Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Ólafur Thors) Eins og hv.þdm. er kunnugt, þá er frv. þetta upprunalega borið fram af hæstv. stj. til þess að fá staðfestingu á bráðabirgðal., sem út voru gefin í júlí síðasta ár. Þessi hv. d. staðfesti bráðabirgðalögin alveg óbreytt, en hv.Ed. hefir fundið ástæðu til þess að gera allveigamiklar breyt. á þeim. Þær breyt. eru aðallega í því fólgnar að hækka um helming útflutningsgjald af síldarmjöli og fiskimjöli og að hækka útflutningsgjald um 20% af hausum og óunnum sjávarafurðum. Fjhn. vildi ekki ganga inn á þessar breyt., af því að á þeim vörum, sem hv.Ed. tvöfaldaði útflutningsgjaldið á, hvílir nú 4% útflutningsgjald samkv. frv. hæstv. stj. Þar sem nú þetta er hærra útflutningsgjald heldur en á nokkurri annari samskonar vörutegund, þá lítur n. svo á, að þar sje síst á bætandi, og hefir því farið fram á, að sú breyt. verði gerð á frv., sem færir það í hið fyrra horf, svo að það verði eins og það kom frá hendi hæstv. stj. Jeg vona, að hv. dm. líti svo á, að nóg sje komið af tollum á þessa vörutegund, og sjái sjer fært að fallast á þetta.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Eins og grg. ber með sjer, þá hefir allshn. flutt þetta frv. eftir beiðni sýslunefndarinnar í Strandasýslu. Annað samskonar frv. hefir verið flutt hjer í þinginu viðvíkjandi Barðastrandarsýslu. Allshn. sjer ekki ástæðu til annars en að verða við beiðni sýslunefndarinnar um þetta efni. Með því að frv. er flutt af nefnd, sje jeg ekki ástæðu til, að það sje látið ganga til n., og legg því til, að það sje afgr. til 2. umr.

Jóhannes Jóhannesson Minni hl. fjhn. hefir flutt brtt. á þskj. 360, sem ganga Í þá átt að nema burt úr frv. heimild ríkisstj. til þess að taka í sínar hendur umráð yfir gistiherbergjum og leigubifreiðum Í Reykjavík meðan á hátíðahöldunum stendur, um alt að þriggja vikna tíma. Jeg verð nú að líta svo á, og held fast við það, að stj. er nauðsynlegt að hafa þessa heimild. Ef hinsvegar er settur hámarkstaxti, getur það haft mjög alvarlegar afleiðingar, auk þess sem eigendur herbergjanna og bifreiðanna myndu tæplega telja sjer skylt að hafa leiguna undir hinum setta taxta. Raunverulega gæti slíkt því orðið til þess að hækka leiguna. Auk þess er ekki óhugsandi, að eigendur tækju þetta óstint upp, og ef um samtök væri að ræða af þeirra hálfu, gæti slík ráðstöfun teflt málinu í hið mesta öngþveiti. Ennfremur er hugsanlegt, að eigendur gistihúsanna væru búnir að leigja út áður, og svo væri alt upptekið, þegar þörfin væri mest, en fyrir þetta er bygt samkv. frv. Af þessum ástæðum og fleirum get jeg með engu móti felt mig við brtt. á þskj. 360. Jeg verð eindregið að leggja til, að þær sjeu feldar. Annars hefi jeg ekki getað borið þær undir hátíðarnefndina, vegna þess hve n. er fjölmenn og nm. störfum hlaðnir. En jeg tel brtt. þessar miða til hins verra, og legg til, að frv. verði samþ. óbreytt.

Jón Þorláksson Jeg var svo sokkinn niður í lestur þingskjala, að jeg gáði þessi ekki að kveðja mjer hljóðs til þess að mæla með brtt. okkar á þskj. 360. Okkur finst alt of langt gengið með því ákvæði að heimila ríkisstj. að taka í sínar hendur umráð yfir leigubifreiðum og gistiherbergjum meðan á hátíðahöldunum stendur. Þvílíkar ráðstafanir munu hvergi þekkjast, nema þegar ófrið ber að höndum. Og enda þótt jeg viðurkenni, að hátíðarnefndin hafi mikið starf að inna af hendi, þá get jeg á engan hátt líkt því við það, að um hernaðarástand sje að ræða. Mjer finst því óhætt að lofa landsmönnum að hafa óskert umráð eigna sinna, þrátt fyrir hátíðahöldin. Hv. þm. Seyðf. sagði, að ef hámarksverð væri sett á bifreiða- og herbergjaleigu, gæti farið svo, að eigendur þessara gæða yrðu kaupsáttir við hátíðarnefndina eða ríkisstj. En jeg vil benda hv.þm. á, að þetta mega aðrir sætta sig við. Þegar menn selja hlut, eiga þeir það undir kaupanda, hve mikið hann vill gefa fyrir hann. Annars álít jeg, að hátíðarnefndin hafi góða aðstöðu til þess að fá nægilegar bifreiðar og herbergi, þar sem hún hefir í fyrsta lagi ríkissjóðinn að baki, og í öðru lagi er hún hjer á staðnum og þarf því eigi úr fjarlægð að sækja um gæði þessi. í þriðja lagi hefir nefndin ráðið fastan framkvæmdastjóra, og á jeg bágt með að trúa, að hann geti ekki, að landslögum óbreyttum, samið svo við eigendur þessara gæða, að engin vandræði eða truflanir þurfi af að hljótast. Um brtt. okkar er það að segja, að við berum þær ekki fram af því, að við teljum hámarkstaxta æskilegan; síður en svo. En brtt. okkar eru einskonar málamiðlun til þess að ekki þurfi að ganga óhæfilega langt í því að svifta menn umráðum eigna sinna.

Jóhannes Jóhannesson Hv. 3. landsk. talaði um alþingishátíðina sem hversdagslegan atburð, sem skeði næstum daglega. Jeg held, að rjett sje að líta öðrum augum á það mál. Það er búist við, að um 10–20 þús. manns verði á Þingvöllum meðan á hátíðahöldunum stendur, og allir eða flestir þeirra koma fyrst til Reykjavíkur, eða eiga þar heima og fara svo til Þingvalla. Þess vegna hlýtur það að vera miklum örðugleikum bundið að flytja alt þetta fólk á skömmum tíma á milli Reykjavíkur og Þingvalla, jafnvel þótt vegurinn verði bættur. Þess vegna álít jeg, að brýn nauðsyn sje á því að fyrirbyggja, að einstakir menn taki bifreiðar á leigu handa sjálfum sjer, sitji einir í þeim til Þingvalla og hafi þær hjá sjer, meðan hátíðahöldin standa yfir, og aki svo einir til baka, án þess að nokkur fái að vera með. Á þennan hátt getur fjöldi bifreiða orðið notalaus öllum þeim sæg, sem þarf að komast fram og til baka. Þótt hámarksverð væri sett, þá fyrirbygði það ekki slíkt. Af þessum tveim leiðum, umráðarjetti eða hámarkstaxta, verð jeg að leggja meiri áherslu á umráðarjettinn. Jeg býst ekki við, að annað og þriðja ákvæði 1. gr. verði nokkurntíma notuð. Jeg býst við, að það muni nægja að setja slíkt í lög, án þess að til þess þurfi að grípa. En þótt Alþingi gangi í þetta skifti svo langt, að taka um stundarstakir af mönnum umráð eigna þeirra, þá get jeg varla skilið, að það ylli nokkurri verulegri óánægju, enda kemur slíkt ekki fyrir nema einu sinni á þúsund árum, nema aðrar nauðsynjar krefji.

Jón Þorláksson Jeg talaði ekkert um það, að slík hátíðahöld væru hversdagslegir atburðir, heldur hitt, að enda þótt Alþingi hjeldi þúsund ára afmæli sitt hátíðlegt, væri engin ástæða til að líta svo á, sem útlendur her hefði ráðist inn í landið. En þetta frv. virðist bygt á því, að við ættum í vændum að berjast við óvinaher á þúsund ára afmæli Alþingis. Það er að vísu rjett, að mikil umferð verður um veginn til Þingvalla meðan á hátíðahöldunum stendur, en þá og því aðeins ganga flutningarnir vel og greiðlega, að minni hyggiu, ef þeir, sem vanir eru að fást við slíkt og hafa atvinnu af, fá óhindraðir að ráða framkvæmdum sínum. Jeg tel öll afskifti hátíðarnefndarinnar af þessum málum til ills eins. Hitt þarf ekki að óttast, að bifreiðastöðvarnar leigi bifreiðar út með þeim hætti, sem hv.þm. Seyðf. drap á, því að þær gera að sjálfsögðu alt til þess að fullnægja þörfum sem flestra eða allra viðskiftavina þeirra, svo að enginn þurfi að verða útundan. Það er lögmál hinnar frjálsu samkepni, sem þvingar þá til þess. Hv. þm. Seyðf. sagði, að slíkar ráðstafanir myndu engri röskun valda, því slíkt kæmi einungis fyrir á þúsund ára fresti. En jeg tel það í mesta máta óviðeigandi, að Alþingi minnist þúsund ára afmælis síns á þennan hátt.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Jeg mun takmarka mál mitt sem mest í þetta sinn, sumpart vegna þess, að jeg er ekki vel frískur, og í öðru lagi fyrir þá skuld, að mál þetta hefir legið fyrir á undanförnum þingum og er því orðið töluvert rætt. Það má segja, að málið hafi átt frekar erfitt uppdráttar, en það hefir ekki komið til af því, að ekki væru ngilega margir, sem áhuga hefðu á að efla Fiskiveiðasjóðinn og breyta honum til bóta, heldur hefir málið ekist undan fyrir skoðanamun á aðferðum til þess að ná markinu. Svo sem kunnugt er, hefir sjóður þessi starfað í 23 ár, en þó orðið að litlu liði fyrir þá atvinnugrein, sem hann sjerstaklega átti að styðja, sem sje smábátaútveginn. Er það hvorttveggja, að hann hefir haft litlu fje yfir að ráða, síðan teknar voru frá honum þær tekjur, sem honum voru upphaflega ætlaðar, sem sje sektarfje fyrir ólöglegar fiskiveiðar, enda hefir fje hans að meira leyti verið lánað til stærri hafnarmannvirkja en til bátaútvegs. Sjóðurinn hefir ekki síðari árin haft annað en stofnfje það, 100 þús. kr., sem ríkissjóður lagði honum upphaflega og árlega tillagið úr ríkissjóði 6000 kr. En þrátt fyrir það, þó að sjóðurinn hafi ekki haft meira fje úr að moða en þetta, þá er hann þó orðinn nú hartnær 700 þús. kr., sem mestalt er í skuldabrjefum. Nokkuð af þessu fje er að vísu í útlánum hjá skipaeigendum, en þó er meginhluti þess í hafnarlánum, þar af hjá Reykjavíkurhöfn, að því er mig minnir, nokkuð á þriðja hundrað þúsunda. Útveginum sjálfum hefir því sjóður þessi orðið að litlu liði, og hefir kveðið svo ramt að um mistök á stjórn þessa sjóðs, að mjer er ekki kunnugt um, að eitt einasta lán úr honum hafi verið veitt til míns kjördæmis, þar sem þó er ca. 1/6 hluti af allri bátaútgerð landsins, og það útvegur, sem að mestu hefir vaxið upp á síðustu 24 árum. Það eina sem mjer er kunnugt um, að gengið hafi til Austurlands úr sjóði þessum, eru nokkur hundruð krónur, sem veittar voru manni þaðan, til þess að sækja sýningu erlendis. Líkt hygg jeg að megi segja um Norðurland. Það litla sem sjóður þessi hefir styrkt útveginn er þá hjer í grend við Reykjavík, og ef til vill eitthvað á Vestfjörðum. Afleiðingin af því, að sjóðurinn hefir ekki getað ljett undir með bátaútveginum, sem einna mest hefir dafnað á þessum síðustu árum, hefir svo orðið sú, að fjöldi af útgerðarmönnum smábátanna hefir orðið að nota verslanir og kaupmenn fyrir milliliði, til þess að ná í rekstrarfje og oft á tíðum líka stofnfje til útvegsins. Með öðrum orðum, þeir hafa orðið að sæta hinum ótryggustu og verstu kjörum um stofnlán og rekstrarfje. Fyrir þessar sakir er líka hagur þessara manna víða um land mjög erfiður. Þeir hafa átt ilt með að skapa sjer lánstraust, af því m. a., að það helsta, sem þeir hafa haft að bjóða til tryggingar lánum, sem sje bátarnir, voru með farmannalögunum frá 1914 gerðir óveðhæfir vegna sjóveðanna, sem á þeim hvíla. Hefir þetta því útilokað útgerðarmenn marga frá beinum viðskiftum við bankana, og neytt þá til þess, sem jeg gat um áðan, að leita á náðir kaupmanna og verslana um fje til kaupa á bátum og rekstrar. Ekki verður ljóslega sjeð hverjir vextir hafa verið af slíkum lánum, en það er víst, að þeir hafa verið háir hjá mörgum. Nú hefir svo farið, að meiri hl. sjútvn. hefir orðið sammála um að bræða saman þær tvær aðalstefnur, sem áður hafa komið fram, annarsvegar stofnlánasjóð og hinsvegar eingöngu rekstrarlánasjóð. Meiri hl. vill taka tillit til beggja stefnanna. Þó er það svo, að eftir tillögum hans, sem um fjáröflunaraðferð víkja frá frv. á þskj. 43, verður sjóðurinn tiltölulega lítils megnugur fyrst í stað, sjerstaklega verður þó lítill hluti sjóðsins til rekstrarlána. En af því að nokkur von er um, að sá útvegur, sem er sameinaður landbúnaði í sjávarsveitunum, muni eiga von á stuðningi frá rekstrarlánafjelögum, sem ráðgert er að starfi í sambandi við fyrirhugaðan Búnaðarbanka, þá þykir meiri hl. n. von um, að bætt verði svo úr fyrir útvegsmönnum smábátanna, að hagur þeirra hljóti að breytast til batnaðar. Stofnlánadeildin verður hinsvegar mun öflugri en sjóðurinn er nú, þar sem henni er auk gamla sjóðsins ætlað að fá 60 þús. kr. tillag úr ríkissjóði árlega næstu 10 árin. Sú milj. kr., sem meiri hl. ætlar ríkissjóði að leggja fram í rekstrarlánadeild um leið og lögin öðlast gildi, verður að sjálfsögðu að líta á eins og fyrsta fótmálið til að afla þessum útvegi rekstrarfjár með aðgengilegum kjörum. Jeg vil nú ekki ætla, að nokkur hv.þdm. sjái eftir þessum framlögum til Fiskiveiðasjóðs eða telji þau ríkissjóði ofvaxin eða óskyld. Þau eru raunverulega smáræði eitt í samanburði við það, sem ætlast er til með frv. til laga um Búnaðarbanka Íslands, að ríkissjóður leggi fram til hins aðalatvinnuvegarins. Og ef tekið er tillit til þess, að nær helmingur af öllu því, sem útflutt er úr landinu, er afrakstur bátaútvegsins, þá virðist hjer ekki til mikils mælst. Af þessum ástæðum m. a. vænti jeg, að frv. þessu verði vel tekið og að hv.þdm. greiði svo götu þess, að það megi komast í gegnum þingið, því að ástand það og hornrekuháttur, sem nú ríkir um smábátaútveginn, má ekki lengur bíða lagfæringar. Jeg sje nú enga ástæðu til þess að fara út í hverja einstaka grein frv., því að jeg býst við, að hv.þdm. sjeu löngu búnir að kynna sjer þær, og ekki síst, þar sem fyrir síðasta þingi lá frv. mjög líkt þessu. Þó vil jeg bæta litlu við, áður en jeg lýk máli mínu. Afleiðingarnar af því, að smábátaútvegurinn hefir orðið að sæta svona þungum kjörum með rekstrarfje og alt lánstraust á undanförnum árum, eru m. a. þær, að heill her manna hefir gefist upp við atvinnureksturinn, mist atvinnutækin og sópast inn í fylkingar öreigalýðsins víðsvegar um landið og að því er mjer virðist til lítilla þrifa fyrir þjóðfjelagið. Hafa þannig margir efnilegir menn orðið að sleppa voninni um sjálfstæðan atvinnurekstur og sjálfstæða stöðu, en lifa af náðarbrauði annara. Að fyrirbyggja slíkt ástand er það, sem jeg tel mestu máli skifta, og legg því mesta áhersluna á. En það verður ekki með öðru móti en því, að hlynna að smábátaútveginum, svo að hann geti orðið sjálfstæður atvinnuvegur og óháður milliliðum við lánsstofnanir, þar sem annars hefir verið bygt á heilbrigðu fyrirkomulagi. Bátaútvegurinn með þeim stuðningi, sem meiri hl. ætlar honum, á að geta verið efnalitlum, dugandi mönnum ómetanleg hjálp til þess að ná marki sjálfstæðis og óháðrar stöðu. Klofningurinn í sjútvn. stafar af því, að meiri hl. leggur til, að niður falli sjóveðrjettur í bátununi eða víki fyrir veðrjetti Fiskiveiðasjóðs, þegar skip eru honum veðsett. Þetta olli einnig ágreiningnum á síðasta þingi í þáverandi meiri hl., en er nú gert að megin mótspyrnu, og heldur minni hl. því fram, að með þessu sjeu dýrmæt rjettindi tekin frá sjómönnum. Með þessu gerir hv. minni hl. aukaatriði að aðalatriði, því að með því að láta sjóveð víkja fyrir veði sjóðsins, er lítilvægum hagsmunum vikið til fyrir stórvægilegum hagsmunum, og vissulega eru þau tilfellin fá, að fiskimenn á smábátum hafi þurft að nota sjer sjóveðrjettinn, enda verður hann ekki frá þeim tekinn eftir till. meiri hl., nema í þeim einstöku tilfellum, þegar bátur er veðsettur Fiskiveiðasjóði. Líka má geta þess til árjettingar, að sú stjórnskipaða milliþinganefnd, sem hafði þetta mál til meðferðar 1927, lagði einnig til, að lögunum væri breytt í þessa sömu átt. Enda er það svo um marga þessa efnaminni útgerðarmenn, sem tilgangur frv. einkum er að hjálpa, að þeir hafa ekkert annað veð frambærilegt en bátana. En að því er tryggingu verkalauna snertir, þá er eðlilegt, að fyrir þeim verði sjeð á annan hátt en þann, að fella niður veðhæfi bátanna, og virðist það oftast munu vera auðgert með samningum. Enda verður þess að gæta, að þegar um hlutarráðningu er að ræða, þá er engin þörf fyrir sjóveð. Það er aðeins sá hluti háseta og annara, er að smábátaútgerð vinna, sem þetta skiftir nokkru og notað geta sjóveðrjett. En fyrir öryggi þeirra má sjá á annan hagkvæmari hátt en þann, að ræna bátana veðhæfi þeirra gagnvart þessari og öðrum lánsstofnunum. Jeg mun svo ekki fleira mæla að sinni, en bið átekta þar til mótmæli koma fram. Jeg býst nú við því, að þessu máli verði yfirleitt vel tekið og verði afgreitt bæði fljótt og vel og sem líkast því, sem meiri hl. sjútvn. leggur til.

Jóhann Jósefsson Sem einn flm. að þessu frv. vil jeg leyfa mjer að þakka hv. sjútvn. og hv.frsm. hennar það lið, sem hún hefir veitt þessu frv., og jeg í öllum aðalatriðum gat fallist á. Að vísu sýna þær brtt., sem fyrir liggja frá n., allmiklar breytingar á frv. En höfuðstefnunni er þó haldið, þeirri, að efla Fiskiveiðasjóðinn að mun, svo hann sje betur fær um að styrkja útveginn en verið hefir undanfarið. Þetta var það mark, sem kept var að á síðasta þingi með frv. því, sem þá lá fyrir og ekki komst fram, sama markmið og nú er að stefnt á þessu þingi. Við í meiri hl. n. fjellumst á það, að sleppa úr frv. útgáfu vaxtabrjefa að þessu sinni. Þótti okkur ekki heppilegt að halda því til streitu nú, þar sem líka er á ferðinni á þessu þingi stórfeld lánsstofnun fyrir landbúnaðinn, sem ætlað er að gefa út vaxtabrjef. Það hefir nú lengi vakað fyrir sjútvn. að reyna að efla Fiskiveiðasjóðinn, svo að hann gæti orðið til eflingar sjávarútveginum. 1927 kom fram í Ed.þáltill., sem skoraði á ríkisstjórnina að undirbúa lánsstofnun fyrir bátaútgerðina, sem væri hliðstæð Ræktunarsjóði Íslands og veitti lán með aðgengilegum kjörum. Var skipuð nefnd til að gera till. um þetta, og lá umsögn hennar fyrir síðasta þingi. Þar er bent á ýmsar leiðir til úrlausnar þessu máli. Líka hefir Fiskifjelag Íslands gefið upp álit sitt og drepið á aðalannmarkana, sem verið hafa á Fiskiveiðasjóðnum. Fiskifjelag Íslands er sá aðili, sem bær er að gefa óhlutdrægt álit í þessu máli. Það hefir verið ráðunautur um lán úr sjóðnum um langt skeið. Nú var það tilgangur frv. þess, er jeg var meðflm. að, að lána eingöngu til smærri skipa- eða bátakaupa og iðnaðarfyrirtækja í sambandi við fiskveiðar. Nú hefir komið fram annað frv. í Ed., þar sem farið er fram á, að Fiskiveiðasjóður Íslands sje notaður til rekstrarlána handa sjávarútveginum. Þetta tvent hefir nú verið reynt að sameina í sjútvn. Nd. Og árangurinn er sá, að við höfum fallist á að skifta Fiskiveiðasjóðnum í 2 deildir, skipakaupadeild og rekstrarlánadeild. Þessi rekstrarlánadeild á að veita þeim mönnum opinn aðgang að lánum, sem ekki hafa annað en afla sinn að láta sem veð, eins og hinum, sem meira hafa að láta í veð en afla sinn. Jeg get nú kannast við það, að n. hefir hjer ekki komið fram með bót allra meina í þessu efni, en telur þó, að þetta geti orðið drjúgt spor í áttina. Og henni er það ljóst, að það er veruleg bót frá því ástandi, sem nú er. Það er ekki einhlítt til framkvæmda, að hver komi með uppástungur, sem stefna sín í hverja áttina, og alt detti svo niður vegna sundurlyndis. Þetta var meiri hl. sjútvn. ljóst. Og þetta var það, sem sameinaði hann að því verki, að gera þessar tillögur, sem geta orðið bót til bráðabirgða og grundvöllur til að byggja ofan á og færa út síðar, eftir því sem geta leyfir og þörf krefur. - Þetta vildi jeg segja þeim til athugunar, sem festa augun um of við það, að till. meiri hl. sjútvn. ráði ekki nema að nokkru leyti bót á þeirri þörf, sem fyrir hendi er. Þeim verður að vera það ljóst, að fyrst verður maðurinn að læra að skríða, áður en farið er að ganga. Það er ekki hægt að klífa hamarinn í einu, heldur verður að feta sig stall af stalli, taka því nú, sem ástæðurnar leyfa að gert sje og samkomulag getur orðið um. - Jeg efast að vísu ekki um góðan vilja hjá hæstv. stjórn og hv. þingflokkum til þess að gera þetta sem best úr garði. En eftir því, hvað ríkið verður nú á sig að leggja til hjálpar landbúnaðinum, þá má gera ráð fyrir því, að orka þess sje tæmd í bili. Er því ekki þess að vænta, að það einnig geti í sama vetfangi gert stofnun sem þessa svo sterka, sem þörf er á. Jeg vildi gjarna, að það væri hægt, en loka hinsvegar ekki augunum fyrir því, hver geta ríkisins er í þessu efni, og get þess vegna fylgt þessu, þótt ekki sje stærra af stað farið. Hv. frsm. hefir nú lýst því, hvað fyrir n. vakir um fjáröflun til þessa sjóðs. En meiri hl. n. var það vel ljóst, að sú fjáröflun mundi ná skamt, og þyrfti því annaðhvort að finna nýjar tekjulindir til hans síðar eða bæta honum þær tekjulindir, sem hann hefir áður haft og síðar mist. 1907 var honum ætlað 10% af útflutningsgjaldi síldar, en það var aftur afnumið 1919. - Með lögum frá 1920 var Fiskiveiðasjóði ætlaður 1/3 hluti af þeim sektum, er fengist vegna landhelgibrota togaranna. En þá tekjulind hefir hann líka mist. Sú skoðun hefir nú komið fram hjá Fiskifjelagi Íslands, að Landhelgisjóði bæri að greiða þetta þann tíma allan, sem þetta hefir gilt. Hvort sem horfið verður að því síðar, að taka upp þessi fyrri rjettindi Fiskiveiðasjóðs, eða aðrar leiðir verða fundnar honum til tekjuöflunar, þá er jeg þess fullviss, að Alþingi mun sjá sjer skylt að greiða fyrir því, að þessi stofnun geti hið fyrsta náð tilgangi sínum, ekki síður en það sjer fyrir lánsþörf landbúnaðarins. Hvorutveggja þessa atvinnugrein þarf að styrkja. Og jeg álít þessar till. svo drjúgt spor í áttina, að við þær beri að sætta sig í bili, þar til Alþingi sjer sjer fært að gera aðra og meiri umbót á þessu sviði. Jeg veit, að það er sjerstaklega ein till. meiri hl. n., sem mætt hefir mótspyrnu ýmsra manna. En það er, að lán Fiskiveiðasjóðsins gangi fyrir öðrum lánum hvað veð snertir, og þá líka hverskonar sjóveðum. En þetta ákvæði var óhjákvæmilegt að taka upp, vegna þess að annars er Fiskiveiðasjóði ókleift að taka báta sein gilt veð fyrir lánum. Þannig hefir gjaldkeri sjóðsins tjáð mjer, að eitt sinn hafi verið út frá því brugðið að taka veð í öðru jafnhliða bátnum. Afleiðingin varð sú, að á bátinn fjell sjóveð, og Fiskiveiðasjóðurinn tapaði öllu sínu láni. Sú stefna hefir því verið upp tekin, að lána ekki út á skip, nema fasteignarveð fylgdi, sem út af fyrir sig væri fullgott veð fyrir láninu, hvað sem skipsveðinu liði. Jeg hefi oft verið milligöngumaður um slík lán, og jeg veit, að stjórnendum sjóðsins hafa oft fallið svo orð, og það rjettilega, að veð í skipuni sje einskis virði meðan á þau geti hlaðist sjóveð fyrir vangoldin laun skipverja. - Af þessu er það augljóst, að þótt Fiskiveiðasjóður verði aukinn eins og nefndin leggur til, eða meira, þá hafa þó efnaminni menn, sem ekkert veð hafa að láta nema skipin, svo að segja engan aðgang að lánum úr honum meðan þetta ákvæði stendur, sem fyrirbyggir, að hægt sje að lána út á skipin eingöngu. Efnalitlum mönnum verður því jafnerfitt eftir sem áður að eignast skip eða báta, og tilgangur þessa frv. næst þá ekki. Jeg skal svo ekki fjölyrða frekar um þetta að sinni. Jeg vildi benda á, að það er hin mesta nauðsyn að gera bátana veðhæfa, því að annars er gagnslítið að efla sjóðinn. Og því er farið fram á að breyta þessu, að ætlast er til, að Fiskiveiðasjóðurinn geti orðið stoð og stytta smærri útgerðarmanna.

Frsm. minni hl. (Sigurjón Á. Ólafsson) Það hafa nú tveir hv.þm. úr meiri hl. sjútvn. haft framsögu fyrir brtt.n. á þskj. 248. En áður en jeg fer út í till. sjálfar, vil jeg fara nokkrum orðum um málið alment. Það var rjettilega fram tekið hjá hv.frsm. meiri hl. (SvÓ), að mál þetta átti örðugt uppdráttar á síðasta þingi. Margar till. komu þá fram, og voru sumar þess eðlis, að lítill slægur var í þeim. Hitt var þó öllum ljóst, að fjáröflun til sjávarútvegs landsmanna var stórt og þýðingarmikið mál, sem hugsa þyrfti til hlítar hvernig leyst mætti verða. Þetta mál hefir nú á þessu þingi verið nokkuð rætt, þar sem það hefir blandast saman við umr. um fjáröflun til landbúnaðarins. Hafa í þeim umr. fallið mörg vinsamleg orð um það, að einnig beri að rjetta sjávarútveginum höndina á sama hátt. En þær till., sem fram komu á síðasta þingi og enn hafa komið fram á þessu þingi um eflingu Fiskiveiðasjóðsins, eru á þann veg, að undrum má sæta, í að tekist hefir að bræða þær andstæður saman í eitt. Hefði slíkt einhverntíma verið kallaður bræðingur, enda er það sannkallaður „íhalds-framsóknar“ bræðingur! Líti maður á þskj. 43 frá hv.þm. Vestm. og flokksmönnum hans og beri það saman við brtt. meiri hl. sjútvn. á þskj. 248, þá má segja, að ekki standi steinn yfir steini í af því, sem var í frv. - Hjer verður því eiginlega um nýtt frv. að ræða, ef brtt. verða samþ. Mjer þykir undarlegt, að hv.flm. frv. skyldu geta gengið inn á þennan bræðing, sem sýnir algerðan stefnumun frá því, sem var í frv. Er mjer líka kunnugt um það úr sjútvn., að þetta afkvæmi átti við harða fæðingu að stríða. - Er mjer og eigi heldur grunlaust um það, að litt mundu sumir nefndarmennirnir harma það, þótt þessi getnaður þeirra yrði ekki langlífur. Er það og eigi óeðlilegt, því hjer er skamt stigið til umbóta og því lítils árangurs að vænta. Jeg skildi því við hv.n., og hefi jeg gert grein fyrir minni skoðun á þskj. 284. Það, sem vakir fyrir mjer, er það, að þar sem um stórfelda byltingu er nú að ræða í peningastofnunum landsmanna, þá vil jeg taka skrefið fult um það, að lánsstofnunum öllum sje komið í fullkomið og æskilegt horf fyrir alla landsmenn. - Þótt menn hafi hjer skiftar skoðanir á ýmsu, þá eru þó allir sammála um, að það þurfi að koma peningamálum landbúnaðarins í fast og hagkvæmt horf. Og ef Búnaðarbankinn verður settur á stofn, þá mun það leiða til stórfeldra framfara í landbúnaðinum. En það liggur í hlutarins eðli, að taka þarf einnig föstum tökum á peningamálum sjávarútvegsins. Jeg býst við, að það verði nú sagt, að sjávarútvegurinn hafi haft aðgang að þeim peningastofnunum, sem fyrir eru í landinu. Það hefir löngum klingt í eyrum, að mest af töpum bankanna hafi orðið á sjávarútveginum, og er ef til vill nokkuð satt í því. En hver hluti útgerðarinnar er það, sem aðgang hefir haft að bönkunum? Það er stórútgerðin, togaraútgerðin, og einstaka sinnum hin stærri vjelbátaútgerð. En hin smærri vjelbátaútgerð hefir algerlega farið varhluta af fje bankanna, nema ef til vill sumir þeirra manna, sem næstir búa bönkunum. En úti um land fá útgerðarmenn veltufje sitt að langmestu leyti hjá kaupmönnum, sem þá ráða verðlagi útlendra vara, svo sem á öllu því, er útgerðin þarfnast, og skamta verðið fyrir fiskinn eftir sínum geðþótta og hirða þar með þann arð, sem ella mundi lenda í höndum fiskimannanna sjálfra, og þeirra, sem fleyturnar eiga. Þetta fyrirkomulag gerir útgerðarmennina miklu háðari verslununum en æskilegt væri. Sá hluti þjóðarinnar, sem á við þessi ókjör að búa, er sennilega talsvert stærri en nefndin gerir sjer grein fyrir. Útvegurinn í landinu fer hröðum fetum vaxandi. Og það er ekki síst vjelbátaútgerðin, sem hleypt hefir fjöri í hann. Einkum fer litlu, opnu vjelbátunum óðum fjölgandi, og lítur út fyrir, að þeir eigi sjer framtíð fyrir höndum, a. m. k. fyrst um sinn. En það kostar nokkurt fje að afla þessara tækja. Hæfilega stór, opinn vjelbátur, vel út búinn, fæst varla fyrir minna en 4000 kr. Flestum fiskimönnum er um megn að leggja það fje fram úr eigin vasa. Rekstrarfjeð verða þeir að fá hjá kaupmönnum, og oft með óhagstæðum kjörum, eins og jeg gat um áðan. Peningastofnun, er mynduð yrði fyrir bátaútveginn, þyrfti því að geta lánað bæði andvirði bátanna að nokkru leyti og rekstrarfje. Til þess þarf allmikið fjármagn og meira en hægt er að leggja fram eftir tillögum nefndarinnar. Jeg vil minna á aðra tegund skipa, gufubátana, sem notaðir eru til línuveiða. Þeim fer einnig fjölgandi, og er talið arðvænlegt að gera þá út. En hafi fiskimenn ekki ráð á að kaupa vjelbáta, eiga þeir þó enn örðugra með að afla sjer slíkra skipa. En það er svo um fiskimannastjettina, eins og aðrar stjettir, að hún lítur mjög á hvað best borgi sig í hvert sinn. Ennfremur er það mikið atriði fyrir fiskimennina, að geta verið á skipum, þar sem hægt er að láta sjer líða sæmilega, en þeim kostum eru flest línugufuskipin búin. Jeg held því, að það sje dálítið varhugavert að einskorða lánin alveg við ákveðna tegund eða stærð skipa. Gæti verið, að ekki þætti síður ástæða til þess að lána til stærri skipa heldur en þeirra, sem eru undir 30 smál. Ætti stjórn lánsstofnunarinnar að hafa sem óbundnastar hendur í þessu efni, því að vel má svo fara, að það, sem gefur arð í ár og hin næstu, þyki ekki jafnarðberandi síðar. Breytingarnar eru svo stórstígar nú á tímum, að ekki er hægt fyrirfram að ákveða, hvað best verði. En lánunum verður fyrst og fremst að verja til þeirra skipa, sem reynslan sýnir að hagkvæmust eru. Skal jeg þá snúa mjer beint að nál. meiri hl. Þar er þess getið, að Fiskiveiðasjóður sje nú um 700000 kr. Ekki þarf nýja löggjöf til að ráðstafa því fje, enda er það rjettilega tekið fram í nál., að mestur hluti þess sje bundinn í útlánum. Flest eru lánin til langs tíma, bundin í hafnargerðum og öðrum slíkum lánum, og mjög takmarkaðar upphæðir, sem koma árlega. En svo á ríkið að leggja fram 60 þús. kr. á ári, og það yrði sú raunverulega upphæð, sem hægt væri að verja til nýrra skipakaupa. En nú á líka að lána af þessu fje til iðjufyrirtækja í sambandi við útgerð. Mætti þá gera ráð fyrir, að veitt yrðu 2 lán á ári, eins og meiri hl. gerir ráð fyrir, um 35 þús. til iðjufyrirtækis og 25 þús. til kaupa á skipi, og sjá allir, hvaða gagn er að öðru eins.

Sjóðurinn hefir meira fje en þetta

. Já, vexti og afborganir af lánunum, en það yrðu engar stór upphæðir. Menn geta gert sjer í hugarlund, hvort þörfinni yrði fullnægt með þessu móti. Aðsóknin að lánunum yrði vafalaust mikil. En jeg er hræddur um, að fáir yrðu bænheyrðir. Jeg hefi bent á það, að sjóðnum sje ætlað að styðja ýmiskonar iðju í sambandi við fiskveiðar. Mikill áhugi er nú vaknaður á því, að hagnýta það af fiskinum, sem nefna mætti aukagetu framleiðslu, svo sem lýsi, hrogn, bein og hausa. Enginn vafi er á því, að sú hagnýting fer í vöxt í framtíðinni. En til þess þarf vjelar. Slíkar vjelar þyrftu að vera til í hverri veiðistöð. Er mikið á boðstólum í Ameríku af vjelum, hentugum í smáar verksmiðjur, er koma mætti á stofn í minni veiðistöðvum. En til þess að slík fyrirtæki geti komist á, þarf allmikið fje. Meiri hl. nefndarinnar gerir ráð fyrir að mynda aðra deild í sjóðnum rekstrarlánadeild. Til hennar á ríkissjóður að leggja ½ milj. kr., eitt skifti fyrir öll. Þegar áætla skal notin af þessum lánum, er rjett að taka til hliðsjónar þann skipastól, sem nú er í landinu. Skip undir 12 smál. eru nú 1141 á öllu landinu, samkv. „Hagtíðindum“. Af þeirri tölu eru 650 róðrarbátar og 491 vjelbátar. Þetta er það, sem í daglegu tali er kallaður smábátaútvegur. Í meðalári lætur nærri, að þessi skip afli helming þess fiskjar, sem hjer kemur á land. Allir sjá, hvaða gagn svo mikilli útgerð er að því, að fá milj. kr. rekstrarlán. Ef hv. meiri hl. væri það áhugamál, að smábátaútvegurinn geti staðið á eigin fótum, þá ætti hann að stíga stærri spor. Það er hverjum vitibornum manni ljóst, að öllum þeim mönnum, sem að þessum útvegi standa, verður ekki forðað frá því, að flýja á náðir kaupmannanna, eins og þeir nú verða að gera, með ½ milj. kr. sjóði. Í nál. mínu hefi jeg ekki gert ráð fyrir, að togaraútgerðin fengi lán úr væntanlegum fiskiveiðabanka. Núverandi lánsstofnanir ættu að geta fullnægt lánsþörf hennar. Enda hefir hún trygt sjer um langt skeið viðskifti við bankana, og það í mjög stórum stíl. Er þar og um svo fjárfreka útgerð að ræða, að hætta er á, að hún gleypti mestan hluta af því fjármagni, sem Fiskiveiðabanki hefði til umráða. Hin nýja peningastofnun á að vera handa þeim, sem minni máttar eru og hingað til hafa eigi haft aðgang að bönkunum, eða þá að mjög litlu leyti. Hv. frsm. meiri til. (SvÓ) gaf í skyn, að það, sem einkum hefði valdið klofningi í nefndinni, væri það, að hjer væri gengið inn á óvanalegt svið í löggjöfinni, með því að draga úr gildi sjóveða. Jeg skal játa, að þessi ástæða er þung á metunum hjá mjer. En jeg get heldur ekki fallist á till. meiri hl. um fjárframlögin; þykir þar altof skamt gengið. En jeg skal koma aftur að sjóveðinu. Og til þess að vekja athygli hv. deildar á því, hvað hjer er í raun og veru um að ræða, skal jeg leyfa mjer að lesa upp - með leyfi hv. forseta, - þann kafla siglingalaganna frá 1914, sem fjallar um sjóveð. Geta hv.þm. þá gert sjer grein fyrir, hvað sjóveð er í raun og veru. En það efast jeg um, að þeir hafi allir athugað til hlítar. Í 236. gr. siglingalaganna segir svo: „Þessar kröfur eigi sjóveðrjett í skipi og farmgjaldi: 1. Hafnsögumannskaup, björgunarlaun og kostnaður á frelsun skips úr óvina höndum. 2. Kröfur skipstjóra og skipshafnar til kaups og annarar þóknunar, sem þeir eiga lögmætt tilkall til, fyrir starf sitt í þjónustu skipsins. 3. Kröfur um framlög til sameiginlegs sjótjóns, svo og kostnaður, sem jafna skal niður með svipuðum hætti (síðari liður 166. gr. og 2. liður 223. gr.), sjólánskröfur, svo og bótakröfur farmeigenda fyrir vöru, sem seld var í þágu skips á ferð. 4. Kröfur, til orðnar við skuldbindingar, sem skipstjóri hefir gengið í vegna stöðu sinnar, eða til orðnar við vanefndir á samningum, sem útgerðarmaður gerði sjálfur, eða fjekk öðrum umboð til, og skipstjóra skylda var að annast efndir á, sbr. 12. gr., svo og skaðabótakröfur fyrir tjón af svikum hirðuleysi eða gáleysi þeirra manna, sem ráðnir eru til þess að vinna í skipsins þarfir við skyldustörf þeirra, sbr. 13. gr., og enn kröfur skipstjóra til endurgjalds fyrir það, sem hann hefir greitt sjálfur til lúkningar kostnaði í skipsins þágu, eða ábyrgst greiðslu á, og loks endurgjaldskrafa sú, sem um er rætt í 3. málsgrein 225. greinar. Sjóveðrjettur í skipi nær og til skipsbúnaðar, og telst ekki til hans vistabirgðir, eldiviður, kol nje aðrar vjelarnauðsynjar; sjóveðrjettur í farmgjaldi tekur yfir óskert (brúttó) farmgjald fyrir þá ferð, sem krafan stafar af. Sjóveðrjettur fyrir sjólánskröfum nær til skips eða farmgjalds eða hvorstveggja, eftir því, sem sjólánsbrjefið til tekur, sbr. 180. gr.“ Eins og sjá má af því, sem jeg nú hefi lesið, eru ákvæðin um sjóveð í 4 liðum. Kaup skipshafnar er þar talið svo rjetthátt, að það er sett í 2. lið, næst á eftir björgun skips. Og mjer er ekki kunnugt um, að nokkur siglingaþjóð hafi gengið inn á að rýra þennan rjett sjómannanna. Í alþjóðalöggjöf eru jafnvel ennþá harðari kröfur gerðar í þessu efni. Á Norðurlöndum var fyrir nokkru lögtekin samþykt, sem gerð hafði verið í Genf, og er hún í mörgu strangari en ákvæðin í siglingalögunum íslensku. Hv. meiri hl. hefir vitnað í álit milliþinganefndarinnar frá 1927, máli sínu til stuðnings. Jeg hefi persónulega átt tal við einn nefndarmannanna, og sagðist hann hafa verið mótfallinn því, að fella niður ákvæðin um sjóveðin, þótt hann gerði ekki ágreining um það í nefndarálitinu. Jeg hefi líka átt tal við ýmsa ráðandi menn peningastofnana í landinu, og hafa þeir talið takmörkunina mjög órjettláta. Jeg held raunar ekki, að till.hv. meiri hl. stafi af neinum illvilja, heldur miklu fremur hinu, að hann hafi ekki hugsað málið niður í kjölinn. Hjer er um það að ræða, að fella niður rjett, sem gilt hefir hjá okkur síðan 1892, og jafnvel lengur, - ekki frá 1914, eins og hv.frsm. sagði.

Jeg sagði það aldrei

. Þennan rjett má ekki með nokkru móti afnema. Oft og einatt hefir orðið að grípa til þessara laga, til þess að sjómenn fengju greiddar samningsbundnar greiðslur. Jeg man eftir einu dæmi seint á stríðsárunum. Maðurinn, sem leigði skipið, fór illa út úr útgerðinni og skipið var sett fast fyrir kaupi skipverja, og skipseigandi varð að greiða það. Annað dæmi get jeg nefnt frá árinu 1927. Skipið, sem um er að ræða, hafði aflað mjög vel, en útgerðarmaðurinn hafði fleiri fyrirtæki með höndum, og varði andvirði aflans til greiðslu í þeirra þágu, svo að ekkert var til að greiða skipverjum með, þrátt fyrir mikinn og verðmætan afla. Hefði sjóveðið ekki verið til þá, myndi skipshöfnin hafa gengið slypp af skipinu. Mennirnir fengu sitt að lokum, fyrir ákvæði laganna. Allir sjá, hversu hraparlegt ranglæti það hefði verið, ef þessir menn hefðu tapað kaupi sínu fyrir það eitt, að sjóveðið hefði verið af þeim tekið. En annað eins gæti oft átt sjer stað, ef sjóveðrjettinum væri kipt burtu, eins og hv. meiri hl. fer fram á. Jeg hefði gaman af að sjá, hversu upplitsdjarfur hv. meiri hl. yrði, ef hann ætti að standa frammi fyrir íslensku sjómannastjettinni eftir slíka ákvörðun, án þess að tryggja henni á nokkurn hátt það kaup, sem hún með lífshættu hefir unnið sjer inn. Með þessu væri stigið stórt spor aftur á bak í þeim tryggingarráðstöfunum, sem löggjafarvaldið gerir vegna vinnulýðsins í landinu. Við þurfum að auka kauptryggingu verkalýðsins, en ekki að rýra eða nema í burtu. Hv. frsm. meiri hl. sagði, að kaupgreiðslu til sjómanna mætti tryggja í með samningum. En finst hv.frsm. ekki nóg um deiluefni milli útgerðarmanna og sjómanna, þó að ekki sje bætt við enn einu samningsatriði? Það er líka hætt við, að slíkir samningar myndu aldrei ná yfir alla hlutaðeigendur. Sem kunnugt er, hefir sú stefna nokkuð verið uppi á seinni árum, að ráða menn á skip upp á hlut. Gæti slíkt fyrirkomulag haldist, að hluti af aflanum yrði látinn ganga upp í kaupgreiðslu, myndu að sama skapi þverra líkurnar fyrir því, að nokkurntíma þyrfti að ganga að skipinu, ef trygt væri, að umráðamenn skips og afla gætu ekki farið með hlut háseta eftir geðþótta. Mætti skipið þá teljast fyllilega veðhæft, þó að sjóveðið hjeldist óbreytt. Jeg vil líka benda á það, að sjóveðrjetturinn mun tæplega vera eins víðtækur og sumir hafa haldið fram. Á það bendir dómur, sem nýlega er genginn, út af úttekt skips, þar sem ákveðið er, að sjóveðrjettur gildi ekki fyrir matvælaúttekt skipa við veiðiskap, t. d. síldveiðitímann fyrir Norðurlandi. Aðalatriðið er, að trygt sje kaup mannanna, sem á skipunum vinna. Þá skal jeg koma að öðru atriði. Nefndin hefir breytt ákvæðinu um, að stjórn Landsbankans skyldi hafa umsjón með sjóðnum, og með þeim forsendum, að eigi myndi á hana bætandi störfum. Vill nefndin í þess stað fela stjórn Búnaðarbankans þetta starf. Jeg held nú satt að segja, að stjórn þess banka muni hafa svo mikið á sinni könnu, að þetta myndi verða bjarnargreiði við hana. Jeg geri líka ráð fyrir, að bankastjórar Búnaðarbankans verði skipaðir með það fyrir augum fyrst og fremst, að þeir hafi nána kynningu og þekkingu á landbúnaði, en síður á sjávarútvegi. Jeg hygg því, að ekki fari vel saman að láta þessa stofnun hafa þessi mál með höndum. Það þarf að fela sjerstökum mönnum, er hafa náin kynni af fiskiveiðum og fiskimönnum, eru kunnugir útgerð í hvívetna og bera hag fiskimannanna fyrir brjósti. Jeg get því ekki fallist á þessa till. frekar en annað frá hv. meiri hl. Sú hugsun, sem liggur til grundvallar fyrir þessu frv., mun að samríma þetta frumvarpi um veðlánasjóð fiskimanna, er nú liggur fyrir hv.Ed. Þar er gert ráð fyrir 2 milj. kr. höfuðstól, og sú hálfa milj., sem þetta frv. gerir ráð fyrir í sama skyni, mun lítið bæta úr því hlutverki, sem þeim sjóði er ætlað að inna af hendi. Það mun sannast í reyndinni, að þetta er altof lítið fje fyrir útveginn, svo að nokkrum notum komi, eins og Veðlánasjóðnum er ætlað að gera. Tilgangur hans er að hjálpa mönnum til að kaupa sjer fleytur og koma aflanum í peninga. Þessi stofnun verður því að vera starfrækt sem víðast á landinu, ef hún á að geta náð tilgangi sínum. Jeg er ekki sjerfróður í bankamálum, en jeg álít, að þetta mál sje ekki nóg undirbúið eins og er, og að það eigi að undirbúa það og rannsaka fyrir næsta þing, og þá að stíga stærra spor en þetta frv. gerir ráð fyrir, enda er það till. mín, að málinu verði vísað til stj., til frekari undirbúnings. Mjer hefir virst svo, af ræðum manna hjer í hv. deild, að það sje almennur vilji, að koma málinu í góða höfn, en með því á jeg við, að svo stórt spor sje stigið, að þessi stofnun geti komið að fullum notum. En till.hv. meiri hl. sjútvn. ganga ekki lengra en svo, að skref verði stigið í þessa átt. Fiskimennirnir hafa orðið að bíða svo lengi eftir þessari stofnun, að jeg hygg, að þeir muni geta beðið eitt ár enn; sjerstaklega, ef þeir geta átt von á með því móti að fá stofnun, sem eitthvert lið er í. Jeg hefi þá fært rök fyrir afstöðu minni til þessa máls, en áður en jeg sest niður, vildi jeg svara nokkrum orðum þeim almennu athugasemdum, sem fram hafa komið hjá þeim tveim hv.flm., sem talað hafa. Hv. frsm. meiri hl. sagði, að sjóðurinn mundi lítils megnugur til rekstrarlána, eftir sem áður, og sýna þau ummæli hans, að hann er mjer sammála um það, að of skamt sje stigið í þessu efni samkv. frv. Hann sagði ennfremur, að stofnlánasjóðurinn yrði öflugri eftir frv. en hann er nú. Þetta má vel vera, en hv.frsm. meiri hl. ætti að vera það kunnugt, að Fiskiveiðasjóðnum hefir lítið verið varið til skipakaupa, heldur að mestu leyti til hafnarlána. Þá sagði hv.frsm. meiri hl., að með þessu móti væri verið að bjarga heilum hópi manna úr öreigafylkingunni, sem hjer hefði verið til lítils þrifnaðar. Jeg veit nú satt að segja ekki, hvað hann meinar með því, að stefna þessum ummælum til fiskimannanna. Mjer finst þetta köld orð og ómakleg í þeirra garð. Þó að fiskimennirnir sjeu að vísu ekki eigin húsbændur, þá hafa þeir þó fært þeim, sem framleiðslutækin eiga, gull í þúsundum. Ef hv.frsm. meiri hl. kallar það óþrif, að þessir menn sækja gull í skaut Ægis, til handa þjóðinni, þá veit jeg ekki, hvað hann fer. Jeg get verið honum sammála um það, að rjett sje að stofna til skipulags hinnar jöfnu skiftingar afrakstursins, en hitt get jeg með engu móti fallist á, að þeir menn valdi óþrifum, sem svo eru settir í þjóðfjelaginu, að þeir þurfa að vinna hjá öðrum. Um sjóveðin hefi jeg áður talað, en mjer finst eins og hv.frsm. meiri hl. hafi það á meðvitundinni, að hann sje að vinna óhappaverk í þessu máli, því að hann sagði, að ekki væri til önnur leið út úr þessu máli, en að afnema sjóveðin, en viðurkendi hinsvegar, að ekki mætti grípa til þeirra nema í ítrustu neyð. Jeg get látið þetta nægja út af ræðu hv.frsm. meiri hl., sem var að öðru leyti hófleg, en jeg verð að svara hv.þm. Vestm. nokkrum orðum. Hann mælti nokkur hlýleg orð fyrir brtt. meiri hl. sjútvn., og bjóst jeg þó varla við því af honum, vegna hins mikla áhuga, sem hann virðist hafa haft í þessu máli. En mikið má fyrir sættina vinna, og sannast hjer sem fyr, að á þeirri nóttu urðu þeir Heródes og Pílatus vinir. Tveir menn úr milliþinganefndinni, sem skipuð var 1927, hafa viðurkent það fyrir mjer, að þeir hafi ekki viljað ganga frekar til verks, fyr en búið væri að komast að einhverri niðurstöðu um skipulag peningamála fyrir landbúnaðinn. Og einn af nefndarmönnum lýsti yfir því við mig, að hann væri því algerlega mótfallinn, að sjóveðin væru látin falla niður.

Álit milliþinganefndarinnar lá fyrir þinginu í fyrra, og þar lýsti hún sig því samþykka fyrirvaralaust, að sjóveðin yrðu lögð niður

. Þó að hv.þm. Vestm. virðist sætta sig við þessa lausn, viðurkennir hann þó, að þetta sje ekki endanleg lausn í þessu stórmáli, enda gat jeg búist við því frá fulltrúa eins mesta útgerðarhjeraðs landsins. En hinu gat jeg ekki búist við af fulltrúa sjómannastjettarinnar í Vestmannaeyjum, að hann vildi svifta þá rjetti, sem þeir eiga að lögum, er tryggir þeim kaup sitt. En nægjusemi hans með dvergsjóðinn sýnir óheilindi hans í málinu. Jeg skal engan dóm á það leggja, hvað ríkisstj. ætlar sjer að gera í þessu máli, en mjer virðist sem ekki ætti að verða skotaskuld úr því, að útvega fje, ef nægur áhugi til umbóta er fyrir hendi. Hv. þm. Vestm. er á sömu skoðun og hv.frsm. meiri hl., að ekki sje hægt að leysa þetta mál, nema með því að afnema sjóveðin. Jeg fæ nú ekki sjeð, að þess sje þörf, eins og jeg hefi tekið fram áður. Hann heldur því fram, að sjóveðin komi að engum notum fyrir þá, sem efnaminni eru. Jeg get ekki sjeð, að þetta sje rjett. Þótt efnalitlum mönnum gangi tregt að afla sjer fjár til skipakaupa, sem stafar meðfram af því, að engin lánsstofnun hefir veitt lán sjerstaklega til þess með hagkvæmum kjörum, þá hefir mjer ekki virst svo, að þeir væru mestu bragðarefirnir með að hafa af mönnum kaup sitt. Sjóveðin eru til tryggingar því, að sjómennirnir fái kaup sitt greitt, hvort sem þeir vinna hjá ríkum eða fátækum. Það kemur að vísu sjaldnar til greina, þar sem hlutaskifti eru, að til sjóveðanna þurfi að grípa, en þó mundi hlutargreiðsla ekki ávalt trygg, ef sjóveð væru afnumin. Jeg hefi enga trú á því, að bankarnir hætti að lána mönnum fje til skipakaupa, á sama hátt og þeir hafa gert, þó að sjóðurinn verði stærri en till. meiri hl. gera ráð fyrir, eins og hv.þm. Vestm. vill vera láta. Eins og sjest í nál. mínu, hefi jeg leyft mjer að bera fram rökstudda dagskrá í þessu máli, og vænti jeg þess, eins og þetta mál er í pottinn búið, að það verði best leyst á þann hátt. Jeg ber það traust til hæstv. stj., að hún láti rannsaka þetta mál rækilega, og verði búin að undirbúa það fyrir næsta þing. Og jeg hefði satt að segja búist við, að hv.frsm. meiri hl. bæri svo mikið traust til sinnar eigin stj., að hann gæti fallist á till. mínar.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Hv. frsm. minni hl. er búinn að tæma deildina, og er varla ómaksins vert að svara honum, meðan við erum tveir einir, en jeg verð þó að gera það með nokkrum orðum. Meiri hl. ræðu hans var að vísu svo vaxinn, að óþarft er við hann að kljást, og það því fremur sem þessi hv.þm. fylgdi frv., eins og það liggur fyrir nú, athugasemdalaust á síðasta þingi. Hann skrifaði að vísu undir þá með fyrirvara og kvartaði yfir því, að óheppilegt væri að fella sjóveðin niður, en gerði þó engan ágreining um það efni. Nú get jeg að sjálfsögðu ekki ásakað þennan hv.þm. fyrir að hafa skoðanaskifti; hann hefir rjett til þess, ef honum þykir sem hann hafi fengið æðri og betri þekkingu. Hv. frsm. minni hl. var að reyna að skopast að því, að í nál. meiri hl. væru leiddar saman tvær ólíkar stefnur, sem fram hefðu komið í þessu máli. Jeg tel það nú fremur þroskamerki en afturfarar, er menn geta komið sjer saman um mikilvægt mál og láta ekki smámunina verða til fyrirstöðu samkomulagi. Hv. þm. taldi, að meiri hl. n. hefði átt mjög erfitt með að koma sjer saman um ákvörðun. Þetta er fjarstæða. Öll málamiðlun gekk friðsamlega og þrautalaust, og frv., eins og það er skýrt af mjer og hv.þm. Vestm., er ljós vottur þess, að ekki hefir mikið borið á milli. Hv. frsm. minni hl. lagði áherslu á það, að það yrði að stíga sporið fult og koma upp stofnun, sem fullnægði þörfum sjávarútvegsins, og að Fiskiveiðasjóðurinn yrði að geta tekið að sjer allan rekstur smá- og stórútvegsins. Jeg vil nú spyrja: Er ekki betra, úr því að við höfum nú ekki fjármunalega getu til að koma slíkri stofnun á fót, að stíga eitt spor í áttina heldur en ekkert og fresta enn um óákveðinn tíma að gera nokkuð í þessu máli? Jeg kannast við það, að Fiskiveiðasjóðurinn er nú ómáttugur þess að hjálpa bátaútveginum svo að gagni komi. En af því leiðir einmitt það, að hann verður að efla nú þegar, til þess að hann geti orðið að liði, þótt ekki fylli hann allra þörf. Og hvað er því til fyrirstöðu, að hann verði styrktur meira síðar, þegar efni leyfa og reynslan sker betur úr um þörf. Það er rjett, að rekstrarlánadeildin er svo smávaxin, eftir till.n., að bersýnilegt er, að þurfa muni að efla hana síðar meir mikið. En með hliðsjón af því, að jafnhliða þessu er gert ráð fyrir að lögfesta Búnaðarbanka, og lánsfjelög í sambandi við hann, virðist mega ætla, að hjer verði að mun bætt úr skák fyrir þeim, sem mest hafa farið á mis við stuðning lánstrausts. Hv. frsm. minni hl. taldi óviturlegt að binda lánveitingar við ákveðna stærð skipa, eins og gert væri í till. meiri hl. Þarna er hv.frsm. kominn í baksegl við sjálfan sig, því að í fyrra vildi hann þessa takmörkun, og hún er því sjálfsagðari, sem minna er fjármagnið til lána. Um sjóveðin og afnám þeirra hefi jeg talað áður, og sje því ekki ástæðu til að fara frekar út í það, en vitna til þess, sem jeg áður hefi sagt um það efni. Jeg vil þó benda á það, að í nefndinni, sem athugaði þetta atriði 1927, var einn lögfræðingur, skrifstofustjórinn í atvinnumálaráðuneytinu, og hann lagði til, eins og hinir nefndarmennirnir, að sjóveðin yrðu feld niður, eða færð aftur fyrir veðrjett sjóðsins. Jeg vil líka benda á það, að í nál. þeirrar n. er þess getið, að svipað fyrirkomulag sje á Þýskalandi. Þar er fiskiveiðastofnun starfrækt í sambandi við landbúnaðarráðuneytið, og bátarnir veðhæfir. Það stendur ekki í þessu nál., eins og hv.frsm. minni hl. sagði, að bátarnir sjeu undanþegnir sjóveði, því að þá væru þeir ekki veðhæfir. Hjer er því ekki eindæmi um að ræða. Okkur í meiri hl. sjútvn. hefir aldrei til hugar komið, að fella ætti sjóveðin alment niður. Ákvæði frv. ná aðeins til þeirra báta, sem lán fá úr sjóðnum, og snerta ekki aðrar fleytur. Hv. frsm. minni hl. fanst jeg hafa farið óvirðingarorðum um hina vinnandi stjett í landinu. Hafi nokkru sinni verið snúið út úr, þá gerði hann það með þessu. Jeg sagði, að skortur á þeim stuðningi, sem þessum sjóði væri sjerstaklega ætlað að veita, hefði oft orðið til þess, að útvegsmenn hefðu orðið að hafa kaupmenn að milliliðum, bæði um stofnfjár og rekstrarlán, og því að sæta verri kjörum en ella, og stundum neyðarkjörum, en að afleiðingin hefði ósjaldan orðið sú, að þeir hefðu gefist upp á sjálfsbjargarviðleitninni og horfið inn í fylkingar þess öreigalýðs, sem til lítils þrifnaðar hefði orðið í þjóðfjelaginu. Með vinnulýð á jeg við bændur, búalið og starfandi menn, en þá menn tel jeg kjarna þjóðarinnar. Öreigalýður er aftur samsafn óreiðu- og óreglumanna í fjölmenni bæjanna. Og held jeg að hv.þm. verði að játa það í hjarta sínu, ef ekki opinskátt, að skríll stórborganna sje ekki til þrifnaðar í neinu þjóðfjelagi. Um það þýðir ekki að þrátta. Hv. frsm. minni hl. gerði mjer þann greiða að minnast á brtt. 347, sem mjer hafði sjest yfir í minni fyrri ræðu. Meiri hl. sjútvn. hefir, sem sagt, að gefnu tilefni, borið fram þessa brtt. við 8. gr. frv., eins og það liggur fyrir á þskj. 248. Bankaráð Landsbankans hafði sem sje kvartað yfir því, að meiri hl. lagði það til, og leggur til í frv. á þskj. 248, að stjórn sjóðsins skuli falin Landsbankanum. Færðist bankaráðið undan að taka við stjórn sjóðsins og kvað það tæpast sameinanlegt við önnur störf, sem bankinn hefði á hendi. Út af því hefir svo meiri hl. n. borið fram brtt. á þskj. 347 um það, að atvinnumálaráðuneytið hafi á hendi stjórn sjóðsins fyrst um sinn, en síðar verði hún falin Búnaðarbanka Íslands, þegar hann tekur til starfa. Undanfarið hefir stjórn Fiskiveiðasjóðs verið undir atvinnumálaráðuneytinu, og er því ekki annað eðlilegra fyrst í stað, meðan ekki er önnur stofnun tiltæk, en að hún verði þar áfram, ef þetta verður að lögum. En hinsvegar virðist ekki eiga illa við, að Búnaðarbankinn hafi þetta á hendi, þegar hann er tekinn til starfa, og að minsta kosti er þá tækifæri til dreifingar fjárins gegnum lánafjelög þau, sem gert er ráð fyrir að standi í sambandi við þann banka. Þessi tilhögun á stjórn bankans, á meðan hann ekki tekur algerlega stakkaskiftum, virðist líka að því leyti heppileg, að hún verður þá samferða þeirri útlánastarfsemi fyrir útveginn, sem hægt er að tengja öðrum þræði við landbúnaðinn, eða lýtur að rekstri bænda, þeirra, sem hvorttveggja stunda, landbúnað og fiskiveiðar. Sömuleiðis er þetta fyrirkomulag öldungis í samræmi við þá tilhögun, sem verið hefir á þessu hjá Þjóðverjum, eftir því sem milliþinganefndin hefir skýrt frá í áliti sínu, að stjórn fiskiveiðasjóðs Þjóðverja hefir verið lögð undir landbúnaðarráðuneytið þar. Jeg ætla ekki að elta meira ólar við hv.frsm. minni hl. út af þessu og tel ekki, að það geti leitt til neinna frekari skýringa á málinu, hvort þrætt er um það lengur eða skemur, og því síður ástæða til að ræða það lengi eða mikið, þegar svo örfáir menn eru viðstaddir.

2646Hjeðinn Valdimarsson: Það mætti búast við af umtali því, sem verið hefir á undanförnum þingum um að hjálpa útgerðarmönnum kringum land, að eitthvað yrði gert, en jeg verð að segja það, að hjer sannast hið fornkveðna: Fjöllin tóku jóðsótt og fæddist hlægileg mús, því að jafnvel í samanburði við það frv., sem Íhaldsmenn hafa borið fram í þinginu, þá er þetta frv. eins og halakliptur hundur, það er kliptur af því allur síðari hlutinn, en bútar af því og minni háttar atriðin standa eftir, þó gerbreytt. Jeg er hissa á því, hvernig hv.flm. þessa frv. hafa getað sætt sig við þessa meðferð, og bendir það á, að þeim hafi ekki verið sjerstakt áhugamál að koma þessu frv. fram, því eins og málið kemur frá n., þá er það, svo jeg noti orð síðasta ræðumanns (SvÓ) í öðru sambandi, „til lítils þrifnaðar í landinu.“ Það eru tvær aðferðir, sem talað hefir verið um á síðustu þingum í þessu máli, að lána út á skip og báta, aðallega til að kaupa þá, og að lána rekstrarfje, eins og frv. hv. 4. landsk. (JBald), um veðlánasjóð fiskimanna, fer fram á, en bæði þau frv., sem jeg hefi nefnt, ganga lengra en þetta. Eins og hv. 4. þm. Reykv. (SÁÓ) hefir þegar bent á, þá eru í frv. því, sem nú er í hv.Ed., ætlast til þess, að höfuðstóll veðlánasjóðsins nemi 2 milj. kr., auk Fiskiveiðasjóðsins gamla til rekstrarfjárlána, og munar þó um þá upphæð. Hinsvegar er í frv. til 1. um Fiskiveiðasjóð auk Fiskiveiðasjóðsins gamla ætlast til 100 þús. kr. tillags í 5 ár. En það, sem meira er um vert, er, að Fiskiveiðasjóði er leyft að gefa út skuldabrjef fyrir ferföldu stofnfjenu, eða fyrir 4X1200 þús. kr. = 4 milj. 800 þús. kr. En eins og frv. er nú klipt og skorið, yrði stofnfjeð auk gamla Fiskiveiðasjóðsins aðeins 60 þús. kr. á ári í 10 ár og síðan 30 þús. kr. árlega, og 500 þús. kr. lán úr ríkissjóði, en engin skuldabrjefasala, og af þessu stofnfje fara 500 þús. krónurnar einar til rekstrarlána. Er því sama sem ekkert af því fje, sem sjóðnum er ætlað til afnota, handbært sem stendur, því að Fiskiveiðasjóður, sem er um 700 þús. kr., er nú nær allur bundinn í löngum lánum, svo að það verður tiltölulega lítill hluti, sem þessi kynslóð getur notað af honum. Þessar 60000 kr., sem sjóðurinn fær til skipakaupa á ári, eru eins og krækiber í ámu. Það, sem hjá Íhaldsmönnum, í frv. þeirra, hefði komið til gagns, var það fjármagn, sem fengist hefði með skuldabrjefasölu, og hefði fljótlega munað um það, ef það hefði náð að verða 4–5 milj. kr. Þótt það sje ekki mikið af öllu því fje, sem útvegurinn notar, þá er það þó nokkuð, í stað þess sem það, sem hjer er nefnt, er blátt áfram hlægilegt, þegar um það er að ræða, að mynda Fiskiveiðasjóð Íslands, sem á að vera banki fyrir bátaútveginn. Slíkur dvergbanki getur seint orðið að gagni. Það, sem hægt væri að lána út á báta til bátakaupa, sýnist ekki vera fyrst um sinn annað en þetta 60000 kr. framlag úr ríkissjóði, og þær 500000 kr., sem ætlaðar eru til rekstrar, en það verða allir að játa, að það mun ekki verða mikið fyrir þann aragrúa af bátum, sem eru kringum alt land, og mun það fjármagn aldrei geta leyst bátana undan því oki, sem það þarf að gera, að sækja sjer lán til kaupmanna til rekstrar. Jeg hefði talið æskilegasta lausn þessa máls, að því hefði verið vísað til stjórnarinnar á sama hátt og hv. 4. þm. Reykv. hefir bent á, í trausti þess, að hæstv. stjórn myndi undirbúa þetta mál þannig, að það verði ekki neitt „humbugs“-mál eins og það frv., sem hjer liggur fyrir. Slíkir sjónhverfingaleikir eiga ekki við á Alþingi. Það getur verið vafasamt, hvort á að taka stórútgerðina með. Hv. 4. þm. Reykv. vildi halda því fram, að hún ætti að vera sjer. Jeg hefi ekki athugað það, en það gæti þó margt mælt með því, að hafa hvorttveggja í sameiginlegri peningastofnun, og þá virtist mjer, ef farin væri sú leið, að þá ætti að reyna að gera ýmislegt meira til þess, sem ekki er gert hjer í frv., hvað þá í brtt.hv.n., að styðja að því, að koma á hentugri eignarumráðum á bátaútveginum heldur en víða er á landinu. Það er reyndar svo sumstaðar, að mennirnir, sem eru á bátunum eiga þá sjálfir, og er æskilegt að það gæti orðið sem víðast, en aftur á móti ekki þannig, að það sje einn maður eða verslun, sem eigi flesta bátana, svo að mennirnir, sem eru á þeim, hafa ekki aðra hagsmunavon en að hirða laun sín. Hægt væri að hjálpa til slíkrar sameignar með því að láta slík samtök njóta lægri vaxta en þá menn, sem gera þetta eingöngu í fjárgróða skyni. Jeg verð að segja það, að í frv. því, sem hjer liggur fyrir, er gert ráð fyrir því, að það verði nokkuð lægri vaxtakjör hjá þessum sjóði, heldur en er á peningamarkaðinum yfirleitt, að jafnaði ekki nema 5½%. en hinsvegar sje jeg ekki vel ástæðuna til þess, að svo langt yrði farið undir almenn vaxtakjör, þegar enginn munur er á gerður, hvort lántakendur eru vel eða illa staddir. Það er engin ástæða til þess, ef menn eru ekki fjárhagslega illa staddir, að fara að nota fje ríkisins til þess að veita þeim lán undir venjulegum vöxtum. Aftur á móti gæti verið mikil ástæða til þess, ef þyrfti að styrkja fátæka menn til þess að koma fótunum undir atvinnu sína. En hjer er látið ganga jafnt yfir rjettláta og rangláta í því efni. Þá vil jeg aðeins minnast á þá brtt., sem hjer er fram komin, að leggja þessi fjármál undir Búnaðarbankann. Jeg hugði, að það hefði komið fram við þær umr., sem verið höfðu hjer í deildinni áður, að yfirleitt væri hv.þm. þeirrar skoðunar, að Búnaðarbankinn ætti að vera fyrir landbúnaðinn, en nú virðist hv. sjútvn. vera komin á þá skoðun, að best muni fara á því, að rugla alveg saman reitunum. Það var till. í þessa átt á sínum tíma hjer í deildinni, en náði þá ekki fram að ganga, en ef þetta nær fram að ganga, þá er sem frsm., hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) og hv.n. haldi, að það sje eitthvað vissara fyrir sjávarútveginn að komast undir landbúnaðinn heldur en að vera út af fyrir sig. Það er engin afsökun, þó að svo kunni að vera í Þýskalandi, að lítilsháttar lánadeild fyrir fiskiveiðar sje undir landbúnaðarráðuneytinu, því að allir vita, að sjávarútvegur Þjóðverja er mjög lítilvægur, samanborið við aðra atvinnuvegi, og þar sem þessi atvinnugrein er lítil, er venjan sú, að láta hana heyra undir landbúnaðarráðuneytin. En hjer á Íslandi, þar sem sjávarútvegur er aðalatvinnugreinin, væri eðlilegast, að sjálfstæð skipun væri gerð um hennar mál eins og landbúnaðinn. Jeg get ekki látið hjá líða, að benda hjer á síðasta málslið brtt. á þskj. 347: „Útlánsfjenu skal skift sem jafnast milli útgerðarhjeraða eftir útgerðamagni báta.“ Þótt þetta líti vel út á pappírnum, þá er þetta eitt nóg til þess að gera sem minst úr gagni því, sem af frv. mætti verða, vegna þess, að því víðar sem peningunum er dreift, þess minni von er um að nokkur maður geti haft gagn af úilánsstarfsemi þessa dvergbanka. Jeg ætla svo ekki að fjölyrða mikið meira um þetta, en aðeins benda á eitt atriði, sem um hefir verið deilt hjer, það er um sjóveðrjett í bátunum. Það er vitanlegt, að ef þessi ákvæði, sem meiri hl. sjútvn. leggur til að verði samþykt, ná fram að ganga, þá leiðir af því, að sjóveðrjettur gengur á eftir venjulegum veðum í bátunum til skipakaupa eða rekstrarlána. En til hvers hafa sjóveð annars verið veitt? Til þess að tryggja greiðslur fyrir ýms algerlega nauðsynleg verk fyrir bátana, sem ekki má láta fyrirfarast að vinna. Björgunarlaun og hafnsögumannslaun ganga t. d. fyrir öðrum kröfum, því að það gerir að minsta kosti það að verkum, að þeir, sem leggja fram starf sitt og leggja oft líf sitt í hættu, fái laun sín greidd, en ef lán peningastofnana og fleira á að ganga fyrir, þá verður miklu óvissara um greiðslu fyrir þá, sem leggja í að bjarga skipshöfn og skipi. Jeg álít það afskaplega hættulegt fyrir bátana, ef venjuleg lán til þeirra eiga að ganga fyrir slíkum kröfum.

Bjarga menn þá vegna launanna? - JJós: Það er líka til nokkuð, sem heitir vátrygging

. Menn bjarga stundum eingöngu vegna launanna, þar sem ekki er um mannslíf heldur eignir að ræða, en jafnvel þar sem ekki er bjargað vegna launanna, er enginn vafi á því, að slík ákvæði eru sett í lögin til þess að þeir, sem bjarga, fái greidd laun sín, enda hygg jeg þess tiltölulega fá dæmi, þegar bjargað er bátum, að ekki sje krafist endurgjalds fyrir, þegar einstakir menn eiga í hlut. Þá vil jeg svara því, sem hv.þm. Vestm. skaut inn í um vátryggingar, að það hefði verið æskilegt að fá umsögn vátryggingarfjelaganna um þetta atriði, en mjer er ekki kunnugt um, að hv.n. hafi beiðst umsagnar þeirra um það atriði, að kröfurjettur skipstjóra og skipshafnar fyrir kaupi sínu fjelli niður, sem einmitt mest hefir verið um deilt hjer. En ef tveir aðiljar eiga peninga hjá útgerðarmönnunum, og annar er peningastofnun, sem lánar fje í margvíslegu skyni, en hinn eru menn, sem leggja fram vinnuafl sitt og oft hætta lífi sínu við vinnuna, þá get jeg ekki annað skilið, en að þeir menn eigi að vera rjetthærri heldur en sá aðili, sem aðeins leggur fram peningana. Það er þessi skoðun, sem er undirstaða þess, að sá aðili hefir verið látinn svo rjetthár um sjóveð, eins og í 232. gr. sjólaganna getur. Hv. meiri hl. sjútvn. leyfir sjer að taka þessa tryggingu af sjómönnunum og lætur þá ekki fá neitt í staðinn. Jeg hygg þó, að þegar í rætt var um þetta mál á þinginu í fyrra, og ýmsir töldu þess mikla þörf að fá þessu breytt þannig, að hægt væri að fá fult veð í bátunum, hafi tiltölulega fáum dottið það í hug, að það mundi koma fram á þessu þingi till. um að svifta sjómenn sjóveðinu og láta ekkert í staðinn koma, og með sömu þingmönnum, er hafa verið að skerpa veðin fyrir verkkaupi í landinu. Það eru ekki nema tvö ár síðan samþyktur var viðauki við lög um greiðslu verkkaups í landinu, til þess að tryggja mönnum kaup sitt, og í fyrra, þegar kom fram frv. um að láta verkafólk á sjó og landi hafa veð í síldinni, þá voru þessir sömu hv.þm. því samþykkir. En hjer er svo gengið í þveröfuga átt, þar sem verið er að svifta menn rjetti, sem þeir hafa haft um langan aldur og hafa hjá öllum öðrum þjóðum. Maður skyldi þá halda, að þetta væri af þeirri ástæðu, að það sýndi sig, að sjómenn, sem væru á bátunum, fengju yfirleitt ávalt kaup sitt, svo að aldrei yrði að ganga að sjóveði í bátunum, og að það væri því óþarfi, enda virðist mjer helst að hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) líti svo á. Jeg veit ekki hvernig þetta er á Austurlandi. Það getur verið, að ástandið sje gott þar, sem fullkomin hlutaskifti eru, en hjer syðra er því ekki að heilsa, víðast hvar, og ekki við síldveiðarnar nyrðra. Jeg veit, að það hefir oft komið fyrir, bæði sunnanlands og norðan, að skipshafnirnar hafa orðið að ganga að sjóveðinu fyrir kaupgjaldinu, af því að þær hefðu ekki fengið kaup sitt greitt annars. Jeg vil spyrja hv.frsm. (SvÓ) og hv. meiri hl. n.: Á hvern hátt á þá að tryggja sjómönnum það, að þeir fái kaup sitt, ef á að láta sjóveðið svo langt aftur sem hægt er, og hægt er að lána út á hálft verð bátsins með veði á undan? Hv. frsm. meiri hl. vildi helst henda til þess, að hægt væri að tryggja sjómönnunum þetta með samningum, eða einhverskonar öðrum tryggingum, en þetta er náttúrlega sett í löggjöfina til þess að gera kaupgreiðsluna algerlega örugga, svo að hver maður út af fyrir sig þurfi ekki að vera að deila um þetta þegar hann ræður sig, og þannig á það líka að vera. Það er, eins og hv. 4. þm. Reykv. sagði, nægileg deiluefni á milli útgerðarmanna og þeirra, sem ráða sig hjá þeim, þótt ekki sje verið með löggjöfinni að fá þeim fleiri atriði til þess að deila um. Jeg er viss um það, að ef þessi lög næðu fram að ganga, sem mjer sýnist eftir öllum sólarmerkjum að verða muni, þá myndi af þessu atriði verða mögnuð óánægja í landinu. Jeg ætla svo ekki að tala meira um þetta að sinni, en vænti þess, að þetta mál nái ekki fram að ganga í því formi, sem það er nú. Jeg álít, að það sje engu síður nauðsynlegt fyrir þingið að koma á fót góðri lánsstofnun fyrir sjómenn, sjerstaklega fyrir smábátana, sem oft eiga erfitt með að ná sjer í lán, heldur en stórútgerðina, en jeg hygg, að það verði ekki gert á þennan hátt, sem nú var um rætt. Hinsvegar ber jeg það traust til hæstv. fors.- og atvmrh., að hann bæði muni það og efni, sem hann talaði hjer um fyrir skömmu, að undirbúa slíkt mál fyrir næsta þing, bankastofnun, sem fullnægi þörfum bátaútvegsins á svipaðan hátt eins og Búnaðarbankinn þörfum landbúnaðarins.

Magnús Jónsson Jeg ber hjer fram brtt. á þskj. 374, sem er í þrem liðum, en er þó eiginlega ekki nema ein brtt. Hún er aðeins um fyrirsögn frv., um það, hvað þessi fjelög eiga að heita. Nú eru þau kölluð lánsfjelög, en jeg sje að nafnið er mjög líkt nafninu á 1. nr. 62 frá í fyrra, sem eru um hlunnindi fyrir lánsfjelag. Mjer finst það vera alveg óþarfi, að láta tvenn 1. bera sama nafn, og þar sem það kemur fram í frv., að þessi fjelög eru skilgreind sem rekstrarlánafjelög, þá finst mjer rjettast að láta þau bera það nafn.

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) N. hefir ekki átt kost á að bera sig saman um brtt.hv. 1. þm. Reykv., en þar sem ekki er um meira atriði að ræða, þá skiftir það ekki miklu máli. Það er rjett, að nafnið, sem n. lagði til, er mjög líkt heitinu á þessum 1. frá í fyrra. Það er aðeins sá munurinn, að nafnið er í fleirtölu eftir okkar frv., en í eintölu á 1. frá í fyrra. N. hefir því óbundin atkv. um þetta, og býst jeg við, að menn láti sjer á sama standa um svo smávægilegt atriði. Þó þykir mjer það heiti, sem frv. nú hefir, betra. N. hefir sjálf leyft sjer að bera fram brtt. við 14. gr., og er það aðeins breyting á einu orði, að í staðinn fyrir „ráðherra“ komi atvinnumálaráðherra. Það var upphaflega tilætlunin, að þetta heyrði undir atvmrh., en til þess að taka af öll tvímæli, kom n. fram með þessa brtt.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það komu fram 2 brtt. við nafnið á Landbúnaðarbankanum, og þetta er önnur brtt. við nafnið á þessu frv. Mjer er í rauninni alveg sama, hvort nafnið verður tekið, en þegar frv. er komið til hv.Ed., þá mun jeg reyna að koma upprunalegu nöfnunum á þessar stofnanir, því að Landbúnaðarbanki og Sveitabanki eru langsamlega fallegustu nöfnin.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Þetta litla frv. ætti ekki að þurfa mikinn tíma til afgreiðslu. Jeg hygg, að öllum hv. dm. sje kunnugt um, að lög þau frá 1902, sem hjer ræðir um að fella úr gildi, eru orðin að hreinu og beinu nátttrölli og hafa hjeðan af enga verulega þýðingu. Þau eru frá þeim tímum, þegar ástæðurnar í þessum efnum voru mjög ólíkar því, sem nú er, frá þeim tímum þegar Norðmenn sóttu hingað allmargir á vorin til síldveiða yfir sumarið með landnótum og fengu innlenda yfirvarpsmenn til þess að teljast fyrir útgerðinni, en fóru svo á hausti hverju með næturnar og öll veiðarfærin af landi burt. Nú má heita, að landnætur sjeu horfnar með öllu, en í þeirra stað er farið að nota herpinætur við síldveiðarnar, og veiðarnar jafnframt stundaðar af innlendum mönnum. Er því ekki þörf á að láta þetta bann á útflutningi síldarnótanna standa lengur í lögum, enda verkar það nú orðið sem óeðlilegur hemill á þá útgerðarmenn, sem þurfa að senda út herpinætur til börkunar og bikunar. En slík viðgerð á nótum er óumflýjanleg, því að gögn til þeirra hluta eru hjer hrekja þau andmæli, sem komið hafa fram gegn þessu frv. Hann hefir gert það svo röggsamlega, að jeg þarf litlu við að bæta. En með því að jeg hefi verið allmikið riðinn við samningu þessa frv., þá þykir mjer hlýða að segja nokkur orð viðvíkjandi því. Jeg skal þó sem minst koma inn á einstök ákvæði frv., enda á það tæplega við við 1. umr. Það, sem einkum hefir verið ráðist á, eru þau ákvæði frv., að nauðsynleg hús eigi að fylgja leigujörðum, enda er þetta eitt þýðingarmesta atriði frv. Í þessu sambandi sagði hv. 1. þm. S.-M. í ræðu sinni um daginn, að hjer væri ekki einungis um breyt. að ræða, heldur miklu fremur byltingu. Nú, það gildir einu, hvaða nafni hlutirnir eru kallaðir, en það er samt alveg spáný uppgötvun, ef þeir, sem að frv. standa, eru orðnir byltingamenn alt í einu, fyrv. alþm. Þórarinn Jónsson á Hjaltabakka, hv. 1. þm. Árn. og jeg. Við eigum þá, eftir kenningu hv.þm., að vera byltingamenn! Jeg fyrir mitt leyti get nú ekki fundið, að með frv. sje stefnt til neinnar byltingar. Hitt skal jeg játa, að í því felast allróttækar breyt. á núgildandi ábúðarlöggjöf. En það hafa nú líka orðið töluverðar breyt. á þjóðlífinu sjálfu síðan 1884, og því ekki að vænta, að alt, sem þá gat verið gott og gilt, geti átt við nú. Því hefir verið haldið fram af tveimur hv.þm., að ef frv. þetta yrði að lögum, þá væri mönnum gert ómögulegt að eiga jarðir til að leigja þær öðrum. Þetta eru nú að vísu öfgar, en þó skal jeg játa, að óaðgengilegra mundi verða að eiga mikið af leigujörðum. En þá vil jeg spyrja: Er það svo sjerstaklega heppilegt fyrir þjóðfjelagið, að mikið af leigujörðum safnist á hendur einstakra manna? Um þetta atriði er talað nokkuð í grg. frv. og hv. 1. flm. hefir farið ítarlega út í það. Samkv. upplýsingum þeim, sem mþn. hefir aflað sjer viðvíkjandi þessu, þá er ábúð á leigujörðum stórum lakari en sjálfsábúð, í öllum hlutum landsins. Liggja til þess mjög skiljanlegar ástæður. Mjer finst löggjöfin ætti síst að hlynna að slíkum búnaðarháttum, sem eru á flestum leigujörðum. Jeg býst við og vona, að samþ. þessa frv. leiði til þess, að landsdrotnar verði fúsari til að selja leiguliðunum ábýlisjarðir sínar og að það þannig efli sjálfsábúð í landinu. En slíkt tel jeg enga goðgá; þvert á móti. Með þessu vil jeg þó alls ekki viðurkenna, að frv. geri lítið úr helgi eignarrjettarins, eins og reynt hefir verið að halda fram hjer í deildinni. Öllum má vera það ljóst, að með frv. er eignarrjetturinn ekki skertur, heldur aðeins settar takmarkanir fyrir misnotkun hans. Engar hömlur eru settar á það, að menn eignist jarðir og notfæri sjer þær sjálfir; sömuleiðis geta menn, sem eiga leigujarðir, hvenær sem er tekið þær úr ábúð handa sjer, börnum sínum og fósturbörnum. Einungis eru settar nokkrar hömlur á það, að menn geti notað þessa eign til að drotna yfir öðrum. Nú hafa öll siðuð þjóðfjelög sett ýmiskonar takmarkanir í þessu efni. Í núgildandi ábúðarlögum okkar eru jafnvel settar nokkrar hömlur við ótakmörkuðu valdi landsdrotna yfir leiguliðum, en slíkt er alls ekki að afnema eignarrjettinn. Hv. þm. Barð. gaf það í skyn í ræðu sinni um daginn, að mþn., sem samdi þetta frv., hefði litið einungis á hagsmuni leiguliða, en látið hagsmuni landeigenda mjög þoka sæti. Jeg tek undir þau ummæli hv. mflm. míns, að í starfi sínu lagði mþn. alla áherslu á að sýna sanngirni og gera rjett. En þó svo kunni að virðast í fljótu bragði, að við höfum meira litið á hagsmuni og rjett leiguliða heldur en landsdrotna, þá mun það reynast við skynsamlega athugun og óhlutdræga, að til þess liggja eðlilegar ástæður. Annars verð jeg að segja það, að jeg tel gleðilegt, að aths. þm. við frv. ganga í þessa átt, því að ef hægt væri að segja, að við hefðum gert okkur sjerstaklega far um að tryggja aðstöðu landsdrotna, þá væri verk okkar unnið fyrir gíg. Núgildandi lög tryggja rjett landsdrotna í flestum efnum svo vel, að enga nýja löggjöf þurfti til að gera það betur. Jeg held það hafi því beinlínis verið verkefni okkar - og það, sem Alþingi ætlaðist til - að gera till. um bætt kjör leiguliðanna, því að annars hefði engin ástæða verið til þess að fela mþn. að endurskoða ábúðarlögin. Hver, sem les frv., getur ekki vilst um, að með því er stórt spor stigið í áttina til meira samræmis, meira rjettlætis og meiri hagsýni í búnaðarháttum, þó jeg geri að sjálfsögðu ráð fyrir, að það þurfi breyt. við í einstökum atriðum. Mig minnir, að það væri hv.þm. Barð., sem var að tala um, að við, sem sömdum þetta frv., mundum vera leiguliðar, og virtist þar með vilja gefa í skyn, að aðstaða okkar til breyt. væri mörkuð af því. Tveir okkar eru nú ekki leiguliðar, en hvað sem um það er, þá er hitt víst, að þeir, sem sömdu núgildandi ábúðarlög, voru landsdrotnar, enda bera lögin þess órækt vitni. Hagsmunir landeigenda eru aðalatriði laganna. Jeg vil þó engan veginn kasta rýrð á þá mætu menn, sem að þeim lögum stóðu, því að þessi var þá stefna tímanna. Og jeg hlýt að álykta á þá leið, að úr því þingið hefir álitið þörf á nýjum ábúðarlögum, þá felist í því krafa um stefnubreyting. Alþingi hefir slegið þessu föstu með því að samþ. endurskoðun, - því hvað ætti annað að hafa vakað fyrir þinginu? Jeg mintist áðan á annað meginatriði frv., sem sje það ákvæði, sem skyldar landeigendur til að leggja til hús á jörðum, sem þeir leigja. Þetta ákvæði er andmælendum frv. mestur þyrnir í augum. Nú getur enginn á móti mælt, að á hverri jörð, sem í ábúð er, verða að vera einhver hús fyrir fólk og fjenað. Hvort er þá sanngjarnara, að landeigandi eigi húsin eða leiguliðar, sem ef til vill eru aðeins fá ár og flytja síðan burt? Jeg get ekki betur sjeð en að eigendur jarða standi mun betur að vígi með að sjá þeim fyrir húsakosti, enda er það líka rjettlátara, þegar litið er á þá breyt. tímanna, sem átt hefir sjer stað í sveitum landsins. Ef fráfarandi leiguliði á hús á jörðunni, þá eru honum eftir núgildandi lögum einungis tveir kostir: að selja eiganda eða viðtakanda, eða rífa húsin og flytja þau burt að öðrum kosti. Þetta getur gengið, ef um timburhús er að ræða, eða trjávið úr húsum, en ef það eru steinhús, þá verður þessu ekki við komið. Nú í seinni tíð er einmitt mest bygt úr steini, svo að einsætt er, að taka verður sjerstaklega tillit til þeirrar breyt. í ábúðarlöggjöfinni. Ef bær er að falli kominn á leigujörð og ábúandi byggir þar steinhús, vegna þess að það er nauðsynlegt og hann telur það hentugast og best, - hvernig á þá að fara að? Ekki er hægt að flytja steinhús með sjer á uppbót, eða alls 1440 kr., en sveitarsjóður aðeins 800 kr. - Það hallast því enn á sveitirnar. Föstu skólarnir hafa enn forrjettindi fram yfir farskólana um hlutfall milli framlags ríkis og sveitarsjóðs. Ef þessi hækkun fengist, þá er meiri von um að fá myndarlega menn til kenslustarfa og vel undirbúna. Menn fengjust þá til að gegna starfinu lengur. Samkeppnin er nú mikil um mannfólkið, og í þeirri samkepni sigra aðrir atvinnuvegir algerlega. Með þessari uppbót stæði farkenslan betur að vígi með að halda mönnum sínum fyrir eftirspurninni úr útgerðarstöðvunum. Frv. á því þátt í að stöðva fólksstrauminn úr sveitunum, og væri það ósamræmi við aðrar gerðir þingsins, ef það vildi ekki gera þetta til að rjetta hlut sveitanna. Það er sjálfsagt, að þingið rjetti nú sveitunum hjálparhönd til að halda kennurum sínum. Hjer er líka um það að ræða, að sveitirnar njóti betri kenslu en ella mundi. Örðugleikar strjálbýlisins um alla kenslu eru nægir fyrir því, þó hagur sveitanna verði rjettur nokkuð frá því sem nú er.

Frsm. minni hl. (Sigurjón Á. Ólafsson) Jeg hefi að nokkru gert grein fyrir afstöðu minni til þessa máls á þskj. 344. Sömuleiðis lýsti jeg því yfir við 1. umr., að jeg áliti það óþarfa, að nema lög þessi úr gildi, því að þau væru meinlaus og fáum til baga. Hv. frsm. meiri hl. sjútvn. sagði, að lögin væru óþörf og hefðu enga þýðingu lengur, en játaði þó síðar í ræðu sinni, að nauðsynlegt væri að flytja út síldarnætur til aðgerðar. Eins og jeg hefi skýrt frá áður, hefir risið hjer upp í síldveiðiplássunum dálítil vetrariðja við aðgerðir á síldarnótum, og má óhætt fullyrða, að sú vinna hefir verið sæmilega af hendi leyst, því að fullkomnum fagmönnum við þessa iðju er nú orðið hjer á að skipa. Hvað snertir það atriði, að ekki sje hægt að barka næturnar hjer, þá vil jeg taka það fram, að eftir því sem jeg veit best, þá hefir eitt af stærstu útgerðarfjelögunum komið upp börkunarverksmiðju. Er því sú ástæða, að ekki sje hægt að barka næturnar hjer, burtu fallin. Verður því ekki annað sagt, en að flest mæli á móti því, að lög þessi verði úr gildi numin.