Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Það er tillaga forseta að fundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um. - Það er óskað eftir atkvæðagreiðslu um það mál. Það er á mörkunum að fundur sé enn orðinn ályktunarhæfur þannig að forseti bíður augnablik með þessa atkvæðagreiðslu. Hún verður að afloknum umræðum um störf þingsins. Þá fer fram atkvæðagreiðsla um tillögu forseta um lengd þingfundar.

Borist hafa bréf frá eftirfarandi ráðherrum þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum; frá utanríkisráðherra vegna fyrirspurnar á þskj. 1087, um nefndir, starfshópa, faghópa og ráð á vegum ráðuneytisins, frá Ingu Sæland; frá dómsmálaráðherra vegna fyrirspurnar á þskj. 1275, um gæsluvarðhalds- og farbannsúrskurði, frá Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur; og á þskj. 1175, um greiðslur lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu til sérfræðinga, frá Söru Elísu Þórðardóttur. Loks er bréf frá sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra vegna fyrirspurna á þskj. 1173, um sjókvíaeldi, frá Ingu Sæland; á þskj. 1174, um rekstrarleyfi í fiskeldi, frá Ingu Sæland og á þsk. 1128, um laxa- og fiskilús, frá Ingu Sæland.

Herra forseti. Fyrir nokkru lagði sá sem hér stendur fram fyrirspurn varðandi lánveitingu Seðlabanka Íslands til Kaupþings þann 6. október 2008. Hluta af spurningum var vísað til skýrslugerðar Seðlabanka Íslands um þá lánveitingu, aðdraganda hennar og afdrif og innheimtur lánsins. Það er margt athyglisvert sem fram kemur í skýrslu Seðlabankans. Eitt af því sem vakti athygli mína er að það kemur fram í formála seðlabankastjórans að bankinn sé nú fyrst og fremst að hugsa um nútíð og framtíð og hafi ekki gefið sér tíma til að skoða það sem gerðist í fortíð fyrr en við tilurð þessarar skýrslu. Það finnst mér vera nokkuð ámælisvert þar sem það sem í húfi var og það sem var til umfjöllunar var giska alvarlegt. Það kemur þó fram í skýrslunni að málatilbúnaður í kringum þessa lánveitingu til Kaupþings á sínum tíma var mjög í skötulíki. Það vekur eiginlega mikla furðu að í stofnun eins og Seðlabankanum, jafnvel þótt mikið hafi gengið á þessum tíma, liggi ekki fyrir nokkur einustu gögn um að beðið hafi verið um lán, á hvaða forsendum lánið var veitt og jafnvel ekki heldur hvort veðið sem um var að tefla var fyrir hendi. Ég held að það sé 

Forseti vill upplýsa vegna orðaskipta hér áðan að forseti hyggst eiga stuttan fund með formönnum þingflokka að afloknum umræðum um störf þingsins og verður þá gert stutt hlé á þessum fundi. Tillaga forseta um lengd þingfundar verður borin upp að afloknum þeim fundi, sem gæti orðið um hálfellefuleytið.

Herra forseti. Hverri ríkisstjórn ber að leggja fram fjármálastefnu svo fljótt sem auðið er í upphafi hvers kjörtímabils og skal sú stefna gilda til fimm ára. Núverandi ríkisstjórn hefur vissulega farið nokkuð frjálslega með lög um opinber fjármál til þessa, en nú virðist komin upp sú nýbreytni að hér verði lögð fram fjármálastefna árlega. Þegar fjármálastefna hin fyrsta þessarar ríkisstjórnar var lögð fram vöruðu fjölmargir sérfræðingar við því að hún byggði á allt of bjartsýnum efnahagsforsendum og myndi ekki standast. Ríkisstjórnin kaus að skella skollaeyrum við þeim aðvörunarorðum og hefur unnið eftir þeirri fjármálastefnu undanfarna 14 mánuði eða svo, en sá sig nú knúna til að leggja fram nýja fjármálastefnu sem gerir ráð fyrir hallarekstri á ríkissjóði næstu fjögur árin. Það er áhugavert að skoða þær forsendur sem liggja að baki nýrri, reyndar ósamþykktri, fjármálastefnu þessarar ríkisstjórnar því hún gefur ekkert svigrúm til þess að forsendur í hagkerfinu kunni að vera heldur veikari en gert er ráð fyrir í núverandi hagspá Hagstofunnar. Það er athyglisvert, sérstaklega með tilliti til þess að gert er ráð fyrir umtalsverðum skelli í hagkerfinu á þessu ári en svo að við munum halda áfram eins og ekkert hafi í skorist á því næsta. Rétt er að hafa það í huga að forsvarsmenn ferðaþjónustunnar hafa bent á að það sé ekkert í kortum þeirra sem bendi til að sú verði raunin. Hér er augljóst að ríkisstjórn þarf að gera ráð fyrir að þetta kunni að reynast erfiðari brekka en núverandi hagspá gerir ráð fyrir. En það er kosið að skella skollaeyrum við því að nýju og halda áfram að þenja út ríkisútgjöld með fordæmalausum hætti. Það verður því spennandi að takast á við umræðu um enn nýja fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar að ári.

Virðulegi forseti. Sl. miðvikudag var formlega opnuð ný sjóvarmadælustöð HS Veitna í Vestmannaeyjum. Undirbúningur að byggingu þessarar stöðvar hófst í rauninni árið 2006 en bygging núverandi húsnæðis í apríl 2017 og vinnsla hófst í október 2018. Stöðin er 10,4 MW og er sú önnur stærsta í heiminum. Verkefnið er fyrst og fremst sett á laggirnar til að spara kostnað, ekki til að auka veltu fyrirtækisins. Það er óhætt að segja að þessi beina orkuöflun til húshitunar í Vestmannaeyjum sé rós í hnappagat nýsköpunar á Íslandi. Nýsköpunarmiðstöð Íslands sá um hönnun stöðvarinnar og er hún og öll vinna og aðkoma að þessu verkefni öllum til fyrirmyndar. Dælt er upp 8°C heitum sjó. Úr honum er teknar 4°C sem hita ammóníak sem breytist þar með í gufu, en suðumark ammoníaks er mínus 33°C, þ.e. 4°C eru hitaðar upp í gufu og hún síðan notuð til að hita upp vatn í lokuðu kerfi fyrir húshitun í Vestmannaeyjum. Þetta er gríðarlega flott verkefni. Afganginum af sjónum sem dælt er upp er dælt út fyrir Eiði en á leiðinni nýta uppsjávarfiskiskipin sér kaldan sjóinn til að dæla um borð og nota í kælikerfi. Þar með spara fiskiskipin gríðarlega orku við að dæla inn 12°C heitum sjó og kæla hann niður með olíu í 3°C. Verkefnið er afar vel hugsað og vel sett fram, íslenskri nýsköpun til hróss.

Virðulegi forseti. Á vormánuðum hefur legið fyrir Alþingi frumvarp til breytingar á lögum um fiskeldi. Atvinnuveganefnd hefur haft málið til umfjöllunar og hefur lagt mikla vinnu í að fara yfir breytingar, enda mikið í húfi. Ein veigamesta breytingin með frumvarpinu er lögfesting á því að Hafrannsóknastofnun meti mögulegan fjölda eldislaxa í ám og gefi út ráðgjöf, byggða á mati sem kallað er áhættumat. Þá skal áhættumatið samkvæmt lögum taka tillit til mótvægisaðgerða sem annars vegar skulu lágmarka hættu á stroki úr kvíum og hins vegar aðgerða sem grípa skuli til ef mögulegt strok verður. Er breyting og lögfesting á þeim mótvægisaðgerðum algjört lykilatriði þar sem þær draga enn frekar úr líkum á skaðlegum áhrifum eldisins og stuðla þannig að umhverfisvænni rekstri og betri sátt við aðra hagsmuni. Eðlilega eru skiptar skoðanir um fiskeldið, aðferðir, ávinning og afleiðingar. Fiskeldi hefur verið stundað í einhverjum mæli hér við land síðustu áratugi og hafa þær tilraunir í byrjun ekki tekist nægilega vel. Margt kom þar til, tækni og búnaður og þekking voru ekki á því stigi sem til er í dag. Virðulegi forseti. Íslendingar hafa umgengist auðlindir hafsins af virðingu um aldir. Byggjum á þeirri reynslu við uppbyggingu fiskeldis, styrkjum stoðir undir hefðbundinn sjávarútveg og fleiri atvinnutækifæri skapast þá sem skapa verðmæti úr hafinu. Þegar sjómenn fyrr á öldum ýttu úr vör fóru þeir með sjóferðabæn, báðu góða vætti að fylgja sér að heiman og heim heilu og höldnu og þökkuðu fyrir þær bjargir sem sjórinn veitti. Þeir vissu að þeir væru einungis hluti af þeirri náttúru sem þeir sóttu til en voru ekki drottnandi. Lítum til þeirrar menningar og þeirrar auðmýktar sem forfeður og -mæður höfðu að leiðarljósi. Gleðilegan sjómannadag, kæru sjómenn og Íslendingar allir.

Virðulegur forseti. Ég get ekki látið hjá líða að ræða störf þingsins undir liðnum störf þingsins og hvaða stöðu við erum í eftir að hafa setið hér daga og nætur og rætt þriðja orkupakkann. Í 133 klukkustundir hefur þetta mál verið rætt hér. Að mínu viti hefur fullt af rangfærslum verið haldið fram í þeirri umræðu. Það er t.d. alveg á hreinu að sú leið sem lögð er til hér við afgreiðslu þriðja orkupakkans stenst stjórnarskrá. Það var margfarið yfir það í hv. utanríkismálanefnd og öllum ber saman um að svo sé. Sæstrengur kom líka mjög oft til umræðu hjá okkur í hv. utanríkismálanefnd. Og eins og einn lögfræðingur sem heimsótti okkur, Skúli Magnússon, sagði þá eru það lögfræðilegir loftfimleikar að halda því fram að þriðji orkupakkinn leiði til þess að hægt verði að skylda íslenska ríkið til að leggja sæstreng. Ef menn telja sig geta knúið íslenska ríkið til að tengjast rafmagnsstreng þá hefur sú hætta verið fyrir hendi í 25 ár og þriðji orkupakkinn breytir engu þar um. En það er einmitt hluti af innleiðingunni okkar núna að taka af öll tvímæli um að sæstrengur verður aldrei lagður nema með samþykki Alþingis. Þannig fjallar orkupakkinn í raun ekki um auðlindastjórnun í viðkomandi ríki. Ákvarðanir um notkun auðlinda okkar verða eftir sem áður á valdsviði þeirra sem þennan sal skipa. Og orkupakki þrjú gerir enga kröfu um einkavæðingu orkufyrirtækjanna. Ákvarðanir um slíkt munu alltaf vera á herðum íslenskra stjórnvalda og það stendur ekki til að einkavæða Landsvirkjun. Virðulegur forseti. Ég verð að 

Herra forseti. Í gær, uppstigningardag, birtist grein í Fréttablaðinu eftir hv. þm. Guðmund Andra Thorsson. Hv. þingmaður er frábær penni og yfirleitt væri frekar ástæða til að hrósa þingmanninum en lasta hann. En ég varð fyrir miklum vonbrigðum með þessa grein. Þingmaðurinn fer með fullyrðingar sem ekki standast skoðun og spurning er hvort hann standi við þær hér í þessari pontu. Er ég þá sérstaklega að vísa til fullyrðinga um að markmið, eða eitt af markmiðum, með frumvarpi um Seðlabanka sé að skipa flokksgæðinga í embætti seðlabankastjóra. Sannleikurinn er sá að hæfisskilyrði og skilyrði um hæfisnefndir eru óbreytt frá þeim breytingum sem gerðar voru í tíð ríkisstjórnar Jóhönnu Sigurðardóttur árið 2009. En hví er ég að gera þetta að umtalsefni? Það er vegna þess að það veldur mér vonbrigðum þegar svona lúabrögðum er beitt af góðum dreng. Í frumvarpi um Seðlabanka kemur fram, með leyfi forseta: „Seðlabankastjóri og varaseðlabankastjóri peningastefnu skulu hafa lokið háskólaprófi í hagfræði eða tengdum greinum og búa yfir víðtækri reynslu og þekkingu á fjármálastarfsemi og efnahags- og peningamálum.“ Einnig kemur fram að seðlabankastjóri skuli hafa gott orðspor, skuli aldrei hafa verið dæmdur fyrir refsiverðan verknað gagnvart almennum hegningarlögum eða lögum tengdum fjármálum. Með öðrum orðum: Þar er nákvæmlega ekkert sem styður fullyrðingu hv. þingmanns um þetta efni. Herra forseti. Hugsanlega hefur hv. þingmaður gert mistök og þá horfir málið öðruvísi við. Þá er kannski eingöngu um svokallaða „bullyrðingu“ að ræða - en „bullyrðingum“ erum við orðin býsna vön hér í þessum þingsal í umræðu um önnur mál.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hlýleg orð í minn garð. Ég þekki það úr fyrri störfum mínum sem rithöfundur að fólk vildi oft ræða við mig um skrif mín og spyrja við hvað ég hafi átt með hinu og þessu og jafnvel bera undir mig túlkanir sínar á skrifum mínum. Ég hef jafnan tekið slíku vel og geri mér líka grein fyrir því að túlkanir geta verið margvíslegar á því sem maður skrifar. Ég virði rétt hv. þingmanns til að túlka skrif mín að vild en hefði þó þegið örlítinn fyrirvara á þeim spurningum sem hv. þingmaður beindi til mín, eins og mér skilst að sé þingvenja þegar orðum er beint til þingmanna undir þessum lið, að þá fái þeir örlítinn tíma til að bregðast við þeim spurningum. En því var ekki að heilsa í þetta skipti. Það stendur til samkvæmt þessum lögum að fjölga bankastjórum. Við sem erum aðeins yfir miðjum aldri þekkjum alveg hvað það táknar þegar flokksvaldið, flokkakerfið, fær tækifæri til að fjölga bankastjórum. Það táknar helmingaskiptareglu. Og helmingaskiptaregla táknar fúsk. Það táknar að flokkarnir koma vildarmönnum sínum fyrir í embættum. Seðlabankinn var um árabil nokkurs konar Flórída 

Forseti. Líkt og fram hefur komið er búið að leggja fram endurskoðaða fjármálastefnu í ljósi gjörbreyttra aðstæðna. Mér hefur oft og tíðum þótt umræðan um fjármálastefnu vera dálítið ankannaleg og ekki síður um fjármálaáætlun sem lögð var hér fram fyrr á þessu ári. Það er eins og sumir telji að í fjármálaáætlun sem lögð sé fram hafi t.d. átt að gera ráð fyrir að einkafyrirtæki úti í bæ færi á hausinn, sem hefði sennilega verið í fyrsta skipti sem það hefði verið gert við fyrirtæki sem var að berjast fyrir lífi sínu og hefði jafnvel getað haft alvarlegar afleiðingar þar. En látum það nú vera. Fjármálastefnan var samþykkt árið 2018 og fór eðlilega eftir þjóðhagsspá Hagstofunnar frá nóvember 2017 þar sem reiknað var með að uppsafnaður hagvöxtur yrði um 14% út spátímabilið. Síðan hafa forsendur gerbreyst. Verður farið yfir það í hverju þær forsendubreytingar felast. Samkvæmt maíspá Hagstofunnar er reiknað með að hagkerfið dragist saman um 0,2% árið 2019 og við séum að horfa á þá gjörbreyttu stöðu að í fyrsta skipti frá árinu 1992 verði hagvöxtur neikvæður, að hruni undanskildu að sjálfsögðu. Virðulegi forseti. Áætlanir eru alltaf háðar óvissu. Það felst í orðinu áætlanir. Þær byggjast á greiningum, t.d. greiningum Hagstofunnar. Það er ekki ábyrgt eða eðlilegt að byggja þær á nokkru öðru en því. Stjórnvöld sem ekki breyta áætlunum til samræmis við raunveruleikann eru einfaldlega ekki ábyrg stjórnvöld. Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur er ábyrgt stjórnvald og hefur því lagt fram nýja stefnu byggða á raunveruleikanum.

Herra forseti. Loftslagsbreytingar eru helsta ógn við lífið á jörðinni eins og við þekkjum það. Þetta er ógn sem er ekki fjarlæg, hún er að gerast í dag. Börnin okkar sjá þetta og eru búin að fá nóg. Nú er komið að okkur að sjá sömuleiðis alvarleikann í þeim breytingum sem eiga sér stað. Þessi ógn krefst fjölmargra aðgerða, viðhorfsbreytingar, breyttrar neysluhegðunar, aukins fjármagn frá hinu opinbera og einkafyrirtækjum. Við þurfum að takmarka plast í miklu meira mæli. Við þurfum að banna pálmaolíu, svo fátt eitt sé nefnt. Í hagfræðinni tölum við talsvert um fjárhagslega hvata og ég held að við þurfum að nota fjárhagslega hvata í baráttunni gegn loftslagsbreytingum. Verð er einn helsti áhrifavaldurinn á hegðun fyrirtækja og fólks og skattar eru því ein leið til að ná þessu markmiði fram. Mengunarskattar eru í sjálfu sér einu hagkvæmu skattarnir. Í dag er of ódýrt að menga. Mengun er of ódýr. Ég tók eftir í gær auglýsingu frá einu bensínfyrirtæki sem fullyrti að það þyrfti einungis að láta 7 kr. af hverjum lítra renna í endurheimt votlendis til að vinna upp kolefnissporið. Ég velti því fyrir mér hvort við ættum ekki einfaldlega að leggja til viðbótargjald við kolefnisgjaldið, sérstakt loftslagsgjald eða náttúrugjald, upp á 7 kr. til að mæta þessum vanda. Sömuleiðis þyrfti einungis að hækka flugmiðann til London og Kaupmannahafnar um 2.000 kr. til að endurheimta kolefnissporið sem þar hlýst af. Ég velti fyrir mér sömuleiðis, herra forseti, að stærðargráða þessarar ógnar er af slíku kalíberi að til samanburðar má taka þegar mannkynið reis upp gegn sameiginlegri ógn fyrir 80 árum og 

Virðulegur forseti. Mig langar að gera að umtalsefni kolsvarta skýrslu um skipulagða glæpastarfsemi. Þar kemur fram margt sem er óhuggulegt að verða vitni að. Þótt ýmsir þættir þessa hafi verið í umræðunni má segja að þeir séu staðfestir í þessari skýrslu. Greiningardeildin bendir á að skipulega sé unnið að misnotkun opinberra bótakerfa, vinnumiðlunar, móttökukerfa vegna flóttafólks og hælisleitenda auk margvíslegrar félagslegrar þjónustu sem stendur til boða. Í hættumatsskýrslunni segir að rannsóknir lögreglu leiði í ljós skipulagða misnotkun tiltekinna erlendra afbrotamanna og hópa á opinberum þjónustukerfum á Íslandi. Líklegt sé að í einhverjum tilvikum njóti hóparnir aðstoðar íslenskra ríkisborgara og/eða erlendra manna sem búsettir eru hér á landi. Í þessu sambandi bendir greiningardeildin á að brotalamir sé að finna í opinberum kerfum, jafnt innan einstakra stofnana og í samstarfi þeirra. Gefið er til kynna að hælisleitandi sem hingað kemur kunni að vera gerður út af tengilið hér á landi sem taki af honum það fé sem honum er greitt úr opinberum sjóðum. Í einhverjum tilvikum er um að ræða tengiliði hér á landi sem þekkja staðhætti og móttökukerfi og veita einstaklingum, jafnvel hópum, aðstoð, segir í skýrslunni. Greiningardeildin segir að margir skipulögðu glæpahópanna sem hafa náð fótfestu hér á landi komi frá Austur-Evrópu, Póllandi, Litháen, Rúmeníu og Albaníu, t.d. viti deildin um þrjá hópa frá sama Austur-Evrópuríkinu. Í skýrslunni segir: „Rannsóknir lögreglu leiða í ljós að einstaklingum sem tengjast þessum þremur hópum hefur verið veitt alþjóðleg vernd á Íslandi m.a. á grundvelli kynhneigðar. Nokkrir þessara karlmanna frá íslömsku ríki hafa verið kærðir fyrir kynferðislega áreitni gagnvart konum hér á landi. … Kennitölur og bankareikningar eru grunnþættir í peningaþvætti og tilfærslum á fjármunum sem aflað hefur verið með skipulagðri brotastarfsemi. Mál sem lögregla hefur haft til rannsóknar sýna að nokkrir meðlimir þessara hópa hafi nýtt sömu kennitölu og þannig m.a. getað leynt veru sinni í landinu en stundað „svarta vinnu“ á sama tíma. Leiðtogi eins hópsins hefur á síðustu misserum sent tugi milljóna króna úr landi. Sami maður hefur þegið félagslega aðstoð af margvíslegu tagi, þar á meðal  Þetta er stóralvarlegt mál, virðulegur forseti, og við þessu verður að bregðast.

Virðulegi forseti. Þessi liður fjallar um störf þingsins sem fara enn fram á bak við tjöldin, í nefndum, meðan við almenningi blasir þessi ræðustóll, svona dálítið eins og ein þeirra gif-mynda þar sem sama hreyfingin er sýnd aftur og aftur og aftur. Sama fólkið kemur hingað upp í ræðustólinn og skiptist á að halda sömu ræðurnar með sömu andsvörunum svo manni verður hugsað til vísu Stefáns G. um einhvern mann sem hafði mikla unun að því að heyra sjálfan sig tala, með leyfi forseta: List er það líka og vinna lítið að tæta upp í minna, alltaf í þynnra að þynna þynnkuna allra hinna. Manni detta jafnvel í hug línur Bubba Morthens: „Hann talaði og talaði og malaði og malaði.“ Það koma jafnvel í hugann línur Einars Ben úr ljóðinu Einræður Starkaðar: „Er mælt hér eitt orð, sem ei fyrr var kunnað?“ Svo má líka rifja upp ljóðið ódauðlega eftir Sigfús Daðason, Orð, þar sem koma fyrir þessar línur, með leyfi forseta: Hvað sem öðru líður vil ég biðja menn að fara varlega með orð þau geta sprungið og þó er hitt öllu hættulegra að það getur vöknað í púðrinu. Herra forseti. Við tölum um að hafa orðið þegar einhver talar, gefa orðið, því að orðið er frjálst, en hitt, að taka orðið, hrifsa orðið til sín og fara með það sem sína eign - það er fullmikið. Það er kannski ofmælt að tala hér í þessu sambandi um ofbeldismenn, kannski frekar orðbeldismenn. Virðulegi forseti. Mig langar að biðja orðinu griða. Orðið á ekki að vera herfang heldur víddin sem við mætumst í.

Virðulegi forseti. Frétt vakti athygli mína sem sagði frá því að í síðustu viku hefði landlæknir birt skýrslu um svokallað átak stjórnvalda sem lýtur að liðskiptaaðgerðum. Árin 2016–2018 hefur ásóknin sexfaldast, sex sinnum fleiri hafa farið til útlanda í liðskiptaaðgerðir á meðan kostnaðurinn hefur sjöfaldast. Maður spyr sig, virðulegi forseti: Er þetta eðlileg forgangsröðun? Er eðlilegt að við skulum senda fólk í bílförmum til útlanda í aðgerðir, sem hægt er að framkvæma hér heima, með margföldum auknum tilkostnaði? Hvaða heilbrigðisstefna er það sem við horfum upp á? Það er ekki einungis að hinn sjúkratryggði fari til útlanda í aðgerðina, hann þarf líka að hafa með sér fylgdarmann. Allt er borgað, dagpeningar, uppihald og ferðakostnaður, á meðan við höfum fagaðila, sérfræðinga sem geta gert slíkar aðgerðir hérna heima. Ég spyr mig: Er heilbrigðisstefnan ekki á rangri leið þegar hún er orðin svo rosalega miðstýrð að það er í rauninni ekki hægt að nýta sér þá sérfræðinga sem við eigum hér heima til að framkvæma slíkar aðgerðir heldur eru sjúklingarnir og þeir sem nauðsynlega þurfa á aðgerðunum að halda sendir til útlanda? Mér finnst þetta vægast sagt dapurleg stefna, svo að ekki sé meira sagt.

Virðulegi forseti. Nýlega kom út skýrsla, kölluð svört skýrsla, frá greiningardeild ríkislögreglustjóra. Hún segir frá gífurlegri hættu á skipulagðri glæpastarfsemi. Það ber að sjálfsögðu að taka alvarlega. Það er samt alveg þess virði að hafa í huga að í lífinu eru til fleiri ógnir en glæpir og það er hvernig yfirvöld bregðast við þeim stundum á vondan hátt, með því að bregðast of harkalega við, t.d. með því að gefa lögregluyfirvöldum of miklar heimildir til að ganga inn í persónulíf einstaklinga á þeim forsendum að verið sé að vernda almenning. Það er alltaf ástæðan fyrir því að yfirvöld ganga of langt í hinum svokallaða vestræna heimi. Sömuleiðis má líka nefna að tegundir þeirra afbrota sem eru nefndar eru tengdar því hvernig samfélagið hefur ákveðið að slá á ákveðna mannlega hegðun. Ein af þeim er vímuefnanotkun. Að mínu mati er það grundvallarmisskilningur yfirvalda að samfélagið vilji vera vímulaust. Það er ekki þannig, samanber það að áfengi er löglegt og allt það, en þegar yfirvöld ætla að fara að takast á við mansal með því að gera það enn þá erfiðara að vera hér í löglegri dvöl, ef þau ætla að takast á við hörmungarnar af völdum vímuefnaneyslu með því að fara enn þá verr með vímuefnaneytendur, tel ég að yfirvöld séu að gera mistök. Þegar við bregðumst við ógnum eins og skipulagðri glæpastarfsemi verðum við að passa að við gleymum því ekki hvers vegna þessi afbrot eiga sér yfirleitt stað. Það er auðvitað ekki bara vegna þess að yfirvöld setja óhóflegar reglur, það er líka vegna þess að til er fólk sem er til í að fara mjög illa með hvert annað og við eigum að taka á því. Eins og ég segi eigum við að taka þetta alvarlega en við megum ekki gleyma því að líta í eigin barm líka og velta upp hvernig sé hægt að leysa vandamálin með einhverri annarri aðferð en meiri hörku.

Virðulegur forseti. Eins mikið og mig langar til að tala um fjármálastefnuna hérna - það verður vonandi nægur tími til þess, eða mjög líklega - þá langar mig að tala um þau þingmál Pírata sem hafa ekki komist í umræðu. Nú hafa 15 þingmál Pírata komist í gegnum 1. umr. en eru föst í nefnd. 29 þingmálum Pírata hefur ekki einu sinni verið hægt að mæla fyrir. Sá listi er langur og góður. Þar er talað um bætta stjórnsýslu í umgengnismálum, rafræna og tölvutæka birtingu á Stjórnartíðindum og Lögbirtingablaði. Það er kosningarréttur, að hætta að þurfa að kæra sig inn á kjörskrá. Það er undirritun og fullgilding þriðju valfrjálsu bókunarinnar við barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Það er brottfall 208 tómra laga. Það er frumvarp um fæðingar- og foreldraorlof, tvö frumvörp um meðferð einkamála, málskot í meiðyrðamálum og rökstuðningur við málskotsákvarðanir. Það er frumvarp um rafræn fasteignaviðskipti og ástandsskýrslur fasteigna, stofnun þingkjörinna fulltrúa innan Sameinuðu þjóðanna, stofnun embættis tæknistjóra ríkisins, persónukjör þvert á flokka, íbúakosningu um einstök mál, helgidagafrið, ókeypis lóðir tengt Kristnisjóði, opinber fjármál, þ.e. fjöldi fulltrúa í fjármálaráði og tímasetning á framlagningu fjármálaáætlunar. Það er frumvarp um höfundalög, að tölvur geti lært íslensku án þess að borga þurfi sérstaklega fyrir það. Það er afnám skerðingar lífeyris vegna miskabóta. Það er um áfengislög, heimabrugg, þjóðsöng Íslendinga, að hægt sé að fá smá Jimmy Hendrix og Queen-útgáfu af þjóðsöngnum. Utanríkisþjónusta Íslands, skipun ráðuneytisstjóra og sendiherra, barnalög, fæðingarstaður barns, aftur um fæðingar- og foreldraorlof, andvanafæðingar, stjórn fiskveiða, frjálsar strandveiðar, Lögréttu, ársreikninga hlutafélaga, aukinn aðgang að ársreikningaskrá og hlutafélagaskrá. Það er grænn sáttmáli og sjálfstæði kirkjunnar, hvorki meira né minna. Þessi mál hafa ekki einu sinni komist í 1. umr. Ég kvarta sérstaklega yfir því af því að stór hluti þess að koma hérna er til að 

Í síðustu viku var lögð fram greinargerð um biðlista í heilbrigðiskerfinu og um leið kom fram að um 1.000 manns að meðaltali hafa nú alllengi beðið eftir liðskiptaaðgerðum hér á landi. Það kom líka fram í síðustu viku að Sjúkratryggingar Íslands hafa sagt upp samningi við einkastofur sem gert hafa augasteinaaðgerðir með mjög góðum árangri og stytt biðlista verulega. Það kom líka fram yfirlýsing frá Sjúkratryggingum, sem kom fram í ræðu áðan, um stóraukinn kostnað af liðskiptaaðgerðum erlendis. Það sem var sameiginlegt með öllum þeim fréttum var að það virtist koma öllum viðkomandi á óvart hvernig ástandið er. Þar kom heilbrigðisráðherra í opna skjöldu að það skyldu vera 1.000 manns á biðlista. Það er búið að vera viðvarandi í alla vega 24–30 mánuði. Það kom forstjóra Sjúkratrygginga mjög á óvart að það skyldi kosta peninga að senda fólk til útlanda í aðgerðir. Þetta bendir ekki til þess að menn séu í tengslum við það sem þeir eru að fást við. Herra forseti. Í 3. gr. laga um réttindi sjúklinga, nr. 74/1997, segir svo, með leyfi forseta: „Sjúklingur á rétt á fullkomnustu heilbrigðisþjónustu sem á hverjum tíma er völ á að veita. Sjúklingur á rétt á þjónustu sem miðast við ástand hans og horfur á hverjum tíma og bestu þekkingu sem völ er á.“ Þessi ákvæði sjúklingalaga eru brotin á Íslandi á hverjum degi. Það hlýtur að enda með því að einhverjir þeirra 1.000 sem bíða eftir liðskiptaaðgerð fari í mál við heilbrigðisráðherra fyrir að brjóta sjúklingalög. Ég bendi þess vegna á fésbókarsíðu sem sett hefur verið upp af því tilefni sem heitir Beðið eftir aðgerð. Þar geta menn safnast saman og farið í 

Forseti átti áðan fund með formönnum þingflokka og á þeim fundi var upplýst að forystumenn flokka hyggjast eiga fund nú kl. 11 um stöðu mála og leita leiða til að ná samkomulagi. Því varð niðurstaða á fundi forseta með formönnum þingflokka að víkja aðeins frá röð mála á dagskrá á meðan slíkar umleitanir standa og hefja umræður um sjötta dagskrármálið og halda síðan niður eftir dagskránni eftir því sem fram vindur, en þó verða ekki rædd 25. og 31. og 32. dagskrármálið að svo stöddu. Forseti bar upp í byrjun fundar tillögu um lengd þingfundar og var óskað eftir atkvæðagreiðslu um þá tillögu. Forseti vill í því sambandi nefna að að vísu er það svo að ákvæði um lengd þingfunda sem bundnar eru ákveðnum takmörkunum fjalla um þingfundi innan starfsáætlunar, samanber það sem segir í 10. gr. þingskapa: „Reglulegir þingfundir samkvæmt starfsáætlun skulu ekki standa lengur en til kl. 8 síðdegis“ o.s.frv. Sú hefð hefur myndast hér undanfarin ár að eftir að starfsáætlun er úr sambandi þurfi ekki sérstaklega að bera upp tillögur um lengri þingfundi enda eru þeir oft nánast óumflýjanlegur hluti af því að ljúka þingstörfum. Engu að síður vill forseti gjarnan vita hver hugur salarins er og ber því upp tillögu sína núna um að þingfundur geti staðið lengur en þingsköp kveða á um, en vill hafa þennan fyrirvara á að í sjálfu sér er ekki endilega þörf á slíku eftir að starfsáætlun hefur verið tekin úr sambandi miðað við þá hefð og túlkun sem hér hefur myndast. Hefst nú atkvæðagreiðslan um tillögu forseta.

Herra forseti. Ég skil forseta þannig að hann sé að biðja um lengri þingfund í dag. Er það réttur skilningur?

Hv. þingmaður?

Ég skil forseta þannig að hann sé að biðja um lengdan þingfund í dag.

Já.

Nohh. Með tilliti til þess að dagurinn endar kl. 12 á miðnætti og nú er föstudagur myndi ég leggja til að fundurinn stæði til kl. 23. Verði vilji til að framlengja fund eftir það verði boðað til nýrrar atkvæðagreiðslu um framlengingu þess fundar. Ég styð að sjálfsögðu heils hugar þá tillögu forseta að þingfundur geti staðið lengur í dag en efni standa til.

Þetta er hið hefðbundna orðalag og þýðir, með vísan til þingskapa, að þingfundur geti staðið lengur en til kl. 20 í kvöld. Hversu lengi er svo annað mál eins og reynslan hefur sýnt undanfarna daga.

Virðulegi forseti. Það er svolítið sérstakt að koma á að taka til máls undir þessum lið. Ætli ég hafi ekki beðið í tíu daga eftir að komast að.

Hálfan mánuð.

Hálfan mánuð, já, þannig að það sem brann mjög á mér fyrir 14 dögum síðan er kannski farið að kulna svolítið eins og hraunið í Vestmannaeyjum 

Það má alveg stytta ræðurnar.

Já. Ég ætla samt sem áður að rifja það upp sem mig langaði helst að segja. Ég vil óska ráðherranum og okkur til hamingju með þessa stefnu. Hún er að mörgu leyti mjög góð. Það hefur verið ánægjulegt að vinna að henni í velferðarnefnd. Það er auðvitað svo að þegar er verið að setja í fyrsta skipti heilbrigðisstefnu fyrir landið eru ekki allir þættir inni sem fólk hefði kosið. Það er ekki fullskapað sem við búum til í fyrsta skipti. Ég held að í stóru myndinni séum við að stíga gríðarlega gott skref fyrir framtíðina. Við munum læra af því og betrumbæta heilbrigðisstefnu framtíðarinnar. Mig langar að minnast á að hér kemur fram að mörgu leyti ný sýn. Það hafa margir kvartað yfir því að það vanti ákveðna hluti inn í þessa heilbrigðisstefnu eins og þjónustu við aldraða og starfsemi dvalar- og hjúkrunarheimila sem og forvarnir og lýðheilsu. Eins og ég segi, þetta er auðvitað ekki algjörlega fullkomið plagg en það er mjög mikilsvert að hefja þessa vinnu. Mér finnst líka mjög mikilvægt að jafnt aðgengi að heilbrigðisþjónustu verði tryggt. Við þurfum að átta okkur á því að landsbyggðin hefur í ríkara mæli þurft að sækja þjónustu sína til höfuðborgarinnar og Landspítalinn er auðvitað ekki heilbrigðiskerfið. Við þurfum að tryggja aðgang landsbyggðarinnar að heilbrigðiskerfinu. Við höfum heyrt kvartanir yfir því að ungar konur geti ekki fætt börn í heimabyggð lengur. Í Vestmannaeyjum er þetta sérstaklega erfitt. Þar er lítil eða engin fæðingarþjónusta og þar fæddist, held ég, eitt barn á síðasta ári. Við megum ekki gleyma því að landsbyggðin þarf á góðri þjónustu að halda. Hluti af því að öll þessi sérfræðiþjónusta er færð á höfuðborgarsvæðið er auðvitað bættar samgöngur sem eru lykillinn að heilbrigðisstarfsemi í mörgum byggðum. Ég vil líka vekja athygli á starfsemi samtaka á borð við Hlaðgerðarkot og Samhjálp, SÁÁ, Krýsuvíkursamtökin,  Ég ætla ekki að hafa þetta mikið lengra. Ég hef kannski gleymt einhverju sem ég ætlaði að segja þar sem ég hef verið næstur á mælendaskrá í hálfan mánuð en læt þetta duga. Eins og ég sagði í upphafi: Ég óska ráðherranum til hamingju með þessa stefnu og okkur öllum. Hún mun gagnast okkur vel í framtíðinni.

Virðulegur forseti. Það er ekki annað hægt en að taka til máls um þetta mikilvæga mál og fagna því mjög að það sé komið út úr nefnd. Ég held að hér séum við að fjalla um mjög mikilvægt mál. Það er mikilvægt að fyrir liggi stefna um það hvernig við ætlum að nálgast þennan málaflokk sem snertir þræði hjá hverjum einasta einstaklingi sem hér býr. Ég verð að viðurkenna að ég tók til máls í fyrri umr. um þessa þingsályktunartillögu og fagna bæði því að hún sé fram komin og einnig því hvernig hún hefur verið unnin í samráði og samstarfi við marga þá sem koma að þessum málum. Haldnir hafa verið opnir fundir og hlustað hefur verið eftir sjónarmiðum sem flestra. Það þarf ekki endilega að þýða það, fremur en yfirleitt, að hún sé alveg eins og ég myndi vilja hafa hana eða einhverjir aðrir hv. þingmenn. Auðvitað er um samstarfsverkefni að ræða. Mig langar að taka undir það sem meiri hluti hv. velferðarnefndar segir í sínu nefndaráliti þar sem hann leggur sérstaka áherslu á að í aðgerðaáætlun um framkvæmd heilbrigðisstefnunnar verði lögð rík áhersla á lýðheilsu með áherslu á forvarnir og endurhæfingu fyrir alla aldurshópa svo draga megi úr tíðni og alvarleika lífsstílssjúkdóma og bæta lífsgæði. Mér finnst þessi punktur mjög mikilvægur og ég hvet hæstv. heilbrigðisráðherra til að horfa sérstaklega til hans. Við sjáum svo skýrt í heilbrigðismálum okkar hvað fleiri og fleiri vandamál sem hafa komið upp í heilbrigðiskerfinu, eða verkefni sem heilbrigðiskerfið tekst á við, tengjast lífsstílssjúkdómum af ýmsum toga. Talað er um mikilvægi endurhæfingarspítala og endurhæfingarþjónustu sem getur auðvitað verið alls konar og misjöfn eftir þörfum einstaklinganna. Ég þekki sérstaklega til endurhæfingarspítalans Reykjalundar og veit að þar er unnið alveg ótrúlega gott starf á hverjum degi, með fullri virðingu fyrir öðrum heilbrigðisstofnunum sem ég veit að gera slíkt hið sama, en ég held að í umfjöllun um heilbrigðismál gleymist stundum hjá okkur mikilvægi stofnunar eins og Reykjalundar, sem er stofnun á heimsmælikvarða þar sem veitt er þjónusta á sviði endurhæfingar eins og best gerist í heiminum. Þess vegna er mikilvægt að horfa til fjölbreytileika í rekstrarformi þegar kemur að heilbrigðisstofnunum. Ég nefni hér sérstaklega Reykjalund sem er sjálfseignarstofnun í eigu SÍBS. Við eigum fleiri flottar og faglegar stofnanir sem reknar eru sem sjálfseignarstofnanir. Vil ég þá nefna SÁÁ og stofnanir sem voru nefndar áðan, Hlaðgerðarkot og Náttúrulækningafélagið í Hveragerði -  Við gleymum því stundum í umræðu okkar um heilbrigðismál, af því að við horfum á það sem miður fer, að þrátt fyrir allt erum við með afburðaheilbrigðiskerfi, eitt af þeim allra bestu í heiminum en við höfum líka metnað til að gera enn betur og það eigum við svo sannarlega að gera. Til að ná markmiðum okkar þurfum við að horfa til þess að við ætlum að veita sjúklingum sem besta þjónustu en við þurfum líka að gera það með sem hagkvæmustum hætti. Þess vegna verður að horfa til þess hvar þjónustunni sé best fyrir komið. Ég er stolt af því að við eigum háskólasjúkrahús, Landspítalann við Hringbraut, en mér finnst líka mikilvægt að byggja upp heilbrigðisþjónustu hringinn í kringum landið og hjá fleiri aðilum en bara Landspítalanum. Þá er ég að vísa í sjálfseignarstofnanir sem ég ræddi hér og mikilvægi læknastofa og einkaframtaksins í þeim efnum. Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að segja að það skipti mig öllu máli hvernig heilbrigðisstofnanir séu reknar. Það er í mínum huga ekkert kappsmál að það sé einkarekstur. Það er í mínum huga fyrst og fremst kappsmál að við veitum sem allra besta þjónustu og að einstaklingurinn hafi ákveðið val þegar kemur að því að velja þann sem sinnir þjónustunni. Af því leiðir að ég held að við þurfum að huga að því að hér sé ákveðin blanda í framboði þegar kemur að heilbrigðisþjónustu. Þá endurtek ég það sem ég byrjaði á, mikilvægi lýðheilsumála sem ég held að sé stóri þátturinn okkar. Við þurfum að leggja mun meiri áherslu á lýðheilsuna. Ég hlakka til að sjá hvernig brugðist verði við þeim punkti í nefndarálitinu varðandi framkvæmd þessarar stefnu, að við setjum lýðheilsu, forvarnir og endurhæfingu í fyrsta sæti, að það sé í rauninni mikilvæg leið til að auka hagkvæmni og draga úr kostnaði sem felst í heilbrigðisþjónustunni okkar.

Forseti. Mig langar að óska skýringa forseta á því hvers vegna skipt er skyndilega um dagskrármál í ljósi þess að ég var búinn að biðja um orðið undir þeim lið sem var verið að fjalla um. Ég var búinn að biðja um að fá að ræða heilbrigðisstefnu og einungis ein ræða hefur verið haldin um þessa stefnu. Ég óska eftir skýringum forseta. Hvers vegna er ekki haldið áfram með málið og mér hleypt að með mína ræðu?

Það hefur orðið að ráði að fresta umræðu um 6. dagskrármálið um hríð en forseti getur fullvissað hv. þingmann um að hann mun fá að tjá sig um þetta efni. Hann er hér á mælendaskrá þegar að því kemur.

Hæstv. forseti. Ég flyt nefndarálit fyrir hönd utanríkismálanefndar um tillögu til þingsályktunar um fullgildingu samnings um að koma í veg fyrir stjórnlausar úthafsveiðar í miðhluta Norður-Íshafsins. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Finn Þór Birgisson frá utanríkisráðuneyti og Arnór Snæbjörnsson frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti. Í greinargerð með tillögunni kemur fram að meginmarkmið Norður-Íshafssamningsins er að koma í veg fyrir stjórnlausar fiskveiðar á úthafinu í miðhluta Norður-Íshafsins, en hafsvæðið sem er um 2,8 milljónir ferkílómetra að stærð, telst úthaf í skilningi hafréttarsamnings Sameinuðu þjóðanna. Fram til þessa hefur þetta hafsvæði verið þakið ís mestan hluta ársins og hafa fiskveiðar þar því ekki verið mögulegar. Með breytingum á ísþekju, hlýnun sjávar, breyttum seltuskilyrðum og breyttri hringrás, flæði og aðstreymi sjávar verður ekki lengur útilokað að síðar meir kunni fiskveiðar í atvinnuskyni á þessu hafsvæði að verða mögulegar. Samningurinn byggist á varúðarnálgun og er ætlað að tryggja að verndunar- og stjórnunarráðstafanir vegna þessa hafsvæðis verði hluti af langtímaáætlun sem miði að því að tryggja heilbrigð sjávarvistkerfi og tryggja verndun og sjálfbæra nýtingu fiskstofna. Samkvæmt samningnum skuldbinda aðilar sig annars vegar til þess að koma í veg fyrir veiðar í atvinnuskyni á samningssvæðinu á meðan vísindaleg óvissa ríkir um hvort stunda megi slíkar veiðar með sjálfbærum hætti. Hins vegar skapar samningurinn ramma um hvernig taka megi næsta skref þegar vísindalegar upplýsingar styðja að hefja megi slíkar veiðar, að teknu tilliti til viðeigandi sjónarmiða varðandi stjórn fiskveiða og áhrif slíkra veiða á vistkerfið, þar með talið varúðarnálgunar. Þá kemur fram í greinargerð að við gerð Norður-Íshafssamningsins var skilgreining samningssvæðisins eitt af viðkvæmari úrlausnarefnum samningaviðræðnanna, m.a. vegna réttarstöðu hafsvæðanna í kringum Svalbarða. Loks kemur fram í greinargerð að framkvæmd samningsins hér á landi kallar á að íslensk stjórnvöld meini íslenskum fiskiskipum að stunda veiðar á úthafinu á miðju Norður-Íshafi en engar slíkar veiðar eru stundaðar í dag. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Samningar sem þessir eru gríðarlega mikilvægir til að stjórna veiðum til að hafa allt innan skynsamlegra marka og sjá til þess að ekki sé ofveitt. Hér er um að ræða samning sem tekur yfir býsna stórt og mikið svæði. Samningurinn byggir á varúðarnálgun, eins og fram kom í ræðu hv. þingmanns, og mikilvægt að við förum varlega, förum ekki þá leið að ofveiða nokkra stofna sem geta nýst okkur eða öðrum því að við viljum ekki sitja uppi með hafið hálftómt af fiskstofnum sem hægt er að nýta. Mig langar að biðja þingmanninn að rifja upp með okkur hvað það er sem felst í varúðarnálguninni því að ég tel hana býsna mikilvæga.

Virðulegi forseti. Mér láðist að geta þess áðan að nokkrir nefndarmenn voru ekki viðstaddir þegar málið var afgreitt úr nefndinni. Ég áttaði mig ekki á því að fletta á næstu blaðsíðu en ég sé að hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson var fjarverandi þegar málið var afgreitt úr nefndinni 17. maí sl. Ég átta mig ekki alveg á spurningunni um hvað felist í varúðarnálgun annað en það sem fram kemur í nefndarálitinu, þ.e. að þar til frekari upplýsingar liggja fyrir um þær breytingar sem eru nú að verða á lífkerfinu og hvaða möguleika þær breytingar eða þau viðfangsefni muni fela í sér vilja menn fara varlega á þessu svæði, þar til frekari vísindalegar upplýsingar liggja fyrir hvað varðar áhrif á lífkerfið með tilliti til stöðunnar þegar þar að kemur. Ég get ekki útskýrt þetta frekar en svo. Þarna eru varúðarnálganir gagnvart lífkerfinu og að ganga vel um náttúruna svo mögulega verði hægt að stunda þarna veiðar í atvinnuskyni í framtíðinni með sjálfbærum hætti.

Forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir svarið. Það er rétt, og þess vegna spyr ég, að ég var fjarverandi ásamt nokkrum öðrum þingmönnum þegar málið var afgreitt úr nefndinni. Það sem ég er að fiska eftir, ef ég má nota það orð, er þetta: Hvaða tölur voru nefndar þegar menn töluðu um varúðarnálgun? Erum við að tala um að stofninn hafi verið metinn upp á nokkrar milljónir tonna og að menn hafi ákveðið að taka 40% af honum í staðinn fyrir 60%? Ég er að spá í samhengið, út á hvað gengur varúðarnálgun í rauninni? Hvaða viðmið eru sett? Kannski skiptir þetta ekki öllu máli, virðulegi forseti, en ég tel samt nauðsynlegt fyrir okkur að hafa einhverja mynd af þessu. Ég geri ráð fyrir að þetta hafi verið rætt í nefndinni. Ef ekki, þá nær það bara ekki lengra en þetta er pælingin: Um hvaða magn erum við að ræða í varúð, ráðgjöf og öllu slíku?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni kærlega fyrir andsvörin. Ég get ekki séð í greinargerð málsins og minnist þess ekki að einhverjar tölur varðandi tonn af tilteknum tegundum hafi verið nefndar. Eins og áður segir og fram kemur í nefndarálitinu er þarna einungis um að ræða svokallaða varúðarnálgun vegna þess að við vitum að lífkerfið er að breytast. Við vitum ekki með hvaða hætti og, eins og ég sagði áðan, hvaða tækifæri og áskoranir þær breytingar munu fela í sér. Þess vegna vilja menn fara varlega þar til frekari rannsóknir liggja fyrir og þekking á svæðinu þannig að mögulega sé hægt að nýta svæðið með sjálfbærum hætti þannig að náttúran skaðist með engu móti. Það er gott að hafa þetta í huga sem þingmaðurinn nefndi og velta fyrir sér en ég held að það séu seinni tíma spurningar sem þingmaðurinn veltir fyrir sér varðandi tonn og annað. Þetta mál verður áfram á okkar borði á Alþingi. Þetta er ekki að fara neitt frá okkur þannig að ég geri ráð fyrir því að sú umræða muni eiga sér stað á einhverjum tímapunkti.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um fimm ára fjarskiptaáætlun fyrir árin 2019–2023 og tillögu til þingsályktunar um stefnu í fjarskiptum fyrir árin 2019–2033. Fimm ára áætlunin er tiltölulega einfalt framkvæmdaskjal en stefnan er ítarlegri og henni fylgir greinargerð með báðum málunum. Eins og forseti hefur rakið liggja þessi mál öll fyrir á tilgreindum þingskjölum. Áður en ég fjalla um nefndarálitið sjálft langar mig að koma inn á það að samhliða þeim málum sem mælt var fyrir í desember hefur umhverfis- og samgöngunefnd verið með fleiri fjarskiptamál til umfjöllunar, tvö mál sem varða póstinn, eitt mál um net- og upplýsingaöryggi og eitt mál um hagkvæma uppbyggingu fjarskiptainnviða. Að nokkru leyti hefur umfjöllun þessara mála fléttast saman og gert nefndinni kleift að fara miklu víðar yfir sviðið en ef eingöngu hefðu verið til umfjöllunar þessar áætlanir og stefnur. En að nefndarálitinu. Nefndin hefur fengið til sín fjölda gesta víða að og nefndinni bárust umsagnir frá 14 aðilum og fleiri en ein umsögn frá sumum þeirra. Tillaga til þingsályktunar um stefnu í fjarskiptum og tillaga til þingsályktunar um fimm ára fjarskiptaáætlun eru nú í fyrsta sinn lagðar fram í samræmi við lög nr. 53/2018, um breytingu á ýmsum lögum til samræmingar á áætlunum á sviði samgöngu-, fjarskipta-, sveitarstjórnar- og byggðamála. Nefndin fagnar sérstaklega aukinni áherslu á samræmingu og samþættingu áætlana og telur það efla þær sem stjórntæki til framtíðar. Málin tvö mæla fyrir um fjögur markmið, þ.e. að fjarskipti skuli vera aðgengileg og greið, örugg, hagkvæm og skilvirk og umhverfisvæn. Nefndin tekur heils hugar undir markmiðin og telur að stefnumótun í fjarskiptum sé afar mikilvæg. Þetta er í þriðja sinn sem fjarskiptaáætlun er lögð fram, þó að þetta sé í fyrsta skipti í samræmi við ný lög, og ætla má að fyrri áætlanir hafi haft jákvæð áhrif á aðgerðir stjórnvalda og þróun fjarskiptamarkaðarins. Nefndarálitið skiptist í nokkra kafla og ætla ég að fara mismikið yfir þá. Fyrsti kaflinn er um póstinn. Eitt af markmiðum stefnu í fjarskiptum er markmið um hagkvæm og skilvirk fjarskipti og eru í stefnunni tilgreindar nokkrar áherslur til að ná því markmiði. Að því er varðar póstinn kemur fram að einkaréttur í póstþjónustu verði afnuminn og regluverk endurskoðað og alþjónusta verði tryggð með fyrirsjáanlegum og ásættanlegum tilkostnaði. Nefndinni var bent á að nauðsynlegt væri að við afnám einkaréttar Íslandspósts á sviði póstþjónustu yrði gætt að því að tryggja aðgang að lágmarkspóstþjónustu um land allt. Nefndin tekur undir það og bendir á að í frumvarpi til nýrra laga um póstþjónustu sem felur í sér afnám einkaréttar í póstþjónustu er gert ráð fyrir að lágmarkspóstþjónusta, svokölluð alþjónusta, verði í boði um allt land. Alþjónusta miðast núna við útburð tvisvar í viku á öllu landinu. Til að hnykkja á því í stefnunni að slík þjónusta skuli vera í boði á öllum svæðum landsins, einnig þar sem fyrir eru erfiðar markaðsaðstæður, leggur nefndin til breytingu á einum lið áætlunarinnar, 2.3.16, þess efnis að alþjónusta í pósti verði tryggð með fyrirsjáanlegum og ásættanlegum tilkostnaði að teknu tilliti til þess að heimili og fyrirtæki njóti skilgreindrar lágmarksþjónustu. Þannig sé tryggt að póstur sé borinn út til allra einstaklinga sem hafa fasta búsetu á tilteknum stað og til fyrirtækja sem hafa fasta atvinnustarfsemi í tilteknu húsnæði. Að mati nefndarinnar er nauðsynlegt að leggja reglulega mat á hvað felst í alþjónustu þannig að hugað sé að gæðum póstþjónustunnar ekki síður en tíðni dreifingar. Ljóst er að þjónusta hefur versnað síðustu ár, t.d. hefur tími frá því að bréf er póstlagt þar til það er komið til viðtakanda lengst sem hefur dregið úr samkeppnishæfni bréfsins gagnvart rafrænum lausnum. Þannig skiptir fjöldi dreifingardaga ekki endilega mestu máli heldur hvernig tíminn frá póstlagningu til afhendingar er notaður. Á sama hátt getur möguleiki fyrirtækja á að koma frá sér pósti ráðið miklu um tækifæri til atvinnurekstrar í strjálbýli. Þá er brýnt að afnám einkaréttar á póstþjónustu leiði ekki til óeðlilegra hækkana verðlags á nauðsynlegri þjónustu innan alþjónustunnar og sama grunnverðlag verði áfram á bréfum allt að 50 g um allt land. Nefndin telur einnig rétt að ítreka það sem fram kemur í greinargerð að magn bréfapósts fer stöðugt minnkandi. Á sama tíma vex netverslun og magn bögglapósts. Nefndin bendir á að með aukinni ljósleiðaravæðingu, rafrænum samskiptum og breyttum þörfum íbúa gæti þurft að umbylta póstþjónustu til að tryggja ásættanlegt þjónustustig og þar með viðmiðum fyrir alþjónustu. Þarna erum við í rauninni að segja að það gæti þurft að hugsa póstþjónustu og viðmiðin um hvað sé ásættanleg þjónusta alveg upp á nýtt ef hún á að þjóna samfélaginu. Móta þarf umgjörð sem skapar tækifæri til samþættingar póstþjónustu og annarrar starfsemi á strjálbýlli svæðum. Regluverk um póstþjónustu þarf að vera skýrt og virða þarf reglur samkeppnismarkaðar eftir því sem við á. Næsti kafli fjallar svo um samþættingu fjarskiptaáætlunar og byggðaáætlunar. Fram kom að hagsmunir byggða sem búa við markaðsbrest væru ekki nægilega vel tryggðir og væri ósamræmi hvað varðar byggðir í þeirri stöðu á milli tillögunnar og byggðaáætlunar. Í sjálfu sér skýrðist það í vinnunni að ósamræmið fælist í því að í annarri áætlun væri tilgreint hvenær fjármagnið yrði veitt til ljósleiðaravæðingar en hinni hvenær gert væri ráð fyrir að verkefninu yrði lokið. Nefndin tekur undir ábendingar umsagnaraðila um að það sé mikilvægt að fjarskiptakerfi séu ávallt uppfærð þannig að íbúar um allt land standi jafnt eða sem jafnast er varðar aðgang að rafrænni þjónustu, svo sem þjónustu þjóðskrár. Fyrir nefndinni kom einnig fram að víða skortir á farsímasamband við vegi landsins og á ferðamannastöðum. Götin í fjarskiptakerfinu hitta oft á staði fjarri alfaraleið þar sem færð og veður geta verið hvað erfiðust. Upplýsingagjöf til ferðamanna, hvort sem er um þjónustu eða öryggismál, byggist í sívaxandi mæli á fjarskiptum. Nefndin leggur því áherslu á að það er mikið öryggis- og jafnræðismál að fjarskiptakerfi sé þannig að fólk á ferð um landið geti án vandkvæða sótt sér upplýsingar, móttekið aðvaranir vegna veðurs eða náttúruvár eða óskað eftir aðstoð ef út í það fer. Þá var bent á að eðlilegra væri að nota orðið „byggðir“ í stað orðsins „landshlutar“ í fjarskiptastefnu, enda aðstæður oft breytilegar milli byggða innan sama landshluta, auk þess sem það orðalag er í samræmi við orðalag byggðaáætlunar. Leggur nefndin til breytingu þar að lútandi. Síðan er fjallað um ljósleiðarann sem ég var búin að víkja að, en að mati nefndarinnar er brýnt að uppbyggingu á grundvelli verkefnisins Ísland ljóstengt verði lokið sem allra fyrst. Nefndin bendir á að gert er ráð fyrir því að úthlutun úr fjarskiptasjóði vegna verkefnisins fari fram á árinu 2020 fyrir árið 2021 og að það verði lokaúthlutun sjóðsins. Verklok ríkisins miðist við að ganga frá síðustu samningunum á grundvelli verkefnisins árið 2020 og að sveitarfélög ljúki uppbyggingu í dreifbýli eingöngu á grundvelli þess fyrir árslok 2021. Þá bendir nefndin á að í greinargerð með stefnunni kemur fram að ljósleiðaravæðing verði áfram forgangsverkefni og ljósleiðaravæðingu allra lögheimila og vinnustaða á Íslandi verði lokið árið 2025. Á fundi nefndarinnar kom fram að notkun ljósnets yrði ekki viðunandi þjónusta nema í þrjú til sjö ár í viðbót og því brýnt að ljúka ljósleiðarvæðingunni. Þá er kafli um samgöngur og fjarskipti. Meginmarkmið samgönguáætlunar og fjarskiptaáætlunar eru hin sömu, þ.e. að þjónusta samgöngu- og fjarskiptakerfa mæti þörfum samfélagsins og að byggðir um land allt séu sjálfbærar. Þá miða nokkrar áherslur og aðgerðir að stuðningi og samþættingu fjarskipta og samgangna, auk tveggja af tíu árangursmælikvörðum. Í ljósi þessara markmiða og mikilvægis þess að samþætta þessar áætlanir og stefnur leggur nefndin áherslu á að með aukinni nýtingu fjarskipta í samgöngum verði samvinna við vinnu samkvæmt fjarskipta- og samgönguáætlun aukin samhliða áframhaldandi samþættingu og samræmingu við gerð áætlananna. Þarna er rétt að benda á að í næstu áætlunum, bæði á sviði fjarskipta og samgangna, mótast svo væntanlega enn frekar hvernig þessar áætlanir spila saman um fjarskipti í samgöngum. Næsti kafli er svo undir samgöngunum um gervihnattaleiðsögu. Fram kom að gervihnattaleiðsaga gegndi nú vaxandi hlutverki í hvers konar samgöngum og teldist víða til mikilvægra fjarskiptainnviða en hér á landi hefði ekki verið mótuð stefna í þeim málum. Mikil þróun ætti sér nú stað varðandi leiðsögu um gervihnattakerfi og væri verið að innleiða EGNOS-leiðsögukerfið, sem er evrópskt kerfi, á Húsavíkurflugvelli. Þá væri Landhelgisgæsla Íslands að innleiða tækjabúnað í loftförum sínum sem gætu stuðst við slíkt kerfi. Gervihnattaleiðsaga er líka mikilvæg til að þróa megi aðflug úr suðri inn á Akureyrarflugvöll með tilliti til landfræðilegra aðstæðna. Þetta á að sjálfsögðu við um fleiri flugvelli þó það hafi komið fram fyrir nefndinni með Akureyrarflugvöll sérstaklega. Notkun kerfisins væri mikið öryggismál, bæði hvað varðar flug og ferðaþjónustu, og brýnt að það næði yfir allt landið. Eins og stendur er EGNOS í boði yfir eystri helmingi landsins, þó með ákveðnum takmörkunum. Samgöngustofa leggur áherslu á mikilvægi gervihnattaleiðsögu í nýlegri stefnumörkun um flugleiðsögu. Þar segir að stefna skuli að þátttöku Íslands í rekstri EGNOS með það fyrir augum að það nýtist fyrir alla flugvelli á Íslandi. Rétt er í þessu samhengi að minna á að við innleiðingu ákveðinna Evrópugerða sem lúta að framkvæmd og nýtingu evrópskra gervihnattaleiðsögukerfa hefur gildistöku verið frestað að því er varðar Ísland. Mikilvægt er að tekin verði ákvörðun um þátttöku sem tryggir að EGNOS nýtist við flugleiðsögu á öllu landinu. Nefndin bendir á að hingað til hafi verið litið á flugleiðsögustarfsemi, þar með talið gervihnattaleiðsögu, sem samgöngumál fyrst og fremst. Í ljósi þess að þessi þáttur flugsins lýtur að flugfjarskiptum telur nefndin rétt að umfjöllun um hann sé að finna í fjarskiptaáætlun. Leggur nefndin því til breytingu á orðalagi verkefnisins í fimm ára fjarskiptaáætlun. Þar verður kveðið á um að mótað verði framtíðarfyrirkomulag fjarskiptatíðnimála og gervihnattaþjónustu og við bætist: þar með talið gervihnattaleiðsögu, á Íslandi og norðurslóðum í samvinnu við samgönguyfirvöld. Nefndin minnir í þessu sambandi á að gervihnattaleiðsögn á bæði við um flugleiðsögn og siglingaleiðsögn, m.a. um Norður-Íshafið þar sem víða vantar reyndar siglingaleiðir og sums staðar nothæf sjókort. Aukin umferð farþegaskipa á norðurslóðum kallar á aukið öryggi. Síðan er hér nokkur umfjöllun um hugtakanotkun þar sem fjallað er um muninn á orðanotkun varðandi öryggi og þýðingar sem ég ætla ekki að fara neitt sérstaklega yfir hér því að það er umfjöllun sem ekki leiddi til breytinga en er útskýrð. Síðan er umfjöllun um þriðja fjarskiptastrenginn. Í tölulið 2.1.2 í stefnu í fjarskiptum er kveðið á um að þrír virkir sæstrengir skuli tengja landið við Evrópu frá mismunandi landtökustöðum, en nú eru strengirnir tveir. Nú stendur yfir endurskipulagning á eignarhaldi og fjárhag Farice sem og undirbúningsvinna vegna þriðja fjarskiptasæstrengsins milli Íslands og Evrópu. Telur nefndin þá þróun vera jákvæða og skref í rétta átt. Ríkið hefur eignast alla hluti í Farice á grundvelli þess að um innviði er að ræða. Forsendur hafa því skapast til að hefja vinnu við mótun og innleiðingu nýs skipulags og rekstrarfyrirkomulags Farice til framtíðar með hliðsjón af þörfum samfélagsins til skemmri og lengri tíma. Samhliða þeirri vinnu er mikilvægt að þarfir framtíðarnotenda sæstrengs verði kannaðar enda er það nauðsynlegur grundvöllur fyrir ákvörðunartöku um fjárfestingar og rekstur félagsins til lengri tíma. Nefndin telur eðlilegt að viðræður við helstu notendur fjarskiptasæstrengja til framtíðar eigi sér stað samhliða vinnu við botnrannsóknir. Slíkt verði til þess að ríkið fái góða mynd bæði af stofn- og rekstrarkostnaðarhlið starfseminnar sem og tekjuhlið. Þá leggur nefndin áherslu á að við undirbúning þriðja sæstrengsins verði leitast við að nýta alla þá forvinnu sem nú þegar hefur farið fram á vegum ólíkra aðila. Öflugri gagnatenging við umheiminn getur skapað ný tækifæri til atvinnuuppbyggingar um land allt, svo sem við gagnaversiðnað, og samhliða henni er mikilvægt að efla meginleiðir ljósleiðaratenginga um landið. Tryggja þarf sem jafnastan aðgang að gagnaflutningi til og frá og á milli byggða og tryggja sambærilegt verð um land allt. Í því samhengi tekur nefndin undir markmið 2.3.1 um að stjórnvöld hafi skjalfestar upplýsingar um alla fjarskiptainnviði og markmið 2.3.6 um að horft verði til nýtingar fjarskiptainnviða í opinberri eigu til að efla öryggi og eftir atvikum samkeppni. Nefndin bendir á að þau sjónarmið komu fram við umfjöllun málsins að skýra þyrfti betur hvað átt væri við með fjarskiptainnviðum í opinberri eigu, hverjir þeir væru og hver kostnaðurinn yrði við að nýta slíka innviði. Þá er kafli um hagkvæmni. Fyrir nefndinni kom skýrt fram mikilvægi hagkvæmra fjarskipta, jafnt fyrir samfélagið í heild, atvinnulífið og almenna neytendur. Þar var til að mynda bent á að tengingar heimila mættu ekki hindra neytendur í að velja við hvaða þjónustufyrirtæki þeir ættu viðskipti. Áhersla var lögð á meira gagnsæi í verðlagningu og betri upplýsingagjöf um verð til neytenda, með vísan til síðasta áramótaskaups. Einnig var bent á þann drifkraft sem samkeppni er í uppbyggingu fjarskiptakerfa og nýsköpun í framboði á þjónustu yfir fjarskiptanet. Nefndin er meðvituð um þessi sjónarmið en telur ekki tilefni til að gera breytingar á þingsályktunartillögunum hvað þetta varðar. Nefndin bendir jafnframt á hlutverk Póst- og fjarskiptastofnunar við að greina stöðu fjarskiptamarkaðarins á hverjum tíma og hlutverk laga við að tryggja skynsamlegar leikreglur, svo sem um nethlutleysi, og fyrirliggjandi frumvarp um hagkvæma uppbyggingu fjarskiptainnviða. Póst- og fjarskiptastofnun hefur sem sagt það hlutverk að fylgja eftir leikreglunum sem eru settar í lögum um nethlutleysi, í úrskurðum og fyrirliggjandi frumvarpi um hagkvæma uppbyggingu fjarskiptainnviða. Þá hefur fyrirtækjum á fjarskiptamarkaðnum, Gagnaveitu Reykjavíkur og Mílu, verið heimilað að semja um tiltekna samvinnu og samnýtingu sín á milli, samanber ákvörðun Samkeppniseftirlitsins nr. 11/2018. Ef landið á áfram að vera í fremstu röð í fjarskiptum á heimsvísu, eins og markmiðið er, er mikilvægt að stjórnvöld jafnt sem fyrirtæki á markaði vinni stöðugt að endurskoðun og framförum í starfsumhverfi sem þróast jafn hratt og fjarskiptamarkaðurinn gerir. Breytingar geta þýtt að samkeppnisáherslurnar breytist frá ári til árs. Þá er umfjöllun um hagkvæmnina lokið og lokakaflinn er um menntamál. Bent var á að áríðandi væri að efla menntun á sviði fjarskipta og hvetja til rannsókna og nýsköpunar á sviði fjarskiptastarfsemi enda menntun og rannsóknir liður í að ná þeirri framtíðarsýn sem sett er fram í stefnunni, að Ísland verði í fremstu röð á sviði fjarskipta og verðmætasköpunar. Nefndin telur mikilvægt að forystu í fjarskiptamálum fylgi það hlutverk að stuðla að öflugri menntun, rannsóknum og nýsköpun á sviði fjarskiptastarfsemi. Slík forysta gæti m.a. falist í virkum samskiptum við yfirvöld menntamála og háskólastigið og leggur nefndin áherslu á að slíkt samstarf hefjist sem fyrst. Beinir nefndin því til ráðuneytisins að huga að framangreindu við framkvæmd fjarskiptastefnu og fimm ára fjarskiptaáætlunar sem og í komandi stefnum og áætlunum á þessu sviði því að allar framfarir í fjarskiptum byggjast auðvitað á því að það sé til þekking í landinu. Þá hef ég gert grein fyrir nefndarálitinu og þeim þremur liðum sem eru innifaldar í breytingartillögu nefndarinnar. Að framangreindu virtu leggur nefndin til að tillögurnar verði samþykktar með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir. Karl Gauti Hjaltason var fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifar undir álitið í samræmi við 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Undir álitið skrifa Jón Gunnarsson formaður, Líneik Anna Sævarsdóttir framsögumaður, Ari Trausti Guðmundsson, Bergþór Ólason, Hanna Katrín Friðriksson, Helga Vala Helgadóttir, Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Vilhjálmur Árnason. Að lokum vil ég bara segja að það er afar mikilvægt fyrir okkur að vera með metnaðarfulla stefnu í fjarskiptum á hverjum tíma og legg til að þau mál sem hér liggja fyrir verði samþykkt með breytingartillögunum.

Herra forseti. Eins og fram kom í máli framsögumanns álits umhverfis- og samgöngunefndar, hv. þm. Líneikar Önnu Sævarsdóttur, er ég á þessu áliti. Það eru þó tvö atriði sem mig langaði sérstaklega til að koma inn á í þessu samhengi. Það eru mörg mál undirliggjandi í vinnslu núna sem tengjast með einum eða öðrum hætti inn í áætlunina og stefnuna en það eru þrjú praktísk mál sem ég vildi nefna sem ástæða er til að hafa í huga, tímafrestir í póstmálum, GSM-þekja kerfa og síðan ljósleiðari með tilliti til umræðu um það sem kallað hefur verið svartur ljósleiðari. Í nokkrum orðum liggur það þannig að gefin eru út starfsleyfi hinna ýmsu fyrirtækja. Ég tek dæmi af fyrirtækinu Creditinfo, Lánstraust heitir það, sem heldur utan um svokallaða vanskilaskrá. Þar fá þeir sem eiga yfirvofandi skráningu til sín meldingu um að innan tiltekins dagafjölda verði þeir skráðir á vanskilaskrá verði ekki brugðist við fyrir þann tíma. Þegar við sjáum nú stöðuna þannig að það getur bæði verið óvissa um dagafjölda frá póstlagningu til þess að bréf kemst til meðferðar og síðan aftur frá meðferð bréfs til afhendingar eru atriði eins og þessi, nú tek ég bara þetta eina dæmi um þetta eina fyrirtæki en þetta er víðar í kerfinu, sem er nauðsynlegt að fara í gegnum, þ.e. þessi leyfi og þessi viðmið, hvort ástæða sé þá til að lengja í tímafrestum eða uppáleggja þeim aðilum sem bera þessar skyldur að útfæra tilkynninguna með öðrum hætti. Þetta getur skipt verulegu máli fyrir þá sem eiga þetta yfir höfði sér ef svo má segja. Hið sama er með hinar ýmsu stofnanir ríkisins. Það er iðulega kvartað yfir því og sagt með smávægilegum ýkjum í gríni að hið opinbera taki sér allan heimsins tíma í að svara en gefi í mesta lagi tvo daga til að svara til baka. Það þarf að skoða í þessu samhengi hvort við þrengjum þarna með óforsvaranlegum hætti að réttindum borgaranna til að bregðast við sjónarmiðum hins opinbera þannig að þessu sé haldið til haga. Annað atriði sem ég vildi koma inn á er það sem snýr að þekju fjarskiptakerfa og þá fyrst og fremst GSM- og gagnaflutningskerfa og þær heimildir sem kallaðar eru reiki á milli þjónustuaðila. Fyrir hinn almenna borgara skiptir mestu máli að vera í ágætu sambandi og geta treyst því að á öllum meginleiðum sé þjónusta til staðar, þótt ekki væri nema út frá öryggisforsendum. Þetta eru atriði sem ég vil bara nefna að sé ástæða til að skoða sérstaklega, þ.e. hvort breytinga sé þörf. Við þekkjum frá fyrri tíð þegar verið var að bjóða út uppbyggingu tiltekinna svæða í GSM-kerfunum þar sem ríkisstuðningur, ef svo má segja, var skilyrtur því að aðrir þjónustuveitendur hefðu heimild til að reika inni á sama kerfi. Þessar kvaðir ganga úr sér jafnt og þétt eins og við þekkjum og ég vil nefna hér að það gæti verið ástæða til að skoða þetta sérstaklega í þessu samhengi á næstunni. Þriðja atriðið sem mig langaði til að nefna og snýr að máli sem er til umræðu í umhverfis- og samgöngunefnd, en tengist þessu með beinum hætti þótt það sé í öðru máli, er umræða um uppbyggingu ljósleiðaraneta. Þetta er rökræða sem snýst um það hvort nálgast skuli þessa kerfisuppbyggingu út frá svokölluðum svörtum ljósleiðara sem þýðir að hvaða þjónustuveitandi sem er hefur aðgengi með opnari hætti að þræði eða ljósleiðara sem annar aðili á en reglurnar kveða á um eins og þær eru í dag. Þetta er rökræða sem er í gangi í umhverfis- og samgöngunefnd og það er svo sem óvíst hvort hún klárast á þessu þingi eða verður frestað fram á haust. Ég held að það sé ekki stóra atriðið hvort málið klárast núna eða með haustinu en þetta er atriði sem er nauðsynlegt að halda til haga í þessu samhengi. Á höfuðborgarsvæðinu er töluverður munur á útbreiðslu eigenda grunnnetanna, í þessu samhengi ljósleiðara, og við verðum að hafa í huga réttmætar áhyggjur af því að ef fram heldur sem horfir og sú nálgun verður viðhöfð að það þurfi að byggja upp heildstætt tvöfalt kerfi á öllu höfuðborgarsvæðinu eru hóflegar líkur til þess að það ýti undir uppbyggingu á landsbyggðinni. Áherslan á uppbygginguna verður væntanlega á höfuðborgarsvæðinu þangað til það er fullþjónustað. Ég vildi flagga því í þessari umræðu að þessi atriði þurfa nauðsynlega að koma til skoðunar. Það er ekki kominn botn í neitt þeirra. Ég vona bara að umhverfis- og samgöngunefnd taki þessi mál áfram til ígrundaðrar skoðunar og að skynsamleg lending náist. Að öðru leyti þakka ég bara fyrir samstarfið í tengslum við þau mál sem hér liggja fyrir með beinum hætti og legg til að þau hljóti afgreiðslu.

Virðulegi forseti. Ég vil koma hingað örstutt til að árétta að í þeim málum sem við ræðum hér felst engin breyting á póstþjónustu, sem sagt lágmarkskröfum um alþjónustu, bara þannig að það sé alveg á hreinu. Að öðru leyti get ég tekið undir vangaveltur hv. þingmanns sem talaði á undan. Þessi mál verða áfram til umfjöllunar í nefndinni á þeim fundum sem við eigum eftir að hittast á á yfirstandandi þingi og væntanlega á næstu þingum líka. Hversu langt sem við komumst í að afgreiða mál hér er þetta viðvarandi verkefni í samfélaginu. Ég vil bara árétta það og að lokum þakka fyrir gott samstarf um vinnslu þessa máls í umhverfis- og samgöngunefnd sem, eins og fram kom í upphafi máls míns í fyrri ræðu, er búið að standa yfir meira og minna frá því í desember.

Virðulegur forseti. Ég kem hingað til að forvitnast um með hvaða hætti hæstv. forseti sér fyrir sér að röð mála gangi fram. Það var áætlað að fyrst yrði tekin hér til umræðu heilbrigðisstefna til ársins 2030 og við gerðum ráðstafanir, tveir þingmenn Miðflokksins sem hafa áhuga á að tjá sig um þetta mál. Annar þeirra þurfti sérstaklega að gera ráðstafanir til að koma sér hið snarasta í hús og færa til annan fund til þess þannig að mig langaði til að spyrja hæstv. forseta hvenær hann sjái fyrir sér að umræða um heilbrigðisstefnuna verði á dagskránni. Mér sýnast átta til níu þingmenn vera á mælendaskrá. Eins og ég segi gripum við til ráðstafana til að geta tekið þátt í þeirri umræðu og ég spyr hvort ástæða sé til að vinda ofan af þeim.

Forseti vill upplýsa að af praktískum ástæðum varð að ráði að gera hlé á umræðu um heilbrigðisstefnu en við gerum ráð fyrir því að fljótlega hefjist umræða að nýju um það mál. Það voru innanhússástæður hér. Þingmenn voru fjarri, eins og hv. þingmaður nefndi, en það er gert ráð fyrir að umræðan hefjist um leið og menn hafa safnast til hússins.

Virðulegur forseti. Ég geri engar athugasemdir við praktískar lausnir. Þetta snýst aðallega um það hvernig ræðumenn skipuleggja tíma sinn og hvort skilja megi það sem svo að ætlan hæstv. forseta sé að taka heilbrigðisstefnuna inn á eftir. Nú er áætlað fundarhlé kl. 12.30 og ég spyr hvort forseti áætli að taka heilbrigðisstefna inn eftir næsta mál, 11. mál, um hollustuhætti og mengunarvarnir, eða hvort ákvörðun liggi fyrir um að það bíði fram yfir hádegishlé. Það myndi einfalda skipulagið ef það lægi fyrir.

Skjótt skipast veður í lofti og fyrirsjáanleikinn í þingstörfunum er takmarkaður þessi dægrin. Forseti telur að það geti verið nærri lagi, eins og hv. þingmaður gat sér til, að þetta verði í kringum eða eftir hádegisverðarhlé eftir því sem 

Herra forseti. Ég geri grein fyrir nefndaráliti frá umhverfis- og samgöngunefnd. Hún hefur fengið tíu gesti og átta umsagnir og með þessu frumvarpi eru lagðar til breytingar á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir, eins og fram hefur komið, lögum um meðhöndlun úrgangs og lögum um meðferð elds og varnir gegn gróðureldum. Þetta er að hluta til innleiðing frá EES. Megintilgangur frumvarpsins er að leggja til að Umhverfisstofnun verði heimilað að leggja á stjórnvaldssektir vegna tiltekinna brota gegn lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir og lögum um meðhöndlun úrgangs. Eins eru í frumvarpinu lagðar til margvíslegar aðrar breytingar á lögum sem nánar eru raktar í athugasemdum við frumvarpið. Fyrst um stjórnvaldssektir. Það kom fram hjá allmörgum gestum, einkum fulltrúum heilbrigðisnefnda, að heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga ættu einnig að fá heimild til álagningar stjórnvaldssekta. Bent var á að það kynni að auka á flækjustig ef staðbundin stjórnvöld væru skylduð til að vísa málum til Umhverfisstofnunar sem þyrfti þá að rannsaka þau að nýju. Hætta væri á tvöföldu eftirliti með tilheyrandi kostnaði fyrir eftirlitsskylda aðila. Þá væru heilbrigðiseftirlitin, sem staðbundið stjórnvald, nær málinu sem upp kemur og almennt betur fallin til þess að meta aðstæður. Í greinargerð með frumvarpinu leggur ráðuneytið áherslu á að álagning stjórnvaldssekta teljist ekki til þvingunarúrræða heldur refsikenndra viðurlaga við brotum gegn lögunum. Heilbrigðisnefndir hafi vald til þess að beita þvingunaraðgerðum til þess að fá rekstraraðila til að uppfylla skyldur sínar. Mikilvægt er að álagning stjórnvaldssekta verði með samræmdum hætti og leggur ráðuneytið til að einungis Umhverfisstofnun hafi þessa heimild. Stofnunin hafi sams konar hlutverk samkvæmt efnalögum og því sé þekking nú þegar til staðar hjá Umhverfisstofnun. Þá benti ráðuneytið á afstöðu Samtaka atvinnulífsins og fleiri sem taka undir það mat ráðuneytisins að álagning stjórnvaldssekta sé eingöngu á hendi Umhverfisstofnunar. Hins vegar má geta þess að í 34. gr. laga um vernd afurðarheita sem vísa til uppruna, landsvæðis og hefðbundinnar sérstöðu hefur heilbrigðisnefndum sveitarfélaga verið falin heimild til að leggja á stjórnvaldssektir. Þá er gert ráð fyrir því að heilbrigðisnefndir sveitarfélaga fái heimild til álagningar stjórnvaldssekta í drögum að frumvarpi til laga um breytingu á lögum um dýrasjúkdóma og varnir gegn þeim. Með þessu eru heilbrigðisnefndum falin mismunandi úrræði eftir því hvort um er að ræða svið matvæla og landbúnaðar eða hollustuhátta og mengunarvarna. Varðandi samræmt verklag verður ekki fram hjá því litið að Umhverfisstofnun er sérstaklega falið það hlutverk að hafa yfirumsjón með heilbrigðiseftirliti samkvæmt lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir. Í yfirumsjón felst samræming heilbrigðiseftirlits þannig að framkvæmdin á að vera með sama hætti á landinu öllu. Í 52. gr. laganna er kveðið á um að Umhverfisstofnun skuli einnig vinna að samræmingu heilbrigðiseftirlits í landinu. Nefndin telur að ákveðins misskilnings gæti í þeirri afstöðu að með því að álagning stjórnvaldssekta verði einungis á hendi Umhverfisstofnunar verði kæruleiðir skýrari og mótun framkvæmdar í gegnum úrskurði skilvirkari. Í frumvarpinu segir að ákvarðanir Umhverfisstofnunar um álagningu stjórnvaldssekta séu endanlegar á stjórnsýslustigi. Stjórnsýslukæra kemur því ekki til álita. Að mati nefndarinnar hníga veigamikil rök til þess að heilbrigðisnefndir fái jafnframt heimildir til álagningar stjórnvaldssekta. Hins vegar telur nefndin að slík útfærsla kalli á heildstæða skoðun sem fellur utan efnissviðs þessa frumvarps. Í ljósi þess hve íþyngjandi stjórnvaldssektir eru er einnig þörf á að skoða hvort ekki séu forsendur fyrir því að ákvarðanir um álagningu stjórnvaldssekta sæti sömu kæruleið og aðrar stjórnvaldsákvarðanir, þ.e. að hægt verði að skjóta slíkri ákvörðun til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála, í þessu tilviki. Fái heilbrigðisnefndir heimild til álagningar stjórnvaldssekta er mikilvægt að hægt verði að kæra þessar ákvarðanir til að undirbyggja samræmda framkvæmd til viðbótar því samræmingarhlutverki Umhverfisstofnunar sem áður er getið. Ráðuneytið hefur boðað heildarendurskoðun laga um hollustuhætti og mengunarvarnir og þar með beinir nefndin því til ráðuneytisins að við þá endurskoðun verði heilbrigðisnefndum falin heimild til álagningar stjórnvaldssekta. Kafli er hér um framsal heimildar til fullnaðarafgreiðslu. Það kom fram almennur stuðningur við framsal valdheimilda sem lagt er til með 10. gr. frumvarpsins. Nefndin telur það auka verulega skilvirkni við afgreiðslu mála ef heilbrigðisnefndir geta falið framkvæmdastjórum heilbrigðiseftirlita eða tilteknum heilbrigðisfulltrúum heimild til fullnaðarafgreiðslu mála í einstökum málaflokkum. Um leið áréttar nefndin að sú skylda að bera slíkar ákvarðanir undir samþykki sveitarstjórna geti slegið verulega á skilvirknina. Meginástæðan er sú að sveitarfélög sameinast víða um heilbrigðisnefnd og getur þurft margar ákvarðanir sveitarstjórna um framsal. Þá þarfnast breytingar á samþykktum sveitarfélaga staðfestingar samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytisins samkvæmt 9. gr. sveitarstjórnarlaga. Almennt er ekki kveðið á um verklag og fundarsköp samstarfsverkefna eins heilbrigðiseftirlits í samþykktum einstakra sveitarfélaga heldur í samþykktum byggðasamlaga, samstarfssamningum eða með sérstökum samþykktum stjórna og nefnda sem stýra slíku samstarfi. Nefndin telur farsælla að heilbrigðisnefndir ákveði sjálfar hvort leita þurfi samþykkis sveitarstjórna eða ekki. Að mati nefndarinnar er þörf á ákveðnum sveigjanleika í því hvernig heilbrigðisnefndir koma þessari heimild í framkvæmd. Þar af leiðandi leggur nefndin til breytingar þar að lútandi. Um framlengingu á starfsleyfi segir að í lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir sé ráðherra heimilt, ef ríkar ástæður mæla með því og að fenginni umsögn Umhverfisstofnunar og eftir atvikum heilbrigðisnefndar, að veita tímabundna undanþágu frá kröfu um starfsleyfi. Í framkvæmd hefur þessi heimild verið nýtt þegar gildistími eldra starfsleyfis hefur runnið út en útgefandi starfsleyfis ekki náð að gefa út nýtt starfsleyfi. Með frumvarpinu er lagt til að útgefanda starfsleyfis verði heimilt að framlengja gildistíma starfsleyfa á meðan nýtt starfsleyfi er í vinnslu, enda hafi fullnægjandi umsókn um nýtt starfsleyfi borist. Nefndin tekur undir þá breytingu enda eðlilegra að leyfisveitandi geti framlengt gildistíma starfsleyfis í stað þess að óska eftir undanþágu hjá ráðherra. Um umhverfisupplýsingar er það að segja að nefndin fagnar sérstaklega að með frumvarpinu er lögð til breyting á skyldu rekstraraðila til að skila grænu bókhaldi á þá lund að tilteknum rekstraraðilum verði gert skylt að skila árlega til Umhverfisstofnunar skilgreindum upplýsingum, svo sem um losun mengandi efna frá hverri starfsstöð og um hráefnanotkun. Þannig koma fram betri og marktækari upplýsingar um losun og hráefnanotkun á landinu. Að mati nefndarinnar stuðlar það að bættu losunarbókhaldi Íslands, bættu yfirliti yfir kolefnisspor samfélagsgeira og verður upplýsingabanki þegar kemur að aukinni endurnýtingu úrgangs. Um þvingunarúrræði er það að segja að með frumvarpinu er lögð til hámarksfjárhæð dagsekta og að þær falli ekki niður þrátt fyrir að málsaðili uppfylli skyldur sínar. Tilgangur þessa er að auka vægi dagsekta sem þvingunarúrræðis, enda er rekstraraðili líklegri til að grípa fyrr til aðgerða til úrbóta liggi fyrir að dagsektir falli ekki niður heldur komi til greiðslu. Fram kom að þetta úrræði er nú um stundir lítið notað í framkvæmd þar sem heilbrigðiseftirlitin kunna að sitja upp með ærinn kostnað ef dagsektir eru látnar niður falla, eins og lög hafa kveðið á um. Forvarnagildi þeirra að óbreyttu er því ekki nægjanlegt að mati nefndarinnar. Fyrir nefndinni kom fram það sjónarmið að í stað þess að álagðar en óinnheimtar dagsektir falli ekki niður, þrátt fyrir að efndir eigi sér stað, verði kveðið á um að dagsektir falli í gjalddaga tveimur til þremur mánuðum eftir álagningu þrátt fyrir efndir. Ef tekin er ákvörðun um að leggja á dagsektir er viðkomandi aðila tilkynnt það og hefur hann þá tíma fram að gjalddaga til að bregðast við. Að öðrum kosti þyrfti hann að bera þungann af dagsektum frá fyrsta degi. Með því er kominn fram hvati fyrir viðkomandi til að efna skyldur sínar. Nefndin getur fallist á þessar röksemdir og leggur til breytingartillögu þar sem gjalddagi dagsekta er hafður tveir mánuðir frá álagningu þeirra. Fyrir nefndinni kom fram að æskilegt væri að dagsektarákvæði væru í meira mæli samræmd í löggjöf. Nefndin tekur undir það sjónarmið en telur þó ekki forsendur til að ráðast í slíka vinnu að svo komnu máli. Eins og áður hefur komið fram hefur ráðuneytið boðað heildarendurskoðun laga um hollustuhætti og mengunarvarnir og beinir nefndin því til ráðuneytisins að hafa hliðsjón af slíkum sjónarmiðum við þá endurskoðun. Um gjaldskrár segir hér að nefndin taki undir þá breytingu sem lögð er til í frumvarpinu að við undirbúning eða breytingu á gjaldskrám sveitarfélaga þurfi ekki að afla umsagnar hlutaðeigandi heilbrigðisnefndar. Tillögur um gjaldskrár eða breytingar koma frá heilbrigðisnefndum til sveitarstjórnar. Telja má víst að heilbrigðisnefndir séu langhæfastar til þess og óþarfi að yfirfara slíkar tillögur. Það hefur reynst íþyngjandi í framkvæmd. Fleiri smávægilegar breytingar voru gerðar á þessum lið að frumkvæði nefndarinnar en ég rek þær eru ekki frekar. Þeim til viðbótar eru svo nokkrar breytingar sem hafa verið útskýrðar í nefndaráliti og eru lagatæknilegs eðlis. Í stuttu máli leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með breytingunum sem hér eru lagðar til í sérstöku þingskjali og gerð var grein fyrir áðan. Þess ber að geta að sá sem hér stendur, Ari Trausti Guðmundsson, Hanna Katrín Friðriksson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Vilhjálmur Árnason voru fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifa undir álitið í samræmi við 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Bergþór Ólason og Karl Gauti Hjaltason voru fjarverandi við afgreiðslu málsins þannig að undir skrifa til viðbótar við þá sem hér hafa verið nefndir Jón Gunnarsson, formaður umhverfis- og samgöngunefndar, Helga Vala Helgadóttir og Líneik Anna Sævarsdóttir. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu og farið yfir þetta nefndarálit.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti umhverfis- og samgöngunefndar allrar um frumvarp til nýrra umferðarlaga, heildarlöggjafar. Tel ég þetta mjög brýnt mál sem margir hafa beðið lengi eftir og hefur það oft komið fyrir þingið áður. Með frumvarpinu er lagt til að samþykkt verði ný umferðarlög sem leysi af hólmi lög nr. 50/1987. Umhverfis- og samgöngunefnd fagnar þessu frumvarpi og telur það framfaraskref enda komin þörf á að færa ákvæði umferðarlaga til nútímalegra horfs með hliðsjón af reynslu síðustu áratuga og þróun í umferðar- og tæknimálum. Nefndin telur nýtt markmiðsákvæði er mjög til bóta, en þar er kveðið á um að markmið laganna sé að vernda líf og heilsu vegfarenda með auknu umferðaröryggi þar sem jafnræðis sé gætt milli vegfarenda óháð samgöngumáta og tillit tekið til umhverfissjónarmiða við skipulagningu umferðar. Nefndin tekur heils hugar undir efni ákvæðisins og leggur áherslu á að umferðaröryggi skuli ávallt haft að leiðarljósi við alla framkvæmd og túlkun laganna. Það var með það í huga sem við höfum unnið þetta mál síðan síðastliðið haust. Við höfum fengið til okkar fjölmarga gesti og farið vel og vandlega yfir mörg mál, enda málið stórt og umfangsmikið. Það kemur inn á marga þætti og því er ekki hægt að fara yfir þá alla hér. Ég ætla því að fara yfir helstu áherslur nefndarinnar og helstu breytingar sem gerðar voru og ástæður þeirra. Að öðru leyti mun ég vísa til nefndarálitsins og svo frumvarpsins og greinargerðarinnar með því. Breyta þurfti nokkrum skilgreiningum til að auka skýrleika laganna og gera þau læsilegri. T.d. er orðið „veghaldari“ komið inn í umferðarlögin þar sem þeirrar skilgreiningar er getið og er vísað þar til vegalaga. Það eru fleiri slíkar skilgreiningar eins og „akstursíþróttir“ og fleira sem sett var til skýringar, ásamt því að breyta skilgreiningunni á snjalltæki svo fólk væri ekki í neinum vafa um hvað fælist í orðinu snjalltæki og að ekki væru gerðir einhverjir útúrsnúningar á því. Það eru slíkar skýringar sem við gerum hér. Við gerum líka smávægilegar breytingar varðandi umferð á göngugötum, en vissar undanþágur er að finna í lögunum til þess að aka á göngugötu og fengum við ábendingar um að notkun hreyfihamlaða á eigin bíl hafi ekki verið í þeirri upptalningu. Við teljum ekki rétt að undanskilja þá frá því að geta sótt um þessa undanþágu og gerum breytingu á því. Varðandi ákvæðið um forgangsakstur er ráðherra veitt reglugerðarheimild til að útfæra það nánar varðandi námskeið og annað slíkt. Það þótti ekki nógu skýrt hvað varðar vilja löggjafans og heimild ráðherrans til þess að gera að skyldu slíkt námskeið og réttindi eða útgáfu einhvers konar skírteinis, þannig að þeir sem aka forgangsakstur þurfi að undirgangast slíkt námskeið áður en þeir fara að sinna slíkum akstri, enda hafa slík námskeið sýnt með óyggjandi hætti að slíkt eykur umferðaröryggi til muna, dregur úr umferðarslysum við neyðarakstur, dregur úr tjóni og öðru slíku og eykur árangurinn af þessu, umferðin gengur betur almennt. Þannig að við töldum mikilvægt að bæta því við að það væri alveg örugglega hægt að gera kröfu um að skylda fólk til að fara á svona námskeið fyrst. Lögreglan hefur staðið sig mjög vel í því að mennta alla sína forgangsakstursökumenn í þessu efni. Svipað hefur gerst hjá slökkviliðunum og að einhverju leyti hjá björgunarsveitunum. En betur má ef duga skal. Það þarf að halda áfram þarna. Varðandi hjólreiðakeppnirnar þá gerðum við smábreytingu á þannig að ekki þyrfti alltaf leyfi. Þau voru orðin svolítið ítarleg, leyfin, þannig að þetta er meira skilgreiningaratriði. Það var þannig að það þurfti alltaf leyfi, hvort sem keppnin var á lokuðum svæðum eða ekki. Það var ekki markmiðið upphaflega, þannig að við færum það svo það nái markmiði sínu. Svo kemur eitt ákvæði sem var mjög mikið rætt og skiptir mjög miklu máli, það er varðandi ölvunarakstur, sem er 49. gr. og tengist þá inn í 102. gr. Ölvunarakstur er ein algengasta orsök umferðarslysa í dag og er eitt af því mikilvægasta að koma böndum á til að auka umferðaröryggi. Þess vegna skiptir mjög miklu máli að þar takist vel til. Fengum við fjölda gesta og ábendingar varðandi þetta og fórum vel yfir málið. Upphaflega er lagt til í frumvarpinu að til þess að senda skýr skilaboð, að „eftir einn ei aki neinn“, var lagt til að lækka leyfileg mörk áfengis í blóði úr 0,5‰ í 0,2‰. Það átti einungis að leiða af sér sekt og hafa ítrekunaráhrif ef það gerðist oftar en einu sinni. Þannig var lagt upp með það. Fram komu ábendingar m.a. frá lögreglunni um að um helmingur allra brota sem tengdist ölvunarakstri hjá lögreglu væri undir þessum mörkum, undir 0,5‰. Ef lögreglan þarf að fara að sinna því að fara með fólk í blóðprufur eða öndunarsýnaprufur, sem krefst þess að fara af vettvangi og stofna til mála í málaskrá lögreglu og fara svo í innheimtuferli og annað slíkt á grundvelli þessa, mun það auka gríðarlega álag á hana. Það álag mun ekki gera neitt annað en að draga úr styrk lögreglunnar til að sinna öðrum frumkvæðismálum, eins og að stöðva þá sem aka undir áhrifum áfengis, sem eru þá hærri mörk, yfir 0,5‰. Við leggjum hér til að fara ákveðna millileið þannig að nú verður fært í lög að óheimilt sé aka undir áhrifum áfengis frá mörkunum 0,2‰ eða meira, og þannig verða lögin. En við munum einungis færa núverandi verklag lögreglu inn í lögin, þ.e. að þeim sem mælast í öndunarprófi eða öðru prófi á vettvangi með 0,2‰–0,5‰, á því bili, verður gert að stöðva för sína, þeir fá ekki að halda akstrinum áfram og verður viðkomandi atvik skráð í málaskrá lögreglu. En vissulega mun verklag lögreglu halda áfram varðandi þá sem mælast með 0,4‰ eða á því bili, þeir verða færðir til frekari rannsóknar eins og verið hefur. Með þessu viljum við senda þau skilaboð að akstur undir áhrifum áfengis verður ekki liðinn. Hann mun hafa þær afleiðingar að vera skráður í málaskrá lögreglu og viðkomandi fær ekki að halda för sinni áfram. Því mun þetta allt saman verða til í bókun lögreglu ef eitthvað kemur upp á hjá viðkomandi ökumanni og annað slíkt. Við teljum að við séum að stuðla að auknu umferðaröryggi með að fara þessa leið. Þessu tengt er önnur grein sem heitir akstur undir áhrifum lyfja. Það hefur ágerst mjög mikið að fólk aki undir áhrifum ýmissa lyfja, bæði lyfseðilsskyldra og annarra lyfja, sljóvgandi lyfja og annarra. Það er sívaxandi vandamál sem nauðsynlegt er að bregðast við. Þess vegna leggur nefndin til breytingu á 50. gr. frumvarpsins þannig að akstur undir áhrifum lyfja falli undir þá grein, ekki einungis akstur undir áhrifum ólöglegra ávana- og fíkniefna, heldur einnig lyfja. Það mun líka falla þarna undir þannig að það mun auðvelda framkvæmdina hjá ákæruvaldinu og lögreglunni í því að fylgja þessu alvarlega máli eftir. Svo er talað um öndunarpróf, öndunarsýni, blóðsýni og fleira. Farið er yfir það hvaða heilbrigðisstarfsmenn geti framkvæmt svokallað klínískt mat. Urðu töluverðar umræður um það og fór nefndin í töluverða rannsóknarvinnu í því efni. Við erum svolítið að hnykkja á því að til þess bær heilbrigðisstarfsmaður framkvæmi matið. Við tökum ekki afstöðu til þess í nefndinni nákvæmlega hvaða heilbrigðisstarfsmaður hafi heimild til að taka hvaða próf og sýni hverju sinni, heldur verður eðli hvers máls að ráða því hvaða sérhæfði heilbrigðisstarfsmaður er kallaður til hverju sinni svo það sé alveg á hreinu að ef fara þarf í svona sýnatöku, eða beita þarf valdi til að framkvæma slíka sýnatöku eða próf, þá er það lögreglan sem framkvæmir valdbeitinguna en heilbrigðisstarfsmaður gerir sýnatökunarprófið sjálft. Þannig að þær breytingar sem við gerum eru til að skýra þetta og hafa þetta alveg á hreinu. Svo er komið aðeins inn á aksturs- og hvíldartíma ökumanna þungra ökutækja sem er oft til mikið til umræðu. Þar er verið að skýra breytingar til þess að auka skýrleikann í ákvæðunum sem falla að þessu efni. Sérstök lagaheimild er komin inn í lögin nú þegar og munu áfram verða vissar undanþáguheimildir útfærðar í reglugerð, en ein undanþáguheimildin var sérstaklega tekin inn í lögin. Okkur fannst það ekki til þess fallið að skýra málin þannig að menn þyrftu að átta sig á undanþáguheimildum á tveimur stöðum. Það gat haft áhrif á rétthæð undanþáguheimildanna og annað slíkt. Þó að það hafi verið augljós og skýr rök fyrir því að þetta var svona teljum við betra að hafa þetta allt á sama staðnum til skýrleika þannig að við fellum undanþáguheimildina út úr lögunum og höfum þetta alfriðaða reglugerðarheimild. Eins svo það sé skýrt um ítrekunaráhrifin og annað slíkt, viðurlögin; ef til sviptingar eða akstursbanns kemur þá nái það til þeirra ökuréttindaflokka sem brotið tilheyrir en til ekki allra annarra ökuréttinda. Svo er aðeins breytt til samræmingar varðandi ökupróf og ökuskírteini, orðalag varðandi gildistíma og aldur og annað slíkt. Ég vísa til nefndarálitsins varðandi það, það eru minni háttar breytingar. Svo komum við aðeins inn á réttindi til aksturs dráttarvéla og vinnuvéla. Gerð var krafa til þess í frumvarpinu að við þyrftum einnig ökuskírteini, bæði vinnuvélaréttindi og ökuskírteini. Við gerum þarna breytingar til samræmis við að það verði eins með dráttarvélar og vinnuvélar, að meðan maður er á lokuðum, afmörkuðum svæðum dugi að hafa vinnuvélaréttindi, þannig að við færum að til samræmingar. Ég vil geta þess hér að það kom mjög skýrt fram fyrir nefndinni að dráttarvélar hafa í auknum mæli verið notaður á sambærilegan hátt og vörubílar og þeim ekið í almennri umferð með stóra og þunga vagna, en engar kröfur voru gerðar til þeirra ökumanna um aukin ökuréttindi. Með hliðsjón af umferðaröryggi beinir nefndin því til ráðherra að endurskoða kröfur til ökuréttinda ökumanna dráttarvéla sem eru í atvinnustarfsemi annarri en landbúnaðarstörfum, í almennri umferð. Ég tel mjög mikilvægt að brugðist verði við því. Það er mikið umferðaröryggisatriði. Það er einhver ástæða fyrir þessum kröfum og leyfum og öðru sem við setjum skyldu á varðandi akstur vörubifreiða og annarra slíkra atvinnutækja. Það hlýtur að vera ástæða til þess að það gangi jafnt yfir alla og hlýtur að eiga við varðandi önnur ökutæki líka. Í þessum efnum leggjum við til, og beinum því líka til ráðuneytisins, skoðunarskyldu dráttarvéla sem komast yfir 40 km hraða, til þess að það sem er í almennri umferð falli undir það. Við erum ekki að gera einhverjar breytingar þarna varðandi núgildandi löggjöf þannig að ekki þurfi að uppfylla öll þessi leyfi og skilyrði varðandi landbúnaðarstörfin, heldur snýst þetta um atvinnurekstur í hinni almennu umferð. Það skiptir líka miklu máli að það sé á hreinu upp á samkeppnissjónarmið. Þau koma þarna inn. Þó að við séum fyrst og fremst að fókusera á umferðaröryggi hér verður náttúrlega líka að horfa til samkeppnissjónarmiðanna og beina því alveg skýrt til ráðuneytisins. Varðandi tilkynningarskyldu lækna til trúnaðarlæknis Samgöngustofu þá kom alveg skýrt fram fyrir nefndinni og nefndarmenn eru sammála um að ekki sé hægt að afnema trúnaðarskyldu lækna, heimilislækna, með tilkynningarskyldu. Við tökum það út því að það var augljóst að það myndi ekki ganga upp. Svo gerum við smábreytingar til þess að bregðast við nýsköpun, t.d. í ferðaþjónustu. Það þarf bara að gera ráð fyrir því í svona lögum að þarna sé ýmiss konar nýsköpun. Það skiptir ekki síst máli varðandi umhverfissjónarmiðin, af því að nú eru alltaf að koma fram nýjar lausnir í almenningssamgöngum og hvernig ferðamenn ferðast á milli staða og annað slíkt. Því þarf að vera svigrúm í löggjöfinni til að bregðast við því. Við gerum því þær breytingar í 71. og 74. gr. að hægt er að skrá og aka um götur á svokölluðum rafmagnslestum, eða dráttartækjum með fleiri en einn eftirvagn, allt að þremur eftirvögnum. Hér er skilgreint hvaða kröfur eru gerðar og annað slíkt. Það er hugsað til þess að bregðast við þessu. Við komum aðeins inn á létt bifhjól í flokki I, sem eru litlar vespur sem ekki komast hraðar en 25 km á klukkustund og margt ungt fólk ekur um á. Umhverfis- og samgöngunefnd hefur rætt þetta mál oft áður og sérstaklega árið 2015 þegar gerðar voru breytingar á umferðarlögunum til að ná utan um þetta. Borið hefur á því að börnin fari frekar óvarlega á þessum farartækjum og uppfylli ekki kröfur umferðarlaganna, sem getur þá valdið miklum óþægindum í umferðinni og hættum og jafnvel skapað stórhættu. Því er mikilvægt að ná utan um það. Við viljum þó ekki leggja það íþyngjandi kvaðir á þennan fararmáta af því að hann hvetur til þess að fólk noti sér umhverfisvænni samgöngumáta og dregur úr annarri umferð kringum skóla og öllu skutli foreldra og annað slíkt og hvetur til aukinna útivistar barna og annað slíkt. Við teljum mjög mikilvægt að þetta sé til staðar. Við ítrekum fyrri ákvörðun umhverfis- og samgöngunefndar og hvetjum Samgöngustofu til að fara eftir lögunum af því að hún frestaði framkvæmd á þeim síðast. Við teljum enga ástæðu til þess. Lögreglan og Reykjavíkurborg telja mjög mikilvægt að farið sé eftir þessu, þá er ég að tala um að þessi hjól eru núna skráningarskyld samkvæmt lögunum og verða það áfram. Það er mikilvægt að sú skráningarskylda nái fram að ganga. Það auðveldar eftirlit með því um hvernig ökutæki er að ræða og hvaða reglur gilda um það ökutæki. Á meðan það er ekki skráningarskylt er meira gengið um tækið eins og það lúti reglum um reiðhjól, þannig að það er mikilvægt að þetta sé fyrir hendi. Svo eru þessi tæki líka skoðunarskyld. Það er annað sem við bendum á, bæði varðandi skólana, Samgöngustofu og samgönguyfirvöld almennt, að auka fræðsluna sem mest í kringum þetta, t.d. að fara með einföld námskeið inn í alla skólana og hafa fræðsluna svolítið lifandi. Það er mjög mikilvægt að það nái fram að ganga. Ég hef aðeins komið inn á breytingar sem við höfum gert varðandi skoðun ökutækis og álagningu og innheimtu vanrækslugjalda, sem við gerðum smávægilegar breytingar á, bæði hvernig skoða mætti dráttarvélarnar og þessar rafmagnslestir og svo aðeins varðandi framkvæmd innheimtunnar. Ég vísa til nefndarálitsins um frekari útfærslu á því. Svo er annað atriði sem við ákváðum að taka inn, það er skylda notkunar reiðhjólahjálma upp að 18 ára aldri. Í dag er skyldan miðuð við 15 ára aldur, en við teljum mikilvægt til þess að auka almenna hjálmanotkun að hækka það upp í 18 ára aldur, þangað til viðkomandi verður sjálfráða, þannig að það sé skýr krafa um hjálma. Með því að gera það þannig náum við kannski að breyta reiðhjólamenningunnni til hins betra og auka umferðaröryggið þannig að þetta þurfi ekki að vera eitthvert tískumál eða feimnismál hjá unglingum hvort þau eru með hjálm eða ekki, það er bara skýr skylda að nota hjálminn. Umræðan var um að færa þetta úr 15 upp í 16 ár svo allir krakkar á grunnskólaaldri myndu nota hjálm. Við teljum að það sé mikilvæg breyting, eins og við skylduðum alla til að nota öryggisbelti á sínum tíma. Við þurfum bara að taka skrefið til að breyta þessu og þróa hjólamenningu okkar, sem fer vaxandi, og hækka mörkin upp í 18 ár. Ef vel gengur getum við endurskoðað ákvæðið síðar. Mig langar aðeins að koma inn á aðra breytingu sem varðar flutning vegaeftirlits. Heimild var í lögum fyrir ráðuneytið, í samstarfi við lögreglu, að færa svokallað vegaeftirlit frá lögreglu til annarra stofnana, eins og Vegagerðar eða Samgöngustofu. Þetta er svokallað vegaeftirlit, sérstaklega með þungum ökutækjum. Vigtararnir svokölluðu voru í upphafi lögreglan og Vegagerðin, þau sinntu þessu verkefni saman. Af ýmsum ástæðum, t.d. spurningunni um hver ætti að framkvæma hvað, var ákveðið að Vegagerðin tæki það alfarið yfir. Það eftirlit þróaðist svo og fór yfir til Samgöngustofu. Framkvæmdin á því var ekki nógu skilvirk af því að bæði vantaði starfsmenn Samgöngustofu miklar heimildir til að sinna umferðarlagabrotum og til þess að sinna þessu eftirliti fullkomlega og eins þurfti lögreglan að eyða miklum tíma í að rannsaka það eftir á, kalla menn í yfirheyrslu og annað slíkt, þannig að þetta var fært alfarið yfir til lögreglunnar. Hefur það reynst mjög vel og skilvirknin aukist. Lögreglan hefur að sjálfsögðu allar þessar heimildir og dregur úr allri rannsóknarþörfinni og annað slíkt. Við teljum þess vegna ekki ástæðu til að hafa þessa heimild lengur í lögunum, af því að við teljum að framkvæmdin í dag sé eins og hún á að vera. Ef hún verður færð til fyrra horfs þarf hvort sem er að gera lagabreytingu til að auka þær heimildir sem þeir voru alltaf að kalla eftir, þannig að við sjáum ekki ástæðu til að hafa þetta í umferðarlögunum og leggjum til að það falli brott. Svo var annað stórt mál sem var mikið rætt, það er hlutlæg refsiábyrgð eiganda eða umráðamanns ökutækis. Í dag er hlutlæg refsiábyrgð á ýmsum stöðubrotum, eða þar sem er gjaldskylda og annað sem beintengist bílnum og notkun bílsins, og getur tengst eiganda eða umráðamanni að einhverju leyti. Það er bein notkun bifreiðarinnar, eins og veggjöld í gegnum göng eða aðra vegi, svo er það lagning á bílastæðum þar sem vel er auglýst að sé gjaldskylda og hægt að greiða á staðnum og annað slíkt. Svo er líka hlutlæg ábyrgð sem tengist umsýslu bílsins, eigandi bílsins getur borið ábyrgð á notkun hans, eins og á skoðun og öðru slíku. Að fara að útvíkka þessa hlutlægu ábyrgð í beinar refsingar, eins og fyrir of hraðan akstur og akstur gegn rauðu ljósi og annað slíkt, gengur eiginlega ekki upp í refsiréttarlegu tilliti. Við rökstyðjum það með því í nefndarálitinu að það myndi virka eins og hið opinbera væri farið að biðja einkafyrirtæki eins og bílaleigur að innheimta fyrir sig sektir vegna lögbrota, eins og fyrir of hraðan akstur og annað slíkt. Það er breyting á refsilöggjöfinni sem við vorum ekki tilbúin að gera og leggjum þess vegna til að bakka með það ákvæði. Hin hlutlæga ábyrgð eins og hún var heldur sér því. Ekki verður frekari hlutlæg ábyrgð tekin upp. Svo eru aðeins lagfæringar varðandi refsiákvæðin til samræmingar þessari breytingu og öðrum. Gerð er aðeins skýrari heimild fyrir veghaldara til að fjarlægja auglýsingaskilti og ökutæki og smávægileg viðurlög í því sambandi til þess að við getum brugðist við. Mikið er rætt um neglda hjólbarða. Við komum inn á það í nefndarálitinu að það er alveg skýrt að lögreglan hefur refsiheimild núna samkvæmt reglugerð til þess að ganga eftir þeim reglum sem gilda um það. Ráðherra getur sett ýmsar kröfur í reglugerð um notkun negldra hjólbarða. Lögreglumenn hafa þá skýra refsiheimild til að bregðast við því. En ég vil líka geta þess að þegar við horfum á svokallaðan nagladekkjatíma hafa bílaleigur og aðrir mjög stóran bílaflota. Og veður getur breyst, eins og við vitum. Það var nú bara allt á kafi í snjó síðast í gær á vissum stöðum á landinu. Þannig að það þarf að vera einhvers konar svigrúm frá þessum dögum. Það getur ekki verið þannig að menn þurfi að bíða eftir tilkynningum frá lögreglunni á Facebook um hvenær byrjað verði að sekta fyrir notkun nagladekkja. Taka þarf mið af því og það er ekki góð framkvæmd að fylgjast með Facebook til að vita hvenær maður er ekki lengur löglega á nagladekkjum. Við gerum ekki miklar breytingar varðandi tjónabíla en vísum mjög sterkt til ráðuneytisins að bregðast við varðandi þá. Við höfum fengið mjög skýr dæmi um það í nefndinni að verið sé að kaupa tjónabíla á uppboðum, að gert sé við þá í einhverjum bílskúr á mjög ódýran og ófullkominn hátt, og svo hafi þeir fengið viðurkennt skoðunarverkstæði og bifvélavirki fenginn til þess að kvitta upp á að gert hafi verið við bílinn, til að taka tjónabílaskráninguna af. Við fórum aðeins yfir það í nefndarálitinu að það gæti verið brot á almennum hegningarlögum og gæti orðið til þess að viðkomandi missti starfsleyfi og annað slíkt. Við áréttum að ráðuneytið sjái til þess að eftirlit og reglugerðin haldi varðandi þetta. Nú hef ég náð að fara á hálftíma yfir þessi helstu atriði og margt annað sem gert var og er hægt að tala mikið lengur um umferðarlög og umferðaröryggi. Ég þakka nefndinni fyrir mjög gott samstarf við þetta frumvarp. Það er öll nefndin sem skrifar undir það. Þetta eru mikilvæg lög. Hv. þm. Karl Gauti Hjaltason skrifar undir álitið með fyrirvara. Ég held að margir bíði eftir því að þessi löggjöf verði samþykkt og legg til að við samþykkjum þetta frumvarp með þeim breytingum sem nefndin leggur til.

Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrst af öllu þá ágætu vinnu sem hefur átt sér stað í umhverfis- og samgöngunefnd í þessu viðamikla máli. Það er í mörg horn að líta og hefur tekist ágætlega til, sýnist mér, að mestu leyti. Þingmaðurinn fór nokkuð vel yfir það hvernig umferðarlög spretta kannski úr þeirri þörf að við þurfum ramma til að tryggja öryggi fólks sem er á ferðinni, en á síðustu árum höfum við kannski áttað okkur betur á því að þetta eru líka lög sem skipta miklu máli varðandi umhverfismál. Eins og kemur fram í greinargerð með málinu er einn tilgangur laganna að tryggja að fólk komist á öruggan hátt á milli staða óháð samgöngumáta. Mig langar að spyrja þingmanninn út í tvö atriði sérstaklega. Annars vegar að í frumvarpinu er opnað á hærri hámarksakstur en áður hefur verið, 110 km hámarkshraða, þar sem akstursstefnur eru aðskildar. Nú er það svo að losun bifreiða á koltvíoxíði vex með veldisvexti eftir hraða. Mig langar að spyrja hvort lagt hafi verið mat á áhrif þessarar breytingar á loftslagsmál. Hitt atriðið sem mig langar að nefna er sú breyting sem er lögð til á 79. gr., um öryggis- og verndarbúnað óvarinna vegfarenda, af því að í nefndarálitinu kemur fram að ekki liggi fyrir afgerandi rannsóknir sem taki af allan vafa þeirra megin sem vilja ekki setja hjálmabannið inn. Mig langar að spyrja hvort tillaga nefndarinnar byggi á sterkari grunni, hvort einhverjar rannsóknir mæli með því að aldursmörkin verði færð úr 15 árum upp í 18 ár.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar góðu fyrirspurnir. Ég vil geta þess í upphafi svars míns að umhverfismálin voru ekki rædd síður en umferðaröryggismálin í nefndinni og var komið mikið inn á þau, sem er bara vel. Ég sé að nánast allt sem gerist í samgöngumálum og umferðarmálum í dag, þessi mikla gróska, tengist loftslagsmálunum og það er gott. Varðandi hærri hámarksakstur er sú heimild fyrst og fremst til að greiða fyrir umferð, þar sem umferðaraðstæður leyfa að hægt sé að greiða fyrir umferð. Og greiðari umferð leiðir alltaf til minni losunar. En talandi um það sem ég var að segja áðan eru orkuskiptin til þess að við notum eldsneyti og slík ökutæki miklu minna, en þau auka brennslu við aukinn hraða. Við fengum ekki miklar athugasemdir eða mikla umræðu um þetta. Hvernig sem þróunin verður töldum við þetta ekki vera stóra málið heldur að greiðari umferð myndi gera það. En það liggur fyrir að enginn vegur uppfyllir þetta nú þegar á Íslandi hvort sem er, þannig að ég held að þetta komi ekki til framkvæmda alveg strax. Varðandi öryggis- og verndarbúnað á hjálmaskylduna eru helstu rökin þau að færri veigri sér við að hjóla úti ef þeir verði að nota hjálm. Við teljum að það eigi ekki við um unga fólkið, alveg klárlega ekki, og í þeim löndum þar sem hjólreiðanotkun er komin miklu lengra. Og þar mæla allir með hjálmanotkun, 

Rétt aðeins áfram um hjálmanotkunina vegna þess að ég held að allir séu sammála um að æskilegt sé að börn undir ákveðnum aldri, sérstaklega þau sem eru enn ekki komin með fullt jafnvægi og eru að læra að fóta sig í umferðinni, noti hjálma. En síðan er spurningin hvar því sleppir. Ég er ekki viss um að við séum með nógu sterkan grunn til að taka þá ákvörðun hér og nú að miða eigi við 18 ár. Ég velti fyrir mér hvort rétt væri að leggja þessa tillögu til hliðar um sinn og skoða hana betur, t.d. með hliðsjón af því að hugmyndafræði barnasáttmálans snýst um að börn geti axlað ábyrgð í samræmi við aldur sinn og þroska. Í umferðarlögunum varðandi það að nota bílbelti ber bílstjóri ábyrgð á farþegum undir 15 ára, en yfir 15 ára bera þeir sjálfir ábyrgð á að festa beltin. Svo langar mig að spyrja, því að ég les það ekki alveg nógu skýrt út úr nefndarálitinu, hvort það sé hugmynd framsögumanns að hjálmaskylda í framtíðinni nái upp allan aldursskalann, að gerð verði skylda á öllum aldursstigum að vera með hjálm á hjóli.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni fyrir ágæta framsögu. Ég ætlaði eiginlega að gera gott betur sem nefndarmaður í umhverfis- og samgöngunefnd og þakka þingmanninum kærlega fyrir vel unnin störf við vinnu þessa máls í nefndinni. Eins og þingmaðurinn kom inn á í yfirferð sinni var víða komið við, víða drepið niður og gerðar ýmsar breytingar til bóta. Mig langar að eiga orðastað við þingmanninn varðandi hlut sem hefur verið komið inn á. Það er rétt að við í nefndinni vorum að kljást við mörg mál sem lúta að ferðamönnum. Földi ferðamanna hefur gert það að verkum að umferðarmál okkar er gjörólík því sem áður var vegna álags og umferðar og öryggis- og umhverfismála og hver veit hvað. Hv. þingmaður kom einnig inn á mikilvæg málefni í nýsköpun sem tengjast ferðaþjónustu. Hv. þingmaður kom áðan inn á tjónabíla og þótt þeir að hluta til tengist ekki ferðaþjónustu er það engu að síður svo að gríðarlegur fjöldi bílaleigubíla er í umferð. Auk þess hafa borist fréttir um að menn spili ekki alveg að innan marka þar með ýmislegt. Mig langar að velta því upp og fá að heyra skoðun hv. þingmanns á því hvort við hefðum mögulega getað gengið lengra í nefndinni en að beina tilmælum til ráðuneytisins um að taka upp reglugerð til endurskoðunar og gera breytingar, hvort við hefðum mögulega getað verið svolítið meira afgerandi í þessu máli sem við finnum að brennur mjög mikið á fólki, þ.e. öryggismálin, bæði hvað varðar umferðina sjálfa og hins vegar þessa bíla. Þetta brennur mjög mikið á fólki almennt. Ég held að ég láti þetta duga í fyrri umferð en ég er með annað sem mig langar að fá að heyra skoðun hv. þingmanns á í seinni umferð.

Virðulegi forseti. Varðandi bílaleigubíla, umferð ferðamanna, tjónabíla og annað slíkt vil ég að segja að við fengum minnisblöð fyrir nefndina og þetta er skýrt lögbrot. Það skortir kannski svolítið á að fylgja því eftir. Við vildum taka þetta sérstaklega af því að það er eiginlega eina stóra atriðið í nefndarálitinu sem við komum ekki með breytingartillögu við, annars eru breytingartillögur og annað í nefndarálitinu. Við sendum því mjög alvarleg skilaboð til Samgöngustofu og samgönguyfirvalda um að þau verði að sinna eftirliti með því alvarlega máli. Það er margt annað sem hægt er að gera og við hefðum mögulega getað komið inn á í nefndarálitinu og gott að fá að koma inn á það hér. Það er spurning hvort við eigum að gera skýrari kröfu um það hvað bílaleigubílar sem ferðamenn leigja mega vera gamlir og hversu mikið eknir þeir eru. Til að setja eitthvert hámark á það þyrfti að endurskoða lög um bílaleigur o.fl. Ég held að það gæti aukið öryggi, af því nýrri bílar eru með aukinn öryggisbúnað sem er mjög mikilvægt fyrir þá góðu gesti sem við fáum og eru ekki vanir aðstæðum okkar. Ég tel það vera mikilvægasta fyrir okkur að sjá, hvaða kröfur eru gerðar til þeirra ökutækja sem ferðmenn leigja og hvaða kröfur eru gerðar til bílaleigna um aksturshæfni þeirra sem fá að leigja af þeim bíla. Þetta getum við gert í reglugerðum og gætum þurft að skoða í öðrum lögum en umferðarlögum. Ég fagna því mikið að fá að ræða það hér.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Það var eitthvað fleira sem ég ætlaði að koma inn á en ég finn að ég er bara ekki í æfingu við að koma uppi í ræðustól, það er svo langt síðan maður hefur átt í orðaskiptum hérna. Ég ætlaði reyndar að hafa Þingvallanefnd inni í þessu líka af því að hv. þingmaður situr með mér í henni og þar er aldeilis verið að ræða ferðamenn og umferðarmál og annað. Þá kem ég svolítið að kaflanum um hlutlæga refsiábyrgð eiganda eða umráðamanns ökutækis. Það tengist því að við erum m.a. að kljást við, þótt það komi ekki beinlínis refsiábyrgð við, að það hefur reynst þrautin þyngri að stýra umferð bílaleigubíla, ferðamanna, inn á bílastæði til að fá greiðslur. Það væri gaman að heyra álit þingmannsins á því. Ég átta mig á því að þetta eru ekki umferðarlög en ef við eigum að láta það ganga hnökralaust er það hluti af því sem við þurfum að finna sem fyrst lausn á. Það væri áhugavert að heyra í hv. þingmanni af því að hann þekkir þau mál mjög vel. Síðan langar mig í seinni umferð, sem er reyndar búin, að heyra skoðanir hv. þingmanns á öðru. Það eru 

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að koma inn á annað mikilvægt atriði og líka fyrir þakkir í minn garð og gott samstarf í nefndinni. Samstarfið í nefndinni um umferðarlögin gekk mjög vel, annað en þingstörfin hér undanfarið. Hvað varðar bílastæðagjöldin og það að erfiðlega hafi gengið að innheimta þau er kannski ein ástæðan fyrir því að hin hlutlæga ábyrgð hefur ekki náð yfir þjóðgarða. En eftir gott samtal við ferðaþjónustuna og við bílaleigurnar og milli þjóðgarðanna og annað þá hillir undir samkomulag þarna. Mér finnst mjög mikilvægt, eins og ég kom inn á áðan, að hin hlutlæga ábyrgð sé virk þar sem þetta tengist notkun bílsins. Það skiptir miklu máli af því að þjóðgarðarnir og við öll erum með sama markmið, þ.e. að búa til betri þjónustu fyrir gesti okkar þannig að 

Virðulegur forseti. Það er tvennt sem mig langar að beina að hv. þingmanni í þessari umferð. Annars vegar eru það létt bifhjól í flokki I og það hvernig nefndin telur rétt með hliðsjón af umferðaröryggi að gert sé ráð fyrir skoðun líkt og í gildandi lögum, sem þó er ekki farið eftir, og beina því til ráðherra að reglur um skoðun slíkra ökutækja taki mið af eðli þeirra og notkun og gangi ekki lengra en þörf sé á. Þetta er eitthvað sem ég vil biðja hv. flutningsmann nefndarálitsins að taka í sérstakri ræðu seinna í umræðunni. Það var ekki alveg nógu skýrt farið yfir það í flutningsræðunni hvernig þetta virkar eiginlega með léttu bifhjólin í flokki I. Þetta var tiltölulega mikið rætt í nefndinni og það er smá misskilningur uppi, heyri ég, um að það sé hjálmaskylda á þeim af því þau taka líka til bifhjóla. Það er aðgreining á milli bifhjóla og léttra bifhjóla og svo á flokki I og II, skráningarskyldu og hvernig það virkar þá á rafhjól sem eru á undir 25 km hraða en mega fara yfir 25 km hraða ef hjólið er fótstigið o.s.frv. Það er fullt af svona atriðum sem valda smá ruglingi og sem komu ekki nægilega vel fram í kynningu nefndarálitsins. Ég kalla eftir nánari umræðu um nákvæmlega það. Hitt er varðandi hjálmaskylduna. Landssamtök hjólreiðamanna komu fyrir nefndina og skiluðu norskri skýrslu um hjálmaskyldu til nefndarinnar. Þó er nefnt að ekki séu til afgerandi rannsóknir sem taki af allan vafa um slíka skyldu, hvort hún dragi úr hjólreiðum eða hvað. En vísbendingin er vissulega til staðar. Það að hafa skylduna upp að 18 ára aldri var eitthvað sem nefndin kom inn þegar við sáum breytingartillögurnar við frumvarpið. Það var ekki rætt sérstaklega í nefndinni á undan heldur aðeins í tengslum 

Virðulegi forseti. Hvað varðar léttu bifhjólin er alveg ljóst að þau eru komin undir flokkinn létt bifhjól og þá gilda bifhjólalögin. Hjálmaskyldan kemur því ekki þar inn þar sem farið er út úr hjólreiðaskilgreiningunni. Svo eru það reiðhjólin og þar eru nefnd sérstaklega rafknúin hjól, hvað þau falla undir. En munurinn þarna og ástæðan fyrir því að þetta er ekki það sama er þyngdin á hjólunum. Þótt þau komist ekki hraðar en þetta eru þau þyngri en venjuleg hjól og það eru oftast ungir krakkar á þeim. Þess vegna er þessi munur. Skoðunarskyldan er út af EES-reglugerð, þannig að ekki er hægt að undanskilja bifhjól frá skoðunarskyldu. Við vildum sjá til þess að þetta yrði ekki of íþyngjandi og þess vegna sögðum við að taka þyrfti mið af eðlinu, þess vegna kemur það skýrt fram. Og til þess að þetta verði ekki of flókið er mikilvægt að hafa skráningarskyldu á þessum bifhjólum, sem EES-tilskipunin gerir líka ráð fyrir, þá sendum við skýr skilaboð og auðveldum eftirlit með því að það gilda reglur um létt bifhjól þarna en ekki um reiðhjól. Hjálmanotkun var til umræðu fyrir nefndinni allan tímann og það að hækka skylduna upp í 16 ár, svo að skilaboðin til grunnskólabarna væru skýr. Varðandi norsku skýrsluna, Holland og fleiri lönd voru líka nefnd sem dæmi, þá er allt önnur hjólamenning þar og hún komin miklu lengra en hér. Við gátum ekki alveg séð ástæðu fyrir því að stoppa við 16 ára aldurinn og fannst eðlilegast að fara upp í 18 miðað við 

Virðulegur forseti. Hv. flutningsmaður sagði um hjálmanotkunina að allir hefðu verið sammála um að hjálmar væru nauðsynlegir og að allir ættu að nota þá, hvort sem það væri skylda eða ekki. Það var einmitt ekki það sem Landssamband hjólreiðamanna sagði. Þeir vildu að sjálfsögðu að allir væru með hjálm en töldu að ef það væri skylda væri það hindrun þegar kæmi að hjólreiðanotkun og hefði jafnvel fælandi áhrif almennt séð. Umræðan eftir þann fund gaf ekki til kynna að skyldan yrði hækkuð upp í 18 ár. Jú, það var talað um grunnskólaárin og að erfitt væri fyrir yngri krakkana að sjá allt í einu 10. bekkinn hætta að nota hjólreiðahjálm, en það var ekkert sem benti til þess að þetta færi alveg upp í 18 ár fyrr en breytingartillögur komu fram. Það kom mér dálítið á óvart þegar það datt inn og 

Virðulegi forseti. Það er rétt að það kom alveg skýrt fram að óháð því hvort hjálmanotkun er skylda eða ekki er mikilvægt öryggisatriði að sem flestir noti hjálm. Allir voru sammála um það. Og með löggjöfina, hvort það yrði skylda eða ekki, þá áttu þeir ekki von á því ef það væri skylda að nota hjálm að færri myndu nota hjálm heldur að færri færu út að hjóla. En þarna erum við að tala um aldurshópinn 17 og 18 ára sem við bætum aukalega við. Ég held að hjálmanotkunin sé það lítil þar í dag að ekki sé úr háum söðli að detta. Ég held, eftir að hafa starfað í lögreglunni og verið í umræðu innan foreldrahópa í skóla og annað, að það sé til það mikils að vinna í umferðaröryggi að betra sé að setja slíka skyldu á þótt hætta sé að missa fleiri hjólreiðamenn úr þeim aldurshópi. Ég tel að þetta sé mikilvægt skref.

Virðulegur forseti. Ég fór að velta því fyrir mér þegar ég beið hér á hliðarlínunni eftir að stíga upp í pontu hvort það væru nokkur lög sem eru almennt jafn vel þekkt og umferðarlög. Þetta eru lögin sem við byrjum að fá fræðslu um strax í leikskóla og höldum áfram formlegri fræðslu á sviði umferðarlaga alveg þar til við tökum bílpróf, ef við kjósum að gera svo, þannig að væntanlega er almenningur ekki meðvitaðri um inntak neins lagabálks á sama hátt og þessara laga. Ég reikna því með að við höfum flest, ef ekki öll, einhverjar skoðanir á umferðarlögum. Við höfum væntanlega flest gerst brotleg við þau. Við höfum sum jafnvel verið tekin fyrir þau brot. En  Umferðarlög hafa kannski í tímans rás frekar beinst að því að mynda ramma utan um öryggissjónarmið, að setja reglur um hámarkshraða, reglur um hversu hátt magn áfengis í blóði má vera til að tryggja að fólk sé ekki fullkomlega ófært um að stýra bifreiðum og lögin hafa jafnframt haft það markmið að tryggja greiðar samgöngur. Greiðar og öruggar samgöngur eru hér, líkt og í samgönguáætlun og annars staðar þar sem um þessi mál er fjallað, grundvallaratriði. Það sem hefur síðan bæst við á síðustu árum er sú vitund okkar um að umferðarlög megi nota til að ná markmiðum á sviðum sem kannski eru ekki jafn augljóslega tengd umferðinni, og varða sérstaklega lýðheilsu og nú síðast loftslagsmál. Þess vegna er nokkuð stórt framfaraskref að í greinargerð frumvarpsins sé sérstaklega kveðið á um að tilgangur umferðarlaga sé að tryggja að fólk geti komist á sem öruggastan hátt á milli staða án tillits til samgöngumáta. Í frumvarpinu er öðrum samgöngumátum en þeim að aka um á einkabíl gert nokkuð hátt undir höfði og kaflinn um hjólreiðar, sem löngu var kominn tími á að uppfæra, er færður til nokkuð meira nútímahorfs en hann var áður. Mig langar þó að nefna eitt atriði varðandi hjólreiðarnar, sem tengist öryggis- og verndarbúnaði óvarinna vegfarenda, eins og það heitir í yfirskrift 79. gr. frumvarpsins, en þar er lagt til að festa í lög þá reglu sem til þessa hefur verið kveðið á um í reglugerð gefinni út af ráðherra, að barn yngra en 15 ára skuli nota reiðhjólahjálm við hjólreiðar. Það hefur verið gagnrýnt af talsmönnum samtaka hjólreiðamanna að það geti haft neikvæðar afleiðingar að festa í lög þær reglur frekar en að byggja á reglugerðarheimildinni, ég ætla að láta það liggja milli hluta. En ég held að í grunninn getum við verið sammála um að í þeim aðstæðum þegar börn eru að stíga sín fyrstu skref í umferðinni og eru að læra að hjóla og ná jafnvægi og þeim líkamlega þroska sem þarf til að geta farið um af öryggi á reiðhjóli í umferðinni, sé þeim hollara að nota hjálm við hjólreiðarnar. Hins vegar er lagt til í áliti umhverfis- og samgöngunefndar að þessi skylda um notkun hjálms færist upp í 18 ár, úr 15 árum í 18 ár. Og því gefið undir fótinn í nefndaráliti, sem ég fékk staðfest frá flutningsmanni nefndarálitsins að væri hugmyndin, að þessi hjálmaskylda muni á endanum þróast á þann hátt að hún nái yfir alla sem stíga á reiðhjól. Ég vil, virðulegur forseti, gjalda varhuga við hugmynd um almenna hjálmaskyldu. Hún gefur þá ímynd af hjólreiðum að þær séu hættulegri en þær eru kannski almennt. Vissulega eru ákveðnir hópar hjólreiðamanna sem eru útsettari fyrir óhöppum en aðrir og við vissar aðstæður er eðlilegt að fólk noti hjálma og alveg spurning hvort þurfi einu sinni að festa það í lög að þeir sem stunda kapphjólreiðar eða fjallabrun noti hjálma þar sem hættan er mest. En þegar við erum farin að tala um að hækka mörkin úr 15 árum upp í 18 ár er ákveðin eðlisbreyting á ferð sem mér finnst ekki ígrunduð nógu vel í áliti umhverfis- og samgöngunefndar. Í nefndarálitinu kemur fram að sjónarmið samtaka hjólreiðamanna um að fella hjálmaskylduna úr lögum hafi ekki verið studd nógu miklum rannsóknum eða rökum og þar með hafi ekki verið hægt að víkja frá tillögu ráðherra um 15 ára mörkin með nógu sterkum rökum. En sama finnst mér gilda um tillögu nefndarinnar um að hækka upp í 18 ár. Þar þykir mér rökin byggja meira á einhverri tilfinningu fyrir því að þetta sé hið rétta að gera. Ég held að hér sé rétt að staldra við og leggja tillöguna til hliðar og fela ráðuneytinu að skoða þetta nánar. Þetta er t.d. ekki í anda þess sem barnasáttmálinn leggur okkur fyrir, að börn axli ábyrgð í samræmi við aldur og þroska. Þannig eru börn áður en þau verða fullorðin, 18 ára, farin að gera ýmislegt sem heyrir til heims fullorðinna frekar en heims barna. Svo maður nefni bara nærtækt dæmi mega einstaklingar sem eru börn að lögum keyra bíl, 17 ára gömul fá þau bílpróf. Ég held að það að bera ábyrgð á eigin öryggi í umferðinni geti verið ágætt dæmi um slíka stigvaxandi ábyrgð barna á eigin lífi. Svo er hægt að horfa á önnur ákvæði frumvarpsins þar sem 15 ára aldursmörkin eru viðhöfð og sýna að 15 ára börnum er t.d. treystandi til að bera ábyrgð á að nota öryggisbúnað í bifreiðum. Í 77. gr. frumvarpsins kemur fram að ökumaður skuli sjá um að farþegar yngri en 15 ára noti öryggis- og verndarbúnað, sem sagt bílbelti, þannig að á tímabilinu 15–18 ára ber barn sjálft ábyrgð á öryggi sínu að þessu leyti. Eins er í frumvarpinu samkvæmt 62. gr. 15 ára börnum leyft að stjórna dráttarvélum til landbúnaðarstarfa. Ég verð að viðurkenna, forseti, að það er skrýtið, svo ekki sé meira sagt, að börn sem eru 15 ára ráði því sjálf hvort þau brjóti lög um bílbeltanotkun. Þau ráða því sjálf hvort þau keyri dráttarvél en við ætlum að taka af þeim forræði á þeirri ákvörðun hvort þau setji upp hjálm á hjóli þegar þau fara t.d. milli heimilis og skóla. Í nefndaráliti umhverfis- og samgöngunefndar er farið yfir banaslys sem átti sér stað á Nesjavallaleið vestan við Dyrfjöll 22. maí 2017. Mér finnst dálítið óþægilegt að vera að ræða lagabreytingar út frá andláti eins tiltekins manns, en þetta er svo sem dæmi sem þarf að nýta sér til að gá hvort einhverjir annmarkar séu á framkvæmd laganna. Í nefndarálitinu er bent á að í skýrslu rannsóknarnefndar samgönguslysa sé kallað eftir hjálmanotkun, að binda hjálmanotkun í lög, m.a. í ljósi þess að hinn látni hafi verið hjálmlaus þegar slysið átti sér stað. Í orsakagreiningu nefndarinnar kemur fram að hjólreiðamaðurinn hafi ekki verið með hjálm en jafnframt að hann hafi misst vald á hjólinu á talsverðum hraða sem nefndin áætlar að hafi verið um 40 km og að einn af orsakaþáttunum gæti verið sá að með farangri hafi hjólið vegið 31 kíló. Þarna erum við að tala um eitt tiltekið slys þar sem hjálmleysi var orsakaþáttur, og hraði og þyngd hjóls, þ.e. erfiðara er að hafa stjórn á þeim eftir því sem þau þyngjast. Þetta þrennt verkaði allt saman með þeim skelfilegu afleiðingum sem raun bar vitni. Það sem þetta segir mér hins vegar er ekki að við þurfum að skylda alla til að nota hjálm, heldur að við þurfum að athuga hvort ekki megi binda reglurnar frekar aðstæðum hverju sinni. Um það eigum við líka nóg dæmi í þessum málaflokki. Til dæmis er þess almennt krafist að fólk noti þriggja punkta öryggisbelti í bílum, en í akstursíþróttum þar sem áhættan er meiri þurfa beltin að vera fjögurra eða fimm punkta og í rútu mega þau vera tveggja punkta. Ein regla er ekki alltaf það sem nær að fanga allt samfélagið. Það sem situr eftir í mér er að þótt ekki hafi verið nógu sterk rök til að fella skylduna út, eins og samtök hjólreiðamanna fóru fram á, þykir mér á sama hátt ekki vera sterk rök fyrir því að herða reglurnar eins og nefndin leggur til. Svo ég komi aðeins að umhverfismálunum aftur, forseti, og það er kannski rétt að ég upplýsi forseta um það ef hann hefur ekki kíkt inn á Strava í morgun, að sá sem hér stendur hjólaði í vinnuna í morgun. Og það er voðalega gott. Forseti hefði kannski gott af því að hjóla stundum í vinnuna því að það kemur manni í gott skap.  Það sem skiptir máli til að við styðjum við þessa þróun er svo ótal margt. Við þurfum að vera fyrirmyndir fyrir börnin okkar, hjóla með þeim í skólann og síðan áfram í vinnuna. Við þurfum að byggja áfram upp innviði fyrir hjólreiðar eins og hefur tekist ágætlega til á höfuðborgarsvæðinu á síðustu árum og við þurfum að ala börn upp í ákveðinni menningu, að hjólreiðar séu jafn sjálfsagður samgöngumáti og hver annar og að þau þurfi ekki að hræðast þær, heldur séu þau örugg, bæði vegna þess að þau séu komin með sérstaka innviði sem þau geta hjólað á, en líka vegna þess að ekki er verið að ýta stöðugt að fólki þeirri ímynd að það að hjóla á 18 km hraða meðfram Sæbrautinni, eins og ég gerði í morgun og forseti sá á Strava, geti verið lífshættulegt. Róleg hjólaferð innan borgarmarkanna er einhver öruggasti samgöngumáti sem hægt er að finna sér. Ég gleymdi náttúrlega að láta fylgja sögunni, forseti, að ég var hjálmlaus í morgun en hefði væntanlega ekki hlotið nein höfuðmeiðsli ef ég hefði álpast til að detta af hjólinu á þeim litla hraða. Hins vegar held ég að nágranni minn, sem býr á efri hæðinni og fór í gær utan til að keppa í 350 mílna malarhjólreiðakeppni - ég held að hann hafi hjálm á hausnum af því að þar eru aðstæðurnar allt aðrar en á Sæbrautinni. En væntanlega dugar skynsemin á þennan kappsama nágranna minn, þó að sjálfsagt megi skoða það að setja þá skynsemi í einhvern lagabúning gagnvart þeim hlutum hjólreiðamanna sem þurfa þennan varnarbúnað. Virðulegur forseti. Mig langar að nefna rétt að lokum að á mánudaginn er alþjóðlegur dagur reiðhjólsins og ég held að færi vel á því að við myndum fagna honum og halda upp á hann með því að leggja til hliðar þessa hugmynd um að hækka hjálmaskylduna upp í 18 ár, en líka að hætta að einblína svona mikið á þetta frauðplast sem sumir setja á hausinn þegar þeir hjóla, af því að umskiptin sem þarf á samgönguvenjur fólks, að koma því úr bílum og yfir á einhverja aðra samgöngumáta, eru svo miklu stærri en þessi eini hjálmur. Þegar við erum að bregðast við neyðarástandi í loftslagsmálum eins og við erum að gera þessa dagana, þá skýtur skökku við að við ætlum að láta umferðarlögin, þann lagabálk sem öll börn læra frá unga aldri, endurspegla það að hjóla í skólann geti verið hættulegra en að ganga þangað og þess vegna þurfi hjálm á hausinn. Ég velti fyrir því fyrir mér hvort hægt væri að leggja þessa tillögu til hliðar sem hér er lögð fram af nefndinni um að hækka aldurinn upp í 18 ár, og beina því frekar til ráðuneytisins að skoða þessi mál almennilega þannig að hægt sé að taka ákvörðun um nauðsynlegan öryggisbúnað hjólreiðamanna við þær aðstæður sem þeir eru í hverju sinni því að þær eru ekki allar sambærilegar, og hvort hægt væri að taka þá umræðu á grundvelli meiri gagna en við höfum hér fyrir framan okkur. Eins og málið stendur þykir mér frumvarp ráðherra vera eina trygga leiðin áfram varðandi hjálmaskylduna.

Forseti vill þakka hv. þingmanni umhyggjuna í hans garð um leið og hann tilkynnir hv. þingmanni að það á ekki mjög vel við forseta að vera í góðu skapi yfir höfuð.

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður minntist á mjög mikilvægt atriði um aukin réttindi barna til að taka þátt í ákvarðanatöku hvað líf þeirra varðar, þ.e. að það miðast ekki bara við 18 ár heldur fá þau, eins og barnasáttmálinn kveður á um, aukin réttindi smám saman. Líkt og kemur fram á barn.is fær unglingur aukinn réttindi í umferðinni þegar hann er orðinn 15 ára. Hann má t.d. reiða barn sem er yngra en sjö ára ef hann er vanur hjólreiðamaður og sérstakt sæti er fyrir barnið á hjólinu - annars er alltaf bannað að reiða farþega á hjóli - hann má taka létt próf á skellinöðru o.s.frv. Þegar breytingin kom frá nefndinni um að verið væri að hækka skylduna upp í 18 ár kom það dálítið flatt upp á mig, enda mikið annað að gerast í þinginu. Ég bjóst einhvern veginn ekki við breytingartillögu í þá átt miðað við það sem Landssamtök hjólreiðamanna bentu á. Það kom því ákveðið fát á mig sem ég tek alveg á mig. Það sem ég áttaði mig á í ræðu þingmanns var að ekki var leitað eftir athugasemdum frá því fólki sem breytingin hefur áhrif á. Ég vil þess vegna beina því til forseta að málið fari aftur til nefndarinnar svo hægt sé að fá athugasemdir hvað þetta varðar milli 2. og 3. umr. Ég leita einnig eftir athugasemdum við það frá hv. þingmanni, því að þetta er eitthvað sem við höfum sett okkur að gefa meiri gaum. Ég tek fulla ábyrgð á því að fát hafi komið á mig en ég er að sinna dálítið öðru gæðaeftirliti en endilega því að passa upp á að 

Virðulegi forseti. Já, það er ýmislegt sem 15 ára börn mega gera í þessum lögum sem mætti alveg með sömu rökum og með hjálmaskylduna færa upp í 18 ár. Það að keyra traktor held ég að sé að meðaltali hættulegra fyrir bæði þann sem keyrir hann og þá sem eru í kringum hann en það að hjóla í skólann og það að keyra bíl sem þú mátt 17 ára. Af hverju skoðaði nefndin ekki að færa það upp í 18 ef hugmyndin var að jafna allt þar? Ég er ekki að mæla með því heldur aðeins að benda á að ef við lítum á 18 árin sem einhvern stífan viðmiðunarpunkt þá þarf hann að eiga við um allt í þessum lögum en ekki bara þetta eina atriði. Ég held samt að þessi tillaga sé lögð fram af góðum hug þar sem fólk vill að börn séu örugg á hjólunum sínum. Það sem ég óttast að þetta geti leitt til er aukinn ótti við að stunda hjólreiðar, vegna þess að sú tilfinning sem verður til þess að þessi breyting kemur frá nefndinni vex upp úr þeirri óttaslegnu umræðu sem oft er í kringum hjólreiðar. Það er talað um það hvað hjólreiðamenn fari hratt á stígum, hvað þeir fara ógætilega fram úr gangandi fólki og að þeir virði engin mörk. Búið er að byggja upp ákveðna ímynd þar sem er mjög auðvelt að fá samþykki margra fyrir því að herða reglur af umhyggju fyrir þeim sem stíga á hjól. Þingmaðurinn lagði til að málið færi til nefndar milli 2. og 3. umr. til að þetta mál yrði skoðað betur. Ég læt honum eftir að meta það sem fulltrúa í umhverfis- og samgöngunefnd, en sjálfsagt mætti skoða það betur. Svo mætti líka bara 

Virðulegi forseti. Það er annað atriði sem ég legg til að nefndin taki til athugunar á milli 2. og 3. umr. af því að í framsöguræðunni var komið dálítið inn á létt bifhjól, rafknúin reiðhjól, skilin þar á milli. Síðan bætist hjálmaskyldan við þótt ekki sé hraðatakmörkun á hjólreiðastígum eða gangstéttum þar sem hjólreiðamenn hjóla almennt. Mér finnst eftir á vanta betri umfjöllun í nefndarálitið. Það hefur verið allt of mikill hraði á þessu hérna undir lokin og þetta kemur dálítið seint, ég viðurkenni það fúslega. Ég ætlaði upprunalega þegar málið var afgreitt úr nefndinni að greiða atkvæði gegn þeirri breytingartillögu að fjarlægja 15 ára hlutann. Æskilegra væri ef það væri almennari umræða um það því að hún var allt of lítil í nefndinni. Eins og ég sagði komu ekki þeir aðilar sem breytingin hefur áhrif á fyrir nefndina með umsagnir sínar. Þetta er mjög viðamikið frumvarp og ýmislegt sem maður fær ábendingar um núna þegar nefndarálitið er komið fram í samfélaginu, þá sér maður hlutina í betra samhengi en áður og frá öðru sjónarhorni sem var ekki í flýtimeðferðinni á lokametrunum í nefndinni. Þrátt fyrir það voru umferðarlögin mjög vel unnin í nefndinni. Það var bara á síðustu metrunum sem þessi breytingartillaga kom fram, sem maður sá ekki fyrir og var ekki búið að ræða í nefndinni og svo sá maður hana allt í einu í nefndarálitinu síðustu dagana.

Virðulegur forseti. Mér þykir þingmaðurinn í raun staðfesta þá tilfinningu sem ég hafði fyrir þessari tillögu nefndarinnar um herta hjálmaskyldu, að hún hefði kannski þurft frekari yfirlegu. Ég skil alveg þau sjónarmið nefndarinnar að verða ekki við ábendingum þeirra sem vilja fella hjálmaskyldu úr lögum þar sem þar hafi skort gögn til að styðja mál þeirra. En þá hefði ég einmitt, eins og ég nefndi áðan, kosið að breyting í hina áttina yrði studd gögnum af þeim styrk sem nefndin gerir kröfu um að aðrir leggi að baki tillögum sínum. Ég held að ég þakki bara þingmanninum fyrir að staðfesta þessa tilfinningu mína.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir ágæta ræðu. Hann drap þar á nokkrum atriðum. Mig langar að staldra aðeins við hjálmana og þær breytingar sem verið er að leggja til núna í nefndarálitinu með að færa hjálmaskyldu upp í 18 ár. Ég hef verulegar efasemdir um að það sé endilega skynsamlegt að leggja þessa skyldu á. Eins og kom fram í máli hv. þingmanns eru hjólreiðar og hjólreiðar sitt hvað og í sumum tilvikum held ég að mjög skynsamlegt sé að vera með hjálm. Þó að ég geti ekki stært mig af því að vera mikill hjólreiðamaður hjóla ég þó stundum og set alltaf hjálm á höfuðið. Ég hef líka aðeins fengist við að aka mótorhjólum. Þar hvarflar ekki annað að mér en að vera með hjálm. Reyndar er það skylda í því tilviki. Mér finnst einhvern veginn eins og það nái betur tilgangi sínum að vísa til skynsemi fólks og það meti það eiginlega hverju sinni og við hvert tilefni hvort það vill nota hjálm eða ekki. Ég held að boð og bönn séu ekki endilega heppileg, sérstaklega á þeim aldri sem er verið að tala um hér. 

Forseti leggur til að hv. þingmaður ljúki ræðunni í ræðustólnum.

Virðulegur forseti. Forseti þekkir það nú manna best að sá sem hér stendur er hrifinn af boðum og bönnum þegar þau eiga við. En ég held einmitt, eins og hv. þingmaður nefndi, að hér sé mögulega stigið aðeins of langt. Ég held að hjálmaskylda upp að einhverjum ákveðnum aldri geti verið gagnleg, geti verið mjög gagnleg í að byggja upp þá menningu meðal barna sem eru að stíga sín fyrstu skref í umferðinni, að þau séu eins örugg og hægt er, enda eru þau líkamlega á öðrum stað en eldri börn, 15 ára til dæmis. Jafnvægi hjá sex ára barni er allt annað en hjá 15 ára barni. Eða þyngdardreifing barna sem fæðast höfuðstór og jafnast svo að þyngd niður á við. Þeir hópar sem þurfa að vera með hjálm í umferðinni eru þeir hópar sem hættast er við að velti af baki, það eru börn, þó ekki alveg upp í 18 ára, og þeir sem fara hratt eða eru utan vega. Dæmið sem nefnt er frá rannsóknarnefnd samgönguslysa í nefndarálitinu sýnir að ekki er kannski alltaf nóg að höfða til skynsemi þegar fólk er úti á þjóðvegum á háum hraða hjálmlaust. Ég held að í því tilviki hefði hjálmaskylda mögulega getað bjargað einhverju. En þegar við erum að stefna að því mjög meðvitað á ýmsum sviðum að auka hlut hjólreiða í þéttbýli þar sem hættan er ekki sú sama og í kappreiðum, þá held ég að við séum 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég held að hv. þingmaður hafi slegið naglann á höfuðið. Auðvitað er það hluti af því vandamáli sem menn eru að reyna að bregðast við að við erum með þessar mörgu tegundir af hjólreiðum og má kannski segja að að sumu leyti blandist illa saman hjólreiðar sem samgöngumáti, þar sem unglingar og fullorðið fólk notar hjól til að fara á milli staða og er kannski ekki endilega með helsta markmiðið að komast eins hratt og unnt er, heldur að bæta skap sitt, örugglega, og andlega líðan á leiðinni. En á sama tíma erum við með hjólreiðamenn sem hafa það að markmiði að fara sem hraðast yfir og sú blanda getur verið hættuleg og allt þetta teiknar til þess að við þurfum að standa okkur enn betur í því að skapa aðstöðu fyrir öruggar hjólreiðar og blanda kannski ekki saman kappakstri og hefðbundinni hjólamennsku sem samgöngumáta. Síðan vil ég ítreka að það er auðvitað hlutverk foreldra að ala upp börn sín og leggja þeim lífsreglurnar. Ég held að það eigi foreldrar að gera. Síðan held ég að ef menn trúa því í raun og sann að það sé skynsamlegt að nota hjálma við allar aðstæður eigi að nota til þess aðrar aðferðir, svo sem að fá þekkta  Og nú hef ég lokið ræðu minni, hæstv. forseti, í ræðustól og yfirgef hann.

Forseti vill samt minna hv. þingmann á tímamörkin.

Virðulegur forseti. Hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson hefur ögn meiri reynslu af uppeldi barna en sá sem hér stendur, þannig að ég held að ég ætli ekki að fara í mikið reiptog við hann um hvernig best sé fyrir foreldra að leggja börnum sínum lífsreglurnar. En ég held að fyrir marga foreldra sé ákveðið haldreipi í því að vissir hlutir séu í lögum. Ef einhver menningarlegur þrýstingur er á að börn á unga aldri séu hjálmlaus er mjög gott að geta sem mamma eða pabbi sagt: Nei, fyrirgefðu, vinur, þetta er bannað. En ég ætti kannski að fá námskeið hjá þingmanninum í því hvernig maður leggur börnunum sínum lífsreglurnar á mildilegri hátt og nær árangri engu að síður. Við erum dálítið að hnita í kringum ákveðin, ja, ég veit ekki hvað við köllum það, við tölum um skynsemi, við getum líka talað um tillitssemi. Þetta eru svona kurteisis- og atferliseiginleikar sem skipta dálítið miklu máli hvað varðar þá þróun sem er að verða varðandi hjólreiðar. Jú, það er örugglega hægt að vísa til skynsemi og fá fólk til að nota hjálma þar sem við á. Eins varðandi þessa ólíku máta hjólamennsku til að fá þá til að virka saman, kannski á aðskildum reinum eða hvað það er. Þar erum við að kalla eftir tillitssemi. Ég veit ekki hvort við getum fest þetta í lög. Ég veit ekki hvort rétt sé að taka á ótta Seltirninga við hraðskreiðum hjólreiðamönnum með því að leyfa Seltjarnarnesi 

Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu mikið en verð þó að taka undir þær áhyggjur sem hér hafa komið fram varðandi breytingar á lögum um hjálmaskyldu, ef við orðum það með þeim hætti. Ég ætla ekki að tala gegn því að fólk noti hjálma. Ég held að það sé mjög mikilvægt, og það er sérstaklega mikilvægt að börn noti hjálma. Sjálf er ég móðir tveggja drengja sem hjóla gjarnan og ég á í miklum erfiðleikum með að fá þá til að nota hjálma öllum stundum. Og það er vissulega hjálplegt í uppeldinu að geta sagt að það sé í lögum og þess vegna beri að nota hjálma. Ég veit samt sem áður ekki hvort það þjóni endilega hagsmunum okkar þegar við erum að berjast fyrir því að fólk noti hjól meira sem samgöngutæki að lögfesta slíka skyldu. Mér finnst t.d. mjög mikilvægt að ef fólk hjólar meðfram þjóðvegum eða meðfram umferðarmiklum götum, að fólk noti hjálma, algerlega. Og þegar fólk stundar hjólreiðar sem sport og hjólar þar af leiðandi hratt eða hjólar á malarstígum eða í fjöllum og annað, þá ætti fólk að nota hjálma. En við erum að reyna að ýta undir virka samgöngumáta innan bæjar, til að mynda viljum við stuðla að því að fólk noti almenningssamgöngur, og að það séu hjólaleigur við hliðina á stoppistöðinni svo fólk geti hjólað á næsta áfangastað og það geti gripið til hjólanna mjög víða, þá óttast ég að það að útfæra hjálmaskylduna enn frekar en gert er í dag geti orðið okkur til trafala og unnið gegn frekari og jafnvel mikilvægari baráttumálum, sem er að auka virkni fjölbreyttari samgöngumáta. Mig langar að nota tækifærið og hvetja okkur öll áfram í þeim efnum. Það fellur kannski ekki beint undir umferðarlögin sem slík, en í bígerð er Evrópusáttmáli um hjólreiðar þar sem stefnt er að tvöföldun hjólreiða í Evrópu. Það er nú eitt af þessum fínu málum sem koma frá Evrópu sem ég tek heils hugar undir og ég held að við eigum að leggja okkar af mörkum til að hvetja enn frekar til aukinna hjólreiða. Að því sögðu langar mig líka að nefna hér nýsköpun. Mig langar til að þakka hv. umhverfis- og samgöngunefnd fyrir vinnuna. Þetta er ítarlegt nefndarálit og ég held að það sé mjög mikilvægt að við séum komin á þann stað að vera með endurskoðuð umferðarlög. Það hefur beðið lengi og þar af leiðandi er gott að sjá fram á að við séum að ljúka þeirri vinnu. Þegar kemur að nýsköpun er fjallað sérstaklega um rafmagnslestir og ég fagna því. Ég hafði nú hugsað mér áðan að fara upp í andsvar við hv. framsögumann nefndarinnar en náði því ekki. En þá eru hér vangaveltur um hvort við séum ekki örugglega að huga að enn frekari nýsköpun og búa okkur undir að hér geti til að mynda verið sjálfkeyrandi bílar þannig að við á Íslandi séum opin fyrir því að prófa og ýta undir nýjar leiðir til að fjölga valmöguleikum þegar kemur að samgöngumálum. Ég ætla að láta þessu lokið, forseti, svo við getum drifið okkur áfram í dagskránni og farið að ræða fleiri brýn mál sem beðið hafa mjög lengi.

Virðulegi forseti. Ég gleymdi að koma inn á eitt áðan en svo heppilega vildi til að hv. þingmaður talaði líka um sömu málin, en ég ætla að bæta aðeins í umræðuna. Það er hjálmaskyldan og hækkun á aldri úr 15 í 18 ára. Það kom einmitt fram í umræðum nefndarinnar hvað það þýðir í raun og veru þegar allt kemur til alls. Hvað gerir lögreglan við þessi lög og þessa skyldu? Það eina sem gerist er að lögreglan stoppar viðkomandi hjólreiðamann ef hún telur hann vera 18 ára eða yngri og lætur forráðamenn vita. Það er í rauninni allt sem gerist. Við erum að leggja það aukalega á lögregluna að hjálpa til með uppeldi krakkanna milli 15–18 ára, sem ég veit ekki hvort sé voðalega skilvirkt, að beita lögreglunni sem einhvers konar uppeldistæki ef foreldrar geta það ekki. Það hafa orðið mjög miklar framfarir í hjálmanotkun. Vissulega hefur líka verið bent á ákveðið vandamál þegar kemur upp í 10. bekk sem fyrirmynd, að 10. bekkingar hætta bara að nota hjálmana. En að siga lögreglunni á þá þannig að hún geti látið forráðamenn vita þegar þeir nota ekki hjálma, ég veit ekki hvort það kemur til með að skila þeim árangri sem ætlast er til þegar allt kemur til alls. Mig langar annars að taka undir orð hv. þingmanns um hvernig þetta gæti ekki alveg virkað, þ.e. að bann að vera ekki með hjálm skili ekki þeim árangri sem til er ætlast. Ég tek undir með hv. þingmanni hvað það varðar.

Virðulegur forseti. Eins og ég lýsti í ræðu minni hef ég ákveðnar efasemdir um þessa leið. Ég velti þó reyndar fyrir mér hvort við gætum farið einhverja millileið og miðað við grunnskólaaldurinn. Mér skilst að það sé oft erfitt fyrir skóla að setja skólareglur og annað um að allir ættu að vera með hjálma, en þetta gæti kannski hjálpað eitthvað til í þeim efnum. En auðvitað er þetta fyrst og fremst uppeldisatriði og okkar fullorðna fólksins að vera fyrirmyndir í þeim efnum og það skiptir miklu máli. Ég tek undir þær vangaveltur sem hv. þingmaður hefur viðrað.

Virðulegur forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir ræðuna. Ég hjó eftir að þingmaðurinn talaði töluvert um þær breytingar sem á að gera samkvæmt tillögu nefndarinnar varðandi notkun reiðhjólahjálma. Svolítið sérstakt að líkja þessu saman við það, þ.e. að leggja það einhvern veginn að jöfnu hvort við viljum fjölga þeim sem hjóla eða bæta öryggi þeirra sem hjóla. Margir fylgjendur þessa máls, eða þeir sem - við skulum orða það frekar þannig að einhverjir þingmenn sem eru á móti því eða telja varhugavert að nota lögin til að skylda fólk til að nota hjálma munu telja að það geti verið neikvætt að einhverju leyti, dragi t.d. úr vilja manna til að nota reiðhjól. Nú kann að vera nokkuð til í því. En sumir þingmenn telja hins vegar rétt að hækka t.d. kolefnisskatta og hefur Sjálfstæðisflokkurinn barist sérstaklega fyrir því að koma á kolefnissköttum á eldsneyti í þeirri von um að breyta hegðun bíleigenda. Það er eins og það sé í lagi að nota lög og reglur til að breyta hegðun bíleigenda en það má ekki gera það til að bæta hegðun þeirra sem nota reiðhjól. Nú er það held ég óumdeilt, í það minnsta eru færð góð rök fyrir því í nefndarálitinu og frumvarpinu, að það að nota reiðhjólahjálm dregur verulega úr hættunni á alvarlegum meiðslum. Eins og hv. þingmaður benti á eigum við börn og höfum kannski barist um á hæl og hnakka við þau að nota hjálma þegar þau fara út að hjóla. Þess vegna fæ ég ekki rökstuðning þingmannsins alveg til að ganga upp, að við eigum ekki að leiða í lög eða breyta lögum í þá átt að fá fólk til að nota hjálma, ekki síst vegna þess að það er svo mikil áhersla á að auka hjólreiðar. Hvort er mikilvægara að fá fleiri til að hjóla eða að menn noti hjálma öryggisins vegna?

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður spyr, og ég þakka honum andsvarið, hvort mikilvægara sé að fjölga þeim sem hjóla eða auka öryggi hjólandi vegfarenda. Ég segi: Hvort tveggja er mjög mikilvægt. Það sem ég fór yfir í stuttri ræðu minni var að ég geld ákveðinn varhuga við að setja þetta sem lagaskyldu upp að 18 ára aldri. Það er ekki síst til komið einmitt vegna þess að ég er foreldri og ég hjóla mikið sjálf og reyni að vera góð fyrirmynd barna minna og nota hjálm. En þegar við erum að tala um styttri og, hvað eigum við að segja, öruggari leiðir innan bæjar óttast ég að það gæti flækst fyrir okkur þegar kemur að uppbyggingu innviða fyrir hjólandi vegfarendur, og þá er ég sérstaklega að vísa í t.d. hjólaleigur, sem eru farnar að rísa hér um Reykjavíkurborg, að það verði flóknara í framkvæmd ef það er lagaskylda að nota jafnframt hjálm. En ég tek undir það, ég hvet auðvitað til hjálmanotkunar. Spurningin er hvort það þurfi lög til þess og boð og bönn, eða hvort það sé fyrst og fremst ákveðið forvarnagildi og berjast fyrir því á þeim vettvangi. Hv. þingmaður kom inn á kolefnisskattana, ég hef vissulega staðið hér í ræðustóli og sagst styðja þá heils hugar, þá held ég að þetta hvort tveggja, þ.e. að ýta undir hjólreiðar og gera sem flestum fært að hjóla hvenær sem er og hvar sem er, og svo hitt að bregðast við þeirri miklu vá sem ríkir í umhverfismálum, það hafi að segja að leggja á kolefnisskatta og hvetja þannig til breyttra samgönguhefða eða samgönguaðferða. Bæði þessi atriði vinna mjög vel í þá átt sem við þurfum nauðsynlega að gera. Líklega er það mest aðkallandi verkefni okkar í stjórnmálum í dag að bregðast við loftslagsvánni.

Virðulegur forseti. Ég þakka þingmanninum svarið. Það kann vel að vera að hægt sé að færa rök fyrir því að hvort tveggja sé mikilvægt, að fjölga þeim sem nota reiðhjól og auka um leið hjálmanotkun. En rökin sem þingmaðurinn var með í ræðu sinni að hún teldi varhugavert að leiða það í lög eða breyta lögum í þá átt að færa það til 18 ára aldurs, vegna þess að við værum að hvetja fólk til að auka hjálmanotkun. Það finnst mér sérkennilegt. Ég er á því að það eigi að skylda fólk til að nota hjálma og það eigi að byrja strax að skylda börnin til að gera það. Það er ótvírætt, það er óumdeilt að hjálmurinn veitir meira öryggi. Og það að fara með það upp í 18 ár er eingöngu til að auka öryggi þeirra sem hjóla. Ef eitthvað hægir á því að fólk, sem ég held reyndar að gerist ekki, ef fólk vill hjóla þá hjólar það hvort sem það er með hjálm eða ekki, og þá segi ég: Öryggið á að vera umfram hitt. Ég hef líka velt fyrir mér, af því að hv. þingmaður kom inn á kolefnisskattinn, að ef á að nota jákvæða hvata, ef má orða það þannig, til að fá fólk til að hjóla, þ.e. að leiða þetta ekki í lög, af hverju á þá ekki að nota jákvæða hvata til að fá fólk til að skipta úr jarðefnaeldsneyti á bílum yfir í rafmagn eða eitthvað slíkt? Af hverju að vera með þessa neikvæðu hvata? Það hlýtur að vera hægt að færa rök fyrir hinu. Einnig átta ég mig ekki á, herra forseti, rökunum fyrir því að þeir sem hjóla styttri leiðir þurfi ekki að nota hjálm, ef ég skildi hv. þingmann rétt. Það er eins og að segja að þeir sem ætla að keyra 5 km þurfi ekki að nota bílbelti eða kveikja ljósin á bílnum eða eitthvað slíkt vegna þess að það sé ekki eins hættulegt að keyra stutt og að keyra langt. En ekki þarf annað en að hjóla eða keyra út af bílastæði þá getur fólk lent í slysi og alvarlegu slysi. Lögfesting á hjálmum, hækka aldursmörkin, ég held að það sé til bóta.

Virðulegur forseti. Til að útskýra það aðeins frekar þegar ég tala um að það snúist kannski ekki aðallega um hversu langa leið verið er að fara, hversu mikilvægt er að vera með hjálm. Það er töluvert ólíkt að hjóla á miklum hraða, hvort sem er á hjólreiðastígum eða meðfram akandi umferð, eða hjóla til að mynda yfir Austurvöllinn og upp Hverfisgötuna á lægri hraða og innan um umferð sem er á lægri hraða líka. Það er örugglega alltaf öruggara að vera með hjálm. Ég held að það sé ástæða til að mæla alltaf með því að fólk noti hjálm. En það er ekkert óöruggt við að hjóla. Hjólreiðar eru almennt bara mjög góður og öruggur samgöngumáti. Ég held að það sé svolítið punkturinn að við erum að hvetja fólk til að nota þann virka samgöngumáta og við verðum að leggja mikla áherslu á það. Þar af leiðandi geld ég varhuga við að skylda hjálmanotun eins og ég sagði áðan. En ég velti jafnvel fyrir mér hvort það ætti að hafa skylduna við grunnskólaaldurinn. Af umræðunum að dæma áðan virðist hv. umhverfis- og samgöngunefnd vera jafnvel að leggja til að það eigi bara að skylda hjálmanotkun á alla, alltaf. Þá velti ég frekar fyrir mér nálgun sem lýtur að því á hvers konar vegum er verið að hjóla. Er t.d. full ástæða til að hafa þá skyldu að vera alltaf með hjálm, alveg sama á hvaða aldri fólk er, ef hjólað er meðfram þjóðvegi eða í umferð sem er á 60 km hraða eða meira? Hvað jákvæðu hvatana varðar og kolefnismálin erum við auðvitað að því líka. Ég held að hv. þingmanni sé fullkunnugt um það. Það er líka aðferðin okkar til að skipta út orkugjöfum. Við erum með jákvæða hvata þegar kemur að kaupum á rafmagnsbílum, metanbílum eða slíku og höfum lagt töluvert upp úr því, bæði með því að taka af ýmsa tolla og gjöld, en ekki síður með uppbyggingu innviða eins og bílastæða og þess háttar þar sem er ódýrara að leggja rafmagnsbílum eða umhverfisvænni bílum. Í þeim málum þurfum við að beita öllum 

Hæstv. forseti. Mig langar að spyrja hvað skýri þetta hringl með dagskrána hérna. Við vorum að ræða heilbrigðisstefnu áðan, henni er frestað og einhver mál tekin fram yfir. Nú vorum við að ræða umferðarlög, maður setur sig á mælendaskrá og þá er því frestað og heilbrigðisstefnan tekin aftur á dagskrá. Eru gerðar einhverjar ráðstafanir til að þeim þingmönnum sem voru á mælendaskrá, t.d. um heilbrigðisstefnu, sé gert viðvart að dagskráin sé að breytast, að þeir hafi tíma til að koma sér í hús eða taka þátt í umræðunni? Auðvitað er það þannig að þingmenn eiga að vera tilbúnir til þess að ræða málin, við þekkjum það alveg, en það er allur gangur á því, eins og allir vita. En ég velti fyrir mér hvort hæstv. forseti hafi gert einhverjar ráðstafanir til að þeir sem ætla að taka þátt í heilbrigðisstefnuumræðunni hafi tök á því þá að gera sig klára í það vegna þess að þetta hringl með dagskrána er algjörlega óþolandi.

Frú forseti. Ég verð að taka undir þessi orð hv. þm. Gunnars Braga Sveinssonar. Ég hélt að ég væri næstur á mælendaskrá í umferðarlögunum og svo þarf ég greinilega að fara að fylgjast með heilbrigðisstefnunni sem ég veit að aðrir ætluðu að taka þátt í. Það er nógu erfitt í störfum þingsins að vita hvað er á dagskrá, jafnvel næsta dags. Í dag erum við með mjög langa dagskrá og vitum ekki einu sinni hvað er á dagskrá næst því að hoppað er fram og til baka í dagskránni. Það gerir allt skipulag og undirbúning, a.m.k. vegna þeirra mála sem við ætlum að taka þátt í í dag, mjög flókinn. Ég bið virðulegan forseta um að gera þetta kannski aðeins skýrara fyrir okkur þannig að það sé ekki verið að taka pásu í miðri umræðu í einu máli til að hoppa í miðja umræðu í öðru máli og svo aftur til baka eða hvernig það er. Þannig að: Vinsamlegast, takk.

Herra forseti. Ég ætla að koma inn á tillögu til þingsályktunar um heilbrigðisstefnu til ársins 2030 frá heilbrigðisráðherra. Eins og komið hefur fram er eitt af markmiðum stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar að vinna heilbrigðisstefnu og á stefnan að fela í sér framtíðarsýn fyrir heilbrigðisþjónustu til næstu tíu ára. Í því sambandi er fróðlegt að skoða það sem fagfólk hefur sagt um þá stefnu eða hefur fram að færa í þeim efnum. Þar á meðal er formaður Læknafélags Reykjavíkur og stjórnarmaður Læknafélags Íslands sem segir heilbrigðisstefnu heilbrigðisráðherra ekki vera afrakstur faglegrar og nútímalegra stefnumótunarvinnu, Hann segir hana heldur vera lið í að ríkisvæða heilbrigðisþjónustuna hratt og hljótt. Þetta kemur fram í pistli hans í nýjasta tölublaði Læknablaðsins. „Heilbrigðisstefna í öngstræti“, nefnir hann pistilinn og gagnrýnir þar harðlega þau vinnubrögð sem voru viðhöfð við þessa stefnumótun. Hann segir jafnframt að veikleiki stefnunnar opinberist fyrst og fremst í því að í hana vanti umfjöllun um hin ýmsu heilbrigðismál, sem er mjög athyglisverð gagnrýni. Nefnir hann fjölda dæma og segir að m.a. sé ekkert fjallað um öldrunarþjónustu, hjúkrunarheimili eða geðheilbrigðismál. Það verður að segjast eins og er, herra forseti, að það er ótrúlegt að ekki skuli vera minnst á svo mikilvæga þætti heilbrigðisþjónustunnar í stefnumörkun í heilbrigðismálum til ársins 2030. Formaðurinn segir einnig að það vanti að mestu umfjöllun um stóran, vaxandi og mikilvægan hluta heilbrigðiskerfisins sem sé heilbrigðisþjónusta utan sjúkrahúsa. Hann segir að við gerð heilbrigðisstefnunnar hafi ekki verið farið eftir hefðbundinni stefnumótunarvinnu og bætir við að gagnaöflun og stöðumat við gerð stefnunnar hafi verið takmarkað og að greining gagna hafi aldrei verið framkvæmd. Þá hafi algerlega verið horft fram hjá fyrri heilbrigðisáætlunum við gerð stefnunnar og tillögur um innleiðingu og mælanleg markmið séu fáar í stefnunni og tilviljunarkenndar. Ekki hafi verið tekið tillit til ábendinga fagfólks þrátt fyrir fjölmargar ábendingar þess og leikmanna á fundum á heilbrigðisþingi og í samráðsgáttinni, sem er ansi hörð gagnrýni. Þessar ábendingar hafi allar verið virtar að vettugi og talið að um svokallað sýndarsamráð sé að ræða. Formaðurinn segir að stefnan sé í raun og veru ónothæf og að það vanti alla heildarsýn. Heilbrigðiskerfið þurfi að vera aðgengilegt öllum landsmönnum og biðlistar í lágmarki og gæta þurfi jafnræðis milli sjúkdóma og sjúklinga. Hann segir að forsenda slíkar þróunar sé heildstæð og vönduð langtímastefnumótun. Í heilbrigðisstefnu ráðherra sé hins vegar ekki að finna slíka stefnu og hvetur hann þingmenn til að hafna þingsályktunartillögunni. Þarna er skilmerkilega til orða tekið og enginn vafi í huga hans um þau efni. Hann leggur einnig til að ráðuneytinu verði falið að hefja vandaða vinnu við mótun heilbrigðisstefnu allra landsmanna, leiti til þess aðstoðar fagmanna í stefnumótun og leggi þannig fjármuni til verkefnisins að unnt sé að vinna af ýtrustu fagmennsku. Framtíð heilbrigðiskerfisins okkar er í húfi, segir formaður Læknafélags Reykjavíkur að lokum. Það eru ekki bara formaður Læknafélags Reykjavíkur sem hefur gagnrýnt heilbrigðisstefnuna heldur má einnig finna gagnrýni í orðum formanns Læknafélags Íslands sem segir eins og formaður Læknafélags Reykjavíkur að skort hafi á samráð við mótun heilbrigðisstefnu til 2030. Það verður að segjast að þetta er býsna alvarleg gagnrýni á stefnuna, að ekki skuli hafa verið leitað til fagfólks og að ekki skuli hafa verið haft samráð. Einn af mikilvægu þáttunum við mótun slíkrar stefnu er að hafa gott samráð. Sóttvarnalæknir hefur auk þess bent á að lítið eða ekkert sé fjallað um mikilvæg atriði eins og varnir og viðbrögð við alvarlegum smitsjúkdómum og öðru sem geti ógnað almannaheill. Læknafélag Íslands er ósammála þeim uppgjafartóni, sem það kallar, í heilbrigðisstefnunni gagnvart mönnun grunnheilbrigðisþjónustu á landsbyggðinni. Hvergi sé heldur getið ákvæða um lágmarksmönnun starfseininga innan heilbrigðiskerfisins. Ekkert sé minnst á endurskoðun á stjórnskipulagi heilbrigðisstofnana. Félagið telur hugmyndir um aukið hlutverk forstjóra heilbrigðisstofnana óheppilegt fyrirkomulag. Gæta þurfi þess að þeir hafi ekki bæði framkvæmd og eftirlit með höndum, eins og skilja megi. Herra forseti. Ég hef rakið þá gagnrýni sem fram hefur komið frá Læknafélagi Reykjavíkur og Læknafélagi Íslands. Þar er að finna ansi harða gagnrýni, eins og ég hef farið í gegnum, sem vekur mann svo sannarlega til umhugsunar um þá stefnu sem hér er lögð fram. Gengið er svo langt að hvetja þingmenn til að hafna stefnunni. Ég ætla þá að líta á umsögn Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga. Þar segir að forvarnir og lýðheilsu, umfjöllun um þá mikilvægu þætti heilbrigðisstefnunnar, vanti. Í lögum um landlækni og lýðheilsu, nr. 41/2007, komi fram að eitt af markmiðum landlæknis sé að annast forvarnir, heilsueflingarverkefni og efla lýðheilsustarf. Það er því nauðsynlegt að mati félagsins að setja stefnu um forvarnir og lýðheilsu inn í heilbrigðisstefnuna og skal tekið undir það hér. Heilsugæslunni er ætlað stórt hlutverk en ekki er getið um hlutverk hennar varðandi forvarnir og lýðheilsu. Félagið telur að þótt heilsugæslunni sé ætlað samkvæmt heilbrigðisstefnunni að bjóða upp á ráðgjöf um heilbrigðan lífsstíl fyrir einstaklinga og hópa nái það ekki yfir forvarnir og lýðheilsu. Því sé nauðsynlegt að kveða nánar á um þann grundvallarþátt heilbrigðisþjónustunnar í heilbrigðisstefnunni. Auk þess kemur fram í umsögninni að ekki sé minnst sérstaklega á endurhæfingu í stefnunni þótt endurhæfing sé sífellt stækkandi þáttur heilbrigðisþjónustunnar. Einnig sé ekki minnst einu einasta orði, rétt eins og kom fram í bæði gagnrýni Læknafélags Reykjavíkur og Læknafélags Íslands, á hjúkrunarheimili eða hjúkrun aldraðra þótt ljóst sé að aldraðir séu vaxandi hópur sem þarf á heilbrigðisþjónustu að halda næstu áratugina. Lög um heilbrigðisþjónustu, nr. 41/2007, taki til hjúkrunarrýma á hjúkrunarheimilum eða sjúkrahúsum og því sé ekki hægt að fjalla um heilbrigðisstefnu án þess að minnast einu orði á þennan vaxandi þátt heilbrigðisþjónustunnar. Bent er á að sérstakur kafli sé í stefnunni sem beri heitið Fólkið í forgrunni. Þar sé að finna fagra framtíðarsýn sem vonandi nái fram að ganga og segja megi að það sé einn mikilvægasti kafli stefnunnar. Ég tek undir það sem Félag íslenskra hjúkrunarfræðinga segir um að lítið muni fara fyrir heilbrigðisþjónustunni ef ekki verði neitt heilbrigðisstarfsfólk til að veita þjónustuna, en eins og við þekkjum og höfum rætt í þingsal er skortur á heilbrigðisstarfsfólki hér á landi. Í umsögninni segir einmitt að mikið vanti af hjúkrunarfræðingum og svo hafi verið um langt árabil. Ekki séu nein teikn á lofti um að breytingar verði á því í nánustu framtíð nema stjórnvöld grípi til markvissra aðgerða. Skýringarnar á þessu eru vel þekktar; mikið álag í starfi, óviðunandi starfsumhverfi, vinnutími og mikil vaktabyrði. Á þeim þáttum eigi að taka fyrir árið 2030 samkvæmt stefnunni sem sé nauðsynlegt. Vonandi gengur það eftir. Í því samhengi er nauðsynlegt að vekja athygli á kjarasamningum heilbrigðisstarfsmanna sem nú eru lausir. Í því felast náttúrlega tækifæri til að hefja þá vegferð sem fram kemur í stefnunni. Einn af mikilvægustu þáttunum við að reyna að sporna við fækkun í þessari mikilvægu stétt er að ná að gera kjarasamning sem verður til þess að fólk vill snúa aftur til slíkra starfa. Það er þekkt að ótrúlega margir sem hafa menntun á því sviði, eins og í hjúkrun, starfa ekki í greininni heldur sinna öðrum störfum. Það er því mikilvægt, líkt og segir í umsögn Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga, að stjórnvöld komi að endurnýjun kjarasamninga heilbrigðisstarfsmanna með afgerandi hætti og markvissum lausnum og hefji þar með vinnuna við að setja fólkið í forgang. Félagið segist svo vilja koma á framfæri að í stefnunni sé talað um lækna og annað heilbrigðisstarfsfólk og rétt sé að gera athugasemdir við það. Eðlilegra og réttara sé að nota orðið „heilbrigðisstarfsfólk“ í slíku samhengi og tilgreina ekki lækna sérstaklega. Verið sé að setja stefnu fram í tímann og sú stefna verði að vera framsækin. Leggja þurfi áherslu á mikilvægi allra heilbrigðisstétta til að ná þeim árangri í heilbrigðisþjónustunni á Íslandi sem stefnt sé að. Undanfarin ár hafi verið aukin áhersla lögð á þverfaglega teymisvinnu og sé samvinna og samskipti mismunandi fagstétta grundvöllur að öruggari og heildstæðari þjónustu til skjólstæðinga. Í kafla í stefnunni um rétta þjónustu á réttum stað er lögð sérstök áhersla á sérfræðinga í heilbrigðislækningum. Við þetta gerir Félag íslenskra hjúkrunarfræðinga athugasemd og segir að ekki sé hægt að taka eina stétt út fyrir sviga þegar rædd sé framtíðarstefna sem sé í raun og veru afturhvarf frá því sem nú er. Nauðsynlegt sé að horfa fram á við með þarfir skjólstæðinga að leiðarljósi. Nú þegar séu t.d. hjúkrunarfræðingar, ljósmæður og sjúkraþjálfarar með sjálfstæðar móttökur á heilsugæslustöðvum sem fari vaxandi auk þess sem heimahjúkrun sé stór þáttur í þjónustunni. Það þurfi því að fjalla um heilbrigðisstéttir í stað einnar starfsgreinar ef stefnan eigi að endurspegla rétta þjónustu á réttum stað. Að lokum ítrekar Félag íslenskra hjúkrunarfræðinga þann vilja sinn að koma að nánari vinnu við heilbrigðisstefnuna þegar farið verði að setja markmið og mælanlegar leiðir til að ná þeim. Þetta er sama og kemur fram hjá Læknafélagi Íslands og Læknafélagi Reykjavíkur, að það virðist vera skortur á samráði, sem er náttúrlega ekki gott. Hjúkrunarfræðingar starfi á öllum sviðum heilbrigðisþjónustunnar og hafi því víðtæka þekkingu og reynslu af heilbrigðiskerfinu sem nýtist við slíka markmiðasetningu. Herra forseti. Ég vil að lokum koma aðeins inn á annan þátt sem mér finnst vanta í stefnuna en það eru sjúkraflutningarnir. Gleymum því ekki að sjúkraflutningar eru heilbrigðismál og sjúkraflutningar eru fremsta línan í þjónustu heilbrigðiskerfisins, ef svo má að orði komast, við bráðar uppákomur. Það vill hins vegar oft gleymast að sjúkraflutningar eru heilbrigðismál og kannski gleymast þeir vegna þess að þeim er að stóru leyti útvistað til þriðja aðila. Við þekkjum að slökkviliðin sjá um mikinn meiri hluta sjúkraflutninga á landinu og er samið um þá á nokkurra ára fresti. Þess á milli heyrist ekki mikið um að aukin þörf sé á fjármunum í verkefnið en fjöldi útkalla hefur vaxið stöðugt og álag á kerfið er mikið. Ég hefði líka viljað sjá fjallað til framtíðar í stefnunni um sjúkraflutninga með þyrlum. Um það verkefni hefur verið rætt, að sett verði á laggirnar tilraunaverkefni á Suður- og Vesturlandi. Ég hefði talið eðlilegt að þess yrði getið í stefnunni að það væru mikil tækifæri í því til að bæta þjónustuna. Við þekkjum að Landhelgisgæslan hefur sinnt sjúkraflutningaútköllum. En hugmyndir um að það verði sérstök þyrla notuðu í þetta og sérstakt teymi eru mjög áhugaverðar. Höfum í huga að það er náttúrlega mikill ferðamannastraumur, til að mynda á Suðurlandi, miklar vegalengdir sem þarf að fara til að komast á bráðasjúkrahús og þarna eru tækifæri sem ætti að skoða mun nánar og hefði verið eðlilegt að væri minnst á í stefnunni. Mér finnst svolítið undarlegt að það skuli ekki gert. Til að taka þetta saman í lokin hefur sú stefna sem hér liggur fyrir og við erum að ræða fengið mjög harða gagnrýni frá Læknafélagi Reykjavíkur og Læknafélagi Íslands. Þar er meira að segja gengið svo langt að hvetja þingmenn til þess að hafna stefnunni. Það er ansi hörð gagnrýni og nauðsynlegt að farið verði ofan í saumana á henni. Það er ljóst, herra forseti, að samkvæmt þeim aðilum var greinilega skortur á samráði um við gerð stefnunnar sem er að sjálfsögðu ekki gott þegar um svona mikilvægt verkefni er að ræða. Ég hefði t.d. viljað sjá rætt meira um fjarheilbrigðisþjónustu o.fl. En ég sé að tíminn er útrunninn og er mál að linni.

Virðulegi forseti. Mig langar til að koma hér upp og inna hv. þm. Birgi Þórarinsson eftir því hvort hann hafi ekki lesið nefndarálitið og séð hvernig vinnu var háttað í nefndinni, í stað þess að telja bara upp það sem á móti kom? Við fjölluðum um þessi málefni og fengum fjölda gesta til okkar vegna málsins. Mig langar að nefna fáein atriði sem hv. þingmaður kom inn á, t.d. forvarnir. Að mati meiri hlutans eru lýðheilsa og forvarnir hornsteinninn að góðu heilbrigðiskerfi. Meiri hlutinn tekur það fram í nefndaráliti við tillöguna að íslenskt heilbrigðiskerfi þurfi að taka tillit til þess og það er nefnt í stefnunni. Hefur hv. þingmaður ekki kynnt sér það? Finnst honum það ekki nauðsynlegt? Það var sérstaklega tekið fram í stefnunni. Við höfum sagt að þessi heilbrigðisstefna hafi verið svolítið háfleyg, en í aðgerðaáætluninni verður komið inn á nánari útfærslu. Hvað varðar hjúkrunarheimilin var það niðurstaða okkar að við ættum ekki að nefna hjúkrunar- og dvalarrými sérstaklega í stigskiptingu heilbrigðiskerfisins þar sem á öllum stigum heilbrigðisþjónustunnar því að á fyrsta stiginu, heilsugæslunni, og öðru og þriðja stiginu værum við að sinna hjúkrunarheimilinum, því að þar er fólk sem á heima á slíkum stöðum. Ég held að það fólk verði ekki þjónustað öðruvísi en aðrir þegnar landsins. Langar mig til að spyrja hv. þingmann hvort hann telji það ekki vera ásættanlega niðurstöðu.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það sem ég hef mestar athugasemdir við í þessu er það sem kemur fram hjá fagaðilum. Mér finnst mjög mikilvægt að hlusta á það sem fagaðilarnir segja. Við sjáum þarna gagnrýni frá læknafélögunum og Félagi íslenskra hjúkrunarfræðinga. Það hljótum við að hlusta á. Mér finnst sýnu alvarlegast að þessir aðilar tala allir um skort á samráði. Vissulega verður nánari útfærsla í þeirri aðgerðaáætlun sem hv. þingmaður nefndi. Þá er mikilvægt í mínum huga að bætt sé úr því að leita samráðs. Það eru ágætisþættir í þessari heilbrigðisstefnu, hún er ekki alslæm, ég segi það ekki, en fólk sem er í forgrunni er mjög mikilvægt vegna að það er sá þáttur sem skiptir mestu máli, þ.e. fólkið sem sinnir þessum störfum og síðan að sjúklingarnir fái þá þjónustu sem þeir eiga rétt á og að hún sé innt af hendi af besta fáanlega starfsfólkinu. En engu að síður hlýtur hv. þingmaður að vera sammála mér í því að við verðum að hlusta á þá gagnrýni sem komið hefur fram frá aðilum sem við tökum töluvert mikið mark á, frá Læknafélagi Reykjavíkur og Læknafélagi Íslands og Félagi íslenskra hjúkrunarfræðinga. Það eru þeir þættir sem mér finnast mikilvægastir í þessu, að við hlustum á raddir þeirra.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta svar. Við fengum fjölda gesta til okkar og ég held að við höfum nú tekið tillit til ýmissa ábendinga þó að við færum ekki eftir þeim öllum. Hv. þingmaður talar hér um utanspítalaþjónustu. Mig langar að spyrja hvort hv. þingmaður hafi ekki lesið þingsályktunartillögu sem samþykkt var um mótun stefnu um bráðaþjónustu utan spítala sem velferðarnefnd lagði fram og hefur verið samþykkt þar segir, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela heilbrigðisráðherra að móta heildstæða opinbera stefnu um rekstur og skipulag bráðaþjónustu utan spítala. Markmið stefnunnar verði að formfesta samstarf þeirra sem sinna þjónustunni, skilgreina með skýrari hætti ábyrgð og verkaskiptingu innan hennar og efla menntun, endurmenntun og starfsþjálfun þeirra sem starfa við sjúkra- og neyðarflutninga og veita bráðaþjónustu á vettvangi slysa eða í öðrum neyðartilvikum.“ Þarna var velferðarnefnd að bregðast við áskorun og þessi umræða var jafnvel komin fram áður en við fórum að fjalla um heilbrigðisstefnuna. En þetta er alveg gríðarlega mikilvægt þar sem við erum að skilgreina heilbrigðisþjónustuna og festa hana svolítið, við urðum að skipta þriðja stigs þjónustunni. Þá erum við komin með þjónustu á öllum stigum út á vegi landsins. Telur hv. þingmaður ekki vera nóg að gert í þessum málum? Eða hver er skoðun hans á því?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Vissulega er sú vinna sem hv. þingmaður vísar þarna til alveg ágæt, en ég hefði talið réttara að minnst yrði á það í þessari stefnu, sérstaklega með sjúkraflutningana, vegna þess að þeir eru mjög mikilvægur þáttur heilbrigðisþjónustunnar og sjálfsagt og eðlilegt að nefna þá í stefnunni og vísa til þeirrar vinnu sem farið hefur fram. Ég held að það væri eðlilegt að sá sem les þessa stefnu í fyrsta sinn sæi að minnst væri á þessa hluti. Ég sakna þess sérstaklega að ekki skuli vera minnst á hugmyndir um þyrlu fyrir sjúkraflutninga vegna þess að það er nokkuð sem við sæjum fyrir okkur í framtíðinni að væri mjög vænlegur kostur til að bæta þjónustustigið, bregðast við auknum ferðamannastraumi o.s.frv. Við vinnu við framtíðarstefnu hljótum við að reyna að finna þá þætti sem koma til með að nýtast, eins og nýjungar og breyttar áherslur og betri þjónusta. Það ætti að minnast á þessa þætti innan þessarar stefnu. Ég er ekki að gera lítið úr vinnu nefndarinnar, en það er augljóst að fagaðilar hafa gagnrýnt þessa stefnu og það er eitthvað sem bregðast þyrfti við. Ég held að hv. þingmaður hljóti að vera sammála mér í því.

Herra forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um heilbrigðisstefnu stjórnvalda og ég get í sjálfu sér tekið undir margt í nefndaráliti meiri hlutans. Í stefnunni sjálfri er ýmislegt gott að finna sem hv. þingmenn úr velferðarnefnd og aðrir hafa að sjálfsögðu gert góð skil hér á undan mér þó töluvert sé um liðið. Þó að ég geti tekið undir margt í nefndaráliti meiri hlutans um það sem sagt er um stefnuna, hef ég meiri athugasemdir við annars vegar það sem ekki er í stefnunni og hins vegar og ekki síður við þá aðferðafræði sem liggur til grundvallar þessari vinnu og síðan því plaggi sem við erum að fjalla hér um. Sem tillaga um heilbrigðisstefnu ríkisstjórnarinnar til næsta áratugar er þessi stefna ekki mjög bitastæð. Það er nokkuð ljóst að heilbrigðisáætlun heilbrigðisráðherra, sem er væntanleg í haust og þaðan í frá á hverju ári til fimm ára í senn, er það sem taka skal mark á. Þar verður pólitíkin og fyrirætlan ráðherra væntanlega í einstaka málaflokkum ásamt yfirlýstum markmiðum, aðgerðabindingum og þess háttar, nokkuð sem allhressilega er skautað yfir í þessu stefnuplaggi. Það má síðan spyrja hvort ástæða sé til að hafa áhyggjur af því að eitthvað vanti í þessa stefnu þar sem áætlun til fimm ára er væntanleg innan einhverra mánaða. Þegar betur er skoðað er reyndar full ástæða til þess að hafa einmitt áhyggjur af þessu ferli. Í ljós kom þegar umsagnir fóru að berast til velferðarnefndar og fundað var með gestum, að mikill munur var á því hvernig samráð var haft við tiltekna hagaðila innan heilbrigðiskerfisins. Þegar litið er til þess að hæstv. heilbrigðisráðherra og heilbrigðisyfirvöld virðast telja þessari stefnu helst tekna hversu mikið og gott samráð hefur verið haft við alla þá sem máli skipta er býsna auðvelt að lesa það sem skrifað er í skýin. Ég ætla að koma nánar að því hér á eftir. Eins og margoft hefur komið fram í umræðunni hér er í stefnunni lögð áhersla á sjö meginviðfangsefni sem styrkja eiga grunnstoðir heilbrigðisþjónustunnar. Í kaflanum „Rétt þjónusta á réttum stað“ er talað um að heilbrigðisþjónustan verði skilgreind sem fyrsta stigs, annars stigs og þriðja stigs þjónusta. Fyrsta stigið er heilsugæslan, sem er gott og mikilvægt markmið og reyndar kannski það sem menn hafa náð einna lengst með. Síðan er það annars stigs þjónusta, sem er skilgreind sem sérfræðiþjónusta utan sjúkrahúsa, og svo er það þriðja stigið sem er Landspítalinn og Sjúkrahúsið á Akureyri. Raunar má segja að annað stigið sé samkvæmt þessu allt annað en heilsugæsla á fyrsta stigi og Landspítalinn og Sjúkrahúsið á Akureyri á þriðja stigi. Fram kemur í stefnunni að sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu sé fyrst og fremst um að ræða sjálfstætt starfandi sérfræðinga af ýmsum toga, á öðru stigi, en það stig eigi þó ná til meira eða minna allra heilbrigðisstofnana landsins fyrir utan þessar tvær stóru stofnanir eða hluta þeirrar þjónustu sem þær veita. Þannig að annað stigið er orðið ansi stórt og viðamikið. Enn fremur er ljóst að þarna er töluverð skörun vegna þess að þjónustan á göngudeildum og dagdeildum spítalanna tveggja er að mörgu leyti sambærileg við sérfræðiþjónustu á læknastofum og læknamiðstöðvum. Ef það er markmiðið með þessu að gera tegund eða uppruna þjónustuveitandans aðalatriði þá skil ég ekki alveg hvað liggur þar undir. Helst myndi ég vilja sjá skipulag heilbrigðisþjónustunnar á þann veg að á sem flestum sviðum hefðu sjúklingar val um þjónustuveitendur. Smæð okkar ágæta samfélags gerir það að verkum að það er ýmislegt sem fellur undir starfsemi Landspítala og Sjúkrahússins á Akureyri sem ekki verður gert annars staðar. Að sama skapi eru gráu svæðin fjölmörg og þeim fer fjölgandi með tækninýjungum ýmiss konar sem geta og munu gjörbreyta því hvernig við nálgumst heilbrigðismálin heilt yfir. Ég myndi vilja sjá þróun á annars stigs þjónustu í samræmi við þarfir og óskir þeirra sem nota þjónustuna. Í stefnunni er komið inn á mönnunarvandann undir kaflanum „Fólkið í forgrunni“. Sá vandi er náttúrlega mjög stórt úrlausnarefni, svo stórt að það er ekki á færi hinna færustu heilbrigðisráðherra að leysa það einir og óstuddir. Þetta er samfélagsmál. Vandinn hefur aukist gríðarlega á síðustu árum, ekki síst meðal hjúkrunarfræðinga. Ég get ekki annað en notað tækifærið hér og vakið athygli á tillögu þinghóps Viðreisnar og fleiri góðra þingmanna þar sem við töluðum um að leggja í það átak að jafna kjör kvennastétta. Hér er að miklu leyti um að ræða kvennastéttir, ég minni á það. En það eru alls ekki bara launin sem skipta máli varðandi mönnunarvandann. Kulnun í starfi meðal heilbrigðisstétta verður sífellt meira aðkallandi úrlausnarefni. Það er mikilvægt að finna svör við þeirri neikvæðu þróun og leiðir til að snúa henni við. Þetta hlýtur að þurfa að vera eitt helsta leiðarljósið við mótun stefnu í heilbrigðisþjónustu til framtíðar. Í umræðu um þessi mál meðal heilbrigðisstétta hefur ítrekað komið fram að það er álag, vinnuaðstæður og vinnufyrirkomulag, ekki síst vaktavinnan, sem sífellt fleira fólk hafnar sem hluta af lífsstíl sínum, sem eru helstu ástæður kulnunar. Líka takmarkaðir möguleikar á því að hafa áhrif á fyrirkomulag vinnunnar og þeirrar þjónustu sem veitt er. Svo er kafli um virka notendur. Það er mikilvægt að stjórnmálamenn hafi í huga að heilbrigðiskerfið sem þeir bera ábyrgð á, er fyrir notendur. Það ber ekki vitni um góða þjónustu að koma í veg fyrir að notendur hafi val ef það er mögulegt. Þetta á við um heilbrigðisþjónustu líka. Markmiðið á að vera að veita heilbrigðisþjónustu eftir þörf og leiðarljósið á að vera hagsmunir landsmanna, réttur landsmanna, ekki skipulag þjónustuveitanda, ef þeir uppfylla settar reglur um gæði, öryggi og kostnað. Í kaflanum „Hugað til framtíðar“ er drepið á mikilvægi menntunar, nýsköpunar og vísinda. Íslensk heilbrigðisþjónusta þarf nýsköpun. Hún þarf að tileinka sér tækninýjungar. Dæmin sýna það alls staðar, ekki bara innan heilbrigðisgeirans, að slíkt gerist frekar í umhverfi þar sem fólk getur brugðist hratt við, hefur færi á að prófa nýja hluti og hefur almennt aðstæður og hvata til að vinna að nýsköpun. Það getur vissulega gerst innan ríkisrekna kerfisins eins og þess einkarekna, en það þarf að búa til umhverfi þar sem nýsköpun þrífst og dafnar. Það gerist ekki af sjálfu sér. Þess vegna var sorglegt að verða vitni að stöðu heilbrigðisvísinda á Landspítala sem um áratugaskeið hefur verið flaggskip slíkrar starfsemi hér á landi, og það ekki bara innan heilbrigðisvísinda heldur vísinda almennt, held ég að sé óhætt að fullyrða. Samkvæmt tölulegum upplýsingum er Landspítalinn á niðurleið varðandi rannsóknir og fær minna en önnur háskólasjúkrahús á Norðurlöndum. Í ljósi þess að það er almennt viðurkennt að gæði vísindastarfs og síðan klínískrar þjónustu haldast í hendur þá er mikilvægt að vel sé staðið að málum hér. Ég hvet hæstv. heilbrigðisráðherra til dáða. Ég átti orðastað við hæstv. ráðherra um þessi mál í þingsal í umræðu um fjármálaáætlun ríkisstjórnar í lok mars. Þar tók ráðherra undir að það væri sérstakt áhyggjuefni að Landspítalinn hefði verið að missa flugið undanfarin ár þegar kæmi að vísindastarfi. Hæstv. ráðherra tiltók sérstaklega að það væri áhyggjuefni vegna þess að um háskólasjúkrahús er að ræða sem þyrfti að vera samkeppnisfært við háskólasjúkrahús í löndunum í kringum okkur, um bestu mögulegu starfskrafta og vísindafólk. Það er nefnilega í mörg horn að líta þegar kemur að því að mæta mönnunarvandanum. Tækifæri fagfólksins okkar liggja víða eins og vera ber, ekki bara hér innan lands. Herra forseti. Ég er býsna langt komin með ræðutímann og hef ekki drepið á nær öllu því sem mig langar að ræða. Svolítill tími hefur farið í rekstrarformið, mikilvægi fjölbreytileikans, ekki endilega af því að mér þykir það alfa og omega alls þegar kemur að heilbrigðismálum heldur frekar að því að mér þykir mikilvægi fjölbreytileikans hér of mikið til að verðskulda þá útreið sem sú hugmyndafræði fékk við vinnu stefnunnar. Heilbrigðiskerfið okkar er okkar mikilvægasta kerfi, okkar kostnaðarsamasta kerfi og skiptir gríðarlega miklu máli að þar ráði skynsamleg nýting fjármuna og skilvirkni. Samhliða því hlýtur að vera svo að þjónusta við sjúklinga skipti öllu þegar kemur að heilbrigðiskerfinu, ekki hver veitir þá þjónustu. Að sjúklingar geti treyst því að þeir geti fengið örugga góða og tímanlega þjónustu í heilbrigðiskerfinu okkar þegar þörf er á. Einhvern veginn svona var inntakið í ræðu hv. þingmanns Viðreisnar, Þorsteins Víglundssonar, þegar hann átti orðastað við hæstv. heilbrigðisráðherra Svandísi Svavarsdóttur fyrir nokkrum vikum um biðlistafarganið og þrjósku ráðherra gagnvart því að líta út fyrir ríkisrekna rammann varðandi lausnir. Gagnrýni þingmannsins virtist fara illa í hæstv. ráðherra sem svaraði með því að Viðreisn talaði hér ítrekað fyrir hagsmunum þeirra sem eru seljendur heilbrigðisþjónustu á einkamarkaði, eins og það var orðað af ráðherranum. Við gættum hagsmuna þeirra sem vildu tína út ábatasömustu þjónustuþættina til þess eins að hagnast á veiku og slösuðu fólki. Það eru stór orð, herra forseti, eins og oft falla hjá rökþrota fólki. Ég tek það ekki sérstaklega nærri mér. Við tökumst hér á um pólitík daginn út og inn og látum annað eins flakka. En mér þótti miður að heyra þetta viðhorf hæstv. ráðherrans til þeirra fjölmörgu fagaðila og sérfræðinga í heilbrigðisþjónustunni sem ekki starfa hjá ríkisreknum stofnunum og eru þar með, svo ég vitni ráðherrann, að hagnast á veiku og slösuðu fólki. Heilbrigðisráðherra mun fá fjölmörg tækifæri til að senda mér og félögum mínum í Viðreisn skeyti, því að fyrr mun frjósa í því neðra en að við hættum að tala máli notenda heilbrigðisþjónustunnar, heilbrigðisstarfsmanna og skattgreiðenda almennt, með því að leggja áherslu á þessi mál. Íslenskt heilbrigðiskerfi þarf að nýta fjármagnið vel. Einokun þjónustuveitenda, sama hvaða nafni þeir nefnast, er mjög ólíklega leiðin til þess. Fjölbreytileiki er svarið svo lengi sem tryggt er að allir gangist undir sömu gæðakröfur og séu fjármagnaðar á sama hátt. Ég minni á að heilbrigðiskerfið er opinbert kerfi. Um það ríkir samfélagsleg sátt og innan þess kerfis þurfa að þrífast mismunandi form vegna þess að það er þannig sem kerfið þjónar tilgangi sínum og notendum best. Velferðarnefnd bárust 38 umsagnir við málið á meðan á vinnunni stóð. Ég ætla hér fyrst að drepa niður í umsögn frá Samtökum atvinnulífsins upp á tvær og hálfa síðu sem kjarnar málið nokkuð vel. Inngangurinn er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Markmið heilbrigðiskerfisins er að veita sjúklingum fyrsta flokks þjónustu um leið og metnaðarmál stjórnvalda á að vera að nýta fjármagn sem best og reka kerfið eins hagkvæmt og kostur er. Heilbrigðiskerfinu stafar ekki ógn af sérhæfðri sjúkrahúsþjónustu á vegum annarra en hins opinbera með greiðsluþátttöku frá ríkinu á sömu forsendum og þjónusta hins opinbera.“ Það er kjarni málsins, herra forseti. Séu forsendurnar þær sömu, sé rétt gefið, stafar engin ógn af fjölbreytileikanum. Miklu nær væri að tala um tækifæri. Herra forseti. Ég nefndi áðan þetta með samráðið. Mér finnst það skipta máli og eins og ég sagði kom í ljós þegar umsagnir fóru að berast til velferðarnefndar og fundað var með gestum, að mikill munur var á því hvernig samráð hafði verið haft við tiltekna hagaðila innan heilbrigðiskerfisins. Í framsöguræðu hæstv. heilbrigðisráðherra frá því í janúar kom fram að þegar stefnan hefur verið samþykkt hér í þingsal verði gerðar heilbrigðisáætlanir til fimm ára í senn en uppfærðar árlega meðan heilbrigðisstefnan er í gildi. Heilbrigðisráðherra mun síðan leggja þessar áætlanir heilbrigðisstefnunnar fram til umræðu á Alþingi ár hvert. Ekki til afgreiðslu velferðarnefndar heldur bara til þess að gera þinginu grein fyrir því hverjar aðgerðirnar eru í samræmi við hvern kafla heilbrigðisstefnunnar; hvað standi til, hvaða skref eigi að taka o.s.frv., ekki til afgreiðslu velferðarnefndar eða hér í þingsal heldur til upplýsingar. Þær 38 umsagnir sem bárust áttu það flestar, ef ekki allar, sammerkt að fagna því að verið væri að vinna að stefnu í heilbrigðismálum. Allir voru sammála því að það væri gríðarlega mikilvægt að unnið væri eftir skýrri stefnu í þessum risastóra og mikilvæga málaflokki. Annar samhljómur var þar sem velflestir söknuðu ítarlegrar umfjöllunar, eða bara umfjöllunnar yfir höfuð, um tiltekna málaflokka, allt frá þeim allra stærstu yfir í smærri. Þeirri gagnrýni var svarað af hálfu heilbrigðisráðherra og heilbrigðisyfirvalda, á fundum nefndarinnar á þann hátt að með þessari stefnu væri ætlunin að leggja stóru línurnar. Það kæmi að einstökum málaflokkum síðar. Rétt er að halda því til haga að sú vinna er hafin í mörgum málaflokkanna. Það breytir ekki þeirri staðreynd að þetta plagg, sem ber heitið Heilbrigðisstefna til ársins 2030, nefnir varla til sögunnar þætti sem allir sjá að skipta gríðarlega miklu máli þegar kemur að því að leggja heildarlínur. Ég er að tala um geðheilbrigðismál, öldrunarþjónustu, meðferð við fíknisjúkdómum með endurhæfingu, hjúkrunarheimili o.s.frv. Listinn er nokkuð langur. Hið yfirlýsta markmið hér er sem sagt að leggja línur sem þolað geta tímans tönn og síðan geti hver ráðherra á líftíma stefnunnar komið sinni pólitísku sýn á framfæri innan hennar. Það er rétt og eðlilegt í sjálfu sér að haga málum þannig. En þá komum við aftur að þessu með samráðið. Hverjum var boðið að koma að borðinu til að móta þessar mikilvægu stóru línur? Línur sem munu, ef fram fer sem horfir, verða ramminn utan um pólitískar aðgerðir heilbrigðisráðherra. Það væri óðs manns æði að fjalla ítarlega um hverja af þeim 38 umsögnum sem bárust en áhugasömum er bent á að þær er að finna á vef Alþingis. Ég ætla hins vegar að gera einni þeirra sérstaklega hátt undir höfði hér. Samtök fyrirtækja í velferðarþjónustu eru hagsmunasamtök fyrirtækja sem ekki eru ríkisrekin fyrirtæki en starfa á heilbrigðissviði samkvæmt þjónustusamningi eða öðrum tengdum greiðslum frá ríkinu, t.d. daggreiðslum. Innan samtakanna eru tæplega 50 fyrirtæki, félagasamtök og sjálfseignarstofnanir, þar með talið flest hjúkrunarheimili landsins, greiðslur ríkisins til aðila innan Samtaka fyrirtækja í velferðarþjónustu nema um 15% af heildarútgjöldum ríkisins til heilbrigðismála á ári. Upphæðin nemur um 30 milljörðum kr. Í umsögn sinni lýsa Samtök fyrirtækja í velferðarþjónustu því samráðsleysi sem viðhaft var við vinnslu þessarar stefnu. Samráðsleysi við valda aðila, ansi marga og mikilvæga valda aðila. Í umsögninni er vissulega farið jákvæðum orðum um heilbrigðisþingið sem haldið var síðastliðið haust. Svo segir, með leyfi forseta: „Orðið Landspítali (í einhverri mynd orðsins) kemur 44 sinnum fyrir í heilbrigðisstefnunni. Sjúkrahúsið á Akureyri kemur 9 sinnum fyrir í heilbrigðisstefnunni og Heilsugæslan (eða heilsugæsla) kemur 49 sinnum fyrir í stefnunni. Endurhæfing fær enga efnislega umfjöllun í stefnunni og orðið hjúkrunarheimili kemur aldrei fyrir í heilbrigðisstefnunni. Afleiðing þessa er að engin efnisleg umræða varð um þessa mikilvægu þætti heilbrigðiskerfisins á heilbrigðisþinginu, þar sem engin gögn voru til að rýna.“ Í umsögn sinni benda samtökin á að stefnan öll og umræður um hana miðist við þær stofnanir og þá hluta heilbrigðiskerfisins sem komu að gerð stefnunnar á upphafsstigum og þar var dregin skýr lína. Skortur á umræðu um tiltekna efnisflokka annars vegar og önnur atriði á borð við rekstrarform er bein afleiðing þess að ekki var haft samráð við þá aðila sem þar þekkja best til við undirbúning vinnunnar. Svo mörg voru þau orð og reyndar voru fleiri orð um þessi vinnubrögð, en ég stikla hér á stóru. Efnislega sammála um þetta atriði voru umsagnir frá Félagi heilbrigðisfyrirtækja, Læknafélagi Íslands og Læknafélagi Reykjavíkur og fleiri aðilum. Herra forseti. Mig langar rétt í lokin að nefna umsögn frá Virk – Starfsendurhæfingarsjóði. Í umsögn sinni telur Virk rétt að benda á að það veiki heilbrigðisáætlunina að ekki sé minnst á endurhæfingu, sem sé mikilvægur þáttur heilbrigðiskerfisins. Það sé ekki minnst á mikilvægi þess að verja og auka færni einstaklinga, ekki síður en veita hefðbundna meðferð. Færni kunni nefnilega að verða einn af aðalheilbrigðisvísum framtíðar í samfélögum sem einkennast af langvinnum heilsufarsvandamálum og minnkandi þátttöku þrátt fyrir bætta heilsu, samkvæmt núverandi heilbrigðisvísindum. Hér má geta þess að samkvæmt niðurstöðum skýrslu sem Vigfús Ásgeirsson tryggingastærðfræðingur vann fyrir stjórn Virk og var kynnt nýverið, var ríflega 17 milljarða kr. ávinningur af starfsemi Virk árið 2018. Halda mætti að það væri a.m.k. einnar messu virði að hafa annað augað á þeim árangri þegar unnið er að heilbrigðisstefnu á Íslandi til næstu ára. Herra forseti. Það er jákvætt að hér skuli hafa verið stigið það skref af hálfu stjórnvalda að fara í vinnu við mótun heilbrigðisstefnu til lengri tíma. Eftir slíku höfum við lengi kallað og gildir þá einu hvort um er að ræða þá sem veita þjónustu eða þá sem þiggja hana. Það er hins vegar vont að það skuli vera slík gjá á milli heilbrigðisyfirvalda og fjölda aðila sem um áratugaskeið hafa verið hryggjarstykkið í íslenskri heilbrigðisþjónustu. Það hlýtur að vera stjórnvöldum umhugsunarefni. Það ætti a.m.k. að vera það. Ég tel einsýnt að þessi heilbrigðisstefna verði samþykkt hér á næstu dögum, en ég kalla eftir því að hv. þingmenn sofi ekki á verðinum og fylgi málum vel eftir, eins vel og þeir yfir höfuð geta miðað við það hvernig lagt var í þessa vegferð af hálfu stjórnvalda. Þau gerast ekki öllu mikilvægari, málin, fyrir almannahag.

Virðulegur forseti. Við erum að ræða um tillögu til þingsályktunar um heilbrigðisstefnu til ársins 2030. Í velferðarnefnd skrifa ég undir þessa ágætisstefnu með fyrirvara. Segjast verður eins og er að það er auðvitað ákveðið markmið að stefna á góða heilbrigðisþjónustu fram til ársins 2030, en því miður virðist sú staða vera að heilbrigðisstefnan, eins og hún er í dag, er ekki til fyrirmyndar. Biðlistaátak stjórnvalda hefur gjörsamlega mistekist, þ.e. að útrýma biðlistum, og því miður er enn þá stór hópur barna á biðlistum og fjölgar þeim dag frá degi, t.d. á biðlista á Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins. Ekkert hefur gengið að útrýma biðlistum vegna bæklunaraðgerða, eins og hnjá- og mjaðmaaðgerðum. Það er alveg óásættanlegt að sú staða skuli vera að hægt sé að senda með nær tvöföldum kostnaði einstaklinga erlendis í slíkar aðgerðir á sama tíma og ekki eru nýttir þeir fjármunir betur með því að semja við þá sem geta veitt þessa þjónustu hér heima, og með því er þá a.m.k. reynt að stytta biðlistana. Það verður að segjast alveg eins og er að biðlistar eru í lagi í stuttan tíma, eins og við segjum; vikur, tveir, þrír mánuðir í mesta lagi, en að vera enn á biðlista eftir þrjá mánuði fer að valda skaða. Því lengur sem fólk er á biðlistum, því meiri skaði. Ég þekki það af eigin raun að vera á biðlista í ár eða meira, það er bara hrein og bein hryllingssaga. Það er því miður ekki réttlætanlegt. Það getur aldrei verið réttlætanlegt að gefa fólki frekar lyf á lyf ofan, töflu eftir töflu, töflur við aukaverkunum, og gera það í vikur, mánuði og ár án þess að neinar bjöllur hringi: Bíddu, hvað er kerfið að gera þessu fólki? Jú, það er að valda því skaða og það mjög alvarlegum skaða. Flestallir vita að líkaminn myndar þol við lyfjum og verkjalyfjum þannig að það þarf alltaf meira og meira til að koma í veg fyrir að fólk kveljist á svona listum. Síðan er alltaf sú hætta að fólk þoli hreinlega ekki þessi lyf og verði að fíklum, hreinlega er verið að búa til og framleiða fíkla í boði ríkisins. Það er ein birtingarmyndin. Svo er líka önnur birtingarmynd í þessu samhengi, sem er kannski það ljótasta af öllu, þ.e. hættan á því að fólk gleymist á biðlistum og þá erum við að framleiða öryrkja til lífstíðar. Það hefur verið sannað að þegar einstaklingur er búinn að vera í níu mánuði á biðlista eru um 90% líkur á því að hann fari ekki til vinnu, fyrir utan það tjón sem viðkomandi hefur orðið fyrir með því að þurfa að innbyrða allt að 20, 30 töflur á dag allan þann tíma. Einnig er annað í þessu og það er í sambandi við heilbrigðisþjónustu úti á landsbyggðinni. Við höfum heyrt nýjar sögur um það í Borgarfirði eystri, þar sem engin þjónusta var, heilbrigðiskerfið algerlega í molum. Það var ekki einu sinni til nál og tvinni eða sótthreinsunarefni eða neitt til deyfingar. Það segir okkur að þar fer okkur gífurlega aftur og setur mann í samhengi við það sem ég varð var við á Nuuk í Grænlandi, sem ég hafði kynni af þar, þar sem engir vegir eru til að fara. Þá eru þeir með, hvað á að kalla það, heilbrigðiskerru, þar sem allt er í einni góðri kerru sem þarf til að þjónusta; mynda, deyfa, sauma og gera smáaðgerðir. Þetta er allt til staðar í einum kassa sem hægt er að grípa til á hverjum stað. Og þetta er auðvitað það sem við eigum að stefna að að koma á, þar sem ástandið er það slæmt að ekki er einu sinni til nál og tvinni eða deyfilyf til að gera að smásárum. Það er líka annað við landsbyggðina, sem er auðvitað áfellisdómur yfir heilbrigðiskerfinu í heild sinni, að það sé fjárhagslegt gjaldþrot ef einstaklingar úti á landsbyggðinni greinast með krabbamein. Það á að vera búið að taka á svona hlutum löngu áður en við förum að hugsa til ársins 2030, vegna þess að þetta gerist í dag og þetta þarf að leysa í dag. Að það sé gígantískur kostnaður sem leggist á fólk við að þurfa að fara utan af landi til Reykjavíkur í krabbameinsmeðferð, og fyrir suma sé það ávísun upp á fjárhagslegt gjaldþrot. Og liggur við að ég hugsi með mér hvort einhverjir hafi hreinlega neitað sér um slíka þjónustu af því að hún er allt of dýr. Þess vegna er það svolítið skrýtið þegar maður sér í heilbrigðisstefnunni: Fólkið í forgrunni. Fólk úti á landi á auðvitað að vera í forgrunni og það á að vera metnaður okkar að krabbameinslækningar séu gjaldfrjálsar eins og er í flestum löndum í kringum okkur og að allir geti fengið þá þjónustu án þess að það hafi áhrif á fjárhagslega stöðu þeirra. Það er annað sem tengist heilsu sem þarf að efla og það er endurhæfingarþjónusta. Hún skilar rosalega góðum hlutum. Þar þarf að taka virkilega til. Síðan er öldrunarþjónustan á spítölunum í einhverri undarlegri mynd þegar eldra fólk, eins og ég hef áður sagt, er orðið fráflæðisvandi spítalans. Þá segjum við: Þá er eitthvað mikið að kerfinu. Þá kemur að dvalar- og hjúkrunarheimilum. Þar þarf aldeilis að taka til hendi. Þar hefur verið gerð krafa um að semja um raunkostnað þeirrar þjónustu sem virðist ekki ganga upp og fólk, kerfið, virðist alltaf einhvern veginn vera að humma það fram af sér. Þar ætti nú að fara í stórátak. Geðheilbrigðismálin. Þau eru því miður ekki í góðum farvegi. Eins og við höfum orðið vör við hefur verið tekist vel á í sambandi við t.d. Hugarafl og fleiri góð samtök sem eru að reyna að standa sig í þeim málum. En sem betur fer er það þó alla vega komið í skjól í bili. En betur má ef duga skal. Það er annað í þessu sem er rétt þjónusta á réttum stað. Það er eitt af því sem við þurfum að skoða vel og vendilega. Í þessu samhengi verð ég samt að benda á mjög góða niðurstöðu sem skilar sér mjög vel og ætti að hampa betur og ætti almenningur að kynna sér það mjög vel. Ætti það að vera nr. eitt í heilbrigðisstefnunni að byrja á að kynna það vel og vendilega, þ.e. vefurinn heilsuvera.is. Það er eitt frábærasta framtak sem hefur komið, sem skilar því að þar getur einstaklingur verið í beinu sambandi við lækninn sinn á rauntíma, í venjulegri dagþjónustu og líka að endurnýja lyf og annað. Þetta er hlutur sem hefur nú þegar sannað sig. Þarna eru komin nú þegar inn, held ég, um 65.000 einstaklingar. Það hefur þegar sparað þvílíkar komur og símtöl til heilsugæslunnar, sem sýnir að þetta virkar mjög vel. Þetta þarf að kynna betur á allan hátt. Síðan er ýmislegt ámælisvert, eins og með þá sem deyja út af eitrunum eða lyfjum, einstaklingar sem virðast hafa gleymst í kerfinu, virðast alltaf einhvern veginn falla á milli skips og bryggju. Það er auðvitað óásættanlegt að við missum 30–40 manns á ári vegna lyfjaeitrunar. Þetta er hlutur sem við verðum að koma í lag og eigum að koma í lag. Það er okkur ekki sæmandi að gera ekkert í þessum málum eins og við höfum haft þau og líka þarf að taka á biðlistum hjá SÁÁ. Það sýnir okkur að þó að þessi stefna sé góð og gild, og ég get stutt hana með fyrirvara eins og ég hef sagt og talið hérna upp, þá er hún ekki nógu góð. Það sem pirrar mig mest er: Af hverju byrjar ríkisstjórnin ekki á að koma, a.m.k. að lágmarki, hlutunum í lag eins og biðlistunum? Af hverju eru 350 börn á biðlista eftir greiningu? Af hverju eru 600 manns á biðlista eftir hné- og mjaðmaaðgerðum? Hvað er það í okkur sem veldur því að við látum þetta viðgangast ár eftir ár, og meira að segja fjölgar á biðlistum, eins og er hjá börnunum? Þetta getur ekki verið ásættanlegt. Það þarf ekki að segja mér að þetta sé einhver gígantískur kostnaður. Þetta er bara kostnaður sem við verðum að forgangsraða í og eigum að sjá til þess að sé forgangsraðað. Við þurfum að takast á við þetta strax. Vonandi verður það gert við fyrsta tækifæri.

Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir ágæta ræðu. Það er þrennt sem mig langar að nefna við hv. þingmann sem ég held að sé mikilvægt að draga fram. Mér sýnist í fljótu bragði við lestur umsagna að í það minnsta í nokkrum þeirra sé kvartað yfir samráðsleysi, að stefnan hafi ekki verið unnin í nógu miklu samráði við hlutaðeigandi, t.d. læknafélaög og slíka aðila. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort það hafi komið sterkt fram í nefndinni og hvort ástæða sé til að hafa efasemdir um stefnuna vegna þess að samráð var ekki nógu gott. Í öðru lagi langar mig að spyrja þingmanninn út í það hvernig hann telur að hinum mikilvæga þætti frjálsra félagasamtaka sé mætt í heilbrigðisstefnunni. Þá ég við SÁÁ, Reykjalund og allt þetta sem við þekkjum, hvort stefnan rammi vel inn og haldi utan um þá starfsemi. Í þriðja lagi, ef tími vinnst til, langar mig að vita hvort þingmaðurinn telji að eitthvað í stefnunni taki á þessu gamla og ótrúlega seiga vandamáli sem eru biðlistar, sem þingmaðurinn kom aðeins inn á í ræðu áðan. Það er í rauninni mjög merkilegt ef við erum að leggja fram stefnu sem við höfum á sama tíma ekki trú á að taki á helstu vandamálum í kerfinu, þar á meðal biðlistunum, sem eru ótrúlega langir mjög víða. Þannig að það er í rauninni þetta þrennt, samráðsleysið, frjálsu félagasamtökin og biðlistarnir, sem mér er efst í huga.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnirna. Jú, kvartað var undan samráðsleysi og nokkuð margir sem gerðu það. Ég hjó sérstaklega eftir því að hjá dvalar- og hjúkrunarheimilum var kvartað undan því að það væri ekki einu sinni samið við þá, þótt þeir vildu fá samning. Þeir eru eiginlega ekki virtir viðlits og þurfa kannski að skera niður þjónustu vegna þess að samráðsleysið er orðið það mikið. Ég verð að segja alveg eins og er með biðlista að ég er búinn að vera að fylgjast með þeim og því miður virðast flestir vera að lengjast. Það virðist alltaf verið að gera hlutina á rangan veg, vegna þess að það væri er hægt að gera þetta betur. Ég sé ekkert að því að semja tímabundið við aðila úti í bæ til að reyna að grynnka á þessu, til að reyna að koma því í lag. Það á enginn að þurfa að vera á biðlista lengur en í þrjá mánuði. Fólk veit af því núna að ef það er á biðlista lengur en í þrjá mánuði má það bara fara til útlanda, það hefur rétt á því. En þá verður fólk líka að taka þá ákvörðun strax, áður en það verður of veikt til að fara til útlanda, annars getur það lent í því að fá ekki að fara í aðgerðina vegna þessa að það er orðið of veikt, eins og við höfum heyrt tilfelli um. Síðan var það í þriðja lagi 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Í mínum huga er það áhyggjuefni ef það er þannig í heilbrigðisstefnu sem nú stendur til að samþykkja á Alþingi að ekki sé tekið föstum tökum á t.d. þeim þremur atriðum sem hv. þingmenn hafa verið að ræða, þ.e. að samráðsleysi við til að mynda dvalar- og hjúkrunarheimili, að þau séu í rauninni samningslaus, ekki samið við þau. Það er ekki nóg að hafa falleg orð á blaði í einhverri stefnu ef þeim er ekki fylgt eftir með markmiðum. Þess vegna er spurning hvort það sé trúverðugt að leggja svona stefnu fram án þess að það sé tímasett fjármögnun og eitthvað slíkt samhliða. Varðandi biðlistana er rétt hjá þingmanninum að þeir virðast hafa verið að lengjast. Þingmaðurinn nefndi réttilega að réttlætanlegt væri að semja við aðila úti í bæ, ef má orða það þannig. Hefur hann einhverja skýringu á því hvaða fyrirstaða er fyrir því að það sé þá gert? Við þekkjum öll söguna undarlegu um liðskiptaaðgerðir og það allt saman. Af hverju er ekki gengið til samninga við aðila fyrir utan sjúkrahúsin til að létta á öllum biðlistum? Það er kannski stóra spurningin.

Virðulegi forseti. Við fjöllum um heilbrigðisstefnu ríkisstjórnarinnar, hæstv. heilbrigðisráðherra. Ég verð að segja að auðvitað er gott og gilt að horfa bjartsýnum augum fram á veginn og klæða raunveruleikann í kjól sem í rauninni passar honum ekki. Það er nákvæmlega þannig sem mér líður gagnvart heilbrigðiskerfinu almennt í dag. Ég hefði gjarnan viljað sjá talað meira í heilbrigðisstefnunni um lausnir á þeim gríðarlega vanda sem við er að etja í heilbrigðiskerfinu og eru nokkrir þættir sem mig langar sérstaklega að nefna. Við höfum talað um það á hinu háa Alþingi, mörg okkar, hvernig kerfið bregst þeim sjúklingum sem þurfa að leita til þess. Við skulum líta til þess að boðað hefur verið að ekki eigi að mismuna okkur eftir búsetu. Við eigum öll að geta nýtt okkur heilbrigðisþjónustu og má ekki mismuna okkur eftir búsetu. Hvað þýðir það þegar fárveikur sjúklingur þarf jafnvel að bíða í heila klukkustund eftir sjúkrabíl, samanber á Borgarfirði eystra? Ég nefndi það í störfum þingsins um daginn að upp kom sú staða að slasaður einstaklingur þurfti að bíða í rúma klukkustund eftir að fá aðstoð heilbrigðisfulltrúa sem þurfti að koma alla leið frá Egilsstöðum því að enginn var á staðnum í þessu litla þorpi og engin úrræði í raun og veru. Til mikils láns var læknir á staðnum sem gat í þessu tilviki gripið inn í en hann hafði ekkert í höndunum. Hann hafði ekki deyfilyf, hann hafði í rauninni engar sjúkravörur til að sinna því verki sem hann hefði gjarnan viljað sinna. Þess vegna þurfti að fylla viðkomandi sjúkling af koníaki. Ég veit ekki alveg, virðulegi forseti, hvort það er sú stefna sem við viljum sjá næstu árin. Mér finnst sú þróun sem hefur orðið í heilbrigðismálum í höndum hæstv. heilbrigðisráðherra stefna hraðbyri aftur á bak. Nú skulum við tala um nokkur mál sem eru mér hjartans mál og þar sem mér hefur fundist við vera að fara gjörsamlega úr öskunni í eldinn. Fyrst er það ópíóíðafaraldurinn. Ég veit að mjög margir landsmenn fylgjast með bæði Kastljósi og Kveik. Í Kveik var um daginn sýnt hvernig farið er með lyf, hvernig þeim er ávísað til mjög veikra einstaklinga. Talað var um krabbameinsveikt fólk sem hafði fengið svo mikið af lyfjum að þótt það væri löngu fallið frá voru enn til lyfjabirgðir á heimilinu að andvirði um 600.000 kr. Stór hluti af lyfjunum er ópíóíðar, rosalega sterk verkjalyf. Slíkum lyfjum er safnað saman og þarf að eyða þeim í tuga tonna vís á ári hverju. Þetta er enn ein undarleg forgangsröðun fjármuna sem við horfum upp á, það að niðurgreiða lyf um milljónir og milljarða á ári og eyða þeim svo einfaldlega. Hvar er fyrirhyggjan þarna miðað við hvað löggjafinn er duglegur við að vera með forræðishyggju gagnvart borgurunum og setja okkur lög og reglur sem er eins gott að við fylgjum? Á sama tíma horfum við upp á dauðsföll sem aldrei fyrr vegna neyslu á morfínskyldum lyfjum, svokölluðum ópíóíðum. Það kemur í ljós í skýrslu landlæknis, sem er nýútkomin, að á árinu 2018 létust 39 einstaklingar sannarlega vegna eitrunar af völdum morfínlyfja. Virðulegi forseti. Það er ekkert í heilbrigðisstefnu heilbrigðisráðherra til 2030 sem tekur á nokkurn hátt tillit til þess að ná eigi þeim fallegum markmiðum sem þar eru, sem mér finnst vera eins og kosningaloforð klædd í kjól sem passar þeim ekki. Það er ekki er nóg að segja „mig langar“ og „ég vil sjá þetta svona og hinsegin“ þegar ekki eru neinar úrbætur í sjónmáli. Það er alltaf gott að hafa stefnu en það verður líka að segja hvað liggur að baki henni. Hvernig á að ná þeim markmiðum sem að er stefnt? Skiptir það engu máli? Í þessu tilviki er algerlega ólíðandi að við skulum vera búin að veita 150 millj. kr. aukafjárveitingu, gerðum það fyrir jólin í fyrra, til að koma til móts við fíkla, áfengissjúklinga sem biðja um hjálp á sjúkrahúsinu Vogi. Það er ekki nóg með að við höfum veitt þá fjármuni heldur hafa þeir ekki enn þá fengið þá greidda að undanskildum 6,9 millj. kr. á árinu 2019. Jú, það má ekki greiða afturvirkt og ég veit ekki hvað og hvað. En hvernig á maður að geta skilið það þegar löggjafinn sjálfur, fjárveitingavaldið, gefur út ákveðin skilaboð, sendir þau til stjórnsýslunnar, þeirra sem eiga að vinna að því að koma þeim í framkvæmd, og svo gerist það ekki, heldur taka í þessu tilviki Sjúkratryggingar Íslands sig til og gera viðkomandi fulltrúum nánast ómögulegt að fylgja eftir þeim kröfum sem til þeirra eru gerðar, til þess að fá greitt það sem við boðuðum að yrði greitt. Þetta á líka við um 276 millj. kr. aukafjárveitingu til heilbrigðisþjónustunnar sem lýtur að hjúkrunarheimilum og umsýslu um allt land. Það er ekki búið að borga krónu af því enn þá. Það er alveg með ólíkindum að ætla að horfa á einhverja framtíðarheilbrigðisstefnu til ársins 2030 þegar ekki er einu sinni hægt að gera svo lítið að fylgja eftir því sem við erum þegar með í hendi. Þá skulum við tala um utanspítalaþjónustuna. Ég fór aðeins inn á hana áðan þegar ég benti á hvernig hún virkaði á Borgarfirði eystra, þegar viðkomandi var fylltur af koníaki. Ég hef líka talað um hvernig farið er með litlu sveitarfélögin úti um allt land þegar sjúkrabílarnir eru teknir af þeim, t.d. á Ólafsfirði. Sjúkrabíllinn sem hefur verið þar, sem hefur verið öryggisventill fyrir þetta litla sveitarfélag, var færður til Siglufjarðar af því að nú er þetta sameiginlegt sveitarfélag sem heitir Fjallabyggð. Það eru því tveir sjúkrabílar á Siglufirði, bæði sá sem var á Ólafsfirði og hinn sem fyrir var á Siglufirði. Þegar sjúklingur eða annar einstaklingur dettur niður á Ólafsfirði og enginn veit hvað er að honum þar sem hann engist á gólfinu, - ég hef heyrt svona sögur þótt ég ætli ekki að nefna nein nöfn - og viðkomandi hringir í þessa frábæru utanspítalaþjónustu þá ansar hjúkrunarfræðingur á Landspítala – háskólasjúkrahúsi. „Hvað get ég gert fyrir þig sem ert að hringja í mig?“ Viðkomandi svarar: „Get ég fengið samband við lækni? Ég veit ekki hvað er að systur minni en hún er nánast rænulaus á gólfinu.“ Nei, það er ekki hægt heldur er spurt um og hitt og þetta og „þú verður fyrst segja mér það, annars færðu ekki samband við lækni.“ Ég átta mig ekki alveg á því hvert við stefnum en mér finnst það ekki vera í rétta átt. Það ætti a.m.k. að segja satt og rétt frá því og kalla hlutina réttum nöfnum. Það er verið að draga úr heilbrigðisþjónustu við landsbyggðina svo um munar. Það er verið að skapa aukið óöryggi hjá fólki á landsbyggðinni. Ég veit ekki hvort þetta er liður í því að allir fari á malbikið í 101 Reykjavík en alla vega líður fólki, fjölskyldufólki, fólki með lítil börn, ekki vel þegar það veit að það þarf að bíða í hálftíma og jafnvel klukkutíma eftir viðunandi hjálp ef eitthvað kemur upp á. Mig langar að vísa í ágætan mann sem við þekkjum öll og það er núverandi bæjarstjóri í Fjallabyggð, Gunnar Birgisson. Hann tjáði mér það sjálfur fyrir rúmu ári síðan að hefði hann orðið fyrir sínu áfalli á Ólafsfirði og hnigið þar niður en ekki hinum megin við göngin, á Siglufirði, þá væri hann löngu dauður. Það er einfaldlega verið að benda á að hver mínúta skiptir máli. Hvers vegna virðum við ekki líf borgaranna jafn mikið úti um allt land? Mér finnst það ágæt spurning sem er ástæða til að ræða. Eins og ágætur samflokksmaður minn hefur gjarnan sagt berjumst við náttúrlega öll í málefnum þeirra sem minna mega sín í samfélaginu og í framhaldi af því skulum við tala um biðlistana. Að hugsa sér, við erum að tala um niðursveiflu í hagkerfinu. Það er jafnvel verið að boða ágætlega mjúka lendingu, hvað svo sem það þýðir því að í raun og veru þyrfti að breyta því öllu vegna þess að forsendur framtíðarfjármálastefnunnar tóku óvænta sveiflu, eins og við þekkjum öll. En viti menn, forgangsröðun fjármuna. Það er virðist vera algjörlega bannað að Sjúkratryggingar semji við sérfræðinga hér, bæklunarlækna og sérfræðinga sem geta gert aðgerðir á einkastofum úti í bæ. Frekar skal safna upp biðlistum í boði hæstv. heilbrigðisráðherra, nema ef sjúklingur hefur beðið í meira en þrjá mánuði, þá á hann rétt á því að sækja þjónustuna til annarra landa. Þeirri þjónustu hefur sannarlega vaxið fiskur um hrygg því að hún hefur sexfaldast. Það eru sex sinnum fleiri sem hafa sótt til útlanda eftir liðskiptaaðgerðum frá því árið 2016. Kostnaðurinn hefur sjöfaldast, hvorki meira né minna. Með hverjum sjúklingi sem þarf að fara til útlanda í aðgerðir er greiddur samferðamaður, dagpeningar, uppihald, flug. Það er með hreinum ólíkindum hvernig er verið að múra okkur inni í einhverju og svo er talað um að við eigum að vera framsækin og horfa fram í tímann og megum ekki sitja föst í gamla farinu. Í sambandi við heilbrigðiskerfið og það sem lýtur að þessu þá er verið að skjóta okkur fleiri ár aftur í tímann. Það er ekki flóknara en svo. Hér ríkir greinilega einbeittur vilji til að spara aurinn og kasta krónunni. Ég segi, virðulegi forseti, betur má ef duga skal. Í heilbrigðisstefnunni skortir líka mikið á að mínu mati að meira sé fjallað um endurhæfingu, öldrunarþjónustu, lýðheilsu, forvarnir, dvalar- og hjúkrunarheimili, geðheilbrigðismál. Það vantar skýrari stefnumótun um þau atriði. Það er frábært að setja sér markmið, það er frábært að vera með heilbrigðisstefnu en það er lágmark að sýna fram á hvernig á að ná markmiðunum. Hvernig á að ná þeim? Við horfum upp á lengri biðlista og það hvernig í raun er verið að einangra þorp úti á landi og nánast láta fólk búa í ótta við að fá ekki þjónustu sem var jafnvel í boði fyrir 50 árum, hugsið ykkur, þegar ég var smákrakki. Þá var héraðslæknir í hverju krummaskuði, við þekkjum það öll og vitum það öll sem vita viljum. Þegar ríkissjóður bólgnar út og við verðum ríkari og höfum það betra eru seglin dregin saman í svona þjónustu, lífsnauðsynlegri þjónustu. Mér finnst þetta stórkostlegt skref aftur á bak og ég get ekki kvittað upp á svona vinnubrögð, ekki fyrir fimm aura. Ég vil sjá lausnir, ekki bara einhverja draumsýn. Ég skora á hæstv. heilbrigðisráðherra að nýta það kerfi sem við höfum hérna heima og reyna að koma í veg fyrir að borgurum okkar sé að mismunað eftir búsetu. Það þarf að tryggja öryggi allra landsmanna, hvar sem þeir búa, þegar kemur að heilbrigðisþjónustu og fyrstu hjálp.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Hún var ágæt og innblásin af krafti, eins og hv. þingmanni er lagið. Það sem ég hjó eftir fyrst var umfjöllun hv. þingmanns um lyfjamál, sem mér þótti mjög athyglisverð. Að lyfjum skuli vera eytt fyrir jafnvel hundruð milljóna á ári er vissulega alvarlegt mál sem þarf að fara ofan í kjölinn á. Hér var samþykkt, a.m.k. gefin út í október 2015, lyfjastefna til ársins 2020. Ég er sammála hv. þingmanni um að auðvitað ætti að minnast á þessi mál í heilbrigðisstefnunni, vegna þess að lyf eru nú einn af stóru þáttunum í heilbrigðismálunum sem skipta verulegu máli og hefði verið eðlilegt að minnast á þau hér. Ég tek undir margt sem hv. þingmaður sagði, t.d. að ekkert skuli vera minnst á öldrunarmálin, hjúkrunarheimili, geðheilbrigðismál o.s.frv. Það sem mig langar að fá álit hv. þingmanns á eru umsagnirnar. Það er sérstaklega áberandi að Læknafélag Reykjavíkur og Læknafélag Íslands gefa þessari stefnu falleinkunn og ganga svo langt að hvetja þingmenn til að samþykkja hana ekki, segja að þessi stefna sé í raun og veru í öngstræti og að veikleikinn sé skortur á samráði, sem er náttúrlega alvarlegur hlutur. Er hv. þingmaður sammála þessum umsögnum? Telur hv. þingmaður að þörf sé á því að reyna að vinna þetta allt upp á nýtt?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir andsvarið. Já, ég tek undir áhyggjur frá fagaðilunum okkar. Það er ekki nokkur spurning og ég býst við að það sé ekki síst vegna þess að ekki er samið við þessa aðila. Þeim er ekki gefinn kostur á að vinna af fullum krafti, t.d. fyrir sjúklingana. Læknar horfa á sjúklingana okkar flæða úr landi með margföldum kostnaði. Þannig að ég segi að það er alveg ástæða til að taka mark á nákvæmlega þessu, því að það er nú gjarnan það sem við viljum gera hér á hinu háa Alþingi, að leita eftir umsögnum frá þeim sem jafnvel vita betur en við um hvernig ákveðin mál eru vaxin. Í þessu tilviki segi ég, hv. þm. Birgir Þórarinsson, að ég er algjörlega sammála því sem fram kemur í umsögnum frá fagaðilunum í heilbrigðisstéttinni.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Ég hjó eftir því að í málflutningi hv. þm. Höllu Signýjar Kristjánsdóttur vísaði hv. þingmaður í það að heilbrigðisstefnunni fylgdi aðgerðaáætlun. Að því leytinu til var hv. þingmaður að benda á að á þeim forsendum væri ekki verið að minnast á með hvaða hætti ætti að ná fram þeim markmiðum. Eins og hv. þm. Inga Sæland minntist réttilega á fer ekki fyrir þessum markmiðum hérna inni. En hefði þá ekki verið eðlilegt, hv. þingmaður, að eitthvað af aðgerðaáætluninni væri inni í þessari stefnu þannig að þegar við lesum stefnuna sjáum við hvernig á að ná þessum mikilvægu markmiðum? Eins og t.d. bara mönnun í heilbrigðisþjónustunni, hinn alvarlegi skortur á hjúkrunarfræðingum. Nú eru kjarasamningar að losna hjá þessum stéttum og þarna er náttúrlega kjörið tækifæri til að bæta úr því. Vitað er að hundruð menntaðra hjúkrunarfræðinga starfa ekki í heilbrigðisgeiranum heldur við ýmis önnur störf. Það er nauðsynlegt að reyna að ná þessum aðilum inn í heilbrigðisgeirann að nýju. Vissulega eru þarna göfug markmið eins og fólkið í fyrirrúmi, en ég er þeirrar skoðunar að þarna þyrfti að vera einhver áætlun um með hvaða hætti styrkja á mönnunina í heilbrigðisþjónustunni. Ef hv. þingmaður vildi aðeins koma inn á það hvort hún er sammála mér í því að þarna þurfi að vera einhvers konar leiðir sem séu færari. Það sé ekki nóg að hafa bara markmið og engar leiðir.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni andsvarið. Ég gæti ekki verið meira sammála hv. þingmanni, það er bara nákvæmlega þannig. Það skortir allt sem heitir aðgerðaáætlun og það sem ég legg áherslu á að kallað verði eftir, að við sjáum í rauninni hvað á að gera til að ná þeim markmiðum sem að er stefnt. Fólkið í fyrirrúmi, það er náttúrlega alveg frábært að setja einhver svona orð á blað. En hvernig getum við talað um að fólkið sé í fyrirrúmi þegar ég bendi á það í ræðu minni hvernig fólki er í raun mismunað í heilbrigðiskerfinu eftir búsetu? Og hvað lýtur að mönnun þá sjáum við og það hefur komið fram á nefndarfundum hv. fjárlaganefndar að staðið hefur verið að því að byggja t.d. hjúkrunarheimili með óhagkvæmum hætti. Allt of litlar einingar þar sem þarf að manna allt upp á nýtt. Þar sem hefur ekki einu sinni verið hægt að manna þau rými sem þegar eru til staðar. Á meðan sitjum við uppi með þennan svokallaða fráflæðisvanda á Landspítala, sem eru örugglega dýrustu úrræði í heimi sem einstaklingar þurfa að búa við. Einstaklingar sem vilja fara heim eða einstaklingar sem eru tilbúnir að fara í þau úrræði sem hjúkrunarheimilin hafa upp á að bjóða. Það er í rauninni næstum sama hvert maður lítur. Mér finnst þetta bara vera eitt gatasigti eins og það er. Algjört úrræðaleysi í aðgerðaáætlun, eins og ég segi, og klætt í einhvern fínan kjól og fallega framtíðarsýn, en ekkert er um það hvernig á að ná henni eða fylgja henni eftir.

Frú forseti. Ég ætla svo sem ekki að lengja þessa umræðu mikið. Það eru örfá atriði sem mig langar koma á framfæri og ég hef aðeins áhyggjur af. Í fyrsta lagi verð ég að segja að auðvitað er gott að heilbrigðisstefna komi fram, mikilvægt að það misskiljist ekki. Heilbrigðisstefna er vitanlega ekkert nema orð á blaði nema áætlun fylgi um hvernig eigi að ná þeim orðum fram. Hvernig eigi að framkvæma þau, hvort fjármagn sé til að láta öll þau fallegu orð verða að veruleika. Ég fæ ekki séð að svo verði. Hins vegar er ljóst af þeim umsögnum sem ég hef náð að kynna mér - ég vil alveg vera heiðarlegur með það og taka fram að ég hef ekki náð að lesa þær allar - en það sem ég hef náð að kynna mér er töluverð gagnrýni á undirbúninginn að heilbrigðisstefnunni, þ.e. að nokkuð er kvartað yfir samráðsleysi og hvernig hugtakanotkun er og ýmislegt þess háttar. Ég sé líka og finnst áhugavert að nefndin virðist afgreiða málið án þess að taka sérstaklega mikið á þeim umkvörtunum sem komu fram, það er einna helst að í áliti minni hlutans, Önnu Kolbrúnar Árnadóttur, sé gerð ágætistilraun til þess. Ekki nema fólk líti einfaldlega á þetta sem falleg orð á blaði og þurfi síðar meir að taka á stóru málunum. Því að stefnan er vitanlega ekkert annað nema hún sé að fullu fjármögnuð og markmiðin tímasett og slíkt. Ég velti fyrir mér hvort það hafi verið rætt í nefndinni hvernig þeim markmiðum skuli náð. Hvenær búast megi við því að þau verði þá tímasett og fjármögnuð. Ég velti líka fyrir mér hvort kostnaðarmat hafi verið lagt fram á því eða reynt að áætla það. Ég geri mér grein fyrir að þetta er stefna til langs tíma og verður væntanlega endurnýjuð nokkrum sinnum. Það er mikilvægt að gera sér grein fyrir því samt sem áður hvort stefnan er til þess fallin að auka kostnað, hversu mikið eða hvort hún muni draga úr kostnaði því að heilbrigðiskerfið er vitanlega kostnaðarsamt. Það er dýrt að reka öflugt heilbrigðiskerfi en við viljum að sjálfsögðu að það sé öflugt á sama tíma. Þetta eru vangaveltur um þetta allt saman, þ.e. tilurðina, innihaldið í sjálfu sér eða hvernig þetta er sett fram og hversu trúverðugt þetta er. Ég sé t.d. að hjúkrunarfræðingar gera töluverðar athugasemdir við skilgreiningar eða hvernig talað er um annað hjúkrunarstarfsfólk, minnir mig að það sé orðað, heilbrigðisstarfsfólk, já. Ég held að mjög mikilvægt sé þegar við förum að útfæra stefnuna við fjármögnunina að þess verði gætt að þær aðgerðir sem farið verði í verði til þess fallnar að bæta umhverfi alls þessa frábæra fólks sem vinnur á spítölunum eða í heilbrigðiskerfinu. Hjúkrunarfræðingar eru mjög mikilvægir og það væri svo sem sérkennileg staða ef þeir gengju allir úr skaftinu allt í einu. Við erum með öfluga og flotta lækna en við þurfum líka á öðru starfsfólki að halda. Það þarf að horfa á starf þess þannig að það sé metið að verðleikum og starfsumhverfið sé gott. Og líka að þetta frábæra menntaða fólk sjái tækifæri til þess að koma til starfa aftur í samræmi við sína menntun. Ég vil líka koma inn á það sem Læknafélagið minntist á í umsögn sinni, þ.e. að lítið ef nokkuð er talað um réttindi sjúklinga. Viðskiptavinirnir í heilbrigðiskerfinu þurfa vitanlega að hafa ákveðna sýn, þetta snýst allt um þá þegar á hólminn er komið, hvernig þjónustu þeir fá og upplifun þeirra af þjónustunni og batanum sem við væntum að viðskiptavinirnir nái. Í ræðum hefur verið minnst á, og við hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson ræddum það örlítið í andsvörum, samráðið, biðlista og félagasamtök. Það virðist gegnumgangandi vera gagnrýni á samráðsleysið eða hvernig staðið var að gerð áætlunarinnar. Sér í lagi virðist það vera frá þeim aðilum sem gjarnan eru skilgreindir sem utan ríkisapparatsins og er það í sjálfu sér áhyggjuefni því að þetta er stór og afar mikilvægur þáttur. Það er mjög mikilvægt að við gætum þess að sá þáttur geti starfað, ekki síður en sá sem við erum með beint undir ríkinu, þ.e. læknar eða annað heilbrigðisstarfsfólk sem hefur tækifæri til að veita góða þjónustu utan spítalanna eða alls ríkiskerfisins. Það þarf að sjálfsögðu að vera þannig að það sé fýsilegt og geti skilað okkur árangri. Það finnst mér vera gagnrýnt í þessu. Einnig er augljóst af stefnunni að ráða að lítið er unnið í að stytta biðlistana. Ekki er að sjá að í stefnunni sem slíkri felist neinar aðgerðir til að höggva á biðlistana. Að sjálfsögðu þarf að koma fram markmiðsáætlun og fjármögnun, hvernig það á að vera. Biðlistar eru eitt af mörgum vandamálum og áskorunum sem eru í heilbrigðiskerfinu. Þetta er vitanlega, hæstv. forseti, ég ætla að leyfa mér að nota það orð, galið, hvernig við sjáum systemið virka þegar kemur að því að hægt er með einkaaðilum fyrir utan sjúkrahúsin að framkvæma aðgerðir, t.d. liðskipti og slíkt. Það er mjög sérstakt hvernig þetta er í framkvæmd. Maður hefur á tilfinningunni að það sé þvermóðskan ein sem ræður því að á þetta er ekki hoggið, þ.e. á þennan hnút. Síðan eru frjálsu félagasamtökin sem eru geysilega mikilvæg. Má segja um það að í tíð núverandi heilbrigðisráðherra virðast þau hafa mætt ótrúlegum kulda og samskiptaleysi eða áhugaleysi, líkt og þeir læknar og sérfræðingar sem starfa á einkastofum. Það er mjög sérstakt að sjá ekki kostina í að nýta frumkvæðið og hugmyndaauðgina sem er hjá einstaklingum fyrir utan þetta venjulega þekkta system, ef ég má orða það þannig. Þetta eru svona nokkrir punktar, hæstv. forseti, sem ég taldi rétt að fara yfir. Í nefndaráliti minni hlutans er einmitt lögð áhersla á þetta, að nýta krafta einkaaðila sem geta framkvæmt aðgerðir með hagkvæmum hætti og jafnvel hagkvæmari, ef út í það er farið, en ríkisbatteríið. Ég tel ekki hægt að setja upp kerfi eða fara fram með stefnu sem slær á þennan möguleika. Ég held að það sé mikil áskorun og hvati fyrir heilbrigðisstarfsfólk að mennta sig og taka þátt í þessari atvinnugrein ef það sér tækifæri, hvort sem það eru læknar, hjúkrunarfólk, sjúkraliðar eða aðrir, að starfa fyrir utan þetta hefðbundna batterí, ef ég má orða það þannig, og nýta þannig þekkingu sína til að fara í einhverja nýsköpun og þess háttar. Annað sem virðist ekki vera fjallað um í þingsályktunartillögunni er samkvæmt áliti minni hlutans endurhæfing, öldrunarþjónusta utan spítalaþjónustu og lýðheilsa - mér sýnist það orð koma bara einu sinni fyrir í tillögunni, í það minnsta við fljótan yfirlestur - forvarnir, dvalar- og hjúkrunarheimili og geðheilbrigðismál. Maður veltir fyrir sér hvort hugmyndafræðin sé að skila hér fram einhverjum almennum orðum og geta svo hrært í allri súpunni eftir eigin geðþótta. Eða hvort við eigum von á því að nánar tilgreind áætlun komi síðar meir. Það virðist ekki vera. Það er eins og verið sé að reyna að haka í boxið en ætla sér svo einhvern veginn að dúllast með þetta eins og ráðherra sýnist. Eldri borgurum fjölgar með bættri heilsu. Mikilvægt er að á það sé horft líka. Ég get ekki látið hjá líða að nefna aðeins sjúkrahúsþjónustu og heilbrigðisþjónustu sem er fyrir utan höfuðborgina. Það er gríðarlega mikilvægt að menn horfi til þess að t.d. Sjúkrahúsið á Akureyri verði þannig búið að það standi ekki Landspítalanum að baki þegar kemur að mögulegri þjónustu og þar verði byggð upp, ég myndi segja þjónusta eða geta sem er svona nálægt því að vera eins og Landspítalinn veitir. Ég treysti mér ekki til að orða þetta sterkar því að ég hef kannski ekki kunnáttu til að nota sterkari orð. Í mínum huga er ljóst að sú frábæra starfsemi sem þar fer fram þarf að fá tækifæri til að vaxa enn frekar. Það held ég að sé okkur öllum til góða og myndi létta mögulega álaginu af stóra sjúkrahúsinu okkar sem er að sjálfsögðu flaggskip okkar í heilbrigðiskerfinu, sem er Landspítalinn. Landspítalinn og sú stjórnun og starfsemi sem þar fer fram, þótt hún sé frábær í alla staði, er ekki hafin yfir gagnrýni á nokkurn hátt, ekki frekar en önnur starfsemi og því ber einnig að horfa á það. Ég ætla ekki að eyða mörgum orðum í byggingu nýja sjúkrahússins, sem er vitanlega algjört rugl. Byggja á það á nýjum stað en sú umræða er í hléi eins og er. Að sjálfsögðu þurfum við að halda áfram að minna á hana, því að manni sýnist að það sé enn besta lausnin að byggja upp nýjan spítala á nýjum stað og einhenda sér í það. Talað er um þjónustukaup og þess háttar. Það þarf að sjálfsögðu að miða við þarfir íbúanna og að sjálfsögðu á þjónusta á heilbrigðissviði að taka mið af aðstæðum og þörfum hringinn í kringum landið. Það er ekki að mínu viti hægt að bjóða upp á slíka þjónustu eins og hún er í dag til lengdar. Ef eitthvað kemur upp á er hringt í síma og þannig reynt að afgreiða málið gegnum símann án þess að sjá viðkomandi eða hafa nokkra tilfinningu fyrir því hverju viðkomandi er að óska eftir. Það er orðið mjög langt í lækninn í dag fyrir marga sem búa utan stóru þéttbýlisstaðanna. Það er mikil afturför. Ekki síst vegna þess að í mörgum tilfellum hefur þjónustan versnað og samgöngur hafa ekki batnað á sama tíma eða tækifæri fólks til að ná sér í þjónustu. Það hefur jafnvel versnað eða í það minnsta ekki batnað og þjónustunni fer aftur. Frú forseti. Ég vildi fyrst og fremst koma að nokkrum vangaveltum um áhyggjuefni varðandi heilbrigðisstefnuna. Það er gott að fram komi stefna, en væntingarnar voru töluvert meiri.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni ræðuna. Hann kom inn á mjög athyglisverðan hlut sem ég sé, þegar ég fer að hugsa aftur, að var eiginlega lítið ræddur í þessari heilbrigðisstefnu og það eru réttindi sjúklinga. Það hefðu átt að vera nokkrar blaðsíður í svona stefnu, bara um þessi réttindi. Er hann sammála mér í því að algjörlega sé brotið á réttindum fólks þegar það gleymist á biðlistum mánuðum eða árum saman? Þar er ekkert forgangsraðað eftir ástandi fólks, hver á rétt á því að vera fyrstur, heldur virðist vera að hver og einn sé á biðlista hjá viðkomandi lækni. Þar af leiðandi er erfitt að fylgjast með því hver þörfin er. Þetta hefði þurft að vera í stefnunni, að skilgreina svona hluti almennilega strax. Síðan er það stefnan sjálf, mér heyrist á hv. þingmanni að honum finnist hún hálfþunn. Þá vil ég líka spyrja hvernig honum lítist á stefnuna í samhengi við þörfina úti á landi. Þar kemur í ljós að mjög illa er komið fyrir litlu sveitarfélögum sem áður höfðu einhverja þjónustu, en virðast ekki hafa nokkra þjónustu í dag. Hvað telur þingmaður að þurfi að vera í þessari stefnu til þess að tryggja það að þessi þjónusta dugi fyrir alla landsmenn?

Frú forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir andsvarið. Já, ég vitnaði einmitt til athugasemda Læknafélags Íslands þar sem þeir tala m.a. um að það sé sérkennilegt að hvergi sé minnst á réttindi sjúklinga í þessari heilbrigðisstefnu. Við þurfum að sjálfsögðu sem viðskiptavinir heilbrigðisstofnanirnar eða sem sjúklingar, íbúar þessa lands, að sjá hver stefnan er varðandi það sem snýr að mannlega þættinum eða þætti sjúklinganna, hvaða þjónustu við eigum t.d. rétt á. Hvernig lýsa á henni í framtíðarstefnunni. Maður veltir fyrir sér hvort ekki eigi að koma fram með stefnu sem hafi það að markmiði að hver sjúklingur þurfi ekki að bíða nema svo og svo langan tíma eftir þjónustu, að það sé stefnan og síðan komi markmiðin: Við ætlum að ná því með þessum hætti og það verður fjármagnað svona. Það er dæmi sem maður hefði haldið að væri gott að koma fram með í svona stefnu. Það kann að vera að við munum sjá eitthvert annað plagg þar sem markmiðslýsing kemur fram. En eins og þetta er núna tökum við undir með Læknafélaginu, það er ekkert fjallað um þessi réttindi. Stefnan er þunn, sagði hv. þingmaður. Það sem ég legg áherslu á er að á meðan við höfum ekki markmiðin og hvernig við ætlum að ná þeim og hvernig þau eru fjármögnuð er stefna í sjálfu sér ekkert nema yfirlýsing eða orð á blaði. Við getum sett alls konar falleg orð á blað. Við getum spekúlerað um hitt og þetta, en til þess að ná því fram þarf að vera eitthvað haldfast. Eitthvað sem við getum bent á og sagt: Þarna erum við með markmið og við ætlum að ná því svona þetta ár og fjármagna það með þessum hætti. Þannig held ég að við myndum flest vilja sjá heilbrigðisstefnuna líta út. Það virðist ekki hafa verið reynt í þessu tilviki, án þess þó að ég geti fullyrt það.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin. Það er annað sem hann kom inn á, þ.e. skortur á hjúkrunarfræðingum, sem er eiginlega sliga kerfið að mörgu leyti. Hægt væri að fjölga stórlega aðgerðum á sjúkrahúsum ef því væri kippt í liðinn. Biðlistarnir lengjast í takt við skortinn. Síðan kom hv. þingmaður líka inn á frjáls félagasamtök sem verið hafa að gera virkilega góða hluti. Ég myndi segja að í þessari stefnu hefði þurft að vera eitthvað um þessi frjálsu samtök, um hvernig eigi að styrkja þau betur. Ég óttast að mörg félagasamtök sem hafa verið að gera frábæra hluti fari að týna tölunni vegna þess að þau eru ekki styrkt nóg og ekki er nógu skýrt hvernig á að halda þeim á floti. Síðan er það síðasta, þ.e. einkareknu stofurnar. Við notum þær mikið í dag. Þess vegna er það svolítið skrýtið ef maður fer að hugsa um það að maður getur farið í Orkuhúsið, maður getur farið í Domus Medica, maður getur farið á ákveðinn stað og fengið ákveðna þjónustu. Síðan getur maður ekki farið og fengið aðra þjónustu, sem er í sjálfu sér óskiljanlegt vegna þess að allt snýst þetta um það sama, að reyna að koma viðkomandi einstaklingi sem fyrst til sjálfsbjargar. Það er óskiljanlegt að það sé í lagi að gera eitt en ekki annað. Er svona stefnuleysi ekki einkennandi fyrir þessa flottu stefnu, sem er þá bara hálfgerð stefnuleysa?

Herra forseti. Það má kannski orða það eins og hv. þingmaður gerir, að á meðan ekki eru nein markmið og ljóst hvernig á að framkvæma þetta þá er þetta stefnuleysi. Þetta er kallað heilbrigðisstefna og þarna eru ákveðnar lýsingar og fögur fyrirheit sem við verðum að telja jákvæð. Ef þeim verður ekki hins vegar ekki fylgt eftir og við náum ekki að fjármagna og framkvæma þau er þetta náttúrlega tilgangslaust plagg og algjör stefnuleysa. Varðandi hjúkrunarfræðingana hefur það alla vega verið þannig að skortur hefur verið á hjúkrunarfræðingum á Landspítalanum. Er ekki orðið gamaldags að vera með fjöldatakmarkanir í námi í heilbrigðisvísindum? Ég velti fyrir mér hvort það sé ekki orðið þannig að við þurfum að vera með þetta allt opið þannig að fólk geti menntað sig. Nú kann ég ekki alveg hvort einhverjar breytingar hafi orðið á því en ég myndi vilja sjá þetta með þeim hætti. Biðlistarnir virðast lengjast eða í það minnsta gengur hægt að vinna þá niður. Þá getur spilað inn í skortur á stefnu, skortur á fjármagni, skortur á starfsfólki. En allt er það eitthvað sem ég held að við hljótum að geta brugðist við. Mér sýnist t.d. varðandi þær liðskiptaaðgerðir sem hafa verið mikið í fjölmiðlum að skortur sé á vilja til að leysa það mál. Varðandi frjálsu félagasamtökin má velta fyrir sér hvernig ástandið yrði ef þau hættu nú bara öll starfsemi. Hvernig yrði álagið þá? Þá þýddi ekkert að koma fram með einhver orð á blaði. Þá værum við að horfa á neyðarástand umfram það sem er í dag. Það er sérkennilegt ef heilbrigðisráðherra og þeir sem véla með þetta í dag sjá það ekki og taka þá áhættu að hrekja þessa aðila út af borðinu eða gera þeim það erfitt fyrir og þessi frábæru samtök fara að hugsa sinn gang. Það er rosaleg afturför ef svo verður.

Forseti. Framsögumaður málsins reifaði nefndarálitið mjög vel þegar umræðan byrjaði fyrir nokkrum vikum síðan. Það er óþarfi fyrir mig að endurtaka það hér en mig langar samt að fagna því að það komin sé heilbrigðisstefna. Það er að mörgu leyti skynsamlegt að hafa algeran grunn og byggja svo aðgerðaáætlanir ofan á hann. Mér skilst að það sé einmitt hugmyndin og að þess sé að vænta mjög bráðlega að við fáum að sjá aðgerðaáætlanir sem eru eins konar undirflokkar stefnunnar í brýnustu málaflokkunum á borð við öldrunarmál og sjúkraflutninga og mönnun, heilabilun og ávana- og fíkniefni o.fl. Það sem kom ítrekað fram hjá gestum sem komu fyrir velferðarnefndina er að skortur var á samráði við gerð stefnunnar og það er miður. Því langar mig að hvetja hæstv. heilbrigðisráðherra til að bæta samráðið þegar kemur að slíkri vinnu í framtíðinni en líka núna við aðgerðaáætlanirmar, því að þar er mjög mikilvægt að samráð sé gott og að hagsmunaaðilar fái að koma að vinnunni. Einnig langar mig að ítreka mikilvægi þess að heilbrigðisráðherra fylgist vel með stefnunni, að stefnunni sé fylgt eftir og að árangur sé mældur á einhvern hátt. Undir Framtíðarsýn fyrir heilbrigðisþjónustu í heilbrigðisstefnunni kemur fram, með leyfi forseta, að íslensk heilbrigðisþjónusta verði á heimsmælikvarða og lýðheilsustarf með áherslu á heilsueflingu og forvarnir verði hluti af allri þjónustu, sérstaklega þjónustu heilsugæslunnar. Ég vil undirstrika mikilvægi þessarar greinar og mikilvægi þess að áhersla á forvarnir sé tryggð í áframhaldandi vinnu í heilbrigðismálum og öllum undirflokkum stefnunnar, því að byltinguna í heilbrigðismálum er að finna í forvörnum. Það er mikilvægt að við séum leiðandi og til fyrirmyndar í þeirri vinnu. Það er einnig mjög mikilvægt að skoða samhengi hlutanna og þá sérstaklega þegar við erum að skoða forvarnir að hugsa um áhrif fátæktar og áfalla á heilsu fólks. Það er þess vegna mikilvægt að forvarnastarf í heilbrigðismálum sé unnið í samráði við önnur ráðuneyti og sé skoðað í heildarsamhengi við efnahagslega og félagslega stöðu einstaklinga í samfélaginu. Það er sú nálgun sem t.d. Alþjóðaheilbrigðisstofnunin talar um sem fyrsta stigs forvörn eða, með leyfi forseta, „primary prevention“, en þar eru tilgreindar aðgerðir sem miða að því að koma í veg fyrir sjúkdóma og horfa m.a. til áhrifa félagslegra og efnahagslegra áhrifa á heilsu og koma þar inn með forvarnir. Tyler Norris, varaforstjóri Kaiser Permanente í Bandaríkjunum, sem er einn stærsti veitandi heilbrigðisþjónustu í Bandaríkjunum, tryggingafyrirtæki, hefur talað um þann rugling sem hefur verið uppi varðandi hinar raunverulegu ástæður fyrir góðri eða slæmri heilsu. Hann telur að lausnin felist mun frekar í úrbótum á efnahagslegum og félagslegum aðstæðum fólks en t.d. með læknismeðferð og lyfjanotkun. Það er mjög áhugavert að þetta sé komið í umræðuna hjá því stóra fyrirtæki. Póstnúmer hefur mikið með félagslega og efnahagslega stöðu fólks að gera í Bandaríkjunum og telur Tyler Norris að póstnúmerið segi meira til um heilsu fólks en erfðaefnið. Það er frekar sterkt til orða tekið. Leyndarmálið að góðri heilsu samkvæmt Norris felst nefnilega ekki endilega í tækniframförum og uppgötvunum á sviði heilbrigðisvísinda heldur er það háð skipan hagkerfisins, þ.e. þegar hagkerfið mætir þörfum allra minnka heilsufarsvandamál. Þetta finnst mér dálítið kjarninn í þessari umræðu og ef okkur er raunverulega alvara með þetta forvarnastarf, fyrsta stigs forvarnir, þá hljótum við að vera að hugsa um hvernig þessi kerfi okkar hafa áhrif á hvort annað og horfa til þess hver félagsleg og efnahagsleg staða fólks er og hvort við getum ekki passað upp á það að við grípum fólk snemma og komum í veg fyrir að fólk lifi í sárafátækt á Íslandi undir öllu því álagi sem fylgir því sem við vitum að skapar mikið af heilsufarsvandamálum í framtíðinni og kostar okkur alveg fullt af peningum. Annars fagna ég þessari heilbrigðisstefnu og hef ekki mikið meira um hana að segja.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Halldóru Mogensen og formanni velferðarnefndar fyrir ágætisyfirferð yfir þetta nefndarálit og heilbrigðisstefnuna. Mig langar að spyrja þingmanninn út í ýmis atriði. Mér finnst t.d. landsbyggðin bera svolítið skarðan hlut frá borði í heilbrigðisstefnunni, þá sérstaklega hvað varðar heilsugæslulækna. Eins af því að þingmanninum varð tíðrætt um forvarnir þá er ekki mikið að finna um forvarnir, endurhæfingu, öldrunarþjónustu, utanspítalaþjónustu, lýðheilsu og geðheilbrigðismál. Var þetta ekki skoðað í nefndarvinnunni og ef svo er af hverju var það þá ekki sett inn í nefndarálit meiri hlutans? Svo sé ég líka umsögn frá Landssambandi eldri borgara þar sem þau benda á þá augljósu staðreynd að eldri borgurum er að fjölga mikið og þá þurfum við að bregðast við því með því að gera ráðstafanir til að auka þjónustu. Eins bara í sambandi við fjármögnun á þessari áætlun, hvort þingmaðurinn geti eitthvað sagt til um hvort hún sé trygg. Vonandi er þetta ekki of mikið af spurningum.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar. Eins og ég sagði í ræðu minni er þetta stefna og hún hugsuð sem algjör grunnur. Það á að fara í að gera undirflokka stefnunnar eða aðgerðaáætlanir og þar verða tekin fyrir t.d. öldrunarmál, heilabilun, mönnun og aðrir mikilvægu þættir. Vonandi verður gott samráð og fólk fær að koma að þeirri vinnu og við fáum að sjá það mjög fljótlega. Ég er bara ekki sammála hv. þingmanni. Við sameinuðust um það að vissu leyti í nefndarvinnunni að við teldum ekki rétt að vera að bæta inn í stefnuna öllum þeim atriðum þegar við vitum að það eru að koma aðgerðaáætlanir. Það er það helsta sem ég vil segja.

Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir þetta svar. Ég var kannski ekki búinn að gera mér grein fyrir því að nefndin hefði verið sammála um að þetta væri á þessu stigi, en gott og vel. Það er náttúrlega, kannski ekki margsannað en alla vega í mínum huga eru forvarnir, bæði á hinu stóra sviði þess orðs eins og í endurhæfingu, geðheilbrigðismálum, forvarnir í áfengis- og vímuefnamálum og öðru slíku, bara almennar forvarnir, til þess gerðar að hjálpa fólki að verða ekki veikt og takast á við líkama sinn á ábyrgan hátt. Í framhaldinu sparar það heilbrigðiskerfinu gríðarlegt fjármagn. Þetta hefur maður lesið skýrslur um og ég veit að þingmaðurinn er alveg sammála mér í því. En miðað við svör þingmannsins þá held ég að ég sé ekkert meira að snúa upp á handlegginn á viðkomandi í framhaldi af því.

Virðulegi forseti. Eins og ég geri stundum með frumvörp sem tengjast ekki beint í minni nefnd, þá kíki ég, sem nefndarmaður í fjárlaganefnd, oft á kaflann um mat á áhrifum. Þegar um stefnu er að ræða, sem er einmitt mikið rætt um í tengslum við fjármálaáætlun, finnst mér nauðsynlegt að benda á að stefna stjórnvalda er líka lögð fram í fjármálaáætlun. Og af hverju þarf ég að ítreka það? Það er af því að í kaflanum um mat á áhrifum segir, með leyfi forseta: „Ráðgert er að henni muni fylgja aðgerðaáætlun til fimm ára sem verður endurskoðuð árlega á meðan stefnan er í gildi. Ekki er búist við að stefnan ein og sér, án aðgerðaáætlunar, leiði til aukins kostnaðar eða hafi önnur áhrif …“ Svo er í lok kaflans sagt: „… gera má ráð fyrir að einstakar aðgerðir krefjist utanaðkomandi ráðgjafar sem leiði til tímabundins kostnaðar sem ætti að rúmast innan fjárheimilda ráðuneytisins.“ Það er í rauninni ekki gert ráð fyrir því að grunnstefnan, tillaga til þingsályktunar um heilbrigðisstefnu, leiði til neins aukins kostnaðar. Vandamálið er að við glímum augljóslega við heilbrigðiskerfi sem vantar fjármagn. Og ástæðan fyrir því að ég segi það er ég var búinn að vera að vinna með fjármálaáætlun og í henni vantar fjármagn í nákvæmlega þá málaflokka sem hér á fjalla um, og þá helst vegna hjúkrunarheimila. En í fjármálaáætluninni, sem er líka stefna stjórnarinnar, eru aðgerðir stjórnvalda settar fram. Árið 2023 vantar 1,1 milljarð í rekstur hjúkrunarheimila miðað við þau heimili sem eru í byggingu, og árið 2024 vantar 3,5 milljarða. Það vantar einfaldlega í fjármálaáætlunina. Sagt er að það muni rúmast innan fjárheimilda ráðuneytisins. En hverjar verða fjárheimildirnar þá? Verða þær ekki hærri af því að stefnan er að setja ákveðnar auknar kröfur? Miðað við núverandi aðgerðir vantar pening, þannig að ég sé ekki að matið á áhrifunum sé rétt. Að sjálfsögðu kostar þetta einhvern pening, kannski tímabundið vegna uppbyggingarinnar, en kannski varanlega. Þegar ég skoða stefnu reyni ég alltaf að finna hvernig aðstæður verða þegar stefnunni er lokið. Hvert verðum við komin þá? Í fylgiskjali með stefnunni er einfaldlega sagt: Hver verður staðan 2030? Það er mjög hentugt og alls ekki algengt að finna í svona skjölum. Þar eru talin upp tíu atriði sem mér finnast ekki lýsa nákvæmlega því vandamáli sem við stöndum frammi fyrir núna, að við verðum búin að leysa það vandamál þá. Vissulega er sagt að það verði rétt þjónusta á réttum stað og ýmislegt svoleiðis jákvætt og talað um að laga mönnunarvandann og því um líkt. En mönnunarvandinn er einmitt núna. Það er líka hægt að glíma við hann í fjármálaáætluninni, í aðgerðaáætluninni sem þar er. Vandamálið sem við stöndum frammi fyrir er einmitt skortur á heilbrigðisstarfsfólki, t.d. hjúkrunarfræðingum og fleiri stéttum innan heilbrigðiskerfisins. Það gerir það að verkum að á nýjum hjúkrunarheimilum sem opnuð hafa verið hérna að undanförnu, vantar hjúkrunarfræðinga. Það vantar hjúkrunarfræðinga til að geta opnað fleiri rými. Hægt var að opna 10 af um 40 hjúkrunarýmum, ekki fleiri af því að það vantaði fleiri hjúkrunarfræðinga. Það er búið að byggja. Það er allt til reiðu til að glíma við fráflæðisvandann sem er á Landspítalanum, en það er ekki hægt að opna þessi rými af því að það vantar hjúkrunarfræðinga. Það vantar líka hjúkrunarfræðinga á Landspítalann þannig að það eru ýmsar deildir lokaðar, ýmis rými þar, af því að ekki er hægt að koma sjúklingunum út, eða þeim sem ekki eru lengur sjúklingar, þeim sem eru í fráflæðinu, eru á batavegi og þurfa léttari aðstoð eða annars konar rými en eru á Landspítalanum. Þetta fólk er fast á Landspítalanum í miklu dýrara úrræði en það myndi vera á hjúkrunarheimili af því að það vantar hjúkrunarfræðinga. Þetta er vandamál í báðar áttir. Það þarf fleiri hjúkrunarfræðinga á Landspítalann til þess að sinna þessu fólki sem ekki kemst út af Landspítalanum í ódýrari rými þar sem er pláss en ekki hjúkrunarfræðingar. Við lendum í svona hringavitleysu þar. Ég átta mig ekki alveg á því af hverju ekki er hægt að flytja fjármagnið frá dýrara úrræðinu öðrum megin að einhverju leyti í ódýrara úrræðið hinum megin, til þeirrar lausnar sem liggur fyrir til þess að létta á. Þar hefur verið bent á að vandamálið sé að laun hjúkrunarfræðingana séu lægri á hjúkrunarheimilum þannig að þeir fari frekar til Landspítalans, sem vantar vissulega líka hjúkrunarfræðinga, þetta er ekki alveg fullkomið. Þeir komast í rauninni aldrei inn. Og vegna þess að það vantar það marga hjúkrunarfræðinga þá festast þeir í rauninni allir á Landspítalanum eða í álíka stöðum sem borga betur en hjúkrunarheimilin. Lausnin við þessum fráflæðisvanda verður aldrei til fyrr en launin hækka annaðhvort fyrir þær stöður sem eru á hjúkrunarheimilunum eða fleiri bætast í hópinn. Sögð var saga af því fyrir síðustu fjármálaáætlun eða fjárlög þar sem forstöðumaður deildar á Landspítalanum, sem þoldi ekki ástandið lengur, sagði: Ég ætla að ráða tíu hjúkrunarfræðinga í viðbót. Skilaboðin sem hann fékk voru: Já, endilega, gjörðu svo vel. Hann auglýsti og auglýsti, þótt ekki væru til peningar, en það skipti ekki máli því að það fannst enginn til að sinna þessum störfum. Það er vandamálið í hnotskurn hjá okkur. Það vantar hjúkrunarheimili fyrir næstu ár og áratugi, því að fjöldi aldraðra mun aukast mjög mikið eftir árið 2024. Til þess að ná að sinna þeim aðstæðum þarf að byggja upp betri aðstöðu fyrir þann aukna fjölda. Ef við ætlum að geta tekið á móti fólki þá þarf fólk til að sinna þjónustunni þar. Þá mun líka vanta mannskap. Það er ekki nóg bara að byggja hús. Það verður líka að huga að mönnuninni, sem er sett fram í þingsályktunartillögunni og er bara mjög gott. Ég hlakka til að sjá aðgerðaáætlunina þar. En eins og ég bendi á geta aðgerðir stjórnvalda líka komið fram í fjármálaáætlun. Við stöndum frammi fyrir þessum vanda nákvæmlega núna. Fjármálaáætlun er stefna stjórnvalda til næstu fimm ára. Þar á lausnin líka að vera. Við eigum ekki að þurfa að bíða eftir aðgerðaáætlun, sem þarf þá væntanlega að bíða eftir fjármálaáætlun næsta árs eða lengur, ég veit það ekki. Í fjármálaáætlun á stefnan að vera sett fram. Þá á að vera búið að gera ráð fyrir þessum kostnaði ef aðgerðaáætlun kemur ekki fram fyrr en seinna og dettur ekki inn fyrr en árið 2021, eða því um líkt, þar sem kemur þá aukinn kostnaður vegna þeirra lagfæringa sem gera þarf með auknum kröfum vegna mönnunar o.s.frv. Það á samt að gera ráð fyrir þeim fjárhæðum í fjármálaáætlun núna. Það er það sem ég sakna aðallega í þessari annars ágætu heilbrigðisstefnu; mér finnst hún segja of lítið hvað þarf að gera, sem sagt um aðstæðurnar, hver sé stóra myndin. Hvar eru lýðfræðilegu breytingarnar í þessu efni sem við þurfum að ná að fylgja? Hversu mörg hjúkrunarheimili eða háskólasjúkrahúspláss, heilbrigðisstofnanir eða heilsugæslur, lækna og hjúkrunarfræðinga búumst við við að þurfi til að standa undir heilbrigðiskerfinu á þessum tíma? Þá erum við með grunnmyndina af því hversu mikil mönnunin þarf að vera til að ná upp í þetta. Mér finnst vanta aðeins á slík gögn í þessa áætlun, sem er grundvöllurinn að aðgerðaáætlun í framhaldinu, sem setur betur fram þá mælikvarða og markmið sem við sjáum síðan í fjármálaáætluninni. En aftur, það vantar í fjármálaáætlunina. Ég kvarta undan þessu mati á áhrifum, sem er örstutt og segir að það vanti engan pening í þetta. Miðað við aðstæður núna þá vantar 4,6 milljarða í fjármálaáætlunina, það vantar einfaldlega. Við vitum að það mun kosta þennan pening ef taka á þau hjúkrunarrými í notkun sem verið er að byggja. Það á ekki að skilja þau eftir tóm. Þannig að þetta tvennt, að þetta kosti ekki neitt - jú, víst, við vitum að þetta kostar eitthvað og við vitum meira að segja að það vantar í núverandi fjármálaáætlun. Það eru þær athugasemdir sem ég hef við þetta mál.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni kærlega fyrir yfirferð hans, sem var mjög góð. Ég hjó eftir því að hann talaði töluvert um mönnunarvanda í kerfinu og mér fannst hann einum of oft tala um mönnunarvanda hjúkrunarfræðinga. Að mínu viti þarf ekki svo marga hjúkrunarfræðinga á dvalar- og hjúkrunarheimili, það eru aðrar stéttir undir líka sem mér finnst mikilvægt að við gefum gaum. Það eru t.d. sjúkraliðar, félagsliðar, iðjuþjálfar, sjúkraþjálfarar, allar þessar hliðarstéttir og við getum nefnt fleiri og fleiri þætti. En þetta var samt mjög gott. Ég velti líka fyrir mér að nú er búið að auka við fjölda þeirra sem geta sótt sér nám í hjúkrunarfræði við Háskóla Íslands. Háskólinn á Akureyri getur því miður ekki tekið við fleiri nemum og þetta hangir því allt einhvern veginn saman. Ég vil taka undir þau orð að við þurfum að greina þörfina, hreinlega. Mér finnst líka hárrétt að segja að fjármálaáætlunin er ramminn. Eftir að fjármálaáætlun hefur verið lögð fram er hægt að fara í aðgerðaáætlun þegar maður veit úr hverju maður hefur að moða, ef ég get orðað það þannig. En aðallega þetta, hvort hv. þingmaður sé ekki sammála mér um að við þurfum að líta til allra stétta og til greiningar á þörfinni.

Virðulegur forseti. Ég nefndi einmitt m.a. hjúkrunarfræðinga, ég treysti mér ekki alveg í upptalninguna, hún er ansi víð og fjölbreytt og mjög mismunandi hvar vantar og hversu marga. Varðandi það að greina þörfina, já, aðgerðir fylgja greiningum. Þessi stefna nær ekki alveg greiningunni. Hún nær því hvert við ætlum að vera komin árið 2030 og sitt sýnist hverjum um hvað það þýðir, hvort það sé nóg eða hvort eitthvað vanti. Til dæmis vantar eitt og annað um hjúkrunarheimilin í heilbrigðisstefnuna, þau eru veigamikill hluti af heilbrigðiskerfinu sem segir sitt. En það er allt í lagi að byrja þar, þó að göt séu á ákveðnum stöðum sem þarf að fylla upp í. Hún er alveg góð til síns brúks á þann hátt. Það sem kemur að sjálfsögðu í framhaldinu er að greina þörfina og út frá þeirri greiningu er hægt að taka ákvarðanir um hvaða aðgerðir eru gáfulegar til að ná þeim markmiðum sem vandamálin sýna okkur. Eins og ég rakti fannst mér mörg af vandamálunum það augljós að það ætti að byrja á að taka á þeim í fjármálaáætluninni, sem er nefnt. Talað er um 18 atriði sem heilbrigðisráðherra lagði til einhvers staðar og níu atriði sem á að leysa innan heilbrigðisstofnana og eitthvað því um líkt, en engin kostnaðargreining er á því. Við höfum ekki hugmynd um hvaða aðgerðir það eru, hvort þær kosta eitthvað eða hvert markmiðið er með þeim. Mér finnst vanta rosalega mikið gagnsæi í þetta. Án gagnsæisins höfum við ekki hugmynd um af hverju við erum að borga þessa peninga þegar allt kemur til alls, eins og McKinsey-skýrslan sagði, að heilbrigðiskerfið er í rauninni mjög þröngt rekið hérna og mjög vel rekið á þann hátt. Ef við ætlum að bæta pening í það þurfum við að vita í hvað við ætlum að setja hann. 

Hæstv. forseti. Þetta er ágætt. Ef við byrjum á þessu vantar alveg klárlega skýrar forgangsleiðir, ef ég get orðað það þannig, hverjar þær eru og hvert við eigum að setja fjármagnið. Talað er um heilsugæsluna sem fyrsta viðkomustað, sem heldur síðan ekki vatni vegna þess að fólk kemst aldrei á heilsugæsluna og fer þar af leiðandi á bráðamóttöku því að þar fær það bót meina sinna fyrr. Ég held að það sé eiginlega kjarni málsins. Þess vegna lagði ég mjög mikla áherslu á það í minnihlutaáliti mínu að auka veg heilsugæslunnar og þá um allt land. Ef ég fer aðeins yfir í hjúkrunarfræðingana enn á ný og það sem hv. þingmaður kom inn á í ræðu sinni með stöðuna á Landspítalanum vitum við að hjúkrunarfræðingar þar eru yfirborgaðir. Þrátt fyrir það er mikill skortur á hjúkrunarfræðingum og við getum því velt fyrir okkur hvort það sé ekki aðbúnaðurinn sem skiptir þar mestu máli, starfsaðstæður. Að þessu sögðu er ágætt að minnast þess að jafnlaunastaðallinn, eins góður og hann er, þá tekur hann ekki tillit til mismunandi stofnana. Það þýðir að hjúkrunarfræðingur á Landspítala mun alltaf vera yfirborgaður en hjúkrunarfræðingur á Suðurnesjum mun ekki hafa tækifæri til þess. Það er ekki hægt að jafna á milli stofnana. Það er það sem er stóra vandamálið, held ég. En það er margt annað. En ég velti einu fyrir mér í lokin. Hv. þingmaður talar um að við viljum vita hvert fjármagnið fer. Það er örugglega alveg gefið að Landspítalinn er dýrasta úrræðið vegna þess að þar þurfa alltaf að vera til taks ákveðnir faghópar, sem gerir að verkum að það er dýrast að sækja þjónustu þangað inn. Ég hef stundum velt fyrir mér hvort að aðgreina eigi sjúkrahúsþjónustu Landspítalans frá bráðamóttöku Landspítalans, vegna þess að við erum að bítast um sömu stofurnar. Við erum að bítast um sama 

Virðulegi forseti. Já, þetta er tvímælalaust vandamál, heilsugæslan á að vera fyrsti viðkomustaður en maður fær ekki tíma fyrr en eftir langa bið. Maður getur stundum mætt eftir kl. fjögur á daginn og komast þannig inn til eins konar bráðamóttökulækna þar. Annars eru önnur úrræði sem eru betur þekkt. Rúmlega þriðjungur þjóðarinnar mætir á bráðamóttöku á hverju ári, sem er óeðlilega mikið, en aðgengið að henni er í rauninni bara í kringum höfuðborgarsvæðið. Það vantar greinilega stefnu um það hvernig sjúklingar flæða um kerfið, hvert þeir eiga að fara fyrst og að það sé einhver sem getur tekið á móti þeim, sama hvar er á landinu, enda er talað um í stefnunni: Rétt þjónusta á réttum stað. Sem er alveg frábært markmið. Ég hlakka til að sjá aðgerðirnar sem stjórnvöld verða með þar. Ég er ekki alveg jafn sammála því að jafnlaunastaðallinn sé svo rosalega góður, hann er ansi dýr og þungur í framkvæmd o.s.frv., en ég vona að hann skili einhverjum árangri. Hann skilar okkur alla vega upplýsingum. Varðandi það að LSH sé dýrasta úrræðið er það ekki alveg rétt, eins og kom fram í skýrslu McKinseys. Að hluta til er hann það tvímælalaust, eins og t.d. varðandi fráflæðisvandann. Hjúkrunarrými þar eru að sjálfsögðu mjög dýr, en það sem hann gerir og það sem hann á að gera í þeim hlutverkum, þá er hann bara mjög skilvirkur og ódýr miðað við sambærilega spítala á Norðurlöndunum. Landspítalinn er mjög vel rekinn miðað við allar upplýsingar sem við höfum en glímir við ákveðin vandamál sem tengjast t.d. kjarasamningum lækna, hvernig þeir eru ekki fjármagnaðir, og gerðardómi hjúkrunarfræðinga, hvernig búið er að starfsaðstöðu. Og svo þessi fráflæðisvandi, sem er ákveðin hringavitleysa. Á heildina litið lítur ekki svo rosalega flókið út að leysa þessi vandamál. En það að fá fagfólk 

Frú forseti. Við ræðum tillögu til þingsályktunar um heilbrigðisstefnu til ársins 2030. Mér þykir hlýða að fara nokkrum orðum um þetta mál í vonandi ekki allt of löngu máli. Ég vil byrja á því að vísa til álits minni hluta velferðarnefndar sem er undirritað af hv. þm. Önnu Kolbrúnu Árnadóttur þar sem hún dregur fram ýmsar mikilvægar ábendingar og athugasemdir og um leið stefnu Miðflokksins í þessum þýðingarmikla málaflokki. Þannig stendur á að það liggja fyrir sem gögn í málinu mjög góðar umsagnir, margar hverjar. Ég hyggst drepa niður á örfáum stöðum. Það er ekki færi á því að vísa til þeirra allra svo sem vert væri. Mig langar að byrja á því að segja nokkur orð um umsögn Læknafélags Íslands en fyrir liggur bréf frá Læknafélaginu, annars vegar til nefndasviðs Alþingis frá því í febrúar 2019 þar sem rakið er að Læknafélagið hafi skilað ítarlegum athugasemdum og ábendingum við drög að heilbrigðisstefnu eins og þau birtust í samráðsgáttinni. Um leið er sagt að félagið fái ekki séð að nokkuð af athugasemdum eða ábendingum þess hafi skilað sér í stefnumótuninni sjálfa, þótt einhver atriði virðist hafa ratað í greinargerðina. Það er auðvitað mjög mikilvægt, frú forseti, að í svona máli sé vandlega gætt að samráði. Það er einmitt vikið að því í bréfi Læknafélags Íslands til hæstv. heilbrigðisráðherra sem liggur fyrir sem gagn í málinu. Það er frá 18. desember sl. Þar segir, með leyfi forseta: „LÍ telur að æskilegt hefði verið að hafa viðameira og ítarlegra samráð við hagsmunaaðila við undirbúning þessarar stefnumótunar.“ Þá segir enn fremur að Læknafélagið vilji koma á framfæri: „að í heilbrigðisstefnuna vantar ákvæði um að öll þjónusta innan heilbrigðiskerfisins sem greidd er af opinberum aðilum skuli byggjast á gagnreyndum fræðum. Umönnun sem veitt er án þess að til hafi komið sjúkdómsgreining og stofnað hafi verið til viðeigandi meðferðar af hálfu læknis er ógnun við gæði og öryggi heilbrigðisþjónustu. Einnig vantar í stefnuna umfjöllun um velferð og starfsþróun mannauðs heilbrigðiskerfisins. Hvergi er minnst á úrbætur er varða vinnutilhögun, sveigjanleika í starfi, heilbrigði og vellíðan starfsmanna, né að stuðlað skuli að mótvægisaðgerðum gegn álagsþáttum í starfi og vinnuumhverfi. Alveg vantar ákvæði um lágmarksöryggisviðmið í mönnun starfseininga innan heilbrigðiskerfisins. Ekkert markmið er um öryggi starfsmanna. Endurskoðunar á stjórnskipulagi heilbrigðisstofnana er hvergi getið.“ Þetta eru mikilvæg atriði og það er ekki allt búið í þessu bréfi Læknafélagsins því að þar segir: „Loks er í stefnunni ekkert ákvæði um réttindi sjúklinga. Hvergi er vikið að umboðsmanni sjúklinga og ekki er fjallað um sjúklingasamtök. LÍ leggur til að í stefnuna komi markmið um að 2030 verði búið að stofna heildarsjúklingasamtök sem hafi tryggan faglegan og rekstrarlegan grunn.“ Þá segir enn fremur: „LÍ varar við þeim hugmyndum í heilbrigðisstefnunni að notendur heilbrigðisþjónustunnar skulu sviptir réttindum til að fá að velja sér þá þjónustu sem þeir telja sig þurfa og þjónustuaðila til að veita hana. LÍ er ósammála þeim uppgjafartóni sem er í heilbrigðisstefnunni gagnvart því verkefni að manna grunnheilbrigðisþjónustu á Íandsbyggðinni og að fullnægjandi geti talist að í hennar stað komi fjarheilbrigðisþjónusta.“ Þá vil ég í sem stystu máli nefna að umsögninni fylgja mjög ítarlegar athugasemdir í greinargerð af hálfu félagsins. Liggur þetta fyrir með gögnum málsins og er hin fróðlegasta lesning og mjög gagnleg. Ég vænti þess að hún verði höfð til hliðsjónar og skipi veigamikinn þátt þegar kemur að endurskoðun heilbrigðisstefnunnar. Þá þykir mér rétt, frú forseti, að vísa stuttlega í álit Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga. Þar er bent á að forvarnir og lýðheilsu vanti í þingsályktunartillöguna. Að mati félagsins er nauðsynlegt að setja fram stefnu um forvarnir og lýðheilsu. Þar kemur enn fremur fram að ekki sé minnst sérstaklega á endurhæfingu í þingsályktunartillögunni og bent um leið á að endurhæfing sé sífellt stækkandi þáttur heilbrigðisþjónustunnar. Því telur félagið mikilvægt að koma þeim þætti inn í heilbrigðisstefnu. Sömuleiðis segir í umsögninni að ekki sé minnst einu orði á hjúkrunarheimili eða hjúkrun aldraðra, þó að ljóst sé að aldraðir séu vaxandi hópur sem þarf á heilbrigðisþjónustu að halda næsta áratuginn. Loks vil ég víkja að eftirfarandi í umsögn Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga, með leyfi forseta: „Félag íslenskra hjúkrunarfræðinga vill leggja sérstaka áherslu á mikilvægi rannsókna og vísindastarfsemi til að þróa hjúkrunarmeðferð og því undirstrika mikilvægi þess að hjúkrunarfræðingar og sérfræðingar í hjúkrun fái tækifæri til að starfa við vísindarannsóknir og/eða gæðaverkefni innan hjúkrunarfræðinnar í tiltekinn tíma á ári. Hjúkrunarfræðingar fái einnig greiðari aðgang að styrkjum til vísindarannsókna sem og aðgang að gögnum og gagnagrunnum á heilbrigðissviði. Í því sambandi er vert að minna á frumvarp til laga um vísindarannsóknir á heilbrigðissviði (gjaldtöku vísindasiðanefndar) en þar er verið að leggja til aukinn kostnað við vísindarannsóknir á heilbrigðissviði. Það er aðgerð sem ekki mun auka á vísindastarf innan heilbrigðisþjónustunnar heldur þvert á móti.“ Það eru fleiri gagnlegar ábendingar í umsögninni sem ekki gefst tími til að rekja nánar. Ég vil loks víkja að umsögn Samtaka fyrirtækja í velferðarþjónustu. Þar segir m.a., með leyfi forseta, þar sem vikið er að hjúkrunarheimilum og endurhæfingarstofnunum og hvernig þær stofnanir eigi að virka sem hluti af heilbrigðiskerfinu: „Eftir stendur að grundvallarspumingum um stefnu stjórnvalda í þessum málaflokkum er ósvarað. Hver er stefna stjórnvalda t.d. varðandi hlutverk og rekstur hjúkrunarheimila í framtíðinni? Er það ætlun stjómvalda að hjúkrunarheimili sinni líknandi meðferð og umfangsmikilli hjúkrun í auknum mæli, eins og þróunin hefur verið undanfarin ár? Eða er ætlunin að hjúkrunarheimilin sendi heimilismenn oftar á spítala, eins og gert er t.d. í Danmörku? Hvaða leið er farin í þessum efnum hefur áhrif á fagmönnun inni á hjúkrunarheimilum og það fjármagn sem greitt verður til heimilanna. Það skiptir einnig máli við byggingu og skipulag nýs Landspítala, enda verður að gera ráð fyrir fleiri legurýmum á spítalanum ef þjónustustig hjúkrunarheimila á að lækka frá því sem það hefur verið undanfarin ár. Þá þarf að ákveða hvort veita eigi sömu þjónustu á öllum hjúkrunarheimilum landsins, án tillits til stærðar og staðsetningar. Eiga almenn hjúkrunarrými að þjónusta alla langveika einstaklinga eða vera öldrunarstofnanir með sérhæfingu í öldrunarlækningum?“ Já, frú forseti. Hér er sannarlega hreyft við mjög mikilvægum málum. Áfram segir: „Þá er heldur ekki rætt í heilbrigðisstefnunni um sýn stjómvalda á hlutverk og rekstur endurhæfingarstofnana. Hvert á hlutverk slíkra stofnana að vera til framtíðar litið? Hvernig líta stjómvöld á starfsemi þeirra sem hluta af heilbrigðiskerfinu?“ Og að síðustu þetta úr umsögninni: „Heildstæð heilbrigðisstefna verður ekki fullgerð nema grundvallarsýn stjórnvalda á hlutverk og þjónustustig inni á þessum stofnunum komi fram.“ Frú forseti. Að lokum vil ég víkja að tilgreindu fjárhagslegu málefni, sem stundum hefur verið nefnt hér af minni hálfu og fleiri hv. þingmanna, sem er það að alveg nauðsynlegt er að rutt verði úr vegi hindrunum gegn því að eldri borgarar sem hafa vilja og getu geti bætt hag sinn með því að vinna í auknum mæli. Þar eru ljón í veginum sem eru skerðingar bóta. Menn þekkja umræður um hið svokallaða frítekjumark þar sem gert er ráð fyrir því að atvinnutekjur umfram 100.000 kr. leiði af sér skerðingar í almannatryggingakerfinu. Ég vísa sem fyrr á rannsóknir sem gerðar hafa verið í þeim efnum sem ekki hafa verið bornar brigður á og hafa að niðurstöðu að ríkissjóður geti sem best sér að kostnaðarlausu fellt niður þær hindranir. Þegar ég sagði ríkissjóður meina ég að sjálfsögðu ríkið. Ríkið getur, ríkissjóði að kostnaðarlausu, gert þetta. Það er niðurstaðan í þessari rannsókn sem gerð var af viðurkenndum sérfræðingi á því í sviði, dr. Hauki Arnþórssyni stjórnsýslufræðingi, að það að fella niður frítekjumarkið með öllu myndi ekki kosta ríkissjóð krónu heldur myndu auknar tekjur skapast af þeirri auknu atvinnu sem myndi fela í sér skatta af þeim tekjum, auk veltuskatta. Það væri jafnvel svo að búast mætti við að ríkissjóður hefði hag af þeirri breytingu fremur en kostnað. Ég leyfi mér að ljúka máli mínu með því að hvetja til þess að þetta atriði verði tekið til gagngerrar skoðunar um leið og heilbrigðisstefnan sem nú er lögð fram í fyrsta sinn. Þess má minnast að við fjölluðum fyrir ekki mjög löngu síðan um skýrslu Ríkisendurskoðunar sem gerði út leiðangur í leit að heilbrigðisstefnu og kom tómhent til baka. Hún fyrirfannst ekki. Hér er leitast við að bæta úr. Margt er vel gert en eins og þær umsagnir sem hefur verið vitnað til bera með sér hefði samráð þurft að vera betra og líta hefði þurft víðar yfir sviðið en sýnist gert í stefnunni.

Frú forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um heilbrigðisstefnu til ársins 2030, síðara sinni. Um leið og fagna má því að hér sé verið að gera tilraun til að marka heilbrigðisþjónustu okkar skýra stefnu til langs tíma, það er margt gott að finna í þessari stefnu, verð ég að lýsa vonbrigðum yfir í hversu óljóst og almennt orðuð þessi stefna er. Í sjálfu sér má lesa hvað sem lesenda þóknast út úr henni. Það er aldrei til góðs þegar stefnur sem þessar eru svo almennt orðaðar, sér í lagi þegar haft er í huga að þetta er hin eina eiginlega aðkoma Alþingis að forgangsröðun heilbrigðiskerfisins hvað þetta varðar. Því að á grundvelli þessarar stefnu er síðan í höndum ráðherra að leggja fram áætlanir til fimm ára í senn sem koma til þingsins einungis til upplýsingar en ekki til efnislegrar afgreiðslu eða breytinga. Það veldur því töluverðum vonbrigðum hversu veigalitlar breytingar meiri hluti nefndarinnar gerir á stefnunni sem slíkri og sáralitlar tilraunir eru gerðar til að skerpa á þeim helstu aðfinnslum sem er að finna í umsögnum um stefnuna, m.a. í umfjöllun minni hluta. Það sem eykur á áhyggjur mínar í þessu er sú stefna sem núverandi ríkisstjórn fylgir í heilbrigðismálum. Það er alltaf að verða skýrara og skýrara að heilbrigðisstefna núverandi stjórnvalda er stefna fyrir heilbrigðiskerfið, og þá opinbera hlutann eða ríkisrekinn hluta heilbrigðiskerfisins, en ekki fyrir notendur heilbrigðisþjónustunnar, okkur landsmenn. Ekki er hægt að leggja nægilega mikla áherslu á hversu mikilvægt heilbrigðiskerfið er fyrir okkur. Ef við horfum á þetta í víðara samhengi rennur liðlega fjórðungur ríkisútgjalda til heilbrigðiskerfisins okkar og liðlega helmingur ríkisútgjalda rennur til velferðarkerfisins í heild. Það er óhjákvæmilega mjög mikið samspil á milli velferðarkerfisins og heilbrigðiskerfisins. Með skynsamlegri fjárfestingu í heilsu landsmanna, virkni landsmanna, er hægt að spara umtalsverða fjármuni í félagslegum hluta velferðarkerfisins, t.d. þegar við horfum á ört vaxandi örorkutíðni hér á landi og ýmiss konar vandamál tengd andlegum veikindum. Þess vegna er töluvert áhyggjuefni hversu lítið er fjallað um þá þætti í stefnunni. Það er t.d. varla fjallað um endurhæfingu svo nokkru nemi. Það er hreint alveg ótrúlegt þegar við horfum á að þetta samhengi er búið að vera okkur vel þekkt árum saman. Lögð hefur verið mjög mikil áhersla á það í umfjöllun um málefni öryrkja, svo dæmi sé tekið, hversu mikilvægt það er fyrir okkur að leggja stóraukna áherslu innan heilbrigðiskerfisins á sálfræðiþjónustu, endurhæfingu og ýmiss konar virkniúrræði fyrir notendur þessarar þjónustu. Þess vegna sakna ég mjög meiri umfjöllunar en er að finna um þessi málefni í stefnunni. Mér þykir enn fremur miður hversu markmiðssetning þessarar stefnu er veik. Hún er einstaklega óljós. Ég nefni hér máli mínu til stuðnings, með leyfi forseta, kaflann „Gæði í fyrirrúmi“. Þar segir í 1. tölulið: „Íslendingar verði meðal fremstu þjóða í því að birta niðurstöður um tilætlaðan árangur í heilbrigðiskerfinu.“ Markmið okkar hlýtur að vera að reka heilbrigðiskerfi í fremstu röð. Hér hefði maður viljað sjá skýrari markmiðssetningu um hver gæðamarkmið okkar í heilbrigðiskerfinu séu. Hvernig ætlum við að mæla þau? Hvernig ætlum við að fylgjast með því að við náum þeim árangri sem að er stefnt í þessari stefnu? En í stað þess fáum við almennt orðalag um að mæla skuli gæði, en ekki hver þau skuli vera. Þetta er mjög kerfislæg hugsun, finnst mér. Það hlýtur að vera grundvallarskylda okkar þegar við setjum fram heilbrigðisstefnu til rúms áratugar, að setja í þeirri stefnu fram mjög skýr markmið um hverju við viljum ná fram í auknum gæðum, bættri þjónustu, þannig að heilbrigðisþjónusta okkar nýtist notendum betur á komandi árum. Það er auðvitað rík ástæða til að hafa áhyggjur af því með hliðsjón af stefnu núverandi stjórnvalda þar sem, eins og ég nefndi hér fyrr í ræðu minni, markmiðið virðist fyrst og fremst vera heilbrigðiskerfið fyrir heilbrigðiskerfið sjálft en ekki fyrir notendur þess. Við höfum séð mýmörg dæmi þess að verið er að verja stórauknum fjármunum til heilbrigðiskerfisins án þess að af því sjáist neinn mælanlegur árangur. Nýverið birti landlæknir niðurstöðu úttektar sinnar á svokölluðum biðlistaátökum, sem voru mikil vonbrigði. Hún kom í sjálfu sér ekki á óvart. Það stóraukna fjármagn sem sett hafði verið í að stytta biðlista á ýmsum sviðum hafði ekki skilað tilætluðum árangri, langt í frá. Ég átti fyrir skömmu orðastað við hæstv. heilbrigðisráðherra þar sem ég ræddi einmitt þetta vandamál, að við sæjum jafnvel minnkandi afköst á ákveðnum sviðum heilbrigðiskerfisins, sér í lagi þegar kæmi t.d. að liðskiptaaðgerðum, augasteinsaðgerðum og fleiru, þar sem væri verið að veita aukna fjármuni til að vinna á biðlistum en aðgerðum væri beinlínis að fækka, biðlistar jafnvel að lengjast. Í mínum huga helgast þetta fyrst og fremst af stefnu núverandi ríkisstjórnar. Að allt nýtt fjármagn inn í kerfið verði að fara til hins ríkisrekna kerfis í stað þess að horfa til einfaldrar nálgunar: Hvar nýtist fjármagnið best, bæði kostnaðarlega séð fyrir ríkissjóð, en ekki síður afkastalega séð fyrir notendur þjónustunnar? Hvernig mætum þörfum notenda heilbrigðiskerfisins best þannig að heilbrigðisþjónusta verði mikil að gæðum en ekki síður tímanleg, og svo hagkvæm sem kostur er fyrir ríkissjóð? Ég held að hér hefði þurft að verja talsvert meiri tíma í að móta skýrari markmið á hverju sviði. Þegar við horfum til þátta eins og skilvirkra innkaupa er enn og aftur mjög almennt orðalag um hvernig það skuli unnið en ekki verður með neinum hætti séð að þar séu nokkur mælanleg árangursmarkmið sem hönd á festir, sem hægt er að meta árangur þessarar stefnu út frá. Það er raunar rauði þráðurinn eða stefið í þessari stefnu allri. Það verður eiginlega ekki nokkur leið að meta árangurinn af henni þegar fram í sækir. Ég vona að heilbrigðisáætlanir hæstv. heilbrigðisráðherra verði bitastæðari hvað þetta varðar og þar verði þó sett fram raunveruleg, mælanleg markmið sem við getum metið árangur okkar betur út frá. Aðeins aftur að því sem ég nefndi í upphafi, samspili félagslega hluta velferðarþjónustunnar og heilbrigðiskerfisins. Þar sakna ég þess aftur mjög að sjá meiri umfjöllun um mikilvægi þess samspils. Ég nefndi fullkominn skort á umræðu um mikilvæga þætti eins og geðheilbrigðismálin, sálfræðiþjónustuna, endurhæfinguna, sem varla er nefnd hér á nafn. Við sjáum nefnilega, eins og kom svo skýrt fram í nýlegri í skýrslu sem fyrrverandi félagsmálaráðherra Árni Páll Árnason vann fyrir norrænu ráðherranefndina, hvað það er mikilvægt að við beitum fyrir okkur nýsköpun í velferðarþjónustunni. Að við hugsum til nýrra leiða til að veita notendum þjónustunnar þá þjónustu sem þeir þarfnast raunverulega, að við festumst ekki um of í kreddum um það hvar sú þjónusta sé veitt, með hvaða hætti, af því að við erum alltaf að sjá skýrar og skýrar hvað fjölbreytt úrræði eru mikilvæg. Hvað það er mikilvægt að notendur þjónustunnar geti valið sér þjónustu við hæfi, hafi valmöguleika um mismunandi leiðir, sér í lagi þegar kemur að geðheilbrigðisþjónustunni og sálfræðiþjónustunni. Þar eru, og við sjáum fjölmörg dæmi þess hér og á hinum Norðurlöndunum, alls kyns nýjar leiðir sem verið er að fara, oft sjálfsprottnar, settar fram á vegum frjálsra félagasamtaka, þar sem hugsað er aðeins út fyrir rammann. Menn festast ekki í því hvernig hlutirnir hafa verið gerðir heldur spyrja: Hvernig getum við hjálpað einstaklingunum með fjölbreyttan vanda sem best þannig að það gagnist þeim? Þar sjáum við að einstaklingsmiðuð nálgun skiptir gríðarlega miklu máli og skilar ekki aðeins meiri árangri en gamalgrónar, hefðbundnar leiðir, heldur er það miklu hagkvæmara fyrir ríkissjóð sem greiðanda þjónustunnar. Um það erum við jú öll hér sammála, að við viljum opinbert heilbrigðiskerfi í því samhengi að það sé ríkið sem sé greiðandi þjónustunnar og að kostnaðarþátttaka notenda hennar sé eins lítil og kostur er. En við megum ekki festa okkur í þeirri kreddu sem núverandi ríkisstjórn er algjörlega pikkföst í, að öll sú þjónusta verði að vera veitt af hálfu ríkisins. Það er sérstaklega mikilvægt að hafa í huga að heilbrigðisþjónusta okkar í dag, og velferðarþjónustan í raun og veru einnig í heild, er að stórum hluta veitt af alls kyns rekstraraðilum utan ríkis. Því fer fjarri að það séu allt saman fyrirtæki eða samtök rekin í hagnaðarskyni. En við sjáum hjúkrunarheimili, dvalarheimili rekin af sjálfseignarstofnunum. Við sjáum mjög fjölbreytta flóru í velferðarkerfinu þar sem eru mjög áhugaverð verkefni eins og Hugarafl og fleira, notendastýrð þjónusta, jafnvel jafningjaþjónusta þar sem við sjáum umtalsverðan árangur með mun minni tilkostnaði en innan hins ríkisrekna kerfisins. Þess vegna skiptir svo miklu máli þegar við setjum stefnu um heilbrigðisþjónustu til næstu 11 ára, eins og hér er um að ræða, að hugsa hana út frá notendum þjónustunnar en ekki kerfunum sjálfum, að stefnan sé ekki sett fyrir kerfið heldur fyrir okkur sem notendur þess. Og um leið séum við að hámarka gæði þjónustunnar, að tryggja að þjónustan sé veitt með ýtrustu skilvirkni, því að við vitum jú hvaða áskorunum við stöndum frammi fyrir með auknum kostnaði heilbrigðiskerfisins og velferðarþjónustunnar í heild, m.a. með hækkandi meðalaldri þjóðarinnar og auðvitað sífellt vaxandi kröfum sem við gerum til heilbrigðiskerfisins og velferðarþjónustunnar í heild. Þá skiptir skilvirknin gríðarlega miklu máli. Á þessu sviði eins og öðrum eigum við að beita fyrir okkur fjölbreyttum úrræðum, þar með talið einkareknum, til að ýta undir nýsköpun, samkeppni í því að veita sem besta og skilvirkasta þjónustu og síðast en ekki síst til að tryggja starfsfólki velferðarkerfisins, starfsfólki heilbrigðisþjónustunnar, fjölbreytta starfsmöguleika. Það skiptir auðvitað gríðarlega miklu máli þegar kemur að þeim mönnunarvanda sem við glímum við, sér í lagi innan heilbrigðiskerfisins, að við séum með fjölbreytta starfsmöguleika innan þess, að einu möguleikarnir séu ekki bara fyrir sérfræðinga eða að ráða sig til starfa t.d. á Landspítala. Það hjálpar okkur líka að laða hingað til lands hæft starfsfólk, hvort sem það er íslenskt eða erlent. Það er alveg eins í þessu umhverfi og hverju öðru, fólk vill hafa val. Fólk vill geta valið á milli mismunandi vinnustaða, geta valið um fjölbreytt tækifæri. Þess vegna verð ég að segja eins og er að þessi atlaga að því að marka okkur skýra og árangursríka heilbrigðisstefnu til langs tíma hefur alls ekki tekist eins og vonir stóðu til, alla vega af minni hálfu. Við hefðum þurft að verja talsvert lengri tíma í hana. Enn og aftur: Því veldur líka vonbrigðum hversu litlum breytingum stefnan tekur í meðhöndlun þingsins. Ég vona svo sannarlega að okkur auðnist að vinna betur úr þegar kemur að umfjöllun um einstaka liði heilbrigðisþjónustunnar í umræðu um fjármálaáætlanir og fjárlög komandi ára og er ekki vanþörf á að halda núverandi hæstv. heilbrigðisráðherra við efnið um að hugsa nú um notendur þjónustunnar en ekki kerfið sjálft.

Virðulegi forseti. Hv. þingmanni varð tíðrætt um mælanleg markmið sem við nefndarmenn í fjárlaganefnd erum einmitt að glíma mjög mikið við, markmið og mælikvarða og aðgerðir sem eru ekkert til þess að hrópa húrra fyrir í fjármálaáætluninni en eru þó mun fjölbreyttari en í heilbrigðisstefnunni. Jú, vissulega getur komið í aðgerðaáætlun það milliskref sem vantar, ekki bara aðgerðaáætlunin sjálf heldur líka mælanleg markmið. En mig langaði til að spyrja hv. þingmann, eins og ég fjallaði um í ræðu minni, um matið á áhrifunum, hvort við höfum skoðað það nægilega vel. Það er sagt að mat á áhrifum þessarar þingsályktunartillögu kosti ekki neitt. Það að setja svona fram svona stefnu og segja að kostnaðurinn komi fram í aðgerðaáætlunum seinna, og jafnvel ekki, aðeins sagt að þetta rúmist innan fjárheimilda ráðuneytisins seinna meir, er það raunhæft? Að pútta því verkefni seinna, í aðgerðaáætlun? Þarf ekki heildarkostnaðarramma í slíka stefnu, ef við horfum aðeins á þetta frá fjármálalegu sjónarhorni, í kringum fjármálaáætlun o.s.frv.? Við þurfum að taka mark á þessari stefnu í fjármálaáætlunum og við vitum nú þegar að það vantar 4,6 milljarða bara fyrir hjúkrunarheimilin fyrir 2023–2024. Kostnaðurinn er augljóslega einhver. Þarf ekki að vera skýrari heildarrammi strax hérna?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég er alveg hjartanlega sammála því og framtíðarstefnumótun eins og hér er á ferðinni ætti einmitt að taka á stóru á áskorununum fyrir okkur, á því hver framtíðarþörf okkar er fyrir hjúkrunarheimili, hver framtíðarþörf okkar er í uppbyggingu innan heilbrigðisþjónustunnar á hinum ýmsu sviðum hennar, hvort sem við horfum til heilsugæslunnar, geðheilbrigðismála, sjúkrahúsanna sjálfra o.s.frv. Við sjáum fjölmörg atriði eins og vaxandi tíðni liðskiptaaðgerða sem einn af fylgifiskum hækkandi meðalaldurs þjóðarinnar, svo dæmi sé tekið. Ég sakna þess verulega að ekki sé reynt að leggja einhverja mælistiku á umfang þessa og hver kostnaðurinn sé við að byggja heilbrigðiskerfið upp til þess að takast á við þær áskoranir, hvaða möguleika við höfum þá á móti til að nálgast hlutina mögulega með nýjum hætti og ná fram einhverju hagræði á móti með nýsköpun eða nýrri nálgun í þjónustunni. Enn og aftur minni ég á samspil velferðarkerfisins í heild við heilbrigðiskerfið og hvernig með aðgerðum á hvoru sviði um sig, hinum félagslega hluta þess eða heilbrigðiskerfisins, er hægt að spara verulega útgjöld á annarri hliðinni með jafnvel tiltölulega litlum útgjöldum á hinni. Þarna hefði maður viljað sjá miklu skýrari markmið. Það er auðvitað til lítils að tala í stefnu um markmið eins og skilvirkni og gæði ef við erum ekki með neina mælikvarða fram setta um það hvernig við ætlum að meta árangur okkar, hvert við erum að stefna, hvernig við ætlum að meta það hvort okkur miði þangað eða ekki.

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður talaði mikið um þá stefnu stjórnvalda að setja alla peningana í hið opinbera kerfi. En það er líka talað um í kaflanum Skilvirk þjónustukaup, með leyfi forseta, að: „Sjúkratryggingar Íslands annist alla samningagerð um kaup á heilbrigðisþjónustu fyrir hönd ríkisins, hvort sem um er að ræða þjónustu opinberra aðila eða einkaaðila.“ Þarna er alla vega einhver glæta í því að heilbrigðisstarfsmenn þurfi ekki nauðsynlega allir að vera opinberir starfsmenn samkvæmt stefnunni, það er eitthvað. Hugmyndaflug mitt fór aðeins af stað undir ræðu hv. þingmanns og mér datt í hug að það gæti verið mjög viðeigandi að vera með eitthvert símaforrit eða snjallforit, app eða því um líkt, þar sem hægt væri að kanna hvert maður ætti að fara. Heilsugæslan á að vera fyrsti viðkomustaður en við vitum alveg að það virkar ekki. En ef maður héldi að maður væri beinbrotinn eða væri með opinn skurð eða eitthvað svoleiðis myndi appið segja við mann: Farðu þangað. Það gæti þá átt við hvaða þjónustuaðila sem væri, opinbera þjónustuaðila eða einkarekna heilsugæslu eða annað, af því að Sjúkratryggingar sjá hvort sem er um greiðslur samninganna hvað það varðar, neytandinn er þegar búinn að greiða fyrir þjónustuna óháð því hver veitir hana. Þegar allt kemur til alls er það kannski kerfið sem hv. þingmaður var að kalla eftir, þetta opinbera fjármagnaða kerfi, ef ég skildi hann rétt, en ekki endilega að borga þurfi beint úr vasanum eftir því hvern fólk er komið til að hitta.

Herra forseti. Þetta eru áhugaverðar vangaveltur hjá hv. þingmanni. Það er rétt að ánægjulegt er að tekið skuli fram sérstaklega að Sjúkratryggingar skuli annast samninga við alla þjónustuveitendur, sem er auðvitað mjög eðlilegt. Sjúkratryggingar eiga að bera þá ábyrgð öðrum fremur að þörfum notenda þjónustunnar sé mætt með sem skilvirkustum hætti og semja þá í þeim tilgangi við þá aðila sem hverju sinni hentar best í þeim samanburði. Ég hef sjálfur ákveðnar áhyggjur t.d. þegar kemur að hinni svokölluðu DRG-nálgun, þ.e. að við semjum á einhvers konar einingakostnaði. Við heyrum endalaust dæmi þess að innan til að mynda Landspítalans sé verið að nota einhvers konar breytilegan kostnað við aðgerðir meðan aðilar í einkarekstri þurfa að borga allan rekstrarkostnað sinn, eins og Landspítalinn þarf auðvitað líka að gera. Það er áhugavert að velta því fyrir sér hvort það geti verið að aðferðafræði Landspítalans til að nálgast ný verkefni, þ.e. að „bjóða í þau“ eða bjóða í aðgerðir á breytilegum kostnaði, valdi því síðan, sem við sjáum núna, að tap spítalans eykst, því að sjálfsögðu þarftu að styrkja stoðþjónustu hjá þér líka eftir því sem umfang þitt vex. Ef ekki er verið að rukka fyrir það í samningum um t.d. biðlistaátak eða þess háttar kemur það bara fram einhvers staðar í rekstrinum í auknu tapi. Það er staðan sem við sjáum hjá Landspítalanum eftir síðasta ár, það er umtalsverður halli. Hitt sem hv. þingmaður nefnir held ég að við eigum alveg ómæld tækifæri í og það er stóraukin áhersla á rafrænar lausnir í heilbrigðisþjónustunni, sérstaklega þegar kemur að heilsugæslunni. Ég veit að ég þarf enn, ef ég ætla ekki að bíða í fjórar til fimm vikur eftir viðtali við heimilislækninn minn, að byrja á því að bíða í biðröð í síma eftir því að athuga hvort ég geti mögulega fengið hálftímaviðtal eftir viku, 

Virðulegi forseti. Frumvarp til umferðarlaga er enginn smáræðis doðrantur, 118 blaðsíður með greinargerð og öllu. Það hefur verið í undirbúningi lengi og oft lagt fram áður, en ekki náð í gegn. Eins og frumvarpið kom til umhverfis- og samgöngunefndar var það með ýmsum atriðum sem umsagnaraðilar höfðu gert athugasemdir við og nefndin brást bara mjög vel við þeim athugasemdum sem fram komu. Það var gert t.d. varðandi ölvunarakstur, að minnka hlutfallið í áfengismagni. Hvernig það var stillt til er, held ég, bara mjög góð niðurstaða þegar allt kemur til alls, engar breytingar í rauninni út frá núverandi fyrirkomulagi, heldur að það sé sett fram skýrar í lögum frekar en starfsreglum eða reglugerðum lögreglunnar. Svo er það hlutlæga ábyrgðin, sem er hérna í lokin, hún var einnig rædd mikið og kom mjög góð niðurstaða í því. Þriðja atriðið, sem hringdi viðvörunarbjöllum hjá mér, var þegar rætt var um heimildir til að taka lífsýni. Þar var farið eftir ábendingum Læknafélagsins og heildarniðurstaðan var þar líka með góð. Það sem eftir stendur finnst mér vera tilfærslurnar á léttum bifhjólum með hjálmana og svona ýmis önnur smáatriði sem við erum enn þá að læra á. Það er mikil gróska í þessum geira og mikil þekking er á bak við umferðarlögin eins og þau eru. Verið er að fletja þann gamla grunn aðeins út og gera skýrari, t.d. í því tilviki hvernig þessi léttu bifhjól eru, þar eru EES-innleiðingar o.s.frv. sem kveða á um skráningarskyldu og ýmislegt svoleiðis. Allt gott og blessað með það. Gaman verður að sjá hvernig ráðherra tekur á því í kjölfarið. Það eru skil á milli þess að nota venjuleg reiðhjól og að nota hjól með rafknúinni hjálp, hvernig það er allt á hjólreiðastígum þar sem ekki eru hraðatakmarkanir. Það getur verið alls konar umferð á hjólreiðastígum þar sem sumir eru á fleygiferð á meðan aðrir eru mun hægari og þar eru jafnvel börn líka sem rása um á litlu hjólunum sínum og svoleiðis. Spurning hvort ætti að huga eitthvað að ábendingum sem ég fékk eftir að nefndarálitið birtist og búið var að taka málið til umræðu. Mér fannst það alla vega góðar ábendingar. Þess vegna legg ég til að málið fari til nefndar á milli 2. og 3. umr. til að ræða þann hluta aðeins betur. Einnig hlutann með hjálmana þar sem verið er að breyta frá núverandi fyrirkomulagi hjálmaskyldu frá 15 ára upp í 18 ára aldur. Upprunalega var lagt til að gera þetta, sem eru reglur núna, að lögum upp að 15 ára, en breytingartillögur meiri hlutans eru þær að fjarlægja þau orð sem vísa til 15 ára. Öll börn hafi því skyldu til að vera með hjálm. Í rauninni eru ekki lögð fram nein gögn eða rök til stuðnings þeirri ákvörðun, enda kom hún mjög seint fram í ferlinu og ekki fyrr en að nefndinni var kynnt nefndarálitið og breytingartillögurnar. Það hafði aldrei verið rætt neitt sérstaklega um að hækka aldurstakmarkið úr 15 árum upp í 18 ár. Í umræðunni núna hafa komið ábendingar og athugasemdir við það þar sem þetta varðar börn sem samkvæmt barnasáttmálanum eiga að fá eitthvað um sín mál að segja, og raunar bara öll mál, en þau hafa ekki fengið tækifæri til að gera athugasemdir við þetta. Landssamtök hjólreiðamanna voru með ansi góða umsögn og vel rökstudda sem varpaði ákveðnum efa á gildi þess að lögfesta hjálmaskyldu. Þar voru sjónarmið um hvaða áhrif það myndi hafa og sendu nefndinni skýrslu frá Noregi um hvernig það hefði letjandi áhrif á notkun á hjólum og hjólreiðum sem ferðamáta yfirleitt. Eins og sagt er í nefndarálitinu, með leyfi forseta: „… liggja ekki fyrir afgerandi rannsóknir sem taka af allan vafa um það hvort skylda til notkunar reiðhjólahjálma við hjólreiðar dragi úr hjólreiðum eða ekki.“ Þessi gögn eru einfaldlega þannig að ekki muni vera hægt að taka af allan vafa í svona vísindalegum skilningi hvað það varðar. Í skýrslunni leikur vafi á að hjálmaskyldan sem slík sé nauðsynleg. Það voru allir sammála um að hvetja til hjálmanotkunar. En að gera það að lögum er samkvæmt þessum upplýsingum ekki endilega að skila árangri. Það eina sem breytist í rauninni, samkvæmt því sem kom fram í umræðum í nefndinni, er að lögreglan fer að fylgja með þeim hjólreiðamönnum sem eru núna milli 15 og 18 ára, sem annars væri bara að fylgjast með yngri börnum eins og það er núna, meta hvort viðkomandi sé undir 18 ára og stöðva viðkomandi, taka niður nafn og upplýsingar og allt svoleiðis og láta forráðamenn vita: Barnið þitt var ekki með hjálm á hjóli. Það er allt sem þetta gerir. Einnig er lagt til, með leyfi forseta: „… nefndin beinir því til samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytisins að endurskoða reglur með tilliti til hjálmaskyldu fyrir allt hjólreiðafólk.“ Að sleppa sem sagt aldurstakmörkunum alveg. Þetta er eitthvað sem kom ekki fram, ég sá það a.m.k. ekki í drögum að nefndarálitinu, kannski var ég bara eitthvað blindur hvað þetta varðaði, en ég sá þetta fyrst núna þegar ég las lokanefndarálitið eftir útprentun í nefndinni. Þetta er ansi mikill texti, og örugglega missti ég af því, en ekki var rætt um nákvæmlega þetta í nefndinni, svo ég muni eftir, og er nokkuð viss um að það bar aldrei á góma. Þá velti ég fyrir mér, hvað ef þetta verður niðurstaðan, að komið verði hjálmaskyldu á fyrir allt hjólreiðafólk? Hvað gerist þá? Fer lögreglan að stöðva alla fullorðna líka? Og hvað, láta forráðamenn vita? Nei, það eru engir forráðamenn þar. Hvað á þá að gera? Stoppa bara, taka niður nafn og búið? Eða á að fara að beita einhverjum refsingum, eins og varðandi öryggisbeltin, eða hvað? Þetta skilur eftir rosalega stórar spurningar. Hin ástæðan fyrir því að ég myndi vilja sjá nefndina fjalla um þetta á milli 2. og 3. umr. er hvort nauðsyn sé á að færa hjálmaskyldu í lög alveg upp að 18 ára aldri eða hvort hægt sé að nota einhver úrræði sem skila jafnvel meiri árangri í betri samvinnu við þá aðila sem þessi lög eiga að ná yfir. Hvort hægt sé jafnvel að vinna betur að þessu fyrir yngra fólk. Nú hefur verið stungið upp á því í umræðunni að færa skylduna upp í 16 ára aldur þannig að það myndi ná öllum grunnskólanum. Ég veit það ekki, það gæti verið hugmynd. Á sama tíma á ekki að þurfa lög á bak við þetta, á ekki að þurfa að beita lögreglunni sem einhvers konar hræðslutæki fyrir börn til að nota hjálma, alls ekki. Ef eitthvað er, þá er það ekki rosalega hjálplegt ímyndarlega séð fyrir lögregluna, að hún sé einhvers konar refsivöndur fyrir uppeldisaðferðir foreldranna. Mér finnst það frekar léleg afsökun því að lögreglan á að vera til þess að hjálpa börnunum, alveg tvímælalaust, frekar en að vera vondi kallinn sem gæti stoppað þau og kvartað í mömmu og pabba yfir því að þau séu ekki með hjálm. Ég beini því eindregið til nefndarinnar að íhuga þetta betur, taka betri umræðu um þetta og kalla til umsagnaraðila frá því fólki sem þessi breyting kemur til með að ná til. Virkjum ungmennaráðin aðeins og sýnum í verki að við förum eftir barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna.

Virðulegur forseti. Hér undir lok þessarar umræðu langar mig að koma inn á nokkur atriði varðandi umferðarlögin. Það er nokkur skaði að því að sérfræðingur Miðflokksins í þeim efnum, hv. þm. Karl Gauti Hjaltason er fjarverandi akkúrat núna. Hann er sextugur í dag og óska ég honum til hamingju með daginn. Honum fyrirgefst því að vera ekki í salnum rétt í augnablikinu. Atriði sem mig langar að koma inn á eru í fyrsta lagi mál sem hefur verið nokkuð rætt í dag og það er hin svokallaða hjálmaskylda. Ég vil bara skilja það eftir hérna að auðvitað er eðlilegt að hjálmaskyldan sé algild og nái yfir alla aldursflokka. Rétt eins og við gerum kröfu um það að bílbelti séu notuð, sama hvort akstursleiðin er stutt eða löng, sama hver hraðinn er ætlaður á leiðinni og þar fram eftir götunum, þá horfa mál þannig við mér persónulega að sömu rök eigi við um hjálmaskyldu og bílbeltin hvaða akstur ökutækja varðar. Annað sem mig langar að nefna og halda til haga er atriði sem er komið inn á í meirihlutaáliti sem ég skrifa undir og snýr að tjónabílum. Það virðast hafa verið töluverð vanhöld á því hvernig háttað hefur verið eftirliti og skráningu tjónabíla sem hafa orðið fyrir tjóni, verið lagfærðir með skemmri skírn, skulum við segja, en virðast lifa í kerfinu án sérstakrar skráningar þannig að jafnvel geti komið upp sú staða að öryggisatriði bíls séu ekki virk með þeim hætti sem reiknað er með af því að hvergi liggur fyrir neitt um það að hlutur hafi verið lagfærður í kjölfar tjóns. Nefndin afgreiðir þetta á eftirfarandi hátt, með leyfi forseta: „Nefndin beinir því til ráðuneytisins að taka reglugerð nr. 822/2004 til endurskoðunar og gera breytingar ef þarf og auka eftirlit svo að taka megi á þessu vandamáli af festu.“ Þar er átt við það vandamál sem eru tjónabílar sem eru fyrst og fremst seldir á uppboðum, sumir hverjir lagfærðir með skemmri skírn og svo seldir á almennum markaði án þess að sá sem kaupir eigi nokkurn möguleika á því að átta sig á að um tjónabíl sé að ræða. Þriðja atriðið sem mig langar að koma inn á er hlutlæga bótaábyrgðin. Ég er ánægður með að henni skuli haldið óbreyttri frá fyrri lögum. Það voru töluvert íþyngjandi hugmyndir sem sneru að því að uppáleggja til að mynda bílaleigum að sjá um innheimtugjald sem leigurnar töldu erfitt fyrir sig að standa í innheimtu á. Ég held því að þar hafi náðst góð niðurstaða. Síðasta atriðið sem mig langar að koma inn á er atriði er snýr að 50. gr. Áður var það þannig hvað kannabisefni varðar að þá gilti jafnt um hvort kannabis mældist í blóði eða þvagi. Nú er gerð sú breyting að eingöngu verður um að ræða blóðprufur, þær verði taldar sönnun þess að ökumaður hafi keyrt ökutæki undir áhrifum kannabisefna. Ég held að þarna hefðum við átt að halda okkur við það að þvagprufurnar héldu sínu gildi. Það hefur ótvírætt forvarnagildi að mínu mati. Ökumaður sem keyrir ölvaður heim til sín en kemst áfallalaust heim er auðvitað tekin af lögreglunni heima hjá sér út á plani ef hann næst þar. Sá sem lendir í myndavél fyrir hraðakstur fær sekt þó að hann skili sér heim óskaddaður í lok ökuferðar. Með sömu rökum má segja að sá sem mælist með kannabis í þvagi hafi verið tilbúinn á einhverjum tímapunkti til að taka áhættu af því að keyra bifreið án þess að áhrifin séu að fullu farin úr kerfinu. Það má leiða líkur að því. Þetta eru þau fjögur atriði sem mig langaði að nefna í þessari umræðu. Mér heyrðist á fyrri ræðumanni að málið gengi til nefndar milli umræðna, mér gæti þó hafa misheyrst, en þá gæti maður kannski tekið eitt samtal um þetta inni í nefndinni. Að öðru leyti legg ég til að málið verði klárað og afgreitt á þeim nótum sem nú liggur fyrir með þessu meirihlutaáliti og það verði til töluverðra bóta hvað umferðarlögin varðar og umferðaröryggi í landinu.

Forseta er ekki alveg ljóst hvort beinlínis hefur komið fram ósk um að málið gangi til nefndar en það verður kannað. Forseti vill jafnframt taka undir árnaðaróskir til afmælisbarns dagsins, hv. þm. Karls Gauta Hjaltasonar, sem hv. þingmaður kom inn á.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um tillögu til þingsályktunar um lögfestingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á fund sinn hæstv. ráðherra Ásmund Einar Daðason ásamt fulltrúum félagsmálaráðuneytis. Við fengum líka á fund okkar fulltrúa frá félagsmálaráðuneytinu, dómsmálaráðuneytinu, Öryrkjabandalagi Íslands, Rannsóknasetri í fötlunarfræðum við Háskóla Íslands, Landssamtökunum Þroskahjálp, Geðhjálp, UNICEF og embætti umboðsmanns barna. Umsagnir formlegar bárust frá Bandalagi háskólamanna, Blindrafélaginu, Geðhjálp, Landssamtökunum Þroskahjálp, Mannréttindaskrifstofu Íslands, Öryrkjabandalagi Íslands, Persónuvernd, Rannsóknasetri í fötlunarfræðum við Háskóla Íslands, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Tabú, feminískri fötlunarhreyfingu, embætti umboðsmanns barna og Þjónustu- og þekkingarmiðstöð fyrir blinda, sjónskerta og daufblinda einstaklinga. Með þingsályktunartillögunni er lagt til að ríkisstjórninni verði falið að undirbúa lögfestingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks og ljúka aðlögun íslenskra laga að honum. Samningurinn var fullgiltur fyrir Íslands hönd hinn 23. september 2016, samanber þingsályktun nr. 61/145. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram mikil samstaða um mikilvægi þess að lögfesta samninginn. Lögfesting samningsins myndi styrkja stöðu fatlaðra einstaklinga og ábyrgð ríkisins við framkvæmd hans yrði skýrð enn betur. Bent var á að við fullgildingu samningsins hefði íslenska ríkið skuldbundið sig til að tryggja fötluðum þau réttindi sem samningurinn felur í sér. Hins vegar tryggi fullgilding samningsins ekki með fullnægjandi hætti að fatlaðir einstaklingar geti borið fyrir sig réttindi samkvæmt samningnum fyrir dómstólum. Þá kemur fram í greinargerð með þingsályktunartillögunni að samningurinn hafi ekki bein réttaráhrif hér á landi fyrr en hann hefur verið lögfestur. Nefndin tekur undir þau sjónarmið en bendir á að með fullgildingu samningsins eru dómstólar skuldbundnir til að túlka íslensk lög í samræmi við ákvæði samningsins. Þá hefur íslenska ríkið frá fullgildingu samningsins verið skuldbundið til að aðlaga löggjöf landsins að ákvæðum samningsins. Stór skref hafa verið stigin að því markmiði að bæta réttindi fatlaðs fólks, t.d. með lögum um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir, nr. 38/2018, og aðlögun laga um félagsþjónustu sveitarfélaga, nr. 40/1991, að ákvæðum samningsins með lögum nr. 37/2018. Þrátt fyrir það hefur skort á heildstæðari aðlögun, samráð við samtök um málefni fatlaðs fólks og skýrari ábyrgð fyrir því að íslensk lög brjóti ekki gegn ákvæðum samningsins. Þá kom fram í umfjöllun nefndarinnar gagnrýni á þýðingu samningsins yfir á íslensku og að þær þýðingar sem fyrir lægju væru ekki að öllu leyti í samræmi við markmið samningsins. Til að bregðast við þeirri gagnrýni og afla upplýsinga um vinnu við þýðingu samningsins fundaði nefndin m.a. með hæstv. ráðherra Ásmundi Einari Daðasyni. Kom fram að vinna stæði yfir við þýðingu samningsins og að full ástæða væri til að ljúka þeirri vinnu áður en samningurinn yrði lögfestur. Þá bentu fulltrúar dómsmálaráðuneytisins á að unnið væri að stöðuskýrslu til nefndar Sameinuðu þjóðanna um ráðstafanir sem gerðar hafa verið í því skyni að efna skuldbindingar íslenska ríkisins samkvæmt samningnum og um framfarir sem hafa orðið á því sviði í samræmi við 35. gr. samningsins. Að þeirri vinnu lokinni skilar nefnd Sameinuðu þjóðanna til allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna og efnahags- og félagsmálaráðsins skýrslu um starfsemi sína og getur lagt fram tillögur og almenn tilmæli byggð á könnun skýrslna og upplýsinga frá aðildarríkjum, samanber 39. gr. samningsins. Fram kom sú afstaða að æskilegt væri að ljúka vinnu við stöðuskýrsluna og bíða eftir skýrslu nefndar Sameinuðu þjóðanna svo ljóst yrði við lögfestingu hvaða aðgerðir æskilegt væri að íslenska ríkið réðist í til að fullnægja sem best skuldbindingum sínum samkvæmt samningnum. Nefndin tekur undir þetta sjónarmið og telur ekki skynsamlegt að samningurinn verði lögfestur fyrr en fyrir liggur fullnægjandi þýðing, hvort sem það verði í formi nýrrar þýðingar eða úrbóta á þeim þýðingum sem fyrir liggja sem og niðurstöður framangreindra skýrslna. Því leggur nefndin til að sá frestur sem ríkisstjórninni er veittur samkvæmt þingsályktunartillögunni verði framlengdur svo að viðkomandi fagráðuneytum verði veittur tími til að undirbúa með fullnægjandi hætti þá nauðsynlegu vinnu sem að framan er getið. Jafnframt kom fram það sjónarmið að yrði samningurinn lögfestur áður en íslenska ríkið hefði að fullu efnt skuldbindingar sínar samkvæmt honum kynni það að draga úr þeim áhrifum sem lögfestingunni væri ætlað að hafa. Nefndin fellst að nokkru leyti á það sjónarmið en bendir á að íslenska ríkið er nú þegar langt komið í vinnu við aðlögun íslenskra laga að ákvæðum samningsins. Í þingsályktunartillögunni er einnig mælt fyrir um að stjórnvöldum verði falið að ljúka þeirri aðlögun. Í þeim fyrirmælum felst að ráðuneytið forgangsraði í þágu þess að vinna frumvörp sem mæla fyrir um þau réttindi sem samningnum er ætlað að tryggja. Stefnan er því sú að samningurinn verði lögfestur þegar íslenska ríkið hefur fullnægt skyldum sínum samkvæmt samningnum. Telur nefndin að með því að framlengja þann frest sem tillagan mælir fyrir um sé komið til móts við framangreind sjónarmið og því muni lögfesting samningsins ekki draga úr þýðingu hans. Öllu heldur tryggi lögfesting samningsins enn fremur að samræmis verði gætt við framtíðarlagasetningu. Að því sögðu telur nefndin eðlilegt að við lögfestingu samningsins verði tekið mið af umfjöllun nefndar Sameinuðu þjóðanna um efni framangreindrar skýrslu íslenska ríkisins. Leggur nefndin því til þá breytingartillögu að ríkisstjórninni verði veittur rýmri frestur til lögfestingar á samningnum og leggur til að samningurinn verði lögfestur og aðlögun íslenskra laga að honum verði lokið eigi síðar en 13. desember 2020. Nefndin fjallaði einnig um það sjónarmið hvort ástæða væri til að kostnaðargreina þingsályktunartillöguna. Áréttar nefndin að ákvæði samningsins fela að miklu leyti í sér markmið. Aðgerðir til að ná þeim markmiðum eru á forræði aðildarríkja. Nefndin tekur fram að með þingsályktunartillögu um stefnu og framkvæmdaáætlun í málefnum fatlaðs fólks fyrir árin 2017–2021, nr. 16/146, ályktaði Alþingi að samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks yrði innleiddur í alla lagaumgjörð og framkvæmd. Í þeirri þingsályktun er að finna kostnaðargreiningu á ýmsum þáttum sem nauðsynlegir eru til að íslenska ríkið geti fullnægt skyldum sínum samkvæmt samningnum. Þá var ráðuneytunum falið það verkefni að kostnaðargreina þá þætti sem ekki voru kostnaðargreindir í þingsályktunartillögunni. Nefndin telur rétt að haldið verði áfram sömu stefnu og kostnaðargreining nauðsynlegra lagabreytinga fari fram meðfram vinnu við viðkomandi lagafrumvörp. Samhliða lögfestingarfrumvarpi liggi nánari kostnaðargreining fyrir, einkum og sér í lagi með tilliti til þeirrar breytingar sem kunna að verða á lagaumhverfi í millitíðinni. Að framangreindu virtu leggur nefndin til að tillagan verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: Í stað orðanna „13. desember 2019“ í 2. málslið tillögugreinarinnar komi: 13. desember 2020. Hv. þm. Guðjón S. Brjánsson framsögumaður var fjarverandi við afgreiðslu málsins en ritar undir álitið samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykk áliti þessu. Undir nefndarálitið rita hv. þingmenn Halldóra Mogensen formaður, Guðjón S. Brjánsson framsögumaður, Ólafur Þór Gunnarsson, Ásmundur Friðriksson, Andrés Ingi Jónsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Sigurður Páll Jónsson og Vilhjálmur Árnason. Virðulegur forseti. Ég hef farið nokkrum orðum yfir meginatriðin í nefndaráliti velferðarnefndar í þessu ágæta máli. Það er mér bæði heiður og mikil ánægja að fá að mæla fyrir því. Það er sómi fyrir Alþingi en mestu hagsmunirnir og brýnustu eru þó þeir sem lúta að þeim einstaklingum sem búa við fötlun á Íslandi. Með þessari þingsályktunartillögu, sem undirritaður væntir og vonar að verði samþykkt, enda um hana breið samstaða í nefndinni og meðflutningsmenn úr öllum flokkum, verður samningurinn lögfestur og réttarleg staða fatlaðra tryggð til jafns á við aðra þegna í samfélaginu að lokum. Ég óska okkur öllum til hamingju að því tilskildu að þessi tillaga fái framgang á hinu háa Alþingi og að þeim orðum sögðum lýk ég máli mínu.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka framsögumanni ræðuna. Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks er alþjóðasamningur sem felur í sér skyldur aðildarríkja til að tryggja réttindi fatlaðs fólks, eins og segir í greinargerð. Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna samþykkti ályktun 13. desember 2006 um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks og er samningurinn alþjóðasamningur sem felur í sér skyldur aðildarríkja til að tryggja mannréttindi. Það er rétt, eins og fram kemur í greinargerð, að fatlað fólk er sá hópur sem talinn er fjölmennasti minnihlutahópur heims og er áætlað að um 650–800 milljónir manna séu með einhvers konar fötlun. Fatlað fólk er hins vegar mjög margbreytilegur hópur og ég tek undir að það er mjög mikilvægt að hafa það í huga þegar unnið er að réttindamálum fatlaðs fólks. Ég tek hjartanlega undir að mikilvægustu skilaboð samningsins eru að fatlaðir einstaklingar eigi fullan rétt á öllum viðurkenndum mannréttindum til jafns við aðra og að þeir eigi að fá að njóta sjálfstæðs lífs og einstaklingsfrelsis til jafns við aðra. Til að svo megi verða er í samningnum lögð sérstök áhersla á tækifæri fatlaðs fólks til fullrar þátttöku á öllum sviðum mannlífs og samfélags og spjótum beint að venjum og siðum, staðlaðri ímynd, fordómum, skaðlegri framkvæmd, einangrun og útilokun sem tengist fötluðu fólki. Þannig er samningurinn gott tæki í baráttunni fyrir fullum mannréttindum, en það er ekki nóg að hafa orð á blaði, það verður að tryggja öllu fötluðu fólki raunverulega öll þau réttindi sem mælt er fyrir um í samningnum. Fullgilding samningsins dugir nefnilega ekki ein og sér. Íslensk stjórnvöld undirrituðu samninginn án fyrirvara 30. mars 2007 ásamt valkvæðum viðauka við hann. Sú undirritun var þess eðlis að íslensk stjórnvöld eru skuldbundin til að efna samninginn en undirritunin felur í sér þessa viljayfirlýsingu. Þann 20. september 2016 var samningur var fullgiltur fyrir Íslands hönd í samræmi við ályktun Alþingis, nr. 61/145, og var það mikilvægt skref. En það er ekki nóg. Því að þó að íslensk stjórnvöld séu með fullgildingu skuldbundin til að tryggja fötluðu fólki þau réttindi sem samningurinn mælir fyrir um er sú skuldbinding aðeins samkvæmt þjóðarétti. Þess vegna er hér mikilvægt að lögfesta samninginn þar sem þjóðréttarsamningur fær ekki lagagildi nema löggjafarvaldið, við hér, grípi til sérstakra aðgerða, eða með öðrum orðum að við veitum samningnum lagagildi. Það er mikilvægt þar sem samningurinn er jú fyrst og fremst jafnréttissamningur sem tryggir fötluðu fólki stöðu á við aðra. Það er gott að sagt sé að það sé tiltekin skylda ríkisins að sjá til þess að málefni sem varða málaflokkinn verði framkvæmd. Það tel ég meðal mikilvægustu atriða þess sem við fjöllum um í dag. Í lokin vil ég nefna sérstaklega áherslu á eftirfarandi: Í nefndaráliti velferðarnefndar um stefnu og framkvæmdaáætlun í málefnum fatlaðs fólks fyrir árið 2017–2021 kom eftirfarandi fram, með leyfi forseta: „Í umsögnum sem bárust nefndinni var bent á að þýðing Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks á íslenska tungu sé afar illa unnin og þar með óásættanleg. Í þýðingunni sé að finna alvarlegar villur sem geti jafnvel valdið misskilningi og ruglingi. Nefndin brýnir fyrir ráðuneytinu að fara þurfi vandlega yfir þýðingu sáttmálans með hliðsjón af þeim athugasemdum sem bárust nefndinni og geri lagfæringar þar sem við á.“ Ég tek undir þessi orð, þar sem ég er einn af flutningsmönnum, með leyfi forseta: „Að lokum leggja flutningsmenn mjög ríka áherslu á að unnið verði að lögfestingu samningsins og aðlögun íslenskra laga að samningnum í mjög góðu og virku samráði við fatlað fólk, hagsmunahópa þess, sveitarfélög og fræðasamfélagið.“ Ég vona svo sannarlega að þetta mál fái farsæla framgöngu hér á Alþingi Íslendinga.

Herra forseti. Hér er Alþingi að fara að taka risastórt skref sem felst í því að við munum staðfesta þann þingvilja að samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks beri að lögfesta. Með þeirri lögfestingu verður Ísland eitt fyrsta landið í heimi til að lögfesta samninginn og mun það stórbæta réttindi fatlaðs fólks og öryrkja á Íslandi. Markmið samningsins eru að efla, verja og tryggja full og jöfn mannréttindi og grundvallarfrelsi fyrir allt fatlað fólk til jafns við aðra, jafnframt því að efla og vinna að virðingu fyrir eðlislægri mannlegri reisn þess. Mikilvægustu skilaboð samningsins eru að fatlaðir einstaklingar eigi að njóta fulls réttar á öllum viðurkenndum mannréttindum til jafns við aðra og fá að njóta sjálfstæðs lífs og einstaklingsfrelsis til jafns við aðra. Samningurinn er því mjög öflugt tæki í baráttunni fyrir fullum mannréttindum fatlaðs fólks. Í íslenskri lagatúlkun þarf að lögfesta alþjóðasamninga ef þeir eiga að hafa bein réttaráhrif hér á landi. Þess vegna skiptir miklu máli að átta sig á muninum á lögfestingu alþjóðasamnings og fullgildingu hans. Samkvæmt íslenskri réttarskipan ekki hægt að beita samningnum með beinum hætti fyrir íslenskum dómstólum eins og hægt væri að gera með almenn lög nema samningurinn hafi verið lögfestur. Stangist ákvæði alþjóðasamnings sem hefur einungis verið fullgiltur, eins og hér hefur verið gert, á við íslensk lög víkja ákvæði samningsins. Að sjálfsögðu hafa mannréttindasáttmálar sem Ísland hefur fullgilt áhrif á lagatúlkun. Herra forseti. Í nýlegum hæstaréttardómi, frá því í haust, var sérstaklega nefnt að þar sem Ísland hafi einungis fullgilt samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks en ekki lögleitt hann gætu dómkröfur í málinu ekki náð fram að ganga á grundvelli ákvæða samningsins. Þess vegna hefur þetta mjög mikla efnislega þýðingu, það skref sem við erum að taka, að lögfesta samninginn. Ég undirstrika að fullgilding er einfaldlega ekki nóg. Fyrsta þingmálið sem ég lagði fram á Alþingi eftir að ég var kjörinn hingað á nýjan leik fyrir um tveimur árum var einmitt að leggja fram þetta mál ásamt fjölmörgum þingmönnum um að samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks ætti að lögfesta. Mér leiðist ekki að rifja upp að það vill svo til að síðasta þingmálið sem ég lagði fram áður en ég hætti á þingi 2009, fyrir tíu árum, og fékk samþykkt á Alþingi var að barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna bæri að lögfesta. Ísland var líka eitt fyrsta landið í heimi til að lögfesta barnasáttmálann. Við höfum í raun einungis lögfest þrjá meginalþjóðasamninga og eru það barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna, mannréttindasáttmáli Evrópu og EES-samningurinn. Og núna, herra forseti, verður samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks settur á þann sama stall. Ég vil í lokin ítreka þakkir mínar til hv. þm. Guðjóns Brjánssonar, sem er framsögumaður nefndarálits velferðarnefndar. Sömuleiðis vil ég þakka velferðarnefndinni fyrir gott starf og þann þverpólitíska stuðning sem er á bak við þetta mál. Að lokum undirstrika ég að þegar unnið verður að lögfestingu samningsins og aðlögun íslenskra laga að samningnum verði það gert í góðu og virku samráði við fatlað fólk, hagsmunahópa þess, sveitarfélög og fræðasamfélagið. Auðvitað er margt óunnið en það skiptir miklu máli að þetta mál sé unnið áfram í góðri samvinnu. Enn og aftur: Hér er Alþingi að taka sögulegt skref og setja Ísland á einstakan stað í heiminum með því að vera ein fyrsta þjóðin sem ákveður að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks.

Virðulegi forseti. Þetta er gleðidagur fyrir margra hluta sakir og fyrir okkur fatlað fólk er þetta óborganlega mikill gleðidagur. Ég segi: Loksins, loksins. Hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson sagði hér á undan mér að við hefðum í rauninni siglt í gegnum lífið með okkar fatlaða fólk bara á fullgildingu samningsins um réttindi fatlaðs fólks. Nú loksins sjáum við fyrir endann á því að löggilda hann. Hvers vegna höfum við dregið lappirnar í löggildingu samningsins? Jú, að vegna þess að hann kostar svolítið mikið. Það verður erfitt að neita okkur fötluðum um aðgengi. Það verður erfitt að setja okkur alltaf til hliðar og viðurkenna ekki um leið að við eigum rétt á því að taka þátt í samfélaginu eins og mögulegt er, að gera samfélagið þannig úr garði í kringum okkur að við getum lifað í því eftir bestu stöðu okkar líkamlega, andlega og alla vega. Þannig að núna, við löggildingu sáttmálans, þá er það alveg ótrúlegt. Mig langar samt að leiðrétta ágætan hv. þm. Ágúst Ólaf Ágústsson þegar hann segir að við séum brautryðjendur í löggildingu á sáttmálanum. Það eru aðeins tvær þjóðir í Evrópu sem hafa ekki löggilt samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Mér þótti það sárt þegar ég sótti skóla í Galway á vesturströnd Írlands fyrir þremur árum síðan, þar sem á hverju einasta ári er verið að kenna ákveðna þætti í samningnum, ákveðnar greinar samningsins um réttindi fatlaðs fólks, að þjóðin sem býður alltaf til þessarar árlegu skólavistar varðandi samninginn, var heldur ekki búin að löggilda frekar en við Íslendingar. Það var í rauninni athyglinnar virði. Ég held bara, ef ég á að segja eins og er, að nú séum við komin á undan þeim, sem er náttúrlega gleðilegt. Þannig að ég trúi því að nú þegar þetta er orðið að veruleika muni fatlaðir á Íslandi njóta þess og fá að upplifa það hvernig það er að búa í samfélagi sem getur hreinlega ekki með nokkru lifandi móti, nema með því að brjóta lög, mismunað fólki vegna fötlunar. Þannig að enn og aftur: Til hamingju. Það er fallegt að sjá þegar við tökum svona þverpólitískt hvert utan um annað í jafn miklu réttlætismáli og samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks er. Þannig að ég hlakka til að vera á græna takkanum þegar við fáum að greiða atkvæði.

Virðulegur forseti. Loksins er sá gleðidagur kominn að við fjöllum um þingsályktunartillögu um lögfestingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Lengi hefur verið barist fyrir þessu af okkur sem höfum lifað í heimi fötlunar. En þetta er bara upphafið. Þetta er fyrsti dagurinn, verið er að mæla fyrir nefndaráliti. Þetta er að skella á, og við verðum að átta okkur á því að við eigum að hlakka til sérstaks dags, þ.e. 13. desember 2020, þegar á að vera búið að lögfesta og koma öllum lögum og reglum, sem þarf að breyta, í lag. Það skiptir rosalega miklu máli vegna þess að við vitum að dómstólar hafa verið að dæma þannig að réttindi fatlaðs fólks, hindranir fyrir fólk í hjólastólum þar sem það hefur krafist þess að gerðar verði úrbætur, því hefur verið hafnað af dómstólum á þeim forsendum að þessi samningur hafi ekki verið lögfestur. Það eru mörg svona mál sem hafa stoppað og margar hindranir eru í vegi vegna þess að við höfum ekki löggilt samninginn. Þess vegna segi ég: Þetta er gleðidagur og gott að þetta sé komið. En þetta er bara fyrsti áfanginn. Síðan þurfum við að sjá til þess að öllum lögum verði breytt og búið verði að gera það þannig að við þurfum ekki að fresta því að þetta taki gildi 13. desember 2020. Þá getum við sagt við alla fatlaða: Til hamingju - þegar samningurinn er loksins kominn að fullu í gildi.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingar á ýmsum lögum vegna réttar barna sem aðstandenda. Mikil samstaða er um þetta mál og fékk nefndin til sín nokkurn fjölda gesta og umsagna, eins og fram kemur í nefndarálitinu. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á ýmsum lögum til að tryggja að börnum sem missa foreldri vegna sjúkdóms eða andláts sé tryggður stuðningur og ráðgjöf og réttur þeirra til umgengni við nána vandamenn hins látna foreldris eða aðra nákomna sé virtur. Við umfjöllun nefndarinnar birti Hagstofan tölur yfir fjölda barna sem missa foreldri ár hvert. Í gögnum kemur fram að á árabilinu 2009–2018 hafi árlega um 100 börn misst foreldri sitt. Þeir gestir sem komu á fundi nefndarinnar vegna málsins tóku allir undir að mikilvægt væri að hlúa að þessum börnum og tryggja að þau geti leitað sér viðeigandi aðstoðar við að vinna úr slíku áfalli. Þótt heilbrigðisstarfsmenn reyndu alla jafna að bregðast við í slíkum aðstæðum væru skyldur þeirra í þeim efnum ekki nægilega skýrar í lögum. Með frumvarpinu er lagt til að lögfest verði skylda heilbrigðisstarfsmanna til að taka þau skref sem nauðsynleg eru til að barn fái viðeigandi aðstoð. Fram kom að það væri vilji innan heilsugæslunnar á höfuðborgarsvæðinu til að veita þá aðstoð sem nauðsynleg er og þá í samráði við félagsþjónustu sveitarfélaganna og viðkomandi menntastofnanir og að Þróunarmiðstöð íslenskrar heilsugæslu hefði yfir að búa mikilli sérfræðiþekkingu sem myndi nýtast við að koma á verkferlum til að tryggja góða efnislega útfærslu á ákvæðum frumvarpsins. Umsagnaraðilar eru allir fylgjandi markmiðum frumvarpsins, þ.e. að tryggja rétt barnsins með því að leggja frumkvæðisskyldu á viðeigandi aðila sem koma að málefnum og velferð barna. Fyrir nefndinni komu fram nokkrar mikilvægar ábendingar sem þeir sem sinna munu frumkvæðisskyldunni þurfa að hafa í huga þegar verkferlar til að fullnægja frumkvæðisskyldunni eru ákveðnir. Öryrkjabandalagið benti á mikilvægi fræðslu þegar um fötluð börn væri að ræða og góðrar samvinnu við fagaðila innan stofnana. Þarna mætti skoða að málstjóri mndi halda utan um upplýsingarnar sem barn þyrfti á að halda, en oft þarf að kalla til fagmenn sem geta notað óhefðbundnar samskiptaleiðir. Geðvernd benti á mikilvægi þess að heilbrigðisstarfsmenn kanni þegar sjúklingar koma inn á heilbrigðisstofnun hvort þeir eigi börn, og að skyldur heilbrigðisstarfsmanna séu skýrar í slíkum tilfellum. Samband íslenskra sveitarfélaga og Barnaverndarstofa að lögðu mikla áherslu á að upplýsingamiðlun á milli aðila þyrfti verði skýr, svo hver og einn gæti sinnt sínu hlutverki og að stuðningur kæmi þaðan sem það væri barninu fyrir bestu hverju sinni. Þá var bent á að mikilvægt væri að tryggja snemmtæka íhlutun til að tryggja velferð barnsins. Til að tryggja rétt barnsins til upplýsinga, stuðnings og tengsla við fjölskyldu sína væri mikilvægt að setja frumkvæðisskyldu á félagsþjónustu sveitarfélaga. Á það var bent að félagsþjónustan hefði víðtæka þekkingu á mögulegum úrræðum og þeirri aðstoð sem væri í boði. Hins vegar skorti á virk úrræði innan félagsþjónustunnar til að koma börnum til aðstoðar ef ekki væri sérstaklega leitað til hennar. Töldu ýmsir að betur færi á því að tilkynna bæri félagsmálanefndum eða ráðum sveitarfélaganna og að þær yrðu einn hlekkur í samvinnu um aðstoð við börn sem missa foreldri. Nefndin áréttar að frumvarpinu er ætlað að leggja ríka frumkvæðisskyldu á aðila til að tryggja rétt barna sem misst hafa foreldri og tryggja varanleg tengsl barns við fjölskyldu fráfallins foreldris. Mikilvægt er að framkvæmd skyldunnar sé í samræmi við markmið lagabreytinganna en nánari útfærsla verði í höndum þeirra sem best til þekkja og hafa frumkvæðisskylduna. Tryggja þarf að aðilar sem hafa bestu þekkinguna eigi náið samstarf sín á milli og við viðeigandi fagaðila. Margir starfa samkvæmt slíkum verkferlum eins og þekkist í flestum skólum, en ferlana þarf að samræma svo aðstoðin skili tilætluðum árangri. Nefndin leggur til breytingar sem gera skylduna skýrari og leggur til að heilbrigðisstofnunum yrði falin tilkynningarskylda gagnvart félagsmálanefndum sveitarfélaganna sem hafa góða þekkingu á þeim úrræðum sem í boði eru. Aðrar ábendingar sem komu fram fyrir nefndinni eiga við málefni barna í víðara samhengi og telur nefndin þær eiga heima hjá barnanefnd félags- og barnamálaráðherra. Með vísan til framangreinds leggur nefndin til að í 1. tölulið 2. mgr. 1. gr. frumvarpsins verði kveðið skýrar á skýrar að orði um að kannað skuli hvort sjúklingum með geðsjúkdóma, fíknisjúkdóma eða illvíga líkamlega sjúkdóma eigi barn undir lögaldri. Heilbrigðisstarfsmenn sem hafa afskipti af málum barna eða þungaðra kvenna hafa tilkynningarskyldu gagnvart barnaverndarnefnd á grundvelli barnaverndarlaga, nr. 80/2002. Ákvæðinu er enn fremur ætlað að tryggja að heilbrigðisstarfsmaður sem kemur að umönnun sjúklinga með alvarlega sjúkdóma tryggi að sjúklingur sem á barn fái fræðslu um rétt og stöðu barnsins vegna veikindanna. Er lögð til einföld orðalagsbreyting þess efnis svo að ekki leiki vafi á um að hér sé um skyldu heilbrigðisstarfsmanns að ræða. Þá komu fram athugasemdir við lokamálslið 4. mgr. 5. gr. frumvarpsins um að barn sem er eldra en 15 ára geti sjálft gert kröfu um umgengni. Í umsögn embættis umboðsmanns barna var bent á að ekki væri ástæða til að miða við 15 ára aldur í þessum efnum. Grundvallarreglan um rétt barna til þátttöku væri sú að börn eigi rétt á því að tjá sig í öllum málum er varða þau og beri að taka réttmætt tillit til skoðana þeirra í samræmi við aldur og þroska. Leggur nefndin því til þá breytingu að barn geti sjálft haft frumkvæði að því að sýslumaður taki til skoðunar hvort umgengni við aðstandendur eftirlifandi foreldris verði komið á óháð aldri. Nefndin leggur einnig áherslu á að stuðningur félagsþjónustu sveitarfélaga við börn sem missa foreldri sitt verði efldur með þeim lagabreytingum sem lagðar eru til í frumvarpinu. Bendir nefndin í því sambandi á að félagsþjónusta sveitarfélaga hefur takmarkaða frumkvæðisskyldu þegar barn missir foreldri. Þá var einnig bent á að skyldur heilsugæslunnar til að eiga í samvinnu við skóla barnsins kynnu að vera erfiðar í framkvæmd. Til að bregðast við þeim athugasemdum leggur nefndin til að það verði hlutverk heilbrigðisstarfsmanna að tilkynna félagsþjónustu sveitarfélags þar sem barn á lögheimili um andlát foreldris. Það verði í framhaldi hlutverk félagsþjónustu sveitarfélaga að hafa frumkvæði að samvinnu við skóla barnsins. Leggur nefndin til breytingartillögu þess efnis. Með hliðsjón af framangreindu leggur nefndin til að málið verði samþykkt með breytingum sem lagðar eru til í sérstöku þingskjali. Vilhjálmur Árnason og Guðjón S. Brjánsson voru fjarverandi við afgreiðslu málsins en rita undir álit þetta samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Hanna Katrín Friðriksson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykk þessu áliti og undir álitið rita Halldóra Mogensen formaður, Vilhjálmur Árnason, Ólafur Þór Gunnarsson framsögumaður, Ásmundur Friðriksson, Andrés Ingi Jónsson, Anna Kolbrún Árnadóttir, Guðjón S. Brjánsson, Guðmundur Ingi Kristinsson og Halla Signý Kristjánsdóttir.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum til innleiðingar á tilskipun ESB um farmenn. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund gesti. Engar umsagnir bárust um málið. Frumvarpið felur í sér lagabreytingar sem nauðsynlegar eru til innleiðingar á tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins um breytingu á tilskipunum Evrópuþingsins og ráðsins um farmenn. Markmið tilskipunarinnar er að farmenn geti nýtt sér að fullu rétt sinn til sanngjarnra og réttlátra vinnuskilyrða við hópuppsagnir og aðilaskipti á hafskipum og rétt til upplýsingamiðlunar og samráðs. Um er að ræða réttarbót fyrir farmenn sem gert er ráð fyrir að hafi hvorki áhrif á stjórnsýslu ríkisins né útgjöld fyrir ríkissjóð. Nefndin leggur til nokkrar tæknilegar breytingar sem felast fyrst og fremst í samræmingu orðalags og fyrirsagna í þeim lögum sem frumvarpið snýr að. Breytingartillögur nefndarinnar hafa ekki efnisleg áhrif á frumvarpið. Að framangreindu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingartillögum sem koma fram í þingskjalinu. Hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykk áliti þessu. Undir álitið rita hv. þingmenn Halldóra Mogensen formaður, Ásmundur Friðriksson, Ólaf Þór Gunnarsson framsögumaður, Andrés Ingi Jónsson, Sigurður Páll Jónsson, Guðmundur Andri Thorsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Halla Signý Kristjánsdóttir og Vilhjálmur Árnason.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um stéttarfélög og vinnudeilur, aðsetur Félagsdóms. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið til sín gesti. Umsagnir bárust frá ASÍ og BSRB. Með frumvarpinu er lagt til að aðsetur Félagsdóms geti verið annars staðar en í höfuðstað landsins. Í umsögnum um málið kom fram það sjónarmið að óhagkvæmt kynni að vera fyrir þá sem reka mál fyrir Félagsdómi hafa dómstólinn utan höfuðborgarsvæðisins. Frumvarpið gengi nokkuð langt þar sem aðsetur dómstólsins gæti með breytingunni verið hvar sem er á landinu. Dómurinn yrði að hafa fastan stað og best færi á því að hann væri á höfuðborgarsvæðinu. Þá væru þau mál sem fyrir dóminn kæmu oft þess eðlis að mikilvægt væri að geta boðað til þinghalda með skömmum fyrirvara. Flestir þeir aðilar sem reka mál fyrir dómstólnum væru með aðsetur á höfuðborgarsvæðinu og það gæti valdið óþarfadrætti á meðferð mála ef dómstóllinn væri staðsettur utan þess. Einnig var bent á að þeir dómarar sem sitja í dómnum hefðu þau störf ekki að aðalstarfi og því væri rétt að taka tillit til þess. Hins vegar kom fram það sjónarmið að dómstóllinn þjónaði öllu landinu og ætti sem slíkur að geta verið hvar sem er á landinu. Nefndin telur að hagkvæmnissjónarmið mæli með því að Félagsdómur verði í höfuðstað landsins eða í grennd við hann. Hins vegar kunni að vera vandkvæðum bundið að setja slíka takmörkun í lög. Bendir nefndin í því sambandi á að höfuðborgarsvæðið er í daglegu tali talið samanstanda af sveitarfélögunum sem teljast til þriggja kjördæma í þingkosningum, þ.e. Reykjavíkurkjördæmis norður og suður og Suðvesturkjördæmis. Í seinni tíð hefur hins vegar verið bent á að mörk höfuðborgarsvæðisins kunni að vera víðari, þ.e. er atvinnusvæði sem samanstendur af kjördæmunum þremur, Suðurnesjum, syðsta hluta Vesturlands og vestasta hluta Suðurlands einnig. Þannig hefur oft verið talað um svæðið frá Hvítá til Hvítár. þ.e. svæði sem afmarkast af Hvítá í Borgarfirði og Hvítá í Árnessýslu og Ölfusá. Nefndin telur að þrátt fyrir að brottfall áskilnaðar um að Félagsdómur skuli vera í höfuðstað landsins gæti gefið tilefni til að ætla að dómstóllinn geti verið hvar sem er á landinu verði að líta svo á að hagkvæmnissjónarmið, sem m.a. segir í greinargerð að líta skuli til, tryggi að dómstólinn verði áfram staðsettur í Reykjavík eða í nágrenni hennar. Nefndin telur þetta hagkvæmnissjónarmið vera skýrt og því ekki ástæða til þess að skilgreina nákvæmlega í lögunum hvar dómstóllinn eigi að vera staðsettur. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Hv. þm. Guðjón S. Brjánsson skrifar undir álitið með fyrirvara. Undir álitið rita að öðru leyti hv. þingmenn Halldóra Mogensen formaður, Ólafur Þór Gunnarsson framsögumaður, Ásmundur Friðriksson, Andrés Ingi Jónsson, Anna Kolbrún Árnadóttir, Guðmundur Ingi Kristinsson, Halla Signý Kristjánsdóttir og Vilhjálmur Árnason.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga. Þetta mál fjallar um stofnanir á málefnasviði félags- og barnamálaráðherra. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið til sín gesti og umsagnir eins og fram kemur í nefndarálitinu. Frumvarpið er liður í efnislegri aðlögun á ákvæðum laga vegna laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga, nr. 90/2018, og felur í sér aðlögun að lögum sem heyra undir málefnasvið félags- og barnamálaráðherra að áðurnefndum lögum. Með frumvarpinu eru ekki lagðar til breytingar á þeirri þjónustu sem hlutaðeigandi stofnunum er ætlað að veita. Í þeim lögum sem lagðar eru til breytingar á með frumvarpinu er almennt gert ráð fyrir því að stofnunum sé aðeins heimil vinnsla persónuupplýsinga að fengnu samþykki einstaklingsins. Með frumvarpinu er lagt til að áskilnaður um samþykki falli brott og þess í stað skuli viðkomandi staðfesta að hann hafi verið upplýstur um fyrirhugaða upplýsingaöflun. Í því sambandi bendir nefndin á að í 8. tölulið 3. gr. laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga segir að samþykki í skilningi laganna sé óþvinguð, sértæk, upplýst og ótvíræð viljayfirlýsing hins skráða um að hann samþykki, með yfirlýsingu eða ótvíræðri staðfestingu, vinnslu persónuupplýsinga um sig. Þá segir í 2. tölulið 1. mgr. 11. gr. laganna að vinnsla viðkvæmra persónuupplýsinga sé heimil þegar vinnslan er nauðsynleg til að ábyrgðaraðili eða hinn skráði geti staðið við skuldbindingar sínar og nýtt sér tiltekin réttindi samkvæmt vinnulöggjöf og löggjöf um almannatryggingar og félagslega vernd og fari fram á grundvelli laga sem kveða á um viðeigandi og sértækar ráðstafanir til að vernda grundvallarréttindi og hagsmuni hins skráða. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram að sú breyting sem lögð er til í frumvarpinu væri nauðsynleg, enda gæti samþykki ekki talist viðeigandi réttargrundvöllur fyrir heimild til vinnslu persónuupplýsinga af hálfu viðkomandi stofnana. Var í því sambandi bent á að þegar einstaklingur er í þeirri stöðu að þurfa að veita samþykki, enda sé það forsenda fyrir því að hann fái notið lögbundinna réttinda, geti samþykkið ekki talist óþvingað. Því væri nauðsynlegt að upplýsingaöflunin færi fram á grundvelli lagaheimilda en ekki samþykkis einstaklingsins. Nefndin bendir þó á að með því að gera það að forsendu fyrir vinnslu persónuupplýsinga að viðkomandi hafi staðfest að hann hafi verið upplýstur um upplýsingaöflunina sé gengið lengra en lög um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga gera ráð fyrir. Í því sambandi bendir nefndin á að frumvarpið geri ekki ráð fyrir því að það kunni í einhverjum tilfellum tilvikum að vera undanþága frá upplýsingaskyldunni í samræmi við lög um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga og reglugerðir Evrópuþingsins og ráðsins 2016/679 frá 27. apríl 2016 um vernd einstaklinga í tengslum við vinnslu persónuupplýsinga og um frjálsa miðlun slíkra upplýsinga og niðurfellingu tilskipunar 95/46/EB. Nefndin leggur því til breytingartillögu þess efnis að viðkomandi stofnunum beri að upplýsa einstaklinga um fyrirhugaða upplýsingaöflun í samræmi við ákvæði laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga. Í fyrstu efnismálsgrein 6. gr. frumvarpsins segir að umboðsmaður skuldara skuli afla þeirra upplýsinga sem hann telur nauðsynlegar, m.a. frá skuldara, opinberum aðilum og einkaaðilum, svo sem um tekjur, gjöld, eignir, skuldir, ábyrgðir, framfærslu- og húsnæðiskostnað sem og framferði einstaklingsins. Sömu hugtakanotkun er að finna í 9. og 11. gr. frumvarpsins. Við umfjöllun nefndarinnar voru gerðar athugasemdir við þá hugtakanotkun að vísað væri til „framferðis einstaklingsins“ og bent á að sú hugtakanotkun kynni að vera óskýr. Hugtakið kemur fram í lögum um greiðsluaðlögun einstaklinga, nr. 101/2010, nánar tiltekið í 2. mgr. 5. gr. um rannsóknarskyldu umboðsmanns skuldara. Með hugtakinu er fyrst og fremst vísað til þeirra ástæðna sem geta komið í veg fyrir að greiðsluaðlögun verði heimiluð samkvæmt 6. gr. laganna. Nefndin bendir á að í ákvæðunum kemur fram að heimildir umboðsmanns skuldara til upplýsingaöflunar takmarkast við þær upplýsingar sem hann telur nauðsynlegar. Þá koma ákvæði laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga framangreindum ákvæðum til fyllingar. Þar kemur fram sú meginregla að gætt skuli að því að persónuupplýsingar séu nægilegar, viðeigandi og ekki umfram það sem nauðsynlegt er miðað við tilgang vinnslunnar. Nefndin telur því þær tilvísanir sem finna má í lögunum um greiðsluaðlögun einstaklinga til framferðis einstaklingsins nægilega skýrar, enda má draga skýra ályktun af öðrum ákvæðum þeirra til fyllingar hugtakinu. Þá telur nefndin að öðru leyti tryggt að umboðsmanni skuldara sé einungis heimilt að afla þeirra upplýsinga sem nauðsynlegar eru til að komast að niðurstöðu í hverju máli. Nefndin telur því ekki ástæðu til að víkja frá þessari hugtakanotkun, enda er hún í samræmi við önnur ákvæði laganna, afmarkað með fullnægjandi hætti hvaða upplýsingar umboðsmanni skuldara er heimilt að afla hverju sinni og tryggt að umsækjandi sé upplýstur um vinnslu upplýsinganna. Fram kom athugasemd þess efnis að félagsmálanefndir sveitarfélaga hefðu þurft á upplýsingum að halda frá fleiri aðilum en taldir eru upp í 12. gr. frumvarpsins. Hefði velferðarsvið Reykjavíkurborgar m.a. þurft að kalla eftir upplýsingum frá Fangelsismálastofnun, Lánasjóði íslenskra námsmanna, sjúkrasjóðum stéttarfélaga og Þjóðskrá Íslands. Nefndin leggur til breytingu þess efnis að tilgreint verði hvaða gagna megi afla en ekki verði tæmandi talið frá hvaða stofnunum megi afla þeirra. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram það sjónarmið að heimildir Greiningar- og ráðgjafarstöðvar ríkisins til vinnslu persónuupplýsinga kynnu að vera of víðtækar. Hins vegar var bent á það að upplýsingamiðlunin og upplýsingaöflunin væri nauðsynleg til þess að stofnunin gæti sinnt lögbundinni þjónustu. Nefndin telur skýra lagaheimild vera fullnægjandi grundvöll fyrir þeirri vinnslu sem stofnuninni er heimil og í samræmi við 2.–4. tölulið 1. mgr. 11. gr. laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga. Nefndin telur því ekki tilefni til þess að gera efnislega breytingu á heimildum stofnunarinnar til vinnslu persónuupplýsinga. Að mati nefndarinnar er framsetning ákvæðisins hins vegar fremur óskýr og leggur nefndin til breytingu sem er ætlað að bæta úr þeim óskýrleika. Að framansögðu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem lagðar eru til á sérstöku þingskjali. Hv. þingmenn Anna Kolbrún Árnadóttir, Guðmundur Ingi Kristinsson og Vilhjálmur Árnason voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir álitið rita hv. þingmenn Halldóra Mogensen formaður, Andrés Ingi Jónsson, Ólafur Þór Gunnarsson framsögumaður, Ásmundur Friðriksson, Guðjón S. Brjánsson og Halla Signý Kristjánsdóttir.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um sjúkratryggingar, nr. 112/2008, með síðari breytingum. Það fjallar um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga, í þessu tilviki á sviði hjá stofnunum sem heyra að stærri hluta til undir heilbrigðisráðuneytið. Frumvarpið felur í sér efnislega aðlögun laga um sjúkratryggingar að lögum um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga, nr. 90/2018. Frumvarpið hefur ekki í för með sér breytingar í tengslum við þá þjónustu sem sjúkratryggingastofnun er ætlað að veita, heldur gerir frumvarpið ráð fyrir nauðsynlegum breytingum á ákvæðum laga til að tryggja að vinnsla persónuupplýsinga á grundvelli viðkomandi laga samræmist ákvæðum laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga. Fyrst og fremst felur breytingin í sér að sjúkratryggingastofnun þarf ekki að afla samþykkis fyrir fyrirhugaðri vinnslu persónuupplýsinga heldur styðst vinnslan við lagaheimild. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram það sjónarmið að með afnámi skilyrðis um samþykki væri ekki fyllilega tryggt að einstaklingur fengi upplýsingar um fyrirhugaða upplýsingaöflun sjúkratryggingastofnunar. Heimild stofnunarinnar til að afla upplýsinga frá skattyfirvöldum kallast á við þagnarskyldu yfirvaldanna samkvæmt 117. gr. laga um tekjuskatt, nr. 90/2003, enda gætu skattyfirvöld ekki staðfest að heimild væri til vinnslu persónuupplýsinga nema fyrir lægi samþykki frá viðkomandi fyrir vinnslunni. Nefndin fellst ekki á þetta sjónarmið. Í 2. mgr. 34. gr. laga um sjúkratryggingar segir að sjúkratryggingastofnuninni sé heimilt að afla nauðsynlegra upplýsinga að fengnu skriflegu samþykki umsækjanda. Með frumvarpinu er lagt til að áskilnaður um samþykki falli brott. Með þeirri breytingu færi upplýsingaöflun fram á grundvelli lagaheimildar en ekki samþykkis viðkomandi. Því telur nefndin að ekki geti leikið vafi á því hvort heimild sé til staðar til vinnslu persónuupplýsinga þegar fyrir liggur umsókn um bætur samkvæmt 34. gr. laga um sjúkratryggingar. Í því sambandi bendir nefndin á að í 8. tölulið 3. gr. laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga segir að samþykki í skilningi laganna sé óþvinguð sértæk, upplýst og ótvíræð viljayfirlýsing hins skráða um að hann samþykki með yfirlýsingu eða ótvíræðri staðfestingu vinnslu persónuupplýsinga um sig. Þá segir í 2. tölulið 1. mgr. 11. gr. laganna að vinnsla viðkvæmra persónuupplýsinga sé heimil þegar vinnslan er nauðsynleg til þess að ábyrgðaraðili eða hinn skráði geti staðið við skuldbindingar sínar og nýtt sér tiltekin réttindi samkvæmt vinnulöggjöf og löggjöf um almannatryggingar og félagslega vernd og fari fram á grundvelli laga sem kveða á um viðeigandi og sértækar ráðstafanir til að vernda grundvallarréttindi og hagsmuni hins skráða. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram að sú breyting sem lögð er til í frumvarpinu væri nauðsynleg enda gæti samþykki ekki talist viðeigandi réttargrundvöllur fyrir heimild til vinnslu persónuupplýsinga af hálfu sjúkratryggingastofnunar. Var í því sambandi bent á að þegar einstaklingur er í þeirri stöðu að þurfa að veita samþykki, enda sé það forsenda fyrir því að hann fái notið lögbundinna réttinda, geti samþykkið ekki talist óþvingað. Því væri nauðsynlegt að upplýsingaöflunin færi fram á grundvelli lagaheimildar en ekki samþykkis einstaklingsins. Með hliðsjón af því telur nefndin að afnám skilyrðis um samþykki sé í samræmi við lög um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga. Persónuvernd gerir í umsögn sinni athugasemd við að samkvæmt frumvarpinu beri sjúkratryggingastofnun að upplýsa viðkomandi um fyrirhugaða upplýsingaöflun eins og hægt er hverju sinni. Í 2. mgr. 17. gr. laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga sé kveðið á um að hinn skráði eigi rétt til upplýsinga um vinnslu persónuupplýsinga með þeim undantekningum sem fram koma í 3. mgr. 17. gr. laganna og eru nánar útfærðar í 5. mgr. 14. gr. reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) 2016/679 frá 27. apríl 2016, um vernd einstaklinga í tengslum við vinnslu persónuupplýsinga og frjálsa miðlun slíkra upplýsinga, og niðurfellingu tilskipunar 95/46/EB. Bendir Persónuvernd á að tilvísun til þess að sjúkratryggingastofnuninni beri að upplýsa viðkomandi eins og hægt sé hverju sinni feli í sér víðtækari heimild til takmörkunar á upplýsingarétti aðila en leiðir af reglugerðinni. Nefndin tekur undir þetta sjónarmið enda hljóti mat sjúkratryggingastofnunar að þurfa að byggjast á þeim forsendum sem heimila slíka takmörkun samkvæmt reglugerðinni. Leggur nefndin til þá breytingu á b-lið 1. gr. frumvarpsins að skylda sjúkratryggingastofnunarinnar til að upplýsa um fyrirhugaða vinnslu persónuupplýsinga verði í samræmi við ákvæði 2. mgr. 17. gr. laga, um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga. Með hliðsjón af framangreindu leggur nefndin til að málið verði samþykkt með þeirri breytingartillögu sem hér var rakin. Anna Kolbrún Árnadóttir, Guðmundur Ingi Kristinsson og Vilhjálmur Árnason voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir álitið rita Halldóra Mogensen, Andrés Ingi Jónsson, Ólafur Þór Gunnarsson framsögumaður, Ásmundur Friðriksson, Guðjón S. Brjánsson og Halla Signý Kristjánsdóttir.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um stofnun ráðgjafarstofu innflytjenda. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið til sín gesti og fengið fjölmargar umsagnir sem ég vísa til í þingskjalinu. Með þingsályktunartillögunni er lagt til að komið verði á fót miðlægri upplýsingastofu þar sem innflytjendur geti sótt allar upplýsingar um þjónustu, réttindi og skyldur. Er gert ráð fyrir því að ráðgjafarstofa innflytjenda verði samvinnuverkefni ríkis og sveitarfélaga og þar geti innflytjendur sótt sér upplýsingar þvert á sveitarfélög. Í umsögnum sem bárust nefndinni kom fram mikill áhugi á efni tillögunnar og almennt samkomulag um mikilvægi verkefnisins. Nokkrir umsagnaraðilar lýstu áhuga á því að taka verkefnið að sér og að það gæti hentað vel með þeirri starfsemi sem viðkomandi væri með fyrir. Þá komu fram hugmyndir um það hvernig koma ætti koma ætti á fót þjónustumiðstöð fyrir innflytjendur. Á það var bent að þau verkefni sem falin yrðu ráðgjafarstofu innflytjenda samkvæmt þingsályktunartillögunni sköruðust að einhverju leyti við starf Fjölmenningarseturs á Ísafirði og því væri nærtækara að efla starfsemi Fjölmenningarseturs en að deila kröftunum annað. Var í því sambandi bent á að heppilegra gæti verið að fela Fjölmenningarsetri þau verkefni sem lagt væri til að yrðu falin ráðgjafarstofu innflytjenda. Á hinn bóginn komu fram þau sjónarmið að mikill fjöldi innflytjenda væri búsettur utan kjarnasvæðis Fjölmenningarseturs á Vestfjörðum. Að mati meiri hlutans eru öll framangreind sjónarmið málefnaleg og lýsa skilningi á þeim vanda sem innflytjendur búa við þegar þeir leita sér þjónustu í íslensku samfélagi. Að mati meiri hlutans er afar brýnt að unnið verði að því markmiði tillögunnar að koma á fót einnar-stöðvar-þjónustu, eða á ensku, herra forseti, „one-stop-shop“, til að efla þjónustu og ráðgjöf við innflytjendur. Meiri hlutinn leggur áherslu á að þar verði sérstaklega að skoða hvort hægt verði að koma upp starfsstöðvum víðar á landinu en á höfuðborgarsvæðinu enda fjöldi erlendra ríkisborgara sem starfar utan þess oft í mannfrekum verkefnum í fámennum sveitarfélögum, m.a. í uppbyggingarverkefnum og ferðaþjónustu. Líkt og rakið er í greinargerð með tillögunni er lagt til að sérstaklega verði horft til starfs Fjölmenningarseturs þegar starfsemi ráðgjafarstofu verði ákveðin og stofan geti verið deild innan Fjölmenningarseturs. Meiri hlutinn telur þetta verkefni afar mikilvægt og leggur til breytingar á texta tillögunnar með hliðsjón af því. Meiri hlutinn telur að félagsmálaráðuneytinu verði falin útfærsla verkefnisins sem geti eftir atvikum leitað eftir samráði við dómsmálaráðuneytið eða undirstofnanir þess Þá leggur meiri hlutinn áherslu á að við úrvinnslu málsins verði horft til fjölbreyttra samskiptalausna þannig að notendur þjónustunnar geti leitað eftir henni hvar sem þeir eru staddir á landinu. Meiri hlutinn leggur til að tillagan verði samþykkt með eftirfarandi breytingu og tillögugreinin orðist svo: „Alþingi ályktar að fela félags- og barnamálaráðherra að vinna áætlun um stofnun ráðgjafarstofu fyrir innflytjendur sem verði samstarfsvettvangur milli stofnana ríkis og sveitarfélaga. Hlutverk ráðgjafarstofu verði að bjóða upp á aðgengilega ráðgjöf, leiðbeiningar og upplýsingar fyrir innflytjendur um nauðsynlega þjónustu, réttindi þeirra og skyldur. Áætlunin verði unnin í samvinnu við innflytjendaráð, opinberar stofnanir, sveitarfélögin, félagasamtök og aðila vinnumarkaðarins. Ráðherra kynni Alþingi áætlun um verkefnið eigi síðar en 1. janúar 2020.“ Hv. þm. Guðjón S. Brjánsson ritar undir þetta álit með fyrirvara. Hv. þm. Vilhjálmur Árnason var fjarverandi við afgreiðslu málsins en ritar undir álitið í samræmi við heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna um fastanefndir Alþingis. Undir álitið rita að auki hv. þingmenn Halldóra Mogensen formaður, Ólafur Þór Gunnarsson framsögumaður, Ásmundur Friðriksson, Andrés Ingi Jónsson, Guðjón S. Brjánsson, með áðurgreindum fyrirvara, Guðmundur Ingi Kristinsson, Halla Signý Kristjánsdóttir og Vilhjálmur Árnason.