Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Umr. um mjólkursölumál hafa tekið bróðurpartinn af starfstíma hv. d. í vikutíma, þannig að þær eru nú orðnar nokkuð langar, og skal ég reyna að koma máli mínu þannig fyrir, að þær lengist ekki úr hófi fram, þó að ég taki hér til máls. Ástæðan til þess, að ég taldi mig knúinn til þess, var sú, að þessar umr. hafa fyrst og fremst snúizt um tilhögun á mjólkursölu á mjólkursamsölusvæðinu hér á Suðvesturlandi, en sáralítið snúizt um, hvernig ástandið er á landsbyggðinni. Sannleikurinn er sá, að þótt eitthvað megi að ástandinu í mjólkursölumálum finna hér á samsölusvæðinu, þá kastar fyrst tólfunum, þegar kemur út á landsbyggðina. Ég vil minna á það, að stefna fyrrv. landbrh. í þessum málum var sú að auka frjálsræði í mjólkursölu, án þess að kæmi til lagabreytingar. Sú stefna bar þann árangur, að hér á mjólkursölusvæðinu var þetta framkvæmt að nokkru leyti. Ýmsar einkaverzlanir fengu hér mjólk til dreifingar. En úti á landsbyggðinni reyndist þetta torsóttara, t.d. eins og í Ólafsfirði kom skýrast í ljós, þar náði þessi stefna alls ekki fram að ganga. Ég vil minna á þetta í sambandi við það, sem hæstv. landbrh. sagði hér, að hv. 1. þm. Sunnl. hafi verið í ráðherrastóli í 12 ár og ekkert aðhafzt í þessu máli. Ég held, að þarna sé ekki farið rétt með. Hans stefna var sú að koma fram umbótum í þessu efni, bæði fyrir neytendur og framleiðendur, innan ramma þeirrar löggjafar, sem fyrir var. Nú hefur hins vegar komið í ljós, að það hefur ekki tekizt vegna andstöðu ýmissa aðila, sérstaklega úti á landsbyggðinni, og hér hefur hæstvirtur 2. þm. Sunnlendinga, Ágúst Þorvaldsson, lýst því yfir f.h. stjórnar Mjólkursamsölunnar, að mér skildist, í fyrra við umr. um þessi mál, að mjólkursamsölustjórn væri andvíg breytingum í þessum efnum, hún teldi, að hún mundi ekki ljá máls á neinum breytingum í þessum málum, nema til kæmi lagabreyting. Þess vegna yrði að koma til kasta löggjafans, ef breytingar ættu að verða í þessum málum. Ástæðan fyrir því, að þetta frv., sem hér er til umr., er borið fram, er sem sagt þessi, að það virðist ljóst, að stefna fyrrv. landbrh. að auka frjálsræðið í þessum málum nái ekki fram að ganga, bæði vegna þessarar yfirlýsingar, sem ég vitnaði til áðan, frá hv. 2. þm. Sunnl. og eins vegna andstöðu ýmissa aðila, sérstaklega úti á landsbyggðinni. En þá vil ég aðeins víkja að því, hvernig ástandið er í þessum málum á landsbyggðinni. Þar er það svo, að á mörgum stöðum, t.d. Bolungarvík, Ísafirði, Ólafsfirði, Seyðisfirði og víðar, er mjólkursalan á höndum eins aðila, og þrátt fyrir eftirsókn frá einkaverzluninni hefur ekki tekizt að fá mjólk til dreifingar til baga bæði fyrir neytendur og fyrir þessa verzlun. En ég vil minna á í þessu sambandi, að hér hefur verið mikið talað um, að það sé einkum tvennt, sem sé gegn því að auka frjálsræðið í mjólkursölu, það sé, að ekki megi slaka á hollustuháttum, og það megi ekki gera þetta vegna þess, að þá þurfi e.t.v. að loka mjólkurbúðum og það auki dreifingarkostnaðinn. Þetta voru þau atriði, sem hæstv. Landbrh. lagði alla áherzlu á og taldi vera kjarna þessa máls. Ég vil benda á, að hvorugt þetta atriði á við úti á landsbyggðinni. Það er ekkert erfiðara að líta eftir hollustuháttum hjá einkaverzlun en kaupfélagsverzlun, og það eykur dreifingarkostnað ekki nokkurn skapaðan hlut á landsbyggðinni, þótt einkaverzlun fái mjólkursölu. Það þarf ekki að loka þar neinum mjólkurbúðum og einkaverzlunin býðst til þess viðast hvar að taka mjólk til sölu með nákvæmlega sömu álagningu og kaupfélagsverzlanir, þannig að á landsbyggðinni er alls ekki til að dreifa þeim mótbárum, sem hér hafa eingöngu verið bornar fram gegn þessu máli. Hæstv. ráðh. sagði, að það væri síður en svo, að einokun ætti sér stað í mjólkursölumálum. Þetta á líka við eingöngu hér á samsölusvæðinu. Hér er nokkurt frjálsræði í mjólkursölu. En víða á landsbyggðinni er ekki hægt að segja annað en um einokun sé að ræða. Ég held því, að það sé brýn nauðsyn á því, að löggjafinn láti þetta mál til sín taka. Hæstv. ráðh. tók því ekki illa í fyrri ræðu sinni, sem hann flutti, að skoða þetta mál. Hann dró að vísu nokkuð í land í seinni ræðunni, en þó hygg ég, að það sé vilji hans, að mál þetta verði skoðað af sanngirni með hag beggja fyrir augum, bæði framleiðenda og neytenda. Og það er það, sem vakir fyrir okkur flm. þessa frv., að það verði gert. Ég lýsi mig reiðubúinn til þess að skoða málið á þann hátt, að samstaða geti náðst um það, ef það verður til þess, að frjálsræði verður aukið á þessu sviði með hag beggja fyrir augum, bæði framleiðenda og neytenda.



Herra forseti. Það er nú búið að þæfa þetta mál alllengi hér í þingi og umr. sundurslitin, þannig að ef víkja ætti að því rækilega, þá krefðist það langrar og leiðinlegrar upprifjunar, þannig að ég mun aðeins stikla á því stærsta. Margt fróðlegt hefur komið fram undir umr., og verð ég að segja, að mér þótti aðalmálsvari andstæðinganna, hv. 2. þm. Sunnl., Ágúst Þorvaldsson, halda drengilega og lipurlega á því, sem ég vil nú reyndar nefna lélegan málstað. Hið sama verður ekki sagt um hv. 4. þm. Norðurl. e., og mun ég víkja að því síðar. En fjmrh. lagði áherzlu á tvö atriði sérstaklega, og hann ítrekaði þá áherzlu sína í báðum þeim ræðum, sem ég heyrði hann flytja um málið. Og það var í fyrra lagi um hreinlætiskröfur, að ekki yrði slakað á í þeim efnum, og í öðru lagi, að kostnaði yrði haldið í skefjum. Ef við víkjum að hreinlætiskröfunum, fyrra atriðinu, þá vil ég benda á, að þetta frv. út af fyrir sig haggar ekki neinu í því atriðl, nema síður sé, þar sem sérstaklega er tekið fram, að samþykki hlutaðeigandi heilbrigðisyfirvald skuli liggja fyrir, ef veita á mjólkursöluleyfi. Og það er öðru nær, - ég vil segja þvert á móti, að þetta frv. gefi neitt tilefni til þess, að verði slakað á klónni í þeim efnum, enda hafa allir fyrir augum hina brýnu nauðsyn, sem á því er að viðhalda hinum ströngustu kröfum um fyllsta hreinlæti. Ég geri þess vegna ráð fyrir, að þetta atriði, hið fyrra, sem hann nefndi og lagði höfuðáherzlu á, eigi ekki að þurfa að verða þrætuepli í þessu sambandi. Og þá er hið síðara, um kostnaðarhliðina, að þess yrði gætt, að kostnaði við dreifinguna yrði haldið í lágmarki, og vitanlega bæri að leggja alla áherzlu á það. Það er hagur neytendanna ekki sízt. Nú skal ég ekkert um það segja, enda ekki því kunnugur, hvernig upphaflega var til þess stofnað, að Mjólkursamsalan sjálf hóf að reka mjólkurverzlanir. Ég geri ráð fyrir því, að þannig hafi verið í pottinn búið, að þá hafi ekki verið yfirleitt um dreifingaraðila hér í þéttbýlinu að tefla, sem gátu tekið slíkt að sér, m.a. vegna hreinlætiskrafna. Ég geri ráð fyrir því. Þessu er allt öðruvísi varið í dag en þá. En hv. 2. þm. Sunnl., Ágúst Þorvaldsson, fitjaði upp á því m.a., að ef til þess kæmi, að fleiri aðilar önnuðust dreifinguna, t.d. hér í þéttbýlinu, mundi þurfa að leggja í ýmsan kostnað, t.d. bifreiðakostnað, sem hann taldi mikinn, vegna þess og dreifingin yrði öll dýrari. Ég hef að vísu ekki fyllstu upplýsingar, en nokkrar upplýsingar hef ég í höndum, sem ég aflaði mér og gefa innsýn f, hver rekstrarkostnaðurinn er að nokkru hjá Mjólkursamsölunni í Reykjavík, án þess þó að ég hafi haft tök á því sérstaklega að kryfja þær upplýsingar til mergjar. Í árslok 1971 munu verzlanir í Reykjavík, sem Mjólkursamsalan rak, hafa verið 50 talsins, og á Reykjavíkursvæðinu, trúi ég, Kópavogi og Hafnarfirði og þar, störfuðu 202 stúlkur, þar af 58, sem nefndar eru hálfs dags stúlkur. Eftir því sem næst verður komizt, en þó lauslega áætlað, má gera ráð fyrir, að laun þessara stúlkna nemi um 50 millj. kr. á ári. Mjólkursamsalan á samtals 56 búðir, þar af 37 í Reykjavík. Aðrar eru dreifðar um landið allt vestur á Snæfellsnes, til Vestmannaeyja og viðar. Nú skal ég engum getum að því leiða, hvaða fjármagnskostnaður er þarna á ferðinni, hvað snertir þessar verzlanir. En hann er mjög mikill, og til að mynda má geta þess, að fyrir einum 4–5 árum, er reist var ein nýjasta verzlunin hér í Reykjavík, mun kostnaður við hana hafa farið fram úr 1.5 millj. kr. Ef reynt væri að gera sér grein fyrir söluverði þessara verzlana, ef ætti að selja þær, þá mætti segja mér, að það kynni að vera 70–80 millj. kr. Allt eru þetta lauslegar tölur, sem ég aðeins nefni, til þess að þetta mál verði rannsakað sérstaklega og þá af þeirri n., sem menn gera sér vonir um, að hæstv. landbrh. skipi til rannsóknar á öllu málinu, því að það er ástæðulaust, enda þótt málið sé viðamikið - og þess vegna aðallega, að flaustra að neinu í þessum efnum. Það er ljóst, að m.a. með hinum glæsilegu nýju kjörbúðum, sem víða er að finna, t.d. í þessari borg, og hæstv. ráðh. minntist sérstaklega á, er aðstaðan orðin allt önnur en áður var. Og ef við hugsuðum okkur t.d., að almennar verzlanir tækju við mjólkurdreifingunni allri, sem ekki er vitanlega í boði, þá er alveg ljóst, að það mundi krefjast aukins mannskapar þar, enda þótt víða sé sjálfsafgreiðslufyrirkomulag. En það er alveg óhætt að fullyrða, að það mundi ekki krefjast 202 starfsstúlkna í viðbót í þeim verzlunum, sem þetta mundu taka að sér og mundu vafalaust að öðru leyti vera í stakkinn búnar til þess að annast þessa þjónustu alveg, nema e.t.v. á einstöku stað, þannig að það er um verulegan sparnað að tefla. Þetta, sem ég segi, á að öllu leyti við þéttbýlið, og það er eins og hv. síðasti ræðumaður, hv. 5. þm. Norðurl. e., nefndi, að málin horfa allmikið öðruvísi við, þegar út á landsbyggðina kemur, - allmjög öðruvísi við. Og það er ekki um það að tefla, að nokkur vafi leiki á því, að það mundi auka kostnaðinn við dreifinguna, þótt öðruvísi væri að málum staðið heldur en við höfum fyrir augum viðast hvar um landið. Hv. 4. þm. Norðurl. e., Stefán Valgeirsson, ræddi um forréttindi kaupmannastéttarinnar. Hann getur úr flokki talað undan handarjaðri KEA við Eyjafjörð. Það má svo sem auðvitað finna fleiri dæmi um forréttindi, sem kaupmenn hafa haft í hans kjördæmi. Til að mynda skilst manni, að Kaupfélag Suður-Þingeyinga hafi lifað í rúmlega 80 ár á góðgerðastarfsemi, meðan kaupmenn lifðu á Húsavik í vellystingum praktuglega, þeir Guðjohnsen t.d. En sleppum því. Og minni verður góðgerðastarfsemin hjá þessum félögum, eftir því sem keppinautum þeirra fækkar, og minnst þar, sem enginn keppinauturinn er og kaupmenn hafa notið þeirra forréttinda að fara á höfuðið. En það er fjöldi dæma um, hvernig þessum málum er háttað úti á landsbyggðinni, og eins og hv. síðasti ræðumaður tók fram, jaðrar við, að kallazt geti einokun í þessu efni. Ég vil benda á, að eigi alls fyrir löngu birtist grein í Morgunblaðinu eftir kaupkonu á Seyðisfirði. Hún hefur allmarga viðskiptamenn, sem stunda útgerð, og það er á ýmsum tímum, sem bátar þurfa að taka kost fyrir skipverja sína, og í þessu efni hefur kaupfélag á staðnum e.t.v. ekki staðið sem skyldi, en einstaklingurinn telur það ekki eftir sér. Málum er þann veg háttað þar, að hún varð að kaupa mjólkina í smásölu kaupfélaginu og endurselja hana vitanlega álagningarlaust. Látum það vera. En það hefur harðnað á dalnum í þessum efnum, þannig að í dag er svo komið, að ef yfirmanninn þar grunar, að fólk sé á ferðinni, sem er að kaupa mjólk í kaupfélaginu á vegum þessara verzlana, þá er það umyrðalaust rekið á dyr. Sjá allir, að á okkar rímum fær þetta ekki staðizt, og verður að ráða bót á. Enginn kostnaðarauki kemur til greina við að láta þessa glæsilegu verzlun þarna á staðnum hafa mjólk til sölu einnig jafnhliða kaupfélaginu. Svipaða sögu er viðar af þessum málum að segja. Virðuleg samtök eins og mjólkursamsölur og samlög geta ekki verið þekkt fyrir, að þetta spyrjist. Vitanlega er þetta gert með því markmiði, svo að talað sé alveg hreinskilningslega, að mjólkin er sú vara, sem notuð er dags daglega, og fólk leitar í þær verzlanir, þar sem hún fæst. Vitanlega birgir það sig upp af annarri vöru um leið, og að sjálfsögðu er þetta eitt aðalatriðið í því að draga til sín viðskiptavini. Um þetta þarf ekkert að fara í grafgötur. Og það er þessi samkeppnisaðstaða, sem ekki má haldast miklu lengur en orðið er. Þessi dæmi hafa verið nefnd af Ísafirði, þau hafa verið nefnd hér í þessum umr. af Ólafsfirði og víðar. Ég tek undir það með hæstv. ráðh., að þetta mál verði skoðað rækilega ofan í kjölinn, þessir tveir höfuðþættir, sem hann nefndi og verði skipuð n., eins og manni skildist, að hefði staðið til fyrir einu ári, til þess að grandskoða það. Hann lofaði því, að sú n. skyldi ekki verða einsýn. Því ber einnig að fagna. Málið er mikils virði. Þetta er mikils virði fyrir neytendur ekki sízt. Það er auðvitað mjög mikils virði fyrir framleiðandann, þegar við höfum kostnaðarhlið málsins í huga. Enginn vafi er á því, að þetta mundi ekki draga úr sölu á mjólkurafurðum, heldur þvert á móti. Ég heyrði ekki betur en allir þeir, sem um málið ræddu, enda þótt þeir í ýmsu væru á það gagnrýnir, hvettu til þess, að málið væri grandskoðað ofan í kjölinn og reynt að ná samkomulagi, skynsamlegu samkomulagi um úrbætur. Þetta heyrði ég á máli hv. 2. þm. Sunnl. og jafnvel hv. 4. þm. Norðurl. e., þótt hann hefði í öðru orði alleinkennilegar fullyrðingar í frammi, en sleppum því. Aðalatriðið er, að hafinn verði undirbúningur að rannsókn þessa máls, þannig að úr megi bæta, eftir því, sem hér er lagt til með þeim frv.-flutningi, sem við nokkur saman stöndum að.



Herra forseti. Hv. 4. þm. Norðurl. e. komst þannig að orði, að þó að eitthvað megi finna að málum hér í sambandi við mjólkurdreifinguna, þá kastar alveg tólfunum, þegar út á landsbyggðina er komið. Síðan kaus hann að ræða sérstaklega um Ólafsfjörð, og mætti ætla af máli hans, að þar væri eitthvert ófremdarástand í þessum efnum. Ég kemst ekki hjá vegna þessara ummæla að skýra þetta mál hér á hv. Alþ., því að miðað við það, sem hann sagði um þetta, þó að það væru raunar fullyrðingar einar, þá gætu hv. alþm. ætlað, að þarna í Ólafsfirði væri eitthvað mjög einkennilegt mál á ferðinni. Ég verð að byrja á því, að fyrir 1959 fluttu bændurnir mjólkina til Ólafsfjarðar, til kaupfélagsins, og þar var mælt upp úr brúsunum, því að þar var engin vinnsla á mjólk. Það voru miklar umr. um það og sérstaklega af hálfu heilbrigðisyfirvalda, að þetta gæti ekki gengið. Þá tóku bændurnir sig saman og sömdu við kaupfélagið að gerilsneyða mjólk og búa til smjör úr afganginum, af einhver væri. Það þótti sýnt, að ef þetta væri ekki gert, þá væri öll sveitabyggð í Ólafsfirði í hættu, því að ef heilbrigðisyfirvöld í Ólafsfirði gripu til þess, sem þau voru búin að láta í skína, að banna að selja mjólkina, og þá hefði hún verið flutt frá Akureyri, þá var sýnilegt, að þessir fáu bændur, sem þá munu hafa verið 16–17 að tölu, gætu ekki flutt mjólkina til Akureyrar, enda oft og tíðum ekki bægt öðruvísi en á bát frá Ólafsfirði. Þetta var svo gert, þó að t.d. kunnugir menn teldu, að það væri óhugsandi, að þessi rekstur gæti borið sig, og t.d. maður eins og Jónas Kristjánsson samlagsatjóri, sem ég ræddi um þetta við á þeim tíma, taldi, að það væri mjög djarft og raunar ekki hugsanlegt, að þessi rekstur gæti borið sig. Kaupfélagið sem sagt fór að taka á móti mjólkinni, og hún var gerilsneydd. Úr afganginum, sem ekki seldist til neyzlu, var búið til smjör og skyr, önnur framl. gat ekki farið þarna fram, enda mjólkurmagnið mjög lítið. En hvað hefur gerzt á þessum árum? Mjólkursamlagið hefur sérstjórn, og það eru framleiðendurnir þarna, sem eru í stjórn samlagsins og semja þannig við kaupfélagið. Það er aðeins eitt ár, sem hefur ekki náðst grundvallarverð, og oft hefur það verið töluvert hærra en grundvallarverðið, sem bændurnir hafa fengið borgað. En þegar þessi starfsemi var komin þarna og kaupmenn búnir að setja verzlun á stofn þarna, þá fóru þeir að reyna að fá mjólkina. Og þeir fengu þarna mjólk til þess að selja, en þeir urðu þá að selja hana á sama verði, og það gengur þannig enn í dag. Þeir kaupa þarna mjólk, og þeir selja hana. Það er ekki eins og á Seyðisfirði. Þeir fá þarna mjólk og selja hana sínum viðskiptavinum. Það þýðir ekki fyrir hv. þm. að hrista höfuðið, ég er búinn að kanna málið. Í okt. fengu þeir þarna um 1300 lítra af mjólk, sem eru um 6% af því magni, sem selt er í bæinn. Það er ekki nokkur vafi á því, að ef það fyrirkomulag hefði verið, að hinn aðilinn hefði fengið mjólkina líka beint til sölu, þá hefðu bændurnir ekki fengið það verð, sem þeir hafa fengið á undanförnum árum. Og ég vil taka það fram, að ég hafði samband við þann, sem hefur verið formaður samlagsstjórnarinnar. Hann segir, að það hafi aldrei komið til sín kvörtun frá neytanda á Ólafsfirði. Ég spurði kaupfélagsstjórann að þessu líka, og hann sagði, að það hefði ekki komið kvörtun til sín frá neytendum, aðeins frá kaupmanninum. Mér skildist það á síðasta ræðumanni, Sverri Hermannssyni, að ég hefði tekið munninn dálítið fullan, þegar ég var að tala um forréttindi kaupmannanna. Við hvað átti ég í þessu sambandi? Ég átti líka við Ólafsfjörð. Þessir kaupmenn þarna á Ólafsfirði hafa t.d. afgreiðslu fyrir skipafélögin. Þó að kaupfélagið komi með sína bíla og sína menn til þess að skipa upp, þá verður að borga stórar fúlgur til þessara kaupmanna fyrir það, sem þeir kalla „fyrir uppskipun“. Ég man ekki, hvaða ár það var, hvort það var 1967 eða 1968, sem voru flutt um 26 tonn af áburði, og skipið kom á laugardaginn fyrir páska norður. Kaupfélagsstjórinn var spurður að því, hvort hann gæti ekki komið með mannskap til þess að skipa upp þessum áburði. Hinn aðilinn kom ekki nálægt þessu. Og reikningurinn, sem þeir máttu borga þessum kaupmönnum, var upp á 5 000 kr. Eru þetta forréttindi, eða eru þetta ekki forréttindi? Ég spyr þessa hv. þm. Menn verða náttúrlega að gera það upp við sig í þessum málum: Er verið að hugsa um þá mörgu, sem hafa hagsmuni, eða á að hugsa um hagsmuni kaupmanna í þessu máli? Á Ólafsfirði eru það fyrst og fremst hagsmunir bændanna og neytendanna. Ég spyr hv. þm., - ég sá, að hann var að biðja um orðið, telur hann, að það séu hagsmunir þeirra á Ólafsfirði, ef sveitabúskapur í Ólafsfirði er lagður niður? Það, sem ég hef sagt um þessi mál, sýnir raunar, að þrátt fyrir þá erfiðu aðstöðu, þrátt fyrir það, að nú í dag eru ekki nema um 11 framleiðendur í Ólafsfirði, þá skilar þetta litla samlag bændunum meira en grundvallarverði fyrir mjólkina. Þeir hafa aldrei fengið eyri úr verðjöfnunarsjóði. Ég var að kaupa mjólk á föstudaginn í þeirri verzlun, sem ég skipti við. Þessi verzlun er ekki við hliðina á kaupmannsbúð, heldur á KRON-búð, stórrí sjálfsafgreiðslubúð. Og ég spurði þarna nokkrar konur að því, hvort það mundi ekki vera þægilegra fyrir þær að fá mjólkina líka í KRON-búðinni heldur en í endabúðinni, þar sem ég var þá inni að taka mjólkina. Þær sögðust vera búnar að vera í rúman hálftíma við borðið í þeirri búð, þar sem kassarnir eru, og sú, sem ég talaði aðallega við, sagðist þurfa að fara fleiri en eina ferð, hún gæti ekki farið með allt saman, sem hún keypti fyrir helgina, í einni ferð, og hún taldi, að það væri stórt spor aftur á bak, ef ætti að loka þessari búð, sem var þarna í sama húsi, var bæði mjólkur- og brauðbúð, vegna þess að þá mundi álagið á hinni búðinni verða langtum meira, svo að biðtíminn eða ösin yrði svo mikil, að þetta yrði allt saman erfiðara en þó væri hér í dag. Það eru því ýmis sjónarmið í þessum málum. Og ég er hræddur um, að ef ætti að fara að spyrja neytendurna, kæmi ýmislegt upp, sem hv. flm. hafa gengið fram hjá í þessum umr.



Herra forseti. Aðeins örstuttar aths. út af ræðu hv. 4. þm. Norðurl. e. Honum virtist vera mjög þungt niðri fyrir yfir því, að ég hefði sagt, að það væri ófremdarástand í mjólkursölumálum á Ólafsfirði. Ég nefndi miklu fleiri staði að vísu, en málið er þannig vaxið í Ólafsfirði, að þar hefur verið sótt eftir að fá að selja mjólk af hálfu einkaaðila á jafnréttisgrundvelli við kaupfélagið, en ekki fengizt. Það hefur aldrei komið til mála, að einkaverzlunin á Ólafsfirði greiddi ekki nákvæmlega það sama og kaupfélagið fyrir mjólkina, þannig að það væri nákvæmlega jafngott fyrir bændur að selja mjólkina þar. Það hefur aldrei komið til orða, að það væri neitt óhagstæðara fyrir bændur. Þess vegna er þessi saga, sem hv. 4, þm. Norðurl. e. var að segja okkur hér áðan, gersamlega út í hött. Auðvitað hefðu bændur haft nákvæmlega jafngóða aðstöðu og jafnvel betri eftir sem áður, vegna þess að það hefði örugglega verið jöfn og sennilega meiri mjólkursala í Ólafsfirði og alls ekki a.m.k. verið flutt þangað mjólk og seld frá öðrum svæðum, sem var gert, þó að það væri ekki í samræmi við reglur, þannig að það, sem hv. 4, þm. Norðurl. e. var að segja okkur áðan, er gersamlega út í hött. Það hefur aldrei komið til orða í Ólafsfirði, að það væri sótt eftir því frá hálfu einkaverzlunarinnar að standa þannig að mjólkursölumálum, að verra yrði fyrir bændur. Ég vil í sambandi við þetta mál benda á það, þegar hv. 4, þm, er að spyrja að því, hvort hugsa eigi um kaupmenn, að kaupmenn eru náttúrlega fólk eins og við. Þeir hafa alveg sinn rétt eins og við. En við erum ekki að hugsa eingöngu um kaupmenn í þessu sambandi. Við erum að hugsa um, að það séu eðlilegir verzlunarhættir í landinu og fólk fái að fara í þær verzlanir, sem það vill verzla í, og verzla þar með þær vörur, sem því sýnist. Það er einfalt mál. Það er vitanlegt, eins og hv. þm. Sverrir Hermannsson sagði áðan, að mjólk er þannig vara, að hún laðar að sér viðskiptavini, og þess vegna er hún notuð eins og hún er notuð viða t.d. úti um land. Hún er notuð til þess að halda í þau forréttindi, að fólk verði að koma í ákveðnar verzlanir, það verði helzt að ganga í kringum allt vöruúrval viðkomandi verzlunar til þess að ná mjólkinni, og þetta þarf það að gera á hverjum degi, vegna þess að það sækir mjólkina á hverjum degi. Þetta er ósköp einfalt mál. Ég held, að við ættum hér á hv. Alþ. að fara að stilla okkur í þessu mjólkurmáli og láta frekar hendur standa fram úr ermum og gera eitthvað, sem raunhæft í málinu. Mér sýnist, að hv. 2. þm. Sunnl. ætli að bæta einhverju við. Ég vona, að hann hafi í huga það, sem ég sagði áðan um landsbyggðina og þau atriði, sem hann og hæstv. ráðh. voru að tala um fyrr við umr. Að þetta frv. auki dreifingarkostnaðinn og hafi einhver áhrif í þá átt, að það sé hætta á, að það slakni á hollustukröfum, það er gersamlega út í loftið og alveg sérstaklega á landsbyggðinni. Það mundi ekki kosta krónu meira fyrir framleiðendur að láta einkaverzluninni í té mjólkursölu úti á landsbyggðinni. Vitanlega mundi einkaverzlunin fá mjólkina með nákvæmlega sömu kjörum og kaupfélagsverzlanirnar. Og það er engin hætta á því þar, að sölubann yrði á mjólk eða einkaverzlunin reyni að klekkja á framleiðendum með því að fá hækkaða álagningu, vegna þess að þá þyrfti hún að fá kaupfélögin með sér, og við skulum vona, að kaupfélögin stæðu með bændum. Þessar röksemdir eru svo gersamlega út í hött úti á landsbyggðinni, að það er ekki hlustandi á þær. Ég vona að hv. 2. þm. Sunnl. leiðrétti mig, ef hann kemur hér upp og ef ég hef rangt fyrir mér í þessu efni. En ég vil endurtaka það, að við skulum fara að framkvæma eitthvað í þessu máli, en ekki ræða um það hér endalaust og taka til þess aðra viku undir.



Herra forseti. Þessar umr. eru nú orðnar svo langar, að það er engin ástæða til þess fyrir mig að lengja þær mikið, enda er ég víst búinn að tala mig dauðan, eins og sagt er hér í þessum sal. En mig langaði, af því að hér var minnzt á nokkur atriði, sem mér fannst ekki vera farið alveg nógu nákvæmlega rétt með, að gera ofurlitla aths. Það var hv. 4. þm. Austf., Sverrir Hermannsson, sem ræddi nokkuð um eignir Mjólkursam. sölunnar hér á samsölusvæðinu, þ.e.a.s. hvað hún ætti mikið fé bundið í mjólkurbúðum. Það er ekki fyllilega rétt, sem hann heldur fram um það. Hann segir, að ef Mjólkursamsalan seldi allar þessar búðir sínar, sem hún á á þessu svæði, mundu sennilega fást 70–80 millj. kr. út úr því. En þetta er langt frá því að vera rétt. Mjólkursamsalan á tiltölulega lítið af þessum búðum. Það er megnið af þeim í leiguhúsnæði, og það fé, sem Mjólkursamsalan hefur bundið í mjólkurbúðum, er 11.5 millj kr. Hv. þm. gat einnig um það, að hjá samsölunni störfuðu 202 stúlkur, talsvert af þeim að vísu ekki nema hálfan daginn. Þetta er víst alveg rétt, sem bann fer þar með. Mjólkursamsalan er mjög mikill atvinnuveitandi, sérstaklega hér í Reykjavík, hefur í þjónustu sinni 450 manns venjulega og er öruggur og góður atvinnurekandi, og ég hygg, að það yrði talsvert brambolt í kring um það að fækka mjög þessu starfsfólki, sem unir sér vel hjá samsölunni og hefur þar góða atvinnu. Það væri mikil bylting hér í bænum, ef þyrfti að segja upp megninu t.d. af þessum stúlkum, sem vinna við mjólkursöluna. Ég vil taka fram, að þeim er ekki eingöngu borgað með þeirri álagningu, sem er á mjólkinni, í búðum Mjólkursamsölunnar eru einnig seld brauð og ýmislegt fleira, og það ber sinn hluta af kostnaðinum. Hv. 4. þm. Austf. ræddi nokkuð um upphaf Mjólkursamsölunnar og kvaðst ekki vera kunnugur því, og það er skiljanlegt, því að hann hefur líklega varla verið fæddur þá, a.m.k. verið mjög lítill drengur, þegar það var að gerast. Ég hef upplýst það áður í þessum umr., að þá voru hér um 100 mjóikurbúðir í Reykjavík og meðferð vörunnar var í alla staði mjög slæm. Um það getur hv. þm. lesið og kynnt sér í sínu eigin flokksblaði, Morgunblaðinu, frá þeim tíma, því að Eyjólfur Jóhannsson, sem ég hef áður nefnt í þessum umr. og var forstjóri Mjólkurfélags Reykjavíkur, var allra manna kunnugastur þessum málum og ritaði mjög ítarlega og góða grg. um þetta mál og birti í Morgunblaðinu, - ég þori ekki að fara með dagsetninguna á því eða árið, en ég á það hjá mér og get bent hv. þm. á það, hvar hann getur fundið þessa ritgerð. En hún er einhver bezta og öruggasta heimild um ástandið eins og það var þá. Við breytinguna, sem gerð var með stofnun Mjólkursamsölunnar, fór þannig, að dreifingarkostnaðurinn á mjólkinni stórlækkaði. Hann lækkaði um meira en helming, og hollustuhættirnir eða heilbrigðisástandið í sambandi við mjólkursöluna breyttist til hins betra, en því var mjög viða ábótavant. Ég held, að sú breyting, sem þá var gerð, hafi verið til stórkostlegra bóta og við megum vera stoltir af því, bæði þeir, sem að þeirri breytingu stóðu, og allir að hafa slíkt skipulag hér í borginni sem hefur verið á mjólkurdreifingunni og meðferð þessarar vöru hér í borg. Ég held, að Reykvikingar ættu að hugsa sig vel um, áður en þeir krefjast mjög róttækrar breytingar í því efni. Eins og áður hefur komið fram í þessum umr., hefur hæstv. landbrh. látið þess getið, að hann muni nú fljótlega skipa n., sem í ættu sæti menn bæði af hendi framleiðenda og neytenda, til þess að kanna þetta mál allt. Ég kvíði ekki sem stjórnarmaður í Mjólkursamsölunni þeirri niðurstöðu, sem verður af þeirri athugun, hvað Mjólkursamsöluna og framleiðendur mjólkurinnar snertir. Hv. 5. þm. Norðurl. e. taldi, að ég mundi ekki geta verið sér ósammála um, að það væru að öllu leyti skilyrði til þess, að mér skildist, að breyta þessu fyrirkomulagi úti á landi. Um þetta þori ég ekki að dæma, ég er ekki svo kunnugur úti á landi. Ég hygg þó, að í fjöldanum af bæjum og þorpum úti á landi sé engin ástæða til annars en hafa mjólkina á einum stað. Þetta eru ekki stærri staðir en það, að ég efast mjög um, að það séu yfirleitt fyrir hendi nema þá á stöku stað nokkur skilyrði hjá öðrum en kaupfélögum, eins og er a.m.k., til þess að taka sölu þessarar vöru að sér.



Herra forseti. Ég skal nú ekki lengja þessar umr, mikið umfram það, sem þegar er. Það er ekki rétt, sem hv. 2. þm. Sunnl. sagði, að skilyrði væru ekki fyrir hendi hjá verzlunum víða úti um land til þess að annast mjólkursölu. Það er orðin gerbreyting í þessu efni, og víðast, hygg ég, að í þorpum séu fleiri en einn aðili til þess fullfærir að annast þetta. Hann gat þess réttilega, að ég hefði látið þess getið, að ég væri ekki kunnugur því, hver tildrög voru til þess skipulags, sem er á dreifingu og sölu mjólkur hér í Reykjavík, og ég gat þess m.a., að það kynnu að hafa verið þær ástæður, að ekki voru fyrir hendi aðstæður til þess að annast sölu og dreifingu á mjólk með þeim hætti, sem heilbrigðiskröfur t.d. krefðust. Ég er ekkert að draga í efa, að þeir, sem hafa ráðíð ferðinni hjá Mjólkursamsölunni í Reykjavík t.d., eigi lof skilið og geti verið stoltir fyrir það, sem þeir hafa að þessum málum starfað í áratugi. En nú eru gerbreyttar aðstæður á allra handa máta, og þess vegna þarf að endurskoða málið frá grunni. Ég fór ekkert rangt með í sambandi við tölur, sem ég nefndi. Ég tók fram, að ég hefði ekki krufið það efni til mergjar að neinu leyti, og vitaskuld er það rétt, sem hv. þm. segir, að þeir eigi ekki bundnar nema eins og 11.5 millj. kr. í þessum fasteignum. En ég talaði um endursöluverð þeirra, og lauslega gat ég þess til, að það væri ekki úr vegi að ætla söluverð þeirra 70–80 millj. Eftir þeim upplýsingum, sem ég fékk, á Mjólkursamsalan 37 verzlanir í Reykjavík, hún á 56 alls, 19 utan Reykjavíkur, en hefur á leigu á Reykjavíkursvæðinu ekki nema 13. Nú leiðréttist þetta, ef ég hef rangt fyrir mér, en þetta eru nýlegar upplýsingar fengnar hjá Mjólkursamsölunni sjálfri, Þegar ég ræddi um þær launagreiðslur, sem Mjólkursamsalan innti af hendi, og það fjármagn, sem hundið væri, átti ég við það heildarfjármagn, sem yrði laust til ávöxtunar með öðrum hætti, ef t.d. allar verzlanirnar yrðu seldar. Og þessum 48–50 millj., sem gera má ráð fyrir, að launakostnaður hjá samsölunni sé, mætti þá verja og yrði vitanlega að verja að nokkru vegna aukins kostnaðar að öðru leyti. En það er út af fyrir sig að benda á það, að mikil röskun yrði á högum þess fólks, sem starfar í mjólkurverzlunum, ef þyrfti að segja því öllu upp. Þetta er alveg rétt. En það mætti þá kannske hugsa sér, að þeir þyrftu að bæta við hjá KRON, þar sem stendur heiftarlega á afgreiðslunni, eins og dæmi voru nefnd um af hv. þm. Stefáni Valgeirssyni. Hann segir, að það sé viða. Ég þykist jafnkunnugur honum hér í borg, og það eru rétt sæmilegir afgreiðsluhættir víðast. Ef það sýnir sig, að hagkvæmara sé í alla staði að breyta til og það kæmi út úr dæminu eftir ítarlega rannsókn, að það væri hagkvæmt að loka þessum búðum og selja þær og hafa þar aðra starfsrækslu, þá er vitanlega ekkert við því að segja, þótt það leiddi til þess, að segja yrði upp því fólki, sem að þessu starfar. Eins og nú standa sakir, sem betur fer, má gera ráð fyrir því, að það væri nokkuð auðvelt fyrir það að fá aðra atvinnu, og a.m.k. einhver hluti þess fólks gæti fengið atvinnu hjá þeim aðilum, sem tækju við dreifingunni, því að eins og ég nefndi t fyrri ræðu minni, þá er vafalaust, að það þyrfti að bæta við starfsfólki til þess að annast þá auknu starfsemi, sem þessu yrði samfara. Ég læt svo lokið máli mínu. Ég ítreka þá ósk mína, að nú gangi greiðlega skipun n. til rannsóknar á þessu máli, eins og hæstv. landbrh. lofaði, öll mál verði ítarlega könnuð, ekki rasað að neinu, það er óþarft, enda þótt mjög knýi á víða úti um land, að úrbætur séu gerðar og horfið sé frá þeim óeðlilegu og óheilbrigðu verzlunarháttum, sem við höfum mýmörg dæmi um og eru þeim, sem þeim stjórna, til háborinnar skammar. Allt að einu er málið svo viðamikið, að hér má ekki fara rasandi að neinu, en þó hefjast handa hið allra fyrsta.



Herra forseti. Ég ætla nú ekki að blanda mér inn í þessar umr. að öðru leyti en því, að ég vil af gefnu tilefni upplýsa eftirfarandi: Þar sem Kaupfélag Héraðsbúa hefur sjálft útsölu mjólkur, þar er mjólk seld öllum í smásölu, einnig til verzlana, en ekki í heildsölu. Þetta gildir um Seyðisfjörð eins og aðra staði. Ég vil jafnframt upplýsa það, að á Seyðisfirði hefur kaupfélagið núna tvær mjólkurútsölur. Þar sem aftur á móti Kaupfélag Héraðsbúa hefur ekki eigin útsölu, en þó er að staðaldri seld mjólk og mjólkurvörur frá mjólkurbúi þess, þar eru þessar vörur seldar á heildsöluverði til dreifingaraðilanna.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja hér ásamt hv. 2. þm. Sunnl., frv. til l. um menntaskóla á Selfossi. Má segja, að það fari vel á því, að þegar mjólkurumr, er lokið, sé farið að ræða um skólamálin. Í meira en 1000 ár var atvinnulíf Íslendinga nær óbreytt. Sjórinn var sóttur á litlum árabátum með lélegum veiðarfærum. Landbúnaðurinn var með frumstæðasta móti og byggðist á handverkfærum. Landið var ekki ræktað að neinu marki. Heimilisiðnaður var mikill, með sama hætti og verið hafði um aldaraðir, frá byrjun Íslandsbyggðar. Þrátt fyrir dugnað og ástundun var afkoma manna oft slæm og fátækt mikil. Þjóðartekjur voru litlar við þau skilyrði, sem þjóðin bjó við. Ekki bætti það úr, að verzlunarkjör voru yfirleitt slæm og erlendir aðílar tóku mikinn hagnað af lítilli framleiðslu landsmanna. Íslendingar hafa alltaf verið fróðleiksfúsir og bókhneigðir. Fróðleiksfýsn og sjálfsbjargarviðleitni fjölda manna varð til þess, að Íslendingar kynntu sér nýjungar erlendis og fluttu til landsins ný og afkastamikil framleiðslutæki. Til þess að hin mikilvirku tæki kæmu að fullum notum, varð að kenna mönnum meðferð þeirra. Hefur reynslan sýnt, að Íslendingar eru fljótir að tileinka sér verkþekkingu. Má m.a. nefna okkar ágætu sjómannastétt, iðnaðarmenn og verkmennt og nýjungar á sviði landbúnaðar. Þá er og ljóst, að Íslendingar standast samanburð við aðrar þjóðir á sviði viðskipta og samgöngumála. Þjóðartekjur Íslendinga eru með því hæsta, sem gerist hjá öðrum þjóðum, sem hafa tileinkað sér tækni og verkmenningu. Vegna þeirrar öru þróunar, sem orðið hefur í landinu, reyndist fært að breyta íslenzku þjóðfélagi frá því að vera frumstætt og fátækt í það, sem kalla má bjargálna framfaraþjóðfélag. Atvinnuvegirnir, sem fengið hafa afkastamikil tæki, gera mögulegt að auka þjóðartekjurnar. Það er vegna aukinna þjóðartekna, sem mögulegt hefur reynzt að halda hér uppi miklum framkvæmdum og góðum lífskjörum almennings. Það er vegna mikilla þjóðartekna, sem unnt er að halda uppi dýru og mikilvægu skólakerfi í landinu. Það sama má segja um heilbrigðismál, heilbrigðisþjónustu, tryggingakerfi og aðra félagslega hjálp. Framkvæmdir allar og opinber þjónusta er möguleg vegna þess, að í landinu eru afkastamiklir og í seinni tíð allfjölbreyttir atvinnuvegir, sem gefa bæði beinan og óbeinan arð í þjóðarbúið. Íslendingar eiga í samkeppni við aðrar þjóðir. Til þess að standast samkeppnina, þarf þjóðin að tileinka sér þekkingu á sem flestum sviðum. Nauðsynlegt er að fylgjast með hagnýtum nýjungum og tileinka sér það bezta, sem kann að henta íslenzkum aðstæðum. Þess vegna þurfum við skóla, sem veita hagnýtt nám, og reynslu, sem að gagni getur komið. Þótt mikill árangur hafi náðst í batnandi lífskjörum, m.a. vegna fljótfengins sjávarafla, vantar mikið á, að verkþekking og verkmenning séu eins og bezt má verða hér á landi. Það er einnig fullyrt, að skólarnir, þótt þeir séu margir og skólaveran löng hjá mörgum íslendingum, þá hafi skólarnir ekki alltaf veitt hagnýta menntun eða beint nemendunum inn á þær brautir, sem styðjast við verklega mennt. Samkv. 1. gr. þess frv., sem hér er um að ræða, er lagt til. að menntaskóli verði á Selfossi. Það má vera, að einhverjir segi, að það sé nægilegt fyrir Sunnlendinga að hafa Laugarvatnsskólann. Vissulega er sá skóli mikils virði. Hann er undir góðri og öruggri stjórn og hefur mikla aðsókn. í vetur eru þar 172 nemendur, og varð að vísa 50 umsækjendum frá á þessu hausti. Menntaskólinn að Laugarvatni er landsskóli og verður það áfram. Meiri hluti nemenda er víðs vegar að af landinu, en minni hlutinn af Suðurlandi. Menntaskóli í sveit með heimavist hefur leyst mikinn vanda, sérstaklega fyrir dreifbýlið. Aðsókn að Menntaskólanum að Laugarvatni mun verða áfram mjög mikil og meiri en unnt verður að taka á móti, þótt menntaskóli taki til starfa á Selfossi. Það má ljóst vera, að Menntaskólinn að Laugarvatni er ekki aðeins fyrir Sunnlendinga, heldur gegnir hann mikilvægu hlutverki fyrir landið allt. Á Selfossi er starfandi gagnfræðaskóli með 340 nemendum. Skólinn hefur í vetur 42 nemendur í tveimur þriðja bekkjar landsprófsdeildum. Unglingar úr 10 hreppum stunda nám í gagnfræðaskólanum á Selfossi, og er þeim ekið í skólann á morgnana og heim seinni hluta dagsins. Þau sveitarfélög, sem hér eiga hlut að máli auk Selfoss, eru Hraungerðishreppur, Villingaholtshreppur, Gaulverjabæjarhreppur, Sandvikurhreppur, Stokkseyri, Eyrarbakki, Hveragerði, Grafningur og hluti af Grímsneshreppi. Með batnandi vegakerfi er auðveldara að aka nemendum til og frá Selfossi en áður var. Koma því fleiri sveitarfélög til með að nota menntaskólann á Selfossi en þau, sem hér hafa verið talin. Má m.a. nefna Þorlákshöfn, Ölfus og ýmis sveitarfélög í Rangárvallasýslu, eftir að hraðbraut er komin austur um sveitir. Það eru því 9–10 þús. manns á því svæði, sem menntaskóli á Selfossi með heimanakstri mun þjóna, og verður því að segja, að Selfoss sé vel settur miðsvæðis í þessu fjölmenna byggðarlagi. Fólki hefur fjölgað á þessu svæði í seinni tíð. Bendir margt til, að það geti orðið einnig áfram, ef framhald verður á uppbyggingu og auknum atvinnurekstri í héraðinu. Einnig munu bættar samgöngur og hraðbraut um héraðið hafa jákvæð áhrif. Vera má, að ýmsir telji, að Íslendingar hafi nóg af menntaskólum, það sé ekki þörf á að bæta við menntaskóla á Selfossi eða annars staðar á landinu. Við flm. teljum, að þessi hugsunarháttur sé byggður á misskilningi. Þjóðin þarf nú á enn meiri menntun að halda en nokkru sinni fyrr, gagnhæfri og raunhæfri menntun. Sá menntaskóli, sem á að rísa á Selfossi, er ætlazt til. að verði með öðru sniði heldur en gömlu menntaskólarnir hafa verið. Reglugerð um skólann ákvarðar kennslufyrirkomulag og námsefni. Við flm. teljum, að menntaskólinn á Selfossi eigi að vera valgreinaskóli, sem býr ungt fólk, konur og karla, undir þátttöku í atvinnulífinu og hagnýt störf. Við teljum, að skólinn eigi að skiptast í kjörsvið þannig, að nemendur geti sérstaklega lagt stund á þær valgreinar, sem hugurinn stendur til. Með þeim hætti teljum við vera meiri líkur til en ella, að konur og karlar hefðu að loknu stúdentsprófi áhuga á ýmsum hagnýtum þáttum í atvinnulífinu, en ekki aðeins því, sem snýr að embættismennsku eða skrifstofustörfum. Verði menntaskólanum komið inn á þær brautir, sem tengja nemendurna við atvinnulífið, standa vonir til, að skólavistin verði til þess að beina áhuga nemenda að hagnýtum störfum í atvinnulífi nútímaþjóðfélags. Ef svo fer, er ekki ástæða til að tala um of marga menntaskóla, enda er stúdentspróf tæplega miklu meira virði í dag heldur en gagnfræðapróf þótti vera fyrir nokkrum áratugum. Það er nauðsynlegt, að áhugi þeirra, sem á skólabekk sitja, beinist að verklegu starfi og hagnýtu starfi á tæknisviðinu. Tækniþróað þjóðfélag þarf á fjölmenntuðum tæknimönnum að halda, til þess að þjóðin geti tileinkað sér tæknilegar nýjungar og sjálfvirkni. Hafi þjóðin ekki yfir að ráða fyllstu þekkingu á flestum sviðum, mun hún dragast aftur úr í framleiðni, vinnuafköstum og þjóðartekjum. Menntun er því nauðsynleg fyrir Íslendinga, sem ætla sér að sitja á bekk með þeim þjóðum, sem bezt hafa lífskjör og lengst eru komnar í verklegri menningu. Það hefur oft verið sagt, að skólarnir gegni ekki á réttan hátt því hlutverki, sem þeim er ætlað að gera, að þeir séu ekki þær uppeldisstofnanir, sem þeir ættu að vera og ætlazt er til, að þeir séu. Um það skal ekkert fullyrt að þessu sinni. En margt bendir til, að kennslan sé ekki alltaf jafnraunhæf og í eins góðu lagi og æskilegt væri. Það kemur fyrir, að menn virðast vera illa að sér á ýmsan hátt, þótt skólaveran hafi verið æðilöng. Skólakerfið er dýrt, en þjóðfélagið hefur rétt til þess að gera háar kröfur til kennara og námsárangurs í skólum landsins. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að hafa þessa framsöguræðu lengri og legg til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. menntmn.