Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Eg ætla ekki að tala langt mál, en með leyfi hæstv. forseta ætla eg að fara dálítið út fyrir efnið. Eg álít sem sé lítið gagn að þessum fyrirskipunum, þótt sauðfjárbaðanir séu í sjálfu sér góðar og eg því muni ekki setja mig upp á móti þessu frumv. En eg vildi minna á annað, og það er það, að í dag er 10. Septbr., 5 ára afmælisdagur okkar hérna. Það eru 5 ár síðan við vorum kosnir til þings síðast, flestir okkar, og þá finst mér það eiga vel við, að menn athugi það, hvernig þeir hafa staðið í stöðu sinni í þessi 5 ár. Eg býst nú við því, að eg þurfi ekki að minna háttv. þingm. á þetta. Þeir eru sjálfsagt allir svo samvizkusamir menn. En eg vil þó að minsta kosti nota tækifærið til þess, að þakka öllum góðum mönnum fyrir samveruna, og um leið biðja alla þess, að gera svo vel þennan stutta tíma sem eftir er, að gæta þess, jafnvel betur en hingað til, að reka ekki að ástæðulausu hnífla hver í aðra, eins og eg, því miður, varð var við að átti sér stað í gærkvöld.



Mér er sagt, að þessi till. mín muni sæta misjöfnum dómi, og það jafnvel ekki sízt innan bændaflokksins. Sínum augum lítur hver á silfrið, og það er kunnugt, að skoðanir manna um þetta efni, er till. ræðir um, eru mjög svo skiftar, bæði á þingi og utan þings. Efni till. er, eins og menn sjá, að skora á stjórnina að undirbúa lagafrv. um heimild landssjóða til forkaupsréttar að jörðum, er ganga kaupum og sölum og um, að lögleiða erfafestuábúð á þjóðjörðum og kirkjujörðum. Till. stendur því í nánu sambandi við þjóðjarðasölumálið, og í 3. lið hennar er gert ráð fyrir því, að þjóðjarðasölulögin og lögin um sölu kirkjujarða, séu afnumin. Því hefir nú verið haldið fram í sambandi við þjóðjarðasöluna, að hún trygði sjálfsábúð í landinu. En þetta er mesta fjarstæða; að minsta kosti er fram líða stundir. Meðan ekki eru reistar lagaskorður gegn því, að jarðir fari úr sjálfsábúð, hlýtur það að ganga upp og niður með sjálfsábúðina, eins og verið hefir að undanförnu. Meðan góðæri er, haldast jarðirnar í sjálfsábúð; en ef verulega harðnar í ári, fer alt á ringulreið í því efni, og þá geta einstakir menn náð undir sig jörðum, og jarðirnar þannig safnast á fáar hendur. En slíkt er hættulegt fyrir efnahag og velmegun þjóðarinnar. En það er á fleira að líta, sem hér kemur til greina. Eins og kunnugt er, hefir nú á síðustu árum gengið yfir landið eins konar gróðabralls-alda, og brallsmennirnir hafa meðal annars gert sér far um að ná í og sölsa undir sig jarðir til þess að græða á því. Fyrir þetta gróðabrall eru nú jarðir, t.d. í nánd við Rvík komnar í óeðlilega hátt verð sem stendur, miklu hærra verð, en sannvirði þeirra nemur. Og afleiðingin af þessu er sú, að eigendur þessara jarða fara að spekúlera með þær á ýmsan veg, til þess að hafa sem mest upp úr þeim. Selja af þeim í burtu allar afnytjar, ræna þær ítökum og hlunnindum, leggja þær siðan í eyði og selja þær loks útlendingum, ef þess er kostur. En þetta miðar alt að því, að eyðileggja jarðirnar, og er til niðurdreps viðkomandi sveitarfélagi og stórtjóns fyrir landbúnaðinn í heild sinni. Eg skal nefna sem dæmi þessu til sönnunar, að hér í nágrenni við Reykjavík er jörð, ein af fornum höfuðbólum landsins, sem seld hefir verið fyrir skömmu fyrir þrem sinnum hærra verð, en sannvirði hennar nemur, að dómi gagnkunnugra manna. Þessi jörð hefir um nokkurt skeið gengið kaupum og sölum. Og áður en hún var seld síðustu skiftin, var búið að ræna jörðina, eða selja undan henni 1/3 hluta af engjunum, og allri veiðinni, sem henni fylgdi. Eg skal nefna aðra jörð austan fjalls, höfuðból að fornu og nýju. Hún lendir í höndunum á einum gróðabrallsmanninum. Hann selur hana svo dönsku félagi, sem ætlar að setja upp fyrirmyndarbú á jörðinni og kenna okkur Íslendingum að búa! En hvað skeður? - Í stað þess að hefja þarna fyrirmyndar búskap er jörðin sama sem lögð í eyði og niður nídd á allar lundir. Og nú er hún ekki kaupandi fyrir hálfvirði þess, er hún var upphaflega seld fyrir. Mörg fleiri dæmi þessu lík mætti nefna. Þessar »spekulationir« með jarðir hér hefðu aldrei átt sér stað, ef landið hefði átt þær frá öndverðu, eða ef landssjóður hefði séð sér fært og haft heimild til að kaupa þær í tíma, eða áður en þær komust í þetta óeðlilega háa verð. Þá er á það að líta, að jarðir hækka oft í verði fyrir tilverknað ins opinbera. Það eru lagðir vegir eða önnur mannvirki sett á fót og kostuð af landsfé og hefir þetta þau áhrif, að jarðir meðfram vegunum og umhverfis mannvirkin hækka í verði. Þessa verðhækkun á landið í raun og veru, en ekki inir einstöku eigendur jarðanna. Ef landið ætti jarðirnar, nyti það ágóðans af verðhækkuninni á ýmsan hátt. Að vísu gæti landssjóður, eins og nú er, áskilið sér einhvern hluts af þessari verðhækkun, með því að leggja verðhækkunarekatt á eignir þær og jarðir, er hækka í verði fyrir aðgerðir ins opinbera. En hugðnæmara væri það þó, að landið sjálft ætti jarðirnar. Sama er að segja um það, ef ráðist er í einhver framfarafyrirtæki, er lúta að jarðrækt, t. d. vatnsveitur í stórum stíl. Þá væri ólíkt hagkvæmara, ef landið ætti þær jarðir, er þar ættu hlut að máli. Með því fyrirkomulagi sem nú er á jarðeignum í landinu, koatar það mikið stríð og erfiði að fá slíkum fyrirtækjum til leiðar komið. En ef landinu væri heimilaður forkaupsréttur að öllum jörðum, sem ganga kaupum og sölum, og það eignaðist þær með því móti smátt og smátt, þá væri öðru máli að gegna. Þegar landið sjálft er eigandi jarðanna, þá gengur alt greiðara í þessu efni og þá fyrst fær landið að njóta þeirra hlutdeildar í umbótum jarðanna,sem því ber með réttu. Enn vil eg benda á það í þessu sambandi, að víðsvegar í heiminum er vöknuð hreyfing, sem fer í þá átt, að koma upp grasbýlabúskap, sem svo er nefndur á íslenzku máli. Það er búskapur í smáum stíl. Stórum jarðeignum er skift á milli manna og þeim siðan bygðir smáir jarðarpartar til grasbýlisábúðar. Þessa hreyfingu, sem að margra manna dómi er mjög svo þýðingarmikil fyrir landbúnaðinn, væri miklu hægara að efla, ef landið ætti sig sjálft. Þegar jarðirnar eru í eigu einstakra manna, á hún miklu erfiðara með að ryðja sér til rúms. Þá er miklu hættara við, að menn eigi frekar undir högg að sækja, að fá land með sæmilegum kjörum til grasbýlisábúðar, heldur en ef landið væri eigandinn. Í mörgum löndum, svo sem í Danmörku, Noregi, Svíþjóð og Englandi hleypur ið opinbera ott undir bagga í þessu efni. Það heimilar mönnum lán, bæði til þess að kaupa landið og til húsabygginga. Annarsstaðar er landið selt á erfðafestu, og er það sérstaklegs þar sem ið opinbera á jarðirnar. Eins og nú er ástatt, á þessi hreyfing mjög erfitt uppdráttar hér á landi. Þó að fjöldi jarðeigenda hafi hvergi nærri Við alla jörð sína að gera, eru þeir þó oftast ófáanlegir til að láta af hendi jarðarakika til grasbýlismanna, þó að því væri að skifta. Eg ætla ekki að fara út í það hér, hvort grasbýlastefnan er réttmæt miðuð við okkar kringumstæður, en eg þori þó að fullyrða, að grasbýlabúskapurinn á víða við hér á landi og gæti í mörgum sveitum orðið til mikilla nota. Eg vil að eins benda á það, að fjöldi manna, sem elst upp í sveitum og dvelur þar til fulltíða aldurs, verður, þegar hann vill fara að eiga með sig sjálfur, að fara burt úr sveitunum að sjónum eða af landi burt til Ameríku, einungis af þeim ástæðum, að engan jarðarpart er hægt að fá til ábúðar. Jarðarþrengslin eru orðin svo mikil, að í hvert skifti sem jörð losnar, eru tíu um einn, sem vilja komast að henni. Þetta ásamt fleiru mælir með því, að landssjóði sé gefin heimild til forkauparéttar að þeim jörðum, sem ganga kaupum og sölum. Eg er vísa um, að sú heimild, áaamt því að nema úr gildi lögin um sölu þjóðjarða og lögin um sölu kirkjujarða, yrði til þess að koma meiri festu í jarðræktina og aðrar framfarir í landbúnaðinum. Mér hefir aldrei getað skilist, að það gæti háð jarðræktinni, þó að landasjóður væri gerður að lánardrotni, ef svo væri búið um leigumálana og ábúðartímann, að ábúandinn nyti allra ávaxta af verkum sínum meðan hann lifði, og jörðin gengi svo í arf til niðja hana að honum látnum. Eg er miklu trúaðri á að það fyrirkomulag myndi ekki að eins gefa eins mikla, heldur jafnvel miklu meiri tryggingu fyrir umbótum í jarðræktinni, en það fyrirkomulag, sem nú er. Eg endurtek það sem eg sagði í byrjun ræðu minnar, að sjálfsábúðin er engan veginn trygð með núverandi fyrirkomulagi. Margir þeir sem festa kaup í jörðum, verða dauðir áður en þeir hafa borgað verðið að fullu. Og hvað verður þá úr sjálfsábúðinni að þeim látnum? það er alt í óvissu. Þó má benda á það, að þegar efnalitlir menn ráðast í jarðakaup, þá reisa þeir sér með því þann hurðarás um öxl, að það atendur í vegi fyrir því, að þeir geti sýnt jörðunum nokkurn verulegan sóma. Eg skal svo ekki fjölyrða meira um tillöguna, en læt það ráðast, hvernig henni verður tekið. En eg vil vænta þess af hæstv. forseta, að hann beri upp hvern lið tillögunnar fyrir sig, þegar til atkvæða er gengið.



Mig furðar stórlega að þessi tillaga skuli vera komin frá háttv. 1. þm. Árn. (S. S.), þeim manni, sem flestum betur hefir haft tök á að kynna sér áhrif laganna um sölu þjóðjarða og kirkjujarða á landbúnaðinn. Eg hefi orðið var við alveg gagnstæð áhrif þeim, er hv. fltm. skýrði frá, sem sé mjög góð áhrif, og eg skil ekki í öðru en að hann, ráðunauturinn,hafi hlotið að verða var við þau á ferðum sínum hér á landi. Þess vegna furðar mig stórlega, að einmitt hann skuli verða til þess að flytja álíka tillögu, sem miðar ekki til annara en að eyðileggja aðalvísinn til þeirrar löggjafar, sem svo mjög hefir hvatt menn til að bæta og prýða jarðir sínar. Og það er ekki einasta, að þessi lög hafi hvatt menn til gera jarðir sínar að álitlegum og skemtilegum eignum, heldur hafa framkvæmdirnar sýnt að sú hefir raunin á orðið. Eg hofi haft góð tækifæri á, að kynnast þessu í minni sýslu, Eyjafjarðarsýslu, því að eg hefi nú um æðimörg ár verið mælingamaður jarðabóta þar í nokkrum hreppum. Og það er segin saga, að þær jarðirnar, sem eru í sjálfsábúð, hafa alt annan svip yfirleitt, en hinar, sem leiguliðar búa á. Einkum eru tún og og jafnvel engjar, þar sem því verður annars við komið, stórum bættar og öll umgengni og hirðing á jörðinni svo miklum mun betri. Auðvitað eru í þessu sem öðru nokkrar undantekningar. Þessi reynsla mín - og eg er ekki einn um hana - kemur illa heim við skoðun ráðunautsins, og er mér algerlega óskiljanlegt, hvernig honum hefir getað dulist þessi virkileiki. Að fyrirmuna ábúandanum kaup á jörð, sem hann hefir setið mjög sómasamlega og bætt hana svo, að verð hennar hefir margfaldast, það er svo gagnstætt stefnu þingsins nú undanfarið, að eg skil ekki að nokkur verði til þess að ljá því atkvæði sitt. Þá er það þessi erfðafestuábúðarréttur, sem maður heyrir svo oft rætt um. Eg ekil ekki, hvernig hægt er að búast við því, að hann geti samsvarað eignarréttinum og hvetji menn til að bæta jarðirnar eins og þeir eigi þær sjálfir. Ef menn eiga jarðirnar, sem þeir sitja, þá mega þeir sjálfir ráða sölunni á þeim, eftir að þeir hafa bætt þær, og með því móti geta þeir fengið fullkomið verð fyrir vinnu sína. En ef um erfðafestuábúðarrétt er að ræða og hann á að, reynast eins hvetjandi til jarðarumbóta, þá verða ábúðarskilyrðin að vera svo óeðlilega góð, að það er vart hugsanlegt að um nokkurn hagnað verði að ræða fyrir landssjóð og sé hvorki um hagnaðarhliðina að tala, né um meiri umbætur á jörðum að gera - ja, hvað er þá unnið ? Eg get heldur ekki skilið, að meiri festa komi í jarðræktina ef landsjóður á jarðirnar. Ekki varð sú raunin á meðan landssjóður átti flestar jarðeignir í landinu. Og hver er nú raunin á um þær jarðir, sem hann á ? Það er alveg þveröfugt við það sem háttv. flutnm. (S. S.) heldur fram. Að kaupendurnir deyi áður en þeir hafi borgað jarðirnar að fullu, það sannar ekkert um það, að sjálfsábúð sé verri en erfðafesta.  (Sigurður Sigurðsson: Þær haldast ekki í sjálfsábúð)  . Eins og erfingjarnir geti ekki haldið áfram að sitja jarðirnar, bæta þær og borga þær, þó að fyrsti kaupandinn deyi.  (Sigurður Sigurðsson: Hvaða trygging er fyrir því?)  Það verður ekki sagt, að að þessu leyti geti ekki orðið eins góð trygging á. sjálfábúðinni, eina og erfðafestuábúðinni. Þó að þessi kenning, sem háttv. flutningsm. heldur fram, sé útlend, þá er ekki synt, að hún sé happasæl fyrir íslenzkan landbúnað. Eg verð því eindregið að mæla á móti þessari tillögu, og mig mundi furða stórlega ef þingið gengi nú svona öldungis óathugað frá þeirri stefnu, sem það til þessa tíma hefir viðurkent mörgum árum saman að væri til stórbóta fyrir búnaðinn á þessu landi.



Eg ætla ekki að flytja langt mál, en þó langar mig til að segja örfá orð. Þó að ýmsar greinir hafi verið með okkur »nautunum«, þá verð eg að lýsa viðurkenningu minni á þessari tillögu háttv. þm. (S. S.). Eg hygg hana rétt upp borna og ekki of snemma, heldur miklu fremur of seint. En það er ekki honum að kenna. Eg er ósammála þeim er tala svo sem háttv. síðasti ræðumaður (St. St.). Þeir gera ekki annað en að tefja gott mál, með því að streitast við að halda í þveröfuga átt við það sem halda ber. Háttv. 1. þm. Eyf. (St. St.) þarf ekki að ímynda sér, að við teljum þetta gott mál af því að það er útlent. Við getum þess að eins, að höfundur þess er útlendur, til þess að gera okkur ekki seka í því, sem kallað er hugmynda þjófnaður eða bókaþjófnaður. Og það er enginn hlutur verri fyrir það, þd að erlendur maður hafi hugsað hann upp. Nú vill svo til, að Ísland er hér um bil eina landið, sem svo er sett, að það getur bókstaflega framfylgt þeirri hugsun, að landið eigi sig sjálft. Jarðeignir eru svo ódýrar hér, að landssjóður getur á skömmum tíma, sér að bagalausu, keypt alt landið. Og hér er sannarlega ekki til mikils mælst, að landssjóði sé leyfður forkaupsréttur að þeim jörðum, sem ganga kaupum og sölum. Hitt væri strangara, þó að það gæti talist réttmætt, að taka jarðirnar af mönnum eignarnámi eftir mati. Í því tilfelli væri rétt að tala um eignarnám, en ekki í sambandi við vatnsveitingar. Það verður því ekki annað sagt, en að hér sé farið hægt af stað. Þegar menn eru að standa upp og segja, að sjálfsábúðarstefnan sé holl atefna og heppileg fyrir landbúnaðinn, þá eru það engin mótmæli á móti því sem við höldum fram. Okkur dettur ekki í hug að neita því, að sú stefna sé góð. En þetta er einmitt bezta ráðið til þess að koma á varanlegri sjálfsábúð. Háttv. 1. þm. Eyf. (St. St.) sagði, að ábúðin á landssjóðsjörðunum hefði ekki gefist vel. Þetta sýnir, að hann skilur ekki, hvað hér er um að ræða. Hingað til hafa menn búið á jörðum landssjóðs eins og leiguliðar og ekki átt verk sín á jörðunum. En þegar um erfðafestuábúð er að ræða, þá er mönnum leigt landið eftir réttu mati og á þann hátt, að þeir eiga allar umbætur, er þeir gera á jörðunum. Þeir geta selt þær og veðsett og farið með þær að öllu leyti eins og eign sína. Þeir geta, meira að segja, látið þær ganga að erfðum. Auk þess er það sjálfsagt ákvæði, að ef ábúandi dæi eða yrði að fara af jörðinni nauðugur, þá tæki landið umbæturnar og borgaði þær út í hönd. Og í þessu er mesta tryggingin fólgin fyrir því, að menn bæti jarðirnar eftir því sem þeir frekast geta. Með þessu móti er líka hægt að styðja þá stefnu tímans, sem rás viðburðanna hefir skapað, og hún er sú, að stórbúskapurinn er að breytast í einyrkjabúskap. Arðmiklar atvinnugreinir hafa komið upp á ýmsum stöðum, og það leiðir til þess, að fólkið flykkist úr sveitunum þangað sem atvinnan býðst. Við það verður tilfinnanleg vinnukraftaþurð í sveitunum. Nú er miklu almennara en áður var að hver maður stundi jörð sína sjálfur með sínu skylduliði og fái ekki vinnufólk. Og þetta heldur svo áfram. Það er ekki eingöngu að þetta sé svo hér á landi, heldur er það lögmál um allan heim, að fólkið þyrpist úr sveitunum til borgannna. Í öllum þremur Norðurlöndum er sterk hreyfing í þá átt að hjálpa einyrkjabúskapnum með því að fá mönnum smá grasbýli til afnota með sæmilegum kjörum. En versti þröskuldurinn, sem þar er í veginum, er það, að einstakir menn sitja yfir stórum landsvæðum, sem þeir nota ekki nándarnærri að hálfu leyti, en eru þó ófáanlegir til að sleppa nokkrum hluta af. Landið liggur ónotað og menn fá ekki að komast að því, þó að þeir séu fúsir til þess og hafi sára þörf á því. Allir sjá, hvað þetta er ranglátt. Hér er ekki verið að tala um að taka eignir af mönnum, sem þeir hafa fengið eftir gildandi lögum. En réttast væri að landið ætti sig sjálft, því að hver maður, sem fæðist, á jafna kröfu til jarðarinnar. Sveitarómaginn, þó að hann sé kominn af sveitarómögum svo langt sem rakið verður, á jafnmikinn rétt til lífsuppeldis af landinu, sem hann er fæddur í, og sá maður, sem er fæddur af stórauðugri ætt og á margar jarðeignir, sem gengið hafa að erfðum mann fram af manni. En þessu verður aldrei hægt að kippa í lag, nema með því, að landið eignist sig sjálft. Þá fyrst er hægt að láta hvern mann hafa þann hluta jarðarinnar, sem honum er fært að rækta, og fyrir það geldur hann landskuld. Þá þarf ekki að deila um fasteignaskatt, því að landskuldin er eini rétti fasteignaskatturinn, sem menn eiga að gjalda í sameiginlegan sjóð. Þetta, sem eg hefi nú sagt, er svo augljóst mál og hverjum manni skiljanlegt, að ekki ætti að þurfa að vitna í fræðimenn. En þeim er vilja kynna sér þetta nánara fyrir næsta þing, ræð eg til að lesa eitthvað af ritum Henry George's, t. d. stutt bréf, er hann sendi páfanum hér um árið, þar sem hann gefur stutt yfirlit yfir kenningar sínar. Eg man ekki nákvæmlega, hvenær það kom út, en eg hygg, að það hafi verið um 1890. Eg skal svo ekki þreyta menn á lengri ræðu. Málið er flókið, ef ætti að rekja það frá rótum. En til þess að segja aðalatefnuna, þarf ekki fleiri orð en nú hafði eg. Reynsla, er á móti þessu mæli, er ekki til, því að þetta hefir aldrei komið inn á reynslusviðið. Og jafnvel þó að eitthvað í þessu efni hafi reynst vel, er ekki þar með sagt, að þetta geti ekki reynst betur. Rökin liggja ljós, tvenn og þrenn á tungu hvers manns, sem þetta mál hefir hugsað og rétt kann að hugsa. Og svo bætist það við, að Ísland er það land, þar sem auðveldast er að framkvæma þessa hugmynd. Það er engin ástæða til að bíða lengi, þegar það sem beðið er eftir, er bæði þarflegt og nauðsynlegt.



Eg vil gera örfáar athugasemdir Við ræðu háttvirts framsögumanns. Hann sagði, að það væri fjarstæða, að sala þjóðjarða og kirkjujarða hefði aukið sjálfsábúðina í landinu. Eg skil ekki, á hverju það er bygt, því þegar menn kaupa jarðirnar, gera þeir það til eigin nota, og þótt sá sem kaupir jörðina upphaflega,selji hana, þá er venjan sú, að hún er þó höfð til eiginna nota. Það er kunnugt, að jarðir á einstakra manna hönd hafa fækkað ákaflega í seinni tíð. Og orsökin er sú, að leigumáli stendur ekki í réttu hlutfalli við verð jarðanna. Verð jarðanna hefir hækkað til muna á síðari árum, en eftirgjaldið hefir staðið svo að segja í stað. Virðist því sem eignamenn sjái sér nú meiri hag í að leggja fé sitt í annað en jarðakaup. Hættan er því miklu minni en var - og eg vil segja engin - að margar jarðir hlaðist á hendur einstakra manna. Stórbændum fer fækkandi, en smábændum fjölgar. Efnahagurinn er að jafnast hjá bændum í landinu. Eg tel engan efa á því, að sala þjóðjarða og kirkjujarða hafi flýtt fyrir ræktun þeirra. Mönnum er miklu ljúfara yfir höfuð að leggja fram fé sitt og krafta til að rækta sitt en annara. Og þó að það ætti kannske að vera mönnum jafnljúft að hafa jarðirnar bygðar með erfðafesturétti, eins og að eiga jarðirnar, þá er sá hugsunarháttur ekki enn kominn inn hjá öllum, hvað sem síðar kann að verða. Háttv. framsögumaður (Sig. Sig.) sagði, að sala þjóðjarða og kirkjujarða hefði orðið til þess að koma af stað braski í jarðasölu og óeðlilega háu verði á jörðum, þeim sem næstar liggja Reykjavík. En verðhækkun, sú sem orðið hefir á jörðum í nánd við Reykjavík, stafar að minni hyggju af alt öðrum ástæðum. Hún stafar af aukinni framleiðslu á jörðunum og hækkandi verði afurðanna. Hér í Reykjavík er bezti markaður landsins fyrir búsafurðir, og það er ekki nema eðlilegt, að nálægustu jarðirnar hafi hækkað í verði. Eg held að það sé mjög varúðarverð leið fyrir þingið, að stuðla að því, að landssjóði verði heimilaður forkaupsréttur allra jarða í landinu; jafnvel þó að það kunni að vera gott, að þjóðin eignist landið, þá verður að fara mjög gætilega í þeim efnum, því að hætt er við, að tilgangurinn verði misskilinn og hætt er við, að margur uni því illa, að þurfa að selja landssjóði jörð sína, ef hann hefir hugsað hana öðrum, en reyndar býst eg við, að einhver ákvæði verði sett í lögin, sem úr þessu geti bætt, t. d. lík ákvæðum, þeim sem eru í lögum um forkaupsrétt leiguliða, þannig, að landssjóður gæti því að eins notið þessa réttar, að hann vildi sæta sömu kjörum og aðrir bjóða. Eg játa, að skamt er milli eignarréttar og erfðafestrréttar, en samt er því svo farið, að fjöldi manna telur sjálfsábúðina eðlilegasta og tryggilegasta, og eg veit, að það mundi slá óhug á margan, ef þetta yrði að lögum. Það mun vaka fyrir háttv. framaögumanni, að þetta gæti stuðlað að skifting jarða og aukinni ræktun, ef grasbýli kæmust á fót. En eg er ekki viss um, nema betra væri að byrja á annan hátt. Ekki skal eg þó dæma um, hve hyggilegt það var, að byrja á sölu þjóðjarða, en það hefir þó áreiðanlega orðið til þess að ýta undir grasrækt og aðrar umbætur. Ef fólki á að geta fjölgað að mun til sveita, þá verður að skifta jarðeignunum, og mér finst vel hugsanlegt, að sumum stærri jörðum mætti skifta í tvent eða jafnvel þrent, svo að meira mætti framfleyta þar en nú er gert, með aukinni grasrækt. Eg hefði fremur getað aðhylst þá tillögu, að fresta um nokkur ár frekari sölu þjóðjarða og kirkjujarða og láta fara fram skoðun á þeim, til að rannsaka, hvort ekki megi skifta þeim sundur í fleiri jarðir, og það gerðu menn, sem hafa áhuga á jarðrækt og glögt auga fyrir ræktun og ræktunarakilyrðum, og ef það álitist tiltækilegt, væri fengin undirstaða undir þessa nýju braut, sem nú er lagt til að leggja út á, að leyfa landssjóði forkaupsrétt jarða. Lögin frá 1907, um lausamenn, búamenn og þurrabúðarmenn, hafa ekki náð tilgangi einum um aukna grasrækt. Lóð, sú sem þar er ákveðin handa þurrabúðarmönnum, er of litil. Hversu vel sem hún er ræktuð, þarf notandinn þó að leita sér annarar aðalatvinnu, því framleiðsla af jafnlítilli lóð og þar er ákveðin, getur aldrei orðið nema litill stuðningur til að framfleyta fjölskyldu, aðalatvinnan verður að vera alt annað. En öðru máli er að gegna, ef stórri jörð væri skift og hún síðan vel ræktuð; þá mætti þar framfleyta fleiri búpeningi en nú er; þannig mætti framfleyta 2–3 fjölskyldum, og það jafnvel eina stórum og nú eru á sömu jörð óskiftri, og það eingöngu á landbúnaðinum, ef landrými er allgott. Smábýlin verða að vera svo, að minsta kosti upp til sveita, að ábúandinn geti lifað af þeim eingöngu. En ef auka-atvinnu þarf að leita, verður bóndinn að yfirgefa heimilið tímum saman og leita sér annarstaðar atvinnu. En það mundi gefast illa, því að þá mundi lítið verða um jarðabæturnar, en stundum reynist það alls ómögulegt að fara að heiman, vegna fjárhirðingar og fleiri anna. Eg get því ekki aðhylst þessa tillögu, en skoðunarmál er hitt, hvort ekki mætti fresta sölu þjóðjarða og kirkjujarða um nokkur ár, til að rannsaka þetta nánara, hvort ekki væri tiltækilegt að skifta sumum þeirra í sundur, en þessa nýju stefnu tel eg ógerning að hefja undirbúningslaust og að eg hygg þvert ofan í vilja mikils meir íhluta þjóðarinnar.



Eg get ekki leitt hjá mér að segja nokkur orð út af framkomnum andmælum, sérstaklega frá háttv. 2. þm. Eyfirðinga og háttv. 2. þingm. Húnv. Um það er eg ekki í neinum vafa, að sala þjóðjarða og kirkjujarða leiðir ekki til neina góða í landbúnaðinum. Landbúnaðinum væri það langhollast, að landið ætti sig sjálft. En eg veit, að þegar eg og aðrir halda fram þeirri skoðun, þá særir það tilfinningar þeirra manna, sem drukkið hafa í sig þá skoðun, að sjálfaábúðin sé in eina rétta til umbóta og leiðréttingar landbúnaðinum; en það er langt frá að svo sé. Háttv. 1. þm. Eyf. (St. St.) vék að því, að umbætur væri meiri hjá sjálfseignarbændum en leiguliðum. En eg vil segja, að eftir minni þekking og athugun, þá er þetta mjög svo upp og niður. Eg fullyrði, að víða verði ekki gert upp á milli sjálfseignarbænda og leiguliða í þessu efni. Eg get nefnt dæmi þessu til sönnunar. Maður, sem mældi jarðabætur allra bænda í upphluta Árnessýslu, rannsakaði, hvorir meira hefði gert, sjálfseignarbændur eða leiguliðar, komst að þeirri niðurstöðu, að það munaði á öllu þessu svæði til jafnaðar tveim, segi og skrifa tveim, dagsverkum að meðaltali. Og eg hygg ,að sama yrði ofan á, ef þetta væri víðar athugað og mælt. En ef Árnessýsla er einsdæmi í þessu efni, þá verð eg að segja, að Árnesingar eru meiri föðurlandsvinir og viðsýnni jarðabótarmenn en aðrir landsmenn. Að búskapur sé yfir höfuð nokkuð betri hjá sjálfseignarbændum en leiguliðum, það held eg sé líka alveg upp og niður. Eg veit ekki betur en búskapur á þjóðjörðum sé víða mjög góður, og þegar menn eru að fjölyrða um, hvað leiguliðabúskapur sé bágborinn, þá er það oft og einatt bygt á misjafnlega ábyggilegum sögusögnum af Snæfellsnesi. En eg er kunnugur þar og veit, að landssjóðalandsetar þar standa ekki sjálfseignarbændum að baki yfir höfuð tala. Og þó að jarðir hafi þar sumstaðar verið miður vel setnar en áður, þá hafa framfarir orðið þar á síðustu árum og víða er þar góður búskapur. Mér er líka kunnugt um, að jafnvel í Eyjafirði, kjördæmi háttv. 1. þm. Eyf., var búskapur sjálfseignarbónda þar á jörð nokkurri ekki betri en það, að ekkert hafði verið gert á jörðinni til bóta um mörg ár, og við það bættist svo það, að partur af túninu stóð jafnvel í sínu, og hafði þó jörðin verið lengi í leiguábúð þessa manna. Hins vegar má benda á jarðir, sem lengi hafa verið í sjálfábúð, sem bættar hafa verið til mikilla muna, og eg vil benda á það, að margir, sem fengið hafa verðlaun úr styrktarsjóði Kristjáns IX, hafa einmitt verið leiguliðar meðan þeir gerðu mestu jarðabæturnar, og sumir allan sinn búskap. Því segi eg það, að leiguliðar jafnast fullkomlega á við sjálfaeignarbændur og standa þeim jafnvel framar sumir hverir. Eg skrifaði fyrir 11/2 ári grein í »Frey« um »fyrirmyndarbændur«, fátæka leiguliða, sem mikið lá eftir. Sumir höfðu verið á landssjóðsjörðum, sumir á kirkjujörðum, sumir leiguliðar bænda. Þó að sumir þeirra hafi síðan fest kaup á jörðum sínum, þá hafa þeir gert mestar jarðabæturnar meðan þeir voru leiguliðar. Faðir minn var einn þeirra manna, sem verðlaun hlaut úr styrktarsjóði Kristjáns IX, og skal eg geta þess, að hann var leiguliði meðan hann gerði sínar jarðabætur eða mestan hluta þeirra, og sama er að segja um marga aðra bændur og jarðabótamenn fyr og síðar. Lögin um sölu þjóðjarða og kirkjujarða voru tilraun til þess að fjölga tölu sjálfseignarbænda, en það var tilraun, sem aldrei gat eða getur náð tilgangi sínum. Og það eru einmitt þessi lög, sem ef til vill fremur öðru hafa staðið í vegi fyrir því, að gerð væri breyting til batnaðar á kjörum leiguliða, og störf þingsins til umbóta leiguliðaábúðinni undanfarin þing hafa meðfram strandað á kenningunum um sjálfseignarábúðina. Þessi Sjálfsábúðarhugmynd er hugsjón, sem erfitt og jafnvel ómögulegt verður að koma í framkvæmd eins og nú er ástatt. Betra og eðlilegra að landssjóður eignist nú aftur þær jarðir, sem hann hefir illu heilli látið af hendi.



Eg get enga dul dregið á, að ákvæði þetta bendir skýlaust í aðra átt en áður hefir verið farin í þessu máli, þegar stöðva á sölu þjóðjarða og kirkjujarða, og jafnvel láta landssjóð fara að kaupa jarðir af nýju. Mér kæmi það mjög á óvart, ef háttv. deild vildi nú víkja þvert af leið og leggja inn á algerlega nýjar og gagnstæðar brautir athugunarlaust, og akil ekki að háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) ætlist til þess. Enda liggur það í hlutarins eðli, að ef honum hefði verið þetta áhugamál, hefði hann átt að koma fram með þetta fyr á þinginu, svo að tími veittist til íhugunar, en ekki í þinglok, þegar alt er komið í eindaga. Þó að tillagan sjálf sé í þrem liðum; eru þó aðalatriðin ekki nema tvö í eðli sínu. Fyrst er það atriðið, sem nefnt er í 3. lið, að stöðva sölu þjóðjarða og kirkjujarða, og ef það tekst, þá má jafnframt koma því í framkvæmd, sem nefnt er í öðrum lið. Hitt atriðið er, að fara að kaupa jarðir af nýju, landssjóði til handa. Á þessu tvennu er nú næsta mikill munur. Það fyrra er framkvæmanlegt, að stöðva sölu jarðanna og gefa ábúendum erfðafesturétt, en ið síðara, að kaupa jarðirnar af nýju, er með öllu óframkvæmanlegt, eins og högum er nú háttað, auk þess sem það gæti ekki talist neitt sérlega arðvænlegt fyrir landssjóðinn eftir þeim nettótekjum - einum 16 þús. kr. - sem hann hefir nú af öllum jörðum sínum. Eg er nú fyrir mitt leyti á móti báðum þessam atriðum. Eg hefi aðhylst þá atefnu, að þjóðjarðir og kirkjujarðir væru seldar, af því að eg hefi þózt sjá, að það væri spor í áttina til að auka verðmæti jarðanna og stuðla að betri búskap í landinu. Mér er ekki unt að skilja, að menn yfirleitt leggi Sig eins fram til endurbóta þegar þeir eru leiguliðar, eins og ef þeir væru eigendur.  (Sig. Sig.: Hvað hefir presturinn á Breiðabólstað gert?)  . Einstök dæmi sanna lítið. En dæmi máli mínu til sönnunar mega teljast almenn. Eg sé þess merki, hvar sem eg fer um, að sjálfseignarjarðir eru yfirleitt betur setnar en leigujarðir, og það er ekki nema eðlilegt að menn sitji jarðirnar betur þegar þeir geta gert sér vonir um að fá eitthvað í aðra hönd fyrir starf sitt, en leiguliðar fá hins vegar ekkert endurgjald og eru meira að segja jafnvel atundum látnir gjalda þess, ef þeir bæta jarðirnar, á þann hátt, að afgjald þeirra er sett upp, og eg man ekki betur en háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) hafi sjálfur sagt mér, að faðir sinn hafi einmitt sætt slíkri meðferð. Það er víst, að flestir sjálfseignarbændur vilja hlynna að ábýlisjörðum sínum, eftir því sem efni og kringumstæður leyfa. Og hvað þær þjóðjarðir og kirkjujarðir snertir, sem seldar eru, þá hljóta þær að haldast í sjálfsábúð þau 28 árin, að minsta kosti, sem verið er að afborga þær, og það má ganga að því vísu, að miklar umbætur verði gerðar á þeim allan þann tíma, hverju sem svo kann fram að vinda. En líklegt má það telja, að sjálfsábúðin í landinu verði að þeim tíma liðnum ekki minni, heldur miklu fremur meiri, heldur en nú á sér stað. Hvað hinn liðinn áhrærir, að landssjóður eigi að kaupa allar jarðir, þá er ekki hægt að sjá, hvort átt er þar við að stjórnin eða Alþingi annist kaupin. Ef stjórnin ætti að gera það, get eg óttast, að það reyndist í mörgum tilfellum mjög hættulegt. Ef einhver jarðeigandi væri innundir hjá stjórninni, ætti honum að vera innan handar að nota sér velvild hennar og vinfengi sér til fjár á landssjóðsins kostnað. Hann þyrfti ekki annað en að fá einhvern kunningja sinn til að gera hátt tilboð í jörð sína. Að því búnu sneri hann sér til stjórnarinnar og segði: Viltu kaupa fyrir þetta verð?. Og mér finst ekki ólíklega tilgetið, að stjórnin vildi gera honum þann greiða, að kaupa, enda þótt það ekki gæti talist neinn búhnykkur fyrir landssjóðinn. En hitt, ef þingið ætti að fjalla um það, gæti það bæði valdið örðugleikum og stórskaða að þurfa að bíða þings til að gera út um kaupin. Eg álít því, að það geti ekki komið komið til mála að þessi till. nái samþykki deildarinnar. Á hina hliðina er málið mjög mikilsvert - það skal eg játa - og legg eg því til, að því verði vísað til landbúnaðarnefndarinnar. Þar er háttv. 1. þm. Árn. sjálfur og gæti hann þá athugað málið betur til næsta þings.