Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt 4 öðrum þm. Sjálfstfl. að flytja frv. til l. um breyt. á l. nr. 101 frá 1966, um framleiðsluráð landbúnaðarins, verðskráningu, verðmiðlun og sölu á landbúnaðarvörum o.fl. Frv. þetta er á þskj. 38. Ég vil geta þess, áður en lengra er haldið, að hæstv. fjmrh. óskaði eftir því í síðustu viku, að umr. yrði frestað, meðan honum gæfist tóm til þess að kynna sér þetta mál betur, og varð ég að sjálfsögðu við þeirri beiðni. Nú er það upplýst í upphafi fundarins, að hæstv. ráðh. er fjarstaddur, og vil ég því beina því til forseta. hæstv. forseta, að hann taki það til athugunar að fresta umr. að loknum umr. hér í dag, þannig að hæstv. ráðh. gefist þá kostur til þess að tjá sig um málið við þessa umr., ef hann hefur haft hug á því. Mál þetta fjallar um breytingar á framleiðsluráðslögunum og felur það í sér að rýmka að nokkru leyti um dreifingu og sölu á mjólkurvörum. Að efni til var sams konar frv. flutt hér á síðasta þingi af sömu hv. þm. að undanskildum hv. þm. Sverri Hermannssyni, sem nú hefur bætzt í hópinn, en það frv. fékk ekki afgreiðslu á síðasta þingi, og er því að efni til endurflutt nú. Ég þarf því ekki að fara mörgum orðum um tilgang þessa frv. eða útskýra einstaka þætti þess. Það var gert hér við umr. í hv. Alþ. á síðasta vetri, og þessari hv. d. er kunnugt um röksemdir þær, sem liggja að baki þessu frv. Það frv., sem hér var flutt á síðasta þingi, mætti nokkurri andstöðu, og komu fram viss sjónarmið, sem hnigu aðallega í þá átt, að vera kynni, að með samþykkt þess frv. mundu framleiðendur eða bændur bera skarðari hlut frá borði en nú er samkv. gildandi lögum um dreifingu og sölu mjólkurvara. Til þess að koma til móts við þau sjónarmið, sem þá voru sett fram, hefur frv. verið breytt, og vil ég gera grein fyrir þessum breytingum í aðalatriðum. Það er gert ráð fyrir því, að á eftir 26. gr. I. komi ný gr., er verði 27. gr., þar sem segir, með leyfi forseta: „Nú er starfandi viðurkennd samsala eða mjólkurbú, og er þá öðrum óheimilt án sérstaks leyfis að selja mjólk eða rjóma í þeim kaupstöðum eða kauptúnum, sem eru innan sama mjólkursölusvæðis.“ Og síðan kemur áfram: „Nú sækir matsöluverzlun um leyfi til sölu og dreifingar á neyzlumjólk, rjóma og skyri, og skal þá sérstök n. fjalla um umsókn þessa. N. þessi skal skipuð 7 mönnum, þannig að viðkomandi sveitarstjórn tilnefni 2 menn, félag matvörukaupmanna á staðnum eða, ef það er ekki til staðar, Kaupmannasamtök Íslands tilnefna einn mann, samsölustjórn eða viðkomandi mjólkursamlag tilnefnir einn mann, einn maður skal tilnefndur af framleiðsluráði landbúnaðarins, einn maður af Neytendasamtökum Íslands og einn maður af heilbrigðisnefnd, og skal hann vera formaður nefndarinnar.“ Þessi nefndarskipan er önnur af tveim aðalbreytingum, sem gerðar hafa verið á þessu frv., og felur það sem sagt í sér, að sé sótt um leyfi til sölu og dreifingar á mjólkurvörum, þá skuli skipuð þessi sérstaka nefnd. Það hefur verið mat okkar, sem flytjum þetta frv., að n. skuli svo skipuð, að þar skuli allir eiga sæti, sem hagsmuna eiga að gæta og eiga að vera kunnugir málum og aðstæðum, og hún skyldi jafnframt vera skipuð þannig, að ekki sé of rík eða sterk ítök af hálfu eins aðila í n. Er þá bæði haft í huga að gefa þeim kost á að sitja í n., sem fyrir fram ættu að vera hlynntir rýmkun á þessum l., og eins hinum, sem vilja fara varlega, og er þá gert ráð fyrir því sem sagt, að annars vegar hafi kaupmannasamtök á viðkomandi stöðum fulltrúa í n. og hins vegar mjólkursamlag eða samsölustjórn, sem mundi gæta bagsmuna mjólkurframleiðenda. Enn fremur er gert ráð fyrir því, að sveitarstjórn tilnefni tvo menn, og er þar haft í huga, að ef um pólitískt samstarf í viðkomandi sveitarstjórn er að ræða, eða eins og almennt er, þar séu fleiri en einn og fleiri en tveir flokkar, sem sæti eiga í sveitarstjórnum, þá sé mögulegt að tilnefna tvo menn í n. frá þeim flokkum eða þeim hópum innan sveitarstjórnarinnar, sem greinir á í þessu máli. Þá er gert ráð fyrir því, að framleiðsluráð landbúnaðarins tilnefni einn mann, sem er þá fulltrúi framleiðendanna, og svo fulltrúa neytenda, vegna þess að að sjálfsögðu hafa neytendur mjög mikilla hagsmuna að gæta, og er sjálfsagt og eðlilegt, að þeir hafi einn mann í n. Að lokum er gert ráð fyrir því, að heilbrigðisyfirvöld, heilbrigðisnefnd, eigi einn fulltrúa í n., og skal hann vera formaður n. Það má sjálfsagt um það deila, hvernig slík n. skuli skipuð, en það, sem vakir fyrir okkur flm., er sem sagt þetta, að það sé eins mikið jafnræði og mögulegt er hjá þeim hópum, sem skiptast á skoðunum um þetta mál. Síðan segir í frv., þegar búið er að geta um þessa n., með leyfi forseta: „Nú sækir aðili um söluleyfi, sem ekki hefur haft það áður, og skal þá n. kynna sér fjárfestingar- og dreifingarkostnað mjólkursamsölu eða mjólkursamlags á viðkomandi verzlunarsvæði með það í huga, að mjólkurframleiðendur verði ekki fyrir fjárhagslegu tjóni við veitingu nýs mjólkurleyfis.“ Ein af röksemdum og jafnvel sú stærsta gegn því að breyta til í þessu efni og samþykkja þetta frv. er, að dreifingarkostnaður mjólkurframleiðenda muni hækka vegna fleiri útsölustaða og það muni valda aftur hækkun á þessari vöru og mundi þá koma minna í hlut mjólkurframleiðenda. Enn fremur er bent á, að mjólkurframleiðendur hafi lagt í meiri eða minni fjárfestingarkostnað víðs vegar, sérstaklega þó hér í þéttbýlinu, með uppbyggingu á mjólkurbúðum, mjólkurverzlunum, og það geti kannske valdið erfiðleikum að selja þessar fasteignir eða þessar fjárfestingar aftur, ef mjólkurframleiðendur neyðast til þess að leggja niður viðkomandi verzlunarstaði. Er þessum sjónarmiðum mætt með því að setja þetta ákvæði inn, því að við flm. þessa frv. höfum vissulega ekki í huga, að mjólkurframleiðendur verði fyrir fjárhagslegu tjóni vegna þessa frv., og við erum þvert á móti sannfærð um, að með breytingunni muni hlutur mjólkurframleiðenda verða meiri, kostnaður muni ekki vaxa, en ef hann vaxi, þá muni hagnaður vegna aukinnar sölu koma þar verulega og algerlega á móti. En til þess að undirstrika það sjónarmið okkar, að mjólkurframleiðendur eigi ekki að verða fyrir fjárhagslegu tjóni við veitingu nýrra mjólkursöluleyfa, höfum við sett inn í frv. þetta ákvæði um, að n. skuli kynna sér fjárfestingar- og dreifingarkostnað mjólkursamsölu eða mjólkursamlags og hafa það í huga, þegar hún tekur ákvörðun um, hvort nýtt mjólkursöluleyfi skuli veitt eða ekki. Að lokum er það ákvæði, sem óbreytt er frá fyrra frv., þar sem segir í frv., með leyfi forseta: „Skylt er samsölustjórn að veita umbeðið leyfi, ef n. mælir með því, enda sé þeim almennu skilyrðum fullnægt, sem mjólkurframleiðendur ákveða um aðbúnað, greiðslufyrirkomulag og meðferð mjólkurvöru í viðkomandi verzlun. Þau skilyrði skulu ákveðin með reglugerð, sem staðfest skal af landbrn. Samþykkt hlutaðeigandi heilbrigðisyfirvalda skal liggja fyrir.“ Þarna er enn þá áréttað, að mjólkurframleiðendur skuli hafa það mjög í sínum höndum, hvernig þessum málum skuli þagað. Þeim er gert og heimilað samkv. frv. að ákveða reglur um aðbúnað, um greiðslufyrirkomulag og meðferð mjólkurvörunnar, þannig að það á að koma að fullu til móts við þau sjónarmið, sem mjólkurframleiðendur hafa og eiga vissulega að hafa um meðferð á svo viðkvæmri vöru og þegar um slíka breytingu er að ræða eins og þessa. Með þessum ákvæðum, þ.e.a.s. nefndarskipuninni, með þeirri skyldu n. að kynna sér fjárfestingar- og dreifingarkostnað, sem fyrir er, og í þriðja lagi því ákvæði, að mjólkurframleiðendur sjálfir ákveði um reglur þær, sem gilda um þetta mál, þá teljum við, að mjög sé komið til móts við sjónarmið mjólkurframleiðenda, svo mikið, að þeir þurfi ekki að kvíða þessari breytingu. Ég þarf ekki að fara mörgum orðum um röksemdir þær, sem liggja að baki þessu frv. í grundvallaratriðum. Þær hef ég rakið hér áður í hv. þd. Þar koma til sjónarmið neytenda um aukna þjónustu. Þar koma til þau rök, að með fleiri útsölustöðum ættu mjólk og mjólkurvörur að seljast meir, og í þriðja lagi það, sem kannske skiptir mestu máli, að með þessu frv. ætti að einhverju leyti að vera gengið í þá átt að eyða þeirri tortryggni og þeim árekstrum, sem sífellt hafa átt sér stað um mjólkursölu hér á landi. Og þeim ásökunum ætti jafnframt að vera eytt, sem eru í því fólgnar, að hér sé á ferðinni viss tegund einokunar, hér eigi sér stað mismunun mjög víða um landið, þegar um er að ræða mjólkursölu. Ég mun ekki fara fleiri orðum um þessi sjónarmið, nema tilefni gefist til. Ég vil segja aðeins að lokum, að það að þetta frv. fjalli um mjólkursölu, er það að sjálfsögðu miklu víðtækara, hefur miklu meiri þýðingu. Þar er spurning um það, hvort við viðurkennum eðlilegt frjálsræði í viðskiptaháttum, sem yfirleitt þykja sjálfsagðir í okkar landi og reyndar víðar, - viðskiptaháttum, sem fela það í sér, að þær verzlanir og þeir aðilar, sem hafa tök á, geti fengið að selja þessa vöru, landbúnaðarvöru, eins og aðrar landbúnaðarvörur og eins og aðrar neyzluvörur, sem hér eru á boðstólum og seldar í þeim matvöruverzlunum, sem fullnægja eðlilegum skilyrðum. Ég held því fram, að hér sé á ferðinni réttlætismál, það sé sanngjörn og eðlileg krafa, að lögunum sé breytt í þessa átt, sem frv. gerir ráð fyrir. Stjórnmálaflokkarnir hafa allir lýst sig reiðubúna til að styðja að jafnréttis- og réttlætismálum, auknu jafnræði, og ég er þeirrar skoðunar, að þetta mál sé víss þáttur í slíkri baráttu, og ef stjórnmálaflokkarnir og stjórnmálamennirnir vilja vera sjálfum sér samkvæmir, þá á ég ekki von á öðru en þeir styðji þetta frv. Ég er líka þeirrar skoðunar, að það eigi ekki að þrífast hér í skjóli hagsmuna og forréttinda mismunun, sem sé til vansa fyrir siðmentað þjóðfélag. Ef hér er ekki um mismun að ræða, þá kemur það í ljós, en því er haldið fram, og vissulega eiga þau sjónarmíð og þær röksemdir við vissar staðreyndir að styðjast. Ég held líka, að það sé misskilningur, að breytingar á þessum lögum gangi gegn hagsmunum bænda. Það er rétt, sem sagt er, að hagsmunir bænda og neytenda fara saman í þessu máli og fleiri málum, og ég held, að það sé beggja hagur, að þetta mál nái fram að ganga. Ég legg svo til. herra forseti, að að lokinni þessari umr. verði máli þessu vísað til hv. landbn.



Herra forseti. þegar frv. sama aðalefnis og þetta var til umr. hér í hv. d. á síðasta þingi, lýsti ég yfir fylgi við frv. Ég taldi, að í því fælist bætt og aukin þjónusta við neytendur og þess vegna væri hér um réttlætismál að ræða, enda höfðu Neytendasamtökin mjög eindregið lýst yfir fylgi sínu við, að þær hugmyndir, sem í frv. fólust, næðu fram að ganga. Nú hafa nokkrar breytingar verið gerðar á frv. síðan í fyrra. Ég skal ekki fjölyrða um þær, en aðeins endurtaka, að ég tel þetta frv. vera spor í rétta átt, vegna þess að þjónustan við neytendur á mjög mikilvægu viðskiptasviði, þ.e. að því er snertir mjólkursölu, mundi tvímælalaust batna, ef grundvallaratriði frv. næðu fram að ganga.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að segja fáein orð um þetta frv. Það hefur nú verið flutt í dálítið öðru formi en á síðasta þingi. Núna nær það til allra mjólkursamlaga og landsins alls, en í fyrra var það Mjólkursamsalan ein, sem mér virtist þá vera miðað við. Nú er einnig sú breyting gerð á, að alls staðar skuli n. skipaðar með sérstökum hætti til þess að fjalla um mjólkursöluleyfi, en hlutaðeigandi samlag eða samsala á ekki að hafa með það mál að gera utan það eitt að eiga einn mann af 7 í slíkum n. Ég mun nú ræða um þetta frv. með örfáum orðum til að lýsa afstöðu mínni til þess, og þá er Mjólkursamsalan í Reykjavík mér efst í huga, þegar ég ræði um málið, enda snertir, að ég hygg, frv. hana mest, og það snertir einnig mig sjálfan persónulega að tala um málið, vegna þess að ég hef um alllangt skeið átt sæti í stjórn Mjólkursamsölunnar, og þar af leiðandi tel ég mér skylt að segja örfá orð um málið. Mér dettur ekki í hug að efast um það, að flm. frv. gangi gott til með því að flytja þetta mál. En mér finnst, að þeir geri sér ekki grein fyrir nema einum þætti þessa máls og miði till. sínar við þann þátt einan út af fyrir sig. Og það er aðeins sá þáttur, sem snýr að því að geta orðið við óskum kaupmanna um það að fá mjólk í allar matvörubúðir. Mér sýnist, að frv. hafi þennan tilgang einan og í raun og veru ekki annan tilgang. Auðvitað hafa líka heyrzt raddir um það og kom raunar fram í ræðu hv. 1. flm., að komið hafi kröfur um það frá neytendum að fjölga útsölustöðum mjólkur. En ég verð að segja það, að það hefur tiltölulega mjög lítið orðið vart við þessar kröfur. En ég vil líka láta þess getið í sambandi við það, að borið hefur við, að samsalan hér í Reykjavík hafi orðið að hætta við að leggja niður mjólkurbúð, sem hún vildi leggja niður og láta kaupmann þar á staðnum hér í bænum hafa mjólkursöluna, en þá risu neytendur á því svæði upp og mótmæltu þeirri breytingu kröftuglega, sem samsalan hafði hugsað sér að gera með því að hætta rekstri mjólkurbúðar sjálf og láta kaupmann hafa þessa vöru til sölu, svo að það er ekki eindregin vilji neytenda, skilst mér, að þær breytingar séu gerðar, sem farið er fram á. Sannleikurinn er sá, að ég held, að það orki ekki tvímælis, að skipulag Mjólkursamsölunnar hefur reynzt vel. Það hefur verndað neytendurna fyrir hærri álagningu en þeirri, sem rétt nægir fyrir brýnasta kostnaði við söluna. Önnur álagning hefur ekki verið en það, sem aðeins tæplega nægir, og ýmsar mjólkurbúðir Mjólkursamsölunnar eru reknar með halla, þó að aðrar séu reknar með nokkrum hagnaði, og vegur það upp á móti hallanum á hínum. Og það hefur tryggt, þetta skipulag, að allir hefðu sæmilega aðstöðu til þess að fá mjólk og mjólkurvörum í næsta nágrenni við bústaði sina yfirleitt. Nú dettur mér ekki í hug, að þetta skipulag Mjólkursamsölunnar eða yfirleitt nokkurt annað skipulag sé svo gott, að það megi ekki breyta því á einhvern hátt og bæta það, og þar er skipulag Mjólkursamsölunnar vitanlega ekki undanþegið. Ég geri ráð fyrir því, að það muni alltaf liggja undir gagnrýni, þetta fyrirtæki, Mjólkursamsalan eða mjólkursalan yfirleitt í landinu. Og ég held, að það sé kannske gott og hún eigi að gera það, því að þeim mun hægara er fyrir þá, sem stjórna slíkum fyrirtækjum, að finna, hvað skortir á, og bæta úr því. En ég álít, að það eigi ekki að leggja fram brtt. eingöngu breytinganna vegna, ekki til þess að breyta a.m.k. þeim þáttum, sem vel hafa gefizt. Nú segja flm. og sumir aðrir auðvitað, að umbúðir og geymsluþol mjólkurinnar hafi tekið svo miklum breytingum til batnaðar, að það megi og sé óhætt að hafa þessa vöru alls staðar, og það gæti einnig orðið til þess að auka neyzlu hennar. Í þessu er vitanlega mikill sannleikur, en þó að í þessu sé mikill sannleikur, þá stendur það þó enn óhaggað, því miður, vil ég segja, að það er engin matvara, sem ég þekki, sem er eins vandmeðfarin og hættuleg, ef út af ber, eins og mjólkin. Þar um veldur, hversu hún er auðveldur akur fyrir alls konar gerla- og sýklagróður og næm fyrir því að taka í sig hvers konar óhreinindi. Þess vegna er þessi matvara undir hinu strangasta heilbrigðiseftirliti, sem hægt er að hafa. Ég get t.d. upplýst það, að heilbrigðiseftirlitið hér í Reykjavík er svo strangt, að það er ævinlega maður frá heilbrigðiseftirlitinu viðstaddur í Mjólkursamsölunni hér í Reykjavík, er mjólkin kemur til samsölunnar, til þess að fylgjast með því, hvernig hún er og hvernig meðhöndlun hennar er þar á staðnum. Og það hefur komið fyrir oftar en einu sinni og kemur oft fyrir, næstum á hverju ári, að mjólkurbílar hlaðnir af nýmjólk verða að fara til baka með farminn, af því að aðeins er grunur um það, að mjólkin standist ekki fyllsta geymsluþol eða gerlagróður kunni að vera aðeins yfir því marki, sem krafizt er, svo að hér er áreiðanlega á ferðinni, sem betur fer, vil ég segja, mjög strangt eftirlit, og það þarf að vera og hlýtur að verða gengið eftir því, að svo verði framvegis. Samkv. lögum hefur Mjólkursamsalan skyldur við neytendur um það að hafa næga mjólk á boðstólnum og tryggja gæði hennar, og hún ber ein alla ábyrgð, ef út af ber. Þetta er mjög erfitt starf, og það kostar mikið og til þess að rækja það hefur Mjólkursamsalan m.a. komið upp dýrri rannsóknarstofu með nóg af starfsfólki og rekur þetta rannsóknarstarf og eftirlitsstarf á sinn kostnað án aðstoðar frá bæjarfélagi eða ríki. Ég varð dálítið hissa, þegar ég sá till. í frv. um þá nefndarskipun, sem gert er ráð fyrir í frv. þar sem seljendur mjólkurinnar eiga aðeins að fá einn eða kannske í hæsta lagi tvo menn af þessum 7, sem gert er ráð fyrir, að skipi n. til þess að fjalla um og veita mjólkursöluleyfi. Þar með er auðvitað valdið í þeim málum alveg að fullu af þeim tekið, en eftir sem áður eiga þeir að bera alla ábyrgðina á meðferð vörunnar, sjá um að koma henni í búðirnar og að innheimta verðið, en þeir eiga aðeins að fá einn, eða kannske má segja tvo, sem gætu verið þeirra málstað hlynntir, til þess að eiga sæti í n. Ekki eru heldur í þessu frv. nein ákvæði um það, að smásalarnir verði að hlíta neinum fyrirmælum um hófleg sölulaun. Það hefði þó verið ástæða til þess fyrir flm. að taka þann þátt málsins einnig eitthvað til meðferðar og gera þar um tillögur. Ég get ekki betur séð en af þessari breytingu, sem hér er ráðgerð, mundi, þegar fram í sækti, leiða mjög hækkaðan dreifingarkostnað á mjólk og jafnvel geti þetta leitt til mjólkurskorts á sumum landssvæðum. Hérna á Reykjavíkursvæðinu getur þessi breyting, að ég held, leitt til þess, að Mjólkursamsalan verði að hætta að reka þær húðir, sem bezt bera sig, og að hún sæti svo eftir með þær búðir á svæðum, þar sem kaupmenn vilja ekki eða geta ekki rekið matvöruverzlanir, - þar sæti Mjólkursamsalan eftir með sínar búðir, en á ýmsum slíkum svæðum eru mjólkurbúðir núna reknar með tapi. En þá yrði mjólkursamsalan af eðlilegum ástæðum, þar sem mjólk væri komin í allar matvöruverzlanir í bænum, búin að leggja niður þær búðir, sem hafa fram að þessu borið uppi tapið á búðunum, sem eru á lakari stöðum í borginni eða í nágrenni borgarinnar, því að hér á ég við allt Stór-Reykjavíkursvæðið. Ég tel, að ef frv. yrði samþ. og framleiðendur þannig sviptir rétti til þess að ráða sjálfir yfir sölu framleiðslu sinnar, yrði að undanþiggja þá einnig lagaskyldunni til þess að fullnægja kröfum markaðarins um það, að alltaf sé til nóg magn til sölu af mjólk, og að ábyrgðinni á meðferð vörunnar við sölu hennar yrði einnig létt af Mjólkursamsölunni. Ég vil leiðrétta þann misskilning, sem mér sýnist gæta í grg. frv., þar sem vitnað er til breytinga, sem nýlega hafa verið gerðar í Danmörku á sölu og dreifingu mjólkur og skilja má svo, að þar hafi verið líkt fyrirkomulag og hér. Það er hinn mesti misskilningur. Í Danmörku hefur aldrei verið neitt svipað fyrirkomulag á dreifingu og sölu mjólkur og hér. Danskur mjólkuriðnaður hefur aldrei haft með það að gera að dreifa eða selja mjólk í smásölu til neytendanna. Það voru aðrir aðilar, sem það gerðu. Ég lýsti því nokkuð hér við umr. í fyrravetur, hvernig það fyrirkomulag hefði verið þar. Ég álít, að það fyrirkomulag hafi ekki verið til fyrirmyndar, og ég er viss um, að við hefðum aldrei sætt okkur við það, Íslendingar, að það opinbera, eins og var í Danmörku, seldi vissum aðilum á leigu svæði, þar sem þeir hefðu mjólkursöluna. Það er ósköp svipað fyrirkomulag og danska ríkið hafði fyrr á öldum, þegar það seldi á leigu verzlunaraðstöðu á vissum svæðum danska ríkisins, m.a. seldi einokunaraðstöðu hér á Íslandi. Þetta fyrirkomulag þótti orðið óhæft í Danmörku og var tekið þar upp núna nýlega annað fyrirkomulag í þessum efnum. Ég er ekki vel kunnugur því, hvernig það fyrirkomulag hefur gefizt, en mun fá mjög fljótlega nákvæma skýrslu um það, hvernig danski mjólkuriðnaðurinn a.m.k. lítur á, að það fyrirkomulag hafi gefizt. Hins vegar var í Svíþóð mjög svipað fyrirkomulag og er hér, að framleiðendurnir báru ábyrgð á mjólkurdreifingunni og mjólkursölunni og ráku sínar eigin mjólkurbúðir. En þessu fyrirkomulagi var breytt 1966, fyrir 6 árum, og þá var mjólkin látin í hendur allra þeirra kaupmanna og annarra, sem kusu að hafa mjólk til sölu. Rökin fyrir því voru svipuð og í Danmörku, trúin á svokallaða „súper“-markaði. Það var trúin á þessa „súper“-markaði, sem olli þeim breytingum, sem gerðar voru í báðum þessum löndum. Sænska ríkið sá um, að framleiðendur fengju fullt verð fyrir mjólkurbúðir sínar í sambandi við þessa breytingu. Það taldi sig ekki geta tekið mjólkursöluna af framleiðendum upp á annað en sjá þeim fyrir fullu verði fyrir mjólkurbúðirnar, sem þeir höfðu byggt og ráku í borgunum. Í báðum þessum löndum, sem ég hef minnzt á, í Danmörku og eins í Svíþjóð, hafa verið tekin gjöld fyrir hverja afgreiðslu til verzlunar. Ég get upplýst það, að í fyrra a.m.k., - ég hef ekki alveg nýjustu tölur um þetta, en í fyrra voru teknar kr. 2.80 sænskar í Svíþjóð fyrir hverja afgreiðslu og 8 kr. danskar í Danmörku fyrir hverja afgreiðslu. Slík gjöld eru einnig tekin í Noregi, en mér er ekki fyllilega ljóst, hvað þau eru há þar. Þetta er gert í þessum löndum öllum til þess að fækka þeim, sem taka við mjólk til sölu, og gjöldin eru höfð þetta há til þess að reyna a.m.k. að útiloka hina smærri aðila, og það er reynt að beina mjólkursölunni í þá farvegi, að það séu hinir stærri markaðir, hinir svokölluðu „súper“-markaðir, sem aðallega hafi með mjólkursöluna að gera. Og mér er kunnugt um það, að smákaupmennirnir, sem ætluðu sér að ná mjólkinni til sölu, hafa orðið útundan af þessum sökum. Þessi aðferð er enn fremur notuð í þessum löndum til þess, að dreifingin hjá dreifingaraðilum, þ.e. framleiðandanum, sem ekur mjólkinni til afgreiðslu í búðirnar, sé viðráðanlegri og innheimta verksins einnig, því að hvort tveggja þetta kostar miklu meira, ef þarf að eltast við þetta í marga staði. Þetta er nokkuð annað en frv. það, sem hérna liggur fyrir, miðar að, því að það vill fjölga mjólkursölustöðum sem allra mest, en það hefur alls ekki verið meiningin hjá nágrannaþjóðum okkar, sem hafa farið út í þessar breytingar, að fjölga útsölustöðunum sem mest. Ég mun nú innan fárra vikna, - ég geri ráð fyrir jafnvel, að það verði áður en þessi mánuður er er liðinn, - fá bæði frá Svíþjóð og eins frá Danmörk nýjar skýrslur um mjóikurdreifinguna á Norðurlöndum og skal þá sjá svo um, að sú n., sem fær þetta frv. til athugunar, fái að sjá þær skýrslur. Frv. það, sem flutt var hér á Alþ. í fyrra, var mjög til umræðu meðal bænda í fyrravetur, eftir að það kom fram, og sætti mikilli gagnrýni þá á ýmsum fundum, sem haldnir voru meðal mjólkurframleiðenda. Núna nýlega var haldinn fundur hér í Mjólkursamsölunni í Reykjavík, sem hún hafði boðað til og var búin að boða til, áður en þetta frv. kom fram, - hann var haldinn með stjórnum mjólkursamlaganna í Mjólkurbúi flóamanna og Mjólkursamlaginu í Borgarnesi. Fundurinn var boðaður um ýmis innri málefni þessa félagsskapar, Mjólkursamsölunnar og þessara samlaga, og var haldinn núna fyrir nokkrum dögum, en þá var þetta frv., sem hér er til umr., komið fram, svo að það barst einnig þarna í tal og var rætt á fundinum. Og þar vildu menn endilega, að fundurinn léti frá sér heyra um málið, og það var gerð þar ályktun í þessu máli, sem ég vil leyfa mér, ef forseti leyfir, að lesa hér. Sú ályktun hljóðar þannig: „Sameiginlegur fundur stjórnar Mjólkursamsölunnar í Reykjavík, stjórnar Mjólkurbús Flóamanna og stjórnar Mjólkursamlags Borgfirðinga, haldinn í Reykjavík 2. nóv. 1972 til að ræða framleiðslu- og sölumál mjólkur, ályktar: Fundurinn telur, að hugmyndir þær til breytinga á mjólkursölu, sem felast í frv. til l. um breyt. á l. um framleiðsluráð landbúnaðarins, verðskráningu, verðmiðlun og sölu á landbúnaðarvörum o.fl., sem flutt hefur verið í Nd. Alþingis, 36. mál, sé ekki líklegt til þess að bæta skipan mjólkursölumála frá því, sem nú er. Af þeirri breytingu, ef samþykkt yrði, mundi leiða stórhækkaðan kostnað við mjólkurdreifinguna í landinu. Þá er líklegt, að einnig mundi fylgja henni minnkuð vörugæði og skortur á mjólk á sumum landssvæðum. Augljóst er, að umrædd breyting raskaði því grundvallaratriði, að framleiðendur hefðu lagalega skyldu til þess að fullnægja kröfum markaðarins um, að jafnan sé nægjanlegt magn mjólkurvara til sölu um landið allt. Verði framleiðendur sviptir rétti til þess að ráða sölu framleiðsluvara sinna, þá hljóta þeir að verða undanþegnir slíkri skyldu. Fundurinn varar því alvarlega við samþykkt umrædds frv. og mótmælir því, að skipulagsbreyting verði gerð á mjólkursölumálum án samráðs við sölusamtök landbúnaðarins, Framleiðsluráð landbúnaðarins og Stéttarsamband bænda.“ Þannig hljóðar ályktunin sem þessi fundur gerði. Ég vil geta hennar hér og koma henni inn í Alþingistíðindin, svo að menn, þeir sem það kunna að vilja, eigi þar aðgang að þeim sjónarmiðum, sem þarna voru ráðandi. Ég vil minna á það, sem mér finnst alveg full ástæða til þess að menn viti, og það er, að mjólkurframleiðslan, a.m.k. hér á Suðurlandi, þar sem ég er einmitt kunnugastur, er í verulegri hættu. Það hafa ýmsir atburðir gerzt í atvinnulífi þjóðarinnar, sem valda því, að fjöldi fólks hverfur nú frá þessari framleiðslu. Það er búið að loka fjölda af fjósum á Suðurlandi, mörgum þeirra nýbyggðum, og þar er hætt að framleiða mjólk. Það er margt, sem kemur þarna til greina, þar á meðal vinnutímastytting. Hún á sinn þátt í þessu. Og mönnum þykir þetta starf mjög bindandi, að framleiða mjólk, og það er orðinn gífurlegur stofnkostnaður við það að koma sér upp búi af þeirri stærð, sem þarf til þess að geta lifað sómasamlegu lífi af mjólkurframleiðslu. Nú er ég ekki að kvarta undan því, að sá, sem hefur komið sér vel fyrir við búskap fyrir mörgum árum eða áratugum kannske, geti ekki lifað sómasamlega af þessari framleiðslu. En ég held, að sá, sem byrjar núna búskap, efnalitill e.t.v., og á ekki aðgang að lánsfé nema að takmörkuðu leyti, og jafnvel þó að hann ætti aðgang að lánsfé, þá er þetta fjármagn svo dýrt og fjármagnskostnaðurinn svo mikill, að ég held, að það sé útilokað, að menn sæki í þessa framleiðslugrein á næstu árum. Og mér finnst, að þetta sé mjög augljóst á Suðurlandi. Fyrir nokkrum árum voru þar nokkuð á tólfta hundrað framleiðendur mjólkur, sem fluttu mjólk til Mjólkurbús Flóamanna. Núna eru þeir komnir talsvert niður fyrir 900 að tölu, og mjólkin vex ekki hjá okkur neitt að ráði. Ég get sagt sem dæmi, að í sept. s.l. var mjólkurframleiðsla talsvert minni en hún var á sama tíma í fyrra. Og ég hygg, að þetta stóra fjölbýlissvæði hér við Faxaflóa, sem telur nú talsvert mikið yfir helming þjóðarinnar, verði að gæta sín að því leyti til að gera ekkert það, sem orsakað geti meiri flótta frá þessari framleiðslu heldur en verið hefur, því að á mjólkinni og mjólkurafurðunum verðum við að verulegu leyti að fóstra þjóðina, í framtíðinni alveg eins og hingað til. Þess vegna finnst mér, að það verði að fara mjög varlega og af mikilli gætni í allar þær breytingar, sem mönnum finnst. að þurfi að gera á þessum málum. Ég er alls ekki að halda því fram, að það megi ekki gera einhverjar tilfærslur og breytingar í mjólkursölumálum, ef það skaðar ekki á nokkurn hátt markaðinn, skaðar ekki neytendurna og ekki heldur framleiðendurna. En breytingarnar þurfa að verða til mikils hagræðis, til þess að það borgi sig að leggja út í þær. Núna eftir næstu áramót er Mjólkursamsalan 38 ára að aldri. Hún var stofnuð fyrir 38 árum til þess að koma á betra skipulagi um sölu og dreifingu mjólkur hér, einkum á höfuðborgarsvæðinu. Ég veit, að hér eru inni margir hv. alþm., sem muna vel þá baráttu, sem var um þetta fyrirtæki á þeim árum, og þær deilur, sem þá urðu um þetta, og það var að mörgu leyti eðlilegt, að það yrðu deilur um það þá. Þetta var nýtt fyrirkomulag, sem var verið að taka upp. Það var verið að hverfa frá aldagömlu fyrirkomulagi, þar sem menn drukku mjólkina upp úr döllum og brúsum, en það voru að koma til sögunnar nýir tímar. Þegar Mjólkursamsalan var stofnuð hér, var það ekki sízt ástæðan fyrir stofnun hennar að fækka útsölustöðum mjólkur hér í höfuðborginni. Þá þótti mönnum mjólkursalan vera á hendi allt of margra aðila og hið mesta ófremdarástand ríkti hjá mörgum þessum söluaðilum hér í borginni. ég gæti haldið um það talsverða tölu að lýsa því, hvernig ástandið var. En ég ætla nú að sleppa því. - Og sölukostnaðurinn var miklu hærri en eðlilegt var. Bæjarstjórn Reykjavíkur hafðist þó ekkert að annað í mjólkursölumálunum heldur en fjölga búðunum, sem máttu selja mjólk. Þáv. bæjarstjórn í Reykjavík virtist vera á bandi þeirra, sem vildu hafa mjólkurbúðirnar út um allt og sem allra flestar. En þá var það, sem hafið var þetta skipulag, sem síðan hefur gilt. Sá maður, sem þá var áreiðanlega kunnugastur mjólkursölumálum hér í Reykjavíkurborg, var Eyjólfur Jóhannsson, þáverandi forstjóri Mjólkurfélags Reykjavíkur. Ég hygg, að það hafi enginn maður þá þekkt betur til mjólkursölumála hér í borginni. Hann sagði í grein, sem hann ritaði í Morgunblaðið 21. des. 1933, eða tveimur árum áður en Mjólkursamsalan var stofnuð, að hæfilegt væri þá að hafa 25 mjólkurbúðir í Reykjavík, en þegar hann ritaði þessi orð, voru mjólkurbúðirnar hér 100 að tölu. Það var þess vegna fyrsta skrefið, sem gert var, þegar Mjólkursamsalan var stofnuð, að fækka mjólkurbúðunum. Og Mjólkursamsalan hóf starf sitt hér í borginni með 28 mjólkurbúðum. Ég þarf ekki að rekja það, að framleiðslu- og sölusvæði Mjólkursamsölunnar nær frá Skeiðarársandi og vestur að Gilsfirði, og á því svæði eru núna 160 útsölustaðir mjólkur og mjólkurvara. Þar af eru 80 hér í Reykjavík, 12 í Kópavogi, 9 í Hafnarfirði og 3 á Seltjarnarnesi, eða 104 útsölustaðir orðnir nú samtals á því svæði, sem stundum er kallað Stór-Reykjavíkursvæðið. Af þessum útsölustöðum, sem ég hef nefnt hér, öllum, rekur Mjólkursamsalan sjálf 75 mjólkurbúðir eða 46%. Kaupmenn, bakarar og kaupfélög hafa 84 búðir eða útsölustaði, og það er um 54% af útsölustöðunum, svo að aðrir en Mjólkursamsalan eru þarna í verulegum meiri hluta um dreifingaraðild eða söluaðild að mjólkinni. Hins vegar skal ég einnig skýra frá því, að Mjólkursamsalan mun vera í nokkrum meiri hluta með vörumagnið, sem selt er. Um það hef ég ekki nýjustu tölur, svo að ég ætla ekki að fara með neinar tölur um það, sem em ekki alveg nýjar og nákvæmar. Það er ætlazt til þess og í raun og veru skylt, að þeir, sem hafa nýmjólk til útsölu, hafi einnig allar aðrar mjólkurvörur í búðum sínum, sem eru nú orðnar mjög margar tegundir mjólkurvara, margar tegundir af ostum, og nú eru að koma alltaf á markaðinn nýjar tegundir, sem mjólkuriðnaðurinn er að framleiða. Það er t.d. svokallað „yougurt“, súrmjólk, berjaskyr, sem er nýjasta framleiðslan, - skyr, sem er framleitt með bláberjum, bláberjamauk hrært saman við skyrið og þykir mjög góður réttur, - og fleira er á framleiðslustigi og mun koma smátt og smátt á markaðinn af þessu tagi. En við athugun, sem hefur verið gerð, - að vísu á vegum Mjólkursamsamsölunnar, því að hún verður að fylgjast með þeim mjólkurbúðum, með öllum þeim útsölustöðum á svæðinu, sem ég hef nefnt, þá hefur verið gerð athugun á því, hvaða vörur aðrar eru til sölu í þessum búðum og hvort þau skilyrði eru uppfyllt, sem ég hef talað um, að allar aðrar mjólkurvörur séu þar á boðstólum. Þessi skilyrði eru mjög misjafnlega uppfyllt af hinum ýmsu verzlunum, og hlutfallssala Mjólkursamsölunnar sjálfrar í hennar eigin búðum er miklu hærri á öðrum mjólkurtegundum heldur en á nýmjólk. Margir þessir söluaðilar virðast fyrst og fremst hugsa um að hafa nýmjólk í búðum sínum, en kæra sig minna um að hafa aðrar vörur þar til sölu, osta og aðrar þær vörur, sem ég hef verið að nefna. Þetta er vitanlega mjög mikill galli og hlýtur að vera mjög alvarlegt frá sjónarmiði þeirra, sem reka Mjólkursamsöluna, því að þeim er alveg eins mikið í mun að koma í verð og selja ýmsar aðrar vörur úr mjólk heldur en nýmjólkina sjálfa. Og það er líka mikill hagur fyrir þjóðfélagið, að þessar vörur seljist sem mest á innlendum markaði, heldur en það þurfi e.t.v. að fletja einhvern afgang af þessu út og borga með því útflutningsuppbætur. Auk þess er það sannað mál, að þessi framleiðsla er fólkinu holl, þetta er holl fæða og ódýr, þegar á allt er lítið mjög ódýr, sem ber að leggja áherzlu á, að sem mest sé neytt af. Ég hef verið kannske nokkuð langorður um þetta málefni, en mér fannst ég þyrfti að gefa á þessu ýmsar skýringar. Ég verð að segja það, og það hefur komið fram raunar af máli mínu, að ég er andvigur þeim breytingum, sem þarna eru fyrirhugaðar. Ég mundi alls ekki hafa neitt við það að athuga, að það væri rannsakað af einhverjum þar til hæfum aðilum, hvort slíkar breytingar væru nauðsynlegar, að það væri kynnt sér nákvæmlega, hvernig þessum málum er háttað hjá nágrannaþjóðum okkar, og reynt að hafa þeirra reynslu til hliðsjónar. Eins og ég sagði áðan, á ég nú von á því innan tíðar að fá skýrslu um það, hvernig breytingarnar hafa reynzt t.d. í Svíþjóð. Það er komin 6 ára reynsla á þetta þar, og mér finnst, að við eigum að fylgjast með því, sem gerist hjá nágrannaþjóðunum, og ég vil, alls ekki vera lokaður fyrir ýmsum breytingum, sem til hagsbóta geta orðið, ef þar geta farið saman hagsmunir bæði neytenda og framleiðenda, sem ég get ekki betur séð en hljóti að eiga og verða að fara saman í þessum efnum.



Herra forseti. Ég vildi aðeins segja nokkur orð um þetta mál, sem hér er til umr. Í fyrra, þegar frv. var lagt fram um sama mál, tók ég ekki til máls, en ég fylgdist með því, hvað því frv. var aðallega fundið til foráttu. Og þegar við berum saman það frv. og frv., sem hér liggur nú fyrir, þá er sýnilegt, að flm. hafa viljað taka til greina að verulegu leyti það, sem fundið var að fyrra frv. Ég tel flm. þetta til hróss og að það út af fyrir sig sýni og sanni, að þeir vilja hafa samráð við þá, sem hafa með framkvæmd mjólkursölumálanna að gera. Hv. 2. þm. Sunnl. sagði frá fundi, sem var haldinn nýlega með stjórnum Mjólkursamsölunnar, Mjólkurbús Flóamanna og Mjólkursamlags Borgfirðinga, og þar hefði verið samþykkt till. um það að lýsa skoðun fundarins á þessu frv. Það út af fyrir sig er ekki nema eðlilegt og ágætt, að fundur eins og þessi lýsi afstöðu sinni til málsins. En það verður að ætla, að fundarmenn hafi athugað það alveg til grunna. Till. endar á því, að það sé alveg fráleitt, að þessu fyrirkomulagi verði breytt án samráðs við þá, sem hafa með þessi mál að gera. Ég hygg nú, að flm. vilji ekkert annað frekar en hafa einmitt samráð við þá menn, sem með stjórn Mjólkursamsölunnar fara, og við framleiðsluráð landbúnaðarins. Mér er kunnugt um það, að í fyrra, eftir að frv. hafði verið rætt hér í þinginu, eftir að það hafði verið til meðferðar í hv. landbn, og framleiðsluráði sent það til umsagnar, gerði framleiðsluráð ályktun um, að skipuð yrði n. til þess að fjalla um þessi mál og hvort æskilegt væri að gera breytingar á fyrirkomulagi Mjólkursamsölunnar og dreifingu mjólkur og hvernig þær breytingar ættu þá að verða. Þetta fannst mér eðlileg afstaða hjá framleiðsluráði. Það var vilji þess, að það yrði skipuð n. til þess að athuga málið. En af hverju var þessi n. ekki skipuð? Þess vegna er það, að þetta frv. er fram komið, án þess að fjallað hafi verið um breytingar, sem margir telja nauðsynlegt, að verði til við framkvæmd á þessum málum. En ég tel líklegt, að úr því að n. var ekki skipuð og úr því að framleiðsluráðið taldi í fyrra sjálfsagt að athuga þessi mál, þá hafi framleiðsluráðsmenn og þá sennilega líka stjórn Mjólkursamsölunnar hugsað um málið og hvaða breytingar væru eðlilegar. Ég geri alveg ráð fyrir því. Og vitanlega hlýtur stjórn Mjólkursamsölunnar og framleiðsluráð að fá þetta frv. sent til umsagnar. það hlýtur hv. landbn. að gera. Og þá hafa þessir aðilar tækifæri til að koma skoðunum sínum á framfæri, sem ég tel alveg nauðsynlegt og sjálfsagt. Hv. 2. þm. Sunnl. sagði hér áðan, að mjólkurframleiðslan væri í hættu, m.a. vegna styttingar vinnutímans og af fleiri ástæðum. Þetta má vel vera. En ég vil eigi að síður vera það bjartsýnn, að það verði þannig búið að framleiðslunni, að það þyki borga sig að framleiða mjólk, því að án mjólkur getur þjóðin ekki verið. Og eitt er alveg víst, að flutningur þessa frv., hvort sem má finna að því mikið eða lítið, gefur ekki tilefni til þess, að dregið verði úr framleiðslu mjólkur, Það er alveg útilokað. Þetta frv. hefur ekki áhrif á það. Það er ætlazt til þess með flutningi frv., að bændur beri engan kostnað af því eða kjör þeirra rýrni ekki, þótt það yrði að lögum óbreytt og því síður ef það væri lögfest með einhverjum breytingum, sem að vel athuguðu máli teldust vera til bóta. En eigi að síður er eðlilegt, að þeir, sem eru í stjórn Mjólkursamsölunnar, og þeir, sem hafa með þessi mál að gera, séu tregir til þess að samþykkja breytingar, og það er eðlilegt, að þeir vilji, að málin séu skoðuð alveg frá grunni, og þótt ég sé ekki í stjórn samsölunnar, þá vil ég það eigi að síður. Ég vil ekki, að það verði flanað að neinu í þessu efni. Ég tel, að þetta frv. sé ekki flutt í neinni ádeilu á Mjólkursamsöluna. Ég tel, að Mjólkursamsalan í Reykjavík hafi á margan hátt verið vel rekin. Og ég er sannfærður um það, að stjórnendur hennar hafa viljað gera á hverjum tíma sitt bezta. Og í seinni tíð hefur stjórn samsölunnar, eins og fram hefur komið, veitt mjólkursöluleyfi. Það voru hér áður, eins og menn vita, engar kjörbúðir til, hvorki hér í Reykjavík né annars staðar á landinu. Þá voru eingöngu mjólkurbúðir til þess að selja mjólk og mjólkurvörur. Þá voru eingöngu kjötbúðir til þess að selja kjöt og kjötvörur. Það má vel vera, að það séu enn til búðir, sem selja eingöngu kjöt og kjötvörur. En fyndist mönnum nú ekki fráleitt að neita kjörbúð um kjöt? Væri það ekki alveg fráleitt, að búð, sem hefur verið innréttuð til að hafa matvörur af öllum tegundum, sé neitað um kjöt, af því að áður fyrr voru margar búðir, sem seldu eingöngu kjöt? Er þetta ekki eitthvað svipað, ef við athugum þetta allt saman öfgalaust og hlutlaust? Nú, þegar kjörbúðirnar eru komnar, er ekki lengur þörf fyrir að hafa mjólkurbúðir eingöngu, eins og var. Og er það ekki alveg fráleitt, að kjörbúð, sem fullnægir öllum settum reglum, heilbrigðisreglum, fái ekki mjólk til sölu? Mér finnst það. En hvort þetta mál verður leyst með því að samþykkja þetta frv. eins og það er eða á annan hátt, það vil ég ekkert full,yrða um í dag. En ég er alveg sannfærður um, að það verður þannig í náinni framtið, að kjörbúðir, sem fullnægja öllum skilyrðum, fá mjólk til sölu. Og það er vitanlega mikið hagræði fyrir neytendurna, en það verður líka talið hagræði fyrir framleiðendurna. Ég er viss um, að það selst meiri mjólk, ef mjólkin fæst í kjörbúðunum. Það eru mörg dæmi um það, að húsmæðurnar hafa keypt gosdrykki til þess að hafa með matnum, af því að mjólkin fékkst ekki, þar sem var verið að kaupa í matinn, og það var þó nokkur spölur í mjólkurbúðina. Þannig hefur þetta verið, og þessu þarf að breyta. En það þarf að breyta því þannig, að það verði borin klæði á vopnin, og þetta þarf að gerast deilulaust, alveg deilulaust, þegar menn hafa komið sér saman og fundið þá leið, sem er hagkvæmust. Hv. 2. þm. Sunnl. sagði hér áðan, að dreifingarkostnaðurinn mundi hækka, ef breyting væri gerð. Ég vil ekki fullyrða um það. En dreifingarkostnaðurinn a.m.k. verður ekki á kostnað framleiðendanna. Það er alveg útilokað. Það er ákveðið, hvernig verðlagningin fer fram, og það getur ekki gengið út yfir hagsmuni bænda, jafnvel þótt dreifingarkostnaðurinn hækki. En hámarksálagning á mjólk getur verið eins og á öðrum vörum, og henni yrðu náttúrlega kaupmenn að hlíta. Þá held ég, að jafnvel þótt þetta frv. væri samþykkt eða aðrar till., sem hefðu breytingar í för með sér frá því skipulagi, sem núna er, þá þyrfti það ekki að verða til þess að draga úr vöruvöndun. Það er alveg rétt, sem hér kom fram áðan hjá hv. 2. þm. Sunnl., að það hefur verið kappkostað að vanda mjólkurvöruna, - mjólkina óunna og það, sem úr henni er unnið. Og það er hrósvert, að þetta hefur verið gert. Þannig hafa bændur viljað uppfylla kröfur neytenda. Þeir hafa vitað, að það mundi seljast meira með því, að varan væri góð. Og þeir hafa vitað, að með því að vanda vöruna, eins og gert hefur verið, þá hafa þeir verið að vinna bæði fyrir sjálfa sig og neytendur og fullnægja þeim skyldum, sem því fylgja að framleiða og selja svona þýðingarmikla vöru. En það er ekki rétt hjá hv. 2. þm. Sunnl., þegar hann var að lýsa því, hver væri tilgangur þessa frv. Ég skrifaði það hjá mér. Hann sagði, að frv. virtist aðeins hafa einn tilgang: að verða við kröfum kaupmanna um að fá mjólk. Það er alls ekki. Og það er alveg vist, að það er fjöldi kaupmanna, sem ekki fær mjólk til sölu, þótt þetta frv. yrði að lögum, vegna þess að það er fjöldi matvöruverzlana enn þá, bæði hér í Reykjavík og annars staðar úti um land, sem eru þannig, að þær gætu ekki breytt innréttingunni og komið fyrir þeim tækjum, sem þurfa að vera í nýtízku matvöruverzlun, sem tekur að sér sölu á mjólk, skyri og rjóma. Þess vegna er ekki víst, að breytingin yrði svo ýkjamikil á næstu árum, jafnvel þótt frv. yrði lögfest í þessu skyni. Og með þeim breytingum, sem hafa orðið á samsölusvæðinu hér sunnanlands, þá hefur þar verið sum árin sáralítið af kjörbúðum, sem voru tilbúnar til þess að taka mjólk til sölu. Menn verða að minnast þess, að það er ekki langt síðan kjörbúðirnar urðu almennar hér á landi. Við sjáum það, þegar við göngum hér um Reykjavík og þegar við ferðumst um landið, að matvöruverzlanir eru víða í þannig húsakynnum, að þær geta ekki orðið kjörbúðir í því formi, sem til er ætlazt, og hafa enga aðstöðu til að taka að sér sölu á mjólk, vegna þess að þótt þessum málum verði breytt, verður að halda uppi fullkomnu heilbrigðiseftirliti og þar má ekkert slaka á kröfunum. Ég held, að frv. hafi aðallega þrennan tilgang. Það er að verða við óskum neytanda og auka þægindi þeirra, bæði með því, að þeir eigi kost á því að ná í mjólk nær sér en áður, og í öðru lagi, að sú verzlun, sem þeir verzla við, geti sent mjólkina heim, ef þess er óskað, með öðrum vörum, sem eru pantaðar hjá kaupmanninum eða kaupfélaginu. Það eru margar verzlanir, sem senda vöruna heim. En þær geta ekki sent mjólkina heim, ef hún er ekki til í verzluninni. Og ef neytandinn vill fá aukin þægindi, verður hann og enginn annar að borga fyrir þau. Eins og ég sagði áðan, er tilgangurinn með þessu frv. eða breytingunni einnig að auka söluna. Og ég trúi því, að það geti átt sér stað, að salan aukist talsvert við það, að útsölustöðum fjölgi. Og þar er ég ekki á sömu skoðun og hv. 2. þm. Sunnl. Hann sagði, að það gæti verið tjón að því að hafa marga útsölustaði. En vitanlega verður Mjólkursamsalan eða samlagið og heildsalan að tryggja það, að þeir, sem fá mjólk, standi í skilum. Hv. 2. þm. Sunnl. lýsti fyrirkomulaginu í Danmörk og Svíþjóð, því gjaldi, sem hefði verið tekið til þess að takmarka fjölda útsölustaðanna. Þetta gjald var ekki tekið til þess, heldur var það tekið til þess að hafa upp í kostnaðinn við að flytja mjólk á marga staði. Það út af fyrir sig er ekkert óeðlilegt, vegna þess að bóndinn eða samlagið á ekki að bera uppi aukinn kostnað við breytingar, sem gerðar eru, heldur neytandinn eða kaupmaðurinn, sem vöruna fær. Og eins og það getur verið ágætt, að samsalan eða samlagið flytji mjólkina í smásöluverzlanir, þá mætti það þannig vera þannig, að kaupmaðurinn eða félagið, sem selur í smásölu, gæti farið til Mjólkursamlagsins eða Mjólkursamsölunnar og sótt mjólkina. Þá losna þeir við þetta gjald og annan kostnað. Það er gert ráð fyrir í þessu frv., sem ég vil alls ekki útiloka, að sé heppilegt að breyta að einhverju leyti, ýmsum atriðum, til þess að breytingin gerist ekki of hratt. Það er gert ráð fyrir, að nefnd mæli með mjólkursöluleyfi, og það er 7 manna nefnd. Hv. 2. þm. Sunnl. fann að því, hvernig hún er skipuð Það hlýtur að vera til athugunar eitthvert annað fyrirkomulag á skipun n. Hvort hún á að vera skipuð 7 mönnum, 5 mönnum eða jafnvel fleiri mönnum, eða 20 mönnum, eins og er í Kaupmannahöfn, það hef ég engar till. um. Það hlýtur allt að vera til athugunar í n. og til umsagnar hjá þeim, sem fá frv. til athugunar. En það er alveg víst, að n., sem þarf að mæla með svona leyfi, verður að taka margt til athugunar, áður en hún mælir með því. Hún verður að kynna sér fjárfestingarkostnað og dreifingarkostnað Mjólkursamsölunnar með það í huga, að bændur verði ekki fyrir tjóni, þótt lögð yrði niður mjólkurbúð, af því að kjörbúð í næsta nágrenni fær mjólk. Þetta verður hún að hafa í huga, og þetta gerist ekki allt með miklum hraða, held ég. Það t.d. yrði haft í huga, hvort Sláturfélag Suðurlands ætti að fá mjólkursöluleyfi inni á Háaleitisbraut, þar sem mjólkurbúð samsölunnar er. Ég geri ráð fyrir, að það væri ekki þörf fyrir að hafa mjólk í mjólkurbúð samsölunnar, eftir að mjólkin væri komin í búð Sláturfélagsins. En sumir mundu ætla, að það ynnist eitthvað við þetta, það yrði sparnaður, það þyrfti kannske ekki að bæta við fólki í kjörbúð Sláturfélagsins, þótt hún hefði mjólk til sölu. En það væri eðlilegt, að Mjólkursamsalan fengi bættan þann kostnað, sem af því leiddi að innrétta þessa búð. Tækin, kælitækin, það er enginn vandi að koma þeim í verð, geri ég ráð fyrir. Það er verra með búðarinnréttinguna sjálfa. Búðin er sennilega öll flísalögð, bæði á veggjum og gólfi, og ef hún á að notast til annars, þá er slíkt sennilega alveg verðlaust. Og n. yrði að taka margt til athugunar, áður en hún mælir með leyfi, og svo er það stjórn Mjólkursamsölunnar, sem á að gefa út leyfið. Og það gerir hún e.t.v. alls ekki, nema hún sé örugglega skaðlaus, a.m.k. hefði hún rétt til þess að láta athuga það nánar, ef deilt væri um það. Ástæðan til þess, að ég kvaddi mér hljóðs, er sú að vekja athygli á því, að þetta kerfi, sem hefur staðið síðan 1935 og e.t.v. var heppilegt á sínum tíma, hefur nú gengið sér til húðar. Það er eðlilegt, að það þurfi að endurskoðast nú. Eins og ég sagði áðan, voru kjörbúðirnar ekki til, það voru sérverzlanir, mjólkurbúðirnar og kjötbúðirnar. En nú er öll matvara, af hvaða gerð sem er, komin á einn atað, þar sem fyrirkomulagið er bezt. Fyrir 37–38 árum var heilbrigðiseftirlitið ekki jafnsterkt og það er nú eða aðstaðan til hreinlætis. Þá var mjólkin flutt í brúsum, og þá voru ekki kælitæki í búðunum. Þá var þetta allt saman miklu frekar á frumstigi. En nú höfum við tileinkað okkur það, sem bezt er í þessu efni, og á því á vitanlega alls ekki að slaka, ekki á neinn hátt. Ég held, að ég hafi nú komið inn á flest þau atriði, sem hv. 2. þm. Sunnl. var að benda á áðan. Ég vil segja það, að það er eðlilegt, að bæði hann og aðrir, sem í stjórn Mjólkursamsölunnar eru, vilji athuga þessi mál vel, einnig framleiðsluráðsmenn. En ég er alveg sannfærður um, að það verður ekki til lengdar komizt upp með það að vera aðeins á móti breytingum. Það verður spurt að því, bæði framleiðsluráð og stjórn Mjólkursamsölunnar, hverjar séu þeirra till. til fyrirkomulagsbreytinga og hvort þeir séu virkilega á móti því, að kjörbúð, sem uppfylli allar kröfur, fái mjólk til sölu, hvort það eigi að reyna að telja bændum trú um, að það geti verið þeim í óhag, að kjörbúðir í kaupstöðum og kauptúnum landsins selji mjólk, hvort það geti haft áhrif til hins verra um afkomumöguleika bænda eða leitt til þess, að þeir fái minna fyrir mjólkina og mjólkurafurðirnar, að gera umræddar breytingar. Það má vel vera, að þetta frv. sé ekki fullkomið að öllu leyti og það vanti í það eitthvað, sem tryggir betur hag framleiðandans. Ég er þó ekki sannfærður um, að það vanti mikið í það. En mér finnst, að það eigi að athuga það. Og áreiðanlega fær hv. 2. þm. Sunnl. tækifæri til þess að gera nánari grein fyrir því, ef honum finnst það vera. En það, sem hann bar hér fram áðan, var ekki rökrétt í þessu tilfelli. Bændur eiga að fá samkv. lögum grundvallarverð fyrir framleiðsluna, og þeir eiga ekki að bera tjón af dreifingunni á neinn hátt. Og áreiðanlega hefur það hvarflað að sumum í stjórn Mjólkursamsölunnar hér í Reykjavík, hvort það væri ástæða fyrir Mjólkursamsöluna og fyrir bændur að annast smásöludreifingu á mjólkinni. Það hefur hvarflað að þeim, - mér er kunnugt um það, - hvort það væri ekki heppilegast, að mjólkin og mjólkurvörurnar væru seldar í heildsölu til kaupmanna og verzlana og hvort hagur bænda gæti ekki verið alveg eins tryggður með því. Þetta hafa þeir ekki gert till. um enn, en um þetta hafa þeir hugsað. Og mér finnst eðlilegt, að þetta mál verði athugað til grunna. Ef n. hefði verið skipuð í fyrra, eins og framleiðsluráð lagði til, þá mætti vera, að hér lægi fyrir nál. með rökstuddum till. um það, hvernig breytingar mættu á þessum málum gera, sem menn væru sammála um. Og ég harma, að þetta var ekki gert. Þess vegna er það, að ég óska eftir því, að þetta mál verði skoðað af raunsæi og velvilja. Hv. 2. þm. Sunnl. sagðist eiga von á grg. frá Svíþjóð og Danmörku um dreifingu á mjólk í þeim löndum, um hvernig þar hefði gengið eftir þær skipulagsbreytingar, sem gerðar voru. Það er út af fyrir sig ágætt og getur verið lærdómsríkt að kynna sér það og sjálfsagt að lesa þær skýrslur, þegar þær koma. Ég held, að það væri einnig fróðlegt að fá slíka skýrslu frá Bretlandi og Vestur-Þýzkalandi og jafnvel Hollandi. Mér er kunnugt um, að þar ríkir frelsi í þessu efni og mjólk fæst í kjörbúðum í þessum löndum. Þetta þurfum við að athuga. Ég hygg, að það beri ákaflega fátt á milli í reynd, þegar við förum að skoða þessi mál ofan í kjölinn. Það vill enginn okkar, hvort sem við teljumst vera fulltrúar bænda eða annarra, að þessum málum verði þannig breytt, að það geti orðið framleiðendum til tjóns. Það er alveg öruggt, við skulum alveg bóka það. Ég held, að það vilji heldur enginn, að þessum málum verði þannig fyrir komið, að neytendur geti ekki notið réttmætra þæginda og óska, sem þeir bera fram. Og vissulega hlýtur það að vera hagur þjóðarinnar í heild, að við notum sem mest af þessari vöru og seljum sem mest af henni, mjólkinni, óunnið, því að þá þurfum við að flytja minna út af mjólkurdufti og ostum. Þetta hlýtur okkur öllum að vera efst í huga. Þess vegna er það, að við eigum að ræða þessi mál öfgalaust og við eigum að finna það bezta, sem hægt er að fá út úr breytingunum. Þetta frv. hefur nú verið lagt hér fram sem umræðugrundvöllur. Það fer til hv. landbn. Landbn. sendir frv. mörgum aðilum, býst ég við, til umsagnar, og það verður vitanlega fróðlegt að fylgjast með þeim till., sem fram koma í þessum málum. Og eins og ég sagði áðan, þá trúi ég því, að framleiðsluráð og stjórn Mjólkursamsölunnar hafi hugsað málið ýtarlega frá því í fyrra. Þar sem framleiðsluráð óskaði eftir því að skipa n. í málið, þá hefur því fundizt, að það gæti komið til greina einhver breyting frá því skipulagi, sem nú er ríkjandi. Það út af fyrir sig hlýtur að vera tímabært að gera breytingu í þá átt, að mjólkin fáist í þeim kjörbúðum, sem uppfylla allar kröfur, en hvernig á að framkvæma það, hvaða ákvæði þarf að setja, til þess að við höfum aðeins af því hagræði, en ekkert ógagn, það skulum við athuga og reyna að fá þær beztu till. fram, sem hugsanlegar eru í því efni.



Herra forseti. Ég var meðflm. að þessu frv., sem lagt var fyrir Alþ. í fyrra og er endurflutt nú með nokkrum breytingum og liggur fyrir til umr. Eins og fyrsti flm. frv. tók í raun og veru fram í framsöguræðu sinni fyrir því, gerðum við nokkra breyt. á frv. frá því í fyrra í því augnamiði að koma til móts við óskir gagnrýnenda án þess að hverfa frá þeirri grundvallarbreyt., sem við viljum gera á mjólkursölumálunum. Ég er þeirrar skoðunar, að þessi mál hafi í raun og veru verið til athugunar í mörg ár, því að hvað sem segja má um 38 ára gamalt fyrirkomulag, sem deilt var um á þeim tíma, fer ekki hjá því, að það sölufyrirkomulag er fyrir löngu orðið úrelt, eins og auðvitað allt, sem verður gamalt, það þarf endurbóta við. Þeir, sem hafa farið með stjórn þessara mála, m.a. Mjólkursamsalan í Reykjavík eða stjórn hennar, hafa auðvitað viðurkennt í verki á síðustu árum, að hún hefur orðið að hverfa frá þeirri stefnu, sem sett var fyrir 38 árum, með því að veita heimild til mjólkursölu í allmörgum verzlunum á því svæði, sem Mjólkursamsalan nær yfir, þó að við og ýmsir aðrir teljum, að hún hafi verið fullsvifasein í þessum breyt. og hefði mátt ganga lengra í þessum efnum á þessu tímabili. Hins vegar skal ég segja um Mjólkursamsöluna í Reykjavík og stjórn hennar til lofs, að hún hefur verið að mörgu leyti frjálslyndari í úrbótum á þessu heldur en sumar minni mjólkursamsölur úti um Íand, en þar er enn í dag - í árslok 1972 - boðið upp á það, að ein verzlun selji mjólkurafurðir og aðrar matvöruverzlanir, sem verzla einnig með allar landbúnaðarafurðir og líka mjólkurafurðir, svo sem osta, fá ekki að selja mjólk og verða að sækja mjólkina eins og hver annar neytandi inn í þá einu sölubúð, sem verzlar með mjólk. Í bréfi, sem ég fékk í fyrra, rétt áður en við lögðum þetta frv. fram, frá einni verzlun í bæ úti á landi, þar segir: „Frá júníbyrjun til ársloka 1971, þá seldum við hér í verzluninni mjólk og mjólkurafurðir fyrir 534 688 kr. eða að meðaltali fyrir 76 384 kr. á mánuði.“ Þetta er fremur lítil matvöruverzlun, en fullkomin að öllu leyti hvað hreinlæti snertir. „Til þess að ná í þessar vörur,“ segir í bréfinu, „sendum við mann á bíl upp í sölubúð kaupfélagsins, staðgreiðum vöruna og dreifum síðan bæði beint úr búð op sendum heim. Fyrir þessa þjónustu fáum við ekki eyri, hvað þá meir. Auk þess vil ég taka fram og leggja áherzlu á, að hið sama gildir um útvegun mjólkurvara fyrir útgerðina, nema varan er skrifuð hjá viðkomandi útgerð. Á það skal bent, að þótt um sé að ræða 100 lítra eða meir fyrir bát í einu, þá fæst það ekki afgreitt úr mjólkurstöð, heldur gengur það eins fyrir sig, verzlunin verður að sækja það í þessa einu verzlun til þess að uppfylla pöntun þessara viðskiptamanna.“ Hv. 2. þm. Sunnl. sagði, að þessar óskir væru fyrst og fremst komnar frá kaupmönnunum sjálfum. Ég vil benda bæði honum og öðrum andmælendum þessa máls á, að mér barst einnig í hendur í fyrra áskorun, sem send var til Mjólkursamlags Ísfirðinga úr einu kauptúni Vestfjarða, Suðureyrarhreppi, og þar segir í formála þessarar, áskorunar til Mjólkursamlagsins: „Við undirritaðir íbúar í Suðureyrarhreppi óskum eindregið eftir því, að báðar matvöruverzlanir vorar fái heimild til að verzla með mjólk og aðrar mjólkurafurðir frá Akureyri og Reykjavík, þá sjaldan ferðir eru þaðan. Þar sem fyrirsjáanlegt er nú þegar, að Mjólkursamlag Ísfirðinga getur ekki annað þeirri mjólkur-, skyr- og rjómaþörf, sem verða mun hér í vetur, eins og sannazt hefur undanfarin ár, þá finnst okkur þetta lágmarkskrafa og svo sjálfsagt, að ekki þurfi að biðja um leyfi.“ Undir þessa áskorun rituðu á ekki stærri stað tæplega 150 manns. Ég á ljósrit af þessum áskorunum, sem ég vildi mjög gjarnan gefa hv. 2. þm. Sunnl. til þess að sýna, að þetta er ekki neitt einkamál nokkurra kaupmanna, sem vitaskuld í augum sumra eru aldrei neins góðs maklegir. En nú skulum við líta á dæmið frá sjónarmiði landbúnaðarins, frá sjónarmiði mjólkurframleiðenda. Ég trúi því ekki, að bændur, mjólkurframleiðendur, séu svo þröngsýnir, að þeir viðurkenni það ekki, að verzlun, sem uppfyllir þau skilyrði, sem gerð eru frá heilbrigðissjónarmiði, og selur allar landbúnaðarafurðir, kjöt og osta, megi ekki einnig selja mjólk. Ég get ekki skilið, að það sé frjálslyndi, að í 3000 íbúa kaupstað megi aðeins vera ein mjólkurútsala, en 2 eða 3 aðrar verzlanir, sem verzla með allar aðrar landbúnaðarafurðir og allar matvörur, megi alls ekki selja mjólk. Ég trúi því ekki, að jafnsanngjarn og ágætur maður og Z. þm. Sunnl. er geti mælt þessu fyrirkomulagi bót. Nú skal ég taka undir það, sem hv. 1. þm. Sunnl. sagði, að það geti um einhverjar aðrar till. verið að ræða til úrbóta frá því, sem nú er. Það er búið að ræða úrbætur á þessum málum í mörg ár og frv. flutt á síðasta þingi, svo að það hefur, eins og hann gat réttilega um, verið tækifæri til fyrir mjólkurframleiðendur sjálfa eða forustumenn þeirra að taka málið í sínar hendur, játa það alveg skilyrðislaust, að það þurfi hér úrbóta við, a.m.k. á sumum stöðum á landinu, og ráða þá ferðinni sjálfir í sambandi við úrbætur. Ég vona, að ég megi segja það fyrir hönd okkar flm. þessa frv., að nú leggjum við mikla áherzlu og mikið kapp á, að þetta frv. liggi ekki mánuðum saman í þeirri n., sem fær það til afgreiðslu. Við leggjum á það höfuðkapp, að þetta frv. með þeim breytingum, sem n. kann að leggja til. fái fullnaðarafgreiðslu hér á yfirstandandi Alþ., þannig að það verði breytingar á þessum málum frá því, sem verið hefur. Hv. 2. þm. Sunnl. taldi, að það hefði orðið verulegur samdráttur í mjólkurframleiðslu, og var ekki mjög bjartsýnn á framtíð þessa atvinnuvegar. Vitaskuld skiptast á skin og skúrir í allri starfrækslu og auðvitað einnig í þessum atvinnuvegi. Þeir, sem mestar áhyggjur hafa haft á undanförnum árum af offramleiðslu landbúnaðarafurða, geta nú farið að sofa rólegar fyrir sínum áhyggjum, því að ég held, að það verði ekki mesta vandamál okkar Íslendinga of mikil framleiðsla á landbúnaðarafurðum. En hitt vil ég segja við hv. 2. þm. Sunnl., að þó að veitt verði leyfi til að selja mjólk og mjólkurafurðir í fleiri verzlunum en nú er, þá mun það ekki verða til þess að draga úr mjólkurframleiðslunni í landinu. Ég er hræddari við, ef aftur skýtur upp hugmyndinni um fóðurbætisskattinn, að hann verði þyngri á metununum í sambandi við mjólkurframleiðslu, en því skal ég lofa hv. 2. þm. Sunnl. og öðrum andstæðingum fóðurbætisskattsins, að ég skal koma til liðs við þá með mínu atkv. hér á Alþ. til þess að drepa þann skatt á bændur. Eins og fram hefur komið áður í þessum umr., hefur verzlunin breytzt mjög á síðari árum. Það eru starfandi verzlanir með mjög fullkomin tæki og í fullkomnu húsnæði, sem selja almennar matvörur. En það er mikið atriði fyrir landbúnaðinn, að þessar vörur séu á boðstólum sem víðast í hinum almennu matvöruverzlunum og á þeim stöðum, sem eru opnir lengur en venjulegar verzlanir. Ég vil t.d. benda á þann stað, sem ég er frá og þar sem er ein mjólkurverzlun í höndum eins aðila. Þar er önnur verzlun, sem hefur opið á sunnudögum fyrir hádegi, og þeir, sem hana eiga, bera mjólkina og borga hana frá deginum áður yfir í sína búð, og þeir neytendur, sem vantar mjólk á sunnudögum, kaupa hana í þessari verzlun. Ég hygg, að þegar þessari þjónustu er hætt eða þessi verzlun liðin undir lok, vegna þess að aðrir vilja hafa einokun á ákveðnum tegundum vöru, sem þar seljast, þá dragi það töluvert úr mjólkursölunni. Ég vona, að þrátt fyrir það að andóf hafi heyrzt í þessu máli, þá skoði menn betur og nákvæmar afstöðu sína til þess, því að hér er á ferðinni framfaramál fyrir landbúnaðinn, sem eykur og bætir dreifingarkerfið á landbúnaðarafurðum, og jafnframt er verið að kveða niður einkarétt ákveðinna verzlana til þess að selja ákveðnar vörur. Við erum fyrir löngu komnir út úr þeim tíma, og það eigum við að vera hvað snertir sölu á öllum vörum.