Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Ég vil segja nokkur orð út af brtt. minni á þskj. 205. Það er gert ráð fyrir, að ríkissjóður láni síldarútvegsmönnum nokkra fjárfúlgu, eftir því sem nánar er tilgreint í l. Mér finnst eðlilegt, að þegar ríkið gengur í ábyrgð fyrir slíkum lánum, þá komi það fram í l., að ætlazt sé til þess, að eigendur þeirra útgerðarfyrirtækja, sem koma til greina við lánveitingarnar, taki ábyrgð gagnvart ríkinu á þessum lánum. Þetta kemur af sjálfu sér, þegar einstaklingar gera út skip, og það er það algengasta. En svo er það einnig til, að hlutafélög hafa verið stofnuð til að reka bátaútveg. Þegar þannig er ástatt, er engin skylda fyrir eigendur að taka þess háttar ábyrgð á lánum, en mér finnst rétt í þessu tilfelli að gera ráð fyrir, að löggjafinn heimti það. Það má segja, að sé opið eftir frv. óbreyttu að gera þá kröfu, að lántakendur gangi í þess háttar ábyrgð, en þó er ekkert um það sagt, og finnst mér réttara að taka það þá berlega fram, nema þá að aðrar tryggingar séu fyrir lánunum, því að svo góðar tryggingar geta verið boðnar fram, að ástæðulaust sé að heimta slíka ábyrgð. Nú getur verið, að einn hluthafi skerist úr leik og vilji ekki taka á sig ábyrgðina og setji félagið þar með í vandræði, og þess vegna hef ég talið rétt að hafa þetta skilyrði ekki alveg fast bundið. Ég flyt þessa brtt. af því, að sjútvn. gafst ekki tími til að bera hana fram, en mér leikur grunur á, að félagar mínir í n. hafi ekkert á móti henni. Hæstv. atvmrh. er líka kunnugt um hana og mun ekki hafa á móti því, að hún sé sett í lögin.



Herra forseti. Það var út af þessari till. Mér finnst þetta mikils vert atriði og geta komið félögunum í vanda við að taka lán, og mér finnst því, að ætti að fresta umr., þar til n. sem slík hefði sett sig inn í till. Eins og hv. flm. gat um, þá er vel hugsanlegt, að einstakir hluthafar neiti að taka persónulega ábyrgð á slíku láni, hluthafar, sem hugsa sem svo, að þeir vilji ekki stofna sínum persónulega fjárhag í neina sérstaka hættu, sem vel gæti verið, ef þeir gengju í persónulega ábyrgð. Og þegar ráðh, ætti síðan að úrskurða, hvort komnar væru fullkomnar tryggingar, þá gæti svo farið, að tryggingarnar yrðu ekki úrskurðaðar nægar, og þannig gæti þessi eini hluthafi orðið til þess, að félagið fengi ekki slíkt lán, auk þess, sem ég tel prinsipielt, að hér sé verið að taka upp varhugaverða reglu. Eins og fram hefur komið frá n., þá er gert ráð fyrir, að þessi lán séu ekki veitt nema fullnægjandi tryggingar séu settar, en að einskorða það við persónulega ábyrgð hluthafa álít ég ekki rétt, heldur mundu fyrirtækin reyna að finna þær tryggingar með veði eða ábyrgðum, sem lánveitandi léti sér nægja. Nú er það þannig, að útgerðarfyrirtæki eru smátt og smátt að færast nær því að hafa takmarkaða ábyrgð. Það hefur sína galla, mér er það ljóst, en ég held samt, að við ættum ekki með slíkri samþykkt, sem þessari að setja stein í götu þess, að svo megi áfram verða. Án þess að leggja á það mikla áherzlu geri ég það að till. minni, að sjútvn. fái tóm til að athuga málið, því að þetta liggur ekki alveg eins ljóst fyrir og virðist koma fram hjá hv. flm.



Ég hef hugsað talsvert um þetta mál. Mér er ljóst, að það getur verið örðugt að koma þessu fyrir. Ég vil þó slá því föstu sem eðlilegri meginreglu, að ekki geti komið til mála, að ríkið fari að ganga í ábyrgð fyrir hlutafjárútgerð, sem væri þannig varið, að eigendurnir sjálfir vildu ekki taka ábyrgð á lánum. Þetta hlýtur að vera sjálfsögð meginregla. Og ef við sleppum þessari meginhugsun, hvar getum við þá fótað okkur? Alls hvergi. Þá er hægt að stofna hlutafélög í öllum mögulegum atvinnugreinum með sama sem engu hlutafé, og svo ef út af ber, þá er hægt að færa áhættuna yfir á það opinbera. Mér skilst, að allir séu sammála um, að koma verði í veg fyrir, að fyrirtæki þurfi að stöðvast. Mér skilst, að allir séu sammála um, að það verði að koma í veg fyrir, að framleiðslufyrirtæki stöðvist vegna óhagstæðra aðstæðna yfir sumarið, en þá er eðlilegt, að eigendurnir gangi ekki verr fram en ríkissjóður í því að sjá fyrirtækjunum borgið. Hitt er annað mál, eins og ég gat um og hv. 2. þm. Eyf. kom inn á, að það er hugsanlegt, að einn sérvitringur, sem ekkert vill á sig leggja, geti sett félagið í vanda, og þess vegna hef ég ekki viljað hafa þetta skilyrði alveg fortakslaust, því að það gætu komið aðrar ábyrgðir í staðinn, sem sjóðsstjórnin mæti gildar. Eins er það ekki meiningin, að stjórnarvöldin einskorði trygginguna við persónulega ábyrgð. Fyrst koma hlutafélögin með þær tryggingar, sem þau hafa, og má búast við, að í mörgum tilfellum verði þær lélegar. En ef sjóðsstjórninni finnst þær ekki nægar, þá kemur persónuleg ábyrgð til. Mér er kunnugt um, að hæstv. atvmrh. hefur áhuga fyrir, að þetta mál verði afgr. til Ed. fyrir helgi, en ég fyrir mitt leyti hef ekkert á móti því, að málinu verði frestað, en það mætti alveg eins athuga í Ed., ef einhverjir formgallar væru á þessu, sem ég held, að sé ekki. Aðalatriðið er prinsipið, hvort menn vilja, að ríkissjóður láni félögum með takmarkaðri ábyrgð, nema eigendurnir komi með ábyrgðir sínar, en það finnst mér, að allir geti verið sammála um.

Garðar Þorsteinsson Hv. síðasti ræðumaður hefur ekki getað sannfært mig. Mér virðist till. með öllu óþörf, í fyrsta lagi af því að þar er ekki skilyrðislaus krafa, heldur aðeins ef aðrar tryggingar eru ekki fullnægjandi. Í 4. gr. segir, að lánið skuli veitt, ef settar séu þær tryggingar, sem n. metur gildar. Mér skilst, að þetta sé nægilegt, því að ef eigendur geta ekki sett veð, sem n. telur hægt að veita lánið út á, þá getur hún krafizt ábyrgðar hluthafa, og það veit hv. flm., að er algengt fyrirbrigði, sérstaklega þegar fór að halla undan fæti hjá útgerðinni, því að þá neyddust hluthafarnir til að ganga í persónulega ábyrgð. Mér skilst því, að það sé óþarft að setja inn í l., að það skuli vera höfuðskylda. Við verðum að hafa það í huga, að það fer ekki alltaf saman, þeir, sem eiga hlutafé, og þeir, sem lifa á fyrirtækjunum. Það er ekki óalgengt, það vita hv. þm., að viss fjölskylda skjóti saman fé sem hlutafé, sem sé síðan skráð sem eigendur og hluthafar í fyrirtækinu, en það eru allt aðrir menn, sem lifa á rekstrinum og hafa sína lífsafkomu af honum. Það er því dálítið hart, ef slíkir hluthafar þurfa að ganga í persónulega ábyrgð frekar en þeir sjálfir vildu, það þarf enga sérvitringa til. Svo er þess að gæta, að hlutafjárupphæðirnar eru ákaflega mismunandi miðað við reksturinn. Sum útgerðarfyrirtæki hafa mikinn rekstur, en tiltölulega lítið hlutafé, en önnur lítinn rekstur og mikið hlutafé, svo að þetta getur komið misjafnlega niður. Mér virðist, að eins og 1. gr. er orðuð, þá sé opið svið fyrir n. að óska eftir, að fullnægjandi tryggingar séu settar fyrir lánunum og þá þar á meðal að eigendurnir séu gerðir ábyrgir persónulega. Þetta gera bankastofnanir iðulega, og þetta mundi n. að sjálfsögðu gera, þegar svona stendur á, og því óþarft að setja það sem skilyrði í löggjöfina sjálfa. Ég mun því greiða atkv. á móti þessari till., því að mér finnst eðlilegt, að sá aðili, sem um þetta mál á að fjalla, sjútvn., ætti að láta frá sér heyra um málið áður en endanlega er gengið frá því.

Jón Pálmason Hæstv. landbrh. er ekki við, en landbn. hefur flutt brtt. um, að sett verði sömu skilyrði og gagnvart öðrum, að jörðin megi ekki fara í brask, þ. e. að hreppurinn megi ekki selja hana, sbr. þskj. 194.



Þetta frv. er samið af milliþn. búnaðarþings og samþ. af búnaðarþingi, en var síðar sent landbn. Nd. Það er langt síðan heimildarl. voru gefin út til byggingarsamþykkta. Engum mun blandast hugur um, að á því var þörf, þó að það mætti á sínum tíma nokkurri andúð. Meðfram voru þessi lög nauðsynleg vegna skipulagningar og brunahættu. Nú eru aftur á móti engin lög sem heimila sveitarfélögum að setja byggingarlöggjöf eða byggingarsamþykktir. Það má segja, að ekki hafi verið þörf á slíku meðan hús voru almennt byggð úr torfi og timbri. En með nýju byggingarlagi, eins og nú tíðkast, er slíkra samþykkta þörf, því að það er augljóst, þar sem nú er mest byggt úr varanlegu byggingarefni, að það skiptir ekki litlu máli, hvernig hús eru sett, bæði með tilliti til landslags og annarra húsa. Það er ekki óalgengt að sjá heim á sveitabýli, þar sem hús eru sett niður eins og hrossatað sitt í hverri áttinni og auk þess hornskökk, slíkt er mjög leiðinlegt og hefði mátt komast hjá því, ef leiðbeiningar hefðu verið gefnar um þessi mál. Þetta er þó sem betur fer ekki mjög algengt, því að víðar eru hús vel sett, en hitt stingur menn illa. Nú er miklu fé varið til bygginga í sveitum, en bændastéttin hefur yfir takmörkuðu fé að ráða, en þörfin mikil. Þess vegna er nauðsynlegt, að þær byggingarframkvæmdir, sem gerðar eru, komi að sem beztum notum. Eftirlit byggingarsjóðs og nýbýlastj. hefur verið mjög takmarkað og ófullkomið. Býlin, sem byggingar hafa verið reistar á, eru dreifð um landið og því erfitt að framkvæma eftirlitið, enda hafa eftirlitsmennirnir oft ekki komið á staðina fyrr en eftir á, og þá engu verið hægt um að þoka. Það er því þörf á auknu eftirliti. Auk þess hefur ekkert tillit verið tekið til jarðskjálftahættu, sem þó er víða mjög mikil. Ég var ekki alls fyrir löngu á ferð austanfjalls. Þar var verið að byggja hús við veginn. Það var byggt úr steinum, en sáust ekki merki um neina járnbindingu. Ef harður jarðskjálftakippur kæmi, gætu slík hús kostað mörg mannslíf. Á Dalvík reyndist það svo fyrir nokkrum árum í jarðskjálfta, að steinhús, sem ekki voru járnbent, hrundu, og var sérstakt lán, að ekki varð manntjón að. Og ef jarðskjálftar kæmu eins og voru 1896, mætti búast við miklu tjóni og jafnvel manntjóni. Það er því fyllilega tímabært að taka til athugunar, að mönnum sé ekki leyft að byggja í algerðu hugsunarleysi um þessi mál. Gömlu torfbæirnir voru hættulegir, en þó verða ójárnbent steinhús mun hættulegri, því að þeir voru með löngum veggjum og fóru sjaldnast allir í einu, svo að fólk hafði tíma til þess að forða sér. Þó að ekki væri annað en þetta, væri rík ástæða fyrir sýslunefndir að gera samþykktir um þessi mál. Í þessu frv. er gert ráð fyrir, að starfandi sé byggingarfulltrúi, sem getur verið sameiginlegur fyrir tvær eða fleiri sýslur, eftir því hvað verkefnið er mikið. Er það gert með tilliti til kostnaðar og að slíkur maður hafi ávallt nægilegt að gera. Þá er einnig gert ráð fyrir, að byggingarog landnámssjóður og nýbýlasjóður taki nokkurn þátt í þeim kostnaði, sem af þessu hlýzt. Er það gert með tilliti til þess, að þessi maður taki að sér það eftirlit, sem verið hefur með peim húsum, sem byggð hafa verið með stuðningi frá þessum sjóðum, en þetta eftirlit hlýtur að verða miklu fullkomnara með þessu skipulagi heldur en eins og nú er, að maður sé sendur einhverntíma sumarsins að líta eftir byggingunum. Einnig á þessi maður að geta haft eftirlit með ýmsu öðru, sem ég hirði ekki að fara út í, sem frv. greinir. Þetta frv. varð eiginlega til, þegar n., sem ég gat um áðan, var að ræða um húsagerðarsamþykktir. Þá var n. ljóst, að þarna vantaði lið inn í, og til þess að þetta væri í lagi, þyrfti eftirlitið að vera meira en nú er. Ég geng þess ekki dulinn, að einstaka manni kann að þykja, að hér sé gripið fram fyrir hendurnar á sér og sum ákvæðin séu of ströng. En ég vil benda á, að ákvæðum slíkrar samþykktar er ekki ætlað að ná til annarra húsa en þeirra, sem byggð eru fyrir framtíðina, ekki aðeins þá, sem eru að byggja, heldur líka fyrir komandi kynslóðir, og þá tel ég, að nokkur ástæða sé til að hafa þetta eftirlit, svo að byggingarnar verði þannig, að komandi kynslóðir geti notað þær. Að endingu skal ég geta þess, að þetta frv. hefur verið borið undir húsameistarana Hörð Bjarnason og Þóri Baldvinsson, og hafa þeir tjáð sig geta mælt með frv. í bréfi, sem þeir hafa skrifað n. á sínum tíma.

Frsm. (Sigurður Thoroddsen) : Herra forseti. N. hefur ekki getað orðið sammála um afgreiðslu þessa frv. Hv. 1. þm. Skagf. gat ekki orðið samferða okkur hinum nm. Flytur hann brtt. við frv., sem eru aðallega þrenns konar. Í fyrsta lagi er það, að framlag til. raforkumannvirkja skuli ekki koma frá viðkomandi héruðum, heldur skuli mannvirkin að öllu leyti kostuð af ríkinu. Önnur brtt. er á þá leið, að söluverð á raforku skuli vera það sama um allt land, þar sem héraðsrafveitur ríkisins ná yfir. 3. brtt. er flutt í áróðursskyni og virðist varla eiga heima í þessu frv. Ég skal nú víkja svolítið að þessum brtt. og sýna fram á, að þær beri ekki að samþ. Hv. þm. taldi, að ríkinu bæri að standa straum af stofnkostnaði héraðsrafveitna ríkisins, og það einkum vegna þess, að þær yrðu reknar af ríkinu. Ég tel þetta ekki rökrétt. hjá hv. flm., því að héraðsrafveiturnar verða fyrst og fremst settar á stofn þar, sem aðrir verða ekki til að virkja, og það, að ríkið gengst fyrir því, er gert að miklu leyti til að spara útgjöld við stjórn og þess háttar, þar sem gert er ráð fyrir, að þessar rafveitur eigi yfirleitt erfitt uppdráttar. Þess vegna hleypur ríkið þar undir bagga að því leyti að taka að sér stjórnina, leggur til verkfræðinga og sérfræðinga, sem rafveitan gæti ekki borið sjálf. Þetta er sem sagt gert í þeim tilgangi að létta undir með héraðsrafveitum ríkisins, en héraðsrafveitur ríkisins koma fyrst og fremst að gagni íbúum þess héraðs, sem rafmagninu er veitt um. Þess vegna er það ekki nema sanngirniskrafa, að ef ríkið leggur í að styrkja íbúa þessa héraðs til þess að koma upp rafveitu til aukinna lífsþæginda og betri afkomu, að íbúar þeir, sem verða aðnjótandi þessara hlunninda, taki þátt í þessu eftir fjárhagslegri getu sinni. Það er líka sanngirniskrafa, að fram komi tillag frá héraði, því að ef þess er krafizt, að viðkomandi hérað leggi fram nokkurt fé á móti í stofnkostnað, þá verður það til þess, að kröfum af hendi héraðsins verði meir stillt í hóf. Þá er enn eitt atriði í sambandi við 26. gr., sem hv. þm. vill láta fella niður, en það er það, að sýslun. getur bundið framlag úr sýslusjóði við tiltekið mannvirki og þannig ráðið því, í hvaða mannvirki verður ráðizt. Þetta skapar þeim ábyrgð, og þeir sjá um það, að ekki verði lagt í annað en það, sem þeir hafa áhuga á og aðkallandi þörf er fyrir. Ég held, að brtt. hv. þm. verði ekki til að flýta fyrir, að rafveitur í sveitum komist upp, heldur þvert á móti. Í 26. gr. frv. er svo gert ráð fyrir, að áður en ráðizt er í héraðsrafveitur, skuli gera áætlanir um þessi mannvirki, en við þeirri gr. vill hv. þm. ekki hreyfa. Þar er gert ráð fyrir, að ekki megi leggja út í mannvirkið, nema sýnt sé, að það geti borið sig með þeim fjárframlögum, sem til mannvirkisins eiga að koma. En ef héraðsbúum er meinað að leggja fram fé til mannvirkisins, þá þarf meira að koma frá ríkinu og því ólíklegra, að í mannvirkið verði ráðizt. Það væri ekki ólíklegt, að héraðsbúar vildu einmitt leggja eitthvað af mörkum til að hrinda þessu máli af stað. Önnur brtt. er sú, að verðið skuli ákveðið það sama um allt land. Þetta var einmitt þungamiðjan, eitt aðalatriðið hjá flm. raforkulagafrv. í fyrra. Flm. vildi leggja mikið upp úr því, að þetta atriði væri yfirlýstur vilji Alþ. frá því 1942. Og hv. flm. sagði, að þegar hver einstaklingur ætti að standa við orð sín, þá bæri ekki sízt Alþ. að gera það. Nú mun ég sýna fram á það, þótt ég hafi gert það í fyrra, að það er vont að binda verðið svona. En hvers vegna skyldi Alþ. standa við einhverja yfirlýsingu, ef reynslan sýnir, að annað er betra og réttara? Ég sé ekki, að þetta út af fyrir sig sé nokkur rök í þessu máli. Till. gengur í þá átt, að verð raforkunnar skuli vera hið sama um allt land og ekki hærra utan kaupstaða en íbúar kaupstaðanna þurfa að greiða fyrir raforku að meðaltali. Samt er sagt, að eigi að semja gjaldskrá um raforkuna. Ég verð að segja, að það er þokkalegt verk, þegar það er vitað, að kaupstaðirnir hafa hver sína gjaldskrá, sem eru mjög mismunandi. Um þetta atriði verður að setja flókið reglugerðarákvæði, er sýni, hvernig reikna eigi þetta út. Hér er líka um tvö ólík orkukerfi að ræða, og krefjast þau ólíkra gjaldskráa. Það kemur til af því, hvernig vinnsla orkunnar er nátengd notkun hennar. Úr því búið er að tengja þetta við notkun raforkunnar, þá getur orkuverið ekki takmarkað orkuna á annan hátt en með gjaldskránni, sem getur leitazt við að beina orkunotkuninni inn á vissar brautir, hvar og hvernig orkan er notuð. Við skulum taka til dæmis Reykjavík og Akureyri annars vegar og Siglufjörð og Ísafjörð hins vegar. Þessir staðir hafa ólík orkuver að því leyti, að Reykjavík og Akureyri byggja ekki sín orkuver á miðlun, en hin gera það. Reykjavík hefur mest gagn af því að geta selt raforkuna sem jafnast allan sólarhringinn. En orkuverin á Siglufirði og Ísafirði byggja allt á miðlun og hafa því engan hag af að selja orku á næturnar. Þau orkuver geyma vatnið til næsta dags og selja orkuna þá. Og gjaldskrárnar bera þess ljós merki. Til dæmis selur Reykjavíkurbær rafmagn fyrir um 3½ eyri kw. á næturnar og Hafnarfjörður fyrir 3 aura og Akureyri fyrir 3 aura líka. En á Siglufirði er ódýrt rafmagn ekki selt á næturnar. Mér er ekki kunnugt um verðið á Ísafirði, en mér er kunnugt um, að takmörkunin er sú, að selt er til hitunar, en með reglugerð er leyfilegt að breyta því verði hvenær sem er. Ef litið er á gjaldskrárnar, þá eru þær afskaplega mismunandi. Í Vestmannaeyjum er ljósarafmagn selt á kr. 1,25, en í Reykjavík á 75 aura o. s. frv. Það væri fróðlegt að fá að vita, hvernig hv. frsm. hugsar sér, að þetta landsverð væri ákveðið. Og hvers vegna á endilega að binda landsverðið í sveitunum? Hvers eiga Vestmannaeyjar að gjalda, sem selja rafmagnið á 1,25? Því ekki að binda kaupstaðina við sama raforkuverð? Það segir sig sjálft, ef á að ráðast í að gera mannvirki fyrir héraðsrafveitur ríkisins, þá verður að byggja á einhverri gjaldskrá. Ef þessi héraðarafveita ríkisins er nálægt kaupstað, þá liggur í augum uppi, að verðið hlýtur að verða að vera svipað og í kaupstaðnum. Ef gjaldskráin er þannig úr garði gerð, að verðið væri hærra, mundi það leiða til þess, að fólk mundi draga við sig að kaupa rafmagnið, en það mundi það ekki gera, ef verðið væri svipað. Annars álít ég það líklegt, að verðið yrði jafnað með tímanum. Svo vil ég benda á eitt varðandi það, ef verðið er bundið það sama í sveitunum sem kaupstöðunum. Það er vitað, að veitur í þéttbýli eru ódýrari en í dreifbýli. Það segir sig því sjálft, ef binda á verðið viðkomandi veitum, sem um sveitirnar eru lagðar, þá yrði það til þess, að þær yrðu enn meir þurfandi fyrir styrk og því yrði síður ráðizt í að gera þær. Ég læt þetta nægja um þessa hlið málsins. Síðasta lið brtt. vil ég svo leyfa mér að lesa með leyfi hæstv. forseta : „Svo fljótt sem verða má, eftir gildistöku laga þessara, skal lokið rannsóknum á því, hvernig bezt verði fullnægt raforkuþörf landsmanna hvarvetna á landinu, og skal raforkumálastjóri gera áætlanir um framkvæmdir.“ Þetta er fyrri partur till. og fjallar um undirbúning áætlunarinnar, sem frv. gerir ráð fyrir. Og við því er ekkert að segja. Seinni parturinn hljóðar svo: „Skulu áætlanir þessar miðaðar við það, að rafveitur ríkisins komi upp orkuverum og háspennulínum á árunum 1946–1955, er nægi til þess, að í lok þess tímabils geti sem flestir íbúar hverrar sýslu og hvers kauptúns fengið keypta raforku innan sýslunnar eða kauptúnsins, er fullnægi orkuþörf þeirra fyrst um sinn.“ Þetta er hreinn áróður, sem ekki á heima í þessu frv. Það væri miklu réttara fyrir hv. flm. að búa til úr þessu þáltill., sem væri þannig úr garði gerð, að hún væri ekki brosleg, og flytja hana í Sþ. Sþ. hefur verið og er notað til þess að ræða áróðurstill., án þess þó að ég ætlist til, að hv. þm. geri þetta. Mér finnst þessi till. ekki eiga heima í þessu frv.

Sigurður Þórðarson Hv. 11. landsk. hefur lýst málinu frá sínum bæjardyrum, og átti ég þess nokkra von, að hann talaði í þá átt, sem hann gerði. Ég hafði komizt á snoðir um það í iðnn., að hann leit svona á málið. Nú er ekkert við því að segja, þótt hér rísi upp ýmis sjónarmið í þessu máli sem öðrum málum. En ég verð að játa, að ég varð dálítið hissa á málflutningi hv. þm. Ég ætla að fara um þetta fáum orðum. Hv. þm. minntist á framlög sýslusjóða til héraðaveitna og sagði, að hann liti svo á, að þau þyrftu að vera sem nauðsynlegur hemill á kröfur um framkvæmdir. Og í öðru orðinu er líka þess látið getið, að niðurfelling þessa framlags mundi tefja fyrir framgangi málsins í heild. Þessu er ekki hægt að koma heim og saman. En sleppum þessu. Það, sem ég sagði um niðurfellingu framlags sýslusjóða til rafveitnanna, var, að óviðkunnanlegt væri, að ríkið tæki að sér einkarétt á rekstrinum og héruðin hefðu ekkert með stjórn fyrirtækjanna að gera. Ég sagði, að mér fyndist það óvenjulegt og hjákátlegt, að ríkið gæti krafið héruðin um fjárframlag til héraðaveitnanna, þar sem þau hefðu ekkert með stjórnina að gera og um hreinan ríkisrekstur væri að ræða. Þegar ríkið tekur málið í sínar hendur, verður það að standa straum af kostnaði fyrirtækjanna. Allt samkrull í þeim efnum er óviðkunnanlegt. Það er einnig vitað, að sýslusjóðir hafa ekki yfir miklum gjaldastofnum að ráða, og það er augsýnilega fjárhagsgetu þeirra um megn að leggja fram stórfé í þessu skyni. Þetta mál hefur verið hugsað þannig, frá því yfirlýsingin var gefin 1942, að ríkið hlypi undir bagga og leysti málið með hagsmuni alþjóðar fyrir augum. Þannig stendur málið enn, og ég reyndi að undirstrika, að það væri óhugsanlegt, að Alþ. hlypi frá þessari yfirlýsingu. Hv. 11. landsk. sagði, að Alþ. ætti að standa við orð sín, nema ef upplýstist, að annað væri réttara. Og hvernig getur annað verið réttara en að standa við orð sín? Mér skildist á hv. síðasta ræðumanni, að Alþ. væri leyst frá fyrri skuldbindingum sínum, og því væri rétt, að verðið væri misjafnt í landinu. Ég veit, að hv. þm. álítur það rétt, að raforkuverðið sé misjafnt í landinu, hærra þar, sem lífsbaráttan er erfiðari. En þetta er hans eigið sjónarmið. En flestir sanngjarnir menn, sem hugsa um málið frá þjóðhagslegu sjónarmiði, álíta, að réttast sé, að þessi lífsgæði séu seld með sem jöfnustu verði, hvar sem er á landinu. Það er óhugsanlegt, að Alþ. hlaupi frá yfirlýstum vilja sínum frá 1942, þar sem segir, að raforkan verði ekki seld hærra verði í sveitunum en í stærri kaupstöðum á hverjum tíma. Það hafa engar breytingar orðið síðan þessi yfirlýsing var gerð, sem valda því, að annað sé nú uppi á teningnum í þessu máli. Hv. 11. landsk. sagði, að sér fyndist ómögulegt að selja raforkuna með því fyrirkomulagi, sem gert er ráð fyrir í frv. mþn. í raforkumálum, þ. e. að selja raforkuna út um land á sama verði og í stærstu kaupstöðunum. Þetta fyrirkomulag átti að vera svo flókið. Ég verð að segja það, að mér finnst einkennilegt, að nokkur maður skuli geta borið sér þetta í munn. Hvers vegna er þetta ekki hægt? Hvers vegna ætti ekki að vera hægt að selja raforkuna út um hinar dreifðu byggðir á sama verði og í kaupstöðunum? Ég get ekki skilið, að þetta þurfi að vera svo flókið. Hér er gert ráð fyrir einu kerfi, háspennulínum, sem tengdar eru um allt landið. Með því móti flýgur raforkan um allt landið eftir því, sem þörf er fyrir hana, og verður seld á jöfnu verði. Ég kom inn á það í ræðu minni í gær, að það væri ákaflega hættulegt, að lífskjörin væru mjög mismunandi í landinu, því að þá hlyti fólkið að streyma þangað, sem mest er gert fyrir borgarana. Þetta mundi hafa það í för með sér, að stærstu kaupstaðirnir mundu vaxa meir og meir, en það hefur sínar skuggahliðar, eins og við vitum allir. Ég álít, að þetta beri að athuga, þegar þessi mál eru rædd. Ef hvergi eiga að vera ódýr lífsgæði nema þar, sem þéttbýli er, þá leiðir það til þess, að fólkið flýr dreifbýlið. Þá hefur ríkisvaldið vanrækt að veita þessu fólki hjálp til þess að það geti starfað og búið að sínu. Þá sagði hv. 11. landsk., að síðasti liður brtt. minnar á þskj. 171 væri áróður, sem ekki ætti við að flytja í Nd., og benti á, að flytja ætti hana í Sþ. Til samkomulags við hv. 11. landsk. ætla ég að gefa honum þetta eftir, ef hann vill gerast meðflm. till. í Sþ. En þessi brtt. er flutt í sambandi við þetta mál og á heima í Nd. og er alls enginn áróður. Þetta er skipulagsatriði varðandi framkvæmd málsins. Ég skil ekki hv. 11. landsk., sem er einn í þeim hóp, sem dýrkar Rússa. Þetta er þó aðeins 10 ára áætlun, sem ég legg til, að gerð verði á sama tíma og útvarpið í Moskva segir frá 10 ára áætlun þar í landi. Það ber ekki á því, að hv. 11. landsk. sé neitt hneykslaður á 10 ára áætlunum í Rússlandi, þó að hann telji það óhæfu og áróður, að á slíkt sé minnzt hér í sambandi við mesta nauðsynjamál Íslands. Þetta tek ég sem gaman, enda færði hv. þm. engin rök til stuðnings því að þessi brtt. væri áróður. Það eru bara hans orð, hans sleggjudómur. Það, sem hv. 11. landsk. sagði um framlög sýslusjóða, álít ég rétt, ég álít þau muni tefja málið. Það er mjög hæpið, að sýslusjóðir geti lagt mikið af mörkum. Hins vegar veit málið að Alþ., sem hefur yfir að ráða miklu meira fé í hlutfalli við sýslufélögin. Ég legg því til, að þetta verði fellt niður úr frv. Ég er sannfærður um, að málið gangi greiðara fyrir sig, ef þessi tvískipting er ekki látin haldast og ríkið taki þetta allt að sér vegna nauðsynjar alþjóðar. Ég ætla svo ekki að fara fleiri orðum um þetta. Ég hef minnzt á öll atriðin, sem hv. 11. landsk. bar fram á móti þessum breytingum mínum, sem margir standa að, þótt ég kalli mínar. Hann hrakti ekki rök mín að nokkru leyti eða þeirra manna, sem líta á málið eins og ég. En það eru þeir menn, sem fluttu frv. til raforkulaga á síðasta þingi. Þeir hafa líka mest um þetta mál hugsað, og þeirra rök munu standa óhögguð bæði af hv. 11 landsk. og öðrum þeim, sem vilja mæla þessu í gegn. Ég sé ekki nokkrar líkur til þess, að hv. Alþ. hafi skipt um skoðun í þessu máli. Það lýsti yfir skoðun sinni 4. sept. 1942. Og hún hlýtur að standa. Ég trúi ekki öðru, fyrr en ég tek á því.



Herra forseti. Hér liggja fyrir tvær brtt. við þetta frv., önnur á þskj. 175 frá iðnn. og hin frá hv. 1. þm. Skagf. á þskj. 171. Um brtt. á þskj. 175, frá iðnn., get ég verið stuttorður, því í henni felst ekki annað en það, sem bent var á hér við 1. umr. þessa máls, að það þyrfti að setja ákvæði um stöðu þeirra raforkuvera, sem nú starfa eða eru í smíðum, og heimila þeim að starfa áfram, eftir að l. þessi væru sett. Um brtt. hv. 1. þm. Skagf. vildi ég segja það, að ég tel miður fara, að hann skuli vilja slá því föstu, að ekkert framlag skuli koma frá viðkomandi sveitarfélögum til móts, við þau stórkostlegu útgjöld, sem ríkissjóður hlýtur að leggja á sig við framkvæmd þessara l. Það hefur engin heildaráætlun verið gerð um, hvað það mundi kosta að tengja raforkuveitur um land allt. Við vonum allir, að þetta megi takast og það fljótlega. Og við erum allir sammála um, að það muni kosta mikið, ekki tugi milljóna króna, heldur hundruð. Ég skal viðurkenna, að aðstaða landsmanna til að hagnýta sér raforkuna er misjöfn, og þótt eytt væri stórfé til að jafna þetta, er ekki hugsanlegt að selja orkuna við sama verði um allt land, og það er ekki sanngjarnt, að þegar ríkissjóður leggur fram stórfúlgur til að jafna þessi met, þá skuli héruðin ekki vilja koma á móti. Það hljómar fallega, að allir eigi að fá orkuna við sama verði, og skal ég koma að því síðar. Varðandi brtt. hv. 1. þm. Skagf. um söluverð raforku, þá tel ég alls kostar óframkvæmanlegt að hafa einn taxta á allri raforku, og stafar þetta af tekniskum ástæðum. Til eru tvær leiðir til þess, að allir fái rafmagnið við sama verði. Annaðhvort að ríkið greiði mismuninn að fullu eða að þeir, sem betri hafa aðstöðuna, greiði fyrir hina, sem verri hafa aðstöðuna. Að þessum leiðum athuguðum tel ég ekki fært að setja 6. tölul. á þskj. 171 inn í frv., og mun ég þess vegna ekki greiða atkv. með þessari brtt. Ég hef nú að nokkru getið um helztu brtt., en vil geta lítillega um tvö atriði frá 1. umr., sem ég hafði búizt við, að bætt yrði um og ég mun flytja brtt. við, ef aðrir gera það ekki. Í. 1. gr. frv. er gert ráð fyrir, að sveitarfélög eða einstaklingar geti fengið leyfi til að reka raforkuver allt að 500 hestöfl. Þetta tel ég eftir atvikum rétt að hækka upp í 1000 hestöfl, svo að ekki þurfi stöðugt nýjar lagaheimildir hér um. Hitt atriðið er, að mér finnst of mikill munur gerður á héraðsrafveitum, sem reknar eru af ríkinu, og öðrum héraðsrafveitum, þar sem ríkið veitir enga aðstoð í öðru tilfellinu, en leggur fram 2/3 stofnkostnaðar í hinu tilfellinu. Afleiðingin af þessu verður sú, sem þegar er farið að koma í ljós, að fram koma kröfur um ábyrgð ríkissjóðs fyrir því nær öllum kostnaði rafveitnanna. Ég hefði viljað slá því föstu, að ríkinu yrði heimilað að ábyrgjast 2/3 fyrir báða þessa aðila. Með því væri báðum gert jafnhátt undir höfði. Hv. 1. þm. Skagf. sagði hér áðan, að sýslusjóðirnir hefðu lítið fé til umráða. En ég vil benda á það, að hér í bæjunum er sá háttur hafður, að greitt er heimtaugargjald, þegar tengt er við í hverju húsi. Þannig mætti líka fara að í sveitunum og fá á þennan hátt verulega upphæð. Viðvíkjandi því, að Alþ. hafi gengið á fyrri orð sín með því að ákveða ekki sama verð á raforku um land allt, þá segir svo í þáltill. 4. sept. 1942, með leyfi hæstv. forseta: „ Alþ. ályktar að kjósa 5 manna nefnd, er geri till. um fjárframlög til þess að byggja rafveitur í því skyni að koma nægilegri raforku til ljósa, suðu, hitunar og iðnrekstrar í allar byggðir landsins á sem skemmstum tíma, enda verði raforkan ekki seld hærra verði í sveitum landsins á hverjum tíma ....“ o. s. frv. Í þessari till. fólst það, að n. ætti að gera till. um fjárframlög, en það gerði hún aldrei. Þær fjáröflunarleiðir, sem áttu að gera þetta mögulegt, fundust aldrei. Þess vegna tel ég, að ekki sé gengið á nein orð né samninga í þessu efni. Að öðru leyti tel ég ekki ástæðu til, að ég blandi mér frekar í þessar umr. Mér þykir vænt um, að samkomulag hefur náðst um aðalatriði, þótt deilt sé um aukaatriði.

Frsm. (Sigurður Thoroddsen) : Ég þarf ekki að svara miklu ræðu hv. 1. þm. Skagf. Hæstv. ráðh. hefur gert það, en ég vil taka það fram varðandi sum þau atriði, sem hann minntist á, að ég leyfi mér fyrir hönd iðnn. að heita því, að þessi atriði skuli rædd við hæstv. ráðh. Og ég skal jafnframt viðurkenna, að ég get fallizt á sum rök þessa hv. þm.

Sigurður Þórðarson Hæstv. samgmrh. hélt fast við það ákvæði, að sýslusjóðirnir skyldu greiða 1/3 af stofnkostnaði rafveitnanna, og benti á heimtaugargjöldin í því sambandi. En þar er ólíku saman að jafna, og það vænti ég, að hæstv. ráðh. viti. Það eru ekki neinir auðmenn, sem eru útverðir íslenzks landbúnaðar og berjast þar erfiðri lífsbaráttu. Það er óhugsandi, að nokkuð verulegt fé fáist á þennan hátt, og segi ég það ekki af því, að mér sé ekki ljóst, að hæstv. ráðh. og allir þm. vita þetta. Hér er um það að ræða að leggja rafmagn út um landið til að hamla því, að sveitirnar leggist í auðn. Alþ. hefur sjálft markað leiðina í þessu máli, eins og heyra mátti af því, sem hæstv. ráðh. las hér upp, þótt hann vilji nú víkja undan þeirri ákvörðun á þeim grundvelli, að mþn. hafi ekki bent á leiðir til fjáröflunar. En ég vil benda á það, að samkv. þessu frv. eru ekki farnar aðrar leiðir en þær, sem mþn. benti á. Þess vegna er óhugsandi að víkja sér undan þessu á þeim grundvelli. Enginn hefur enn þá borið fram gild rök fyrir því, að þessar framkvæmdir geti ekki borið sig í heild. Rafmagnið skapar óþrjótandi möguleika. Og jafnvel þótt hallarekstur yrði í fyrstu, þá er það svo um fleira, t. d. dómgæzlu o. fl. Á þetta mál ber að líta frá sjónarmiði alþjóðar, og þótt tölur kynnu í fyrstu að sýna halla, þá yrði samt sparnaður, þegar á allt er litið og metin eru lífsgæðin og framfaramöguleikarnir, sem þessu fylgja. Jafnframt er á þennan hátt hægt að afstýra þeim þjóðarvoða, sem stafar af því, ef sveitirnar leggjast í auðn. Ég hygg, að ómögulegt sé á nokkurn hátt að mæla því bót, að Alþ. skipti um skoðun í þessu máli, og vonbrigði manna yrðu mikil, ef svo færi. - Ég skal svo ekki orðlengja hér frekar; nema sérstakt tilefni gefist.

Samgmrh. (Emil Jónsson) : Ég vildi aðeins segja örfá orð út af ræðu hv. 1. þm. Skagf. Hann telur, að heimtaugargjaldið yrði lélegur tekjustofn, en þetta gjald nemur einatt í bæjum þúsundum króna, og ég sé ekki ástæðu til, að heimtaugargjaldið verði haft lægra þar, sem kostnaðurinn við rafveiturnar er meiri. Um hitt atriðið, að söluverð raforku skuli alls staðar vera hið sama, þá vil ég endurtaka það, sem áður hefur verið bent á, að slíkt er ekki framkvæmanlegt af tekniskum ástæðum, en þetta fer einkum eftir því, hvernig orkuverðið er byggt upp. Ég get ekki fallizt á, að Alþ. hafi slegið nokkru föstu um söluverð rafmagns til landsmanna. Samþykkt sú, sem gerð var, miðaði einungis að því, að rannsókn væri látin fram fara varðandi þessi mál.



Fáein orð vildi ég segja út af ræðu hæstv. ráðh. Ég get ekki komið auga á þá teknisku örðugleika, sem eiga að vera því til fyrirstöðu, að sami taxti sé á öllu rafmagni. Og fram hjá því kemst hæstv. ráðh. aldrei, að Alþ. hefur samþ. ályktun hér um, sem hlýtur að gilda. En það er ætíð svo, þegar menn ætla að ganga á gefin heit, þá segja menn, að kringumstæður hafi breytzt. En síðan þessi samþykkt var gerð hefur ekkert breytzt.

Samgmrh. (Emil Jónsson) : Ég vil bara svara hv. þm. Skagf. með því að spyrja hann, hvernig hann hygðist framkvæma sína till., ef hún yrði samþ.

Það stendur, að fara skuli eftir meðaltali.

Ég hygg; að erfitt gæti orðið að finna það meðaltal.

Geti verkfræðingar ekki reiknað það út, þá geta aðrir það.

Ég hygg nú samt, að hv. þm, V.-Húnv. mundi veitast það fullerfitt, a. m. k. treysti ég mér ekki til þess.



Ég hef, eins og áður hefur fram komið, verið fylgjandi allsherjar rafveitukerfi, en mér eru vonbrigði nokkur að þessu frv. og þykir það ekki uppfylla þær vonir, sem sá flokkur, er ég tilheyri, hafði gefið. Nú þótt þessar brtt. séu hvergi nærri fullnægjandi, sé ég mér ekki annað fært en vera með þeim og segi því já. 25. gr. samþ. með 18:1 atkv. Brtt. 171,2–5 teknar aftur. 26.–29. gr. samþ. með 23 shlj. atkv. Brtt. 171,6 felld með 15:13 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: SvbH, BK, EystJ, GSv, HelgJ, IngJ, JPálm, JS, JörB, PZ, PÞ, SÞ, SkG. nei: ÁS, ÁkJ, EOl, EmJ, GÞ, HB, JJós, LJós, ÓTh, SigfS, SG, SEH, STh, StJSt, BG. 7 þm. (ÁÁ, BÁ, FJ, GTh, PO, SB, SK) fjarstaddir. 30.–31. gr. samþ. með 22 shlj. atkv. 32.–38. gr. samþ. með 24 shlj. atkv. 39.–43. gr. samþ. með 23 shlj. atkv. 44.–5. gr. samþ. með 24 shlj. atkv. Brtt. 171,7 felld með 14:12 atkv. 46.–57. gr. samþ. með 24 shlj. atkv. Fyrirsögn samþ. án atkvgr. Frv. vísað til 3. umr. með 24 shlj. atkv.



. Þetta er 7. og síðasti liður frv., sem mþn. í skólamálum flytur að beiðni menntmrh. Áður eru til tvenn lög varðandi húsmæðrafræðslu, þ. e. lög frá 1938, um húsmæðrafræðslu í sveitum, og lög frá 1941, um húsmæðrafræðslu í kaupstöðum, en með þessu frv, er gert ráð fyrir, að þessi lög verði færð í eitt og húsmæðrafræðslan samræmd. Menntmn. d. hefur ekki haft málið til meðferðar, en n. mun taka málið til ýtarlegrar meðferðar að þessari umr. lokinni.