Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta frv. um samræmingu milli vinnslu sjávarafla og veiða, sem eru háðar sérstökum leyfum, er þess efnis að sjútvrn. geti sett almennar og svæðisbundnar reglur sem stuðla að samræmingu milli veiðiheimilda samkv. sérstökum leyfum rn. til rækju- og skelfisksveiða og vinnslugetu þessara greina fiskiðnaðarins, m.a. með skiptingu afla eða þeirra báta, sem veiðileyfi hljóta, milli vinnslustöðva. Veiðar á ýmsum tegundum sjávarafurða eru, eins og kunnugt er, háðar sérstökum leyfum sjútvrn. og hefur ásókn í slík leyfi, einkum skelfisks- og alveg sérstaklega rækjuveiðileyfi, á mörgum veiðisvæðum verið mun meiri en æskilegt hefur verið. Rn. hefur því oft á undanförnum árum þurft að ákveða reglur til takmörkunar, bæði á afla og sókn í þessar veiðar. Í því sambandi má benda á ýmis skilyrði sem rn. hefur sett til þess að menn geti fengið þessi veiðileyfi á ákveðnum svæðum, svo sem kröfur um að eigendur og skipstjórnarmenn hafi verið búsettir á viðkomandi svæði í eitt ár, báturinn sé þar skrásettur og jafnvel að báturinn megi ekki vera undir eða yfir ákveðinni stærð. Þykir rétt að sá aðili, sem ákveður aflamagnið á viðkomandi svæði, hafi einnig hönd í bagga með þeirri alhliða þróun sem átt hefur sér stað. Og þá liggja sömu rök til þess að á ákveðnum sviðum, þar sem sjútvrn. getur takmarkað veiðarnar með útgáfu sérstakra leyfa eða synjun á útgáfu þeirra, skuli það sama rn. einnig hafa heimild til takmörkunar á aukningu á afkastagetu vinnslustöðva fyrir sömu afurðir. Ég held að með þessu frv. sé verið að koma á samræmingu á milli veiða og vinnslu, þar sem veiðar eru háðar leyfum stjórnvalda á hverjum tíma. Ég held að það, sem hefur verið gildandi á undanförnum árum og það um alllangt skeið, geti engan veginn gengið lengur, vegna þess að það hefur sífellt fjölgað bátum sem sækjast í þessar veiðar, jafnhliða því að mikið kapp hefur verið á milli staða bæði um að reisa nýjar vinnslustöðvar og auka stórlega afkastagetu þeirra vinnslustöðva sem fyrir eru. Þó að megi segja að lánastofnanir geti haft nokkurt aðhald í þessum efnum, hefur það ekki reynst vera. Þess vegna hefur sjútvrn. talið eðlilegt að flytja frv. með þetta fyrir augum, að samræma vinnslu sjávarafla og veiða, sem háðar eru sérstökum leyfum, en einskorðað eingöngu við þessar svæðisbundnu veiðar, sem sé á skelfiski og rækju sem unnin er í þessum sérstöku vinnslustöðvum. Ég tel ekki ástæðu til þess að svo stöddu að orðlengja frekar um gagnsemi þessa frv., en legg til, forseti, að því verði að lokinni þessari umr. vísað til sjútvn.



Herra forseti. Þó að mér gefist tækifæri til þess að ræða um þetta frv. í n., ef því verður vísað til sjútvn., og þá eins að sjálfsögðu við 2. umr., vil ég fara um það nokkrum orðum við 1. umr. Frv. þetta er ekki stórt í sniðum og lætur ekki mikið yfir sér, en ég vil mjög benda á að það er mjög stefnumarkandi í vissum atriðum. Það er svo að fram að þessu hefur það verið látið viðgangast að rn. hafa gefið út leyfi til vissra veiða. Ég hygg, að það sé byggt á þeim ákvæðum 1. um heimild til togveiða sem þar er að finna um friðunarreglur. Hvort nokkur ákvæði er beint að finna í l. að öðru leyti er mér ekki kunnugt um og hef ekki skoðað og skiptir ekki máli. En frv. þetta gengur lengra en áður hefur tíðkast og á ég þar við þá heimild, sem farið er fram á í 2. gr. um takmörkun vinnslustöðva, bæði byggingu nýrra stöðva og aukningu þeirra sem fyrir eru. Ég hygg að þetta séu ákvæði, sem ekki er að finna í neinum lögum, enda væri rn. og ráðh. ekki að biðja um samþykkt þessa frv. ef slíkt væri fyrir hendi. Ég tel að málið sé allt í heild mun stærra en frv. gefur tilefni til að ætla og þurfi því að skoðast mjög vel. Það þarf enginn að ætla sér það, að ef á að fara að binda í lögum að það þurfi heimild rn. bæði til veiða og vinnslu á vissum tegundum fisks og annarra sjávardýra á vissum stöðum í kringum landið, þá hlýtur það að leiða til þess að það vakna upp kröfur annars staðar á landinu en t.d. á Breiðafirði, Ísafjarðardjúpi og Húnaflóa um að veiðisvæðin, t.d. humarsvæði fyrir Suðurlandi og rækjuveiðisvæðin fyrir Suðurlandi, verði þá einnig vernduð fyrir veiðum annarra báta og skipa en þar eru skrásett. Það er útilokað annað, ef frv. verður samþ. eins og það er lagt fyrir, að það verði settar nokkuð fastar reglur um veiðiheimildir á vissum tegundum, sem sóst er eftir, þannig að það verði sami réttur um land allt, að aðeins þeim bátum, sem skrásettir eru á hinum ýmsu stöðum kringum landið skuli veittar þessar veiðiheimildir. Ég hygg að þetta gæti orðið nokkurt ágreiningsmál ef þannig fer, en engan vafa tel ég á því að einmitt þessi krafa muni koma fram ef þetta frv. verður samþ. óbreytt. Þá vil ég benda á það sem fram kemur í grg. með frv., en mér hafði ekki verið kunnugt um það, sem þar er, en þar segir að til þess að geta öðlast veiðileyfi eða fengið rækju- og skelfisksveiðileyfi á ákveðnum svæðum séu kröfur um að eigendur og skipstjóri báts hafi verið búsettir á viðkomandi svæði í eitt ár. Ég held að það sé ákaflega hæpið að láta það sjást hér á Alþ. að maður með skipstjórnarréttindi, þótt þar sé um minnstu réttindi að ræða, megi ekki stunda veiðar á tilteknum stöðum við landið. Ég held að þetta fái ekki undir nokkrum kringumstæðum staðist, sú hugsun sem þarna er á bak við, að það eigi að fara að svæðisbinda einnig skipstjórann á viðkomandi bát. Það hefur, eins og ég sagði áður, verið í framkvæmd svo að veiðileyfi hafa verið gefin út til tiltekinna skipa á ýmsum veiðum, en ég hef aldrei vitað áður að skipstjóri væri einnig svæðisbundinn. Ég hélt að skipstjóraréttindi, hversu smá sem þau eru, giltu um allt landið, og einhvern veginn hefur maður það á tilfinningunni, að ef ætti að fara að svæðisbinda t.d. iðnréttindi í vissum greinum við vissa landshluta, yrði það talin nokkur skerðing á þeim réttindum sem menn öðlast sem þau réttindi hafa. En eins og ég segi, ég hef aðstöðu til að skoða þetta frv. nánar í n. og gera mínar aths. við það þar, en ég vil bara undirstrika að hér er um mjög stefnumarkandi frv. að ræða, sem ég tel að Alþ. þurfi vel að skoða. Við vorum einu sinni búnir að losa okkur við þessi fjárfestingarhöft öll í landinu og þá skipulagningu, sem þar var um að ræða, og ég tel að beri að fara varlega í það að taka slíka stefnu upp aftur að nýju hér á Alþingi.



Forseti. Ég held að hv. síðasti þm., sem var að ljúka máli sínu, misskilji algerlega þetta frv. Þetta frv. gerir ekki ráð fyrir neinum breytingum á veiðiheimildum eða þeim skilyrðum sem í gildi hafa verið hvað það snertir, heldur er þetta frv. um það eitt að samræma vinnslu sjávarafla og veiðar, sem háðar eru sérstökum leyfum. Það er það eina sem frv. gerir ráð fyrir. Hins vegar eru lög gildandi, sem þessi hv. þm. átti töluverða aðild að því að undirbúa, um veiðar með botnvörpu, flotvörpu og dragnót í fiskveiðilandhelgi, og í þeim 1. segir um rækjuveiðar: „Ráðh. getur veitt undanþágu til þess að stunda rækjuveiðar á tilteknum svæðum. Skal binda leyfin þeim skilyrðum, sem nauðsynleg þykja. Einnig er heimilt að miða leyfisveitingar við ákveðnar stærðir báta.“ Um humarveiðar segir: „Leyfi til humarveiða á tilteknum svæðum getur ráðh. bundið þeim skilyrðum, sem honum þykja nauðsynleg, og skal m.a. vera heimilt að gera upp á milli báta með tilliti til stærðar og annarra atriða.“ Þetta er búið að vera í gildi í mörg ár. Þessi ákvæði breyttust ekkert við endurskoðun l. Það voru miklir garpar sem unnu að undirbúningi þessa frv., gerðu viðreist um landið, og ég sá enga breytingu frá þeim í þessa átt, enda kemur þetta frv., sem hér er um að ræða, ekki inni á veiðiheimildirnar, ekki í einu einasta orði. Það er aðeins samræming á milli vinnslu og veiðiheimilda. Ef meiri hl. Alþ. er á því að fella niður allar slíkar veiðiheimildir og það megi hver og einn veiða þar sem honum sýnist á tilteknum afmörkuðum svæðum, eins og í þessum tilfellum, þá held ég að þessi þjóð geti ekki talað um að það sé verið að vernda fiskistofnana innan landhelginnar, ef það verður ofan á á Alþingi Íslendinga. Hins vegar hefur veiðileyfunum ekkert verið breytt í framkvæmdinni nú í mörg ár. Hins vegar ætla ég að segja bæði þessum hv. þm. og öðrum það, að ég hef í hyggju á meðan þessi heimild er að afmarka enn frekar þessar heimildir hvað snertir stærð þeirra báta sem fá þessi leyfi, áður en gengið verður svo langt að enginn hefur neitt út úr þessum veiðum. Og það eru tvö sjónarmið uppi hvað mig snertir í sambandi við að afmarka frekar stærð báta. Það er í fyrsta lagi með að afmarka lágmarksstærðina, öryggissjónarmiðið. Ég tel, að það hafi verið gengið allt of langt í þessum efnum að leyfa smáum bátum, allt niður í 6–7 tonn, að stunda þessar veiðar, enda eru allmörg dæmi þess að þessir bátar, þegar þeir hafa fest vörpuna, þá hefur þeim hvolft. Það er líka til þess að minnka ásóknina í þessar veiðar nauðsynlegt að setja markið upp á við og það hef ég haft mjög í huga að gera. Þannig er ástandið á þeim svæðum, þar sem um þessar veiðar er að ræða, að það er sífellt minnkandi meðalafli á bát og ef á að afnema það með öllu og allir geta farið á þessar veiðar alls staðar af á landinu, þá held ég að hver þm. sjái að þá sé búið með þessa framleiðslugrein, því að þá gefst útgerðin auðvitað fljótlega upp. Ég held að sú stefna, sem hefur verið ríkjandi í þessum efnum, að takmarka þessar veiðar, hafi verið rétt, þó að það megi ýmislegt að framkvæmd hennar finna. Það er alger misskilningur þm. að með þessu frv. sé nokkurn hlut verið að hreyfa við veiðiheimildum. Ef engar veiðiheimildir verða og allt verður gefið frjálst, þá þarf ekki á þessu frv. eða afgreiðslu þess að halda. En ef það er skoðun alþm. að það eigi að halda áfram í þær takmarkanir, sem þarna hafi verið, þá tel ég brýna nauðsyn á samræmingu á milli vinnslu aflans og veiðanna. Ef við setjum takmarkanir á veiðar, þá verðum við að setja einhverjar skynsamlegar takmarkanir á vinnslu, en að menn geti ekki farið út í skefjalausa fjárfestingu í þeim tilgangi einum að drepa hverjir aðra.



Virðulegi forseti. Ég verð að segja eins og er, að á mörgu átti ég von frá þessari hæstv. ríkisstj. öðru en því að eitt af hennar fyrstu verkum á Alþ. yrði að flytja frv. um fjárfestingarhömlur og opinbert eftirlit með fjárfestingu í landinu. Það er alveg rétt, sem hæstv. sjútvrh. sagði hér áðan, að 1. gr. þessa frv. felur ekki í sér ýkjamikið nýmæli. Þar er verið að feta troðna slóð. Það er ekki sama að segja um 2. gr., vegna þess að þar er hæstv. ríkisstj. að leggja til að teknar verði upp hömlur, að ríkisstj. taki upp leyfaveitingu til þeirra sem vilja byggja vinnslustöðvar varðandi humar og rækju. Það leynir sér ekki hvað hér er á ferðinni, eins og fram kemur í síðustu setningunni í 2. gr. þessa frv., þar sem segir að opinberum fjárfestingarlánasjóðum skuli tilkynnt um það þegar hæstv. ráðh. neitar um slíkt leyfi til manna sem æskja eftir leyfi til að fá að byggja vinnslustöðvar fyrir humar og rækju. Þarna er sem sagt verið að gefa rækilega undir fót með það að hinir opinberu fjárfestingarlánasjóðir fái tilkynningu frá hæstv. ríkisstj. þess efnis: Þessum megið þið veita lán og þessum megið þið ekki veita lán. - Á mörgu átti ég von frá Sjálfstfl., en ekki þessu. En e.t.v. er þetta merki þess að Framsfl. hafi einhver áhrif á stefnu stjórnarinnar sem komi þá fram í þessu máli. Það er ósköp skiljanlegt að það séu settar hömlur á veiði humars og rækju. Hitt geta menn deilt meira um, hvort réttlátt sé að ráðh. skipti rétti á milli manna þannig að mönnum sé mismunað eftir búsetu um að nýta sameiginlegar náttúruauðlindir. Ég spyr: Nú leggur hæstv. ríkisstj. fram frv. um hömlur á fjárfestingar varðandi vinnslu á rækju og humri, má þá ekki vænta þess að innan skamms verði svipað frv. lagt fram frá hæstv. ríkisstj., þar sem hún tilkynni að hún ætli að taka sér það vald í hendur að heimila þessum að reisa frystihús, en hinum ekki? Það getur vel verið að það verði þörf á því að taka upp nánara eftirlit með bolfiskveiðum við Ísland. Blasir þá ekki við eftir að þetta frv. hefur verið lagt fram að ríkisstj. muni þá væntanlega setja haftaregluna þar í gildi líka? Mér mun gefast tækifæri til að kynna mér þetta mál frekar í þeirri n. sem ég á sæti í og fá mun þetta mál til meðferðar. En ég vil leggja áherslu á annað atriði í þessu sambandi og það er það, að svo virðist sem hæstv. sjútvrh. sé farinn þegar að framkvæma í anda þessa frv. áður en Alþ. hefur lögleitt það. Ég vísa í því sambandi til mikilla blaðaskrifa sem hafa orðið út af deilum rækjuvinnslumanna við Húnaflóa. Þar virðist vera, ef rétt er frá skýrt í blöðunum, að sjútvrn. hafi þegar farið að meina ákveðnum aðilum byggingu vinnslustöðva á einum ákveðnum stað við Húnaflóa, jafnvel þó að frv. um slík höft sé ekki komið lengra en á borð þm. í þessari hv. d. Deilurnar, sem risið hafa upp um það mál, eru e.t.v. fyrirboði þess hvað gerast muni, ef þetta frv. verður samþ. þar sem fólkinu úti á landsbyggðinni finnst í hæsta máta óeðlilegt að íbúum eins staðar sé heimilað að setja upp slíka vinnslustöð, en íbúum annars bannað það. Ég tek undir með hæstv. ráðh. að það er nauðsynlegt að hafa mikið og ríkt eftirlit til að koma í veg fyrir ofveiði. Ég held að allir íslendingar séu sammála um það. Um hitt má deila, hvort eigi að mismuna mönnum eftir búsetu varðandi nýtingu þessara sameiginlegu náttúruauðlinda. Í 3. gr. segir: „Ráðherra getur sett nánari fyrirmæli um framkvæmd þessara laga“. Auðvitað veltur á öllu í sambandi við þetta mál hvernig ráðh. setur þau fyrirmæli. Það kemur ekki fram hér, en um það munu menn spyrja og deila síðar. Eins og ég sagði áðan tek ég ekki afstöðu til þessa frv. fyrr en að lokinni rækilegri athugun á því í nefnd, en ég vildi varpa fram þessum orðum sem ég býst við að eigi heima við þessa 1. umr.

Guðlaugur. Gíslason: Herra forseti. Hæstv. sjútvrh. taldi að það hefði gætt nokkurs misskilnings hjá mér í sambandi við þetta frv. Ég veit satt að segja ekki hjá hvorum okkar gætir meiri misskilnings, því að ef hann hefur skilið orð mín rétt, þá var þar ekki nein ástæða til að ætla að um misskilning væri að ræða. Ég benti á að þetta frv. væri mjög stefnumarkandi og ég benti einnig á það, að í grg. frv. kæmi fram það sem mér hefði ekki verið kunnugt um, - mér var kunnugt um það að bátar voru svæðisbundnir áður, en mér var ekki kunnugt um það að skipstjórar bátanna væru svæðisbundnir einnig, þannig að þeir yrðu að vera búsettir á sama stað og báturinn er gerður út frá. Það var þetta sem ég taldi að mér hefði ekki verið kunnugt um og væri einnig stefnumarkandi, ef ætti að taka það upp áframhaldandi. Ég benti einnig á að ef á að fara að festa í lög hér á Alþ. það sem kemur fram í 2. gr., að það þurfi sérstakt leyfi fyrir byggingu vissra tegunda fiskvinnslustöðva, þá er það einnig mjög stefnumarkandi og að mínum dómi mjög á þann veg að það þurfi að skoða mun betur. Mér var kunnugt um að það hefur í mörg ár, miklu lengur en hæstv. ráðh. vitnaði til þeirra laga sem samþykkt voru 1973, verið gefin út veiðileyfi fyrir ýmsum tegundum sem viðkvæmar eru ef um ofveiði er að ræða. Ég man eftir að 1957 vorn gefin út leyfi til humarveiða við Vestmannaeyjar. Þær voru þá sá staður sem humarinn var veiddur við. Þau vorn ekki bundin neitt sérstaklega við Vestmannaeyjar. Þetta voru almenn leyfi sem menn fengu sem þessar veiðar vildu stunda þá. Það er þetta, sem ég vil mjög undirstrika. Ef á að fara út fyrir þann ramma laganna, sem hæstv. ráðh. vitnaði til, og svæðisbinda veiðar einstakra báta við tiltekin svæði og setja skilyrði að eigendur og skipstjórar þeirra skuli vera búsettir við það veiðisvæði, sem um er að ræða, þá hlýtur það að kalla á að önnur veiðisvæði annars staðar við landið geri sömu kröfu. Það verða gerðar sömu kröfur frá Suðurlandi um að aðeins bátum frá því landssvæði verði veitt leyfi til humarveiða og rækjuveiða sem einnig er þar að finna. Það getur vel fylgt á eftir, ef þarf að fara að takmarka almennar veiðar. Ef fiskur gengur það mikið saman hér við land, þá er þetta auðvitað fordæmi fyrir því að það kæmu fram kröfur um að veiðileyfi yrðu svæðisbundin. Ég veit ekki hvort sú stefna er rétt. Ég tel hana mjög hæpna og þess vegna beri að fara með fullri gát í þessum málum og skoða málið í heild mjög vel áður en farið verður að lögfesta frekari hömlur en nú eru í sambandi við veiðar einstakra fiska og sjávardýra. Þetta hefur verið látið viðgangast. Það hefur ekki verið mótmælt enn þessum svæðisbindingum. En það hlaut að koma að því fyrst það er farið að ræða málið hér á hv. Alþingi.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Ég ætla að endurtaka það einu sinni enn þá að þetta frv. kemur hvergi inn á veiðarnar, vegna þess að takmörkun þeirra er byggð á gildandi l., en kemur aðeins inn á það að samræma vinnslu afla og veiðar, sem háðar eru sérstökum leyfum skv. gildandi löggjöf. Ég furða mig á því, sem hv. 8. landsk. þm. sagði, og vil í fullri vinsemd benda honum á, af því að þetta er ekki meira lestrarefni en raun ber vitni, að það væri nauðsynlegt fyrir menn, áður en þeir kæmu í ræðustólinn, að gera sér grein fyrir því um hvað frv. fjölluðu, en hann talaði hvað eftir annað um rækju og humar. Hér er enginn skelfiskur unninn nema hörpudiskur og á hann er minnst í frv. og rækju. Þetta nær engan veginn til humarveiða, ekki á nokkurn hátt og hefur aldrei verið til þess hugsað, enda er humar unninn í hraðfrystihúsum, en ekki í sérstökum vinnslustöðvum. Þetta ætla ég að biðja hv. þm. að athuga áður en hann fer í ræðustól, að hlaupa ekki svona hrapallega á sig. Það kemur manni hálfundarlega fyrir sjónir þegar sanntrúaðir kratar eru allt í einu orðnir boðberar frelsis og skefjalausrar fjárfestingar á öllum sviðum. Annað hefur maður heyrt úr þeim herbúðum, a.m.k. af og til. Þetta er kannske nýja stefnan eftir flokksþingið sem þm. var að reifa. Ég vil spyrja þennan hv. þm. að því: Telur hann þá eðlilegt að breyta öllum veiðiheimildum á þann veg að hver og einn geti farið á tiltekið svæði og veitt rækju eða hörpudisk alveg eins og hver kemst að? Vill hann standa að afnámi þessara kafla laganna, sem í gildi eru um veiðar með botnvörpu, flotvörpu og dragnót í fiskveiðilandhelgi, og hleypa öllum bátum, sem vilja þessar veiðar stunda, inn í Ísafjarðardjúp, í Arnarfjörð og í Húnaflóa? Er það þessi stefna, sem hann var að boða hér áðan í sinni ræðu? Það væri fróðlegt að fá skýr svör við því. Mér er alveg sama þó að þessi hv. þm. hafi verið að hnýta í mig fyrir það að ég væri farinn að framkvæma þetta frv. áður en það væri orðið að lögum. Ég vísa því algerlega heim til föðurhúsanna. Hitt er alveg rétt, að við í sjútvrn. settum skilyrði fyrir því að bátarnir frá Blönduósi lönduðu þar ekki, en við getum engan veginn komið í veg fyrir að þeir setji upp vélar á Blönduósi. En fullyrðingar í samtölum og þó sérstaklega við Alþýðublaðið um tugmilljóna króna fjárfestingu við rækjuvinnslu á Blönduósi læt ég mér í léttu rúmi liggja. Það er engin bygging þar á ferðinni yfir rækjuvinnslu, en hins vegar er sláturhús til á Blönduósi og þar átti að setja þessar vélar inn. Þegar ég síðast vissi var ekki farið að ræða við dýralækni eða yfirdýralækni einu orði um hvort það væri leyfilegt að nota sláturhúsið í þessum tilgangi. Síðast þegar ég vissi var ekki farið að ræða við Fiskmat ríkisins um hvort það mætti leyfa fiskvinnslu í þessu tiltekna sláturhúsi. Ef þetta er það skipulag, sem þessi hv. þm. vill taka upp, þá er ég ánægður yfir því að vera andstæðingur hans í þeim málflutningi. Ég tel að hér sé ekki verið að vinna til góðs fyrir sjávarútveginn eða fyrir hina ýmsu staði sem byggja lífsafkomu sína á tilteknum greinum. Þeir, sem hófu rækjuveiðarnar við Húnaflóa, Hólmvíkingar og Drangsnesingar hafa séð hverja vinnslustöðina rísa upp á eftir annarri á Skagaströnd, á Hvammstanga, en það er ekki hægt að veita ótakmörkuðum fjölda báta leyfi til veiða. Hér er farið eftir því sem Hafrannsóknastofnunin á hverjum tíma leggur til. Sjútvrh., hvorki núverandi sjútvrh., fyrrv. sjútvrh. né þeir tveir sjútvrh., sem voru á undan honum, hafa aldrei upp á sitt eindæmi afmarkað eða ákveðið hvað skuli veiða á hverju svæði. Það hefur alltaf verið byggt á till. fiskifræðinga, till. Hafrannsóknastofnunar, og við það hefur setið. Þegar ég fékk tilkynningu síðla dags 30. sept. frá Hafrannsóknastofnuninni um það að hún mælti gegn því að leyfa veiðar á rækju við Ísafjarðardjúp, þá datt mér ekki í hug, þó að ég væri þm. þessa héraðs, að líta ekki á þá aðvörun, en hún lagði til að veiðunum yrði frestað um hálfan mánuð. Ég auðvitað féllst á hálfan mánuð þó að ég væri mjög leiður yfir því hvað þessi dómur eða till. kom seint fram. Ráðh. eða ráðuneyti leyfir sér aldrei, alveg sama hverjir fara með þau mál, að taka ákvarðanir upp á sitt eindæmi í þessum efnum. En þessi litla framleiðslugrein virðist vera farin að taka ansi mikinn tíma í þessu rn., og ég tel brýna nauðsyn á því að setja ákveðnari ákvæði í lög. En eins og ég sagði áðan, þegar ég svaraði hv. 3. þm. Sunnl., ef Alþ. vill afnema allar þessar heimildir, sem eru í gildandi löggjöf og koma þessu frv. ekkert við, þá er það auðvitað annað mál. Þar er ég auðvitað algerlega á móti og skiptir engu máli hvort ég er sjútvrh. eða ekki. Ég hygg að þá væri unnið fyrir gíg allt það sem búið er að gera til verndar fiskstofnum á einstökum svæðum. Ég skil mætavel það sjónarmið 3. þm. Sunnl. að það er alltaf erfitt að setja ákvæði um svona svæðaveiðar og binda þær við ákveðin svæði. Þetta er búið að vera í gildi í fjöldamörg ár og treystir enginn sér til að afnema það af þessum ástæðum. Ég býst við því að það megi segja að þeir, sem eru nálægt auðugum miðum, hverrar tegundar miðin eru skiptir ekki máli, þeir hafa auðvitað forréttindi fram yfir aðra og við því er ekkert að segja, það verður að taka því. Annaðhvort er að veita þessi leyfi með hliðstæðum hætti og gert hefur verið, en þó setja inn fyllri ákvæði, eða þá banna þau að öllu leyti og leggja algerlega niður þessa grein sjávarafurða. Hitt kemur engum til hugar, alveg örugglega ekki einum einasta alþm., að það sé mögulegt að hleypa ótakmörkuðum fjölda báta inn á svona afmörkuð tiltekin svæði.



Virðulegi forseti. Það er alveg rétt hjá hæstv. sjútvrh. að mér urðu á þau mismæli að nefna humar í stað skelfisks og leiðrétti ég það hér með. Hafi ég lesið rangt, þá hefur hæstv. ráðh. líka hlustað rangt vegna þess að hann lagði þannig út af mínum orðum að ég væri að hvetja til þess að allir fengju frjálsan aðgang að rækju- og skelfiskveiðum. Hann spurði: Vill þm. heimila hverjum sem er að ráðast inn á t.d. Ísafjarðardjúp eða Arnarfjörð og sækja þar rækju eins og hver vill hafa? Þetta sagði ég aldrei. Þetta kom ekki fram í minni ræðu. Þessi spurning er gersamlega óþörf. Ef hæstv. ráðh. er eitthvað í vafa um mína skoðun á þessu máli, þá get ég sagt það honum til hugarléttis að ég er honum sammála um það og ég held að allir þm. séu það, að það ber að hafa eftirlit með þessum veiðum o veita leyfi til þeirra eins og gert hefur verið. Ég vil benda hæstv. ráðh. á, að ég held að ég muni það rétt að það var Alþýðuflokksmaðurinn Eggert G. Þorsteinsson, sem þá var sjútvrh., sem beitti sér hvað mest fyrir slíkri leyfisveitingu og slíku eftirliti með rækjuveiði og vinnslu og öðru af slíku tagi. Hitt benti ég ráðh. á, að í 2. ,gr. frv. væri verið að leggja út á nýja braut. Ég benti honum á að þar væri verið að fara inn á þá braut að taka upp leyfisveitingar og fjárfestingarleyfisveitingar, - menn geta kallað það höft eða hverjum orðum sem menn vilja. Ég hélt að hæstv. ráðh. skildi best heitið höft á því, vegna þess að málgagn hans, Morgunblaðið, hefur yfirleitt notað það nafn um slíkar athafnir. Ég benti líka á að þetta væri mál sem væri mjög erfitt við að fást, m.a. vegna þess hver viðbrögð heimamanna gætu orðið við því, og benti á Blönduósmálið sem dæmi og notaði til hliðsjónar þær fregnir sem borist hafa um þau mál í blöðum. Ég er ekki í nokkrum vafa um að hæstv. sjútvrh. veit miklu meira og betur um það mál heldur en ég og aðrir þm., því að eftir því sem mér skilst mun hann hafa fengið töluvert mikið af grg. og bréfum um einmitt það mál, eins og hann upplýsti sjálfur hér áðan, þegar hann sagði að þetta litla mál hefði tekið ótrúlega mikinn tíma í rn. Jafnaðarmenn eru að sjálfsögðu fylgjandi áætlunarbúskap í þjóðarbúskapnum. En það er vandamál að framkvæma slíkan áætlunarbúskap. T.d. um þessar leyfisveitingar, sem hér er verið að ræða um, þá verða menn að geta gengið að því gefnu hvar má reisa slíkar fiskvinnslustöðvar og hvar ekki. Það á ekki að hleypa mönnum í það, kannske af vankunnáttu þeirra sjálfra, að þeir byrji undirbúning að því að byggja slíka stöð, séu búnir að kosta miklu fé til þess þegar neiið kemur allt í einu eins og þruma úr heiðskíru lofti frá sjútvrn. Það er rétt stefna að leitast við að byggja upp fiskvinnsluver og önnur atvinnufyrirtæki eftir einhverri fyrirframgerðri áætlun um það hvernig fjármagnið verði best nýtt og hvernig viðkomandi vinnslustöðvar geti best nýst heimabyggðum sínum, sjómönnum og landverkafólki. En ég sagði og endurtek það: Þetta fer allt eftir framkvæmdinni. Það er ekki fyllilega ljóst hvernig þetta mál á að framkvæma fyrr en ráðh. hefur sett reglugerð skv. 3. gr. þessa frv. Ég varaði við því og vara við því enn, að þetta mál er mjög viðkvæmt fyrir heimamenn, og ég vil skora á hæstv. ráðh. og ég efast ekkert um það að hann er af vilja gerður til þess að verða við þeim áskorunum að reyna að hafa sem fyllst samráð við heimamenn um gerð slíkrar áætlunar, vegna þess að hann þekkir úr sínu eigin kjördæmi hversu viðkvæm þessi mál eru.



Herra forseti. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er um virkjun Bessastaðaár í Fljótsdal. Í grg. þess segir, að hér sé um að ræða meðalstóra virkjun eða um 30 mw. að afli. Nú er það svo að á Austurlandi eru margvíslegir möguleikar til raforkuframleiðslu bæði í smærri virkjunum en hér ræðir um og einnig í stórvirkjunum. Ef við lítum fyrst á hvernig málum er háttað þar eystra nú um rafafl, þá eru þar 4 vatnsaflsstöðvar, þ.e. Grímsá með 3200 kw., Fjarðarsel 170 kw., Búðará í Reyðarfirði 240 kw. og Smyrlabjargaá með 1430 kw. Samtals eru því núv. vatnsaflsstöðvar á Austurlandi með 5040 kw. afl. Við bætist nú á næstunni Lagarfossvirkjun, en gert er ráð fyrir að þegar hún verður tekin í notkun á næsta ári verði afl hennar 7500 kw. eða allmiklu meira en allra stöðvanna, sem fyrir ern, til samans. Vegna þess að marga fýsir að sjálfsögðu að vita hvernig mál standa um Lagarfossvirkjun, er rétt hér í upphafi máls að drepa nokkuð á það mál. Það var í febr. 1972, að Rafmagnsveitur ríkisins undirrituðu samning við Skodaexport í Tékkóslóvakíu varðandi kaup á vélum og búnaði til Laxárvirkjunar. Tækin skyldu afgreidd á 18–26 mánuðum frá undirskrift samnings. Þegar kom fram á árið 1974 var sýnt að óhæfilegur dráttur hafði orðið á smíði nokkurs hluta af tækjunum, sem átti að afgr. í aprílmánuði á þessu ári. Ýmsar leiðir voru reyndar til að fá aðila til að standa við gerða samninga og afhenda tækin á réttum tíma. M.a. var málið tekið upp á fundum hinnar íslensku viðskiptanefndar, sem fór til Tékkóslóvakíu í septembermánuði, á fundum í Prag og lögð á það sérstök áhersla af formanni n., að þessu yrði hraðað, og bent á það mikla tjón sem af gæti hlotist. Þegar ekki virtust neinar horfur á því að úr rættist varð það að ráði, að ég sendi iðnrh. Tékkóslóvakíu skeyti hinn 3. okt. s.l. og benti honum á það alvarlega ástand, sem mundi skapast, og hið mikla tjón, sem yrði fyrir allan almenning og atvinnulíf á Austfjörðum, ef ekki yrði kippt í lag, eftir því sem unnt væri úr því sem komið væri, afhendingu þessara tækja. Eftir röskan mánuð eða 6. nóv. kom svarskeyti frá iðnrh. Tékkóslóvakíu þar sem hann kvaðst hafa beitt sér í þessu máli og fullvissar iðnrn. íslenska um það, að þau stjórntæki, sem koma áttu í aprílmánuði, yrðu tilbúin til afhendingar 15. des. n.k. Ef þessi afgreiðsla stenst er gert ráð fyrir að hægt sé að setja vélar í orkuverinu við Lagarfoss í gang um miðjan febrúarmánuð og orkuvinnsla gæti þá hafist stuttu síðar. Um það, hvort þessar áætlanir standast get ég ekki fullyrt nú, en vonir standa þó til að svo geti orðið. Með tilkomu Lagarfossvirkjunar bætast 7500 kw. við vatnsaflsstöðvarnar á Austurlandi og verða þær þá samtals um 12500 kw. eða 121/2 mw. Ef litið er á þá möguleika, sem þarna eru fyrir hendi nú, og horfur, þá er rétt að benda á að aflþörfin á Austurlandi er nú þegar orðin nokkru meiri en þessar stöðvar framleiða, þegar Lagarfossvirkjun bætist við. Er gert ráð fyrir því að á næsta ári, 1975, sé aflþörfin um 14,9 mw., á árinu 1976 verður hún 17.3 mw., 1977 19.9 mw. o.s.frv. Er gert ráð fyrir því í orkuspám að aflþörfin aukist á næstu árum um 21/2–3 mw. á hverju ári. Nú er því ástandið þannig á Austurlandi að framleiða þarf mikið af því rafmagni, sem þar er nauðsynlegt, með dísilstöðvum. Þær dísilstöðvar, sem nú eru þar, munu vera 29 að tölu, samtals með um 12.7 mw. afli. Kostnaður við þessa orkuöflun er auðvitað gífurlegur. Á s.l. ári var kostnaðurinn við framleiðslu vatnsaflsstöðvanna um 27 millj. kr., en framleiðsla dísilstöðvanna 88 millj., og framleiddu þó vatnsaflsstöðvarnar nokkru meira eða ef talið er í orku í gwst., þá var framleiðsla vatnsaflsstöðvanna 27 gwst. sem kostuðu um 27 millj. kr., en framleiðsla dísilstöðvanna 23 gwst. sem kostuðu um 88 millj. kr. Á þessu ári verður útkoman miklu lakari. Er gert ráð fyrir að kostnaður vatnsaflsstöðvanna við að framleiða 29 gwst. verði um 29 millj., en framleiðsla dísilstöðvanna 31 gwst., kosti hvorki meira né minna en 217 millj. Þó að orkuvinnslan verði svipuð í þessum tveim tegundum aflstöðva, er kostnaðurinn við dísilstöðvarnar um það bil sjöfaldur. Þetta ástand er ákaflega alvarlegt, bæði afl og orkuskortur og svo þessi gífurlegi kostnaður við framleiðslu á raforku í dísilstöðvum. Sem dæmi til frekari skýringar má geta þess, að ef ekki verður komin ný vatnsaflsstöðu í notkun árið 1978 er gert ráð fyrir að dísilstöðvakostnaðurinn verði 210 millj., á árinu 1979 310 millj. og á árinu 1980 410 millj., sem sé aukist um 100 millj. á hverju ári, hins vegar um leið og ný virkjun kæmi í notkun, eins og t.d. virkjun í Bessastaðaá, þá mundi þetta ástand gerbreytast, þannig að framleiðslukostnaðurinn við raforkuna mundi falla um hundrað millj. Þannig er í stórum dráttum ástand um orkuframleiðslu á Austfjörðum nú sem stendur. Til viðbótar má geta þess að fyrirætlanir eru um að auka við dísilaflið sem varastöðvar á vissum stöðum á Austurlandi nú í vetur. Ef við virðum fyrir okkur þau markmið sem stefna ber að í þessum efnum, er ljóst að afla þarf hagkvæmrar raforku á Austurlandi til heimilisnota, til atvinnurekstrar, og er þar bæði að telja frystihús, loðnubræðslu, almennan iðnað, búrekstur, og auk þess þarf að framleiða rafmagn til húshitunar. Nú er húshitun sérstakt viðfangsefni sem þarf að glíma við hér hjá okkur íslendingum, því að öllum er ljóst að stefna ber að því sem allra fyrst að:para hið dýra erlenda eldsneyti, þar sem er fyrst og fremst olían. Á ýmsum stöðum landsins eru möguleikar á nýtingu jarðhita, möguleikar á því að koma upp hitaveitum, eins og eru þegar bæði í höfuðborginni og á allmörgum stöðum annars staðar einnig. Hefur löngum verið talið að tiltölulega litlir möguleikar væru á húshitun með jarðvarma á Austurlandi. Þó er ljóst að á sumum stöðum eystra er jarðhiti, og má þar nefna sem dæmi Selárdal í Vopnafirði, í Hrafnkelsdal eru margar laugar, í Jökuldal gegnt Selárdal eru volgar lindir. Við Jökulsá ofarlega er laug allheit og nokkuð vatnsmikil. Í Fellum er einnig jarðhiti og hafa farið fram bæði viðfangsmælingar og boranir í Urriðavatni og gert ráð fyrir heitu vatni á ákveðnum stöðum þar á þessu svæði. Hér hafa ekki enn farið fram nægilega gagngerar rannsóknir og boranir og þarf að gera ráðstafanir til þess að í það verði ráðist til fullrar hlítar sem allra fyrst. Í þessu sambandi má einnig geta þess, þegar rætt er um orku, að vitað er að víða í Leginum er gas, en hins vegar hefur það ekki verið rannsakað til hlítar. Sumir hafa talið tæknilega erfiðleika á þeim rannsóknum og slíkri vinnslu vegna dýpis í Leginum, en í því sambandi er rétt að taka fram varðandi borun á djúpsævi að þar hefur allri tækni fleygt stórlega fram á hinum allra síðustu árum. Er þarna einnig orka sem þarf sem fyrst að rannsaka. En eins og ástatt er nú og horfur, meðan rannsóknir leiða ekki frekar í ljós um jarðvarma, hefur verið gert ráð fyrir að fyrst og fremst yrði rafmagn notað til húshitunar á Austurlandi. Þegar þetta allt er virt, þá er sýnt að nú á næstunni þarf stór og mikil átök í orkumálum Austurlands, og eins og ég gat um í upphafi máls míns er þar bæði um að ræða möguleika á tiltölulega smáum virkjunum, meðalstórum virkjunum og stórvirkjunum. Fyrir nokkrum árum kom fram sú hugmynd að gera stórvirkjun í Fljótsdal og hafa farið fram forrannsóknir í þeim efnum. Er gert ráð fyrir að með virkjun hinna miklu fallvatna megi fá stöðvar sem séu að afli jafnvel upp undir 1500-1600 mw., eða þrem til fjórum sinnum stærri en Búrfellsvirkjun og Sigölduvirkjun til samans. Er ljóst, að gera verður gangskör að því að hraða öllum nauðsynlegum rannsóknum og áætlanagerð í þessu efni. Varðandi þær rannsóknir, sem fram hafa farið á stórvirkjun í Fljótsdal, vantar enn mikið á að hægt sé að gera áætlanir, sem ákvörðunartaka geti á byggst. Það verður mjög kostnaðarsamt. En í það þýðir ekki að horfa og verður það eitt af verkefnum nú alveg á næstunni að afla nauðsynlegs fjár til þess að hægt verði að hraða sem verða má öllum slíkum undirbúningsrannsóknum. Það er ljóst, að í sambandi við slíkar stórvirkjanir þarf einnig að athuga hugsanlegan kaupanda eða kaupendur að þeirri orku, sem yrði umfram ef í slíkt yrði ráðist, og er þar að sjálfsögðu um mikið mál að ræða. Í því sambandi skal ég taka það fram að að undanförnu hafa borist óskir um það frá ýmsum erlendum aðilum að rannsaka þessa möguleika, og má segja að undanfarin ár hafi ýmsir erlendir aðilar snúið sér til bæði viðræðunefndar um orkufrekan iðnað og iðnrn. eða Orkustofnunar og látið í ljós áhuga á að rannsaka íslensk fallvötn og þá alveg sérstaklega þá stórfelldu virkjunarmöguleika á Austurlandi. Hvorki núv. né fyrrv. ríkisstj. hafa gert neinar ákvarðanir eða samninga í þessu efni, en þetta mál er allt til rækilegrar athugunar hjá ríkisstj., og ég vil undirstrika að í þessar rannsóknir verður að ráðast hið fyrsta, skipuleggja þær sem allra best og afla til þeirra nægilegs fjár. Ég vil í þessu sambandi leggja sérstaka áherslu á að þegar fullur kraftur verður settur á þessar rannsóknir, þá er nauðsyn að það verði fyrst og fremst íslenskir aðilar, sérfræðingar, verkfræðifyrirtæki, ráðgjafaaðilar, sem hafi þessi mál með höndum. Ég minntist á nokkrar smærri virkjanir, og er þess þá fyrst að geta, að Rafmagnsveitur ríkisins sáu fyrir nokkrum árum um Grímsárvirkjun og síðan virkjun Smyrlabjargaár og nú Lagarfossvirkjun. En fleiri virkjanir hafa verið nefndar eða fleiri möguleikar og er auðvitað ljóst, að hvort sem ráðist verður í meðalstóra virkjun eins og Bessastaðaárvirkjun eða stórvirkjanir eins og ég nefndi, helst hvort tveggja á næstunni, þá þarf jafnframt að huga að hinum smærri virkjunum, m.a. vegna þess að slíkar smærri virkjanir heima í héruðum skapa mikið öryggi. Það er, eins og reynslan sýnir, varhugavert fyrir heila landshluta að byggja eingöngu á einni stórvirkjun með löngum háspennulinum. Ef eitthvað bilar eða bregst er voðinn vís. Þá geta smærri virkjanir heima fyrir verið til bjargræðis og öryggis. Meðal þeirra möguleika, sem ýmist hafa verið kannaðir nokkuð eða eru til skoðunar, er virkjun í Geithellnaá í Álftafirði, Fossá í Berufirði, Fjarðará í Seyðisfirði, Sandvatni og Hvammsá í Vopnafirði. Það eru raunar fleiri möguleikar, en rétt að nefna þessa sérstaklega nú. Í sambandi víð Lagarfossvirkjun, sem nokkur dráttur hefur orðið á af þeim ástæðum sem ég greindi, er rétt að nefna hér einnig Smyrlabjargaá, vegna þess sem fyrir kom á s.l. vetri, að sú virkjun varð óvirk um hríð vegna frostakafla og vatnsskorts. Á s.l. sumri voru gerð allmikil stíflumannvirki í sambandi við þá virkjun. Þar var myndað nýtt uppistöðulón sem á að bæta verulega rekstraröryggi virkjunarinnar. Þessari mannvirkjagerð er fyrir nokkru lokið og nú er verið að safna vatni í nýja lónið. Þó vantar enn töluvert á, að vatn hafi safnast í það eins og þarf að vera, en talið er að nú skorti um 80 en á að lónið sé fullt. Hvort tekst að fylla lónið alveg nú á þessu hausti eða vetri skal ósagt látið, en hitt má fullyrða, að lónið kemur virkjuninni að gagni og eykur rekstraröryggi hennar til muna og þó einkum þegar frá líður, þegar nægur tími verður til þess að það fyllist að sumarlagi. Þetta frv. fer fram á heimild til virkjunar Bessastaðaár í Fljótsdal og þar er gert ráð fyrir að ríkisstj. sé heimilað að fela Rafmagnsveitum ríkisins að reisa og reka vatnsaflsstöð við Bessastaðaá í Fljótsdal í Norður-Múlasýslu með allt að 32 mw. afli og gera nauðsynlegar ráðstafanir á vatnasvæði árinnar til að tryggja rekstur virkjunarinnar, enn fremur að leggja þaðan aðalorkuveitu að Egilsstaðakauptúni til tengingar þar við veitukerfi Grímsárvirkjunar og Lagarfossvirkjunar. Ástæðurnar til þess, að þessi virkjunarmöguleiki hefur sérstaklega verið kannaðar nú og frv. flutt, eru þær, að talið er að slík virkjun gæti tekið fyrr til starfa heldur en stórvirkjun eða hluti slíkrar stórvirkjunar sem ég var að ræða um. Aðstaðan til virkjunar í innanverðum Fljótsdal er að mörgu leyti ákjósanleg. Í fyrsta lagi stafar það af því, að þar endar háslétta skyndilega í mjög bröttum hlíðum og skapast þar mjög mikið fall. 500–600 m fall. Og þó að Bessastaðaá sé vatnslítil, skapar hin mikla fallhæð mikla möguleika. En vegna þess að Bessastaðaá er ekki vatnsmikil og sérstaklega að það dregur mjög úr rennsli hennar á vissum árstímum, þá byggist slík virkjun fyrst og fremst á stóru uppistöðulóni. Til þess eru ágætir möguleikar í þessu sambandi, en Bessastaðaá kemur úr Bessastaðavötnum og fellur í Gilsárvötn. Þaðan rennur hún síðan fram á heiðarbrún og af heiðarbrúninni fellur áin niður í miklu falli niður í mjög djúpt en fremur stutt gljúfur og kemur fram úr því niður í Fljótsdal. Í þeim frumáætlunum, sem gerðar hafa verið, er ráðgert að gera uppistöðulón eða vatnsmiðlun, og til þess talin mjög góð skilyrði í Hólmavatni og Garðavatni. Í þessu sambandi er rétt að taka fram, að þær vatnsvirkjanir, sem til eru, þ.e.a.s. Grímsárvirkjun og svo Lagarfossvirkjun, eru rennslisvirkjanir og er talin nauðsyn fyrir Austurland á stórri miðlun þegar næsta virkjun verður gerð. Mundi sú virkjun, sem hér ræðir um, fullnægja því skilyrði. Varðandi undirbúning þessa máls er rétt að taka fram að um ýmis atriði er undirbúningi það langt komið að unnt væri að taka fullnaðarákvörðun um þessa virkjun. En svo er hins vegar ástatt um sum atriði, að frekari rannsóknar er talin þörf áður en endanleg ákvörðun yrði tekin. Það er talið af þeim, sem kunnugastir eru þessum málum, og er þar bæði um að ræða sérfræðinga, sem hafa undirbúið þetta mál. og enn fremur fulltrúa Sambands sveitarfélaga í Austurlandskjördæmi, að rannsóknir bendi til þess að þessi virkjun sé fjárhagslega hagkvæm, hins vegar þurfi ítarlegri vatnsmælingar og athuganir á vatnsrennsli áður en endanleg ákvörðunartaka ætti sér stað. Það er vegna þessa álits þeirra, sem kunnugastir eru, sem frv. gerir ekki ráð fyrir því að það sé endanlega ákveðið að ráðast í þessa virkjun, heldur heimilt. Hins vegar eru yfirgnæfandi líkur til þess að úr þessu mannvirki geti orðið. Þær athuganir, sem þegar hafa farið fram, veita sterkar líkur til þess. Varðandi undirbúning málsins að öðru leyti vil ég taka það fram, að iðnrn. hefur þegar falið Rafmagnsveitum ríkisins að semja við ráðgjafarfyrirtækið Hönnun um áætlun, undirbúning og hönnun þessa mannvirkis. Þótti ekki ástæða til að bíða með þá ákvörðun eftir því að frv. hefði verið lögfest. Þótti nauðsynlegt að nota tímann eftir því sem unnt væri. Það er rétt út af tímaáætlun að taka það fram að þeir, sem mest hafa kannað þetta mál, hafa ekki verið á einu máli um það, hvenær mætti vænta þess að virkjunin gæti tekið til starfa, og eru spár þeirra þannig að þeir bjartsýnustu telja, að í lok ársins 1978 ætti virkjunin að geta tekið til starfa, en aðrir telja að það verði ekki fyrr en í árslok 1979 eða á árinu 1980. Þeir, sem sóttu fund Sambands sveitarfélaga á Austurlandi í sept. s.l., munu minnast þess að sá verkfræðingur, yfirverkfræðingur hjá Rafmagnsveitum ríkisins, sem flutti þar mjög ítarlegt og fróðlegt erindi um málið, Sverrir Ólafsson, taldi vafasamt að virkjunin gæti komist í notkun fyrr en í fyrsta lagi um áramótin 1979–1980. Hins vegar hefur sá verkfræðingur, sem mjög hefur undirbúið þetta mál og kannað, Leifur Benediktsson, verið bjartsýnni og talið að möguleiki væri í árslok 1978, og í álitsgerð frá Verkfræðiskrifstofu Sigurðar Thoroddsens er einnig látin í ljós sú skoðun að hugsanlegt sé að virkjunin gæti tekið til starfa í árslok 1978. Vegna þessarar óvissu og nokkurs misræmis í spám, sem ekki er kannske óvenjulegt, þótti ekki ástæða til að setja ártal inn í frv., en hins vegar lögð á það áhersla að sjálfsögðu, og það vil ég undirstrika hér, að öllum undirbúningi verði hraðað eins og frekast eru föng á. Varðandi tímasetninguna vil ég taka það fram, að að því er stefnt að hægt sé að bjóða út verkið í ársbyrjun 1976. En í því sambandi þarf að fá í fjárl. fyrir næsta ár fjárveitingu til undirbúnings og er gert ráð fyrir á þessu stigi að þurfi að fá um 150 millj. til undirbúningsframkvæmda, vegagerðar, rannsókna, hönnunar o.s.frv. Við vonumst auðvitað til þess að þær rannsóknir, sem enn eru ógerðar, staðfesti að hér sé um hagkvæma virkjun að ræða, svo að áður en langt um liður verði hægt að taka endanlega ákvörðun og það takist að hraða svo öllum undirbúningi og framkvæmdum að þessi virkjun geti orðið tilbúin innan þriggja til fjögurra ára. Stofnkostnaður þessarar virkjunar er nú ásamt aðalorkuveitu áætlaður um 2 milljarðar eða 2 000 millj. kr. og er gert ráð fyrir lántökuheimild sem því svarar í frv. Þegar athugað er afl og orkuframleiðsla þessarar væntanlegu virkjunar, kemur það í ljós, eins og greinir á bls. 2 í grg. með frv., að hér er um hagkvæma virkjun að ræða og stenst hún að því er framleiðslukostnað snertir fyllilega samanburð við aðrar hagkvæmar virkjanir hér á landi, þó að stærri séu. Þessi fyrirhugaða virkjun mundi gera gegn að ýmsu leyti til viðbótar því að framleiða þá orku sem hér er um að ræða. Hún mundi einnig verða gagnleg fyrir Lagarfossvirkjun sem miðlun, en hún mundi einnig verða gagnleg í sambandi við stórvirkjun í Fljótsdal síðar. Ég vil í því sambandi bæði vísa til aths. við frv. á bls. 3, þar sem segir að gerð Bessastaðaárvirkjunar muni ekki á neinn hátt koma í veg fyrir stórvirkjun á staðnum, heldur muni hún að nokkru leyti geta orðið hluti af stórvirkjuninni. Um þetta atriði segir í þeirri álitsgerð frá Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsens, sem ég nefndi hér áðan, að líta megi á þessa virkjun sem fyrsta áfanga svonefndrar Fljótsdalsvirkjunar, sem er virkjun á sama falli með vatni úr Jökulsá í Fljótsdal, Bessastaðaá og upptakakvísl Kelduár. Síðar segir í þessari sömu álitsgerð að frumdrög hafi verið gerð í júlímánuði s.l. að endurskoðaðri áætlun um þá virkjun, þ.e.a.s. Fljótsdalsvirkjun, og ef virkjun Bessastaðaár verði komin áður megi gera ráð fyrir að kostnaður við stórvirkjunina lækki um 700–800 millj. kr. vegna mannvirkja, sem nýtast báðum virkjununum, og vegna minnkunar á uppsettu afli Fljótsdalsvirkjunar sem svarar Bessastaðaárvirkjun. Í þessu sambandi vil ég einnig leyfa mér að vitna til orða Hauks Tómassonar jarðfræðings, sem flutt voru í ríkisútvarpinu s.l. föstudag. Hann segir: „Ég vil leggja áherslu á það, að virkjun Bessastaðaár getur flýtt mjög fyrir gerð stórvirkjunar þarna.“ Síðan bætir hann við, að til þess verði þá að nota tækifærið til að rannsaka bergið með því að hafa stöðvarhús neðanjarðar og gera aðkeyrslugöng, en slík göng mundu flýta gerð stærri virkjunar um 1–2 ár. Hér ber því flest að sama brunni, að gerð Bessastaðaárvirkjunar er ekki líkleg til þess að draga úr eða seinka hugmyndum um stórvirkjun í Fljótsdal, heldur gæti á marga lund stutt hana og orðið þar að gagni. Í s.l. mánuði, eða 22. okt., var haldinn fundur á Skriðuklaustri um þetta mál að tilhlutan Sambands sveitarfélaga í Austurlandskjördæmi og var sá fundur haldinn með hreppsnefnd fljótsdæla og fleiri aðilum sem þar eiga hlut að máli. Á fundinn komu einnig Haukur Tómasson jarðfræðingur frá Orkustofnun og Leifur Benediktsson verkfræðingur frá Hönnun. Í frásögn um þennan fund segir svo: „Í viðræðum við hreppsnefndarmenn og aðra kom fram, að þeir höfðu ekkert að athuga við áformin um virkjun Bessastaðaár. Á fundinum var rætt um það að hve miklu leyti beitarland á heiðinni færi undir vatn, og var ákveðið að fram færi rannsókn á því og taka það mál upp til umr. þegar álitsgerð lægi fyrir.“ Í sambandi við þetta vil ég taka fram, að langmestur hluti þess lands, sem þarna er um að ræða, er í ríkiseign. Á s.l. vori voru samþykkt lög á Alþ. um virkjun Kröflu og er nú unnið að því máli og reynt að hraða því sem mest að Kröfluvirkjun geti tekið til starfa. Í því frv. var ákveðin heimild til þess að leggja háspennulinur til Austurlands. Varðandi það mál vil ég taka fram að sérstök nefnd, sem hefur með höndum athuganir á háspennulínum og línustæðum milli landsfjórðunga, hefur þetta mál um háspennulínur frá Kröflu til Austurlands sérstaklega til athugunar og er m.a. áformað, að nú á þessum vetri verði reist nokkur tilraunamöstur á leiðinni til frekari könnunar á staðháttum. Í sambandi við Kröfluvirkjun er rétt að geta þess, að við erum mjög vanhaldnir, íslendingar, af nauðsynlegum tækjum eða gufuborum til þess að bora eftir jarðgufu til raforkuframleiðslu eða annarra nota. Þó að nokkrir smærri jarðborar séu hér til er aðeins til einn gufubor, sem keyptur var til landsins á árunum 1957–1958 og er sameign Reykjavíkurborgar og ríkisins. Þessi gufubor er nú í notkun að Reykjum í Mosfellssveit, einkum við það verkefni að undirbúa hitaveitu fyrir Kópavog, Hafnarfjörð og Garðahrepp. Gert hafði verið ráð fyrir því að sá bor boraði áfram á Reykjum næsta sumar. En vegna hinnar miklu þarfar á því að flýta virkjun Kröflu hefur nú náðst samkomulag um það, að ef ekki finnist önnur úrræði, þ.e.a.s. með öflun gufubors, þá verði þessi bor ríkisins og Reykjavíkurborgar sendur norður að Kröflu næsta vor og geti veríð þar að verki við að bora vinnsluholur a.m.k. 5 mánuði. Hins vegar er samhliða þessu unnið að því að fá gufubor til landsins. Nýjan bor er erfitt að fá vegna hins langa afgreiðslufrest, sem er væntanlega a.m.k. tvö ár eða jafnvel meira, en kannaðir hafa verið möguleikar og leitað tilboða í góða bora, sem eru eitthvað notaðir, og verður væntanlega alveg á næstunni gengið frá kaupum á notuðum gufubor, sem er þó að mati sérfræðinga í ágætu ástandi, og er gert ráð fyrir að slíkur gufubor kosti hingað kominn með aðflutningsgjöldum rúmar 400 millj. kr., en án aðflutningsgjalda um 280 millj. Ég get þessa hér í sambandi við Kröflu vegna þess að lögð hefur verið áhersla á að fá annan gufubor til viðbótar, sérstaklega með þá virkjun í huga, en virkjun Kröflu stendur einnig í sambandi við raforkumál Austurlands vegna fyrirætlana um að tengja Austurland við Kröfluvirkjun þegar þar að kemur. Ég vil svo að lokum taka fram að það er gert ráð fyrir því í frv. að Rafmagnsveitur ríkisins reisi og reki þessa virkjun við Bessastaðaá, en í 4. gr. frv. segir, að óski sveitarfélög á Austurlandi að gerast eignaraðilar að virkjun Bessastaðaár og öðrum orkuverum á orkuveitusvæðinu er ráðh. heimilt að gera samninga þar um fyrir hönd virkjunaraðilans. Þetta er í samræmi við þá stefnu að raforkumálin verði að verulegu leyti í höndum heimamanna þar sem þess er óskað. Um það mál verður rætt hér síðar í sambandi við skipulag rafmagnsmálanna. Ég vil einnig taka fram að ekki aðeins í sambandi við eignaraðildina verður haft samráð við austfirðinga eða fulltrúa þeirra, heldur við allan undirbúning þessa máls, eins og hefur verið nú að undanförnu. En því er ekki að neita að oft og tíðum hefur við gerð mannvirkja á Íslandi verið vanrækt um of að ráðgast við og hlusta á ábendingar og ráð heimamanna. Það hefur viljað brenna við að sérfræðingar hafa ráðið fullmiklu og hlustað of lítið á álit þeirra, sem voru heima fyrir og þaulkunnugir öllum staðháttum. Í sambandi við virkjun Bessastaðaár verður haft náið samráð við heimamenn og hlustað að sjálfsögðu með gaumgæfni á þær ábendingar sem þaðan koma samkv. reynslu góðra manna. Ég skal ekki hafa þessi orð fleiri, en vil undirstrika það aftur, að þótt ekki hafi verið sett í frv. ákveðið ártal, vegna þess að mönnum finnst það misjafnlega viðkunnanlegt að lögfesta hvenær virkjun skuli verða tilbúin, þá vil ég taka það sérstaklega fram að öllum undirbúningi og framkvæmdum verður hraðað eins og frekast er kostur. Ég legg svo til að þessu frv. verði vísað til 2. umr. og hv. iðnn.



Herra forseti. Ég sé ástæðu til þess að fagna sérstaklega framlagningu þessa máls, frv. til l. um virkjun Bessastaðaár í Fljótsdal. Með tilliti til þess að ekki er ýkjalangt síðan þessir virkjunarmöguleikar komu á dagskrá, vil ég lýsa yfir sérstakri ánægju yfir hve ríkisstj. og hæstv. iðnrh. hafa brugðist fljótt við í þessu máli og hafið af fullum krafti undirbúning þess. Það er ástæða til að geta þess, að það er fullt samkomulag, að því er ég best veit, um þetta mál meðal þeirra aðila, sem að því koma, og engar deilur hafa sprottið um það. Með tilliti til þess, að vatnsaflsframleiðsla á á Austurlandi öllu er nú samtals 12.5 mw., og jafnframt með tilliti til þess að Bessastaðaárvirkjun mun að öllum líkindum framleiða allt að 32 mw., þá liggur það ljóst fyrir, að hér er um að ræða mikla framkvæmd á þessu sviði á Austurlandi, þar sem aukning á raforkuframleiðslu vatnsaflsstöðva mun aukast úr 12.5% upp í allt að 44.5 mw. Það er sýnilegt og hefur verið athugað gaumgæfilega að hér er um að ræða langsamlega fljótvirkustu lausnina sem er fullnægjandi um næstu framtíð fyrir Austurland. Aðalfundur Sambands sveitarfélaga á Austurlandi, sem haldinn var í sept. í haust og hæstv. iðnrh. sótti, samþ. sérstaka samþykkt í þessu máli, þar sem skorað var á iðnrn. og Alþ. að sett yrðu lög um virkjun Bessastaðaár í Fljótsdal á komandi þingi og að undirbúningur og framkvæmd við virkjunina verði miðuð við að hún taki til starfa 1978. Hæstv. iðnrh. gerði að umtalsefni möguleikana á því hvenær hugsanlegt væri að þessi virkjun gæti tekið til starfa. Þótt um það séu kannske eitthvað skiptar skoðanir, hvort það kynni að verða í árslok 1978 eða á árinu 1979, þá er samt sýnilegt að hér er um að ræða þá fljótustu lausn sem um er að tefla í þessum efnum á Austurlandi. Skammt er að minnast mjög alvarlegs orkuskorts í Austfirðingafjórðungi. Í harðindakaflanum í fyrravetur í kringum áramótin skapaðist, eins og menn muna, mjög alvarlegt ástand á sumum svæðum eystra, eins og t.d. á Höfn í Hornafirði og í Austur-Skaftafellssýslu og víðar í sambandi við rafmagnsmálin. Virkjun Lagarfoss er nú komin á lokastig, eins og hér hefur verið upplýst. En það er ástæða til þess með tilliti til þeirrar seinkunnar, að hún geti tekið til starfa, að leggja áherslu á að aldrei verður nógsamlega vandað til allra samninga í sambandi við kaup á vélum og rækilegar rannsóknir gerðar á þeim viðskiptamöguleikum, sem fyrir hendi eru í því efni. Það verður að segjast að þær upplýsingar, sem hæstv. iðnrh. gaf hér áðan um kostnað við rafmagnsframleiðslu, annars vegar framleiðslu frá vatnsaflsstöðvum og hins vegar frá dísilstöðvum, eru allt að því hrollvekjandi. Það liggur fyrir að hægt er að framleiða sama rafmagn fyrir 29 millj. kr. með vatnsafli og fyrir 217 millj. kr. með dísilafli. Á Austurlandi hefur þurft að nýta dísilorku í vaxandi mæli. Þegar af þeim ástæðum er ákaflega þýðingarmikið að allt sé gert, sem unnt er, til þess að hraða byggingu þessa orkuverðs til þess að koma í veg fyrir síaukinn stórkostlegan kostnað vegna framleiðslu á rafmagni með dísilvélum. Markmið stefnunnar í þessum efnum er að framleiða raforku til heimilisnotkunar, til atvinnurekstrar og til húsahitunar. Nú er það alveg ljóst að stór hluti markaðar á Austurlandi fyrir raforku er einmitt húsahitun í framtíðinni. Og framtíðin hlýtur að vera sú að helst allt húsnæði, ekki aðeins á Austurlandi, heldur einnig annars staðar á landinu þar sem ekki eru möguleikar til að hagnýta jarðvarma til upphitunar, verði hitað upp með raforku frá vatnsaflsstöðvum. Nú er það og ljóst, að á örfáum stöðum, aðallega á einum stað á Austurlandi, eru möguleikar á að hita upp þéttbýlisstaði með jarðvarma. Með tilliti til þess er þörfin fyrir aukna raforkuframleiðslu á Austurlandi geysilega brýn, svo að austfirðingar fái notið raforkunnar til húsahitunar sem allra fyrst. Húsahitunarmálin eru í raun og veru eitt af stórmálum þjóðarinnar, þegar það liggur fyrir að kostnaður við upphitun húsa annars vegar með olíu hins vegar með jarðvarma er a.m.k. þrefaldur, þegar menn þurfa að hita upp með olíunni. Það er auðvitað ljóst, ef ekkert verður að gert í framtíðinni, þá getur þessi staðreynd valdið verulegri röskun á byggð landsins, vegna þess að menn sækjast sjálfsagt eftir því að búa þar sem svona miklu ódýrara er að hita upp híbýli heldur en á hinum landssvæðunum. Þetta mál er í raun og veru orðið stórmál og verður að taka til mjög rækilegrar athugunar á næstu árum og jafna eins mikið og mögulegt er muninn á þessu tvennu. Engin leið sýnist vænlegri í þessum efnum en sú að tryggja næga raforku til þess að hita upp híbýlin. Einnig þarf eflaust að koma til jöfnunarverðlag á þessum vettvangi. Þannig er nú ástatt á Austurlandi að það er mjög takmörkunum háð að fá leyfi til þess að hita upp ný hús með rafmagni. Ég veit ekki betur en á sumum stöðum sé ekki mögulegt að fá slík leyfi. Hæstv. iðnrh. minntist nokkuð á Austurlandsvirkjun í sinni framsöguræðu, þ.e.a.s. virkjun sem gæti orðið allt að 1600 mw. eða þrisvar til fjórum sinnum stærri en Sigöldu- og Búrfellsvirkjun til samans, og ræddi nokkuð um það mál almennt. Þetta er geysilega stórt mál, eins og gefur að skilja, og mjög margs að gæta í sambandi við allar hliðar þess. Ég vil sérstaklega fagna yfirlýsingu hæstv. iðnrh. um að allar rannsóknir, sem varða þetta mál, verði í íslenskum höndum. Það er ákaflega þýðingarmikið, þar sem málið hefur ýmsar viðkvæmar hliðar sem krefjast gaumgæfilegrar athugunar. Ég tók einnig eftir því í hans ræðu, að hann lagði áherslu á það í sambandi við Bessastaðaárvirkjun, að höfð yrðu náin samráð við heimamenn um alla framkvæmd þess máls. Ég vil leggja áherslu á að allar rannsóknir, sem varða Austurlandsvirkjun, verði einnig gerðar í nánu samráði við heimamenn á Austurlandi.



Virðulegi forseti. Þegar nú þetta mál er til umr., frv. til l. um heimild til handa ríkisstj. til að fela Rafmagnsveitum ríkisins að reisa og reka vatnsaflsstöð við Bessastaðaá í Fljótsdal í Norður-Múlasýslu með allt að 32 mw., vil ég að mínu leyti fagna framkomu þessa frv., fagna því sérstaklega að mönnum sýnist nú tími til kominn að taka stórt skref til þess að bæta úr þeim sára orkuskorti sem þjáð hefur þennan landshluta um langa hríð. Að vísu eiga aðrir landshlutar sammerkt með Austurlandi í þessum efnum. En undanfarin ár hafa fært okkur heim sanninn um að þarna hefur legið við borð stórslys vegna þess að raforku hefur skort eða vatnsaflsstöðvar brugðist þegar mest á reynir. Það er rétt, eins og kom fram í ræðu hæstv. iðnrh., að möguleikarnir eru margvíslegir á Austurlandi. Enda þótt þessi kostur sýnist við fyrstu sýn mjög góður, sem hér um ræðir, virkjun Bessastaðaár, þá er þó fullkomin ástæða til að hafa uppi örfá varnaðarorð vegna þeirrar reynslu sem menn hafa heyjað sér á undanförnum árum á Austurlandi í sambandi við rekstur þeirra vatnsaflsstöðva sem fyrir eru. Á ég þá við þrjár þeirra, tvær að vísu, sem þegar er fengin reynsla af, og þá reynslu, sem þegar hefur fengist vegna virkjunar Lagarfoss. Þá er fyrst fræga virkjun að telja, Grímsárvirkjun. Ég hygg að öllum, sem fylgst hafa með, sé fullkunnugt um það, að enda þótt hún hafi vissulega skilað verðmætri orku á liðnum árum inn á orkuveitusvæði Austurlands, þá er talið að mjög mikil mistök hafi átt sér stað, aðra kosti hefði fremur átt að velja fyrr, vegna þess að mjög algengt er að þar verður um mjög mikinn vatnsskort að ræða og er undantekningarlaust að á hverjum vetri verður þar um tilfinnanlegan vatnsskort að tefla. Allir minnast þess sem upp á kom varðandi Smyrlabjargaárvirkjun á s.l. hausti, í nóv. og des., þegar vatnsbirgðir þar þrutu gersamlega og lá við borð að stórslys yrði á orkuveitusvæði þeirrar litlu virkjunar. Úr þessu hefur verið bætt á þessu sumri, þó ekki svo að óyggjandi sé að ekki geti til þessa dregið enn á ný. Þess vegna er nauðsynlegt að sjálfsögðu að hafa varaafl, dísilafl, til staðar. Og þá er það þriðja virkjunin sem nú stendur til að taka til starfa þegar og ef viðskiptavinum okkar, tékkum, þóknast að afhenda tæki, sem um var samið. Það er Lagarfossvirkjun. Ég verð að segja það fyrir mitt leyti að ég var grunlaus um það að þetta fljót gæti brugðið á það ráð, ef svo má orða það, eins og sannaðist í fyrrahaust, að verða aðeins 1/7 hluti af því vatnsafli sem nægjanlegt er til að knýja þær vélasamstæður núverandi virkjunar, sem þarf, eða tæpir 50 rúmmetrar á sek. Og heimamenn gagnkunnugir fullyrða, að rennslið geti farið ofan í 1/12, ofan í um það bil 4 kúbikmetra á sekúndu. Aldrei, svo að mér væri kunnugt um, höfðu þessar staðreyndir verið bornar fram. Þessar staðreyndir höfðu ekki legið fyrir þegar lokaákvörðun um virkjun Lagarfoss var tekin. Þess vegna ber sérstaklega að fagna því, sem kom fram hjá hæstv. ráðh., að haft verði náið samráð við heimamenn í þessum efnum og um of hafi verið treyst á sérfræðinga, enda þótt að sjálfsögðu sé hin mesta nauðsyn á að hafa sem nánast samstarf við þá og þeir hafi forustuna og á þekkingu þeirra séu allar undirstöður byggðar. Þess vegna er það, að þess er ekki að dyljast að heimamenn þar eystra hafa látið þá skoðun í ljós við mig að e.t.v. kynni varðandi þessa virkjun einnig að vera nokkur hætta á ferðum varðandi vatnsmagnið. Fram kemur í frv., að meðalrennsli á ári er talið vera um 4.1 kúbikmetri. Hins vegar er þess getið líka að vatnsmagnið sé mjög breytilegt og geti farið upp í allt að 54 rúmmetra á sekúndu, sem mundi þýða, ef slíkt vatnsflóð væri, að áin mundi spýta fram öllu sínu vatnsmagni á einum mánuði. Á snjóléttum vetrum vilja þeir, sem gerst til þekkja, álíta að mjög yrði vafasamt að tækist að mynda þau uppistöðulón nema með ærnum tilkostnaði sem mundu nægja til þess að hún skilaði neitt nálægt því þeim afköstum, sem hér er verið að tala um, 32 mw. Og það er hægt að veita hér upplýsingar um það að löngum rennur enginn vatnsdropi í þessari á. En tæknimenn nútímans sjá kannske við því, og enda þótt ég hafi uppi þessi varnaðarorð, þá fer því fjarri að ég sé að telja úr í þessu sambandi. Rannsóknir og mælingar verða að skera úr í þessu efni að sjálfsögðu. Þetta er afar álitleg virkjun, eins og öll aðstaða til virkjunar er á þessum slóðum, vegna þeirra staðhátta, sem hæstv. iðnrh. lýsti, vegna hinnar miklu fallhæðar sem þarna er í boði. Ég vil aðeins víkja aftur að Lagarfossvirkjuninni og þeim þrengingum sem þar hafa átt sér stað varðandi afgreiðslu véla sem um var samið við tékka. Í apríl 1973 kom til umr. fsp. frá mér varðandi Lagarfossvirkjun þar sem ég spurðist fyrir um það og beindi þeirri fsp. til þáv. iðnrh., hv. núv. þm. Magnúsar Kjartanssonar, hvort hefðu orðið breytingar á áætlunum um virkjun Lagarfoss og ef svo væri í hverju þær væru fólgnar. Þetta var af því gefna tilefni að flogið hafði fyrir að um verulega seinkun yrði að ræða vegna afgreiðslufrests á vélasamstæðu frá Tékkóslóvakíu. Það er upp úr áramótum 1972–1973 sem þessi orðrómur fær byr undir vængi. Þessu svarar þáv. iðnrh., rifjar það upp að samið hafi verið við tékka, sem vitað var, þrátt fyrir lengri afgreiðslufrest þeirra og sá kostur valinn að taka þeirra tilboði sérstaklega á þeim forsendum að þeir buðu stærri vélasamstæðu, sem munaði 1.5 mw. Boðin hafði verið út 6 mw. samstæða, en þeir buðu 7.5, og þar sem aðstæður virtust henta vel fyrir þá samstæðu var það ráð tekið að semja við þá, enda þótt um lengri afgreiðslufrest væri að ræða. En hann fullyrðir í svari sínu að ekkert það hefði komið fram sem gæfi til kynna að afgreiðsla á vélum yrði ekki í samræmi við ofangreindan samning. Upphaflega var áætlað að vélasamstæðurnar yrðu afhentar í okt. 1973, en vegna þess að valinn var samningur við tékka, þá var samið um afgreiðslu 1. júní 1974. Það má ekki misskilja það, ég er vitanlega ekki að víkja neinni gagnrýni í þessu efni að núv. hæstv. iðnrh. því að hann hefur þegar er hann kom að þessum málum tekið rösklega á þeim, svo sem fram kom í ræðu hans. En þessar fréttir, sem bárust út í ársbyrjun 1973, voru vissulega hafðar eftir tæknimönnum, sem störfuðu við Lagarfossvirkjun, og fsp. var af því gefna tilefni borin fram, hvort þessi orðrómur hefði við rök að styðjast. En svör hæstv. þáv. ráðh. voru tvímælalaus, að það hefði ekkert slíkt komið fram, sem gæfi tilefni til þess arna, og sannar þetta þar með að í þessu efni var flotið sofandi að feigðarósi, því að eins og kom fram í þeim upplýsingum, sem hæstv. iðnrh. flutti okkur hér áðan, er það ekki smáræði, sem munar um hvern mánuðinn sem seinkar afgreiðslu slíkrar vélasamstæðu. Og ég vil nú leyfa mér að víkja þeirri fsp. til hæstv. ráðh., hvort mögulegt sé að beita tékka einhverjum viðurlögum, hvort við getum náð einhverjum skaðabótum fram í þessum efnum. Þessu vildi ég fá svarað ef þess er kostur, enda þótt staðreyndin sé hins vegar sú að oft er erfitt um vik í þeim efnum, nema þá einhver sérstök sektarákvæði séu í samningum. Þetta var um þetta mál að segja. Æðstu yfirvöld þá, í apríl 1973, sinntu í engu þeim blikum, sem á lofti voru um að ekki yrði við samninga staðið af hálfu tékka, og því er nú svo komið sem komið er, að það má kannske, ef vel tekst til, vænta þess að virkjunin verði gangsett um miðjan febr., ef ég tók rétt eftir, og gæti þá innan skamms tekið til starfa. Ég endurtek að þessi virkjun er mjög álitleg. Ég held að það hafi komið fram hjá hv. 4. þm. Austf., Tómasi Árnasyni, að þetta væri fljótasta lausnin til þess að bæta úr orkuskorti Austurlands. Það veit hann ekkert um, ekkert liggur fyrir um það. Það hafa verið gerðar aðrar rannsóknir í þessu efni, m.a. í Fjarðará, Fossá í Berufirði og Geithellnaá, og það liggur ekkert fyrir um að það hafi ekki verið hægt að bæta úr brýnustu orkuþörf Austurlands með skjótari hætti heldur en Bessastaðaárvirkjun, sem liggur ekki fyrir, eins og fram kom hjá hæstv. ráðh., hvort muni taka til starfa fyrr en kannske árið 1980, eða í árslok 1978, eins og kom fram í álitsgerð, hygg ég, frá verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsens. Í þessu sambandi vil ég aðeins minna á að á þingi í fyrravetur flutti ég till. til þál. um beislun orku og orkusölu á Austurlandi og ég hef nú fengið heimild míns þingflokks til þess að endurflytja þessa þáltill. í svo til óbreyttu formi að öðru leyti en því, að þar mun að sjálfsögðu ekki verða vikið sérstaklega að smærri virkjunum, eins og í Fjarðará og Geithellnaá, þar sem annað frv. er hér, þar sem vel á að vera fyrir neysluorku Austfirðinga séð með þeirri virkjun. En í þeirri þáltill., sem ég bar fram, var ályktað að fela ríkisstj. að lokið yrði hið fyrsta rannsókn á byggingu Fljótsdalsvirkjunar, fyrsta áfanga Austurlandsvirkjunar, og að leitað yrði eftir kaupanda að raforku með stóriðju staðsetta í Reyðarfirði fyrir augum. Ég vil alveg sérstaklega fagna þeim ummælum hæstv. iðnrh., sem hann viðhafði og endurtók oftar en einu sinni, að það yrði lögð mikil áhersla á að halda áfram rannsóknum á þeim möguleikum, sem þarna kunna að vera fyrir hendi, glæsilegum möguleikum, sem flestir, sem til þekkja, vilja meina að eru fyrir hendi til stórvirkjunar. Ég tók eftir því og það var endurtekið af hv. 4. þm. Austf., Tómasi Árnasyni, hann lagði á það mjög mikla áherslu að rannsóknir í þessu sambandi yrðu í höndum íslenskra manna. Auðvitað þurfa íslendingar að hafa yfirstjórn og ráða alveg ferðinni varðandi öll þessi mál um beislun og nýtingu orkulinda sinni. En ég fæ ekki skilið hvað ætti að vera í veginum fyrir því að við leituðum samvinnu við aðrar þjóðir, eins og t.d. bandaríkjamenn, svisslendinga, norðmenn, svo að eitthvað sé nefnt, um t.d. þessar rannsóknir, að sjálfsögðu með öllum fyrirvörum og án skuldbindinga. En bæði er það að þetta er fjárfrekt og okkur skortir fé til þess arna, og eins og kom fram í ræðu hæstv. ráðh. er það eitt meginmálið nú að skipuleggja fjáröflun til þess að hrinda fram þessum rannsóknum. Ekki er komin fram skýring á því hvers vegna lögð var áhersla á að þetta yrði allt saman í höndum íslendinga, nema ég hafi misskilið hann að því leyti að átt sé eingöngu við að við höfum á þessu yfirstjórn, sem sjálfsagt er og óþarft er að taka fram. En ég tel mjög eðlilegt og sjálfsagt, ef það er í boði, að við þiggjum samvinnu við aðrar þjóðir og leitum jafnvel eftir henni að fyrra bragði. En mér segir svo hugur um, að það hafi jafnvel verið boðið fram. En varðandi þá þáltill., sem ég bar fram og mun leggja fram á næstu dögum, er það að segja að þær forrannsóknir, sem þar hafa farið fram, benda til þess að þar muni vera um einhverja girnilegustu stórvirkjunarmöguleika að ræða sem við eigum hér á landi. Kemur þar margt til: feiknaleg fallhæð, staðsetning orkuversins 25 m yfir sjávarmál í byggð, lagning linu til einnar bestu hafnar landsins þar sem einhverjar ákjósanlegustu aðstæður eru fyrir hendi til stóriðju. Allt þetta helst í hendur við það að sjálfsögðu að við fáum kaupendur, sem okkur eru skapfelldir og hagkvæmir, að þessari orku. Í þeirri þáltill. og í grg., sem henni fylgdi, var upplýst að talið mundi vera hagkvæmast að stærð þeirrar virkjunar yrði um 236–240 mw. Enda þótt það sé talinn kostur vegna fyrirhugaðrar stórvirkjunar að byggja nú þessa smærri virkjun, þá er alveg augljóst að hér er notað sama vatnið, að ef ekki hefði verið ráðist í Bessastaðaárvirkjun, en hin stærri byggð, þá vitanlega hefði hún nýtt þessa 4.9 kúbikmetra sem eiga að knýja 32 mw. Bessastaðaárvirkjun. Það gefur auga leið. Og að óbreyttu verður vitanlega Fljótsdalsvirkjun um það bil sem þessu nemur minni en áætlanir, sem í því dæmi liggja fyrir um vatnsmiðlun við Eyjabakka, geysistóra vatnsmiðlun. Geymslan þar er um 1100 millj. lítra og að vatninu yrði veitt í skurðum niður í Gilsárvötn, þar sem kemur uppistaða fyrir Bessastaðaárvirkjun, og svo nærri 600 metra fall eða 580 metra fall niður í Fljótsdal, sem menn við endurskoðun á þessu áætla að geti gefið allt að 300 mw. orku. Þess er einnig að geta og það er einmitt í beinu samræmi við það, sem fram kemur varðandi Bessastaðaárvirkjun, þar er henni talið til gildis, sem rétt er, að hún muni verða að sínu leyti vatnsmiðlun fyrir Lagarfoss, þó að sjálfsögðu ekki í stærra mæli en sem nemur um það bil 1/12 af því vatnsmagni sem Lagarfossvirkjun þarf til þess að ganga á fullu. Aftur á móti er vatnsmagnið, sem knýr hina stærri virkjun sem gerð er till um, nákvæmlega það vatnsmagn sem þarf til þess að Lagarfossvirkjun gangi stöðugt á fullu eða um 50 kúbikmetrar á sekúndu. Ég ætla ekki að setja á miklu lengri tölu um fyrirhugaða möguleika á stórvirkjun þarna. Þar eru rannsóknir of skammt á veg komnar. Ég vil aðeins rifja þær staðreyndir upp að viðreisnarstjórnin tók mjög myndarlega á rannsóknarverkefnum austur þar og veitti stöðugt aukið fé til rannsóknanna. En í tíð vinstri stjórnarinnar sælu var á árinu 1971 dregið úr, að vísu ekki mikið, enda höfðu aðrir lagt áætlanirnar, stórlega minnkað 1972 og hætt 1973 þessum rannsóknum. Það var allur myndarskapurinn. Enda þótt eigi kannske eftir að henta einhvern tíma að láta svo sem þeir hafi haft áhuga á þessum stórkostlegu möguleikum, ég vil segja glæsilegustu möguleikum sem við eigum í landinu í þessu sambandi, þá mun þó staðreyndin vera allt önnur. Ég legg mjög mikla áherslu á að ég legg hið mesta upp úr þeirri yfirlýsingu hæstv. iðnrh. að þetta muni í engu verða til þess að seinka eða allra síst setja fótinn fyrir þá möguleika, sem kunna að vera í sambandi við stórvirkjun, og lögð verði áhersla á að hraða rannsóknum á þessum möguleikum, enda gefst hv. þm. kostur á því að ljá fylgi sitt við málið, þar sem um þetta mun verða borin fram þáltill., eins og ég tók fram, nú á næstu dögum. Þetta var að mestu leyti það sem ég vildi sagt hafa. Það liggur alveg ljóst fyrir og þarf ekki að rifja upp hve gífurleg þörf er þar eystra á aukinni orku. Það kom skýrlega fram í ræðu hæstv. ráðh. hve óhagkvæm orkuframleiðslan er á Austurlandi, eins og nú stendur. Austurland hefur að vísu mátt búa við um langa hríð gífurlega, rándýra dísilorku sem verður, ef ekki verður brugðið við með myndarlegum hætti, óbærilegur baggi á afkomu fólks. Að því leyti sem snýr beint að því að bæta úr þessari þörf, - ég vænti þess fastlega að þar reynist þessi kostur við lokarannsóknir hinn ákjósanlegasti, - þá fagna ég því sérstaklega að svo skjótt og myndarlega hefur verið brugðið við um meðalstóra virkjun í framhaldi af Lagarfossvirkjun sem þetta frv. ber með sér.

Flm. (Gunnar Sveinsson) Hv. forseti. Ég hef leyft mér að leggja hér fram frv. um Framkvæmdasjóð Suðurnesja. Aðalefni frv. er: 1. gr. Sjóðurinn heitir Framkvæmdasjóður Suðurnesja. 2. gr. Verkefni sjóðsins eru þessi: a. Að veita lán til einstaklinga og félaga á Suðurnesjum til innlendrar atvinnuuppbyggingar og þá fyrst og fremst í sjávarútvegi og iðnaði. b. Að veita lán til framkvæmda sveitarfélaganna á Suðurnesjum. 3. gr. Tekjur sjóðsins skulu vera: a. 2% af veltu Aðalverktaka og annarra verktakafyrirtækja á Keflavíkurflugvelli af starfrækslu þeirra á Suðurnesjum. b. 1/3 af aðstöðugjöldum, sem nú eru greidd af starfsemi á Keflavíkurflugvelli til viðkomandi sveitarfélaga. c. 4% af veltu fríhafnarinnar á Keflavíkurflugvelli. d. 2% af veltu flughafnarinnar. e. Vextir. 4. gr. Framkvæmdasjóðurinn er sjálfstæð stofnun. Stjórn hans skal skipuð 7 mönnum, einum frá hverju sveitarfélagi á Suðurnesjum. Skulu þeir kosnir til fjögurra ára í senn, að loknum sveitarstjórnarkosningum, af viðkomandi bæjarstjórn eða hreppsnefnd. Stjórnin kýs sér sjálf formann. Reikningar sjóðsins skulu endurskoðaðir af tveimur endurskoðendum kosnum af samtökum sveitarfélaga í Reykjanesumdæmi. 5. gr. Framkvæmdasjóðurinn skal ávaxtaður á Suðurnesjum. Stjórn sjóðsins skal semja við lánastofnanir á Suðurnesjum um afgreiðslu fyrir hann og um geymslu sjóðsins. Stjórn sjóðsins hefur á hendi ákvarðanir um lánveitingar hans. Allur kostnaður við stjórn og rekstur sjóðsins skal greiðast af tekjum hans. 6. gr. Stjórn sjóðsins ákveður að fengnu samþykki Seðlabanka Íslands vexti af lánum, er veitt eru úr sjóðnum. 7. gr. setja skal í reglugerð nánari ákvæði um starfsemi sjóðsins, svo og um lánstíma, umsóknir um lán úr sjóðnum, tryggingar lána svo og aðra skilmála. 8. gr. Lög þessi öðlast gildi 1. janúar 1975. Það sem felst raunverulega í þessu frv., sem hér er lagt fram, er í stuttu máli að stofnaður verði sjóður til stuðnings innlendri atvinnustarfsemi á Suðurnesjum. Lagt er til að tekjur sjóðsins séu skattur af verktakastarfsemi á Keflavíkurflugvelli, hluti af aðstöðugjöldum sveitarfélaga á sama stað og gjald af ríkisfyrirtækjum á Keflavíkurflugvelli sem nú eru skattfrjáls. Á Suðurnesjum eru 7 sveitarfélög, en Suðurnes tel ég byggðirnar sunnan Hafnarfjarðar. Með þessum sveitarfélögum hefur á síðustu árum tekist gott samstarf um þjónustustarfsemi og framkvæmdir er varða öll sveitarfélögin á svæðinu. Verður því að telja eðlilegt, að sveitarfélögin ráði þessum sjóði og lánveitingum úr honum samkv. markmiðum hans. Margir munu e.t.v. segja, að ekki sé ástæða fyrir suðurnesjamenn að fara fram á slíka stofnun sem hér er stungið upp á, þeir hafi flugvöllinn og varnarstöðina og þaðan streymi fé og skatttekjur. Ástæðan fyrir þessum hugsanagangi, sem við suðurnesjamenn verðum svo oft varir við, er sú að fjölmargir álíta að allt það fólk, sem vinnur á Keflavíkurflugvelli, sé suðurnesjamenn. Svo er þó ekki. Stór hluti þess eru reykvíkingar og aðrir aðkomumenn. Það er að vísu satt og rétt að suðurnesjamenn hafa á margan hátt atvinnulega séð notið góðs af staðsetningu flugvallarins og varnarstöðvarinnar. Þó er það í mun minna mæli en margur heldur. Innlent atvinnulíf og þó sérstaklega frumatvinnuvegur okkar suðurnesjamanna, útgerð og fiskvinnsla, hefur átt og á í harðri samkeppni við flugvöllinn og varnarstöðina um vinnuaflið á Suðurnesjum. Þessi samkeppni hefur að mörgu leyti skapað óeðlilegt ástand varðandi rekstur þessara atvinnuvega. Nærtækasta dæmið í þessu sambandi, sem benda má á, kemur fram í úttekt þeirri sem nú er gerð á vegum ríkisstj. og leitt hefur í ljós að útgerð og fiskvinnsla er einna verst sett á Suðurnesjum á öllu landinu. Staðreyndin er, að bæjar- og sveitarfélögin á Suðurnesjum fá óverulegar skatttekjur af þeim rekstri og umsvifum, sem fram fara á Keflavíkurflugvelli. Á s.l. ári munu þessar tekjur hafa numið milli 10 og 12 millj. kr. í aðstöðugjöldum til allra sveitarfélaga, en mjög misjafnlega mikið til hvers þeirra eftir því hvar fyrirtækin voru staðsett á flugvellinum. Sveitarfélögin eru því ekki undir það búin að hafa forustu um eðlilega atvinnuuppbyggingu á Suðurnesjum við núverandi aðstæður. Verður því að telja fullkomlega eðlilegt að sú stóriðja, ef segja má svo um þá starfrækslu sem fram fer á Keflavíkurflugvelli, leggi meira af mörkum til Suðurnesjasamfélagsins í heild en nú er, bæði að því er varðar þjónustu og uppbyggingu atvinnuveganna. Allir flokkar hafa lýst því yfir að hér eigi ekki að vera her á friðartímum. Menn greinir aftur á móti á um hvenær þeir tímar séu. Vonandi eru þeir ekki langt undan. Suðurnesjamenn geta hvorki né eiga að treysta á að varnarstöð verði einhver afgerandi liður í atvinnuuppbyggingu þeirra, heldur verða þeir að treysta á innlendan atvinnurekstur í framtíðinni eins og hingað til. En því aðeins verður það hægt að undirstöðuatvinnuvegirnir verði ekki afskiptir með uppbyggingu og framfarir og þeir verði ekki látnir grotna niður eða kaffærðir í óraunhæfum framkvæmdum erlendra aðila. Við verðum að gera okkur ljóst að aðstæður, bæði hér og erlendis, geta breyst á mjög skömmum tíma, og við því verðum við að vera búnir. Við minnumst þess að þegar Síldarverksmiðjur ríkisins voru staðsettar á Siglufirði, en þær voru raunverulega fyrsta stóriðja á Íslandi, voru þær að mestu skatt- og útsvarsfrjálsar. En fljótlega sáu menn að hér hafði verið rangt að farið. Sérstaklega sáu menn þetta eftir að síldin hvarf. Siglufjarðarbær var ekki undir það búinn að taka á sig þær breytingar í atvinnumálum sem hvarf síldarinnar hafði í för með sér, að nokkru vegna þess að aðalatvinnutækið hafði verið skattfrjálst og eins vegna hins, að ekki hafði verið stutt við bakið á annarri atvinnustarfsemi svo sem þurft hefði. Lánveitingar Byggðasjóðs hafa komið mikið til umr. í sambandi við þessi mál. Stjórn sjóðsins hefur samþ. að veita ekki lán úr sjóðnum til svæðisins frá Akranesi til Þorlákshafnar. Telur stjórnin að það samrýmist ekki því markmiði sjóðsins að efla jafnvægi í byggð landsins. Er það á margan hátt skiljanleg afstaða. Þrátt fyrir það höfum við suðurnesjamenn átt erfitt með að sætta okkur við þetta, enda hefur það komið sér mjög illa fyrir okkur í sambandi við endurnýjun bátaflotans. Má í því sambandi benda á að meðalaldur báta mun hér á landi vera hæstur á Suðurnesjum, eða 16 ár. Er því endurnýjun flotans mjög brýn. Að þessu leyti eru því Suðurnesin sambærilegri við sjávarplássin úti á landi en t.d. Reykjavík. Ég vil leggja sérstaka áherslu á þetta atriði. Ef við lítum hlutlaust á málið og spyrjum: Að hvaða leyti eru sjávarplássin á Suðurnesjum, Grindavík, Sandgerði, Njarðvík, Hafnir, Garður og Keflavík, betur fær um að endurnýja bátaflota sinn en önnur sjávarpláss. á landinu? - fæ ég ekki séð hvað það sé, nema þá síður sé. Þau eru fámenn öll nema Keflavík og skatttekjur þeirra af flugvallarsvæðinu eru óverulegar, eins og hér hefur verið bent á. Ríkisfyrirtækin eru skattfrjáls og stór hluti starfsmanna býr utan þess atvinnusvæðis. Stundum hefur beinlínis oltið á Byggðasjóði hvort af skipakaupum gæti orðið á Suðurnesjum. Í slíkum tilfellum hefur verið sótt hart að sjóðnum, því að í annað hús var ekki að venda, og láníð þá fengist eftir mikla eftirgangsmuni. Með stofnun Framkvæmdasjóðs Suðurnesja tel ég að verið væri að koma til móts við suðurnesjamenn í sambandi við endurnýjun fiskiskipa þeirra og uppbyggingu íslensks atvinnurekstrar, þótt það fé, sem myndast í sjóðnum árlega, sé ekki mikið. Lauslega áætlað ætti það að geta orðið um 35 millj. kr. á ári. Mundi það a.m.k. að einhverju leyti losa Byggðasjóð undan þeirri ásókn sem nú er í lán hjá honum til uppbyggingar sjávarútvegs Suðurnesjasvæðisins og stuðla að því að suðurnesjamenn gætu orðið sjálfum sér nógir á þessu takmarkaða sviði. Í þeirri lauslegu áætlun, sem hér er gerð og er miðuð við s.l. ár, kemur 1/3 fjárins frá verktakastarfsemi, en 2/3 frá skattfrjálsum ríkisfyrirtækjum og sveitarfélögum. Ég geri mér vel ljóst að hér er aðeins um lauslega tillögugerð að ræða. Með breyttum aðstæðum og til samkomulags mætti breyta þar um eins og mönnum þætti sanngjarnt. En eitt vil ég sérstaklega benda á, að engin sanngirni mælir með því, að ríkisfyrirtæki greiði ekki einhver gjöld til viðkomandi sveitarfélaga þar sem þau eru starfrækt, og hélt ég sannast að segja að slíkt væri ekki til staðar lengur. Það sem hér er um að ræða er því eðlileg skattlagning af starfsemi á Suðurnesjasvæðinu sjálfu. Þetta fé heyrir til sveitarfélögunum öllum að mínu áliti og þau eiga því að ráða því sjálf. Stór hluti af suðurnesjamönnum er aðfluttur til Suðurnesja utan af landi. Þeir og aðrir suðurnesjamenn gleðjast yfir þeim framförum, sem þar hafa átt sér stað á undanförnum árum. Þeir fagna þeim auknu möguleikum, sem Byggðasjóður hefur til að auka framfarir og uppbyggingu á landsbyggðinni með eflingu sjóðsins og vilja síður en svo leggja stein í götu þeirra framfara er með því geta átt sér stað. En þeir vilja jafnframt benda á þá sérstöðu er Suðurnesin hafa í þessu máli. Sumir munu e.t.v. líta svo á að með stofnun þessa sjóðs sé verið að skapa hættulegt fordæmi, varhugavert geti verið að leyfa svo afmörkuðu svæði að hafa sinn eigin framkvæmdasjóð. En því fer fjarri. Fram hafa komið hugmyndir um að byggja Byggðasjóð upp á þennan hátt, þ.e. að honum væri skipt eftir fjórðungum eða kjördæmum. Væri sú till. fyllilega athugaverð. Réttilega má benda á, að hér er ekki gert ráð fyrir neinum möguleikum til stuðnings við sjávarútveg Hafnarfjarðar og Reykjavíkur, þótt þeir staðir eigi ekki möguleika á fyrirgreiðslu úr Byggðasjóði samkv. reglum hans. Því er til að svara að Reykjavíkurborg hefur þegar sinn eigin framkvæmdasjóð sem veitt hefur lán til togarakaupa. Hafnfirðingar hafa stóriðju á sínu svæði sem reynst hefur góður skattborgari. Virðist ekki óeðlilegt þótt einhverju af því fjármagni, sem þar kemur inn, verði varið til alhliða uppbyggingar og þar á meðal í sjávarútvegi á þeim stað. Hæstv. forseti. Ég hef lokið máli mínu og legg til að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til fjh: og viðskn.