ekki nein viðbótarútgjöld í för með sér heldur aðeins viðurkenningu á því að þeirra list er ekki síðri en hinna. Ég tel að ef hægt væri að stofna sérstakan launasjóð fyrir leikhúslistafólk, þá væri það viðurkenning á því að þetta fólk er ekki síður listafólk heldur en rithöfundar, tónskáld og myndlistarmenn, að sköpun leikverks sé ekki síður mikilvæg en sköpun ritverks, tónverks eða myndverks.

Sólveig Pétursdóttir : Virðulegi forseti. Við Ragnhildur Helgadóttir skrifuðum undir nál. meiri hl. hv. menntmn. með fyrirvara og leggjum því fram brtt. Ég vil byrja á að gera hér stuttlega grein fyrir þessum tillögum. Auðvitað er þörf löggjafar af þessu tagi en ég hygg að hér hafi því verið gerð nokkuð greinargóð skil hvað felst í því frv. til laga um listamannalaun sem hér er til umræðu. Brtt. eru á þskj. 695. Í 1. lið segir: ,,Við 4. gr. Á eftir orðunum: ,,Stjórnin skal skipuð af menntamálaráðherra`` í 2. málsl. komi: til þriggja ára í senn.`` Þetta ákvæði er samhljóða tillögu meiri hl. menntmn. og þarf því ekki að koma til atkvæða. Í 2. tölul. segir: ,,Við 5. gr. 3. málsl. orðist svo: Þeir skulu að öðru jöfnu ekki gegna öðru föstu starfi meðan þeir njóta starfslauna og skila skýrslu um störf sín.`` Þarna er verið að útvíkka aðeins ákvæði frv. en í 5. gr. þess segir: ,,Þeir skulu ekki gegna öðru föstu starfi meðan þeir njóta starfslauna.`` Þarna er því gert ráð fyrir ákveðinni víkkun þar sem er bætt við orðunum: að öðru jöfnu. Í 3. tölul. segir: ,,Við 10. gr. Greinin orðist svo: Listasjóður veiti starfslaun og styrki er svara til 240 mánaðarlauna og bætast við 24 mánaðarlaun á ári næstu fimm ár.`` Þarna er líka um að ræða ákveðna útvíkkun á frv. þar sem er aðeins um að ræða 12 mánaðarlaun á ári næstu fimm ár. Síðan segir: ,,Listasjóður veitir einnig sérstök framlög til listamanna, m.a. til þeirra sem notið hafa listamannalauna undanfarin ár og náð hafa 60 ára aldri.`` Þá kemur viðbótin: ,,Listasjóður veitir starfslaun og verkefnastyrki til sviðslistamanna og annarra túlkandi listamanna.`` Hér er lögð áhersla á það að víkka út verksvið Listasjóðs og veita fleiri listamönnum tækifæri til þess að sækja eftir launum í þennan sjóð. 4. tölul. Þar segir: ,,Við 11. gr. Fyrri málsl. orðist svo: Starfslaun skulu veitt til hálfs eða eins árs en heimilt er að framlengja starfslaunatímann til þriggja ára.`` 11. gr. frv. hljóðar svo, með leyfi virðulegs forseta: ,,Starfslaun skulu veitt til hálfs eða eins árs, til þriggja eða fimm ára. Miða skal við að fjórðungur heildarstarfslauna verði að jafnaði veittur til listamanna sem taka laun í meira en eitt ár.`` Það var skoðun okkar nefndarmanna að þarna væri um of langt tímabil að ræða, að hægt væri að veita starfslaun til fimm ára. Einnig viljum við að það sé aðeins heimildarákvæði að framlengja starfslaunatímann til þriggja ára. Í 5. og síðasta tölul. segir við 13. gr.: ,,Í stað orðanna Rithöfundasamband Íslands, Samband ísl. myndlistarmanna og Tónskáldafélags Íslands`` komi: samtök rithöfunda, samtök myndlistarmanna og samtök tónskálda.`` Er þá ætlunin að útvíkka og hafa þau samtök sem hafa á samráð við fleiri þar sem við teljum ástæðu til þess. Virðulegi forseti. Þetta mál var afgreitt í nokkrum flýti út úr hv. menntmn. og þess vegna vil ég taka það strax fram að fluttar verða fleiri brtt. við 3. umr. Af þessum sökum eru tillögurnar kallaðar til baka til 3. umr.

Flm. (Anna Ólafsdóttir Björnsson) : Virðulegi forseti. Það mun raunar ekki gefast langur tími vegna þessa máls til að doka eftir ráðherrum og vil ég taka það fram í upphafi. Ég mæli hér fyrir 318. máli á þskj. 563 um breytingar á lögum nr. 74/1974, um meðferð opinberra mála, með síðari breytingum. Flm. auk mín eru þingkonurnar Kristín Einarsdóttir, Málmfríður Sigurðardóttir og Sigrún Helgadóttir. Sú breyting sem hér er lagt til að gerð verði á þessum lögum er í sjálfu sér mjög einföld í sniðum. Í 1. gr. frv. er lagt til að 5. mgr. 40. gr. laganna orðist svo: ,,Nú skal spyrja barn yngra en 16 ára og skal þá tilkynna það barnaverndarnefnd. Getur nefndin sent fulltrúa sinn til að vera við yfirheyrslurnar. Einnig skal tilkynna foreldri eða forráðamönnum barnsins um yfirheyrslurnar svo fremi að grunur leiki ekki á að þau tengist málinu.`` Um 2. gr. þarf ég ekki að hafa mörg orð: ,,Lög þessi öðlast þegar gildi.`` Þetta mál er nú endurflutt frá síðasta þingi og þá rakti ég hér grg. þess en langar að stikla á stóru um tildrög málsins. Í grg. er vakin athygli á því að börn geta verið mikilvæg vitni í opinberum málum og það mun gerast að þau eru kölluð til þess að vera vitni. Þá er leitað eftir því að fulltrúi barnaverndarnefndar sé viðstaddur. Þetta er að sjálfsögðu mjög nauðsynlegt og ekki verið að gera athugasemd við það. Hins vegar er lagt til í þessu frv. að það sé skylda að tilkynna barnaverndarnefnd ef barn er kallað til yfirheyrslu. En það sem kannski er stærsta breytingin með þessu frv. er að lagt er til að skylt sé að tilkynna foreldri eða forráðamanni ef barn er tekið til yfirheyrslu hjá lögreglu. Þetta er mjög mikilsvert mál því að börn eru að sjálfsögðu mjög viðkvæm og það að vera kallaður til yfirheyrslu hjá lögreglu getur haft mikil áhrif á þau. Mér finnst að þetta sé í fullu samræmi við þá stefnu sem er í ýmissi lagasetningu eða frumvörpum um vernd barna og unglinga m.a. og því nauðsynlegt að þetta ákvæði komi inn í lög um meðferð opinberra mála. Nú er það ljóst að í Ed. er verið að fjalla um frv. til laga um meðferð opinberra mála og það eru lög sem ætlast er til að komi í staðinn fyrir þau lög sem hér er lagt til að verði breytt í þessa veru. Það er ljóst að verði það frv. að lögum, sem þar er til umræðu, þá eru engin ákvæði af þessu tagi og verður þá að finna þessum mikilsverðu ákvæðum stað á einhverjum öðrum stað. Það mun raunar vera í takt við þær tillögur sem hafa verið til umræðu um vernd barna og unglinga og mun ég ekki fjölyrða um það frv., enda er það annað mál. Verði hins vegar það frv. ekki að lögum á þessu þingi, frv. til laga um meðferð opinberra mála sem er á þskj. 101, er nauðsynlegt að fylgja eftir þeirri breytingu sem ég legg hér til. Og það er nauðsynlegt við afgreiðslu á þeim lögum að gæta að því hvar þau ákvæði, sem ekki eru í því frv. sem á að leysa það af hólmi, komast fyrir. Ég varpa þessu hér fram til athugunar í nefnd og vænti þess að efni þessa frv. komist á réttan stað innan kerfisins þegar verið er að gera mikilsverðar breytingar og legg til að lokinni þessari umræðu að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. allshn. og vonast til þess að hún gefi þessum atriðum gaum sem ég vakti hér athygli á.