Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Páll Zóphóníasson) : Herra forseti. - Ég þarf ekki að hafa langa framsögu. Þetta mál dróst um daginn inn í umr. um annað mál, og var það þá rætt nokkuð og helztu atriði málsins auk þess fram tekin í grg. Ég vil benda á þá staðreynd, að það er færra fólk en venjulega við heyskap. Það hafa þegar verið gerðar ráðstafanir til, að bændur hefðu aðstöðu til að geta fengið síldarmjöl við skaplegu verði, en það kemur ekki að notum, nema annar kolvetnisríkur fóðurbætir sé gefinn með því. Það er því brýn nauðsyn á innfluttum fóðurbæti og því meira, sem ætla má, að meira verði notað af síldarmjöli og fóðurbæti en venjulega. Enn fremur vil ég benda á, að það skiptir miklu, að bændur viti nógu snemma, hvers fóðurbætis þeir mega vænta, svo að þeir geti tekið tillit til þess, þegar þeir setja búfé á hey sin að haustinu. Það ríður á, að þegar verði gerðar ráðstafanir til þess, að eitthvað af þeim tæpum 8000 tonnum, sem fest hafa verið kaup á í Ameríku, fáist flutt inn sem fyrst. Till. miðar að því, að ríkisstj. hlutist til um, að fóðurbætir gangi fyrir öðrum vörum, svo að framleiðslan þurfi ekki að dragast saman. Ég vænti, að till. verði vel tekið, og vona, að bændur geti í tíma fengið að vita, hvern fóðurbæti þeir fá, og það verði helzt áður en snjór lokar leiðum, því að oft hefur reynzt fullerfitt í ótíð að draga að sér fóðurbæti.



Út af því, að Búnaðarfélags Íslands er getið í þessari till., vil ég segja frá því, að áður en þessi till. kom fram, skrifaði stjórn Búnaðarfélagsins landbrh. um það, sem till. fjallar um, og fór fram á, að ríkisstj. veitti alla aðstoð, sem í hennar valdi stæði, til að greiða fyrir því, að hægt væri að flytja inn þær fóðurvörur, sem við þyrftum. Ég vildi aðeins láta þetta koma hér fram.



Mér þætti fróðlegt að fá að vita, hve mikið hefur verið pantað af fóðurbæti, hvenær og hvernig sá innflutningur hefur verið tryggður.

Forsrh. (Ólafur Thors) : Bréf það, sem hv. þm. Borgf. gat um, hefur borizt ríkisstj. og er til athugunar. Eins og hæstv. atvmrh. gat um í umr. um annað svipað mál, hafði þétta verið til athugunar í ráðuneyti hans, áður en bréfið barst frá búnaðarfélaginu. Málinu er ekki nógu langt komið til þess, að niðurstöður liggi fyrir. Ég vona, að takast megi að verða við öllum óskum, sem felast í þáltill., en vil hins vegar ekki leyna því, að horfur fara versnandi um aðdrætti til landsins. Samkv. upplýsingum, sem nýlega hafa borizt frá sendiherra Íslands í Washington, eru litlar líkur á, að Íslendingar fái í framtíðinni leigð fleiri skip en þau þrjú, sem við höfum á tímaleigu, en eins og hv. alþm. er kunnugt, höfum við að undanförnu leigt fleiri skip en þessi. Nú liggur fyrir í atvmrn. að gera heildaráætlun um það, hvað nauðsynlegt sé. Búast má við, að fóðurbætir verði þar framarlega, en hvort hægt verður að fá allt, sem pantað er, kemur þá í ljós.

Flm. (Páll Zóphóníasson) : Ég vil aðeins geta þess, að í bréfi Búnaðarfélags Íslands er aðeins gerð áætlun um, hve mikið muni þurfa handa nautpeningi. En innflutningsþörfin er miklu meiri en í bréfinu segir, og er þegar búið að kaupa erlendis um 8000 tonn, sem liggja þar. Auk þess má búast við því, að nú verði notuð 9000–11000 tonn af síldarmjöli og vetur verði harður.

Forsrh. (Ólafur Thors) : Ég vil spyrja hv. flm. þessarar till. til þál., hvort þeim finnist ekki réttara að vísa málinu til n., því að þar sem ríkisstj. hefur nú verið falið að gera ráðstafanir til þess að flytja inn fóðurvörur, þá tel ég miður farið, ef þetta mál verður eigi vel undirbúið.

Flm. (Eysteinn Jónsson) : Ég geri ráð fyrir, að öllum hv. þm. sé kunnugt um hina miklu erfiðleika, sem eru nú á vöru- og farþegaflutningum með ströndum landsins. Það er sérstaklega tilfinnanlegt með vöruflutninga, því að mikið skortir á, að menn geti flutt þær út til hafna landsins, jafnótt og þeirra er þörf. Það er enn fremur kunnugt, að miklum erfiðleikum er bundið að ráða bót á þessu af ýmsum ástæðum. Nú upp á síðkastið hefur mjög dregið úr afkastagetu strandferðaskipa ríkisins, jafnframt því, sem Eimskipafélag Íslands getur nú eigi sinnt smáhöfnunum eins og það gerði fyrir stríðið, af eðlilegum ástæðum. Í eigu landsmanna er aftur á móti nægur báta- og skipakostur til þessara þarfa, ef hann er tekinn í þjónustu ríkisins, en það hefur eigi verið gert sem skyldi, og fyrir því liggja fyrst og fremst tvær höfuðástæður, þ. e. a. s. í fyrsta lagi yrði þessi skipakostur mikill fjárhagslegur baggi fyrir ríkið, og í öðru lagi mun vera erfitt að fá þessa báta og skip til þessara þarfa, þar eð eigendur þeirra telja gróðarvænlegra að gera þau út í ýmislegt annað. Till. þessi fer fram á, að Alþ. skori á ríkisstj. að gera ráðstafanir til þess að afla nægilegs báta- og skipakosts til þess að annast vöru- og farþegaflutninga með ströndum fram. Fyrsta skrefið í þessa átt yrði að leita samninga við báta- og skipaeigendur, en ef það gengi ekki, þá að ríkisstj. fengi heimild Alþ. til þess að taka nægilegan skipakost í þjónustu ríkisins og að leigan yrði þá ákveðin eftir mati, því að það verður ekki umborið til lengdar, að vörur komist ekki út um land, þegar vitað er, að um nægan skipa- og bátakost er að ræða. Nú er vitað mál, að allmargir bátar eru í þjónustu hinna erlendu setuliða hér, og er alveg óviðunandi, að báta skuli skorta til strandferða, þegar svo er háttað málum. Ég vænti þess, að hv. Alþ. taki þessari till. vel, og ég vænti þess enn fremur, að hæstv. ríkisstj. geri allt, sem í hennar valdi stendur, til þess að leysa málið, ef ekki með frjálsum samningum, sem að sjálfsögðu væri bezt, þá með öðrum ráðum, og ég veit, að hér á Alþ. eru margir menn, sem mundu vilja styðja hana til þess að nota frekari heimildir, ef þær leiðir, sem farið er fram á í þáltill., nægðu ekki.



Ég get tekið undir mál hv. 1. þm. S.-M., að ástandið í strandferðamálum okkar er allsendis óviðunandi og þá sérstaklega hvað Austfirði snertir. Fyrir stríð fengu Austfirðingar mikið af vörum beint frá útlöndum bæði með skipum Bergenska félagsins og einnig hafði Eimskipafélag Íslands eitt skip, sem kom upp að Austurlandinu. Nú eru þessar ferðir bæði Bergenska fél. og Eimskipafélagsins úr sögunni af eðlilegum ástæðum, og erfiðleikarnir með flutninga eru nú mjög miklir til þessara hafna. Innflutningur vara til Rvíkur hafur aukizt allmikið, en svo strandar á að koma vörunum út um land. Síðan áætlun Esju var breytt, þannig að hún fer nú alltaf hraðferðir til Austfjarða, þá hefur það að vísu breytt miklu til batnaðar, enda þótt það sé alveg ófullnægjandi. Súðin fer nú oft til Norðurlandsins, en snýr oftast við á Þórshöfn í þeim ferðum, og tel ég það misráðið, því að ólíkt betra væri, ef hún sneri eigi við fyrr en á Seyðisfirði eða Reyðarfirði. En þrátt fyrir það, þótt þessu væri breytt, þá þarf samt undir öllum kringumstæðum viðbótarskip í strandferðirnar. Eitt vildi ég sérstaklega benda á í þessu sambandi, en það er, hvort ekki mundi borga sig að senda sérstakan bát til Hornafjarðar með vörur, svo að strandferðaskipin losnuðu við að koma þar, því að bæði er mikil töf í að fara þangað inn að ógleymdri þeirri miklu áhættu, sem fylgir innsiglingunni í fjörðinn. Sem sagt, þá er ástandið í strandferðum til Austfjarða mjög slæmt, og get ég þar minnzt á, að í vetur. liðu einu sinni 6–8 vikur svo, að ekki kom póstur til Austfjarða frá Rvík. Ég er því alveg fylgjandi þessari till. til þá l. og vænti þess, að úr þessu verði bætt hið fyrsta, og það ætti að takast, því að skipakostur er til í þessar ferðir, ef reynt er.

Atvmrh. (Magnús Jónsson) : Ég hef ekki margt um þessa till. að segja, en get tekið undir það með hv. 1. flm. og hv. þm. Seyðf., að miklir erfiðleikar séu með þessar strandferðir, en það liggur í augum uppi, að til þessa mundi reka. Bæði norsku ferðirnar og ferðir eimskipafélags-skipanna eru að mestu úr sögunni, en þó hefur verið reynt að láta skip fara við og við á smáhafnirnar með byggingarefni o. fl. Mér virtist af orðum hv. þm. Seyðf., að Austfirðirnir væru verst settir, hvað þetta snerti, en þó að þeir séu illa settir, þá má ekki gleyma Vestfjörðunum, sem eigi hafa síður orðið út undan, hvað strandferðir snertir. Ég hef rætt þetta mál við forstjóra Skipaútgerðar ríkisins, og hann hefur tjáð mér, að af hálfu skipaútgerðarinnar væri allt hugsanlegt gert til þess að ná í báta og skip, sem gætu farið þessar ferðir. Örðugleikarnir við útvegun skipakosts í þessu skyni stafa að allverulegu leyti frá setuliðunum, og er þar um hættulega keppinauta að ræða, sökum þess hve þeir borga vel skipum og bátum, er sigla í þeirra þjónustu. Ég hygg, að úr þessu mætti mikið bæta, ef reynt væri að komast að samkomulagi við Eimskipafélag Íslands um ferðir út um land, t. d. með því að eimskipafélagsskipin væru látin fara í strandferðir, meðan þau bíða afgreiðslu hér í Rvík, en eins og kunnugt er, þá eru oft erfiðleikar á afgreiðslu skipanna, eftir að þau koma að utan og áður en þau fara út. Eins og ég drap á áðan, þá hefur margt verið reynt til þess að bæta úr þessari brýnu þörf. meðal annars hefur verið reynt að fá skip frá útlöndum og leitað tilboða, og að vísu hafa borizt tilboð, sem hafa orkað tvímælis, en þó hefur nú verið fest leiga á einu litlu ensku skipi, sem að vísu er gangtregt, en þó er ekkert á móti því að gera þessa tilraun til bóta. Ég mun ekki fjölyrða um þetta frekar, en eitt er víst, að hvort sem þessi till. verður afgr. eða eigi, þá verður haldið áfram tilraunum, svo að þetta megi komast í viðunanlegt horf, en á þessum tímum verða menn óhjákvæmilega að búa við verri flutninga en ella. Vegasambandið bætir mikið úr víða, en ýmsir landshlutar verða þó út undan, og tel ég Vestfirðina standa einna verst að vígi.



Ég fagna því mjög, að hæstv. ríkisstj. skuli hafa tekið þessi alvarlegu mál til meðferðar, því að í þeim horfir mjög illa. Eins og kom fram í áliti tveggja hv. þm., þeirra hv. 1. þm. S.-M. og hv. þm. Seyðf., þá eiga ákveðnir landshlutar við mikla erfiðleika að etja hvað aðflutninga á nauðsynjavörum snertir. Hv. þm. Seyðf. taldi Austfirði verst setta, en ég tel, að það eigi ekki síður við um Vestfirðina. Landleiðir eru þar mjög torsóttar, þar sem vegirnir eru eigi komnir í samband við akvegakerfi landsins, og kemur þetta því sérstaklega hart niður á Vestfirðingum. Strandferðir eru strjálar og ferðum eimskipafélagsskipanna hefur fækkað, að vísu af mjög eðlilegum orsökum, þar sem nú er brýn þörf á að nota allan hæfan skipakost í utanlandssiglingar. Ég tek eindregið undir till. með þessum tveimur hv. þm. og þakka hæstv. ríkisstj. fyrir sinn undirbúning, sem hún hefur haft til þess að greiða fyrir málinu, en okkur Vestfirðingum er full nauðsyn á, að þessu verði kippt í lag hið fyrsta. Kunnugt er, að mikill fjöldi báta siglir nú í þjónustu hitina erlendu setuliða hér, og er það í samræmi við margt annað í þjóðlífi okkar. - Mér fyndist eðlilegt, að eitthvað af þeim skipakosti væri tekið í þjónustu landsmanna sjálfra í strandferðirnar, eins og hv. 1. þm. S.-M. drap réttilega á, að hugsanlegir möguleikar væru á. Ég veit, að víða á Vestfjörðum hafa flutningsörðugleikarnir verið svo miklir s. l. vetur, að vart hefur slíkt þekkzt svo áratugum skiptir. Ég mun ekki ræða frekar um þetta að sinni, en vænti þess, að hæstv. ríkisstj. geri allt, sem í hennar valdi stendur, til þess að vinna að nokkurri úrbót vandræðanna í þessum efnum.

Flm. (Eysteinn Jónsson) : Hæstv. atvmrh. minntist á, að hann vænti sér mikils af samningum við Eimskipafélag Íslands, en ég vil beina því til hæstv. ráðh. að vænta sér ekki of mikils af því. Skip Eimskipafélags Íslands hafa nóg að gera við aðdrátt nauðsynja til landsins, og finnst mér því, að fremur ætti að nota smærri skipin með ströndum fram. Að vísu bíða skipin lengi eftir afgreiðslu hér í Rvík, en mér finnst ekki eiga að nota þau í strandsiglingar þann tíma, heldur að keppa að því, að biðin verði sem stytzt, því að það er illt að hugsa til þess, að skipin skuli þurfa að bíða dögum saman eftir afgreiðslu, þegar þau koma óraveg með nauðsynjavörur. Mér er sagt, að skip Eimskipafélags Íslands fari nú aðeins 4–5 ferðir til Ameríku á ári. Mér er kunnugt um, að fyrri stj. hafði í undirbúningi samninga við setuliðið um, að greitt yrði fyrir afgreiðslu íslenzkra skipa í erlendum höfnum, sömuleiðis að setuliðið hefði sínar sérstöku bryggjur hér til fyrirgreiðslu skipa sinna hér heima. Ég vil nú nota tækifærið og gera þá fyrirspurn til hæstv. atvmrh., hvað þessum málum líði, því að losunar- og afgreiðslutafir skipanna eru óþolandi ástand. Reynt hefur verið að bæta úr þessu með því að láta skipin hafa fleiri endastöðvar hér heima en Rvík, en ekki bætzt úr nema að litlu leyti. Hverjar eru fyrirætlanir stj. um breyt. á þessu? Hæstv ráðh. taldi í ræðu sinni svartari horfur á því en nokkru sinni fyrr, að leiguskip fengjust eða erlent skipsrúm, svo að okkur veitir sannarlega ekki af að nota skipakost okkar sem bezt. Ég held því, að ekki sé hægt að vænta þess, þótt fleiri endastöðvar yrðu hér en Rvík, að Eimskipafélag Íslands geti innt af hendi vöruflutninga með ströndum fram, heldur verði ríkið að sjá um það og skipaútgerð þess. Hæstv. ráðh. sagði, að stj. hefði reynt að afla leigubáta til þessa, en með litlum árangri. Ég bendi sérstaklega á, að þangað stefnir, að ekki má við svo búið sitja. Það getur farið svo, að gera verði opinberar ráðstafanir til þess að fá skipin, t. d. semja við setuliðið, er hefur marga báta í flutningum, um takmarkaða tölu þeirra báta, eða þá beint, að stj. fái heimild til þess að taka bátana leigunámi, og leigan verði greidd eftir mati. Ég legg þó ekki til, að þessi leið verði farin, fyrr en gerð hefur verið úrslitatilraun til þess að leysa málið frjálst. Ég bendi á þetta til athugunar fyrir stjórnina. Að lokum eitt enn þá. Öllum er augljóst, að flutningar með ströndum fram aukast með haustinu, t. d. flutningar síldarmjöls. Ég vek því máls á því, hvort ekki ætti að undirbúa þetta mál sérstaklega með því að fá síldveiðiskipin til þess að flytja hvert sinn farm um leið og þau hætta veiðum og hverfa heim. Þetta er aðeins lausleg bending. Það, sem ég hef aðallega bent á, er það, að nú verði að grípa til sérstakra úrræða. En hins vegar skil ég vel, að menn hafa hingað til veigrað sér við að beita þeim ráðstöfunum.



Það, sem hér er til umr., er að vísu líklegt og aðkallandi, en það hefur bara verið það svo árum skiptir. Hv. síðasti ræðumaður gerir vel í að opna augu sín fyrir því, þótt seint sé. Það eru ekki aðeins Austfirðir og Vestfirðir, sem útundan hafa hér orðið, heldur hefur þetta bagað um allt land upp undir 4 ár. Þeir, sem eitthvað hafa þekkt til Skipaútgerðar ríkisins, vita best, við hverja örðugleika hún hefur átt að stríða. Ég nefni mitt kjördæmi sem dæmi. Það bjó við góðar samgöngur fyrir stríð, meðan millilandaskipin höfðu þar viðkomu. En er þær lögðust niður, samdist svo um við fyrrv. forsrh., að Þór gengi vikulega til Vestmannaeyja, en hann hafði, sem betur fór, ekki verið seldur eins og Óðinn. Við Vestmannaeyingar sættum okkur við þessa úrlausn, en brátt fóru þessar ferðir út í veður og vind, vegna þess að taka þurfti skipið í annað brýnna, er talið var, svo að ferðirnar urðu óreglulegar og stundum kom ekkert skip. Ég er sammála hv. síðasta ræðumanni um það, að eimskipafélagið muni ekki geta bætt hér úr þörfinni. Það mun ekki geta sinnt þessum flutningum og einkum valt að treysta á það nú. Því að verði skip félagsins ein í millilandasiglingum, eru strandferðir þeirra þeim mun óhugsanlegri. Hins vegar eru mörg og ýmiss konar skip í þjónustu setuliðsins. Það, sem þarf að gera, er að taka til betri athugunar, að ríkið hafi meiri skipakost til umráða en verið hefur. Þá vil ég minna á, að mér leikur grunur á, að forstjóri skipaútgerðarinnar hafi erfiða aðstöðu á fleiri sviðum. Hann hefur stundum getað fengið keypt skip erlendis, en seinagangur stj. um ákvarðanir um þau mál hefur tafið fyrir framkvæmdunum. Ég vil minna hv. l. þm. S.-M. á það, er bæði ég og fleiri áhugamenn um þessi mál snerum okkur til þáv. viðskmrh. og báðum hann að vera hjálplegan, ef stj. fengi tilboð um kaup eða leigu á skipum erlendis, og aðstoða forstjóra Skipaútgerðar ríkisins um að ná skipakosti til flutninga. Ég efast ekki um, að hv. fyrrv. viðskmrh. muni eftir þessum samtölum hér niðri í alþingishúsinu, þótt við töluðum við hann sem leikmenn, en ekki formlega kjörnir fulltrúar í þessum málum. Þá vil ég minnast á, að einkennilegt virðist, að margir einstaklingar hafa keypt nýjar vélar í skip sín og gert þau hagkvæmari til flutninga á undanförnum árum á sama tíma sem Skipaútgerð ríkisins hefur ekkert gert í þá áttt, og veit ég þó, að ekki er um að kenna forstjóra útgerðarinnar. Það er stjórn landsins, sem ekki hefur brugðizt nógu fljótt og vel við, því að úr því að einstaklingar hafa getað þetta, þá hlýtur ríkið að hafa getað það. Ég hef nýlega frétt frá stj., að hún hefði getað fengið skip, en þó ekki sem heppilegast. Ef það tilboð stæði nú enn þá, vildi ég biðja stj. að athuga það vel og sleppa engu fram hjá sér í þessu efni. Hér má ekki um of einblína á það, að dýrt þyki í svipinn að breyta skipi eða kaupa það, því að það, sem þykir dýrt í dag, getur vel þótt ódýrt eftir lítinn tíma. Og yfirleitt hefur verið svo frá stríðsbyrjun, að höfuðnauðsyn hefur verið að eignast skip og aftur skip. Og úr því að ekki er hægt að eignast ný skip, þá einhverjar fleytur, ef hægt er. Það er knýjandi nauðsyn. Ég veit ekki vel, hvernig stóð á með Súðina, er talað var um að breyta henni í mótorskip. Það þótti allt of dýrt þá. En nú eru aðrir tímar og ástæður þær ekki jafngildar. Ég er ekki með þessu að slá því föstu, að nauðsyn hefði verið á að breyta einmitt þessu skipi þá, þótt ekki hefði það verið óhyggilegt, ef stjórnin hefði viljað styðja að því. En eins og nú horfir, fyrir utan nauðsyn þessarar till., er hitt einnig nauðsyn, ef komast má yfir skip, að kasta því ekki frá sér, þótt dýrt sé kallað í svipinn að kaupa það eða breyta því. Og svo hitt, að ekki sé við hafður fullkominn skrifstofuseinagangur á öllu um þetta mál, hvort eigi nú að slá sér á þetta eða ekki, ef ég mætti viðhafa þau orð. Sannast að segja flæktist fyrrv. stj. í sjálfri sér um þessi mál, og ekkert var gert til úrbóta frá stríðsbyrjun eða frá því Esjan var keypt, á sama tíma og margir einstaklingar hafa endurbætt skip sín. En það er komið, sem komið er. Ég vil hér nota tækifærið til þess að benda þeirri n., er væntanlega fær þetta mál til athugunar, á það, að auka beri skipin, er unnt er, og undirstrika einkasamtöl mín við stj. um það, að veita forstjóra Skipaútgerðar ríkisins fullan og fljótan stuðning til þessa. Ég vil biðja hv. þm. að athuga, að ég hvet ekki til neins angurgapaháttar í þessum efnum, en ég vil ekki heldur tregðu og seinagang. Og hvað kostnaðinn áhrærir, þá er því til að svara, að dýrast mun verða í reyndinni, ef við stöndum uppi í stökustu vandræðum með dreifingu varanna héðan frá Rvík, allt fyrir seinagang. Og þegar talað er um kostnaðinn, má mikið á það líta, hver er hinn beini og óbeini kostnaður. Þótt skip sé keypt 2–300 þús. kr. fram yfir dagvirði þess, þá er sú upphæð ekki lengi að renna úr vösum landsmanna, ef flutningar allir truflast eða stöðvast vegna skipaskorts.

Atvmrh. (Magnús Jónsson) : Þetta er nú fyrri umr. um þessa þáltill. og ekki ástæða til að lengja hana meira en orðið er, heldur vísa málinu til, n., og skal ég vera hér stuttorður. Hv. 1. flm. gerði að umræðu ástandið hér á höfninni og spurði kunnuglega, sem ekki er að furða. Hann hefur verið í ríkisstj., sem hefur haft með þessi mál að gera, og því nálgast það að vera dálítið broslegt, þegar hann snýr sér með mesta sakleysissvip að mér, sem hef haft þessi mál til meðferðar í 2½ mánuð, og segir, að nú þurfi fyrir öllu að sjá og öllu að kippa í lag. Ég þakka hv. þm. fyrir þetta mikla traust til minna hæfileika til að vinna það verkefni á stuttum tíma, sem hann hefur séð, að gat þvælzt fyrir manni nokkuð lengi. Ég vil segja honum þær fréttir, síðan hann fór að heiman, að það hefur verið haldið áfram nákvæmlega eins og þegar hann var að þrúkka við setuliðið um það að rýma til í höfninni, greiða fyrir mannvirkjum þar, ef til vill byggja bryggjur eða annað þess konar, en engin veruleg niðurstaða hefur fengizt. Og tafirnar eru svipaðar og þær voru. En ég vil upplýsa fyrir hv. þm., að hin slæma útkoma á skipagöngum er náttúrlega ekki nema að ákaflega litlu leyti af þessu. Það er ekki hægt að setja það í samband við þetta, að skip Eimskipafélags Íslands komast nú fjórar ferðir á ári í staðinn fyrir a. m. k. 6 áður. Það, sem veldur, er, að skipin verða eingöngu að sigla undir herskipafylgd, og verða þau oft að bíða langan tíma eftir þeirri fylgd, sem þeim hæfir. Það er mikill misskilningur, ef menn halda, að hvert skip geti siglt í fyrstu fylgd, sem í boði er. Nái skipið ekki ákveðinni ferð, t. d. 16 mílum, getur það vel orðið að bíða eftir 9 mílna skipum, þó að það hafi 12–13 mílna ferð. En tafirnar hér í höfninni eru mjög svipaðar og þær voru. Ég skal játa, þótt ég slægi því fram áðan, að leitt væri að geta ekki notað tafatímann við höfnina til þess að bregða vörunum út um landið, þá sé ég ákaflega litla von til þess. Fyrst og fremst munum við verða að leggja áherzlu á að ná vörunum til landsins sem tafarminnst. Og afgreiðslan úti um landið gengur ekki heldur með flugferð nú. Einn þm. sagði mér, að hann hefði nýlega verið á ferð kringum landið og hefði ofboðið seinagangurinn á afgreiðslunni. Sums staðar er ekkert fólk að fá nema unglinga og næstum börn. Það er ekki fýsilegt að láta dýr skip bíða lengi eftir afgreiðslu hér og þar vegna fólksleysis, og er þetta líka atriði í málinu. Ég held mér sé óhætt að segja, að Skipaútgerð ríkisins geri allt, sem hún getur, til að ná í skip og dreifa vörunum um landið. Ég hef mett hvað eftir annað við forstjóra hennar og getað gengið úr skugga um þetta, þó að ég sé ekki kunnáttumaður á þessu sviði. Ég veit ekki, hvort skipaútgerðin gæti fengið fleiri skip með því að ausa út enn meira fé. En það hefur verið gerð sú krafa, að þessir flutningar væru reknir þannig, að sem minnst yrði hækkað verð varanna, og það er líka atriði. Það er hægt að segja, að taka skuli alla báta. En þá þarf líka heimild til þess. Að vísu er víðtæk heimild fyrir ríkisstj. á slíkum tímum, en þyrfti þó frekari heimild til að ausa fé út til að taka báta og skip. Ég vil segja sem dæmi um kostnaðinn, að til báts var veitt 5 þús. kr. og fjvn. lagði til 10 þús. kr. Þegar málið kom til mín, varð ég að úrskurða, að til þess að báturinn færi af stað, yrði að veita 20 þús. kr. Svona er kostnaðurinn orðinn gífurlegur. Það þarf meira en að segja það, að taka báta og taka skip og sigla til Hornafjarðar og Vestfjarða. Tekjurnar eru næstum hverfandi, en bein útgjöld fyrir ríkissjóð, - sem ekki eru teljandi eftir. En samt sem áður er rétt, að Alþ. taki ákvarðanir um málið, og mun líka verða tekið til meðferðar við næstu fjárl. Það er staðreynd, að það hefur enn þrengzt um skipakost, eins og skýrt hefur verið frá, þar sem Bandaríkjastjórn dregur enn að sér höndina um flutningaskip. En ég vil segja, að það eru engin stór umskipti, a. m. k. síðan ég tók við ráðh.embætti hafa alltaf verið örðugleikar á skipum, og hvert skip hefur verið skoðað eins og jólagjöf, svo glaðir hafa menn orðið yfir skipafregnum. En það hefur nú verið tilkynnt, að ekki sé von á að fá nema þau þrjú leiguskip, sem hafa verið nokkurn veginn föst, en hingað til hefur verið hægt að ná í skip auk þess við og við. Í morgun lét ég senda skeyti til sendiherrans, þar sem lýst er ástandinu hér og þörfinni á að reyna til hins ýtrasta að fá skip. Ég veit ekki, hvort ástandið er miklu svartara en það var, en vissulega sortnar það dálítið. Og það er bezt að horfast í augu við sannleikann, að það getur komið fyrir allt í einu, að við fáum ekkert skip - og kannske ekki okkar eigin - til að sigla á milli. Maður heyrir og les um annað eins á ófriðartímum og það, þegar stórar innrásir kunna að vera yfirvofandi. Þegar stórþjóðirnar þurfa að koma milljónaherjum yfir höfin, þá er ekki verið að spyrja um prívatþarfir hinna og þessara, þá er allt, sem á sjónum flýtur, tekið, ef hönd festir á. Það er þess vegna, sem gerð hefur verið svo rík tilraun til þess að birgja landið upp að nauðsynlegustu vörum. Og ég vil segja í sambandi við þá till., sem rædd hefur verið hér á undan, um að afla fóðurbirgða, að það mál hefur verið athugað, en við verðum því miður að lúta þessum miklu erfiðleikum um flutning á því sem öðru milli landa. Ég gat um það áðan, að nokkuð hefði verið leitazt við að safna í sérstök skip vörum, sem eiga að fara á hafnir kringum landið, og láta skipin fara rakleitt þangað. Þetta hefur létt ákaflega mikið undir. Og ég átti við það, hvort ekki mætti með samningi við Eimskipafélag Íslands gera þetta í ríkara mæli. Á hinn bóginn getur slíkt fyrirkomulag stundum tafið og ekki borgað sig. Í sambandi við það, sem hv. þm. Vestm. sagði um kaup á skipi, skal ég segja það, eins og ég gat um áðan, að leigt var frá Englandi smáskip með óaðgengilegum kjörum, en var þó mikilsvarðandi viðauki við þau skip, sem fyrir voru. Síðan var gefinn kostur á skipi til kaups. Ég hef ekki fyrir framan mig lýsingu á þessu skipi, en það átti að lesta eitthvað svipað og gamla Esja, að því er forstjóri skipaútgerðarinnar sagði, og þessi tegund skipa er hér mjög kunn. Skipið átti að kosta að mig minnir 200 þúsund dollara, liggjandi í Venezuela. Fyrir tilmæli mín litu svo tveir menn á þetta tilboð, annar vanur skipakaupum og hinn með mikla fagþekkingu. Þeir sögðu á skipinu kost og löst. Og forstjóri skipaútgerðarinnar sagði, að ef hann ætti kost , á að skoða skipið og væri ánægður með það, þá legði hann eindregið með að kaupa það, en þar eð hann ætti þess engan kost að fara og skoða skipið eða láta framkvæma þá skoðun, sem hann gæti treyst, þá gæti hann engan veginn haldið fram, að skipið bæri að kaupa. Nú var þessu tilboði samt sem áður haldið opnu og óskað eftir, að skoða mætti skipið í New York. Ég verð að segja fyrir mitt leyti, að mér fannst aldrei í raun og veru víst, hvort þetta skip fengist. Það var á markaðnum, en það þarf alls konar leyfi og pappíra til að mega selja skip úr landi, og málið komst aldrei svo langt, að sannprófað væri, hvort skipið fengist eða ekki, þegar til kæmi. Það hefur stundum verið gengið að slíkum tilboðum, en skipin ekki fengist, þegar til kom, en vantað ýmsa pappíra og leyfi. Ég veit ekki betur en þetta tilboð sé opið enn, en mér hefur ekki verið ráðlagt af neinum að taka því, nema skipið fengist afhent gegnum skoðun í New York, en tilboð hefur ekki fengizt um það. Á þessu margnefnda skipi er ekkert farþegarúm til, það yrði að kosta stórlega upp á það. Yfirleitt held ég, að mönnum komi saman um, að þegar búið væri að setja það í stand og sigla því hingað, kosti það um 2 millj. kr. Og þó að ég skrifi fullkomlega undir það, sem hv. þm. Vestm. sagði, að nú má ekki reikna allt í krónum og það verði að höndla fljótt, þá veit ég, að í orðum sums fólst þó ekki það, að við eigum að kaupa í vitleysu, - að það, sem keypt er dýrt, sé kannske ekki nothæft. Því að tvær milljónir eru líka peningur, sem verja má til ýmislegs í ekki stærra þjóðfélagi en okkar. Ég sló upp á því, hvort ekki væri hægt að láta mann fljúga til Venezuela og skoða skipið. Það var ekki frekar um það rætt. En í rauninni efast ég um, að það hafi verið á markaðnum. Það vekur grunsemd hjá leikmanni, að skipið liggur svo lengi óhreyft á þessum tíma, eins og hamagangurinn er í veröldinni að ná í hvert skip, sem flýtur. Að endingu þetta: Það er rétt, að hv. þm. geri sér það ljóst, ef á að bæta stórlega úr þeirri þörf, sem um er að ræða, þá kostar það alveg stórfé, án þess að ég hvetji neitt til aurareiknings í þessu efni. Þó að það sé ekki nema lítið skip eins og Þór, sem er gott að hafa í Vestmannaeyjaferðum og öðrum slíkum, þá er ómögulegt að neita að það er dýrt. Það er eitt af því, sem gerir það að verkum, að ég herti frekar á að reyna til hins ýtrasta, hvort ekki væri fært að kaupa þetta skip, að það gæti leyst Þór af hólmi, því að þann ágóða mætti hafa til þess að borga niður og uppihalda einhverju af þessum ferðum. - En ég vil ekki fjölyrða að svo komnu, því að málið á að ræðast í n.



Það eru víst allir sammála um nauðsyn þess, að sem mest sé gert til að ráða bót á erfiðleikunum á flutningum með ströndum landsins, og þessi þáltill. verður því að sjálfsögðu samþ. En mér finnst, að sérstaklega verði að leggja áherzlu á það, að skiprúm, sem til er í landinu, sé hagnýtt á sem beztan og hagkvæmastan hátt, og þá ekki einasta það skiprúm, sem notað er til strandferða, minni skipin, heldur einnig þau stærri skip Eimskipafélags Íslands og önnur skip, sem notuð eru aðallega til þess að flytja vörur til landsins. Það hefur þegar komið fram í umr. og er á allra vitorði, að þessi stærri skip liggja oft mjög langan tíma í höfn í Rvík og eyða þannig miklu af dýrmætum tíma, en annars væri möguleiki á að nota þau til vöruflutninga. Og ég held, þrátt fyrir það, sem komið er fram í þessum umr. um, að erfiðleikar mundu á að hagnýta þau betur en gert er, að sá möguleiki kunni þó að vera fyrir hendi. Þar með á ég þó ekki við, að hægt sé að nota þessi skip að neinu verulegu leyti til strandferða, heldur hitt, að hægt verði að gera meira en þegar hefur verið gert að láta þau flytja vörur ekki einungis til Rvíkur, eins og aðallega hefur verið, heldur utan hjá Rvík til að annast stærstu hafnirnar í landinu. Ég fullyrði, að það hefur ekki verið gert eins mikið að því að koma vörum þannig til Akureyrar eins og hægt var, og heppilegt var, að stjórn Eimskipafélags Íslands hefði þar getað gert betur. Ég vil geta þess, að á s. l. vori, eftir að Kaupfélag Eyfirðinga, sem er stærsti vöruinnflytjandinn til Akureyrar, hafði gert allmikið til þess, og enn fremur hafði bæjarstjórn Akureyrar átt nokkurn hlut að máli, að fá eitt af skipum Eimskipafélags Íslands til að sigla beint frv Ameríku til Akureyrar, þá var því að vísu lofað. En framkvæmdin var sú, a. m. k. í það skipti, að byrjað var á að láta nokkur hundruð tonn af vörum til Reykjavíkur í botn skipsins, síðan vörur til Akureyrar, sem var meginhlutinn, en að síðustu 300 tonn af vörum til Rvíkur ofan á Akureyrarvörurnar. Þetta hafði í för með sér, að skipið varð að sigla fyrst til Rvíkur, varð að bíða hér a. m. k. hálfan mánuð, síðan sigldi það til Akureyrar og aftur til Rvíkur til að losa vörurnar úr botni skipsins. Ef framkvæmd á því að sigla skipum fram hjá Rvík til stærri hafna úti um landið, - þótt ekki sé talað um að þau sigli á smáhafnirnar - verður á þessa leið, þá kemur hún auðvitað engum að gagni, ef skipin þurfa samt sem áður að sigla til Reykjavíkur og tefja þar langan tíma. En það kunna að vera nokkrir erfiðleikar á því vegna skipaskorts að fá í skip heila farma erlendis til ákveðinna hafna úti á landi. Þó hygg ég, að því er nemur til Norðurlands og Akureyrar, hljóti það að vera hægt, ef stjórn Eimskipafélags Íslands og þeim öðrum, sem sjá um siglingar skipanna og afgreiðslu, er full alvara. Um Norðurland er þetta auðvelt vegna hafnarskilyrða og vinnuafls á Akureyri, að afgreiða án nokkurrar verulegrar tafar þær vörur, sem fluttar eru frá útlöndum og til Norðurlandsins. Og mér þykir sennilegt, að nokkuð svipuðu máli mundi vera að gegna t. d. um Ísafjörð, að flutningsþörfin af erlendum vörum til Vestfjarðakjálkans muni vera svo mikil, að nægilegt verkefni sé fyrir eitt skip af þeirri stærð, sem Eimskipafélag Íslands hefur, að flytja vörur aðeins á þá staði, a. m. k. ferð og ferð. Með þessu sparaðist ekki aðeins sá tími, sem skipin að öðrum kosti eyða í bið í Rvík eftir afgreiðslu. heldur mundi þetta létta undir með flutning á smáhafnirnar á Norðurlandi, og til hans mætti nota minni skip heldur en til að flytja frá Rvík til sömu hafna. Sömuleiðis væri hægt að nota minni skip og á annan hátt auðveldara að afgreiða vörur frá Ísafirði til annarra hafna á Vestfjarðakjálkanum og á Ströndum heldur en ef vörurnar fara allar gegnum Rvík og er síðan miðlað á hafnir umhverfis allt landið. Ég álít sem sagt, að þetta sé atriði, sem vert er að taka til rækilegrar athugunar í sambandi við afgreiðslu þessa máls, og leyfi mér að beina áskorun um það til þeirrar n., sem fjallar um málið, og sömuleiðis til hæstv. ríkisstj.

Forseti (GSv) : Æskilegast væri, að mál þetta kæmist nú til n. Umr. verður nú frestað, og færi málið til n. nú, ef þm. þeir, sem hafa kvatt sér hljóðs, hv. þm. Barð. og hv. 1. þm. S.-M., treysta sér til að falla frá orðinu á þessu stigi málsins, og vil ég spyrja þá að því. 



Þetta mál er að nokkru leyti kunnugt hv. þm., nefnilega sá hluti þess, sem lýtur að Snæfellsnesi, því að þaðan hafa á tveimur undanförnum þingum verið sendar nefndir til Alþ. og ríkisstj. til þess að ræða um virkjun þar. Á síðasta þingi dagaði uppi till. í þessa átt vegna tímaleysis. Atvikin hafa hagað því svo, að það, sem mest hefur hindrað framkvæmdir í málum eins og þessu, hefur verið gjaldeyrisvöntun landsins og erfið aðstaða til að kaupa efni í Ameríku. Nú er aðstaðan betri í gjaldeyrismálunum og mikill hugur í íbúum þeirra staða, sem till. okkar fjallar um, til þess að koma nú upp rafveitunum, enda margs konar undirbúningur hafinn heima fyrir. Fjárhæðirnar, sem farið er fram á ríkisábyrgð fyrir, eru byggðar á upplýsingum frá rafmagnseftirliti ríkisins. Þau þrjú kauptún á Snæfellsnesi, sem nefnd eru í till., eru með þeim síðustu á landinu, sem fá rafmagn. Þau eru sem sé algerlega rafmagnslaus, nema í sambandi við frystihús. Það er því sérstök nauðsyn á að sinna þeim. Um Húsavík er það að segja, að rafstöðin þar er 75 ha., en það er alltof lítið, svo að Húsvíkingar telja óhjákvæmilegt að komast í samband við Laxárstöðina eða virkja álmu af Laxá sérstaklega, nær sjó. Það hafa hafizt samningar milli rafveitu Akureyrar og Húsavíkurkauptúns, og eru góðar horfur á samkomulagi. Húsavík þyrfti að standa straum af 700 þús. kr. láni, og á því er till. okkar byggð, hvað Húsavík snertir. Þá eru loks um 10 heimili, sem eru rétt við Laxárvirkjunina, en hafa ekkert rafmagn fengið enn. Það hefur þó verið um talað, síðan virkjunin var gerð, að þessi heimili fengju að njóta hennar, en ekki orðið úr framkvæmdum meðfram vegna gjaldeyriserfiðleika. Rafveitufélag bænda sendi skeyti í dag, og segir þar, að félagið hafi ákveðið að hefjast handa. og panta efni til raforkuveitu í sambandi við Akureyrarstöðina. Það hefur alveg sérstaka þýðingu að hlynna að þessu máli, því að hvergi á landinu er eins góð aðstaða til virkjunar, en byggðin sjálf er þéttbýl, svo að þarna getur fengizt reynsla um það, hvernig tekst að fullnægja rafmagnsþörf sveitanna. Ég vil óska, að málinu verði vísað til fjvn., en aðalflm. till., hv. þm. Snæf., er ekki við í dag vegna veikinda á heimili sínu.



Herra forseti. - Eins og hv. þm. vita, bar ég fram á síðasta þingi frv. um ábyrgðarheimild fyrir Akureyrarkaupstað til aukningar Laxárvirkjuninni. Það fékk þá afgreiðslu, að það náði samþykki við 1. umr., en komst svo ekki lengra, og var búið að hnýta aftan við það svo miklu, að mörgum hraus hugur við. Það dagaði svo uppi. Í þessari þáltill., sem nú liggur fyrir, er þriðja og fjórða lið hnýtt aftan við rafvirkjun Laxárfossanna. Þar sem ekki hefur komið fram neitt frv. um ríkisábyrgð fyrir Akureyri, vil ég skýra það mál. Ég hélt satt að segja, að þingið yrði ekki svo víðfeðma, að fram ættu að koma alls konar mál, en ég vil geta þess, að úr því sem komið er, mun ég koma fram með frv. í sömu átt og í fyrra, um ríkisábyrgð fyrir Akureyri.