Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Sem fulltrúi Framsóknarflokksins í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þykir mér ánægjulegt að segja þingheimi frá því, eins og sést á atkvæðatöflunni, að Framsóknarflokkurinn styður að sjálfsögðu þessa breytingu sem nú er verið að gera á kosningalögum, að fatlaðir einstaklingar sem ekki njóta fulls frelsis eins og við hin sem heilbrigð erum megi hafa aðstoðarmann í kjörklefa.

Hæstv. forseti. Þetta mál kemur inn í þingið til umræðu að nýju, það var tekið fyrir á síðasta vetri en hlaut ekki afgreiðslu. Ég er þeirrar skoðunar að ýmsu þurfi að hnika til í frumvarpinu og hef áhyggjur af ákveðnum þáttum á borð við möguleikanum á dótturfélagi sem kann að opna fyrir margvíslega samkeppnisstarfsemi sem ég tel utan við hið eðlilega starf Ríkisútvarpsins. Ég er þeirrar skoðunar að ef við höfum á annað borð ríkisútvarp eigi starfssvið þess að vera þröngt. Það svið sem markaðurinn sinnir og sinnir að mörgu leyti ágætlega eigi ekki að vera vettvangur sem ríkisútvarp keppir á. Ef ríkisútvarp hefur það hlutverk að reka ákveðna öryggisþjónustu, fréttaþjónustu, vera vettvangur fyrir lýðræðislega umræðu og menningarlega starfsemi, á starfsemi þess að miðast við það og ekki annað. En ég hef áhyggjur af því að í frumvarpinu séu skilgreiningar það víðar að því sé í raun lítil mörk sett hvar Ríkisútvarpið getur borið niður í starfsemi sinni. Það finnst mér galli og tel að vandlega þurfi að fara yfir þann þátt í meðferð málsins í þinginu. Ég lýsti því yfir á síðasta þingi þegar málið kom til umræðu að með því sviði sem þarna er um fjallað og sagt er að eigi að þrengja eða takmarka svigrúm Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði sé þröskuldurinn settur þannig að hann muni ekki hafa mikil áhrif í raun og veru. Þetta breytir litlu miðað við núverandi skipan. Fleiri þáttum finnst mér ástæða til að leiða hugann að sem snerta fyrst og fremst að hvaða leyti ríkið ætlar að standa í fjölmiðlarekstri í samkeppni við einkaaðila. Ég geri mér grein fyrir því að sjónarmið mín í þessum efnum kunna almennt talað að vera minnihlutasjónarmið í þessum sal. Mitt einlæga viðhorf er að ríkið hafi ekki það hlutverk að reka fjölmiðlaþjónustu. Ríkið getur ýtt undir fjölmiðlastarfsemi á ýmsum sviðum með einhver markmið í huga, en að ríkið reki fjölmiðlafyrirtæki er ekki í samræmi við mínar hugmyndir. Sé það vilji meiri hluta þingsins að ríkið haldi áfram að reka fjölmiðlafyrirtæki er ég einlæglega þeirrar skoðunar að sú starfsemi eigi að takmarkast við það svið sem einkaaðilar sinna ekki. En ég fæ ekki betur séð en að frumvarpið, eins og það lítur út, gefi Ríkisútvarpinu miklu víðtækara svigrúm. Það má segja margt um lagaumhverfi Ríkisútvarpsins að öðru leyti en ég ætla ekki að fara í það í löngu máli. Velta má fyrir sér hvort ekki hefði verið tilefni til að skoða betur reynsluna af því rekstrarformi sem hér var valið af meiri hluta þings fyrir nokkrum árum. Ég verð að játa að þrátt fyrir að ég greiddi atkvæði með því að Ríkisútvarpið yrði opinbert hlutafélag á sínum tíma hef ég efasemdir um það fyrirkomulag. Ég tel að við ættum að minnsta kosti að taka það til endurskoðunar, hver sem niðurstaðan verður. Það má líka velta fyrir sér skipulagi stjórnar sem komið er inn á í frumvarpinu og ég tel að þurfi að skoða í meðferð málsins. Við 1. umr. finnst mér mikilvægast að árétta þetta. Vilji menn hafa ríkisútvarp sem þjónar vel skilgreindum almannahagsmunum á sviði fréttaflutnings, menningar og hvað menn vilja, eigi þeir að marka stofnuninni starfsramma sem er í samræmi við markmiðin, en ekki að Ríkisútvarpið sé rekið á þeirri forsendu að það eigi að hafa menningarhlutverk og fréttaflutningshlutverk, en svo geri það bara fullt af öðrum hlutum. Ég ætla ekki að hafa þessi orð lengri. Ég held að það sé afar mikilvægt að hv. allsherjar- og menntamálanefnd fari vandlega yfir málið og í samhengi við væntanlegar breytingar á fjölmiðlalögum, því auðvitað er þar um ríkt samhengi að ræða. Ég verð að segja að eins og mér sýnist þetta mál leggjast upp tel ég ekki endilega áríðandi að það klárist í núverandi mynd. Það má vera að samkomulag náist um að breyta því þannig að það geti orðið viðunandi.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Birgir Ármannsson sem hér talaði síðastur velti fyrir sér hlutverki Ríkisútvarpsins. Ég fór að sjálfsögðu talsvert ítarlega yfir þetta í umræðum í gær, en mér finnst þó rétt að árétta að ég tel að í frumvarpinu sé almannaþjónustuhlutverk Ríkisútvarpsins ohf. skilgreint mun nákvæmar en gert er í gildandi lögum. Það á meðal annars stoð í þeim athugasemdum sem ESA, Eftirlitsstofnun EFTA, hefur gert við íslensk stjórnvöld. Hér er reynt að draga fram það sem felst í skilgreiningu ESA og farið mjög nákvæmlega yfir hana eins og hv. þingmaður hefur kynnt sér í 3. gr. frumvarpsins. Þar má segja að settar séu mjög ríkar kvaðir á Ríkisútvarpið sem fela í sér að það uppfylli lýðræðislegar, menningarlegar og samfélagslegar þarfir samfélagsins, auk menningarlegs og tungumálalegs fjölræðis. Það er skilgreiningin sem lögð er fram á almannaþjónustuhlutverki fjölmiðla og okkur finnst mikilvægt að skilgreina það svona og það hefur verið gert í þessu frumvarpi, meðal annars í samráði við sérfræðinga ESA. Ég tel að þarna séu settar kvaðir á Ríkisútvarpið til að það uppfylli þetta almannaþjónustuhlutverk. Síðan getur hv. þingmaður haft skoðun á því hvort hentugt sé að hið opinbera standi almennt að rekstri fjölmiðla. Ég tel það kannski vera aðra spurningu. Þar getum við hv. þingmaður verið ósammála. En með þessum kvöðum er verið að uppfylla þetta hlutverk. Ég vil þakka öllum hv. þingmönnum sem tóku þátt í umræðunni. Ég á von á því að hv. allsherjar- og menntamálanefnd fari vel yfir málið. Hv. þm. Pétur H. Blöndal sem hér er staddur og talaði í málinu í gær, ræddi aðeins samræmi þessa frumvarps við lög um hlutafélög. Mér finnst rétt að það komi fram að í hlutafélagalögum sem ég skoðaði í dag stendur að hlutafélögum sé einum rétt og skylt að hafa orðin hf. eða ohf. í heiti sínu, en samkvæmt þeim lögfræðingum sem ég hef ráðfært mig við í morgun felur þetta ákvæði ekki í sér að það sé skylda til að nota skammstöfunina til að mynda í lagafrumvarpi af þessu tagi. En þetta fer hv. allsherjar- og menntamálanefnd nákvæmar yfir. Hvað varðar fyrirkomulag stjórnar og hvort það standist lög minni ég aftur á þær athugasemdir sem ég gerði í gær að við kjósum stjórn Ríkisútvarpsins á þingi og hún er síðan kosin að nýju á aðalfundi hlutafélags. Svo vek ég athygli hv. þingmanns á því að nú er komið fram frumvarp til breytinga á hlutafélagalögum. Þar eru meðal annars lagðar til breytingar á greinum um opinber hlutafélög og 80. gr. um rétt fulltrúa starfsmanna til að sækja aðalfundi í opinberum hlutafélögum. Hér er auðvitað gengið lengra með því að veita fulltrúa starfsmanna seturétt með málfrelsis- og tillögurétt í stjórn Ríkisútvarpsins ohf. en ekki fáum við séð að það stangist á við íslensk hlutafélagalög. Ég nefni líka sem viðbót að hjá norska ríkisútvarpinu, en upphaflega var ákveðin fyrirmynd sótt þangað að löggjöfinni um RÚV ohf. og við höfum aftur litið til norsku löggjafarinnar, að þar eiga starfsmenn tvo fulltrúa í stjórn sem raunar hafa atkvæðisrétt. En þetta er allt atriði sem ég tel að nefndin hafi tækifæri á að fara yfir. Fyrst og fremst vil ég ítreka að ég tel mikilvægt að þetta mál nái fram að ganga. Í því er auðvitað margt sem snýr að athugasemdum ESA. Það eru hins vegar ýmis önnur atriði lögð til og ekkert verið að fela það. Ég tel að hv. allsherjar- og menntamálanefnd hafi ríflegan tíma til að fara yfir málið og skoða þær ábendingar sem kunna að berast um það.

Hæstv. forseti. Það er ekki ætlun mín að lengja þessa umræðu. Ég vildi bara nefna, af því hæstv. ráðherra vitnaði til 3. gr. laganna þar sem fjallað er um hlutverk og skyldur Ríkisútvarpsins, að um er að ræða afar langan lista sem leggst á næstum því tvær blaðsíður um hið mismunandi og fjölbreytta hlutverk Ríkisútvarpsins. Satt að segja sé ég ekki annað en að hægt sé að fella undir ákvæðin sem þarna er að finna eiginlega allt sem heyrir til fjölmiðlastarfsemi í landinu þótt víðar væri leitað.

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður hefur vafalaust fylgst með umræðum hér í gær þar sem við tókum einmitt allítarlega umræðu um 3. gr. og þennan lista. Ég lít svo á að þarna sé verið að setja mjög ríkar kvaðir á Ríkisútvarpið sem ekki er unnt að setja á nokkurn annan fjölmiðil þó að þeir kjósi að sinna einu og öðru af þessum lista. Ég nefni til að mynda skyldur Ríkisútvarpsins gagnvart landinu öllu, bæði að flytja fréttir frá landinu öllu og líka að dreifa efnis til landsins alls. Ég nefni líka varðveisluhlutverk Ríkisútvarpsins hvað varðar hljóðritanir, filmur, myndefni og annað. Ég nefni öryggisþjónustuna. Þetta eru því ríkar kvaðir, en stóra málið tel ég vera að þarna er atlaga gerð að því að skilgreina betur hlutverk og kvaðir Ríkisútvarpsins sem er væntanlega ástæðan fyrir því að við kjósum að reka hér almannaþjónustufjölmiðil.

Hæstv. forseti. Það er hárrétt hjá ráðherranum að í þessu ákvæði eru fjölmargar kvaðir sem lagðar eru á Ríkisútvarpið. Það er alveg rétt líka að það greinir Ríkisútvarpið frá öðrum fjölmiðlum að það hefur slíkum skyldum að gegna. Á hinn bóginn get ég ekki annað en vakið athygli á því að fyrir utan þau atriði sem Ríkisútvarpinu er beinlínis skylt að sinna er því, með túlkun á þessu ákvæði og með því að lesa það og önnur ákvæði frumvarpsins, hægt að heimfæra það þannig að fyrir utan hina skyldubundnu starfsemi og það sem kvaðirnar ná til geti Ríkisútvarpið gert nánast hvað sem því dettur í hug annað, jafnvel þótt þar sé hugsanlega fyrir hendi virk og öflug samkeppni einkaaðila á markaði.

Eins og hv. þingmaður þekkir er þetta sígild umræða þegar kemur að almannaþjónustumiðlum. Ef hv. þingmaður lítur til þeirra miðla sem starfa í löndunum í kringum okkur, hvort sem er annars staðar á Norðurlöndum eða í Bretlandi, þá rækja þeir þetta hlutverk sitt nákvæmlega þannig. Það má segja að við leggjum ríkari kvaðir á þessa miðla en það breytir því ekki að þeir skulu hafa mjög víðtæka skírskotun til alls almennings enda almannaþjónustumiðlar. Hlutverkið er því gríðarlega fjölbreytt. Munurinn er sá að þeir geta til að mynda ekki leyft sér að miðla eingöngu afþreyingu eða eingöngu fréttaefni svo að dæmi sé tekið, heldur þurfa þeir að skipta starfsemi sinni milli þessara þátta. En vissulega er þetta fjölbreytt. Þannig hefur hin evrópska nálgun verið á almannaþjónustumiðla. Ég sé í sjálfu sér ekki ástæðu til þess að við rekum ríkisútvarp okkar með öðrum hætti en danska ríkissjónvarpið eða hið breska, svo að dæmi séu tekin.

Herra forseti. Ég gerði nokkrar athugasemdir í umræðunni í gær um tæknileg atriði. Mér fannst hæstv. menntamálaráðherra bregðast við eins og athugasemdirnar hefðu komið úr rangri átt, hún reyndi sem hún gat að tala þær niður. Ég sé ekki af hverju má ekki skrifa alls staðar í textann ohf. fyrst það er í fullu samræmi við hlutafélagalögin sem segja að opinberum hlutafélögum er einum rétt og skylt að hafa ohf. með nafni sínu. Þessu þurfa allir aðrir í landinu að hlíta. Auðvitað veit ég að Alþingi getur sett lög um hvað sem er, en mér finnst að ohf. eigi að vera þarna til samræmis. Þetta skiptir í sjálfu sér engu máli þannig að ég skil ekki þessa mótsögn. Síðan er það með manninn í stjórn sem ekki hefur atkvæðisrétt. Hvurslags stjórnarmaður er það? Hann er ekkert í stjórn af því hann stjórnar ekki. Þess vegna finnst mér að það ætti að breyta þessu í nefndinni þannig að fulltrúi starfsmanna hafi rétt á að sitja stjórnarfundi, skuli boðaður á stjórnarfundi og hafi atkvæðis- og tillögurétt en sitji að sjálfsögðu ekki í stjórn. Annaðhvort er maðurinn í stjórn og stjórnar eða hann er ekki í stjórn og stjórnar ekki. Ég skora á nefndina að skoða þetta. Síðan með stjórnina þá þekki ég það ekki nákvæmlega en ég held að samþykktir félaga geti ákveðið hvað stjórnir sitja lengi. Það þarf ekki að kjósa stjórn á hverjum einasta aðalfundi. Þarna stendur ekkert um það hvað stjórnin sitji lengi. Hins vegar skal einhver valnefnd kjósa eða velja menn til tveggja ára. Af því dreg ég strax þá ályktun að stjórnarmenn sitji í tvö ár.

Virðulegi forseti. Það hvarflar ekki að mér að tala neinar athugasemdir niður. Ég var að veita skýringar á því sem hv. þingmaður nefndi hér í gær. Hvað varðar kjörtíma stjórnar kemur fram í frumvarpinu að stjórn skuli kosin á aðalfundi sem haldinn er árlega. Það bendir til þess, ekki satt, hv. þingmaður, að stjórnin sé kosin til eins árs ef hún skal kosin á aðalfundi sem haldinn er árlega. Það sem ég var eingöngu að benda á er að ekki var talið skylt að nefna ohf. í frumvarpinu, en það breytir í raun og veru engu eins og hv. þingmaður segir. Ég tel að þetta sé tæknilegt atriði sem fari til úrvinnslu hv. allsherjar- og menntamálanefndar.

Herra forseti. Þá skil ég ekki af hverju má ekki bara standa að stjórnin skuli kjörin á aðalfundi til eins árs. Af hverju má það ekki standa? Þá er það greinilegt og skýrt. Varðandi manninn sem er óvirkur þarna í stjórn legg ég til að hv. nefnd sem fær þetta til skoðunar fái sérfræðing til að skera úr um það hvort það geti verið að maður í stjórn hafi ekki stjórnarheimildir. Ég hef alla vega ekki heyrt af því áður að einhver maður sé í stjórn sem ekki hafi atkvæðisrétt. Það er mjög undarlegur stjórnarmaður. Þá er ég ekkert að tala um hvort hann sé fulltrúi starfsmanna eða eitthvað annað, ég er ekkert að tala um það út frá því. Ég vil hins vegar benda á að þegar fulltrúi starfsmanna er í stjórn og hefur stjórnarheimildir til að stjórna þá ræður hann forstjóra og forstjóri ræður hann. Þannig er kominn hringur í skipuritinu sem þykir mjög skaðlegt, herra forseti, og eyðilagði t.d. Sambandið á sínum tíma. Varðandi ohf. - mér finnst að það eigi að vera samræmi í þessum lögum og hlutafélagalögunum. Ef alls staðar stendur ohf. er samræmi. Það er mikilsvert þegar almenningur þarf alls staðar að skrifa ehf. eða hf. með nafni fyrirtækis sé gerð sú krafa að í lagatexta sé það gert líka.

Virðulegi forseti. Ég vil aðeins benda á að meiri hluti hv. allsherjar- og menntamálanefndar gerði þessa breytingu á stöðu fulltrúa starfsmanna í stjórn, þ.e. að hann væri án atkvæðisréttar en með málfrelsi og tillögurétt, þannig að ég tel að nefndarmenn hafi skoðað þetta mál og munu væntanlega gera það á nýjan leik eftir þessa umræðu.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um opinberan stuðning við vísindarannsóknir, nr. 3/2003. Forsögu frumvarps þessa má rekja til stefnu Vísinda- og tækniráðs sem gilti fyrir árin 2010–2012 sem bar yfirskriftina „Byggt á styrkum stoðum“. Þar var sérstök áhersla lögð á aukið samstarf háskólastofnana og fyrirtækja við rannsóknir og nýsköpun. Enn fremur er mælt fyrir um sameiningu Rannsóknasjóðs og Rannsóknarnámssjóðs, breytingu á nafni og starfssviði Tækjasjóðs með vísan í skýrslu innviðanefndar Vísinda- og tækniráðs um gerð vegvísis um uppbyggingu innviða og rannsókna á Íslandi frá árinu 2009. Í stefnunni er jafnframt lagt til að markáætlun á sviði vísinda og tækni verði veitt lagastoð. Með endurskoðun laga nr. 3/2003 er því verið að mæta þeim áherslumálum sem koma meðal annars fram í framangreindri stefnu. Þar að auki er lagt til að lögin verði samhliða þessu tekin til heildstæðrar endurskoðunar og er í frumvarpinu mælt fyrir um tillögur að breytingum á nokkrum þáttum laganna, sem þykir brýnt að bætt verði úr. Þrír sjóðir starfa samkvæmt lögum um opinberan stuðning við vísindarannsóknir og þeir heyra allir undir mennta- og menningarmálaráðherra og eru allir í umsýslu Rannís. Það eru Rannsóknasjóður, Rannsóknarnámssjóður og Tækjasjóður. Rannsóknasjóður styrkir vísindarannsóknir, Rannsóknarnámssjóður styrkir nemendur í rannsóknartengdu framhaldsnámi og Tækjasjóður styrkir kaup á dýrum tækjum og búnaði. Þessir sjóðir ásamt Tækniþróunarsjóði, sem kveðið er á um í lögum nr. 75/2007 og heyrir undir nýstofnað atvinnu- og nýsköpunarráðuneyti, mynda kjarna hins opinbera sjóðakerfis fyrir rannsóknir og nýsköpun hér á landi. Að auki ber að nefna markáætlun á sviði vísinda og tækni en í fjárlögum eru veittir styrkir til grunnrannsókna og hagnýtra verkefna undir formerkjum markáætlunar á sviði vísinda og tækni. Markáætlanir á sviði vísinda og tækni eru samkeppnissjóðir sem styrkja tímabundið átaksverkefni á tilteknum sviðum. Hingað til hafa þrjár markáætlanir verið starfræktar á Íslandi. Sú fyrsta, frá 1999 til 2003, um umhverfisvísindi og upplýsingatækni, sú næsta, frá 2005 til 2009, um erfðafræði í þágu heilbrigðis og örtækni, og sú nýjasta, frá 2009 til 2015, um öndvegissetur og klasa. Hafa þær eðlilega verið á ólíkum sviðum. Þessar þrjár markáætlanir hafa styrkt verkefni í opinni samkeppni á þeim sviðum sem markáætlanirnar starfa. Meðal hlutverka markáætlana er að styrkja verkefni sem spanna svið vísinda, tækni og nýsköpunar, allt í senn, og eiga því ekki heima undir öðrum sjóðum. Markáætlun hefur verið fastur liður á fjárlögum frá 1999 en ekki haft stoð í lögum. Virðulegi forseti. Helstu breytingar sem felast í frumvarpinu eru: Í fyrsta lagi er lagt til að Rannsóknasjóður og Rannsóknarnámssjóður verði sameinaðir undir nafni Rannsóknasjóðs. Með því má fá betri yfirsýn yfir sjóðina og þau verkefni sem styrkt eru. Helstu kostir eru þeir að með sameiningu getum við átt von á að hún leiði til meiri samfellu og yfirsýnar í úthlutunum styrkja til nemenda í rannsóknartengdu framhaldsnámi. Faglegt mat umsókna til rannsóknartengds framhaldsnáms mun styrkjast en ekkert fagráð starfar nú við Rannsóknarnámssjóð. Ég held að þetta sé lykilatriði, ég held að þetta geti í raun og veru verið liður í að efla gæði í því hvernig við metum umsóknir um rannsóknarstyrki. Fyrir utan það ætti sameining að leiða til minni umsýslu. Í öðru lagi er lagt til að heiti Tækjasjóðs verði breytt í Innviðasjóð og hlutverk hans útvíkkað svo hann geti styrkt aðra innviði til rannsókna, svo sem gagnagrunna og hugbúnað sem ekki teljast beinlínis til tækja. Talið er mikilvægt að útvíkka hlutverk sjóðsins og að hann takmarkist ekki eingöngu við tæki enda er þróun í þessum málum mjög hröð og menn sjá fram á sívaxandi vægi ýmiss konar sameiginlegra gagnagrunna í rannsóknum á mjög ólíkum sviðum. Einnig er lagt til að skipað verði sérstakt fagráð fyrir Innviðasjóð sem meti umsóknir um styrki úr sjóðnum. Ég held að það sé líka mikilvægt atriði. Í þriðja lagi er mælt fyrir um að markáætlun á sviði vísinda og tækni verði veitt lagastoð en markáætlun fellur ekki undir lög um opinberan stuðning við vísindarannsóknir, nr. 3/2003. Hún er samt sem áður á forræði mennta- og menningarmálaráðherra á hverjum tíma. Ég held að allir geti verið sammála um að það sé til bóta að verkefni af þessari stærðargráðu sem er með hundruð milljóna á fjárlögum fái sérstaka stoð í lögum. Því er í frumvarpinu mælt fyrir um að hún verði sett undir lög um opinberan stuðning við vísindarannsóknir og að sérstakri stjórn verði falið að fara með málefni markáætlunar á sviði vísinda og tækni. Í fjórða lagi er lagt til að formaður vísindanefndar Vísinda- og tækniráðs verði ekki jafnframt formaður stjórnar Rannsóknasjóðs. Samkvæmt gildandi lögum stýrir formaður vísindanefndar þeirri nefnd sem tilnefnir fagráðsmenn fyrir Rannsóknasjóð. Á sama tíma gegnir formaður vísindanefndar jafnframt formennsku í stjórn Rannsóknasjóðs en hann ber ábyrgð á úthlutunum úr sjóðnum. Stjórn Rannsóknasjóðs tekur jafnframt við öllum athugasemdum sem umsækjendur gera við úthlutun sjóðsins en samkvæmt gildandi lögum sæta ákvarðanir stjórnar ekki stjórnsýslukæru. Þarna er verið að horfa á það að dreifa þessum hlutverkum. Síðan vil ég nefna tvennt. Þetta frumvarp var kynnt í opnu ferli á netinu og bárust við það ýmsar athugasemdir. Ein athugasemd sem barst, og mig langar að segja þingmönnum frá, varðar ekki efni frumvarpsins sem slíks. Sjálfstætt starfandi fræðimenn hafa bent á að Rannsóknasjóður í núverandi mynd gagnist ekki mikið nema fyrir þá sem eru í stöðum til að mynda hjá rannsóknarstofnunum eða háskólum og hafi þar af leiðandi aukið bakland fyrir rannsóknir sínar. Mitt mat er það eftir að hafa legið yfir málinu og skoðað þetta frumvarp að réttari leið til þess að efla stuðning við sjálfstætt starfandi fræðimenn sé að efla Launasjóð fræðiritahöfunda sem starfar samkvæmt reglugerð, endurskoða hlutverk hans þannig að hugsanlega sé hægt að efla hann og styrkja hann í sessi. Jafnvel mætti hugsa sér að nýta þá aukningu sem nú er fyrirhuguð í fjárlögum að einhverju leyti og það þarf ekki háar fjárhæðir til til að efla þann launasjóð. Ég tala bara opið um þessa hugmynd því ég held að hún geti hreinlega nýst mjög vel til að styrkja þá fræðimenn sem eru að vinna til að mynda að efni á eigin vegum. Ég nefni sem dæmi athugasemdir sem bárust frá Reykjavíkurakademíunni sem sendi inn athugasemdir við frumvarpið. Ég held að þarna gætum við náð þéttara og heildstæðara kerfi með því móti og skal ég glöð ræða þessi mál við hv. allsherjar- og menntamálanefnd ef hún óskar þess. Hitt sem hv. þm. Eygló Harðardóttir vakti athygli mína á áðan varðar 5. gr. frumvarpsins og opinn aðgang. Ég get skýrt það nánar á eftir en ég sé að því miður hefur ekki verið greint frá þessu með fullnægjandi hætti í greinargerð, að þarna er verið að leggja til nýmæli og mér finnst rétt að ég skýri frá því að þetta byggir líka á sömu stefnu Vísinda- og tækniráðs þar sem segir, með leyfi forseta: „Tryggja þarf gott aðgengi að rannsóknaniðurstöðum sem hið opinbera styrkir, en þannig má stuðla að skilvirkri nýtingu rannsókna. Nauðsynlegt er að skoða nánar lagalegar og efnahagslegar hliðar á opnum aðgangi að rannsóknaniðurstöðum og verndun hugverkaréttinda.“ Vísinda- og tækniráð leggur sem sagt til að þetta verði gert að kröfu. Í raun og veru hafa margir háskólar og rannsóknarstofnanir margar hverjar gert þessa kröfu nú þegar. Vísinda- og tækniráð lagði síðan til að Ísland yrði aðili að Berlínaryfirlýsingunni frá 2003 sem 274 ríkisstjórnir, háskólar og stofnanir hafa undirritað frá því að hún var samin og hún snýr að þessu sama. En ég skal með glöðu geði svara fyrirspurnum um þetta. En það eru auðvitað leið mistök að þetta sé ekki skýrt í greinargerðinni. Virðulegi forseti. Með frumvarpinu er reynt að stuðla að heildstæðara og gagnsærra styrkjakerfi í opinberum stuðningi við vísindarannsóknir sem jafnframt taki mið af þeirri þróun sem hefur verið innan vísindakerfisins. Lagt er til að starfandi verði þrír sjóðir, Rannsóknasjóður, Innviðasjóður og markáætlun, allir í umsýslu Rannsóknarmiðstöðvar Íslands. Ég lít líka á þetta sem lið í einföldun sjóðakerfisins sem lengi hefur verið á dagskrá Vísinda- og tækniráðs þannig að þeir fjármunir sem við höfum úr að spila til rannsókna og þróunar nýtist sem best. Ég tel að æskilegt væri, svo fremi sem hv. allsherjar- og menntamálanefnd sjái ekki mikla meinbugi á frumvarpinu, að við ljúkum þessu máli samhliða því að við ljúkum því að auka og efla þá sjóði sem vonandi næst sátt um við fjárlagagerðina í vor. Ég held að það sé mjög brýnt að við eflum með þessum hætti samkeppnissjóði á sviði rannsókna og nýsköpunar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsögu hennar. Það er þrennt sem ég mundi vilja spyrja ráðherrann um varðandi efni frumvarpsins. Ráðherra hefur þegar komið inn á þann þátt sem ég nefndi við hana varðandi breytingar á grein sem koma fram í 5. gr., e-lið, þar sem sagt er: „Niðurstöður rannsókna, sem kostaðar eru með styrkjum úr sjóðum er falla undir lög þessi, skulu birtar í opnum aðgangi og vera öllum tiltækar nema um annað sé samið.“ Hefur ráðherrann velt nákvæmlega fyrir sér hvernig hægt er að útfæra þetta? Ég held að við séum öll - ég hef heyrt það í umræðunni í allsherjar- og menntamálanefnd af því ég hef tekið það upp þar - sammála um að við viljum sjá þetta gerast og mér skilst að það sé sama afstaða hjá stjórnmálamönnum alls staðar í Evrópu, þ.e. að leggja áherslu á að þetta sé í opnum aðgangi. En þeir sem þekkja til hafa bent á að ef það yrði raunar kvöðin þá værum við að útiloka okkar færustu vísindamenn frá því að geta birt greinar sínar í virtustu tímaritum heims. Má nefna Nature Genetics sem dæmi um þess háttar tímarit. Ein hugmyndin sem hefur verið nefnd er hvort möguleiki sé á því að þetta færi inn í það samkomulag sem er nú til staðar í gegnum hvar.is. Þetta væri í opnum aðgangi gagnvart þeim sem eru með IP tölur frá Íslandi og þá væri samið um það við viðkomandi tímarit. Síðan mundi ég nefna aðeins markáætlunina. Talað er um „í nánu samstarfi fyrirtækja, rannsóknarstofnana og háskóla“. Hvernig mundi þetta til dæmis koma niður á þeim sem stunda rannsóknir á sviði félagsvísinda, þar sem oft er ekki endilega verið að koma með einhverjar afurðir sem hægt er að vinna með fyrirtækjum? Og síðan er þriðji þátturinn sem ég ætlaði að nefna við ráðherrann. Ég sé ekki hvort einhver niðurstaða er komin varðandi þá vinnu 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Fyrst að því síðasta sem hún nefndi. Þess sér ekki stað í frumvarpinu enda mátum við það ekki að það ætti heima í þessu frumvarpi. Hins vegar vinnum við núna áfram á vettvangi Vísinda- og tækniráðs að því. Heilmikil vinna hefur verið unnin við greiningu á hlut kynjanna í rannsóknum og rannsóknarstyrkjum og það höfum við þingmaður rætt áður hvað varðar til dæmis bágan hlut kvenna í stöðum verkefnastjóra. Þar er sem sagt verið að vinna að því að leggja fram áætlun um það svið, en hún er að minnsta kosti ekki komin á það stig að hún eigi heima í lagafrumvarpi. Það getur vel verið að svo verði síðar. Ég held að það kalli kannski á aðra umræðu. Hvað varðar markáætlanir þá hafa þær vissulega verið líka á sviði félags- og hugvísinda. Ég nefni nýlega markáætlun um jafnréttisrannsóknir þar sem kallaðir voru til hugvísindamenn og félagsvísindamenn. Og ef ég man rétt hafa verið öndvegisstyrkir á sviði miðaldafræða. Það gæti hafa verið öndvegisstyrkur eða eitthvert öndvegissetur. Ég held því að mikil færi séu á því að gera þverfræðilegar rannsóknir á sviði félagsvísinda og hugvísinda eins og í lífvísindum eða öðrum greinum, svo ég nefni það, og jafnréttismálin eru þar bara gott dæmi. Ég nefni síðan útfærsluna. Ein leið sem hefur verið farin í þessu og mörg virt tímarit gera núna kröfu um er að greitt sé gjald fyrir opinn aðgang. Þá hefur verið farin sú leið af hálfu Rannís að styrkja viðkomandi vísindamenn um það gjald. Krafan er sett um að greinin sé birt í opnum aðgangi en ef tímaritið setur gjald á það er það greitt af styrki Rannís, svo dæmi sé tekið. Að þessu hefur verið hugað og í raun og veru hefur þessi krafa verið uppi af hálfu Rannís nú um nokkurt skeið en hún hefur ekki verið lögbundin nema þetta frumvarp verði að lögum. Það hefur því þegar verið unnið talsvert mikið í útfærslu á þeim efnum. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég held að það sé einmitt mjög brýnt, í ljósi þess að ekki er fjallað nægilega vel um þetta með opna aðganginn í greinargerð með frumvarpinu, að komið verði á framfæri við nefndina sem allra fyrst minnisblaði og upplýsingum um raunverulega hvað er í gangi hjá ráðuneytinu og hjá Rannís varðandi þetta. Þegar ég var að reyna að kynna mér þetta fann ég markáætlun um upplýsingatækni og umhverfismál 1999–2004. Sú sem tók við var markáætlun um erfðafræði í þágu heilbrigðis og örtækni. Og sú sem við erum að starfa eftir núna er um öndvegissetur og klasa. Samkvæmt vefsíðu Rannís hefur verið úthlutað úr þeim sjóði verkefnum vegna jarðhita, vitvélaseturs og svo jafnréttis- og margbreytileikarannsókna. Í rauninni er bara eitt verkefni sem maður getur sagt að flokkist undir félagsvísindi. Þá vil ég einmitt benda sérstaklega á varðandi markáætlanirnar að mér finnst skorta svolítið á það í frumvarpinu að sagt sé meira um hvað það er sem við ætlum að leggja áherslu á. Og þá minni ég á þá vinnu sem þáverandi menntamálaráðherra setti af stað í framhaldinu af hruninu með erlendum sérfræðingum um framtíðarstefnumörkun varðandi menntakerfið okkar. Þar tala þeir um að við eigum að leggja áherslu á þrjú meginsvið, þ.e. heilbrigðis- og lífvísindi, þau töluðu um jarðvísindi eða náttúruvísindi og svo töluðu þau um skapandi greinar og þau horfðu líka til tækni í skapandi greinum, eins og Háskóli Reykjavíkur hefur verið að vinna með. Ég held því að það sé mjög brýnt og við verðum að læra af reynslunni hvað varðar markáætlun að við getum ekki verið að setja peninga í einhver ný verkefni, dreifa þeim eins og mér hefur fundist við hafa verið að gera varðandi markáætlanir. Það þarf að koma skarpari fókus. Annað sem ég vildi líka spyrja ráðherrann um. Telur ráðherrann eðlilegt að stjórnarmenn sem mundu sitja í stjórn markáætlunar geti síðan verið að úthluta sínum stofnunum styrkjum á vegum markáætlunar.

Virðulegi forseti. Ætlunin með því að setja markáætlun lagastoð er einmitt, eins og ég sagði hérna áðan, að þarna er um verulega fjármuni að ræða og það skiptir mjög miklu að ferlið sé í lagi. Þess vegna er lagt til að skipuð sé stjórn markáætlunar þremur einstaklingum úr stjórn Rannsóknasjóðs, þremur úr stjórn Tækniþróunarsjóðs sem síðan starfi samkvæmt áherslum Vísinda- og tækniráðs og auðvitað hefur þetta verið gert þó að það hafi ekki verið bundið í lög. Þannig má nefna að síðustu markáætlanir byggja á heilmiklu opnu samráði úti í geiranum þar sem kallað var eftir áherslum vísinda- og tæknigeirans hvað ætti að setja í öndvegi. Auðvitað hefur þessi vinna ekki farið þannig fram að hún hafi bara verið ákveðin af handahófi. Ég tel að menn hafi í raun og veru verið að setja mjög skarpar áherslur og við sjáum árangurinn. Við sjáum árangurinn til að mynda í lífvísindunum svo dæmi sé tekið, mjög góðan árangur. En ég tel hins vegar mikilvægt eigi að síður, því að þetta er stór liður, að það sé lögbundið og að áherslur komi frá Vísinda- og tækniráði sem væntanlega leggur þá línurnar um hvaða áherslur eigi að taka. Hv. þingmaður nefnir réttilega áherslur úr erlendu sérfræðinganefndinni sem ég tel að komi þar sterkar inn. En þarna finnst mér einhvern veginn rétti ferillinn vera við ákvarðanatökuna sjálfa. Þegar kemur hins vegar að úthlutun styrkja þá gilda þar auðvitað bara eðlilegar reglur um hæfi og vanhæfi, og ættu að gilda.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Ég mun koma inn á það í máli mínu á eftir að ég tel þetta vera í heildina rétt skref. En að mörgu er að hyggja og í rauninni kom hv. þm. Eygló Harðardóttir inn á þær spurningar helstar sem ég hafði ætlað mér að færa fram í þessu andsvari en engu að síður er ein eftir. Hér er lagt upp með ákveðna heildarsýn, verið er að skerpa hlutina, það er verið að sameina og ég tel að það sé rétt að farið. Hins vegar finnst mér standa eftir heildarsýn ríkisstjórnarinnar á rannsóknar- og vísindamálum á grundvelli samkeppni. Og ég held að ráðherra viti alveg hvert ég er að fara, ég er að fara að tala um aukið virði sjávarfangs, þann sjóð sem er að verða, held ég, að mínu mati einn stærsti rannsóknasjóðurinn. En þar gilda ekki sömu reglur að mínu mati og gilda um Rannsóknasjóðinn og vísindasjóðina hjá okkur sem falla undir ráðuneyti menntamála. Þó að það séu einhverjar viðmiðanir við alþjóðlegar reglur þá eru þær að mínu mati ekki fullnægjandi. Það eru ekki bestu niðurstöður, bestu rannsóknir sem fá úthlutað. Og við sjáum að það er engin tilviljun þegar ákveðinn þingmaður var ráðherra þá einhverra hluta vegna fóru flestar úthlutanir um aukið virði sjávarfangs í það kjördæmi. Það var fyrir tveimur eða þremur árum. Ég spyr: Hvaða umræða hefur átt sér stað innan ríkisstjórnarinnar? Af því að það eru nú menn sem hafa haft metnað í þá veru að ýta undir rannsóknar- og þróunarstarf og hafa talað um það í fyrri ríkisstjórnum líka að sameina þessa sjóði og gera eitthvað í því, hefur sú umræða átt sér stað í þessari ríkisstjórn og hvernig hefur ráðherra þá nálgast hlutina?

Virðulegur forseti. Já, sú umræða hefur átt sér stað í ríkisstjórninni og í Vísinda- og tækniráði sem situr nú og þar liggur auðvitað fyrir mjög skýr stefna um einföldun sjóðakerfisins. Ég persónulega hef þá skoðun að með þessu frumvarpi sé verið að stíga skref í átt til einföldunar grunnrannsóknamegin og ég tel að stíga eigi sambærilegt skref hinum megin. Ég tel að við eigum að horfa á málefni samkeppnissjóða á sviði nýsköpunar hvort sem þeir heyra undir tækniþróun, sjávarfang eða landbúnað eða hvað annað undir einum hatti. Það er því mín skoðun að þar mætti fara í sambærilega einföldun.

Herra forseti. Formaður Vísinda- og tækniráðs er forsætisráðherra Íslands. Það er sá aðili sem á að hafa forustu um að leiða vinnu af þessu tagi til að hafa heildarhagsmuni vísinda- og rannsóknasamfélagsins, og þar með talið samfélagsins alls, í huga. Mér finnst því vont að heyra, um leið og ég fagna áherslum ráðherra, að forsætisráðherra skuli þá ekki beita sér enn frekar fyrir uppstokkun í þessu máli. Vel má vera að það sé pólitískt viðkvæmt á milli stjórnarflokkanna en ef við hugsum eingöngu um heildarhagsmuni vísinda og rannsókna í landinu, á hvaða sviði sem er, hvort sem það er á sviði grunnrannsókna eða hagnýtra rannsókna - og það eru líka hagnýtar rannsóknir innan rannsóknasjóðsins, þó að meginhlutinn sé grunnrannsóknir - þá tel ég miklu máli skipta að stokkað sé upp í kerfinu. Ég tel hagsmunaaðila úti samfélaginu enn hafa of sterk ítök í því hvernig úthlutanir eru, sem getur verið jákvætt en er líka neikvætt. Þær eru ekki gerðar á þeim faglegu forsendum, alþjóðlega viðurkenndum forsendum, sem við gerum meðal annars kröfu um gagnvart þeim sjóðum sem heyra undir mennta- og menningarmálaráðuneytið. Um leið og ég fagna afstöðu ráðherra í þessu máli hvet ég hana til dáða við að ýta við forsætisráðherra þannig að hún taki keflið og stokki upp í þessu þó að það sé erfitt og viðkvæmt á kosningaári. Það skiptir máli fyrir okkur til lengri tíma litið að úthlutanir úr vísindasjóðum séu trúverðugar og byggðar á samkeppnisgrundvelli þannig að við vitum að þær fari til bestu rannsókna, bestu umsókna, en ekki í einhver gæluverkefni tiltekinna manna.

Virðulegi forseti. Ég á von á því að hæstv. forsætisráðherra sé með á dagskrá sinni endurskoðun laga um Vísinda- og tækniráð. Ég tel mig vita að unnið sé að þessum málum af því að þessir sjóðir heyra núna allir undir hið nýsameinaða atvinnu- og nýsköpunarráðuneyti. Ég tel því lag að fara í þá uppstokkun sem hv. þingmaður nefndi hér. Ég á ekki von á öðru en forsætisráðherra taki sköruglega á því máli.

Virðulegi forseti. Í andsvari við hæstv. ráðherra nefndi ég þau þrjú atriði sem ég hafði einna helst hugsað mér að ræða. Ég ætla samt í upphafi að fá að taka undir það sem hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir sagði. Ég sit í stjórn félags sem hefur ítrekað fengið styrki í gegnum AVS-sjóðinn og ég tel að þeir fjármunir hafi farið í ágætisverkefni. En ég tek undir þær ábendingar sem koma hér fram, að sjálfsögðu á að gera sömu kröfur til þeirra verkefna sem verið er að úthluta til í gegnum þann sjóð og gerðar eru til rannsóknarverkefna hér. Það fyrirtæki sem ég hef setið í stjórn í hefur lagt mjög mikla áherslu á að vera mjög framarlega í þeim rannsóknum sem það hefur fengið styrki til að gera. Ég held að við ættum að horfa til þessa, eins og ég tel að hæstv. ráðherra hafi verið að taka undir, og taka þetta raunar enn lengra. Undir ráðuneyti hæstv. ráðherra er fjöldinn allur af litlum sjóðum sem hafa verið að styrkja hinar svokölluðu skapandi greinar. Ef við ætlum að gera það af alvöru, eins og erlendir sérfræðingar ráðlögðu okkur í framhaldi af vinnu sem þáverandi menntamálaráðherra, hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, setti af stað, þá eigum við að segja að þessar greinar, þessi fög, skipti jafnmiklu máli og eigi þá að sjálfsögðu að hlíta sömu úthlutunarreglum og áherslum og önnur fög. Við erum komin með Listaháskóla. Við sjáum mjög spennandi verkefni frá Háskólanum í Reykjavík varðandi tækniþróun í tengslum við skapandi greinar. Við erum með metnaðarfullt framhaldsskólanám á sviði tækni sem hægt væri að tengja við hinar ýmsu skapandi greinar. Ég held að það sé eitt af því sem ráðherrann ætti að íhuga, hvort ekki sé mögulegt að setja þá sjóði líka undir lög um opinberan stuðning við vísindarannsóknir. Eins og hæstv. ráðherra sagði er umtalsverður munur á því að tala um hvort birta eigi eitthvað opinberlega, eins og er í gildandi lögum, eða í opnum aðgangi. Spurt er: Hvað er opinn aðgangur? Ráðherrann vísaði í Berlínaryfirlýsinguna en þar er talað um tvíþætta skilgreiningu á framlagi í opnum aðgangi. Annars vegar verða rétthafar þess að hafa veitt óafturkræfa og almenna heimild til frjálsrar notkunar, afritunar, dreifingar, opinberrar birtingar og gerðar afleiddra verka svo lengi sem uppruna er rétt getið. Hins vegar þarf framlagið í heild að vera geymt í almennt aðgengilegum gagnagrunni sem er haldið við af stofnun sem hefur opinn aðgang og langtímavarðveislu að markmiði sínu. Því má eiginlega segja að þetta falli líka að vissu leyti undir það sem við ræddum fyrr í dag, sem var þingsályktunartillagan um tjáningar- og upplýsingafrelsi eða hin svokallaða IMMI-tillaga. Þetta er sem sagt ein skilgreiningin en önnur skilgreining hefur líka gjarnan komið við sögu, sem í raun stangast á við þá hugmynd sem ráðherrann kom inn á, þ.e. að hægt væri að samþykkja að borga fyrir það að tryggja opna aðganginn. Þá erum við að segja að margir skilji opinn aðgang þannig að um gjaldfrjálsan aðgang sé að ræða þannig að einungis eigi að birta það sem ekki er rukkað fyrir. Dæmi um það gætu verið þau tímarit sem háskólar hafa verið að gefa út, þau eru opin á vefnum hjá þeim og þeir rukka ekki neitt fyrir aðganginn. Það er það sem fólk á við þegar það talar um opinn aðgang, að því sé frjálst að lesa framlag á netinu án endurgjalds. Ég gat ekki skilið orð ráðherrans öðruvísi en svo að hún væri að segja að þetta væri ekki endilega hennar skilningur heldur frekar sá sem kemur fram í Berlínaryfirlýsingunni. Einnig hefur verið talað um fleiri leiðir eða útfærslur varðandi þennan opna aðgang. Ég held að allsherjar- og menntamálanefnd þurfi að fara virkilega vel yfir þetta og í samstarfi við ráðuneytið því að þetta er eitthvað sem við viljum sjá gerast. Að sjálfsögðu viljum við ekki að það hefti færustu vísindamenn okkar í því að geta komið niðurstöðum sínum á framfæri. Varðandi markáætlunina þá er í 5. gr., b-lið, talað um að verkefni skuli unnin í nánu samstarfi fyrirtækja, rannsóknarstofnana og háskóla á einstökum sviðum eða þverfaglegum fræðasviðum á grundvelli vandaðra rannsóknaráætlana. Ég vil leggja mjög mikla áherslu á að hér þarf að gæta að því að hugvísindin og félagsvísindin - jafnvel rannsóknir sem við teljum skipta mjög miklu máli, eins og til dæmis á íslenskri tungu, sögu, menningu - séu ekki útilokuð frá markáætluninni. Ég tel líka mjög mikilvægt að gæta að því, þegar við horfum á þennan texta, að við séum heldur ekki að útiloka konur frá því að stjórna verkefnum á vegum markáætlunar. Þau þrjú verkefni sem voru styrkt núna, í tengslum við öndvegissetur og klasa - það var jarðhiti, vitvélasetur og svo voru jafnréttis- og margbreytileikarannsóknir. Af þessum verkefnum fór lægsta upphæðin einmitt til jafnréttis- og margbreytileikarannsókna. Það hefur sýnt sig varðandi vísindarannsóknirnar að við erum ekki bara að tala um að færri konur séu verkefnisstjórar í stórum og viðamiklum verkefnum heldur hafa styrkirnir sem konur hafa fengið verið lægri í krónum talið. Þetta er eitthvað sem ég held að við þurfum að gæta mjög vel að. Við þurfum líka að gæta mjög vel að því að í markáætlununum hafa verið einu rannsóknarstyrkirnir þar sem um raunverulegar upphæðir er að ræða, fyrir utan það þegar menn taka þátt í Evrópusambandsverkefnum og öðru slíku, á einhverju nýju vísindasviði. Þar sem jafnvel er viðurkennt í fréttatilkynningum frá menntamálaráðuneytinu að einungis örfáir vísindamenn hafi þá þekkingu sem til þarf. Ég horfi hér sérstaklega til markáætlunar um örtækni, sem var algjört uppbyggingarstarf. Það er spurning hversu miklu það hefur skilað ef horft er til þeirra áherslusviða sem erlendu sérfræðingarnir höfðu. Það er eins og hæstv. ráðherra talaði hér um. Þegar kom að markáætlun 2007–2015 kom fjöldi manns að því að móta stefnumörkun hvað það varðaði. Ég held að það sé einmitt mjög mikilvægt að leggja áherslu á að þannig þarf að nálgast þetta, að það séu margir sem koma að þessu og að í einhverjum tilvikum séu það jafnvel ekki bara íslenskir aðilar, Íslendingar, sem vinni þá undirbúningsvinnu, þ.e. að því hvert áherslusviðið eigi að vera, heldur fái líka utanaðkomandi aðilar, sem hafi kannski ekki sömu hagsmuni hvað það varðar, að leita eftir styrkjum hjá Rannís. Þá er ég komin að öðrum þætti varðandi markáætlunina. Í d-lið í 5. gr. er í síðustu setningunni talað um að ákvarðanir stjórnar um veitingu styrkja úr markáætlun séu endanlegar á stjórnsýslustigi. Ég hef skilning á því, því að það eru náttúrlega ákveðin matsatriði sem koma að því að meta þessar umsóknir. En þá er líka mjög mikilvægt að í lagatextanum sjálfum komi fram hvaða kröfur við viljum gera varðandi þetta ferli. Sem dæmi vil ég nefna að hugsanlega þyrfti að setja inn ákvæði um að stjórnarmenn, sem sitja þá í stjórn markáætlunar og taka ákvörðun um hvernig úthluta eigi þessum fjármunum, séu búnir að taka sig út af listanum sjálfir, þ.e. að þeir séu ekki að fara að úthluta sjálfum sér styrkjum og að sjálfsögðu ekki sinni eigin stofnun eða stofnun sem þeir eru í forsvari fyrir. Það getur verið mjög erfitt að tryggja að menn séu þá hlutlausir varðandi matið, og eins og hér kemur fram hafa menn enga möguleika á að vísa ákvörðun stjórnar um veitingu styrkja eitthvert annað. Það þarf að tryggja hæfið hér í lagatextanum. Ég vil síðan fagna því sem ráðherrann talaði hér um varðandi kynjahlutföllin í tengslum við stuðning við vísindarannsóknir. Ég tel mjög brýnt að við veltum því fyrir okkur hvernig hægt sé að taka á því. Það virðist vera nákvæmlega það sem ráðuneytið hefur verið að gera í samstarfi við Rannís og á grundvelli þeirra stofnana sem hér eru undir. Ég held að þar sé til staðar raunverulegur vilji til að tryggja jafnræði kynjanna. Ég held að við getum jafnvel verið ákveðin fyrirmynd, ef við höldum áfram að vinna í því, gagnvart öðrum löndum. Þetta er ekki bara áhyggjuefni hér á Íslandi heldur raunar í vísindasamfélaginu á heimsvísu, að hugsanlega sé einhver kynjahalli hvað varðar úthlutun styrkja. Þetta eru sem sagt mínar helstu athugasemdir. Ég vonast til þess að allsherjar- og menntamálanefnd fari mjög vel yfir þetta frumvarp og átti sig á því að það skiptir gífurlega miklu máli að þetta sé í lagi. Þetta eru þeir fjármunir sem vísindarannsóknir og vísindamenntun á Íslandi byggir á og byggir raunar upp það samfélag og þau störf sem við viljum sjá í framtíðinni. Það skiptir því verulega miklu máli hvernig við stöndum að þessum lagaramma.

Herra forseti. Ég þakka þolinmæðina. Ég vil rétt upplýsa hvað maður gerir hérna, ég var niðri að borða smá afmælisköku. Það var afmæli hjá einni í flokknum og við vorum aðeins að fagna og njóta afraksturs íslensks landbúnaðar, ég veit að það gleður hæstv. forseta. Ég er komin hér til að ræða frumvarp til laga um breytingu á lögum um opinberan stuðning við vísindarannsóknir. Ég fagna frumvarpinu, ég tel það vera rétt skref. Góðir hlutir gerast hægt en þeir eru þó að gerast. Ég tel þetta vera mikilvægt skref. Það styrkir þá lagaumgjörð sem við settum á árum áður sem byggir á grundvelli vísinda- og tækniráðs og var fyrirmynda leitað víða. Ég man að á sínum tíma þegar ég og fleiri í allsherjar- og menntamálanefnd og iðnaðarnefnd fórum til Finnlands þar sem leitað var í smiðju annarra landa. Ég fagna því að vel hefur tekist til. Ég vil líka benda á að þrátt fyrir ákveðnar efasemdir þáverandi stjórnarandstöðu er það engu að síður þannig að stjórnmálin hafa náð að sameinast um þessa þætti, að halda áfram að byggja upp vísindi og rannsóknir. Það er kannski eitt af því sem háir okkur hér inni að við tölum allt of lítið um það sem sameinar okkur. Við höfum verið dugleg að koma áfram mörgum góðum málum þó að áherslurnar geti verið mismunandi, og síðan er náttúrlega gargandi ósamkomulag í öðrum málum, eins og menn þekkja. Ég fagna sérstaklega því að menn haldi áfram að reyna að finna rétta fyrirkomulagið, rétta sjóðafyrirkomulagið þannig að skilvirknin verði sem mest með því fjármagni sem við höfum. Fjármagnið er þó takmarkað, það verður að segjast eins og er, en verið er að reyna að finna leiðir til þess að það fari beint inn í rannsóknirnar þannig að yfirbyggingin verði minnkuð en um leið verði skilvirkt aðhald og gegnsæi. Gegnsæi kemur í gegnum samkeppni og samkeppnisreglur þar um varðandi hvaða vísindatilraunir, rannsóknir o.fl. eiga að hljóta styrki og hverjar ekki. Ég tel rétt að fara þá leið sem hér er farin en ég gat um það í andsvari mínu áðan við hæstv. ráðherra að ég hefði viljað sjá heildstæðari stefnu varðandi vísindi og tæknimál almennt í landinu. Það hefur oft og tíðum verið barátta á milli ráðuneyta, við skulum bara segja eins og er. Það hefur verið togstreita á milli ráðuneyta um hver heldur hverju o.s.frv. og oft og tíðum hefur það verið á kostnað málefnisins sem slíks. Ég sé að það er ekki nein áherslubreyting hvað það varðar og bíð því spennt eftir því hvað kemur úr ranni hæstv. forsætisráðherra þegar kemur að því að endurskoða vísinda- og tækniráð síðar í vetur. Ég tel að það væri farsælla að sameina þessa vísindasjóði. Ég kom áðan inn á aukið virði sjávarfangs. Það er alveg hárrétt sem fram kom í máli hv. þm. Eyglóar Harðardóttur að það er mjög merkilegur sjóður og hefur styrkt margar frábærar rannsóknir, en engu að síður eigum við ekki að gefa neinn afslátt af því hvernig úthlutunarreglum er háttað eða aðkomunni allri. Það segi ég með fullri virðingu fyrir þeim sem að þessu standa. Regluverkið af hálfu þingsins verður að vera skýrt og klárt og það þarf að vera stuðningur við málefnið sem slíkt en ekki vera til þess fallið að auka tortryggni. Ég velti líka fyrir mér hvert hlutfall styrkja sé í grunnrannsóknir og hagnýtar rannsóknir. Ég hefði gjarnan viljað sjá þróunina þar. Ég get líka séð þróunina í skýrslu vísinda- og tækniráðs sem verið hefur í fjárframlögum til grunnrannsókna og hagnýtra rannsókna. Það tengist því risamáli sem okkur er öllum umhugað um, það er hvernig vísinda- og rannsóknarsamfélag við viljum hafa hér og hvort við viljum ekki örugglega hafa það. Ég held að allir stjórnmálaflokkar og allir stjórnmálamenn hafi sagt já við því. Við í allsherjar- og menntamálanefnd heimsóttum Háskóla Íslands í fyrradag. Það er mikið fagnaðarefni hvernig Háskóli Íslands hefur náð að efla sig og styrkja og hefur stefnt hátt þrátt fyrir margar úrtöluraddir á sínum tíma. Menn töldu það ekki vera raunhæft og jarí, jarí, jarí, ég fékk að heyra það bæði innan og utan ríkisstjórnar, en Háskóli Íslands hefur engu að síður náð merkilegum árangri og heldur áfram að bæta sig. Það sem kemur hins vegar í ljós þegar við skoðum tölur, rannsóknir og fjármagn á árunum 2006–2010 er að færri vísindagreinar eru birtar en áður. Það er einn af þeim stóru mælikvörðum sem segir okkur hvar við stöndum í samfélagi þjóðanna, í því vísindasamfélagi sem við viljum vera fullir þátttakendur í. Það er mikið áhyggjuefni. Þó að ríkisstjórnin segi að hún hafi forgangsraðað í þágu rannsókna og vísinda sjáum við samt að verulega hefur verið skorið niður í þeim málum á árunum sem vinstri ríkisstjórnin hefur verið við völd. Hún hefur að mínu mati ekki forgangsraðað nægilega í þágu rannsókna og vísinda. Það getur vel verið að menn séu að reyna að bæta í, en fyrirgefið, það er bara ekki trúverðugt þegar kosningaárið er fram undan, það er ekki trúverðugt að koma með svona korteri fyrir kosningar. Það sama gildir um fæðingarorlofið sem við ræddum fyrr í dag. Sama hvað menn segja þá er fylgni á milli aðgerða og stefnu ríkisstjórnarinnar, á milli ákvarðana og stefnu hennar í jafnréttismálum til dæmis hvað varðar fæðingarorlof, og aukins launamunar kynjanna. Fæðingarorlofið er eitt af þeim tækjum sem vinna áttu gegn launamun kynjanna. Ég fullyrði að það sé eitt af þeim málum sem haft hefur vond áhrif á þróunina. Hvers vegna tek ég það fram? Jú, það sama gildir um rannsóknirnar. Þó að menn hafi haft góðan og ríkan vilja til að passa upp á ákveðna rannsóknarsjóði og þá sjóði sem heyra undir mennta- og menningarmálaráðuneytið og núna atvinnuvegaráðuneytið undir stjórn Steingríms J. Sigfússonar, hefur engu að síður dregið úr þessum framlögum á síðustu þremur, fjórum árum. Ég hefði viljað sjá forgangsraðað í þágu vísinda og rannsókna og í þágu heilbrigðismála og menntamála og látið þá önnur verkefni, sem eru að mínu mati ekki eins mikilvæg, frekar sitja á hakanum. Allt fjallar þetta um pólitískar áherslur  Við í Sjálfstæðisflokknum munum að sjálfsögðu nýta tækifærið til að fara gaumgæfilega yfir málið í allsherjar- og menntamálanefnd með það í huga að styrkja kerfið, gera það gegnsærra og markvissara í þágu vísinda og rannsókna. Við viljum gjarnan fá að sjá það hvort fylgni sé á milli fjárframlaga til vísinda og rannsókna og þess hvað við stöndum okkur vel á því sviði á alþjóðavísu. Við sjáum að ýmis verkefni fá stuðning frá útlöndum, sem er vel. Síðast í dag fengum við milljarð frá hinu alræmda Evrópusambandi til að setja í jarðskjálftarannsóknir, það fer að miklu leyti til íslenskra rannsóknar- og vísindamanna. Hér á að vera ofurrannsóknarstöð jarðskjálftarannsókna. Ég held að það sé gott og ég vona að menn fari nú ekki að fjargviðrast yfir því að stuðningurinn komi þaðan. Það er rétt að benda á að við fáum mikinn stuðning í ýmsar menntarannsóknir og vísindarannsóknir á grundvelli EES-samningsins en við fáum líka gríðarlega mikið til baka á sviði mennta, menningar, nýsköpunar og skapandi greina, eins og hv. þm Eygló Harðardóttir kom inn á í máli sínu. Tækifærin eru mörg en það tekur mörg ár að byggja upp samfellu í vísindum og rannsóknum. Það þarf ekki að taka nema nokkrar vitlausar ákvarðanir í hasti eða í pólitísku orðaskaki eða skiptimyntarleik til að rífa niður það sem byggt hefur verið upp í vísindum og rannsóknum. Þess vegna hvet ég til þess að menn hugsi um stóru myndina, hugsi til lengri tíma í vísindum og rannsóknum og að við tökum alvarlega þær ábendingar sem við höfum fengið frá virtustu rannsóknar- og kennslustofnun okkar, Háskóla Íslands. Það eru hlutir sem við munum fara yfir í nefndinni. Að öðru leyti vil ég vekja athygli á því sem fram kemur í umsögn fjárlagaskrifstofu fjármála- og efnahagsráðuneytisins, sem undirstrikar að mér finnst ekki vera forgangsraðað í þágu rannsókna og vísinda. Í lok umsagnar ráðuneytisins segir, með leyfi forseta: „Verði frumvarpið að lögum er því ekki gert ráð fyrir að það hafi í för með sér teljandi áhrif á útgjöld ríkissjóðs.“ Þetta sjáum við í hverju frumvarpinu á fætur öðru sem snertir vísindi, rannsóknir og háskóla. Við munum engu að síður leggja okkur fram eins og alltaf við að fara málefnalega yfir frumvarpið, athugasemdir og þær athugasemdir sem okkur berast. Það skiptir öllu að við verðum áfram nokkuð samhent á þingi í uppbyggingu vísinda og rannsókna. Ég vona að svo verði. En þá verða menn líka að átta sig á því innan ríkisstjórnarinnar að ákveðnir ráðherrar þurfa aukinn stuðning í verkefnum sínum sem eru gríðarlega mikilvæg fyrir okkur til lengri tíma litið. Það eru ráðherrar sem bera ábyrgð á málaflokki vísinda og rannsókna, í þessu tilviki mennta- og menningarmálaráðherra. Það þarf að styðja við rannsóknir og vísindi með öflugri hætti en gert hefur verið á umliðnum árum.

Frú forseti. Það er mér ánægja í kjölfar þeirrar umræðu sem var um vísindi og rannsóknir í íslensku samfélagi að mæla fyrir tillögu til þingsályktunar um mótun reglna um verkferla og hæfnismat við opinberar embættisveitingar. Ég flyt hér tillögu á þskj. 119 ásamt hv. þingmönnum Álfheiði Ingadóttur, Eygló Harðardóttur og Magnúsi Orra Schram. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem tillagan er flutt, hún var flutt á 140. þingi, 139. þingi, 136. þingi og 135. þingi.  Við meðferð málsins í allsherjarnefnd bárust sex umsagnir. Í tveimur þeirra var ekki tekin afstaða til málsins en hinar fjórar voru jákvæðar og eru þær birtar hér sem fylgiskjal með þingsályktunartillögunni. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela forsætisráðherra að skipa nefnd með þátttöku allra þingflokka er hafi það verkefni að móta reglur og eftir atvikum semja frumvarp til laga um verkferla og meðferð og þýðingu faglegs hæfnismats við skipan í opinber embætti. Nefndin kanni m.a. kosti þess að faglegar hæfnismatsnefndir fái víðara verksvið og veiti umsagnir um fleiri embætti en nú gildir og hvort ástæða sé til í einhverjum tilvikum að færa skipunarvald frá ráðherrum til sérstakra hæfnisnefnda eða Alþingis. Stefnt skal að því að nefndin ljúki störfum fyrir 1. október 2013.“ Eins og ég segi hefur efnislega samhljóða tillaga verið flutt áður en það er kunnara en frá þurfi að segja að opinberar stöðuveitingar eru vandmeðfarnar og vekja oft harðar deilur og geta valdið kærum. Það eru til að mynda mörg dæmi um að umboðsmaður Alþingis eða kærunefnd jafnréttismála hafi fengið slík mál til umfjöllunar og komist að þeirri niðurstöðu að einstakar stöðuveitingar hafi ekki byggst á málefnalegum sjónarmiðum eins og allar stjórnvaldsákvarðanir verða að gera. Þvert á móti hafi geðþótti eða eigið mat einstakra ráðherra verið látið ráða, jafnvel í tilfellum þar sem sérstakar hæfnisnefndir hafa fjallað um umsóknir og skilað rökstuddu áliti. Það er staða sem samrýmist ekki sífellt harðari kröfum til opinberrar stjórnsýslu. Það er einnig mikilvægt að almenningur beri traust til stjórnsýslunnar og að hann geti reitt sig á að ákvarðanir sem stjórnsýslan tekur, eins og opinberar stöðuveitingar, standist skoðun þannig að umsækjendur um opinbert starf geti gengið út frá því sem vísu að þeir séu metnir á málefnalegum grundvelli og á grundvelli þeirra krafna sem gerðar eru til viðkomandi starfs og auglýstar hafa verið. Í greinargerð með þingsályktunartillögunni er rakið að sérstaklega viðkvæm og mikilvæg í þessu tilliti séu embætti í dómskerfinu enda dómsvaldið ein af grunnstoðum þrískiptingar ríkisvaldsins og enginn vafi má leika á um hlutleysi dómstóla eða á því að dómarar séu valdir til starfa á faglegum forsendum eingöngu. En með lögum nr. 45/2010 var dómstólalögunum raunar breytt á þann veg að sérstök fimm manna dómnefnd fjallar nú um hæfi umsækjenda um dómarastöður og Alþingi kýs einn dómnefndarmanna. Með þeirri breytingu á lögunum frá 2010 má segja að ráðherra hafi verið settar verulegar skorður á þann hátt að honum er nú gert að velja umsækjendur úr hópi þeirra sem metnir eru hæfastir, en fram að lagabreytingunni var ráðherra með öllu óbundinn af áliti umsagnaraðila. Raunar er í þeim lögum gert ráð fyrir því að ráðherra geti vikið frá þessari reglu en þó aðeins þannig að hann beri tillögu um slíkt undir Alþingi. Auðvitað kunna málefnaleg sjónarmið að geta valdið því að ráðherra telji nauðsynlegt að víkja frá slíku hæfnismati en hann verður þá að rökstyðja það fyrir Alþingi. Ég nefni sem dæmi að það kunna að vera tilefni að því er varðar það að tryggja jafnrétti eða jafna stöðu kynja í dómskerfinu, sem er auðvitað sjálfsagt og eðlilegt, en slíkt þarf þá að rökstyðja sérstaklega. Það er þá Alþingis að kveða upp úr með það. Það er sömuleiðis algengt að veitingarvaldið leiti til ráðningar- og mannauðsráðgjafa við mat á umsækjendum. Í nokkrum tilvikum er kveðið á um að sérstakar hæfnisnefndir eða dómnefndir fjalli um umsækjendur og meti hæfni þeirra og hæfi. Það er til dæmis venja við stöður við háskóla og dómstóla, eins og ég hef þegar nefnt. Hlutverk slíkra hæfnisnefnda má hins ekki vera undir neinum vafa komið eða þýðing þess mats sem slíkar nefndir vinna að hve miklu leyti veitingarvaldshafinn er bundinn af áliti matsnefnda. Það kemur að mínu mati og mati okkar flutningsmanna enn fremur til greina að skoða hvort slíkar hæfnisnefndir eigi við í fleiri tilvikum en nú er gert. Sérstaklega þarf þá að huga að því hvort ástæða sé til að flytja skipunarvald að einhverju leyti frá ráðherrum til sérstakra hæfnisnefnda eða jafnvel í einhverjum tilvikum til Alþingis. Það eru sjónarmið sem rakin eru í tillögunni fyrst og fremst til þess að vekja upp umræðu án þess að tekin sé bein afstaða til þess hér hvaða leiðir eigi að fara, heldur fyrst og fremst bent á hluti sem tilefni væri til að taka til skoðunar ef slík nefnd yrði sett á laggirnar, ef þingsályktunartillaga þessi yrði samþykkt. Að mati okkar flutningsmanna kemur til greina bæði að setja sérstök lög um þessi málefni eða að samþykkja sérstakar reglur sem gefnar væru út af forsætisráðherra og giltu fyrir Stjórnarráðið allt. Í greinargerðinni eru einnig rakin dæmi um álit sem umboðsmaður Alþingis hefur sent frá sér við embættisveitingar ráðherra og sömuleiðis Jafnréttisráð og kærunefnd jafnréttismála sem komist hafa að niðurstöðu um að ekki hafi verið staðið rétt að stöðuveitingum. Við tökum það fram, án þess að taka sérstaklega afstöðu til þeirra álitamála sem komið hafa til kasta umboðsmanns eða Jafnréttisráðs á undanförnum árum, að þá sé löngu tímabært að tekið sé af festu á þessum málum og komið í veg fyrir að stjórnsýslan ráðist af duttlungum veitingarvaldshafans. Í þeim tilgangi að móta slíkar reglur eða eftir atvikum að semja frumvarp til laga er hér lagt til að forsætisráðherra skipi nefnd með þátttöku allra þingflokka er ljúki störfum fyrir 1. apríl 2013 svo nýjar reglur og eftir atvikum ný lög geti tekið gildi hið fyrsta. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um tillöguna, frú forseti, en að lokinni þessari umræðu legg ég til að tillögunni verði vísað til síðari umræðu og hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka flutningsmönnum, hv. þingmönnum Árna Þór Sigurðssyni, Álfheiði Ingadóttur, Eygló Harðardóttur og Magnúsi Orra Schram fyrir þessa þingsályktunartillögu. Málefnið er vissulega mikilvægt, það hvernig við skipum í embætti í Stjórnarráðinu. Það skiptir máli fyrir margra hluta sakir. Það skiptir máli að tryggja að hæfasta fólkið sé ráðið til starfa þannig að við nýtum sem best sameiginlega peninga skattborgaranna. Það skiptir líka máli eins og kom fram í máli hv. þm. Árna Þórs, að það sé traust á stjórnsýslunni og þeir sem valdir eru til starfa þar séu valdir á grundvelli eigin verðleika og hæfni en ekki annarra sjónarmiða. Undir þetta held ég að allir geti tekið og um það sé góð og víðtæk sátt. Ég vil nota tækifærið til að taka þátt í þessari umræðu og koma ákveðnum sjónarmiðum á framfæri. Það sem skiptir máli er að það er hægara sagt en gert að búa til einhvers konar skema eða forskrift um það hvernig eigi að meta fólk til starfa, hvort einn einstaklingur sé hæfari öðrum. Það verður nefnilega alltaf að hluta til huglægt mat að baki sérhverri ráðningu. Starfsmaður getur uppfyllt öll ytri skilyrði ef svo má segja, kröfur um menntun, reynslu og annað slíkt, en samt sem áður verið óheppilegur til starfans. Viðkomandi gæti rekist illa í hópavinnu eða ekki passað einhverra hluta vegna inn í það starfslið sem fyrir er. Það geta því verið uppi matskennd atriði sem ekki er hægt er að setja upp fyrir fram í matsferli þegar ráða á starfsmenn. Þetta vandamál veit ég að hv. flutningsmaður þingsályktunartillögunnar þekkir og veit af. Því lenda ráðherrar gjarnan í ákveðinni klemmu þegar kemur að ráðningu, annars vegar er það sannfæring þeirra um að viðkomandi einstaklingur sem þeir vilja ráða til starfans sé hæfastur og hins vegar að ef slík ákvörðun er kærð til þar til bærra stofnana er mjög erfitt að henda reiður á eða leggja mat á það hvort þetta huglæga mat ráðningaraðilans, ráðherrans í þessu tilfelli, sé nægjanlega vel rökstutt til að menn stimpli stöðuveitinguna ekki sem pólitíska. Það er nauðsynlegt að hafa þetta í huga. Það er ekki auðvelt fyrir hæstv. ráðherra að vinna eftir of þröngum skilgreiningum á hæfi eða getu starfsmanna, þetta er nefnilega flókið mál. Allir sem hafa einhvern tímann á ævinni fengist við að ráða fólk í vinnu þekkja að eitt er það sem er á starfsferilsskránni, annað það sem blasir oft við í viðtölum og í persónulegri viðkynningu. Það verður aldrei þannig hjá hinu opinbera að hægt verði að líta fram hjá því. Þess vegna fagna ég hugmyndum um að reynt sé í ríkari mæli að kalla til fagaðila sem geti hjálpað til við mannaráðningar. Eitt fylgir því þegar ráðherra skipar í starf. Það þýðir að sá ráðherra þarf að standa með þeirri gjörð sinni, hann þarf jafnvel að standa í ræðustóli Alþingis og svara fyrir slíkar mannaráðningar. Fréttamenn geta spurt ráðherrann spjörunum úr og almenningur getur sagt sína skoðun, m.a. í kosningum ef mönnum finnst ráðherrann hafa gengið úr hófi fram hvað varðar mannaráðningar. Það er ekki rétt að líta svo á að með því að fela hæfnisnefnd eða valnefnd valið losni menn við allar áhyggjur af kunningjatengslum eða einhvers konar spillingu. Það má segja að slíkar nefndir eru oft, virðulegi forseti, allt að því andlitslausar. Það er jafnvel auðveldara fyrir þá sem þar sitja að láta ráðast af ómálefnalegum sjónarmiðum. Ég er ekki að segja að það sé lenska en ég bendi á að þessir aðilar eru ekki, eins og þeir sem starfa á vettvangi stjórnmálanna, settir undir það eftirlit sem til dæmis Alþingi veitir framkvæmdarvaldinu og fjölmiðlar veita ráðamönnum þjóðarinnar. Ég verð líka að segja að ég hef aldrei verið alveg sáttur við það fyrirkomulag eða fundist það sérstaklega skynsamlegt þegar ráðherrar geta sagt sem svo við mannaráðningu að vegna tengsla við viðkomandi aðila segi þeir sig frá málinu og annar ráðherra muni ganga frá ráðningunni. Ég er ekkert viss um að það sé betra. Ég held að betra sé að láta þann ráðherra sem vill ráða einstakling sem hefur einhver tengsl við hann standa bara frammi fyrir því og bera af því hallann. Menn geta ekki skotið sér á bak við einhvern og sagt: Það var einhver annar sem gerði það. Ég held að þetta sé að minnsta kosti til umhugsunar. Ég hef aldrei verið neitt sérstaklega hrifinn af þessu fyrirkomulagi. Mér finnst að þegar menn verða ráðherrar og handhafar framkvæmdarvaldsins í umboði þingsins verði þeir að bera pólitíska ábyrgð á athöfnum sínum og það sé ákveðin leið fram hjá þeirri pólitísku ábyrgð að kalla til annan ráðherra til að ganga frá mannaráðningunni. Svo er það sú spurning sem ég veit að hv. þm. Árni Þór Sigurðsson hefur meðal annars velt upp og mundi vilja að væri rædd í nefndinni: Hvernig veljum við matsnefndirnar? Hver sá sem ræður og velur matsnefndina hefur um leið töluverð áhrif á það hvernig valið verður. Það má nokkuð ljóst vera. Virðulegi forseti. Það eru mörg atriði hér sem skipta máli. Við höfum séð það í umræðunni að undanförnu þegar tveir hæstv. ráðherrar núverandi ríkisstjórnar hafa lent í því að brjóta jafnréttislög við mannaráðningar. Ég ætla ekki þessum hæstv. ráðherrum að hafa viljandi gert það. Ég ætla þeim það ekki. En það bendir til að í þessu kerfi okkar séu vandamál sem gera það að verkum að mannaráðningarnar geta orðið flóknari og erfiðari. Það skiptir því miklu máli að það fyrirkomulag sem nefndinni er ætlað að þróa auki ekki á vandamála- og flækjustigið heldur einfaldi ferlið. Mér þætti áhugavert ef hægt væri að ná utan um hið matskennda, þ.e. að ekki sé bara litið á þá mælanlegu þætti sem ég nefndi heldur líka þá sem snúa að einstaklingnum eða persónu umsækjanda, hvernig það getur á einhvern hátt mælst inn í mat á því hver sé hæfastur til að gegna viðkomandi starfi. Virðulegi forseti. Fleira var það ekki sem ég hafði um málið að segja.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Illuga Gunnarssyni fyrir þátttöku í umræðunni um þetta mál og get sagt að ég er sammála mjög mörgu af því sem fram kom hjá honum. Tillagan er ekki flutt vegna þess að við flutningsmenn séum að leggja dóma á einhverjar tilteknar embættisveitingar eða ósætti við þær, heldur fyrst og fremst til að reyna að búa til umgjörð um ferli mála þannig að það geti verið tiltölulega óumdeilt. Það eru uppi ýmis álitamál í þessu eins og hv. þingmaður nefndi og sumir þættir eru ekki kannski mælanlegir á hefðbundinn hátt og þarf að meðhöndla öðruvísi. Ég er algjörlega sammála hv. þingmanni um að slíkir þættir geta og eiga að koma inn í þegar metið er hvaða einstaklinga á að ráða eða skipa til starfa. Það sem skiptir öllu máli er að þeir séu þekktir, það sé vitað hvaða þættir það eru sem koma til skoðunar þótt þeir séu ekki mældir í árum út frá menntun eða starfsreynslu. Til dæmis það sem hv. þingmaður nefndi um samstarfshæfni og hæfileika til að taka þátt í hópvinnu, teymisvinnu eða mannlegum samskiptum. Það skiptir máli að þeir þættir séu þekktir og þeirra sé getið í auglýsingum þannig að þeir sem sækja um viti að þeir komi til skoðunar og kærunefndir, umboðsmaður eða jafnvel dómstólar sjái líka að það hafi verið tekið fram að slíkir þættir kæmu til skoðunar og það hafi ekki verið ómálefnalegt að taka þá til mats. Mér finnst skipta máli að umgjörðin sé mjög skýr og menn viti að hverju þeir gangi. Um það atriði sem hv. þingmaður nefndi sérstaklega, hvort rétt væri að ráðherrar vikju sæti við tilteknar aðstæður vegna tengsla við ákveðna umsækjendur, er ég ekki alveg jafnsammála honum. Það snýst að mínu viti ekki eingöngu um að axla pólitíska ábyrgð heldur líka að allir þeir sem sækja um tiltekið starf hafi sannfæringu fyrir því að unnið sé að málinu á réttan og sanngjarnan hátt og ekki skapist tortryggni um að aðrir þættir hafi þrátt fyrir allt verið látnir ráða úrslitum mála. Þess vegna held ég að það geti verið nauðsynlegt fyrir ráðherra að víkja sæti. Við þekkjum það að hæfisreglur stjórnsýslulaganna geta átt við í vissum tilvikum, þær gilda óumdeilanlega ef um náinn skyldleika er að ræða, en þær gilda kannski ekki þegar um óformlegri náin tengsl er að ræða eins og margra ára vinskap sem oft getur verið miklu nánari en ættartengsl. Þá gilda hæfisreglurnar ekki um slíkt heldur ræður mat viðkomandi einstaklings. Það sem fyrir okkur vakir er fyrst og fremst að búnar séu til einhverjar reglur og það sé sagt fyrir fram hvernig hæfnisnefndir eru skipaðar. Er það ráðherrann sem fer með viðkomandi embætti sem skipar þær? Eiga einhverjir aðilar tilnefningarrétt í slíkar nefndir? Þessa hluti þarf bara að skoða og fara yfir, skoða kannski hvernig þetta er hjá öðrum þjóðum ef einhver dæmi er hægt að sækja þangað. Ég held að margt af þessum toga sé hægt að sækja í háskólaumhverfið. Ég tek undir með hv. þm. Illuga Gunnarssyni að að sjálfsögðu verða alltaf einhverjir þættir í mati á hæfni einstaklinga til að rækja ákveðin störf matskenndir. Þá skiptir öllu máli að þeir séu þekktir fyrir fram og menn viti að þeir komi til skoðunar. Á hinn bóginn á þetta ekki við um ákveðin störf, einkum í stjórnsýslunni, sem við getum sagt að séu pólitísks eðlis og fylgi ráðherrum. Ráðherrann ræður aðstoðarmenn sína sem koma og fara með ráðherrum, það er auðvitað eðlilegt. Og kannski mætti setja enn skýrari ramma um slík störf og jafnvel að skilgreina að þau séu undantekning og séu tiltekið hlutfall mannaflans í hverju ráðuneyti fyrir sig, en það er önnur umræða. Þetta vildi ég láta koma fram. Ég vonast til að málið fái málefnalega og góða umfjöllun í hv. nefnd og hægt verði að þoka því áleiðis í þokkalega góðri samstöðu.

Virðulegi forseti. Það fór ekki svo að ég hefði ekki meira um málið að segja. Vegna orða hv. þm. Árna Þórs Sigurðssonar um hæfi ráðherranna vil ég ekki að menn skilji það þannig að ég sé þeirrar skoðunar að það geti alls ekki átt við að nauðsynlegt sé að ráðherra víki sæti. Þó er það þannig, þegar við hugsum um hvaða tilfinningu umsækjendurnir hafa, að það er gjarnan flokksbróðir ráðherrans sem tekur sæti, eða eðli málsins samkvæmt í samsteypustjórn ráðherra úr öðrum flokki en þeir starfa þó saman í ríkisstjórn og hafa þar með náin tengsl. Ég er ekki viss um að þeir sem sækja um störf upplifi það sem sérstaklega mikla eða gagngera breytingu. En það er rétt að staðan getur verið sú að nauðsynlegt sé fyrir ráðherra að víkja sæti formsins vegna. Það sem ég á við er: Þetta getur líka myndað skjól fyrir ráðherra til að koma fram vilja sínum án þess að þurfa að bera á því pólitíska ábyrgð. Ég tel rétt að hafa þetta í huga af því það er ákveðin hætta á misnotkun á þessari reglu. Hvað varðar ráðningar hæstv. ráðherra almennt er eðlilegt, eins og hv. þm. Árni Þór Sigurðsson nefndi, að það séu pólitískar ráðningar inn í ráðuneytin. Ég hef velt því fyrir mér hvort við þurfum ekki í það minnsta að íhuga hversu marga pólitíska starfsmenn ráðherra getur sett inn í ráðuneytin. Þegar um er að ræða stór og mikil ráðuneyti þar sem ráðherrann á allt undir samstarfi sínu við ráðuneytisstjórann má velta fyrir sér hvort það sé eðlilegt - og það snýr þá að starfsmannalögum væntanlega og öðru slíku - að ráðherra sem kemur inn í ráðuneytið eigi til dæmis að geta sett inn pólitískan ráðuneytisstjóra. Ég ætla ekki að taka afstöðu til þess hér og nú, en ég held að það sé sjálfsagt að velta þessu fyrir okkur, sérstaklega eftir að ráðuneytunum var breytt og þau gerð stærri og umfangsmeiri. Það getur verið mjög mikið vandamál fyrir ráðherra sem kemur nýr inn í ráðuneyti ef ráðuneytisstjórinn hefur kannski verið skipaður af ráðherra í ríkisstjórn sem er farin frá og var jafnvel andstæð þeirri ríkisstjórn sem tekur við. Þá getur samstarf nýja ráðherrans og ráðuneytisstjórans orðið mörg erfitt og þar með komið niður á störfum ráðuneytisins. Eftir því sem ráðuneytin eru stærri og ráðuneytisstjórarnir þar með voldugri verður þessi spurning meira knýjandi. Með öðrum orðum, virðulegi forseti, ég er þeirrar skoðunar að ráðherrar eigi að hafa nokkuð ríkt svigrúm til ráðninga, en þeir verði að bera ábyrgð á þeim. Það eru fjölmiðlarnir og Alþingi sem síðan eiga að veita mjög stíft og hart aðhald. Ég óttast nefnilega að þegar við búum til ferlana og kerfin verði þau stundum skálkaskjól fyrir alls konar spillingu. Það er hætta á því að þau gefi falska öryggiskennd. Ráðherra skipar sem dæmi valnefndina og setur þangað þá aðila sem hann er búinn að eiga orðastað við og sú valnefnd þekkir og veit vilja ráðherrans og kemst að þeirri niðurstöðu sem ráðherrann vill að verði komist að. Ráðherrann getur síðan borið fyrir sig að ráðningin hafi bara verið að vilja valnefndarinnar og hann eða hún sem einstaklingur eða í krafti embættis síns hafi þar hvergi nærri komið. Þar með verði búin til fölsk öryggiskennd og það verður erfiðara fyrir fjölmiðlana að veita aðhald sem og Alþingi. Þess vegna skiptir máli í vinnu nefndarinnar, verði þessi þingsályktunartillaga samþykkt, að menn glepjist ekki til þess að halda að hægt sé að eyða öllum þessum vanda með nefndum eða uppsettum kerfum, ef svo má segja. Ég held að það verði ekki þannig. Aðhaldið er hjá þinginu og hjá fjölmiðlunum, síðan hjá kjósendunum. Það er hið raunverulega og besta aðhaldið. En að sjálfsögðu þurfum við að hafa um þetta reglur og ég er mjög ánægður að heyra þá skoðun sem kom frá hv. þm. Árna Þór Sigurðssyni að kallað sé eftir hinum matskenndu þáttum, m.a. í auglýsingu. Ég held að það sé mjög nauðsynlegt að þar komi skýrt fram eftir hverju er verið að leita. Eftir því sem það kemur skýrar fram í auglýsingum því meiri möguleikar eru á að vinna málin þannig að menn geti rakið sig til baka, ef svo má segja, farið í gegnum öll sjónarmið og röksemdafærsluna, komi til þess að ráðning sé kærð. 
            

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um virðisaukaskatt, í þriðja sinn. Það hefur fengið mjög góðar viðtökur. Það hefur verið sent til umsagnar og allar umsagnir sem hafa borist um það hafa verið mjög jákvæðar og ég hef fundið mikinn stuðning við málið á Alþingi. Því miður hafa mál hins vegar æxlast svo að þrátt fyrir þetta hefur frumvarpið ekki hlotið afgreiðslu. Ég veit að unnið hefur verið að málinu í efnahags- og viðskiptanefnd þannig að ég tel að nefndin geti í sjálfu sér afgreitt það býsna hratt. Ég tel að hún eigi að gera það, ekki bara vegna þess að ég er fyrsti flutningsmaður heldur vegna þess að hér er um að ræða mál af þeim toga sem mjög er kallað eftir og nýtur þverpólitísks stuðnings. Það er einnig eðlilegt í ljósi þess að málið hefur verið flutt áður, umsagnirnar eru jákvæðar og það hefur þegar fengið efnislega meðhöndlun, að látið sé á það reyna í þinginu hvort málið njóti þess stuðnings sem dugir til að verða samþykkt og gert að lögum. Bakgrunnur málsins er einfaldur. Hann er sá að húshitunarkostnaður í landinu er gríðarlega hár og þungbær. Ég held að menn geri sér kannski ekki alveg grein fyrir því að sá húshitunarkostnaður sem er mest sligandi bitnar bara á um 10% þjóðarinnar. Það eru bara 10% þjóðarinnar sem búa við þennan háa húshitunarkostnað og þess vegna ætti okkur ekki að vera skotaskuld úr því að koma fram með tillögur til að létta á þeim kostnaði. Ég hef sjálfur í hyggju að flytja um það sérstakt frumvarp sem vonandi verður dreift í næstu viku. Við þurfum líka að leita annarra leiða til að draga úr þessum kostnaði því að jafnvel þó að gripið verði til einhverra aðgerða til að lækka húshitunarkostnað eigum við engu að síður að nota þá tækni sem er til staðar til að stuðla að lægra húshitunarverði. Ég ætla aðeins að varpa mynd á þann vanda sem við er að glíma og byggi á svari við fyrirspurn sem ég fékk frá hæstv. iðnaðarráðherra um húshitunarkostnaðinn á 139. löggjafarþingi, en ég hafði óskað eftir því að ráðherrann birti upplýsingar um þróun húsnæðiskostnaðar á einstökum húsategundum hjá helstu orkuveitusvæðum. Þar blasir nokkuð við sem er dálítið lýsandi að mínu mati. Ef við tökum húshitunarkostnað í 180 fermetra húsnæði í dreifbýli á svæði Rariks var hann í október 2010 talinn vera um 238 þús. kr. Allt er þetta á sama verðlagi sem ég mun hér rekja. Kostnaðurinn árið 2000 var 166 þús. kr. en fór lægst niður í 138 þús. kr. árið 2002. Þegar við skoðum þetta hlutfallslega er hækkunin 43% frá árinu 2000 en hvorki meira né minna en 72% frá árinu 2002, en það ár var lægsti húshitunarkostnaðurinn. Tölurnar eru þessar: 43–72% hækkun að raungildi. Þarna er búið að leiðrétta fyrir verðlagsþróuninni. Ef við skoðum hins vegar húshitunarkostnað á svæði Orkuveitu Reykjavíkur er myndin allt önnur. Í október 2010 kostaði að kynda sambærilegt hús 93 þús. kr. Gáum þá að því að á dreifbýlissvæði Rariks var kostnaðurinn 238 þús. kr. Það er meira en tvöfaldur kostnaður. Árið 2000 var kostnaðurinn 100 þús. kr. og lægstur 2009 eða 72 þús. kr. Með öðrum orðum, kostnaðurinn lækkaði frá árinu 2000 til ársins 2010 um 28% á sama tíma og hann hækkaði hjá Rarik um 43%. Þetta er þróun sem ég ætla að fullyrða að þingmenn vilja almennt ekki sjá. Nú vitum við að árað hefur illa hjá ríkissjóði og það hefur dregið úr niðurgreiðslum. Núna ná niðurgreiðslur vegna húshitunarkostnaðar til um það bil 60% af dreifikostnaðinum á orkunni vegna húshitunarinnar. Afgangurinn leggst á þessar fáu hræður, 10% þjóðarinnar, sem búa við þennan mikla húshitunarkostnað. Það er eiginlega þrennt sem hefur gert það að verkum að mjög hefur slegið í bakseglin varðandi húshitunarkostnað upp á síðkastið. Í fyrsta lagi hafa orkufyrirtækin orðið að hækka taxta, bæði vegna verðlagsþróunar og ýmissa annarra aðstæðna. Í öðru lagi hafa niðurgreiðslurnar sem hafa verið veittar á fjárlögum til að lækka húshitunarkostnaðinn þar sem hann er hæstur verið að lækka að raungildi og þær vigta þess vegna minna inn í verðið en áður. Síðast en ekki síst er það sem menn gleyma; mörkuð hefur verið sú stefna og hún fest í lög á Alþingi að hækka skatta á þessa orkugjafa og orkufyrirtækin. Það hefur bókstaflega stuðlað að því að orkuverðið hefur hækkað. Þegar við vegum þetta allt saman; hærri taxta vegna verðlagsþróunar, hærri skatta sem ríkisstjórnin hefur beitt sér fyrir að lagðir séu á þessa atvinnugrein og lægri niðurgreiðslur, sjáum við auðvitað í hvað stefnir. Það vakti athygli mína í drögum að byggðaáætlun sem var síðan samþykkt að þar var rætt um að erfitt yrði að vinna á þessum vanda. Vísað var til þess að menn ættu að reyna að nota aðra orkugjafa og í því sambandi var sérstaklega nefnd uppbygging varmadælukerfis í landinu. Þá fór ég að skoða þessi mál betur og komst að því að þau hafa verið rannsökuð mjög mikið. Orkusetrið á Akureyri hefur til dæmis birt um þetta mikinn fróðleik á heimasíðu sinni þar sem lýsing er á þessu tæknilega verkfæri sem ég ætla í sjálfu sér ekki að fara yfir. Þar kemur líka fram að 95% allra húsa, nýbygginga í Svíþjóð, eru útbúin varmadælum en hér á landi eru þær lítið útbreiddar og mjög lítið notaðar. Ég hygg að ástæðan sé sú að stofnkostnaðurinn við þessi tæki er talsverður. Þótt hann vinnist upp með lægri húshitunarkostnaði þegar fram í sækir veigra mjög margir sér við því að kaupa varmadælur vegna þess að þær kosta mikið í upphafi. Það held ég að sé meginástæðan fyrir því að þær eru minna notaðar. Kannski vantar líka einhverja kynningu á möguleikum þessarar tækni til þess að lækka húshitunarkostnað. Varmadælurnar bera í fyrsta lagi 25,5% virðisaukaskatt. Almenningur getur ekki fengið hann endurgreiddan í formi innskatts. Í öðru lagi eru lagðir á þær tollar og aðflutningsgjöld. Í þessu frumvarpi er lagt til að það verði gert sérstakt átak í því að auka notkun varmadæla og að heimilt verði að endurgreiða virðisaukaskattinn vegna kaupa á varmadælu og tengdum búnaði til húshitunar. Þessi ívilnun standi í fimm ár. Nú kunna menn að spyrja: Af hverju er þetta ekki gert að varanlegri ívilnun? Í frumvarpinu er reynt að stíga varlega til jarðar og hugsunin er sú að reyna að búa til hvata, hefja átak sem yrði til þess að fólk færi að búa sín hús út með varmadælum. Síðan yrðu menn að meta það er fram í sækti hvort ástæða væri til að gera ákvæðið varanlegt eða lengja í því. Það yrðu menn að skoða. Hugsunin með því að hafa þetta svona er einmitt sú að reyna að stuðla að sem mestri fjárfestingu í varmadælum til að ná sem mestum árangri í að lækka húshitunarkostnað þar sem þörfin er mest. Það mælir mjög margt með notkun þessarar tækni. Í fyrsta lagi leiðir hún til þess að húshitunarkostnaður lækkar. Menn hafa nefnt ýmsar tölur í því sambandi en ég ætla í sjálfu sér ekki að flagga þeim. Í öðru lagi stuðlar hún að minni orkunotkun. Við teljum æskilegt að stuðla almennt að því að orkunotkun sé minni, jafnvel þótt við séum að nota vistvæna, sjálfbæra orkugjafa. Allt þetta að mínu mati ætti að vera rök fyrir því að festa frumvarpið í lög. Síðan vil ég nefna að eftir að þetta frumvarp kom fram hafa mjög margir komið að málum við mig um það og velt því fyrir sér hvort líklegt sé að það verði gert að lögum. Ég hef verið frekar bjartsýnn á það miðað við þær viðtökur sem málið hefur fengið frá upphafi og þann áhuga sem mjög margir hafa á þessu. En tilkoma frumvarpsins hefur líka gert það að verkum að margir hafa hugsað sem svo: Nú er kannski rétt að bíða aðeins átekta, fjárfesta ekki í varmadælum núna heldur bíða og sjá hvort frumvarpið verði að lögum þannig að stofnkostnaðurinn verði ódýrari. Tilvera frumvarpsins kann því að hafa dregið úr fjárfestingum á síðustu árum í varmadælum. Það hefur áhrif á þá sem framleiða þessa gripi á Íslandi eða flytja þá inn. Það er auðvitað mjög óæskilegt að mál af þessu taginu spili rullu í því hvernig mönnum vegnar í atvinnustarfsemi sinni. Af þeim ástæðum er líka gríðarlega mikilvægt að málið fái afgreiðslu þannig að óvissunni sé aflétt. Ef það er vilji þingsins að mál af þessu tagi nái ekki fram að ganga, menn vilji ekki að þetta verði gert, kemur það einfaldlega fram í atkvæðagreiðslu í þinginu. Ég trúi því þó ekki að svo muni fara, miðað við það sem menn hafa haft orð á í þingræðum og talað um í þeirri nefnd sem hefur haft málið á sínu forræði. Að lokum vil ég segja eitt í viðbót. Ég nefndi virðisaukann sem er ákveðinn með lögum og þarf þess vegna að flytja um hann frumvarp. Varmadælurnar bera líka tolla og önnur gjöld. Það eru hins vegar reglugerðarmál. Því breytum við ekki í lögum. Það er á forræði hæstv. fjármálaráðherra. Ég vil láta það koma fram sem ég hef áður sagt að ég telji að hæstv. ráðherra eigi samhliða lagabreytingu af þessum toga að tryggja að tollar og önnur gjöld verði felld niður þannig að það verði hámarksvirkni í þeim hvata sem verið er að reyna að búa til til þess að menn fari í þessa fjárfestingu. Virðulegi forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málið fari til hv. efnahags- og viðskiptanefndar. Ég vil líka segja að ég tel enga ástæðu til að senda það út til umsagnar. Ég mun óska eftir því sérstaklega við forustumenn nefndarinnar að málið verði tekið fyrir með það í huga að afgreiða það sem allra fyrst af þeim ástæðum sem ég hef þegar rakið. Ég treysti því að það verði gert og trúi því að frumvarpið geti orðið að lögum fyrr en síðar.

Hæstv. forseti. Það frumvarp til laga sem hv. þingmaður Einar K. Guðfinnsson er fyrsti flutningsmaður að er mjög merkilegt mál. Það sýnir hversu merkilegt málið er og mikilvægt að mér sýnist að á því séu fulltrúar allra flokka. Ég sé að við erum að minnsta kosti fjórir jafnaðarmenn á frumvarpinu, það sýnir að við viljum veita því brautargengi. Þetta er mjög merkilegt mál. Það snýst um, eins og hv. þingmaður hefur fjallað um, að heimilt verði að endurgreiða virðisaukaskatt vegna kaupa á varmadælu og tengdum búnaði til húshitunar. Svo er vitnað í frumvarpinu í álitsgerð frá Orkusetrinu á Akureyri sem birtir talsverðan fróðleik á heimasíðu sinni og er mjög athyglisvert að fara yfir það. Þar stendur meðal annars, með leyfi forseta: „Varmadælur hafa notið síaukinna vinsælda á norðlægum slóðum þar sem þörf er á upphitun húsa stóran hluta ársins. Í Svíþjóð eru t.d. 95% allra nýbygginga útbúnar varmadælum. Ísland hefur ákveðna sérstöðu þegar kemur að húshitun þar sem langstærsti hluti bygginga er hitaður með ódýrum jarðvarma. Um 8% notenda kynda þó hús sín með rafhitun þar sem varmadælur kæmu í sumum tilfellum til greina sem vænlegur kostur til að draga úr orkunotkun. Varmadæla samanstendur venjulega af dælubúnaði og leiðslum sem mynda lokað gas/vökvakerfi. Í gas/vökvakerfinu er ákveðið efni eða svokallaður vinnslumiðill sem breytir um fasa á leið sinni um kerfið. Við þessar fasabreytingar myndast varmaorka sem nýta má til húshitunar. Varmadæla skilar frá sér varmaorku til upphitunar en þarf til þess raforku til að knýja dælukerfið en sú raforka er þó mun minni en þyrfti við hefðbundna rafhitun. Orkuhagkvæmni varmadælu ræðst því af hlutfalli þeirrar orku sem fæst frá henni og orkunnar sem þarf til að knýja hana.“ Hér snýst þetta sem sagt um það að 25% virðisaukaskattur verði endurgreiddur. Þetta er mjög þjóðhagslega hagkvæm aðgerð fyrir þann 10% hluta þjóðarinnar sem er með langhæsta upphitunarkostnaðinn, eða eins og hv. þingmaður sagði áðan; þetta er hagkvæm aðgerð til að jafna mismuninn á húshitunarkostnaði á landinu. Á höfuðborgarsvæðinu kostar 93 þús. kr. að kynda 180 fermetra hús á meðan það kostar 238 þús. kr. í dreifbýli á orkuveitusvæði Rariks. Þetta er í raun og veru eitt mesta jafnréttismálið sem við getum komið að ásamt því að auka þær niðurgreiðslur sem staðið hafa í stað frá setningu raforkulaganna 2003 og gera það að verkum að húshitunarkostnaður hjá fólki í dreifbýli er svo hár sem raun ber vitni. Við höfum ekki mikið notað varmadælur vegna þess að stærsti hluti landsins hefur aðgang að heitu vatni sem er mjög ódýrt víðast hvar. Ég átti þess hins vegar kost í gær að koma inn í verslun á Vopnafirði sem er við það að fá græna vottun meðal annars vegna þess að öll kæliborð og blásarar sem þar eru eru tengd við varmadælur til að hita upp húsnæðið eða kæla það á sumrin, við vitum nefnilega að það er oft heitt og gott veður á Vopnafirði. Jafnframt hafa verið settar hurðir fyrir kæla og annað slíkt. Með hugviti kaupmannsins á Vopnafirði er verslunin við það að fá græna vottun. Það verður þá fyrsta matvöruverslun á Íslandi sem fær slíka vottun. Annað dæmi get ég nefnt, virðulegi forseti: Austur í Neskaupstað býr danskur maður sem heitir Jeff Clemmensen. Hann vinnur í hinu ágæta álveri og hafði mikinn áhuga á að lækka hjá sér húshitunarkostnaðinn. Þessi maður er búinn að setja upp varmadælu á heimili sínu sem hann kallar ísturninn. Ég þori ekki að hætta mér út í útlistingar á verkinu vegna þess að ég hef bara lesið um það í facebook-samskiptum okkar og annars staðar, en bíð spenntur eftir að fara þangað í heimsókn til að sjá verkið. Þótt dælan og uppsetningin hjá þessum hugvitsmanni sé aðeins búin að ganga í tvo eða þrjá mánuði hefur þegar orðið veruleg lækkun á húshitunarkostnaði þar. Hv. efnahags- og viðskiptanefnd ætti að bjóða viðkomandi til fundar, við gætum til dæmis tekið fjarskiptatæknina í notkun á nefndarfundi og hreinlega fengið vídeókynningu á því hvernig þetta virkar, ég tala nú ekki um ef nefndin færi austur á Neskaupstað og skoðaði þetta sjálf. Ég nefni þessi tvö dæmi bara af handahófi af því að ég þekki mjög vel til þarna og hef fengið kynningu á þessu. Ég bíð bara eftir því að fara austur í Neskaupstað til að sjá þetta með eigin augum og sjá reikninga og fleira sem þessi ágæti maður ætlar að sýna mér. Hér er kominn góður rökstuðningur fyrir þjóðhagslegri hagkvæmni þess að fella niður virðisaukaskattinn af varmadælum og hvetja til þess að menn fari út í þá fjárfestingu. Við erum að tala um að útvíkka aðeins átakið sem staðið hefur yfir og heitir Allir vinna. Það er í raun og veru enginn munur á þessu eða því hvort viðkomandi aðili fær að skipta um þak hjá sér eða glugga og fær endurgreiddan virðisaukaskatt af því sem gert er á staðnum. Þannig yrði það væntanlega með dælurnar, bæði við uppsetningu og annað, en hér væri til viðbótar endurgreiddur virðisaukaskattur af kaupunum. Þess vegna segi ég að það sé þjóðhagslega hagkvæmt. Það mun spara fólkinu á köldu svæðunum mikla peninga á komandi árum. En stofnkostnaðurinn er hár. Ekki eru allir tilbúnir að leggja út í svo háan kostnað í byrjun og fá svo ávinninginn mörgum árum síðar. Munurinn á húshitunarkostnaði á landinu hefur verið mjög vinsælt umræðuefni á Alþingi. Hv. atvinnuveganefnd, þar sem við hv. þm. Einar K. Guðfinnsson sitjum, fékk kynningu á skýrslu sem gerð var á síðasta þingvetri. Þetta mál var líka umræðuefni hjá nefndinni þegar hún fór í heimsókn til Rariks á þriðjudaginn var. Þar útskýrði Rarik fyrir okkur öll þessi atriði. Þar kom fram að til að jafna húshitunarkostnaðinn hjá þeim hluta landsins sem er með háan húshitunarkostnað, til að hafa hann svipaðan og annars staðar, þarf 850 millj. kr. Ég man að við breytingu á raforkulögunum voru settar inn 230 millj. kr. í niðurgreiðslur, sem ég kallaði gulrót á þeim tíma. Sú tala hefur staðið óbreytt síðan. Við þekkjum það í verðbólguþjóðfélagi okkar hvernig það hefur aflagast. Enda kemur það skýrt fram, bæði í greinargerð og fyrirspurnum sem settar hafa verið fram, að kostnaðurinn verður sífellt meira íþyngjandi. Virðulegi forseti. Í hvert skipti sem ég fer á þessi svæði, það gerði ég í síðustu kjördæmaviku, er þetta eitt helsta umræðuefni íbúanna á þessum svæðum. Ég með mitt jafnaðarmannahjarta tel að allar svona aðgerðir  Nú er komið að því að framkvæma. Það er þverpólitískur stuðningur við málið hjá þeim hv. þingmönnum sem leggja málið fram. Nú er það verkefni okkar, virðulegi forseti, að reyna að tala fyrir málinu og vinna það í gegnum nefndirnar þannig að það komi til Alþingis til lokaatkvæðagreiðslu. Þá sjáum við hvort við höfum ekki meiri hluta jafnaðarmanna á hinu háa Alþingi til að samþykkja tillöguna. Ég vildi nefna þessi tvö dæmi, og nefni sérstaklega hið mikla framtak, framsýni og kraft sem er í þessum manni, Jeff Clemmensen, austur í Neskaupstað. Við þurfum að skoða þá reynslu sem þar er komin og tölur sem hann heldur vel utan um. Þær sýna hvað honum hefur tekist að lækka háan húshitunarkostnað með þessari aðgerð. Ég held að við þurfum ekki að hafa fleiri orð um það. Þetta er sanngirnismál, þetta er jafnréttismál. Ég ítreka það sem ég segi: Ef enginn hefur efni á að kaupa varmadælur fær ríkissjóður engan virðisaukaskatt. Ef við gefum þetta eftir koma dælur sem við endurgreiðum virðisaukaskatt af og ríkissjóður kemur út á núlli, en fjöldi manns getur þá lækkað mjög húshitunarkostnað sinn. Fólk hefur þá meiri peninga til að greiða upp annan stofnkostnað og hefur í framtíðinni meiri peninga til að nota í annað í hagkerfinu.

Virðulegi forseti. Áður en ég sný mér að efni þessa máls vil ég segja að ég get tekið undir með mínum ágæta sveitunga, hv. þm. Kristjáni L. Möller, um áhrif þess að lækka skatta á vöru og þjónustu. Þetta er alveg rétt lýsing hjá hv. þingmanni; ef við lækkum eða fellum niður virðisaukaskattinn af þessari þjónustu megum við eiga von á því að umsvifin aukist. Háir skattar eru til þess fallnir, eins og réttilega kom fram, að draga úr veltu og umfangi. Þetta hefur okkur lengi verið ljóst norður á Siglufirði. Þetta hefur hv. þingmaður auðvitað lært þar enda góður hægri krati og hefur næman og góðan skilning á þörfum atvinnulífsins, enda formaður hv. atvinnuveganefndar. Það eru nokkur atriði sem mig langar að nefna. Þetta er merkilegt mál. Flutningsmaður þess, hv. þm. Einar K. Guðfinnsson, á hrós skilið fyrir þennan tillöguflutning og þá festu sem hann hefur sýnt í að koma málinu í gegnum þingið. Áður hafa verið gerðar atrennur að þessu og ég vona að málið komist hér í gegn, klárist og verði að lögum. Mér fannst áhugavert það sem hv. þm. Einar K. Guðfinnsson benti á, að sú staðreynd að málið er hér til umfjöllunar og verið er að ræða hvort fella eigi niður virðisaukaskattinn getur leitt til þess að þeir sem á annað borð íhuga að fjárfesta í þessum búnaði hljóti auðvitað að velta því fyrir sér hvort það borgi sig ekki að doka örlítið við og fjárfesta í honum síðar ef virðisaukaskatturinn hefur verið felldur niður. Það væri bagalegt fyrir marga að kaupa þetta og hálfu ári eða ári síðar yrði virðisaukaskatturinn felldur niður og búnaðurinn mundi lækka í innkaupsverði sem því næmi. Þessi skýring hv. þm. Einars K. Guðfinnssonar er ágæt, virðulegi forseti, vegna þess að maður veltir því fyrir sér hvers vegna kaupin á þessum búnaði eru ekki meiri. Er það vegna þess að þegar dæmið er reiknað hafi menn sagt: Með virðisaukanum og öðrum stofnkostnaði borgar sig einfaldlega ekki að gera þetta? Ef menn reikna dæmið þannig setja þeir spurningarmerki við tæknina og hversu góð hún er, en mér finnst skýring þingmannsins á þessu ágæt og sennileg. Þess vegna skiptir máli að taka ákvörðun af eða á sem fyrst og ef ekki er vilji til að hafa málin eins og lagt er til í þessu frumvarpi, þarf það að koma fram svo að vafinn sé ekki uppi. Þess vegna tek ég undir að það skiptir miklu að flýta afgreiðslu málsins og skil vel þá beiðni hv. þm. Einars K. Guðfinnssonar að málið verði ekki sent aftur út til umsagnar heldur taki nefndin það fyrir á grundvelli þeirra umsagna sem liggja fyrir nú þegar enda hefur engin efnisbreyting orðið á málinu, ef ég skil rétt, frá því að það var áður lagt fram á þinginu. Virðulegi forseti. Það eru áhugaverðir vinklar á þessu máli og einn sem ég vil nefna snýr að orkukostnaðinum, húshitunarkostnaðinum. Það er alveg hárrétt sem hér hefur komið fram að mikil mismunun er fólgin í því hversu miklu dýrara það er fyrir ákveðinn fjölda íbúa þessa lands að kynda hús sín, miklu dýrara en á þeim svæðum sem njóta þess að vera nálægt heitavatnsuppsprettum eða þar sem hægt er að bora eftir heitu vatni. Þetta vekur mig til umhugsunar um hvað átt er við þegar við ræðum um sameiginlegt eignarhald okkar á þessari auðlind. Nú gengur þjóðin til kosninga þann 20. október þar sem kjósa á um drög að nýrri stjórnarskrá, hvort leggja eigi þau til grundvallar breytingum á stjórnarskrá. Þar er einmitt talað um þjóðareign á náttúruauðlindum. Ég hlýt að velta upp af því tilefni þessari spurningu: Ef niðurstaðan verður sú að þjóðin eigi öll þessa auðlind, jarðhitann, hvernig ætlum við að rökstyðja það að kostnaður við að hita híbýli manna sé mismunandi eftir því hvar þeir búa á landinu? Getur það samrýmst þjóðareignarhugtakinu að það skipti máli í hvaða sveitarfélagi menn búa? Varla getur það verið svo. Varla geta menn lagt þá merkingu í hugtakið þjóðareign að það þýði að ef maður býr til dæmis í Reykjavík hafi maður vegna búsetunnar umframrétt á þeirri orku sem fyrirfinnst í nágrenni og innan marka þess sveitarfélags. Ef maður býr annars staðar hefur maður minni rétt eða jafnvel engan rétt. Hvað eiga menn við með þjóðareign í þessu samhengi? Þess vegna hef ég alltaf sagt að það er blekking fólgin í þessu og nær væri að tala um opinbera eign, ríkiseign eða eign sveitarfélaga. Þeir sem eru þeirrar skoðunar að orkuauðlindin eigi að vera þjóðareign þurfa að svara því hvernig við ætlum að halda á þessum málum í framhaldinu. Ætlum við að segja: Það verður sami húshitunarkostnaður alls staðar? Er það niðurstaðan? Það er nauðsynlegt að það komi fram. Það er þá alla vega rökrétt niðurstaða. Það er mikilvægt þegar við göngum til þessara kosninga að menn skilji og átti sig á hvaða afleiðingar það hefur í för með sér ef þetta verður niðurstaðan. Ég er hrifinn af þeirri sögu sem hv. þm. Kristján L. Möller nefndi austan af fjörðum um framtakssemi einstaklinga þar. Hún er dæmi um hvernig tækniþróun á sér stað og tæknibreytingar. Þær gerast nefnilega gjarnan í bílskúrum eða hjá einstaklingum, uppfinningamönnum sem eru reknir áfram af nauðsyn eða bara viljanum til að finna upp eitthvað nýtt. Þannig finnum við leiðir til að nýta orku betur og skynsamlegar og um leið á umhverfisvænni hátt. Það er nefnilega ekki alltaf þannig að hugmyndirnar komi að ofan, frá ríkinu eða stórum fyrirtækjum. Einmitt svona dæmi sem hv. þm. Kristján L. Möller nefndi geta skipt miklu máli og það er sjálfsagt að veita þessari tækninýjung alla athygli. Ég þekki sjálfur mörg dæmi um fólk sem býr á köldum svæðum og er að sligast undan þessum húshitunarkostnaði og hefur ekki efni á því að halda húsum sínum heitum yfir vetrartímann. Ég þekki dæmi þess. Þetta er alvörumál og þess vegna styð ég þetta frumvarp af því það hefur þann kost að byggja á tækninýjung sem við getum tileinkað okkur, hún er tilbúin og búið að hanna hana og þróa. Þetta er líka skattahvati. Það er verið að lækka skatta á þessa vöru og hvetja þannig til notkunar. Þótt ég sé, virðulegi forseti, ekki einn af flutningsmönnum þessa frumvarps, styð ég að það gangi helst sem hraðast í gegn og líka að þetta verði niðurstaðan. Ég held að þetta sé merkilegt og mikilvægt mál, virðulegi forseti.

Virðulegi forseti. Ég vil með fáeinum orðum þakka undirtektirnar við þetta mál, bæði frá hv. þm. Kristjáni L. Möller og sömuleiðis frá hv. þm. Illuga Gunnarssyni. Mér finnst þeir báðir hafa varpað nýju ljósi á málið og sett í nauðsynlegt samhengi. Sögurnar sem hv. þm. Kristján L. Möller sagði okkur frá framtaksmönnum á Vopnafirði og Neskaupstað eru líka lýsandi dæmi. Ég veit í þessu sambandi að það eru Íslendingar að smíða þessar varmadælur. Ég er ekki í nokkrum vafa um að ef svo vel tekst til að þetta frumvarp verður samþykkt verður það til þess að auka áhuga manna á að kaupa þennan búnað og líka til þess að ýmsir sæju sér hag í því að smíða hann. Þá yrðu til störf og það mundi auðvitað efla okkar atvinnulíf, og þótt það væri ekki í stórum stíl skiptir það miklu máli. Stóra málið er, eins og hv. þm. Illugi Gunnarsson kom inn á, að við greiðum atkvæði um málið og komumst að niðurstöðu um það. Það er auðvitað ekki gott að vera ábyrgur fyrir því sem fyrsti flutningsmaður málsins að viðskipti með varmadælur kunni að hafa minnkað vegna þess að menn hafa verið að bíða eftir niðurstöðu málsins. Ég vil nú helst ekki þurfa að bera ábyrgð á því. Þetta mál snýst númer eitt um að reyna að lækka húshitunarkostnað sem er sligandi. Ég nefndi sem dæmi tölur um að frá árinu 2000 hefði húshitunarkostnaður í dreifbýli á svæði Rariks hækkað um 43%, en lækkað á sama tíma á höfuðborgarsvæðinu um 28%. Það er rétt sem hv. þm. Illugi Gunnarsson sagði áðan að dæmi eru um að fólk sem býr á þessum svokölluðu köldu svæðum sé í hreinustu vandræðum við að láta enda ná saman vegna þessa mikla kostnaðarauka. Nógu erfitt er þetta hjá mjög mörgum fjölskyldum þótt þessi ósköp bætist ekki við líka. Hér er bara verið að stíga eitt skref til að reyna að stuðla að lægri húshitunarkostnaði. En eftir sem áður stendur verkefnið sem við þurfum að takast á við að öðru leyti um lækkun húshitunarkostnaðar. Eins og hv. þm. Kristján L. Möller nefndi kynnti atvinnuveganefnd sér mjög vel tillögur stjórnskipaðrar nefndar í þessum efnum sem leggur annars vegar til að dreifingarkostnaður á rafmagni verði greiddur niður að fullu og hins vegar að aflað verði fjár til að standa undir þessu með því að leggja 10 aura á hverja selda kílóvattstund. Virðulegi forseti. Ég vil með þessum fáu orðum þakka kærlega fyrir umræðurnar og treysti því að þær verði til þess að fá þetta mál samþykkt.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu meira. Þetta er gott mál sem við skulum koma til nefndar og einsetja okkur að reyna að klára áður en við förum í jólafrí. Ég ætla aðeins að taka upp þráðinn með íslenskt hugvit sem hv. þm. Illugi Gunnarsson nefndi. Ef vel tekst til og margir sjá sér fært að kaupa þennan búnað, hafa efni á því, er ég alveg sannfærður um að það gerist sem hv. þingmaður talaði um: Íslenskir hugvitsmenn og íslenskar smiðjur munu fara á fulla ferð að framleiða þessar dælur þannig að í framtíðinni verða þær ekki innfluttar heldur bara íhlutir, búnar til hér, og þá spörum við gjaldeyri að auki ef við þurfum ekki að flytja þennan búnað inn. Virðulegi forseti. Ég ætla að nefna eitt dæmi. Fyrir nokkrum árum var hér mikil umræða um að breyta gjaldtökukerfi vegamála og í staðinn fyrir olíugjöld og bensíngjöld ættum við að setja svokallaða GPS-kubba í bíla og rukka eftir stað og stund og notkun, í gegnum gervihnött. Við Íslendingar höfum einstakt tækifæri til að verða fyrstir til þess í heiminum. Þá verður jafnræði milli allra án tillits til orkugjafa. Það merkilega við þetta er að ungir, íslenskir hugvitsmenn fóru af stað og bjuggu til kerfi sem var talið það besta í heimi, kubbarnir sem þeir framleiddu. Það er dálítið merkilegt að setja þetta inn í þessa umræðu um íslenskt hugvit, íslenska útsjónarsemi og tæknifólk okkar sem er fljótt að koma með nýjungar. Eins og gerðist hjá kaupmanninum á Vopnafirði sem notar hinn mikla hita af kælipressunum í búðinni sem halda kjötinu og öðrum vörum köldum og frosnum, til að hita alla búðina. Það er stór sparnaður þegar stofnkostnaður er tekinn frá. Virðulegi forseti. Það kann að vera, eins og hér hefur komið fram, að ef til vill erum við Íslendingar ekki mikið að hugsa um þetta vegna þess að orkan hjá stærstum hluta íbúa landsins er mjög ódýr. Sem dæmi nefni ég höfuðborgarsvæðið. Það er spurning hvort hinn danski Jeff Clemmensen sem býr á Norðfirði hafi haft í huga upphitunarkostnað í Danmörku sem er mjög mikill, kynnst því af eigin raun, og þess vegna verið á undan okkur Íslendingum að taka upp þessa nýjung, þorað að fara út í þetta og heimfæra upp á Ísland, austur í Neskaupstað. Út úr því hefur komið þetta góða verk sem mun líka spara honum mikla fjármuni á komandi árum. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að tefja þetta meira. Við skulum koma málinu til nefndar. Ég treysti því að efnahags- og viðskiptanefnd taki það fljótt til sín. Ég segi fyrir mitt leyti: Ég held að við ættum að ræða við formann nefndarinnar um að það kunni að vera að hv. atvinnuveganefnd ætti að skoða málið og veita umsögn um það.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um forvirkar rannsóknarheimildir til lögreglu. Þetta mál er endurflutt, það var líka flutt á síðasta þingi og þarsíðasta þingi. Reyndar komst það mjög langt á síðasta þingi. Það komst úr nefnd með áliti frá meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar. Ég ætla að tæpa aðeins á þessu máli þó að þingið hafi áður unnið með það og þar af leiðandi þarf ég ekki að fara mjög djúpt í það að þessu sinni því að það er endurflutt óbreytt. Það hljóðar svona, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela innanríkisráðherra að vinna og leggja fyrir Alþingi frumvarp sem veiti lögreglunni sambærilegar heimildir og lögregla í öðrum norrænum ríkjum hefur til að rannsaka og grípa til fyrirbyggjandi aðgerða gegn skipulagðri glæpastarfsemi (forvirkar rannsóknarheimildir).“ Þetta mál flytja eftirtaldir hv. þingmenn Siv Friðleifsdóttir, Róbert Marshall, Birgir Ármannsson, Birkir Jón Jónsson, Jónína Rós Guðmundsdóttir, Gunnar Bragi Sveinsson, Kristján L. Möller og Sigurður Ingi Jóhannsson. Eins og hv. þingmenn heyra flytja þingmenn úr öllum flokkum nema VG og Hreyfingunni þetta mál. Málið byggist í heild á því að lögreglan á Íslandi hefur minni heimildir til að rannsaka mál sem eru í uppsiglingu en lögregla í öðrum norrænum ríkjum og reyndar meira og minna í öðrum evrópskum ríkjum. Við erum með annað og veikara lagaumhverfi hér en lögreglan býr við annars staðar, þ.e. í löndum sem við viljum miða okkur við. Maður spyr sig af hverju. Að mínu mati eru ekki lengur nein rök sem standa til þess að við búum veikar að lögreglunni varðandi þessi mál en gert er í nágrannaríkjum okkar. Það sýnir sig að þó að við séum á eyju langt úti í hafi skolar glæpum hér á land alveg eins og í hinum ríkjunum. Hér eru sams konar glæpir og fólk og hin ríkin búa við. Af hverju í ósköpunum eigum við að búa verr að lögreglunni varðandi svigrúm til að rannsaka mál?

Friðhelgi einkalífsins.

Friðhelgi einkalífsins, er kallað hér fram í. Friðhelgi einkalífsins er virt á Norðurlöndunum og í Evrópu og hægt er að virða friðhelgi einkalífsins líka þegar búið er að samþykkja þetta mál.  Hins vegar hefur tekist að hindra aðrar hryðjuverkaárásir. Ég ætla að nefna árás sem var í uppsiglingu á Jyllandsposten. Það tókst að stöðva þá árás vegna þeirra heimilda sem danska lögreglan hefur. Það er því góð reynsla í öðrum löndum af þessum heimildum og þess vegna eigum við að taka þær upp hér líka og verja almenning fyrir alvarlegum brotum. Hvað felst í þessum heimildum? Þær veita lögreglunni heimild til að safna upplýsingum um einstaklinga eða lögaðila þótt ekki liggi fyrir rökstuddur grunur um tiltekið afbrot sem framið hefur verið, þ.e. rannsókn fer fram áður en brot er framið og markmiðið er að koma í veg fyrir brot. Rannsóknin beinist að atferli sem er talið ógna almenningi, öryggi ríkisins og sjálfstæði þess. Lögreglan í Svíþjóð, Finnlandi, Noregi og Danmörku telur að þessar heimildir hafi verið ómetanlegar í baráttunni gegn skipulagðri glæpastarfsemi, jafnt innlendri sem erlendri, mansali, fíkniefnainnflutningi og hryðjuverkaógn svo að það helsta sé nefnt. Varðandi þessi mál þá er ljóst að brýnt er að hafa varúðarsjónarmið að leiðarljósi þegar þessum heimildum er beitt. Allir eru sammála um það, sérstaklega sú sem hér stendur. Ég hef talað hart fyrir þessu máli og tala því líka hart fyrir varúðarsjónarmiðum. Það þarf að gæta allrar varúðar þegar þessum heimildum verður beitt og það þarf að vera skýrt eftirlit með beitingu heimildanna. Þetta eftirlit gæti verið í höndum eftirlitsnefndar sem Alþingi kysi eða sérstakrar deildar innan dómstóls eða hvorra tveggja. Þetta eru sjónarmið sem Ragna Árnadóttir, þáverandi hæstv. dómsmálaráðherra, bar fram. Hún kom með þá hugmynd að það gæti bæði verið eftirlitsnefnd á vegum Alþingis og deild innan dómstóls. Þannig yrði komið á ströngu aðhaldskerfi gagnvart beitingu heimildanna. Hverjir kalla eftir þessum heimildum? Það er ekki bara sú sem hér stendur heldur miklu fleiri og þar ber helst að nefna lögregluna sjálfa. Í skýrslum greiningardeildar ríkislögreglustjóra, skýrslurnar heita „Mat ríkislögreglustjóra á skipulagðri glæpastarfsemi og hættu á hryðjuverkum“, hefur nokkrum sinnum, ég nefni júlí 2008, febrúar 2009 og mars 2010, verið kallað eftir þessum heimildum og sagt að það sé brýnt að þær fáist. Ég vil líka nefna Ríkisendurskoðun sem hefur fengið aðeins á baukinn upp á síðkastið. Í skýrslu sem Ríkisendurskoðun gerði í nóvember 2007, og bar heitið „Ráðstafanir gegn innflutningi ólöglegra fíkniefna – stjórnsýsluúttekt“, segir að svigrúm yfirvalda til að stunda sérstaka eftirgrennslan sé takmarkað ef þau hafi ekki heimildir til að beita svokölluðum forvirkum rannsóknaraðferðum. Hafi yfirvöld slíkar heimildir mega þau fylgjast með og safna upplýsingum um einstaklinga jafnvel þótt ekki liggi fyrir rökstuddur grunur um tiltekið brot. Erlendis eru slíkar heimildir yfirleitt bundnar við tilteknar löggæslustofnanir sem háðar eru sérstöku eftirliti. Ég vil líka nefna að tveir fyrrverandi dómsmálaráðherrar hafa kallað eftir þessum heimildum, bæði Björn Bjarnason og Ragna Árnadóttir. Það er mjög merkilegt að lesa það sem Ragna Árnadóttir, þáverandi hæstv. dómsmálaráðherra, sagði í fréttaviðtali í ágúst 2010. Þá segir hún að hún hafi verið mikil efasemdarmanneskja um þessar heimildir og talið að fremur ætti að halda að sér höndum en hitt í þessu. „En eftir að hafa fengið ákveðnar greiningar, upplýsingar og gögn, meðal annars um skipulagða glæpastarfsemi hér á landi, tel ég mér ekki stætt á öðru en að bregðast við.“ Hún setti í gang vinnu til að koma þessum heimildum á. Ég nefni líka að í aðgerðaáætlun gegn mansali er bent á þessar heimildir. Svo vil ég benda á þá sem eru í forustu lögreglumála á Íslandi. Ég vil nefna hér Harald Johannessen ríkislögreglustjóra, hann kallar eftir þessum heimildum, Stefán Eiríksson, lögreglustjóri á höfuðborgarsvæðinu, kallar eftir þessum heimildum, Sigríður Björk Guðjónsdóttir, lögreglustjóri á Suðurnesjum, kallar eftir þessum heimildum, Snorri Magnússon, formaður Landssambands lögreglumanna, og Steinar Adolfsson, framkvæmdastjóri Landssambands lögreglumanna. Þetta fólk er í forustu lögreglumála á Íslandi og kallar allt eftir þessum heimildum og segir að það að við höfum ekki heimildirnar valdi því að við séum eftirbátar hinna Norðurlandaþjóðanna sem geti torveldað samstarf við þær um þessi mál. Nýlega kom í fréttum í Morgunblaðinu, 6. október sl., að enn á ný er kallað eftir heimildunum. Þar kemur mjög skýrt fram að Ísland er veikur hlekkur í baráttu gegn gengjum og er þá verið að vísa til skipulagðra glæpahópa sem hafa verið að festa rætur hér á landi. Þeir sem til þekkja segja að við séum veiki hlekkurinn í baráttunni við þessi gengi af því að við höfum ekki rannsóknarheimildir. Mér finnst þetta ekki vera bara lögreglumál - það er stundum svolítið þröngt skilgreint hvað lögreglumál er - heldur finnst mér þetta vera velferðarmál. Mér finnst það vera ákveðið velferðarmál að við getum varið íbúa landsins fyrir glæpum eins og hægt er. Við eigum ekki að fljóta sofandi að feigðarósi í því heldur gera eins og önnur lönd hafa gert og tryggja lögreglunni það svigrúm að hún geti með mjög miklu eftirliti beitt slíkum heimildum. Hæstv. innanríkisráðherra Ögmundur Jónasson lagði fram mál af þessu tagi, að við héldum, ég held að það hafi verið á síðasta þingi, sem var látið líta út eins og verið væri að veita meiri heimildir en það kom á daginn að svo var aldeilis ekki. Eftir umsagnaferli í allsherjar- og menntamálanefnd kom í ljós að það frumvarp sem var þar á ferð var, ef eitthvað er, skref aftur á bak. Að sjálfsögðu lögðum við það til hliðar. Allsherjar- og menntamálanefnd fór hins vegar vel yfir málið og tók það úr nefndinni og meiri hlutinn skilaði nefndaráliti. Fulltrúi Hreyfingarinnar var ekki á því en mér sýnist þingmenn frá öllum hinum flokkunum vera á því, þ.e. fimm þingmenn skrifa undir nefndarálitið án fyrirvara, sem eru hv. þingmenn Björgvin G. Sigurðsson, Þorgerður K. Gunnarsdóttir, Magnús Orri Schram, Ragnheiður Ríkharðsdóttir og Eygló Harðardóttir.  Meiri hluti nefndarinnar mælti sem sagt með því að þessi þingsályktunartillaga yrði samþykkt óbreytt þannig að það yrði sett í hendur hæstv. innanríkisráðherra Ögmundar Jónassonar að undirbúa lagafrumvarp sem veitir lögreglunni þessar heimildir og frumvarpið yrði síðan tekið inn í þingið eins og vera ber og farið yfir það með hefðbundnum hætti þegar það er tilbúið. Ég held að þetta sé mjög snjöll leið og slæmt að þetta mál kom ekki til atkvæðagreiðslu í lok þings í vor, en eins og menn muna var talsvert málþóf í gangi og mörg góð mál komust ekki í gegn af þeim sökum. Að mínu mati eru auknar líkur á því að við klárum þetta mál núna af því að þingið er búið að fara vel yfir það. Það hefur ekkert skeð sem veikir málið, það hefur ýmislegt skeð sem styrkir það. Við sjáum uppgang glæpahópa á landinu, lögreglan er að eiga við þá og taka á þeim en hún kallar eftir þessum heimildum. Hún hefur ekki nægar heimildir, þarf meiri heimildir og aðgerðirnar sem farið hafa fram upp á síðkastið byggja að sjálfsögðu á núgildandi lagaumhverfi en þær duga ekki að mati lögreglunnar til framtíðar. Virðulegi forseti. Að mínu mati er brýnt að koma þessu máli sem fyrst til nefndar og leggja það svo í hendur hæstv. innanríkisráðherra sem útbýr þá frumvarp þar sem lögreglan fær þessar heimildir, en þar verður líka afar skýrt kveðið á um eftirlit. Það má alls ekki verða þannig að undir nokkrum kringumstæðum eigi að vera hægt að komast upp með það að lögreglan beiti heimildunum gegn þeim sem ekki þarf að beita þeim gegn. Menn hafa verið hræddir um grasrótarsamtök og einstaklinga og hæstv. ráðherra hefur sagt í fjölmiðlum að hann telji að þessar heimildir þurfi ekki og að mikilvægast sé að virkja hinn góða anda í samfélaginu. Með fullri virðingu fyrir þessari fallegu hugmyndafræði þá er þetta barnalegt að mínu mati. Það er barnalegt að halda því fram að við getum stöðvað glæpi með góðum anda í samfélaginu, því miður, það þarf meira til. Þess vegna er lögregla í landinu og þess vegna þarf hún að hafa úrræði til að stemma stigu við glæpum.

Forseti. Þegar þessi mál voru hér til umræðu fyrr á þessu ári voru ýmsar fréttir í blöðunum sem tengdust málinu og ýmsu öðru. Á fréttavef RÚV 6. mars 2012 kemur fram að lögreglan hafi „sérstakar gætur á ellefu gengjum sem talið er að tengist skipulagðri glæpastarfsemi á Íslandi.“ Þar kemur einnig fram að lögreglan telji „89 meðlimi samtakanna tengda glæpsamlegri starfsemi af einhverju tagi.“ Sama dag var frétt á mbl.is. Þar kemur fram að „á síðastliðnum þremur árum fór lögregla 539 sinnum fram á það við héraðsdómstóla að þeir veittu heimild til símhlerana. Í 533 tilvikum, í yfir 99% tilvika, voru kröfur lögreglu teknar til greina.“ Og samþykktar. Lögreglan veit því nákvæmlega hvaða fólk það er sem er í glæpagengjum og veittar eru heimildir til hlerana síma í 99% tilfella. Nú vil ég fá að vita hjá flutningsmanni þessarar tillögu: Af hverju ætti ég og aðrir heiðvirðir borgarar í landinu að fórna frelsi okkar og rétti til friðhelgi einkalífs svo að lögreglan fái þessar heimildir? Það er örugglega þægilegra fyrir lögregluna að geta hlerað hverja sem er, hvenær sem er. En af hverju á ég að fórna frelsinu, sem er eitt það dýrmætasta sem hver einstaklingur í lýðræðisríki á, til að störf lögreglunnar verði auðveldari?

Virðulegur forseti. Það er ekki þannig að verið sé að fórna frelsi og rétti til friðhelgi og einkalífs með þessum heimildum. Alls ekki. Heldur því einhver fram að búið sé að fórna frelsi og friðhelgi einkalífs annars staðar á Norðurlöndum? Að sjálfsögðu ekki.  Auðvitað verður þessum heimildum komið þannig fyrir að eftirlit sé með þeim þannig að þetta verði í lagi. Þannig er það gert annars staðar á Norðurlöndunum. Lögreglan þar telur þetta mjög brýnt. Enginn talar um það þar, svo ég viti til, að taka þessar heimildir af. Ef eitthvað er þá er meiri umræða um að fylgjast þurfi með uppgangi glæpahópa og þeirra sem mögulega fara að stunda hryðjuverk. Það er ekki þannig að þessar heimildir snúi einungis að glæpagengjum. Ég held jafnvel að það sé miklu mikilvægara að rannsaka einstaklinga sem eru líklegir til að fremja hér stórfellda glæpi á eigin vegum, 

Hvaða fleiri mál?


            

Forseti. Í greinargerð með tillögunni um forvirkar rannsóknarheimildir lögreglu stendur, með leyfi forseta: „Í þeim felst að lögreglan fær heimild til að safna upplýsingum um einstaklinga eða lögaðila þótt ekki liggi fyrir rökstuddur grunur um tiltekið afbrot sem framið hefur verið.“ Þetta finnst mér gróf árás inn í prívatlíf fólks. Ef enginn rökstuddur grunur er um að tiltekið afbrot hafi verið framið, og standi sennilega ekki til að fremja það heldur - hér verðum við að stoppa. Þetta gengur ekki.

Ef hv. þingmaður les þetta svona án samhengis við málið í heild, þá skil ég að viðkomandi hv. þingmaður telji að það eigi bara að rannsaka alla svona eftir því sem mönnum dettur í hug. Það er ekki þannig, þetta fer ekki þannig fram. Hins vegar er það svo að menn fara að rannsaka ef þá grunar að brot sé í uppsiglingu, en ekki tiltekið brot, og ekki er búið að fremja það áður.  Auðvitað á að virða friðhelgi einkalífsins og persónufrelsi fólks. En eðlilegt er þegar menn hafa grun um að brot sé í uppsiglingu, þótt ekki sé búið að fremja það og ekki vitað hvers lags brot það er, að fólk sem liggur undir grun sé rannsakað. Að mínu mati er það frekar alvarlegt mál þegar hv. þingmenn vilja ekki taka rökræðuna og líta á þetta í norrænu samhengi og evrópsku samhengi. Eru hv. þingmenn sem tala svona, eins og hv. þm. Margrét Tryggvadóttir, á því að öll lögreglan í flestum Evrópuríkjum og öllum norrænum ríkjum sé í einhverjum rosalegum persónunjósnum og að brjóta gegn friðhelgi fólks? Það er ekki þannig. Það er einmitt verið að reyna að verja fólk með því að veita þessar heimildir. Verið er að verja almenning, verja fólk sem brýtur ekki af sér og verið er að verja fólk sem vill fá frið fyrir glæpamönnum, vill verja eignir sínar, verja sig fyrir líkamsárásum o.s.frv.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Siv Friðleifsdóttur fyrir þetta mál og framsögu hennar sem mér finnst hafa varpað enn skýrara ljósi á mjög eðlilega tillögu sem ég styð heilshugar og mun gera það í allsherjar- og menntamálanefnd. Ég vil hins vegar segja það skoðun mína að þó að vel sé búið að fara yfir málið eigum við aftur að leita umsagna, eins og mér finnst að eigi að gera um flest mál, en þetta er engu að síður mál sem hægt er að klára auðveldlega fyrir jól. Ég vil spyrja hv. þingmann varðandi eftirlitið. Ég held að það sé lykilatriði að skýrt eftirlit sé. Það er ekki óeðlilegt að upp komi efasemdir um það að verið sé að brjóta á friðhelgi fólks. Ég vil hins vegar snúa því við. Ég vil segja að með þessum og hinum leiðunum sem liggja hér fyrir erum við einmitt að verja friðhelgi fólks, við erum að verja frelsið umfram það að gera ekkert í málinu eins og sumir þingmenn vilja gera. Ég tel þetta vera skynsamlega leið. Við eigum að leita og líta til þeirra fordæma sem við sjáum á Norðurlöndunum. Ég tel að þegar menn komu í veg fyrir sprengjuárásir vegna Jyllandsposten og teikninganna þar hafi menn verið að verja frelsið. Það sama er með ýmsar neðanjarðarsprengjur, hvort sem það er í Bretlandi eða annars staðar, þá voru menn að verja frelsið. Það væri barnaskapur ef við Íslendingar ætluðum ekki að undirbyggja löggjöf okkar þannig að við gætum á hvaða tíma sem er tekið á því þegar öfgamenn, hvar sem þeir eru á skalanum, ætluðu sér að fara að grípa til einhverra voðaverka hér á landi eins og við horfðum svo sorglega upp á í Noregi. Ég vil því spyrja um það sem skiptir máli til að menn sjái líka samhengið: Hvernig sér hv. þingmaður eftirlitið fyrir sér, og tilmælin? Eigum við frekar að leita til hæstv. innanríkisráðherra? Ég tel borðleggjandi að við eigum að fara í það að leita umsagna og fá gesti sem fyrst til að við getum afgreitt málið með svipuðum hætti og við gerðum á síðasta þingi. Það er rétt sem kom fram hjá hv. þingmanni, það er eitt og annað sem 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir orð hennar en hún hefur einmitt stutt málið og önnur mál í þessa veru. Ég get nefnt löggæsluáætlun sem hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson flutti og var samþykkt á síðasta þingi. Nefnd sem á að vinna það mál er einmitt að fara af stað bráðlega í að vinna löggæsluáætlun fyrir Ísland sem er alveg gríðarlega mikilvægt starf og verður mikilvægt fyrir lögregluna til framtíðar. Varðandi eftirlitið er það einmitt verkefni innanríkisráðuneytisins að fara faglega yfir það þegar búið verður að samþykkja þessa tillögu og leggja það fyrir þingið hvernig eftirlitinu verður háttað. Reyndar er það mín skoðun að ekki sé nóg að setja upp eftirlitsnefnd á vegum Alþingis til að fylgjast með beitingu þessara heimilda. Ég hefði talið æskilegra að sérstakri deild yrði komið á innan dómstóls til að fylgjast með beitingu þessara heimilda. Dómstólarnir eru mjög nátengdir þessum málum og veita heimildir fyrir beitingu rannsókna af þessu tagi og koma auðvitað nálægt mjög mörgum öðrum málum sem snúa að lögreglunni og því að stemma stigu við glæpum á landinu. Ég hefði því talið æskilegt að sérstök deild væri innan dómstóls sem hefði þetta eftirlit með höndum og svo hugsanlega að viðbættri eftirlitsnefnd á vegum Alþingis. Ég tel að annaðhvort þurfi hvort tveggja eða einungis deild innan dómstóls, en ekki einungis eftirlitsnefnd á vegum Alþingis, ég held að það yrði of veikt. Það er mitt mat. Líklega væri best að hafa tvenns konar eftirlit eða hafa það í höndum sérstakrar deildar innan dómstóls. Þessu hefur verið komið fyrir á Norðurlöndunum, það er alveg þekkt hvernig á að vera með eftirlit á svona heimildum. Það er alveg þekkt og fúnkerar ágætlega annars staðar á Norðurlöndunum. Ég hef alla vega ekki heyrt um einhver sérstök slys sem hafa orðið í því sambandi. En það er alveg ljóst að þessar heimildir hafa leitt til 

Herra forseti. Svona tilmæli og reglur á Norðurlöndunum hafa komið í veg fyrir glæpi og ég fullyrði mannslíf, en því miður ekki alltaf. Það er ekki alltaf þannig að löggjafanum sjáist fyrir með allt í kerfinu sem slíku eða viðbrögðum lögreglu sem rannsakendum eða hvað það er. Það sem við erum að gera hér og felst í þessu er að reyna að koma til móts við þær hættur og horfast í augu við það að við munum standa frammi fyrir hættu hér sem annars staðar þó það kunni að vera með ólíku móti. Það sem ég vil hins vegar aðeins tala um varðandi eftirlitið er - ég held að það sé lykillinn að því líka - að það verði trúverðugt, að fólk fái traust á þeirri leið. Ég er að því leytinu til ekki sammála hv. þingmanni um að það verði eingöngu deild innan dómstólanna, því að við sjáum að dómstólarnir samþykkja meira og minna allt sem kemur frá lögreglunni, sem ég held að sé réttmætt. Ég held að þeir byggi röksemdafærslu sína á þeim gögnum sem liggja fyrir, þeir geti ekki byggt á öðru og meta það þannig. Ég treysti þeim algjörlega til þess að meta það á þann hátt sem þeir hafa gert fram til þessa. Engu að síður held ég að mikilvægt sé að þingið hafi eftirlitsheimildir líka, þá á báða vegu, þannig að við sjáum bæði deild innan dómstólanna sem og að þingið hafi þessar heimildir til að fara mjög ítarlega í það að veita lögreglunni þetta eftirlit og þá um leið aðhald sem er nauðsynlegt fyrir okkur sem lýðræðissamfélag. Ég undirstrika það að ég sé þá leið sem verið er að boða hér, að líta til Norðurlandanna, frekar sem lið í því að styrkja samfélagið, styrkja friðhelgina og styrkja frelsið til lengri tíma fyrir almenna borgara landsins.

Virðulegur forseti. Ég er sammála hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur, líklega er best að hafa bæði eftirlitin í gangi samhliða. En ef velja ætti eitt ætti að velja dómstólana en ekki Alþingi. Þetta er eitthvað sem ég treysti að innanríkisráðuneytið skoði og við förum svo yfir hér í þinginu. Það er alveg rétt, sem fram kom hjá hv. þingmanni, varðandi þessar tölur, og hv. þm. Margrét Tryggvadóttir fór með þær hérna. Lögreglan er að biðja um að fá að fara í hleranir í 539 skipti og fær já í 533 skipti, eða 99%. Hvað segir það? Það segir manni bara að lögreglan er að velja mjög selektívt þegar hún biður um heimildirnar. Dómstólarnir eru sammála mati lögreglunnar og segja: Já, það er brýnt að fara í þessa rannsókn.  Við fengum fulltrúa Stígamóta og Neyðarmóttökunnar í heimsókn í dag í allsherjar- og menntamálanefnd. Það er rosalegur dráttur á rannsóknum á kynferðisafbrotum. Af hverju? Það vantar fólk. Þeir sem vinna í kynferðisafbrotadeildinni fá mjög mikið hól fyrir sína vinnu, frábært fólk, faglegt. Þau eru bara of fá. Lögreglan er þess vegna ekkert að dunda sér í einhverjum málum sem hún þarf ekki að vinna í, það er bara algjörlega fráleitt. Við framsóknarmenn teljum mjög brýnt að fara í mikla vinnu varðandi öryggi borgaranna. Við erum komin af stað með þessa löggæsluáætlun sem hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson lagði til hér á síðasta þingi. Við vonum að þetta verði samþykkt, þetta mál um heimildirnar. Svo hefur hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson lagt til að skipulögð glæpasamtök verði bönnuð á Íslandi, þar verði bara stuðst við ákvæði í stjórnarskrá.

Forseti. Við ræðum hér þingsályktunartillögu um forvirkar rannsóknarheimildir lögreglu. Ég verð að segja að mér finnst mjög sárt að vera að ræða þetta hér. Ekki það að ég vilji stinga hausnum í sandinn og neita að horfast í augu við að glæpir séu stundaðir í samfélagi okkar, það er ekki það. En sú aðferð sem hér er lögð til til að berjast gegn glæpum er ekki ný, hún hefur verið notuð víða. Reyndar er það svo að við sem höfum áhuga á sagnfræði getum séð þetta munstur í ótal samfélögum þar sem hugmyndir af þessu tagi hafa náð undirtökum og þær eru hættulegar, það er þannig. Það hefur auðvitað verið mikil umræða um þessi mál. Mig langar að biðja fólk sem hefur áhuga á þessu, hvað sem því finnst, hvort sem það er með eða á móti, að lesa bókina Endalok Ameríku eftir Naomi Wolf - hún er til í íslenskri þýðingu en hægt að fá hana á ensku líka - en hún fjallar um það hvernig fólk afsalar sér frelsinu fyrir ímyndaða vörn gegn ógn sem er að minnsta kosti að hluta til tilbúningur. Sumarið 2005 var ég í nokkrar vikur í New York, fjórum árum eftir árásirnar á tvíburaturnana. Borgin var full af vörðum, lögreglumönnum og vopnuðum hermönnum. Vinur minn kom í heimsókn til mín, hann bjó þá í Kanada en hafði áður búið í New York. Honum var mjög brugðið að sjá þessi miklu varnarviðbrögð setja svona sterkan svip á mannlífið. Einhvern veginn er það þannig að mannshugurinn leitar alltaf leiða. Ósjálfrátt leitaði hugurinn að leiðum fram hjá öllu örygginu og hvernig hægt væri að snúa á það. Það var svo auðvelt þótt ekki hafi það staðið til hjá nokkru okkar, hægt var að finna endalausar leiðir til að hafa að engu allt öryggið, alla vopnuðu verðina, alla hríðskotarifflana sem voru á Manhattan þetta sumar. Það var auðvelt að snúa á þetta allt saman ef maður vildi. Ef ekki hefði verið fyrir alla þessa vopnuðu verði hefði ekkert okkar leitt hugann að því. Við höfum fengið ótal fréttir af skipulögðum glæpahópum síðustu missirin. Mér þykir nóg um. Ég ætla ekki að halda því fram að ekki sé um raunverulega ógn að ræða, en mér finnst nánast verið að sverta mannorð allra sem ganga í leðurfatnaði og keyra mótorhjól, en hvorugt varðar við lög. Það sem skiptir kannski aðalmáli er að glæpir eru bannaðir og þeir hafa verið bannaðir eins lengi og elstu menn muna. Skipulögð glæpastarfsemi er auðvitað líka bönnuð. Í andsvari hér áðan benti ég á tvö atriði sem mér finnst vera lykilatriði. Í fréttum fyrr á árinu kom fram að 11 gengi eru undir sérstöku eftirliti lögreglu. Það eru 89 meðlimir í þessum 11 gengjum, eða voru það, þeim gæti náttúrlega hafa fækkað eða fjölgað. Þetta eru því fremur fámenn gengi, í þeim eru að meðaltali átta manns. Á síðustu þremur árum fór lögreglan fram á það í 539 skipti að fá heimildir til að hlera síma. Í 533 tilvikum, þ.e. í 99% tilvika, fékk lögreglan heimildir til þess. Í frétt um þetta í Morgunblaðinu gagnrýnir reyndur verjandi dómstóla fyrir að stimpla einfaldlega kröfugerðir lögreglunnar. Inni í þessum tölum eru ekki úrskurðir um leyfi til að koma fyrir hlerunarbúnaði eða leyfi til að fylgjast með tölvusamskiptum og fleira. Það bætist ofan á. Það liggur sem sagt fyrir að lögreglan fær nánast allar þær hlerunarheimildir sem hún biður um og hún veit hvaða 89 karlar og konur eru í glæpagengjum. Ég get ekki séð af hverju lögreglan þarf forvirkar rannsóknarheimildir til að fylgjast með þessu fólki eða öðru fólki. Ég get ekki séð að nokkur íslenskur dómari mundi neita lögreglunni um heimildir til þess að hlera síma þessa fólks, klúbbhús þeirra eða heimili. Forvirkar rannsóknarheimildir þýða að hafi yfirvöld slíkar heimildir mega þau fylgjast með og safna upplýsingum um einstaklinga jafnvel þótt ekki liggi fyrir rökstuddur grunur um brot. Það getum verið við sem ekkert höfum af okkur gert. Ég vil ekki láta fylgjast með mér. Ég held að það sé ekki góð tilfinning að lifa í samfélagi þar sem einhver gæti verið að hlera þig. Í vikunni skrifaði fyrrverandi dómsmálaráðherra grein á Evrópuvaktina - ég er nú reyndar með frétt um þetta á DV því greininni var svo breytt. Björn Bjarnason skrifaði um forvirkar heimildir, með leyfi forseta: „Hér er meðal annars um að ræða heimild til þess að rannsaka mál án þess að grunur sé fyrir hendi um að unnið hafi verið glæpaverk, forvirkar heimildir.“ Svo segir hann: „Hann“ - þá á hann við Ögmund Jónasson - „vill ekki að lögreglan fái heimildir sem meðal annars mætti nota til viðbragða ef ástæða þætti til að óttast aðför að Alþingishúsinu eins og skipulögð var í janúar 2009.“ Þetta finnst mér alvarlegt. Það voru ekki skipulagðir glæpahópar sem stóðu fyrir utan þetta hús í janúar 2009, það var ekki svo. Frelsið er yndislegt, frelsið er dýrmætt og frelsi er ekki sjálfgefið. Sagan er full af fólki sem hefur þurft að berjast fyrir því og stundum tapað. Við skulum ekki láta hræða okkur til að afsala okkur frelsinu til að tala í síma sem ekki eru hleraðir, til að ferðast um án þess að fylgst sé með okkur og við skulum stemma stigu við því að yfirvöld safni um okkur upplýsingum án þess að við höfum verið grunuð um nokkuð misjafnt.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta og málefnalega ræðu. Ég held að það skipti miklu máli að við ræðum þessi mál af hógværð og yfirvegun. Erum við ekki sammála um að frelsið sé yndislegt og að það sé hlutverk löggjafans eða ríkisvaldsins að vernda það? Frelsi er ekki bara frelsi til athafna, það snýr að öryggi okkar. Ríkisvaldið var stofnað til að vernda fólk þannig að þeir sem voru stærri og sterkari gætu ekki meitt fólk og drepið. Það er eitthvað sem við megum aldrei gleyma. Hvort sem okkur líkar betur eða verr, og jafnóhugnanlegt og það er, hefur fólk í þeim löndum sem við berum okkur saman við gengið þannig á frelsi meðborgara sinna að það hefur drepið það. Það eru bara staðreyndir sem liggja fyrir. Ég er sammála hv. þingmanni um það að mjög mikilvægt er að koma í veg fyrir misnotkun. Ég þekki það sjálfur af persónulegri reynslu að embættismenn hafa misnotað aðstöðu sína og gengið á frelsi mitt. Þó að það sé kannski „tragíkómískt“ mál sýnir það samt sem áður að ýmislegt er hægt að gera ef viljinn er fyrir hendi. Við getum ekki gleymt því að þeir aðilar sem eiga að vernda okkur og gera það hafa líka rétt. Við þekkjum um það dæmi, eins og hér er nefnt, að í janúar 2009 voru lögreglumenn beittir ofbeldi, það munaði litlu að illa færi, við skulum ekki tala það niður. Við þekkjum það líka úr sögunni. Við höfum ekki haft hlutina eins og aðrar Norðurlandaþjóðir og höfum ekki getað 

Forseti. Ég hef enga trú á því að forvirkar rannsóknarheimildir leiði til meira öryggis, ég hef bara ekki nokkra einustu sannfæringu fyrir því. Fyrst atburðir sem áttu sér stað í janúar 2009 eru til umræðu skulum við ekki gleyma því hvernig það var. Það voru ekki endilega þeir sem voru að mótmæla sem réðust til lögreglunnar, heldur nýttu aðrir sem lögreglan þekkir mjög vel tækifærið. Við skulum heldur ekki gleyma hverjir það voru sem voru mannlegur skjöldur fyrir lögregluna, það voru mótmælendur hér úti.

Virðulegi forseti. Ég held að það sé mikilvægt að vera með eftirlit með eftirlitinu og koma í veg fyrir að það sé misnotað, en mér finnst það samt vera svolítið bratt af hv. þingmanni að halda því fram að forvirkar rannsóknarheimildir skili ekki neinu. Í það minnsta hefur sem betur fer verið hægt að koma í veg fyrir hryðjuverk í þeim löndum sem við berum okkur saman við.

… koma í veg fyrir Breivik.

- Nákvæmlega, hv. þingmaður segir að ekki hafi verið hægt að koma í veg fyrir Breivik. Það ætti að verða okkur víti til varnaðar.

Nei, þeir … en gátu það samt ekki.

Ef við skoðum reynslu Norðmanna, sem við verðum og ættum að gera, sjáum við að Noregur er ekki langt frá okkur í menningu og háttum, og þá sjáum við að hér er raunveruleg hætta og við getum ekki afgreitt hana sem ekkert mál. Mér finnst einhvern veginn að það ætti að vera þannig, virðulegi forseti, en auðvitað ber ég virðingu fyrir skoðunum annarra og það getur vel verið að við náum engan veginn saman í þessum málum. Mér fyndist það ætti vera verkefni okkar og útgangspunktur að reyna að finna leiðir til að hámarka öryggið og þá ekki bara öryggi sem snýr að því að hér sé ekki hægt að myrða fólk heldur líka öryggi og frelsi manna sem hv. þingmaður hefur áhyggjur af og er raunverulegt vandamál líka. Ég mundi ætla að það væri mikilvægt að við værum hér með skilvirkt eftirlit með eftirlitinu svo að við gætum fylgst með þeim sem ætla að misnota það, sem er svo sannarlega hætta á, til að þeir kæmust ekki upp með það. 

Já, eftirlit með eftirlitinu. Ég fyllist aðdáun á þingmanninum að hafa svona mikið álit á íslensku eftirliti, sérstaklega eftir að hafa lent svona illa í því sjálfur. Mig langar að benda á, af því að við vorum að ræða um voðaverkin í Noregi 20. júlí í fyrra, nýútkomna skýrslu hjá norska þinginu sem ég fletti þegar ég var í Noregi um daginn í heimsókn. Það er átakanlegt að sjá og lesa hve illa norska lögreglan var undirbúin til að takast á við þetta. Er ekki betra að fókusinn sé á viðbrögðum? Það kemur fram í þessari skýrslu að í raun hefði verið hægt að stöðva hann af úti í eynni mun fyrr. Er ekki betra … 

Forseti. Mér finnst þessi tillaga í fyrsta lagi allt of víðtæk og allt of loðin. Bara það sem hér stendur, með leyfi forseta: „… hafa nágrannaríki okkar aukið heimildir lögreglu til að sporna við henni“, þ.e. skipulagðri glæpastarfsemi. „Í þeim felst að lögreglan fær heimild til að safna upplýsingum um einstaklinga eða lögaðila þótt ekki liggi fyrir rökstuddur grunur um tiltekið afbrot sem framið hefur verið. Rannsókn fer fram áður en brot er framið og markmiðið er að koma í veg fyrir brot.“ Síðan er talað um að: „Rannsóknin beinist að atferli sem talið er ógna almenningi, öryggi ríkisins og sjálfstæði þess.“ Hvað í ósköpunum þýðir þetta? Ég sé ekki neina almennilega skilgreiningu á því. Ég hefði haldið að aðhaldskerfið sem talað er um ætti fyrst og fremst að vera í höndum dómstóla sem veita heimildir til að njósna um einstaklinga í samfélaginu. Síðan finnst mér mikilvægt að hafa það í huga að fyrrverandi dómsmálaráðherra Íslands, Björn Bjarnason, skilgreindi nýverið mótmælendur sem hryðjuverkamenn. Ég hef ekki bara einu sinni verið skilgreind sem hryðjuverkamaður af þessum fyrrverandi dómsmálaráðherra heldur í tvígang, líka þegar ég var talsmaður fyrir umhverfisverndarsamtökin Saving Iceland. Höfum það í huga að þó svo að lögreglan geri mjög margt gott fór hún gjörsamlega offari gagnvart þessu fólki. Mótmælendur voru handteknir, færðir til lögreglustöðva þar sem þeim var hótað að verða sendir úr landi þó svo að þeir hefðu ekki framið nein afbrot. Áttu þetta að vera forvirkar aðgerðir lögreglu til að tryggja að þeir mundu ekki mótmæla áfram? Þannig var það sumarið 2005 og þannig vil ég aldrei upplifa Ísland aftur. Þegar þessi sami dómsmálaráðherra fer nú stórum og skilgreinir mótmælendur sem voru fyrir utan Alþingishúsið 2009 sem hryðjuverkamenn finnst mér þessi tillaga enn óhugnanlegri. Gleymum því ekki að í tíð þessa sama dómsmálaráðherra, sem er einmitt nefndur til að gefa þessari þingsályktunartillögu meira vægi, þá var hér á landi erlendur flugumaður, flugumaður lögreglu, sem var plantað í þau sömu grasrótarsamtök og ég var talsmaður fyrir til að breyta eðli samtakanna og njósna um meðlimi. Ekki nóg með það, heldur stundaði hann kynlíf með ungri stúlku sem var í þessum samtökum og það er skilyrðislaust lögbrot. Samt er ekki hægt að fá upplýsingar um hvort þessi maður hafi verið hér með vitneskju íslensku lögreglunnar, en samkvæmt þeim rannsóknum sem hafa átt sér stað, m.a. af hendi þýsks þingmanns, hefur komið í ljós að það er óvefengjanlegt að vitneskja var um þennan mann þegar hann var hér. Ég segi því enn og aftur: Ekki vil ég gefa lögreglunni meiri heimildir til þess að fara offari ef það koma til dæmis skilaboð frá ríkisstjórn um að ákveðnir einstaklingar í samfélaginu séu óæskilegir eins og mótmælendur. Síðan langar mig að benda á að hvergi í tillögunni er talað um réttindi þeirra sem eru saklausir og fylgst er með. Hvergi er talað um hvernig þeir fá að vita af því að um þá hafi verið njósnað eða hvort þeir fái bætur fyrir að friðhelgi einkalífs þeirra hafi verið rofin. Hvergi er talað um það fólk. Það er alltaf möguleiki á að lögreglan geri mistök eins og aðrir. Mig langar líka að benda á það sem kom fram í allsherjar- og menntamálanefnd sem fjallaði um þetta. Á endanum var lögreglan komin það mikið út í horn þegar hún þurfti að rökstyðja af hverju hún þyrfti að fá þetta í gegn að það mátti lesa það úr orðum yfirmanna lögreglunnar, og ég var ekki ein um að upplifa það, að þetta væri í raun og veru bara yfirvarp til að fá sérstaka sjálfstæða íslenska njósnadeild. Ekki get ég stutt það. Ég vil endurtaka að lögreglan fær þær heimildir sem hún þarf í gegnum dómstólana. Það er ekki eins og hana skorti heimildir. Hún hefur líka heimildir til þess að fylgjast með einstaklingum á opnum svæðum á internetinu, getur búið til leynipersónur og átt í samskiptum við fólk þar, það er ágæt leið. Ég hef lent í því sjálf. Margir þingmenn hafa gantast með það við mig hvort sími minn sé ekki hleraður af CIA og fundist það fyndið. Mig langar að spyrja fólk: Hvernig haldið þið að það sé að upplifa það á hverjum einasta degi að fylgst sé með manni? Haldið þið að það sé eitthvert grín? Það er ekkert grín. Það er kannski svolítið fyndið en það er ekkert grín. Ég hef lent í því að íslensk lögregla hefur fylgst með mér og ég var elt af óeinkennisklæddri lögreglu þegar ég var talsmaður fyrir Saving Iceland og var í slagtogi við „óæskilega“ einstaklinga sem voru mótmælendur frá öðrum löndum. Það er ekkert grín heldur. Við höfum ekki getað fengið upplýsingar þó að einhvers konar kattarþvottarrannsókn hafi átt að fara fram með skýrslu frá Alþingi um hvað gerðist eiginlega sumarið 2005 í kringum Kárahnjúka og mótmælendurna frá Saving Iceland. Það var skammarlegt, það er smánarblettur. Við skulum ekki gera neitt sem tryggir að enginn fylgist með því um hverja er verið að njósna og við skulum ekki gleyma því að alls konar ofsóknir geta átt sér stað gagnvart þeim sem eiga svo sannarlega ekki skilið að brotið sé gegn friðhelgi þeirra. Svo langar mig að benda á eitt. Mér þótti svolítið merkilegt þegar talað er um forvirkar rannsóknarheimildir hve mikið er talað um Norðurlöndin. Það vildi svo til þegar loftslagsráðstefnan var í Kaupmannahöfn að mótmælendur voru settir í búr sem var liður í forvirkum aðgerðum til að tryggja að þeir mundu ekki mótmæla. Viljum við svona lagað? Viljum við setja fólk í búr svo að það geti ekki mótmælt? Ég vil ekki samanburð við þannig aðgerðir frá félögum okkar annars staðar á Norðurlöndum. Mig langar að benda á að Norðmenn ákváðu allir sem einn að láta ekki árás Breiviks breyta samfélagi sínu. Af hverju eigum við þá að fara að breyta samfélagi okkar? 
            

Virðulegur forseti. Við ræðum þingsályktunartillögu um forvirkar rannsóknarheimildir lögreglu. Ég verð að játa að ég ber ekki sama ugg í brjósti og hv. þm. Birgitta Jónsdóttir sem talaði hér á undan. Ég er fylgjandi því að lögreglunni verði veittar þessar forvirku rannsóknarheimildir vegna þess að ég tel að stundum verði að fórna sérhagsmunum fyrir almannahagsmuni og ég tel að þetta sé í þágu allra íbúa landsins. Ég vil hins vegar taka undir með hv. flutningsmanni, Siv Friðleifsdóttur, um virkt eftirlit með notkun heimildarinnar og held að það muni skipta miklu máli. Ég ber fullt traust til lögreglunnar að fara með slíka heimild og fylgja varúðarsjónarmiðum um hvernig henni eigi að beita. Eftirlit með notkun slíkrar heimildar hlýtur að felast í þeim tækjum sem við höfum til að þetta verði ekki á nokkurn hátt misnotað. Ef svo fer að frelsi einhverra skerðist vegna þess að lögreglan telur að almannahagsmunir ráði för - segjum að í því tilviki sé það einfaldlega ég sjálf - þá held ég að ef hægt er að tala um að frelsi mitt sé skert eða friðhelgi, ef talið er að ég ógni samfélaginu, þá eigi lögreglan að hafa til þess forvirkar heimildir til að fylgjast með ef út í það er farið. Ég ber ekki þann ótta í brjósti að lögreglan á Íslandi muni misnota þessi tæki. Þar greinir ef til vill á milli sjónarmiða. Virðulegur forseti, ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri. Ég mun styðja þetta frumvarp. Ég var stuðningsmaður þess í allsherjar- og menntamálanefnd og var á því nefndaráliti sem úr nefndinni fór og ég mun hér eftir sem hingað til styðja þá þingsályktunartillögu sem nú er til umræðu.

Virðulegi forseti. Við ræðum þingmál um forvirkar rannsóknarheimildir lögreglu. Ég vil koma því á framfæri að ég tel mikilvægt að lögreglan fái þessar heimildir til samræmis við svipaðar stofnanir annars staðar á Norðurlöndum. Ég hef ekki ástæðu til að óttast að lögreglan misfari með þessar heimildir á nokkurn einasta hátt. Við vitum að Íslendingar treysta lögreglunni næstbest allra stofnana, einungis Landhelgisgæslan nýtur meira trausts. 83% Íslendinga treysta lögreglunni og því held ég að við þurfum ekki að óttast að lögreglan misfari með heimildir sem hún kann að fá. Ísland hefur breyst og er orðið þátttakandi í hinu alþjóðlega samfélagi og því fylgja líka glæpir og glæpastarfsemi. Þegar ástandið er orðið þannig að lögreglumönnum er ógnað, fingur eru klipptir af fólki eða það læst ofan í skotti á bifreiðum þá hljótum við að þurfa að taka það inn í myndina og bregðast við. Ef við getum komið í veg fyrir eitthvað slíkt með því að færa lögreglunni frekari heimildir er það gott. Ég tel það vera hluta af frelsinu að vera öruggur í landinu. Það er frelsi okkar að geta labbað hér um göturnar, farið að skemmta okkur eða átt viðskipti við einhverja án þess að vera hótað eða lenda í limlestingum. Ég tek undir að það er mikilvægt að það eftirlit sem verður með þessum heimildum verði virt, skilvirkt og virki. Við verðum að hafa í huga að einhverjum kann að finnast að verið sé að skerða frelsi hans á einhvern hátt með þessu og þá verðum við að bregðast við því með því að tryggja skilvirkt eftirlit. Ég lít svo á að það sé verið að vernda mitt frelsi með því að auka heimildir lögreglu með þessum hætti. Það kom hér fram áðan að Norðmenn hefðu sagt að þeir vildu ekki breyta samfélagi sínu. Það er rétt, þeir vilja ekki breyta samfélaginu á þann veg að hverfa frá fjölmenningarsamfélagi yfir í einsleitt samfélag. Þeir eru hins vegar að gera ýmsar ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir að atburðir eins og það óhæfuverk sem var unnið fyrir rúmu ári endurtaki sig. Þeir eru að fara yfir sína hluti og beita ýmsum aðferðum þar að lútandi, að því komumst við í þjóðaröryggisnefnd þegar við vorum í Noregi um daginn. Virðulegi forseti. Hv. þm. Siv Friðleifsdóttir þurfti að hverfa héðan á brott til að sinna öðrum erindum. Hún hefur unnið að þessu máli mjög lengi. Þetta er henni mikið kappsmál og okkur sem erum meðflutningsmenn að þessu máli. 1. flutningsmaður, hv. þm. Siv Friðleifsdóttir, leggur mikla áherslu á að þetta mál verði klárað nú í haust eða fyrir jól svo að ráðuneytinu gefist tími til að bregðast við og koma með frumvarp eða nauðsynlegar breytingar fyrir næsta vor. Herra forseti. Ég ætla ekki hafa þetta lengra. Ég ítreka að þetta er gott mál og það vona ég svo sannarlega að Alþingi sýni í verki.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um vopn, sprengiefni og skotelda. Hér er um að ræða heildarendurskoðun á gildandi vopnalögum sem verið hafa við lýði í 14 ár. Reynt hefur á ýmis atriði í túlkun laganna og tækni hefur fleygt fram, þjóðfélagið hefur tekið margvíslegum breytingum, jafnframt alþjóðlegt samstarf sem þessu tengist, þannig að það er ærið tilefni til að taka lagabálkinn til endurskoðunar. Frumvarpið á sér langa sögu. Árið 2008 skipaði þáverandi dómsmálaráðherra nefnd til að endurskoða vopnalögin og skilaði nefndin frumvarpi árið 2009 í hendur dómsmálaráðuneytisins. Það frumvarp sem ég mæli fyrir hér er að uppistöðu afurð þeirrar vinnu. Það er ástæða til að rekja söguna, en frumvarpið sem nú er mælt fyrir er talsvert ítarlegra en gildandi löggjöf. Í II. kafla lagafrumvarpsins er gerð grein fyrir reglum er varða skotvopn og skotfæri, en með frumvarpinu er lagt til að skerpt verði á skilyrðum fyrir veitingu leyfis til framleiðslu, innflutnings og verslunar með skotvopn og skotfæri. Í frumvarpinu er mælt fyrir um ákvæði um skotvopn og skotfæri sem miða að því að koma til móts við bókun Sameinuðu þjóðanna um ólöglega framleiðslu og dreifingu á skotvopnum, aukahlutum þeirra og skotfærum. Nefna má sem dæmi að framleiðanda verður skylt að setja auðkennisstafi, framleiðslunúmer, framleiðsluár o.fl. á skotvopnin. Ekki eru lagðar til breytingar á þeim skotvopnum, skotfærum og búnaði sem bannaður er á hinu borgaralega sviði, ef svo má að orði komast, í gildandi lögum. Þannig verður áfram bannað að framleiða, flytja inn eða selja sjálfvirk vopn og hálfsjálfvirka riffla og skammbyssur, svo dæmi sé tekið. Undanþáguheimildir fyrir bönnuð vopn verða eftir sem áður áfram fyrir hendi og eru þær sambærilegar þeim undanþágum sem finna má í gildandi löggjöf en þó eru þær nokkuð þrengdar á ýmsum sviðum. Reynt er að sjá til þess að í þessum undanþáguheimildum séu skotveiðimönnum sem stunda skotfimi með hálfsjálfvirk vopn veittar heimildir til slíks. Frá því að frumvarpið kom upphaflega fram bárust okkur athugasemdir frá þessum aðilum og verður reynt að koma til móts við þá. Í frumvarpinu er mælt fyrir um að aldurstakmark skotvopnaleyfis verði 20 ár eins og verið hefur og að leyfið gildi í 10 ár. Ég vil nefna eitt í því samhengi og vísa til umræðu áðan um rannsóknarheimildir lögreglu, fregnir eru um að skammbyssueign hafi aukist og að þá þróun megi að einhverju leyti rekja til skipulagðra hópa sem skilgreindir eru sem brotahópar eða glæpahópar. Því er ástæða til að reyna að koma í veg fyrir vopnaeign og vopnaburð slíkra aðila. Í því samhengi er rétt að geta þess að skorður eru settar við því að fólk komi sér upp miklum vopnabúrum og hámarksfjöldi leyfðra skotvopna verður 20 skotvopn. Þó eru gefnar undanþágur ef um safn er að ræða. Í frumvarpinu er mælt fyrir um þau nýmæli að landsskrá skotvopna skuli vera tengd málaskrá lögreglu þannig að í málaskránni sjáist hvort aðili sem kærður er fyrir brot hafi leyfi samkvæmt lögunum. Enn fremur verður heimilt að veita leyfi fyrir hljóðdeyfi á stærri riffla með það að markmiði að vernda heyrn þeirra sem nota stóra riffla. Það er eitt af þeim atriðum sem breytt var við vinnslu málsins frá því að það kom fram upphaflega. Þá er reynt að tryggja lögreglu upplýsingar um magnkaup á sprengiefni og íblöndurefni í sprengjur. Það er einnig nýtilkomið en sú breyting á frumvarpinu var sett inn eftir hryðjuverkaárásina í miðborg Óslóar í Noregi í júlí 2011 og í framhaldi af henni voru framin fjöldamorð eins og við þekkjum öll. Sérstaklega er verið að huga að níturkaupum en ammoníumnítrat er aðaluppistaðan í tilteknu sprengiefni sem notast var við í Noregi og hefur verið notað víðar. Hins vegar verður að huga að því að þorri fólks kaupir að sjálfsögðu áburð til að bera á garða og við sumarbústaði. Í slíkum tilvikum er að sjálfsögðu ekki um neitt misjafnt að ræða og mikilvægt að við gætum meðalhófs í þessu efni. Viðmiðunartalan varðandi áburðarkaup eru 500 kíló, hálft tonn. Síðan má nefna ýmsa aðra þætti. Í frumvarpinu eru sett ákvæði um öryggi við skoteldum, að þeir þurfi að hafa tiltekna og strangari öryggisstaðla eða laga sig að strangari öryggisstöðlum en áður hefur verið. Hér erum við einfaldlega að taka upp reglur sem tengjast hinu Evrópska efnahagssvæði og við þurfum að laga okkur að því. Við erum búin að taka upp slíka skuldbindingu í hinni sameiginlegu EES-nefnd, það gerðum við í nóvember 2010 og erum að laga okkur að reglugerðunum með þessu frumvarpi. Í V. kafla laganna er mælt fyrir um önnur vopn. Helsta breytingin sem lögð er til er að hefðbundnir bogar verði undanþegnir reglum laganna um framleiðslu, innflutning og vörslu. Það á ekki við um lásboga en þarna er aftur verið að reyna að koma til móts við íþróttamenn og skotfimi, einstaklingar sem stunda þá íþrótt með boga verða þá undanþegnir. Það er meginstefið í lögunum að reyna að koma til móts við slíkt. Refsingar fyrir brot gegn vopnalöggjöfinni hafa verið hertar og varða nú allt að átta ára fangelsi ef um alvarlegt brot er að ræða. Í frumvarpinu er ákvæði til bráðabirgða þar sem kveðið er á um svigrúm fyrir skotvopnaeigendur um að aðlaga sig að nýjum reglum er varða geymslu skotvopna en þarna eru skýrari reglur en verið hafa um örugga geymslu skotvopna. Ég vil taka það fram að með frumvarpinu fylgir ítarleg greinargerð sem er aðgengileg öllum á netinu. Ég ætla ekki að hafa framsöguræðu mína lengri en vísa í þessa greinargerð. Ég legg áherslu á að málið fái síðan vandaða og ítarlega umfjöllun í allsherjar- og menntamálanefnd Alþingis en lagt er til að málið gangi til hennar að lokinni þessari umræðu.

Virðulegi forseti. Ég er ekki með beina spurningu til hæstv. ráðherra heldur vil ég koma með smáathugasemd varðandi 19. gr. frumvarpsins. Þar er talað um þá sem eiga fleiri en 20 skotvopn. Sú undanþáguheimild sem talað er um í greininni er svolítið sérstök því að þar er sagt að um sé að ræða vopn sem hafi ótvírætt söfnunargildi svo sem vegna tengsla við sögu landsins. Ég veit ekki alveg hvaða vopn það geta verið en ég held hins vegar að taka verði mið af því í 19. gr. að það eru einstaklingar á Íslandi sem safna vopnum sem hafa söfnunargildi. Eðlilegt væri að gera frekar kröfu til þess hvernig búið er um þessi vopn í geymslu. Við verðum líka að gera greinarmun á glæpamönnum sem safna vopnum til að nota þau í illum tilgangi og þeim sem safna vopnum af áhuga eða einhverju þess háttar. Ég hvet nefndina til að skoða það mjög vandlega. Sumt í þessu ágæta frumvarpi á nokkuð skylt við það mál sem við ræddum áðan sem hv. þm. Siv Friðleifsdóttir var 1. flutningsmaður að og varðar forvirkar rannsóknarheimildir. Ég tek undir með ráðherra þegar hann segir að markmiðið sé að herða refsingu, ég held að það sé til bóta. Ég er áhugasamur um að heyra hvernig menn ætla að leysa þetta með 500 kílóin og bændur, það verður skemmtilegt að fylgjast með því, en ég skil hins vegar hugsunina, hún er mjög góð. Ég vildi vekja athygli á 19. gr. og hvetja allsherjar- og menntamálanefnd til að reyna að útfæra greinina með þeim hætti að þeir sem eru sannarlega safnarar og safna byssum verði ekki settir út á kant eða þá eignir þeirra hreinlega gerðar upptækar eða eitthvað slíkt, því að mér finnst ákvæðið um undanþágu ekki vera nógu skýrt.

Hæstv. forseti. Ég þakka þessar ágætu ábendingar. Ég held varðandi áburðinn, bændurna, hálfa tonnið og túlkun þeirra laga muni það ekki reynast erfitt, en ég heyri að við hv. þingmaður erum sammála um markmiðið. Varðandi söfnin er, eins og fram kom hjá hv. þingmanni, heimilt að veita undanþágu frá slíku. Hér segir, með leyfi forseta: „Lögreglustjóri getur þó heimilað einstaklingi eða safni að eignast fleiri skotvopn og skotfæri fyrir þau, enda sé um að ræða vopn sem hafa ótvírætt söfnunargildi, svo sem vegna tengsla við sögu landsins. “ Ekki skilyrðislaust að það þurfi að vera tengsl þarna á milli en „svo sem“ við sögu landsins. Ég tek undir með hv. þingmanni, það er eðlilegt að nefndin skoði þetta. Markmið okkar, mitt og hv. þingmanns, eru hin sömu. Ef hægt er að tryggja þetta með öðru og skýrara orðalagi finnst mér sjálfsagt að styðja slíkt.

Virðulegi forseti. Ég vil nota tækifærið og þakka forseta fyrir að hleypa mér í ræðustól og þakka sömuleiðis hæstv. ráðherra fyrir framsögu hans. Ég ætla að í þessu máli sé pólitískur samhljómur. Við viljum hafa strangar reglur um skotvopn og að þeir sem fara með slík vopn fari með þau af ýtrustu varúð og umhverfið sé þannig sem og lög og reglur að misnotkun á þessum hættulegu verkfærum sé lágmörkuð. Ég tek hins vegar undir þau orðaskipti sem hér voru á milli hv. þm. Gunnars Braga Sveinssonar og hæstv. ráðherra um 19. gr. Það tengist því sem ég tel mikilvægt í þessu máli; að á sama tíma og við gerum allt sem við getum til að koma í veg fyrir að misfarið sé með skotvopn og að glæpamenn komist yfir vopn, skulum við líka hafa í huga að almenna reglan er sú að það fólk sem alla jafna fer með skotvopn - sem er fjöldi fólks, svo sem veiðimenn, íþróttamenn og aðrir - fer með þau af virðingu og með þeim hætti sem við viljum. Ég tel því mikilvægt að við tökum á öllu því sem snýr að glæpamönnum, svo það sé sagt, af fyllstu hörku til að vernda almenning í landinu en við skulum passa okkur á að fara ekki þannig fram að við séum fyrst og fremst að taka á þeim sem eru heiðarlegir og gera hlutina rétt. Ég tel að það sé mjög auðvelt, þótt það útheimti vinnu, samráð og samvinnu, að ganga þannig fram að við náum báðum þessum markmiðum. Ég hef góð orð hæstv. ráðherra fyrir því að málið verði unnið þannig í nefndinni að þeir annmarkar sem eru á því, en málið hefur tekið breytingum eftir samráð, verði sniðnir af og að um niðurstöðuna geti orðið breið pólitísk samstaða. Ég trúi því og treysti að það sé vilji hæstv. ráðherra, sömuleiðis þeirra hv. þingmanna sem fara með málið, að vinna það þannig. Þá mun ég styðja það alla leið og af fremsta megni. Ég tel mikilvægt að girða fyrir misbeitingu á skotvopnum eins og við mögulega getum, girða fyrir að glæpamenn komist yfir skotvopn, en við skulum samt sem áður ekki ganga þannig fram að við gerum því fólki sem á skotvopn og fer vel með þau algjörlega ómögulegt að eiga þau. Það liggur fyrir, virðulegi forseti, að um skotvopn gilda strangar reglur og stundum eru reglurnar óþarflega íþyngjandi fyrir þá sem fara með skotvopn á þann hátt sem við viljum sjá. Ég treysti því að hæstv. ráðherra og hv. þingmenn séu sammála því að vinna málið í góðri samvinnu við þau samtök sem best þekkja til og hlakka til að taka þátt í þeirri vinnu.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Guðlaugi Þór Þórðarsyni fyrir framlag hans til umræðunnar. Ég heyri að við erum öll á einu máli sem höfum tekið til máls í þessari umræðu. Markmiðið er ekki að þrengja að íþróttamönnum eða fólki sem stundar skotveiðar, fólki sem hefur ekkert misjafnt á samviskunni. Markmiðið er að koma í veg fyrir vopnaeign fólks sem hefur eitthvað óhreint í pokahorninu, það er hugsunin. Verið er að þrengja og skerpa á reglum sem þar gilda og refsingum að sama skapi þannig að hægt sé að beita þeim í slíkum tilvikum, það er meginhugsunin. Ég tek undir það sem hv. þingmaður sagði og ég hef sagt fyrr við þessa umræðu, það er mikilvægt að nefndin fari vel yfir þetta. Mikið samráðsferli hefur átt sér stað en það kunna að vera brotalamir enn sem við þurfum að íhuga. Ég treysti því að nefndin geri það þannig að við getum öll vel við unað.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðuna og er honum sammála. Ég vildi bara spyrja að einu svo að það sé skýrt. Við vitum að gallinn við glæpamenn er að þeir fara ekki að lögum. Þó svo að við búum til ofsalega fínan lagabálk skiptir það engu máli því að það hvarflar ekki að þeim að fara eftir þeim lögum frekar en öðrum. Þess vegna eru þeir glæpamenn. Ég held að það skipti máli að hér komi fram að það sem við erum að gera er að tryggja að hér séu í gildi lög sem geri það að verkum að þegar við náum glæpamönnunum séu til staðar refsingar og annað slíkt til að hægt sé að stöðva þá. Er það ekki réttur skilningur, virðulegi forseti?

Hæstv. forseti. Þetta er hárréttur skilningur, þetta er hugsunin að baki lögunum.

Gott.

Forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um viðurkenningu á þjóðarmorði á Armenum. Flutningsmenn auk mín eru Þór Saari og Birgitta Jónsdóttir. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að það viðurkenni þjóðarmorð á Armenum árin 1915–1917 og virði minningu þeirra Armena sem urðu fórnarlömb þess glæps gegn mannkyni.“ Þingsályktunartillaga þessi var áður lögð fram á 140. löggjafarþingi en ég náði ekki að mæla fyrir henni. Þjóðarmorð telst til eiginlegra alþjóðaglæpa og er kerfisbundin útrýming þjóðar eða þjóðarbrots. Það er skilgreint sem refsiverður verknaður, framinn í þeim tilgangi að útrýma með öllu eða að hluta þjóð, þjóðernishópi, kynstofni eða trúarflokki, með því að drepa einstaklinga úr viðkomandi hópi, skaða þá líkamlega eða andlega, þröngva viðkomandi hópi af ásetningi til þess að búa við lífsskilyrði sem miða að eyðingu hópsins eða hluta hans, beita þvingunaraðgerðum sem miða að því að koma í veg fyrir barnsfæðingar í hópnum eða flytja börn með valdi úr hópnum. Árið 1948 samþykkti allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna að fordæma skyldi þjóðarmorð og að fyrir þau bæri að refsa. Undir lok 19. aldar stóð hið fyrrum glæsilega Ottómanaveldi höllum fæti. Armenar innan þess höfðu lengi þráð sjálfstjórn og margir töldu að þeir gætu sóst eftir sjálfstæði með frekari veikingu Ottómanaveldisins. Árið 1894 gerðu Armenar uppreisn gegn Tyrkjum sem barin var niður af mikilli hörku og í kjölfarið varð útskúfun hinna kristnu Armena að meðvitaðri pólitískri stefnu. Á árunum 1894–1897 voru tugþúsundir Armena teknar af lífi vegna þjóðernis síns og trúarskoðana. Tölum ber ekki saman. Þær tyrknesku segja að um 20–30 þúsundir hafi látist en þær armensku að nær 300 þúsundir hafi týnt lífi. Þetta var þó aðeins forleikurinn. Ungtyrkir náðu völdum árið 1908 með stuðningi Armena enda börðust þeir gegn keisaranum og fyrir breyttum stjórnarháttum. Fljótlega klofnaði hópurinn þó og sá hluti sem vildi að Ottómanaveldið væri aðeins fyrir Tyrki og múslima, CUP, náði völdum. Útrýma skyldi minnihlutahópum sem stóðu í vegi fyrir altyrknesku ríki. Í fyrri heimsstyrjöldinni gafst færi til aðgerða sem miðuðu að því að fækka þeim í ríkinu. Opinberlega byggðust aðgerðirnar á brottflutningi hinna óæskilegu, ekki síst Armena sem hvorki voru tilbúnir til að gefa upp trú sína né menningu til arabahéraðanna en hið raunverulega markmið var að drepa sem flesta. Aðgerðirnar fólu meðal annars í sér pyntingar og aftökur, auk þess sem fólkið var rekið fótgangandi langar vegalengdir, um þúsund kílómetra, með þeim afleiðingum að margir létust eða hlutu örkuml. Algengt var að aldraðir og veikir væru drepnir á leiðinni því þeir hægðu á hópunum og líkin lágu meðfram vegum Anatólíu mánuðum saman. Þeim sem lifðu var komið fyrir í stórum útrýmingarbúðum - fáir lifðu þær af. Fólk var einnig skilið eftir matar- og vatnslaust í eyðimörkinni. Ekki er vitað með vissu hve margir týndu lífi en talið er að tala þeirra liggi á bilinu 600.000–1.500.000 manna. Þrátt fyrir að þessir atburðir uppfylli skilgreiningu Sameinuðu þjóðanna frá 1948 á þjóðarmorði og hafi verið kallaðir fyrsta þjóðarmorð 20. aldar hefur það reynst Armenum erfitt að öðlast viðurkenningu alþjóðasamfélagsins á þeim sem slíkum. Vegur þar þyngst að Tyrkir hafa ekki viðurkennt þau sem þjóðarmorð, enn er viðvarandi ágreiningur á milli tyrknesku og armensku þjóðanna og auk þess hafa margar þjóðir ekki viljað styggja Tyrki. Þá hafa atburðirnir fallið í skuggann af þjóðarmorði nasista á gyðingum. Þó hafa um 20 þjóðir samþykkt ályktanir sem viðurkenna að þjóðarmorðin hafi átt sér stað, mörg ríki Bandaríkjanna, Evrópuþingið og Evrópuráðið, og þá hefur atburðunum verið lýst sem þjóðarmorði í skýrslu Sameinuðu þjóðanna. Hinn 22. ágúst 1939 hélt Adolf Hitler ræðu fyrir herforingja sína áður en hann réðst inn í Pólland. Þar tiltók hann það sérstaklega að þeir sem frömdu þjóðarmorðin á Armenum hefðu ekki verið dregnir til ábyrgðar - alþjóðasamfélagið lét það óátalið. Þar með gat hann réttlætt þann hrylling sem hann hugðist hrinda í framkvæmd á næstu árum. Mér finnst gríðarlega mikilvægt að heimsbyggðin viðurkenni þau voðaverk sem framin voru á armensku þjóðinni sem þjóðarmorð. Þótt langt sé um liðið var þetta glæpur gegn mannkyni, þ.e. gegn okkur öllum. Þau voðaverk sem framin eru í öllu hernaðarbrölti heimsins í nútíð og framtíð byggjast nefnilega á því sem áður hefur verið gert. Það er löngu tímabært að Ísland viðurkenni þjóðarmorð á Armenum árin 1915–1917 og virði minningu fórnarlamba þessa glæps gegn mannkyni. Ég vil vekja athygli á því að í greinargerð með tillögunni er viðauki þar sem kemur fram hvaða stofnanir, þjóðríki og önnur lönd og ríki hafa þegar viðurkennt þjóðarmorð á Armenum. Eins vil ég beina því til utanríkismálanefndar, sem ég tel að eigi að fá málið til umfjöllunar, að það ríki sem síðast viðurkenndi þjóðarmorð á Armenum var Svíþjóð og það var 11. mars 2010. Eftir að þetta þingskjal kom fram var mér bent á að ályktun sænska þingsins hljómaði örlítið öðruvísi en hinar því að þar er þetta útvíkkað í þjóðarmorð á kristnum mönnum. Það voru fleiri þjóðflokkar stráfelldir þótt Armenar hafi verið langfjölmennastir. Má þar nefna Pontus-Grikki, Assýringa og Kaldea til viðbótar. Ég vil beina því til nefndarinnar að skoða það.

Herra forseti. Við ræðum tillögu til þingsályktunar um viðurkenningu á þjóðarmorði á Armenum. Þetta er afskaplega alvarlegt mál og að mínu mati eru þjóðarmorð verstu glæpir sem við sem mannkyn þurfum því miður að horfast í augu við. Dæmin eru nokkur, til dæmis í Srebrenica í Bosníu 1992–1993, það er alls ekki svo langt síðan og meira að segja í Evrópu. Þau voru í Darfúr 2004, byrjuðu í febrúar 2003 og í Rúanda, gífurleg morð, 800.000 manns drepnir. Hér er um að ræða þjóðarmorð á Armenum sem voru framin 1915–1917, það er mjög langt síðan. Ég tel mjög brýnt að slíkt sé alltaf fordæmt þannig að þeir sem hyggja á slíkan verknað viti að það verði ekki látið óátalið. Þess vegna fellst ég á það sem segir í þessari tillögu, að mikilvægt sé að láta ekki þjóðarmorð á Armenum liggja í þagnargildi. Ég styð því tillöguna og mun veita henni brautargengi. Ég veit að það er ekki vinsælt hjá Tyrkjum. Ég veit að þeir hafa neitað þessu. En ég held að þeir þurfi að horfast í augu við þetta nákvæmlega eins og allir aðrir, nákvæmlega eins og ég þarf að horfast í augu við að hafa vitað af því sem gerðist í Srebrenica. Ég vissi það, það var vitað á meðan það gerðist og ég var vanmáttugur til að gera nokkurn skapaðan hlut sem og við öll.

Forseti. Það er ótrúlega mikilvægt að læra af sögunni og ég vil þakka hv. þm. Margréti Tryggvadóttur fyrir frumkvæði hennar og vinnu hennar við að setja þessa ályktun saman. Mér finnst kannski mikilvægast það sem kemur fram í niðurlagi greinargerðarinnar með ályktuninni, að það er gríðarlega mikilvægt að heimsbyggðin viðurkenni þau voðaverk sem framin voru á armensku þjóðinni sem þjóðarmorð. Við horfum upp á hrikalega hluti gerast í Sýrlandi. Við horfum upp á ótrúlega hrikalega hluti í Afganistan, í Írak, hugsanlega fljótlega í Íran. Hvenær ætlum við að læra af sögunni? Þetta er eitt skref í þá átt. Við sem höfum ritað undir þessa þingsályktunartillögu höfum fengið gríðarlega mikinn póst, aðallega frá Tyrklandi, þar sem við erum hvött til að draga hana til baka. Það er skrýtið hvernig þjóðarmorð eru skilgreind. Það er ein þjóð sem hægt og bítandi hefur þolað menningarlegt þjóðarmorð og ótrúlega mikill fjöldi fólks þar hefur verið myrtur. En það hefur gerst hægt og bítandi í hartnær 60 ár. Hvernig skilgreinir maður þjóðarmorð? Þjóðin sem ég er að tala um eru Tíbetar. Við horfum sífellt fram hjá því sem er að gerast í dag og því sem var að gerast fyrir tíu árum. Ég hvet hv. utanríkismálanefnd til að fjalla ítarlega um málið og hleypa þessari tillögu í atkvæðagreiðslu. Ég er sannfærð um að þingið eigi ekki í nokkrum erfiðleikum með að samþykkja þessa ályktun.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér í þriðja sinn fyrir tillögu til þingsályktunar um varðveislu íslenskrar menningararfleifðar á stafrænu formi, máli sem afgreitt var úr allsherjar- og menntamálanefnd á síðasta þingi. Hvatt var til að það yrði samþykkt en svo varð ekki. Tillagan hljóðar þannig, virðulegur forseti: „Alþingi ályktar að fela mennta- og menningarmálaráðherra að setja fram markvissa, heildstæða og metnaðarfulla stefnu um varðveislu íslenskrar menningararfleifðar á stafrænu formi og leggja drög að því að verkið verði unnið á næstu 10–20 árum eftir því hversu umfangsmikið það verður talið.“ Kveikjan að þingsályktunartillögunni er grein eftir Styrmi Gunnarsson, fyrrverandi ritstjóra Morgunblaðsins, sem bar heitið „Risavaxið menningarverkefni sem hefja þarf vinnu við“. Greinin birtist í sunnudagsblaði Morgunblaðsins 23. janúar 2011. Í henni er rætt um hvernig menningarverðmæti hafa týnst í hernaðarátökum og náttúruhamförum og þeirri hvatningu beint til íslenska menntamálaráðuneytisins eða íslenskra þingmanna að þeir fjalli um og velti fyrir sér mikilvægi þess fyrir komandi kynslóðir að við Íslendingar varðveitum menningararfleifð okkar og að komandi kynslóðir þekki sögu lands og þjóðar sem þjóðarvitund okkar byggist að verulegu leyti á. Að sönnu er ekki hægt að bera saman hugsanlega eyðileggingu eða glötun menningarverðmæta á Íslandi og í stríðshrjáðum löndum. Engu að síður er umræðan um varðveislu menningararfleifðar okkar umhugsunarverð. Við hljótum að spyrja þeirra spurninga hvernig við varðveitum þá arfleifð okkar og hvernig við gerum hana aðgengilega komandi kynslóðum. Markmiðið með framlagningu þingsályktunartillögunnar er annars vegar að koma í veg fyrir að menningarverðmæti glatist eða eyðileggist og hins vegar að auðvelda fólki aðgang að menningarverðmætum sem er að finna á stafrænu formi. Þegar hefur verið unnið ákveðið starf í menntamálaráðuneytinu hvað þetta varðar og þeir sem þar unnu að skýrslu lögðu eindregið til að hafist yrði handa við verkefnið. Með mótun markvissrar, heildstæðrar og metnaðarfullrar stefnu tryggjum við að bókmenntaverk, tónverk, myndverk og önnur menningarverðmæti fyrri alda, áratuga og komandi ára verði alltaf tiltæk almenningi á stafrænu formi. Það eru miklar tækniframfarir í samfélögum í dag, komin eru tæki til lestrar og má vænta þess að fljótlega komi önnur tæki sem gefa fólki kost á að njóta menningarverðmæta með einum eða öðrum hætti sem hingað til hefur eingöngu verið notið með áhorfi eða hlustun. Virðulegur forseti. Slíkt menningarverkefni er umfangsmikið og krefst verulegra fjármuna en með því að setja raunhæf markmið til nokkurra ára ætti verkefnið að geta orðið fjárhagslega framkvæmanlegt. Ég bendi á að í náinni framtíð eru tvö stórafmæli íslensku þjóðarinnar, það er 100 ára afmæli fullveldis 1. desember 2018 og 1100 ára afmæli Alþingis 2030. Þjóðargjöfin gæti verið sú að hefjast handa við þetta verkefni og ljúka því á 1100 ára afmæli Alþingis 2030.

Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja umræðuna en ég lýsi yfir fullum stuðningi við þessa tillögu til þingsályktunar. Ég bendi sérstaklega á hvað gögnin verða miklu aðgengilegri öllum og nýtast mönnum miklu betur þannig að ég hugsa að arðsemin af verkefninu sé töluvert mikil ef maður lítur á það sem arðsemi að geta haft aðgang að gögnum og upplýsingum, sem verður sífellt verðmætara. Mig langar líka að benda á hættuna á því að rafræn gögn týnist vegna tækniframfara. Á heimilum landsins er mikið af gögnum; myndir af fjölskyldum, kvikmyndir, æskumyndir og annað slíkt er á rafrænu formi og tækin til að lesa það eru ekki lengur til. Ég vildi því að inn í tillöguna kæmi líka ábending um að haldið yrði í við tækniframfarir með því að uppfæra gögnin alltaf á nýjasta form. Ég vil benda þeim á sem hlusta á mig hér að fara nú í gegnum safnið sitt og láta lesa það yfir á nýja kubba og diska.

Virðulegi forseti. Persónukjör, sem frumvarpið sem ég mæli nú fyrir fjallar um, er lýðræðisbót vegna þess að það veitir kjósendum meiri völd í kjörklefanum. Við persónukjör hafa kjósendur meiri áhrif á hverjar og hverjir veljast til þeirra starfa sem kosið er um en þeir hafa í dag. Möguleikar íslenskra kjósenda til að hafa áhrif á hvaða einstaklingar ná kjöri í kosningum eru minni en almennt tíðkast í löndunum í kringum okkur ef frá eru taldar kosningar til þings í Noregi. Sumir gera lítinn greinarmun á prófkjörum og persónukjöri og segja hið síðarnefnda framlengja prófkjör fram á kjördag. Í mínum huga gera tvö veigamikil atriði það að verkum að ekki er hægt að leggja þetta tvennt að jöfnu. Í fyrsta lagi tel ég persónukjör vera réttindi sem beri að tryggja kjósanda í lýðræðisríki. Þess vegna er ekki forsvaranlegt að setja það í hendur stjórnmálaflokkanna að ákveða með hvaða hætti þessi réttindi eru veitt, þ.e. hvert er fyrirkomulag prófkjara. Í annan stað er stjórnmálaflokkunum það í sjálfsvald sett hvort þeir halda yfirleitt prófkjör eða ekki. Jafnvel þó að skráð sé í reglur flokkanna að halda skuli prófkjör liggur í augum uppi að tiltölulega auðvelt er að breyta því. Þeir sem ekki eru í flokknum, þ.e. óflokksbundnir, sem eru reyndar meiri hluti kjósenda, hefðu ekkert um það að segja. Við þetta má bæta að í flestum tilfellum er þátttaka í prófkjörum bundin við þá sem skráðir eru í flokk eða lýsa yfir stuðningi við tiltekinn flokk. Þar með eru réttindi þeirra sem vilja vera óflokksbundnir eða halda pólitískum skoðunum fyrir sig minni en hinna að þessu leyti. Vissulega eru margar aðferðir til við persónukjör. Í Finnlandi hefur kjósandinn einn kross sem hann notar til að merkja við eitt nafn og um leið gefur hann flokki frambjóðandans atkvæði sitt. Í Svíþjóð hefur kjósandinn ekki eins mikil áhrif en nokkur þó. Þar getur kjósandinn einnig notað einn kross, annaðhvort til að merkja við lista sem hefur verið raðað eða til að merkja við eitt nafn og lyfta þannig einum frambjóðanda upp, ef svo má að orði komast, en listinn fær náttúrlega atkvæðið líka. Frambjóðandi sem fær 8% atkvæða flokks síns sérstaklega merkt við sig nær kjöri hvar sem hún eða hann var á hinum raðaða lista. Það fyrirkomulag sem lagt er til í þessu frumvarpi gengur lengra að því leyti að kjósandinn getur greitt frambjóðendum á fleiri en einum lista atkvæði sitt, þ.e. að hann getur valið frambjóðendur þvert á flokka. Samkvæmt frumvarpinu hefur kjósandinn um þrjá kosti að velja. Hann getur merkt við listabókstaf, enda fellir hann sig þá við þá röð sem fram hefur verið sett á röðuðum lista. Hann getur merkt við einn frambjóðanda, og nýtist þá atkvæðið þeim lista sem frambjóðandinn sem atkvæðið hlýtur á sæti á. Í þriðja lagi getur hann skipt atkvæði sínu á svo marga frambjóðendur sem fjöldi þingmanna í viðkomandi kjördæmi segir til um og þannig kosið einstaklinga af hvaða lista sem vera skal. Kjósi menn með þeirri aðferð skiptast atkvæði milli lista í þeim hlutföllum sem kjósandinn hefur ákveðið. Í greinargerð með frumvarpinu er því lýst hvernig atkvæði reiknast listum og frambjóðendum. Setjum svo að atkvæði greidd lista skiptist þannig að 3.000 séu greidd listanum einum, en ekki merkt við frambjóðendur, en 3.300 atkvæði hafi verið greidd frambjóðendum listans persónulega. Samtalan er 6.300 atkvæði sem ráða því hversu mörg þingsæti listinn hlýtur. Niðurstaðan gæti verið sú að hún gæfi tvö þingsæti. Þrjú þúsund atkvæði greidd listanum skiptust sem persónuleg atkvæði á fjóra efstu menn listans. Þeir hinir sömu gætu hafa fengið einhver hinna 3.300 persónulegu atkvæða að auki. Hafi hins vegar frambjóðandi neðar á listanum fengið fleiri persónuleg atkvæði en samanlögð atkvæði einhvers þessara fjögurra efstu, þá flyst hann ofar og gæti hlotið kosningu. Lýsingin verður nokkuð flóknari þegar kemur að því að atkvæði skiptist á milli flokka. Ég ætla samt að reyna að lýsa því aðeins. Dæmi er tekið af kjósanda sem kýs að skipta atkvæði sínu í tíu staði, sem er hámark þar sem þingmenn kjördæmisins væru fimm ef það dæmi er tekið. Kjósandinn hefur ákveðið að dreifa atkvæði sínu á milli lista. Listarnir hljóta þá þau brot úr atkvæði. Í því dæmi sem tekið er merkir kjósandinn við einn frambjóðanda á listum A og B sem hljóta þá 1/10 úr atkvæði hvor. Hann merkir við þrjá frambjóðendur á listum C og D sem fá þá 3/10 úr atkvæði hvor. Loks merkir kjósandinn við tvo af lista F sem fær 2/10 úr atkvæði. Samtals gerir þetta einn heilan og kjósandinn hefur jafnframt kosið tíu einstaklinga. Ég ætla að víkja stuttlega að áhrifum persónukjörs á fjármál stjórnmálaflokka og stjórnmálamanna, um áhrif persónukjörs á endurnýjun á kjörnum fulltrúum og loks um persónukjör á kynjahlutföll kjörinna fulltrúa. Þetta eru atriði sem oft eru talin mótrök gegn því að taka upp persónukjör. Það liggur í augum uppi að flóknara verður að halda utan um fjármál flokka ef persónukjör er innleitt en ef stjórnmálaflokkar stilla upp á framboðslista á flokksskrifstofum. Mér þykir þó fráleitt að halda að erfiðara sé að hafa skikk í þeim efnum við persónukjör en við prófkjör eins og þau tíðkast hér á landi. Nýlega hafa styrkir til stjórnmálaflokka og skil frambjóðenda í prófkjörum á upplýsingum um fjármál verið í fréttum og til umræðu. Eftirlit með því að farið sé að lögum og reglum um fjármál stjórnmálaflokka og stjórnmálamanna þarf að vera í lagi, það á við hvort heldur persónukjör er leyft eða ekki. Persónukjör breytir í raun ekki nokkru þar um. Því er haldið fram að endurnýjun verði minni og auðveldara sé fyrir þá sem fyrir eru að ná kjöri ef um persónukjör er að ræða en ef flokkarnir stilla upp. Rannsóknir hafa sýnt að sitjandi þingmenn og sveitarstjórnarmenn hafa meiri möguleika til að ná kjöri en nýliðar hvert sem kosningakerfið er. Þó hefur verið sýnt fram á að meiri endurnýjun á sér stað þegar listar eru bornir fram, þ.e. í hlutfallskosningum, en í einmenningskjördæmum. Einnig hefur verið sýnt fram á að endurnýjun er meiri í stærri kjördæmum en minni. Engar rannsóknir sem ég hef rekist á sýna að persónukjör hafi einhver sérstaklega neikvæð áhrif í þessum efnum. Eina leiðin til að tryggja endurnýjun er væntanlega sú að setja hámark á þann tíma sem fólk má gegna stöðum eða embættum sem kosið er til. Loks um kynjahlutföll. Vangaveltur hafa verið uppi um hvort persónukjör hafi áhrif á hlut kvenna á þjóðþingum eða í sveitarstjórnum. Undirliggjandi tónn í þeim vangaveltum er oft að konur eigi frekar á brattann að sækja í persónukjöri en þegar flokkar ráða alfarið röð á listum. Réttilega er bent á að núverandi stjórnarflokkar hafi lagt mikla áherslu á sem jöfnust kynjahlutföll og sett sér reglur þar um og því megi alls ekki spilla. En það er nauðsynlegt í þessum efnum sem öðrum að halda sig við staðreyndir. Engar rannsóknir liggja fyrir á því hvort persónukjör hefur áhrif á hlut kvenna í kosningum til þings eða sveitarstjórna og því er í raun ekki til ákveðið svar við þessari spurningu. Bent hefur verið á að hlutur kvenna á þjóðþingum á Norðurlöndunum er mikill í samanburði við aðrar þjóðir og þar er persónukjör við lýði. Áhrif kjósandans á hverjir ná kjöri eru mikil í Finnlandi og nokkur bæði í Svíþjóð og Danmörku. Á þjóðþingi Írlands, þar sem persónukjör vegur þungt, er hlutur kvenna vissulega lítill en talið er að það megi frekar rekja til annarra þátta í írsku þjóðfélagi en kosningafyrirkomulagsins. Kjör Mary Robinson sem forseta Írlands hefur einmitt verið notað sem kennslubókardæmi um hvernig atkvæði nýtast í írska kosningakerfinu þar sem vald kjósandans í kjörklefanum er mjög mikið. Virðulegi forseti. Ég ætla mér ekki að spá fyrir um hvernig kjósendur muni nýta sér þann möguleika að kjósa fólk af hinum ólíku framboðslistum. Stjórnmálaflokkar standa auðvitað fyrir ákveðna lífssýn og frambjóðendur þeirra eru eða ættu að minnsta kosti að vera merkisberar hennar. En við þurfum að átta okkur á því að persónukjör er ekki fyrir stjórnmálamennina eða stjórnmálaflokkana, persónukjör er fyrir kjósendur. Einhverjir þeirra kunna að vilja velja fólk til starfa fremur en stjórnmálaflokka. Við eigum að gera þeim það kleift með því að afgreiða þetta frumvarp. Virðulegi forseti. Frumvarp þetta er í efnisatriðum samhljóða frumvarpi sem Vilmundur Gylfason flutti á Alþingi í febrúar árið 1983 eða fyrir rétt tæpum 30 árum. Síðan hefur mikið vatn runnið til sjávar og miklar breytingar orðið í mörgum ef ekki flestum efnum. Ekkert hefur þó bifast í þeim efnum sem þetta frumvarp lýtur að, enda virðist það eiga við marga þá sem hafa starfað og starfa í þessum sal að þeir óttast mjög breytingar og þá ekki síst þær sem snerta þá sjálfa. Virðulegi forseti. Ég legg til að málinu verði vísað til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar.

Forseti. Ég fagna því að þetta frumvarp er lagt hér fram enn og aftur og hef ekki miklu við það að bæta. Þetta er auðvitað eitthvað sem mikið hefur verið kallað eftir í kjölfar hrunsins og ég rekst á þessa ósk á hverjum einasta degi. Þá kemur fólk til mín og segir: Mikið vildi ég óska þess að hægt væri að kjósa fólk en ekki flokka, út af því að það treystir bara einfaldlega sumum en ekki öllum innan flokkakerfisins. Ég held einmitt að þetta væri mjög falleg viðurkenning á manninum sem lagði þetta frumvarp fram fyrst hér á Alþingi fyrir hartnær 30 árum, viðurkenning á hans sýn, því að sá ágæti maður hafði ótrúlega sýn sem því miður hefur ekki enn náð kjölfestu hér inni en þetta er skref í rétta átt. Ég skora á Alþingi að samþykkja þessa tillögu í febrúar 2013.

Forseti. Við ræðum hér frumvarp um persónukjör þvert á flokka sem ég styð að sjálfsögðu, er einn flutningsmanna. Ég ætla ekki að halda um þetta langa ræðu enda kannski ekki miklu við að bæta eftir ágæta ræðu 1. flutningsmanns. Ég vil minna á að í stjórnarsáttmálanum - sem ég á náttúrlega enga aðkomu að - sem er gerður á milli stjórnarflokkanna, er grein um að leggja skuli fram frumvarp um persónukjör. Það var gert, ef ég man rétt, haustið 2009 en þótti of skammt til kosninga til sveitarstjórna 2010, enda stóð heldur ekkert í stjórnarsáttmálanum um að samþykkja skyldi frumvarpið, það stóð bara að það ætti að leggja það fram. Ég vil nú eiginlega þakka 1. flutningsmanni þess fyrir að standa við þennan þátt stjórnarsáttmálans þrisvar í viðbót.

Herra forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um kosningar til Alþingis og snýr það að því að auka persónukjör. Ég vil benda á að minn flokkur er sennilega fremstur allra flokka í prófkjörum. Í hvert skipti sem ég hef tekið ákvörðun um að bjóða mig fram hef ég þurft að höfða til tíu þúsund kjósenda og ná athygli þeirra og ég tel það vera mjög lýðræðislegt. Ég er mjög ánægður með að minn flokkur skuli standa svona framarlega í þessu. Aðrir flokkar hafa minna prófkjör, sumir hafa mjög lítið prófkjör, það eru bara níu manns einhvers staðar sem taka ákvörðun um að stilla upp lista, þannig að mér finnst frumvarpið til bóta. Þeir sem hafa tekið þátt í prófkjörum vita að þar er barátta á milli einstaklinga og hún getur oft skilið eftir sig sár. Ég held að það sé ekki gott að flytja prófkjörin fram á kosningadaginn. Það væri miklu sniðugra að skoða þann möguleika að allir flokkar hefðu sameiginlegt prófkjör, segjum fjórum mánuðum fyrir kosningar, og þar berjist einstaklingarnir um athyglina innan hvers flokks og þar mætti kjósa líka, eins og hér er bent á, milli flokka ef menn hafa áhuga á einum í einum flokki og öðrum í hinum flokknum, en samanlagt eitt atkvæði. Þá mundu menn að sjálfsögðu reyna að hafa áhrif á þann flokk sem þeir ætla sér að kjósa seinna meir eða hafa mestan áhuga á að kjósa ef listinn verður þannig. Það sem þessi hugmynd gengur út á er það að nýtt fólk á erfitt uppdráttar vegna þess að ekkert er sagt um það hvernig þessir listar eru upphaflega settir fram. Það getur bara verið gert í reykfylltum bakherbergjum einhvers staðar, að listinn er búinn til upphaflega. Svo hafa kjósendur val um það að raða innan þess hóps. En nýtt fólk, sem vill helga stjórnmálunum krafta sína, á erfitt með að komast inn með þessum hætti. Ég legg til að fólk sem gengur í flokk og vill taka þátt í stjórnmálum, velji sér fyrst flokk og geti svo boðið sig fram, hver og einn einasti. Það er það sem við þurfum að opna fyrir að meira lýðræði sé í því hvernig fólk kemst upp í gegnum prófkjörin og getur komist inn á þing með þeim hætti. Ég ætla því að stinga upp á því við hv. nefnd sem fær þetta til skoðunar að skoða þann möguleika að haldið verði sameiginlegt prófkjör allra flokka þar sem bara persónurnar eru valdar. Síðan kæmu venjulegar þingkosningar þar sem kjósendur eru í raun búnir að velja eða raða fólki á lista. Ég held að það yrði öllu skynsamlegra. Ég má til með það, herra forseti, í þessu samhengi að nefna umræður undanfarið um bókhald og fjármál frambjóðenda. Ég verð að segja eins og er að þetta lítur út eins og núverandi þingmenn séu að verja hagsmuni sína, passa að það komi nú ekki fleiri inn, vegna þess að það er aldeilis fráhrindandi ef fólk ætlar að bjóða sig fram og er hótað með því að það þurfi að skila bókhaldi og öllu slíku í ljósi þess hvað það kostar að búa til bókhald. Það er ekki nóg að menn þurfi að standa straum af prófkjöri og öðru slíku og öllum kostnaði við það að bjóða sig fram, svo ná menn ekki kjöri og þá þurfa þeir að borga svona 200–300 þús. kr. í viðbót til þess að koma með endurskoðað bókhald. Ég er nú ekki hrifinn af því að ríkið sé að taka þátt í að greiða kostnað, en fyrst ríkið gerir þessar kröfur til frambjóðenda finnst mér að það eigi líka að borga það, að ríkið eigi að borga bókhaldið og jafnvel að bjóða fram þá þjónustu, Ríkisendurskoðun hafi bara deild hjá sér þar sem maður getur hent öllum reikningunum inn og þeir ganga frá bókhaldinu. Mér finnst ekki lýðræðislegt að leggja kvaðir á frambjóðendur sem vilja helga þjóð sinni krafta sína, því að það getur verið að þeir komist ekki áfram. Ég bara sting þessu að fólki og mér finnst þessi umræða undanfarið vera virkilega þess eðlis að hún styrki þá þingmenn sem standa í þessari pontu, hún styrkir þá vegna þess að hún fælir annað fólk frá. Ég skora á allt fært fólk, klárt fólk, í landinu, sem hefur dugnað og metnað og menntun og önnur skilyrði, að bjóða sig fram, að finna sér fyrst flokk, ganga í hann og bjóða svo fram til þings, því að við þurfum að hafa sem mest framboð.

Virðulegi forseti. Ég er í hópi þeirra þingmanna sem hafa haft efasemdir um gagnsemi þess að auka persónukjör. Það er ekki vegna þess að ég sé á móti breytingum eða óttist um eigin hag eða hafi einhverja hagsmuni til eða frá í slíku, nákvæmlega ekkert slíkt vakir fyrir mér eða hefur áhrif þar á. Reyndar verð ég að segja að mér þykir hálfhvimleitt þegar verið er að leggja upp með það að þingmenn sem hafi aðrar skoðanir en þeir sem mæla fyrir málum hafi eitthvað annað í raun og veru fram að leggja en málefnalega afstöðu til þess máls sem verið er að taka til umræðu. Ástæðan fyrir því að ég er frekar efins um persónukjörið er að ég hef aldrei verið neinn sérstakur áhugamaður um persónupólitík. Ég er þeirrar skoðunar og segi enn og aftur, það hefur ekkert að gera með neina hagsmuni, fortíðarhyggju eða það að vera á móti breytingum, að persónukjör ýti í eðli sínu undir persónupólitík. Við þekkjum það í sjálfu sér á Íslandi. Saga er til um það hér að áður en hið hefðbundna flokkakerfi myndaðist í landinu var kosið á einstaklingsgrunni ef svo má segja. Það sem gerðist var að inni í þinginu mynduðust klíkur, flokkar og hópar. Flokkamyndunin var ákveðið svar við þeirri stöðnun og þeirri læsingu sem átti sér stað meðal annars vegna þessa í þinginu. Ekki er alveg víst að það breyti mjög til hins betra, reyndar efast ég um það, stjórnmálalífi okkar Íslendinga að fara þá leið. Ef ég man rétt, virðulegi forseti, var umræða um það í írskum stjórnmálum eftir efnahagsófarir þeirra og var eitt af því sem bent var á að vegna þess fyrirkomulags sem þar er meðal annars um persónukjör hafi stjórnmálamennirnir verið svo uppteknir af eigin frama í kosningum og stjórnmálum að þeir hafi ekki gefið nægan gaum að því sem var að gerast. Þá gætu talsmenn þess fyrirkomulags sem hér er verið að leggja til eðlilega spurt: En hvað með það sem hér var? Hvað með íslenska stjórnmálamenn í aðdraganda hruns? Lærdómurinn er þessi: Það er ekki trygging fyrir því að betur verði fylgst með eða öðruvísi gengið um valdið hvort sem hafðar eru listakosningar með því lagi sem við höfum eða persónukjör eins og við sjáum svo sem og er auðvitað til víða. En ég held að sá galli sé að líklegra verði að það ýti undir persónupólitík. Ég er ekki hrifinn af því. Ég tel einmitt að með flokkafyrirkomulaginu ýtum við stjórnmálunum meira í átt að spurningunni um meginsjónarmið, lífsskoðanir og stefnu, en í persónukjörinu sé meira ýtt undir persónuleika einstakra stjórnmálamanna, ímynd þeirra og það ýti stjórnmálalífinu meira í þá áttina. Prófkjör eru ekki gallalaust fyrirbæri. Hv. þm. Pétur H. Blöndal benti einmitt réttilega á að þau hafa galla. Fyrir dyrum standa fjölmörg prófkjör næstu vikurnar og mánuðina. Ég tel að lýðræðislegasta leiðin til að stilla upp á lista sé að þeir sem fylgja viðkomandi stjórnmálaflokki að málum, það séu þeir en ekki aðrir sem stilli upp þeirri sveit sem býður sig fram til Alþingis. Það séu þá þau sjónarmið ein að baki að stilla fram þeim einstaklingum sem mest fylgi hafa og sem bestir þykja til þess fallnir að sitja á þingi. Ég tel að það sé nægjanlegt aðgengi fyrir þá sem vilja hafa áhrif á það hvernig stjórnmálaflokkur stillir upp í kosningum. Það er opin og greið leið til að taka þátt fyrir þá sem vilja hafa áhrif. Það vantar ekkert upp á það. Reyndar er það svo og það er þekkt, þó að ég mæli ekki með því, að menn taki meira að segja þátt í prófkjöri fleiri flokka en bara eins eða tveggja, ég mæli ekki með því en sú leið er til. Síðan er ég líka þeirrar skoðunar að það muni breyta ásýnd kosningabaráttu hjá okkur ef þessi leið væri farin. Ef farin væri sú leið að kosningabaráttan sé ekki bara barátta stjórnmálaflokkanna um hug og hjörtu kjósenda heldur séu það líka einstaklingarnir að berjast um það í hvaða sæti þeir lenda, hvar í röðinni þeir lenda, þá tel ég einsýnt að það muni hafa töluverð og mótandi áhrif á kosningabaráttu, eðli hennar og uppbyggingu. Enn og aftur, virðulegi forseti, ég er ekki viss um að það verði af hinu betra að kastljósið beinist að einstaklingunum, kostum þeirra og göllum, fremur en meginsjónarmiðum og málflutningi stjórnmálaflokkanna. Það er ekki þannig að við Íslendingar höfum fundið upp hið eina rétta kosningakerfi. Það er alveg eðlilegt og sjálfsagt mál að velta því upp hvernig við stöndum að því. Við höfum verið að breyta á undanförnum áratugum, ekki í neinum stórum stökkum, kosningakerfi okkar, aðlaga það breyttri búsetu í landinu o.s.frv. Þegar prófkjörin komu inn breyttu þau, tel ég, til hins betra og færðu vald frá forustumönnum flokkanna til flokksmanna. Ég held að það hafi verið af hinu betra. Ég held að það hafi ekki verið neitt sérstaklega eftirsóknarvert að það væri ákveðið, eins og kallað er stundum í reykfylltum bakherbergjum, hverjir það væru sem ættu að skipa sæti á framboðslistum, það væri ákvörðun fárra en ekki margra. En prófkjörin eru ekki fullkomin. Af því að hér var einmitt rætt um fjárhagslega hlið þeirra þá er það alveg rétt að eftir því sem kjósendum og fólki hefur fjölgað í landinu og kjördæmin eru stærri og samvinna hefur aukist, þá hefur kostnaður við að hafa samband við kjósendur líka aukist. Vandinn er sá að fyrir þá sem fyrir eru á fleti, þeir sem eru á þingi eða eru þekktir einstaklingar, oft og tíðum úr stétt fjölmiðlamanna, þurfa líka á því að halda að kynna sig, þeir hafa ræðustól þingsins eða eru starfandi í fjölmiðlum. En of harðar reglur, of miklar takmarkanir á kostnaði við prófkjör geta komið harðast niður á þeim sem eru að hefja sinn stjórnmálaferil. En, virðulegi forseti, þær breytingar sem hafa verið gerðar, og það skiptir verulega miklu máli, gera þá ríku kröfu að framlög séu birt, að fyrir liggi hverjir styðja einstaka stjórnmálamenn. Það var grundvallarbreyting sem skiptir verulega miklu. Hún hefði mátt koma fyrr. Eins að sett séu ákveðin takmörk fyrir því hversu há fjárframlög mega vera frá einstökum aðilum til stjórnmálamanna og stjórnmálaflokka. Ég minnist þess að Sjálfstæðisflokkurinn lagði til í umræðum um þessi mál, í aðdraganda lagabreytingarinnar 2007, að lögaðilum yrði ekki heimilað að styðja stjórnmálaflokka. Með öðrum orðum, fyrirtæki mættu ekki láta fé af hendi rakna til stjórnmálaflokka eða til stjórnmálamanna í framboði. Ég held að það hafi í sjálfu sér ekki verið galin hugmynd og segi við stjórnmálaflokkana og stjórnmálamennina: Það eru ykkar flokksmenn, einstaklingarnir sem einir mega láta fé af hendi rakna og þar með draga úr þeirri hættu að fyrirtæki væru að reyna að kaupa sér aðgang að stjórnmálaflokkum eða stjórnmálamönnum. Virðulegi forseti. Þess vegna er ég, eins og ég sagði í upphafi máls míns, frekar andvígur því að fara í þá átt sem hér er lagt til, áttina að auknu persónukjöri Ég tek eftir því að í greinargerð með frumvarpinu stendur, með leyfi virðulegs forseta: „Í máli innanríkisráðherra hefur komið fram að ekki verði lagt fram frumvarp um persónukjör á þessu þingi. Þingmenn hafa því ákveðið að leggja fram frumvarp þetta, sem er ólíkt stjórnarfrumvarpi sem lagt var fram á síðasta þingi að því leyti að með þessu frumvarpi er gert ráð fyrir að kjósendur geti valið frambjóðendur þvert á flokka.“ Þeir sem að þessu standa eru þingmenn annaðhvort úr Samfylkingunni eða Hreyfingunni, nema hv. þm. Þráinn Bertelsson sem er í Vinstri grænum. Ég rek augun í þetta sem segir mér að ekki hafi náðst samstaða milli stjórnarflokkanna um einhverjar svona breytingar. Og ég verð að segja að ef við ætlum okkur að gera breytingar á kosningalöggjöfinni skiptir máli að góð samstaða sé um slíkar breytingar. Eins og ég segi, ég rek augun í það sem kemur fram í greinargerðinni og bregður kannski ákveðnu ljósi á baksvið þessa máls.

Forseti. Ég er ekki sammála þingmanninum um öll efnisatriði þessa máls. Ég tel að persónukjör séu af hinu góða því að þau auka völd og valkosti kjósenda og þá sérstaklega þvert á flokka. Mig langar hins vegar aðeins að taka undir með honum í umræðu um fjármögnun á stjórnmálaflokkum og stjórnmálamönnum fyrir prófkjör. Mér þótti mjög vænt um að heyra hann tala um þá hugmynd að banna algerlega styrki frá lögaðilum til stjórnmálahreyfinga. Lögaðilar hafa ekki kosningarrétt og lögaðilar hafa ekki heldur skoðanir en lögaðilar geta haft hagsmuni og mér finnst það bjóða hættunni heim að lögaðilar styrki stjórnmálamenn og stjórnmálaflokka. Mér finnst ríkið líka leggja of mikið fjármagn í stjórnmálaflokka. Því velti ég fyrir mér hvort þingmaðurinn sé sammála mér um það að við þurfum að finna leiðir til að koma skilaboðum stjórnmálaflokka á framfæri sem kosta minna og þurfa minna fjármagn þannig að ekki þurfi að leita í digra sjóði fyrirtækja og ekki þurfi að fjármagna kosningabaráttu með ríkisfé. Og þar með væri aðstöðumunur minni og stærri munur gamalla og nýrra framboða jafnaður að einhverju leyti.

Virðulegi forseti. Fyrst varðandi persónukjörið. Við erum þá bara ósammála um það, ég og hv. þm. Margrét Tryggvadóttir. Ég er þeirrar skoðunar og hef áhyggjur af því að persónukjör ýti undir persónupólitík og tel að það sé ekki æskilegt en um það má auðvitað deila. Hvað varðar fjármál flokkanna þá var það svo að þær hugmyndir komu fram frá sjálfstæðismönnum. Þær hlutu ekki brautargengi eða hljómgrunn og þess vegna sér þess ekki stað í lögum að banna lögaðilum að styrkja stjórnarflokkana en ég held að það sé þess virði að skoða það. Það sem skiptir miklu í því sem hv. þingmaður bendir réttilega á er aðstöðumunurinn á milli nýrra framboða og þeirra sem á fleti eru fyrir. Ég hef af því áhyggjur. Það er ekki eðlilegt að þeir sem koma nýir, stofna flokka eða hreyfingar, og bjóða sig fram til þings standi frammi fyrir því að þeir þurfi í það minnsta að ná, ef ég man þessa reglu rétt, tökum á 5% fylgi til að fá greitt frá ríkinu þannig að ef lagt er af stað og ekki næst það fylgi þá standa viðkomandi flokkar eða hreyfingar uppi með þann kostnað. Síðan er það hitt að þeir sem eru fyrir, stjórnmálaflokkarnir sem eiga fulltrúa á þinginu, eru betur fjármagnaðir og fara betur fjármagnaðir inn í kosningabaráttuna. Og fjármagn skiptir máli í kosningabaráttu. Þetta er til þess fallið að skekkja lýðræðið. Ég bendi á grein sem birt var í Morgunblaðinu eftir Sigríði Hallgrímsdóttur þar sem rifjuð var upp grein eftir hv. fyrrverandi þingmann, Eyjólf Konráð Jónsson, þar sem hann viðraði einmitt áhyggjur sínar af því að ef of langt yrði gengið í átt að því að ríkið styrkti flokkana þá væri lýðræðinu nokkur hætta búin.

Forseti. Mér þótti gaman að heyra þetta svar frá þingmanninum. Það er reyndar þannig í nýjustu gerð kosningalaganna að öll framboð sem bjóða fram á landsvísu fá greiðslu úr ríkissjóði upp að lágmarki 3 millj. kr. þótt þau nái ekki kjöri gegn framlögðum reikningum. Þau geta því nokkuð örugg eytt 3 milljónum samkvæmt nýjustu lagabreytingu. Mig langar að velta upp hvaða leiðir þingmaðurinn sér til að koma í veg fyrir þann gífurlega kostnað sem stjórnmálaþátttaka felur í sér. Ég hef lagt til að stjórnmálaflokkar auglýsi ekki í ljósvakamiðlum. Það eitt er gríðarlega kostnaðarsamt, en það sem mér finnst eiginlega meiri galli á því er að sú umræða sem þar fer fram er oft gífurlega yfirborðskennd. Hún er ekki sprottin upp úr grasrót flokksins, hún snýst ekki um hugsjónir, hún er búin til á auglýsingastofu. Ég hef starfað við að búa til kynningarefni og auglýsingarefni og ég veit hvernig það er. Það á ekkert skylt við hugsjónir, hugsunarstarf eða lífsskoðanir. Það er búið til eitthvað sem hljómar vel. Hvað finnst þingmanninum um það að takmarka auglýsingar í ljósvakamiðlum?

Virðulegi forseti. Það hefur reyndar verið þannig að flokkarnir hafa oft og tíðum náð samkomulagi fyrir kosningar um takmarkanir á auglýsingakostnaði, sérstaklega í ljósvakamiðlum. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður bendir á, þær eru mjög dýrar. Þess vegna er ágætt sem Ríkisútvarpið hefur gert að bjóða flokkunum ákveðinn tíma til ráðstöfunar sem flokkarnir geta nýtt að sinni vild og það má auðvitað skoða að gera meira af slíku. Það er meðal annars hlutverk Ríkisútvarpsins sem við rekum fyrir almannafé að tryggja að lýðræðið sé virkt og hluti af því er að tryggja að öll sjónarmið, líka sjónarmið nýrra framboða og minni flokka fái að heyrast og fái eðlilegan aðgang að kjósendum. Því miður sé ég enga lausn á því hvernig eigi að draga úr kostnaði við stjórnmálaþátttöku í nútímaríkjum. Þetta er ekki bara vandamál hjá okkur Íslendingum, þetta er alþekkt í öllum lýðræðisríkjum. Vandinn er að það að koma skilaboðum til fólks er bæði flókið, erfitt og kostnaðarsamt. Og eftir því sem kjósendur eru fleiri því dýrara er það. Það er líka rétt sem hv. þingmaður bendir á. Af því að það er svo erfitt að koma skilaboðunum áleiðis er reynt að einfalda þau og stundum um of þannig að umræðan bíður stóran skaða af. Því miður á ég engin góð svör við þessu önnur en þau að ég held að í okkar fámenna samfélagi sé það þó þannig að við höfum betri tækifæri til að eiga innihaldsríkar umræður um stjórnmál, bæði í fjölmiðlum, greinaskrifum og svo hér á Alþingi en kannski er mögulegt í milljóna, tugmilljóna, jafnvel hundrað milljóna manna samfélögum. Við eigum að nýta okkur það vegna þess að það er nefnilega ekki alltaf galli að vera fámenn þjóð. Það getur verið stór kostur. Það var einmitt í tiltölulega fámennu borgríki á Grikklandi þar sem vagga lýðræðisins var.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka þeim sem hafa tekið til máls um þetta efni. Ég kem fyrst og fremst að því sem kom fram í ræðu hv. þm. Péturs H. Blöndals. Ég hef aldrei viljað gera mikið úr þeim særindum sem verða af því að einn vinnur annan eða kjósendur taka einn fram yfir annan í prófkjörum. Ég held að það yrði ekki breyting á því þótt kosið yrði á milli manna eða valið á milli manna á listum á kjördag. Það verða líka særindi í pólitík ef uppstillingarnefnd tekur einn fram yfir annan. Það vilja fleiri komast að en geta og sama hvort um er að ræða prófkjör, uppstillingu eða ekki. Við komumst aldrei hjá því að einhverjum finnst hann eða hún skilin út undan af einhverjum ástæðum. Ef ég kem inn á ræðu hv. þm. Illuga Gunnarssonar þá erum við náttúrlega einfaldlega ósammála í þeim efnum. Hann heldur því fram að kjör af því tagi sem hér er talað fyrir breytist meira yfir í persónupólitík en þá pólitík sem við þekkjum. Prófkjörin eru náttúrlega líka persónupólitík og ég sé ekki að gallinn sé meiri í því kerfi sem hér er mælt fyrir. Ég vil hins vegar gera athugasemd við það yfirlæti sem gjarnan kemur fram þegar minnst er á að þingmenn eru almennt íhaldssamir. Það er bara staðreynd, þeir eru það og eru almennt íhaldssamir á það kerfi sem við búum í. Það er ekkert öðruvísi með þingmenn, virðulegi forseti, en annað fólk, flestir eru svolítið íhaldssamir á það umhverfi sem þeir þekkja og lifa í. Það er ekki þar með sagt að þingmenn séu með þeirri íhaldssemi að verja einhverja hagsmuni, verja sig eða hafi eitthvað óhreint í pokahorninu. Þegar bent er á að við í þessum sal séum íhaldssöm á að breyta miklu í kringum okkur vil ég gera athugasemdir við að þá sé verið að ýja að því að stjórnmálamenn séu að verja sinn hag á einhvern hátt og séu með eitthvað óhreint í pokahorninu. Við hv. þm. Illugi Gunnarsson erum hjartanlega sammála um að prófkjörin voru til batnaðar og breyttu pólitíkinni mikið til batnaðar, um það erum við sammála. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri en vil þó segja að þetta frumvarp er lagt fram af okkur tólf þingmönnum og mér finnst það líka lýsa þessari óskaplegu ímyndun sem oft ríkir hér að segja að það þýði að eitthvað mikið sé á seyði af því að það eru „bara“ þingmenn Samfylkingar og Hreyfingar á málinu 

Forseti. Ég mæli fyrir þessu máli sem við flytjum þrjú, hv. þingmenn Árni Þór Sigurðsson og Birgitta Jónsdóttir auk mín. Árni Þór Sigurðsson er 1. flutningsmaður en þurfti að fara annað og ég hleyp því í skarðið fyrir hann. Fyrst er að geta þess að þetta mál var fyrst flutt í fyrra, komst þá ekki á dagskrá en er nú endurflutt í nær óbreyttri mynd. Ég ætla að skjótast í gegnum greinargerðina. Þar segir fyrst frá því að í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar sem nú situr er mörkuð ákveðin stefna um nýtingu sjávarspendýra. Þar er kveðið á um réttinn til veiða á meðal annars hval og sel, með leyfi forseta: „Íslendingar áskilja sér hér eftir sem hingað til rétt til nýtingar sjávarauðlinda samkvæmt alþjóðlegum skuldbindingum.“ Hins vegar er þar kveðið á um að nauðsynlegt sé að endurmeta hvernig Íslendingar hyggist nýta sér þennan rétt sinn og segir í stefnuyfirlýsingunni, með leyfi forseta: „Forsendur fyrir veiðum og nýtingu sjávarspendýra, sela og hvala, verði endurmetnar frá grunni með tilliti til sjálfbærni og efnahagslegrar þýðingar fyrir þjóðarbúið í heild sem og alþjóðlegra skuldbindinga og ímyndar Íslands.“ Í greinargerðinni segir frá því að sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra sem þá var lagði fram á 138. löggjafarþingi frumvarp sem hafði það yfirlýsta markmið að stuðla að verndun hvala samhliða hagkvæmri og sjálfbærri nýtingu hvalastofna. Það mál var heldur ekki útrætt og hefur ekki verið endurflutt en í erindum og umsögnum var meðal annars fundið að því að í þessu frumvarpi fælist ekki það endurmat á forsendum fyrir nýtingu á sjávarspendýrum sem kveðið var á um í stjórnarsáttmálanum. Þess í stað var því áréttað vald ráðherra til að ákveða hvort hvalveiðar væru stundaðar og í hve miklum mæli en að öðru leyti var gengið út frá að núverandi tilhögun þessara mála væri viðunandi. Við flutningsmenn erum ekki á því máli. Nú ætla ég að lesa úr greinargerðinni, með leyfi forseta: Ekki liggja fyrir tölur um tekjur af útflutningi hvalkjöts, sem hefur aðeins verið til Japans. Sumarið 2007 ákvað þó þáverandi sjávarútvegsráðherra að gefa ekki út leyfi til hvalveiða. Rökstuddi hann ákvörðun sína með því að ekki hefði tekist að selja íslenskt hvalkjöt til Japans veturinn á undan. Ekki er að sjá sem það hafi verið vegna aukinnar sölu á hvalkjöti þangað sem leyfi til hvalveiða voru aftur gefin út í janúar 2009. Í þeirri endurskoðunarvinnu sem hér er lagt til að ráðist verði í þarf m.a. að kanna hvort Ísland og ímynd þess hafi orðið fyrir skaða vegna veiðanna og hvaða áhrif þær hafa haft á fiskútflutning til ríkja þar sem hvalveiðar eru illa þokkaðar. Ljóst er að það spillir jafnan fyrir hagsmunum íslenskra útflutningsgreina þegar stjórnvöld heimila hvalveiðar á ný, svo sem var um markaðskynningu á íslenskum búvörum hjá Whole Foods í Bandaríkjunum sællar minningar 2006 og 2009. Því er ekki að sjá sem þeir fjármunir sem íslensk stjórnvöld hafa veitt í að kynna meinta hvalveiðistefnu Íslendinga og afla henni skilnings og fylgis hafi nýst vel. Samkvæmt skýrslu sem Sjónarrönd ehf. vann fyrir IFAW (International Fund for Animal Welfare) sem er Alþjóðasjóðurinn til velferðar dýra, á Íslandi og Náttúruverndarsamtök Íslands árið 2007 um útgjöld íslenskra stjórnvalda til hvalveiða og tengdra verkefna á árunum 1990 til 2006 höfðu þau varið um það bil 750 millj. kr. til málaflokksins á tímabilinu, þar af 197 millj. kr. til almannatengsla og markaðssetningar, einkum á síðustu árum þessa tímabils, 1990–2006. Til samanburðar var á svipuðum tíma varið 351 millj. kr. til þess að kynna íslenskt lambakjöt og aðrar búvörur á erlendri grund. Það er merkilegt að það var tvöfalt hærri fjárhæð sem varið var til að verja hvalveiðar en til að selja lambakjöt. Enn fremur segir í greinargerðinni að við þá endurskoðun á lögum sem varða hvali, sem hér er lagt til að ráðist verði í, þarf að huga að grunnforsendum nýtingar á þeim. Því ber að kanna hvort ekki eigi fremur að ganga út frá friðun þeirra sem almennri reglu, sem gera megi undantekningar á, í stað þess að gera ráð fyrir hvalveiðum og setja svo reglur og lög um tilhögun þeirra. Þá nálgun má m.a. finna í lögum um vernd, friðun og veiðar á villtum fuglum og villtum spendýrum, nr. 64/1994, en þar segir í 1. mgr. 2. gr.: „Markmið laga þessara er að tryggja viðgang og náttúrulega fjölbreytni villtra dýrastofna, skipulag á veiðum og annarri nýtingu dýra, svo og aðgerðir til þess að koma í veg fyrir tjón sem villt dýr kunna að valda.“ Í samræmi við það ætti því að fella út 2. mgr. 2. gr. en þar segir: „Ákvæði laga þessara taka hvorki til hvala né sela en um þær tegundir gilda sérstök lög.“ Því er við þetta að bæta að þessi háttur á Íslandi virðist endurspegla að íslensk náttúra sé í raun og veru aðeins á landi og íslensk dýr séu eiginlega bara til þegar fjörunni sleppir. Þegar komið er niður í fjöruna og út á hafið séu þau lögmál og viðhorf úr gildi fallin sem gilda um dýr og náttúru á landi og við taki eingöngu nýtingarsjónarmið og þau oft mjög skammsýn. Í greinargerðinni stendur enn fremur, með leyfi forseta, að í umsögn Náttúruverndarsamtaka Íslands um áðurnefnt frumvarp um hvali frá 138. þingi hafi verið bent á að Hafrannsóknastofnunin hefði reiknað ráðlagðan hrefnuveiðikvóta í samræmi við ráðgjöf vísindanefndar NAMMCO, sem nyti ekki alþjóðlegrar viðurkenningar, ólíkt vísindanefnd Alþjóðahvalveiðiráðsins. Kanna þyrfti hvort slíkt vinnulag, þar sem Ísland velur sér vísindalega ráðgjöf eftir því sem hentar hverju sinni, geti talist vera í þágu heildarhagsmuna Íslands, sem og hver árangurinn hafi verið af starfi NAMMCO. Í greinargerð Gunnars G. Schrams og Davíðs Björgvinssonar fyrir forsætisráðuneytið, Hvalveiðar Íslendinga í ljósi þjóðaréttar, sem unnin var 1993, ári eftir stofnun NAMMCO, er hugað að því hvaða þýðingu alþjóðlegar skuldbindingar Íslands hafa í þessu samhengi. Með aðild að Hafréttarsáttmálanum er, að áliti Gunnars og Davíðs, „sú skylda lögð á ríki að starfa saman að verndun og stjórnun hvalastofnanna. Í því felst að ríki getur ekki ákveðið veiðar að eigin geðþótta. Til þarf að koma ákvörðun viðeigandi alþjóðastofnunar. Því má tvímælalaust halda fram að „viðeigandi“ alþjóðastofnun sé, að því er hvali varðar, Alþjóðahvalveiðiráðið, sem fjallar um stjórnun og verndun hvala um allan heim.“ Aðild Íslands að Dagskrá 21 áréttar þessa stöðu enn frekar. Alþjóðlegir samningar sem þessir, auk aðildar Íslands að Bernarsamningnum, Samningnum um líffræðilega fjölbreytni (CBD) eða Samningnum um alþjóðaverslun með tegundir dýra og plantna sem eru í útrýmingarhættu (CITES) og þær lagalegu skuldbindingar sem þeim fylgja þyrftu að liggja allri hérlendri löggjöf um nýtingu hvala og annarra sjávarspendýra til grundvallar. Þess má geta, forseti, að í fylgiskjali er merkileg grein eftir Árna Finnsson frá 3. september 2009 um markað fyrir hvalkjöt í Japan sem hefur verið eitt af kjarnamálunum í þessu álitamáli. Í framhaldi af því er rétt að geta þess að hvalkjöt hefur ekki selst í Japan eða verið flutt þangað um hríð, hverju sem þar er um að kenna, og væri þörf á því að taka umræðu um það þó síðar verði. Í því sambandi skal þess getið að flutningsmenn tillögunnar leggja einnig fram á þessu þingi frumvarp og reyndar hinu síðasta líka þar sem gert er ráð fyrir að selur falli undir lög nr. 64/1994, um vernd, friðun og veiðar á villtum fuglum og villtum spendýrum. Þeir hafa líka lagt fram tillögu um að stofnuð verði griðasvæði fyrir hvali í Faxaflóa og fyrir Norðurlandi eða aukin frá því sem nú er. Að lokum legg ég til, forseti, að að lokinni þessari umræðu gangi málið til 2. umr. og til hinnar háu umhverfis- og samgöngunefndar.

Herra forseti. Það er eiginlega rétt að þýska þingið hefur samþykkt að Íslendingar gangi ekki í Evrópusambandið nema að hætta hvalveiðum. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort þetta frumvarp sé í takt við þá umsókn. Þjóðverjar drepa yfir eina milljón dádýra á ári. Þjóðverjar eru mikil veiðiþjóð, þar er mikil veiðihefð, og þeir gera það í sátt við náttúruna að því er þeir segja. Sumum þykir líka vænt um hvali. Mér þykja dádýr alltaf óskaplega falleg, lítill bambi, þannig að það mætti alveg eins færa þau rök fyrir því að banna veiðar á dádýrum í Þýskalandi. Síðan eru nokkrir stórmarkaðir sem grípa þetta mál á lofti og nýta í markaðssetningu því að þeir geta sagt: Við ætlum að klekkja á þessum ljótu Íslendingum sem drepa þessa fallegu, sætu hvali - og kaupið af okkur. Eru alþjóðaskuldbindingarnar og ímynd Íslands sem er nefnd þarna það að þóknast stórmörkuðum í Evrópu og Þjóðverjum til að ná fram því að setja það skilyrði fyrir aðild Íslands að Evrópusambandinu að Ísland veiði ekki hvali? Svo er það spurningin með sjálfbæra nýtingu dýra. Ég held ekki að nokkur maður telji að Íslendingar ofveiði hvali við Ísland. Ég vil spyrja hv. þingmann: Telur hann að Íslendingar ofveiði hvali við Ísland og það sé ekki gert í samræmi við bestu vísindi nákvæmlega eins og dádýraveiðar Þjóðverja í skógum Bayern?

Forseti. Svarið við síðari spurningunni er það að ég veit það ekki. Ég hef ekki séð vísindalegar niðurstöður sem ég get tekið mark á miðað við núverandi forsendur og get ekki svarað hv. þingmanni um þetta mál vegna þess að ég vil ekki vera með sleggjudóma, í hvoruga áttina. Við fyrri spurningunni er það að segja að svo er ekki. Þetta mál er ekki flutt í tengslum við Evrópusambandsumsóknina eða meiningar innan Evrópusambandsins um hvalveiðar Íslendinga nema að takmörkuðu leyti, að því leyti sem þær felast í þeim forsendum sem við viljum að lagðar séu til grundvallar, sem eru efnahagslegir hagsmunir, dýraverndarsjónarmið og alþjóðlegar skuldbindingar. Ég held að þeir sem þekkja sögu hvalamálsins, hvort sem við tökum síðustu missiri eða frá miðjum níunda áratugnum eða förum aftur til síðustu aldamóta, sjái að það er full þörf á því að við setjum kraft í að taka skipulag á forsendum hvalveiða til gagngerrar endurskoðunar út frá öllum þeim sjónarmiðum sem þar koma til greina. Það er óþarfi að andæfa því með því að koma auga á djöfulinn í hverju horni eins og títt er hér á þinginu þegar minnst er á Evrópusambandið, bandalag helstu nágrannaþjóða okkar, viðskiptaþjóða og vinaþjóða.

Herra forseti. Ég set alltaf spurningarmerki við það þegar ríki eru kölluð vinaþjóðir. Ég held að ríki hegði sér alltaf í samræmi við hagsmuni, það hefur ekkert að gera með tilfinningar, ást, vináttu eða slíkt. Það sáum við þegar Norðmenn vildu frekar halda góðum hagsmunatengslum við Breta en Íslendinga og settu það skilyrði fyrir lánveitingum sínum að Íslendingar mundu skrifa undir Icesave. Vinaþjóðir held ég að menn ættu kannski ekki að temja sér að tala um. Nú hafa orðið miklar breytingar á ráðuneyti sjávarútvegsmála og ég vil spyrja hv. þingmann hvort honum sé kunnugt um að það hafi orðið verulegar breytingar og mannabreytingar innan sjávarútvegsráðuneytisins og það sé í rauninni að einhverju leyti horfið, alla vega sú þekking sem áður var. Það er spurning hvaða ráðuneyti er núna yfir sjávarútvegsmálum. Er það áhersla á auðlindir, auðlindaráðuneytið? Þetta er auðlind. Er það það sem ræður ríkjum en ekki atvinnuvegurinn hvalveiðar sem hefur veitt fjölda manns vinnu á Íslandi og skapað mikil verðmæti fyrir þjóðarbúið, líka skapað áhugaverða matseld fyrir túrista o.s.frv.? Hefur eitthvað breyst í ráðuneyti sjávarútvegsmála á Íslandi? Svo spyr ég kannski seinna hvort eitthvað hafi breyst í ráðuneyti landbúnaðarmála.

Forseti. Nei, ég veit ekki til þess að neitt hafi breyst í þeim stjórnarráðsskrifstofum sem einkum lúta að sjávarútvegsmálum. Það sem hefur hins vegar gerst að undanförnu, og hv. þingmaður veit um, er það að skipting skrifstofanna í ráðuneyti er önnur og það sem áður hét umhverfisráðuneyti heitir núna umhverfis- og auðlindaráðuneyti og á ákveðinn þátt í stjórnun Hafrannsóknastofnunar. Það mál hef ég rætt við aðra umræðu og ætla ekki að fara að endurtaka það í þessu andsvari. Um verðmæti þau og þjóðarhag sem skapast hefur af hvalveiðum er það að segja að það er eitt af þeim rannsóknarefnum sem ættu að liggja til grundvallar við þá endurskoðun sem við förum fram á. Ég vil svo bara taka undir með hv. þingmanni, biðjast afsökunar á því að hafa kallað ríki þjóðir því að ríki er ríki og þjóð er þjóð. Evrópusambandið er vissulega bandalag ríkja en í þessum ríkjum búa þjóðir þannig að það hlýtur að verða afsakað þó að þessi orð séu stundum notuð sem samheiti sem þau eru sem sé ekki að öllu leyti. Hitt er svo rétt aðfinnsla hjá hv. þm. Pétri Blöndal að það er alltaf varasamt að tala um vinaþjóðir. „La France n'a que ses intérêts,“ held ég að de Gaulle hafi sagt, að Frakkland ætti sér bara hagsmuni og enga vini, ekkert hatur og engar ástir. Það er auðvitað ein leiðin til að horfa á hlutina en ég hygg að við eigum ekki að láta af þeim huggulegheitum sem felast í því að kalla helstu grannþjóðir okkar vinaþjóðir, þó að hinn kaldi raunveruleiki kunni að vera annar þegar til stykkisins kemur.

Herra forseti. Ég vildi koma nokkrum ábendingum að varðandi þessa tillögu til þingsályktunar um gagngera endurskoðun á skipulagi og forsendum hvalveiða sem hv. þm. Mörður Árnason hefur mælt fyrir. Í fyrsta lagi skal það tekið fram að Alþingi gefur heimild til hvalveiða, þ.e. að hér megi stunda hvalveiðar, en líka skal fara eftir tillögum Hafrannsóknastofnunar sem leggur fram mat á stærð á einstökum hvalastofnum sem koma inn í efnahagslögsögu Íslands og geta komið til álita til veiða. Hafrannsóknastofnun hefur gefið út tölur um hvað megi veiða mörg dýr til að veiðar séu sjálfbærar eða stofninn þoli þær. Tölur og tillögur Hafrannsóknastofnunar hafa hvorki verið vefengdar né gagnrýndar af Alþjóðahvalveiðiráðinu.  Hitt er svo annað mál, hvað veitt er, og íslenska ríkið stundar ekki hvalveiðar sem slíkar. Hvalveiðar verða aðeins stundaðar innan þeirra marka að einhver sjái sér efnahagslegan hag í því. Það getur verið álitamál og ákvörðun viðkomandi útgerðarfyrirtækja hvort þau gera út á hval eða ekki. Mikilvægt er að hafa í huga í þessu sambandi að hvalir eru hluti af sjávarauðlindinni og það er meginatriði að geta bæði stýrt og verndað þessa auðlind á sjálfbæran hátt. En það skiptir líka máli að standa vörð um þjóðarrétt strandríkja til að nýta auðlindir sínar á sjálfbæran hátt og eiga þann rétt, hvort sem það er síðan gert eða ekki. Umræðan um hvali eða aðrar nýtanlegar náttúruauðlindir í hafinu umhverfis strandríkin skiptir máli, að strandríkin hafi sem sagt þennan rétt og fari að sjálfsögðu eftir alþjóðlegum skilyrðum í þeim efnum og það hefur Ísland gert. Á hinn bóginn er mjög varhugavert að ætla að gefa frá sér þennan rétt. Við sjáum nú hversu mikilvægur hann er í makrílnum. Við tökum einmitt rétt okkar til makrílveiða sem strandríki. Að sjálfsögðu erum við líka hluti af þeim strandríkjahópi sem nýtir makrílinn og berum að sjálfsögðu sameiginlega ábyrgð. Hvað varðar hvali er það fyrst og fremst í efnahagslögsögu Íslendinga sem tölulegar yfirlýsingar eru gefnar af Hafrannsóknastofnun um hvað megi veiða án þess að það hafi áhrif á stærð stofnsins. Þetta tel ég mikilvægt að komi fram, herra forseti. Þegar menn láta að því liggja að þær hvalveiðar sem heimilt er að stunda hér séu ekki náttúrulega sjálfbærar eða fylgi lögmálum í þeim efnum þá er það rangt. Ég virði tilfinningaleg rök gagnvart veiðum á hvölum og reyndar öðrum dýrum. Það geta verið tilfinningaleg rök í því sambandi sem eiga fyllilega rétt á sér, hvort sem þeim er beitt eða ekki, en heimildin til að nýta náttúruauðlindir í efnahagslögsögu landsins á sjálfbæran hátt, samkvæmt þeim alþjóðaskilmálum sem við höfum undirgengist í þeim efnum, er mjög mikilvæg. Ég vil örstutt minnast á það, herra forseti, að það hefur einmitt verið talað um að vernda svokallaðar frumbyggjaveiðar á hval. Mér fannst þetta hugtak mjög athyglisvert þegar ég var ráðherra þangað til ég komst að raun um það að frumbyggjar vilja í sjálfu sér ekkert frekar veiða hvalategundir sem eru í útrýmingarhættu en aðrir heldur eiga þeir rétt á að vernda og nýta náttúruauðlindir sínar á sjálfbæran hátt. Það styrkti mig í þeirri skoðun og því mati að það væri mikilvægt að standa vörð um þann rétt sem við eigum til að vernda og nýta þessar auðlindir okkar á sjálfbæran hátt. Það væri þá á valdi fyrirtækjanna eða þeirra sem stunda þær veiðar hvort þeir teldu efnahagslegan ávinning af því en heimildin væri fyrir hendi. Það er líka rétt að minnast á það hér, og við þekkjum það, að hvalveiðar eru eitt af því sem Evrópusambandið gerir kröfur um að við hættum. Evrópusambandið er tiltölulega eitt í tengslum við strandríki hjá Alþjóðahvalveiðiráðinu hvað þetta varðar en gerir sem sagt kröfur á Íslendinga um að þeir hætti hvalveiðum og eru þær kröfur hluti af aðlögunar- og inngöngukröfum í Evrópusambandið. Það gerir það enn minna fýsilegt að ganga undir kröfur Evrópusambandsins að banna hvalveiðar. Herra forseti. Ég árétta að það er mikilvægt að við höfum þennan rétt. Hann snertir allar náttúruauðlindir í hafinu umhverfis Ísland og okkur ber jafnframt að vernda og nýta þær á sjálfbæran hátt, en réttinn höfum við.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að kynna skoðanir sínar og viðhorf til þessara hluta þótt í litlu sé. Þetta er að sjálfsögðu eitt af því sem þarf að meta við þá endurskoðun sem hér er lagt til að Alþingi feli ríkisstjórninni. Ég ætla ekki að ræða það frekar, við þyrftum lengri tíma til þess en nú er beinlínis til ráðstöfunar á fundinum. Klukkan er um 19 og við hv. þm. Jón Bjarnason erum vanir því að hlusta á fréttir á þessum tíma og fara í kvöldmat, helst heim til okkar. Mig langar þó að spyrja hv. þingmann vegna þess að hann var sjávarútvegsráðherra á fyrri hluta þess kjörtímabils sem við erum að klára hvað úr hverju og starfaði undir merkum þeirrar stefnuyfirlýsingar sem tiltekin er í greinargerðinni þar sem vissulega sagði að Íslendingar áskildu sér hér eftir sem hingað til rétt til nýtingar sjávarauðlinda samkvæmt alþjóðlegum skuldbindingum, sem ég er algerlega sammála, en þar stóð líka að nauðsynlegt væri að endurmeta hvernig Íslendingar hygðust nýta sér þennan rétt. Þar stóð beinlínis, með leyfi forseta: „Forsendur fyrir veiðum og nýtingu sjávarspendýra, sela og hvala verði endurmetnar frá grunni með tilliti til sjálfbærni og efnahagslegrar þýðingar fyrir þjóðarbúið í heild sem og alþjóðlegra skuldbindinga og ímyndar Íslands.“ Þá er spurningin: Tók hv. þingmaður í tíð sinni sem ráðherra ekki þátt í samningu þessarar stefnuyfirlýsingar? Var hann í raun og veru á móti þessu tiltekna ákvæði stefnuyfirlýsingarinnar eða skorti hann tíma eða þrek til að fylgja fram því verkefni sem hér er tiltekið í stefnuyfirlýsingunni?

Herra forseti. Eins og þingmaðurinn veit lagði ég tvívegis fram ríkisstjórnarfrumvörp til laga um hvali sem ríkisstjórnin samþykkti. Þau frumvörp voru einmitt samin með tilliti til þeirra ákvæða sem hv. þingmaður nefndi í samstarfsyfirlýsingu flokkanna enda hefðu þau væntanlega ekki farið í gegnum ríkisstjórnina athugasemdalaust ef svo hefði ekki verið. Til að uppfylla þau skilyrði sem þarna eru nefnd, um að fara yfir og endurmeta hagræna þætti í þessu, þá ákvað reyndar fyrirrennari minn í tíð minni hluta ríkisstjórnar Samfylkingar og Vinstri grænna að óska eftir því við Hagfræðistofnun að hún gerði úttekt sem lyti að þeim þáttum sem hv. þingmaður hefur verið að vitna til, þ.e. áhrifum á aðra þætti eins og ferðaþjónustu, markaðssetningu sjávarafurða o.fl. Óskað var eftir úttekt hjá Hagfræðistofnun á því og sú skýrsla var kynnt á þinginu og höfð til viðmiðunar við samningu þessa frumvarps um hvali. Eins og hv. þingmaður víkur réttilega að er lögð áhersla á að Íslendingar áskilji sér hér eftir sem hingað til rétt til nýtingar sjávarauðlinda samkvæmt alþjóðlegum skuldbindingum, þ.e. sjálfbærrar nýtingar sjávarauðlinda og hvalurinn er hluti af sjávarauðlindinni. Það hefur í sjálfu sér ekkert breyst í þeim efnum.