Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Allshn. hefur haft til meðferðar till. til þál. á þskj. 154 um endurskoðun laga nr. 11 1905, um landsdóm. Nefndin hefur athugað till. og kynnt sér ákvæði laga um landsdóm, sem ég nefndi áðan, og í nefndinni hefur orðið samkomulag um að mæla með því, að till. verði samþykkt. 14. gr. stjórnarskrárinnar hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Ráðherra ber ábyrgð á stjórnarframkvæmdum öllum. Ráðherraábyrgð er ákveðin með lögum, Alþingi getur kært ráðherra fyrir embættisrekstur þeirra. Landsdómur dæmir þau mál. “ Eins og ég sagði áðan, eru þau lög um landsdóm, sem nú gilda, frá árinu 1905, og voru þá sett í fyrsta sinn lagaákvæði um það efni eða rétt eftir að stjórnin varð innlend. Samkv. þessum lögum á landsdómur að vera skipaður 30 mönnum, þar af eru 6 sjálfkjörnir lögfróðir embættismenn, en 24 valdir á sérstakan hátt úr 72 manna hópi, sem gert er ráð fyrir að kjörinn sé af sýslunefndum og bæjarstjórnum. Eins og bent var á við 1. umr. af hv. flm. þessarar tillögu, hafa ýmsar breytingar orðið, síðan þessi lög voru sett, þannig að þeir aðilar, sem ættu að tilnefna í landsdóminn, eru orðnir miklu fleiri en áður var. Kaupstaðirnir, sem voru 4, eru nú orðnir 14, og einnig hefur sýslum verið skipt. En nöfn þeirra sýslna og kaupstaða, sem eiga að tilnefna í dóminn, eru hins vegar fastákveðin í lögunum. Einnig getur leikið nokkur vafi á því nú, hvernig hinir 6 sjálfkjörnu dómsmenn skuli koma inn í dóminn. Reynslan er svo sú, að þessi dómur mun í raun og veru ekki vera til. Það hafa í öndverðu verið kosnir menn í hann, en síðan er langur tími liðinn, og kosning þeirra hefur ekki verið endurnýjuð og varamenn ekki kosnir, a.m.k. ekki þannig, að telja megi, að dómurinn sé í raun og veru til staðar. Hins vegar er skýrt fram tekið í stjórnarskránni, eins og ég las upp áðan, að þessi dómur skuli vera til og honum falin ákveðin verkefni. Nefndin er þess vegna, eins og ég sagði áðan, sammála flm. um það, að nauðsyn beri til að endurskoða þessi lög og að slík lög þurfi að vera til, á meðan ákvæði um landsdóm eru í stjórnarskránni.



Herra forseti. Till. þessi, sem flutt er af þingmönnum Vesturlandskjördæmis, hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta fram fara rannsókn á humar-, rækju- og smásíldarmagni í Breiðafirði og við Snæfellsnes til að kanna grundvöll fyrir niðursuðuverksmiðju í Stykkishólmi.“ Höfuðástæða fyrir því, að þessi till. er fram komin, er sú, að undanfarin ár hefur mikinn hluta árs verið stopul atvinna í Stykkishólmi. Vélbátaútgerð hefur þar af ýmsum ástæðum farið heldur minnkandi, enda lengra að sækja á mið en frá verstöðvum vestar á Snæfellsnesi. Stykkishólmsbúar hafa að vísu gert mjög myndarlegt átak, þar sem þeir hafa sameinazt um útgerð togarans Þorsteins þorskabits, en ástæða er til þess að ætla, að rétt sé að gera, ef unnt reynist, ráðstafanir til þess, að atvinnulíf verði þarna að einhverju enn fjölbreyttara. Mál þessi hafa verið rædd af hreppsnefnd Stykkishólms og við helztu atvinnurekendur staðarins, og er það sameiginleg hugmynd manna vestur þar, að æskilegt sé að fá leitað að humar-, rækju- og smásíldarmiðum á Breiðafirði í þeirri von, að hægt verði að hefja slíkar veiðar á Breiðafirði og auka atvinnu með vinnslu þess afla. Það er viðurkennt, að við Íslendingar göngum hvergi nærri nógu langt í því að fullnýta það hráefni, sem við drögum úr sjó og mun vera eins gott og slíkt hráefni er fáanlegt nokkurs staðar í veröldinni. Það er því mikið talað um það að reyna að nýta sjávaraflann betur og m.a. mikið talað um að auka niðursuðu, og hafa ýmsar tillögur og hugmyndir komið fram hér á Alþingi í þá átt. Ef slík leit, sem hér er farið fram á, leiddi til þess, að það fyndust rækju- eða humarmið í Breiðafirði, mundi þó vera hægt að nýta þau, áður en niðursuðuverksmiðja rísi, því að slíkur afli hefur með ágætum árangri verið frystur á öðrum stöðum á landinu og vinna við hann verið allmikil. Ég vil benda á, að fé hefur verið veitt í fjárl. til fiskileita, svo að ekki mun þurfa að gera sérstakar ráðstafanir á því sviði, ef Alþingi vildi fallast á að lýsa þeim vilja sínum, að rannsóknir á humar-, rækju- og smásíldarmagni í Breiðafirði færu fram: Ég vil svo að lokum leggja til, að umræðu um till. verði frestað og henni vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Sú till. til þál., sem hér liggur fyrir til umr., fjallar um að fela ríkisstj. að láta fram fara rannsókn á humar-, rækju- og smásíldarmagni í Breiðafirði og við Snæfellsnes. Þessi till. gefur mér tilefni til þess að víkja nokkrum orðum að rækjuleit og rækjuveiði. Leit að rækjum á Breiðafirði mun hafa farið fram a.m.k. tvisvar sinnum. Fyrir fjórum árum var hafin leit að rækjum á Breiðafirði af vélbát frá Ísafirði, og fundust þá rækjumið, og mér er það minnisstætt, að ég spurði þann mann, sem þá annaðist þá leit, hvað hann teldi um rækjumið á Breiðafirði, og hann taldi, að þar mundu vafalítið finnast rækjumið eða væri vafalítið hægt að veiða þar rækju, sem væri vinnsluhæf. Fyrir tveimur árum mun aftur hafa farið fram leit að rækjum á Breiðafirði, og enn fundust þá rækjumið, en rækjan mjög smá, þannig að ekki virtist mundu borga sig að vinna þá rækju. Þessar leitir gefa vafalítið ekki tilefni til þess að fullyrða, að ekki megi veiða rækju á Breiðafirði, sem vinnsluhæf gæti talizt. En það væri full þörf á því, að þetta yrði rannsakað, eins og till. raunar gerir ráð fyrir, og það um fleiri fisktegundir en bara rækjuna eina. Rækjuveiði hefur almennt verið stunduð við Ísafjarðardjúp nú um nokkuð langan tíma og einnig í Arnarfirði og hefur gefið þar nokkuð góða raun, verið drjúg atvinnubót í þessum byggðarlögum. Mikil gróska hefur hlaupið í þennan atvinnuveg nú á s.l. ári, og það er kannske það, sem gefur mér sérstaklega tilefni til þess að minnast á þetta lítillega. Í fyrra stunduðu 6 bátar rækjuveiði á Ísafjarðardjúpi, en nú í ár eru bátarnir orðnir 16. Ástæðan fyrir þessu er vafalítið sú, að með stórvirkari tækjum hefur skapazt möguleiki í landi til þess að nýta rækjuna að magni til mun meira en verið hefur undanfarið, því að á s.l. ári voru fluttar til landsins tvær stórar rækjupillunarvélar og settar upp, önnur á Ísafirði og hin í Álftafirði. og taka þær að sjálfsögðu við æðimiklu magni, þar sem um vélpillun er að ræða. Sú mikla fjölgun báta á þessum veiðum, sem ég drap á, veldur ýmsum mönnum nokkrum áhyggjum fyrir vestan. Þegar svo mikil aukning verður og svo mikil aukin ásókn á rækjumiðin, er hætt við því, að rækjustofninn geti goldið afhroð við þetta, og mér er ekki kunnugt um, að það hafi verið til fullnustu rannsakað, hvað rækjustofninn kann að þola á þessum slóðum. Að vísu mun Fiskifélagið hafa látið rannsaka þetta fyrir hálfu ári, eða á s.l. hausti, og aftur nú fyrir skömmu, en opinberlega liggur ekkert fyrir um það, hvað rækjustofninn kann að þola, En eins og ég segi, eru menn dálítið uggandi um það, að þessar veiðar séu stundaðar kannske af of miklu kappi. Þessi rækjuvinnsla á Ísafirði hefur verið, eins og ég gat um, æðimikil búbót fyrir fjölda manna, og þó að hún ein sé ekki orsök þess, að þar hefur mjög birt yfir öllu atvinnulífi og fjárhagsafkomu fjölda manna, þá er hún þó styrkur grundvöllur undir það að hafa bætt afkomu manna þar á undanförnum árum. Ég get aðeins sem dæmi nefnt, að vinnulaun við rækjuvinnslu á Ísafirði nema tugþúsundum króna vikulega þann tíma, sem rækjan er unnin. Vinnan er auk þess þannig framkvæmd, að þetta er ákvæðisvinna, og það eru húsmæður, sem geta hlaupið í þessa vinnu, ef svo mætti segja, á milli máltíða, og þarna skapast og nýtist vinnuafl, sem trauðla kæmi annars til nota í útflutningsframleiðslunni. Ég hef minnzt lítillega á þetta, rækjuna við Ísafjarðardjúp, vegna þess að sá ágangur, sem á miðin er núna, er talinn, eins og ég gat um áðan, af sumum vera fullmikill. Og þó að það sé dálítið frávik frá þeirri till., sem hér liggur fyrir, vildi ég þó ekki sleppa því tækifæri og beina því til þeirrar n., sem fær þetta mál til meðferðar, að þetta yrði athugað. Rækjan veiðist á vissu tímabili, þ.e.a.s. hún veiðist í níu mánuði ársins, frá því í byrjun ágústmánaðar og þangað til í endaðan apríl eða byrjun maí, fer nokkuð eftir árstíðum og nokkuð eftir því, hvernig veðurfar er, að því er virðist, t.d. virðist rækjuveiðinni núna ætla að ljúka mun fyrr en ella vegna hlýinda, sem hafa verið í vetur. Ástæðan til þess, að menn halda, að ofveiði kunni að vera á rækjumiðunum, er m.a. sú, að á undanförnum árum, þegar bátarnir voru mun færri, tók veiðiförin frá Ísafirði oft ekki nema sex til átta eða níu tíma, en nú tekur þetta a.m.k. tvöfalt lengri tíma en var, og rækjan virðist vera mun smærri en rækjan, sem áður veiddist. Þær áhyggjur, sem menn hafa af þessu, eru, eins og ég sagði, ekki ástæðulausar vegna þess, hvað þetta er þýðingarmikill atvinnuvegur í þeim sjávarplássum, sem þessa hafa notið á Vestfjörðum. Á ég þar við bæði Bíldudal og Ísafjörð og raunar Bolungavík og Hnífsdal líka, því að auk þeirra tveggja stórvirku rækjupillunarvéla, sem eru á Ísafirði og í Súðavík, eru fimm rækjuverksmiðjur aðrar við Djúpið, svo að það er ærið mikið magn, sem þessar verksmiðjur geta afkastað. Þessi atvinnuvegur er, eins og ég sagði mjög þýðingarmikill fyrir þessi byggðarlög, og því ætti að vera verðskuldaður gaumur gefinn að reyna að rannsaka, hvað þessi rækjumið þola. Þetta er styrkur grundvöllur undir fjárhagsafkomu fjölda heimila, og þessi byggðarlög geta bókstaflega ekki án þessarar vinnslu verið. Það ætti því að vera eðlilegt, að það yrði gerð gangskör að því að láta rannsaka þetta og gera samræmda leit, ekki sízt þar sem fyrir hv. Alþingi liggja nú tvær till. um rækjuleit, þó að þessi till., sem hér liggur fyrir nú til umr. á þessu stigi, sé um víðtækari leit, eða bæði að humar- og smásíldarmagni. Önnur till. liggur fyrir hv. Alþingi um rækjuleit fyrir Austfjörðum og brtt. um rækjuleit fyrir Norðurlandi. Mér er kunnugt um, að rækjuleit hefur farið fram fyrir Norðurlandi, þó ekki á mjög gaumgæfan hátt. Það var leitað að rækju á Húnaflóa, og fannst rækja þar, og það hefur verið leitað að rækju á Skagafirði og einnig fundizt rækja þar, og sömuleiðis norður af Siglufirði mun hafa fundizt rækja, stærri rækja en almennt veiðist innfjarða á Vestfjörðum. Þetta gæti því orðið allverulegur atvinnuvegur, ef skipuleg leit gæfi þær upplýsingar, að rækja fyndist hér víða við land. Sú rækja, sem veiðist á Vestfjörðum, er smærri en sú rækja t.d., sem frændþjóðir okkar veiða, því að það er hin svokallaða úthafsrækja og er stærri. Einnig er mismunur á rækjunni, sem veiðist hér við land. T.d. er Arnarfjarðarrækjan mun stærri en sú rækja, sem veiðist við Ísafjarðardjúp. En hvað um það, það er mjög þýðingarmikið, að þessu sé fullur gaumur gefinn, og vildi ég mega beina því til þeirrar hv. n., sem fær þetta til athugunar, að það yrði unnt að samræma þær till., sem hér liggja fyrir, þannig að skipuleg leit yrði hafin að rækju og rannsakað yrði, hvað rækjumiðin á þeim slóðum, þar sem rækjur hafa verið veiddar undanfarið, þola.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja þáltill. á þskj. 291 um, að Alþingi álykti að skora á ríkisstj. að láta hið bráðasta fara fram athugun á því, með hverjum hætti hægt væri að auka alls konar tæknikennslu í skólum landsins og að öðru leyti möguleika á því að auka tæknimenntun þjóðarinnar. Við höfum vissulega mikla þörf fyrir fjölbreyttari atvinnuvegi. Við höfum lengst af flutt úr landi afurðir okkar lítt eða óunnar, og síðan hafa aðrar þjóðir notað þær sem hráefni. Þegar um iðnaðarvöru eða útflutning á iðnaðarvöru er talað, má segja í venjulegri merkingu þess orðs, að ekki sé um neinn slíkan útflutning að ræða hjá Íslendingum: Það eina, sem við flytjum út af iðnaðarvörum, eru fiskiðnaðarvörur og nokkrar landbúnaðariðnaðarvörur, sem eru þó mjög lítt unnar enn sem komið er. Mjög athyglisvert er, hversu fiskiðnaðurinn íslenzki hefur þróazt síðustu 20 árin, síðan stríðið skall á. Framleiðslan á frosnum fiski hefur átt- til tífaldazt síðan fyrir stríð, og er það geysilega ör þróun. En það, sem er kannske athyglisverðara, er, að við höfum náð því að geta framleitt fisk fyrir vandlátasta markað heims, svo að neytendur þar taka hann jafnvel fram yfir allan annan fisk. Þetta er mjög mikill sigur fyrir Íslendinga á þessu sviði, og er eitthvað annað en þegar við urðum lengst af öldum saman að senda sjávarafurðir okkar til Danmerkur, svo að Danir gætu selt þær. Nú er meira að segja svo komið, þótt ólíklegt sé, að Danir biðja Íslendinga um að selja vörur sínar á heimsmarkaðnum. Það á sér t.d. stað með regnbogasilunginn danska. Íslendingar selja hann fyrir Dani í Bandaríkjunum. En þrátt fyrir það að við erum dálítið á veg komnir í þessum efnum hvað frosna fiskinn snertir, stöndum við mjög aftarlega og eigum sjálfsagt eftir að komast mjög langt enn þá í því að framleiða frosinn fisk þannig, að hann verði eingöngu seldur í neytendaumbúðum, en ekki í umbúðum, sem eru í venjulegum skilningi ekki kallaðar neytendaumbúðir. Og það er eftirtektarvert í sambandi við frosna fiskinn, að sá fiskur, sem er pakkaður í neytendaumbúðir, er seldur við 50% hærra verði en sá fiskur, sem er ekki pakkaður í neytendaumbúðir, eða þessar stóru fiskblokkir, sem eru t.d. seldar til Rússlands. Vitaskuld er miklu meiri tilkostnaður bæði í sambandi við vinnu og umbúðir og nýtingu á þeim fiski, sem er þannig framleiddur í neytendaumbúðir, en vinnan og umbúðirnar er að mörgu leyti innlent og er þess vegna gjaldeyristekjur fyrir þjóðina. og ætti að vera til þess að bæta lífsafkomu almennings. Þó að við séum kannske komnir einna lengst í því að flytja sjávarafurðirnar út fullunnar, erum við samt sem áður líklega miklu skemmra komnir í þeim efnum en t.d. ýmsir keppinautar okkar, eins og Norðmenn, í því að efla einmitt þá framleiðslu, sem gefur mestar gjaldeyristekjur og mestar tekjur fyrir þjóðina. Norðmenn hafa einmitt náð svo langt vegna þess, að þeir hafa tekið tæknimenntaða menn í þjónustu sína í miklu ríkari mæli en við Íslendingar. Í frystihúsi í Norður-Noregi, sem nefnt er Findus, hafa þeir eina fimm verkfræðinga í þjónustu sinni. Hérna þekkist það ekki, að verkfræðingur vinni í frystihúsi, eða ég veit ekki til þess. Þjóðverjar eru með marga verkfræðinga í frystihúsum sínum, t.d. í stærri frystihúsunum í hafnarborgunum í Vestur-Þýzkalandi eru í hverju 5–10 verkfræðingar og tæknimenntaðir menn, og það er áreiðanlegt, að þessir menn vinna fyrir sér. Að vísu hafa sölusamtökin, eins og Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna og Samband ísl. samvinnufélaga, komið sér upp vísi að tæknideildum, þar sem eru starfandi tæknimenntaðir menn, sérstaklega verkfræðingar og fiskiðnfræðingar. Þetta er að vísu mjög mikilvægt fyrir þessa útflutningsgrein, en ég álít, að ekki sé vel séð fyrir þessum málum, nema tæknimenntaðir menn, verkfræðingar og tæknimenntaðir menn á öðrum sviðum, starfi í öllum stærri frystihúsum. En það er ekki aðeins í sambandi við freðfiskinn, sem þyrfti að nást fram á leið, og þess væri helzt að vænta, einmitt ef við hefðum fleiri tæknimenntaða menn. Við þurfum að geta komið saltfiskinum í neytendaumbúðir. Við þurfum að geta komið kjötinu miklu meira í neytendaumbúðir. Það er raunasaga, að ekki skuli fyrir löngu vera farið að pakka kjötinu á sama hátt og fiskinum. Alveg sama er að segja um lýsið, og það mætti fara jafnvel út í fleiri útflutningsvörur þjóðarinnar. Og auðvitað eigum við að geta hugsað okkur það, Íslendingar, sem búum yfir jafnódýrri raforku, að flytja út almennar iðnaðarvörur eins og aðrar þjóðir. Til þess þurfum við auðvitað fyrst og fremst mikinn vélakost og að hafa völ á nægum tæknimenntuðum mönnum. Það er frumskilyrðið fyrir þessu. Þegar þetta væri komið áleiðis og eftir því sem þessu þokar áfram, mætti vænta þess, að lífsafkoma þjóðarinnar almennt batni, og fyrr ekki. Það er svo um þær þjóðir heims, sem standa fremst í iðnaði, að þær hafa yfirleitt bezta lífsafkomu. Þegar við berum saman t.d. fjölda sérfræðinga, sem vinna hér að rannsóknum og tilraunum á Íslandi og í Bandaríkjunum, eru Bandaríkin með eitthvað fimm sinnum fleiri menn í slíkum störfum en við Íslendingar. Það er áreiðanlega óhætt að fullyrða, að í framtíðinni bíða ótal verkefni landsmanna einmitt í þessum efnum, og það er vafasamt, að nokkuð sé mikilvægara en einmitt að sinna þessum málum til þess að bæta kjör almennings. Ég hef fengið bréf um þessi mál frá skólastjóra vélstjóraskólans og á von á bréfi frá skólastjóra iðnskólans, þó að það væri ekki komið, sem ég ætla að leyfa mér að afhenda þeirri nefnd, sem ég vona að fái þetta mál til meðferðar. En mig langar til þess að lesa hér nokkra kafla upp úr bréfi skólastjóra vélstjóraskólans, af því að það er að mínu áliti mikilvægt, að hv. þingmenn heyri það, sem hann segir um þessi mál, ella mundi það fara fram hjá þeim, nema þeim, sem yrðu þá í þeirri nefnd, sem málinu yrði vísað til, - með leyfi hæstv. forseta: „Þróun undanfarinna áratuga, einkum hinna síðustu, hefur opnað augu manna hvarvetna í heiminum fyrir þeirri staðreynd, að eitt frumskilyrði þess að ná og viðhalda góðri afkomu þjóðfélagsþegnanna er vélvæðing atvinnuveganna. Á þann hátt einan er hægt að auka framleiðni einstaklinganna verulega. Vélvæðing krefst, að tiltækir séu tæknimenntaðir menn í nægilega ríkum mæli, svo að hún geti borið þann ávöxt, sem ætlazt er til. Allar menningarþjóðir leggja því mikið kapp á að sjá þessum málum eins vel borgið og frekast er unnt, Er til þess hvorki sparað fé né fyrirhöfn. Teknar eru upp nýjar kennsluaðferðir, skólar eru stækkaðir og endurbættir, nýir skólar eru byggðir og áróður viðhafður til að hvetja ungt fólk inn á þessa braut. Ástandið hjá okkur hér á landi er nokkuð frábrugðið þessu. Að sumu leyti er það eðlilegt, því að við höfum orðið, eins og á mörgum öðrum sviðum, að byggja allt upp frá grunni á tiltölulega stuttum tíma, enda höfum við ekki haft aldagamla iðnmenningu og tækniþróun að styðjast við. Að ýmsu leyti hefur okkur þó ekki tekizt eins vel og æskilegt hefði verið og efni stóðu til. Ekki skal hér farið nánar út í hugleiðingar um það, hvað valdið hafi, að þróunin á undanförnum árum hefur ekki verið stórstígari en raun ber vitni um. Þó get ég ekki stillt mig um að benda á, að úrslitavald og yfirstjórn tæknimennta hér á landi er í höndum manna, sem alls enga tæknimenntun hafa sjálfir. Þeir hafa því af eðlilegum ástæðum litla möguleika til að mynda sér sjálfstæða skoðun um þau tæknimál, sem þeir fjalla um, og því síður að eiga frumkvæði að framkvæmdum eða endurbótum, þótt þeir séu að öðru leyti mikilhæfir á sviði sinnar þekkingar, sanngjarnir og velviljaðir. Mönnum hefur orðið alltíðrætt um efnahagsvandamál íslenzku þjóðarinnar undanfarin ár, en engan hef ég heyrt minnast á það atriði, sem ég hygg vera meginorsök meinanna, að atvinnuvegir okkar eru á flestum sviðum reknir með meiri dugnaði heldur en kunnáttu. Byggðar hafa verið verksmiðjur og keyptar vélar og tæki fyrir hundruð milljóna, en ráðstafanir til að kenna mönnum meðferð þessara tækja er ekki ráð á að gera, svo að í nokkru lagi sé. Það er engu líkara en að sumir álíti, að sölutækni og bókhaldsvélakunnátta sé það, sem þjóðina vanhagi mest um. Án þess að ég vilji á nokkurn hátt kasta rýrð á mikilvægi þessara atriða, þá er ég þeirrar skoðunar, að sjálf framleiðslan verði fyrst og fremst að vera í lagi, en það verður hún ekki án kunnáttu. Það er allt of mikil áhætta að treysta á brjóstvitið eitt. Skortur á menntuðum vélstjórum og aðstoðarmönnum, verkstjórum, verksmiðjustjórum o.s.frv. er nú þegar orðinn tilfinnanlegur. Á næstu árum mun þessi skortur svo aukast mikið, ef ekki verður að gert.“ Ég skal svo ekki fjölyrða frekar um þetta, en ég legg til, að umr. verði frestað og málinu vísað til allshn. Ég leyfi mér að vona, að hv. þm. veiti þessari till. sitt brautargengi, svo að hún verði samþ. Ég álít það mjög mikilvægt fyrir þjóðina.



Herra forseti. Ég vil láta þess getið þegar við fyrri hluta þessarar umr., að ég tel hér vera hreyft við mjög athyglisverðu og merkilegu máli, sem fyllsta ástæða sé til að gefa mikinn gaum. En ég vil jafnframt nota tækifærið til þess að skýra frá því, sem hv. flutningsmanni hefur af eðlilegum ástæðum ekki verið kunnugt, að það eru þegar tvö ár síðan ég eða menntmrn. skipaði n. sérfróðra manna einmitt til þess að fjalla um hliðstæð efni og þau, sem hann fjallar um í till. sinni. Verkefnið er svo stórt, að n. hefur ekki enn lokið störfum sínum, þó að ég hafi fylgzt nokkuð með störfum hennar og viti, að þeim miðar vel áfram. Það er langt síðan ég fyrir mitt leyti hef gert mér alveg ljóst, að eitt brýnasta viðfangsefnið á sviði íslenzkra menntamála er einmitt að bæta tæknimenntun þjóðarinnar, að bæta tæknimenntun æskunnar. Ég hef verið þeirrar skoðunar, að í því efni dygði ekki að auka fræðslu í tæknigreinum í þeim skólum, sem fyrir hendi eru, né heldur að endurbæta neinn einstakan þeirra skóla, sem nú starfa, heldur vanti beinlínis í íslenzka skólakerfið lið, sem sérstaklega á að tryggja staðgóða og mikla tæknimenntun, á öðru stigi þó en háskólasviðinu. Það, sem ég vildi segja, er þetta, að þó að það þurfi eflaust að auka tæknifræðslu á öllu hinu almenna skólasviði, sem við nú höfum starfandi, þ.e.a.s. allt frá barnaskólum og til stúdentsmenntunar, - ég er þeirrar skoðunar, að námsskráin þar sé enn of miðuð við gamla tíma og það hafi verið dregið um of að taka nægilegt tillit til hinnar nýju þekkingar, sem hefur verið að gerbreyta högum mannkynsins á hinum allra síðustu áratugum, - en ég er þeirrar skoðunar, að gera þurfi enn meira, að hér þurfi enn stærri og enn róttækari tök, ef við eigum að geta staðið öðrum þjóðum á sporði í samkeppninni með okkar útflutningsvörur og ef við eigum að halda áfram að geta bætt lífskjör okkar hér á landi jafnmikið og við viljum geta bætt þau. Við þurfum að gera enn meira en þetta. Við þurfum m.ö.o. að bæta inn í skólakerfið lið skóla, sem nú eru alls ekki til. Þetta vandamál er ekki sérvandamál fyrir okkur. Það hefur verið rætt mjög mikið t.d. á Norðurlöndum undanfarin allra síðustu ár. Ég hygg, að sú leið, sem er verið að fara á sumum Norðurlandanna, mundi einnig henta okkur hér, þ.e. að búa til nýja tegund af skólum, tækniskólum, sem eru eins konar millistig á milli sériðnskólanna og vélskólanna, sem við höfum núna, og háskólanna, þ.e. að búa til eins konar tæknifræðingamenntun, - eða hvað sem hún yrði kölluð, - sem veitt yrði í sérstökum þætti skólakerfisins, sem sé almennari og mun meiri en sú tæknimenntun, sem nú er veitt t.d. í vélskólanum hér eða í iðnskólanum eða hugsanlegri framhaldsdeild við iðnskólann hér, sem stendur til að setja upp, en þó séu ekki gerðar eins miklar kröfur til manna og eru gerðar í almennu verkfræðinámi í háskóla. Það er án efa hægt að setja saman tæknimenntunarnámsskrá, þar sem menn þyrftu ekki að hafa lokið stúdentsprófi, en mundu geta orðið til mjög mikils gagns, þó að ekki væri um að ræða fullkomna verkfræðimenntun. Það er þetta, sem ég tel að hér eigi að gera og vil segja aftur að sé eitt brýnasta verkefnið, sem nú þurfi að vinna að í íslenzkum skólamálum eða íslenzkum menntamálum. Ég vil því fagna því, að þessu máli er hreyft hér á Alþ., og vildi aðeins nota tækifærið til þess að skýra frá því, að því fer fjarri, að þetta mikla vandamál hafi ekki vakið athygli okkar í menntmrn. og okkar ráðunauta, heldur þvert á móti, því hefur verið þar rækilegur gaumur gefinn. Og þó að segja mætti, að ég hefði óskað eftir því, að störfum þeirrar n., sem að þessu hefur starfað, hefði miðað hraðar áfram, þá veit ég, að ástæðan til þess, að hennar störfum er ekki lokið, er eingöngu sú, hversu stórt og vandasamt málið er í raun og veru. En mér skal vera ánægja að því að skýra þeirri þingnefnd, sem fær þetta mál til meðferðar, frá þeim upplýsingum, sem sú n. hefur aflað sér, og hvaða hugmyndir þar eru efst á baugi.



Herra forseti. Menn hafa verið þeirrar skoðunar, sem til þekkja, að talsvert mundi vera af rækju á djúpmiðum fyrir Austurlandi. Á s.l. sumri fór Björgvin Jónsson fyrrv. alþm., kaupfélagsstjóri á Seyðisfirði, fram á það við þá Norðmenn, sem stýra hafrannsóknarleiðöngrum Norðmanna hér við land og þar með skipinu Johan Hjort, að þeir tækju með sér rækjuvörpu og köstuðu henni í tilraunaskyni út af Austurlandi. Urðu forráðamenn þessa leiðangurs við þessari beiðni og köstuðu rækjuvörpunni, og brá svo við, að þeir fengu strax rækju, og var aflinn talinn mikill og rækjan sérstaklega góð. Af þessu tilefni m.a. hafa fiskifræðingar íslenzkir mjög mikinn áhuga fyrir því, að rækjuleit, regluleg rækjuleit, rækileg, gæti farið fram á þessum slóðum, og Austfirðingar hafa, eins og gefur að skilja, ákaflega mikinn áhuga fyrir því, að ekki verði töf á því, að slíkar rannsóknir eigi sér stað. Það mun þegar hafa verið gerð áætlun um slíka leit af fiskifræðingum, og það er markmið okkar, sem flytjum þessa þáltill., að Alþ. samþ. áskorun á hæstv. ríkisstj. um að stuðla að því, að þessar fyrirætlanir, sem fiskifræðingarnir hafa nú þegar á prjónunum, gætu orðið framkvæmdar þegar í sumar og þá svo myndarlega, að nokkuð mætti ganga úr skugga um það, hvers vænta má um rækjuveiðina á þessum slóðum. Okkur flm. hefur borizt nokkur vitneskja um reynslu frá Noregi í þessum efnum, og sýnir sú reynsla og raunar einnig reynsla hér við land á grunnmiðum, þótt hún sé ekki eins stórfelld og í Noregi, að hér er um stórmál að ræða og stærra mál en flestir munu í fljótu bragði gera sér grein fyrir. En við höfum fengið um hendur Lúðvíks Ingvarssonar sýslumanns í Suður-Múlasýslu nokkrar upplýsingar um reynslu Norðmanna í þessu efni, en Lúðvík Ingvarsson er mikill áhugamaður um þessi mál og hefur ritað okkur þar að lútandi. Þar kemur fram, að úti fyrir Rogalandi í Noregi hefur þessi veiði verið stunduð að ráði síðan 1954, og þar er ekki um neitt smávægilegt að ræða, því að það hefur stöðugt aukizt þátttakan í veiðunum og veiðisvæðið farið stækkandi á úthafinu, unz svo var komið árið 1958, að 200 skip tóku þátt í þessum veiðum. Hvað gerzt hefur síðan 1958, er okkur ekki kunnugt. Þessar veiðar eru þar stundaðar á um 40 tonna bátum, áhöfnin er 2 og stundum 3 menn, og afli hefur verið þar góður, eins og aukin þátt taka í veiðunum bendir til, og tekjur verulegar af þessum veiðum. Þegar þess er svo gætt, að það er mjög mikil vinna í landi við verkun rækjunnar, sjá allir, hversu stórfelldur þáttur þetta gæti orðið í atvinnulífi sjávarplássanna á Austurlandi, ef þær vonir rættust, sem vöknuðu, þegar þessi litla tilraun var gerð á s.l. sumri og það kom í ljós, að þarna var strax rækja fyrir, þegar reynt var. Nú sé ég ekki ástæðu til að setja á lengri ræðu um þetta, því að aðalatriðið er ekki það, heldur hitt, að koma þeim upplýsingum á framfæri, sem ég nú þegar hef greint, og málinu sjálfu til nefndar í þeirri von, að það geti fengið fullnaðarafgreiðslu á hv. Alþ. Þess vegna mun ég láta við þetta sitja, en óska eftir því, að umr. verði frestað og málinu vísað til hv. allshn. og þá í því trausti, að það geti fengið afgreiðslu nú á þessu þingi. 



Herra forseti. Hafnargerð í Þorlákshöfn, sem nú er fyrirhuguð, er ein mikilvægasta fjárfestingarframkvæmd, sem nú er fram undan í okkar landi. En kostir þeirrar hafnar munu ekki njóta sín til fullnustu, fyrr en samgöngur að henni og frá hafa verið bættar með brú yfir Ölfusárós hjá Óseyrarnesi. Þess vegna hef ég á þskj. 254 lagt til, að Alþ. skori á ríkisstj. að láta undirbúa byggingu brúar yfir Ölfusá hjá Óseyrarnesi og lagningu vegar, sem tengi Þorlákshöfn við þorpin Eyrarbakka og Stokkseyri og nærsveitir. Söguleg þróun atvinnuhátta og breyting á ytri aðstæðum leiða til þess, að till. þessi er komin fram einmitt nú og er fullkomlega tímabær, sérstaklega vegna fyrirhugaðra framkvæmda í hafnarmálum þessa staðar, og er reyndar í beinu framhaldi af og í samhengi við þá framkvæmd. Þorlákshöfn var á sínum tíma ein kunnasta verstöð landsins. Þaðan gengu á síðari hluta 19. aldar 20–30 og allt að 40 bátar, þegar mest var, og útróðra þaðan sáttu sjómenn nálægra héraða og víðar að. Upp úr aldamótunum tekur útgerð hins vegar að hnigna með tilkomu vélbátanna, vegna þess að þar voru engin hafnarskilyrði fyrir þá og eins vegna aflaleysis, sem fylgdi í kjölfar þess, að ágangur erlendra togara jókst stórum á Selvogsbanka og nálægum miðum. Má því segja, að fiskurinn hafi gengið til þurrðar vegna ofveiði. Þegar leið að styrjaldarárum, beindist athygli manna á ný að þessari verstöð, en það var fyrst árið 1946, sem verulegur skriður kemst á útgerðina, eftir að sýslufélögin í Árnessýslu og Rangárvallasýslu hefjast handa um bryggjugerð þar og með stofnun útgerðarfélagsins Meitils h/t. Enn í dag hafa hafnarskilyrðin þó torveldað útgerð frá þessum stað, þó að mikilsverð reynsla sé nú fengin af þeim tilraunum, sem þar hafa verið gerðar. Sunnlendingar hafa almennt haft mikinn og brennandi áhuga á þessu máli og oftar en einu sinni beint áskorunum og eindregnum tilmælum til Alþ. og ríkisstj. um að veita þessu máli brautargengi. Sýslunefnd Árnessýslu hefur hvað eftir annað samþ. um þetta ályktanir, t.d. síðast árið 1958, þar sem segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Aðalfundur sýslunefndar Árnessýslu skorar á ríkisstj. að veita hafnargerðinni í Þorlákshöfn nægilegan styrk til þess, að hægt sé að halda framkvæmdum áfram viðstöðulaust, unz hafnargerðinni er lokið.“ Áður, árið 1956, hafði sýslunefnd Árnessýslu á aðalfundi samþ. svo hljóðandi tillögu: „Sýslunefnd Árnessýslu telur, að brú á Ölfusá hjá Óseyrarnesi sé mjög aðkallandi nauðsynjamál fyrir héraðið, m.a. vegna vaxandi vörulöndunar og útgerðar í Þorlákshöfn. Sýslunefndin fagnar því, að brú á þessum stað skuli hafa verið tekin í brúalög og einnig að vegur að brúnni hefur verið tekinn í tölu þjóðvega og til hans veitt byrjunarframlag. Jafnframt því vill sýslunefndin leyfa sér að skora á hv. Alþ. að halda áfram með fjárveitingu til vegarins og taka á fjárlög framlag til brúarinnar, svo að hægt verði að hefja þessi verk sem allra fyrst. Það er tvímælalaust hagsmunamál fyrir héraðið, að styttra og betra vegarsamband komist á við Þorlákshöfn, og það þarf að koma jafnframt byggingu innflutnings- og útflutningshafnar þar. “ Þetta voru sýnishorn af ályktunum Sunnlendinga. En hvað snertir Alþ. hafa þessi málefni verið tekin fyrir árið 1953, er samþykkt var samkv. till. frá Jörundi Brynjólfssyni, þáverandi 1. þm. Árn., að taka brú á Ölfusárós hjá Óseyrarnesi inn á brúalög, og tveimur árum síðar, er vegurinn að brúnni var tekinn í tölu þjóðvega. Sunnlendingar hafa í ræðu og riti á undanförnum árum fært rök að mikilvægi hafnargerðarinnar í Þorlákshöfn, og ég vil leyfa mér að nefna nöfn tveggja manna, sem þar hafa verið í fylkingarbrjósti, þá Egil Thorarensen kaupfélagsstjóra á Selfossi og Vigfús Jónsson oddvita á Eyrarbakka, sem báðir eru málum þessum vel kunnugir. Sýslufélögin tvö, Árnessýsla og Rangárvallasýsla, hafa byggt eina bryggju í Þorlákshöfn, sem er grundvöllur þeirrar útgerðar, sem þar hefur verið rekin hin síðari ár. Bryggja þessi var byggð á árunum 1946–55 og hefur kostað til þessa samtals 11 millj. og 655 þús. kr. Sýslufélögin hafa staðið undir þessum framkvæmdum með lánsfé að mestu leyti, en ríkissjóður hefur greitt sinn lögboðna hluta, eftir því sem ákveðið hefur verið í fjárlögum hverju sinni. Hins vegar var frá öndverðu ljóst, að svo mikilvægt verkefni yrði ekki unnið í smááföngum, þó að þetta sjónarmið hefði ekki fengizt viðurkennt af ríkisvaldinu né Alþ., fyrr en ráðuneyti Emils Jónssonar á s.l. ári ákvað að fela seðlabankanum að útvega til þessara framkvæmda erlent lánsfé að upphæð 1.2 millj. dollara eða sem svarar 45 millj. íslenzkra kr. á núverandi gengi, og undirbúningi hafnargerðarinnar er nú svo vel á veg komið, að telja má lokið að mestu. Það þarf ekki að geta þess, hve mikilvægt er fyrir atvinnuhætti á Suðurlandsundirlendi og fólkið, sem þar býr í stóru héraði í örum vexti, að geta haft aðgang að hafi með öll sín viðskipti, bæði innflutning og útflutning. Með tilkomu hafnarinnar opnast hlið að sjó fyrir 15 þús. íbúa á hinu stóra landssvæði. Eftir að bryggjan var lengd fyrir 3 árum, hafa að meðaltali komið til Þorlákshafnar 40 hafskip á hverju ári, allt upp í 3200 lestir að stærð. Öllum fiskafurðum hefur verið skipað þaðan út frá bryggjunni. Inn hafa verið fluttar árlega 5000 lestir af blönduðum fóðurbæti, 1000 lestir af óblönduðum fóðurbæti. 2500–3000 lestir af áburði. 2000 lestir af sementi. 5000 lestir af olíu og ýmiss konar þungavörur aðrar, og í Þorlákshöfn hefur verið byggð 1600 m2 vöruskemma, ein hin stærsta á landinu. Er af þessu ljóst, að Þorlákshöfn á mikilvægu hlutverki að gegna sem hafskipahöfn. En mestur hluti þess vörumagns, sem þar er fluttur á land, er fluttur í bifreiðum til Selfoss og þaðan um hinar ýmsu byggðir austan Ölfusár. Leiðin á milli Þorlákshafnar og Selfoss mundi við byggingu brúar yfir Ölfusárós styttast um 12 km, úr 36 í 24, og samsvarandi til allra annarra byggðarlaga austan árinnar. Til Eyrarbakka mundi leiðin verða 12 km, en er nú 50 km. Með tilliti til betri hafnarskilyrða, vaxandi innflutnings og ört vaxandi útflutnings frá Þorlákshöfn með aukinni framleiðslu er ljóst af nefndum tölum, hversu geysilegan sparnað á flutningskostnaði mundi leiða af tilkomu nefndrar brúar. Í öðru lagi á hafnargerð og brú mikilvægu hlutverki að gegna í sambandi við útgerð. Hin síðari ár hafa verið gerðir út frá Þorlákshöfn 8 bátar, og hefur afkoma þeirra farið sífellt batnandi frá ári til árs. Á þessari vertíð hafa verið gerðir út frá Þorlákshöfn 6–8 bátar og hafa haft jafnbeztan afla á öllum verstöðvum landsins. Hæsti báturinn í Þorlákshöfn hefur t.d. fengið frá miðjum janúar til 22. apríl 957 lestir, eða ámóta mikið og hæsti bátur frá öðrum verstöðvum landsins, t.d. í Vestmannaeyjum, hefur fengið, sem er þó meira en tvöfalt stærri en þessi bátur, sem er milli 30 og 40 tonn. Annar báturinn hefur fengið 875 lestir, sá þriðji 725, fjórði 625, fimmti 610 og sjötti 601. Ég nefni þessar tölur til þess að sýna fram á, hversu jafn afli Þorlákshafnarbáta er. Afkoma þessara báta mun vera betri að jafnaði en báta nokkurs annars staðar á landinu, m.a. vegna þess, að þessir bátar eru af stærðinni 20–45 lestir eða miklu minni en þeir bátar, sem að jafnaði eru gerðir út frá öðrum verstöðvum, en einmitt eru til í landinu fjölmargir bátar af þessari stærð, sem eru ekki nýttir til fulls, en mundu verða arðvænlegastir frá Þorlákshöfn. Aflahlutur Þorlákshafnarbáta er einnig jafnari en báta frá nokkurri annarri verstöð. Hæsti hásetahluturinn núna mun vera nálægt 70 þús. kr. og aðrir hlutir litlu lægri. Vegna þess að bátar frá Þorlákshöfn eru þetta miklu minni en þeir, sem ganga frá Vestmannaeyjum og Grindavík eða öðrum nálægum verstöðvum, er ástæða til þess að ætla, að aukin útgerð í Þorlákshöfn muni ekki draga úr útgerð frá öðrum verstöðvum eins og Vestmannaeyjum, heldur verða hrein aukning útgerðar og framleiðslu og á heildartekjum þjóðarbúsins. Eftir að komin er bátakví í Þorlákshöfn fyrir 50 eða jafnvel 100 báta og skilyrði sköpuð til aflavinnslu, þá er augljóst, hvílík aukning útflutningsverðmæta væri samfara því. En betri skilyrði til aflavinnslu eru nauðsynleg. Ég vil þó geta þess, að einmitt fyrir hádegi í morgun tók til starfa í Þorlákshöfn 1900 m2 hraðfrystihús með 100 tonna vinnslugetu á 10 stunda vinnudegi. Það hefur verið 15 mánuði í smíðum, hefur þó flökunarvél af nýjustu gerð og aðstöðu til flökunar fyrir 40 manns, skilyrði til ísframleiðslu og mun fullgert verða eitt afkastamesta hraðfrystihús landsins. Eftir tilkomu þessa húss fá Þorlákshafnarbátar grundvöll til þess að stunda sjó ekki aðeins á vetrarvertíð, heldur einnig allan ársins hring. Bætt útgerðarskilyrði í Þorlákshöfn gera kröfu til mikillar fjárfestingar í fleiri framleiðslutækjum og íbúðarhúsum vegna skorts á vinnuafli. En í þorpum tveimur á strandlengjunni handan Ölfusár, Eyrarbakka og Stokkseyri, eru fyrir hendi óhagnýtt frystihús með 80 tonna vinnslugetu, geymslurými fyrir 500 tonn fisks, hjallarými, þurrkhús og önnur framleiðslutæki, sem vantar í Þorlákshöfn, og síðast, en ekki sízt, mikið vinnuafl og ónotað íbúðarhúsnæði, sem mun aukast, vegna þess að fyrirsjáanlegt er, að með betri útgerðarskilyrðum í Þorlákshöfn án brúar yfir nefndan ós muni útvegur frá þessum þorpum leggjast með öllu niður. Af þessum alvarlegu viðhorfum er ljóst, að þjóðhagslega hagkvæmt muni vera að tengja hina nýju og vaxandi verstöð í Þorlákshöfn við þorpin tvö og hina þéttu byggð nærsveita þeirra. Beint vegasamband þarna á milli mundi hvort tveggja í senn endurskapa skilyrði til áframhaldandi útgerðar frá Eyrarbakka og Stokkseyri vegna lendingaröryggis og minnka verulega eða fresta fjárfestingarþörf í Þorlákshöfn, bæði vegna möguleika á hagnýtingu framleiðslutækja þessara staða og vegna aukinnar þátttöku íbúanna þar í framleiðslustörfum í Þorlákshöfn, og skapa þannig þjóðhagslega hagkvæmari nýtingu vinnuafls og annarra framleiðsluþátta en ella gæti orðið. Þorpin Eyrarbakki og Stokkseyri hafa vegna breyttra atvinnuhátta í héraði og erfiðra hafnarskilyrða búið við ónóga atvinnu heima fyrir undanfarin ár og sjá nú fram á vaxandi erfiðleika. Eftir að þessi þróun er fyrirsjáanleg, er frá sjónarmiði íbúa þessara þorpa óumflýjanlegt, að gerð verði á því nú þegar fullnaðarrannsókn, hvort tiltækilegt þyki í nánustu framtíð að ráðast í byggingu brúar yfir Ölfusárós eða ekki. Íbúum þessara byggðarlaga er nauðsynlegt að fá að vita afdráttarlaust, hvort horfur séu á byggingu slíkrar brúar, til þess að þeir geti tekið tillit til þess í sínum framtíðaráætlunum. Frá sjónarhóli Eyrbekkinga t.d. getur þetta dæmi litið þannig út, að spurt sé, hvort hagkvæmara sé að byggja brú yfir þennan ós eða að byggja yfir íbúa þessa þorps í Þorlákshöfn og að þeir flytjist þangað. Eyrarbakki var á sínum tíma viðskipta- og menningarmiðstöð í héraðinu, og er það eðlilega tilfinningamál fyrir íbúa viðkomandi byggðarlaga að standa frammi fyrir slíkum vanda. En ég vil leggja áherzlu á, að með flutningi þessarar till. er stefnt að því, að hið allra fyrsta fari fram tæknileg rannsókn á brúarstæðinu og að gerðir verði útreikningar á vísindalegan hátt, hvort hagkvæmni þeirrar brúar verði frá efnahagslegu sjónarmiði talin fullnægjandi eða ekki, til þess að skynsamlegt og réttlætanlegt sé að hefjast handa. Vegamálaskrifstofan hefur látið gera lauslegar athuganir á brúarstæði á þessum stað. Þær athuganir hafa leitt í ljós, að undirstaða undir brúarbyggingu sé ákjósanleg, 3 m niður á harða klöpp, brúin þurfi að vera 440 m á lengd, eða eins og 5 Þjórsárbrýr, og að hún muni kosta allt að 40 millj. kr. með núverandi verðlagi. Ef ekki koma fram við rannsókn sérstakir annmarkar á framkvæmd þessarar hugmyndar, virðist frá leikmannssjónarmiði einhlítt, að brú verði byggð yfir Ölfusárós, en á hinn bóginn aðeins álitamál og spurning um nokkur ár, hvenær kleift verði talið að hefjast handa. Ég hef hér að framan aðeins miðað við þær aðstæður, sem þegar eru fyrir hendi. Veigamestu rökin fyrir brúargerð á þessum stað eru þó fólgin í þeim fyrirheitum, sem framtíðin ber í skauti sínu. Hafnarstæðið í Þorlákshöfn er betur í sveit sett en nokkurt annað hafnarstæði og bæjarstæði landsins. Á aðra hönd eru fengsælustu fiskimiðin, þar er óunnið salt í sjó og silfur hafsins allan ársins hring, en á hina höndina eru kostaríkustu sveitir, ekki aðeins búsældarleg landbúnaðarhéruð, heldur auðlindir milli fjöru og fjalla. Þar bíður ómalað gull í þangi og þara við fjörusteina, víkurgjall, sem gæti orðið að dýrmætum steinum, gras, sem gæti orðið að kjarnmiklu mjöli, óbeizluð orka í hverum og fljótum allt upp að jökulrótum. Á því er ekki vafi, að lausn þessara verkefna er ekki lengur framtíðardraumsýn ein, heldur kallar á okkar kynslóð og er eitt mikilvægasta efnahagsmál þjóðarinnar. En til þess að komast að þessum orkulindum og til þess að flytja út afurðirnar á erlendan markað þarf umfram allt höfn og brú yfir Ölfusárós. Þess vegna fjallar hér um grundvallarframkvæmdir, sem allar stórvirkjanir og öll stóriðja á Suðurlandi byggist á. Áður en ég lýk máli mínu, er rétt að geta um það vandamál, að Þorlákshöfn og nærsveitir vantar nú umfram annað meira vinnuafl, en ekkert svæði landsins virðist nú geta boðið íbúum sínum upp á öruggari afkomuskilyrði og árvissari tekjur en þessar sveitir vegna mikilla náttúruauðlinda. Skilyrðin í Þorlákshöfn og á hafnarsvæði hennar bjóða fólki upp á frelsi frá skorti og fátækt með því að flytja sig til í landinu, burt frá kotbýlishætti fortíðarinnar til nútíma atvinnuhátta og stóriðju. Íslendingar eru ekki fleiri en svo, að efnahagsleg velmegun okkar er fólgin í því, að sérhver þegn geti leitað til þeirra staða á landinu. sem eftirsóknarverðastir eru og bjóða upp á lífvænlegustu afkomuskilyrðin. Sunnlendingar mundu fagna hverri starfsfúsri hönd, sem vildi leggja sitt afl í þessi átök. Engar aðgerðir ríkisvaldsins, neins konar átthagafjötrar mega stöðva framfarasókn fólksins, því að það væri að rýra lífskjör þjóðarinnar í heild. Þorlákshöfn er sá staður, sem getur boðið upp á glæsilegustu framtíðarmöguleika, eins og nú horfir. Að minni hyggju á ríkisvaldið með aðgerðum sínum að stuðla að sem skjótustum framförum á slíkum stöðum, sem gefa þjóðarbúinu í heild mest í aðra hönd. Herra forseti. Allir þræðir í minni ræðu hníga að lokum að þeirri ályktun, að till. á þskj. 254 sé tímabær og svo aðkallandi. að ég leyfi mér að óska þess, að hún fái skjóta afgreiðslu. Að svo mæltu leyfi ég mér að óska þess, að umr. verði frestað og tillögunni vísað til allsherjarnefndar.



Herra forseti. Á undanförnum árum hefur íslenzka þjóðin eignazt nokkur björgunar- og gæzluskip, sem oft hafa verið smíðuð fyrir sameiginlegt átak ríkisins og fólks í einstökum byggðum landsins. Þessi litlu skip hafa bæði gegnt miklu hlutverki fyrir sjávarútveginn við björgun og gæzlu á fiskimiðum, en þar að auki gegnt sögulegu hlutverki fyrir þjóðina sem varðskip nú á síðustu missirum. Eitt af þeim byggðarlögum, sem mjög hafa fundið til þess, að það vantaði slíkt björgunar- og gæzluskip, eru byggðirnar við sunnanverðan Breiðafjörð. Þarna er hver útgerðarstöðin við aðra, Hellissandur, Ólafsvík, Grundarfjörður, Stykkishólmur, og allar í meiri eða minni vexti. Í sumum þeirra eru stórframkvæmdir í undirbúningi eða nýunnar, sem munu auka útgerð þar allverulega á næstu árum. Það þarf ekki að leita langt til þess að minna hv. alþm. á atvik, sem hafa sýnt mjög skýrt, hvílík þörf er fyrir sérstök eftirlitsskip á helztu fiskimiðum okkar. Mönnum eru í fersku minni viðburðir í utanverðri landhelginni fyrir sunnan Reykjanes nú fyrir skömmu. Það er ekki heldur langt síðan erlend togveiðiskip gerðu mikinn usla á fiskimiðum Breiðfirðinga út af Snæfellsnesi og ollu sjómönnum þar veiðarfæratjóni og stofnuðu jafnvel mannslífum í hættu. Þessi atvik sýna betur en nokkuð annað, hvílík þörf er á því, að fyrir hendi sé aðstoð frá sérstökum björgunar- og gæzluskipum, þar sem aðstæður eru þannig, að mestur fjöldi fiskiskipa er við veiðar á tiltölulega litlu svæði. Íbúar Breiðafjarðarbyggða og Breiðfirðingar búsettir í Reykjavík hafa haft mikinn áhuga á þessu máli og hafa um langt skeið safnað fé í björgunarskútusjóð Breiðafjarðar. Samtals hafa safnazt milli 7 og 8 hundruð þús. kr. í þessu skyni, og söfnunin er enn í fullum gangi. Till. sú, sem hér liggur fyrir, er áskorun á ríkisstj. um að láta undirbúa smíði björgunar- og gæzluskips fyrir Breiðafjörð, og standa að henni þm. Vesturlandskjördæmis. Herra forseti. Ég vil að lokum leggja til, að umr. um mál þetta verði frestað, till. vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Ef litið er á vegakort af Íslandi, má líkja vegakerfinu við tvær stórar greinar. Önnur greinist um Vesturland, Vestfirði, um Norðurland og Austurland, en hin greinist um mestallt Suðurland. Þessar tvær stóru greinar koma saman á einum stað, í veginum, sem liggur fyrir Hvalfjörð, hér í næsta nágrenni við Reykjavík. Fyrir utan þann veg er aðeins til einn fjallvegur um Uxahryggi, sem tengir saman þessar tvær greinar vegakerfisins, og mætti raunar segja: þessi tvö vegakerfi, sem eru í landi okkar. Þegar litið er á þessa staðreynd, er það undrunarefni, að þessi hlekkur á milli tveggja höfuðgreina, þar sem annars vegar eru þrír fjórðungar landsins og hins vegar einn fjórðungur ásamt höfuðborginni og nágrenni hennar, að þessi vegarspotti skuli vera einn veikasti hlekkurinn í öllu vegakerfi landsins. En það er viðurkennt, bæði af hverjum manni, sem ekur um þennan veg, svo og þeim, sem hafa á honum sérfræðilega þekkingu, að það er Hvalfjarðarvegur. Ég ætla ekki að eyða mörgum orðum til þess að lýsa þýðingu Hvalfjarðarvegar fyrir vegakerfi landsins í heild. Það er svo augljóst mál. En ég vil aðeins benda á, að samkv. upplýsingum, sem ég hef fengið hjá vegamálastjóra, eru enn yfir 20 km af Hvalfjarðarvegi ólagðir og er þar notazt við ruddan og mjög ófullkominn veg. Það er augljóst mál, hversu bagalegt þetta hlýtur að verða, bæði vegna þess, að vegurinn er seinfarinn, og þykir þó ærinn farartálmi vegna þess, hve langan tíma tekur að aka fyrir fjörðinn. Þessir ófullkomnu vegarkaflar valda því mjög oft á vetrum, að Hvalfjarðarvegur lokast. Þar eru skriðuföll tíð og snjóþyngsli, og loks er það að nefna, að slysahætta er þarna mjög mikil. Af öllum þessum ástæðum er kostnaður við að halda þessum vegi opnum gífurlega mikill og miklu meiri en hann þyrfti að vera, ef vegurinn hefði verið sæmilega lagður. Nú er það svo, að þessi vegur hefur orðið fyrir barðinu á þeirri staðreynd, sem hv. alþm. þekkja allir vel, að í almennum fjárveitingum til vegaframkvæmda hafa þm. yfirleitt hneigzt meira að því að teygja vegakerfið til þeirra, sem enn eru vegarlausir, en leggja minni áherzlu á slagæðar kerfisins, þar sem umferðin er langsamlega mest. Þannig hefur það gerzt, að hið fjárhagslega ástand vegagerðar í Hvalfirði er nú svo slæmt, að vegna þess að tiltölulega stuttur spotti var unninn fyrir lánsfé í fyrra fram hjá bænum Bjarteyjarsandi, mjög nauðsynleg og gagnleg úrbót á veginum, þá eru ekki horfur á því, að fjárframlög til vegarins hrökkvi fyrir miklu meiru en greiðslu þessarar skuldar, ef um hana verður krafið á komandi sumri. Getur vel farið svo, að ekki verði um að ræða neinar verulegar framkvæmdir á lagningu vegar á þessu svæði. Mér er tjáð, að ef þessir rúmlega 20 km, sem enn eru ólagðir í Hvalfirði, yrðu lagðir og vegurinn gerður sæmilegur, mundi þegar styttast um 20–25% tíminn, sem fer í að aka fyrir sjálfan fjörðinn. Þar að auki mundi vegurinn ekki lokast eins fljótt að vetrarlagi og slysahætta á honum mundi minnka verulega. Af þessum ástæðum, hinni brýnu þörf, sem er fyrir sterkari hlekk fyrir Hvalfjörð á milli vegagreinanna annars vegar á Vestur- Norður- og Austurlandi og hins vegar á Suðurlandi, vegna þarfar á betri og greiðari flutningum og vegna aukins öryggis höfum við tveir þm. leyft okkur að flytja þáltill. þess efnis, að ríkisstj. yrði falið að athuga möguleika á lántöku til að ljúka vegarlagningu fyrir Hvalfjörð og gera veginn hæfa undirstöðu undir varanlegt slitlag. Við gerum ekki eins miklar kröfur og sumir aðrir í nágrenni höfuðstaðarins, en viljum hins vegar miða þær framkvæmdir, sem hægt verður að ráðast í á næstunni, við það, að jafnskjótt og fjárráð verða fyrir hendi, verði hægt að leggja varanlegt slitlag á þennan veg. Ég vil svo að lokum, herra forseti, leggja til, að umr. verði frestað og till. vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja þáltill. á þskj. 279 um að leysa flugsamgöngur innanhéraðs á Vestfjarðasvæðinu með þyrilvængju. Með því að hugmyndin, sem í till. felst, er nokkurt nýmæli, vil ég leyfa mér að fara um það nokkrum orðum. Það er farið fram á það við ríkisstj., að hún láti fyrir næsta þing rannsaka, hvort það kunni að vera haganlegt og hagkvæmt að hafa þyrilvængju staðsetta á Vestfjörðum til að annast daglega fólksflutninga og póstflutninga um Vestfjarðasvæðið. Að minni ætlan mundi, ef að þessu ráði væri horfið, vera mjög bætt úr lélegum samgöngum Vestfirðinga, og væri á því full þörf. Sannast að segja hafa samgöngur Vestfirðinga nú á s.l. vetri verið í sérstökum ólestri. Það hefur ekki verið í förum nema annað af skipum skipaútgerðarinnar, sem bezta samgönguþjónustu hefur veitt Vestfirðingum að jafnaði, hitt skipið hefur lengstum verið í viðgerð. Allir vita, að samgöngur á landi á Vestfjörðum, einkum að vetrinum, eru mjög erfiðar. Þar eru heiða- og fjallvegir, sem loka leiðum nálega hálft árið, og flugið hefur hin síðari ár eiginlega verið bezta úrlausnin á samgöngumálum þessa landsfjórðungs að því er snertir farþega- og fólksflutninga. En þessi þjónusta, sem Flugfélag Íslands hefur veitt, hefur verið framkvæmd með sjóflugvél, sem nú er komin svo til ára sinna, að Flugfélagið telur sig ekki geta haldið henni lengur úti, og er þá ætlun félagsins að hætta rekstri sjóflugvéla. Þegar menn horfðust í augu við þetta, var undinn að því nokkuð bráður bugur að hefja flugvallargerð við Ísafjörð, og er því verki enn þá ekki lokið, en vonir standa til, að því ljúki síðari hluta sumars. Þá mundi sem sé á ný opnast leiðin til þess, að Flugfélagið hefði beinar flugsamgöngur - væntanlega daglega eða nálega það - við Ísafjörð, en sú önnur þjónusta, sem Flugfélagið hefur veitt Vestfirðingum með sínum sjóflugvélum, mundi falla niður um óákveðið árabil, þangað til byggðir hefðu verið flugvellir sem viðast á Vestfjarðasvæðinu, en sjóflugvélarnar hafa komið oftast nær einu sinni í viku á staði eins og Patreksfjörð, Bíldudal, Þingeyri, Flateyri og Hólmavík. En það vitum við allir, að það verður ekki alveg á næstu árum, sem búið verður að byggja flugvelli á öllum þessum stöðum, og mundu þeir þá, þó að flugsambandið yrði gott við Ísafjarðarflugvöll, fá þarna um sinn miklu verri þjónustu en áður. Núna standa Vestfirðingar þannig á tímamótum, og þá er eðlilegt, að menn fari að hugleiða: Hvernig er hægt að bæta úr þessu? Það er vitað, að þó að menn festu hugann við það úrræði að byggja flugvelli sem víðast á Vestfjörðum, þá kostar flugvöllur, þar sem stærri flugvélar líkt og sú, sem Flugfélagið mun nota til flugsins við Ísafjörð, milljónir og í mörgum tilfellum milljónatugi. Svo mikið er víst, að ef 5–6 flugvellir yrðu byggðir á Vestfjörðum af þeirri stærð, að þessi Vestfjarðaflugvél Flugfélagsins væntanlega gæti lent þar og hlotið afgreiðslu, þá yrðu það svo dýr mannvirki, að marga milljónatugi þyrfti til, auk þess sem viðhald þeirra og rekstur mundi kosta ærið fé. En eru þá til nokkrar leiðir aðrar til þess að leysa þetta vandamál? Ég fékk þessa hugmynd, sem í tillögunni felst, á s.l. hausti, var í ferðalagi á meginlandi Evrópu, og átti þess þá kost að fljúga með þyrilvængju milli höfuðborgarinnar í Belgíu, Brüssel, og Kölnar í Þýzkalandi, og mun vera hátt í 200 km vegalengd á milli þeirra, eða nálega sú sama vegalengd og er milli Reykjavíkur og Ísafjarðar. Mér féll flugið með þessum farkosti mætavel, og ég fékk upplýsingar um það, að þyrilvængjurnar væru notaðar á meginlandi Evrópu til samgöngubóta milli þeirra smærri borga, sem ekki hafa stærri eða meiri háttar flugvelli í nágrenni sínu, og fljúga þær þannig á milli þeirra borga, sem eru í nánd við hina meiri háttar flugvelli. Þannig inna þær af hendi mikilvæga þjónustu um farþega- og póstflug. Sú þyrilvængja, sem ég ferðaðist þarna með, var ekki neitt stórt fyrirtæki að sjá, en hún var þó gerð fyrir flutning 12 farþega. Í henni voru tveir farþegaklefar með sætum yfir hana þvera, sæti framan til í klefanum og annað sæti á móti, hvor bekkur um sig fyrir þrjá farþega, og annar sams konar klefi þar fyrir aftan, sem sé 12 farþegar og 2 flugmenn, svo að flugvélin gat flogið með 14 manns. Ég hygg, að farkostur til þess að leysa það hlutverk, sem þessi tillaga fjallar um, þyrfti ekki að vera svona stór, heldur mundi henta sennilega 6 farþega vél. Mér datt það þá þegar í hug, að það bæri a.m.k. að athuga gaumgæfilega, hvort slíkur farkostur sem þessi væri ekki lausnin á mjög erfiðum samgönguvandamálum Vestfirðinga og ef til vill einnig Austfirðinga. Ég teldi, að hægt væri að veita mjög góða þjónustu, ef vél Flugfélags Íslands hefði beinar flugferðir á Ísafjarðarflugvöll og þaðan aftur, en þá tæki þyrilvængjan við og flygi með farþega og póst hvert sem væri á Vestfirðina, hugsum okkur t.d. um Bolungavík, Súgandafjörð, Önundarfjörð, Dýrafjörð, Arnarfjörð, Tálknafjörð, Patreksfjörð, kannske einn viðkomustað á Rauðasandi, einn viðkomustað á Barðaströndinni, einn viðkomustað í Austur-Barðastrandarsýslu, t.d. á Reykhólum, og svo á Hólmavík og þaðan til Ísafjarðar, og færi þannig hringinn daglega eða annan hvern dag, eftir því sem hentast þætti, til þess að veita sem greiðast samband við flugþjónustuna um Ísafjarðarflugvöll. Það væri sannast sagna, að ef þetta fyrirkomulag væri framkvæmanlegt af öðrum ástæðum, vegna kostnaðar og annars, þá væri þarna fundinn möguleiki til þess að veita fólkinu, sem Vestfirðina byggir, svipaða þjónustu og þeir njóta, sem eru í miklu nánara nágrenni við Reykjavík en Vestfirðirnir eru. Ég tek það fram í grg., að ég telji, að samskonar fyrirkomulag eigi engu síður við á Austfjörðum með Egilsstaðaflugvöll sem tengilið við Reykjavíkurflugið, og vík að því, að æskilegt væri, að sú hlið málsins yrði athuguð jafnframt af sérfræðingum ríkisstj. í flugmálum. Ég tel eðlilegast, að ríkisstj. fengi flugmálastjóra til þess að láta ásamt sínum mönnum athuga þessi mál. Þegar till. mín hafði verið flutt. kom hv. 3. þm. Austf. (EinS) fljótlega að máli við mig og spurði mig að því, hvort ég væri því á nokkurn hátt andvígur, að hann flytti brtt. við þessa till. mína á þann hátt, að á eftir Vestfjörðum í till. kæmi alltaf „Austfjörðum“, og að inn í hana bættist líka, að þessar vélar, sem þá væru staðsettar á Vestfjörðum og Austfjörðum, skyldu auk farþega- og póstflugs einnig annast sjúkraflug. Ég tjáði honum að sjálfsögðu, að eins og hann sæi af grg. minni með till., væri mér það á engan hátt á móti skapi, að slíkar brtt. væru fluttar, því að það væri mín skoðun, að þetta gæti átt við jafnt á Austfjörðum sem Vestfjörðum. Þá væri auðsætt, að þyrilvængjan, sem Austfjörðum ætti að þjóna, hefði aðsetur á Egilsstöðum, tæki þar við framhaldsflugi yfir Austfjarðasvæðið og kæmi síðan aftur á Egilsstaðaflugvöll til þess að skila pósti og farþegum til flugs suður með þeirri flugvél sem hefði bækistöð sína á Egilsstaðaflugvelli. Ég þarf ekki að taka það fram, að enga tæknilega þekkingu hef ég á þyrilvængjum öðrum þingmönnum fremur, og ætla ég ekki að gefa mig út sem neinn spesíalista í því, en vegna þess að mín þekking í þessum efnum nær skammt, er það, að ég vil láta sérfræðinga ríkisstj. í flugmálum taka við þessari hugmynd og athuga hana nánar, hversu framkvæmanleg hún kunni að teljast, og yrði ég auðvitað að beygja mig undir þá niðurstöðu, sem þessir sérfræðingar kæmust að. Mér er tjáð, að þyrilvængjurnar séu nokkuð dýrar í innkaupi, stofnkostnaðurinn er því nokkur, en viðhald þeirra mun vera nokkuð sambærilegt við viðhald annarra flugvéla, eftir því sem ég hef nú fengið upplýst. Áður hafði mér verið tjáð, að það, sem væri fyrst og fremst fráfælandi við þessa hugmynd, væri það, að rekstur þyrilvængju væri mjög dýr, dýrari en annarra flugvéla, en aftur væru þær tiltölulega ódýrari í innkaupi en aðrar vélar. En skv. nýjustu upplýsingum, sem ég hef um þetta frá flugfróðum mönnum, mun þessu vera öfugt farið. Vélarnar sjálfar eru mjög dýrar, en rekstur þeirra ekki hlutfallslega dýrari en annarra véla, miðað við burðarþol. Hitt mun vera staðreynd, að þær eru ekki eins hraðfleygar og aðrar flugvélar og flugþol þeirra tæpast eins mikið. Mér er tjáð, að flugþol þyrilvængjunnar sé yfirleitt ekki meira en svona 5–6 klst. Ég hef látið flugsiglingarfræðing fræða mig nokkuð um vegalengdirnar á Vestfjörðum, sem líklegt væri að slík þyrilvængja þyrfti að fara í hringferð hverri um Vestfirðina, og þær upplýsingar eru í örstuttu máli þessar. Loftleiðin frá Ísafirði um Bolungavík, Súgandafjörð, Flateyri, Þingeyri, Bíldudal, Sveinseyri, Patreksfjörð og á Rauðasand segir hann vera svona hér um bil 140 sjómílur. Flughraði þyrilvængju er sagður vera 60–80 sjómílur á klst., og mundi þetta þá vera nálægt 2 stunda flugi hjá þyrilvængjunni, frá Ísafirði um þessa staði alla og vestur á Rauðasand. Og mundi ég þá vilja segja, að þetta væri um 2 stunda flug, og gæti þá ímyndað mér, að ámóta tími samtals færi í afgreiðslu á þessum stöðum. Í þetta gætu þannig farið ca. 4 tímar. Frá Rauðasandi um Barðaströnd, - ég hef helzt hugsað mér viðkomu þar á einum stað, t.d. í Haga, að Reykhólum eru ca. 45 sjómílur, segir siglingarfræðingurinn mér, og frá Reykhólum til Hólmavíkur um 20 sjómílur og þaðan til Ísafjarðar 45 sjómílur. Alls virðist þessi hluti vegalengdarinnar þá vera 1½ klst. flug. M.ö.o.: eftir þessum upplýsingum um vegalengdir og flughraða þyrilvængju að dæma telst mér til, að þyrilvængjan mundi vera 3½ klst. að fljúga hringinn um Vestfirði með þessu móti, en þar að auki kæmi svo afgreiðslutími, sem á mörgum stöðunum þyrfti áreiðanlega ekki að vera langur, afhenda einn farþega og póstpoka, og ættu ekki að þurfa að fara í það margar mínútur á ýmsum stöðum a.m.k., þó að það geti verið lengri tími í önnur skipti á öðrum stöðum. Nú er mér kunnugt um það, að þegar varðskipið nýja, Óðinn, var keypt, þá var gert ráð fyrir því, að hann væri búinn út með palli fyrir þyrilvængju til að setjast á, og vissulega mun forstjóri landhelgisgæzlunnar nú þegar hafa aflað sér nokkurra upplýsinga um þyrilvængjur, sem hentuðu þeirri þjónustu í sambandi við landhelgisgæzlu okkar og hið nýja varðskip. Nú dettur mér í hug, hvort það væri ekki hugsanlegt, að það væri hagkvæmt, bæði þeirri hugmynd, sem í tillögunni felst, og þeirri þjónustu, sem við viljum fá fyrir landhelgisgæzluna með þyrilvængju, að þyrilvængjur þær, sem fyrst og fremst væru ætlaðar til þessa hlutverks, - farþega- og póstflutninga á Vestfjörðum og Austfjörðum, - væru staðsettar á Vestfjörðum og Austfjörðum og ættu einnig að einhverju leyti, þegar landhelgisgæzlan teldi ástæðu og þörf til, að sinna þjónustu fyrir landhelgisgæzluna, og að þannig væri hægt með tveimur þyrilvængjum að bæta landhelgisgæzluna fyrir Austfjörðum og Vestfjörðum í samvinnu við landhelgisskip okkar. Þetta er hugmynd, sem ég vil gjarnan að sú nefnd, sem þessa tillögu fær til athugunar, gefi gaum að. Ekkert skal ég um það segja, hvort það þætti tiltækilegt að sameina þetta, en þó er það athugandi. Að öðru leyti hafði ég hugsað mér, að tvennt gæti komið til um rekstrarfyrirkomulag slíks farartækis. Það væri í fyrsta lagi hugsanlegt, að Flugfélag Íslands hefði rekstur slíkrar þyrilvængju með höndum, af því að það félag hefur aðflugið til Egilsstaða og til Ísafjarðar. Og það er ekki víst, að það á nokkurn hátt yrði talið ósanngjarnt, þar sem íslenzka ríkið er í stórum ábyrgðum fyrir Flugfélag Íslands, að Flugfélaginu yrði gert að skyldu vegna ríkisábyrgðanna að annast þessa þjónustu. Hins vegar gæti líka komið til mála, að bæjar- og sveitarfélög á Vestfjörðum, sem vafalaust leggja ekki lítið upp úr því að geta tryggt sér slíka þjónustu, sem hér er hugsað til, önnuðust reksturinn og ríkið veitti þá einhverja aðstoð til þess ef halli væri á slíkum rekstri að halda honum uppi. Hvers vegna gæti það verið sanngjarnt, að ríkið gerði það? Jú, það er sökum þess, að með því að leysa málið á þann veg, að komizt verði hjá byggingu margra flugvalla og rekstri þeirra og viðhaldi, þá losnar hið opinbera auðvitað við milljónatuga fjárframlög, og gæti þá verið smápeningur einn að rétta heldur á einhvern hátt hjálpandi hönd til þess að leysa málið á annan hátt, einkanlega ef sú leið eða það úrræðið tryggði betri þjónustu en hægt væri að tryggja með hinu mótinu. Þyrilvængjurnar þurfa enga flugvelli. Á þeim stöðum, þar sem ég lenti á s.l. hausti, var þó í námunda við hina stóru flugvelli steinsteypt plata, venjulega hringmynduð, 20–25 m í þvermál eða eitthvað svoleiðis, og á þessum kringlóttu, steyptu plötum, sem mér virtust ekki stærri en lítill húsgrunnur, lentu þær og voru afgreiddar í námunda við flugstöðvarnar. Það, sem sparast, er þess vegna byggingarkostnaður, viðhald og rekstur flugvalla. Ef það skyldi verða niðurstaða sérfræðinga. að þyrilvængjur hefðu einhverja þá ágalla, tæknilega eða vegna stofnkostnaðar eða rekstrarkostnaðar, að aðrar leiðir væru tiltækilegri til að leysa þetta hringflug frá aðalflugvelli á Austfjörðum og Vestfjörðum, t.d. með lítilli tveggja hreyfla flugvél líkri þeirri, sem einstaklingar á Akureyri eiga nú, sem geta tekið þrjá eða fjóra farþega, þá teldi ég það líka góða lausn á málinu og vildi gjarnan, að n. athugaði þann möguleika, a.m.k. að hinum frágengnum. En yrði sú leið farin, yrði þð ekki komizt hjá því að byggja flugbrautir á öllum þeim stöðum, þar sem unnt væri, en mér er sagt, að slíkar vélar komist af með svona 400–500 m braut, og þær má víða byggja og eru enda til á nokkrum stöðum og þurfa ekki að hafa mjög mikið burðarmagn. Þarf því ekki að byggja þær mjög traustlega, vegna þess að þessar litlu, léttu vélar heimta ekki mjög vandaðar flugbrautir. Þó yrði það aldrei eins góð þjónusta og þyrilvængjan getur veitt, því að hún getur lent á hvaða túnskækli sem er og þannig komið, þegar mikið liggur við, einkanlega í sjúkdóms- eða slysatilfellum, á hvaða sveitabæ sem þarf á aðstoð að halda, til að flytja farþega, en það geta hinar aldrei á sama hátt, og kemur þá til milliþjónusta annarra farartækja, sem líka kostar vissulega peninga að hafa tiltæk. Ég hef nú farið nokkrum orðum um þessa hugmynd, lýsi því yfir, að ég er fyllilega samþykkur þeim brtt., sem fyrir liggja við till., og vil mælast til þess við hæstv. forseta, að umr. verði frestað og málinu verði vísað til háttv. allsherjarnefndar.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja brtt. við þessa þáltill. á þskj. 279 um að leysa flugsamgöngur innanhéraðs á Vestfjörðum með þyrilvængju. Breytingarnar eru ekki aðrar en þær, sem leiðir af því, að þetta nái einnig til Austurlands. Þegar ferðazt er um Austurland, fer ekki hjá því, að maður brjóti heilann um þá erfiðleika, sem eru hjá íbúum Austfjarða á að komast þar á milli staða, bæði vegna slæmra vega og hinna miklu fjarlægða. Íbúar Vopnafjarðar þurfa t.d. að fara alla leið upp á Möðrudalsöræfi til þess að komast niður á Egilsstaði. Einnig er mjög langt að fara hjá þeim, sem búa í Breiðdalnum og einnig á Fáskrúðsfirði, til að komast að eða frá flugvellinum á Egilsstöðum. En þegar sunnar dregur, fara að verða áhöld um, hvort ekki sé betra að fara til Hornafjarðar. Sérstaklega er þetta erfitt að vetrarlagi, þegar vegir eru lokaðir, því að þarna eru mjög víða erfiðir fjallvegir, og er þetta ekki sízt bagalegt, þegar t.d. þarf að koma sjúklingum skyndilega til læknis. Í brtt. minni er því lagt til, að þessir fyrirhuguðu flutningar um Austurland á þyrilvængju verði einnig látnir ná til sjúkraflugs. Sjúkrahúsmál eru víða mikil vandamál og ekki sízt á Austurlandi. Þar er komið eitt myndarlegt sjúkrahús, sem er fjórðungssjúkrahúsið í Neskaupstað, en það er skiljanlega miklum erfiðleikum bundið að komast á það vegna hinna miklu vegalengda og erfiðu samgangna. Frá ýmsum stöðum getur því stundum verið auðveldara að komast til Reykjavíkur en miklu skemmri leið til Norðfjarðar. Það mundi verða dýrt fyrir hið opinbera að byggja sæmilega fullkomin sjúkrahús á hinum ýmsu stöðum, og ég gæti haldið, að leysa ætti það mál með því að hafa aðeins sjúkraskýli, þar sem unnt væri að taka nokkra sjúklinga, en treysta svo á, að hægt væri að flytja þá, sem þess þyrftu, einmitt með þyrilvængju annaðhvort til Neskaupstaðar eða til flugvallarins á Egilsstöðum, þaðan sem þeir yrðu þá aftur fluttir til Reykjavíkur. Auðvitað ætti hið sama við hvað Vestfirðina snertir. Það er mjög mikilvægt í strjálbýlinu, að póstsamgöngur séu góðar, en það er nú svo, að blöð og póstur berst víða mjög seint, t.d. á Austfjörðum. Algengt er, að það sé vikugamalt, þegar fólkið fær það, blöðin og pósturinn, og er þetta náttúrlega mjög bagalegt. Úr þessu mundi mjög vera bætt einmitt með starfrækslu þyrilvængju. Það er mjög eðlilegt, að hið opinbera reyni að bæta úr þeim aðstöðumun, sem er á að búa í dreifbýlinu eða í þéttbýlinu, og þetta væri einmitt spor í þá átt að jafna þennan aðstöðumun. Það er auðvitað ekki aðeins á þessu sviði, það er á svo mörgum sviðum aðstöðumunur og ekki kannske sízt í sambandi við vegamálin, sem maður heyrir hér að er eitthvert allra mesta áhugamál hv. þm, að jafna, Það má líka benda á, að yrði þyrilvængja starfrækt á Egilsstöðum, mundi Norðausturland einnig njóta góðs af henni, en eins og kunnugt er, er um mjög langan veg að sækja fyrir þá, sem búa á Norðausturlandi, til Akureyrar til þess að komast þar á flugvöll. Þyrilvængjur eru mjög algengar erlendis, þó að þær séu ekki þekktar hér nema kannske eitthvað hjá hernum, og mér þætti ekki ótrúlegt, að þyrilvængjur yrðu almennur farkostur hér á landi, þegar fram líða stundir, þar sem er strjálbýlt. Ég vona því, að hv. þm. ljái þessu máli fylgi sitt og afgreiði þessa till., áður en þingi lýkur, til þess að þessi athugun megi fara sem allra fyrst fram.



Herra forseti. Eitt mest aðkallandi verkefni á sviði efnahagsmála er að finna leið til þess að sætta vinnu og fjármagn. Till. þessi fjallar um eina þessara hugsanlegu leiða. Í henni er lagt til, að ríkisstj. verði falið að láta rannsaka og gera till. um, hvað og hvernig megi bezt koma á hlutdeildar- og arðskiptifyrirkomulagi í atvinnurekstri Íslendinga og á hvern hátt þing og stjórn geti stuðlað að eflingu slíks fyrirkomulags. Skal ríkisstj. hafa samráð við fulltrúa frá samtökum atvinnurekenda og launþega um þetta undirbúningsstarf, er skal lokið eins fljótt og möguleikar eru á. Mál þetta hefur verið flutt alloft á undanförnum árum, en eigi náð afgreiðslu á hv. Alþingi. Ég tel því ekki bera þörf til þess að ræða það ýtarlega, vil aðeins minna á það, að aðalatriði og grundvallarsetningar þessa fyrirkomulags eru í fyrsta lagi, að verkamennirnir fái auk sinna föstu launa einhvern hluta í arði fyrirtækjanna, í öðru lagi, að þeim gefist kostur á að safna arðhluta sínum eða einhverjum hluta hans til þess með honum að eignast hluta í atvinnufyrirtækjunum, í þriðja lagi, að þeir fái hlutdeild í stjórn fyrirtækjanna, annaðhvort með því að eignast hlutafé og verða á þann hátt aðnjótandi réttinda venjulegra hluthafa eða með því, að nefnd verkamanna hvers fyrirtækis hafi íhlutun um rekstur þess. Þetta eru þær grundvallarsetningar, sem sérstaklega hefur verið byggt á í þessu efni. Aðra leið, sem til greina hefur komið og sums staðar annars staðar hefur verið farin, vil ég aðeins nefna. Það eru hin svokölluðu opnu hlutafélög, og má raunar segja, að þau séu okkur Íslendingum ekki með öllu ókunnug, þar sem við fyrir 35 eða 36 árum stofnuðum einmitt slíkt hlutafélag með almennri þátttöku þjóðarinnar, þ.e.a.s. Eimskipafélag Íslands, sem þúsundir af landsmönnum byggðu upp, hver með sínu litla framlagi. Ég hygg, að reynslan af þessu eina verulega stóra opna hlutafélagi hér á landi, Eimskipafélagi Íslands, hafi sannað það, að hér sé um mjög athyglisverða leið að ræða, en hvort tveggja þetta fyrirkomulag, hlutdeildar- og arðskiptifyrirkomulag annars vegar og opin hlutafélög hins vegar, hefur verið reynt víða um lönd og gefizt mjög vel og er talið vera merkilegt spor í þá átt að sætta vinnu og fjármagn. Má í því sambandi nefna, að þetta fyrirkomulag er mjög algengt í Vestur-Þýzkalandi, Bretlandi, Ástralíu og Bandaríkjunum. Ég hygg, að okkur Íslendingum beri brýna nauðsyn til þess að reyna einhverjar nýjar leiðir í þessum efnum. Við vitum, að hér hafa átt sér stað mikil og óheillavænleg átök milli verkalýðs og vinnuveitenda á undanförnum áratugum, og það á áreiðanlega sinn ríka þátt í þeim vandkvæðum á sviði efnahagsmála, sem þessi þjóð stendur nú frammi fyrir. Að svo mæltu leyfi ég mér að vænta þess, að þetta mál fái nú skjóta og góða afgreiðslu hér á hv. Alþingi, og legg til, herra forseti, að umræðunni verði frestað og málinu vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Sú till. til þál., sem ég flyt hér á þskj. 304, fjallar um að fela ríkisstj. að undirbúa fyrir næsta reglulegt þing frv. um nýjan landaurareikning, er byggja skuli á verði afurða landsins, er seldar séu á innlendum og erlendum markaði. Ég veit, að hv. alþm. hafa gert sér grein fyrir því, að hér er um mjög stórkostlegt mál að ræða, ef það yrði tekið föstum tökum. Í aðalatriðum geri ég grein fyrir því, hvað fyrir mér vakir, í grg. með þessari till., og ég efast ekki um, að hv. alþm. hafi lesið hana. En fyrir 24 árum, á Alþ. 1936, flutti ég ásamt 2 öðrum þm. frv. um landaura og verðlagsskrár og lagði til að koma þeim málum í nýtt horf frá því, sem áður hefði verið. Eins og kunnugt er, hefur landaurareikningurinn gamli verið í gildi um margra alda skeið hér á landi og mjög verið notaður í viðskiptalífi þjóðarinnar, en svo var tekin upp á þessu sviði allt önnur aðferð, sem alkunnugt er, sem er vísitölureikningurinn, sem hefur haft í för með sér mikla ógæfu í okkar fjármálalífi. Í landaurareikningnum gamla var aðalatriðið verðlag á lifandi búpeningi, eins og það gerðist að vori til. Nú er það svo, að ástandið siðustu 20–30 árin í okkar viðskiptalífi hefur gersamlega breytzt, og þess vegna vildi ég ekki leggja út í það að flytja hér frv. um verðlagsskrár og landaurareikning. Það er mjög vandasamt mál, hvernig á á því að taka, og kaus ég því þá leiðina að flytja þessa till. um að láta fela ríkisstj. að undirbúa frv. í þessa átt. Sú aðferð, sem gilti í gamla daga um að nota verðlag á lifandi búpeningi sem aðalgrundvöll fyrir verðlagsskránni, er orðin nú algerlega úrelt, og það er af þeim sökum, að lifandi búpeningur er lítil verzlunarvara almennt í viðskiptum landsmanna. Ég lít svo á, að hin nýja verðlagsskrá og þá um leið landaurareikningur verði að byggjast á verði afurðanna, þeirrar vöru, sem seld er, bæði afurða frá landbúnaðinum og sjávarútveginum, bæði eins og það er selt á innlendum markaði og erlendum, og hið vandasama spursmál í því efni liggur í mínum augum fyrst og fremst í því, hvernig hlutföllin eiga að vega á milli í afurðaverðinu, hve mikið hver vara eigi að vega í verðlagsskránni og að hve miklu leyti er þá líka hægt að taka tillit til breyt. á magni, sem verður á framleiðslunni frá ári til árs. Ég ætlast ekki til, að sú regla gildi, eins og hér gerði áður, að verðlagsskrá væri samin í hverri sveit og hverju héraði, heldur að þarna sé ein verðlagsskrá fyrir landið allt og að hún gildi að sjálfsögðu árið út, sé sem sagt ekki breytt nema einu sinni á ári. Ég skal svo ekki að þessu sinni fjölyrða meira um þetta stóra vandamál, en legg það til, að þessari umr. verði frestað og till. vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Till. til þál. um sérstakt skip til strandferða milli Vestfjarða og Reykjavíkur þarfnast ekki mikilla skýringa. Strandferðaskipin Hekla og Esja hafa að mestu annazt þessar ferðir. Hefur verið oftast nær um hringferðir að ræða, annað skipið farið austur um og hitt vestur. Skipin hafa þá venjulega mætzt á Vestfjörðum og oftast á Ísafirði á sama sólarhringnum. Hefur að þessum ferðum verið nokkurt óhagræði íbúanna, sérstaklega á syðri fjörðum Vestfjarða, sem erindi hafa átt til Ísafjarðar, þannig að ef þeir hafa farið með skipinu norður, þá hafa þeir venjulega orðið að bíða dögum saman til þess að komast suður aftur. Þar sem svo háttar eins og á Vestfjörðum um samgöngur á landi, að þær liggja niðri nema um hásumarið, veldur þetta allmiklu óhagræði, auk þess sem ferðir frá Reykjavík sjóleiðis hafa oftlega verið mjög strjálar, og er þess skemmst að minnast, að nú í vetur hefur keyrt alveg um þverbak með allar samgöngur á sjó við Vestfirði, og það er vegna þess, að annað skipið, Esjan, var tekið úr áætlun vegna flokkunarviðgerðar, En það sama hendir raunar á sumrin, þegar Hekla er tekin í Norðurlandaferðirnar út úr áætlun. Með vaxandi kröfum íbúanna á Vestfjörðum um bættar samgöngur verður ekki komizt hjá því að taka til endurskoðunar, hvort ekki sé unnt að bæta samgöngur á sjó við Vestfirði á þann hátt, sem hér er bent á, að sérstakt skip verði byggt í þessu skyni. Kæmi þá mjög til álita, hvort ekki mætti selja eitthvert af þeim gömlu skipum, sem skipaútgerðin nú hefur yfir að ráða, því að ekkert þeirra mundi þá í rauninni henta þeim ferðum, sem hér væri stefnt að að yrðu hafnar. Skjaldbreið, sem annazt hefur ferðir til Húnaflóahafna, hefur ekki farþegarými, sem mundi hæfa í Vestfjarðaferðunum. Það eru aðeins 12 farþegar, sem geta farið með því skipi. Esja og Hekla eru aftur á móti stærri en slíkt skip mundi væntanlega verða. Það er ekki gott að segja, en mér þætti trúlegt, að skip, sem hentaði í þessar ferðir, ætti að rúma um 50 farþega, en þó með möguleikum til þess að auka svefnrými í sölum. Íbúar Vestfjarða allra munu vera um 11 þús. talsins, bæði til sjávar og sveita. Að vísu mundi nokkur hluti þeirra ekki nota slíkan farkost, en þó má ætla, að skip, sem mundi verða byggt í þessar ferðir, mundi hafa nægu verkefni að sinna. Sú reynsla, sem þegar hefur fengizt, t.d. af Vestmannaeyjaskipinu, mun nú þegar hafa gefið mun betri raun en bjartsýnustu menn þorðu að vona, bæði hvað fjárhagsafkomu snertir og flutningamagn eða vörumagn. Auk þess má segja, að það sé bókstaflega allt annað líf, þegar um öruggar ferðir er að ræða með ákveðinna daga millibili. Þetta er sagt hér, alveg án þess að gera lítið úr því, að flugsamgöngur hljóta að verða eftir sem áður við Vestfirði, sem auðvitað eru bæði nauðsynlegar og sjálfsagðar. Ég hef ekki í höndum tölur um farþegafjölda til Vestfjarða í heild með skipum Ríkisskips og ekki heldur um heildarmagn vöruflutninga til allra Vestfjarða, en á s.l. ári flutti Ríkisskip rúm 2 þús. tonn af vörum beint til Ísafjarðar auk annarra hafna á Vestfjörðum. og Særún, sem hefur haft sem næst vikulegar ferðir milli Reykjavíkur og Ísafjarðar, mun hafa flutt a.m.k. sama magn, ef ekki heldur meira. Með vaxandi samgöngum og viðskiptum innbyrðis á Vestfjörðum verður þörfin brýnni fyrir slíkar ferðir milli Reykjavíkur og Vestfjarða, ferðir, sem einnig yrði þá hagað svo, að full not yrðu að milli fjarða á Vestfjörðum. Á Ísafirði mun myndast og hefur þegar myndazt viðskipta- og menningarmiðstöð Vestfjarða. Þangað munu menn þurfa að sækja fjölmargt og í vaxandi mæli, eftir því sem tímar líða, og verður því ókleift að sinna öllum þeim verkefnum með þeim samgöngum, eins og þeim er nú háttað. Um það, hvort kostnaður yrði meiri af því, að lagt yrði í að byggja nýtt skip, eins og hér er bent á, eða áfram yrði haldið með gamla laginu, skal ég ekkert fullyrða, en ég hef þá trú, að hið sama mundi verða upp á teningnum með þetta skip sem Vestmannaeyjaskipið, að afkoma þess muni verða miklu betri fjárhagslega en bjartsýnustu menn þora að vona nú. Sú leið, sem hér er bent á, virðist vera þannig, að unnt ætti að vera að fara hana til þess að bæta samgöngur þeirra byggðarlaga, sem einna lakastar hafa samgöngur hér á landi. Herra forseti. Ég leyfi mér að leggja til, að þessari till. verði vísað til hv. fjvn.