Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Föstudagurinn kemur verður sögulegur dagur þar sem stórt skref verður stigið í þá átt að tryggja betur öryggi og framtíð jarðarbúa. Þann dag mun nýjasti alþjóðasáttmálinn, samningur um bann við kjarnorkuvopnum, taka gildi með hátíðlegri athöfn í New York. Ég hef áður fjallað um þennan samning úr þessum ræðustól. Aðdragandi hans er að árið 2016 ákvað fjöldinn allur af kjarnorkuvopnalausum ríkjum að reyna nýja nálgun í baráttunni gegn þessum skelfilegu vopnum. Eldri afvopnunarsamningar gerðu ráð fyrir að kjarnorkuveldin myndu með tímanum minnka vopnabúr sín og vinna að útrýmingu þeirra, en hvorki gekk né rak. Þvert á móti hafa einstök ríki og hernaðarbandalagið NATO haft kjarnorkuvopn sem hornstein í hernaðarstefnu sinni. Því miður hefur það verið svo að ýmsum mikilvægum samningum, sem hafa verið eins og vörður á leiðinni við kjarnorkuafvopnun, hefur ekki verið fylgt eftir og þeim jafnvel verið sagt upp, sem gerir þennan samning enn mikilvægari. Í samræmi við reglur Sameinuðu þjóðanna öðlast þessi nýi sáttmáli gildi að alþjóðalögum þegar 100 dagar eru liðnir frá því að 50. ríkið fullgildir hann. Löndin sem nú þegar hafa fullgilt samninginn eru 51 en 86 lönd hafa tekið fyrra skrefið og undirritað sáttmálann og þeim á bara eftir að fjölga. Þetta er sáttmálinn sem mun útrýma kjarnorkuvopnum í veröldinni og hans verður minnst í framtíðinni sem tímamótaviðburðar. En enn sem komið er streitast kjarnorkuveldin og fylgiríki þeirra á móti. Ísland fylgdi þannig öðrum NATO-ríkjum og sniðgekk ráðstefnuna þar sem sáttmálinn var saminn. 

Forseti. Í hv. velferðarnefnd, sem ég á sæti í, er nú til umfjöllunar frumvarp hæstv. heilbrigðisráðherra um breytingar á sóttvarnalögum. Tengt þessu hefur sú sem hér stendur tjáð sig í ræðu og riti um afstöðu sína gagnvart hugmyndinni um skyldubólusetningu, sem er að finna í núverandi frumvarpi. Til að taka af allan vafa um afstöðu mína til bólusetningar vil ég taka það fram að ég er fylgjandi bólusetningu og ég hlakka til að þiggja minn skammt af bóluefni gegn Covid-19 og hvet sem flesta til að gera það líka. Hins vegar hefur nokkuð afgerandi gagnrýni mín snúið að þeirri hugmynd að skylda fólk í bólusetningu, þeirri hugmynd að ríkisvaldið gæti skyldað borgara landsins til þess að láta bólusetja sig. Það fæli í sér að þvinga mætti heilbrigt fólk með valdi til að taka við lyfi og læknismeðferð. Í fyrsta lagi yrði slíkt fyrirkomulag skýrt brot á mannhelgi einstaklingsins, brot á stjórnarskrárvörðum rétti fólks til að hafna læknismeðferð og stæðist ekki stjórnarskrá. Hugmyndin brýtur því að sjálfsögðu í bága við grunngildi okkar Pírata og það sama á við um útgöngubann. Markmiðið með slíkri lagasetningu hlyti að vera að sem flestir yrðu bólusettir gegn veirunni. Hins vegar er það svo og Þórólfur Guðnason sóttvarnalæknir hefur sett það fram, bæði hvað varðar núverandi áskoranir í sambandi við Covid sem og í sambandi við ungbarnabólusetningu, að farsælla sé að fræða en þvinga ellegar aukist hætta á andspyrnu og pólaríseringu umræðunnar, sem vinnur gegn markmiðinu. Það er mun heillavænlegra í alla staði að leita frekar upplýsts samþykkis borgaranna með fræðslu og opnu samtali þegar vilji stendur til að reyna að sannfæra mjög marga um að gera sama hlutinn í þágu almannaheilla, enda þætti mér það, virðulegi forseti, löt stjórnmál að reiða sig á harkalega lagasetningu í þeim yfirlýsta tilgangi að vilja stuðla að heilbrigði heillar þjóðar.

Herra forseti. Ein af aðgerðum stjórnvalda vegna kórónuveiru var samþykkt á Alþingi í maí í fyrra í formi sérstaks styrks til íþrótta- og tómstundastarfs barna sem koma frá tekjulágum heimilum. Atvinnuleysi er í sögulegu hámarki og á ákveðnum svæðum er einn af hverjum fjórum einstaklingum án atvinnu. Inni á heimilum atvinnuleitenda búa börn og það er stjórnvalda að gera allt sem í þeirra valdi stendur til að vernda þau og mögulega fjölskyldu þeirra vegna framfærslu. Ætlunin var að tryggja að öll börn óháð efnahag gætu stundað íþróttir og aðrar tómstundir síðastliðið sumar. Við í velferðarnefnd fjölluðum við upphaf haustþings um stöðu mála á Suðurnesjum og fengum þau svör að lítið væri um að umsóknir um þessa styrki væru að berast. Ástæðan sögð ókunn. Í Stundinni í dag er svo komin frétt um málið. Þar kemur fram sú skelfilega staðreynd að þetta úrræði virðist bara alls ekki hafa náð tilætluðum árangri. Aðeins 9% þeirra barna sem búa við fátækt hafa sótt um þennan styrk. Ástæðan virðist vera alger forsendubrestur við útfærslu þessa úrræðis af hálfu stjórnvalda. Það er nefnilega þannig að hæstv. félags- og barnamálaráðherra virðist hafa tekist að gera flækjustigið svo hátt að þau börn sem búa við fátækt geta ekki nýtt sér þetta. Sú aðferð ráðherra að gera fátæku fólki að greiða æfinga- og tómstundagjöld úr eigin vasa og þurfa svo að sækja um endurgreiðslu er einfaldlega ekki eitthvað sem fátækt fólk, sem þarf að velja hvernig það á að koma börnum sínum í háttinn án þess að þau séu sársoltin, getur gert. Þetta, herra forseti, er birtingarmynd af eindæma skilningsleysi stjórnvalda á þeim aðstæðum sem fjöldi fjölskyldna býr við á Íslandi í dag.

Virðulegi forseti. Hún er kannski svolítið öðruvísi ræðan sem ég ætla að halda hér undir störfum þingsins. Við þekkjum það jú öll að við höfum verið að hvetja hvert annað og reynt að standa hvert með öðru. Hjarta okkar slær í takt ef eitthvað bjátar á. Þegar þjóðin okkar þarf að taka saman höndum höfum við gert það og við höfum sýnt að við höfum hjarta úr gulli. Nú gengur á samfélagsmiðlum söfnunarátak fyrir ungan mann sem var að missa fjölskyldu sína af slysförum. Ég ætla að hvetja ykkur öll og bara okkur öll til að sýna hvað hjarta okkar er stórt og hvað það er mikið úr gulli. Hjálpum honum, tökum utan um hann. Hann missti konuna sína og litla barnið sitt af hörmulegum slysförum. Ég finn mig bara knúna til að koma hingað upp og nota mér þennan æðsta ræðustól landsins til að hvetja okkur öll til að taka utan um þennan unga mann og sýna úr hverju við erum gerð, að við höfum hjarta úr gulli.

Herra forseti. Ríkið á ekki að reka banka, ríkið á ekki að standa í bankarekstri. Þetta er ein af þessum möntrum hægri manna sem maður hefur heyrt úr þessum ræðustól að undanförnu í umræðum um áform ríkisstjórnarinnar um sölu á hlut í Íslandsbanka. Það er svolítið talað eins og hér sé um að ræða fjórða lögmál Newtons. Í þessu sambandi langar mig að víkja talinu ögn að Landsbankanum. Þessi ríkisbanki hefur starfað hér sem slíkur næstum óslitið frá árinu 1885. Hann komst í gegnum heimskreppu og tvær heimsstyrjaldir. Hann lifði af síldarbrest, haftaár, eldgos og aðrar náttúruhamfarir og fjöldagjaldþrot. Hann stóð af sér hrun Sambandsins og fleiri risafyrirtækja á landsvísu sem voru máttarstólpar í atvinnulífinu og þannig mætti lengi telja. Það var aðeins eitt sem Landsbanki Íslands þoldi ekki, það var að komast í eigu íslenskra athafnamanna. Hinir bankarnir í einkaeigu hrundu líka og þjóðarbúið lenti á gjörgæslu. Þessa sögu kunnum við og þessa sögu þurfum við ævinlega að hafa í huga og muna. Þannig að það er ekki einhlítt, þetta fjórða lögmál Newtons um að ríkið eigi ekki að eiga og reka banka, að bankar séu ævinlega best komnir í rekstri og eigu einkaaðila. Auðvitað geta einkaaðilar verið vel til þess fallnir að inna af hendi alls konar rekstur og líka í bankastarfsemi. En svona almennt talað er bankastarfsemi of mikilvæg til þess að hún sé einungis eftirlátin þeim sem haga rekstri sínum til að hámarka arð sinn hverju sinni.

Herra forseti. Sem betur fer berast oft gleðifréttir. Í gær gerði ég að umtalsefni nýsköpunarfyrirtækið GEMMAQ, sem var að gera það gott í New York og valið eitt af 50 bestu eða efnilegustu nýsköpunarfyrirtækjum þar í borg. Nú hafa borist fréttir af öðru slíku fyrirtæki, Laki Power, eins og það heitir, sem er nýsköpunarfyrirtæki stofnað árið 2015. Það var valið úr hópi 4.200 fyrirtækja og var í hópi 38 fyrirtækja sem fengu náð fyrir augum evrópsks sjóðs sem úthlutar styrkjum til verkefna hjá fyrirtækjum sem stunda nýsköpun, skapa og móta nýja markaði, búa til störf, vöxt og ný störf. Fyrirtæki þetta er búið að finna upp nýja lausn til að fylgjast með ástandi háspennulína. Þetta geri ég að umtalsefni sérstaklega til að minna okkur enn einu sinni á gildi nýsköpunar, gildi Evrópusamvinnunnar, sem þetta fyrirtæki nýtur nú sérstaklega góðs af og á það að mikilvægt er að yfirvöld, íslensk stjórnvöld, styðji vel og myndarlega við nýsköpun í landinu. Við höfum verið að bæta okkur. Við þurfum að bæta okkur enn meira til að ná enn betri árangri. Við sjáum það á þessum fyrirtækjum og fjöldamörgum öðrum að við eigum fullt erindi og þessi fyrirtæki geta skapað mikil verðmæti fyrir íslenskt samfélag. Viðreisn hefur lagt mjög þunga áherslu á þennan málaflokk og mun gera það áfram vegna þess að í þessu felst framtíð okkar.

Virðulegi forseti. Mig langar að víkja aðeins að því að nú er þriðji dagurinn að líða þar sem hefur verið ófært til Fjallabyggðar beggja vegna, Siglufjarðar megin og Ólafsfjarðarmúla megin. Byggðin er í rauninni lokuð akandi vegfarendum og ekki ljóst enn þá hvenær hægt verður að opna vegina. Það er auðvitað algerlega óásættanleg staða á árinu 2021 að svo skuli vera. Það hefur verið rætt oft og mörgum sinnum um að gera þurfi ný göng, ýmist Tröllaskaga megin eða til Fljóta, nú eða breikka Múlagöng eða annað slíkt. En ég held að þess sé of langt að bíða að það geti orðið að veruleika heldur þurfi að hugsa út fyrir boxið og skoða aðrar lausnir. Það eru t.d. einn til tveir staðir við Múlann sem hægt væri að setja einhvers konar vegskála eða eitthvað slíkt sem gætu hugsanlega leyst þetta af hólmi. Það gæti orðið til þess að vegurinn yrði enn sjaldnar ófær en hann er í dag. Ég tel að það sé afar mikilvægt, ekki síst í ljósi þeirra frétta sem við heyrum núna; snjóflóð falla í Siglufirði, skíðaskálinn horfinn eða a.m.k. farinn af stað. Af þessu tilefni vil ég líka minna á að búið er að ákveða að gera næstu jarðgöng fyrir austan, Fjarðarheiðargöng, en miðað við ástandið sem íbúar þar búa við tel ég mikilvægt að við hugum að því hvort hægt væri að flýta þeim göngum enn frekar, t.d. með því að fara í útboð á þessu ári. Þau eru áætluð á næsta ári, en ég held að nú sem aldrei fyrr sé þörf á því að ýta við því máli og hefja framkvæmdir.

Virðulegi forseti. Ég hef eins og hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir hugsað til íbúa í Fjallabyggð síðustu daga og tek heils hugar undir orð hennar varðandi samgöngumál þar. Annars ætla ég að vekja hér athygli á tveimur verkefnum sem skipta gríðarmiklu máli fyrir þróun íslensks samfélags og aðgang nemenda af erlendum uppruna að menntun og tækifærum hér á landi. Verkefnin eru annars vegar stöðumat fyrir nemendur af erlendum uppruna og hins vegar verkefnið Tækifæri fyrir alla: Frábært skólastarf í Fellahverfi. Stöðumatið er verkfæri sem skólakerfið hefur lengi kallað eftir til að kortleggja námsstöðu nemenda sem koma inn í íslenskt skólakerfi á mismunandi tímum skólagöngunnar. Stýrihópur hefur unnið stöðumatið að sænskri fyrirmynd og mun fylgja innleiðingu eftir með kynningu, leiðsögn og áframhaldandi þróun. Matið getur nýst grunnskólum og framhaldsskólum og unnið er að útfærslu fyrir leikskóla. Verkefnið miðar að því að bregðast sem fyrst við námsþörfum nýrra nemenda, byggja á styrkleikum þeirra og efla námshæfni með markvissri íhlutun á fyrstu stigum í skólagöngu í nýju landi. Stöðumatið er fyrir einstaklinga og skólasamfélagið í heild og er nú aðgengilegt á 40 tungumálum á vef Menntamálastofnunar. Hitt verkefnið er samstarfsverkefni til þriggja ára um að efla íslenskukunnáttu og styrkja sjálfsmynd barna í Fellahverfi. Þessi verkefni sýna hvernig ríki og sveitarfélög geta unnið saman að skólamálum þó að ábyrgðinni á verkefninu sé deilt milli stjórnsýslustiga. Verkefnin eiga eftir að nýtast öllum skólum landsins. Öflug forysta í menntamálum og málefnum barna skiptir máli til að koma þróunarverkefnum af þessu tagi til framkvæmda. Ég fagna þessari vinnu mjög. Við svona fréttir klæjar mig eiginlega í puttana að fá tækifæri til að vinna með þessi tæki í skólastarfi.

Herra forseti. Við erum minnt á það reglulega hversu áríðandi það er að við sinnum ofanflóðavörnum. Við höfum um árabil innheimt sérstakt gjald, ofanflóðagjald, sem lengi vel fór í sjóð sem kallast ofanflóðasjóður. Samkvæmt síðasta ársuppgjöri hans, áður en fjármálaráðuneytið gerði hann upptækan, voru í sjóðnum nettó í kringum 16 milljarða kr. Þetta var í lok árs 2016. Á hverju ári safnast inn í þennan sjóð rúmir 2 milljarðar í ofanflóðagjöldum plús vaxtagjöld sem voru þá um 600–700 millj. kr. á ári þannig að það voru u.þ.b. 3 milljarðar á ári sem söfnuðust í þennan sjóð. Ég segi þetta vegna þess að fyrir ári síðan, þegar flóð skall á Flateyri, sagði þáverandi stjórnarmaður í þessum sjóði, Halldór Halldórsson, í viðtali að uppsafnað í þessum ofanflóðasjóði væri um 23 milljarðar kr. Þetta var í janúar 2020. Í sama mánuði sagði hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra að segja mætti að í sjóðnum væru 15 milljarðar, þ.e. í ríkissjóði sem tilheyrði þessum málaflokki. Þarna munar 8 milljörðum, herra forseti. Ég vek athygli á þessu vegna þess að nú erum við albúin til að koma til liðs við Seyðisfjörð, bæði hvað varðar uppbyggingu og ofanflóðavarnir, og það er nauðsynlegt vegna þess að fram kom hjá ríkisstjórninni um daginn að hún ætlaði að veita 1,6 milljarða aukalega í ofanflóðavarnir. En ríkisstjórnin er ekki að gera neitt slíkt, herra forseti. Þessir peningar eru til, þeir streyma inn í ríkissjóð á hverju ári upp á 2,5–3 milljarða. Það sem þarf að gera er að komast að því hversu mikið af peningum er til í ríkissjóði sem eru eyrnamerktar þessum málaflokki og taka síðan til hendinni og taka á, bæði á Seyðisfirði, Flateyri og fleiri stöðum þar sem ofanflóð og ógn vofir sífellt yfir.

Virðulegi forseti. Á Íslandi höfum við blessunarlega verið laus við mjög sýnilegan uppgang nýfasisma að undanförnu og kemur þar margt til. Sé hins vegar litið vestur um haf eða til Evrópu sést uppgangur nýfasismans mjög skýrt. Vandinn er sá að við erum orðin svo vön því að búa í frjálslyndum lýðræðissamfélögum á þessu svæði, hér og í nágrannalöndum okkar, að okkur kemur einhvern veginn ekki til hugar að raunin geti verið að einhver voðaverk eins og þau sem voru framin á síðustu öld og eru hvað frægust og alræmdust geti verið framin aftur. Það getur gerst, virðulegi forseti, ef við gleymum því að það er mögulegt. Í dag lætur af störfum sem forseti Bandaríkjanna nýfasistinn og hrottinn Donald Trump. Það er mikið fagnaðarefni og þarf ekki að styðja andstæðing hans neitt sérstaklega mikið til að fagna því. Þegar litið er til þess hvernig hann komst til valda er eitt alveg sérstaklega áberandi og það er virðingarleysi fyrir staðreyndum, fyrir sannleikanum, fyrir því að munur er á því hvað er satt og hvað ósatt. Staðreyndir eru ekki viðhorf. Skoðanir eru ekki rök í eðli sínu. Ef við ætlum að verjast uppgangi nýfasismans, hvort sem það er til skemmri tíma eða lengri, verðum við að hafa hugföst þau lýðræðislegu gildi sem byggja á opinni, lýðræðislegri og upplýstri umræðu. Við megum ekki gleyma mikilvægi þess og við megum ekki láta eins og það gerist af sjálfu sér. Þegar við erum orðin fullorðin eigum við að geta gert greinarmun á staðreyndum og þvættingi. Staðan er sú að í hinum svokallaða vestræna heimi er það ekki svo skýrt.

Forseti. Tilraun ýmissa aðila, m.a. þingmanna, til að líkja atvikum úr búsáhaldabyltingunni við árásina á þinghúsið í Bandaríkjunum er klassísk afvegaleiðing. Það sem er vissulega sameiginlegt er að mótmæli áttu sér stað. En hvers vegna voru mótmælin? Í búsáhaldabyltingunni var það hrun fjármálakerfisins og hugmyndafræðin um sjálfsreglun í fjármálakerfinu. Það hrundi með tilheyrandi skaðlegum afleiðingum. Í tilviki árásarinnar á þinghús Bandaríkjanna voru það ásakanir um kosningasvindl frá valdamesta embætti jarðar, forseta Bandaríkjanna, þar sem sagt var að verið væri að stela lýðræðinu. Að sjálfsögðu á fólk að bregðast við slíkum ásökunum. Það á bregðast við hruni fjármálakerfis og hugmyndafræði um sjálfsreglun og ásökunum um að verið sé að stela lýðræðinu. En ef slíkar ásakanir eru byggðar á lygum þá lendum við í vandræðum. Eru mótmælin skiljanleg? Já, ég myndi vilja sjá mótmæli ef það væri í alvörunni verið að stela lýðræðinu. Auðvitað. Voru sum atvikin réttlætanleg? Auðvitað ekki, en þau eru skiljanleg. Við sjáum hérna vandamálið, hrun pólitískrar hugmyndafræði, það eru lygar valdhafa, það er afvegaleiðing til að fólk horfi ekki á ástæður mótmælanna, afvegaleiðing til að forðast eigin ábyrgð. Þegar valdhafar ljúga að fólki og það grípur til varna er það lyginni að kenna en ekki viðbrögðum mótmælenda.

Herra forseti. Mig langar að ræða hér samninga Sameinuðu þjóðanna um ríkisfangsleysi í kjölfarið á fyrirspurn minni til hæstv. dómsmálaráðherra sem hún svaraði í gær. Ísland hefur hvorki undirritað, fullgilt eða gerst aðili að samningi Sameinuðu þjóðanna um ríkisfangsleysi né að uppfærðum samningi um ríkisfangsleysi. Samningarnir eru frá 1954 og uppfærslan frá 1961. Í svari dómsmálaráðherra til mín kemur fram að hlutirnir hafi farið að þokast árið 2014 þegar Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna fór í átak til að eyða ríkisfangsleysi á heimsvísu, fyrir 6–7 árum fór Ísland sem sé að skoða þetta betur. Árið 2016 samþykkti íslenska ríkið einnig tilmæli um að fullgilda samningana í síðustu allsherjarúttekt Sameinuðu þjóðanna á stöðu mannréttindamála hér á landi. Í júní árið 2019 sendi dómsmálaráðuneytið minnisblað til utanríkisráðuneytisins þar sem lagt er til að samningarnir verði fullgiltir. 29. september sama ár samþykkti ríkisstjórn Íslands minnisblað frá utanríkisráðherra þar sem lagt var til að Ísland gerðist aðili að samningunum. Ljúka átti fullgildingarferli í byrjun síðasta árs, en samkvæmt upplýsingum frá utanríkisráðuneytinu hefur það tafist vegna Covid-19, sem hlýtur að teljast ansi sérstök ástæða fyrir því að undirrita ekki samninga. Stefnt er að því að Ísland verði formlega aðili að þessum samningum nú í byrjun árs. Herra forseti. Það er gott að hlutirnir hafi byrjað að hreyfast á þessu kjörtímabili en ríkisstjórnin hefur tekið sér eitt ár og sjö mánuði til að fullgilda samningana. Þessir samningar skipta miklu máli um líf fólks og hvar það fær að búa, lifa og starfa. Man t.d. einhver hér eftir fjölskyldu sem kom hingað frá Senegal fyrir sjö árum og hefur búið og starfað hér síðan, eftir hjónunum Bassirou Ndiaye og Mahe Diouf, sem hafa á þeim sjö árum sem þau hafa búið hér reynt ítrekað að fá dvalarleyfi og óskað eftir alþjóðlegri vernd? Þau eiga tvær dætur, Mörtu, sex ára, og Maríu, þriggja ára, sem eru báðar fæddar hér á landi.  
             Herra forseti. Eftir hverju er eiginlega verið að bíða? Hér þarf að fullgilda samninga svo börn á borð við Mörtu og Maríu þurfi ekki að lifa og búa við þessa óvissu.

Virðulegur forseti. Það var ekki seinna vænna að Covid-mál væru tekin til sérstakrar umræðu í fastanefndum Alþingis. Eftir að þingstörfin hófust eftir jólahlé hafa málefni Covid verið rædd frá ýmsum hliðum í hv. velferðarnefnd, m.a. er þar til umfjöllunar frumvarp til breytinga á sóttvarnalögum og eins hafa verið tekin sérstaklega til umræðu málefni bólusetninga. Ég hef verið þess heiðurs aðnjótandi undanfarið að sitja tilfallandi tímabundið í hv. nefnd og hefur mér gefist kostur á að taka þátt í umræðum um þessi mál í nefndinni. Fyrir meira en viku síðan fengum við gesti á fund nefndarinnar til að ræða þróun bólusetninga og öll mál er lúta að þeim. Ég óskaði eftir upplýsingum frá heilbrigðisráðuneytinu sem sendi gesti á fund nefndarinnar, ekkert mjög ítarlegum eða nákvæmum upplýsingum heldur bara einhverju sem ég hefði kallað grundvallarupplýsingar í grófum dráttum, ef þannig mætti orða það, virðulegur forseti, upplýsingar um hvenær ráðist hefði verið í kaup á tilteknum bóluefnum. Það liggur reyndar fyrir og var kynnt minnisblað frá ráðuneytinu, ágætis minnisblað, og farið yfir það. Af því má ráða að bóluefni hafi ekki verið keypt fyrr en í desember frá öllum öðrum en AstraZeneca, minnir mig. Ég óskaði eftir upplýsingum um kaup á bóluefnum á tilteknum dagsetningum sem þar voru gefnar upp. Ég hef ekki enn þá fengið þær upplýsingar, virðulegur forseti, eftir þó nokkra eftirgangsmuni í gegnum nefndina. Ég vil leggja áherslu á að í þessum málum verði allar upplýsingar veittar þingmönnum sem óska eftir því. Í raun hef ég lagt áherslu á að ráðuneytið geri gott betur 

Hæstv. forseti. Ísland hefur skuldbundið sig til að kaupa ekki bóluefni utan samnings Evrópusambandsins. Sóttvarnalæknir segir að búið verði að bólusetja um 30.000 manns gegn kórónuveirunni í lok mars. Hann segir að Ísland hafi skuldbundið sig til að kaupa bóluefni samkvæmt samningum Evrópusambandsins og því sé ekki hægt að kaupa bóluefni fram hjá samningnum. Sóttvarnalæknir býst við að búið verði að bólusetja um 30.000 manns í lok mars og í næsta forgangshópi fyrir bólusetningar eru 70 ára og eldri. Í þeim hópi eru um 34.000 manns þannig að ekki verður búið að bólusetja allan þann hóp miðað við þessar upplýsingar. Ráðuneytið gerir samninga við Lyfjastofnun Evrópu. Samkvæmt þeim er Ísland skuldbundið til að kaupa bóluefni í samræmi við þá samninga. Það er jafnframt skuldbundið til að kaupa ekki bóluefni fram hjá þeim samningum. Það er engin vinna í gangi til að kaupa bóluefni fram hjá samningnum, segir sóttvarnalæknir. Hæstv. forseti. Ég spyr: Hvers lags samningur er þetta? Þetta er mjög íþyngjandi í þennan enda. Svo les maður og heyrir í fréttum að Þjóðverjar, sem eru jú í Mekka Evrópusambandsins, séu að semja um bóluefni á annan hátt líka. Þá spyr ég: Hvernig stendur á því að við getum ekki gert það eins og þeir? Eru stjórnvöld að hugsa um þau mál yfirleitt? Er hægt að fá upplýsingar um það opinberlega? Ég held að þjóðin geri kröfu um að fá upplýsingar um það ef eitthvað annað er í gangi en það sem hér segir. Þetta er mikið heilsufarsmál og það kostar líka þjóðina 1 milljarð á dag að málin séu eins og þau eru í dag.

Herra forseti. Ég ætla að ræða tilkynningu frá því í gær sem birtist á samráðsgátt stjórnvalda og var frá heilbrigðisráðuneytinu. Þar lýsir ráðuneytið þeim áformum um að leggja fram frumvarp til laga um breytingu á lögum um ávana- og fíkniefni, svokölluð afglæpavæðing neysluskammta, sem gengur efnislega út á að heimila vörslu takmarkaðs magns ávana- og fíkniefna. Með þessu er verið að taka skref í átt frá refsistefnu í málaflokknum, eins og segir í kynningu ráðherra. Auðvitað vekur þetta orðalag athygli og spurningar, í fyrsta lagi um hvort hugmyndir séu um að ganga enn lengra en þarna er boðað. Að öðru leyti má taka undir að svo sannarlega á ekki að varpa þeim í fangelsi sem eru með neysluskammta. Einnig geta flestir verið sammála um að hér sé um heilbrigðismál að ræða. Ég velti því fyrir mér hvaða atburðarás sé þarna verið að setja af stað, herra forseti. Ég hef miklar áhyggjur af þessu máli frá sjónarhóli löggæslunnar. Frá hennar sjónarmiði mun allt eftirlit með sölu fíkniefna verða erfiðara. Þannig er ég hræddur um að neytendur muni veifa þessum efnum framan í lögreglu sem stendur eftir úrræðalaus. Áttum okkur líka á því að eiturlyfjaneysla mun eiga sér stað fyrir allra augum á almannafæri ef þetta verður að lögum, einnig hér á Austurvelli. Sölumennirnir munu fela sig innan um þetta fólk. Alkunna er að þeir sem byrja í tiltölulega skaðlitlum vímuefnum leiðast gjarnan yfir í stórhættuleg efni. Það hefur haft fælingaráhrif og ég hef áhyggjur af því að hugsanlega muni þessi breyting verða til þess að hömlur margra á að prófa hverfi. Ég tel að það mætti t.d. fara þá leið að milda refsingar í þessum málum. Til að mynda gæti verið mikilvægt skref að refsing þeirra sem lögreglan hefði afskipti af og væru með neysluskammta, kæmi aldrei fram á sakavottorði og yrði eytt úr skrám lögreglu t.d. eftir tvö ár. Aðaláherslan í störfum stjórnvalda 

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um Neytendastofu og fleiri lögum, á þskj. 418, 344. mál. Frumvarpið er fyrsta skrefið í endurskoðun á fyrirkomulagi neytendamála sem komið var á með lögum um Neytendastofu og talsmann neytenda, nr. 62/2005. Með frumvarpinu er stefnt að því að færa verkefni Neytendastofu nær kjarnastarfsemi í öðrum stofnunum og þangað sem faglegur skyldleiki og samlegð er meiri. Í frumvarpinu er lagt til að stjórnsýsluverkefni á sviði vöruöryggismála, opinberrar markaðsgæslu og mælifræði verði færð frá Neytendastofu til Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar og stjórnsýsluverkefni á sviði rafrænnar auðkenningar og traustþjónustu verði færð til Póst- og fjarskiptastofnunar. Markmið breytinganna er að auka skilvirkni og hagkvæmni eftirlits í þágu atvinnulífs og neytenda og færa verkefni til þeirra aðila þar sem er mest samlegð til að sinna þeim. Heppilegra er að fagleg skylduverkefni séu á sömu hendi, þ.e. að lögbundin verkefni sem hafa sömu markmið og/eða sömu eða svipaða aðferðafræði séu hjá sama stjórnvaldinu. Neytendastofa sinnir í dag mörgum og ólíkum stjórnsýsluverkefnum á sviði neytendamála, vöruöryggismála, opinberrar markaðsgæslu og mælifræði, svo sem nánar er kveðið á um í lögum um Neytendastofu, nr. 62/2005. Frá stofnun hafa hins vegar nokkrar breytingar orðið á starfsemi Neytendastofu. Málefni faggildingar voru færð frá Neytendastofu til faggildingarsviðs Einkaleyfastofu. Stuttu eftir stofnun Neytendastofu voru málefni rafmagnsöryggis bygginga og eftirlit með rafföngum færð frá Neytendastofu í tveimur skrefum til Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar árið 2009 og 2014. Árið 2013 var svo embætti talsmanns neytenda lagt niður. Á síðari árum hefur Neytendastofu einnig verið falin framkvæmd ýmissa verkefna á málefnasviðum annarra ráðherra og má þar helst nefna eftirlit með skoteldum og rafrettum. Stjórnsýsluverkefni á sviði mælifræði, neytendaréttar og vöruöryggis hafa ólíkan efnisrétt, markmið og aðferðafræði. Neytendamál eru þegar dreifð víða um stjórnkerfið og fjöldi ríkisstofnana á ólíkum málefnasviðum sinnir eftirliti og stjórnsýsluverkefnum sem eru til hagsbóta fyrir neytendur með einum eða öðrum hætti. Neytendastofa sinnir að stórum hluta öðrum þáttum en þeim sem snúa með beinum hætti að neytendavernd. Verkefni á sviði mælifræði teljast þannig almennt ekki til hefðbundinna neytendamála þótt sum þeirra geti varðað hagsmuni neytenda með óbeinum hætti. Eftirlit Neytendastofu með öryggi vöru varðar neytendur heldur ekki með beinni hætti en ýmislegt annað eftirlit með öryggi vöru sem sinnt er af nokkrum fjölda stofnana. Með breytingunum er stefnt að því að Húsnæðis- og mannvirkjastofnun verði miðlægt stjórnvald á sviði vöruöryggismála. Með því er unnt að ná verkefnamiðaðri samlegð og auka sérþekkingu og bolmagn til að takast á við flókin verkefni. Með frumvarpinu er ekki gert ráð fyrir að Neytendastofa verði lögð niður heldur að stofnunin sinni enn um sinn verkefnum á sviði neytendaréttar. Unnið er að endurskipulagningu þeirra verkefna í ráðuneytinu með hugsanlegri tilfærslu þeirra annað árið 2021, á þessu ári. Auk frumvarpsins er unnið að því í ráðuneytinu að einfalda regluverk á sviði mælifræði í því skyni að færa verkefni í auknum mæli til faggiltra skoðunarstofa á markaði. Verði frumvarpið óbreytt að lögum er gert ráð fyrir að fjárhagsáhrif muni rúmast innan heildarútgjaldaramma ríkissjóðs samkvæmt fjárlögum og fjármálaáætlun 2021–2025 þar sem fyrst og fremst er um að ræða tilflutning verkefna milli ríkisaðila. Virðulegur forseti. Að lokinni umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar til umfjöllunar.

Herra forseti. Hæstv. atvinnumála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra leggur hér fram frumvarp sem lýtur að neytendum. Raunar eru þau tvö. Þetta frumvarp lýtur að breytingum á lögum um Neytendastofu og fleiri atriðum í stjórnsýslu neytendamála. Neytendamál hafa ekki verið ofarlega á baugi í íslenskum stjórnmálum í langan tíma og ekki heldur hjá þessari ríkisstjórn. Það er vel að hugað sé að þeim. Málaflokkurinn hefur verið hornreka innan þess ráðuneytis sem fer með umsjón með neytendamálum á Íslandi. Neytandinn er skilgreindur sem sá sem á í viðskiptum í daglegu lífi með tilliti til framfærslu sinnar og sem þátttakandi í samfélaginu. Það snýr ekki bara að neyslu og næringarlegum þáttum heldur líka að þjónustu. Ég leyfi mér að varpa því fram hvort ráðherra telji ekki að það skorti heildstæða stefnu og að þessum málaflokki sé sinnt með brotgjörnum hætti þvert á stjórnsýsluna. Það er fátt mikilvægara í markaðsvæddu hagkerfi en að þessi þáttur sé mjög virkur. Telur ráðherra að úr þessu sé bætt með fullnægjandi hætti með þessu frumvarpi og hugsanlega þeim frumvörpum sem nú liggja fyrir? Hvar liggja veikleikarnir og úr hverju þarf að bæta?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og þær spurningar sem hann varpar hér fram. Það er alveg rétt að umræða um neytendamál almennt, hvort sem er á hinu pólitíska sviði eða úti í samfélaginu, er minni hér en víða annars staðar. Neytendasamtökin eru að mínu viti orðin öflug samtök með marga félagsmenn. Ef við lítum til þess hvernig þau fjármagna sig er það hlutfall fjármagns miklu hærra hér sem kemur með greiðslu félagsmanna en það sem þau fá frá stjórnvöldum. Mér finnst skipta mjög miklu máli að Neytendasamtökin séu öflug. Fyrir jól gerði ég nýjan samning við Neytendasamtökin og efldi þau enn frekar. Þetta eru grasrótarsamtök sem geta haft töluverð áhrif á almenna umræðu um þessi mál og farið í einstaka prófmál sem geta haft áhrif, ýmist hvað varðar lagasetningu eða framkvæmd úti í samfélaginu. Neytendamál eru, eins og ég nefndi í ræðu minni, mjög víða í stjórnkerfinu og ég held að það væri ógerningur að hafa þau öll á einum stað. Aðdragandinn að frumvarpinu er sá að við höfum verið að skoða stofnanastrúktúrinn, hvar verkefnin eru í dag og hvar þau verkefni, sem í dag eru hjá Neytendastofu, ættu helst að vera. Ég hef á tíma mínum í ráðuneytinu lagt fram nokkur frumvörp sem bæta að mínu viti umhverfi og stjórnskipulag neytendamála, einfalda mál, og er málið á eftir líka dæmi um það. En ég tek undir með hv. þingmanni að það skiptir máli í frjálsu markaðshagkerfi að neytendur geti sýnt aðhald. Regluverkið þarf að vera skilvirkt og skýrt og gagnsætt og þessi frjálsu félagasamtök hafa þar lykilhlutverki að gegna. Mér finnst Neytendasamtökin sinna því vel og hafa metnað til þess að gera betur.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ágæt svör. Það er ánægjulegt að heyra að Neytendasamtökin skuli vera styrkt því að þau eru mikilvæg í samfélagi okkar. Hæstv. ráðherra kom inn á það í ræðu sinni að til álita hefði komið, það mátti skilja það sem svo, að leggja niður Neytendastofu. Var það alvarlegt umræðuefni og telur hún ástæðu til að skoða það frekar? Hlutverk ráðuneytisins varðandi neytendamálin er m.a. að innleiða tilskipanir úr evrópskri neytendaverndarlöggjöf í íslensk lög vegna aðildar Íslands að EES-samningnum. Það var mikið gæfuspor þegar við urðum aðilar að EES og mikið gæfuspor fyrir íslenska neytendur, ekki bara íslenska hagkerfið. Það var fyrir baráttu okkar jafnaðarmanna að það tókst, mikil blessun fyrir íslenskt samfélag. ESB leitar stöðugt leiða til að bæta rétt neytenda og neytendalöggjöfin er mjög sterk, m.a. til að styðja við bakið á neytendasamtökum í aðildarríkjunum. Í fjármálaráðuneytinu hefur lítil sem engin hefð verið fyrir því að tryggja samráð við fulltrúa neytenda eða hagsmunaaðila heimilanna. Þó hafa fulltrúar atvinnulífs og samtaka fjármálafyrirtækja haft nokkuð greiðan aðgang að samráði í nefndum og starfshópum ráðuneytisins þegar svo ber undir. En telur hæstv. ráðherra að þetta frumvarp tryggi það betur með einhverjum hætti að aukið samráð verði haft við hagsmunasamtök neytenda, bæði Neytendasamtökin og t.d. Hagsmunasamtök heimilanna? Getur ráðherra séð fyrir sér að Neytendasamtökin geti verið enn sterkari aðili í neytendavernd á Íslandi?

Herra forseti. Ég er þeirrar skoðunar að Neytendasamtökin geti verið enn öflugri aðili til að efla neytendavernd og neytendavitund og í raun að efla hvern og einn neytanda í ákvarðanatöku sinni og meðvitund um hvaða máli það skiptir að vera neytandi og hvað hann getur gert sem slíkur, og auðvitað eru samtökin aðhald á þá sem selja vöru og þjónustu. Hvað varðar framtíðarhlutverk og stöðu Neytendastofu þá er það til almennrar skoðunar. Við erum að vinna að því í góðu samráði við haghafa. Markmiðið með þessu öllu er að bæta stjórnsýslu neytendamála. Það verður auðvitað gert í skrefum og þetta er eitt af þeim. Ég nefndi áðan að við hefðum verið að efla Neytendasamtökin með nýjum samningi, styðja þau með frekari hætti til að þau geti eflt starfsemi sína. Það þarf að skoða neytendamál í stærra samhengi. Við erum líka að efla sjálfstæðar úrskurðarnefndir með rétt neytenda að leiðarljósi og það er það mál sem ég mæli fyrir á eftir. Það skiptir öllu máli að við horfum á þetta í heildarsamhengi. Við leggjum hér til að færa verkefni á annan stað þar sem er töluverð samlegð, bæði fagleg og með tilliti til þeirra markmiða sem fylgja þeim verkefnum, og svo skoðum við nánar aðra þætti með það að markmiði að efla neytendavernd í landinu. Neytendasamtökin hafa þar hlutverki að gegna, sem og skýrt og skilvirkt regluverk. Tryggt eftirlit með hinum ýmsu þáttum þarf að vera til staðar. Þrátt fyrir að ég geti alveg tekið undir með hv. þingmanni, 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa ræðu. Ræðan og listi þar sem upplistuð eru verkefni Neytendastofu sýnir okkur svo ekki sé um villst að þessi stofnun hefur engan tilvistargrunn. Það er búið að vera að höggva af henni verkefni núna í líklega fimm til tíu ár, eitt og eitt í einu og þetta er líklega eitt langvinnasta dauðastríð einnar stofnunar sem maður hefur horft upp á mjög lengi. Ég bara velti því fyrir mér, það hlýtur að vera rosalega góður vinnumórall í þessari stofnun. En ég verð að spyrja hæstv. ráðherra: Þegar þessi skref eru stigin, hvers vegna var ekki gengið hreint til verks strax núna og Neytendastofa lögð niður og neytendavernd og neytendamál sett einhvers staðar, t.d. inn í Samkeppniseftirlitið sem Neytendastofa var nú höggvin frá hér í denn? Hvers vegna í ósköpunum setja menn ekki fram heildstæða stefnu í þessum málum og vinna þetta alveg til enda? Þetta er svo dæmigert mál, herra forseti, um það hvernig þessari ríkisstjórn tekst að flækja einföldustu mál, að reka á undan sér mál í einhverjum bútasaumi eins og hér er gert. Það er þyngra en tárum taki því að svona ákvörðun ætti að geta gengið nokkuð snurðulaust fyrir sig með sæmilegum undirbúningi. En nei, menn fara enn í það að höggva verkefni af og eftir stendur tíu liða verkefnalisti sem er innbyrðis ósamstæður og tryggir ekki neytendavernd með nokkrum hætti. Ég verð að spyrja ráðherrann hvort það sé ekki vilji ríkisstjórnarinnar og ráðherrans sjálfs að taka til hendinni og hefja neytendavernd á hærri stall heldur en þetta metnaðarlausa frumvarp gerir ráð fyrir.

Herra forseti. Verkefni hafa verið tekin af Neytendastofu og færð annað en stofnunin hefur líka fengið ný verkefni undanfarin ár eins og ég kom inn á í minni ræðu. Það er ekki verið að leggja niður Neytendastofu með þessu frumvarpi. Það er einmitt verið að taka þetta skref sem er faglega undirbúið og rök færð fyrir samlegðaráhrifum með þeim nýja stað þangað sem verkefnin fara. Ég fór yfir það áðan að í ráðuneytinu er verið að endurskoða verkefni neytendaréttarsviðs sem sinnir eftirliti með hinum eiginlega neytendarétti. Við höfum fengið utanaðkomandi ráðgjafa í það verkefni með okkur til að gera ákveðna sviðsmyndagreiningu, einmitt til að vanda til verka og skrifa það út og vera með heildarsýn á það hvernig þessum málum er best fyrir komið. Við höfum litið til þess hvernig verkefnin hafa þróast undanfarin ár og hvernig hlutirnir eru gerðir annars staðar. Við erum hér með mjög litla stjórnsýslu og fámenna og þess vegna þurfum við stundum að hugsa hlutina með aðeins öðrum hætti heldur en í margfalt fjölmennari ríkjum. Við erum sömuleiðis að vinna að því, eins og ég fór yfir í ræðu minni, varðandi mælifræðisviðið með það að markmiði að það verði bara farið út í faggilda starfsemi út á markaði, enda ekki bráðnauðsynlegt að ríkisvaldið sjálft vinni þau verkefni heldur geri kröfu um að þeim sé sinnt. Slíkt verkefni ætti ekki heima í svona frumvarpi en það erum við að vinna til hliðar við að leggja frumvarpið fram. Þannig að í mínum huga erum við einmitt að vanda okkur, horfa á þetta í einhverju heildarsamhengi og taka þetta í skrefum með það að markmiði að efla neytendavernd á Íslandi og styrkja umhverfi neytendaverndar heilt yfir. Liður í því er til að mynda nýr samningur við Neytendasamtökin til að gera þeim betur kleift að sinna starfsemi sinni sem er mjög mikilvæg fyrir neytendur á Íslandi.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta svar. Mér er fullljóst að það er ekki verið að leggja niður Neytendastofu með þessu frumvarpi, þess vegna spurði ég hvers vegna það væri ekki gert um leið. Ég get heldur ekki tekið undir það sem segir um Neytendasamtökin á Íslandi, þó að þau séu alls góðs makleg, ríkisvaldið getur ekki útvistað neytendavernd til frjálsra félagasamtaka úti í bæ sem búa við frekar kröpp kjör þannig lagað séð. Ríkisvaldið verður að setja leikreglur og hafa forystu og sýna neytendum í landinu virðingu með því að hefja þessi mál upp úr því að vera í fyrsta lagi í stagbættri stofnun sem er með fáein verkefni vítt um völl. Svo ég nefni bara, með leyfi forseta, þá segir um markaðseftirlit á sviði neytendaréttar á bls. 6 í frumvarpinu að stofnunin hafi eftirlit með í fyrsta lagi lögum um þjóðfána Íslendinga og ríkisskjaldarmerkið. Með mikilli virðingu sem ég hef fyrir íslenska fánanum og ríkisskjaldarmerkinu þá spyr ég mig hvað eftirlit með því er að gera inn í Neytendastofu. Af hverju er það ekki einhvers staðar á vegum dómsmálaráðuneytisins? Þetta er svo óskiljanlegt, herra forseti. Ef þetta er gert með einhverri ráðgjöf þá vona ég að hún hafi ekki verið dýr í peningum talið því að hún hefur ekki verið góð, það blasir við. Ég segi aftur: Hvers vegna gengur ráðherrann og ríkisstjórnin ekki bara hreint til verks, leggur þessa stofnun niður og hefur neytendavernd og neytendamál til vegs og virðingar með því að koma þeim fyrir til framtíðar annars staðar, t.d. til hliðar við önnur verkefni í burðugri stofnun sem ræður við verkefnið? Hvers vegna ekki?

Herra forseti. Þessi ræða hefði verið trúverðug ef öll verkefni neytendamála væru í Neytendastofu en svo er einmitt ekki. Neytendaeftirlit sem varðar neytendavernd og neytendarétt er mjög víða í stjórnkerfinu. Það er í Húsnæðis- og mannvirkjastofnun, Lyfjastofnun, Póst- og fjarskiptastofnun og mjög víða annars staðar. Við erum einmitt að tryggja að regluverkið sé til staðar, að það sé skýrt og eftirlitið sé fullnægjandi. Í mínum huga berum við einmitt virðingu fyrir málaflokknum og verkefninu með því að taka það í þeim skrefum samhliða vinnu okkar við þetta. Hv. þingmaður nefnir sérstaklega fánann og af hverju hann eigi ekki að vera í dómsmálaráðuneytinu. Ég veit ekki betur en að flokkur hv. þingmanns geri mikið úr til að mynda innlendri matvælaframleiðslu og þetta eftirlit snýr einmitt að því að neytendur geti gengið að því vísu að þegar íslenski fáninn er notaður í merkingum á alls konar matvælum, séu matvælin raunverulega íslensk. Ég er ekki viss um að slíkt eftirlit ætti betur heima hjá dómsmálaráðuneytinu heldur er eftirlitið til þess að tryggja ákveðnar upprunamerkingar og gagnsæi og upplýsingar fyrir neytendur til þess að geta tekið upplýsta ákvörðun. Það getur vel verið að ég myndi vilja vera með frjálslyndari reglur varðandi fánanotkun heldur en einhverjir aðrir hér í þessum sal, en þetta er ástæðan fyrir því að eftirlit er til staðar, það eru reglur í löggjöf um það hvernig fyrirtækjum er heimilt að nýta fánamerkingar þegar þau merkja vörur sínar íslenskar. Þá gerum við kröfu um að þær séu íslenskar.

Herra forseti. Ég ætlaði ekki að lengja þessa umræðu en sá illi grunur sem ég bar í brjósti varðandi þetta þingmál kristallaðist í orðaskiptum mínum við hæstv. ráðherra nú rétt áðan. Ég geri mér grein fyrir því að réttindi neytenda eru mjög víða og snerta allt okkar daglega líf, þ.e. ef við kaupum vörur eða þjónustu. Því finnst mér það enn óskiljanlegra að verið sé að grauta neytendaréttinum út um allar koppagrundir, í Húsnæðis- og mannvirkjastofnun, Póst- og fjarskiptastofnun o.s.frv., eftir eðli viðskiptanna á hverjum tíma. Kannski væri rétt að leggja fram formlega fyrirspurn um 100 dæmi um réttindi neytenda á hinum ýmsu sviðum og spyrja að því hvar þau tilteknu réttindi, hver sem þau eru, séu varin og hvort þau séu öll varin með því að vera með neytendamálin holt og bolt út um allt í stjórnsýslunni. Og talandi um að fá yfirsýn, ég get ekki séð að menn fái yfirsýn með því að henda þessum verkefnum út um allt. Ég segi aftur: Ég hef haft þá skoðun mjög lengi að leggja eigi Neytendastofu niður. Þegar svo var komið að manni virtist að uppistaðan í starfsemi stofnunarinnar væri að skoða verðmerkingar í búðargluggum og hafa eftirlit með vogum, sem nú eru rafrænar og tölvustýrðar, fór maður að velta fyrir sér hvert verksviðið væri í alvöru og hver væri tilgangurinn með þessari stofnun sem kostar drjúgt fé. Ég man ekki töluna núna, en mig minnir að ég hafi einhvern tíma séð töluna 270 milljónir á ári sem þessi stofnun kostar. Á sama tíma bárust fréttir af því að stofnunin væri að sekta kaupmenn í Kringlunni fyrir 50.000 kall á mann, fyrir að merkja ekki skópör í útstillingargluggum. Þetta voru sem sagt verkefni stofnunarinnar eins og þau blöstu við almenningi. Ég segi aftur, herra forseti: Hvers vegna hefja menn nú ekki, þ.e. ríkisstjórnin og hæstv. ráðherra, verkefni á sviði neytendaréttar og neytendaverndar á hærri stall en raun ber vitni? Fyrst menn voru að leggja í það verkefni einu sinni enn að höggva verkefni af þessari vesalings stofnun, og gera hana enn aumari og gera hana enn síður til þess fallna að geta staðið undir einhverri alvörustarfsemi, hvers vegna stigu menn þá ekki skrefið til fulls, eins og ég sagði áðan, og lögðu hana niður og færðu verkefni hennar inn í burðuga stofnun sem hliðarverkefni í stað þess að halda lífi í þessari stofnun? Með mikilli virðingu fyrir Neytendasamtökunum, þá eru þau frjáls félagasamtök og þó að þau séu alls góðs makleg og hafi sem betur fer verið í mikilli sókn undanfarið geta menn ekki útvistað til þeirra ábyrgð á því hvernig neytendavernd og neytendamálum á að vera fyrir komið í landinu. Ég verð að benda á fyrirmyndir í Danmörku þar sem stjórnvöld taka höndum saman við burðuga aðila í frjálsum félagasamtökum og mynda eins konar heild eða vettvang sem neytendur eiga að greiða leið að. Það eru enda ljósár milli neytendaréttar hér og í Danmörku, svo að ég nefni bara eitt land. Ég skil ekki enn metnaðarleysið fyrst menn ætluðu að leggja upp í þessa vegferð að gera þetta í svona mörgum skrefum og svona mörgum bútum, ég bara næ ekki upp í það. Ég vona að sú nefnd sem tekur við þessu frumvarpi, ætli það verði ekki efnahags- og viðskiptanefnd, taki á sig rögg og reyni að fullvinna þetta verkefni fyrir ráðherrann og ríkisstjórnina fyrst að þeim tekst ekki, herra forseti, að vinna þetta almennilega. Ég hafði vissar vonir um, þegar tilkynnt var um þetta frumvarp, að nú væri verið að gera eitthvað sem munaði um. Nú væri verið að stíga fastar til jarðar og þetta væri byrjunin á einhverju nýju, þetta væri nýtt upphaf, í því efni að styrkja stöðu neytenda í landinu og neytendavernd. En nei, herra forseti, þá kemur þetta frumvarp sem er svo hróplega metnaðarlaust að það veldur gríðarlegum vonbrigðum. Að tryggja samlegð, sagði ráðherrann, við erum algjörlega sammála þar. Sparnaður í ríkisrekstri er eitt af því sem Miðflokkurinn berst hart fyrir og að draga saman í opinberum rekstri eftir því sem hægt er. Þess vegna legg ég svo mikla áherslu á það, herra forseti, að stofnanir sem hafa ekki traustan tilvistargrundvöll og eru óburðugar til að sinna verkefnum sem þó eru merkileg séu betur komnar sem deild innan stærri skipulagsheildar. Um leið og peningar sparast og saman er dregið er hægt að sinna nauðsynlegum verkefnum sem eru eftir með burðugri hætti og með hætti sem einhver sómi er að.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum er varða úrskurðaraðila á sviði neytendamála, einföldun úrskurðarnefnda. Með frumvarpinu eru lagðar til kerfisbreytingar á gildandi fyrirkomulagi nokkurra lögbundinna úrskurðaraðila á sviði neytendamála. Markmið frumvarpsins er að skapa heildstætt og samræmt kerfi úrskurðaraðila á sviði neytendamála sem byggi í grunninn á lögum um úrskurðaraðila á sviði neytendamála, nr. 81/2019, og því fyrirkomulagi og viðurkenningum úrskurðaraðila sem þau lög fela í sér. Þannig eru í frumvarpinu lagðar til breytingar sem fela í sér að nokkrar úrskurðarnefndir verða ekki lögbundnar heldur frjálsar, viðurkenndar úrskurðarnefndir á grundvelli laga um úrskurðaraðila á sviði neytendamála. Þannig verði deilur neytenda við fjármálafyrirtæki, vátryggingafyrirtæki, vátryggingamiðlara og fasteignasala leystar hjá frjálsum, viðurkenndum úrskurðaraðilum í stað lögbundinna úrskurðaraðila. Með því móti verður starfsemi úrskurðarnefndar í vátryggingamálum og úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki færð nær upprunalegu fyrirkomulagi með samningi starfsgreinasamtaka og samtaka neytenda án þess að skerða aðgengi neytenda að skilvirkri og faglegri málsmeðferð utan dómstóla. Af breytingum á starfsemi eftirlitsnefndar fasteignasala leiðir að nefndin mun hafa aukið svigrúm til stjórnsýslueftirlits á grundvelli laga um sölu fasteigna og skipa en það hlutverk hennar að veita neytendum óbindandi álit á fjárhæð þóknunar fasteignasala og mögulegri skaðabótaskyldri háttsemi þeirra samrýmist illa stjórnsýsluverkefnum eftirlitsnefndarinnar. Þá er það einnig markmið frumvarpsins að gera fyrirkomulag nefndanna skýrara í lagalegu tilliti og sveigjanlegra að því er varðar aðstöðu og rekstur og að bæta almennt aðgengi neytenda að málsmeðferð utan dómstóla. Frumvarpinu er skipt í níu kafla. Í I. kafla frumvarpsins er lagt til að gera frávísunarákvæði laga um úrskurðaraðila á sviði neytendamála, nr. 81/2019, skýrara. Með því er stefnt að því að tryggja að neytendur geti ávallt leitað til úrskurðaraðila utan dómstóla til að fá úrlausn um einkaréttarlegan ágreining sinn við seljendur vöru og þjónustu en sá réttur neytenda er tryggður með tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins, 2013/11/ESB, um lausn deilumála neytenda utan dómstóla og mikilvægt að hún sé rétt innleidd í íslenskan rétt hvað þetta atriði varðar. Þær breytingar sem lagðar eru til í II. til VI. kafla varða allar lög sem fjalla með einum eða öðrum hætti um úrskurðarnefnd um viðskipti við fjármálafyrirtæki. Lagt er til að afnema ákvæði um nefndina úr lögum og þar með skylduaðild fjármálafyrirtækja. Í stað úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki er lagt til að neytendum verði vísað á þann úrskurðaraðila sem er bær til að taka ágreining neytenda til meðferðar samkvæmt lögum um úrskurðaraðila á sviði neytendamála. Þar getur verið eftir atvikum um að ræða frjálsan, viðurkenndan úrskurðaraðila, eins og gert er ráð fyrir að úrskurðarnefnd um viðskipti við fjármálafyrirtæki verði, eða kærunefnd vöru- og þjónustukaupa. Í VII. til VIII. kafla er lagt til að fella úr gildi ákvæði laga um vátryggingarsamninga, nr. 30/2004, og laga um dreifingu vátrygginga, nr. 62/2019, sem fjalla um úrskurðarnefnd í vátryggingamálum og úrskurðarnefnd um dreifingu vátrygginga. Lagt er til að í stað vísunar til úrskurðarnefndanna komi vísun til viðeigandi úrskurðaraðila samkvæmt lögum um úrskurðaraðila á sviði neytendamála. Þar getur verið eftir atvikum um að ræða frjálsan, viðurkenndan úrskurðaraðila, eins og gert var ráð fyrir að úrskurðarnefnd í vátryggingamálum verði, eða kærunefnd vöru- og þjónustukaupa. Í skýrslu forsætisráðuneytisins árið 2019, um sjálfstæðar stjórnsýslunefndir, er fyrirkomulag úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki og úrskurðarnefndar í vátryggingamálum talið óvenjulegt og stjórnsýsluleg staða nefndanna óskýr. Í frumvarpinu er þess vegna lagt til að nefndirnar verði færðar nær upprunalegu fyrirkomulagi á grundvelli einkaréttarlegs samnings og lögbundin skylduaðild afnumin. Í IX. kafla er lagt til að fella brott ákvæði laga um sölu fasteigna og skipa, nr. 70/2015, sem fjallaði um meðferð eftirlitsnefndar fasteignasala á kvörtunum seljenda og kaupenda vegna tjóns af störfum fasteignasala eða ágreinings um þóknun fasteignasala. Helsta verkefni eftirlitsnefndar fasteignasala er að hafa frumkvæðiseftirlit með störfum fasteignasala og að þeir starfi samkvæmt lögum. Það verkefni að fjalla um kvartanir neytenda vegna einkaréttarlegs ágreinings við fasteignasala fellur illa að kjarnastarfsemi nefndarinnar. Gert er ráð fyrir því að neytendur geti framvegis beint kvörtunum vegna slíks ágreinings við fasteignasala til frjáls, viðurkennds úrskurðaraðila eða kærunefndar vöru- og þjónustukaupa. Lagt er til að lögin öðlist gildi 1. september á þessu ári, 2021. Er það lagt til svo að starfsgreinasamtökum og samtökum neytenda gefist nægur tími til að endurskipuleggja starf nefndanna og sækja um viðurkenningu þeirra samkvæmt lögum um úrskurðaraðila á sviði neytendamála. Rétt er að árétta að frumvarpið hefur ekki í för með sér skerðingu á aðgengi neytenda að málsmeðferð utan dómstóla, enda tryggja lög um úrskurðaraðila á sviði neytendamála í öllu falli aðgengi neytenda að skilvirkri og faglegri meðferð ágreiningsmála utan dómstóla. Þær kröfur sem gerðar eru í þeim lögum til umgjarðar og málsmeðferðar viðurkenndra úrskurðaraðila tryggja faglega málsmeðferð nefndanna. Gert er ráð fyrir að fjárhagsáhrif verði óveruleg og þau verði fremur til þess fallin að draga úr kostnaði ríkissjóðs en að auka hann. Kostnaði vegna mögulegra þjónustusamninga við frjáls félagasamtök eða starfsgreinasamtök og rekstrar frjálsra, viðurkenndra úrskurðaraðila verður ráðstafað innan núverandi útgjaldaramma. Virðulegur forseti. Að lokinni umræðunni legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar til umfjöllunar.

Hæstv. forseti. Ég þakka ráðherra fyrir ræðuna. Eins og fram kom í máli hennar og eins og við vitum höfum við mikið af úrskurðarnefndum á alls konar sviðum á Íslandi. Þess vegna dettur mér í hug að spyrja hæstv. ráðherra hvort það hafi einhvern tíma komið til umræðu, einmitt þegar þessar þrjár nefndir verða hér aflagðar, að í löndunum í kringum okkur eru víða sérstakir stjórnlagadómstólar. Nú geri ég ekki ráð fyrir því að þær nefndir sem hér er verið að leggja af hafi verið frekar á fóðrum en við höfum úrskurðarnefndir um ólíklegustu mál sem bæði kosta ríkið ærið fé og eru, eins og fram hefur komið áður í máli mínu, dæmi um litlar einingar sem eru ófullburða en jafnframt mjög dýrar. Þannig að mig fýsir að vita hvort einhvern tímann í þessu vinnuferli sem hér er lýst hafi það komið til umræðu og hvort það hafi verið á dagskrá ríkisstjórnarinnar að stofna til stjórnlagadómstóls og ná utan um þessar úrskurðarnefndir allar saman sem undir slíkan dómstól myndu falla.

Herra forseti. Ég skildi orð hv. þingmanns þannig að hann væri mögulega að taka undir þá skoðun að þetta væru orðnar ansi margar sjálfstæðar úrskurðarnefndir mjög víða í kerfinu. Ég er á þeirri skoðun að svo sé og sú vinna sem ríkisstjórnin fékk Pál Hreinsson í kemst í raun að sambærilegri niðurstöðu, að það þurfi að fara í ákveðna vinnu hvað það varðar. Úrskurðarnefndir eru vísir að svokölluðum „small claims court“, á ensku, sem er þá stjórnsýsludómstóll, og þegar við horfum á allar þær nefndir sem við erum með hér eru þær aðeins fjölbreyttari en það. Ég held að við stöndum alveg frammi fyrir slíku verkefni og það hefur verið rætt í stærra samhengi innan ríkisstjórnarinnar. En þetta mál er í raun of lítið fyrir þá umræðu. Það þyrfti að taka í miklu stærra samhengi, fleiri nefndir á fleiri sviðum, og þyrfti þá að vera ákvörðun kerfisins að fara í slíka vinnu af einhverri alvöru. Þessar breytingar sem hér er verið að leggja til eru það litlar og afmarkaðar að það gæti aldrei verið forsenda fyrir slíkri ákvörðun. En ég held að þá umræðu megi taka og þess vegna var farið í þá vinnu á sínum tíma og við fengum Pál Hreinsson til að fjalla um marga misflókna þætti í því, á hvaða tímapunkti það fer ýmist að svara kostnaði eða bæta stöðu fólks eða hvort við séum að flækja málin með slíkum dómstól. En það mál var ekki sett á dagskrá í tilefni af þessu frumvarpi og þær breytingar sem við leggjum til hér eru einfaldlega það afmarkaðar og litlar að það myndi aldrei geta haft áhrif á þá stóru ákvörðun sem þyrfti að vera kerfisins alls að taka.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta svar. Ég ætla reyndar að gera pínulítinn ágreining um að þessi mál séu kannski of afmörkuð og smá til að fara inn í stærra samhengi. Þá kemur aftur að því sem ég hef sagt áður að í staðinn fyrir að vera að vinna hluti í smáskrefum og einhverjum bútasaum þá gæti verið affarasælla, og ég tel það affarasælla, að taka stærri grundvallarstef, þrátt fyrir að þessi mál sem hér eru undir eða kunna að vera undir séu kannski smærri í sniðum heldur en mörg önnur sem aðrar úrskurðarnefndir eru að fjalla um dagsdaglega. Nú þekki ég ekki alveg hvernig það er í þessum nefndum sem hér eru, hvort það hafi verið langir biðlistar eða langur málsmeðferðartími en það hefur aftur á móti einkennt sumar aðrar nefndir, kannski vegna þess að þær eru hver um sig ekki burðugar þannig í rekstri og hafa ekki yfir miklum mannafla að ráða. Einmitt þess vegna er kannski ástæða til að velta því upp hvort hér sé ekki kominn tími til að fara að vinna í alvöru að því að koma upp stjórnlagadómstól, líka til þess að auðvelda almenningi lífið, að það sé til einhvers staðar skrifstofa eða gátt þar sem hægt er að koma málum fyrir með fljótvirkum og skilvirkum hætti. Þannig að ég endurtek eiginlega hvatningu mína til hæstv. ráðherra og ríkisstjórnar að móta sér stefnu í því að koma hér á fullburða stjórnsýsludómstól.

Herra forseti. Þessi breyting hangir saman við lögin frá því í fyrra sem við samþykktum hér, um úrskurðaraðila á sviði neytendamála. Þannig er verið að styrkja þessar litlu afmörkuðu úrskurðarnefndir, með því að færa þær til að mynda til starfsgreinasamtaka eða frjálsra félagasamtaka. Eitt dæmi um nýja slíka nefnd sem kemur til vegna þeirra laga er úrskurðarnefnd Bílgreinasambands Íslands og Félags íslenskra bifreiðaeigenda. Annar ágreiningur fer þá til kærunefndar vöru- og þjónustukaupa, sem búið er að styrkja verulega líka, þannig að það er betri neytendavernd með þessum breytingum. Það eru almennt ekki mjög langir biðlistar þarna eða langur málsmeðferðartími eða margt fólk að bíða eftir niðurstöðu. Það er mismikið að gera hjá þessum nefndum og þær eru vissulega missterkar og -burðugar. En það kemur fyrir að það er kvartað yfir skorti á sérþekkingu, sérstaklega þegar þær taka of breitt svið og fá ekki þeim mun fleiri mál, það getur í einhverjum tilfellum haft áhrif. En með því að færa þær nær bransanum, ef svo má segja, er alla vega sérfræðiþekkingin styrkt. Ég er því þeirrar skoðunar að þessi þróun sé af hinu góða. Úrskurðarnefndir eftir málefnasviðum eru þess vegna jákvæðar en það þarf auðvitað að hafa eitthvert jafnvægi í því. Kærunefnd vöru- og þjónustukaupa er kannski þannig nefnd sem hv. þingmaður er hér að fjalla um, sem tekur svolítið það sem ekki á heima annars staðar. Með því að koma á fót sjálfstæðum nefndum með þessu fyrirkomulagi erum við vonandi að bæta sérþekkinguna og restin sem ekki fellur þar undir fer til kærunefndar vöru- og þjónustukaupa.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi á þskj. 419, sem er 345. mál, en þar er um að ræða breytingar á lögum um lax- og silungsveiði. Í frumvarpinu eru lagðar til fáeinar breytingar á lögum um lax- og silungsveiði og helsta tillaga frumvarpsins miðar að því að styrkja minnihlutavernd í veiðifélagi með sérstökum reglum um atkvæðavægi á fundum. Á síðasta löggjafarþingi var lagt fram frumvarp sem stefndi að sömu markmiðum en það varð ekki að lögum. Það frumvarp byggði síðan aftur á þingmannafrumvarpi sem hv. þm. Haraldur Benediktsson flutti ásamt fleirum. Unnið hefur verið með þær athugasemdir og tillögur sem fram komu við meðferð málsins á Alþingi á síðasta löggjafarþingi og er frumvarpið afrakstur þeirrar vinnu. Með frumvarpinu er lagt til að komi fram tillaga á félagsfundi veiðifélags sem ráðstafar rétti til stangveiða til félagsmanns í veiðifélaginu eða til aðila sem tengjast honum þarf samþykki hið minnsta tveggja þriðju hluta atkvæða. Þetta gildir þó aðeins ef hlutaðeigandi félagsmaður eða aðilar sem tengjast honum fara að lágmarki með 30% atkvæða. Þá er einnig lagt til að sama aukinn meiri hluta þurfi til að draga úr veiði frá því sem tíðkast hafi á viðkomandi veiðisvæði nema breytingarnar séu óverulegar. Í þessu samhengi er rétt að vísa til þess að með lögum um lax- og silungsveiði frá árinu 2006 er mælt fyrir um skyldu manna til að vera í veiðifélagi og það hlutverk félagsins að skipta veiði eða arði af veiði milli félagsmanna í samræmi við rétt þeirra. Fyrir tilkomu skylduaðildar gat hver landeigandi veitt fyrir sínu landi og leigt út sinn veiðirétt. Meginreglan í gildandi lögum er aftur á móti sú að veiðiréttarhöfum er óheimilt að veiða í vatni á félagssvæði sínu nema samkvæmt heimild frá veiðifélaginu. Frá gildistöku laganna hefur hins vegar lítt verið hugað að vernd minni hluta félagsmanna í veiðifélögum. Samkvæmt gildandi lögum er meginreglan sú að afl atkvæða ræður á aðalfundum og almennum félagsfundum og eru fáar undantekningar frá þeirri reglu. Þetta þýðir m.a. að meiri hluti í veiðifélagi getur komið í veg fyrir að veiðiréttinum sé ráðstafað með útleigu og jafnframt synjað veiðiréttarhafa um að fá að veiða í vatni. Sú staða getur því skapast að veiðiréttarhafi geti hvorki veitt fyrir sínu landi né notið arðs af þessum hlunnindum sínum með þeirri umtalsverðu takmörkun á hagnýtingar- og ráðstöfunarrétti veiðiréttarhafa sem því fylgir. Þetta er í mínum huga grundvallaratriði í þessu máli og nokkuð sem Alþingi þarf að huga verulega vel að. Með frumvarpinu eru lagðar til fjórar aðrar breytingar. Í fyrsta lagi breytingar um að skerpa á úrræðum Fiskistofu, m.a. vegna ólögmætra framkvæmda. Lagt er til að sé leyfisskyld framkvæmd samkvæmt lögum hafin án leyfis geti Fiskistofa stöðvað hana tafarlaust. Ef staðið er þannig að framkvæmd eða starfsemi að ekki samrýmist lögunum eða útgefnu leyfi skal Fiskistofa veita framkvæmdaraðila skriflega aðvörun og hæfilegan frest til úrbóta. Ef þá er ekki farið að fyrirmælum er heimilt að stöðva framkvæmd eða starfsemi og beita dagsektum þar til úr hefur verið bætt. Þessi tillaga er gerð samkvæmt ábendingu Fiskistofu sem telur sig skorta valdheimildir til að geta gripið til úrræða við slíkar aðstæður sem virðast geta komið upp þótt þær hljóti vissulega að vera fátíðar. Í öðru lagi eru lagðar til breytingar sem auðvelda sameigendum að lögbýli að taka þátt í atkvæðagreiðslum innan veiðifélaga. Sá er bakgrunnur þess að færð hafa verið fyrir því rök að allir eigendur eða rétthafar að jörð verði að komast að sameiginlegri niðurstöðu um það hver fari með atkvæðisrétt fyrir hönd lögbýlisjarðar og er skylt að láta slíkt skriflegt umboð af hendi á félagsfundi svo atkvæði jarðar verði talið gilt. Lagt er til með frumvarpinu að nægilegt sé að tveir þriðju hlutar eigenda að jörð geti ákveðið hver fari með atkvæðisrétt, sem getur vonandi orðið til að auðvelda ákvarðanatöku þessa. Í þriðja lagi er lögð til breyting á kostnaðarfyrirkomulagi vegna starfa matsnefndar samkvæmt VII. kafla laganna. Með frumvarpinu er gerð tillaga um breytingu á 47. gr. laganna þar sem mælt er fyrir um að ríkið skuli kosta starf arðskrárnefndar og ákveða tímakaup nefndarmanna, en á móti skuli veiðifélög að jafnaði greiða kostnað af mati í ríkissjóð. Með þessu er gert ráð fyrir að ráðuneytið leggi út fyrir reikningum matsnefndar eða fulltrúa í henni og endurkrefji síðan veiðifélög um greiðsluna án þess að eiga nokkra aðra aðkomu að störfum nefndarinnar. Þetta fyrirkomulag hefur verið við lýði síðan árið 2006. Lagt er til að þetta fyrirkomulag verði aflagt enda verður ekki álitið að þörf sé á því að hið opinbera hafi þessa milligöngu með höndum sem frekar getur orðið til að ýta upp kostnaði við arðskrármat heldur en hitt. Þó þykir rétt að ráðherra njóti áfram heimildar til að ákveða tímagjald matsmanna og starfsmanns nefndarinnar. Loks er í fjórða lagi lögð til breyting á skipan matsnefndar. Fyrst vil ég segja nokkur orð um arðskrármatið sjálft. Með 41. gr. laga um lax- og silungsveiði er mælt fyrir um þá þætti sem ráða skulu skiptingu arðs milli félagsmanna í veiðifélagi. Það er í fyrsta lagi aðstaða til netaveiði og stangveiði, í öðru lagi landlengd að veiðivatni, vatnsmagn og stærð vatnsbotns og í þriðja lagi hrygningar- og uppeldisskilyrði. Sé ágreiningur um hvernig skipta skuli arði á grundvelli þessara sjónarmiða er hann borinn undir sérstaka arðskrárnefnd sem starfar samkvæmt 44. gr. laganna. Árið 2015 var skipaður starfshópur af forvera mínum til að fara yfir störf arðskrárnefndar. Auk starfsmanns ráðuneytisins áttu sæti í honum fulltrúar Veiðimálastofnunar og Landssambands veiðifélaga. Það vakti athygli að starfshópurinn áleit að vægi veiði og veiðiaðstöðu hefði aukist úr 41,3% í 49% frá árinu 1996 til 2005 miðað við árin 2009–2015 með fyrirvara um að mat væri hverju sinni heildstætt og byggði á séreiginleikum hvers veiðivatns. Að sama skapi hefði vægi bakkalengdar, búsvæða og annarra matsþátta minnkað. Breytingin væri þó mögulega minni væri horft eingöngu til sjálfbærra laxveiðiáa. Þá var talið að kostnaður við matsgerðir væri hár og hefði farið hækkandi og ástæða væri til að fara nánar yfir verklag arðskrárnefndarinnar með það að markmiði að lækka kostnað. Horft er til þess að hætt verði milligöngu hins opinbera um greiðslu þessa kostnaðar sem getur aðeins ýtt undir hækkun hans. Í lok greinargerðarinnar frá árinu 2015 var vikið að skipan arðskrárnefndarinnar. Þar sagði að athygli vekti að engar kröfur væru gerðar til fiskifræðilegar þekkingar eða reynslu matsmanna enda þótt verulegur hluti matsins varðaði það fræðasvið. Því mætti einnig velta upp hvort rétt væri að landeigendur tilnefndu fulltrúa í nefndina og jafnframt að yfirfara kröfur um sérþekkingu matsmanna. Með frumvarpi þessu er brugðist við þeirri áskorun á þann veg að lagt er til að felld verði brott fyrirmæli um að tveir af þremur fulltrúum skuli uppfylla almenn hæfisskilyrði héraðsdómara. Með því er horft til þess að hægara verði að skipa fulltrúa til setu í nefndinni sem hafi sérþekkingu eða reynslu á veiðimálum eða líffræði vatnafiska. Lagt er til að einn fulltrúi verði skipaður samkvæmt ábendingu Hafrannsóknastofnunar en annar án tilnefningar og verði hann formaður. Ekki þótti ástæða til að fella niður rétt Landssambands veiðifélaga til að tilnefna í nefndina vegna eindreginnar beiðni sambandsins. Virðulegi forseti. Ég vil að öðru leyti vísa til þeirra athugasemda sem fylgja frumvarpinu, en þar er ítarlega gerð grein fyrir efni þess. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. atvinnuveganefndar.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi um breytingu á jarðalögum, á þskj. 467, 375. mál. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á jarðalögum í þeim tilgangi að einfalda regluverk og um leið gæta betur að vernd landbúnaðarlands. Er það til samræmis við áherslur í sáttmála ríkisstjórnarinnar þar sem kemur fram að átak verði gert í einföldun regluverks. Veigamestu tillögur frumvarpsins eru um brottfall aðkomu ráðherra landbúnaðarmála að ákvörðunum um landskipti og lausn lands úr landbúnaðarnotum. Þess í stað er lagt til að með jarðalögum verði gefnar leiðbeiningar um til hvaða efnisatriða verði skylt að líta við breytingar á skipulagi landbúnaðarsvæða. Samhliða frumvarpinu er unnið að leiðbeiningum um flokkun landbúnaðarlands sem gert er ráð fyrir að verði gefnar út fyrir árslok. Er einnig lagt til að ákvarðanir um skipti á landi jarða verði grundaðar betur með því að sveitarfélögum verði heimilt að krefjast upplýsinga um og líta til áhrifa slíkra skipta á búrekstrarskilyrði. Þessar tillögur hafa verið í undirbúningi í ráðuneyti mínu í á annað ár og hafa tvisvar verið kynntar á samráðsvef Stjórnarráðsins. Frumvarpið varðar veigamikil íhugunarefni um hagnýtingu og ráðstöfun ræktunarlands. Það er vel að Alþingi gefist nú tækifæri til að fara yfir þessi mál að nýju þegar liðin eru rúm 15 ár frá því að gildandi jarðalög voru sett. Oft er um það rætt að Ísland sé stórt land. Það er rétt en þegar hugað er að því hvað við eigum af landbúnaðarlandi eða jarðræktarlandi er myndin töluvert önnur. Einungis um fjórðungur landsins er neðan 200 metra hæðarlínu og er láglendi því mjög breytilegt, svo sem við þekkjum. Fyrir nokkrum árum álitu sérfræðingar Rannsóknarstofnunar landbúnaðarins að einungis 6% landsins gætu talist ræktanleg eða um 600.000 hektarar og af því landi gæti aðeins lítill hluti talist til mjög góðs ræktarlands. Nánari grein er gerð fyrir þessu í skýringum með frumvarpinu. Það er sömuleiðis íhugunarefni hvernig þessi auðlind verður varðveitt til framtíðar og með hvaða hætti. Besta leiðin til að vernda landbúnaðarland er að sjálfsögðu sú að nota það og nýta til landbúnaðar og er með frumvarpinu gert ráð fyrir að hugað verði betur að vernd ræktarlands, bæði í skipulagsgerð og við töku ákvarðana um skipti á landi. Öðrum tillögum frumvarpsins má skipta í þrjá flokka. Í fyrsta lagi er lagt til að lögin verði einfölduð með því að felld verði á brott ýmis óþörf eða villandi ákvæði í þeim. Er gerð góð grein fyrir þessu í skýringum með frumvarpinu og vísast til þess sem þar segir. Í öðru lagi er lagt til að skilyrði forkaupsréttar ábúenda að jörðum verði afmörkuð með skýrari hætti þannig að tryggt sé að þessa réttar verði gætt, einnig þegar aðilaskipti verða að hlutum í félagi sem á jörð sem háð er forkaupsrétti. Þykir eðlilegt að afmarka reglurnar með þeim hætti í ljósi þess að nú er mun algengara en áður að ópersónulegir aðilar eigi jarðir og þá einnig jarðir sem geta verið í ábúð samkvæmt ábúðarlögum. Í þriðja lagi eru lagðar til nokkrar breytingar á ákvæðum 10. gr. b sem komu í jarðalög samkvæmt fyrirmælum í lögum nr. 85/2020, sem samþykkt voru á 150. löggjafarþingi. Varða þessar breytingar einkum meðferð og form upplýsinga sem aflað er til framkvæmdar samþykkisreglu í 10. gr. a í lögunum og miðlun þeirra upplýsinga milli stjórnvalda. Eru þessi ákvæði frumvarpsins samin í samráði við embætti Skattsins og stýrihóp forsætisráðherra um fasteignamál sem hefur komið að undirbúningi og framkvæmd þessara nýju ákvæða í jarðalögum. Frumvarpið er liður í heildstæðri endurskoðun löggjafar um jarðir og aðrar fasteignir í íslenskum rétti sem að mestu er unnin á vettvangi sérstaks stýrihóps um heildstæða löggjöf varðandi jarðir og aðrar fasteignir þar sem fulltrúar míns ráðuneytis eiga sæti með fjölmörgum öðrum aðilum. Virðulegi forseti. Ég vil að öðru leyti vísa til þeirra athugasemda sem fylgja frumvarpinu. Þar er ítarlega fjallað um og gerð grein fyrir efni þess. Að lokinni umræðunni legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. atvinnuveganefndar.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir umfjöllun hans um málið. Eftir að hafa skoðað málið og umsagnir um það í samráðsgátt Stjórnarráðsins sýnist mér að ráðuneytið hafi gengið nokkuð langt í að bregðast við þeim ágætu athugasemdum sem bárust, og er það gott. Ákveðnir þættir voru einfaldlega teknir úr drögum frumvarpsins, sem ég tel að hafi verið til einföldunar og til bóta. Þó vekja umsagnirnar athygli á ýmsum öðrum atriðum sem verður áhugavert að skoða nánar í umfjöllun nefndarinnar næstu vikur. Það var þó eitt atriði, herra forseti, sem ég tel mikilvægt að spyrja hæstv. ráðherra um. Það snýr að athugasemdum Sambands íslenskra sveitarfélaga varðandi möguleg fjárhagsáhrif á sveitarfélög, sérstaklega er snýr að því hvort flokkun landbúnaðarlands verði skylda fyrir sveitarfélög. Samband íslenskra sveitarfélaga benti á það í umsögn sinni að slík skylda gæti verið verulega íþyngjandi fyrir sum sveitarfélög þrátt fyrir að mörg sveitarfélög vinni þessa flokkun nú þegar án lagalegrar skyldu. Vissulega hefur þessi hluti frumvarpsins breyst umtalsvert frá þeim drögum sem birt voru í samráðsgáttinni og er um margt orðinn skýrari. En eftir að hafa lesið frumvarpstextann finnst mér enn ekki alveg augljóst hvort flokkun landbúnaðarlands verði skylda fyrir sveitarfélög eða ekki eða hvort meiningin er sú að ráðherra ákveði það sjálfur með reglugerð. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra hvort það liggi fyrir hvort þetta verði lagaleg skylda fyrir sveitarfélögin eða hvort ráðherra muni ákveða það síðar, og hvort það liggi þá fyrir hvað ráðherra ætlar að ákveða í þeim málum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Já, ég þekki þessa umræðu aðeins af sveitarfélaganna hálfu og veit af þeim áherslum sem hafa verið uppi. Við reyndum að mæta þessu með einhverjum hætti, það kann að vera að við höfum ekki gengið nægilega langt í þeim efnum. En eins og fram kemur í greinargerð með frumvarpinu, og ég gat um í framsögu minni, eru leiðbeinandi reglur í mótun og vinnslu í ráðuneytinu. Við munum að sjálfsögðu gera það í samstarfi við sveitarfélögin og kynna og kalla eftir athugasemdum við það regluverk þegar það verður tilbúið. Ég hef verið þeirrar skoðunar að nauðsynlegt sé að gera þetta vegna þess, eins og sömuleiðis kemur fram í greinargerð, að ræktanlegt land, ef við getum sagt sem svo, er af skornum skammti. Það er til muna minna en almennt er álitið og því þarf leiðbeiningar varðandi skipulagsgerðina, hvaða áherslur stjórnvöld hafa hverju sinni varðandi það hreinlega að varðveita það ræktarland sem er til reiðu í samfélaginu. Vandinn í þessu máli, þegar þeirri spurningu er beint til landbúnaðarráðherra í þessu tilviki, er að skipulagsvaldið er annars staðar. Þetta er ákvörðun sem þarf þá að taka í samráði við rétt yfirvöld yfir skipulaginu og í góðu samstarfi við sveitarfélögin. Ég held að þetta geti orðið til gagns fyrir alla aðila, það er ekki meiningin að leggja fjárhagslegar byrðar á sveitarfélögin. Það veltur örugglega töluvert á því hvernig þessar leiðbeiningar koma til með að líta út með hvaða hætti þetta leggst á sveitarfélög. Ef flokkunin er unnin af ríkinu og gerð heildstætt yfir landið ætti það ekki að vera mjög íþyngjandi vinna að taka tillit til þeirra leiðbeininga við skipulagsgerðina. Við verðum engu að síður að gæta þess að skipulagsvaldið heima í héraði er sveitarfélagsins og því ber að fara að þeim fyrirmælum sem stjórnvöld hafa sett. En í þessum efnum hefur ekki verið tekin þessi ákvörðun sem hv. þingmaður var að spyrjast fyrir um.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið. Það er gott að heyra að hæstv. ráðherra er meðvitaður um stöðuna. Það er nauðsynlegt að gera þetta. Ég get tekið undir það með hæstv. ráðherra að það er mjög mikilvægt að við höfum góða yfirsýn yfir ræktanlegt land, í hvaða tilgangi svo sem það er ræktað. Það er samt sem áður greinilega ekki enn búið að ákveða þetta og ég fagna því að hæstv. ráðherra segi að það verði ákveðið í samráði við sveitarfélögin. En við verðum að hafa í huga hér, og í öllum málum þar sem er samtal ríkis og sveitarfélaga, að það gengur auðvitað ekki, herra forseti, að ríkisvaldið sé ítrekað að bæta við verkefnum og skyldum á sveitarfélögin án þess að fjármagn fylgi með frá ríkinu til að sinna þeim. Ég veit að hæstv. ráðherra þekkir það vel sem fyrrverandi bæjarstjóri að tekjustofnar sveitarfélaganna eru ekki jafn sveigjanlegir og ríkisins og því er eðlilegt að það fylgi með fjármagn þegar verkefni eru sett á herðar sveitarfélaganna. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra í síðara andsvari hvort hann ætli að beita sér fyrir því, hvort það komi til greina í hans huga, að lögin verði skýrari í þeim efnum þannig að þau tryggi aukið fjármagn ef niðurstaðan verður að setja þessa skyldu á herðar sveitarfélaganna þannig að tryggt sé að öll sveitarfélögin í landinu hafi tök á og tækifæri til að vinna þessa vinnu jafn vel og mikilvægt er að gert verði.

Virðulegi forseti. Ég er ekki kappsmaður um það af hálfu ríkisins að leggja aukinn kostnað á einn né neinn, hvorki sveitarfélög, einstaklinga né fyrirtæki. Þetta eru einfaldlega verkefni sem þarf að vinna. Við vinnslu þessa máls var haft ágætissamráð við Samband íslenskra sveitarfélaga og tók það heils hugar undir þau atriði í frumvarpinu sem snúa að því hreinlega að afnema skipulagsákvarðanir sem þóttu íþyngjandi fyrir sveitarfélögin vegna jarðalaganna. Það eru því bæði plúsar og mínusar við verklagið og við verðum að vera manneskjur til að horfa heildstætt á málið og leggja mat á þann kostnaðarauka sem kann að leiða af lagasetningunni og sömuleiðis þann kostnaðarlétti sem kann að leiða af henni. Sá vettvangur sem tekst á um slík mál er hin svokallaða Jónsmessunefnd, ef þau mál eru uppi. En bara svo það sé sagt hér þá stendur vilji minn ekki til þess að leggja aukinn kostnað á sveitarfélögin heldur miklu frekar að einfalda alla verkferla, gera hlutina skýrari með það fyrir augum að ábati sveitarfélaga, ég tala nú ekki um landbúnaðarins í landinu, og síðan ríkisvaldsins, eðlilega, verði sem mestur og þá umfram það kerfi og það verklag sem við höfum um þessi mál í dag. Það er megintilgangurinn með þessu.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu frumvarp til laga um breytingar á jarðalögum, frumvarp sem ég tel að mörgu leyti gott, ekki síst eftir þær breytingar sem orðið hafa eftir athugasemdir sem fram komu við kynningu í samráðsgátt. Frumvarpið virðist færa sveitarfélögunum tæki til að stýra landnotkun í samræmi við skipulag. Eins og hæstv. ráðherra kom inn á í framsögu sinni mælir 2. gr. fyrir um að við gerð aðalskipulags í dreifbýli skuli flokka land með tilliti til ræktunarmöguleika. Ráðherra gefur út leiðbeiningar um flokkun ræktarlands í samráði við yfirvöld skipulagsmála. Í máli hæstv. ráðherra kom síðan fram að þessar leiðbeiningar ættu að liggja fyrir fyrir árslok. Þá er spurningin: Hvaða árslok? Ég álít raunar að það séu árslok 2020. Getur ráðherra eitthvað upplýst mig um stöðuna? Síðan langar mig að spyrja hæstv. ráðherra út í annað atriði. Lagt er til að hugtakið ræktarland taki lítils háttar breytingum þannig að það nái ekki til lands í skógrækt, enda er flestum ljóst að skógur er ekki ræktað land í sama skilningi og tún og sáðlönd, segir í greinargerð. Í þessu felst að sjálfsögðu engin afstaða gegn skógrækt sem fer raunar oft fram á landbúnaðarsvæðum með góðum árangri, svo sem skjólbeltarækt o.s.frv. En ég velti fyrir mér: Getur þessi breyting haft áhrif í samspili við önnur lög?

Virðulegi forseti. Ég þakka andsvarið. Spurt er hvaða árslok sé verið að tala um. Það verður örugglega ekki fyrir árslok 2020, ég sé að við erum búin að missa af þeim vagni. Við erum bara að reyna að vinna þetta eins hratt og við getum. Við þurfum að eiga samstarf við þó nokkuð marga aðila tengda þessu máli og vilji minn stendur til þess að þessi reglusetning komi hreinlega í framhaldi af lagasetningu eða lagabreytingum. Við sjáum hvernig þinginu gengur að vinna með málið. Ég vonast til þess að við getum lokið því á þessu ári, það hefur töluverð vinna verið lögð í þetta mál á undanförnum árum. Varðandi skilgreininguna á landbúnaðarlandinu þá er það mjög góð vinna sem ég tel löngu tímabært að við komum einhvern veginn í reglusetningu. Varðandi ræktunarlandið og skógræktina þá hef ég heyrt af þessum sjónarmiðum, m.a. frá ágætum Dalvíkingi sem býr austur á landi, og mér finnst full ástæða til að fara yfir þau. Ég hef hvatt skógarbændur til að koma sínum sjónarmiðum á framfæri við þingið þegar nefndin hefur fengið málið til umfjöllunar. Ég hef fullan skilning á þeim sjónarmiðum en það sem við vorum að gera í þessu var að einbeita okkur að þessu ræktarlandi í þágu landbúnaðarnota. Það háttar þannig til að þetta kann að hafa og getur haft einhverjar tengingar við önnur málasvið en þau sem heyra undir það ráðuneyti sem ég veiti forstöðu. Eins og við þekkjum, ég og hv. þingmaður, þá heyrir skógræktin undir umhverfisráðuneytið og það eru mjög skiptar skoðanir meðal margra um hvort ekki sé skynsamlegra að hafa skógrækt í landinu sem landbúnað og þá undir landbúnaðarráðuneytinu. Það er úrlausnarefni sem sömuleiðis þarf að takast á við í framhaldinu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Raunar var það svo, þegar frumvarpið var afgreitt úr mínum þingflokki til þingsins, að ég setti við það sérstakan fyrirvara um að nefndin færi vel yfir áhrif þess að taka orðin „land í skógrækt“ út úr 20. mgr. 2. gr. laganna og mun ég ítreka það við nefndina. Ég hef hins vegar verið mikill talsmaður þess að til verði leiðbeiningar um flokkun lands í skipulagi í dreifbýli. Ég held að það sé grundvöllur að svo mörgu. Það er grundvöllur að nýtingu þeirra stjórntækja sem til eru, bæði í skipulagslögum og jarðalögum. Ég vil þá í seinna andsvari beina þeirri spurningu til ráðherra hvort mögulegt væri fyrir nefndina, sem fer yfir þetta frumvarp, að fá að sjá drög að flokkuninni. Ég held að það sé lykilatriði til að átta sig á afleiðingum breytinga á skilgreiningum. Ég vil í framhaldi af því velta því upp hvort það gæti verið tilefni til þess að setja fram fleiri en einn flokk ræktanlegs lands, þ.e. í fyrsta lagi þennan flokk, sem er kannski minnstur hluti landsins, sem við viljum virkilega tryggja að ekki sé tekið óafturkræft til annarra nota en ræktunar fóðurs eða matvæla, og í öðru lagi annan flokk ræktanlegs lands þar sem skógrækt o.fl. gæti fallið undir. Raunar er það þannig í skipulagslögum að til er flokkur sem ætlaður er fyrir endurheimt landgæða en kannski ekki sérstaklega fyrir skógrækt í landbúnaðarskyni.

Virðulegi forseti. Já, ég þekki fyrirvarann frá hv. þingmanni varðandi skógræktina. Ég virði þau sjónarmið og hvet hv. þingmann til að koma því til leiðar að nefndin taki það til umræðu og taki afstöðu til þeirra sjónarmiða. Varðandi það hvort nefndin geti fengið þessa kynningu þá er það bara sjálfsagður hlutur. Það situr einhvern veginn í minni mínu að við höfum kynnt þessar reglur, sett þær fram og kallað eftir athugasemdum við þær. Við höfum kynnt þær fyrir ýmsum aðilum sömuleiðis og mér finnst bara sjálfsagður hlutur, ef eftir því er kallað, að veita allar þær upplýsingar um þau drög sem þarna eru í vinnslu. Það gerir ekki neitt annað en að gera málinu gagn og því meginmarkmiði sem reglunum er ætlað að styðja, þ.e. að við gerum það besta úr því ræktarlandi sem við eigum hér, Íslendingar, þessum 600.000 hekturum sem við höfum til ráðstöfunar, samkvæmt grófu mati.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða, nr. 116/2006, á þskj. 625, 418. mál, varðandi svonefnda atvinnu- og byggðakvóta. Í lögum um stjórn fiskveiða er mælt fyrir um að aflamagn sem svari til 5,3% af leyfilegum heildarafla skuli ekki ráðstafað sem aflamarki heldur komi til tiltekinna þarfa sem greindar eru í lögunum, til að mynda til stuðnings byggðarlögum, til línuívilnunar, til strandveiða og til annarra tímabundinna ráðstafana. Í apríl 2019 skipaði ég starfshóp undir forsæti Þórodds Bjarnasonar, prófessors við Háskólann á Akureyri, til að endurskoða meðferð og ráðstöfun þessara heimilda. Í skipunarbréfi starfshópsins var lögð áhersla á að hugað yrði að því hvort þeim markmiðum sem að er stefnt með þessum aflaheimildum hefði verið náð og eftir atvikum leggja til breytingar. Var þar einnig vísað til stefnumörkunar stjórnvalda í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar þar sem segir að vega þurfi og meta fyrirkomulag aflaheimilda, þar með talið strandveiða með það að markmiði að tryggja betur byggðafestu og nýliðun. Frumvarpið er byggt á tillögum starfshópsins sem greindar eru í skýrslu hans til mín frá 18. febrúar á síðasta ári. Með frumvarpinu er leitast við að skapa skýrari lagalegan grundvöll fyrir meðferð og ráðstöfun þeirra aflaheimilda sem ríkið hefur til ráðstöfunar árlega til atvinnu- og byggðaráðstafana og skilgreina betur tilgang og markmið úthlutunarinnar. Um er að ræða 5,3% allra aflaheimilda íslenskra skipa. Markmiðið er að betur verði tryggt að nýting þessara heimilda stuðli að byggðafestu og nýliðun í greininni og jafnframt að verðmæti þeirra verði sem mest. Því er mikilvægt að sett séu skýr og mælanleg markmið, eftirfylgni sé fullnægjandi og árangur verði metinn með reglubundnum hætti. Virðulegi forseti. Ég mun nú víkja að meginefni frumvarpsins. Í fyrsta lagi eru ákvæði um nýtingu 5,3% aflaheimilda til sérstakra aðgerða, sem nú er að finna í ýmsum greinum laga um stjórn fiskveiða, dregin saman í einn kafla í lögunum og skapaður skýrari grundvöllur undir nýtingu þeirra og meðferð en nú er. Jafnframt er tilgangur og markmið einstakra aðgerða, sem nánar eru tilgreind í einstökum greinum, dregin saman í einni markmiðsgrein. Þannig verður á einum stað að finna annars vegar ákvæði um markmið þessara aðgerða og hins vegar efnisákvæði um einstakar aðgerðir. Í öðru lagi er kveðið á um föst innbyrðis hlutföll í ráðstöfun umræddra 5,3% aflaheimilda milli einstakra verkefna. Er ætlunin að þau hlutföll byggist á ráðstöfun til einstakra aðgerða fyrir fiskveiðiárið 2019/2020. Jafnframt falli út ákvæði þess efnis að ráðherra skuli eigi sjaldnar en á þriggja ára fresti leggja fram þingsályktunartillögu um fyrirhugaða meðferð og nýtingu umræddra heimilda til næstu sex ára. Felur tillaga frumvarpsins í sér breytingu frá því sem nú er að því leyti að skiptingin er bundin til lengri tíma, þ.e. til sex ára í stað hvers fiskveiðiárs, en með því er stuðlað að auknum fyrirsjáanleika milli ára. Þá tryggir það að festa aflamagnið við hlutföll en ekki tonn að aflamagn sem til ráðstöfunar er á hverju ári fylgi breytingum á heildarafla einstakra tegunda. Í þriðja lagi verði tryggt að með úthlutun á almennum byggðakvóta sé lögð áhersla á stuðning við dreifðar sjávarbyggðir. Þannig verði föstu hlutfalli almenns byggðakvóta úthlutað til einstakra byggðarlaga árlega og byggi sú úthlutun á meðaltalsúthlutun fyrri ára á byggðakvóta. Jafnframt verði lögfest hlutlæg regla sem feli það í sér að slík úthlutun fari eingöngu til byggðarlaga sem hafi færri en 2.000 íbúa en þó með þeim skilyrðum að úthlutun lækki um 0,1% fyrir hvern íbúa umfram 1.000. Felur þetta í sér nokkra breytingu frá núverandi lagaumgjörð og framkvæmd þar sem ráðherra, að höfðu samráði við Byggðastofnun, hefur verið heimilt að ráðstafa aflamagni á grundvelli tiltekinna efnisskilyrða samkvæmt 10. gr. laganna. Í fjórða lagi verði heimilt að ráðstafa aflaheimildum almenns byggðakvóta byggðarlags, samkvæmt beiðni sveitarstjórnar, að hluta eða í heild, til verkefna varðandi sértækan byggðakvóta og til tilraunaverkefna til byggðaþróunar. Í fimmta lagi er lagt upp með að ónýtt hlutfall línuívilnunar á hverju þriggja mánaða tímabili færist sem viðbót við almennan byggðakvóta. Því verði síðan skipt milli sjávarbyggða í samræmi við hlutdeild þeirra í löndun línuívilnunar miðað við meðaltal undanfarinna ára. Í sjötta lagi er gert ráð fyrir að hugtakanotkun um veiðar í tengslum við ferðaþjónustu verði betur skýrð og að um slíkar veiðar verði fjallað í sérstakri grein. Í sjöunda lagi verði kveðið á um að heimilt verði að semja í tilraunaskyni um nýtingu almenns byggðakvóta eða aflaheimilda vegna ónýttrar línuívilnunar til verkefna um aukna fjölbreytni atvinnulífs innan vinnusóknarsvæða. Þessi heimild verði hins vegar takmörkuð bæði hvað varðar aflamagn og fjölda verkefna. Þá er heimildarákvæði til ráðherra um að útfæra í reglugerð að Byggðastofnun eða öðrum opinberum aðila geti verið falin umsýsla með slíkum verkefnum á grundvelli samninga og mats á árangri. Í áttunda lagi er lagt til að ráðherra hafi á hverju fiskveiðiári til ráðstöfunar sem svarar til 10,52% af því aflamagni í óslægðum botnfiski sem tekið hefur verið til hliðar til að efla atvinnu og byggðir í varasjóði til að mæta óvæntum áföllum sem haft geta neikvæð byggðaáhrif. Í níunda lagi falli brott heimild ráðherra í 1. tölulið 1. mgr. 10. gr. og þar með skel- og rækjubætur sem ráðstafað hefur verið undanfarin ár. Í ákvæði til bráðabirgða er í þess stað lagt til að handhöfum skel- og rækjubóta verði úthlutað aflahlutdeild sem nemi samtals 1.482 þorskígildistonnum. Þá er að lokum lagt til í ákvæði til bráðabirgða að kveðið verði á um að umrædd úthlutun og hlutfallsleg skipting aflaheimilda og aðgerðir þeim tengdar verði endurmetnar í ljósi reynslunnar og eftir atvikum breytt að sex árum liðnum ef þörf krefur. Virðulegi forseti. Ég vil að lokum benda hv. þingmönnum á skýrslu starfshópsins sem frumvarpið er að stærstu leyti byggt á. Þar er ásamt tillögum að finna áhugaverða samantekt um þróun þessa 5,3% kerfis og m.a. vísað til þess að heildarverðmæti atvinnu- og byggðakvóta voru áætluð á bilinu 5,5–7,5 milljarðar kr. á síðasta fiskveiðiári. Af því leiðir að það eru umtalsverð verðmæti fólgin í þessu kerfi og eðlilegt að slíkur stuðningur hafi skýr og mælanleg markmið, eftirfylgni sé fullnægjandi og árangurinn metinn með reglubundnum hætti líkt og frumvarpið gerir ráð fyrir. Jafnframt vil ég segja að það hafa komið fram margvíslegar hugmyndir á undanförnum árum um breytingar á þessu kerfi. Ég hef hins vegar talið, líkt og hópurinn lagði raunar til, að það sé skynsamlegast að endurskoða þetta kerfi með yfirveguðum hætti enda miklir hagsmunir í húfi fyrir sjávarbyggðir um allt land. Ég vil að öðru leyti vísa til þeirra athugasemda sem fylgja frumvarpinu en þar er ítarlega fjallað um og gerð grein fyrir efni þess. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. atvinnuveganefndar.

Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherranum fyrir það frumvarp sem hann leggur hér fram. Ég held að það séu bara góðar fréttir í þessu frumvarpi sem verður væntanlega tekið fyrir í hv. atvinnuveganefnd þegar það hefur verið flutt og rætt. Mér finnast margar mjög góðar breytingar hafa komið fram. Eftir að hafa verið í þessum málum í nefndinni, m.a. með formanni hennar frá því 2013, þar sem tekist hefur að gera ýmsar jákvæðar breytingar á þessu kerfi, sérstaklega í strandveiðunum, langar mig aðeins að spyrja ráðherrann. Fram kemur að á hverju fiskiskipi sé aðeins heimilt að draga 650 kíló af þorskígildum í land á hverjum degi. Eins og við þekkjum til sjós er stundum erfitt að vera með það upp á kíló og komið hefur í ljós að smábátar sem landa beint á markað hafa stundum fengið á sig sektir vegna þessa, en það ber minna á því hjá þeim sem eru í beinum viðskiptum. Mig langar að spyrja ráðherrann hvort hann sjái fyrir sér að við myndum hafa einhvern sveigjanleika í þessu sem hægt væri að gera upp í hverri viku. Mig langar líka að biðja ráðherrann um að útskýra fyrir okkur hvernig hann vill nýta heimildir sem detta upp fyrir, nást ekki inn í strandveiðikerfið, eins og gerst hefur á undanförnum árum. Svo langar mig einnig að spyrja ráðherrann hvort hann hafi eitthvað velt því fyrir sér sem komið hefur fram og við höfum fengið fyrirspurnir um, varðandi breytilegar tímasetningar á veiðisvæðum í strandveiðum, sem stundum hafa verið kallaðar svo. En breytingar á strandveiðum undanfarin ár hafa reyndar tekist afar vel.

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir andsvarið. Eðli málsins samkvæmt er ýmislegt gott og miður gott í þessu frumvarpi sem og öðrum. Ég vil leggja áherslu á að frumvarpið byggir á vinnu starfshóps sem fundaði í öllum landsfjórðungum, sennilega með hátt í 400 aðilum, og vann síðan úr athugasemdum sem komu fram á þeim fundum og gerði þá tillögu sem birtist í skýrslunni og frumvarpið er að stærstum hluta unnið eftir. Varðandi það að erfitt sé að veiða upp á kíló á dag þá er það vissulega rétt. Hvort hægt er að finna einhverjar leiðir, af því að hv. þingmaður kallar eftir því hvort möguleiki væri á einhverjum sveigjanleika í þessu, þá kann svo vel að vera. Nefndin tekur það þá bara upp í umfjöllun sinni um málið. En ég ætla aðeins að koma aftur að því, vegna þess að það tengist að hluta til því sem hv. þingmaður spurði um varðandi heimildir sem nýtast ekki, hvernig hægt sé að nýta þær, og breytileika í tímasetningum á strandveiði, að við verðum að muna að þetta eru pottar. Þessu er ekki úthlutað á hvern bát eða skip og það gerir vinnuna við stjórnunina á þessu allt öðruvísi en í aflamarki, þar sem hver útgerð ber bara ábyrgð á þeim heimildum sem hún ræður yfir og hefur heimildir til að sækja. En hér er þetta allt í einum potti og svo er þetta að hluta til breytilegt, nánast ólympískar veiðar, þar til viðkomandi pottur er uppurinn. Þess vegna geta verið, og eru raunar, 

Virðulegur forseti. Ég þakka ráðherra fyrir svör. Þetta eru náttúrlega bara spekúlasjónir sem mér finnst gott að eiga við ráðherra í þingsal því að við fáum verulega margar fyrirspurnir um þetta. Ég velti fyrir mér, og hef kannski áður nefnt það við ráðherrann, varðandi þennan skala, þessi 650 kíló, að það er ekkert svigrúm gefið þar. Ég velti fyrir mér að minnka áhættu á óvarkárum brotum sem menn ætla sér alls ekki að fremja. Að öðru leyti tek ég undir það með ráðherranum að þetta eru auðvitað pottar, en mér finnst mikilvægt varðandi þessi 5,3% að ef eitthvað fellur til af aflaheimildum innan þessara potta þá séu þær nýttar upp á hverju ári og falli þá inn í strandveiðikerfið.

Virðulegi forseti. Ég tek undir það með hv. þingmanni að það er mjög mikilvægt að þessar heimildir séu nýttar upp á hverju ári og reynslan og yfirlit yfir nýtingu úr heimildunum sýnir að þær hafa verið nýttar til fulls vegna þess að við höfum m.a. verið að færa á milli potta. Ég ætla bara að nefna tilfærslu úr því sem eftir stóð af línuívilnuninni inn í strandveiðar o.s.frv., þannig að heildarmagnið sem er til ráðstöfunar í 5,3% pottinum hefur verið nýtt á undanförnum árum, sem betur fer. Ég tek undir það með hv. þingmanni að það getur verið erfitt að veiða nánast upp á ugga, upp á 650 kíló, en ef það eru einhverjar leiðir til þess að búa til sveigjanleika í því án þess að slakað sé á einhverju heildarmagni eða öðru þvíumlíku er það fínt, besta mál. Ég treysti nefndinni til að ræða það atriði. En ég bendi á að það kann að vera ýmsum vandkvæðum bundið hversu mikið svigrúm á að vera fyrir hvern og einn. Það kann að vera erfitt að takmarka það.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að kynna okkur þetta frumvarp. Það er síður en svo um að ræða byltingarkenndar breytingar og við því er ekki að búast úr þessum ranni. Við hefðum viljað sjá grundvallarbreytingar en það er ekki um það að ræða. Þessar breytingar í heild sinni skipta ekki höfuðmáli en þær skipta miklu máli fyrir hlutaðeigandi byggðarlög, fyrir ýmis svæði á landinu, og að því leyti til eru þetta jákvæðar breytingar að því er virðist í fljótu bragði. Mig langar aðeins að fjalla um þennan hluta, 5,3% af heildarkvóta auðlindar okkar landsmanna. Það er opnað fyrir nýjung í þessu sem er til komin vegna beiðni sveitarstjórna m.a., að sveitarfélögin geti nýtt hluta af þessum byggðakvóta sínum til ýmissa uppbyggingarstarfa því að mörg sveitarfélög standa á tímamótum og hafa kannski ekki verið að nýta þennan byggðakvóta eins og til var efnt. Nú eru þessi 5,3% kölluð ráðstafanir til að efla atvinnu og byggðir og það er gott og mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort það hafi verið slegið á það í hve mörgum tilvikum menn gætu verið að nýta sér þetta. Ákvæði er um að þetta sé gert í tilraunaskyni en er ekki mikilvægt að festa þetta ákvæði til lengri tíma þannig að sveitarstjórnir geti gert sínar áætlanir og unnið að uppbyggingu í ljósi þess?

Virðulegi forseti. Ég þakka andsvarið. Fátt kemur á óvart í frasapólitík Samfylkingarinnar þegar um bein úr sjó er að ræða, þegar hér er fullyrt að þetta séu ekki byltingarkenndar breytingar og ekki við því að búast og Samfylkingin vilji hafa þetta allt saman öðruvísi. Vill Samfylkingin bjóða upp byggðapottana? Telur hv. þingmaður að það verði meiri byggðafesta við það að bjóða upp 5,3% allra aflaheimilda landsins? Eða hvaða hugmyndir hefur hv. þingmaður um það, hverjar eru þær góðu breytingar sem Samfylkingin vill leggja fram í þessum efnum? Á sama tíma og hann talar um að þetta sé allt við það sama og ekki við öðru að búast úr þeim ranni þá fer hann að tala um þær nýjungar sem í þessu máli felast, sem eru vissulega þó nokkuð margar. Við erum að gera töluvert miklar breytingar í þessu, t.d. ein sú breyting sem vissulega er umdeilanleg, að festa hlutfall í pottinum í lög þannig að þingið ákveði það en ekki ráðherrann. Færa sem sagt valdið úr höndum ráðherrans til þingsins sem lögfestir þá skiptingu sem oft hefur verið mjög umdeild og illskiljanleg, svo maður orði það nú bara hreinlega. Það sem hv. þingmaður nefndi hins vegar varðandi samstarfið og tilraunaverkefni með sveitarfélögunum finnst mér töluvert spennandi. Ástæðan fyrir því að þetta er sett til skamms tíma er sú að við erum að þreifa okkur inn í eitthvað og reyna að koma af stað verkefnum sem kallað hefur verið eftir, sérstaklega frá svæðum sem eiga í vök að verjast byggðalega séð sem vilja fá tækifæri til að geta nýtt þær heimildir sem þarna hafa komið út með öðrum hætti en gert hefur verið. Það kann vel að vera að reynslan af þessu verði góð og þá er sjálfsagt mál og kemur örugglega til umræðu að festa slíkt verklag til lengri tíma. En á þessari stundu held ég að við eigum að fara okkur hægt vegna þess að við erum að þróa okkur inn í nýja byltingarkennda veröld þó svo að hv. þingmaður komi ekki auga á það 

Herra forseti. Ég bað um svar við einfaldri spurningu frá hæstv. ráðherra en ekki útúrsnúninga og skæting gagnvart stefnu Samfylkingarinnar í sjávarútvegsmálum. Vitaskuld kemur ekki til álita að bjóða upp byggðakvóta. Fyrr má nú aldeilis vera að menn hreyfi sig af þvílíkri hægð og hógværð eins og hér um ræðir varðandi þessi mál. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra varðandi þessa fjölbreytni og tækifæri til nýliðunar í sjávarútvegi sem stefnt er að. Í upphaflegum drögum sem voru lögð fyrir í samráðsgátt var gert ráð fyrir hlutfallinu sem lýtur að línuívilnun, sem er eitt óþjálasta orð í íslensku, 10,92%, en endanleg útkoma var 8,5. Ef ráðherra vildi skýra það. Varðandi aðra ágæta breytingu, þessar breytingar eru í níu liðum og ég vil ekki gera lítið úr því, er ákvæði til bráðabirgða um skel- og rækjubæturnar sem komu til líklega 2004. Þetta er ákvæði til bráðabirgða. Hvað þýðir það? Annað er að úthlutað verður aflahlutdeild sem nemur samtals 1.482 þorskígildistonnum. Hvernig er það fundið? 

Virðulegi forseti. Það er enginn útúrsnúningur, hv. þingmaður, þótt maður svari gagnrýni sem kemur fram á eitthvað sem maður er ekki sammála. Við erum ekki á sama máli og það er ekkert að því. Það var alls ekki meining mín að snúa út úr orðum hv. þingmanns, langur vegur frá. Ég svara bara fyrir mig þegar mér finnst bera á því að menn yfirbjóði með einhverjum frösum sem eiga sér ekki stoð. Varðandi línuívilnunina og skelbæturnar þá hangir þetta að nokkru leyti saman. Ég man ekki formúluna fyrir útreikningum á rækju- og skelbótum upp á 1.482 þorskígildistonn. Ástæðan fyrir því að þetta er til bráðabirgða er að vegna þess að eins og frumvarpið er sett upp er þetta hugsað sem einskiptisaðgerð. Þess vegna er þetta gert til bráðabirgða. Ég geri mér það alveg ljóst að þarna er um að ræða mjög umdeildan þátt í frumvarpinu og mér finnst sjálfsagt að nefndin fari mjög vandlega yfir það. Vegna þess hvernig forsagan er þá sá ráðuneytið ekki nokkurn möguleika á öðru en að leggja málið fram með þeim hætti sem þarna greinir. Ég tel að ef fallist er á þessa tillögu sem þarna er sett fram sé það gert upp af bæði heiðarleika og hreinskilni.

Virðulegi forseti. Við erum hér að stíga stórt skref, ef ekki bara fara kollhnís, í þessu viðamikla máli. Eins og ráðherra kom inn á er hér um töluverða fjármuni að ræða, það eru allt að 5–7 milljarðar sem við erum að úthluta. Ég er sammála því að það þarf að vera mjög skýr afmörkun á því og skýr skilaboð sem við þurfum að senda út um það með hvaða hætti við ætlum að gera þetta. En þá er ég að spá í, af því við erum að tala um fyrirsjáanleika, að við erum að breyta þessu úr tonnum í hlutfall, er nógu mikill fyrirsjáanleiki í því? Það geta verið svo viðamiklar breytingar á hlutfallinu á milli ára. Ég ætla þá í fyrsta lagi að spyrja um þetta hlutfall, hvort ráðherra sjái fyrirsjáanleika í því. Í annan stað felur tillaga frumvarpsins í sér breytingu að því leyti að við erum að fara með þetta til lengri tíma, þ.e. sex ár í stað í þriggja. Það hefur verið talað um félagslega pottinn í aflaheimildum, útdeilingu á þeim. Getur orðið fyrirsjáanleiki í því til sex ára? Er ekki svolítið erfitt að binda þessar ákvarðanir í svona langan tíma ef við ætlum að horfa á fyrirsjáanleika fyrir þá sem þiggja þetta? Ég ætlaði í seinna andsvari að koma að öðrum þætti en byrja á þessu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég er í grunninn sammála hv. þingmanni um að þetta eru töluvert miklar breytingar, hún notaði orðið kollhnís. En svona lítum við ólíkt á málin; hér kom fulltrúi Samfylkingarinnar og sagði að engar byltingarkenndar breytingar væru í málinu sem er bara ekki rétt að mínu mati. Við erum að gera mjög stórar og miklar og þungar breytingar. Breytingarnar snúast fyrst og fremst um það að í dag er fyrirsjáanleikinn í þessum pottum sáralítill sem enginn. Við erum að skapa ákveðinn ramma utan um þennan þátt fiskveiðistjórnarkerfisins sem er gríðarlega mikilvægur, þetta eru um 5,3% allra aflaheimilda í landinu hverju sinni, mikil verðmæti. Við erum að skapa ákveðinn ramma. Við erum að segja til hvers þetta er ætlað. Við erum að setja þetta í markmið og síðan erum við að setja inn í lögin að meta skuli árangurinn af þeim aðgerðum sem við höfum verið í, og ekkert af þessu er í núgildandi löggjöf. Ég get alveg tekið undir það að sex ár eru töluvert langur tími, við viljum kannski að hlutirnir breytist hraðar en á sex árum. En eftir þessu var kallað og ég er ekki endilega fastur í því að þetta sé heilagt ártal. Þegar við erum að tala um fyrirsjáanleikann og að festa hlutdeildina er kosturinn við það að breytingin á veiðiheimildum í pottinum tekur þá sömu breytingum og eru í ráðgjöf Hafrannsóknastofnunar og ákvörðun um veiðiheimildir landsins í heild sinni. Breytingarnar fylgja einfaldlega ráðgjöfinni með sama hætti og ákvörðun um veiðiheimildir ár hvert. 

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Þá langar mig til að snúa að strandveiðunum. Við gerðum umtalsverðar breytingar árið 2018 og þær voru aldeilis ekki ljúfar og runnu ekki þægilega í gegn. Margir töldu að verið væri að skrúfa fyrir strandveiðar á svæðum um landið. En svo kemur það í ljós að það hefur bara fallið í góðan jarðveg og það sem Byggðastofnun tók saman um hvernig tekist hefði til kom bara mjög vel út. Þess vegna er ég svo hissa á því að við ætlum að hverfa til fyrri aðferðafræði í því, þ.e. óöryggis og ólympískra veiða, eins og kom fram í máli hv. þm. Ásmundar Friðrikssonar. Mig langar bara að skerpa aðeins á þeim svörum hjá ráðherra, hvort hann haldi að það sé til bóta að fara til baka í þessum málum.

Virðulegi forseti. Varðandi strandveiðarnar þá er ég ekki sammála því að það sé til bóta að fara til baka til allra þeirra þátta sem við breyttum 2018. Margt í þeim breytingum er afspyrnugott og leiddi til aukins öryggis þeirra sem stunda þennan atvinnuveg, þó að við nefnum bara það eitt. Það er hins vegar markmið strandveiða að styrkja byggð og búsetu um allt land, klárlega, og við höfum haldið mjög stíft utan um þær í því ljósi. Við höfum á sama tíma aukið heimildir í strandveiði. Þá skýtur það skökku við að breytingarnar sem við gerðum, um að gera þetta að einum potti yfir allt landið, leiða til þess að á sumum svæðum hefur orðið samdráttur í veiðum þrátt fyrir auknar veiðiheimildir. Það var enginn tilgangur með strandveiðikerfinu að færa áherslurnar í atvinnu í þessum sjávarbyggðum til á milli landshluta og ég er að kalla eftir því að það verði yfirfarið.

Herra forseti. Ég ætla að blanda mér í þessi sjávarútvegsmál enda eru þau ofarlega í huga mínum og hafa verið lengi. Ég verð fyrst að segja að ég er ekki yfir mig hrifin af málinu en tel að við getum gert ýmsar lagfæringar á því í atvinnuveganefnd ef samstaða næst um það og ég treysti því að hæstv. ráðherra komi að því að vinna þetta mál með okkur þingmönnum. Það eru vissulega fyrirvarar á frumvarpinu hjá okkur í Vinstri grænum. Ég kem kannski fyrst að því máli sem hæstv. ráðherra og hv. þingmaður fjölluðu um áðan í andsvari en það eru strandveiðarnar. Mikil vinna var lögð í að koma strandveiðum í betra horf, tryggja betur fyrirsjáanleika og jafnræði og tryggja öryggisþáttinn með því að setja þær í dagakerfi. Það tók tvö ár að koma þeim í það horf sem þær eru núna, þ.e. 48 dagar í strandveiðum, 12 dagar í hverjum mánuði og hvorki róið föstudag, laugardag né sunnudag. Það fyrirkomulag náðist þvert á flokka og reynslan hefur sýnt að það hefur komið ágætlega út. Þeir sem höfðu mestan fyrirvara á þessu kerfi og töldu að þeir myndu koma illa út úr því hafa tekið það til endurskoðunar og vilja halda því áfram með þeim fyrirvörum að þessir 48 dagar verði tryggðir hvað varðar aflaheimildir til veiðanna. Mér finnst það vera verkefni okkar í atvinnuveganefnd, sem bárum málið fram í upphafi, að tryggja að aflamagn verði tryggt í þessa 48 daga. Þess vegna finnst mér ekki gott ef festa á þetta hlutfall á skiptingu á aflamagni inn í frumvarpið. Það þarf að vera ákveðinn sveigjanleiki innan fiskveiðiársins á milli þeirra þátta sem eru í þessum félagslega hluta fiskveiðistjórnarkerfisins, svo að það geti færst á milli ára eftir því hvernig veiðist. Hæstv. ráðherra nefndi að á sumum svæðum hefði ekki veiðst sama magn og einhver ár á undan en við getum auðvitað aldrei tryggt með einhverju kerfi að hver bátur eða útgerð veiði sambærilegt magn ár eftir ár. Breyturnar í því máli eru fiskigengd og viðkomandi sjómaður. Það rokkar auðvitað til eftir veðrum, fiskigengd og aflabrögðum hvers og eins. Stærsta málið er að allir, hvar sem þeir búa á landinu, geti róið 12 daga í hverjum mánuði þessa fjóra mánuði og að strandveiðipottinum séu tryggðar nægar aflaheimildir til að svo verði. Þá þarf að vera sveigjanleiki í kerfinu. Strandveiðarnar eru það kerfi þar sem nýliðun getur orðið í dag. Þær eru í raun og veru eini glugginn inn í fiskveiðistjórnarkerfið og því mikilvægt að varðveita það að þessi gluggi haldist áfram opinn fyrir þá sem hafa hugsanlega möguleika á að byggja sig smátt og smátt upp með því að komast yfir aflaheimildir og byggja sig svo enn frekar upp og nýta það sem er í boði, hvort sem það er að vera samhliða á grásleppuveiðum eða þegar makríllinn gefur sig við strendur landsins, að nýta það sem hægt er að veiða í þeim leigupotti ríkisins. Strandveiðikerfið stendur okkur Vinstri grænum nærri enda vorum við upphafsmenn þess á sínum tíma, 2009. Við munum leggja okkur öll fram við að efla það og styrkja, að spóla ekki til baka heldur styrkja það enn frekar. Við viljum sjá auknar aflaheimildir fara inn í kerfið því að það hefur sýnt sig að það styrkir þessar byggðir og hefur samlegðaráhrif við annað í sjávarútvegi og aðra atvinnu á þeim stöðum sem þar heyra undir. Það er líka verið að skoða uppstokkun á almenna byggðakvótanum. Ég er alveg sammála því að stokka þurfi upp þennan almenna byggðakvóta. En það er spurning um leiðir í þeim efnum, hvernig við getum gert það með sem skilvirkustum hætti þannig að það nýtist þeim sem á þurfa að halda. Það hefur verið raunin í gegnum árin að byggðakvóti er jafnvel að lenda í höndunum á stórútgerðum með einum eða öðrum hætti. Auðvitað var tilgangur byggðakvóta ekki sá að hann lenti í höndum á stórútgerðum sem hefðu nægar aflaheimildir heldur hjá þeim sem þyrftu á honum að halda, þyrftu stuðning vegna þess að viðkomandi byggðir hefðu farið illa út úr kvótakerfinu. Tilgangurinn var að stuðla að því að þessar minni sjávarbyggðir fengju þennan stuðning frá ríkinu. Í þessum hluta kerfisins eru vissulega undir miklar fjárhæðir. Þess vegna skiptir máli að stuðningurinn lendi ekki eftir einhverjum krókaleiðum í höndum á stórútgerðum sem hafa enga þörf fyrir stuðning af hálfu ríkisins. Þess vegna sé ég fyrir mér að það þurfi að reyna að einfalda þetta, hafa það gegnsætt, miða við ákveðin veiðarfæri og ákveðna tegund af stærðarflokkum á bátum og tryggja að það sé eins gegnsætt og hægt er með ívilnun, hvort sem það er ívilnun við löndun eða hvað. Það megi ekki njörva þetta niður til jafn langs tíma og er verið að ræða í þessu frumvarpi. Það var gott að hæstv. ráðherra kom inn á að endurskoða mætti þann árafjölda. Ég tel rétt að við skoðum það í nefndinni. Núna er fyrirkomulagið þannig að á þriggja ára fresti er þingsályktunartillaga og Alþingi fjallar um með hvaða hætti ráðstafanir á almenna byggðakvótanum eru. Á að festa þetta fram yfir heilt kjörtímabil? Auðvitað getur ýmislegt gerst á þeim tíma og þá væri búið að njörva þetta niður í samningum við einhverja aðila. Menn hætta útgerð, menn falla frá og hvað verður þá um þessa samninga? Ganga þeir kaupum og sölum? Ekki viljum við að þessi félagslegi hluti fiskveiðistjórnarkerfisins fari á sama veg inn í niðurnjörvað kvótakerfi með framsali. Ég held að enginn sé staddur þar. Ég vona bara að menn séu ekki þar staddir heldur hugsi þeir sér þennan almenna byggðakvóta sem stuðning hverju sinni, sem getur auðvitað verið mjög mismunandi, bæði hvað varðar byggðarlög og þá aðila sem myndu falla undir það að nýta sér hann. Hann hefur verið mjög umdeildur og togstreita um hvernig honum hefur verið úthlutað, bæði innan sveitarfélaga og af hálfu ráðuneytis í gegnum Fiskistofu. Ef við erum að endurskoða þann hluta kerfisins þurfum við að lenda því þannig að leikreglur séu skýrar, það sé gegnsæi og þessi mikla ívilnun í formi stuðnings á ókeypis aflaheimildum lendi í höndum á þeim sem eru með afla sínum að styrkja viðkomandi byggðir, að það sé byggðafesta og stuðningurinn renni til þeirra sjávarbyggða sem hafa farið illa út úr kvótakerfinu og þurfa virkilega á honum að halda. Það má margt um málið segja. Ég held að umdeilt mál, eins og hefur verið komið inn á varðandi rækju- og skelbætur, hafi verið skoðað af mörgum hv. þingmönnum og hæstv. ráðherrum í gegnum árin og menn hafi einhvern veginn aldrei náð að lenda því. En einhvern veginn verður að klára málið í eitt skipti fyrir öll því að bætur eru ekki hugsaður til eilífðarnóns heldur verður að ljúka málinu með sanngjörnum hætti. Auðvitað hefur þetta allt fordæmisgildi til framtíðar og þess vegna þarf að vanda það vel. Ég ætla ekki að dæma um það fyrir fram hvort akkúrat þessi útfærsla standist alla skoðun. Við sjáum bara til hvernig umsagnir verða í þeim efnum og hvort þetta sé rétta lendingin eða hvort við tökum einhvern snúning á því ásamt öðru sem hér er á ferðinni. Í mínum huga er fyrirkomulag á strandveiðum stærsta málið. Mér finnst ekki koma til greina að hreyfa við því heldur frekar að styrkja það en ekki að spóla til baka. Það hefur sýnt sig og stóð upp úr í skýrslu Byggðastofnunar, sem var mjög ítarleg og atvinnuveganefnd lét vinna fyrir sig, að menn vildu þennan sveigjanleika, hann þyrfti að vera innan kerfis svo að hægt væri að tryggja aflaheimildir til 48 daga, hvort sem hann kæmi úr almenna byggðakvótanum, úr línuívilnun eða hvað það væri. En ég held að mjög brýnt sé að hafa þennan möguleika. Mér finnst ekkert útilokað að horfa til þess að einhvers lags samningar verði gerðir með tilliti til nýsköpunar og nýrrar hugsunar í þeim efnum. Við vitum að sveitarfélög hafa verið að prófa sig áfram með útfærslu á byggðakvóta. Ég held að það sé ekkert óvitlaust að horfa til þess fyrst og fremst að hann skili sér til þeirra sem eru virkilega að vinna með að styrkja byggðafestu, nýliðun og auka verðmætasköpun í viðkomandi sjávarbyggðum. Ég er bara áhugasöm um að vinna með þetta mál og vonandi getum við klárað það og gert breytingar á því eins og ég hef talað um hér. Við sjáum til hvernig það gengur en ég treysti því að hæstv. ráðherra verði opinn fyrir því að reyna að ná sem bestri sátt og samkomulagi í þessu stóra máli sem skiptir marga mjög miklu máli. Það þarf að standa vörð um að vel sé staðið að verki. Það þarf líka að hugsa um hina litlu í þessum kerfum. Við megum ekki gleyma því að standa vörð um það smáa því að það skiptir máli fyrir mörg byggðarlög.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni, formanni atvinnuveganefndar, Lilju Rafneyju Magnúsdóttur, fyrir ræðuna. Mig langar að vitna til andsvars og orðaskipta sem við áttum 10. apríl 2018 þar sem ég vitnaði til þess við þær breytingar sem þá var verið að gera á stjórn fiskveiða, breytinga á strandveiðikerfinu, að komið höfðu fram áhyggjur margra frá smæstu byggðarlögunum og brothættu byggðunum, einkum á Norður- og Austurlandi, um að þeirri breytingu gæti fylgt tilfærsla á afla, hlutdeild í afla, sem við höfum síðan séð raungerast, ekki síst á síðastliðnu ári. Ég get ekki verið sammála hv. þingmanni um að það hafi verið markmiðið. Í rauninni hafa áhyggjur byggðarlaganna raungerst. Ég vil því spyrja hv. þingmann hvort ekki sé eðlilegt að atvinnuveganefnd líti mjög til sjónarmiða byggðarlaga og sveitarfélaga vítt og breitt um landið við umfjöllun um þetta mál. Þarna eru að verða verulegar breytingar sem er ætlað að hafa, og hafa áhrif á samfélagsþróun og tækifæri byggðanna til að afla tekna og vera í rauninni sjálfbærar. Ég spyr út í áherslurnar í vinnu nefndarinnar hvað það varðar. Ég vil einnig spyrja hv. þingmann hvort gerð hafi verið sérstök úttekt á áhrifum breytinganna, hvernig þær voru á síðasta fiskveiðiári.

Virðulegur forseti. Ég nefndi það í ræðu minni áðan að við fengum Byggðastofnun til að gera skýrslu og úttekt á strandveiðum og hvernig til hefur tekist. Sumarið 2018 var tilraunaverkefni og sumarið 2019 var kerfið fest í sessi. Komið hefur fram að þessir aðilar óttuðust að þeir færu halloka við þessar breytingar, en mikill meiri hluti var síðan mjög ánægður með breytingarnar eftir þessi tvö sumur. Ég hef séð töflu yfir aflabrögð báta, sem eru auðvitað mismunandi, þetta er ekki kvótakerfi, maður getur ekki tryggt að sami bátur fái sama afla ár eftir ár. Það fer eftir fiskigengd og það fer eftir aflabrögðum viðkomandi og veðurfari. Þessar þrjár breytur stjórna því vegna þess að þetta eru veiðar sem ráðast af því hvað hver og einn getur aflað í hverjum róðri og er mismunandi. Hámarkið er 725 kíló af afla á dag. Við þurfum að horfa til þess. Það sem stendur upp úr og hefur verið rætt á vettvangi þessara samtaka, Landssambands smábátaeigenda, er að meiri hlutinn kallar eftir því að tryggja afla í 48 daga og þá séu menn mjög sáttir, þá geti menn líka róið þegar það hentar og þurfi ekki að fara út í leiðindaveðri og öðru þvíumlíku. Svo ég mótmæli því 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Það blasir við að við erum algjörlega ósammála í þessu máli. Auðvitað er það þannig að það er ekki hægt að tryggja einstökum sjómanni eða einstökum útgerðarmanni tiltekinn afla, en ég kalla eftir því að nefndin horfi á hvaða áhrif kerfin hafa á byggðirnar þannig að kerfið sem við búum til feli ekki í sér tilfærslur milli byggðarlaga, hvorki á strandveiðum né öðrum aðgerðum þarna, einhverjar sjálfkrafa tilfærslur eftir að kerfunum er komið á. Úttektin sem hv. þingmaður vísar til, ef ég man rétt átti hún við strandveiðitímabilið 2018 og 2019. Við höfum ekki úttekt á strandveiðitímabilinu 2020 þar sem varð einmitt sú tilfærsla sem sjómenn og sveitarstjórnir og forsvarsmenn byggðarlaga höfðu áhyggjur af að breytingin gæti haft í för með sér, þótt ýmislegt í breytingunni sem gerð var 2018 hafi verið til góðs. Þá vil ég í þessu seinna andsvari spyrja hv. þingmann um úttektina, hvort það sé til einhver úttekt fyrir árið 2020. Og síðan: Hvað á þingmaðurinn við þegar rætt er um að tryggður sé viðbótarkvóti fyrir strandveiðarnar eða viðbótaraflaheimildir? Hvaðan á að taka þær aflaheimildir þegar búið að fastsetja hlutföllin í mismunandi kerfi? Á þá að úthluta meiru en ráðlagt er? Hvaðan á að taka þær aflaheimildir?

Virðulegur forseti. Ég sagði í ræðu minni áðan að ég væri algjörlega á móti því að fastsetja aflaheimildir eins og hér er gert. Það er ekki þannig í dag að það sé fastsett. Nú er verið að fastsetja þetta hlutfall, sem ég tel vera mjög slæmt, þ.e. að verið sé að njörva það niður. Það þarf að vera sveigjanleiki í þessu kerfi. Þetta er félagslegt kerfi og það þarf að vera sveigjanleiki. Í dag er hægt að færa almenna byggðakvótann á milli ára, en frá því að strandveiðar hófust 2009 hafa menn ekki alltaf náð því sem ætlað var í þann pott og það er ekki hægt að færa það á milli ára. Þess vegna tel ég að það þurfi að vera sveigjanleiki. Það hefur verið hægt að færa það í strandveiðipottinn sem ekki hefur gengið út í línuívilnun. En það þarf að vera að sveigjanleiki og ekki niðurnjörvað í þessu kerfi. Ég er mjög hlynnt því að bæta enn frekar í strandveiðar af því að það hefur sýnt sig að þær stuðla að byggðafestu og efla byggðirnar. Þess vegna mun ég leggja alla áherslu á það. Hv. þingmaður talar um að verið sé að færa aflaheimildir af einu svæði yfir á annað. Ég hef séð tölur um það að aflabrögð og aflahæstu bátar í strandveiðum hafa t.d. verið í kjördæmi hv. þingmanns, sem er bara mjög gott. En áður en við breyttum þessu kerfi var ekki mikið jafnræði á milli landshluta. Sumir landshlutar fengu sex daga í mánuði meðan aðrir fengu kannski 20 daga eða fleiri. Var jafnræði þá? Nei. Þess vegna tel ég að þetta sé jafnræði. En veðurfar mun alltaf stýra veiðum og fiskigengd og einnig aflabrögð hvers og eins.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur fyrir ræðu hennar og hæstv. sjávarútvegsráðherra fyrir ræðuna. Ég var í öðru húsi, kom hérna hlaupandi en heyrði mestan part allt saman. Það er margt í þessu máli sem er til mikilla bóta. Annað þarf að laga í meðförum nefndarinnar. Mig langar að koma að strandveiðunum, ég heyrði þingmanninn tala um að hún hefði áhyggjur af því að við værum að stíga skref aftur á bak. Við í nefndinni unnum með fyrirkomulag strandveiða fyrir 2018 og það var mikil samstaða og góð sátt um að þetta yrði gert eins og það varð síðan og kom bara prýðilega vel út. Strandveiðikerfið hefur verið það veiðifyrirkomulag í gegnum árin sem hefur fært okkur þokkalega sátt um fiskveiðar við Ísland, myndi ég segja, en það má alltaf laga og betrumbæta. Mig langar að spyrja hv. þingmann, í sambandi við þessar áhyggjur sem ég deili með þingmanninum um það að vera að fara aftur í svæðisskiptingu, og nú er verið að taka úr línuívilnun og færa yfir í almenna byggðakvóta og slíkt: Væri ekki betra að strandveiðarnar fengju meira í sinn hlut svoleiðis að við getum haldið áfram að hafa það kerfi eins opið og það hefur verið síðan 2018? Þá væru meiri líkur til þess að þessir 12 dagar í mánuði héldu allan hringinn í kringum landið.

Herra forseti. Já, það er ágætt að hv. þingmaður minnist á það að vinnan við strandveiðarnar hefur verið þverpólitísk. Þess vegna finnst mér svo mikilvægt að varðveita þann árangur sem hv. þingmenn, þvert á flokka og með mismunandi tengsl í mismunandi landshlutum, hafa unnið saman og reynt að ná utan um þetta með sem bestum hætti. Ég sé það núna að við eigum í raun og veru eftir að binda endahnútinn á þetta með það að tryggja afla í 48 daga. Það er í raun og veru það eina sem stendur út af. Þetta er eins og að vera í einhverju slönguspilinu og allt í einu fer maður bara niður allan stigann og er kominn á byrjunarreit. Ég vil ekki að þessi mikla vinna, þvert á flokka og með tengingu við alla landshluta, verði til einskis unnin. Þess vegna tel ég að það sé mjög brýnt, eins og ég hef verið að segja, að auka aflaheimildir í strandveiðar. Eins og hv. þingmaður nefndi held ég að það sé leið til að skapa miklu meiri sátt um fiskveiðistjórnarkerfið að þessir litlu aðilar og nýliðar og minni sjávarpláss hafi möguleika á að hefja útgerð, þótt smá sé, hafi þessa möguleika í stöðunni. Það er ekkert sjálfgefið ef við förum að gera þetta allt miklu erfiðara og opnum á, eins og er í þessu frumvarpi, bara alla daga. Þá held ég að fyrst fari að koma svokallaðir hobbísjómenn um helgar sem vinna kannski einhverja aðra vinnu. Það er margt í þessu sem mér finnst að megi ekki verða að veruleika.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Mín hugsun í þessa átt er að strandveiðar geti verið til jafns hringinn í kringum landið og af því að við erum að tala um byggðafestu og allt slíkt, þá hafa þær veiðar að mínu mati skapað meiri byggðafestu og heildarsátt í kringum landið heldur en oft og tíðum hinn almenni byggðakvóti. Þess vegna var ég að nefna hann. Ég myndi vilja sjá meira sett í strandveiðarnar heldur en endilega í byggðakvótann þótt hann mætti vissulega fá meira, en við erum bara með þessi 5,3% af aflahlutdeild til að spila úr. Þess vegna kom ég með þessa spurningu. En ég hef trú á því, af því að okkur hefur gengið vel í nefndinni að vinna að þessum málum til þessa, að okkur muni farnast vel áfram. Ég inni þingmanninn aftur eftir því, ég heyrði ekki hvort hún svaraði mér beint um þá hugmynd að bæta meira í strandveiðarnar frekar en byggðakvótann, af því að það hefur ekki verið almenn sátt í gegnum árin með hann þótt hann sé vissulega hugsaður til þess. Nú er tvöfaldur kvóti þar, bæði almennur og sérstakur byggðakvóti til brothættra byggða þannig ég er alveg sammála því að færa þá vinnu meira til Byggðastofnunar en hefur verið. En ég myndi vilja fá þingmanninn til að svara þessari spurningu.

Herra forseti. Já, ég er á því að það eigi frekar að styrkja strandveiðarnar heldur en margt annað í þessum félagslega hluta. Eins og hv. þingmaður nefnir þá erum við komin með sérstakan byggðakvóta sem Byggðastofnun hefur til ráðstöfunar og hefur möguleika á að gera samninga við fyrirtæki. Það þarf auðvitað að hugsa það vel og vanda vel til verka til að það tryggi í raun uppbyggingu. Mönnum hafa verið svolítið mislagðar hendur með það, því miður, en þeir læra af reynslunni. Sums staðar hefur þetta gengið mjög vel og annars staðar hefur þetta kannski verið brösótt. Þess vegna er hinn almenni byggðakvóti kannski ekki eins heilagur í mínum huga eftir að sértæki byggðakvótinn kom til. Ég tel að það megi horfa til ónýttrar línuívilnunar sem er nú að breytast, mikið er um báta með beitningavélum og tímarnir breytast í þeim efnum, og einhverjum hluta sem fer í almenna byggðakvótann í dag væri betur fyrir komið í strandveiðum þar sem það hefur sýnt sig að það rennur til þeirra aðila og þeirra byggðarlaga sem við viljum styrkja með félagslegum aðgerðum sem þarna liggja undir. Ég nefndi áðan í ræðu að því miður hefur raunin orðið sú að hluti af þessum almenna byggðakvóta lendir í höndum á útgerðum sem hafa nægt aflamark fyrir, hafa nægan kvóta. Það er nú ekki uppleggið með almenna byggðakvótanum og hann hefur oft verið mjög umdeildur því að það hafa ekki verið nægilega skýrar leikreglur.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi á þskj. 626 sem er 419. mál um breytingu á lögum nr. 79/97, um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands, og lögum nr. 116/2006, um stjórn fiskveiða, er varðar veiðistjórn grásleppu, sandkola og hryggleysingja. Með frumvarpi þessu er lagt til að tekin verði upp aflamarksstjórn við veiðar á grásleppu, sandkola í allri fiskveiðilandhelginni og sæbjúgum. Auk þess er lagt til að sett verði ákvæði í lög um stjórn fiskveiða sem heimilar ráðherra að úthluta aflahlutdeild til veiða á staðbundnum nytjastofnum hryggleysingja þannig að sérstök aflahlutdeild komi fyrir hvert veiðisvæði. Markmið fiskveiðistjórnar er að stuðla að verndun og hagkvæmri nýtingu nytjastofna Íslands og tryggja þannig trausta atvinnu og byggð í landinu. Veiðum á helstu nytjastofnum er stjórnað með úthlutun aflamarks til skipa við upphaf hvers fiskveiðiárs á grundvelli aflahlutdeildar sem skip hafa. Slík fiskveiðistjórn hefur reynst góð með tilliti til þess hve auðvelt er að stýra því hvaða magn er veitt hverju sinni og hagkvæmni í greininni hefur aukist. Á þennan hátt hafa sjálfbærar veiðar verði tryggðar, verið hvatning til nýsköpunar þar sem aðilar reyna að fá sem mest verðmæti úr aflahlut sínum og stuðlað að stórbættri umgengni um auðlindina. Veiðum í nokkrum nytjastofnum er enn stjórnað með sóknartakmörkunum. Á undanförnum árum hafa vissar áskoranir komið upp varðandi stýringu veiða á grásleppu og staðbundnum hryggleysingjum og hefur stjórnun þessara tegunda sætt gagnrýni fyrir að vera ómarkviss og leiða til kapphlaups, að veiðarnar séu ekki nógu fyrirsjáanlegar fyrir þá sem þær stunda. Með frumvarpi þessu er ráðgert að laga framangreinda vankanta og mun ég víkja nánar að einstökum þáttum frumvarpsins. Lagt er til að tekin verði upp aflamarksstjórn við veiðar á grásleppu auk þess sem lagðar eru til nokkrar breytingar á lögum sem nauðsynlegar eru til að aðlaga stjórn grásleppuveiða að aflamarksstjórn. Í fyrsta lagi er lagt til að við lög um stjórn fiskveiða bætist ákvæði til bráðabirgða þar sem skipum verði sett aflahlutdeild í grásleppu. Lagt er til að veiðireynsla grásleppu verði ákvörðuð út frá þremur bestu veiðitímabilum af sex frá og með 2014 til og með 2019 á því leyfi sem skráð er á skip. Í öðru lagi verði sett 2% hámarksaflahlutdeild í grásleppu til að tryggja dreifða aflahlutdeild. Í þriðja lagi að sett verði heimild fyrir ráðherra til að undanskilja grásleppu frá ákvæði um veiðiskyldu með reglugerð leiði markaðsaðstæður til að ekki sé réttlætanlegt að halda til veiða. Í fjórða lagi er lagt til að heimilt verði með reglugerð að ákveða staðbundin veiðisvæði við grásleppuveiðar ef aðstæður leiða til þess að æskilegt verði að svæðisskipta grásleppuveiðum. Þá er lagt til í frumvarpinu að sett verði bráðabirgðaákvæði við lög um stjórn fiskveiða sem mælir fyrir um hlutdeildarsetningu sandkola í allri fiskveiðilandhelginni. Í dag eru veiðar á sandkola frjálsar frá Snæfellsnesi norður um að Eystrahorni en lúta aflamarksstjórn utan þess svæðis. Lagt er til að aflahlutdeild í sandkola verði endurreiknuð við upphaf fiskveiðiársins 2021/2022 með þeim hætti sem hér segir: 85/100 hlutum samkvæmt skráðum aflahlutdeildum hvers fiskiskips í sandkola við upphaf fiskveiðiársins 2021/2022 og að 15/100 hlutum samkvæmt veiðireynslu hvers fiskiskips utan aflamarkssvæðis í sandkola á fiskveiðiárinu 2017/2018 og 2019/2020. Á undanförnum árum hefur áhugi á veiðum á hryggleysingjum, svo sem sæbjúgum og ígulkerjum, aukist og nú er svo komið að ráðgjöf er veitt fyrir þrjú svæði í ígulkerjum og fyrir átta svæði í sæbjúgum. Þá má nefna að ráðgjöf fyrir beitukóng er einnig veitt fyrir tvö aðskilin svæði. Þar sem gildandi lög gera ekki ráð fyrir staðbundinni aflamarksstýringu er með frumvarpinu lagt til að ráðherra verði veitt heimild til að úthluta aflahlutdeild til veiða á staðbundnum nytjastofnum hryggleysingja þannig að sérstök aflahlutdeild komi fyrir hvert veiðisvæði. Þá er einnig lagt til að við lög um stjórn fiskveiða bætist ákvæði til bráðabirgða þar sem mælt er fyrir um að við upphaf fiskveiðiársins 2021/2022 skuli setja sjálfstæða aflahlutdeild í sæbjúgum á hverju veiðisvæði sem skilgreind eru í reglugerð um veiðar á sæbjúgum. Virðulegi forseti. Ég er mjög ánægður með að þetta frumvarp sé komið til efnislegrar meðferðar á Alþingi. Við vitum það öll sem hér erum að skoðanir hafa verið skiptar um veiðistjórn á grásleppu á mörgum undanförnum árum. Ég hef lýst þeirri skoðun minni, bæði við grásleppusjómenn og þingmenn, að ég sé reiðubúinn til samtals um breytingar á frumvarpinu sem ég mæli hér fyrir til að ná enn meiri sátt um markmið frumvarpsins. Ég nefni sem dæmi í því sambandi reglu um 2% hámarkshlutdeild sem er þess eðlis að mögulega þarf að endurskoða þá tölu. Ég veit að meiri hluti þeirra sem hafa stundað grásleppuveiðar á undanförnum árum styður frumvarpið og ég nefni því til stuðnings að nýverið tók ég við yfirlýsingu frá 244 grásleppusjómönnum sem lýsa yfir fullum stuðningi við það. Þetta er meiri hluti þeirra sem hafa leyfi og um 76% grásleppusjómanna tóku afstöðu. Aðrir voru hlutlausir eða andsnúnir frumvarpinu. Ég tel augljóst að hægt sé að skapa almenna sátt um frumvarpið, fyrst og síðast meðal grásleppusjómanna sem stunda þessa atvinnugrein þó að aldrei verði allir sammála. Ég vona að það takist að ljúka þessu máli fyrir komandi vertíð sem hefst innan tiltölulega skamms tíma. Virðulegi forseti. Ég hef rakið meginefni þessa frumvarps og vil að öðru leyti vísa til þeirrar greinargerðar sem fylgir því en þar er ítarlega fjallað um efni þess. Að lokinni umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. atvinnuveganefndar til umfjöllunar.

Virðulegur forseti. Hæstv. ráðherra hefur hér mælt fyrir breytingum á lögum um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands og lögum um stjórn fiskveiða. Þær varða grásleppu, sandkola og hryggleysingja. Hann gerði það sköruglega og var sannfærður eins og hans er von og vísa. Ég vil leyfa mér að einbeita mér að einni af þessum þremur fisktegundum, grásleppunni. Ég leyfi mér að spyrja hæstv. ráðherra: Hver er nauðsyn þess og hver er sú sýn sem ræður því að kvóta er nú skellt á grásleppuna? Enn fremur: Voru aðrir kostir metnir áður en þessi varð ofan á? Aflaheimildir verða framseljanlegar, eins og ég skil það, en er ráðherra ekkert hugsi yfir því að með þessari breytingu verði farið að fénýta þær heimildir, þvert á yfirlýstan tilgang, eins og gerst hefur í stóra fiskveiðistjórnarkerfinu? Grásleppuveiðarnar eru sérstakar að mjög verulegu leyti. Þar eru svæðisbundnar, þær eru bundnar ákveðnum átthagaböndum og tengjast menningarlegri hefð. Telur ráðherra ekki líkur á því að heimildirnar þjappist á færri hendur og það sama gerist og í stóra kerfinu? Vildi hæstv. ráðherra kannski dýpka þessar hugleiðingar örlítið?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir gríðargott andsvar og vel ígrundað. Hann spyr: Hver er nauðsynin og hver er sýnin á bak við þetta? Ég setti á laggirnar starfshóp skipaðan helstu hagaðilum ásamt með sérfræðingum í málinu sem skilaði mér m.a. þessari tillögu. Þeir yfirfóru þetta allt saman. Þar við bætist að þetta hefur verið lengi til umræðu meðal grásleppusjómanna. Þess vegna svaraði ég því játandi að aðrir kostir hefðu að sjálfsögðu verið metnir og þetta hefði verið mikið rætt. Þegar hv. þingmaður spyr: Er ekki hætta á því að þetta safnist á fáar hendur? Það eru viðskipti með leyfi. Takmarkaður fjöldi báta má stunda grásleppuveiðar, 449 bátar. Það eru eingöngu bátar sem voru á þessum veiðum árið 1997. Þrátt fyrir þennan fjölda voru ekki nema 209 bátar á veiðum á síðustu vertíð og hafði fækkað um rúmlega 100 á tíu árum. Þannig að það er að fækka í greininni og þessir karlar sem stunda þetta kalla á að hafa meiri fyrirsjáanleika í því sem þeir eru að gera. Mér finnst bara sjálfsagt að við reynum að gera það og mæta þeim óskum. Þetta eru þeir sem þekkja aðstæðurnar best, vita nákvæmlega hvar sverfur að og hvað þarf að bæta. 244 grásleppusjómenn kalla eftir því að takast á við þetta verkefni eins og það kemur fram í frumvarpinu á meðan 209 bátar eru til sjós. 

Herra forseti. Grásleppuveiðar eru gríðarlega mikilvægur þáttur í atvinnulífinu á ákveðnum landsvæðum. Í mörgum tilfellum er um að ræða þessar dreifðu byggðir sem hafa átt undir högg að sækja, m.a. vegna samþjöppunar innan sjávarútvegs. Kvótasetning getur bitnað harðast á þeim sem veikastir eru fyrir. Ég sé ekki annað en að hægt væri að sníða vankanta af núverandi kerfi með ýmsu móti, t.d. með því að opna fyrir sameiningu leyfa og auka fyrirsjáanleikann í útgefnu aflamagni áður en veiðar hefjast. Auðvitað mætti líka ræða um hugmyndir um svæðisbundinn kvóta. Við ræðum töluvert um að nauðsynlegt sé að auka arðsemi greinarinnar og ég tek undir að arðsemin þarf að vera fyrir hendi og hún þarf að vera ásættanleg og fyrirsjáanleiki eins og hægt er. Þess vegna spyr ég: Voru aðrir kostir metnir vandlega? Síðan langar mig að spyrja: Hefur verið gerð samfélagsleg úttekt á áhrifum þess á byggðirnar að breyta kerfinu svona? Þetta getur haft í för með sér breytingar á ýmsum viðkvæmum byggðum. Varðandi það að þetta verði gert á forsendum sjálfbærnihugsunar þá fjallaði hæstv. ráðherra um núverandi fiskveiðistjórnarkerfi í fyrri ræðu sinni. Hann rómar það auðvitað og telur það sjálfbært. Ég tel að áhöld séu um það. Efnahagslega kann það að virka þannig. Umhverfislega? Hugsanlega, sennilega. 

Virðulegi forseti. Ef hv. þingmaður telur þessa atvinnugrein ekki sjálfbæra eins og hún er í dag, hvaða leiðir sér hann þá út úr þessu aðrar en þær að koma veiðistjórninni á þann stað sem allir sérfræðingar í sjávarútvegi telja góðan, þ.e. að sérfræðiráðgjöf og nýting fiskstofna fari saman, að það sé samfella í því? Ég er þeirrar skoðunar að við eigum að fylgja þeirri ráðgjöf sem við fáum til að hámarka arðsemina. Reynslan undanfarin ár er sú að það hafa að meðaltali verið 20% framhjáskot frá ráðgjöfinni, plús eða mínus. Við erum ekki að nýta þetta með skynsamlegum hætti, stundum yfir, stundum undir. Reynslan af síðustu vertíð ætti að kenna okkur öllum að sú stjórnun sem á þessu hefur verið er alls ekki góð þar sem ráðherra neyðist til að beita ákveðinn hluta sjómanna nánast ofbeldi til að halda veiðunum innan þeirrar ráðgjafar sem gefin var út. Mér finnst með ólíkindum að menn hangi í þessu gamla kerfi og tali um það eins og það sé alveg stórgott. Hver er nýliðunin í því eins og hún hefur verið? Engin. Á hvaða ótta er verið að ala hér með að við setjum þetta í aflahlutdeild, að menn fari að selja leyfin? Þau ganga kaupum og sölum í dag. Það er takmarkaður hópur sem má stunda veiðarnar í dag og hann er ekki einu sinni allur að stunda þær. Við hvað eru menn hræddir? 

Virðulegi forseti. Hér ræðum við frumvarp um breytingu á lögum um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands og lögum um stjórn fiskveiða, veiðistjórn grásleppu, sandkola og hryggleysingja. Ég ætla að einbeita mér að grásleppunni. Veiðistjórn grásleppu hefur lengi verið utan aflamarksstjórnar en með þessu frumvarpi er ætlunin að koma höndum yfir hana, skerpa á veiðistjórn og þar með kvótasetningu. Veiðistjórn hefur verið með þeim hætti að veiðar á grásleppu eru bannaðar nema með sérstökum veiðileyfum sem gefin eru út af Fiskistofu. Síðan er lagt bann við lagningu hrognkelsaneta á nokkrum svæðum vegna hættu á sjávarspendýrum í meðafla. Engum blöðum er um það að fletta að þörf er á veiðistjórn á þessum veiðum eins og öðrum til að við göngum ekki of nærri stofninum. Þær aðferðir sem hafa verið notaðar við veiðistjórn eiga sér bæði kosti og galla. Þeir aðilar sem tala fyrir núverandi kerfi telja að það tryggi aðgengi minni útgerða að veiði sem hafi aftur góð samfélagsleg áhrif. Fylgismenn aflastjórnunar á grásleppuveiðum segja að með henni sé hægt að tryggja meiri fyrirsjáanleika í veiðum og að þær verði yfirvegaðri og ígrundaðri í stað þess kapphlaups sem núverandi stýring veldur. Grásleppuveiði hefur verið stunduð víða um land og er það áberandi að þessar veiðar eru orðnar stór þáttur í útgerð á mörgum stöðum og hafa haldið sér betur í veikari byggðum eins og á Ströndum, í Búðardal og á Brjánslæk. Það skiptir gríðarlegu máli fyrir þessar byggðir að hafa aðgengi að grásleppuveiðum. Þegar frumvarp þetta var í samráðsgátt í haust komu fram nokkur sjónarmið. Eitt þeirra birtist í umsögn frá Halldóri Rúnari Stefánssyni á Þórshöfn. Hann telur að samþjöppun verði óumflýjanleg með kvótasetningu veiðanna líkt og gerst hafi á skömmum tíma í öðrum kvótasettum tegundum. Samþjöppun muni leiða til þess að nýliðar sem nú sjái möguleika í að afla grásleppuleyfis og taka þátt í strandveiðum með það í huga að byggja upp lífvænlegan rekstur muni síður geta það ef krafa verður um að kaupa aflaheimildir í grásleppu. Þá segir hann einnig, með leyfi forseta: „Eins og málum er nú fyrir komið þá eru í raun tvö kerfi sem gera nýliðum kleift að koma sér upp útgerð, þ.e. strandveiðar og grásleppuveiðar. Undirritaður telur það skjóta skökku við að nú skuli eiga að taka annað þessara kerfa og kvótasetja og þannig minnka möguleika ungra manna til athafna. Undirritaður hefur verið á grásleppu til áratuga og séð grásleppustofninn sveiflast mikið til milli ára. Ekki verður í fljótu bragði séð hvernig á að vera hægt að nýta kvótasetningu til að stýra veiðum á svo sveiflugjörnum stofni. Í það minnsta telur undirritaður ljóst að kvótasetning grásleppu krefjist mikilla rannsókna og ekki ómögulegt að hún muni leiða til ofveiði í vondum árum.“ Þá ber einnig að skoða sjónarmið umsagnaraðila sem nefna byggðasjónarmið. Þar segir að aukin samþjöppun kæmi sér verst fyrir smærri aðila í vinnslu, útgerðir og samfélög. Vegna orða hæstv. ráðherra hér áðan vil ég benda á að konur eru líka á grásleppuveiðum og kannski hafa þær bara ekki verið spurðar þegar verið var að leita ráða um hvernig ætti að fara með þetta.  
             Í frumvarpinu er nefnt að tryggja þurfi að hlutdeildin verði dreifð og lagt er til að sett verði 2% hámarksaflahlutdeild í grásleppu. Það er spurning hvort það sé of hátt. Hér er verið að gera miklar breytingar sem ekki verða teknar svo glatt til baka. Þess vegna er mikilvægt að fara varlega. Viðurkennt er að veiðum þarf að stýra með einum eða öðrum hætti en hvort þetta er farsælasta leiðin er ekki endilega víst. Þegar frumvarpið fór í gegnum þingflokk Framsóknarmanna þá gerði ég fyrirvara við það og bókaði eftirfarandi: „Frumvarp þetta gerir ráð fyrir að aflamarksstjórn verði tekin upp við veiðar á grásleppu. Ekki hafa verið færð nægjanleg rök fyrir því að setja aflamark á grásleppu. Smærri byggðir um land allt byggja á blandaðri sjósókn smábátaútgerða og gæti þetta bæði torveldað nýliðun í greininni auk þess sem hætta er á samþjöppun í hrognkelsaveiðum og þá á kostnað minni byggðarlaga. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að hámarkið megi aldrei nema hærra hlutfalli af heildaraflahlutdeild en 2% og mætti vera minna til þess að koma í veg fyrir samþjöppun í greininni og kvótasetning er vandmeðfarin og flókin ef gæta á jafnræðis milli byggðarlaga og útgerða. Þau rök hafa verið notuð með kvótasetningu á grásleppu að meðalafli á veiðum með grásleppu sé vandamál og gæti valdið því að ef ekkert yrði gert gæti það skaðað sjávarútveginn í heild sinni þar sem bandarísk yfirvöld hafa boðað bann á innflutningi á sjávarafurðum þar sem sjávarspendýr er meðafli veiða.“ - Þetta er náttúrlega viðkvæmur og mikilvægur þáttur.- „Það er vissulega áhyggjuefni en ekki verður séð að kvótasetning sé upphafið og endirinn á þeim vanda og hefur ekki verið leitað annarra leiða til að vinna á því vandamáli. Til eru aðrar veiðistjórnunaraðferðir sem mætti útfæra með það að markmiði að ná utan um þann vanda og að grásleppuveiðum verði sett umgjörð sem fellur að uppbyggingu sjálfbærra fiskistofna.“ Virðulegi forseti. Ég tel að skoða þurfi betur hvaða áhrif kvótasetning á grásleppu gæti haft áður en farið er út í svo viðamiklar breytingar á kerfinu.

Herra forseti. Mig langar að ræða þessi mál varðandi veiðar á grásleppu. Þær hafa verið umdeildar undanfarin misseri eins og hæstv. ráðherra kom inn á og sitt sýnist hverjum í þeim efnum. Við í þingflokki Vinstri grænna höfum haft fyrirvara á þessu máli og erum yfir höfuð ekki hlynnt kvótasetningu á grásleppu. Það hefur legið fyrir lengi svo að okkur þykir að þarna sé verið að boða miklar breytingar á þeim hluta kerfisins sem er félagslegi hlutinn, og það stefni allt í það að í framhaldinu verði mikil samþjöppun, að það borgi sig ekki að gera út miðað við aflareynslu og viðmið á því þriggja ára tímabili sem hæstv. ráðherra nefndi, 2014–2019. Við óttumst að margir muni heltast úr lestinni og samþjöppun geti orðið mikil og kannski standi eftir einhverjir 50 bátar og aðrir selji sig út úr greininni þegar þeir sjá fram á að veiðarnar beri sig ekki miðað við þá viðmiðun sem þeir fá. Ég held að það sé ekki góð þróun heldur mjög slæm því að þetta styður hvort annað, það sem er innan félagslega kerfisins - strandveiðar, sértæki byggðakvótinn og almenni byggðakvótinn, grásleppuveiðar, makrílveiðar, þegar þær gefast á færi - og þegar verið er að kippa einhverri stoð undan er hætta á því að dóminóið falli, hver kubbur fyrir sig. Hæstv. ráðherra kom inn á að 244 grásleppusjómenn hefðu komið með undirskriftalista til sín um þessi mál. Ég fékk þær upplýsingar hjá viðkomandi aðilum, sem lögðu þessa undirskriftalista fram, að það væru ekki einstaklingar sem stæðu þar að baki heldur gæti einstaklingur verið með þrjú leyfi sem teldist þá vera þrjár undirskriftir. Ég held að það sé hárrétt, þetta eru ekki 244 einstaklingar heldur 244 leyfi og svo getur allur gangur verið á því hve margir einstaklingar eru á bak við því að margir eiga fleiri en eitt leyfi. En allt í góðu með það. Það er bara eðlilegt að skoðanir séu skiptar á þessu eins og mörgu öðru. Það var líka samþykkt á aðalfundi Landssambands smábátaeigenda að fara ekki í kvótasetningu á grásleppu heldur fara aðrar leiðir. Ég tel mikilvægt að þær leiðir verði líka skoðaðar í þessari vinnu og við sjáum hvað kemur út úr því. Við vitum að við Grænland er veiðunum stjórnað með öðrum hætti, þar er skipt upp í svæði og magni inn á svæðin. Við höfum stýrt þessum veiðum til margra ára innan ráðgjafar Hafrannsóknastofnunar með dagakerfi. Þar hafa haldist í hendur markaðsmál, verð á mörkuðum, og greinin hefur verið í góðu samstarfi við sjávarútvegsráðuneytið um útfærsluna, hvenær rétt sé að byrja og hvenær menn hægja á veiðum vegna þess að markaðsverð er ekki hagstætt. Ég held að við þurfum bara að skoða þetta vel. Síðasta sumar var ekki dæmigert fyrir það hvernig veiðarnar hafa verið undanfarin sumur og þær hófust fyrr en venja hefur verið, þær hófust 10. mars. Aflinn varð það góður á norðausturhorni landsins að mjög margir í öðrum landshlutum náðu ekki að hefja veiðar eða voru komnir mjög skammt á veg. Auðvitað vill enginn sjá það endurtaka sig. Þess vegna þarf að liggja fyrir tímanlega fyrir næstu vertíð hvernig staðið verður að veiðum og það þarf að gera í góðu samtali og samstarfi við greinina sjálfa, hvort sem menn fara út í það að skipta upp svæðum með því að láta magn inn á hvert svæði og hafa einhvern sveigjanleika þar inni eða ekki. Við þekkjum það að veiðarnar byrja mismunandi snemma eftir landshlutum og ég held að það sé alveg hægt að ná góðri niðurstöðu í þetta mál þó að við förum ekki þá leið að fara að kvótasetja. Það kallar þá á enn frekari rannsóknir eins og það sem kemur hér fram varðandi ýmsar aðrar tegundir sem ég tel að þurfi að skoða betur; en það skortir rannsóknir svo að hægt sé að taka ákvarðanir í þeim efnum. Við þurfum líka að horfa til byggðafestu eins og margoft hefur verið rætt í þessum stól nú undanfarið. Það skiptir miklu máli. Ekki bara er þetta hluti af menningu okkar og fylgir ákveðnum byggðum. Við viljum heldur ekki horfa upp á að allur grásleppukvótinn hverfi úr einhverjum byggðum og þar geti menn ekki stundað þær veiðar lengur vegna þess að einhverjir aðilar ákveða á einhverjum forsendum að selja sig út úr kerfinu. Það er hárrétt hjá hæstv. ráðherra að leyfin ganga kaupum og sölum og þau kosta auðvitað sitt en ekki eins mikið og aflaheimildir munu verðleggjast á ef kvótinn þjappast saman á fárra manna hendur. Það hefur verið talað um að það geti orðið einhverjir 50 bátar ef það borgar sig ekki að fara á veiðar, ef menn fá kannski úthlutað 15 tonnum. Ég tel að við þurfum að skoða þetta og fá til okkar þá aðila sem þarna eiga hagsmuna að gæta og byggðarlögin. Við þurfum að hlusta á öll sjónarmið í þessum efnum. Þetta er eldheitt og umdeilt mál og við verðum bara að vera þingmenn til þess að vinna með það að það er alltaf erfitt þegar mjög ólík sjónarmið rekast á. Við verðum samt að taka málið til efnislegrar umræðu, ég get verið sammála hæstv. ráðherra með það. Svo sjáum við bara til hvernig okkur gengur að lenda því. En í mínum huga er kvótasetning vond á þann hluta kerfisins sem við höfum flokkað sem félagslega hlutann sem mótvægi við stóra hlutann sem er í aflamarki og kvótasetningu, horfandi upp á alla þá gífurlegu samþjöppun sem hefur orðið þar og líka í krókaaflamarkskerfinu. Það hefur ekki reynst byggðunum vel né byggðafestu.

Virðulegi forseti. Ég þakka þá umræðu sem hér hefur átt sér stað um málið. Ég vil í þessu sambandi aðeins nefna, af því að komið hefur fram ótti við samþjöppun og áskoranir um að aðrir kostir séu skoðaðir o.s.frv., að árum saman hafa aðrir kostir verið gaumgæfðir og skoðaðir, árum saman. Þeir sem stunda þessa grein og hafa gert á undanförnum löngum tíma eru í mínum huga mjög sammála um að þetta sé í rauninni sá kostur sem sé skástur í þeirri stöðu sem greinin hefur búið við undanfarin mörg ár. Ég held að við getum verið alveg sammála um að dómurinn yfir því hversu ótækt þetta kerfi hefur verið sjáist best á því hver hnignunin hefur orðið í kerfinu sjálfu. Bátum hefur fækkað þar. Meðaltalið er svona 15 á ári, um 150 grásleppubátar hafa horfið út úr kerfinu á síðastliðnum tíu árum. Sóknin hefur dregið dám af því. Svo eru menn að prísa þetta og reyna að ríghalda í það. Ég átta mig ekki á hvaðan þær hugmyndir eru komnar að þessi breyting, ef hún gengur eftir, leiði til þess að hér verði bara 50 bátar á grásleppu. Ég er ekki þess umkominn að segja til um það hvaða fjöldi kemur til með að stunda þetta. Ég segi bara: Miðað við að bátarnir eru 209 í dag og miðað við sömu þróun og hefur verið síðastliðin tíu ár stefnir í að eftir tíu ár verði að óbreyttu 50 bátar á þessu, ef þetta heldur svona áfram, þegar það voru 200 bátar á síðustu vertíð. Þetta frumvarp er ákall frá þeim sem hafa stundað veiðarnar. Ég vil nefna það hér af því að hv. þm. Halla Signý Kristjánsdóttir spurði eftir því hvort engar konur væru í þessum hópi að jú, það eru konur, alla vega eins og ég hef lesið þennan undirskriftalista. Ég kann engar skýringar á því sem hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir nefndi hér áðan um hvernig hann væri samansettur. Ég kann þær ekki. Samkvæmt þessu skjali, sem ég veit að hv. þingmaður hefur fengið, eru 449 grásleppuleyfi í landinu. Þar af voru handhafar 244 leyfa sammála því að þetta væri það skásta í stöðunni, það skásta sem úr þessu væri hægt að gera. Ég átta mig bara ekkert á því hvernig við eigum að hafa vit fyrir þessu fólki sem kann þetta og stundar þetta best. Út af umræðunni um samþjöppunina vil ég bara segja að með óbreyttu kerfi verða 50 bátar eftir í þessu eftir önnur tíu ár miðað við hvernig þróunin hefur verið síðastliðin tíu ár. Ég segi bara: Menn ætla greinilega ekkert að bregðast við því. Grásleppusjómenn þekkja þetta umhverfi manna best eftir áratuga starf. Þeir hafa sjálfir haldið því fram, og ég er sammála þeim áherslum sem þeir hafa sett fram þegar þeir tala fyrir þessu máli, að breytingarnar leiði til hættuminni sjósóknar, betri nýtingar veiðarfæra og bátstækja. Það er aukið svigrúm til að skipuleggja eigin útgerð, það dregur úr olíunotkun, það fækkar netum í sjó og þar með tjónum á netum og þar af leiðandi verða færri drauganet í sjónum. Ég trúi ekki öðru en að þeir sem bera umhverfismálin fyrir brjósti í íslenskri pólitík taki undir þessi sjónarmið og leggi sitt lóð á vogarskálarnar til að þetta geti gengið fram. Í núverandi kerfi er það svo og hefur verið lengi að veikindi eða bilanir á bátunum eða ófyrirséð önnur atvik hafa dregið úr möguleikum grásleppusjómanna til að sækja vegna þess að þetta eru dagar sem þeir hafa fengið. Þeir telja að það komi til með að detta upp fyrir. Ýmsir fleiri þættir eru til teknir sem ég treysti að komi fram í umfjöllun nefndarinnar. Í mínum huga er stóra málið í þessu það að gefa þeim sem stunda þessa atvinnugrein meiri færi til að búa til meiri verðmæti fyrir sjálfa sig og samfélagið allt, í formi fjármuna en ekki síður til muna meira öryggis við að sækja sjóinn og í því að umgengnin við auðlindina verður með öllum hætti ábyrgari ef þetta gengur eftir í stað þeirrar sóunar og illu umgengni sem viðgengst í núverandi kerfi.