Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Virðulegi forseti. Það er nú orðið nokkuð langt um liðið síðan þetta mál var hér til umr. og líklega farið að fyrnast eitthvað yfir það sem þá var sagt í þeim efnum. En ég vil þó segja aðeins nokkur orð nú við 1. umr. þessa máls. Nú er ég ekki í neinum vafa um að hv. flm. þessa frv. eru fullir áhuga í sambandi við umferðarmenningu og allt sem því við kemur að koma í veg fyrir umferðarslys. Ég er ekki heldur í neinum vafa um að þetta frv. er fyrst og fremst flutt til þess. Einnig tel ég mjög líklegt að báðir hv. þm. séu fremri mér í því að fjalla um slík efni og sjálfsagt margt í þessu frv. sem horfir til bóta. En það er þó a. m. k. eitt atriði sem ég vil sérstaklega gera að umræðuefni varðandi þetta frv. Það atriði er í 1. gr. frv. þar sem fjallað er um öryggisbelti í bifreiðum. Nú er það líklega nokkuð umdeilt eða a. m. k. skiptar skoðanir um það, hvort talið sé rétt að lögleiða notkun öryggisbelta í bifreiðum. Menn skiptast þar bæði með og móti. Ég vil ekki á þessu stigi tjá mig um það endanlega. Það er ýmislegt sem mælir sterklega með því að lögleiðing öryggisbelti í bifreiðum gæti hugsanlega komið í veg fyrir slys í umferðinni. En það, sem ég rak augun í í sambandi við þetta frv., er að í þessari gr. er gert ráð fyrir því, eins og segir orðrétt, að „þeim, sem eru undir 15 ára aldri eða eru að líkamsstærð undir 150 cm“ sé ekki skylt að nota öryggisbelti. Nú veit ég eigi hvað hv. flm. þessa frv. hafa í raun og veru fyrir sér í því eða hvað þeir meina, hver er orsökin fyrir því að þeir telja ekki jafnnauðsynlegt fyrir mann, sem er ekki nema 150 cm á hæð, að vera í öryggisbelti eins og hinn, sem væri kannske 151 eða 155 cm. Vel má vera að það liggi að baki svona ákvörðun einhverjar rannsóknir eða upplýsingar sem leiði til þess, að það sé hægt að sýna fram á, að ekki sé jafnnauðsynlegt fyrir einstaklinga af þessari stærð að nota slíkan öryggisbúnað. Ég fyrir mitt leyti hef ekki heyrt neitt, sem fram hefur komið, sem renni stoðum undir það að hér eigi endilega að skipta um öryggisútbúnað eftir því hver stærð viðkomandi einstaklings er sem nota á þetta tæki, þennan öryggisútbúnað. Ég vil því spyrja hv. 1. flm. frv. hvað liggi að baki því að þeir telji ekki nauðsynlegt fyrir menn, sem ekki eru hærri en 150 cm, að nota öryggisbelti, ef það er á annað borð, sem ég skal ekki draga í efa, orðið sýnt að öryggisbelti hafi í reynd komið í veg fyrir líklega fjöldann allan af slysum í umferð. Ég vil gjarnan fá skýringu á þessu ákvæði. Eins og ég sagði áðan, þá má vel vera að hér liggi til grundvallar kannanir og niðurstöður þeirra í þessu sambandi, en ég vildi gjarnan fá um það að vita. Það var fyrst og fremst þetta sem ég rak augun í við yfirlestur þessa frv., eins og ég sagði strax. Ég geri ráð fyrir því að margt í þessu frv. geti verið til bóta í umferðinni, og sannarlega veitir ekki af að huga að öllu því sem sýnist vera til bóta og í þá átt að koma í veg fyrir umferðarslys. Við höfum á undanförnum mánuðum kannske heyrt meira en fyrr um slíkt, og er því full ástæða til að gefa þessu fullan gaum. Ég skal ekki hafa öllu fleiri orð hér um, en ég vil sem sagt mjög óska eftir að skýring yrði gefin á því, hver sé ástæðan fyrir þessu, sem hér er sett fram, að það sé ekki talin ástæða til að þeir einstaklingar, sem ekki séu hærri en 150 em, noti öryggisbelti.

Flm. (Sigurlaug Bjarnadóttir) : Herra forseti. Á sínum tíma í miðjum fjárlagaumr. fyrir jólin var flutt framsaga fyrir þessu máli og höfðu þá tveir eða þrír þm., að ég held, kvatt sér hljóðs um það. Ég vil þakka hv. 5. þm. Vestf. fyrir áhuga hans á málinu. Það er vissulega áhugaverð að mínu mati öll sú viðleitni sem miðar að bættri umferðarmenningu í okkar landi og fækkandi slysum og óhöppum, sem hafa á undanförnum mánuðum orðið óhugnanlega mörg. Ég ætla strax að koma að því atriði sem hv. þm. vék að sérstaklega í 1. gr. um notkun öryggisbelta. Ég skal segja það strax, að mig raunar furðar ekki á því þó að komi fram athugasemdir við þetta. Mér fannst þetta sjálfri við samningu frv. dálítið torkennilegt, en ég spurði sérfróða menn um þetta sérstaklega, hvers vegna væri tekin þessi viðmiðun, 150 cm hæð og 15 ára aldur. Mér var svarað því til, að þetta þætti rétt, aðallega vegna þess að svona væri þetta alls staðar annars staðar á öllum Norðurlöndunum og þar sem öryggisbelti hafa verið lögleidd er þessi viðmiðun notuð. Ég tel rökin liggja nokkuð beint við að vissu leyti, þ. e. a. s. að fólk innan við 150 cm að hæð eða innan 15 ára aldurs á yfirleitt alls ekki að sitja í framsætum. Það á að vera í aftursætinu. Engu að síður, ef gert er ráð fyrir því að það sitji í framsætum, þá tel ég persónulega ekki ósennilegt og óeðlilegt að sömu reglur giltu um notkun öryggisbeltanna. Ég lét þetta standa samt sem áður í frv. með tillíti til þess, að ég veit að frv. á eftir að fara til rækilegrar umfjöllunar í n. og það mun verða sent til sérfróðra aðila, geri ég fastlega ráð fyrir, og þá munu þessar ábendingar vafalaust verði teknar til athugunar. Ég get lýst því yfir strax, að þetta er nokkuð sem mér er ekki fast í hendi, að þessari gr. verði ekki breytt eftir því sem nm. og umsagnaraðilum þykir tilefni til að breyta. Almennt um öryggisbeltin vil ég segja það, að ég hef orðið vör við það, eftir að þetta frv. kom fram, að það eru mjög skiptar skoðanir um þetta atriði og það kom mér raunar alls ekki á óvart. Ég get viðurkennt það sjálf, að mér hefur til skamms tíma þótt að það væri kannske höggvið fullnærri persónufrelsi fólks að skylda það til að nota öryggisbelti í akstri. En við nánari umhugsun vaknar sú spurning: Getum við staðið þarna á móti með þær staðreyndir í huga og með þær skýrslur og sannanir fyrir augunum um að notkun öryggisbeita er stórkostlegt slysavarnatæki, eða eins og kemur fram í grg. og hefur margoft komið fram í yfirlýsingum frá Umferðarráði, að samkv. ítarlegum rannsóknum, sem gerðar hafa verið annars staðar en hér, afstýra öryggisbeltin slysum í 70% tilfella? Í þéttbýli hér á Íslandi verða samkv. rannsóknum Umferðarráðs 85% umferðarslysa og óhappa, en það er einmitt í þéttbýlinu sem öryggisbeltin hafa fram til þessa svo til alls ekki verið notuð hér. Þótt okkur þyki óhagræði að því og óþægindi að þurfa að spenna á okkur öryggisbelti, þó að við gerum ekki annað en að keyra á milli húsa, þá skulum við hafa í huga þessar staðreyndir sem ég benti á áðan. Ég er sannfærð um að það koma til með að verða deildar meiningar um þetta í þeirri þn., sem málið kemur fyrir, og væntanlega síðar í umr. á Alþingi. Þessi mál um öryggisbeltin hafa verið mikið hitamál á þjóðþingum annarra Norðurlanda, mjög umdeild og langar og miklar umr. hafa spunnist um þetta atriði. Ég held ég hafi getið þess í framsögu fyrir jólin, að í norska stórþinginu greiddi 1/4 norskra þm. atkv. gegn þessari lögleiðingu bilbeltanna. En í gegn fór það samt, og á Norðurlöndunum öllum er nú þessi notkun lögleidd. Ég minnist þess að s. l. vor dvaldi ég nokkra daga í Svíþjóð. Það höfðu þau verið lögleidd um 6 mánuðum áður, um áramótin 1974–1975, og mér var sagt af fólki í Svíþjóð að því hefði verið fremur stirðlega tekið af almenningi fyrst í stað, en missiri síðar voru allir orðnir ásáttir um þetta og spenntu sín öryggisbelti trúverðuglega í hvert skipti sem sest var upp í bíl. sem sagt voru orðnir vanir. Þetta er auðvitað fyrst og fremst spurning um vana. Ég get sem sagt ekki svarað hv. 5. þm. Vestf. öðru til en þessu. En ég geri ráð fyrir að í umr. um málið muni e. t. v. koma fram fleiri rök sem mæla með þessu ákvæði, en hins vegar eðlilegt að það verði tekið til endurskoðunar og jafnvel breytt í annað horf ef menn eru á eitt sáttir um það. En ég vil endurtaka að ég vona að þetta mál sem og önnur mál, - það eru ein þrjú önnur þingmál sem liggja nú fyrir þinginu um þetta sama efni, þar á ég ekki við öryggisbeltin, heldur um breytingar á umferðarlögum sem þykja nauðsynlegar og horfa til bóta, ég vona að afgreiðslu þeirra verði flýtt svo sem verða má, þannig að þau verði afgr. á þessu þingi. Ég endurtek ósk mína um að málinn verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Það eru aðeins nokkur orð til þess að þakka flm. þessa frv. fyrir að flytja það og lýsa yfir stuðningi mínum við meginatriði frv. Ég held að það þurfi ekki að fara um það mörgum orðum, að umferðarmál okkar eru með þeim hætti að þar þarf að verða veruleg breyting á til bóta. Eftir því sem bílum fjölgar, eftir því sem hraðbrautum fjölgar og umferðarþungi og umferðarhraði vex, eftir því koma upp meiri og alvarlegri vandamál í sambandi við umferðina. Og ég er sannfærður um það af viðræðum, sem ég hef átt við þm. frá öðrum Norðurlöndum, að það er aðeins tímaspursmál þangað til verður talið sjálfsagt og algjörlega nauðsynlegt að koma hér á notkun bílbelta. Og ég vil aðeins undirstrika það, að hér er um alvörumál að ræða sem ég vona að sú hv. n., sem fær það til meðferðar, taki það fullkomlega alvarlega, kanni til hlítar, að hún afli sér þeirra upplýsinga sem þegar eru fyrir hendi um reynslu af þessu aðalatriði frv. annars staðar á Norðurlöndum. Svíar eru þegar komnir með meira en eins árs reynslu í þessu efni, og ég held að ég geti staðfest það, sem hv. fyrri flm. sagði áðan, að jafnvel margir þeir, sem töldu hæpið að lögfesta þetta atriði fyrir rúmu ári, telja nú að það hafi verið rétt og sjálfsagt að gera það og það muni alls ekki verða úr lögum numið. Þetta eru aðeins örfá orð til þess að leggja áherslu á það, eins og hv. flm. hefur raunar gert bæði í mjög greinargóðri ræðu hér fyrir jól og svo aftur nú, að hér er hreyft mjög mikilvægu alvörumáli sem ástæða er til að leggja fulla rækt við. Ég treysti hv. allshn. til þess að gera það, kanna þetta mál niður í kjölinn og afgr. það síðan að þeirri könnun lokinni.



Herra forseti. Ég hafði ekki ætlað mér að blanda mér í umr. um þetta mál, en vil þó segja um það örfá orð. Meginatriði þessa frv. er fólgið í því að skylda ökumenn og farþega í framsætum bifreiða til þess að nota svokölluð öryggisbelti. Það er sagt af flm. þessa frv. að staðreyndir, sannanir og skýrslur, eins og hv. flm. orðaði það, segi til um það að með notkun bílbelta megi draga úr slysum í umferðinni um allt að 70%. Þessar staðreyndir, sannanir og skýrslur eru þó sóttar til annarra þjóða en okkur íslendinga, sóttar til aðstæðna sem eru ekki sambærilegar við það sem gerist hér á landi. Ég vil láta það koma fram, að ég hef miklar efasemdir um að þessar svokölluðu staðreyndir eigi við okkar vegakerfi, eins og það er í flestum tilfellum úti á landsbyggðinni. Ég er nokkurn veginn sannfærður um það, að með notkun bílbelta megi stórlega draga úr slysum á fólki við umferðaróhöpp í þéttbýli og jafnvel á hraðbrautum, eins og þær eru bestar hér á landi, eða við aðstæður sem líkastar eru því sem gerist í umferð erlendis. En það er alkunna að þar sem vegakerfi er lakara, þá verða alvarlegustu umferðaróhöppin venjulega við þær aðstæður að bifreið er ekið út af eða bifreiðar rekast saman á mikilli ferð á blindhæðum eða blindbeygjum, sem venjulega leiðir til þess að þær lenda utan vegar, og alvarlegustu tilfellin eru þessum atvikum tengd. Það er a. m. k. mjög oft og jafnvel ótrúlega oft sem ökumenn og farþegar bifreiða sleppa við meiri háttar slys í slíkum tilvikum vegna þess að þeir kastast út úr bifreiðinni og losna við sýnilega mikil meiðsl eða dauða þegar bifreiðarnar leggjast saman. Af þessum orsökum held ég að það væri a. m. k. í allmörgum tilvikum beinlínis verið að bjóða heim meiðslum á fólki og dauða við umferðaróhöpp úti á vegum, ef notkun bílbeita yrði lögboðin. Það má svo enn benda á það, að ef bifreið lendir utan vegar og á kaf í vatni, þá mun notkun bílbelta verða til þess að ökumenn og farþegar drukkna, en gætu mjög oft bjargað sér í slíkum tilvikum ef þeir væru lausir í sæti. Þessi atriði verða til þess, að ég hef miklar efasemdir um þetta frv. eða a. m. k. þennan þátt þess. Ég vildi láta það koma fram þegar við 1. umr., enda þótt sjálfsagt sé að íhuga þetta mál til hlítar og freista þess eftir öllum leiðum og við mat á aðstæðum okkar íslendinga sjálfra að standa svo að umferðarmálum og umferðarmenningu að sem best megi verða til þess að tryggja líf og öryggi þeirra sem eru í umferðinni.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Ég þakka hv. fyrri flm. frv. fyrir það sem hann sagði hér áðan. Ég lít svo á, að eftir hans skoðun sé ekkert, sem liggur að baki þessu ákvæði í 1. gr. frv., annað en það að svona er þetta annars staðar, og vel má vera að rannsóknir annars staðar hafi leitt í ljós að það sé hyggilegt að hafa þetta með þessum hætti. En þó að oft á tíðum sé gott að hafa hliðsjón af því sem gerist í öðrum löndum, nágrannalöndum okkar, þá er ekki þar með sagt að það eigi allt saman við okkur, þannig að við getum tekið það bókstaflega, klárt og kvitt, þó að það sé svo þar. En í áframhaldi af þessu sagði hv. fyrri flm. að rökin lægju beint við að sínu mati, þ. e. að þeir, sem eru undir þessari líkamsstærð, eigi ekki að sitja í framsætum bifreiða. Nú skal ég viðurkenna að mér er ekki alveg ljóst að ekki séu til ökumenn undir þessari líkamsstærð, en mér þykir það heldur óæskilegt sem með þessu væri sagt, að einstaklingur, sem ekki fullnægir þessu skilyrði, að hafa þennan vaxtarbrodd, hann væri þar með dæmdur til þess að sitja í aftursæti bifreiðar, mega ekki aka. Ég held því að það þurfi að skoða þetta aðeins betur. Ég er ekki að mæla eindregið gegn þessu, en eins og ég sagði strax, ég rak augun í þetta við yfirlestur frv., og ekkert hefur komið fram enn sem hefur sannfært mig um að svona eigi þetta að vera. Það er heldur á hinn veginn. Ég dreg mjög í efa að þetta eigi rétt á sér. Ef það er talið öryggi að lögleiða notkun bílbelta almennt talið, þá værum við með slíku ákvæði í löggjöf að marka spor sem ég fyrir mitt leyti tel vafasamt, sem sagt að það sé minni ástæða til þess að vernda öryggi þeirra sem eru fyrir neðan þetta lágmark að stærð. Ég vil a. m. k. skoða það mjög vel áður en ég stend að slíkri löggjöf. Ég vænti þess fastlega að sú n., sem þetta mál fær til meðferðar, skoði þetta atriði ásamt öðrum atriðum frv. mjög vel, afli sér um það upplýsinga. Ég tek undir það, sem hér var sagt af hv. þm. Gils Guðmundssyni, að hér er sannarlega um alvörumál og það mikið alvörumál að ræða. Það er ekki vanþörf á að auka umferðarmenningu á Íslandi, og enginn vafi er á því að það er hægt ef réttum leiðum og meðulum er beitt. Ég skal svo ekki fjölyrða frekar um málið, en vildi að þetta kæmi fram strax við 1. umr. málsins.

Flm. (Sigurlaug Bjarnadóttir) : Herra forseti. Ég skal ekki hafa mörg orð um þetta frekar. Ég vil ekki láta hjá líða að þakka hv. 3. þm. Reykn. fyrir skeleggan stuðning og góðan skilning á þessu máli, sem og öðrum þm. sem hafa tjáð sig. Það er rétt, sem hv. 5. þm. Vestf. sagði, við erum ásátt um að það atriði, sem hann nefndi, þurfi skoðunar við, og vel kann að vera að til breytinga komi eftir þá skoðun. En í tilefni þess, sem hv. þm. Pálmi Jónsson sagði um þetta, þá kom mér í rauninni ekki á óvart, eins og ég sagði, þó að ýmsir yrðu til að gera aths. við 1. gr. frv., sem ég er þó efins um að sé aðalatriði frv. Ég vil biðja menn að athuga mjög gaumgæfilega þá grein sem fjallar um mistaka- og punktakerfi og ég tel ákaflega mikilvægan þátt og horfa til bóta komandi framkvæmdar. Hv. þm. Pálmi Jónsson gat þess m. a. að við skyldum ekki treysta um of á skýrslur annarra þjóða í þessu tilliti, akstursaðstæður væru það ólíkar þar og hér, ef við miðum við Norðurlöndin t. d., að þessar skýrslur væru kannske tæplega marktækar hér. Ég hygg að hv. þm. geri of mikið úr þessum mun á akstursaðstæðum. Enda þótt vegir séu betri þar yfirleitt heldur en hér, þá eru aðstæður við slys nokkuð líkar hvar sem er. Það er árekstur á veginum sjálfum, það er bílvelta út af veginum. Og víst er það rétt, sem hv. þm. benti á, að í bílveltu bjarga margir sér þannig að fleygja sér út úr bílnum. En það er líka mjög oft í þeim tilfellum að maðurinn fleygir sér út og bíllinn veltur ofan á hann. Sem sagt, tilvikin eru mjög mörg og margvísleg, og enda þótt við höfum ekki enn nákvæmar skýrslur til að byggja á til jafns við nágrannaþjóðir okkar, þá vitum við að þeir menn, sem á Íslandi vinna að umferðarmálum, hafa af sinni reynslu komist að raun um, að öryggisbeltin afstýra slysum í margfalt fleiri tilfellum heldur en þau valda þeim. Sé svo, þó að prósenttalan komist ekki í 70% eins og vitnað er til í skandinavískum skýrslum, þá ætti notkunin vissulega rétt á sér. Það er annað atriði sem oft er talað um í þessu sambandi, þegar bíll fellur í vatn, og margir vilja álíta að ökumaður hljóti bana af drukknun vegna þess að hann komist ekki úr öryggisbeltinu. Sérfræðingar í þessum málum staðhæfa að þessi skoðun sé á misskilningi byggð, því að drukknun í vatni í bíl, sem hefur fallið í vatn, stafi oftast af því að menn missi meðvitund af höfuðhöggi sem þeir fái er þeir kastast fram í framrúðuna, þannig að þeir hafi ekki rænu á að bjarga sér. Það er fullyrt af íslenskum sérfræðingum í umferðarmálum, að í margfalt fleiri tilvikum sé drukknunarvaldurinn sá, að þeir hafa misst meðvitund við högg sem þeir ekki hefðu hlotið ef þeir hefðu verið í öryggisbelti. En sem sagt, það eru margar hliðar á þessu máli, og ég tek að lokum undir þau ummæli annarra þm., sem hér hafa tjáð sig um, að þetta mál þarf að skoðast af alvöru og það þarf að ganga að því með oddi og egg að kanna það niður í kjölinn og koma þeim lagabreytingum í framkvæmd sem það gerir ráð fyrir.



Herra forseti. Hér er til 1. umr. frv. til l. um breyt. á umferðarlögum. Þessu frv. verður væntanlega vísað til allshn., svo að það er óþarfi fyrir mig að hafa mörg orð um það á þessu stigi málsins. Ég tel mjög eðlilegt að alþm. velti þessum miklu vandamálum fyrir sér og leiti úrbóta með því að breyta umferðarlöggjöfinni. Það er mjög eðlilegt og sjálfsagt, því að vissulega er mikið undir því komið að löggjöfin sé vel úr garði gerð. Þetta frv. hefur að geyma nokkra meginþætti, og nefna menn þá gjarnan fyrst bílbeltin. Ég álít að þau ákvæði, sem flm. ætla sér að lögleiða varðandi bílbeltin, þurfi mjög að athuga. Það er alveg tvímælalaust, að á því máli eru fleiri en ein hlið, og ég tel, að sá áróður, sem alltaf er nauðsynlegt að hafður sé uppi í sambandi við umferðina, hafi gengið allt of einhliða út á bílbeltin. Það er hin almenna gætni og umferðarmenning sem skiptir höfuðmáli. Ég vil þess vegna ekki á þessu stigi lýsa mig fylgjanda þess að bílbeltin verði lögfest, ekki á þessu stigi málsins að minnsta kosti. En hér er hreyft öðrum atriðum sem eru athyglisverð. M. a. er minnst á mistakakerfið eða punktakerfið svokallaða. Það var fyrst tekið upp í Connecticut í Bandaríkjunum 1947 og hefur síðan farið sigurför um ýmis lönd, því að vissulega er það svo að það þarf að sigta úr umferðinni þá ökumenn sem aldrei ná fullu valdi á því verkefni að aka bil af öryggi í umferð. Þetta álít ég rétt að athuga. Það eru vafalaust ýmis fleiri atriði í frv. sem þarf að skoða mjög vandlega. En á það vil ég benda að síðustu, að það er sama hvernig við breytum umferðarlöggjöfinni. Það er fyrst og fremst hin vakandi og lifandi löggæsla í umferðinni sem skiptir höfuðmáli. En hún kostar peninga, og fram hjá því komumst við aldrei að það kostar mikla peninga að koma þessum málum í gott horf.



Herra forseti. Ég ætla ekki að fara að blanda mér hér í deilurnar um notkun öryggisbelta eða ekki, en mig langar að koma á framfæri til athugunar fyrir n., sem mun fjalla um þetta frv., einn atriði sem mér hefur verið bent á af manni sem vinnur við útreikninga örorkubóta og skaðabóta vegna umferðarslysa fyrir tryggingafélög. Þetta atriði er aukin notkun svokallaðra höfuðpúða og jafnvel skylda til að þeir séu fyrir hendi í framsætum bifreiða. Þessi ágæti maður benti á að mjög margir þeirra, sem fengju á sig hnykk, t. d. við ákeyrslu, hlytu varanlegan eða tímabundinn skaða á efstu hryggjarliðum og hálsi og oft talsverða örorkuprósentu vegna þessa. Hins vegar sýndi reynslan, sagði hann, að höfuðpúðarnir drægju úr þessum hnykkjum og kæmu jafnvel alveg í veg fyrir þessa tegund slysa. Þetta er eitt atriði náttúrlega af mörgum í sambandi við öryggisútbúnað bifreiða, en atriði sem vert er að gefa gaum.

Landbrh. (Halldór E. Sigurðsson) : Herra forseti. Frv. það á þskj. 208, sem hér er til 1. umr., er samið af n. sem skipuð var hinn 31. mars 1973. Þessi n. var skipuð af landbrh. og í henni áttu sæti þessir menn: Þorsteinn Sveinsson kaupfélagsstjóri á Egilsstöðum Hreinn Sumarliðason kaupmaður í Reykjavík, Ólafur Andrésson bóndi í Sogni, Bjarni Helgason, sem var tilnefndur af Neytendasamtökunum, Stefán Björnsson forstjóri Mjólkursamsölunnar og Sveinn Tryggvason framkvæmdastjóri Framleiðsluráðs landbúnaðarins, sem var formaður nefndarinnar. Þetta frv. var upphaflega hugsað sem einn þáttur í framleiðsluráðslögunum, sem reyndar verður, en þá var gert ráð fyrir að leggja þau fyrir hv. Alþ. sem heildarlöggjöf. Á því hefur orðið nokkur dráttur að svo hafi verið gert, m. a. vegna þess að frá því að frv. að heildarlöggjöf var samið hafa orðið stjórnarskipti og atriði voru í hinu fyrra frv. sem þeir flokkar, sem mynda núv. ríkisstj., voru ósammála um, en þeir hafa nú málið til meðferðar. Það var hugsun mín að leggja ekki þetta frv. fram fyrr en ég gæti lagt það mál fram í heild, en vegna fundarsamþykktar, sem gerð var af stjórn Mjólkursamsölunnar 6. nóv. s. l., hef ég breytt þessari ákvörðun minni. En þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Á fundi stjórnar Mjólkursamsölunnar í gær,“ þ. e. 6. nóv., „var rætt um breytingu þá sem fyrirhugað var að gera á framleiðsluráðslögunum og þó sérstaklega um mjólkursölumálin. Stjórnarmenn eru sammála um að leiða þurfi mjólkursölumálin til lykta sem allra fyrst, enda þótt aðrar breytingar á framleiðsluráðslögunum verði ekki gerðar samtímis.“ Þegar þessi samþykkt lá fyrir þótti mér rétt að flytja frv., sem hér liggur nú fyrir til 1. umr., og fékk ráðuneytisstjórann í landbrn. ásamt því að ég fékk formann Stéttarsambands bænda til að lesa þetta yfir, og var það í raun og veru kaflinn eins og hann var saminn af n. þeirri, sem ég vitnaði til, með lítils háttar breytingum, sem nauðsyn bar til að gera á framleiðsluráðslögunum fyrst einhver breyting var á þeim gerð. Eins og kunnugt er voru árið 1934 sett lög um mjólkursölu hér í Reykjavík. Áður hafði mjólkursalan ekki verið framkvæmd eftir sérstökum lögum og var á margan hátt ábótavant og nauðsyn bar til að gera þar breytingar á. Með þessum lögum var stefnt að því að Mjólkursamsalan í Reykjavík og mjólkursamlögin utan Reykjavíkur fengju einkarétt til sölu á mjólk og rjóma og nýju skyri. Áður hafði þetta, eins og ég gat um, verið í höndum nokkurra aðila. Það var mikill fjöldi verslana sem dreifði þá mjólkinni, og dreifingarkostnaðurinn var þá óeðlilega hár og gekk á hlut bænda, framleiðendanna í því tilfelli, þegar kostnaðurinn við dreifinguna var mikill. Fyrir breytinguna, sem gerð var 1934, var mjólk seld í 100 verslunum í Reykjavík, en eftir breytinguna var hún seld á 30 stöðum. Meðalfjöldi kaupenda á búð var fyrir þessa lagabreytingu 340 íbúar, en eftir hana 1130. Meðalfjöldi á útsölustað í Reykjavík nú eða þegar n. vann að þessu máli var um 1000 manns. Frá því að mjólkursölulögin voru sett og síðar framleiðsluráðslögin hefur orðið hægfara þróun í verslunarháttum fólksins. Þegar n. vann að könnun sinni árið 1973 var talið að Mjólkursamsalan hefði innan síns dreifingarsvæðis 70 útsölustaði af 139 eða réttan helming, kaupmenn hefðu 52 og samvinnufélög 17. Rétt hefur þótt að færa verslunina á mjólk meira í almennar verslanir en áður var. Að sjálfsögðu hafa mjólkursamlögin sama rétt og áður til þess að selja mjólk í smásölu. Ástæðurnar til þeirra breytinga, sem hér er lagt til að gerðar verði, skal ég nú rekja nokkru nánar, en að sjálfsögðu er eðlilegt að slík löggjöf sem þessi sé endurskoðuð, þar sem eru yfir 40 ár síðan upphaflegu lögin voru sett. Þegar þetta sölufyrirkomulag var tekið upp 1934 bar það þann árangur að lækka dreifingarkostnaðinn. Þá var líka þannig ástatt, að það var óhugsandi að selja mætti mjólk í búðum sem dreifðu almennri matvöru, ef gæta ætti þess að mjólkin spilltist ekki í sölumeðferð. Umbúðir eru nú orðnar miklu fullkomnari til þess að halda gæðum mjólkurinnar. Allmikil sala fór fram án gerilsneyðingar á mjólk áður fyrr, en eftir að Mjólkursamsalan tók upp að selja ein mjólkina, þá seldi hún í þeim búðum einnig brauðvörur, sælgæti og gosdrykki og hafði af þessu tekjur sem urðu til þess að hækka útborgunarverð til framleiðenda eða koma til lækkunar á verði til neytenda. Það, sem hér er hins vegar um að ræða, er að taka upp verðskráningu á mjólk, rjóma, skyri og öðrum skyldum vörum í heildsölu. Álagning í smásölu verður einnig ákveðin á þessum vörum af Sexmannanefnd eins og nú á sér stað. Einkaréttur Mjólkursamsölunnar og mjólkurbúa til sölu á mjólk, rjóma, skyri og öðrum skyldum afurðum nái nú til heildsöludreifingar, en náði áður einnig til smásöludreifingar. En eins og ég gat um áðan, hefur orðið á þessu veruleg breyting þar sem fjöldi aðila dreifir mjólkinni, eins og kunnugt er. Það á að taka sérstakt losunargjald við hverja afhendingu á mjólk, rjóma og skyri og öðrum skyldum vörum er Sexmannanefnd, sem kveður á um verð á landbúnaðarvörum, ákveður. Þetta er gert til þess að spara óþarfa dreifingarkostnað og á sér hliðstæðu við dreifingu á mjólk t. d. í Svíþjóð. Heimilt er að selja mjólk í almennum matvöruverslunum er uppfylla kröfur um hreinlæti og annan aðbúnað þar að lútandi. Að sjálfsögðu hafa mjólkursamlögin sama rétt til þess að stofna eða reka mjólkurútsölustaði. Hagsmunir neytenda eru tryggðir svo sem verða má með ákvæði um að óheimilt sé að stöðva mjólkurútsölu til þess að krefjast hærri útsölulauna en Sexmannanefnd ákveður, og þær verslanir, er fá leyfi til mjólkursölu, skulu einatt hafa nægt magn mjólkurvöru á boðstólum. Ákvæði um flutninga á mjólk til dreifbýlis, þar sem framleiðsluskortur er, eru mun ákveðnari en áður til þess að tryggja neytendur gagnvart vöntun á þeim vörum á þessum svæðum. Gerðar eru almennar breytingar á verðmiðlun á búvöru til þess að tryggja umfram það sem er að bændur fái sama verð fyrir sömu vöru. Nær það einkum til fjármagnskostnaðar í sláturhúsum og mjólkurbúum, en einnig til flutningskostnaðar. Jafnframt þessu er stefnt að því að koma á hentugri verkaskiptingu á milli vinnslustöðva vegna verðmiðlunarinnar. Ákvæði eru í frv. um að framleiðsluráði sé heimilt að taka verðjöfnunargjald af bændum til þess að mæta halla er verður við útflutning á búvörum og útflutningsbætur samkv. núgildandi lögum nægja ekki. Í öðrum tilvikum er reiknað með verðjöfnunargjaldi til dreifingarkostnaðar sem leggst við verð á vörunum. Þessi atriði, sem ég hef nú greint frá, eru aðalatriðin í frv. sem hér liggur fyrir. Í sambandi við frv. vil ég segja það, að það þarf engan að undra þó að löggjöf, sem sett var fyrir meira en fjórum tugum ára, þurfi breytinga við. Það er skilningur þeirra, sem um hafa fjallað, bæði í n. þeirri, sem samdi frv. og m. a. var skipuð forstjóra Mjólkursamsölunnar, einnig framkvæmdastjóra Framleiðsluráðs og fleiri aðilum og fulltrúa mjólkurbúanna úti á landi, fyrir utan neytendafulltrúana, að þessi breyting sé eðlileg eins og nú sé högum komið. Enda er það svo að með kjörbúðafyrirkomulaginu hefur mjólkurdreifingin að meira eða minna leyti færst inn í kjörbúðir og þær búðir, sem Mjólkursamsalan hefur haft, því ekki verið jafnmikils virði og áður var. Ég vil í sambandi við þetta einnig geta þess, að þegar ég á sínum tíma kynnti þetta mál í þingflokki mínum, þá var formaður stjórnar Mjólkursamsölunnar hér á hv. Alþ. og lýsti skoðun sinni á því að þessi breyting væri eðlileg og nauðsynleg. Mér er ljóst, enda eru ákvæði til bráðabirgða um það, að nokkurn tíma taki að koma þessu í framkvæmd. Hins vegar mun vera óformlegt samkomulag milli Mjólkursamsölunnar og Kaupmannasamtakanna um kaup á verulegum hluta af þeim búðum sem hún á hér. Hins vegar getur það verið til athugunar hjá hv. n. og reyndar fleiri atriði sem um þetta fjalla, hvort tímalengdin á að vera meiri en gert er þar ráð fyrir. Þá vil ég og geta þess, að það þarf nokkurn tíma til og er líka í óformlegu samkomulagi að sjá starfsfólki, sem að þessum málum vinnur, fyrir áframhaldandi störfum eða koma högum þess fyrir á sem hagkvæmastan hátt, að því leyti sem Mjólkursamsalan þarf að breyta til frá því að hafa smásöluna yfir í heildsöluna. Ég vil svo geta þess, að ég geri ráð fyrir því að skipa nú á næstu dögum n. til þess að endurskoða aðra þætti framleiðsluráðslaganna sem mundu þá verða veigameiri og líka tengdir því sem væri kjarni þeirra laga, en því máli hef ég ekki endanlega gengið frá. Það er mat mitt eins og þeirra, sem undirbúið hafa þetta mál, og mat okkar í landbrn. að þessi breyting sé eðlileg, hún sé í takt við þróun þá, sem nú eigi sér stað í verslunarmálum, þrátt fyrir hana eigi að vera hægt að koma í veg fyrir að dreifingarkostnaðurinn verði nema eðlilegur, því að Sexmannanefnd hefur vald á honum eftir sem áður. Breytingin á því ekki að hækka verð til seljenda, og það á jafnframt með ákvörðun Sexmannanefndar að vera hægt að tryggja verð framleiðenda. Ég legg svo til. herra forseti, að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. og hv. landbn. Ég vil við þetta tækifæri geta þess sama og ég gerði í hv. Ed. út af málum sem ég var þar að leggja fyrir, að ég vildi vona að hv. n. ynni að þessum málum núna, því að starfstíma þingsins er oft þannig varið að það koma stórar skorpur. Nú er hins vegar meira hlé á, og þess vegna vildi ég biðja hv. nm. að nota nú vel tímann til þess að koma þeim málum áfram til afgreiðslu sem ekki þurfa af öðrum ástæðum að verða í lokahrotunni, eins og oft vill verða. Þess vegna legg ég á það áherslu að ýta þessu máli áfram með þeim eðlilega hraða sem nm. telja og treysti þeim til að vinna vel að því.



Herra forseti. Ég tel, þótt þetta frv. komi væntanlega til þeirrar n. sem ég á sæti í, ástæðu til að segja örfá orð við 1. umr. málsins. Það er rétt, sem hæstv. landbrh. sagði áðan, að þetta frv. er aðeins lítill þáttur af því upphaflega frv. um breytingu á framleiðsluráðslögum sem flutt var hér í hv. d. fyrir nokkrum árum, í tíð vinstri stjórnarinnar. Í því frv. voru mörg ákvæði sem við sjálfstæðismenn gerðum aths. við, og frv. hefur ekki verið flutt síðan í því formi, sem það var. Nú boðar hæstv. ráðh. nefndarskipun til þess að athuga þetta mál nánar, og er að sjálfsögðu ekkert við það að athuga. Væntanlega verður sú n. þannig skipuð að hún hafi flest sjónarmið til athugunar í því máli og geri sér grein fyrir þeim ágreiningsatriðum sem upp komu um fyrsta frv. Ég vil lýsa því yfir að í aðalatriðum er ég samþykkur þessu frv. Ég vil þó benda á að í 2. gr. frv. er ákvæði sem ég tel ástæðu til að athuga í n. Tel ég alveg víst að hæstv. ráðh. hafi ekkert við það að athuga þótt gr. væri orðuð í samræmi við það sem III. kafli framleiðsluráðslaganna er. En 14. gr. framleiðsluráðslaganna hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Leyfi til slátrunar skal veita öllum félögum og einstaklingum, sem sláturleyfi höfðu haustið 1965, svo og þeim, sem eignast hafa sláturhús þessara aðila og tekið við rekstri þeirra.“ Þetta ákvæði á að sjálfsögðu aðeins við sauðfjárslátrun. En það þótti eðlilegt að hafa bundið í lögum, að þeir, sem áður höfðu haft sláturleyfi og hafa sláturhús sem eru viðurkennd, fái leyfi áfram. Um stórgripaslátrun er það að segja, að Framleiðsluráð hefur ekki haft með að gera leyfisveitingu í því efni, heldur hefur landbrh. veitt leyfi til slátrunar stórgripa fram að þessu, en jafnframt gert kröfu til að þau sláturbús, sem fá slík leyfi, séu þannig úr garði gerð að héraðsdýralæknir og yfirdýralæknir telji forsvaranlegt að slátra í þeim húsum. Nú er hér lagt til að það verði gefin út leyfi til stórgripaslátrunar á sama hátt og sauðfjárslátrunar. Sé ég út af fyrir sig ekkert við það að athuga. En ég tel eðlilegt að ákvæðið sé orðað líkt því sem nú er í 14. gr. framleiðsluráðslaganna, og tel ég alveg víst að hv. þm. að athuguðu máli telji það eðlilegt og réttmætt nú alveg eins og þegar framleiðsluráðslögin voru endurskoðuð 1966 og gr. var orðuð á þennan hátt. En þetta verður sjálfsagt athugað í landbn. þegar málið kemur þangað. Annars er þetta frv. að mestu um breytingu á fyrirkomulagi á dreifingu mjólkur. Það mál hefur áður komið hér inn í Alþ. og það hefur tekið sinn tíma að sætta menn á sama sjónarmið í því máli. Nú virðist svo komið að flestir séu orðnir sammála um að eðlilegt sé að breyta til að þessu leyti. Stjórn Mjólkursamsölunnar hefur fyrir sitt leyti samþykkt það að vera aðeins heildsöluaðili í mjólkurdreifingunni, en það verði frjálst að veita öllum aðilum, sem uppfylla vissar kröfur, leyfi til að selja mjólk. Það var svo lengi vel á svæði Mjólkursamsölunnar í Reykjavík að það voru einungis búðir Mjólkursamsölunnar sem seldu mjólk í smásölu. Þetta var þannig allt til 1960. Árið 1960 voru aðeins örfáir aðilar aðrir en Mjólkursamsalan sem sáu um smásöluna. 10 árum seinna er aðeins helmingur dreifingaraðilanna frá Mjólkursamsölunni og helmingur kaupmenn og samvinnufélög sem önnuðust þessa dreifingu. Það kom til þegar kjörbúðirnar komu til sögunnar, að þá fengu þær ein og ein leyfi til þess að selja mjólk. Það var allmikil tregða á þessu fyrsta kastið. Mjólkursamsalan taldi heppilegast að hún hefði þessa dreifingu að mestu leyti. En nú hefur þetta breyst, og verslunaraðstaðan og verslunarmálin hafa breyst með tilkomu kjörbúðanna. Það er eðlilegt að húsmóðirin, sem fer út á morgnana að kaupa í matinn, geti líka fengið mjólk á sama stað, þannig að hún þurfi ekki að vera að fara í marga staði til þess að kaupa nauðsynjavörur til heimilisins. Ég er sannfærður um að þetta verður ekki til þess að auka dreifingarkostnaðinn. Ég held að það ætti miklu fremur að geta lækkað dreifingarkostnaðinn. Sú verslun, sem er með flestar almennar vörur, þarf ekki að bæta við afgreiðslufólki þó að mjólkin komi einnig til sölu. Kostnaðurinn í þessari verslun við að hafa mjólkina er því aðeins stofnkostnaður. Það þarf að kaupa tæki, fullkomin tæki sem nauðsynleg eru talin í mjólkursölubúðum samkv. kröfum Heilbrigðiseftirlitsins. En afgreiðslufólki þarf ekki að fjölga þótt mjólkin komi til. Þess vegna ætti dreifingarkostnaðurinn alls ekki að hækka við þetta, heldur geta verið lægri undir þessum kringumstæðum heldur en í mjólkursölu Samsölunnar sem hefur ekki aðrar vörur með mjólkinni en kannske brauð og kökur. Menn virðast vera sammála um það, að þessi breyting vegna breyttra staðhátta sé eðlileg og sjálfsögð. Ég held að með þessu fyrirkomulagi ætti sala á mjólk að geta aukist, með því að hún fáist nógu víða. Það er vitanlega miklu betra að fólk kaupi mjólk í stað þess að kaupa Coca Cola eða einhverja aðra drykki sem eru óhollari og miklu dýrari en mjólkin. Eins og ég sagði tók það nokkurn tíma að samræma sjónarmiðin, og ég tel að það hafi ekki orðið fyrr en nú að þetta var raunverulega gerandi. Það var ekki eðlilegt, jafnvel þótt þingmeirihluti væri fyrir því að pressa breytingu fram eins og þessa á framleiðsluráðslögunum fyrr en bændasamtökin og stjórnir mjólkursamlaganna voru komin inn á þetta sjónarmið. Það er miklu farsælla að gera þetta á friðsamlegan hátt, með þeim hætti sem báðir aðilar geta fellt sig við, framleiðendur og neytendur, heldur en að pressa fram með einföldum þingmeirihluta lagabreytingu sem verður deilt um. Þess vegna var eðlilegt að bíða átekta á meðan menn voru að átta sig á því að breyting í þessa átt getur orðið báðum aðilum til góðs, bæði framleiðendum og neytendum. Ég tel ekki ástæðu til, herra forseti, að fara öllu fleiri orðum um þetta, og allra síst af því að ég geri ráð fyrir að málið komi til þeirrar n. sem ég á sæti í. Ég vil endurtaka fylgi mitt við þetta mál, með þeirri aths. þó sem ég lýsti um 2. gr. frv.



Herra forseti. Áður en ég vík að efnisatriðum þess frv., sem hér liggur fyrir til umr., vil ég leyfa mér að koma að nokkrum atriðum öðrum sem varða sömu löggjöf. Frv. til l. um framleiðsluráð landbúnaðarins, verðskráningu, verðmiðlun og sölu á landbúnaðarvörum o. fl. var lagt fram hér á Alþ. einhvern tíman á útmánuðum 1972. Það var í samræmi við stjórnarsáttmála vinstri stjórnarinnar. Hér var um gagngera endurskoðun að ræða á gildandi lögum um sama efni. Stéttarsamband bænda hafði lagt mikla vinnu í endurskoðun þessa frv. Þetta varð þó aldrei að lögum. Samstaða náðist ekki um ýmis efnisatriði frv. Þá mun þegar hafa komið upp krafa um að rjúfa tengsl milli launa bænda annars vegar og svokallaðra viðmiðunarstétta hins vegar. Þessi viðmiðun hefur verið nokkurt haldreipi í kjarabaráttu bænda enda þótt hún hafi aldrei staðist í raun. Besta hlutfali, sem mér er kunnugt um, er að laun bænda hafa numið 86% af launum viðmiðunarstéttanna, og þetta hefur sveiflast allt niður í 65%. Á árinu 1974 var þetta hlutfall 77.8,% en það er síðasta ár sem tölulegar upplýsingar liggja fyrir um. Þar við bætist, svo sem kunnugt er og fram hefur komið í blöðum á liðnu hausti, að bændur einir allra stétta fá ekki greiddan verulegan hluta tekna sinna fyrr en árið eftir að þeirra er aflað. Enn er þessi áðurnefnda krafa uppi, að því er ég best hef heyrt, og hún hefur heyrst í sambandi við yfirstandandi kjarabaráttu daglaunafólks. E. t. v. er verið að fjalla um hana nú á þessari stundu. Ég þykist gera mér grein fyrir þeim erfiðleikum sem verkamaðurinn á við að stríða til að láta laun sín nægja fyrir nauðþurftum. En úr því að á þetta er drepið get ég ekki látið hjá líða að lýsa vanþóknun minni á þeirri kröfu, að vandamál verkalýðshreyfingarinnar verði leyst á kostnað þeirrar stéttar erfiðismanna sem annast frumframleiðslu landbúnaðarvöru, sér landsmönnum fyrir brýnum neysluvörum og hráefni til þýðingarmikils iðnaðar iðnaðar sem m. a. skapar með ári hverju síauknar gjaldeyristekjur. En ég leiði hjá mér að ræða þau mál frekar nú, Þar munu réttir aðilar standa fyrir sínu á réttum stað og á réttum tíma. En á þeim tíma, sem áðurnefnt frv. var lagt fram, sem og fyrir þann tíma og enn í dag, var uppi hörð gagnrýni á stefnuna í landbúnaðarmálum. Löggjafinn hefur þó ekki fallist á að veita stofnunum landbúnaðarins auknar heimildir til stjórnunaraðgerða innan landbúnaðarins, þannig að yfirstjórn landbúnaðarins geti haft áhrif á þróun landbúnaðarframleiðslunnar, bæði á einstaka þætti hennar sem og héraðsbundna þróum. Það hafa stundum risið greinir með bændum sjálfum vegna verðhlutfalls milli sauðfjárafurða og nautgripaafurða. Á harðindaárunum 1965 og síðar urðu sauðfjárbændur einna harðast úti í ýmsum héruðum á Vestfjörðum og Norðausturlandi, svo að dæmi sé tekið. Þá ríkti mikil óánægja hjá sauðfjárbændum með þetta verðhlutfall sem þá var leiðrétt, og ég hygg að síðar megi segja að sættir hafi nokkurn veginn staðið um það. Hins vegar vaknar sú spurning hjá þeim, sem um þessi mál hugsa, hvort þetta hlutfall sé það eina og rétta, sem gilda skuli alls staðar og alltaf, og kem ég að því síðar. Í núgildandi lögum er það meginsjónarmið staðfest, að sama verð skuli gilda til bænda um land allt. Hér má líka spyrja hvort það eitt fullnægi réttlætinu að ekki sé heimilt að víkja frá þessu meginsjónarmiði. Þá hugsun vantar að útfæra í lögum, að jafnhliða því að bændur skuli allir fá sama verð fyrir framleiðslueiningu skuli þeir einnig standa nokkurn veginn jafnfætis varðandi framleiðslukostnað, þótt ekki sé tekið tillit til veðurfars eða ræktunarskilyrða í því mati. Ekkert tillit er tekið til geysilegs mismunar sem er á verði rekstrarvara í ýmsum héruðum. Engin lagaheimild er til jöfnunar, enginn möguleiki til niðurgreiðslu á frumstigi framleiðslunnar. Ég leyfi mér að nefna eitt dæmi um þennan aðstöðumun. Verulegur verðmunur er á fóðurmjöli eftir því hvort það er sekkjað eða ósekkjað. Fleiri atriði koma auk þess til. Í athugun, sem gerð var í nóv. s. l. á verði á nokkrum tilteknum verslunarstöðum, kom í ljós að verðmismunur á sambærilegum fóðurtegundum var allt að því 9 400 kr. á tonn. Gerum ráð fyrir að bóndi, sem býr við hin lakari skilyrði, reki bú af meðalstærð, en þar sé jafnframt um hreint kúabú að ræða, 20 kýr. Ég hygg að þó að hóflega sé farið í sakirnar með fóðurbætisgjöf sleppi hann varla með minna en 16 tonn á ári af fóðurmjöli, en það mundi kosta hann hvorki meira né minna en 150 400 kr. umfram þann sem keypti á hagstæðasta verði. Þetta eina atriði rýrir afkomu hans um eigi lægri upphæð en ég áðan nefndi. Er hér þó aðeins nefnt eitt atriði af mörgum, en e. t. v. það veigamesta. Ég dreg þetta fram hér vegna þess að hér er komið að einum þætti af fleirum sem skýra raunverulega orsök að búseturöskun í sveitum landsins. Hún er staðreynd, hvort heldur menn vilja gera sér grein fyrir orsökunum eða ekki og taka á þeim, Í frv. því, sem áður er nefnt og lagt var fram 1972, voru fjölmörg umbótaatriði, m. a. atriði er heimila skyldu stofnunum landbúnaðarins og fleiri aðilum stjórnunaraðgerðir í jafnvægisátt. Í 2. gr. 5. tölul. þessa frv. segir svo um aðalverkefni Framleiðsluráðs, með leyfi forseta: „Framleiðsluráði ber að vinna að því að beina framleiðslu landbúnaðarins að þeim framleiðslugreinum sem landbúnaðinum eru hagfelldastar og samrýmast best þörfum þjóðarinnar á hverjum tíma. Framleiðsluráð skal því í samráði við Búnaðarfélag Íslands, búnaðarsamböndin og þær stofnanir sem vinna að áætlunargerð í þjóðfélaginu“ - ég bið menn að taka eftir því - „gera áætlanir um æskilega þróun landbúnaðarins til lengri tíma, t. d. allt að 14 ára. Áætlanir þessar skulu endurskoðaðar árlega með hliðsjón af áhrifum af árferði á þróunina svo og breytingum á markaðsskilyrðum: 16. gr. frv. hljóðar svo, einnig með leyfi forseta: „Stofna skal sjóð til styrktar í þeim landshlutum sem við sérstaka erfiðleika eiga að stríða, þar sem hætta er á eyðingu byggðar og skortur verður á búvöru. Ríkisstj. skal árlega tryggja framlag til sjóðsins úr Byggðasjóði eða á annan hátt er svari til 1% af heildarverðmæti landbúnaðarframleiðslunnar, sbr. 3. málsgr. 15. gr. Fé þessu ráðstafar sexmannanefnd, sbr. 7. gr., í samráði við og með samþykki þeirra aðila er tilnefna menn í n. Áður en ákvörðun er tekin um úthlutun fjárins skal fara fram nákvæm athugun á aðstöðu þeirra byggðarlaga sem til greina koma í þessu efni. Slík athugun skal fara fram í samráði við stofnun þá sem fjallar um byggðaþróunarmál. Fé sjóðsins má m. a. verja til flutningastyrkja, verðuppbóta eða framleiðslustyrkja, til niðurgreiðslu á áburði, til niðurgreiðslu á aðkeyptu fóðri og fleira þess háttar eftir mati n., einnig til að bæta úr tímabundnum skorti búvöru í þéttbýli viðkomandi byggðarlaga, sbr. ákvæði 28. gr. Leita skal álits og tillagna eða umsagnar Búnaðarfélags Íslands, rn. og stjórnar viðkomandi búnaðarsambanda og sveitarstjórnar áður en styrkir eru veittir úr sjóðnum.“ Ég sé ekki ástæðu til að rekja frv. efnislega í heild. Í því voru fleiri ákvæði en það, sem ég áður nefndi í ræðu minni, sem urðu að ágreiningsefni. En hv. þm. geta kynnt sér frv. á þskj. 517, 241. mál frá þessum tíma. Það frv., sem hér liggur fyrir til umr., gerir ráð fyrir nokkrum minni háttar breyt. til bóta í anda magnefnds frv.. Meginbreytingarnar eiga þó rætur að rekja til annars frv. sem hér var flutt af allt öðrum aðila og fjallaði um breytt fyrirkomulag á sölu mjólkur og mjólkurafurða. Hafi einhver misskilið það áðan sem fram kom hjá hv. fyrri ræðumönnum, þá voru þessar breytingar ekki í því frv. sem ég er að vitna til og var lagt fram árið 1972. Þetta frv. var flutt að kröfum neytenda, að því er sagt var. Ég vil taka það fram, að ég tel sjálfsagt að sölufélög bænda komi til móts við neytendur svo sem kostur er, taki mið af breyttum aðstæðum og breyttum búnaði verslana. En það er að mínu mati rétt að neytendur geri sér grein fyrir því strax í upphafi, að það er mjög hæpið, - og ég er ekki alls kostar sammála hv. 1. þm. Suðurl. í því efni, - það er mjög hæpið, að ekki sé meira sagt, að það tákni lægra verð ef horft er til lengri framtíðar. Krafan var ekki síður frá verslunarmönnum, sem telja að með því að hafa mjólkurvörur á boðstólum fáist aukin sala á öðrum vörum, en til þeirra sjónarmiða tek ég minna tillit. En úr því að framleiðsluráðslögin eru opnuð á annað borð, þá treysti ég mér fyrir mitt leyti ekki til þess að standa að þessum breytingum einum án þess að þar verði gerðar frekari breytingar á. Ég fagna því að vísu, að hæstv. landbrh. lýsti því yfir áðan að ný n. yrði skipuð til þess að taka til meðferðar þessa löggjöf í heild. Þetta tókst ekki hjá þeirri n. sem skipuð var 1971 og nú höfum við árið 1976. Ég tel að í því frv. hafi verið svo brýn hagsmunaleg efnisatriði, að þau þoli ekki bið, enda þótt ég sé bjartsýnn um árangur af störfum hinnar væntanlegu nefndar, þar sem ég tel að þessi atriði, sem ég hef í huga, skipti sköpum fyrir ákveðna framleiðsluþætti í þessum héruðum. Ég skal fúslega viðurkenna að þær breyt., sem ég hef í huga að inn þurfi að koma, skipta e. t. v. mestu máli í mínu nágrenni eða mínu kjördæmi og þá einkum á sölusvæði Mjólkursamlags ísfirðinga. Þær kunna einnig að skipta máli annars staðar og síðar. Hv. þm. er það vafalaust kunnugt af fréttum, að á áðurnefndu svæði er skortur á nýmjólk og mjólkurvörum. Mjólkurframleiðslan hefur á undanförnum árum stöðugt dregist saman og á s. l. ári nam sá samdráttur 6.2%. Að sama skapi hafa aukist dýrir flutningar frá öðrum landshlutum og þá einkum frá Akureyri. Stopulir flutningar á sjó og ótrygg flugskilyrði orsaka það fyrst og fremst að eftirspurninni er ekki fullnægt. Hér fer sem oft að hagfræðilegar kenningar, þótt studdar séu rökum, standast ekki í raun. Sú skoðun hefur sem sagt heyrst, að ekki skipti máli þótt mjólkurframleiðsla falli niður á þessu svæði meðan nóg sé framleitt annars staðar í landinu. En málið á sér miklu fleiri hliðar. Það er ekki síður alvarlegt fyrir kauptún og kaupstaði á þessu svæði en þá tiltölulega fáu bændur sem þar búa. Þar getur hvorugur án hins verið, hvort heldur er í atvinnu, félagslegu eða menningarlegu tilliti. Svar við spurningunni, hvað veldur samdrættinum, tel ég að megi finna m. a. í atriði sem ég kom að fyrr í ræðu minni: aðstöðumuninum, verði rekstrarvara langt umfram reiknað vegið landsmeðaltal. Sem næst einróma álit allra, sem um þá spurningu hafa fjallað hvað verða megi til úrbóta, er að ekkert geti breytt þessari þróun annað en hærra verð á mjólk til þeirra er mjólk framleiða á þessu svæði, m. ö. o. annað verðhlutfall á milli búgreina en almennt gildir. Ég vil taka það fram til að forðast misskilning, að ég tel að sama skráð verð skv. verðlagsgrundvelli verði að gilda um land allt, en að um tímabundnar og staðbundnar aukagreiðslur verði að ræða til þess að hafa áhrif á þróunina, í þessu tilviki þessarar búgreinar á þessu svæði. En til þess skortir allar heimildir í lögum og ég tel brýnt og jafnvel brýnast af því, sem um var deilt, að þetta ákvæði komi inn nú þegar. Ég vil að lokum láta þess getið, að þeir eru til sem hafa haldið að sér höndum með nýbyggingar og aukningu kúastofnsins þar til séð verður hverjar undirtektir þær hugmyndir fá á Alþ. sem voru boðaðar í frv.frá 1972 og ég drap á áðan. Þar kemur að vísu fleira til, svo sem samgöngur og flutningar, en það er önnur saga. Ég vona svo, herra forseti, að þetta frv. dafni vel í höndum hæstv. landbn. og það komi þaðan í þeim búningi að ég fyrir mitt leyti treysti mér til að standa að samþykkt þess.

Landbrh. (Halldór E. Sigurðsson) : Herra forseti. Út af því, sem hv. 1. þm. Suðurl. sagði áðan, þá tel ég sjálfsagt að þau atriði, sem máli skipta og nm. í landbn. telja nauðsyn bera til að skoða betur, fái þar eðlilega meðferð, eins og venja er hjá n. Ég hef ekkert við það að athuga þó að eitthvað í þessu frv. kunni betur að fara þegar betur er að gáð og verði lagfært. Það er það sjálfsagt. Ég tek líka undir það, sem hv. 1. þm. Suðurl. sagði, að nauðsyn ber til að leysa svona mál með friðsamlegum hætti. Ég hef reynt að komast inn á það svið og hefði ekki tekið það út úr þessum lagabálki nema vegna samþykktar þeirrar sem stjórn Mjólkursamsölunnar gerði, eins og ég skýrði frá áðan. Út af því, sem hv. 4. þm. Vestf. vék hér að, langar mig til að gefa á því nokkrar skýringar. Í fyrsta lagi er það rétt hjá honum, að í frv. til framleiðsluráðslaga, sem lagt var hér fram, var þessi kafli ekki. Hins vegar var n. skipuð síðar og var búið að fella það inn í frv. sem hefur ekki verið lagt fram enn þá, en það var einn hluti frv. að heildarlöggjöf, eins og ég gat um áður. Ég vil líka segja út af því sem hann sagði um aðstöðumuninn, að vísu vék hann að því í lok sinnar ræðu, að eðlilegast væri og yrði að vera sama verð um land allt, þó að ýmis atvik gætu orðið að koma til að jafna þar um. Eitt af því var í frv. því sem ég á sínum tíma lagði hér fram að framleiðsluráðslögum. Ég vil líka segja að það er í samræmi við þessa stefnu að heykögglaverksmiðjum þeim, sem verið er að byggja í landinu og eiga eftir að verða verulegur þáttur í framleiðslu á fóðurbæti bænda, hefur verið dreift um landið með tilliti til þess að jafna flutningskostnaðinn og gera hann sem minnstan. Það er haft í huga við uppbyggingu þeirra. Þá vil ég og segja það, að Inn-Djúpsáætlunin er einn þáttur í þessu. Þar hefur verið tekin upp sú stefna að greiða aukaálag á framleiðsluvörur þar framleiddar. Hins vegar verð ég jafnframt að segja það, að ég hef ekki verið alls kostar ánægður með það skipulag sem hefur verið á þeirri framkvæmd. T.d. taldi ég brýna nauðsyn til þess að auka þar mjólkurframleiðsluna, en ekki sauðfjárframleiðsluna, vegna þéttbýliskjarna eins og Ísafjarðar sem nú verður að flytja mikla mjólk til langvegu frá. Ég lít líka svo á, að t. d. í heimabyggðarlagi hv. 4. þm. Vestf., í Önundarfirðinum, eigi að stefna að því að auka mjólkurframleiðsluna frá því sem nú er, en hún mun hafa dregist saman vegna þess atriðis sem ég gat um áðan. Í þessu sambandi vil ég geta þess, að á vegum landbrn. starfar n. undir forustu deildarstjóra rn., Guðmundar Sigþórssonar, sem er að gera heildarúttekt á framleiðslu á sviði landbúnaðarmála og afkomu bænda á svæðunum hringinn í kringum landið. Það var og er skoðun rn. að það sé afskaplega óheppilegt að tína út einn og einn hrepp og gera sérstaka áætlun um hann, það sé ekki framkvæmanlegt að gera slíkt nema að undangengnu slíku heildaryfirliti sem nú er búið að vinna frumdrög að eða vel það. Í framhaldi af því hafa verið ákveðnar áætlanir, eins og í Árneshreppi í Strandasýslu og víðar sem ég man nú ekki alveg, ég hef ekki þessi gögn hér hjá mér. En þar er m. a. unnið að þessu skipulega og þá jafnframt að reyna að fá yfirlit yfir það, hvar heppilegast sé að hafa þessa og þessa framleiðslu, bæði með tilliti til markaðarins innanlands og einnig möguleikanna til útflutnings. Í málum þeim, sem ég var að tala fyrir í dag í hv. Ed. kom það fram að útflutningur á ullar- og skinnavörum kemur næst útflutningi ál- og kísilgúrs af iðnaðarvörum landsmanna og hefur farið verulega vaxandi. Það eru verulegir möguleikar fyrir íslendinga að auka þennan útflutning, og er talið að það þurfi að fjór- til fimmfalda hann til þess að hann hafi svipað verðmætamagn og álframleiðslan hefur. Þetta kom fram hjá samtökum iðnaðarins í athugun á þessum málum. Þess vegna ber brýna nauðsyn til að aðlaga landbúnaðinn einmitt slíkum framleiðsluháttum, og að því er unnið á vegum landbrn. Ég vil jafnframt geta þess, að í stofnlánadeildarlögunum, sem voru afgr. hér á Alþ. 1973, held ég muni rétt, eru einmitt þeir möguleikar að jafna á milli eða taka tillit til aðstöðu bænda í sambandi við stofnlánin, svo að þessi stefna, sem hv. 4. þm. Vestf. ræddi hér um og réttmæt er, það er einmitt í þessa átt sem er verið að vinna. Þessi skipulags- og raunar rannsóknarnefnd á framleiðslumálum landbúnaðarins á að geta afhent grundvöll að því sem hægt verður að byggja á í sambandi við þessi mál. Ég vil hins vegar segja það, að mér er ljóst af fyrri reynslu að endurskoðun framleiðsluráðslaganna í heild tekur nokkurn tíma og þar verða áfram uppi deiluatriði sem tekur tíma að jafna. Af þessum ástæðum féllst ég á að leysa þetta mál sérstaklega og án þess að heildarmálin verði leyst einnig. Hins vegar mun ég nú fljótlega ganga frá skipun n. til þess að athuga þessi heildarmál. M. a. hef ég dregið það af því að ég taldi nauðsyn að þessi skipulagsmál og framleiðslumál þeirrar n., sem að því vinnur, lægju nokkuð ljóst fyrir þegar væri farið að fjalla um þessi mál í heild. Ég tel að jafnhliða þessu, þrátt fyrir það að stutt sé síðan stofnlánadeildarlögin voru endurskoðuð, þurfi enn á ný að taka þau til endurskoðunar því að hraðinn í okkar þjóðfélagi á mörgum sviðum er svo mikill að nauðsyn ber til að fylgjast þar með ef eðlileg uppbygging á að eiga sér stað, eins og þarf að vera í landbúnaði ekki síður en öðrum atvinnugreinum. Mín skoðun er sú, að landbúnaðurinn geti orðið okkur verulega mikils virði sem útflutningsframleiðslugrein ef við tökum hann réttum tökum og leggjum meiri vinnu í sölumennsku á sviði landbúnaðarvara en við höfum gert hingað til, vegna þess að við höfum svo lítið þurft á því að halda. En það er á misskilningi byggt að það sé ekki hægt að vinna þá hluti upp, enda hefur það þegar sýnt sig, sbr. það álit sem ég vitnaði til frá iðnrekendum, að þeir átta sig á því að brýna nauðsyn ber til þess. Ég vona að með þessum orðum hafi ég skýrt fyrir hv. 4. þm. Vestf., sem ég reyndar tók fram áðan, af hverju ég skildi þetta að. Mér er ljóst að það tekur þó nokkurn tíma að koma endurskoðun heildarlöggjafarinnar svo fyrir að vel verði við unað.



Herra forseti. Þar sem hér er á dagskrá frv. til l. um breyt. á lögum um Framleiðsluráð landbúnaðarins er ekki óeðlilegt þótt umr. snerti þau mál almennt sem um er fjallað í þeim lögum. En þetta frv., sem hér er á dagskrá, fjallar þó fyrst og fremst um einn þátt framleiðsluráðslaganna, þ. e. a. s. um dreifingu mjólkur. Ég vil nota þetta tækifæri til að fagna flutningi þessa frv. sem felur í sér fyrst og fremst rýmkun á sölu mjólkur í smásölu og afnám einkasöluréttar Mjólkursamsölu og mjólkursamlaga. Eins og öllum hv. þm. er kunnugt um hefur þetta mál verið nokkrum sinnum áður á dagskrá hér á hv. Alþ. og hefur mönnum sýnst sitt hvað um breyt. á fyrirkomulagi á dreifingu mjólkur. Lögin um mjólkurdreifingu eru, eins og hér hefur komið fram, nokkuð komin til ára sinna eða rúmlega 40 ára gömul. Þau áttu sér réttmætar forsendur á sínum tíma og hafa vissulega þjónað sínum tilgangi. En eins og hér hefur líka verið drepið á, þá hefur í tímans rás verið nauðsynlegt að gera breyt. á þessum lögum til þess að koma til móts við breytta þjóðfélagshætti, nýja verslunarhætti og sjónarmið stærri og stærri hóps neytenda. Niðurstaðan af þeim umr., sem fóru fram á þingi fyrir nokkrum árum, varð sú að hæstv. landbrh. þáv. og núv. ákvað og samþ. að setja á fót n. til að samræma hin ýmsu sjónarmið sem fram komu í þessu máli. Í n. voru skipaðir fulltrúar frá hinum ýmsu samtökum sem teljast hafa hagsmuna að gæta. Það kemur fram í aths. með þessu lagafrv., að í n. áttu sæti fulltrúar kaupsýslumanna, neytenda, Mjólkursamsölu og Framleiðsluráðs, svo að einhverjir séu nefndir. Niðurstaða þessarar n. er sú sem hér gefur að líta. Ég mun ekki fjalla um einstök ákvæði þessa frv. Hér er sjálfsagt um samkomulagsfrv. að ræða, þar sem hver aðili um sig hefur reynt að koma til móts við hina. Það mætti kannske gera breyt. á þessu frv. þannig að einhverjum líkaði betur, en með hliðsjón einmitt af aðdraganda og tildrögum þessa frv. er ekki ástæða a. m. k. fyrir mig til þess að fara að ræða um einstök atriði, heldur er ég ánægður með, að þetta frv. hefur séð dagsins ljós, og mælist eindregið til þess að það fái skjóta og jákvæða afgreiðslu hér í þinginu. Það kom fram í máli hv. 1. þm. Suðurl. að hann taldi að salan mundi aukast ef þetta frv. yrði samþ., og ég tel sjálfsagt að svo verði. Það er ekki nema eðlilegt að framleiðendur notfæri sér það dreifingarkerfi sem fyrir hendi er í þjóðfélaginu, og getur varla skaðað þá að fleiri selji þessa framleiðsluvöru, svo framarlega sem þeim skilyrðum er fullnægt sem framleiðendur setja um heilbrigðisaðstöðu o. s. frv. Ég er því sammála, sem fram kom í máli hv. l. þm. Suðurl., að það var ekki heppilegt ef þurft hefði að pressa slíka breyt. í gegn. Það var ekki heldur mín ætlan, enda þótt ég hreyfði þessu máli fyrir nokkru, að þrýsta þessu máli fram gegn vilja framleiðenda. Þess vegna er ég mun ánægðari nú þegar samkomulag hefur náðst einmitt við framleiðendur um að breyta lögunum þannig að komið er til móts við sjónarmið þeirra sem neyta framleiðslunnar, þ. e. a. s. neytenda. Í athugasemdum hv. 4, þm. Vestf. komu fram ýmis sjónarmið framleiðenda. Ég fyrir mitt leyti hef fullan skilning á því, að framleiðendur vilji fara með gát og séu kannske ekki fullkomlega sáttir við allar þær breytingar sem lagt er til að gerðar verði. Um það verð ég aðeins að segja, að ég tel að reynslan verð að skera úr um það og það sé áreiðanlega allra mál að breyt. séu gerðar til þess að lagfæra það sem miður kann að fara. Ég vil þó vona að fulltrúar framleiðenda og þá bænda setji ekki nein sérstök skilyrði um að önnur mál, sem snerta hagsmuni þeirra, fái framgang jafnframt þessu máli. Ekki þannig að ég sé á móti slíkum málum, heldur vegna þess, eins og fram hefur komið í máli hæstv. ráðh., að hér er um mjög viðamikið og viðkvæmt mál að ræða og ljóst er að ef á að leysa heildarhagsmunamál bænda og breyta framleiðsluráðslögunum í heild, þá þarf lengri tíma. Ég er þeirrar skoðunar og vil trúa því að menn séu sammála um að þessi breyt., sem hér er lögð til, sé öllum til góða sem frv. snertir. Hagsmunir framleiðenda eru vissulega mikilvægir. Bændur þurfa að halda vel á sínum rétti. En þeir þurfa líka að skilja sjónarmið þeirra sem þeir þurfa á að halda, þ. e. a. s. neytenda og þeirra sem dreifa þeirra vörum, þ. e. a. s. kaupmanna eða verslunarstéttarinnar, og vissulega er þetta frv. í samræmi við mjög ákveðnar till. úr þeirri átt. Ég treysti því mjög á samstarfsvilja fulltrúa bænda og skilning hv. landbn. í meðferð á þessu máli og vil eindregið mælast til þess að afgreiðslu þessa frv. verði hraðað eftir föngum. Að samningu þessa frv. hafa staðið öll þau hagsmunasamtök sem málið snertir. Þess vegna tel ég að í sjálfu sér þurfi ekki mikinn tíma til þess að leita eftir umsögnum á nýjan leik og það ætti að geta flýtt fyrir afgreiðslu málsins í n. - Ég endurtek svo að lokum að ég fagna mjög flutningi þessa frv.



Herra forseti. Það er einn þáttur þessa máls sem mig langar að gera að umtalsefni, og það er dreifing mjólkurinnar, þ. e. a. s. það, sem gert er ráð fyrir að breytist verulega, að einkaréttur Mjólkursamsölu eða mjólkursamlaga á sölu mjólkur, rjóma og skyri nái aðeins til heildsöludreifingar, en ekki til smásöludreifingar eins og verið hefur. Mig langar til þess að vekja athygli þingheims á því, að verði þessi regla að lögum, þá er hætt við því að heil atvinnustétt, a. m. k. hér á Reykjavíkursvæðinu, hreinlega leggist niður. Þessi atvinnustétt eru þær konur sem nú vinna í mjólkurbúðunum. Þær hafa sérstakt stéttarfélag, sem kallast ASB, Félag afgreiðslustúlkna í mjólkur- og brauðbúðum. Ég hef talað við formann þess félags og einnig hef ég rætt þetta mál við framkvæmdastjóra Mjólkursamsölunnar, og þeim ber báðum saman um að engar ráðstafanir hafi verið gerðar í þessu sambandi til þess að tryggja þessum konum vinnu ef mjólkurbúðirnar leggjast niður. Þetta er nokkuð stór stétt, og meginhluti af þeim, sem við þetta starfa, er rosknar konur sem eiga ekki mjög auðvelt með að fá vinnu annars staðar. Það er oft erfitt að skipta um starf þegar maður er orðinn fullorðinn, og sérstaklega hefur konum reynst erfitt að ganga inn í störf vegna þess að það er ekki um svo margt að velja. En eins og ég benti á, það er allt í óvissu um framtíð þessara kvenna. Framkvæmdastjóri Mjólkursamsölunnar benti að vísu á að kaupmenn hefðu tryggt það að þeir mundu kaupa verslanir Mjólkursamsölunnar hér í Reykjavik, en hins vegar hefðu þeir ekki getað tryggt það að þeir réðu jafnframt starfsfólk, enda þyrftu þeir ekki á svo mörgu starfsfólki að halda. Ég spurði um það, hvort þeir mundu geta tekið þessar konur að einhverju leyti til vinnu í Mjólkursamsölunni sjálfri, en hann sagði á móti að þar væri náttúrlega allt mannað, það gæti komið til mála að nokkrar yrðu teknar. Þetta langar mig að benda þingheimi á. Hitt atriðið, sem mig langar að gera að umtalsefni hér, er það sem snýr að okkur neytendum. Ég vil þá taka undir það með hv. þm. Gunnlaugi Finnssyni, að það er í meira lagi hæpið að þetta nýja fyrirkomulag tryggi lægra verð. Ég held að í reyndinni verði það einmitt hærra, því að ég er ekki farin að sjá að við höfum neina tryggingu fyrir því að kaupmennirnir muni ekki heimta sína álagningu. Það þarf ekki að ímynda sér að kaupmenn geri eitthvað fyrir ekki neitt, af því hefur maður reynsluna. Nú þykjast þeir geta tekið mjólkursöluna að sér aukalega til þess að veita með því viðskiptavinunum betri þjónustu. En það eiga þeir eftir að sjá, sem nú mæla með slíku fyrirkomulagi, að þegar kaupmannastéttin einu sinni hefur fengið einokunaraðstöðu um mjólkursölu og þarf ekki lengur að keppa við mjólkurbúðirnar, þá munu þeir krefjast þess að fá álagningu á þessa vöru eins og aðrar.



Herra forseti. Ég ætla mér ekki á þessu stigi málsins að fara að ræða frv. sem hér er til umr. vegna þess að ég á sæti í þeirri n. sem kemur til með að fjalla um málið. Hins vegar hefur mér fundist á sumum hv. ræðumönnum að þeir hafi í raun og veru ekki gert sér grein fyrir þeirri þróun sem orðið hefur og hvernig á því stendur að Mjólkursamsalan hefur óskað eftir því að þetta frv. yrði flutt. Þróunin á undanförnum árum hefur verið sú, eins og hv. 1. þm. Suðurl. sagði, að vaxandi hluti af mjólkinni hefur verið seldur af kaupmönnum. Þróunin er sem sagt orðin sú að Samsalan er búin í sjálfu sér að missa þessa sölu úr sínum höndum. Mér er nær að halda að frumástæðan sé sú, að í nýju hverfunum hafi hún ekki fengið möguleika til þess að opna þar búðir eða fengið lóðir og ennfremur að stóru kjörbúðirnar hafa fengið mjólkina, og þróunin hefur orðið sú að Mjólkursamsalan sér ekki möguleika til að halda þessu áfram. Kaupmennirnir eru búnir að fá alla bestu og stærstu staðina, en Mjólkursamsalan er með þær búðir þar sem minnst er salan og bera sig verst. Ég er alveg sannfærður um það, þó að það sé auðvitað reynslan ein sem á eftir að sýna það, að það spor, sem er verið að stíga og er í raun og veru búið að stíga, mun verða til þess að dreifingarkostnaður vex á þessum vörum. En taflið er tapað að mínu mati fyrir neytendur og bændur e. t. v. líka vegna þess að neytendur skildu ekki þessa þróun í tíma. Ég verð að segja það, að mér urðu það mikil vonbrigði að það skyldi ekki nást samkomulag, það skyldi ekki vera hér á hv. Alþ. skilningur á aðstöðu bænda og þar af leiðandi var ekki meiri hl. til á hv. Alþ. fyrir því frv. sem hæstv. landbrh. var búinn að semja. Það er hörmulegt, en það er staðreynd. Það er allt önnur aðstaða í sambandi við þessi mjólkursölumál úti á landi heldur en hér, og þarf náttúrlega að taka það sérstaklega til athugunar. Það eru auðvitað til alls staðar heilbrn., það eru ekki heilbrigðisfulltrúar. Þessar heilbrn. eru ekki mikið starfandi. Og það, sem á við hér í þessum málum, á e. t. v. ekki við þar. Þar af leiðandi kemst ég ekki hjá því sem form. landbn. að senda þetta frv. til umsagnar til t. d. forráðamanna mjólkurvinnslustaðanna úti á landi til þess að fá þeirra viðhorf líka, því að það þarf að taka tillit til þeirra viðhorfa ekkert siður en til viðhorfa þeirra sem búa hér á þéttbýlissvæðinu og miða löggjöfina við allar aðstæður. Ég verð að taka undir það, sem hv. þm. Gunnlaugur Finnsson sagði, að eitt af þeim atriðum, sem þarf að athuga er hinn mikli aðstöðumunur sem er á hinum ýmsu stöðum. Við athuguðum það t. d. í sambandi við Inn-Djúpsáætlunina. Þar var reynt að koma fram því sjónarmiði að láta þá, sem ætluðu að framleiða mjólk, fá hærra hlutfall í sínum fjárfestingarlánum heldur en þá sem ætluðu að framleiða sauðfjárafurðir. En það kom í ljós að ekki var vilji fyrir því nema hjá einum eða tveimur aðilum þar fyrir vestan að byggja t. d. fjós. Þeir vildu allir byggja frekar fjárhús og auka sauðfjárafurðir, þó að það væri í sjálfu sér andstætt því sem við töldum að hagsmunir þessa svæðis og raunar bændastéttarinnar í heild þyrftu á að halda, eins og þarna stendur á. Ég held að ég fari rétt með það, að flutningskostnaðurinn t. d. með flugvélum frá Akureyri sé 18–19 kr. á hvern lítra, þannig að vera þyrfti heimild í löggjöf um að það mætti hafa verðið hærra á þessum stöðum, þar sem alltaf er skortur á mjólk, heldur en annars staðar. Það tel ég að væri nauðsynlegt að gera, vegna þess að það mundi líka verða hagstætt fyrir bændastéttina ef væri hægt að framleiða mjólk á Vestfjörðum, en ekki flytja hana með svona miklum kostnaði. En þetta er enn eitt dæmið um það, hvað það mundi kosta ef ætti að fara að flytja mjólkina á milli landshluta eða jafnvel frá öðrum löndum eins og sumum spekingum hefur dottið í hug. Ég er alveg sammála hæstv. landbrh. um að landbúnaðurinn á mikla framtíð fyrir sér ef skilningur ríkir hjá yfirvöldum á hverjum tíma og staðið er að þessum málum eins vel og hægt er. Veit ég að hann mun reyna að gera ráðstafanir til þess að t. d. framleiðsluráðslögin verði endurskoðuð. Ég vona þá að þeir, sem eru nú að vænta skilnings frá bændum í sambandi við þetta mjólkursölumál, sýni þeim skilning þegar er búið að fara yfir frv. og það verður lagt fram hér á Alþingi.



Herra forseti. Ég vildi aðeins með örfáum orðum segja það í tilefni af ræðu hv. 11. þm. Reykv., að ef hann hefur skilið það svo að ég væri að setja einhverja kosti og vildi fá þetta í staðinn fyrir hitt, þá er það alger misskilningur. Það, sem ég vildi leggja áherslu á, er að þau atriði, sem ég tók fram og voru ágreiningsatriði varðandi stjórnun á þróun landbúnaðarframleiðslunnar, eru fyrir mér svo veigamikið og þýðingarmikið atriði að það þolir ekki þá bið sem hlýtur að verða við heildarendurskoðun á framleiðsluráðslögunum. Þróun og stefnumörkun á landbúnaðarmálum á að vera sívirk, og við komum aldrei á einhvern ákveðinn punkt þar sem búið er að marka landbúnaðarstefnuna, ef hún er rétt. Ég tel að við stöndum svo höllum fæti varðandi það atriði sem ég talaði um, að það mætti ekki geyma það og þess vegna ætti það að koma með þeim hætti sem nú er verið að afgr. vegna mjólkursölunnar í Reykjavík.