Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það mun hafa verið 9. nóv. s.l. sem þetta mál var til umr. hér í hv. Sþ. Ég kvaddi mér þá hljóðs til að gera aths. við þá till. sem hér er til umr., og kann að vera, þar sem langt er um liðið, að eitthvað af þeim atriðum, sem ég ætlaði að taka til meðferðar, hafi fallíð mér úr minni. Mun ég þá reyna að bæta úr því síðar í umr. Í því mikla kapphlaupi um að flytja sem allra flest mál, eins og verið hefur það sem af er þessu þingi, má e.t.v. segja að það ætti ekki að vera undrunarefni neinum þó að fljótaskrift sé á sumum málum og þau ekki mikið grunduð, ekki síst þegar reynslulitlir þm. eiga í hlut. Hitt er öllu lakara, þegar margreyndir þm. láta sig henda að flytja mál og margendurflytja það, eins og það sem hér er til umr., og láta standa sig að því að hafa hvorki þekkingu né skilning á því máli sem þeir taka sér fyrir hendur að flytja á Alþ., því ég vil ekki ætla hv. flm. þessarar þáltill. að þeir séu að reyna að villa um fyrir öðrum vitandi vits. Ekki hefur farið leynt, að hv. frsm. og 1. flm., Eyjólfur Konráð Jónsson, hefur ekki neinn sérstakan áhuga á að flytja eða fylgja máli sem yrði til þess að efla samvinnufélögin í landinu. Áhugi hv. þm. fyrir samvinnuhreyfingunni virðist nú vera annars eðlis. Þó kom mér mest á óvart þegar svo er komið, að þvílíkur kappi sem hv. þm. Páll Pétursson er fórnar höndum í þessum ræðustól og hrópar til þjóðarinnar: Ég er sigraður. Hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson hefur sigrað í þessu máli. - Mér er spurn: Hvað hefur komið fyrir hv. þm. Pál Pétursson þegar hann gefst upp fyrir þvílíkum málflutningi sem hér er hafður í frammi? Einhvern tíma hefði mönnum dottið í hug að hv, þm. hafi verið beittur göldrum. Ég vil ekki trúa því að óreyndu, að meiri hl. hv. þm. greiði atkv. með nokkurri till., sem snertir bændastéttina, þegar fyrir liggur að bændastéttin er á móti þeirri breytingu sem í till. felst. Það væri mikið óþurftarverk ef löggjafinn færi að grípa inn í þá samhjálp, sem bændur hafa komið á hjá sér í frjálsum opnum félögum þar sem hinir efnameiri styðja hina efnaminni, og brjóta þessa samhjálp niður eins og lagt er til með þessari tillögu. Hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson gaf í skyn að umsagnaraðilar um þessa till. á síðasta þingi hefðu ekki allir verið henni mótfallnir. Ég veit ekki betur en allir - bókstaflega allir umsagnaraðilarnir hafi verið það, umsagnirnar hafi verið á einn veg: enginn mælti með því að hún yrði samþ. Ég mun koma að því betur síðar. Á aðalfundi Stéttarsambands bænda í sumar var samþ. eftirfarandi till., með leyfi forseta: „Aðalfundur Stéttarsambands bænda, haldinn á Akureyri 29.–31. ágúst 1978, telur ekki æskilegt að breyta því fyrirkomulagi, sem nú er, að afgreiða afurðalán og rekstrarlán landbúnaðarins til sölufélaga bænda.“ Aðeins tveir fulltrúar greiddu atkv. gegn þessari tillögu. Það liggur því ótvírætt fyrir, hver afstaða bænda er til þessarar till., og því liggur á borðinu að hún er ekki flutt í þágu þeirra, heldur einhverra annarra. Hv. frsm. sagði að það væri eitt mesta hagsmunamál bænda, að rekstrar- og afurðalán færu að ganga beint til bænda og söluaðilar hættu að valsa með þessa fjármuni, eins og hv, þm. komst svo smekklega að orði. Þarna snýr hv, þm. staðreyndum algjörlega við. Sannleikurinn er nefnilega sá, að ef það fyrirkomuleg yrði upp tekið, sem í till. felst, og ef þessi lán yrðu sama hlutfall af verði afurðanna og verið hefur, þá yrði þessi breyting til stórtjóns fyrir bændur, eins og ég mun sýna fram á siðar. Það eina raunhæfa, sem að gagni mundi koma fyrir bændastéttina, er að rekstrar- og afurðalánin verði hækkuð frá því sem verið hefur. Allar aðrar breytingar munu reynast neikvæðar fyrir bændastéttina, og það er yfirleitt öllum bændum ljóst. Hv. þm. sagði í framsöguræðu sinni, með leyfi forseta: „Alkunna er að fjármunir þessir eru notaðir í almennum rekstri ýmissa verslunarfyrirtækja.“ - Ég vil spyrja hv. þm.: Hvaða verslunarfyrirtæki eru það sem hann á við?  Ennfremur sagði hv. þm., með leyfi forseta: „Áður en vinstri stjórnin tók við völdum var gert ráð fyrir að útflutningsbætur og niðurgreiðslur losuðu á þessu ári 11 milljarða kr. sem til bænda eiga að renna. Þetta þýðir að meðaltali um 2.5 millj. á hvern bónda, því bændur eru taldir vera nálægt 4 500, a.m.k. ekki fleiri. Þessa fjármuni teldi ég eðlilegt að greiða t.d. mánaðarlega, þannig að meðalgreiðsla til hvers bónda væri um 200 þús. á mánuði. Væri þá hægt að fara að tala um að bændur fengju laun sín greidd á sama hátt og aðrar stéttir, enda fengju þeir þá líka yfirráð yfir því lánsfjármagni sem til landbúnaðar á að renna eins og áður getur. Samkv. stefnu núv. ríkisstj. og fjárlagafrv. er gert ráð fyrir að greiðslur þessar tvöfaldist rúmlega og verði a.m.k. 22–23 milljarðar, eða 5 millj. á meðalbú á ári, ef þær verða þá ekki enn hækkaðar til muna eins og margt bendir til. Þar við bætast svo lánin. Þannig næmu heildargreiðslur úr bankakerfinu og ríkissjóði nærri 8 millj. kr. á meðalbú á ári, - 8 millj. kr., sem bændur ættu auðvitað að fá beint, en ekki að ganga í gegnum verslunarfyrirtækin. Auðvitað dylst engum að taka þarf til hendinni þegar breytingar eins og þessar eru gerðar. En hitt er alveg ljóst að mínu mati, að fyrirkomulagið verður allt miklu einfaldara eftir en áður, gagnstætt því sem kerfið heldur nú fram. Enginn efi er á því, að breytingar í þessa átt eru eitthvert mesta hagsmunamál bændastéttarinnar, og því þarf Alþ. að taka af skarið í þessu efni fyrr en síðar. Eins og ég gat um áðan er allt það kerfi, sem fjárstreymi í landbúnaði lýtur, með þeim ósköpum að ógerningur er að fá upplýsingar um ferðalag þessara gífurlegu fjármuna, hversu lengi aðrir en bændur ráðskast með það og hversu mikið vaxtatapið er meðan upphæðir þessar, sem eru vaxtalausar hjá þeim sem hafa þær undir höndum, eru á leiðinni til réttra móttakenda, en þar er auðvitað um stórfjárhæðir að ræða. Mig grunar raunar,“ heldur hv. frsm. áfram, „að hér sé að finna meginvanda landbúnaðarins, ekki síst á miklum verðbólgutímum, og ef þessi vandi væri leystur færi margt betur.“ Þar sem svo langt er liðið síðan hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson flutti þessa ræðu taldi ég rétt að rifja upp þennan kafla úr henni, enda var allur málflutningur hans í sambandi við þetta mál með þeim hætti að furðu sætir og þó ekki síst sá kafli sem ég nú las. Hv. þm. talar um að ef greiðslurnar gengju beint til bænda, t.d. niðurgreiðslur og útflutningsbætur, þá væri hægt að fara að tala um að bændur fengju laun sín greidd á sama hátt og aðrar stéttir fá. Veit ekki hv. þm. að flestallir bændur í landinu vita og skilja að þeir eru í flestum tilfellum búnir að fá þessa fjármuni í hendur áður en verslunarfyrirtækin fá þessa fjármuni greidda? Hv. þm. virðist leggja saman rekstrarlán og afurðalán, svo leggur hann útflutningsbætur og niðurgreiðslur við þessa tölu, og þá sýnir reikningsstokkurinn hans að verslunarfyrirtækin séu búin að fá í hendur um 8 millj. á meðalbú. Með þessa fjármuni segir hann að þau valsi að meira eða minna leyti. Hv. þm. eru að verða ýmsu vanir síðustu mánuði, en þó hygg ég að hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson hafi þarna komist lengra frá raunveruleikanum en öðrum hefur tekist, sé methafi að þessu leyti, og hafa þó ýmsir hv. þm. farið frjálslega með staðreyndir að undanförnu, svo ekki sé meira sagt. Hv. þm. segir að afurðalánin hafi orðið hæst í des. 1977 12.7 milljarðar, en rekstrarlánin í okt. sama árs 3.3 milljarðar. Nú hef ég ekki sannreynt þessar tölur, en ég geng út frá því að þær séu réttar. Þó er ljóst að hv. þm. telur til rekstrarlána endurkeypta víxla vegna áburðarkaupa og uppgjörs lána sem eru í eðli sínu lán út á kjötbirgðir sem þjóðin þarf til neyslu frá því í aprílmánuði hvert ár og fram til næstu sláturtíðar, en látum svo vera. Hv. þm. segir, að ógjörningur sé að fá upplýsingar um ferðalag þessara gífurlegu fjármuna, hversu lengi aðrir en bændur ráðskast með þá. Það er engin launung með neitt í þessu sambandi, en menn verða að nenna að grafast fyrir um þessa hluti eins og aðra, þá er vandalaust að skilja og segja þessa ferðasögu. Afurðalán á sauðfjárafurðir 1977 - því miður hef ég ekki tölurnar í ár - miðað við dilk, sem vegur 15 kg, eru þessi: 15 kg kjöts kosta 749 kr., eru niðurgreidd um 210 kr., en gæran á meðaldilk er niðurgreidd um 397 kr., kostar 1250 kr., slátur 1 067 kr. Lán endurkeypt af Seðlabankanum út á kjöt af 15 kg dilk er 532 sinnum 15, eða 7 980 kr. Gæran var endurkeypt fyrir 730 kr., en aðeins lifrin úr slátrinu, sem er 420 g á 184 kr. Samtals voru lánin frá Seðlabankanum út á dilk þetta ár 8 894 kr. eða 53.25% af heildsölukostnaði. Frá viðskiptabanka eru þau 30% eða 2 668, samtals 11 562 eða 69.20% af verðmæti dilksins. Að vísu segir Seðlabankinn að hann láni út á kjötið 58.5%, gæruna 56.7% og lifrina 56.75%, en það er vegna þess að hann miðar aðeins við 95% af verðinu og tekur ekki sjóðagjöldin þar inn í. Enn fremur, eins og ég sagði áðan, lánar hann ekki út á slátrið nema út á lifrina eina. Þess vegna kemur sá munur sem er á tölum Seðlabankans og þeim sem ég er með. Afurðalánin frá Seðlabankanum eru afgreidd síðast í nóvembermánuði og um leið eru öll rekstrarlán greidd upp. Viðskiptabankarnir hafa greitt lán sín yfirleitt þannig, að helmingurinn hefur verið greiddur í lok nóvembermánaðar og hinn hlutinn í lok desember, þar til nú, að öll þessi lán munu hafa verið greidd um mánaðamótin nóv.–des. Hins vegar færa a.m.k. kaupfélögin 80% af haustverðinu, flestöll 85% og sum þar yfir, inn í reikning bænda um mánaðamótin nóv.–des., þó þau hafi ekki fengið fram að þessu nema um 60% af verðinu í afurðalán. Sum bæta við 1. jan., svo að greiðslan sé þá komin í 90%, þó heildarlánin séu ekki nema rúm 69%, eins og áður segir. Á fundi, sem var haldinn á Kjalarnesi fyrir skömmu, þar sem þessi mál voru rædd, spurði formaður Sláturfélags Suðurlands, Gísli bóndi á Hálsi, að því, hvernig kaupfélögin færu að því að greiða bændum þetta miklu meira en næmi afurðalánunum. Hann fékk þau svör, að skýringin á því mundi vera sú, að fyrir utan eigið fé félaganna ættu bændur og ýmsir aðrir félagsmenn inni í reikningum í kaupfélögunum, sem yrði til þess að þessar greiðslur reyndust framkvæmanlegar. Á þessum fundi kom fram, að Sláturfélagið greiðir bændum þá prósentu sem þeir fá hverju sinni út á afurðirnar, og því greiðir það bændum a.m.k. 15% minna en kaupfélögin gera fyrir áramót. Það er einmitt þetta sem hv. flm. þessarar till. eru í raun og veru að berjast fyrir - það er sú kjarabót sem þeir ætlast til að bændur verði aðnjótandi ef þeir fá að ráða. Það næsta, sem hv. þm. Eyjólfur K. Jónsson gerir, er að leggja niðurgreiðslur og útflutningsbætur við afurðalánin og ekki er hægt að skilja annað af máli hans en að hann standi í þeirri trú, að söluaðilarnir fái í hendur þessar greiðslur áður en þeir greiða afurðalánin. Hann segir að þessar greiðslur séu samtals um 8 millj. á meðalbú, sem eftir hans útreikningi ætti að vera um 36 milljarðar í heild á sauðfjárafurðirnar þar sem hann telur að bændur séu 4 500 talsins. Hv. þm. virðist ekki skilja að niðurgreiðslur og útflutningsbætur eru hluti af verðinu og fara alltaf til að greiða niður afurðalánin, og oft hafa söluaðilar orðið að greiða þau nokkru fyrr er niðurgreiðslurnar berast þeim í hendur. Um hver mánaðamót verður hver söluaðili að gefa viðskiptabanka sínum birgðaskýrslu og hann verður að greiða niður afurðalánin miðað við sölu liðins mánaðar. Það væri hagur að því fyrir söluaðilann að þessar vörur væru ekki niðurgreiddar, því þá fengi hann allt verðið borgað um leið og hann afhendir vöruna og þá væri hann ekki í neinum vandræðum að borga afurðalánin sem mánaðarsölunni nemur. Í þess stað má hann borga lánin og bíða síðan eftir því að fá þann hluta verðsins er niðurgreiðslunni nemur hverju sinni. Og hver skyldi vera hagnaður hans af þessum niðurgreiðslum, sem hv. þm. ræðir um? Það er vaxtatapið sem hann verður fyrir frá því að hann selur vöruna þar til niðurgreiðslurnar berast honum í hendur. Það er á þennan hátt, hv. þm. Eyjólfur K. Jónsson, sem söluaðilarnir verða að líða fyrir þessar niðurgreiðslur. Það er ekki á einu sviði, heldur öllum, sem staðreyndunum er bókstaflega snúið við. Oft hefur dregist að ríkissjóður hafi innt þessar greiðslur af hendi, þó að þær hafi síðustu mánuði verið greiddar á tilskildum tíma. Þegar um útflutning er að ræða verður útflutningsaðilinn að greiða niður afurðalánin sem söluverðmætinu nemur. Þegar greiðslan berst erlendis frá til gjaldeyrisbanka útflutningsaðilans og þegar ríkissjóður innir útflutningsbæturnar af hendi er lánið svo greitt upp að því marki sem út var flutt í hvert sinn. Söluaðilinn fær því útflutningsbæturnar aldrei í hendur. Þær fara sjálfkrafa til að greiða afurðalánin niður. Hins vegar hafa greiðslur á útflutningsbótum oft dregist verulega, allt frá 2 mánuðum upp í 31/2 mánuð frá því að reikningur um útflutning hefur verið sendur. Hefur þessi dráttur á greiðslum verið mjög bagalegur fyrir söluaðila og af honum hefur verið verulegt vaxtatap. T.d. var vaxtatapið árið 1974 15 millj. 673 þús. kr. af þessum ástæðum, árið 1975 51 millj., árið 1976 102 millj. 960 þús. Framleiðsluráð greiddi þá af þessari upphæð 75 millj. og komu því á söluaðilana 27 millj. 960 þús. Þetta er sá hagnaður í reynd sem söluaðilarnir-hafa haft af þessu fjármagni. Í sambandi við mjólkurframleiðslu eru engin rekstrarlán veitt nema að því leyti sem greiðslufrestur er á áburðarkaupum, sem kemur til góða allri landbúnaðarframleiðslunni. Afurðalán eru veitt út á birgðir eins og þær eru á hverjum tíma, sama hlutfall af verðmætinu og út á sauðfjárafurðir. Mjólkurvinnslustöðvarnar borga bændum í öllum tilfellum verulega meira en sem nemur afurðalánunum. Hv. þm. fullyrti að hægt væri að lækka sláturkostnaðinn, sem hann kallar svo, um 100 kr. á hvert kg eða fast að 1/3. En um hvað er hv. þm. að tala. Í umr. um kostnað vegna slátrunar hefur nær alltaf verið blandað saman kostnaði vegna slátrunar og heildsölukostnaði. Ef maður athugar þessi mál skiptist þessi liður, sem er kallaður slátur- og heildsölukostnaður, þannig: Í haust ákvað Sexmannanefnd, að slátur- og heildsölukostnaður skyldi vera 303 kr. á hvert kg af kindakjöti. Ef kostnaði væri skipt mætti skrifa á sjálfa slátrunina um 159 kr. á hvert kg kjöts, þar af eru laun, launatengd gjöld og fæðiskostnaður starfsfólks 99.90 kr. Rafmagn, olía, hiti er reiknað á 7.60 kr., kjötskoðun og stimplun á hvert kg. 2.80 kr., umbúðir á ýmsar rekstrarvörur um 17 kr. á kg. Viðhald sláturhúsa, afskriftir og húsaleiga er reiknað á 16.40 kr. Eftir er tæp 21 kr., sem fer til greiðslu á opinberum gjöldum og skrifstofukostnaði. Áætlaður kostnaður við frystingu kjötsins er 27 kr. á kg. Rýrnun er áætluð 19 kr. á kg. Verðjöfnunargjald er reiknað 8.30 kr., en það er vegna flutningskostnaðar annars en hins venjulega flutningskostnaðar á milli dreifiaðila, sem er 11.30 kr. Sjálfur heildsölukostnaðurinn er reiknaður 43.60 kr. Kostnaður, sem fellur á hvert kg kjöts frá framleiðanda til smásalans, var í fyrra 200 kr. á kg. Nú er þessi kostnaður, eins og áður segir, 303 kr. Ef Sexmannanefnd áætlaði kostnaðinn minni en hann raunverulega yrði, þá mundi það koma fram í lægra útborgunarverði til bænda og þeir fengju ekki grundvallarverð fyrir kjötið vegna þess að kjötreikningurinn er alveg gerður upp, a.m.k. hjá þeim kaupfélögum sem ég þekki til. Hv. þm. Albert Guðmundsson spurði um umboðslaun af þessari framleiðslu og deildi á það, að umboðslaun væru reiknuð á heildsöluverðið eins og það er reiknað á hverju hausti, t.d. á það sem út er flutt. Hv. þm. taldi að eðlilegra væri að umboðslaun væru reiknuð af því verði, sem fyrir vöruna fengist hverju sinni, en miða þessa greiðslu við heildsöluverð. Um það má deila, hvaða regla sé eðlilegust í þessu sambandi. En ég hygg þó að ýmis rök mæli með þeirri reglu, sem gilt hefur í þessu efni, þegar málið er nánar skoðað. Frá sumum sláturhúsum er verulegt magn flutt út, frá öðrum ekkert. Mjög misjafnt verð fæst t.d. fyrir dilkakjöt erlendis, og það er nánast tilviljun ein sem ræður því, til hvaða lands kjöt fer frá hverjum stað. Þegar fyrirhöfnin er minnst við söluna, eins og að selja til Noregs, er verðið hæst. Þar sem fyrirhöfnin var langmest var verðið minnst, eins og í Frakklandi. Það er full verðjöfnun, eins og hv. þm. vita, á milli bænda innbyrðis fyrir þessa framleiðslu alla. Því er ekki óeðlilegt að umboðslaunin séu þau sömu frá öllum. Þar sem umboðslaunin eru miðuð við haustverð voru þau reiknuð 2%, en reyndust vera af verðmæti þessara vara fyrir verðlagsárið 1977 1.67% miðað við heildsöluverð á árinu. Við skulum athuga þetta ögn nánar. Áður en Osta- og smjörsalan var stofnuð voru heildsalarnir að verulegu leyti dreifingaraðilar fyrir kaupfélögin úti um land. Umboðslaunin, sem þessar heildverslanir tóku fyrir þessa þjónustu, voru 12% af smjöri og ostum. Á ýmsu gekk með greiðslur frá sumum þessum fyrirtækjum til vinnslustöðvanna. Eftir að Osta- og smjörsalan tók til starfa hefur kostnaður við rekstur hennar reynst vera um 3%, en mjólkurvinnslustöðvarnar greiða jafnmikið fyrir þessa þjónustu og kostnaðurinn er í reynd hvert ár. Osta- og smjörsalan hefur tekið 4–5% af þeim söluvörum sem hún fær til dreifingar, en endurgreiðir síðan til vinnsluaðilanna eftir því hvernig reksturinn kemur út ár hvert. Þó þessi kostnaður hafi ekki reynst vera nema um 3%, þá annast Osta- og smjörsalan eftirlit með öllum mjólkurvinnslustöðvunum og rekur rannsóknarstofu til þess að fylgjast með framleiðslu þessara vara, en við það er verulegur kostnaður sem að líkum lætur. Eins og sést af þessu, hafa orðið mikil umskipti með tilkomu Osta- og smjörsölunnar. Ég hygg að bændur hafi enga löngun til að hverfa aftur til þess tíma, að heildsalar höfðu dreifinguna á hendi, enda er kostnaður við hana í reynd ekki nema 1/4 af þeim kostnaði sem áður var þegar tillit er tekið til rekstrar rannsóknastofunnar og eftirlitsins með mjólkurbúunum. Ég tel að þessar tölur sýni einnig að umboðslaunum Sambands ísl. samvinnufélaga, sem reyndust, eins og áður sagði, 1.67% á síðasta ári, sé það í hóf stillt að ekki sé hugsanlegt að sú tala lækki frá því sem hún er, hvaða aðferð sem notuð yrði til að ákvarða þessi umboðslaun. Það hefur oft komið fram, að vinnslu- og sölukostnaður á landbúnaðarvörum er minni hér en í nokkru landi sem ég þekki til eða hef heyrt um. T.d. fá bændur í Bandaríkjunum 1/3 af verðinu, eða u.þ.b., sem neytandinn verður að gefa fyrir þessar vörur. Í sumar fengu bændur í Svíþjóð um 59% af verði mjólkurinnar. En hér fengu bændur þegar ég athugaði þetta fyrir mánuði, t.d. um 73% af verði kjötsins. Þetta segir sína sögu um það, hvernig að þessum málum hefur verið staðið. Til enn frekari áréttingar því, er ég hef sagt um þessa till., vil ég vitna í umsagnir nokkurra aðila. Ég vil þá fyrst koma með umsögn sem hefur borist frá samstarfsnefnd búvörudeildar SÍS, en formaður hennar er Ólafur Sverrisson kaupfélagsstjóri í Borgarnesi, með leyfi forseta: „Eins og greint var frá í síðasta hefti kaupfélagsritsins hefur KB nú í sumar greitt þau rekstrarlán, sem Seðlabanki Íslands hefur veitt út á væntanlegt innlegg dilka í haust, inn á viðskiptareikning bænda hjá kaupfélaginu. Var þessi háttur tekinn upp án þess um það væri beðið af bændum. Telja verður þessa aðferð við greiðslu rekstrarlánanna hina réttu, þó að þetta breyti litlu fyrir þorra bænda, m.a. miðað við fyrri aðferðina, þ.e.a.s. að sláturfjárreikningurinn taki lánið. Þó hefur þetta þann ótvíræða kost, að bændur sjá glöggt hver rekstrarlánin raunverulegu eru, en nú eru þau 995 kr. á dilkinn í Mýra- og Borgarfjarðarsýslu og Hnappadalssýslu, þ.e.a.s. þar sem er aðalmjólkurframleiðsla, en 1490 út á dilkinn úr Snæfellsnessýslu.“ - Ég vil bæta við þetta, að þar sem eru talin sauðfjárhéruð eingöngu eru þetta tæpar 2000 kr. sem greiðast á mánuðunum frá mars í jöfnum greiðslum fram undir sláturtíð. - „Rekstrarlánin verða bakfærð í októbermánuði þegar Kaupfélag Borgfirðinga greiðir út á sláturfjárinnleggið. Hugmyndir manna á Alþ. um að afurðalán, útflutningsbætur og jafnvel niðurgreiðslur verði af ríkinu greiddar beint til bænda virðast tæplega framkvæmanlegar, enda hafa menn, sem til þessara mála þekkja, ekki fengist til stuðnings þessum hugmyndum. Skýringar á því, hvernig framkvæma ætti slíkar greiðslur beint til framleiðenda, liggja ekki heldur á lausu. En hætt er við því, að byrgja þyrfti upp mikið skrifstofubákn til þess að annast þessi viðskipti. Afla yrði upplýsinga um framleiðslu hvers einasta bónda, ekki aðeins á liðnu ári eða mánuðum, heldur einnig að fá áætlun um væntanlega framleiðslu. Hver bóndi þyrfti auðvitað að hafa sinn viðskiptareikning hjá þessari stofnun. Síðan yrðu söluaðilarnir, kaupfélögin og aðrir, að greiða mánaðarlega inn í reikning bænda hjá stofnuninni, sem væntanlega yrði í Reykjavík. Þeim greiðslum mundu að sjálfsögðu þurfa að fylgja skilagreinar um selt afurðamagn og óseldar birgðir afurða hvers bónda. Til þess að annast alla þessa skriffinnsku mundi þurfa mikinn fjölda starfsliðs. Augljóslega mundi slíkt kerfi sem þarna þarf að koma upp verða dýrara og seinvirkara heldur en núverandi fyrirkomulag, mundi auk þess stuðla að því að færa þjónustu við bændur frá landsbyggðinni til Reykjavíkur. Því hefur verið dróttað að samvinnufélögunum, að þau valsi með fjármuni bænda í lengri eða skemmri tíma meira og minna eftirlitslaust, en svo segir í grg. með till. til þál. um beinar greiðslur til bænda, sem nú liggur fyrir Alþ. Með þessum orðum gefa flm. í skyn að afurðasölufélög bænda liggi á fjármunum bændanna, skili afurðalánum, niðurgreiðslu- og útflutningsbótafé of seint. Ekki telja flm. sig þurfa að rökstyðja þetta hið minnsta. Hvað Kaupfélag Borgfirðinga snertir er það svo, að félagið leggur á haustin til verulegt fjármagn af rekstrarfé sínu til þess að rísa undir útborgun til bænda á innlagðar sláturfjárafurðir. Nú hefur t.d. verið ákveðið að greiða út til bænda 82.8% af verðlagsgrundvallarverði, auk þess sem kaupfélagið leggur út fyrir flutningskostnaði á sláturfé að sláturhúsi. Þar að auki verður félagið auðvitað að greiða allan kostnað við slátrun o.fl. Hætt er því við að útlagt fé þess vegna muni nema miklu hærri upphæðum en afurðalánin verða, en hækki þau verulega verður útborgun Kaupfélags Borgfirðinga að sjálfsögðu endurskoðuð. Í árslok 1977 hafði Kaupfélag Borgfirðinga greitt 160 millj. út á búvörur að viðbættum útlögðum kostnaði umfram það sem inn hefði komið í sölu eða fengist í afurðalán. Þar fyrir utan er fjárfesting í fasteignum o.fl. Þá er það alkunna, að kaupfélögin veita bændum rekstrarlán í stórum stíl til búrekstrar síns einkum þó tímabilið frá seinni parti vetrar og fram á haust. Þetta er gert af illri nauðsyn vegna þess hvað rekstrarlán bankakerfisins til landbúnaðarins eru lág. T.d. voru skuldir viðskiptavina KB utan Borgarness - og því nær eingöngu bænda - í lok ágústmánaðar 550 millj. kr. Þó höfðu rekstrarlánin frá Seðlabankanum verið færð inn í reikning hvers þeirra. Gjaldfrestur á áburði á þeim tíma, 130 millj. kr., kemur að vísu nokkuð þarna upp í, en þó er heildarskuldin fyrir utan það hjá þessum bændum 420 millj. kr. Hér verður látið staðar numið að sinni,“ segir kaupfélagsstjórinn, „þótt margt megi segja um þessi mál. Raunar er engin ástæða til að kvarta undan umræðum um þau, en gagnrýni, sem ekki er byggð á þekkingu og velvilja, er gagnslaus og ekki marktæk. Viðskipti Kaupfélags Borgfirðinga við bændur, þá sem eru félagsmenn og aðra sem við það skipta, eru góð og ekki annars orðið vart en að í þeim viðskiptum ríki gagnkvæmt traust. Það er því næsta ólíklegt að bændur hér um slóðir treysti opinberri stofnun betur til þess að annast innheimtu niðurgreiðslna, útflutningsbóta og útvegun afurðalána heldur en sínu kaupfélagi.“ Ég gæti lesið upp miklu fleiri bréf frá ýmsum aðilum og einnig frá bændum, en næst ætla ég að lesa upp umsögn sem barst frá Búnaðarbankanum og Magnús Jónsson fyrrv. fjmrh. og bankastjóri skrifar undir. Ég efast ekki um að flestir hv. þm. telji Magnús Jónsson hafa þekkingu á þessu málefni.  „Með bréfi dagsettu 21. febr. hafið þér sent bankanum til umsagnar till. til þál. um greiðslu rekstrar- og afurðalána til bænda. Það er vafalaust ætlunin að fá fyrst og fremst skoðun bankastjórnarinnar á hinni tæknilegu hlið þessa máls, því að tilhögun á greiðslu lána þessara er að öðru leyti stjórnmálaleg ákvörðun. Nauðsynlegt er að gera sér grein fyrir samhengi þessara lána, þótt þau séu mismunandi að eðli. Rekstrarlánin eru veitt að vorinu og fyrri hluta sumars án veðsetningar afurða. En lánin eru síðan greidd með afurðalánum að haustinu og því óhjákvæmilegt samhengi á milli lánanna. Upphaflega var ætlunin að rekstrarlánin gengju beint til bænda til að auðvelda þeim kaup áburðar og fleiri nauðsynja, en í reynd varð framkvæmdin strax í upphafi sú, að viðkomandi sláturleyfishafar öfluðu sér framsals bænda á rekstrarlánum og veittu þá aftur aðstoð við áburðarkaup o.fl. Varð því veiting lánanna til bænda aldrei raunhæf og hafa sláturleyfishafar tekið lánin og ábyrgst þau gagnvart viðskiptabönkunum. Þótt látin séu liggja milli hluta vandkvæði bankanna að lána hverjum einstökum bónda er rétt að benda á að þessi aðferð gæti valdið bændum, sem erfitt eiga um tryggingar, verulegum erfiðleikum. Afurðalán bænda er veitt gegn tryggingu í afurðum á sama hátt og afurðalán í sjávarútvegi, og endurgreiðsla þeirra er tengd sölu afurðanna. Bændum er ógerlegt að tryggja afurðalánin á þennan hátt eftir að þeir hafa afhent afurðirnar. Það er því ekki sjáanleg leið til að framkvæma núverandi afurðalánakerfi, ef greiða ætti lánin beint til bænda án milligöngu þeirra fyrirtækja sem hafa afurðirnar í sinni vörslu og annast sölu þeirra.“ Ég tel ekki að það þjóni miklum tilgangi að lesa meira úr þessari umsögn Magnúsar Jónssonar og Þórhalls Tryggvasonar. Komið hefur skýrt fram álit þeirra á þessari breytingu. Ég tel rétt að inn í Alþt. komist enn fremur það sem Samband ísl. samvinnufélaga hafði um þessi mál að segja, með leyfi forseta: „Vegna þess að umræður um þessi mál hafa verið mjög almenns eðlis og stundum yfirborðskenndar, er nauðsynlegt að menn fái rétta mynd af afurða- og rekstrarlánum landbúnaðarins. Þess vegna verður þetta álit nokkru lengra en ella. Afurðalánin: Reglur Seðlabankans miðast við það, að hann endurkaupi afurðalánavíxla frá viðskiptabönkunum að hámarki 52% af heildsöluverði búvara og eru birgðir í mánaðarlok lagðar til grundvallar. Ofan á þessa upphæð lána viðskiptabankarnir 15.6% af heildsöluverði, þannig að afurðalánin eru samtals um 67.6% af heildsöluverði. Afurðalánin eru veitt sláturleyfishöfum og mjólkursamlögum út á birgðir og bera þessir aðilar ábyrgð á því að skila bönkunum niðurgreiðslu á lánunum af söluandvirði. Hvað varðar samvinnufélögin, þá hafa þau greitt afurðalánin beint til bænda og annarra innleggjenda og í svo til öllum tilvikum hafa þau sjálf bætt við bankalánin með því að greiða frá 75% upp í 85% af innleggi í lok sláturtíðar og eftirstöðvar þegar afurðir eru seldar. Kaupfélögin hafa greitt þessar upphæðir inn í viðskiptareikninga innleggjenda, sem er hliðstætt því að fjárhæðirnar hefðu verið greiddar í bankareikninga viðkomandi aðila. Kaupfélögin eru hluti af bankakerfinu og staðfestir Seðlabankinn þann skilning með því að gera innlánsdeildum skylt að greiða í Seðlabanka bindingu af spariinnlánum. Ekki virðist ástæða til þess að gera greinarmun á reikningsinnstæðum í sambandskaupfélögunum, sem nú annast slátrun, og innstæðum í viðskiptabanka. Þáltill. er því óþörf hvað varðar afurðalán sambandskaupfélaganna. En það er annað atriði, sem snertir afurðalánin, sem ástæða er til að leggja áherslu á, þ.e. að taka undir ályktanir bændafundanna um að afurðalánin verði hækkuð úr sem svarar 67.6% í a.m.k. 90%. Það er þetta atriði sem bændur leggja höfuðáherslu á. Fyrirkomulag greiðslnanna hefur ekki, svo vitað sé, verið ágreiningsatriði á bændafundum. Rekstrarlánin: Kaupfélögin hafa lengst af, frá því að fyrsta kaupfélagið var stofnað árið 1882, verið aðalbankastofnanir bænda. Kaupfélögin hafa haft þá reglu í nær heila öld að gefa bændum kost á að fá lán út á væntanlegt haustinnlegg. Rekstrarmál bænda hefðu vart orðið leyst á annan veg. Kaupfélögin hafa einnig veitt bændum lán til uppbyggingar, og er ekki ofsagt að félagsmenn kaupfélaganna hafi beitt félögunum fyrir uppbyggingu í sveitunum eftir því sem kostur var á í hverju félagi. Þessi bankastarfsemi kaupfélaganna var félagsmönnum ekki aðeins nauðsynleg, heldur einnig mjög hagstæð samanborið við aðra möguleika. Á seinni áratugum hafa orðið miklar breytingar í landbúnaði hér á landi. Vélar hafa leyst handafl af hólmi, rekstrarvörur, svo sem áburður og kjarnfóður, hafa orðið æ þýðingarmeiri þættir í landbúnaðinum og landbúnaðurinn í dag er rekinn sem fjármagnsbúskapur. Það er ekki síst sauðfjárbúskapurinn sem þarf mikið rekstrarfé, vegna þess m.a. hve langan tíma tekur að fá afurðir frá búrekstrinum. Í þessu sambandi má bregða upp mynd er skýrir þetta betur. Bóndi kaupir áburð á tún sitt nú í vor, heyjar túnið í sumar og gefur búfénu heyið ásamt kjarnfóðri veturinn 1978–1979. Í maí 1979 fæðast lömbin fyrst og afurðir þeirra eiga að greiða allan rekstrarkostnað við sauðfjárbúskapinn. Þá koma aftur áburðarkaup og heyöflun til næsta vetrar. Í sept. og okt. 1979 er dilkunum slátrað og verið er að selja afurðirnar til haustsins 1980. Þannig líða nær tvö ár frá því að byrjað er að eyða verulegu fjármagni í rekstrarkostnað, sem er margþættur, þar til afurðaverðið skilar sér endanlega. Hér verður líka að vekja athygli á hinum mikla fjármagnskostnaði, en vextir hér í verðbólgunni eru bændum mjög þungir í skauti og auka á misræmi í framleiðslukostnaði hér miðað við samkeppnislöndin. Á árunum 1955–1956 byrjaði bankakerfið að veita sérstök rekstrarlán vegna sauðfjárframleiðslu. Má segja að með þessu hafi verið greitt fyrir því, að samvinnufélögin og aðrir sláturleyfishafar gætu haldið áfram að veita bændum lán út á haustinnlegg sitt. Á árinu 1958 voru rekstrarlánin, sem Seðlabankinn veitti, 53.8% af heildsöluverði sauðfjárafurða og voru lánin veitt á tímabilinu mars-ágúst. Þessi lán fóru lækkandi næstu árin og árið 1977 voru þau 17.5 % af heildsöluverði miðað við árið 1977. Í þessu sambandi er þó rétt að geta þess, að til viðbótar hafa komið lán út á áburð frá Áburðarverksmiðjunni. Þrátt fyrir að rekstrarlánin fóru hlutfallslega svo mjög lækkandi reyndu kaupfélögin að halda hinni áratugagömlu reglu að veita bændum lán út á haustinnlegg sitt. Þetta hefur þó orðið kaupfélögunum ofraun. Sveiflan í fjármagnsstöðunni frá mars til nóv. hefur verið meiri en kaupfélögin gætu ráðið við. Til þess að útskýra þetta nánar er rétt að nefna dæmi. Á árinu 1976 - tölur frá 1977 liggja ekki fyrir þegar þetta er skrifað - kom í ljós að skuldir viðskiptamanna sambands kaupfélaga að frátöldum innstæðum hækka frá 1. jan. til 31. ágúst 1976 um 4.1 milljarð kr., en lækka svo aftur þegar haustafurðir koma til skila. Staðan er jákvæð yfirleitt um áramót. Til frádráttar á þessari sveiflu koma svo rekstrarlánin til landbúnaðarins sem veitt voru frá Seðlabankanum, þar með lán til áburðarkaupa, á tímabilinu frá mars til ágúst, 1.1 milljarður. Sveiflan frá jan. til ágúst er því 3 milljarðar. Þessa upphæð þurfa kaupfélögin að fjármagna. Að sjálfsögðu gátu kaupfélögin ekki axlað þessa byrði án þess að fá til þess aðstoð. Sambandið hefur á undanförnum áratugum komið inn í myndina, og árið 1976 er talið að af 3 milljörðum hafi lent á Sambandinu 1.3 milljarðar. Mismunurinn, 1.7 milljarðar, lenti á kaupfélögunum sjálfum. Það gefur auga leið, að auðvitað þurfa kaupfélögin og Sambandið að leita til bankanna til þess að geta axlað þessa byrði. En þrátt fyrir nokkra fyrirgreiðslu þaðan var staðreyndin sú, að það varð kaupfélögunum og Sambandinu ofraun að veita hina miklu lánafyrirgreiðslu til landbúnaðarins á s.l. ári, eins og reyndar undanfarin ár, og óhagstæð lausafjárstaða hjá flestum félaganna og Sambandinu varð dragbítur á rekstri þeirra.“ Hér að framan hefur verið gerð grein fyrir því, að það hefur komið í hlut kaupfélaganna að leysa að stærstum hluta rekstrarlán landbúnaðarins vegna sauðfjárbúskaparins. Frá sjónarhóli samvinnuhreyfingarinnar yrði það mjög hagstætt ef bændum yrði með fyrirgreiðslu úr bankakerfinu gert kleift að staðgreiða kostnaðinn við búreksturinn. Slíkt mundi leysa stóran fjárhagsvanda samvinnufélaganna og losa þau við þá klemmu sem þau hafa lent í vegna rekstrarlána bænda. En þessi mál eru kannske ekki svo einföld í framkvæmd. Fyrsta spurningin verður sú, hvort bankakerfið sé reiðubúið að taka að sér að leysa rekstrarlánin, sem mundi þýða margföldun lánanna frá því sem nú er. Yrði þá lágmarkið að vera það, að bændur ættu kost á rekstrarlánum sem svaraði 65% af heildsöluverði sauðfjárafurðanna og væru þau lán veitt á tímabilinu mars–sept. Afurðalánin yrðu þá einnig að hækka mjög verulega. Önnur spurning er trygging til viðskiptabankanna. Þriðja spurningin er stóraukinn kostnaður fyrir bændur vegna breytts fyrirkomulags. Lánafyrirgreiðsla kaupfélaganna til bænda hefur verið 6dýr. Að henni hefur verið tímasparnaður fyrir bændur. Þeir hafa verið í flestum tilfellum leystir undan því að sitja í biðstofum til lánsútvegunar og þeir hafa ekki þurft að greiða lántökukostnað. Fjórða spurningin hlýtur þó að vega mest. Vilja bændur sjálfir gera á þessu breytingu, treysta á að bankakerfið leysi rekstrarlánin, en kaupfélögin hætti að lána út á haustinnlegg? Þessi lánamál landbúnaðarins eru afar þýðingarmikil og vandasöm viðfangsefni og þurfa að athugast öll í samhengi.

Ég verð senn að biðja hv. ræðumann að gera hlé á máli sínu vegna þingflokksfunda.

Það er sjálfsagt.

Þegar honum hentar í ræðu sinni.

Ég get gert það hvenær sem er. - Fundarhlé. Herra forseti. Ég mun halda áfram máli mínu þar sem frá var horfið. Ég tel mig hafa sýnt fram á að sú till., sem hér er til umr., mundi ekki leysa nein vandamál í landbúnaði ef samþykkt væri, heldur hið gagnstæða. Ef sú breyting, sem till. felur í sér, kæmist til framkvæmda mundi hún bitna fyrst og fremst á efnaminni bændum, eins og kom fram í því sem ég las upp áðan úr umsögn bankastjóra Búnaðarbankans og frá fleiri aðilum. Samhjálpin yrði þar með brotin niður. Hver bóndi yrði þar á eftir að fá öll sín rekstrarlán í hanka. Hvernig það mundi ganga fyrir hvern og einn geta menn deilt um. En ekki eru bankaútibú í öllum héruðum og því er vafasamt hagræði að slíkri breytingu, svo að ekki sé meira sagt. Þetta skilja bændur yfirleitt, enda leggjast þeir hart á móti því, að þessi breyting nái fram að ganga. Bankarnir telja þessa breytingu bæði óæskilega og ekki framkvæmanlega nema með verulega aukinni skriffinnsku, sem mundi hafa verulega aukinn kostnað í för með sér, ekki síst fyrir bændur. Þar við bætist að afgreiðslan yrði seinvirkari. Ég hef komið fram með það í skýrum dæmum, að það sé hreinn misskilningur að sölufélögin haldi fjármunum fyrir bændum. Þau gera það hvorki að því er varðar rekstrarlán, afurðalán, niðurgreiðslur né útflutningsbætur, a.m.k. ekki þar sem kaupfélögin eiga í hlut. Í öllum tilvikum hafa kaupfélögin greitt bændum meira en rekstrar- og afurðalán nema, og þar er um að ræða umtalsverðar upphæðir. Eins og fram kom fyrr í ræðu minni borgar t.d. Kaupfélag Borgfirðinga rekstrarlánin inn í reikninga bænda jafnóðum og þau eru afgreidd, og það gera miklu fleiri kaupfélög. Það koma t.d. greinilega fram í ræðum manna á aðalfundi Stéttarsambands bænda um mánaðamótin ágúst og sept. í sumar. En þó að það væri gert hjá Kaupfélagi Borgfirðinga að borga rekstrarlánin beint, þá voru skuldir bænda í byrjun sláturtíðar samt 420 millj, fyrir utan 130 millj. sem Kaupfélagið var ábyrgt fyrir vegna áburðarkaupa. Á sama hátt hafa mjólkurvinnslustöðvarnar orðið að fjármagna birgðir í mjólkurafurðum umfram afurðalán og eftirstöðvar af mjólkurverði til bænda sem nemur verulegum fjárhæðum. Ég hef sýnt fram á að hv. frummælandi hafi misskilið hvers eðlis niðurgreiðslur og útflutningsbætur eru. Hv. þm. leggur saman rekstrarlán og afurðalán og bætir hann við niðurgreiðslum og útflutningsbótum. Það virðist sem hann viti ekki eða a.m.k. þykist ekki vita að rekstrarlánin eru gerð upp þegar afurðalánin eru afgreidd í lok nóvembermánaðar. Veit ekki hv. þm. að niðurgreiðslur og útflutningsuppbætur eru hluti af verðinu, eða ef honum er það ljóst, hvers vegna lagði hann saman þessar tölur og sagði síðan að söluaðilarnir hefðu undir höndum 8 millj. miðað við meðalbú og það væri óljóst hve lengi söluaðilarnir völsuðu með þetta fjármagn? Herra forseti. Ég vil að endingu endurtaka það, að mér er með öllu óskiljanlegt hvernig á því getur staðið, að svona till. er flutt á hinu háa Alþingi og það af hv. þm. sem ætti að hafa talsverð tengsl við bændur og viðskiptalífið í heild. Með ólíkindum er hve lítið hann virðist þekkja þessi mál, ef dæma má af öllum þessum málatilbúnaði. Þessi mál eru síður en svo torskilin séu þau á annað borð skoðuð. Allur þessi málflutningur, bókstaflega í öllum atriðum þessa máls, er hrein öfugmæli og minnir óneitanlega á gömlu öfugmælavísurnar. Að hv. 1. flm. skuli vera fulltrúi fyrir dreifbýliskjördæmi á hinu háa Alþingi er mál út af fyrir sig sem full ástæða væri að íhuga nánar hvernig á stendur. Þar sem bændur leggjast mjög eindregið á móti því, að til framkvæmda komi sú breyting, sem í þessari þáltill. felst, og málið snertir þá eina og félagsskap þeirra, væri það hreint tillitsleysi við bændastéttina ef till. af þessu tagi yrði samþykkt. Á sama hátt tel ég að ef bændur væru þeirrar skoðunar og það lægi fyrir, það væri þeirra hagsmunamál og þeirra vilji að slík breyting væri gerð, þá ætti Alþ. að taka fullt tillit til þess og samþykkja slíka breytingu, vegna þess að þessi till. snertir bændur eina en aðra ekki.



Herra forseti. Landbúnaðarmál hafa tekið verulegan tíma af störfum Alþingis að undanförnu, og sýnir það og segir þá sögu, hversu stór vandi blasir við í landbúnaðarmálunum, þó kannske megi segja að vandamálin séu að nokkru leyti í öfugu hlutfalli við áhuga þm. á þeim málefnum sem hér hefur verið fjallað um. Vil ég minna á fund í Nd. í gærkvöld, sem örfáir menn sátu og fylgdust með málflutningi, svo og þennan fund sem nú stendur. Ég verð nú að segja þá skoðun mína, að hv. síðasti ræðumaður, Stefán Valgeirsson, hefur áður lýst undrun sinni yfir flutningi ýmissa þáltill. hér á þingi, svo að ekki kemur mér á óvart það sem hann hefur sagt um þá till. sem hér liggur fyrir um beinar greiðslur til bænda. Ég er algerlega sammála þeirri hugsun sem felst í till. hv. þm. Eyjólfs Konráðs Jónssonar um beinar greiðslur til bænda. Auðvitað ber hændum að fá greidd laun sín eins og öðrum stéttum, öðrum launþegum, ef þeir vilja kalla sig svo, í þjóðfélaginu. Hins vegar er ég þeirrar skoðunar, að bændur verði nú hvað úr hverju að fara að gera það upp við sig, hvort þeir eru atvinnurekendur eða launþegar. Þetta er mál sem hefur verið erfitt að fá skorið úr á undanförnum árum. Sjálfir hafa þeir ekki viljað gefa það upp, hvort þeir væru launþegar eða atvinnurekendur og má segja að það hafi farið nokkuð eftir því, hvernig staðið hefur í bólið hjá þeim. Ég lít hins vegar svo á, að vegna ýmislegra tæknilegra atriða geti verið erfitt að hrinda þessari hugmynd í framkvæmd. Eitt ráðið væri það, nefnt til gamans, að leggja niður bæði kaupfélög og sláturhús í þeirri mynd sem þau eru, bændur seldu vörur sínar á opnum markaði og fengu þannig greitt hreint. En þetta er víst ekki hægt. Þess vegna er það mín skoðun, að aðferðin hljóti að verða sú að reyna að hraða afurða- og rekstrarlánagreiðslum til bænda. Ég vil að það komi fram í þessar umr., að nefnd, sem landbrh. skipaði nýlega, hefur skilað till. til landbrn. um hvernig haga megi greiðslum á afurðalánum til bænda, sem eru hinar eiginlegu kaupgreiðslur sem bændur fá. Það er öllum ljóst, hvernig verðbólgan hefur farið með hændur í samfélagi okkar á undanförnum árum, þegar þeir fá ekki nema hluta af tekjum sinum greiddan eftir dúk og disk, en tekjurnar eru þá orðnar að litlu þegar þær koma í vasa eða pyngju bænda. Ég hefði í þessari umr. viljað leggja mikla áherslu á annað atriði, sem ég tel að sé mjög athugunarvert. Það er hinn mikli milliliðakostnaður sem bændur verða að þola, vil ég segja, kannske innan gæsalappa. Ef við lítum á sláturkostnað á þessu ári, þá tel ég að hann sé svo ótrúlega hár að það hljóti að vera hægt að koma þar við einhverjum lagfæringum. Sláturkostnaður í ár er 303 kr. á hvert einasta kg af dilkakjöti, þ.e. slátur-, sölu- og dreifingarkostnaður plús umbúðakostnaður  En í stuttu máli sagt: Ég held að tæknilega sé erfitt að koma þessari vel meintu hugmynd í framkvæmd, og ég tel að lausnin á þessu máli hljóti að vera sú, að lögð verði á það höfuðáhersla að flýta eins og mögulegt er afurða- og rekstrarlánagreiðslum til bænda. Þar held ég að vandinn liggi. Þessum greiðslum verður að flýta eftir mætti. Æskilegast væri að bændur fengju 100% greiðslur, að sú þróun gæti orðið, og það verði þær beinu greiðslur sem þeir njóti. Kerfið býður raunverulega ekki upp á annað.



Herra forseti. Eins og hv. þm. muna gerðist það í upphafi þess fundar sem fyrst fjallaði um fyrirliggjandi mál, að forseti Sþ. sá sig knúinn til að gera aths. þess efnis að sú rannsóknarnefnd, sem till. gerir ráð fyrir að kosin verði, sé alls ekki rannsóknarnefnd, heldur venjuleg lausanefnd í skilningi 15. gr. þingskapalaga. Þetta er þeim mun athyglisverðara sem á bls. 2 á því þskj., sem hér er til umr., segir að nefndin, sem gert er ráð fyrir að kosin verði, skuli hafa rétt til að krefjast skýrslugerða og vitnisburða, hæði munnlega og skriflega, hjá hlutaðeigandi aðilum og öðrum fyrirtækjum, embættismönnum og einstaklingum. Þessum orðum virðist eiga að fylgja sá kraftur, að n. hafi meira vald en aðrar þn. til að kalla til sin menn og heimta skýrslur. Þegar þess er þannig gætt, að n. er kölluð rannsóknarnefnd á þskj., mætti ætla að hér væri verið að gera till. um rannsóknarnefnd samkv. 39. gr. stjórnarskrárinnar. Að vísu hélt hv. flm. því fram, að það hafi aldrei verið ætlun sín að gera tillögu um rannsóknarnefnd samkv. 39. gr. stjskr., og með mikilli orðaleikfimi kemst hann að því, að slík n. hafi ekki í raun meiri völd en venjulegar þn. Af þessu tilefni vil ég lesa nokkur orð um rannsóknarnefndir stjórnarskrárinnar, með leyfi forseta. Í bókinni Stjórnskipun Íslands eftir Ólaf Jóhannesson, núv. hæstv. forsrh., segir svo á bls. 264–265 orðrétt: „Í 39. gr. stjskr. er fjallað um þingkjörnar rannsóknarnefndir. Þar segir: „Hvor þingdeild getur skipað nefndir innandeildarmönnum til að rannsaka mikilvæg mál, er almenning varða. Þd. getur veitt nefndum þessum rétt til að heimta skýrslur, munnlegar og bréflegar, bæði af embættismönnum og einstökum mönnum.“ Tilsvarandi ákvæði voru í eldri stjórnarskrám, sbr. 22. gr. stjskr. 1874 og 35. gr. stjskr. 1920. Samkv. stjskr. frá 1874 gátu þó nefndir þessar aðeins starfað á meðan þing stóð yfir en því var breytt með stjórnarskránni 1920. Ákvæði þetta á við sérstakar nefndir, sem kjörnar eru til að rannsaka einhver mikilvæg mál, sem almenning varða, án þess að fyrir Alþ. þurfi að liggja nokkur sérstök tillaga eða ályktun um þau málefni, svo sem skattamál, launamál, starfrækslu einhverra stofnana, aðgerðir ríkisstj. o.s.frv. Þessum nefndum getur ýmist verið ætlað að gefa þinginu skýrslu um málið, gefa út um það opinbera skýrslu eða undirbúa um það löggjöf. Þd. getur veitt nefndum þessum sérstakt vald til þess að stefna fyrir sig bæði embættismönnum og einstökum mönnum. Tekur ákvæðið út af fyrir sig bæði til rannsóknarnefnda með og án þessa sérstaka valds. Hins vegar á það ekki við venjulegar þingnefndir, svo sem áður er sagt. Á þessa lund hefur þetta stjórnarskrárákvæði almennt verið skýrt, enda liggur sú skýring næst orðanna hljóðan og er í samræmi við skilning á hliðstæðu ákvæði í grundvallarlögum Dana, sem íslenska stjórnarskrárákvæðið upphaflega var sniðið eftir. Gegn því stoðar eigi að vitna til þess, að orðalag íslenska ákvæðisins sé öðruvísi en á hinni dönsku fyrirmynd þess, því að hvergi er að því vikið, hvorki í grg. né umr., að slík efnisbreyting sé höfð í huga. Þessar rannsóknarnefndir verða aðeins kjörnar í þd., en ekki í Sþ. Samkv, sérstakri ályktun getur Sþ, að sjálfsögðu kosið mþn., t.d. til að undirbúa löggjöf um eitthvert málefni, en slíkri n. verður ekki veitt sérstakt rannsóknarvald samkv. síðari hluta 39. gr. stjskr.“ Hv. flm. sagði í framsöguræðu sinni orðrétt, með leyfi forseta: „Í sambandi við valdsvið rannsóknarnefnda samkv. 39. gr. stjskr. má minna á að slíkt valdsvið er í reynd mjög óljóst. Samkv. túlkun prófessors Ólafs Jóhannessonar í riti hans um stjórnskipun Íslands hefur rannsóknarnefnd, þótt kosin sé í deildum þingsins samkv. 39. gr. stjskr., ekki sérstök ráð til þess að knýja menn til þess að svara spurningum sínum ef þeir vilja ekki, rannsóknarnefnd hafi ekki heimild til að eiðfesta menn eða taka af þeim drengskaparheit.“ Með þessum orðum er hv. flm. að gefa í skyn, að enginn munur sé á rannsóknarnefndum og lausanefndum. Með leyfi forseta langar mig til að halda lestrinum úr bókinni Stjórnskipun Íslands örlítið áfram, en þar segir í beinu framhaldi af því sem ég las áður: „Hafi rannsóknarnefnd verið veitt vald samkv. niðurlagi 39. gr., eru bæði embættismenn og einstakir menn skyldugir til að gefa henni skýrslu, hvort heldur er munnlega eða bréflega. Sú skylda þeirra mundi þó ekki ná lengra en vitnaskylda í opinberu máli. Rannsóknarnefnd hefur ekki sérstök ráð til þess að knýja menn til að svara spurningum hennar, ef þeir ekki vilja. En vafalaust gæti hún hlutast til um, að þeir, sem tregðu sýndu, væru kvaddir fyrir rétt, og mætti þá beita öllum venjulegum viðurlögum til þess að knýja þá til að gefa skýrslu. Sennilega yrði og opinber starfsmaður sekur um brot gegn 140. gr. almennra hegningarlaga ef hann sinnti eigi skipun yfirmanna sinna um að mæta fyrir rannsóknarnefnd. Rannsóknarnefnd hefur eigi heimild til að eiðfesta mann eða taka af honum drengskaparheit. Sá, er ranga skýrslu gefur, bakar sér refsingu samkv. 146. gr. almennra hegningarlaga. Löggjafinn getur vafalaust sett nánari fyrirmæli um starfsháttu rannsóknarnefndar og gæti sennilega veitt henni meira vald en að framan greinir, t.d. heimilað henni að stefna fyrir sig mönnum að viðlögðum viðurlögum, eiðfesta mann o.s.frv.“ - Hér með lýkur tilvitnun í rit hæstv. núv. forsrh. Ólafs Jóhannessonar. Hér kemur greinilega fram hver er réttur rannsóknarnefnda, og jafnframt er með þessari tilvitnun varpað ljósi á þá staðreynd, að hv. flm. velur eina setningu úr samhengi og reynir þannig að villa fyrir þeim sem á hlýddu. Og fyrst hv. flm. leiddi höfund bókarinnar Stjórnskipun Íslands til vitnis sínum málstað er ekki úr vegi að vitna til þess, sem bókin segir um rétt venjulegra þn., til samanburðar. Á bls. 264 segir, með leyfi forseta: „Venjulegar þingnefndir geta ekki stefnt mönnum á sinn fund að viðlögðum neinum viðurlögum.“ Og neðar á sömu bls. er sagt að lausanefndir séu aðeins kjörnar ef einhver óvenjuleg mál séu á ferðinni. Af því, sem nú hefur verið lesið, er augljóst að sú nefndarskipan, sem ráðgerð er í till., er ekki samkv. 39. gr. stjskr., heldur verður að telja hana vera lausanefnd samkv. 15. gr. þingskapalaga, en þeim er ætlað að íhuga einstök mál. Slíkar nefndir hafa ekki rannsóknarvald í þeim anda sem till. hv. flm. gerir ráð fyrir, þannig að þegar af þeirri ástæðu virðist undirbúningi málsins vera áfátt, nema málinu hafi aldrei verið ætlað annað hlutverk en að auglýsa hv. flm. Á þessu þingi hefur mikið verið rætt um rannsóknir og eftirlit þingsins. Þannig hefur hv. þm. Vilmundur Gylfason lagt fram frv. á þskj. um eftirlitshlutverk þm. Í umr. um það mál í hv. Nd. komu fram mörg athyglisverð sjónarmið um eftirlitshlutverk þingsins. Ég er því sammála að auka eigi möguleika þingsins til að hafa eftirlit með framkvæmdavaldinu, þótt ég telji frv. hv. þm. Vilmundar Gylfasonar ganga í sumum greinum fulllangt. Ég hef ásamt hv. þm. Ellert B. Schram leyft mér að flytja þáltill. um að enn á ný verði flutt hér á hv. Alþ. frv. um umboðsmann Alþingis, en slíkt frv. dagaði uppi á þinginu fyrir nokkrum árum. Með stofnun slíks embættis mun að mínu mati vera gengið inn á þá braut að fylgjast með framkvæmd laga á þann hátt sem best hefur gefist í nálægum löndum. Til viðbótar þessu má enn fremur minna á lagafrv., sem legið hefur frammi um upplýsingaskyldu stjórnvalda, en slík löggjöf var sett á sínum tíma annars staðar á Norðurlöndum. Eftir sem áður á Alþ. auðvitað að fylgjast með framkvæmd laganna og störfum framkvæmdavaldsins. Á þetta minni ég í sambandi við þessa till., sem hér er til umr., vegna þess að það hefur verið hægur vandi að snúa sér til viðeigandi rn. og afla upplýsinga um viðkomandi fyrirtæki, en eins og allir vita á íslenska ríkið hlut að stjórnarnefnd í báðum fyrirtækjunum. Með fsp. til hæstv. samgrh., hæstv. fjmrh. og hæstv. viðskrh. hefði hv. flm. getað fengið umbeðnar upplýsingar. Sú spurning hlýtur að vakna, hvort ekki sé kominn tími til að taka til athugunar á hvern hátt eðlilegt sé að fulltrúar ríkisins starfi í stjórnum fyrirtækja, bæði hluta- og sameignarfyrirtækja, sem ríkið á aðild að. Á því hef ég ákveðnar skoðanir sem ég ætla þó ekki að tíunda í þessum umr., en fæ vonandi tækifæri til síðar. Þetta er þó ekki sagt fulltrúum í þessum fyrirtækjum til hnjóðs, því að þessi tvö fyrirtæki eru með opnustu fyrirtækjum í landinu og birta árlega reikninga sína fyrir alþjóð. Það er hins vegar fyllilega tímabært, að fulltrúum ríkisins í stjórn slíkra félaga sé gert að sinna sínum störfum samkv. þeirri stefnu sem viðkomandi rn. markar í þeim rekstri sem um er að ræða hverju sinni. Þegar sú till., sem hér er til umr., er lesin koma nokkuð oft fyrir orðin „markaðsdrottnun“ og „einokunaraðstaða.“ Maður gæti því ætlað, að hv. flm. væri efst í huga að standa vörð um frjálsa samkeppni í samgöngumálum þjóðarinnar. En þegar málið er skoðað betur kemur annað í ljós. Í fyrsta lagi sýnist manni það vera tilgangurinn að koma hv, flm. á framfæri við fjölmiðla og virðist það hafa tekist nokkuð vel. Mér segir svo hugur um, að hv. flm., sem er sjálfkjörinn fulltrúi öreiganna í þessu landi, sé að vinna sig í álit flokksmanna í þeim flokki sem hann hefur heiðrað með félagsskap sínum nú um stundarsakir. Í öðru lagi virðist það vera tilgangur flm. að koma höggi á einkareksturinn í landinu með því að gera rekstur Flugleiða og Eimskips tortryggilegan. Öllum hlýtur að vera ljóst, hvaða áhrif það getur haft á erlenda viðskiptaaðila þessara fyrirtækja ef það fréttist að þau séu til rannsóknar á þjóðþingi Íslendinga. Í þriðja lagi er það augljós tilgangur hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar að þjóðnýta þessi fyrirtæki. Í því sambandi vil ég, með leyfi forseta, vitna til ummæla hv. þm. í dagblaðinu Vísi hinn 23. okt. s.l. Þar spyr blaðamaður: „Áttu við þjóðnýtingu með orðunum: „aukinni eignaraðild“? „Og hv. flm. svarar orðrétt: „Ef svipast er um í löndunum í kringum okkur, þá eru mikilvægustu samgöngutækin í öllum þessum löndum þjóðnýtt, og við getum alveg eins notað það orð. Það hefur ekkert ríki í Vestur-Evrópu treyst sér til að byggja samgöngur sínar eingöngu á einkareknum fyrirtækjum.“ Og enn spyr blaðamaður: „Hvernig ætti slík þjóðnýting að fara fram?“ Hv. flm svarar, með leyfi forseta: „Fyrsta skrefið í þeim efnum gæti verið að skilja á milli þeirra flugsamgangna sem ég tel að séu nauðsynlegar fyrir öryggi landsins og þjóðarhag. Þar á ég bæði við flugsamgöngur innanlands og utan sem yrðu þá reknar af opinberum aðilum, en einkaaðilunum yrði látið eftir áhættuflugið, ef þeir vilja frekar það flug áfram.“ Í þessari tilvitnun kemur mjög skýrt fram, hvert hv. flm. er að fara með tillögugerðinni. Það hefði því að mínu áliti verið hreinlegra að flytja um það heina till. hér á Alþ., að þessi fyrirtæki skuli þjóðnýta. Hér er að sjálfsögðu komið að kviku stjórnarinnar, þ.e.a.s. spurningunni um hvort menn vilji fremur opinberan rekstur eða einkarekstur, og skilst þá betur tillöguflutningur hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar. Starfsemi þeirra félaga, sem hér eiga hlut að máli, byggist ekki á einokun eða sérleyfum nema á sviði innanlandsflugsins. Því sérleyfi fylgir einkaréttur til áætlunarflugs á ákveðna staði á landinu, en jafnframt - og það ber að undirstrika - skylda til að sinna flutningsþörf að mati rn. Það er svo annað mál, að slíkt eftirlit er varla fyrir hendi hjá rn., en það þyrfti að vera virkt, enda skapar sérleyfi löggilta einokunaraðstöðu. Það sama gildir að sjálfsögðu um aðra þá sem hafa sérleyfi samgrn., svo sem áætlunarbifreiðar og leigubílastöðvar. Á þetta bendi ég hér, því að vissulega er þörf á því fyrir fólkið í landinu að slíkum sérleyfum fylgi ákveðin skylda sem tryggi ákveðið lágmark á gæðum þjónustunnar. En til þess að rn. geti annað þessu verkefni verður að fjölga starfsfólki. Lagaákvæðin um sérleyfin eru skýr og er að finna annars vegar í 3. gr. laga um stjórn flugmála frá 1950 og hins vegar í VII. kafla loftferðalaganna frá 1964. Þrátt fyrir að telja megi eftirlit með flutningsskyldu innanlands aðfinnsluvert skal það tekið fram, að það snertir á engan hátt öryggiseftirlitið, sem er í höndum annarra aðila. Það er athyglisvert í till. hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar, að hann gefur sér ætíð niðurstöðurnar og svörin. Satt að segja finnst manni slík vinnubrögð heldur óvísindaleg, ekki síst þegar í hlut á einn af vísindamönnum við æðstu menntastofnun þjóðarinnar. Manni verður á að spyrja sig, hvort verið gæti að slík vinnubrögð séu notuð í vísindaiðkunum hv. þm. Ólafs R. Grímssonar í Háskóla Íslands. Þótt till. sé komin fram á rangan hátt og tilgangurinn sé annar en að fá efnislega lausn hér á þinginu, tel ég eigi að síður ástæðu til að fjalla efnislega um nokkrar þeirra spurninga sem koma fram í tillögunni. Í fyrsta lið er spurt: „Hvers vegna hafa Flugleiðir hf. sóst eftir einokunaraðstöðu í farþegaflugi milli Íslands og annarra landa?“ Ég veit ekki til þess að Flugleiðir hafi sóst eftir einokunaraðstöðu í farþegaflugi milli Íslands og annarra landa. Flugumferð landa á milli lýtur gagnkvæmum loftferðasamningum, en þeir fela í sér að samningsaðilar veita hvorir öðrum sanngjarna og jafna aðstöðu til að fljúga á þeim leiðum sem kveðið er á um í viðkomandi loftferðasamningi. Hvor aðili um sig áskilur sér rétt til að fresta eða afturkalla réttindi samkv. samningunum, ef ákvæðum laga og reglugerða viðkomandi ríkis eða samningsins er ekki fullnægt. Fargjöld og flutningsgjöld skulu ákveðin á sanngjarnan hátt með sérstakri hliðsjón af réttlætanlegum sparnaði í rekstri, eðlilegum ágóða og þeim aðstæðum, sem sérstaklega eiga við á hverri leið, t.d. hraða og aðbúnaði. Við ákvörðun gjaldanna skal tekið tillit til tillagna Alþjóðaloftflutningasambandsins, IATA. Gjöldin skulu háð samþykki flugmálastjórna beggja landa. Ísland er aðili að loftferðasamningi við eftirtalin lönd: Danmörk, Noreg, Finnland, Svíþjóð, Holland, Lúxembúrg, Bretland, Þýskaland, Thailand og Bandaríkin. Enginn tók sér í munn einokun er Flugfélag Íslands rauf einangrun landsins með fyrstu áætlunarflugferðinni til Evrópu árið 1945 eða þegar Loftleiðir eignuðust fyrstu eiginlegu millilandavélina, Heklu, og flugu jómfrúrflug til Kaupmannahafnar á þjóðhátíðardag Íslendinga 17. júní 1947. Annáll íslenskra flugmála er orðinn býsna langur, en í gegnum þann annál ganga eins og rauður þráður fyrst og fremst tvær merkilegar staðreyndir. Í fyrsta lagi: Flug til og frá Íslandi hefur í þau tæpu 40 ár, sem flug hefur verið starfrækt hérlendis, verið svo til algerlega í höndum Íslendinga sjálfra þrátt fyrir gagnkvæmissamninga um annað. Og í öðru lagi: Flugrekstur hefur frá upphafi verið í höndum einstaklingsframtaks og einkarekstrar, og standa vonir til að svo megi verða áfram þrátt fyrir tillöguflutning eins og þann sem hér er til umr. Íslenskur flugrekstur hefur ekki farið varhluta af samkeppni, hæði við erlend flugfélög í krafti gagnkvæmissamninga og innbyrðis. Gagnkvæmir samningar fela í sér að viðkomandi ríkisstj., samgrn. eða loftferðayfirvöld tilnefna eitthvert tiltekið flugfélag til að fljúga milli viðkomandi landa og er þá um helmingarétt að ræða, þ.e. félögin skipta með sér til jafns ferðafjölda, ferðatíðni eða framboðnu sætamagni. Allnokkur erlend flugfélög hafa fært sér í nyt hina gagnkvæmu loftferðasamninga sem Ísland er aðili að. Þar má t.d. nefna bandaríska flugfélagið American Overseas Airlines, sem flaug um Ísland til m.a. Norðurlandanna á árunum rétt eftir síðustu heimsstyrjöld. Pan American Airlines keypti síðan áðurnefnt flugfélag og hélt það uppi reglulegu flugi um Ísland í 24 ár eða frá 1950–1974, að verulegu leyti í beinni samkeppni við íslenska flugfélagið Loftleiðir, en hætti síðan flugi hingað fyrir rúmum 4 árum, þar sem flugleiðin var ekki talin arðbær. Í áratug elduðu Loftleiðir og SAS grátt silfur. Sá slagur stóð ekki um flugréttindi norrænu frændþjóðanna, heldur hitt, hvort Loftleiðir mættu bjóða norrænum ferðalöngum lægra verð til Bandaríkjanna en IATA-reglur hljóðuðu upp á. Í framhaldi af því, sem að framan er sagt, hefur SAS að sjálfsögðu hnífjafnan rétt og íslensku flugfélögin, en einungis eftir geðþótta og hentisemi. Félagið hefur um nokkur ár haft opna skrifstofu í Reykjavík, en um reglubundið flug hefur fyrst og fremst verið að ræða á sumrum og þá einnig flogið til Grænlands. Það er ekkert vafamál, að þegar SAS opnaði skrifstofu hér ætlaði félagið sér til verulegs hreyfings, ætlaði hreint og hreint út í harða og illvíga samkeppni við íslensku félögin, en dró síðan klærnar inn áður en til slíks kæmi þar sem markaðsathuganir leiddu í ljós að markaðurinn þyldi ekki tvö til þrjú flugfélög í harðri samkeppni um tiltölulega fáa farþega, þar sem íslensku flugfélögin hefðu algera yfirburði gagnvart Íslendingum sjálfum og ferðamannaflutningar frá Norðurlöndum væru hverfandi. Breska flugfélagið British European Airways, síðar British Airways, BEA, færði sér í nyt gagnkvæmissamninginn á árunum 1971–1973. Þótt forráðamenn þess félags vissu að Íslendingar mundu eftir sem áður halda hollustu sinni við íslensku félögin, létu forsvarsmenn þess í veðri vaka að sölukerfi breska ljónsins um víða veröld mundi sjá til þess að þeir fylltu vélar sínar ferðalöngum, sem Íslendingar mundu ella aldrei ná til. Hver urðu síðan afdrif þessa flugrekstrar? Árið 1973 lokaði British Airways skrifstofu sinni, hætti flugi, því að það var ekki arðbært, m.ö.o.: þetta var misheppnuð tilraun. Í krafti gildandi samninga geta þessi félög, SAS, British Airways, Pan Am, Lufthansa, KLM o.fl., hafið áætlunarflug, hvenær sem þeim svo býður við að hverfa, til og frá Íslandi, og munu eflaust gera það telji þau markaðinn hagstæðan, svo að hv, þm. Ólafur Ragnar Grímsson getur alveg sofið rólegur fyrir því, að að því kann að draga að Íslendingar fái að kenna fyrir kólfunum í SAS og British Airways, sem stjórnað er af kjörnum fulltrúum fólksins eftir því sem flm. telur. Í fyrstu spurningunni er fullyrt að Flugleiðir hafi sóst eftir einokunaraðstöðu í farþegaflugi milli Íslands og annarra landa. Fullyrðing þessi fær ekki staðist. Ekkert bendir til þess að félagið hafi sóst eftir gerð einhliða loftferðasamninga, sem vissulega mætti líkja við einokun, og væri fróðlegt ef núv. hæstv. samgrh. eða hæstv. utanrrh. vildu upplýsa þingheim og þjóðina um hvort Flugleiðir hefðu farið fram á slíkt og þannig vanvirt allar hefðir hins alþjóðlega flugréttar. Það eru því ærnar markaðslegar ástæður fyrir því, að íslensku flugfélögin sitja svo til ein að flugsamgöngum til og frá Íslandi, og fremur en núa þeim um nasir einokun má líta á það, hvernig þeim hafi tekist og hvaða horfur munu vera á því að þeim muni takast að fullnægja þörf landsmanna fyrir eðlilegar samgöngur milli landa á hæfilegu verði, Ekki verður fram hjá því litið, að íslensku flugfélögin, Flugfélag Íslands og Loftleiðir, kepptu um tveggja áratuga skeið á flugleiðum milli Íslands og annars vegar Norðurlanda og hins vegar Stóra-Bretlands. Félögin voru sameinuð árið 1973, en allt frá sameiningu félaganna hefur verið haldið uppi látlausum áróðri gegn Flugleiðum. Um einokunargrýluna fórust aðalforstjóra Flugleiða svo orð að gefnu tilefni, - herra forseti, ég fer fram á að mega tilfæra þessi orð, því að í þeim er gerð grein fyrir þætti samgönguyfirvalda í málinu, þar segir orðrétt: „Allt frá stofnun Flugleiða hefur margvíslegum áróðri verið uppi haldið gegn Flugleiðum. Kennir þar margra grasa, en að ýmsum dylgjum slepptum, sem ekki geta talist svaraverðar, má greina eftirfarandi tvö meginatriði áróðursins: 1) að fargjöld á áætlanaleiðum innanlands og milli landa séu óeðlilega há og hið sama gildi um verð Kanaríeyjaferða; 2) að með sameiningu flugfélaganna hafi þau náð einokunaraðstöðu, sem hættuleg sé og leiða muni til hærri fargjalda til tjóns fyrir allan almenning, því beri að heimila samkeppni á áætlunarleiðum af hálfu innlendra aðila. Hér er komið að þeim þætti áróðursins gegn Flugleiðum", segir forstjóri Flugleiða, „sem telja verður þann skaðlegasta og jafnframt þann hættulegasta, sé stefnt að því, sem hlýtur að vera þjóðinni kappsmál, að samgöngurnar við landið séu sem mest í höndum landsmanna sjálfra. Það getur hins vegar aldrei orðið ef leyft verður að vega að þeim aðila, sem tilnefndur hefur verið til að halda uppi áætlunarflugi til og frá landinu, með óeðlilegri og skaðlegri samkeppni. Aðeins með sterku íslensku flugfélagi getum við eygt einhverja von um að geta sjálfir að mestu annast flugsamgöngur okkar. Samkeppnin mun örugglega koma utan frá og það mun þurfa styrk til að mæta henni. Þá er og þess að minnast í sambandi við sameiningu flugfélaganna, að til hennar var stofnað af yfirvöldum landsins, fyrrv. samgrh. og fjmrh., með vitund og samþykki þáv. ríkisstj. Allur flugrekstur er háður leyfum yfirvalda og gagnkvæmum milliríkjasamningum. Hann er ekki frjáls eins og siglingar á sjó. Viðkomandi yfirvöldum ber því að annast stefnumótun í þessum málum eða a.m.k. að taka ábyrgan þátt í henni. Það var það sem fyrrv. ríkisstj. (þ.e.a.s. vinstri stjórnin 1971–1974, svo að ég skjóti þar inn í) gerði og sýndi þá að mínu mati stjórnvisku og framsýni, sem ætla má að verði þjóðinni til góðs um langa framtíð, verði málum fylgt eftir svo sem til var stofnað. En ýmsir eru ókunnugir sögu þessa máls og aðrir, sem kunnugri eru, kunna að hafa gleymt ýmsum þáttum hennar. Ástæða er því til að rifja hana upp mönnum til fróðleiks og skilnings. Þá eins og nú héldu íslensku flugfélögin, Flugfélag Íslands og Loftleiðir, uppi áætlunarferðum milli Íslands og nágrannalandanna, þá í samkeppni hvort við annað, nú í samstarfi. Það skeði þá dag nokkurn í vetrarbyrjun, nánar tiltekið þann 3. nóv. 1972, að báðum flugfélögunum barst samhljóða bréf frá þáv. samgrh., svo hljóðandi: „Flugmálastjóri hefur skýrt rn. frá fyrirætlun Flugfélags Íslands hf. og Loftleiða hf. um flug flugfélaganna á flugleiðinni milli Íslands og Noregs, Danmerkur og Svíþjóðar á þessum vetri. Hefur flugmálastjóri varað við hinni hörðu samkeppni félaganna, sem stofni rekstraröryggi þeirra í hættu. Flugráð hefur fjallað um málið og fylgir bráðabirgðaálit flugráðs hjálagt, dags. 26. f.m. Rn. er sammála flugráði um, að nauðsynlegt sé af þjóðhagslegum orsökum að draga úr innbyrðis samkeppni íslensku flugfélaganna. Vill rn. beina því til beggja flugfélaganna, að þau taki nú þegar upp viðræður um ráðstafanir til að draga úr samkeppni sinni á Norðurlandaleiðunum. Hafi ekkert komið fram um næstu mánaðamót um sameiginlegar aðgerðir félaganna til að draga verulega úr samkeppni á téðum flugleiðum mun rn. óska tillagna flugráðs um skiptingu umræddra flugleiða milli félaganna samkvæmt því sem segir í niðurlagi bréfs flugráðs.“ Eftir nokkra yfirvegun málsins ákváðu flugfélögin að taka upp viðræður sín á milli til að draga úr samkeppni sinni á Norðurlandaleiðunum, eins og það var orðað, og fóru þess á leit við samgrh., að ríkisstj.tilnefndi hlutlausan aðila til að veita hugsanlega aðstoð við viðræður félaganna. Þann 24. s.m. barst svo flugfélögunum samhljóða svarbréf frá þáv. fjmrh., ritað í samráði við og með samþykki samgrn., svo hljóðandi: „Rn. hefur að undanförnu að gefnu tilefni tekið til íhugunar rekstrarafkomu íslensku flugfélaganna, m.a. vegna samkeppnisflugs þeirra á flugleiðum til og frá Íslandi til annarra Evrópulanda. Er það viðhorf rn. byggt á fyrirliggjandi upplýsingum, að núverandi skipan þessara mála sé áhyggjuefni, stefni rekstri beggja aðila í hættu og sé þjóðhagslega óhagkvæm. Rn vill með þessu bréfi staðfesta þetta viðhorf sitt, sem það hefur áður látið í ljós munnlega við báða aðila, og leggur mikla áherslu á að flugfélögin gangi til samninga um samvinnu um flutninga, eða „cool“ samninga, á þeim flugleiðum, sem félögin bæði þjóna, svo og samninga um viðhaldsþjónustu og skrifstofuhald á þeim stöðum erlendis þar sem bæði félögin hafa starfsemi. Jafnframt er lögð áhersla á að samhliða geri félögin áætlun þar sem stefnt verði að nánari samvinnu og samruna félaganna innan tiltekins árafjölda, ef það telst hagkvæmt við athugun málsins. Í samræmi við fram komnar óskir flugfélaganna beggja eru rn. fjármála og samgangna sameiginlega reiðubúin til að tilnefna fulltrúa til þess að leiða umræður vegna áðurnefndrar samvinnu og hefur samgrh. falið Brynjólfi Ingólfssyni ráðuneytisstjóra það starf af sinni hálfu. Jafnframt eru starfandi fulltrúar þessa rn., samgrn., og Seðlabankans um þessi mál Hörður Sigurgestsson sérfræðingur, Ólafur S. Valdimarsson skrifstofustjóri og Sigurgeir Jónsson aðstoðarbankastjóri. Munu þeir verða Brynjólfi Ingólfssyni til aðstoðar vegna þessa máls og er þess óskað að þeir sitji sameiginlega fundi með félögunum eftir því sem ástæða þykir til.“ Flestir þekkja svo framhald málsins, en það fólst í víðtækum og viðamiklum samningaviðræðum flugfélaganna með aðstoð tilnefndra fulltrúa ríkisstj., sem stóðu það sem eftir var vetrar 1972–1973 og lyktaði með samkomulagi þeirra í apríl 1973 um sameiningu. Var samkomulagsgrundvöllurinn síðan samþykktur á aðalfundi beggja félaganna þann 28. júní 1973 og Flugleiðir tóku til starfa þann 1. ágúst sama ár. Áður en málið kom fyrir aðalfund félaganna þótti rétt að fá þann skilning flugfélaganna staðfestan af samgrn., að eftir sameiningu þeirra yrði þeim veitt einkaleyfi á áætlunarflugi til útlanda. Í svarbréfi samgrh., dags. 25. júní 1973, segir svo um þetta atriði: „Rn. minnir á að Flugfélag Íslands hf. og Loftleiðir hf. hafa annað hvort eða bæði allt frá því fyrsta verið tilnefnd af Íslands hálfu til að njóta þeirra réttinda, sem Ísland hefur haft samkv. loftferðasamningum við önnur ríki, hafi félögin viljað starfrækja flug á viðkomandi flugleiðum. Telur rn. ekki neina ástæðu til að gera ráð fyrir að breyting verði á þessari stefnu þótt yfirstjórn félaganna verði sameinuð, nema síður sé. Rn. minnir á að opinber stjórnvöld hafa átt frumkvæði að sameiningartilraunum flugfélaganna, og hlýtur rökrétt afleiðing þeirrar stefnu að vera sú, að sameinað flugfélag eða núverandi flugfélög, sem verða undir þess yfirstjórn, verði tilnefnd til að njóta allra þeirra réttinda til reglubundins áætlunarflugs á erlendum flugleiðum sem Ísland hefur samkv. loftferðasamningnum og það eða þau vilja nýta.“ Ég hef gerst svo bíræfinn, herra forseti, að lesa þennan langa kafla úr ræðu forstjórans vegna þess að í honum kemur glögglega fram hvernig sameining flugfélaganna átti sér stað. Þar kemur einnig skýrt fram, að hvergi í Evrópu gildir það kerfi að tvö flugfélög frá sama landi stundi áætlunarflug til sömu borga. Enn fremur varpa þessi tilfærðu orð ljósi á stefnu fyrrv. hæstv. samgrh. í sameiningarmálinu, en þessi hæstv. samgrh. var Hannibal Valdimarsson, formaður þess flokks sem hv. flm. var þá stundina félagi í. Í annarri spurningunni spyr hv. flm. um sameiningu Arnarflugs og Flugleiða. Með leyfi forseta vil ég lesa úr málgagni þm., sem átti viðtal við framkvæmdastjóra Arnarflugs hinn 21. sept. s.l. Þar segir orðrétt: „Rekstur Arnarflugs hefur yfirleitt gengið vel og geysileg aukning verið í honum. Veltan hefur nær tífaldast á tveimur árum og fyrstu sex mánuði þessa árs fluttum við hvorki meira né minna en 120 þús. farþega. Við höfum því horft fram á það með nokkru stolti, að félagið hefur verið vaxtarbroddurinn í íslenskum flugmálum að undanförnu. Mikil áhætta fylgir hins vegar svo smárri rekstrareiningu sem okkar, og á þessu ári urðum við fyrir óhöppum sem bökuðu okkur fjárhagstjón. Okkur var þá betur ljóst en áður hversu lítið mátti út af bera til að illa færi. Þess vegna var farið út í samninga við Flugleiðir um sameiningu þessara tveggja flugfélaga.“ Þessi orð mælti Magnús Gunnarsson framkvæmdastjóri Arnarflugs í samtali við Þjóðviljann um rekstur félagsins og ástæður fyrir sameiningunni. Síðar í sama viðtali spyr blaðamaður: „Úr því að reksturinn hefur gengið þetta vel, hvers vegna sameinist þið þá Flugleiðum?“ Og framkvæmdastjórinn svarar: „Flugreksturinn nú til dags er gífurlega dýr og rekstrareining okkar er svo lítil á alþjóðamælikvarða, að hún er ekki hagkvæm. Eins og áður sagði urðu okkur fyrst fyrir alvöru ljósir þessir annmarkar á þessu ári, þegar við urðum fyrir óhöppum með vélar okkar. Nefhjólið á annarri vélinni brotnaði við lendingu í London, sem tók hana úr umferð í tvo mánuði, og næstu 8 vikur eftir að hún komst í gagnið urðu tvívegis bilandir í hreyflum. Þetta getur alltaf komið fyrir, en við máttum illa við þessum skakkaföllum og undirstrikuðu þau hinn mikla áhættuþátt í rekstri okkar.“ Síðan segir í beinu framhaldi: „Frá upphafi höfum við haft ýmiss konar samráð við Flugleiðir, t.d. um afgreiðslu í Keflavík, viðhald o.fl. Eftir þessi óhöpp hjá okkur þróuðust frekari umræður milli félaganna, sem leiddu síðan til þessa samruna. Þetta er sama þróun og er að gerast viða erlendis. Það er mikil og hörð samkeppni á þessum markaði og forsendan fyrir góðum árangri er skipulag og samtök. Flugfélög erlendis eru oft í samstarfi við leiguflugfélög til að nýta tækifæri sem þar koma upp, og ég reikna með að Flugleiðir hafi m.a. þess vegna séð sé hag í að kaupa meiri hluta hlutabréfa í Arnarflugi.“ Síðar í sama viðtali spyr blaðamaðurinn: „Nú eruð þið eini aðilinn hér á landi sem veitt hefur Flugleiðum einhverja samkeppni. Verður samruninn ekki til að hækka verð á fargjöldum?“ Og Magnús Gunnarsson svarar: „Aðalforsendan fyrir sameiningunni er sú, að verið sé að styrkja íslenskan aðila á alþjóðlegum markaði. Til að gera rekstur Arnarflugs öruggari hefði félagið þurft að auka starfsemina á sviði leiguflugs út fyrir alla skynsemi úr því að ekki var grundvöllur fyrir áætlunarflug. Forsenda fyrir lágum fargjöldum byggist á hagkvæmni í rekstri og hagkvæmari vélum. Þar er um að ræða skipulag, t.d. til þess að geta nýtt réttar vélar á réttum tímum. Ég held því að þessi samruni geti orðið almennum neytanda frekar til hagsbóta en hitt.“ Þetta er úr viðtali við Magnús Gunnarsson framkvæmdastjóra Arnarflugs, en það var birt í Þjóðviljanum 21. sept. Er óþarfi að fara frekari orðum um þetta mál. Í þriðju spurningunni heldur hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson því fram, að Atlandshafsflugið sé baggi á Flugleiðum og að ferðalangar til Evrópu borgi Ameríkuflugið niður. Þessari spurningu hefur reyndar verið svarað opinberlega, en vegna þess að hv. flm. hefur þrástagast á þessu vil ég benda á eftirfarandi atriði: Aðstæður til flugrekstrar á hinum ýmsu flugleiðum Flugleiða eru mjög misjafnar og kostnaður eftir því. Þar er rekstur Atlantshafsflugs tiltölulega hagkvæmastur, en ástæður fyrir því eru margvíslegar og langt mál að gera þeim sæmileg skil. Þó skal drepið á þær helstu: 1. Í Atlantshafsflugi eru flognar lengri vegalengdir, sem gefur betri nýtingu á eldsneyti og hlutfallslega færri lendingar og þar með lendingar- og afgreiðslugjöld að sjálfsögðu miðað við flogna vegalengd. 2. Hagkvæm flugvélategund DC-8-63 er enn þá ein hagkvæmust flugvélategund sem völ er á til langflugs. 3. Betri nýting flugvéla. Meðalnýting árið 1977 á DC-8 vélum Flugleiða var 11.4 tímar á sólarhring, sem er með því besta sem gerist á þessum vélum. Meðalnýting á Boeing 727 s.l. ár var hins vegar 7.1 tímar á sólarhring. 4. Benda má á það, að í Bandaríkjunum er lægra verð á ýmsum mikilvægum rekstrarliðum, svo sem eldsneyti, lendingarkostnaði, flugleiðsögugjaldi o.s.frv. Niðurstaðan er tiltölulega lítill rekstrarkostnaður á DC-8 eða aðeins 61% af kostnaði við Boeing 727 fyrir hvern floginn sætiskm. Verðið á Evrópuleiðunum er bundið við samþykkt IATA, á meðan verðið á Ameríkufluginu er mun sveigjanlegra. Þó má minnast á það, að meðalfargjöld til Evrópu eru þó nokkuð lægri. Það, sem skiptir máli fyrir okkur, er að með Ameríkufluginu er lagður grundvöllur að Evrópufluginu. Þetta þýðir, að ef Ameríkuflugið legðist niður mundi ferðum til Evrópu fækka og verð hvers miða hækka, jafnframt því sem tölvuþjónusta mundi verða óhagkvæm, en hún hefur á undanförnum árum stórbætt þjónustu Flugleiða og íslenskra ferðaskrifstofa við ferðamenn. Ef þetta er ekki nægilega skýrt fyrir hv. þm. með þessum orðum skal ég taka annað raunverulegt dæmi, sem ég þekki af eigin raun, og lýsa sams konar úrlausn. Þegar Almenna bókafélagið gaf á sínum tíma út Surtseyjarbókina kom til greina að framleiða hana aðeins fyrir innlendan markað og var þá miðað við 5000 eintök, sem er stórt upplag miðað við íslenskar bækur. Gerð var markaðskönnun erlendis og kom þá í ljós, að bókin var söluhæf ef verðið væri talsvert lægra en áætlað var að það yrði hér á landi. Með því að framleiða 20 þús. eintök og selja 15 þús. eintök á erlendum markaði fyrir markaðsverð þar reyndist þó mögulegt að lækka verðið hér einnig talsvert. Auðvitað mun hv. þm. halda því fram, að innlendir kaupendur hefðu þarna greitt niður verðið fyrir þá erlendu. En að mínu áliti ber að taka með í reikninginn, að hefði bókin eingöngu verið á hérlendum markaði hefði hún verið dýrari fyrir Íslendinga og þess vegna högnuðust þeir. Á sama hátt nýtast íslensku flugvélarnar betur og í boði er ódýrari og betri þjónusta vegna Atlantshafsflugsins. Í 4. spurningu segir orðrétt, með leyfi forseta: „Á hvaða hátt mun núgildandi fargjaldastefna veikja margþætt menningar-, stjórnsýslu- og viðskiptatengsl við nágrannalöndin í Evrópu og binda þjóðina þess í stað enn sterkari böndum við mikilvægasta markaðssvæði Flugleiða hf., Bandaríkin?“ Þessi spurning lýsir því kannske betur en aðrar, hvert hv. flm. er að fara. Það fer sem sagt í taugarnar á honum, að tiltölulega ódýrt sé að ferðast til Bandaríkjanna. En þó eru Íslendingar og fólk af íslensku bergi brotið búsett þar í miklum mæli. Eins og margoft hefur komið fram geta norræn flugfélög, bæði leigufélög og áætlunarfélög, flogið hingað þegar þeim þóknast. Spyrja má: Ef íslenska ríkið hefur skyldur til að niðurgreiða flugferðir þangað, ættu aðrar Norðurlandaþjóðir þá ekki að hafa sömu skyldur gagnvart okkur? Sú stefna, sem hv. flm. er að boða, er að verð á farmiðum eigi að mótast af skyldleika og þörf til að reka persónuleg erindi. Ef þetta er hugsað út í hörgul ætti ég að fá sérstök fargjöld norður í Húnavatnssýslu, því að þaðan er ég ættaður og þar á ég skyldfólk.  Í 5. og 6. spurningu er fjallað um innanlandsflugið af sömu hlutlægninni og hógværðinni og fyrr. Í því sambandi er ástæða til að benda á nokkur atriði um þróun innanlandsflugs Flugleiða. Allt áætlunarflug Flugleiða innanlands er í dag flogið af flugvélum af gerðinni Fokker Friendship og eru nú 5 vélar af þeirri gerð starfræktar af félaginu. Þessar vélar hafa reynst mjög vel við þær aðstæður, sem eru hér á landi, og þó nokkuð sé liðið síðan þessar vélar voru fyrst teknar í notkun eru þær enn þá í framleiðslu. Þegar endurnýjun flugvélaflotans hófst var augljóst að breyta þurfti verulega þeim áætlunum, sem flogið hafði verið eftir til þess tíma, og fækka viðkomustöðum. Sú stefna var mörkuð, að reglubundnu áætlunarflugi skyldi haldið uppi til færri flugvalla, en hins vegar, til að tryggja að smærri staðir slitnuðu ekki úr tengslum við áætlunarflugið, skyldi komið á föstum áætlunarferðum með bifreiðum frá aðalflugvelli til nálægra byggðarlaga. Það var álit þeirra, sem um þetta fjölluðu, að slíkar ferðir með bifreiðum mundu jafnframt tryggja samgöngur innan landsfjórðunganna. Þessu samgöngukerfi var komið á með stuðningi umferðardeildar Pósts og síma og hefur frá upphafi verið fjárhagslega styrkt, fyrst af Flugfélagi Íslands og síðar af Flugleiðum. Sem dæmi um þetta má nefna, að frá Egilsstaðaflugvelli var komið reglubundnum ferðum til Seyðisfjarðar, Norðfjarðar, Eskifjarðar, Reyðarfjarðar, Fáskrúðsfjarðar, Stöðvarfjarðar, Breiðdalsvíkur og Borgarfjarðar. Allar þessar ferðir voru settar upp í beinum tengslum við áætlunarflugið frá Reykjavík, en auk þess gerðu þær mönnum kleift að komast á milli fjarða með því að nota Egilsstaði sem miðstöð og skipta þar um bil. Eins og áður er tekið fram hafa verulegar fjárhæðir runnið til þessara samgangna á undanförnum árum. Má í þessu sambandi nefna að á árinu 1979 er í rekstraráætlun Flugleiða gert ráð fyrir að greiðslur til þeirra bifreiða, er halda uppi samgöngum til og frá ýmsum flugvöllum, nemi um 26.7 millj. kr. Ljóst var frá upphafi að meginókostir þessa fyrirkomulags var ófærð á vegum á vetrum, sem oft og tíðum varð þess valdandi að þessar samgöngur fóru úr skorðum og lögðust jafnvel niður um lengri eða skemmri tíma. Hefur því verið nokkuð brugðið út frá þessari meginreglu og hafið beint flug til nokkurra staða, sem fyrirhugað var að tengja með bílsamgöngum, þótt fyrirsjáanlegt væri að tap yrði á slíku áætlunarflugi. Má í því sambandi nefna Norðfjörð og Þingeyri. Samhliða því, sem að framan er sagt, hófst rekstur lítilla flugvéla til áætlunar- og leiguflugs innan fjórðunganna. Fljótlega kom að því, að sumir þeirra aðila, er hófu þennan rekstur, óskuðu eftir hlutdeild Flugleiða í þessari starfsemi, sem leiddi til stofnunar Flugfélags Norðurlands hf. 1. maí 1975, þar sem Flugleiðir eiga 35% hlutafjár, og Flugfélags Austurlands hf. 1. júlí 1977, þar sem Flugleiðir eiga 45% hlutafjárins, eða minni hlutann í báðum félögunum. Flugfélag Norðurlands hf. flýgur reglubundið áætlunarflug til staða á Norður- og Norðausturlandi í beinum tengslum við áætlunarflug Flugleiða til Akureyrar. Einnig tengir það félag Norðlendingafjórðung við Vestfirði og Austurland með reglubundnu flugi frá Akureyri til Ísafjarðar og Egilsstaða. Flugvélakostur þessa félags hefur algerlega verið endurnýjaður á síðustu tveimur árum og starfrækir það nú nýtísku vélar, sem henta mjög vel til þeirrar starfsemi sem það félag hefur með höndum. Flugfélag Austurlands hf. hefur reglubundið áætlunarflug í tengslum við áætlunarflug Flugleiða milli Reykjavíkur og Egilsstaða og til ýmissa staða á Austurlandi og hefur auk þess sjálfstætt áætlunarflug milli Egilsstaða og Hornafjarðar. Flugvélakostur þess félags hefur einnig verið endurnýjaður. Bæði þessi félög annast, auk þess sem að framan greinir, alls konar leiguflug og sjúkraflug. Ég hef hér rakið þessi atriði um innanlandsflugið vegna þess að hv, flm. talar sérstaklega um þröng viðskiptasjónarmið, þar sem ekkert tillit sé tekið til almennra þjóðhags- og byggðasjónarmiða. Ég leyfi mér í þessu sambandi að minna hv. þm. á skýrslu flugmálastjórans, sem nýlega var dreift meðal þm., en þar kemur fram að aðeins eru þrír sæmilegir flugvellir til í landinu. Enn fremur væri æskilegt, að þm. Norðurl. e. og Austurl. kæmu hér í ræðustól og segðu álit sitt á þröngum við skiptasjónarmiðum Flugleiða í samskiptum við Flugfélag Norðurlands og Flugfélag Austurlands, en þau hafa hingað til verið talin til samgöngubóta í viðkomandi landshlutum. Í 7. og 8. spurningu fjallar hv. flm. um dótturfyrirtækin og hlutdeildarfyrirtækin. Fyrirtækjum þeim, sem tengd eru Flugleiðum hf., má skipta í tvo flokka: dótturfyrirtæki og hlutdeildarfyrirtæki. Skiptingin er í samræmi við bókhaldshefð, sem nú á sér stoð í nýjum hlutafélagalögum, að dótturfyrirtæki skuli teljast þau fyrirtæki þar sem eignarhlutdeild er 50% eða meira. Dótturfyrirtæki Flugleiða eru þessi, og er um leið getið um veltu þeirra árið 1977: International Air Bahama og Hekla Holdings Ltd. 3000 millj. kr. Hótel Esja 510 millj. kr. Úrval hf. 248 millj. kr. Arnarflug hf. 848 millj. kr. Velta þessara fyrirtækja var 28.3% af veltu Flugleiða hf. árið 1977. Þar til viðbótar er fyrirtækið Mikromiðill, sem stofnað var á þessu ári með Skýrsluvélum ríkisins og Reykjavíkurborgar og er sameignarfélag þessara aðila að jöfnu. Velta þess á þessu ári er áætluð 35 millj. kr. Hlutdeildarfyrirtækin eru: Cargolux, Hótel Aerogolf Sheraton, Flugfélag Norðurlands hf., Flugfélag Austurlands hf., Hótel Húsavík hf. og Kynnisferðir ferðaskrifstofanna sf. Öll fást þessi fyrirtæki við flutningsstarfsemi eða starfsemi tengda ferðamannaiðnaði utan það yngsta, sem er Mikromiðill. Varðandi verksvið flugfélaga almennt er rétt í þessu sambandi að rifja upp skilgreininguna á ferðamannaiðnaði, en klassísk skilgreining hans er þessi: Ferðamannaþjónusta er starfsemi sem felst í því að flytja fólk til staða annarra en þeirra, sem það býr eða starfar á, og veita því þá þjónustu sem það óskar eftir meðan það dvelur þar. Í samræmi við þann skilning og þá þróun, sem felst í þessari skilgreiningu, hafa flest flugfélög austan hafs og vestan haslað sér völl á víðtækara sviði en í flutningum einum saman og bjóða viðskiptavinum sínum samhæfða ferðamannaþjónustu. Oft hafa þau haft frumkvæði um nýjungar í þessum efnum sem opnað hafa nýjar dyr fyrir ferðamenn, og oft hefur enginn annar verið til að byggja upp það sem til þessarar starfsemi þarf. Má í þessu sambandi minna á hótelrekstur og ýmsan annan skyldan rekstur félaga eins og SAS, Finnair, Luffhansa, British Airways, United Airways og Transworld Airways. Hefur það farið eftir ýmsum atvikum hvort þessir aðilar hafa annast þessa þjónustu innan upphafslegs fyrirtækis, með dótturfyrirtækjum eða hlutdeildarfyrirtækjum. Sömu sögu er að segja af þessari starfsemi hér á landi. Það er óþarfi að fjölyrða um 9. spurninguna, enda hafa því efni verið gerð rækileg skil í fjölmiðlum. Enn fremur er ljóst, að 10. spurningin hlýtur að vera byggð á misskilningi því að um samkeppni er að ræða á milli félaganna um vöruflutninganna. Hlutur Flugleiða er hins vegar svo smár og sértækur, að ekki verður samkeppni um stærsta hlutann. 11. spurningin er dæmigerð fyrir vinnubrögð hv. flm. Nú eru það flutningafyrirtækin sem valda dýrtíðinni hér á landi. Í þessu sambandi er rétt að drepa á þátt verðlagseftirlits í öllu dæminu. Það er ekki vafi á því, að vitlaust og úrelt verðlagseftirlit hefur gert það að verkum, að verð hefur brenglast í flutningsstarfsemi, bæði póst- og vöruflutningum. Hér eins og annars staðar í verðmyndunarkerfi okkar er það vísitalan sem er nafli efnahagslífsins. Allt snýst um hana og útkoman verður sú, að sú þjónusta, sem ekki er bundin verðlagsákvæðum, er látin borga hina niður. Mín skoðun er, að úrelt verðlagslöggjöf hafi miklu fremur rýrt kjörin í landinu en haldið þeim uppi, auk þess sem hún hefur skekkt alla verðmyndun og dregið úr verðskyni almennings. Ég mun nú fara hratt yfir næstu spurningar sem fjalla um Eimskipafélag Íslands, en ræða þó efnislega örfá atriði. Í fyrsta lagi má benda á að það er ekkert óeðlilegt við það, að samkeppnisaðilar Eimskipafélags Íslands hafi getað boðið lægri farmgjöld á sumum sviðum. Það væri mjög óeðlilegt ef svo væri ekki. Sum skip henta vel í ákveðna flutninga, og það hefur komið fyrir að flutningaverkefni eru þannig, að önnur skipafélög en Eimskip hafi hagkvæmari skip til slíkra flutninga. Einnig getur komið upp tímabundið verkefnaleysi hjá ákveðnum skipafélögum og þá er undirboðið til að fá flutninginn svo að skip liggi ekki verkefnalaust, en slíkt er að sjálfsögðu mjög kostnaðarsamt. Fjöldi skipa segir ekki neitt um starf eða stöðu skipafélags. Eimskipafélagið hefði getað keypt helmingi færri skip á síðustu fjórum árum, en samt lagt margfalt meira fjármagn í þá fjárfestingu. Eimskip hefur ekki keypt nýtt skip s.l. sjö ár, eða frá því að Mánafoss var afhentur árið 1971. Félagið hefur ekki haft fjárhagslegt bolmagn til að láta smíða nýtt skip, en hefur keypt tiltölulega nýlegt skip í staðinn. Þessi skipakaup, sem átt hafa sér stað undanfarin fjögur ár, eru því væntanlega ekki meiri fjárfesting en var hjá félaginu 1970–1972, þegar keypt voru 5 skip: Dettifoss, Goðafoss, Mánafoss, Írafoss og Múlafoss - þar af lét Eimskipafélag Íslands sjálft smíða systurskipin Dettifoss, Goðafoss og Mánafoss. Meðalaldur skipa Eimskipafélagsins hefur farið hækkandi ef litið er á árin 1960, 1970 og 1978. Árið 1960 var meðalaldur skipanna 8.67 ár, árið 1970 er meðalaldurinn kominn upp í 9.75 ár og árið 1978 í 11.01 ár. Hér er rætt um vegið meðaltal, þ.e.a.s. meðalaldur á brúttótonn. Það er frekar alvarleg þróun þegar meðalaldur skipa hækkar mikið, ekki síst þegar um miklar tækniframfarir er að ræða eins og undanfarin ár. Vegna mikillar verðbólgu hefur orðið sífellt erfiðara og erfiðara að láta smíða ný og fullkomin skip, t.d. frystiskip í stað Selfoss og Brúarfoss, sem nú eru um 20 ára gamlir. Þegar rætt er um samband fjárfestinga og flutningsgjalda er óhætt að slá því föstu, að í óðaverðbólguþjóðfélagi sem á Íslandi er lítil von til þess að flutningsgjöld lækki. Hagkvæm fjárfesting getur því í hesta falli dregið úr verðhækkunum. Engum dettur t.d. í hug, að þótt Strætisvagnar Reykjavíkur kaupi nýja strætisvagna lækki fargjöld. Öll flutningatæki þarf að endurnýja, og ef fyrirtæki eru til neydd að nota gömul og e.t.v. úrelt flutningatæki kemur það niður á þjónustunni auk þess sem fyrirtækið verður ekki samkeppnisfært. Eignamyndun Eimskipafélagsins hefur mest verið í sambandi við vörugeymslur félagsins. Samkv. upplýsingum fyrirtækisins er það gert af brýnni þörf vegna þess, hve algengt er að innflytjendur leysi vörur seint út, þ.e. þeir noti geymslur Eimskipafélagsins sem pakkhús. Eimskipafélag Íslands hefur ekki fengið að hækka pakkhúsleigu og upp- og útskipunargjöld sem skyldi og er því vöruafgreiðslan rekin með stórfelldu tapi, sem verður væntanlega hátt á annað hundrað millj. kr. á árinu 1978, þótt ekki sé tekið tillit til afskrifta. Slíkt bitnar á vöruverði eins og annar kostnaður. Ég hef nú rætt nokkuð um Eimskipafélagið, en um það gilda talsvert önnur sjónarmið en um Flugleiðir, því að flutningar á sjó til og frá Íslandi eru í frjálsri samkeppni innlendra aðila. Að mínu mati er nauðsynlegt að leitast við að tryggja að frjáls samkeppni geti skilað sem mestum árangri fyrir Íslendinga í framtíðinni. Í því sambandi tel ég rétt að benda á að Samband ísl. samvinnufélaga rekur eigin skip sem flytja eigin vörur, og mætti því ætla að samkeppni þess við einkareksturinn tryggði lágt vöruverð. Ég tel hins vegar þess virði, að kannað sé með eftirgrennslan viðkomandi rn. hvernig opinberar stofnanir stýra viðskiptum sínum til skipafélaganna, því að margar þeirra eru með stærstu innflytjendum landsins. Mér er að vísu ljóst að Innkaupastofnun ríkisins verslar við flutningafyrirtæki á útboðsgrundvelli. En full ástæða er til að kanna hvort þau ríkisfyrirtæki, sem ekki fara með innflutning sinn í gegnum ríkiskaup, reyna að ná hagstæðustu samningum sem bjóðast. Má þar nefna Póst og síma og Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins. Að sjálfsögðu þarf enga rannsóknarnefnd til að gera slíka úttekt, því að hana geta viðkomandi ráðh. gert án slíkrar nefndarskipunar að sjálfsögðu. Vonast ég til að slík úttekt verði gerð þegar þetta mál verður skoðað í allshn. Sþ. Það, sem mér finnst kannske hvað athyglisverðast þegar rennt er í gegnum spurningarnar í þskj., eru hin neikvæðu viðhorf flm. gagnvart viðkomandi fyrirtækjum. Ekkert er minnst á það t.d., hvort ástæða sé til að kanna hvaða gagn hafi hlotist af því að innlendir aðilar stunda flutningsstarfsemina til og frá landinu. Ekkert er spurt um mikilvægi þessara fyrirtækja í markaðssetningu og viðskiptatengslum við aðrar þjóðir. Ekkert er reynt að meta hið óbeina gagn sem fyrirtækin hafa gert með landkynningu erlendis. Í þessu sambandi langar mig til að minnast á slíka úttekt sem gerð var á vegum SAS fyrir nokkrum árum. Knut Hagerup, fyrrv. forstjóri SAS, skrifaði árið 1975 bókina „Flyet í fare“. Í þessari bók greinir hann frá því, að þegar SAS var 25 ára hafi fyrirtækið fengið þrjá vísindamenn frá Noregi, Svíþjóð og Danmörku til að meta mikilvægi SAS fyrir skandinavísku þjóðirnar þrjár. Allir eru þeir prófessorar og að því er ég best veit áreiðanlegir vísindamenn og virtir í sínum heimahögum. Niðurstöður rannsókna þeirra þremenninga birtust í bókinni „Skandinavisk gemenskap verden över.“ Bókin er í þremur köflum. Fyrsti kaflinn er um álit annarra þjóða á Skandinövum, annar um upplýsingamiðlun frá Norðurlöndum og þriðji um hlut flugsins í viðskiptamálum Skandinava. Í bókinni kemur fram, að vísindamennirnir hafi komist að því, að SAS hafi haft verulegu hlutverki að gegna til að útbreiða þekkingu um Norðurlöndin í heiminum, auk þess sem starfsemi félagsins hafi haft ómælda þýðingu við að afla viðskiptatengsla. Upplýsingastarfsemin um Norðurlöndin í heild sinni er nánast eingöngu stunduð af SAS. Þar með eru taldar upplýsingar um náttúrufar, menningu, lífskjör og lífshætti ásamt kynningu á framleiðslustarfsemi og ferðamannastöðum. Í bókinni er slegið föstu, að líklega sé nafn SAS jafnoft nefnt með tilvísun til Skandinavíu og öll önnur norræn fyrirtæki samanlagt. Þegar þessir þrír vísindamenn athuguðu fjölda fyrirspurna um ferðamöguleika til Norðurlanda og verslunarsamhönd þar, kom fram, að markaðsgreiningin sýndi að SAS eitt sér hafi lagt meira af mörkum í þessum efnum en allar aðrar stofnanir og félög samanlagt, þ.e.a.s. þær sem fást við þess konar verkefni. Það kom einnig fram, að í Bandaríkjunum var SAS í algerum sérflokki sem mikilvægasta tækið til útvegunar upplýsinga um Norðurlönd. Fram kom, að SAS hefur á sinni hendi u.þ.b. 80% af allri upplýsingamiðlun og u.þ.b. 50% allra fyrirspurna, sem fjalla um verslun og viðskipti, koma í gegnum SAS. Þetta er markaðsþjónusta sem er afar mikilvæg fyrir millilandaviðskipti landanna. Stærð og áhrif SAS hafa einnig út á við verulegt þjóðhagslegt og viðskiptalegt gildi fyrir þjóðirnar þrjár. Sú spurning hlýtur að vakna: Af hverju á ekki að reyna að meta þessa óbeinu þýðingu Flugleiða, þetta mikilvæga starf, sem hvergi er hægt að lesa úr reikningum, en hefur mikla þýðingu fyrir alla okkar utanríkisverslun? Reyndar eru Flugleiðir ekki stórt fyrirtæki á norrænan mælikvarða - u.þ.b. 500 fyrirtæki munu vera stærri á Norðurlöndunum, - en að sjálfsögðu er fyrirtækið stórt á íslenskan mælikvarða. Þetta er rifjað upp hér til að undirstrika muninn á viðhorfum hv. þm. Ólafs Ragnars gagnvart flutningsstarfsemi Flugleiða og hins vegar kollega hans þriggja sem gerðu þessa úttekt á SAS. Það er ekki ný hóla, að ráðist sé á stórfyrirtæki hér á landi sem eru í einkaeign. Einkarekstur er í beinum sumra algert eitur. Hv. flm. virðist vera einn af þeim. Hann klæðir reyndar árás sína í fagran búning og þykist vera riddari frjálsrar samkeppni. En þegar betur er að gætt er aðaltilgangurinn að undirbúa þjóðnýtingu á þessum margumtöluðu fyrirtækjum. Maður var satt að segja farinn að halda, að slíkur kreppuárakommúnismi væri horfinn hér á landi. En nú hafa þau undur gerst, að einn af vísindamönnum þjóðarinnar hefur tekið upp hanskann og hafið baráttuna að nýju. Ég skal ekki fara mörgum orðum um yfirburði einkarekstrar í samanburði við ríkisrekstur, sem sumir halda að sé töframeðal til að halda uppi góðum lífskjörum. Sem betur fer er séreignarrétturinn enn lögvarinn í stjórnarskránni. Að mínu áliti eiga þau tvö fyrirtæki, sem hér hafa verið til umr., áfram að vera rekin af einstaklingum. Og reyndar er ég þeirrar skoðunar, að betur væri ef sum þeirra fyrirtækja, sem hið opinbera rekur nú, væru í einkaeign, enda er það skoðun flestra, að einkarekstrarformið sé helsta ástæðan fyrir því, að rekstur einkafyrirtækja er bæði skilvirkari og árangursríkari en rekstur ríkisfyrirtækja. Á þessa skoðun fallast flestir frjálslyndir sósíalistar einnig nú á dögum. Andstaða þeirra byggist hins vegar á því, að þeir telja sérstöðu og sérþarfir einkafyrirtækjanna brjóta í bága við hagsmuni heildarinnar. Þótt ég fallist ekki á þau sjónarmið vil ég samt benda á að í þessum margumræddu fyrirtækjum á ríkið stjórnarmenn sem að sjálfsögðu eiga að gæta hagsmuna umbjóðenda sinna. Þeir hafa að sjálfsögðu tillögu- og eftirlitsrétt eins og fulltrúar annarra hluthafa í stjórnum fyrirtækjanna. Næst mun ég víkja nokkrum orðum að framsöguræðu hv. flm., en hann gerði í tveggja stunda langri ræðu grein fyrir sjónarmiðum sínum. í stuttu máli má segja, að ræðan hafi byggst á því að sá fræjum tortryggni og efa, ýmist með hálfkveðnum vísum eða ásökunum undir rós og í ýmsum tilfellum vafasömum fullyrðingum. Hv. flm. Ólafi Ragnari Grímssyni varð tíðrætt um þá hættu sem þátttaka í Norður-Atlantshafsfluginu skapaði, jafnvel gæti allur flugfloti landsmanna glatast ef um alvarlegt gjaldþrot yrði að ræða. Það er staðreynd, að samkeppni á Norður-Atlantshafi er nú mun harðari en áður. Það merkir hins vegar ekki að nauðsynlegt sé að gefast upp fyrir erfiðleikunum, heldur sýnist mér meiri mannsbragur að því að yfirvinna þá með því m.a. að breyta um aðferðir við markaðsöflun og afla nýrra tækja til þess að halda sínum hlut í harðri samkeppni. Svo virðist sem hv. flm. stefni að því, að við Íslendingar ættum að hætta þátttöku í Norður-Atlantshafsflugi vegna þess að þar er nú hörð samkeppni. Þar með yrðu mörg hundruð íslenskir fagmenn atvinnulausir: flugmenn, flugvirkjar, flugfreyjur og starfsfólk sem vinnur að markaðsmálum og öðru. Ef ráðum hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar yrði fylgt mundu mörg hundruð fagmenn úr fluginu ganga hér um atvinnulausir. Í öðru lagi mundi gjaldeyrisöflun sú, sem Norður-Atlantshafsflugleiðin hefur skapað, að sjálfsögðu hverfa og tíðni flugferða milli Íslands og Ameríku stórlega minnka. Við verðum að vera minnugir þess, að starfsemi Flugleiða er ekkert annað en útflutningur á þjónustu sem gefur okkur fé í aðra hönd. Það er nánast einstakt fyrirbæri að ekki þurfi að ríkisstyrkja flugfélög, en við höfum blessunarlega sloppið við það hingað til. Þegar hv. flm. ræðir um sameiningu Flugfélags Íslands og Loftleiða með stofnun Flugleiða, kemur í ljós að með sameiningunni hafa Flugleiðir náð nokkrum rekstrarhagnaði og félagið fært út kvíarnar á margvíslegan hátt. Flugleiðir hafa m.a. gerst eignaraðilar í Flugfélagi Norðurlands með 35% hlutafjár, eins og áður hefur komið fram, og eru aðilar að Flugfélagi Austurlands og Hótel Húsavík. Allt styrkir þetta samgöngur og atvinnuuppbyggingu í hinum dreifðu byggðum, þar sem þessi fyrirtæki fá með hlutdeildinni aðgang að vel þróaðri markaðsstarfsemi Flugleiða. Sem sagt: sameining félaganna tveggja, Flugfélags Íslands og Loftleiða, var til góðs, þar sem Íslendingar höfðu ekki ráð á að hafa fleiri en eitt flugfélag starfandi. Þegar hv. flm. kemur að kaupum Flugleiða á hlutafé í Arnarflugi verður hins vegar allt annað uppi á teningnum, og eru þó yfirlýstar bæði af hálfu Arnarflugs og Flugleiða augljósar ástæður fyrir þeirri ráðstöfun. Þá segir hv. flm. orðrétt, með leyfi forseta: „Með því að eignast meiri hluta í Arnarflugi eru Flugleiðir eina íslenska flugfélagið sem nú annast flugsamgöngur milli Íslands og umheimsins. Það er að vísu rétt, að samkv. alþjóðlegum samningum eiga önnur flugfélög rétt á að fljúga til og frá Íslandi og ferðaskrifstofur hafa möguleika á að fá leiguflugvélar til afmarkaðra flutninga. Staðreyndin er hins vegar sú, að smæð íslensku þjóðarinnar gerir það að verkum, að í augum erlendra flugfélaga flokkast flutningar á Íslendingum ekki til samkeppnismarkaða sem setji meginsvip á hinn alþjóðlega flugrekstur.“ Síðan segir hann: „Íslandsflugið er vegna smæðar þjóðarinnar ekki samkeppnismarkaður í augum erlendra flugfélaga.“ M.ö.o.: ef Flugleiðir sinna ekki flugi milli Íslands og annarra landa, þá koma ekki aðrir til. Erlend flugfélög líta ekki á Ísland sem nógu stóran markað til þess að þangað sé hægt að starfrækja áætlunarflug með þeim árangri sem þau telja æskilegan. Af þessu er vart hægt að draga aðra ályktun en þá, að tilgangurinn sé einungis að þjóðnýta starfsemi Flugleiða í núverandi formi, a.m.k. í því formi sem hún er nú, og koma á fót ríkisreknu flugfélagi, sem lifa skuli á skattfé almennings. Í þessu sambandi er rétt að ítreka, að öll uppbygging flugs milli Íslands og annarra landa og innanlands á Íslandi er einkaframtak. Öll sú landkynning, sem flugfélögin hafa um hönd haft, er borguð af þeirra eigin fé og þáttur hins opinbera hverfandi lítil í því máli. Hv. flm. eyddi löngu máli í að gera flugvélakaup Flugleiða tortryggileg. Helst var á hv. þm. að skilja, að fjárfest væri í of nýjum útbúnaði hjá Flugleiðum, en í of gömlum hjá Eimskip, og var báðum aðilum legið á hálsi fyrir að hafa ekki sömu skoðanir í þessu efni og hv. flm. Í sambandi við flugvélakaup Flugleiða er það að vísu rétt hjá flm., að þotur af gerðinni DC-8-63 eru góðar vélar og geta enst lengi enn. Þær hafa hins vegar ekki sama aðdráttarafl fyrir farþega og breiðþotur af gerðinni DC-10, Boeing 747 eða Lockheed 1011, öðru nafni „Tri-star“. Þar að auki eru þotur af gerðinni Boeing og DC-8-63 ekki fáanlegar. Strax eftir hið hryggilega flugslys á Sri Lanka, þar sem Flugleiðir misstu eina þotu sína af þessari gerð, hófst félagið handa um útvegun annarrar vélar sömu tegundar. Sú leit bar ekki árangur að öðru leyti en því, að fréttist að svissneskt flugfélag, SATA, hefði eina slíka vél til sölu. Forráðamenn Flugleiða höfðu strax samband við söluaðila, og er skemmst frá því að segja, að um þessa einu þotu kepptu 20 flugfélög og hún var seld fyrir eitt hæsta verð sem um getur fyrir slíka flugvél, þ.e.a.s. 12.7 mill j. dollara, ásamt nokkru af varahlutum. Þessar flugvélar eru því ekki á markaðnum. Flugvélar, sem fáanlegar eru nú, eru flestar óhagkvæmar í rekstri og sú er ástæðan fyrir því að flugfélög vilja selja þær. Sem dæmi um flugvélaþörfina nú má geta þess, að hjá Boeing-verksmiðjunum einum liggja nú um 500 óafgreiddar pantanir á þotum af öllum gerðum sem þar eru framleiddar og verða framleiddar á næstu árum. Þá reyndi hv. flm. að gera viðskipti Flugleiða við Seaboard World Airlines tortryggileg. Seaboard hefur um árabil haft góða samvinnu við Loftleiðir og síðar við Flugleiðir. Flugleiðir kaupir DC-10 af þessu félagi vegna þess að hún fæst á góðu verði og góðum kjörum. Í framhaldi af þessu segir hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson, að Seahoard World fái í sinn hlut viðgerðarþjónustu og viðhald á vélinni og komi slíkt í veg fyrir að hér innanlands hafi þróast sú umfangsmikla flugvirkjastarfsemi sem Íslendingar hafi bæði mannafla og tæknikunnáttu til að gera að veigamikilli iðngrein. Hið sanna er, að aðstöðuleysi á Keflavíkurflugvelli kemur í veg fyrir að hægt sé að framkvæma ýmsar skoðanir á flugvélum hér innanlands. En spyrja má í þessu sambandi: Hvað yrði um alla hina færu og ágætu flugvirkja ef til fjöldauppsagnar kæmi hjá Flugleiðum, ef félagið færi að ráðum hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar og hætti þátttöku í Norður-Atlantshafsfluginu? Í sambandi við fargjaldamál er röksemd hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar þannig: Hann stillir upp lægsta fargjaldi, þ.e.a.s. vetrarfargjaldi, til New York, en á móti hæsta fargjaldi til Kaupmannahafnar. Á þennan hátt fær hv. þm. út, að mun hagstæðara sé að fljúga til New York en til Norðurlanda. Hér er að sjálfsögðu um varhugaverða röksemdafærslu að ræða, svo að ekki sé meira sagt. Sé þessi snúið við og tekin hæsta fargjaldaskrá til New York, þá kostar ferð þangað frá Reykjavík 130 þús kr., en almennt sérfargjald frá Reykjavík til Kaupmannahafnar 90 400 kr. Þetta dæmi verður enn þá hagstæðara fyrir þá sem fljúga til Skandinavíu vegna þess að þangað gilda fjölskyldufargjöld, en engir slíkir afslættir gilda til New York. Hv. flm. varð í ræðu sinni tíðrætt um fullyrðingu Sigurðar Helgasonar forstjóra Flugleiða í sjónvarpsþætti, að ódýrara væri að fljúga milli Reykjavíkur og Kaupmannahafnar en Reykjavíkur og New York. Sigurður nefndi. meðalfargjald sem milli Reykjavíkur og Kaupmannahafnar væri 26 þús. kr., og var þar rætt um fargjald sem gilti í júlí s.l. Hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson fullyrti í ræðu sinni, að fargjald milli Reykjavíkur og Kaupmannahafnar væri sexfalt meðalfargjald. Hér er um fölsun að ræða, vegna þess að annarra miða fargjald var þá 55 550, sem er liðlega tvisvar sinnum hærra en meðalfargjaldið, en ekki sex sinnum hærra eins og hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson hélt fram. Á þessum tíma, þ.e.a.s. í júlí s.l., flugu aðeins 10% farþega til Kaupmannahafnar á aðalfargjaldinu. Hins vegar flugu um 30% farþega á sérfargjöldum sem voru þá mun lægri en fargjöld til New York. M.ö.o.: sérfargjöld Keflavík–Kaupmannahöfn–Keflavík kosta þá 75 100 kr., en fargjald Keflavík–New York–Keflavík 93 400 kr. Þar að auki er í gildi fjölskylduafsláttur til Norðurlanda og Bretlands, þannig að ef t.d. hjón hefðu ferðast saman til Kaupmannahafnar á þessu fargjaldi, þá borgaði annað þeirra 75 100 kr., en hitt aðeins helming eða 37 550. Fjölskyldufargjaldið er hins vegar ekki í gildi til Bandaríkjanna. Ef við höldum dæminu áfram með hjónin, þá hefði New York–ferð þeirra kostað 186 800 kr., en ferð hjónanna til Kaupmannahafnar 112 650 kr. Mismunurinn verður því 74 150 kr., hvað það kostaði hjónin meira að ferðast til New York en til Kaupmannahafnar. Þetta tek ég sem dæmi um það hvernig leika má sér með alls konar talnareikning og hvernig hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson gerði sig sekan um það. Hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson virðist í málflutningi sínum mjög áhyggjufullur yfir vaxandi samskiptum Íslendinga og Bandaríkjamanna. En honum kann að vera nokkur sárabót í því að á árunum 1974–1978 fækkaði komum Bandaríkjamanna til Íslands um 15%, en komum Norðurlandabúa til Íslands fjölgaði um 13%. Á sama tíma fjölgaði ferðum Íslendinga til útlanda um 49%. Þessar upplýsingar eru samkv. skýrslum útlendingaeftirlitsins. Þá fullyrðir hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson að Íslendingum sé mismunað í sambandi við helgarferðir til Glasgow og London, m.ö.o. að útlendingar fái þar mun ódýrari fyrirgreiðslu. Frá London og Glasgow eru í gildi helgarferðir til Íslands, þ.e. þrír dagar, og kostar ferðin frá Glasgow 50 þús. kr., m.ö.o. 16 300 kr. á dag. Til Glasgow eru í gildi svipaðar ferðir, nema þær eru 5 daga, og er lægsta gjald 76 100 kr., þ.e. 15 200 kr. á dag, sem er heldur ódýrara en það sem Skotar borga fyrir ferð til Íslands. Frá London eru sömuleiðis þriggja daga ferðir til Íslands fyrir 50 þús. kr., 16 300 kr. á dag. Til London eru ferðir héðan sem kosta 82 800 kr. og standa í 5 daga. Daggjald er þá 16 500 kr. Hér er því nánast um sömu verðlagningu að ræða í báðum tilfellum. Því er fullyrðing þm. um að Íslendingum sé mismunað með þessum ferðum algerlega röng. Hv. þm. vitnaði í ræðu sinni til ummæla Arnar Ó. Johnsons í kynningarblaði Flugleiða um afkastagetu Boeing 747 og reyndi í því sambandi að gera kaup félagsins á DC-10 tortryggileg. Allir, sem þekkja til flugsamgangna, vita að rétt val á flugvélategund er undirstaða þess, að sú flugleið, sem hún á að fljúga á, geti orðið arðbær. Með leyfi forseta skal ég lesa ummælin orðrétt, því að þau skýra málið: „Nýjar flugvélar,“ segir Örn Ó. Johnson, „kosta á núverandi verðlagi 40–60 millj. dollara eftir gerð og búnaði. Boeing 747 er ódýrust í rekstri miðað við flutningseiningu. Hins vegar getur hún flutt helmingi meira en DC-8 flugvélarnar og því þarf mikill markaður að vera tryggður. Hinar tvær eru minni og taka um 350 farþega, eða 100 manns fleira en hver af núverandi flugvélum Flugleiða á Atlantshafsleiðinni. Þær eru ekki eins hagkvæmar, en ákvarðanir um þetta verða að byggjast á mati á markaði í framtíðinni.“ Hv. flm. velti sér lengi upp úr því, að Flugleiðir sýndu bókhaldslegt tap á innanlandsfluginu með vafasömum bókhaldslegum aðgerðum. Þótt ekkert kæmi fram í máli hv. flm. þessu til sönnunar er rétt að vekja athygli á þeirri staðreynd, að verð á innanlandsflugleiðum er háð verðlagseftirliti og það verð fæst ekki hækkað nema samkv. tillögum verðlagsyfirvalda sem hafa aðgang að gögnum félagsins. Nýlega hækkaði flokksbróðir hv. flm., hv. gosdrykkja- og smjörlíkismálaráðherra Svavar Gestsson, verð á farmiðum innanlands samkv. tillögum verðlagsráðs, eins og frægt er orðið. Það væri sannarlega fróðlegt að fá upplýsingar um það, á hvern hátt bókhaldssvindl er notað til að blekkja hæstv. ráðh., og mælist ég til þess, að hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson standi þar fyrir máli sínu. Hv. flm. staðhæfir í ræðu sinni að þau 13 farmskip, sem Eimskipafélag Íslands hafi keypt á s.l. 4 árum, séu öll sömu gerðar. Staðreyndin er sú, að skipin eru a.m.k. af 4 gerðum, þ.e.a.s. þrjú frystiskip, eitt gámaskip og Mercandia-skipin, sem eru af tveimur gerðum. Hv. þm. fór mörgum orðum um kaupverð þeirra skipa, sem Eimskipafélagið hefur keypt frá Mercandia í Danmörku, og telur að Eimskipafélag Íslands hafi verið hlunnfarið í viðskiptum. Þessu til staðfestingar vitnar hv. flm. til viðtals við Per Henriksen í septemberblað McGregor News. Ég hef lesið þessa grein og jafnframt fengið upplýsingar frá Danmörku og Noregi um þessi mál. Byggt er á þeirri staðhæfingu, að Mercandia hafi grætt 30% á sölu fjögurra skipa sem Eimskipafélagið keypti árið 1977. Þessar staðhæfingar eru marklausar. Hin tilvitnuðu ummæli forstjóra Mercandia um þetta eru ranglega túlkuð. Forstjóri Mercandia hefur staðhæft, trúlega með réttu, að söluverð skipanna fjögurra hafi verið 30% hærra en byggingarkostnaður þeirra. Við mat á þessum mismun ber að hafa í huga, að skipin eru byggð á árunum 1974 og 1975, en vafalaust hefur verið samið um smíði þeirra a.m.k. tveim árum fyrir afhendingu og þá á föstu verði. Áhrifa olíukreppunnar til hækkunar á byggingarverði skipa var þá ekki farið að gæta, en vegna hennar verða samningarnir um smíði skipanna kaupanda þeirra síðar mjög hagstæðir. Það leiðir aftur til þess, að þegar hann ákveður að selja tekst honum árið 1975 að fá 100% hærra verð en nam upprunalegum byggingarkostnaði. Þegar Eimskip kaupir hins vegar sín skip árið 1977 er verð þeirra komið niður í 30% yfir upprunalegum byggingarkostnaði. Þegar Eimskip kaupir áðurnefnd fjögur skip árið 1977 er byggingarkostnaður sams konar skipa kominn upp í 20 millj. danskra kr. á skip. Kaupverðið að frádregnum kostnaði við endurbætur var 12.7 millj. á skip, sem er um 37% undir þáverandi byggingarkostnaði á sams konar skipum. Það skal tekið fram, að hér er að sjálfsögðu um danskar krónur að ræða. Á sama tíma og Eimskip keypti skipin fjögur árið 1977 var sambærilegt skip, en einu ári eldra, selt fyrir 14.5 millj. danskar, en það var 14% hærra verð en Eimskip greiddi. Í sambandi við þetta má geta þess, að í Danmörku hefur Mercandia sætt ámæli fyrir að hafa selt Eimskip umrædd fjögur skip undir markaðsverði á þeim tíma. Það skal tekið fram, að áður en Eimskip festi kaup á skipunum fjórum höfðu félaginu borist fjölmörg önnur tilboð frá ýmsum öðrum. Við nákvæma könnun reyndist tilboð Mercandia hagstæðast. Hitt er svo annað mál, að verð á notuðum skipum hefur farið verulega lækkandi síðan Eimskipafélagið keypti skipin fjögur, en það var að sjálfsögðu ekki séð fyrir þegar kaupin voru gerð. Auk þess má minna á, að á fyrri hluta ársins 1977 þurfti Eimskip að leigja fjölmörg erlend skip til að anna flutningum og var félaginu því nauðsynlegt að bæta þá við eigin skipum. Að því er snertir „roll-on-roll-of“-skip er þess að geta, að Eimskipafélag Íslands hefur lengi fylgst með þróun í notkun þeirra skipa og hafði, áður en kaup á umræddum fjórum skipum frá Mercandia voru afráðin, látið teikna slík skip, hentug fyrir Íslandssiglingar, og fengið tilboð um smíði þeirra frá fjölmörgum skipasmíðastöðvum í Evrópu. En þar sem verð þeirra reyndist vera tvöfalt hærra en Mercandia-skipanna, sem voru af svipaðri stærð, var horfið frá að láta hyggja slík „roll-on-rolloff“-skip. Í sambandi við þetta er kannske þess að geta til upplýsingar fyrir hv. flm., að mynd fylgir þessari grein, sem hann vitnaði til svo fjálglega, og á þeirri mynd er mynd af slíku, „ro-ro-skipi“, en þau eru kölluð svo, og það kostar 50 millj. d. kr. Hann getur haft það til samanburðar. Hagkvæmni slíkra „ro-ro-skipa“ í Íslandssiglingum samanborið við aðrar tegundir skipa, þar með talin gámaskip, má enn telja mjög tvísýna. Hins vegar verður áfram að fylgjast með þróun slíkra skip, sem og öðrum tæknilegum framförum í flutningsmálum. Til að magna frásögn sína færði hv. þm. fram þrjú dæmi um það, hvernig einstaklingar og einstök félög geta orðið fórnarlömb þessa hræðilega kerfis, sem notað er af Eimskip. Í fyrsta dæminu var minnst á þann mun, sem kæmi fram við flutning á bílum annars vegar með Eimskip og hins vegar með Smyrli, og tollútreikninga tollyfirvalda í því sambandi. Rétt er að taka fram, að verðlagsyfirvöld ákvarða hámarksgjöld vegna flutninga á bifreiðum til Íslands eins og á annarri stykkjavöru. Tollyfirvöld taka ákvarðanir um greiðslu tolla vegna innflutnings bifreiða eins og annars varnings. Við þá ákvörðun er tekið mið af almennum flutningsgjöldum. Gjöld vegna flutninga á bifreiðum með farþegaskipum eru oft miklu lægri en venjuleg flutningsgjöld. Má minna á, að meðan Gullfoss var í förum voru bifreiðar farþega fluttar á gjöldum sem voru verulega lægri en venjuleg farmgjöld. Um ferjuna Smyril gegnir sama máli. Tollyfirvöld leggja almenna flutningsgjaldið jafnan til grundvallar, enda væri ógerningur að þeirra áliti að sannreyna réttmæti margra ólíkra flutningsgjalda fyrir sömu vöru. Hvort reikna eigi tollinn með öðrum hætti skal ósagt látið, en hugsanlegt er að skattaleitunarnefnd hæstv. ríkisstj. kunni svar við því. Ég las, eins og hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson, með athygli grein Lofts Jónssonar á sínum tíma í Morgunblaðinu. Niðurstaðan er svipuð og í fyrra dæminu. Tollyfirvöld hér á landi taka ekkert tillit til afsláttar á flutningsgjöldum innanlands í framleiðslulandinu. Sé hins vegar rétt sú fullyrðing, að Eimskipafélag Íslands ráði slíkum reglum alfarið, þá ætti hv. flm. að vera fyrir löngu búinn að kynna sér slíkt hjá hæstv. fjmrh. þeirrar ríkisstj., sem nú situr, og láta leiðrétta slíkan ósóma. Þangað til er hann ómerkur orða sinna. Þriðja dæmi flm. var um flutning á járni. Ekki hef ég upplýsingar um áreiðanleik þeirra talna sem nefndar hafa verið um þennan flutning á járni. Hins vegar má minna á, að stundum bjóða erlendir aðilar óvenjulega lág gjöld í flutninga. Til dæmis um það má nefna, að eigi fyrir alllöngu voru boð gerð í flutning á járnvarningi til Íslands. Erlent skipafélag bauð miklu lægra verð en Eimskipafélagið. Þegar búið var að flytja fyrri skipsfarminn af tveimur, sem um var samið, treysti hið erlenda félag sér ekki til þess að flytja þann síðari fyrir sama verð. Innflytjandinn leitaði þá til Eimskipafélagsins um að flytja þann farm á því verði sem Eimskip hafði boðið upphaflega, og tókust samningar um það. Ég hef nú rakið nokkur atriði í ræðu hv. flm. til að skýra fyrir hv. þm. hvernig vinnubrögð hans eru. Mér er vel ljóst, að það er hægara að spyrja en að skýra. Það er auðveldara að breiða út og sá tortryggni en að uppræta hana. Hv. flm. telur það vera til marks um hve sjálfsögð rannsókn sem þessi sé, að forstjórar Eimskips, Flugleiða og SÍS hafi sagt að þeir hafi ekkert að fela. Að mínu áliti eru þetta engin rök til rannsóknar. Ég veit um fjölmörg fyrirtæki og marga einstaklinga sem segjast ekkert hafa að fela, en ég get ekki séð að þess vegna þurfi að rannsaka þá. Þótt hv. flm. segðist ekkert hafa að fela, en einhver beiddist rannsóknar á heimili hans, mundi ég ekki greiða atkv. með slíku, nema sérstakar mikilvægar ástæður væru fyrir hendi. Í því máli, sem hér er til umfjöllunar, er hægt að fá allar upplýsingar án nokkurrar rannsóknar, enda er till. ekki flutt í þeim tilgangi að bæta samgöngumál þjóðarinnar, heldur er hún liður í niðurrifsstarfi róttæklinga í menntamannastétt. Það sést líka á áhuga flm., sem hefur verið hér eins og vofa í dyrum salarins í dag og varla sést. Þannig er áhugi hans á þessu máli. Ég reikna með að flestir hv. þm. kannist við Northcote Parkinson, sem er heimsfrægur fyrir svokallað „Parkinsonslögmál“. Hann flutti ræðu í október s.l. og sagði þá m.a., með leyfi forseta: „Nánast alls staðar búa atvinnurekendur við andstætt almenningsálit, þar sem sjónvarp og dagblöð draga upp dapurlega mynd af atvinnurekstri. Þetta á kannske ekki að öllu leyti við í Bandaríkjunum, en í Evrópu, þar sem ríkisstj. eru annaðhvort sósíalískar eða undir sterkum sósíalískum áhrifum, er þetta nánast viðtekin venja. Hvarvetna er gengið út frá því, að kjörnir stjórnmálamenn og launaðir embættismenn hafi tiltölulega háleitar hugsanir og vinni að almannaheill. Jafnsterk er hin trúin, að atvinnurekendur hafi aðeins eitt leiðarljós: eigin hagnað. Viðtekin vinstri sinnuð þjóðfélagsskoðun byggir á því, að atvinnurekendur séu ógnun sem haldið sé í skefjum að nokkru leyti af prófessorum, blaðamönnum og sjónvarpsskýrendum með háleit markmið. Fjölþjóðafyrirtæki eru oft eftirlætisskotmark skammanna vegna þess að við hina vondu hagnaðarleið bæti þau þeim glæp að horfa út fyrir ríkjalandamæri og sjá heiminn sem eina heild. Prófessorar skýra fyrir stúdentum eigingjörn markmið atvinnurekstrar, stúdentarnir verða kennarar sem skýra sömu kenningu fyrir nemendum sínum. Unglingar hverfa úr skóla án snefils vitundar um gang atvinnulífsins. Þeim finnst að, þjóðfélagið muni hugsa um þá og hafa enga raunverulega þörf fyrir að hugsa um sig sjálfir. Þeir hafa fastmótaðar hugmyndir um réttindi sín, en aðeins óljósan grun um skyldurnar. Kenningar um efnahagsmál þekkja þeir lítið og atvinnurekstrarveruleika alls ekki. Að þessu fólki beina vinstri hugmyndafræðingar hlutdrægum boðskap sínum.“ Kannast kannske einhverjir hv. þm. við þessa lýsingu Parkinsons? Parkinson er þekktur fyrir að hitta naglann á höfuðið. Það gerði hann enn einu sinni í þessari ræðu, og naglinn er hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson og hans líkar. Ég hef nú flutt alllanga og ítarlega ræðu um það mál, sem hér liggur fyrir, og vona að mér verði ekki legið á hálsi fyrir að spilla tíma þingsins þegar forsaga málsins og aðdragandi eru höfð í huga. Niðurstöður mínar eru þessar: 1. Mér er ljóst að finna verður nýjar leiðir til að hv. Alþ. geti sinnt eftirlitsskyldu sinni gagnvart framkvæmdavaldinu. Slíkar tillögur eru í meðferð í þingnefndum, og fram hefur komið að frumtillögur þingskapanefndar eigi að liggja fyrir áður en þingi lýkur. Þess vegna má vænta að úr rætist nú í vetur. 2. Ég hef bent á nauðsyn nýrra viðhorfa gagnvart hlutverki þeirra manna sem veljast í stjórnir þeirra hlutafélaga sem ríkið á í. Það er eðlilegt, að þeim sé gert að rækja störf sín með þeim hætti sem almenningi kemur að sem bestum notum og fylgt sé stefnu umbjóðenda í hvívetna. 3. Ég ræddi um það hvernig verðlagseftirlit og eltingaleikur við gallaða vísitölu getur skekkt allan grundvöll atvinnustarfseminnar og leitt til hærra vöruverðs þegar til lengdar lætur. 4. Það þarf að tryggja, að eftirlit með þeim aðilum, sem hafa sérleyfi, sé virkt á hverjum tíma. Það er ekki nóg að veita sérleyfi, nema gæði þjónustunnar séu yfir því lágmarki sem eðlilegt er. 5. Ég hef bent á að tilgangur flm. er ekki að tryggja frjálsa samkeppni, heldur að þjóðnýta þau einkafyrirtæki sem stunda flutningsstarfsemi í landinu og til annarra landa. Ekkert hefur komið fram um það, að ríkisrekstur sé hagkvæmari eða veiti betri þjónustu í þessum efnum. 6. Mér virðist einsýnt, að till. sé rangt fram komin ef um rannsóknarnefnd á að vera að ræða í skilningi stjórnarskrárinnar. Orðaflaumur breytir engu þar um. Till. er full af rósamáli og dylgjum, sem ætlað er það hlutverk að veikja tiltrú á einkarekstri í þessum greinum og skapa hljómgrunn fyrir þjóðnýtingaráform. 7. Ég hef bent á að eðlilegt sé að ráðh. kanni hjá ríkisstofnunum, sem stunda innflutning, hvort leitað sé lægstu boða þegar gerðir eru samningar um farmflutning til landsins. Herra forseti. Hér á hv. Alþ. hafa komið fram allskyns tillögur um rannsóknarnefndir, og sjálfsagt eiga margar eftir að bætast við ef að líkum lætur. Ég tel að í vissum tilvikum eigi slíkar tillögur fullan rétt á sér, enda séu þær þá fram komnar á réttan hátt og til þess gerðar að skila eftirsóknarverðum niðurstöðum til þingsins. Því miður sýnist mér á því fordómafulla orðalagi, sem birtist í þessari till. hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar, að tilgangurinn sé sá einn að kynda undir óvild í garð viðkomandi einkafyrirtækja, sem eru rekin með rekstrarformi sem hv. flm. mislíkar af pólitískum ástæðum. Þess vegna er það von mín að till. fái ósköp venjulega meðferð í fastanefnd, þ.e.a.s. allshn., sem afli sér upplýsinga um þessi fyrirtæki og rekstur þeirra hjá viðkomandi rn., sem skipa menn í stjórnir og eiga að annast eftirlit með starfsemi þeirra. Þannig ættu nægilegar upplýsingar að fást fram um þessi mál. Hitt er svo annað mál, að virða má mikinn áhuga hv. flm. á samgöngumálum einkum þegar þess er gætt að hann er mesti förumaður á milli stjórnmálaflokka sem nú situr á þingi.



Herra forseti. Það verður ekki ofsögum af því sagt, að þessi till., sem hér liggur fyrir, er nokkur nýjung í sögu Alþingis. Ég hygg að Alþ. hafi aldrei tekið sig fram um jafnyfirgripsmikla rannsókn og þessi till. felur í sér og því síður jafnyfirgripsmiklar rannsóknir og þær fela í sér til samans - allar þær till. sem nú þegar eru fram komnar um svipað efni. Þegar svona er ástatt finnst mér mjög eðlilegt að þessi tillöguflutningur veki nokkra athygli og að um hann verði verulegar umr. hér á Alþ., því hér er óumdeilanlega um að ræða nýjung í starfi þingsins ef það ætti nú að venda sér inn á þessar brautir. Það koma upp ýmsar spurningar í sambandi við þennan málflutning. Er eðlilegt að Alþ. taki sig nú fram um breytta starfshætti að þessu leyti? Er æskilegt að þingið geri það? Og fyrst og fremst kannske: Er það nauðsynlegt og hvað fylgir því, ef þessi háttur verður upp tekinn? Fylgir því kannske nýtt skriffinnskubákn, en við höfum mikið talað um að við þyrftum að draga úr skriffinnsku í þjóðfélaginu? Og er líklegt að slík starfsemi á vegum þjóðþingsins - eins og fjallað er um í þessum till. - muni örva ellegar er líklegt að hún muni lama framkvæmdavilja og framtak fólksins í landinu ef upp væri tekin í svo stórum mæli sem hér er um að ræða? - Ég mun fara nokkrum orðum um þetta í tilefni af flutningi þessarar till. hv. 3. landsk. þm. Framsöguræða hans var afhyglisverð. Hann gaf þar ýmsar upplýsingar, sem svo áttu að heita, en í raun og veru voru mestallar - mér liggur nú við að segja allar - grófar ásakanir eða getsakir. Það var allt saman neikvætt sem kom fram í framsöguræðu hv. þm. um þessi tvö stóru og miklu fyrirtæki, Eimskipafélag Íslands, sem er jafngamalt mér, og Flugleiðir, sem er nokkuð yngra, en þó stórkostlega voldugt fyrirtæki á íslenskan mælikvarða. Það var rétt eins og þessi tvö stórfyrirtæki hefðu ekki gert nokkurn skapaðan hlut á þessum árum annað en að vera til ills og bölvunar í þjóðfélaginu, þau hefðu engin jákvæð áhrif haft. Það var a.m.k. ekki hægt að ráða það af málflutningi hv. þm. Þetta var sem sagt einhliða niðurrifsmálflutningur. Þegar maður er búinn að hlýða á slíkan málflutning, þá fara þegar af þeirri ástæðu, til viðbótar við að hafa lesið þskj., að vakna ýmsar miður skemmtilegar hugmyndir. Það segir í Njálu um málflutning Gunnars Lambasonar, að „um allar sagnir hallaði hann mjög til og ló frá viða“. Ég er nú ekki grunlaus um að fyrri hlutinn af þessari lýsingu eigi við ræðu hv. flm. þessarar tillögu. Ég ætla að ræða till. almennt og mun láta það nægja að þessu sinni og ekki fara frekar út í framsöguræðu hv. þm. En ég vil vekja athygli á aðdraganda þessarar umr., sem nú fer hér fram. Þessi till. var flutt strax í þingbyrjun, þetta er 14. mál. Þegar till. er flutt er eðlilega getið um hana í fjölmiðlum: í útvarpi, sjónvarpi og í blöðum. Nokkrir dagar fara í þetta. Till. og flm. verða þannig í sviðsljósi með eðlilegum hætti. Þetta þekkjum við allir sem störfum á Alþ. og flytjum till. hér. Þetta er allt saman venjulegt. En auk þess arna gerist það, að till. er tekin til meðferðar í „Kastljósi“ áður en hún kemur til umr. hér á hv. Alþ. Þó var hv. flm. nýbúinn að vera í þeim þætti. En nú var talið nauðsynlegt að taka þessa till. strax til umr. í „Kastljósi“ í sjónvarpinu. Þar mætir hv. flm. með sínar 15 spurningar og jafnmargar ásakanir, því ásökun felst í hverri einustu spurningu, og hefur sinn tíma til að útlista þær í þættinum eins og gengur, og mér virtist fyrirspyrjandi hjálpa honum til fremur en hitt. Svo mæta þarna forstjórar þessara tveggja stórfyrirtækja. Og þegar allar fsp. voru komnar fram, þá áttu þeir að gera grein fyrir og sundurliða nánast allan rekstur og alla starfsemi þessara tveggja fyrirtækja á 5–10 mín. hvor. Þessi þáttur fór því fram eins og til var stofnað. Það er auðvitað útilokað að ræða af viti svona yfirgripsmikið mál og þá því síður þegar þau eru svona uppfærð í slíkum þætti. Jæja, en þetta var náttúrlega heilmikil auglýsing. Og eins og alltaf þegar við alþm. komumst í sjónvarp, þá þykjumst við góðu bættir að landsmenn hafi nú fengið að sjá okkur! En þetta var ekki nóg, því nú tekur Ríkisútvarpið einkaþátt með hv. flm. þar sem hann getur útskýrt nákvæmlega þær fyrirmyndir sem fyrir honum vaka. Ég hlýddi á þennan þátt og þótti mér hann mjög merkilegur. Það var einhver starfsmaður sem ræddi þar við hv. flm., sem kynnti þarna sérstaklega fyrirmyndir sínar, sem voru frá Bandaríkjunum teknar. Eitthvað var hann að tala um Breta, að þeir væru skammt komnir í þessu, skildist mér, og er þeirra þing þó nokkuð við aldur, að ég hélt. En það kom sérstaklega fram í þessum þætti, að þeir vestra hefðu næstum ótakmarkað fé í sínar rannsóknir, þjóðþingið hefði tugi sérfræðinga, ef ekki hundruð sérfræðinga. Hv. þm. lýsti í þessum þætti, að ef þjóðþing ætluðu nú á dögum að halda sóma sínum yrðu þau að hafa sjálfstæðar sérfræðingastofnanir, því annars yrðu þau undirokuð af sérfræðingum stórra stofnana í þjóðfélaginu, mér skildist bæði rn. og einkastofnunum o.s.frv. Þetta er því dálítið óvenjulegur aðdragandi að þessari umræðu. Maður getur ekki annað en hugsað sem svo, að kannske sé það nú æðimikill þáttur í þessum tillöguflutningi að auglýsa sig. Nú er, eins og hér hefur verið minnst á, bæði af hv. flm. þegar hann talaði fyrir till., og einnig var mjög að því vikið af hálfu hv. síðasta ræðumanns, í 39. gr. stjskr. ákvæði um rannsóknarnefndir, þar sem segir að „hvor þingdeild getur skipað nefndir innandeildarþingmönnum til að rannsaka mikilvæg mál, er almenning varða. Þd. getur veitt nefndum þessum rétt til að heimta skýrslur, munnlegar og bréflegar, bæði af embættismönnum og einstökum mönnum.“ Þrátt fyrir þetta ákvæði í stjskr., svo gamalt sem það er nú orðið þar, hefur meginhlutverk Alþingis til þessa verið löggjafarstarf. Rannsóknir samkv. þessu tilvitnaða ákvæði stjskr. eða aðrar rannsóknir, rannsóknir yfirleitt á vegum Alþingis, hafa verið næsta sjaldgæfar. En nú lítur sem sagt út fyrir að ýmsir hv. þm., eða nokkrir a.m.k., hafi hug á því að snúa þessu við þannig að rannsóknir og eftirlit með athöfnum borgaranna verði gildur þáttur í störfum Alþingis Íslendinga eftirleiðis. Þetta sjónarmið hefur komið nokkuð mikið fram síðustu missiri, bæði utan þings og innan, og nú síðast í tillöguflutningi hér á Alþ. þar sem mælt er fyrir um umfangsmiklar rannsóknir á nokkrum gamalgrónum og fyrirferðarmiklum félögum og fyrirtækjum landsmanna. Það hefur komið alveg greinilega fram, sérstaklega í þeim útvarpsþætti sem ég nefndi, að hér er stuðst við erlendar fyrirmyndir. Það finnst mér einkennilegt og eiginlega skjóta dálítið skökku við, að þær till., sem hér hafa komið fram um rannsóknir, eru fluttar í Sþ., en ekki í deildum samkv. ákvæðum stjskr. Þess vegna getur hér ekki verið um að ræða „rannsóknarnefndir“ samkv. nefnd ákvæði í stjskr. Mér hefði þótt miklu eðlilegra að forma allar þessar rannsóknarnefndir í samræmi við stjórnarskrárákvæðið, og ég skil ekki rökstuðning hv. flm. fyrir því, að hann gerir það ekki. Mér fannst sá rökstuðningur vera ákaflega vandræðalegur. Mér satt að segja býður í grun að hv. þm. hafi hreinlega ekki athugað þetta form þegar hann samdi tillöguna. Ég skal ekki fara frekar út í það, en það verð ég að segja, að það álít ég ólíkt sterkari aðstöðu fyrir n., sem á að starfa að rannsóknum, umfangsmiklum eins og þessum, nákvæmum rannsóknum, eins og flm. hefur gert grein fyrir, að hafa til þess bakstyrk í beinhörðu stjórnarskrárákvæði heldur en eitthvert tiltekið atkvæðamagn á bak við samþykkt tillögu. Ég skil þetta ekki, mér finnst þetta nánast óeðlilegt. Nú mun ég ekki gerast talsmaður þess, að niður verði fellt úr stjskr. þetta ákvæði um rannsóknir á vegum Alþingis, né heldur mæli ég gegn því, að rannsóknir á vegum Alþ. fari fram undir einstökum kringumstæðum. En skoðun mín er sú, að þessu ákvæði beri að beita með ákaflega mikilli gát og það þegar af þeirri ástæðu, að opinber rannsókn af hálfu Alþ. er ekki til þess fallin að vekja traust á viðkomandi fyrirtæki. Þvert á móti er hún stimpill og mér liggur við að segja brennimark og gefur til kynna mjög alvarlega tortryggni af hálfu löggjafarsamkomunnar. Slík aðgerð hlýtur að vekja ákveðnar grunsemdir meðal almennings. Þegar þess er svo enn fremur gætt, hversu auðvelt er að sá tortryggni og að sama skapi örðugt og oft með öllu ómögulegt að uppræta hana, þá held ég að öllum hljóti að vera ljóst að hér er um alvarlegar aðgerðir að ræða ef farið er út í þessa sálma. Það verður að gera kröfu til þess, að alþm. athugi sinn gang vandlega áður en þeir hefjast handa um rannsóknir á afhöfnum einstaklinga eða fyrirtækja, hvort heldur það er samkv. 39. gr. stjskr. eða með öðrum hætti formað, en þó á vegum Alþingis. Í útvarpsþættinum með hv. flm. þessarar till. var réttilega tekið fram, að einmitt svona væri þessu varið hér á landi, að almenningur teldi eitthvað í meira lagi gruggugt við þær stofnanir sem t.d. Alþ. tæki fyrir til að rannsaka. Það er þess vegna alveg ljóst, að hv. flm. veit þetta, honum er þetta ljóst. Hins vegar hélt hann því fram, að þessu væri á annan veg farið með öðrum þjóðum, og mér skildist að það þyrfti þá að venja Íslendinga við að taka slíkum aðgerðum með jafnaðargeði. Ég skal ekkert fullyrða um það, hvernig þetta er með öðrum þjóðum, en mér þykir það þó ákaflega ólíklegt, að hörkurannsókn á vegum þjóðþinga sé þar talin til vegsauka. Mér þykir það ákaflega ólíklegt, því hörkurannsókn er eins og hv. þm. lýsti í útvarpsþættinum að þar sé að farið, og þangað er fyrirmyndin sótt. Mér finnst ástæða til þess í tilefni af flutningi þessarar till. hér á Alþ. og umr. um hana að rifja það upp, að íslensk stjórnmál hafa á allra síðustu missirum tekið að hluta til nýja stefnu, vinnan í stjórnmálunum, og nokkuð óvænta að margra hyggju. Ég man eftir því, þegar ég fór fyrst að fylgjast með stjórnmálaumr. fyrir hálfri öld eða svo, að þá voru þær einatt ákaflega hvassar og illvígar og stundum persónulegar í hæsta máta. Blöðin birtu kannske grein eftir grein sem helst mátti ætla að væru beinlínis skrifaðar í þeim tilgangi að hrjóta pólitískan andstæðing niður persónulega. Almenningur las þessi skrif, en ég held að þau hafi ekki fengið góðan hljómgrunn og alls ekki þegar til lengdar lét, og smátt og smátt eins og dofnaði yfir þeim. - Ég held það sé óhætt að fullyrða þetta. Það sést ef maður lítur í Alþt. eða flettir gömlum blöðum frá þessu tímaskeiði, síðustu áratugunum. Þá kemur greinilega í ljós þróun frá grófyrðum og einkum persónulegu níði til málefnalegri umræðu. Og það var svo komið, að mér virtist að sá þótti vargur í véum í almenningsáliti sem gerði sig beran að persónulegum rógburði. Að sama skapi dró úr æsiskrifum um einstök fyrirtæki og stofnanir. Ég er alveg sannfærður um að við flestir, sem í raun höfum lifað þessa þróun, höfum talið hana af hinu góða og litið svo til, að hún væri síður en svo háskaleg, heldur spor til manneskjulegri sambúðarhátta. Á þessu hefur nú aftur orðið augljós breyting. Meira og minna rætin skrif í æsistíl hafa skotið upp kolli og magnast ört. Sjónvarpið hefur ítrekað flutt viðtöl sem eru að hluta svo ruddaleg að öllu venjulegu fólki hefur komið í stans. Ég get ekki betur séð en stundum a.m.k. - því miður - sé um að ræða viðleitni til þess að troða skóinn niður af pólitískum andstæðingum persónulega og svo í annan tíma ráðist að fyrirtækjum og stofnunum, einkum þeim sem mikið kveður að í atvinnumálum og í viðskiptalífi. Það gæti verið freistandi fyrir niðurrifsöfl, sem standa fyrir slíkum aðgerðum, að nota rannsóknarleiðina til þess arna, til þess að koma höggi á þá sem þeim þykir standa í vegi fyrir sér, til þess að vekja grunsemdir, sem síðan yrðu seint kveðnar niður, og ala þannig á hvers konar tortryggni meðal almennings á lögverndaðan, jafnvel á lögbundinn hátt, ef menn vinda sér í það að taka upp rannsóknir samkv. stjskr., sem að vísu er ekki um að ræða hér. En hvað sem því líður vona ég einlæglega að ekkert slíkt vaki fyrir þeim hv. alþm. sem nú vilja snúa um starfsháttum Alþ. og þoka til hliðar að vissu marki löggjafarstörfum, sem hafa setið í fyrirrúmi síðan Alþ. var endurreist, en gera þess í stað stofnunina að eins konar rannsóknarrétti. Ég þykist þess raunar alveg fullviss, að fyrir öllum hv. þm. vaki það eitt að bjarga landi og þjóð frá því sem þeir, hver og einn, telja háskasamlegt, þó að aðrir hafi þar á aðra skoðun, t.d. að bjarga okkur frá að þeirra dómi allt of öflugri útgerð kaupskipa, allt of athafnasömu flugfélagi, sem keppir á heimsmarkaði, og óhugnanlega sterkum almannasamtökum, sem víða um land eiga gildan þátt í atvinnuuppbyggingu og verslunarrekstri, svo dæmi séu nefnd um þá sem nú skal stefna fyrir þennan rannsóknarrétt samkv. þessum tillöguflutningi. Ég treysti því, að ótti þeirra við þessa þróun, sem ég tel ekki háskalega, en þeir telja háskalega, ráði ferðinni og annað ekki. En ég get ekki neitað því samt að þegar ég virði fyrir mér þennan málatilbúnað allan kemur aftur og aftur í hugann frásögnin í Gerplu, fyrirmælin um það hvernig að skyldi fara ef menn rækjust á eitthvað bitastætt: Hlöðu, látið upp ganga, kvernhús, veltið því um koll, brú, brjótið hana, brunn, mígið í hann, því þér eruð frelsunarmenn Noregs. - Og svo: Góðir menn, förum nú til og brennum Noreg í eldi, og þá er við höfum hann brenndan og sviðinn og eyddan mun ég nefna stafnbúa mína og fá mönnum óðul og nafnbætur þeim er mest hafa fram gengið í þessu starfi, sem vér munum nú upphefja í sólarroð. - Þetta segir í Gerplu. Og það er alveg sama þó ég viti að hér á hv. Alþ. vaki það fyrir okkur öllum saman að gera gagn landi okkar og samfélagi, þá leita þessi tilfærðu orð stöðugt á huga minn og því meir sem fjölgar væntanlegum viðfangsefnum „rannsóknarréttarins“, sem er þá enginn annar en Alþingi sjálft. Svo vafasamur þykir mér allur þessi málatilbúnaður. Ég sem sagt lít svo á, að það sé æskilegt og óhjákvæmilegt að Alþ. noti með gát bæði ákvæði stjskr. um rannsóknir þn. setri og aðrar rannsóknaraðgerðir. Ég benti á að slík rannsókn hlyti að skapa tortryggni almennings í garð þeirra sem rannsóknin beinist að þá og þá, og það er út af fyrir sig ærin ástæða til þess að hefja ekki slíkar aðgerðir nema að vel yfirveguðu ráði. Það getur orðið fyrirtækjum í harðri samkeppni mikið áfall að vera þannig leidd fyrir rétt þó að ekkert misjafnt sannaðist á þau. Það getur hreinlega truflað eðlilega þróun fyrirtækja og það ekki síður þegar eiga í hlut íslensk fyrirtæki, sem eiga í harðri samkeppni á erlendum mörkuðum. Ég hef enga trú á því, að víðtæk opinber rannsókn sé traustvekjandi á þeim slóðum, hvað sem hv. flm. segir um það. Þetta væri nú út af fyrir sig ef ætlunin væri að lama viðkomandi fyrirtæki og torvelda þeim slaginn. En ekki kemur til mála að það vaki fyrir nokkrum þm., það getur hreinlega ekki verið, og þess vegna held ég að þetta sé mjög misráðið. Ég verð að draga í efa að hv. flm. þessarar till. hafi í alvöru hugleitt þessa hlið. En svo er á fleira að líta. Ég vil aðeins drepa á nokkur atriði, t.d. þetta: Eru alþm. sérstaklega vel í stakk búnir til þess að framkvæma marktæka rannsókn í þessu eða hinu tilvikinu? Er skynsamlegt að verja miklum hluta af starfstíma alþm. til rannsóknarstarfa af þeim toga sem hér er ætlað að setja af stað? Er líklegt að Alþ. sé réttur eða heppilegur aðili til þess að leiðbeina t.d. um faglega uppbyggingu og rekstur stærstu atvinnufyrirtækja landsmanna? Er það yfirleitt hugsanlegt að fólk hafi hitt á að kjósa hingað menn sem passa í það? Allt þetta dreg ég stórlega í efa. Ég vil láta það koma fram strax við 1. umr. þessarar till. Mér er auðvitað ljóst að aðrir þm. eru á allt annarri skoðun, sbr„flutning till., og við því er út af fyrir sig ekkert að segja. En það er hins vegar eftirtektarvert, að a.m.k. sumir þeirra, sem flytja hér rannsóknartillögur, eru úr hópi yngri þm. Ég hef nú verið við hús í þessari stofnun í næstum því 30 ár, þó ekki hafi verið um óslitna þingsetu að ræða. Ég hef að vísu löngum, og einkum framan af, jafnframt þingsetu tekið verulegan þátt í atvinnulífinu og í félagsmálastörfum utan þingsins, eins og við hljótum allir að gera meira eða minna. En reynsla mín er líka sú, að löggjafarstarfið og það að halda uppi nokkrum tengslum við atvinnulífið og svo eðlilegu sambandi við kjósendur sé svo tímafrekt að það megi kalla útilokað að sinna jafnframt umfangsmiklum rannsóknarstörfum á umsvifamestu atvinnufyrirtækjum landsmanna, eins og nú er lagt til að gert sé, og svo auðvitað fjölmörgum öðrum í framhaldi af því, því ekki kemur til mála að það hafi verið gerð tæmandi upptalning á því sem þarf að rannsaka ef á að fara út á þessa braut. Hér er þess vegna ekki um að ræða að mínum dómi að nýta lausan tíma alþm., heldur verður að velja og hafna. Ef Alþ. hyggst snúa sér að rannsóknarstarfserni í þeim mæli sem hér er um að ræða, þá hlýtur það að koma niður á eða draga úr þeirri vinnu sem innt er af höndum við þingstörfin, sem ég kalla svo, við löggjafarstarfið og til þess að efla tengsl við fólkið, m.a. með því að leggja lið viðleitni þess til framfara og sjálfsbjargar heima í kjördæmunum og auðvitað víðs vegar í þjóðfélaginu. Ég teldi slíkt almennt séð mjög óheppilega þróun, og þá hef ég vitanlega í huga ríkjandi stjórnarform þar sem framkvæmdavald og dómsvald gegna mikilvægum hlutverkum við hliðina á löggjafanum og í umboði Alþingis. Sú tillaga, sem hér liggur fyrir, og raunar fleiri tillögur af sama toga fjalla um rannsóknir á mjög umfangsmiklum atvinnurekstri, sem að hluta til er áreiðanlega mjög tæknilega uppbyggður eins og nú háttar og starfar að hluta í harðri samkeppni á fjölþjóðlegum markaði. Það er þess vegna ekki auðvelt verk að brjóta þar til mergjar einstaka þætti og fella síðan rökstudda dóma. Mér sýnist eðlilegt að þm. stingi hendinni í eigin barm og leitist við að meta hæfni sína hver og einn og svo hæfni sinna þingbræðra til slíkra rannsóknarstarfa. Mér er enginn launung á því, að ég finn sjálfan mig mjög vanbúinn til þess að takast slík verk á hendur. Ég get vel látið mér skiljast að aðrir þm. séu hæfari til þess, kannske löglærðir menn, kannske prófessorar í þjóðfélagsfræðum. „Nú kom þessi nýi forkur/að neyta til þess sinnar orku,“ segir Grímur Thomsen. En þá verður tilefnið að vera nægilegt, og það er einmitt það sem ég dreg í efa að sé hér. Aðalatriðið, og um leið ádeiluefni í þessum málatilbúnaði öllum ef maður lítur á till. og grg. í heild, er að Eimskip og Flugleiðir hafi einokunaraðstöðu og þau nýti sér hana á óheppilegan hátt, það sé ósamræmi í töxtum fyrirtækjanna t.d., fjárfesting of mikil og illa að henni staðið - mjög illa. Það var gefið í skyn í frumræðu, að það væri nánast um ósæmilegt athæfi að ræða. Ég gat ekki annað skilið þó það væri ekki sagt beint. Það er fróðlegt að athuga hvernig hv. þm. byggir till. sína upp. Hún inniheldur 15 spurningar, og í nálega hverri einustu spurningu, ef ekki í hverri einustu, felst fullyrðing af hálfu þm., misjafnlega vel grunduð, vægast sagt, og ekki sérlega góðgirnisleg. Þannig er þetta byggt upp. Það gengur eins og rauður þráður í gegnum allt plaggið, till. og grg., að þessi tvö fyrirtæki séu orðin allt of stór, megi ekki vera svona stór og að þau hafi fengið einokunaraðstöðu og hafi heitt henni herfilega. Í aðfararorðum, eins konar inngangi að töluliðunum, segir að sjö þm. skuli rannsaka rekstur, fjárfestingar, fargjalda - og farmgjaldaákvarðanir Flugleiða og Eimskipafélags Íslands, m.ö.o. alla starfsemi þessara fyrirtækja eins og hún leggur sig, að mér skilst. Rannsóknarnefndin á svo að yfirheyra, taka skýrslur, ekki aðeins af hlutaðeigandi aðilum, heldur - eins og þar segir - hjá öðrum fyrirtækjum, embættismönnum og einstaklingum, hvernig sem þetta getur nú gengið þegar ekki er um að ræða samþykkt samkv. stjskr. En þetta er alveg í samræmi við það sem hv. flm. Ólafur Ragnar Grímsson upplýsti í útvarpsþættinum að beitt væri í Bandaríkjunum. Hann nefndi þar sem dæmi um vinnubrögð þeirra yfirheyrslur og vísindalegar rannsóknir sérfræðinga í mörgum greinum. Svo nefndi hann uppljóstranir, og mér skildist að þá væri um njósnastarfsemi að ræða að baki slíkra uppljóstrana. Þetta yrði m.ö.o. algert stríð. Og þá er að verða spurningin um stríðskostnaðinn. Hver á að greiða hann? Jú, hann á að greiðast úr ríkissjóði, því í till. segir einfaldlega að n. skuli fá peninga handa þeim sérfræðingum sem hún telji að þurfi að ráða til aðstoðar. Og þá er ég einnig með í huga skýringarnar á fyrirmyndinni í útvarpsþættinum, því að eins og ég sagði áðan var sérstaklega tekið fram, að vestra hefðu þeir tugi og hundruð sérfræðinga í sinni þjónustu og að Alþ. þyrfti að koma sér upp eigin sérfræðingum. Það væri ástæða til þess, áður en mjög langt gengur fram meðferð þessa máls að panta kostnaðaráætlun hjá hv. þm. og óska þess að hún yrði borin undir fjárlaga- og hagsýslustofnun til öryggis, og væri þá hægt að nota hana í sambandi við fjárlagagerð eða kannske gerð lánsfjáráætlunar. Ég gæti trúað að þetta yrðu svimandi upphæðir. En ég spyr í fyllstu alvöru: Eru hv. alþm. reiðubúnir að stofna þennan „rannsóknarrétt“ hv. 3. landsk. þm. og síðar hv. 1. þm. Reykv. því hann er með eins uppbyggða till. um að stofna slíkan rannsóknarrétt með tilheyrandi sérfræðingum, sbr, fyrirmyndina? Og hver yrði þá í raun hlutur alþm. í þessum rannsóknarrétti? Hver yrði hans hlutur í þessu fyrirtæki þegar búið væri að ráða viðunandi „stabb“ sérfræðinga í mörgum greinum, því að rannsóknin yrði umfangsmikil? Ég neita því ekki, að mér finnst sumar einstakar spurningar æðikyndugar og ég ætla að taka dæmi, án þess að fara út í þær allar. T.d. tek ég 5. og 6. spurningu. Þar segir: „Hvers vegna hafa fjárfestingar Flugleiða hf. fyrst og fremst beinst að samkeppnisflugi á Bandaríkjamarkaði og lítil áhersla verið lögð á afgerandi nýjungar á sviði flugsamgangna innanlands og við nágrannalönd?“ „Hvaða afleiðingar hefur það fyrir eðlilega þróun flugsamgangna innanlands, einkum milli landshluta innbyrðis og smærri byggðarlaga við Reykjavík, að Flugleiðir hf. meta slíkar flugsamgöngur fyrst og fremst út frá þröngum viðskiptasjónarmiðum, en taka lítið tillit til almennra þjóðhags- og byggðasjónarmiða?" - Þetta er glöggt dæmi um uppbyggingu á till., fullyrðingar og sleggjudóma hv. flm., því það, sem segir í þessum spurningum, eru klárir sleggjudómar og ekki neitt annað. Hér innanlands eru fyrsta flokks flugvélar í notkun - vélar sem hafa reynst hér og annars staðar ágætavel, svo yfir því er ekki að kvarta. Ég er nokkuð kunnugur þjónustu hjá þessum fyrirtækjum, því ég ferðast mikið innanlands. Mín reynsla er sú, að þjónustan sé ágæt og fyrirgreiðsla yfirleitt. Ég hef ekki yfir því að kvarta. Ég þekki það áreiðanlega ekki síður en hver annar. Ég hef notið þessarar þjónustu áratugum saman, og það þarf ekki að bera því við, að ég sé að vitna í það tímabil sem ég gegndi störfum ráðh. og hafi þá haft einhverja sérstaka fyrirgreiðslu, heldur hef ég langa samfellda reynslu. Það er vitað mál, að innanlandsflug á Íslandi er yfirleitt ekki arðgæft miðað við núverandi aðstæður, ekki sérstaklega hagstætt að fljúga hér innanlands, það hlýtur hver maður að skilja þegar við gerum okkur grein fyrir því, hversu fáir menn eru að baki á hinum ýmsu stöðum sem flogið er til. Samvinnan við smærri félögin er ákaflega lofsverð, en einmitt hana gerir hv. flm að sérstöku gagnrýnisatriði, samvinnu Flugleiða við smærri félögin: Flugfélag Norðurlands og Flugfélag Austurlands. En sannleikurinn er sá, að með tilkomu þessara litlu véla og alveg sérstaklega með meira og nánara samstarfi stóra félagsins og litlu félaganna hefur orðið hrein bylting í samgöngum, og alveg sérstaklega er mér kunnugt um það á Austurlandi og Norðurlandi. Staðhæfingarnar, sem eru settar fram í þessum greinum, eru að mínum dómi alveg fráleitar. Ég ætla aðeins að nefna tvær aðrar spurningar, án þess að fara svo frekar út í það, þ.e. 14. og 15. spurninguna. „Hvaða skýringar eru á því að gífurleg fjárfesting Eimskipafélags Íslands hf. í nýjum skipum hefur ekki leitt til hlutfallslegrar farmgjaldalækkunar?" Hvers vegna hefur Eimskipafélag Íslands hf. kosið að nota markaðsdrottnun sína frekar til eignamyndunar í stað þess að veita almenningi í landinu ódýrari þ jónustu?" Ég sé ekki betur en hér séu nákvæmlega sömu sleggjudómarnir á ferðinni. Það er ekki á færi hv. flm. eða einhvers þm. hér á Alþ. að segja til um það, hvaða fjárfesting hjá skipafélagi er arðgæf og hvernig hún verkar á farmgjöld og hvernig hefði orðið ef ekki hefðu verið keypt þessi skip eða hin. Það er náttúrlega hægt að bollaleggja um þetta, en hv. þm. brestur öll rök til þess að sanna þær staðhæfingar sem fram eru settar í þessum spurningum. Það mætti alveg eins spyrja að því, hvers vegna verslun, sem hefði komið upp nýju húsnæði, hefði ekki lækkað vöruverðið um leið. Svona er ekki hægt að setja hlutina upp. Þetta hlýtur að vera matsatriði hverju sinni. Og þetta er alveg dæmigert um þau tilvik sem verða að metast af þeim sem vinna verkin, starfa í fyrirtækjunum, en ekki af einhverjum utanaðkomandi mönnum, t.d. hv. alþm. En umfram allt finnst mér ákaflega fráleitt að slá fram svona fullyrðingum í þskj, og þá líka fullyrðingum sem jafnframt fela í sér beinar ásakanir, eins og ég hef áður nefnt. Ég skal ekki frekar taka dæmi um þennan málflutning. En ég vil segja það, að ekkert af þessu, sem fram kemur í þskj. og í málflutningi hv. þm., þykir mér vera næg ástæða til þess að Alþ. hefjist handa um rannsókn. Ég byggi þá afstöðu mína á nokkrum almennum og að ég tel augljósum staðreyndum. Það eru ekki bornar fram og því síður rökstuddar beinar ásakanir um misferli eða brot á landslögum, að mér virðist, þrátt fyrir þær ásakanir sem ég hef gert að umtalsefni. Með stofnun Eimskipafélags Íslands var stigið giftudrjúgt spor í sjálfstæðisbaráttu Íslendinga. Það trúðu því allir þá, að það væri einn af hornsteinum sjálfstæðis og velmegunar, á eylandi ekki síst, að eignast eigin skipaflota. Erlend skipafélög reyndu á sínum tíma að undirbjóða Eimskip og kæfa hið unga félag í fæðingu. Það tókst ekki vegna þess að þjóðin stóð saman um að nota sín eigin skip, þó að hinir byðu betur, undirbyðu. En þá og ætíð síðan hefur þetta félag orðið að keppa á frjálsum markaði. Það hefur ekki nein einkaleyfi. Það varð hins vegar fljótlega mjög sterkur aðili á Íslandsmarkaðnum, en hefur ekki notið lögboðinna sérréttinda í einu eða öðru formi. Um einstaka þætti í rekstri Eimskipafélagsins felli ég auðvitað enga dóma hér. Ég hef engar forsendur til þess, fremur en hv. flm., sem þó fellir slíka dóma án þess að hafa nokkrar frambærilegar forsendur. En mér sýnist ljóst að Eimskipafélagið hljóti að taka þátt í þeim sviptingum sem jafnan eiga sér stað í harðri samkeppni á opnum markaði, innan þeirra marka sem lög og reglur mæla fyrir. Heima fyrir er þetta fyrirtæki sem önnur háð allströngum verðlagsákvæðum, og það verður auðvitað að lúta þeim. En það er klárt, það er óvefengjanlegt, að Íslendingar hafa enn sem fyrr fulla þörf fyrir öflugan kaupskipaflota í eigu Íslendinga sjálfra. Og það væri ekki til að lasta það þó að okkar skipafélag gæti beitt sér meira en nú er á alþjóðlegum markaði. Nú er Íslendingum að vaxa fiskur um hrygg í fleiri greinum en t.d. siglingum og flugi. Íslenskir verktakar hafa tekið að sér verk erlendis, íslenskir hönnuðir sömuleiðis, og það er vel. Og það kemur fram í fréttabréfi, sem nýlega hefur komið frá Félagi ísl. vinnuvélaeigenda, að þeir hafa mikinn áhuga á að efla svo samtök sín að þeir geti í vaxandi mæli tekið þátt í útboðum erlendis. Þetta er tvímælalaust af hinu góða. En hitt er annað mál, að það ber auðvitað að veita skipafélögum eins og öðrum rekstri allt eðlilegt aðhald. Ég tel raunar að það sé gert á ýmsan hátt, og ég kem að því örlítið nánar síðar. En að taka fyrirtækin undir rannsókn og stimpla þau grunsamleg fyrir það eitt að þau séu stór á íslenskan mælikvarða, það tel ég alveg fráleitt. Vitanlega gildir sama um flug og siglingar, að það er lífsnauðsyn, ekki síst eyþjóð, að ráða yfir eigin flugþota - og auðvitað er það nauðsyn fyrir sérhverja þjóð. Í fluginu er sennilega enn þá æskilegra og nauðsynlegra að rekstrareiningar séu stórar. Ég held að þetta fari ekki á milli mála, það er höfuðnauðsyn í fluginu. Samkeppnin er ákaflega hörð í flugi á milli landa. Innanlands eru flugfélögin svo aftur háð verðlagseftirliti, og samningar milli þjóða grípa auðvitað inn í millilandaflugið á ýmsan hátt. Nýlega tókst, m.a. fyrir atbeina ríkisvaldsins, að sameina tvö meginflugfélög Íslendinga. Og þá voru allir á einu máli um það - ekki varð ég var við annað - að þetta væri nauðsynleg og gagnleg aðgerð, í raun og veru óhjákvæmileg aðgerð, og að það hafi verið heillaspor að þetta tókst. Nú vill flm. þessarar till. snúa þessu við aftur. En mér sýnist það í meira lagi hæpið og raunar alveg fráleitt að fara að efna til rannsókna af hálfu Alþ. hér og nú vegna þess nánast að Flugleiðir séu of stórt fyrirtæki og of aðsópsmikið, einmitt þegar við erum nýbúin að vinna að því hér, koma því svo fyrir að félögin sameinuðust. Varðandi þátt flugsins í þessari tillögusmíð hv. þm. vil ég enn leggja áherslu á að það er íslendingum mjög hagkvæmt og það eykur þætti í fremur fábreytt atvinnulíf að hér sé starfandi sterkt flugfélag sem veitt getur mörgu fólki trausta atvinnu. En til þess verður það að starfa bæði innanlands og utan, annars verður það ekki stórt félag, getur ekki haft þann styrkleika sem það hefur í dag. Og það er jafnframt ómetanlegt frá sjónarmiði samgangnanna innanlands og milli landa, líka okkar eigin samgangna, að til sé sterkur aðili sem annast þessa þjónustu. Stórrekstur í flugi, jafnvel aðeins á borð við rekstur Flugleiða, sem er lítið fyrirtæki jafnvel á mælikvarða Norðurlandaþjóða, getur ekki átt sér stað nema ryðja sér til rúms á fjölþjóðlegum markaði. Ég held að það sé öllum ljóst, að samkeppni á þessum sviðum, og það á auðvitað líka við siglingarnar, er ákaflega hörð og þar verður að beita kjafti og klóm, ef svo mætti segja. Breytileg far- og farmgjöld eftir eðli leiða og tegund viðskipta verða áreiðanlega aldrei umflúin. Undirboð á þessum vettvangi er auðvitað algengt og margþekkt. Þessar gífurlegu sveiflur í verðlagningunni eru oft alveg óhjákvæmilegar undir þeim kringumstæðum sem við er starfað. Og ég endurtek það, að stórrekstur einn getur gert sig gildandi þarna. Það þýðir ekkert að loka augunum fyrir þessu. Ef aftur stjórnmálamenn á borð við okkur hv. flm. t.d. ættu að fara að segja fyrir um rekstur Flugleiða í einstökum atriðum, sbr. aðfinnslur hans út af töxtum, flugvélakaupum o.s.frv., færi félagið vitanlega á hausinn með sama! Ég veit að hv. flm. viðurkennir þetta í hjarta sínu, þó að hann kunni að halda öðru fram hér á eftir. Við höfum ekkert vit á þessu, ekki neitt, og þó að við förum að fá okkur einhverja „prívat“-sérfræðinga eða sérfræðinga á vegum Alþ. til þess að vinna að þessu, þá höfum við enga tryggingu fyrir því, að þeir væru neitt betri en þeir sérfræðingar sem félögin sjálf ráða sér. Mér sýnist þetta því allt ein hringavitleysa. Ég minntist áðan á fordæmingar flm. á aðild Flugleiða að flugfélögum á Norður- og Austurlandi. Ég á erfitt með að koma því úr huga mínum, því að það er svo afspyrnufáránlegt að mínum dómi. En ég skal þó sleppa því að mestu. Eins og ég hef vikið að hefur flug hér innanlands ekki reynst gróðavegur og ekki fremur rekstur litlu landshlutafélaganna, sem eru svæðisbundin, heldur en hinna. En hagræðið af því, að þessi félög starfi saman, er náttúrlega margvíslegt. Fyrir Flugleiðir líka, stóra félagið, hefur það mjög mikla þýðingu, því með náinni samvinnu við félögin í landshlutunum greiðir stóra félagið fyrir farþegum sínum alla leið heim og heiman, og það gerir það reyndar líka með þátttöku í rekstri bifreiða, eins og kom fram í ræðu hv. síðasta ræðumanns. Ef leitað væri álits forsvarsmanna byggðarlaganna á þessum svæðum, sem nú njóta flugsins frá litlu félögunum, þá held ég að það yrði einróma að það væri síður en svo ástæða til þess að taka Flugleiðir undir opinbera rannsókn vegna þess samstarfs, heldur þvert á móti að það sé æskilegt, enda eftir því leitað af heimamönnum. Nú er einnig fram komin till. um að taka Samband ísl. samvinnufélaga og kaupfélögin undir rannsókn. Ég held nú að hv. flm. þeirrar till. hafi sett hana fram mest til þess að fá „system“ í þetta allt saman. En hvað um það, við skulum láta það liggja á milli hluta. En satt er það, að Sambandið er líka stórt fyrirtæki, og ef það telst nægilegt tilefni, þá er samræmi í því að rannsaka það einnig. Eins og ég hef margtekið fram, þá ræði ég þetta mál fyrst og fremst út frá því, hvort skynsamlegt sé að Alþ. snúi sér að slíkum rannsóknarverkefnum. Ég mun því hvorki leitast við að gera úttekt á starfsemi þessara félaga, sem till. fjallar um, né heldur ræða sérstaklega þá gagnrýni sem kom fram í frumræðunni, ekki umfram það sem ég hef þegar gert í framhjáhlaupi. En ég vil ekki liggja á því, að ég er alfarið andvígur þessari till., þessum nýju starfsháttum. Ég álít ekki tilefnið nægilegt og ég vefengi hæfni þm. til raunhæfra rannsóknarstarfa og tel auk þess að tíma þeirra sé miklu betur varið til annarra verka og þá fyrst og fremst til jákvæðari athafna en standa í þessu, líkt og ég tel að Alþ. hafi verið að gera undanfarið. Ég vísa til þeirrar uppbyggingar sem orðið hefur í þjóðlífinu á síðustu áratugum, því til sönnunar, að menn hafa ekki verið að rífa niður, heldur að reyna að stuðla að því að byggja upp. Þar með er ég ekki að slá því föstu, og það hef ég þegar tekið fram, að það sé óþarft að fylgjast með rekstri stórfyrirtækja, síður en svo. Nálega alls staðar í okkar þjóðlífi er þörf aðhalds og eftirlits, og er langt síðan það var viðurkennt. Og vel að merkja: íslenskur atvinnurekstur t.d. er ekki eftirlitslaus í dag: Ég ætla aðeins að nefna dæmi um það. Ég nefni það fyrst, að í hvert sinn sem fyrirtæki þurfa á lánafyrirgreiðslu að halda - og það er oft - kanna hagdeildir lánastofnana stöðu þeirra og krefjast margvíslegra upplýsinga. Stjórnir ríkisbankanna eru þingkjörnar og þannig hefur Alþ. einmitt möguleika til áhrifa á þessu sviði. Ég vil sérstaklega vekja athygli á því, að þegar Flugleiðir hafa fengið ríkisábyrgðir fyrir lánum, sem reynst hefur óhjákvæmilegt á stundum, hefur farið fram alveg sérstök könnun á stöðunni. Ég nefni það enn, að skattyfirvöld fylgjast með rekstri og efna til rannsókna, ef nokkur ástæða þykir til - og vald skattarannsóknanna er nokkuð mikið - samkv. lögum frá Alþingi auðvitað. Við höfum lög um verðlagningu á vöru og þjónustu og varnir gegn einokun og óréttmætum viðskiptaháttum, eins og ég held að það sé orðað. Og verðlagning er háð eftirliti, eins og ég hef áður aðeins vikið að. Nefnd manna, sem er valin á nokkuð breiðum grundvelli, ákveður verð margra þátta í þjónustu þeirra fyrirtækja sem hér um ræðir eins og í annarri þjónustu. Úrskurðir þessarar nefndar eru nánast hæstaréttardómar, nema í þeim tilvikum og á þeim tímum sem ríkisstj. grípur inn í. Fyrirtækin eru skyld að gefa verðlagseftirlitinu og skattinum allar upplýsingar og auðvitað bönkunum líka, og þau verða að gera það samkv. eðli málsins. Ýmsir aðrir þættir í starfsemi íslenskra fyrirtækja eru líka undir eftirliti, svo sem öryggismál ýmiss konar, starfsmenntun áhafna, öryggi farkosta og búnaður, vinnustaðir o.s.frv. Þá má enn geta þess, sem raunar kom fram í ræðu hv. síðasta ræðumanns, að ríkið á hlut í þessum félögum báðum. Það hefur sinn mann þar í stjórn, og þar hefur Alþ. enn aðgang að upplýsingum frá félögunum. Þannig er nú þetta, íslensk fyrirtæki yfirleitt og þessi t.d. eru þegar undir margvíslegu eftirliti, sem getur snúist í rannsókn þegar það á við að dómi þeirra sem með fara og oft eru til þess ráðnir af Alþ. beint eða óbeint. Hér við bætist svo það, að flestir eða allir fjölmiðlar eru fúsir og jafnvel sækjast eftir því að birta hvers konar gagnrýni fólksins. Þetta þekkjum við mætavel. Og ég vil taka undir það: Við skulum veita aðhald, gagnrýna með rökum og framfylgja löggjöf okkar t.d. um verðlag, skatta, bankamál o.s.frv. En ég held að við ættum að láta bíða ögn að stofna nýtt bákn, eins konar rannsóknarrétt Alþingis, með sérfræðingastofnun að bandarískri fyrirmynd, sbr. till. hv. 3. landsk. þm. og skýringar hans í útvarpsþættinum margnefnda. Það er ekki öll sagan sögð enn varðandi þennan samgönguþátt og sérstaklega samgöngur á sjó, því í samstarfsyfirlýsingu núv. ríkisstj. segir orðrétt: „Úttekt verði gerð á rekstri skipafélaga í því skyni að lækka flutningskostnað.“ Sem sagt, auk alls þess sem ég í fyrstu drap á, þá kemur svo þetta að ærið eftirlit og umsjón af hálfu hins opinbera er þegar fyrir hendi, þótt ekki sé nú settur rannsóknarréttur af hálfu Alþingis ofan á það allt saman sem við höfum fyrir. Það væri að mínum dómi alveg tvímælalaust að bera í bakkafullan lækinn. Það, sem ég hef hér sagt, er nánast eingöngu um það, hvort skynsamlegt sé að brjóta nú blað í sögu Alþingis og hefja á þess vegum umfangsmikla og flókna rannsóknarstarfsemi og ráða til sérstaka sérfræðinga, koma upp sérfræðingastofnun, ef ég hef skilið hv. flm. rétt. Ég hef nálega ekkert fjallað um rekstur þessara fyrirtækja, sem till. fjallar um, en minni á hæpnar fullyrðingar hv. flm. um einokun þeirra rétt sem dæmi um málflutninginn. En ég hef bent á það t.d., að Alþ. og alþm. hafa fullt að gera nú þegar við hin hefðbundnu störf, að þm. eru margir sjálfir áreiðanlega ekkert sérstaklega til þess hæfir að taka að sér slíkar rannsóknir, að það hlyti að verða mjög mikill kostnaður við sérstaka rannsóknarstofnun á vegum Alþingis við að ráða að bandarískri fyrirmynd sérfræðinga í ýmsum greinum til þess að vinna þetta verk fyrir eða undir eftirliti þm. Ég hef bent á það, að þm. hafa aðgang að sérfræðingum ríkisstofnananna sem margar hafa einmitt það hlutverk að beita eftirliti á þessum stöðum. Ég benti á það í byrjun, að ég tel að slíkri rannsókn fylgi hætta, hætta á því að krenkja þau fyrirtæki sem fyrir rannsókn yrðu. Og ég vil enn benda á, að það er auðvitað viss hætta á pólitískri misnotkun ef Alþ. á annað borð færi að taka upp slíkar rannsóknir og verulega heitt yrði í kolunum. Og síðast, en ekki síst drap ég á það margháttaða eftirlit, sem nú þegar er fyrir hendi, minnti á sérstaka athugun ríkisstj. samkv. stjórnarsáttmála. Niðurstaða mín er því neikvæð. Ég er andvígur því, að Alþ. helli sér út í viðtæka rannsóknarstarfsemi á þeim grundvelli sem lagður er í till. Vilji Alþ. auka eftirlit með framkvæmdavaldinu og með ýmsum athöfnum þegnanna, ég er ekki talsmaður þess sérstaklega, en vilji þingið það, þá verður að forma það á annan hátt en með svona tillöguflutningi. Það verður þá að finna því skynsamlegt form og taka sér tíma í það, en ekki þjösnast áfram á þann hátt sem ég tel að sé gert með þessum tillöguflutningi. Mér er vitanlega ókunnugt um afstöðu annarra alþm. yfirleitt til þessarar þáltill. hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar, og ég skal engu spá um afgreiðslu hennar hér á Alþ. En setjum svo, að þessi till. yrði nú samþ., og setjum svo, að það tækist síðan að lama nokkuð nefnd fyrirtæki, a.m.k. rjúfa „einokunaraðstöðu“ þeirra margnefnda, t.d. kljúfa þau upp í tvö eða fleiri fyrirtæki, svo þau geti barist innbyrðis. Þá vaknar í huga mínum áleitin spurning og hún er einfaldlega þessi: Verður hv. þm., flm. þessarar till., þess umkominn að tryggja jafngóðan eða betri atvinnurekstur eða hyggja upp í staðinn annan atvinnurekstur á sviði samgöngumála, sem hefur meira þjóðhagslegt gildi en þau tvö fyrirtæki, sem hér er fjallað um og vegið að, Eimskip og Flugleiðir? Er hann fær um t.d. að tryggja betri þjónustu, meiri atvinnumöguleika og öruggari rekstur? Ég skal að sjálfsögðu ekkert fullyrða um þetta. En það læðist að mér sá grunur, að þá mundi rætast bókastaflega það, sem Grímur Thomsen kvað forðum, að „gildari virðist, unglingar, / til ofanveltu ykkar kraftur / en til þess að byggja upp aftur.“



Herra forseti. Hv. síðasti ræðumaður hjó að þeim rannsóknartill., eins og hann orðaði það, sem lagðar hafa verið fram, og fór um þær niðrandi orðum. Ég vil ekki með þeim fáu orðum, sem ég kem til með að segja, mæla með þeirri till. sem nú er á dagskrá, heldur vil ég vegna orða fyrrv. hæstv. menntmrh. um, að ekki væri rétt né hægt að rannsaka fyrirtæki eða stofnanir á þann hátt sem farið er fram á í þeim till. - hann talaði almennt um þær till. sem fram hafa komið, ekki sérstaklega þá sem hér er á dagskrá - aðeins benda á að ekkert er því til fyrirstöðu að slíkar rannsóknarnefndir séu settar á laggirnar. Ég leyfi mér að benda á 94. gr. skattalaga, sem samþ. voru í ráðherratíð hv. þm. Þar er gert ráð fyrir að slíkum rannsóknaraðilum sé hleypt á einstaklinga og fyrirtæki í þjóðfélaginu. Þar á ég við skattyfirvöld sem starfa eiga sem rannsóknarnefndir, þótt ekki sé um þingmannanefndir að ræða. Með leyfi forseta vil ég lesa upphaf 94. gr. skattalaganna um upplýsingaskyldu og eftirlitsheimildir. Það undirstrikar að hér er um rannsóknarnefndir að ræða, eins og gert er ráð fyrir í þeim till. sem liggja fyrir þinginu, þó ég tali ekki sérstaklega um þá till. sem er á dagskrá. Upphaf 94. gr. hljóðar svo: „Öllum aðilum, bæði framtalsskyldum og öðrum, er skylt að láta skattyfirvöldum í té ókeypis og í því formi sem óskað er allar nauðsynlegar upplýsingar og gögn er þau beiðast og unnt er að láta þeim í té. Skiptir ekki máli í því sambandi, hvort upplýsingarnar varða þann aðila, sem heiðnin er beint til, eða aðra aðila sem hann getur veitt upplýsingar um.“ Svo langt er gengið í rannsóknarnefndum og störfum þeirra stofnana sem Alþ. hefur þegar sett á laggirnar. Þetta eru skattalög þau, sem síðast voru samþ. - ég held ég megi segja 6. maí 1978 og eiga að taka gildi 1. jan. 1979. Einstaklingum er skylt samkv. þeim lögum að gefa upplýsingar um þriðja aðila. Það er mesti misskilningur ef hv. þm. heldur að hér sé verið að setja á laggirnar nefnd þm. sem eigi að segja til um hvernig reka eigi fyrirtæki. Þeir skulu ekki rannsaka sjálfir, heldur mundu þessar rannsóknarnefndir, ef á laggirnar kæmust, nota, eins og fram kom hjá hv. þm. sérfræðikunnáttu þeirra manna sem færastir eru til að veita nefndunum allar þær upplýsingar sem um yrði beðið. Hér er ekki verið að tala um að rannsaka fyrirtækin vegna stærðar, heldur vegna þess að hér er um auðhringi að ræða eða óeðlileg samkeppni á sér stað, sem aðrir hafa ekki aðgang að.