Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Ég vil skjóta því til hæstv. forseta, hvort hann sjái ekki færa leið að fresta þessum kosningum, því að eins og allir vita, þá gildir þessi kosning, sem nú er fyrirhuguð, ekki nema nokkrar vikur, því að eftir næstu kosningar verður að kjósa á ný.

Forseti (GSv) : Ég skal svara þessu þannig, að þetta hefur að vísu verið athugað, en ég hef ekki séð mér annað fært en að láta þessar kosningar fara fram, því að lög mæla svo fyrir, að bæði þær og fleiri kosningar skuli fara fram í sameinuðu Alþ. eftir kosningar hverjar. En þar sem aðrar kosningar eiga nú að fara fram innan skamms tíma, þá mundi ég ekki telja það brot, þótt þm. vildu eiga atkv. um, hvort kosningum þessum skyldi frestað, því að annað eins hefur skeð með samþykktum eins og skákað væri frá slíkum ákvæðum. Ég vil því, af því að ég skil tilmæli hv. þm. svo, að hann óski eftir, að þingið skeri hér úr, verða við þeim tilmælum, en vil þó fyrst heyra, hvort einhver hv. þm. andmælir þessu.



Ég sé ekki ástæðu til að fresta þessum kosningum, sem lög mæla fyrir um, að fram skuli fara á þessu þingi. Það er að vísu rétt, að annað eins hefur skeð í samþykktum Alþingis eins og að fresta alþingiskosningum, en þær samþykktir voru bundnar ríkari böndum, og er því mikill skilsmunur á því og þessu, sem hér um ræðir.



Þó að það sýnist æskilegt og eðlilegt, að frestað verði kosningum í menntamálaráð og Þingvallanefnd, þar sem sú kosning mundi gilda aðeins skamma stund, þá sé ég ekki betur en það sé alveg á móti l., og þar sem engin knýjandi nauðsyn er fyrir hendi, þá álít ég, að alls ekki sé rétt fyrir þingið að víkja þannig beinlínis frá ákvæðum l.

Það er ekki rétt fyrir forseta að bera það undir atkv.

.

Forseti (GSv): Þegar úr tveimur flokkum og jafnvel úr flokki þess hv. þm., sem bar þessa till. fram, koma fram mótmæli gegn þessari till., þá býst ég við, að ekki verði þægilegt fyrir forseta og Alþ., kannske með örlitlum meiri hl., að taka þessa ákvörðun. Þó að ég fallist alveg á ástæðurnar, þá verð ég að gefa einnig gaum þeim andmælum, sem fram koma. Og þar sem sýnt er, að ekki verður samkomulag um að fresta þessum kosningum, sé ég mér ekki fært að bera það undir atkv. þingsins, og verður kosningin þá látin fara fram. Fram komu fjórir listar, A, B, C og D. Á A-lista var Barði Guðmundsson, á B-lista voru Jónas Jónsson og Pálmi Hannesson, á C-lista Sigurður Nordal og á D-lista Guðmundur Finnbogason og Árni Pálsson. - A-listi fékk 8 atkv., B-listi 16 atkv., C-listi 7 atkv. og D-listi 16 atkv. Einn seðill auður. Samkvæmt því hlutu kosningu: Jónas Jónsson, Guðmundur Finnbogason, Barði Guðmundsson, Pálmi Hannesson, Árni Pálsson.



Ég sé, að brtt. mín nær þeim tilgangi, sem hv. 5. landsk. talaði um í ræðu sinni„ því að þar er tekið fram, að um pantanir og afgreiðslu skuli fara samkv. fyrirmælum l. frá 5. jan. 1938 um síldarverksmiðjur ríkisins. Þar er svo fyrir mælt, að pantanir skuli komnar fyrir 30. sept. og teknar fyrir 10. nóv. Nú segir í tillgr. eins og hún er, að ríkissjóður greiði síldarverksmiðjunum þann mismun, sem á þessu kunni að verða. Nú getur verið, að markaðsverð sé nokkuð breytilegt, og sýndist þá eðlilegt, að í þessu yrði gengið út frá því markaðsverði, sem gildir á hverjum tíma. Þetta hef ég viljað fá ákveðið með þeirri brtt., sem ég hef lagt hér fram, til þess að ekki geti orðið ágreiningur um það á milli ríkisstj. og verksmiðjustj., með hvaða verði eigi að selja mjölið. Það er einnig nauðsynlegt að hafa þetta ákvæði vegna þess, að það eru nokkrir síldareigendur, sem hafa lagt síldina inn upp á vinnslu, og þeir eiga að fá sannvirði fyrir mjölið, eins og markaðsverð er á hverjum tíma. Ég tel líka nauðsynlegt, að það séu ákvæði um það, hvenær verksmiðjurnar eiga að láta mjölið út. Ég tel rétt, að það fari eftir fyrirmælum gildandi l. og ríkisstj. geri upp við verksmiðjurnar eins og þetta væri selt fullu verði til bænda, en ekki þannig, að ríkisstj. geti dregið að gera upp við verksmiðjurnar annað árið, eins og komið hefur fyrir. Till. mín miðar að því, að fyrir þessum viðskiptum sé hreinn grundvöllur, þannig að verksmiðjurnar fái það verð, sem gildir á hverjum tíma, sem mjölið er tekið, og eins verði farið eftir l. um það, að sama verð gildi fyrir mjöl, sem er pantað fyrir 30. sept. og tekið fyrir 10. nóv. Ég ætla, að þetta nái þeim tilgangi, sem hv. 5. landsk. ætlast til. Mér heyrðist hv. 5. landsk. segja, að mjölið hefði verið selt með sérstaklega lágu verði til 1. sept. í fyrra. Ef til vill hefur það stafað af því, að þá var þröngt um húsrúm fyrir mjölið og það því selt lágu verði, svo að hægt væri að rýma húsin og verksmiðjureksturinn gæti haldið áfram, ef veiði hefði haldizt.

Forsrh. (Ólafur Thors) : Herra forseti. - Með þessari þáltill. er farið fram á eða lagt til, að sú mþn., seam var kosin samkv. þál. 22. maí 1942, haldi áfram störfum og vinni að því tvíþætta verkefni, annars vegar þeirri breyt. á stjórnskipunarl., sem er gert ráð fyrir í samræmi við frv. það, sem legið hefur fyrir hæstv. Alþ. og náð samþykki beggja þd. fyrir skömmu, en hins vegar vinni einnig að þeirri breyt. á stjórnskipunarl., sem henta þætti að gera síðar. Þá er lagt til, að fjölgað verði í þessari nefnd. Þar eiga nú sæti 5 menn, 2 frá Sjálfstfl., 2 frá Framsfl. og 1 frá Alþfl. Till. um fjölgun manna í n. er á þá lund, að lagt er til, að nm. verði 8, 2 fyrir hvern þingflokkanna, og þeir þingflokkar, sem ekki eiga nú 2 fulltrúa í n., nefni í hana menn, svo að tveir verði frá hverjum flokki. Þannig á Alþfl. að nefna 1 fulltrúa í viðbót í n., en Sósfl. 2 fulltrúa. Ég leyfi mér að vænta þess, að þáltill. nái samþykki hæstv. Alþ.



Mér er sérstök ánægja að mæla með þessari þáltill. hæstv. ríkisstj. En um leið get ég ekki komizt hjá að benda á það, að það hefði sjálfsagt verið miklu betra fyrir alla aðila, ef sú till., sem borin var fram á vetrarþinginu í v or um slíka n., hefði þá verið samþ. og látið ógert það samkomulag, sem hefur leitt til eyðileggingar atvinnulífsins og fjármálalífsins í landinu og skapað hér þá upplausn, sem hefur orðið svo gífurleg, þannig að þeir, sem báðust eftir þeim ófagnaði, standa nú agndofa yfir þessari upplausn og óska eftir, að hún verði stöðvuð, og er það mála sannast. Með því að það hafa þrisvar verið gerðar breyt. á stjórnarskránni, - en ég tel þó ekki að neinu þetta síðasta, - en fyrir utan þetta, sem samþ. var í hv. Ed. nú alveg nýverið, hefur tvisvar verið breytt stjórnarskránni, 1933 og 1942, og í bæði þau skipti hafa þær aðferðir verið við þær stjórnarskrárbreyt., sem ósamboðnar eru stjórnarskránni. Það hefur verið hlaupið í þær breyt. undirbúningslaust og rannsóknarlaust og ekki tekið tillit til neins nema augnablikshagsmuna þeirra flokka, sem að þeim breyt. stóðu. Þess vegna er nú viðurkennt af mörgum, kannske öllum, að fyrir þá spillingu, sem stjórnarskráin hefur orðið fyrir við tvær óundirbúnar breyt., sem voru í eðli sínu árásir, þá er stjórnarskráin þannig, að það þarf að laga hana mikið. Og það er bezt að búast við því, þar sem nú sennilega er tækifæri til þess, að þessi n. geti starfað nokkuð ýtarlega, að þá verði hægt að bæta fyrir nokkrar af þeim misfellum, sem eru komnar á í þessu efni, og ber þess vegna að fagna því, að hér er stofnað til þess.



Þar sem því hefur þegar verið yfir lýst, að núv. ríkisstj. nýtur hvorki stuðnings né hlutleysis Alþfl., mun ég eigi taka þátt í þessari hlutleysisyfirlýsingu Framsfl. og greiði því ekki atkv.



Þar sem ummæli þessarar till. um, að telja beri, að ríkisstj. starfi einungis til bráðabirgða, eru í fullu samræmi við yfirlýsingar ríkisstj. sjálfrar, þegar hún tók við völdum og síðan, og því er enn fremur lýst í till., að meirihlutastj. verði ekki mynduð á þessu þingi og stjórnin skuli starfa fram yfir næstu kosningar, þá verður að líta á till. sem hlutleysisyfirlýsingu Framsfl. og því ríkisstj. til styrktar, og þar eð ég ber fullt traust til hennar, þá greiði ég till. atkv. og segi já.



Sósfl. er í andstöðu við núv. ríkisstj. og vill ekki veita henni stuðning. En þar sem það felst í till. þeirri, sem fyrir liggur frá Framsfl., að stjórn þessi skuli sitja fram yfir kosningar, og Sósfl. vill ekki taka á sig neina samábyrgð með Framsfl. á setu ríkisstj. allt það tímabil, þá greiðum vér ekki atkv. um þessa þáltill.

Fjmrh. (Jakob Möller) : Með tilvísun til aths. hv. 5. landsk. þm. (IngJ) segi ég já.



Með tilvísun til röksemda hv. 5. landsk. þm. segi ég já.



Með tilvísun til grg. hv. 5. landsk. þm. segi ég já.



Þar sem það hefur komið í ljós, að ríkisstj. hafði samkv. yfirlýsingum misst tvo stuðningsflokka sína og var þess vegna ekki lengur þingræðisstjórn, þótti ástæða til að vita, hvort ekki væru einhverjir þræðir milli hæstv. ríkisstj. og þessara tveggja flokka, þrátt fyrir áður greindar yfirlýsingar. Og það hefur komið í ljós, að svo er. Þessir flokkar vilja veita henni vígsgengi. En Framsfl. vill ekki vera með í myndun nýrrar stjórnar, eins og nú standa sakir, þar sem sýnilegt væri, að það sama öngþveiti, sem þessir tveir flokkar, sem ásamt Sjálfstfl. hafa veitt ríkisstj. stuðning, hafa komið til leiðar, getur ekki annað en haldizt fyrst um sinn. Og þá hefur Framsfl. leitazt við að sjá, hversu væri háttað sambandi ríkisstj. við verkamannaflokkana, og í öðru lagi leitazt við að afmarka valdsvið núv. ríkisstj. svo þröngt, að það sé takmarkað við það, að hún hafi ekki lengur þingræðislegan stuðning og megi þess vegna aðeins sinna þeim allra nauðsynlegustu störfum, en ekki taka neina ákvörðun. Segi ég því já.



Með tilvísun til grg. hv. 5. landsk. þm. og þar sem ríkisstj. að sjálfsögðu þiggur stuðning og hlutleysi, hvaðan sem það kemur, þá segi ég já.

Forsrh. (Ólafur Thors) : Með tilvísun til grg. hv. 5. landsk. þm. og með sérstakri hliðsjón af því, að ríkisstj. hefur einskis í misst, en þar á móti öðlazt hlutleysi 20 fornra andstæðinga, segi ég já.



Enda þótt ég viti, að það muni ekki heppnast með samþykkt þessarar þáltill. að láta þá siðferðislömuðu og einræðissinnuðu ríkisstj., sem nú situr, öðlast skilning á því, að hún er ekki þingræðisstjórn, heldur bráðabirgðastjórn, sem ekki hefur leyfi þingsins til að framkvæma annað eða meira en dagleg skrifstofustörf, rétt eins og óbrotin skrifstofustúlka, þá segi ég samt já.



Enda þótt ég undrist, er ríkisstj. og stuðningsflokkar hennar gera hér slíka fúlmennsku að leggja hendur á sjálfa sig og drýgja hér eins konar pólitískan „masochisma“ eða sjálfspyndingu, þá hagga slíkar aðfarir ekki efni og stefnu till. Þess vegna segi ég já.



Með skírskotun til grg. hv. h. landsk. þm. segi ég já.



Með skírskotun til grg. hv. 2. landsk. þm. (ÍslH) greiði ég ekki atkv.



Með tilvísun til yfirlýsingar hv. 5. landsk. þm. segi ég já.



Með tilvísun til grg. hv. 5. landsk. þm. segi ég já.



Ég segi já með tilvísun til grg. hv. 5. landsk. þm.



Með tilvísun til grg. hv. þm. Seyðf. (HG) greiði ég ekki atkv.



Stórum minni virðist mér manndómur Sjálfstfl. nú heldur en Íhaldsflokksins, sem fór með stjórn 1927, sem reyndi þá að spyrna við fótum, þegar sams konar aðferð var beitt. Ég tel samt ekki ástæðu til að hætta við fyrirætlun í þessu efni og segi því já.



Ég greiði ekki atkv. og vísa um það til grg. hv. þm. Seyðf.



Með skírskotun til grg. hv. 2. landsk. þm. greiði ég ekki atkv.



Ég segi já með skírskotun til grg. hv. 5. landsk. þm.



Ég greiði ekki atkv. og vísa um það til grg. hv. 2. landsk, þm.



1927 var sams konar aðgerð á ríkisstj. líkt við vissa dýralæknisaðgerð. Og með þeim skilningi, að þessi meðferð sé við höfð, segi ég já.



Með skírskotun til þáltill. sjálfrar segi ég já.



Með tilvísun til grg. hv. 5. landsk. þm. segi ég já.



Með skírskotun til grg. hv. 2. landsk. þm., þar sem það er tekið fram, að Sósfl. vilji ekki taka á sig neina samábyrgð með Framsfl. á setu ríkisstj. fram yfir næstu kosningar, greiði ég ekki atkv.



Herra forseti. - Ég leyfi mér að vísa til grg. hv. 2. landsk. og mun því ekki greiða atkv. Ég sé ekki ástæðu til að trufla Framsfl. í því að vera hér bráðabirgða stjórnárflokkur.



Með sams konar grg. fyrir atkv. mínu og hv. 5. landsk. þm. segi ég já.



Þeir þrír stjórnmálaflokkar, sem hafa ráðið afgreiðslu mála á þessu þingi, bera ábyrgð á því stjórnleysi, sem nú ríkir í landinu, hverjar sjónhverfingar sem þeir reyna að gera til þess að draga athygli frá þeirri staðreynd. Og þessi skrípaleikur, sem hér er leikinn við þessa atkvgr., er í samræmi við það. Það er vitað, að fyrir kosningar verður ekki ráðin bót á þessu. Með þessari þáltill. er ríkisstj. gerð valdalaus, en jafnframt er ráðherrunum gert að hanga í ráðherrastólunum til viðvörunar fram til kosninga. Tel ég það hæstv. ráðh. hæfilegt hlutskipti, enda sýnilegt, að það er í nákvæmu samræmi við verk þeirra. Segi ég því já.



Því er yfir lýst, að núverandi ríkisstj. nýtur hvorki stuðnings né hlutleysis Alþfl. Hins vegar er það ekki á valdi Alþfl. að hindra Framsfl. í að halda henni í ráðherrastólunum, og greiði ég því ekki atkv.



Já - með tilvísun til grg. hv. 5. landsk. þm.



Herra forseti. - Með tilvísun til grg. hv. 5. landsk. þm. og með tilvísun til þess, að Framsfl. í heild og síðan alveg sérstaklega einn hv. þm. Framsfl. hefur lýst yfir, að betri ríkisstj. fáist ekki á þessu þingi, segi ég já.

Gunnar Thoroddsen Hv. 1. þm. Eyf. (BSt) minntist á sams konar till., sem borin hefði verið fram 1927. Með tilvísun til þess, að þáverandi Íhaldsflokkur lýsti yfir, að hann skoðaði þá till. sem hlutleysisyfirlýsingu Framsfl., vil ég um leið taka fram, að í þáltill., sem fyrir liggur, felst ekki eitt orð í þá átt, sem hv. þm. S.-Þ. (JJ) sagði, að stjórnin væri að nokkru leyti svipt völdum með þessari þáltill., segi ég já.

Forseti (GSv) : Með skírskotun til grg. þeirrar, sem aðrir hv. sjálfstæðismenn hafa haft fyrir atkv. sínu, segi ég já.