Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá Dagbjörtu Hákonardóttur, 11. þm. Reykv. n., um að hún verði fjarverandi á næstunni í opinberum erindum. Fimmtudaginn 16. nóvember tók því sæti á Alþingi Ragna Sigurðardóttir, 2. varamaður á lista Samfylkingarinnar í kjördæminu, en 1. varamaður á lista hefur þegar tekið sæti. Landskjörstjórn hefur gefið út tilkynningu á grundvelli 1. mgr. 113. gr. kosningalaga til Rögnu Sigurðardóttur. Jafnframt hefur stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fundað til þess að fjalla um kosningu og kjörgengi hennar.

Hæstv. forseti. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur fengið til meðferðar tilkynningu landskjörstjórnar um kosningu Rögnu Sigurðardóttur sem 2. varaþingmanns á lista Samfylkingarinnar – jafnaðarflokks Íslands í Reykjavíkurkjördæmi norður. Nefndin hefur fundað til að fjalla um kosninguna og kjörgengið og mælir einróma með staðfestingu kosningar Rögnu Sigurðardóttur.



Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd mælir einróma með staðfestingu kosningar Rögnu Sigurðardóttur og telst það samþykkt án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum. Ragna Sigurðardóttir hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því að undirrita drengskaparheit að stjórnarskránni.

Ragna Sigurðardóttir hefur undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðin velkomin til starfa á Alþingi.

Forseta hefur borist bréf frá umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 460, um alþjóðlegar skuldbindingar og frumvarpsgerð, frá Birni Leví Gunnarssyni. Þá hefur borist bréf frá utanríkisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 452, um Alþjóðahafsbotnsstofnunina og námuvinnslu á hafsbotni, frá Andrési Inga Jónssyni. Einnig hefur borist bréf frá matvælaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 431, um riðuveiki, frá Vilhjálmi Árnasyni. Að lokum hafa borist bréf frá menningar- og viðskiptaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 256, um útvistun verkefna Samkeppniseftirlitsins, frá Birgi Þórarinssyni, á þskj. 408, um félagsleg fyrirtæki, frá Elvu Dögg Sigurðardóttur, og á þskj. 275, um ferðakostnað, og þskj. 462, um alþjóðlegar skuldbindingar og frumvarpsgerð, báðar frá Birni Leví Gunnarssyni

Til svara eru: Matvælaráðherra, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra, menningar- og viðskiptaráðherra, félags- og vinnumarkaðsráðherra og heilbrigðisráðherra.

Forseti. Grindvíkingurinn Sigríður María Eyþórsdóttir ritaði nýlega grein um framkomu bankanna við Grindvíkinga en þeir ætla sér að rukka fulla vexti og verðbætur af frystum húsnæðislánum Grindvíkinga. Sigríður María segir m.a. í grein sinni, sem birtist nýlega á vísi.is, með leyfi forseta: „Hér erum við Grindvíkingar, heimilislaus, í framtíðarótta. Sum hver, jafnvel mörg okkar, sjá fram á atvinnumissi, fjárhagslegt hrun og þurfa á sama tíma að framfleyta fjölskyldum á óöruggum og hagnaðardrifnum húsaleigumarkaði um ófyrirsjáanlega framtíð. Þetta eru ekki kaldar kveðju til okkar sem horfum inn í óvissuna, þetta er svívirða. Við húseigendur sem höfum varla haft bolmagn til að greiða af lánum okkar í þeim aðstæðum og vaxtahækkunum sem við höfum staðið frammi fyrir undanfarið, sjáum nú fram á það að í miðjum hörmungum verðum við endanlega slegin af.“ Hæstv. ráðherra hefur lýst því yfir að fjármálastofnanir verði að sýna samfélagslega ábyrgð á svona miklum óvissutímum og skorað á bankana að gera betur. Þá sagðist hún einnig, með leyfi forseta, ætla að „taka á þessu“. Því vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Hvernig ætlar ráðherrann að taka á þessu? Ætlar hann að grípa til einhverra aðgerða eða ætlar hann að láta sér nægja að biðla til samfélagslegrar ábyrgðarkenndar bankastofnana og vona það besta?

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur fyrir afar góða og brýna spurningu varðandi þá stöðu sem uppi er í tengslum við Grindavík og afkomu og framtíðarhorfur í lánamálum Grindvíkinga. Ég hef lýst því yfir að ég telji að fjármálastofnanir séu ekki að sýna fulla samfélagslega ábyrgð með því að rukka vexti og verðbætur. Skilaboðin sem Grindvíkingar fengu í síðustu viku voru býsna köld að mínu mati. Hv. þingmaður spyr hvernig ráðherrann ætli að beita sér. Stjórnvöld eru núna í samtali við fjármálastofnanir og ég geri fastlega ráð fyrir því að við munum sjá aðgerðir í þessari viku sem munu benda til þess og vera þess háttar að fjármálastofnanir munu sýna fulla samfélagslega ábyrgð. Nú er það svo að fjármála- og efnahagsráðherra fer með þessi mál í ríkisstjórninni. Hins vegar fer ég með neytendamálin og sjáum við ekki frekari aðgerðir núna á allra næstu dögum verðum við auðvitað að grípa til þeirra ráða sem við höfum hér. Ég útiloka ekki að það verði bara býsna hressilegt.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið en vildi kannski fá aðeins nánari skýringar á því hver er í viðræðum við hvern og hvað er átt við með því að fá þá til að sýna fulla samfélagslega ábyrgð. Er þá verið að vísa til þess að það eigi að reyna að fá bankana til að frysta lánin þangað til og þá án vaxta og verðbóta, án þess að það hlaðist upp? Eða erum við að tala um að stjórnvöld ætli að einhvern veginn að reyna að koma að þessu líka og fara í eitthvert bótakerfi gagnvart þessum bönkum, sem kæmi mér ekki á óvart einhverra hluta vegna, að ef einhverjar fórnir þurfi að færa þá séu stjórnvöld til í að koma og hlaupi undir bagga með það. Ég væri forvitin að heyra um það. Í ljósi lokaorða hæstv. ráðherra, skil ég hana rétt að hún telji það koma til greina að setja lög á bankana til að tryggja að svo verði?

Virðulegur forseti. Það sem mestu máli skiptir núna er þrennt: Í fyrsta lagi þarf að tryggja afkomu, svokallaða afkomutryggingu. Nú er búið að dreifa frumvarpi þess efnis og ég geri fastlega ráð fyrir því að allur þingheimur muni styðja það. Í öðru lagi þarf að tryggja húsnæðisskjól sem felst í því að Grindvíkingar komist inn í húsnæði til skamms tíma og svo til lengri tíma litið og að þeir þurfi ekki að hafa áhyggjur af því húsnæði sem er núna ekki íbúðarhæft. Í þriðja lagi þarf að koma til viðbótarstuðningur vegna þess, eins og forsætisráðherra hefur sagt í fjölmiðlum, að Grindvíkingar þurfa að fara í ýmis útgjöld þessa dagana sem eru algerlega óhefðbundin og þeir gerðu engan veginn ráð fyrir og við sem samfélag þurfum að taka þátt í þeim kostnaði. 

Herra forseti. Spurning mín er nú keimlík þeirri síðustu en er þó ætluð öðrum ráðherra. Hæstv. félagsmálaráðherra tjáði sig rétt eins og hæstv. menningarmálaráðherra á þeim nótum að hann skoraði á bankana að gera eitthvað meira til að koma til móts við íbúa Grindavíkur. En hvað? Hvað ætlar ríkisstjórnin að gera í málinu, annaðhvort af hálfu ríkisins eða gagnvart bönkunum, til að knýja á um einhverja niðurstöðu? Það er heldur ódýrt fyrir hæstv. ráðherra að lýsa því yfir í fjölmiðlum að þeir skori á bankana að gera eitthvað - hvað mun ríkisstjórnin gera? Við fengum lítil svör við því hjá hæstv. menntamálaráðherra hérna áðan önnur en þau að það stæði til að funda eitthvað með fulltrúum bankanna og að vonast væri til þess að ef þeir fengju kaffi hjá ráðherrum yrðu þeir samvinnuþýðir. En hverju ætlar ríkisstjórnin að ná fram? Það er spurning mín til hæstv. félagsmálaráðherra. Hverju vill ríkisstjórnin ná fram í viðræðum sínum við bankana, eða beri þær ekki árangur þá á eigin vegum í framhaldinu?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það sem ríkisstjórnin vill fá út úr því samtali við bankana sem er nú yfirstandandi er að bankarnir komi af meiri krafti inn í það samfélagslega verkefni að styðja við Grindavík og Grindvíkinga. Við þekkjum öll hvað það er sem bankarnir hafa nú þegar lýst yfir að þeir séu tilbúnir að gera en ég held að við séum öll sammála um að þar þurfi að gera meira. Ég heyri ekki annað á hv. þingmanni en að hann sé með í því liði, þ.e. á meðan óvissan er jafn mikil og hún er núna þegar fólk veit ekki hvenær það kemst heim til sín, ef það kemst heim til sín, á meðan fólk veit ekki hversu lengi það þarf mögulega að borga af sínu húsnæði heima í Grindavík meðan það greiðir mögulega húsaleigu annars staðar. Þetta er því sameiginlegt verkefni og ég myndi vilja sjá bankana gefa eftir vaxtagreiðslur og verðbætur, eitthvað í þá áttina. Á sama tíma er ríkisstjórnin síðan að huga að því með hvaða móti hún getur komið inn í almennan húsnæðisstuðning fyrir fólk sem þarf að fara í annað húsnæði og hefur ekki aðgang að því húsnæði sem það á eða leigir heima í Grindavík. Ég sé þetta sem verkefni sem við þurfum að koma að sem flest til að geta stutt dyggilega við bræður okkar og systur í Grindavík.

Herra forseti. Það eru allir sammála um að gera þurfi eitthvað meira, segir hæstv. ráðherra, en það virðist algjörlega óljóst hvað meira það á að vera, að mati ríkisstjórnarinnar. Hæstv. ráðherra segist vonast eftir hugsanlega einhverri vaxtaniðurfellingu eða að litið verði á verðbæturnar. En hvað ætlar ríkisstjórnin sér í viðræðum sínum við bankana núna? Hverju ætlar hún að ná fram? Bara hugsanlega og vonandi einhverju? Þetta er óvissa, viðvarandi óvissa. Einnig ríkir mikil óvissa meðal Grindvíkinga um hvaða reglur gildi um tryggingar á húsnæði þeirra og verið uppi ýmsar kenningar um að ólíkar skilgreiningar á ástandinu geti haft áhrif á tryggingarnar. Hvað getur hæstv. ráðherra sagt okkur um stefnu ríkisstjórnarinnar varðandi tryggingu eigna sem kunna að vera óíbúðarhæfar eða kunna að vera skemmdar að einhverju leyti eða hugsanlega virðislausar? Mun ríkisstjórnin koma til móts við það og sjá til þess að komið verði til móts við Grindvíkinga í tryggingamálum?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það liggur alveg ljóst fyrir að núna er starfsfólk Náttúruhamfaratryggingar Íslands að fara um svæðið til að taka út þær skemmdir sem orðið hafa á húsum í Grindavík. Það er fyrsta skrefið til að átta sig á umfangi þess sem þarna hefur átt sér stað. Samkvæmt lögum ber náttúruhamfaratryggingu að bæta ákveðið tjón sem orðið hefur á húsum fólks vegna atburða eins og þeirra sem hér hafa orðið, þannig að það er alveg ljóst að það verður að sjálfsögðu staðið við það sem kemur út úr þeirri skoðun. Almennt séð vil ég segja að það er óvissa. Við erum í miðri jarðfræðilegri atburðarás sem veldur mikilli óvissu fyrir fólk og það er óvissan sem núna er uppi fyrir Grindvíkinga sem við erum skref fyrir skref í ríkisstjórninni að vinna að. Það kemur fram frumvarp sem ég mæli fyrir hér seinni partinn í dag. Það er verið að vinna í húsnæðismálum 

Virðulegur forseti. Það þarf bara að hækka fjárlög um 138 millj. kr. svo greiða megi verst setta aldraða fólkinu 66.381 kr. skatta- og skerðingarlausa eingreiðslu í desember eins og öryrkjar fá. Samkvæmt upplýsingum frá Tryggingastofnun ríkisins er um 2.080 einstaklinga að ræða. Í þeim hópi eru 1.032 öryrkjar sem fá nú ellilífeyri í stað örorkulífeyris. Full eingreiðsla orlofs- og desemberuppbótar til ellilífeyrisþega eru 117.526, 40% eru greidd sem orlofsuppbót en 60% greidd 1. desember sem desemberuppbót. Eingreiðslan skerðist samkvæmt 20. gr. laga um almannatryggingar uns hún fellur alveg niður. Er ekki kominn tími til þess að orlofs- og desemberuppbót skili sér óskert til allra sem eru á lífeyrislaunum almannatrygginga? Hækkun almannatrygginga um næstu áramót er 4,9% samkvæmt fjárlögum. Hvers vegna í ósköpunum er bara verið að hækka lífeyrislaun almannatrygginga um 4,9% þegar hækkun til frjálsra fjölmiðla samkvæmt vísitölu á launahækkunum er 10,6%? Spáið í það að þetta er nær 6% hærra en öryrkjar og aldrað fólk fær í fjárlögum. Hæstv ráðherra, hvernig er þetta reiknað út og hverjir gerðu það? Ætlar hæstv. ráðherra að sjá til þess að 2.080 allra verst settu eldri borgararnir fái 66.000 kr. eingreiðslu skatta- og skerðingarlaust núna í jólabónus, en af þeim eru 1.032 öryrkjar eins og áður hefur komið fram? Mun hæstv. ráðherra einnig sjá til þess að hækka lífeyrislaun almannatrygginga um 10,6% eins og hjá frjálsum fjölmiðlum en ekki bara um 4,9% eins og er í fjárlögum? Mun hæstv. ráðherra sjá til þess að orlofs- og desemberuppbót skili sér skerðingarlaust til allra þeirra sem eru á lífeyrislaunum? Því að núna í dag er stór hópur ellilífeyrisþega sem fær ekki krónu í orlofs- eða desemberuppbót bara vegna þess að þeir eiga lífeyrissjóð. Það er fáránlegt.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnirnar. Í fyrsta lagi fá bæði örorkulífeyrisþegar og ellilífeyrisþegar greiddar bæði desemberuppbót og orlofsuppbót eins og hv. þingmaður kom inn á. Það er reyndar ekki samkvæmt lögum heldur hefur skapast hefð fyrir því á undanförnum árum að gera það og ég mun að sjálfsögðu halda því áfram. Ef við förum ofan í það sem hv. þingmaður kemur inn á hérna, eingreiðsluna sem hefur komið til örorkulífeyrisþega á undanförnum sennilega þremur árum, þá er ástæðan fyrir því að ráðist hefur verið í þá eingreiðslu einfaldlega sú að okkur hefur ekki tekist enn þá hér á Alþingi Íslendinga að gera nauðsynlegar breytingar á kerfi almannatrygginga sem snýr að örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegum. Það er ástæðan fyrir því að þessi eingreiðsla var tekin upp á sínum tíma og er þar með líka ástæðan fyrir því að við höfum ekki litið til sams konar greiðslna fyrir eldri borgara eða fyrir eldra fólk. Það er mikilvægt að við gerum þennan greinarmun vegna þess að ráðist var í umfangsmiklar breytingar á kerfi ellilífeyrisþega árið 2017 sem skilaði þeim umtalsverðum bótum þegar kemur að afkomu þeirra og auk þess hefur verið ráðist í sérstakan félagslegan viðbótarstuðning sem kom inn árið 2021, ef ég man rétt, þannig að hér er ekki um sambærilega hluti að ræða.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. En það er alveg óverjandi með öllu að öryrkjar séu með fjárhagslegan hnút í maganum þegar þeir hætta að vera öryrkjar og fara yfir í ellilífeyriskerfið. Spáið í hvað skeður við það. Þeir missa 28.000 kr. á mánuði, 336.000 kr. á ári. Er það eðlilegt? Fólk sem er búið að vera fatlað alla sína ævi, þegar það er loksins orðið gamalt, á að refsa þeim fyrir það? Það á að hjálpa þeim meira. Það þyrfti a.m.k. 28.000 kr., 30.000 kr. meira vegna sinnar fötlunar heldur en að láta þetta minnka. Og desember- og orlofsuppbót er skert, sumir fá ekki krónu út úr því. Ætlar ráðherra að sjá til þess að þeir fái það? Ætlar hann að sjá til þess að hækkunin um næstu mánaðamót verði jafn mikil og til frjálsra fjölmiðla, 10,6% en ekki 4,9%?

Hæstv. forseti. Ég ætla að vara við því að við tökum einhverja eina tölu um hækkun eins liðar í fjárlögum og förum að bera hann með þessu móti saman við annan lið. Það væri alveg eins hægt að taka einhvern allt annan lið sem væri álíka hár og bera hann saman við þær greiðslur sem örorku- og ellilífeyrir eru að hækka um, 4,9% í fjárlagafrumvarpinu sem miðar líka við að það varð 2,5% hækkun um mitt ár. Það er ekki hægt að stroka bara yfir það. Það er hluti af því sen var gripið til á miðju ári til að örorkulífeyris- og ellilífeyrisbætur myndu halda í við kaupmátt. Þess vegna er hækkunin 4,9% og hún miðar við þær breytingar sem orðið hafa á verðlagi. Ég vil hins vegar taka undir með hv. þingmanni að það þarf að skoða það þegar farið er úr kerfi örorku yfir í kerfi ellilífeyris því þar er sumt fólk að missa talsverðar tekjur. 

Herra forseti. Það er aðdáunarvert hvernig Grindvíkingar hafa tekist á við ástandið, í óvissu sem er nær óbærileg fyrir fólk sem á allt sitt undir óútreiknanlegum náttúruöflum. Það var fallegt að sjá Grindvíkinga koma saman í Smáranum í Kópavogi til að fylgjast með liðinu sínu spila körfuboltaleik. Ég hef hvatt stjórnvöld til þverpólitísks samtals um aðgerðir, hvort sem þær eru efnahagslegar eða félagslegar, varði vinnumarkaðinn, fyrirtæki eða heimili Grindvíkinga. Verðmætin eru ekki aðeins í hlutum, fasteignum og fyrirtækjum heldur ekki síður í fólkinu sjálfu, listum og menningu og andlegri og líkamlegri heilsu. Það er mjög mikilvægt fyrir Grindvíkinga að þau fái eins skýr skilaboð frá stjórnvöldum og mögulegt er. Grindvíkingar eru ekki að fara heim á næstunni og öll þurfa þau öruggt húsnæði næstu mánuðina. En þau eru einnig mörg að greiða af lánum á húsum sínum í Grindavík og ef ekkert verður að gert þurfa þau að bera kostnað af tveimur heimilum næstu mánuðina. Við sem samfélag eigum að sjá til þess að slíkar fjárhagslegar byrðar þurfi fólk ekki að bera eftir náttúruhamfarir. Ef ég skildi hæstv. ráðherra rétt fyrr í þessum fyrirspurnatíma er hún sammála því að bankarnir eða lánastofnanir eigi að bera kostnaðinn af því að fella niður vexti og verðbætur af lánum Grindvíkinga á meðan þau eru fryst. En til hvaða aðgerða er hægt að grípa? Hvað getur hæstv. ráðherra eða hæstv. ríkisstjórn gert annað í því en að biðja bankana og lífeyrissjóði um að sýna samfélagslega ábyrgð? Til hvaða hressilegu aðgerða er hæstv. ráðherra tilbúinn til að grípa?

Virðulegur forseti. Ég fagna því sannarlega að allur þingheimur er sameinaður í því að fjármálastofnanir eigi að sýna fulla samfélagslega ábyrgð og við erum sammála um það að vextir og verðbætur falla þar undir. Hv. þingmaður spurði mig út í hvaða aðgerðir er hægt að grípa til og hvað ríkisstjórnin er að gera þessa dagana. Eins og ég upplýsti hér áðan þá er það svo að fjármála- og efnahagsráðherra hefur verið að funda með fjármálastofnunum um helgina og ég upplýsti líka að samkvæmt mínum heimildum séu allar líkur á því að við fáum niðurstöður af þessu samtali sem er búið að vera að eiga sér stað um helgina og í samtölum mínum við forstjóra eða bankastjóra fæ ég líka þær upplýsingar. Ég held að við eigum að gefa þessu smátíma en ekki of mikinn tíma og við leggjum auðvitað öll mjög mikla áherslu á það að Grindvíkingar fái mjög skýr skilaboð sem fyrst.

Herra forseti. Ég tek undir með hæstv. ráðherra að við þurfum að gera allt sem í okkar valdi stendur til að létta óþarfa áhyggjum af Grindvíkingum, þær eru nægar samt. Við erum í miðjum storminum og við vitum ekki hvernig þessir atburðir enda en Grindvíkingar þurfa að fá að vita að stjórnvöld standi með þeim í gegnum storminn. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort það hafi verið skoðað hvernig húsnæðislán til Grindvíkinga skiptast á milli lánastofnana og reiknað út hvað það kostaði lánastofnanir ef þau greiða ekki vexti og verðbætur á sama tíma og lánin verða fryst. Mun hæstv. ráðherra beita sér fyrir því að bankar í eigu ríkisins gangi á undan í þeim efnum með góðu fordæmi?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og nefna það að já, þessi greining hefur átt sér stað og það er alveg ljóst hvar lánin liggja og líklega þá kostnaðurinn fyrir viðkomandi fjármálastofnun. Hv. þingmaður spurði hvort ráðherrann myndi beita sér fyrir því að sá banki sem er í ríkiseigu myndi leiða þetta og hafa áhrif á það og já, ég er að beita mér og mun halda áfram að beita mér. Eins og ég sagði hér áðan er gríðarlega mikilvægt að það sé þrennt tryggt núna og það er afkoma, það er húsnæði, skjól og viðbótarstuðningur við Grindvíkinga á þessum tíma. Ég ætla að segja það að ég bara fagna þessum fyrirspurnum sem koma hér og að þær snúist allar um það að veita Grindvíkingum skjól og að allur þingheimur sé sameinaður í því.

Virðulegur forseti. Þjóðin hefur tekið höndum saman við að styðja Grindvíkinga sem hafa flúið heimili sín vegna náttúruhamfaranna sem dynja á þeim. Þúsundir lifa í fullkominni óvissu um afdrif heimila sinna, afkomu fjölskyldunnar og framtíðina. Hugur minn hefur verið hjá Grindvíkingum stöðugt undanfarna daga en ástandinu er ekki lokið og við vitum ekki hvað það mun vara lengi. Ýmislegt hefur verið gert en enn má gera mun betur. Skólaþjónusta og frístundastarf fyrir börn þarf að vera leyst hið allra fyrsta. Við þurfum að tryggja öllum öruggt þak yfir höfuðið og við þurfum að gæta þess að fólk eigi í sig og á. Frumvarp hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra verður til umræðu hér á eftir. Þar er lagt til að koma á nokkurs konar Covid-stuðningi fyrir fólk sem hefur orðið fyrir launatapi. En aðrir hafa það líka slæmt. Fólk sem er í vinnu utan bæjarmarkanna þarf að greiða áfram af húsnæðislánunum sínum og hefur þannig ekki ráð á að greiða fyrir annað húsnæði og enn hefur ekkert verið lagt fram til að mæta þeim fjölskyldum. Mig langar í stað þess að vera að tala hér bara um peninga og fasteignir að ræða andlega líðan sem skiptir miklu máli hvað þetta varðar. Við erum að sjá fólk kannski upplifa sitt mesta áfall á sinni lífsleið. Við vitum að í Eyjagosinu var ekki tekið á slíkum málum en við vitum að við erum búin að læra eitthvað á þessum 50 árum síðan þá. Við vitum líka að það eru komnar þjónustumiðstöðvar í Reykjavík og væntanleg þjónustumiðstöð á Suðurnesjum en það þarf að ná til hópsins. Hvernig hefur hæstv. ráðherra hugsað sér að mæta þessari stöðu sem uppi er og takast á við það andlega áfall sem fólk er að lenda í?

Hæstv. forseti. Ég vil nú byrja á því að þakka hv. þm. Guðbrandi Einarssyni fyrir að koma inn á þennan þátt í þessu viðbragði okkar og við þessar aðstæður. Ég tek undir með hv. þingmanni, eins og við gerum öll hér á þingi og öll þjóðin hefur gert, að hugur okkar er með Grindvíkingum og við erum öll Grindvíkingar og við erum öll í því að takast á við þau verkefni sem fylgja þessum alvarlegu kringumstæðum þar sem búið er að rýma heilt bæjarfélag. Það eru ákveðin atriði, og þetta er svolítið tengt tíma, sem skipta mjög miklu máli og hv. þingmaður fór hér yfir og eru tengd líðan fólks. Við erum öll sammála um það, og þess vegna erum við og ríkisstjórnin komin með frumvörp hér inn, að vera með svör við því sem veldur áhyggjum; við afkomunni, við afborgunum og við húsaskjóli. Þetta þurfum við að vinna mjög hratt ásamt því að fara í gegnum þessa stöðu sem tengist óvissunni. Síðan er mjög mikilvægt þegar kemur að líðan að fara yfir það með Grindvíkingum, með bæjarstjórn, með almannavörnum, með samhæfingarmiðstöðinni, með þjónustumiðstöðinni hvernig við náum til fólksins og ólíkra hópa í þeim kringumstæðum sem þeir eru í til að bjóða upp á almennilega líðan. Sem dæmi eru núna fyrstu tvo dagana í þjónustumiðstöðinni hátt í 100 manns búin að þiggja þjónustu. Við erum raunverulega búin að virkja almannavarnaviðbragðið, áfallahópana sem bregðast við,  Ég skal fara aðeins yfir í seinna andsvari þessa daga 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir hans svar. Já, mér hefur fundist skorta plan hvað þennan þátt varðar og ég sé ekki að það sé tilbúið einhvers staðar. Það er mikið áfall að missa heimili sitt, mjög mikið áfall að missa heimili sitt. Ég er alveg viss um að það er nánast óbærilegt að tapa heimilinu sínu, svo að ég tali nú ekki um börn og unglinga sem eru að hverfa frá þeim stað sem þau hafa verið að alast upp á, tapa vinum sínum jafnvel, fara ekki í skólann sinn, fara ekki í leikskólann sinn, fara ekki í íþróttafélagið sitt. Utan um þennan hóp verðum við að halda með öllum þeim ráðum sem fyrirfinnast og ég velti fyrir mér: Er ráðgert að setja einhverja fjármuni inn í væntanleg fjárlög til að styðja við þá skóla og leikskóla sem eru að taka við þessum hópum til að hjálpa þeim að gera lífið bærilegra í framhaldinu?

Hæstv. forseti. Ég ítreka þakkir til hv. þingmanns. Jú, það er akkúrat verið að virkja þetta á forsendum bæjaryfirvalda Grindavíkur og í samráði við þau og félagsmálaþjónustuna og skólayfirvöld Grindavíkur, að skipuleggja þessa þjónustu. Svo verðum við að horfa fram í tímann vegna þess að það er talið að við slíkar kringumstæður sem skapast, og við þekkjum því miður oft, kringumstæður sem tengjast móður náttúru, þrói u.þ.b. 10% af þeim sem verða fyrir slíkum áföllum með sér áfallastreituröskun til lengri tíma, þannig að þetta þurfum við líka að skipuleggja. En núna erum við að ná utan um hópinn, utan um börnin, utan um skólahópa, utan um alla þá þjónustu sem hægt er að þiggja á vettvangi. Við erum með í þessum hópi aðila frá Landspítalanum sem eru þá að bjóða upp á þjónustu sem þarfnast heilbrigðiskerfisins og aðkomu þess, þannig að við erum á öllum stigum  Varðandi fjármögnun 

Virðulegi forseti. Á síðasta kjörtímabili setti þáverandi hæstv. heilbrigðisráðherra, Svandís Svavarsdóttir, af stað tilraunaverkefni um sérstaka móttöku fyrir konur innan heilsugæslunnar. Þetta var gert eftir samtal um að þörfum kvenna fyrir heilbrigðisþjónustu þegar um ræðir sértæk heilsufarsvandamál kvenna væri ekki mætt sem skyldi. Dæmi um þetta eru breytingaskeið kvenna, upplýsingar um getnaðarvarnir, ráðgjöf um ofbeldi og afleiðingar þess og ýmsir sjúkdómar sem herja sérstaklega á konur, svo eitthvað sé nefnt. Í skriflegu svari hæstv. ráðherra á 152. löggjafarþingi kom fram að leit að hentugu húsnæði væri hafin þótt móttakan hefði þegar tekið til starfa í bráðabirgðahúsnæði í maí 2022. Ég vil því spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra: Hefur það húsnæði fundist? Hvernig hefur móttakan reynst og hefur frekari lærdómur verið dreginn af tilraunaverkefninu? Hvenær sér hæstv. ráðherra fyrir sér að hægt verði að leggja mat á framtíðarþróun þjónustunnar?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Jódís Skúladóttir fyrir spurninguna og það er rétt að forveri minn, hæstv. matvælaráðherra Svandís Svavarsdóttir, setti þetta mjög jákvæða verkefni af stað. Heilsugæsla höfuðborgarsvæðisins fékk það verkefni að þróa og opna sérstaka móttöku fyrir konur og sinna sérstaklega kvenheilsu og sú móttaka var opnuð í Mjódd í maí síðastliðnum og verður þar áfram. Það ríkir töluverð ánægja hingað til með aðstöðuna og húsakostinn, það best ég veit. Þar er m.a. horft sérstaklega til að veita heilbrigðisþjónustu og ráðgjöf um ofbeldi og afleiðingar þess, um breytingaskeið kvenna, getnaðarvarnir og sjúkdóma sem herja sérstaklega á konur. Þar er mikið og gott samstarf við Heilsubrú um ýmis námskeið og fræðslu, en Heilsubrú er miðlæg þjónustueining Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins sem styður við og bætir þjónustu allra heilsugæslustöðva. Í kjölfar námskeiða geta skjólstæðingar óskað eftir einstaklingsviðtali við fagaðila og eftir eðli erinda eru það kvensjúkdómalæknar, ljósmóðir og hjúkrunarfræðingar sem taka þau viðtöl. Það fór í gang vinna við að útbúa fræðsluefni fyrir almenning og svo klínískar leiðbeiningar fyrir fagfólk og það er búið að koma þessu fræðsluefni og fyrirlestrum fyrir á vef. Hv. þingmaður spurði hér um framhaldið og matið á þessu og það er eðlilegt að gefa þessu tilraunaverkefni tækifæri til að blómstra, það hefur hingað til gefið góða raun en við þurfum kannski meiri tíma til að draga frekari lærdóm af þessu verkefni og til að leggja mat á framtíðarþróun og útvíkka það eitthvað frekar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin og vil nýta tækifærið og brýna hann áfram til góðra verka í þágu kvenna sem sitja almennt skör neðar innan heilbrigðiskerfisins. Nú eru rannsóknir sem sýna fram á það að konur fá alla jafna styttri tíma inni hjá lækni, fá oft lakari þjónustu. Það er þess vegna sem ég er að ávarpa þetta hér, að það er samfélagsins alls að taka ábyrgð á kvennamisrétti hvar sem það birtist okkur, hvort heldur það er í launum, hvað varðar ofbeldi og áreiti en ekki síst hvað varðar almenna þjónustu til borgaranna. Þá þurfum við að standa fast á því að þar séum við ekki að veita ólík gæði þjónustu eftir kynjum.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Jódís Skúladóttir fyrir að taka þetta mál og vekja athygli á því og spyrja um hvernig gengið hafi hingað til með þessa kvennamóttöku. Ég vil rifja það upp að ákvörðunin á sínum tíma var einmitt tekin í ljósi vísbendinga og umræðu um að heilsuvanda kvenna væri ekki mætt sem skyldi og við þyrftum að bæta úr. Ég held að það hafi verið mjög gott skref og ég heyri ekki annað, þannig að það má segja að það hafi verið hlustað á áhyggjur af þessum toga og reynt að bregðast við og nokkuð vel, finnst mér. Við höfum líka samhliða lagt áherslu á málefni kvenna almennt í heilbrigðiskerfinu og kannski var þetta svona fyrsta almennilega skrefið. Við höfum sett í forgang svokallaðar lýðheilsutengdar aðgerðir með það að markmiði að stytta biðtíma eftir slíkum aðgerðum. Ég get nefnt aðgerðir sem snúa grindarholslíffærum kvenna, legsigi, blöðrusigi, endómetríósu og öðrum sjúkdómum sem valda kviðverkjum sem hafa veruleg áhrif á líðan og lífsgæði margra kvenna 

Virðulegi forseti. Nýlega talaði ég við mann sem keypti sína fyrstu íbúð með konu sinni fyrir tveimur árum. Vextir af húsnæðisláninu ruku svo upp og mánaðarlegar afborganir urðu hærri en þau réðu við. Ungu hjónin hafa síðan fært sig yfir í verðtryggt lán og sjá nú verðbólguna leggjast ofan á höfuðstól lánsins og sparnaðinn sinn fuðra upp. Gerðu þessi ungu hjón eitthvað rangt? Nei, þau höfðu lagt fyrir og gerðu ráð fyrir að eiga afgang um hver mánaðamót en lentu bara í því að kaupa á vitlausum tíma. Síðan hafa vextir verið hækkaðir 14 sinnum, stýrivextir standa í 9,25% og þar má benda á að aldrei hafa fleiri keypt fyrstu íbúð en á árunum 2020 og 2021. Rúmur fjórðungur lántakenda var með óverðtryggð lán á breytilegum vöxtum þegar vextir byrjuðu að hækka. Einn af hverjum fjórum. Í ár munu 4.500 heimili bætast í þennan hóp þegar þau verða ekki lengur í skjóli fastra vaxta. Eina bjargráðið er að flytja sig yfir í verðtryggð lán og núna er staðan sú að flestu ungu fólki reynist ómögulegt að kaupa íbúð ef pabbi eða mamma geta ekki hjálpað til. Forseti. Vandinn í dag er útbreiddur og þess vegna óskaði ég eftir sérstakri umræðu við fjármálaráðherra, því að ríkisstjórnin hefur hingað til eingöngu talað um stuðning við lágtekjuhópa. Alþingi stendur auðvitað sameinað þar og ég spyr: Hvað með aðra hópa sem finna verulega fyrir auknum útgjöldum og háum vöxtum; fólk sem nýlega keypti, fólk sem er með hlutfallslega há útgjöld vegna barna og námslána, millistéttin á Íslandi? Þessi hópur er skilinn eftir. Fjárlagafrumvarpið er af Seðlabankanum sagt vera hlutlaust gagnvart verðbólgunni sem segir okkur bara að ríkisstjórnin er í því hlutverki að gera ekki illt verra. En í svona ástandi er það ekki nóg. Svar ríkisstjórnarinnar þegar heimilin eru að sprengja sig á háum vöxtum er yfirleitt: Finnið þið ekki hagvöxtinn? Hagvöxtur á mann er hins vegar lítill og byggir á því að við erum heimsmeistarar í fólksfjölgun. Þess vegna finnur fólk ekki fyrir hagvexti. Fólk sem ekki ræður við afborganir fær líka að heyra að það sé að eignast svo mikið, en fólk sem á eina íbúð borgar ekki af lánum með auknu prósentuhlutfalli í íbúð og yfirdráttarlán eru í fyrsta sinn komin yfir 100 milljarða. Vextir heimila af yfirdrætti hafa ekki verið meiri síðan í hruninu. Kaupmáttur meðallauna hefur á Íslandi sveiflast fjórum sinnum meira undanfarin 20 ár en innan OECD. Verðbólga jókst hér um helming milli ágúst 2022 og 2023, og þetta er einsdæmi. Stýrivextir eru rúmlega tvöfaldir á við nágrannalönd og hér verðum við að horfa á þá meinsemd sem einkennir íslenskt samfélag, sem er óstöðugleiki hagkerfisins. Þessum erfiðu sveiflum fylgja erfiðar kjaraviðræður. Auðvitað er erfiðara og verra að semja um laun í landi óstöðugleika en þar sem stöðugleiki ríkir. Almenningur er langþreyttur á ástandinu. Ævintýralega háir vextir skapa síðan næstu fasteignabólu. Byggingamarkaðurinn fer í frost þegar fjármögnun lána er svona dýr. Eftirspurn eftir húsnæði safnast upp en framboð fylgir ekki. Þetta skilar svo hærra fasteignaverði þegar fram líða stundir. Hvaða aðgerðir sér ráðherra til að bregðast við augljósum áhrifum á byggingamarkaðinn? Forseti. Val á gjaldmiðli speglar pólitískt hagsmunamat en ég er hér í dag að ræða um stöðuna eins og hún horfir við okkur núna. Viðreisn vill að stjórnvöld beiti vaxtabótum, barnabótum og húsnæðisbótum tímabundið hærra upp tekjustigann en verið hefur vegna þess að millistéttin hefur tekið á sig þungt högg. Þetta er réttlætismál. Opinberir sjóðir eru hins vegar ekki botnlausir og við verðum að stefna að því að komast út úr þeirri stöðu að ríkið sé að niðurgreiða vaxtakostnað, en háir vextir munu fylgja því að velja örgjaldmiðil. Nú blasir við stöðnun um lífskjör á Íslandi, ekki síst hjá millistéttinni. Millistéttin greiðir nú þegar háa skatta og finnur mjög fyrir vaxtahækkunum. Önnur hver króna sem hagkerfið skapar er greidd í skatta eða í lífeyrissjóði. Þessi skattbyrði, sem er borin uppi af launafólki og fyrirtækjum, er með því hæsta í alþjóðlegum samanburði. Það þarf að sýna forystu í aðgerðum gegn verðbólgu, forgangsraða verkefnum eins og heimilin eru að gera í þessu ástandi; minna bruðl. Skynsamleg velferðarstefna snýst um að forgangsraða fjárfestingu í þágu almannahagsmuna, að sýna hófsemi í skattlagningu. Kerfin eiga að vera til staðar fyrir fólkið í landinu en ekki öfugt þannig að fólkið sé að vinna í þágu kerfisins.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að setja þetta mál hér á dagskrá. Verðbólguskeiðið núverandi hófst með verðhækkunum sem tengdust framleiðsluvandræðum vegna heimsfaraldurs og sóttvarnaráðstafana honum tengdum, ásamt auðvitað hækkun orku-, gas- og hrávöruverðs, vegna innrásar Rússlands í Úkraínu, en hún ágerðist hins vegar og reyndist viðvarandi vegna mikillar eftirspurnar eftir að efnahagsleg áhrif faraldursins runnu sitt skeið. Líkt og í öðrum vestrænum ríkjum felur Alþingi Seðlabankanum að beita tækjum sínum með þeim hætti að eftirspurn í hagkerfinu samræmist verðmætasköpun svo að verðbólga sé lág og stöðug. Í mínum huga hafa ríkisfjármálin helst eina leið til að leggja sín lóð á þær vogarskálar, þ.e. að halda aftur af vexti útgjalda. Það er leið ríkisfjármála til að ná niður verðbólgu og vöxtum. Hér þarf að vera um algjört forgangsmál að ræða því að sterk afkoma ríkissjóðs og lág skuldahlutföll munu auðvitað ekki aðeins stuðla að lækkun verðbólgu og vaxta, þjóðinni til heilla, heldur munu þau líka skapa nauðsynlegt bolmagn fyrir ríkissjóð að bregðast við áföllum sem nóg er af þessi misserin. Við virðumst því miður vera komin inn í tíma áfalla og breyttra tíma, ekki bara hér á Íslandi heldur alls staðar í kringum okkur. Á meðan leggur ríkisstjórnin áherslu á mikilvægi þess að verja kaupmátt og lífskjör þeirra verst settu. Þetta höfum við gert, m.a. með því að tryggja að kaupmáttur lægstu bóta rýrni ekki, fyrir utan auðvitað tekjuskattsbreytingar með sérstakan fókus á tekjulægri. Ég hef að sjálfsögðu samúð með fólki sem hefur nýlega tekið fasteignalán en býr við allt annað vaxtaumhverfi nú, sem er óviðunandi staða. Verðmæti eigna þessa fólks hefur þó hækkað, oft verulega, á undanförnum mánuðum. Þess vegna er það enn frekar óviðunandi staða hjá fólki sem á ekki eigin fasteign en hefur verið að safna fyrir henni. Sá sparnaður hefur brunnið upp í verðbólgu, einkum með hratt hækkandi fasteignaverði, og þröskuldurinn fyrir þessa einstaklinga inn á fasteignamarkað hefur hækkað allt of mikið. Ástandið er auðvitað ekki alslæmt af því að verðbólgan er sem fyrr segir vegna mikillar eftirspurnar, sem leiðir af sterkri fjárhagsstöðu heimila og góðu atvinnuástandi þar sem atvinnuleysi hefur verið lágt og kaupmáttur, einkum þeirra verst settu, hefur vaxið og síðan haldist. Nú er mikilvægasta viðfangsefnið fyrir lífskjör fólks að ná niður verðbólgu og vöxtum og allar tilfærslur, ef við hugum að mögulegum leiðum, einhverjum fljótlegri leiðum heldur en því verkefni, þá eru allar tilfærslur bara greiddar af þeim sem hér búa og greiða skatta í ríkissjóð. Aðeins með því að vinna bug á verðbólgu getum við lækkað vexti og hjálpað þessum hópum, bæði þeim sem eru á leigumarkaði, þeim sem eru fasteignaeigendur og þeim sem vilja svo mjög gjarnan komast inn á þessa markaði. Það getur ríkissjóður aðeins gert með því að halda aftur af vexti útgjalda, hagræða og vinna gegn sóun í ríkisrekstri. Varðandi aðgerðir og áhrif vegna neikvæðra áhrifa hás vaxtastigs á nýbyggingu fasteigna og möguleika fólks til að komast inn á húsnæðismarkað þá fylgjumst við auðvitað vel með því hvernig hækkandi vextir hafa haft áhrif á hagkerfið og ekki síst íbúðamarkað. Góðu fréttirnar eru þær að mikill vöxtur var í framkvæmdum undanfarin misseri og því eru margar íbúðir í byggingu, margar þeirra að nálgast seinni stig framkvæmda og er enn von á talsverðum fjölda nýrra bygginga á markað á næstunni. Á sama tíma hefur íbúðum á söluskrá fjölgað umtalsvert, sem er mikil breyting frá því fyrir nokkrum misserum þegar barist var um hverja íbúð sem auglýst var til sölu. Að þessu sögðu þá hefur íbúðum sem byrjað er að byggja fækkað og mikilvægasta verkefnið til að snúa þeirri þróun við er að ná stjórn á verðbólgu svo að hægt sé að lækka vexti. Það er líka mikilvægasta verkefnið til að auðvelda fólki að komast inn á húsnæðismarkaðinn. Það hefur árangur náðst í því. Það hefur hægt á verðhækkunum og forsendur standa til að verðbólga og vextir lækki á nýju ári, að því gefnu að réttar ákvarðanir séu teknar. Ekki má gleyma því að laun hafa hækkað mikið undanfarið og kaupmáttur launa hefur þrátt fyrir allt aukist sé litið til undanfarinna 12 mánaða. Við höfum lagt aukna fjármuni í hagkvæmar leiguíbúðir í gegnum almenna íbúðakerfið. Alls hafa 2.000 almennar íbúðir verið í notkun og áætlað að 500 bætist við á næsta ári. Skilyrði hlutdeildarlána voru líka útvíkkuð í sumar og það á mögulega sinn þátt í því að fyrstu íbúðarkaupum fjölgaði talsvert samkvæmt nýjustu tölum. Þá má ekki gleyma skattfrjálsri ráðstöfun séreignarsparnaðar í gegnum úrræði sem við þekkjum, fyrsta íbúð, sem styttir verulega þann tíma sem tekur að spara fyrir íbúð hjá þeim sem nýta úrræðið, ekki síst hjá tekjulágum. Síðan eru, þegar kemur að húsnæðismálum almennt, engar töfralausnir. Það sem við eigum eru tillögur, 

Forseti. Í efnahagsstjórn er hægt að grípa til aðgerða í peningamálum þar sem ókjörnir embættismenn í Seðlabanka fylgja verðbólgumarkmiði og nota til þess breitt tól sem eru stýrivextir. Þessir embættismenn hafa gífurleg áhrif á jöfnuð því vaxtagreiðslur eru ekki ólíkar skattgreiðslum. Síðan erum við með ríkisfjármálastefnu með fjölbreytt tæki sem hægt er að sérsníða að aðstæðum fólks og eftir efnahagsástandinu. Beiting ríkisfjármálanna getur þannig dregið úr ójöfnuði sem fylgir vaxtaákvörðunum. Á Íslandi undir stjórn Sjálfstæðisflokksins sem hefur átt efnahagsmálapólitíkina undanfarinn áratug hefur því lengi verið haldið fram að það sé vitleysa að beita skattkerfinu eftir aðstæðum til að taka á þenslu eða til að taka tillit til aðstæðna fólks. Því er jafnan haldið fram að ófyrirsjáanleiki í sköttum valdi fyrirtækjum og heimilum skaða, að ekki sé hægt að bjóða upp á slíkar sveiflur. Hræðsla við að beita slíkum tækjum og tólum til að koma jafnvægi á hagkerfið og tryggja að unnið sé á móti þenslu á réttum stöðum hefur orðið til þess að Seðlabankinn þarf að taka dramatískari ákvarðanir en ella í vaxtamálum. Ófyrirsjáanleikinn birtist vaxtamegin hjá heimilum og fyrirtækjum. Í heimilisbókhaldi fólks eða fyrirtækja skiptir engu máli hvort fjármagnið sem rennur út er í formi vaxtagreiðslna eða skatta, hæstv. forseti. Það eru þær tekjur sem eftir standa sem ákvarða kaupmátt og greiðslugetu. Vextir væru lægri ef hér væri virkari ríkisfjármálastefna sem beindist að þenslunni þar sem hún er, með stöðugleika og sanngirni sem útgangspunkt. Virk ríkisfjármálastefna sem beitir tekjuöflun jafnt sem útgjaldahlið eftir því sem við á tryggir að aðhaldið beinist að þeim sem hafa borð fyrir báru á verðbólgutímum. Í staðinn fær fólkið í landinu ígildi skattahækkana í formi flatra stýrivaxta á alla sem hér skulda og þar með hlutfallslega þyngstu skattana á ungt og tekjulágt fólk sem getur ekki reitt sig á eignir og sparnað foreldra sinna. Hér inni verðum við að einbeita okkur að ákvörðunum stjórnmálamanna, ekki ókjörinna embættismanna.  
            

Virðulegi forseti. Þegar rætt er um þessa gríðarlega háu vexti á Íslandi og áhrif þeirra á heimilin er ekki úr vegi að velta fyrir sér hvað gefur stjórnmálamönnum eða embættismönnum vald til að kollvarpa lífum fólks eftir eigin geðþótta? - Já, ég segi eftir geðþótta. Jú, það er verðbólga, en að beita jafn harkalegum aðgerðum gegn henni og raun ber vitni sem beinast svo til eingöngu að heimilum landsins, almenningi sem ber ekki nokkra sök á þeim þáttum sem valdið hafa verðbólgu, er ekki hægt að réttlæta með neinum hætti. Hvernig geta þeir sem stjórna málum hér leyft sér að taka sér svona mikið vald yfir lífi fólks og afkomu? Það er ekki hægt að gera áætlanir um eigin framtíð á Íslandi af því að efnahagsstjórnin er í algjörum molum. Alveg sama hversu skynsamt fólk er, hversu lítið það reynir að skuldsetja sig, hvernig lán það tekur, þau eru alltaf einhvern veginn knésett. Staðan er þannig núna að fólk er að greiða 60–80% af ráðstöfunarfé sínu í vexti - í vexti - til bankanna. Það er staðreynd að greiðsluseðlar sýna fram á að af 500.000 kr. afborgun fari um 10.000 kr. inn á lánið. Þannig hefur höfuðstóll lánsins lækkað um 120.000 eftir árið en bankinn stungið 5,9 millj. kr. í eigin vasa að fé þessa tiltekna heimilis. Annað dæmi snýst um tæplega 11 millj. kr. lán. Þar er afborgun lánsins 113.000 og þar af eru vextirnir heilar 110.530 kr. En inn á lánið sjálft væri ekki nema 1.600 kr. eða 1,4% af afborguninni. Inn á lánið fara sem sagt 19.200 kr. á meðan 1,3 milljónir fara í þegar yfirfulla fjárhirslu bankanna. Ég hélt að okurlánastarfsemi væri lögbrot á Íslandi. Þetta er ekkert annað en okur sem þarf að stöðva.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda fyrir að hefja þessa umræðu. Hún er mikilvæg og skiptir máli og er eitt af þeim stærri viðfangsefnum sem við höfum staðið frammi fyrir. Verðbólgan hefur áhrif á samfélagið allt, fólk og fyrirtæki sem finna nú fyrir hækkandi vöxtum sem reynist mörgum þungur baggi að bera um þessar mundir. Ég ætla að einbeita mér að aðeins að húsnæðismálunum. Það er dýrt að byggja íbúðir þegar vextir hækka. Ofan á það koma svo hert lánþegaskilyrði Seðlabankans og þetta hefur letjandi áhrif sem er algjörlega þvert á það sem við sem samfélag þurfum á að halda í dag. Við þurfum að byggja meira og komast út úr þeirri stöðu sem við erum í í dag. Ég hef nefnt að Seðlabankinn verði að stíga skref til baka þegar kemur að lánþegaskilyrðum og gera fólki auðveldara með að komast inn á markaðinn. En það er ýmislegt búið að gera, eins og aðgerðir hæstv. innviðaráðherra í almenna íbúðakerfinu bera vitni um. Stofnframlög þar voru tvöfölduð og framlög til hlutdeildarlána voru aukin. Þetta hefur skilað góðum árangri og er gott innlegg í það markmið að auka framboð á húsnæðismarkaði. Þetta er auðvitað fyrir ákveðna hópa samfélagsins, þá sem eru viðkvæmastir, og skiptir raunverulegu máli. Ofan á þetta bætist mikilvægi þess að fjölga lóðum og ég ætla sérstaklega að nefna höfuðborgarsvæðið. Þar erum við með tæki og tól sem heitir svæðisskipulag höfuðborgarsvæðisins sem við verðum hreinlega að bera gæfu til þess að taka til endurskoðunar án þess að því sé kollvarpað. Þetta tryggir það að við höfum nægt framboð lóða sem mun stuðla að nauðsynlegri uppbyggingu til framtíðar sem er það sem við þurfum á að halda.

Forseti. Mér finnst rosalega undarlegt að það sé hægt að ganga inn í þar til gerða samninga, þegar gerða lánasamninga, og hækka vextina. Ég fer og geri samning og fæ lán á 5% vöxtum og svo kemur einhver annar seinna og segir: Heyrðu, nei, þú átt að borga 10% vexti. Fyrirgefðu, ég samdi bara um 5% vexti, hvað er í gangi? Þetta er svona svipað og maður fari út í búð og kaupi mjólk á 200 kall, voðalega gaman, og setur hana í ísskáp. Daginn eftir ætlar maður að setja hana út á morgunkornið en þá þarf maður að borga fimmtíu kall aukalega af því að mjólkin hækkaði úti í búð. Mér finnst þetta rosalega skrýtið. Þetta er mjög skrýtin efnahagshugsun; krónan varð verðminni, það varð verðbólga, og þar af leiðandi krónurnar sem ég er að nota til þess að borga fyrir lánið og því þarf ég fleiri krónur til að borga sömu verðmæti. Svo er lánið verðtryggt líka þannig að það er einhvern veginn tvöföld notkun á þessum verðminni krónum sem ég er að vesenast með. Þetta er gott dæmi um það hvernig stöðugleikinn, sem er alltaf verið að básúna fram og til baka að sé svo rosalega mikilvægur fyrir okkur - að það sé hægt að seilast inn í ráðstöfunartekjur heimilanna eftir á. Það fylgir því enginn fyrirsjáanleiki fyrir fólk að gera lánasamning með ákveðnum afborgunum til 30, 40 ára og svo allt í einu eftir ár er búið breyta því hversu mikið af ráðstöfunartekjunum fer í lánið. Ég geri samning um að ég borgi 200.000–300.000 kall af láninu og næsta ár eru þetta allt í einu orðnar 400.000 kr. Af hverju? Hvernig er það sanngjarnt miðað við allt annað sem við kaupum? Þetta er ekkert öðruvísi og það er mjög skrýtið að við séum að reyna að kalla það að við séum að reyna að halda einhverjum stöðugleika í þessu efnahagskerfi þegar grunnhagstærðin fyrir heimilin, sem er í rauninni bara húsið, heimilið og nauðsynjavörur, er háð þessum duttlungum að geta seilst inn í og breytt verðinu eftir á.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur fyrir að vekja máls á vöxtum, verðbólgu og samspili þessara þátta við húsnæðismál. Sömuleiðis vil ég þakka hæstv. fjármálaráðherra Þórdísi Kolbrúnu Reykfjörð Gylfadóttur fyrir hennar svör hér. Að mínu mati er stefna ríkisstjórnarinnar skýr og styður við peningastefnu Seðlabankans. Raunhæf og ábyrg fjármálastefna sem gagnast fólkinu í landinu snýst um forgangsröðun. Það dylst engum að það er flókið að forgangsraða þegar verðbólgan er eins og hún er. Þrátt fyrir það tel ég að mikilvægustu málaflokkarnir hafi verið í forgrunni síðustu ár. Við höfum með aðgerðum mætt þeim hópum samfélagsins sem verða fyrir mestum áhrifum af verðbólgunni. Ríkisstjórnin hefur á miðju ári síðustu tvö ár ráðist í hækkanir í gegnum almannatryggingar, t.d. með hækkun leigubóta og breytingum á barnabótum sem ná nú til fleiri fjölskyldna en áður. Þá er ýmislegt í bígerð sem mun bæta stöðu annarra hópa sem hafa minna á milli handanna. Þar vil ég sérstaklega koma inn á heildarendurskoðun á málefnum örorkulífeyrisþega sem ég held að verði eitt stærsta skrefið okkar á þessu kjörtímabili til að jafna kjör í samfélaginu. Hvað húsnæðismálin varðar er stefnt að því að tvöfalda stofnframlög til uppbyggingar leiguíbúða innan almenna íbúðakerfisins og byggja 2.000 íbúðir á næstu tveimur árum. Þá eru einnig áform um að horfa til frekari fjárheimilda til hlutdeildarlána, sem aftur eru aðgerðir sem nýtast ungu fólki sem er að stíga sín fyrstu skref á fasteignamarkaðnum. Það eru teikn á lofti um að verðbólgan sé að lækka. Við fögnum því og höldum áfram á sömu braut.

Frú forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu sem hér fer fram. Fyrst vil ég byrja á að taka undir margt af því sem hæstv. ráðherra sagði í framsögu sinni varðandi mikilvægi þess að sýna aðhald í ríkisfjármálum, draga úr útgjöldum, fara vel með skattfé og allt það sem í þá veruna var sagt. Það er langt síðan ég heyrði jafn afgerandi gagnrýni ráðherra ríkisstjórnarinnar á ríkisfjármálin undanfarin ár eins og þau hafa verið rekin. Það er ekki langt síðan hér var sett Íslandsmet í útgjaldaaukningu milli ára, sama á hvaða mælikvarða þar var horft, þannig að ég fagna því að fjármálaráðherra sé þessarar skoðunar, sem hlýtur að sýna þetta í verki áður en fjárlög koma til 2. umræðu. Þetta er mikilvægasta vopnið sem við eigum hér í tengslum við stjórnmálin, hvort sem það er hjá ríkisstjórninni eða í aðhaldi okkar hér á Alþingi, þ.e. að sýna aðhald hvað ríkisútgjöld varðar og draga úr kostnaði þar sem hægt er og ganga hægt um gleðinnar dyr. Ég kýs að líta á þessi orð hæstv. fjármálaráðherra sem hvetjandi gagnrýni á sína eigin ríkisstjórn hvað varðar næstu vikur í þinginu. Ég er efins um að þetta jákvæða mat á þróun á fasteignamarkaði sé rétt hjá hæstv. ráðherra. Ég er hræddur um að staðan á fasteignamarkaði, fyrir okkur sem höldum að hún sé snúin núna, verði miklum mun snúnari eftir, segjum eitt og hálft ár, bara í ljósi þess með hvaða hætti framleiðsla á íbúðum er að þróast. Ég vil sömuleiðis halda því til haga hér að ríkisstjórnin, með hæstv. fjármálaráðherra í fararbroddi í þeim efnum með innviðaráðherra hverju sinni, má ekki gleyma sér í því sem er náttúrlega rangnefni að tala um sem almennar íbúðir, sem eru félagslega styrktu íbúðakerfin. Fram undan er, held ég, miklu alvarlegra ástand í því sem raunverulega er hinn almenni íbúðahluti samfélagsins, 

Frú forseti. Það kemur í sjálfu sér ekki á óvart en í svörum hæstv. fjármálaráðherra fór ekki mikið fyrir umræðunni um þátt gjaldmiðilsins okkar í fjármálum heimila, fjármálum fyrirtækja og vaxtabyrðinni sem við búum við. Ég saknaði þess af því að það er auðvitað ekki þannig að íslenska krónan sé náttúrulögmál, að þessi sársaukafulli aukakostnaður sem við búum við, heimili landsins, sveitarfélög, ríkissjóður, auk þessara fyrirtækja sem enn búa í krónuhagkerfinu, sé eitthvað sem við neyðumst bara til að sætta okkur við um aldur og ævi. Staðan er sú að í dag búa tvær þjóðir á Íslandi. Það er sú sem lifir í krónuhagkerfinu; heimilin, sveitarfélögin, ríkissjóður og lítil og meðalstór fyrirtæki, sem eru hryggjarstykkið í atvinnulífinu okkar, og svo stórfyrirtækin sem standa fyrir utan krónuhagkerfið og gera upp í evru og dollara. Nýlega samþykkti Starfsgreinasamband Íslands ályktun þess efnis að óháðir erlendir aðilar verði fengnir til að skoða kosti og galla íslensku krónunnar, sem og kosti og galla þess að taka upp annan gjaldmiðil. Við í Viðreisn fögnum því að sjálfsögðu. Það er gott og það er mikilvægt að sífellt fleiri skuli kveikja á því að sveiflurnar sem fylgja krónunni, þ.m.t. sveiflur í vöxtum, eru skaðlegar fyrir íslensk heimili. Á þessu ári verða vaxtagjöld ríkissjóðs vel yfir á annað hundrað milljarða króna. Ímyndum okkur að þessi vaxtakostnaður væri helmingi lægri, nokkuð sem er fyllilega raunhæft í öðrum gjaldmiðli miðað við núverandi skuldastöðu, ímyndum okkur hvað stjórnvöld gætu gert við þá tugmilljarða til hagsbóta fyrir heimili landsins ef vaxtakostnaðurinn væri bara laus við þetta séríslenska krónuvaxtaálag, og ímyndið ykkur hvernig staðan væri ef við byggjum ekki við stjórnvöld sem þætti í lagi að varpa þessum fáránlega krónukostnaði lóðbeint yfir á fjölskyldur landsins.

Frú forseti. Kostnaðurinn af hárri verðbólgu kemur annaðhvort fram í háum nafnvöxtum eða færslu verðbóta með verðtryggingu. Þetta er vandamálið sem við er að glíma núna. Verkefnið nú sem fyrr er því að ná tökum á verðbólgunni, sem eru engin ný sannindi en þessi sannindi hafa heldur ekki fallið úr gildi. Það verður að segjast að á móti hafa nafnlaun hækkað hér umtalsvert á síðustu árum, hækkað um allt að 10% á ári um nokkurt skeið. Þessar nafnlaunahækkanir koma auðvitað talsvert á móti áhrifum af verðbólgu og vaxtakostnaði um þessar mundir. Þetta skiptir máli því að það er almennt viðurkennt að með 2,5% verðbólgumarkmiði, 1–2% framleiðnivexti, megi nafnlaun ekki hækka meira en sem nemur 4–4,5%. Það er engin sjálfstæð eða trúverðug peningastefna sem getur staðið undir meiri nafnlaunahækkunum en það til lengri tíma án þess að kollvarpa þeirri stefnu. Þá skiptir engu máli hvort við erum að tala um sjálfstæða peningastefnu með verðbólgumarkmið, fastgengisstefnu eða myntráð. Það er engin peningastefna sem stendur undir þessu. Lausnin fyrir fyrirtæki og heimili landsins felst því ekki í að setja gamla rispaða plötu ríkisútgjalda og víxlverkunar launa og verðlags á fóninn. Það mun mistakast eins og alltaf og við þekkjum þessa sögu. Aðrir þekkja hana reyndar minna en ég hugði í þessari umræðu. Lág verðbólga verður ekki tryggð til langframa nema með víðtækri samstöðu um skynsamlegar forsendur launaákvarðana á vinnumarkaði og með aðhaldi á útgjaldahlið ríkisfjármála.

Frú forseti. Ég vil byrja á að rifja það upp að seðlabankastjóri tilkynnti sumarið 2020 að Ísland væri orðið lágvaxtaland. Hann boðaði nýja tíma, sagði að í fyrsta sinn yrði það raunverulegur valkostur fyrir heimilin að skipta yfir í nafnvexti. Fólkið sem trúði honum glímir nú við stóraukna greiðslubyrði vegna húsnæðislána en bankarnir græða og bindiskylda þeirra er ekki aukin, sem þó gæti komið í stað einstaka vaxtahækkana. Fyrir kosningar 2021 talaði þáverandi fjármálaráðherra líka um lága vexti og lága verðbólgu á Íslandi, sem væri komin til að vera. Of margir trúðu þessari þvælu, leyfi ég mér að segja. Hvað gekk þessum valdamiklu embættismönnum til að láta eins og ekkert samband væri lengur á milli vaxtastigs, gengisþróunar og verðlags? Heimilin bera kostnaðinn og þar eru fyrstu kaupendur stór hópur. Sum þeirra nýttu auk þess séreignarsparnaðinn sinn til að greiða niður höfuðstól lánanna. Nú þegar fólkið hefur ekki efni á mánaðarlegum greiðslum, getur ekki lengur rekið heimili sitt á yfirdrætti með 17% vöxtum, verða þau að skipta yfir í verðtryggð lán til að lækka greiðslubyrðina. Höfuðstóllinn, sem þau nýttu séreignarsparnaðinn sinn til að lækka, hækkar aftur og séreignarsparnaðurinn er farinn. Á meðan við búum við íslensku krónuna verður vaxtastig hærra hér á landi en í evrulöndunum og almenningur ber kostnaðinn. Aðgerðir til framtíðar eru augljósar en þær eru til skamms tíma einnig. Ríkisstjórnin verður að styðja heimilin með hærri vaxta-, húsnæðis- og barnabótum. Ef ekkert verður að gert fá um 5.000 færri heimili vaxtabætur á næsta ári en nú og skattalækkun til barnafólks skreppur saman að raunvirði. Við það verður ekki unað.

Frú forseti. Ég mun að öllum líkindum endurtaka eitthvað sem kom fram í fyrri ræðu minni en verkefnið er það sama, að ná niður verðbólgu og koma á fyrirsjáanlegra vaxtaumhverfi sem er okkar mikilvægasta verkefni í náinni framtíð. Þetta gerum við auðvitað fyrst og fremst með ábyrgum rekstri og aðhaldi í ríkisfjármálum um leið og við verjum í þessu ástandi þá hópa sem verða fyrir áhrifum verðbólgunnar. Kjarasamningar á vinnumarkaði losna nú um áramótin og þar er allra hagur að vel takist til. Við búum sem betur fer við gott atvinnustig hér á landi og það er því til mikils að vinna að lenda farsælum langtímakjarasamningum sem styðja við það mikilvæga verkefni að ná hér niður verðbólgu og vöxtum, sem er óumdeilt mesta kjarabót heimila og fyrirtækja í landinu. Það er auðvitað þannig, virðulegur forseti, að það eru skiptar skoðanir eins og gengur og gerist um hvaða leiðir í þessu séu heppilegastar og þó að ríkisstjórnin eigi ekki formlega aðkomu að kjarasamningsgerðinni er alveg augljóst að aðilar vinnumarkaðarins muni kalla eftir því að stjórnvöld liðki fyrir gerð kjarasamninga. Þar verður líklegast háværasta krafan um aukið húsnæðisöryggi og að barnafjölskyldur verði sérstaklega varðar. Þá ætla ég koma inn á þá aðgerð sem ég nefndi hér áðan og er nú þegar búið að ráðast í, en ríkisstjórnin hefur komið inn með aðgerðir á húsnæðismarkaði þegar kemur að almennum íbúðum og veitingu hlutdeildarlána til að kaupa hagkvæmt húsnæði. Þessu til viðbótar tel ég skynsamlegt, af því að við erum alltaf að tala um fasteignamarkaðinn, að gera nauðsynlegar lagabreytingar á fjárfestingarheimildum lífeyrissjóða sem geta hjálpað okkur að ná tökum á 

Virðulegi forseti. Gríðarleg skuldabyrði heimilanna eru ekki nýjar fréttir fyrir neinn hérna inni en það virðist bara ekki leiða til neinna aðgerða. Þó að ráðherrar ríkisstjórnarinnar birtist við hvert tækifæri til að lýsa yfir áhyggjum sínum og samúð með heimilunum er samt enginn þeirra til í að gera neitt, enginn þeirra er til í að rugga bátnum og setja fjármálakerfinu og seðlabankastjóra stólinn fyrir dyrnar. Áhyggjur ráðamanna eru þannig bara í nösunum á þeim, eins og sagt er, og eitthvað sem þeir verða að segja til að friða kjósendur. En hjarta þeirra er hjá bönkunum. Það að segja að bankarnir fitni núna eins og púkinn á fjósbitanum er ofnotaður frasi sem nær engan veginn því sem er að gerast. Púkinn er orðinn svo feitur að hann er löngu oltinn af fjósbitanum sem hefur brotnað undan þunga hans. Nú þegar við horfum á skelfilegar aðstæður Grindvíkinga eru þrátt fyrir þær fyrst og fremst vaxtagreiðslur sem valda þeim vanda og áhyggjum. Bankarnir buðu Grindvíkingum, fólki í neyð, upp á að frysta afborgun lánsins, 10.000 kr., en bæta vöxtunum, 490.000 kr., ofan á lánið í hverjum mánuði. Ef þetta ástand stæði í ár myndu varðandi þetta lán bætast 5.880.000 kr. ofan á lánið en bankinn myndi af rausnarskap sínum frysta 120.000 kr. afborgun höfuðstólsins sem, svo það sé skýrt, Grindvíkingar þyrftu samt á endanum að greiða. Viðbrögð ríkisstjórnarinnar við þessu tilboði bankanna eru vægast sagt máttlaus. Nú eru allir Grindvíkingar í þessari óvissu, alveg sama hversu mikið eða lítið þeir skulda. Þeir þurfa allir á algerri frystingu að halda í a.m.k. sex mánuði því samkvæmt nýjustu fréttum fer enginn þeirra heim fyrr en líður á vorið. Það að í miðjum náttúruhamförum og óvissu vegna þeirra séu áhyggjur vegna fáránlega hárra afborgana lána og hvernig bankarnir bregðist við einn helsti vandi Grindvíkinga, segir sína sögu um stöðu heimila landsins almennt og ofurvald bankanna yfir landi og þjóð. Við verðum að leysa heimilin undan oki þeirra.

Forseti. Hér er sagt að efnahagsstefna ríkisstjórnarinnar styðji við peningastefnuna, að það séu teikn á lofti um að verðbólgan sé að lækka - tveimur árum seinna. Höfum það aðeins í huga hvað aðgerðir ríkisstjórnarinnar hafa gert á þessum tveimur árum. Nákvæmlega ekki neitt. Það segir sitt. Þegar allt kemur til alls þá erum við að glíma við efnahagslegt vandamál. Vissulega, eins og hefur komið fram hérna, erum við að glíma við gjaldeyrisvandamál, gjaldeyririnn er hluti af þessu. Það er ekki töfralausn að skipta bara um gjaldeyri eða setja fastgengisstefnu eða eitthvað svoleiðis. Það þarf annað að fylgja á eftir af því að efnahagurinn er eins og hann er. Það er verðbólga í hagkerfinu. Það er alltaf talað um kökuna, efnahagskökuna og að við þurfum að stækka kökuna. En verðbólga þýðir í rauninni að kakan stækkar að rúmmáli en mest af því er bara loft. Þegar hún er skorin er það eins og þegar gott brauð er skorið, það er tómt í miðjunni og maður pælir í því hvað maður hafi eiginlega verið að kaupa. Það er verðbólga þegar allt kemur til alls. Verðbólga er í rauninni tilfærsla, kakan er endurskorin, tilfærsla frá þeim sem borga fyrir til þeirra sem selja, vörurnar þeirra hækkuðu í verði. Það er því ekki nóg að segja bara að stöðugleiki náist með einhverju launa- og ríkisútgjaldaaðhaldi o.s.frv., heldur er það líka kostnaðar- og gróðastarfsemin sem er þar á bak við sem veldur í rauninni verðbólgunni þegar allt kemur til alls. Verðbólgan með verðtryggingu færir síðan líka ráðstöfunartekjur frá heimilum til fjármagnseigenda. Þannig erum við að glíma við tvöfaldan vanda þar sem annars vegar eru heimilin að borga fyrir verðbólguna, borga fyrir vörur sem eru að hækka í verði til þeirra sem eru að selja, til atvinnustarfsemi og ýmislegt svoleiðis, og hins vegar til fjármagnseigenda sem eru að lána, í gegnum verðtryggingu og í rauninni líka í gegnum hærri vexti. Við þurfum að hugsa um þetta í stóra samhenginu. 

Frú forseti. Þetta er mikilvæg umræða um samspil vaxta og verðlags á heimilin. Mig langar að byrja á að minna á það að greiðslur til örorku- og ellilífeyrisþega hafa verið hækkaðar tvisvar á ári undanfarin tvö ár, nokkuð sem venjulega er gert einu sinni á ári, einmitt vegna verðbólgunnar og að ríkisstjórnin hefur nú þegar lagt til eingreiðslu til örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega í desember. Það eru aðgerðir sem svo sannarlega skipta miklu máli fyrir þau heimili sem þar eru undir. Ég er sammála þeim sem hafa talað hér um að það verði að skoða sérstaklega stöðu barnafólks sem oft er líka fyrstu kaupendur, en hækkun vaxta hefur lent mjög illa á þessum hópi. En það er einnig fleira sem hefur áhrif á laun þeirra. Þau eru t.d. lægri en þau þyrftu að vera vegna skorts á leikskólaplássum. Það er alvöruatriði sem hefur áhrif á ráðstöfunartekjur ungs barnafólks og mér finnst mikilvægt að hafa augun líka á því. Frú forseti. Það eru ýmis orð sögð í svona umræðu eins og minna bruðl og ekki að eyða óþarflega miklu. Ég ætla bara rétt að vona að þar sé ekki verið að vísa í heilbrigðis- eða velferðarkerfið okkar og að það eigi að fara í einhvern niðurskurð þar. Mig langar bara að minna á að hv. þingmaður, sem er samflokksmaður hv. þingmanns sem hóf þessa mikilvægu umræðu, vísaði í það fyrr í dag að þessi kerfi þyrftu m.a. að grípa Grindvíkinga. Ég er svo hjartanlega sammála því og þess vegna þarf í öllum aðgerðum til að ná niður verðbólgunni að standa vörð um grunninnviði okkar á sama tíma.

Virðulegur forseti. Nú stendur yfir klassískt íslenskt óveður sem heimilin og hluti fyrirtækja finna rækilega fyrir, óveður sem erfiðar kjarasamninga. Á tímum sem þessum þurfum við skýr skilaboð og styrka forystu; samhenta ríkisstjórn en ekki sundraða og við þurfum ríkisstjórn sem skilar fjárlögum sem hjálpa til í baráttu gegn verðbólgu. Það er bara því miður ekki reyndin í dag eins og við sjáum t.d. á ummælum Seðlabankans um að fjárlögin séu hlutlaus. Það þýðir: Þau gera ekki vonda stöðu erfiðari. Hjálpa þau til? Nei. Það er staðreynd að tímabil hárra vaxta er lengra á Íslandi en í löndum sem við horfum almennt til. Það er líka staðreynd að vextir eru margfalt hærri á Íslandi en í löndum sem við horfum almennt til. Það er í því samhengi ábyrgðarhluti að neita að ræða kostnað á krónunni fyrir íslenskan almenning. Verðbólga og séríslenskir vextir hafa mikil áhrif á heimilin í landinu núna og á fleiri en láglaunahópa. Fólk sem er að borga af húsnæðislánum á ekki að þurfa að vera statt í miðri áhættufjárfestingu. Það á ekki að vera veruleiki ungra barnafjölskyldna og það á ekki að þurfa að fjármagna sig á yfirdráttarlánum því að tölurnar um yfirdrátt sem við erum að sjá núna eru ógnvænlegar. Það er rangt pólitískt að velta öllum kostnaði yfir á þennan hóp, ungar barnafjölskyldur, að láta afmarkaðan hóp samfélagsins, barnafjölskyldur á Íslandi, taka á sig allar vaxtahækkanir af fullum þunga. Það hefur afleiðingar og það er óréttlátt að svo sé. Verkefnið á að vera að gera fólki kleift að eignast íbúð og að það þurfi ekki að vera áhættufjárfesting. Það á að vera hægt að beita ríkisfjármálunum í þágu þess málstaðar. Það er vitaskuld hægt án þess að það þurfi að þýða að það sé hoggið í heilbrigðiskerfi eða velferðarþjónustu. Sannarlega er ekki verið að tala fyrir því hér.

Frú forseti. Ég þakka aftur fyrir þessa umræðu. Það sem hægt er að taka út úr henni er að við erum sammála um að mikil verðbólga og háir vextir séu vandamál sem við þurfum að leysa. Við erum öll sammála í orði um að ábyrga kjarasamninga þurfi til og við erum öll sammála í orði um að aðhald á útgjaldahlið sé mikilvægt, en það er ýmislegt sem við erum síðan kannski ekki alveg sammála um eða gætum illa náð saman um aðgerðir til að ná því markmiði. Hér er töluvert rætt um krónuna og gjaldmiðlamál. Ég held að það sé mikilvægt að einfalda það ekki heldur um of. Mér finnst sjálfsagt og eðlilegt að ræða gjaldmiðlamál hvenær sem kallað er eftir því en einhliða upptaka annars gjaldmiðils er almennt talin frekar óraunhæf. Upptöku evru þarf þá að gera með því að taka aðra og miklu stærri pólitíska ákvörðun, um að ganga í Evrópusambandið. Það er ekki hægt að láta eins og það sé ekki líka stór umræða um afleiðingar og ákvarðanir, hvort sem litið er á efnahagsmál, hagkerfið, auðlindir, löggjöf, útgjöld, hagsveiflur og hvernig þær ná jafnvægi hér á landi ef það yrði gert. Það er þar sem ég er einfaldlega pólitískt ósammála þeim sem vilja taka það skref. Of miklar sveiflur í hagkerfinu á Íslandi eru skaðlegar og ég er sammála hv. þingmönnum sem hafa komið inn á þetta. Þess vegna þurfum við að horfast í augu við hvað það er sem stuðlar að því, bæði þar sem við höfum mikla sannfæringu fyrir því sem þarf að gera og við þurfum líka að viðurkenna ef við höfum minni sannfæringu. Við vitum u.þ.b. hvað þarf til. Við vitum að það þarf aðhald á útgjaldahlið, við vitum að við þurfum ábyrga kjarasamninga, við vitum hvar ábyrgðin liggur og hún er alls staðar. Það er enginn einn aðili sem getur eingöngu bent á hinn. Þetta er hið sameiginlega verkefni 

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um tímabundinn stuðning til greiðslu launa vegna náttúruhamfara í Grindavík. Það er ekki léttvæg ástæða sem veldur því að nauðsynlegt er að taka slíkt frumvarp til meðferðar hér á Alþingi Íslendinga en náttúran hefur enn og aftur minnt á sig á Reykjanesskaga og ljóst er að í þetta sinn er um að ræða náttúruhamfarir af stærðargráðu sem á síðari tímum hefur ekki þekkst hér á landi. Hugur okkar allra er hjá Grindvíkingum sem nú takast á við nýjan veruleika fjarri heimilum sínum og ofan á allt annað geta mörg ekki sinnt vinnu sinni þar sem starfsstöðin er í Grindavík. Við erum stödd í jarðfræðilegri atburðarás sem við vitum ekki hvernig mun enda. Þetta skapar nagandi óvissu fyrir Grindvíkinga sem hafa þurft að yfirgefa heimili sín og sjá ekki fram á að fara aftur heim alveg í bráð. Við ráðum ekki við óvissu sem tengist náttúruöflunum en þeirri óvissu sem tengist afkomu fólks, húsnæði, skólagöngu barna og fleiri atriðum getum við og eigum að draga úr og eyða og búa til aukna vissu og von hjá Grindvíkingum. Eitt af því er að draga úr áhyggjum fólks í Grindavík af afkomu sinni. Það er fjölmargt sem hefur áhrif á afkomu fólks; húsnæðislán heima fyrir í Grindavík, leiga á nýju húsnæði, matur og aðrar nauðsynjar frá degi til dags. Það hefur því verið forgangsverkefni hjá ríkisstjórninni að grípa strax til aðgerða er lúta að stuðningi til greiðslu launa vegna náttúruhamfaranna og reyna þannig að draga úr áhyggjum fólks af afkomu sinni. Markmið þess frumvarps sem ég mæli hér fyrir er að tryggja fólki launagreiðslur upp að ákveðnu hámarki á meðan náttúruhamfarir koma í veg fyrir að það geti sinnt vinnu sinni þar sem starfsstöðin er í Grindavíkurbæ. Markmið frumvarpsins er jafnframt að viðhalda ráðningarsambandi atvinnurekenda og starfsfólks. Við erum enn í atburðarásinni miðri en vonum auðvitað öll að aðstæður fólks skýrist sem mest á næstu vikum og mánuðum. Í ljósi þess er gert ráð fyrir að sá stuðningur sem frumvarpið felur í sér geti komið til á tímabilinu frá 11. nóvember síðastliðnum og til loka febrúarmánaðar á næsta ári. Stjórnvöld munu hér eftir sem hingað til fylgjast náið með framvindu mála og grípa til aðgerða til að styðja við bakið á Grindvíkingum eins lengi og þörf krefur. Virðulegi forseti. Með frumvarpinu er gert ráð fyrir að heimilt verði að veita tímabundinn stuðning upp að ákveðnu hámarki til greiðslu launa starfsfólks á almennum vinnumarkaði í Grindavíkurbæ en ljóst er að ríkið og sveitarfélagið sjálft munu greiða starfsfólki sínu laun þrátt fyrir að ekki komi til stuðnings frá ríkinu. Skilyrði fyrir því að atvinnurekandi geti óskað eftir stuðningi vegna greiðslu launa starfsfólks er að atvinnurekandinn hafi sannanlega greitt starfsfólki sínu laun og að starfsstöðvar starfsfólksins séu í Grindavíkurbæ þannig að starfsfólkið hafi af þeim sökum ekki geta sinnt vinnu sinni. Ég bind miklar vonir við að fyrirtækin á svæðinu muni halda áfram að greiða starfsfólki sínu laun og forðist það að beita heimildum til að taka starfsfólk af launaskrá við þessar aðstæður. Að sjálfsögðu vona ég einnig að ekki þurfi að koma til uppsagna. Þrátt fyrir framangreint er gert ráð fyrir því í frumvarpinu að það geti komið til stuðnings til einstaklinga sem ekki geta sinnt störfum sínum í Grindavíkurbæ og fá af einhverjum ástæðum ekki greidd laun frá atvinnurekanda. Jafnframt er með frumvarpinu tryggður stuðningur til sjálfstætt starfandi einstaklinga sem eru með starfsstöðvar í Grindavík. Gert er ráð fyrir að stuðningur samkvæmt frumvarpinu geti aldrei numið hærri fjárhæð en 633.000 kr. miðað við heilan almanaksmánuð en það er sama hámarksfjárhæð og greidd er á grundvelli laga um Ábyrgðasjóð launa. Auk þess yrði veittur 11,5% viðbótarstuðningur af greiddri fjárhæð hverju sinni vegna mótframlags í lífeyrissjóð. Þannig getur stuðningurinn að hámarki numið rúmlega 705.000 kr. á mánuði vegna hvers einstaklings. Vinnumálastofnun mun annast framkvæmdina en stofnunin hefur að mínu mati margsannað sig þegar kemur að því að leysa flókin verkefni á stuttum tíma. Ég er þess fullviss að stofnunin muni sjá til þess að framkvæmdin hvað varðar fyrirhugaðan stuðning vegna launa muni ganga hratt og vel fyrir sig. Þá ber þess að geta að stofnunin hefur þegar hafið undirbúning framkvæmdarinnar. Virðulegi forseti. Þetta frumvarp snýst um að tryggja launagreiðslur til næstu mánaða til þeirra einstaklinga sem nú búa við mikla óvissu vegna þeirra náttúruhamfara sem geisa í Grindavíkurbæ. Á sama tíma og ég hvet fyrirtækin á svæðinu til að leita allra mögulegra leiða til að greiða laun starfsfólks síns svo lengi sem mögulegt er þannig að einstaklingarnir verði fyrir sem minnstu tekjutapi tel ég að ekki verði hjá því komist að setja einhvers konar hömlur á heimild fyrirtækja til að greiða út arð eftir að hafa þegið umræddan stuðning frá stjórnvöldum. Er þannig í frumvarpinu gert ráð fyrir að ef atvinnurekandi sem fengið hefur stuðning til greiðslu launa tekur ákvörðun um úthlutun arðs á tímabilinu mars 2024 til og með febrúar 2025 þá skuli hann endurgreiða Vinnumálastofnun þann stuðning sem hann hefur fengið frá ríkinu áður en til úthlutunar arðs kemur. Að mínu mati er þetta eðlileg krafa sem hér er gert ráð fyrir að gerð verði til þeirra fyrirtækja sem um ræðir og ég tel hana mikilvæga, enda er sá stuðningur sem um ræðir ráðstöfun á almannafé. Virðulegi forseti. Ljóst er að sú staða sem komin er upp tekur á okkur öll en fyrst og fremst tekur hún á hjá Grindvíkingum. Það er nauðsynlegt að bregðast hratt og örugglega við til að koma til móts við samfélagið í Grindavík og þetta frumvarp er liður í því. Áður en ég lýk máli mínu vil ég árétta það að frumvarpið er unnið í samráði við forsætisráðuneyti og fjármála- og efnahagsráðuneyti, í samráði við Vinnumálastofnun, ASÍ og Samtök atvinnulífsins. Vil ég þakka öllum þessum aðilum fyrir framlag þeirra og skjót viðbrögð í hvívetna. Ég óska líka eftir góðri samvinnu við hv. þingmenn um skjóta afgreiðslu þessa mikilvæga máls, enda desembermánuður rétt handan við hornið. Við getum ekki haft áhrif á náttúruöflin en við getum samþykkt þetta frumvarp og lagt þannig lóð á vogarskálarnar með því fólki sem stendur nú í auga stormsins. Að lokum þessari umræðu í dag legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar.

Virðulegur forseti. Um leið og ég fagna því að þetta frumvarp sé komið fram og að við munum fjalla um það í velferðarnefnd þá langar mig að spyrja hæstv. ráðherra því nú vitum við að það eiga eftir að koma upp ýmis álitamál í sambandi við þetta og það eru ýmsir einstaklingar sem eiga eftir að þurfa að spyrja spurninga: Stendur til að vera með sérsíðu eða sérnetfang eða einhvern aðila sem er hægt að leita beint til til að fá upplýsingar og svör? Ég spyr líka vegna þess að nú skilst mér að það sé búið að opna aðstöðu í Tollhúsinu fyrir Grindvíkinga og ég held að þetta gæti ekki verið á verri stað fyrir aldrað fólk, fatlað fólk og öryrkja, að þurfa að fara niður í bæ að reyna að fá bílastæði, og gæti hindrað fólk í að reyna að fá upplýsingar. Stendur til að koma upp upplýsingamiðstöð einhvers staðar sem auðvelt aðgengi er að, bæði fyrir fatlaða og aðra? Síðan er annað sem ég rak augun í og það eru kæruleiðir í þessu, hvort það standi ekki til að reyna að einfalda það. Það segir að ef fólk fær neitun um að fá laun eða er í vandræðum þá eigi að kæra til úrskurðarnefndar velferðarmála. Það er ekki einfalt og það tekur langan tíma. Ég spyr því: Ef það er eitthvert einfalt úrlausnarefni sem þarna er um að ræða, gæti ráðherra þá ekki verið með þannig aðstöðu að það væri hægt að leysa úr þessu án þess að þurfa að fara með það í þennan með kostnaðarsama farveg? Það er töluvert mál nefnilega að kæra til úrskurðarnefndar velferðarmála.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég held að það sé alveg rétt að það muni koma upp álitamál í þessu líkt og mörgum öðrum málum. Við viljum þó meina að við séum að ná utan um ansi stóran hóp þeirra sem þetta á við um, þ.e. fólk sem hefur starfsstöð í Grindavík. Spurning hv. þingmanns um hvert fólk geti leitað er mjög góð og það er mikilvægt að fólk viti svarið við henni. Vinnumálastofnun fer með framkvæmdina og þau eru þegar byrjuð að undirbúa hana, þ.e. tölvukerfin hjá sér. Ég geri ráð fyrir því að það verði upplýsingar um þetta á vefnum island.is og það verði hægt að nálgast upplýsingar niðri í Tollhúsi, eins og hv. þingmaður kom inn á, en þar er Vinnumálastofnun að koma sér upp aðstöðu og þau verða þar á einhverjum tilteknum tímum. Ég geri líka ráð fyrir að hægt verði að fara á skrifstofu Vinnumálastofnunar sem er á Grensásveginum. Ég geri ráð fyrir því að þar verði opið líka og auðvitað hægt að hringja inn til að fá upplýsingar. Hvað varðar síðan kæruleiðir þá eru það mjög mikilvæg réttindi einstaklingsins að geta skotið ákvörðun stjórnvalda til æðri ákvörðunar. Kæruleiðin var líka til úrskurðarnefndar velferðarmála í Covid, svo dæmi sé tekið. Þannig að ég sé ekki í fljótu bragði með hvaða móti við gætum tryggt þessi mikilvægu réttindi fólks án þess að fara þessa leið, enda hefur hún kannski sýnt sig og sannað og hún hefur hingað til gengið vel.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin og er innilega sammála honum í því að það væri mjög einfalt t.d. að auglýsa vel hvert fólk á að fara, hafa símanúmer og netfang, og bregðast fljótt og vel við öllum þeim fyrirspurnum sem ég efast ekki um að komi inn. Svo geta auðvitað þeir sem hafa kynnt sér málið sent inn erindi um það til velferðarnefndar, ef þeir eru snöggir til, og það yrði þá tekið fyrir þar. Ég held miðað við allt að þetta ætti að ganga upp og ég vona heitt og innilega að þetta verði auglýst þannig að það verði mjög auðvelt fyrir fólk að finna bæði netfang, símanúmer og þá þessa heimasíðu þar sem það getur fengið einhverjar upplýsingar.

Hæstv. forseti. Ég tek bara undir þá brýningu hv. þm. Guðmundar Inga Kristinssonar að það þurfi að auglýsa þetta úrræði vel því að það skiptir mjög miklu máli að fólk viti rétt sinn og að það geti leitað á réttan stað til að fá réttar og góðar upplýsingar. Ég ætla ekki að lengja þetta frekar en tek undir með hv. þingmanni.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Mig langar að spyrja út í tímamörkin á þessu frumvarpi svona í fyrsta kasti. Ég velti fyrir mér hvers vegna sú leið er farin að hafa tímamörkin á þessu frumvarpi svona stutt. Þetta eru þrír mánuðir og við erum að tala um óvissutíma og hversu erfið óvissan er fyrir fólk frá Grindavík og hérna erum við að leggja til mjög skamma lausn þótt við vitum að ástandið geti varað töluvert lengur. Ég vil því byrja á að spyrja ráðherra hvort það kæmi ekki til greina að hafa lengri tíma og geta svo bara eftir atvikum hætt stuðningnum, frekar en að við þurfum svo að fara aftur í þessa æfingu í raun strax eftir áramót til að framlengja. Ég vil spyrja hvers vegna þessi stutti tímarammi er valinn. Síðan langar mig að fara aðeins út í samspil þessa stuðnings og svo atvinnuleysistrygginga. Ég velti fyrir mér hvernig ráðherra lítur á stöðu tveggja einstaklinga frá Grindavík þar sem öðrum er sagt upp og hinn heldur starfi sínu í gegnum þetta úrræði, hvort það komi til álita að skoða stöðu þeirra sem er sagt upp, vegna þess að við vitum að tekjutengdar atvinnuleysisbætur ná ekki upp í t.d. þetta hámark sem er á þessu frumvarpi. Hefur ráðherra eitthvað íhugað atvinnuleysisbæturnar í þessu samhengi og hvernig fólk væri verra sett eftir því hvort því er sagt upp eða ekki? Það er þá sérstaklega með tilliti til þess að með því að krefjast endurgreiðslu ef fyrirtækin greiða sér út arð á næsta ári myndast kannski ákveðinn hvati til að segja frekar upp starfsfólki, til að þurfa ekki að endurgreiða síðar eða mega ekki greiða út arð. Ég skil alveg hugsunina á bak við það en við þurfum þá að hugsa um í hvaða stöðu þetta setur fólk.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Fyrst varðandi tímamörkin og þá hugsum hvort þau séu stutt eða löng. Ég tek alveg undir með þingmanni að þrír mánuðir eru ekki mjög langur tími en við töldum þó skynsamlegra að hafa þetta frekar styttra en lengra, þó svo að þrír mánuðir sé talsvert langt, það eru tveir mánuðir inn í næsta ár, vegna þess að óvissan er mjög mikil, þ.e. óvissan um hvað muni gerast. Þess vegna er gott að geta aðlagað þetta úrræði ef á þarf að halda eftir því sem málum vindur fram. Ég veit að þingheimur mun taka mjög vel í það ef það kemur til þess að þurfa annaðhvort að gera einhverjar breytingar, sníða af einhverja agnúa eða hreinlega framlengja þetta. Þá held ég að muni ekki standa á neinum hérna inni þannig að ég hef í sjálfu sér ekki áhyggjur af því. Varðandi samspil við atvinnuleysistryggingarnar ætla ég að byrja á því að taka það skýrt fram að þetta er sértæk aðgerð. Hún tengist í rauninni ekki atvinnuleysistryggingakerfinu beint. Hins vegar, líkt og fram kom í máli hv. þingmanns, ef einstaklingi er sagt upp, ef fyrirtæki t.d. fer í þrot eða ákveður að hætta starfsemi, þá náttúrlega kemur inn uppsagnarfrestur sem gæti verið einn til þrír mánuðir og á þeim tíma grípur þetta úrræði fólk. En eftir að uppsagnarfrestinum lýkur myndi atvinnuleysistryggingakerfið grípa það og þá til að byrja með þriggja mánaða tekjutengdar bætur, sem eru 522.000 kr. á mánuði. - Mér sýnist ég þurfa að koma inn á arðinn í síðara svari til hv. þingmanns.

Virðulegi forseti. Ég er kannski einna helst að hugsa um þessa fresti með hliðsjón af fyrirsjáanleika. Eins og þetta horfir við mér núna virðist ráðherra vera að boða það að fólk fái þennan stuðning í þrjá mánuði og svo veit fólk í raun ekkert hvað tekur við. Vissulega getur hæstv. ráðherra búist við velvilja þingmanna hér um að afgreiða eitthvað en það þýðir ekki að Grindvíkingar sé með nokkuð í höndunum um hvað taki við í mars, hvort þetta hætti bara eða hvað sem það er. Ég átta mig alveg á því sem hæstv. ráðherra segir um að óvissan sé mikil en mögulega væri þessu betur fyrir komið þannig að gildistíminn væri aðeins lengri en þá með einhvers konar ákvæði um að lögin falli úr gildi þegar þeirra er ekki lengur þörf. Það er auðveldara, held ég, að ganga í að græja svoleiðis en að fara í framlengingu eða eitthvað annað ef við erum að horfa til þess að hafa fyrirsjáanleikann á hreinu. Þá er ég sérstaklega að hugsa til þess að fólk viti bara að næsta hálfa árið eða eitthvað slíkt sé afkoma þess örugg, 

Hæstv. forseti. Já, ég skil hv. þingmann og hvert hún er að fara. Auðvitað er þetta atriði sem skiptir miklu máli, þ.e. tímalengdin, en þó ekki meira máli en svo að það er auðvelt að breyta þessu. Ég held að það sé lykilatriði að við munum breyta þessu ef á þarf að halda og ég held að það sé mikilvægt að það komi fram. Aðeins aftur þar sem frá var horfið áðan, um það ef einhverjum er sagt upp. Við erum auðvitað að vonast til þess að með þessu frumvarpi komum við í veg fyrir uppsagnir. Við getum ekki útilokað það en það ætti að skipta máli að ríkið komi inn og aðstoði í rauninni atvinnurekendur við að greiða hluta af launum. Síðan vil ég segja varðandi arðinn að ég veit hvað hv. þingmaður er að fara með því en vil nefna hér að frumvarpið er samið í samráði við aðila vinnumarkaðarins og þeir 

Virðulegur forseti. Ég fagna þessu frumvarpi og að það sé fram komið og tel þetta bráðnauðsynlegt og mun styðja það alveg til enda. Það skiptir máli að við eyðum óvissu eins mikið og hægt er, það er algerlega nauðsynlegt. Ég hef aðeins meiri upplýsingar um frumvarpið vegna þess að hæstv. ráðherra mætti í velferðarnefnd í morgun og það hjálpaði svolítið til að skilja út á hvað þetta gengur og nefndarmenn gátu komið spurningum til ráðherra. Eins og hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir benti á þá eru hérna ákveðnir óvissuþættir sem maður er ekki alveg búinn að ná utan um og það skiptir miklu máli að enginn falli á milli skips og bryggju í þessu. Mig langar aðeins að reifa þetta samspil ráðningarsambandsins og þess að það verði ekki greiddur út arður, hvort það sé eitthvert sérstakt samkomulag um það. Ég veit ekki hvort Samtök atvinnulífsins hafi blessað þá ákvörðun í samráði við sína félagsmenn eða hvort fyrirtæki geti hreinlega sagt, vegna þess að þetta er skilgreint sem force majeure-ákvæði og það tekur gildi: Nei, ég ætla að ætla að borga mér arð áfram. Og viðkomandi einstaklingur neyðist þá til þess að leita bara beint til Vinnumálastofnunar. Ég treysti ekkert alltaf á góðmennsku fyrirtækja bara af því bara, þannig að maður veltir fyrir sér: Er búið að búa til eitthvert samkomulag við vinnuveitendur í Grindavík eða Samtök atvinnulífsins um að svona verði þetta?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég vil taka undir það með honum hversu mikilvægt er að eyða óvissu og þetta frumvarp er einn liður í því, þannig að það er mjög jákvætt. Hv. þingmaður nefndi líka að mikilvægt sé að enginn falli hér á milli skips og bryggju og ég held að ef við berum þetta frumvarp, verði það að lögum, saman við t.d. atvinnuleysistryggingakerfið þá séum við að grípa fleiri með þessu og með betri hætti, þ.e. fólk er að fá meiri greiðslur heldur en myndi vera ef við værum að byggja á atvinnuleysistryggingakerfinu eingöngu. Hv. þingmaður spyr: Er samkomulag um það atriði sem snýr að skilyrði fyrir arðgreiðslum? Það er ekki hægt að semja um þetta við gerð frumvarpsins, því að í fyrsta lagi vitum við ekki nákvæmlega hvernig það endar eftir meðferð þingsins, en það var sátt á meðal aðila vinnumarkaðarins um það orðalag sem fór inn í frumvarpið. Ég hvet síðan að sjálfsögðu hv. velferðarnefnd til að ræða þetta mál mjög vel við aðila vinnumarkaðarins vegna þeirra þátta sem hv. þingmaður dregur hér fram. Það eru þeir þættir sem snúa að því að atvinnurekandi í þessu tilfelli, því að hér eru sérstakar aðstæður uppi, geti tekið fólk af launaskrá út af force majeure-aðstæðum án þess að ráðningarsamband rofni. Þetta fórum við ágætlega yfir í velferðarnefnd í morgun og ég hvet nefndina til að ræða þetta atriði sérstaklega við aðila vinnumarkaðarins því að líkt og hv. þingmaður og tveir síðustu hv. þingmenn sem í andsvörum hér í dag hafa komið inn á er mikilvægt að þetta atriði gangi ekki mót markmiðum frumvarpsins.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svar hans. Ráðherra segir að þetta sé betra en að fara bara beint á atvinnuleysisbætur. Ef maður fer í gegnum atvinnuleysisbótakerfið erum við að tala um tekjutengdar atvinnuleysisbætur fyrstu þrjá mánuðina upp á 80% ef mig misminnir ekki. En þarna, ef ég skil hæstv. ráðherra rétt og ég ætla að biðja hann um að staðfesta það við mig, fær sá sem er undir þessum mörkum 633.000 kr., þá full laun, 100% laun. Það er algengt að fólk í verslunum eða veitingageiranum hafi ekki 600.000 kr. í laun á mánuði. Er þá verið að tryggja viðkomandi starfsmanni 100% laun og þannig verið að gera betur í þessu frumvarpi heldur en ef fólk þyrfti að fara í gegnum atvinnuleysisbótakerfið?

Hæstv. forseti. Þetta er rétt hjá hv. þingmanni. Ef viðkomandi launamaður er undir hámarkinu, 633.000 kr., þá fær hann borguð 100% laun, t.d. ef hann er með 500.000 kr. Það á þá við hvort sem viðkomandi er að vinna hjá atvinnurekanda sem greiðir full laun eða ef viðkomandi þarf sjálfur að sækja um af einhverjum ástæðum, til að mynda ef atvinnurekandi tekur hann af launaskrá. Ef viðkomandi er í 50% vinnu er hámarkið 50% af 633.000 kr. Með þessum hætti er reynt að halda fullri sanngirni í þessu máli.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra fyrir að leggja fram þetta frumvarp hér í dag svona hratt og vel. Það er honum og hans fólki til sóma að gera það. Frumvarpið er mikilvægur þáttur í viðbrögðum ríkisins við þeim erfiðu aðstæðum sem Grindvíkingar eru í í dag og er liður í því að mæta afkomuáhyggjum þeim sem þau þurfa að búa við til viðbótar við þær ömurlegu og óbærilegu aðstæður að þurfa að flýja heimili sín og þurfa hugsanlega að sjá á bak þess sökum þeirra náttúruhamfara sem við erum að verða vitni að á Reykjanesi um þessar mundir. Hugur okkar er hjá þeim og ljóst er að ríkur vilji er á Alþingi til að standa við bakið á Grindvíkingum á þessum erfiðu tímum. Ég vil líka þakka hv. þingmönnum fyrir þá upplýsandi umræðu sem þegar hefur farið fram um ýmis mál þessa frumvarps. Í frumvarpi hæstv. ráðherra eru margir góðir punktar sem munu gagnast vel þessa mánuði sem gert er ráð fyrir að þessar ráðstafanir munu gilda. Mikilvæg er ráðstöfunin varðandi það að þau fyrirtæki sem munu njóta þess styrks sem hér um ræðir skuli ekki greiða sér út arð út febrúar 2025 en endurgreiða styrkinn ella. Þetta er liður í að ná sátt meðal þjóðarinnar um slíka slíkar ráðstafanir. Nú er það hins vegar svo að líklegt er að afleiðingar þessa atburðar sem þegar hefur átt sér stað muni vara lengur en fram til 29. febrúar þótt ekkert meira myndi gerast. Við þurfum að bíða af okkur allan grun um að svæðið sé orðið öruggt á ný. Miklar skemmdir hafa orðið á innviðum og húsum og það tekur tíma að laga slíkt og koma því í samt lag. Líklegt er að það muni taka atvinnulífið í Grindavík talsverðan tíma að taka við sér á ný. Í því sambandi heyri ég af umræðunni sem fram hefur farið hér í dag, virðulegur forseti, að hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra er þegar byrjaður að velta fyrir sér lengri tímaási en þessum þremur mánuðum í þessu tilliti. Því miður erum við ekki heppin með aðstæður í samfélaginu þegar þetta áfall ríður yfir, ef hægt er að segja sem svo. Við erum tiltölulega nýkomin út úr öðru neyðarástandi. Ríkissjóður er skuldsettur, verðbólga er í hæstu hæðum, stýrivextir háir og húsnæðismarkaðurinn er eins og hann er, mjög erfiður. Sú ríkisstjórn sem nú situr er því ekki öfundsverð af þeirri stöðu sem hún er í því að ljóst er að viðbrögðin við henni munu ekki hjálpa til við að takast á við hinar slæmu aðstæður í efnahagslífinu sem hafa skapað hér lífskjarakrísu fyrir fjölda fólks, eins og við höfum þegar rætt á Alþingi í dag. Það þarf nýjar nálganir sem ég ber því miður ugg í brjósti um að sú ríkisstjórn sem nú situr hafi takmarkaðan mátt til að ráðast í. Hins vegar er það algerlega ljóst að það sem er til umfjöllunar hér í dag, að tryggja afkomu þeirra sem ekki geta stundað vinnu sína í Grindavík við þessar ömurlegu aðstæður, er forgangsmál því að við sem samfélag viljum vitaskuld gera það sem við getum til að létta af þeim eins miklu af þeim áhyggjum sem á þau herja og mögulegt er. Við í Samfylkingunni erum klárlega í liði með Grindvíkingum í þeim efnum.

Virðulegur forseti. Við erum hér að fjalla um frumvarp til laga um tímabundinn stuðning greiðslna vegna náttúruhamfaranna í Grindavík. Við í Flokki fólksins styðjum heils hugar að það skuli verið að koma því á og er þetta hið besta mál. Eins og ég hef ég sagt fengum við kynningu á þessu máli í velferðarnefnd í morgun og þar kom fram hversu viðamikið og flókið þetta mál getur verið að mörgu leyti. Við lærðum það í Covid að það er alveg ótrúlegur fjöldi sem getur lent einhvern veginn milli skips og bryggju í svona málum og eru það sérstaklega einyrkjar sem geta lent í einhverjum erfiðleikum við að fá þetta í gegn, að fá launin. Það er líka annað í þessu og það er tímalengdin. Ég held að það væri mjög sniðugt að við myndum hafa inni í nefndarálitinu í velferðarnefnd bráðabirgðaákvæði um að það sé hægt að framlengja þetta um þrjá mánuði í viðbót. Það væri svolítið gott. Þá erum við a.m.k. svona nokkurn veginn að tryggja hálft ár ef á þarf að halda. Síðan setur maður líka spurningarmerki við arðgreiðslurnar, að það megi ekki greiða sér arð í eitt ár. Eins og kom fram í velferðarnefndinni er þetta svolítið flókið og það kom mér á óvart hversu ótrúlegur fjöldi bæði fyrirtækja og einstaklinga er starfandi í Grindavík, og svo kemur Bláa lónið líka þarna inn í. Ég held að það hafi komið fram að nærri 1.000 manns koma annars staðar frá til að vinna innan sveitarfélagsins í Grindavík, sem sýnir líka hversu umfangsmikið málið er. Ég vona þar af leiðandi að þetta ákvæði um arðgreiðslur verði ekki til þess að vinnuveitendur fari að setja það fyrir sig. Eins og kom fram áðan eru sum fyrirtæki, þótt þau séu í Grindavík, skráð með aðstöðu annars staðar þannig að maður fór að átta sig á því að þetta er mun flóknara og viðameira en maður gerði sér grein fyrir. Málið fer þá inn í velferðarnefnd og ég mun fylgjast vel með þar. Sem betur fer er búið að boða að það verði unnið hratt og vel og við munum stefna að því að reyna að klára þetta innan viku. Ég held að við ættum að geta gert það með sóma ef við tökum höndum saman. Við höfum sýnt það hingað til hér á þingi að þegar við erum sammála um að gera hlutina gerum við þá fljótt og vel og ég efast ekki um að við munum gera það líka í þessu máli.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir góða framsögu í þessu máli og fyrir að fara skýrt og vel yfir það og svara mikilvægum spurningum sem þingmenn hafa spurt, um framkvæmd á málinu ekki síst, sem er mjög mikilvæg, auk þess að upplýsingaflæði sé gott til þeirra sem eiga hlut að máli. Þetta skiptir miklu máli og ég vil þakka fyrir það. Ég vil að sjálfsögðu þakka ríkisstjórninni fyrir að hafa brugðist hratt og vel við þessu vegna þess að þetta tiltekna mál, um þennan tímabundna stuðning til greiðslu launa vegna náttúruhamfara í Grindavík, skiptir verulegu máli fyrir íbúa Grindavíkur. Ekki síst er þetta einnig til þess fallið að eyða þeirri óvissu sem fólk býr nú við. Það er erfitt að setja sig í spor þessa fólks, 3.800 manns sem þurftu að yfirgefa heimili sitt með mjög skömmum fyrirvara og komast ekki til síns heima núna. Það er öllum þungbært sem þar eiga hlut að máli og nú styttist til jóla og alls þess undirbúnings sem fylgir þeirri góðu hátíð. Að geta ekki verið heima við er mörgum þungbært. Hér er verið að leggja fram mjög mikilvægt mál sem léttir af fólki. Ekki síst hefur það sálrænt jákvæð áhrif að það sé verið að eyða óvissu sem er alltaf mjög slæm í aðstæðum sem þessum. Það er mikilvægt að vernda afkomu fólks, eins og lagt er upp með, sem getur ekki starfað í Grindavík vegna þess að ríkisstjórnin hefur fyrirskipað að allir þeir sem eru búsettir í Grindavík þurfi að yfirgefa byggðina. Við vonum að sjálfsögðu, frú forseti, að þessar aðstæður vari ekki lengi og í öllu falli, sem við vonum svo sannarlega, að það verði ekki frekari náttúruhamfarir. Þó sjá Grindvíkingar ekki fram á að komast heim fyrr en á vormánuðum, held ég að megi segja, eða næsta sumar. Því miður var ég að sjá það núna í fréttum að það er búið að stækka hættusvæðið þannig að náttúruváin vofir enn yfir. En eins og ég segi enn og aftur: Vonandi líður þetta hjá. Það er mjög mikilvægt að vera viðbúin og hlusta á vísindamenn í þessum efnum og fara að þeirra ráðleggingum. En það eru líka jákvæðar fréttir. Langflest hús í Grindavík eru í góðu standi. Það eru góðar fréttir. Það er gott fyrir fólk að vita af því að húsið þess sé kannski ekki eins skemmt og fólk óttaðist þótt vissulega séu þarna hús, sérstaklega húsnæði sem er nálægt þessari sprungu sem hefur verið fjallað um, sem eru illa farin. Varðandi nokkra þætti hvað þetta frumvarp varðar þá er mikilvægt í mínum huga, þótt það liggi mjög mikið á þessu máli, að við vöndum þessa lagasetningu og nefndin verður að fara yfir málið vel og vandlega vegna þess að það er mjög slæmt ef það kemur síðan á daginn að tilgangur laganna nær kannski ekki fram að ganga vegna þess að mönnum yfirsást einhver tiltekin atriði í lagavinnunni. Við þekkjum það í gegnum veirufaraldurinn sem gekk yfir, en þá þurfti að bregðast hratt og vel við í lagasetningu, að þá voru þar gerð mistök, því miður, sem mátti rekja til þess að menn voru að flýta sér um of. Það er ekki gott í svona lagasetningu. Varðandi skilyrðin fyrir stuðningnum er mikilvægt að þeir sem eiga hlut að máli kynni sér þau, sérstaklega t.d. þeir sem eru sjálfstætt starfandi, þ.e. þessi skilyrði sem þarf að uppfylla og er fjallað um í frumvarpinu og hæstv. ráðherra hefur farið hér yfir. Auk þess er afar mikilvægt, og þess er getið t.d. í 9. gr., að öll gögn verða að liggja fyrir þegar sótt er um þennan stuðning vegna þess að ef það er ekki gert þá er sú hætta fyrir hendi að umsókn um þessa launafyrirgreiðslu, eða þennan styrk frá hinu opinbera, verði ekki samþykkt. Og það er mjög slæmt. Þess vegna er mikilvægt að upplýsingaflæðið - og þá frá Vinnumálastofnun, sem hefur fengið það hlutverk að sinna þessu, og það mæðir nú orðið ansi mikið á því ágæta starfsfólki sem starfar hjá Vinnumálastofnun. Eins og við þekkjum hefur Vinnumálastofnun það hlutverk að þjónusta þá sem sækja hér um alþjóðlega vernd og það hefur orðið gríðarleg fjölgun þar og nú bætist þetta hlutverk á starfsfólk Vinnumálastofnunar, þannig að ég held að það sé nú rétt að þakka því ágæta fólki fyrir vel unnin störf. Þau þurfa að bæta þessu verkefni á sig og við þökkum þeim fyrir það. Bara svo að það sé á hreinu þá er mjög mikilvægt að allar þessar upplýsingar liggi fyrir. Ég vil árétta það hér vegna þess að hafi þær ekki borist innan tiltekins tíma, sem fjallað er um í frumvarpinu, þ.e. innan 40 daga frá þeim degi þegar umsókn barst stofnuninni, þá er umsókninni synjað. Þetta er atriði sem skiptir miklu máli. Aðeins varðandi 12. gr., varðandi arðinn, þá er þarna talað um að fyrirtæki megi ekki greiða arð í u.þ.b. eitt ár frá því að viðkomandi fyrirtæki hefur tekið við þessum greiðslum frá hinu opinbera. Þetta er náttúrlega mál sem þarf að fara mjög vandlega yfir í nefndinni. Það eru sum sjónarmið sem eru á þann veg að þetta ættu jafnvel að vera tvö ár eða þrjú ár en þetta þarf allt saman að ræða innan nefndarinnar og mikilvægt að þessi þáttur sé frágenginn og verði ekki nein álitaefni hvað það varðar. Að lokum vil ég bara segja að í 13. gr. er fjallað um úrskurðarnefnd velferðarmála. Það er um stjórnvaldsákvarðanir að ræða þegar viðkomandi er synjað um þessa fyrirgreiðslu af hálfu hins opinbera og þá er þessi kæruleið sem er fyrir hendi og síðan er hægt að áfrýja málunum til almennra dómstóla, þannig að það sé sagt hér. Að lokum, frú forseti, vil ég bara segja að ég vil þakka fyrir þessa vinnu. Ég veit að það er töluverð vinna innan nefndarinnar fram undan og mikilvægt að menn hafi hraðar hendur en passi upp á að það séu ekki neinir hnökrar í þessari lagasetningu. Við erum náttúrlega fyrst og fremst að hugsa til þeirra sem búa núna við þessa óvissu í Grindavík. Ég vil bara segja það að lokum, eins og ég hef sagt hér áður, að guð gefi að það verði ekki frekari náttúruhamfarir. Grindvíkingar eru að eðlisfari bjartsýnir og ég vona svo sannarlega að þeir eigi eftir að sjá fram á betri tíma á næstu mánuðum.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir hans framsögu og öðrum hv. þingmönnum fyrir þeirra innkomu hér. Ég skynja ekkert annað í þessum ágæta þingsal og í umræðum sem við höfum átt um þetta mál á öðrum vettvangi þingsins en að það sé ríkur vilji til að greiða götu þessa máls hratt og örugglega, enda ríður mikið á. Ég fagna því hvað þetta mál er hratt fram komið. Hæstv. ráðherra bendir á að þetta er forgangsmál, það hefur verið forgangsmál hjá ríkisstjórninni að taka á því sem lýtur að greiðslu launa, þ.e. innkomu fólks, ásamt mjög mörgum öðrum verkefnum sem liggja fyrir hjá hinu opinbera en fyrst og fremst hjá Grindvíkingum sjálfum. Það sem við getum gert er að reyna að leggja eins mikið lið og við lifandi getum, m.a. með því að vinna hratt að þeim málum sem fram eru komin en vissulega af vandvirkni. Ég veit að það hefur verið gert í þessu máli, unnið hratt en að sama skapi liggur góð vinna þarna að baki af hálfu hæstv. ráðherra og hans ráðuneytis í ríkri samvinnu við aðila vinnumarkaðarins, eins og hæstv. ráðherra kom inn á í sinni framsögu, og önnur ráðuneyti sem hlut eiga að máli og er það vel. Ég vona, frú forseti, að atvinnurekendur geti nýtt sér þetta úrræði til stuðnings fullum launagreiðslum til launþega sinna í þessu ástandi sem ríkir. Það er brýnt að þessir einstaklingar sem um ræðir haldi ráðningarsambandi sínu og verði ekki fyrir tekjutapi á þessum tímum. Hér er hið opinbera að gera sitt og við hér á þingi munum ekki láta standa á okkur að gera okkar til þess að leggja þessu stóra verkefni lið og ég fagna því sem ég heyri hér hjá öðrum hv. þingmönnum, mér heyrist við öll vera í því sama liði.

Frú forseti. Það frumvarp sem við ræðum hér í dag er lagt fram í því skyni að vernda afkomu þeirra sem hafa orðið fyrir þeim náttúruhamförum sem riðið hafa yfir Grindavíkurbæ og geta ekki gegnt störfum sínum. Þegar hættustigi almannavarna var lýst yfir fyrir um tíu dögum síðan vegna jarðskjálfta norðan við Grindavík og í framhaldi lýst yfir neyðarstigi og bærinn rýmdur var ljóst að um fordæmalaust ástand væri að ræða á svæðinu. Óvissan er því mikil og hér er um að ræða skref í rétta átt til að koma til móts við þá óvissu og reyna að eyða henni að einhverju leyti. Eins og segir í greinargerð með frumvarpinu er hér ætlað að tryggja tímabundinn stuðning vegna launa þess fólks sem vegna náttúruhamfara í Grindavíkurbæ getur ekki gegnt störfum sínum. Það á svo sannarlega líka við um fólk sem býr utan svæðisins en sækir vinnu í Grindavík. Um er að ræða stuðning til greiðslu launa starfsfólks á almennum vinnumarkaði en gert er ráð fyrir að ríki og sveitarfélög greiði áfram fólki sínu laun. Enn fremur er gert ráð fyrir að heimilt verði að uppfylltum tilteknum skilyrðum að veita starfsfólki tímabundinn stuðning vegna launataps upp að ákveðnu hámarki þrátt fyrir að viðkomandi hafi ekki fengið greidd laun, svo sem vegna rekstrarörðugleika eða tekjufalls atvinnurekenda þess. Einnig er gert ráð fyrir að heimilt verði að veita sjálfstætt starfandi einstaklingum tímabundinn stuðning og eins og hér kom fram í umræðunni áðan er það afskaplega mikilvægt. Hæstv. ráðherra hefur farið ágætlega yfir þær upphæðir sem hér um ræðir en það er mikilvægt að taka fram að einnig er gert ráð fyrir 11,5% viðbótarstuðningi, að hann sé greiddur í mótframlag í lífeyrissjóð, þannig að heildarfjárhæð stuðnings getur numið rúmum 700.000 kr. fyrir hvern einstakling. Þá er lagt til að ef komi til útgreiðslu arðs af hálfu atvinnurekanda sem fengið hefur umræddan stuðning verði að endurgreiða þann stuðning. Hér í umræðunni fyrr í dag, virðulegi forseti, var aðeins sett spurningarmerki við þetta og hversu mikilvægt það væri að eyða allri óvissu sem af þessu gæti hlotist og ég vænti þess að hv. velferðarnefnd taki vel utan um þann þátt málsins svo að frumvarpið geti náð fram að ganga. Það er vissulega mikilvægt að tryggja afkomu íbúa og Grindavíkur og þeirra sem nú geta ekki sinnt störfum sínum á svæðinu. Við þurfum að tryggja húsnæðisstuðning, félagslegan stuðning og fjárhagslegan stuðning og er þetta frumvarp liður í því. Það er unnið að útfærslu í húsnæðismálum til lengri og skemmri tíma en Grindvíkingar eru ekki einsleitur hópur og mikilvægt að mæta þörfum hvers og eins. Mér skilst að komið verði upp símaveri vegna húsnæðismála og að það verði opnað í dag og held ég að það sé mjög þarft að veita góðar upplýsingar þeim sem á þurfa að halda. Rétt fyrir þessa ágætu umræðu hafði ég tækifæri til að heimsækja þjónustumiðstöðina í Reykjavík sem komið hefur verið upp. Þar eru allir Grindvíkingar hvattir til að koma og njóta samveru. Hjá þjónustumiðstöðinni er einnig hægt að fá ýmsar upplýsingar. Mér skilst á fréttum að þar hafi verið að koma saman um 100 manns á dag nú þegar og sýnist mér sú umgjörð öll með besta móti. Það er aðdáunarvert að sjá að starfsemi Grindavíkurbæjar skuli vera komin af stað í húsnæði Ráðhúss Reykjavíkur og á það ágæta fólk, kjörnir fulltrúar og embættismenn, þakkir skildar. Ég veit að sveitarfélögin á Suðurnesjum sýna einnig mikla samheldni og leita allra leiða til að koma og aðstoða nágranna sína í verki. Það sama má segja um önnur sveitarfélög á landinu þar sem Grindvíkingum er veittur allur sá stuðningur sem hægt er. Virðulegi forseti. Eitt af því sem kom upp í spjalli mínu í dag við fólk frá Grindavík var upplýsingaóreiða. Það er mikilvægt fyrir stjórnvöld, Ríkisútvarpið sem hefur hlutverk í almannavarnaástandi og fjölmiðla að horfa til þess að ekki verði óþarfa upplýsingaóreiða. Ég tel að upplýsingafundir almannavarna séu mjög mikilvægir í því tilliti og raunar allar upplýsingar sem þurfa að koma frá stjórnvöldum á þessum tíma og á áframhaldandi óvissustigi. Eins og gefur að skilja hef ég verið í sambandi við marga Grindvíkinga að undanförnu eða allt frá því að atburðurinn átti sér stað sem við stöndum nú í miðjunni á. Það er kallað eftir fyrirsjáanleika eins og hægt er í ljósi aðstæðna. Við verðum því öll að leggjast á eitt. Það er jákvætt að umrætt frumvarp sé komið fram og ég vænti þess að það fái málefnalega umfjöllun á Alþingi og hægt verði að klára það sem allra fyrst. Að lokum vildi ég segja það, virðulegi forseti, að hugur minn er hjá Grindvíkingum og ég mun gera allt sem í mínu valdi stendur til að draga úr áhyggjum þeirra í því ástandi sem nú við blasir og ég er sannfærður um það að þingheimur er sammála mér.

Frú forseti. Ég ætla nú ekki að lengja þessa umræðu mikið, ég tel að það sé æskilegt að þessi mál gangi sem hraðast fyrir sig. Ég vil nota tækifærið til að hvetja stjórnvöld til dáða, sérstaklega varðandi það sem hv. þm. Jóhann Friðrik Friðriksson nefndi hér í ræðu sinni áðan um að eyða óvissu eins og kostur er og tryggja það að réttar fréttir skili sér eins og eins vel og hægt er við þær aðstæður sem nú eru í fjölmiðlum. Það þarf að sýna pólitíska forystu við þessar aðstæður. Það dugar ekki núna eingöngu að vísa á sérfræðingana, þótt við séum auðvitað mjög þakklát fyrir þeirra miklu og mikilvægu vinnu, en þeir eru ekkert endilega alltaf sammála. Þá þarf ríkisstjórnin að sýna forystu og vega og meta hvernig þurfi að bregðast við á hverjum tíma. Ég teldi t.d. æskilegt að þjóðaröryggisráð fundaði mjög reglulega á meðan aðstæður eru eins og þær eru til þess einmitt að fá upplýsingarnar frá þeim sem fylgjast með frá degi til dags, sérfræðingunum, en einnig til að taka ákvarðanir og ýta á eftir þeim. Ríkisstjórnin auðvitað ræðir þessi mál á sínum fundum eins og gengur en við þessar aðstæður þarf þjóðaröryggisráð og forysta ríkisstjórnarinnar að taka afgerandi forystu. Við verðum að hafa það í huga að stundum geta gallaðar lausnir eða ráð verið betri en fullkomin lausn sem kemur of seint. Hér er ég t.d. að velta fyrir mér vörnum fyrir Grindavík því að nú var loks ákveðið að ráðast í varnargarða fyrir Svartsengi og Bláa lónið tveimur árum eftir að umræða hófst um mikilvægi þess og farið var að hanna þau mannvirki. En mér finnst vanta upplýsingar um varnir fyrir Grindavíkurbyggðina, sérstaklega í ljósi þess hvernig þessi eldsumbrot neðan jarðar hafa þróast og færst frá því svæði þar sem kannski var upphaflega talið líklegast að hugsanlegt gos gæti hafist. Einnig eru margir búnir að nefna það, en ég tel engu að síður ástæðu til að árétta það, að það þarf að liggja fyrir í tæka tíð hvernig stjórnvöld sjá fyrir sér að tryggingum verði háttað, hvort sem það er úr náttúruhamfarasjóði eða öðrum tryggingum, þannig að það hefjist ekki einhver ágreiningur um það eftir að hugsanlega meiri skaði er skeður. Það er þegar orðið töluvert tjón í Grindavík og ljóst að það mun verða dýrt að gera við það. Ég hvet ríkisstjórnina til að marka sér stefnu og hafa það á hreinu hvernig haldið verður á málum út frá ólíkum sviðsmyndum. Óvissustigið er slíkt að það væri mikill fengur að því fyrir Grindvíkinga, tel ég, að vita hvað tekur við ef þetta eða hitt gerist o.s.frv., að það sé allt á hreinu fyrir fram en ekki verið að bregðast við eftir að skaðinn er skeður. Ég hvet auðvitað stjórnvöld líka til dáða við að leysa úr menntamálum og tómstundum barna. Þar hefur heilmikið starf verið unnið af ýmsum aðilum sem hafa komið þar að og í íþróttastarfinu eins og við höfum séð. En við sjáum nú þegar að það þarf að hugsa til margra mánaða og gera ráðstafanir í samræmi við það. Svo eru það húsnæðismálin. Mér finnst ekki alveg hægt við þær aðstæður sem þegar eru komnar upp og þá óvissu sem er ríkjandi, þar sem við vitum að Grindvíkingar geta væntanlega ekki snúið aftur í bæinn sinn í marga mánuði, að þá sé sett af stað nefnd sem eigi að skoða næstu misserin hvernig brugðist verði við. Það er tímabært að hefja framkvæmdir strax. Auðvitað þurfa menn að skipuleggja sig og það getur tekið einhverja daga en þá á bara að funda eins oft og lengi og þarf til þess að taka ákvörðun og gera ráðstafanir í samræmi við það. Fyrst og fremst, frú forseti, vildi ég nú ítreka þetta sem aðrir hafa nefnt hér, hversu mikilvægt það er að stjórnvöld taki forystu en umfram allt upplýsi fólk og komi á framfæri upplýsingum um hvernig verði brugðist við á hinum ýmsu sviðum áður en hugsanlegt meira tjón verður því að við þær aðstæður verður erfitt að taka ákvarðanir og í millitíðinni verður fólk búið að búa við viðvarandi óvissu. Þetta eru lokaorð mín í þessari umræðu til hæstv. ráðherra og ríkisstjórnarinnar: Reynið nú að eyða óvissu eins og mögulegt er. Það á m.a. við um það sem við ræddum hér fyrr í dag, bankamálin, þar sem ríkisstjórnin segist vera í einhverjum viðræðum en hún þarf þar eins og annars staðar að sýna forystu og útskýra hvað hún vill, að hverju er stefnt.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmönnum fyrir góðar viðtökur við frumvarpi mínu og þessar ágætu umræður sem hér hafa orðið. Þingmönnum hefur orðið tíðrætt um m.a. mikilvægi þess að eyða óvissu og ég vil fá að taka sérstaklega undir það sem margur hv. þingmaður hefur sagt um það, að óvissunni þurfi að eyða. Við erum stödd í miðri atburðarás, jarðfræðilegri atburðarás sem við vitum ekki hvar mun enda. Það er óvissa sem við ráðum ekki við en óvissa sem snýr að afkomu fólks, sem snýr að húsnæðismálum, óvissa sem snýr að því að búa til félagslegt og sálrænt öryggi fyrir fólk er eitthvað sem við getum í sameiningu haft áhrif á. Þetta frumvarp er mikilvægt vegna þess að það er hluti af því að eyða þessari óvissu. Það þarf fleira að koma til. Það er verið að vinna að húsnæðismálum. Grindavíkurbær, í samstarfi við ríkið, er að vinna í þeim málum. Þegar er búið að úthluta yfir 100 fjölskyldum húsnæði en a.m.k. 600 fjölskyldur bíða. Það er verið að kortleggja þann þátt sérstaklega sem snýr að húsnæðinu þannig að það megi koma fólki í húsnæði sem helst hentar og ég sé ekki annað en að þessi mál ættu að ganga ágætlega fyrir sig í þessari viku og næstu, hvort sem við lítum þá til skemmri eða lengri tíma hvað varðar húsnæðismálin. Þá eru stjórnvöld líka að vinna að því með hvaða hætti er hægt að koma að frekari húsnæðisstuðningi sem er mikilvægur hluti af því að eyða óvissu um afkomu og þar koma inn fleiri aðilar eins og hér hefur verið tekið til umræðu í dag, m.a. bankar og lánastofnanir. Svo vil ég nefna að lokum að verið er að taka sérstaklega utan um þá þætti sem snúa að samfélagslegum þáttum, ekki síst í Tollhúsinu hér í Reykjavík þar sem Rauði krossinn veitir aðstoð og tekur fólk í viðtöl sem það vilja. Þetta eru mikilvægir þættir einmitt til þess að draga úr þeirri óvissu sem óhjákvæmilega er fylgifiskur þeirra atburða sem hér hafa átt sér stað. Mér finnst mjög gott að sjá samstöðuna hér á þingi í þessu máli og ég vil fá að þakka hv. þingmönnum kærlega fyrir þá samstöðu og segja að lokum að ég veit að bæði ríkisstjórnin og Alþingi munu grípa Grindvíkinga.