Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Enda þótt ég viti að hugir hv. alþm. og raunar landsmanna allra séu um þessar mundir mjög bundnir við landhelgismálið, þá er það ekki það stóra mál sem ég ætlaði að gera hér að umtalsefni utan dagskrár, heldur annað mál, annars eðlis, en stórt mál engu að síður. Síðustu daga hafa hér orðið nokkur blaðaskrif um það, hvort verið geti að bandaríska herliðið á Keflavíkurflugvelli hafi kjarnorkuvopn einhverrar tegundar í fórum sínum. Alloft á undanförnum árum og áratugum hafa bæði hjá mér og mörgum öðrum vaknað þær spurningar hvort svo geti verið. Íslenskir ráðamenn hafa að vísu fullyrt við ýmis tækifæri að engin slík ógnarvopn séu geymd hér. Ég hygg að þeir hafi sjálfir trúað þessu og trúi því sennilega enn að slíku sé ekki til að dreifa hér. En getur það gengið öllu lengur að við íslendingar lifum í þessu efni í trú, en ekki í vissu? Er ekki óhjákvæmilegt að ganga algjörlega úr skugga um hvort nokkur fótur getur verið fyrir margítrekuðum fullyrðingum erlendra aðila um að á Keflavíkurflugvelli séu geymd kjarnorkuvopn? Ég vil nú í stuttu máli rekja það sem nýlega hefur komið fram í sambandi við þetta mál og gerir það óhjákvæmilegt að mínum dómi að spurt sé og krafist skýrra svara við ýmsum spurningum, svo sem þessum: Hvaða sannanir hafa íslenskir ráðamenn fyrir því, að hér séu ekki geymd kjarnorkuvopn? Hverjir kanna það, hvernig er af Íslands hálfu fylgst með nýbyggingum og breytingum á Keflavíkurflugvelli? Og í framhaldi af þessu: Séu slíkar algjörlega öruggar sannanir um kjarnorkulausa herstöð ekki fyrir hendi, hvaða ráðstafanir hafa þá verið gerðar eða eru í bígerð af hálfu hæstv. ríkisstj. til þess að geta á hverjum tíma vitað hið sanna og fullyrt um málið á grundvelli - ef ekki vissu, þá a. m. h. einhverrar vitneskju, en ekki trúar. En 14. janúar s. l. birti Þjóðviljinn grein úr bandarísku tímariti, Bulletin of the Atomie Scientists, eftir Barry Schneider. Höfundurinn er sagður starfa við stofnun sem heitir Upplýsingamiðstöð varnarmála í Washington. Á tveimur stöðum í þessari grein er fullyrt að bandarísk kjarnorkuvopn séu geymd á Íslandi. Höfundur greinar þessarar er fyrst og fremst að gagnrýna bandaríkjastjórn fyrir að dreifa kjarnorkuvopnum um of og gæta þeirra illa og af heldur lítilli fyrirhyggju. Hann bendir að því er virðist með mjög glöggum rökum á þá gífurlegu eyðingarhættu sem flutningur og varðveisla kjarnorkuvopna hefur í för með sér fyrir löndin þar sem þau eru geymd ef flogið er með þau til og frá stöðum. Í sambandi við þetta kemst höfundur þessarar greinar svo að orði, með leyfi hæstv. forseta: „Dreifing 30000 bandarískra kjarnorkuvopna um heimshöfin, tugi hafna, mörg lönd í Evrópu og Asíu og Bandaríkin sjálf veldur slíkri slysahættu að ekki eru dæmi til annarrar eins.“ Þessi grein bandaríkjamannsins vakti að vonum allmikla athygli þegar hún birtist hér í íslenskri þýðingu. Blöð tóku að spyrja. Yfirmaður herliðsins hér og sendiherra Bandaríkjanna svöruðu báðir og á mjög svipaða lund, þó að yfirmaður herliðsins hefði það ákveðnara, og svarið var að bandaríkjamenn segðu aldrei neitt um kjarnorkuvopn sín og hvar þeim væri búinn staður. Við slíku svari, þótt mörgum kunni að finnast það heldur kaldranalegt, mátti líklega búast úr þessari átt. En hér er raunverulega verið að segja að það komi íslendingum ekkert við hvort hér séu geymd kjarnorkuvopn eða ekkí. Ég vil leyfa mér að spyrja: Hvað skyldu þær u. þ. b. 130 þús. manna, sem búa hérna við Faxaflóa, segja um þessa kenningu? Er þeim alveg sama? Varla finnst mönnum það notaleg tilhugsun að með slíkum og þvílíkum svörum er í rauninni verið að benda á Keflavíkurflugvöll, það er verið að auglýsa hann sem sjálfgefið skotmark í styrjöld. Sú vitneskja ein, að um kjarnorkuvopn geti verið að ræða á þessum flugvelli eða í nágrenni herstöðvarinnar, býður háskanum heim ef til hinna mestu ótíðinda kynni að draga. - Ég læt útrætt um viðbrögð bandaríkjamanna. Að líkindum voru þau aðeins þau sem við mátti búast. Ummæli íslenskra ráðamanna, þau sem þegar eru komin fram, eru líka nokkuð athyglisverð og sýna þó eitt öllu öðru fremur. Þau sýna hvílík blessuð börn, hvílíkir blessaðir einfeldningar við erum, íslendingar, líklega allir með tölu, ráðh. og embættismenn síst undanskildir, þegar um nútíma vopnabúnað og herstöðvarekstur er að ræða. Ég kem ögn nánar að þessu bráðum. Þær upplýsingar, sem Þjóðviljinn hefur birtum hugsanleg kjarnorkuvopn á Íslandi og í flugvélum sem lenda á sama flugvellinum og allt íslenska millilandaflugið notar, hafa orðið til þess að önnur blöð eru tekin að skrifa um þetta mál. Einkum hafa birst í Dagblaðinu bæði s. l. föstudag og laugardag greinar og ákveðnar upplýsingar og viðtöl sem ég vil leyfa mér að vitna hér til lítillega. Á föstudaginn birtist í Dagblaðinu athyglisvert viðtal við Barry Schneider, talsmann Center for Defenee Information í Washington, höfund greinarinnar sem Þjóðviljinn birti og ég hef áður vitnað til. Blaðið hefur það eftir Schneider að Lockhead Orion vélar bandaríska flotans á Keflavíkurflugvelli séu að öllum líkindum búnar djúpsprengjum með kjarnaoddi. Vélar þessar, sem í daglegu tali eru nefndar P-3, fljúga reglulegt könnunarflug frá Íslandi. Að því er varðar heimildir Barry Schneiders fyrir því, að kjarnorkuvopn muni geymd í herstöð bandaríkjamanna á Íslandi, hefur blaðamaður Dagblaðsins þetta eftir Schneider, með leyfi hæstv. forseta: ,,Upplýsingar mínar eru byggðar á viðtölum við þingmenn á bandaríska þinginu sem aðgang hafa að leyniskjölum um þessi mál. Ég vann að gerð þessarar greinar í 6 mánuði á árinu 1973, mg viðmælendur mínir höfðuðu til skjala er voru ýmist eins eða tveggja ára gömul. Þegar ég var búinu að gera kort yfir þá staði í heiminum, er ég taldi líklega geymslustaði, sýndi ég mönnum hér í Washington, sem ég veit að vita hvar kjarnorkuvopn okkar eru geymd, kortið, og enginn þeirra hreyfði mótmælum við Íslandi.“ Um fyrstu viðbrögð íslenskra ráðamanna við þessum blaðaskrifum getur að lesa nokkuð fróðlegar upplýsingar. Þessar upplýsingar koma einkum fram í stuttum viðtölum Dagblaðsins við fáeina ráðamenn bæði á föstudag og laugardag s. l. Páll Ásgeir Tryggvason deildarstjóri svarar blaðamanni frá Dagblaðinu á þessa leið m. a.: „Ég hef takmarkaða möguleika á að kanna það hvort hér séu kjarnorkuvopn,“ sagði Páll Ásgeir Tryggvason deildarstjóri varnarmáladeildar utanrrn. í viðtali við Dagblaðið. „Ég hef gengið þarna um allt svæðið og mér hefur verið sýnt allt saman, en þarna er ekkert nema venjulegur vopnabúnaður sem venjulegur er í herstöðvum af þessari stærð.“ Hæstv. dómsmrh. Ólafur Jóhannesson segir í sama blaði daginn eftir, er hann var spurður um álit sitt á þeim rökstuðningi sem færður hafði verið fyrir möguleikum á því hvort hér væru kjarnorkuvopn, eins og greint var frá í blaðinu daginn áður: „Ég er nú ekki búinn að kynna mér þetta og get því ekki sagt neitt um málið. En ef svo er verður það athugað vandlega.“ Þórarinn Þórarinsson, formaður utanrmn., hv. þm., hefur þetta að segja: „Ég verð að segja eins og er, að þessar fréttir koma mér verulega á óvart,“ sagði Þórarinn Þórarinsson, formaður utanrmn., um fréttir af kjarnorkuvopnum á Íslandi. „Ég hef alltaf staðið í þeirri meiningu, að hér væru engin slík vopn, og mun leggja það til við n. og utanrrn. að aflað verði nákvæmra upplýsinga um málið,“ sagði Þórarinn. Ég ætla ekki á þessari stundu, að leggja mikið út af þessum ummælum. Þau tala sínu ákveðna máli sjálf. Dagblaðið á föstudag birtir enn næsta athyglisverðar upplýsingar og eru þær um skotfærahvelfingar á Keflavíkurflugvelli. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Á síðasta áratug voru byggðar tvær vopnabirgðahvelfingar á athafnasvæði hersins í Keflavík, og eru þær í hrauninu suðvestur af Patterson-flugvelli sem bretar byggðu á sínum tíma. Á Patterson-flugvelli hefur lengi verið vopnabúr hersins og virðist vera þar enn, ef dæma má af öryggisgæslu þar. Því virðast nýju hvelfingarnar ekki hafa leyst það af hólmi. Samkvæmt áreiðanlegum heimildum, - ekki er getið um hverjar þær eru - eru hvelfingarnar nýju báðar mjög rammbyggðar og a. m. k. önnur fullnægir öryggisreglum varðandi geymslu kjarnorkuvopna. Þá er átt við þær öryggisreglur sem settar eru svo nágrenninu stafi ekki hætta af ef eitthvað fer úrskeiðis í geymslunum,“ segir þar. „Athyglisvert er að hvelfingar þessar voru byggðar á sama tíma og kafbátaeftirlitsflugið frá Íslandi var stóreflt, en eftirlitsflugvélarnar eru byggðar til þess að geta m. a. borið kjarnorkuvopn, einkum til að granda kafbátum.“ S. l. laugardag birti loks Dagblaðið frétt á forsíðu þar sem mjög áberandi er slegið upp því sem þar segir: „Tvö erlend tímarit um vopnabúnaðinn á Keflavíkurflugvelli: Fullyrða að þar séu staðbundin kjarnorkuvopn.“ Í þessari frásögn blaðsins frá því á laugardag kemur fram að það kveðst hafa undir höndum tvö erlend rit, en í báðum þessum ritum er fullyrt að á Íslandi séu staðbundin kjarnorkuvopn. Þessi rit eru gefin út með aðild eða á vegum frænda okkar norðmanna og svía og ætti því að vera tiltölulega auðvelt að fá upplýsingar um heimildir fyrir þessum fullyrðingum og hvað að baki þeirra er. Annað ritið, sem til er vitnað, er gefið út í samvinnu við Universitets-forlagið í Osló, en það er virt útgáfufyrirtæki sem hefur getið sér góðan orðstír á alþjóðavettvangi. Hitt ritið er gefið út, að því er blaðið segir, af sænsku vísindaakademíunni, - ég er nú ekki viss um að hér sé um rétta þýðingu að ræða og virðist öllu frekar að hér sé um að ræða rannsóknastofnun, þá líklega í tengslum við Stokkhólmsháskóla. En í þetta rit skrifar maður, að því er manni skilst forstöðumaður þessarar stofnunar, Frank Barnaby að nafni, og fullyrðir þar m. a. að kjarnorkuvopn séu geymd á Íslandi. Hann virðist m. a. sækja upplýsingar sínar í bók sem nefnist: Vopnabúnaður án eftirlits, eða eitthvað í þá áttina, og er gefin út af hinu virðulega bókaforlagi Harvard-háskóla í Bandaríkjunum. Fleiri heimildir telur hann sig hafa fyrir þessu. Í tilefni af þeim blaðaskrifum, sem ég hef nú rakið stuttlega, og þeim alvarlegu staðhæfingum, sem þar eru settar fram um kjarnorkuvopn á Íslandi, leyfi ég mér að beina nokkrum spurningum til hæstv. utanrrh. Ég lét hann vita um það í gær að ég mundi spyrja um þetta, og það varð að samkomulagi okkar í milli að það gerðist í dag, en ekki í gær. Ég veit að hæstv. ráðh. hefur verið sjúkur um skeið og er fyrst nú að koma til starfa á ný, og ég tel sjálfsagt að taka tillit til þess, þegar svör hans eru metin, að hann hefur ekki haft mikla aðstöðu til að kanna þessi mál nú. Hins vegar tel ég að hann hljóti að vita eitt og annað um þessi mál þar sem hann hefur verið utanrrh. okkar í allmörg ár. Með hliðsjón af alvöru þessa máls hef ég ekki talið rétt að bíða öllu lengur með að hreyfa því og æskja þeirra upplýsinga sem hæstv. utanrrh. kann að geta veitt nú á þessari stundu. Spurningar mínar eru þessar: Í fyrsta lagi: Er það ekki tvímælalaust án vilja og vitundar íslenskra stjórnvalda ef kjarnorkuvopn einhverrar tegundar kunna að vera geymd á Keflavíkurflugvelli eða í hernaðarflugvélum sem nota Keflavíkurflugvöll? Í öðru lagi spyr ég: Með hverjum hætti hafa íslensk stjórnvöld einkum leitast við að fylgjast með því, hvort um slík vopn getur verið að ræða hér á Keflavíkurflugvelli? Í þriðja lagi: Hyggst hæstv. utanrrh. eða hæstv. ríkisstj. gera einhverjar ráðstafanir í tilefni af blaðaskrifum þeim sem átt hafa sér stað undanfarið um hugsanlega geymslu kjarnorkuvopna á íslenskri grund? Og í fjórða lagi spyr ég: Sé svar við þriðju spurningunni játandi, hvaða ráðstafanir eru það sem hæstv. ráðh. hefur þá helst í huga? Ég vil svo að lokum taka það skýrt og greinilega fram og leggja ríka áherslu á eftirfarandi. Enda þótt ég að gefnu tilefni spyrji um vitneskju íslenskra ráðamanna, upplýsingar og eftirlit, þá er ég eindregið þeirrar skoðunar að ekki sé til nema ein leið - aðeins ein leið - til að koma fullkomlega í veg fyrir þá tvöföldu hættu sem í því er fólgin annars vegar að hér séu geymd kjarnorkuvopn, hins vegar að svo sé almennt litið á í heiminum að þau kunni að vera eða verða geymd hér á landi, og þessi eina leið er í því fólgin að við losum okkur við her og herstöðvar úr landi okkar. Hér er um slíka meinsemd að ræða að þar dugar ekkert annað en að nema hana á brott. Um þetta stóra mál vil ég fúslega ræða við hæstv. utanrrh. við annað tækifæri, en nú æski ég fyrst og fremst að hann gefi sem skýrust svör við þeim spurningum sem ég hef leyft mér að gefnu tilefni að beina til hæstv. ráðh.



Herra forseti. Ég tel eðlilegt og raunar sjálfsagt að hv. 3. þm. Reykn. hreyfi því máli sem hér hefur verið til umræðu utan dagskrár. Hann var búinu að láta mig vita af þessu, og það er allt rétt sem hann sagði um það, að okkur kom saman um að ýmissa orsaka vegna, sem ég ætla ekki að rekja hér, mundi fara betur á því að hafa þessar umr. í dag heldur en í gær. Ég fer ekki nánar út í það. Það er svo sem ekki ný bóla að því sé haldið fram að á Íslandi séu geymd kjarnorkuvopn. Það hefur gerst við og við, og sá kvittur hefur gosið upp, að varnarliðið á Keflavíkurflugvelli hefði undir höndum kjarnorkuvopn, og síðustu daga hefur nokkuð verið birt um þetta í blöðum, eins og hv. 3. þm. Reykn. kom inn á og las nokkuð upp úr. Er það byggt á upplýsingum eftir bandarískan greinahöfund, Barry Schneider að nafni. Í viðtali við Dagblaðið, sem birt var föstudaginn 23. þ. m., segir hann sig hafa gert kort og merkt inn á það alla þá staði í heiminum, sem hann teldi líklega geymslustaði slíkra vopna, þ. á m. Ísland, hafi hann sýnt þetta kort nokkrum bandarískum þm. og hafi þeir ekki hreyft neinum athugasemdum. Dregur hann svo þá ályktun af þessu, að mjög sterk rök hnígi að því að hér væru kjarnorkuvopn. Það er óþarfi að taka það fram aftur sem hv. 3. þm. Reykn. gerði skilmerkilega, að bandarísk yfirvöld hafa ekki látið í té upplýsingar um það, hvar kjarnorkuvopn séu geymd. Þess vegna var kannske tæpast við því að búast að þessir mikilsvirtu og vel menntuðu þm. færu að taka fram fyrir hendurnar á stjórnvöldum og segja annaðhvort já eða nei við þessari spurningu þessa blaðamanns. Mér finnst þessi röksemdafærsla ekki sannfærandi, enda er utanrrn. kunnugt um að hér hafa aldrei verið geymd kjarnorkuvopn, hvorki fyrr né síðar, og satt að segja virðist mér liggja nær að þeir, sem að þessum fullyrðingum standa, sanni mál sitt betur áður en þeir draga í efa réttmætar upplýsingar íslenskra stjórnvalda. Ég vil segja um Barry Schneider að hann er ekki á neinn hátt í tengslum við bandarísk yfirvöld. Hann tilheyrir hópi sem er á móti bandarískum vopnabúnaði, og auðvitað hefur hann fullt leyfi til þess. Hins vegar tel ég ekki að ástæða sé til að taka orð hans trúanleg fremur en þær yfirlýsingar sem íslensk stjórnvöld gefa, En menn verða að sjálfsögðu að gera það upp við sig og ráða því, hverjum þeir vilja trúa í þessu efni, og ef Barrry Schneider nýtur svona mikils álits, að menn telji sjálfsagt að taka orð hans góð og gild án þess að kanna þau frekar, þá er náttúrlega ekki um annað að gera en taka því. Ég vil enn fremur segja það, að samkv. upplýsingum, sem ég hef aflað mér frá Washington, er engin þingskýrsla til um hvar bandaríkjamenn geyma kjarnorkuvopn sín. Þær upplýsingar, sem umræddur greinarhöfundur telur sig hafa frá bandarískum hljóta því að orka tvímælis svo að ekki sé meira sagt um það. Ég vil þá reyna að koma að þeim spurningum sem hv. þm. beindi til mín. Þær voru fjórar ef ég, hef tekið rétt eftir. Fyrsta spurningin var um það, hvort ekki væri alveg tvímælalaust án vilja og vitundar íslenskra yfirvalda ef kjarnorkuvopn væru geymd á Keflavíkurflugvelli. Svarið við þessari spurningu er afdráttarlaust neitandi. Við höfum aldrei léð máls á því, að kjarnorkuvopn væru geymd hér, og við teljum okkur hafa vitneskju fyrir því, að þau séu ekki hér. Um aðra spurningu má segja það, að kannske megi gagnrýna hvernig bæði þessi ríkisstj. og allar aðrar hafa fylgst með því hvort hér væru geymd kjarnorkuvopn eða ekki. Ég get fullvissað hv. þ m. um það, að menn úr varnarmáladeild hafa farið þarna um allan völlinn og ekki orðið varir við neitt torkennilegt. Hins vegar eru þeir meðvitað ekki sérfræðingar í vopnabúnaði og það er ekki alveg 100% víst að þeir þekki kjarnorkusprengjur, en ég vil ekki fullyrða það. Ég held þó að mér sé alveg óhætt að segja það og tel mig hafa fyrir því óyggjandi upplýsingar að slík vopn séu ekki geymd á Keflavíkurflugvelli. Engu að síður, vegna þess hvaða umr. og blaðaskrif hafa orðið um þessi mál nú nýverið, þá hef ég ákveðið og hafið ráðstafanir til þess að reyna að ganga til fulls úr skugga um það, að ég fari hér með rétt mál. Það er þá svar mitt við þriðju spurningu hv. 3. þm. Reykn. að ráðstafanir verða gerðar, og þær ráðstafanir, sem ég hef í huga, eru að láta athuga hvort Geislavarnir ríkisins eða aðrir íslenskir vísindamenn um kjarnorkuefni geti með geislamælingum gengið fullkomlega úr skugga um þetta. Það hefur verið hreyft þeirri hugmynd hér á hv. Alþ. og víðar að íslendingar ættu að koma sér upp herfróðum mönnum. Ég hef ekki verið þessarar skoðunar. En ef meiri hl. Alþ. er þeirrar skoðunar að við eigum að stofna hér herdeild eða deild sérfróðra manna til þess að fylgjast með því hvað varnarliðið er að gera hér, þá er auðvitað hægurinn hjá, þá getur Alþ. samþ. slíka þáltill. og þá verður hún að sjálfsögðu framkvæmd. Hins vegar hef ég ekki séð hana enn. Það má vera að hún sé í prentun nú, ég veit það ekki. Ég vona að þessar upplýsingar, sem ég hef reynt að gefa hér, að vísu með fremur litlum fyrirvara, séu fullnægjandi. Ég er hv. 3. þm. Reykn. þakklátur fyrir þau ummæli, sem hann lét falla í minn garð, að vegna smávægilegrar sjúkrahúsvistar hef ég ekki haft ýkjamikinn tíma til að sinna þessum málum undanfarnar 6 vikur. Ég met það við hann að hann skuli taka tillit til þess, og þetta eru þau svör sem ég get gefið á þessari stundu.



Herra forseti. Ég vona að hæstv. utanrrh. taki það ekki sem móðgun þó að ég segi að þau orð, sem hann lét falla áðan í tilefni af því máli sem hér er til umr., eru langt frá því að geta talist nein trygging fyrir því að ekki séu kjarnorkuvopn á Keflavíkurflugvelli. Ég vil fá að heyra hæstv. ráðh. skýra frá því með hvaða hætti hann hefur komist að þessari „óyggjandi niðurstöðu“ eða fengið það sem hann nefnir „óyggjandi upplýsingar“ um það, að ekki eru geymd kjarnorkuvopn á Keflavíkurflugvelli. Á meðan hann gerir þetta ekki, þá tel ég því miður, a. m. k. persónulega, einskis virði þá yfirlýsingu sem hann gaf hér áðan. Hann heitir því að nú skuli gera ráðstafanir og sendir sérfræðingar - kjarnorkusérfræðingar - til þess að athuga hvort einhvers staðar sé um að ræða þá geislavirkni á Keflavíkurflugvelli sem bent gæti til þess að þarna séu kjarnorkuvopn. Ég er álíka ófróður um þetta að sjálfsögðu eins og hæstv. utanrrh., en ég gæti vel trúað því að kjarnorkuvopn væru einmitt geymd í þess háttar hylkjum að geislun frá þeim dreifðist ekki hvert sem vera skyldi. Ég tel óhjákvæmilegt að stjórnvöld setji rannsóknarnefnd í þessi mál. Sú n. gæti verið skipuð fulltrúum sem t. a. m. væru tilnefndir af stjórnmálafli. Hins vegar er spurning hvert þessi n. ætti að leita upplýsinga svo að þær gætu talist öruggar. T. d. til hinnar svonefndu varnarmáladeildar utanrrn.? Heldur held ég að lítið yrði leggjandi upp úr upplýsingum sem þaðan kæmu, enda hefur forstöðumaður þeirrar deildar, eins og hv. þm. Gils Guðmundsson nefndi áðan, sagt að hann hefði „takmarkaða aðstöðu“ til þess að kanna þessi mál til hlítar. Er hann þó heimagangur á Keflavíkurflugvelli, eins langt inni við gafl hjá ameríkananum á Keflavíkurflugvelli eins og okkur íslendingur getur komist. Ég segi líka að ég tel hæpið að treysta t. d. þeim upplýsingum sem við kynnum að fá frá hermálaráðuneyti Bandaríkjanna í sambandi við þessi mál eða einhverjum undirstofnunum þess, svo oft hafa þeir aðilar orðið berir að helberum ósannindum í sambandi við mál af þessu tagi. Við getum hins vegar leitað að mínum dómi upplýsinga, sem mark væri á takandi, t. d. hjá vissum aðilum í nágrannalöndum okkar og sérstaklega hjá frændþjóðum okkar, eins og hv. þm. Gils Guðmundsson vék einnig að áðan, og líka vestur í Bandaríkjunum sjálfum, t. d. hjá utanríkismálanefnd öldungadeildarinnar eða einhverjum þeim ágætu n. sem starfa á vegum Bandaríkjaþings og hafa allt að því ótakmörkuð völd til þess að kanna mál, kryfja til mergjar og rannsaka, yfirheyra menn. Ég held satt að segja, að svo framarlega sem einlægur vilji er hjá íslenskum stjórnvöldum til þess að komast að óyggjandi niðurstöðu varðandi þessi mál, þá ættu íslensk stjórnvöld að sniðganga höfuðstöðvar lyginnar í þessum efnum, eins og til að mynda hermálaráðuneyti, og snúa sér beint að þeim nefndum sem ég var nú að nefna. Mér virðist raunar kominn tími til að íslensk stjórnvöld leiti til þessara nefnda varðandi ýmis önnur mál, eins og t. a. m. hugsanlega starfsemi bandarísku leyniþjónustunnar hér á landi. Þessar nefndir hafa að undanförnu verið að fletta miskunnarlaust ofan af starfsemi leyniþjónustunnar heima í Bandaríkjunum og víðs vegar um heiminn. Og auðvitað hefðu íslensk stjórnvöld fyrir löngu átt að vera búin að gera ráðstafanir til þess að afla þeirra upplýsinga sem áreiðanlega er að finna í þeim plöggum sem upp hafa komið í þessu sambandi varðandi starfsemi bandarísku leyniþjónustunnar hér á landi. Eða dettur nokkrum manni í hug að hin miklu umsvif bandarísku leyniþjónustunnar hafi ekki náð hingað. Og dettur nokkrum manni í hug að agentar hennar beri eitthvað meiri virðingu fyrir mannhelgi hér upp á Íslandi heldur en vestur í Bandaríkjunum sjálfum? Úr því að bandarískir þm. eru í hópum saman á þeim skrám yfir hættulegar persónur sem bandaríska leyniþjónustan hefur sett saman, hví skyldu þá ekki einhverjir íslenskir stjórnmálamenn líka vera ú þeim skrám? Og símahleranir sem þessi þjónusta hefur orðið uppvís að, halda menn að þær mætti ekki líka framkvæma hérna? Það þarf ekki að skríða niður í neinn símstöðvarkjallara hér í Reykjavík frekar en vestur í Bandaríkjunum til þess að framkvæma þær með þeim tækjum sem bandaríska leyniþjónustan hefur yfir að ráða. Ef íslensk stjórnvöld láta sig einhverju varða mannhelgi hér uppi á þessu landi, þá eiga þau að sjálfsögðu að gera ráðstafanir í þessa átt. Til að fyrirbyggja hugsanlegan misskilning og til þess að koma í veg fyrir útúrsnúninga og hártoganir sem vissir menn iðka gjarnan þegar einhver leyfir sér að ýja að því, að það væri vissara fyrir okkur íslendinga að hafa gát á hlutunum í samskiptum okkar við bandaríkjamenn, þá skal það tekið fram, að ég tel einnig sjálfsagt að rannsökuð sé starfsemi rússnesku leyniþjónustunnar hér á landi og leyniþjónustu annarra stórvelda sem eru jafnvel enn þá lengra í austur á þessum hnetti okkar. Ég tel m. ö. o að það sé sjálfsagt að við gerum allt sem í okkar valdi stendur til þess að hreinsa burt öll óþrif af þessu tagi. Nú langar mig til þess að víkja nánar að því sem hv. þm. Gils Guðmundsson aðeins drap lauslega á, en það eru viðbrögð bandarískra hernaðaryfirvalda við þeim fullyrðingum um kjarnorkuvopn á Keflavíkurflugvelli sem hér eru til umr. Póker nefnist fjárhættuspil sem lengi hefur notið mikilla vinsælda í Bandaríkjum Norður-Ameríku. Í því spili er það mikill styrkur að vera með það sem bandaríkjamenn nefna „pokerface“. „Poker-face“ hefur sá maður sem lætur aldrei sjá þess nein merki í svip sínum hvers konar spil hann er með á hendinni. Þegar hernaðaryfirvöld á Keflavíkurflugvelli voru innt eftir því hvað hæft kynni að vera í fullyrðingum Barry Schneiders um það að kjarnorkuvopn væru á Keflavíkurflugvelli, þá svöruðu þau því til, að það væri regla bandaríkjamanna að staðfesta aldrei neitt varðandi þessi efni, fullyrða aldrei hvort á einhverjum stað væru eða væru ekki kjarnorkuvopn - eða m. ö. o., þau settu upp „pokerfaee“. Og hvers vegna? Að sjálfsögðu vegna þess að bandaríkjamenn meta gildi herstöðva yfirleitt, þar með að sjálfsögðu einnig herstöðvarinnar á Keflavíkurflugvelli, eftir því hve mikill stuggur andstæðingum þeirra stendur af þeim. Þetta er liður í hinu glæfralega stórveldatafli um völd og áhrif í heiminum, hinu skuggalega pókerspili. Samkv. mati bandaríkjamanna kemur Keflavíkurflugvöllur þeim því aðeins að gagni í þessu tafli að andstæðingar þeirra reikni með því, geri a. m. k. fastlega ráð fyrir því, að Keflavíkurflugvöllur sé atómstöð. - Og þeim mun hættulegri atómstöð sem andstæðingarnir telja að Keflavíkurflugvöllur sé, þeim mun meiri styrkur telja bandaríkjamenn að sjálfsögðu að þeim sé að herstöðinni á Keflavíkurflugvelli. Leiðir þá ekki af þessu, að svo framarlega sem helstu andstæðingar bandaríkjamanna í þessu tafli, þ. e. a. s. rússar, hafa sannfærst um að Keflavíkurflugvöllur sé atómstöð, þá hljóti þeir, ef til stríðs kemur, að gera ráðstafanir til þess að hún verði sem fyrst óvirk, þessi atómstöð, og mundu þá beita til þess sams konar vopnum og þeir telja að þar séu? Á því er að sjálfsögðu enginn vafi. Var nú einhver að spyrja hvort ég sé að gefa það í skyn að bandaríkjamenn láti sig einu gilda öryggi íslensku þjóðarinnar - þessir ágætu vinir okkar? Ég er ekki aðeins að gefa það í skyn, ég er að fullyrða það. Og þá á ég reyndar ekki við bandarísku þjóðina yfirleitt. Ég er að tala um hernaðaryfirvöld hennar sem stjórna þessu tafli fyrir hennar hönd. Bandarísk hernaðaryfirvöld láta sig einu gilda hver kunna að verða afdrif íslensku þjóðarinnar í þessu tafli, enda eru þeir eflaust fleiri en Joseph Luns framkvæmdastjóri NATO, sem heimsótti okkur sællar minningar nú fyrir skemmstu, sem telja að þetta land þessarar litlu þjóðar hafi fyrst og fremst gildi sem flugvélamóðurskip sem ekki sé hægt að sökkva. Og hitt er jafnvíst, að hvað svo sem vera kann um vináttu í okkar garð hjá rússnesku þjóðinni, þá er næsta hæpið að treysta því að hjá rússneskum hernaðaryfirvöldum yrði að finna meiri tillitssemi gagnvart íslendingum, afdrifum þeirra, ef taflið kæmist á það stig að upp úr syði og styrjöld skylli á. Hæstv. utanrrh. okkar hefur sem sé lýst því yfir, að hann sé sannfærður um að það séu ekki til kjarnorkuvopn á Keflavíkurflugvelli. Þurfum við þá nokkuð frekar að hafa áhyggjur af málinu? Það fer að sjálfsögðu eftir því, hvort við teljum líklegt að höfuðandstæðingar bandaríkjamanna, rússar, leggi meira upp úr þessari yfirlýsingu utanrrh. okkar eða þeim viðbrögðum talsmanna bandarískra hernaðaryfirvalda, sem sett hafa upp „poker-faee“ í þeim augljósa tilgangi að koma umfram allt í veg fyrir það, að andstæðingar bandaríkjamanna fari að reiknast með því að Keflavíkurflugvöllur sé eitthvað annað og saklausara en atómstöð. Ég vil svo að lokum taka undir það, sem hv. þm. Gils Guðmundsson sagði hér áðan í lok ræðu sinnar. Ég vona að þetta mál verði til þess að auka skilning íslensku þjóðarinnar á því, að til þess að losa okkur til fulls við þá hættu sem okkur stafar af herstöðinni á Keflavíkurflugvelli, hvort sem þar eru í rauninni geymd kjarnorkuvopn eða ekki, - til þess að losna til fulls við þá hættu er aðeins ein leið til, og hún er sú, að við losum okkur við þessa herstöð.



Herra forseti. Ég skal ekki tengja mikið þessar umr. utan dagskrár. Ég vil leyfa mér að þakka hæstv. utanrrh. þau svör sem hann á þessari stundu taldi sig reiðubúinn að gefa, enda þótt ég verði að viðurkenna að hæstv. ráðh. tókst ekki að svipta þeirri óvissuhulu af þessu máli sem að mínu viti hefur hvílt yfir því og hvílir yfir því enn. Spurningunni um hugsanlega geymslu kjarnorkuvopna á Keflavíkurflugvelli er eins ósvarað eftir sem áður, því miður. Ég vil samt vona og ég tel mig geta lagt þann skilning í orð hæstv. ráðh. að hann hafi fullan skilning á því, að íslenska þjóðin vill vita vissu sína í þessum efnum. Almenningur í landinn, fyrst og fremst þeir sem búa í nánd herstöðvarinnar, en einnig aðrir, á að mínu viti heimtingu á að fá að vita hvað er raunhæft í þessum efnum. Hæstv. ráðh. sagði það sama og ég hef heyrt bæði hann og aðra ráðamenn segja oft áður: „Við teljum okkur,“ sagði ráðh., „hafa vitneskju fyrir því að hér séu ekki geymd kjarnorkuvopn.“ En þetta er okkur ekki fullnægjandi, þar sem ekki hefur verið hægt að sýna fram á það með neinu eðlilegu móti hvernig þessi vitneskja er til komin, á hverju hún byggist, á hversu traustum grunni hún byggist. Og það, sem hefur verið haft eftir öðrum ráðamönnum og ég vitnaði dálítið til áðan og þó ekki nema að litlu leyti, bendir ótvírætt í þá átt að sú vitneskja, sem þeir telja sig hafa, er á harla litlum og ótraustum grunni reist. Ég vitnaði til þess, sem haft var eftir formanni varnarmálanefndar, og annar ráðamaður hygg ég að hafi sagt í viðtali fyrir fáum dögum að hann hafi ekki rekið sig á neinn slíkan búnað á Keflavíkurflugvelli. Í sambandi við slík ummæli af ráðamanna hálfu vil ég aðeins segja það, að hamingjunni sé lof að hann hefur ekki rekið sig hastarlega á kjarnorkusprengju. Þetta mál er að vísu þess eðlis, að það er varla hægt að hafa það í flimtingum, en manni finnst óneitanlega að þessi og þvílík viðbrögð séu næsta brosleg þegar um slíkt mál eins og þetta er að ræða. Ég vil svo aðeins segja það að lokum, að ég hygg að það séu ýmsir möguleikar fyrir hæstv. utanrrh. að afla upplýsinga, koma þeim á framfæri í fyrsta lagi við utanrmn. og síðan væntanlega við alþjóð. Með ýmsu móti má afla upplýsingu um þessi mál sem hljóta að teljast mikilvæg fyrir okkur íslendinga sem búum við það nú um sinn, því miður, að þessi herstöð er í mesta þéttbýli landsins. M. a. vil ég bendu honum á það, að nágranna- og frændþjóðir okkar á Norðurlöndum, utanrrn. þeirra allra, að ég held, hafa sérstakar deildir sem fást við rannsóknir, hreinar rannsóknir á því sem snertir hernaðarmál og þ. á m. ekki síst kannske kjarnorkumál. Ég vil þá alveg sérstaklega í því sambandi benda á utanrrn. svía sem hefur marga menn í sinni þjónustu einmitt í sambandi við könnun á þessum málum, og sumar upplýsingar þeirra liggja, að ég hygg, hreinlega á lausu ef eftir þeim væri leitað. Svipað hygg ég að sé með norðmenn, þó að þeir hafi ekki eins sterkt lið í sambandi við slíkar rannsóknir. Háskólar á Norðurlöndum – mér er kunnugt um það, að bæði háskólar í Noregi og Svíþjóð hafa á sínum vegum eða í tengslum við háskólana eru rannsóknir í gangi og rannsóknastofnanir hreinlega starfandi í sambandi við utanríkismál og hernaðarmál. Frá þessum stofnunum hygg ég að megi fá ýmsar upplýsingar sem gætu verið okkur verðmætar og a. m. k. betri en það eitt að segja: Ég er sannfærður um að hér eru engin kjarnorkuvopn. - Það er allt of veikt að fullyrða slíkt eingöngu og geta ekki skýrt frá því, á hvaða rökum þær fullyrðingar eru byggðar. Svo vil ég aðeins endurtaka það, að þrátt fyrir þær umr., sem hér hafa farið fram um það, hvort kjarnorkuvopn kunni að vera hér, þá er hitt að sjálfsögðu aðalatriði málsins, sem ég skal gera að mínum síðustu orðum, að meðan hér er erlend herstöð í landinu, sem við ráðum ekki á neinn hátt yfir og getum ekki stjórnað á nokkurn hátt, kemur alltaf til með að ríkja meiri eða minni óvissa í þessum efnum. Þess vegna er eina raunverulega lækningin í þessum efnum sú eð losna við þessa herstöð.

Utanrrh. (Einar Ágústsson) : Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þessar umr., sem hafa verið málefnalegar og prúðmannlegar, og ég ætla þaðan af síður að fara að breyta þeim anda, sem þessar umr. hafa farið fram í. Þetta er vissulega alvörumál, ég skal alveg fallast á það. Ég hef verið í tveimur ríkisstj., og báðar þær ríkisstj., sem ég hef átt sæti í, hafa áreiðanlega trúað því og talið sig hafa fyrir því óyggjandi vissu að kjarnorkuvopn væru ekki á Keflavíkurflugvelli. Það er eflaust rétt, sem hv. 3. þm. Reykn. sagði, að einhverjar og kannske þó nokkrar mikilsverðar upplýsingar muni vera hægt að fá frá öðrum þjóðum, við skulum þá t. d. segja frændþjóðum okkar á Norðurlöndum. Ég ætla ekki að neita því að óreyndu a. m. k. En ég minnist þess, þegar vinstri stjórnin, sem svo var kölluð, ætlaði sér að losa okkur við herinn, þá leituðum við til þessara frænda okkar um upplýsingar og hjálp til þess að rökstyðja það mál okkar að hér þyrfti ekki að vera her á þessum tíma. Við fengum ekki þessa hjálp. Okkur var neitað um hana. Þessar þjóðir vildu ekki skipta sér af því, hvort bandaríkjamenn hefðu hér herstöð eða ekki. Þeir sögðu: þetta er mál sem íslendingar, bandaríkjamenn og Atlantshafshendalagið verða að gera upp við sig. Við komum ekki nálægt því. - Það getur vel verið að þrátt fyrir þetta séu einhverjar stofnanir á Norðurlöndum sem séu fúsar til að upplýsa okkur um það hvort bandaríkjamenn geymi kjarnorkuvopn á Íslandi eða ekki. Það getur vel verið. Og mér er sönn ánægja að gera það fyrir vin minn, hv. 3. þm. Reykn., að senda skeyti til þessara stofnana og spyrja þegar á morgun hvort þær séu tilbúnar til að veita okkur þessar upplýsingar eða hvort þær geti það og hvort þær vilji það. Það er sjálfsagt að gera það og gera grein fyrir þeim svörum sem við fáum við þessum tilmælum. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri. Ég vil aðeins benda á að þessi leið hefur áður verið reynd, að leita ásjár hjá frændum okkar á Norðurlöndum. Þá var okkur synjað. Kannske hefur þeim snúist hugur. Kannske vilja þeir núna upplýsa okkur um það, sem okkur langar til að vita frá þeim ýmsa hér. - Ég vil svo enda ræðu mína eins og hinir tveir hv. þm. sem hér hafa talað, að ég óska þess eins og þeir að herinn geti horfið héðan sem fyrst.



Herra forseti. Ég hef á þskj. 84 leyft mér að bera fram svo hljóðandi fsp. til hæstv. viðskrh.: „1. Hvað líður framkvæmd á þál., sem samþ. var á síðasta Alþ., um fisksölusamstarf við belgíumenn? 2. Eru söluerfiðleikar á þeim fisktegundum, sem seljanlegar munu í Mið-Evrópu, er bókun 6 kemur til framkvæmda? 3. Telur rn. ástæðu til þess að hraða athugun þeirri, er þál. gerir ráð fyrir, nú þegar hillir undir hagstæðari viðskiptakjör við Mið-Evrópu?“ Á síðasta þingi flutti ég till. til þál. um fisk-. sölusamstarf við belga og þessi till. var samþ. á hv. Alþ. 16. maí s. l. Efni ályktunarinnar var það að fela ríkisstj. athugun á því, hvort hagkvæmt væri að leita samstarfs við belga um þessi atriði: Í fyrsta lagi um bætta aðstöðu fyrir löndun og geymslu á íslenskum fiski í Ostende. Í öðru lagi um myndun fyrirtækis er hefði það verkefni að sjá um sölu og dreifingu íslensks fisks í Mið-Evrópu. Í þriðja lagi um möguleika á flugflutningi á fiski milli Keflavíkur og Ostende með dreifingu þaðan um Mið-Evrópu í huga. Og í fjórða lagi um hugsanlega lækkun sölu- og löndunarkostnaðar vegna aukinna umsvifa. Þegar ég mælti fyrir till. í hv. Ed., þá sagði ég með leyfi forseta: Ég hef valið Belgíu sem fyrsta athugunarsvæði fyrir höfuðstöðvar Mið-Evrópu til fiskdreifingar af neðangreindum ástæðum: Í fyrsta lagi: Ostende með Zeebrügge sem hafnarborg var eitt sinn nefnd hliðið að Evrópu. Þaðan liggja vegir til allra átta, og það gefur nokkra hugmynd um heppilega legu Belgíu að verulegum hluta innflutnings okkar frá Vestur-Þýskalandi og öðrum Mið-Evrópuríkjum er skipað um borð í höfnum Niðurlanda. Í Ostende er gamall og þekktur fiskmarkaður, sem var endurbyggður eftir stríð. Í öðru lagi eru belgar allmikil fiskneysluþjóð, og ekki hefur heyrst að þeir hafi hug á því að stórauka og umbæta fiskiskipaflota sinn eins og sumar aðrar viðskiptaþjóðir okker hafa verið að gera undanfarið. Í þriðja lagi urðu belgar fyrstir til að semja við okkur eftir útfærsluna í 50 mílur og þannig að viðurkenna í verki aðgerðir okkar í þeim efnum. Í grg. með þáltill. gat ég þess, að þótt ég tilnefni Belgíu sem fyrsta svæði til athugunar sem okkar miðstöð fyrir Mið-Evrópu, þá væri að sjálfsögðu rétt að athuga fleiri lönd og taka það sem hentugast þætti að rannsókn lokinni. En það er skoðun mín að við höfum vanrækt á undanförnum árum athugun á Evrópumarkaðinum. Í sumar var ég kvaddur upp í rn. á fund, sem fjallaði um þessa tillögu. Þar voru mættir fulltrúar fiskseljanda þessa lands, og það leyndi sér ekki að þeir, sem gert höfðu tilraunir með flugflutninga á fiski til Evrópulanda, voru þeir einu sem höfðu einhvern áhuga á þessu máli. Hins vegar höfðu þeir, sem best þekktu til okkar fisksölumála og sjá um söluna á nær öllum okkar fiski, lítinn áhuga og töldu ekki þörf á breytingum frá því sem nú er. Að ég tek þetta málefni upp nú byggist fyrst og fremst á því, að nú virðist aftur vera að þrengjast um markað fyrir þann fisk okkar sem einna best selst í Mið-Evrópu, og enn fremur, að nú er e. t. v. von um að innan nokkurra mánaða breytist okkar tollakjör á þessum markaði. Þess vegna hef ég leyft mér að spyrja hæstv. viðskrh. hvort hann telji ástæðu til að gera nokkuð frekar í þessu máli nú, þegar von er um að við förum að geta aukið sölu okkar á Evrópumarkaði.



Herra forseti. Hv. fyrirspyrjandi hefur lesið upp fsp. sínar. Hann hefur einnig gert grein fyrir og lesið upp þál. þá sem tilefni er til fyrirspurnanna. Ég þarf því ekki að endurtaka það hér. Þótt nokkuð afdráttarlaust sé til orða tekið í upphafi þál. þeirrar sem hér er um að tefla og viðskrn. hefur haft til meðferðar, var litið svo á að í henni fælist viljayfirlýsing um að athugun yrði gerð á möguleikum þess að koma í framkvæmd hugmyndum, sem þar eru settar fram, í samvinnu við þá aðila hér á lendi sem telja verður að helst geti átt hlut að. Á grundvelli þess hefur verið unnið að málinu. Svör við áðurgreindum spurningum eru svo hljóðandi: Svar við fyrsta lið fsp.: Viðskrn. efndi til fundar með nokkrum aðilum, sem þetta mál er skylt, til að ræða og kanna viðhorf manna til efnisatriða þess, en þeir voru fulltrúar frá Landssambandi ísl. útvegsmanna, Félagi ísl. botnvörpuskipaeigenda, Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, Sambandi ísl. samvinnufélaga og tveir einstaklingar sem stundað hafa sölu á fiski sem fluttur hefur verið með flugvélum á erlenda markaði. Enn fremur var þar mættur hv. flm. þáltill., Oddur Ólafsson, samkv. ósk rn., svo sem hann reyndar drap á áðan. Eins og mér fannst líka koma fram í máli hans hér áðan, þá kom fram á þessum fundi það álit, að ekki væri ástæða til að leita eftir sérstöku samstarfi við belgíumenn um þau atriði í heild sem þál. fjallar um, eins og málum er nú háttað. Flestir þeirra, sem til fundarins voru boðaðir, virtust þeirrar skoðunar. Menn voru sammála um að sjálfsagt væri að vinna áfram að því að fá lækkaðan sölu- og löndunarkostnað í Belgíu. Í því sambandi má geta þess, að nýlega hafa farið fram viðræður af hálfu íslenskra stjórnvalda við belgíumenn um niðurfellingu og endurgreiðslu markaðsgjalds sem íslendingum hefur verið gert að greiða af lönduðum ísfiski í Belgíu og rennur til lágmarksverðssjóðs, sem útgerðarsamtök Efnahagsbandalagslanda eru aðilar að, en íslensk útgerðarfélög njóta ekki góðs af. En varðandi þá þætti till. sem kveða á um að leitað verði eftir samstarfi við belgíumenn um myndun fyrirtækis, er hafi það verkefni að dreifa og selja ferskan og frystan íslenskan fisk í Mið-Evrópulöndum, og enn fremur um samstarf um möguleika á flugflutningum á fiski milli Keflavíkur og Ostende með dreifingu þaðan um Mið-Evrópu í huga, reyndust ekki vera fyrir hendi heppileg skilyrði til að byggja á. Á það var bent, að ekki væri sama sölufyrirkomuleg á freðfiski og ísfiski á þessu markaðssvæði. Þá ættu viðskipti með fisk, sem fluttur er á markað með flugvélum, ekki ávallt samleið með verslun á ísfiski úr skipum sem landa afla í erlendum höfnum. Æskilegt væri að greiða fyrir flugflutningum á milli Keflavíkur og Ostende, en sá flutningamáti á fiski yfir hafið ætti af óviðráðanlegum ástæðum enn langt í land með að verða svo nokkru verulegu næmi. Þær ástæður séu þó ekki tengdar löndunaraðstöðu flutningaflugvéla á meginlandi Evrópu. Þess má geta hér, að sú skoðun kom fram frá einum aðila á fundinum, að yrði út í samstarf farið við erlend fyrirtæki af svipuðu tagi og rætt er um í þál., stæði næst að efna til þess við þjóðverja. Af því, sem á undan hefur verið rakið, er ekki að svo stöddu talinn grundvöllur fyrir samvinnu um framkvæmd þeirra atriða í heild, sem þál. tekur til, að áliti þeirra sem hér koma helst við sögu. Svar við 2. lið fsp.: Svar við þeirri spurningu er játandi. Sem dæmi um fisktegundir, sem líkur eru til að seljanlegri verði í Mið-Evrópulöndum eftir að bókun nr. 6 um tollaívilnanir kemur til framkvæmda, má nefna lagmeti, rækju, ufsa og karfa. Að áliti útflytjenda á freðfiski má reikna með að söluerfiðleikar á frystum ufsa og karfa séu úr sögunni á þessu ári ef bókun nr. 6 kemur til framkvæmda og sovétmenn kaupa þær afurðir sem gildandi rammasamningur um viðskipti milli landanna gerir ráð fyrir á árinu 1975. Svar við 3. lið fsp.: Með hliðsjón af þeim undirtektum, sem þál. fékk á umræddum fundi í viðskrn. hefur ekki frekar verið aðhafst í málinu í bili. Það er nauðsynleg forsenda fyrir árangri í þessum efnum, að takast megi að fá samvinnu um framkvæmdir við áðurgreinda útflutningsaðila. Um slíkt er ekki að ræða eins og sakir standa og vísast í því efni til þess, sem hér hefur áður verið sagt. En undir þá hugsun skal tekið, sem vafalaust liggur að baki þessari þál., að nauðsynlegt sé að leita allra tiltækra og skynsamlegra ráða til að styrkja stöðu hinna ýmsu útflutningsgreina á erlendum mörkuðum. Að því ber að vinna eftir því sem unnt er og hagkvæmt getur talist á hverjum tíma, og vissulega koma til nýir möguleikar og batnandi aðstaða á mörkuðum Mið-Evrópu ef og þegar bókun nr. 6 kemur til framkvæmda. Þá verður að nýta eftir því sem frekast eru tök á. Ég vona að ég hafi með þessum orðum svarað fsp. hv. þm., en þetta svar er tekið saman í viðskrn. og af þeim starfsmanni sem hefur þar með þessi mál fyrst og fremst að gera.

Fyrirspyrjandi (Oddur Ólafsson) : Herra forseti. Ég þakka hæstv. viðskrh. fyrir mjög greinargóð svör. Mér þykir vænt um að nokkuð hefur verið athugað hvort hægt væri að vinna að þessum málum í anda þál. Ein ástæðan fyrir því, að ég tek þetta mál upp núna, er sú, að á þeim fundi, sem ég var á í rn. kom greinilega fram að þeir, sem vinna að sölumálum okkar, töldu að engin ástæða væri til að óttast um góðar söluhorfur á ufsa og karfa, en örfáum vikum seinna kom í ljós að einmitt voru allmiklir söluörðugleikar og vaxandi á þessum fisktegundum. Og ég verð að segja, að mér finnst við ekki vera nógu vakandi gagnvart Evrópumarkaðinum og það sé full ástæða til þess að halda áfram að rannsaka á hvern hátt við getum hagnýtt okkur þennan geysistóra markað þegar lausn fæst á okkar tollavandamálum. Ég heyrði það á hæstv. ráðh., að augu þeirra eru opin og þeir eru vakandi fyrir því að þarna þarf umbóta við, og endurtek þakkir mínar fyrir svörin.

Fyrirspurnin er svo hljóðandi: „1. Hve margir stúdentar fengu námslán á árunum 1960–1967 að báðum árum meðtöldum? 2. Hve margir af þeim hafa lokið embættisprófi? 3. Hve margir af þeim, sem embættisprófi hafa lokið, starfa erlendis?" Ekki er unnt að gefa tæmandi svar við fyrirspurninni nú þegar, þar sem aðgengilegar upplýsingar eru ekki fyrir hendi um alla þætti fyrirspurnarinnar og mikinn tíma tekur að vinna úr gögnum sjóðsins. Á því tímabili, sem fyrirspurnin tekur til, hafði sjóðurinn ekki sérstaka skrifstofu og starfaði auk þess í tveim deildum, lánadeild stúdenta við Háskóla Íslands og lánadeild námsmanna erlendis, sbr. l. nr. 62/1961, um Lánasjóð íslenskra námsmanna. Menntamálaráð Íslands veitti fé það er kom í hlut lánadeildar námsmanna erlendis, en fimm manna nefnd sá um úthlutun úr lánadeild stúdenta við háskólann. Af þeim upplýsingum, sem fyrir liggja, kemur ekki fram hve margir þeirra námsmanna erlendis, sem fengu lán, eru stúdentar. Svar: 1. a. Lánadeild stúdenta við Háskóla Íslands. Lán veitt árin 1960–67. Fjöldi Heildar- lána upphæð 1960–61 haust 138 724.5 þús. vor 135 820.5 - 1961-62 haust 164 1307.7 - vor 177 1693.7 - Fjöldi Heildar- lána upphæð 1962–63 haust 189 1953.8 þús. vor 221 2 296.7 - 1963–64 haust 206 2125.5 - vor 245 2 767.5 - 1964–65 haust 239 2 726.5 – vor 281 3193.8 - 1965–66 haust 256 2 943.2 - vor 315 3 855.0 - 1966–67 haust 302 3 609.0 - vor 367 4 876.6 - 1. b. Lánadeild námsmanna erlendis. Afgreidd lán 1960–61 367 1961–62 358 1962–63 370 1963–64 352 1964–65 460 1965–66 479 1966–67 499 2. Ekki eru nú fyrir hendi tölur um hve margir þeirra, sem hlutu námslán 1960–67, hafa lokið prófi, en hér fer á eftir skrá um fjölda stúdenta sem lauk prófi frá Háskóla Íslands á árunum 1961–1972: 1961: 66 1967: 99 1962: 65 1968: 122 1963: 73 1969: 141 1964: 74 1970: 136 1965: 70 1971: 169 1966: 96 1972: 202 3. Engin úttekt hefur farið fram á því hve margir af lánþegum starfa erlendis. Skv. skýrslu Bandalags háskólamanna um fjölda háskólamenntaðra íslendinga eru félagsmenn í aðildarfélögunum 3305, ófélagsbundnir 504–521 og erlendis eru 420-426. Tala þeirra er greiða eiga afborganir í ár af námslánum teknum eftir 1967 er 736, þar af eru 81 með heimilisfang erlendis.