Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég er einn af meiri hl. fjhn., sem hélt fund um málið, og var meiri hl. sammála um að samþykkja frv. Frsm. meiri hl. er ekki viðstaddur, og vil ég því aðeins skýra frá þessu fyrir hönd meiri hl. nefndarinnar.



Herra forseti. Mér finnst nú satt að segja, að það sé orðið mjög mikið efamál, hvort halda eigi áfram þingfundi, þegar að minnsta kosti stendur yfir einn flokksfundur og frsm. fyrir stjfrv. er svo upptekinn, að hann getur ekki haft framsögu fyrir frv. Mér finnst bara skrípaleikur að halda áfram þingfundi með þessu móti og vil benda hæstv. forseta á þetta, þar sem hann á að sjá um, að málin fái þinglega afgreiðslu. Ég mun þó ekki skorast undan að hafa framsögu fyrir minni hl., þótt það sé nú reyndar vanalegt, að frsm. meiri hl. gangi fyrir. Hér í þessu frv. er farið fram á það, að ríkisstj. sé veitt heimild til að taka á móti fjárframlögum án endurgjalds. Hér hefur áður verið rætt um afstöðuna til Marshallssamningsins í heild, og mun ég því ekki gera hann að umtalsefni hér, heldur aðeins þetta atriði. Eins og vitað er, var samningurinn aldrei lagður fyrir Alþingi til samþykkis, heldur samþykktu forseti og ríkisstjórn hann samkvæmt valdi, sem þau töldu sig hafa, en utanrmn. taldi þetta „að taka án endurgjalds“, þess eðlis, að fyrir því þyrfti sérstaka löggildingu. Nú er svo komið, að ríkisstj. vill fá staðfestingu Alþingis á þessum þætti, og það er um leið það fyrsta, sem lagt er fyrir Alþingi af þessum samningi. Ég harma, að til þess skuli koma, að ríkisstj. skuli fara fram á það við Alþ. að fá að taka við fjárframlagi endurgjaldslaust. Við höfum lengst af verið fátæk þjóð, og þegar við hér áður fyrr bjuggum við baxl og bágindi, þótti okkur leitt að þurfa að taka við gjöfum. Eftir síðasta stríð vorum við svo vel stæðir, að við gátum gefið öðrum gjafir, og frá því var sagt hvað eftir annað í útvarpi og blöðum og við vorum stoltir af. Við skoðuðum þetta sem siðferðislega skyldu okkar, þar sem við höfðum orðið svo vel úti í stríðinu, meðan ýmsar aðrar þjóðir liðu hinar ægilegustu hörmungar. Bandaríkin græddu stórkostlega á síðasta stríði, og við Íslendingar græddum líka nokkuð. Hin almenna afstaða þjóðarinnar var sú, að ekki kæmi til mála, að við þyrftum að taka við fjárframlögum án endurgjalds, og slík var líka afstaða ríkisstj. fyrst eftir að hún tók við völdum. Því var lýst yfir af ríkisstj. árið 1947, að þótt Ísland gerðist þátttakandi í efnahagssamvinnu Norðurálfuþjóðanna, þá yrði Ísland þar veitandi, en ekki þiggjandi. Þetta voru orð ráðherranna, og þau voru endurspeglun af stolti þjóðarinnar og áliti hennar á þessum málum. Í umr., sem fram fóru um haustið um þetta mál, komst hæstv. utanrrh. svo að orði: „Því miður er efnahagur margra Evrópuríkja svo slæmur eftir eyðileggingar styrjaldarinnar, að þeim er um megn að standa sjálf straum af endurreisnarstarfinu. Þess vegna er það von þeirra, að áætlanir þessar verði grundvöllur þess, að Bandaríkin veiti þeim fjárhagslegan tilstyrk. Ísland er hins vegar ekki í hópi þeirra þjóða, sem hafa beðið um slíka aðstoð, og við skulum vona, að við berum gæfu til þess að haga svo málum okkar, að við þurfum ekki á henni að halda.“ Þetta voru þá orð hæstv. utanrrh., og ég býst við, að þau hafi verið töluð fyrir hönd allrar ríkisstj. Þá leit ríkisstj. svo á, að hún mundi ekki þurfa á þessu að halda. Hæstv. utanrrh. lýsti því yfir, að hörmungar stríðsins hefðu valdið því, að sumar Evrópuþjóðirnar yrðu að treysta á slíkar gjafir. Nú er svo komið eftir tvö ár, frá því að þessar yfirlýsingar voru gefnar, að ríkisstj. fer fram á heimild til að taka á móti framlögum án endurgjalds. Ríkisstj. hefur því ekki borið gæfu til að stjórna landinu rétt, heldur hefur hún í hverju máli kveðið upp dóm yfir sinni eigin stefnu. Í hinni alkunnu grg. fyrir hækkuninni á tóbaki og áfengi var sagt, að þar sem allt hefði hækkað, yrði þetta að hækka líka. Í grg. fyrir benzínskattinum var sagt, að þar sem hann væri lægri hér en erlendis, þá yrði hann að hækka. Og svo kemur hér fram beiðni um að fá að taka við fjárframlögum frá Bandaríkjunum endurgjaldslaust. Ég álít það í fyrsta lagi mjög leitt, að íslenzka ríkisstj. skuli koma fram með svona frv. eftir að hafa gefið sterkorða yfrlýsingu um það, að slíkt skyldi aldrei koma fyrir. Þá vil ég líka benda á, að með því að taka við framlögum án endurgjalds frá erlendu ríki, göngumst við undir skuldbindingar, sem leiða til þess, að þetta ríki getur haft áhrif á fjármálaráðstafanir innanlands. Í Marshallssamningnum fjallar 4. kafli eingöngu um þau ákvæði, sem koma til greina, þegar aðstoð er veitt án endurgjalds, en þegar samningurinn var ræddur hér árið 1948, var þessi grein sama og ekkert rædd, þar sem enginn reiknaði með því þá, að nokkurn tíma kæmi til þess, að við þyrftum að taka við gjafafé. Og ég held því að þeir, sem á annað borð láta sig einhverju skipta, hvað þeir samþ., ættu að athuga þær greinar samningsins, sem leggja okkur skyldur á herðar. T.d. er mjög athugandi 6. gr. í 4. kafla, sem segir, að jafnóðum og Ísland tekur á móti framlögum í dollurum, þá eigi að leggja inn á reikning í Landsbankanum jafnháa upphæð í íslenzku fé. Síðan eru sérstök fyrirmæli um, með hvaða skilyrðum þetta fé megi nota. Í 6. gr. segir svo: „ Ríkisstj. Íslands getur hafið innstæður, sem fyrir hendi kunna að vera á hinum sérstaka reikningi, til þeirra ráðstafana, sem samkomulag kann að nást um á hverjum tíma við ríkisstjórn Bandaríkja Ameríku. Við athugun á till., sem ríkisstj. Íslands gerir um ráðstafanir á innstæðum á hinum sérstaka reikningi, mun ríkisstj. Bandaríkja Ameríku hafa í huga þá þörf, sem er á því að efla eða viðhalda öryggi í peningamálum og fjármálum innanlands á Íslandi og á því að efla framleiðslustörf og milliríkjaviðskipti, svo og leit að og eflingu á nýjum auðlindum á Íslandi, þar með talið sérstaklega: a. útgjöld vegna fyrirætlana eða áætlana, þ. á m. þeirra, sem eru þáttur í heildaráætlun um eflingu framleiðslugetu Íslands og hinna þátttökuríkjanna, og fyrirætlana eða áætlana, sem erlendur gjaldeyriskostnaður við er greiddur með aðstoð, sem ríkisstj. Bandaríkja Ameríku veitir samkv. l. frá 1948 um efnahagssamvinnu eða á annan hátt, eða með lánum frá alþjóðabankanum. b. útgjöld í sambandi við leit að og aukna framleiðslu á efnivörum, sem þörf kann að vera fyrir í Bandaríkjum Ameríku vegna skorts, sem er eða líklegt er, að verði á slíkum vörum í Bandaríkjum Ameríku; og c. niðurgreiðslur, sem um munar, á þjóðarskuldum, einkum á skuldum Landsbanka Íslands eða annarra bankastofnana.“ Ég vil nú í sambandi við þetta síðasta benda á, hvort hér er rétt þýtt: „especially debt held by the National Bank of Iceland.“ Þetta er þýtt með „skuldum Landsbanka Íslands“ o.s.frv. Ég skal nú ekki fullyrða, hver venja er með slíkar þýðingar, en ég held, að óhætt sé að segja, að þetta þýði réttilega „skuldir við Landsbanka Íslands“ o.s.frv. Þó getur verið, að með íslenzku þýðingunni sé átt við skuldir Landsbankans út á við hjá öðrum þjóðum. Ég er nú ekki mjög kunnugur orðatiltækjum á ensku en ég hygg, að öll 6. gr. beri það með sér, að um leið og Ísland tekur á móti þessum framlögum og leggur jafnháa upphæð í íslenzkum peningum til hlíðar, þá megum við ekki hagnýta þá peninga nema að fengnu leyfi stjórnar Bandaríkjanna. Stjórn Bandaríkjanna lofar að athuga þær till., sem íslenzka ríkisstj. gerir, með hliðsjón af því að „viðhalda öryggi í peningamálum og fjármálum innanlands á Íslandi.“ Og nú vil ég spyrja í sambandi við þetta ákvæði: Eru fyrir hendi tilmæli frá Landsbankanum um það sérstaklega, að þetta fé verði notað til þess að grynna á skuldum ríkissjóðs við bankana? Og í öðru lagi: Er það fullkomið vald, sem stjórn Bandaríkjanna fær sem sá aðili er veitir þetta fé? Er þá einmitt ekki hugsanlegt, að það vald verði notað til þess að þrýsta á gengislækkun? Hvað oft rekum við okkur ekki á í Marshallssamningnum skuldbindingar um að halda réttu gengi? Ég tel því þá hættu felast í því, að íslenzka ríkisstj. geri 4. kafla þessara laga gildandi, að það mundi verða vatn á myllu þeirra, er vilja fella gengi íslenzku krónunnar. Það hefur komið fram í leynibréfi bankastjóranna, að þeir telja gengi krónunnar allt of hátt, og ég held, að samþykkt þessara l. þýddi aukinn styrk fyrir þá og aðra með sömu skoðun. Þessi grein þýðir í öðru lagi, að Bandaríkjastjórn kemur til með að hafa visst vald yfir því, hvernig þetta fé, sem lagt er á hinn sérstaka reikning, er notað. Stjórn Bandaríkjanna gæti sett ýmis skilyrði um það, hver atvinnutækin yrðu, og jafnvel um það, hvenær þau yrðu rekstrarhæf. Ég vil vekja athygli á þessu, því að ég álít, að Íslendingar fái, eins og nú er komið, erlent fé til þess að koma upp atvinnutækjum í landi sínu. Þótt ýmsum muni þykja betra að fá það að gjöf en láni og þótt ég viti og viðurkenni fyllilega, hvaða hættur felist í því að taka fé að láni, þá álít ég það mun heppilegra. Við munum þá einir geta ráðið því, til hvers það er notað og hve mikið það er, og getum þá eingöngu miðað við okkar þjóðarhag. En ef við aftur á móti treystum á gjafafé, erum við undirorpnir þeim skuldbindingum, sem ég var að lesa upp áðan. Við höfum verið með eitt mál hér í þinginu, sem er að einhverju leyti imprað á í minnihlutaáliti mínu, þ.e.a.s. áburðarverksmiðjuna, og vitum, að þegar upprunalega var rætt um byggingu áburðarverksmiðju á Íslandi á fundi efnahagsmálastofnunarinnar í París, mætti það mál mótspyrnu, sem aðallega kom frá þeim stóriðjulöndum, sem ekki vildu, að Íslendingar hagnýttu sitt vatnsafl til að koma stóriðju á fót í landi sínu. Þetta var viðurkennt af hæstv. atvmrh. og einnig, að aðalmótspyrnan hefði komið frá fulltrúum tveggja eða þriggja auðhringa í Bandaríkjunum, Englandi og Þýzkalandi, sem hirða allan arðinn af slíkri framleiðslu og eru því vitanlega andstæðir slíkri stóriðju á Íslandi. Eftir að felld hafði verið till. frá okkur sósíalistum um byggingu stórrar og afkastamikillar áburðarverksmiðju og búið var að ræða frv. í báðum deildum, kemur svo brtt. við síðustu umr. málsins í Ed. - og nær samþykki - sem kveður svo á, að taka eigi auðmagn einstaklinga í byggingu verksmiðjunnar og veita þeim síðan sérréttindi í stj., sem draga mun mjög úr því ótvíræða valdi, sem ríkið á að hafa yfir þessu fyrirtæki. Ég hef alltaf verið sannfærður um það, þótt samþ. hafi nú verið að byggja aðeins 10 þús. smálesta verksmiðju, þá verði horfið að því ráði, þegar framkvæmdir hafa verið hafnar, að hafa verksmiðjuna miklu stærri, eða að minnsta kosti í huga þann möguleika. Hins vegar hef ég alltaf haft mikinn áhuga fyrir því, að yfirráð íslenzka ríkisins yfir fyrsta stóriðjufyrirtækinu, sem byggt er á virkjun hinna miklu fossa okkar, yrðu sem bezt tryggð, og að vald og eign ríkisins yrðu alveg ótvíræð þannig að engir erlendir auðhringar gætu náð valdi yfir slíkum stórrekstri. Við megum vera minnugir þess, að ekki eru nema 2–3 ár síðan háð var barátta til þess að koma í veg fyrir, að erlent auðmagn fengi tök á stóriðjurekstri á Íslandi. Nú kemur fram till. í Ed. að gefa auðmagni afgerandi vald yfir þessu fyrirtæki. Ég skal ekkert fullyrða um, hver ætlunin með þessu er, en hitt er víst, að hér er opnuð leið fyrir erlent auðmagn að ná afgerandi valdi yfir áburðarverksmiðjunni, og það er athugandi, að í Marshallsamningnum, eins og Bandaríkjakongressið samþ. hann, eru alveg sérstök ákvæði um, að þau lönd, sem þátttakendur eru í honum, skuldbinda sig til að veita bandarískum borgurum samsvarandi leyfi til fjárfestingar og borgarar þess ákveðna lands hafa. Að vísu var nokkur varnagli sleginn af hæstv. ríkisstj., þegar Marshallsamningurinn var gerður. Það er þannig: „Samkomulag er um, að ákvæði 5. gr., 2. mgr., samningsins skuli eigi skilið þannig, að af þeim leiði samningaumleitanir um breytingu á fiskveiðalöggjöf Íslands. Þá er og samkomulag um, að ákvæði, sem 5. gr. kynni að gefa tilefni til og háð eru samkomulagi beggja ríkisstj., muni verða í samræmi við ákvæði íslenzkra laga.“ Á enskunni stendur nú að vísu „will take into account the provisions of the laws of Ieeland.“ M.ö.o. fiskveiðalöggjöfin er tekin þarna út úr alveg sérstaklega, en hún er mjög lítið atriði fyrir Bandaríkin. En stóriðja á Íslandi, sérstaklega í sambandi við virkjun Urriðafoss eða fossanna við Búrfell, það er mál, sem við vitum, að bandarísku auðhringarnir hafa áhuga á. Ef gerður væri samningur í samræmi við þetta frv., sem grundvallaðist á samningunum frá 5. júlí 1948, sem ég hef nú gert að umtalsefni, þá verður vitanlega afstaða Bandaríkjanna til að beita áhrifum sínum, hvernig þetta fé er notað, miklu sterkari en ef um lán væri að ræða. Nú er vitað mál, að fyrirkomulag atvinnurekstrar á Íslandi og Bandaríkjunum er mjög ólíkt. Þar er ríkisrekstur álitinn hinn argasti bolsévismi, en hér er ríkisrekstur líklega meiri en í nokkru öðru landi, sem er í efnahagssamvinnustofnuninni. Þegar nú Bandaríkjastj. eða bandarískir auðhringar fá vald yfir eða aðstöðu til þess að komast yfir slík fyrirtæki sem áburðarverksmiðju, þá er ekki að efa, að þeir reyna að nota sína aðstöðu til að draga sem mest úr áhrifum ríkisins á því sviði og koma því eingöngu undir stj. einstaklinga. Það er engin tilviljun, að hér koma fram till. frá þeim hv. þm. úr Sjálfstfl., sem ákafastir eru fylgismenn þeirrar stj., sem mest er andvíg ríkisrekstri, að draga á öllum sviðum úr áhrifum ríkisins í atvinnumálum þjóðarinnar. Og svo þegar till. eins og sú, sem fram kom í hv. Ed. við áburðarverksmiðjufrv., renna í gegnum þingið, þá virðist hér vera um að ræða eina samfellda atlögu gegn því, að Íslendingar hafi afgerandi vald yfir sinni stóriðju. Ég álít því, að það vald, sem Bandaríkjastj. fær til áhrifa á, hvernig þessu fé er varið, sé hættulegt fyrir sjálfsforræði Íslendinga í atvinnumálum sínum og því strax af þeirri ástæðu andvígur samþykkt þessa frv. Þá vil ég taka fram í sambandi við 6. gr. 5. kafla fyrrnefnds samnings, að ég álít ákaflega óviðeigandi, að Bandaríkin séu að gefa okkur gjafir og auglýsa það fyrir öllum heiminum, á sama tíma sem þau brjóta þá samninga, sem þeir hafa við okkur gert. Á ég þar við tollsvikin á Keflavíkurflugvelli, sem ég hygg, að nemi milljónum. Á meðan Bandaríkin greiða ekki slíkar upphæðir, sem þeir tvímælalaust eru skyldir til að gera, og hæstv. ríkisstj. gerir ekki einu sinni tilraun til að innheimta þetta, þá álit ég það ákaflega óviðkunnanlegt, að það sé kallað, að við séum að þiggja gjafir, og básúnað út um allan heim, m.a.s. í einu stjórnarblaðanna lýst mikilli ánægju og gleði yfir því, hve háir við erum á lista Bandaríkjanna yfir ölmusuþjóðir. Að lokum álít ég, að hér sé ekki um framlag án endurgjalds að ræða. Bandaríkjastj. fær með þessum gjöfum íslenzku ríkisstj. svo háða sér og þau áhrif á Íslandi, að hún innheimtir sjálf það endurgjald, sem hún fær fyrir þetta framlag. hafi þetta ekki verið meiningin hjá stjórn Bandaríkjanna, var það a.m.k. ákaflega taktlaust að auglýsa fyrir öllum heiminum sama daginn sem ákveðið var, að hálf hæstv. ríkisstj. færi vestur, að Bandaríkjastj. veitti Íslandi að gjöf 21/2 millj. dollara. Og nú er ríkisstj. að leggja þetta frv. fram, eftir að Atlantshafssamningurinn hefur verið knúinn í gegn hér á Alþ. Ég álít því þetta frv. vera svo varhugavert, að okkur beri þess vegna að fella það. Það má vel vera, að þeim röksemdum verði haldið á móti, að við séum í vandræðum með peninga. Og 16 millj. kr. er mikill peningur, það er alveg satt, en ég verð að segja það, að það var meiri peningur, sem tapaðist fyrir aðgerðir ríkisstj. með togarastöðvuninni í vetur, því að þá tapaði þjóðin yfir 20 milljónum í erlendum gjaldeyri. Og hefði ríkisstj. verið umhugað um að halda vel á spöðunum þá, þá væri það fé til ráðstöfunar núna, og er það hærri upphæð en hér er um að ræða, upphæð, sem hægt hefði verið að nota til uppbyggingar atvinnuveganna eftir því, sem við sjálfir álitum hagkvæmast, og án þess að þurfa að vera að leita til annarrar þjóðar um leyfi til þess að fá samþykkt, hvernig slíkri uppbyggingu skyldi hagað. Þegar verið er að ræða um þetta mál, þá er alltaf gripið til gjaldeyrisþarfarinnar. Ég veit ekki betur en að framlag okkar til alþjóðabankans, samtals um 2 milljónir dollara, hafi að engu leyti verið tekið út af okkur, og ég veit heldur ekki til þess, að leitað hafi verið til hans af okkur. Ég held þó, að það lægi nær að taka það fé út að láni þaðan, sem svarar til þess fjár, sem við höfum lagt þar fram, áður en gengið er inn á þessa braut. Áður en ríkisstj. notar sér slíka möguleika, þá er það nokkuð langt gengið að fara að valda þjóðinni þeirri níðingslegu smán, sem þessu er samfara. Ég legg því til, að frv. verði fellt.



Herra forseti. Ég skal nú reyna að svara nokkuð þeim atriðum, sem hv. 2. þm. Reykv. hefur helzt fundið þessu frv. til foráttu, og jafnframt fara nokkrum orðum um frv. almennt. Hv. þm. finnur það helzt að frv., að hér er verið að fara fram á leyfi til þess að taka á móti framlagi frá Bandaríkjum Norður-Ameríku án endurgjalds. Hann telur, að við höfum verið vel efnuð þjóð eftir styrjöldina og því ekki þurft að leita til annarra um fjárhagslega aðstoð. Það út af fyrir sig hefði þessum hv. þm. átt að vera ljóst, að þegar um áramótin 1946–47 var fé þjóðarinnar til þurrðar gengið, af því að því hafði verið varið til stórfelldrar fjárfestingar, sem kostaði þjóðina mikið fé í erlendum gjaldeyri, sem þó nægði ekki til að ljúka þessum framkvæmdum til fulls. Þar á ofan bætist svo, að viðskiptajöfnuðurinn við Bandaríkin hefur alltaf verið okkur óhagstæður, því að við höfum alltaf þurft að kaupa þaðan meiri vörur, en við höfum getað flutt þangað. Fyrir styrjöldina var þetta einnig svona, þá gátum við ekki verzlað nema lítið við Bandaríkin, af því að við höfðum ekki aðstæður til að selja þeim nema lítið eitt af þeim vörum, sem við framleiddum og gátum flutt út, af þeirri ástæðu, að við vorum ekki samkeppnisfærir við aðrar þjóðir, sem höfðu sömu vöru á boðstólum. Það, að við gátum keypt svo mikið frá Bandaríkjunum meðan á styrjöldinni stóð, stafaði ekki af því, að við flyttum svo mikið þangað, heldur af því, að Bandaríkin höfðu þá samþ. láns- og leigulögin, sem eins og þessi lög, sem þau hafa samþ. núna nýlega, voru til hjálpar og aðstoðar þeim þjóðum, sem börðust á móti fasismanum í heiminum. Við nutum þess þá, eins og við njótum þess nú. Það má geta þess hér í þessu sambandi, innan sviga, að kommúnistar alls staðar í heiminum börðust þá eins og nú á móti því með hnúum og hnefum, þegar Roosevelt Bandaríkjaforseti 1941 reyndi að freista þess að taka upp baráttu gegn einangrunarsinnunum og afturhaldssinnum. En þá samþ. Bandaríkjaþingið að styrkja hann í þeirri baráttu. En hvað gerðu kommúnistar þá, allt fram til 22. júlí? Þá börðust þeir gegn láns- og leigulögunum, eins og þeir berjast nú gegn Marshallaðstoðinni. En þá skyndilega breyttist þetta. Þá voru þetta allt í einu orðin ágæt lög og kommúnistar orðnir stuðningsmenn þeirra laga. Það er þess vegna alveg auðséð, að andúð kommúnista á þessu máli stafar af því, að þeir hafa ekki tekið afstöðu til þess sjálfir. Eins mætti segja mér það nú, að hv. 2. þm. Reykv. réði ekki afstöðu sinni sjálfur í þessu máli, því að það er alveg eins með hann og kommúnista í öðrum löndum, það er tekin afstaða fyrir þá. En ef það kæmi nú einhver andblær að austan, þá mætti segja mér, að hv. þm. snerist ótt og títt, eins og kommúnistar gerðu alls staðar 1941. Ég ætla svo ekki að fara lengra inn á þetta atriði, þó að það mætti miklu við bæta. En ég skal, af því að langt er liðið kvölds og margir þm. farnir heim, reyna að stilla mitt tal í hóf, en í stað þess skal ég fara nokkrum orðum um þær athugasemdir, sem þessi hv. þm. bar hér fram gegn samþykkt frv. Í fyrsta lagi taldi hann, að skyldurnar væru það miklar, að það væri ekki einasta óviðkunnanlegt, heldur jafnvel stórhættulegt að taka við svona framlagi. Nú er það svo, að hér er um að ræða framlag án endurgjalds, en samkvæmt Marshallaðstoðinni er um þrenns konar framlög að ræða. Það er í fyrsta lagi lán, í öðru lagi er það skilyrðisbundið framlag og í þriðja lagi framlag án endurgjalds. Mestur hlutinn af því fé, sem við höfum fengið, er skilorðsbundið framlag, sem við höfum fengið í Bandaríkjadollurum fyrir andvirði vara, sem seldar hafa veríð til þátttökuríkja efnahagssamvinnunnar. Þessi framlög í dollurum voru fyrir vörur, sem seldar hafa verið til Evrópuríkjanna og voru einkum fiskur og fiskafurðir, lýsi og síldarmjöl, sem annars hefðu í bezta falli verið greiddar í sterlingspundum. Auk þess var tekið að láni 1948 2,3 milljónir dollara til þess að kaupa fyrir síldarbræðsluskip, verksmiðjuvélar, veiðarfæri og fleira til framleiðslustarfseminnar samkvæmt áætlun. Og ég er alveg hreint viss um það, að þessi lán eru þau hagkvæmustu og þénanlegustu, sem ríkissjóður hefur nokkurn tíma tekið, því að þau eru veitt með 2,5% ársvöxtum og eru veitt til 35 ára. Það þarf enga vexti að greiða af þessum lánum fyrr en 1952 og ekki heldur afborganir fyrr, en það er einnig gert ráð fyrir því, að lengri frestur verði gefinn, ef samkomulag verður um það milli viðkomandi aðila. Þetta framlag er ákaflega hentugt og þénanlegra en nokkurt annað. Þó ber að geta þess, að við getum ekki notað það til þess að borga vexti og afborganir af erlendum lánum með því. við hikuðum við lántöku vegna þess, að við héldum, að við ættum erfitt með að endurgreiða það lán á réttum tíma, og þess vegna: var farið fram á að fá framlag án endurgjalds, og nú höfum við fengið það, samtals 2,5 millj. dollara, og ég verð nú að segja það, að einhvern tíma hefði það nú þótt þakkarvert að fá slíkt framlag án endurgjalds til þess að tryggja framkvæmd þeirrar áætlunar, sem miðar að því að tryggja fjárhagslegt og atvinnulegt öryggi hér á landi. Þess vegna er í þessu sambandi sett ákvæði í frv., þar sem áskilið er, að féð verði eingöngu notað til byggingar á atvinnufyrirtækjum, og er þessi áætlun í stórum dráttum eins og segir á þskj. 657:. 1. Aukning fiskiflotans. 2. Aukning síldariðnaðarins. 3. Bygging lýsisherzluverksmiðju. 4. Bygging fiskimjölsverksmiðju. 5. Aukning kaupskipaflotans. 6. Aukning hraðfrystihúsanna. 7. Bygging skipasmíðastöðvar og þurrkvíar. 8. Kaup á landbúnaðarvélum og aukning ullarverksmiðju. 9. Bygging raforkuvera. 10. Bygging áburðarverksmiðju. 11. Bygging sementsverksmiðju. 12. Bygging kornmyllu. Ég veit, að þetta eru allt aðkallandi mál, sem við getum ekki ráðizt í vegna takmarkaðrar gjaldeyrisgetu sem stendur og getur valdíð okkur talsverðum örðugleikum, nema því aðeins að þær aðstæður fáist, sem hér er um að ræða í frv. Ég tel þess vegna, að við þokumst mjög verulega fram á við að því marki, sem við höfum sett okkur, með því að taka þessu boði, því að ég tel, að lántakan og þetta framlag án endurgjalds hjálpi okkur nær því marki, sem við höfum sett okkur og hv. 2. þm. Reykv. hefur lýst yfir, að hann sé ekki mótfallinn, og auk þess er mikil þörf á erlendu fé til þess að. geta komið þessari áætlun í framkvæmd. Og ef það er þörf fyrir þessa peninga, er þá ekki miklu þægilegra að fá þá án þess að þurfa að borga þá aftur til baka? En það, sem hv. þm. setur fyrir sig, það er þessi særði metnaður hans af því að taka við gjöfum. En ég vil þá spyrja hv. þm., hvort við séum það miklu meiri menn en Englendingar, Danir, Frakkar, Hollendingar og fleiri þjóðir, sem allir hafa tekið á móti slíkum gjöfum, að við getum ekki tekið við þeim án þess að særa metnað okkar. Það var sagt hérna í upphafi, - ekki við umr. um þetta frv., heldur umr. um Marshallaðstoðina, - af þm. þess flokks, sem hv. 2. þm. Reykv. heyrir til, og í blöðum flokksins, að það, sem Bandaríkin ætluðu að láta okkur hafa samkvæmt Marshallsamningnum, væru aðeins þær vörur, sem offramleiðsla væri á í Bandaríkjunum og enginn markaður fyrir, það ætti að troða upp á okkur vörum, sem við hefðum ekkert að gera með. Hver hefur svo raunin orðið? Reynslan er sú, að við getum ekki fengið þær vörur frá Bandaríkjunum, sem hægt er að fá héðan úr þeim löndum Norðurálfunnar, sem eru aðilar að samningnum. Það er ekki verið að troða upp á okkur bílum eða tóbaki. Við höfum aðeins fengið þær vörur, sem okkur hefur lyst að kaupa, þó ekki, eins og ég sagði áðan, þær vörur, sem við getum fengið í Evrópu. Marshallhjálpin er hugsuð til þess að gera þjóðirnar færari til þess að komast af án þess að hafa dollarahalla í viðskiptum sínum við Bandaríkin. Í stað þess að vera háðir Bandaríkjamönnum gera þeir allt til þess að losa okkur við að verða það. Efnahagshjálpin byggist á því að gera þjóðirnar svo efnahagslega óháðar, að þær geti komizt hjá því að hafa dollarahalla eftir 1952. Gegn þessari þróun og yfirleitt allri efnahagsþróun í Vestur-Evrópu hafa kommúnistar allra landa barizt, sýnilega samkvæmt einhverri yfirstjórn og eftir áætlun, því að baráttuaðferðirnar eru alls staðar eins. Þessi barátta kemur ekki til af því, að þeir séu hræddir um, að hjálpin geri okkur háða Bandaríkjum Norður-Ameríku, heldur óttast þeir, að þetta muni efla framleiðsluna, svo að afkoma þjóðarinnar verði betri og þar af leiðandi minni líkur til þess, að trúboð þeirra gangi að óskum. Það er þetta, sem baráttunni veldur. Fyrir utan þennan særða þjóðarmetnað, sem hv. 2. þm. Reykv. taldi fyrstu ástæðuna til, að við skyldum ekki taka við þessu framlagi, þá taldi hann númer tvö óttann við þær skyldur, sem við mundum taka á herðar okkar með því að taka við framlaginu. Framlag án endurgjalds er fyrst og fremst gjaldeyrisstyrkur, það er fyrsti ávinningurinn. Annar ávinningurinn er svo sá, að andvirði þeirra vara, sem fengnar eru fyrir þennan erlenda gjaldeyri, í íslenzkum gjaldeyri er bundið innanlands, og má ekki ráðstafa því nema með samþykki Alþ. Það, sem hv. þm. óttast, er, að okkur kunni að verða settar þær skyldur, að ekki verði við hlítandi. En hvað er það þá, sem skeður að hans dómi? Það t.d., skildist mér, að þessir peningar yrðu ef til vill notaðir til þess að grynna eitthvað á skuldum ríkisstj. við Landsbankann. Ég held, að ég hafi skilið hann rétt og hann hafi átt við þetta. En yæri það nú svo óttalegt ef eitthvað af þessum peningum yrði notað til þess að lækka á skuldunum við Landsbankann? Mér finnst það nú reyndar ekki. Þessi jafnvirðissjóður hefur í Noregi og Englandi verið notaður til þess að grynna á skuldum viðkomandi stjórna við banka þar í landi eða aðrar lánsstofnanir, sem stj. hafa tekið lán hjá. Og ég sé ekkert á móti því, þótt það verði gert hér, en hins vegar hefur engin ákvörðun verið um þetta tekin. Það hafa engin tilmæli komið frá Landsbankanum um slíkt, og það er alveg opið til umræðu, hvort þetta fé verður notað til þess að greiða niður skuldir í Landsbankanum eða hvort það verður notað til einhverra framkvæmda innanlands. Og það eina, sem ég hef fengið að vita um hug Bandaríkjamanna í sambandi við þetta, er það, að ég hef spurt umboðsmann þessarar Marshallstofnunar um það, hvort þeir hafi nokkrar sérstakar till. að gera um notkun þessa jafnvirðissjóðs, og hefur hann svarað því, að svo væri ekki og að þeir skyldu fúslega taka til athugunar hverjar þær till., sem gerðar hefðu verið um notkun sjóðsins. En sjóðurinn er ekki aðalatriðið í þessu sambandi, heldur er það aðalatriðið að fá gjaldeyrinn til að geta keypt vörur. Ég vil segja, að ráðstöfun jafnvirðissjóðsins sé hreint aukaatriði í þessu sambandi, þannig að ég tel, að þær skyldur, sem við erum bundnir stofnuninni með, - að geta ekki ráðstafað jafnvirðissjóðnum nema með samþykki hennar, - séu eðlilegar og sjálfsagðar. Þá minntist hv. þm. á það, að það væri ákvæði um það í bandarískum l., - og ég vil nú undirstrika það, að það er náttúrlega sitt hvað, hvaða ákvæði eru í bandarískum l., sem samþ. eru á congress Bandaríkjanna, eða þeim milliríkjasamningi, sem við höfum gert við Bandaríkin, þó að sá samningur byggist á þeim l., sem þeir hafa samþ., af þeirra hálfu, - að þegnar Bandaríkjanna njóti sama réttar til fjárfestingar í þessum löndum og þegnar viðkomandi landa. En hann bætti við þeim fyrirvara, sem gerður var af hálfu Íslendinga, um leið og þessi samningur var gerður, og útilokar það beinlínis, að Ameríkumenn fái nokkur réttindi til nokkurra framkvæmda á Íslandi umfram það, sem íslenzk l. leyfa, heldur aðeins þau, sem hefði verið hægt að veita hverjum þegni Bandaríkjanna, án þess að samningurinn hefði verið gerður. M.ö.o., ég sé ekki, að samningurinn feli í sér neina skuldbindingu eða nein réttindi til handa Ameríkumönnum umfram það, sem þeir þá hefðu án þessa samnings. Að þetta sé hættulegt sjálfsforræði okkar, kemur þess vegna alls ekki til greina. Hv. 2. þm. Reykv. taldi það svo upp sem síðustu rök fyrir sínu máli til þess að vera á móti þessum samningi, að við værum gerðir háðir Bandaríkjunum, ef þessi lög yrðu nú samþ., og af því gæti leitt það, að þeir gætu sett okkur ýmis skilyrði og fengið fram ýmislegt, sem þeir óskuðu eftir, eða eins og hann orðaði það sjálfur, „innheimt sjálfir það endurgjald, sem þeir óskuðu að fá fyrir þessa peninga“. Hv. þm. fór síðan að skýra þetta nánar, og það mátti greinilega skilja það, að einhvers konar landsréttindi hefðu verið seld eða afhent Bandaríkjunum fyrir það fé, sem við höfum tekið á móti, og að það væri gjaldið, sem við hefðum fórnað til Bandaríkjanna vegna samningsins. Þessum aðdróttunum hv. þm. dettur mér ekki í hug að svara og ég veit það, að hann veit, að þetta eru mjög ómakleg orð, sem ekki eiga sér stoð í veruleikanum fremur en margt annað, sem um þetta mál hefur verið sagt. Það hafði verið farið fram á það í sambandi við Marshallsaðstoðina, að það yrði látið af hendi framlag án endurgjalds, og það var gert löngu áður en minnzt var á Atlantshafssáttmálann. Og svo grandalausir vorum við, eða a.m.k. ég, um það, að þetta yrði á nokkurn hátt sett í samband við hvað annað, að mér datt ekki í hug að reyna að hafa nokkur áhrif á það, þó að þetta framlag, sem við vissum, að komið var að, að afgreiða, bæri að á svipuðum tíma og undirskrift Atlantshafssáttmálans. Ef við hefðum verið hræddir um, að þessu tvennu yrði blandað saman í hugum nokkurra heiðarlegra Íslendinga, þá hefði okkur verið innan handar að fá málin afgreidd sitt í hvoru lagi með meira millibili. En að þetta var gert á sama tíma, sýnir, að við vorum grandalausir fyrir, að nokkrum manni mundi detta slíkt í hug. Læt ég þetta vera nóg svar við þessari aðdróttun hv. 2. þm. Reykv. Hv. 2. þm. Reykv. sagði, að við gætum farið í alþjóðabankann og fengið þar lán. Í fyrsta lagi liggur ekkert fyrir um það, að við gætum fengið lán þar. Í öðru lagi getum við vissulega, ef við viljum fá okkur lánsfé, fengið það hjá Marshallstofnuninni, og við gætum fengið það með mjög hagkvæmum vöxtum, eins og ég nefndi áðan, 21/2% til 35 ára, afborgunarlaust fyrstu árin o.s.frv. Ég efast um, að hagkvæmari lán fáist í alþjóðabankanum, og hvers vegna skyldum við þá vera að fara í hann? Að við óskuðum ekki að fara lántökuleiðina nema að nokkru leyti, stafaði af þeirri ástæðu, sem ég rakti í upphafi máls míns, af ótta við, ef í mikla lántöku væri ráðizt, að geta ekki staðið í skilum með vexti og afborganir af dollaralánum, þegar til kæmi. Og þegar við áttum kost á að fá nokkurn hluta upphæðarinnar í óendurkræfu láni, hvers vegna skyldum við þá ekki nota okkur það til þess að geta byggt dýr og fjárfrek fyrirtæki, sem við þurfum nauðsynlega að koma upp, þegar við, eins og aðrar þjóðir, sem þessa njóta, getum fengið verulegan hluta stofnkostnaðarins til þessara framkvæmda án endurgjalds? Vissulega hafa aðrar þjóðir ekki kinokað sér við að gera það, og ég sé enga ástæðu til þess að við skyldum gera það frekar. Hv. 2. þm. Reykv. sagði, að þetta frv. væri einn af þeim dómum, sem ríkisstj. hefði fellt um sjálfa sig. Fyrsti dómurinn, sem hún hefði fellt um sjálfa sig, væri, að í grg. fyrir till. um hækkun álagningar á tóbak hefði staðið, að úr því að aðrar vörur hefðu hækkað svo mikið í verði, yrði tóbak að gera það líka. Og hv. þm. vildi leggja þetta þannig út, að við hefðum ekki getað staðið á móti þessum miklu hækkunum á nauðsynjavörum og þess vegna orðið að hækka tóbakið líka. Þessi túlkun hefur líka komið fram í blaði hv. þm. En það, sem vitaskuld lá á bak við, er án útúrsnúninga, að ýmsar vörur í þessu landi hafa hækkað tiltölulega meira en tóbakið hefur gert, og þess vegna var það ekkert óeðlilegt, meðan ekki væri farið fram úr neinu venjulegu samræmi, þó að tóbakið væri hækkað álíka og annað. Þetta hefur ekki verið gert frekar í tíð núverandi stj. heldur en í tíð fyrrverandi stj., þar sem þm. Sósfl. áttu sæti með mér „sællar minningar“. En ég man ekki eftir því, að þeir væru á móti tóbakshækkun. Þá átti frv. um benzínskattinn að vera. einhver dómur um það, að okkur hefði mistekizt fjármálastjórnin, vegna þess að við hefðum fært það fram sem rök, að benzínskatturinn væri hærri erlendis. Ég skil ekki svona rök. Vegna þess að okkur hefur tekizt að halda niðri verði á benzíni lengur en öðrum þjóðum hefur tekizt það, ætti okkur að hafa mistekizt fjármálastjórnin. Ég held, að þótt við höfum ekki hækkað benzín fyrr en nú, þá sýni það ekki neitt um fjármálastjórnina, hvorki illa né góða. Það er prinsip, hvort kostnaður við vegagerð er tekinn af benzínskattinum eða ekki. Ýmsar þjóðir telja það eðlilegt. Ég tel eðlilegt, að farið verði inn á þessa braut fyrst nú. Það þýðir aðeins, að við höfum farið inn á hana seinna en aðrir, en að það sýni mislukkaða fjármálastjórn, sé ég ekki. Og að þetta frv. sýni hið sama, það sé ég ekki. Þetta frv. fer ekki fram á annað en að við fáum að taka á móti framlagi án endurgjalds til þess að stofnsetja fyrirtæki, sem við annars komum ekki á fót. Við höfum sett upp áætlun um gagnleg fyrirtæki, sem munu verða þjóðinni til blessunar í framtíðinni, gjaldeyrisaukandi og innflutningssparandi fyrirtæki. Þau geta orðið fleiri, og þau geta líka orðið færri, en við höfum með því að taka á móti þessu möguleika til þess að auka framleiðslugetu þessara fyrirtækja og stækka þau. Ég sé ekki, að þetta beri vott um mislukkaða fjármálastjórn, en hv. 2. þm. Reykv. hefur nú sínar skoðanir á því. Hv. þm. sagði, að við hefðum ekki þurft að fara þessa leið, ef togarastöðvunin hefði ekki átt sér stað. Þar hefðum við eytt 20 millj. kr. í gjaldeyri, án þess að nokkur ástæða væri til. Slíkar fullyrðingar er alltaf hægt að koma með, að ef þetta væri svona eða svona, þá hefðum við fengið meiri gjaldeyri. Ef Hvalfjarðarsíldin hefði komið eða eitthvað annað, þá hefðum við getað fengið meiri gjaldeyristekjur. En það sannar ekkert í þessu máli. Hv. þm. veit það eins vel og ég, að það er oft ekki hægt að komast hjá því, að vinnustöðvun verði, þó að óæskilegt sé. Að við höfum skaðazt um 20 millj. kr. er náttúrlega sagt gersamlega út í loftið. Hv. þm. veit, að það, sem við fáum í aðra hönd fyrir ísfisk togaranna, nemur ekki nema 40–60% af söluverði aflans, hitt fer í ýmiss konar erlendan tilkostnað, og þess vegna og af ýmsum fleiri ástæðum má ekki reikna með því, að togararnir gefi viðlíka eins mikinn gjaldeyri og hv. 2. þm. Reykv. og aðrir reikna með, að þeir gefi, svo að þótt engin togarastöðvun hefði verið, þá hefðum við ekki haft þessar millj. í handraðanum og allra sízt í dollurum. Ég held, að ég hafi nú minnzt á öll atriðin, sem hv. 2, þm. Reykv. fann þessu frv, til foráttu. Mér þótti rétt að gera það í eitt skipti, þó að áliðið sé orðið og umr. kunni að hafa litla þýðingu, þar sem fáir hv. þm. eru á fundi. Ég geri ekki ráð fyrir að taka frekar til máls, nema alveg sérstakt tilefni gefist, en tel mig hafa gert grein fyrir afstöðu minni og ríkisstj. í heild til þessa máls og einnig svarað því, sem hv. þm. hefur fundið frv. til foráttu.



Herra forseti. Það var nú í raun og veru gott, að það skyldi koma einhver framsöguræða af hálfu meiri hl. í þessu máli, og ef til vill var það ekki óeðlilegt, að hæstv. viðskmrh. flytti hana. Ég ætla að byrja á því að minnast á það, sem hæstv. viðskmrh. talaði um síðast. Hann átti ákaflega erfitt með að skilja þá samlíkingu, sem ég gerði út af tóbakinu og benzíninu og nú síðast Marshallframlaginu. Ég skal nú reyna að skýra þetta fyrir honum, svo að honum verði ljósari mislukkun fjármálastefnu stj. Það var eitt af stefnumálum ríkisstj. að lækka verðlagið í landinu. Hins vegar lýsti ríkisstj. því yfir í grg. fyrir hækkun á tóbaki, að verðlagið hefði almennt hækkað hjá sér í landinu undanfarin 2 ár.  Þá ræddi hæstv. ráðh. um það í sambandi við þetta mál, hve viðskiptajöfnuðurinn við Bandaríkin væri óhagstæður og að eitt af því, sem gerði það að verkum, að við þyrftum á þessum styrk að halda, væri það, að við þyrftum að fá dollara, beinlínis þá tegund gjaldeyris. Við höfum nú einu sinni eða tvisvar áður rætt um þetta atriði sérstaklega hér á Alþ., en þó hefur í raun og veru aldrei verið rætt virkilega raunhæft um þetta. Ég hef haldið því fram, að allmikið af þeim vörum, sem við höfum flutt inn frá Bandaríkjunum, væri hægt að fá annars staðar frá, að við keyptum vörur fyrir dollara, sem við gætum greitt með öðrum gjaldeyri, og ég hef sagt, að ég væri alveg reiðubúinn að ræða það mál allnákvæmlega við hæstv. ráðh., ef það væri virkilega tekið fyrir að athuga innkaupin. Ég skal aðeins benda á í þessu sambandi, að korn, sem keypt hefur verið frá Bandaríkjunum, hefðum við getað fengið frá Evrópu, ef ekki væru lagðar á óeðlilegar viðskiptahömlur. Enn fremur vil ég geta þess, að olíu, sem við höfum fengið frá Bandaríkjunum, hefðum við getað fengið annars staðar frá. Ég veit ekki betur en að flutt hafi verið inn olía frá Bandaríkjunum, þó að eitthvað sé kannske farið að breyta því nú. Á skýrslum frá í fyrra var olía eitt af því, sem talið var upp. Í fyrstu áætluninni, sem kom fram um innflutning dollaravara til Íslands, var ekki nema 20% vörur, sem óhjákvæmilegt var að kaupa í Bandaríkjunum. Ég held þess vegna, að þessi skortur á dollurum, sem talað er um, sé á vissan hátt yfirdrifinn. Þá minntist hæstv. ráðh. á, að óttinn við það, að ekki mundi vera hægt að greiða lán í dollurum til baka seinna, væri eitt af því, sem ylli þeirri afstöðu ríkisstj., að hún vildi síður taka lán, en heldur taka á móti gjöfum. Jafnhliða því sem hæstv. ráðh. sagði þetta, var hann að segja, að tilgangurinn með Marshalláætluninni og þessum samningi væri sá að losa okkur úr þeim óeðlilegu tengslum, sem þarna væri um að ræða, sem sé að gera okkur hvað dollaraþörfina snertir óháðari Bandaríkjunum. Það hefur verið látið í veðri vaka, að tilgangurinn með Marshalláætluninni og þessum samningi væri sá að sjá til þess, að í lok þeirrar áætlunar væri viðskiptajöfnuðurinn í dollurum við Bandaríkin orðinn nokkurn veginn jafn. M.ö.o., með því að hæstv. ráðh. lýsir því yfir, að hann óttist, að við munum ekki geta greitt lán, sem við kynnum að taka, til baka í dollurum, þá er hann um leið að lýsa því yfir, að hann búist við, að þessi viðleitni, sem látið er í veðri vaka, að sé tilgangurinn með Marshallsamningnum, muni ekki bera árangur.  Þá minntist hæstv. ráðh. á, að það væri þakkarvert, en ekki ámælisvert að fá gjafir og stj. ætti frekar þakkir fyrir það en ámæli. Það er ekki aðeins ég, sem hér ámæli hæstv. stj., það er ríkisstj. sjálf með þeim orðum, sem einn af samráðh. hans lét uppi og ég hef áður vitnað í, að hann vonaðist til þess, að Íslendingar bæru gæfu til að haga svo málum sínum, að þeir þyrftu ekki að þiggja gjafir. Það lá ekki í þeim orðum þakklæti fyrir að stjórna þannig málum, að það þyrfti að þiggja gjafir, heldur væri það ógæfa, svo að það er ámæli, sem liggur í þeim orðum, sem komu frá hæstv. ríkisstj., þegar hún var að ræða þessi mál í upphafi og hafði ekki órað fyrir, hvernig hennar fjármálastjórn mundi mistakast gersamlega. Þá spurði hæstv. ráðh. í sambandi við þetta, hvort við værum nú orðnir meiri menn en Englendingar og aðrar slíkar þjóðir, að við gætum ekki tekið á móti gjöfum. Ég býst við, að Englendingum og Norðmönnum yrði ekki skotaskuld að svara, ef þeir væru spurðir um þeirra siðferðilega rétt til þess jafnvel að krefjast þessara gjafa. Þeir mundu skírskota til þess, að þeir hefðu verið stríðsaðilar með Bandaríkjunum í styrjöld gegn sameiginlegum óvin, um, þar sem bæði þessi ríki hefðu fórnað stórkostlegum fjárhagslegum verðmætum fyrir utan mannslífin, á sama tíma sem Bandaríkin beinlínis sem ríki og þjóð hefðu grætt á styrjöldinni fjárhagslega á þeim fórnum, sem þessar samstarfsþjóðir þeirra færðu. Ég býst við, að þessum þjóðum yrði ekki skotaskuld að svara og mundu einnig benda á, að þessar kröfur gætu Íslendingar ekki gert, enda hefur það ekki verið flutt fram sem rök fyrir því, að við ættum kröfu á Marshallframlagi, að við hefðum fært svo miklar fórnir, Íslendingar, þó að við höfum vissulega fært þær. Það er talað um það hér af hæstv. ráðh., að það sé þægilegt að geta fengið fé án þess að þurfa að borga það aftur. Það er ekki byggt á þeirri siðferðilegu kröfu, sem þessar stríðsþjóðir mundu byggja sína afstöðu á og hafa byggt sína afstöðu á, heldur aðeins að það sé þægilegt að fá gefins. En fyrst hæstv. ráðh. er að gera gys að því, að mér finnist við verða minni menn á að þiggja þetta fé, vil ég spyrja hann: Hefur hæstv. utanrrh., sem þóttist vera svo mikill maður 1947, að hann áleit, að Íslendingar gætu ekki þegið slíkar gjafir, minnkað síðan 1947, sakir þess að nú leggur hann til. að taka við þessu? Þá minntist hæstv. ráðh. á, að það væri rangt, sem ég hef áður haldið fram, að Marshallhjálpin væri notuð til að troða upp á þjóðirnar vörum, sem Bandaríkin þyrftu að losna við. Það er samt rétt, að hún hefur verið notuð til þess í flestum löndum Evrópu, en með þeim afleiðingum, að fjöldamörg helztu iðnaðarlöndin, eins og Belgía, Ítalía og önnur slík, hafa nú við tilfinnanlegt atvinnuleysi að búa og fluttar inn til þessara landa iðnaðarvörur, sem Bandaríkin framleiða og keppa með við þær vörur, sem viðkomandi lönd framleiða, og útrýma þeim jafnvel af markaðinum. Bandaríkin hindra einnig þessi lönd í að fá þau hráefni, sem þau þurfa til sinna verksmiðja, þannig að stóriðjufyrirtæki í þessum löndum eru nú meira og minna atvinnulaus, á sama tíma og afurðir Bandaríkjanna eru fluttar inn í ríkum mæli til þessara landa til sölu. Ég held, að það sé ákaflega fjarri því, að þeir, sem ræða um fjármálapólitík Bandaríkjanna í sambandi við Marshallhjálpina, geri sér ljóst, hvert Bandaríkin eru að stefna með þessu, vegna þess hvað annað er látið í veðri vaka en verið er af framkvæma. Ég hef litið á Marshalláætlunina sem eins konar kalt stríð auðvaldsins ameríska móti Vestur-Evrópu, móti auðmannastétt og verkalýðshreyfingu Evrópu. Þetta kalda stríð gerist aðallega með tvennu eða þrennu móti. Ameríska auðvaldið knýr fram, að stóriðjufyrirtæki Vestur-Evrópu séu ýmist stöðvuð eða jafnvel seld ameríska auðvaldinu. Sérstaklega einbeitir auðvaldið sér við að láta stöðva þjóðnýtt fyrirtæki, eins og flugvélaverksmiðjurnar frönsku, eða hindra, að viðkomandi ríkisstjórnir þjóðnýti þau fyrirtæki, sem þær vilja þjóðnýta. Þannig var það, þegar átti að þjóðnýta stóriðjuna í Ruhr, sem Bretastjórn hafði ætlað sér að framkvæma. Samtímis því sem ameríska auðvaldið í skjóli Marshalláætlunarinnar leggur undir sig stóriðjufyrirtæki í Vestur-Evrópu í vaxandi mæli og kaupir þau eða knýr fram lokun þeirra, er brotið niður svo mikið af efnahagslegu sjálfstæði þessara ríkja, að þau verða að flytja inn vörur frá Bandaríkjunum til að útrýma sinni eigin stóriðju. Með þessu er eyðilagður efnahagslegur grundvöllur þessara ríkja og skapað atvinnuleysi, enda þarf ekki að vitna nema til Spaak, forsætisráðherra Belgíu, á síðasta fundi efnahagssamvinnustofnunarinnar, þegar hann talaði um, að 300 þús. atvinnuleysingjar væru í Belgíu, þegar hann ræddi um þær afleiðingar, sem Marshalláætlunin hefði haft á Belgíu. Samtímis þessum árásum á auðmannastétt Vestur-Evrópu og að verið er að leggja undir sig atvinnufyrirtæki hennar, er verið með atvinnuleysi og þeirri kjararýrnun, sem fram fer í þessum löndum, að ráðast á verkalýðshreyfingu þessara landa. Samtímis þessum árásum á Vestur-Evrópuríkin gerist svo það, að Bandaríkin tryggja sér yfirgnæfandi ítök í nýlendum allra Evrópuríkjanna, sem hafa verið valdamestu nýlenduríki heimsins, og það er svo langt komið, að allar dýrmætustu vörurnar frá þessum nýlendum eru nú fluttar til Bandaríkjanna, eins og t.d. öll úraníumframleiðsla Kongó, sem ameríska auðvaldið flytur allt þangað vestur. Sama er að segja um aðrar auðlindir, svo sem olíulindir og gúmmíekrur. Þar eru nú amerísku auðhringarnir, olíuhringurinn og gúmmíhringurinn, að ná tökum. Þetta eru þau tök, sem bandaríska auðvaldið beitir nú við auðmannastéttina í Evrópu. Þetta er aftur það, sem gerir þeim mögulegt að brjóta á bak keppinauta sína í Evrópu, og samtímis því sem það ræðst þannig á auðmannastéttina, koma í kjölfar þeirrar kúgunar árásir á verkalýðshreyfinguna í Vestur-Evrópu og lækkun hennar lífskjara. Þannig vex hin efnahagslega yfirdrottnun ameríska auðvaldsins yfir Vestur-Evrópu með hverju ári, sem líður, og það er eftirtektarvert, að nú um leið og Bandaríkin fara að verða meira vör við vaxandi kreppu heima hjá sér, þá herða þau, svo sem eðlilegt er frá þeirra sjónarmiði, á þeim ráðstöfunum, sem þau gera til þess að velta kreppunni yfir á Evrópuþjóðirnar, sem þeir kalla sig vera í samvinnu við. Atvinnuleysið er beinlínis útflutningur frá Bandaríkjunum til Vestur-Evrópu í skjóli Marshalláætlunarinnar. Aukið atvinnuleysi í skjóli Marshalláætlunarinnar stendur í beinu sambandi við þau fjárhagslegu ítök, sem Bandaríkin í skjóli Marshalláætlunarinnar hafa öðlazt yfir efnahag Vestur-Evrópuríkjanna. Þá minntist hæstv. ráðh. á ótta hjá sósíalistum við, að efnahagsafkoman yrði betri í skjóli Marshalláætlunarinnar, og því værum við á móti þessari áætlun. Ég held, að það sé alveg nýtt, a.m.k. á síðustu árum, að bera okkur sósíalistum á brýn, að við værum hræddir við, að efnahagsafkoma almennings yrði betri. Ég veit ekki betur en einmitt sú barátta, sem hefur verið síðustu áratugina, sýni mjög greinilega, hvernig það hefur verið okkar áhugamál að gera efnahagsafkomuna betri, og okkur hefur tekizt að fá mjög miklu áorkað í því efni. Það er þess vegna út í hött að tala um, að við óttumst, að efnahagsafkoman verði betri. Ég býst ekki við, að neinn einstakur flokkur hér á landi hafi stuðlað meira að því en sósíalistar að gera efnahagsafkomu almennings betri. Okkur hefur verið legið á hálsi og ráðizt á okkur og barizt á móti okkur vegna þess, hvað okkur hefur tekizt að knýja fram miklar umbætur almenningi til handa. En það hafa verið gerðar ráðstafanir til að gera efnahagsafkomu almennings verri nú á síðustu árum. Þær ráðstafanir hafa verið gerðar af núverandi ríkisstj. af ráðnum hug með því að leggja fram og pína í gegnum þingið frv., sem skerða laun almennings og auka dýrtíðina, þannig að það er vitanlegt, að ef við sósíalistar hefðum áhuga fyrir, að efnahagsafkoma almennings yrði lakari, þá vinnum við gegn okkar óskum, en því fer svo fjarri, því að við höfum verið eini flokkurinn, sem hefur barizt á móti kjaraskerðingu hæstv. ríkisstj. á hendur almenningi og hefur tekizt dálítið að standa á móti því, þó að það sé ekki nægilegt. Það eru aðrir menn, sem hafa óttazt hér á landi, að afkoma almennings yrði betri. Það er hæstv. viðskmrh. og hans samverkamenn í ríkisstj., því að hæstv. viðskmrh. hefur látið sér um munn fara, að hann óttaðist, að við sósíalistar beittum okkur fyrir því, að verkamenn og launþegar bættu sín kjör og reyndu að bera af sér þau högg, sem hæstv. ríkisstj. veitti þeim, og vinna gegn þeim ráðstöfunum, sem hæstv. ríkisstj. gerði til að rýra lífskjör þeirra. Hæstv. viðskmrh. hefur kallað það glæp að vinna að því að bæta efnahagsafkomu almennings. Það kemur því úr hörðustu átt, að hann skuli koma fram með þessa bábilju. Þá minntist hæstv. ráðh. á skuldir ríkisins í Landsbankanum og lét þá skoðun í ljós, að það hefðu að vísu ekki komið fram tilmæli frá Landsbankanum, að Marshallframlagið yrði notað til að lækka skuldir ríkisins við bankann, en þó að slík tilmæli kæmu fram, þá væri það ekki óeðlilegt. Nú vil ég spyrja hæstv. ráðh., vegna þess að hann er einnig bankamálaráðh.: Er það áreiðanlegt, að það hafi ekki komið fram nein tilmæli frá Landsbankaaum um, að Marshallframlagið yrði notað til þessa? Það væri æskilegt að fá því svarað ótvírætt, eftir að hæstv. ráðh. hefði athugað vel öll tilmæli, sem honum hafa borizt frá Landsbankanum. Viðvíkjandi svo hinu, hvort það sé rétt að verða við því, að sá gjaldeyrir, sem borgaður er inn á þennan reikning, yrði notaður til að greiða eða grynna á skuldum ríkissjóðs við Landsbankann, þá komum við að máli, sem ég álít tilefni til að ræða hér á þingi. Sannleikurinn er sá, að það hefur hvað eftir annað komið opinberlega frá hálfu bankans, að hann vildi gjarna, að ríkið greiddi eða lækkaði verulega á sínum skuldum, og t.d. happdrættistekjurnar hafa verið notaðar til að minnka skuldir ríkissjóðs þar. Nú hefur auðvitað ekki fengizt rætt hér um Landsbankann eins og um annað, sem þeirri stofnun við kemur. Þetta er tabú, og má ekki á það minnast. En það væri sannarlega ástæða til að ræða það, hvort ástæða er til fyrir ríkið á erfiðum tímum að vera að greiða niður skuldir við sjálft sig. Ríkið á þennan banka. Ríkið ræður yfir þessari stofnun, og þegar ríkið greiðir niður skuldir við bankann, aukast að sama skapi eignir þessarar ríkisstofnunar. Það er því að færa úr einum vasanum í annan. Ef til vill heldur hæstv. ráðh., að þetta sé einn af þessum dyntum mínum út af Landsbankanum. En ég vil benda á, að það er langt frá, að ég sé einn um þessa skoðun. Þetta er skoðun samflokksmanna hans í Svíþjóð og hefur að nokkru leyti verið gerð að undirstöðu fyrir þeirra fjármálapólitík. T.d. árin fyrir stríð hækkuðu skuldirnar við seðlabankann, og var það aðferð þeirra til að skapa eðlilega jöfnun í viðskiptalífinu og koma í veg fyrir atvinnuleysi. Ég vil enn fremur benda honum á, að það er ekki aðeins meðal lærðra hagfræðinga úr sænska sósíaldemókrataflokknum, heldur varð ég einnig var við það hjá einum prófessor við Háskóla Íslands, sem einmitt fylgir Sjálfstfl. og hvað eftir annað hefur verið notaður sem sérfræðingur hæstv. ríkisstj. í þessum málum, þar sem hann telur ástæðulaust að auka yfirdrátt ríkisins við bankann frá því, sem nú er. Hins vegar veit ég, að stjórn bankans sækir það ákaflega fast, að ríkið grynni á skuldum sínum þar. Hún hefur gengið svo hart að ríkisstj., að fé, sem stj. hefur haft inn upp á síðkastið, sem skiptir meira en milljónatug króna, hefur beinlínis verið notað til að borga niður hjá bankanum, þó að stj. hafi haft mikla þörf á því til nytsamra framkvæmda. Ég álít beinlínis, að með þessum niðurgreiðslum sé verið að fórna fyrir vitlausa hagfræðikenningu nauðsynlegum framkvæmdum, sem ég veit, að bæði hæstv. stj. og fleiri hafa áhuga fyrir að framkvæma, það er verið að fórna þeim á altari skurðgoðs, misskilnings. Það er verið að pína þjóðina til að borga skuldir, það er verið að pína fram tekjuöflunarleiðir, sem öllum finnast hvimleiðar, til þess að framkvæma vitlausa hagfræði. Ég held, að þetta sé mál, sem vissulega sé þess virði, að það sé rætt af sérfræðingum þingsins. Ég vil enn fremur vekja athygli hæstv. ráðh. á því, af því að við getum talað hér saman í góðu tómi, að þegar hann sagði áðan, að aðalatriðið væri að fá gjaldeyrinn, það væru ekki svo mikil vandræði með íslenzkar krónur, að það hafa komið fyrir mál, sem ég veit, að hann hefur mikinn áhuga fyrir, þar sem tekizt hefur að útvega erlendan gjaldeyri, en miklu erfiðara að útvega íslenzkan gjaldeyri að láni. Ég hef orðið var við það í sambandi við umr. um viðbótarvirkjun Sogsins, að af hálfu þeirra manna, sem hafa áhuga fyrir þeirri framkvæmd, sem eru margir, hefur verið talið eins erfitt að eiga við Landsbankann um að fá íslenzkt fé að láni til að framkvæma hina nýju virkjun eins og jafnvel að fá útlendan gjaldeyri, svo að það er mikil þörf á íslenzkum gjaldeyri til framkvæmda hér á landi, og þess vegna er það að öllu leyti rangt að láta hann lenda í þessari landsbankahít með því að greiða skuldirnar þar. Við ráðh. vitum báðir, að á síðustu þremur árum hefur bankinn grætt 48 millj. kr. í hreinan gróða og að hann hefur nú til ráðstöfunar um 85 millj. kr., og ríkisstofnun, sem þannig er stödd, þarf sannarlega ekki að ganga svo hart að, þegar þjóðin er í peningavandræðum og fé vantar til nauðsynlegustu framkvæmda, og láta slíkar framkvæmdir sitja á hakanum. Við vitum, að þessi banki svífur ekki í lausu lofti og hefur ekki gróða sinn af engu. Hann hefur hann ekki sízt af þeim gjaldeyri, sem þjóðin framleiðir og hann fær að miklu leyti einkarétt á. Þessi gjaldeyrir skapast ekki, nema framleiðslu landsmanna sé haldið í gangi, og henni verður ekki haldið í gangi, nema þjóðin hafi fé til að leggja í framleiðsluna, en stöðvist ekki fyrir harðvítuga innheimtu bankans á sínum skuldum. Það er stórskaðleg pólitík fyrir þjóðina og, þegar lengra er litið, fyrir bankann sjálfan. Þá talaði hæstv. ráðh. um það, sem ég hef gert að umtalsefni út af þeim rétti, sem áskilinn er í amerískum l. og hefur verið viðurkenndur, þó að hæstv. ríkisstj. hafi reynt að setja fyrirvara. Hæstv. ráðh. kom ekki inn á það, sem ég sagði viðvíkjandi áburðarverksmiðjunni. Ég vakti í ræðu minni sérstaka athygli á hættunni á því, að þrýstingurinn mundi aukast frá hálfu amerísku stj. og þeirra aðila, sem hafa. áhuga á að fá þetta útlenda auðmagn inn í landið. Og ég vil vekja athygli ráðh. á því, að það er ekki undarlegt, þótt slíkur ótti komi hjá honum. Til þess liggja tvær ástæður. Annars vegar vitum við, að stór fyrirtæki, sem hafa áhuga á að koma ár sinni fyrir borð, hafa aðstöðu til leppmennsku, þ.e. að ná tökunum gegnum íslenzka aðila. Enn fremur höfum við fyrir okkur mjög harðvítug brot á íslenzkum lögum í sambandi við framkvæmd Keflavíkursamningsins, þar sem amerískum mönnum og auðfélögum eru veitt, þvert ofan í íslenzk lög; sérréttindi hér á landi. Og vegna þessarar reynslu er það ekki undarlegt, þó að maður óttist, að slíkt kunni að koma upp í sambandi við þá stóriðju, sem þyrfti að koma. Ég ætla ekki að fara að deila um það, sem hæstv. ráðh. sagði ómaklega mælt hjá mér, þegar ég tengdi saman þessar 21/2 millj. dollara og Atlantshafssamninginn. Ég hef undirstrikað taktleysið hjá Bandaríkjastjórn, að láta þetta verða samferða, eins og gert var. Og ákaflega er mér nærri að halda, að Bandaríkjastjórn setji alla sína Marshallaðstoð og allar sínar „gjafir“ í beint samband við þær kröfur, sem sú stj. hefur fengið framfylgt um það hernaðarbandalag, sem nú hefur komizt á. Er ekki nýtt í milliríkjaviðskiptum, að slíkt hafi verið gert. Slíkt hefur tíðkazt t.d. allt frá því á 17. öld, þegar Frakkar voru sem sterkastir og voru að ná tökum á Englandi. Nógu mörg eru slík dæmi úr mannkynssögunni, hvernig sterk ríki veita framlag til ríkisstjórna til þess að ná afgerandi tökum á pólitískri ríkisstj. til þess svo að knýja hana til að framfylgja stefnu, sem lánardrottni er hentug. Bandaríkin eru með þessari fjármálapólitík að gera þessi ríki óbeint að sínum nýlendum og hjálendum. Í því, sem hæstv. ráðh. minntist á um alþjóðabankann, fékk ég ekki svar um það, hvort reynt hafi verið að fá lán. Ég held það sé í þriðja skiptið, sem ég minnist á þetta mál í tvö ár, og hef aldrei getað fengið svar um það, hvort ríkisstj. hafi leitað fyrir sér um slíkt lán. Og samt held ég, - en þori þó ekki að fullyrða, -að í reglum alþjóðabankans og gjaldeyrissjóðsins sé svo fyrir mælt, að það eigi að gera ríkjum hægt um að fá lán úr þessum sjóðum, einmitt með tilliti til þess, að ríkin kunni að eiga erfitt með að greiða aftur í öðrum gjaldeyri en sínum eigin. Ég held t.d., að það eigi að vera alger möguleiki á því fyrir okkur að fá lán úr gjaldeyrissjóði án þess að vera skuldbundnir til að greiða til baka í dollurum. Ég held þess vegna, að ríkisstj. hafi átt fyrir löngu að vera búin að athuga þessi mál. Einn þm. í þessari hv. d, er í stj. gjaldeyrissjóðsins, þannig að það eru hæg heimatökin um athugun á þessu. Sannarlega er rétt að nota sér slíkt lán, áður en farið væri inn á þá braut, sem hér hefur verið farið. Ég ætla ekki að fara inn á stjórnmálin almennt í ræðu hæstv. ráðh. Það er ekki vert, að við séum að munnhöggvast um slíkt „prívat“, skulum e.t.v. gera það, þegar við höfum fleiri áheyrendur. En viðvíkjandi því, sem hæstv. ráðh. talaði um sjálft málið, held ég, að ég hafi gert flestu af því nokkur skil, og læt þar við sitja að svo stöddu.



Ég sé ekki ástæðu til, að við séum að halda áfram þessari umr. öllu lengur. Væri sjálfsagt hægt að halda áfram í alla nótt á svipaðan hátt og við höfum gert hingað til. Skal ég því láta mér nægja að fara örfáum orðum um það, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði í sinni síðustu ræðu. Hv. þm. minntist fyrst á viðskiptajöfnuð okkar við Bandaríkin. Hann mótmælti ekki því, sem ég hélt fram, að þessi viðskiptajöfnuður hefði af ýmsum ástæðum allt frá því löngu fyrir stríð verið okkur óhagstæður, vegna þess að við hefðum ekki getað selt nema mjög lítið af því, sem við hefðum haft til að selja, af ástæðum, sem ég hef áður rakið. Hins vegar vildi þm. halda fram, að allmikið af þessum vörum væri hægt að fá annars staðar frá, og nefndi í því sambandi kornvörur. Kornvörukaup frá Bandaríkjunum hafa takmarkazt mjög, um leið og okkur opnuðust leiðir annars staðar. Ég held ég fari rétt með það, að yfirleitt kaupum við ekki verulegt af kornvörum þaðan, nema hveiti, og kannske einhverjar fóðurvörur. En aðrar kornvörutegundir fáanlegar í Evrópu hafa verið keyptar þaðan. Hins vegar er ekkert leyndarmál fyrir þessum hv. þm., að ýmsar iðnaðarvörur eru hvergi í heiminum fáanlegar betri eða hagkvæmari en einmitt frá þessu landi. Frá Evrópulöndum hafa alls ekki fengizt sumar vörur af sama tagi og þær frá Ameríku. Þetta hefur gert það að verkum, að við höfum einungis verið færir um að fá þennan innflutning okkar afgreiddan með þeim fjármunum. sem við höfum fengið gegnum Marshallstofnunina, bæði í einu formi og öðru. Ég skal í þessu sambandi geta þess, að af þeim 25 þús. tonnum, sem á þessu ári hafa verið flutt til landsins frá Bandaríkjunum, eru um 17 þús. og 300 tonn vörur, sem hafa verið greiddar með Marshallfé. Og þegar frá eru teknar þær vörur, sem beinlínis eru til Keflavíkurflugvallarins, nemur þetta um 80% af öllum þeim innflutningi, sem við höfum fengið á þeim tíma frá Bandaríkjunum. Þetta sýnir, hve þessi viðskipti hefðu verið erfiðari viðfangs, ef við hefðum ekki haft þessa möguleika til að styðjast við. Í sínum stórpólitísku hugleiðingum hélt hv. þm. því fram, að þessi Marshallaðstoð væri nokkurs konar „kalt stríð“ móti auðstéttum Vestur-Evrópu. Skildist mér hann og hans flokkur vera í hörðum bardaga á móti slíku, aðallega til þess að vernda auðstéttir Vestur-Evrópu, svo ólíklega sem það hljóðar. Verður hver að dæma, sem vill, um einingu þessara aðila. Hv. þm. kvað hæstv. utanrrh. hafa haldið því fram fyrir nokkru, - ég ætla að það hafi verið áður en umræður fóru að hefjast verulega um þátttöku okkar Íslendinga í Marshallstofnuninni og framkvæmdir í því sambandi, þ.e. á árinu 1947, að við mundum verða þar veitandi, en ekki þiggjandi og mundum ekki koma til með að þurfa að þiggja neinar gjafir þaðan. En á þeim tíma, þegar þessi ummæli féllu, ætla ég, að ekki hafi verið farið að vinna að þeim stórfelldu áætlunum um verklegar framkvæmdir, sem einmitt liggja fyrir nú og þessari aðstoð er ætlað að standast kostnað af. Ég hygg ummæli ráðh. hafi fallið á þá lund, að við mundum ekki þurfa að taka við þessu til venjulegrar neyzlu, þess vegna hefði stj. verið ákveðin í að nota þetta fé ekki í þeim tilgangi, heldur festa það til sérstakra framkvæmda, sem gert væri ráð fyrir í áætlun. Þessi ummæli ráðh. geta því að mínu víti fyllilega staðizt. Þá hélt hv. þm. fram, að það væri nýtt, að þeim sósíalistum væri borið á brýn, að þeir óttuðust, að efnahagsafkoman yrði betri. Ég hélt fram, að þessi andstaða móti Marshalláætluninni væri þess vegna fram komin, enda ekki aðrar skýringar nærtækari, en að þeir geri þetta til þess að torvelda efnahagsviðreisn Evrópu, að berjast gegn Marshalláætluninni. Og þó að það sé svo, að hv. þm. og hans flokkur hafi barizt fyrir háu kaupi, þurfa ekki alltaf að vera samfara því endurbætur á afkomu almennings. Baráttan fyrir hækkuðu kaupi hefur þvert á móti verið höfð sem yfirvarp til „agitationar“ og til þess að örva verðbólguna, sem sannarlega verður ekki til að bæta afkomu almennings í landinu. Ég hygg það sama vaki í þessu máli fyrir þessum hv. þm. og fyrir flokksbræðrum hans erlendis. Um Landsbankann þarf ég ekki að fjölyrða. Engin tilmæli hafa komið til ríkisstj. í þá átt, sem hv. þm. spurði um. En ég fyrir mitt leyti vil halda fast við þá skoðun, sem ég lýsti, að það sé fullkomlega heilbrigt og ekki vitlaus hagfræðileg kenning að greiða niður skuldir við bankana. Það er gefið, að eftir því sem meiri peningar eru í umferð, án þess að raunverulegir fjármunir séu á bak við, verður það fyrst og fremst til þess að auka verðbólguna í viðkomandi landi. Það er vitanlega stefna hv. þm. og hans flokks, að það sé gert og það í ákveðnum tilgangi. En slíkur tilgangur vakir ekki fyrir stj., að fyrst og fremst séu peningarnir í umferð.  Um það, að hernaðarbandalagið hafi verið sett í samband við veitingu þessarar aðstoðar, get ég einungis sagt það, að mjög greinilega var fram tekið, þegar um þátttöku í Atlantshafsbandalaginu var að ræða, að við værum algerlega sjálfráðir, hvort við tækjum þátt eða ekki. Ekki var með einu einasta orði reynt að hafa áhrif á okkur, né heldur veit ég til, að slík orð hafi fallið annars staðar. Enginn „þrýstingur“ eða „pressa“ var notuð til þess að knýja okkur. Ákvörðunin var tekin af fúsum og frjálsum vilja og án þess að á nokkurn hátt væri sett í samband við Marshalllögin. Þetta ætla ég að láta nægja um það, sem hv. þm. sagði.



Herra forseti. Nokkur orð langar mig til að segja út af ræðu hæstv. viðskmrh. Í fyrsta lagi viðvíkjandi þeim atriðum, sem viðkoma vörum, sem við greiðum í dollurum. Hann talaði fyrst og fremst um hveiti og fóðurvörur. Ég býst við, að þetta hvort tveggja gætum við fengið frá Austur-Evrópu, svo framarlega sem við hefðum lagt upp úr því að flytja viðskiptin þangað. Þá taldi hæstv. ráðh. okkur geta fengið betri og hagkvæmari iðnaðarvöru frá Bandaríkjunum en annars staðar. Rétt er það. En það þýðir ekki, að við getum ekki fengið iðnaðarvörur annars staðar, sem gætu alveg eins komið í þeirra stað. Þegar við eigum erfitt með að útvega dollara, þá er ekki gefið, að við verðum að ganga að einhverjum afarkostum til að ná í þá bara til þess að fá vöru eitthvað ódýrari eða eitthvað finni en ella. Við yrðum kannske að kaupa vöruna í Englandi, og þó að þær hafi ekki alla þá kosti, sem amerískar vörur hafa, þá eigum við þó nóg pund til að greiða með. Í raun og veru fólst viðurkenning þess í orðum hæstv. viðskmrh., að hægt sé að kaupa iðnaðarvörurnar annars staðar, en í Ameríku, eða mjög mikið af þeim, þó að frá samkeppnissjónarmiði einu sé talið heppilegast að kaupa þær þaðan. En ameríska auðvaldið mun hafa áhuga fyrir, að vörurnar séu keyptar þaðan, og við þekkjum stóru framleiðsluhringana, sem leggja kapp á að leggja markaðina undir síg alls staðar. Þá upplýsti hæstv. ráðh., að svona stæði illa viðskiptajöfnuðurinn við Bandaríkin, að 80% af innflutningi þaðan hefði verið greitt með Marshallfé. Hvað gerðu nú kollegar hans í brezku stj. í svona kringumstæðum? Mjög harðvítugar ráðstafanir til að draga úr þessum innflutningi frá Bandaríkjunum. Þeir hafa reynt það eins og þeir hafa getað, svo háðir sem þeir eru Bandaríkjunum, að hindra innflutning þaðan á hinum og þessum vörum. T.d. hefur verið harðvítug barátta um kvikmyndirnar, og hafa þeir brezku að vísu stundum orðið að láta í minni pokann. En ég hef aldrei orðið þess var hér, að þing eða stj. hafi gert neinar ráðstafanir til að reyna að sporna við innflutningi frá Bandaríkjunum. Í hvert skipti, sem mál þessi ber á góma, er slíku eytt, í stað þess að ef ríkisstj. hefði áhuga fyrir því að spara dollara mundi lagður fram listi ársfjórðungslega fyrir þjóðina um vörurnar, sem menn hefðu neyðzt til á síðasta ársfjórðungi að kaupa frá Bandaríkjunum, og síðan væri óskað eftir till. um, hvernig við gætum sloppið við það. Einmitt í þessu er áhugaleysið fyrir því að gera okkur óháða Bandaríkjunum um vörukaup. Virðist mér koma fram greinileg tilhneiging til að láta þetta ástand haldast, sem hæstv. ráðh. lýsti svo átakanlega, þegar hann sagði, að 80% af innflutningnum frá Bandaríkjunum væri greiddur með Marshallfé. Þá minntist hv. ráðh. á skilgreiningu mína á áhrifum Marshallsamstarfsins og kvað mig telja það þýða raunverulegt samkeppnisstríð ameríska auðvaldsins gegn auðvaldinu í Vestur-Evrópu. Hann sagði okkur sósíalista berjast gegn Marshallsamstarfinu til þess að vernda auðvaldið í Vestur-Evrópu. En hér er verið að tala um árás ameríska auðvaldsins gegn verkalýðshreyfingunni í Evrópu, svo að það var óþarfi að snúa út úr þessu. Ég býst við, að það eigi eftir að koma enn áþreifanlegar á daginn, hvernig Bandaríkin eru að gera þessar stéttir háðar sér. Það má vera, að komi greinilega í ljós strax og eitthvað fer að létta til í Þýzkalandi, að amerísku auðfélögin séu búin að tryggja sér svo að segja öll völd yfir stóriðjunni í Ruhr, ítök í stálhringunum og kemísku hringunum, í þeim stóriðjuhringum, sem hafa verið voldugustu fyrirtæki Evrópu um áratuga skeið. Það er vert að hafa auga fyrir þessari þróun. Hún er það, sem gerist samtímis því, sem þetta volduga auðvald ræðst gegn alþýðunni í heiminum og gerir sínar ráðstafanir, fjárhagslegar, hernaðarlegar og pólitískar. Ameríska auðvaldið leggur nú kapp á að brjóta undir sig auðfyrirtæki annarra landa og hlífir þá engri stétt viðkomandi landa. Ég minntist á, að það er vegna þessa, að ég sé hættu á, að ameríska auðvaldið nái líka tökum hér á landi. Og við vitum, að það er byrjað að seilast hér til á slíkan hátt. Hæstv. ráðh. vildi líta svo á, að ekki gæti verið öðru til að dreifa en að mótspyrna okkar sósíalista gegn Marshalláætluninni gengi í þá átt að reyna að eyðileggja uppbyggingu atvinnulífsins hjá þjóðunum. Ég vil spyrja þennan hæstv. ráðh., af því að hann ætti að vera málinu kunnugur, hvort það hafi e.t.v. nokkur annar flokkur verið öllu ákveðnari í því að berjast fyrir uppbyggingu atvinnulífsins heldur en Sósíalistaflokkurinn hér á landi. Ég held þess vegna, að það sé nokkuð langsótt röksemd til þess að skýra okkar afstöðu til Marshalláætlunarinnar, að við hljótum að vera „prinsipielt“ með því að torvelda nýsköpun atvinnulífsins. Þá minntist hæstv. ráðh. á það, að ekki þyrfti hátt kaup alltaf að þýða bætt kjör. Þetta er rétt, t.d. ef svo ómöguleg ríkisstj. starfar, sem sér um að hækka álögurnar, svo að það eyðileggst, sem tekizt hefur að ávinna. Lengst af hefur þetta þó orðið að vera eitt aðalatriði verkalýðshreyfingarinnar til að bæta sfn kjör innan ríkjandi skipulags. En það eru ómakleg orð á Sósfl. að segja, að hann hafi bundið sig við þessa aðferð einvörðungu. Hann hefur einmitt mjög eindregið barizt fyrir aukinni atvinnu almennings í landinu og átt þátt í að gera stórfelldar ráðstafanir í þá átt og jafnan barizt fyrir bættri tækni í okkar þjóðfélagi, svo að afköst verkamannsins eru nú miklu meiri en áður, til þess að mjög eðlilegur grundvöllur skapist fyrir bætt kjör hans. Þá minntist hæstv. ráðh. á Landsbankann og sagði, að engin tilmæli hefðu komið frá honum. Ég er ekki í þeirri aðstöðu að geta hrakið það. Hins vegar kom skýrsla frá Landsbankanum til ríkisstj. og var útbýtt til þm. Hef ég skrifað undir skjal ásamt fleiri þm. um það, að sú skýrsla mætti verða birt. En hæstv. ráðh. virðist nú fyllilega vilja gefa í skyn, að að sínu áliti sé alls ekki óhugsandi, að einhverju af því, sem lagt yrði á þennan sérstaka reikning í Landsbankanum, yrði varið til að greiða skuldir. Og vissulega er það tekið sem fyrsta atriðið af því, sem talið er upp í samningnum hjá Bandaríkjastjórn, þegar talað er um að athuga þörfina á því, sem efla megi öryggi í fjármálum Íslands. Ég vil spyrja hæstv. ráðh., hvort þetta geti komið til mála, að viðurkenndar verði þannig kröfur Landsbankans. Er það með öllu leyfilegt eftir 2. gr., eða er það meiningin að nota upphæðina til þess að greiða skuldir við Landsbankann? 2. gr. hljóðar svo: „Að svo miklu leyti sem framlög þessi eru ekki notuð til kaupa á efnavörum, vélum og tækjum til framkvæmda, sem taldar eru í áætlun þeirri til langs tíma, sem lögð hefur verið til grundvallar efnahagssamvinnunni at Íslands hálfu, skal leggja til hliðar jafnvirði þeirra í erlendum gjaldeyri til kaupa á þessum vörum.“ Verður að fyrirbyggja, að það standi opið fyrir Landsbankanum að taka þetta fé upp í skuldir ríkisins. Út af þessum ráðstöfunum frekar um íslenzka gjaldeyrinn, þá held ég, að það sé nauðsyn að tryggja yfirráð hins íslenzka gjaldeyris engu síður, en hins erlenda, því að oft þegar leggja hefur átt í framkvæmdir hér, þá hefur strandað á því, að ekki hefur verið hægt að fá framlög í íslenzkum gjaldeyri. Ég held því, að ef hæstv. ríkisstj. ætlar að halda fast við áætlun sína, þá þurfi að gera hér í Alþingi þær ráðstafanir, sem tryggi framgang hennar. Ég hef nú rætt þetta mál eins mikið og ég hef leyfi til við þessa umr, og mun ekki að svo stöddu leggja fram brtt., en geri það ef til vill við 3. umr. Mér þykir sýnt, að afgreiðsla málsins ætlar að verða með endemum, þar sem engar umr. fást, þannig að hv. þm. fylgist með, og geri ég ráð fyrir, að málið verði afgreitt án þess að menn geri sér ljóst, hvaða skuldbindingar Íslendingar takast þar með á hendur, og án þess að gera sér ljósar afleiðingar þeirra skuldbindinga. Þetta hefur alltaf verið svona, þegar ræddir hafa verið samningar við Bandaríkin, og eftir eitt til tvö ár kemur svo í ljós, að framkvæmd samningsins er alveg öfug við það, sem formælendur hans hafa látið í veðri vaka. Mig skyldi ekki undra, þótt fjárhagslegar afleiðingar af því að gefa Bandaríkjunum þessi áhrif á okkar atvinnulíf yrðu þær, að hættulegar tilraunir yrðu á næstunni gerðar til þess að ná mestu auðlindum okkar, öðrum en fiskimiðunum, undir erlend áhrif, og á ég þar við, að reynt verði að ná eignarréttinum á Þjórsá og þeirri stóriðju, sem byggist á orku þaðan. Meðferð hæstv, ríkisstj. á þessum málum hefur verið svo undarleg og svo óljós svör hennar, að ekki er undarlegt, þótt slíkan kvíða setji að manni, ekki sízt eftir það, sem maður hefur orðið var við í sambandi við Keflavíkursamninginn, þar sem svo lítur út sem framkvæmt sé eftir einhverjum allt öðrum samningi en gerður var. Annars mun ég ekki orðlengja þetta frekar við þessa umr.



Herra forseti. Fjhn. d. hefur tekið málið fyrir og athugað það, en gat ekki orðið sammála og klofnaði. Mælir meiri hl. með því, að frv. verði samþ., en einstakir nm. hafa áskilið sér rétt til þess að koma fram með brtt., og mun þeim væntanlega verða lýst síðar. Ég sé ekki ástæðu til þess að ræða þetta mál sérstaklega fyrir hönd meiri hl. Hann leggur sem sagt til, að frv. verði samþykkt.



Herra forseti. Það er ekki búið að útbýta enn þá nál. minni hl. Kom ég því þó til skila, strax og fundi lauk hjá okkur í fjhn., þannig að það er ekki mín sök, þó að það sé ekki komið. Þykir mér slæmt, að málið skuli vera tekið fyrir áður en það er komið, því að ég lét prenta sem fylgiskjöl álit, sem komu til Alþ. frá félögum bifreiðaeigenda í landinu viðvíkjandi þessu máli. - Ég vil þá í fyrsta lagi gera að umtalsefni afstöðu mína til þessarar hækkunar, sem farið er fram á og ég minntist á við 1. umr. málsins. Um það er í fyrsta lagi það að segja, að þessi hækkun, sem ríkisstj. leggur hér til, að framkvæmd verði á innflutningsgjaldi af benzíni, kemur óhjákvæmilega til með að lenda að miklu leyti á almenningi í landinu. Það er vitað, að kostnaður við atvinnurekstur, kostnaður við landbúnaðarframleiðslu og flutning á mjólk og ýmsu öðru kemur til með að hækka við þessa álagningu. Og verði þá þeir einstaklingar, sem fyrst koma til með að borga þennan skatt, bílstjórar, bændur og aðrir, ekki látnir bera byrðarnar, verður þeim velt yfir á almenning í landinu, sem verður svo til þess að skapa vaxandi dýrtíð. Það er augljóst, að með þessu er verið að auka dýrtíðina í landinu, þvert á móti því, sem ríkisstj. hefur lýst yfir, að hún ætlaði að vinna á móti dýrtíðinni. Þar sem ég hef gert þetta áður ýtarlega að umtalsefni, að ríkisstj. reki ranga fjármálapólitík með þessari hækkun á skattinum og þyngi þannig álögur á almenning í landinu, ætla ég ekki að gera það frekar að umtalsefni, en vil taka fram, að það er fyrsta ástæðan til þess, að ég er á móti þessu frv. og legg til, að það verði fellt. Að öðru leyti kemur þessi skattur, að svo miklu leyti sem hann leggst ekki á almenning, til með að lenda tilfinnanlega á einstökum stéttum hinna vinnandi manna í landinu. Bændur, sem hann kemur vafalaust til með að lenda hart á, eiga hér sína fulltrúa, sem ég býst við, að komi með kröfur frá þeirra hálfu, og mundi ég álíta þau mótmæli eðlileg. Hins vegar hafa þeir lakari aðstöðu til þess, en aðrar stéttir vinnandi manna að mótmæla í krafti sinna samtaka slíkri álagningu. Það hafa hins vegar þær stéttir, sem ég gat um sérstaklega, gert. Það lágu fyrir n. og liggja fyrir Alþingi sameiginleg mótmæli frá félögum bifreiðaeigenda. Ég vil leyfa mér, fyrst málið er tekið svona snemma fyrir, að lesa hér nokkuð upp úr því áliti, sem bifreiðastjórafélagið Hreyfill segir um þetta mál. Eftir að hafa lýst þeirri hækkun, sem nú þegar hefur verið framkvæmd í tíð núv. stj. á rekstrarkostnaði fólksbifreiða vegna laga, sem sett hafa verið af Alþ. s.l. tvö ár, segir, að þessi rekstrarkostnaður nemi: „Vegna lagasetningar á árinu 1947 kr. 3.000.00 Vegna lagasetn. í ársbyrjun 1949 - 4.834.89 Vegna fyrirhugaðrar hækkunar nú - 1.909.00“ Þetta gerir hvorki meira né minna en kr. 9.743,89 á hverja fólksbifreið. Og síðar segir félagið í þessu sambandi: „Bifreiðarstjórafélagið Hreyfill telur það hina mestu óhæfu, að þegar skattar eða tollar eru hækkaðir, þá skuli hækkanirnar alltaf vera látnar verka þannig, að þær komi þyngst niður á launþegunum, sem hafa takmarkaðar tekjur, svo og, að þegar slíkar hækkanir eru gerðar, skuli þær ávallt koma þyngst niður á atvinnubifreiðarstjórum og á tekjur þeirra með fimm- til sexföldum þunga, miðað við aðrar stéttir. Þetta á þó alveg sérstaklega við um leigubifreiðastjóra á mannflutningabifreiðum, en þeim er nú gert að greiða hærra gjald af bifreiðainnflutningi en til dæmis vörubifreiðastjórum og innflytjendum jeppabifreiða. Bifreiðastjórafélagið Hreyfill telur þetta vera hámark þeirra aðgerða ríkisvaldsins, sem virðast miða að því að útrýma atvinnubifreiðastjórum sem stétt, og vítir Hreyfill harðlega þau sjónarmið ríkisvaldsins að mismuna þegnunum eftir því, hvar í stétt þeir standa. Félagið telur, að við slíkt verði ekki öllu lengur unað, því að með slíku fyrirkomulagi er atvinna leigubifreiðastjóra algerlega dauðadæmd, vegna þess að ekki er nokkur leið til þess, að þeir geti haft kaup í þessari vinnu, sem nokkuð nálgast laun annarra stétta og þeim ber með hliðsjón af kaupi og kjarasamningum bifreiðarstjóra, sem bein laun taka.“ Síðar ræðir félagið í þessu áliti nokkuð um það, að frv. gerir ráð fyrir hækkuðu ökugjaldi, og segir um það á þessa leið: „Enda þótt frv. þetta geri ráð fyrir, að atvinnubifreiðarstjórum skuli tryggðar með auknu ökugjaldi tekjur, sem beri uppí þessar auknu álögur, þá telur Bifreiðastjórafélagið Hreyfill það ekki rétta leið með tilliti til dýrtíðarinnar í landinu og að hætta muni vera á því, að atvinna þeirra minnki við það og tekjurnar rýrni að sama skapi.“ Og síðar segir: „Enn fremur skorar Bifreiðarstjórafélagið Hreyfill á Alþingi að sjá svo um, að gerðar verði ráðstafanir til þess, a.m.k. til bráðabirgða, að leigubifreiðum til mannflutninga fjölgi ekki, vegna hins gífurlega atvinnuleysis, sem í stéttinni er um þessar mundir.“ Af þessu má sjá, að þetta félag mótmælir þessum nýju álögum mjög harðvítuglega og álítur, að þær verði til þess að rýra verulega kjör þeirra bifreiðastjóra, sem hafa af þessu atvinnu. Þeir kvarta nú þegar undan því, að atvinnuleysi sé mikið í þessu landi og að ekki megi velta þessu yfir á almenning, eins og dýrtíðin í landinu sé orðin mikil. Þá eru hér mjög ákveðin mótmæli frá vörubílstjórafélaginu „Þrótti“. Segir þar m. a.: „Atvinnuleysi er nú þegar mjög mikið í stéttinni, og hækkun á leigugjaldinu mundi siður en svo bæta úr því, auk þess mundi sú hækkun ófrávíkjanlega auka almenna dýrtíð í landinu, sem að sjálfsögðu mundi bitna á vörubílstjórum engu síður en öðrum þegnum þjóðfélagsins. Vörubílstjórar mótmæla því eindregið framkomnu frv. um hækkun á benzínskattinum og telja, að lífsafkoma atvinnubílstjóra hafi nú þegar verið rýrð það freklega með tollum og sköttum á nauðþurftir til bifreiða, að þar sé ekki á bætandi.“ Félag vörubifreiðastjóra hefur þess vegna líka samþykkt mjög eindregin mótmæli gegn benzínskattinum. Sýnir sig þess vegna, að tvö af þeim félögum starfandi manna í landinu, sem sérstaklega hafa atvinnu sína af bifreiðaakstri, hafa mjög eindregið mótmælt þessari aðferð, sem ríkisstj. leggur til, að höfð sé, með tilfinnanlegum álögum á þessa starfsgrein. Telja bæði félögin, að þetta mundi rýra lífsafkomu þeirra og auka atvinnuleysi í stétt þeirra, ef þeim væri gefið tækifæri til að velta þessu á aðra, þannig að hvernig sem að yrði farið, mundi það hafa í för með sér tilfinnanlega kjararýrnun fyrir þessar stéttir, ef skatturinn yrði hækkaður. Félag sérleyfishafa tekur líka fram, að það sé mjög andstætt þessum álögum, og segir þar meðal annars: „Svo sem augljóst má vera af því, sem að framan er sagt, getur þess ekki orðið langt að bíða, að sérleyfishafar neyðist til þess að hætta þessum atvinnurekstri vegna hinna þungu skatta og tolla, sem á hann eru lagðir. Með tilvísun til þess, sem áður segir, leyfir Félag sérleyfishafa sér að mótmæla þessum síauknu álögum á stéttina.“ Í sömu átt fara ummæli Félags íslenzkra bifreiðaeigenda, þannig að það er alveg auðséð, að þau félög í landinu, sem sérstaklega eru málsvarar þeirra manna, sem þessi skattur er fyrst og fremst lagður á, hafa sent mjög eindregin mótmæli, og býst ég þó ekki við, að ríkisstjórnin geti borið því við, að þessi mótmæli séu að einhverju leyti runnin undan rifjum stjórnarandstöðunnar hér, því að það er vitað, að stjórnin hefur ekki síður átt ýmsa fylgjendur í þessum félögum, þannig að ég býst við, að ríkisstj. verði að líta svo á, að þegar mótmæli koma frá svona félögum, sé það rödd þjóðarinnar, sem mótmælir, án tillits til flokka og hvar sem menn hafa staðið fram að þessu. Ég minntist á það við 1. umr. þessa máls, hvort ríkisstj. hefði hugsað sér að gera nokkrar ráðstafanir til þess, að olíufélögin tækju að einhverju leyti á sig eitthvað af þeirri álagningu, sem hér er um að ræða. Það er auðséð á frv. ríkisstj., að hún gengur út frá því, að þessari byrði verði sem heild velt á þá, sem benzínið kaupa, og almenning að svo og svo miklu leyti. Það hefði verið hægt að gera ráðstafanir til þess að láta olíufélögin að einhverju leyti bera þetta, en mun litið þýða að koma fram með till. um slíkt, þar sem það fær sjálfsagt ekki góðar undirtektir hjá ríkisstj. Hitt hafði ég hugsað mér, að óþarfi væri að láta olíufélögin beinlínis græða á þessari hækkun á benzínskattinum. Það er svo, að svo framarlega sem þetta frv. verður samþ., mun að öllum líkindum bætast þar við sölugjald, þar sem líklegt er, að tilhneiging verði til þess að leyfa að einhverju leyti álagningu á menn vegna þess, að olíufélögin mundu leggja út fé vegna hækkunar skattsins og reikna kostnað sinn út frá því. Ég hef þess vegna leyft mér að leggja fram brtt. á þskj. 700, sem er á þá leið, að aftan við 1. gr. komi ný mgr., svo hljóðandi: „Vegna þessarar hækkunar á innflutningsgjaldi má hvergi á landinu hækka benzínverð um meira, en þessari hækkun nemur.“ Ég sé, að e.t.v. væri heppilegt að orða þetta öðruvísi, vegna þess að 1. gr. hljóðar ekki bara um hækkun, heldur er ákveðið þar, hvernig innflutningsgjaldið skuli vera nú. Verður líklega að breyta þessari till. þannig, að segja: Vegna þeirrar hækkunar á innflutningsgjaldi, sem felst í þessari gr. samanborið við fyrri lög, má hvergi á landinu hækka benzínverð um meira en þessari hækkun nemur. - Ef þessi till. mín yrði samþ., mundi það í fyrsta lagi þýða það, að olíufélögin mættu ekki hækka benzínverð um meira en það, sem nemur hækkun á innflutningsgjaldi, sem er 22 aurar, og þess vegna mætti ekki leggja þar á neina hækkun í viðbót. Það mundi þýða, að olíufélögin græddu, ekki á þessu innflutningsgjaldi og söluskatturinn mundi að minnsta kosti koma á þau. Í öðru lagi mundi þessi till., ef samþ. yrði, hafa það í för með sér, að ekki væri hægt að hækka benzín í kaupstöðum, t.d. í Rvík og öðrum stöðum við sjávarsíðuna, um meira en næmi þeirri hækkun, sem nú yrði framkvæmd til þess að setja verðið lægra annars staðar. Ef vilji væri fyrir því að hafa það lægra annars staðar, yrði það beinlínis að vera á kostnað ríkissjóðs. Það er líka komin fram till. frá hv. þm. V-Sk. (JG) um það, að bændum í erfiðustu héruðum landsins verði gert kleift að fá benzín við lægra verði. En ég álít, að ef menn vilja verða við þeirri sanngjörnu kröfu, eigi það að verða á kostnað ríkissjóðs, en ekki, að því verði jafnað niður á bæjarbúa með því að hækka benzínið enn meira þar og auka kostnað við mjólkurflutninga og annað slíkt og auka þannig dýrtíðina í landinu. Ef ég þess vegna fengi fyrirheit frá hæstv. ríkisstj. eða stuðningsmönnum hennar um það, að framkvæmd þessarar till., ef samþ. væri, yrði á kostnað ríkissjóðs, gæti ég verið með þessari till. Það hefur einu sinni áður tekizt að velta hækkun á benzínskatti algerlega yfir á olíufélögin. Það var hægt, þó að þau kvörtuðu. Það er enginn búmaður nema sá, sem kann að berja sér. Þau eru voldug og hafa komið ár sinni vel fyrir borð, en svo framarlega sem reynt er til þrautar, er hægt að láta þau bera nokkurn hluta skattsins og ef til vill allan, en ég vil vita, hvaða undirtektir brtt. fá, einkum till. á þskj. 700. Þá er hér till. á þskj. 697, en ég veit ekki, hvort mælt hefur verið með henni, þar sem ég heyrði ekki alla ræðu hv. 3. þm. Reykv.

Ég mælti ekki fyrir henni.

Þá vil ég fara nokkrum orðum um hana. Það hefur komið fram ósk frá bílstjórafélaginu Hreyfli, að gerðar verði ráðstafanir til að bílum til fólksflutninga fjölgaði ekki frá því, sem nú er, vegna atvinnuleysis í stéttinni. Og í bréfi frá Hreyfli segir, með leyfi hæstv. forseta: „Bifreiðastjórafélagið Hreyfill telur það hina mestu óhæfu, að þegar skattar eða tollar eru hækkaðir, þá skuli hækkanir alltaf vera látnar verka þannig, að þær komi þyngst niður á launþegunum, sem hafa takmarkaðar tekjur, svo og, að þegar slíkar hækkanir eru gerðar, skuli þær alltaf koma þyngst niður á atvinnubifreiðastjórum og á tekjum þeirra með fimm- til sexföldum þunga, miðað við aðrar stéttir. Þétta á þó alveg sérstaklega við um leigubifreiðastjóra á mannflutningabifreiðum, en þeim er nú gert að greiða hærri gjöld af bifreiðaflutningi en t.d. vörubifreiðastjórum og innflytjendum jeppabifreiða. Bifreiðastjórafélagið Hreyfill telur þetta vera hámark þeirra aðgerða ríkisvaldsins, sem virðist miða að því að útrýma atvinnubifreiðastjórum sem stétt, og vítir Hreyfill harðlega þau sjónarmið ríkisvaldsins að mismuna þegnunum eftir því, hvar í stétt þeir standa. Félagið telur, að við slíkt verði ekki öllu lengur unað, því að með slíku fyrirkomulagi er atvinna leigubifreiðastjóra algerlega dauðadæmd vegna þess, að ekki er nokkur leið til þess, að þeir geti haft kaup í þessari vinnu, sem nokkuð nálgist laun annarra stétta og þeim ber með hliðsjón af kaupi og kjarasamningum bifreiðastjóra, sem bein laun taka.“ Og síðar í bréfinu: „Enn fremur skorar Bifreiðastjórafélagið Hreyfill á Alþingi að sjá svo um, að gerðar verði ráðstafanir til þess, a.m.k. til bráðabirgða, að leigubifreiðum til mannflutninga fjölgi ekki, vegna hins gífurlega atvinnuleysis, sem í stéttinni er unz þessar mundir. Hins vegar er að taka til starfa nefnd, skipuð af bæjarráði, Bifreiðastjórafélaginu Hreyfli og væntanlega af ríkisstj., sem á að gera till: um skipulag bifreiðaaksturs á leigubifreiðum til mannflutninga.“ Meiri hl. fjhn. hefur því viljað, að aftan við 3. gr. bættist ný gr., svo hljóðandi: „Enn fremur er ríkisstj. heimilt að setja reglur um atvinnuréttindi bifreiðastjóra samtímis því, sem benzínskömmtun væri afnumin.“ Í grg. ríkisstj. er minnzt á að afnema benzínskömmtunina, og þetta félag hefur bent á vissa annmarka á afnámi hennar, ef ekkert er gert til að takmarka innstreymið í þessa stétt. Það má vera, að hæstv. ríkisstj. hafi í huga breyt. í þá átt að afnema benzínskömmtun, en meiri hl. n. þótti rétt, ef svo færi, að skömmtunin væri afnumin, að fá heimild til að verða við kröfum Hreyfils, að gerðar yrðu til bráðabirgða ráðstafanir til að hindra offjölgun í þessari stétt, svo að ekki komi til tilfinnanlegs atvinnuleysis. Að tilhlutun félagsins og bæjarstjórnar Rvíkur mun verða hafinn undirbúningur að reglugerð, og er ætlazt til þess, að hæstv. ríkisstj. taki þar þátt í. Ég vísa síðan til þess, sem ég sagði áðan, og væri æskilegt, að hv. nm. athuguðu það. Ég hef nú gert grein fyrir brtt. þeim, sem ég flyt eða stend að. Ég segi, að ég er á móti frv., og legg til, að það verði fellt, en bar þessar brtt. fram til að laga það, ef það yrði samþ.



Herra forseti. Ég vildi segja hér nokkur orð um frv. um nýjan benzínskatt, þar sem lagt er til, að skatturinn hækki um 22 aura, úr 9 aurum í 31 eyri pr. lítra. Það, sem talið er, að réttlæti þetta, er, að ríkissjóð vanti fé og að þessi skattur sé lægri hér, en annars staðar. Ég efa ekki, að ríkissjóð vanti tekjur, en held, að hægt hefði verið að ná þeim með hagfelldara móti og svo, að hann hefði ekki íþyngt framleiðslunni svo mjög. Hæstv. ríkisstj. var ljóst, hvaða leið hún vildi fara, og gekkst ekki inn á aðrar leiðir. Það má vel vera, að svo sé búið um, að ekki þýði að andmæla eða bera fram brtt. af þeim ástæðum, að þingmeirihluti sé fyrir þessu. En þó að svo sé, ætla ég að leyfa mér að bera fram brtt., sem miðar að því að létta á skattinum á allri framleiðslu., ef till. verður samþ. Brtt. er við 2. gr. og er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Við gr. bætist: Einnig skulu eigendur vörubifreiða, sem notaðar eru til aðdrátta og flutninga á framleiðsluvörum landbúnaðarins frá stöðum, sem eru 50 km eða meira frá höfn, fá endurgreidda 20 aura á lítra af sannanlegri benzíneyðslu við slíkan akstur.“ Ástæðan til þess, að ég tilgreini aðeins þær bifreiðar, sem eiga 50 km eða meira til hafnar, er sú, að þessi skattur er tilfinnanlegastur á bifreiðum, sem langt eiga til hafnar, svo sem mjólkurflutningabílum. Ef þetta er látið miðast við takmarkað svæði, rýrist tekjustofninn minna, en ef miðað væri við alla vörubíla. Ég hef því ekki treyst mér til að leggja það til, því að sigurvænlegra er að fá þetta fram en ef um víðtækari till. væri að ræða. Hins vegar flutti ég í fyrra till. ásamt hv. þm. N–Ísf. (SB) um tvenns konar verð á benzíni, en hún þótti svo fráleit, að hún fékk engan byr og hæstv. ríkisstj. vildi ekki líta við henni og þess vegna var hún ekki endurvakin. Hins vegar liggur í hlutarins eðli, að réttlátt er að láta óþarfaeyðslu borga meira en það, sem eytt er til gagns, þó að þessi till. okkar fengi engan byr í fyrra. Ef frv. verður samþ., hefur það í för með sér hækkun á mjólk og einnig framleiðsluvörum landbúnaðarins, þar sem flutningur á áburði og fóðurbæti hækkar og þetta hækkar landbúnaðarvísitöluna, þegar hún verður reiknuð út. Annaðhvort hækkar því dýrtíðin eða niðurgreiðslur aukast. Þess vegna flyt ég þessa till., sem mundi draga úr, að þessar vörur þyrftu að hækka, ef hún yrði samþ. Mér hefði ekki fundizt óeðlilegt, að hæstv. ríkisstj. hefði um leið og hún bar þetta fram reynt að gera ráðstafanir til, að strandferðirnar bæru sig. Ríkissjóður gefur nú árlega með þeim stórfé. Þetta gat gengið meðan ríkið hafði nógar tekjur, en þegar fjárhagurinn er eins og hann er nú, finnst mér tímabært að afnema þessar meðgjafir og ekkert réttlæti í því að skattleggja flutninga á landi, en gefa stórfé með strandferðunum. Samtímis og benzínskattur er hækkaður, ætti því að hækka skatt á olíu til strandferðaskipanna og hækka flutninga og fargjöld með þeim, ef samræmi ætti að vera. Þeir, sem flytja vöru sína sjóleiðis, ættu að búa við það sama og þeir, sem flytja hana á landi. En það er ekkert gert til að reyna að losa ríkið við tap af strandferðunum eða reyna að græða á olíu til skipa. Ég vænti þess því, að till. mín verði samþ. og frv. þannig lagað, ef á að samþ. það. En ég er á móti frv., jafnvel þótt till. mín verði samþ.



Herra forseti. Hv. frsm. meiri hl. gerði grein fyrir nál. á þskj. 687, en á þskj. 697 er einnig brtt. frá meiri hl. fjhn., þar sem sagt er, að ríkisstj. megi setja reglur um atvinnurétt bifreiðastjóra. Ég vil taka fram, að það er ekki sá sami meiri hl., sem stendur að þessari till. Að till. á þskj. 697 standa hv. 2. þm. Reykv. (EOl) og 2 aðrir hv. nm., og vil ég mæla gegn því, að sú brtt. verði samþ. Það er viðkvæmt mál, þegar um atvinnuréttindi stétta er að ræða, og er ég á móti að setja ákvæði um það í frv. Ef til þess kæmi, að slíkt væri talið nauðsynlegt, þá yrði það tæplega gert nema með sérstakri löggjöf.



Ég skal ekki lengja mikið umr. um þetta mál, en mér þykir hlýða að segja nokkur orð um það. - Það hefur oft verið rætt um það áður, að benzínskattur væri hér lágur miðað við það, sem tíðkaðist í öðrum löndum, en útgjöld af vegagerð óeðlilega há, bæði fyrr og síðar, en sérstaklega á síðustu árum. Það var því ekki undarlegt, þegar ríkisstj. fór að skyggnast um eftir auknum tekjum, að benzínskatturinn yrði fyrir valinu. En eins og ég sagði áðan, er þessi skattur lægri hjá okkur, en nágrannaþjóðunum. Þetta stafar af því, að þar gildir sú regla, að benzínskattur er lagður á það hár, að hann nægi til að standa undir nýbyggingu og viðhaldi á vegum, en þar er hægara um vik, þéttbýli meira og fleiri bílar, enda komið lengra í því að byggja vegakerfi. Samkv. grg. frv. er gert ráð fyrir, að þegar búið er að draga frá það, sem fer í brúasjóð, verði ekki meira eftir en það, sem fer til viðhalds á vegunum, en það er frá 10–14 millj. kr. á ári, en það er svo gífurlega mikið, að varla verður staðið undir því nema að fá öruggar tekjur í því skyni. Í grg. frv. er sagt, að viðhaldskostnaður 1948 hafi lækkað niður í 11,7 millj., en þetta er ekki rétt nema að nokkru leyti, því að nokkur hluti þess, sem var unnið síðari hluta árs 1948, fékkst ekki greiddur þá, en var fluttur yfir á 1949, þannig að viðhaldskostnaður 1948 er raunverulega yfir 13 millj. kr., þegar öll kurl koma til grafar. Ég get ekki verið hv. 2. þm. Rang. (IngJ) samþykkur, að hækka beri olíu til skipa, því að ríkissjóður ver miklu meira fé til vegagerðar og viðhalds á vegum, en til strandferða. Það er eðlilegast, að benzínskatturinn standi undir viðgerð og nýbyggingu vega, en þegar búið er að draga frá það, sem fer í brúasjóð, þá er aðeins eftir fyrir viðhaldi. Aðalástæðan til, að ég stóð á fætur, var till. sú, sem hv. 2. þm. Reykv. stóð að á þskj. 697. Hann hefur ásamt fleiri þm. borið fram till. um að heimila ríkisstj. að setja reglur um atvinnuréttindi bifreiðarstjóra samtímis því, sem benzínskömmtunin kynni að verða afnumin. Það kemur úr hörðustu átt frá hv. 2. þm. Reykv., að gera þurfi gagnráðstafanir til þess að vega á móti afnámi skömmtunarinnar, því að þessi þm. og flokksmenn hans hafa aldrei þreytzt á því að halda þeirri skoðun fram á Alþingi, að benzínskömmtunin hafi í einu og öllu verið til bölvunar landi og lýð, og kemur því undarlega fyrir sjónir, að þegar afnema á skömmtunina„ kemur í ljós, að hún hefur á þennan hátt orðið til þess að viðhalda starfi þessarar atvinnustéttar í landinu á þann veg, að nú þarf að gera aðrar ráðstafanir, ef þessi skömmtun verður afnumin. Ég hef ekkert við þessa skoðun að athuga. Hún kemur mér ekkert á óvart, og þess vegna undrar mig ekkert, þó að eitthvað þurfi að gera, ef atvinna þessarar stéttar á ekki að verða fyrir skakkaföllum, sem geti orðið öllum til óþurftar. Að þessu leyti get ég sætt mig við það efni, sem í brtt. felst. En mér finnst, að eins og þessi brtt. er sett fram, sé hún ærið óljós. Hún segir raunar, að ríkisstj. sé heimilt að setja reglur um atvinnuréttindi bifreiðastjóra samtímis því, sem benzínskömmtunin væri afnumin. Viðkunnanlegra hefði mér nú þótt, að þess hefði verið getið í till., í hvaða átt þessar reglur ættu að fara. Að vísu hefur því verið lýst yfir af frsm. þessa meiri hl., en eðlilegra hefði verið að taka það fram í till., á hvern hátt þetta bæri að gera.



Herra forseti. Þá er komin fram fyrsta yfirlýsingin frá einum af þeim mönnum, sem á undanförnum árum hafa haft sérstaklega með verð á landbúnaðarvörum að gera og ekki hafa stundum verið smeykir við að hækka þær, þ.e. hv. 2. þm. Rang. (IngJ), um það, að þessi benzínskattur muni óhjákvæmilega leiða til þess, að mjólk hækki í verði. Ég minntist á það í ræðu minni áðan, að svona hlyti að fara. Og nú hefur sá stuðningsmaður hæstv. ríkisstj., sem er allra þm. einna kunnugastur verðlagningu landbúnaðarafurða, lýst því yfir, að það sé óhjákvæmilegt, að mjólk hljóti að hækka í verði, eftir að þessi skattur hefði verið lagður á, og hefur lýst því yfir, að hann sé fyrir sitt leyti á móti frv. Nú liggur mjög nærri að spyrja hæstv. ríkisstj., sem ég býst ekki við, að efist um réttmæti þess, sem hv. 2. þm. Rang. hefur sagt, hver sé hennar hugmynd og hvort hún hugsi þá ekki neitt fram á þann tíma, að mjólk muni hækka í verði og fleiri vörur og dýrtíðin aukast. Býst ríkisstj. kannske við, að hún muni sitja lengi úr þessu? Eða lætur hún sér nægja að gera þessar ráðstafanir núna, vitandi það, að afleiðing þeirra verður vaxandi dýrtíð og gerir enn þá erfiðara að ráða við dýrtíðina á eftir? Ég býst við, að eina hugmyndin, sem vaki fyrir ríkisstj. í þessu sambandi við þessar ráðstafanir, sé þessi: Ja, við fáum þó alltaf peninga í bili í tóman ríkissjóðinn með þessum hætti, og mjólkurhækkunin kemur ekki fyrr en ofurlítið seinna, og við vinnum þá tíma á meðan. Ég býst við, að ef hæstv. fjmrh. hafa ekki verið ljósar afleiðingar þess, ef þetta verður lögfest, þá hafi hann nú fengið staðfestingu á því hjá einum sérfræðingnum í verðlagningu landbúnaðarafurða, að hans ágæti stuðningsmaður vilji nú ekki fylgja honum í þessu máli. Ég skil þetta ákaflega vel. Það er ákaflega erfitt fyrir þá menn, sem hafa með það að gera að verðleggja landbúnaðarafurðir, að greiða atkvæði með svona till. eins og hér liggur fyrir. Menn hljóta að sjá, að hér eru á ferðinni ráðstafanir, þar sem aðeins er tjaldað til einnar nætur. En það versta er þó það, að þessar ráðstafanir gera allar úrbætur erfiðari seinna meir og eru til þess eins, að ríkisstj. geti haldið áfram á sinni vitlausu braut nokkrar vikur eða mánuði enn. Og þó hefur maður það á tilfinningunni, þegar þetta frv. er rætt, að sem allra flestir úr stjórnarflokkunum vilji skorast undan ábyrgðinni. Þetta tekjuöflunarfrv. er ekki flutt sem stjfrv. Að minnsta kosti er gefið til kynna, að ekki hafi verið neitt 100% samkomulag um frv. Það er flutt af meiri hl. fjhn., eins og oft kemur fyrir, en strax og þetta frv. kemur til Ed., rís einn af formönnum stjórnarflokkanna upp á móti því, og þegar það kemur til Nd., eru fulltrúar bænda úr Sjálfstfl. og Framsfl. ýmist búnir að koma fram með brtt., sem ýmsar mundu skerða þetta verulega, eða lýsa sig algerlega andstæðinga sjálfs málsins. Það er auðséð, að farið er að hrikta í og að þeir stjórnarflokkar sem þykir þetta koma harðast niður á sínum umbjóðendum, vilja gjarnan koma sér undan ábyrgð. Mér þótti mjög vænt um þessa yfirlýsingu hv. 2. þm. Rang., því að hún staðfestir það, sem ég hef haldið fram í þessu máli, og er ein ástæðan til þess, að þm. ættu að athuga vel sinn gang. Og ef þeir væru viðstaddir hv. 1. þm. Rang. (HelgJ) og hv. 1. þm. Árn. (JörB), hefði ég mjög mikla ánægju af að heyra þeirra skoðun á þessu máli, því að ef að vanda lætur, hefur það áhrif á þá, þegar svona eindregin mótmæli koma fram eins og þau, sem komu frá hv. 2. þm. Rang. Þá minntist hv. 2. þm. Rang. (IngJ) á það, að hægt hefði verið að hafa aðra aðferð um álagningu benzínskattsins. Hann hefur sjálfur komið hér fram með till. um mismunandi verð á benzíni. Af einhverjum var sagt þá, að þetta tíðkaðist í Rússlandi og væri því óhæfa hérna. Og ég vil líka minna á það, að ég minntist á það við 1. umr. þessa máls, að líka væri hægt, ef menn vildu láta þennan skatt koma fremur á lúxusbílana, að hafa hann hærri á þeim bílum, sem notaðir eru, til skemmtunar. En þetta hefur hvort tveggja litlar undirtektir fengið, og mundi víst lítið þýða að koma fram með brtt., sem færu í þessa átt. Væri þó hægt að haga þannig bifreiða- og benzínskattinum, að hann kæmi meira niður á þeim, sem eyða til óhófs, svo framarlega sem hæstv. ríkisstj. vildi hafa þann hátt á um sína skattlagningu. Nú eru komnar hér fram tvær till., önnur frá hv. 2. þm. Rang. og hin frá hv. þm. V-Sk. (JG) og hv. þm. V-Húnv. (SkG), sem báðar ganga að nokkru leyti út á það að undanþiggja bændur þessu gjaldi. Ég vil segja það, að ef fara á að greiða bændum til baka af því gjaldi, sem á að leggja á þá, fer að verða athugandi líka, hvort ekki eigi einnig að borga þeim, sem eiga vörubíla og vinna við fiskframleiðslu og fiskflutninga, einmitt þá framleiðslu, sem allt benzín er keypt fyrir. Ég býst ekki við, að höfuðatriðið, sem nú veldur því, að ríkisstj. hefur afnumið benzínskömmtunina, sé það, að ríkisstj. áliti okkur svo miklu ríkari af gjaldeyri, en við vorum 1947. Ef það hefði verið skoðun ríkisstj., þegar þessi reglugerð var sett, hefði hún varla farið svona í þetta. Ég býst við, að höfuðástæðan fyrir afnámi skömmtunarinnar sé ekki og geti ekki verið gjaldeyrissparnaður, heldur hitt, að benzínskömmtunin hefur ekki borið árangur, og svo mun hæstv. fjmrh. vanta meira fé. Ég held því, að þessi ósk frá Hreyfli um slíka reglugerð til bráðabirgða, á meðan bæjarráð, ríkisstjórn og Hreyfill undirbúa reglugerð, sé mjög sanngjörn og sé eðlilegt að verða við þeirri ósk, og ég álít, að hún hafi jafnmikla stoð í l. og ákvæði reglugerðarinnar frá 1947. Og ég efast um, að þörf sé á að útskýra tilgang þeirrar reglugerðar nánar, þar sem það, að þetta skuli vera sett samtímis og benzínskömmtunin er afnumin, gefur til kynna, að tilgangurinn sé sá sami og með reglugerðinni frá 23. sept., sem kemur fram í ósk Hreyfils. Hitt er rétt, sem hæstv. samgmrh. sagði áðan, að þessi mál um atvinnuréttindi eru alltaf viðkvæm mál, en ef þetta mál yrði útkljáð í haust og reglugerð sett þangað til, þá væri tryggt, að búið yrði að útkljá málið áður en Alþingi færi að fjalla um það. Það er ekkert undarlegt, þótt komi hljóð úr horni hjá vissum félögum, þegar benzínskömmtunin er afnumin, og í rauninni er það ekki vegna sjálfrar benzínskömmtunarinnar, heldur vegna 7. gr. reglugerðarinnar, sem bifreiðastjórafélagið Hreyfill setur fram þessar óskir. Ég vil nú minnast á það hér, þó að það sé þessu máli óskylt, að úr því að ríkisstj. vill fara að afnema skömmtun, hvort hún sér sér þá ekki fært að afnema skömmtunina á kaffinu. Það yrði ábyggilega enginn mótfallinn afnámi þeirrar skömmtunar. En þetta er nú bara innskot. Heildarafstaðan til þessa skatts finnst mér raunar vera á þann veg hér í d., að hann eigi hér fáa formælendur, enda er þessi skattálagning óréttlát, þung og gagnslítil til þess að vinna á móti dýrtíðinni eða gera rekstur ríkisbáknsins heilbrigðari, en nú er.



Herra forseti. Út af brtt. hv. 2. þm. Rang. (IngJ) vil ég láta í ljós sama álit mitt og viðvíkjandi till. hv. þm. V-Sk. (JG). Ég tel ekki hægt að skerða þessar tekjur, sem nú eru orðnar minni, en orðið hefði, ef benzínskattsbreytingin hefði verið gerð fyrr. Þeir hv. þm., sem ekki geta fellt sig við þetta, ættu heldur að koma með sparnaðartill. en að höggva skarð í þessar tekjur, sem allir viðurkenna þó, að fara til viðhalds vega og til brúabygginga. Það er út af fyrir sig mjög eðlilegt, að stjórnarandstaðan reyni að fleyga frv. sem mest með brtt., og er ekkert við því að segja, enda vissi maður alltaf, á hverju var von úr þeirri átt. Ég hygg þó, að öllum sé ljóst, að ekki verður komizt hjá að auka tekjur ríkissjóðs, og því ættu allir, sem vilja, að fjárl. fái sómasamlega afgreiðslu, að sjá sóma sinn í því að flytja ekki brtt., sem eyðileggja þetta frv. að meira eða minna leyti.



Ég vil skýra frá því, að meiri hl. fjhn. hefur tekið að sér málið til flutnings, en það var ætlazt til þess, að hæstv. fjmrh. hefði þar framsögu.



Herra forseti. Eins og sjá má af grg. með frv., er með því farið í að lækka nokkuð upphæðir til niðurgreiðslu á kjöti. Eins og hv. þm. er kunnugt, hefur farið mikið fé til slíkrar niðurgreiðslu undanfarið. Ég hef nýlega í Sþ. lýst því yfir, að ríkisstj. mundi leitast við að bera fram frv. til þess að jafna greiðsluhalla á fjárl., en þetta er ein leiðin til þess. Þó er þannig farið í þetta, að það á ekki að snerta þá tekjulægstu, og eins og sýnir í 4. lið 1. gr., þá eru þeir, sem hafa vissar tekjur, miðað við persónufrádrátt, undanþegnir. Ríkisstj. hefur beðið fjhn. að flytja þetta mál, og liggur það hér fyrir á þskj. 684. Ég vil ætla, að hér sé ekki svo stórt að gert, að hv. þm. muni ekki sjá sér fært að greiða frv. atkv. og vil mælast til, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr.



Herra forseti. Ég hef ekki getað orðið við þeim tilmælum að flytja þetta frv., en vildi mega beina því til hæstv. fjmrh. í sambandi við 4. lið 1. gr., af því að við í fjhn. gátum ekki athugað þetta sem skyldi, þar sem það kom fyrir n. fyrst í morgun, hvað þetta mundi þýða fyrir skattþegnana hvað auknar álögur snertir og hvenær þetta komi til greina. Eftir orðalaginu þarna gæti orðið ágreiningur um þetta. Í öðru lagi er nauðsynlegt að fá upplýst, hvað mikið hæstv. ríkisstj. hyggst spara með þessu móti. - Það er vitað mál, að framfærsluvísitalan hefur verið svo mikið fölsuð undanfarið, að það er hart að ætla að fara að afnema þá leiðréttingu, sem framkvæmd var í henni með því að taka upp kjötuppbæturnar, því að gefið mál er, að það þýðir sama og auknir skattar, og hefði e.t.v. verið eðlilegra hjá hæstv. ríkisstj. að koma með þessar álögur í því formi, því að þá væri þó hægara að vita, hvað þetta þýðir fyrir hina ýmsu þegna. Mér finnst nú fljótt á litið sem með þessu frv. sé seilzt það langt niður í tekjustigann, að fyrir meginið af launþegum sé þetta nokkuð tilfinnanlegt og virðist koma við allan þorra þeirra launþega, sem hafa haft sæmileg kjör fram að þessu, svo sem iðnaðarmenn, faglærða verkamenn og sjómenn. Það fer ekki hjá því, að þessi lagabreyt. hefur í för með sér tilfinnanlega tekjurýrnun fyrir mikinn hluta launþeganna. Þetta er einn liðurinn í þeirri fjármálapólitík hæstv. ríkisstj. að láta álögurnar lenda á launþegum og verkalýð fyrst og fremst. En með þessu er hún í raun og veru að færa sig enn lengra upp á skaftið, en gert var með vísitölubindingunni. Ég tel auk þess frv. svo úr garði gert, að óvíst sé samkv. 4. lið 1. gr., hvar takmörkin eru sett. Þetta hefur ekki verið athugað svo vel í fjhn., að ég sé viss um, að það, sem ákvæði eru um í 4. lið 1. gr., sé ekki í rauninni óframkvæmanlegt. Það er orðið svo með mörg lagafrv. hér á Alþ., að það er svo illa frá þeim gengið, að þegar á næstu þingum þarf að fara að laga þau og breyta þeim. En aðalatriðið er þetta, að með þessari gr. er verið að þyngja skatta á launþegum, sem undanfarið hafa verið það þungir, að menn hafa yfirleitt verið sammála um, að ekki mætti þyngja þá enn meir. Ofan á það bætist nú það, að í ár munu útsvör yfirleitt verða 1/3 hærri á landsmönnum en áður, og geta manna fer síminnkandi til að standa undir þessum greiðslum. Það fer því fjarri, að rétt sé að auka nú skattana á launþegunum, og vil ég því mótmæla þessu fyrir hönd þeirra launþega, sem það nær til, enda þótt þeir kunni að vera skár settir, en ýmsir aðrir. Ég veit, að það verður sagt, að með þessu sé verið að afnema skattfríðindi handa hátekjumönnum, en drýgstu tekjurnar munu nú renna í ríkissjóð frá launþegunum vegna þessara ákvæða. En til þess að fá að vita þetta nákvæmlega, þætti mér vænt um, ef hæstv. ráðh. vildi upplýsa, við hvaða tekjumark, miðað við 5 manna fjölskyldu, menn hætta að fá uppbæturnar greiddar og eins hitt, hve miklar tekjur ríkisstj. hyggst að fá með þessum ráðstöfunum.

Ég vildi fá leyfi til að svara þessum spurningum hv. 2. þm. Reykv. við 2. umr. málsins.

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) Fjhn. hefur öll skrifað undir eitt nál. og leggur til, að frv. verði samþ. með einni breyt., sem allir nm. styðja, en þó hafa sumir nm. áskilið sér rétt til að bera fram aðrar brtt. Sú brtt., sem n. stendur öll að, er gerð til þess, að það sé alveg ótvírætt, að ráðsmaður ríkisins skuli ekki ráða um það, hvaða menn eru ráðnir til starfs eða hvaða starf þeir sérstaklega eigi að inna af hendi á skrifstofu, heldur ráða því einu, hvort fjölgað er mönnum eða menn séu ráðnir í stað annarra, sem fara, ef um er að ræða menn, sem eru í stöðu, sem ekki er samkvæmt sérstökum l. Þetta er skýrt og skilmerkilegt í brtt. Ég hygg, að hér sé ekki um efnisbreyt. að ræða, því að hæstv. fjmrh. hafi aldrei ætlazt til annars skilnings á þessu atriði en þess, sem n. hefur. Um brtt. annarra hv. þm. mun ég ekki ræða, þeir skýra sínar brtt. sjálfir. Ég vil svo aðeins bæta því við, að um starf eins og þetta gildir það jafnvel í ríkara mæli en um önnur störf, að það er heppilegra að láta þetta sæti vera óskipað, en að það mistakist að ráða í það heppilegan mann. Það hefur skort í stjórnarráðinu, að þar væri nokkur starfsmaður, sem myndaði samband milli allra stjórnardeilda og ríkisstofnana. Slíkt embætti var til á tíma landritara. Ég geri ráð fyrir, að það hafi verið afturför um alla starfsháttu í stjórnardeildunum, þegar það embætti var lagt niður. Það hefði verið að sumu leyti ákjósanlegt að taka upp það nafn og kalla þennan nýja embættismann landritara, en þó er hér ekki gerð till. um það. Höfuðkosturinn, sem þetta nýja fyrirkomulag hefur, er, að það kemur maður, sem hefur eftirlit með öllum ríkisrekstri og mannaráðningum í því sambandi. N. leggur til, að frv. verði samþ., a. m. k. ef brtt. hennar verður samþ.



Herra forseti. Ég hef skrifað undir nál. á þskj. 641 með fyrirvara, og vil ég gera grein fyrir honum með nokkrum orðum. Það er mitt álit, að það sé mjög vafasamt, að þörf sé fyrir lagasetningu af þessu tagl. Ég tel, að fjmrn. og fjmrh. hafi án nokkurrar sérstakrar lagasetningar fulla heimild og möguleika til þess að framkvæma það eftirlit, sem hér er um að ræða. Ég tel enn fremur, að rn. hafi borið skylda til að hafa þetta eftirlit á undanförnum árum. Hins vegar lít ég svo á, að þar sem hæstv. fjmrh. óskar mjög eftir, að sett séu sérstök l. um þetta eftirlit, þá geti komið til mála að verða við þeim óskum, þó að nokkuð sé á annan veg, en lagt var til í stjfrv. upphaflega. Samkvæmt 1. gr. frv. er gert ráð fyrir því, að stofnuð sé sérstök deild í fjmrn., sem nefnist „Eftirlit með opinberum rekstri.“ Ég get ekki á það fallizt að ákveða það nú, að stofnuð sé sérstök deild í rn. Menn geta vel gert sér hugmynd um, til hvers þetta muni leiða. Þar á að vera sérstakur eftirlitsmaður, sem samkv. frv. á að heita ráðsmaður ríkisins. Samkvæmt frv., eins og það kom frá Ed., á hann að hafa ráðherralaun. Hann á m. ö. o. að vera nokkurs konar aukaráðherra, sem á að vera þarna fastur embættismaður, og vafalaust kemur þá innan skamms eitthvert starfslið í þessa deild honum til aðstoðar. Ég sé því ekki betur, en hér sé verið að búa til nýja ríkisstofnun, sem maður veit ekki enn, hversu stór og dýr kann að verða. Ég held, að okkur vanti annað fremur nú en nýjar ríkisstofnanir og nýjar deildir í stjórnarráðið. Ég hef því leyft mér að leggja til í brtt. á þskj. 665, að upphaf 1. gr. frv. orðist eins og þar hermir, að fjmrn. hafi eftirlit með opinberum rekstri, en hlutverk þess sé eins og nú stendur í frvgr. Ég fæ ekki betur séð en þetta komi að sama gagni til að byrja með, og yrði þá hægt að fá reynslu af því, hvernig árangurinn yrði af því, ef slíkt yrði sett í l. og sérstakur maður fenginn til að gegna þessu eftirlit. Þessi 1. brtt. mín er því um það, að því verði ekki slegið föstu nú þegar á þessu þingi, að stofna skuli sérstaka deild í rn. Í samræmi við þetta legg ég til, að 2. gr. frv. verði orðuð um og breytt eins og hermir á þskj. 665, að fjmrh. sé heimilt að ráða sérstakan mann til þess að annast eftirlit samkv. 1. gr. og skuli hann hafa sömu laun og skrifstofustjórar stjórnarráðsins. Eftirlitsmaður skal þó eigi ráðinn til lengri tíma en eins árs, en heimilt er að framlengja ráðningarsamning hans um annað ár í viðbót, ef allir ráðherrar eru sammála um það. Eigi er heimilt að ráða sérstakan eftirlitsmann til lengri tíma, nema samþykki Alþingis komi til. Aðalbreyt. er því sú, að í stað þess að ákveða, að þetta ráðsmannsembætti verði stofnað nú þegar, þá verði gefin heimild til þess að ráða slíkan eftirlitsmann í 1–2 ár til reynslu, og mætti þá að sjálfsögðu athuga síðar á Alþingi, hvort ástæða er til að setja þessa sérstöku deild og velja til forstöðu hennar fastan embættismann. Ég skal geta þess viðvíkjandi því, sem ég legg til um laun þessa embættismanns, að það er í samræmi við stjfrv., eins og það upphaflega var, þó að Ed. hafi hækkað launin. Aðrar brtt., sem ég ber fram, eru aðeins afleiðing af þessum tveimur till., sem ég hef lýst; og sé því ekki ástæðu til að fjölyrða um þær.



Herra forseti. Ég hef flutt hér brtt. við þetta frv. á þskj. 647, og fjallar hún um það að færa 2. gr. frv. í sama horf og það var upphaflega, þegar hæstv. ríkisstj. lagði frv. fyrir þingið, þannig að sá embættismaður, sem ráðgert er, að verði skipaður, sé strax skipaður í það embætti og hafi sömu laun og skrifstofustjórar í stjórnarráðinu, eins og þar var gert ráð fyrir. Ég lít svo á, að það sé annaðhvort að stofna ekkert slíkt embætti sem hér er verið að ræða um eða þá að sá maður, sem þar er um að ræða, hafi fasta aðstöðu, sé fastur embættismaður og sem allra óháðastur hinum pólitísku sveiflum og hafi sem sterkasta aðstöðu til þessa eftirlits, sem honum er ætlað. Það mun hafa verið árið 1934 eða 1935, að það voru samþ. hér l. á Alþingi um eftirlit með opinberum rekstri, og það var í því formi, að sett voru upp þrjú ráð, sem skipuð voru af öllum flokkum, og milli þeirra skipt ríkisstofnunum til eftirlits. Þetta stóð nokkur ár, en var svo afnumið og þótti hafa gefizt miður vel. Það kom í ljós, að þessi eftirlitsráð höfðu talsverðan kostnað í för með sér, en það sýndi sig, að ekki hafðist eins mikið upp úr starfi þeirra til athugunar og leiðréttingar á þeim misfellum, sem áttu sér stað, eins og til var ætlazt. Það var að sjálfsögðu mjög eðlilegt, að þessi skipun væri með öllu óheppileg, vegna þess að þessi ráð voru skipuð pólitískum fulltrúum og höfðu þess vegna mjög veika aðstöðu til að grípa á þeim hlutum, sem þar þurfti að fjalla um. Ég held, að það hafi verið á þjóðstjórnarárunum, líklega árið 1940, að ég stakk upp á því við þáverandi forsrh., Hermann Jónasson, að við þyrftum að fá einn fastan starfsmann, er hefði eftirlit með því, að þeir menn væru látnir fara úr þjónustu ríkisins, sem sinntu ekki störfum sínum eins og vera bæri. Þessi hæstv. ráðh. tók þessari málaleitun vel og sagðist skyldu skipa mann í þetta starf, ef við gætum fengið til þess ákveðinn mann, sem við töluðum um. Þessi maður fékkst ekki, og varð ekkert úr þessu. Ég leit svo á og álít, að það geti verið að nokkru leyti enn, að sá maður, sem átti að hafa þetta starf með höndum, ætti jafnframt að vera skrifstofustjóri og formaður í endurskoðunardeild stjórnarráðsins. Nú var ekki að því horfið, og þeirri deild hefur verið falin fyrst og fremst töluleg endurskoðun allra reikninga ríkisins og stofnana þess. Nú er það vitaður hlutur, að síðan þetta gerðist, á síðustu 9 árum, hefur ríkisstofnunum og fyrirtækjum verið fjölgað um fleiri tugi. Það hafa verið ráðnir tugir, ef ekki hundruð af nýjum starfsmönnum til allra þeirra stofnana, sem síðan hafa verið settar á fót. Reynslan hefur orðið sú, eins og nýlega hefur verið upplýst í umr. í sambandi við ríkisreikninginn, að sú stofnun, sem hefur með það að gera að endurskoða alla þessa reikninga, er mörgum árum á eftir tímanum, og það svo mörgum árum, að við yfirskoðunarmenn landsreikningsins höfum orðið að hlaupa fram fyrir, þó að við séum líka mörgum árum á eftir tímanum. Við teljum það skyldu okkar að hlaupa ekki langt fram fyrir endurskoðendur stjórnarráðsins varðandi einstakar stofnanir. Með þessum hætti verður endurskoðunarstarfið að miklu minni notum, en til er ætlazt og þarf að vera. Ástæðan til þess, að þetta frv., sem hér liggur fyrir, var lagt fram, er sú, að 1947 skipaði hæstv. ríkisstj. n. manna, sem kölluð var sparnaðarnefnd, og voru í henni skrifstofustjórar stjórnarráðsins, aðalendurskoðandi ríkisins og ríkisbókari. Ein afleiðingin af starfi þessarar n. varð það frv., sem hér liggur fyrir um ráðsmann ríkisins. Og ég get vel hugsað mér, að ef í þetta fengist reglulega duglegur maður, sem væri kunnugur starfsemi ríkisins og ríkisstofnana og yfirleitt, hvernig heppilegast er að reka skrifstofur þannig, að það sé gert á sem ódýrastan og heppilegastan hátt, þá gæti að þessu orðið mikill ávinningur, ekki einasta í starfsmannahaldi, heldur líka að reksturinn gæti orðið fullkomnari og betri. Nú er það að vissu leyti rétt, sem hv. þm. V-Húnv. tók fram að þetta eftirlit á í raun og veru að vera hjá fjmrn., og mætti segja, að ef ekki væri um að ræða nýtt fast embætti, þyrfti engin ný l. til, að fjmrh. gæti skipað slíkan mann sem hér er gert ráð fyrir. En annað mál er það, að til þess að svona maður geti haft það vald og það eftirlít og þau áhrif, sem nauðsyn ber til, þá verður þetta að vera fastur starfsmaður, fastskipaður maður, sem hefur mjög sterka aðstöðu til að beita sér og geta verið algerlega óháður pólitískum flokkum. Hluturinn er nefnilega sá, að það hefur komið ljós, einna gleggst síðan ráðh. var fjölgað svo mikið sem nú er, að fjmrh. er varnarlítill fyrir ásókn og kröfum annarra rn. eða miklu varnarminni, en þyrfti eða ætti að vera, og höfum við fyrir þessu mörg dæmi á liðnum árum. Og þegar það svo bætist við, sem við þekkjum, eins og verið hefur og ætla má, að verði framvegis, að fjmrh. eins og aðrir ráðh. er aðeins stutta stund í sínu starfi, þá lendir í miklu meiri glundroða í allri starfrækslu, en þarf og ætti að vera. Með tilliti til þessa get ég vel hugsað mér, að slíkur starfsmaður, ef val hans tekst vel, geti gert mikið gagn til sparnaðar fyrir ríkissjóð og stofnanir hans og komið í veg fyrir margvíslega þætti þeirrar spillingar, sem nú á sér stað í ríkisstofnunum og ýmsum þeim stofnunum, sem ríkið hefur á sinni könnu. Ég held þess vegna, að hér sé um tvær leiðir að velja: annaðhvort að hafa þennan mann fastskipaðan mann, sem hafi sterka aðstöðu, skipa hann strax og láta hann hafa skrifstofustjóralaun og aðra aðstöðu, sem skrifstofustjóri hefur, eða vera ekkert að burðast með svona fyrirtæki og láta þetta frv. falla úr sögunni, daga uppi eða fella það, því að það þýðir ekkert að stofna til þessa embættis, nema maður geti gert sér von um, að það komi að því gagni, sem til er ætlazt af hæstv. fjmrh. og þeirri n., sem fyrir hans hönd hefur undirbúið málið.



Herra forseti. Haustið 1947 ákvað þingið að leggja til við ríkisstj. að skipa menn til að athuga, á hvern hátt mætti spara í rekstri ríkisins. Féllst ríkisstj. á þessa till. Ég áleit, að þeir tilvöldustu menn til þessara hluta væru þeir menn, sem reyndastir væru og vandamestu störfunum gegndu í rn. Þess vegna voru valdir þrír skrifstofustjórar í stjórnarráðinu, aðalendurskoðandi ríkisins og ríkisbókari. Þessari n. var falið að rannsaka kvartanir út af rekstri ríkisins og ríkisstofnana og gera till. um sparnað. Það var eftir að þingið fyrir atbeina fjvn. hafði í eitt eða tvö skipti látið í ljós ákveðna ósk um, að hafizt yrði handa um sparnað á ríkisrekstrinum, og taldi ég, og tel víst, að aðrir ráðh. hafi hugsað á svipaðan veg, að þar væri verið að framkvæma vilja þingsins. Nú er það sannast sagna, að nefndarmennirnir hafa lagt á sig mikið starf og fyrir þeirra atbeina hafa verið gerðar nokkrar breytingar varðandi rekstur ríkisins, t. d. niðurlagning nefnda og breytt fyrirkomulag á rekstri bifreiða, sem verið hafa í eign ríkisins, og enn fremur var samþ. í ríkisstj. till. um það, að ríkisstofnanir, sem hafa haft óþarfar bifreiðar í þjónustu sinni, skili þeim aftur. Framkvæmdin á þessu hefur þó ekki gengið hröðum skrefum, þótt fjmrh. hafi bréflega gengið eftir því, en það lagast væntanlega síðar. - Þessi nefnd starfaði vikur og mánuði, án þess að aðrir starfskraftar væru til kallaðir, en fyrir sérstaka áskorun á ríkisráðsfundi féllst ég á að taka við þrem hv. alþm. í nefndina til þess að tryggja betur framgang þeirra tillagna n., sem lagðar yrðu fyrir Alþingi síðar, og segja mátti, að mörg rök hnigu að því, að bæta þessum hv. þm. í n. Hv. þm. A-Húnv. lýsti því í ræðu sinni áðan, hvernig litið hefði verið á þessi mál 1940 af þáv. hæstv. forsrh., en þá var útþensla og tala ríkisstofnana mun minni en nú, og hafi þá verið litið þannig á, eins og ég veit, að hv. þm. hefur réttilega skýrt frá, þá er sízt ástæða til að ætla, að þörfin hafi minnkað síðan, enda hefur hún mjög vaxið. Ég þarf ekki að fara ýtarlega út í það vafstur, sem er í ráðuneytunum sjálfum, þar sem, eins og menn vita, hvað rekur annað: afgreiðslustörf, bréfaskriftir og símtöl, bæði hjá ráðherrum og öðrum starfsmönnum. Þessir þrautreyndu starfsmenn komust að þeirri niðurstöðu, að fá yrði sérstakan starfsmann, sem eingöngu hefði þetta eftirlit með hendi, enda er það nóg starf handa duglegum manni að starfa að því. Þeir hafa einnig, eins og fram kemur í nál. sparnaðarnefndarinnar, verið búnir að kynna sér, hvaða háttur var hafður á þessum málum í nágrannalöndunum. Svo segir í nál.: „Hefur öll n. orðið sammála um að setja þessar till. fram við hæstv. ríkisstj. í frumvarpsformi, sem hún síðan legði fyrir Alþingi. Nefndin hefur í þessum till. sínum fylgt þeirri stefnu, sem Norðurlandaþjóðirnar hafa tekið upp hin síðari ár og mjög virðist falla í sama farveg. Svíar urðu fyrstir til að koma fastri skipun á þessi mál með lögum frá 10. des. 1943, um „Statens sakrevision“ og „Statens Organisationsnömnd“, sem komu til framkvæmda 1. jan. 1944 og samkvæmt þeirri reynslu, sem þegar er fengin, virðast hafa gefið góða raun. Er hér um tvær stofnanir að ræða, sem eiga að hafa náið samstarf um það eitt að vinna að því, að þær ríkisstofnanir, sem undir eftirlitið falla, séu reknar á skipulagðan, hagkvæman og ódýran hátt. Næstir urðu Norðmenn til að hefjast handa um umbætur á sviði ríkisrekstrarins með skipun nefndar hinn 20. nóv. 1945. Skilaði hún nefndaráliti 15. júní 1946, þar sem lagt var til, að sett yrði á laggirnar sérstök stofnun, „Statens Organisations og Rationaliserings Kontor  Árið 1946 skipaði danska stjórnin 15 manna nefnd í sama tilgangi, og var Thorkil Kristensen, þáverandi fjármálaráðherra, formaður nefndarinnar. Nefndin skilaði fyrsta áliti sínu s. l. haust og lagði þar einróma til, að tekin yrði upp lík tilhögun og þegar er komin á í Svíþjóð og er í undirbúningi í Noregi. Telja nefndarmenn sem höfuðástæðu fyrir þessum tillögum, að á annan hátt verði ekki komið á, svo að í lagi sé, þeim umbótum, er þeir telja nauðsynlegar á ríkisrekstrinum. Sparnaðarnefndin hefur, eins og fyrr greinir, komizt að sömu niðurstöðu, og eru nefndarmenn sammála um, að frændþjóðir vorar hafi hitt þarna á rétta leið, sem við gætum haft til fyrirmyndar, að sjálfsögðu með þeim breytingum, sem leiðir af ólíkum staðháttum.“ Það var þess vegna, þegar ég fékk frv. í hendur og hafði sýnt það meðráðh. mínum, ákveðið að leggja það fram í því formi, sem gert var, þegar það var lagt fram í Ed., vel vitandi þó, að margir mundu telja það ágalla að stofna hér nýtt embætti. En ég vil bara segja það, að með því að láta vera að stofna til slíks eftirlits, þá mætti segja, að Alþingi væri að spara eyrinn, en kasta krónunni. - Því hefur verið haldið fram af sumum, að fjmrh. gæti haft þetta eftirlit á hendi sjálfur, enda í hans verkahring. En ég verð að segja það, að þótt ég hafi ekki langa reynslu sem fjmrh., þá hef ég nógu langa reynslu til þess að vita það, að eins og rn. er nú skipulagt, þá yrði það æði fálmkennt eftirlit, sem fjmrh. gæti haft með því að skipa til þess einn fulltrúa í dag og annan á morgun eftir því, sem þeir væru lausir við önnur verk. Með tilliti til þeirrar geysimiklu þýðingar, sem þetta eftirlit getur haft, þá verð ég að segja, að ef Alþingi fráfælist svo mjög að kosta einn embættismann með verulegu valdi til þessa starfs, þá er ekki mikið mark takandi á því sparnaðartali og þeim sparnaðarályktunum, sem hér hafa komið fram. Það er þá, eins og sagt er, meira í nösunum á mönnum, og segi ég þetta ekki í óvirðingarskyni við neinn. Á fjölda sviða er sótt á ríkissjóðinn og ríkisstofnanir til þess að auka eyðsluna, en minna er um utanaðkomandi hjálp til þess að minnka hana. - Ég sá nýlega í dönsku blaði, að danska stjórnin ætlaði að fara að kippa að sér hendinni með útsendingu alls konar sendinefnda, sem hið alþjóðlega samstarf krefur. Hér er þetta orðinn geysikostnaðarsamur útgjaldaliður, sem fer engan veginn minnkandi, þessi þátttaka í alls konar ráðstefnum, sem krefst mikilla útgjalda af ríkissjóði, og er þetta einn liður til sparnaðar að draga hér úr. Eins og ég sagði áðan, lét ég til leiðast að fá til samstarfs við fimmmenningana 3 hv. alþm., en reynslan af þeirra starfi varð ekki sú, hvað þá alla snertir, að þeir yrðu málinu til framdráttar. Þessir þm. voru hv. 1. landsk., fulltrúi Alþfl., hv. 1. þm. N-M., fulltrúi Framsfl., og hv. þm. Borgf., fulltrúi Sjálfstfl. Tveir af þessum hv. þm. eiga sæti í Ed., og annar þeirra lagðist hreinlega á móti málinu, en hinn kom inn í frv. brtt., sem ég tel, að draga muni úr aðgerðum til úrbóta, sem gætu orðið, ef frv. yrði samþ. óbreytt. Það kom fram hjá hv. 1. landsk. í Ed., að hann taldi, að starf eftirlitsmannsins mundi verða vandasamt og óvinsælt, og er það vafalaust rétt, að það mun ekki reynast vinsælt verk að hafa eftirlit með því sjálfræði og agaleysi, sem er í ríkisstofnunum. Sá, sem þar ætlar að bæta um, mun sjálfsagt ekki fagna þar sérstökum vinsældum, en það er heldur ekki verið að sælast eftir vinsældum, það er sælzt eftir umbótum, en ekki því að gera sig vinsælan hjá því fólki, sem þarf að leiðrétta eða koma í veg fyrir eyðslu hjá. Um afstöðu hv. þm. Borgf. hefur ekkert komið fram hér í d., en ég vona, að hann reynist dyggari stuðningsmaður málsins, en kollegar hans í Ed. - Ég held, að ef við viljum líta á þetta raunsæjum augum, þá hljótum við allir að verða sammála um, að nauðsynlegt sé, að eftirlitsmaðurinn sé óháður og sjálfstæður og þurfi ekki að búast við að vera gerður ómerkur gerða sinna í öðru hverju fótmáli. Ef hann fær ekki þá aðstöðu, er honum mjög torveldað að inna verk sitt af hendi. Hér er till. frá hv. þm. A-Húnv. á þskj. 647, og þar leggur hann til, að vald ráðsmannsins haldist á þann sama hátt sem embættismennirnir, sem sömdu frv., hugsuðu sér í upphafi, sem sé að eftirlitsmaðurinn sé skipaður af forseta, og tel ég þann hátt beztan á hafðan. Svo er till. frá hv. þm. V-Húnv., sem virðist ekki alls kostar ánægður með þá breyt. á frv., sem flokksbróðir hans, hv. 1. þm. N-M., kom inn í frv. í Ed., en vill, að því er mér virðist, ganga feti lengra. Hann vill, hv. þm., skv. 2. lið brtt. á þskj. 665 aðeins leyfa það, að eftirlitsmaðurinn verði ráðinn til eins árs, en heimilt er þó skv. brtt. að framlengja ráðningarsamning hans um annað ár í viðbót, ef allir ráðherrar eru sammála um það. Og svo segir: „Eigi er heimilt að ráða sérstakan eftirlitsmann til lengri tíma, nema samþykki Alþingis komi til.“ Ja, það er aðdáunarverð varúð, sem kemur fram hjá þessum greinargóða og glögga - ég vil segja sparnaðarmanni, varúð gegn því, að eftirlitsmaðurinn megi umfram allt ekki hafa sterka og öfluga aðstöðu. Hann má ekki ráða nema til eins árs, og þótt samþykkt ráðherra komi til, má ekki ráða hann til lengri tíma en tveggja ára, nema leitað sé á ný til Alþ. Ég vil nú spyrja hv. þm.: Hvaða duglegur maður mundi fást í þetta starf upp á það að vera aðeins ráðinn til eins árs? Ég get ekki hugsað mér, að í það fengist atkvæðamaður, ef hann ætti að hanga við þetta í eitt ár og hætta svo, og svo er þessi dásamlega setning í brtt. hv. þm.: „Eigi er heimilt að ráða sérstakan eftirlitsmann til lengri tíma, nema samþykki Alþingis komi til,“ og þetta á að vera svo, enda þótt allir ráðherrar séu sammála um ráðningu eftirlitsmannsins. Ja, eftir reynslunni af meðferð málsins í Ed. og viðtökum einstakra hv. þm. hér, þá tel ég það vafasamt, að næsti fjmrh. fari aftur á flot með málið, ef það nær nú ekki fram að ganga í svipuðu formi og upphaflega var ætlazt til. Það er auðvitað hægast að láta allt danka og gera ekki neitt. Það aflar manni ekki óvinsælda vegna þess, að stofnað sé til nýrra embætta. Þá er heldur ekki hætta á, að maður verði óvinsæll hjá starfsmönnum ríkisins, eins og hv. 1. landsk. talaði um, og þá þarf maður heldur ekki að slást um það hér á Alþingi, hvort þessi eftirlitsmaður eigi að vera valdalaus fígúra eða dugandi embættismaður. Ég hélt, að alvara hefði fylgt máli í þeim sparnaðarsamþykktum, sem hér voru gerðar fyrir forgöngu fjvn., og hafði aldrei búizt við öðru, en því yrði vel tekið, þegar byrja ætti þetta eftirlit, því að það er nú allt í molum til mikils óhags fyrir ríkissjóð, og tapið þess vegna er mun meira en sem svarar launum eins embættismanns, og þótt fleiri væru. Ég verð að taka undir orð hv. þm. A-Húnv., að ef Alþingi tekur ekki málið alvarlegar en svo, að það vilji ekki vinna það til, að eftirlitsmaðurinn verði maður með fullt umboð og í fastri stöðu, heldur einhver lausamaður, þá er betra að samþ. ekkert í þessu efni. Ég a. m. k. kæri mig ekkert um að standa að þessu máli á þann hátt, sem hv. þm. V-Húnv. leggur til. Ég þarf ekki að lýsa því, að ég berst ekki fyrir þessu minna valda vegna, því að ég verð sjálfsagt ekki lengi fjmrh., en ég berst fyrir þessu stöðunnar vegna og fyrir fjármálastjórnina í landinu. Hún er nú allt of laus í sér, þar sem hver einstakur ráðh. hefur allt of mikið sjálfræði, en fjmrh. lítið vald til eftirlits með útgjöldum hinna einstöku ríkisstofnana, og því fer eyðslan gjarna fram úr því, sem Alþingi hefur ætlazt til, og því, sem gjaldgetan leyfir. Það er fyrir framtíðar fjármálastjórnina og íslenzkan ríkisrekstur, að ég berst fyrir þessu eftirliti, og ef því verður ekki komið á á forsvaranlegan hátt, þá er betra að samþ. ekkert þar um, en forsvaranlegur háttur á að skipa mann í vandasamt embætti er sá einn, að maðurinn sé svo skipaður, að hann viti, að ef hann gerir sig ekki sekan um embættisafglöp, þá verði honum ekki vikið frá eftir nokkra mánuði eða eitt ár. Það er eftirtektarvert hjá hv. þm. V-Húnv., að hann gerir ráð fyrir, að þótt öll ríkisstj. telji nauðsynlegt, að embættismaðurinn sé í lengri tíma, þá verði þó að leita samþykkis Alþingis. Menn eru ekki alltaf svona varkárir, þegar nýjar stofnanir eru settar upp. Ég veit ekki til þess, að fyrr hafi verið sleginn slíkur varnagli um að festa ekki mann í embætti, eins og hv. þm. V-Húnv. vill nú gera. Á þskj. 641 er brtt. frá fjhn., sem mér virðist vera þannig, að við hana sé ekkert sérstakt að athuga; hún veikir ekki aðstöðu eftirlitsmannsins á neinn hátt, og þá geri ég ekki ágreining um orðalag. Það var aldrei tilgangurinn að skipta sér af daglauna- og verkafólki, heldur aðeins fastlaunuðum starfsmönnum. Ég skal láta útrætt um þetta. En ég legg áherzlu á það, að ef Alþ. hirðir um að vera samkvæmt sjálfu sér og gera raunhæfar ráðstafanir til þess að koma á fót alvarlegu og haldgóðu eftirliti, þá má ekki veikja frv. eins og hér er lagt til með brtt. á þskj. 665. Sé hún samþ., þá er málið orðið mjög lítil stoð fyrir sparnaðartilraunir í þessu efni að mínum dómi, hver sem fyrir þeim á að standa.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér fyrir hönd fjhn. að bæta við einni brtt. Í frv. var áður ætlazt til, að ráðsmaðurinn hefði sömu laun og skrifstofustjórar í stjórnarráðinu. Í Ed. var þessu breytt þannig, að hann einn allra starfsmanna ríkisins skyldi hafa sömu laun og ráðherrar. Þetta teljum við óheppilegt og muni vekja óánægju og æsa upp kröfur manna í hliðstæðum embættum að komast í sama launaflokk. Þessi till. felst að vísu í tveimur brtt., frá hv. þm. A-Húnv. og hv. þm. V-Húnv., en þar koma til önnur óskyld atriði, og við nm. töldum rétt, ef þessar brtt. væru bornar upp fyrst og felldar, að þá væri hægt að greiða atkv. um þetta eitt út af fyrir sig. Ég vil því bera þá ósk okkar fram við hæstv. forseta, að þessi brtt. verði borin upp á eftir hinum brtt. við 2. gr.



Herra forseti. Ég hafði í fjhn. skrifað undir með fyrirvara, eins og meiri hl. nm., og það er ekkert óeðlilegt, þótt nm. og fleiri þm. séu dálítið óvissir í afstöðu sinni til frv. Sannleikurinn er sá, að það er varla nokkurt mál, sem legið hefur fyrir þessu þingi, þar sem nytsemi eða ógagn er jafngersamlega komið undir þeim, sem hefur starfið með höndum. Það fer allt eftir því, hvernig teningarnir velta, hvort þetta yrði ágæt stofnun eða alls ómöguleg - viðauki við ríkisbáknið, sem kynni að markast af harðstjórn og óréttlæti. Það er því eðlilegt, að menn séu nokkuð fálmandi um afstöðu sína. Hæstv. fjmrh. hefur fullyrt, að hvatir ríkisstj. til að flytja þetta frv. væru þörf á sparnaði og betri rekstri ríkisstofnana, sem hún vildi tryggja með þessu. Ef Alþ. ætti því að samþ. þetta frv. með tilliti til þess, að það væri af þessum hvötum sprottið, væri ekki óeðlilegt, að Alþ. byrjaði með því að spyrja, hvar þessi góði vilji hefði komið fram í till. hæstv. ríkisstj. til Alþ., því að svo framarlega sem á að spara, þá liggur valdið til þess hér á Alþ. Forustu- og framkvæmdanefnd Alþ. er, ríkisstj. og það er fyrst og fremst hennar hlutverk að koma hér fram með till. um sparnað og skynsamlegra og betra fyrirkomulag á ríkisrekstrinum. Það getur verið skynsamlegt og virðingarvert í sjálfu sér að setja sparnaðarnefnd, en ekki virðist mikil uppskera af erfiði hennar, þegar hennar höfuðtill. er að bæta við ríkisbáknið án allra annarra breytinga. Það hefur þó komið fram hér á Alþ., að ýmislegt er hægt að gera í sparnaðarátt, t. d. við innkaup á ýmsum vörutegundum, svo sem tóbaki, víni, grænmeti og viðtækjum, sem sérstakar stofnanir annast sitt hver. Og eftir að hæstv. ríkisstj. tók við völdum, bættist við ný stofnun, sem heitir, ef ég man rétt, Innkaupastofnun ríkisins. Hefði nú verið um verulega sparnaðarviðleitni að ræða hjá hæstv. ríkisstj., hefði legið nærri fyrir hana að sameina allar þessar ríkisstofnanir í eina. Að vísu má segja, að hér sé um vörur að ræða, sem séu að ýmsu leyti óskyldar, en ekki eru meiri brögð að því en hjá ýmsum einstökum heildverzlunum t. d. eða hjá S.Í.S. Ég viðurkenni, að ekki mundi neitt sparast við þetta hvað snertir t. d. geymslu eða afgreiðslu, en það yrði afgerandi sparnaður í sjálfu skrifstofuhaldinu, því að allt mætti sameina undir eina skrifstofu, sem annaðist t. d. innkaup, bréfaskriftir, sölu og þess háttar. Þetta skrifstofuhald yrði hlutfallslega miklu ódýrara, því að sú tækni, sem nú er hægt að beita á skrifstofum, er þannig, að ekki er hægt að koma hinni beztu tækni við nema á stærstu skrifstofum, þar sem mikið er að starfa. Þetta er sem sagt ein leiðin, sem hæstv. ríkisstj. hefði getað farið, ef hún hefði viljað sýna ákveðna sparnaðarviðleitni. Hinn væntanlegi ráðsmaður gæti ekkert gert í þessu efni nema gera till. um það. En til þess að gera slíkar till. þarf ekki að stofna neitt sérstakt embætti. Ég geri ráð fyrir, að meiri hluti hv. þm. muni vera sammála um, að þessar stofnanir ættu að sameinast. En mergurinn málsins er sá, að í vegi standa hinir og þessir hagsmunir, sem jafnvel hæstv. ríkisstj. sjálf þykist eiga að gæta um ítök í þessum stofnunum. En þó að hún vildi nú gjarna breyta til, og þótt það kynni að þykja hart að gengið að svipta menn með þessu móti embættum, sem þeir hafa gegnt lengi, þá er þó að minnsta kosti hægt að nota tækifærið, þegar breytingar verða. Það höfðu lengi ágætir menn veitt forstöðu áfengis- og tóbakseinkasölunum, og það olli mestu um á sínum tíma, að felldar voru till. um að sameina þessar stofnanir. Nú varð hér breyting á, og gafst tækifæri til að fella stofnanirnar saman, án þess að það ylli persónulegum óþægindum. Ég hygg, að hæstv. fjmrh. hefði haft vald til þess, og gæti trúað, að vilji hafi verið fyrir hendi hjá honum til þess, en reynslan er bara sú, að það var skipaður nýr forstjóri. Við vitum þess vegna, að ef byrja skal á breytingum í þessu efni, þá þarf að vera til þess hugur og skilningur og koma fram um það ákveðnar till., sem hæstv. ríkisstj. er sjálf sammála um, og þá mundi henni líka verða fylgt að málum. En þegar þessa forustu vantar, er ekki nema von, að þm. verði alltortryggnir á, að nokkuð verulegt gott hljótist af því, þótt ný deild bætist við í stjórnarráðinu og ríkisbáknið þannig aukið, einmitt af því að við vitum, að framkvæmdir verða komnar undir vilja hæstv. ríkisstj., og þann vilja virðist hafa vantað. Það hefur verið reynt að gera ráðstafanir til að fella saman ríkisstofnanir, og þær tilraunir mistekizt. Eitt af verkum hæstv. ríkisstj. var það að fella saman nýbyggingaráð og viðskiptanefnd. Það hafði verið óheppilegt, hve þær stofnanir voru sundraðar, og stofnað var fjárhagsráð með undirdeildum í þeirra stað, svo að öruggt væri, að þær störfuðu sem ein stofnun og sá glundroði ætti sér ekki stað, sem varð afleiðing af því, að nýbyggingaráð og viðskiptanefnd störfuðu hvort í sínu lagi. En hvað sýndi sig? Það er eins og miðflóttaafl hafi sundrað stofnuninni og ein deildin, viðskiptadeildin, verður eins og sjálfstæð stofnun. Þannig hefur þetta þróazt og svo er komið, eftir að stofnunin hefur starfað í 2 ár, og nú er kvartað um, að gera þurfi breytingar til þess að upprunalegu lögin nái fram að ganga. Þetta sýnir, að það er fyrst og fremst undir ríkisstj. sjálfri komið að laga þessa hluti og það er ekki á neins eins manns færi. Sundrunin verður í meðferðinni vegna þess, að ekki er nógu fast á haldið af hálfu ríkisstj. Og ég er hræddur um, að það, sem brestur á, að ríkisstj. sé nógu samhent í sinni stjórn, verði ekki bætt með því að setja þennan nýja embættismann. Hann fær ekkert það vald, sem gæti bætt úr þessu. Hvernig mundi t. d. fara með till., sem hann gerði? Viðbúið er, að meginið af þeim lenti í skúffum hæstv. ríkisstj. eins og margar fleiri. T. d. var orðuð í fjhn. till. frá hæstv. viðskmrh., sem tilkynnt var, að mundi berast okkur í des. í vetur og við beðnir að bíða eftir henni, en sú bið hefur dregizt í 5 mánuði og till. enn óafgreidd. Fyrst svona er nú farið með till. hæstv. ráðh., hvernig mundi þá verða farið með till. ráðsmannsins? Það er því von, að við séum tortryggnir. Ef um ríkisstj. væri að ræða, sem hefði sýnt hug og dug til sparnaðar, væri öðru máli að gegna um afstöðuna til þessarar till. En vegna reynslunnar, sem við höfum í þessu efni, er sú tortryggni eðlileg. Og ég gæti trúað, að ef hæstv. fjmrh. vildi skýra deildinni nákvæmlega frá reynslu sinni í þessum efnum, þá mundi það ekki bæta úr um afstöðu d. til þess að gefa hæstv. ríkisstj. slíkar heimildir sem þessa. Þetta hefði sem sagt fyrst og fremst orðið að byggjast á trausti á sparnaðarvilja hæstv. ríkisstj., en það traust er að fenginni reynslu af skornum skammti. Mér hefði þótt rétt og hefði haft gaman af að heyra um það álit hæstv. fjmrh. að koma fram með till um að bæta aftan við þetta lagafrv. ákvæði um það, að fella skyldi saman þessar ríkisstofnanir, sem ég hef rætt um, og skyldi þessi heimild öðlast gildi að því loknu. Fyrst yrði hæstv. ríkisstj. sem sagt að sýna vilja sinn í verki, og þegar það væri gert, þá fengi hún þá heimild, sem hér er óskað eftir. Þá þætti mér vænt um, vegna þess að mér finnst það ekki nægilega skýrt ákveðið í frv., að heyra skilning hæstv. fjmrh. á því, hve viðtækt hann telur, að hugtakið ríkisstofnun sé í þessu sambandi og þar með vald ráðsmanns. Mundi það eingöngu ná yfir stjórnarráðið og stofnanir þar í kring, eða nær það líka yfir síldarverksmiðjur ríkisins, yfir Landsbankann og svo framvegis? Ég tel nauðsynlegt að fá þetta upplýst, svo að enginn efi sé um skilning á þessu. Hæstv. ráðh. virtist álíta, að með þessum l. fengi hann meira frjálsræði til ýmissa aðgerða. En mikið af starfi þessa manns fer í að gera till. Og ég býst við, að ef hæstv. fjmrh. þykir samráðh. sínir hafa nokkuð mikið sjálfræði, þá yrði það ekki svo takmarkað með þessum l. Hann yrði vafalaust að fá breyt. á því með sérstökum lagafyrirmælum. Að öðrum kosti yrði erfitt að takmarka vald ráðherranna yfirleitt, þegar þeir álitu óhjákvæmilegt fyrir sig að bæta t. d. einhverjum við eða breyta sinni starfstilhögun, þótt það þýddi aukinn kostnað, sem þyrfti ekki alltaf að koma fram í auknu mannahaldi. Þá vil ég að síðustu gera þá aths. viðvíkjandi 3. gr. þessa frv., að þar sem ráðsmanni ríkisins er upp á lagt að kveðja til ráðuneytis um tiltekin mál ýmsa embættismenn ríkisins, þá sé líka eðlilegt, að hann verði að ráðfæra sig, þegar um þau málefni er að ræða, sem snerta hagsmuni starfsfólks ríkisins, við þeirra samtök, og ég vil, ásamt hv. 3. þm. Reykv. (AG), leggja fram brtt. við 3. gr., að aftan við gr. bætist, að enn fremur skuli stj. B.S.R.B. kvödd á fund ráðsmanns ríkisins, þegar um mál er að ræða, sem snerta hagsmuni starfsmanna ríkisins. Það er rétt og eðlilegt og vafalaust nytsamt fyrir sjálfa framkvæmd þeirra ráðstafana, sem um er að ræða, betri rekstur, meiri vinnuafköst og sparnað, sem ráðsmaðurinn kynni að vilja gera að um allt þetta væri haft samráð við starfsmenn ríkisins eða fulltrúa þeirra samtaka. Og ég býst ekki við, að hægt sé að koma á verulegri breyt. til batnaðar í okkar ríkisrekstri, án þess að það sé gert í góðri samvinnu við starfsmenn ríkisins. Vil ég biðja hæstv. forseta að leita afbrigða fyrir till. okkar, með því að hún er of seint fram komin og skrifl. Af því að hæstv. ráðh. er nú kominn inn, verð ég að endurtaka nokkuð. Ég vil þá spyrja, hvernig beri að skilja orðið ríkisstofnun í þessu frv., hvort það taki aðeins til þeirra stofnana, sem ríkið sem slíkt rekur og eru því beinlínis undir stjórn ráðh., eða hvort taldar eru með þær ríkisstofnanir, sem lúta sérstakri stjórn, svo sem bankar, síldarverksmiðjur og aðrar slíkar, þó að þær að vísu heyri undir ráðuneyti. Þeim er stjórnað af tiltölulega sjálfstæðum stjórnum. Enn fremur óska ég upplýsinga um það, hvernig hæstv. ráðh. mundi taka því, ef komið væri fram með brtt, við þetta frv. í þá átt að gefa ríkisstj. heimild til að fella saman ríkiseinkasölur og setja eina stj. yfir, þar sem nú eru 4 eða 5, til þess að koma þannig á verulegum sparnaði í skrifstofurekstri. Og skyldi þá jafnvel sú heimild, sem þetta frv. veitir til að skipa ráðsmann ríkisins, öðlast fyrst gildi, þegar þessi sameining hefur verið framkvæmd, þannig að ríkisstj. fengi frá þinginu tækifæri til að sýna sparnaðarvilja í verki, áður en sett væri á fót ný stofnun enn í ríkisbákninu, eins og frv. fer fram á.



Út af fyrirspurn hv. þm. um það, hvað skoða beri ríkisstofnanir, þá yrði allt of löng upptalning að greina frá því, enda er gert ráð fyrir í 8. gr., að fjmrn. geti með reglugerð kveðið nánar á um starfssvið þessa manns og önnur atriði, og þar kæmi þetta inn undir. Annars vita flestir, hvað átt er við, þegar um ríkisstofnun er rætt. En ég tel þó fullan vafa á því, hvort bankarnir teldu sig heyra undir svona eftirlit, því að þeir hafa fastara system, en margar aðrar stofnanir ríkisins. Þó skal ég ekkert aftaka í því efni, en skilst hér vera um reglugerðarákvæði að ræða. Um hitt atriðið, sem hv. þm. spurði, þá sker d. vitanlega úr um það, hvort hún vill fella inn í frv. það ákvæði að sameina ríkisstofnanir. En ég sé ekki, að þó að sú heimild væri samþ. út af fyrir sig, þyrfti að tengja hana þannig við efni þessa frv., að ekki mætti aðhafast neitt annað til úrbóta, fyrr en slíkt væri framkvæmt. En um ræðu hv. þm. almennt veit ég, að ýmsar hans ábendingar hafa við rök að styðjast. Samstarf um sparnað hjá þessari ríkisstj. og fyrri ríkisstj. hefur aldrei verið nægilega mikið. Og vald þess manns, sem er talinn bera ábyrgð á fjármálunum, hefur ávallt verið of lítið í okkar þjóðfélagi. Og eftir því sem tölurnar verða stærri, sem fengizt er við, útgjöldin meiri, fyrirtækin fleiri, þá fer vald fjmrh. minnkandi, en vex ekki eins og nú horfir við. En um aths. hv. þm. vil ég enn fremur segja, að mig undrar ekki, þó að þær séu með stjórnarandstöðusjónarmiði og tón. Því er eðlilegt, að hann segi, að ef þetta eða hitt sé ekki hægt, þá þýði ekki neitt að eiga við þetta. Það er ekki annað en það, sem búast má við frá hans hálfu. Honum er af alveg eðlilegum ástæðum ekki sérstakur áhugi á því, að neinum umbótum verði náð fram undir forustu núverandi stj. Ég get ekkert láð honum það.



Herra forseti. Ég er eindregið fylgjandi þeirri hugmynd, sem liggur þessu frv. til grundvallar. Ég hef talið og tel, að starfsháttum opinberra stofnana og fyrirtækja sé og hafi verið ábótavant að mjög mörgu leyti og að það sé hægt að koma ýmsum umbótum við, sem geti orðið til allverulegs sparnaðar. Þess vegna finnst mér sú hugmynd hafa verið góð og skynsamleg að ráða sérstakan mann, sem hefði það hlutverk að bæta skipulag í hinum ýmsu stofnunum og fyrirtækjum ríkisins, því að ég er viss um, að ef fær kunnáttumaður og skipulagningarmaður ræðst til þessa starfs, mun það geta borið mjög mikinn árangur. En einmitt vegna þess, hvernig hér er málum háttað, er bókstaflega allt undir því komið, hvaða maður velst til þessa starfs, - hvort sá maður hafi kunnáttu og dugnað til að bera. Tel ég meira komið undir slíku hér, en um flestar embættisstofnanir aðrar, og vil ég í því efni taka undir það, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði. Verð ég að segja, að afstaða mín - og fleiri þm. geri ég ráð fyrir - mótast að verulegu leyti af því, á hvaða starfsmanni hæstv. ríkisstj. getur átt völ til þessa starfs. Þess vegna vil ég beina þeirri fyrirspurn til hæstv. fjmrh., hvort ríkisstj. hafi þegar leitað fyrir sér um ráðningu manns til starfsins og hvort fjmrh. sjái sér fært að skýra þinginu frá því, ef hann eða ríkisstj. hafi þegar einhvern ákveðinn mann í huga, eða ef hæstv. ráðh. telur óviðkunnanlegt að skýra þd. allri frá þeim fyrirætlunum, sem ríkisstj. kann að hafa í huga, hvort hæstv. ráðh. sé reiðubúinn til að skýra þeirri n., fjhn., sem fær málið til meðferðar, frá þeim, því að mér skilst, að þetta atriði hafi ekki borið á góma í n.