Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Eg hefi litlu við að bæta umfram það, sem stendur í nefndarálitinu. Það er á tvent að líta í þessu máli. Annars vegar það, að ekki sé skortur á vélstjórum, og hins vegar að þeir, sem útlærðir eru og hafa próf, gangi þó fyrir öðrum. Nefndin gat ekki álitið sanngjarnt, að þeir menn, sem nú eru teknir til vélstjórastarfa með undanþágu, sé alveg réttlausir, svo að þeir verði að víkja þegar aðrir menn koma til, sem lært hafa til starfans á þann hátt, sem lögin ákveða. Hins vegar vill hún gera þeim að skyldu, að afla sér þeirrar þekkingar, sem gildandi lög gera ráð fyrir. Breytingartillögur nefndarinnar bera með sér, hvernig hún hugsar sér að þessu verði fyrirkomið. Eg hygg, að ekki sé þörf á lengra máli, og vona eg að háttv. deild geti fallist á breyt.till. og samþykt frumvarpið eins og það nú liggur fyrir.

Framsögum. (Bjarni Jónsson); Eg fekk tækifæri til þess við 1. umr., að geta þess, hver nauðsyn það væri hverri þjóð, að eiga sín á meðal menn þá, er hér ræðir um. Nefndin hefir nú fallist á þá skoðun, og leggur hún til að frumvarpið verði samþykt með þeim breyt.till., er hún hefir komið fram með á þskj. 100. Þær eru ekki stórvægilegar, en þó til bóta, það sem það er. Þar er gerð sú leiðrétting, að mennirnir eiga ekki að vinna eið, heldur heita því við drengskap sinn, að vinna verk sitt eftir beztu vitund og ljósta eigi upp leyndarmálum. - Þá er þar og ákvæði, er tekur nánara til, hvaðan þeim mönnum skuli koma kaup sitt, er stjórnin setur til þess að dæma um hæfileika þeirra, er bjóðast til þessa starfa. Eg hafði ætlað, að það lægi í hlutarins eðli, en það þótti ónákvæmni að taka það ekki sérstaklega fram. Enn fremur þótti nefndinni rétt að marka þessum mönnum stað í hegningarlögunum, ef þeir gerðist brotlegir, sem sé að þeir skyldi sæta sömu viðurlögum, sem sýslunarmenn alment. Eg held að eg þurfi svo ekki að fjölyrða meira um þetta mál. Eg vona að það nái óhindrað fram að ganga.

Flutningsm. (Sveinn Björnsson) : Við flutningsmenn frv. höfum komið fram með brt. á þskj. 123 í samræmi við bendingar háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) við aðra umr. Við féllumst á athugasemdir hans, og væntum að hv. deild fallist einnig á þær.



Eg hafði ekki ætlað mér að fara að grauta í ritsímalögunum frá 1912 á þessu þingi, en þar sem eg sé svo marga aðra fara fram á breyting ar á þeim, þá þóttist eg ekki heldur mega sitja hjá aðgjörðalaus, og hefi því leyft mér að koma fram með þetta frv. á þskj. 98. Það er nú þegar ákveðið í símalögunum, að símalína skuli lögð til Hornafjarðar. Hún er ekki komin ennþá að vísu, en verður lögð að sumri, ásamt öðrum 2. fl. línum. En þá er enn eftir bil, símalaust frá Hornafirði og vestur úr, og hefi eg því farið framá, að þar verði ákveðið að leggja 3. fl. síma, er stundir líða. Þetta verður engin byrði á landssj. að sinni, heldur tekur þá fyrst til þess, er tekjur landsins leyfa það og tækifæri gefst. Því er líkt varið með þenna síma, er eg fer fram á, að lagður verði úr Hornafirði vestur í Öræfi, eins og ýmsa 3. fl. síma, sem standa í Símalögunum, t. d. um Barðastrandaraýslu, upp Rangárvallasýslu, og síma frá Vík austur í Vestur-Skaftafellssýslu. Það eru alt sveitasímar og ætti að vera jafnréttháir. Eg hefi líka heyrt, að það vaki fyrir stj., eða landssímastjóra að minsta kosti, að koma á samfeldri símalínu milli Rvíkur og Seyðisfjarðar sunnan um land, til þess að tryggja betur samband Rvíkur við útlönd en nú á sér stað. Símalínan norðanlands er undirorpin miklum bilunum, og svo hefir sú lína svo mikið að gjöra, að örðugt er um sambönd við Austurland þá leiðina, og er því ekki óeðlilegt að sú hugmynd komi fram, að lína verði lögð alla leið Sunnanlands. Eg skal engu um það spá, hvert fylgi þetta frv. muni hljóta hér í deildinni. Það getur verið, að sumum ói við söndunum eystra, og þá einkum Skeiðarársandi. En ef hugmyndin, sem eg gat um áðan, er ofarlega á baugi, þá er að gæta þess, að þessi spotti, sem hér er farið fram á, er partur úr allsherjarlínunni sunnan lands. Skal eg svo ekki lengja umr. með neinni mælgi um þetta, heldur að eins óska þess, að frv. verði vísað til símanefndar, og vona að hún fari um það móðurhöndum.



Það er sama nefndin, sem hefir haft þetta mál til meðferðar og hið næsta á undan, og hún er á því, að það eigi einnig fram að ganga. Hún leit svo á, eins og eg hefi gert frá upphafi, að það sé nokkur trygging fyrir almenning, að unt sé að snúa sér til þessarra endurskoðenda, þegar endurskoða þarf reikninga stofnana, hlutafélaga o. fl., sem nauðsynlegt þykir að vita vissu sína um. Því hefir verið hreyft hér, mest í viðtali utan funda, að annmarkar geti orðið á því, að finna hæfa menn til þessa. Það getur verið fyrst í stað, en eg hygg, að hér muni fara sem oftar, að tækifærið muni skapa mennina, þegar lögin eru komin á, og þeir sækjast eftir þessu starfi. Að minsta kosti kemst það inn í meðvitund manna, að þessir menn eigi að vera til, og þá verða einhverjir til þess. Eg var svo heppinn, að nefndin var öll á einu máli, og þarf því eigi að þreyta menn með langri ræðu. Það eru sérstaklega 2 breytingar, sem nefndin leggur til að gerðar sé á frumv., báðar sams konar og áður eru gerðar í næsta máli á undan, sem sé, að endurskoðendur verði látnir vinna drengskaparheit, og svo refsiákvæði. Þetta er svo einfalt mál, að eg held, að eg þurfi ekki að skýra það frekara, en vona, að það gangi fram mótmælalaust.



Eins og háttv. þingdeild mun kunnugt, er lögð fram á lestrarsalinn málaleitun frá íbúum í Hólshreppi í Norður-Ísafjarðarsýslu, sem fer í sömu átt, sem frv. þetta. Ástæðan er sú, að í Bolungarvíkurverzlunarstað, sem er ein af helztu verstöðvum landsins, hvort er litið er á útveginn þar, eða á fiskisældina eða á fólksfjölda er þar býr og þangað sækir, hagar svo til, að lóðin er öll eign einstakra manna, þ. e. Ásgeirs verzlunar á Ísafirði, sem á alt löggilta verzlunarsvæðið þar m. m. og tekur hálfa vertolla af »Mölunum«, sem svo eru nefndar, móts við Vatnsfjarðarklerkinn, er hinn helmingurinn rennur til. Samkvæmt skýrslum, er mér hafa borist frá hreppsnefndinni í Bolungarvík, eru nú - ár frá ári - farin að verða æ meiri og meiri brögð að því, að mjög miklir örðugleikar eru á því, að fá sér útmældar lóðir, sérstaklega við sjóinn, þar sem verbúðirnar hafa staðið frá gamalli tíð. Það hefir - að því er hreppsnefndinni segist frá - mætt all-mikilli mótspyrnu frá eigandans hálfu, að láta menn fá lóðir, þar sem hægast er, en í þess stað hefir mönnum verið vísað á lóðir, sem liggja ofar, þ. e. fjær sjónum, og þar sem örðugra er um aðdrætti, og atvinnurekstur allur að mun óhagkvæmari, og þá eigi hvað sízt þeim, sem sjávarútveg stunda. Nú er og á það að líta, að farið er nýskeð að byggja þar »brimbrjót«, sem landssjóður hefir sem kunnugt er kostað töluverðu fé til, og sem lendingarsjóður Bolungarvíkur er allur látinn ganga til, því að svo mjög er héraðsbúum það áhugamál, að þeir hafa jafn vel eigi horft i, að leggja á sig all tilfinnanleg útgjöld, þ. e. 2 kr. í hlut, til þess að koma fyrirtækinu sem fyrst eitthvað áleiðis, þar sem engum fær blandast hugur um það, til hve ómetanlega gagns það má verða fyrir alla, sem hlut eiga að máli. En til »brimbrjóts« þessa hefir eigandi landsins enn ekkert fé viljað fram leggja, en á hinn bóginn gert sér alt far um að svæla undir sig lóðirnar er þar liggja næst, og leiðir af því, að almenningur hefir þá »brimbrjótsins« að mun minni notin en ella. Það er og síður en ekki þægilegt, eða fýsilegt, fyrir almenning, að ráðast í arðsöm fyrirtæki, þegar það er áskilið af landeiganda, að ekki megi stunda aðra atvinnu á lóðinni en sjósókn, megi t. d. hvorki reka þar iðnað né verzlun, og varði jafnvel missi lóðarréttarins, ef út af er brugðið. Þá er það og aðgætandi, að þörfin á reglulegum götum um kauptúnið er þegar orðin mjög tilfinnanleg, en í því efni verður ekkert gert, meðan alt landið er í höndum einstaks manns. Sama er og að segja um girðingar, er setja þyrfti, o. fl. o. fl. Allar framkvæmdir heptast, eða verða örðugri, og nær ókleifar, meðan svo stendur, sem nú er, auk þess er mönnum eru og fyrirmunuð svæði, sem þeir þurfa nauðsynlega til fiskverkunar og fleira. Annars má segja, að á því velti ekki einungis framtíð Bolungarvíkur, að á þessu fáist breyting, heldur og framtíð alls héraðsins umhverfis Ísafjarðardjúpið. Jafnvel alt landið nýtur og góðs af því, sem er Bolungarvík í hag, því að auk þess er þangað sækja menn úr mörgum öðrum héruðum landsins, bæði úr Barðastrandar-, Dala-, Húnavatns-, og jafnvel úr Skagafjarðarsýslu, auk manna úr Ísafjarðarkaupstað og Vestur-Ísafjarðarsýslu, þá nema toll- og útflutningsgjöldin þaðan sízt litlu, og verða æ því meiri og meiri, er hagur héraðsins blómgast meira. Að lokum skal eg geta þess, að eg veit það vel, að það er einatt leiðinlegt að þurfa að taka eignir manna eignarnámi, enda ekki leyfilegt, samkvæmt stjórnarakránni, nema fult gjald komi fyrir. Hér veltur alt á því, að matið sé svo sanngjarnt, sem frekast er unt, - litið á alt sem í eigninni felst, og sá, er eignarnáminu er beittur, sízt látinn bíða fjárhagslegan hnekki, og þetta er það þá, sem dómkvöddu matsmennirnir verða þá og að sjálfsögðu, að hafa sem ríkast í huga. Að svo mæltu vona eg, að deildin taki málinu vel, og lofi því helzt að ganga nefndarlaust gegnum deildina.



Mér er það fyllilega kunnugt, að nokkrar ástæður eru til þess, að þetta mál er komið hér inn á þingið. Eg veit til þess, að í Bolungarvík er oft erfitt að fá stað til þess að verka fisk á, vegna þess, að ein verzlun á Ísafirði á allan kaupstaðinn. Eg gæti því greitt þessu frumvarpi atkvæði mitt, ef mér fyndist það ekki vera óaðgengilegt, einsog það liggur hér fyrir. En bæði er, að eg tel það ganga of langt, þar sem ætlast er til að svo margar jarðir sé teknar eignarnámi, og í öðru lagi tel eg vafa á, að hægt sé að taka eignarnámi, nema skýrt sé tekið fram í lögunum um það, til hvers þetta sé gert, en í frumv. er ekki minst á þetta einu orði. Eg sé því ekki, að mögulegt sé að komast hjá því að setja nefnd í málið. Háttv. flutningsmaður (Sk. Th.) tók það fram, að það mundi verða mjög vinsælt í Bolungarvík ef þetta fengist gert, en hann tók ekki fram, að það mundi verða mjög óvinsælt annarsstaðar við djúpið. Mér finst, að ekki liggi á þessarri eignarnámsheimild fyrr en Bolungarvík er orðin sérstakur kaupstaður, sem varla getur dregist lengi úr þessu. Eg vil leyfa mér að stinga upp á, að málinu sé vísað til 5 manna nefndar.



Eg vil leyfa mér að stinga upp á að málinu sé vísað til þjóðjarðasölunefndarinnar.



Mótbárurnar frá hv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) fundust mér koma úr allra hörðustu áttinni, og átti eg þeirra því allra sízt von þaðan, þar sem hann er ráðunautur Fiskifélagsins. Eg bjóst við, að sem slíkur mundi hann telja sér það skylt að styðja að öllu, sem miðar að því, að efla sjávarútveginn; en mér virtist öll ræða hans fara alveg í öfugu áttina. Hann gat þess, að frv. mundi, hvað sem Bolvíkingum liði, vekja mótspyrnu eða valda óvinsældum, annarsstaðar við Djúpið, en gleymdi að færa nokkur rök að því, enda hagur Bolvíkinga vitanlega í fylsta skilningi hagur manna annarsstaðar við Djúpið, þar sem þeir reka þaðan atvinnu æ öðrum þræði. Tillaga háttv. þm. S.-Þing. (P. J.), er fer í þá átt, að visa málinu til þjóðjarðasölunefndarinnar, finst mér, að ekki geti komið til nokkurra mála. Þetta mál er verkefni hennar alveg óskylt. Það getur verið, að svo megi til haga, að ekki verði nauðsynlegt að láta eignarnámsheimildina ná til allra jarðanna. En eg býst við, að eigendunum sé gerður lítill greiði með því, að skilja nokkuð eftir, sé alt tekið, sem næst er sjónum. Eg lít svo á, sem ekki sé veruleg ástæða til að setja nefnd í málið, en set mig þó ekki móti því, ef það er vilji deildarinnar.



Það virðist vera talsvert erfitt verk, að gera háttv. sessunaut mínum (Sk. Th.) til hæfis. Eg set mig ekki á móti því, að það af þessum jörðum, sem nauðsynlegt er að taka vegna fiskþurkunar, verði tekið, en eg sé enga ástæðu til að leyfa heilum hrepp að taka sig allan eignarnámi. Eg held, að háttv. flutningsmaður hljóti að sjá það, ef hann hugsar vel um það, að það er alveg nauðsynlegt að taka það fram í frv. sjálfu, í hvaða tilgangi eignarnámsheimildin sé veitt. Eg sé ekki, að það sé á nokkurn hátt nauðsynlegt fyrir sjávarútveginn, að allar þessar jarðir sé teknar eignarnámi. Hitt getur verið, að það sé nauðsynlegt að taka malirnar, en jarðirnar þurfa ekki að ónýtast fyrir því, og víst munu þær ekki verða einskisvirði þegar miljónir manna lifa í Bolungarvík, eins og háttv. flutningsmaður gaf í skyn, að gæti átt sér stað í framtíðinni. Það sem eg hefi á móti þessu frumv. er ekki það, að eg vilji gera sjómannastéttinni óhagræði, heldur vil eg ekki, að tekið sé öðrum í óhag til að hlaða undir þá, og svo finst mér það líta nokkuð stórkostlega út, að taka svo margar jarðir eignarnámi í einu.



Eg verð að játa, að eg skil ekki vel ræðu háttv. þm. V.-ÍSf. (M. Ó.), þar sem öll ræða mín fór einmitt í þá áttina, að sýna, að hér væri um fylstu almenningsheill að ræða. En það er alls ekki nauðsynlegt, að það sé tekið fram í eignarnámsheimildarlögum, í hverju almenningsheillin, sem lögin byggjast á, sé fólgin. Það var að vísu eigi óvanalegt. í tíð einvaldskonunganna, að tilskipanirnar byrjuðu með »forsendum«, þar sem gerð var grein fyrir rökunum, er því væri valdandi, að tilskipunin væri gefin, en síðan löggjafarvaldið komst í hendur löggjafarþinganna, hefir þetta aldrei átt sér stað. Háttv. þingmaður Vestur-Ísf. gerir og miklu meira úr en er, þegar hann talar um það, að hér ætli heill hreppur að taka sjálfan sig allan eignarnámi. Slíkt er að eins sagt út í bláinn, þar sem hér er ekki um annað að ræða, en eina stóra jörð (þ. e. Meirihlíð), og þrjú smákot (þ. e. Grundarhól, Ytribúðir og Árbæ). Að lokum skal eg taka það fram, að eg er - eftir atvikum - ekki á móti nefnd, þótt eg að vísu álíti hana óþarfa, en eg treysti því þá, að hún geri alt, sem í hennar valdi stendur, til þess að greiða fyrir málinu, svo að það nái fram að ganga á þinginu.



Eg skal játa það, að eg er ekki fyllilega kunnugur öllum kringumstæðum í þessu máli, en eftir því, sem eg veit frekast, hefir aldrei. neitt verið því til fyrirstöðu, að menn fengi að byggja verbúðir í Bolungarvík og komast þar að til veiðiskapar. Eg álít mjög vafasamt, að það sé nokkur knýjandi almenn nauðsyn til að taka þessar jarðir eignarnámi. Hitt get eg skilið, að það sé mikil gróðsvon fyrir sveitarsjóð Hólshrepps og aðra, er standa bak við þessa málaleitan, að leggja þessar jarðir undir sig. En naumast mundu vertollarnir lækka við slík skifti. Eg verð að vefengja, að stjórnarskráin heimili slíkt eignarnám, sem hér er farið fram á. Setjum svo, að bæjarstjórn Reykjavíkur færi fram á að fá Skildinganes alt tekið eignarnámi bæjarsjóði til handa, af því að þar er nú verið að byggja hafnarbryggju, sem getur orðið til óhagræðis fyrir bæinn með samkepni við höfnina, til beins gróða fyrir bæinn. Eg býst við, að hv. deild þætti sú málaleitun í meira lagi frekjuleg, og skal eg ekki lá henni það. Eg álít alveg nauðsynlegt, að málið sé sett í nefnd, ef það er ekki felt strax, og þá þarf í þeirri nefnd að vera maður eða menn, með sérstakri lögfræðisþekkingu, auk háttv. flutningsmanns.



Ef eg hefði eigi verið kunnugur ástæðunum, þ. e. hefði eg eigi þekt þá, er mál þetta varðar mestu, auk Bolvíkinga, þá hefði mig furðað á ræðu hæstv. ráðherra; en af því að eg þekti til, meðan hæstv. ráðherra var heimilisfastur fyrir vestan, þá furðaði mig ekki eins mikið á ræðu hans, sem ella mundi. Hér eigast nefnilega við: voldug og rík verzlun annars vegar, þ. e. Ásgeirsverzlunin á Ísafirði, en hins vegar fátæklingarnir í Bolungarvík, og eg vissi vel, hverja hæstv. ráðherra studdi, þ. e. hvar hugur hans var, meðan er hann var fyrir vestan. Eg held annars, að öllum hefði verið það ljóst, af fyrri ræðum mínum, að hér er um almenningsheill að ræða, þar sem það, að eigi að eins Bolungarvíkurmalir, þar sem verbúðirnar eru, heldur og alt löggilta verzlunarsvæðið, er einstakra manna eign, bakar almenningi jafnmikið óhagræði á ýmsar lundir eins og eg hefi sýnt fram á. Að líkja frumv. við það, ef Rvík vildi fá eignarnámsheimild fyrir Skildinganesi, er ekki rétt, þar sem þar ræddi þá alls ekki um alheill, en um ágengni - ágengni eða yfirgang, sem Reykjavík annars hefir sýnt eigendum Skildinganessins í margföldum mæli, og alls ekkert endurgjald látið þar þó á móti koma, sem boðið er á hinn bóginn af Bolvíkingum í fullum mæli, eins og ákvæði stjórnarskrárinnar gera og alveg er sjálfsagt.

Framsögum. [Guðm. Hannesson]: Það er algeng þjóðlygi, að hér sé svo mikill urmull af embættismönnum, að ekki sé dæmi til þvílíks annarstaðar, og að byrði sú, sem af þeim stafar sé miklu þingri hér en annarstaðar, hvort heldur sem miðað er við mannfjölda eða efni og ástæður. Þótt eg komi nú með þessa tillögu, við eg ekki, að menn ætli, að eg sé þessarrar skoðunar. En hvað sem því líður, þá er það víst, að öllum þjóðfélögum er það holt að hafa ekki fleiri starfsmenn í sinni þjónustu en nauðsynlegt er. Nú hefir mér komið til hugar, að sum sýslumannsembættin gæti fallið niður, án þess að veruleg eftirsjá væri að , en af því að eg er ekki nógu fróður um þessi efni, þá hefi eg að eins viljað benda stjórninni á þetta til athugunar og því komið fram með þessa tillögu. Sérstaklega skal eg geta þess, að mér hefir virzt, sem Dalasýsla mundi geta sameinast Strandasýslu eða Snæfellsness- og Hnappadals sýslum. Þegar litið er á fólksfjölda, vegalengd og verzlun, virðist þetta ekki fráfælandi. Ef Dalasýsla væri sameinuð Strandasýslu, mundi fólksfjöldinn ekki vera nema um 4 þús. manna. Ef Dalasýsla væri sameinuð Snæfellsnessýslu, mundi yfirferðin vera nokkru minni, en fólksfjöldinn meiri, en þó ekki meiri en í sumum öðrum sýslum. Sömuleiðis mætti benda á, hvort ekki væri vegur að sameina Árness og Rangárvalla sýslur. Eg lít á þetta blátt áfram, og tek það fram, að eg fullyrði ekkert um, hvort þetta er hagkvæmt. Til þess er eg ekki nógu fróður. En þessi tillaga hefir við það að styðjast, að þótt fólksfjöldi sé mikill í þessum tveim sýslum, þá eru þessi héruð mjög góð yfirferðar og þar eru ekki nema tvö kauptún, að því er mér er frekast kunnugt. Það kynni að mega koma með eina ástæðu móti fækkun sýslumannsembætta, sem sé þá, að nú höfum vér sett upp lögfræðingaskóla, og að það væri að narra þá menn, sem út í þann lærdóm leggja, að láta þá ekki fá embætti að loknu námi. En það er þó svikamylna, að setja fyrst upp lögfræðingaskóla vegna þess að hér eru nokkur embætti fyrir lögfræðinga og halda síðan óþörfum embættum við, af því að hér sé lögfræðingaskóli. Annað atriði, sem ég ætlast til, að stjórnin taki til íhugunar í þessu sambandi, er aðgreining umboðsstarfa frá dómarastörfum. Þetta atriði hefir oft verið drepið á í riti. Eg er ekki svo kunnugur, að eg geti sagt um, hvort hægt sé að fá menn til að gegna umboðsstörfunum fyrir minna verð en sýslumenn fá nú fyrir þau störf, og þótt svo væri, mundi það ef til vill vera hæpinn sparnaður. Eg býst nú samt við, að sú verði niðurstaðan, að hægt muni vera að fækka þessum embættismönnum, en vafasamt, hvort það borgaði sig, að aðgreina umboðsvald og dómsvald. Eg hefi spurt ýmsa alþýðumenn um skoðun þeirra á þessu máli, en venjulega hafa þeir sagt, að þeir héldi ekki, að breyting í þessum efnum mundi vera til batnaðar. Ef það er rétt álitið, að hér sé óþarfir starfsmenn, þá er sjálfsagt að kippa þeim burtu, sem ekki væri beint til gróða og gagns þjóðfélaginu, nema almenningur krefjist annars. Svo er um læknana. Læknar sjálfir hafa þótst sjá, að með þeim launakjörum, sem læknar hafa, muni enginn sækja um sum læknishéruðin. En þar sem almenningsvilji heimtar þessi læknishéruð og alþingi hefir fallist á þann vilja, þá er ekkert við þessu að segja.



Eg held, að hv. flutningsm. (G. H.) hefði ekki þurft að flytja þessa tillögu, úr því að hann vill að eins láta sameina Dala og Stranda sýslur og Árness og Rangárvalla sýslur. Nema hann sé ef til vill fús til að láta líka sameina t. d. Húnavatns og Skagafjarðar sýslur. Það er sennilegt, að sýslumaður í þessum sameinuðu sýslum geti komist yfir sýslurnar, þótt víðlendar sé, en hitt er vafasamt, hvort hann mundi geta gegnt störfum sínum. Að minsta kosti get eg hugsað mér, að þeir þyrfti þá meira skrifstofufé en nú. Þvílíkt kák sem þetta, tel eg með öllu einskis vert. Þvílíkar tillögur eru að eins til þess, að tefja tíma þingsins og auka landssjóði kostnað með óþarfa skriftum á ræðum og prentun þeirra. Ef farið er að breyta til í þessum efnum, þá væri það ærið skynsamlegra að taka til íhugunar, hvort ekki væri gerlegt að aðgreina umboðsstörfin frá dómarastörfum, þannig, að sýslumenn hefði að eins dómarstörfin á hendi. Með þeim hætti mætti fækka sýslumönnum, svo að þeir yrði að eins 4–6 á öllu landinu, og yrði þessir dómarar lægsti dómstóll. Eg lít ekki á þetta frá fjárgróða sjónarmiði, heldur lít eg á hitt, að með þessu lagi yrði þeir betri dómarar, óháðari og sjálfstæðari en áður, meðan þeir höfðu á hendi tollheimtu og önnur störf, sem leiddi þá út í of náin viðskifti við almenning. Fjarri fer þó því, að eg með þessu segi, að dómar sýslumanna nú sé ranglátir, eða eg vilji ráðast á sýslumenn á nokkurn hátt. En við það, að sýslumenn væri leystir frá þeim störfum, sem óskyld eru dómarastörfum, mundu þeir standa betur að vígi, ef þeir væri lausir við afskifti þeirra, enda var svo litið á á síðasta þingi, að dómarar ætti ekki að vafsast í öðrum störfum; þótt sumir vildi ekki beint banna það lögum, töldu þó allir æskilegt, að svo væri. Þetta held eg að væri ávinningur. Mig brestur kunnugleika til að segja nokkuð af eða á um það, hvernig þyrfti þetta fyrirkomulag nákvæmrar íhugunar. Innheimta hjá sýslumönnum má heita alltrygg, svo lítið hefir út af borið hingað til. Eg efast um, að eins trygt væri, að taka aðra til innheimtu; engan veginn mundi það verða tryggara, en ódýrara kann það að verða. Þetta atriði þarf vendilega að rannsaka, því að það er mikils vert; en ef tillaga þessi, sem nú liggur fyrir, felur ekki þetta í sér, þá tel eg hana með öllu ónauðsynlega. Það eitt, að steypa saman sýslum, sem um langan aldur hafa verið sér, tel eg ótækt, enda mundi verða skoðanamunur um það, með hverjum hætti og hvar sú samsteypta ætti að vera. Ef á að sameina Dala og Stranda sýslur, má þá ekki eins sameina Reykjavík og Gullbringusýslu, eða Húnavatns, Skagafjarðar og Eyjafjarðar sýslur? Vegalengdin þar er ekki meiri en svo, að vel má á góðum hesti komast yfir sýsluna á 2 dögum.

Einar Arnórsson Háttv. þm. Húnv. (G.H.) mintist á sameining Árness- og Rangárvallasýslna og Dala- og Strandasýslna. Háttv. þm. Dal. (B. J.) hefir nú þakkað honum góð boð fyrir hönd Dalamanna, og tel eg mér einnig skylt að þakka fyrir hönd Árnesinga. Eg efast nú annars um, að Árnesingar muni verða honum þakklátir fyrir þessa tillögu. En svo að eg víki að tillögu þessari nánara, þá hefir mér virzt svo, að þegar ræða er um fækkun embætta, t. d. sameining prestakalla, þá sé það almennings vilji, að fækka þeim, en hvernig fer svo, þegar á að fara að framkvæma það? Það er t. d. víst, að Húnvetningar vilja láta fækka embættum alment á landinu, en með engu móti vilja þeir fækka þeim hjá sér. Þannig var um prestakalla samsteypuna. Allir vildu fækka prestum. En í þeim prestaköllum, sem mistu prestana, kvað við hinn mesti harmagrátur. Nú á síðari árum hefir læknum verið fjölgað til muna, og tel eg þá fjölgun eðlilega. Menn vilja ekki, að þeim sé gert óbærilegt eða of erfitt fyrir að ná til þess embættis- eða sýslunarmanns, sem þeir þurfa að brúka. Nú er þess að geta að sýslumenn, að þar sem þeir njóta trausts almennings, mega þeir teljast nokkurskonar lögfræðilegir ráðunautar; íbúarnir leita til þeirra í vandamálum sínum. Þetta er mér kunnugt um, þótt aldrei hafi eg sýslumaður verið. Get eg og skírskotað til þeirra háttv. þingmanna hér í deildinni, sem sýslumenn eru eða hafa verið. Eg er samþykkur háttv. þm. Dal. (B. J.) um það, að þessi tillaga háttv. þm. Húnv. (G. H.) sé kák eitt. Ef tillagan hefði farið fram á það, að athuga embættaskipun landsins í heild sinni og þar með eftirlaunamálið, þá hefði hún mátt teljast vel til fallin. En það verður ekki talið heppilegt, að taka þannig eina embættisstétt út úr. Sýslumenn, að meðtöldum bæjarfógetanum í Reykjavík, eru nú 19 á landi hér. Eg þykist mega fullyrða, að engin sýsla mundi sætta dig við það, að sýslumaður hennar væri frá henni tekinn. Menn eru að tala um þjóðarviljann í þessu sambandi. Það getur vel verið, að t. d. Húnvetningar vilji láta sameina Dala- og Strandasýslur eða Árness- og Rangárvallasýslur, en vilji Húnvetninga hér um getur ekki metist framar en vilji þeirra manna er þar búa, sem til er ætlast, að samsteypan fari fram. Mönnum gæti alveg eins komið til hugar, að sameina Strandasýslu og Húnavatnssýslu. En hvað mundu Húnvetningar segja við því? Háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.) mintist á lögfræðingaskólann í þessu sambandi. Það er alveg rétt hjá honum, að óviðurkvæmilegt er að halda uppi embættum skólans vegna. En eg vil benda honum á það, að fleira er fyrir lögfræðinga að gera, en að taka við embættum landsins. Lögfræðingar eru öðrum framar vel fallnir til ýmsra starfa. Það er alveg víst, að maður með lögfræðaþekkingu stendur að öðru jöfnu betur að vígi en aðrir. Það kemur enn fram í þessu máli sem oftar, að svo er sem menn haldi að stjórnin geti alt, sé almáttug. Eg býst við því, að nóg megi fá til þess, að dengja á stjórnina, en ekki sé jafn auðvelt að fá þann mann í stjórnarsess er alt fái gert. Menn eins og Napoleon og Julius Cæsar fæðast ekki oftar en svo sem tíundu hverja öld. Háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.) virðist vilja nema alt það burt, sem ekki er gróði að. Ef háttv. þm. á við fjárgróða aðeins, þá mundi það verða ærið margt, er kippa þyrfti burt. Þá mætti víst kippa burt læknastéttinni; ekki sést á landsreikningunum, að landið hafi neinn gróða af læknum. Sama er að segja um sýslumenn og háskólann. Þar á meðal embætti það, er háttv. þm. skipar. En eg býst nú ekki við, að háttv. þingm. hafi haft orðið gróði í svo þröngri merkingu. Hann mun einnig hafa átt við andlegan gróða. En sá gróði getur oft verið álitamál; engar áreiðanlegar metaskálar eru til þess að vega hann á. Eftir þeirra manna skoðun, sem mestmegnis líta á fjárgróða, væri ekki vert að hlynna að skáldskap og fögrum listum, því að beinn fjárhagslegur arður sést sjaldan af þeim greinum fyrir löndin í heild sinni. Á þetta mega menn aldrei líta einsýnt. Menn verða að hugsa jafn um bæði fjárhagslegan gróða og andlegan. Andleg störf og verkleg eru jafnnauðsynleg hverju þjóðfélagi, sem þykist vera siðað þjóðfélag. Viðvíkjandi lagakenslunni, svo að eg víki aftur að henni, þá verð eg að telja hana mjög nauðsynlega, eins og yfirleitt kenslu í hverri þeirri grein, sem við getum veitt kenslu í, einkum og sérstaklega í þjóðlegum greinum. Hvaða samræmi er í því, að þykjast vilja efla sjálfstæði landsins, en ráðast um leið á flest það, sem er undirrót virkilegs sjálfstæðis - sem er andlega hliðin á málinu? Ef háttv. flutn.m. (G. H.) hefði komið fram með þingsályktunartillögu um það, að láta rannsaka alt embættislaunamálið og embættisskipunarmálið, þá mundi eg hafa getað fylgt honum þar að málum, því að eg tel það mikið rannsóknarefni, sérstaklega eftirlaunin, ekki eingöngu hvað dýrast er í því efni, heldur einnig hvað hagkvæmast er, þegar alt er sanngjarnlega metið og af nægilegri þekkingu. Viðvíkjandi tillögunni sjálfri, skal eg játa það, að eg er ekki nægilega kunnugur störfum sýslumanna til þess, að geta fullkomlega dæmt um þau. En það þarf ekki annað, en að líta í nokkra árganga af Stjórnartíðindunum til þess að sjá, að sýslumannsembættin eru ruslakistur, sem öllu er dembt í, bæði nýju og gömlu. Áður en talað er um að fækka sýslumönnunum, ætti menn fyrst að hafa yfirlit yfir, hvaða störf þeir hafa á hendi, og hversu mörg og margbrotin þau störf eru.

Flutn.m. (Guðmundur Hannesson): Mér kom það ekki alveg á óvart, þó að mótbárur heyrðist á móti þessari tillögu minni, að minsta kosti úr tveimur áttum (Dalasýslu og Árnessýslu). Eg hefi ekki vitað svo ómerkilegt prestakall, að þeir menn, sem hlut eiga að máli, hafi ekki orðið æfir ef það hefir átt að sameina öðru prestakalli. Menn taka líka tillit til kjósenda sinna, sem ekki er alls kostar láandi, og efast eg ekki um það, að þingmenn Dalasýslu og Árnessýslu gera það í þessu máli. Eg kannast við, að tillaga mín eyðir meiri tíma en eg ætlaðist til. Eg hélt svo stutta og óbrotna ræðu, að hún gaf naumast tilefni til langra ræðuhalda. Háttv. þm. Dal. (B. J.). tók það fram, að minst væri vert um fjárgróðann, sem af þessu gæti fengist og ef nokkur breyting væri gerð á sýslumannaembættunum, þá vildi hann að hún miðaði til þess eins að gera dómarastéttina óháðari og um leið óhlutdrægari. Eg verð nú að játa, að eg er ekki svo hátt upp hafinn, að eg tek mikið tillit til fjárgróða, og eg tel það blátt áfram skyldu þingsins, að afnema hvert það embætti sem óþarft er. Viðbót embættismanna er hvort sem er altaf viss; henni verður ekki komist. Hvað hitt snertir, að óhugsandi sé, að einn maður geti annað sýslumannsstörfum í Strandasýslu og Dalasýslu, skal eg geta þess, að eg hefi leitað álits lögfræðings, sem nauðakunnugur er í Strandasýslu og sæmilega kunnugur í Dalasýslu um þetta efni. Eg fékk hiklaust það svar hjá honum, að ekkert væri að athuga við sameininguna frá hans sjónarmiði. Af því að þessi maður var með öllu óhlutdrægur, leit eg svo á, að ekki væri lítið gerandi úr því, sem hann legði til málsins. Hvað það snertir að gera aðrar frekari breytingar á sýslumannsembættunum, setja t. d. fjórðungsdómara og aðgreina umboðsstörfin frá dómarastörfunum, eins og háttv. þm. Dal. (B. J.). talaði sérstaklega um, þá er þess að geta, að um þetta hefir verið rætt í mörg ár, en ekkert orðið úr framkvæmdum í þessa átt. Eg hefi átt tal við ýmsa leikmenn um þetta og virðast þeir telja öll vandkvæði á því. Slík embættasamsteypa mundi illa séð af þeim, sem hlut eiga að máli og erfitt að koma henni í framkvæmd. Erfitt getur orðið að ná í dómarana ef þeir verða einir fjórir. En þar sem ekki er útlit fyrir, að nein stórfeldari breyting í þessu efni verði gerð fyrst um sinn, þá er aldrei eðlilegt, að mönnum detti í hug, að minni endurbætur mætti gera. Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) kom með undarlega rökfærslu í þessu sambandi. Hann sagði, að ekki mætti til að neinn Cæsar eða Napoleon væri í landstjórninni, rétt eins og þörf væri slíkra manna til þess að athuga þetta einfalda mál. En í sömu andránni segir sami háttv. þm. (E. A.), að hann mundi hafa fallist á till. ef hún hefði farið í þá átt að fela stjórninni að athuga alla embættisskipunina, embættislaunin og eftirlaunin, rétt eins og það væri miklu hægara verk. Eg vildi ekki vera svo stórtækur, hélt sem sé, að enginn Cæsar né heldur Napoleon væri í landstjórninni. Stórfeldari breytingar hygg eg að verði að bíða síns tíma, hversu æskilegar sem þær eru. En ef hægt væri þangað til að gera einhverjar einfaldari breytingar, sem gæti orðið til fjársparnaðar, þá er það alls ekki fyrirlitnigarvert. Eg get ekki skilið, að till. mín eigi neitt skylt við kák. Annað sem um hefir verið talað verður ekki framkvæmt fyrst um sinn, enda mundi það verða mönnum viðkvæmt, ef til vill enn viðkvæmara en þó að fleiri eða færri embættum væri smátt og smátt steypt saman. Þó að tölu sýslumannaembætta væri fækkað, þá er það í fullu samræmi við fækkun brauðanna. Vera má, að ofmikið hafi verið gert að henni sumstaðar, en jafnvíst er, að það hefir verið keiprétt sumstaðar.



Eg skal ekki verða langorður. Það er þegar orðið fáment á bekkjunum, og þeir orðnir órólegir, sem eftir eru. Mér þykir það engin furða, þó að þessi till. sé fram komin. Fyrir nokkur síðan var grein um þetta mál í merku mánaðarriti, Eimreiðinni, og auk þess hefir ekki svo lítið verið um það talað úti á meðal þjóðarinnar. Eg álít því að það sé til góðs, að málið sé einnig rætt hér og að stjórninni gefist kostur á að athuga það. - En hinsvegar verð eg að líta svo á, að ef árangurinn verður ekki meiri en háttv. flutn.m. (G. H.) virtist gera ráð fyrir, að embætti væri sameinuð aðeins á tveim stöðum, þá getur ekki verið um mikinn fjársparnað að ræða, auk þess sem mér er það ljóst, að á þessum tveimur svæðum, sem nefnd hafa verið, hlýtur það að valda ekki svo litlum óþægindum fyrir þá, sem hlut eiga að máli. En jafnframt og það sem óþægindum fyrir hlutaðeigandi héraðsbúa, hlýtur það einnig að skapa óþægindi fyrir veitingarvaldið, sem vart getur talist ómaksins vert, sé ekki nema um samsteypu tveggja sýslumannsembætta að ræða. Því til þess að koma samsteypunni á, verður veitingarvaldið að veita sýslumanninum, er lengur lifir í hvorum hinna tveggja sýslna, hvort sem það telur hann til þess hæfan eða ekki, hið sameinaða embætti, sem vitanlega yrði þá jafnframt ein bezt launuðu sýslumannsembætti, því að ekki býst eg við, að það geti verið meiningin, að gefa út lög um að sameina tvær sýslur í eitt, án þess að sá maður sem tekur embættið að sér, fái hækkuð laun fyrir stækkaðan verkahring, enda liggur það í augum uppi, að sá sýslumaðurinn í þessum tveimur sýslum, sem lengur lifði, mundi ekki vilja taka að sér báðar sýslurnar, án þess að laun hans væri hækkuð, og að neyða hann til þess vitum vér, að ekki getur komið til mála. Með þessari aðferð, sem háttv. flutn.m. (G. H.) benti á, er það því sýnilegt, að aldrei getur orðið um mikinn sparnað að ræða. Hitt er miklu fremur takandi til greina, að gera stærra stökkið, eins og háttv. þm. Dal. (B. J.) mintist á, og aðskilja umboðsvald og dómsvald og hafa þá dómarana ekki fleiri en svo sem 4–6. Þó að mér dyljist ekki, að þetta mundi valda allmiklum óþægindum, þá yrði dó vinningurinn miklu meiri með þessu móti. Eg skal svo ekki orðlengja frekar um málið. Eg hefi ekkert á móti því, að till. gangi fram og málinu verði beint til stjórnarinnar; eg geri að minsta kosti ekki ráð fyrir, að það getyi orðið til nokkurs skaða.



Samkvæmt heimild í lögum síðasta alþingis, er staðfest vóru af konungi þann 10. nóvbr. 1913, gerði landsstjórnin 4. febr. þ. á. bráðabirgðarsamningviðstjórn Eimskipafélags Íslands. Vóru þá, samkvæmt nefndri heimild, keyptir fyrir hönd landssjóðs, hlutir í félaginu fyrir 400 þús. kr., með því skilorði, að Eimskipafél. taki frá apríl. 1916 að sér strandferðir með tveim skipum eða fleiri, og sé ferðirnar ekki lakari að skipakosti né óhentugri en strandferðir þær, er verið hafa að undanförnu, síðan 1911. En um stærð skipanna, fyrirkomulag ferðanna, ferðaáætlanir og taxta, og jafnframt um styrkinn úr landssjóði á hverjum tíma sem er, fer eftir síðari samningum milli landssjóðs og félagsins. Þessir samningar verða að vera gerðir fyrir 1. febrúar 1915. Af hlutafjárhæðinni hefir landssjóður þegar greitt 100 þús. kr. Hinn hluti upphæðarinnar, 300 þús. kr., á að greiðast 1. febrúar 1915, og um leið verður þá samið um, hvernig skipin eigi að vera o. s. frv. Til þess að slíkir samningar verði gerðir, þarf landstjórnin að vita, hvað þingið vill greiða fyrir strandferðirnar. Það gjald fer auðvitað eftir því, hve miklar kröfur verða gerðar til strandferðanna. Stjórnin hefir reynt að undirbúa málið. Hinn nýskipaði samgöngumálaráðunautur hefir ferðast um landið og kynt sér viðkomustaði og annað, sem nauðsynlegt er að fá að vita í þessu sambandi. Hann hefir nú sent stjórninni 3 áætlanir með nákvæmum lýsingum. En þessu starfi hans var ekki lokið fyrr en í gær, Svo að stjórnarráðið hefir ekki getað tekið endanlega afstöðu til tillagna hans. - Samgöngumálaráðunauturinn lýsir þrennskonar fyrirkomulagi á strandferðunum. Í fyrsta lagi, að höfð verði til strandferðanna tvö ný skip, annað aðallega til farþegaflutnings, er sé um 350 smálestir, hitt 450 smálestir, aðallega til farmflutnings. Hinu síðara sé ætlað að fara á smáhafnir, en hinu fyrrnefnda aðallega á stærri hafnir landsins. Hann ætlast til, að farþegaskipið geti haft 50 manns á 1. plássi, 50 á öðru og 100 á 3. En stærra skipið ætlast hann til að geti rúmað 20 á 1. plássi, 40 á 2. og 140 á 3. Auk strandferða fari það við og við til útlanda. Önnur tillaga frá samgöngumálaráðunautnum er sú, að 2 ný skip verði höfð til strandferðanna, er sé jafnstór, um 400 smálestir að stærð, líkt og Hólar og Skálholt, og sé ferðum þeirra hagað svipað og ferðum þessara skipa, en ferðir þeirra þó tíðari, enda ljúki skipin jafnan heilli hringferð hvort, og fari til útlanda við og við. Þriðja tillagan fer fram á það, að höfð verði þrjú skip til strandferða, þ. e. tvö ný, eins og gert er ráð fyrir í tillögunni og með samskonar ferðum, en eitt skip að auki, sem ekki þarf að vera nýtt, og sé minna, 225–250 smálestir. Þessu skipi er ætlað að vera í ferðum árið í kring, einkum milli Reykjavíkur, Austfjarða og Vestfjarða, og fara 2–3 hringferðir á ári á hina stærri viðkomustaði. Eg þarf ekki að orðlengja um þessa tillögu. Eg vona, að; manna nefnd verði valin til að athuga málið. Samskonar tillögu ber eg upp í efri deild í dag, og er farið fram á, að þar verði sett 5 manna nefnd í málið. Það er tilætlun mín, að þessar nefndir báðar vinni saman, líkt og strandferðanefndir beggja deilda í fyrra. Það er þá hlutverk nefndanna ekki aðeins að komast að niðurstöðu um það, hvert fyrirkomulag skuli hafa á strandferðunum, heldur og hvað greiða skuli fyrir strandferðirnar, svo að um þetta verði gerðir samningar fyrir 1. febr. 1915. Stjórn eimskipafélagsins hefir ekki hingað til getað komið með nein ákveðin tilboð um þetta vegna þess, að forstjóri félagsins, Nielsen skipstjóri á Sterling, hefir ekki verið hér. En nú er hann kominn hingað, og ætti þá ekkert að vera að vanbúnaði til þess, að samninga væri farið að leita.