Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frú forseti. Hvernig lýsir maður kjarnavopnum? Ég held að við gætum alla vega kallað þau pandóruöskju, uppfinningu sem fólk sá strax frá fyrsta degi að væri svo hrikaleg að það þyrfti að koma loki á hana aftur. Frá því að sprengjurnar sprungu ofan við Hírósíma og Nagasaki hefur sameiginlegt markmið mestalls mannkyns verið að hemja þessa tækni, þessa hræðilegu tækni sem þjónar þeim tilgangi einum að drepa sem flest líf. Það náðist saman um samning þess efnis sem tók gildi 1970, NPT-samninginn svokallaða, samning um að hefta útbreiðslu kjarnavopna, sem því miður gekk ekki alveg nógu langt. Eins og nafnið gefur til kynna snýst það um að það fái ekki fleiri ríki þetta gereyðingarverkfæri í hendurnar, en að þau sem hafi þau fyrir geti, ef þau sýna mátulega ábyrgð, haldið áfram á þessum vopnum. Þetta dugar ekki lengur. Þetta hefur sennilega aldrei dugað en hefur farið að sýna sig á síðustu misserum að þeim ríkjum er ekki öllum treystandi fyrir þessum vopnum sem þau hafa. Það sést einna skýrast í tilviki Pútíns Rússlandsforseta sem strax í kringum það að hann hóf innrás í Úkraínu fyrir einu og hálfu ári fór að guma af því að hann gæti nú farið að nota kjarnavopn í tengslum við þá innrás en bara lítil, bara svona sirka á stærð við það sem var notað yfir Hírósíma og Nagasaki. Þessi óábyrga hótunartaktík Rússlandsforseta ætti að vera okkur öllum umhugsunarefni. Í síðustu viku gekk Rússland skrefinu lengra og afturkallaði staðfestingu á sáttmálanum um algjört bann við tilraunum með kjarnavopn. Við erum komin á hættulega tíma og þá þurfa friðelskandi þjóðir og fólk sem ann lífinu frekar en dauðanum í grunninn að taka höndum saman og spyrna á móti þessari þróun. Eitt af því sem hægt er að gera er að taka þátt í samtalinu sem á sér stað á vettvangi samnings Sameinuðu þjóðanna um bann við kjarnavopnum. Ég hef fengið það frá forvera hæstv. ráðherra að Ísland ætli ekki að taka þátt sem fullgildur aðili að þeim samningi. Gott og vel, látum það liggja á milli hluta. NATO-aðildin bindur ríkisstjórnina í báða skó með það, látum það kyrrt liggja. Það er hins vegar hægt að mæta og taka þátt. Það er hægt að sýna lit. Það er hægt að vera í salnum, eins og t.d. ríkisstjórnir Noregs og Þýskalands hafa boðað að þær muni gera á næsta fundi aðildarríkjanna. Það væri, forseti, í takt við orð Íslands á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Í fyrstu nefnd allsherjarþingsins greiddi Ísland t.d. atkvæði á föstudaginn var 

Virðulegi forseti. Það er áhugavert að ræða þessi mál hér í þinginu sem kannski eru ekki svona í dagsdaglegri mikilli umræðu og ég leyfi mér að segja hreint út að ég efast um að allur þingheimur sé mjög vel með á nótunum um hvað er að gerast á þessum vettvangi. En þetta er auðvitað mjög mikilvægt eins og hv. þingmaður er að nefna. Ég ætla þó bara byrja á því að segja að þátttaka Noregs og Þýskalands verður að skoðast í ljósi þeirra yfirlýsinga sem ríkin hafa gefið. Þau hafa ákveðið að sækja þessa fundi en hafa tekið fram, t.d. Noregur á síðasta fundi, að þátttaka áheyrnarfulltrúa í fundinum væri ekki skref í átt að undirritun bannsamningsins enda væri aðild að samningnum ósamrýmanleg skuldbindingum Noregs gagnvart Atlantshafsbandalaginu og sérstaklega áréttað að Noregur standi að fullu á bak við afstöðu Atlantshafsbandalagsins til kjarnavopna. Það má segja að sambærileg yfirlýsing hafi komið frá Þýskalandi á sama fundi um að bannsamningurinn samræmdist ekki aðild að Atlantshafsbandalaginu og fælingarstefnu bandalagsins og það var sömuleiðis vísað til breyttrar stöðu í öryggismálum í kjölfar innrásar Rússa í Úkraínu. Ég vil nota tækifærið engu að síður til að halda því til haga að afstaða Íslands til kjarnavopna er skýr og hún er sú að það skuli stefna að kjarnorkuvopnalausri veröld, eins og hv. þingmaður gerir ákall um, og að kjarnavopnum sé eytt með markvissum og gagnkvæmum hætti. Ísland hefur stutt margvíslegar ályktanir á vettvangi Sameinuðu þjóðanna í áranna rás sem lúta að þessu markmiði. Stefna Íslands samræmist grunnstefnu Atlantshafsbandalagsins sem var samþykkt í Madríd í júní í fyrra en þar segir að stefnt skuli að heimi án kjarnavopna. Í þessum efnum skiptir hins vegar máli að vera raunsæ. Þar tilgreinir stefnan, nú eins og áður, kjarnavopn sem hluta af fælingar- og varnarstefnu bandalagsins á meðan slík vopn fyrirfinnast yfir höfuð. En eins og staðan er í dag þá styðja engin aðildarríki bandalagsins samninginn og Ísland, eins og önnur bandalagsríki, hefur fylgt sömu stefnu og þeim pólitísku skuldbindingum sem í aðildinni felast. Það má svo sem velta því upp hvort stefna Atlantshafsbandalagsins feli í sér einhvers konar velþóknun á kjarnavopnum, en það er alls ekki svo. Endanlega markmiðið er skýrt; að fækka kjarnavopnum og gera það með gagnkvæmum hætti, leita leiða til að skilyrði skapist svo þeim sé hægt að eyða. Í yfirlýsingu leiðtogafundar Atlantshafsbandalagsins í Vilníus í sumar var andstaða aðildarríkjanna við bannsamninginn ítrekuð, m.a. með vísan til þess að hann samræmist ekki fælingarstefnu bandalagsins, taki ekki tillit til stöðu öryggismála í heiminum, sé á skjön við núgildandi skipulag um afvopnun og takmörkun vígbúnaðar og grafi undan samningnum um bann við útbreiðslu kjarnavopna, NPT-samninginn svokallaða sem hv. þingmaður vísaði til. Þá kannski stendur eftir spurningin: Er þetta þá allt vonlaust? En það er vert að minna á að margvíslegur árangur hefur náðst í fækkun kjarnavopna. Þannig hefur kjarnavopnum undir stjórn Atlantshafsbandalagsins fækkað um rúmlega 90% frá því að kalda stríðið stóð sem hæst. Hér er því í sjálfu sér ekki deilt um markmiðið heldur er verið að reyna að feta slóðina með öruggum hætti í leið að settu marki.

Frú forseti. Ég vil taka undir með hæstv. utanríkisráðherra með það að við þurfum að vera raunsæ þegar kemur að kjarnorkuafvopnun, því að þó svo að við kunnum að vera ósammála um leiðina þá held ég að við séum alveg sammála um að við viljum kjarnavopnalausan heim og við gerum okkur grein fyrir hættunni. Ég hef flutt þingsályktunartillögur þess efnis að Ísland verði aðili að þessum samningi og myndi þess vegna auðvitað vilja sjá Ísland eiga fulltrúa sinn á þessum fundi jafnvel þó að það væri ekki meiri hluti fyrir því að verða aðili að samningnum því að ég held að það skipti máli, þó svo að kjarnorkuvopnum hafi ekki fjölgað þá eru þau að stækka. Kjarnorkuveldin eru að endurnýja vopnabúrin sín og á alþjóðavísu er verið að grafa undan gildandi samningum sem þó hafa náðst. Þessi samningur er orðinn að alþjóðasamningi þó svo að við séum ekki aðilar að honum. Ég hef þá trú að í fyllingu tímans verði hann jafn mikilvægur og aðrir samningar svo sem um að banna 

Virðulegi forseti. Já, þetta er áhugaverð umræða og ég vil þakka bæði fyrirspyrjanda og ráðherra fyrir svörin. Ég tek heils hugar undir með ráðherra að við þurfum að nálgast þetta þannig að það sé alveg ljóst hvað Ísland vill. Við erum friðelskandi þjóð. Við eigum að gera allt, og það er brýnt að undirstrika það núna, sem í okkar valdi stendur til að koma á friði og öryggi í heiminum, hvort sem það er fyrir botni Miðjarðarhafs eða annars staðar. En þegar kemur að umræðu um kjarnorkuvopn þá verðum við líka að fylgja þessu raunsæi sem þarf að draga fram í tengslum við alþjóðastjórnmál, öryggi og varnir og muna að við erum líka aðilar að varnarbandalaginu NATO. Ég vona bara að það sé líka einhugur um þetta mál í ríkisstjórn, og þetta verði ekki enn eitt málið sem við munum upplifa klofning í eða skiptar skoðanir því að í þessu máli er líka mikilvægt að ríkisstjórnin tali einni röddu.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Af því að hann nefndi þær yfirlýsingar sem komu frá NATO-ríkjunum sem mættu á fyrsta aðildarríkjafund samnings Sameinuðu þjóðanna um bann við kjarnavopnum þá get ég staðfest að allt sem hann sagði er satt og rétt. Ég var í salnum og heyrði þessar bandalagsþjóðir Íslands mæta á staðinn; voru með smá skeifu, voru í smá fýlu, en voru alla vega mætt til þess að vinna samninginn áfram, eiga í samtalinu sem er svo mikilvægt, sérstaklega í ljósi þess að það er yfirlýst stefna Atlantshafsbandalagsins, eins og Íslands, að stefna í áttina að heimi án kjarnavopna. Aðgerðirnar í þá áttina eru hins vegar ekki sjáanlegar. Og vegna þess að hæstv. ráðherra nefndi að nú væri búið að fækka kjarnavopnum um einhverja geigvænlega tölu frá hápunkti kalda stríðsins þá er það náttúrlega rétt. En það breytir því ekki að sú fækkun sem hefur átt sér stað á allra síðustu árum snýst einvörðungu um gamalt drasl frá kalda stríðinu, snýst um sprengjur sem ríkin munar ekkert um að farga. Hins vegar þegar horft er á þann hluta vopnabúrsins sem er til reiðu, er nothæft og uppfyllir kröfur sem her 21. aldarinnar gerir til vopna, þá eru þær tölur að aukast. Þær jukust 2019 hjá Bandaríkjunum en lækkuðu síðan 2020 og 2021 hjá Bandaríkjunum. Bretland boðaði töluverða aukningu á þessum hluta. Hér er allt að stefna mögulega í ranga átt. Þess vegna skiptir svo miklu máli að Ísland mæti. Helst myndi ég vilja gera eins og hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir hefur lagt til, eins og þriðjungur þingheims hefur lýst því yfir að við viljum, að Ísland gerðist einfaldlega aðili að kjarnavopnabannssamningnum. En ríkisstjórnin er ekki til í það þannig að ég sætti mig við það næstbesta, að fulltrúar okkar mæti í salinn og eigi í uppbyggilegu samtali, 

Virðulegi forseti. Við höfum ekki hug á því að taka þátt í þessum fundum en við höfum þennan möguleika auðvitað að hafa áheyrn. Eins og ég rakti hér áðan þá er það því miður þannig að það er ekki hægt að sjá fyrir sér hvernig það færi saman með skuldbindingum okkar í Atlantshafsbandalaginu að taka undir bannsamning. En þetta eru ágætissjónarmið sem hv. þingmaður rekur hérna og ég hef almennt verið talsmaður þess að eiga samtalið frekar en að hunsa það þannig að ég tek þessi skilaboð með mér inn í nýtt embætti.

Virðulegi forseti. Undanfarið höfum við því miður orðið vitni að bakslagi þegar kemur að réttindum hinsegin fólks, meira að segja í okkar heimshluta. Í heiminum öllum telst mér svo til að í einu af hverjum þremur ríkjum teljist hinsegin sambönd enn glæpur samkvæmt lögum. Ástandið er mjög slæmt að þessu leyti víða í Afríku og í Miðausturlöndum, m.a. þar sem við störfum við þróunarsamvinnu. Hryllingssögur þaðan um ofsóknir á hinsegin fólki láta engan ósnortinn. Sem dæmi má nefna að nýlega undirritaði forseti Úganda þá löggjöf heims sem gengur lengst í andstöðu við réttindi hinsegin fólks. Við erum með sendiráð í Úganda og höldum þar úti tvíhliða þróunarsamvinnu til áratuga. Nú liggur m.a. dauðarefsing við samkynhneigð í ríkinu en lögin voru samþykkt á þingi Úganda með yfirgnæfandi meiri hluta. Því langar mig að spyrja hæstv. utanríkisráðherra hvort ekki sé örugglega lögð sérstök áhersla á réttindabaráttu hinsegin fólks í þróunarsamvinnu Íslands, hvort við fylgjumst þá sérstaklega með stöðu mála hvað varðar réttindi hinsegin fólks í samstarfsríkjum og í áhersluríkjum okkar í þróunarsamvinnu, og hvort hæstv. ráðherra hyggist leggja aukna áherslu á réttindabaráttu hinsegin fólks í þróunarsamvinnu Íslands og þá með hvaða hætti. Fullt tilefni virðist þarna vera til.

Virðulegi forseti. Ég vil fagna tækifærinu til að ræða þessi mál hér. Ég tel að við Íslendingar, sem erum á margan hátt brautryðjendur og stöndum á flesta mælikvarða mjög framarlega meðal þjóða hvað réttindi hinsegin fólks varðar, þó að enn sé alltaf mikið starf óunnið, eigum að skoða möguleika til að beita okkur á þessu sviði í þróunarsamvinnu eins og víða annars staðar. Mannréttindi eru eðli máls samkvæmt lykilþáttur í utanríkisstefnu landsins, þar á meðal í alþjóðlegu þróunarsamvinnunni. Við höfum á síðustu árum beitt okkur af sífellt meiri þunga í baráttu fyrir réttindum hinsegin fólks á alþjóðavettvangi og þar höfum við talað skýrt fyrir réttindum þess í tvíhliða samskiptum við önnur ríki sem og á vettvangi alþjóðastofnana. Hér má nefna að Ísland nýtti tækifærið í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna 2018–2019, en Ísland var meðal fyrstu ríkja innan Sameinuðu þjóðanna til að leggja það fram sem sérstakt áherslumál á vettvangi mannréttindaráðsins. Málefni hinsegin fólks voru jafnframt í forgrunni í formennsku Íslands í Evrópuráðinu. Ísland heldur áfram að leggja áherslu á réttindi hinsegin fólks á vettvangi mannréttindaráðsins og hefur haft það að markmiði að gefa hverju aðildarríki Sameinuðu þjóðanna ábendingar um hvað betur mætti fara í þeim efnum þegar ríki gangast undir allsherjarúttekt mannréttindaráðsins. Ísland er aðili að tveimur alþjóðlegum ríkjabandalögum um réttindi hinsegin fólks, annars vegar Equal Rights Coalition (ERC) sem stofnað var árið 2016 og hins vegar kjarnahópi ríkja um málefni hinsegin fólks í New York, en markmið hópsins er að vinna að réttindum hinsegin fólks í málefnastarfi Sameinuðu þjóðanna og tryggja virðingu fyrir mannréttindum og grundvallarfrelsi með áherslu á vernd gegn mismunun og ofbeldi. Ísland veitir jafnframt stuðning til stofnana sem vinna í málaflokknum, t.d. hnattræna jafnréttissjóðsins þar sem einkaframtakið og opinberir aðilar taka höndum saman til að styðja við málsvara réttinda hinsegin fólks í þróunarríkjum. Þá styður Ísland starf skrifstofu mannréttindafulltrúa Sameinuðu þjóðanna, sem er leiðandi stofnun um verndun mannréttinda, og veitir Ísland sérstakt framlag til undirstofnunarinnar UN Free and Equal, sem berst fyrir réttindum hinsegin fólks hvarvetna í heiminum. Á vettvangi Alþjóðabankans veitir Ísland stuðning við mannréttindasjóð bankans sem vinnur m.a. að réttindamálum hinsegin fólks í samstarfslöndum bankans. Fulltrúar í tvíhliða samstarfslöndum Íslands leitast sömuleiðis við að koma á samtali við hagsmunasamtök hinsegin fólks. Mikilvægast er að fara varlega í þeim efnum þar sem opinberar stuðningsyfirlýsingar við málaflokkinn og beinn stuðningur getur í sumum tilvikum komið verst niður á hagsmunum þeirra sem ætlað er að verja. Sums staðar er þetta túlkað sem bein íhlutun Vesturlanda í innanríkismál og kyndir undir gagnrýnisraddir. Það á m.a. við í sumum Afríkuríkjum. Þannig þykir stundum vænlegra til árangurs að starfa hljóðlega eða kannski myndi einhver segja á bak við tjöldin, það sem á ensku heitir „quiet diplomacy“, m.a. með samráði við líkt þenkjandi aðila, stuðningi við mannréttindamál á almennum grundvelli og með því að tryggja jafnan aðgang allra að grunnþjónustu. Varðandi það með hvaða hætti við fylgjumst með stöðunni þá er það gert, bæði hvað varðar Malaví og Úganda og síðan núna Síerra Leóne, þar sem við hyggjumst opna sendiráð á næsta ári, með reglulegum greiningum og samtali við líkt þenkjandi ríki og fjölþjóðlegar stofnanir á vettvangi. Í Malaví hafa fulltrúar sendiráðsins átt samtöl við réttindasamtök samkynhneigðra með frekara samstarf að markmiði og í Úganda þarf að stíga varlega til jarðar vegna nýrrar lagasetningar sem herðir mjög viðurlög við samkynhneigð en fulltrúar sendiráðsins greina nú hvernig nálgast megi samtök hinsegin fólks án þess að stofna þeim í hættu. Við erum komin skemmra á veg í Síerra Leóne með það að greina stöðuna enda stutt síðan fólk kom til starfa í landinu. Við munum síðan fylgja þessu frekar eftir. Í drögum að þingsályktunartillögu um stefnu um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands 2024–2028 er komið inn á þennan málaflokk og ég hlakka til að kynna stefnuna fyrir Alþingi á komandi vikum. Þar er m.a. í fyrsta sinn lögð sérstök áhersla á málefni hinsegin fólks með það að markmiði að efla þau í þróunarsamvinnu Íslands.

Virðulegi forseti. Mig langar að byrja á því að þakka málshefjanda fyrir að taka hér umræðu um þetta mikilvæga mál. Mig langar líka að þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir svör hans. Mig langar að leggja fram tvær spurningar sem ég veit ekki hvort hæstv. ráðherra nær að svara. Fyrri spurningin er hvort ráðherra hyggist eyrnamerkja fjármagn sérstaklega til hinsegin samtaka í Úganda eða Austur-Afríku til að taka á þessu bakslagi. Seinni spurningin er hvort ráðherra hyggist ræða innan ríkisstjórnarinnar um leiðir til að taka á móti hinsegin flóttafólki frá Úganda, en við megum búast við því að fleira og fleira fólk muni flýja land. Við tókum á móti hinsegin fólki frá Afríku fyrir nokkrum árum síðan með mjög góðum árangri. Væri ekki góður tími til að gera slíkt hið sama núna?

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir svörin og hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni fyrir að hafa tekið til máls. Áherslur Íslands sem hæstv. ráðherra lýsti hér, áherslur á réttindi hinsegin fólks í allri utanríkisþjónustunni, eru til eftirbreytni enda eru mannréttindi hornsteinn íslensku utanríkisstefnunnar. Ég man eftir samtali sem ég átti í tengslum við vinnu sem við unnum í utanríkisráðuneytinu um mannréttindamiðaða þróunarsamvinnu þar sem tókust á ólík sjónarmið til þessa málaflokks, sérstaklega varðandi það að meginþróunarsamvinna ætti alltaf að snúa að réttinum til lífs, réttinum til að hafa aðgang að hreinu vatni, bólusetningum, að heilsufarsmálefnum og þess háttar. Þá er auðvelt að benda á það að fyrir þá sem tilheyra hinsegin samfélaginu í þessum ríkjum, þar sem staðan er svo slæm, er auðvitað lítils virði, ef þeir hafa ekki grundvallartilverurétt, að fá aðgang að hreinu vatni, bólusetningum og þar fram eftir götunum. Það er nefnilega skylda okkar að halda því til haga alls staðar að mannréttindi eru algild. Þau eiga alltaf við og þau eiga við um alla. Það er jákvætt að við verjum sérstökum fjármunum í þróunarsamvinnu í þennan málaflokk, að styðja við réttindi hinsegin fólks í þróunarríkjum. Mannréttindabrot valda öðrum vandamálum í þróunarríkjum; misskiptingu, fátækt og spillingu. Það er grundvallarforsenda þess að hægt sé til frambúðar að leysa úr vanda þróunarríkjanna. Að lokum langar mig að hvetja hæstv. ráðherra til að leita frekari leiða til þess að styðja frjáls félagasamtök í þessari vegferð, eins og hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson kom einmitt inn á áðan.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka fyrir þessar góðu ábendingar og hvatningu í þessum málaflokki. Ég þakka hv. frummælanda fyrir framsögu hennar og þessar áherslur sem hún hefur talað fyrir í dag. Varðandi stuðning við einstaka félagasamtök þá vísa ég til þess sem ég sagði í minni ræðu, þ.e. að við teljum það almennt mjög farsæla og góða leið og leitumst eftir því að eiga gott samstarf við slíka aðila. Ég tel að það sé líka bæði skilvirk og mjög skjótvirk leið en geri bara þennan almenna fyrirvara sem ég vakti máls á áðan, að það getur í einstaka tilvikum verið snúið í einstökum ríkjum, eins og á við t.d. í Úganda í ljósi þeirrar lagasetningar sem þar er komin. Þá reynum við að fara leiðir sem geta skilað sama árangri og erum sveigjanleg eftir þörfum. Ég er ánægður að heyra samhljóm í þinginu með þessum helstu áherslum og við komum kannski frekar inn á þetta þegar við ræðum stefnuna til næstu ára.

Frú forseti. Byggðakvóta er ætlað að leiðrétta hlut þeirra byggða sem hafa orðið fyrir hvað mestum skakkaföllum vegna áhrifa kvótakerfisins og samþjöppunar veiðiheimilda. Nú sýna nýleg gögn sem komu sem svar við fyrirspurn minni til matvælaráðherra að um 50 aðilar eiga um 50% kvótans. Við höfum einnig séð að fjölmörg sveitarfélög hafa á undanförnum árum og áratugum, síðan kvótakerfinu var komið á, tapað kvóta og þá oft vinnslu og störfum. Þessi sveitarfélög eiga mjög erfitt með að byggja sig upp aftur og því miður er það þannig að brothættum byggðum er að fjölga en ekki fækka eins og hefði átt að vera. Þess vegna hef ég lagt fram eftirfarandi fyrirspurn: Telur ráðherra að almenn ánægja ríki með það fyrirkomulag sem er á úthlutun byggðakvóta, sérstaklega í ljósi þess að 69 kærur voru lagðar fram vegna almenna byggðakvótans og níu vegna sértæka byggðakvótans á tíu ára tímabili? Ef svo er ekki, hvernig hyggst ráðherra bæta fyrirkomulag úthlutunar byggðakvóta?

Virðulegi forseti. Fyrst vil ég þakka fyrirspyrjanda fyrir fyrirspurnina. Byggðakvóti og úthlutun hans hefur nú löngum verið álitaefni á vettvangi stjórnmálanna og um það mikið rætt. Byggðakvóti er hluti af þessu svokallaða 5,3% kerfi þar sem er tekið til sérstakra ráðstafana, 5,3% af leyfilegum heildarafla og sett inn í ýmis kerfi, en hér er fjallað sérstaklega um byggðakvóta. Þessum kerfum var komið á fót í raun og veru á löngum tíma til að bregðast við margvíslegum hlutum og það sem kallað er á fagmálinu almennur byggðakvóti er þá aflaheimildir sem sannarlega áttu að vera til að styrkja stöðu byggðarlaganna. Þessi hluti kerfisins rekur sögu sína aftur til ársins 1999 og um tilurð þessara kerfa og reynsluna af þeim er fjallað ágætlega í skýrslu Auðlindarinnar okkar þar sem ég vísa sérstaklega til þess sem leiðar til að fara kannski aðeins dýpra í málið. Það væri svo auðvitað efni til sjálfstæðrar umræðu hér að ræða það í sjálfu sér þegar við hugsum um það hvort sjávarútvegur einn og sér geti verið burðaraflið eða hreyfiaflið í því að hafa úrslitaáhrif á þróun byggðar í landinu. Það er ekki augljóst í mínum huga að svo geti verið. Það er hins vegar ljóst að framkvæmd byggðakvóta er mjög flókin sem birtist m.a. í því að ýmis álitaefni vegna framkvæmdarinnar hafa sannarlega risið í gegnum tíðina. Þingmaðurinn bendir hér á fjölda kæra sem hafa verið lagðar fram vegna framkvæmdarinnar. Yfirgnæfandi fjöldi kæra var staðfestur, þ.e. ákvörðun Fiskistofu um úthlutun byggðakvóta var staðfest af ráðuneytinu, en um fimmtungi af þeim kærum sem bárust var vísað frá eða þær felldar niður. Það er því erfitt að draga ályktanir um fyrirkomulag úthlutunar byggðakvóta af kærufjöldanum einum saman, en við höfum fleiri vísbendingar. Í minni tíð sem ráðherra hef ég varla heyrt þá rödd sem talar um hversu frábært, gagnlegt og skynsamlegt þetta kerfi sé. Þessa rödd hef ég ekki enn þá heyrt á þessum tveimur árum sem ég hef gegnt embættinu. Ég vil því horfa til þess sem lagt er til í niðurstöðum verkefnisins Auðlindarinnar okkar, að breytingar yrðu gerðar á núverandi fyrirkomulagi byggðakvóta, ef við horfum á það sérstaklega, og að kveðið yrði með skýrum hætti á um markmið, umfang og ráðstafanir byggðakerfis í fyrirhuguðu frumvarpi um nýtingu og stjórnun nytjastofna sjávar. Mig langar að nefna hér að áform um lagasetningu á samráðsgátt hafa þegar verið kynnt auk þess sem skýrsla Auðlindarinnar var kynnt þar. Í samráðsferlinu komu fram skiptar skoðanir á framkvæmd byggðakvóta, sem kom mér ekki á óvart, en ég hef ekki fundið rökin til að verja núverandi fyrirkomulag. Ég held að það liggi algerlega fyrir að það hafi einfaldlega of marga ókosti þrátt fyrir göfug markmið og ég held að við þurfum að reyna með einhverju móti að horfa til framtíðar og læra af þessum síðustu 25 árum um það hvað hefur gengið og hvað hefur ekki skilað árangri. Á fyrri þingum hafa verið lögð fram frumvörp sem tengjast byggðakvóta án þess að þau hafi náð fram að ganga, nú síðast á 151. löggjafarþingi. Á vorþinginu síðar í vetur mun ég leggja fram frumvarp til nýrra heildarlaga og þar verða lagðar til breytingar á fyrirkomulagi og framkvæmd byggðakvóta. Nú er verið að ígrunda í ráðuneytinu hvað komi í staðinn fyrir þessi kerfi og þar eru ákveðnar tillögur. Þar er lögð til annars vegar svokölluð innviðaleið, þ.e. að leigja út þessar heimildir og nýta þau verðmæti sem þannig fást til uppbyggingar í sjávarbyggðum. Slík uppbygging þyrfti þá ekki endilega að vera bundin við sjávarútveg heldur gæti verið á öðrum sviðum. Þetta er annar valkosturinn, sem er í raun og veru að heimildirnar séu nýttar með óbeinum hætti til að styðja við byggðirnar. Hinn valkosturinn, sem hefur stundum verið kallaður byggðafestuleið, væri þá sértækar og markvissar aðgerðir til að efla byggðir þar sem veiðar og vinnsla eru talin eiga framtíð fyrir sér, sem eru augljóslega matskenndir þættir. Svo ég haldi því til haga hér hafa hagsmunaaðilar, eins og við er að búast, mjög mismunandi skoðanir á þessu. Til að mynda telur SFS að réttast væri bara að minnka þessi 5,3% og minnka öll félagslegu kerfin. Meðan LS telur að allar breytingar eigi að fara til LS þá tel ég að sjómannasamböndin hafi skoðanir á þessum hlutum jafnframt, eins og allir sem koma nálægt þessum málum. Sjálf hallast ég í raun að fyrri leiðinni, þ.e. þessari innviðaleið, en það er mikilvægt að þetta sé rétt útfært 

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Já, það hafa sennilega fáir talað fallega um byggðakvótann, ég held að það sé mjög rétt hjá hæstv. ráðherra. Þess skal einnig getið að á vorþingi var samþykkt skýrslubeiðni til Ríkisendurskoðunar sem vonandi kemur bráðum frá þeim. Þeir hafa reyndar verið mjög uppteknir við ýmislegt annað sem ríkisstjórnin hefur verið að gera, en það verður áhugavert að sjá hvað kemur út úr því. Það kemur ekki á óvart að SFS hafi lagt til að þetta yrði bara ekki notað lengur. Þeir lögðu líka til að leggja niður allar strandveiðar vegna þess að það væri miklu hagkvæmara að vera með einn bát sem myndi bara veiða það allt saman. En mig langaði að heyra kannski í seinna svari hæstv. ráðherra hvernig hún telur að hægt sé að tryggja það að sú aðferð að leigja út kvótann, innviðaleið ef ég man rétt, þýði ekki einfaldlega að kvótinn verði bara leigður út til þessa 50 stóru aðila sem þegar eiga 50% af kvótanum og kvótinn endi þá bara eins og SFS vill, í einhverju einu skipi að veiða allt sem annars hefði verið veitt annars staðar og þá kannski bara losa þá við strandveiðarnar í leiðinni, ég veit það ekki.

Virðulegi forseti. Sú leið sem hefur haft þessa yfirskrift, innviðaleiðin, snýst um það hvaða markmið það eru sem löggjafinn síðan ákvarðar í sinni þinglegu meðferð, hvort það eru þeir sem fá hæst verð fyrir heimildirnar eða ef það eru önnur markmið sem lögð eru til grundvallar, og þetta á eftir að útfæra. En í raun og veru erum við með þessari nálgun að horfa til þess að það sem fæst fyrir heimildirnar fari sannarlega til byggðanna. Mörgum sveitarfélögum hefur fundist þetta spennandi nálgun vegna þess að þarna erum við þá ekki að festa okkur við þá hugsun að sjávarútveginum sé ætlað að tryggja dreifða byggð í landinu heldur sé hann bara einn af mörgum þáttum sem hafi áhrif á það og að sveitarfélög sem hafa áhuga á því að byggja upp sína framtíð eða atvinnutækifæri, eða einhvers konar tækifæri fyrir íbúa sína til vaxtar og mögulega áherslubreytinga geti gert það fyrir þá fjármuni sem þarna falla til. Þarna fái sveitarfélögin í raun og veru meira svigrúm en ella væri og ákveðið frelsi líka til að þróast með þeim hætti sem íbúarnir kjósa á hverjum tíma. Það er alveg ljóst, eins og hv. þingmaður náttúrlega bæði veit og skilur og kemur fram í tilefni fyrirspurnarinnar, að leiðin þangað til við erum komin að þeirri niðurstöðu að samþykkja slíka útfærslu hér í þinginu er vörðuð mjög mörgum sjónarmiðum sem toga nánast í allar áttir. En ég held að það breyti því ekki að það hermir upp á okkur hér í þinginu að finna út úr því með hvaða hætti þessi upprunalegu markmið haldist eins vel 

Forseti. Ég held að hæstv. ráðherra geti tekið undir með mér um það að þegar peningaöflin fá hugmyndir þá skortir þau sjaldan hugmyndaauðgina eða framkvæmdagleðina og skeyta þá jafnan ekki um t.d. hagsmuni náttúrunnar eins og vera ber. Þannig er núna um þessar mundir gríðarleg ásókn í jarðefni sem áður var ekki sótt jafn mikið í vegna þess að frekar en að takast á við undirliggjandi vanda í hagkerfi og samfélagi til að ná árangri í loftslagsmálum þá finnst hagsmunaöflunum auðveldara að skipta einfaldlega um mótor, henda út bensínmótor og setja rafmótor inn í óbreytt kerfi að öðru leyti. Þetta þýðir að ýmsir góðmálmar eins og nikkel og kóbalt og ýmislegt annað sem notað er í rafhlöður og rafmótora verður mjög eftirsótt. Þessi ásókn er farin að leita á nýjar lendur, á hafsbotn. Þannig hefur stórt alþjóðlegt námafyrirtæki beitt sér í gegnum lítil Kyrrahafsríki til að virkja leyfisveitingaferli innan Alþjóðahafbotnsstofnunarinnar varðandi leit utan lögsögu ríkja. En ég ætla ekki að spyrja hæstv. ráðherra út í það ferli enda heyrir það til annarra ráðherra. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hins vegar um þær hugmyndir nágranna okkar í Noregi sem hafa ákveðið að ríða á vaðið í þessu meðan alþjóðakerfið er enn ekki búið að koma sér saman um regluverk utan lögsögu ríkja. Nú ætlar Noregur að vera fyrsta landið til að veita leyfi innan síns yfirráðasvæðis á landgrunninu sem teygir sig sunnan við Svalbarða, í kringum Jan Mayen og alveg niður undir íslenska landgrunnið hér norður við Ægisdjúp. Spurningin er eiginlega bara: Líst ráðherra eitthvað á þetta? Það er svona í grunninn spurningin. Er þetta ekki eitthvað sem væri líklegt til að hafa veruleg neikvæð áhrif á beina íslenska hagsmuni, lífríkið í kringum eyjuna okkar? Þetta er sama vistkerfið, íslenskur og norskur sjór, þetta eru sömu fiskar að synda í sama vatni. Og ef ráðherranum líst ekki á þetta, hefur ráðuneytið eitthvað hnippt í kollegana austan hafs og reynt að tala um fyrir þeim?

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni þessa fyrirspurn og raunar þessa þanka hér vegna þess að það er hárrétt sem kemur fram í máli hv. þingmanns að fjármagnið finnur sér alltaf leið, peningaöflin og gróðaöflin í þessum heimi, og kapítalisminn finnur alltaf leið. Það er hlutverk og viðfangsefni lýðræðislega kjörinna fulltrúa á öllum tímum að reisa skorður við þeirri takmarkalausu ásælni. En varðandi þessa fyrirspurn sérstaklega þá er hér í meginatriðum um það að ræða að hafið er í raun og veru 70% af yfirborði jarðar og ef við færum út í bara vistkerfi jarðar almennt þá er gríðarlegt magn þess og hátt hlutfall þess vistkerfi sjávar og rót og kjarni líffræðilegrar fjölbreytni á sér þar heimili að stórum hluta. Það er þess vegna gríðarlega mikilvægur þáttur í alþjóðlegum skuldbindingum varðandi líffræðilega fjölbreytni en jafnframt loftslag. Við Íslendingar þurfum, það liggur algerlega fyrir, að huga miklu betur að notkun hafsvæða innan okkar efnahagslögsögu, hvernig við nýtum lögsöguna okkar á heildstæðan hátt. Hv. þingmaður nefndi það ekki sérstaklega í sinni fyrirspurn en sífellt oftar er að koma upp alls konar umræða um nýtingu hafsvæða til að mynda fyrir vindorku eða úthafseldi eða eitthvað slíkt, þannig að það er nauðsynlegt að fara yfir þessa nýtingu á heildstæðan hátt í stað þess að horfa á þetta út frá stefnu í hverjum málaflokki fyrir sig. Það gæti falist mjög mikill ávinningur í því að setja af stað vinnu við stefnumótun eða skipulag fyrir hafsvæðin og utan þeirra svæða sem núna falla undir strandsvæðaskipulag og þar á meðal er það sem hv. þingmaður spyr hér um sérstaklega, sem er efnistaka á svæðum sem sannarlega kunna að vera mikilvæg uppeldissvæði nytjastofna, til að mynda þorsks og annarra tegunda. Ég var nýlega í Þýskalandi, vil kannski að nefna það í þessu samhengi hér, þar sem ég heimsótti Thünen-stofnunina sem er nokkurs konar samþætt rannsóknarstofnun hafs og lands, það er svona Hafró bæði á sjó og landi. Sú stofnun sem er staðsett víða í Þýskalandi er komin mjög langt með að skipuleggja öll sín hafsvæði til lengri tíma, út frá umferð, út frá vindi, út frá siglingaleiðum, út frá fiskeldi o.s.frv. Við höfum ekki gert mikið af þessu sem þjóð að horfa til lengri framtíðar í þessum efnum og í ljósi þess hve ásælni er mikið að aukast í hafsvæði til ýmissar starfsemi, til þessara þátta, til efnistöku sem er í raun og veru það sem hv. þingmaður víkur sérstaklega að og svo auðvitað til úthafseldis og fleiri þátta eins og ég hef nefnt hér og svo auðvitað hefðbundinna nytja eins og fiskveiða, þá hlýtur að vera komið að þeim tíma að við skipuleggjum okkur betur og meira í takt við það sem aðrar þjóðir hafa gert. Ég held að við þurfum að horfa til þess á næstu árum að gera það í ríkari mæli. Varðandi það sem hv. þingmaður nefnir hér sérstaklega, þessi áform Norðmanna að vinna jarðefni af hafsbotni og áhrif þeirrar vinnslu mögulega inn í efnahagslögsögu Íslands, þá hefur ekkert erindi borist mér hvað varðar nákvæmlega þau mál og raunar er það þannig að þetta mál rak á mínar fjörur í gegnum fyrirspurn hv. þingmanns. En ég hef fengið tækifæri til að kynna mér það frekar og ekki síst í samskiptum norrænna þingmanna sem hafa verið að velta fyrir sér sameiginlegu norrænu útspili hvað þetta varðar, að gæta sérstaklega að þessum vistfræðilegu hagsmunum í hafi á norðurslóðum.

Forseti. Ég þakka svarið. Þegar ráðherra talar um að við þurfum að skipuleggja okkur betur þá fæ ég smákvíðahnút í magann vegna þess að þetta er að gerast þessa dagana. Það að skipuleggja okkur betur hljómar alltaf eins og eitthvert langtímaverkefni sem skilar ávöxtum eftir jafnvel nokkur ár. Staðan er nefnilega sú að norska Stórþingið er að ræða þessi mál þessa dagana. Það var nefndarfundur í orkunefnd Stórþingsins í síðustu eða þarsíðustu viku, að mig minnir, þar sem er farið yfir þessar tillögur ríkisstjórnarinnar og ég veit bara ekki hvort við höfum tíma til að hreyfa andmælum einhvern tímann seinna. Ég velti því upp hvort ráðherrann ætti kannski að hnippa í sendiráð Íslands í Ósló og athuga hvort þau geti viðað að sér einhverjum gögnum og jafnvel athugað hvernig sé hægt að beita sér í þessu máli. Ekkert erindi hefur borist íslenskum stjórnvöldum ef ég skil hæstv. ráðherra rétt. Ég held að það sé engin tilviljun. Ef maður skoðar kortið af áhrifasvæðinu í umhverfismatsskýrslunni sem fylgdi þessu inn í Stórþingið þá virðast norsk stjórnvöld vera búin að tálga mjög vandlega utan um það sem gæti mögulega snert íslenska hagsmuni þannig að það svæði á Drekasvæðinu, þar sem Ísland og Noregur gerðu gagnkvæman samning um að deila ábata af olíuauðlindum og öðrum auðlindum á og undir landgrunninu á sínum tíma, er bara tekið út þannig að það er ekki verið að skoða Noregsmegin þann hluta Drekasvæðisins vegna þess að ég held að norsk stjórnvöld vilji ekkert endilega að ráðherra sé að pota í þetta. Og þess þá heldur held ég að hann ætti að gera það vegna þess að sú starfsemi sem hér um ræðir, að ná þessum manganklumpum af hafsbotni er meira en að segja það. Þetta eru svona hnefastórir hnullungar sem eru ryksugaðir af hafsbotninum með þvílíku róti, 

Virðulegi forseti. Við höfum núna, eins og hv. þingmaður hefur væntanlega fylgst með, verið að undirbyggja með skýrslu sérstaka stefnumótun fyrir Ísland í lagareldi, þar með talið er kafli sem fjallar um þörungaeldi og úthafseldi raunar þar sem verið er að snerta á þessum málum og nefnt er þar mikilvægi þess að horfa til þeirrar nýtingar sem er að koma úr ýmsum áttum, ef svo má segja, og lögð áhersla á það að við förum ekki of geyst í þessum efnum. Ég vil árétta það sem kom fram hér í mínu fyrra svari að matvælaráðuneytinu hefur ekki borist neitt erindi hvað varðar þau mál eða þau áform Norðmanna sem þingmaðurinn fer hér yfir. En það er jafn ljóst að Norðmenn eru auðvitað fullvalda þjóð og þurfa eins og aðrir að gæta að sjálfbærri nýtingu og ábyrgri umgengni eins og gefur að skilja. Ég þakka hins vegar hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og ábendinguna og mun kanna þessi mál nánar.

Frú forseti. Ég hef oft talað um það sem uppáhaldssetninguna mína í stjórnarsáttmála ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur að ekki skuli gefin út leyfi til olíuleitar á íslensku yfirráðasvæði. Þar með bundum við mörg vonir við að væri settur punktur aftan við það tímabil í stjórnmálasögunni að einhverja dreymdi um að Ísland væri að framleiða eitthvað af þessum vökva sem veldur loftslagsbreytingum, að við gætum bara sagt skilið við það tímabil í okkar sögu. Eitthvað beið með að við sæjum á spilin hjá ríkisstjórninni en þó gerðist það að hæstv. ráðherra lagði fram frumvarp þessa efnis fyrir tveimur löggjafarþingum, sem kom reyndar það seint fram að ekki náðist að mæla fyrir því. En síðasta vetur áttum við hæstv. ráðherra orðastað, að ég tel nokkrum sinnum, þar sem ég spurði hvenær við fengjum að sjá þetta frumvarp aftur vegna þess að við hlökkuðum nokkur dálítið til að sjá það og geta afgreitt það hér í þingsal. Seinna, seinna, sagði ráðherrann og reyndar kom fram í svari við fyrirspurn rétt undir lok síðasta vetrar að mál þessa efnis myndi koma fram í haust. Svo kom haustið og hvergi sést þetta frumvarp lengur á þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar. Þess vegna er ég hér kominn til að spyrja hæstv. ráðherra hvers vegna frumvarpið sé ekki lengur sett á þingmálaskrá, hvort við eigum að skilja það sem svo að ríkisstjórnin ætli þá ekki að fylgja þessari setningu í samstarfsyfirlýsingunni eftir með lagasetningu. Og ef það er málið, til hvaða aðgerða eigi þá að grípa til að framfylgja þessari stefnumörkun í samstarfsyfirlýsingunni, hvað hafi verið gert og hvað standi til að gera. Því það skiptir máli að ekki bara tala um þetta heldur líka að fylgja því eftir með aðgerðum og skýrustu aðgerðirnar sem stjórnvöld og löggjafinn geta gripið til eru löggjöf. Það að setja lög sem gerðu það skýrt að Ísland myndi ekki leita að olíu í framtíðinni væri ekki bara gott merki heldur er í raun það eina sem hægt er að gera. Nú síðast í október kom frá Alþjóðaorkumálastofnuninni sviðsmyndagreining sem sýndi að eina leiðin til að halda mannkyni innan 1,5°C marka Parísarsáttmálans væri ef það yrðu engin ný jarðefnavinnsluverkefni sett af stað, ekki einn einasti nýi olíu- eða gasborpallur, 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Það stendur í stjórnarsáttmálanum að ríkisstjórnin muni ekki gefa út nein leyfi til olíuleitar í efnahagslögsögu Íslands og við það verður staðið. Hv. þingmaður þarf ekki að hafa neinar áhyggjur af því. En af því að hv. þingmaður vísaði hér til vandans og lausnanna þá verð ég bara að vera einlægur með það að ég sakna þess að hv. þingmaður styðji það á borði, ég sakna þess. Mér brá mjög þegar ég tók við þessu embætti, eftir að vera búinn að vera utanríkisráðherra í fimm ár og ræða loftslagsmálin öll þessi ár, við að koma hingað heim og heyra í þeim sem í orði styðja loftslagsmarkmiðin en á borði vinna gegn þeim. Út á hvað gengur málið? Hv. þingmaður vísaði hér til þess en sagði bara hálfa söguna eða brot af sögunni þegar hann var að tala um það út á hvað málið gengi. Hv. þingmaður vísaði til þess að það væri mikilvægt að hefja ekki meiri olíuvinnslu eða jarðefnavinnslu, jarðefnaeldsneytisvinnslu. Og hvað svo? Hvað er það sem þeir sem tala fyrir þessu á alþjóðavettvangi eru að leggja áherslu á? Hvað skyldi það nú vera? Þeir eru að tala um það að nýta græna orku til að ná loftslagsmarkmiðunum. António Guterres t.d., aðalritari Sameinuðu þjóðanna, hefur margoft bent á að það þurfi að einfalda leyfisveitingaferlið í heiminum vegna þess að okkur vantar græna orku. Hann er þá að vísa til þess að einfalda það að við getum nýtt græna orku. Hann lætur alltaf fylgja með að við eigum ekki að gefa afslátt af þeim markmiðum sem við erum með þegar kemur að leyfisveitingum en að markmiðið sé alveg skýrt, það vanti græna orku. Það vantar græna orku til að ná loftslagsmarkmiðunum. Við höfum hér stigið mjög stór skref til þessa og á fyrstu þremur mánuðum þessarar ríkisstjórnar var gengið frá nokkru sem hefur ekki verið gert í níu ár en á að gera ekki sjaldnar en á fjögurra ára fresti og það var að ganga frá rammaáætlun, til þess að það sé skýrt hvað sé í nýtingarflokki og til þess að við getum nýtt það. Um það var ekki samstaða og sumir hv. þingmenn, þar með talinn hv. þm. Andrés Ingi Jónsson, greiddu atkvæði gegn því að það væri hægt að nýta græna orku á Íslandi. Nú er það fullkomlega eðlilegt að menn segi: Heyrðu, ég er ósáttur við það að við séum að fara þessa leið við að nýta græna orku, ég vil fara aðra leið við að nýta græna orku. En ekkert slíkt hefur komið fram. Og eitt er algjörlega 100%, virðulegi forseti, og það er að við Íslendingar erum ekkert öðruvísi en aðrar þjóðir að því leytinu til að ef við ætlum að ná loftslagsmarkmiðunum þá þurfum við að taka út jarðefnaeldsneyti og við þurfum að setja græna orku í staðinn, og okkur liggur á vegna þess að við erum með gríðarlega háleit markmið þegar að því kemur. Virðulegi forseti. Það sem hv. þingmaður spyr um er ekkert vandamál. Við þurfum ekki hafa neinar áhyggjur af því að framfylgja þessu í ríkisstjórnarsáttmálanum. Það eru önnur vandamál þegar kemur að loftslagsmálum því að við eins og aðrar þjóðir, allar þjóðir Sameinuðu þjóðanna, nýtum orku og það eru engar hugmyndir um það í heiminum að mér vitandi að hætta að nýta orku, en við erum að reyna að koma út jarðefnaeldsneytinu og setja græna orku í staðinn.

Frú forseti. Ég verð að nýta tækifærið og stelast aðeins út fyrir efni fyrirspurnarinnar enda nýtti ráðherra nú tíma sinn aðallega í að ræða aðra hluti. Ráðherrann hefur kannski ekki alveg fylgst með umræðunni í kringum rammaáætlun af því að við sem ekki studdum þá niðurstöðu sem varð í pólitískum hrossakaupum milli stjórnarflokkanna gerðum það af málefnalegum ástæðum. Við gerðum það t.d. vegna þess að Hvammsvirkjun var haldið í nýtingarflokki en ekki færð í bið eins og hinar tvær virkjanirnar í neðri Þjórsá. Þær hefðu auðvitað allar þrjár átt að fylgjast að, bæði vegna þess að öðruvísi er ekki hægt að meta þær samhliða með eðlilegum hætti en líka vegna þess að öll rökin fyrir tilfærslunni á hinum tveimur áttu við um Hvammsvirkjun. Við vorum á móti því að Kjalölduveita færi úr vernd í bið vegna þess að fyrir því voru engin rök önnur en að Landsvirkjun hefur frá örófi alda dreymt um að rústa Þjórsárverum og fékk stuðning stjórnarþingmanna til þess. Við vorum á móti því að jökulsárnar í Skagafirði færu úr vernd í bið vegna þess að þær voru einfaldlega fullrannsakaðar, þær á að vernda. Það stoðar lítið að tala hér um orkuskipti sem réttlætingu fyrir virkjunardraumum hæstv. ráðherra þegar það er ekkert í regluverkinu sem tryggir að eitt einasta megavatt nýtist í að losa okkur við einhvern dropa af olíu úr kerfinu okkar. Þetta fer bara allt á einhvern markað sem getur bara nýtt þetta í hvað sem er. Svo verð ég að leiðrétta hæstv. ráðherra með það að ríkisstjórnin hafi háleit markmið vegna þess að þau eru ekkert svo háleit, 55% samdráttamarkmiðið er bara svona í meðallagi og ríkisstjórnin er fjarri því að ná því.. Hún rétt slefar upp í 29% markmiðið sem var samið um við ESB á sínum tíma.  En ég heyrði ekki svar við 3. lið fyrirspurnarinnar. Mig langar að biðja hæstv. ráðherra að koma inn á það hér í sínu seinna svari: Til hvaða aðgerða 

Forseti vill minna ræðumenn á að virða ræðutíma.

Virðulegur forseti. Það er engin beiðni komin um neina leit á þessu og það verður ekki vandamál að framfylgja þessu eins og ég er margoft búinn að benda á. En hv. þingmaður getur ekki falið sig á bak við þau orð sem hann fór með hér. Ef hv. þingmaður er í fullri alvöru að berjast fyrir loftslagsmarkmiðum ríkisstjórnarinnar, sem hann ranglega talar um að séu ekki háleit - hv. þingmaður skal ekki gleyma því að það er ekki okkur að þakka sem hér erum heldur foreldrum okkar, öfum og ömmum að við fórum í orkuskipti eitt og tvö og stöndum þar af leiðandi betur en aðrir. Það þýðir einfaldlega, virðulegi forseti, að þær þjóðir sem við erum að bera okkur saman við, erum að vinna saman með, geta með auðveldari hætti farið í hluti sem við fórum í á síðustu öld. En það er alveg sama hvernig menn reyna að tala sig út úr staðreyndum því að staðreyndirnar blasa alltaf við og þær eru eftirfarandi: Til þess að ná loftslagsmarkmiðum þarf græna orku. Svo einfalt er það. Og ef menn greiða atkvæði gegn því að það sé verið að afla grænnar orku þá eru menn að koma í veg fyrir að það sé hægt að ná loftslagsmarkmiðum. Svo einfalt er það. Það er ekki nokkur einasta leið fyrir okkur, virðulegi forseti, að ná árangri í loftslagsmarkmiðum ef menn klára ekki rammaáætlun. Það er bara ekki nokkur einasta leið, ekki ein einasta leið. Þannig að ef hv. þingmaður er einlægur í því og heill í því að berjast fyrir því að við náum markmiðum okkar í loftslagsmálum, sem er mjög strembið, þá er það ekki hægt nema við nýtum endurnýjanlega, íslenska græna orku.

Frú forseti. Þessi fyrirspurn sem ég beini hér til umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra snýst um að minnka sóun og mögulega leið til að efla hringrásarhagkerfið. Þetta eru tvö atriði sem skipta gríðarlega miklu máli þegar kemur að náttúruvernd, að það þurfi ekki sífellt að brjóta nýtt land undir framleiðslu og neyslu, og skiptir líka máli í loftslagsmálum. Spurningarnar sem ég beini til hæstv. ráðherra eru eftirfarandi: Er vitað hversu háu hlutfalli af raftækjum á Íslandi er hent án þess að athugað sé hvort viðgerð væri möguleg? Hefur verið skoðað að taka upp styrki eða endurgreiðslukerfi vegna viðgerða á litlum raftækjum eins og símum? Telur ráðherra fýsilegt að koma á slíku kerfi? Kveikjan að þessari fyrirspurn er raunar frétt sem ég las á RÚV fyrr í haust þess efnis að niðurgreiðslur á raftækjaviðgerðum hafi gefið góða raun í Austurríki þar sem litið er á þetta sem lið í því að efla hringrásarhagkerfið. Af fyrstu reynslu virðist vera að þetta auki hvata til þess að fólk, sem hafi til að mynda áður ekki látið gera við snjallsímana sína vegna þess að það hafi talið það of dýrt, hafi frekar valið að fara með símana í viðgerð. Við þekkjum það líklega öll að við erum gjörn á það að henda smáum raftækjum heima hjá okkur frekar en að kanna það hversu fýsilegt er að gera við þau. Mér finnst mikilvægt í ljósi þess hversu mikilvægt það er að ganga ekki endalaust á auðlindir jarðar að við skoðum það í víðara samhengi hvenær það er efnislega fýsilegt að gera við tæki þó svo að það kosti einhverja peninga því að við vitum að það kostar peninga að afla þeirra efna sem þarf í tækin. Það kostar peninga að urða tæki og það kostar peninga að sóa jörðinni. Ég hlakka til að heyra svör hæstv. ráðherra.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir góða fyrirspurn þar sem hv. þingmaður vísar til þess mikilvæga málaflokks sem hringrásarhagkerfið er. Raf- og rafeindatæki eru í framlengdri framleiðendaábyrgð og er það Úrvinnslusjóður sem sér um framkvæmd ábyrgðarinnar fyrir hönd framleiðanda og innflytjenda tækjanna, samanber lög um úrvinnslugjald. Úrvinnslugjald er lagt á raf- og rafeindatæki sem sett eru á markað hér á landi og er gjaldinu ætlað að standa undir kostnaði við meðhöndlun tækjanna þegar notkun þeirra er hætt og þau verða að úrgangi. Úrvinnslusjóði ber þannig að stuðla að hringrásarhagkerfi og sjálfbærri auðlindanýtingu varðandi raf- og rafeindatæki, auk þess að ná tölulegum markmiðum sem sett hafa verið um raf- og rafeindatækjaúrgang. Samkvæmt Úrvinnslusjóði má búast við að tæp 13.800 tonn af raf- og rafeindatækjaúrgangi hafi fallið til hér á landi árið 2022. Af þeim söfnuðust tæp 3.700 tonn til meðhöndlunar aðskilin frá öðrum úrgangstegundum. Við ráðstöfun þessa úrgangs fóru rúm fjögur tonn í undirbúning fyrir endurnotkun, 3.600 tonn til endurvinnslu, 31 tonn í aðra endurnýtingu og 28 tonn til förgunar. Öflugt og virkt hringrásarhagkerfi byggir m.a. á því að koma í veg fyrir myndun úrgangs og að almenningur lengi líftíma hluta í eigu sinni með því að láta gera við það sem bilar eða úr sér gengur eða með því að koma hlutum beint í endurnotkun. Með því móti haldast hlutirnir í notkun og verða ekki að úrgangi. Úrgangsforvarnir sem þessar eru afar mikilvægar þegar kemur að því að draga úr umhverfisáhrifum og er vilji hjá stjórnvöldum til að leggja enn meiri áherslu á þær en verið hefur. Samkvæmt úrvinnslusjóði er ekki þekkt hversu algengt það er að eigendur raf- og rafeindatækja hér á landi leiti mögulegra leiða til viðgerða á tækjunum áður en þeir losa sig við þau og þau verða að úrgangi. Stjórnvöld hafa skoðað nokkra möguleika til útfærslu á fjárhagslegum stuðningi til einstaklinga til að ýta undir viðgerðir, m.a. á raf- og rafeindatækjum. Í aðgerðaáætlun sem fylgir stefnu ráðherra í úrgangsmálum í átt að hringrásarhagkerfi og kom út í júní 2021 er að finna aðgerð sem ber yfirskriftina: Viðgerða- og viðhaldsþjónusta efld. Markmiðið með aðgerðinni er að draga úr myndun úrgangs með því að lengja líftíma heimilistækja og annarra hluta og er hún tvíþætt. Annars vegar felst hún í því að leggja mat á það hvort afnema eigi álagningu virðisaukaskatts af vinnu við viðgerðir og viðhald á húsgögnum, raf- og rafeindatækjum, reiðhjólum, fatnaði og skóm. Hins vegar felst aðgerðin í að leggja mat á það hvort heimila eigi einstaklingum að sækja afslátt af greiðslu tekjuskatts á grundvelli kostnaðar við keypta vinnu við viðgerðir eða viðhald stórra heimilistækja. Aðgerðin byggir á sænskri fyrirmynd. Þær tillögur sem í aðgerðinni felast fóru til umfjöllunar í starfshópi sem fjármála- og efnahagsráðherra skipaði um skatta og skattaívilnanir á sviði umhverfismála. Í skýrslu starfshópsins sem hann skilaði í febrúar síðastliðnum kemur fram sú niðurstaða að ekki sé rétt að afnema virðisaukaskatt af vinnu við viðgerðir og viðhald á húsgögnunum, raf- og rafeindatækjum o.fl., eða að einstaklingum verði veittur skattafsláttur vegna kostnaðar við keypta vinnu við viðgerðir eða viðhald stórra heimilistækja. Starfshópurinn bendir á að virðisaukaskattur sé stærsti einstaki tekjustofn ríkissjóðs og um þriðjungur af heildarskatttekjum hans. Virðisaukaskattur sé því afar öflugt tekjuöflunartæki en um leið hlutlaus gagnvart ólíkum tegundum efnahagsstarfsemi. Öll frávik frá samræmdum virðisaukaskattsreglum skapi ójafnræði milli aðila og séu til þess fallnar að veikja virðisaukaskattskerfið. Það skipti því máli að reynt sé að tryggja eins og kostur er að löggjöf virðisaukaskatts sé einföld, gagnsæ og skýr og með sem fæstum undanþágum til að tryggja tekjur, skilvirkni og skilvirka skattframkvæmd. Einnig geti slík undanþága ýtt undir að vörur og þjónusta sé ranglega flokkuð út frá virðisaukaskatti í skattþrep, hvort sem það er gert vísvitandi eða ekki. Varðandi afslátt til einstaklinga af tekjuskatti vegna kostnaðar við viðgerðir eða viðhald stórra heimilistækja liggur fyrir að mati starfshópsins að mjög erfitt er að viðhafa eftirlit með slíku fyrirkomulagi. Slík heimild væri mjög matskennd, til að mynda varðandi hvaða heimilistæki féllu undir heimildina eða utan við hana. Starfshópurinn bendir á að það sé bæði gagnsærra og kostnaðarskilvirkara að stuðningsaðgerðir stjórnvalda sem ákveðið sé að ráðist í séu fremur í formi beins stuðnings en að stuðningi sé beint í gegnum skattkerfið. Í umfjöllun um þessa aðgerð bendir starfshópurinn jafnframt á þá reynslu sem liggur fyrir af tímabundinni endurgreiðsluheimild virðisaukaskatts af vinnu við bílaviðgerðir. Reynsla Skattsins af þessu úrræði var sú að um væri að ræða mikinn fjölda umsókna vegna tiltölulega lágra fjárhæða. Mikil vinna hafi því falist í afgreiðslu endurgreiðslubeiðna. Líkt og áður hefur komið fram eru raf- og rafeindatæki í framlengdri framleiðendaábyrgð í gegnum Úrvinnslusjóð. Samkvæmt upplýsingum frá sjóðnum hefur hann ekki skoðað að taka almennt upp greiðslu vegna viðgerða á raf- og rafeindatækjum en í bígerð hefur verið að leita leiða til að stuðla að því að lítil upplýsingatækni- og fjarskiptatæki, svo sem símar, fari í endurnotkun í meira mæli. Sjóðurinn er jafnframt virkur þátttakandi í evrópsku samstarfi um meðhöndlun raf- og rafeindatækjaúrgangs og fylgist vel með þróun mála á þessum vettvangi.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir umræðuna í kringum þessa fyrirspurn. Ég tel að þetta sé gríðarlega mikið umhverfismál og ég vil horfa í þær áttir að við verðum sjálf meira meðvituð um það, af því að það styttist nú í svartan föstudag og brjálaðan mánudag og þá rennur oft kaupæði á landsmenn, ekki bara hér heldur erlendis líka. Mér finnst það sem var gert á Akureyri fyrir ekki svo mörgum árum síðan þar sem Restart Iceland var með í FabLab í Verkmenntaskólanum á Akureyri, þar sem rafvirkjar og aðrir áhugamenn voru að hjálpa fólki og kenna því að gera við hin ýmsu tæki - og það er kannski eitthvað sem fólk hélt ekki almennt að það gæti gert. Það voru sléttujárn, Playstation-tölva, geisladiskaspilarar, spjaldtölvur og brotinn skjár á síma o.s.frv. Þetta var eitthvað sem fólk taldi ekki að það gæti gert við, hvað þá að geta gert það sjálft, en lærði það þarna, alveg eins og þegar stagað er í sokka. Það er ýmislegt sem hægt er að gera. Ég held að fyrst og fremst eigi markmiðið að vera það, ef við ætlum að reyna að takmarka úrgang, að við þurfum að vera meðvitaðri um að við getum kannski gert eitthvað sjálf til að laga.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka þessa fyrirspurn sem snertir á máli sem við ættum að vera að ræða miklu meira, hvernig við getum ekki bara lengt líftíma hluta og þannig létt álagi af umhverfinu heldur líka unnið þannig ýmis jákvæð jaðaráhrif. Þetta hefur t.d. bein áhrif á ráðstöfunartekjur einhvers hluta fólks, sem nýtir sér viðgerðarþjónustu, og eykur líka nýsköpun. Þetta eru væntanlega oft smáfyrirtæki sem eru að sinna viðgerðum sem geta þá vaxið með aukinni eftirspurn þannig að þetta er það sem menn myndu kalla „win-win-win“ hugmynd. Mig langar að vekja athygli á því, vegna þess að hæstv. ráðherra talaði um framlengda framleiðendaábyrgð í þessu samhengi, að við þurfum að skoða þetta aðeins út fyrir þann kassa. Ég held að við þurfum að skoða betur beinar endurgreiðslur í vasann á fólki frekar en einhvers staðar til þjónustuveitandans því að það skilar sér ekki alltaf í lægra verði. Mig langar í því samhengi að nefna hér drög að frumvarpi sem voru send til meðflutnings fyrir helgi, að ég held, 

Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra svörin og eins þeim sem hafa tekið þátt í þessari örumræðu. Úrvinnslusjóður er mikilvægur en ég held að við þurfum að gefa þar alveg rosalega í og flýta öllum aðgerðum og efla allt þar miklu frekar. Ég vil bara nota tækifærið og brýna hæstv. ráðherra til þess að vera með forystu og sýna hana í þeim efnum. Ég get verið sammála hæstv. ráðherra í því að ég er ekki viss um að það sé góð hugmynd að fara í gegnum virðisaukaskattskerfið og ég er sammála hæstv. ráðherra í því að það er kerfi sem við eigum almennt að standa vörð um. En ég held hins vegar að það þurfi að finna leið og það þurfi bara að byrja og prófa leiðir sem virka því að við getum ekki beðið. Náttúran getur ekki beðið. Ég tel til að mynda að það gæti verið hyggilegt að taka upp einhvers konar endurgreiðslur eða beina styrki til fólks sem lætur reyna á það að gera við raftækin sín og jafnvel einhverja fleiri hluti því að þetta snýst um að breyta samfélagi, breyta neysluvenjum, breyta hegðun. Þar berum við öll ábyrg. Almennt myndi ég segja að það liggi gríðarstór ábyrgð á framleiðendum og fyrirtækjum en ég held að hér gæti mögulega fljótvirkasta leiðin til að ná fram breyttu neyslumynstri verið að almenningur sæi beinan ávinning af því að mæta með raftækið sitt í viðgerð. Mig langar að stinga því að hæstv. ráðherra.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir að taka upp þetta mikilvæga mál og sömuleiðis hv. þingmönnum sem tóku þátt í umræðunni. Ég tek alveg undir það hjá hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur að okkur liggur á. Við ræddum hérna bara um raftækin, fyrirspurnin var um þau og ég reyndi að svara henni eins vel og ég gat, en við erum búin að gera ýmislegt. Við erum núna að stofna hringrásarklasa sem kemur til í tengslum við hóp sem var stýrt af Þór Sigfússyni, sem er nú upphafsmaður að sjávarútvegsklasanum sem gengur nákvæmlega út á þetta, að endurnýta hluti. Við nýtum nærri 100% af aflanum meðan hent er um 50% af aflanum úti í heimi. Margt af því sem við hentum áður er jafnvel verðmætara en það sem við höfum alltaf nýtt. En út úr þessum hópi kom ekki bara það að við ætlum að fara í þessa vinnu heldur byrjuðu menn. Við byrjuðum bara með 25.000 tonn af malbiki, endurnýting, 30.000 tonn af lífgasi, nýting, 2.500 tonn af textíl, endurnýting, 5.000 tonn af bílavarahlutum, endurnýting, 4.000 tonn af fiskafurðum, fullnýting. Þess vegna hét nú kynningin á þessu verkefni 200.000 tonn af tækifærum. Það er bara allt sem mælir með þessu. Við getum líka lært af því sem var gert því að við fórum svo sannarlega betur með hlutina. Við hentum miklu minna og það er enginn sem er kominn á minn aldur sem getur sagt: Þetta var hræðilegt hérna þegar ég var að alast upp. Við vorum að nýta hlutina betur og því getur enginn sagt það eða haldið því fram. Ég lít á þetta sem spennandi og skemmtilegt verkefni. Við þurfum líka að sjá til þess að það sé fólk, t.d. bara eins og skósmiðir, við verðum að sjá til þess að það sé nægilega margt af því góða fólki. Ég heimsæki þá stundum og spjalla við þá, þeir eru að vinna magnað starf en okkur vantar fleiri. Ég held að það sé líka liður í þessu að bara taka umræðuna, þannig að ég 

Frú forseti. Mig langar til að eiga samtal við hæstv. ráðherra hér á Alþingi um sorgarleyfi vegna þess að ég trúi því að sorgarleyfi sé þýðingarmikill réttur fyrir fjölskyldur í kjölfar þess að barn missir foreldri sitt og ég trúi því að hér sé mál sem Alþingi á að geta sameinast um og samþykkt. Þess vegna lagði ég fram frumvarp í þá veruna. Ár hvert verða um hundrað börn á Íslandi fyrir því þunga áfalli að missa foreldri sitt. Á árunum 2009–2018 misstu 1.007 börn á Íslandi foreldri. Það eru tölur frá Hagstofunni sem þetta sýna. Á þessu sama árabili létust 649 foreldrar barna og í mörgum tilvikum frá fleiri en einu barni. Um 40% þessara foreldra létust úr krabbameinum. Öll þekkjum við til þessara barna og þessara fjölskyldna og öll held ég að við vitum og skiljum hversu þungt áfall það er fyrir hvert og eitt barn sem upplifir það að missa foreldri og að eftir stendur annað foreldri eða annar náin aðstandandi í erfiðri og viðkvæmri stöðu. Ég held að það þurfi í sjálfu sér ekki að orðlengja frekar um það. Með einfaldri lagabreytingu í þessa veruna er hægt að styðja við þessar fjölskyldur á viðkvæmum tíma í lífi þeirra og gefa þeim rými. Þegar við erum að ræða um þetta skiptir auðvitað máli að hér yrði um lagaheimild að ræða, heimild til að taka sorgarleyfi, sem einhverjir í þessum hópi myndu notfæra sér en ekki allir. Markmiðið væri þá að gefa sambúðarmaka eða öðrum nánum aðstandenda barnsins heimild til að taka sér leyfi frá störfum á launum í sex mánuði, sem væri svo hægt að dreifa yfir lengra tímabil, og að greidd verði 80% launa en þó með tilgreindu þaki um hámarksgreiðslu. Virðulegi forseti. Við eigum að viðurkenna áhrif missis og áhrif sorgar á fjölskyldur og á þá einstaklinga sem standa nærri í kjölfar þess að barn missir foreldri sitt. Hvað kostnaðinn varðar þá má kannski nefna hér atriði, sérstaklega núna á verðbólgutímum, að það er annars vegar um að ræða tímabundna heimild fyrir fólk í þessari stöðu og síðan er það sú staðreynd að þessi hópur er blessunarlega ekki stór. En það blasir við hversu þungbært þetta er fyrir þessar fjölskyldur, fyrir þessa foreldra og aðstandendur sem eftir standa. Í ofanálag kemur stundum tekjumissir heimilis og fjárhagsáhyggjur því að þegar um langvarandi veikindi, eins og t.d. krabbamein, hefur verið að ræða þá er staðan gjarnan sú að veikindaréttur eftirlifandi maka eða eftirlifandi foreldris er uppurinn. Það á að horfa til þessara þátta. Ég vildi einfaldlega eiga þetta samtal við hæstv. ráðherra hér í dag og spyrja hann að því hvort hann geti hugsað sér að leggja þessu máli mínu lið 

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur fyrir þessa góðu fyrirspurn og fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga máli hér á Alþingi. Á vorþingi 2022 lagði ég fram frumvarp til laga um sorgarleyfi sem var samþykkt í júní 2022 og lögin tóku gildi 1. janúar á þessu ári. Líkt og kom fram í ræðu minni hér á Alþingi tók Ísland forystu innan Norðurlandanna hvað þetta varðar við gildistöku laganna en í nágrannaríkjum okkar var þó almennt ekki að finna sambærilegan rétt foreldra og lögin kveða á um en þó mátti í tilteknum tilvikum finna tveggja til fimm daga rétt til leyfis frá störfum vegna ástvinamissis. Nú er mér ekki kunnugt hvort staðan á Norðurlöndunum sé enn sú sama en ég þori að fullyrða að hvergi hafi verið gengið eins langt hvað þetta varðar og hér á landi og er það vel. Þá vil ég líka rifja það upp hér að í samræmi við markmið laganna er skýringin á hugtakinu foreldri rýmri í lögunum en almennt á við um hugtakið í annarri löggjöf hér á landi, þannig að það geta verið fleiri en tveir einstaklingar sem eiga rétt á sorgarleyfi vegna andláts barns en um er að ræða sjálfstæðan rétt hvers og eins foreldris. Alþingi Íslendinga getur því að mínu mati verið stolt af þeirri framsýni sem þessi lagasetning ber með sér. Í mínum huga er alveg ljóst að samþykkt laganna fól í sér mikilvægt fyrsta skref þegar kemur að sorgarleyfi og til hvaða þátta það nær. Það er jafn ljóst í mínum huga að við þurfum að stíga stærri skref í framhaldinu og fjölmargir umsagnaraðilar voru á sama máli þegar frumvarp mitt var til umfjöllunar hér á Alþingi. Ágætt frumvarp hv. þingmanns sem hér talaði á undan mér er líka dæmi um slíkt mál. Þá komum við kannski akkúrat að þessu umræðuefni sem hv. þingmaður hefur tekið upp hér á Alþingi í dag og spurninguna um hvort einstaklingar sem missa maka frá börnum skuli eiga rétt á sambærilegu leyfi frá störfum og foreldrar sem missa barn, líkt og núverandi löggjöf gerir ráð fyrir. Ég held að við getum öll verið sammála um mikilvægi þess að eftirlifandi foreldri geti leitað sér og barni sínu viðeigandi aðhlynningar og búið sig undir framtíðina við gjörbreyttar aðstæður, svo ég noti orðalag í umsögn Sorgarmiðstöðvarinnar við frumvarpið á sínum tíma sem varð hér að lögum. Ég tel því mikilvægt, eins og ég hef reyndar áður sagt hér á Alþingi, að skoða vel hvort ekki sé rétt að gera breytingar á lögum um einkaleyfi þannig að foreldri barns eða barna sem missir maka geti átt rétt á sambærilegu sorgarleyfi og foreldri sem verður fyrir barnsmissi, sem er í rauninni það sem þingmál hv. þingmanns fjallar um. Í þessu ljósi höfum við nú þegar í ráðuneyti mínu hafið vinnu við að greina hvað breytingar sem þessar hafa í för með sér og þar með talið, því að hv. þingmaður kom líka inn á það, hvaða áhrif það myndi hafa á útgjöld ríkissjóðs sem er auðvitað eitthvað sem við þurfum að gera okkur grein fyrir. Mig langaði líka að nefna að í ráðuneytinu hjá mér stendur yfir vinna við að skoða tillögur sem samtökin Gleym mér ei hafa rætt við mig en fyrir þau sem það ekki vita er Gleym mér ei styrktarfélag til stuðnings foreldrum sem missa barn á meðgöngu og í eða eftir fæðingu. Tillögur þeirra snúa m.a. að breytingum í tengslum við rétt foreldris í kjölfar fósturláts þannig að réttur foreldra í slíkum tilvikum verði sambærilegri þeim rétti sem foreldrar fá í kjölfar andvana fæðingar. Þannig að ég er bara mjög ánægður með að hv. þingmaður skuli taka málið upp, bæði þingmálið en líka þessa fyrirspurn hérna á Alþingi, vegna þess að ég held að hún muni ýta við okkur öllum til að taka þessi mál lengra. Sennilega erum við öll sammála um að það ættum við að gera, spurningin er hvenær og, eins og ég segi, það er hafin vinna við að greina þessa þætti í ráðuneytinu hjá mér.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svörin. Ég verð að segja að það gladdi mig mjög að heyra jákvæð viðbrögð hans. Með þessari lagabreytingu yrðum við líka fyrst Norðurlanda. Ég man vel eftir því þegar þetta frumvarp var hér til meðferðar, þ.e. varðandi rétt foreldra sem missa barn. Þá veitti ég einmitt andsvör og fagnaði þessu skrefi en benti á að næsta eðlilega skref að taka yrði að jafna stöðu þessara fjölskyldna, af því að hér erum við auðvitað líka, og mér finnst það vera viðbótarrök í málinu, að horfa á sérstakan og sértækan stuðning við barn á viðkvæmum tíma í lífi þess. Ég er sannfærð um að hér sé um litla lagabreytingu fyrir Alþingi að ræða en gríðarlega mikilvægt skref fyrir þessar fjölskyldur sem hér um ræðir. Þess vegna gladdi það mig mjög að heyra jákvæð viðbrögð hæstv. ráðherra. Mig langaði til að nefna það sérstaklega af því að ráðherrann nefndi skilgreiningu hugtaksins foreldris að ég fór þá leið, einmitt vegna þess að fjölskyldumynstur og aðstæður í lífi barna eru mismunandi og ólíkar og markmiðið er vitaskuld að ná utan um það, að foreldri er þess vegna skilgreint með sama hætti, sem sagt víðari hætti en almennt er í lögum, til að aðrir nánir aðstandendur barns sem hafa verið í foreldrahlutverki geti fengið þennan rétt. Ég sé að umsagnir um þetta mál, frá Sorgarmiðstöð einmitt en líka frá stéttarfélögum, BHM og BSRB t.d., hafa verið jákvæðar í þessa veruna. Mig langar í lokin til að segja af því að hæstv. ráðherra nefndi sérstaklega samtökin Gleym mér ei að ég þekki sjálf til þeirra og ég tel að sú breyting, ekki síst fyrir þá foreldra sem eru að missa fóstur upp að 22 vikum þegar við förum að tala um andvana fæðingar en tilfinningin er hin sama, að hér sé um barnsmissi að ræða - að það skipti máli að jafna rétt með tilliti til þessa hóps.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir að taka þetta mál upp hér og fyrir þessa góðu umræðu. Ég held að við séum bara einfaldlega sammála um að það þarf að taka frekari skref í þessum málum. Við erum í rauninni að tala um tvennt hérna. Það er annars vegar þegar foreldri fellur frá fjölskyldu sinni þegar barn er undir 18 ára aldri og svo þetta sem samtökin Gleym mér ei hafa bent á. Spurningin er kannski, alla vega eins og ég sé þetta fyrir mér og vinnuna í ráðuneytinu, að þegar við erum búin að greina aðeins betur hvað mismunandi þættir þýða, hvað þeir ná utan um margt fólk, hver kostnaðurinn er o.s.frv. þá getum við betur áttað okkur á því hvaða skref við getum næst tekið. En ég held að við séum sammála um að það sé mikilvægt að taka þau skref. Það er ómögulegt fyrir mann eins og mig, svo að ég fari nú bara niður á persónulegu nóturnar, sem hef verið það heppin að hafa ekki lent í neinu sem þessu að setja sig inn í þær aðstæður sem fólk er í þegar um missi sem þennan er að ræða. Það að við séum að þróa velferðarkerfið okkar í þá átt að grípa líka þessa einstaklinga og ekki síst með þeim sveigjanleika sem er innbyggður inn í lögin - þ.e. þú getur dreift sorgarleyfinu á talsvert langt tímabil, þú getur svolítið stýrt því sjálf eða sjálfur á hvaða tímapunkti viltu taka þér leyfi. Við erum svo misjöfn og sum okkar bregðast kannski þannig við að við viljum vera í vinnunni, a.m.k. að hluta í einhvern ákveðinn tíma, og síðan þá að geta dregið okkur aðeins meira frá vinnu til að jafna okkur og takast á við breyttar aðstæður. Þannig að ég segi bara kærar þakkir aftur, hv. þingmaður, og vonandi getum við séð einhver skref verða að veruleika sem fyrst.

Frú forseti. Mig langar að spyrja hæstv. dómsmálaráðherra um opinber störf á landsbyggðinni. Fyrirspurnin er í fimm liðum og er kannski til marks um það sem segir í byggðaáætlun sem hefur verið samþykkt, með leyfi forseta: „Sköpuð verði fjölbreytt og verðmæt störf um land allt og stuðlað að sem jafnastri dreifingu starfa. Til að styðja við byggðaþróun og búsetufrelsi verði störf hjá ríkinu ekki staðbundin nema eðli starfsins krefjist þess sérstaklega.“ Ég hef átt svona samtöl í gegnum tíðina nokkrum sinnum áður frá því ég byrjaði á þingi af því að mér hefur fundist ganga hægt að fjölga störfum í dreifðum byggðum. En núna er fjarvinnsla, fjarfundir og fjarvinna allt saman orðið raunveruleiki margra, ekki síst eftir Covid, og ég tel að það væri heillaspor fyrir landsbyggðirnar að gert yrði enn betur í þessum efnum. Það rennir líka stoðum undir það sem ég hef haldið fram í mörg ár, að störfum almennt og ekki síst á vegum hins opinbera er mörgum vel hægt að sinna án tiltekinnar staðsetningar. En svo mætti kannski segja að störf ættu að hafa staðsetningu þannig að þau fari ekki í burtu ef t.d. viðkomandi aðili ákveður að flytja. Fyrir þær stofnanir sem voru lengst komnar í þessu þegar Covid skall á hafði samkomubannið minni áhrif heldur en hjá þeim sem börðust gegn straumi tímans, af því að það er ekki lögmál að stofnanir og störf á þeirra vegum þurfi öll að vera á suðvesturhorninu. Til langs tíma þóttu fjarfundir og fjarvinna óyfirstíganleg hindrun í atvinnusköpun á landsbyggðunum og mörgum þótti það óhugsandi að stofnanir gætu verið með dreifðar starfsstöðvar um landið. Þetta viðhorf hvarf á einni nóttu þegar öll þau sem höfðu möguleika á voru beinlínis skikkuð til að vinna heima. Það eru einmitt stofnanir eins og sýslumenn, sem heyra undir hæstv. ráðherra, sem eru með dreifðar starfsstöðvar úti um allt land. Mikilvægt er að þeim störfum fjölgi fremur en fækki og að verkefnum undirstofnana verði af hálfu ráðuneytisins komið þannig fyrir, sé það möguleiki. Það er mikilvægt að meta kosti þess, ekki síst með nýja starfsemi, að setja hana niður í dreifðum byggðum. Það hefur of lítið verið gert af því að mínu mati og gjarnan færð rök fyrir því að henni sé betur fyrir komið á höfuðborgarsvæðinu þrátt fyrir að við sem búum á landsbyggðinni sjáum mikil tækifæri í því að hún geti verið dreifð. Í fjárlaganefnd var við vinnslu fjárlagafrumvarpsins rætt um störf án staðsetningar og mikilvægi þess að fjölga slíkum störfum, enda er það á stefnuskrá ríkisstjórnarinnar. Það er mat meiri hlutans í fjárlaganefnd að hið opinbera þurfi að gera betur í þeim efnum en hlutfallslega eru of fá störf úti á landi á vegum hins opinbera að okkar mati. Fjölgun starfa úti á landi hefur líka mjög jákvæð áhrif, ekki síst innan hlutaðeigandi sveitarfélaga með tilliti til fjölbreyttari starfa, en víða er atvinnulíf í hinum dreifðu byggðum með einhæfasta móti. Í umsögnum fjölda sveitarfélaga kom einmitt fram að því miður fækki störfum á vegum ríkisins of mikið og er iðulega skorið niður þar. Hér liggja því fyrir fimm spurningar sem ég trúi að ráðherra bregðist við.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. 3. þm. Norðaust. fyrir fyrirspurnina. Hún er, eins og hér hefur komið fram, í nokkrum liðum og ég ætla að byrja á því að svara hvernig ég sem ráðherra hyggst framfylgja stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar að því er snertir fjölgun opinberra starfa á landsbyggðinni. Ráðherra er mjög umhugað um að framfylgja stjórnarsáttmálanum um fjölgun starfa á landsbyggðinni þrátt fyrir áform í fjárlagafrumvarpi ríkisstjórnarinnar fyrir næsta ár um fækkun opinberra starfa. Hvað sýslumannsembætti varðar hef ég þegar hrundið af stað vinnu innan ráðuneytisins við frekari stefnumótun í málefnum sýslumanna með það að meginmarkmiði að bæta þjónustu embættanna á landsvísu. Auk stefnumótunar hef ég lagt áherslu á að unnið verði áfram m.a. með eftirfarandi aðgerðir, sem að mínu mati fara vel saman við áherslur stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar og stefnumótandi byggðaáætlun fyrir árin 2022–2036. Þar ber fyrst að nefna tilfærslu starfa innan málaflokksins. Hugmyndin er að færa í auknum mæli verkefni og starfsfólk til embætta sýslumanna á landsbyggðinni með það að markmiði að efla þjónustuna, stuðla að jöfnu aðgengi almennings að opinberri þjónustu og tryggja betur rekstrargrundvöll embættanna. Með þeim viðbótarfjárheimildum sem fengust með fjárlögum ársins 2023, þ.e. 120 millj. kr. fyrir árið 2023 og 60 millj. kr. fyrir árið 2024, er ætlunin að styðja við stafrænar umbreytingar hjá sýslumannsembættunum þannig að auðveldara verði að færa verkefni sem flokka má sem óstaðbundin frá höfuðborginni til landsbyggðarembættanna. Undirbúningur er þegar hafinn. Nú kem ég að nýjum verkefnum frá öðrum ríkisaðilum, en undanfarin ár hefur ráðuneytið haft samráð við önnur ráðuneyti og stjórnvöld í þeim tilgangi að leita nýrra verkefna fyrir sýslumannsembættin. Ljóst þykir að með fjölgun verkefna skapast tækifæri fyrir frekari sérhæfingu, verkaskiptingu og samvinnu milli sýslumannsembætta á landsvísu, enda sé horft til þess að verkefnin megi vinna hvar og hvenær sem er óháð staðsetningu þjónustuþega. Sem dæmi hefur ráðuneytið unnið að því að færa starfsemi Innheimtustofnunar sveitarfélaga til sýslumannsins á Norðurlandi vestra hinn 1. janúar næstkomandi. Aukin notkun þjónustusamninga milli ríkisaðila. Meðal aðgerða til að vega þar á móti hagræðingarkröfum er aukið samstarf sýslumannsembættanna við sveitarfélögin, aðra ríkisaðila og eftir atvikum einkaaðila við að standa vörð um þjónustu við íbúa hvers svæðis. Ég sé fyrir mér fjölgun þjónustusamninga næstu misserin og þá sérstaklega þar sem langt er í næstu starfsstöð sýslumanns. Ég sé fyrir mér að sýslumenn verði miðstöðvar ríkisins í héraði. Ég legg mikla áherslu á að sýslumannsembættin sinni áfram því hlutverki sem hefur einkennt embættin á landsbyggðinni um áraraðir, sem er að vera miðstöð ríkisins í héraði. Ekki er aðeins um að ræða áherslumál mitt heldur hefur þessi aðgerð jafnframt stoð í stefnumótandi byggðaáætlun fyrir árin 2022–2036, sbr. aðgerð A.8. Stjórnsýslustöðvar ríkis í héraði. Ekki þykir annað tækt en að tryggja öllum landsmönnum jafnt aðgengi að opinberri þjónustu og þegar stjórnvaldið sem á í hlut er fjarri þjónustuþega er mikilvægt að hægt sé að leita eftir aðstoð sýslumanna til að fylgja erindunum eftir. Á þetta jafnt við um rafræna þjónustu hins opinbera á Ísland.is sem og aðra þjónustu. En hver hefur þróunin verið varðandi fjölgun opinberra starfa á starfsstöðvum undirstofnana ráðuneytisins það sem af er kjörtímabilinu? Á milli áranna 2021 og 2022 hefur starfsmannafjöldi undirstofnana aukist sem nemur 90 stöðugildum. Þessi fjölgun er fyrst og fremst í löggæslumálum og í fullnustukerfinu þar sem áherslur ráðuneytisins hafa fyrst og fremst verið þar á þessu kjörtímabili. Á árinu 2023 er áfram verið að bæta í og er gert ráð fyrir að störfum fjölgi verulega á þessu ári í sömu málefni. Niðurstöður ráðninga liggja þó ekki að fullu fyrir. Aðrar stofnanir hafa sætt áframhaldandi hagræðingu og gefur það augaleið að þegar fyrir liggur hagræðingarkrafa upp á 1–2% á ári, og allt upp í 4,5% eins og mælt er fyrir, stendur stofnunum fá önnur úrræði til boða en að hagræða í stærsta útgjaldaliðnum. Á fjárlögum 2022 er sérstakt framlag veitt í aðgerðir gegn kynferðisbrotum. Á árinu 2022 hófst undirbúningur að aðgerðum til styrkingar lögreglunnar í landinu þar sem sjónum var sérstaklega beint að landsbyggðinni. Markmið aðgerðanna var að styrkja embætti lögreglu á landsbyggðinni. Mér gefst ekki tími til að klára þannig að ég verð að gera það í seinni ræðu.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu um mikilvægt mál. Það er mjög mikilvægt að verið sé að huga að störfum án staðsetningar en ég vil nota þetta tækifæri til að koma inn á störf með staðsetningu. Kannski er fyrsta verkefnið sem við ættum að fara í þegar verið er að huga að því að dreifa störfum enn frekar um landið að greina það hvaða störf þurfa að vera með staðsetningu. Gott dæmi um það er einmitt umrætt starf á Þórshöfn sem hv. fyrirspyrjandi spurði hér um. Þar þarf hlutastarf fyrir sýslumannsembættið en þá er einmitt upplagt að nota tækifærið og færa jafnframt óstaðbundin verkefni, því að það er ekki endilega víst að staðbundna starfið krefjist 100% vinnuframlags.

Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur fyrir sitt innlegg. Það er gott að fá fram þetta sem ráðherrann talar hér um og gott að vita að vinna sé komin í gang vegna sýslumannanna. Ég er sammála því að þetta eigi að vera þjónustumiðstöð í héraði. Það er mjög mikilvægt. Verið er að sinna talsvert mikilli nærþjónustu þó að sumir haldi kannski að það sé ekki alltaf þannig. Þegar Ólöf Nordal heitin var innanríkisráðherra vorum við að tala um þessi mál og um það að færa líka verkefni frá undirstofnunum ráðuneytisins. En ég er líka sammála því að þetta skiptir allt máli; samvinna ráðuneyta, líka við sveitarfélögin, ekki síst til þess að hafa þjónustuna í nærumhverfinu. Þar þurfa allir líklega að gera betur og öll ráðuneyti þurfa svo sannarlega að gera betur. Ég er ánægð að heyra að það standi til að fjölga þjónustusamningunum enn frekar til framtíðar litið. Auðvitað er bagalegt, eins og þegar hér var opnuð með pompi og prakt starfsstöð Persónuverndar á Húsavík fyrir örfáum árum eða misserum síðan, að það fyrsta sem fari þegar stofnunin þarf að sýna aðhald séu störfin sem eru lengst í burtu. Ég hef ekki séð rök fyrir því af hverju það hentar betur en að fækka þeim hér á höfuðborgarsvæðinu. Þegar ég flutti framsögu með meirihlutaáliti fjárlaganefndar þá nefndi ég það að meiri hlutinn taldi að það væri mikilvægt að sýna pólitískt aðhald í þessum efnum er varða störf í dreifðum byggðum og taldi brýnt að aðhald ríkisstofnana kæmi ekki niður á störfum í hinum dreifðu byggðum. Hann leggur því til að gerð verði greining á fjölda opinberra starfa utan höfuðborgarsvæðisins með tilliti til staðsetningar þeirra og þróunar starfsmannafjölda og stöðugilda síðastliðin fimm ár, og þess fjölda starfa sem flust hefur aftur til höfuðborgarsvæðisins vegna búferlaflutninga starfsfólks. Eins og ég sagði hér áðan er stundum betra að hafa störf með staðsetningu en án hennar þannig að þau fari ekki endilega þótt starfsmaðurinn ákveði að taka sig upp, heldur tilheyri samfélaginu ef þess er nokkur kostur.

Virðulegi forseti. Dómsmálaráðherra vill taka það fram að hún mun ekki mæla fyrir frumvarpi um sameiningu sýslumannsembættanna á yfirstandandi löggjafarþingi. Þess í stað hef ég hug á að fylgja eftir þeirri stefnumótunarvinnu sem hefur átt sér stað undanfarin ár og birtist í skýrslunni sem dómsmálaráðuneytið gaf út í mars 2021 og ber heitið Sýslumenn: Framtíðarsýn; umbætur á þjónustu og rekstri. Ég hef einnig sett af stað vinnu við mótun nánari framtíðarsýnar ráðuneytisins í málefnum sýslumanna. Í þeirri vinnu mun ég leggja ríka áherslu á náið samráð og samvinnu milli ráðuneytisins og sýslumanna auk þess að greina nánar þau tækifæri sem styðja við markmið um bætta þjónustu, auk þess sem sérstaklega yrði að huga að tækifærum til að styrkja landsbyggðarembættin. Markmið vinnunnar er annars vegar að móta nánar framtíðarsýn sýslumannsembættanna sem miðar m.a. að því að styrkja starfsemi embættanna á landsbyggðinni og stuðla að hagkvæmari rekstri ásamt bættri þjónustu, og hins vegar að bera kennsl á tækifæri fyrir frekari umbætur til stuðnings markmiðum málaflokksins og þeirri stefnu sem ákveðin verður í þeirri vinnu sem verið er að setja af stað. Við vinnuna skal leitast við að fylgja eftir þeim markmiðum og áherslum sem fram koma í þingsályktun nr. 27/152, um stefnumótandi byggðaáætlun fyrir árin 2022–2036, og ríkisstjórnarsáttmálanum, þ.e. að standa vörð um grunnþjónustu hins opinbera. Ráðherra vill að sýslumenn verði miðstöð ríkisins í héraði og ég sé fyrir mér að sýslumenn geti gegnt þar veigamiklu hlutverki við að aðstoða íbúa við að reka erindi sín hjá öðrum fjarlægum stjórnvöldum. Þetta getur bæði átt við aðstoð með rafræn erindi á Ísland.is og leiðbeiningar og aðstoð við útfyllingu eyðublaða eða leit að réttum opinberum aðila. Við viljum ekki að íbúar þurfi að flakka á milli margra opinberra aðila heldur að þeim dugi að koma við á næstu skrifstofu sýslumanns og fá þar nauðsynlega aðstoð.

Virðulegi forseti. Undanfarið hefur farið mikið fyrir frásögnum af alvarlegum ofbeldisglæpum og árásum í Svíþjóð. Ofbeldisaldan hefur verið rakin til átaka glæpagengja sem hafa hreiðrað um sig og sér ekki fyrir endann á ofbeldinu. Tugir einstaklinga hafa látið lífið í tengslum við ofbeldisfull átök, m.a. í skotbardögum. Morðtilraunir og sprengjuárásir eru daglegt brauð og yfirvöld virðast nánast ráðþrota gagnvart vandanum. Sífellt fleiri saklausir borgarar sem hafa engin tengsl við gengin verða fyrir barðinu á ofbeldinu. Lögreglan í Svíþjóð hefur þurft að auka viðbúnað sinn og jafnvel hefur verið rætt um aðstoð hersins vegna ástandsins. Það er vel þekkt að við hér á Íslandi erum oft árum eða áratug á eftir þróuninni í ýmsum málum á Norðurlöndum. Ég vildi því spyrja hæstv. dómsmálaráðherra út í þróun skipulagðrar brotastarfsemi á Íslandi á undanförnum árum og sömuleiðis út í það hvort og þá hvaða aðgerða hún ætli að grípa til til að sporna við skipulagðri brotastarfsemi. Til samanburðar óska ég eftir því að hæstv. ráðherra greini frá þróuninni á Norðurlöndunum og viðbrögðum þeirra við þeirri þróun. Það er sömuleiðis mikilvægt fyrir okkur Íslendinga að vita hvaða lærdóm við getum dregið af þróuninni annars staðar á Norðurlöndum og viðbrögðum stjórnvalda þar. Ég veit að hæstv. dómsmálaráðherra hefur ákveðnar áhyggjur af svartímanum en ég hef fulla trú á henni.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. 6. þm. Reykv. n. fyrir fyrirspurnina. Hv. þingmaður spyr: Hvernig hefur umfang skipulagðrar brotastarfsemi á Íslandi þróast á síðustu fimm árum? Umfang skipulagðrar brotastarfsemi á Íslandi hefur aukist verulega síðastliðin ár með sama hætti og átt hefur sér stað víða annars staðar. Embætti ríkislögreglustjóra hefur bent á að það sé mat embættisins að hér á landi sé aukin ógn vegna skipulagðrar brotastarfsemi sem fari þvert á landamæri og eru aukin umsvif fjölþjóðlegra brotahópa merkjanleg hér á landi. Í því sambandi er m.a. um að ræða brotahópa sem eru umsvifamiklir á fíkniefnamörkuðum víða um heim og brotahópa sem stunda skipulagt smygl á fólki og mansal. Þá er það mat embættisins að það séu skýrar vísbendingar um að umfangsmikið peningaþvætti fari fram á Íslandi. Ríkislögreglustjóri hefur jafnframt bent á að líklegt sé að íslenskir, erlendir og fjölþjóðlegir brotahópar muni leitast við að auka umsvif sín á Íslandi á komandi árum. Þá má minnast á það að undanfarin misseri hefur orðið umtalsverð fjölgun brota á Íslandi þar sem hnífum er beitt og vopnatilkynningum til lögreglu hefur fjölgað verulega. Samkvæmt upplýsingum frá embætti ríkislögreglustjóra hefur alvarlegum ofbeldisbrotum og vopnuðum útköllum lögreglu og sérsveitar lögreglu fjölgað verulega síðustu ár. Má sem dæmi nefna að fjöldi útkalla þar sem sérsveit vopnast vegna eggvopna hefur nær fjórfaldast frá árinu 2016. Þessar tölur eru skýr vísbending um ákveðna þróun sem ég tek mjög alvarlega. Fyrirspyrjandi spyr hvort ráðherra hyggist grípa til aðgerða til að sporna við skipulagðri brotastarfsemi hér á landi og ef svo er þá hvaða aðgerða. Nýlega hefur löggjöf á Íslandi er varðar mansal og peningaþvætti verið tekin til endurskoðunar og breytingar samþykktar sem eru til þess fallnar að sporna gegn skipulagðri brotastarfsemi. Aðstæður í löggæslu hafa breyst og nú snýr löggæsla ekki síður að frumkvæðisvinnu í formi upplýsingaöflunar og greiningar upplýsinga. Breytt afbrotamynstur og útbreiðsla alþjóðlegrar skipulagðrar brotastarfsemi krefst þess að löggæsluyfirvöld geti brugðist við og gripið til aðgerða áður en einstök brot eru framin. Veigamiklar aðgerðir til varnar afbrotum má finna í fyrirliggjandi frumvarpi til breytinga á lögreglulögum. Frumvarpið er nú í samráðsgátt en ég hyggst leggja það fyrir Alþingi á næstu vikum. Ég tel frumvarpið nauðsynlegan þátt í því að efla aðgerðarheimildir lögreglu þegar kemur að baráttunni gegn skipulagðri brotastarfsemi. Eitt af markmiðum lagafrumvarpsins er að skýra heimildir lögreglu til að grípa til aðgerða í þágu afbrotavarna, einkum hvað varðar afbrot sem tengjast skipulagðri brotastarfsemi og brot sem varða öryggi ríkisins. Skipulögð brotastarfsemi er alþjóðleg í eðli sínu og krefst þess að löggæsluyfirvöld geti brugðist við á grundvelli upplýsinga og gripið til aðgerða áður en einstök brot eru framin. Samhliða þessu kveður frumvarpið á um að eftirlit með lögreglu verði eflt með markvissum hætti, bæði hvað varðar ytra eftirlit af hálfu nefndar um eftirlit með lögreglu og innra eftirlit af hálfu embættis ríkislögreglustjóra, auk þess sem gert er ráð fyrir að nefnd um eftirlit með lögreglu skili Alþingi árlega skýrslu. En hvernig hefur umfang skipulagðrar brotastarfsemi þróast á Norðurlöndunum á síðustu fimm árum? Á það hefur verið bent á Norðurlöndunum að fíkniefnamarkaðurinn hafi tekið breytingum undanfarin ár. Það má segja að aukin atvinnumennska einkenni starfsemi skipulagðra brotahópa, svo sem er varðar innflutningsleiðir og sölufyrirkomulag, fleiri hópum sé nú kleift að flytja inn fíkniefni en áður og enn fremur hafa smáforrit og samfélagsmiðlar gert sölu og dreifingu fíkniefna til neytenda auðveldari. Þá hefur það gerst í auknum mæli að afbrotamenn hafa komið sér fyrir erlendis þar sem þeir taka þátt í skipulagningu fíkniefnaviðskipta innan fjölþjóðlegrar brotastarfsemi. Á Norðurlöndunum hafa skipulagðir brotahópar náð að skjóta rótum og hefur það haft í för með sér margvíslegan samfélagslegan vanda. Bæði í Svíþjóð og Danmörku hafa átök skipulagðra brotahópa verið áberandi. Vopnaburður hefur aukist auk þess sem alvarlegum líkamsárásum hefur fjölgað sem og manndrápum. Þessi þróun hefur haft í för með sér fjölmargar skotárásir og sprengjuárásir síðastliðin ár sem hafa í einhverjum tilvikum skaðað almenna borgara. Nýlega tók ég þátt í ráðherrafundi með dómsmálaráðherrum annarra Norðurlanda þar sem efnt var til þekkingar- og reynsluskipta um skipulagða brotastarfsemi og að mínu mati er miðlun þekkingar, upplýsinga og reynslu milli ríkja lykilatriði í baráttunni gegn skipulagðri brotastarfsemi og því nauðsynlegt að efla samstarf við önnur ríki og þá sérstaklega önnur Norðurlönd.

Virðulegur forseti. Mig langar að þakka hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur fyrir að vekja máls á þessu hér og þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og taka undir það sem fram kemur í máli hæstv. ráðherra. Ég held að það sé ofboðslega mikilvægt að við vinnum náið með öðrum Norðurlöndum í þessum málum og mikilvægt auðvitað að lögreglan hafi bæði þær heimildir og þau aðföng sem hún þarf til að uppræta skipulagða brotastarfsemi. Ég er nýkomin frá Ósló þar sem ég var á Norðurlandaráðsþingi og við vorum að ræða þetta mikið við kollega okkar og sérstaklega auðvitað höfum við miklar áhyggjur af því sem er að gerast í Svíþjóð og ræddum þar við sænsku þingmennina. Maður var að reyna að átta sig á því hvað er hægt að læra af þeim, hvað við getum gert betur og öðruvísi, og þar kom skýrt fram að það skiptir auðvitað öllu máli að lögreglan hafi þau aðföng og þær heimildir sem hún þarf til að uppræta slíka starfsemi og þá skiptir auðvitað rosalega miklu máli að lögregluyfirvöld vinni saman og geti skipst á upplýsingum yfir landamæri.  
             Hæstv. forseti. Hér stendur enn þá ein mínúta þannig að ég hélt að ég gæti bara talað og talað.

Svo er ekki. Tími hv. þingmanns er liðinn.

Þá bara enda ég á að þakka kærlega fyrir þetta en vil samt segja að ég held að við þurfum að vera vakandi yfir þessu og við í allsherjar- og menntamálanefnd, í samstarfi við hæstv. ráðherra, munum fylgjast vel með þessu máli.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur sem tók hér til máls. Það hafa auðvitað verið uppi fordæmalausar aðstæður í Svíþjóð og yfirvöld í nágrannalöndum hafa lýst yfir stuðningi og boðið fram aðstoð. Við höfum sem betur fer enn þá lítið fram að færa í þessum efnum en það er mikilvægt að við fylgjumst vel með þróuninni, skoðum það rækilega hvort við getum dregið lærdóm af þessari alvarlegu stöðu og óheillaþróun hjá þessari vinaþjóð okkar og það sama á við um önnur nágrannaríki okkar. Hæstv. ráðherra lýsti hér ófagurri mynd af þeirri þróun sem hefur átt sér stað hérlendis og haldi hún áfram er myndin sem hæstv. ráðherra lýsir síst skárri. Hæstv. ráðherra fór sömuleiðis yfir þær aðgerðir sem þegar hefur verið gripið til til að sporna við skipulagðri glæpastarfsemi en hún lagði áherslu á mikilvægi fyrirhugaðra breytinga á lögreglulögum og var hæstv. ráðherra mjög afdráttarlaus í þessum efnum. Hvað varðar samanburð við önnur Norðurlönd er þróunin komin lengra og til verri vegar. Hæstv. ráðherra lagði í sínu máli áherslu á þekkingar- og reynsluskipti og að efla samstarf og samvinnu og ég get mér til um að hæstv. ráðherra eigi m.a. við heimildir sem munu fást ef í gegn fara fyrirhugaðar breytingar á lögreglulögum. Það væri áhugavert að heyra frekar frá hæstv. ráðherra hvað við getum gert í auknu samstarfi við þessar nágranna- og vinaþjóðir okkar.

Virðulegi forseti. Á síðustu árum hafa skýrar vísbendingar komið fram um að umfang og eðli skipulagðrar brotastarfsemi hafi tekið verulegum breytingum hér á landi til hins verra. Hópur innlendra jafnt sem erlendra aðila hefur það að atvinnu að fremja fjölda afbrota með skipulögðum hætti. Þetta eru t.d. alvarleg ofbeldisbrot, þjófnaður, fjársvik, fíkniefnabrot og peningaþvætti. Þetta er verulegt áhyggjuefni. Eðli skipulagðrar brotastarfsemi er að hún er alþjóðleg og gengur þvert á landamæri. Stjórnvöld hérlendis hafa lagt mikla áherslu á samstarf og samvinnu, bæði alþjóðlega og innan lands, og ég tel nauðsynlegt að styrkja þetta samstarf enn frekar ásamt því að efla innlenda löggæslu til muna. Það verður ekki einungis gert með breytingum á löggjöf heldur einnig auknum fjárveitingum á þessu sviði. Íslensk laga- og stofnanaumgjörð á þessu sviði er ekki fyllilega sambærileg þeirri sem þekkist annars staðar á Norðurlöndunum og lagaheimildir lögreglu eru takmarkaðri hér á landi samanborið við nágrannaríkin, einkum að því er varðar öryggi ríkisins. Að mínu mati er mikilvægt að samræma valdheimildir lögreglu hér á landi við valdheimildir lögreglu í nágrannaríkjum okkar og líta til reynslu þeirra af baráttunni gegn skipulagðri brotastarfsemi. Sú þróun sem hefur átt sér stað á undanförnum árum varðandi umfang skipulagðrar brotastarfsemi, bæði á Íslandi og á alþjóðavísu, er alvarleg. Halda þarf áfram að styrkja lögregluna, þekkingu hennar og getu til að takast á við mál af þessu tagi. Ég sem dómsmálaráðherra mun nálgast viðfangsefnið af festu og ábyrgð. Markvissar aðgerðir til að varna afbrotum eru grundvallaratriði til að halda uppi allsherjarreglu og lögum í landinu.