Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (BF): Hver þingflokkur fær 50 mínútna ræðutíma, sem skiptist í þrjár umferðir, fyrsta 20 mín., önnur 20 mín og hin þriðja 10 mín. Röð flokkanna er þessi: Framsfl. Sjálfstfl., Alþb. og Alþfl. Af hálfu Framsfl. tala Ólafur Jóhannesson, Ingvar Gíslason, Ágúst Þorvaldsson og Tómas Karlsson, af hálfu Sjálfstfl. Bjarni Benediktsson, Ólafur Björnsson, Steinþór Gestsson og Matthías Bjarnason, af hálfu Alþb. Lúðvík Jósefsson, Eðvarð Sigurðsson og Karl Guðjónsson, af hálfu Alþfl. Gylfi Þ. Gíslason, Eggert G. Þorsteinsson, Bragi Sigurjónsson og Benedikt Gröndal. Hefst þá umr. og til máls tekur af hálfu Framsfl. fyrri flm. vantrauststill., hv. 3. þm. Norðurl. v., Ólafur Jóhannesson.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Gengisfelling ríkisstj. mun ekki leysa þann vanda, sem við er að glíma í efnahagslífinu. Þau vandamál eru fyrst of fremst þríþætt, þ.e.a.s. fjárskortur og hallarekstur atvinnuveganna og þá alveg sérstaklega sjávarútvegsins, viðskiptahalli við útlönd, rekstrarhalli ríkissjóðs og fjárþrot ýmissa framkvæmdasjóða. Flest öll fyrirtæki eru sögð rekin með tapi. Samkvæmt áætlun sérfræðinga hefði að öllu óbreyttu þurft að flytja til sjávarútvegsins, í einu eða öðru formi, 12–1400 millj. kr. á næsta ári, ef hann átti að skrimta. Rekstrarfjárskortur háir iðnaði og veldur samdrætti. Atvinnuleysi er víða byrjað, en annars staðar yfirvofandi. Mikill fjöldi bænda er að sligast undir skuldum og þeir eiga yfir höfði sér lokun viðskiptareikninga. Hinn svonefndi gjaldeyrissjóður er tæmdur. Áætlaður viðskiptahalli á síðasta ári og á þessu nemur mörg hundruð milljónum króna. Skuldir þjóðarinnar við útlönd námu á gamla genginu 8–9 milljörðum, en verða samkv. hinu nýja gengi um 12.5 milljarðar eða um 60 þús. kr. á hvert einasta mannsbarn í landinu. Árlegar afborganir þeirra og vextir munu nema rúmum 15% af öllum gjaldeyristekjum þjóðarinnar á útflutningi og þjónustu og menn éta upp andvirði alls freðfisksútflutnings. Gert var ráð fyrir, að greiðsluhalli hjá ríkissjóði yrði um 350 millj. kr. á þessu ári. Yfirdráttarskuld ríkissjóðs við Seðlabankann nemur um 800 milljónum kr. og hefur hækkað stórkostlega á árinu. Talið er, að fjárfestingarsjóði vanti á næsta ári um 450 milljónir kr., ef framkvæmdir ættu að verða nokkuð viðlíka á þessu ári. Þannig eru nokkrir aðaldrættir þeirrar myndar, sem blasti við í viðræðum stjórnmálaflokkanna, samkv. upplýsingum embættismanna. Ég tek að sjálfsögðu enga ábyrgð á þeim, en ég hef heldur ekki aðstöðu til að véfengja þær. Það er athyglisvert, að þetta er lýsing stjórnarinnar sjálfrar á því neyðarástandi, sem skapazt hefur í stjórnartíð hennar. Þetta eru þau reikningsskil, sem ríkisstj. leggur á borðið eftir nær 9 ára viðreisnarstjórn. Mér finnst, að stjórn, sem slíka reikninga leggur fram, eigi að fara frá. Það er von, að þjóðin spyrji, hvernig á því standi, að svona er komið aðeins tveimur árum eftir að einu mesta góðæristímabili í sögu þjóðarinnar lauk. Og þá ekki sízt vegna þess, að í kosningunum fyrir 1 1/2 ári sögðu stjórnarflokkarnir, að allt væri í lagi. Ég held, að orsakir efnahagsvandamálanna séu fyrst og fremst fjórar, þ.e. röng stjórnarstefna, verðbólga, verðfall útflutningsafurða og aflabrestur á vissum veiðum. Tvær hinar síðast töldu eru óviðráðanlegar. Þær eru mikið áfall, eins og á stendur, en þó engan veginn jafnmikið og stjórnarflokkarnir láta í veðri vaka. Sannleikurinn er sá, að þessi óviðráðanlegu atvik eru engan veginn sú afsökun fyrir ríkisstj., sem hún vill vera láta. Sveiflur i aflamagni og afurðaverði eru hér á landi regla, en ekki undantekning, eins og öll okkar atvinnusaga sýnir. Þess vegna er út í hött að afsaka erfiðleikana með minnkandi afla og lækkandi afurðaverði. Það verður jafnan að gera ráð fyrir því, að mögur ár komi á eftir góðum. Það var óðs manns æði að gera ráð fyrir metafla og metverði til frambúðar. Það geta verið afglöp hjá ríkisstj. að gera ráð fyrir slíkri framvindu. En auk þess er það svo, að samkv. opinberum upplýsingum er vísitala viðskiptakjara nú nokkurn veginn sú sama og árin 1961–1963. Viðskiptakjörin í fyrra voru svipuð og árið 1964. Ef verðbólgunni hefði verið haldið í skefjum, svo sem stjórnin á sínum tíma hét að gera, væri verðfallið og minnkandi aflabrögð ekki tilfinnanlegt vandamál. En undirrót verðbólgunnar er röng stjórnarstefna, ég vil segja stjórnleysi á sumum sviðum. Ýmsar ráðstafanir stjórnvalda á undanförnum árum hafa ýtt undir verðbólguna. Stjórnarstefnan hefur einnig að ýmsu leyti verið röng í grundvallaratriðum gagnvart atvinnuvegunum. Þeim hefur verið íþyngt óhæfilega með álögum og fjármagnskostnaði, of mikið af ráðstöfunarfé þjóðarinnar hefur farið í vafasama fjárfestingu og almenna eyðslu, en atvinnuvegirnir hafa fengið of lítið af því í sinn hlut sem rekstrarfé. Taumlaus innflutningur hefur leitt til gjaldeyrissóunar og valdið innlendum iðnaði þungum búsifjum. Reynslan talar hér sínu máli. Hún sýnir í hvert öngþveiti stjórnarstefnan hefur leitt þjóðina. En það, sem ríkisstj. er alveg sérstaklega ámælisverð fyrir að mínum dómi, er það, að hún skuli ekki hafa gripið fyrr í taumana og gert viðeigandi ráðstafanir til að mæta vandanum, því að hann hefur í öllum meginatriðum legið lengi ljós fyrir. Vissulega hefði verið auðveldara að fást við hann, ef fyrr hefði verið snúizt við honum og raunhæfar ráðstafanir gerðar í tæka tíð. En stjórnin lét reka á reiðanum, trúði á happdrættisvinning, sem aldrei kom, eyddi öllum sjóðum. Hún tók öll hugsanleg lán og fleytti þjóðarbúskapnum og lífskjörunum áfram allt þetta ár á fölskum forsendum. Samtímis horfði hún á, að fyrirtækjunum blæddi út. Þess vegna er vandinn orðinn miklu meiri og óviðráðanlegri, en áður var. Hinn óhæfilegi dráttur hefur kynt undir kaupæði, gjaldeyriseyðslu og spákaupmennsku. Sparifénu hefur beinlínis verið sópað út úr bönkunum. Í októbermánuði einum drógust t.d. bankainnlán saman um rúmar 150 milljónir. Með innflutningsgjaldinu var glæframennskunni gefið grænt ljós. Gengisfelling var í rauninni leynt og ljóst boðuð af ráðamönnum um tveggja mánaða skeið. Þegar í óefni er komið, hafa svo stjórnarflokkarnir gripið til fjórðu gengisfellingarinnar á valdaferli sínum og ætla með henni, ásamt boðaðri kaupbindingu, að vísu dulbúinni, að lækna allan vanda. Það er fullkomin blekking að halda því fram, að slík hrossalækning muni lukkast. Þetta er fjórða gengisfelling ríkisstj. Þegar hún kom til valda, var skráð gengi bandaríkjadollars rúmar 16 kr., en með gjaldeyrisálagi raunverulega eitthvað yfir 20 kr. Nú kostar bandaríkjadollar rúmar 88 kr. Á einu ári hefur dollarinn við tvær gengisfellingar hækkað úr 43 kr. í 88 kr. eða meir en tvöfaldazt. Þetta er ljótur ferill. Allar þessar gengisfellingar hafa runnið út í sandinn. Þær hafa skapað fleiri vandamál, en þær hafa leyst. Þær hafa magnað dýrtíðina, spillt vinnufriði, ýtt undir eyðsluna, dregið úr sparifjármyndun og grafið undan gjaldmiðlinum og viðskiptasiðgæði. Örskömmum tíma eftir hverja gengislækkun hefur vandinn í raun og veru verið orðinn enn meiri, en hann áður var. Aldrei hefur þetta verið ljósara, en við gengisfellinguna í fyrra. Ég held, að hvert og eitt einasta varnaðarorð okkar stjórnarandstæðinga í sambandi við þá gengislækkun sé komið fram. Auðvitað verður reynslan af þessari gengisfellingu sú sama og af hinum fyrri, sem þessi ríkisstj. hefur staðið að. Gengisfellingin verkar kannske eins og morfínssprauta í bili. En það verður ekki lengi. Hún mun innan tíðar renna út í sandinn. Hún mun reisa nýja dýrtíðaröldu. Talið er, að hún muni hafa í för með sér 20% kjaraskerðingu, þegar öll áhrif hennar eru komin fram. Þá kjararýnun er öllum launþegum ætlað að taka á sig, hvort sem laun þeirra eru lítil eða mikil. Hvernig eiga menn, sem aðeins hafa 120–130 þús. kr. árstekjur, að taka á sig 20% kjararýrnun? Slíkt er útilokað. Hvernig eiga menn að komast af, ekki sízt, þegar atvinnuleysið má heita fyrirsjáanlegt? Það er spurning, sem leita mun á margan á næstunni. Ekkert bólar enn á hliðarráðstöfunum til að létta byrðarnar eða til að tryggja atvinnu. Enginn veit, hvað byggja má á óákveðnum og afsleppum fyrirheitum ríkisstj. Það eru ekki orð og fyrirheit, heldur athafnir, sem hér skipta máli. Til þessarar gengislækkunar er stofnað án alls samráðs við launþegasamtökin. Þess er engin von, að þau geti sætt sig við hana bótalaust, eins og allt er í pottinn búið. Það er augljóst mál, að vinnufriði er stefnt í voða. Viðbrögð verkalýðssamtakanna bera því vitni, hvers vænta má. Um áhrif gengisfellingarinnar á hag sparifjáreigenda þarf ekki að ræða. Þau liggja í augum uppi. Sama máli gegnir um aðstöðu námsmanna, einkanlega þeirra, sem stunda nám erlendis. Framundan þeim eru lokaðar dyr. En gengislækkunin verður ekki heldur án stefnubreytingar að öðru leyti það bjargráð fyrir atvinnuvegina, sem látið er í veðri vaka. Hún hefur í för með sér stórhækkaðan rekstrarkostnað, kallar á meira lánsfé og leggur óbærilega bagga á þau fyrirtæki, sem skulda erlendis, en þau eru býsna mörg. Þannig munu t.d. erlendar skuldir fiskiskipanna hækka um 350 millj. kr. Gengisbreyting getur aldrei borið tilætlaðan árangur að mínum dómi, nema um hana sé víðtæk samstaða, að skilningur ríki á þörf hennar og hún sé innan hóflegra marka. Ekkert þessara skilyrða er nú fyrir hendi. Þess vegna er þessi gengisfelling, eins og til hennar er stofnað, fullkomið glæfraspil, sem getur innan tíðar leitt til enn meira öngþveitis. Sannleikurinn er sá, að þessi gengislækkun læknar líklega ekki vanda neins, nema þá fjmrh., þ.e. ríkissjóðsins. En hvað átti að gera? Var nokkur valkostur fyrir hendi? Í viðræðum stjórnmálaflokkanna bentum við stjórnarandstæðingar á ýmis úrræði til þess að minnka þann vanda, sem við var að glíma. Að sjálfsögðu eiga þau sum hver ekki við, eftir að gengisfelling hefur verið framkvæmd. Við bentum t.d. á eftirtaldar ráðstafanir til að bæta stöðu atvinnuveganna og til að stuðla að atvinnuöryggi. Að tilteknum fyrirtækjum yrði veittur greiðslufrestur. Að lausaskuldum framleiðslu– og atvinnuveganna yrði breytt í föst lán og skuldaskil framkvæmd í vissum tilvikum og komið yrði á fót sérstökum aðstoðarlánasjóði í því skyni. Að lækkaðir yrðu vextir af stofn– og rekstrarlánum atvinnuveganna. Að lækkaðir yrðu eða felldir niður ýmsir sérskattar á atvinnuvegina. Að ýmis þjónustustarfsemi við atvinnuvegi yrði tekin til lagfæringar, svo sem byggingar, rafmagnskostnaður o.fl. Að tekin yrði upp skipuleg fjárfestingarstjórn og verkefnum raðað niður, en þetta er auðvitað óhjákvæmilegt, þegar lánsfé er takmarkað. Stjórnleysið í fjárfestingu á undangengnum árum er kannske, þegar allt kemur til alls, ein aðalrót efnahagsvandans. Við bentum á, að hið opinbera ætti að hafa forustu um ráðstafanir til uppbyggingar og eflingar atvinnulífinu og ætti að hafa um það samráð við sveitarfélög og stéttarsamtök. Við lögðum alveg sérstaka áherzlu á ráðstafanir til að tryggja atvinnu, hvar sem er á landinu. Við nefndum ýmsar ráðstafanir til að bæta hag og samkeppnisaðstöðu iðnaðarins, svo sem lækkun eða niðurfellingu tolla á framleiðslutækjum, hráefni og rekstrarvörum, sérstaka lánafyrirgreiðslu, m.a. til jafns við aðrar atvinnugreinar, takmörkun innflutnings á iðnaðarvörum á þeim sviðum, þar sem vörur til sömu notkunar eru framleiddar hér á landi. Til þess að rétta stöðu landsins út á við höfum við lagt til, að tekin sé upp heildarstjórn á gjaldeyris– og innflutningsmálum með hlíðsjón af gjaldeyrisöflun og þörfum framleiðsluatvinnuveganna. Jafnframt yrði lögð áherzla á aukna gjaldeyrisöflun með fullnýtingu afurða, framleiðslutækja og vinnuafls ásamt bættu markaðskerfi. Ég er ekki talsmaður hafta– eða leyfakerfis. Ég vil hafa svo mikið viðskiptafrelsi í innflutnings– og útflutningsmálum, sem ástæður frekast leyfa. En vil ekki fórna þjóðfrelsi fyrir braskfrelsi, fyrir frelsi til að eyða meira, en tekjurnar leyfa. Það verður vitaskuld að hafa stjórn á þessum málum. Algert frelsi í þeim efnum hjá þjóð, sem býr við jafnóvissar og sveiflukenndar gjaldeyristekjur og er jafnháð utanríkisviðskiptum og Íslendingar, er útilokað. Þann sannleik verður að segja, hvort sem mönnum líkar hann betur eða verr. Hitt er ekki síður mikilsvert að auka gjaldeyristekjurnar með fullvinnslu afurða og bættri meðferð. Þar hefur skort forustu af hálfu ríkisins. Hvað hefur t.d. verið gert til að tryggja betri meðferð á fiski, sem fluttur er í land til frystingar, t.d. með því að setja hann í kassa? Tilraunir einstaklinga benda til þess, að með þeim hætti mætti stórauka verðmæti framleiðslunnar. Sölukerfið allt þarf að taka til endurskoðunar. Það þarf að taka upp ný vinnubrögð um markaðsöflun og markaðsleit. Það þarf að snúast við vandanum með jákvæðri sókn og baráttu eftir því, sem unnt er. Í þessum efnum erum við orðnir eftirbátar annarra, m.a. fyrir tómlæti og forustuleysi ríkisvaldsins. Halla ríkissjóðs vildum við mæta með vægðarlausum niðurskurði á rekstrarútgjöldum ríkisins, hertu skattaeftirliti og auknum álögum á eyðslu og óþarfavöru. Þegar gerðar eru tilfinnanlegar kjaraskerðingarráðstafanir, verður ríkið einnig að spara og draga úr sinni eyðslu. Við töldum, að fulltrúar úr öllum flokkum ættu að fá það verkefni að koma fram með sameiginlegar sparnaðartill. Við framsóknarmenn töldum, að með þessum og öðrum slíkum ráðstöfunum mætti minnka verulega þau vandamál, sem við var að glíma. Hitt viðurkenndum við, að þær leystu ekki allan vandann. Til viðbótar hefði þurft að gera einhverja tilfærslu til atvinnuveganna, en miklu viðráðanlegri en ella. Þegar þessar ráðstafanir hefðu verið gerðar eða teknar með í reikninginn, átti að okkar dómi að athuga, hvaða frekari ráðstafana væri þörf til að kom atvinnuvegunum á rekstrarhæfan grundvöll og afla fjárfestingarsjóðum nauðsynlegs fjármagns. Þar gátu m.a. komið til greina gengisbreyting, uppbótaleið og niðurfærsla og blandaðar leiðir. Af þessum leiðum átti að velja þá, án allra fordóma, sem hafði minnsta lífskjararöskun í för með sér. Ég tel þessi úrræði boðlegan valkost, þó að þau leysi ekki allt vandamálið. Við framsóknarmenn höfum aldrei haldið því fram, að efnahagsmeinsemdirnar mætti lækna með einu pennastriki. Og mér dettur ekki í hug að reyna að afla mér og mínum flokki fylgis með því áð halda því fram, að hægt sé að komast út úr vandanum án allra fórna. Það getur engin ríkisstj. gert úr því, sem komið er. Það gerir enginn af okkur kraftaverk. En málin komust aldrei á það stig í viðræðunum, að um val milli leiða væri að ræða. Það kom glöggt fram, að stjórnarflokkarnir vildu ekki sinna ábendingum okkar. Þeir gerðu lítið úr og vildu ekki fallast á úrræði þau, sem við nefndum. Þeir vildu ekki breyta um stefnu. Þeir sáu ekkert annað, en gengislækkun eða hækkun söluskatts og uppbætur. Það kom auðvitað aldrei til mála, að við léðum máls á slíku, áður, en önnur úrræði hefðu fyrst verið reynd eða við færum að taka afstöðu til þessara leiða, eins og að málum var staðið. Af hálfu sérfræðinganna var og aldrei lögð fyrir viðræður stjórnmálaflokkanna nokkur grg. um þessar mismunandi leiðir eða samanburður á þeim. Þegar ljóst var, að stjórnarflokkarnir höfðu upp á eindæmi valið hina margreyndu gengisfellingarleið, - að þeir vildu ekki breyta um stefnu í neinum grundvallaratriðum og fengust ekki til að segja af sér til að skapa jafnræðisgrundvöll til viðræðna stjórnmálaflokkanna, – var allt samstarf á breiðara grundvelli útilokað. Að mínum dómi hefði þó verið þörf á víðtækri samstöðu um nauðsynlegar efnahagsaðgerðir, bæði á milli stjórnmálaflokka og stéttasamtaka. Þá hefði verið möguleiki til að koma málum þessum öllum á sæmilegan grundvöll. Sannleikurinn er sá, að efnahagsörðugleikarnir nú stafa í raun réttri ekki af minnkun afla og lækkun afurðaverðs, heldur má rekja rætur þeirra til ógætilegrar fjármálastjórnar. Á undangengnu góðæristímabili var látið undir höfuð leggjast að safna til verri ára. Þjóðartekjunum var öllum ráðstafað og eytt og að auki tekin mörg og mikil lán, sem einnig eru að verulegu leyti runnin út í sandinn. Afleiðingin er ekki aðeins sú, að engir sjóðir, - hvorki gjaldeyrissjóðir né aðrir, - eru fyrir hendi til aðstoðar, heldur vaxandi verðbólga af völdum hinnar ógætilegu fjármálastjórnar á tímabilinu, þannig að samkeppnisaðstaða útflutningsatvinnuveganna hefur stórversnað. Ríkisstj. hefur með öllu brugðizt þeirri grundvallarskyldu sinni, sem viðurkennd er í öllum helztu menningarríkjum, að hamla með fjármálastefnu sinni gegn hagsveiflum, þ.e. að draga sem mest má úr fjárfestingu og eyðslu á verðbólgutíma, en auka hana eftir þörfum, þegar atvinnuástand býður. Það horfir því miður þunglega fyrir þjóðinni. Verði ekki skipt um stefnu, eru allar líkur á því, að gengisfellingin og aðrar efnahagsaðgerðir ríkisstj. geri illt verra, að efnahagsvandræðin verði orðin innan tíðar miklu óviðráðanlegri, en þau hafa áður verið. Að fátækt og atvinnuleysi verði hlutskipti allt of margra á næstunni. Að gjaldþrotum og nauðungaruppboðum fjölgi og að margur missi það húsnæði, sem þeir hafa verið að reyna að koma sér upp með ærnum erfiðismunum. Skuldirnar við útlönd eru ískyggilegar. Greiðslubyrðin er sligandi, yfir 2 þús. millj. á ári og maður getur varla gert sér grein fyrir því, hvernig þjóðin á að standa undir henni á næstunni. Þar hafa ljótir baggar verið lagðir á framtíðina. Og enn dettur stjórninni sjálfsagt í hug að fleyta sér á erlendum lánum. Hvað verður langt í þjóðargjaldþrot, ef ekki verður skipt um stefnu? Atvinnuhorfurnar eru uggvænlegar. Atvinnuleysið er víða orðið staðreynd. Það mun vaxa stórlega á næstunni, nema gagnráðstafanir verði gerðar. En þó að dökkt sé í álinn, dugar ekki að æðrast. Landið á mikinn náttúruauð. Fólkið er menntað og dugmikið, en það vantar nýja stjórn og ný vinnubrögð. Það þarf að marka og fylgja fram nýrri heildarstefnu í atvinnumálum, ekki sízt í iðnaðarmálefnunum, sem framtíð þjóðarinnar er svo mjög háð. Sú stefna þarf að vera mótuð af forustu, sem fólkið treystir. Gengisfellingin er staðreynd. Frá henni verður ekki horfið. En nú skiptir mestu í bili að gengislækkuninni sé mætt með skynsamlegum ráðstöfunum til að draga úr kjaraskerðingu og þá sérstaklega hjá þeim verst settu. Það þarf að gera margvíslegar hliðarráðstafanir, ef hér á að afstýra hreinu neyðarástandi. Umfram allt þarf strax, alveg strax, að gera raunhæfar ráðstafanir til atvinnuaukningar. Ekki aðeins í Reykjavík og nágrenni, heldur hvarvetna, þar sem atvinnuleysisplágan herjar. Ekkert af þessu verður gert, svo að gagn sé að, nema skipt sé um stefnu í grundvallaratriðum, en það verður ekki gert, nema þessi ríkisstj. fari frá og ný stjórn sé mynduð. Sú stjórn, sem leitt hefur þjóðina í þær ógöngur, sem hún er í nú, á að fara frá. Þess vegna berum við stjórnarandstæðingar fram till. um að lýsa vantrausti á ríkisstj. Stjórnin hefur haft meiri hl. á Alþ. Hún hefur hann kannske enn. Það sýnir sig skjótt. En hefur hún meiri hl. hjá þjóðinni? Það held ég ekki. Vantraustið bergmálar og endurómar æ sterkar frá fólkinu í landinu frá innstu dölum að yztu nesjum. Ríkisstj. eru nú kveðnar bersöglisvísur á vinnustöðum, í verzlunum, á heimilum og í skólum og svo að segja alls staðar, sem tveir eða fleiri menn hittast. Þær bersöglisvísur ætti stjórnin að skilja og fara frá sem fyrst. Hún hefur ekki ráðið við vandann. Hún ræður allra sízt við hann nú. Þá á hún að fara frá. Það hafa meira að segja ungir sjálfstæðismenn sagt henni. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Vel metinn guðsmaður lét fyrir skemmstu að því liggja, að við Íslendingar værum nú komnir á hreppinn. Aðrir tala um, að sjálfstæðið sé í hættu vegna of mikillar eyðslu og enn aðrir spyrja, hvort Ísland sé nógu stór efnahagsheild til að halda sjálfstæði sínu. Það er alveg rétt, að í erfiðleikunum nú birtist höfuðveikleiki íslenzks þjóðfélags. Veikleiki, sem margir hafa þó bent á áður og stjórnmálabarátta síðustu ára hefur að verulegu leyti verið um. Þeir, sem hafa viljað leita lækninga á þessum veikleika, hafa iðulega verið sakaðir um vantrú á landinu og hinum „þjóðlegu atvinnuvegum“, eins og einn spekingurinn kemst að orði. Sakarefnið er þó það eitt að hafa brýnt fyrir mönnum hætturnar af einhæfum atvinnuháttum í okkar örðuga, en ástkæra landi. Nú ásaka þeir, sem andvaralausastir hafa verið, okkur, sem varað höfum við hættunni, fyrir að leiða kjaraskerðingu yfir landsfólkið með ráðstöfunum okkar. Sú ásökun er fjarri sanni. Kjaraskerðing nú stafar ekki af gengisbreytingu, heldur er skerðingin afleiðing okkur óviðráðanlegra orsaka. Gengisbreytingin er þvert á móti ráð til þess að draga úr kjaraskerðingu eftir föngum og gera hana sem skammvinnasta. Á þessu ári eru allar horfur á því, að þjóðartekjur verði h.u.b. 15% lægri á mann, en þær voru fyrir 2 árum, þ.e. á árinu 1966. Hvernig, sem að er farið, komumst við ekki hjá að taka afleiðingum þessa og sníða okkur stakk eftir vexti, ef við viljum ekki hleypa okkur í sívaxandi skuldir. Þessi mikla tekjurýrnun, sem færir okkur 5 ár aftur í tímann eða á sama tekjustig og á árinu 1963, sprettur hins vegar fyrst og fremst af versnandi hag sjávarútvegsins. Hreinar útflutningstekjur hans verða nú ekki fullur helmingur þess, sem þær voru á árinu 1966. Nær allar útflutningstekjur þjóðarinnar eru sprottnar úr sjávarútvegi. Hann er okkar undirstöðuatvinnuvegur, sem gerir okkur fært að búa við sambærileg lífskjör og nágrannaþjóðirnar. Áföll þessarar undirstöðuatvinnugreinar eru sem sagt þrisvar til fjórum sinnum meiri, en nemur meðaltalsrýrnun þjóðartekna. Þess vegna er óhjákvæmilegt að flytja tekjur stórkostlega til sjávarútvegsins frá öðrum, svo að hann stöðvist ekki með öllu, enda sýnir samdrátturinn, sem þar er þegar orðinn, hver hætta öllum er búin, ef sjálf undirstaðan bregzt. Á umrótstímum fer ævinlega margt í súginn, en þjóðarauður Íslendinga hefur vaxið meira á þessum áratug, en nokkru sinni áður og miklu meira, en skuldaaukningu nemur. Við skulum heldur ekki gleyma gjaldeyrisvarasjóðnum, sem safnað var, en nú er þrotinn, en auðveldaði mjög þau umskipti, sem óumflýjanleg eru og urðu hans vegna mun hægari en ella. Sá tekjuflutningur, sem hér þarf að gera, er svo stórfelldur, að ekkert smáræði dugar. Víst lætur vel í eyrum að tala um sparnað og að betur megi með sitthvað fara. Sukk og óhófseyðsla mega aldrei eiga sér stað. En hv. stjórnarandstæðingar hafa ekki fengizt til að nefna nokkra ákveðna sparnaðartill. í öllum þeim viðræðum, sem við höfum átt við þá í haust. Á viðleitni til aukinnar hagnýtingar og hagræðingar má aldrei slaka. En viðfangsefnið er stærra og af öðrum rótum runnið, en við það verði ráðið með þessum úrræðum. Ekki tjáir að ímynda sér, að vandinn eyðist við það, þótt tínd séu saman allmörg atriði, jafnvel mun fleiri, en boðorðin tíu, ef skoðun sýnir, að hvert og eitt og öll saman hafi enga úrslitaþýðingu. Hvorki fögur orð né sundurleitar og gagnstæðar aðgerðir, sem litlum eða engum sárindum eiga að valda, geta komið í stað raunsæis og átaka, sem erfiðis krefjast, en óhjákvæmilegar eru. Verðfall, sölustöðvun eða sölutregða og aflabrestur eru höfuðorsakir vandans nú, sem fyrst og fremst lýsir sér í samsvarandi minnkun útflutnings og þar af leiðandi gjaldeyrisskorti, sem aftur hefur í för með sér nauðsyn á samdrætti innflutnings. Auðvitað hefur vandinn vaxið vegna hás tilkostnaðar innanlands. Tilkostnaðurinn stafar aftur á móti einkum af launahækkunum, sem jafnóðum færðu gróða góðu áranna til almennings og tryggðu hér meiri tekjujöfnuð en annars staðar þekkist. En launahækkanirnar sköpuðu einnig meiri verðbólgu á Íslandi en í öðrum nálægum löndum. Þegar talað er um, að aflabrögð og viðskiptakjör séu nú ekki verri en á árunum 1961 og 1963, eins og hv. síðasti ræðumaður gerði, má það rétt vera. En það leiðir óhrekjanlega til þess, að við höfum nú ekki efni á hærri launagreiðslum en þá, enda mundi meginvandinn leystur, ef menn vilja sættast á þá viðmiðun, því að sú kjaraskerðing, sem viðurkennd er með gengislækkuninni, mun, þegar öll kurl koma til grafar, nema h.u.b. því, að lífskjörin færist aftur til þess, sem þau vori á árinu 1963, þegar þjóðartekjurnar á mann voru svipaðar og nú. Með gengisbreytingunni vinnst hvort tveggja, að mjög hlýtur að draga úr innflutningi á innfluttum vörum og útflutningurinn fær samsvarandi örvun. Algjör misskilningur er, að unnt mundi að ná nauðsynlegri minnkun innflutnings með höftum eða innflutningsbönnum á einstökum vörutegundum. Reynsla okkar á slíkum ráðstöfunum um mannsaldursskeið sannaði, að þær megna ekki að rétta viðskiptahalla út á við, auk þess, sem þær hafa þau helzt áhrif á tekjuskiptinguna inn á við, að magna svartamarkað og spillingu. Á síðasta haftatímanum, árum vinstri stjórnarinnar, var þeim meira að segja beitt til að tryggja innflutning á óþarfa vöru til tekjuauka fyrir ríkissjóð og gjaldeyrisleyfi í því skyni látin njóta forréttar fram yfir innflutning á miklu þarfmeiri vöru fyrir almenning, þ.á.m. til margs konar framkvæmda. Hækkun á erlendu vöruverði vegna gengisbreytingarinnar dregur að sjálfsögðu úr innflutningi erlendrar vöru og skapar innlendum iðnaði miklu betri samkeppnisskilyrði en áður. Jafnframt því hlýtur hún að hindra óþörf ferðalög til útlanda. Á hinn bóginn hvetur gengisbreytingin mjög til aukins útflutnings. Auðvitað gagnar engin gengisbreyting til að bæta upp verð á afla, sem brestur að mestu eða öllu, en hún ýtir undir leit að nýjum leiðum. Hún getur orðið einkaframtaki, dug og áræði sú driffjöður, sem öllu öðru fremur þarf nú á að halda. Aftur á móti skapar hvort heldur svokölluð lækkunarleið eða uppbætur ásamt sköttunum, sem afla þarf til að greiða þær, hættu á stöðnun og bitnar sízt léttar á almenningi, en gengislækkunin. Aðalatriðið er, að það er ekki gengisbreytingin, sem skapar kjaraskerðinguna, heldur valda henni ytri aðstæður og kjaraskerðing í svipuðum mæli varð ekki umflúin, hvaða leið, sem valin hefði verið. Að sjálfsögðu fylgja ýmsir ókostir gengislækkuninni. Tekjuflutningur til útflutningsframleiðslunnar og minnkun innflutnings er ekki sársaukalaus. Hvort tveggja bitnar mjög á verzlunarstéttinni. Algert öfugmæli er þess vegna, þegar því er haldið fram, að henni sé ívilnað með þessum ráðstöfunum. Þvert á móti reynir nú meira, en nokkru sinni fyrr, á þjóðhollustu hennar. Allir frjálshuga menn skyldu þó minnast þess, að þótt eðlilegt sé, að ríkisvaldið hlutist til um leiðréttingu ýmiss konar misræmis, sem af gengisbreytingunni leiðir, svo sem ráðstafanir til að létta aukinn þunga námskostnaðar erlendis, er með þessu móti hægt að bægja frá hinni lamandi hönd allsherjar ríkisafskipta, eins og hv. síðasti ræðumaður gerðist talsmaður fyrir. Misskilningur er, að erlendar skuldir þjóðarinnar í heild vaxi við breytinguna. Þær eru þvert á móti allar í erlendum gjaldeyri, svo að þær standa í stað, en gengisbreytingin auðveldar yfirleitt greiðslur þeirra vegna meiri gjaldeyrisöflunar en ella og minni eyðslu til þess, sem unnt er að vera án. Annað mál er, að upphæð þeirra í innlendri mynt hækkar, sem breytingunni nemur, en nokkuð lýsir sér í þessu afleiðing óhjákvæmilegs fjárflutnings innanlands, og er á okkar færi að sníða þar af verstu missmíðarnar eftir því, sem efni standa til. Innlent sparifé lækkar að verðmæti. Þess vegna væri vaxtalækkun varhugaverð, auk þess, sem hún mundi koma sjávarútveginum að hlutfallslega litlu gagni, en bitna hart á sparifjáreigendum, sem raunar hafa hlotið nokkra bót í skattfríðindum og möguleikum til kaupa á verðtryggðum sparifjárskírteinum. Gengislækkunin kemur ekki að tilætluðu gagni, nema menn fáist til þess, meðan við erum að rétta efnahag okkar, að taka á sig þá kjaraskerðingu, sem hún ber vitni um. En hið sama á við um hverja aðra leið, sem valin hefði verið. Hlutasjómenn verða og ekki verr úti, þótt leið gengisbreytingar sé farin, en hver önnur, svo sem uppbætur til útgerðarmanna langt umfram það, sem sjómenn fá í sinn hlut, eins og var á vinstristjórnarárunum og hv. þm., Lúðvík Jósefsson, setti m.a. ýtarlegar reglur um í bréfi hinn 30. desember 1957. Hér er í öllum tilfellum um að ræða tekjuflutning fyrir ákvörðun ríkisins og ríkisvaldið hlýtur að ráðstafa honum til hinna brýnustu þarfa. Stjórnin viðurkennir, að gera þarf sérstakar ráðstafanir til hjálpar hinum lakast settu, svo sem einstæðum gamalmennum, öryrkjum og barnmörgum fjölskyldum. Ákveðið er að hækka framlög til almannatrygginga í því skyni og mun leitað samkomulags um að verja því fé svo, að sem mest gagn verði að. Ríkisstj. leggur og áherzlu á víðtæka könnun annarra leiða til úrbóta fyrir hina lakar settu og mun efna til samninga við almannasamtökin um það og þá einkum úrræði til að tryggja atvinnu, því að nú er sú þörfin brýnust, að komið verði í veg fyrir atvinnuleysi. Ríkisstj. er raunar sökuð um aðgerðarleysi í atvinnumálum. Við, sem stjórnmálaþjarki erum vanir, kippum okkur ekki upp við ásakanir, þótt ósanngjarnar séu. En af öllu því, sem ég hef heyrt um mína daga, hygg ég þessa ásökun ósanngjarnasta og sízt á rökum reista. Hún er algert öfugmæli. Það var einungis fyrir harðfylgi ríkisstj. gegn heiftúðugri mótstöðu flestra stjórnarandstæðinga, að samþykkt var bygging álbræðslunnar og þar með tryggð Búrfellsvirkjun. Framtíðargildi þessara mannvirkja er vissulega mikið. En alveg óháð því, hafa þau undanfarin missiri fært ómetanlega björg í bú hjá þeim, sem ella hefðu átt erfitt með að afla sér vinnu. Aðgerðir ríkisstj. til að hlaupa undir bagga með fiskveiðum, fiskverkun og þá ekki sízt hraðfrystihúsunum hafa gert þennan rekstur mögulegan nú í ár. Eins er fullvíst, að úr síldveiðum hefði lítið orðið og hvalveiðum ekkert, ef atbeini ríkisstj. hefði ekki komið til. Aflinn brást að vísu, en harður hefði dómurinn orðið, ef ekki hefði verið ýtt úr vör til þessara veiða nú í sumar, eins og við blasti. Þá aflaði ríkisstj. framkvæmdaláns í Bretlandi, sem nam hátt á þriðja hundrað millj. kr. og greiddi fyrir margháttaðri atvinnuaukningu. Lækkandi verðlag og aflabrestur gerðu fyrri ráðstafanir með öllu ófullnægjandi. En það var ekki fyrr en í haust, að slíkt ástand hafði skapazt og þá fyrst mátti vænta verulegs skilnings á þörf róttækra aðgerða. Jafnskjótt efndi ríkisstj. til viðræðna allra stjórnmálaflokkanna um lausn vandamálanna. Árangurinn varð því miður ekki sú allsherjarsamvinna, sem vonir okkar stóðu til og þjóðarþörf krafði. En nú geta a.m.k. engir skotið sér undan ábyrgð með því, að hann hafi ekki átt kost á að kynna sér ástandið jafnvel og ríkisstj. Það er annað, sem skortir, en vitneskjan um, hversu ástandið er alvarlegt. Þáltill. um vantraust á ríkisstj. sýnir, hvað stjórnarandstæðingum er efst í huga. Það er að koma núv. ríkisstj. frá. Sá tilgangur sýnist helga öll meðul. Raunar stóð ekki og stendur enn ekki á okkur um afsögn, ef tryggt væri, að önnur þingræðisstjórn væri jafnharðan mynduð. En slíkt þykir smánarboð. Stjórnin skal segja af sér, þótt fullkomið stjórnleysi og öngþveiti blasi við á miklum örðugleikatímum, þegar vegna utanaðkomandi ástæðna hefur orðið mestur afturkippur í íslenzku efnahagslífi á þessari öld. Hv. stjórnarandstæðingar þykjast sýna sérstaka hófsemi, þegar þeir segja meirihlutaflokkana mega vera með, ef þeir vilja breyta alveg um stefnu frá því, sem þjóðin sjálf hefur nú kveðið á um í þremur alþingiskosningum í röð. Ekki var látið sitja við kröfur, að upp skyldu tekin höft og hömlur, þó að sízt þurfi nú að draga úr framkvæmdum, heldur örva og hv. síðasti ræðumaður ítrekaði mjög þessar kröfur um ríkisafskipti, höft og hömlur. Við hlutum einnig magnað ámæli fyrir að leitast við að fá hraðað framkvæmd fyrirhugaðrar stækkunar álbræðslunnar, einmitt til að bæta úr atvinnuástandi, svo og til að taka með eðlilegum hætti þátt í starfi Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Samstarf við hann er þó forsenda þess, að við getum með minni sársauka, en ella, brotizt fram úr erfiðleikunum, alveg eins og gjaldeyrisvarasjóðurinn hjálpaði okkur, meðan hann entist til þess að forða frá enn örari lífskjaraskerðingu en ella. Traustið, sem söfnun hans og ráðstöfun ávann okkur, gerir það að verkum, að við eigum nú kost á nauðsynlegri aðstoð til að forðast verstu skakkaföllin, ef víð sjálfir óskum og sýnum svo í verki. En það var sagt ganga landráðum næst, að embættismennirnir, sem að þessum málum eiga að vinna, sæktu aðalfund þessarar stofnunar. Og nú í síðustu viku urðu ákafar deilur um það hér á Alþ., hvort við ættum að senda umsókn um aðild að Fríverzlunarsamtökunum, EFTA. Flestir andstæðingarnir sögðust þó eiginlega ekki vera á móti þessari umsókn. Minnir það raunar mjög á afstöðu þeirra til gengislækkunarinnar, sem þeir hafa a.m.k. ekki fyrr en í kvöld lýst sig andvíga og hv. síðasti ræðumaður tvísté enn í afstöðu sinni til hennar, þótt hann reyndi að magna ókosti hennar og láta svo sem minni háttar aðgerðir hefðu dregið úr þörf hennar. Svipað er um EFTA. Þeir þykjast vilja kanna málið og viðurkenna, að aðild hafi marga kosti og muni að lokum reynast óhjákvæmileg með einum eða öðrum hætti. En og en. Öllu á að fresta. Aldrei má segja hreint til um, hvað gera skal. Borið er fyrir, að óheppilegur tími sé til að taka málið upp, þegar við öllum blasir, að erfiðleikar okkar nú eru alveg sérstaklega til þess lagaðir að vekja með okkur samhug og vilja til að veita okkur atbeina til að sigrast á örðugleikum, sem allir skynbærir, hlutlausir menn viðurkenna, að við eigum enga sök á. Þetta lýsir sér m.a. í samþykkt þingmannafundar Atlantshafsbandalagsins, sem einmitt beinist að framtíðarlausn þeirra vandamála, sem hér er um rætt. Enginn efi er á því, að ef vel tekst til, getur aðild Íslands að EFTA orðið til að skapa hér ótalda möguleika til aukinnar atvinnu og á það jafnt við um okkar gömlu atvinnuvegi og aðra nýja. Í bili er gengisbreytingin aftur á móti langlíklegasta og raunar eina færa leiðin til að örva atvinnulífið. Hv. andstæðingar hafa aldrei fengizt til að segja, hvort þeir vildu fara þá leið eða ekki. Þeir báðust berum orðum undan að fá nokkrar till. um ákveðna gengisbreytingu frá sérfræðingunum, en án slíkra till. var auðvitað allur samanburður við aðrar leiðir þýðingarlaus. Þó kvartaði hv. þm., Ólafur Jóhannesson, undan því, að samanburðurinn skyldi ekki gerður. Sannleikurinn er sá, að hv. andstæðingar vildu aldrei láta uppi hug sinn til gengisbreytingarinnar, en án slíkrar hreinskilni var auðvitað samstarf óhugsanlegt. Ríkisstj. valdi gengisbreytinguna, af því að stjórnin setur atvinnu og aukna framleiðslu öllu öðru ofar. Í upphafi máls síns minntist ég á efasemdir sumra um það, hvort Ísland gæti haldið sjálfstæði sínu. Því miður getum við gloprað því niður. Svo hefur farið fyrir margfalt stærri og öflugri þjóðum en okkur. En sízt af öllu þurfum við að fara svo að. Auðvitað verðum við að skilja, að úr því að margfalt mann fleiri þjóðir telja sig þurfa á samvinnu við aðrar að halda, þurfum við hennar því fremur við. En þótt slík samvinna takist, megum við Íslendingar aldrei glata sjálfstæði okkar, aldrei láta okkur til hugar koma að leysa vandræði okkar með því að gerast hluti annarrar stærri ríkisheildar. En við skulum gæta þess, að, að slepptum varnarmálunum, sem okkur hefur tekizt að leysa á okkur einkar hagfelldan hátt, þarf hver Íslendingur í miklu ríkara mæli, en einstaklingar annarra þjóða að leggja sig fram til að tryggja sjálfstæði þjóðarinnar og bæta hennar hag. Vegna fámennis þjóðarinnar, en stærðar landsins og aðstöðu allrar, má Ísland af engum dugmiklum manni missa. Í því felst einmitt ævintýrið að vera Íslendingur, sú mikla gjöf, sem okkur er gefin og hlýtur að hvetja okkur til að leggja okkur alla fram. Að þessu sinni skiptir mestu, að allir leggist á eitt um að bægja frá víðtæku atvinnuleysi í bráð og tryggja öruggan velfarnað til frambúðar með því að koma hér upp fjölbreyttari atvinnuvegum og hagnýta öll gæði landsins þess eigin börnum til aukinnar hagsældar. Þetta kann að verða örðugt, en það er verðugt verkefni fyrir alla þjóðholla Íslendinga og þá einkum hina þróttmiklu æskumenn, sem nú hafa framtíð Íslands í hendi sér.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Það er ekki að undra, þó að alþýða manna víða um land spyrji gersamlega forviða, hver ósköp séu eiginlega að gerast í efnahagsmálum, eftir þær stórkostlegu fréttir, sem borizt hafa síðustu daga frá stjórnarvöldum landsins um nýjar ráðstafanir í efnahagsmálum. Fyrir tæpu ári var verð á erlendum gjaldeyri flestra þjóða hækkað gagnvart íslenzkri krónu um 32.6% og nú er aftur tilkynnt hækkun hins erlenda gjaldeyris, sem nemur 54.4%. Þetta þýðir í reynd, að verðgildi t.d. norskrar krónu, þýzka marksins, sænskrar krónu og Bandaríkjadollars, svo að dæmi séu tekin, hefur hækkað á einu ári um rúmlega 100% gagnvart íslenzkri krónu. Í viðskiptalífinu merkir þetta, að fiskibátur, sem samið var um smíði á í Noregi fyrir ári síðan og þá kostaði 20 millj. kr., kostar nú 40 millj. Sams konar vél og keypt var í Bandaríkjunum fyrir ári síðan á 100 þús. kr. kostar nú 200 þús. kr. eða með öðrum orðum, vörur, sem keyptar eru frá þessum viðskiptalöndum okkar, kosta nú helmingi meira í íslenzkum peningum, en þær kostuðu fyrir tæpu ári síðan. Það er ekki að undra, þó að fólk standi agndofa frammi fyrir slíkum stórkostlegum verðbreytingum með aðeins árs millibili. Það standa líka margir undrandi í dag og vita varla, hvernig við skuli bregða. Jafnvel stjórnmálaskrifarar Morgunblaðsins komast í vanda að skýra þessi ósköp. Einn þeirra skrifar t.d. í Morgunblaðið s.l. sunnudag þetta: „Atburðir síðustu tveggja ára vekja upp tvær spurningar. Önnur er sú, hvort Ísland sé nægilega stór efnahagsleg eining til þess að vera fjárhagslega sjálfstætt. Hin, hvort við kunnum að stjórna efnahagsmálum okkar.“ Já, fyrst dettur sem sagt þessum áróðursmanni ríkisstj. það í hug, að e.t.v. séu öll þessi vandræði landinu sjálfu að kenna, að Ísland sé raunverulega of lítil eining til þess að geta verið fjárhagslega sjálfstætt land. Þetta kemur þeim auðvitað í hug, sem trúað hafa á stefnu ríkisstj. í efnahagsmálum, sem haldið hafa því fram, að allt, sem hún hefur gert í efnahagsmálum að undanförnu, væri rétt. En þessi Morgunblaðsskrifari er augljóslega farinn að efast um réttmæti stefnunnar, því að önnur spurning hans er, hvort við höfum raunverulega kunnað að stjórna efnahagsmálum okkar. Já, bragð er að, þá barnið finnur, stendur einhvers staðar. Skyldu þeir ekki fara að verða fleiri stuðningsmenn ríkisstj., sem nú fara að efast um réttmæti stefnunnar í efnahags– og atvinnumálum. Ríkisstj. situr þó við sinn keip og neitar enn öllum breytingum á stefnunni. Hún og efnahagsráðunautar hennar telja allt í lagi utan það eitt, að kaupmáttur launa almennings sé of mikill og hann verði því að skerða um a.m.k. 20%. Verði það gert, telja þeir, að allt muni lagast, gjaldeyrismálin komast í jafnvægi og atvinnuvegirnir hressast við. Afsakanir ríkisstj. á því, hvernig komið er fyrir atvinnuvegum landsins, eru eingöngu þær, að fiskafli sé nú minni en áður og verð á erlendum mörkuðum okkar óhagstæðara en áður var. Víst hefur fiskafli orðið minni en áður og verð á sumum útflutningsvörum lækkað og víst er það rétt, að af þessum ástæðum hafa gjaldeyristekjur orðið minni en áður, svo að verulegri upphæð nemur. En að skýra það ástand, sem nú er komið upp í okkar atvinnu– og fjárhagsmálum með ytri áföllum einum saman, er hin versta kórvilla. Minni fiskafli og lægra fiskverð hefur þegar bitnað sárt á sjómönnum, sem nú hafa helmingi lægra kaup í mörgum tilfellum en þeir höfðu áður og afleiðingarnar af þeim áföllum hafa þegar skollið á því verkafólki, sem við fiskaflann vinnur og reyndar á nær öllu vinnandi fólki í sjávarplássum landsins, þar sem atvinna hefur stórlega minnkað frá því, sem áður var. Áföllin hafa því þegar dunið á þessu fólki. Það þurfti því sannarlega ekki að gera nokkrar efnahagsráðstafanir í formi gengislækkunar og aukinnar dýrtíðar til þess að skerða enn frekar, en orðið er, lífskjör sjómanna og verkafólks. Tap gjaldeyristekna, sem nemur 1.500-2.000 millj. kr. vegna ytri áfalla, er vissulega þungt fyrir þjóðarbúið. En þeim áföllum hefði verið hægt að mæta án verulegra vandræða, ef skynsamlega hefði verið á málum haldið og stefna undanfarandi ára í atvinnu– og efnahagsmálum verið með eðlilegum hætti. Hefðu stjórnarvöld landsins farið eftir till. okkar Alþb.–manna og hugsað um endurnýjun og uppbyggingu togaraútgerðarinnar í landinu í stað þess að láta hana grotna niður, hefðum við á þessu ári haft t.d. í rekstri 20 nýtízku togara og haldið þannig hlut okkar á við aðrar togaraútgerðarþjóðir. Þá hefði sá floti lagt okkur 500-700 millj, kr. í gjaldeyri í ár umfram það, sem við öflum nú. Hefði ríkisstj. á sama hátt séð um, að hinir minni fiskibátar landsmanna, þeir sem aðallega afla hráefnis fyrir fiskvinnslustöðvar, væru reknir með eðlilegum hætti, þ.e.a.s. væru ekki bundnir við bryggjur vegna fjárhagsvandræða mánuðum saman eða reknir með aðeins hálfum afköstum vegna lélegs rekstrargrundvallar og hefði ríkisstj. séð um á undanförnum árum, að þessi hluti fiskibátaflotans væri endurnýjaður eftir þörfum, hefði gjaldeyrisöflun vegna rekstrar slíkra báta ábyggilega numið 500-600 millj. kr. hærri upphæð, en nú verður. Hefði ríkisstj. beitt sér fyrir aukinni fullvinnslu á fiski, fyrir því, að komið væri upp niðursuðu– og niðurlagningarverksmiðjum og unnið að því að afla markaða fyrir slíka framleiðslu, þá hefði verið auðvelt að afla á þann hátt 500-600 millj. kr. meiri gjaldeyris, en nú hefur verið gert eða verður gert á þessu ári fyrir slíkar vörur. Og hefði ríkisstj. fylgt þeirri stefnu í efnahagsmálum að efla innlendan iðnað og hlutast til um, að þau iðnfyrirtæki, sem landsmenn höfðu þegar komið sér upp, væru rekin með fullum afköstum í stað hálfra afkasta, eins og nú hefur verið í mörgum greinum, þá hefði ábyggilega mátt spara gjaldeyri á þann hátt, sem numið hefði 500–600 millj. kr. á þessu ári. Hefði ríkisstj. t.d. farið að till. okkar Alþb.–manna og beitt sér fyrir því, að innlendar skipasmíðastöðvar tækju að sér smíði á öllum okkar fiskiskipum, en kaup okkar á þeim erlendis frá hafa numið 300–400 millj. kr. á ári, hefði mátt spara gjaldeyri þannig, sem næmi 200 millj. kr. á ári. Hefði hér ráðið önnur stjórnarstefna, hefði mátt koma í veg fyrir óþarfa fjárfestingu og óþarfa gjaldeyriseyðslu, sem numið hefur 100 millj. kr. á hverju ári og gjaldeyristekjurnar hefðu einnig getað verið miklum mun meiri en þær hafa verið eða verða nú á þessu ári. Þeir erfiðleikar, sem nú er við að fást í efnahagsmálum, stafa því ekki nema að nokkru leyti af ytri áföllum. Röng stjórnarstefna veldur hér ennþá meiri örðugleikum og kemur í veg fyrir, að hægt sé að takast á við vandann á þann eina hátt, sem að gagni mætti koma. Það er háttur ríkisstj. að halda því fast að fólki, að engar aðrar leiðir hafi verið fyrir hendi út úr þeim efnahagsvanda, sem við var að glíma, en mikil gengislækkun eða miklar nýjar álögur. Og jafnframt er svo þrástagazt á því, að stjórnarandstaðan hafi engar till. haft og af því megi menn sjá, að óhugsandi hafi verið að komast hjá almennri kjaraskerðingu, einnig hjá hinum tekjulægstu. Þessar staðhæfingar ríkisstj. eru alrangar. Við Alþb.–menn höfum gert ýtarlega grein fyrir till. okkar og þær miða að því að leysa vanda efnahagsmálanna án þess að rýra hefði þurft launakjör almennings í landinu. Ég skal víkja hér með nokkrum orðum að þessum till. okkar: Við bendum m.a. á eftirtaldar ráðstafanir, sem miða að því að leysa aðsteðjandi rekstrarvandamál atvinnuveganna, og þá einkum útflutningsatvinnuveganna. Fyrst af öllu verði unnið að því að lækka margvísleg útgjöld atvinnuveganna og að færa niður rekstrarútgjöldin eftir því, sem fært er. Í þeim efnum nefnum við í fyrsta lagi lækkun vaxta, yfirleitt um 2–3%, en þó meira í ýmsum greinum útflutningsframleiðslu. Í öðru lagi, að stofnlán verði lengd í það, sem þau voru fyrir viðreisn og stutt og óhagkvæm lán verði lengd og gerð hagkvæmari. Í þriðja lagi, að útflutningsgjöld verði felld niður að mestu leyti og um leið tekið upp nýtt vátryggingarkerfi fiskiskipa í stað þess óhæfa og kostnaðarsama kerfis, sem nú er. Í fjórða lagi, að olíuverð verði lækkað, m.a. með ríkisverzlun með olíuvörur. Í fimmta lagi, að tekin verði upp sameiginleg innkaup á veiðarfærum og þýðingarmiklum nauðsynjavörum útflutningsframleiðslunnar með forgöngu ríkisins. Í sjötta lagi, að felldur verði niður söluskattur á ýmsum nauðsynjavörum útflutningsatvinnuveganna og jafnframt létt af margs konar öðrum gjöldum, sem lögð hafa verið á framleiðsluna hin síðari ár. Væru þessar till. okkar framkvæmdar undanbragðalaust, mætti örugglega létta útgjöldum t.d. af sjávarútveginum, sem næmi 3–400 millj. kr. á ári. Þá leggjum við áherzlu á, að skuldamál atvinnuveganna verði tekin til rækilegrar athugunar og þannig gengið frá málum, að óeðlilegar skuldir, sem hrúgazt hafa upp í fjármálaóreiðu síðustu ára, geti ekki stöðvað nauðsynlegan rekstur atvinnutækjanna. Í till. okkar Alþb.–manna gerum við ráð fyrir, að nauðsynlegt verði að styrkja útflutningsatvinnuvegina meir en því nemur, að rekstrarútgjöldin væru færð niður á þann hátt, sem ég hef greint frá. Við teljum, að auðvelt sé að afla fjár, sem næmi 1.000 millj. kr. til slíkrar aðstoðar, án þess að nýir skattar yrðu lagðir á almenning eða vöruverð þyrfti almennt að hækka frá því, sem nú er. Í þeim efnum bendum við m.a. á eftirfarandi leiðir: Í fyrsta lagi, að sparað verði í rekstri ríkisins á næsta ári, sem nemi 5% frá útgjöldum yfirstandandi árs. Slíkur sparnaður mundi nema um 300 millj. kr. Í annan stað teljum við, að aukið skattaeftirlit og sérstaklega nýtt eftirlitskerfi með innheimtu söluskatts gæti gefið á ári um 200 millj. kr. umfram það, sem nú er. Í þriðja lagi teljum við réttmætt að leggja á sérstakan fasteignaskatt á fasteignir ýmissa gróðaaðila, skatt, sem lagður yrði á í eitt ár eða tvö. Hér væri um að ræða fasteignir eftirtaldra aðila m. a.: Fasteignir bankanna, vátryggingafélaga, skipafélaga, flugfélaga, verzlunarfyrirtækja, skatt á hótelbyggingar, skrifstofubyggingar o. fl. slíkar fasteignir. Við Alþb.–menn teljum sjálfsagt, að eigendur þessara fasteigna, sem tvímælalaust hafa hagnazt mikið á verðsveiflum síðustu ára, leggi nú fram nokkurt framlag til að leysa vandamál útflutningsatvinnuveganna, t.d. skatt, sem næmi 100 millj. kr. í 1–2 ár. Þá bendum við á, að til mála kæmi að breyta 20% innflutningsgjaldinu, sem lagt var á í haust og þegar er komið út í verðlagið í flestum greinum - að breyta því þannig, að það verði afnumið á nauðsynjavörum og rekstrarvörum atvinnuveganna, en verði látið hvíla áfram á lúxusvörum og ýmsum öðrum varningi. Við ætlum, að skatturinn gæti gefið þannig um 400 millj. kr. á næsta ári. Á þennan hátt væri hægt að afla 1.000 millj. kr. án þess að hækka vöruverð frá því, sem nú er og án þess að leggja nýjar byrðar á launafólk. Með framkvæmd á þessum till. okkar væri hægt að veita atvinnuvegunum meiri raunhæfan stuðning en samkv. gengislækkunartill. ríkisstj. Jafnframt þessum ráðstöfunum, sem við gerum till. um, leggjum við svo til, að breytt verði um stefnu í efnahagsmálum í grundvallaratriðum. Við leggjum til, að tekin verði upp stjórn á fjárfestingarmálum og þannig reynt að tryggja sem skynsamlegasta notkun á fjármagni þjóðarinnar. Við leggjum til, að komið verði í veg fyrir sóun á gjaldeyri með skipulegri stjórn gjaldeyrismála. Og við teljum óhjákvæmilegt að taka til rækilegrar endurskoðunar allt verðlag í landinu með það fyrir augum að lækka verðlagið alls staðar, þar sem það er hægt. Og við teljum nauðsynlegt að breyta um stefnu í skattheimtumálum, m.a. með því, að lækka tolla og söluskatt á nauðsynjavörum, draga úr nefsköttum trygginganna, en auka að sama skapi skatta á stóreignir, gróða og eyðslu. Í till. okkar leggjum við áherzlu á, að jafnhliða ráðstöfunum til þess að ráða fram úr rekstrarvandamálum atvinnuveganna, verði einnig að ákveða nú þegar framkvæmdir, sem miða að aukinni atvinnu og uppbyggingu atvinnulífsins. Við leggjum því til, að þegar í stað verði ákveðið að semja við innlendar skipasmíðastöðvar til fjögurra ára um endurnýjun fiskibátaflotans. Við leggjum einnig til, að tekin verði ákvörðun um kaup á 10–12 skuttogurum. Og við leggjum til, að ríkið hefjist þegar handa um að koma upp aukinni fullvinnslu á sjávarafla og ýmsum nýjum útflutningsgreinum. Við leggjum einnig til, að þegar í stað verði stöðvaður innflutningur á vörum, sem hægt er með góðu móti að framleiða innanlands og að unnið verði jafnframt að því að koma á nýjum iðnfyrirtækjum í landinu. Ég hef hér drepið á nokkur atriði úr till. okkar. Þær eru byggðar á gjörsamlega öðru viðhorfi til þess vandamáls, sem hér er við að glíma, en till. ríkisstj. Till. ríkisstj. eru miðaðar við það að leysa vandann einhliða á kostnað launafólks í landinu. Samkv. þeim eiga allar byrðarnar að leggjast á herðar vinnandi fólks. Laun verkamannsins, sem nú hefur 10 þús. kr. á mánuði fyrir fulla atvinnu, eiga að lækka að verðgildi um 20% og laun sjómannsins, sem búið hefur við lágmarkskauptryggingu, eiga einnig að lækka í sama hlutfalli, og þannig eiga öll laun að lækka. Í till. ríkisstj. er gert ráð fyrir sérstaklega harkalegum ráðstöfunum gagnvart sjómönnum. Þó að allir viti, að kaup sjómanna hefur lækkað meira en kaup annarra vinnandi manna vegna minni fiskafla og lægra verðlags og sérstaklega á þessu ári, þar sem síldveiðar hafa brugðizt jafnhrapallega og raun er á, leggur ríkisstj. samt til, að aflahlutur þeirra verði með lögum lækkaður til muna frá því, sem verið hefur í kjarasamningum. Samkv. till. ríkisstj. á nú að lögbinda, að 10% af fiskverðinu og þar með einnig síldarverði verði tekið af óskiptu, en varið til greiðslu á afborgunum og vöxtum af stofnlánum útgerðarinnar. Síðan á að taka 17% til viðbótar af fiskverðinu, einnig áður en hlutaskipti fara fram og greiða upp í aukinn rekstrarkostnað útgerðarinnar. Þannig á að taka 27% af fiskverðinu af óskiptu og raska þannig stórlega þeim gömlu og hefðbundnu hlutaskiptakjörum, sem sjómenn hafa samið um. Hæstv. forsrh. var að reyna að afsaka þessar gerðir með því að vitna í ráðstafanir vinstri stjórnarinnar, en vinstri stjórnin gerði ekkert varðandi hlutakjör sjómanna annað, en að semja við fulltrúa sjálfa um meiri hækkun sjómönnum til handa, heldur en aðrar stéttir fengu á þeim tíma. Hér er um ótrúlega ruddalega árás á sjómannastéttina að ræða, árás, sem telja má víst, að sjómenn uni ekki, heldur hrindi af sér strax um næstu áramót. Margir sjómenn hafa á þessu ári legið mánuðum saman norður við Svalbarða í von um að fá þar síldarafla. Síðan hafa þeir verið langtímum út í Norðursjó eða langt út af Austurlandi við síldveiðar. Sömu menn hafa í mörgum tilfellum verið vikum og mánuðum saman fjarri heimilum sínum á vetrarvertíð. Aflahlutur þeirra hefur þó orðið sáralítill og kjör þeirra lakari en þeir hefðu verið í landi, a.m.k. í mjög mörgum tilfellum. Á þessa menn telur ríkisstj., að leggja þurfi sérstakar aukabyrðar, umfram það, sem lagt verður á aðra. Aflahlut þeirra á að lækka með lögum, og auk þess eiga þeir svo að taka á sig 20–30% dýrtíðaraukningu. Viðhorf ríkisstj. til milliliða og stóreignaaðila er hins vegar annað. Samkvæmt gengislækkunarl. á að tryggja verzluninni hærri álagningu í krónum, en áður gilti. Hún fær rétt til þess að lækka á 30% þeirrar verðhækkunar, sem verður af gengislækkuninni og þó má hún leggja á alla verðhækkunina í vissum tilfellum og er þar einkum um að ræða brýnustu nauðsynjavörur. Jón Sigurðsson, formaður sjómannasambandsins og einn af forustumönnum Alþfl. sagði nýlega í ræðu, að með gengisfellingarl. væri hagur verzlunarinnar stórbættur frá því, sem verið hefði. Hann taldi, að verðhækkun á sykri og mjölvörum yrði um 50%. Jón mótmælti árásinni á sjómenn og launafólk og skoraði á allt alþýðufólk að sýna í verki, að landinu yrði ekki stjórnað í andstöðu við samtök launafólks. Í till. ríkisstj. örlar hvergi á því, að aðrir eigi að taka á sig byrðar en launafólk. Í þeim er hvergi að finna ákvæði um það, að skerða eigi hlut bankanna, að skerða eigi hlut vátryggingafélaga, skipafélaga, heildverzlunarfyrirtækja eða stóreignaaðila, eða yfirleitt milliliða. Á slíka aðila hugsar ríkisstj. sér ekki að leggja neinar álögur. Og ríkissjóður sjálfur, sem aukið hefur tekjur sínar um 500–700 millj. króna á ári í mörg undanfarin ár og aukið hefur eyðslu og margvísleg vafasöm útgjöld stórkostlega, þar á heldur ekki að spara um einn eyri, heldur þvert á móti. Útgjöld ríkissjóðs eiga að hækka um nokkur hundruð millj. kr. á næsta ári. Alþýðuheimilin í landinu eiga að færa niður útgjöld sín um 20%, en ríkisstj. sjálf ætlar ekki að færa niður útgjöldin á ríkisheimilinu um einn einasta eyri. Það er ekki að undra, að margir séu orðnir gáttaðir á háttalagi ríkisstj. og stefnu hennar í atvinnu– og fjárhagsmálum. Fjórar gengislækkanir á 8 árum, nú síðast tvær gengislækkanir á tæpu ári og skuldir þjóðarinnar við útlönd komnar upp í 12.5 milljarða og það eftir einstakt góðæristímabil. Atvinnuvegir þjóðarinnar eru illa á sig komnir og einstakir þættir þeirra beinlínis að grotna niður. Togaraútgerðin hefur minnkað um meir en helming og framleiðsla frystiiðnaðarins hefur dregizt saman um þriðjung á 10 árum. Kaupmáttur launa hefur farið minnkandi og atvinnuleysi er þegar skollið á víða um land. Stefna ríkisstj. í atvinnu– og fjárhagsmálum hefur gjörsamlega orðið gjaldþrota. En samt stritast stjórnin við að sitja. Samt heldur hún fast í þá stefnu, að duttlungar og gróðasjónarmið skuli ráða í fjárfestingamálum. Samt heldur hún fast í þá stefnu að leyfa hverjum og einum, sem peninga hefur, að ráðskast með gjaldeyrissjóðinn. Og samt heldur hún áfram þeirri ógæfustefnu að efna til stórátaka, svo að segja árlega, við allt launafólk í landinu um kjaramál og neita því um réttmæta verðtryggingu launa. Fyrir nokkrum dögum skrifaði landskunnur bókaútgefandi, Ragnar Jónsson, grein í Morgunblaðið og vék þar að landsmálum. Ragnar hefur talið sig stuðningsmann ríkisstj., eins og kunnugt er. Í grein þessari segir Ragnar m: a.: „Nauðsynlegt er að gera sér ljóst, að hið auma ástand þjóðarbúskapar okkar nú er því miður ekki einvörðungu afleiðing hinna hrottalegu verðlækkana á útflutningsafurðum okkar, þó að það eitt nægi til að skapa hér gífurlega erfiðleika að glíma við. En það eru líka sjálfskaparvíti og þau eru verst, en vonandi ekki óyfirstíganleg. Við höfum ekki á undanförnum góðærum kunnað okkur neitt hóf og þeirri skuld skulum við ekki reyna að skella á aðra en okkur sjálf.“ Og Ragnar segir ennfremur: „Við höfum látið ginnast af raupi um óraunhæft verzlunarfrelsi. Frelsi, sem háþróaðar iðnaðarþjóðir leyfa sér tæplega.“ Þeir eru sennilega orðnir margir, sem áður studdu ríkisstj., en gera það ekki lengur, sem hafa séð, að þeir höfðu látið ginnast af óraunhæfu raupi. Við eigum við mikinn vanda að glíma, eins og komið er í okkar efnahagsmálum, en því fer fjarri, að rétt sé að kenna landinu um þennan vanda. Því fer fjarri, að ástæðurnar séu þær, að Ísland sé of lítil efnahagseining til þess að geta verið sjálfstætt land, en eigi að tryggja efnahagslegt sjálfstæði þjóðarinnar, þarf að breyta um stefnu í atvinnu– og fjárhagsmálum og það fyrr en síðar. Óraunhæft raup um verzlunarfrelsi, fjárfestingarfrelsi og álagningarfrelsi verður að víkja fyrir skynsamlegu mati, fyrirhyggju og raunhæfum aðgerðum og áætlunarbúskap, en til þess þarf að taka upp nýja stefnu, ný vinnubrögð, og af þeim ástæðum þarf núv. ríkisstj. að fara frá og það sem allra fyrst.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Síðustu daga hefur verið mikið rætt um skyldur ríkisstj. og stjórnarflokkanna og ábyrgð þá, sem á þessum aðilum hvíli. Það er hverju orði sannara, að mikil ábyrgð hvílir á ríkisstj. og stjórnarflokkum í lýðræðisríki. Þeir, sem ábyrgð bera á stjórn lands, hafa ríkri skyldu að gegna, skyldu til þess að gera rétt, skyldu til þess að þora að gera það, sem þeir telja þjóðarhag krefjast. Skyldu til þess að hika ekki á örlagastund og horfa þá ekki á það, sem líklegast kann að vera til vinsælda í bráð, heldur gera það, sem þeir trúa, að sé til farsældar, þegar til lengdar lætur. Og ekki skal ég draga úr því, hversu mikil ábyrgð hvílir á þeim, sem stjórna lítilli þjóð, sem lent hefur í mestu erfiðleikum í áratugasögu sinni, næstum ótrúlegum erfiðleikum. Ég skal ekki draga úr því, hver skylda hvílir á stjórnendum slíkrar þjóðar, til þess að leita þeirra leiða, sem líklegastar séu til farsælla úrbóta, þeirrar leiðar, sem leiðir til minnstra búsifja fyrir allan almenning. En þessa daga heyrist lítið um það talað, að á stjórnarandstöðunni hvíli einhver ábyrgð, að stjórnarandstaðan hafi einhverjar skyldur. Öll vitum við þó, að í lýðræðisríki er jafneðlilegt og sjálfsagt að hafa stjórnarandstöðu og stjórn, en sé stjórnarandstaða einn af hornsteinum lýðræðisskipulags, eins og löglega kjörin ríkisstj., hefur hún þá ekki einnig skyldur, hvílir þá ekki einnig ábyrgð á hennar herðum? Ég ætla í þessum orðum mínum fyrst og fremst að ræða, hvernig stjórnarandstaða Framsfl. og Alþb. hefur gegnt lýðræðislegum skyldum sínum, hvernig hún hefur rækt lýðræðislega ábyrgð sína. Ég mun leiða rök að því, að stjórnarandstaðan hafi brugðizt lýðræðislegri skyldu sinni og ábyrgð og af þessum sökum sé það hún, en ekki ríkisstj., sem eigi vantraust skilið. Íslenzk þjóð á nú við stórkostlega erfiðleika að etja. Þessir erfiðleikar eru svo gífurlegir, að þeir hljóta að snerta hvern einasta mann í landinu. Engu að síður endurtekur stjórnarandstaðan í sífellu þrjár staðhæfingar. Í fyrsta lagi, að afli og verðlag erlendis er þrátt fyrir allt ekki verra en hefur verið að meðaltali s.l. áratug og t.d. ekki verra en það var 1962. Í öðru lagi, að ríkisstj. hafi beðið allt of lengi með ráðstafanir sínar. Og í þriðja lagi, að ríkisstj. grípi nú til gengislækkunar. Um þessi þrjú atriði skal ég segja þetta: Það er í hæsta máta óheiðarlegur málflutningur að reyna að gera minna úr efnahagsörðugleikunum, en efni standa til, með því að bera saman afla og verðlag á einhverju fyrra ári eða fyrri árum án þess að bera einnig saman framleiðslukostnað og laun nú í ár og á þessu fyrra ári eða árum. Ef framleiðslukostnaður og laun væru ekki hærri en meðaltal s.l. áratugs eða ársins 1962, þá væri hér ekki um neina efnahagsörðugleika að ræða Það er einmitt vegna þess, að við búum nú við framleiðslukostnað og laun góðæranna, sem útflutningsframleiðsla hefur stórtapað á s.l. tveim aflabrests– og verðfallsárum. Þetta skilja allir, sem vilja skilja. Samt leyfir stjórnarandstaðan sér að hamra á þessu sí og æ og endurtaka það með þeim mun sterkari rómi, sem því er andmælt rækilegar. Þetta kalla ég að bregðast lýðræðislegri skyldu. Þetta er ekki ábyrgur málflutningur. Leiðtogar stjórnarandstöðunnar eru áreiðanlega greindari menn en svo, að þeir geri sér þetta ekki ljóst, en þeir eru hvorki nógu heiðarlegir né nógu kjarkmiklir til þess að þora að játa sannleikann. Fyrir þennan málflutning eiga þeir vantraust skilið. Þá kem ég að öðru atriðinu, að ríkisstj. hafi beðið of lengi með ráðstafanir sínar. Í þessu sambandi er fyrst rétt að vekja athygli á því, að stjórnarandstaðan gerir hvort tveggja, þ.e. hún segir, að ráðstafanirnar komi of seint og telur þær of þungbærar. Skyldi stjórnarandstaðan hafa talið ráðstafanirnar léttbærari, ef þær hefðu komið fyrr? Sannleikurinn er sá, að veigamikil rök eru fyrir því, að ekki var gripið til endanlegra ráðstafana gegn vandanum fyrr en nú. Erfiðleikarnir hófust sumarið 1966. Þá féll verð á útflutningsafurðum, þorskafli minnkaði nokkuð, en síldveiðar voru meiri en nokkru sinni fyrr. Útflytjendur vonuðu, að verðlag myndi bráðlega hækka á nýjan leik og engin ástæða virtist til þess að ætla annað en aflabrögð gætu orðið með eðlilegum hætti á árunum “67 og “68. Þess vegna var ákveðið að nota gjaldeyrisvarasjóðinn til þess að koma þjóðarbúskapnum yfir erfiðleika, sem taldir voru bráðabirgðaerfiðleikar. Jafnframt var þessi viðleitni studd með verðstöðvuninni haustið 1966. En erfiðleikarnir héldu áfram að aukast á árinu 1967. Voru þá fyrst auknar styrkveitingar til þeirra greina sjávarútvegsins, sem mest áttu í vök að verjast. Síðan voru niðurgreiðslur lækkaðar í október í fyrra og gengið síðan lækkað í nóvember, þegar sýnt var, að síldveiðar höfðu brugðizt og verðfall hélzt áfram. Þrátt fyrir lækkun niðurgreiðslna og gengis í fyrra, héldust lífskjör almennings á því ári, sem næst óbreytt, þótt sjómenn yrðu fyrir miklu tekjutapi og atvinna drægist nokkuð saman hjá verkamönnum og iðnaðarmönnum. Það var fyrst og fremst notkun gjaldeyrisforðans, sem gerði það kleift, að lífskjör almennings héldust nokkurn veginn óbreytt. Er það þetta, sem stjórnarandstaðan er óánægð með? Vildi hún endilega fá kjaraskerðinguna strax í fyrra? Gengislækkunin í fyrra var við það miðuð, að bæði afli og verðlag erlendis hefðu þá náð lágmarki og mundi ástandið batna á þessu ári. Vonir voru taldar standa til, að greiðslujöfnuður mundi lagast og draga úr minnkun gjaldeyrisforðans. Allar þessar vonir hafa því miður brugðizt. Síldveiðarnar hafa í ár brugðizt enn hrapallegar, en í fyrra. Verðlagið í ár er enn lægra, en í fyrra og gjaldeyrisvarasjóðurinn er þrotinn. Þess vegna er kjaraskerðingin nú orðin óumflýjanleg. Hún er orðin staðreynd. Þá varð að grípa til endanlegra ráðstafana. Ef það er í raun og veru skoðun stjórnarandstöðunnar, að stjórnin hafi beðið of lengi með ráðstafanir sínar, getur það ekki þýtt annað, en hún hafi viljað halda í gjaldeyrisvarasjóðinn, en láta kjaraskerðinguna koma þeim mun fyrr. Þetta hefði auðvitað verið hægt, en stjórnarandstöðuna skortir bæði heiðarleik og kjark til þess að játa, hvað þessi gagnrýni hennar í raun og veru þýðir, ef hún er krufin til mergjar. Stefna ríkisstj. hefur verið sú að fresta því, að kjaraskerðingin bitni með fullum þunga á almenningi, þangað til öll von væri úti, að verðfallið og aflabresturinn væri stundarfyrirbæri. Stjórnarandstaðan gagnrýnir stjórnina fyrir að hafa ekki hafizt handa fyrr, þ.e.a.s. fyrir að hafa frestað kjaraskerðingunni, samtímis því, sem hún gagnrýnir kjaraskerðinguna nú. Þetta er ekki að gegna skyldu sinni í lýðræðislegum umr. Þetta er ekki að sýna ábyrgðartilfinningu í málflutningi. Þetta er ekki aðeins að sýna litla virðingu fyrir sannleikanum, heldur einnig fyrir dómgreind almennings. Fyrir þennan málflutning á stjórnarandstaðan einnig vantraust skilið. Þá kem ég að þriðja og síðasta atriðinu í gagnrýni stjórnarandstöðunnar, því, að gengislækkunarleiðin hafi verið valin út úr vandanum. Áður en gengislækkunarleið var valin, voru allar hugsanlegar leiðir athugaðar vandlega og ræddar ýtarlega. Í miðstjórn, framkvæmdastjórn og þingflokki Alþfl. voru haldnir margir fundir um þessi mál, grg. voru athugaðar og málin rædd ýtarlega. Beindist athyglin aðallega að þrem leiðum, sem taldar voru geta komið til greina, gengislækkunarleið, niðurfærsluleið og leið útflutningsuppbóta og innflutningsgjalda. Valið milli leiðanna fór í Alþfl. fram með lýðræðislegum hætti í kjölfar lýðræðislegra umræðna. Eitt sjónarmið, fyrst og fremst, réði endanlegri afstöðu flokksins. Gengislækkun var talin vænlegasta leiðin til þess að tryggja fulla atvinnu, en það hefur ætíð verið grundvallaratriði í stefnu Alþfl., að allir hafi atvinnu, að atvinnuleysi sé bægt frá dyrum almennings. Það var vegna þessarar stefnu sinnar, að Alþfl. styður gengisfellingarleiðina, en jafnframt gerir flokkurinn sér fyllilega ljóst, að þessi leið er erfið. Allar leiðir út úr vandanum eru erfiðar, af því að vandinn sjálfur er mikill. Af þessum sökum hefur Alþfl. lagt og mun áfram leggja sérstaka áherzlu á, að reynt verði til hins ýtrasta að gæta hagsmuna þeirra, sem höllustum fæti standa í lífsbaráttunni og lægst hafa launin og þá ekki sízt bótaþega almannatrygginga. Ríkisstj. mun kappkosta að gera allt, sem í hennar valdi stendur, í þessu skyni. En fyrst stjórnarandstaðan gerir hróp að stjórnarflokkunum fyrir að hafa valið gengislækkunarleiðina, þá skyldi maður auðvitað halda, að hún hafi t.d. heldur viljað fara uppbótaleiðina og rökstutt það, eins og heiðarlegri og ábyrgri stjórnarandstöðu sæmdi. En hefur nokkur heyrt stjórnarandstöðuna segjast vilja fara uppbótaleiðina? Ég spyr: Gefur nokkur sig fram, sem segist hafa heyrt stjórnarandstöðuna vilja fara uppbótaleiðina? Nei, það gefur sig áreiðanlega enginn fram, því að stjórnarandstaðan hefur aldrei sagt, að hún vildi fara uppbótaleiðina. En hefur hún þá kannske sagt, að hún vildi fara niðurfærsluleiðina? Hefur einhver heyrt það? Nei, ekki heldur. Eða hefur kannske einhver heyrt, að stjórnarandstaðan hafi viljað blanda þessum liðum saman með einhverjum hætti? Ekki einu sinni það hefur heyrzt til stjórnarandstöðunnar. En er þá ekki von að menn spyrji: Hvers konar stjórnarandstaða er þetta eiginlega, sem starfar hér á Íslandi? Gerir hún enga tilraun til þess að átta sig á vandamálunum? Hefur hún aldrei heyrt, að þrjár leiðir hefðu getað komið til greina út úr vandanum? Þær hefðu allar getað komið til greina, þótt árangur þeirra hefði áreiðanlega orðið misjafn. En getur það verið, að stjórnarandstaðan hafi aldrei um þetta heyrt? Nei, auðvitað ekki. Leiðtogar hennar vita það jafnvel og við í stjórnarflokkunum, að það var milli þessara leiða að velja. Munurinn á leiðtogum stjórnarandstöðunnar og okkur er aðeins sá, að við þorðum að velja, þeir ekki. Einhverjir kunna að segja, að við höfum orðið að velja, af því við berum ábyrgðina. Þetta er rétt. Auðvitað urðum við að velja og við völdum það, sem við töldum réttast. En það, sem ég vildi leggja áherzlu á í þessu sambandi, er þetta: Stjórnarandstaða í lýðræðisþjóðfélagi hefur líka skyldur. Hún hefur þær skyldur að skýra almenningi frá, hvaða leiðir hún vill fara, ef hún er andvíg þeirri leið, sem ríkisstj. fer. Þessari skyldu hefur stjórnarandstaðan á Íslandi brugðizt. Hún hefur reynzt ábyrgðarlausari en stjórnarandstaða nokkurs nálægs lands. Fyrir þetta á hún skilið mesta vantraustið. Sjálfsagt er að láta stjórnarandstöðuna njóta þeirrar sanngirni að segja frá þeim úrræðum, sem leiðtogar hennar hafa nefnt til úrbóta í efnahagsörðugleikunum, en í heild er um þessi úrræði að segja, að þau snerta öll aukaatriði vandans, en láta sjálfan aðalvandann óleystan. Ég skal samt nefna helztu þeirra. Stjórnarandstaðan segist vilja lækkun vaxta. Nú hefur verulegum hluta þess fjár, er gengið hefur til stofnlána sjávarútvegsins, verið aflað með erlendum lántökum eða föstum lánsamningum innanlands. Vexti slíkra lána er ekki hægt að lækka. Væru vextir hins vegar lækkaðir um 1/3 af þeim lánum, sem veitt hafa verið af eigin fé fjárfestingarlánasjóða, mundi það spara sjávarútveginum 50 millj. kr. á ári, en að sjálfsögðu skerða útlánagetu sjóðanna í framtíðinni. Ef rekstrarvextir sjávarútvegsins væru lækkaðir um 2% mundi útvegurinn spara um 30–40 millj. á ári. Slík vaxtalækkun - og meiri vaxtalækkun dettur varla nokkrum manni með viti í hug, - mundi þannig spara sjávarútveginum 80–90 millj. kr. á ári. Þessar upphæðir eru 2% af heildarkostnaði sjávarútvegsins og um 5% af áætluðum reksturshalla hans. Hver heldur í alvöru, að slíkt hefði orðið stórt framlag til lausnar vandans? Auk þess gleymir stjórnarandstaðan alltaf að segja frá því, að jafnframt er hún að leggja til að taka stórfé af sparifjáreigendum. Eiga þeir það skilið? Stjórnarandstaðan segist vilja lækka tryggingakostnað fiskiskipa. Enginn ágreiningur er um það við stjórnarflokkana, að þessi kostnaður eigi að vera sem lægstur, en það hefur verið og er mikill halli á tryggingakerfi sjávarútvegsins og nauðsynlegur sparnaður á þessu sviði, sem nú er verið að koma á, verður að ganga til þess að jafna þann halla. Stjórnarandstaðan segist vilja lækka raforkuverð frystihúsanna. Þótt raforkuverð til frystiiðnaðarins yrði lækkað niður í það verð, sem nú er einna lægst, þ.e.a.s. Reykjavíkurverðið, mundi frystiiðnaðurinn spara 4 millj. á ári. Ekki er þetta myndarlegt bjargráð. Stjórnarandstaðan segist vilja lækka aðstöðugjöld. Ef öll aðstöðugjöld yrðu lækkuð niður í það, sem þau gerast nú lægst, þ.e.a.s. 0,5% af veltu, mundu frystihúsin spara 5 millj. á ári. Stjórnarandstaðan segist vilja lækka sérálögur á útflutninginn, en skyldi hún ekki vita, að útflutningsgjöldin renna að öllu leyti til sjávarútvegsins sjálfs? Hér er því einfaldlega um það að ræða að taka með annari hendinni, sem gefið er með hinni. Stjórnarandstaðan segist vilja stjórn á innflutningi og fjárfestingu og virðist þá eiga við bein innflutningshöft og fjárfestingarhömlur í stað þeirrar stjórnar þessara mála, sem framkvæmd er eftir öðrum leiðum, enda fer því víðs fjarri, að engin stjórn sé á þessum málum, eins og stjórnarandstaðan lætur í veðri vaka. Ríkisstj. telur að sjálfsögðu vel geta komið til mála að takmarka í bili og á takmörkuðum sviðum frelsi til innflutnings og til fjárfestingar. En hún telur allsherjar innflutningshöft og fjárfestingarhöft ekki aðeins verða gagnslaus, heldur beinlínis skaðleg fyrir þróun atvinnulífsins og viðleitnina til að halda uppi fullri atvinnu. Það er algjörlega út í bláinn að telja slíkar ráðstafanir hafa getað leitt til lausnar á þessum vanda, sem steðjað hefur að útflutningsatvinnuvegunum. Og þá eru upptalin öll þau aðalúrræði, sem leiðtogar stjórnarandstöðunnar hafa nefnt. Öllum skynsömum mönnum hlýtur að vera ljóst, að þetta eru engin heildarúrræði til lausnar vandanum. En svona er að hafa hvorki til að bera heiðarleik né kjark til þess að velja á milli heildarleiðanna, sem til greina koma. Þá leiðast menn út í að tala þannig, að þeir gera sig að glópum. Það eru slíkir menn, sem eiga vantraust skilið. Stjórnarflokkarnir hafa tekið örlagaríkar ákvarðanir. Það er fjarri mér að gera lítið úr því, að erfiðir tímar séu framundan hjá öllum almenningi. Hins vegar eru það hreinar ýkjur, þegar stjórnarandstaðan staðhæfir, að almenningur megi búast við allt að 20% kjaraskerðingu á næsta ári. Sannleikurinn er, að búast má við 10–12% kjaraskerðingu. En það er ekki ríkisstj., sem valdið hefur þessum erfiðleikum. Hún stjórnar ekki fiskigöngum við landið né verði á erlendum mörkuðum. Hún hefur hins vegar gegnt þeirri skyldu sinni að gera ráðstafanir, sem eiga að geta komið atvinnulífinu aftur á réttan kjöl, einmitt til þess að vinna gegn kjaraskerðingunni. Nauðsynlegt er þó að taka skýrt fram, að gengisbreyting ein sér er engin allra meina bót. Hún er aðeins nýr grundvöllur fyrir atvinnuvegina til að starfa á, forsenda þess, að framfarir geti hafizt að nýju. Ég er nú kominn að lokum máls míns. Það er niðurstaða þessara orða minna, að stjórnarflokkarnir hafi með nýgerðum ráðstöfunum í efnahagsmálum gegnt lýðræðislegri skyldu sinni. Að vandlega athuguðu máli hafa þeir stefnt út úr vandanum eftir ákveðinni leið. Stjórnarandstöðuflokkarnir hafa brugðizt lýðræðislegri skyldu sinni. Þeir hafa ekki bent á neina heildarlausn á vandanum. Þeir hafa ekki lagt fyrir almenning neina heildarstefnu um leið út úr erfiðleikunum. Þeir, sem gegna skyldu sinni, eiga ekki að hljóta vantraust. Hinir, sem bregðast skyldu sinni, eiga það skilið. Ef stjórnarandstaðan hefði lagt fram vantraust á ríkisstj. meðan hún taldi hana ekkert að hafast, hefði það verið skiljanlegt. Hitt verður ekki tekið alvarlega, að stjórnarandstaðan skuli leggja fram vantraust á ríkisstj., þegar hún hefur gert ráðstafanir gegn vanda, sem stjórnarandstaðan stendur algjörlega úrræðalaus andspænis. Öll sagan af því, hvernig stjórnarandstaðan hefur brugðizt hlutverki sinu, er þó ekki sögð með þessu. Alvarlegasti þátturinn er eftir. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að stjórnarandstaðan gerði örvæntingarfulla tilraun til þess að hnekkja þingmeirihluta stjórnarflokkanna í síðustu alþingiskosningum. Meirihluti kjósenda kaus hins vegar að framlengja umboð núverandi stjórnarflokka. Þeir hafa því fulla lýðræðislega heimild og raunar skyldu til þess að taka á vandamálum efnahagslífsins, eins og þeir telja rétt og þjóðinni fyrir beztu. En samtímis því, sem stjórnarandstaðan er úrræðalaus í vandanum, gera ofstækismenn úr röðum hennar hverja tilraunina af annari til þess að draga valdið úr sölum Alþ. út á götuna. Þessir menn bera enga virðingu fyrir lýðræði eða þingræði, heldur óska eftir glundroða, sem torveldar lýðræðislega stjórnarhætti. Og þegar launþegasamtökin eru hvött til þess að brjóta á bak aftur með verkföllum löglega teknar ákvarðanir á Alþ. Íslendinga, þá er ekki um að ræða hvatningu til kjarabaráttu, heldur hvatningu til uppreisnar gegn sjálfu lýðræðisskipulaginu. Þess vegna er sök stjórnarandstöðunnar mikil. Hún er ekki aðeins fólgin í því að bregðast þeirri skyldu sinni að gera till. Hún er ekki aðeins fólgin í því að vera úrræðalaus. Meðan hún stendur beint og óbeint að baki þeim, sem hvetja til aðgerða utan Alþ. gegn meirihluta Alþ., þá er hún einnig að berjast gegn sjálfu lýðræðinu. Því lýðræði er hornsteinn þeirrar stofnunar, sem við, sem hér sitjum, höfum verið kosnir til, ekki aðeins til að skiptast hér í stjórnarflokka og stjórnarandstöðu, heldur einnig og ekki síður til þess að standa sameiginlega vörð um Alþ. sem merkustu stofnun íslenzkrar þjóðar, sem þá stofnun, sem er grundvöllur frelsis okkar og mannréttinda. Sú stjórnarandstaða, sem bregzt þeirri skyldu sinni að standa vörð um rétt þessarar samkomu Alþ. til að stjórna málum Íslendinga, mun hljóta þungan dóm. Hún mun fá það vantraust í sögu Alþ., sem hún verðskuldar.



Herra forseti. Góðir hlustendur nær og fjær. Hv. viðskrh. ræddi um skyldur stjórnmálamanna í lýðræðislandi. Nokkuð var sú ræða einhliða og gekk út á að sannfæra hlustendur um, að stjórnarandstaðan hefði brugðizt skyldum sínum. Þeirri fullyrðingu vísa ég til föðurhúsanna, því að stjórnarandstaðan hefur fylgt fram þeirri skyldu sinni að sýna fram á mistök og stjórnleysi ríkisstj. Hins vegar hefur ríkisstj. brugðizt einni höfuðskyldu sinni, sem er að segja af sér, þegar hún hefur ekki lengur vald á verkefni sínu. Vantraust á núverandi ríkisstj. er auðvelt að rökstyðja, vegna þess að rökin blasa við hvers manns augum. Ríkisstj. er ekki vanda sinum vaxin. Ræður tveggja ráðh. hér í kvöld breyta ekki þeirri staðreynd í neinu, heldur staðfesta, svo að ekki verður á móti mælt, að það eru þreyttir menn og úrræðalitlir, sem halda um stjórnvöl íslenzku þjóðarskútunnar í dag. Þeir hafa ekki upp á aðra leið að bjóða en endurtekna gengisfellingu og bjóða síðan upp á eitthvað, sem þeir kalla samninga við launþegasamtökin um einhver meira og minna ótiltekin atriði. Launþegasamtökin hafa vonda reynslu af slíkum samningum við ríkisstj. og ástæðu til að gjalda varhug við slíku samningstilboði. Það, sem er nauðsynlegt, er að fá fram stefnubreytingu í íslenzkum efnahags– og fjármálum. Það er nauðsyn hugarfarsbreytingar hjá íslenzkum valdamönnum. Hin mótaða stefna ríkisstj. og hugarfarið, sem að baki býr, er að leiða þann ófarnað yfir þjóðina, sem e.t.v. verður aldrei bætt fyrir. Það er engin fjarstæða að láta sér til hugar koma, að ef svo heldur sem horfir, sé stefnt að hreinu ríkisgjaldþroti. Það er ástæða til að hugleiða í fullri alvöru, hvort málum okkar sé ekki í rauninni svo komið, að við kynnum að glata fjárhagslegu sjálfstæði okkar að óbreyttri stjórnarstefnu og án hugarfarsbreytingar hjá æðstu ráðamönnum þjóðarinnar. Við erum m.a. komnir á slíkan skuldaklafa gagnvart útlendingum, að vandséð er, hvernig undir verður risið, enda máttarstoðir efnahagslífsins holgrafnar eftir margra ára ófremdarstjórn. Krafa um stefnu– og hugarfarsbreytingu er því ekki að ófyrirsynju. Það er krafa, sem hugsandi menn í öllum stjórnmálafl. og af öllum starfsstéttum taka undir. Það er krafa, sem pólitískir þrásetumenn geta ekki skellt skollaeyrum við. Ríkisstj. skýrir efnahagserfiðleikana þannig, að þeir stafi af tímabundnum orsökum, verðfalli, söluörðugleikum og aflabresti. Víst eru þetta nokkur rök, en harla léttvæg. Það er svo komið, að efnahags– og atvinnulífi verður ekki haldið gangandi, nema saman fari metafli og beztu markaðsskilyrði. Efnahagskerfi viðreisnarinnar þolir hvorki meðalafla né meðalverðlag. Það hrynur til grunna, þegar nokkuð blæs á móti um sinn. Af lítilli fyrirhyggju, en miklum misskilningi á eðli íslenzks atvinnulífs, hefur ríkisstj. timbrað upp fölsku eyðslukerfi, sem nú riðar til falls. Orsök núverandi efnahagskreppu, liggur því fyrst og fremst í stjórnarstefnunni sjálfri. Þess vegna er þörf á stefnubreytingu. Það er útilokað að einhliða gengisfelling sé varanleg úrbót á ríkjandi kreppuástandi. Allir heilvita menn sjá, að það er óðs manns æði að ætla að stjórna efnahagslífinu með gengisfellingum, eins og nú er gert. Því miður virðist t.d. hv. forsrh. ekki gera sér þetta ljóst, eins og lofgerð hans um gengisfellinguna hér í kvöld bar vitni um. En af leið gengisbreytinganna, gengisfellinganna, verðum við að hverfa inn á nýja braut, sem hefur að markmiði að vernda verðgildi krónunnar og veitir tryggingu fyrir því, að slíku markmiði megi ná. Til þess að ná slíku markmiði er óumflýjanlegt að taka upp nýja stjórn á efnahagsmálum, taka upp nýja stjórnarhætti í banka– og lánamálum, í gjaldeyris– og fjárfestingarmálum. Við verðum einnig að gera okkur ljósan muninn á efnahagslegum grundvelli okkar þjóðfélags og ýmissa annarra þjóðfélaga. Á þessu tvennu er ærinn munur, sem leiðir til þess, að við verðum að sætta okkur við ýmsar aðrar aðferðir í efnahagsstjórn en gilda í hinum auðugu iðnaðarríkjum Evrópu. Við verðum að gera okkur grein fyrir því, að Ísland er ekki iðnaðarland í eiginlegum skilningi, þó að iðnaðarstéttin sé fjölmennasta starfsstétt þjóðfélagsins og ein hin þarfasta. Í efnahagslegum skilningi erum við bænda– og fiskimannaþjóð, og svo lengi, sem við búum við núverandi efnahagsmálagrundvöll, þ.e.a.s. á meðan við erum bænda– og fiskimannaþjóð, verðum við líka að haga stjórn efnahagsmála í samræmi við það. Framsóknarmenn marka andstöðu sína gegn núverandi stjórnarstefnu m.a. á þessu atriði. Við verðum að stjórna efnahagsmálum okkar í samræmi við okkar sérstöku aðstæður. Undanfarin ár hefur þetta ekki verið gert. Þess vegna er nú komið, sem komið er. Þess vegna er atvinnulíf landsmanna að meira eða minna leyti stöðvað. Þess vegna er rekinn hallabúskapur hjá ríkissjóði, þrátt fyrir óhemju ríkissjóðstekjur ár eftir ár. Þess vegna eigum við enga gjaldeyrisvarasjóði, þrátt fyrir óhemju gjaldeyristekjur ár eftir ár. Þess vegna eru erlendar skuldir eins og klafi á þjóðinni. Þess vegna tala menn í fullri alvöru um hættu á ríkisgjaldþroti, eftir lengsta og samfelldasta góðæriskafla í sögu landsins. Út úr þessum vanda, út úr vanda efnahagskreppu og atvinnuleysis, komumst við ekki án stefnubreytingar í grundvallaratriðum. Því miður verður þess ekki í nokkru vart, að ríkisstj. hugsi til stefnubreytingar. Hún heldur áfram gengisfellingarpólitíkinni, sem engan enda hefur. Ef ekki kemur fleira til, munu þau atvinnufyrirtæki, sem í mestum vanda eru stödd, ekki fá lausn á erfiðleikum sínum. Í því sambandi er þörf skjótra og róttækra úrræða. Þar er efst á blaði, að atvinnufyrirtækin verði leyst af skuldaklafanum með beinum skuldaskilum eða samningum um greiðslufrest á skuldum. Það er brýnt mál, að iðnaðurinn verði styrktur með því m.a. að hefta allan óþarfa innflutning iðnaðarvara, - þess varnings, sem framleiða má í landinu sjálfu. Útlánastefnu bankanna verður að breyta með það fyrir augum fyrst og fremst að sjá atvinnulífinu fyrir eðlilegu rekstrarfé og auknum afurðalánum í samræmi við eðli og þarfir okkar atvinnulífs. Taka verður upp nýja stefnu í gjaldeyris– og verzlunarmálum og stöðva þá óforsjálu gjaldeyriseyðslu, sem nú á sér stað. Slíkt má gera með því að setja hömlur á vörukaupalán, breyta tollum á ýmsum vörum og einnig með því að breyta frílistanum. Það hlýtur að vera markmið okkar Íslendinga, eins og annarra þjóða, að reka hallalaus utanríkisviðskipti og spara gjaldeyri, svo sem framast má verða. Í því sambandi verðum við að beita þeim ráðum, sem okkur eru tiltækust og eðlilegust geta talizt við íslenzkar aðstæður. Og það er engin ástæða til að taka gjaldeyrissukkið neinum vettlingatökum. En öllu öðru fremur verður að taka upp fjárfestingarstjórn og jákvæðan áætlunarbúskap. Uppbyggingin innanlands þarf að vera markviss og skynsamleg og miðast við almannaþörf. Hún verður m.a. að vera innan þeirra marka, sem framleiðslugetan setur á hverjum tíma og varast verður það heimskulega fjárfestingarkapphlaup, sem viðgengizt hefur í Reykjavík t.d. undanfarin ár. Skipulagslaus fjárfesting af því tagi, sem hér þekkist, er ein meginorsök verðbólgu, sem við verðum þó að varast meira en flest annað. Verðbólgan er skaðvaldur fyrir atvinnulífið og allt efnahagskerfið, ekki sízt fyrir ríkissjóð, sem segja má, að sé margsprunginn undan þunga eyðslubáknsins og óðaverðbólgunnar, enda hefur ríkisstj. farið með samþykkt fjárl. síðustu ára eins og þau væru ómerkilegt málamyndaplagg. Núverandi ríkisstj. hefur lengi átt vantraust skilið, en aldrei sem nú. Hún er ekki vanda sínum vaxin að neinu leyti og næsta ólíklegt, að hún eigi meirihlutafylgi að fagna meðal kjósenda í landinu. Horfur í þjóðmálum eru allar hinar ískyggilegustu. Atvinnuleysisdraugurinn bíður við húsdyr þúsunda manna af öllum starfsstéttum í öllum landshlutum. Rekstrargrundvöllur aðalatvinnuvega þjóðarinnar er enn í fullkominni óvissu. Kjaraskerðing verkamanna og annarra láglaunamanna er smánarverk, sem ólíklegt er, að forustumenn launþega láti viðgangast. A.m.k. er ólíklegt, að launþegasamtökin setjist að samningaborði með ríkisstj., sem þekkt er að því að hagræða efndum loforða sinna og samninga að eigin geðþótta. Það er sameiginlegt hagsmunamál alþýðu manna til sjávar og sveita og allra þeirra, sem stunda heiðvirðan atvinnurekstur í útgerð, fiskvinnslu, iðnaði eða verzlun, að losna við þessa ríkisstj. Í skjóli hennar þrífst pólitískt siðleysi, hugsjónadoði, fjármálaspilling og vesæl gæðingapólitík og svo dæmalaust þróttleysi gagnvart útlendingum og útlendu áhrifavaldi, að tæpast er einleikið. Er þetta ekki ömurlegt tímanna tákn á hálfrar aldar afmæli íslenzka fullveldisins? Hafi þessar staðreyndir ekki legið nægilega skýrt fyrir í alþingiskosningunum fyrir 17 mánuðum, þá gera þær það nú. Þess vegna er vantraust á ríkisstj. tímabært. Látum þrásetumennina víkja, ella mun verr fara. Góðir hlustendur, ég býð góðar nætur.



Herra forseti. Heiðruðu áheyrendur. Þegar hæstv. forsrh. óskaði eftir því við stjórnarandstöðuflokkana í lok ágústmánaðar s.l., að þeir tækju þátt í að rannsaka leiðir til úrbóta í efnahagsmálum þjóðarinnar, þá brugðust þeir vel við þeirri málaleitan og langar viðræður hófust og upplýsingasöfnun um stöðu þjóðarbúsins, því að ekki var nú hirðusemin meiri á stjórnarheimilinu en svo, að leita varð í mörgum hillum og skúffum og tína saman úr ýmsum áttum þann fróðleik um þetta, sem eðlilegt hefði verið, að þá lægi fyrir á skrifborðum ráðh. Loksins eftir tvo mánuði lágu hinar ljótu heimildir um ástandið fyrir. Bjuggust þá flestir við, að ríkisstj. hypjaði sig úr fletinu, segði af sér og tæki síðan þátt í því að koma hér á stjórn allra flokka, sem einbeitti sér að því að hreinsa til og byggja upp nýtt og heilbrigðara stjórnarfar með heiður og hag þjóðarinnar að leiðarljósi. Þetta fór þó á annan veg. Þessa tvo mánuði, sem það tók að tína saman upplýsingatætlurnar frá liðnum óstjórnartíma, notaði stjórnin til að búa sér í hendur og smíða ný amboð, til að hún gæti slegið enn á akri og engjum þeirra, sem minnstu hafa að miðla og sízt mega missa af sínu. Nú er hún líka búin að reyta saman og draga í hlöðu feng, sem hún ætlar, að duga muni sér til náðugrar setu. En auk þess hafa borizt fréttir um, að miskunnsamir samverjar á þingmannafundi Atlantshafsbandalagsríkjanna muni beita sér fyrir einhvers konar samskotum til hennar og hefur sú mannúðarstefna glatt og hresst hjörtu ráðh. og gefið þeim vonir um varanlega setu í sínum elskuðu ráðherrastólum. Fjórar stórgengisfellingar hefur stjórnin gert á 9 árum, sem öll hafa verið mikil aflaár, svo að áður hafa ekki komið önnur slík. Að vísu hefur nokkuð dregið úr aflanum á tveimur síðustu árum og verðið lækkað. Er þessu um kennt af stjórnarinnar hálfu, hvernig komið er. Er hart, að öllu skuli hafa verið eytt frá hinum miklu góðærum, þegar þjóðarframleiðsla og þjóðartekjur voru hér meiri að meðaltali á mann, en þekkzt hefur í hinum auðugustu löndum. Og ekki nóg með það, að öllu þessu hefur verið eytt, heldur hefur þjóðinni verið sökkt í það skuldafen, sem hún situr nú föst í og er hætt við, að hún geri um langan tíma, jafnvel þó eitthvað kynni að rofa til um tekjuöflun og stjórnarfar ætti fyrir sér að batna. Skuldir Íslendinga við aðrar þjóðir eru nú taldar vera fast að 13 þús. millj. kr. Svarar það til 65 þús. kr. á hvert nef í landinu eða sama sem 260 þús. kr. að meðaltali á hverja fjögurra manna fjölskyldu. Árlegar afborganir og vextir af þessari fúlgu verða að líkindum 1/4 til 1/3 af útflutnings verðmætum þjóðarinnar á næstu árum. Ekki verður það notað til innkaupa á lífsnauðsynjum hennar. Enginn gjaldeyrissjóður er nú til. Hvað hefur verið gert við allt það mikla fjármagn, sem þjóðin hefur fengið fyrir framleiðslu sína á liðnum 10 góðærum? Sú spurning er nú á hvers manns vörum. Höfuðatvinnuvegir landsins, sjávarútvegur, landbúnaður og iðnaður eru að þrotum komnir. Hvað liggur eftir viðreisnina af varanlegum verðmætum eða verkum? Í vegamálum má nefna einn 50 km langan vegspotta úr varanlegu efni, sem gerður var fyrir lánsfé og er allur í skuld. Aðrir vegir eru úr mold og möl, ófærir og íll færir flesta árstíma, þegar ekki er gaddur í jörð. Hvernig er með skólamál þjóðarinnar? Háskólinn rúmar ekki orðið þá, sem þar vilja nema. Í Kennaraskólanum, sem er nýbyggður, nálgast að vera neyðarástand vegna þrengsla. Fjöldi annarra skóla er í vandræðum með að anna sínu hlutverki. Þannig mætti lengi telja, en ég mun hér staðar nema að sinni. Við framsóknarmenn höfum alltaf varað við stjórnleysinu með fjármagn þjóðarinnar. Höfum við margflutt till. og gert kröfur um, að gerðar væru skipulegar áætlanir um röðun verkefnanna í þessu fámenna þjóðfélagi og það látið ganga fyrir öðru að treysta fjárhagsgrundvöll atvinnuveganna og efla menntun fólksins. Við höfum talið, að hér yrði að hafa stjórn á fjárfestingarmálum. Munu nú margir sjá, þegar allt fjármagn er þrotið í eyðslu og sukk og gengisfellingar hafa jafnharðan étið upp reytur hinna bjargálna borgara í landinu, að betur hefði sú stefna, sem við höfum krafizt í þessu efni, verið látin ráða og tillit hefði verið tekið til okkar till. Ef skipulag hefði verið haft hér á fjárfestingarmálum, hefði þensla og dýrtíðarskrúfa farið hægar. Þá hefði meira fjármagn safnazt fyrir sem sparifé. Þá hefði gjaldeyrissjóður skapazt, ef gætt hefði verið hófs í innflutningi, en á því sviði hafa yfirvöld hagað sér eins og börn. Hér var fyrir nokkrum árum risinn á legg fjölbreyttur iðnaður, sem veitti íbúum landsins mjög nytsamlega þjónustu bæði á því sviði að framleiða góðar vörur og veita fjölda fólks atvinnu. Hér voru saumuð næstum öll föt á landsfólkið og prjónafatnaður framleiddur, skór smíðaðir og líkaði þessi iðnaður vel. Reynslan sýndi, að þetta og margt annað gat þjóðin tekið hjá sjálfri sér og þá varð hún að eflast um leið. En tertubotna– og kexbragðið í útlöndum reyndist valdhöfum vorum svo gómsætt, að þeir létu drjúgan hluta af aflafé þjóðarinnar fara fyrir slíkan varning, eins og börn, sem verja skotsilfri sínu í sælgætiskaup. Ef að slíku var fundið af stjórnarandstöðunni, þá svöruðu valdhafarnir með útúrsnúningum og háðsyrðum. „Ekki veldur sá er varar“, segir forn málsháttur. Framsfl. hefur oft varað við og talið slíkan glannahátt í meðferð gjaldeyris hættulegan. Þau varnaðarorð hafa stjórnarliðar kallað hrunsöng og barlómsvæl og talið okkur skömmtunar– og haftapostula. Nú eru augu almennings að opnast fyrir því, að okkar stefna var og er skynsamleg, og ef hún hefði verið farin, þá væri öðruvísi umhorfs. Þá væri ekki atvinnuleysi framundan, þá væri krónan verðmeiri en nú og þá væri þjóðin ekki sokkin í skuldir við útlendinga, eins og nú. Ríkisstj. getur að vísu bent á, að hér hefur mikið verið byggt í hennar tíð af verzlunar– og skrifstofuhöllum og ævintýralegum íbúðarvillum, sem helzt líkjast að stærð og búnaði því, sem sagt er frá í „Þúsund og einni nótt“, að kalífarnir í Bagdad létu reisa sér. Sjúklegt munaðarlíf og óhóf hinna ríku, sem grætt hafa á stjórnleysi viðreisnar valdhafanna, er undrunarefni margra erlendra manna, sem hér koma. Bankakerfið hefur þanizt út, eins og gorkúla á haug. Fjárfesting þessara stofnana er 350 milljónir kr. á fáum árum. Nú trjóna þessar hallir með tóma sjóði og þykka doðranta af skuldalistum og óreiðuvíxlum. Ekki virðist eiga að snúa af eyðslubrautinni á þessu sviði, ef rétt er hermt, sem dagblaðið Vísir birti í fréttum í gærdag, því að þar var frá því sagt, að tíu arktektar vinni að því að teikna hús fyrir Seðlabankann. En hvað er um þá, sem sparað hafa saman af tekjum sínum og falið það fé bönkum landsins til geymslu? Þetta þjóðholla fólk er annað hvert ár féflett með felldri krónu. Svona hefur viðreisnarstefnan svonefnda reynzt í verki og er þá ekki hér nema fátt eitt talið. Það er því engin furða, þó borið sé fram vantraust hér á hinu háa Alþ. á ríkisstj., sem þannig hefur stjórnað. Ég býst við því, að enn séu þeir, sem stjórnina hafa stutt hér á þingi, svo fastir við sinn keip, að þeir verji hana falli, svo hún geti hangið áfram við völd. En ef þjóðin öll mætti greiða hér atkvæði um þessa vantrauststill., þá er ég viss um, að hæstv. ríkisstj. yrði fljót að fara fram af ætternisstapanum. Þjóðin vill nýtt stjórnarfar, nýja stefnu, sem miðar að almenningsheill og traustum þjóðarbúskap. Íslendingar vilja vera stjórnarfarslega og efnahagslega sjálfstæðir. Þeir vilja halda þjóðlegum metnaði. Þeir vita, að Ísland er þrátt fyrir sín ísköldu él svo gott land, að fólkið, sem landið byggir, getur lifað hér góðu lífi, ef hófsemi er beitt í lífsháttum og stjórnað er með það í huga að jafna lífskjörin. Sú hæstv. ríkisstj., sem hér situr að völdum, vill ekki og kann ekki að beita öðrum ráðum, þegar stjórnleysi hennar hefur leitt til vandræða en að fella gjaldmiðil þjóðarinnar. Með því klípur hún af hvers manns diski nokkurn skammt og munar þar mestu hjá þeim, er lítinn áttu forðann fyrir. Hún minnir á Tugason gamla á Bátsendum, danska kaupmanninn, sem Grímur Thomsen orti um. Þar á meðal var þetta erindi: En reizlan var bogin og lóðið var lakt og létt reyndist allt sem hún vo. Útnesjafólkið var fátækt og spakt, flest mátti bjóða því svo. Gengisfellingarvopn ríkisstj. er nýr Bátsendapundari. Með hverri gengisfellingu er ríkisstj. að beygja reizluskaftið og létta lóðið, eins og Tugason gamli. Á þann hátt vegur viðreisnarpundari stjórnarinnar lýðnum léttari og léttari mála fyrir störf hans og stríð. Tugason gamli gerði sig stundum blíðan í geði og bauð inn fyrir disk og veitti brennivínstár. Þá var hann með kænsku sinni að villa mönnum sýn og ná vináttu þeirra. Svona fer ríkisstj. líka að fyrir kosningar. Þá býður hún kjósendum inn fyrir disk upp á kosningakræsingar í loforðum um eitt og annað og hafa margir látið vélast. En eins og Tugason gamli, sem oftast var tyrfinn og grár í geði, þá hefur ríkisstj. sama lag. Hún bregður pundara sínum á loft og vegur hinu fátæka og spaka útnesjafólki, þ.e.a.s. verkamönnum, bændum, sjómönnum og öðru láglaunafólki léttari skammt í hvert sinn. Tugason flutti gróðann af sínum pundara til Kaupmannahafnar og þar voru fyrir hann byggðar hallir og fögur torg. Gróðinn af pundara ríkisstj. fer að vísu ekki allur út úr landinu, hann lendir hjá þeim, sem verja verulegum hluta hans í villur, lúxusbíla og verzlunarhallir hér heima. Og ef á þetta er minnzt og að því fundið, þá verður ríkisstj. tyrfin og grá í geði, eins og Tugason gamli á Bátsendum var að öllu jafni og mátti glöggt heyra það á mæli hæstv. viðskrh. áðan, að hann var í slíkum ham sem Tugason, þegar hann var verstur. Herra forseti, mínum ræðutíma er að verða lokið. Ég vil að endingu segja þetta. Landi og þjóð væri fyrir beztu að ríkisstj. væri leyst frá störfum strax í kvöld og málefnin hið fyrsta lögð í hendur kjósendanna, svo að þeir gætu með atkvæði sínu valið nýja stefnu í stað úreltra kennisetninga, sem reynsla hefur áþreifanlega dæmt úr leik. Hér er hin mesta nauðsyn að skapa þjóðlega einingu um hag og velferð hinna starfandi alþýðumanna í byggð og borg, ásamt allsherjar sókn að því marki að bæta uppeldis– og menntunarskilyrði uppvaxandi kynslóða. Það mun reynast betri fjárfesting en allt annað. Þá mun eflast þjóðarhagur og nýr blómatími geta farið í hönd. Ég skora á íslenzku þjóðina að taka höndum saman um það takmark við fyrsta tækifæri. –Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur fjær og nær. Þið hafið nú hlustað á stórorðar fordæmingar stjórnarandstæðinga á þeim efnahagsráðstöfunum, sem nýverið hafa verið gerðar af hálfu ríkisstj. og vafalaust eiga fleiri digurmæli eftir að safnast í þann orðabelg. En stóryrði leysa engan vanda, sízt af öllu í efnahagsmálum og hafið þið ekki veitt því eftirtekt, hve ræður hv. stjórnarandstæðinga, þó ríkar hafi verið af stóryrðum, hafa verið fátækar að till. og ábendingum um aðrar og betri leiðir, er fara megi til þess að leysa efnahagsvandann. Stjórnarandstæðingar tala mikið um nauðsyn stefnubreytingar, sem þeir nefna svo. En um hitt segja þeir minna, í hverju hin nýja stefna, sem þeir telja nauðsynlegt, að upp verði tekin, eigi að vera fólgin. Það ætti þó að vera vandalítið, ef stefna og úrræði ríkisstj. eru svo fráleit, sem þeir láta í veðri vaka, að benda á eitthvað annað betra. En það gera stjórnarandstæðingar ekki og hvers vegna ekki? Af því að þeir vita, að önnur úrræði en þau, sem gripið hefur verið til, eru annað hvort ekki líkleg til þess að leysa vandann eða þau mundu koma enn verr við hag almennings, en þær ráðstafanir, sem gerðar hafa verið. Það hafa að vísu verið tilburðir til þess af hálfu stjórnarandstöðunnar að benda á það, sem þeir kalla aðrar leiðir. En allt er þetta með því marki brennt, sbr. ræður formanns Framsfl. og formanns þingflokks Alþb., sem fluttar voru hér áðan, að séu slíkar till., - ef því nafni skyldi nefna, - skoðaðar ofan í kjölinn, er þar ekki um að ræða nein úrræði til lausnar efnahagsvandanum, heldur aðeins frómar óskir um hitt og annað, sem æskilegt sé að gera til lausnar fjárhagsvanda atvinnurekstrarins. Það er réttilega á það bent að útvega þurfi fé til eins og annars, en hvergi að því vikið, hvernig féð skuli útvegað, en það er í því, sem hið raunverulega vandamál er fólgið. Það eina, sem stjórnarandstaðan hefur ymprað á og hægt er að skoða sem till. um það, að efnahagsvandamálin eigi að taka öðrum tökum, en nú er gert, er það, sem þeir kalla stjórn á innflutnings– og gjaldeyrismálum, en með því eiga þeir við, að hverfa skuli aftur til hafta fyrirkomulagsins, sem hér ríkti um 30 ára skeið, - fram að þeim tíma, sem núverandi stjórnarsamstarf hófst. –Hefur þetta komið skýrt fram í ræðum allra þeirra stjórnarandstæðinga, sem hér hafa talað til þessa, að stefnubreytingin þýðir, að innleiða verði höftin að nýju. Og þessi till. er að því leyti sú málefnalegasta, sem fram hefur verið borin af hálfu stjórnarandstöðunnar, að þar er um að ræða einu leiðina, sem til er, ef hverfa á frá þeirri stefnu, sem fylgt hefur verið. Ef talið um stefnubreytingu er annað en glamuryrði, þá er það þetta, sem átt er við og vissulega væri það mikil stefnubreyting að hverfa aftur að leyfa úthlutuninni og höftunum. Þriðja leiðin, sem framsóknarmenn töluðu svo mikið um fyrir fáum árum og átti að vera allt annað en sú stefna, sem ríkisstj. hefur fylgt og haftastefnan, týndist fljótt og hefur ekki fundizt síðan, því að s.l. 2 ár hafa ekki einu sinni framsóknarmenn minnzt á hana. Við Íslendingar höfum nú, sem kunnugt er, langa reynslu af þessari nýju stefnu, sem svo er nefnd. Og e.t.v. lætur það ekki illa í eyrum, þegar gjaldeyrir er af skornum skammti, að gera beri ráðstafanir til þess að stöðva óþarfan innflutning, eins og það er kallað. En hvað er þarft og hvað er óþarft? Skoðanir á því eru sennilega jafnmargar og borgararnir í þjóðfélaginu. Og hvernig var framkvæmd innflutningshaftanna og annarra leyfaúthlutana? Ætli það hafi farið fram eitthvert vísindalegt mat á því, fyrir hverju ætti að úthluta leyfum og fyrir hverju ekki? Engum dettur í hug, að svo hafi verið, enda engar slíkar vísindalegar reglur til, sem hægt sé að fara eftir við úthlutun leyfa. Þeir, sem úthlutanirnar önnuðust, voru líka fulltrúar þeirra stjórnmálaflokka, sem með völd fóru hverju sinni og töldu það trúnaðarstarf sitt að sjá til þess, að sem mest af leyfunum kæmi í hlut einstaklinga og fyrirtækja, er flokkinn studdu með fjárframlögum eða á annan hátt. Það er að vísu sjaldnast hægt að sanna það með tölum, hvernig þeir, sem leyfaúthlutanir hafa haft með höndum, hafa hyglað fyrirtækjum, er tengd voru flokkum þeirra. En þó gefur það athyglisverða vísbendingu í þessa átt, að samkvæmt reikningum Sambands ísl. samvinnufélaga, sem birtir eru m.a. í 40 ára afmælisriti sambandsins eftir Gísla Guðmundsson alþm., kemur í ljós, að á kreppuárunum 1933–1937 óx vörusala SÍS úr 4.8 millj. kr. í 11.3 millj. eða meira en tvöfaldaðist á tímabili, þegar almennur samdráttur var í öllum viðskiptum. SÍS er samt ekki eina fyrirtækið, sem notið hefur þannig forréttinda í skjóli pólitískrar aðstöðu og framsóknarmenn eru ekki þeir einu, sem notað hafa aðstöðu sína í úthlutunarn. til framdráttar hagsmunum fyrirtækja og einstaklinga, er flokkinn studdu. Hér var um leikreglu að ræða, sem allir flokkar fylgdu, og held ég, að allur metingur milli flokkanna um það, hver hafi verið skeleggastur að skara ar eld að sinni köku, mundi enda í bræðrabyltu. Í því liggur skýringin á því, að ekki hefur fyrr verið kveðið upp úr með það, á hvern hátt framkvæmd leyfaúthlutananna var. A.m.k. hafa svonefndir ábyrgir stjórnmálamenn ekki gert það. Nú mega orð mín ekki misskiljast svo, að ég sé að deila á þá menn persónulega, sem voru fulltrúar hinna ýmsu flokka á hverjum tíma í þessum nefndum, né heldur, að ég sé að deila á stjórnmálamenn almennt og saka þá um spillingu. Með slíku mundi ég líka höggva nærri sjálfum mér svo lengi sem ég er búinn að vera við þau riðinn. Mergur málsins er að mínu áliti sá, að framkvæmd haftastefnu hér í landi kunningsskaparins getur varla hugsazt öðruvísi, heldur en hún hefur verið, hverjir svo sem með leyfaúthlutun fara og eru við völd. Þegar opinber leyfi þarf til alls, svo sem að kaupa gjaldeyri, byggja sér bílskúr eða kaupa bíl eða jeppa, taka menn það gjarnan til bragðs að leita til fulltrúa síns flokks í n., sem leyfum úthlutar, og biðja hann ásjár. Ef það gekk ekki, t.d. vegna þess að borið var við einhverjum reglum, sem fylgja ætti við úthlutunina, þá leitaði maðurinn í öngum sínum til ráðh. flokks síns eða annarra forustumanna, tíundaði afrek sín í þágu flokksins og mæltist til þess, að forustumaðurinn beitti áhrifum sínum við piltana í úthlutunarnefndinni, til þess að leyfið fengist. Þannig togaði Þríbjörn í Tvíbjörn og Tvíbjörn í Einbjörn og gagnstætt því, sem var í þjóðsögunni, gekk rófan stundum, - leyfið fékkst. Óþekktur almúgamaður, sem ekki átti sér aðstöðu í neinum flokki, fékk hins vegar ekki leyfi til neins. Hann hafði engan til að toga í rófuna. Ég býst við, að hinir rosknari stjórnmálaleiðtogar a.m.k. þekki þessa sögu vel. Mér kæmi á óvart, ef einhver þeirra fyndi hvöt hjá sér til þess að andmæla þessu og ef sá ólíklegi hlutur skeði, þá mundi mig gruna, að stjórnmálaklókindin hefðu borið sannleiksástina ofurliði hjá þeim hinum sama. En mundi stefnubreyting í þá átt að taka upp haftafyrirkomulagið að nýju, sem stjórnarandstaðan telur svo aðkallandi, að hún heitir á öfl utan þings til að knýja slíka stefnubreytingu fram, vera líkleg til þess að forða þjóðinni frá kjaraskerðingu af völdum þeirra áfalla, sem þjóðarbúið hefur orðið fyrir vegna stórfelldrar verðlækkunar útfluttra afurða og aflabrests? Þeirri spurningu ber að svara afdráttarlaust neitandi. Stefnubreytingin mundi engan vanda efnahagsmálanna leysa, heldur þvert á móti auka hann. Vissulega var gjaldeyris úthlutunarn. Búkolla fyrir þá flokka, sem þar áttu fulltrúa. Hún og aðrar úthlutunarn. veittu mönnum aðhald til að greiða sín gjöld til flokkanna og sýna þeim hollustu á annan hátt, því að annars gátu menn ekki búizt við fyrirgreiðslu af hálfu þeirra, er sækja þurftu um leyfi. En haftan. mjólkuðu ekki þjóðarbúinu jafnvel og flokkunum. Þetta fyrirkomulag kollvarpaði í rauninni allri hagsýni í efnahagsmálum. Það var ekki spurt um það, hvort fyrirtæki gerðu hagkvæm innkaup, þegar innflutningsleyfi voru veitt, heldur hvaða flokk fyrirtækið styrkti. Fyrir stríðið var spurt, hvar framsóknarmaðurinn væri, þegar um var að ræða nauðsynlegar leyfaveitingar til stofnunar iðnfyrirtækja og sennilegt má telja, að á nýsköpunarárunum hafi á sama hátt verið spurt: Hvar er sjálfstæðismaðurinn eða komminn? Hins vegar var ekki spurt um það, hvort iðnrekstur sá, sem um var að ræða, væri hagkvæmur þjóðhagslega séð. Þá mundi haftafyrirkomulagið gera Íslendinga óhæfa til þátttöku í allri alþjóðlegri samvinnu á sviði efnahagsmála, svo sem innan GATT, EFTA og fleiri slíkra samtaka, en slík þátttaka er að mínum dómi nauðsynlegt skilyrði fyrir því, að við Íslendingar getum notið lífskjara sambærilegra við þau, sem nágrannaþjóðir okkar njóta. Hin svonefnda stefnubreyting stjórnarandstæðinga er því engin lausn á vandanum, sem við er að etja. Á hinn bóginn verður kjaraskerðing um stundarsakir ekki umflúin, hvað sem gert verður. Hvorki ríkisstj. eða nein hagsmunasamtök, launþegasamtök eða önnur, hafa yfir neinum tekjum að ráða, er forðað geti því, að áföllin, sem útflutningsatvinnuvegirnir hafa orðið fyrir, leiði til nokkurrar almennrar kjaraskerðingar um stundarsakir. Þær ráðstafanir, sem gerðar hafa verið, eru nauðsynleg skilyrði þess, að þjóðarskútan geti á sem skemmstum tíma komizt úr þeim öldudal, sem hún nú er í. Það er nauðsynlegt að sveigja verðmyndunarkerfið útflutningsframleiðslunni í vil, svo sem gert hefur verið með gengislækkuninni. Frá sjónarmiði launafólks er spurningin því miður ekki um það, hvort kjaraskerðingu skuli una eða ekki, heldur um hitt, í hvaða mynd hún komi fram. Þar verður um það að velja, hvort meiri áherzlu beri að leggja á atvinnuöryggi eða hitt, að kaupmáttur launa verði á pappírnum skertur sem minnst, þannig að lögð sé áherzla á kröfur um sem mestar vísitölubætur. Það er álit okkar stuðningsmanna ríkisstj., að atvinnuöryggi skipti mestu máli fyrir velferð verkalýðsins, þannig að fyrir það megi fórna einhverjum vísitölubótum um stundarsakir. Sú óþægilega staðreynd verður nú einu sinni ekki umflúin, að þjóðin hefur minni fjármuni til ráðstöfunar, en áður og sömu fjármunirnir verða ekki notaðir nema einu sinni, þannig að þeir peningar, sem nota verður til greiðslu vísitölubóta, verða ekki notaðir líka til tryggingar atvinnunni. Í venjulegu árferði er eðlilegt, að launþegar leggi mikla áherzlu á, að kaupmáttur launa rýrni ekki, en í óvenju slæmu árferði, svo sem nú er, getur það verið launafólki í hag að slaka nokkuð til í því efni um stundarsakir. Og sú lagfæring verðlagsmála, sem gerð hefur verið með gengisbreytingunni, gæti á skemmri tíma en nokkur þorir e.t.v. að vona leitt til þeirrar aukningar framleiðsluafkasta, ef gætt er hófs í kröfum á hendur atvinnurekstrinum á þeim þrengingatímum, sem nú eru, að hægt verði að taka upp þráðinn að nýju í sókn þjóðarinnar til betri lífskjara. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Till. sú til þál. um vantraust á ríkisstj., sem hér liggur fyrir til umr., er að sjálfsögðu andvana fædd og marklaus, þegar þess er gætt, að flm. hennar fullyrða í fyrsta lagi, að stefna ríkisstj. í efnahags– og atvinnumálum sé meginorsök þeirra efnahagsörðugleika, sem Íslendingar eiga nú við að etja og telja í öðru lagi, að sú leið, sem valin er út úr efnahagsvandanum, þ.e. gengisbreyting með hliðarráðstöfunum til tekjuöflunar innanlands leiði yfir allan almenning mikla kjaraskerðingu. Á þessum meginforsendum byggja flm. þá skoðun sína, að ríkisstj. eigi að fara frá. Hér hefur nú af öðrum verið rætt um efnahagsmálin og mun ég ekki sérstaklega tala um þau. En á þeim stutta tíma, sem ég hef til umráða, mun ég aðeins drepa á einn þátt atvinnuuppbyggingarinnar, þann, sem snýr að landbúnaðinum. Á þeim tíma, sem núv. landbrh. hefur markað landbúnaðarstefnuna, hefur með tilstyrk ríkisstj. og stuðningsmanna hennar á Alþ. allt kapp verið á það lagt að gera landbúnaðinn færari um að svara kalli tímans um meiri og fjölbreyttari framleiðslu til sölu á innlendum markaði, svo að hinn ört stækkandi neytendahópur mætti jafnan eiga þess kost að hafa að meginuppistöðu til daglegra þarfa þær fæðutegundir, sem framleiddar eru og unnar i landinu sjálfu. Þetta hefur tekizt vegna þeirrar ræktunar– og uppbyggingarstefnu, sem fylgt hefur verið s.l. 9 ár. T.d. get ég nefnt, að túnin hafa stækkað á þessu tímabili um 40–50 þús. ha og munu þau nú vera um 110–120 þús. ha að stærð. Þessi stóraukna ræktun hefur svo orðið þess valdandi, að þrátt fyrir óhagstætt tíðarfar á s.l. sumri og óvenju léleg hey, einkum á mjólkursölusvæði Reykjavíkur, mun trúlega heppnast að forða þéttbýlinu við Faxaflóa frá mjólkurskorti i vetur og þó því aðeins, að unnt verði að flytja mjólk milli héraða eða frá fjarlægari landshlutum. Hér má þó ekki miklu muna og má af því sjá, hversu stutt getur verið á milli offramleiðslu og vöruskorts. Af þessu má einnig glögglega sjá, að sú örvun, sem löggjöf síðari ára hefur verið ræktunarmönnum, var byggð á raunsæi og framsýni. Á sama tíma hafa byggingar og vélvæðing tekið miklum framförum. Sú löggjöf, sem sett var um Stofnlánadeild landbúnaðarins 1961, var hér mjög mikilvæg, enda vel til hennar stofnað, þar sem deildinni voru tryggðir vaxtarmöguleikar með árlegum tekjum frá bændunum sjálfum úr ríkissjóði. Stofnlánadeildin á því stóran hlut í þeirri hröðu þróun í byggingum og vélvæðingu, sem hér hefur orðið á fáum árum. Sú þróun var alger forsenda þess, að full not yrðu að hinum miklu ræktunarframkvæmdum, sem ég lýsti áðan, hversu miklar hafa verið og hverja þýðingu þær hafa haft. Á þeim 7 árum, sem liðin eru frá því að stofnlánadeildin var efld, svo sem fyrr var lýst, hafa lánveitingar numið hærri fjárhæð, en samanlagðar fjárveitingar frá upphafi deildanna til þess tíma. Bændum hefur fækkað nokkuð á þessum árum við það, að jarðir, sem flestar eru erfiðar til búreksturs, hafa fallið úr ábúð og lagzt undir næstu jarðir og bætt þær upp. Við alla þessa þróun hefur meðalbúið á landinu stækkað á 10 árum frá því að vera 270 ærgildi í 400 ærgildi eða um 33%. Það má því með sanni segja, að íslenzkir bændur hafi ekki flýtt sér hægt, heldur hafi þeir hagnýtt sér þær lagasetningar, sem ríkisstj. hefur beitt sér fyrir að koma fram, til þess að auka hagkvæmni í rekstri og framleiðni í landbúnaði til hagsbóta fyrir þjóðina í heild. Þessi hraða uppbygging landbúnaðarins jafnt í ræktun, byggingum og tækjum hefur að sjálfsögðu kostað stórfé. Eins og ég hef þegar lýst, hafa lánasjóðirnir lagt fram stærsta hlutann, en bændur hafa mátt leggja fram æðiháar fjárhæðir í þessu skyni. Síðustu 2 – 3 ár hafa verið áfallasöm víða um land, og vegna harðæris hafa ráðstöfunartekjur bænda óvíða verið svo háar, að þeir hafi getað lagt fram nægilega mikið fé til þessara framkvæmda. Það er því talið, að á þeim hvíli nokkur þungi vegna lausaskuldasöfnunar. Landbrh. er nú að láta kanna það mál og að þeirri könnun lokinni verður tekið til athugunar, hverra úrbóta er þörf í því efni. Á árinu 1962 var lausaskuldum bænda breytt í föst lán og gerðu menn sér vonir um, að sú ráðstöfun hefði bætt aðstöðu bænda til lengri tíma. En bændur notuðu sér ekki þá fyrirgreiðslu í jafnríkum mæli og ætlað var og mun ástæðan hafa verið sú, að allt of margir þeirra, sem þurftu á aðstoð að halda, hlustuðu á og trúðu þeim fullyrðingum framsóknarmanna, að fyrirgreiðsla Búnaðarbankans væri haldlaus og óaðgengileg. Fyrir þessar sakir notuðu færri bændur en skyldi þá aðstoð, sem stóð mönnum til boða. Við skulum vona, að færri taki nú alvarlega úrtölunöldur framsóknarmanna, ef horfið verður að því ráði að jafna afkomumöguleika bænda með hliðstæðum ráðstöfunum. Ég tel, að þessar fáu svipmyndir, sem ég hef brugðið hér upp af þróun landbúnaðarins á s.l. 9 árum, sanni, að nú er sá atvinnuvegur máttugri að mæta áföllum, en nokkru sinni áður sakir þeirrar alhliða uppbyggingar, er þar hefur orðið. Og ég hygg, að hið sama muni sannast um aðra atvinnuvegi landsmanna, þótt ég reki það ekki hér. Og ég fullyrði, að þegar stjórnarandstæðingar telja, að ríkisstj. hafi vanrækt að byggja upp atvinnuvegina, er það algerlega út í hött. Hver væru aflabrögðin nú, ef ný og góð skip með beztu veiði– og leitartæki væru ekki fyrir hendi? Hvað um innlendar skipasmíðar, ef allt hefði verið látið reka á reiðanum í því efni? Hvað um raforkuvirkjanir og stóriðjuframkvæmdir, sem hafa skapað stóraukna atvinnu? Hvað um þessar framkvæmdir, ef stjórnarandstaðan hefði mátt ráða? Um margt fleira hliðstætt þessu mætti spyrja, en ég spara mér að telja, en læt ykkur, góðir áheyrendur, um að svara með sjálfum ykkur. Þá vil ég með örfáum orðum víkja að öðrum þeim áfellisdómi, sem stjórnarandstæðingar hafa kveðið upp yfir ríkisstj., þeim, að hún hafi með gengisbreytingunni, sem gerð var, leitt kjaraskerðingu yfir allan almenning. Ég vil vekja athygli manna á því, að kjaraskerðing var orðin að veruleika áður og það fyrir orsakir, sem allir þekkja og viðurkenna og íslenzkum stjórnvöldum var gersamlega ómögulegt að ráða við. Nei, gengisbreytingin sem gerð var og þær hliðarráðstafanir, sem boðaðar eru, var sú ráðstöfun, sem tiltæk var og líklegust til þess að leiða okkur út úr efnahagsvandanum á þann hátt, sem átaka minnstur er fyrir þá, sem höllustum fæti standa. Svo sem vænta má, spyr margur þessa: Hvernig koma þessar ráðstafanir við mig og minn efnahag? Því er til að svara, að gengisbreytingin er líkleg til þess að færa nýtt líf í atvinnuvegina og bæta atvinnuástandið í landinu. Sjávarútvegur og iðnaður fá bætta aðstöðu á erlendum mörkuðum og hið sama er að segja um landbúnað að því er varðar þær vörur, sem selja þarf úr landi. Útflutningsuppbæturnar ættu því miklu fremur að nægja til þess að grundvallarverðið standist. Hins vegar er öllum ljóst, að ekki verður hjá því komizt, að hver einstaklingur verður fyrir nokkurri kjaraskerðingu í bili. Ég gat þess í upphafi máls míns, að sú till. til þál., sem hér er til umr., væri marklaus. En ef við gerum nú ráð fyrir því, að hún sé flutt af alvöru og hún næði samþykki, þá mundi núv. ríkisstj. að sjálfsögðu fara frá. Hvar væri þá samstaðan um myndun nýrrar ríkisstj.? Og hvar eru úrræði stjórnarandstöðunnar um lausn efnahagsvandans? Eru þau úrræði líklegri til að leggja léttari byrðar á almenning, en þær till., sem ríkisstj. hefur kynnt alþjóð? Ég held varla. Formaður Framsfl. segir svo í Tímanum 15. nóvember s.l., eftir að hafa tínt til eitt og annað, sem þyrfti að bæta með styrkjum og framlögum, sem hann reyndar endurtók hér áðan. Hann segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Við viðurkennum, að þær ráðstafanir, sem við höfum bent á, leysa ekki allan þennan vanda og til viðbótar þeim muni þurfa einhverja aðgerð. Það er mín skoðun, að eins og komið er, muni það vera erfitt að komast hjá því að leggja einhverjar byrðar á menn í einu eða öðru formi.“ Þetta segir formaður Framsfl. í sjónvarpi og útvarpi hefur formaður þingflokks Framsfl. lýst því yfir, að hér verði annaðhvort að breyta gengi íslenzkrar krónu eða taka upp kerfi uppbóta og styrkja, nema hvort tveggja þyrfti til að koma. Ég hygg, að það vefjist fyrir fleirum en mér að finna rétta lausn á því dæmi, sem sett er upp með þeim hætti, sem forsvarsmenn Framsfl. hafa gert að þessu sinni. Herra forseti. Að lokum vil ég segja þetta. Við Íslendingar eigum við alvarlegan efnahagsvanda að etja vegna minnkandi aflabragða og gífurlegs verðfalls á erlendum mörkuðum. Þessi vandi er svo stór, að ég hygg, að hann sé hverjum manni augljós. Ríkisstj. hefur lagt fram ákveðnar till. til lausnar vandanum, till., sem líklegar eru til þess að koma okkur yfir örðugasta hjallann út úr þeim öldudal, sem við höfum dregizt niður í vegna óviðráðanlegra orsaka. Ef við hlítum þeim ráðum og stöndum saman um framkvæmd þeirra aðgerða, sem ríkisstj. hefur ákveðið að koma fram, munum við fyrr en varir hefja nýja sókn til bættra lífskjara. Þá sókn má enginn hefta. Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Flutt er vantraust á ríkisstj. og má sannlega um það segja, að oft var þörf en nú er nauðsyn. Gengi íslenzku krónunnar hefur verið fellt í fjórða sinn á 8 árum af sömu ríkisstj. og nú meir en nokkru sinni áður eða um 35%. Það þýðir, að erlendur gjaldeyrir hækkar í verði um nærri 55%. Erlent verð á innfluttri vöru hækkar, sem þessu nemur og ofan á það koma svo tollar í sömu hlutföllum og áður, en það þýðir, að ríkissjóður tekur til sín stóran hluta í leiðinni. Talið er, að verðlag í landinu muni hækka um 20% af völdum gengisfellingarinnar eftir mælikvarða vísitölunnar. En vitað er, að margar nauðsynjavörur muni hækka um 40–50%. Jafnframt er svo boðað, að enn einu sinni skuli kaupgjaldsákvæði í frjálsum samningum verkalýðshreyfingarinnar afnumin með lagaboði. Það á að banna að greiða umsamda verðtryggingu á kaupið. Launafólki er sagt, að það skuli taka á sínar herðar allar byrðar gengisfellingarinnar bótalaust. Á þennan einfalda hátt hyggst ríkisstj. lækka umsamið kaup í landinu um 20%. Þá er einnig boðað, að með lögum verði samningum hlutasjómanna breytt. Annað og lægra fiskverð á að gilda til fiskimanna en samningar segja fyrir um. Með valdboði á að færa stærri hluta aflans yfir til útgerðarmannsins og taka það frá sjómanninum. Hér kveður óneitanlega nokkuð við annan tón í garð sjómannastéttarinnar, en í hillingarræðum ráðh. til hetju hafsins á hátíðisdögum stéttarinnar. Ég efast ekki um, að sjómenn munu meta það eins og efni standa til. Gengisfellingin, afnám verðtryggingar á kaupið og skertur hlutur sjómanna felur í sér eina mestu skerðingu á lífskjörum almennings, sem um getur á síðari tímum og er um leið hin harkalegasta árás á samningsfrelsi verkalýðshreyfingarinnar. Það er áreiðanlega ekki úr vegi að taka til athugunar hugmynd, sem Alþfl.–maður í Dagsbrún varpaði fram á fundi í því félagi s.l. sunnudag. Hann vildi, að ríkisstj. yrði kærð fyrir Alþjóðavinnumálaskrifstofunni í Genf, sem Ísland er aðili að, fyrir brot á samþykktum þeirrar stofnunar um samningsfrelsi verkalýðshreyfingarinnar. Þessum Alþfl.–manni fannst nú nóg komið af árásum ríkisvaldsins á samningsréttinn og svo mun vera um marga af fylgjendum stjórnarflokkanna. Hæstv. viðskrh. taldi það áðan jafngilda að hvetja til uppreisnar gegn löglegum ákvörðunum, ef hvatt væri til baráttu gegn lögþvinguðu afnámi á kjaraákvæðum í samningum verkalýðsfélaganna. Þennan hæstv. ráðh. mætti minna á, að alþýða þessa lands þekkir ýmis nöfn yfir þennan verknað, nöfn eins og ólög og ofbeldislög og af slíkum lögum telur almenningur sig ekki bundinn. Þau stríða gegn réttlætiskennd hans. Og það er sannarlega ekki í fyrsta sinn, sem ríkisstj. heggur í þennan knérunn. Í tengslum við gengisfellinguna 1960 var samningum breytt með lagaboði og bannað að semja um vísitölu á kaup. Afleiðing þess varð meiri ófriður á vinnumarkaðinum, en við höfum áður þekkt. Á haustmánuðum 1963 átti að banna kauphækkanir tímabundið og var frv. þess efnis komið gegnum allar umr. á Alþ., þegar verkalýðshreyfingunni tókst að forða því glapræði. Með júnísamkomulaginu 1964 má segja, að þessu styrjaldartímabili lyki. Þá var með samningum við ríkisstj. lögfest verðtrygging á kaupið miðað við framfærsluvísitölu. Þetta samkomulag var í gildi þar til í nóv. í fyrra, að ríkisstj. rauf það um leið og gengið var fellt. Í marzmánuði s.l. voru gerðir samningar við atvinnurekendur um nýjar reglur varðandi vísitölu á kaup. Þeir samningar voru gerðir í lok víðtækasta verkfalls sem hér hefur verið háð. Þessa samninga, sem þó voru um mikið skerta vísitölu frá því, sem áður gilti á nú að ónýta með lagaboði. Andsvör verkalýðshreyfingarinnar við þeirri gífurlegu kjaraskerðingu, sem nú blasir við og árásinni á gerða samninga eru nú sem óðast að koma í ljós. Hvert félagið af öðru segir upp samningum sínum og mótmælir gengisfellingunni. Hinn fjölmenni útifundur Alþýðusambandsins hér í Reykjavík s.l. sunnudag sýndi glögglega hug launþega í höfuðstaðnum. Samningar verkalýðsfélaganna renna út um áramótin. Þeir valdamenn, sem í alvöru hugsa sér að koma á þessari miklu kjaraskerðingu verða að gera sér ljóst, að með því er stofnað til nýs ófriðar á vinnumarkaðinum og stórfelldra stéttaátaka í landinu. Áreiðanlega eru ekki svo fáir menn í þessu landi, sem geta tekið á sig þessar miklu verðhækkanir bótalaust, án þess að það komi við pyngju þeirra. Það eru þeir menn, sem hafa á hverjum mánuði margföld verkamannalaun. Væri ekki hollt, áður en lengra er haldið, að þessir menn, t.d. hæstv. ráðh., sem hér ganga fram fyrir skjöldu, reyndu að setja sig í spor þess fólks, sem aðeins hefur 10–12 þús. kr. á mánuði til allra þarfa fjölskyldunnar, en þetta eru nú almenn laun þess verkafólks, sem atvinnu hefur. Það verður að vera öllum ljóst, að kaup þessa fólks er ekki hægt að skerða. Af því hefur verið státað, m.a. í aðalmálgagni ríkisstj., að hér á landi væru þjóðartekjur á mann þær þriðju hæstu, sem þekktust í heiminum. Nú er að vísu sagt, að þær hafi lækkað um 15% á mann, en við munum samt vera meðal þeirra Evrópuþjóða, sem hæstar þjóðartekjur hafa á mann. Rétt er það, að nú hefur þjóðarbúið orðið fyrir verulegum áföllum í viðskiptum út á við, og ég vil sízt gera lítið úr þessum erfiðleikum. En áður en ráðizt er á kjör hins almenna launþega, sem aðeins hefur til hnífs og skeiðar, verða þeir að fórna, sem tekið hafa til sín bróðurpartinn af því, sem þjóðin hefur aflað á liðnum árum. Krefjast verður réttlátari skiptingar þjóðarteknanna og er ekki einnig sjálfsagt, að fram fari eignakönnun, er leiði í ljós eignaskiptinguna? En það virðist ekki hafa verið ætlunin að koma verulega við þá, sem ætla mætti, að frekar gætu tekið á sig byrðarnar, en verkafólkið. Athyglisvert er, að á sama tíma og launþegunum er ætlað að búa við óbreytt kaup í nýju dýrtíðarflóði, fær kaupsýslustéttin fleiri krónur er áður fyrir að afhenda sama vörumagn. Og er þá ótalinn sá mikli greiði, sem hæstv. ráðh. gerðu öllum bröskurum með því að tilkynna gengisfellinguna eða aðrar hliðstæðar ráðstafanir með margra vikna fyrirvara. Í öðrum löndum er litið á slíkar tilkynningar sem alvarlegt trúnaðarbrot og þeir, sem það gera, látnir segja af sér. Í sambandi við gengisfellinguna er því mikið haldið á lofti, að allir verði að fórna og taka á sig kjaraskerðingu. En það er einmitt þetta, sem almennir launþegar hafa þegar gert. Kjaraskerðing gengisfellingarinnar kemur í kjölfar stórskertra tekna af völdum minnkandi atvinnu og atvinnuleysis. Þá er kaupmáttur launanna nú einnig minni sökum þeirra skertu vísitöluuppbóta, sem launþegar hafa búið við allt þetta ár. Í mörgum tilvikum er ætlað, að tekjur launafólks hafi þegar lækkað um 20-30%. Launþegar hafa því vissulega tekið á sig þungar byrðar. Mesta áhyggjuefni verkafólks og verkalýðsfélaganna hefur á þessu ári verið atvinnuástandið, hinn mikli samdráttur í atvinnulífinu. Víða um landið hefur verið nær samfellt atvinnuleysi hjá mörgu fólki á þessu ári og aðeins unnin dagvinnan hjá þeim, sem vinnu hafa haft, en þá hrökkva tekjurnar skammt. Hér í Reykjavík kynntumst við atvinnuleysinu alvarlega fyrr á þessu ári, en þá komst tala skráðra atvinnuleysingja í 600. Nú er útlit í atvinnumálum uggvænlegra hér um slóðir en það hefur verið í áratugi. Í Reykjavík eru nú skráðir nokkuð á þriðja hundrað atvinnuleysingjar og fréttir berast sífellt um nýjar uppsagnir. Á næstu vikum getur skollið hér á fjöldaatvinnuleysi, ef ekkert verður að gert. Flestir munu geta gert sér í hugarlund, hvert er hlutskipti þess fólks, sem verður fyrir þeirri þungu raun að verða atvinnulaust. Við því blasir neyðin ein. Í marga mánuði hefur verið ljóst að hverju stefndi í atvinnumálum verkafólks og verkalýðsfélögin hafa varað við og gert kröfur um úrbætur. En þrátt fyrir það hefur ríkisstj. lítið aðhafzt til að hindra þessa óheillaþróun. Nú ber hins vegar svo til, að hæstv. forsrh. lýsir því yfir í framsöguræðu hér á Alþ. fyrir frv. um ráðstafanir vegna gengisfellingarinnar í síðustu viku, að ríkisstj. væri fús til samráðs við verkalýðshreyfinguna, um framkvæmdir til atvinnuaukningar og þetta endurtók hann hér í kvöld. Er naumast hægt að skilja þetta á annan veg, en verkalýðshreyfingin eigi að sætta sig við kjaraskerðingu gengisfellingarinnar gegn úrbótum í atvinnumálum. Miklu berlegar kom þetta fram í forystugrein Alþýðublaðsins s.l. sunnudag, en þar er sagt, að verkalýðshreyfingin eigi að knýja fram hliðarráðstafanir í stað kauphækkana. Hún eigi að knýja ríkisvaldið til verulegra aðgerða í atvinnumálum og húsnæðismálum og ríkisstj. muni hafa skilning á því sviði, eins og blaðið orðar það. Vegna þessarar skrifa og þeirra, sem kynnu að hugsa eitthvað þessu líkt, er nauðsynlegt að taka fram, að verkalýðshreyfingin gerir nú aðeins kröfu til óbreytts kaupgjalds miðað við verðlag. En hún vill ekki sætta sig við verðhækkanir bótalaust. Hún gerir kröfu til verðtryggingar á kaupið. Þá verða menn enn fremur að skilja, að atvinnuöryggi verkafólks er ekki verzlunarvara og verkalýðshreyfingin mun ekki verzla með eitt eða neitt, til þess að þessi ríkisstj. gæti þeirrar sjálfsögðu skyldu allra ríkisstj. að gera allt til þess að halda uppi fullri atvinnu í landinu. Sagt er, að gengisfellingin eigi að auka atvinnu og tryggja rekstrargrundvöll atvinnuveganna. Hið sama var einnig sagt fyrir ári síðan. Forsvarsmenn hinna ýmsu greina atvinnulífsins lýstu því í Morgunblaðinu í fyrri viku, að gengisfellingin ein nægði ekki til þeirra hluta. Það mun og sanni nær. Ekki nægir gengisfellingin til að opna þau frystihús, sem nú eru lokuð vegna milljónaskulda eða haldið er gangandi um skamma hríð með bráðabirgðaráðstöfunum. Ekki mun lækkun á hefðbundnum hlutaskiptum fiskimanna nægja til að standa undir auknum skuldabyrðum fiskibátanna af völdum gengisfellingarinnar og þannig mætti lengi telja. En það eru til atvinnurekendur, sem augljóslega græða á gengisfellingunni. Svissneski álhringurinn og bandaríska herstjórnin geta nú greitt vinnustundir Íslendinga með mun færri frönkum eða dollurum, en áður. Land okkar verður nú eftirsóttara fyrir erlenda auðjöfra til arðráns á íslenzku vinnuafli. Hin mikla gengisfelling, sem nú hefur verið framkvæm, og boðuð kjaraskerðing af völdum hennar, kemur í lok mesta góðæristímabils, sem komið hefur á þessu landi. Góð aflabrögð, hagstæð verzlunarkjör og þrotlaus vinna verkafólks hefur fært þjóðinni mikinn auð á undangengnum árum. Einnig hafa verið tekin stór erlend lán. Engir valdamenn þessa lands hafa nokkru sinni haft viðlíka auð úr að spila og núv. ríkisstj. hefur haft. En stefna hennar hefur verið óheft frelsi. Dýrmætum gjaldeyri þjóðarinnar hefur verið sóað og sjónarmið verzlunargróðans verið látin ráða. En undirstöðuatvinnuvegir þjóðarinnar hafa drabbazt niður. Þúsundir bifreiða hafa verið fluttar inn að ógleymdum tertubotnum, en enginn togari. Hundruðum millj. í erlendum gjaldeyri hefur verið varið til kaupa á vélum og tækjum til iðnrekstrar, en síðan standa þessi tæki að mestu verklaus vegna óhefts innflutnings á þeim vörum, sem framleiða átti. Þessi stefna er orsök þess, að allt skuli komið í þrot um leið og nokkuð bjátar á í þjóðarbúskapnum eftir hin miklu veltiár. Það er vissulega merki óstjórnar, sem mál er, að linni. Hin harkalega kjaraskerðing, sem boðuð hefur verið, leysir engan vanda, en stofnar til ófriðar í landinu. Frá henni verður að hverfa. En verði hún knúin fram, á alþýða landsins aðeins einn kost. Hún verður að fylkja liði í samtökum sínum og beita afli þeirra til að rétta sinn hlut. Og það verður að marka nýja stefnu í efnahags– og atvinnumálum þjóðarinnar, stefnu sem tryggir batnandi lífskjör, örugga atvinnu og fjárhagslegt sjálfstæði þjóðarinnar.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Hv. stjórnarandstæðingar hafa legið ríkisstj. á hálsi fyrir aðgerðarleysi í efnahagsmálum og fyrir ófyrirgefanlegan drátt á því að ráðast gegn vandanum. Málgögn þeirra og málflutningur allur hefur mótazt af hnútuköstum út af því, að ríkisstj. hafi hvorki vit né kjark til að beita sér fyrir úrlausn í efnahagsmálum. Um 7 vikna skeið stóðu yfir viðræður við þessa ágætu menn og geysimikil vinna innan stjórnarráðs og utan var í það lögð að útvega þeim allar þær upplýsingar, sem þeir báðu um varðandi ástand atvinnu– og efnahagsmála. Eftir að allar þessar upplýsingar lágu fyrir, gátu þeir stjórnarandstæðingar samt ekki mótað afstöðu sína til lausnar efnahagsvandanum og leggja þess í stað fram till. um vantraust á ríkisstj. Það er þeirra framlag til lausnar vandanum. Þessi frammistaða getur e.t.v. talizt mannleg, en stórmannleg verður hún aldrei talin. Það er vitanlega léttara og í alla staði auðveldara að finna að og gagnrýna, en þurfa að framkvæma ráðstafanir, sem vitað er fyrirfram, að hljóta um sinn a.m.k. að verða óvinsælar meðal almennings. Ástæða væri því til að ætla, að nú hefði skapazt skilningur á því, að ráðizt verði til lausnar vandanum. Að mjög vel athuguðu máli varð niðurstaðan sú að framkvæma gengisbreytingu. Um engan kost góðan var að velja. Allar mögulegar leiðir leiddu til kjaraskerðingar um sinn í einu eða öðru formi. Hjá því varð ekki komizt. Ástæðurnar til þess, að gengisbreyting var valin, eru einkum fólgnar í eftirfarandi: Hún á í fyrsta lagi að skapa útflutningsatvinnuvegunum á ný viðunandi rekstrargrundvöll, sem er skilyrði þess, að tækifæri til framleiðsluaukningar, betri nýtni og fjölbreyttari framleiðslu verði notuð til hins ýtrasta. Gengisbreytingin hefur hins vegar ekki eingöngu áhrif á útflutningsatvinnuvegina, heldur mun hún hafa örvandi áhrif á aðrar framleiðslugreinar, einkum í iðnaði, þar sem ný tækifæri í framleiðslu án tollverndar til útflutnings ættu að geta skapazt í vaxandi mæli í skjóli hagstæðara gengis. Yfirleitt má segja, að áhrifamáttur gengisbreytingar sé í því fólginn, að hún hefur áhrif á hlutföllin milli erlends og innlends kostnaðar í öllum greinum þjóðarbúskaparins, jafnt í framleiðslu sem neyzlu. Hvarvetna hvetur hún til meiri gjaldeyrisöflunar jafnframt því, sem öll verðhlutföll færast íslenzkri vöru og þjónustu í hag. Það er einmitt slíkur tilflutningur eftirspurnar frá erlendum til innlendra framleiðsluþátta, sem er nauðsynlegur til þess að jafnvægi geti náðst að nýju í greiðsluviðskiptum við útlönd eftir hina stórfelldu lækkun útflutningstekna, sem átt hefur sér stað undanfarin 2 ár. Gengisbreytinguna nú þarf sérstaklega að miða við nauðsyn þess, að ný tækifæri skapist til að auka fjölbreytni útflutningsatvinnuveganna og koma á fót nýjum, sterkum og vaxandi framleiðslugreinum við hlið sjávarútvegsins. Eigi Íslendingar ekki vegna lækkunar útflutningsteknanna að bíða varnalegan hnekki í baráttu sinni fyrir bættum lífskjörum, verður á næstu árum að eiga sér stað stórkostleg aukning útflutningsframleiðslu og hvers konar gjaldeyrisöflunar, þótt margvísleg tækifæri séu tvímælalaust enn ónotuð í sjávarútveginum, og þau verður að fullnýta, er engu að síður jóst, að treysta verður í framtíðinni mjög á auknar gjaldeyristekjur af annarri starfsemi. Gjaldeyrisöflun þjóðarinnar á ekki að hvíla svo að segja eingöngu á einum atvinnuvegi, sjávarútveginum og flestar aðrar greinar geti notið verndar og góðra lífskjara í skjóli hans. Íslendingar standa nú frammi fyrir því mikla verkefni að gera iðnaðarframleiðslu landsins samkeppnishæfa, ekki aðeins á innanlandsmarkaði, heldur einnig í vaxandi mæli á erlendum mörkuðum. Þetta verður hins vegar aldrei gert nema á grundvelli gengis, sem er hagstætt innlendri framleiðslu jafnframt því, sem afnema þarf það verndarkerfi, sem hér á landi hefur byggzt upp í skjóli hinna miklu yfirburða sjávarútvegsins. Loks er það mikilvægt markmið gengisbreytingarinnar, eins og nú er komið efnahagsmálum, að hún nægi til þess að skapa efnahagslegt svigrúm til þess að auka atvinnu og tryggja eðlilegt atvinnustig á komandi árum. Takist okkur hins vegar að koma greiðslujöfnuðinum í viðunanlegt horf ásamt því að ná viðráðanlegum erlendum lántökum, á að geta skapazt nýtt tækifæri til að örva efnahagsstarfsemina með innlendum aðgerðum á sviði peninga– og fjármála, sem aftur er undirstaða alls atvinnuöryggis í landinu. Í þessum umr. verður þó að segja hv. stjórnarandstæðingum eitt til hróss, en það er, að síðan þeim var gefinn kostur á að fá allar umbeðnar upplýsingar, hafa þeir stórlega dregið úr þeim áróðri sínum, að vandinn, sem nú steðjar að, væri að langmestu leyti heimatilbúinn. Það sannast hér, að jafnvel áróðri og blekkingum fluttum gegn betri vitund eru þó nokkur takmörk sett. Síldaraflinn á yfirstandandi ári er einungis 1/4 hluti eða 25% þess síldarafla, sem veiddist á s.l. ári og þótti hann þá nægjanlega lítill og verðlag á afurðum þess hluta, sem veiddur er til bræðslu, hefur lækkað um 30% frá árinu 1966. Nokkur aukning hefur hins vegar orðið á þorskafla vélbáta og togara. Verðlækkun þessara afurða erlendis hefur hins vegar gert mun meira, en að éta þessa aflaaukningu upp, en verðlækkun frystra fiskafurða einna síðan 1966 mun hafa numið því sem næst 20–30%. En frá árinu 1966 til þessa árs hefur tekjutapið alls orðið 2.400 millj. kr. Þegar tillit er til þess tekið, að hér er um helztu útflutningsvörur okkar að ræða, sem námu um 15% af heildarútflutningsverðmæti þjóðarinnar á árinu 1966, sjá allir, sem vilja sjá, hve gífurlegur vandinn er. Hér er þó ótalin verðlækkun á öðrum sjávarafurðum, eins og rækju og mörgum öðrum niðurlögðum og frystum sjávarafurðum. Verðhrun erlendis ásamt mun minni afla verður aldrei hægt að færa á reikning innlendra valdhafa, hverjir, sem þeir eru. Sé það gert, er það ódrengileg leið til að koma ósannri sök á hvern, sem slíkum trúnaðarstörfum gegnir. Alþfl. vó og mat þær leiðir, sem um var að ræða til lausnar þessum gífurlega efnahagsvanda. Hann og ríkisstj. öll hefðu sjálfsagt átt þann kost að hlaupast frá vandanum með því að setja einhver þau skilyrði, sem vitað var, að ekki voru framkvæmanleg. Það hefur verið háttur sumra stjórnmálaflokka hér á landi, þegar horfzt hefur verið í augu við erfiðan vanda. Það hefði verið auðveldasta leiðin, sem mörgum hefði sjálfsagt fallið vel í geð og þá ekki sízt stjórnarandstæðingum, sem eiga þá von æðsta, að ríkisstj. fari frá. Þessa ósk bera þeir fram í hverri ræðunni á fætur annarri ásamt tilheyrandi níðskrifum í málgögnum sínum án þess að boða nokkra ákveðna leið út úr vandanum. Fólkið í landinu kýs þm. og þá um leið ríkisstj. til þess að fara með umboð sitt á milli kosninga. Reynist hlutaðeigendur ekki færir um að fara með þetta umboð og hljóta dóm að kjörtímabili loknu, eiga þeir að boða til nýrra kosninga. Enn þá er ekkert tilefni til þess. Verði þær ráðstafanir, sem nú er verið að gera til úrlausnar á efnahagsvandanum, brotnar á bak aftur með utanaðkomandi áhrifum, ber þjóðinni að velja á ný milli ákveðinnar stefnu ríkisstj. annars vegar og þokukennds stefnuleysis og óvissu stjórnarandstöðu hins vegar. Vandinn, sem við er að etja, stæði hins vegar jafn óleystur eftir. Hinn almenni maður segir í dag: Vitanlega eru þetta þungar klyfjar, sem þið ætlið okkur að bera. Eina leiðin, til að okkur verði mögulegt að bera þær, er að tryggð verði viðunanleg atvinna. Annars verður það varla mögulegt. Þetta var það, sem réði afstöðu Alþfl. Gengisbreytingarleiðin reyndist að vel athuguðu máli gefa mesta möguleika, til að haldið yrði uppi fullnægjandi atvinnu, þótt um kjararýrnun yrði að ræða um sinn. Þess vegna var sú leið valin. Í síðustu kosningum sagði Alþfl., að hann mundi reynast ábyrgur flokkur, jafnvel þótt það væri ekki ávallt vinsælt. Þess vegna hefur hann stutt og mun styðja ábyrgar tilraunir til lausnar þeim þjóðarvanda, sem að okkur steðjar nú, eins og hann hefur áður ótrauður í starfi sínu gert. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur fjær og nær. Um það er ekki deilt, að til stórfelldra og þungbærra aðgerða varð að grípa í efnahagsmálum okkar, atvinnuvegunum til aðstoðar til greiðslujafnaðar við útlönd og vegna verulegs halla ríkissjóðs. Um hitt er deilt, hvers vegna svo er komið, sem komið er. Stjórnarandstæðingar staðhæfa, að hér sé fyrst og fremst vanstjórn og óstjórn um að kenna, stjórnarsinnar, að höfuðástæðan sé aflabrestur og markaðshrun auk ýmissa þjóðfélagslegra aðstæðna, sem ekki hafi reynzt gerlegt að ráða við. Fyrir því hafa verið færð rök, sem stjórnarandstaðan hefur ekki treyst sér til að bera brigður á, að frá árinu 1966 og til ársins í ár hafi útflutningsverðmæti okkar lækkað fast að 45% og ætti þá engum að leynast, hve gífurlega aðstaða þjóðarinnar hefur breytzt til hins lakara. Að við höfum enn ekki fundið meir fyrir þessari tekjurýrnun þjóðarinnar í daglegu lífi okkar, en raun ber vitni, stafar af því, að gjaldeyrisvarasjóði þeim, sem skapaðist á árunum 1960–1966 hefur verið eytt til afbötunar tekjurýrnuninni. Segir þó stjórnarandstaðan ýmist, að hann hafi aldrei verið til nema á pappírnum eða það hafi verið óstjórn að eyða honum upp. Leynist víst engum, að tvísagan bendir á veikan málflutning, því að ekki getur hvort tveggja verið, að gjaldeyrissjóðurinn hafi enginn verið og þó ráðleysi að eyða upp á tveim árum því, sem ekki var. Auðvitað var gjaldeyrissjóðurinn til og nú liggur fyrir, að honum hefur verið eytt til að halda uppi svipuðum lífskjörum almennings árin 1967 og 1968 og þjóðin naut 1965 og 1966, þótt gjaldeyristekjur þjóðarinnar hefðu farið stórminnkandi. Það blasir nú við, að þetta var ofrausn. Það er auðvelt að vera vitur eftir á, en vandasamara er að sjá hluti fyrir. Hér er afsökunin sú, að ráðamenn hugðu aflabrest síldar og verðfall síldarafurða stundarfyrirbæri, sem hins vegar reyndist viðvarandi um lengra skeið. En sá stjórnarandstaðan betur fyrir? Hvatti hún til varúðar? Mælti hún fyrir lækkun á fjárl. í fyrra? Fylgdi hún aðgæzlustefnu í kaupkröfum, svo að rekstrargetu atvinnuvega yrði ekki teflt í tvísýnu? Hverjir minnast þessa? Auðvitað hefðum við átt að herða mittisólina um nokkur göt strax í fyrra. Auðvitað hefðum við átt að taka upp 20% aðflutningsgjaldið strax á s.l. vori, eins og þingflokkur Alþfl. raunar lagði til, en yfirstjórn bankanna taldi þá ekki tímabært. En er hægt að segja, að það sé vanstjórn eða óstjórn að spá ekki alltaf rétt í framtíðina, sjá ekki alltaf 6 mánuði eða eitt ár fram í tímann? Önnur höfuðröksemd stjórnarandstöðu fyrir því, að óstjórn og vanstjórn sé megin orsök núverandi vandræðaástands í efnahagsmálum okkar, er sú, að framleiðsluverðmæti þjóðarinnar séu nú ekki undir meðaltali áranna 1962–1964 og hafi þjóðin þó þá lifað sældar– og uppgangslífi á framleiðslu sinni og atvinnuvegirnir staðið með hinum mesta blóma. Hinu skýtur stjórnarandstaðan undan, að nú þurfa framleiðsluverðmætin að fæða fjölmennari þjóð en fyrr, standa undir fleiri og meiri afborgunum fjárfestingarframkvæmda og vöxtum en fyrr og greiða drjúgum hærri kostnað við verðmætasköpunina, en fyrr. Þannig mætti lengur telja. Nú sjáum við að vísu öll eftir á, fyrst mál hafa þróazt, svo sem þau hafa gert, að við hefðum þurft með einhverjum hagstjórnaraðgerðum að halda eftir verulegum hluta af gróðakúf áranna 1965 og 1966, fjárfesta minna í óarðbærum framkvæmdum, hleypa síldargróðanum minna út í verðlag og kaupgjald. Það er auðvelt að vera vitur eftir á. En hugleiðið samt, hlustendur góðir, hvort nokkurri stjórn hefði haldizt slíkt uppi þessi ár, eins og stórgróða gállinn var þá á okkur. Man nokkur til þess, að stjórnarandstaðan varaði þarna við? Minnast nokkrir þess t. d., að hv. 4. þm. Austf. og 2. flm. vantrauststill. þeirrar, sem hér er til umr., Lúðvík Jósefsson, varaði við þjóðhættulegri offjárfestingu í síldarverksmiðjum á Austfjörðum þessi árin? Man nokkur til þess, að stjórnarandstaðan varaði við ótímabærum kauphækkunum, sem leiddu til verðbólguaukningar og lömunar á rekstrargetu atvinnuvega, ef harðnaði í ári? Var stjórnarandstaðan hófsöm i kröfum sínum á hendur ríkissjóði og hverjir vildu taka gjaldeyrisvarasjóðinn til fjárfestingarframkvæmda í stað þess, að hann væri kornforði feitra ára til magurra? Ég er ekki með þessum orðum að ásaka stjórnarandstöðuna fyrir að hafa ekki séð hlutina fyrir 1965 og 1966, eins og þeir birtast í dag. En minnast skyldi hún þess, að það, sem hún kunni ekki að spá fyrir, getur hún ekki með góðri samvizku álasað öðrum fyrir að hafa ekki kunnað að reikna rétt út. Ég vil enn fremur vekja athygli á, að jafnvel þótt ríkisstj. og stjórnarliðar hefðu verið svo miklu framsýnni 1965 og 1966 en stjórnarandstaðan, að sjá þá fyrir núverandi aðstæður og þá jafnframt gera sér fulla grein fyrir, hvað gera þurfti til að afstýra vandanum, mundi það hafa verið takmarkað, sem ríkisvaldið hefði komizt fram með að gera af þeim ráðstöfunum. Þetta þykja kannske stór orð, en það er engum til gagns að horfast ekki í augu við það, hvar við erum á vegi stödd með stjórnfestu. Við látum ekki létt að stjórn, Íslendingar. Og skilningur okkar á heildarhag er takmarkaður. Í þjóðfélaginu ráða mjög öflugir hagsmunahópar, sem eiga það til að beita afli sínu miskunnarlaust sér til framdráttar, þótt almannaheill bjóði annað. Íslenzk ríkisstj. hefur ekki að baki boðum sínum öfluga lögreglu, sem geti gefið framkvæmdavaldinu áherzlu þunga, þaðan af síður her, sem betur fer. En af þessu leiðir, að engin ríkisstj. kemst lengra í ráðstöfunum sínum, en almenningur, eirir gerðum hennar, hve skynsamlegar og nauðsynlegar, sem þær annars eru og þarf enda ekki alltaf almenning til. Takmarkaðir hagsmunahópar geta komið hér á afdrifaríkan hátt við sögu. Hér er það, sem ábyrgð og vandi stéttarsamtaka og hagsmunahópa er ekkert barnameðfæri. Festa og víðsýni er þar nauðsyn, en óbilgirni og þröngsýni bráður háski. Af þessum sökum mætti ætla, að það væri skynsamlegt og mjög til bóta, að ríkisvaldið veitti hinum ýmsu stéttarsamtökum víðtækari og nákvæmari upplýsingar í efnahagsmálum þjóðarinnar, en verið hefur siður til þessa. Kynni það að eyða óþarfa tortryggni og væri forustu samtakanna mjög til fróðleiks. Á sama hátt er skynsamlegt og enda fróðlegt að veita stjórnarandstöðunni slíkar upplýsingar, svo að gagnrýni hennar byggist meira á staðreyndum, en ímyndunum og blekkingum, svo sem stundum hefur þótt vilja brenna við, vísast af fáfræði og skorti á upplýsingum. Á þessu var einmitt byrjað á mjög ýtarlegan hátt í haust, þar sem stjórnarandstöðunni voru veittar allar tiltækar upplýsingar um efnahagsástandið í sambandi við umr. um hugsanlega breikkun stjórnarsamstarfs, og er nú eftir að sjá, hve drengilega stjórnarandstaðan notar þessar upplýsingar og hvort henni tekst að reka gagnsamlegri gagnrýni, en þótt hefur vera undanfarið, því að um það eru ekki skiptar skoðanir, að ákveðin og blekkingarlaus stjórnargagnrýni er þjóðarnauðsyn. Engin stjórn er gallalaus og því síður algóð. Allir hafa sína galla og gera sínar skyssur. Þegar ég hins vegar sá vantrauststill. hv. stjórnarandstöðu s.l. mánudag og nú er hér til umr., duttu mér í hug orð Jónasar frá Hriflu um Steingrím í Nesi, er hann hafði snúizt gegn Jónasi, en með Birni á Brún í framboði til Alþ. Vetri fyrr hafði Steingrímur verið hætt kominn, legið týndur, svo dægrum skipti í hraungjótu og ritað síðan um hugrenningar sínar þar athyglisverða grein af trúarlegum toga. Jónas mælti: „Ekki hefur Steingrímur vitkazt við það að sjá guð í Aðaldalshrauni.“ Ekki hefur stjórnarandstaðan vitkazt við efnahagsupplýsingar, datt mér í hug. Hér er sem sagt nákvæmlega sama till. á ferðinni og í fyrravetur um svipað leyti og þá var sungið og messað út af sem mest. Vitandi þá sem og nú, að efnahagsráðstafanir varð að gera og báðir stjórnarandstöðuaðilar þá eins og töldu gengislækkun hagfelldustu úrlausnina, þótt þá skorti hreinskilni til að viðurkenna það, heldur reyndu þá eins og nú að þyrla upp moldviðri kringum málið. Eða því beið hv. stjórnarandstaða 5 vikur af þingi með það að koma með vantraust á ráðlausa og dáðlausa ríkisstj. að sínum dómi? Hélt vonin um ráðherrastóla í þjóðbjörgunarhemilinn á þeim svona lengi, eða vildu þeir vera vissir um, að gengislækkunin kæmist örugglega á, þá fyrst væri óhætt að hefja messu? Og hví hefja þeir tvísönginn, áður en vitað er um hliðarráðstafanir ríkisstjórnarflokkanna? Skipta þær afstöðu þeirra engu? Allt eru þetta spurningar, sem hljóta að leita á hugann, en þótt svör við þessum spurningum kunni að þykja forvitnileg, varða þau engan þjóðarvanda. Þjóðarvandinn er, að hér hefur orðið enn ein gengislækkun af illri nauðsyn að dómi okkar, sem töldum okkur ekki geta skorazt undan því að greiða henni atkv. á Alþ. Og hvers vegna, spyr þú sjálfsagt, hlustandi góður? Ég get aðeins svarað fyrir mig persónulega. Ég hefði talið æskilegra, að um þær efnahagsaðgerðir, sem nú verða gerðar, hefði náðst víðtækari samstaða á Alþ. en raun ber vitni. Ég veit, að þær verða svo sársaukafullar og snerta svo hag hvers einasta einstaklings, að miklu hefði varðað, að um þær hefði náðst samstöðufriður, svo að þær næðu sem víðtækustum árangri án átaka milli stétta, sem tefðu fyrir og drægju úr efnahagsbata. En fyrst þetta náðist ekki, tel ég núverandi stjórnarflokka eiga að standa eða falla með aðgerðum sínum til úrbótar vandanum. Vafalaust höfum við sums staðar teflt skakkt í leiknum, leik og skulum þá ekki skorast undan afleiðingum leikblindunnar. En í megindráttum tel ég rétt leikið og því ekki þörf að hvika. Af þeim gögnum, sem okkur þm. hafa verið lögð í hendur, og af þeim athugunum, sem ég hef sjálfur getað gert, tel ég engan vafa á, að stórfelldum efnahagsaðgerðum varð ekki frestað. Ég dreg enga dul á, að ég hafði mikla tilhneigingu til að fylgja svonefndri niðurfærsluleið, því að mér hrýs hugur við smækkun krónunnar, sérstaklega með spariféð í huga. En ástæður fyrir því, að ég fylgdi gengislækkun sem úrlausn nú, voru þessar helztar. Gengislækkun mundi fljótar örva atvinnulífið og þar með glæða atvinnu manna, en atvinnuleysi er flestu böli erfiðara. Gengislækkun yrði almenningi ekki eins snöggleg kjaraskerðing og aðrar efnahagsaðgerðir og gæfi fólki meiri tíma til að aðlaga sig hlutunum, t.d. færa ýmiss konar neyzlu af erlendri vöru á innlenda. Gengislækkun kæmi nýjum og í fjölmörgum tilfellum fátækum húsbyggjendum ekki eins erfiðlega og aðrar aðgerðir. Launþegasamtökin mundu betur eira gengislækkun, en öðrum efnahagsþrengingum og hún væri brota minnst í framkvæmd. Efnahagssérfræðingar ríkisstj., en á þeim mundi verulega mæða framkvæmd málsins, virtust helzt hallast að þessari efnahagsaðgerð. Ég skammast mín ekkert fyrir að viðurkenna, að sem leikmaður taldi ég mig ekki geta horft framhjá skoðunum þeirra. Nú er mér ljóst, að mikið veltur á framkvæmd þessara mála, hvernig almenningur og ýmis hagsmunasamtök taka þeim og hvað gert verður til að bera þyngstu blökin af þeim, sem sízt mega við auknum byrðum. Samkomulag er um að verja 150 millj. kr. til að forða bótaþegum almannatrygginga frá tekjurýrnun af gengislækkuninni. Fyrirhugaðar eru ráðstafanir í skattamálum, sem miði til hagræðis barn mörgum fjölskyldum. Sjúkrakostnaður verði frádráttarbær. Afla á aukins fjár til íbúðabygginga og freistað verður að stuðla að atvinnuaukningu, þar sem þess er brýnust þörf. En allt er þetta enn á athugunarstigi, og sér hver, sem af góðvild vill hugsa málið, að hér þarf nokkurn tíma til. Skiptir því afar miklu, að engir flasi að andstöðu við aðgerðirnar, meðan þær eru í mótun, heldur noti áhrifavald sitt til að stuðla að uppbyggingu þeirra, sem bezt og hraðast. Þar geta launþegasamtökin og ýmis önnur hagsmunasamtök haft úrslitaþýðingu, hvort vel eða illa tekst um þessar aðgerðir allar. Ef þau standa með ríkisvaldinu að þeim, munu þær takast landi og þjóð til hagsældar. En snúist þau gegn þeim, höfum við brotið enn á ný út úr krónunni okkar aðeins til stundarfriðar. Kannske er það þetta, sem vantraustsmennina dreymir? Þó held ég ekki. Þetta eru sómamenn, en ekki misindismenn, að ég bezt þekki. Væri okkur ekki öllum sæmst að taka höndum saman og vinna saman landi og þjóð til farnaðar, en ekki sundrungar? Hér þarf allra góðra krafta við. Svo mikið er í húfi. - Lifið heil.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Hæstv. forsrh., Bjarni Benediktsson, gaf þjóðinni í upphafi þessara umr. hér í kvöld fróðlegar upplýsingar og fyrirheit um það, hvaða áhrif hin fjórða og nýjasta og stórfelldasta gengisfelling núv. ríkisstj. mundi hafa. Samkvæmt því fagnaðarerindi, er hann boðaði, átti þjóðin ekki að þurfa að kvíða, síður en svo, heldur fagna. En það, sem ráðh. sagði, var þó svipað og okkur var sagt, að mundu verða áhrif gengisbreytingarinnar í fyrra haust og því er eðlilegt, að menn spyrji nú eftir fagnaðarerindi forsrh.: Af hverju hafði gengislækkunin í fyrra ekki þau sömu áhrif og þessari er ætlað að hafa? Af hverju hafði hún á þessum 11 og 1/2 mánuði, sem leið frá því, að hún var gerð og þar til gera varð hina síðustu gengislækkun og hina mestu, - af hverju hafði hún ekki þessi sömu áhrif og ráðh. heitir nú þjóðinni, að þessi muni hafa? Ráðh. láðist að skýra það og að öðru leyti voru röksemdir hæstv. forsrh. um væntanleg áhrif gengislækkunarinnar svo fáránleg og blygðunarlaus gagnvart dómgreind þjóðarinnar, að í hnúkana tekur. En enn er ekki of seint að skýra þetta mál fyrir þjóðinni í þessum umr. Vill ekki ræðumaður Sjálfstfl., sem hér talar á eftir mér, hv. þm. Matthías Bjarnason - og ég skora á hann að gera það - skýra það, af hverju þessi síðasta gengisfelling muni hafa svo miklu betri og hagstæðari áhrif, en þessi næstsíðasta, sem gerð var fyrir rúmum 11 mánuðum. Reynslan er ólygin og því bíður þjóðin eftir skýringum á þessum nýja töframætti síðustu og stórfelldustu gengislækkunar ríkisstj. Er hér ekki sú leikblinda einmitt á ferð, sem hv. síðasti ræðumaður var að tala um? Hér þarf svara við, því að þetta er sjálfur mergurinn málsins í þessum umr. hér í kvöld og mættum við fá meira að heyra. Þá sagði hæstv. forsrh., að stjórnin væri reiðubúin að víkja, en hún gerði það bara ekki af umhyggju fyrir þjóðinni, vegna þess að þá mundi ekkert taka við í landinu annað en stjórnleysi. Ráðh. lét eins og hann hefði alls ekki heyrt þá kröfu, sem fram hefur verið borin, að málin verði lögð í dóm þjóðarinnar í almennum kosningum, eins og þjóðin á skýlausan rétt til nú. Í stað þess reyndi forsrh. að hræða þjóðina með stjórnleysi, ef núv. ríkisstj. færi frá. Sannleikurinn er sá, að stjórnleysið í efnahagsmálum þjóðarinnar hefur verið slíkt að undanförnu, að verra getur það naumast orðið. Það þarf kosningar og það þarf nýja, öfluga ríkisstj. að loknum kosningum, sem hefur traust þjóðarinnar og getur stjórnað. Það er kominn tími til að fara að stjórna á Íslandi og það verður ekki gert fyrr en þessi ríkisstj. er farin frá. Það veit þjóðin nú. Það, sem hv. síðasti ræðumaður, Bragi Sigurjónsson, upplýsti um vilja þm. Alþfl. á s.l. vori, en þeir hefðu ekki fengið að koma fram, vegna þess að bankastjórar vildu það ekki, er enn ein staðfesting um það, að það eru embættismenn og sérfræðingar hæstv. ríkisstj., sem ráðin hafa í þessu landi, og hlutverk hv. þm. stjórnarflokkanna hér á hinu háa Alþ. er ekki annað, en segja já eða nei eftir skipunum, þegar kippt er í spotta. Þetta skulið þið, áheyrendur góðir, hafa í huga, þegar þið verðið vitni að atkvgr. hér á eftir. Herra forseti. Á því hefur rækilega verið vakin athygli í þessum umr., að skuldabyrðin við útlönd er orðin geigvænleg eða samtals um 12–13 milljarðar kr. Þegar núv. ríkisstj. tók við völdum, sagðist hún sérstaklega ætla að miða stefnu sína við það að minnka greiðslubyrðina við útlönd, sem væri hættulega mikil, þótt hún hafi þá aðeins numið broti af því, sem nú er um að ræða, því að nú svarar hún hvorki meira né minna en til allrar freðfiskframleiðslu landsmanna á heilu ári. Hvað er það, sem hér hefur skeð? Það hefur komið fram í þessum umr. hér í kvöld, að þetta erfiðleikaár, árið 1968, er þó ekki verra en það, að það er meðalár í afla og útflutningsverðlagi afurða, þegar tekið er meðaltal nokkurra undanfarandi ára. En meira að segja á mestu toppárunum, sem hér hafa komið í sögu þjóðarinnar, 1965 og 1966, jók þessi ríkisstj. við skuldir landsins um 2.000 millj. kr., einmitt þeim árum, þegar átti að leggja til hliðar til mögru áranna. Ungu menn og konur, sem á mál mitt hlýðið. Gerið þið ykkur fulla grein fyrir því, hvað hér hefur raunverulega verið að gerast? Það, sem núv. ríkisstj. hefur gert á undanförnum árum, er að lifa í sinni viðreisnar veizlu og óráðsíu á kostnað okkar, sem tilheyrum yngri kynslóðinni í þessu landi og á kostnað okkar barna. Stórkostlegum byrðum, svo geigvænlega þungum, að menn hryllir við, hefur verið velt yfir á okkur og okkar börn og framtíð okkar og þeirra í þessu landi, okkar, sem eigum að taka og erfa þetta land. Og þessu á nú að halda áfram til þess, segja þeir, að tryggja þjóðinni frelsi. Illt er þeirra ranglæti, en verra er þeirra réttlæti. Þeirra réttlæti, þeirra frelsi grundvallast á því, að við hinir yngri eigum í framtíðinni að borga brúsann, borga kostnaðinn af þessum frelsiskokkteil, þar sem skálað hefur verið fyrir því, að á Íslandi gætu gilt að öllu leyti þau sömu efnahagslögmál og stjórnunaraðferðir í efnahagsmálum og peningamálum, sem henta tugmilljónaþjóðum í iðnaðarþjóðfélögum með yfirfljótandi fjármagn í sínum löndum. Nú eru dreggjarnar drukknar og þær eru beizkar. En því miður ekki nógu beizkar fyrir þessa háu herra. Þar skal skenkt á skálina aftur. Það á að halda áfram sömu stefnu óbreyttri. Það á að taka meira af erlendum lánum, það á að velta meiri byrðum yfir á okkur hin yngri. Það erum við, sem eigum að axla þær byrðar í framtíðinni. Ég spyr: Ungu menn og konur, eruð þið reiðubúin að samþykkja það að taka á ykkur slíkar byrðar til langrar framtíðar til þess eins, að þessi ráðlausa og dáðlausa ríkisstj., þessi hæstv. óráðsíu– og skuldastjórn geti hangið lengur í ráðherrastólum? Nei, við hljótum öll að segja nei. Nú er nóg komið. Hingað og ekki lengra, herrar mínir og það segir þjóðin nú nær öll með okkur, þótt þeir, sem ráða meiri hl. hér á hv. Alþ. muni í atkvgr. hér á eftir sjálfsagt ekki viðurkenna það og séu tilbúnir að halda áfram að berja höfðinu við steininn. Það er sagt, að við ungu mennirnir séum reiðir. Það er rétt. Og við erum einnig leiðir á þrásetu þessara manna í valdastólunum. Og það á ekki bara við um unga framsóknarmenn, heldur ungt fólk í landinu almennt. Og höfum við ekki fulla ástæðu til þess, eins og hér hefur komið fram? Jú, vissulega, því að nú hafa spilin verið lögð á borðið og blekkingarnar afhjúpaðar. Þessi ömurlega mynd blasir nú við okkur. Nú er meðalárferði í landinu og við vitum og við munum ekki gleyma því, eins og sumir virðast gera, að við búum á Íslandi, sem er gott land og gjöfult land, ef rétt er á málum haldið. Við búum ekki í háþróuðu iðnaðarþjóðfélagi tugmilljónaþjóðar, eins og hæstv. ráðh. virðast halda, ef dæma skal af verkum þeirra. Og við viljum ekki heldur vera það. Við viljum vera Íslendingar og við viljum vera stoltir af því að vera það. Við teljum, að gera megi reisn Íslands meiri, en nú er og tryggja sjálfstæði þess, efnahagslegt og stjórnarfarslegt, betur en gert hefur verið. En jafnframt þessu erum við raunsæ. Við gerum okkur grein fyrir því, að á Íslandi getur komið hart ár, og það er forsjálni ein og fyrirhyggja skynsamra manna að gera ráð fyrir því. Það er ekki sagt landinu til hnjóðs, heldur með það í huga, að gæði þess séu svo mikil, ef þau eru nýtt, að jafna megi auðveldlega milli ára, þótt á móti blási eitt eða tvö ár. Þetta er raunsæi. Með raunsæi af sama toga spyrjum við nú, þegar eins er komið og hér hefur verið lýst í meðalárferði: Hvar stöndum við t.d. í lok kjörtímabils núverandi ríkisstj., ef hún heldur áfram að bæta við erlendu skuldirnar, eins og allt bendir til, heldur áfram að velta meiru af byrðum yfir á okkur hin yngri? Hvar stöndum við eftir 2-3 ár, ef þá kemur virkilega hart ár, verulega hart ár? Hvar stöndum við þá? Svarið við þeirri spurningu er svo geigvænlegt, að það hlýtur að vekja hroll með hverjum þjóðhollum Íslendingi. Við værum þá gjaldþrota. Við værum þjóð, sem í fávizku og óráðsíu hefði glatað efnahagslegu sjálfstæði sínu, gæti ekki staðið í skilum vegna þess að hún hefði sólundað verðmætum sínum á kostnað þeirra, sem taka áttu við og erfa áttu landið. Svarið við þessari geigvænlegu en eðlilegu spurningu, sem við spyrjum nú, er það, að við værum beiningaþjóð á ómagaframfæri annarra þjóða og hefðum þar með a.m.k. að nokkru glatað stjórnarfarslegu sjálfstæði okkar, vegna þess að ómagaframfæri fylgja skilyrði, fylgja kvaðir, ef ekki beint, þá óbeint. Þetta svar liggur beint við þeirri spurningu, sem eðlilegt er, að menn spyrji nú, eins og málum er nú komið. Og þeir, sem svona hafa komið málefnum þjóðarinnar og þannig lagt drápsklyfjar á yngri kynslóðina og þær næstu í þessu landi meira að segja á mestu góðæristímunum til þess eins að geta sjálfir setið við hið fjölbreytta veizluborð viðreisnarfrelsisins, þeir létu kjósa sig í síðustu kosningum til að framfylgja vísindalegri verðstöðvunarstefnu, sem þeir sögðu, að auðveldlega mætti fylgja hér fram um mörg komandi ár. Þeir sögðu, að það væri kosið um stöðvun verðlagsins ásamt frelsi. Þeir hömpuðu gjaldeyrisvarasjóði, sem nú er upplýst, að voru bara víxlar, sem þeir höfðu slegið erlendis og lagt inn á bók í Seðlabankanum. Síðan hafa þeir hækkað verðlag á innfluttum vörum um meira en 100%, meira en helming og fellt gengið tvisvar á 11 og 1/2 mánuði og þó mest nú síðast, er þeir hækkuðu erlendan gjaldeyri um 55%, en það var fjórða gengisfelling þessarar hæstv., en mjög svo veiku ríkisstj. Leiðin út úr þeim ógöngum, sem nú er komið í, verður ekki farin undir forustu núverandi ríkisstj. Það verður æ fleirum ljóst og sú skoðun nær langt inn í raðir stjórnarflokkanna sjálfra. En þessi ríkisstj. sýnir slíka óbilgirni, að hún hafnar breiðri samstöðu og samvinnu um lausn þess mikla vanda, sem hún hefur sjálf skapað. Leiðin út úr ógöngunum nú er sú að efla atvinnugreinar landsmanna með öllum tiltækum ráðum og styðja menn til að koma upp nýjum atvinnugreinum og tryggja þeim heilbrigðan rekstrargrundvöll og vinna markvisst að aukinni framleiðni á öllum sviðum. Það er tryggasti og bezti gjaldeyrissjóðurinn, sem þessi þjóð getur eignazt. En til þess að svo verði, þarf forustu ríkisvaldsins og skilning ráðamanna yfirleitt. Þá forustu fáum við ekki frá ríkisstj., sem í 8 ár hefur lofað okkur meiri fjölbreytni í atvinnulífi og traustan grundvöll atvinnuveganna, en skilið eftir sig rústir einar. Ríkisstj., sem nú er rúin öllu trausti, þótt þeir hv. 32 þm., sem hér segjast styðja hana á hv. Alþ., muni sjálfsagt hlýða í kvöld sínum húsbændum sem endranær. Þjóðinni er nauðsyn á nýrri forustu og samstilltu átaki við lausn vandans, sem nú er við að glíma. Hún krefst þess, að málin verði lögð í þjóðardóm og þessi ríkisstj. fari frá. Á þá lýðræðiskröfu verður hlustað, kannske ekki í kvöld af þessum 32, en ef krafan er nógu sterk og nógu almenn og hljómar um allar byggðir landsins á næstu mánuðum, þá verður þessi ríkisstj. að fara frá. Þá er aftur von, að rofi til og þjóðin geti snúið við á óheillabrautinni og unnið markvisst að því að rífa sig upp úr því öngþveiti, sem nú er komið í á öllum sviðum. Í síðustu kosningum blekkti núv. ríkisstj. þjóðina herfilega um leið og hún kallaði þá, sem reyndu að segja henni satt, svartsýnis– og barlómsmenn. Nú, er blekkingarnar hafa verið afhjúpaðar, sýnir hún dómgreind þjóðarinnar mikið vantraust, ef hún heldur, að hún geti fengið stuðning hennar til að halda lengra út í fenið. Því vantrausti á dómgreind almennings í þessu landi mun þjóðin svara með vantrausti á þessa ríkisstj. Því fyrr, sem ríkisstj. skilst, hve það vantraust er nú almennt og dregur af því rétta lærdóma, því betra fyrir okkar þjóð og hennar framtíð í okkar landi. Herra forseti, því ber að samþykkja þá till., sem hér liggur fyrir. - Góðir hlustendur. Ég þakka áheyrnina. Góða nótt.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Það er ekki í fyrsta skipti, sem hv. stjórnarandstæðingar halda því fram, að stjórnarflokkarnir hafi fyrir síðustu kosningar blekkt þjóðina og neitað því, að hætta steðjaði að í efnahagsmálum hennar. Í þessu sambandi á að nægja að minna á, að um áramótin 1966–1967 var svo komið, að bátaflotinn hefði stöðvazt, ef fiskverð ekki hækkaði og hraðfrystihúsin og annar fiskiðnaður gátu ekki vegna verðfallsins greitt hærra fiskverð. Þá leystu ríkisstj. og stuðningsflokkar hennar þennan vanda með því að ríkissjóður greiddi alla fiskverðshækkunina, sem nam um 100 millj. kr. Jafnframt tók ríkissjóður á sig að greiða allt að 75% af verðlækkuninni á frystum fiski, til þess að hraðfrystiiðnaðurinn gæti haldið áfram starfrækslu sinni. Síðan þetta gerðist, hefur afkoma útflutningsatvinnuveganna farið hríðversnandi vegna minnkandi afla, verðfalls á erlendum mörkuðum, samfara sífellt hækkandi tilkostnaði við veiðarnar. Síldin hefur fjarlægzt landið, dýrari veiðarfæri og skip hefur þurft til þess að ná þeim afla og vinnslukostnaður hefur aukizt í landi. Útflutningsverðmæti þjóðarinnar var á árinu 1966 6 milljarðar 47 millj. kr., en á árinu 1967 lækkaði útflutningsverðmætið niður í 4 milljarða 204 millj. kr. eða um 1 milljarð 848 millj. kr. Á árinu 1968 er áætlað, að útflutningsverðmætið verði um 4 milljarðar 500 millj. kr. Ef gengi krónunnar hefði ekki verið breytt á s.l. ári, mundi þessi upphæð nema á árinu 1968 3 milljörðum 600 millj. kr. Ég vona, að síðasti ræðumaður, blaðamaðurinn Tómas Karlsson, skilji nú og hafi fengið svar við sinni spurningu. Menn verða ekki vel upplýstir af því að lesa um stjórnmál og efnahagsmál í Tímanum einum blaða. Þessum hv. þm. vil ég einnig svara því til, að þegar hann talar um skuldahækkunina, sem orðið hefur í erlendum skuldum, sleppti hann því alveg að nefna, hvað hefur verið keypt fyrir allt það fé. Honum varð ekki á að segja frá því, að á árinu 1965 voru keypt skip, vélar og flugvélar til landsins fyrir tæplega 2 þús. millj. og á árinu 1966 fyrir svipaða upphæð eða bara á þessum eina lið var eignaverðmæti um 4.000 millj. kr. Hann hefur aldrei, blessaður drengurinn, séð þetta í Tímanum, og þess vegna trúir hann því ekki, að þetta hafi átt sér stað. Ég held, eftir að hafa hlustað á ræðu þessa hv. þm., að hér sé kominn leikritahöfundurinn, sem hann hefur lagt til í frumvarpsformi, að ráðinn verði að Þjóðleikhúsinu. Þessar tölur, sem ég nefndi áðan um útflutninginn, sýna bezt, hvað vandamálin er í raun og veru alvarleg. Svo var komið, að stór hluti útflutningsfyrirtækja var stöðvaður eða um það bil að stöðvast og þarf engan að undra eftir slík áföll, sem við höfum orðið fyrir og enginn hefur ráðið við. Erfiðleikar sjávarútvegsins eru almennt miklir, en þó nokkuð mismunandi eftir hinum ýmsu greinum. Í fiskiðnaði eru áföll hraðfrystihúsanna langgeigvænlegust og skreiðarframleiðsla hefur að verulegu leyti lagzt niður vegna söluvandræða. Síldveiðar hafa dregizt stórkostlega saman á síðasta ári, en út yfir hefur tekið á þessu ári. Afkoma fólks og framleiðslufyrirtækja er nokkuð misjöfn eftir landshlutum. Austfirðir hafa orðið fyrir einna þyngsta áfallinu vegna síldveiðanna. Víða á Norðurlandi hefur lagazt með aflabrögð á þessu ári, en þar hefur afli verið lakastur á undanförnum árum. Á Suðvesturlandi og við Faxaflóa hefur ástandið hvað afla snertir verið skárra en annars staðar. Við Breiðafjörð hefur mjög dregið úr afla, en á Vestfjörðum eru þessir erfiðleikar mestir og þar hefur orðið mikill samdráttur vegna gífurlegrar minnkunar á afla, sem sennilega á helzt rót sína að rekja til óvenjuslæmrar veðráttu á síðustu tveimur vertíðum, en þó einkum á síðustu vertíð. Undanfarna mánuði hefur verið unnið að framkvæmd ýtarlegra rannsókna á afkomu atvinnuveganna og á hvern hátt sé hægt að leysa vandamál þeirra og koma í veg fyrir atvinnuleysi. Stjórnarflokkarnir hafa kynnt sér ýtarlega öll þessi gögn og allar till. þar að lútandi. Að vandlega athuguðu máli og miðað við stærð þessa vandamáls hefur verið farin sú leið að skrá nýtt gengi íslenzkrar krónu til þess að bæta rekstursstöðu allra greina útflutningsins og á þann hátt reynt að tryggja eðlilegan rekstur. Með nýrri gengisskráningu er mögulegt að auka fjölbreytni útflutningsins, bæði hvað snertir nýjar greinar á sviði fiskiðnaðar og annars iðnaðar, sem þarf nú ólíkt betri samkeppnisaðstöðu fyrir sínar vörur á erlendum mörkuðum. Gengisbreytingin styrkir aðstöðu innlends iðnaðar og gerir aðstöðu hans sterkari í samkeppninni við innfluttar iðnaðarvörur. Innlendar skipabyggingar hafa nú fengið samkeppnisstöðu við erlendar skipasmíðastöðvar með gengisbreytingunni og þeirri ákvörðun, sem ríkisstj. tók í byrjun þessa árs, að hækka lán til skipa, sem byggð eru innanlands úr 75% í 85%. Þetta ætti að verða til þess að stórauka verkefni málmiðnaðarins, en þar hefur samdráttar orðið meira vart, en í flestum öðrum iðngreinum. Gengisbreytingin og þær ráðstafanir, sem fylgja í kjölfar hennar, eru við það miðaðar að bæta rekstrarstöðu útflutningsatvinnuveganna. Hins vegar er það ótvírætt, að efnahagur margra útflutningsfyrirtækja er mjög illa kominn vegna taprekstrar á undanförnum árum. Það er þess vegna brýn nauðsyn, að jafnhliða bættri rekstrarstöðu verði efnahagsvandamál þessara aðila tekin til bráðrar úrlausnar og lagt kapp á, að þeim fyrirtækjum, sem þegar hafa orðið að stöðva rekstur sinn eða eru af þessum sökum komin að því að stöðva hann, verði gert kleift að komast í gang, því að stöðnun fyrirtækja leiðir til samdráttar í framleiðslu og minnkandi gjaldeyrisöflunar, sem veldur algeru atvinnuleysi á þeim stöðum, sem næstum eingöngu eiga atvinnu sína undir því, að þessi framleiðslufyrirtæki starfi með eðlilegum hætti. Í þessu sambandi er eðlilegt og skylt að taka tillit til óvenju mikilla erfiðleika í ákveðnum landshlutum og leysa þeirra mál með sérstökum aðgerðum umfram þær almennu aðgerðir, sem fram þurfa að fara. Ég tel eðlilegt, að stofnsjóðir og bankar taki að einhverju leyti á sig að létta hinar þungu byrðar framleiðslufyrirtækjanna eftir þessi erfiðu ár með því að gefa eftir hluta af skuldum þeirra við þá eða breyta þeim í föst lán til langs tíma með lágum vöxtum. Það er rétt að taka fram, að þær ráðstafanir, sem nú er verið að gera, eru ekki gerðar fyrir sjávarútveginn einan, heldur vegna þjóðarinnar í heild. Starfræksla útgerðar og fiskvinnslu er undirstaða þess, að atvinna sé fyrir hendi og jafnframt, að ekki verði samdráttur í öðrum atvinnugreinum. Það kemur engum á óvart, að þær efnahagsráðstafanir, sem nú er verið að gera eftir þau þungu áföll, sem þjóðin hefur orðið fyrir, leiða af sér skerðingu á lífskjörum. Það er engin ástæða til þess að draga fjöður yfir það. Hitt er þjóðinni mikilvægara, að atvinna haldist og ekki verði farið út í þær aðgerðir, sem eyðileggja þessar ráðstafanir. Slíkt mundi aðeins leiða til stöðvunar atvinnulífsins og atvinnuleysis. Atvinnuleysið er mesta bölið, sem yfir okkur getur komið. Báðir flm. þessarar vantrauststill. hafa haft greiðan aðgang að öllum gögnum um ástand efnahagsmálanna og stöðu útflutningsatvinnuveganna. Þeir vita mæta vel, að það varð ekki hjá komizt að gera ráðstafanir, sem höfðu í för með sér kjaraskerðingu. Það er hyggilegra að taka á sig kjaraskerðingu um hríð, meðan verið er að komast yfir þessa erfiðleika og það er skoðun mín, að þeir, sem koma með úrræði til þess að haldið sé atvinnu í landinu, muni ekki reynast launþeganum verri en hinir, sem aldrei þora að hafa ákveðna skoðun til lausnar vandamálunum, en kynda í þess stað eld að glóðum óánægju og sundrungar. Það er víst, að jarðskjálftadeild hins nýja Alþb. vísar ekki þjóðinni leiðina til bættra lífskjara með grjótkasti í Alþingishúsið og kröfu um að lífláta forustumenn þjóðarinnar. Núverandi stjórnarflokkum er fyrir löngu Ijóst, að einhæft atvinnulíf, sem byggist á sveiflukenndum atvinnurekstri, eins og sjávarútveginum, skapar aldrei jafna framleiðslu. En þó að sjávarútvegurinn muni um ófyrirsjáanlega framtíð verða höfuðmáttarstólpi útflutnings okkar, er brýn nauðsyn að auka fjölbreytni atvinnulífsins og eiga ekki alla afkomu undir duttlungum hafs og veðráttu. Stjórnarflokkarnir hikuðu ekki við að taka ákvörðun í stóriðjumálinu. Bygging álverksmiðjunnar í Straumsvík og Búrfellsvirkjunin eru stærstu framkvæmdir, sem hefur verið ráðizt í. Þær hafa tekið við miklu vinnuafli, sem sannarlega hefur ekki veitt af. Þegar álverksmiðjan tekur til starfa, mun framleiðsla hennar auka útflutningstekjur þjóðarinnar og sköttum af henni verður varið til uppbyggingar atvinnulífsins úti á landsbyggðinni. Hver var afstaða stjórnarandstöðunnar til stóriðjumálsins? Þeir börðust hatramlega á móti málinu. Alþb. leggst að venju á móti öllum slíkum málum. Framsfl. hafði um hríð fá orð um afstöðu sína til málsins, en að lokum varð hann að taka afstöðu. Það var vitað, að menn innan flokksins voru með stóriðjumálinu, en eins og jafnan áður réði afturhaldið innan þess flokks ferðinni og hinir létu beygja sig að undanskildum tveimur þm., sem brutu af sér hlekki handjárnanna, en höfðu þó ekki þrek til að fylgja sannfæringu sinni betur fram en það, að þeir sátu hjá víð atkvgr. um frv. hér á hv. Alþ. Sagan endurtekur sig. Nú fyrir skömmu lagði ríkisstj. fram till. á Alþ. um, að henni væri heimilað að sækja um aðild Íslands að Fríverzlunarsamtökum Evrópu. Framsfl. átti samleið með kommúnistum í því máli og taldi ekki tímabært að sækja um aðild að EFTA. Hvort sem okkur líkar betur eða verr, er það staðreynd, að þjóðir Evrópu eru í þremur sjálfstæðum markaðsbandalögum að undanteknum tveimur þjóðum auk okkar. Við þolum það ekki að vera til lengdar utan gátta. Langstærsti hluti útflutnings okkar er til þjóða innan Fríverzlunarbandalagsins og á árinu 1966 voru 37.4% af heildarútflutningi okkar til EFTA–landanna og 20.4% til landa innan Efnahagsbandalags Evrópu. Þar næst komu Bandaríki Norður-Ameríku með 16.5%, Austur–Evrópulöndin með 11.9% og önnur lönd með 13.8%. Eins og fram hefur komið í umr. hér í kvöld hjá talsmönnum stjórnarandstöðunnar, hafa þeir enga lausn á takteinum til þess að stýra úr þeim efnahagsvanda, sem þjóðin stendur nú frammi fyrir. Vandinn, sem vinstri stjórnin átti við að glíma 1958, er hreinn hégómi á við það, sem nú er við að stríða. En hvernig tókst hún á við vandamálin þá? Þeir komu sér ekki saman um neitt og urðu felmtri slegnir, þegar þjóðarskútan kenndi grunns og stungu sér hið snarasta fyrir borð, svo að sást í iljar þeirra. Samstaða þessara manna hefur ekkert breytzt síðan. Þeir eiga samstöðu, þegar tekin er neikvæð afstaða til mála, en eiga ekkert sameiginlegt, þegar leysa þarf aðkallandi vandamál. Formaður Framsfl., Ólafur Jóhannesson, taldi upp nokkur atriði hér í ræðu sinni í kvöld til úrbóta, sem hann sagði Framsfl. vilja gera, en honum láðist að geta þess, á hvern hátt skuli afla fjár til þess að standa undir þeim útgjöldum, sem þessar bætur kosta. Honum fórst líkt í þessum efnum og barni, sem lítur í búðarglugga og segir: Þetta allt ætla ég að kaupa, en gerir sér enga grein fyrir því, að varan í glugganum kostar peninga. Lúðvík Jósefsson átti í ræðu sinni mörg úrræði. Ég held, að hann hafi með slíkum málflutningi sýnt oftrú sína á fáfræði manna. Sami ræðumaður taldi ríkisstj. vera að vega að sjómönnum. Þeir, sem í glerhúsi búa, eiga ekki að kasta steinum að öðrum. Þessi sami maður ákvað, þegar hann var sjútvrh., skiptaverð 1.48 kr. á kg, en verðið til útgerðarinnar var frá 14-30% hærra, en skiptaverð til sjómanna. Auk þess hlutu útgerðarmenn margvísleg önnur hlunnindi, sem sjómenn fengu ekki á þeim tíma. Þjóðin vottaði núverandi stjórnarflokkum traust í síðustu kosningum og það er skylda þeirra, sem sýnt er traust, að takast á við vandamálin, leggja fram sínar till. og standa á því, eins og frekast er unnt, að þær nái tilætluðum árangri. Sjálfstfl. hefur verið forustuflokkur þjóðarinnar um langt árabil. Undir hans forystu hafa orðið stærri og meiri framfarir um allt land, hvort sem er til sjávar eða sveita. Hann lítur á það sem skyldu sína að takast á við erfiðleikana. Sjálfstfl. heitir á alla Íslendinga að horfa af raunsæi og skilningi á úrlausn þessara vandamála og treystir því, að fólk, hvar sem það er í stétt eða flokki, taki höndum saman, en láti ekki blekkjast af þeim hjáróma röddum, sem nú hvetja til sundrungar. Það er eins víst og dagur kemur að morgni, að ef við stöndum saman, munum við sigrast á þessum erfiðleikum og vonandi verður þess ekki mjög langt að bíða, að aftur fari lífskjör þessarar þjóðar batnandi. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Það var mikill siður ríkisstj. á þeim árum, sem hún enn hafði þrek til að kalla sig viðreisnarstjórn, að gorta af íslenzku krónunni og vitna í það, að fyrir viðreisn hefðu erlendir bankar ekkert viljað með krónuna verzla, en nú væri öldin önnur og var helzt á ræðum sumra stjórnarherranna að skilja, að nú þætti bönkunum í útlandinu fremur lítið til annarra peninga koma, en krónunnar okkar. Mætti af þessu marka, hvað viðreisnarstjórnin væri miklum mun merkilegri, en aðrar stjórnir, sem með veikum burðum hefðu fengizt við ráðsmennsku hér uppi á landi á undan henni. Og á þeirri tíð var svo að skilja á stjórnarvöldunum, að mannfólkið væri til þess borið að þjóna undir veg og virðingu krónunnar, en að hugmyndirnar um, að peningarnir væru þjónustutæki mannfólksins væru .nú endanlega úreltar. Og bak við öll ræðuhöldin í þessum dúr mátti svo glöggt skynja, að eins og verkið lofaði meistarann, væri ljómi krónunnar hinn sanni dýrðarbaugur stjórnarinnar. Já, svona ræður heyrast nú ekki lengur úr stjórnarherbúðunum, enda er það sannast mála, að ef stjórnin bæri sig og sitt gengi saman við krónuna nú hin síðustu ár, væri þessi till. til vantrausts á ríkisstj., sem nú er hér til umr., öldungis óþörf, þá væri stjórnin þegar búin að segja af sér. Við stjórnarandstæðingar viðurkenndum aldrei á góðu árunum og gerum ekki enn, að velgengni þjóðarinnar eða hið aukna álit, sem íslenzki gjaldmiðillinn naut erlendis, væri stjórninni að þakka, heldur töldum við þetta vera afleiðingu af aflasæld á fiskimiðunum og hagstæðri verðlagsþróun á okkar útflutningsvörum á heimsmörkuðunum, hvort tveggja í svo ríkum mæli, að engin óstjórn og ekkert stjórnarkerfi á byggðu bóli væri svo fráleitt, að það megnaði að gera þetta allt að engu. Okkur ber þá auðvitað að játa það nú, að þegar aflinn hefur minnkað og verðlagið breytzt okkur í óhag, þá er ekki hægt að láta eins og ekkert þurfi að færast úr skorðum á Íslandi. Ef það hefði verið rétt, sem stjórnin hélt fram, að hinn bætti hagur, sem Íslendingar vissulega bjuggu við um skeið, væri fyrst og fremst grundvallaður á hinni góðu stjórnarstefnu, þá mundi hann haldast enn. Þá hefði ekki þurft að grípa til jafn harkalegra ráðstafana og nýafstaðin gengisfelling er. Í fyrra reyndi stj. að réttlæta nóvembergengisfellinguna með verðfellingu, sem orðin var á sterlingspundi. Nú var stjórnin óheppnari, lokaðar kauphallir og gjaldeyrisbankar úti í löndum verða henni engin réttlæting nú, krónan okkar var áður fallin, en ef stjórnin héldi enn sínum gamla og fráleita hroka og oftrú á veldi sitt og krónunnar, þá gæti hún sem bezt haldið því fram, að gengisbreytingin okkar valdi þeirri ringulreið á heimsviðskiptum, sem nú er upp kominn, en þá mundi nú margur brosa að einfeldni hennar, sem áður tók alvarlega ámóta raunhæft hjal hennar um dýrð og veldi krónunnar. Gengið var fellt í fyrra og rétt í kjölfar þess, var tekið upp nýtt uppbótakerfi, sem nam hundrað milljónum. Enn er gengið fellt. Og nú hrikalegar, en nokkru sinni fyrr. Hliðarráðstafanir, sem ekki hafa þó enn séð dagsins ljós, eiga að verða til þess, að launþegar landsins fái að nokkru uppi borið þá dýrtíðaröldu, sem yfir mun skella vegna þessa, eða upp á það hljóðar boðskapur stjórnarinnar a.m.k. Er þó á allra vitorði, að af lægstu launum er þegar ókleift fyrir fjölskyldumenn að lifa jafnvel í lágmarki hinna frumstæðustu þarfa. Hér er því alveg óumflýjanlegt að jafna að einhverju afkomumöguleika milli þeirra sem geta og hinna sem alls ekki geta axlað byrðar, þannig að skerðing hins blásnauða þurfi ekki að vera hin sama og bjargálna eða velstæða mannsins. Eðli gengisfellingar er að draga fjármuni til í þjóðfélaginu. Sparifjáreigandinn fær minni verðmæti út úr bankanum, en hann lagði þar inn. Innlendur skuldari getur borgað skuld sína með smærri krónum, en hann fékk hjá lánardrottni sínum, m.ö.o. sparifjáreigandinn er nauðugur látinn greiða lán hins skulduga. Gengisfelling ár eftir ár hlýtur því að hafa mjög slæmar þjóðfélagslegar afleiðingar. Atvinnuvegirnir okkar og uppbygging grundvallast að mestu á sparifjármyndun landsmanna, en hverjar afleiðingar hljótast svo af því, að sparifjáreigendur eru rændir árlega? Skyldi það hafa örvandi áhrif á sparifjármyndunina? Nei, um slíkt þarf raunar ekki að spyrja. Við höfum enn við síðustu aðgerðir fjarlægzt það að ná festu í atvinnulífi okkar og uppbyggingu. En því verður ekki með sanngirni neitað, að aðgerða var þörf í efnahagsmálum okkar, og þrátt fyrir alla ókosti gengisfellingarinnar var hún þó eitt af því sem til mála kom, vegna þess að útflutningsatvinnuvegirnir verða að fá fyrir afurðir sínar álíka margar krónur og kostar að framleiða þær. Og þó að ég hafi hér gagnrýnt þessa ráðstöfun og aðrir stjórnarandstæðingar einnig réttilega, þá tel ég ráðstöfunina þó ekki aðaládeiluefnið á stjórnina, heldur hitt, hvernig hún hefur staðið að framkvæmdum hennar, en það er með meiri endemum, en með nokkru móti er réttlætanlegt og ærið efni til vantrausts á stjórnina eitt fyrir sig. Engin stjórn má vera svo sljó, að hún fylgist ekki með því, í hverja átt stefnir um þjóðarhagi langtímum saman og hafi þá jafnan uppi viðleitni til að gera viðeigandi ráðstafanir til að afstýra stóráföllum, ef til þeirra virðist draga. Ekki vil ég heldur ætla hæstv. ríkisstj. það, að hún sé ekki löngu búin að sjá, að hér stefndi í hreinan voða. Hitt hefur hún trassað lengur en afsakanlegt er að ráðast gegn háskanum. Forsenda þess, að hinn jákvæði árangur verði í átt við það, sem ætlazt er til af gengisfellingu eins og þeirri, sem nú er orðin, er umfram allt sú, að aðgerðin komi í tíma, en ekki í ótíma, að hún valdi ekki óróa í viðskiptalífinu eða framleiðslutruflunum. Einskis þessa hefur hér verið gætt. Mánuðum saman fyrir gengisfellinguna voru ýmist stjórnarherrarnir sjálfir eða blöð þeirra talandi um það beint og óbeint, að aðgerða af þessu tagi væri von á næstunni. Eftirspurnin eftir gjaldeyri varð alveg óeðlilega mikil í bönkum landsins. Þá greip stjórnin til ýmiss konar kákráðstafana, sem voru tilbrigði í afgreiðslu, en ekkert stoðuðu til þess að spara hinn þverrandi gjaldeyri, sem þjóðin átti þá enn yfir að ráða, heldur þvert á móti varð með öllu þessu æst upp kaupæði í landinu, ekki bara eitt innkaupaæði, heldur mörg, hvert á fætur öðru, uns vörubirgðir margra verzlana voru til þurrðar gengnar og gjaldeyrissjóðurinn, stolt stjórnarinnar, orðinn neikvæð stærð. Þá hefði nú mátt ætla, að mælirinn væri fullur og skekinn og lengra væri ekki komizt á þessarri braut. En stjórnin átti samt enn eftir að vinna eitt afrekið, versta óhæfuverkið í fráleitum undirbúningsráðstöfunum sínum að því, sem að fór. Á góðu tímunum hafði stjórnin heimilað innflytjendum að taka sér lán erlendis til skamms tíma fyrir vörukaupum sínum. Þessi kaup gátu haldið áfram, þrátt fyrir versnandi gjaldeyrisstöðu og gerðu það líka. En fyrir lausmælgi stjórnarinnar og blaður um það, hvað til stæði, fannst sumum innflytjendanna ekki ráðlegt að selja vöru sína á gildandi verðlagi í landinu, heldur vildu þeir fá fyrir hana það verð, sem koma mundi, þegar stjórnin væri búin að gera bragð úr sínum boðorðum. Kaffiheildsalar og einhverjir fleiri úr þeirri stétt hófu því verkfall á alla kaffisölu og a.m.k. tvær eða þrjár aðrar vörutegundir drógust inn í þetta fyrsta verkfall, sem gert var vegna ráðstafananna þá ókominna. Og stjórnin, sem hefur það að sinni sérgrein að lunka landsmenn til þess að taka þessum árlegu ráðstöfunum sínum af þegnskap og án verkfalla, hún tók heildsalaverkfallinu af þess háttar höfðingsskap, að engin dæmi eru þekkt um annað eins. Hún gaf þeim út tryggingu fyrir því, að ekki skyldu þeir bíða tjón af væntanlegum stjórnarráðstöfunum í efnahagsmálum. Ekki er að efa, að á þeim tíma, sem þetta furðulega tryggingarskírteini var út gefið, hefði margur viljað fá slíka tryggingu fyrir sig eða sitt fyrirtæki. Verkalýðshreyfingin hefði ábyggilega þegið tryggingu fyrir óbreyttu raungildi kaups, opinberir starfsmenn sömuleiðis. Rafmagnsveitur ríkisins hefðu þegið tryggingu fyrir því, að erlendar skuldir þeirra stæðu óbreyttar í íslenzkum kr. talið. Það hefði Flugfélag Íslands vafalaust þegið líka og svo mætti lengi telja. En enginn þessara aðila hóf verkfall og allir urðu þeir fyrir barðinu á ráðstöfunum. Hins vegar hefur stjórnin nú lagt fyrir verðlagsn. að leyfa kaffikaupmönnum og þeim félögum úr heildsalaverkfallinu að verðleggja varning sinn samkvæmt tryggingunni góðu og njóta þeir um þetta sérréttinda umfram þá, sem engan strækinn gerðu. Herra forseti. Ég hef hér sýnt fram á, að stjórninni hefur ekki tekizt að framkvæma gengisbreytinguna síðustu með þeim hætti, að sæmilegt sé á nokkurn hátt, þrátt fyrir meiri æfingu, sem hún hefur og reynslu í slíkum athöfnum, en nokkur önnur íslenzk stjórn. Hún er búin að fella gengið fjórum sinnum á ferli sínum og er það saga sér á parti, að skaplegast tókst henni framkvæmdin úr hendi í fyrsta skiptið, en síðan alltaf með endemum. Minni ég þar á, að í annarri gengisfellingarlotunni hafði stjórnin það af að brjóta stjórnarskrána í leiðinni. Sú gengisfelling var framkvæmd með bráðabirgðalögum og gengisskráningarvaldið jafnframt tekið af Alþ. og fengið Seðlabankanum. Þess háttar tilfærsla á valdi er greinilegt stjórnarskrárbrot, þegar hún er gerð með bráðabirgðalögum, því til hennar gat enga brýna nauðsyn borið. Við þriðju gengisfellinguna í nóv. í fyrra var gjaldeyrisviðskiptum bankanna haldið lokuðum á aðra viku, sem mun óþekkt fyrirbæri úr öðrum stöðum. En aðdraganda hinnar fjórðu og nýjustu hef ég áður rakið og er augljóst, að hún er stjórninni til einskis sóma. Vegna slíkra mistaka hefði hver ærukær stjórn sagt af sér og ekki beðið vantrausts, en þessi hæstv. ríkisstj. verður aldrei flokkuð undir það. Það er því nauðsyn að leysa hana, með vantrausti, frá því að fremja fleiri slík afglöp. - Góða nótt.



Herra forseti. Það er ánægjulegt að fá að heyra það rétt undir miðnætti frá síðasta ræðumanni Alþb., Karli Guðjónssyni, að hann virðist alls ekki vera á móti gengislækkun. Hann er einungis á móti því, hvernig hún er framkvæmd. Hann flutti í ræðu sinni lýsingar á því, hvernig sumar gengislækkanir hafa verið vel og dásamlega framkvæmdar og sumar illa, sumar eru fögur blóm, aðrar ekki eins fögur. En hann virðist ekki vera sammála ýmsum flokksbræðrum sínum í þessu máli, og er ekki nýtt að heyra um nýjan ágreining í Alþb. Nálega hver ræðumaður stjórnarandstöðunnar í þessum umr. hefur hneykslazt á því, hve skuldir þjóðarinnar erlendis hafi aukizt mikið við gengislækkunina. Sannleikurinn er sá, að Íslendingar gætu í dag greitt allar skuldir sínar erlendis með nákvæmlega jafnmörgum fiskum og fyrir gengislækkun. Breyting á verði fiskarins í íslenzkum kr. er í rauninni heimilismál okkar, tilfærsla innanlands, en þjóðin stendur sízt verr að vígi, en áður gagnvart öðrum þjóðum. Ungur framsóknarmaður talaði hér fyrir skömmu síðan og gerði sér tíðrætt um skuldasöfnun þjóðarinnar erlendis. Hann talaði um tvö þúsund millj., sem núv. stjórn hefði velt yfir á unga fólkið og meira að segja börn þess og kallaði þetta drápsklyfjar. Hverjar eru þessar drápsklyfjar, sem stjórnin hefur verið að leggja á unga fólkið? Hvað höfum við fengið fyrir þá peninga, sem við skuldum erlendis? Ætli það séu ekki 150 nýtízku vélbátar eða eitthvað þar um bil? Þetta kallar ungur framsóknarmaður drápsklyfjar. Ætli það séu ekki flugvélar Loftleiða og Flugfélagsins? Þær kallar ungur framsóknarmaður drápsklyfjar. Ætli það séu ekki nýjustu kaupskipin, hvort sem þau heita fossar eða fell? Þau kallar ungur framsóknarmaður drápsklyfjar? Ætli það sé ekki Búrfellsvirkjun? Hana kallar ungur framsóknarmaður drápsklyfjar. Nei, mér sýnist þessi ungi maður vera að sligast undan drápsklyfjum blekkinga, sem hann hefur hlotið við veizluborð Framsóknarflokksins, og verð ég að segja, að hann verður laglegur, þegar hann nær fertugu, orðinn svona slæmur strax. Karl Guðjónsson og ýmsir fleiri ræðumenn stjórnarandstöðunnar hafa sýnt mikla umhyggju fyrir sparifjáreigendum og hafa sagt okkur, að ríkisstj. sé að ræna sparifjáreigendur með gengislækkuninni. Það er rétt hjá þeim, að sparifjáreigendur verða fyrir slæmum skakkaföllum og það er einn versti gallinn á gengislækkun. En hafa ekki bæði Alþb.–menn og framsóknarmenn barizt fyrir því leynt og ljóst árum saman, að vextir í landinu yrðu lækkaðir stórkostlega? En það er víst ekki að ræna sparifjáreigendur. Þegar formaður Framsfl. flytur till. um vantraust á ríkisstj., rifjast ósjálfrátt upp eitt furðulegasta atvik úr stjórnmálasögu Íslands á síðari áratugum. Það gerðist á árinu 1950. Þá voru mikil efnahagsvandræði og stjórnarkreppa að auki. Sjálfstfl. fór með minnihlutastjórn og lagði fyrir Alþ. frv. um gengislækkun. Framsóknarmenn tóku því víðs fjarri og svöruðu alveg eins og nú með till. um vantraust. Þessi till. var samþykkt og minnihlutastjórn Sjálfstfl. féll, en strax á eftir gátu Sjálfstæðismenn náð samningum við Framsókn um nýja ríkisstj., sem hafði gengislækkun að aðalstefnumáli sínu. Nú vitum við af reynslu, að maddama Framsókn hefur ekki breytzt mikið með árunum. Þess vegna sækir sú hugmynd á, að það væri í raun og veru enginn vandi að fá framsóknarmenn til að samþykkja þá gengislækkun, sem þegar hefur verið gerð. Til þess verða stjórnarþingmenn aðeins að samþykkja fyrst vantraust á sjálfa sig og bjóða síðan framsóknarmönnum ráðherrastóla. Þá verður allt klappað og klárt. Það þarf raunar ekki að leita aftur til ársins 1950 til að sanna þetta, heldur hefur mátt skilja þetta á blaðaskrifum og ummælum forustumanna Framsfl. nú undanfarið. Í þessu sambandi er rétt að rifja upp, hvað stjórnarandstaðan hefur aðhafzt í sambandi við lausn efnahags– og atvinnumálanna á þessu hausti. Ríkisstj. bauð bæði Framsfl. og Alþb. til viðræðna um þessi mál. Þar fengu fulltrúar þeirra allar þær upplýsingar, sem þeir óskuðu eftir og þeir hljóta að hafa gert sér grein fyrir, hve vandamálið var mikið og erfitt. Það var og er vitað mál, að hefðu stjórnarandstöðuflokkarnir viljað taka þátt í lausn þessa vanda, þá var hægt að mynda um það mál sérstaka ríkisstj., svo að þeir hefðu fengið tækifæri til að fylgja málum sínum eftir. Þetta vildu framsóknarmenn og Alþb.–menn ekki. Þeir fengust ekki til að segja, hvaða heildarleið þeir studdu til lausnar vandanum. Þeir töldu ekki ómaksins vert fyrir kjósendur sína að gæta hagsmuna þeirra með ábyrgri þátttöku í lausn vandamálanna. Til hvers taka þessir menn þátt í íslenzkum stjórnmálum? Finnst ykkur, hlustendur góðir, að framsóknarmenn og kommúnistar hafi sterka aðstöðu til að gagnrýna efnahagsráðstafanir, er þeir neituðu fyrir hálfum mánuði að taka þátt í lausn vandans og hafa áhrif á stefnuna? Það er erfitt að komast að því, hvað þeir vilja. Einu sinni var það „hin leiðin“, nú er hún gleymd. Nú virðist það vera einhvers konar hulduleið. Lúðvík Jósefsson þykist að vísu geta aflað þús. millj. án þess að koma við neinn. En ég er hræddur um, að slík kraftaverk gerist aðeins í hugarórum stjórnarandstæðinga. Þegar Lúðvík var ráðh. og vantaði peninga til að halda sjávarútvegi gangandi, þá voru þeir ekki teknir úr lausu lofti. Af hverju segja ekki stjórnarandstæðingar okkur, hvaða heildarleiðir þeir hefðu farið, ef þeir réðu einir? Þeir virðast vera á móti gengislækkun sumir hverjir, sumir þó ekki. Það er augljóst, en eru þeir fylgjandi stórfelldri uppbótaleið með hækkun söluskatts upp í 15-20%? Ekki er svo að heyra. Eða eru þeir fylgjandi niðurfærsluleið með stórfelldri lækkun á kaupgjaldi? Ekki virðist það vera. Framkoma þessara flokka á erfiðum tímum, sem þjóðin nú lifir, er næsta furðuleg. Þeir vilja ekki taka þátt í stjórn landsins og lausn vandans. Þeir vilja ekki segja þjóðinni, hvaða heildarleið þeir mundu fara, ef þeir réðu einir. Samt vilja þeir ekki una því, að ríkisstj. hefur gert það, sem gera varð. Eina framlag þeirra er sú neikvæða till., sem hér er til umr., vantraust á þá ríkisstj., sem axlaði byrðarnar ein, eftir að framsóknarmenn og kommúnistar hlupu frá. Gengisbreytingin sjálf hefur þegar verið gerð. Henni er ætlað að flytja stórfelldar fjárhæðir frá landsfólkinu til atvinnuveganna til að tryggja áframhaldandi atvinnu og framleiðslu. Við Alþfl–menn samþykktum þessa leið, af því að við teljum hana skársta af þeim slæmu kostum, sem völ er á, sérstaklega af því hún virðist muni örva atvinnu meir en aðrar leiðir. Nú bíður þjóðin eftir hliðarráðstöfunum. Er þá rétt að gera sér fyllilega grein fyrir, að þær ráðstafanir geta ekki eytt álögum gengisbreytingarinnar á allan þorra landsmanna. Hins vegar geta hliðarráðstafanir létt byrðar einstakra hópa innan þjóðfélagsins, sem sérstök ástæða er til að vernda, svo sem láglaunafólks, barn margra fjölskyldna, gamla fólksins og öryrkja. Í næstu viku verður haldið í Reykjavík Alþýðusambandsþing. Þar munu launþegar kjósa sér nýja forustu. Þegar það hefur gerzt munu væntanlega hefjast viðræður milli leiðtoga Alþýðusambandsins, hverjir sem þeir verða og ríkisstj. Er einlæg von Alþfl., að úr þeim viðræðum komi samkomulag, þar sem verkalýðshreyfingin tryggir sínu fólki eins góðan hlut og framast er kostur á, en þó svo að megin tilgangur þeirra ráðstafana, sem gerðar hafa verið, náist eftir sem áður. Þar verður rætt um ýmsar hliðarráðstafanir og Alþfl. hefur þegar á þingi sínu talið fram ýmsar þeirra, sem hann mun leggja sérstaka áherzlu á. Þar er atvinnan í fyrirrúmi. Þar er óskað eftir sérstöku tilliti til hagsmuna láglaunafólks, barnafjölskyldna og bótaþega almannatrygginga. Þar er talað um ákvörðun um stofnun lífeyrissjóðs allra landsmanna eftir tiltekinn tíma og aukningu á almannatryggingum. Þar er óskað eftir endurskoðun skattal. til að gera skattakerfið einfaldara og réttlátara. Þar er talað um aukið eftirlit með skattframtölum og tollgreiðslum til að koma í veg fyrir skattsvik og tollsvik. Þar er talað um nýja tekjustofna til íbúðabygginga og margvíslega aukna aðstoð á því sviði og loks er talað um breytingar á lögunum um ákvörðun búvöruverðs. Þetta eru nokkur þeirra atriða, sem Alþfl. væntir, að komi til umræðu milli verkalýðshreyfingar og ríkisstj., þótt þau geti að sjálfsögðu orðið fleiri. Ríkisstj. hefur látið fram fara athuganir á flestum þessum málum og undirbúið þau á ýmsa lund, en hún hefur ekki talið rétt að taka um þau ákvarðanir, fyrr en hún hefur haft samráð við verkalýðshreyfinguna. Það eru alvarlegir tímar framundan hjá þjóðinni. Skiptir miklu máli, að fundin verði lausn vandamálanna með friði, svo að ekki komi til ófriðar, sem gæti leitt til upplausnar í þjóðfélaginu og aukið vandann í stað þess að minnka hann. Takmarkið er að hefja nú nýja sókn til að vinna það upp, sem við höfum tapað á síðustu tveim árum. Þjóðin í heild hefur orðið fyrir kauplækkun á erlendum mörkuðum og ýmsum öðrum erfiðleikum og þeirri lækkun skiptum við á milli okkar þessa dagana, en jafnframt verðum við að hefja kröftuga uppbyggingu, sérstaklega á sviði iðnaðar, útvega okkur fjármagn, efla fyrirtækin, koma á fót nýjum iðngreinum og tryggja þannig betur, en hingað til undirstöðuafkomu okkar. Ekkert af þessu mun takast, ef við eyðum næstu misserum í innbyrðis deilur og bræðravíg. Nú er að ljúka umræðum um till. til vantrausts á ríkisstj., sem framsóknarmenn og kommúnistar flytja. Þessi till. er vanhugsuð, óraunhæf og óþjóðholl. Till. er óþjóðholl af því, að það er þegar búið að leita ráða hjá stjórnarandstöðunni og bjóða henni þátttöku í lausn vandans. Það boð var ekki þegið. Till. er óþjóðholl af því, að með samþykkt hennar mundi leiða til stjórnleysis í marga mánuði og stóraukinna erfiðleika. Till. er óþjóðholl af því, að hún mundi stofna afkomu og atvinnu fólksins í nýja óvissu og kosta þjóðina stórkostleg verðmæti. Þess vegna samþykkjum við ekki þetta vantraust. Ríkisstj. hefur árangurslaust leitað samstarfs stjórnarandstöðuflokkanna. Fyrir það á ekki að samþykkja vantraust á hana. Ríkisstj. hefur gert það, sem gera varð og ekki hlaupið af hólmi. Fyrir það á ekki að samþykkja vantraust. Ríkisstj. ætlar nú að hefja viðræður við verkalýðshreyfinguna um hliðarráðstafanir og framvindu málsins. Fyrir það á ekki að samþykkja vantraust á hana. Þess vegna fellum við þessa vantrauststill. - Góða nótt.



Herra forseti. Heiðruðu tilheyrendur. Ég vona, að það verði ekki talið til þingspjalla, þótt ég geri með örfáum orðum grein fyrir atkv. mínu um vantraust það, sem hér er flutt á ríkisstj. Svo er mál vaxið, að nú um eins árs skeið hefur okkur þrem þm. Alþb. verið varnað máls hverju sinni, sem umr. frá Alþ. hefur verið útvarpað. Er þar að verki tæpur og tvíræður meiri hl. þess þingflokks, sem við skipuðum okkur í eftir kosningar 1967, en gátum aðeins um skamma hríð átt fulla samleið með vegna tillitslausrar beitingar flokksræðis og ágreinings um starfsháttu og stefnu. Þess er nú hefnt í skjóli úreltra þingskapa með því að varna okkur þess siðferðilega réttar að gera alþjóð grein fyrir okkar skoðunum og túlkun mála. Er hér aðeins eitt dæmi þess, hvernig alræði flokkavaldsins bitnar á hverjum þeim, sem ekki kýs að lúta því í auðmýkt. Ég veit, að þúsundir kjósenda um land allt krefjast þess af okkur, sem hér eigum hlut að máli, að við brjótumst út úr þeirri herkví, sem flokksræðið reynir að hneppa okkur í. Við heitum því hér og nú að verða við þeim kröfum. Til þess höfum við bæði vilja og möguleika. Ég vona því, að fyrir næstu útvarpsumr. höfum við skipað svo okkar málum, að við getum mætt andstæðingunum á jafnréttisgrundvelli og hið sama, þegar að því kemur, að þjóðin fær tækifæri til þess að kveða upp sinn dóm í kosningum. Við erum enn fáir, sem erum staðráðnir í því að bjóða flokksræðinu byrginn, en við getum orðið margir, ef þjóðin vill. Um afstöðuna til vantrauststill. get ég tímans vegna aðeins sagt þetta: Öll íslenzka þjóðin stendur nú á örlagaríkum tímamótum. Háskaleg verðbólgustefna, stjórnleysi í utanríkisvíðskiptum, fjárfestingarmálum og atvinnumálum hefur ýtt henni fram á brún gjaldþrots og öngþveitis í efnahagslegu tilliti og ríkisstj. sér engin úrræði önnur, en stórfellda almenna skerðingu lífskjara og miskunnarlausa samdráttarstefnu, sem ógnar atvinnuöryggi og afkomu almennings og er dæmd til að reynast atvinnuvegunum, sem þjóðin byggir efnahag sinn á, haldlaus með öllu. Sú stjórn, sem þannig hefur haldið á málum og lýsir yfir, að hún muni enn halda á málum, á að víkja. Það er þjóðarnauðsyn og þjóðarvilji. Yfirgnæfandi meiri hl. þjóðarinnar krefst ekki aðeins, að stjórnin víki. Hann krefst einnig nýrra kosninga svo fljótt, sem stjórnarskrá og lög leyfa, í þeim tilgangi, að þess verði freistað að skapa með atkvæðaseðlinum þá þjóðareiningu um lausn höfuðvandamála þjóðfélagsins, sem við þörfnumst nú öllu öðru fremur. Samþykkt vantraustsins er spor í þá átt að skapa þá einingu, einingu, sem byggir á róttækri, framfarasinnaðri og frjálslyndri umbótastefnu, stefnu, sem hefur að markmiði batnandi lífskjör hinna mörgu sem nú sjá hag sínum og framtíð ógnað. Ég samþykki því fyrirliggjandi till. og segi já.



Herra forseti. Með það í huga, að hæstv. ríkisstj. reyndist þess gersamlega vanmegnug að treysta grundvöll þjóðarbúskaparins í mestu góðærum íslenzkrar sögu, að hún hefur algerlega vanrækt uppbyggingu og endurnýjun höfuðatvinnuveganna og veikt stórlega stöðu þeirra, að hún hefur ætíð fylgt stefnu í efnahags– og atvinnumálum, sem mótast af handahófi og stundarhagsmunum án tillits til raunverulegra þarfa þjóðarheildarinnar og sízt þeirra, sem minnst bera úr býtum, að hún hefur nú engar áætlanir né ráðagerðir uppi, sem miða að skipulegri og varanlegri lausn þeirra vandamála, sem nú blasa við, þá hlýt ég að vantreysta henni til stjórnar á málefnum þjóðarinnar á þeim erfiðu tímum, sem framundan eru. Ég tel því eðlilegast og réttast, að hún fari nú frá og efnt verði til nýrra kosninga. Að öðru leyti vísa ég til grg. hv. þm. Björns Jónssonar og segi já.



Herra forseti. Þar sem ég tel, að stefna núv. hæstv. ríkisstj. leiði til upplausnar í þjóðfélaginu og í viðræðum stjórnmálaflokkanna nú nýverið var enginn viðhlítandi grundvöllur undir víðtækara stjórnarsamstarf fundinn, þá tel ég, að þjóðin eigi tvímælalaust heimtingu á því að ganga til kosninga. Að öðru leyti vísa ég til grg. Björns Jónssonar, 4. þm. Norðurl. e., sem hann flutti hér áðan og segi já.