Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Jeg vona, að háttv. þm. hafi lesið nefndarálitið, með því að það er ekki .langt. Nefndin hefir ekki fundið ástæðu til að leggja til mikilla breytinga á frv., eins og það liggur nú fyrir eftir meðferð háttv. Ed. Þær brtt., sem nefndin leggur til að gjöra, eru að eins tvær. Hin fyrri lýtur að Fossvallarjómabúinu. Til þess hafði verið samþykt að veita kr. 380,76 hjer í deildinni, en Ed. hefir felt niður þann lið. Jeg skal skýra háttv. deild. frá því, hvernig það mál er vaxið. Þegar smjörverðlaununum var úthlutað í síðasta sinn, hafði þetta rjómabú skotist undan, af því að skýrslur frá því voru ekki komnar til stjórnarráðsins, þegar skiftingin fór fram. Hjer var að eins um mistök að ræða. Formaður var nýlega tekinn við forstöðu rjómabúsins og hafði ekki áttað sig á því, hve nær skýrslurnar skyldi senda, en sendi þær þó, og munaði að eins einni viku, sem liðin var frá því, að stjórnarráðið hafði skift verðlaununum. Ef stjórnarráðið hefði tekið eftir því, að skýrslur vantaði frá þessu rjómabúi, mundi það hafa beðið og gjört rjómabúinu aðvart, en það hafði ekki verið aðgætt. En er skýrslurnar komu fram, vildi stjórnarráðið ekki reikna upp aftur skiftinguna. Hlutaðeigandi skrifstofustjóri kom á tal við oss, sem sátum í fjáraukalaganefnd á síðasta þingi, og óskaði þess, að vjer tækjum þessa fjárveitingu upp í aukafjárlög; en eins og allir muna, voru fjáraukalögin þá feld, svo að ekkert varð úr þessu. Nú finst fjáraukalaganefndinni eftir atvikum sanngjarnt, að taka upphæðina í aukafjárlög, sjerstaklega af því, að ræða er um síðustu smjörverðlaun, sem veitt verða. Það þarf ekki að óttast. það, að þessi fjárveiting dragi nokkurn dilk á eftir sjer, hvorki frá einstökum mönnum nje öðrum smjörbúum. Hin tillagan lýtur að endurgreiðslu á vörutolli af kjöti, sem sent hafði verið til útlanda, en síðan endursent hingað. Að þessari tillögu liggja alveg sjerstök atvik. Haustið 1913 tókst ekki að koma kjöti, sem utan skyldi flytjast, frá Vík, af þeirri ástæðu, sem oft vill verða þar, að ekki náðist í skip, Lá svo kjötið þar um veturinn, og voru menn í ráðaleysi. Verð hafði verið allgott á kjöti um haustið, en versnaði er á leið veturinn. Svo kom þar, að kjötið varð sent utan um vorið, en þá var kominn hiti í veðrið og fór að bóla á skemdum á kjötinu; því var ekki hægt að selja það fyrir viðunandi verð; þá var það ráða tekið að senda kjötið hingað til Reykjavíkur, því að hjer mátti fá sæmilegt verð fyrir það, enda var kjötið enn vel ætt. Nú vildi svo óheppilega til, sem þó enginn hafði gjört ráð fyrir, að samkvæmt vörutollslögunum þurfti að greiða toll af endursendingum. Þetta ákvæði vörutollslaganna var þó leiðrjett á þinginu 1914, einmitt um það leyti, sem þetta endursenda kjöt kom hingað aftur. Þannig er þá það mál vaxið. Og þótt háttv. Ed. sje hrædd við, að þetta kunni að draga dilk á eftir sjer, þá get jeg samt fullvissað háttv. deild um, að engin hætta er á því, að þetta verði nokkuð útdráttarsamt, með því að mjer er kunnugt um, að árið 1913 var mjög lítið endursent af saltkjöti. Nefndin hefir nú samt sem áður ekki viljað taka upp sömu upphæðirnar, sem stóðu í frv., eins og það fór úr Nd., til þess að sýna, að hlutaðeigendur eigi ekki neina heimtingu á þessu fje, heldur hefir hún lagt til, að ganga til móta við háttv. Ed., þannig, að Fossvallarjómabúið fái 300 kr. í stað kr. 380,76, og Sláturfjelagið 450 kr. í stað 570 kr. Eina hækkun hefir háttv. Ed. gjört í frv. frá því sem það var, þegar það fór úr Nd.; það er á eftirlaunum Skúla Thoroddsen. Nefndin í Nd. hafði á sínum tíma fallist á það, að færa eftirlaunin upp eftir annari reglu en þau höfðu verið reiknuð eftir áður, það er að gengið væri út frá hærri embættislaunum nettó, heldur en verið hafði, þegar eftirlaunin voru ákveðin. Þessa hækkun vildi nefndin - og fjelst Nd. á tillögu hennar - gjöra frá 1. jan. 1914, en þar með skyldi þá niður falla það í eftirlaununum, sem vangoldið kynni að vera í þau 18 til 19 ár, sem liðin voru frá því, að þau voru ákveðin. Þessa tillögu gjörði nefndin í samráði við rjettan hlutaðeiganda. Nú hefir Ed. hækkað þenna lið um 200 kr. á ári til uppbótar fyrir það, sem hlutaðeigandi hefir mist í eftirlaunum frá því að þau voru ákveðin. Nefndin hjer í Nd. hafði reiknað eftirlaunin 40 kr. hærra en vera átti eftir reglunni. Ed. hefir því aukið við 160 kr. Vill nefndin hjer ekki gjöra þessa breytingu Ed. að deiluefni, heldur láta þar við sitja. Nú sje jeg, að fram er komin brtt. á þgskj. 523, frá háttv. þm. N.-Þ. (B. S.), þar sem farið er fram á að Skúla Thoroddsen sjeu veittar hjer að auki í uppbót 1800 kr., í eitt skifti fyrir öll, eða til vara 1200 kr. Mjer þykir það mjög leitt, að þessi tillaga skuli hafa komið fram. Ekki af því, að jeg vilji ekki unna hlutaðeiganda fullrar sæmdar í þessu máli, heldur af hinu, að það varð að samkomulagi milli Skúla og fjárlaganefndarinnar, að hann gengi að tillögum hennar og ljeti allar frekari fjárbeiðnir niður falla. Jeg get því ekki fallist á þessa brtt., og mun greiða atkvæði á móti henni, enda býst jeg við, að hún sje ekki komin fram að tilhlutun Skúla Thoroddsen.



Jeg hefði ekki tekið til máls, ef jeg hefði ekki orðið var við orðasveiminn, sem gengur hjer í deildinni. Háttv. þm. S.-Þing. (P. J.) sagði, að orðið hefði að samkomulagi milli mín og nefndarinnar, að jeg sætti mig við það, sem hún ákvað mjer. En þetta er ekki rjett, og hlýt jeg því, að mótmæla því gagngjört. Á hinn bóginn þykir mjer nú þó rjett, að gjöra háttv. deild stuttlega grein fyrir, hversu máli þessu er farið; og hvernig háttað er órjettinum, sem jeg hefi beittur verið. En það, að jeg hafði verið þessum órjetti beittur, eða misrjetti, borið saman við aðra, var mjer með öllu ókunnugt um, uns jeg rakst á það, við störf mín, í »Eftirlauna- og launamála-nefndinni« á vor; er leið, - vissi eigi, hvaða reglu fylgt hafði verið við eftirlauna-útreikning annara embættismanna, hefi engan aðgang átt að skjalasöfnum stjórnarinnar. - . Þegar jeg fór frá embættinu, sem sýslumaður í Ísafjarðarsýslu og bæjarfógeti á Ísafirði, og eftirlaun mín áttu að reiknast, eftir embættislaununum, sem jeg hafði haft, þá átti, eins og vant er, að draga frá embættislaununum upphæðina, sem kostnaðurinn við rekstur embættisins nam. Sem rjett var, taldi jeg þá embættisreksturskostnaðinn hafa numið alla 350 kr. árlega að meðaltali, en þetta þótti stjórninni oflágt reiknað, og gjörði hún því - mjer óafvitandi, og meðan jeg var staddur hjer á Alþingi, fjarri heimili mínu - fyrirspurn til hins setta sýslumanns á Ísafirði um það, hvað embættisreksturskostnaðurinn hefði numið miklu, og kvaðst hann þá »giska« á, að kostnaðurinn mundi nema 880 kr., og eftir því voru svo eftirlaun mín reiknuð. En þegar litið er nú á það, að sýslumennirnir, og bæjarfógetarnir: 1. Í Eyjafjarðarsýslu, og á Akureyri, 2. Í Norður-Múlasýslu, og á Seyðisfirði, og 3. Sýslumaðurinn í Hafnarfirði (og Gullbr.- & Kjósarsýslu), er frá embættum fóru allir á sama áratugnum, hafa allir talið embættisreksturskostnaðinn mjög svipað, eða enda að mun lægri, (þ. e. einn þeirra 350 kr., annar 400 kr., og einn enda 120 kr.), og það hefir stjórnin þegar tekið orðalaust gilt, eins og reglan yfirleitt hefir verið sú, að stjórnin hefir tekið það gilt,. sem embættismennirnir hafa sjálfir sagt um reksturskostnaðinn, þá ímynda jeg mjer, að hver, sem í mínum sporum, hefði verið, hefði þóttst vera hart leikinn, því allir erum vjer þannig gjörðir, að jafnrjettis við aðra viljum vjer njóta, sem og æ rjett er. Nú víkur þessu svo við, að jeg hafði ekki ætlað mjer að hreyfa málinu, fyrr en fjáraukalögin kæmu til efri deildar, því að satt að segja, þá bar jeg ekki það traust til rjettlætistilfinningar hv. meiri hluta meðnefndarmanna minna, að þeir vildu unna mjer fulls rjettar í málinu. Á síðustu stundu fór jeg þó að hugsa um það, hvort ekki væri þó rangt af mjer, að ganga fram hjá nefndinni, .og komst þá og að þeirri niðurstöðu, að rjettast væri þó, að jeg hreyfði málinu við nefndina að einhverju leyti, og skrifaði því skjal mitt til þingsins, rjett áður en nefndarfundurinn hófst, og í stakasta flýti, og lítt hugsað, eins og það sjálft ber best með sjer. Jeg hreyfði þessu svo á fjárlaganefndarfundi, og af því að mjer þótti ekki við eigandi, að jeg væri inni meðan málið væri rætt, vjek jeg mjer út á meðan. Þegar jeg kom inn aftur, hafði fjárlaganefndin komist að þeirri niðurstöðu, sem háttv. framsögum. (P. J.) gat um áðan, og sagði jeg þá, sem var, að jeg væri þakklátur nefndinni fyrir það að hafa þó, að einhverju leyti tekið kröfu mína til greina, enda var það að vísu meira en jeg gat búist við í minn garð, eins og meiri hluti nefndarinnar var skipaður. Líklega hafa þessi orð mín .þá verið misskilin - verið skilin svo, sem jeg gengi að gjörðum nefndarinnar, eða væri ánægður með þær, og ljeti frekari kröfur niður falla, eins og framsögumaður komst að orði: En þetta hafði mjer vitanlega aldrei komið, til hugar; eða hver myndi í mínum sporum hafa - sætt sig við, að eiga að altapa 4–5 þúsundum króna, og fá að; eins leiðrjettingu frá 1. jan. 1914, en alls enga yfir alt tímabilið frá 1. júní 1895 til þess tíma? Háttv. fjárlaganefnd efri deildar hefir nú breytt ákvörðun fjárlaganefndar neðri deildar þannig, að hún vill, að jeg fái, sem svarar rentunum af þeirri upphæð, sem hún telur mig hafa mist, en höfuðstólinn vill hún ekki, að jeg fái nokkru sinni(!), og er þetta þó auðvitað talsverð bót frá því, sem neðri deildar nefndin gjörði. Annars finst mjer, við nánari yfirvegun, að vafi geti leikið á því, hvort jeg hafi ekki beint lagakröfu til þessa fjár, þar sem al-ósannað er, að embættisreksturinn hafi orðið mjer einum eyri dýrari; en skýrsla mín til tekur, og henni verður vitanlega alls ekki hnekt, með »ágiskun« hins um tíma setta eftirmanns míns í embættinu. - Jeg hjelt aldrei fastan sýsluskrifara, en annaðist flestar skriftir sjálfur. Að lokum óska jeg þess, að aðaltillagan á þgskj. 523 verði tekin aftur, og lýsi yfir því, að jeg gjöri mig þá fyllilega ásáttan með það, að vara-tillagan, um 1200 krónurnar, verði samþykt, og læt þá frekari kröfur niður falla, reyni þá, að hjara það, að jeg með tímanum - með hækkun efri deildar á eftirlauna-upphæðinni - vinni það upp, sem enn á brestur.

Benedikt Sveinsson : Þótt málið sje nú orðið vel upp lýst af háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.), þá langar mig samt til að gjöra dálitla grein fyrir breytingartillögunni, sem jeg hefi borið fram. Eins og tekið hefir verið fram; þá voru eftirlaun Skúla Thoroddsen reiknuð á annan hátt en venjulega: Skrifstofukostnaðurinn, sem hann gaf upp, var ekki tekinn til greina, heldur var annar maður látinn gjöra áætlun um, hvað skrifstofukostnaðurinn væri mikill: Áætlun hans var meira en helmingi hærri, og sú fjárhæð var dregin frá laununum, og eftir því voru svo eftirlaunin reiknuð. Aftur hefir alt af verið tekið til greina það, sem aðrir embættismenn hafa gefið upp í þessu efni, og hafa þó aumir gefið upp miklu minni skrifstofukostnað. Fyrir þetta misrjetti hefir Skúli Thoroddsen mist rúmar 200 kr. á ári í 20 ár, eða samtals 4200 kr. Ed. hefir viðurkent kröfu hans með því að ákveða, að honum skuli greiddar 400 kr. á ári umfram það, sem hann hefir haft að undanförnu, þ. e. 200 kr. sem hann á með rjettu tilkall til árlega og aðrar 200 kr. til uppbótar því, sem hann hefir mist í þessi 20 ár. Með þessu móti fær hann þó ekki annað en vexti af höfuðstólnum. Mjer finst langrjettast að greiða honum þetta fje alt í einu, en úr því að þess er ekki kostur, þá er þó nokkur bót að tillögu minni, enda sættir Skúli Thoroddsen sig við hana, og að hans ráði tek jeg aftur fyrri tillögu mína. Háttv. framsm. fjáraukal. (P. J.), var óánægður út af því, að þessi brtt. hefði komið fram. Jeg get ekki skilið af hverju sú óánægja stafar. Hann hefir sjálfur viðurkent að Skúli Thoroddsen eigi sanngirniskröfu til þessa fjár, og segist vilja unna honum allrar sæmdar, en hví vill hann þá ekki veita honum fullar bætur? Það er alkunnugt, að Skúli Thoroddsen hefir orðið hart úti: Hann varð að fara frá embætti, þótt hann væri sýknaður af öllum ákærum hins opinbera í hæstarjetti. Því fremur finst mjer að ekki ætti að halda lengur rjetti hans og vona jeg að full sanngirni fái að ráða í þessu máli. Ef háttv. framsm. vill unna honum, allrar sæmdar, eins og hann sagði, þá ætti hann líka að vilja unna honum þess fjár, sem hann hefir rjettarkröfu til.



Jeg get lýst því yfir, að við fjárlaganefndarmenn gjörum þetta mál ekki að kappsmáli. En jeg vil að eins taka það fram, að jeg get ekki skilið það, að Skúli Thoroddsen eigi nokkra lagakröfu til þess, að fá þetta fje. Það er heldur ekki rjett að hann hafi verið grátt leikinn af stjórn nje þingi. Hitt er annað mál, að hjer mun hafa verið farið eftir öðrum reglum en tíðkast höfðu, og jeg er sannfærður um, að það, hvernig eftirlaunin voru úrskurðuð, hafi meira verið af mistökum en að það hafi stafað af illvilja. Það er satt, að Skúli Thoroddsen varð hart úti á ýmsan hátt, þegar verið var að hrekja hann frá embætti sínu, um tíma, en þingið 1895 veitti honum líka miklar skaðabætur, 5000 kr. Svo var þessi maður tekinn á eftirlaun á besta aldri, og má telja, að hann, eins og á stóð, hafi verið fult eins vel settur með 1500 kr. í eftirlaun og frjálsar hendur til að reka ýmsa atvinnu, eins og þó hann hefði gott sýslumannsembætti. Hann fekk því fullar sæmdir út af þessu máli Það sem mjer þykir lakast í þessu máli, er það, að háttv,. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) skuli, mótmæla; því, að samkomulag hafi orðið. um þetta mál milli hans og fjárlaganefndarinnar. Jeg get vitnað hjer til fjárlaganefndarmanna, um að jeg fer hjer með rjett mál, og skal svo ekki orðlengja þetta frekar.



Mjer þykir vænt um að hv. frsm. (P. J.) vill ekki gjöra þetta mál að kappsmál, og sýnir þetta sanngirni hans. Jeg sagði aldrei að Alþingi hefði leikið Skúla Thoroddsen grátt, heldur átti jeg við stjórnina og hugði, að allir gæti skilið það: Annars finst mjer óþarfi að komast hjer út í umræður um Skúlamálið svokallaða. Jeg veit það vel, að hjer hafa orðið, á mistök, en ekki bein rangindi, en það kemur alt í sama stað niður, ef þingið vill nú ekki unna manninum rjettar síns, og veita honum uppbót fyrir það fje, sem hann hefir mist, fyrir mistök þau, er orðið hafa.



Jeg vil að eins lýsa því yfir, að jeg mun greiða atkv. með varatillögunni á þgskj. 523. Ekki af því að jeg viti ekki að reksturskostnaðurinn við embættið hlýtur að hafa verið miklu meiri en 350 kr., heldur af hinu, að jeg álít það afar ósanngjarnt, eins og nú er komið, að láta embættismann fá þeim mun minni eftirlaun í elli sinni, því meiri kostnað sem hann hefir orðið að bera, til þess að standa vel í stöðu sinni sem embættismaður.



Má jeg gjöra dálitla fyrirspurn til nefndarinnar? Það stendur hjer í einhverri grein inni: »af sömu gjörð«. Á það ekki að vera »með sömu gjörð«?  (Stefán Stefánsson: Jú, það á að vera »með sömu gjörð«)  . Það má þá leiðrjetta þetta sem prentvillu.

Forseti: Jeg ber þá frv. upp með þeim fyrirvara, að þetta sje prentvilla, og eigi að vera með sömu gjörð«.

Framsm. (Sveinn Björnsson) Háttv. Ed. hefir gjört tvær lítilvægar breytingar á frv., sem nefndin ræður háttv. deild til að samþykkja. Jeg skal að eins benda á það, að í 2. gr. frv., eins og það fór hjeðan ár deildinni, stendur: »Frá 1. okt. 1917 skulu allir búandi menn hafa næg hús fyrir allan búpening sinn«. En Ed. breytir þessu svo: »Frá 1. okt. 1917 skulu allir þeir, sem skepnur eiga, hafa næg hús fyrir þær allar«. Svo hefir Ed. bætt inn í 3. gr. orðunum »í brúkun«.



Eins og menn muna, urðu alla engar umræður um þetta mál við 1. umræðu, og kom það til af því, að þá var orðinn mjög langur fundur, svo að menn vildu ekki tefja tíma deildarinnar með því að fara að ræða þetta mál. Það var ekki heldur ástæða til að segja mikið um málið þá, því að það er gjörð nokkurn veginn glögg grein fyrir breytingartillögum nefndarinnar á núverandi þingsköpum. Jeg vil leyfa mjer að minna á það, að í fyrra fóru frá þessari deild breytingar á þingsköpunum, sem nauðsynlegar urðu að álítast, vegna breytingar þeirrar á stjórnarskipuninni, sem þá varð á. Ed. feldi þá málið, og tel jeg það illa farið. Það mátti vel samþykkja frumvarpið eins og það þá kom frá þessari deild og fá það staðfest, en taka síðan upp í ró og næði gagngjörða endurskoðun á þingsköpunum Það þótti lengi ekki sjálfsagt, mikinn part af vetrinum, sem leið, að stjórnskipunarbreytingin yrði staðfest, og því kom ekki neitt frumvarp um þingskapabreytingu frá stjórninni fyrir þetta þing. Jeg skal annars ekki fára mikið út í aðgjörðir Ed. í málinu í fyrra, þótt mjer þyki þær ekki fyllilega rjettar gagnvart þessari deild. Frá Ed. hafa komið mikil störf í þessu máli, og skal jeg þar sjerstaklega tilnefna háttv. 5. kgk. (G. B.). Frá honum eru flest allar breytingarnar. Jeg vænti að háttv. deildarmenn hafi kynt sjer nefndarálitið og breytingarnar. Það hefir verið útbýtt meðal háttv. þingmanna uppkasti að þingsköpunum, þar sem prentaðar eru með öðru letri breytingar þær, er nefndin stingur upp á, svo að hægra væri að átta sig á nýmælunum. Að öðru leyti skal jeg láta mjer nægja að drepa lítils háttar á breytingar þær á frumvarpinu, sem nú eru fram komnar. Jeg ætla þá fyrst að minnast á brtt. á þgskj. 554. Eins og getið er um í nefndarálitinu, þótti rjett að taka eiðstaf upp í þingsköpin. Einn nefndarmanna, háttv. þm. Dal. (B. J.) gat þó ekki fallist á eiðstafinn, og hefir hann komið fram með tillögu um að hafa hann öðru vísi en meiri hluti nefndarinnar leggur til. Þetta er auðvitað ekki neitt aðalatriði. Mjer finst eiðstafur sá, er stendur í frv. vera viðkunnanlegri, heldur en í brtt. háttv. þm. Dal. (B. J.) Jeg tel okkar eiðstaf klassískari og hátíðlegri, t. d. orðin: »jeg segi það guði.« Þá er 2. brtt. á sama þgskj., við 5. gr. Þar vill minni hlutinn, háttv. þm. Dal. (B. J.), ekki láta fresta kosningu, ef efi þykir á, að hún sje lögmæt. Hann telur að hætta sje á, að þessu ákvæði geti orðið misbeitt af meiri hl. gegn minni hluta. Jeg hygg, að þetta sje hreinn misskilningur. Meiri hlutinn getur alveg eins misbeitt valdi sínu í þá átt, að fella kosninguna úr gildi, ef efi þætti á vera. Hitt virðist mjer lakara, ef kosning yrði gjörð ógild, og svo kæmi það síðar fram, að það hefði gjört verið vegna vantandi upplýsinga. Jeg hygg, að það væri ekki rjett, að taka þetta ákvæði burt úr frv. Þá er 3. tillagan, sem jeg og meiri hlutinn álitum heldur ekki heppilega. Það kom talsvert til umræðu í nefndinni, vegna þess, að í stjórnarskipunarlögunum er ekkert ákveðið um það, hvernig að skuli fara, þegar kosinn er maður á miðju kjörtímabili í stað kördæmiskosins þingmanns, er sæti hefir átt í Ed. Meiri hlutanum þótti rjett, að sá maður, sem kosinn yrði í hans stað, færi líka í sæti hans í Ed. Það kom fram í nefndinni, að þetta gæti orðið til þess, að flokkaskipun yrði eitthvað öðru vísi en ætti að vera; en meiri hlutinn heldur að engin hætta stafi af þessu. Þá er 4. brtt. við 11. gr. um eitt atriði, sem snertir starfa þann, er skrifstofustjóra er ætlaður. Það er í rauninni ekki mikilvægt atriði. Meiri hlutinn heldur fast við að það sje rjett, að láta hinn fyrirhugaða skrifstofustjóra ráða starfsmenn til þingsins, auðvitað þó með samþykki forsetanna. Þetta er meira en orðabreyting, en vitanlega myndu forsetarnir alt af ráða miklu. Þá er enn dálítill ágreiningur milli meiri og minni hlutans um föstu nefndirnar. Jeg tel gott, að þessar brtt. eru fram komnar, því að við það skýrist. enn betur, hvað nefndin hafði ætlað sjer. En jeg álít, að rjettast sje, að fastákveða þetta ekki nú þegar, frekara en gjört er í frumv., tel betra að láta reynsluna skera úr. Jeg hygg, að það mætti vel við una, að hafa þrjár fastar nefndir, sem hefðu aðallega að sýsla með atvinnumál landsins. Að minsta kosti er það vel í lagt í samanburði við aðrar greinar landsmálanna. Jeg hygg, að verslunarmálin geti vel komið í samgöngumálanefnd og sjávarútvegsnefnd, jafnvel einnig í landbúnaðarnefnd. Jeg vil þess vegna fyrir hönd meiri hlutans mæla á móti því, að þessi tillaga verði samþykt, en vona að þetta verði tekið eins og það liggur fyrir í frumv. Það er alt af hægt að sníða þetta í hendi sjer, þegar reynsla fæst. Þá kem jeg að 6. brtt. Þetta aðalágreiningsefnið. Meiri hlutinn hefir viljað stuðla að því, að hægt yrði að halda fjárveitingunum innan hæfilegra takmarka og fá sem mesta festu í fjármál landsins. Þetta virtist oss verða helst með því, að stjórn og fjárveitinganefnd hefði sem mest að segja um út gjaldahlið fjárlaganna. Því var að vísu hreyft í nefndinni, að það væri efasamt, hvort þessi tillaga væri ekki á móti stjórnarskipunarlögunum. En því var afdráttarlaust haldið fram af miklum meiri hluta; að þessi tillaga kæmi ekki í bága við neitt ákvæði í stjórnarskipunarlögunum. Meiri hlutanum þykir mikið unnið með þessari tillögu um 2/5 hluta atkvæða þurfi til þess að brtt:frá einstökum þingmönnum nái fram að ganga í trássi við fjárveitinganefnd. Á síðustu þingum hefir nokkuð verið um þetta rætt, og hefir það aðallega mætt mótstöðu frá þeim, sem ósparari eru á fje landsins, en verið haldið fram af hinum, sem vilja spara. Þá er að minnast á 7. brtt. Meirihluti nefndarinnar vildi taka upp það nýmæli, að takmarka nokkuð ræðufjölda framsögumanna, með því að ekki er ástæðulaust að álíta, að það sje jafn- aðarlega varið of miklum tíma í umræður hjer á þinginu; sjerstaklega í neðri deild, og ætti því ekki að vera ófyrirsynju, þótt reynt væri að tak- marka það. Yfir höfuð álítur meiri hl. að miklar umræður hjer á þinginu gjöri allajafna fremur lítið gagn, en kosti hins vegar mikið fje -og mikinn tíma. Jeg get ekki skilið, að það sje ekki fyllilega nóg fyrir framsögumann, að tala þrisvar við hverja umræðu máls. Það hlýtur að liggja í augum uppi að það ber enga nauðsyn til þess, að framsögumaður svari hverjum andmælanda út af fyrir sig. Það mætti kann ske segja, að sama ætti að ganga yfir ráð- herrann, en um hann er nokkuð öðru máli að gegna. Það gæti komið fyrir í umræðunum fyrirspurn eða eitthvað þess konar, sem ráðherra þyrfti að svara þegar. Áttunda atriðið er um leynilega atkvæðagreiðslu. Jeg býst við; að menn greini á um þetta; sumum finnist ekki ástæða til að vera að fara í launkofa með atkvæðin. En það hefir verið tekin upp .i mörgum greinum leynileg atkvæðagreiðsla og þótt hentugra og í samræmi við að slíkt geti komið fyrir, að þingið kjósi heldur leynilega atkvæðagreiðslu í sumum málum. Meiri hlutinn hefir, að dæmi sumra annarra þjóða, tekið upp ákvæði um þetta. Minni hlutinn vill ekki fallast á þetta. Stórvægilegt, getur þetta atriði ekki talist. Nefndin hefir ekki tekið neina afstöðu í heild sinni gagnvart tillögunni á þgskj. 563, en jeg get fyrir mitt leyti lýst yfir því að jeg tel hana til bóta. Það er eflaust gott og rjett til skýringar, að hverju máli, fylgi skrifaðar upplýsingar og skýringar. Ef haft er á móti því, þá er, það ekki annað en verið er að ala upp leti í mönnum, því að flutningsmaður hvers máls ætti að gjöra sitt til að skýra og reifa málin sem best þegar í upphafi. Að endingu skal jeg láta þess getið, að úr 53 gr. frumv. átti að falla burtu orðin: »og má hver þingmaður, er vill«. Jeg: spyr háttv. forseta; hvort ekki megi skoða þetta sem prentvillu.

Forseti : Jeg sje ekkert á móti því; að frumv. sje borið upp með þeim fyrirvara, að þetta sje skoðað sem prentvilla.



Jeg býst við, ef Alþingi á að vera þjóðinni það, sem hún ætlast til, að þá ríði ekki lítið á, hvernig þingsköpin eru úr garði gjörð. Alþingi á að vera sverð og skjöldur þjóðinni, og þingsköpin eiga að gjöra það auðveldara, að svo geti verið. En því tryggara verður þetta,, því betur og viturlegar sem að er farið. Það má ekkert það standa í þingsköpunum, er varnar því, að þingmenn njóti sem best rjettar sína, og rjettur kjördæmanna sje ekki fyrir borð borinn, og það hvaða flokkur sem á í hlut. Það er því nauðsynlegra og auðsæjara en margt annað, að þingsköpin eiga og mega ekki vera óviturlega samin, svo að þau geti ekki valdið skaða. Háttv. framsm. meiri hl. (J. M.) talaði um breytingartillögur, er væru til bóta. Við erum þá sammála um það, að allar breytingartillögur, er samkvæmar eru stjórnarakránni, sjeu til bóta, og hafi átt fram að koma. En það var ein, sem hann mintist ekki á að koma mætti fram, en það var um ákvæði um, hvernig þingmenn ættu að haga sjer ef t. d. forseti sjálfur yrði vitskertur. En við því er gjört með því, að þingið geti vikið honum frá. En um það sem jeg tel aðallega til bóta fyrir þingið, eru föstu nefndirnar, því að allir hljóta að vera sammála um það, að meira verði af forsjá unnið, ef þær væru kosnar þegar í þingbyrjun. Þær myndu leggja sig óðara í framkróka með að rannsaka og íhuga málin, því að málin græða ekki svo mikið á því, þótt nefnd setjist niður, svo sem nú er títt, og allir í nefndinni lýsi yfir því, að þetta og þetta sje sín skoðun, að órannsökuðu máli. En jeg get ekki fallið frá þeirri skoðun minni viðvíkjandi 16 gr., að rjettara sje, að ákveða starfsvið nefndanna í lögunum.. Stæði það berum orðum í lögunum, álít jeg að ekki yrði farið í kringum það, því að þá sæist, hvaða mái ætti að hverfa undir sjerhverja nefnd, þar; sem nú er ekkert beinlínis ákveðið um það. Um fjölda nefndanna skal jeg svara því, að mjer þykir sjálfsagt, að í þingsköpunum sje gjört ráð fyrir verslunar- og iðnaðarnefnd. Þá nefnd tel jeg einna mesta. Og ef einhver skyldi segja, að það starfssvið, er jeg ætla henni, geti horfið undir samgöngumálanefnd, þá er því að svara, að þótt sú nefnd sje mikilsverð, þá getur hún þó ekki látið til sín taka kjör daglaunamanna og atvinnumál, er ekki heyra undir landbúnaðareða sjávarútveganefnd. En þetta er hvortveggja mjög mikilsvarðandi mál, og veitir því ekki af sjerstakri nefnd, til þess að hafa þau með höndum. Jeg skal taka það undir eina fram, að þó að frv. verði samþ. óbreytt, þá vil jeg þó ekki láta það sjást, að jeg þegjandi hafi látið það við gangast, að sumar tillögur meiri hlutans kæmist fram. Fyrst skal jeg þá snúa mjer að eiðstafnum. Hann er sniðinn eftir eiðspjalli Marðar Valgarðssonar, þar sem hann býður Flosa »at hlýða til eiðspjalls síns ok til framsögu sakar«, (Njálssaga, Rvík 1894, kap. 142, bls. 359). Mjer þykir ekki hyggilegt, að taka þenna eið hjer upp, því að þessi eiður er ekki þingmannseiður, heldur eiðspjall málaflutningsmanns. Því að þar sem talað er um vætti, og inna af hendi lögmæt skil, er fram koma, á eigi við um þingmenn, því að varla er hægt að orða það svo, að þeir eigi að inna skil af hendi. Um hátíðablæinn, sem háttv. framsm. meiri hlutans (J. M.) sagði að væri yfir orðunum: »jeg sver og segi það guði«, þá er meiri hlutanum ekki of gott að eiga ánægjuna og heiðurinn af þessu. En hjer kunna að koma menn, er ekki trúa á guð, og því er betra að vinna lögeið. Og þó að háttv. framsm. meiri hl. þyki ekki orðalag mitt smekkvíslegt, þá má lengi deila um það, hvort orðalagið ber af öðru, en það get jeg sagt honum, og það með jafnmiklum rjetti, að mjer þykir mitt orðalag miklu smekkvíslegra, og óefað er það miklu rjettara, enda mun það verða almannadómur. En hins vegar skiftir það ekki svo miklu máli, hvernig eiðstafurinn er orðaður. Svo er það út af brtt. minni við 5. gr. frumvarpsins. Háttv. þm. Ak. (M. K.) hefir mint mig á, að mjer hafi gleymst að breyta öðrum orðum í samræmi við þetta. Jeg tek því þessa brtt. aftur að sinni, og bið háttv. forseta að taka eftir þessu. Þá kem jeg að 9. gr. Þar hefi jeg ekki heldur getað orðið sammála meiri hluta nefndarinnar, og get ekki orðið það. Raunar var jeg ekki mjög harður á þessu í nefndinni, en við nánari athugun sannfærðist jeg um, að ef t. d. efri deildar þingmaður deyr, kosinn óhlutbundinni kosningu, þá sje rangt að kjósa annan mann beinlíns í sæti hans, heldur skal kjósa mann í sæti hins látna í Ed., þannig, að sameinað Alþingi kjósi einhvern þingmanna, kosinn óhlutbundinni kosningu. Er þá óvíst á hverjum valið lendir. Þetta kemur bæði af því, eins og tekið er fram í nefndaráliti minni hlutans, að þetta getur brjálað um of flokkahlutföllum og jafnvel orðið stjórn að falli, og þó að jeg sje ekki neinn stjórnarvinur, hvorki fæddrar nje ófæddrar, þá þykir mjer þetta varhugavert, því að Ed. verður hjer eftir þýðingarmeiri fyrir stjórnina og þjóðmál öll, er þeir konungkjörnu eru dottnir úr sögunni. Þá kem jeg að hinu, sem mælir á móti tillögum meiri hlutana í þessu. En það er það, að í stjórnarskránni er til tekið, að þeir, auk þeirra þingmanna, er kosnir eru hlutbundinni kosningu, sem eiga sæti í Ed., skulu kosnir af sameinuðu . Alþingi, eins og áður er sagt. En sje hinn nýkosni þingmaður beinlínis kosinn í stað hins látna, eins og meiri hl. vill, er stjórnarskráin bersýnilega brotin. Þetta atriði kom ekki til orða í nefndinni, og jeg vona því, að háttv. meiri hluti samþykki þetta, er hann athugar það. Þá er það brtt. mín við 11. gr. viðvíkjandi skrifstofustjóra. Mjer virðist svo, að vald forsetanna til þess að ráða starfsmenn þingsins, sje mjög skert með ákvæði frumv. um þetta. Því að þótt gjört sje ráð fyrir því, að skrifstofustjóri ráði starfsmenn þingsins með samþykki forseta, er það ekki sama, sem þeir hafi völdin í þessu efni. Og jeg verð harðari á þessu, eftir að háttv. framsm. meiri hlutans (J. M.) talaði, því að hann kvað þetta vera meira en orðabreytingu. Með öðrum orðum vald forsetanna er minkað. En það vil jeg ekki, því að þeir geta haft stuðning skrifstofuatjóra um ráðningu þessara manna - og það tel jeg alveg rjett, - án þess að vald þeirra sje skert. Annars er jeg sammála meiri hlutanum um það, að ráða skrifstofustjóra til langa tíma. Á brtt. mína við 16. gr. hefi jeg minst hjer að framan, og læt jeg þar við sitja: Þá verð jeg loks að gjöra grein fyrir afstöðu minni út af þrem síðustu brtt. mínum, því að þar er mikið sem í milli ber. Jeg tel það ótækt, og næstum vítavert, að koma fram með slíkar tillögur sem tillaga meiri hlutana er, um að gjöra tiltekinn meiri hluta (»qualificeret Majoritet«) að skilyrði fyrir fjárveitingu, er fjárveitinganefnd hefir ekki fallist á. Með því er þeim þingm., er í henni eiga sæti, gefið meira vald en öðrum þingmönnum. Mennirnir eru þó ekki kosnir í nefndina, til þess að fái meira vald en aðrir, heldur eru þeir kosnir í nefndina til þess, að afla sjer og öðrum upplýsinga um þau mál, er undir nefndina hverfa, skýra þau og greiða úr þeim eftir föngum. - Rjettur þessara manna er því nákvæmlega sá sami, sem annara þingmanna, hvorki minni nje meiri. Þetta ákvæði frv. er ótækt, því að af því getur. leitt misrjetti og ranglæti gagnvart þeim kjördæmum, sem sá einstaki maður er fyrir. Jeg get líka bent á, að þetta er hárbeitt vopn í hendur flokkunum á mótstöðumenn sína. Því ef sá tiltekni meiri hluti kæmi í framkvæmd, yrði meiri hl. fjárveitinganefndar á móti tillögu hina einstaka þm. Og eftir andanum að dæma, má ekki kljúfa fjárlaganefnd og koma fram með minni hluta tillögu, því að þótt þetta sje hvergi beinlínis nefnt, má samt lesa á milli línanna, að ekki er ætlast til að nefndina megi kljúfa. Þetta er hugsanagangurinn og verður hann líklega færður út í æsar. En þótt þessi yrði í ekki raunin á, og minni hluti gæti komið fram með sinar breytingartillögur, þá yrði samt mönnum, er væru utan flokka, eða hefðu fámennan flokk að baki sjer engin björg vís. Þeir væru alveg komnir upp á náðir fjárlaganefndar. Því þótt þeir ættu víst, að hafa allan þorra atkvæða þingdeildarinnar á sínu bandi, næði fjárveiting sú, er þeir bæru fyrir brjósti, hversu sanngjörn og sjálfsögð sem hún annars væri, ekki fram að ganga, ef fjárlaganefnd vildi ekki taka hana upp. Þann veg tækju einir 5 menn í fjárlaganefnd öll ráð af meiri hluta allrar þingdeildarinnar. Og er þar langt farið. Þar að auki er það hlægilegt, að fara að koma með sjerstaka atkvæðagreiðslu um útgjaldatillögur, eins og það sjeu merkilegri mál en alt annað. Alveg eins og það sje merkilegra, svo að jeg taki dæmi, að jeg kom fram með tillögu um bryggju í Salthólavík, en að jeg kæmi fram með breytingartillögu móti mentamálanefnd við einhverjar tillögur hennar, t. d. um refsiákvæði, varðandi líf og æru, og þær væru taldar bandvitlausar, en gengi fram, af því að meiri hlutinn er vitlaus í deildinni. Það er svo hlægilegt, segi jeg aftur, að gjöra svo mikið úr þessu, því að það er engin hætta á því, að tillögur einstakra manna, er næmu stór-upphæðum, fyndu náð í augum deildarinnar, eða þessir einstöku menn gætu mútað henni. Það mundi aldrei koma fyrir. En þó að róið væri öllum árum að því, að koma slíkum fjárveitingum einstakra þingmanna fram, yrðu þær samt aldrei samþyktar á móti vilja fjárlaganefndar. Tillögur um fjárveitingar til stórfyrirtækja, kæmust því aldrei fram frá einstökum þingmönnum. En ef meiri hluti þingdeildar vill láta útgjöld, enda þótt þau sjeu borin fram af einstökum mönnum, ná fram að ganga, þá vil jeg spyrja: Hvaða rjettur er þá á þvj, að láta þau ákvæði standa í þingsköpunum, er banna þennan sjálfsagða hlut. Enda er þetta blátt áfram brot á móti stjórnarskránni, því að þar stendur að frumvörp til fjárlaga og fjáraukalaga, er þau hafa gengið í gegn um 8 umræður, verði samþ. þannig, að um það ráði það eitt, að meiri hluti greiði þeim atkvæði. Um önnur lagafrumvörp ræður tiltekinn meiri hluti, en fjárlaga- og fjáraukalagafrumvörp eru undanþegin þessu ákvæði. Þetta er ekki andi stjórnarskrárinnar. Andi stjórnarskrárinnar er sá, að hefta þá fyrst framgang máls, er það hefir gengið í gegnum allar umræður í báðum deildum, og er komið í sameinað þing, og hann er viturlegri en þetta, þar sem hann ákveður jafnvel, að um fjárlagaákvæði skuli ráða einfaldur meiri hl. Og jeg kann þá ekki að lesa lög, ef það er ekki alveg óleyfilegt, stjórnarskrárinnar vegna, að setja í lög annað eins og þetta ákvæði meiri hl., og þess vegna vona jeg, einkum af þessari ástæðu, að háttv. deild felli það, en fallist á till. mína. Þá vill háttv. meiri hluti spara tíma og peninga með því, að taka fyrir munninn á framsögumönnum nefnda. Látum nú þetta vera, ef alt væri óbreytt um nefndaskipanir, eins og áður var en þar sem nú eiga að koma fastanefndir, og þar sem gjöra má ráð fyrir, að þeir verði valdið til að vera framsögumenn, sem færastir eru, þá er þetta sjerstaklega óskynsamlegt, að takmarka málfrelsi þeirra. Jeg skal taka það dæmi, að nú spyr jeg framsögum. að einhverju, og hann geymir sjer að svara, til þess að tala sig ekki dauðan, en þá spretta upp einir 10 aðrir þingmenn og tala allir um þetta sama atriði. Ef nú framsögum. hefði svarað strax, þá hefði ef til vill sparast alt það hjal, og kemur það þá í ljós, að þetta er öfugur sparnaður. Það fjölgar ræðunum, en fækkar þeim ekki, og þingið nær ekki með því þeim göfuga tilgangi, að taka fyrir munninn á sjálfu sjer. Jeg held að sú skoðun hafi ekki orðið til fyrr í nokkru landi, að þingmenn eigi að vera bundnir við eintal sálarinnar við sjálfa sig, af því, að annars tali þeir ofmikið eða heimskulega, og jeg fyrir mitt leyti geng ekki að slíku fyrir mína hönd eða þingsins. Það getur verið, að nú vilji sumir helst hlaupa út eða í felur, til þess að forðast menn, sem ef til vill gætu sannfært þá með ræðu sinni, eða gjört þeim örðugra fyrir að framkvæma vitleysurnar, en þeir ættu samt ekki að álykta af því, að svo ætti eða þyrfti ætíð að verða framvegis, því að það er þó hugsanlegt, að upp kunni að koma þeir menn, sem geti sannfærst af skynsamlegri ræðu. Jeg tel það illa ráðið, og hreint og beint ósæmilegt, að hefta málfrelsi þeirra manna, sem þjóðin hefir sent til að fara með mál sín. Það er ekki slæleg mynd af þingi að tarna, þar sem fulltrúarnir mega helst ekki tala neitt um málin, og greiða svo leynilega atkvæði um þau á eftir! Mjer er sem jeg sjái gengið um með kúlnakassana! Það þarf svo sem ekki að óttast, að borgaralegt frelsi slíkrar þjóðar komist á neinar villigötur, þar sem engu er spilt með óþarfa hjali! - Nei, það er segin saga, að þessar þrjár tillögur: Um tiltekinn meiri hluta, um mestu smámál, en ekki um stærstu velferðarmál; um takmörkun á málfrelsi fulltrúanna, og um leynilega atkvæðagreiðslu. Það er lyklakippa, sem jeg vil ekki ganga með; og jeg vildi ekki vera íslenska þjóðin, og eiga frelsi mitt og velferð undir leynilegri atkvæðagreiðslu þegjandi manna, og þeirra, sem samþykkja slíkt. Eitt atriði er enn, sem ekki hefir verið vikið að, sem sje ákvæðið um það, að enginn megi greiða atkvæði með styrk til sjálfs sín eða sinna nánustu vandamanna. Það er ekki langt síðan hjer voru greidd atkvæði um fjárveitingarnar til þeirra nafna, dr. Helga Pjeturss og Helga bróður míns, sem gjört hafði verið ráð fyrir í frv. stjórnarinnar, en farið að hrófla við í nefnd. Ef jeg hefði nú ekki mátt greiða atkvæði um styrkinn til bróður míns, eina og til hins mannsins, þá hefði hann fallið, því að þetta marðist rjett í gegn, og það hefði jeg talið illa farið, ekki af því, að hann er bróðir minn, heldur af því, að jeg tel styrknum vel varið, og þegar svo er, þá myndi jeg greiða atkv. með fjárveitingunni. jafnvel þótt versti fjandmaður minn ætti í hlut. Það er jafnvel vafasamt, hvort það er rjett, að meina þingm. að greiða atkvæði með fjárveitingu til sjálfs sín. Hún getur sem sje haft aðra hlið en hina fjárhagslegu. Hún getur haft rjettarhlið, þannig, að látin sje í ljósi sekt eða sakleysi mannsins með því, hvort hann fær fjárveitinguna eða ekki, og hví má þá ekki þingm. greiða atkvæði um það í þessu formi, þar sem t. d. jafnvel ráðherra má neyta rjettar síns sem þingmaður í deild til þess að greiða atkvæði um það, hvort hann skuli dreginn fyrir landsdóm eður eigi? Hví ætti þá ekki hver þingmaður að mega greiða atkv. um lítilfjörleg fjármálefni, jafnvel þótt hann eigi sjálfur í hlut, því hvað eru peningar í samanburði við æruna? Það er ekki langt síðan að þvarg varð um gæslustjóra Landsbankans, og þeir greiddu sjalfum sjer atkv., og var það þá ekki komið á stefnuskrá heimastjórnarmanna, að meina þingm. atkv. í sjálfs sín sök. En upp á síðkastið hafa þeir sýnt lofsverða þrautseigju í því, að koma með slík ákvæði hvað eftir annað, því að þaðan er þetta runnið, og er það víst ekki gjört út í loftið. Það ætti nú hverjum manni að vera auðsætt, að málið á hjer fram að ganga með þeim breytingum á stóratriðum, sem jeg hefi talað fyrir hjer. Að því er tekur til þessa, er jeg taldi síðast, þá er það að eins aths., sem jeg gjörði, en engin brtt. Jeg álít það smámunasemi og ástæðulaust, að meina manni að greiða atkvæði um fjárveitingu til sjálfs sín, þar sem það getur alt af komið fyrir, að hann dæmi um annað, sem miklu meira er vert, í sjálfs ein sök. Mjer hefir oftar en einu sinni verið brigslað um það, að jeg hafi notað tækifærið hjer á þingi til að greiða atkvæði með sjálfum mjer, en jeg vil nota þetta tækifæri til þess, að lýsa yfir því, að það er rógur einn og lygi.



Jeg á hjer eina brtt., en háttv. framsm. meiri hl. (J. M.) tók henni hlýlega, svo að jeg vona, að hún verði samþykt. Að eins vildi jeg skýra meiningu hennar í fám orðum. Hún er sú, að ætíð fylgi með frumvörpum skýringar eða ástæður flutningsmanna fyrir þeim, öldungis eins og stjórnin er vön að láta fylgja sínum frumvörpum. Það gengur nú svo, að við l. umr. verða oft langar umræður, og stafa þær stundum af því, að þeir, sem andmæla, hafa eigi skilið frumvörpin, eða stefnu þeirra, og gætu þær því sparast, ef skýringar fylgdu frumvörpunum, enda er það oft, að skýringar í ræðum flutningsmanna heyrast ekki eins vel, eða skiljast, og þær myndu hafa gjört, ef þær hefðu verið skrifaðar. En úr því að jeg stóð upp, þá ætla jeg að minnast á tvö atriði, sem háttv. þm. Dal. (B. J.) hafði á móti frumv. Í fyrsta lagi er takmörkunin á fjárhækkunartillögum frá einstökum þm. í 32. gr. Jeg varð feginn, þegar jeg sá það nýmæli, og hefði óskað að eitthvert sams konar ákvæði hefði komist inn í stjórnarskrána, en það var nú ekki hægt þegar hún var á ferðinni. Jeg álít það alt annað en heppilegt, að frumkvæðisrjettur um útgjaldahækkanir sje svo óbundinn, sem hann hefir verið hingað til, og helst hefði jeg kosið, að engin fjárhækkunartillaga hefði komist að, sem stjórnin legði á móti. Í þessu efni ætti mest að binda sig við stjórnina, því hún hefir meiri ábyrgð á því en aðrir, hvernig um fjárhaginn fer. Við þurfum ekki annað en þukla í okkar eigin barm; ef margir ættu að ráða jafnmiklu um útgjöldin á einhverju heimili, þá mundi þar alt lenda í ógengd, sem engar tekjur hrykkju við. Þannig er því og varið á þessu stóra heimili hjer, landsbúinu, þinginu, að það kann ekki góðri lukku að stýra, að hver maður geti kastað inn brtt., sem rugla allan fjárhag landsins, og það á hverju stigi málsins sem er, svo að lítil athugun kemst að. Jeg lít svo á, sem hver þingmaður mætti vel við það una, að eiga áhugamál sín og síns kjördæmis undir stjórninni, því ef málaleitanirnar eru sanngjarnar, þá komast þær fram á endanum. Þetta er mín reynsla, og eftir þessu hefi jeg hagað mjer. Hitt atriðið var takmörkun á málfrelsi framsögumanna. Mjer finst það nú vera lítilsháttar atriði, en yfirleitt finst mjer málfrelsi þeirra óþarflega mikið. Jeg væri alveg ánægður með, að það væri ekki umræður nema við eina umræðuna. Yfirleitt væri það heppilegra, að gjörð væri skriflega grein, bæði fyrir frumvörpum og brtt., og síðan greidd atkvæði þegjandi; annars verður úr þessu málaþras, sem flestir eru hættir að hlusta á, eins og sýnir sig nú á þingfundum. Flestir þingmenn una betur við kaffisumbl á »Kringlu«, og salirnir eru tómir undir umræðunum.

Frsm. meiri hl. (Jón Magnússon) Háttv. framsm. minni hl. (B. J) þótti það óviturlegt, að nefna guðs nafn í eiðnum. Jeg get ekki kannast við það, en hitt mætti orða, að í sjálfu sjer hafi má ske mátt nægja, að hafa drengskaparheit, en stjórnarskráin heimtar nú beint eið og virðist þá ekki verða hjá því komist, að nefna guðs nafn, enda hefir það ekki komið að sök hingað til; enginn íslenskur þingmaður neitað að vinna eiðinn. Sami háttv. þm. (B. J.) talaði mjög óvirðuglega um fjárveitingarvald Alþingis, kallaði það vesælasta starf þess o. s. frv. Jeg tel nú, að einstakar fjárveitingar sjeu ekki svo óverulegar, þegar þær nema þetta upp undir 100 þús. kr. og þar um bil. En þetta er nú hans gamla álit, og fáir aðrir munu vera komnir svo langt, að þeir meti það á sama hátt og hann. Hann talaði um, að það væri ekki rjett, að láta fjárveitinganefnd hafa eins mikið vald og hjer er ráð fyrir gjört. Hún ætti eftir hans skoðun eiginlega ekki annað að gjöra en safna skýrslum um þau mál og erindi, er fyrir liggja. Jeg er nú á öðru máli um þetta. Og hvað sem öðru líður, þá er ástæða til að takmarka tillögurjett þingmanna til aukinna útgjalda. Að einstök kjördæmi geti orðið afskift með því lagi, er að vísu hugsanlegt, en hitt er engu síður víst, að með því fyrirkomulagi, sem hingað til hefir verið, hafa mörg kjördæmi, sem átt hafa lægna þingmenn til hrossakaupa, borið miklu meira úr býtum en nokkur ástæða var til. Jeg mintist á það áðan, hvort þetta ákvæði kæmi í bága við stjórnarskrána. Það er álit meiri hlutans, að svo sje ekki. Háttv. þm. (B. J.) talaði um, að ekki mætti takmarka ræðufjölda framsögumanns. Jeg hefi áður reynt að sýna fram á það, að nægilegt sje, að framsögumaður tali þrisvar, og tala háttv. þm. Dal. (B. J.) hefir ekki sannfært mig um hið gagnstæða. Annars er þetta atriði svo vaxið, að háttv. deildarmenn hljóta að geta áttað sig á því, án frekari málalenginga. Um það, hvernig að verði farið, ef laust verður í Ed. sæti þingmanns, er kosinn er óhlutbundinni kosningu, hefi jeg talað áður, og hefi engu þar við að bæta. Meiri hluti nefndarinnar gjörir þetta ekki að neinu kappsmáli. Honum fanst beinast liggja við, að hinn nýkosni þingmaður kæmi að öllu leyti í stað hins.



Það var ekki rjett hjá háttv. framsm. meiri hl. (J. M.), að jeg hefði farið lítilsvirðandi orðum um fjárveitingavald Alþingis. Þetta er alveg rangt. Jeg talaði einmitt um, að jeg vildi ekki afhenda fjárveitingavald Alþingis í gáleysi hinum og öðrum þingmönnum. Háttv. framsm. meiri hl. (J. M.) talaði einnig um það; að hætta væri á, að einstök kjördæmi fengju of mikið, ef einstökum þingmönnum væri leyft að koma fram með brtt. Jeg skil þetta ekki. Er ekki hægt að gjöra upp á milli einstakra kjördæma alveg eins fyrir því? Jeg sje enga ástæðu til, að óttast fremur hrossakaup meðal fjörutíu manna en þriggja manna. Mjer virðist miklu fremur vera ástæða til, að óttast hrossakaup innan fjárlaganefndarinnar en innan alls þingsins, og því álít jeg beinlínis hættulegt, að fela fjárveitingavaldið þessum fáu mönnum. Hv. fram. meiri hl. (J. M.) talaði mikið um og kvartaði undan málæði hjer í þinginu. Jeg get ofurvel skilið það, að þeir, sem ekki geta svarað fyrir sig sjálfir (og meina jeg það ekki til hans), vilji helst að allir aðrir þegi. Mjer finst það alveg nóg takmörkun á málfrelsi manna, sem stendur í núgildandi þingsköpum, að menn mega ekki tala oftar en tvisvar, og jeg vil ekki láta takmarka málfrelsið meir. Annars er til eitt óyggjandi læknislyf við málæði, og það er það að þegja, bæði um þetta og annað. Því skal jeg víkja nokkrum orðum að lögskýringum háttv. framsm. meiri hl. (J. M.) um það, þegar þingmaður er kosinn í stað annars: Það stendur ekki í stjórnarskránni, að hann eigi að koma í sæti hins, heldur beint í stað hans, og að fara eftir tillögu meiri hlutana í þessu efni væri því beint stjórnarskrárbrot. Jeg var í stjórnarskrárnefndinni í fyrra, og jeg man það, að það var tilætlunin þar, að nýkosinn þingmaður kæmi í stað þess, sem færi, en ekki í sæti hans.



Jeg kann háttv. þm. Dal. (B. J.) miklar þakkir fyrir tillögur hans í þessu máli. Mig undrar það eitt, að hann skuli vera í minni hluta í nefndinni, jafn sjálfsagðar og mjer virðast þó tillögur hans vera. Það er svo að sjá, sem meiri hlutinn ætlist ekki til, að miklar ræður fari fram á næstu þingum, því að þeir vilja takmarka málfrelsi manna alveg óhæfilega mikið. Háttv. framsögum. meiri hlutans (J. M.) gat þess, að sjer þætti eiðstafur þeirra sjerlega hátíðlegur. Mjer finst hann ekkert hátíðlegri en eiðstafur hv. þm. Dal., nema síður sje. Mjer finst kenna í eiðstaf meiri hlutans óþarfa málskrúðs og auk þess finst mjer uppruni eiðstafsins ekki vera svo hátíðlegur, að ástæða sje til að halda honum á lofti, því þetta er eins og allir vita, eiðstafur Marðar Valgarðssonar. Þykir mjer eiðstafur sá, sem háttv. þm. Dal. (B. J.) leggur, til að lögleiddur verði, miklu viðkunnanlegri; kann t. d. mætavel við orðatiltækið »að vinna lögeið«. Hitt finst mjer að eins hálfskringilegt málskrúð. Háttv. framsm. Dal. (B. J.) hefir sýnt það ljóslega, að það væri beint brot á stjórnarskránni, að kjósa nokkurn mann beint til Ed. Mjer finst það vera alveg sjálfgefið,að allir hjeraðskjörnir þingmenn hljóti að vera kosnir til Alþingis en ekki til Ed. Tillaga minni hlutans er því alveg sjálfsögð. Þá get jeg ekki heldur felt mig við, að einstakir þingmenn skuli ekki hafa leyfi til að koma fram með brtt. við fjárlögin. Jeg sje ekki betur en að þetta sje einnig að nokkru leyti brot á stjórnarskránni. Það kemur áreiðanlega ekki vel heim við anda stjórnarskrárinnar, að fela fjárlaganefndinni þannig fjárveitingarvaldið; það er alveg sams konar ofríki eins og vjer segðum við stjórnina, að hún skyldi úthluta öllu fje úr landssjóði, og jeg býst við því, að menn verði mjer sammála um, að það sje þó helst til mikið einveldi. Jeg sje enga tryggingu fyrir því, að fjárlaganefndin verði nokkru gætnari í fjármálum, heldur en meiri hluti Alþingis, og það getur ekki komið til nokkurra mála, að samþykkja annað eins og till. meiri hlutans í þessu efni. Það er þá miklu betra að hætta við að hafa nokkurt þing. Mjer finst, að best sje, að hafa þetta eins og það er nú, að þingið í heild sinni dæmi um það, hvort brtt. skuli komast fram eða ekki. Jeg leiði minn hest alveg hjá því, að tala um hrossakaup í þessu sambandi. Jeg sje ekki, að þau sjeu á nokkurn hátt útilokuð þótt fjárlaganefndin eigi ein að ráða. Jeg sje enga ástæðu til þess að takmarka málfrelsi þingmanna, fremur en nú er gjört í þingsköpum. Þótt málfrelsi sje meir takmarkað í sumum öðrum þingum, þá sannar það ekkert. Allir sjá, að nauðsyn er meiri að takmarka málfrelsi þar, sem 400–600 manna sitja saman á þingi, heldur en þar, sem þeir eru einir fjörutíu. Þetta hefir nefndin ekki athugað, þegar hún fór að sníða ákvæði sín eftir erlendum þingsköpum. Allra verst er mjer við þá breytingatillögu meiri hl., að atkvæðagreiðsla geti verið leynileg, ef fimm þingmenn í efri deild, níu í neðri deild og fimtán í sameinuðu þingi krefjast þess. Mjer finst þetta vera byrjun á því, að þingið verði háð fyrir luktum dyrum. Þetta elur upp óhreinskilni og pretti í stjórnmálum, og er alveg óhafandi. Jeg treysti því, að þessi brtt. verði feld. Hjer endar handrit skrifarans á „Framhald“ og vantar í allan seinni hluta ræðunnar, en of langt um liðið til þess, að jeg geti nú rifjað hann upp. 20. des. 1915. Benedikt Sveinsson

Eggert Pálsson : Brtt. frá meiri hlutanum og minni hlutanum eru svo skýrar, að þeim er hægt að svara með atkvæðagreiðslunni, og því fer jeg ekki út í þær. Jeg vildi að eins gjöra litla athugasemd við 11, gr., um kosningu skrifstofustjóra, því að mjer þykir það ákvæði óljóst. Þar stendur, að forsetarnir kjósi skrifstofustjóra til 6 ára í senn. Aftur á móti er ekki gjört ráð fyrir því, að skrifstofustjóri geti forfallast milli þinga, og hvernig kosning þá skuli fara fram. Það getur verið, að forsetarnir eigi heima úti á landi, og eigi ilt með að ná saman, til þess að kjósa nýjan skrifstofustjóra, og heldur ekki er neitt ákvæði um það, hve lengi kosningin skuli gilda, ef nýr skrifstofustjóri er kosinn, hvort heldur það, sem eftir er af tíma þess, sem frá gekk, eða til 6 ára á ný. Þetta held jeg þurfi að skýra nánar, og vil því skjóta því til nefndarinnar, að athuga þetta til 3. umræðu, og vita hvort hjer er ekki ástæða til að kveða skýrara á, t. d. kjósa varamann. Það getur komið sjer illa, ef skrifstofustjóri deyr skömmu eftir þinglok og enginn er til að annast störf hans, þangað til þing kemur saman á ný. Sjerstaklega þegar svo stendur á eins og hjá oss, að þing kemur ekki saman nema annaðhvort ár.

Frsm. meiri hl. (Jón Magnússon) : Jeg býst við, að nefndin athugi athugasemdir hv. 2, þm. Rang. (E. P.) um það, hvort breyta þurfi ákvæðum 11. gr., um kosningu skrifstofustjóra. Jeg held, að það mundi ekki horfa til vandræða, þó að greinin væri látin standa eins og hún er. Jeg þykist ekki þurfa að svara því, sem háttv. þm. N: Þing. (B. S.) sagði. Hann kom ekki fram með nein ný rök, og sagði ekkert annað en það, sem hv. þm. Dal. (B. J.) hafði sagt áður, og að minni skoðun á engan hátt betur.

Forseti: Mál þetta er of seint fram komið; verður því að leita leyfis hæstv. ráðherra, til þess að það sje tekið til umræðu með afbrigðum frá þingsköpunum, og samþykkis deildarinnar. Að fengnu leyfi ráðherra var leitað atkvæða um það, hvort málið skyldi tekið til umræðu, og var það samþykt með 16 shlj. atkv.



Jeg þakka háttv. deild, að leyft var að taka frumvarpið til umræðu. En ástæðan til þess, að jeg kem fram með þetta frumvarp, er sú, að á síðasta þingi var samþykt þingsályktunartillaga, og var stjórninni falið, að undirbúa frumvarp til laga, þar sem heimilað væri, að leggja sveitarútsvar á þá atvinnu útlendra skipa við verkun á síld, er fer fram hjer á höfnum inni eða í landhelgi, þeirrar er þau flytja síðan út á stærri skipum sínum, að loknum veiðitímanum. Að þessu hefir ekki verið unnið af stjórninni, og því sje jeg mig neyddan til, að koma fram með þetta litla frumvarp, sem á að stuðla að því, að koma meira jafnrjetti á meðal útlendra síldarútvegsmanna hjer við land en enn þá hefir átt sjer stað. Frumvarp þetta hefi jeg flutt, eins og líka þingsályktunartillöguna ú síðasta þingi, eftir ósk Siglfirðinga, sem mjög hart hafa orðið úti nú um nokkur ár, einmitt af þessum atvinnurekstri útlendinga, aðallega Norðmanna. Nú í sumar hafa legið með allra flesta móti slíkra skipa á Siglufjarðarhöfn, sem taka á móti síldinni úr veiðiskipunum, verka hana þar að öllu leyti, flytja hana síðan utan, og greiða enga krónu til sveitarþarfa. Aftur eru aðrir útlendingar, sem hafa bygt bryggjur og stór geymsluhús á Siglufirði, og ýmislegt þar fleira til þarfa unnið, sem verða að greiða allhá sveitarútsvör, enda þótt þeir hafi færri skip og minni útveg. Þessir menn eru því sáróánægðir yfir því, að þessi aðskotadýr og keppinautar þeirra, bæði við veiðiskapinn og síldarkaupin, sem leggja margfalt minna í kostnað, skuli sleppa við öll sveitargjöld. Enda hafa þeir útlendu, búsettu síldveiðamenn á Siglufirði sent umkvartanir yfir þessu til stjórnarráðsins og spurst fyrir um, hvort ekki mætti leggja útsvar á þennan útlenda atvinnurekstur. En svar hafa þeir enn ekki fengið. Því óska jeg nú þess, að frumvarpið nái fram að ganga, sjái háttv. deild ekki einhverja sjerstaka annmarka á því. Vil jeg því gjöra það að tillögu minni, að frumvarpinu sje vísað til fátækralaganefndarinnar að umræðu lokinni. Til hennar var vísað frumvarpi nýlega um sveitastjórnarmál, og álít jeg ekki illa til fallið, að þetta frumv. yrði sett sem sjerstakur viðauki við það frumvarp. Skal jeg svo ekki hafa fleiri orð um þetta mál að sinni, en óska, að því sje vísað til þessarar nefndar. Og eins vildi jeg óska þess, að jeg fengi að eiga tal við þá nefnd, svo að jeg gæti skýrt nánar frá, hvernig máli þessu er háttað.

Framsm. minni hl. (Matthías Ólafsson) Þetta mál er borið fram af flutningsmönnum þess af einlægri sannfæringu um, að það kæmi þessari þjóð að ómetanlegu gagni, ef þegnskylduvinna kæmist hjer á. Það er svo margt ógjört hjer á landi, er landssjóður hefir ekki kraft til að láta framkvæma, en landið eða þjóðin hefir það afl, er til þess þarf, ef viljinn væri góður. Og því fljótara miðaði þessari þjóð á framfarabrautinni, því fyr, sem þetta kæmist í kring. Eins og kunnugt er, var skipuð nefnd til þess að íhuga þetta mál, en það hefir farið með þessa nefnd eins og svo margar aðrar hjer á þingi, að hún hefir ekki getað unnið saman, því að 3 af 5 mönnum í nefndinni hafa ekkert viljað skifta sjer af málinu. Þeir telja það ekkert annað en fallega hugsjón, en annars óframkvæmanlega. Það hefir því sína sögu hver að segja. Nefndarálit minni hlutans á þgskj. 517 hefi jeg orðað, en samnefndarmaður minn og samherji hefir skrifað undir nefndarálitið, og er samþykkur niðurstöðunni. Hann hefir því ekki viljað ábyrgjast orðalagið, enda hefir háttv. framsögumaður meiri hlutans (B. J.) beinst sjerstaklega að höfundi nefndarálitsins. Í nefndaráliti meiri hlutans er því haldið fram, að með þegnskylduvinnunni væri lagður skattur á þjóðina, og hann svo þungur, að hann vægi meira en allir núverandi tollar samtals. Jeg hefi í nefndaráliti mínu haldið því fram, að með því að hver maður á árunum frá 17–25 ára aldurs inni 12 vikna tíma, þá yrði árangurinn sá, að það kæmi vinnubrögðunum í landinu í miklu betra horf, og ungir menn myndu afkasta miklu á þeim tíma til þarfa fyrir land og lýð. Í öðru lagi hefi jeg haldið því fram, að sjerstaklega væri þörf á því, að kenna Íslendingum hlýðni. Því að það er þjóðinni ógreiði, að skjalla hana og segja, að hún sje hlýðin. Því vinur er sá, er til vamms segir. Það væri gott, ef við gætum sagt með sanni, að þjóðin væri hlýðin og stundvís, en reyndin er ólygnust, og hún færir manni heim sanninn um það, að oss Íslendingum sje í fáu eins áfátt. En í stað óhlýðninnar og hirðuleysisins, óverklægninnar og fjelagsleysisins, mynda hlýðni og hirðusemi, verklægni og fjelagslyndi dafna með þessari þjóð, og verða henni holt fararnesti á þeirri framfarabraut, er við vonum og vitum, að hún getur átt fyrir höndum. Þá er eitt, sem þegnskylduvinnunni hefir verið fundið til foráttu, en það er það, að hún sje svo áþekk herskyldunni, er þjóðunum stafi svo mikið böl af. Það er víst, að af hernaði leiðir mikið böl, og hann færir mönnum bæði sorgir og tjón. En þó viðurkenna menn, að af herskyldunni leiði mikla menning; þetta veiti menningaratraumum inn í þau lönd, þar sem herskylda er. En við þurfum ekki að verja landið okkar fyrir öðrum þjóðum, en við höfum að berjast við erfiða náttúru og margra alda vanrækt á þessu landi. Þetta má bæta, og til þess viljum við innleiða nokkurs konar hervarnarskyldu. Með leyfi háttv. forseta, skal jeg lesa upp kafla úr ræðu, er Ágúst Bjarnason, núverandi prófessor, hjelt í Kaupmannahöfn, er fyrst heyrðist um þegnskylduhugmyndina. Honum fórust svo orð: »Jeg man kvöld eitt í Zürick, einmitt þegar fyrstu frjettirnar voru að koma að heiman um þegnskylduvinnuna. Jeg var gestur hjá þýskum háskólakennara, er hafði orðið að flýja föðurland sitt, af því hann hafði orðið nokkuð djarfmæltur í garð Þýskalandskeisara, en hefir reynst ágætur ungmennaleiðtogi og er nú einn af forkólfum í alþjóðahreyfing þeirri, sem er að ryðja sjer til rúms um öll lönd og nefnist »hin siðferðilega uppeldishreyfing«. Hann fór að spyrja mig spjörunum úr, um hvernig uppeldinu væri varið hjá oss, og hafði jeg fátt og lítið af því að segja. En jeg man, að jeg gat um þegnskylduvinnuna og varð að lýsa hugmyndinni ítarlega fyrir honum. Loks sagði hann: Já, er það ekki eins og jeg hefi ávalt sagt, að það ætli að verða markmið smáþjóðanna að kenna oss stórþjóðunum og sýna oss verðmæti þess, er oss hefir aldrei til hugar komið. Nú erum vjer að baksa með þessa hervarnarskyldu og hervæðumst eins og vjer getum, til þess að myrða hvorir aðra og leggja löndin í auðn. Og svo kemur einhver minsta þjóðin og kennir oss hvernig vjer eigum að bæta og yrkja upp löndin og kenna mönnum að vinna, en jafnframt að stjórna og hlýða, og annað það, er lærist með hervarnarskyldunni. Er það eigi stórmerkilegt? En jeg þagði og skammaðist mín með sjálfum mjer, því að jeg vissi, hve langt í land hugmyndin myndi eiga hjá oss«. Það er miklu lengri kafli um þetta, þar sem þessi maður dáir þetta, og það er hægt að finna fleiri dæmi. Sjálfur hefi jeg talað við merka menn erlenda um þetta mál, og þeir hafa talið þetta ágætt. Eitt það tormerki, sem talið er á þessari hugmynd, er það, að ekki fengjust nógu góðir verkstjórar. En jeg er hissa á því, að þeir menn, er miklast af þessarri þjóð, skulu halda þessu fram. Jeg er í engum efa um það, að hjer á landi má koma upp vel æfðum her, ekki til baráttu og blóðsúthellinga, heldur til friðsamlegra starfa, til að græða upp þetta vanrækta land og koma því ótalmarga í verk, sem löngu hefði átt að vera unnið. Þeir sem hafa trú á því, að þjóð vor sje fyrirmyndar þjóð, ættu síst að efast um, að vjer gætum eignast sæmilega forgöngumenn eða verkstjóra, ef vjer kostuðum nokkru til að afla þeim þekkingar. Það væri greiði fyrir þessa þjóð, að hver maður væri skyldaður til þess, að vinna ókeypis fyrir heill og þroska þjóðarinnar. En þó hefir meiri hlutinn ekki viljað fara þá leið, heldur að það væri bygt á frjálsum vilja. Þess vegna viljum við að málinu sje skotið til þjóðarinnar, svo að liðið yrði sjálfboðalið, eða sem næst því, að vera sjálfboðalið. Okkur datt fyrst í hug, að þetta væri borið undir þá menn eina, er væru á þeim aldri, er vinnuna eiga að leysa af hendi. En við hurfum frá því, og álitum rjettara, að bera þetta undir kosningarbæra menn, bæði vegna þess, að margir þeirra manna, er í nánustu framtíð myndu leysa þegnskylduvinnuna af hendi, eru nú of ungir til að skera úr þessu, og svo af hinu, að í raun og veru eru það kjósendur, er sjá verða af vinnunni. Þá er það eitt, sem háttv. meiri hl. hefir gjört mikið úr, sem sje hve mikill skattur væri lagður á heimilin með þessari þegnskyldukvöð. Ekki þekki jeg dæmi til þess, jafnvel í þeim löndum, þar sem er þriggja ára hervarnarskylda, að nokkur fjölskylda hafi farið á höfuðið eða komist á vonarvöl vegna þeirrar kvaðar. Og er hjer þó ólíku saman að jafna. Vjer erum lausir við alt það böl, sem hernaðinum fylgir. Og þessi stutti tími, sem mönnum er ætlað að vinna í þjónustu fósturjarðarinnar margborgar sig fyrir þá, með því að starfið mun gjöra þá að nýtari mönnum en áður. En ef tíminn skyldi ekki vera nógu langur, þá er ekki annað en lengja hann. Það geta komið þeir tímar, að ekki verður unt að fá fólk til opinberrar vinnu hjer á landi, þótt peningar sjeu í boði, enda hefir það komið fyrir. Hjer á landi er mikið að starfa, og nýir atvinnuvegir að rísa upp og í blómgun, svo að hætt er við fólksskorti. Það eru þá ekki önnur ráð fyrir hendi en þetta, eða þá að safna hingað útlendum tartaralýð, sem háttv. framsm. meiri hl. (B. J.) heldur ef til vill að reynast muni betur en ungir menn hjerlendir. Þá sný jeg mjer að áliti háttv. meiri hl. Maður skyldi halda, af því að þetta skjal er nefnt álit, að þar væri einhverjar röksemdir að finna, en jeg verð að játa ófundvísi mína í þessu efni, og vil með leyfi hæstv. forseta lesa upp þetta nefndarálit, með því líka, að mönnum mun ekki vera orðið það kunnugt enn, af því að því var útbýtt rjett áðan. Og leyfi jeg mjer að hnýta athugasemdum mínum við. Þar segir þá svo: »Vjer munum, ekki deila um menn við höfund þgskj. 517, hvorki um víðsýni þeirra nje aðrar eigindir. Þótt vafalaust mætti segja sögu þessa máls betur en hann gjörir, látum vjer oss hana litlu skifta. Þó verður að leiðrjetta þenna misskilning, að þegnskylda sje ný hugsjón. Hitt er á að líta, hvort þegnskylduvinnan muni hafa þá kosti, er hann segir. Til gleggra yfirlits skulu hjer talin og tind þau atriði, sem höf. telur þessu máli til gildis, og jafnframt sýnt, að barnsleg oftrú villir honum sýn og vekur honum staðlausar vonir. 1. Hlýðni og stundvísi. Væri það satt, að Íslendingar væri óhlýðnir, þá yrði það sannarlega illur skóli, að hrúga saman fjölda ungra manna úr öllum stjettum og stöðum. Þeir yrðu að vera meira en nafnið tómt, þessir verkstjórar, ef þeir ættu að megna að kenna þeim hóp hlýðni og stundvísi, enda mundi afleiðingin að öllum jafnaði verða öfug við von höfundarins. 2. Háttprýði og þrifnaður. Hugsum oss, að nokkur hundruð ungir menn og konur sjeu saman komin til þess að gjöra járnbraut. Þessi lýður verður auðvitað að liggja við í tjöldum, enda var það í fyrstu talið þegnskylduvinnunni til gildis, að embættismanna- og bændasynir yrðu kasaðir saman í tjöldum. Og nú ætlar minni hlutinn að kenna þarna háttprýði og þrifnað. Vjer munum eigi þrátta um þetta, því að flestum mun ljóst, að hjer, er um öfugmæli að ræða. Með þessum hætti yrði mönnum eigi kent þetta, nema þar væri að verki þaulmentaðir afburðamenn. Mundu þeir menn vandfundnir, og ef þeir fyndist, mundi mentun þeirra kosta margfalt meira en Alþingi er vant að láta af hendi rakna til þeirra hluta. 3. Verklagni telur minni hlutinn erfiðast að kenna, og fer það að vonum, því að hún er hið eina, sem mætti kenna að einhverju leyti. 4. Þá er sú ein von minni hlutans, að hann geti sparað landssjóði mikið fje með þessari þegnskylduvinnu, og sjeð um, að eigi þurfi að leggja skatta á þjóðina, til þess að gjöra hafnir, brýr, vegi og járnbrautir. Þótt svo vel væri, að þegnskyldulýður yrði notaður til þessara starfa, þá væri þó með því lagður tvöfaldur skattur á þjóðina: a. Vinnumissir á heimilum og kaupmissir einstaklinga. Yrði sá skattur einn miklu þyngri en allir núverandi tollar samtals. b. Óbeinn skattur yrði það, að viðvaningar ætti að framkvæma þessi verk, og eyddist því hálfu meiri vinnukraftur en nauðsyn ber til. 5. Fyrirætlanir minni hlutans, að sá löstum og uppskera dygðir, eru fallegar. En hver trúir á barnaskapinn? Þrátt fyrir góðan vilja flutningsmannanna, teljum vjer þetta mál alt svo vanhugsað og óframkvæmandi, að vjer ráðum deildinni til að fella tillöguna«. Af þessu skjali meiri hl., sem nefnist »álit«, má nú sjá, að háttv. meiri hl. hefir ekki treyst sjer að færa nein rök gegn þegnskyldunni. »Álitið« er ekkert annað en fullyrðingar, fjarstæður og útúrsnúningur, mestmegnis óviðkomandi málinu. Minni hlutinn hefir eigi haldið því fram, að þegnskylda væri ný hugsjón, svo þar var engan misskilning að leiðrjetta. Vitanlega er þessi hugsjón því nær jafngömul þjóðfjelagsskipuninni, í ýmsum myndum. Hjá oss er hún þó tiltölulega ung. Meiri hlutinn vill neita því, að oss Íslendingum sje áfátt í ýmsu því, er við minni hluta menn teljum þurfa að ráða bót á, svo sem óstundvísi og agaleysi. Um þetta er þýðingarlaust að þrefa. Þetta er svo ljóst og á hvers manns vitorði, og þjóðinni er enginn greiði gjörður með því, að segja henni ekki til þess, sem henni er áttfátt í, því »vinur er sá, er til vamms segir«. En vera má, að það sje betur fallið til lýðfylgis, að skjalla fjöldann, en hitt, að segja honum beiskan sannleika. Meiri hlutinn hefir valið fyrri leiðina, en jeg ætla ekki að eiga samleið með honum á þeim vegi. Í álitinu er verið að dylgja um það, hve hollur skóli það muni verða, að hrúga saman miklum fjölda karla og kvenna í tjöldum og kenna þeim þar, meðal annars, háttprýði og þrifnað. Annaðhvort stafar þetta af venjulegri fljótfærni höfundar álitsins, sem allir vita að er háttv.þm. Dal. (B. J.), eða það stafar af öðru, sem naumast er hægt að nefna rjettu nafni, svo að þinglegt verði talið. Tillagan gjörir sem sje ekki ráð fyrir, að konur sjeu teknar til þegnskylduvinnu. En hvað ætti að vera því til fyrirstöðu, að menn, sem lægju í tjöldum, gætu lært háttprýði og þrifnað. Í álitinu er sagt, að verkstjórarnir þyrftu að vera meira en nafnið tómt, ef þeir ættu að kenna þessum mikla hóp hlýðni og stundvísi. Ef Íslendingum er svo mjög lítið áfátt í þessum efnum, þá ætti og að vera tiltölulega ljett, að leiðbeina þeim fáu, sem ábótavant væri. En jeg kannast við það, að þeir þurfa og eiga að verða mikið meira en nafnið tómt. Vjer Íslendingar höfum að vísu verið svo óhepnir, að hjá oss hafa menn verið skipaðir í stöður, sem aldrei hafa orðið annað en nafnið tómt. En vonandi er, að vjer höfum af því lært, að slíkt er þjóðarböl, sem ekki má koma oftar fyrir. Háttv. þm. Dal. (B. J.) spyr, hvort jeg meini þetta til sín. Jeg nefndi engan í þessu sambandi; þess var ekki þörf. En ef hann fann mark sitt á því, sem jeg sagði um »nafnið tómt«, þá má hann taka það til sín mín vegna. Þá er meiri hlutinn, eða þó heldur háttv. þingm. Dal. (B. J.) fyrir hans hönd, að halda því fram, að vinnan mundi verða dýrari, jafnvel þeirri vinnu, sem kaup væri greitt fyrir, af því óreyndir unglingar ættu að vinna hana, sem litla eða enga æfingu hefðu. Jeg hygg, að auðveldara sje að laga verkshátt hjá ungum manni, sem eigi hefir tamið sjer röng handtök, en að venja mann af rangri aðferð, sem hann hefði lengi tíðkað. Þannig mundi auðveldara að innræta ungum manni hollar og heilbrigðar skoðanir en að lagfæra skoðanir háttv. þingm. Dal. (B. J.). Annars er þýðingarlaust að andmæla þessu öfugmælaáliti háttv. meiri hluta. Það er að eins óhönduleg tilraun, til að leiða athygli deildarmanna frá málefninu, og sýna að eins getuleysi höfundar til að færa rök gegn tillögu minni hl. Út af öllu þessu veigamikla áliti sínu, vill svo háttv. meiri hluti álykta það, að fella beri tillöguna. En hver er þá tillagan? Hún fer ekki fram á annað en að spyrja þjóðina, hvort hún sje hlynt þegnskylduvinnu eða ekki. Ef þjóðin er hlynt þessu, þá sýnir það, að hún er annarar skoðunar en háttv. meiri hl. nefndarinnar, og hún vill leggja hönd á plóginn. En ef hún vill ekki sinna málinu, þá er það tákn þess, að hún er ekki svo þroskuð enn, að hún skilji þýðingu þess. En málið verður jafnvakandi fyrir því, hvernig sem um tillöguna fer. Það má tefja fyrir málinu, en hugsjónina megnar enginn að drepa.

Framsögum. meiri hl. (Bjarni Jónsson) Jeg get verið þakklátur háttv. framsm. (M. Ó.), með því að hann hefir tekið af mjer alt ómak með að svara ræðu hans, með því að lesa upp nefndarálit meiri hl. Er það sjaldgæft, að menn ljetti þannig á ímynduðum mótstöðumönnum sínum. Má því ekki minna vera, en að vjer þökkum háttv. þingmanni fyrir það, að vera svo vingjarnlegur að bera upp álit, sem felur í sjer fullkomna hrakning á öllu því, sem hann hefir fimbulfambað um málið bæði munnlega og skriflega. En í sambandi við álit meiri hl. skal jeg geta þess, að meinlegar prentvillur hafa slæðst þar inn. Í 2. málsgr. stendur »týnd« fyrir tínd í »talin og tínd«. í 3. lið »verklægni« fyrir verklagni. í 4. lið hefir orðið skattar fallið burt, svo að þar á að standa: »þyngri en allir núverandi skattar og tollar samtals«. Háttv. minni hl. er óánægður yfir því, hvað nefndarálit meiri hl. er stutt. Meiri hl. taldi sjer ekki skylt að koma með lengri röksemdaleiðslu en svo, sem nægði til að hrekja ástæður minni hl., enda er það háttv. minni hl., sem sækir á. Jeg hygg, að álit vort sje nægilegt til þess að sýna, að kostir þeir, sem minni hl. telur upp, sjeu ímyndaðir eða ekki til, og ætti það að vera nægilegt til þess, að fella tillöguna, nema því að eins að fyndust einhverir kostir, sem háttv. minni hl. hefði gleymt, en svo óhæverskir erum vjer ekki, að gruna háttv. minni hl. um að hafa stungið nokkurum kosti undir stól, enda er mjer kunnugt um, hve djúpvitur háttv.frsm. minni hl. (M. Ó.) er, og að hann hefir athugað málið vel og með þeim hugsanaþrótti, sem honum er runninn í merg og bein og eitthvað er meira en nafnið tómt, eins og sjá má af þessum fjórum blaðsíðum, sem álit hans nær yfir. Það má vera, að ósvífið þyki, að hrekja þessa ritsmíð með svo stuttu máli, sem álit vort er, en þegar það nægir til að sýna það, að áhugi, hlýðni, háttprýði, atorka, fjelagslyndi, þrifnaður, stundvísi og áreiðanleiki í orðum og viðskiftum fæst ekki með tillögum minni hl., þá er kominn þessi hringur, sem kallaður er circulus vitiosus og á íslensku má nefnast hringavitleysa. Það er ekki nýtt, að þjóta heyrist í þeim skjá, að Íslendingar sje óhlýðnari en aðrir menn. Jeg andmæli því og leyfi mjer að segja það ósatt, að þau andmæli sje sögð í smjaðurs skyni; þau eru sögð til þess, að hrinda staðlausum álygum. Einstakir menn, sem ekki hafa sjerstaklega fengist við uppeldi manna, hafa engan rjett til þess, að tala svo digurbarklega. Jeg held, að enginn hjer hafi haft yfir svo mörgu fólki að segja, að úr flokki geti talað um þetta, þótt háttv. framsm. (M. Ó.), sem þó í rauninni er að eins framsm. sjálfs sín, með því að formaður hefir ekki samþykt röksemdaleiðslu hans, leyfi sjer að koma með staðhæfingar í þessa átt. En þótt hann segi, að jeg sje að eins nafnið tómt, þá hefi jeg samt fengist hóti meira við kenslumál en hann, og það er víst, að aðferðir eru í aðalatriðunum þær sömu, hvað sem kent er. Ekki tel jeg það heppilegt, til þess að venja menn á stundvísi og háttprýði, að reka menn í moldarvinnu eða þess háttar; miklu mundi nær, að koma mönnum fyrir á góðum heimilum hjá góðum húsbændum eða í skiprúm, en einmitt sjómennirnir eru gott dæmi, til þess að hrekja þessar kenningar háttv. minni hl. Óhlýðnin er hugarburður þeirra manna, sem aldrei hafa þekt aga; jeg veit ekki, hvort þeir hugsa sjer þetta hugtak vera einhverja skepnu með horn og klaufir, en því er líkust kenning þeirra. Þá er það og líka ofætlun verkstjórunum að kenna öllum þessum fjölda, og mundu þeir að eins hljóta spott og spje nemendanna, enda hægt að koma kenslunni betur fyrir á allan hátt annan. Þessa ágætu afburðamenn mundi algjörlega vanta, enda líklegt, að Alþingi mundi horfa í allan þann uppeldiskostnað, sem færi til þess, að kenna verkstjórunum. En þessu hefir háttv. minni hl. ekki gjört sjer grein fyrir. Það þarf varla að minna á það, að þessi draumur háttv. minni hl. um háttprýði í moldarvinnu er hið mesta öfugmæli. Hjer á við vísustúfurinn: Gott er að hafa gler í skó þá gengið er í kletta. Þá kem jeg loks að þeim lið, sem hv. framsögum. (M. Ó.) sýndist sjálfum, að hann hefði brotið svo gjörsamlega, nefnilega, að kaupmissir og vinnumissir mundi verða eins þungur skattur á landsmönnum og allir aðrir til samans. Hann, sem er svo kunnugur landsháttum, hefir þó líklega ekki munað eftir því, að fjöldi ungra manna er sjálfra sinna, svo að kaupmissir þeirra allra til samans nemur ekki lítilli upphæð. Það var þetta, sem jeg átti við. Til þess að hrekja þetta, sagði háttv. framsögum. (M. Ó.), að þarna eigi ekki að að vinna nema 4000 manns í 12 vikur, og finst hlægilegt, að gjöra mikið úr þeim kostnaði, er það muni hafa í för með sjer. Nú er það fyrst, að þessi tala mun vera röng. Eftir manntali 1910, þá mundi talan vera nær 6000. En nú skal jeg gjöra það fyrir háttv. framsögum., að reikna með 4000 að eins, en jeg bið menn jafnframt að muna eftir því, að jeg slæ af 2000. Nú, ef vikukaupið er reiknað 20 kr. (sem kann ske er nú full hátt, en jafnast upp af misskilningnum á fjöldanum), þá kosti þó þessir 4000 menn 960,000 kr. í 12 vikur. Þetta er þó alllagleg upphæð. En nú bætist þar að auki við það tjón, sem hlýtst af því, að taka í burtu fyrirvinnu frá fátækri móður, og það er tjón, sem ekki verður reiknað í fljótu bragði, ef ársatvinna heimilisins fer í kalda kol, því fátæk ekkja á sjaldnast hægt með að fá sjer kaupamann, í stað sonar síns, er vinnur kauplaust fyrir heimilinu. Það tjón, sem af þessu hlytist, myndi áreiðanlegu ekki nema minni upphæð en nefndi jeg áðan, ef metið skyldi til peninga. Nú stendur í tillögunni, að allir heilbrigðir karlmenn skuli taka þátt í þessari vinnu. En því á að binda sig við heilbrigða karlmenn, nú er konur hafa fengið jafnrjetti. Það væri eiginlega rjett, að koma fram með brtt. er gengi í þá átt. Konur þurfa þó sannarlega ekki síður á því að halda, að kunna þrifnað, dugnað og alla háttprýði, því þær ala þó upp borgarana í landinu. Reiknaði maður nú jafn margt kvenfólk skyldugt til þessarar vinnu, og reiknaði því að eins hálft kaup á við karlmenn, þá næmi þó öll upphæðin 1,400,000 kr., eða sem næst 1½ miljón kr. á ári. Þá fyrst færi þetta nú að draga sig saman. Auðvitað væri þetta ekki svo hátt, nema fyrsta árið, er þessu góðgæti væri dembt yfir landslýðinn, og allir árgangarnir væru teknir í einu. Seinna yrði árskostnaðurinn náttúrlega minni, en þá mætti líka reikna með kaupmissi og fyrirvinnutjóninu. Nú bætist þar við, að sá skaði, sem hlýtst af því, að viðvaningar eru teknir og settir í vinnu, sem þeir ekki kunna til, í stað þess, að láta þá sitja kyrra að sinni iðju. Það er líka spilling á vinnukröftunum í landinu. Þessi reikningur er náttúrlega ekki alveg nákvæmur, en þó mun óhætt að fullyrða, að hið árlega kauptap, sem af þessu hlytist, væru 800,000 kr., eða ½ miljón, ef kvenfólkið væri reiknað með, og það þegar fyrsta náðarárið væri úti. Háttv. framsögum. (M. Ó.) vitnaði sjer til stuðnings í biskup landsins, einn háskólakennara hjer heima og svo einhvern þýskan mann suður í Sviss, Jeg sje nú satt að segja ekki, hve hagkvæmar framkvæmdir munu verða hjer á Íslandi, þótt röksemdafærsla sje sótt suður í Zürich. Einnig er jeg ekki alveg sannfærður um, að þessi háskólakennari okkar muni nú vilja standa við alt það, er hann hefir um þetta mál sagt áður. Annars þykir mjer tillagan of óljóst orðuð. Það er ekkert tekið fram um það, hvernig þegnskylduvinnunni skuli hagað, nje heldur hve lengi hún skuli standa yfir. Það mætti þess vegna láta hana ná yfir heilt ár og þá fengi þó landssjóði einu sinni að blæða. Jeg held því, að mönnum út um land þyki þetta nokkuð óljóst, er til kosninga kemur, og muni að eins ypta öxlum og brosa, og ekki gjöra sjer mikið ómak við það, að svara þessum spurningum út í loftið. Annars er þessi þegnskylduvinna að eins laus hugmyndadraumur einstakra manna, er halda, að þeir fái nauðgað náttúrulögmálunum svo, að þau verki alt öðru vísi á þeim tímum, er þeir sjálfir lifa á. Jeg vona þess vegna, að háttv. þingdeild fari ekki að taka neinu ástfóstri við þessa vanhugsuðu hugmyndasmið, sem eiginlega ekki er þess verð, að nokkur maður minnist á hana, og skal jeg í því sambandi geta þess, að nú hefi jeg í fyrsta sinni á Alþingi talað að óþörfu.

Sveinn Björnsson Jeg vil ekki fara í óþarfa kappræður út af þessu máli, sem háttv. þingm. Dal. (B. J.) taldi einberan hugarburð. En sje þetta mál ekki meiri hugarburður en það, að sami háttv. þingmaður hafi nú í fyrsta sinni talað að óþörfu á Alþingi, þá er málið ekki lítilsvert. Jeg tel þessa hugmynd vel þess verða, að með alvöru sje um hana talað og hugsað, og leitað fyrir sjer, hve mikið fylgi hún hafi í landinu. Mjer finnst aðalatriðið vera þetta, að menn geti fengið tækifæri til þess snemma á æfi sinni, að vinna þjóðarheildinni heill og gagn, án nokkurs endurgjalds. Því það er trúa mín, að það myndi geta orðið mörgum til góðs, að vinna landi sínu í eitt skifti dálítinn tíma, án þess að peningahagnaðurinn sje í aðra hönd. Jeg tel heldur engan vafa á því, að því skipulagi mætti koma á þegnskylduvinnuna, að við Íslendingar fengjum dálítið af þeim aga, sem okkur óneitanlega vantar. Við erum aldrei samhentir, vegna þess, að við höfum aldrei lært að hlýða vilja eins stjórnandi manns. Jeg gæti til fært þó nokkrar aðrar ástæður, en finst það nægilegt, að kjósendur fái að láta í ljós, hvort þeir geti hugsað sjer þetta fyrirkomulag. Þetta er lítt hugsað enn þá, en þarf að hugsast, og það mun verða gjört, ef því er tekið alvarlega hjer á Alþingi. Jeg skal fúslega játa það, að jeg hefi ekki gjört mjer fullkomlega grein fyrir fyrirkomulaginu, en hugmyndina vænti jeg að allir skilji, en hún er þessi: Er það gott fyrir land og þjóð, að hver einstaklingur vinni landinu einu sinni á æfinni ókeypis í stuttan tíma. Annað er frekar fyrirkomulagsatriði. Jeg get ekki stilt mig um að minnast á tvö atriði. Mjer þykir fyrst og fremst leitt, að því skuli vera dróttað að mjer, að fyrirætlun mín sje, að sá löstum og uppskera dygð. Þetta er nú reyndar líklega hugsunarvilla, en annars finst mjer fyrri hl. nefndarálitsins miður góðgjarnlega og stillilega orðaður.  (Bjarni Jónsson: Jeg skal skýra þetta síðar)  . Jæja, háttv.þm. Dal. (B. J.) ætlar þá enn þá einu sinni að tala að óþörfu. Það er nú ekki í fyrsta sinn. Mig furðar enn fremur á því, að háttv.þm. Dal. (B. J.) skuli af tómri ákefð gjöra sig sekan um svo hroðalega reikningsvillu, sem háttv. þingmaður komst út í áðan, er hann fann það út, að þegnskylduvinnan myndi kosta landið 1–l½ miljón króna á ári.  (Bjarni Jónsson: Jeg talaði að eins um 1. árið)  . Já, það rann víst upp einhver glæta fyrir háttv. þingmanni um það, að þetta væri ekki alls kostar rjett, og þá reyndi hann að klóra yfir það aftur og rjettlæta það, er hann sagði, með þessu náðarári sínu. En jeg efast mikillega um, að svo alvarlega verði tekið á þessu í byrjun, að allir menn á aldrinum frá 17–25 ára sjeu teknir þegar í stað fyrsta árið. Það mun tæplega reynast framkvæmanlegt. Enn fremur myndi aldrei fult 1000 manns komast undir þessi lög á ári. Eftir síðustu skýrslum, þá yrðu þeir aldrei nema 700–800. Og þegar svo þar frá dragast þeir, sem ekki mættu vinna sökum vanheilsu, þá hygg jeg að miljónin fari að rýrna ískyggilega, svo að jafnvel 10 sinnum lægri tala væri sanngjarnari. Og það er því meira en helmingur, sem sagt er þó, að margir haldi sjer við, þegar um ýkjur er að ræða. Jeg vil þess vegna vekja athygli manna á því, að háttv.þm. Dal. (B. J.) hefir í þessari djúpu fyrirlitningu fyrir þessu máli, sem þó að flestra mætra manna dómi er hið mesta alvörumál, komist út í meiri öfgar en nokkru sinni áður, er hann hefir talað að óþörfu hjer í þingdeildinni.

Guðmundur Hannesson Hv. 1. þm. Rvk. (S. B.) hefir nú þegar í ræðu sinni tekið af mjer mesta ómakið. Báðir háttv. framsögum. (M. Ó. og B. J.) hafa reiknað skakt mannfjölda þann, er myndi ganga að þessari vinnu. Annar reiknar sem sje 6000 manns, en hinn 4000. Ef nú að eins karlmenn eru taldir, þá verða það hjer um bil 700 manns á ári hverju, eins og háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.) tók fram í ræðu sinni, sem myndu falla inn undir lögin. 1910 voru í þeim árgangi 684 menn. Þetta er nú ekki svo ýkjahá tala, og jafnvel þótt maður reiknaði manninum 20 kr. í kaup á viku, sem er þó líklega nokkuð vel í lagt, þá yrði það þó aldrei meira en um 150,000 kr. yfir þennan tíma. Þeir, sem tækju þátt í þessari vinnu, yrðu því ekki fleiri en svo, að t. d. öll Húnavatnssýsla legði ekki til nema tæpa 20 menn. Og vinnan, sem þeir leystu af hendi þennan tíma, samsvaraði því, að þeir gætu steypt 3–4 íbúðarhús, ef þeir störfuðu að húsagjörð. Hvað sem því nú líður, þá skal jeg leyfa mjer að vekja athygli á því, að reikningar háttv.þm. Dal. (B. J.) eru ekki rjettir, enda er þess tæplega von, þar sem hann hefir víst gleymt þessum frægu logaritmatöflum, er hann talar um á hverju ári, heima hjá sjer. Jeg get ekki gjört að því, að jeg er að nokkru leyti hlyntur þessu máli. Það talar til tilfinninga minna, og jeg vona, að framkvæmdir í því geti einhvern tíma átt sjer stað, en jeg sje, að þær eru þó töluverðum erfiðleikum bundnar. Það er ilt t. d. að taka menn frá nauðsynlegri framleiðsluvinnu og setja þá í aðra vinnu um svo og svo langan tíma, sem, þótt hún má ske sje gagnleg og nauðsynleg í sjálfri sjer, getur þó ekki talist framleiðsluvinna. Þó er það tjón ef til vill ekki tilfinnanlegt, því óumflýjanlegt er að vinna ýms verk, jafnvel að sumrinu, sem ekki eru bein framleiðslustörf, t. d. húsagjörð. Það er hægt að benda á það meðal annars, að eftir er að byggja upp þúsundum saman sveitabæina, og þetta verður að vinnast að meira eða minna leyti að sumrinu. Jeg er sammála meiri hlutanum um það, að verklagni er yfirleitt ekki síðri vor á meðal, heldur en erlendis. Það er verið með samanburð við þjóðir, sem leysa af hendi hervarnarskyldu. Af því að mjer liggur mjög á hjarta hagur alþýðunnar og vinnubrögð, hefi jeg hvar sem jeg hefi farið, veitt þessu eftirtekt, og jeg hefi komist að þeirri niðurstöðu, að vjer stöndum alls ekki erlendu herskylduþjóðunum að baki, hvorki í verklagni, hlýðni eða öðru, sem sífelt er verið að tala um, að oss sje svo áfátt í. Jeg vil ekki að svo stöddu fara lengra út í þetta mál, til að tefja ekki tíma deildarinnar. En jeg sje ekki betur en það sje rjett, að leyfa þjóðinni að láta í ljós álit sitt um málið. Það væri hugsanlegt, að það endaði þannig, að samin yrðu heimildarlög, sem leyfðu hverri einstakri sýslu að koma á fót hjá sjer þegnskylduvinnu, með einhverjum stuðningi frá landssjóði. Reynslan yrði svo að skera úr síðar, hvort tiltækilegt væri, að koma henni á um land alt.

Framsögum. minni hlutans (Matthías Ólafsson) Jeg verð aftur að snúa mjer að nefndarálitinu. Háttv. þm. Dal. (B. J.) sagðist í sínu áliti hrekja alt það, sem stæði í minni hluta nefndarálitinu. Jeg vil skjóta því undir dóm háttv. deildarmanna, hvort svo sje. Hann hefir engin rök fært fyrir sínu máli, og engar sannanir fyrir því, að minni hlutinn hafi rangt fyrir sjer. Hann hafði stór orð um þetta og kallaði það fjarstæðu, sem minni hl. heldur fram, en hann hefir þó ekki hrakið eitt einasta orð af því, sem í minni hluta álitinu stendur. Ef um herskyldu væri að ræða, býst jeg við, að hann myndi ekki síður kalla það fjarstæðu. Jón Sigurðsson hjelt því fram, að það væri holt fyrir unga menn, að fara utan og inna af hendi herþjónustuskyldu, og leit svo á, að þeir myndu að því loknu koma heim sem betri og nýtari menn, til að vinna fósturjörðinni gagn.  (Sigurður Eggerz: Það er ekki víst, að alt sje gott og rjett, þótt Jón Sigurðsson hafi haldið því fram)  . Hann var enginn skýjaglópur, og hann þorði að segja þjóðinni blátt áfram, hvað honum þótti að og hvað hann vildi láta gjöra. Háttv. þm. Dal. (B. J.) þóttist hafa reynslu og þekkingu fram yfir mig, vegna þess, að hann hefir einhverntíma verið kennari. En það er nú svo gott að vita, að jeg hefi líka verið kennari, og jeg gjöri ráð fyrir, að jeg hafi staðið jafnlangt fyrir ofan mína nemendur eins og hann fyrir ofan sína. Hann talaði um að Íslendingar væru hlýðnir. En jeg held, að því sje nokkuð ábóta vant, meðan það er alment, að verkamenn gjöra gys að verkstjórunum, og yfirleitt er virðingarleysi fyrir yfirboðurum og öllum aga á mjög háu stigi hjá þorra manna. Annara er alt hans tal um þessa hluti tómur útúrsnúningur, eins og þegar hann sagði, að jeg vildi sá löstum, en uppskera dygðir. Ef hægt er að útrýma löstum, þá býst jeg við, að kostir komi í staðinn. Jeg veit reyndar ekki, hvernig ástand háttv.þm. Dal. (B. J.) sjálfs er, hvort í hann fara 7 andar í staðinn fyrir einn, sem út er rekinn. Það er vitaskuld, þegar maður kastar fram einhverri heimsku, þá uppsker maður stórheimsku, og að því hefir hv.þm. Dal. (B. J.) orðið, að af því að hann hjelt fram heimskulegum útúrsnúningum í áliti sínu, hefir hann orðið að halda áfram í sömu átt, af því að hann hefir eigi skap til að kannast við, að hann hafi haft rangt fyrir sjer, og því farið með lokleysuvaðal um þetta mál. Það er svo oft, þegar maður kastar fram einhverri fjarstæðu, að hún ber engan ávöxt. Jeg vona, að það fari svo með það, sem háttv.þm. Dal. (B. J.) hefir sagt í þessu máli.

Jóhann Eyjólfsson Jeg vil gjöra örstutta grein fyrir afstöðu minni til þessa máls, en ætla þó ekki að blanda mjer inn í deiluna milli framsögumannanna. Framsögum. minni hlutans (M.Ó.) byrjaði á því, að benda því að okkur, að við hefðum fært fremur litlar ástæður fyrir málinu í nefndaráliti okkar. Það getur vel verið, að þetta sje rjett, enda var engum rökum að mótmæla. Mjer finst nefndarálit minni hlutans vera nokkuð draumkent, og jeg verð að segja fyrir mitt leyti, að jeg er ekki góður að ráða drauma. Hann talaði mikið um kosti þegnskylduvinnunnar. Enda þótt benda megi að líkindum á einhverja kosti, sem henni fylgja, þá hefir það til þessa alment verið talið, að þeirri skyldu fylgdu fleiri ókostir en kostir. Meðal annars er kostnaðurinn svo mikill, að mjer er óhætt að fullyrða, að enginn háttv. deildarmanna er fær um að reikna hann út. Þessi skattur getur víða komið mjög þungt niður á mönnum. Gæti viljað til á bæ í sveit, að eini vinnandi maðurinn á heimilinu yrði tekinn, og það kann ske þegar verst gegndi, til að inna af hendi þessa þegnskylduvinnu. Setjum svo, að einstæðingsekkja sje að reyna að búa með börnum sínum, og elsti drengurinn sje á þegnskylduvinnualdri. Það má nærri því geta, hvílíkt tjón það væri fyrir ekkjuna, ef hún misti hann frá heimilisstörfunum, kann ske um hábjargræðistímann. Slík dæmi mætti sjálfsagt mörg nefna. Mjer heyrðist framsögum. minni hl. (M.Ó.) segja, að þegnskylduvinnutíminn væri ekki endilega bundinn við þrjá mánuði. Það mætti þá alveg eins lengja hann eins og stytta, og ef hann yrði lengdur, þá yrði þessi skattur enn þá tilfinnanlegri. Háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.) sagði fátt, sem jeg tel mig þurfa að svara. Þó vil jeg drepa á 1–2 atriði í ræðu hans. Hann sagði, að þetta mál svo mikilsvert, að það væri full ástæða til að bera það undir þjóðina. Jeg veit nú ekki, hvað mikið slíkt þjóðaratkvæði væri að marka. Þótt það væri borið undir alla menn í landinu, yngri jafnt sem eldri, þá get jeg ekki lagt mikið upp úr því. Hann gjörði mikið úr því, að þegnskylduvinnan myndi glæða föðurlandsástina, af því að menn lærðu að vinna fyrir landið fyrir ekki neitt. En þá er á það að líta, hvort menn gjöra það af fúsum vilja. Ef þeir gengju til þessarar vinnu, sem sjálfboðaliðar, þá væri trúlegt, að það glæddi göfugar tilfinningar, en ef menn gjöra það nauðugir, að eins af því, að það er lögskipað, þá veit jeg ekki, hvað góð áhrif það hefði á föðurlandsástina. Þá er jeg hræddur um, að vinnan yrði ekki til að glæða hana. Háttv. framsögum. minni hlutans (M. Ó.) lagði mikla áherslu á það, að menn lærðu mikla og góða vinnu á þessu. Menn myndu verða látnir vinna eitthvað, sem þeir gætu ekki unnið heima hjá sjer. Ef menn læra enga þá vinnu, sem þeir gætu síðar haft not af heima, þá er þessum tíma illa varið; það er þó vanalega meiningin, þegar menn ganga í einhverja skóla, þá sjeu þeir, og eigi þeir, á einhvern hátt að búa sig undir lífsstarf sitt. Ef um slíkt er ekki að tala, þá er gagnið að eins þetta, að fá vinnu ókeypis fyrir hið opinbera. Jeg er viss um, að það væri hollara fyrir þjóðina, að þessi skattur yrði borgaður á einhvern annan hátt. Einn kosturinn sagði hann að væri sá, að menn vendust á hlýðni. Jeg legg nú ekki mikinn trúnað á það. Hann sagði enn fremur, að það fylgdi herskyldunni takmarkalaus hlýðni. Það er alveg satt, en þar er líka að tefla um líf og dauða, svo það leiðir af sjálfu sjer, að þar verður að hlýða. Eina vinnan hjer á landi, þar sem um líf og dauða er að tefla, er sjómenskan. Jeg hefi róið ein-2–3 vertíðir, og veit það, að þar er mikið undir því komið, að menn hlýði umsvifalaust, enda hefi jeg þar sjeð þá mestu og fullkomnustu hlýðni, sem jeg þekki, en það er afstaðan og kringumstæðurnar, sem skapa þær reglur, eins og við hermenskuna. Hvernig sem jeg lít á þetta mál, finst mjer hjer vera um draumóra eina að ræða, og það drauma, sem jeg get á engan hátt ráðið.

Framsögum. minni hl. (Bjarni Jónsson) Það er að eins út af þessu með reikninginn, sem jeg vildi segja nokkur orð. Jeg gæti svarað skætingi, en jeg ætla nú að gjöra það, sem menn eru ekki vanir að gjöra, og játa hreinskilnislega, að jeg hefi reiknað rangt af misskilningi.  (Matthías Ólafsson: Það er alt misskilningur hjá háttv. þingm.)  . Jeg er að skýra háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.) frá þessu, en ekki að tala við þann ágæta. Þetta verður þó um hálf miljón, ekki alt kaupgjald að vísu, heldur ýmislegur annar kostnaður. Eins og menn þekkja, er það algengt erlendis, að herskyldan eyðileggur fyrir mönnum verslun og önnur fyrirtæki, sem menn hafa byrjað á. Þótt háttv. framsm. einmenningshlutans (M. Ó.) viti það ekki, að fjölskyldur hafa oft og tíðum farið á vonarvöl vegna herskyldunnar, þá er það engu síður áreiðanlegt fyrir því. Jeg skal segja háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.) það, að slíkan reikning, sem þenna, reikna menn ekki með logaritmareikningi, svo að það var óþarfi fyrir hann að blanda því inn í ræðu sína áðan. Háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.) mintist á það, að hann legði aðaláhersluna á þetta, að menn fengju að vinna föðurlandi sínu, án þess að fá nokkuð fyrir starfa sinn. Ó, hve margur yrði sæll og elska myndi landið heitt, mætti' hann vera mánuð þræll og moka skít fyrir ekki neitt. Þessa alkunnu vísu hafa þeir minni hluta menn tekið upp í nefndarálit sitt. Það kann vel að vera, að það sje rjett, að einhverjir geti fundið sælu í þessu. En jeg álít hitt þó sanni nær, sem hv.þm. Mýr. (J. E.) sagði, að það er ekki það, að vera neyddur til vinnunnar, sem eflir föðurlandsástina, heldur hitt, ef menn leggja eitthvað á sig fyrir föðurlandið af fúsum og frjálsum vilja. Það er fallegt og lofsvert, sem ungmennafjelögin hafa tekið sjer fyrir hendur, að rækta skóg af eigin hvöt. Það, sem maður gjörir fús og viljugur, það gjörir maður vel, en ef maður er skyldaður með lögum til að inna eitthvert starf af hendi, þá býð jeg ekki fje við því. Jeg skil ekki í því, að menn skuli vera að sækjast eftir þessu, sem með erlendum þjóðum er álitið malum necessarium. Bak við herþjónustuskylduna liggur meðvitundin um, að þetta er undirbúningur til að falla í valinn fyrir föðurlandið. Töfrarnir til agans liggja í þessu. Annars er það stytst af að segja, að ein dæmisaga getur skýrt gang þessa máls. Einu sinni bjuggu froskar í tjörn nokkurri. Þeim þótti óstjórn og agaleysi keyra svo úr hófi í tjörninni, að þeir báðu Júppíter að senda sjer stjórnara. Og Júppíter sendi þeim drumb í tjörnina. Nú þótti froskunum vænkast þeirra ráð, er þeir höfðu fengið drotnara, og settust þeir á drumbinn og undu nú vel hag sínum um hríð. En brátt rak að því, að þeir fundu til þess, að þetta var fremur atkvæðalítill stjórnari. Urðu þeir nú enn óánægðari út af óstjórninni, og báðu þeir Júppiter enn á ný að senda sjer stjórnara, sem meira kvæði að en þessum. Þá sendi Júppiter þeim vatns-hydru, og þá fengu þeir nóg af stjórninni, því að hydran gleypti alla froskana og át þá. Þetta minnir mig aftur á gamalt, latn. vísubrot, sem svo hljóðar: Optat ephippia bos piger, gestit arare caballus.

Sigurður Eggerz Jeg minnist þess, að einu sinni, er jeg var staddur á fundi austan fjalls, þar sem þegnskylduvinnunni var hampað af nokkrum ungum mönnum, þá bauð jeg hlutaðeigendum að framkvæma þegar hugmyndina, með því að vinna ókeypis bæði að vegavinnu og ýmsum öðrum framkvæmdum, er á dagskrá voru. En enginn þeirra gaf sig fram í vinnuna.  (Sveinn Björnson: Eru Skaftfellingar svona afleitir?)  . Jeg sagði austan fjalls, ,og þar eru fleiri en Skaftfellingar einir; þannig búa t. d. Árnesingar í Árnessýslu og Rangæingar í Rangárvallasýslu, en þetta veit sá vísi þingm. Reykvíkinga vitanlega ekkert um. Það, sem dregur menn og lokkar í þessu máli, er hugsjónin fagra, að rækta landið og kenna mönnum að starfa og hlýða. En reynslan sýnir oft og einatt, að þótt hugsjónirnar sjeu fallegar, þá hjaðna þær, er virkileikinn kemur til greina. Það getur vel verið, að ef þessu máli, þessari hugsjón, verður fylgt með ofurkappi með þjóðinni, að hún sigri í bili, en jeg býst við því, er til framkvæmdanna dregur, að það sjáist brátt, að sá sigur verður að eins Pyrrhusarsigur. Því hefir verið hampað æði mikið í þessu máli, að á þennan hátt lærðu menn aga. En til þess, að sá gæti orðið árangurinn, þá þyrftu þó þeir, sem agann eiga að innræta, að kunna sjálfir að skipa. En til þess þyrftum vjer að eignast verkstjóra, sem helst yrðu að ganga á fyrirmyndarakóla, læra sjálfir aga og læra að kenna aftur, bæði það og annað. En aðalatriðið í málinu er, að þessi vinna er illa fallin til að kenna aga með henni. Hvað snertir hervarnarskylduna og það, sem henni hefir verið talið til ágætis í þessu sambandi, þá er svo langt frá því, að þjóðirnar skoði herskylduna lán fyrir sig, þvert á móti stynja þær undir okinu og vildu svo óendanlega gjarna losna undan því.  (Sveinn Björnsson: Það er annað 3 mánuðir eða mörg ár)  . Þetta minti mig á eitt atriði, er jeg ætlaði að koma að, en það er það, að til þess að mönnum lærist agi, þá þarf til þess meira en 3 mánuði, hvort heldur sem það er í sambandi við hervarnarakyldu eða annað. Mönnum lærðist varla mikill agi á þessum 3 mánuðum. Annara er leikfimi betur löguð til að kenna mönnum aga, heldur en þegnskylduvinnan. Þar læra menn að hlýða skýrum og ákveðnum skipunum. Á hana þyrftu því ungir menn og ungar konur að leggja meiri stund en átt hefir sjer stað hingað til. Nei, tíminn er of stuttur, til þess að nokkuð verulegt verði lært. En þó tíminn sje stuttur, verður því ekki neitað, að þetta yrði alldrjúgur skattur, er legðist á þjóðina. Og það var rjett tekið fram áðan, að það kæmi mjög þungt niður á einyrkjaheimilinu, er sonur ekkjunnar er tekinn frá forystulausu heimilinu, og gamla konan, lúin og slitin verður að sjá á bak einu stoðinni sinni, þó ekki sje nema um 12 vikna tíma. Menn gleyma sem sje einu, sem er þó svo ósköp auðsætt, að þó menn vinni ekki þegnskylduvinnu, þá er þó verið að rækta landið. Drengur ekkjunnar ræktar kotið þeirra, gjörir það byggilegra. Það er því hægt, að gjöra garðinn frægan á annan hátt en með þegnskylduvinnu. Það er ljóst, að þann tíma, sem þegnskyldumennirnir eru í sameiningu að rækta landið á ákveðnum stað, þá eru ýmsir smáblettir, sem ræktaðir hefðu verið af sömu höndum, ef þær hefðu unnið heima hjá sjer, óræktaðir. Með öllu er því óvíst, að ræktuðu blettirnir verði í raun og vera samanlagðir stærri, þó þegnskylduvinnan komist á. Hugsjónin er að vísu falleg, en það er erfiðleikum bundið að framkvæma hana, og á því strandar. Jeg er viss um, að það er ekki meira gagn að þessu, praktiskt sjeð, en heimspekilegu tilraununum til að bæta vinnubrögðin í landinu. Ef á að kenna fólki að hlýða, þá er að leggja áherslu á leikfimi í skólunum, en vegavinnan er ekki vel fallin til þess. Með þessari stuttu athugasemd vildi jeg hafa gjört grein fyrir atkvæði mínu. Jeg lít þannig á, að ekki gjörist þörf á atkvæðagreiðslu um þetta, því að á þingmálafundum má ræða um málið, og hvernig þar verður í það tekið af kjósendum er ný bending til þingsins, hvort það eigi að ráðast í nokkrar framkvæmdir í þessu máli. Það er sýnilegt, að áður en kemur til sjálfra framkvæmdanna, verður að stofna skóla, til að kenna verkstjóraefnum, og verður þá að athuga, hvort með öllu þessu sje ekki lagður svo drjúgur skattur á þjóðina, að hann verði henni alltilfinnanlegur eins og stendur.

Framsm. minni hl. (Matthías Ólafsson) Þá hafa nú flestir þeir, er væntanlega ætla að leggjast móti þessari tillögu, látið sitt ljós skína hjer í deildinni, en fremur bar það ljós daufa birtu. Að minsta kosti hafa ræður háttv. andstæðinga lítið upplýst málið. En þær hafa upplýst annað, sem jeg veit þó ekki hvort þeim herrum hefir verið ljóst, en það er, hvernig ákveðinn þingflokkur tekur í málefni, sem líklegt væri til að hefja þjóðina á hærra þroskastig, og hve mikið þeir vilja á sig leggja, til að manna þjóðina. Jeg er, fyrir mitt leyti, ánægður með, að þjóðin fái að sjá, hverjar mótbárur þessir garpar hafa fært fram gegn tillögunni, og hve veigamiklar þær eru. Jeg legg svo málið í dóm háttv. deildar og er þess fullviss, að ræður háttv. andstæðinga muni reynast málinu bestu meðmælin.

Þorleifur Jónsson Jeg býst nú að vísu við, að þessi hugmynd hafi nokkurt fylgi hjá þjóðinni sem stendur, að minsta kosti hjá yngri kynslóðinni. Ungmennafjelögin munu víða vera fylgjandi þegnskylduhugmyndinni, og getur það verið mjög eðlilegt. Hugmyndin er í sjálfu sjer ekki lastandi, og kostum þegnskyldunnar hefir í seinni tíð verið mest á lofti haldið, en litlar athugasemdir komið fram um agnúa þá, sem á þessu máli eru þó vitanlega. En þrátt fyrir þetta fylgi, sem þegnskyldan hefir fengið hjá Ungmennafjelögunum, hefi jeg ekki trú á, að þetta sje neitt sjerlega heppilegur uppeldisskóli fyrir þjóðina, því að það, sem vantar, er að hafa vel færa og mentaða menn, til þess að geta stjórnað öllum þessum lýð svo, að hann mannist. Af þessari sök, að jeg hefi enga trú á, að hægt sje, að ala upp verkstjóra á fám árum, er jeg gjörsamlega mótfallinn þessari hugmynd. Maður hefir einmitt reynslu fyrir því, að þar sem margir unglingar safnast saman, t. d. við uppskipun, í vegavinnu, eða öðru þess háttar, þá er það síður en svo, að það sje vanalega góður uppeldisskóli, nema þá að verkstjórinn sje yfirburðamaður. Og ætli að eitthvað líkt geti ekki orðið með þegnskylduna, því mennina vantar, er kunna að stjórna og ala lýðinn upp. Menn gætu fremur átt á hættu, að unglingar af góðum heimilum, vel upp aldir, spiltust hreint og beint. Því misjafn sauður yrði þar í mörgu fje, og ekki þarf að hugsa, að þau yrðu öll til góðs, þau áhrif, sem unglingarnir yrðu þar fyrir; það er jeg sannfærður um, jafnvel þótt stjórnin væri þolanleg, hvað vinnuna sjálfa snertir. Jeg hefi ekki trú á, að trúmenska, háttprýði og alls konar siðsemi dafni fremur í hafnarvinnu og þess konar fjelagsskap, þar sem alls konar lýður safnast saman, en á heimilunum og í skólunum. En svo eru margar fleiri hliðar á þessu máli, sem ekki hefir verið hreyft við. Það er mikið prjedikað um, hvað landið græði við þetta; það fái þarna vinnukraft fyrir ekkert. En er það nú víst, að svo sje? Einhver kostnaður held jeg að hljóti að verða við þetta. Er það ekki landið, sem á að fæða fólkið, meðan það er að vinnunni? Jeg býst við því, að fólk, sem vinnur í öðrum landsfjórðungum en það á heima í, fæddi sig ekki sjálft. Nei, landið verður að fæða fólkið. Við skulum segja, að 800 manns vinni árlega í 12 vikur. Ef fæðið er reiknað 1 kr. á dag fyrir manninn, og minna mundi það ekki verða, þegar landið ætti að útvega fæðið, þá kostar fæðið einungis, fyrir allan skarann í 12 vikur 67,200 krónur. Auk þessa er það venja erlendis, að menn, sem eru í herþjónustu, eru klæddir að einhverju leyti. Það væri því ekki til of mikils ætlast, þó að landið legði þegnskyldumönnum til hlífarföt og skófatnað, og gæti það ekki orðið minna en 10 kr. kostnaður á mann, og er lítið í lagt, en það mundi þó nema að minsta kosti 8 þús. kr. Þá þyrftum við um 20 verkstjóra, því að minni hyggju er það alveg nóg, að ætla hverjum verkstjóra 40 manns til að stjórna, það er ofætlun að heimta, að hann stjórni fleirum, enda mundi það reynast nóg fyrir þenna eina mann, að kenna svo mörgum mönnum aga, hlýðni, verklagni, stundvísi og allar þær dygðir, sem ætlast er til að menn læri. Dagkaup þessara verkstjóra gæti ekki verið minna en 7 kr. á dag. Kaup þeirra yrði þá í þessar 12 vikur 11,760 kr., en allur kostnaðurinn samanlagður yrði alt að 90 þús. kr. En þó yrði þetta að líkindum meira, því að mjer skilst, að landinu sje skylt að greiða fararbeina að heiman og heim. Menn munu nú samt segja, að þarna fáist mikil vinna fyrir lítið endurgjald, en jeg er ekki alveg viss um það, þegar þess er gætt, að mikill hluti þessara manna eru unglingar, þetta 17 ára og eldri, þá er ekki hægt að leggja á þá eins mikla vinnu og þroskaða menn, það væri alveg nóg, að ætla þeim 8 stunda vinnu á dag, 10 stundir væri of mikið. Auk þess er ekki hægt að ætlast til, að óvanir menn afkasti eins mikilli vinnu, t. d. við vegagjörð, eins og æfðir og leiknir vegagjörðarmenn. Þetta er ein hliðin á þessu máli, en það er eins og menn hafi himininn höndum tekið, af því að þetta sje alt saman »gratis« fyrir landið. Og svo er annað enn. Halda menn, að þessir 800 menn gjöri ekki eitthvert gagn, vinni ekki neitt nytsamt fyrir þjóðina, þó að þeim sje ekki smalað saman í vegavinnu, járnbrautarlagningu eða hafnarvinnu? Jeg veit ekki betur en að flestir þessir menn sjeu að vinna heimilum sínum gagn, og vinnukrafturinn til sveita að minsta kosti er nú aðallega mest unglingar og aldrað fólk, en þjóðfjelagið er nú samansett af mörgum smá heimilum, svo að alt ber að sama brunni. Og menn þessir vinna margir ókeypis, t. d. þeir, er vinna fyrir örvasa foreldrum. Og jeg held, að það geti verið mjög mikið vafamál, hvort það er gróði fyrir þjóðfjelagið, að að taka unglinginn frá heimilinu, sem er kann ske eina stoð ekkjunnar, eða fátækra og heilsulítilla foreldra, um hábjargræðistímann, og láta hann fara á eitthvert annað landshorn og »púla« þar »fyrir föðurlandið« við vegavinnu, hafnargjörðir eða járnbrautarlagningu eða hvað sem er. En jeg held að í raun og veru sje það engum vafa bundið, að þetta er tap en ekki gróði, þegar á alt er litið. Það verður fyrst, eins og háttv.þm. V.-Sk. (S. E.) tók fram, að undirbúa verkstjórn, og hvað kostar það landið? Það er svo margt í þessu máli, er þarf að athuga. Þetta er sjálfsagt falleg og góð hugsjón, en samt er spursmál, hvort ekki fellur af henni mesta göfgin, ef fara á að lögskipa hana. Menn leggja oft og einatt á sig í sveitunum nokkurs konar þegnskylduvinnu, með því að hlaupa undir bagga með þeim mönnum, sem verða fyrir einhverju áfelli. Ef t. d. einyrkinn legst veikur um bjargræðistímann og hefir engan fyrir sig að bera, þá hlaupa menn til og vinna hjá honum, ekki svo og svo mikill fjöldi í einu, heldur skifta menn því niður á sig, svo að það verði þiggjanda að sem bestum notum. Þetta má alveg eins kalla þegnskylduvinnu, og hún er betri heldur en hún væri lögskipuð. Af því að jeg hefi þá skoðun, að alls ekki sje vert að lögbjóða þegnskylduvinnu hjer fyrst um sinn, einkum vegna þess, að jeg hefi enga trú á, að hún verði neinn uppeldisskóli fyrir þjóðina, þá álít jeg með öllu óþarft að bera málið undir þjóðina. Það getur að vísu verið, að hægt sje að telja þjóðinni trú um, að þessi hugsjón sje svo fögur, að hún megi ekki vera á móti henni. En mjer finst skylda þingsins að rannsaka málið ítarlega og aðgæta allar hliðar þess, áður farið er að setja lög um þetta, jafnvel þótt meiri hluti þjóðarinnar fengist til að vera með því.