Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég var forfallaður við 2. umr. málsins, en hafði hugsað mér í framhaldi af því, sem gerzt hafði í hv. fjhn. varðandi málið, að láta í ljós fáeinar athugasemdir, en ég hef skrifað undir nál. fyrirvaralaust. Ég hafði hugsað mér að benda á það, þó að ef til vill hljómi það nú undarlega, að nú er árið 1955, en hér er Alþ. að fjalla um frv. til laga um samþykkt á ríkisreikningnum fyrir árið 195f. Á þessu þarf að verða breyting. Það er allt of mikill seinagangur á endurskoðun ríkisreikninganna og því, að Alþ. taki þá til afgreiðslu á þann hátt, sem lög og stjórnarskrá mæla fyrir. Þá vildi ég enn fremur benda á það, sem einnig bar á góma lauslega í n., að yfirskoðunarmenn gera fjölmargar athugasemdir við ríkisreikningana, sem að vísu er svarað af ríkisstj., en tveimur svörum ríkisstj. er vísað til aðgerða Alþ., en fjölmörgum er svarað á þann hátt, að endurskoðunarmennirnir telja aðfinnslurnar vera þess eðlis, að þær séu til viðvörunar framvegis. Þá finnst mér eðlilegt, þegar ríkisreikningurinn kemur til endanlegrar afgreiðslu á hinu háa Alþ., að þess sé getið af hálfu ríkisstj., hvort tekið hafi verið tillit til þessara viðvarana endurskoðunarmannanna, þegar þær eru orðnar jafngamlar og hér á sér stað. M.ö.o. finnst mér eðlilegt, þegar ríkisreikningurinn kemur endanlega til afgreiðslu, að ríkisstj. skýri frá því, hvort eftir þeim viðvörunum, sem endurskoðunarmennirnir hafa látið í ljós, hafi verið farið eða ekki, því að mörg þessara atriða eru þannig, þó að sum séu að vísu smávægileg, að hægt á að vera núna að gefa upplýsingar um það, hvort nokkurt mark hafi verið tekið á viðvörunum og tillögum yfirskoðunarmannanna eða ekki. Ég skal ekki lengja þessa umr. að þessu sinni, en aðeins grípa niður á fáeinum stöðum í athugasemdum yfirskoðunarmannanna, algerlega völdum af handahófi, og taka dæmi um það, þar sem svör ríkisstj. hafa ekki verið talin fullnægjandi og athugasemdin er til viðvörunar framvegis. Dæmin eru aðeins örfá, sem ég tek, og valin af handahófi. Þess er t.d. getið, að útistandandi skuldir Tóbakseinkasölu ríkisins hjá erlendum viðskiptamönnum hafi í árslok 1952 verið 575 þús. kr. og hjá innlendum viðskiptamönnum hvorki meira né minna en 3.9 millj. kr. Þess er enn fremur getið, að tóbakseinkasalan hafi varið á þessu ári um 40 þús. kr. til auglýsinga, og endurskoðunarmennirnir spyrja, án þess að við því hafi fengizt nokkurt viðunandi svar, og það er talið til viðvörunar framvegis, hvers vegna þessi stofnun sé að verja fé til auglýsinga, þar sem hún hafi einkasölu á vörum sinum. Tóbakseinkasalan hefur enn fremur tapað um 30 þús. kr. af útistandandi skuldum, og telja yfirskoðunarmennirnir þetta ekki benda til þess, að nægilegrar varúðar hafi verið gætt við útlán stofnunarinnar. Ein athugasemd yfirskoðunarmannanna er um það, að útvarp frá Ólympíuleikjunum í Helsingfors hafi á sínum tíma kostað 25 þús. kr., og telja þeir þetta bera vott um heldur litla ráðdeildarsemi í meðferð opinbers fjár. Allýtarlegar athugasemdir eru um afkomu Skipaútgerðar ríkisins, en rekstrarhalli á henni varð á þessu ári 8.6 millj. kr. Er það hvorki meira né minna en tæpar 5 millj. kr. umfram það, sem gert var ráð fyrir í fjárl. Nokkrar athugasemdir eru um Innkaupastofnun ríkisins. Yfirskoðunarmenn benda réttilega á það, að til þess hafi ekki verið ætlazt, að sú stofnun stundaði útlánastarfsemi til sinna viðskiptamanna, en engu að síður séu útistandandi hjá viðskiptamönnum 750 þús. kr. Það liggja engar upplýsingar fyrir um það, hvort á þessum starfsháttum innkaupastofnunarinnar hafi orðið breyting eða ekki, en eðlilegt virðist að gefa um það upplýsingar. Þó að þessi stofnun hafi verið tekin til starfa fyrir nokkrum árum, þá voru engu að síður keypt á árinu 1952 innbú og áhöld fyrir næstum 60 þús. kr. til þessarar stofnunar, þó að hún hefði auðvitað átt að vera fullbúin að innbúi og áhöldum, þegar hún tók til starfa. Finna endurskoðunarmennirnir réttilega að þessu. Þá er enn fremur ein aths. yfirskoðunarmanna, sem ástæða er til þess að vekja athygli á, því að sú aths. er til sérstakrar viðvörunar framvegis. En þess er getið í 22. aths. í sambandi við kostnað við sauðfjárveikivarnir, að árið 1951 hafi uppeldisstyrkur numið 60 þús. kr., en 1952, það ár, sem þessi reikningur er fyrir, hafi hann numið 1.4 millj. kr. og að næstum öll þessi greiðsla hafi verið innt af hendi án fjárlagaheimildar; greitt hafi verið án fjárlagaheimildar, að því er virðist með einfaldri ákvörðun ríkisstj., í uppeldisstyrk 1:3 millj. kr. Við þessu fengust engin fullnægjandi svör af hálfu hæstv. ríkisstj., og er þetta auðvitað til alveg sérstakrar viðvörunar framvegis. Þá vil ég að síðustu benda á það, sem fram kemur í athugasemdum yfirskoðunarmannanna, að ríkissjóður hefur orðið fyrir miklum töpum af þeim ábyrgðum, sem hann hefur tekizt á hendur, en á árinu 1952 þurfti ríkissjóður að greiða hvorki meira né minna en 8.2 millj. kr. vegna ábyrgða, sem hann hafði tekizt á hendur, og er það mikið fé. Það væri einnig ástæða til þess, að ríkisstj. skýrði frá því, hvort síðan hafi verið gerðar ráðstafanir til þess að ganga tryggilega frá þessum málum, þannig að slík geysileg ábyrgðatöp lentu ekki á ríkissjóði og þar með skattborgurunum. Allra síðast mætti svo enn fremur benda á það, að yfirskoðunarmennirnir taka réttilega fram, að endurskoðun reikninga ýmissa ríkisstofnana sé enn mjög ábótavant. Þó að þeir segi að vísu, að þar hafi færzt í betra horf frá því, sem áður hafi verið, nefna þeir nokkrar stofnanir, sem reikningar fyrir árið 1952 séu enn óendurskoðaðir fyrir í maí 1954, þ.e.a.s. tveim árum seinna, en það eru eftirtaldir reikningar: um veitingaskatt, reikningar landssímans, reikningar yfir lögreglukostnað, reikningar tollstjóraembættisins, - þetta eru engin smáembætti, sem hér er um að ræða, - reikningarvegna vegamála, reikningar Tryggingastofnunarinnar, reikningar Trésmiðja ríkisins o.fl. M.ö.o. er öll þessi endurskoðun tvö ár á eftir tímanum. Margt fleira væri um þetta að segja, ef mér þætti ástæða til þess að lengja þessar umr. nú við 3. umr., en til þess sé ég ekki ástæðu. Ég vildi aðeins vekja athygli á því, að mér fyndist það eðlilegur háttur, þegar ríkisreikningarnir koma loksins til endanlegrar afgreiðslu Alþ., að ríkisstj. gæfi þá Alþ. upplýsingar um, hvort hún hefur treyst sér til þess að taka tillit til ábendinga yfirskoðunarmannanna, og ef svo er ekki, þá hvaða rök liggja til þess.



Herra forseti. Það er nú í sjálfu sér ekkert undarlegt, þó að það komi fram einhver rödd í sambandi við afgreiðslu ríkisreikningsins á hverju ári og að nokkuð sé að því vikið, hvernig með þessi mál er ástatt. Ég hef nokkrum sinnum rætt um þessi mál hér á Alþ. og sem yfirskoðunarmaður bent á, hvað það er, sem ég og við yfirskoðunarmenn teljum fyrst og fremst athugavert. Nú hefur það jafnan gengið svo, að þó að við vísum einstökum aths. til aðgerða Alþ., þá hefur ekki verið neitt úr því gert, og við höfum því heldur tekið þá aðferðina að miða okkar tillögur til úrskurðar við það, að athugasemdin sé til athugunar framvegis, til eftirbreytni og í þriðja lagi, að þetta og þetta atriði, sem við finnum að, sé til viðvörunar. Varðandi það atriði, sem hv. 1. landsk. nefndi, að reikningarnir væru mjög á eftir áætlun, þá er það að vísu satt. En það hefur mikið áunnizt í því efni frá því, sem var á tímabili, því að það er þó ekki hægt að segja um þennan reikning, að hann sé nema ári á eftir. Athugasemdirnar eru undirskrifaðar 1. maí s.l., og þetta er reikningur fyrir 1952, og mætti segja, að það hefði um það bil átt að geta verið afgreiddur í hæsta lagi reikningur fyrir 1953. En því er nú þannig varið, eins og flestum hv. alþm. er kunnugt, að ríkisreikningnum er haldið opnum langt fram á næsta ár, eftir að hann á að vera afgreiddur; það er haldið opnum reikningum fyrir hinar og þessar stofnanir mjög langt fram á næsta ár, og reikningshaldið er af þeim sökum og fleiri seinna á ferð en ella. Hér er um ákaflega flókin mál að ræða, og því er reikningshaldið venjulega ári seinna en er hjá hinum einstöku stofnunum. Nú skal ég ekki hér í þessu sambandi fara mikið inn á þær aths., sem við yfirskoðunarmenn höfum gert, enda þótt ræða hv. 1. landsk. gæfi nokkurt tilefni til að fara nánar út í það mál, en við í fjhn. höfum vikið að tveimur höfuðatriðum, sem ber mjög mikið á í þessum reikningi og að sumu leyti fara versnandi frá því, sem verið hefur. Annað atriðið er það, sem er mjög athyglisvert við þennan reikning, að það eru vaxandi útistandandi tekjur, ekki einasta hjá innheimtumönnum ríkisins sjálfum, heldur og hjá hinum og þessum ríkisstofnunum, og það virðist vera versnandi ástand með að innheimta þær tekjur, sem stofnanirnar eiga að fá, og eru sumar stofnanir mjög illa settar að þessu leyti. Þetta á sér víða stað, og við höfum fundið að því oft áður og eins nú. Það er að vísu lofað bót og betrun af hálfu forstjóranna og hæstv. ríkisstj., en árangurinn hefur ekki verið betri en þetta á þessu sviði. Hitt atriðið, sem er mjög einkennandi og hefur verið á undanförnum árum, er það, að sumar stofnanir ríkisins virðast ekki fara neitt að kalla má eftir fjárl. Sumar þeirra skara þar alveg fram úr um að virða fjárl. lítils, aðrar fara eftir fjárl., eftir því sem þeim er mögulegt, og einstök atriði eru það, sem farið er eftir fjárl. í, eins og t.d. um framlög til vegamála og annað slíkt, að svo miklu leyti sem það er ekki viðhaldskostnaður. En ein stofnun er það t.d., sem við höfum gert aths. um æ ofan í æ, og það er Ríkisútvarpið, sem hefur skarað fram úr í því að fara fram úr áætlun með sín gjöld langt umfram það, sem til er ætlazt. Þessu höfum við hvað eftir annað vísað til aðgerða Alþ., sem ekkert hefur fengizt til að gera. Fleiri stofnanir er hér um að ræða, og eitt er, eins og hv. 1. landsk. benti á, varðandi uppeldisstyrkinn og snertir aðallega Austurland og hefur verið ákveðið, án þess að fjárlagaheimild væri fyrir. Ég skal ekki að þessu sinni fara miklu nánar út í þetta, því að það er þetta tvennt, sem er aðallega um að ræða fyrir utan einstök smærri atriði, sem við höfum gert atbs. við í sambandi við þennan reikning, og fjhn. leggur til í sínu nál., að hæstv. ríkisstj. geri ráðstafanir til, að á þessu fáist bætur. Að öðru leyti er það frjálst hverjum og einum hv. þm. að bera fram till. um einstök atriði, sem í þessu sambandi koma fram og aths. gefa fullt tilefni til.



Það hefur verið af tveim hv. dm. rætt hér nokkuð um aths. yfirskoðunarmanna við ríkisreikninginn. Eitt af því, sem þar er bent á, er það, að óinnheimtar ríkistekjur séu meiri en áður; þessar eftirstöðvar hafi farið vaxandi að undanförnu. Ég vil aðeins benda á það í þessu sambandi, að það gefur tæplega rétta mynd af ástandinu að bera saman upphæðirnar. Ég hygg, að það væri réttara að athuga það, hvað hár hundraðshluti af þeim tekjum, sem til féllu á hverju ári, er óinnheimtur í árslok, ef menn vildu fá af þessu rétta mynd. Hins vegar hefur fjhn. í áliti sínu bent á, að það sé nauðsynlegt að gera það, sem unnt er hverju sinni, til þess að tekjur ríkisins og annarra opinberra stofnana innheimtist sem bezt. Hv. þm. A-Húnv. (JPálm), sem er yfirskoðunarmaður ríkisreikninganna, gat um það, að vissar ríkisstofnanir eyddu meira fé en þeim hefði verið ætlað á fjárl., og er það rétt. Hann nefndi hér sérstaklega eina stofnun, Ríkisútvarþið, enda hafa yfirskoðunarmenn gert sérstaka athugasemd um þá stofnun, og raunar hafa þeir gert það um þá stofnun, ef ég man rétt, á undanförnum árum. Ég hef bent á það stundum áður í sambandi við þeirra athugasemdir um einstaka ríkisstofnanir, að það væri ekki alls kostar rétt að miða þarna við krónutölurnar. Það mætti gjarnan taka til athugunar, hvað umsetningin væri mikil hjá ríkisstofnununum, og réttara að reikna út, hvað umframeyðslan nemur miklu, miðað við tekjur þeirra og gjöld í heild. Ég veitti því t.d. athygli nú við athugun á reikningnum, að það er önnur ríkisstofnun, sem ég hirði ekki að nafngreina, en er færð á 3. gr. fjárl. eins og Ríkisútvarpið, og sú stofnun hefur eytt hlutfallslega miklu meira fé fram yfir heimildir fjárl. heldur en Ríkisútvarpið. Umframgreiðslurnar hjá þeirri stofnun eru hlutfallslega miklu hærri en hjá útvarpinu. Eins og ég sagði, hefur þetta komið fyrir áður í athugasemdum yfirskoðunarmanna, og ég hef á þetta bent. Ég tel, að ef þeir sjá ástæðu til að taka út úr sérstakar stofnanir og finna sérstaklega að rekstri þeirra, þá eigi þeir að haga þessu þannig að sleppa ekki þeim, sem ef til vill hafa mest syndgað í þessum efnum ár hvert, en nefna sérstaklega aðrar, sem hafa þó ekki drýgt hlutfallslega eins miklar syndir. En við lögðum nú áherzlu á það í okkar nál. í fjhn., að það væri brýnt fyrir forstöðumönnum ríkisstofnana af þeim ráðuneytum, sem þær heyra undir, að gæta hófs í þessum efnum og takmarka útgjöldin, eftir því sem mögulegt er, við heimildir fjárlaga. Það befur komið fyrir nú og áður, að yfirskoðunarmenn ríkisreikninga hafa vísað athugasemdum sínum til aðgerða Alþ., eins og þeir nefna það. Nú er það svo, að þó að slíkt sé gert, þá stendur þingnefnd að ýmsu leyti illa að vigi að rannsaka þau mál ofan í kjölinn, og ég teldi þess vegna æskilegt, að sá háttur væri hafður á í framtíðinni, ef yfirskoðunarmenn sjá eitthvað sérstaklega athugavert og þeir telja ástæðu til fyrir Alþ. að láta til sín taka á einhvern hátt, að þá gerðu þeir sínar till. til þingsins um aðgerðir í þeim málum. Ég tel, að þeir, sem hafa það verk að athuga þessa reikninga og rannsaka öll fskj. og allan reksturinn yfir höfuð, standi betur að vígi en þingn., sem hefur ýmsum störfum að gegna, að gera rökstuddar till. um úrbætur, ef finnanlegar væru. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að orðlengja um þetta.



Herra forseti. Það kann að vera rétt, sem hv. þm. V-Húnv. (SkG) tók fram, að það sé hér einhver stofnun, sem hafi farið hlutfallslega meira fram úr áætlun fjárl. heldur en Ríkisútvarpið. Ein stofnun er það náttúrlega, sem hefur á þessu ári, 1952, farið langt fram úr Ríkisútvarpinu hvað þetta snertir, og það er Skipaútgerð ríkisins, sem hefur eytt í gjöld umfram fjárl. nærri 5 millj. kr.

Það var nú önnur stofnun, sem ég meinti.

Og hitt er sjálfsagt rétt, sem hv. þm. V-Húnv. tók fram, að Innkaupastofnun ríkisins hefur farið fram úr áætlun hlutfallslega hærra en Ríkisútvarpið, en við gerðum nú athugasemdir við reikninga þeirrar stofnunar. Við skulum taka stofnun eins og t.d. Ríkisútvarpið. Það fer á þessu ári fram úr áætlun í gjöldum um 1461 þús., svo að maður sleppi hundruðum og smærri upphæðum. Þessu fé er eytt, það er farið. Ríkisstj. hefur ekkert gert þar til breytinga, og það er ekkert þægilegt fyrir Alþ. núna tveimur árum seinna að gera ráðstafanir, aðrar en þær að óska eftir því og krefjast þess, að svona fjármálastjórn endurtaki sig ekki. Eins er það með Skipaútgerð ríkisins; þessar tæpu 5 millj., sem hún hefur á þessu ári eytt umfram fjárl., eru farið fé, það er búið að eyða því, og þáverandi ríkisstj. hefur látið sér þetta lynda. Svona löngu eftir á er þess vegna ekki svo mjög þægilegt að gera ráðstafanir út af því, sem orðið er, af því að það hefur ekki verið hafður á sá háttur að koma fram ábyrgð á hendur þeim mönnum, sem hlut hafa átt að máli, en teknar til greina þeirra varnir. En þeirra varnir, sem koma fram árlega við okkar athugasemdum, eru yfirleitt á eina lund, að þetta hafi verið nauðsynlegt fyrir stofnunina o. s. frv.; þeir hafi nú orðið að gera þetta og þeir hafi orðið að gera hitt, þeir hafi orðið að kosta þessu til og þetta og þetta hafi verið nauðsynlegt. Þessar varnir ganga alltaf í sömu átt hjá þessum hv. valdamönnum. En ég fyrir mitt leyti lít svo á, að þessar varnir séu haldlitlar, enda þótt það geti í einstökum tilfellum komið fyrir, að það verði að eyða umfram fjárlög, en þá yrði það að gerast í samráði við starfandi ríkisstj. En úr því að við höfum fjárl. og það er eytt í það löngum tíma og mikilli vinnu að undirbúa þau lög, þá ætlast Alþ. til þess, að eftir þeim lögum sé farið, og ef einhver stofnun er þannig sett, að hún þykist ekki geta komizt af með þetta til að halda sinni starfsemi í fullum gangi með þau gjöld, sem henni eru ætluð á fjárl., þá á hún að draga saman. Þá á að gera ráðstafanir til þess að minnka þá starfsemi, sem er umfram það, sem fjárl. ætlast til að þetta kosti, og hjá stofnun eins og t.d. Ríkisútvarpinu er þetta ákaflega auðvelt mál, ef til þess væri nokkur vilji, að ég nú ekki tali um hjá stofnun eins og t.d. Innkaupastofnun ríkisins, sem margir efast nú um að sé nauðsynlegt að hafa sem ríkisstofnun. Hjá Skipaútgerð ríkisins er þessi leiðin líka möguleg. Ef fjvn. og um leið Alþ. og ríkisstj. ákveða í fjárl., að þessu og þessu megi þessi stofnun eyða í gjöldum, þá eiga framkvæmdirnar, sem um er að ræða, að miðast þar við, en ekki hitt, sem hefur verið reglan og Alþ. hefur alltaf látið sér lynda, að viðkomandi forstjóri láti eins og engin fjárl. séu til og eyði bara eftir því, sem hann telur nauðsyn bera til, og til þess að halda sinni starfsemi eins og hann óskar og hans starfsmenn óska, að það sé sem ýtrast. Þetta er atriði, sem kemur ekki beinlínis við einum reikningi fremur en öðrum. En þetta er atriði, sem er ástæða til, að Alþ. geri sér grein fyrir, hvort á ekki að taka í framtíðinni miklu harðara á en gert hefur verið og á annan hátt en það hefur staðið, því að í raun og veru er þinginu ósæmilegt að láta það viðgangast ár eftir ár, eins og gert hefur verið, að við fáum fjáraukalög upp á marga tugi milljóna, þar sem vissulega er margt að óþörfu.



Herra forseti. Lög um landshöfn í Keflavíkur- og Njarðvíkurhreppum voru samþ. á Alþingi 1946. Þar er svo fyrir mælt, að ríkissjóður láti gera og starfrækja á sinn kostnað hafnarmannvirki í Keflavíkur- og Njarðvíkurhreppum, innan takmarka, sem þar eru nánar tilgreind. Þar segir enn fremur, að til greiðslu kostnaðar við hafnargerðina sé heimilt að taka lán fyrir hönd ríkissjóðs, allt að 10 millj. kr., er endurgreiðist að 1/3 úr ríkissjóði og að 2/3 úr hafnarsjóði, og að hafnargjöld landshafnarinnar skuli við það miðuð á hverjum tíma, eftir því sem fært þykir, að tekjur hafnarinnar nægi til að greiða vexti og afborganir af 2/3 hlutum stofnkostnaðarins auk árlegs rekstrarkostnaðar við höfnina. Þá er í þessum lögum um landshöfnina frá 1946 heimild fyrir ríkisstj. til að kaupa þáverandi hafnarmannvirki í Keflavík og Njarðvík. Um stjórn hafnarinnar segir svo í lögunum, að í henni skuli vera hafnarstjóri, sem skipaður sé af þeim ráðh., sem fer með hafnarmál, og 4 meðstjórnendur, 3 kosnir af Alþingi og 1 af sveitarstjórnum Keflavíkurhrepps og Njarðvíkurhrepps. Þessum lögum frá 1946 var síðan breytt með lögum nr. 55 1950, en í þeirri breytingu felst það, að heimild til lántöku vegna hafnarinnar er hækkuð úr 10 millj. kr. upp í 15 millj. kr. En með frv. því, sem hér liggur fyrir, er farið fram á, að upphæðin verði enn hækkuð úr 15 millj. kr. upp í 25 millj. kr., og er það efni frumvarpsins. Framkvæmdir við landshöfnina í Keflavík og Njarðvík voru hafnar sama ár og lögin voru sett á Alþingi, eða 1946. Þá tók landshöfnin við þeim mannvirkjum, sem Keflavíkurhöfn átti, ásamt áhvílandi skuldum á þeim mannvirkjum, sem námu 11/2 millj. kr. Þá keypti landshöfnin einnig nokkuð af löndum á þessum stað, og síðan hefur verið unnið að hafnarmannvirkjum bæði í Keflavíkurhöfn og í Innri-Njarðvík. Hefur verið unnið á tveimur stöðum. Mannvirki hafnarinnar í Keflavík eru þegar komin til mikilla nota, og er aðalhöfnin þar, fiskihöfn og flutningahöfn, en mannvirkin í Njarðvík eru skemmra á veg komin. Hafa að vísu orðið að þeim töluverð not, en koma þó enn ekki að fullum notum, og er gert ráð fyrir að halda áfram verkinu. Að þessu er nánar víkið í nál. á þskj. 383. En alls er búið að verja til framkvæmdanna í landshöfninni, að meðtöldum þeim lánum, sem landshöfnin yfirtók frá Keflavíkurhöfn, hátt á 14. millj. kr. Auk þess hafa verið keypt lönd fyrir um 900 þús. kr. og þar að auki varið nokkru fé til húsa og tækja til afnota fyrir höfnina. Samtals er það fé, sem varið hefur verið til landshafnarinnar síðan 1946, að meðtöldu því sem á Keflavíkurhöfn hvíldi, rétt um 15 millj. kr. eða aðeins rúmlega það. Þetta fé hefur verið fengið á þá leið, að ríkissjóður hefur lagt fram um 41/2 millj. kr., eða nál. þriðjunginn, og hafnarbótasjóður auk þess rúml. hálfa þriðju millj. kr. Þar að auki skuldar landshöfnin í ríkisskuldabréfum og í ábyrgðarlánum um 4 millj. og ríkissjóði sérstaklega á svonefndum viðskiptareikningi um 3 millj. kr. Tekjur hafnarinnar hafa farið vaxandi í seinni tíð og námu á árinu 1953 1.4 millj. kr., og á árinu 1954 munu þær hafa numið um 1.7 millj. kr. Þessar upplýsingar um mannvirki landshafnarinnar og um fjármál hennar vil ég fyrir hönd n. láta koma hér fram, og er reyndar að þeim víkið í nál. En n. leggur til, að meginefni þess frv., sem hér liggur fyrir, verði samþ., þ.e.a.s. heimildin til að taka lán vegna landshafnarinnar, sem raunar þýðir í framkvæmd að verja fé til hafnarinnar, verði hækkað úr 15 millj. upp í 25 millj. kr. Jafnframt leggur n. til, að gerðar verði nokkrar formsbreytingar á frv., sem tilgreindar eru á þskj. 383. Þær skipta ekki máli efnislega. Aðalatriðin í þessum brtt. eru þau að breyta orðalagi til samræmis við það, að Keflavík er ekki lengur hreppur, heldur kaupstaður, og að lögin frá 1950 eru felld inn í upphaflegu lögin frá 1946. Er þá gert ráð fyrir, að landshafnarlögin frá 1946 verði gefin út að nýju svo breytt.



Herra forseti. Vegna þess að 1. flm. þessa frv. er ekki viðstaddur, vildi ég leyfa mér sem meðflm. þess að tjá hv. sjútvn. þakkir fyrir afgreiðslu þess og skýra frá því, að a.m.k. ég fyrir mitt leyti er alveg samþykkur þeim hreytingum, sem n. leggur til að gerðar verði og eru ekki efnisbreytingar, heldur aðeins, má segja, að frv. sé fært til réttari stíls vegna þeirra breytinga, sem orðið hafa á sveitarstjórn Keflavíkurhrepps síðan lögin voru samin.



Herra forseti. Það eru aðeins nokkur orð. Í sambandi við brtt. frá hv. 1. þm. Árn. vil ég segja, að tilgangurinn er alveg augljós, sem sé sá að reyna að koma í veg fyrir, að samningar takist á milli sveitarfélaganna og Brunabótafélags Íslands. Því eins leggur hann til, að fresturinn verði sem skemmstur. Ég sé ekki út af fyrir sig neina hættu í því, þó að báðir samningsaðilar hafi góðan tíma til þess að athuga sinn gang og semja um þessi mál. Það stendur nú svo á, að ég sá um daginn afrit af samningi, sem Samvinnutryggingar hafa gert við sveitarfélag úti á landi. Í þessum samningi stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Samningur þessi gildir í 5 ár, frá 15. okt. 1955, en sé honum ekki sagt upp með 6 mánaða fyrirvara, miðað við lok samningstímans, framlengist hann um 5 ár í senn.“ Samvinnutryggingar hafa því talið nauðsynlegt, að þær hefðu 6 mánaða fyrirvara í sambandi við samninga um þessar tryggingar. Það er því engin goðgá, þó að Brunabótafélag Íslands hafi einhvern svipaðan tíma, þeir aðilar, sem koma til með að semja við félagið, hafi einhvern svipaðan umhugsunarfrest um það, hvort eigi að gera samninginn eða ekki. Í þessu sambandi má einnig minna á það, að ég held, að varðandi brunatryggingar hér í Reykjavík hafi verið um töluvert lengri fresti að ræða en farið er fram á í sambandi við Brunabótafélag Íslands, og ég held, að í sambandi við þá samninga hér í bænum, sem gerðir hafa verið, hafi verið allt að eins árs uppsagnarfrestur.



Herra forseti. Ég ætlaði ekki að fjölyrða neitt um þessa brtt. mína, sem ég flyt hér við 20. gr. Ég vék að því atriði við 2. umr. málsins og taldi ekki þörf á að gera það nú sérstaklega að umræðuefni. En fyrst hv. þm. Ak. leggur það mikið kapp á, að þessi breyting verði ekki gerð, og fer að vitna til samninga, sem gerðir hafi verið eða er í ráði að gera um þetta efni, sínu máli til stuðnings, að það óhapp hendi nú ekki hv. deild að stytta þennan frest, eins og gert er ráð fyrir í tillögunni, þá er rétt að víkja að þessu nokkrum orðum. Hvort sem það eru margir eða fáir samningar, sem gerðir hafa verið um þetta efni og með eins löngum uppsagnarfresti og hér er gert ráð fyrir í frvgr., 6 mánaða uppsagnarfresti, miðað við 15. okt., þá skiptir það engu máli fyrir mig og þarf ekki að skipta neinu máli fyrir þessi félög. Þeim getur ekki staðið það á neinu, þannig að það raski þeim áætlunum, sem þau gera, eða starfsemi þeirra, að þau þurfi með margra mánaða fyrirvara að vita um það, hvort eitthvert bæjareða sveitarfélag gengur frá þeim hvað tryggingarnar áhrærir. Nú vitnaði hann til samninga, sem hann segist hafa séð og Samvinnutryggingar hafi gert, þar sem sé sami frestur og hér er gert ráð fyrir í frv. Þetta varðar mig ekkert um, ekki hið minnsta. En það er nærtæk skýring, hvers vegna Samvinnutryggingar kunna að hafa sett eitthvað í uppkast að samningum eða samninga, ef það er búið að ganga frá þeim, að hér liggur fyrir Alþ. frv., sem ráðgerir þennan uppsagnarfrest. Skyldi það ekki geta verið ástæðan til þess, að Samvinnutryggingar setja nú þennan frest, að þetta er í þessu frv., sem lagt hefur verið fyrir Alþ., og Samvinnutryggingar kæra sig ekki um að grípa inn í hvað þetta ákvæði áhrærir, svo að m.a. sé ekki hægt að segja, að Samvinnutryggingar séu í neinu kapphlaupi við Brunabótafélag Íslands um að stytta þennan frest, sem ráð er þarna fyrir gert í frv. Ég er í litlum vafa um það, án þess að ég hafi haft vitneskju um þetta, fyrr en hv. þm. Ak. kemur með það, að þarna er orsökina að finna. Samvinnutryggingar hafa ekki kunnað við annað. Vel má vera líka, ef það hefði sýnt sig, að Samvinnutryggingar hefðu verið farnar að gera samninga um tryggingar og haft þennan uppsagnarfrest skemmri, að þá hefðu þær hlotið ákúrur fyrir það. En sé það eitthvað, sem Samvinnutryggingar óska eftir og vilja gjarnan hafa þennan frest til uppsagnar fyrir sig jafnlangan og hér er gert ráð fyrir í 20. gr., þá skiptir það mig ekki neinu. Það er hæfilegt, að tveggja mánaða uppsagnarfrestur sé um þetta atriði. Þetta er ekki svo margbrotið. Og nú vona ég, til þess að við gerum báðum aðilum jafnt undir höfði, að nú fallist hv. dm. á mína till. Þá eru óskir hvorugs félagsskaparins uppfylltar, og jöfnuður góður allur er. Ég ímynda mér, að þetta gæti allvel farið. Nú vona ég, að þegar hv. þm. Ak. áttar sig betur á þessu, veiti hann mér lið og samþ. þessa till. Það er þá hægt að segja a.m.k. á eftir, eftir þeirri vitneskju, sem hann er búinn að fá, að ekki hefur þarna verið látið eftir óskum Samvinnutrygginga, og þá eigum við samleið. (Gripíð fram í.) Fyrir Samvinnutryggingar? Hvernig spyr hv. 3. þm. Reykv.? Göfugur er vitaskuld félagsskapurinn og góður, en þótt svo sé, sem ég viðurkenni fullkomlega, þá er hann þó ekki settur ofar lögum og rétti í þjóðfélaginn. Nóg mundi nú einhverjum þykja samt, þó að svo væri ekki.



Herra forseti. Hér hefur verið talað um brtt., sem hv. 1. þm. Árn. hefur borið fram við 20. gr. frv. Það lítur út fyrir, að höfundur þessa frv. hafi lagt alveg sérstaka alúð við 20. gr. þess. Þar segir, að stjórn bæjar- eða sveitarfélags sé heimilt að leita til stjórnar Brunabótafélagsins og óska endurskoðunar á tryggingarkjörunum. Mikið er nú frelsið. En fari svo, að ekki hafi náðst samkomulag um endurskoðunina eftir tveggja mánaða samkomulagstilraunir, sé bæjar- eða sveitarfélaginu heimilt að segja sig úr Brunabótafélaginu með 6 mánaða fyrirvara. Líklega hafa þeir, er sömdu frv., tekið fyrirmyndina að þessum merkilegu ákvæðum úr einum frægum samningi, sem er varnarsamningur Íslands og Bandaríkjanna á grundvelli Atlantshafssáttmálans. Þar eru, ef ég man rétt, hliðstæð ákvæði um endurskoðun, sem er óhjákvæmilegur undanfari samningsuppsagnar. Ég lít svo á, að hér hefði átt að nægja að setja venjuleg ákvæði um, að samningi um tryggingarnar mætti segja upp með hæfilegum fyrirvara. Ég flyt þó ekki brtt. um þetta atriði. Úr því að hv. flm. frv. telja það verulegu máli skipta að setja ákvæði úr herverndarsáttmálanum inn í lög um Brunabótafélag Íslands, þá get ég vel gert það fyrir þá að láta það afskiptalaust. Annars hafa sumir hv. flm. frv. ekki haft sérstakt dálæti á varnarsamningnum að því er mönnum hefur skilizt. En þetta er kannske að breytast eins og ýmislegt fleira. Við 2. umr. um þetta frv. bar ég fram fyrirspurn til 1. flm., hv. þm. Ak., og frsm. allshn., hv. 3. þm. Reykv. Ég spurði um það, hvers vegna húsatryggingar mættu ekki vera frjálsar, eins og t.d. bifreiðatryggingar. Ég fékk þá ekkert svar við fyrirspurn minni, en í umr. um annað frv. nefndu þeir fyrirspurn mína, án þess þó að gefa nokkurt svar við henni. Og hv. 5. landsk. þm. reyndi þá að koma til liðs við þá sjálfstæðismennina. Mér kemur það ekkert á óvart, þó að hv. 5. landsk. þm. sé sæmilega ánægður með þetta frv. Hann þarf ekki að hrekjast langt frá stefnu síns flokks til þess að telja það harla gott. Af ummælum hv. þm. Ak. virtist mega ráða, að hann telji það næga ástæðu til að neita húseigendum um frelsi í þessum efnum, að þeir hafi ekki haft það áður. „Þetta hefur verið svona áður,“ sagði hv. þm. Að öðru leyti var ræða hans klögumál til Alþ. yfir því, að blaðið Dagur á Akureyri hefði ekki látið í ljós nógu mikla hrifningu yfir framgöngu hans í málinu. Þá er það hv. 3. þm. Reykv., frsm. allshn. Hann segir, að brunatryggingarnar verði frjálsar, ef það frv. um Brunabótafélag Íslands, sem hér er til umr., verður samþ. Mundi hv. 3. þm. Reykv. segja, að verzlunin í Reykjavík væri frjáls, ef meiri hluti bæjarstjórnar þar samþykkti - og hefði til þess lagaheimild - að taka alla verzlun í bænum í sínar hendur og gerði síðan heildarsamning um vörukaup fyrir alla íbúa kaupstaðarins? Hv. þm. segir, að einstaklingarnir standi svo miklu verr að vígi að ná hagstæðum samningum en bæjar- eða sveitarstjórnir, sem semji í einu lagi fyrir alla íbúa bæjarins eða hreppsins. Ég geri ráð fyrir, að flestir aðrir sjái, að það væri fullkomnasta öfugmæli að nefna slíkt fyrirkomulag frjálsa verzlun. Sama máli gegnir auðvitað um húsatryggingarnar. Frelsi húseigenda er vitanlega algerlega fyrir borð borið, ef þeir fá ekki sjálfir að ráða því, hvar þeir tryggja hús sin, en verða þess í stað, hvort sem þeim líkar betur eða verr, að hlíta því, sem meiri hluti bæjar- eða sveitarstjórnar ákveður í þessum efnum. Þá sagði hv. 3. þm. Reykv. og lagði á það mikla áherzlu, að enginn húseigandi í Reykjavík léti sér detta í hug, að hann gæti fengið tryggingu á húsi sínu með betri kjörum en þeim, sem nú gilda þar. Þetta er auðvitað mesta fjarstæða hjá hv. 3. þm. Reykv., það vita allir, sem nokkuð hafa kynnt sér þessi mál. En ef hann trúir þessu sjálfur, hvers vegna vill hann þá ekki leyfa mönnum frjálsræði í þessum efnum? Ef það væri rétt, sem hann heldur fram, að enginn láti sér koma í hug, að hægt sé að fá betri kjör en menn búa nú við, þá mundi enginn breyta til um tryggingu, þó að hann hefði frelsi til þess. Hv. 3. þm. Reykv. segir, að það sé engin frelsisskerðing að standa saman. Hann kallar það að standa saman, þegar meiri hlutinn beitir valdi sínu til þess að kúga minni hlutann. Þeir standa víst vel saman í einræðislöndunum, þar sem allir verða að sitja og standa eins og yfirvöldin segja fyrir um. Ég fékk því engin svör við fyrirspurn minni hjá hv. 3. þm, Reykv. og ekki heldur hjá hv. þm. Ak. Og ég geri mér litlar vonir um svör frá þeim síðar. Ég get raunar skilið, að það sé erfitt fyrir þá að svara því greinilega og vafningslaust, hvers vegna húsatryggingarnar mega ekki vera frjálsar eins og bifreiðatryggingarnar. Tveir af flm. frv., þeir sem þar eru í fararbroddi, hv. þm. Ak. og hv. 2. þm. Skagf., og 2 af nm. allshn., sem mæla með frv., hv. 3. þm. Reykv. og hv. þm. Siglf., hafa talið sig til Sjálfstfl. Sá flokkur hefur áður talið sér það til gildis, jafnvel öðru fremur, að hann vildi standa vörð um einstaklingsfrelsið í þjóðfélaginu og hann vildi leyfa frjálsri samkeppni að njóta sín á viðskiptasviðinu. En margt breytist. Nú verður ekki annað séð en að þeir sjálfstæðismenn séu búnir að leggja frelsisfánann sinn varanlega til hliðar. Hann hefur líka fengið á sig slíka bletti í meðförunum hjá þeim, að hæpið er að veifa honum lengur.



Herra forseti. Hv. þm. V-Húnv. hefur sýnilega þótt mikið við liggja að vera vel undirbúinn í máli þessu, enda hirti hann ekki um að svara því, sem sagt var hér í gær, heldur kemur hér nú undirbúinn til þess að deila á menn um það, hvor sé meira fylgjandi einstaklingsfrelsi og einstaklingsframtaki - hann sem mælir gegn frv um Brunabótafélagið, eða hinir, sem fylgja því. Ég verð að segja fyrir mig, að ég hef jafnan litið svo á, þó að hv. þm. sé manna frjálslyndastur í skoðunum, að ég væri engu minni frjálshyggjumaður en hann í þeim greinum, sem hér er um ræða. En þessar umræður eru nú farnar að færast talsvert mikið í þófsáttina, og finnst mér ekki ástæða til þess að halda þeim uppi lengur. Ég vil þó segja hv. þm. út af því eina atriði, sem mér fannst nokkru máli skipta í ræðu hans, að hann tók í munn sér sömu röksemdir og hv. 1. þm. Árn. hampaði hér við umr. í gær, að það að vera fylgjandi samtryggingum húseigna væri svipað því að vera því fylgjandi, að bær eða ríki tæki að sér alla vörusölu í bænum eða á landinu. Ég vék lítils háttar að þessu við umræðurnar í gær, og ég tel ekki ástæðu til að fara nánar út í það. Þetta er tvö ólík mál. Það er hrein fjarstæða að bera þetta saman. Þeir, sem mælt hafa gegn frv. um Brunabótafélagið, en með frv. um brunatryggingar utan Reykjavíkur, hafa haldið því fram, að Brunabótafélagið ætti að standa jafnfætis öðrum félögum á frjálsum markaði. Mér hefur raunar skilizt, að þeirra málafylgja öll hafi snúizt um þetta eina atriði. Þeim hefur fundizt, að félaginu væru gefin meiri fríðindi en rétt væri og að það stæði því betur að vígi með þessu en önnur félög. Þess vegna virtust mér mjög athyglisverðar þær upplýsingar, sem hv. þm. Ak. kom með hér nú varðandi það félag, sem þessir hv. þm. eru að berjast fyrir; það er vitanlegt, að þeir eru að berjast fyrir hagsmunum Samvinnutrygginga. Ég skal ekki álasa þeim fyrir það eða leggja þeim það nokkuð til lasts. En það er vitanlegt, að fyrir hagsmunum þessa félags hafa þeir verið að berjast. Nú upplýsir hv. þm. Ak., að þeir samningar, sem Samvinnutryggingar hafa gert við menn, séu með sex mánaða uppsagnarfresti af hálfu tryggingartaka, alveg elns og greinir í frv. um Brunabótafélagið. M.ö.o.: Samvinnutryggingar þykjast þurfa að hafa sama fyrirvara um uppsögn á sínum tryggingum og frv. gerir ráð fyrir að Brunabótafélagið hafi, Ja, þá sé ég nú ekki annað en að hruninn sé grundvöllurinn undan fótum þessara hv. þingmanna, sem hér hafa haldið uppi mjög löngum og hörðum umræðum einmitt um þetta atriði. En hv. þm. reynir að bjarga sér út úr ógöngunum með því að segja, að honum komi ekkert við, hvað Samvinnutryggingar geri. Það kann vel að vera, að honum komi það ekki við. Mér dettur ekki í hug að bera á móti því. En svo segir hann: Ja, er þá ekki bezt að gera bæði félögin jöfn, setja það í frv. um Brunabótafélagið, að uppsagnarfresturinn sé aðeins tveir mánuðir? Þá standi þau jafnt að vígi. - Ég endurtek þetta vegna þess, að hv. þm. virtist ekki taka ettir því, sem ég skaut fram í við umræðurnar, er ég spurði hann: Ef þetta er gert, ef frv. um Brunabótafélagið er breytt þannig, að uppsagnarfresturinn sé tveir mánuðir, eru þá Samvinnutryggingar bundnar við sama ákvæðið? Ég sé ekki annað en að þessi lög gildi aðeins fyrir Brunabótafélag Íslands. Þótt Brunabótafélaginu sé skipað með lögum að losa tryggingar sínar með tveggja mánaða fyrirvara, er engin skylda lögð á herðar Samvinnutryggingum né neinu öðru tryggingarfélagi. Þau geta haldið 6 mánaða ákvæði í sínum samningum, ef þau kæra sig um. Ég efast um, að Samvinnutryggingar kæri sig um að sleppa þessu 6 mánaða ákvæði, og þá gæti vel svo farið, að hv. þm. væri ekki að gera þessu góða félagi neinn greiða. En þá mundi vera búið að leggja kvöðina á Brunabótafélagið, án þess að nokkur kvöð væri á hinum félögunum og án þess að nokkur trygging væri fyrir því, að þau fylgdu sömu reglum.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Hv. 3. þm. Reykv. segir, að við séum hér að berjast fyrir hagsmunum tryggingarfélags, sem heitir Samvinnutryggingar. Það, sem við erum hér að berjast fyrir, er það, að tryggingarnar verði frjálsar, frjálsar fyrir alla húseigendur, þeir megi tryggja sínar húseignir þar, sem þeim sýnist hagkvæmast á hverjum tíma. Þetta segir hv. 3. þm. Reykv. að sé að berjast fyrir hagsmunum Samvinnutrygginga. Ég vil vekja athygli á því, að þarna liggur þá fyrir játning frá honum um það, að þetta fyrirtæki sé þannig rekið, að viðskiptin hljóti öll að fara til þess, ef menn geta farið hér frjálsir ferða sinna.



Herra forseti. Þessar umr. eru nú að mínu viti orðnar allkyndugar, þar sem hv. þm. V-Húnv. heldur því fram, að það sé eingöngu fyrir því barizt af hálfu hans og hans fylgismanna, að brunatryggingar í þessu landi megi vera frjálsar, þ.e.a.s., að. hver maður megi tryggja sínar húseignir þar, sem hann óskar, án þess að vera með í heildartryggingu síns hreppsfélags eða koma þar fram í hinni sameiginlegu heild. Ég vil aðeins út af þessu spyrja hann og þá, hvað því veldur, að afurðasölulögin voru sett á sínum tíma. Við skulum fara til baka 20 ár aftur í tímann, þegar bændum var bannað að verzla hver einn út af fyrir sig, þegar það var talið hyggilegra, að þeir ættu að vera með í samsölum, bæði um sölu mjólkur, kjöts og annarra búsafurða. Hvers vegna var þetta gert? Var það til þess að styðja frelsi einstaklingsins? Var það ekki vegna þess, að hagsmunum bændanna var talið betur borgið með því, að þeir kæmu saman sem heild, en ekki hver einn út af fyrir sig? Nú vil ég spyrja þessa hv. menn, sem fyrir frelsinu berjast: Vilja þeir falla frá því, sem þá var ákveðið, eða vilja þeir viðurkenna sama rétt handa brunatryggjendum nú og bændum þá?



Herra forseti. Hv. frsm. allshn. gerði fyrirspurn um það, ef þetta ákvæði yrði samþ., sem ég legg til, tveggja mánaða uppsagnarfrestur, hvort það gilti þá fyrir önnur félög sami frestur. Hver tilætlun okkar hefur verið um þetta efni, getur hv. þm. séð á því frv., sem við flytjum og við ætlumst til að gildi um þetta efni, um brunatryggingar utan Reykjavíkur, að þar er ekki talað um, - ég held, að ég viti það alveg rétt, það hefur ekki skolazt neitt hjá mér, - þar er ekki talað um neinn frest, og menn eru eftir því frv. alveg sjálfráðir um, hvar þeir tryggja og hvort þeir gera það sjálfir eða fela sinni sveitareða bæjarstjórn umboð til þess að gera samningana. Hv. þm. á þess kost enn að hjálpa til að koma þessari löggjöf í gegn, og þá eru önnur tryggingarfélög en Brunabótafélag Íslands í þessu efni heldur verr sett, því að ég held, að ég viti það alveg rétt, að það er enginn uppsagnarfrestur tiltekinn í frv., ef menn vilja breyta til, færa sig milli félaga, en Brunabótafélag Íslands hefur þó eftir þessari till. tveggja mánaða frest, þ.e.a.s., ef maður ætlar að færa sínar brunatryggingar í burtu, þá veit það það tveim mánuðum fyrr en til þess kemur. Ef aftur þetta frv. verður eitt löggilt, þá man ég ekki, svo að ég þori að staðhæfa neitt um það, eftir þeim l., sem sett voru um þetta efni í fyrra, hvernig því er varið, en mig undrar eiginlega á þessum ótta og þessu kappi, sem í þessu máli er um þessi atriði. Hv. þm. tók undir þær raddir, sem komið hafa fram hjá fleirum, að við værum að berjast fyrir hagsmunum Samvinnutrygginga - ja, hvernig þá? Þá ætti það að vera með því móti, að það væri ekki lokað fyrir þeim með lögboði að geta tekið á móti tryggingu, en í því efni standa Samvinnutryggingar alveg jafnt að vígi og önnur vátryggingarfélög, sem viðurkennd eru af ráðh. Þetta er þá allt og sumt, þetta er þá öll baráttan, að þær njóti sama réttar og önnur vátryggingarfélög. Lengra er ekki í þessu gengið, og ég held, að þetta sé ekkert ámælisvert. Annars er nú til lítils að vera að karpa um þetta, og ég ætlaði satt að segja ekki að taka frekari þátt í umr. Mér fannst, að það mundi ekki mikið á því að græða, og það hefur líka farið svo. Hv. 3. þm. Reykv. þykir ákaflega fjarstætt að draga ályktun af þessu hvað viðskipti áhrærir, að ef samið væri um mikla fjármuni þar eða mikið verðmæti um kaup og sölu og fyrir marga, þá gilti allt annað lögmál í því efni en ef um brunatryggingar er að ræða og sveitarstjórn á að semja fyrir alla sína þegna, allt öðruvísi sé varið um venjuleg viðskipti, við skulum segja verzlunarviðskipti. En ég er ekki alveg viss um, þó að honum finnist það allt annað mál, að menn séu alveg sannfærðir um, hvað sé rétt, því að rök færði hann engin fyrir því, enda mun það verða torvelt, því að í hvoru tveggja tilfellinu lýtur þetta að viðskiptum, hvort þau eru meiri eða minni, og ætti þá að gilda nokkuð svipað lögmál í þessu efni. Og það er ekki alveg víst, að allir taki fyrir góða og gilda vöru bara að hann segir, að það sé allt annað. Það er hans álit á því sjálfs, en það er ekki alveg endilega víst, að þeir, sem á hann hlusta og kunna að hugsa um þessi mál., sannfærist bara af því, að hann segir það. Það gæti vel hugsazt, að þeir heimtuðu frekari rök til að láta sannfærast. Þessu vil ég nú skjóta að hv. 3. þm. Reykv., og sérstaklega vil ég einmitt nota tækifærið nú, af því að hann leggur svo mikla áherzlu á þetta, ef það skyldi síðar gerast í hans lífi, að gengið yrði inn á einhverja svipaða braut um viðskipti, að þá er þægilegt að geta hugsað um það áður til þess að vera viðbúinn að gefa góð og gild svör gegn slíku. Við erum sammála um það, hv. 3. þm. Reykv. og ég, að það kunni að vera ekki hyggilegt, en mér skilst einhvern veginn, að forsendurnar fyrir niðurstöðunni hjá okkur í því efni kunni að vera eitthvað mismunandi hjá hvorum um sig. Hv. 5. landsk. þm. (EmJ) fór í sambandi við þetta að minnast á afurðasölu bændanna og fannst vera nokkur mótsögn í því að binda með lagastaf þau viðskipti bændastéttarinnar, sölu á afurðum hennar, sem byggist nú á lagafyrirmælum, sem Alþ. hefur sett. Ég kem því ekki einhvern veginn fyrir mig, hvað sambærilegt þetta kann að vera. Ég verð að játa, að ég hef ekki hugsað út í þetta fyrr en hv. þm. varpaði þessu fram, en í því sambandi vil ég minna hann á, að þessi löggjöf er undirbúin af bændastéttinni sjálfri. Sá félagsskapur, sem bændurnir hafa um sín mál, fjallaði um þetta efni, áður en það kom til Alþ., og síðustu hönd á það verk lögðu trúnaðarmenn bændastéttarinnar, sem búnir voru að ræða við bændurna áður um þetta efni. Fulltrúar bænda hér á þingi tóku við þessu máli og reyndu að framfylgja því eftir óskum bændastéttarinnar. Þannig er þessi löggjöf til orðin. En ég vil benda hv. 5. landsk. þm. á, að það er fleira í lögum, sem bindur menn og bindur mönnum skyldur og byrðar og menn láta sér þó lynda, því að að því leyti sem lagastafurinn tekur til manna, þá er þar ekki gert neitt upp á milli, það á að gilda hið sama gagnvart fólkinu. Og eigi að breyta því, þá verður það að gerast með þeim hætti, að það taki einnig til þegnanna á sem réttlátastan hátt eftir því sem menn kunna að koma auga á, hvort sem óskirnar koma frá fólkinu til Alþ. eða fulltrúarnir á þingi gera þá ákvörðun sjálfir. Sá stuðningur, sem bændastéttin taldi sér í þessari löggjöf, er því veittur eftir óskum hennar, og ég býst við því, að ég muni láta það vera að eyðileggja þá löggjöf eða upphefja hana, nema óskir kæmu frá bændastéttinni um það, og mundi það þá vera orðið mjög breytt viðhorf frá því, sem var þegar löggjöfin var sett, og frá því, sem er nú, eftir því sem maður getur bezt séð, þannig að ég held, að við þurfum ekki í þessu efni að vera að ræða svo mjög mikið um þetta. Ég sé ekki ástæðu til þess að vera að fjölyrða um þetta frekar. Það er lítið á þessu að græða, skilst mér, en ekki get ég neitað því, að ýmislegt hefur nú komið fram, sem hefði verið skemmtilegt að fást betur við, en það mun ekki breyta neinu um úrslit málsins og ekki vert að tefja þannig tíma.



Herra forseti. Það er aðeins viðkomandi einu atriði, sem ég vil minnast á til viðbótar því, sem hv. 1. þm. Árn. sagði í sinni ræðu. Það er út af þeirri fyrirspurn, sem hv. 5. landsk. þm. kom með til okkar. Hann fór að tala um afurðasölulöggjöf landbúnaðarins og gerði fyrirspurn í því sambandi. Ég hef ekki orðið þess var, að í þeirri löggjöf væri neitt um það, að bæjar- og sveitarstjórnir gætu tekið þau mál í sínar hendur og samið fyrir alla íbúa viðkomandi bæjar- eða hreppsfélags um kaup eða sölu á afurðum landbúnaðarins, eins og gert er ráð fyrir að bæjar- og sveitarfélög fái heimild til um þau viðskipti, sem hér er um að ræða í þessu frv. um brunatryggingar. En kannske þetta eigi að koma, ef þetta frv. verður að lögum; næsta skrefið verði að koma með frv. um, að bæjar- og sveitarfélög, eða meiri hluti á hverjum stað, geti ákveðið að taka í sínar hendur öll þau viðskipti, hvað sem framleiðendur og neytendur kunni um það mál að segja.



Herra forseti. Ég leyfði mér með örfáum orðum áðan að gera lítils háttar samanburð á afurðasölulögunum, sem sett voru fyrir 20 árum og við hv. 1. þm. Árn. munum sjálfsagt vel eftir, þegar sett voru, og svo þessum lögum, sem hér eru til umræðu nú. Báðum þessum lögum er það sameiginlegt, að tekinn er rétturinn af hverjum einstaklingi til þess að ráða fullkomlega sínum málum sjálfur og hag heildarinnar talið betur borgið með því, að þessi réttur eða þetta frelsi sé af einstaklingnum tekið, en stærri heild látin ráða úrslitum. Hv. 1. þm. Árn. sagði í sinni síðari ræðu, að þetta hefði ekki verið gert fyrr en að þaulathuguðu máli, vel undirbúnu af bændastéttinni allri, og þess vegna hefði þetta verið hennar mál og hennar áhugamál, að þetta yrði gert eins og gert var. Ég minnist þó þess, að þar voru ekki allir sammála. Það voru einstaklingar til þá, sem vildu fá leyfi til þess að selja sína vöru frjálst eins og þeim sjálfum líkaði, en vera ekki bundnir af þeim samtökum, sem þá voru sett. En meiri hlutinn var látinn ráða, og minni hlutinn varð að láta í minni pokann, og ég er sannfærður um, að það var rétt til þess að ná betri árangri fyrir heildina. Í þessu sambandi er ekki nein spurning um það, eins og hv. þm. V-Húnv. var að segja hér áðan, hvort bæjarfélög eða meiri hluti hreppsfélaga ætti að fara að taka völdin af framleiðendum. Það er alls ekki um það að ræða. Í öðru tilfellinu eru það samtök framleiðenda, sem eiga að ráða sem heild um sölu afurða. Í hinu tilfellinu eru það bæjarfélög og hreppsfélög, sem eiga að ráða um það, hvernig samið verður um brunatryggingar á svæðinu, og í báðum tilfellum tel ég að það geti orðið hverjum einstaklingi og heildinni allri til nytja. Þetta kostar að vísu frelsisskerðingu í svipinn, en nákvæmlega sömu frelsisskerðinguna í báðum tilfellum. En þess vegna benti ég á þetta, að það eru sömu mennirnir, sem nú vita frelsisskerðinguna í öðru tilfellinu, en minnast ekkert á hana í hinu, vegna þess að það voru þeir sjálfir, sem stóðu að lagasetningunni. Það er aðeins þetta misræmi, sem ég benti á, þó að tilgangurinn sé greinilega sá sami í báðum tilfellum og árangurinn eigi og hljóti að verða sá sami. Ég ætla mér alls ekki að fara að ræða þetta mál frekar og sé ekki ástæðu til þess að gera það. En mér finnst málflutningur eins og hefur verið hafður hér uppi af hv. framsóknarmönnum í þessari hv. d. á einhvern þann hátt óeðlilegur, að ég kann ekki við hann, og mér finnst eins og hann sé nokkuð utangarna gerður, af hvaða ástæðu sem það nú er. Þeir segja að vísu, að það sé ekki vegna Samvinnutrygginga, heldur eingöngu vegna frelsisins, en ég bendi bara á, að frelsisskerðing hefur átt sér stað svipuð og á sama hátt í öðru máli og síður en svo veigaminna, en réttlætt nákvæmlega á sama hátt og formælendur þessa máls réttlæta frelsisskerðinguna, að það sé bezt fyrir alla aðila.



Herra forseti. Það er ekki ástæða til þess að fjölyrða mikið um þetta meira. Hv. 5. landsk. þm. vill telja, að hér sé sams konar skerðing á frelsi einstaklinganna eftir afurðasölulöggjöfinni annars vegar og þeirri löggjöf, sem við erum að ræða um hér, hins vegar. Sá er þó munurinn, að sú skerðing, sem löggjöfin setur um afurðasöluna, er eftir ósk stéttarinnar sjálfrar gerð. Að þaulhugsuðu og rannsökuðu máli af hálfu stéttarinnar óskar hún eftir, að með löggjöfinni sé tryggð sú sölumeðferð, sem þar er ráð fyrir gert, hún sé höfð eins og þar er óskað eftir og lögin ákvarða. Í þessu frv. er það hins vegar svo, að bæjar- og sveitarstjórnir hafa þetta vald. Þeim er fengið það með löggjöfinni, - ekki byggt á óskum einstaklinganna, heldur ráða bæjar- og sveitarstjórnir því sjálfar, hvað þær gera. Eftir því sem við leggjum til, þá eiga einstaklingarnir að vera frjálsir að þessu. En við höfum líka þann varnagla, að óski einstaklingarnir eftir, að bæjar- eða sveitarstjórn fari með umboð sitt til þessara samninga um tryggingarnar, þá er það heimilt, og þá gera bæjar- og sveitarstjórnir það. Til þess þess vegna að bæjar- eða sveitarstjórn fari með þessa samninga eftir þessu frv., þarf hinn sami grundvöllur að vera fyrir því eins og eftir afurðasölulöggjöfinni, að bændastéttin óskaði, að löggjafarvaldið setti lagaákvæði um meðferð og sölu afurðanna. Það er þessi höfuðmunur á þessu máli og afurðasölulöggjöfinni.

Flm., (Bergur Sigurbjörnsson): Herra forseti. Núverandi stjórnarflokkar, Sjálfstfl. og Framsfl., hafa um langa hríð farið með pólitískt vald hér á landi, oftast báðir saman og studdir öruggum og yfirgnæfandi meiri hluta á Alþingi. Stefna þessara flokka beggja hefur því mótað efnahagsþróunina innanlands allt þetta tímabil, og hefur áhrifa annarra flokka á þá þróun lítið gætt, einkum hin síðari ár, þar sem það hefur sífellt farið í vöxt, að hinn öruggi þingmeirihluti stjórnarflokkanna virti að vettugi allar till. þingminnihlutans. sem áhrif gátu haft á þróun efnahagsmálanna. Með þeim vinnubrögðum, sem ýmsum hafa að vonum fundizt allólýðræðisleg, hafa núverandi stjórnarflokkar tekið á sig ábyrgð af þessari þróun og firrt sig því að geta skotið sér undan þeirri ábyrgð. Þróuninni sjálfri þarf ekki að lýsa, til þess er hún landslýð öllum of kunn og átakanlega áþreifanleg. Árið 1950 leiddi þessi þróun til þess, að fella þurfti gengi íslenzks gjaldmiðils gagnvart erlendum um 74.3%, eða meira en dæmi eru til áður í sögu þjóðarinnar. Það var stærsta skipbrot, sem stefna núverandi stjórnarflokka í efnahagsmálum hafði til þess tíma beðið. Í hagfræðilegri álitsgerð, sem prentuð var með gengisfellingarfrumv. og er því til í þingskjölum, var m. a. svo að orði komizt á bls. 50, með leyfi hæstv. forseta: „Afleiðingarnar af gengisfellingunni verða ekki til að rýra afkomu þjóðarinnar. Má segja, að hún (þ. e. gengisfellingin) sé skref í þá átt að bæta afkomu manna, en ekki gera hana lakari. Framleiðsluöflin verða þá nýtt betur, og fleira fólk fær þá atvinnu í útflutningsframleiðslunni. Gengislækkunina teljum við óhjákvæmilegt skref á þá átt að koma meira jafnvægi á þjóðarbúskapinn.“ Þegar þessi spádómsorð svonefndra ráðunauta ríkisstj. eru athuguð nú, aðeins fimm árum síðar, verður mönnum það fyrst fyrir í ljósi þess, sem síðan hefur gerzt, að álita, að þau hafi verið í háði mælt, en ekki alvöru. Stafar það af því, að nú er öllum ljóst og var reyndar þá þegar, að með þeirri framkvæmd, sem á var höfð, þegar gengið var fellt 1950, hlutu brimöldur nær óbærilegrar kjaraskerðingar að skella á herðum almennings, en ávinningur sá, sem sjávarútveginum var ætlaður, að hverfa á mjög skömmum tíma. Þessi varð og raunin, eins og mönnum er kunnugt. Og tæpu ári eftir að gengið var fellt, þurfti að grípa til þess að setja á tvöfalt gengi til þess að bjarga bátaflotanum, og var þá á ný fellt stórlega gengi á krónunni gagnvart verulegum hluta af gjaldeyristekjunum eða um 25% af þeim. Og rúmu ári eftir hina miklu allsherjar læknisaðgerð, sem gengislækkunin 1950 átti að verða, við þeirri meinsemd, sem stefna núverandi stjórnarflokka hafði til þess tíma verið þjóðfélaginu, var svo komið, að í maí 1951 sáu þessir sömu flokkar sig neydda til að fórna landsréttindum og skerða sjálfstæði þjóðarinnar fyrir atvinnu og brauð. Var það gert, svo sem kunnugt er, með því að leyfa erlendum her dvöl og bækistöðvar í landinu og nýtingu innlends vinnuafls, sem hafði í för með sér síaukin vandkvæði fyrir landbúnað og sjávarútveg og fleiri atvinnugreinar landsmanna sjálfra. Spádómsorð hinna svonefndu ráðunauta ríkisstj. um betri nýtingu framleiðsluaflanna og að fleira fólk fengi atvinnu í útflutningsframleiðslunni hafa því rætzt á þann veg, að framleiðsluatvinnuvegirnir hafa dregizt saman, vegna þess að fólk streymdi frá þeim, en ekki til þeirra eins og spámennirnir höfðu sagt. Og nú á árinu 1955 hefði meginþorri fiskiflotans íslenzka legið í höfn, hefði það ólán ekki að borið hjá einni frændþjóð okkar og hinni minnstu á Norðurlöndum, að efnahagslíf hennar og atvinnumöguleikar voru lamaðir og í kaldakoli, svo að þegnar hennar voru neyddir til að leita sér atvinnu utan heimalandsins, m. a. við að koma úr höfn fiskiflotanum íslenzka. Á árinu 1954 var svo komið, að svonefndir nýsköpunartogarar, stórvirkustu framleiðslutæki landsmanna, þurftu að leita á náðir ríkisstj. um styrk, þar sem talið var, að rekstur þeirra bæri sig ekki lengur þrátt fyrir það hagræði, sem gengisfellingin 1950 átti að verða togaraútgerðinni. Nefnd, sem fjallaði um þessi mál á s. l. ári, taldi sannað, að árlegt tap nýsköpunartogaranna næmi að meðaltali nær einni millj. króna á skip á ári. Hæstv. ríkisstj. varð tiltölulega vel við neyðarkalli togaraeigenda og felldi stórlega gengi krónunnar gagnvart gjaldeyri, sem varið skyldi til kaupa m. a. á atvinnutækjum bifreiðastjóra. Ekki var þessi ráðstöfun þó í fullu samræmi við það hagræði, sem svonefndir ráðunautar hæstv. ríkisstj. töldu að togararnir hefðu af gengisfellingunni 1950. Í 11. gr. gengisfellingarlaganna frá 1950 segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Framleiðslugjald skal lagt á verðmæti þeirra sjávarafurða, sem nýju togararnir afla, hvort sem þeir leggja afla sinn hér á land eða selja hann erlendis. Gjaldið skal nema 25% af því, sem er umfram 8500 £ sölu. Af brúttóverðmæti sjávarafurða nýju togaranna, annarra en ísfisks og síldar. skal greiða 10%.“ Og í grg. ríkisstj. með frv. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Hætt er við, að óeðlilegur gróði í þessum atvinnugreinum (þ. e. hjá togurunum og síldveiðiflotanum) leiði til kauphækkana í þeim, er svo aftur kalla á kauphækkanir hjá bátaflotanum. Með þessu er stefnt í nýjan voða. Er leitazt við að girða fyrir það með því að skattleggja aðrar atvinnugreinar, sbr. 11. gr. frv. Má vera, að skattur sá þyki allþungbær, en í þessum efnum hafa hagfræðingarnir stuðzt við ýmsar öruggar heimildir, en stjórnin farið eftir till. þeirra.“ Þannig voru þau merku spádómsorð 1950. Má vera, að ýmsum finnist þau nú fremur háð en vizka. Ég hef áður vitnað til þeirra ummæla, er greindu frá því, að gengisfellingin væri óhjákvæmilegt skref til að koma meira jafnvægi á þjóðarbúskapinn. Um þetta jafnvægi segir svo í skýrslu Landsbankans 1953, með leyfi hæstv. forseta: „Er það ljóst, að ný verðbólguskrúfa, sem á einkum rót sína að rekja til varnarliðsframkvæmdanna og mikillar fjárfestingar samfara ónógum sparnaði, mun ná æ fastari tökum á efnahagskerfinu, áður en langt liður, ef ekki er spyrnt við fæti.“ Og í Fjármálatíðindum, sem gefin eru út af hagfræðideild Landsbankans í september 1954, segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Þegar litið er á þróun peningamála undanfarin tvö ár, er augljóst, að hér hefur átt sér stað gífurleg peningaþensla, en hún hefur ásamt framkvæmdum varnarliðsins og mikilli fjárfestingu verið höfuðorsök vaxandi verðbólgu.“ Og í desemberhefti Fjármálatíðinda 1954 segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Gífurleg þensla hefur verið í efnahagskerfinu síðustu tvö árin.“ Þannig var því jafnvægið í þjóðarbúskapnum í reynd, sem sérfræðingar ríkisstj. sáu fyrir árið 1950 sem afleiðingu af gengisfellingunni. Ég hef í þessum orðum ekki kveðið upp neinn dóm frá sjálfum mér um þróun efnahagsmálanna í valdatíð núverandi stjórnarflokka síðan 1950, heldur aðeins drepið á örfáar af mýmörgum staðreyndum og lesið nokkur dómsorð, upp kveðin af stuðnings- og samstarfsmönnum hæstv. ríkisstj. um þessa þróun. Þau atriði, sem ég hef hér rakið, vita eingöngu að öðrum þáttum efnahagslífsins en kjörum almennings. Stafar það af því, að stuðningsmenn núverandi stjórnarflokka hafa vendilega þagað um þá þróun, svo að ég get ekki vitnað til ummæla þeirra í því efni. Er þögn þeirra um þau mál mjög skiljanleg og í sjálfu sér allhávær, þegar þess er gætt, að annar meginþáttur gengislækkunarfrv. frá 1950 var í því fólginn að binda vísitöluna og falsa og koma í veg fyrir, að tekjur almennings hækkuðu til samræmis við gengislækkunina, skattleggja framleiðslu togaranna, til þess að kaupgjald gæti ekki hækkað þar, en þyngja jafnframt tollabyrðina á almenningi að krónutölu í hlutfalli við hækkunina á erlendum gjaldeyri. Og af því mætti ef til vill nokkurn lærdóm draga, hvernig gengisfellingin, sem var ekki gerð til að auka kaupmátt launanna, muni hafa leikið verkamenn, launþega og bændur, þegar hún hefur komið hinum á vonarvöl, sem hún átti að bjarga, og rekið togaraútgerðina í strand, sem átti að hafa slíkan ofsagróða af gengisfellingunni, að talið var nauðsynlegt að skattleggja hana sérstaklega. Óþarft er að fjölyrða um þá kjaraskerðingu, sem almenningur hefur beðið af gengisfellingunni 1950 og þeirri gífurlegu verðbólguþróun, sem síðan hefur stöðugt færzt í aukana, eins og framangreind ummæli úr Landsbankaskýrslunni og Fjármálatíðindum staðfesta óumdeilanlega. Þó hafa þau athyglisverðu tíðindi gerzt með okkar þjóð á þessu tímabili, að hin skipulögðu verkalýðssamtök hafa ekki enn þá beitt samtakamætti sínum til að knýja fram kauphækkanir og gera á þann hátt tilraun til að létta af herðum almennings því oki, sem gengisfellingin 1950 varð og þróun efnahagsmálanna allar götur síðan. Síðla árs 1952 var að vísu svo komið, að verkamenn gátu með engu móti framfleytt skylduliði sínu á mannsæmandi hátt vegna óhemju hækkana á vöruverði, sem að nokkru leyti stöfuðu af gengisfellingunni 1950, en að sumu leyti af því, að núverandi valdhafar gáfu álagningu á flestar vörutegundir frjálsa. En þá gerðust þau tíðindi, sem sýndu það óumdeilanlega, hvaða öfl það eru í íslenzku þjóðfélagi, sem hafa nægilegt siðferðisþrek og skilning á vandamálum og viðfangsefnum íslenzkrar þjóðar til að geta farið með hið viðkvæma og vandmeðfarna pólitíska vald í þjóðfélaginu. Í stað þess að fara troðnar slóðir og krefjast kauphækkana að krónutölu án tillits til þess, hverjar afleiðingar slíkt hefði í för með sér fyrir verðbólguskrúfuna og framtíð íslenzkrar efnahagsþróunar, braut verkalýðshreyfingin sér nýja leið gegn hinum ábyrgðarlausu afturhaldsöflum í valdastólunum og krafðist lækkunar á verzlunarokri og þar með lækkunar á verðbólgu og dýrtíð. Þetta var vandrötuð leið og villugjörn, enda reyndist það svo, að þrátt fyrir mjög mikilvægan sigur treysti verkalýðshreyfingin um of á loforð og samninga valdhafanna og krafðist ekki þess eftirlits um, að samningunum væri framfylgt, sem reynslan hefur leitt í ljós að nauðsynlegt var. Og nú, þegar hefur enn dregið að því, að verkalýðshreyfingunni er nauðugur einn kostur að hefja á ný kjarabaráttu, til þess að íslenzk alþýðuheimili búi ekki við beinan skort, hafa þau merku og óvæntu tíðindi gerzt, að verkalýðsfélögin hafa frestað þeim verkföllum, sem boðuð höfðu verið, ef takast mætti að ná raunhæfum kjarabótum verkalýðnum til handa, án þess að þjóðarbúið þyrfti að bíða framleiðslutjón af þeirri sjálfsögðu og óhjákvæmilegu ráðstöfun, sem það er, að alþýðustéttir landsins fái raunhæfar kjarabætur. Ég tel vafasamt, að skipulögð verkalýðssamtök, sem ekki fóru með pólitískt vald í þjóðfélagi, hafi nokkru sinni fyrr sýnt það siðferðisþrek og þá ábyrgðartilfinningu fyrir hag og velferð þjóðarheildarinnar, sem íslenzk verkalýðshreyfing hefur gert með þeim dæmum, sem ég hef nú nefnt. En hver er afstaða þeirra afturhaldsafla, sem nú fara með pólitískt vald í okkar þjóðfélagi og ábyrgust ættu að vera um afkomu alþýðu landsins og þróun efnahagsmálanna? Þeirri staðreynd, að aðalatvinnuvegir þjóðarinnar eru nú komnir á vonarvöl vegna vinnuaflsskorts og vaxandi verðbólgu, þeirri staðreynd, að kjör alþýðustéttanna eru nú óbærileg orðin vegna vaxandi verðbólgu og dýrtíðar, þeirri staðreynd, að sparifjársöfnun er alls ónóg fyrir þarfir atvinnulífsins vegna vantrausts á gjaldmiðlinum, sem stafar fyrst og fremst af vaxandi verðbólgu, þeirri staðreynd, að færustu sérfræðingar hafa eindregið og á mjög áberandi hátt ráðlagt og talið óumflýjanlega þjóðarnauðsyn að lækka verðlag á innlendum markaði og draga á þann hátt úr verðbólgunni og skapa traustan og heilbrigðan gjaldmiðil, sbr. Fjármálatíðindi Landsbankans, - öllum þessum staðreyndum hefur hæstv. núverandi ríkisstj. svarað með hótunum um og undirbúningi að nýrri gengisfellingu. Þessi boðskapur kom svo ljóslega fram í áramótaræðu hæstv. forsrh., að enginn gat né hefur um hann efazt, enda hafa þau öfl, sem græða á gengisfellingu, starfað linnulaust að því að búa sig undir gengisfellingu síðan. Með nýrri gengisfellingu og aukinni kjaraskerðingu almennings og skefjalausri verðbólguþróun hyggjast núverandi valdhafar skapa gjaldmiðlinum aukið traust og örva þá sparifjársöfnun almennings, sem atvinnulífi og framförum þjóðarinnar er lífsnauðsyn og gott og framsækið þjóðfélag getur ekki án verið. Öllum hugsandi mönnum er ljós sú staðreynd, og einkum eftir reynsluna frá 1950, að ný gengisfelling er ekki til hagsbóta fyrir atvinnuvegi eða alþýðu þessa lands. Allir skilja þá augljósu staðreynd, að endurteknar gengisfellingar skapa glundroða og efnahagsöngþveiti og gera þá ríku ríkari og þá fátæku sífellt fátækari. Þeir, sem hafa aðstöðu til að sölsa undir sig fasteignir og framleiðslutæki fyrir gengisfellingu með því að taka sparifé almennings að láni í peningastofnunum og endurgreiða það með verðfelldum krónum eftir gengisfellinguna, græða á gengisfellingunni, en þjóðin tapar að öðru leyti. Vandamál þau, sem þjóðfélagið á við að stríða, yrðu torleysanleg eða óleysanleg með öllu. Það er nú af öllum talið mjög æskilegt að hraða sem mest má verða rafvæðingu landsins. Þetta viðfangsefni er nú talið mjög torleysanlegt vegna þess. hve kostnaðarsamt það er, miðað við eftirtekjurnar og það atvinnulíf, sem bera verður uppi höfuðþungann af kostnaði við slíkar framkvæmdir, ef vel á að vera. Þetta vandamál yrði a. m. k. fyrir hinar dreifðu byggðir landsins með öllu óleysanlegt sökum gífurlega aukins kostnaðar eftir nýja gengisfellingu eða gengisfellingar, því að hætta er á, að ekki yrði staðnæmzt á braut gengisfellinganna, ef út á hana yrði lagt að nýju, og er það sjónarmið staðfest af hæstv. forsrh. í áramótaræðu þeirri, er ég áðan vitnaði til. Allir virðast þó skilja, að þjóðinni sé lífsnauðsyn að koma upp nýjum, stórvirkum atvinnu- og framleiðslutækjum til að auka velmegun þjóðarinnar og sjá vaxandi þjóðfélagi fyrir lífvænlegum atvinnuskilyrðum. Hingað til hafa þó framkvæmdir í þessa átt strandað á fjárskorti og því, hve kostnaðarsöm slík framleiðslufyrirtæki voru í stofnun, miðað við það fjármagn, sem til umráða var í landinu sjálfu eða utan þess. Má þar til nefna sérstaklega sementsverksmiðjuna, en öllum mönnum er jafnljóst, að þetta viðfangsefni yrði enn þá torleystara eða óleysanlegra eftir nýja gengisfellingu eða gengisfellingar sökum þess, hve hröðum skrefum stofnkostnaður slíkra framkvæmda yxi með gengisfellingum, þar sem mestallt efni og vélar verður að kaupa erlendis. Enn er öllum ljóst, hve geigvænlegt ástand í húsnæðismálum mikill hluti þjóðarinnar á við að búa. Þetta vandamál verður ekki leyst nema með því að byggja meira en nú er gert og tök eru á að gera. Það, hve mikið íbúðarhúsnæði er byggt, fer m. a. eftir því, hve dýrt er að byggja. Það er öllum ljóst, að byggingarkostnaður er nú svo hár, að efnalitlu fólki er nær algerlega ofviða að eignast þak yfir höfuðið nema með sérstökum ráðstöfunum hins opinbera, og þess vegna er það vandamál jafnátakanlegt og raun ber vitni. En einnig þetta vandamál verður alþýðu landsins nær óleysanlegt eða óleysanlegt með öllu eftir nýja gengisfellingu eða gengisfellingar vegna hins mikla kostnaðarauka, sem slíkri þróun yrði samfara. Lausn húsnæðisvandamálsins yrði við þær kringumstæður einkamál hinna ríkustu, sem mundu að sjálfsögðu leysa það á þann hátt, að samanlagður gróði þeirra af húsaleiguokri yrði sem mestur. Sama er að segja um öll framleiðslutæki. Menn vita, hve auðvelt það er frumbýlingum og efnalitlu fólki í sveit að eignast bú og bústofn í dag, en eftir nýjar stórfelldar verðhækkanir, sem fylgja mundu eins og skuggi í kjölfar endurtekinna gengisfellinga, yrði þetta ókleift með öllu. Um önnur framleiðslu- og atvinnutæki og fasteignir gegnir sama máli. Þannig er það lögmál endurtekinna gengisfellinga að gera þá fátæku sífellt fátækari og þá ríku ríkari. En ný gengisfelling mundi bera fleira í skauti sér en það, sem nú hefur verið hér greint frá. Óhjákvæmileg afleiðing af slíkri þróun er sívaxandi kjarabarátta og síharðnandi. Þó að verkalýðshreyfingin hafi sýnt það nær ofurmannlega siðferðisþrek að þola stærstu gengisfellingu í sögu þjóðarinnar án þess að grípa til gagnráðstafana, eingöngu í þeim tilgangi að reyna að forða efnahagslegu hruni þjóðarbúsins, má að sjálfsögðu ekki gera ráð fyrir, að hún gæti gert slíkt til langframa, hversu fegin sem hún vildi. Við endurteknar gengisfellingar ætti verkalýðshreyfingin enga aðra nauðvörn til en harðnandi kjarabaráttu, sem leiða mundi til nýrra gengisfellinga, og þannig áfram. Endalokin ættu öllum sjáandi mönnum að vera ljós. Afturhaldsöflin mundu afsala sjálfstæði landsins í hendur þess erlenda valds, sem aðgangsharðast hefur verið hér á landi að undanförnu. Það er því þjóðinni lífsnauðsyn að leita sér einhverra þeirra ráða til að afla alþýðustéttum landsins raunhæfra kjarabóta, er tiltæk væru og jafnframt gætu komið í veg fyrir þá þróun, sem ég hef hér lýst. Með hliðsjón af því og þeim viðhorfum í efnahags- og atvinnumálum, sem ég hef hér í fáum dráttum rakið, höfum við þm. Þjóðvfl. flutt frv. það, sem hér er til umr., um lækkun verðlags, og prentað er á þskj. 384. Hér er um að ræða heildarlöggjöf, þar sem ýmsum atriðum hálfsundurtættrar löggjafar, sem nú er í gildi, eins og lögum um dýrtíðarráðstafanir og lögum um verðlagsdóm, er steypt saman í eitt frv. og breytt í samræmi við eðli máls og samræmt þeim meginatriðum, sem eru nýmæli í frv., en síðan lagt til. að eldri lagaákvæði yrðu úr gildi felld við samþykkt frv. Að þessu leyti ætti meginmál frv. að vera hv. þm. kunnugt, þar sem það hefur verið til umræðu hér á þingi síðan á árinu 1943, ýmist í lög tekið eða úr gildi fellt. Má telja það frv. til gildis, að þar er á einn stað safnað ýmsum löggjafaratriðum og þau felld í ljóst og auðskilið form, lögum, sem nú eru á mörgum stöðum og lítt aðgengileg eða skiljanleg þingmönnum, hvað þá almenningi. Þar að auki var nauðsynlegt að hafa þennan hátt á, til þess að afgreiðsla málsins geti gengið fljótar fyrir sig hér á þingi en ella hefði orðið, en það er höfuðnauðsyn að hraða afgreiðslu þessa máls svo sem föng eru á, ef það á að geta komið í veg fyrir þá þróun, sem ég lýsti hér áðan. Eins og nafn frv. ber með sér, er megintilgangurinn með flutningi þess sá að lækka verðlag til mikilla muna í landinu og afla alþýðu landsins á þann hátt raunhæfa kjarabóta með auknum kaupmætti launa, jafnframt því sem dregið yrði verulega úr verðbólguþróuninni og tekið fyrir eina af höfuðorsökum hennar, en slíkar ráðstafanir miða einnig að því marki að auka traust og heilbrigði gjaldmiðilsins. sem hinir færustu sérfræðingar telja höfuðnauðsyn, eins og sakir standa, til þess að koma efnahagskerfinu á heilbrigðan grundvöll. Að þessu leyti er frv. því í fullu samræmi við skoðanir þeirra sérfræðinga, er láta álit sitt um þróun íslenzkra efnahagsmála í ljós í desemberhefti Fjármálatíðinda. Það er einnig að því leyti í samræmi við skoðanir þessara sérfræðinga, að það miðar að því að lækka verðlag í landinu, sem þeir telja frumskilyrði þess, að unnt sé að gera innflutning frjálsan, en það telja þeir nauðsynlegt, ef Íslendingar eiga ekki að reyrast æ fastar í fjötra hafta og vöruskiptaverzlunar, eins og dr. Jóhannes Nordal orðar það í grein sinni í Fjármálatíðindum. Mun ég víkja nánar að því atriði síðar. Þrjú meginatriði frv. þykir mér ástæða til að ræða hér nokkru nánar en gert er í grg. þeirri, sem fylgir frv., enda þótt hún sé allýtarleg. Hið fyrsta er, að í I. kafla frv. er lagt til, að söluskattur verði lækkaður mjög verulega frá því, sem nú er. Er lagt til, að hann falli .alveg niður í smásölu og af þjónustu og innlendum iðnaðarvörum, en verði auk þess lækkaður á innfluttum vörum í heildsölu. Nú er söluskattur lagður á fob-verð að viðbættum aðflutningsgjöldum og 10% áætlaðri heildsöluálagningu, en í frv. okkar er gert ráð fyrir, að álagsgrundvöllurinn lækki sem nemur þessari 10% áætluðu álagningu. Hvað mikilli heildarlækkun á innheimtum söluskatti þessar lækkunartill. nema, get ég ekki upplýst nákvæmlega á þessu stigi málsins, en gera má ráð fyrir, að það séu um 50–60 millj. kr. á ári. Ef hæstv. ríkisstj. skyldi halda því fram, að þessum tekjumissi gæti ríkissjóður ekki fórnað til að draga úr verðbólguþróuninni, auka kaupmátt launa verkamanna og annarra alþýðustétta og stuðla að heilbrigði og trausti gjaldmiðilsins og æskilegri efnahagsþróun innanlands, þá vil ég leyfa mér að benda á það nú þegar, að það væri röng skoðun. Ríkissjóður hefur engan hag til langframa af efnahagsöngþveiti, verðbólguþróun og almennu vantrausti á gjaldmiðlinum, og þess vegna hefur ríkissjóður efni á því einu, sem miðar að því að stöðva eða koma í veg fyrir þá þróun. Þar að auki mundi ávinningur ríkisins af almennum verðhækkunum svo mikill, að hann mundi vega að verulegu leyti upp þann tekjumissi, sem sú lækkun á söluskattinum, sem frv. okkar felur í sér, hefði í för með sér. Auk þess vil ég leyfa mér að benda á, að ríkissjóður hefur að undaförnu haft um 100 millj. kr. tekjur umfram fjárl. árlega og mundi enn þá hafa að óbreyttu ástandi og hefði því mjög rífleg fjárráð, þó að þessar umframtekjur lækkuðu nokkuð. Ég vil og benda á, að þó að tekjur ríkissjóðs lækkuðu ekki nema um 50–60 millj. kr. árlega við þá lækkun á söluskattinum, sem hér um ræðir. mundi mun þyngri byrðum velt af herðum almennings með þessu móti. Enginn mótmælir því, að hér á landi sé um að ræða mjög mikinn undandrátt á tekjum til skattgreiðslu og þá einkum hjá þeim aðilum. sem innheimta eiga söluskatt fyrir ríkissjóð. Af því leiðir, að þessir sömu aðilar geta ekki. þó að þeir vildu, greitt allan þann söluskatt, sem þeir innheimta af almenningi, í ríkissjóð. Ef þeir gerðu það, kæmist von um skattsvik þeirra að öðru leyti og allt yrði uppvíst. Þess vegna eru þeir beinlínis neyddir til að gera innheimtu söluskattsins að tekjulind fyrir sjálfa sig, og eru það ótaldar upphæðir, sem þannig renna úr vasa almennings til gróðastéttanna í skjóli ranglátra og óskynsamlegrar löggjafar. Er mér nær að halda, að þær upphæðir, sem þannig gætu komið fram, mundu verða svipaðar og þær 50–60 millj. kr., sem ég geri ráð fyrir að söluskatturinn lækki um. Annað meginatriði í frv. okkar er það, að við leggjum til, að verðlagseftirlit verði tekið upp að nýju á öllum innfluttum vörum og innlendum iðnaðarvörum, en auk þess sé heimilt að ákveða verð á hverju því, er máli skiptir fyrir verðlag í landinu, ef þurfa þykir. Er þetta gert fyrst og fremst til að lækka vöruverð og draga úr verðbólgunni og afla almenningi raunhæfra kjarabóta. En í sambandi við niðurfellingu söluskatts er verðlagseftirlit þar að auki nauðsynlegt til að tryggja, að verðlag lækkaði til samræmis við niðurfellingu söluskattsins. Reynslan af því verzlunarokri, sem átt hefur sér stað síðan álagningin var gefin frjáls að mestu af núverandi valdhöfum, hefur sýnt, svo að ekki verður um villzt, að ef söluskattur yrði felldur niður, án þess að jafnframt yrði tekið upp verðlagseftirlit, mundi verzlunarstéttin hugsa á þann veg, að vörurnar hefði verið unnt að selja á núverandi verði með söluskatti og það mundi enn unnt, þó að lögin væru fallin úr gildi, og því væri nú fundin auðveld leið til að auka gróðamöguleikana með því að lækka ekki verðlagið, heldur breyta söluskattinum í hreina verzlunarálagningu. En auk þessa hefur reynslan frá verkföllunum í desember 1952 sýnt það ómótmælanlega, að eigi verkalýðsstéttirnar að öðlast raunhæfar kjarabætur með lækkun verzlunarálagningar, þá verður að taka upp verðlagseftirlit, því að ef enn væru gerðir frjálsir samningar um lækkun verzlunarálagningar eins og 1952, mundi verzlunarstéttin ná upp þeirri lækkun á hinni svokölluðu álagningarprósentu með því að hækka aðra kostnaðarliði í verðlagsútreikningunum, eins og gert var eftir samningana 1952. Þetta útilokar það, að verkalýðssamtökin geti aftur gengið að frjálsum samningum um þetta atriði, og gerir verðlagseftirlit óhjákvæmilegt. Þeirri spurningu, hve miklar kjarabætur alþýða landsins gæti öðlazt með því, að verðlagseftirlit yrði upp tekið, er erfitt að svara á þessu stigi málsins. Stafar það af því, að engar heildarskýrslur eða gögn um söluverð vöru og verðlag eru fyrir hendi. Óefað yrðu þær kjarabætur þó mjög verulegar. Síðustu aðgengilegu upplýsingar, sem fyrir hendi eru um álagningu, er að finna í skýrslu verðgæzlustjóra frá des. 1953, en sú skýrsla er byggð á örfáum dæmum, völdum af handahófi, og veitir því mjög ófullnægjandi upplýsingar. Af þessari skýrslu má þó sjá, að heildsöluálagning á 46 sendingar af algengri vefnaðarvöru var frá 8.4–77.1%, og voru aðeins þrjár sendingar af 46 með 8.4–9.3% álagningu, og ein með 77.1%. Heildsöluálagning á algengustu tegundir vefnaðarvöru, sem leyfð var samkv. síðustu verðlagsákvæðum, áður en þau voru afnumin, var hins vegar aðeins 6½%, en meðalheildsöluálagningin á þær 46 sendingar, sem frá greinir í skýrslu verðgæzlustjóra, reyndist hins vegar 17.7%, eða nær þrefalt hærri en verðlagseftirlitið hafði heimilað. Álagning á vefnaðarvöru, ef smásali flutti inn beint, var heimiluð 26% samkv. síðustu verðlagsákvæðum, en reyndist á 13 sendingum, sem greint er frá í skýrslu verðgæzlustjóra, að meðaltali um 50%, eða frá 35.3% upp í 89.3%. Samanlögð heildsölu- og smásöluálagning á bómullarefni var samkv. verðlagsákvæðum, er í gildi voru, heimiluð 31%, en reyndist að meðaltali 55.8% á nokkrum sendingum, sem greint er frá í skýrslu verðgæzlustjóra í des. 1953. Álagning á rafmagnsheimilistæki var samkv. síðustu verðlagsákvæðum heimiluð 15%, en reyndist að meðaltali 51% á nokkrum sendingum, sem greint er frá í skýrslu verðgæzlustjóra, en hér er, eins og kunnugt er, um bátagjaldeyrisvörur að ræða. Hafði þessi álagning því meira en þrefaldazt. Þetta eru aðeins örfá sýnishorn af því, hve álagning hefur hækkað, síðan hún var gefin frjáls, og því, hvernig lækka mætti hana á ný með því að taka upp verðlagseftirlit. Hér ber þess einnig að gæta, að skýrsla verðgæzlustjóra sýnir aðeins, hvað sá liður, sem kallaður er álagning, hefur hækkað mikið í nokkrum tilfellum, frá því að verðlagseftirlit var afnumið. Hitt sýnir skýrslan ekki, hve mikið aðrir kostnaðarliðir í verðútreikningunum hafa hækkað frá því, sem verðlagseftirlitið heimilaði, en víst er, að þeir liðir hafa sízt hækkað minna hlutfallslega en sjálf álagningarprósentan. Samanburður á álagningarprósentunni gefur því aðeins mjög óljósa hugmynd um það, hve mikið vöruverðið gæti lækkað, ef verðlagseftirlit yrði tekið upp að nýju, eins og lagt er til í frv. okkar. Enn ber þess að gæta, að álagning hefur farið hækkandi síðan í des. 1953, og eru okurlánin þar ljósast vitni, sem nú eru orðin ómótmælt og opinbert leyndarmál, og þó að öll verzlun hér á landi gangi ekki fyrir okurlánum í dag, hefur verðlagið hækkað til samræmis við þau kjör, sem slík viðskipti leiddu til. A. m. k. hefur ekki orðið vart við neinn verulegan verðmismun hjá þeim, sem ekki ráku fyrirtæki sín með okurlánum, og hinum, sem gerðu það. Því miður get ég ekki á þessu stigi málsins gefið fyllri upplýsingar en þessar ábendingar um það, hve miklum raunhæfum kjarabótum fyrir verkamenn verðlagseftirlit fengi til vegar komið. Eitt atriði er það enn í þessu sambandi, sem mér þykir hlýða að minnast á. Ef einhverjum af hv. þm. stjórnarflokkanna skyldi detta í hug að halda því fram, að við flm. þessa frv. stefndum að nýjum eða auknum höftum með flutningi þess, þá vil ég vinsamlegast benda þeim á að gera sig ekki að athlægi með því að halda slíkri firru fram. Það vantaði svo sem ekki í gengislækkunarfrv. ríkisstj. 1950, að þar væri lofað afnámi hafta, frjálsum innflutningi og frjálsri verzlun. En hver hefur reyndin orðið í því efni? Hafa spámennirnir frá 1950 reynzt sannspárri um þessi atriði en önnur, sem ég ræddi í upphafi máls míns. Það er bezt að leiða samstarfs- og stuðningsmenn hæstv. ríkisstj. til vitnis um það efni. Í desemberhefti Fjármálatíðinda farast dr. Jóhannesi Nordal svo orð um þetta atriði, með leyfi hæstv. forseta: „Loks er þess að minnast, að flestar lýðfrjálsar þjóðir stefna nú að því að koma á frjálsum gjaldeyrisviðskiptum, og verður þess ef til vill ekki langt að bíða, að því marki verði náð. Hætt er við, að hver sú þjóð, sem þá dregst aftur úr og getur ekki staðizt samkeppnina á hinum frjálsu mörkuðum, reyrist æ fastar í viðjar hafta og vöruskiptaverzlunar. - Íslendingar hljóta að spyrja sig þeirrar spurningar, hvort þeir séu ekki að verða eftirlegukindur í þróuninni í átt til frjálsari viðskipta. - Ef Íslendingar vilja forðast það hlutskipti og njóta í stað þess þeirra gæða, er frjálsari viðskipti mundu færa þeim, verða þeir að gera það að höfuðmarkmiði fjármálastefnu sinnar á næstunni að draga úr þenslunni í efnahagskerfinu og skapa sér traustan og heilbrigðan gjaldmiðil. - Það á áreiðanlega við um Ísland eins og önnur lönd, að frumskilyrði fyrir því að koma á jafnvægi út á við er að draga úr þenslunni innanlands, og einnig þarf að lækka verðlag til samræmis við það, sem er í öðrum löndum.“ Þeir, sem telja frjálsan innflutning mikilsvirði fyrir heilbrigði efnahagslífsins, ættu þess vegna að gera sér grein fyrir því, að því aðeins getur innflutningur þjóðar, sem hefur takmarkaðar gjaldeyristekjur, orðið frjáls, að gjaldeyriseftirspurn, sem stafar af óhóflegu verðlagi á innanlandsmarkaði, leiði ekki til gjaldeyrisskorts, en aldrei með því að flytja höftin frá Skólavörðustig og niður í Austurstræti. Einnig má í þessu sambandi benda á það, að Norðmenn og Svíar hafa að undanförnu verið að undirbúa og athuga möguleika á því að herða á verðlagseftirliti og taka það upp að nýju til þess að draga úr verðbólguhættu og til þess að geta gefið innflutning frjálsan. Þriðja meginatriðið í frv. okkar er það, að við leggjum til, að Alþýðusambandi Íslands sem umbjóðanda verkalýðssamtakanna verði fengið í hendur vald og skylda til að hafa með höndum verðlagsákvarðanir og framkvæma verðlagseftirlit í samræmi við ákvæði frv. Vera má, að afturhaldsöflunum kunni að finnast þetta of róttæk ráðstöfun. En á það má benda, sem ég hef áður bent á í ræðu minni, að verkalýðssamtökin hafa síðustu fimm ár og með frestun verkfallanna nú sýnt slíkt siðferðisþrek og svo ríka umhyggju fyrir velfarnaði þjóðfélagsins, að það réttlætir þessa ráðstöfun fyllilega, ekki sízt ef það er haft í huga, að aðrir aðilar hafa a. m. k. ekki sýnt meiri ábyrgðartilfinningu og þó sízt þeir, er helzt skyldu, sem sé núverandi valdhafar. Einnig má benda á, að það er staðreynd, að alþýðu landsins er lífsnauðsyn, að vörur séu fluttar til landsins og dreift gegnum verzlanir til almennings. Af þeim sökum hlytu verkalýðssamtökin að ákveða verðlag á þann hátt, að einhverjir fengjust til að annast það þjóðnytjastarf að taka að sér heilbrigða verzlun og heilbrigð viðskipti og teldu það ekki lakari atvinnuveg og ekki verri lífsbjargarmöguleika en önnur þau störf, sem í boði væru. Slíkt væri fullkomlega heilbrigður verzlunargrundvöllur. Það er því vandséð, að annar aðili en verkalýðssamtökin teldi sér skyldara og nauðsynlegra að koma verðlagsmálum í það horf, að hagur alls þorra þjóðarinnar yrði sem bezt tryggður, og að sjálfsögðu verður hagur meiri hlutans að sitja í fyrirrúmi fyrir möguleikum tiltölulega lítils minni hluta til skefjalítilla gróðamöguleika og ranglátrar tekjuskiptingar í þjóðfélaginu. Það er því algerlega ástæðulaust að álíta, að verkalýðssamtökin mundu ekki tryggja fleirum meira réttlæti en nú á sér stað í þessum efnum. Á það má einnig benda, að á meðan verðlagseftirlit var í gildi og ríkið valdi tiltölulega hæfa menn til að skipuleggja innflutning og ákveða verðlag, græddu allir sem við verzlun og viðskipti fengust, þó að sumum virðist nú ætla að verða skipulagslaus innflutningur og álagningarfrelsi að fótakefli. Væri rétt fyrir spámenn núverandi stjórnarflokka að gefa því atriði nokkurn gaum. Ég hef nú fært fram veigamestu röksemdir fyrir því, hvern hag alþýðustéttir landsins og þróun efnahagsmála þjóðarinnar gætu af því haft, að frv. það, sem hér liggur fyrir, yrði gert að lögum eða hliðstæðar ráðstafanir þeim, sem hér er farið fram á að gerðar verði. Óþarft er að taka það fram, að ég vænti mér ekki stuðnings Sjálfstfl. í þessu efni, svo nátengdur og háður sem sá flokkur er óheilbrigðum verzlunarháttum og öfugþróun efnahagsmálanna, miðað við hag alls almennings. Til hins mætti fremur líta, að ef nokkuð er nokkurn tíma að marka það, sem sagt er í aðalmálgagni Framsfl., Tímanum, ætti að mega vænta þess, að sá flokkur vildi ljá þessu máli lið, vegna þess að að því hefur verið látið liggja í Tímanum að undanförnu, að Framsfl. væri hlynntur því að fá verkalýðshreyfingunni verðlagsákvarðanir og verðlagseftirlit í hendur. Með flutningi þessa frv. er Framsfl. í þann vanda settur að gera hreint fyrir sínum dyrum í því efni, hvort hann metur meira hag alls almennings í landinu eða gróðamöguleika braskaranna, hvort hann metur meira að draga úr verðbólgunni og skapa traustan og heilbrigðan gjaldmiðil eða stefna efnahagsmálum þjóðarinnar út í vísan voða, því að á hans valdi gæti það verið, hvort þetta frv. næði fram að ganga eða ekki. Með því að leggja samþykkt frv. lið gæti Framsfl. einnig sýnt í verki, hver alvara honum er með því tali um vinstri samvinnu, sem verið hefur ein helzta iðja flokksins síðan um áramót, og á þann hátt flýtt fyrir því, að sú samvinna gæti tekizt, ef eitthvað meiri alvara býr að baki skrifanna um vinstri samvinnuna en skrifa Tímans um hæstv. menntmrh. s. l. haust. Og það gagnar Framsfl. ekki að reyna að skjóta sér undan því að sýna raunhæfa vinstri samvinnu með því að tefja fyrir framgöngu þessa máls hér á Alþ. Verkalýðsfélögin hafa nú frestað verkföllunum um óákveðinn tíma, og það er því nægur tími til að afgreiða þetta mál áður en til verkfalla þyrfti að koma, og vil ég í því sambandi minna á, að ýmis stórmál hafa áður verið afgreidd hér á þingi með slíkum hraða, að nota hefur þurft margföld afbrigði til að koma þeim í gegnum þingið. Vil ég mega vænta þess, að þetta mál hljóti röggsamlega afgreiðslu og verði ekki tafið að þarflausu í meðförum þingsins. Að svo mæltu legg ég til, að þessu frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. fjhn.