Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Af því að engin br.till. er komin fram í þessu máli, þá býst eg við að enginn háttv. þm. hafi neitt við frumvarpið að athuga og væntir nefndin þess að frumvarpið verði nú samþykt, eins og það liggur fyrir.



Eg á brt. þar sem farið er fram á, að ekkju Jens prófasts, og alþingismanns Pálssonar sé veitt viðbót við eftirlaun, þau sem henni bera, Má vera að þetta sé í eðli sínu ekki vinsælt mál, þar sem þjóðin virðist vera mjög mikið á móti eftirlaunum og vilji takmarka þau sem mest. En það mun enginn vera á móti, að viðurkenning sé sýnd, þegar hún kemur niður þeim stöðum, þar sem unnið hefir verið vel og trúlega fyrir þjóðina. Það er hér á tvent að líta, verðleikann og þörfina. Það kann að vera, að menn ekki séu vissir um verðleika umsækjanda sjálfs, en allir, sem þekkja hana, vita þó, að hún var í öllu samboðin sínum ágæta manni. Það fara lítt sögur af því starfi, sem konur vinna hér á landi, en þær eiga samt oft mikinn þátt í því, sem mennirnir nú eru taldir vinna. Hér er um þann mann að ræða, sem öllum ber saman um að starfað hafi alla sína ævi með eldheitum áhuga að öllum framfaramálum þjóðarinnar, og það ætíð án nokkurrar eigingirni. Það þarf ekki að fjölyrða um gagnið, sem hann hefir unnið hér á þinginu, það er þinginu kunnugt, því að það má rekja sporin hans í gegnum þingið. Hann naut ekki mikillar viðurkenningar í lifanda lífi fyrir sitt mikla og góða starf, og því er þetta góð leið, ef þingið vill sýna einhvern lit á viðurkenningu að láta þá ekkju hans njóta hans, svo að hún þurfi ekki að hafa áhyggjur af lífinu í elli sinni. Í því trausti að þetta verði gert, kem eg með þessa tillögu. Eg tel víst að líkt þessu hafi vakað fyrir stjórninni, er hún fer fram á að veita ekkju Jóns alþingismanns frá Múla ellistyrk. Án þess að eg vilji á nokkurn hátt mæla á móti þeirri styrkveitingu, þá hefi eg heyrt að sú ekkja kæmist allvel af og sé efnalega allvel borgið. En hér er slíku ekki til að dreifa. Hér eru efnin að eg hygg lítil, án þess að eg vilji berja nokkurn barlóm fyrir hennar hönd. Og þótt eg viti, að ekki standi nein neyð fyrir dyrum, ef þetta verður feit, þá finst mér þó þörf á að þessu verði sint, og vona að háttv. deild sé mér samdóma um, að hér fari saman verðleikar og þörf í þeim mæli, að þinginu ætti að vera ljúft að láta þessa tillögu ganga fram í einu hljóði.



Við frumv. þetta eru 2. breyt.till., báðar frá nefndinni. Önnur er á þgskj. 466, að aftan við 1. lið 2. gr. bætist: Að því er til sjóvátrygginga kemur, skal það þó vera á valdi þess, sem ábyrgðar leitar, hvort hann vill fá ábyrgðarskírteini á íslenzku eða á útlendu máli. Þessi breyt.till. stafar af því, að það var samþykt hér við 2. umræðu, að slík skírteini skyldu vera á íslenzku. En nefndin ætlast svo til, að hér sé að eins verið að setja almenna reglu, en ekki beint valdboð, og séu menn sjálfráðir, ef þeim þykir annað betur henta. Og þetta getur haft þýðingu, ef framvísa þyrfti slíkum skírteinum erlendis. Nefndin sér ekkert athugavert við það, þótt þetta yrði samþykt, og væntir því að svo verði gert. Hin brtill., á þgskj. 455, er ekki annað en lögun á tilvitnun, af því að 3. gr. var feld burtu við 2. umr. Annars hefi eg ekkert við frumv. að athuga.



Fjárlaganefndin getur verið háttv. deild fremur þakklát enn sem komið er fyrir meðferðina. Að vísu voru feldar í gær 4 till, frá nefndinni, en þær voru svo vagnar, að henni var ekkert sérlegt kappsmál um neina þeirra. Enn fremur voru samþyktar 3 br.till., sem nefndin var mótfallin, og getur það ekki talist mikið, sérstaklega þar sem það voru engin kappsmál heldur. Eg mun seinna gera grein fyrir því, hver áhrif atkvæðagreiðalan í gær hafi á fjárhaginn, en snúa mér að einstökum br.till frá háttv. þingmönnum. Um br.till. nefndarinnar sjáifrar mun eg fylgja sömu aðferð og áður, að skírskota til nefndarálitsins og bíða átekta. Breyt.till. við 16. gr. nema alls til hækkunar 37,400 kr. Fyrst skal eg minnast á br.till. 395, um að auka styrkinn til sambands ungmennafélaganna upp í 2 þús. kr., eða tilvara 1500 kr. á ári. Nú hefir nefndin fallist á það, að veita Íþróttasambandi Íslands 500 kr. styrk hvort árið. En bæði þessi félög vinna að sama marki um íþróttir, og því þeim mun siður ástæða til þess að fara að hækka þennan styrk. Að minsta kosti getur nefndin alla eigi fallist á það, að hækka hann um helming. Hina vegar mun hún ekki gera varatill. að kappsmáli. Í öðru lagi er brt. 398, frá háttv. þm. V.- Sk. (Þ. J ). Það er beiðni um 4 þús. kr. fyrra árið til þess að ryðja vör við Ingólfshöfða og gera veg upp höfðann. Nefndin hefir ekki séð neina áætlun um þetta mannvirki, hvorki hvað það mundi kosta né að hverju gagni það mundi koma, og af því að í mörg horn er að líta, en þetta hins vegar allmikil fjárhæð, þá getur hún ekki lagt til að þessi fjárveiting verði samþ. að svo komnu. Þá er brt. 401, styrkur til Eggerts Briem til að læra rafmagnsvélafræði. Nefndin hefir nú lagt til að styrkja annan mann til þess að lúka sams konar námi í Khöfn, og það vegna þess, að hann ætlar sér að hafa lokið því eftir 2–3 ár. En sá sem hér er um að ræða er ekki byrjaður á því enn þá, og mun það þá vera tilgangur tillögunnar að útvega honum árlegan styrk í 7-8 ár, eða námsskeiðið á enda. Að þessu vilt nefndin ekki ganga, þar sem útlit er fyrir að við fáum hinn manninn eftir svo stuttan tíma. Þingið hefir líka ætið verið tregt á það, að styrkja unga menn til náms alt frá byrjun. Það hefir átt sér stað, og ekki borið sérlegan áraugur. Hitt er oft nauðsynlegt, að hlaupa undir bagga við síðustu ár námsskeiðs, enda er þá nemandi búinn að sýna, hvers hann er verður. Þá kem eg að brt. 421. Þau biður háttv. þm. N.-Þing. (B. Sv.) um 200 kr. á ári handa bóndanum á Hrauntanga í Öxarfirði til þess að vera þar og veita ferðamönnum gistingu. Það er satt, að býli þetta liggur á miðri heiði, sem torvelt er að fara yfir á vetrum, og hæpið að dagur endist milli bygða í ófærð og dimmu, og er því ágætt að þar sé gistingarstaður. En hins vegar lítur nefndin svo á, að hæpið sé að þessi maður haldist þar við lengi, þótt hann fengi þennan styrk, og svo gæti orðið afleiðingaríkt að veita slíkt, því að hætt er við að þar myndu fleiri á eftir fara og biðja ins sama. En annars er þessi styrkur svo lítill, að nefndinni er ekkert kappsmál um hann. Þá tek eg brt. 428, frá háttv. 1. þm. Skagf. (Ó. Br.), um fé til bryggjugerðar á Sauðárkróki, 6 þús. kr. annað árið gegn 2/3 kostnaðar annarstaðar að. Þetta er að hálfu leyti endurveiting á 3000 kr. styrk, sem eigi er notaður enn. Kom sem sé í ljós, þegar betur var að gáð, að það fé, sem áætlað hafði verið, mundi ekki verða nóg til þess að gera, bryggjuna svo sterka sem skyldi, og því er þessi br.till fram komin. Nefndin getur ekki lagt til að veita þetta fé nú, sízt svona mikið, enda telur hún ólíklegt að bryggjan kosti þessa upphæð þrefalda. Þá er brt. 384, frá háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th), um brimbrjótinn í Bolungarvík. Eg gjöri ráð fyrir því, að háttv. flutningam. skýri nánara nauðsynina á honum, og nefndin viðurkennir að vert sé að styrkja slík fyrirtæki, enda hefir Krabbe verkfræðingur lagt mjög mikið með fjárveiting til þessa. En hins vegar sér nefndin ekki að þetta mál sé enn vo vel undirbúið, að rétt sé að leggja, stórfé eins og þetta er til hafnarvirkja í smáþorpi. Svo er hér ekki farið að venju þeirri, sem tíðkast hefir um slíkar fjárveitingar. Því að hér á ekki að leggja á móti landssjóði nema 1/2 kostnaðarins, en það er vant að vera 3/4, að minsta kosti ekki minna en 2/3. Nefndin hefir þó viljað líta á nauðsynina í þessu máli, og hefir því komið fram með breyt.till. við þessa á þgskj. 462, og lagt til að lækka upphæðina um helming, seta skildaga tvöfalt framlag annarsstaðar að. Þar sem um talsverðar tekjur er að ræða frá bryggju sjóði Bolungarvíkur, þá ætti að vera hægt að útvega lán ef þörf krefur, og með því að þetta er áríðandi málefni fyrir alla sýsluna, þá ætti hún líka að álita sér skylt að hlaupa þar undir bagga. Nefndin er því meðmælt þessari fjárveitingu með þessum skilyrðum, sem fram koma í breyt.till. hennar á þgskj. 462. Ennfremur er hér breyt.till. 436 frá báðum háttv . þm. S.-Múl., 1200 kr. styrkur hvort árið til þess að halda uppi mótorvagnaflutningi á Fagradalsbraut, handa Þór. E. Tulinius. Nefndinni finst það nú athugavert, að tengja þannig fjárveitinguna við nafn eins kaupmanns á Austurlandi. Hann gæti orðið nokkuð ráðríkur um þær ferðir, og notað þær meira sími verzlun í hag, en öðrum, sem vegurinn nær til. Og tilgangur nefndarinnar með því, að leggja það til, að styrkur verði veittur til mótorvagnaferða hér austur í sýslur, er sá, að þar skuli gerðar tilraunir fyrir alt landið, áður en farið er að ráðast í að styrkja fleira af því tagi. Það þarf bæði að athuga, hvort vegirnir duga til slíkra ferða, og hvort vagnarnir spilla ekki vegunum, svo að af því leiði enn þá meiri kostnað. Þess vegna, virðist fremur lítil ástæðu til þess, að byrja þetta í tveim stöðum. Hitt er auðvitað, að ef reynslan bendir í þá átt, að hagur sé að þessum flutningatækjum, þá verðu þeir sjálfsagt eigi annarsstaðar heppilegri en á Fagradalsbrautinni. Þá er enn eftir þús. kr. fjárveiting til þess að lúka við byggingu mjólkurskálans á Hvítárvöllum. Nefndin mælir ekki með henni, en lætur hana afskiftalausa. Hún er frá einum nefndarm. Svo skal eg minnast á tvær brtill. við 18. gr. Önnur er frá háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) þess efnis, að veita Jakob Hagalinsyni 300 kr. fyrra árið. Samskonar beiðni hefi legið fyrir þinginu áður, og er beiðnin miðuð við það, að maðurinn hafi átt um 20 börn í hjúskap og komið þeim öllum upp. Það væri nú í rauninni alveg rétt, að verðlauna slíka menn, sem hefir tekist svo vel og heppilega að koma upp svona stórum barnahóp, en það ætti þá helzt að gera með sérstökum lögum, en ekki í fjárlögum, enda er nefndin ekki með þessari breytingartiliögu Hitt er viðbót við eftirlaun ekkjufrúar Guðrúnar Pétursdóttur, 300 kr., og hefir nefndin ákveðið að skifta sér ekkert af þeirri till. Loks eru 5 breyt.till. viðvíkjandi lánum úr viðlagasjóði. Eg vil nú skýra frá því, að mér þykja þau lán orðin nokkuð mikil, ef allar þær tillögur ættu að ná fram að ganga. Í Stj. frv. nema lánsheimildirnar 55000 kr. Eftir nefndartill. hækka þær um 54 þús. að frádregnum 5 þús kr., Sem hún vill lækka stj.frv. um. Þá koma út 104 þús. kr., og mætti ætla að þar mætti láta staðar nema, því ekki er að búast við því að afgangur verði á fjárlögum eftir þetta þing, heldur miklu fremur halli. Nú hafa einstakir háttv. þm. auk þessa þó farið fram á að auka lánsheimildirnar um 72 þús. kr. samtals, svo að ef alt væri samþykt, þá yrði sú upphæð alls 176,000 kr. Nú sem stendur eru árlegar afborganir til viðlagasjóðs 116 þús. kr., svo að ef ekki þarf beinlínis að taka úr honum til þess að borga tekjuhalla, þá væri nokkurn veginn vís von til þess að þetta mætti lána út. En þetta er því að eina, að tekjur landsins fari svo mjög fram úr áætlun, að sá afgangur nægi til þess að standast þann halla, sem fyrirsjáanlegur. er á fjárlögunum. Peningaforða landssjóða, sem nú er talinn, má alls eigi skerða, því það kæmi landsstjórninni í inn mesta vanda, eins og hún varð í fyrir skömmu. Það er samt eitt af þessum lánum, sem hér er farið fram á, sem fjárlaganefndin getur ekki annað en mælt með. Það er 20 þús. kr. lán til brimbrjóts í Bolungavík. Nefndinni virðist, að úr því að farið er að styrkja þetta fyrirtæki á annað borð, þá sé rétt að hjálpa viðkomandi mönnum, með því að sjá þeim fyrir lánsfé, svo framarlega sem fé er fyrir höndum. Með öðrum lánbeiðnum getur nefndin ekki mælt. Þó skal eg að eins nefna breyt.till. háttv. þm. V.-Ísf. (M. ÓL) um lán til símalagningar til Súgandafjarðar á þgskj. 373. Það mælir talsvert mikið með þessari lánbeiðni og mun fjárlaganefndin láta laust og hundið, hvort hún verður samþykt eða ekki. Hinum tillögunum verður hún að vera alveg á móti. Eg fjölyrði svo ekki frekar um þetta að sinni.



Eg á eina breyt.till. á þgskj. 401. Hún er um styrk til Eggertssonar séra Vilhjálms Briem, til þess, ekki eingöngu að læra rafmagnsfræði, eins háttv. framsögum. (P. J.) sagði, heldur og jafnframt almenna vélfræði. Þetta er tvent ólíkt, því þó að við eigum völ á innlendum mönnum; sem geta gefið leiðbeiningar í rafmagnafræði, þá eigum við aftur á móti engan íslenzkan vélfræðing. Það sýnir meðal annars það, að við þurfum að leigja útlending til þess að kenna vélfræði við þann eina skóla hér á landi, þar sem hún er kend. Háttv. framsögum. (P.J.) sagði, að umsækjandinn hefði ekkert lært í þessari grein. Þetta er að nokkru leyti satt, og að nokkru leyti ekki satt, hann hefir í engan skóla gengið. En hann hefir þrátt fyrir það lært svo mikið, að hann mun hafa meiri praktíska þekkingu í þessari grein, en flestir byrjendur, þó að þeir hafi verið nokkurn tíma að námi. Hann hefir la3rt járnsmiði - sem er sjálfsögð undirstaða undir þetta nám - hjá Gísla járnsmið Finnssyni, og fylgir vottorð hans með umsókninni. Gísli Finnsson hefir sagt mér persónulega, að hann hafi aldrei þurft að sýna Eggert nema einu sinni, hvernig eitthvert verk ætti að gera, og þá hafi hann undir eins verið fullfær um það. En það er merki um verulegan hagleiksmann. Hér er ennfremur vottorð frá hr. Jóhannesi kennara Sigfússyni, sem hefir kent Eggert eðlisfræði í tvö ár. Honum farast svo orð um hann, ef eg ná lesa það upp með leyfi háttv. forseta: »Hann hefir aflað sér miklu meiri þekkingar í þeirri grein (þ. e. eðlisfræðinni) en alment gerist um fólk á hans reki, enda er hjá honum samfara óvenjulegur áhugi á námi hennar og að því er mér virðist fágætir hæfileikar. Þegar svo við þetta bætist mesta stefnufesta og þolgæði við að ráða fram úr erfiðum viðfangsefnum, þá má mikils vænta af pilti þessum«. Af þessu er auðséð, að maðurinn er skapaður til þessa starfs. Það sýndi sig líka eftir að hann lafði verið hjá Gísla Finnssyni, hversu glögt auga hann hefir, að hann hefir komið af stað vélum, sem aðrir útlæðir menn hafa gengið frá. Hann hefir hugsað sér að fara til Mitweideháskólans á Saxlandi. Námstíminn þar er 5 ár, getur orðið 6 ár ef tossar eiga í hlut, en eg hygg að hér þurfi ekki að gera ráð fyrir lengri tíma en 5 árum og ekki 8 árum, eins og háttv. framsm. (P. J.) gerði. Háttv. framsm. sagði enn fremur, að ekki væri brýn nauðsyn að fara til þessa skóla, en það hefir eflaust verið af því, að hann tók ekki eftir, að umsækjandinn ætlar sér aðallega að læra vélfræði. Eg veit ekki nema um einu Íslending, sem stundar það nám. Hann er í Kaupmannahöfn og hefir verið við námið í 4 ár. Það er full þörf á - einkum þar sem vélum er svo mjög að fjölga hér á landi - að til sé maður, sem fullkomið skynbragð ber á þessa hluti. Við eigum marga. klastrara, sem klastrað geta við vélar, en fullkomna þekkingu brestur hér tilfinnanlega, og það er mikill skaði fyrir landið. Það má gera ráð fyrir, að þessi maður setji á stofn vélaverksmiðju hér á landi, auðvitað í smáum stíl, en sem þó gæti komið að afarmiklum notum. Þá er á það að líta, að faðir umsækjandans er ekki svo efnum búinn, að hann geti kostað hann að öllu leyti. Eins og kunnugt er, varð hann að láta af prestskap fyrir akömmu sökum heilsubrests. Hann treystir sér því ekki til að leggja syni sinum meira en 600 kr. á ári, en námið mun kosta árlega um 1400 kr. Ef þessi styrkur fæst ekki, þá verður hann að láta son sinn læra eitthvað annað, annaðhvort í alm. mentaskólanum eða öðrum skólum. Og með því móti yrði honum veittur styrkurinn á annan hátt. Þess vegna mæli eg eindregið með því, að þessi styrkur verði veittur, jafnvel þó að það verði ekki í síðasta sinni. Menn ættu að hugleiða, að hér er völ á óvenjulega efnilegum manni, sem getur orðið landinu til stórmikilla nytsemda.



Eg ætla að eins að segja nokkur orð viðvíkjandi viðaukatillögu sem eg á á þgskj. 343, og fer fram á., að Vestur-Ísafjarðarsýslu verði veitt 7000 kr. lán úr viðlagasjóði til þess að leggja talsima til Súgandafjarðar. Eins og kunnugt er, var Súgandafjörður settur í 3. flokk, og því fékst ekki framgengt, þrátt fyrir margítrekaðar tilraunir, að hann væri færður í 2. flokk. Eg tók það fram hér í deildinni í fyrra, hve mikil nauðsyn væri á þessum síma, og eg get sparað mér að endurtaka það nú, þar sem hér eiga sæti flestir sömu mennirnir og þá voru hér. Eg tók það fram þá, að nauðsynin væri brýn, og síðan hefir ekkert breyzt í því efni, nema þá að þörfin hafi orðið enn meir knýjandi. Í vondu veðrunum í vetur var símavöntunin mjög tilfinnanleg, og þar sem það þótti auðsætt, að enn þyrfti að bíða lengi eftir simanum, sáu menn, að eina ráðið var að reyna að kosta hann sjálfir. En þar sem ekki Var nægilegt fé fyrir höndum, varð það úr, að leita fyrst láns hjá viðlagasjóði; enda verður að álita, að honum sé skyldast að hjálpa þegar þannig atendur á. Sýslunefndin samþykti á fundi í vetur að leggja 1000 kr. til fyrirtækisins og hreppanefndin hefir safnað öðrum 1000 kr. Það er um 7000 kr., sem vantar, og hefir sýslan tekið ábyrgð á þeirri upphæð, bæði vöxtum og afborgunum. Eg get ekki annað en óskað að háttv. deild taki þessum málaleitunum vel. Háttv. fjárlaganefnd hefir enga afstöðu tekið til hennar og háttv. framaögum. (P. J.) er henni mikið fremur hlyntur. Vona eg að fleiri sjái, hversu mikið nauðsynjamál þetta er, og ljái því fylgi sitt. Um leið skal eg minnast á aðrar br.till., sem fram hafa komið, t. d. brt. háttv. þm. N.-ÍSf. (Sk. Th.) á þgskj. 384, um styrk til framhalds brimbrjótinum í Bolungarvík. Eg verð að segja, að það er mikið nauðsynjamál, að hægt verði að halda áfram með þennan brimbrjót, því að án þess getur þetta sem komið er ekki orðið að neinu verulegu gagni. Þó hefir það þegar orðið að svo miklu gagni, að það hefir sýnt, að brimbrjóturinn er einhlítt ráð til að verjast briminu, ef hann næði því að verða fullgerður. Mér liggur við að segja, að það sé sorglegt ef þessari fjárbeiðni verður neitað. Eg, fyrir mitt leyti, greiði hiklaust atkvæði með henni. Eg hefi kynt mér málið síðan í fyrra, verið í Bolungarvík nokkurn tíma, séð hvernig öllu er háttað, og átt tal við marga menn um þetta. Eru allir á einu máli um, að þetta sé eitthvert það nauðsynlegasta fyrirtæki sem hægt sé að hugsa sér þar á staðnum, og til ómetanlega hagnaðar. Sami háttv. þm. (Sk. Th.) á aðra br.till. á þgskj. 386, þar sem farið er fram á, að Hólahreppi verði veitt alt að 20 þús. kr. lán úr viðlagasjóði til sama fyrirtækis. Eg get sagt sama um það, og gefið mín beztu meðmæli með því. því fyr sem þessu verki er aflokið, því fyr verður komið í veg fyrir það fjártjón og þau slys, sem þarna verða á ári hverju. Vildi eg óska, að háttv. deild liti vægum augum á málið, og sinti þessu hvorutveggja, ef nokkur tök væru á - því. Sökum þess hve eg er kunnugur öllum málavöxtum og þar af leiðandi sannfærður um réttlæti þess sem hér er farið fram á, sé eg mér ekki annað fært, en að greiða atkvæði með báðum þessum tillögum.



Það vill svo til að eg á 3 breytingatillögur við þennan síðasta kafla fjárlaganna. Ekki fara samt þessar breyt.till. fram á styrk til einstakra manna, heldur til landbúnaðarins: Sú fyrsta er viðaukatillaga á þgskj. 418, 144 á atkvæðaskránni. Hún fer fram á, að veittar séu 1000 kr. til að byggja mjólkurskála á Hvítárvöllum. Fjárlaganefndin - sá sér ekki fært beinlínis að mæla með þessari tillögu. En búnaðarþingið, sem haldið var í Sumar, lagði til að málinu væri vísað til Alþingis og því ber eg það hér fram. Get eg hugsað að sú mótbára liggi á takteinum hjá mönnum: Hvers vegna lagði búnaðarfélagið ekki þetta fé úr sinum eigin sjóði? En til þess er því að svara, að búnaðarþingið hefir ráðstafað öllum tekjum félagsins, þannig að það á ekkert fé óráðstafað til að byggja skálann fyrir. Auk þess er á það að líta, að þó að mjólkurskólinn sé undir umsjón félagsins, getur hann samt að mörgu leyti talist landsskóli. Til skýringar skal eg taka það fram, að skólinn hefir starfað í mörg ár og á Búnaðarfélagið húsið og lóðina., sem skólinn stendur á. Eg get líka búist við þeirri mótbáru, að ekki sé til neins að halda skólanum við, því rjómabúunum muni ekki fjölga. Nú starfa rúm 30 smjörbú hér á landi og er nokkuð til í því, að ekki séu líkindi til að þeim muni fjölga í bráð. En því er svo farið með bústýrurnar á smjörbúunum, að þær geta eins og annað fólk dáið, og ef til vill gifst, svo þær verði að hætta forstöðunni, og getur þá eðlilega farið svo, að hörgull verði á þeim. Það er því nauðsynlegt að halda skólanum við til að koma upp rjómabústýrum í stað þeirra, sem frá kunna að fara, enda er ekki loku fyrir það skotið, að ný rjómabú risi upp. Skal eg svo ekki fjölyrða um þetta, en skal að eins geta þess, að hefði skólinn verið í Reykjavík, mundi ekki hafa staðið á fjárveitingunni. Þá hefi eg aðra breytingartillögu á þgskj. 420, á atkvæðaskrá 171: Hún fer fram á, að hækka inn umrædda lið, heimild til lánveitingar til að koma á fót kornforðabúrum, úr 5000 kr. upp 10.000 kr. Búnaðarþingið í sumar samþykti áskorun til þingsins um að veita þessa sömu lánsheimild og hér er farið fram á. Er furða, að fjárlanefndin skuli ekki hafa sint þessari beiðni; hún hefir að vísu lagt til að veittar verði 5000 kr., en eg óttast að það verði of lítið. Það eru einmitt viða miklar hreyfingar í þá átt að stofna korn forðabúr, sérstaklega í Eyjafirði og Skagafirði. Þykir mér ekki ólíklegt að þau verði stofnuð á næsta ári bæði þar og ef til vill víðar. Eg get nú búist við, að menn muni segja að frumvarpið. til breytinga á forðabúrslögunum frá 1909 bæti mikið úr skák í þessu efni, og þau gera það að nokkuru leyti. En þó þau séu nokkur bót í máli, eru þau samt ekki nægileg. Mér hefir aldrei dottið í hug að kornforðabúr yrðu stofnuð alment um alt land. En þar sem hætta er á, að ís loki höfnum á vetrum, eru þau nauðsynleg. Í þessum útkjálkasveitum eiga menn oft svo erfitt með að ná til sin korni eða fóðurbæti, jafnvel þótt hann sé að fá í helztu kauptúnum í grend við þær, vegna snjóþyngsla og ófærðar. Kornforðabúr heima í sveitunum er því ið eina nauðsynlega, er bætt getur úr ástandinu, en til þess að koma þeim á fót þarf lán úr landssjóði. Þriðja breytingatillagan mín á þgskj. 419 fer fram á, að Árnessýslu sé heimilað lán úr viðlagasjóði til áveitu úr Þjórsá á Skeiðin, alt að 30 þús. kr. Eg skal geta þess, að í júlímánuði í sumar hefir farið fram undirbúningsmæling á þessu svæði. Gerði hana Sigurður Thoroddsen, en af því hann þurfti að fara til Vestmannaeyja til að gera á þar mælingar, hafði hann ekki tíma til að gera áætlun um kostnaðinn, en hann gat þess lauslega við mig, að hann mundi verða um eða yfir 60 þús. kr. Í beiðni, þeirri sem liggur frammi á lestrarsalnum, er farið fram á að landsstjórninni verði heimilað í þessu skyni að lána 60 þús. kr. En eg hefi ekki farið fram á nema helminginn. Fjárlaganefndin hafði það helzt á móti beiðninni, að það vantaði áætlun um koatnaðinn. Nú hefi eg skýrt hvernig á því stendur. En annnars man eg ekki til þess, þegar verið var að ræða um pósthúsið í Reykjavík, að spurt væri um neina áætlun. Það hafði ekki einu sinni verið ákveðið; hvort byggja ætti nýtt hús eða bæta við ið gamla. Það þótti þá ekki neitt athugavert að byggja á óvissunni og var fjárveitingin til pósthússbyggingarinnar samþykt með öllum atkv. gegn einu. Vona eg að þessi breytingartillaga mín finni náð fyrir augum háttv. deildarmanna, þótt fjárlaganefndinni þóknaðist ekki að taka það upp á sína arma. Áður en eg sezt, vil eg með fáum orðum minnast á það, sem háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) sagði um styrkbeiðni Jakobs Hagalínssonar. Það hefir komið fram beiðni frá þessum manni um 300 kr. styrk og upplýsingar um, að hann hefir átt 21 barn með konu sinni. Það er að vísu satt að fjárlaganefndin treysti sér ekki að mæla með þessari fjárveitingu, en ástæðan til þess var ekki sú, að hún ekki áliti hvern Þann mann alls góðs maklegan, sem fjölgaði mannkyninu með konu sinni. En það vantar allar upplýsingar um þennan mann, og börnin, sem hann hefir eignast. En það er ekki minna um vert að ala börnin vel upp en geta þau. Af börnum þessa manns, eru ekki á lífi nema rúmur helmingur; hin dóu flest í æsku Og þó maður sé ekki herra lifa og dauða, er það samt viðurkent af læknum að uppeldið hafi mikil áhrif á heilan barnanna og langlífi, og breytni þeirra og hegðun síðarmeir. Eins og það er lofsvert að geta mörg börn, er hitt ekki síður um vert að veita þeim gott uppeldi. Þegar rætt er um að veita mönnum verðlaun fyrir barneignir, ber ekki sízt að taka tillit til hins, hvert uppeldi börnin hafa fengið.



. Háttv. þm. V.- Ísf. (M. Ól.) hefir þegar lagt br.till. mínum, um brimbrjótinn í Bolungarvík, svo góð liðsyrði, að eg hefi því síður miklu við að bæta. Eg skal geta þess, að því er snertir brimbrjótinn, að þörfin er mjög rík. Í Bolungarvík hagar svo til, að í norðan og norðaustanátt, þá er þar all-oftast því nær ólendandi af brimi, sé nokkuð verulegt að veðri. Og síðan farið var að nota vélabáta nær eingöngu, hefir þörfin orðið enn ríkari, vegna örðugleikanna við upp- og ofansetningu þeirra, ekki - sízt þegar brim er, og hafa þarf fljót tök á því, að bjarga þeim undan sjó, eða koma þeim á flot. Hefir slíkt hvað eftir annað orðið að slysi, næstum á hverjum vetri nú undanfarið. Til þess nú að bæta úr vandkvæðunum, sem lendingin í Bolungarvíkurverzlunarstað veldur, bæta úr vandkvæðunum, sem brimið, grynningarnar og fjöru-stórgrýtið veldur, hugkvæmdist mönnum í Bolungarvík seinast á öldinni, sem leið, að láta rannsaka. hvort eigi yrði þó að nokkru úr bætt, ef hlaðinn væri brimbrjótur eða öldubrjótur fram í sjóinn. Rannsóknir þessar framkvæmdi Sig. Thoroddsen verkfræðingur litlu fyrir aldamótin, og nokkru síðar rannsakaði Krabbe verkfræðingur og málið. Sigurður Thoroddsen gerði fyllri áætlun og mælingar, en Krabbe mældi styttra fram, að eins 21 meter; og báðir töldu þeir það vel framkvæmanlegt, að gera hér þær umbætur, sem þyrfti. En áætlun Sigurðar Thoroddsen hefir fjárlaganefndin enn ekki getað náð í, þrátt fyrir það þó að akrifari hennar (P. J.) hafi gert sér mikið far um að hafa uppi á henni. Hún mun vera geymd í landsskjalasafninu, en skrásetning skjala þar enn eigi í það lag komið, að auðhlaupið sé að því, að finna þegar hvað eina. En hennar þurfti nú reyndar ekki við, því að álit Krabbe verkfræðings, er eg var mér í útvegum um og liggur hér frammi á lestrarsalnum, sýnir fyllilega, að því meira fé sem veitt er, og því meira sem gert er til að koma verki þessu í framkvæmd, því betra telur hann það vera. Bolungarvík er, sem kunnugt er, aðalverstöðin við Ísafjarðardjúp, og einna atærsta verstöðin hér á landi. Aðgætandi er, að verk þetta yrði ekki eingöngu unnið fyrir þá menn, sem þar búa, heldur og fyrir alla þá sem stunda þar róðra, en það eru - auk manna hvæðanæva úr Djúpinu, sem og úr Ísafjarðarkaupatað og Vestur-Ísafjarðarsýslu - menn úr Strandasýslu, Austur-Barðastrandarsýslu, Dalasýslu, Húnavatnssýslu og Skagafjarðarsýslu. Þingmenn þessara kjördæma mundu því létta undir með kjóaendum sínum, eigi allfáum - vinna þeim þarft verk - ef þeir atyddu þessa tillögu mína. Vekja má og máls á því, að þessi 20 þús. kr. styrkur, sem farið er fram á, yrði ekki eingöngu til hagnaðar Bolungarvík og Ísafjarðar-kjördæmunum, sem og öðrum héruðum, er nota Bolungarvík, sem verstöð að meira eða minna leyti, eða eiga þar útróðrarmenn, heldur yrði hann og beint til hannaðar fyrir landssjóðinn sjálfan. Það liggur í augum uppi, að yrði brimbrjóturinn bygður, þá fjölgaði að mun sjóferðunum, og því oftar, sem róðrarbátarnir geta komist á sjóinn, því meiri er æ afla-vonin, og því meira fær þá landssjóðurinn í útflutningsgjald af fiski. Það eru því engar ýkjur, þó sagt sé, að með því að leggja fé til brimbrjótsins - sem svo mjög hlýtur að fjölga sjóferðunum frá því sem nú er - þá sé landið að efla sinn eigin hag, landssjóðurinn að afla sér sívaxandi árlegra tekna. Mönnum í kjördæmi mínu er þetta einnig svo mikið áhugamál, að þegar hefir verið varið yfir í þús. kr. til þessa fyrirtækis, þ. e. á fimta þúsund úr lendingarsjóði Bolungarvíkur, en hitt hefir landssjóðurinn (1000 kr. + 1000 kr.), og sýslufélagið (1000 kr.) lagt fram. Áhugi manna á máli þessu þar vestra, sézt og bezt á því, að í stað þess er menn áður greiddu að eins 1 kr. af hlut í lendingarajóðsgjald, sem virtist þó full tilfinnanlegt, þá hafa þeir nú tvöfaldað gjaldið, þ. e. greiða nú 2 kr. af hlut, svo að árlegar tekjur lendingarajóðsins nema nú nokkuð á 3. þús. kr. Eg vona nú, þar sem héraðið hefir viljað jafn-mikið á sig leggja, og þegar lagt töluvert af mörkum, að háttv. þm. geri það þá með því ljúfara geði, að styðja tillögu mína, enda hefir fjárlaganefndin og - með tillögu sinni - sýnt, að hún kannast fyllilega við það, hve afar-þýðingarmikið nauðsynjamál hér ræðir um, en af því að um svo afarríka þörf er að ræða, þá nægir ekki sú upphæð, sem nefndin leggur til að veitt verði, og vona eg því, að háttv. þingmenn samþykki fremur tillögu mína, en hafni tillögu nefndarinnar. Fjárlaganefndinni hefir orðið það á, að bera brimbrjóts-málið saman við það, er um það ræðir að byggja bryggju á Blönduósi, Sauðárkróki, Húsavík, eða einhverjum slíkum stöðum. En hér er þó tvennu alólíku blandað saman. því að brimbrjótinn ber alis eigi að skoða sem bryggju. Hann er alls eigi ætlaður til þess. Aðal~ætlunarverk hans á ekki að vera það, að hjálpa kaupmönnum, til að koma vörum sínum í og úr landi; þó að hann verði auðvitað jafnframt notaður til þess að einhverju leyti, er til kemur. Aðalætlunarverk hans er þvert á móti það, að bjarga lífi þeirra manna, er sjóinn sækja, því að oft kemur það fyrir, að gott veður er að morgni, en mesta foráttu- og skaðræðis veður komið, er í land er farið, og orðið þá ólendandi í Bolungarvík, svo að hleypa verður þá vestur á firði, eða til Aðalvikur, Jökulfjarða, eða inn á Ísafjörð o. s. frv. Ef brimbrjóturinn fengist, þá yrði á hinn bóginn lágur sjór, þegar inn á víkina kæmi, og þar þá því lendandi, eins og líka brimið hamlaði því þá mun síður, að á sjóinn yrði komist, að morgni, eða - réttara sagt - á nóttu, er sjóferðir hefjast nær einatt. En hvílíkt hagræði það væri, að geta þá látið vélarbátana liggja þar, og þurfa eigi að draga þá á land; verður eigi með orð um lýst. Þegar á það er litið, að hér ræðir að eins um einar 20 þús. kr., þá er það og sízt fráfælandi upphæð, þegar litið er til þess, að í hlut á eitt af fiskauðgustu héruðum landsins, - hérað, sem landssjóður hefir líklega mestar - tekjur af, að Reykjavík einni undanskilinni. Þá má og enn fremur lita á það, að í kjördæminu, sem hér á hlut að máli, þ. e. Norður Ísafjarðarsýsla, hagar svo til, að þar eru engar flutningabrautir; og engir þjóðvegir, nema ofur lítill spölur í alls eiuum hreppi, Nauteyrarhreppi, þ. e. póstleiðin yfir Þorakafjarðarheiði; né heldur er þar um brúargerðir að ræða. Kjördæminu yfir höfuð ekki lagt neitt úr landesjóði, er teljandi sé, nema styrkur til gufubátsferða. En þess styrks nýtur og Eyjafjarðarsýsla, og aðrar sýslur nyrðra.: en fá svo - auk þess - fé úr landssjóði, er tugum, þúsunda skiftir: til flutningabrauta, þjóðvega, eður og sem stuðning til sýsluvega. Og þegar þær sýslur eiga í hlut, þá er ekki horft í 50, 60, eða jafnvel 70 þús. kr., ef brúa þarf eina á. En þó að sú nauðsyn sé brýn, þá er hin nauðsynin þó sannarlega enn rákari, að styðja að brimbrjótinum í Bolungarvík, því að engin brú á landinu mun svo fjölfarin, að ekki reynist þeir þó margfalt fleiri, sem lendingu þurfa að leita í Bolungarvík. Kjósendum, mínum datt annars ekki í hug, að það gæti valdið mótspyrnu, þó að þeir sæktu til þingsins um 40 þús kr. Eg hefi þó ekki farið svo langt, en að eins farið fram á helminginn af þeirri upphæð, - vissi hitt ekki til neins, eftir hljóðinu, sem eg heyrði í ýmsum þingmönnum - ekki sízt flestum háttv. fjárlaganefndarmönnum -, og eftir undirtektum á fyrri þingum. Hitt ætlast eg þá til, að héraðsbúar leggi sjálfir fram, enda treysti því að þeim verði þá og betur til hjá þinginu, og því hefi eg þá einnig farið fram á, að þeir fái þann helminginn (20 þús kr.) lánaðan úr viðlagasjóði, með viðunanlegum kjörum, þ. e. 6% í vexti og afborgun 3. 28 ár. Eg tel héraðsbúum það og ekki ofætlun, að geta borgað vexti og afborganir af láni þessu, þar sem lendingarsjóður þeirra fær yfir tvö þúsund króna árlegar tekjur, enda veit eg að þeim Verður það ljúft, þar sem um lífsnauðaynja-fyrirtæki ræðir, en landesjóður æ sá, er í mörg hornin hefir að líta. Eg vona nú, að eg þurfi ekki að mæla betur með þessum tillögum mínum. Háttv. framsm. (P. J.) tók yfirleitt fremur vel í þær, og þó að fjárlaganefndin hafi viljað fá atyrkinn, sem eg fór fram á, færðan niður um helming, og hafi og viljað, að héraðsbúar legðu tvöfalt fram gegn því, er þeir fengju úr landssjóðnum, vona eg þó, að henni sé það ekkert kappsmál, að tillögur minar séu feldar. Treysti eg því og, að þær fái, nauðsynjarinnar vegna, góðan byr í inni háttv. deild. Þá er eg riðinn við aðra lítilfjörlega breytingartillögu á þgskj. 387, er fer í þá átt, að veittur verði 300 kr. styrkur í eitt skifti fyrir öll til Jakobs bónda Hagalínssonar á Hrafnfjarðareyri. Hann hefir átt 21 barn með sömu konu, og eru enn 12 þeirra á lífi, þ. e. seg synir og seg dætur. Allir sjá því væntanlega, hve miklu þessi bláfátæki barnamaður og einyrki hefir orðið að barjast fyrir, og hve vel það væri gert og hve gaman það væri, að gleðja hann nú í ellinni með þessari litlu viðurkenningu, sem landssjóðinn munar eigi neinu. Mestu barnamennirnir eru einatt einna nýtustu mennirnir í þjóðfélaginu, og leggja öðrum mest fram því til hagsmun að vissu leyti, er þeir annast uppeldi fjölda barna, þ. e. tilvonandi borgara þjóðfélagsins. Má því furðu telja, að eigi skuli það föst venja, að þeir, sem eiga fyrir fjölda barna að sjá, skuli ekki fá einhverja viðurkenningu fyrir það, - skuli t. d. eigi njóta einhvers sérstaks styrks frá þjóðfélaginu, eða þá skatta-ívilnunar eða því líkt. En svo fer því fjarri hér á landi, að þess munu enda færri dæmin, að séð verði, að niðurjöfnunarnefndirnar geri nokkurn verulegan mun á því, hvor alt líf mannsins - eiginmannsins og eiginkonunnar - er í raun og veru eigi annað, svo sem altítt er hér á landi og víðar, en óslitin þrælkun eða inning - þótt ljúf og unaðsleg sé - þjónustuskyldunnar af hendi fyrir aðra, þ. e. fyrir börnin (og þá og fyrir þjóðfélagið) - samfara þá og margvíslegri sjálfsafneitun á sjálfsafneitun ofan - eður viðkomandi lifir að eins til þess að sjá fyrir sjálfum sér og veita sér nautnir og unaðasemdir. En hvers virði er þá ekki uppeldi eins barns fyrir þjóðfélagið? hvað leggur ekki barnamaðurinn fram á móts við hinn, sem or einhleypur? Það er því hverju þjóðerni sannarlega íhugunarefni, hvort ekki ætti einatt að leggja einhvern sér-skatt á hvern mann - karlmann eða kvenmann -, sem einhverju ákveðnu aldurstakmarki hefir náð, og enn hefir þó eigi gifst. Fé, það er þannig gyldist, mætti þá og nota, ef sýndist, til þess að styrkja þá á einhvern hátt, sem – öðrum fremur - eiga fyrir fjölda barna að sjá. Í sumum ríkjum Bandaríkjanna munu menn og þegar hafa stigið einhver sporin í þessa áttina, og ef til vill víðara, og því er eg í engum vafa um það, að sá tíminn kemur, er hér á landi verða og lög samin, er, í svipaða átt fara. Þegar þess er gætt, að sú er og æ tilætlun hjúskaparins, að vér öflum oss þá og inna nánustu ástvinanna - og eigi er ætlandi að þess sé koatur, er jarðlífinu er lokið -1), þá er það og rétt, að löggjöfin gerir þá sitt til þess að örva til slíks á fyrgreindan hátt. 1) Um það er ræðumaðurinn (Sk. Th.) í al1s engum vafa, - lætur þess getið við yfirlestur og leiðréttingu ræðunnar, Vel veit eg, að svara má að vísu, að öllum sé oss það ætlað, að vera æ hverir öðrum sem góðir bræður og systur, svo að síður skifti það þá máli, hvort sá eða sú hafi átt börnin. En það er þó æ nánast, sem nánast er, og eigi þarf það að draga úr kærleika vorum til annara, og til allra - ætti að sjálfsögðu miklu fremur að örva til hans en hitt - þótt vér eignumst og þá, sem í hér um ræddum alsérstökum skilningi eru oss nánastir1). Annars get eg eigi - jafnframt því er eg mæli sem bezt með styrkbeiðni minni til barnamannsins á Hrafnfjarðareyri - varist þess, að drepa á atvik (þótt svo eigi að vísu alls eigi að vera, þar sem um það ræðir, er í nefnd gerðist, og æ á að vera þagnarskyldu bundið), sem gerðust á fjárlaganefndarfundinum, er þessi tillaga mín var rædd þar, og feld - að því er mig minnir með öllum atkvæðum gegn atkvæði mínu einu. - En atvikin voru þá þessi: Næsta tillagan, sem fjárlaganefndin ræddi - eftir það, er fyrgreind tillaga mín hafði feld verið - var önnur tillaga, er fór í nokkuð svipaða átt, nema hvað hún var að mun stórfeldari, þar sem í tillögu minni var að eins um það að ræða, að veita manni, sem aldrei hefir neins styrks notið úr landssjóði né á í vændum að njóta - 300 kr. í eitt skifti fyrir öll, en hér var um það að ræða, að veita prófasts-ekkju, þ. e. ekkju síra Jens heitins Pálssonar í Görðum, alþingismanns, 300 kr. á ári hverju meðan er hún lífir, til viðbótar við eftirlaun þau, er hún að sjálfsögðu nýtur að lögum, sem prestsekkjur aðrar hér á landi. 1) Deyi ættliður út, missist og margbreyti1eikinn, sem séreinkennin í ætt hverri skapa æ meiri og meiri, - getið við yfirlestur og leiðréttingu ræðunnar. En nú brá svo við, er til atkvæða var gengið, að fjárlaganefndarmennirnir risu upp allir sem einn maður og greiddu atkvæði með eflirlauna-viðbótinni árlegu til prófastsekkjunnar. Eg ætla mér og - af virðingu við prófastinn sáluga og í viðurkenningarskyni fyrir ævistarf hans - að greiða henni atkvæði. - En hins gat eg þó eigi varist, að benda háttv. samnefndarmönnum mínum þó þegar á það, á nefndarfundinum, hvað hér væri að gerast, og hvort þeim þætti þetta fallegt - eða rétt að farið En - annað var bónda-veslingur, en hitt ekkjan prófastsins og alþingismannsins sáluga. Eg vona nú, að háttv. deildarmönnum - og þá og fjárlaganefndarmönnunum sjálfum - fari þó alt öðruvís, er til atkvæða kemur hér í deildinni um oftnefnda tillögu mína, og fjölyrði svo eigi um hana frekara. Þá skal eg enn víkja nokkrum orðum að breyt.till. frá háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ól.), er fer í þá átt, að veita lán til símalagningar til Súgandafjarðar í Vestur-Ísafjarðarsýslu, og vil eg mæla sem bezt með henni, þar sem hér ræðir um einn af afskektustu hreppum landsins, en um hrepp, sem nú er þó í töluverð um uppgangi síðustu árin. Háttv. framsm. fjárlaganefndar (P. J.) lagði á móti þessari breyt.till, og kvað fé það mundi reynast nægilegt. sem ætlað er til lána sýslufélögum alment til símalagninga; en það fé er þó svo óverulegt, að réttara er að greiða tillögu þm. V.-Ísf. atkvæði, eigi vissa að vera fyrir því, að Vestur-Ísafjarðarsýsla fái lánið til Súgandafjarðar-símana.



Eg á br.till. á þgskj. 398, sem eg vildi segja nokkur orð um. Þar er farið fram á að veittar verði 4000 kr. til þess að ryðja vör við Ingólfshöfða. Það er alþekt að sveitin, sem hér á hlut að máli, er einhver afskektasta sveitin á öllu landinu. Eg held eg megi segja að hún sé afskektust að af öllum, að Grímsey einni undantekinni. Öræfin liggja á milli tveggja eyðisanda og svo eru stórvötn beggja megin. Þaðan er afar-langt í kaupstað, t. d. 7 daga ferð með lest austur í Hornafjörð fram og til baka. Það væri því sveitinni. mjög mikið hagræði, ef hægt væri að fá vörur fluttar einhversstaðar að söndunum. En nú er sá hængur á, að mjög óhægt er að koma þessu við. Það er við Ingólfshöfða, sem helzt er hugsanlegt að þetta mætti takast, ef að fé fengist til þess að ryðja vör til að lenda i. Þetta er nú ekki nýtt mál, það hefir verið um það hugsað áður. Verkfróður maður Árni Zakaríasson var sendur þangað auatur. Hann gerði þar mælingar og samdi skýrslu um þetta til stjórnarráðains og áleit verkið framkvæmanlegt. »Íslands Falk« hefir líka rannsakað þennan stað, en skýrsla sú sem gefin var af honum, mun ekki vera fullnægjandi sökum ókunnugleika á veðráttu o.fl. Á þingmálafundum þar eystra var þess óskað, að eg bæri þetta hér fram, og þess vegna er það hér fram komið. Séra Gísli Kjartansson hefir skrifað mér allítarlega um þetta mál, og skal eg með leyfi hæstv. forseta lesa upp kafla úr bréfi hans: »Menn hafa lengi séð, að til var ein leið út úr þessum Öræfaferðalögum«, sem sé, að fá þungavöruna flutta sjóveg. Í því augnamiði hefir þeirri umleitun oft verið hreyft, að þing og stjórn hlutaðist til um að bátalending væri gerð við suðvesturhornið á Ingólfshöfða. Þar, við svonefnt Eiríksnef, er vík, og þar er allstór urð undir berginu; hana þyrfti að ryðja, en aðdýpið er nóg og oftast brimlaust flesta daga á vor- og sumarmánuðunum. Segja nákunnugir aldraðir menn, að þar mætti ferma skip og afferma. En bjargið þar upp af er 25 faðmar á hæð, og á 60 feta bili yrði erfitt að gera þar veg. Landstjórnin hefir tvisvar látið skoða ataðinn, »Islands Falk« og vegagerðarmann Árna Zakaríasson. Af skýrslu þeirri, sem Inspektionen á Islanda Falk« hefir gefið stjórnarráðinu, sést, að þá hefir vantað þekkingu á veðráttufari og staðháttum, sem t. d. má ráða af þessum orðum:» . . . men man savner statiatiske Oplyaninger om, hvilke Vinde der er fremherskende paa denne Del af Kysten for at afgore, om der skal akærmes mod øst eller Vest«. Skýrsla Árna Zakaríassonar er allítarleg; hann telur verkið framkvæmanlegt og áætlar að lendingarumbætur kosti 3000 kr. og vegurinn upp fjallið 2500 kr. Árni telur þennan stað heppilegan í austanátt og norðauatanátt, en það eru einmitt þær áttirnar, sem árið um kring eru lang tíðastar á þessum stöðvum, því að í vestanátt þarf aldrei að óttast að brim bagi á þessum fyrirhugaða stað«. Síra (Gísli hefir haft þetta úr skýrslunum sjálfum. Eg hefi aldrei haft þær með höndum, en býst við að þær sé að finna í stjórnarráðinu. Það er gert ráð fyrir að verkið kosti 5500 kr. En eg hefi ekki farið fram á að fá meira en 4000 þús. kr. úr landasjóði. Eg veit að þetta er hærra tiltölulega en vant er að veita til slíkra fyrirtækja, en það er sanngjarnt að sveitin njóti þess að hún er afskektust af öllum sveitum á landinu, og svo yrði líka of mikið fyrir jafn fátæka sveit að leggja fram meira en 1500 kr. Þótt nú háttv. fjárlaganefnd hafi ekki séð sér fært að leggja til að fjárveiting þessari væri sint, þá hefir mér samt heyrst á háttv. framsögumanni, að hann væri ekki harður á móti henni, honum þótti að eina vanta upplýsingar. Hann hefir sagt, að betur þyrfti að undirbúa áður en fé væri lagt fram til þessa. Ekki er talað um að gera neitt nema verkfróður maður áliti að not geti orðið að þessu. Mér hefir dottið í hug að umsjónarmanni vitamálanna yrði falið að hafa umsjón með þessu verki og framkvæmd á því, um leið og vitinn verður reistur á Ingólfshöfða. En álíti hann ógerning að verja té til þessa, þá fellur þetta um sjálft sig, svo að eg sé ekki að hætta geti verið við að veita þetta. Eg skal nú ekki fjölyrða um þetta mál, en vænti að deildin taki á því mjúkum höndum.



Eg á að eins eina breyt.till. á þgskj. 472. Á fjáraukalögunum er veitt upphæð til þess að styðja 3. dýralæknisnemann til náms ytra, í viðbót við þá tvo, sem styrk hafa á fjárlögunum, og er ætlast til, að einn þessara þriggja taki við af þeim sem lengst er kominn, þegar hann hefir lokið námi, en hann verður ekki búinn fyr en í júlí næsta ár. Fjáraukalagaveitingin nær að eins til ársloka nú, svo að vantar styrk handa þessum þriðja manni fyrri hluta ársins 1914, og þá hefi eg leyft mér að koma með þessa litlu viðaukatillögu, sem eg tel afleiðing af fjáraukalögum. Háttv. þm. A.-Sk. (Þ. J.) var að tala um tillögu sína um 4000 kr. upphæð til að ryðja vör við Ingólfshöfða og gera veg upp höfðann. Eg vildi láta mitt álit í ljósi um það mál. Eg álít, að svo framarlega, sem málið er ekki undirbúið að öðru leyti, en að rannsóknum Árna Zakaríassonar og »Fálkans«, þá sé það sama sem óundirbúið. Þessi áætlun Árna er ekki annað en ausleg getgáta. Mér er dálítið kunnugt um þennan umrædda stað, því að eg hefi sjálfur farið þar upp að á bát frá Fálkanum, þegar hann var að gera athuganir sínar. Vegurinn, sem um er talað að byggja, er að eins snarbratt einstigi, sem að eins færir menn gætu klifrað. En til þess að vör eða bátalending verði gerð nokkurn vegin brúkandi þar fyrir neðan, - sé það á annað borð unt - þarf að sprengja þar stóra kletta í burtu úr sjónum fyrir framan. Sú sprenging mundi sennilega kosta svo miklu meira en þær 4000 kr. sem fram á er farið hér, að ef hreppurinn ætti að leggja til alt það sem ávantar, þá mundi sumum þykja fara að grynnast í pyngjunni. Það má ekki taka orð mín svo, að eg vilji leggja á móti að þetta verk sé rannsakað eða undirbúið. Það væri æskilegt ef hægt væri að framkvæma það, svo að gagni yrði. Brúkleg lending og slarkfær sjógata á þessum stað gæti gert feikna-mikið gagn. En að veita þessa upphæð svona út í loftið til framkvæmdar óathuguðu verki er ekki til neins. Eg álít því að háttv. þm. ætti að koma með breyt.till. um að verja hæfilegri upphæð til þess að rannsaka staðinn og fá fulla vissu um, hvort verkið muni framkvæmanlegt og þá fyrir hve mikið fé. Þótt það hafi ef til vill lítið að þýða, þá vildi eg samt minnaat nokkrum orðum á lánin, sem farið er fram á hér í fjárlögunum, að veitt verði úr viðlagasjóði. Það hefir þegar verið farið fram á í ýmsum viðaukatillögum, að 126 þús. kr. verði lánaðar út úr viðlagasjóði, auk þess sem stjórnin fer fram á að verja til útlána. En það er langt frá því að féð, sem fyrir hendi verður í viðlagasjóði, hrökkvi til fyrir tekjuhallanum, sem fyrirsjáanlegur er, svo að ekki verður að öllum líkindum einn eyrir til þess að lána út. Eg veit að mér verður svarað því, að þetta sé að eins heimild fyrir stjórnina, sem hún þurfi ekki að nota fremur en hún vilji. En eg veit líka að þeir sem lánsheimildin er stíluð til á fjárlögum búast við að þeir fái lánin og líta á það sem hrein og bein rangindi eða svik af stjórninni, ef þeir ekki fá þau. Og mennirnir hafa töluvert til síns máls, því að hvers vegna er þingið að leika sér að því að veita heimildir, er það veit að þær geta ekki orðið notaðar. Alstaðar í þessum heimildum er leyft að lána gegn 4% rentu. Þau lán, sem landssjóður getur nú fengið í heiminum kosta öll miklu meira en þetta. Hvergi er hægt að fá lán handa landssjóði fyrir minna en 41/2% eða 5%, auk þess sem lánin vafalaust ekki mundu fást án stórra affalla, ef til vill alt að 10%. Þessi aðferð, að lána þannig út fé landsins, er því ekki hót annað en styrkveiting eða gjöf til þeirra sem lánin fá, og það er von að menn vilji ekki verða af slíkum bitum, og sæki fast að ná þeim. Sumt af því sem farið er fram á veita lán til, er þó þess eðlis, að ekki sýnist alveg bráðnauðsynlegt að veita til þess fé úr landssjóði. Eg get t. d. ekki séð þörfina á að lána fé úr landssjóði til að byggja hús á Siglufirði. Bæði þetta og fleiri lánsbeiðnirnar eru þess eðlis, að ekki virðist nein frágangssök fyrir beiðendurnar að sæta venjulegum lánskjörum. Eg tel það með öllu tilgangslaust að vera að bæta lánsheimildum við og legg til að þær verði allar feldar. Ef þær verða ekki feldar, þá ætti þingið þó að minsta kosti að lýsa yfir því, að ekki séu líkindi til að nokkuð verði til að lána, og því ekki líkindi til að heimildin komi að notum, til þess að valda ekki um of tálmunum og vonbrigðum.



Eg á breyt.till. á þgskj. 395, sem fer fram á að veita ungmennasambandi Íslands dálitinn styrk. Í þessu sambandi eru nú 50 félög með um 2000 meðlimum. Þessi félög eru dreifð um alla fjórðunga landsins, þótt þau séu flest í sunnlendingafjórðungi. Félagarnir eru flestir á aldrinum frá 16 til 30 ára, karlar og konur. Á fundum ræðir það áhugamál sín, og 2–300 fyrirlestra lætur það halda til alþýðufræðslu. Það hefir mikið lagt stund á að iðka íþróttir og auka útbreiðslu þeirra í landinu. Það hefir víða komið á stofn sundlaugum og látið kenna sund. Það hefir komið upp íþróttamótum, sem að öllum líkindum auka áhugann enn meir á íþróttum í landinu. Glímukenslu hefir það haldið uppi og margt fleira ótalið hefir það gert fyrir íþróttirnar. Skógræktina hefir það líka tekið upp á sína arma. Það hefir unnið að skógrækt með því að friða og girða skóglendi og með því að rækta nýgræðinginn. Auk þessa heldur sambandið úti mánaðarriti og hefir kostað útgáfu skógræktarrits, sem miklar vinsældir er að vinna sér í þessu landi og virðist ætla að gera mikið gagn. Þetta næsta ár ætlar það sér að gefa út rit um heimilisiðnað og taka það mái að sér á sama hátt og skóggræðsluna. Af þessu má sjá, hver áhugamál félagsins eru. Þau eru: alþýðufræðsla, líkamsmentir, skógrækt og heimilisiðnaður. Nú ætlar það sér að fara að færa út kvíarnar og því fer það fram á aukinn styrk úr landssjóði. Þessi styrkur, sem farið er fram á að sambandinu verði veittur, er ná samt ekki nema lítill hluti þess sem meðlimir sambandsins ætla sér að leggja til. Þeir gera sem sé ráð fyrir að leggja fimm króna nefskatt á mann, svo það sem þeir leggja fram mundi nema 10 þús. kr. í peningum, auk þess sem þeir leggja fram af vinnu, sem er mikið. Hækkunin sem farið er fram á, mundi, þótt lítil sé, létta mjög mikið undir með að auka framkvæmdir sambandsins. Mér finst fullkomin nauðsyn að styrkja þennan félagsskap, því allir hljóta að kannast við, hve ákjósanlegt það sé, að æskulýðurinn snúi sér með áhuga að nytsemdarmálum þjóðarinnar í stað þess að hlaupa eftir fánýtum og jafn vel oft miður hollum skemtunum. Mér finst því að þingið ætti að styðja þessa hreyfingu og veita sambandinu ríflegan styrk. Mér skildist á háttv. framsögum. fjárlaganefndarinnar, að þótt nefndin í heild sinni hefði ekki séð sér fært að sinna þessari beiðni, þá hefði samt meiri hluti hennar óbundnar hendur í atkvæðagreiðslu um þessa fjárveitingu. Eg vona að háttv. deild sjái, að hér er um nauðsynjamál að ræða og samþykki þessa breyt.till. mína.



Eg á eina ofur meinlausa br.till. á þgskj. 406, sem fer fram á að veita Jósef Blöndal póstafgreiðslumanni á Siglufirði 5000 kr. lán til þess að byggja fyrir íbúðarhús. Hann hefir sent mér beiðni um að bera þetta fram hér á þinginu, og óskað eftir að eg leitaði umsagnar og meðmæli póstmeistara og landssímastjóra. Báða þessa menn hefi eg fundið viðvíkjandi þessu erindi, og hefir póstmeistarinn gefið beiðninni sin beztu meðmæli. Af vangá hef eg ekki fengið meðmæli símastjóra, hann var farinn burt úr bænum áður en mig varði, svo eg get ekki lagt fram skrifleg meðmæli frá honum, en eg veit að hann er því hlyntur að þetta lán fáist. Á Siglufirði er, sem kunnugt er, mikill fjöldi fólks á hverju sumri, bæði úr ýmsum sveitum landsins, en þó mestur fjöldinn útlendir fiskimenn, og annars konar starfsmenn. Af þessu leiðir, að mjög mikil afgreiðsla verður að fara fram næstum daglega á pósthúsinu. Það er því mjög ilt, að þurfa að notast við aðra eins holu og pósthúsið er nú. Hvað símastöðina Snertir, þá er hún að vísu nýlega flutt í plássmeira hús en hún var í áður, en þó Svo lélegt að Siglfirðingar gátu ekki sjálfir notað það sem skólahús, og vilja þeir heldur baslast við þetta húsnæði til bráðabirgðu, heldur en rifa það niður, en gamali fiskhjallur er mér sagt að það sé. Annars finst mér það næsum sjálfsögð skylda þingsins að veita pósti og síma forsvaranlegan samastað. Það býðst Jósef Blöndal til að gera, ef hann fær þetta lán, og hann býðst til að setja fulla tryggingu fyrir endurgreiðslu lánsins, og enn fremur tekur hann það fram í bréfi til mín, að húsaleiga fyrir sima og póst skuli verða mjög rýmileg eða sanngjörn. Það getur nú verið, að ekki séu mikil líkindi til þess að fé verði fyrir hendi til útlána úr viðlagasjóði, en þeim mun meinlausara er að samþykkja þessa br.till., þótt hún serði þá gagnslaus fyrir þann sem annars hefði átt að njóta lánsins. Eg sé ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þetta. Eg vona, að eg hafi skýrt svo ástæðurnar fyrir þessari tillögu, að menn sjái, að hér er ekki um neitt varhugavert fyrirtæki að ræða, þótt tilllagan verði samþykt.



Eg á hér br.till. á þgskj. 428, um að veita til bryggjugerðar á Sauðárkróki, þó eigi yfir 1/3 kostnaðar, alt að 6000 kr. Eg minnist þess ekki, að Alþingi hafi nokkurn tíma neitað um styrk til bryggjugerðar, þegar öll venjuleg skilyrði hafa verið fyrir hendi. Annars stendur svo á á Sauðárkróki, sem kunnugt er, að þar eru meiri skipaferðir en víðast annarstaðar í Verzlunarstöðum, þegar frá eru skildir kaupstaðirnir og þau kauptún, sem helzt er leitað til af útlendum fiskiskipum, svo sem Siglufjörður og Patreksfjörður. Árið 1911 hafa komið þar 61 skip talsins, 24 þús. smálestir. Útræði er þar nokkuð, en þó stopult vegna brima. Þar er góður botn og brúklegt skipalægi, en lending erfið. Úr þessu mundi bryggjan bæta. Háttv. framsögum. (P. J.) sagði, að upphæðin: væri meiri en í núgildandi fjárlögum. Það er satt, en svo stóð á, að þegar til átti að taka, reyndist upphæðin, Sem veitt var, 3000 kr., of lítil. Krabbe verkfræðingur hafði gert áætlunina. En síðan var leitað álits fleiri verkfræðinga, þar á meðal Geirs Zoëga, og álitu þeir, að bryggjan þyrfti að vera traustari og því dýrari. Þar við bætist, að byggingarefni hefir stigið síðan Krabbe gerði áætlun sína, auk vörutollsins, sem bæzt hefir við síðan. Því hefir núgildandi fjárveiting reynst ófullnægjandi. Er hér því að ræða um endurfjárveiting að nokkuru leyti og tekin hæsta talan, þótt ekki sé víst og jafnvel ólíklegt, að svo mikið þurfi, en þá er girt fyrir að í sama farið sæki. Ef þessi upphæð yrði feld, væri það einsdæmi í þingsögunni að tvennu leyti. Í fyrsta lagi af því, að sams konar fjárveitingum hefir aldrei verið neitað, þegar sömu skilyrði hafa verið fyrir hendi. Í öðru lagi er þetta endurveiting og hefir aldrei átt sér stað, að þingið hafi kipt að sér hendinni um fjárveiting, sem það einu sinni hefir veiti, enda er hér um alveg óviðráðanlegar orskakir að ræða. Háttv. framsögum. gat ekki annars en að öll fjárlaganefndin væri á, móti br.till. En því trúi eg ekki fyr en eg tek á.



Eg á enga br.till. við þennan kafla fjárlaganna og ekki ætla eg mér að svara umræðum, þeim Sem orðið hafa. En fjárlaganefndin hefir tekið upp 2 br.till., sem snerta kjördæmi mitt og kjósendur, og tel eg mér því skylt að taka til mála og skýra nokkuð frá ástæðum þar að lútandi. Þessar brt. eru á þgskj. 350, 91 og 107. liður. Skal eg fyrst snúa mér að inni fyrri. Þar er farið fram á það, að veita til fyrirhleðslu fyrir Holtsá 3700 kr. f. á. Það er Holtsá undir Eyjafjöllum, sem hér er átt við. Þessi á hefir í mörg ár gert inn mesta usla undir Eyjafjöllum. Mér er persónulega kunnugt um, að öll sín búskaparár lagði prófasturinn sál. Kjartan Einarasson í Holti stórfé í að aftra skemdum á prestsetrinu. En á síðastl. ári sá hann, að sér mundi vera það ofurefli af eigin ramleik að halda ánni í skefjum, enda þótt hann nyti að fulltingis nágranna sinna eftir því sem þeim var auðið að láta í té. Var þá leitað til stjórnarráðsins, en það brást vel við og veitti til fyrirhleðslunnar 5247 kr., sem nú hefir verið leitað samþykkis þingsins á í fjáraukalögum. En þessi upphæð hefir samt ekki reynst fyllilega nægileg. Hún reyndist nóg til þess að bjarga bænum í Holti, en slægjur frá Holti og kirkjujörðum þar eru í voða. Fyrirhleðslan þarf sem sé að vera svo löng, að áin stefni beint út í Holtsós. Til þess að sýna, hvílíka nauðsyn hér er um að ræða, skal eg leyfa mér að benda á, að landið er ágætt land, hreinn akur, má alt slá með sláttuvélum, jafnvel marga tugi hesta á dag. En ef ekki er að gert, fer alt þetta mikla og góða land í aur og verður til einskis gagns. Það má því sjá, að hér er mikið í húfi, og það því fremur sem hér er um eign landssjóðs að ræða, ekki 1 hndr., sem prívatmenn eiga, heldur ekki kirkjujarðir tilheyrandi Holtsprestakalli. Það getur því ekki með neinu móti svarað kostnaði fyrir landssjóð að spara þessa fjárveitingu og láta þar með eyðileggjast svo mikla og góða eign. Skal eg svo ekki fara fleiri orðum um þessa br.till. Eg hefi að eins viljað skýra háttv. þingdeildarm. frá, hversu hér er ástatt. Skjöl hafa að vísu legið fyrir hér um þetta mál. en getur þó hugsast að einhverjum hafi ekki verið fullljósar þær ástæður, sem hér að lúta, með því að ekki er hægt að heimta það, að háttv. þingm. geti kynt sér öll skjöl, sem þinginu berast. Þá er hin brt., nr. 107 á þgskj. 350, sem fer fram á það, að viðlagasjóður megi lána Rangárvallasýslu alt að 14000 kr. til að kaupa jörðina Stórólfshvol, með hjáleigum, fyrir læknissetur, og til að hafa þar sjúkraskýli. Höfuðstóll og vextir lánsins greiðist með 6% árgjaldi í 28 ár. Þessi jörð er mjög fögur og gagnrík; þar eru ekki að eins mjög góðar slægjur, heldur og mikið land, sem hugsa má að eigi fagra framtíð fyrir höndum, á eg hér við Hvolsvöll, sem nú er kallaður, en í fornöld hét Rangárvellir hinir eystri. Ef járnbraut yrði lögð þar austur, er enginn vafi á því, að þar mundi risa upp all-álitlegur bær, enda er völlurinn ið fegursta bæjarstæði, sem hægt er að hugsa sér, og öll skilyrði fyrir hendi til þess að bær geti dafnað þar; blómlegar og góðar sveitir hringinn í kring, og Eystri-Rangá þar rétt hjá, er veita mundi einum bæ vatn til neyzlu, rafmagn til lýsingar og leiða burtu allan sora. En þó þetta kunni að dragast, þá má og á annan hátt hugsa sér að gera Hvolsvöll vel arðberandi. Á ein lítil er þar fyrir ofan, er Fiská heitir; henni má veita, að vísu með nokkrum kostnaði, á völlinn og gera hann þannig gróðursælan. En hvorugt þetta hefir þó vakað fyrir sýslunefnd, er hún sótti um lánið. Meðfram hefir hún viljað ráða fram úr vandræðum, sem í sýslunni eru nú með læknissetur. Læknar þeir, sem í sýslunni hafa verið in síðari ár, hafa verið í vandræðum með bústað, því að engin góð jörð hefir verið á lausum kili. Þótt allir vilji hafa lækna, vilja menn þó ógjarnan standa upp frá búum sínum læknisins vegna. Sýslunefndin hefir því ekki séð annað ráð vænna, en að kaupa jörð til læknisseturs. Og nú vildi svo til, að sýslunefndinni var gefinn kostur á þessari miklu og góðu jörð, raunar í öðrum tilgangi, sem sé til að setja þar upp lýðháskóla, sem menn hugsuðu sér að koma þar upp, en nú er sýnt að ekkert verður úr. En sýslunefndin hefir samt sem áður hugsað sér að halda áfram með að kaupa jörðina í því breyttu augnamiði, að hafa hana fyrir læknissetur. Með þessu vinst ekki eingöngu það, að með því sé fengið víst hæli handa lækninum, heldur lítur svo út fyrir, að menn þar eystra sætti sig við læknaskipunina, ef læknirinn er á Stórólfshvoli. En á undanförnum þingum hafa legið fyrir áskoranir frá Landeyingum og Eyfellingum um stofnun nýs læknishéraðs milli Þverár og Jökulsár. Þessu munu menn falla frá, ef læknissetur yrði fastákveðið á Stórólfshvoli. Eg get heldur ekki álitið neitt varhugavert fyrir landasjóð að veita þetta lán. Eg kannast að vísu við, að það er vel gert að veita lánið, en tel hér ekki um neitt principbrot að ræða, þótt þetta lán væri veitt, því landssjóður veitir þeim lán, sem kaupa kirkjujarðir og þjóðjarðir, og hví skyldi þá ekki vera eins réttmætt að veita sýslunefnd lán til að kaupa jörð, sem jafn brýn þörf er á að sýslan geti eignast eins og hér á sér stað. Það er óskiljanlegt, að einstaklingum sé gert hærra undir höfði en sýslunefndum, ekki sízt þar sem hér er jafnframt um að ræða, að bæta úr þörf eða vand kvæðum alls þorra almennings í sýslunni. En þótt hér sé um að ræða jörð, sem hefir góð akilyrði í framtiðinni, eins og eg hefi bent á, þá er þó ekki að búast við slíkum umbótum þar í nánustu framtíð, og líklegast verður því jörðin til byrðar fyrir sýslusjóðinn fyrst um sinn. Því að ekki getur það komið til mála, að lækninum yrði leigð jörðin svo hátt sem svarar vöxtum og afborgun af kaupverði hennar. Sýslusjóði mundi því sennilega verða að blæða um full 200 kr. árlega, þótt hann komist að þeim lánakjörum, sem hér er farið fram á. Þess vil eg að endingu geta, að landlæknir hefir mælt með lánveitingunni sterkt og vel í bréfi til stjórnarráðsins, og ættu hana meðmæli að styrkja málið, en eg vona, að mín ummæli hafi heldur ekki spilt neinu þar um. Umræðunum var eigi lokið á nóni og var þá fundi frestað til kl. 5 síðd. Kl. 5 síðd. var fundi haldið áfram. Forseti skýrði frá, að útbýtt væri í deildinni: Breyt.till. við frumv. til fjárlaga fyrir árin 1914 og 1915. Frá Benedikt Sveinssyni (477). Útbýtt var frá Ed.: Breyt.till. við frumvarp til laga um forðagæzlu. Frá Jósef Björnssyni (478).



Eg sé að hæstv. ráðherra er ekki við, en eg ætlaði að snúa mér að honum fyrst. Það er aldrei nema gott að brýna fyrir mönnum, að fara gætilega í fjárveitingum. Sérstaklega veik hæstv. ráðherra að lánsheimildum. Eg kannast við það, að of langt er farið, ef allar þessar tillögur verða samþyktar. En hæstv. ráðherra spurði, hvernig stjórnin ætti að fara að gagnvart þessum lánsheimildum. Sagði hann að menn væntust eftir að fá lánin, úr því að heimild væri til í fjárlögunum, og ættu í rauninni nokkura konar heimting á þeim. Eg vil nú benda á ummæli nefndarinnar um þetta efni í áliti hennar. Nefndinni var það ljóst, að eftir fjárhagsáætluninni, eins og útlit er fyrir að hún verði nú, þá má gera ráð fyrir töluverðum tekjuhalla. Því vill nefndin, að allur vari sé hafður og að menn geri sér ekki of háar vonir um heimildir þær, sem samþyktar verða. Þess vegna tekur nefndin það skýrt fram í álinu, að hér sé að eins um heimildir að ræða fyrir stjórnina, og leggur það alveg á hennar vald, hver lán eigi að sitja í fyrirrúmi. Þetta er ekki hægt að taka skýrara fram, og þar sem engin mótmæli hafa verið gerð gegn þessum ummælum, þá mega þau teljast gild fyrir stjórnina. En hví leggur nú sjálf nefndin til að auka víð þessar heimildir? Þegar menn líta til baka, hvernig þessi viðlagasjóður hefir orðið til, munu menn sjá það, að hann hefir ekki myndast við það að áætlaður hafi verið tekjuafgangur í fjárlögunum, heldur við það, að tekjuáætlunin hefir verið gætileg, og niðurstaðan orðið sú, að næstum stöðugt hefir orðið tekjuauki fram yfir áætlun, svo mikill, að ekki einungis áætlaður tekjuhalli var greiddur þar af - sem stundum hefir verið 400–500 þús. kr. yfir fjárhagstímabilið - heldur einnig margar nauðsynlegar umframgreiðslur og óvænt útgjöld, svo sem t. d. móttökukostnaðurinn við konungskomuna og margt fleira. Þrátt fyrir þetta hefir oftast orðið töluverður afgangur. Og það er þetta, sem lánað hefir verið landsmönnum í fjöldamörg ár og er megineign viðlagasjóðsins. Það er að eins eitt fjárhagstímabil, svo eg muni, sem stjórnin hefir tekið fé til slíkra lána, sem landasjóður mátti ekki missa, og nú narar nefndin við því, að veitt verði nokkurt lán fyr en séð er, hvort fullnægt verði fjárveitingum í fjárlögum og nýjum lögum. Þó, skal eg snúa mér að einstökum breytingartillögum. Viðvíkjandi brt. á þgskj. 428, um alt að 6000 kr. fjárveiting til bryggju á Sauðárkróki, skal eg geta þess, að nefndin legst ekki eindregið á móti henni, og býst eg við, að nefndin mundi greiða henni atkvæði, ef upphæðin væri ætt nokkuru lægri, en þó hærri en í núgildandi fjárlögum, t.d. 4500 kr. Þessu skýt eg til háttv. flutningsm. (Ól. Br.) til athugunar, ef hann kynni að. vilja taka brt. aftur og breyta henni til 3. umr. Eg skal ekki fara nánara út í einstakar brt. nefndarinnar, læt mér nægja að vísa til nefndarálitsins. Að eins eina brt. langar mig að minnast á frá eigin brjósti. Það er 154. liður á atkvæðaskránni. Fyrri liðurinn er svo tilkominn, að eg hafði lagt fram fyrir Alþingi tillögu um nokkurs konar verzlunarerindreka. Eg hefi látið útbýta meðal háttv. þm. bréfi mínu þar að lútandi, þar sem ástæður eru færðar fyrir þessu. Eg þarf því ekki að vera langorður, get látið mér nægja að mestu leyti að skírskota til þessa bréfs míns. Hefi heldur ekki orðið var við, að neinum andmælum hafi verið hreyft gegn þessari uppástungu. Eg skal taka það fram, að það var upphaflega hugsun mín og okkar, sem að þessu stóðu, að sá maður, sem Kaupfélagasamband Norðurlands og Sláturfélag Suðurlands réðu, eftir samráði við stjórnarráðið, til þessa starfa, gæti meðfram orðið erindreki fyrir landið alt, þó að hann sérstaklega - einkum í byrjun - starfaði fyrir landbúnaðinn. Að minsta kosti gæti hann samrýmt víð störf sín sölu á sjávarafurðum á Norðurlöndum. Eg skal játa það, að eg tel það hæpið, að hann gæti tekið að sér erindisrekstur fyrir sjávarútveginn suður í löndum. Eg vil líka benda á það, að meiningin var alls ekki, að. hann starfaði fyrir sérstakar verzlanir, heldur landið alt í sameiningu. En þegar fjárlaganefndin gekk að því, að taka þessa tillögu upp, þá vildi hún jafnframt veita ámóta upphæð til erindreka fyrir sjávarútveginn, vegna þess að hún treysti því ekki, að sami maður gæti jafnframt unnið mikið að umbótum á verzlun sjávarafurða. Það var svo fjarri því, að eg væri þessu mótfallinn, að eg greiddi því atkvæði í nefndinni, þó að ekki lægi þar fyrir sams konar áætlun eða undirbúningur og í hinu tilfellinu. En nefndin bygði tillögu sína á því, að myndast mundu í þessari grein sama konar »korporationir« og kaupfélagasamböndin og samvinnufélagsskapurinn, sem þá mundi taka þetta að sér og yrði þá styrkurinn veittur þessum »korporationum«, gegn eigi minna framlagi annarstaðar að, sem þá ekki væri á neinn hátt fengið með landssjóðsstyrknum til þessarar atvinnugreinar. Eg vildi óska, að þessi byrjun gæti orðið til þess að við fengjum meira vald á erlendum markaði, en við nú höfum. Eg gæti haldið langan fyrirlestur um, hve nauðsynlegt það er, en hér er hvorki tími né tækifæri til þess. Þetta er ekki annnað en tilraun, en getur komið að góðum notum, ef vel er á haldið, og orðið byrjunin til annara meira. Og það er á valdi þingsins og þjóðarinnar að þetta haldi ekki lengi áfram, ef þetta kemur að litlu eða engu gagni. Þá skal eg, áður en eg lýk máli mínu, geta þess viðvíkjandi brt. hv. þm. A.-Sk. (Þ.J.), að það er ekki af viljaleysi, að nefndin hefir ekki getað fallist á, að veita fé til þess að gera við lendinguna hjá Ingólfshöfða. Mér hefir alt af dottið í hug, þegar eg hefi farið þar hjá, hve mikið mein það væri, að hafa ekki góðan lendingarstað þar. En okkur fanst engin trygging fyrir því, að þessi fjárveiting yrði annað en lítilfjörleg byrjun á afar-dýru fyrirtæki, sem ekki væri í neinu hlutfalli við hagsmuni þeirra fáu manna, sem þarna hafa gagn af.



Það eru að eins örfá orð viðvíkjandi verzlunarerindrekanum, sem háttv. framsögum. (P. J.) talaði um. Mér virtist hann hálfgert gefa það í skyn, að komast mætti af með einn mann, sem þá fyrst og fremst gætti hagsmuna landbúnaðarins, kaupfélaga og samvinnufélaganna. Auðvitað er erfitt að segja, hvað rétt er í þessu, en hræddur er eg um, að hann gæti ekki samrýmt öll þau störf, sem háttv. ræðumaður gat um, vegna þess, að þegar um sjávarafurðir er að ræða, þá fer sala á þeim fram á alt öðrum stöðum en sveitaafurðum. Það er því sennilegt, að eigi sami maðurinn að gæta hagsmuna allra atvinnuvega, þá verði það honum ofætlun. Hins vegar er ekki ástæða til að fara mikið út í þetta, þar sem nefndin hefir komist að þeirri niðurstöðu, sem áreiðanlega er heppilegust og notadrýgst - að hafa þessa erindreka tvo. - Sjávarútvegsnefndin hafði tekið þetta til athugunar, en þar sem hún var ekki skipuð fyr en talsvert var liðið á þingtímann og hefir ekki getað haldið nema fáa fundi, þá hefir hún orðið seinni til en fjárlaganefndin með þessar tillögur, en það er sama, hvaðan gott kemur, og sjávarútvegsnefndin getur því verið fjárlaganefndinni þakklát fyrir hana. Eitt atriði er það þó, sem eg hefi dálítið að athuga við. Nefndin vill setja það skilyrði fyrir fjárveitingunni, að jafnmikill styrkur komi annarstaðar að. Það er ekki nema eðlilegt, að þeir menn, sem mestan hagnaðinn hafa af þessu, leggi eitthvað fram sjálfir, ef hægt verður að koma því Við. Eftir tillögum nefndarinnar mega félög, sem landssjóðsstyrks njóta, ekki leggja neitt fram af þeim styrk, til þess að bera kostnaðinn við þessa fyrirhuguðu erindreki. Eg geri ráð fyrir, að tilætlunin sé, að þessu ákvæði verði stranglega framfylgt. En getur það ekki orðið örðugt að koma í veg fyrir það, sérstaklega þegar um félög er að ræða, sem landsstyrks hafa notið að undanförnu og kunna að hafa eignast einhverja sjóði á sama tíma. Mér virðist nokkuð vafasamt, hvort slík félög mættu verja nokkru af sjóði sínum í þessu skyni. Eg hefði ekkert á móti því, að af styrk, þeim sem Fiskifélagi Ísland sér veittur, mætti verja einhverju upp í þann koatnað. Eg get nú ímyndað mér, að margir líti á þetta öðruvís en eg, en þótt þetta fengist ekki, þá efa eg ekki, að sú stétt, sem nýtur góðs af þessari tillögu, sé fús á að leggja eitthvað að mörkum.



Mér þykir vænt um að heyra, að sjávarútvegsnefndin hefir orðið fegin tillögum fjárlaganefndarinnar og hún hefir hugsað um málið, þótt hún hafi ekki tekið það til meðferðar, eða komið með tillögu um það, sem þó hefði átt betur við. Eg hefði kosið, að málið hefði verið undirbúið af henni, en sökum tímaleysis áttum við ekki kost á að ráðgast um þetta við hana. En eg verð að halda fast við skilyrði okkar fyrir fjárveitingunni. Í fyrsta lagi af því, að við, sem fyrir kaupfélagssamböndunum stöndum, höfðum aldrei hugsað okkur annað en við legðum fram helminginn af kostnaðinum og þá auðvitað með fé, sem ekki væri fengið úr landssjóði, vegna þess, að hann hefir aldrei styrkt þessi sambönd sem slík. Raunar hefir Sláturfélag Suðurlands notið styrks úr landssjóði, en það var ekki styrkur til annars en stofnunarinnar. Sama er að segja um styrkinn til smjörbúanna, sem nú er að hverfa úr sögunni. Það var að eins styrkur til þess að geta framleitt, en ekki til að greiða fyrir sölu á afurðunum. Hugsun okkar er sú, að koma á erindrekum, sem landsstjórnin síðar meir geti að öllu leyti tekið í þjónustu landsins. En það er mikil áhætta að leggja út í slíkt - á kostnað landsins að öllu leyti - áður en nokkur trygging er fengin fyrir því, að þeir menn, er til starfsins veljast, séu því vaxnir og áður en þeir hafa fengið alment traust manna. Nú er ætlast til þess, að stofnanirnar leggi fram helming af áhættunni, þangað til það er séð, að þessir menn komi að tilæluðum notum. Og það er vel til fallið. Þessir menn eiga ekki að hafa neitt óákveðið fyrir höndum, heldur er starfssvið þeirra alveg ákveðið, meðan þeir eru að kynna sér málin og æfa sig. Við höfum reynsluna fyrir því, hvernig það er að senda menn utan hluta úr ári, með alveg óbundnar hendur, og við þekkjum örðugleikana við það. Það kemur sjaldnast að tilætluðum notum. T. d. við saltkjötssöluna þurfum við að hafa mann að staðaldri erlendis, með fastri skrifstofu og föstum aðstoðarmönnum. En hann ætti líka að geta haft fleira með höndum, að minsta kosti með tímanum. Alt þetta á reynslan að sýna; við verðum að þukla okkur áfram og það er ekki nema sanngjarnt, að þeir menn, sem koma til að hafa aðalhagnaðinn af þessu, leggi eitthvað í áhættuna líka. Mér dettur í hug, mönnum þyki kannske nokkuð hátt að ætla þessum manni 8000 kr. - eg hafði nú stungið upp á 10,000 kr. En menn verða að gæta þess, að eigi góður maður að fást, þá verður hann að vera sæmilega launaður jafnvel þótt hann sé byrjandi. Sláturfélagið vil auðvitað engu kosta til, nema það geti sent sinn trúnaðarmann. Og hann hlýtur að verða nokkuð dýr. Hann þarf meðal annars að hafa talsvert í ferðalag, því að hann verður að fara bæði um Norðurlönd og Þýzkaland og líka heim til Íslands við og við, til að fylgjast með í því, hvernig þar stendur á og hafa tal af mönnum. Hann má heldur ekki hafa neina aðra atvinnu, sem kemur í bága við starf hans. Hagsmunir hans sjálfs mega ekki geta orðið þess valdandi að hann halli málum. Annars er óþafi að tala mikið meira um þetta. Það hefir ekki sætt neinum mótmælum. Og háttv. þm. Ak. (M. Kr.) er mér alveg sammála í aðalatriðunum. Að eins hefir hann þá trú, að einn maður mundi ekki nægja. En það var heldur ekki annað en það, sem eg skaut fram, að ef til vill mundi einn maður nægja í bráð. En það er svo langt frá, að eg muni greiða atkvæði á móti því, að tveir menn verði sendir - enda hefir og fjárlaganefndin gert það að tillögu sinni.



Eg er þakklátur háttv. framsögum. (P. J.) fyrir skýringu hans viðvíkjandi afstöðu nefndarinnar til breyt.till. minnar um fjárveitingu til bryggjugerðar á Sauðárkrók, þeirri afstöðu, að nefndin er ekki fjarri því, að tekin verði upp endurveiting á þessari fjárveitingu, nokkuð hærri en 1911 - þá var fjárveiting 3000 kr. En mér skildist svo sem nefndinni þætti 6000 kr. í hæsta lagi. Það getur auðvitað verið álitamál, en annars er ekki mikið, sem milli ber. Þó að nefndar séu 6000 kr. í breyt.till., þá er það með því fororði, að það sé veitt alt að þeirri upphæð. Fjárveitingin takmarkast þannig á tvennan hátt. Í fyrsta lagi er það áreiðanlegt, að ekki þarf meira en þessar 6000 kr. og héraðið leggi fram 2/8 hluta og í öðru lagi getur verið að 6000 kr. sé óþarflega há upphæð, en þá sparast líka afgangurinn. En þegar um slík þarfa fyrirtæki sem þetta er að ræða, þá skifta nokkur hundruð krónur fjárhag landsjóðs ekki miklu. Það ber og að líta á, að þetta er framleiðslu-fyrirtæki, þar sem það greiðir mikið fyrir sjávarúthaldi og kemur landssjóði óbeinlínis til gagns með auknum gjöldum. Og þar sem svo mikið er um skipaferðir þarna og það af þeim skipum, sem landssjóður styrkir til ferðanna, þá skiftir það miklu, að afgreiðslan geti gengið liðlega. Það geta tapast mörg hundruð krónur við það, aðskipin tefjast. Eg get því ekki séð betur en viðunandi sé að breyt.till. standi eins og hún er framkomin, sérstaklega þar sem þetta hérað hefir ekki farið fram á háar kröfur á undanförnum þingum og þetta er eina fjárbeiðnin, sem kemur þaðan nú. Líka ber þess að gæta, að héraðið er stórt og gefur landssjóði allmiklar tekjur, einkum tolltekjur. Eg vona því að bæði háttv. nefnd og deild geti fallist á þessa breyt.till mína. Fleiri tóku eigi til máls, og var þá gengið til atkvæða.



Herra forseti ! Eg stend aðallega upp til að minnast á breyt.till., þá sem liggur fyrir frá okkur þingmönnum Suður-Múlasýslu. Hefi eg von um að nefndin sé henni fylgjandi. Tillagan er um að veita 1200 kr. hvort árið til sjálfrenningsferða (»Automobil«) á Fagradalsbrautinni. Undir eins og reynsla var komin fyrir því, að sjálfrenningar gætu gengið eftir vegum okkar samkvæmt þeim tilraunum, sem gerðar höfðu verið hér fyrir sunnan í vor, vaknaði sterk hreyfing í Múlasýslum til að nota Fagradalsveginn á sama hátt og vegina hér syðra. Það var símað til okkar þingmanna Suður-Múlasýslu og við beðnir að sækja um styrk til þessa fyrirtækis; jafnframt var lofað að senda beiðni með Hólum. Hún kom í gær og er undirskrifuð af 80–90 búendum. Ætlast er til þess, að sjálfrenningurinn hafi sama þunga og sá er hefir verið hér í sumar, svo þetta er alls ekki nein tilraun. Í beiðninni var farið fram álitlegan atyrk, en ekki nefnd upphæðin. En síðan hefir komið tilboð frá Þórarni. Tuliniusi um að taka að sér ferðirnar fyrir 2000 kr. hvort árið. Við höfum farið fram á að fá 1200 kr. af þessu frá landssjóði, afganginn, 800 kr. ætlumst við til að sýslan geti borgað. Tulinius tekur fram í skýrslu sinni, sem skal lögð fram á lestrarsalinn; að vagnarnir skuli geta flutt minst 1000 kg. í einu og verði látnir ganga á milli meðan veður og færð leyfi. Hvað flutningsgjald anerti, hafi ham ekkert á móti, að það verði bundið við samþykki stjórnarráðsins. Vagninn á fyrir utan vörur að geta flutt póst og farþega. Væru stórmikil þægindi að því, að geta fengið póst fluttan með þessum vagni, sakir þess að á sumrin eru póstferðir ákaflega strjálar milli Héraðs og hafna. Vona eg, að þegar litið er til þessa og hve styrkurinn er lítill, taki deildin vel í málið. Hér liggur fyrir hiklaust tilboð um að vinna verkið og lítið sem þarf til að kosta af landssjóði. Það hefir verið beðið um langt um meira fé til ýmissa ferða, sem langt um minni þörf hefir verið á en þessum. Vona eg að þingið líti svo sanngjarnlega á þetta mál, að það veiti styrkinn í þetta sinn Get eg ímyndað mér að svo fari, að sýslan taki sjálf að sér ferðirnar að fjárhagstímabilinu loknu, því að eg álít fyrirtækið líklegt til að borga sig. Enn þá er engin reynsla fengin um það, en líklega verður hún fengin að tveim árum liðnum.