Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Í dag verður gert hádegishlé á milli kl. eitt og tvö vegna nefndafunda.

Til svara eru forsætisráðherra, fjármála- og efnahagsráðherra, heilbrigðisráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, iðnaðar- og viðskiptaráðherra og félags- og húsnæðismálaráðherra.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að bjóða hæstv. forsætisráðherra velkominn heim og vona að honum hafi ekki orðið meint af veru sinni í útlöndum. Til umfjöllunar hjá okkur í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd er frumvarp sem samþykkt var á síðasta þingi um breytingu á stjórnarskrá sem kom í framhaldi af þeim góðu tillögum sem stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd var með í stjórnarskrármálunum og átti að vera leið til þess að halda því máli áfram. Nokkur umræða hefur skapast um það að mögulega mætti ná sátt um a.m.k. einstaka þætti úr þeim tillögum. Mér leikur forvitni á að heyra afstöðu forsætisráðherra til þess og þá kannski sérstaklega þess atriðis sem nefnt hefur verið og varðar þjóðaratkvæðagreiðslur vegna þess að hæstv. forsætisráðherra er sem kunnugt er áhugamaður um beint lýðræði. Tillaga stjórnlagaráðsins var um það að 10% kjósenda gætu krafist þjóðaratkvæðagreiðslu um mikilsverð mál og það var jafnframt tillaga stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Ég vildi spyrja forsætisráðherra hvort það sé forgangsmál í hans huga að Alþingi lögfesti, hvort sem er með breytingum á stjórnarskrá eða með almennum lögum, rétt kjósenda til þess að krefjast þjóðaratkvæðagreiðslu um mikilsverð mál og hvort þetta viðmið, 10%, sé eitthvað sem hann telji vera rétt og eðlilegt viðmið. Nú kunna að liggja fyrir yfirlýsingar af hálfu hæstv. forsætisráðherra um þetta efni en hann verður þá að afsaka ókunnugleika minn í því. Sömuleiðis vil ég spyrja hvort hæstv. forsætisráðherra telji að einhver málefni henti ekki vel til þjóðaratkvæðagreiðslu, en menn þekkja jú umræðu um það. Þá spyr ég kannski sérstaklega um þjóðréttarsamninga eða skattamál. Telur hann að annaðhvort þjóðréttarsamningar eða skattamál henti illa í þjóðaratkvæðagreiðslu? Telur hann það forgangsmál að fólki fái þann rétt að kalla mál til atkvæðagreiðslu og eru þá 10% kjósenda hæfilegt viðmið eða vildi hann sjá það 15% eða 5%?

Virðulegur forseti. Hv. þm. Helgi Hjörvar hefði nú getað sleppt því að eyða fyrri spurningu sinni í leikrit til þess að undirbúa þá spurningu sem væntanlega kemur í kjölfarið. Ég gæti svarað báðum spurningum strax ef hv. þingmaður vill að ég spari tíma. Afstaða mín til þjóðaratkvæðagreiðslu og beins lýðræðis liggur fyrir eins og hv. þingmaður nefndi reyndar sjálfur, ég hef alloft tjáð mig um það. Ég hef meðal annars tjáð mig um þessi 10% mörk eða viðmið og talið þau heldur lág og fleiri hafa bent á það. Margir þeirra sérfræðinga sem hafa metið þau frumvörp sem hafa verið til umræðu, og tillögur, hafa bent á að 10% viðmiðið geti reynst heldur lágt og jafnframt ítrekað mikilvægi þess að menn búi þannig um hnútana að þjóðaratkvæðagreiðslufyrirkomulagið verði ekki nýtt til þess að minni hluti í samfélaginu verði á einhvern hátt kúgaður, verði fyrir barðinu á þessu fyrirkomulagi, eins og bent hefur verið á að stundum vilji brenna við þegar menn fara ekki varlega í reglusetningu hvað þetta varðar. Menn þekkja dæmi frá Sviss þar sem er mikil og löng hefð fyrir þjóðaratkvæðagreiðslum. Það hefur þó gerst þar að minnihlutahópar í samfélaginu hafa orðið fyrir barðinu á því hvernig þjóðaratkvæðagreiðslur hafa verið notaðar. Menn þekkja líka dæmi um slíkt frá Kaliforníu. Það er því að ýmsu að hyggja eins og við höfum rætt, ég og hv. þingmaður, hér um nokkurra ára skeið í tengslum við þessa umræðu en afstaðan um mikilvægi þess að auka beint lýðræði er óbreytt.

Virðulegur forseti. Enn er ósvarað spurningunum: Er það forgangsmál af hálfu hæstv. forsætisráðherra að lögfesta, hvort sem er með almennum lögum eða í stjórnarskrá, rétt kjósenda til að krefjast atkvæðagreiðslu um meiri háttar mál? Ef honum þykir 10% of lágt, þykir honum þá 15% hæfilegt?  Virðulegur forseti. Í guðanna bænum, ekki skildi ég forsætisráðherra þannig að viðvaranir um kúgun meiri hlutans á minnihlutahópum væri tilvísun til Landssambands íslenskra útvegsmanna?

Virðulegur forseti. Við þekkjum þessa leiki hv. þm. Helga Hjörvars mjög vel, þessar tilraunir til þess að koma eins og einni góðri setningu, „sándbæti“, í fréttirnar úr fyrirspurnatíma. Oft og tíðum virðast spurningarnar miklu frekar snúast um það sem hv. þingmaður vill koma í fyrirspurn sinni í fjölmiðla en raunverulegan áhuga á því að fá svar. Ég hef útskýrt það fyrir hv. þingmanni að það þurfi að huga að ýmsu samhliða því þegar menn auka beint lýðræði. Ég held að hv. þingmaður sé sammála mér um að það þurfi að koma í veg fyrir að minni hluti í samfélaginu geti orðið fyrir barðinu á meiri hluta sem nýtir þetta fyrirkomulag. Það að gefa í skyn að með því sé verið að tala um einhverja tiltekna aðila sem hv. þingmaður leggur hart að sér þessa dagana að sverta er að mínu mati ómaklegt. Að sjálfsögðu er ég ekki að gefa það í skyn, að sjálfsögðu er ég ekkert að tengja þetta saman.

Virðulegur forseti. Það tekur tíma að undirbúa friðlýsingu. Stækkun friðlandsins í Þjórsárverum þar sem Hofsjökull allur verður hluti friðlandsins hefur verið í undirbúningi um árabil. Vinnan hefur verið á grundvelli náttúruverndaráætlunar sem samþykkt var árið 2009 og svo verndarflokks rammaáætlunar síðan í vetur sem leið þar sem Norðlingaalda fór í verndarflokk. Í aðdraganda sem þessum þarf Umhverfisstofnun að eiga samskipti og fundi við gríðarlega marga, sveitarfélög og hagsmunaaðila, og opna fyrir umsagnir og athugasemdir, allt samkvæmt lögum í íslensku lögbókinni. Stækkun friðlandsins í Þjórsárverum á sér langa sögu. Í raun má segja að baráttan hafi staðið í ríflega 40 ár og hægt og bítandi hafi þeim skilningi vaxið ásmegin að verin beri að vernda enn frekar og tryggja stöðu náttúrunnar þar fyrir komandi kynslóðir. Eftir ferilinn langa er boðað til hátíðar á lengsta degi ársins, bjartur dagur, boðið til undirritunar og til veislu. Sveitarstjórnarmenn og heimamenn undirbúa og prúðbúast. Starfsfólk Umhverfisstofnunar og umhverfis- og auðlindaráðuneytis, allir þingmenn o.fl. fengu boðskort sem er prýtt glæsilegri yfirlitsmynd af þessu einstaka svæði. Það verður enginn samur eftir að upplifa Þjórsárver, árnar, gróðurinn og fjöllin og Arnarfell hið mikla og blómabreiðuna. En kvöldið fyrir athöfnina birtist viðtal við ráðherra, ekki umhverfis- og auðlindaráðherrann sem fer með málefni náttúruverndar, nei, það birtist viðtal við iðnaðar- og viðskiptaráðherra Sjálfstæðisflokksins um það að hún sé margbúin að biðja umhverfisráðherrann að endurskoða áform sín. Hvað gerist í ríkisstjórn Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar? Iðnaðarráðherrann ræður dagskrá umhverfisráðherrans og friðlýsingunni er frestað. Veitingar settar í frysti og sparifötin inn í skáp. Hér er enn eitt dæmi um það hversu undarlega umhverfismálum er skipað í nýrri ríkisstjórn. Náttúruverndarmál mæta afgangi. Ég spyr því: Hver er afstaða forsætisráðherrans varðandi friðlýsingu Þjórsárvera og hversu langan frest telur hann eðlilegt að taka áður en friðlýsingin verður staðfest?

Virðulegur forseti. Afstaða mín í þessu máli er sú sama og í svo mörgum öðrum, að það sé ákaflega mikilvægt að vinna hlutina faglega og huga að samráði við hina ýmsu aðila sem málum tengjast. Af því að sérstaklega er spurt um fyrirhugaða friðlýsingu Þjórsárvera þá ætti hv. þingmanni að vera það ljóst að ástæðan fyrir því að þessari friðlýsingu var frestað var sú að erindi bárust frá sveitarfélögum og frá Landsvirkjun þar sem bent var á að töluvert hefði vantað upp á að fylgt hefði verið eftir áformum um samráð við þessa ákvarðanatöku. Í ljósi þess að Umhverfisstofnun hefur fram að þessu lagt ríka áherslu á vandaðan undirbúning við friðlýsingar og gott samráð við hagsmunaaðila töldu menn einfaldlega eðlilegt að bregðast við því og gefa fólki tækifæri til að koma ábendingum sínum á framfæri. Það er reyndar fjallað um þetta í náttúruverndarlögum, þ.e. undirbúning og framkvæmd friðlýsingar. Þar kemur fram að við skoðun ráðuneytis sé mikilvægt að taka tillit til athugasemda og sé uppi verulegur vafi á því hvort málsmeðferðarreglum þeirra laga hafi verið fylgt með fullnægjandi hætti við undirbúning friðlýsingar sé full ástæða til að staldra við og skoða málin nánar. Hér eru menn í rauninni bara að vinna í samræmi við lögin og í samræmi við það markmið að vinna með fólki að því að gera skynsamlegar breytingar sem verða vonandi samfélaginu öllu til hagsbóta.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Ég skil hann þannig að hann líti svo á að þetta snúist um óverulega frestun á undirrituninni. Yfirbragðið er dálítið vandræðalegt finnst mér. Það er farið að safnast dálítið á langan lista vandræðamála nýrrar ríkisstjórnar og umræðan um fagmennsku og samráð á stundum við en stundum ekki. Það átti ekki við þegar mennta- og menningarmálaráðherra lagði fram frumvarp um breytingu á stjórn RÚV, þá þurfti ekkert samráð og enga fagmennsku. Hér erum við farin að sjá gamla hlutverk Framsóknar teiknast upp þar sem Framsókn styður Sjálfstæðisflokkinn í öllum málum hans. Þess vegna er spurt hér að lokum: Hvar eru frumvörp hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra varðandi bætur almannatrygginga?

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður fer úr einu í annað. Tilgangurinn virðist fyrst og fremst vera sá að draga upp einhverja mynd sem samræmist þeim fordómum sem núverandi stjórnarandstaða vill gjarnan koma til skila, renna stoðum undir málflutning sem núverandi stjórnarandstaða hefur á undanförnum árum varið töluverðum tíma í að reyna að byggja upp og getur svo ekki á sér setið að fylgja eftir núna í nýju hlutverki. 
             Til að svara spurningunni á einfaldan hátt vegna þess að ég þarf ekki meira en 10 sekúndur, ég á enn 20 sekúndur eftir, þá getur hv. þingmaður verið alveg róleg varðandi frumvörp félags- og húsnæðismálaráðherra sem munu skila sér í tæka tíð. Vonandi leggst stjórnarandstaðan ekki í málþóf gegn þeim frumvörpum  Hvað varðar fyrirspurn hv. þingmanns um vinnu við friðlýsingu þá ítreka 

Forseti. Eins og komið hefur fram í umræðunni undanfarið gleðjumst við öll yfir góðum árangri í ferðaþjónustunni. Því miður verður ekki betur séð en að við séum langt á eftir þörfinni fyrir aðstöðu og innviði sem kallar á aukna fjárfestingu innan greinarinnar sjálfrar. Í fjárfestingaráætlun fyrir árin 2013–2015 er áætlað að 2.250 milljónum verði varið til fjárfestingar í ferðaþjónustunni, 1.500 milljónum til uppbyggingar ferðamannastaða og 750 milljónum til innviða. Fyrir þessu þingi liggur tillaga um að draga til baka hækkanir sem samþykktar voru á virðisaukaskatti á gistiþjónustu. Ég tel það hafa verið óskynsamlega og tilefnislausa tillögu. Við höfum enga þörf fyrir atvinnugrein sem getur ekki lagt sitt af mörkum til samfélagsins. Við ættum þá að velta fyrir okkur hvort við eigum ekki að fara í einhverjar aðrar greinar ef þær atvinnugreinar sem vaxa hraðast geta ekki staðið undir samfélaginu með okkur hinum. Eftir að þessi tillaga var lögð fram hófst umræða um gjaldtöku á ferðamannastöðum. Mig langar því til að spyrja hæstv. ráðherra að eftirfarandi: Hvaða upphæðir eru í huga þeirra sem vinna að þessu? Ég veit að málið er stutt komið en fólk hlýtur að hafa einhverjar hugmyndir um hvaða upphæðir er verið að vinna með. Hvað á þá að innheimta mikið á hverju ári? Ég velti því líka fyrir mér hvort menn hafi velt því fyrir sér að kannski er nú þegar tekið gjald. Eða heldur fólk að þegar lagt er í „gullhringinn“ þá sé það bara óvissuferð í rútu? Það er náttúrlega búið að selja því fólki aðgang að þeim dýrmætu náttúruperlum okkar. Ég velti fyrir mér hvort menn hugi að þessu í 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurn um þetta mikilvæga mál. Það er ekki alveg rétt sem fram kemur hjá hv. þingmanni að þetta sé eitthvað sem umræða er að hefjast um núna, þvert á móti hefur umræða um þetta verið í gangi í um það bil 50 ár eftir því sem mér skilst af viðbrögðum sem ég hef fengið frá því að ég tók við embætti, en það hefur ekki komist nein niðurstaða í þetta mál. Umræðan snýst um þetta og núna er þetta orðið mjög brýnt og aðkallandi vegna þess að fjölgun ferðamanna síðastliðin ár hefur verið gríðarleg. Við erum að fara úr 300 þús. ferðamönnum árið 2003 í það sem spáð er núna, 800 þús. ferðamenn tíu árum síðar. Við hverju þarf að bregðast? Það þarf að bregðast við því að við viljum vernda náttúruna okkar, sem er söluvaran, við viljum tryggja öryggi ferðamannanna sem hingað koma - við höfum séð allt of mörg dæmi þess að ferðamenn hætta lífi sínu og limum til þess að ná flottri mynd sem næst fossinum eða næst einhverju sem er sérstakt í náttúru okkar - og í þriðja lagi þarf að tryggja uppbyggingu á ferðamannastöðum. Það sem hv. þingmaður spyr um er: Hversu mikið á að innheimta? Hversu mikið á að koma í kassann? Þetta eru spurningar sem ég get ekki svarað svo að ég sé algjörlega heiðarleg með það. Það sem verið er að fara af stað með núna í ráðuneytinu er að skoða þær mismunandi leiðir sem til eru, allt frá því að vera hugmyndir um einhvers konar náttúrupassa sem væri þá hóflegt gjald á alla sem koma, hvort það ætti að vera á Íslendinga líka eða bara útlendinga er enn í formi spurningar og hefur ekki verið svarað. Síðan er spurningin: Dugar það til? Er það lausnin eða þurfum við að setja upp einhvers konar gjaldtöku á fjölsóttustu ferðamannastöðunum sem verða fyrir mesta áganginum? Það er þá önnur spurning sem ég viðurkenni fúslega að ég er ekki með svörin við en fer inn í þessa vinnu. 

Virðulegi forseti. Ég virðist vera eitthvað klaufaleg við að koma hlutunum út úr mér vegna þess að mér er alveg fullkunnugt um að þetta hefur verið lengi til umræðu í ferðaþjónustunni.  Ég ætla nú bara að biðja ráðherrann fyrst engar hugmyndir eru um hvað á að koma í kassann fyrir þetta - við erum að taka 500 milljónir úr kassanum, sem endilega þyrftu ekki að renna til ferðaþjónustu ef það fer í sameiginlegan kassa, en við erum þó að taka það á þessu ári sem hefði getað komið frá gistingu, 1,5 milljarða næstu fjögur ár. Verið er að lækka tekjur ríkisins að minnsta kosti um þá upphæð með tillögunni um að lækka virðisaukaskattinn frá því sem búið var að ákveða. 

Forseti vill áminna þingmenn um að nota fullnægjandi ávarpsorð þegar rætt er um einstaka þingmenn og hæstv. ráðherra.

Virðulegur forseti. Mér er það bæði ljúft og skylt að heita hv. þingmanni því að upplýsa þingheim á öllum stigum þessa máls um framvindu þess og ég vonast eftir góðu samstarfi og jafnvel þátttöku þingsins í þeirri stefnumótun sem er að fara af stað. Aðeins vegna þess að mér fannst hv. þingmaður blanda saman tveimur hlutum. Varðandi skattalækkun eða afnám 14% skattsins og lækkun niður í 7% aftur á gistingu þá hefur það ekkert með þetta mál að gera. Það er aðgerð sem ríkisstjórnin er að fara í vegna þess að sú skattahækkun fyrri ríkisstjórnar var óvönduð, var í andstöðu við þá sem í greininni vinna og var skaðleg fyrir greinina og flækti skattkerfið - við sjáum það á ummælum meðal annars frá ríkisskattstjóra í morgun að hann fagnar þessu - og þetta hefur mikið óhagræði í för með sér. Þeir peningar hefðu ekki farið í fjölsótta ferðamannastaði. Þar vil ég hins vegar hrósa hæstv. fyrrverandi ríkisstjórn 

Forseti vill enn fremur minna hv. þingmenn og hæstv. ráðherra á að virða þau tímamörk sem lögð eru til grundvallar þessari umræðu.

Virðulegur forseti. Það gladdi óneitanlega grallaraspóann í sálinni á þessum sólskinsdegi að heyra hæstv. forsætisráðherra, þrátt fyrir þjóðmenningarlegar áherslur, nota orðið „sándbæt“ hér í pontu.  Við í Bjartri framtíð höfðum ríka aðkomu að því máli, mjög ríkt frumkvæði að því að fjárfestingaráætlunin var gerð. Hún snýst um það að á þremur árum er áætlað að verja 22 milljörðum af arði fjármálafyrirtækja sem eru í eigu ríkisins til fjárfestinga til að efla vaxandi atvinnugreinar í ferðaþjónustu, í skapandi greinum, í tækni- og hugverkaiðnaði, í grænum iðnaði og til byggingar nauðsynlegra fasteigna, m.a. til húsafriðunarsjóðs, og hins vegar að fjármagna með 17 milljörðum á næstu þremur árum af sérstöku veiðigjaldi gerð ýmissa samgöngumannvirkja, eflingu rannsóknar- og tækniþróunarsjóða og sóknaráætlun landshluta. Það var mér og okkur í Bjartri framtíð mikið ánægjuefni þegar þessi fjárfestingaráætlun rataði í öllum megindráttum inn í fjárlög yfirstandandi árs. Áætlunin er því hafin og það er von mín að henni verði haldið áfram. Mér sýnist ég sjá þessar áherslur í stjórnarsáttmálanum. Ég vil spyrja hæstv. forsætisráðherra: Verður fjárfestingaráætluninni haldið við eða jafnvel gefið í í þeim efnum?

Það hafði farið fram hjá forseta að hæstv. forsætisráðherra hafði brugðið fyrir sig enskri tungu úr ræðustól áðan og vill forseti því að gefnu tilefni, vegna ábendingar hv. þingmanns, vekja athygli á að í 1. mgr. 91. gr. þingskapa Alþingis segir svo: „Þingmálið er íslenska.“ 
            

Herra forseti. Ókei, ég skil hvað forseti er að segja. 

Ég bið hæstv. forsætisráðherra að íslenska þetta ávarpsorð hér í upphafi.

Ég fagna því að hæstv. forseti stóðst árvekniprófið sem ég taldi rétt að leggja fyrir hann eftir að hann missti af því þegar ég missti út úr mér nokkur orð á erlendri tungu en mér þótti það viðeigandi í svari til hv. þm. Helga Hjörvars. Til að svara hv. þm. Guðmundi Steingrímssyni þá er það rétt sem hv. þingmaður nefndi, að margt í þeirri fjárfestingaráætlun sem hv. þingmaður spurði um er ágætt og margt af því raunar í samræmi við stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar. Það er ekki allt jafn gott í fjárfestingaráætluninni, ekki allt jafn skynsamlegt og ljóst er að það mun þurfa að endurskoða þá áætlun eins og aðrar. Það hefur reyndar legið fyrir frá því að áætlunin var rædd í þinginu á sínum tíma að þeir flokkar sem nú eru í ríkisstjórn og voru á sínum tíma í stjórnarandstöðu voru ekki á eitt sáttir við þær tillögur eins og þær voru kynntar þá. Gerðar voru á þeim lítils háttar breytingar en það mun þurfa að endurskoða þetta eitthvað meira en þó sérstaklega með hliðsjón af stöðu ríkissjóðs eins og hún blasir nú við, eins og hún mun þróast að óbreyttu, vegna þess að sú framtíðaráætlun um stöðu ríkissjóðs sem fjárfestingaráætlunin byggði á stenst engan veginn. Tekjur verða minni að óbreyttu en gert var ráð fyrir. Útgjöld verða umtalsvert meiri þegar menn taka með í reikninginn þau áform sem fyrrverandi ríkisstjórn samþykkti áður en hún lét af störfum, svo ekki sé minnst á ýmsar væntingar sem gefnar voru, meðal annars í umræddri fjárfestingaráætlun. Því er óhjákvæmilegt að endurskoða þessa áætlun eins og önnur áform um ríkisútgjöld.

Virðulegur forseti. „Bjútíið“ við fjárfestingaráætlun …

Ég vil biðja hv. þingmenn og hæstv. ráðherra að láta af þessum kenjum sínum.

Allt í lagi. Ég aðhyllist reyndar frjálslynda nálgun á málverndarstefnu og tel að það sé allt í lagi að grípa til nýyrða og jafnvel búa þau til í ræðustól Alþingis. Hið fagra við fjárfestingarstefnu fyrri ríkisstjórnar, sem Björt framtíð átti aðkomu að á síðasta kjörtímabili, var einmitt fjármögnunin. Hún var í raun og veru óháð stöðu ríkissjóðs vegna þess að hún byggði á því að nýta arðinn af eigum ríkisins í fjármálafyrirtækjum sem eru allverulegar því að ríkið á yfir 40% af fyrirtækjum á fjármálamarkaði á Íslandi og hins vegar að nýta veiðigjöld sem er nýr tekjustofn til að fara í fjárfestingar til þess að efla fjölbreytni  Stendur ekki til að viðhalda þessari hugmyndafræði?

Virðulegur forseti. Því miður eru áform fyrrverandi ríkisstjórnar um sölu á fjármálafyrirtækjum, einkavæðingu bankanna, varla raunhæf við núverandi aðstæður og voru það ekki heldur þegar slík áform voru fyrst sett inn í áætlanir ríkisstjórnarinnar um hvernig aflað yrði tekna, ekki aðeins vegna þeirrar fjárfestingaráætlunar sem hv. þingmaður spyr um heldur vegna rekstrar ríkisins almennt. Tekjur af sölu ríkiseigna voru settar í fjárlög langt umfram það sem eðlilegt gat talist, eins og síðar kom í ljós, svoleiðis að þessi sérstaka fjárfestingaráætlun fyrrverandi ríkisstjórnar er ekki fjármögnuð að öllu leyti og jafnvel þótt svo væri þá er ekki hægt annað en að setja hana í samhengi við önnur útgjöld. Það mun þurfa að fara almennt í gegnum útgjöld ríkisins með hliðsjón af stöðu ríkisfjármála sem er, eins og ég nefndi áðan, mun lakari en gefið var í skyn í áætlanagerð fyrrverandi ríkisstjórnar.

Virðulegi forseti. Í gær fór fram í þingsalnum áhugaverð umræða, sem nokkrir hv. þingmenn tóku þátt í, um svarta atvinnustarfsemi og þar með undanskot frá skatti. Umræðan tengist óhjákvæmilega ferðaþjónustunni sem komið var inn á í gær og þar með fyrirhugaðri lækkun á virðisaukaskattsprósentunni. Fyrir liggur að á síðasta ári leiddi hert eftirlit skattstjóra til þess að um 7,5 milljarðar skiluðu sér í ríkiskassann. Á síðustu fjórum árum er þessi upphæð á þriðja tug milljarða. Flestir eru sammála um að peningum sem varið er í skatteftirlit sé vel varið, þetta eru peningar sem skila sér fljótt og vel til baka og margfalt. Í stjórnarsáttmála Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks er ekki mikið fjallað um þessi mál. Farið er mjög almennum orðum um hvort taka eigi á þeim málum. Skattstjóri biður sjálfur um meira fjármagn til eftirlitsstarfa. Þess vegna spyr ég hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra: Er von á auknum fjárveitingum í skatteftirlit?

Herra forseti. Þegar ný ríkisstjórn stillir fram meginlínunum fyrir gerð fjárlaga fyrir næsta ár er gerð almenn hagræðingarkrafa á stjórnsýsluna en þeim stofnunum sem sinna þessu hlutverki verður þó hlíft í því samhengi. Það verður til dæmis ekki gerð sama hagræðingarkrafa til skattrannsóknarstjóra, ríkisskattstjóra, tollstjórans og annarra þeirra sem annast um innheimtu opinberra gjalda. Í tengslum við umræðuna um aukið skatteftirlit og hugsanlegan ávinning af því get ég tekið undir með hv. þingmanni. Það má segja að þeim fjármunum hafi verið vel varið þar sem það hefur skilað auknum tekjum. Það ber þó að gæta sín á því að setja samasemmerki á milli álagningar skatta og raunverulegra skatttekna sem skila sér þegar upp er staðið. Í sumum tilvikum enda mál með þeim hætti að lagður er skattur á fyrirtæki sem ekki geta staðið undir því eða eru á leiðinni í þrot eða einstaklinga sem geta ekki heldur staðið undir viðkomandi skattgreiðslum. Það breytir þó ekki hinu að það skiptir máli að fá rétta niðurstöðu varðandi það með hvaða hætti skattinn átti að leggja á frá upphafi og það má ekki gera lítið úr þeim tilgangi í sjálfu sér. Síðan verður það á endanum alltaf mjög vandratað einstigi hversu langt eigi ganga í því að leyfa ríkinu eða eftir atvikum skattgreiðendum að njóta vafans þegar vafatilvik koma upp og hversu langt eigi að ganga í því að halda málum opnum, í hversu mörg ár, og hversu mörg dómsmál eigi að höfða til að fá botn í öll möguleg ágreiningsefni í þessu sambandi. En til að svara spurningunni aftur þá er sem sagt lagt upp með það að halda áfram þeirri vinni sem hefur verið undanfarin ár við að efla skatteftirlitið og ekki verður gerð sama hagræðingarkrafa á viðkomandi stofnanir og annars staðar í stjórnsýslunni.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fyrir þetta svar. Auðvitað er gott að ekki skuli vera gerð sama hagræðingarkrafa til þessa embættis og annarra. Ég hefði samt viljað fá skýrari svör um að setja ætti meiri peninga í þennan málaflokk. Ég held að það sé algerlega nauðsynlegt og að flestir séu sammála um það. Ef tölurnar eru skoðaðar frá skattstjóra varðandi eftirlit þá sýna þær að peningarnir skila sér margfalt til baka.

Virðulegi forseti. Það má alltaf velta því fyrir sér hvenær sé nóg að gert í einstökum málaflokkum. Ráðist hefur verið í sérstakt átak og upplýsingarnar sem hv. þingmaður greinir hér frá um árangurinn af því átaki eru til vitnis um að þessum málaflokki hefur verið gefinn aukinn gaumur undanfarin ár, m.a. með auknu fjármagni. Hvort eigi síðan enn að bæta í er mikið álitaefni. Á þessu stigi málsins er í það minnsta lagt upp með að hagræðingarkröfunni fyrir komandi fjárlagaár verði dreift með dálítið ólíkum hætti en áður og þessum stofnunum verði sérstaklega hlíft og þá gerð meiri krafa annars staðar.

Virðulegi forseti. Við greiðum atkvæði um frumvarp til laga um breytingu á lögum um framlengingu á ýmsum bráðabirgðaákvæðum. Ég óska eftir því að málið verði kallað inn í atvinnuveganefnd á milli 2. og 3. umr. Ég mun leggja fram breytingartillögu við 4. gr. Í þessu frumvarpi er verið að framlengja ýmsa þætti innan fiskveiðistjórnarkerfisins en strandveiðar fá ekki hlutfallslega aukningu aflaheimilda. Mín breytingartillaga felur í sér að strandveiðar fái sambærilega aukningu og aðrar greinar sem flokkast undir fiskveiðistjórnarkerfið sem framlenging er á í þessu frumvarpi.

Hæstv. forseti. Hér kemur til atkvæða 4. mál á þskj. 4 sem er um nokkrar breytingar á lögum um stjórn fiskveiða. Veigamesta breytingin sem felst í 1. gr. er gamall kunningi sem oft hefur verið ræddur á Alþingi, þ.e. um stærðarmörk krókaaflamarksbáta. Hér er það fest inn til að setja það í raun og veru í lög til að menn þurfi ekki að vera með alls konar æfingar, ef svo má kalla, við smíði þessara skipa svo sem hafa á þeim svalir, kassa, síðustokka o.s.frv., eins og gert hefur verið, sem ekki koma til mælinga. Það sem ég vil vekja sérstaklega athygli á í nefndarálitinu sem allir skrifa undir nema einn er, með leyfi forseta: „Tekið skal þó fram að tillögur meiri hlutans stefna ekki að því að gera handhöfum krókaaflamarks fært að færa sig yfir í aflamarkshluta fiskveiðistjórnarkerfisins heldur grundvallast þær á sjónarmiðum um öryggi sjómanna og gæði sjávarafla.“ Mikilvægasta ástæðan fyrir því að setja þetta hér inn og breyta þessu er atriðið sem ég las upp. Ég er ákaflega ánægður með að svo margir fulltrúar skrifa upp á þetta atriði.

Herra forseti. Mig langaði bara að vekja athygli á því sem hefur komið fram í nefndinni, að tekist er á um ákveðin sjónarmið. Annars vegar er það sjónarmið að stækka bátana til að tryggja öryggi og aðbúnað sjómanna og hins vegar að leyfa mönnum að stækka bátana. Þó að í þessu frumvarpi sé tekið tillit til þess að ekki eigi að vera hægt að færa bátana upp í stærra kerfi þá er samt sem áður verið að stækka bátana sem gerir það auðveldara síðar meir að færa þá upp í annað kerfi. Þetta eru þau sjónarmið sem tekist er á um. Menn óttast að hægt og rólega sé verið að taka skref í áttina að því að skerða rétt smærra fiskveiðikerfisins. Ég vildi bara að þetta kæmi fram.

Herra forseti. Ég tek undir það með hv. þm. Kristjáni Möller að þetta er framfaraspor. Ég vil líka aðeins vekja athygli á því að þetta er ekki svo mikil stækkun á dekkplássi. Þessir bátar eru yfir 13 metrar á lengd og 4,60 á breidd þannig að afkastagetan eykst ekki mikið. Eins og kemur fram í álitinu mun meðferð á afla lagast. Það er því fyrst og fremst það og betri aðbúnaður fyrir mannskapinn. Þarna er ein ákveðin tegund af bát sem hætta er á að auki pressuna á að þessir bátar fari yfir í hitt kerfið. Þetta er frekar til þess fallið að tryggja að krókaaflamark haldist og ég trúi því að þetta muni verða til að festa það í sessi og deilur um stærðarmörk verði úr sögunni.

Herra forseti. Við lestur þessara frumvarpa og breytingartillagnanna verður maður hugsi. Ég held að þingmenn ættu almennt að vera hugsi, hvert þeir eru komnir með þetta kvótakerfi. Menn eru farnir að ræða um gúmmílista og handrið og ég veit ekki hvað, logaritma, um grunntöluna 10 o.s.frv. og ég held að menn ættu að spyrja sig: Hvert er kvótakerfið eiginlega komið? Ég er móti byggðastofnunarbyggðakvóta. Ég er yfirleitt á móti öllu sem snertir Byggðastofnun bara svo það sé á hreinu. Ég er þar af leiðandi á móti Byggðastofnun eða byggðakvóta þar sem Byggðastofnun er ætlað að tapa.

Herra forseti. Ég gleymdi að segja eitt. Það er annað sjónarmið sem hefur komið upp varðandi það að stækka bátana, þá verður samþjöppun í smábátagreininni. Ég er ekki að taka afstöðu til sjónarmiða, þetta eru þau sjónarmið sem verið var að vega og meta og takast á um í nefndinni. Mér fannst rétt að það kæmi fram.

Virðulegur forseti. Við greiðum atkvæði um breytingartillögu um að stækkun á bátum á krókaaflamarki fari upp í 15 metra að mestu lengd og minni en 30 brúttótonn. Eins og komið hefur fram eru miklar áhyggjur í greininni hjá Landssambandi smábátaeigenda og félagsmönnum þar um hvað slík stækkun þýði, að verið sé að tefla í tvísýnu framtíð krókaaflamarkskerfisins sem byggist á smábátaútgerð og strandveiðum. Ég vil taka það skýrt fram að ég er ekki á móti því að menn byggi upp og auki öryggi báta en það er spurning hvar þeir bátar eiga að vera, hvort þeir eiga að vera í stóra kerfinu eða krókaaflamarkskerfinu. Ég greiði atkvæði á móti þessari breytingartillögu vegna þess að ég tel að við þurfum að standa vörð um krókaaflamarkskerfið og þessar breytingar skapi hættu á að mikil samþjöppun verði í greininni og að grundvöllur krókaaflamarkskerfisins falli með því að mikil samþjöppun verði. Ég vil standa með því krókaaflamarkskerfi sem byggst hefur upp.

Herra forseti. Ég fagna þessari breytingartillögu og því að þessu skuli bætt inn í frumvarpið ef Alþingi fellst á það. Það er á grundvelli þeirrar aðferðafræði sem Byggðastofnun hefur verið að móta, að taka sérstaklega á vandamálum allra lakast settu byggðanna, brothættra byggða. Erindi þar um barst stjórnvöldum í vetur frá Byggðastofnun að hún hefði einhver úrræði af þessu tagi gagnvart þeim byggðum þar sem mikill samdráttur er í aflaheimildum og aðrir erfiðleikar í byggðamálum hafa gert stöðuna mjög brothætta. Ég tel það því fagnaðarefni að Byggðastofnun fái þá úr þessu að moða þótt ekki verði fyrr en á næsta fiskveiðiári og eru tilteknir staðir auðvitað hafðir í huga í þeim efnum eins og ég geri ráð fyrir að hv. þingmönnum sé kunnugt um. Það er í samræmi við nýja aðferðafræði Byggðastofnunar að vinna þessi mál með íbúum viðkomandi staða með íbúafundum og slíkum aðferðum. Ég er sannfærður um að það er vel réttlætanlegt að taka frá veiðiheimildir sem þessu nemur til þess að Byggðastofnun hafi úrræði af þessu tagi þar sem á þarf að halda.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti allsherjar- og menntamálanefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um meðferð einkamála, nr. 91/1991, með síðari breytingum (flýtimeðferð). Í stuttu máli sagt þá felur þetta mál það í sér að þegar ágreiningur í dómsmáli lýtur að lögmæti þess að binda fjárskuldbindingu við gengi erlendra gjaldmiðla eða vísitölu eða uppgjöri slíkra skuldbindinga skuli hraða meðferð slíks máls. Gert er ráð fyrir að heimild þessi sé til bráðabirgða á meðan greitt er úr þeim ágreiningi sem enn er til staðar og gert er ráð fyrir að þessi heimild falli niður 1. janúar 2015. Fram kom í máli þeirra gesta sem komu á fund nefndarinnar og veittu umsagnir við þetta mál að vissulega reyna dómarar nú þegar að flýta þessum málum eins og kostur er. Hins vegar er ekki bein lagaheimild til að gera það og kom fram í máli ýmissa sem komu á fund nefndarinnar að brýnt sé að veita dómurum þá lagaheimild þannig að ákvarðanir dómara í þessu efni hafi sterka lagastoð, þ.e. að þeir geti tekið mál er varða ágreiningsefni sem þessi fram fyrir önnur mál - og nefndin tekur undir þessi sjónarmið. Mikið var rætt um það í nefndinni að þessi breyting mætti ekki raska því að málsaðilar hefðu tök á að verja sig eða leggja fram mál sitt og undirbúa málsrökin. En nefndin áréttaði að frumvarpið felur ekki í sér að málsforræðisreglunni sé vikið til hliðar heldur er þetta einfaldlega heimild til dómara til að liðka fyrir því að mál fari eins hratt og hægt er í gegnum dómskerfið, allir frestir verði eins stuttir og mögulegt er og að dómar séu kveðnir upp eins fljótt og kostur er. Fram kom í umsögn Lögmannafélags Íslands að réttara væri að fara í þá vegferð að lögfesta frekar að málum sem þessum bæri að vísa inn í XIX. kafla einkamálalaganna, þ.e. þann kafla einkamálalaganna þar sem fjallað er um flýtimeðferð. Þetta var allnokkuð rætt en nefndin vildi ekki fara þá leið vegna þess að við það styttast allir frestir það mikið og málsmeðferðin verður það knöpp að nefndin taldi hættu á að ekki gæfist nægilegur tími til að undirbúa mál. Fram kom í umsögnum sem bárust að nú eru um það bil 60 mál af framangreindum toga í meðferð hjá héraðsdómstólunum og við vitum ekki hversu mörg mál eru á leiðinni. Nefndin telur rétt að gefa dómstólunum og aðilum máls svigrúm til að skoða hvert mál fyrir sig og meta hvort rétt sé að það fari eins hratt og hægt er í gegn eða hvort það þurfi einfaldlega lengri tíma. Málin eru misjöfn. Sum þeirra eru gríðarlega flókin og umfangsmikil og því rétt að þetta sé einfaldlega heimild sem dómari noti og meti. Nefndin telur jafnframt nauðsynlegt að fylgjast með því hvaða áhrif þessi breyting hafi á störf dómstólanna, hvort þetta valdi því að þar verði umtalsverð röskun á störfum. Þá þurfum við að taka málið upp og grípa inn í og kanna hvort þetta sé heimild sem nýtist, hvort þetta veldur of miklu raski þannig að við þurfum að grípa inn í. Við ætlum okkur að fylgjast með því í nefndinni. Mig langar að þakka fyrir gott samstarf í nefndinni. Við erum auðvitað á sumarþingi og höfum ekki ótakmarkaðan tíma til umráða. Engu að síður hefur verið mjög góð umræða í nefndinni og við höfum velt upp helstu álitaefnum. Mig langar að vekja athygli á fyrirvara sem hv. þm. Svandís Svavarsdóttir hefur varðandi þetta mál - ég geri ráð fyrir að hv. þingmaður geri sjálf grein fyrir honum - en hann varðar það hvort það nái þeim yfirlýstu markmiðum að þessi mál fái fljóta meðferð í gegnum dómstólana. Allir nefndarmenn eru á þessu nefndaráliti fyrir utan hv. þm. Helga Hrafn Gunnarsson sem var fjarverandi við afgreiðslu málsins en mun væntanlega gera grein fyrir afstöðu sinni hér á eftir. Samstarfið í nefndinni var mjög gott og við höfum náð samkomulagi um að taka málið aftur inn á milli umræðna til að fara eilítið betur yfir þau sjónarmið sem við höfum verið að velta fyrir okkur til að reyna að vanda okkur enn frekar við afgreiðsluna hér í þinginu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. formanni nefndarinnar fyrir greinargerðina og nefndinni fyrir góða vinnu. Við höfum lýst því yfir að við munum leitast við að greiða hér leið þeim þingmálum sem lúta að skuldum heimilanna og afkomu heimilanna enda brýnt að þau fáist afgreidd á sumarþingi og mættu raunar koma fleiri fram og hraðar en orðið er. Ég vil nota tækifærið í þessu andsvari, vegna þess að ég var ekki við umfjöllun um málið í nefnd, til að spyrja hv. þingmann hvers vegna ekki er farin sú leið sem lögð var til í frumvarpi hv. þm. Sigurðar Kára Kristjánssonar á síðasta kjörtímabili og Sjálfstæðisflokkurinn lagði mikla áherslu á á því kjörtímabili. Hvað kemur í veg fyrir að þau atriði sem lögð var áhersla á að væru lögfest þá séu lögfest nú?

Hæstv. forseti. Það eru liðin nokkur ár frá því að það frumvarp var lagt fram og talsverður fjöldi mála hefur farið í gegnum dómskerfið nú þegar en auðvitað eru mörg mál eftir. Eins og kemur fram í nefndaráliti okkar og í greinargerð með þessu frumvarpi er ekki talin þörf á því að þessi mál skuli lúta þeim reglum sem kveðið er á um í XIX. kafla einkamálalaganna, þar sem gert er ráð fyrir því að dómari gefi út stefnu og allir frestir séu eins knappir og hægt er, vegna þess einfaldlega að þau mál sem eru í kerfinu og við teljum að eigi eftir að koma eru það flókin. Það hefur sýnt sig í reynd á þeim málum sem hafa þegar komið til dómstóla að þau þurfa sum hver tíma til þess að málsaðilar geti reifað sitt mál, safnað gögnum o.s.frv. Við teljum rétt á þessum tímapunkti að fara þá leið sem frumvarpið gerir ráð fyrir en eins og ég sagði áðan munum við taka málið aftur inn í nefnd á milli umræðna og þá er sjálfsagt að velta þessum atriðum enn frekar fyrir okkur.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að staðfesta það að ágallar voru á þeim tillöguflutningi sem uppi var á síðasta kjörtímabili í þessu efni, sem voru efnislegir og ég held að hafi valdið því að það mál náði ekki fram að ganga. Ég held að þetta sé út af fyrir sig jákvætt skref og jafnvel þó að það liðsinnti ekki nema einum manni í einu máli væri það betur samþykkt en ósamþykkt. Ég vil hins vegar spyrja hv. þingmann hvort það sé ekki afstaða ríkisstjórnarinnar að allir þeir dómar í gengislánamálum sem ganga þurfa séu gengnir, hvort ríkisstjórnin sé ekki sammála umboðsmanni skuldara um að það sé ekkert að vanbúnaði, ekki síst fyrir Landsbanka Íslands í meirihlutaeigu ríkisins, að hefja þegar endurútreikning allra lána því að það sé komin niðurstaða í þau álitaefni sem uppi voru, síðast með þeim dómum sem féllu í Hæstarétti nú fyrr í þessum mánuði. Eða telur hv. þingmaður að það sé eftir einhverju að bíða að ráðast í endurútreikning hjá þeim tveimur fyrirtækjum sem eiga það enn eftir, Landsbankanum og Lýsingu?

Hæstv. forseti. Ég tel að það sé rétt að margir dómar varðandi þessi mál séu gengnir og að þeim fyrirtækjum sem eru með slík lán og buðu upp á slík lán sé ekkert að vanbúnaði að endurútreikna fyrir viðskiptavini sína. Hins vegar er það svo að hvorki ég né nokkur annar hér inni getur séð fyrir öll þau ágreiningsefni sem upp kunna að koma. Auðvitað getur verið að menn eigi enn eftir að höfða mál og stefna inn kröfum er varða gengislánadóma. Það get ég ekki séð fyrir og löggjafinn getur ekki séð fyrir öll hugsanleg tilvik. Hvað varðar það sem hv. þingmaður fjallaði um varðandi flýtimeðferðina, mál sem lagt var fram hér á síðasta kjörtímabili, þá erum við auðvitað á öðrum stað í dag. Það hafa liðið fjögur ár. Allmörg mál hafa nú þegar farið í gegnum dómstólana. Eins og ég sagði í ræðu minni og kom fram í þeim gögnum sem við fengum í nefndina þá eru um 60 mál enn í dómskerfinu sem bíða úrlausnar er varða mál sem tengjast skuldum heimilanna. Við vitum auðvitað ekki og getum ekki fullyrt það hér hversu mörg önnur mál eru á leiðinni og það getur ekki nokkur maður gert. Ég tel að þetta frumvarp sé til bóta. Ég held að það veiti sterkan lagagrunn fyrir dómarana til þess að taka ákvarðanir. Margir hverjir hafa reynt að flýta málsmeðferð eins og kostur er, hugsanlega ekki allir, og hér kemur grunnur undir slíka ákvarðanatöku.

Hæstv. forseti. Við ræðum hér frumvarp um flýtimeðferð þó að það sé kannski ekki alveg rétta heitið; um það hvernig hraða megi málum í gegnum dómstóla, ýmsum álitamálum sem varða skuldamálin. Tíu atriði voru lögð fram í þingsályktunartillögu til lausnar á skuldavanda heimilanna og er þetta eitt af þeim þremur málum sem eru tilbúin sem þingmál og ber að fagna því; sem sagt breyting á lögum til að hraða málum til að fá skýrari mynd af því hvernig vinna eigi úr skuldavandanum. Fram hefur komið að Samfylkingin styður allar tilraunir til að reyna að vinna úr þessum skuldavanda og mun styðja ríkisstjórnina í því að hraða málum eins og hægt er og reyna að fá sem fyrst skýr svör þannig að ríkisstjórninni verði fært að standa við þau loforð og fyrirheit sem gefin voru. Þess ber þó að gæta að í umfjöllun um þessi mál kemur mjög skýrt fram að engin ástæða er til að hafa sérstakar væntingar um að þetta eitt og sér leysi mörg mál, einfaldlega vegna þess að þessi mál hafa almennt fengið hraða meðferð í kerfinu. Það hefur þá ráðist af málsaðilum en ekki af forminu eða dómstólunum ef mál hafa tafist. Það kom líka ágætlega fram í nefndinni að það skiptir mjög miklu að gæta þess að hraðinn verði ekki þannig að þeir sem sækja mál, sækja sín réttindi, fái ekki tíma til að vinna sín mál þannig að úrlausn á oft flóknum málum fáist sem best. Það hefur vakið athygli í sambandi við þessi mál, alveg frá því að þau komu fyrst inn í þingið, og í öllum tilraunum sem gerðar hafa verið til að koma málum hraðar fram, hversu mikill ágreiningur er um lausn þeirra og hve lagatúlkunin hefur verið ólík. Ég held að það sé nánast regla fremur en undantekning að héraðsdómur og Hæstiréttur hafi komist að mismunandi niðurstöðu. Menn hafa verið að reyna að vinna í þessu lagaumhverfi og reyna að sjá fyrir hvaða afleiðingar hitt og þetta hefur fyrir heimilin, túlka samninga varðandi gengistryggðu lánin, í allri þeirri vinnu sem hefur fylgt í framhaldi af því að þau voru dæmd ólögleg. Niðurstöðurnar hafa verið mjög mismunandi hjá mismunandi dómum og mál jafnvel verið afgreidd úr Hæstarétti í ágreiningi. Ég held því að menn verði að passa sig og því miður er ekki ástæða til að vera með miklar væntingar í sambandi við framhaldið. Flest málin sem hafa farið inn hafa varðað gengistryggð lán og auðvitað höfum við fyrst og fremst horft á gengistryggð neytendalán og þá húsnæðislánin þar undir. Tvö mál sem mjög mikilvægt er að fá skorið úr eru hjá dómstólum og varða lögmæti verðtryggingarinnar. Eru miklar væntingar hjá ákveðnum hópum um að þar geti dómsniðurstaða orðið með svipuðum hætti og varðandi gengistryggðu lánin og þar með komið til víðtækra leiðréttinga. Fyrsta málinu sem þar kom inn var að vísu vísað frá í fyrstu lotu en væntanlega verður það tekið fyrir í annað skipti. Það hefur líka komið fram að þær tilraunir sem hafa verið gerðar áður - þetta mál hefur verið mikið rætt og fyrrverandi ríkisstjórn leitaði eftir því hvort ekki væri ástæða til að samþykkja flýtimeðferð - þá voru menn að tala um það form sem er í XIX. kafla laganna og var mál sem þáverandi þingmaður Sigurður Kári Kristjánsson flutti. Málshefjandi hér og formaður allsherjar- og menntamálanefndar, hv. þm. Unnur Brá Konráðsdóttir, gerði ágætlega grein fyrir því. Á þeim tíma var það mat manna, og sérstaklega dómstólaráðs, að sú leið væri ekki skynsamleg vegna þess að þar væru þvingaðir frestir settir í svo stuttan tíma að það gæti bitnað á málinu sem slíku. Það kom aftur fram í umfjölluninni um þetta mál að skynsamlegt væri að gefa næga fresti í sumum tilfellum þó að einnig væri ástæða til að hraða málum eins og unnt væri. Það má kannski segja að meginniðurstaða þeirra sem komu að þessu máli, og ástæðan fyrir því að ég styð það og geri ekki neinn sérstakan fyrirvara, sé sú að málið væri til bóta, að það skapaði skýrari heimild fyrir dómara til að setja þessi mál í forgang en þó ekki í eins þvingaða meðferð og XIX. kaflinn kveður á um. Nú er þetta ekki sérfræðigrein mín og margir hér í salnum sem kunna þetta miklu betur en ég. Eftir að hafa tekið þátt í að finna lausnir, eftir að hafa tekið þátt í því að reyna að segja fyrir um hvernig túlka eigi ákveðna hluti, vil ég segja að það hefur reynst þrautin þyngri, einfaldlega vegna þess að dómstólar hafa síðan talað með öðrum hætti en stjórnvöld og að sjálfsögðu verður að hlíta þeim dómum og það hefur svo haft áhrif á meðferð mála. Talað er um að nú séu 60 mál hjá dómstólunum sem að mestu leyti varða gengistryggð lán og fram hefur komið að ekki hefur verið unnin greining á þeim málum. Það kann að vera að mörg þeirra séu sama eðlis og þar af leiðandi fáist svör jafnóðum og málin komast í gegn. Segja má að svipað hafi átt sér stað - þar fengum við í sjálfu sér ekki endanlega niðurstöðu, og getur nefndin vonandi fjallað betur um það milli 2. og 3. umr. - þ.e. að myndaður var sérstakur hópur aðila og fengin heimild frá samkeppnisyfirvöldum til að vinna greiningu á hvaða mál þyrftu að koma fyrir dómstóla til að úrskurða um lögmæti og ólögmæti einstakra gengistryggðra lána. Þar komu að fulltrúar fjármálafyrirtækjanna, umboðsmaður skuldara, Neytendastofa, umboðsmaður neytenda og fleiri aðilar sem reyndu að kortleggja skipulega hvaða mál þyrftu að fara fyrir dóm. Niðurstaðan var að það væru ellefu mál sem þar þyrftu að fara í gegn. Af þeim er búið að ljúka, að því er okkur er sagt, átta, þrjú þeirra eru ókláruð. En af þessum átta fóru ekki öll fyrir dóm heldur hafði samkomulag náðst áður og það var ekki nógu skýrt hjá umboðsmanni skuldara hvað það þýddi, þ.e. hvort þau hafi þá verið fordæmisgefandi eftir sem áður vegna þess að niðurstaðan hefði verið túlkuð með ákveðnum hætti. Umsagnirnar um þessi mál eru flestar jákvæðar. Tveir aðilar gerðu enga athugasemd, Alþýðusamband Íslands og Viðskiptaráð. Dómstólaráð skrifaði umsögn þar sem mælt er með frumvarpinu og hafði það að einhverju leyti komið að umfjöllun um það. Það vekur þó athygli á því, sem fram kemur í fyrirvara hv. þm. Svandísar Svavarsdóttur, að fái þessi 60 mál framgang umfram önnur mál gæti það bitnað á öðrum málum. Við verðum að treysta því að því verði mætt af stjórnvöldum með viðbótarmannafla til að hægt sé að hraða þessum málum án þess að það skaði önnur mál sem eru í kerfinu. Fjármálaeftirlitið styður framgang þessa frumvarps og hefur fjallað um það og segir í sínum texta, með leyfi forseta: „Afar mikilvægt er fyrir neytendur, fjármálafyrirtæki og hagkerfið í heild að leyst verði sem fyrst úr þeirri óvissu sem enn er ríkjandi vegna framangreindra mála.“ - Var þá verið að vitna til þess sem frumvarpið fjallar um. Athyglisvert er að lesa umsögn Hagsmunasamtaka heimilanna. Þar koma fram ágætisábendingar um að jafnvel þurfi að horfa til annarra hluta, sem undirstrikar ágætlega þá erfiðleika sem stjórnvöld á hverjum tíma munu standa frammi fyrir með þessar leiðréttingar - menn gætu hafa þurft að sæta afarkjörum í gegnum yfirdráttarlán og annað slíkt í tengslum við vandann sem skapast hefur við stökkbreytingu lána. Hvergi í þeim tíu tillögum sem fram hafa komið hefur það verið nefnt, eða hverjar afleiðingar af þessu hruni og forsendubrestinum, verðtryggingunni og hækkunum á höfuðstól hafa verið, hvernig það hefur bitnað á einstökum aðilum og hvernig afleiðingar hrunsins verða gerðar upp þegar leiðréttingin á sér stað. Þetta eru stórar spurningar og erfiðar og engin einhlít svör til við þeim. Það skiptir samt máli að þetta sé rætt og við verðum að treysta á að þeir hópar sem fara í gang í framhaldi af þingsályktunartillögunni taki á þessum málum. Hagsmunasamtökin vara við því að gildistíminn sé afmarkaður - þetta frumvarp er til ákveðins tíma - og benda á að kannski væri rétt að hafa það án þess að tilgreina lok á þessu tímabili, bara til að tryggja að þessi hröðun mála virki til lengri tíma. Samtökin sjá það einfaldlega fyrir sér að það muni taka tíma að gera þessi mál upp. Ég ætla ekki að fara yfir allar umsagnirnar en það er líka forvitnilegt að lesa umsögn Lögmannafélags Íslands. Þeir mæla eindregið með því að nota XIX. kaflann og fara í formlega flýtimeðferð samkvæmt lögunum og telja að frumvarpið gangi of skammt hvað þetta varðar. Ég ætla svo sem ekkert að rekja sjónarmið þeirra mikið frekar en forvitnilegt er að lesa fyrirsagnir þeirra sem segja kannski svolítið um það sem þeir vekja athygli á. Þeir benda meðal annars á að frumvarpið sé ekki líklegt til að ná markmiði sínu og að frumvarpið taki ekki til vilja málsaðila. Þeir telja að flýtimeðferðinni eigi að beita samkvæmt XIX. kafla og þá sérstaklega á þau mál sem eru sérvalin og eru fordæmisgefandi, sem er sambærilegt við þau ellefu mál sem ég var að ræða áður, sem voru tilraunir til að skilgreina nákvæmlega úr hverju þyrfti að fá skorið. Það er einnig ítrekað af Lögmannafélaginu að flýtimeðferð dómsmála ein og sér eyðir ekki allri óvissu. Ég tek undir þessar athugasemdir. Ég held að menn verði að passa sig á því, eins og ég sagði í upphafi, að þó að þarna sé að fara í gegnum þingið fyrsta málið af þessum tíu, að ekki verði bundnar of miklar væntingar við að þetta leysi einhver stór atriði. Engu að síður ber að fagna því að þetta er eitt skref og klár viljayfirlýsing til að reyna að þoka málum áfram og reyna að fá svör við því sem þarf að fá svör við. Samtök fjármálafyrirtækja ítreka líka í umsögn sinni mikilvægi þess að flýta úrlausn álitamála í dómskerfinu sem risið hafa í kjölfar dóma og hafa tekið þátt í þeirri vinnu á undanförnum árum. Sama gerir Seðlabanki Íslands og Samtök iðnaðarins þó að menn komi svo með ábendingar og tillögur sem fjallað hefur verið um í nefndinni án þess að ástæða hafi verið talin til að breyta frumvarpinu í samræmi við það sérstaklega þó að ástæða sé til að lesa þær athugasemdir. Ég ætla að leyfa mér að vitna í álit Seðlabanka Íslands. Þar segir, með leyfi forseta: „Umrætt frumvarp virðist vera einfaldara í framkvæmd en þau frumvörp sem flutt hafa verið á fyrri þingum um sama efni og ekki náð fram að ganga.“ Þar er verið að vitna í frumvarp Sigurðar Kára Kristjánssonar sem komst ekki í gegnum þingið á sínum tíma. Auk þess segir Seðlabankinn, með leyfi forseta: „Þrátt fyrir að töluverður fjöldi dóma hafi gengið hingað til um ólögmæt gengistryggð lán eru enn ýmis ágreiningsatriði óleyst. Seðlabanki Íslands telur því mikilvægt að niðurstaða í þeim málum fáist sem fyrst og styður því samþykkt frumvarpsins.“ Það má kannski segja að þarna endurspeglist sjónarmið sem ræður því að ég styð þetta frumvarp, þ.e. að ég tel það vera til bóta, það er skref til að hjálpa. En gerum okkur ekki væntingar um að þetta sé lausn á því að við getum leyst úr ágreiningsefnum. Umboðsmaður skuldara vekur einmitt athygli á því hve erfitt hefur reynst að vinna úr málum, þeir hafa endalaust þurft að endurskoða afstöðu sína, breyta fyrri úrskurðum í sambandi við greiðsluaðlögun og annað vegna nýrra dóma. Þeir hafa verið búnir að finna út ákveðnar aðferðir, reiknað út og gert samninga og framfylgt, hafa jafnvel samið við nokkur þúsund manns en svo koma nýir dómar sem breyta málum og þá þarf að reikna og vinna allt upp á nýtt. Þetta hefur tafið alla úrvinnslu og er eiginlega dæmigert fyrir það sem við höfum verið að fara í gegnum á sínum tíma. Ástæða er til að vekja athygli á því að þessar hugmyndir um að geta leyst skuldavandann með pennastrikum, og það kemur nú fram annars staðar þegar allsherjar- og menntamálanefnd hefur verið að fjalla um málið, tengjast skuldavanda vegna húsnæðiskaupa en skuldavandinn er, sérstaklega greiðsluvandinn - og það kemur ágætlega fram í skýrslu sem við fyrrverandi ráðherrar skiluðum um gang mála um hvað hefur verið gert og hvað hefur ekki tekist að gera. Þar kemur mjög skýrt fram að ekki er óalgengt að greiðslubyrði einstaklinga sé allt að 50% vegna annarra lána en húsnæðislána. Þegar við fórum í 110%-leiðina í gegnum Íbúðalánasjóð var unnin ítarleg greining á þeim hópi sem átti rétt á niðurfellingum þar, sem var um nokkur þúsund manns. Í heildina voru það 12 þúsund aðilar sem fengu niðurfellingar vegna 110%-leiðarinnar. Í ljós kom að meðalafborganir þeirra sem sóttu um og áttu rétt þar voru í kringum 90 þúsund kr. á mánuði, sem er í sjálfu sér undir leiguverði almennt á markaði, ef maður getur sagt það, miðað við svona meðalíbúðir, en á sama tíma var allt upp í sömu upphæð að ræða í afborganir af öðrum lánum. Það voru yfirdráttarlán, það gátu verið bílalán, það gátu verið lán vegna annarra hluta, kreditkort. Það undirstrikar að þó að okkur takist að færa niður höfuðstól með einhverjum hætti er það ekki lausnin á heildarvandanum. Það er heilmikið eftir af vinnu og ég hvet þingið og þá sem nú stjórna landinu til að gleymi ekki þeim þáttum. Ástæða er til að vekja athygli á því að ekki nema rétt helmingur íbúa landsins er í húsnæði í einkaeigu, margir búa í leigu og mjög margir skulda og eru í eigin húsnæði og mjög margir eru skuldlausir. Við lofuðum tvennu þegar við vorum að vinna úr þessu, þ.e. að vandinn yrði ekki leystur með skattálögum á alla og að honum yrði ekki vísað inn í framtíðina. Ég heiti á núverandi ríkisstjórn að standa við það þannig að lausnirnar miðist við að leysa það þá með þeim hugmyndum sem uppi eru um að nýta sér uppgjör á gömlu bönkunum. Það var athyglisvert þegar hæstv. forsætisráðherra vakti athygli á því við værum með einhverjar hugmyndir um sölu á bönkum. Sú hugmynd gengur út á að kaupa þrotabú þeirra banka og selja það aftur og innleysa hagnað á því sem hægt er að nýta til að leysa vanda þeirra sem eru með hækkaðan höfuðstól í húsnæðislánum. Við fögnum því að það verði reynt og styðjum alla viðleitni til þess, en málið er ekki komið svo langt að maður sjái fyrir endann á því. Laust og fast er þetta fyrsta mál frá allsherjar- og menntamálanefnd á þessu sumarþingi. Ég tek undir það sem hv. formaður nefndarinnar, Unnur Brá Konráðsdóttir, sagði um að ágætt samstarf hafi verið um málið í nefndinni, jafnvel þó að tíminn sé skammur gerðum við okkur grein fyrir því. Við gerum athugasemdir við að ýmis önnur mál hefðu mátt vera utan nefndar, næsta mál sem hér er á dagskrá hefði náttúrlega aldrei átt að fara inn á sumarþing, við hefðum aldrei átt að vera að eyða tíma í það. Í staðinn hefði mátt ræða þetta enn betur og þau stóru mál sem eru til úrlausnar á sumarþinginu. Ég þakka samstarfið um þetta mál og vænti þess og veit að áfram mun verða ágætt samstarf í nefndinni.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Guðbjarti Hannessyni fyrir ræðu hans um þetta mál. Eins og fram kemur í nefndaráliti og þeim ræðum sem hér hafa verið fluttar fjallar þetta að sjálfsögðu um flýtimeðferð tiltekinna mála fyrir dómstólum, en það kemur líka fram í nefndaráliti að almennt sé álitið að frumvarpið hafi í sjálfu sér ekki mikil áhrif á stöðu mála sem eru í dómskerfinu nú þegar, jafnframt að dómstólar hafi eftir bestu getu reynt að flýta málum af þessum toga. Hér er einnig lögð áhersla á að flýtimeðferðin komi ekki niður á málsmeðferðinni því að það hlýtur líka að vera mikilvægt að málsmeðferðin sé vönduð og dómarnir séu þá vel grundaðir. Ég vil inna hv. þingmann eftir því hvort það hafi komið til umræðu í nefndinni, það er aðeins vikið að því efst í nefndaráliti á bls. 2 þar sem segir, með leyfi forseta: „Nefndin bendir á að nauðsynlegt sé að fylgjast með því hvaða áhrif þessi breyting hefur á starfsemi dómstólanna.“ Ég vil inna hv. þingmann eftir því hvort í tengslum við þetta mál hafi komið upp umræða í nefndinni um nýtt dómstig, millidómstig. Það er málefni sem hefur oftlega komið til umfjöllunar bæði í þinginu og úti í samfélaginu, ekki síst á meðal þeirra sem starfa við dómstóla og lögmennsku. Ég vil inna hv. þingmann eftir því hvort þau mál hafi komið til umfjöllunar í nefndinni í tengslum við þetta því að það er auðvitað hugsunin að létta álagið á dómstólunum og/eða dreifa því kannski með öðrum hætti. Það væri fróðlegt að vita hvort það hefði komið til tals og hvort hv. þingmaður hafi ákveðna skoðun á því.

Hæstv. forseti. Við deilum þeim áhyggjum að þetta gæti hugsanlega haft áhrif á málsmeðferð að öðru leyti, en eins og ég vakti athygli á deili ég þeim áhyggjum jafnvel þó að ég hafi ekki talið ástæðu til að vera með sérálit hvað það varðar enda er ágætlega vakin athygli á því í nefndarálitinu. Ég treysti á að stjórnvöld grípi þá inn í og tryggi að það verði fjármagn til þess að flýta málum. Varðandi það hvort rætt hafi verið um millidómstig er svarið skýrt nei, það var ekki rætt í þessu samhengi. Aftur á móti er ábendingin góð og full ástæða til þess að vinna að því að skoða það í framhaldinu. Þetta þarf í sjálfu sér ekki að tefjast heldur er ástæða til þess að fylgja því bara eftir innan nefndarinnar, þá væntanlega á haustþinginu, hvort sú leið sé skynsamleg. Það var búið að boða að það yrði skoðað þannig að ég geri ráð fyrir að það komi fyrir nefndina.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Ég tel sem sagt að í ljósi þess sem segir í nefndarálitinu að nauðsynlegt sé að fylgjast með því hvaða áhrif þessi breyting hefur á starfsemi dómstólanna. Það kemur auðvitað til umfjöllunar hvort önnur mál sem kunna að vera brýn líka tefjist fyrir vikið. Það þarf ekki að vera en það er fróðlegt að vita hvort nefndin hafi rætt þau málefni sérstaklega. Varðandi millidómstigið sem ég nefndi fyndist mér áhugavert fyrir nefndina að fara að minnsta kosti yfir það og kanna þá hvort einhver ákveðin vinna sé í gangi í stjórnkerfinu á vegum innanríkisráðuneytisins eða annarra við að skoða eða hugsanlega móta tillögur um slíkt og hvort þess sé að vænta að frumvarp um slíkt mál komi hingað inn á haustþingi. Þetta er bara ábending inn í umræðuna um þetta mál af því að það snertir starfsemi dómstólanna og hlýtur auðvitað að hafa einhver áhrif á starfsemi þeirra þó að það sé ekki endilega víst að þau verði mjög mikil. Ég veit ekki nákvæmlega hvað þetta eru mörg mál, það er nefnt í greinargerð með frumvarpinu að þau séu um 60 og vísað í umsögn dómstólaráðs að við Héraðsdóm Reykjavíkur séu til meðferðar um það bil 60 mál af þeim toga sem hér um ræðir en það kann að vera vísun í eitthvað annað. Eins og ég segi vildi ég bara koma þessari ábendingu hér á framfæri. Ég teldi að það gæti verið áhugavert fyrir hv. allsherjar- og menntamálanefnd að ræða að minnsta kosti skipulagsmál dómstólanna og kynna sér hvort og þá hvaða vinna 

Hæstv. forseti. Þarna er rætt sérstaklega um að þetta millidómstig og að það hafi verið rætt í fyrri ríkisstjórn. Það er í stefnuyfirlýsingu núverandi ríkisstjórnar ef ég man rétt að skoða þau mál og sjálfsagt að inna innanríkisráðuneytið eftir því með hvaða hætti unnið verður að málinu og hversu langt það er komið. Ég deili þeirri skoðun að full ástæða sé til þess að reyna að gera dómskerfið sem skilvirkast þannig að það geti tekið með hraði ákveðin mál í gegn en það eru ekki bara skuldavandamál. Við höfum náttúrlega fylgst með þeirri umræðu sem varð hér og er um hve mikið álag sé á dómstóla út af kynferðisafbrotamálum þar sem við fengum yfir okkur holskeflu þar sem eru að koma upp gömul mál og náttúrlega skelfileg mál sem eru svartur blettur á samfélagi okkar og þurfa vandaða úrvinnslu og skýra og klára afgreiðslu sem fyrst. Ég veit að málum er hraðað eins og hægt er, en þetta er svona dæmi um það. 60 málin sem nefnd eru í greinargerðinni er heildarfjöldinn. Ef ég man rétt eru rúmlega 50 í Héraðsdómi Reykjavíkur.  Gerðar voru tilraunir til að ná samstöðu um að dæma til dæmis öll gengistryggð lán ólögmæt. Það gekk býsna vel og sumir bankanna hafa fylgt því alveg, jafnvel þó að það kunni að vera álitamál hvort þau séu ólögmæt. Það eru líka teikn um það á lofti að menn sæki og láti endurskoða það og ég harma það mjög. Ég held að mál sé að linni. Við verðum að koma málunum áfram og ljúka þeim eins fljótt og hægt er.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um meðferð einkamála, nr. 91/1991, með síðari breytingum sem varða flýtimeðferð. Í raun er hér um að ræða frumvarp sem er hluti af þingsályktunartillögu forsætisráðherra um viðbrögð við skuldavanda heimilanna. Hér er um að ræða eitt fullbúið mál á þeim lista og því ber í sjálfu sér að fagna að allsherjar- og menntamálanefnd hefur fengið það mál til ítarlegrar og efnislegrar meðferðar og umfjöllunar. Í meginatriðum er niðurstaðan sú að nefndin styður fram komið frumvarp. Það er ljóst að íslenska efnahagshrunið var gríðarlegt högg, ekki bara fyrir fjölskyldur og heimili, eins og oft hefur verið rætt, heldur einnig og ekki síður fyrir samfélagið sjálft, innviði þess og stofnanir sem voru að sumu leyti ekki reiðubúnar fyrir slíkt áfall, enda höfum við, bæði löggjafinn og framkvæmdarvaldið og dómstólarnir verið að mörgu kafin við að leysa úr þeim gríðarlega vanda sem af hruninu hlaust og eitt þeirra viðfangsefna er til umfjöllunar í þessu frumvarpi. Hér er verið að freista þess að bregðast við tilteknum vanda, þ.e. að þegar upp kemur ágreiningur í dómsmáli sem lýtur að lögmæti þess að binda fjárskuldbindingu við gengi erlends gjaldmiðils eða vísitölu þurfi að tryggja að slíku máli sé hraðað. Ég styð málið í sjálfu sér en hef um það miklar efasemdir. Þær lúta fyrst og fremst að því að þrátt fyrir yfirlýst markmið frumvarpsins, sem er í sjálfu sér góðra gjalda vert, um að greiða fyrir afgreiðslu dómsmála af þessu tagi, sem er auðvitað mikilvægt að sé flýtt eins og kostur er, þá hafa dómstólar þegar sett þessi tilteknu mál í forgang. Það er afstaða mín að ekki verði séð að þetta frumvarp breyti í raun og veru neinu um núverandi stöðu, hvorki fyrir málsaðila né fyrir dómstóla sjálfa. Þá má auðvitað velta fyrir sér hver tilgangurinn er með framlagningu málsins ef slíkt er ekki tryggt, þ.e. að um raunverulega breytingu sé að ræða. Í nefndaráliti með frumvarpinu sem hv. þm. Unnur Brá Konráðsdóttir, formaður allsherjar- og menntamálanefndar, mælti fyrir hér áðan kemur fram umræða sem var töluvert uppi í nefndinni um málsforræðisreglu einkamála réttarfarsins þar sem það á að vera tryggt að aðilum einkamáls sé frjálst að ráðstafa sakarefni máls með athöfnum sínum eða athafnaleysi. Nefndin áréttar að það sé skilningur nefndarinnar að málsforræðisreglunni sé ekki með nokkru móti vikið til hliðar. Hins vegar má staldra við það og hafa af því áhyggjur vegna þess að það kemur líka fram í umsögnum með frumvarpinu að frumvarpið kunni að vera of almennt orðað. Hér gæti verið um að ræða rétt eða löggjöf sem sé of almenns eðlis miðað við meginreglur einkamála réttarfarsins og miðað við það hversu skýr sá lagagrunnur er að jafnaði og þarf að vera í ljósi réttaröryggis, að orðalagið sem er í frumvarpinu, eins og að flýta málum, að niðurstaða fáist í mál hið fyrsta og svo framvegis, í umræðunni um að hraða meðferð mála, sé að sumu leyti of almennt þegar um er að ræða svo ríka hagsmuni sem hér eru undir. Í umsögn Lögmannafélags Íslands er talað um að að mati laganefndar félagsins sé regla frumvarpsins of almenns eðlis miðað við þau markmið sem ráða megi af greinargerð frumvarpsins. Lögmannafélagið leggur raunar til að gengið sé svo langt að vísa um meðferð til XIX. kafla einkamálalaganna um flýtimeðferð. Ég er ekki sammála Lögmannafélaginu um þá ábendingu en Lögmannafélagið telur að sé það raunverulegur vilji löggjafans að tryggja flýtimeðferð í málum væri eðlilegast að fella þessa flýtimeðferð undir þann kafla, þ.e. heimildina til flýtimeðferðar við mál sem hafa almennt fordæmisgildi. Laganefndin vekur líka athygli á því að flýtimeðferð dómstóla ein og sér tryggi í sjálfu sér ekki úrlausn allra tilvika. Má það til sanns vegar færa og er auðvitað það sem við hefur blasað í þeim gríðarlega fjölda mála sem verið hefur til umfjöllunar eftir efnahagshrunið að hindranirnar geta verið allt aðrar; þær geta verið í aðdraganda aðalmeðferðar og þær geta verið í úrvinnslu máls og endurútreikningum lána. Þannig að ef einungis er tekið á þessum punkti einum og sér eru áhöld um að markmiðin, sem eru góðra gjalda verð, náist. Ég tel að það sé afar mikilvægt að halda því til haga að það er auðvitað meginregla einkamálalaga að hraða málum eftir föngum. Sú meginregla á að tryggja að mál dragist alla jafna ekki á langinn og samkvæmt því sem fram hefur komið hjá dómstólum hefur sá háttur verið hafður á varðandi mál af þessu tagi. Enn og aftur má því velta fyrir sér hverju lagaákvæðið breytir í raun og veru. Er hægt að byggja einhvern áþreifanlegan og raunverulegan rétt á þessu ákvæði? Laganefnd Lögmannafélagsins reifar þær vangaveltur, og er það nokkuð í takt við þær efasemdir sem ég hef haft í umræðunni um málið, og bendir á að texti frumvarpsins sé of almenns eðlis. Það sé óheppilegt með hliðsjón af því að einkamálalög feli í sér ákveðnar reglur um málsmeðferð og afar mikilvægt fyrir réttaröryggið í samfélaginu að málsmeðferðar reglur séu skýrar, að lögbundnir frestir séu skýrir og að fyrirtökur fari fram eins og lögin mæla fyrir um. Almennt orðalag um að hraða meðferð er að líkindum ekki til þess fallið að breyta neinu um þetta atriði og er kannski til þess fallið að árétta þann praxís, ef svo má að orði komast, sem þegar er viðhafður í slíkum málum. Það á auðvitað að vera viðfangsefni okkar hér á Alþingi, á löggjafarsamkomunni, að tryggja það að löggjöf sé sem skýrust og gagnsæjust og sé raunverulegt verkfæri fyrir þá sem eftir henni eiga að fara hverju sinni. Því er það verulega mikið umhugsunarefni að þessi leið sé farin í ljósi þessara athugasemda. Það er rétt sem hefur komið fram í umræðunni og í framsögu hv. formanns nefndarinnar að flestir þeim sem tjáðu sig um innihald málsins töldu það vera til bóta eða að það væri að minnsta kosti ekki til hins verra. Af þeim ástæðum kýs ég að styðja málið þrátt fyrir efasemdir þær sem ég hef reifað hér þar sem málið er í sjálfu sér ekki til annars en góðs. Hins vegar árétta ég þann skilning minn að hér sé í besta falli um að ræða viljayfirlýsingu eða fært í orð það sem almennt hefur verið tíðkað og ég er ekki viss um að það sé endilega góð löggjöf sem er svo almenns eðlis. Þá má velta fyrir sér út frá pólitískum hliðum málsins, af því að það er auðvitað mikilvægt fyrir nýja ríkisstjórn að sýna fljótt á spilin, að hún leggi fram mál sem séu í raun til hagsbóta fyrir heimilin í landinu og að kosningaloforðin og væntingarnar séu í þeim farvegi að þau sé verið að uppfylla. Þess vegna er það nokkurt umhugsunarefni að nákvæmlega þetta mál, sem er það fyrsta af þessum málum sem kemst til 2. umr., skuli ekki vera meira afgerandi en svo að segja megi að hér sé um tiltölulega almennt orðalag að ræða, eins og bent hefur verið á og eins og ég hef sjálf bent á og Lögmannafélagið líka í umsögn sinni. Hér hefur áður verið nefnt í umræðunni það sem fram kemur í umsögn dómstólaráðs þar sem dómstólaráð vekur athygli á því að ef þau mál sem hér er markmiðið að flýta eru í forgangi, ef dómstólar telja þetta vera nægilega lagastoð til þess að þau séu í lögbundnum forgangi, þá mun málsmeðferð þeirra mála sem fara aftar í röðina dragast að óbreyttum mannafla. Það er gríðarlega mikilvægt mál. Við skulum þá leiða hugann að því hvaða mál það eru sem þola bið. Hvaða mál þola bið? Hvers konar mál eru það sem eru komin það langt í meðferð dómskerfisins að þau bíða aðalmeðferðar og mega bíða vegna þess að önnur mál eru tekin fram yfir? Það er mjög mikilvægt, ekki síst í ljósi þess að við framsögu málsins staðhæfði hæstv. innanríkisráðherra að slíkar áhyggjur væru óþarfar, að ekki yrði um að ræða mál sem þyrftu að líða fyrir þessa lagabreytingu. En dómstólaráð, sem er jú sennilega best til þess bært, hefur af því áhyggjur og segir að ef sá máti verði hafður á þá þurfi að auka í mannafla dómstólanna. Það hlýtur því að vera viðfangsefni sem horft verður til við gerð fjárlaga síðar á þessu ári að að því verði gætt hvort í fjárlagafrumvarpinu fylgi það nauðsynlega fjármagn sem þarf til þess að tryggja þennan mannafla. Það er jú algjör forsenda fyrir því að raunverulegt hald sé í málinu, sem ég hef, eins og fram hefur komið, þó þessar efasemdir um. Við Héraðsdóm Reykjavíkur eru nú til meðferðar 60 mál af þeim toga sem hér hafa verið nefnd og auðvitað hafa dómstólar um nokkra hríð fjallað um mikilvægi þess að gerðar séu nauðsynlegar ráðstafanir til þess að leysa úr málum að því er varðar mannafla og aðrar forsendur til þess að hægt sé að vinna á þeim umfangsmikla stabba sem dómstólarnir hafa með höndum og þurfa að minnka og að þeir þurfi á tímabundinni fjölgun dómara að halda. Dómstólaráð áréttar þann skilning sinn í umsögn sinni og ég held að það sé afar mikilvægt að við höldum þeim þætti vel til haga. Virðulegur forseti. Eins og fram hefur komið í máli mínu tel ég að málið sé í meginatriðum framfaraskref en það sé kannski of óskýrt, ef ég má orða það þannig. Framfaraskrefið lýsir ákveðnum vilja en það má halda þeim vangaveltum til haga hvort um sé að ræða fyrirmyndarlöggjöf þar sem orðalagið er almennt og óljóst og hvort frumvarpið sé þess eðlis að það sé í raun hægt að byggja á því rétt og hvort tryggt sé að málsaðilar fái allt það svigrúm sem þeir þurfa til þess að útbúa mál sín fyrir dómstólunum og geti nýtt allan þann tíma sem þarf til þess eða, ef maður veltir þessu upp í pólitísku samhengi eins og ég gerði áðan, í ljósi þess að nú er réttarhlé og dómstólar eru ekki að störfum og þá bætist sú röksemd inn í vangavelturnar um það hvort þessi breyting á lögunum sé í raun breyting eða hvort þetta sé fyrst og fremst pólitísk yfirlýsing. Þetta sé fyrst og fremst yfirlýsing um að okkur finnist að dómstólar hafi reynt að tryggja að þessi mál séu í ákveðnum forgangi. Dómstólarnir hafa nýtt það svigrúm sem þeir hafa samkvæmt meginreglum einkamála réttarfars til þess að skoða hvert mál fyrir sig og tryggja að þau séu í forgangi á grundvelli efnis hvers um sig. Þá veltir maður fyrir sér: Til hvers er farið? Er fyrst og fremst um að ræða almenna viljayfirlýsingu eða löggjöf sem breytir í raun einhverju fyrir skuldug heimili, fyrir málsaðila og fyrir dómstólana? Það sem vekur mestar áhyggjur af þessu máli er í fyrsta lagi það sem ég hef nefnt hér varðandi mannafla fyrir dómstóla og hins vegar að að öðrum kosti bitni þetta á öðrum málum sem hafa þó ekki verið skilgreind. Ég vil í lok máls míns árétta að ég styð málið, svo því sé til haga haldið, þó að ég hafi haft tölu mína fyrst og fremst um efasemdir mínar. Fyrirvari minn lýtur að því að þrátt fyrir þau jákvæðu markmið frumvarpsins að greiða fyrir afgreiðslu umræddra mála í dómstólum, að þeim sé flýtt eins og kostur er, þá verði í sjálfu sér ekki séð að þetta frumvarp breyti miklu um núverandi stöðu, hvorki fyrir málsaðila né fyrir dómstólana sjálfa.

Hæstv. forseti. Það kann að virka undarlegt að við nefndarmenn tölum saman í andsvörum en mér finnst samt ástæða til að fylgja nokkrum atriðum eftir af því að margt af því sem hefur komið í umsögnum er maður rétt að lesa þessa klukkutímana vegna þess að stutt er síðan umsagnarfresturinn rann út. Mig langar aðeins að heyra í hv. þingmanni varðandi fyrirvara hennar. Ég deili áhyggjum hennar varðandi það að væntingar um að þarna sé verið að leysa vanda skuldugra heimila sé oftúlkun á þessum lögum og þetta muni ekki ná til mjög margra, en eftir sem áður skref sem gæti hjálpað. Og þar með erum við tilbúin að taka það skref og sjálfsagt að fylgja því eftir eins og hægt er þannig að það skili sér að fullu. Ég sé í fyrirvara hv. þingmanns að það er einmitt tekið fram, með leyfi forseta: „Verður því ekki séð að frumvarp þetta breyti miklu um núverandi stöðu, hvorki fyrir málsaðila né fyrir dómstólana sjálfa.“ Mig langar að vitna aðeins í texta frá umboðsmanni skuldara, þar kemur það einmitt fram í hnotskurn hversu umfangsmikið þetta er, með leyfi forseta: „Enn kunna þó einhver ágreiningsefni að vera til staðar sem nauðsynlegt er að fá skorið úr fyrir dómstólum. Ágreiningsmál sem varða tengingu fjárskuldbindinga við gengi erlendra gjaldmiðla hafa verið einkar flókin og umfangsmikil og hefur það m.a. valdið því að þau hafa tekið sinn tíma innan dómskerfisins. Í þessum málum kann að reyna á flóknar reikniaðferðir og því hafa lögmenn lántaka oft þurft á sérfræðiaðstoð að halda við meðferð mála. Það er því brýnt að lögmenn lántaka fái hæfilegan tíma til að geta gætt hagsmuna skjólstæðinga sinna og kunna stuttir frestir e.t.v. að gera þeim erfitt fyrir í þeim efnum. Verði frumvarpið að lögum er því nauðsynlegt að þeir séu hafðir með í ráðum þegar dómari sér til þess að lögbundnir frestir séu eins stuttir og mögulegt er.“ Þarna er sem sagt vakin athygli á því sama og 

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður kemur þarna inn á mjög mikilvægan punkt sem er í raun og veru það að flýtimeðferð má ekki vera á kostnað þess að málin fái skýra umfjöllun. Í ljósi þess hversu flókin ágreiningsmálin eru þurfa lántakar allan þann tíma sem nauðsynlegur er til þess að öll gögn málsins liggi fyrir. Svo er það annað umræðuefni sem væri verðugt að taka hér upp, þ.e. sú staða að fjármálafyrirtækin hafa auðvitað gríðarlegan aðgang að mjög harðsnúnu liði lögmanna og er erfitt fyrir óbreyttan almenning og venjulegan lántaka að standa einfaldlega straum af þeim kostnaði sem þarf að leggja til til þess að búa sín mál fyrir dóm. Það eru því gríðarlega miklir hagsmunir þarna undir líka sem verður að horfa til þegar verið er að fjalla um þetta. Við verðum að gæta að því að líta ekki svo á að flýtirinn einn og sér sé eftirsóknarverður vegna þess að flýtirinn getur verið þess eðlis að hann gangi á rétt aðila til að öll gögn liggi fyrir og öll kurl séu komin til grafar í raun áður en til aðalmeðferðar kemur eða áður en allar forsendur fyrir dómi liggja fyrir. Sú ábending sem kemur frá umboðsmanni skuldara er í raun og veru algjörlega í takti við þessar áhyggjur. Tíminn er mjög dýrmætur í þessum efnum og frumvarpið eða lagabreytingin má alls ekki verða til þess að á þann rétt sé gengið og þá hef ég fyrst og fremst áhyggjur af rétti lántaka.

Hæstv. forseti. Það er líka athyglisvert að dómstólaráð, eins og ég vitnaði til í ræðu minni áðan, leggst alls ekki gegn því að ákvæði frumvarpsins nái fram að ganga en vekur athygli á veigamiklum þáttum sem við ræddum í nefndinni og mér finnst það skipta miklu máli. Mig langar að heyra sjónarmið hv. þingmanns hvað það varðar hvort við þurfum ekki með einhverjum hætti að tryggja að dómstólarnir fái mannafla og starfsumhverfi til að þessi mál geti verið í forgangi ef þannig vill til. Það er einmitt það sem dómstólaráð vekur athygli á í umsögn sinn. Þar stendur, með leyfi forseta: „Við Héraðsdóm Reykjavíkur eru nú til meðferðar um það bil 60 mál af framangreindum toga“ - þá erum við að tala um gengistryggð og verðtryggð lán - „og hefur dómstjóri við dómstólinn um nokkurt skeið lagt á það áherslu að gerðar verði nauðsynlegar ráðstafanir til að leysa úr þeim málum“ - þ.e. málið hefur verið í forgangi og ýtt áfram umfram önnur mál - „ásamt öðrum umfangsmiklum málum sem þangað hafa borist á síðustu mánuðum, m.a. með tímabundinni fjölgun dómara.“ - Ef þetta tekst ekki segir dómstólaráð, með leyfi forseta: „Að öðrum kosti telur hann að stefnt geti í að málsmeðferðartími lengist verulega.“ Mig langar að heyra sjónarmið hv. þingmanns á þessu atriði plús að við erum að tala um 17. atriði, e-kafla í umsögn Lögmannafélagsins þar sem vakin er einmitt athygli á því að flýtimeðferð dómstóla ein og sér eyðir ekki allri óvissu, eins og ég kom nú aðeins inn á. Ég spyr hvort þingmaðurinn deili ekki þeim áhyggjum að þegar komist er að niðurstöðu í einu máli þá kallar það oft á að fylgja málinu eftir með frekari málsóknum og ekki síst lántakanum í hag vegna þess að það getur oft þurft að skera úr málum þannig að 

Virðulegur forseti. Að mörgu er að hyggja í þessu efni og ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Eftir því sem maður rýnir þetta betur má kannski segja að efasemdunum fjölgi frekar en hitt og einmitt um það að frumvarpið er í raun kannski ekki til þess fallið að breyta neinu, eins og ég raunar hef rætt hér, heldur er það líka svo vanbúið til þess að leysa úr þeirri óvissu sem er fyrir hendi. Eins og við ræddum um áðan, flýtimeðferðin í sjálfu sér setur nefnilega ekki bara þrýsting á dómarana. Hún setur líka þrýsting á málsaðila og það er svo alvarlegt í þessu efni, þ.e. stefnandinn sjálfur og lögmaður hans verða fyrir þrýstingi í þeim efnum að þeim beri að flýta verkefnum sínum, það vekur að minnsta kosti ákveðnar vangaveltur um hvort það sé málinu til góðs að tímafaktorinn einn og sér sé látinn gilda svo ríkulega í þessum málum. Hv. þingmaður velti líka upp stöðu dómstólanna og mikilvægi þess að dómstólarnir fái þann mannafla sem til þarf ef eitthvert bit er í frumvarpinu, sem efasemdir eru um, þ.e. ef raunveruleg breyting mun verða á þá telja dómstólarnir að þeir þurfi meiri mannafla og meira fjármagn. Ég tel að við þurfum að tryggja að þeim vilja verði þá fylgt eftir við gerð fjárlaga fyrir árið 2014.

Herra forseti. Hér er til umfjöllunar frumvarp til laga um breytingu á lögum um meðferð einkamála, nr. 91/1991. Fyrir liggur í málinu nefndarálit frá allsherjar- og menntamálanefnd á þingskjali 27. Hv. þingmenn, formaður allsherjar- og menntamálanefndar, Unnur Brá Konráðsdóttir, og nefndarmenn í allsherjar- og menntamálanefnd, hv. þm. Guðbjartur Hannesson og Svandís Svavarsdóttir, hafa þegar farið yfir þau sjónarmið, bæði nefndarálitið sjálft og þau sjónarmið sem komu fram í nefndinni í málinu og gerðu það ágætlega. Segja má kannski um málið að það er svolítið sérstakt að því leyti til að það lætur ekki mikið yfir sér. Við fyrstu sýn er erfitt að segja annað en að maður styðji þetta mál og það sé hið besta mál. Það kom einnig fram í máli hv. þingmanna sem ég vísaði til, hv. þm. Guðbjarts Hannessonar og Svandísar Svavarsdóttur. Þau skrifa undir nefndarálitið, fulltrúar þessara tveggja flokka og fulltrúi Bjartrar framtíðar sömuleiðis. Í nefndarálitinu er lagt til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Í nefndarálitinu segir, með leyfi forseta: „Svandís Svavarsdóttir skrifar undir mál þetta með fyrirvara sem lýtur að því að þrátt fyrir að yfirlýst markmið frumvarpsins, um að greiða fyrir afgreiðslu dómstóla á málum sem hafa fordæmisgildi um uppgjör gengistryggðra lána, sé í sjálfu sér eftirsóknarvert, enda mikilvægt að þeim málum sé flýtt eins og kostur er, hefur komið fram að dómstólar hafa þegar sett þessi mál í forgang. Verður því ekki séð að frumvarp þetta breyti miklu um núverandi stöðu, hvorki fyrir málsaðila né fyrir dómstólana sjálfa.“ Þetta er kannski kjarni málsins. Þó að málið líti ágætlega út og lúti að flýtimeðferð er ekki víst að það hafi í sjálfu sér mikil áhrif á þá stöðu sem nú er, kannski hvorki fyrir þá aðila sem kynnu að vilja láta reyna á rétt sinn fyrir dómstólum né fyrir starfsemi dómstólanna sjálfra. Þó eru nú ýmis álitamál uppi. Þegar umsagnir um málið eru skoðaðar kemur fram að margvíslegar ábendingar eru frá umsagnaraðilum, meðal annars frá dómstólaráði og frá laganefnd Lögmannafélags Íslands, frá Samtökum iðnaðarins, svo að dæmi séu tekin, þar sem beinlínis eru lagðar til breytingar á frumvarpinu til að skýra efni þess betur og í því augnamiði að ná betur markmiði frumvarpsins, eins og umsagnaraðilar gera grein fyrir í umsögnum sínum. Þau álitamál eru kannski ekki mjög mikið reifuð í nefndaráliti allsherjar- og menntamálanefndar, því miður. Þeim eru ekki gerð ítarleg skil. Í nefndarálitinu segir, með leyfi forseta: „Fram kom í máli umsagnaraðila að til þess að tryggja að mál sem frumvarpinu er ætlað að ná til fái raunverulega flýtimeðferð færi betur á því að vísa um meðferð til XIX. kafla laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991, um flýtimeðferð. Nefndin ræddi þetta nokkuð og bendir á að fái mál flýtimeðferð samkvæmt XIX. kafla laganna, er dómara m.a. heimilt að ákveða styttri þingfresti en ella. Nefndin vill í þessu sambandi árétta þau sjónarmið sín að flýtimeðferð samkvæmt XIX. kafla laganna er ekki til þess fallin að henta slíkum ágreiningsmálum sem hér um ræðir þar sem þau eru í flestum tilfellum umfangsmikil og flókin en fram kom í umsögn dómstólaráðs að við Héraðsdóm Reykjavíkur eru til meðferðar um það bil 60 mál af framangreindum toga.“ Hér er nefnd þessi umsögn og ábending dómstólaráðs. Nefndin segir í nefndaráliti að hún telji að tilvísunin í XIX. kafla laganna um meðferð einkamála sem dómstólaráð gerir tillögu um henti ekki málum af þessum toga, en það er í raun og veru ekkert útskýrt frekar í hverju það felst, af hverju það hentar ekki. Vel kann að vera að það hafi verið rætt í nefndinni en það hefði verið gagnlegt fyrir okkur þingmenn sem eigum ekki sæti í hv. allsherjar- og menntamálanefnd að fá það útskýrt í nefndarálitinu svo að við getum áttað okkur betur á því hvað það er sem veldur því að ekki þykir henta að taka þessa umsögn eða ábendingu úr umsögn dómstólaráðs til eftirbreytni. Í umsögn dómstólaráðs segir, með leyfi forseta: „Hins vegar vill dómstólaráð vekja athygli á því, að verði dómsmál, sem lúta að ágreiningi um lögmæti þess að binda fjárskuldbindingu við gengi erlendra gjaldmiðla eða vísitölu eða uppgjöri slíkra skuldbindinga, tekin fram fyrir önnur mál sem þegar eru til meðferðar hjá dómstólunum, mun málsmeðferð þeirra síðarnefndu óhjákvæmilega dragast að óbreyttum mannafla. Við Héraðsdóm Reykjavíkur eru nú til meðferðar um það bil 60 mál af framangreindum toga og hefur dómstjóri við dómstólinn um nokkurt skeið lagt á það áherslu að gerðar verði nauðsynlegar ráðstafanir til að leysa úr þeim málum, ásamt öðrum umfangsmiklum málum sem þangað hafa borist á síðustu mánuðum, m.a. með tímabundinni fjölgun dómara. Að öðrum kosti telur hann að stefnt geti í að málsmeðferðartími lengist verulega.“ Þrátt fyrir að við viljum gjarnan fá niðurstöðu sem allra fyrst í þau mál sem frumvarpinu er ætlað að mæta er það líka áhyggjuefni ef það kemur beinlínis niður á málshraða í öðrum málum sem líka kunna að vera brýn. Mörg þeirra eru það. Þar með er auðvitað ekki sagt að þau mál sem þetta frumvarp tekur til séu ekki brýn, en ekki má gleyma því að það eru önnur mál sem líka þurfa úrlausn og mörg hver eru áríðandi og aðkallandi. Ég mundi hafa áhyggjur af þessu. Enda bendir nefndin á að nauðsynlegt sé að fylgjast með því hvaða áhrif þessi breyting hefur á starfsemi dómstólanna. Ég les það út úr nefndarálitinu hafandi ekki verið í nefndinni eða við umræðu um málið þar að nefndin geri sér grein fyrir því að samþykkt frumvarpsins geti haft áhrif á önnur mál og málshraða þeirra og þess vegna þurfi að fylgjast með því hvaða áhrif þetta hefur á starfsemi dómstólanna. Ég vakti máls á því í andsvari við hv. þm. Guðbjart Hannesson fyrr í umræðunni hvort það hefði komið til umfjöllunar í nefndinni hvernig ætti að ráða bót á því álagi sem er í dómskerfinu. Ég held að við getum flest tekið undir að það er þekkt til dæmis með stofnun sérstaks millidómstigs sem oft hefur borið á góma, en það mun ekki af svörum hv. þingmanns að dæma hafa verið nefnt eða rætt sérstaklega í nefndinni. Ég tel fullt tilefni til þess að nefndin fjalli um það, fái að minnsta kosti upplýsingar um það hjá hæstv. innanríkisráðherra hvort einhver sérstök vinna er í gangi við þau málefni á vegum ráðuneytisins. Ég verð ekki var við annað úr þessum geira, frá dómurum eða starfandi lögmönnum, en að lögð sé mikil áhersla á að menn fari í vinnu við að setja á laggirnar sérstakt millidómstig. Einnig er mjög áhugaverð umsögn um málið frá laganefnd Lögmannafélags Íslands sem er mjög ítarleg. Ég hef rennt í gegnum hana. Þar segir - kannski er einfaldast að fara bara í samantektina frá laganefnd Lögmannafélagsins - með leyfi forseta: „1. Að mati laganefndar er regla frumvarpsins of almenns eðlis miðað við þau markmið sem ráða má af greinargerð með frumvarpinu að stefnt sé að. Til að tryggja að mál sem frumvarpinu er ætlað að taka til fái raunverulega flýtimeðferð er að mati laganefndar hentugra að vísa um meðferð til XIX. kafla laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991, um flýtimeðferð. Þá væri eðlilegt að takmarka umrædda heimild til flýtimeðferðar við mál sem eru talin hafa almennt fordæmisgildi. 2. Í því sambandi vekur laganefnd athygli á að flýtimeðferð dómsmála auðveldar ein og sér vart úrlausn allra tilvika, enda kunna lántakar oft að standa frammi fyrir öðrum og veigameiri hindrunum en málshraða fyrir dómi.“ Þetta er að því er varðar tilvísun í XIX. kafla laganna um meðferð einkamála sama athugasemd og dómstólaráð gerir við frumvarpið. Eins og ég nefndi áðan finnst mér eins og allsherjarnefnd hafi, að minnsta kosti ekki í nefndarálitinu, svarað því með viðhlítandi hætti af hverju ekki er tekið tillit til þeirrar umsagnar. Ég álít og hefði talið að þegar koma svona ákveðnar athugasemdir og jafnvel hreinar breytingartillögur frá aðilum sem vinna í þessum geira, dómstólaráði og Lögmannafélaginu, að hlusta ætti á þau sjónarmið sem þar koma fram og jafnvel að gera viðhlítandi breytingu á frumvarpinu til að það nái betur markmiði sínu, því að ég held að við séum sammála um markmið frumvarpsins eins og það er lagt fram. Mér finnst þetta ekki koma nægilega skýrt fram af hálfu nefndarinnar í nefndarálitinu. Fróðlegt hefði verið að heyra - af því nú búum við svo vel á hv. Alþingi eftir kosningar í vor að hér er fólk sem er að koma beint úr starfi sem starfandi lögmenn og þekkir þessi mál mætavel og veit væntanlega hvar skórinn kreppir og hvað það er nákvæmlega sem þyrfti að gera til að menn næðu því markmiði sem frumvarpið gerir ráð fyrir. Og þekkir jafnframt líka til starfsemi dómstólanna og veit væntanlega hvort og hvaða áhrif þetta gæti haft á önnur mál sem rekin eru fyrir dómstólunum og hvort lagagreinin eins og hún er hugsuð eða sett fram í frumvarpinu sé nógu hnitmiðuð miðað við markmið frumvarpsins. Í umsögn Lögmannafélagsins, ég hygg líka í umsögn Samtaka iðnaðarins, er vakin athygli á því að frumvarpið sé allt of almenns eðlis og tryggi þar af leiðandi ekki að þeim málum sem því er ætlað að mæta verði í raun hraðað fyrir dómstólum. Ef það er þannig að umsagnaraðilar meta þetta svo að menn nái ekki markmiði laganna með þessum breytingum þá hef ég áhyggjur af því að það geti leitt til þess að markmiði frumvarpsins verði ekki náð, en á sama tíma leiði það til óþarfa tafa á úrlausnum annarra brýnna dómsmála. Þetta er sjónarmið sem mér finnst eiga heima í þessari umræðu. Mér fyndist fróðlegt að heyra frá þingmönnum sem þekkja mjög glöggt til starfa dómstólanna og þess hvernig svona mál ganga fyrir sig í raun og veru frá degi til dags, hvernig þau eru rekin og hvað frestirnir eru miklir og hvað sú heimild sem sett er í frumvarpið þýðir, þ.e. heimildir dómara til að stytta fresti sem gefnir eru. Um áfrýjunarfresti, mér sýnist á umfjöllun í málinu að til dæmis lánastofnanir nýti nánast í öllum tilvikum þriggja mánaða áfrýjunarfrest. Og augljóst er að ef menn væru að tala um að flýta þyrfti meðferð þeirra mála þyrfti að taka á því. Á móti kemur að það hljóta líka að vera einhver takmörk fyrir því hvað menn stytta fresti af þessum toga til að ganga ekki á rétt málsaðila þannig að þeir geti haft ásættanlegan tíma til að gera það upp við sig að fara í gegnum dóma undirréttar áður en þeir taka ákvörðun um hvort þeir vilja áfrýja eða ekki. Þetta er svona samhengi hlutanna sem mér finnst mikilvægt að setja málið aðeins í. Ég vil eins og hv. þm. Guðbjartur Hannesson og hv. þm. Svandís Svavarsdóttir lýsa því að ég styð frumvarpið og ég mun greiða því atkvæði. En það eru álitamál uppi sem hafa komið hérna fram og við höfum verið að rekja sum hver í umræðunni sem mér finnst ekki nægilega tekið á í umfjöllun allsherjarnefndar, sérstaklega af því að nefndin fellst ekki á þau sjónarmið sem koma fram, afgreiðir þau í rauninni án þess að rökstyðja það sérstaklega, segist bara hafa komist að annarri niðurstöðu en útskýrir ekki hvers vegna það er niðurstaða nefndarinnar. Mér finnst að menn þyrftu að geta glöggvað sig aðeins betur á þessu af því að markmið frumvarpsins er algerlega skýrt. Það er, eins og kemur fram í upphafi í athugasemdum við frumvarpið, með leyfi forseta: „… að unnið verði að því að dómsmál og önnur ágreiningsmál sem varða skuldir einstaklinga og fyrirtækja fái eins hraða meðferð og mögulegt er þar sem óvissu um stöðu lántakenda gagnvart lánastofnunum verði að linna. Er frumvarp þetta liður í því að fullnægja þessu markmiði.“ Meðal þeirra athugasemda sem koma einnig fram í umsögnum er að þetta nái til allra mála og ekki endilega að miða sérstaklega við þau mál sem gætu haft fordæmisgildi, gætu verið fordæmisgefandi. Auðvitað kunna dómsmál sem eru rekin í þessu efni vera af ýmsum toga. Sum geta lotið að mjög afmörkuðum þáttum sem eru sérstaklega fyrir það tiltekna tilvik og hafa ekki endilega fordæmisgefandi fyrir aðra, en önnur mál eru augljóslega þess efnis að þau geta haft ríkt fordæmisgildi, og þá finnst manni einhvern veginn að það mætti hugsa sér að þessu markmiði um flýtimeðferðina ætti að beina sérstaklega að slíkum málum, að minnsta kosti fyrst um sinn. Síðan er annað álitaefni uppi, það er um gildistökuna. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að lög þessi öðlist þegar gildi og falli úr gildi 1. janúar 2015. Þau sjónarmið koma einnig fram í umsögnum. Í einni umsögninni er lagt til að gildistíminn verði ári lengri, þ.e. til 1. janúar 2016. Í öðrum umsögnum er lagt til að þetta verði varanlegt úrræði, sem sagt varanleg grein og ekki tímabundin við upphaf ársins 2015 eins og frumvarpið gerir ráð fyrir. Mér þætti líka fróðlegt að heyra frá fleiri þingmönnum, sérstaklega þeim sem gerst til þekkja, eins og ég nefndi áðan, í þessum málarekstri hvaða viðhorf þeir hafa til þessa. Þetta eru þau sjónarmið sem ég mundi vilja leggja inn í umræðuna. Ég ítreka og tel að frumvarpið hljóti að fá brautargengi hér á þingi og góðan stuðning, að minnsta kosti gerum við það í mínum þingflokki. Ég heyri það á öðrum þingflokkum í stjórnarandstöðunni að sama viðhorf er þar. En það breytir ekki því að menn þurfa kannski aðeins að velta fyrir sér hvort markmiði laganna væri betur náð með öðrum hætti og hvort afleiðingarnar geti orðið þær að önnur brýn mál tefjist í kerfinu. Hv. þm. Guðbjartur Hannesson benti sérstaklega á mál eins og til dæmis kynferðisafbrotamál sem við mundum heldur ekki vilja að mundu líða fyrir það að önnur mál væru tekin fram fyrir. Þess vegna kemur það viðhorf upp að ef til vill þyrfti þetta að vera hnitmiðaðra og beinast sérstaklega að málum sem hefðu mikið fordæmisgildi. Herra forseti. Þetta eru þau sjónarmið sem ég vil koma á framfæri í þessari umræðu og fleiri þingmenn hafa tekið undir. Ég ítreka að mér þætti fróðlegt að heyra frá lögfróðu fólki í þingsal, sérstaklega fólki sem er að koma beint úr lögmennsku hvaða viðhorf það hefur til þessa máls og hvort það hefur einhver sjónarmið inn í umræðuna sem gagnleg gætu verið.

Hæstv. forseti. Ég vil túlka það þannig að hv. þm. Árni Þór Sigurðsson hafi verið að leita eftir því hvaða skoðun ég hefði á þessu.  Þegar þetta mál kom inn og var rætt í þingflokki mínum voru fyrstu viðbrögð mín þau að þetta mundi kannski ekki breyta miklu í raun. Ég hef upplifað það þannig að þessum málum hafi raunverulega verið ýtt áfram eins hratt og mögulegt var. Tilgangur þessa frumvarps er sá að treysta lagagrundvöll þess að menn ýti málum hraðar áfram. Þó hefur það alltaf verið þannig í dómskerfinu að þau mál sem brýnt er að leysa hafa málsaðilar í samráði við dómara reynt að koma á aðalmeðferð eins fljótt og unnt er án þess að menn hafi litið svo á að þeir væru að fara fram fyrir í einhverri röð eða slíkt, þannig er gangurinn einfaldlega. Litið er til þess hvað málsaðilar eru lengi að afla þeirra gagna sem til þarf og reynt að haska því eins og mögulegt er þannig að hægt sé að koma máli í aðalmeðferð. Í raun er þetta alltaf svolítið undir málsaðilunum komið, en að vísu þarf styrka stjórn dómarans til þess að málsaðilarnir dragi ekki lappirnar að óþörfu. Flýtimeðferð eins og laganefnd Lögmannafélagsins hefur nú mælst til eða haft í sínu áliti gerir ráð fyrir mjög skömmum tíma. Ég er ekki viss um að mörg þessara mála séu þannig vaxin að hægt sé að hafa svo stutta fresti í þeim. Hins vegar hefur það náttúrlega gerst líka í málum sem heita flýtimeðferðarmál að þau taki of langan tíma og fari fram úr þeim tíma sem ætlast er til að slík mál taki. Það er því talsverð lausung í þessu. Dómstólarnir og málsaðilar telja sig hafa haft talsvert svigrúm og hafi metið hvert mál fyrir sig. Ég held að það hefði hins vegar verið sniðugra og markmiðunum kannski betur náð með því að stytta einfaldlega áfrýjunarfrestinn, fara nær því sem er í kærufrestum í málum af þessu tagi, og alla fresti í málsmeðferðinni, en það er mjög erfitt að setja lög um það nákvæmlega. Tilganginn með þessu frumvarpi hef ég skilið svo að það sé verið að treysta lagagrunninn til þess að flýta þessum málum. Ég veit að þeim hefur í raun verið flýtt nema eitthvað sérstakt hafi komið til og menn þurft frekari fresti.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðu hans og vil nú fá að vera hér með andsvar við ræðu hans vegna þess að ég veit að hann þekkir býsna vel til mála enda löglærður maður og nýlega kominn af mörkinni hingað í þingsalina með ferska reynslu af vettvangi. Ég vil spyrja þingmanninn hvort það sé rétt skilið hjá mér að sú flýtimeðferð sem lögð var til í frumvarpi einu sinni eða tvisvar á síðasta kjörtímabili af hv. þáverandi þingmanni, Sigurði Kára Kristjánssyni, hefði ekki hentað til úrlausnar þessara mála. Er það sjónarmið þingmannsins? Sömuleiðis hvort hann sjái tilefni til þess að gera einhverjar breytingar aðrar en þær sem nefndin leggur til á málinu eins og það liggur nú fyrir, til að mynda varðandi þá áfrýjunarfresti sem hann nefnir að árangursríkara væri að stytta eða hvers vegna erfitt sé að gera það að lögum. Er það ákveðið í reglugerð eða því skipað með öðrum hætti? Síðan vildi ég spyrja hv. þingmann hvort hann teldi að dómsniðurstaða væri komin í öllum öðrum prófmálum en prófmáli Lýsingar, sem var eitt af þessum 11 eða 14 málum sem voru ákvörðuð prófmál í samráði fjármálafyrirtækja og umboðsmanns skuldara. Mál Lýsingar er í flýtimeðferð í héraði og verður komið til Hæstaréttar í haust, en er ekki komin niðurstaða í öllum öðrum prófmálum? Er það mál ekki í flýtimeðferð? Mun þessi löggjöf út af fyrir sig breyta miklu? Og þótt hún breytti litlu en væri jákvæð væri samt vert að samþykkja hana því að ég hef sagt að þótt hún þjóni ekki nema einum manni í einu máli sé það skárra en ekkert.

Hæstv. forseti. Varðandi frumvarp Sigurðar Kára Kristjánssonar á síðasta þingi þá er mín skoðun sú að eins og flest þessara mála voru á sínum tíma hefði flýtimeðferðarkaflinn í lögunum ekki hentað fyrir þau. Ég tel að það hefði verið of langt gengið að fara þá leið. Varðandi áfrýjunarfrestinn er mjög auðvelt að breyta honum í lögum, sem gæti verið tilefni til, þ.e. að stytta hann. En um málsmeðferðarreglur og fresti í meðferð máls fyrir héraði er hins vegar flóknara að setja reglur. Mál eru auðvitað svo mismunandi og gagnaöflun mismunandi að það er mjög flókið. Dómarinn hefur auðvitað ákveðið svigrúm en við verðum treysta á að frestir fari ekki úr hófi og menn rökstyðji af hverju þurfi lengri fresti en alla jafna. Það er því ákveðið praktískt vandamál. Af því ég var spurður út í prófmál Lýsingar er ég ekki tilbúinn að ræða einstök prófmál í þingsal, allra síst mál sem eru rekin á stofu sem ég tengist. Ég ætla ekki að taka nokkra afstöðu til þess hvort niðurstaða í þessu máli gildi fyrir önnur mál sem eru af svipuðum toga.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni svörin. Það er þá fram komið að við erum sammála um að það voru annmarkar á því frumvarpi sem flutt var hér á síðasta kjörtímabili um flýtimeðferð og að ýmsar leiðir aðrar eru færar til að flýta málum. Auðvitað er lögð á það áhersla í dómskerfinu að flýta þeim og fá aðila til að stytta fresti. Ég var ekki að spyrja um Lýsingarmálið eitt og sér og bið hv. þingmann afsökunar á því ef það hefur skilist þannig. Ég ætlaðist ekki til þess að hann færi að reifa innihald máls sem væri á vegum lögmannsstofu sem hann tengdist. Ég spurði einfaldlega hvort það væri ekki eina prófmálið sem væri eftir. Það voru ákveðin 11 prófmál og ég veit ekki betur en það sé komin úrlausn í öllum öðrum prófmálum, öllum hjá Landsbankanum, Arion banka, Íslandsbanka og gagnvart Dróma, og þetta sé eina prófmálið sem ekki er genginn dómur í. Það var sameiginleg niðurstaða fjármálafyrirtækjanna og umboðsmanns skuldara að þessi prófmál svöruðu þeim spurningum sem svara þyrfti en þetta Lýsingarmál sem er núna í héraði fer til Hæstaréttar alveg óháð því hvaða sjónarmið eða málsatvik eru í þeim málum eða hver er líkleg niðurstaða í því. Er það ekki eina prófmálið sem er eftir í kerfinu? Og mun þetta frumvarp nokkuð hafa áhrif til flýtingar á því því að það er þegar í flýtimeðferð? Mun þetta breyta nokkru um úrlausn þessara prófmála? Eru þau ekki einfaldlega þegar búin að fara í gegnum kerfið að undanteknu þessu eina máli sem er í flýtimeðferð og kemur dómur í núna í haust?

Hæstv. forseti. Ég get eiginlega ekki svarað þeirri spurningu hvort búið sé að svara öllum atriðum svo hægt sé að klára þessi mál nema í þessu eina máli. Ég sé ekki betur en að fjármálafyrirtækin líti mörg svo á að ekki sé öllum spurningum svarað, en ég treysti mér ekki til að taka afstöðu til þess.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Brynjari Níelssyni fyrir ræðuna og hvernig hann brást við álitaefnum sem ég velti upp í ræðu minni. Ég skil hann þannig að hann sé í raun og veru sammála því viðhorfi sem er meðal annars lýst í fyrirvara í nefndaráliti, að þrátt fyrir að mikilvægt sé að hraða meðferð mála af þessum toga þá breyti það kannski ekki mjög miklu í raun þegar á hólminn er komið. Ég vil líka spyrja hv. þingmann sérstaklega út í það sem segir í frumvarpinu að ef ágreiningur í dómsmáli lýtur „að lögmæti þess að binda fjárskuldbindingu við gengi erlendra gjaldmiðla eða vísitölu eða uppgjöri slíkra skuldbindinga og skal þá hraða meðferð slíks máls“. Hvert er svigrúm dómara þegar lagatextinn er orðaður með þessum hætti? Getur hann á grundvelli þessa ákvæðis ákveðið að stytta alla fresti, þar með talda áfrýjunarfresti, eða þarf að vera eitthvert pósitíft ákvæði eða hugsanleg bein vísun í XIX. kafla laganna um meðferð einkamála til að það sé hægt? Einnig er í umsögn laganefndar Lögmannafélagsins gerð tillaga um annað orðalag, með leyfi forseta: „Í stað orðanna „og skal þá hraða meðferð slíks máls“ komi „og skal þá stefnanda heimilt að óska þess að mál sæti málsmeðferð eftir reglum XIX. kafla laganna, enda geti úrlausn þess haft almenna þýðingu“.“ Mig langar að heyra viðhorf þingmannsins til þess hvaða þýðingu orðalagið sem Lögmannafélagið leggur til mundi hafa. Mundi það vera skýrara? Mundi það skýra heimildir dómaranna betur? Hvaða heimild hefur dómari eða svigrúm á grundvelli orðalagsins eins og það er í 1. gr. frumvarpsins núna?

Hæstv. forseti. Dómarar hafa auðvitað talsvert svigrúm til að veita fresti í málsmeðferð, takmarka fresti og ákveða fresti í venjulegri málsmeðferð í héraði. Dómarar hafa hins vegar alla jafna gefið þá fresti sem lögmenn eða málsaðilar telja sig þurfa. Þegar svona ákvæði kemur eða verður að lögum, segjum það, styrkir það auðvitað svolítið stöðu dómara að stjórna þessu með festu og segja að tilgangur þessa ákvæðis sé að hraða meðferð og ýta á eftir mönnum að ljúka undirbúningi fyrir aðalmeðferð og klára málið. Þetta er líka grunnur að því að dómarar kveði upp dóm eins fljótt og auðið er eftir að mál er dómtekið. En þetta bindur menn ekki þannig að nákvæm tilgreining sé á tímanum sem þeir hafa. Hins vegar getum við bundið í lög, og dómari í héraði hefur svo sem ekkert með það að gera, að stytta áfrýjunarfrest í málum því að hinn almenni áfrýjunarfrestur í lögunum er þrír mánuðir. Ég tel fulla ástæðu til að skoða hvort stytta ætti kannski þann frest í einn mánuð og hraða meðferðinni með þeim hætti.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Þetta var mjög skýrt að því er varðar þann lið sem ég spurði um. Eftir stendur, eins og ég skil þetta, hinn almenni áfrýjunarfrestur sem er bundinn við þrjá mánuði þannig að ef menn ætluðu að gefa dómara beina heimild til þess að stytta hann þá yrði að vera sérstakt jákvætt ákvæði í lögunum í því efni. Þá er spurning hvort ekki væri rétt að hv. allsherjar- og menntamálanefnd mundi skoða það á milli 2. og 3. umr. hvort tilefni sé til að taka á því sérstaklega því að áfrýjunarfresturinn er auðvitað hluti af þeim heildartíma sem málið tekur. Það er spurning hvort þingmaðurinn sé sammála því að skynsamlegt væri af nefndinni að skoða málið milli 2. og 3. umr. með tilliti til þess hvort setja ætti beinlínis inn ákvæði um áfrýjunarfresti í þessum málum þannig að slík heimild væri til staðar og óyggjandi.

Hæstv. forseti. Ég get alveg tekið undir að skoða það nánar hvort tilefni sé til í þessum málum, úr því að menn vilja hraða þeim meira en þegar er, og hvort skynsamlegt sé að stytta áfrýjunarfrestinn. Það gæti alla vega stytt mál um tvo mánuði. Ef við náum að hraða þessu enn meira í héraði á þeim lagagrunni geta menn kannski sparað hálft ár eða eitthvað slíkt, jafnvel meira. Það er mikilvægt vegna þess að óvissa í þessum málum er svo óþægileg fyrir okkur öll og fyrir frekari aðgerðir, fyrir skuldara o.fl. Það er því mikilvægt að þau mál klárist sem allra fyrst sem snúa að þeim grundvallaratriðum sem beðið er eftir.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. nefnd fyrir ágæta vinnu hennar að málinu og umfjöllun og umsagnaraðilum fyrir þeirra hlut. Þar eru auðvitað uppi ýmis sjónarmið sem fyrr í þessu máli. Sérstaka athygli vekur umsögn Lögmannafélagsins sem er kannski um að fara leið ekki ósvipaða því sem hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson lagði til snemma á síðasta kjörtímabili og ég tók glaðlega undir þegar það kom fram að full ástæða væri til þess að fara í. Við nánari athugun og eftir samráð við réttarfarsnefnd og dómstólaráð var á sínum tíma komist að þeirri niðurstöðu að mestum árangri yrði náð með því að fá aðila til þess af fúsum og frjálsum vilja í völdum málum að fallast á að stytta fresti sína. Erfitt væri að taka þá af þeim einhliða með lögum, auk þeirra sjónarmiða um víðfeðmi og flækjustig í þessum málum, sem hv. þm. Brynjar Níelsson vakti athygli á hér áðan, og gerði að verkum að slík aðferð hefði trauðla hentað við úrlausn þeirra mála. Hins vegar verður að segja eins og er að það hefur gengið allt, allt of hægt að leysa úr þessum málum þótt það sé að vísu, sem betur fer, trúlega að verða að baki, en það hefur tekið allt of langan tíma. Það er mikilvægt að við reynum að draga af því lærdóma og átta okkur á því með hvaða hætti megi standa betur að löggjöfinni fyrir fram því að ýmislegt í þessu er örðugt að laga eftir á, enda ekki alltaf auðvelt að tryggja eftir á. Við þurfum því að hugsa fyrir því áður en það gerist og tryggja að tæki séu til staðar til þess að taka á svona málum ef og þegar þau koma upp. Ég held að mikilvægt sé að eðlilegt aðhald sé með fjármálafyrirtækjunum og stjórnendum þeirra sem eru að sýsla um þessi mál vegna þess að auðvitað er það þannig að þeir búa við það á annan bóginn að vera með kröfuhafa eða eigendur sem þeir geta vænst þess að sæki á þá bótamál ef þeir halda ekki rétti þeirra til haga til hins ýtrasta. Það væri kannski eðlilegt að sams konar þrýstingur væri úr átt neytandans, þ.e. kröfur um það af hálfu löggjafans að óheimilt sé, og geti varðað sektum, að ganga of langt gagnvart neytandanum. Ýmsir hafa orðið til þess að fullyrða að slíkar heimildir séu í sjálfu sér fyrir dómstólana að ákveða. Ég held að margt bendi til þess að dómstólarnir hafi nægilegar heimildir til þess, ef látið væri á það reyna, að beita sektum í slíkum efnum ef um vanrækslu eða vítaverðar aðgerðir af hálfu stjórnenda væri að ræða. Það hefur líka verið vakin athygli á því að frændur okkar Danir hafa heimildir í lögum sínum til þess að víkja stjórnendum úr fjármálafyrirtækjum ef þeir ganga gróflega á rétt neytenda. Ég held að það sé sömuleiðis eitthvað sem væri eðlilegt að við ræddum hér, ekki endilega til þess að beita því heldur einfaldlega til þess að það veitti eðlilegt aðhald hinum megin frá. Það er alltaf tilfellið með stór fjármálafyrirtæki og sterka eigendur þeirra annars vegar og almennan borgara sem hefur ekki sérþekkingu, hvorki á sviði fjármálaviðskipta né á sviði lögfræði, hins vegar að það getur verið býsna ójafn leikur og það á auðvitað að vera hlutverk okkar hér á löggjafarþinginu að rétta þann hlut. Nú hefur sem betur fer með úrlausn mála í Hæstarétti á síðasta ári fengist nægileg niðurstaða til þess að þegar í vetur ákváðu þrjú af fimm helstu fjármálafyrirtækjunum í erlendum lánum að endurreikna sín lánasöfn og réðust í það verk og gerðu, eftir því sem ég best veit, í meginatriðum eins og við mátti búast. Þar var um að ræða Íslandsbanka, Arion og Dróma, sem hefur bæði farið með lánasafn Frjálsa fjárfestingarbankans og Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis. Þarna hafa verið endurreiknuð þúsundir og aftur þúsundir lána og auðvitað hafa mörg hver tekið miklum breytingum og fátt undanskilið þar, þó kannski stærst að Íslandsbanki telur að húsnæðislán sín séu að mestu leyti lögmæt erlend lán og vísar til dóms Hæstaréttar þar að lútandi frá 9. júní 2011. Það sem út af stóð hér í vor var fyrst og fremst Landsbanki Íslands sem var ákaflega tregur til að lesa dóma Hæstaréttar og framfylgja þeim niðurstöðum sem voru augljósar þar og komu meðal annars fram í þeirri lögfræðilegu úttekt sem Samtök fjármálafyrirtækja létu gera eftir febrúardóminn í svokölluðu Elvíru-máli á árinu 2012. Þar voru þeir færu lögfræðingar sem Samtök fjármálafyrirtækja höfðu fengið til verksins algerlega skýrir um að fordæmisgildi febrúardómsins væri þá þegar mjög víðtækt og hefði mikil áhrif, en Landsbankinn hefur allt fram á þennan dag leitast við að túlka dómana eins þröngt og að hann nái til eins fárra og bankinn hefur mögulega getað. Það hefur raunar verið með miklum ólíkindum að stærsti viðskiptabanki landsins skuli hafa treyst sér til að túlka mál með þeim hætti gagnvart viðskiptavinum sínum og hlýtur það að hafa nokkur áhrif á stöðu bankans á markaði og almenna viðskiptavild hversu tregur hann hefur verið til í þeim efnum. Að gengnum fyrst Borgarbyggðardómnum og síðan dómi meðal annars í Plastiðjumálinu verður ekki betur séð en komnar séu þær lyktir í dómsmál að Landsbankinn geti ekki lengur vikist undan og hljóti að ganga í endurútreikning, líka á lánum til skemmri tíma, líka á lánum sem ekki hefur verið greitt jafn oft af og hann takmarkaði sig við, líka af bílalánum o.s.frv. Dómarnir ná til þeirra lánasamninga sem eru ólögmætir þar sem var komin á ákveðin festa í framkvæmd, var kannski búið að borga af 15 sinnum, hygg ég að hafi verið í Borgarbyggðardómnum, sú festa sem var ákveðin þar, og að minnsta kosti þeir samningar þar sem menn hafa greitt af svo oft eða oftar eiga þeir þennan rétt. Hitt hlýtur líka að vera sérstakt umhugsunarefni að bankarnir lýstu margoft yfir: Ekki gera ekki neitt. Þeir hvöttu viðskiptavini sína til að koma inn og gera breytingar á samningum sínum, skilmálabreyta og þar fram eftir götunum og lýstu því yfir að fólk mundi aldrei tapa á því að gera það. Auðvitað er það alveg skýlaus krafa og þarf að ganga eftir því. Það hefur sem betur fer verið yfirlýst, a.m.k. af hálfu sumra fjármálafyrirtækjanna, að þau hafi í framkvæmd látið neytendur njóta þess, ef fólk hefur komið inn og samið um greiðslur standi það ekki verr en þeir sem greiddu af lánunum heldur njóti þeir viðskiptavinir sama réttar. Ég held að mikil krafa sé um það í skuldauppgjörinu í samfélaginu öllu að það séu ákveðnar grundvallarjafnræðisreglur sem eru virtar. Ég hef ekki tekið til umfjöllunar hér það fyrirtæki sem hefur valdið mestum vandkvæðum og er fyrirtækið Lýsing. Það er með prófmál nú fyrir héraðsdómi sem ég hygg að sé aftur til fyrirtöku í þessari viku. Það var komið til dómara en dómarinn hefur séð tilefni til þess að kalla til málsaðila og leita eftir nýjum upplýsingum frá þeim áður en dómur gengur í því máli. Í framhaldinu ætti að vera að vænta héraðsdóms í því máli og síðan hæstaréttardóms tiltölulega fljótlega í haust sem ætti þá að skera úr um lögmæti lána þess félags og taka af öll tvímæli um það hvaða lán félagið þarf að endurreikna gagnvart viðskiptavinum sínum. Auðvitað verður síðan öll sú atburðarás sem var með gengislánin til þess að vekja mjög spurningarnar um jafnræðið. Það er því ánægjulegt að málefni heimila með verðtryggð íslensk lán skuli hafa verið sett á dagskrá þingsins þótt það sé heldur mikið á huldu í þingsályktunartillögu hæstv. forsætisráðherra hvað standi til að gera í þeim efnum. Það er auðvitað hróplegt að þeir sem voru að taka verðtryggð íslensk lán á sama tíma og aðrir voru að taka gengislán eru eftir þessa dóma og endurútreikninga í svo miklu, miklu, miklu verri stöðu en gengislánahópurinn. Það verður auðvitað enn þá sárgrætilegra þegar litið er til þess að þeir sem fengu gengislán voru þeir sem höfðu háar tekjur og mikið veðrými í eignum sínum, þ.e. sá hluti samfélagsins sem stendur betur bæði eignalega og tekjulega. Það er sem sagt niðurstaðan úr skuldauppgjörinu, að óbreyttu, að sá hópur sem stendur hvað best eignalega og tekjulega í samfélaginu hefur fengið miklu meiri eftirgjafir og leiðréttingar á lánum sínum en venjulegt launafólk með lítið eigið fé sem fylgdi þeim almennu leikreglum sem Alþingi hafði sett þeim, fór inn í Íbúðalánasjóð og tók verðtryggt íslenskt lán innan þeirra marka og reglna sem eru settar og hlýddi aðvörunum peningastefnunefndar Seðlabankans um að reisa sér ekki hurðarás um öxl o.s.frv. Það er auðvitað staða sem er illa viðunandi og alveg ljóst að koma verður til móts við þennan hóp með einhverjum hætti, svo gríðarlega mikill aðstöðumunur sem þetta er orðinn. Síðast í morgun í hv. efnahags- og viðskiptanefnd vísaði Félag fasteignasala í dæmi hér suður með sjó af láni sem hefði verið tekið á húseign upp á 20 millj. kr. í erlendri mynt. Það hefði síðan hækkað í 44 milljónir þegar verst lét, en nú eftir endurreikning stæði það í 15 milljónum, lán sem stóð upphaflega í 20 milljónum. Það vita auðvitað allir að sá sem tók 20 millj. kr. verðtryggt íslenskt lán á sama tíma er að glíma við miklu hærri fjárhæð en 20 milljónirnar, hvað þá heldur en 15 milljónir, eftir alla þá verðbólgu sem hefur verið á þessum tíma. Það er full ástæða til þess að velta því fyrir sér í hv. nefnd hvort ætti að herða enn betur á hér. Ég held að það sem hv. þm. Brynjar Níelsson hefur nefnt um áfrýjunarfrestina sé eitthvað sem þurfi að taka til sérstakrar skoðunar í nefndinni á milli 2. og 3. umr. Síðan hlýtur það auðvitað að vera nauðsynlegt athugunarefni og kalla á opinbera rannsókn hvernig fjármálafyrirtækin hafa staðið að úrvinnslu þessara mála. Getur verið að í einhverjum tilfellum hafi réttur verið hafður af neytendum með því að láta fólk skrifa undir skilmálabreytingar, samþykkja ný form eða gera einhverjar breytingar, neita að fallast á augljós fordæmi, endurreikna ekki lán gagnvart viðskiptavinum sem eru fákunnandi um rétt sinn, synja um endurútreikning með bréfi og ætlast til þess að viðskiptavinirnir fái sér lögfræðing og sæki mál af fullri hörku á sér miklu sterkari aðila? Það mætti minna á þá ágætu mynd Rainmaker þar sem tryggingafélag hafði það einfaldlega sem vinnureglu að hrekja frá sér kröfur með því að hafna þeim á kerfisbundinn hátt. Með hvaða hætti hefur verið staðið að þessum málarekstri gagnvart neytendum? Þetta er orðin svo löng saga og svo langt gengið gagnvart mörgu fólki að ég held að það sé fyllilega ástæða fyrir okkur til að íhuga hvort það þurfi þótt ekki sé nema eftir á rannsóknar við. Það er rétt að hafa í huga í þessu efni að lengi fóru fram ólögmætar eignasviptingar hér á götum borgarinnar og kaupstaða um land allt þar sem fólk var vörslusvipt eignum sínum án dóms og laga þar sem einhver hlutafélög úti í bæ ákváðu að þeim væri heimilt að fara og gera upptækar eigur einstaklinga án þess að leggja það fyrir sýslumann eða héraðsdóm eða gera nokkurn skapaðan hlut í þá veruna. Þeir fóru bara heim til manna og hirtu bílinn af fólki, þess vegna með persónulegum einkamunum í bílnum af hvaða tagi svo sem var, án þess að hafa til þess nokkrar heimildir. Ég held að þær aðfarir að fólki, þar sem var verið að fara heim að fólki að næturlagi og svipta það eignum sínum án laga og réttar - en Alþingi stoppaði sem betur fer með löggjöf sem við stóðum saman að í efnahags- og viðskiptanefnd á síðasta kjörtímabili - þær óhæfu aðgerðir sýni svo ekki verður um villst að allt of oft var allt of langt gengið gagnvart skuldurum í því efni. Það varð því miður til þess að ýmsir misstu eignir sínar og sannarlega eru þar einhverjir sem gerðu það að ósekju. Það er auðvitað mikil ábyrgð þeirra manna sem hafa gengið þannig fram með ólögmætar kröfur á viðskiptavini sína ár eftir ár.

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir góða og yfirgripsmikla umræðu um þetta mál. Ýmislegt hefur verið skoðað í þessu efni, sérstaklega vangaveltur um raunverulegt vægi þessarar lagabreytingar, sem borið hefur ögn á góma hjá nokkrum þeim sem tekið hafa til máls undir þessum lið og eru eilítið í takti við fyrirvara þeirrar sem hér stendur sem lýtur að því að frumvarpið breyti ekki miklu um núverandi stöðu, hvorki fyrir málsaðila né fyrir dómstólana sjálfa, vegna þess hversu almenns eðlis það er og hversu almennt það er orðað. Það endurspeglast líka mjög kirfilega í umsögn Lögmannafélags Íslands. Við umræðuna hefur líka verið rætt um áfrýjunarfresti og ýmislegt þeim viðkomandi til þess að freista þess að ná markmiðum frumvarpsins og hafa komið upp vangaveltur hér um hvort markmiðunum verði hugsanlega betur náð með því að horfa enn frekar til þeirra sjónarmiða. Þess vegna kveð ég mér hér hljóðs, virðulegur forseti, í annarri ræðu því að ég vil árétta það sem hefur raunar komið fram hjá fleiri þingmönnum, að brýnt er að málið komi aftur til nefndar milli 2. og 3. umr. og að við skoðum sérstaklega þann þátt. Það hlýtur að vera markmið okkar allra að nálgast yfirlýst markmið frumvarpsins sem er að flýta þessum málum eins og kostur er. Það er í sjálfu sér gott og göfugt, en um leið er ég nokkuð hugsi yfir þeim sjónarmiðum sem fram koma um að í raun breyti frumvarpið litlu eða engu, að á því sé kannski ekki hægt að byggja mjög skýran rétt þar sem það er mikilvægt í einkamálalögunum að skýrt sé hvaða heimildir eru í raun á ferðinni. Menn hafa bent á að almennt orðalag eins og það að hraða meðferð slíks máls uppfylli ekki þau skilyrði. Ég vil hins vegar taka það fram, eins og ég ræddi reyndar í fyrri ræðu minni, að ég er ekki sammála þeirri niðurstöðu Lögmannafélagsins um að leiðin sem þeir leggja til, að fella flýtimeðferð undir XIX. kafla einkamálalaganna, sé besta leiðin, en ég er mjög hugsi yfir röksemdum þeirra að öðru leyti. Nefndarmenn hafa unnið mjög vel saman og við höfum getað reifað þessi sjónarmið í bróðerni. Ég tel að það hljóti að gilda það sama þegar við tökum þau atriði til skoðunar sem ég hef nefnt, á milli 2. og 3. umr. til þess að freista þess að búa málið enn betur úr garði.

Herra forseti. Mér skilst að ég sé í Reykjavíkurkjördæmi norður.

Norður er það, forseti biðst forláts.

Ég sagði áðan að ég væri ekki viss um að frumvarpið mundi breyta miklu í raun um málshraðann í héraði. Ég veit að menn hafa reynt að flýta þessum málum, hafa frestina eins stutta og mögulegt er, sem er gert í mörgum öðrum málum þar sem brýnt er að fá niðurstöðu sem allra fyrst. Það er mjög eðlilegt. Dómarar eru auðvitað alltaf að reyna að hraða málsmeðferð almennt eins og hægt er, hafa fresti stutta, vilja klára þetta og koma því í aðalmeðferð sem allra fyrst. Þannig hefur þetta verið gert í þessum málum. Auðvitað er dómari kannski ekki mikið að ströggla við lögmennina ef þeir telja sig þurfa gögn þaðan og þaðan og þau ekki komin, þá lengir hann frestina. Þetta er allt saman reynt. Ástæðan fyrir þessu frumvarpi að mér skilst er sú að treysta þann lagagrunn þannig að dómarar geti haft betri lagagrunn til að ýta þessum málum hratt áfram auk þess sem málsaðilar líta kannski svo á að þeim beri að haska sér eins og mögulegt er.

Já, forseta varð á í messunni þegar hann kenndi hv. þm. Brynjar Níelsson við 5. sæti í Reykjavíkurkjördæmi suður. Hið rétta er að það er 5. sæti í Reykjavíkurkjördæmi norður.

Virðulegi forseti. Rétt skal vera rétt, norður og suður getur stundum breytt öllu. Það er nú svo sem ekki miklu við andsvar hv. þingmanns að bæta því að við erum held ég hjartanlega sammála í þessu efni. Þetta er í takti við þær athugasemdir og vangaveltur sem ég hef verið með í umræðunni, þ.e. að lagabreytingin breyti kannski ekki í raun og veru eða leggi ekki til mikla breytingu hvorki fyrir málsaðila né fyrir dómstólana. En ekki verður sagt að málið sé til skaða. Það hlýtur að vera til bóta. Það er almennur vilji löggjafans að þetta hafi hraðan og skýran framgang. Menn hafa reynt að flýta málum eins og fram hefur komið og menn hafa til þess heimild. Einkamálalögin gera ráð fyrir að dómarar hafi nokkurn sveigjanleika í því að meta stöðu mála í því ljósi. Það er held ég mjög mikilvægt fyrir okkur hér sem löggjafa að halda því sjónarmiði til haga að væntanlega er það okkar meginmarkmið að löggjöf sé skýr og hún sé raunverulegt og gagnlegt verkfæri fyrir þá sem undir lögin heyra. Mér finnst þetta frumvarp ekki vera gott dæmi um slíka löggjöf.

Hæstv. forseti. Ég er alveg sammála hv. þingmanni að löggjöf á almennt að vera skýr. Stundum erum við í þeirri stöðu að erfitt er að hafa hana nákvæmlega niðurneglda og þá reynir oft á almenna skynsemi og dómgreind manna sem málin varða. Ég held nefnilega að akkúrat í þessu máli sé ofboðslega erfitt að hafa regluna eða löggjöfina skýra, en markmiðið er gott. Þetta styrkir lagagrunninn, þetta er örugglega eitthvað til bóta og sannarlega ekki til skaða.

Forseta hefur borist bréf frá Svandísi Svavarsdóttur, þingflokksformanni Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, um að þingflokkurinn óski eftir því að ræðutími við 2. umr. þingmáls nr. 11, Ríkisútvarpið, fjölmiðill í almannaþágu, verði tvöfaldaður, sbr. 4. mgr. 67. gr. þingskapa, vegna mikilvægis málsins. Mun því ræðutími verða tvöfaldaður við 2. umr. málsins.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um Ríkisútvarpið er varðar val stjórnarmanna. Það er skemmst frá því að segja að þetta frumvarp er knappt, stutt og ber greinargerðin þess merki að hér sé verið að breyta ákvæðum laga um það með hvaða hætti stjórn RÚV skuli kjörin. Í raun má segja að lagðar séu til þær breytingar á núgildandi fyrirkomulagi að horfið verði frá því sem samþykkt var á þingi fyrr á þessu ári og haldið við það verklag og þá löggjöf að Alþingi kjósi fulltrúa í stjórn RÚV. Við bendum á það í áliti okkar í meiri hlutanum að við upphaf þessa sumarþings hafi ekki verið skipað í nýja stjórn í samræmi við lög nr. 23/2013, en samkvæmt III. ákvæði til bráðabirgða í lögunum ber að halda hluthafafund vegna skipunar nýrrar stjórnar innan þriggja mánaða frá gildistöku laganna, þ.e. fyrir 21. júní. Í rauninni má því segja að þó að þetta frumvarp komi hér fram og fari í gegnum þingið muni það ekki hafa í för með sér breytingar á því „fýsíska“ ástandi sem er í gangi varðandi stjórnina. Ákvæði 9. gr. gildandi laga var sett fram til að stuðla að auknu lýðræði innan stofnunarinnar en efni frumvarpsins, greinargerðin, sem og þetta nefndarálit ber allt með sér að við í meiri hluta nefndarinnar teljum að það fyrirkomulag að fela valnefnd, líkt og hún yrði skipuð samkvæmt lögum nr. 23/2013, feli ekki í sér að það náist að uppfylla markmið þeirra laga um aukið lýðræði, menningarlegar og samfélagslegar þarfir íslensks samfélags heldur þvert á móti. Ég verð að segja, frú forseti, að á sínum tíma þegar þetta mál var í umræðu í þinginu var þetta það atriði í því stóra máli varðandi breytingarnar á RÚV, þ.e. stjórnarkjörið, sem varð til þess að ég gerði miklar athugasemdir við það mál vegna þess að það að skipa slíka valnefnd var í rauninni tilraun til að færa valdið fjær borgurunum. Það hefur hingað til ekki tíðkast að nefndir Alþingis skipti sér af því eða hafi það hlutverk að skipa í stjórnir hlutafélaga á vegum ríkisins, enda er hlutverk nefnda þingsins allt annað. Mér þótti þetta persónulega mjög sérkennilegt á sínum tíma. Frú forseti. Aftur að nefndarálitinu sjálfu. Það er álit meiri hlutans að það fyrirkomulag að fela valnefnd að tilnefna fimm af sjö mönnum í stjórn RÚV sé ólýðræðislegt og ógagnsætt. Við tökum undir sjónarmiðin sem felast í frumvarpinu, að kjörnir fulltrúar kjósenda á Alþingi séu þeir sem eru best til þess fallnir að tilnefna sjö menn í hlutfallskosningu sem verða kosnir í stjórn RÚV á hluthafafundi. Við bendum á að við þá tilnefningu þurfi að líta til þekkingar á þeim sviðum er lúta að rekstri og starfsemi RÚV og þekkingar á fjölmiðlum og menningarmálum. Við leggjum til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir þetta nefndarálit skrifa sú sem hér stendur, hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir, hv. þm. Jóhanna María Sigmundsdóttir, hv. þm. Vilhjálmur Árnason og hv. þm. Elsa Lára Arnardóttir.

Frú forseti. Ég verð að byrja á að segja að mér þótti framsöguræða hv. þm. Unnar Brár Konráðsdóttur með nefndarálitinu heldur rýr að innihaldi og hið sama verð ég að segja um nefndarálit meiri hluta allsherjarnefndar. Það er með ólíkindum, frú forseti, að þinginu skuli boðið upp á jafn rýrt nefndarálit og fyrir liggur í þessu máli. Í nefndarálitinu er reifað hverjir mættu fyrir nefndina eins og hefðbundið er í meirihlutaáliti. Því er lýst hvaða breytingar eru lagðar til á frumvarpinu og mér sýnist það vera bara meira og minna uppskriftin úr frumvarpi hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra. Og síðan er lagt til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Fyrir liggur að nefndinni bárust að minnsta kosti sjö umsagnir um frumvarpið, engin þeirra var jákvæð. Ekki er vikið einu orði að umsögnum sem nefndinni bárust í nefndaráliti meiri hlutans, ekki eitt orð um þau sjónarmið sem komu fram í nefndinni af hálfu umsagnaraðila og þar af leiðandi er þeim heldur ekki svarað eða rökstutt af hverju þau eru ekki tekin með eða mið tekið af þeim. Ég verð að segja að það er mjög fátítt svo ekki sé meira sagt, að í nefndaráliti meiri hluta nefndar um stjórnarfrumvarp sé ekki að finna neitt nema bara það sem stendur í greinargerð frumvarpsins og engin umfjöllun um þau álitaefni og þau sjónarmið sem komu fram í máli og afstöðu umsagnaraðila. Ég hlýt að inna hv. þm. Unni Brá Konráðsdóttur, formann allsherjar- og menntamálanefndar, eftir því hvernig á því stendur að nefndin fjallar ekki um þær umsagnir, reifar efnisatriði þeirra 

Hæstv. forseti. Nú geri ég ráð fyrir, og mér heyrist það á andsvari hv. þingmanns, að við séum ekki með sömu afstöðu til málsins. Það er einfaldlega þannig að frumvarpið er einfalt. Í því er gert ráð fyrir að halda sig við það fyrirkomulag sem hér hefur tíðkast, verið er að halda sig við það fyrirkomulag sem nú er raunverulega í framkvæmd. Við erum einfaldlega sammála því sem fram kemur í greinargerðinni með málinu og þess vegna er afstaða okkar einföld. Við leggjum til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt og þannig er þetta bara. Málið er einfalt, við erum sammála því hvernig það kemur til og hvaða afleiðingar það mun hafa, þ.e. að þetta nýja ákvæði um skipan stjórnar RÚV í gegnum valnefnd, því verði hreinlega ekki hrint í framkvæmt. Svo einfalt er það mál. Ef hv. þingmanni finnast ræður mínar í þinginu rýrar verður það bara að vera þannig.

Frú forseti. Það er auðvitað þannig að ekki er verið að halda sig við óbreytt ástand því að í landinu eru í gildi lög sem breyta því fyrirkomulagi. Hér er verið að víkja frá því, meðal annars með því að fjölga úr fimm í sjö og breyta hlutverki stjórnar Ríkisútvarpsins. Hér er því verið að gera efnislegar breytingar. Gagnrýni mín á mál hv. þingmanns - hv. þingmaður gerði fyrst og fremst grein fyrir nefndarálitinu og ég er að gagnrýna nefndarálitið, ég er að segja að í því er ekki vikið að þeim sjónarmiðum sem komu fram fyrir nefndinni, meðal annars í umsögnum, en það er alsiða að gerð sé grein fyrir slíku. Mér finnst þetta vera lítilsvirðing við þá aðila sem komu fyrir nefndina og sendu nefndinni umsögn um málið að meiri hluti nefndarinnar skuli ekki einu sinni virða þá þess að gera grein fyrir sjónarmiðum þeirra og rökstyðja þá afstöðu sína af hverju þeir eru ósammála því sem kemur fram í áliti umsagnaraðila. Það er ekki nóg að koma bara og segja: Málið er einfalt og við erum sammála því að það verði samþykkt óbreytt, punktur og basta. Þannig getur þingið ekki komið fram. Það verður að sýna því fólki sem leggur vinnu í að skrifa umsagnir, koma fyrir nefndina og fylgja sínu máli eftir þá virðingu að það sé þá alla vega efnisleg umfjöllun um þau viðhorf og að meiri hlutinn, ef hann er ósammála þeim viðhorfum sem koma fram í umsögnum, rökstyðji það af hverju hann er ósammála þeim. Mér finnst ekki boðlegt að koma með meirihlutaálit sem er svona rýrt í roðinu og leggja til að málið verði samþykkt óbreytt án þess að hafa rökstutt afstöðu sína í raun með nokkrum hætti. Hér eru bara efnisatriðin úr greinargerð ráðuneytisins tekin inn í álitið og þau birt á nýju þingskjali sem heitir nefndarálit. Ég geri verulegar athugasemdir við þetta, virðulegur forseti, og tel að þetta þurfi og hljóti að kalla á ítarlega umræðu í þingsal.

Hæstv. forseti. Ég hef litlu við fyrra svar mitt að bæta. Þetta er einfalt frumvarp sem kallar á einfalt nefndarálit. Við fengum umsagnir frá aðilum. Þær liggja frammi og hægt er að nálgast þær á heimasíðu Alþingis og eru inni í málinu. Sú breyting sem hér fer fram með samþykkt frumvarpsins hefur þau áhrif að stjórnarmenn verða sjö í stað fimm og þar af leiðandi erum við að halda okkur í rauninni við það ástand sem verið hefur að öðru leyti en þessu. Það er rangt hjá hv. þingmanni að það frumvarp sem við erum að ræða breyti hlutverki stjórnar RÚV. Ég er algjörlega ósammála því.

Virðulegi forseti. Hér eru að berast nokkuð merkileg tíðindi utan úr samfélaginu þess efnis að Agnar Kristján Þorsteinsson, sem hefur staðið fyrir undirskriftasöfnun gegn breytingum veiðigjaldsins, hefur fengið fundarboð frá hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og að afrit af fundarboðinu hafi verið sent á yfirmann Agnars. Helga Vala Helgadóttir lögmaður fór með manninum á fund ráðherrans í dag og lítur þetta mjög alvarlegum augum þar sem hér er um það að ræða að vegið er með alvarlegum hætti að tjáningarfrelsi mannsins. Virðulegur forseti. Ég bið forseta að ganga í það að óska eftir sérstökum fundi í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þar sem ráðherra verður kallaður fyrir til þess að gera grein fyrir tilurð og aðdraganda þessa máls.

Virðulegi forseti. Á fundi atvinnuveganefndar í morgun fengum við bókun frá fulltrúa Vinstri grænna í nefndinni, og ég tel Samfylkingarinnar einnig, þar sem það var gagnrýnt að nefndin kallaði umræddan aðila, forsvarsmann þeirrar skoðanakönnunar sem er í gangi, á fund nefndarinnar og meðal annars orðað þannig í þeirri ályktun að það væri vegið að mannorði manna. Ég vil greina frá þessu hérna af því tilefni sem gefst út af umræðu hv. þm. Svandísar Svavarsdóttur um þetta sama mál. Þessari áskorun er beint til Alþingis og alþingismanna. Það kom beiðni frá nefndarmanni atvinnuveganefndar um að kalla þennan fulltrúa á fund nefndarinnar.

Þetta er rangt.

Ég er að gera grein fyrir því sem gerðist á nefndarfundi og gagnvart nefndinni. 

Forseti. Ég vil taka undir orð hv. þm. Svandísar Svavarsdóttur og biðja um fund í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd um þetta atriði og við þurfum endilega að fá ráðherrann á fund. Það er náttúrlega fullkomlega fáheyrt að fólk sem er að vinna að sínum lýðræðislegu réttindum, hvort heldur það er að safna undirskriftum eða bara fara í göngutúr eða eitthvað, að það sé boðað á fund ráðherra. Út af hverju? Af því að ráðherranum fellur ekki það sem verið er að gera, eða hvað er í gangi, og senda afrit á yfirmann þessa manns? Ég veit ekki hver hann er. Mér dettur helst í hug að kalla hann pilt en hann er það örugglega ekki, það er bara aldurs míns vegna sem mér dettur það í hug. Mér finnst þetta fáheyrt og ég vil endilega biðja forseta um að þessi fundur verði núna fyrir helgi því að þetta er ekkert sem fólk á að þurfa að sofa á yfir helgina.

Virðulegur forseti. Þetta er nú eiginlega algjörlega kostuleg uppákoma. Hér erum við ekki að tala um afskipti atvinnuveganefndar eða ósk hennar um að ræða við forsvarsmenn umræddrar söfnunar, heldur erum við að ræða hér um stjórnsýslu. Við erum að ræða um stjórnsýslu hæstv. ráðherra sjávarútvegsmála í atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu, þ.e. hvernig hann stendur að málum. Hann boðar forsvarsmenn umræddrar undirskriftasöfnunar á sinn fund og sendir afrit, ef ég skil málið rétt, af þeim tölvupósti á yfirmenn viðkomandi einstaklinga. Það getur ekki verið nein tilviljun, ráðuneytið hefur væntanlega farið í rannsóknarvinnu til að athuga hvar viðkomandi einstaklingar starfa til að fá uppgefið hverjir yfirmennirnir eru. Þetta er aðför að tjáningarfrelsi og mannréttindum viðkomandi einstaklinga. Ráðherrann verður að svara fyrir það 

Frú forseti. Ég tek undir kröfu hv. þm. Svandísar Svavarsdóttur og ég tel eðlilegt að gera hlé á þessum fundi þar sem við erum að ræða um aukin pólitísk afskipti af Ríkisútvarpinu, tökum hlé frá því til að ræða þessa fundarboðun ráðherra. Hann ætti að vera á lausu núna, frú forseti, a.m.k. er hann ekki að friðlýsa Þjórsárver en það var nú í dagbókinni hjá ráðherra í dag þó að hann snöfurmannlega hætti nú við það svona í morgunsárið. Það er fullkomlega óeðlilegt að ætlast til þess að við sættum okkur hér við frekari pólitísk afskipti þessarar ríkisstjórnar af ríkisstofnunum þegar svona fréttir eru að berast. Varðandi bókunina í atvinnuveganefnd í morgun var ekki talað um mannorð heldur mannréttindi og við töldum óeðlilegt að verið væri að boða fólk sem stendur að undirskriftalistum sem þessum á fund þingnefnda nema viðkomandi aðilar óskuðu eftir því sjálfir.

Virðulegur forseti. Það hlýtur að vera sjálfsagt að verða við þeirri beiðni sem fram er komin. Það er frumskylda Alþingis að gæta að lýðræði og tjáningarfrelsi í landinu og þá ekki síst að huga að þeim sem eru að senda þinginu sjálfu beinar áskoranir eins og hér er um að ræða. Tugir þúsunda manna hafa ákveðið að senda þinginu tiltekna áskorun og framkvæmdarvaldið grípur inn í og kallar fólk á teppið til sín af því tilefni, að ég ekki tali um með afriti á yfirmann viðkomandi hjá ríkisstofnun, sem mér skilst að vinni hjá íslenska ríkinu. Fólk þarf að mæta á fund ráðherra með lögfræðing sér við hlið. Það er auðvitað enginn bragur á þessu og bara yfirlýst af hálfu ráðuneytisins að þetta séu mistök. Þetta eru mjög alvarleg mistök og það verður að skýra þau og fá afsökunarbeiðni ráðherrans þegar í stað. Það er sjálfsagt að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd komi saman og þingfundi verði frestað meðan þetta mál er klárað.

Frú forseti. Það er nauðsynlegt að fá úr því skorið af hálfu forseta þingsins hvort hann tekur undir þær kröfur að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd verði kölluð saman til fundar og hæstv. ráðherra sjávarútvegsmála boðaður á þann fund til að gera grein fyrir þeirri stjórnsýslu sem hér um ræðir. Hér er um mjög alvarlegt mál að ræða, það er mjög alvarlegt þegar ráðherra kallar fyrir sig einstakling úti í bæ sem nýtir lýðræðislegan rétt sinn, tjáningarfrelsið og mannréttindi samkvæmt stjórnarskrá, til að beita sér í tilteknu máli, að ráðherra boðar hann á sinn fund með afriti á yfirmann. Í því felst dulbúin hótun, eða kannski ekki einu sinni dulbúin, um að menn geti goldið fyrir með starfi sínu ef þeir skipta sér af málum sem ríkisstjórnin leggur inn í þingið. Þetta er mjög alvarleg aðför að tjáningarfrelsinu og mannréttindum og það er ekki hægt að líða það. Ég geri þá kröfu að forseti geri hlé á þessum fundi og það verði kannað hvort unnt sé að boða stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd til fundar og að ráðherrann verði kallaður þar fyrir umyrðalaust.

Forseti tekur undir það að eðlilegt sé að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fái þetta erindi til afgreiðslu. Ráðherra er ekki í húsi. Ég mun láta koma þessum boðum til hans en við höldum áfram umræðu um dagskrármálið.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um Ríkisútvarpið, fjölmiðil í almannaþágu (val stjórnarmanna). Hér er um að ræða mál sem hefur á sér gríðarlega pólitískt yfirbragð. Það er mikið umhugsunarefni að málið er svo brýnt í hugum nýrrar ríkisstjórnar að það er lagt fram á sumarþingi og keyrt af slíkum hraða í gegnum allsherjar- og menntamálanefnd þrátt fyrir mótmæli nefndarmanna minni hlutans, þrátt fyrir vinsamlegar óskir nokkurra nefndarmanna, og rökstuddar, um að málið yrði ekki sett á dagskrá í dag fyrr en minnihlutaálit lægi fyrir. Við þessu var ekki orðið. Hv. þm. Unnur Brá Konráðsdóttir, formaður nefndarinnar, kaus að verða ekki við þessu þannig að þetta mál er hér á dagskrá í ófriði. Virðulegur forseti. Hæstv. ráðherra lá svo á með þetta mál að þetta er eitt af fyrstu málum nýrrar ríkisstjórnar. Það er raunar svo mikilvægt að það má engan tíma missa að gera þetta frumvarp að lögum. Og um hvað snýst það? Það snýst um það að herða pólitísk tök Sjálfstæðisflokksins á Ríkisútvarpinu. Það er gamalkunnugt stef þess flokks sem nú fer með málaflokk mennta- og menningarmála, frumvarp þess ráðherra sem skipar bara flokksbræður sína og -systur í stjórn Lánasjóðs íslenskra námsmanna, virðulegur forseti, mennta- og menningarmálaráðherrann sem hlaut sitt pólitíska uppeldi þar sem slíkar kúnstir eru hafðar í hávegum að spotta allt sem heitir fagleg nálgun, allt sem heitir þverpólitískt samráð, gera lítið úr athugasemdum og ábendingum af þeim toga sem hér hafa verið uppi, njóta valdsins út í ystu æsar og henda gaman að þeim sem eru með ábendingar um það sem betur mætti fara. Virðulegur forseti. Þetta mál er táknrænt fyrir þau tök sem Sjálfstæðisflokkurinn hefur alltaf læst um Stjórnarráðið þegar hann hefur setið þar inni. Sjálfstæðisflokkurinn hefur nefnilega haft þann háttinn á að umgangast vald með öðrum hætti en flestir aðrir í þessu landi. Þetta er flagg sem sýnir það, þetta er fáni sem hv. þingflokkur Sjálfstæðisflokksins lyftir á loft og framsóknarmenn ganga undir í þessu máli eins og öllum öðrum sem Sjálfstæðisflokkurinn leggur til á meðan hér hefur enn ekki birst frumvarp hæstv. ráðherra Eyglóar Harðardóttur um elli- og örorkulífeyri. Hvar er það frumvarp, virðulegur forseti? Hvar eru áherslur Framsóknarflokksins á þessum drottins degi? Hvar eru áherslur Framsóknarflokksins á þeim degi þegar hæstv. ráðherra Ragnheiður Elín Árnadóttir fer í dagbók umhverfis- og auðlindaráðherrans og strikar út friðlýsinguna í Þjórsárverum? Hvar er vilji, markmið og sýn Framsóknarflokksins sem nú virðist vera kominn í sitt hefðbundna, kunnuglega hlutverk þess sem heldur undir faldinn, sem ber veldissprotann milli fundarstaða og tryggir Sjálfstæðisflokknum völdin í samfélaginu? Þetta mál sem hér er undir snýst um breytingar á heildarlögum um Ríkisútvarpið þar sem gerðar voru mjög miklar og margþættar lagabreytingar á þeim reglum sem giltu um Ríkisútvarpið. Það voru vinnubrögð til fyrirmyndar, vinnubrögð sem snúast um það að kalla marga að borðinu, freista þess að ná sátt um málið, stuðla að lýðræðislegri nálgun, faglegri þekkingu við stjórn Ríkisútvarpsins og horfast í augu við þann veruleika sem nágrannalöndin hafa glímt við um ára- og áratugaskeið með góðum árangri, að tryggja eðlilega fjarlægð milli ríkisfjölmiðils og pólitíkurinnar. Við stigum í vor skref í þá átt í góðri sátt hér í þinginu með atkvæðum, virðulegur forseti, allra framsóknarmanna sem tóku þátt í atkvæðagreiðslunni. Nú hafa þeir, þessir framsóknarmenn sem afhenda Sjálfstæðisflokknum aðgang að dagbókunum sínum, sem heimila Sjálfstæðisflokknum að taka málin sín í gíslingu, líka snúist 180 gráður í þágu húsbóndans. Hæstv. ráðherra Gunnar Bragi Sveinsson og hæstv. ráðherra Sigurður Ingi Jóhannsson voru báðir sammála málinu fyrir fjórum mánuðum. En hvað hefur gerst síðan? Jú, gamla, trausta sambandið hefur verið tekið upp aftur. Út á hvað gengur það? Það gengur út á það að Framsóknarflokkurinn fær orðalagið í samstarfsyfirlýsingunni, Jónas frá Hriflu, þjóðmenninguna, forsætisráðherrastólinn, en Sjálfstæðisflokkurinn fær rest. Sjálfstæðisflokkurinn ræður ferðinni. Allt er þetta kunnuglegt. Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar sem undir rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Guðbjartur Hannesson, Páll Valur Björnsson og Helgi Hrafn Gunnarsson. Í nefndarálitinu segir, með leyfi forseta: „Fyrir rétt um þremur mánuðum samþykkti Alþingi ný heildarlög um Ríkisútvarpið, nr. 23/2013. Með þeim voru gerðar margþættar breytingar á þeim lagareglum sem giltu um Ríkisútvarpið og lögð megináhersla á hlutverk þess sem fjölmiðils í almannaþágu. Í markmiðsákvæði er tiltekið að lögunum sé ætlað að stuðla að lýðræðislegri umræðu, menningarlegri fjölbreytni og félagslegri samheldni. Vísað er í ákveðin siðferðisgildi sem Ríkisútvarpið skuli hafa í heiðri, svo sem fagmennsku, heiðarleika og virðingu, auk þess sem áhersla skuli lögð á rækt við íslenska tungu, sögu og menningu þjóðarinnar. Í lögunum er ítarlegar kveðið á um hlutverk og skyldur Ríkisútvarpsins en í eldri lögum, m.a. er þar sérstaklega tilgreint að það hafi bæði lýðræðishlutverk og menningarlegt hlutverk. Með lögunum voru einnig gerðar breytingar á skipun og hlutverki stjórnar Ríkisútvarpsins. Þannig er í lögunum kveðið á um að ráðherra tilnefni formann stjórnar og Starfsmannasamtök Ríkisútvarpsins einn stjórnarmann. Aðrir fimm stjórnarmenn eru tilnefndir af valnefnd. Í valnefndina, sem er skipuð tíu fulltrúum, tilnefnir ráðherra helming nefndarmanna, þ.e. fimm manns, allsherjar- og menntamálanefnd þrjá, Bandalag íslenskra listamanna einn og Samstarfsnefnd háskólastigsins einn. Með fyrirliggjandi frumvarpi er lagt til að þetta ferli við skipun valnefndar og stjórnar komist ekki til framkvæmda og Alþingi skipi þess í stað sjö nefndarmenn.“ Þetta er til þess að tryggja gagnsæi, segir hæstv. ráðherra, sem dugar ekki gagnsæið nema hann sé með eigin fingraför á málum. Ég les áfram, virðulegur forseti, úr nefndarálitinu: „Nefndinni hafa borist sjö umsagnir um frumvarpið og er engin þeirra jákvæð.“ - Ekki ein einasta umsögn um þetta frumvarp var jákvæð. „Minni hlutinn telur það undarlega forgangsröðun að leggja til breytingu á nýjum lögum sem samþykkt voru með miklum meiri hluta greiddra atkvæða en við atkvæðagreiðslu um frumvarpið greiddu 35 þingmenn atkvæði með samþykkt þess og einungis fjórir voru á móti.“ - Það var því breið sátt um málið. - „Það ákvæði sem lagt er til að breytist hefur ekki enn komið til framkvæmda en tilnefna hefði átt valnefnd og skipa stjórn nú í júnímánuði. Ekkert er því að vanbúnaði að fylgja lögunum og skipa valnefnd. Tilnefningar í valnefndina hafa þegar borist frá Bandalagi íslenskra listamanna og Samstarfsnefnd háskólastigsins. Minni hluti allsherjar- og menntamálanefndar lýsir sig albúinn til að vinna með nefndinni og skila lögbundnum tilnefningum hennar strax. Fagleg sjónarmið ráði við skipun stjórnar,“ segir hér í nefndaráliti. „Mikil áhersla hefur verið lögð á það á liðnum árum að hverfa frá flokkspólitískum stjórnum ríkisstofnana. Þannig hefur aukin áhersla verið lögð á hæfi, þekkingu og reynslu við skipun stjórnarmanna. Þessi sjónarmið eiga enn frekar við um Ríkisútvarpið í ljósi hlutverks þess. Líkt og þegar hefur verið reifað er meginhlutverk Ríkisútvarpsins að veita fjölmiðlaþjónustu í almannaþágu, þ.e. vera almannaþjónustumiðill, og er þetta hlutverk áréttað í heiti laganna með orðunum „fjölmiðill í almannaþágu“. Í lögunum er lögð áhersla á að Ríkisútvarpið skuli stuðla að lýðræðislegri umræðu, menningarlegri fjölbreytni og félagslegri samheldni í íslensku samfélagi. Í ályktun stjórnar Bandalags íslenskra listamanna er fyrirliggjandi frumvarp gagnrýnt og bent á að með því „yrði horfið frá þeirri mikilvægu breytingu að skapa fjarlægð við hið pólitíska vald á Alþingi. Þess í stað yrðu pólitísk tengsl stjórnarmanna fest í sessi með afgerandi hætti þar sem þeim væri ætlað að endurspegla valdahlutföllin á Alþingi. Slíkt væri mikil öfugþróun og í hróplegu ósamræmi við það sem tíðkast í nágrannalöndum okkar.“ Minni hlutinn áréttar að til að Ríkisútvarpið geti rækt hlutverk sitt er sérstaklega mikilvægt að gæta faglegs og pólitísks sjálfstæðis stofnunarinnar í daglegum rekstri og dagskrárgerð og tekur undir sjónarmið Bandalags íslenskra listamanna um að frumvarpið stefni í hættu áformum um eflingu hins lýðræðislega, menningarlega og samfélagslega hlutverks Ríkisútvarpsins. Í gildandi lögum er kveðið á um að starfsmenn Ríkisútvarpsins tilnefni einn stjórnarmann stofnunarinnar. Með frumvarpi ráðherra er þetta ákvæði fellt brott. Víða á Norðurlöndunum sitja fulltrúar starfsmanna í stjórnum ríkisútvarpsstöðvanna. Í athugasemdum með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 23/2013 kemur fram að þetta fyrirkomulag er talið stuðla að auknu lýðræði innan stofnananna og gera starfsmenn ábyrgari fyrir starfseminni. Þetta getur verið mikilvægt þegar kemur að málum er varða lýðræðislega starfshætti innan Ríkisútvarpsins og því ámælisvert að þessi réttur starfsmanna sé af þeim tekinn. Ákvæði laganna um skipun valnefndar var ætlað að tryggja að í stjórn veldust einstaklingar með nauðsynlega þekkingu á þeim málefnum sem samkvæmt markmiðsákvæði laganna eru helstu verkefni Ríkisútvarpsins. Í samræmi við það hlutverk þess að stuðla að lýðræðislegri umræðu er eðlilegt að við skipun stjórnar sé leitað til háskólanna og hvað viðkemur því hlutverki að stuðla að menningarlegri fjölbreytni er eðlilegt að leitað sé til listamanna. Minni hlutinn áréttar að með því að hverfa frá ákvæðum laga nr. 23/2013 um valnefnd er horfið frá eftirsóknarverðri aðferð við val stjórnarmanna sem byggist á valddreifingu í þágu almannahagsmuna. Fyrirhuguð breyting ráðherra á skipun stjórnar má teljast enn alvarlegri þegar horft er til þess að í lögunum er hlutverk stjórnar talsvert víðfeðmara en samkvæmt eldri lögum.“ - Þetta er lykilatriði. Það er ekki bara verið að hverfa til baka til þess sem var í fyrri lögum, heldur er verið að gera ráð fyrir því að hér sé um að ræða pólitískt kjörna stjórn sem hafði víðara hlutverk en núverandi stjórn. - „Þannig kemur stjórnin ekki eingöngu að rekstri stofnunarinnar eins og áður heldur hefur hún meiri umsvif og völd. Með lögunum voru möguleikar stjórnar Ríkisútvarpsins til að hafa áhrif á dagskrárlega þætti, innihald og efnislega umfjöllun stofnunarinnar auknir, enda gert ráð fyrir breyttri skipan stjórnar þar sem fagleg sjónarmið yrðu höfð að leiðarljósi.“ - Þetta hangir nefnilega saman. - „Nú á að auka á ný vægi pólitískra þátta við skipun stjórnar og færa hana aftur í þann pólitíska farveg sem víkja átti frá. Er þetta gert án þess að horft sé til breytts hlutverks hennar. Þannig virðist fyrirhuguð breyting ekki byggð á heildstæðu mati,“ skilningi á tilurð og grunni þeirra laga sem gilda í málefnum Ríkisútvarpsins eða yfirleitt heildarhugsunar af nokkru tagi. „Í athugasemdum með frumvarpinu sem varð að lögum nr. 23/2013 er bent á mikilvægi þess að ríkisrekin fjölmiðlaþjónusta í almannaþágu veiti almenningi tryggingu fyrir hlutlægri umfjöllun, með áherslu á gæði og áreiðanleika upplýsinga. Sú breytta skipun stjórnar sem lögð er til í fyrirliggjandi frumvarpi gefur almenningi tilefni til að efast um hlutlægni Ríkisútvarpsins og getur þannig dregið úr trausti á því að upplýsingar fjölmiðilsins séu áreiðanlegar og umfjöllun hans hlutlæg.“ Í kafla um hæfi stjórnarmanna í nefndarálitinu segir: „Samkvæmt gildandi ákvæði laganna skal valnefndin við tilnefningu stjórnarmanna hafa hagsmuni Ríkisútvarpsins að leiðarljósi og að meðal stjórnarmanna sé meðal annars þekking og reynsla af fjölmiðlun, menningarmálum, nýjum miðlum á hverjum tíma, rekstri og stjórnun fyrirtækja. Þá skal valnefndin gæta að jafnrétti kynjanna í tilnefningum sínum. Þetta ákvæði er fellt brott í fyrirliggjandi frumvarpi og því engin trygging fyrir því að til stjórnarsetu veljist fólk sem hafi fullnægjandi þekkingu á þeim sviðum, sem varða rekstur og starfsemi Ríkisútvarpsins sem og meginmarkmiðum og -verkefnum þess.“ Virðulegur forseti. Svo virðist sem hæfið felist í flokksskírteininu einu saman ef marka má stjórnarmennsku í Lánasjóði íslenskra námsmanna og ég vænti þess að það sé sami skilningur hæstv. ráðherra og hv. formanns allsherjar- og menntamálanefndar í þeim efnum. Úr því að þessir hæfispunktar voru felldir út dugar væntanlega að menn séu aldir upp í Sjálfstæðisflokknum. „Eftir stendur eingöngu sú regla að stjórnarmenn skuli uppfylla hæfi samkvæmt 66. gr. laga um hlutafélög, nr. 2/1995. Þar er ekki gert ráð fyrir þekkingu, faglegum sjónarmiðum eða jafnrétti kynjanna heldur gerir ákvæðið eingöngu kröfu um að stjórnarmenn séu lögráða, fjár síns ráðandi og hafi ekki síðustu þremur árum í tengslum við atvinnurekstur hlotið dóm fyrir refsiverðan verknað samkvæmt almennum hegningarlögum eða lögum um hlutafélög, einkahlutafélög, bókhald, ársreikninga, gjaldþrot eða opinber gjöld. Auk þess eru þar sett ákveðin búsetuskilyrði. Fyrirliggjandi frumvarp tryggir því ekki faglegt hæfi stjórnarmanna, að þeir hafi þá þekkingu á menningu eða fjölmiðlun sem nauðsynleg er til að markmið laganna nái fram að ganga.“ Þetta er stórkostlega alvarlegt mál vegna þess að hér er ekki nóg með að horfið sé til fyrri vegar að því er varðar pólitísk tök á stjórnarmönnum Ríkisútvarpsins heldur líka horfið frá þeirri sýn að menn þurfi yfir höfuð að hafa nokkra faglega hæfni eða þekkingu, sem maður hefði kannski haldið að menn reyndu að halda í, einhvern lágmarksskilning á því að hæfi og fagleg þekking skipti einhverju máli. En það kemur kannski ekki á óvart í ljósi þess hverjir hér véla um. Í kafla um þróun í nágrannalöndunum, þar sem staðan í Svíþjóð og Bretlandi er fyrst og fremst reifuð, segir: „Í nágrannalöndum okkar hefur verið þróun í átt að meira lýðræði og gagnsæi við stjórn ríkisfjölmiðla auk þess sem fagleg sjónarmið eru þar látin ráða för. Nefndinni var kynnt hvernig fyrirkomulag stjórna ríkisfjölmiðla er í nágrannalöndunum. Í umsögn Lárusar Ýmis Óskarssonar“ - sem hefur farið sérstaklega yfir þessi mál og kom á fund nefndarinnar - „kemur fram að í Svíþjóð er ríkisfjölmiðillinn í eigu sérstaks sjálfseignarfélags sem er í eigu ríkisins. Þingið skipar stjórnarmeðlimi en allir stjórnmálaflokkar hafa neitunarvald um þá fulltrúa sem aðrir flokkar tilnefna og er þess sérstaklega gætt að enginn veljist til stjórnarstarfs sem á annarra hagsmuna að gæta. Sú regla gildir að þessi stjórn tekur allar ákvarðanir einróma. Stjórn sjálfseignarfélagsins skipar síðan stjórn ríkisfjölmiðilsins.“ Það skal tekið fram varðandi stjórn ríkisfjölmiðilsins að þeir sem þar veljast til stjórnarsetu þurfa að hafa reynslu og/eða kunnáttu sem geri þá sérstaklega hæfa eða æskilega til að sitja í þeirri stjórn. Þetta ákvæði er sambærilegt ákvæði gildandi laga sem í fyrirliggjandi frumvarpi er lagt til - hvað? Jú, að það verði fellt brott, þ.e. að ákvæði um reynslu, kunnáttu og þekkingu verði fellt brott. „Lárus Ýmir fór einnig yfir fyrirkomulag stjórnar ríkisfjölmiðla í Bretlandi“ - þar sem er öflugur ríkisfjölmiðill og löng og mikil saga - „og í umsögn hans kemur fram að þar í landi „hafa menn lengi vitað af hættum þess að hleypa stjórnmálamönnum nálægt BBC“. Lárus Ýmir bendir auk þess réttilega á að upplýsingar eru völd og „það að hafa upplýsingarnar eða upplýsingarnar sín megin gefur völd. Og stjórnmálamenn vilja auðvitað völd, og ekkert er athugavert við það. Þeir vilja væntanlega láta gott af sér leiða. En að fá völd yfir upplýsingum og upplýsingamiðlun er þeim ekki hollt og enn síður því samfélagi sem þeir eiga að þjóna.“ Til að tryggja að ekki séu pólitísk afskipti af stjórn ríkisfjölmiðla í Bretlandi er sá háttur hafður á að til staðar er það sem kallað er „Trust“ sem er eins konar akademía virtra einstaklinga, sem hafa [sérþekkingu] á málefnum fjölmiðilsins og taka afstöðu til [stórra] stefnumála. Þeir stjórna þó ekki daglegum rekstri heldur hefur sérstök rekstrarstjórn það verkefni.“ Í kafla í nefndarálitinu um samráð kemur fram að við gerð frumvarps ráðherra var ekkert samráð haft við hagsmunaaðila eða hlutaðeigandi aðila og ekki heldur þá sem tilnefna áttu í stjórn félagsins eða valnefndina. Það er dálítið kúnstugt í ljósi umræðu sem er hér tekin upp í þingsal þegar hentar ríkisstjórnarflokkunum að tala um mikilvægi samráðs og mikilvægi þess að vinna hlutina vel. Má þá nefna til að mynda þá vandræðalegu staðreynd sem ný ríkisstjórn ber á borð fyrir þjóð sína, að málefnin um skuldavanda heimilanna eru afgreidd með tíu punkta verkefnalista frá forsætisráðherra þar sem þau mál sem raunverulega varða skuldavanda heimilanna eiga ekki að koma til framkvæmda í nóvember heldur á einhver nefnd að skila af sér tillögum í nóvember þegar við erum í þann veginn að komast að endastöð í afgreiðslu fjárlaga. Maður veltir þess vegna fyrir sér hvenær skuldug heimili megi búast við raunverulegri úrlausn sinna vandamála. Í þessum efnum er mjög mikilvægt að kalla til nefndir og alls konar starfshópa og samráð en ég man ekki eftir því, virðulegi forseti, að nokkurs staðar hafi verið talað um þetta mál í kosningabaráttunni. Var einhvern tímann talað um það í kosningabaráttunni að eitt af stefnumálum Sjálfstæðisflokksins væri að endurheimta pólitísk tök á Ríkisútvarpinu? Ég man ekki eftir að það hafi einhvers staðar komið fram sem sérstakur áherslupunktur, ég man ekki eftir því í litprentuðum bæklingum eða einhvers staðar í sjónvarpsauglýsingum eða umræðuþáttum að hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra, Illugi Gunnarsson, hafi stigið fram fyrir skjöldu með sitt mikilvægasta draumaverkefni sem mennta- og menningarmálaráðherra sem væri að herða pólitísk tök á Ríkisútvarpinu. Ég man ekki eftir því að þetta hafi verið rætt en þó er þetta svo brýnt og þó er þetta þeirrar gerðar og þannig vaxið að það þarf ekki að tala við nokkurn mann um það. Það þarf ekki að tala við þá sem komu að gerð fyrri löggjafar í aðdraganda þess, það þarf ekki að hafa samráð við hagsmunaaðila, það þarf ekki að hafa samráð við kóng eða prest, allra síst náttúrlega stjórnarandstöðuna. Ég velti fyrir mér, virðulegur forseti, hvort samráð hafi verið við Framsóknarflokkinn í þessu efni. Eða var þetta bara eitt af því sem kom „go' moren“ af himnum ofan í hausinn á framsóknarmönnum og þeir þurftu bara að sætta sig við? Var þetta svoleiðis, virðulegur forseti? Ekkert samráð var haft við nokkurn mann, það var pólitískt forgangsmál Sjálfstæðisflokksins að herða tökin á ríkisfjölmiðlinum eins fljótt og auðið yrði og svo fljótt að því er rutt í gegnum nefndina, rutt hér á dagskrá og sett númer eitt í því að gera að lögum. Enga nefnd, engan starfshóp, enga umræðu. Meirihlutaálit í skötulíki, ekki einu sinni velt þar vöngum um það hvaða sjónarmið hafi komið fram, sem voru raunar öll andsnúin frumvarpinu. Nei, það þarf ekkert að gera það, það þarf ekkert að ræða þau mál vegna þess að núna er komið alvöruhúsbóndavald í mennta- og menningarmálaráðuneytinu. Nú er komið húsbóndavald af gömlu gerðinni þar sem karlinn segir bara það sem hann vill og það er bara gert. Ég verð að segja, virðulegur forseti, að það veldur mér vonbrigðum að viðnámið skuli bara ekki vera fyrir hendi, ekki í Framsóknarflokknum. Það er meira að segja þannig að gamalkunnug tilfinning frá því á árum áður fyrir því að þingið eigi að vera stimpilpúði fyrir einhverja vitleysu úr ráðherrum er farin að hríslast um mann í þessari umræðu hér, fullkomlega gagnrýnislaus umræða. Hér er komið frumvarp frá ráðherra, algjörlega órökstutt nema með því að hann vill herða pólitísk tök í nafni gagnsæis og lýðræðis. Og hvað gerum við þá, krakkarnir? Við segjum já. Við segjum: Að sjálfsögðu gerum við þetta að lögum svo allt verði aftur eðlilegt og eins og því ber. Í kaflanum um samráð segir líka, virðulegur forseti: „Frumvarp það sem varð að lögum nr. 23/2013 var aftur á móti samið á grundvelli víðtæks samráðs en vinna við það hófst árið 2009. Frumvarp til nýrra heildarlaga um Ríkisútvarpið var fyrst lagt fram á Alþingi á 140. löggjafarþingi […] Það hlaut þá umfjöllun í allsherjar- og menntamálanefnd sem hafði samráð um málið með því að óska eftir umsögnum og kalla til sín gesti. Nefndin skilaði nefndaráliti og breytingartillögu við frumvarpið sem hlaut þó ekki afgreiðslu. Það var því lagt fram að nýju á 141. löggjafarþingi […] með þeim breytingum sem allsherjar- og menntamálanefnd hafði lagt til. Nefndin kallaði að nýju eftir umsögnum og boðaði gesti á sinn fund. Frumvarpið var svo samþykkt sem lög 13. mars sl. Lög nr. 23/2013 byggjast því á mikilli vinnu og víðtæku samráði sem ekki er til staðar hvað viðkemur frumvarpi því sem hér er til umfjöllunar.“ Það er ekki bara þannig, virðulegur forseti, að það sé lítið samráð, að það sé minna samráð, að það sé þannig að það hafi verið svo lítill tími, þess vegna hafi verið svo lítið samráð. Nei, það bara var ekkert samráð, ekkert, af því að þannig finnst mönnum í lagi að stjórna landinu þegar búið er að loka blaðamannafundunum með myndinni af Jónasi frá Hriflu. Þá finnst mönnum í lagi að setja á sig hlaupaskóna og byrja gamla takta. Og Framsókn alltaf með, Framsóknarflokkurinn með, spyr einskis, afhendir dagbækurnar sínar, tímaplönin sín, friðlýsingaráformin sín, frumvörpin sín, til að læsa þau inni í þingflokki Sjálfstæðisflokksins. Gott mál, fínt mál, alveg á hreinu hver er í stafni þó að einhver fái að sitja við borðsendann í Stjórnarráðinu. Það er alveg klárt hver er í stafni. Engar spurningar berast, ekki frá einum af þessum nýju, bjartleitu, bjartsýnu og bröttu þingmönnum Framsóknarflokksins, ekki einum. Það er gamli stíllinn, þingið stimplar mál frá ráðherra, m.a.s. þannig að það hafi farið 180 gráður í viðsnúning. Það er alveg sama, til erum við á rúmlega þremur mánuðum að snúa okkar skoðun við í þágu Sjálfstæðisflokksins. Aumt er orðið yfirbragð kosningasigurvegara vorsins 2013. Virðulegur forseti. Samráðsleysi sem þetta er verulega ámælisvert, ekki síst þegar verið er að leggja til breytingar sem ganga þvert á niðurstöðu ítarlegrar og þverpólitískrar vinnu þar sem hlustað var eftir fjölda sjónarmiða. Sérstaklega þá er það alvarlegt vegna þess að það er verið að lítilsvirða og hunsa þá vinnu sem farið hefur fram. Það er verið að lítilsvirða og hunsa þá heildarhugsun sem var í öndvegi við gerð nýs frumvarps um Ríkisútvarpið, fjölmiðil í almannaþágu. Virðulegur forseti. Í niðurstöðu nefndarálitsins segir: „Minni hlutinn mótmælti því harðlega að frumvarpið væri afgreitt frá nefndinni enda telur hann málið vanbúið. Með því er verið að rjúfa mikilvæga og breiða sátt sem liggur að baki þeim nýju lögum um Ríkisútvarpið sem samþykkt voru í vor með miklum meiri hluta á Alþingi, m.a. með fullum stuðningi Framsóknarflokksins. Með frumvarpinu er verið að herða pólitísk tök á Ríkisútvarpinu og hverfa frá þeirri sýn að breið skírskotun stjórnarmanna og þekking og reynsla af fjölmiðlum og menningarmálum sé best til þess fallin að tryggja farsæla stjórn þessa fjölmiðils sem starfa á í almannaþágu. Það hefur um árabil verið rætt í samfélaginu að freista þurfi þess að tryggja ákveðna fjarlægð milli Ríkisútvarpsins og hins pólitíska valds. Með þessu frumvarpi mennta- og menningarmálaráðherra er stigið skref inn í fortíðina á ný þar sem gamaldags hugmyndir um pólitísk tök ráða ríkjum. Minni hlutinn leggst eindregið gegn því að málið nái fram að ganga og telur brýnt að horft sé til faglegra atriða við skipun stjórnar Ríkisútvarpsins. Minni hlutinn mælir því með því að frumvarpið verði dregið til baka og lögum nr. 23/2013 verði fylgt þannig að tilnefnd verði valnefnd er síðan kjósi stjórn Ríkisútvarpsins fyrir aðalfund stofnunarinnar. Þangað til starfi núverandi stjórn stofnunarinnar áfram.“ Þetta er undirritað af minnihlutamönnum í allsherjar- og menntamálanefnd í gær, 20. júní 2013. Hér er á ferð pólitísk ósvífni, liggur mér við að segja, það er náttúrlega ekkert annað en fullkomin pólitísk ósvífni að fara fram með þessum hætti og það verður eiginlega að skoða þetta í því samhengi sem hér er uppi, þessu samhengi sem er stjórnarmennirnir fimm í lánasjóðnum, sem allir eru aldir upp í Valhöll, og það er eina leiðin til þess að hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra geti treyst einhverri stjórn að þeir séu sjálfstæðismenn. Í hvaða heimi býr hæstv. ráðherra? Það þarf fyrir alla muni að kalla til baka þá stórhættulegu breytingu sem gerð hefur verið sem snýst um - hvað? Það snýst um að fulltrúi Bandalags íslenskra listamanna og fulltrúi Samstarfsnefndar háskólastigsins eigi hvor sitt sætið í tíu manna valnefnd sem velji sjö stjórnarmenn. Hverjir velja hina átta? Allsherjar- og menntamálanefnd þrjá, ráðherrann fimm. Svo er annað sem er stórhættulegt, það að starfsmannafulltrúinn sé á fundunum. Það verður að stoppa það, koma honum út. Þetta er enn athugaverðara í ljósi þeirrar uppákomu dagsins að maður sem fer fram með undirskriftasöfnun á netinu er kallaður á fund ráðherra og í fundarboðinu er atvinnurekandinn látinn vita, yfirmaður viðkomandi. Í hvaða samhengi erum við að tala um hlutina hér, virðulegur forseti? Við erum ekki að tala um neitt venjulegt pólitískt samhengi sem hlutirnir eru hér í, við erum ekki að tala um neinn venjulegan vandræðagang í því að efna kosningaloforð. Við erum að tala um að hér eru komin til valda stjórnvöld sem hafa mjög ósvífnar hugmyndir um vald, finnst bara eðlilegt að taka úr sambandi allt sem heitir samráð í þessu efni, ryðja stjórn lánasjóðsins og setja þar inn skólabræður sína og -systur, eða hvað það nú er, og svo þessa uppákomu í dag. Hvers konar skilningur er þetta á því hvað það þýðir að fara með framkvæmdarvald í umboði Alþingis? Að fara með framkvæmdarvald í umboði Alþingis er þjónusta við almenning, trúmennska við þá sem greiða atkvæði á kjördag. Umboðið sækjum við þingmenn frá kjósendum og ráðherrar frá þingmönnum. Menn fara ekki með það eins og eitthvert grín, eitthvert skemmtiatriði á einhverri samkomu í Valhöll. Það gengur ekki þannig. Það er eitt af því sem við höfum verið að endurskoða í kjölfar hrunsins. Um hvað var rannsóknarskýrsla Alþingis? Hún var meðal annars um þessa þætti, hvernig farið er með vald, hvernig við tryggjum þessa fjarlægð, hvernig við tryggjum trúmennsku og heiðarleika gagnvart kjósendum okkar og umbjóðendum. Er verið að gera eitthvað í þá veru hér? Nei. Hér er litið á rannsóknarskýrslu Alþingis eins og hv. fyrrverandi þingmaður og varaformaður Sjálfstæðisflokksins talaði um hana, talaði um hana þannig að hún væri að trufla okkur eitthvað óverulega, væri truflun og einhver leiðindi, einhver leiðindi í smátíma og svo yrði allt eðlilegt aftur. Og nú er það ástand komið. Nú geta menn sagt: Heyrðu, þetta var leiðinlegt, þetta með „hrunið“ og með þessa rannsóknarskýrslu, en nú skulum við bara fara aftur í sama farið. Nú skulum við snúa okkur að því sem við kunnum best, að herða tökin. Hvað sagði Styrmir Gunnarsson ritstjóri? Ógeðslegt samfélag, það var orðið sem hann notaði, ógeðslegt. Það var um þetta, virðulegur forseti, þá sýn að það að fara með vald þýddi að maður mætti fara fram hvernig sem væri, vaða yfir mann og annan, styðja stríð í útlöndum, sökkva heilu landshlutunum, hrista sig bara þegar mótmælendur voru einhvers staðar með undirskriftasafnanir. Eigum við að ræða um Kárahnjúkavirkjun? Nú sjáum við í fréttum dagsins hvernig menn bregðast við undirskriftasöfnunum. Forsvarsmennirnir eru kallaðir á teppið og yfirmennirnir fá afrit. Hvernig samfélag er þetta, virðulegur forseti? Hvaða samfélag er það sem er verið að vekja hér aftur, rifja upp nákvæmlega þetta faðmlag þessara tveggja flokka, sem var erfiðasti tími Íslandssögunnar að mörgu leyti vegna þess að það hann var svo slæmur fyrir samfélagið, stofnanir þess og innviði sem urðu að verslunarvöru, markaðsvöru, og fyrir siðferðileg viðmið í stjórnmálum og fjölmiðlum? Þess vegna snýst það frumvarp sem hér er til umræðu ekki bara um Ríkisútvarpið. Það snýst ekki bara um stjórnarmenn, það snýst um flokkspólitíska sýn ríkisstjórnarflokkanna og samstarf þeirra sem hefur verið býsna fljótt að falla hér í kunnuglegar skorður. Virðulegur forseti. Í ályktun stjórnar Hollvina Ríkisútvarpsins segir, með leyfi forseta: „Blekið var varla þornað á nýjum lögum um Ríkisútvarpið þegar ný ríkisstjórn lét verða eitt af sínum fyrstu verkum að leggja fram tillögu um breytingu á þeim í þá átt að innleiða á ný flokkspólitíska skipun stjórnar Ríkisútvarpsins í stað þess að það sé falið sérstakri valnefnd. Rök mennta- og menningarmálaráðherra eru þau að „ólýðræðislegt og ógagnsætt“ sé að fela valnefnd að tilnefna fimm af sjö stjórnarmönnum. Lagabreytingin sem boðuð er felst í því að 3. og 4. málsgrein 9. greinar gildandi laga falli brott. Þar er gert ráð fyrir því að ráðherra skipi fimm menn í valnefnd sem ætlað er að skipa stjórnina, allsherjar- og menntamálanefnd tilnefnir einn, Bandalag íslenskra listamanna einn og Samstarfsnefnd háskólastigsins einn. Síðan skipar valnefndin fimm manna stjórn Ríkisútvarpsins. Þannig er þess gætt að almannavaldið hafi áhrif á val stjórnarmanna en velji þá þó ekki beint. Jafnframt er með þessu tryggt að fulltrúar þeirra sem sinna menningar- og menntalífi þjóðarinnar komi einnig að valinu. Nú er gert ráð fyrir að tekinn verði upp á ný sá gamli háttur að Alþingi tilnefni alla stjórnarmenn með hlutbundinni kosningu. Það fyrirkomulag var gagnrýnt harðlega áratugum saman og vandséð er hvaða lýðræði og gegnsæi er fólgið í því að fulltrúar í stjórn séu valdir í innsta hring stjórnmálaflokkanna og síðan dyggilega studdir af flokksfélögum á þingi. Stjórn Hollvina Ríkisútvarpsins mótmælir þessari breytingu og bendir á að þótt því sé heitið „að Alþingi leitist við að sjá til þess að til stjórnarsetu veljist fólk sem hafi fullnægjandi þekkingu á þeim sviðum sem varða rekstur og starfsemi Ríkisútvarpsins“ sé engin trygging fyrir því að svo verði. Full ástæða er til að óttast að hún opni fyrir flokkspólitísk afskipti af málefnum útvarpsins á ný, sem voru löngum gagnrýnd harðlega.“ Síðar, virðulegur forseti: „Jafnframt er lagt til að horfið verði frá því að fulltrúi starfsmanna eigi fulltrúa í stjórn, án atkvæðisréttar þó. Það er stórt skref aftur á bak. Aukið starfsmannalýðræði er talið vera mikilvægur þáttur í þróun til lýðræðislegri stjórnarhátta en löngum hafa verið viðhafðir hér á landi, undir ofurvaldi hinna stóru pólitísku stjórnmálaflokka.“ Viðfangsefni stjórnmálanna um árabil, og löngum hafa verið þar hefðbundnar átakalínur, er umræðan um aðkomu starfsmanna að vinnustöðum sínum, starfsmannalýðræði, að starfsmenn hefðu eitthvað um þróun og framvindu vinnustaðar síns að segja. Rödd starfsmanna er jafnvel enn mikilvægari við borð stjórnar Ríkisútvarpsins vegna þess sem hér hefur verið rakið. Í ályktun stjórnar Bandalags íslenskra listamanna vegna frumvarpsins koma fram mikil vonbrigði. Bandalagið lýsir vonbrigðum fyrst og fremst vegna þess að það er mat bandalagsins að frumvarpið stefni í hættu, stefni beinlínis í hættu, áformunum um eflingu lýðræðislegs, menningarlegs og samfélagslegs hlutverks Ríkisútvarpsins. Skipun stjórnarmanna er ekki í tómarúmi. Skipun stjórnarmanna, eins og hún er ákveðin í nýju lögunum, er í samhengi við nýtt hlutverk stjórnar sem aftur ræðst af nýju og skýrar skilgreindu hlutverki miðilsins. Þarna er í raun verið að kippa út einum hluta nýrra laga um Ríkisútvarpið algjörlega án þess að um sé að ræða nokkra heildarsýn eða yfirsýn yfir það sem hér er til umfjöllunar og lýsir enn og aftur virðingarleysi fyrir þeirri vinnu sem unnin hefur verið og því mikla og breiða samstarfi og samráði sem liggur hér að baki. Í þeim lögum sem nú gilda og samþykkt voru af þingmönnum allra flokka nema Sjálfstæðisflokksins er nefnilega gert líka ráð fyrir fjölgun stjórnarmanna, ekki bara breyttu hlutverki heldur líka fjölgun. Það sem hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra leggur hér til er ekki bara að þetta verði allt með fyrra sniði heldur að þetta verði fulltrúar sem eru kosnir af Alþingi og þeir verði sjö núna í staðinn fyrir fimm, eins og þeir voru í fyrri lögum. Það að segja: Nei, við erum bara að færa þetta til þess sem var og eins og núverandi stjórn er, er ekki rétt vegna þess að þarna er um að ræða líka fjölgun, breytt hlutverk, fjölgun, nýja löggjöf, þ.e. nýja sýn á verkefni og hlutverk miðilsins. Bandalag íslenskra listamanna bendir líka á í sinni ályktun að með þessu frumvarpi sé horfið frá þessari mikilvægu breytingu sem snýst um að skapa fjarlægð við hið pólitíska vald á Alþingi. Þarna er mjög skýrt og greinilegt skref til baka. Í staðinn fyrir að skapa fjarlægð við hið pólitíska vald eru pólitísk tengsl stjórnarmanna fest í sessi með afgerandi hætti. Og til viðbótar við það að Alþingi kjósi stjórnina er þeim líka ætlað að endurspegla valdahlutföllin í þinginu þannig að valdahlutföllin í þingkosningum hverju sinni endurspeglist í stjórn Ríkisútvarpsins. Það er líka umhugsunarpunktur í þessu efni. Þetta er algjörlega í hróplegu ósamræmi við það sem verið er að gera í nágrannalöndum okkar, bæði þá þróun sem hefur verið þar á undanförnum árum og áratugum og líka þá umræðu sem þar hefur verið. Það er súrt til þess að líta að þetta verði enn eitt dæmið um það að svona afturhaldsstjórnmálaöfl verði til þess að setja framfaraákvarðanir í bakkgír, taka þær í raun og veru til baka og setja okkur töluvert aftur fyrir það sem gerist og gengur í nágrannalöndunum. Við höfum verið eftirbátar nágrannalandanna í þessum efnum, í glímunni við þetta viðfangsefni, og nú er það fest í sessi. Ég vil nefna það, virðulegur forseti, að í umræðunni í vor voru sjálfstæðismenn sem settu sig upp á móti málinu fjórir, þeir voru ekki nema fjórir hérna í þingsalnum, og hæstv. ráðherra mennta- og menningarmála, Illugi Gunnarsson, var ekki einn af þeim. Hann var ekki á móti málinu í vor, þá fannst honum þetta ekkert rosalega mikilvægt og sat þá hjá. Þá reifaði fyrrverandi menntamálaráðherra, Þorgerður K. Gunnarsdóttir, sérstaklega í umræðu um málið að það væri viðvarandi viðfangsefni að tryggja þessa fjarlægð milli hins pólitíska valds og ríkisfjölmiðilsins, þó að hún tæki líka fram, virðulegur forseti, ég vona að ég hafi það rétt eftir, að hún væri ekki sátt við þá nálgun sem lögð væri til í frumvarpi þáverandi ráðherra, Katrínar Jakobsdóttur. Hún var andsnúin þeirri leið en reifaði mikilvægi þess samt sem áður að freista þess að finna út úr þessum vanda. Það er ekkert slíkt í pípunum í þeirri umræðu sem hér er uppi og í þessu frumvarpi hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra eru engin áform eða vangaveltur uppi um að þetta sé verkefni sem þurfi að takast á við. Nú setjum við aftur í bakkgírinn, nú stöndum við undir nafni sem afturhaldsflokkur og færum þetta fullkomlega gagnrýnislaust til fyrri vegar. Það sem gerist á Alþingi í þessari nýju, fersku ríkisstjórn sem einkennist af kjarki og þori og alls konar ungmennafélagslegum þáttum er að þetta nýja þing bara lyftir stimplinum og stimplar svona vitleysisfrumvörp. Það er ekki einu sinni að menn þurfi að ræða það eða velta vöngum. Þetta brunar í gegnum þingflokkana og brunar í gegnum nefndina og það er brunað svo hratt að það þarf ekki einu sinni að skrifa almennilegt meirihlutaálit af því að það liggur svo mikið á. Það eru engar efasemdir um það, þetta er alveg klárt mál og hérna setjum við stimpilinn og Framsóknarflokkurinn sem var 100% með málinu á sínum tíma sér enga ástæðu til þess að staldra við það núna. Ég veit ekki, virðulegur forseti, hvað bærist í hugum bjartleitra, nýrra, ungra þingmanna þegar svona keyrslu er beitt. Ég spyr, virðulegur forseti: Var þetta svona mikilvægt? Er þetta mál svo mikilvægt að það þurfi að djöfla þessu í gegn? Var eitthvað hættulegt að fara að gerast, virðulegi forseti, var eitthvað svakalega hættulegt í pípunum þegar valnefndin varð til og hún hefði síðan valið stjórn Ríkisútvarpsins? Mér finnst stórkostlega alvarlegt umhugsunarefni hvernig hæstv. ríkisstjórn nálgast þessi mál. Það er líka nauðsynlegt að taka þessu umræðu í samhengi við það hvernig sjálfstæðismenn hafa iðulega talað um og til Ríkisútvarpsins. Hvað var það ekki sem menn voru að boða? Ég man ekki betur en að ágætur sjálfstæðismaður hafi boðað það í bloggpistli á vordögum að nú þyrfti að fara að taka til, hreinsa, færa til fólk o.s.frv. Er sem sagt komið eitthvert plan, virðulegi forseti, er þetta partur af einhverri áætlun Sjálfstæðisflokksins um að það þurfi að taka til í útvarpinu? Þarf að fækka einhvers staðar, eða láta einhvern fara? Er einhver sem er óþægilegur þarna, er eitthvað svoleiðis? Ja, maður veltir fyrir sér af hverju liggur svona á. Sá hraði sem hér er á ferðinni er hraði sem ég hefði haldið að væri á stóra skuldavandafrumvarpinu, að þá þyrfti aldeilis að láta alla flugelda springa og vaða með málið og taka það með miklum lúðrablæstri og söng. Nei, það þarf ekki. Það er hægt að vera með það í hægagangi en þetta þarf að fara fram með þeim hætti sem hér er kynntur til sögunnar. Bandalag íslenskra listamanna segir einnig í sinni ályktun að ljúka þurfi innleiðingu þessa nýja fyrirkomulags við val á stjórn RÚV vegna þess að í því felist mörg tækifæri til aukinnar fagmennsku við stjórn þessarar mikilvægu menningarstofnunar. Ég spyr, virðulegur forseti: Er það ekki allt í lagi? Má ekki leyfa þessum nýju lögum - það er varla þornað blekið á þessum nýju lögum, þau eru rúmlega þriggja mánaða gömul - má ekki leyfa þessu fyrirkomulagi að ganga einn rúnt, má ekki leyfa lögunum einu sinni komast til framkvæmda? Það má ekki leyfa lögunum að komast til framkvæmda, virðulegi forseti, er eitthvað hættulegt á ferðinni? Ég spyr. Þau flokkspólitísku tök sem hér er verið að herða eru nefnilega stórkostlega umhugsunarverð og mikið áhyggjuefni, verð ég að segja, þegar það er haft í huga í samhengi við allt annað sem hér er rætt og kemur fram af hálfu hæstv. ríkisstjórnar. Það eru ekki margir framsóknarmenn hér í salnum en mér þætti gott að heyra í einhverjum framsóknarmönnum um það hvernig rökræðurnar hafa verið þegar framsóknarmenn tóku ákvörðun um að skipta um skoðun, þ.e. að vera á móti því sem þeir voru með fyrir þremur mánuðum, eða hvort þetta er partur af samstarfsyfirlýsingu ríkisstjórnarflokkanna vegna þess að það er ekki stafur um það þar, ekki í pappírnum sem var kynntur á Laugarvatni. Það er ekkert um þetta þar. Í hvaða samstarfsyfirlýsingu er þetta, af hverju var Framsóknarflokkurinn tilbúinn að gera þetta? Var hann sannfærður, voru einhver rök sem framsóknarmenn létu sannfærast af og hugsuðu með sér: Já, þetta er rétt, heyrðu, við vorum á villigötum þarna í vor, þetta er rétt og svona skulum við hafa þetta? Ég hef ekki heyrt neinn framsóknarmann tala af sannfæringu um þetta mál. Stendur það til, virðulegur forseti, að einhver framsóknarmaður taki til máls í þessari umræðu? Mér þætti forvitnilegt að vita hvort Framsóknarflokkurinn ætlar að leiða þetta hjá sér og hvort það er partur af úthaldstækni Framsóknarflokksins til ára og áratuga að leiða suma hluti hjá sér með þeim hætti sem hér er gert. Í greinargerð Lárusar Ýmis Óskarssonar sem ég hef aðeins drepið á, og fyrst og fremst talað um fyrirkomulagið í Svíþjóð og á Bretlandi, er ansi áhugaverð umfjöllun. Athugasemdir hans sem fylgdu með heimsókn hans til nefndarinnar voru líka sendar nefndinni og eru á vef Alþingis. Þar leggur Lárus Ýmir fram vangaveltur sínar um stöðu þessara mála víða um hinn vestræna heim. Mér finnst verulega mikið umhugsunarefni þar sem hann segir, með leyfi forseta: „Íslendingar siðvæddust síðar en flestar nágrannaþjóðirnar, sem voru búnar að eiga sér iðnað, samgöngur og trausta innviði auk borgaralegs samfélags og siðferði sem fylgdi borgarlífi í 200 ár þegar Íslendingar fóru að flytja úr lágreistum sveitabæjum sína á mölina. Vegna þessa erum við hér á landi yfirleitt einum til þremur áratugum á eftir í flestu því sem er til vitnis um þroska samfélags. Þetta er eðlilegt og enginn áfellisdómur yfir þjóðinni. Þannig hefur það liðist mun lengur hér en í nágrannalöndum að stjórnmálamenn hefðu afskipti af Ríkisútvarpinu og að ráðherrar skipuðu starfsmenn aðra en hæstu stjórnendur …“ Ég vil í lok þessarar ræðu minnar vitna í umsögn stjórnar Starfsmannasamtaka Ríkisútvarpsins þar sem kemur fram að starfsmannasamtökin harma að fulltrúinn verði ekki í stjórn Ríkisútvarpsins, samkvæmt tillögu um breytingar á lögum um Ríkisútvarpið, með leyfi forseta: „Með setningu laga nr. 23/2013 um stjórn Ríkisútvarpsins og skipan hennar, var það talið til bóta að fulltrúi starfsmanna fengi sæti í stjórn, til að fylgjast með og hafa áhrif á ákvarðanir sem snerta starfsmenn fyrirtækisins. Með þeirri tillögu sem nú liggur fyrir er ljóst að þessum endurbótum verður snúið við. Það harmar stjórn Starfsmannasamtakanna og bendir enn fremur á að nú þegar er búið að kjósa fulltrúa starfsmanna í stjórn Ríkisútvarpsins, samkvæmt gildandi lögum.“ Virðulegur forseti. Eins og komið hefur fram í ræðu minni hafa engar röksemdir fylgt þessum hluta, þ.e. ákvörðuninni um að starfsmannafulltrúinn eigi ekki erindi á stjórnarfundi. Það skal tekið fram að samkvæmt gildandi lögum hefur starfsmannafulltrúinn málfrelsi og tillögurétt en ekki atkvæðisrétt. Hann er í raun áheyrnarfulltrúi á fundum stjórnar. En með þessari tillögu hæstv. ráðherra Illuga Gunnarssonar er starfsmannafulltrúinn sendur út, sendur fram algjörlega án rökstuðnings, það eru engin rök með þeim þætti. Ráðherrann rökstyður sinn hluta um að taka valnefndina úr sambandi með því að hann telur að gamaldags aðferðir við að kjósa fulltrúana af Alþingi séu betri, gagnsærri, lýðræðislegri og hvað það nú allt saman er en hann nefnir ekki þennan veruleika, að hann leggur til að starfsmannafulltrúanum verði vísað á dyr. Það er óásættanlegt, virðulegur forseti, að ráðherrann geri það ekki með einhverjum hætti vegna þess að þarna er um að ræða ákveðna og mjög mikilvæga áferðarbreytingu á stjórn Ríkisútvarpsins. Menn horfast í augu við og taka sérstakt mið af því að þarna er um að ræða ekki bara fjölmiðil heldur líka vinnustað og þar sem ákveðið starfsmannalýðræði þarf að vera haft í huga, ekki síst þegar verið er að ræða dagskrárstefnu og stefnumótun til langs tíma. Virðulegur forseti. Það fer að síga á seinni hlutann. Eftir að hafa farið yfir þessi mál og þetta frumvarp og þessa stöðu eins og ég hef gert hér er það sem í raun og veru stendur upp úr það að verið er að herða þessi pólitísku tök á Ríkisútvarpinu, hér er verið að hverfa frá þeirri sýn að hin breiða skírskotun skipti máli. Hér er verið að reka starfsmannafulltrúann út, hér er verið að leggja til breytingu sem er algjörlega án tengsla við ný lög um Ríkisútvarpið, þ.e. breytt hlutverk stjórnar og breytt hlutverk miðilsins. Það er að auki brýnt að skoða þetta mál í samhengi við pólitískan veruleika samfélagsins að öðru leyti. Sá gjörningur sem hér er á ferðinni, sem er gagnrýnislaust og án nokkurra mótbára tekinn í gegnum nefnd og liggur greinilega mjög mikið á, vekur í samhengi við aðrar stjórnvaldsákvarðanir og stefnumál nýrrar ríkisstjórnar mjög miklar áhyggjur. Hér er verið að hverfa til stjórnarhátta sem voru við lýði á árum áður í faðmlagi Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks. Það faðmlag er kannski það pólitíska samband þar sem mest ábyrgð liggur á því hvernig komið er fyrir íslensku samfélagi. Það að íslenskt samfélag og íslenskt efnahagslíf skyldi hafa hrunið haustið 2008 er fyrst og fremst þessu faðmlagi að kenna. Það risavaxna verkefni sem við erum enn að glíma við, sama hvort það eru flýtimeðferðarlög fyrir dómstóla eða úrræði fyrir skuldsett heimili, er afurð af þessu faðmlagi, af þessari stjórnarstefnu sem snerist um hættulega afstöðu gagnvart valdi, almennan yfirgang gagnvart lýðræðislegum ferlum og virðingarleysi gagnvart öllu sem heitir þverpólitískt samráð. Þessir þættir allir eru nokkuð sem við verðum að hafa í huga þegar við erum að skoða þetta mál, að þetta mál er ekki í tómarúmi, það er í samhengi við stjórnarmenn lánasjóðsins, við það að menn eru teknir á teppið í ráðuneytum og varaðir við með því að senda afrit á yfirmenn þeirra o.s.frv. Hér erum við að tala um stórt pólitískt samhengi hlutanna sem verður að hafa augun opin gagnvart þegar þetta mál er rætt eins og önnur mál sem hæstv. ríkisstjórn hefur lagt fram. Það að leggja þetta mál fram á þessu sumarþingi með slíku offorsi og af slíkum pólitískum þunga er gríðarlega mikið umhugsunarefni.

Virðulegur forseti. Það er óhætt að taka undir með hv. þingmanni að lýst er eftir Framsóknarflokknum. Flokkurinn náði glæsilegri kosningu í alþingiskosningum í lok aprílmánaðar sl. og eðlilegt kannski að hann láti svo lítið að senda hingað einn og einn fulltrúa til að flytja mál sitt við þessa umræðu. Framsóknarflokkurinn átti talsverða sögu í útvarpsráði um að ganga þar ekki alltaf erinda Sjálfstæðisflokksins heldur taka oft og einatt sjálfstæða afstöðu, ekki síst þegar fulltrúi þeirra var Gissur Pétursson, núverandi forstjóri Vinnumálastofnunar. Margir þekkja þá sögu. Ég vildi spyrja hv. þingmann hvort ekkert hefði komið fram í umfjöllun nefndarinnar því að Framsóknarflokkurinn hlýtur að hafa verið viðstaddur umfjöllun nefndarinnar. Hvað veldur því að stjórnmálaflokkur sem stendur að lagabreytingum fyrir örfáum vikum er kominn hingað svo skömmu síðar, sama fólk og sami flokkur, og ætlar að samþykkja lagaákvæði sem ganga þvert gegn því sem hann ákvað þá? Tók ekki einhver fulltrúi Framsóknarflokksins þátt í störfum nefndarinnar og gerði grein fyrir því hvaða sinnaskipti væru hér á ferð eða eru kannski ólík sjónarmið uppi í þeim ágæta flokki? Ég bið hv. þingmann forláts á því að vera að spyrja hana en þar sem þingmenn Framsóknarflokksins fást ekki til þess að svara hér við umræðuna þá er eina leiðin að spyrja um umræður í nefndinni sem hljóta að hafa verið einhverjar.

Virðulegi forseti. Það er ekki góður siður að vitna í umræður í nefnd, og meira en að það sé ekki góður siður heldur er það ekki heimilt, skilst mér, að gera það þannig að ég fer nú ekki út í það í smáatriðum. Hins vegar hljótum við að kalla til þess að hingað komi að umræðunni einhver fulltrúi Framsóknarflokksins. Framsóknarmennirnir í nefndinni skrifa allir undir meirihlutaálitið án fyrirvara þannig að það liggur að minnsta kosti fyrir að afstaða þeirra er fullkomlega gagnrýnislaus. Það eru ekki einu sinni reifuð sjónarmið á móti eða að niðurstaðan sé reifuð út frá einhverjum tilteknum sjónarmiðum. Það er bara þetta rýra nefndarálit meiri hlutans sem liggur þá til grundvallar og fulltrúar Framsóknar í nefndinni skrifa undir það álit án þess að gera sérstaklega grein fyrir þeim viðsnúningi sem hér er á ferð. Það sem er kannski umhugsunarvert í þessu líka er sú staðreynd að tveir af núverandi ráðherrum í hæstv. ríkisstjórn, hæstv. ráðherra Sigurður Ingi Jóhannsson og hæstv. ráðherra Gunnar Bragi Sveinsson, voru báðir með málinu, greiddu beinlínis atkvæði með málinu. Það var ekki um að ræða hjásetu, eins og hjá hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra Illuga Gunnarssyni sem var ekki það heitur í málinu fyrir þremur mánuðum að hann hefði á því sérstaka skoðun, heldur stóðu þessir fulltrúar beinlínis með málinu og studdu það. Viðsnúningurinn er því eitthvað sem, virðulegur forseti, hv. þingmaður þarf að leita annað til að fá röksemdir fyrir því að sú sem hér stendur er alveg jafn gáttuð á honum og þingmaðurinn sem spyr.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Auðvitað er sjálfsagt að virða þann trúnað sem vera ber í nefndastörfum þingsins og fullkomlega eðlilegt að framsóknarmenn komi sjálfir í ræðustólinn og geri grein fyrir því hvers vegna þeir skipta um skoðun eins og sokka í þessu máli á aðeins tveimur mánuðum og hvers vegna hæstv. utanríkisráðherra Gunnar Bragi Sveinsson og Sigurður Ingi Jóhannsson, umhverfis-, landbúnaðar- og sjávarútvegsráðherra með meiru, eru beinlínis flutningsmenn að málinu því að málið er jú stjórnarfrumvarp. Við treystum því bara að þeir komi á mælendaskrána og lýsi því hvað veldur þessum viðsnúningi og hvers vegna ekki var gerð grein fyrir honum í kosningabaráttunni. Hitt sem ég vildi spyrja hv. þingmann út í, einfaldlega vegna þess að í önnum kosningabaráttunnar og vetrarins fór kannski fram hjá mér sú umfjöllun um Ríkisútvarpið sem ég hygg að hafi meðal annars komið frá fyrrverandi ritstjóra Morgunblaðsins, kannski það hafi líka verið vegna þess að ég geri ekki mikið af því að fylgjast með tilteknum vefmiðlum í landinu og hef fötlun mína sem ágætt skálkaskjól í því efni: Var þar um að ræða einhverjar hótanir í garð útvarpsins eða einhvers konar yfirgang um ritstjórnarstefnu þar eða pólitísk afskipti? Það væri gott ef ég mætti glöggva mig betur á því.

Virðulegi forseti. Internetið er ekki bóla. Ég get í símanum á borðinu hjá mér skoðað mælendaskrána sem fram undan er í þessu máli og þar er enginn framsóknarmaður á lista. Ég held að það sé alveg við hæfi að við köllum eftir því að einhver framsóknarmaður geri það okkur og þingræðinu til gleði að koma hingað og gera grein fyrir sinnaskiptunum. Ég held að það sé bara hollt og gott fyrir umræðuna vegna þess að það er alltaf gott að heyra góðan rökstuðning fyrir viðsnúningi í skoðunum. Hvað varðar hitt málið sem hv. þingmaður spyr um er ég nú ekki með fyrir framan mig þann pistil á evropuvaktin.is sem ég vitnaði lauslega til í fyrri ræðu minni en mér er það bæði ljúft og skylt að koma upp síðar í umræðunni og gera þá ítarlegar grein fyrir því sem þar stóð. Ég mun taka þeirri áskorun hv. þingmanns að gera það og set mig á mælendaskrá af því tilefni. Ég lýsi hér enn og aftur eftir framsóknarmanni í þessa umræðu.

Frú forseti. Það er tvennt undir þessum lið. Fyrst vil ég þakka hæstv. forseta fyrir að taka vel í þá málaleitan sem var sett fram áðan um að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd yrði kölluð saman til fundar og hæstv. ráðherra sjávarútvegsmála boðaður til fundar við nefndina til að gera grein fyrir vinnubrögðum sínum og stjórnsýslu að því er varðar boðun fundar með forsvarsmönnum undirskriftasöfnunar gegn breytingum á veiðigjaldi. Ég vil inna hæstv. forseta eftir því, því að nú er komið á aðra klukkustund síðan þessi beiðni var sett fram í ræðustól, hvað því líði að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sé boðuð til fundar og hvort það hafi verið kannað hvort ráðherrann geti þá komið til slíks fundar. Það var líka óskað eftir því að gert yrði hlé á þingfundi á meðan slíkur fundur yrði haldinn, en af því að klukkan er nú farin að slaga í fimm á föstudagssíðdegi vil ég líka inna hæstv. forseta eftir því hvað hann hyggst halda þessum þingfundi lengi áfram.

Forseti hefur ekki boðað stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd til fundar en mun gera það núna er forseti hverfur úr stóli. Þá mun forseti sem tekur við væntanlega koma þeim skilaboðum áleiðis. Það er það sem forseti hefur að segja um þetta mál núna. Hvað varðar lengd fundarins getur forseti ekki svarað því, en væntanlega verður gerð grein fyrir því mjög fljótlega.

Virðulegi forseti. Ég fagna því að forsetinn hyggst standa fyrir því að fundur verði í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, en ég tek líka undir það að nú er klukkan orðin hálffimm, lengsti dagur ársins og sól og sumar þannig að ég óska þess að sá fundur verði ekki seinna en klukkan fimm. Ég á sæti í nefndinni. Svo væri fróðlegt að vita líka hvenær þessum fundi á að ljúka hér í þessum sal. Ég þakka forseta aftur fyrir að bregðast vel við.

Hæstv. forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um Ríkisútvarpið, fjölmiðil í almannaþágu, nr. 23/2013. Það er með mjög blendnum tilfinningum sem maður kemur í ræðustól til að ræða þetta mál vegna þess að mér er fullkomlega óskiljanlegt, þó að ég sitji í allsherjar- og menntamálanefnd, af hverju það er til umræðu. Við erum á sumarþingi eftir kosningar þar sem fyrirheit voru um að taka fyrir, og við höfum gefið ádrátt um að leggja því lið, þau mál sem fyrrverandi stjórnarandstaða lagði mikla áherslu á og sagði í nánast hverri einustu ræðu að ræða ætti um hagsmuni heimilanna en ekki einhver önnur óþörf mál. Ný lög um Ríkisútvarpið voru í undirbúningi töluvert lengi. Samþykkt höfðu verið lög um Ríkisútvarpið árið 2007 í tíð þáverandi ráðherra, Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur. Síðan er ákveðið að leggja mat á framkvæmdina á þeim lögum árið 2009 og skipaður starfshópur til að fara yfir stöðu mála. Það endar með því að frumvarp kemur inn á þarsíðasta þingi og er þá flutt, fer til umsagnar og kemur til skoðunar. Það fer fyrir tvö þing og að lokum er samþykkt frumvarp um Ríkisútvarpið, fjölmiðil í almannaþágu, eins og það heitir, fyrir u.þ.b. þremur mánuðum. Það er samþykkt af 35 þingmönnum nánast allra flokka nema Sjálfstæðisflokksins og aðeins fjórir þingmenn greiddu atkvæði gegn frumvarpinu. Nokkrir sátu hjá, og þar á meðal hæstv. ráðherra mennta- og menningarmála, Illugi Gunnarsson, en formaður hv. allsherjar- og menntamálanefndar greiddi atkvæði gegn frumvarpinu. Maður veltir fyrir sér: Hvernig stendur á að við erum að sóa tíma þingsins og vinnu í að taka nýtt mál upp í staðinn fyrir að standa við þau lög sem voru samþykkt? Hvað er það sem kallar á breytingu og það á einu atriði, þ.e. skipun stjórnar? Nú kann einhver að segja að það skipti ekki öllu máli hvernig stjórnin er skipuð. Ágæt reynsla hefur verið af því hvernig Ríkisútvarpinu hefur verið stjórnað síðastliðin ár. En þá gæti maður líka sagt að hún skipti ekki öllu, öll sú mikla vinna þar sem við vorum að reyna að læra af hruninu, af rannsóknarskýrslunni, af umræðunni um að reyna að hafa stjórn almannastofnana í armslengd, eins og kallað var, frá beinu flokkspólitísku stjórnvaldi. Hvaða skilaboð gefur ný ríkisstjórn með því að taka einmitt þetta mál upp sem fyrsta mál í mennta- og menningarmálum, eina málið sem hefur komið inn frá þeim hæstv. ráðherra? Hvaða skilaboð er verið að gefa? Er nokkuð að undra að maður velti því fyrir sér hvort hér sé einfaldlega annaðhvort verið með frekju þar sem sagt er: Ég vil, ég ætla, eða að hér sé komið gamla pólitíska valdið sem menn vilji hafa á stofnunum? Það eru mikil vonbrigði ef svo er vegna þess að sú tilraun sem gerð var í lögunum og sem átti að koma til framkvæmda núna fólst í því að skipa valnefnd, og menn hefðu betur átt að fá reynslu á það fyrirkomulag og sjá hvernig það gengi. Valnefnd er tilraun til að stjórna með öðrum hætti en áður, auka vegalengdina eða fjarlægðina á milli hins beina flokkspólitíska valds og stjórnar á almannastofnunum eins og Ríkisútvarpinu, því að sporin hræða. Þá horfi ég lengri aftur í tímann og ég held að við eigum ekki að fara aftur í þann tíma. Þetta mál er sett á með miklum hraða. Það er tekið út úr nefnd gegn vilja okkar í minni hlutanum. Við erum búin að eyða klukkutímum í að reyna að ljúka nefndaráliti sem er mjög ítarlegt, gagnstætt áliti meiri hluta nefndarinnar. Við reynum að gera grein fyrir sjónarmiðum okkar og draga fram þau álitamál sem birtast í umsögnum um frumvarpið. Við leitum auðvitað umsagna til að geta vegið og metið þær tillögur og athugasemdir sem koma fram í þeim. Engin af þeim umsögnum sem við fengum er jákvæð gagnvart þessu frumvarpi. Það er ástæða til að spyrja hæstv. forseta af hverju við stöndum hér klukkan hálffimm á föstudegi til að reyna að ljúka umræðu um þetta mál. Það eru engin stór mál frá stjórnarmeirihlutanum sem bíða. Hvers vegna má þetta ekki fara fram yfir helgina inn á venjulegan fundartíma þar sem við höldum umræðunni áfram? Umræðan fer fram í þingsal einfaldlega vegna þess að ekki hefur verið tími til að fara ítarlega í málin í nefndinni. Það vekur athygli þegar við skoðum samþykktina á frumvarpinu um Ríkisútvarpið fyrir þremur mánuðum, þar sem 35 greiddu atkvæði við lokaafgreiðslu, að framsóknarmennirnir sem greiddu atkvæði voru fimm og enginn úr þeirra hópi var á móti. Hvað hefur gerst í þeirra hópi? Þeir sem studdu frumvarpið óbreytt eða lokaniðurstöðuna voru m.a. tveir núverandi ráðherrar, hæstv. ráðherra Gunnar Bragi Sveinsson og hæstv. ráðherra Sigurður Ingi Jóhannsson. Það vekur athygli að í þingsal í dag er enginn fulltrúi Framsóknar, hvorki úr allsherjar- og menntamálanefnd né aðrir úr þingflokknum, sem tekur þátt í umræðunni. Var það samkomulag stjórnarflokkanna tveggja að Sjálfstæðisflokkurinn fengi einn að ráða þessu og Framsóknarflokkurinn skammist sín svo fyrir að geta ekki komið hér og rökstutt af hverju þeir sáu ljósið og vildu gera þessa breytingu? Ég auglýsi eftir þessu. Það er auðvitað skylda okkar sem þingmanna í ákveðnum nefndum, ekki síst þegar flokkar eiga eingöngu einn fulltrúa þar, að gera grein fyrir sjónarmiðum síns flokks og eigin sjónarmiðum í umræðu um einstök mál, en það er sárt að þurfa að vera hér í þingsal á sama tíma og verið er að bjóða til ráðstefna og funda, eins og gjarnan er á föstudögum vegna þess að föstudagur er yfirleitt ekki fundardagur. Í dag er fundur á Tálknafirði þar sem verið er að ræða samgöngumál og hæstv. innanríkisráðherra er þar að gera grein fyrir sjónarmiðum sínum. Sem þingmaður kjördæmisins hefði ég helst viljað vera þar. Aðrir úr allsherjar- og menntamálanefnd eru á þeim fundi og leyfa sér að taka ekki þátt í þessari umræðu eða skýra á neinn hátt það nefndarálit sem þeir hafa skilað þar sem þeir styðja þessa breytingu. Ef ég skoða af hverju er verið að gera þessa breytingu finn ég ekki eina einustu ástæðu. Það kemur fram í frumvarpinu sjálfu að það sé engin trygging fyrir því að nýju lögin muni tryggja lýðræði og gagnsæi, en því er ekki svarað hvort það að fara yfir í hlutfallskosningu og vera með í stjórn sjö fulltrúa kosna af Alþingi muni ná því markmiði. Það er heldur ekki rætt í nefndaráliti frá meiri hluta nefndarinnar. Það virðist enginn þurfa að svara því af hverju breyta eigi aftur í gamla formið. Því er heldur ekki svarað af hverju starfsmannafulltrúinn er settur út, miðað við lögin eins og þau voru samþykkt í vor, af hverju hann er dottinn út þrátt fyrir að ekki sé horfið frá því að fjölga í stjórn RÚV úr fimm í sjö. Það eru ýmsar svona spurningar sem vakna og maður á erfitt með að átta sig á því hvaða sjónarmið liggja að baki. Minni hluti allsherjar- og menntamálanefndar var tilbúinn að skipa strax valnefndarfulltrúa í samræmi við lögin. Það hefði auðvitað verið eðlilegast enda höfðu lögin verið samþykkt. Nú er komið saman nýtt sumarþing og þess er getið í nefndaráliti meiri hlutans að ekki sé búið að skipa fulltrúa. Nei, hv. formaður nefndarinnar, Unnur Brá Konráðsdóttir, hefði átt að tryggja að við kysum fulltrúa í samræmi við lögin. Bandalag íslenskra listamanna og fulltrúar háskólasamfélagsins voru búnir að tilnefna sína fulltrúa í valnefndina og það hefði verið eðlilegt að við í nefndinni hefðum tilnefnt fulltrúa með sama hætti og síðan hefði ráðherra skipað formann. Þar að auki var búið að fjalla um þetta á fundi starfsmanna Ríkisútvarpsins og kjósa í tvöfaldri kosningu fulltrúa starfsmanna. En þá kemur þetta frumvarp allt í einu inn sem eitt af brýnustu stefnumálum ríkisstjórnarinnar. Ég sagði í gríni áðan að nú væri kannski farinn að birtast árangurinn af því að búið væri að skipta um stjórnir, eins og í lánasjóðnum, þar sem valdir voru sérstakir fulltrúar Sjálfstæðisflokksins, þrír talsins, í stjórn sjóðsins. Ég sé í fjölmiðlum að lánasjóðurinn gaf starfsmönnum sínum leyfi frá klukkan tvö í dag. Það verður gaman að sjá hvort ný stjórn Ríkisútvarpsins leggur niður starfsemi vegna veðurs í einhverja klukkutíma. En þetta er sagt í gríni, eða ætla menn að fara að ráðskast svona með hlutina? Ég veit að svo var ekki í tilfellinu með starfsmenn lánasjóðsins og njóti þeir nú vel að fá leyfi til að vera úti í sólinni, en ætla menn að fara að taka geðþóttaákvarðanir í stjórn fjölmiðils? Ég ætla rétt að vona ekki. Við þurfum á sterkum fjölmiðlum að halda, við erum með fjölmiðla sem eru keyptir og eign ákveðinna aðila og menn hafa einmitt verið að reyna að búa til þannig lagaumhverfi að skylt sé að upplýsa um hverjir séu eigendur að fjölmiðlum og tryggja að aðkoma eigenda sé ekki bein að frétta- og upplýsingamiðlun viðkomandi fjölmiðla. En svo tökum við, ríkisvaldið og Alþingi, löggjafinn, þveröfuga stefnu og reynum að tryggja beina boðleið þar á milli. Það hljómar kannski voða saklaust að segja: Við ætlum að kjósa hlutfallskosningu og hverjir eru betri til þess en 63 þingmenn sem hafa fjölbreyttan bakgrunn, koma af öllu landinu og þekkja mjög vel til í hverju horni og hverjum kima á Íslandi? En við sem höfum setið á Alþingi í einhvern tíma vitum að hlutfallskosningar og tilnefningar stjórnmálaflokka fara ekki þannig fram að lögð séu fram nöfn fulltrúa, þau rædd ítarlega og valið úr og tryggt að það sé fjölbreytni, fulltrúar frá öllum landsvæðum, fulltrúar beggja kynja o.s.frv. Það er ekki þannig. Hér kemur fram listi meiri hlutans, listi minni hlutans, og í þessu tilfelli væru hlutföllin 4:3 og ég fullyrði að það er ekki þannig að Framsóknarflokkurinn skoði hvaða fulltrúa Sjálfstæðisflokkurinn ætli að tilnefna og að menn velji þannig að í heildina verði sterkur hópur sem hafi góða hæfni og þekkingu, mikla reynslu o.s.frv. Það er einmitt það sem hæfnis- eða valnefndin átti að gera, að tryggja að menn gætu rætt saman og fundið bestu fulltrúa til að þjóna þessari opinberu stofnun. Í valnefndinni væri þverfaglegur, breiður hópur. Hann ætti ekki að velja sína fulltrúa, þ.e. þeirra sem eiga aðild að valnefndinni, heldur velja sem sterkasta stjórn fyrir Ríkisútvarpið. Að tala um að þar með missi ráðherra ábyrgðina eða valdið yfir stofnuninni er alrangt og þar að auki er það í sjálfu sér ágætt ef hann gerir það að öðru leyti en því en varðar fjárhagslegan ramma og ytra skipulag. Í nýju lögunum sem voru samþykkt í vor var nefnilega gerð breyting á verkefnum stjórnar, þess vegna var líka verið að breyta stjórninni. Nýrri stjórn er falið víðtækara verkefni varðandi langtímadagskrárgerð og stefnumótun fyrir dagskrárgerð. Guð hjálpi okkur ef það á að vera flokkspólitískt, hafandi í huga ýmsar fullyrðingar eða hvað eigum við að segja, upphrópanir, sem við höfum heyrt í umræðunni um að hér þurfi að breyta stjórnum og fyrirkomulagi til að hreinsa út ákveðin pólitísk sjónarmið, að þau séu allt of áberandi o.s.frv. Ég ætla ekki að gera meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar upp þá skoðun að hann hafi slíkar væntingar eða ætli sér slíkt hlutverk, en sporin hræða hvað þetta varðar. Af því að það hefur ekki komið fram beint hér langar mig að lesa upp, með leyfi forseta, hvernig lögin eru í dag að þessu leyti, þannig að það hafi þá verið sagt í þingsal. Í 9. gr. laga nr. 23/2013 er fjallað um stjórn Ríkisútvarpsins og þar segir: „Stjórn Ríkisútvarpsins skal kosin á aðalfundi. Aðalfundur skal haldinn fyrir lok janúarmánaðar ár hvert. Stjórn Ríkisútvarpsins skipa sjö menn og jafnmargir til vara. Ef atkvæði falla jöfn ræður atkvæði formanns úrslitum. Áður en stjórn er kosin á aðalfundi skal hún tilnefnd til tveggja ára í senn: 1. Ráðherra tilnefnir einn mann sem kjörinn skal formaður og einn til vara. Stjórn skiptir með sér öðrum verkum. 2. Starfsmannasamtök Ríkisútvarpsins tilnefna einn mann og annan til vara á löglega boðuðum fundi og hafa þeir málfrelsi og tillögurétt en ekki atkvæðisrétt í stjórn Ríkisútvarpsins.“ Ég vil skjóta því inn að fram kom í umræðunni að Starfsmannasamtök Ríkisútvarpsins gera ekki athugasemdir við þetta, þau telja eðlilegt að fulltrúar þeirra hafi málfrelsi og tillögurétt en ekki endilega atkvæðisréttur. Ef ég held áfram lestrinum, með leyfi forseta: „Ráðherra skipar fimm manns og jafnmarga til vara í valnefnd til tveggja ára í senn. Allsherjar- og menntamálanefnd Alþingis tilnefnir þrjá fulltrúa og jafnmarga til vara, Bandalag íslenskra listamanna tilnefnir einn fulltrúa og annan til vara og Samstarfsnefnd háskólastigsins tilnefnir einn fulltrúa og annan til vara.“ Svo kemur kafli um hlutverk valnefndar, með leyfi forseta: „Hlutverk valnefndar er að tilnefna fimm fulltrúa í stjórn og fimm til vara sem skulu kosnir í stjórn Ríkisútvarpsins. Við tilnefningu á fulltrúum í stjórn skal valnefnd hafa hagsmuni Ríkisútvarpsins að leiðarljósi og að meðal stjórnarmanna sé m.a. þekking og reynsla af fjölmiðlun, menningarmálum, nýjum miðlum á hverjum tíma, rekstri og stjórnun fyrirtækja. Þá skal gæta að jafnrétti kynjanna í tilnefningum valnefndar.“ Þetta eru forsendurnar. Í raun er verið að draga fyrirkomulagið aðeins frá því að það séu flokkspólitískir aðilar sem kjósi eða tilnefni fulltrúa beint með því að búa til valnefnd sem hefur það hlutverk að setja saman fimm manna hóp sem uppfyllir þessi skilyrði. Þetta er ekkert eina hugsanlega leiðin til að finna góða stjórn fyrir Ríkisútvarpið, en við erum nýbúin að ákveða að velja þessa leið. Hvers vegna í veröldinni er verið að taka málið upp nú, örfáum vikum eftir að lögin hafa verið samþykkt, og hafa það sem eitt aðalmálið á sumarþingi með tilkomu nýrrar ríkisstjórnar? Það getur eiginlega ekkert verið neitt annað en að þetta séu klár og alvarleg skilaboð um breytta stjórnarhætti. Stjórnarmeirihlutinn ætli að hafa þarna áhrif og sjá um rekstur stofnunarinnar. Það tel ég miður og raunar algjörlega ótækt. Í 10. gr. áðurnefndra laga, sem við eigum að vinna eftir í dag, er fjallað um starfssvið stjórnarinnar. Ég ætla að leyfa mér að lesa þá grein vegna þess að hún skýrir líka að verið var að breyta hlutverki stjórnarinnar og auka það. Það að breyta því hvernig kosið er í stjórn ætti því að hafa áhrif á þennan kafla líka, en það er ekki tilfellið í þeim tillögum sem hér liggja fyrir. Með leyfi forseta, hljómar 10. gr. þannig: „Stjórn Ríkisútvarpsins fer með æðsta vald í málefnum þess á milli aðalfunda. Stjórnin ber ábyrgð á rekstri Ríkisútvarpsins og að farið sé að lögum um Ríkisútvarpið, að samþykktir þess og ákvæði samnings um fjölmiðlun í almannaþágu séu uppfyllt. Starfssvið stjórnar Ríkisútvarpsins nær sérstaklega til eftirfarandi þátta í starfi þess:“ Síðan eru tilgreindir átta liðir, sem eru: „1. Að móta í samvinnu við útvarpsstjóra dagskrárstefnu og megináherslur í starfi Ríkisútvarpsins til lengri tíma. 2. Að staðfesta skipurit fyrir Ríkisútvarpið. Að ráða útvarpsstjóra og leysa hann frá störfum. Er stjórn skylt að auglýsa stöðu útvarpsstjóra opinberlega.“ - Það er sérstaklega tekið fram að hana skuli auglýsa. „3. Að taka ákvarðanir um lán og ábyrgðir vegna Ríkisútvarpsins. 4. Að taka meiri háttar ákvarðanir um rekstur Ríkisútvarpsins, þ.e. ákvarðanir sem ekki falla undir daglegan rekstur, ýmist að eigin frumkvæði eða að fengnum tillögum útvarpsstjóra eða annarra starfsmanna. 5. Að fylgjast með starfsemi og verkefnum Ríkisútvarpsins. Skal útvarpsstjóri gæta þess að stjórnin sé á hverjum tíma upplýst um helstu þætti í starfsemi Ríkisútvarpsins. Áætlanir sem gerðar eru fyrir hvert ár skulu kynntar í stjórn. 6. Að fylgjast með rekstri Ríkisútvarpsins og samþykkja fjárhagsáætlun fyrir hvert starfsár. 7. Að gera grein fyrir því í ársskýrslu til aðalfundar hvernig tekist hefur að uppfylla lögbundnar skyldur Ríkisútvarpsins um fjölmiðlaþjónustu í almannaþágu. 8. Að öðru leyti en að framan greinir er starfssvið stjórnar ákveðið í samþykktum Ríkisútvarpsins, sbr. lög um hlutafélög, nr. 2/1995, með síðari breytingum.“ Því miður eru ekki til sérstök lög um opinber hlutafélög en menn hafa túlkað það þannig að um opinber hlutafélög gildi almenn lög um hlutafélög. Það kemur þarna fram. Bak við allar þessar breytingar er mikill rökstuðningur í frumvarpinu sem samþykkt var í vor. Auðvitað geta menn haft skiptar skoðanir á því hvort þetta sé endanleg lausn, eina eða besta lausnin eða ekki, en mér finnst ekki næg ástæða að af því að formanni hv. allsherjar- og menntamálanefndar eða núverandi hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra líkar þetta ekki geti þeir bara breytt fyrirkomulaginu. Mér finnst það vera mikil þjónkun ef Framsóknarflokkurinn ætlar síðan að gleypa það, jafnvel gegn nýlegri afstöðu eigin ráðherra. Ég auglýsi mjög eftir skoðun þeirra hvað þetta varðar. Ég vona að ætlunin sé ekki að fara yfir í það form að hér verði beinar pólitískar stjórnir kjörnar af Alþingi sem víðast, gagnstætt því sem við höfum verið að gera á undanförnum missirum. Við erum alls ekki búin að hreinsa til að fullu og eigum töluvert langt í land en þurfum að gera það víðar og ekki hvað síst í fjölmiðli eins og Ríkisútvarpinu þar sem þetta skiptir meira máli en annars staðar. Ég ætla að vona að stjórnarmeirihlutinn ætli ekki að fara í þennan farveg með allar aðrar stjórnir og velja sér verkefni eða gera þetta svona. Það getur boðið upp á tortryggni og gerir það, það býður upp á tortryggni og það er vont fyrir Ríkisútvarpið sem býr við hvað mest traust allra fjölmiðla og verður að halda því. Það kom fram fyrir nefndinni að menn sögðu að núverandi stjórn hefði rækt hlutverk sitt með ágætum jafnvel þótt hún væri pólitískt kjörin vegna þess að menn settu sig í þær stellingar að vinna í anda þess sem hafði verið rætt vegna nýju laganna. En til að tryggja og festa þau skilaboð í sessi þannig að hver og ein stjórn á hverjum tíma hafi þetta að leiðarljósi bjuggu menn til þessa valnefnd til að reyna að tryggja svokallaða armslengd frá flokkspólitíkinni yfir í stjórn fyrirtækisins og Ríkisútvarpsins. Lítum á álitið sem liggur fyrir frá meiri hluta allsherjarnefndar. Segja má að þegar var fjallað um þetta mál í nefndinni lá strax fyrir að það væri ágreiningur um það. Menn eyddu ekki miklum tíma í að reyna að ná saman, og kannski hefði verið betra að eyða meiri tíma í að skoða álitin og reyna svo að taka afstöðu á faglegan hátt, en niðurstaðan var ákveðin fyrir fram og það var ekki margt að ræða fyrir okkur í minni hlutanum því að það var greinilegt að rök eða umsagnir mundu engu breyta. Í meirihlutaálitinu, sem er nú ekki nema ein lítil blaðsíða, mestmegnis bara lýsing á því hverjir komu á fundi nefndarinnar og hvernig stjórn hefði átt að vera skipuð, er einmitt kvartað yfir eftirfarandi, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn bendir á að við upphaf sumarþings hefur ný stjórn ekki verið skipuð í samræmi við lög nr. 23/2013, en samkvæmt ákvæði til bráðabirgða III í lögunum ber að halda hluthafafund vegna skipunar nýrrar stjórnar innan þriggja mánaða frá gildistöku laganna, þ.e. fyrir 21. júní nk.“ - Það er í dag. Við hefðum getað verið búin að tilnefna í valnefndina, það er ljóst að menn uppfylla ekki þetta ákvæði jafnvel þó að lögin yrðu afgreidd einhvern tíma í næstu viku. Það er sérstakt ákvæði um að núverandi stjórn starfi áfram þar til búið er að kjósa nýja stjórn þannig að það er ekki hundrað í hættunni þó að þetta bíði fram á haustið og menn gefi sér betri tíma til að finna bestu lausn og tryggi a.m.k. að starfsmenn eigi fulltrúa o.s.frv. Við munum vonandi ræða það aftur í nefndinni því að óskað hefur verið eftir því að málið komi aftur til hennar. Ef við lesum aftur úr meirihlutaálitinu um valnefndina stendur þar, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn bendir á að valnefndin ber enga ábyrgð gagnvart kjósendum og engin trygging er fyrir því að nýtt fyrirkomulag, sem 9. gr. laganna felur í sér, stuðli að markmiðum laganna eins og þeim er lýst í 3. gr. laganna, þ.e. stuðli að því að félagið þjóni lýðræðislegum, menningarlegum og samfélagslegum þörfum íslensks samfélags.“ Þetta kann að vera rétt. En tryggir hlutfallskosning á Alþingi þetta? Er það þannig að þegar hér verða kosnir fjórir fulltrúar frá stjórnarmeirihlutanum geti ég dregið einstaka þingmenn til pólitískrar ábyrgðar vegna stjórnarskipunar? Eða ber ekki Alþingi allt ábyrgðina? Það eru engar svona beinar tengingar við þingmenn. Það er ekki þannig að menn sæki um og hér sé hæfasta fólkið valið úr stórum, breiðum hópi. Kannski ætti Alþingi allt að vera valnefndin ef menn treysta sér til þess. Allir flokkar mundu leggja fram nöfn og síðan yrði að ná sátt þar sem allir yrðu að vera sammála um niðurstöðuna. Það er til það fyrirkomulag erlendis að aldrei sé skipuð stjórn ef ágreiningur er til staðar og allir fari í gegnum skoðun af þar til bærum aðilum og hópurinn síðan skipaður. En valin var önnur leið í lögunum, þessi valnefnd, og ég tel að menn eigi að fara eftir henni í staðinn fyrir að eyða tíma í að ræða breytingu á þessu eina atriði. Í áliti meiri hlutans er talað um að ólýðræðislegt og ógagnsætt sé að kjósa með öðrum hætti en að Alþingi kjósi beint. Þetta er nú eins og að segja að fulltrúalýðræðið, það að menn skipi fulltrúa beint tryggi lýðræðið. Í sjálfu sér bendir ekkert til þess og almenningur fær ekki að fjalla mikið um eða skoða þau mál þegar verið er að kjósa fulltrúa. Almenningur getur kvartað en lengra nær það varla. Hv. þm. Svandís Svavarsdóttir fór ítarlega yfir álit minni hluta allsherjarnefndar, sem er upp á fjórar blaðsíður, þar sem farið er yfir stöðu mála og reifað hvert markmiðið var með nýju lögunum og af hverju við viljum standa við lögin. Þar voru sett mjög skýr markmið um að skapa þessa armslengd eins og ég nefndi áður. Í nefndarálitinu er líka rætt um hlutverk og verkefni stjórnarinnar eins og ég hef gert hér grein fyrir til að undirstrika að það er samhengi á milli þess hvernig stjórn er skipuð og hver verkefnin eru á hverjum tíma. Það er líka vakin athygli á því í áliti minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar að þessi undarlega forgangsröðun hafi komið okkur á óvart. Við fjögur í minni hlutanum sem settumst í allsherjar- og menntamálanefnd, sem níu aðilar skipa, þekktumst ekki öll fyrir, þ.e. ég þekkti hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur en ekki aðra sem rita undir álit minni hlutans. Við þessi fjögur sátum og horfðum á hvert annað og sögðum: Hvers vegna erum við að fjalla um þetta? Hvaða brýna þörf var á þessu? Hvað rök eru á bak við þetta? Við höfum ekki fengið nein svör nema þetta: Ég er á móti því að skipa með þeim hætti sem átti að gera, ég ætla að gera þetta öðruvísi og þess vegna á þetta að vera svona. Ég hef það vald og ég ætla að nota það. Einhver stendur á bak við valdið, það er stjórnarmeirihluti í þinginu sem ætlar greinilega að standa á bak við þetta. Fulltrúar Framsóknar í nefndinni sem standa á bak við meirihlutaálitið hafa ekki getað gefið neinar skýringar á sinni afstöðu enda eru þeir ekki á staðnum og taka ekki þátt í umræðunni. Í minnihlutaálitinu koma líka fram þau faglegu sjónarmið sem áttu að ráða við skipun stjórnar og eiga að ráða samkvæmt lögunum - það er ekki búið að breyta þeim - og mikilvægi þess að tryggt sé að í stjórninni sé ákveðin þekking á fjármálum, rekstri og öðru slíku, og þekking á mennta- og menningarmálum. Og þar með, eins og rætt var í 1. umr., á íþróttum eða öðru sem eru algengir dagskrárliðir í ríkisfjölmiðli. Það er mikilvægt að tryggja að þau sjónarmið séu inni. Það er forvitnilegt að skoða þær umsagnir sem við höfum fengið, ég nefni t.d. álit frá einstaklingi, Birni Davíðssyni frá Ísafirði. Hann kvartar þar að vísu yfir því að í lögunum í vor hafi þess ekki verið gætt að fjalla um dreifikerfið og tryggja aðgengi að ríkisfjölmiðlinum um allt land. En hann vekur athygli á byggðasjónarmiðum og mikilvægi þess að þjónustan sé úti um allt land. Og þó að við náum ekki að ræða byggðasjónarmið í þessu samhengi, varðandi stjórnina, þurfum við auðvitað að taka það mál upp í framhaldinu og skoða hvort ríkisfjölmiðill okkar sinnir því hlutverki. Hefði til dæmis verið ástæða til að gæta þess að í stjórn Ríkisútvarpsins væri landsbyggðarfólk í einhverjum hlutföllum við aðra? Ég held að það væri mjög þarft vegna þess að við sem búum utan við 101 Reykjavík þekkjum að það getur haft áhrif á sjónarhornið í mörgum tilfellum, fjölbreytnin hvað það varðar skiptir máli jafnt og ýmsar aðrar forsendur. Eitt af því sem er tekið fyrir í nefndarálitinu sem skiptir mjög miklu máli tengist líka þessari nýju ríkisstjórn sem fer af stað með góð fyrirheit sem við erum öll mjög sátt við; aukið samráð, aukið samstarf, leita sameiginlega lausna, fara í lausnamiðuð stjórnmál, málefnalegri umræðu. Það kemur ekki fram í þessu frumvarpi, aldeilis ekki. Hér er það ráðherra sem einn ákveður að fara inn í ríkisstjórn, fær stuðning þar um að leggja þetta fram, þingflokkarnir blessa þetta, málið er komið hér inn. Það er ekkert samráð haft við þá aðila sem stóðu að frumvarpinu á sínum tíma, tíminn er takmarkaður, málið er tekið inn á sumarþing þar sem við erum að afgreiða brýnustu mál og við eigum bara að klappa fyrir því sem þannig kemur fram þegjandi og hljóðalaust. Væntingar mínar voru ekki um þetta þegar við töluðum um að við styddum samráð og reyndum að vinna vel að málum saman. Við erum þegar í dag búin að afgreiða annað mál sem var flýtimeðferðarfrumvarpið. Þar tókst okkur að ná ágætri sátt jafnvel þó að við hefðum mjög stuttan tíma og málið hefði í sjálfu sér þurft lengri tíma. Við vildum að það hefði framgang enda eitt af þeim forgangsmálum sem voru lögð fram í kosningunum og sem við höfum heitið að styðja við sem ákveðna lýðræðislega niðurstöðu samfélagsins. Það hafi forgang að vinna að lausnum á skuldavanda heimilanna. Ekkert í kosningabaráttunni benti til þess að kæmust Sjálfstæðis- og Framsóknarflokkur til valda mundu þeir reyna að hrifsa að nýju öll þau völd sem þeir höfðu hér áður. Það voru engin fyrirheit um það, ekkert loforð um það. Það var að minnsta kosti vel falið. Þess vegna er þetta ekki að viðhöfðu neinu samráði við einn eða neinn. Það kemur ágætlega fram í þeim álitum sem lögð voru fram hvaða leiðir eru farnar annars staðar, sérstaklega frá Lárusi Ými Óskarssyni sem kom fyrir nefndina að ósk eins nefndarmanns og gerði grein fyrir því hvernig málum væri háttað í nágrannalöndunum okkar. Alls staðar er verið að reyna að búa til þessa armslengd frá flokkspólitíkinni yfir í stjórnir stofnunar ríkisfjölmiðla. Það er gert á ólíkan hátt, ýmsar leiðir notaðar, og gerð ágætlega grein fyrir því í áliti hans, það er ólíkt í Bretlandi og á Norðurlöndum. Og eins og ég sagði þá erum við örugglega ekki með einu og bestu lausnina. Það eina sem við vitum er að við erum að hverfa frá leið sem hefur verið prófuð og gafst mjög illa áður. Hún hefur gengið bærilega núna en er allt of áhættusöm til að við getum sett Ríkisútvarpið undir það að eiga að sæta því að vindar pólitíkurinnar ráði því hvernig ríkisstofnun eins og Ríkisútvarpið er rekin, fjölmiðill í almannaþágu. Það er kannski fyrst og fremst það sem manni líður illa með, vonbrigðin yfir að heyra slíkan málflutning, horfa á slíkan forgang hjá nýrri ríkisstjórn, hafandi einlæglega bundið vonir við að það kæmi eitthvað ferskt inn með nýju fólki og nýju þingi. Við höfum öll gefið loforð um breytta stjórnarhætti, aukið lýðræði, þátttöku almennings. Við sjáum það alls staðar, í gegnum undirskriftasafnanir og annað, að menn vilja segja sína skoðun, segja sitt álit þvert á pólitíska flokka. En svo reyna menn að hrifsa til sín aukin völd á öðrum stöðum. Þetta finnst mér í sjálfu sér algjörlega óviðunandi og mjög leitt að þetta skuli fara svona fram. Ef við kíkjum á umsagnirnar sem bárust um frumvarpið eru þær allar andstæðar þessum breytingum, þó með ólíkum hætti. Hjá einstaka aðila komu fram sjónarmið um að þetta gengi ágætlega í stjórninni eins og fyrirkomulagið væri núna. Við fáum yfirlýsingu frá stjórn Starfsmannasamtaka Ríkisútvarpsins um vonbrigði þeirra yfir því að þau skuli ekki eiga lengur fulltrúa í stjórninni samkvæmt frumvarpinu. Og það er ekkert gert með það, ekkert reynt að bæta úr því eða laga það. Síðan getum við tekið álit Bandalags íslenskra listamanna, en ágætlega er gerð grein fyrir því í nefndaráliti minni hlutans. Þar er einmitt talað um valddreifingu og aðkomu almennings án þess að menn þurfi að hafa tengingu við sérstök stjórnmálasamtök. Það er það sem við höfum í raun verið að ýta undir að verði gert. Það er ástæða til þess að lesa þennan kafla í álitinu, sem hefur komið fram áður, frá Bandalagi íslenskra listamanna. Þar segir, með leyfi forseta, frá Bandalagi íslenskra listamanna: „Rökin fyrir þessum breytingum voru þau að með þátttöku fulltrúa Bandalags íslenskra listamanna í valnefnd verði tryggt að fulltrúi með þekkingu á menningarmálum verði valinn í stjórn. Á sama hátt er talið að fulltrúi samstarfsnefndar háskólanna sjái til þess að í stjórn veljist fulltrúi með þekkingu á fjölmiðlamálum.“ Þarna er vitnað í upphaflegt frumvarp. Það segir í álitinu að með engum hætti sé komið til móts við þau sjónarmið og markmið sem sett voru í frumvarpinu. Athyglisverðar ábendingar koma frá félagi sem kallar sig Ölduna, félag um sjálfbærni og lýðræði. Það sendi inn umsögn um upphaflega frumvarpið á sínum tíma. Það vill ýmsar róttækari breytingar, en efnislega er alltaf verið að tala um það sama, þ.e. að búa til múra á milli stjórnmálanna og fjölmiðilsins sem við fjöllum um hér, Ríkisútvarpsins, fjölmiðils í almannaþágu. Það gengur þvert á það sem verið er að gera í þessu frumvarpi. Ég hef áður gert grein fyrir áliti Björns Davíðssonar varðandi landsbyggðarmálin en ástæða er til að fylgja eftir mörgum athugasemdum sem þar koma fram og tengjast dreifinetinu og móttökuskilyrðum eða viðtökuskilyrðum miðla úti um allt land. Ég held að mjög miklu máli skipti að við stuðlum að því að lýðræðisleg umræða geti átt sér stað með því að tryggja að dreifikerfið sé gott. Í áliti hans er líka bent á að það þurfi að vera starfsstöðvar utan höfuðborgarsvæðisins. Því er að sumu leyti ágætlega sinnt en að mörgu leyti illa, sem gerir einhæfni sjónarmiða meiri. Þetta eru ágætisábendingar sem ég tel víst að nefndin muni taka upp í framhaldi af umræðunni hér, þær tengjast ekki stjórn RÚV, og við munum taka þetta upp á haustþingi og velta fyrir okkur hvort gera eigi lagabreytingar til að skjóta sterkari stoðum undir landsbyggðarhlutverk þessa fjölmiðils. Að öðru leyti held ég að ekki sé ástæða til að ræða það álit frekar. Það er forvitnilegt í yfirlitinu sem Lárus Ýmir Óskarsson sendir okkur og bendir á að einmitt þegar frumvarpið um Ríkisútvarpið var samþykkt 2007, undir forustu Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur þáverandi ráðherra, var tekinn frá stjórn þess fyrirtækis sá kaleikur að skipta sér af daglegum rekstri. Það muna allir eftir útvarpsráði og slagnum í kringum einstaka liði þar, athugasemdir um einstaka dagskrárliði, hvort Derrick ætti að vera á miðvikudögum eða fimmtudögum eða hvað annað það var. Þarna var stigið fyrsta skrefið að þessum aðskilnaði. Annað skref er stigið 2013. Hvers vegna í veröldinni ætlum við að stíga skref til baka? Hér í umræðuna vantar svar eða rökstuðning fyrir því. Þau svör hafa ekki komið. Ég vona að við fáum þau við framhald 2. umr. þar sem fleiri mæta og að framsóknarmenn a.m.k. geri grein fyrir stefnubreytingu sinni í þessu máli. Það var niðurstaða okkar í minni hlutanum sem fjölluðum um málið í nefndinni að vísa ætti því frá, vísa því aftur til ráðuneytisins, framkvæma lögin eins og þau eru núna og snúa okkur að því sem við teljum vera mikilvægara að ræða á sumarþingi, forgangsmálin sem lofað var að fara í í kosningabaráttunni og skipta miklu máli, sem og mál sem við erum að bíða eftir að komi inn í þingið, bæði hvað varðar skatta og eins öryrkja og aldraða. Þau hafa ekki komið fram enn þá. Það er undarlegt að hafa í huga þá ræðu sem hæstv. forseti þingsins flutti í upphafi þings þar sem hann hvatti ráðherra réttilega til að koma fyrr inn með mál þannig að málflutningur mætti vera vandaðri, ef við eigum að taka hvert stórmálið á fætur öðru á tveimur, þremur dögum í lok þingsins. Nú erum við búin að sitja tvær vikur á sumarþingi, sem undir venjulegum kringumstæðum væri eðlilegt sumarþing, og stóru málin eru ekki enn þá komin fram.

Virðulegi forseti. Ég get alveg tekið undir orð hv. þm. Guðbjarts Hannessonar sem talaði áðan, að það væri með trega sem hann kæmi hingað upp til þess að ræða þessi mál. Þetta er svona mál sem virðist ætla að vera lengi í umræðunni en eitt af því sem einkenndi síðasta þing var hið eilífa málþóf og pontan hertekin. Eitt af því sem við í Bjartri framtíð erum til dæmis alls ekki hrifin af er að langar umræður fari fram og pontan sé tekin í gíslingu. Það er ekki á okkar dagskrá að standa í því. Mér finnst málið einhvern veginn mér skylt þar sem ég sit í allsherjar- og menntamálanefnd. Ég nefndi það í þeim ræðum sem ég hef haldið á þessu sumarþingi að mér hefur fundist þessi - hvað á ég að segja? Ég get alveg sagt eins og hv. þm. Guðbjartur Hannesson sagði áðan: Til hvers erum við að ræða þetta mál? Ég sem nýr þingmaður og tiltölulega nýr í stjórnmálum, svo að ég fari nú aðeins út í það, er farinn að velta fyrir mér af hverju ég fór út í stjórnmál. Það var vegna þess að ég vildi breyta stjórnmálunum. Ég vildi breyta því umhverfi og þeirri umræðu og þeirri stjórnmálamenningu sem hefur einkennt okkur Íslendinga svo lengi, valdapólitík og eilíf heiftug umræða. Ég sagði það í ræðu um daginn og beindi orðum mínum til hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra að ég byndi mikla von við þessa ríkisstjórn. Ég er mikill lýðræðissinni og ríkisstjórnin fékk góðan meiri hluta, er með sterkan meiri hluta á þingi og var kosin á grundvelli kosningaloforða sem voru mikil og stór, en ég sá hvergi í stefnuyfirlýsingunni að breyta ætti stjórn RÚV. Ég hef fylgst með stjórnmálaumræðu, ég er sveitarstjórnarmaður og hef fylgst með pólitískri umræðu undanfarin ár og ekki bara undanfarin ár heldur oft þegar talað hefur verið um málefni Ríkisútvarpsins. Það er eilíf þræta um hlutverk þess, skipan í stjórnina og fréttastofuna. Alla tíð hafa menn verið að þræta um þessa stofnun sem er í mínum augum ein merkilegasta menningar- og öryggisstofnun landsins. Það er með hreinum ólíkindum að við Íslendingar skulum vera að rífast um þessa stofnun og eilíft hnútukast skuli vera út í fréttastofu, útvarpsstjóra og fréttamenn. Hvernig ætla menn að ráða inn á fréttastofu RÚV? Hvernig ætla menn að fara að því faglega? Menn hafa misjafnar skoðanir í pólitík, það er alveg ljóst. Það er það besta við þetta líf að við erum öll ólík og höfum ólíkar skoðanir. En hvernig á að ráða inn í Ríkisútvarpið? Í stefnuyfirlýsingu nýrrar ríkisstjórnar stendur líka, með leyfi forseta: „Ríkisstjórnin mun leitast við að virkja samtakamátt þjóðarinnar og vinna gegn því sundurlyndi og tortryggni sem einkennt hefur íslensk stjórnvöld og umræðu í þjóðfélaginu um nokkurt skeið.“ Ég …  Ég er alveg orðlaus yfir því hvernig við byrjum þetta þing, ég verð að segja alveg eins og er. Eins og ég las upp: „… mun leitast við að virkja samtakamátt þjóðarinnar og vinna gegn því sundurlyndi …“ Þá kemur hæstv. ríkisstjórn með þessi mál inn fyrst. Ég er mikið á ferðinni heima hjá mér, fer niður á bryggju og hitti fólk. Ég verð að segja að ég held að hæstv. ráðherrar og stjórnarþingmenn ættu að fara að hugsa sinn gang aðeins og velta því fyrir sér á hvaða leið þeir eru því að það er að magnast upp, finnst manni, ótrúlegur órói. Ég vil ekki að hér verði uppþot eins og var hér um árið. Það er ótrúlegur urgur í fólki, eins og þessi loforð voru fín. Ég sagði það líka um daginn að ég hefði sennilega kosið Framsóknarflokkinn út af loforðunum ef ég hefði ekki verið að brölta sjálfur í stjórnmálum. Síðan koma þeir inn með svona mál. Þetta mál snýst um hvernig eigi að skipa í stjórn Ríkisútvarpsins. Það er nýbúið að samþykkja lög um Ríkisútvarpið. Það sem fær mig til að koma hingað upp og ræða þetta mál er að það voru eiginlega allir sammála og víðtæk sátt var um það þannig séð, meira að segja hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra sat hjá, hann var ekki einu sinni á móti því. Þá fer maður að velta því fyrir sér á hvaða leið við erum. Það er búið að nefna hérna skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Eitt af því sem fékk mig til þess að hafa meiri áhuga á stjórnmálum var einmitt sú skýrsla. Það vaknaði sú von í brjósti mínu að eitthvað væri að breytast á Íslandi því að eins erfitt og ömurlegt þetta hrun okkar var vonaði maður auðvitað að fólk mundi læra af því, að við mundum læra eitthvað sem þjóð og mundum breyta stjórnarháttum og framkomu okkar gagnvart hvert öðru. Því miður virðist það ekki vera þannig. Talað var um þetta hrun, hið efnahagslega og fjárhagslega, en mér fannst siðferðilega hrunið miklu meira. Þegar maður ræddi við fólk úti í samfélaginu var það búið að fá upp í kok af stjórnmálamönnum. Ég nefndi það hérna í ræðu um daginn að það væri þyngra en tárum tæki að hlusta á hvernig fólk talaði um stjórnmálamenn. Um daginn var sagt við mig: „Það verður spennandi að sjá hvað líður langur tími, Palli, þangað til þú verður eins og hin fíflin á Alþingi.“ - Fíflin, hugsið ykkur. Það er verið að tala um alþingismenn. Það er verið að tala um okkur sem erum kosin hingað inn og það er verið að tala um okkur sem fífl. Af hverju skyldi það vera? Hv. þm. Svandís Svavarsdóttir vitnaði í skýrslu rannsóknarnefndar þar sem Styrmir Gunnarsson, sem var ritstjóri Morgunblaðsins til margra áratuga, innsti koppur í búri hjá Sjálfstæðisflokknum, sem er svo sem allt í lagi, það var aldrei farið í neinar grafgötur með það, sagði nákvæmlega eins og hv. þingmaður hafði eftir honum, með leyfi forseta: „Ég er búin að fylgjast með þessu í 50 ár. Þetta er ógeðslegt þjóðfélag. Þetta er allt ógeðslegt. Það eru engin prinsipp. Það eru engar hugsjónir. Það er ekki neitt. Það er bara tækifærismennska, valdabarátta.“ Mér finnst þetta mál einkennast af þessu. Það er bara verið að gera þetta af því að menn geta það. Við erum komnir til valda aftur og við munum hafa þetta eins og við viljum. Það sem mér finnst svo sárt líka við þetta mál er að fyrrverandi menntamálaráðherra, hv. þm. Katrín Jakobsdóttir, hélt hér ræðu um daginn og sagði okkur þingmönnum nákvæmlega hvernig allt ferlið hefði verið. Hv. þm. Svandís Svavarsdóttir minntist líka á það áðan. Mér finnst málið hafa verið einstaklega vel upp sett og akkúrat í anda lýðræðis og breyttra stjórnarhátta að breyta lögunum eins og gert var, víkka sviðið þannig að fleiri kæmu að stjórn Ríkisútvarpsins. Eins kom fram hjá hv. þm. Guðbjarti Hannessyni áðan, í sambandi við þær umsagnir sem við fengum í nefndinni, hvernig aðrar þjóðir gera þetta, t.d. Bretland með BBC Trust. Þar reyna menn að ýta þessu frá þannig að pólitíska valdið hafi ekkert um þetta að segja. Það fannst mér mjög athyglisvert og einhvern veginn akkúrat í anda þess sem maður vill sjá gerast hér. Það er ótrúleg valdabarátta sem á sér stað. Þetta er svo sorglegt. Ég sagði á nefndarfundi um daginn að mér fyndist þetta asnalegt mál, þið verðið bara að fyrirgefa. Mér finnst asnalegt að koma með þetta inn á sumarþingið núna þegar allir bjuggust við því að hér yrði lögð fram fullmótuð aðgerðaáætlun til þess að koma til móts við skuldavanda heimilanna og þeirra sem verst eru settir í þjóðfélaginu. Við þurfum ekki nema að líta út um gluggann hér á Alþingi til að sjá fólk sem á afskaplega erfitt og bágt. Ég veit ekki hvað ég á að segja um það. Það er sagt í fræðum um alkóhólisma að enginn hætti drykkjuskap nema vilja það sjálfur, eins og það fólk sem ég er að benda á hérna úti. En það er fullt af fólki í þjóðfélaginu sem hefur það verulega skítt. Fólk sem batt vonir við það að við sem kæmum inn á Alþingi núna færum að vinna í þeim málum að leiðrétta þennan forsendubrest og þessi háu lán og allt sem á hefur dunið. Þá koma mál inn eins og þetta. Ég hélt að við ætluðum að reyna að breyta þessu. Það var mikið hlegið að mér og mínum flokki í kosningabaráttunni. Hann var kallaður litla Samfylkingin og sagður stefnulaus flokkur, við hefðum ekkert að segja og værum hálfgerðir bjálfar, tækifærissinnar, en við erum fólk sem trúum því að hægt sé að breyta þessu, hægt sé að breyta stjórnmálum, gera þau svolítið manneskjulegri. Þau eru ekkert voðalega manneskjuleg. Auðvitað tekur maður eftir því hérna á þinginu að fólk er vinir og spjallar saman, svo þegar það kemur inn í þingsal breytist allt. Út á hvað ganga stjórnmál? Þau ganga út á almannaheill. Það er til dæmis hlutverk Ríkisútvarpsins að gæta almannahagsmuna og veita okkur gleði, færa okkur líka sorgartíðindi og annað fram eftir götunum. Í minningunni er Ríkisútvarpið eitthvað svo stórt. Það skipar svo stóran sess í lífi manns. Maður lá yfir því sem ungur maður, Lögum unga fólksins o.fl. Þetta á svo stóran part í hjartanu, í alvörunni, það er einhvern veginn þannig. En það eru alltaf einhverjir stjórnmálamenn að rífast um það hverjir eigi að vera í stjórn og hvaða frétt sé birt. Svo hrekkur maður svolítið við þegar þetta frumvarp kemur fram í ljósi þeirrar umræðu sem hefur verið og þeirra orða sem hafa verið látin falla, t.d. orð áðurnefnds Styrmis Gunnarssonar sem sagði að það þyrfti bara að hreinsa út úr þessari stofnun. Svo þegar frumvarpið var lagt fram í mars sagði einn þingmanna Sjálfstæðisflokksins að það þyrfti að losa Ríkisútvarpið við þetta samfylkingar- og vinstrigrænnalið. Eru menn eitthvað hissa á því að maður hrökkvi við? Svo sagði einn hv. þingmanna Sjálfstæðisflokksins í umræðum um þetta um daginn að það þyrfti að fá  Ég get alveg sagt það að ég hef oft látið stór orð falla um Sjálfstæðisflokkinn. Ég hef aldrei verið mikill aðdáandi hans eða stefnu hans. Ég hef oft látið stór orð falla um hann og er ekki stoltur af því. Ég var uppreisnarseggur, rífandi kjaft og hafði sterkar skoðanir en var mjög þröngsýnn. Ég hafði mínar skoðanir og allt annað var vitleysa, sérstaklega það sem Sjálfstæðisflokkurinn sagði. Ég hef sem betur fer þroskast og lært að meta það að fólk getur verið misjafnt og hafði ólíkar skoðanir. Manni ber að virða þær allar. Ég virði svo sem skoðanir þess fólks sem vill breyta þessu, en ég skil það samt ekki í ljósi þess sem á undan er gengið. Hvers vegna er verið að breyta þessu? Af því bara? Ég sit í allsherjar- og menntamálanefnd, sem er mjög vel mönnuð nefnd, þar er ungt fólk, líka úr Framsóknarflokknum, þrjár glæsilegar konur sem eiga framtíðina fyrir sér og ég er stoltur af að vinna með, en ég sakna þeirra hér. Það hefði verið rosalega gaman að fá að heyra þeirra sjónarmið til þessa máls því að í rauninni hafa þær ekki sagt eitt einasta orð um það. Það var verið að ræða um þá sem gáfu umsagnir um þetta mál. Það var ekki einn einasti maður sem mælti með því nema kannski einn sem situr í útvarpsráði í dag. Hann var sá eini sem hafði ekki einhverjar efasemdir um þetta og fannst það bara fínt. Það kom líka fram í þessum umsögnum að menn eru mjög ánægðir með stjórn Ríkisútvarpsins. Það hefur verið vel unnið á þessu tímabili. Þetta er að breytast. Þá fær maður það á tilfinninguna að það sé bara verið að sýna pólitískt vald með þessu. Ég held það. Það er sorglegt því að maður trúði virkilega að það væru bjartari tímar fram undan í stjórnmálum á Íslandi, að menn vildu breyta, að menn meintu það sem þeir sögðu í kosningabaráttunni - það eru breyttir tímar fram undan, það eru ný vinnubrögð, það á að hafa samráð við minni hlutann og þetta á að vera allt rosafínt og flott. Svo er ekkert meint með því. Það finnst mér svolítið sorglegt. Ég get alveg sagt frá mínum vinnubrögðum í bæjarstjórn. Ég fór í bæjarstjórnina í Grindavík með það að markmiði að reyna að auka samtakamátt og samvinnu. Það hefur tekist alveg rosalega vel. Markvisst hefur verið unnið að því að reyna eingöngu að vinna að hag íbúanna. Það er nákvæmlega það sem við eigum að gera hér líka. Ég veit ekki, virðulegi forseti, hvað ég á svo sem að segja meira í þessu máli. Ég er ekki vanur að standa í pontu og tala tímunum eða mínútunum saman, en mér finnst einhvern veginn að ég verði að koma því frá mér að mér líst ekkert á þetta. Mér finnst þetta ekki góð byrjun. Þegar maður kemur hingað inn sem þingmaður hefur maður vissar væntingar en mér hefur ekki fundist þetta byrja vel. Ég óska ríkisstjórninni alls góðs. Ég hef sagt það að ég muni styðja hana í að leysa þau brýnu vandamál sem herja á þjóðina. Ég talaði oft um það í kosningabaráttunni því að það kom mjög fljótlega í ljós hverjir mundu sigra. Mig langar að lesa hérna smágreinarstúf sem ég las á netinu um þetta eftir heimspeking og lektor í listfræði í háskólanum þar sem hann segir, með leyfi forseta: „Tillaga ráðherra felur í sér að hætta að skipa í stjórn stofnunarinnar út frá faglegum forsendum, skipan sem byggir á núgildandi lögum frá Alþingi. Í stað þess að Alþingi setji almennar reglur um skipan í stjórn RÚV vill ráðherra að Alþingi sjálft skipi beint í stjórnina. Hér er lagt til að lögunum verði breytt frá almennri reglu sem sett var til að tryggja sem best hlutleysi við skipan stjórnar; í staðinn kemur regla um sértæka skipan mála þar sem ríkisstjórn og ráðherra koma beint og óbeint til með að ráða hvernig stjórn er skipuð hverju sinni. Hér er því verið að breyta úr lögskipuðu umhverfi í áttina til stjórnunar með sértækum tilskipunum ráðherra og Alþingis. Ef þetta yrði að veruleika væri því um talsverða afturför að ræða, í átt til aukins harðræðis en ekki lýðræðis eins og ráðherra vill láta í veðri vaka.“ Það er einmitt þetta sem maður óttast. Einn af þeim sem kom til okkar í nefndina og talaði um þessa breytingu sagði: Ekki láta þetta fara í þá átt að þetta verði eins og útvarpsráð var forðum. Ég vona svo sannarlega að hæstv. ráðherra dragi þetta frumvarp til baka og láti reyna á nýju lögin sem sett voru í mars, það eru fjórir mánuðir síðan. Ég óska þess að ráðherra geri það og leyfi okkur að fá reynslu á þessi nýju lög. Það er lágmark að láta reyna á þau. Það er mín ósk. Ég vonaði svo sannarlega að íslenska þjóðin væri að vakna til vitundar eftir hrunið um að reyna að bæta samskipti, bæta vinnubrögð, minnka þessa pólitík og þetta endalausa valdatafl. Kannski á maður eftir að læra á það á næstu árum að maður þurfi að vera pólitískur refur og svíkja og vera óheiðarlegur til að ná einhverjum málum í gegn. Ég ætla að vona að það verði ekki. Ég hef alla vega ekki áhuga á því. Ég hef svo sterka sýn á það hvernig ég vil sjá íslenskt samfélag blómstra vegna þess að þetta er land tækifæranna, þetta er 320 þús. manna þjóð sem hefur ekki síst ótrúlegan mannauð. Við stjórnmálamenn megum ekki skemma það. Meiri hlutinn ræður. Það er náttúrlega þannig. Ég er mikill lýðræðissinni. Þess vegna kem ég hingað upp. Ég veit að þetta mál fer sennilega í gegn. Það er nú bara þannig. Mér sýnist á öllu að þetta verði keyrt í gegn. Það er ekkert við því að gera. Ég ber þá ósk fram að menntamálaráðherra dragi þetta frumvarp til baka og gefi nýju lögunum sem samþykkt voru í vor séns og láti á þau reyna. Ef það er alveg vonlaust fyrirkomulag er bara hægt að taka það upp á síðari stigum í þinginu og breyta því aftur, koma þá jafnvel með betri tillögur. En hvað veit ég? Þetta er svona. Mig langar að lokum að fara með smáklausu úr Dhammapada, samansafni af tilvitnunum í Búdda, skrifað fyrir mörg hundruð árum, 400 árum fyrir Krist. Með leyfi forseta langar mig að fara með þetta að lokum til að undirstrika það að ég vonaði að við mundum vakna til vitundar og breyta þjóðfélagi okkar. Samstaða hefur oft verið mikil á Íslandi en það er alveg ljóst að á undanförnum árum hefur sundrungin aukist, hún er orðin heiftugri. Það er alls ekki gott fyrir okkur sem þjóð. Við eigum að reyna að sameinast frekar en sundrast. Mér finnst þetta frumvarp vera akkúrat í þá áttina að sundra frekar en hitt, það hefur bara sýnt sig hérna. Það skilur ekki nokkur einasti maður hvers vegna þetta er sett fram. En svona er þetta bara. Mig langar að enda þetta með því að vitna í Dhammapada: Það er erfitt að afneita þægindum og gera það með gleði. Sárt er að lifa í sundurþykkri fjölskyldu. Erfitt að deila geði með gerólíku fólki. Ævinlega flæktur í eirðarleysi og þjáningu. Erfitt er að fæðast maður. Erfitt er líf dauðlegs manns. Enn erfiðara er að hlýða rödd sannleikans og vakna til nýrrar vitundar. Að forðast allt illt. Að rækta réttsýni og góðsemi. Að hreinsa hugann. Þetta er kenning þeirra sem vaknað hafa til nýrrar vitundar. Ég vona að við eigum bjarta og góða tíma fram undan hér á Alþingi. Ég verð að viðurkenna að ég er með sorg í hjarta yfir þessari byrjun og sérstaklega hvaða forgangsröðun ríkisstjórnin hefur ákveðið að hafa. Þetta kemur ekki bara frá mínu hjarta því að ég heyri annað fólk líka segja þetta. Það eru mikil vonbrigði úti í samfélaginu, en ég vona samt að allt fari vel. Það er náttúrlega það sem öllu máli skiptir að við vinnum af heilindum og af heilum hug og hjarta fyrir þjóðina og látum ekki pólitíkina eyðileggja það. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu.

Forseti. Mig langaði bara til að spyrjast fyrir um hvað líði þeim fundi sem við vorum búin að biðja um að yrði boðaður í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd til að fá upplýsingar frá ráðherranum um það fáheyrða atvik sem átti sér stað fyrr í dag þegar maður sem sinnir áhugamáli sínu, sem í þessu tilfelli snertir lýðræðið í landinu, er kallaður á fund ráðherra og yfirmanni hans er sent afrit af boðuninni. Við erum búin að biðja um fund sem var ákaflega vel tekið af forseta og mig langaði til að fá nánari upplýsingar um þetta.

Forseti vill upplýsa það að hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra er utan bæjar og getur því miður ekki verið hér að sinni, en hæstv. ráðherra hefur í hyggju að koma til þinghússins og í framhaldi af því verða þessi mál metin. Það hefur komið fram að því hefur verið vel tekið í sjálfu sér að halda fund í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, en það er mat forseta að eðlilegra væri að viðkomandi fagnefnd fjallaði um þetta mál en stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Þegar farið er yfir þingsköpin er ljóst mál að þessi mál heyra miklu fremur undir þá fagnefnd sem um er að ræða en stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þannig að það er mat forseta að þá væri eðlilegra að beina þeirri ósk til formanns atvinnuveganefndar en til formanns stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar.

Virðulegi forseti. Ég er bara alveg orðlaus yfir þessum orðum hæstv. forseta. Mér finnst með algjörum ólíkindum að koma með vendingar af því tagi að málið eigi heima í atvinnuveganefnd. Virðulegi forseti. Við erum ekkert að tala um atvinnumál, við erum ekki að tala um nein mál sem heyra undir þá þingnefnd. Við erum að tala um eftirlitshlutverk þingsins gagnvart framkvæmdarvaldinu. Við erum að tala um það sem heyrir sannarlega undir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Það var óskað eftir því fyrir klukkustundum síðan að haldinn yrði fundur í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og ráðherrann kallaður á fund nefndarinnar til að rækja það starf sem nefndinni er falið samkvæmt þingsköpum. Og ég verð að segja að ég lýsi furðu yfir því að hæstv. forseti skuli snúa málinu svona gjörsamlega á haus úr sæti forseta án þess að um það hafi verið rætt við þingflokksformenn eða á nokkrum þeim eðlilega samráðsvettvangi sem væri rétt að reifa þessi sjónarmið áður en þau koma fram á forsetastóli.

Forseti hlýtur auðvitað að tjá sína skoðun á þessu máli, í raun og veru óháð því hvort fram hafi farið fundir með þingflokksformönnum. Það er hins vegar þannig að þingnefndirnar hafa líka sitt eftirlitshlutverk og þegar þingsköpin eru skoðuð blasir það við að þessi mál mundu heyra undir atvinnuveganefnd. Það getur ekki verið aðalatriðið í huga hv. þingmanns hvort það sé atvinnuveganefnd eða stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sem tekur þetta mál til meðhöndlunar. Eðlilegt er auðvitað að beina þá óskinni til formanna viðkomandi nefndar. Forseti mun ekki kalla saman þingnefndir, það er ekki hlutverk forsetans. Forseti mun þess vegna ekki gera það. Forseti hefur hins vegar upplýst að hæstv. ráðherra er á leið hingað í þinghúsið, mögulega til þess að geta gert grein fyrir þessu máli og skýrt það. Forseti telur þess vegna eðlilegast að eftir því sé beðið að hæstv. ráðherra hafi tækifæri til þess að útskýra málið gagnvart þinginu telji hæstv. ráðherra tilefni til þess.

Virðulegi forseti. Auðvitað er sjálfsagt mál að hæstv. forseti þingsins útskýri afstöðu sína til þessa máls. Ég er nú ekki með yfirlit yfir verkefni stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar en það er alveg kýrskýrt í mínum huga að það er einmitt það að hafa eftirlit með framkvæmdarvaldinu. Það mál sem við erum hér að tala um snýr ekki að málefnum atvinnuveganefndar eða að sjávarútvegi eða neinu svoleiðis. Við höfum athugasemdir og viljum spyrja ráðherrann út í það hvernig honum sem ráðherra, framkvæmdarvaldi landsins, dettur í hug að kalla á sinn fund mann sem er að sinna áhugamáli sínu. Það er að vísu vissulega áhugamál sem kemur okkur öllum við 

Forseti er einfaldlega að vísa í fjölmörg fordæmi um það að einstakar nefndir þingsins hafa kallað hæstv. ráðherra fyrir eða tekið mál fyrir sem eru þess eðlis að kalla á eftirlitshlutverk viðkomandi nefnda gagnvart framkvæmdarvaldinu. Það er hægt að tína til ótal dæmi úr fortíðinni um að viðkomandi fagnefndir hafa tekið slík mál fyrir. Forseti er eingöngu að vísa til fjölmargra þekktra dæma um það. Hins vegar er gert ráð fyrir því í þingsköpum að þriðjungur nefndarmanna í einstökum nefndum geti óskað eftir fundi í þeim nefndum sem þeir sitja í. Þá skal orðið við því að halda slíka nefndarfundi. Þá er ekki gert ráð fyrir neinum atbeina forseta að slíkum málum.

Hæstv. forseti. Ég ætla að lýsa mig algjörlega sammála hv. þingmönnum Svandísi Svavarsdóttur og Valgerði Bjarnadóttur sem hafa lýst furðu sinni á orðum hæstv. forseta. Eflaust má finna fjölmörg dæmi þess úr fortíðinni að fagnefndir hafi kallað ráðherra á sinn fund til að rækja eftirlitshlutverk sitt en stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd er nýlegt fyrirbæri í þingsköpunum og hún hefur nákvæmlega það hlutverk. Ég er ekki með þingsköpin í töskunni eins og vanalega, hefði þurft að hafa þau hér og nú, en þetta er nákvæmlega hlutverk nefndarinnar, stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, að hafa eftirlit með því hvernig ráðherra framkvæmir vald sitt. Þetta mál á ekkert erindi í atvinnuveganefnd. Þá væri alveg eins hægt að senda það til velferðarnefndar, en það væri fráleitt að láta sér detta í hug að senda mál sem þetta annað en til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar.

Virðulegur forseti. Mér finnst þetta vera að þróast mjög neikvætt í þingsal. Hér erum við á lengsta degi ársins, björtum og fallegum föstudegi, og forseti telur það sæma að taka vel í beiðni um miðjan dag - við erum að tala um milli þrjú og hálffjögur - taka því bara mjög jákvætt að fella málið í þann farveg sem óskað var eftir, þ.e. að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sé kölluð saman og ráðherrann kallaður á fund þeirrar nefndar. Það var tekið vel í það af forseta sem þá sat hér á stóli. Svo gerist það þegar klukkan er að nálgast sex á þessum sama degi að það verður þessi vending í því hvernig forseti hyggst afgreiða og ljúka málinu gagnvart þinginu. Ég verð að lýsa mjög miklum vonbrigðum með það hvernig forseti heldur utan um þetta mál vegna þess að hér var ég í þeirri trú að við værum á sömu blaðsíðu, ef svo má að orði komast, að við teldum að þetta væri farsæll farvegur fyrir þetta mál vegna þess að nefndin hefur auðvitað þetta skilgreinda hlutverk. Hún er, eins og hér hefur komið fram, 

Virðulegi forseti. Í dag hef ég hugsað mest til lýðræðisins vegna þess að nánast allt sem gerst hefur í dag varðar lýðræðið á einhvern hátt en því miður undantekningarlaust á neikvæðan hátt enn sem komið er. Það sem hér er til umræðu er auðvitað skipun á stjórn Ríkisútvarpsins. Það eru tvær röksemdir sem hæstv. menntamálaráðherra hefur notað til þess að færa rök fyrir frumvarpi sínu; það er annars vegar til þess að auka lýðræði og hins vegar til þess að auka gegnsæi. Nú er ég nú bara aumur pírati og hef kannski ekki fullan skilning á þessum tveimur hugtökum. En ég get sagt eitt um gegnsæi; tilgangurinn með gegnsæi er til þess að sjá hluti og þegar maður sér síðan eitthvað sem er slæmt er ekki hægt að réttlæta það með því að segja að það sé augljóst. En ég sé ekki betur en að eina gegnsæið hér sé að stjórnmálaleg aðkoma að stjórn RÚV er öllum augljós. Það er því á ákveðinn hátt satt að hér sé gegnsæi en það sem sést er ekkert sérlega fallegt. Þegar kemur að lýðræðislegum vinnubrögðum og lýðræði almennt hefur oft verið sagt og með réttu að lýðræði sé meira en einhvers konar kosningar. Það þarf meira en það í lýðræði. Tjáningarfrelsi er t.d. hluti af því að hafa virkt lýðræði en við förum ekki að kjósa um hver má tjá sig og hver ekki. Það er samt sem áður réttur. Það er ekki þannig að kosningar eigi heima við öll tækifæri í lýðræðisríki, stundum þvert á móti. Þegar kemur að því að velja stjórn RÚV virðist það ekki alveg nógu skýrt fyrir hæstv. menntamálaráðherra að RÚV er ekki málpípa Alþingis. RÚV sinnir ekki því hlutverki að tala fyrir hönd þjóðarinnar. RÚV á að vera hlutlaust. Þegar hæstv. menntamálaráðherra talar um lýðræði í sambandi við stjórn RÚV ætti hann í raun og veru frekar að segja „pólitík“. Þegar hæstv. ráðherra talar um gegnsæi ætti hann frekar að segja „skammarlaust“, „óskammfeilið“. Það má kalla það gegnsæi að hafa ekki einu sinni fyrir því að fela pólitísk afskipti af RÚV, ef menn vilja punta það upp, en það gerir það ekki sjálfkrafa gott það sem sýnilegt er. Það er deginum ljósara að þetta frumvarp er skref aftur á bak. Ég hef hitt tvær manneskjur hingað til sem finnst frumvarpið vera góð hugmynd, alla vega hefur enginn haft fyrir því að rökstyðja það eitthvað betur en með þeim rökum að þetta eigi að vera lýðræðislegra og gegnsærra. Annar einstaklingurinn er hæstv. menntamálaráðherra og hinn einstaklingurinn er í stjórn RÚV nú þegar og gerir væntanlega ráð fyrir því að þetta frumvarp verði að lögum. Og þótt maður vilji auðvitað ekki væna fólk um að vera óheiðarlegt verður ekki hjá því komist að spyrja stjórn RÚV um hvernig stjórn RÚV skuli háttað. Það er frekar skrýtið svo ekki sé meira ekki sagt. Allir aðrir, allir sem ég hef talað við, innan þings sem utan, innan nefndar sem utan, sjá þá augljósu staðreynd að hér er verið að auka pólitísk afskipti af stjórn RÚV og það kemur fram í öllum umsögnum. Það er ekki lýðræðislegt, þvert á móti. Ég ætla ekki að nefna þau lönd þar sem svona tíðkast með góðu. Það er ekki meira um málið að segja í raun nema kannski til þess að undirstrika það að stjórn RÚV á að vera fagleg. Þarna eru gerðar hæfniskröfur. Við vitum öll, hv. þingmenn, að það eru engar sérstakar hæfniskröfur gerðar þegar kemur að kosningu þingmanna. Af hverju? Jú, vegna þess að við erum kosnir á þing. Þegar kemur að stjórn RÚV eiga að vera gerðar hæfniskröfur, það á einfaldlega ekki að vera þannig að hver sem er sé hæfur í starfið svo lengi sem það þykir einhver lýðræðisleg aðferð til þess að fara í stjórn. En hvað sem því líður á RÚV að vera hlutlaust. Þar á að vera hlutleysi. Það hefur ekkert með kosningu að gera hvort menn mega tala. Það kallar ekki á kosningu hvort fjalla á svona eða hinsegin um hitt eða þetta málefni. Þetta er ekki vinsældakeppni. Starf RÚV er ekki vinsældakeppni. Það er ekki hlutverk RÚV. Við kjósum ekki um tjáningarfrelsi ekki frekar en um fréttamennskuna á RÚV. Það er faglegt fyrirbæri og á að vera það. Aðeins meira um það sem Lárus Ýmir Óskarsson nefndi fyrir nefndinni; þetta er þveröfugt við það sem verið er að gera á öðrum Norðurlöndum. Þar talar fólk ekki um armslengd, þar tala menn um engin afskipti stjórnmálamanna af ríkisútvarpinu. Þannig á það að vera. Þetta er faglegt fyrirbæri. Þetta er fagleg stofnun. Stjórnin á að vera fagleg. Það er ekkert sérstaklega flókið. Að lokum langar mig aðeins að minnast á núverandi fyrirkomulag samkvæmt núgildandi lögum. Hæstv. menntamálaráðherra telur að það sé á einhvern hátt ógegnsætt. Það eru aðeins fleiri skref í ferlinu, vissulega, en það er ekkert ógegnsærra en hugmynd sem hæstv. menntamálaráðherra felur í sér, ekki á neinn hátt, það eru bara aðeins fleiri liðir í ferlinu. Ef markmið hæstv. menntamálaráðherra væri aukið gegnsæi hefði hann t.d. getað stungið upp á því að fundargerðir væru birtar á netinu eða eitthvað því um líkt. Það eru margar leiði til þess að auka gegnsæi en þetta er ekki ein af þeim. Þetta eykur ekki gegnsæi nema að því leyti að markmiðið er augljóst, nefnilega pólitísk afskipti af RÚV. Það er í raun og veru ekki mikið meira um málið að segja. Þetta er hneisa en það sem er jafnvel enn þá meiri hneisa er hversu fáir virðast hafa áhuga á málinu.

Herra forseti. Ég vil fyrst inna hæstv. forseta - þegar forseti má veita því athygli - eftir því hvort þess sé ekki að vænta að hæstv. menntamálaráðherra verði eitthvað við umræðuna. Það er nú svona heldur ljóður á ráði að hæstv. ráðherra hefur nánast ekki sést hérna í umræðunni, að minnsta kosti ekki hina seinni klukkutíma. En kannski lýkur fundi hvort sem er innan tíðar þannig að við það er ekki að sakast, en ég hefði gjarnan viljað að hæstv. ráðherra hefði náð að hlýða á einhvern hluta máls míns þannig að ég geti beint til hans spurningum. Margt vekur athygli satt best að segja við þetta mál og má eiginlega byrja á því að það vekur forundran að hæstv. ríkisstjórn og hæstv. ráðherra skuli yfirleitt vera með málið hér á því sem átti að vera stutt sumarþing, að við töldum. Ég hafði reiknað með að hæstv. ríkisstjórn mundi raða inn á það sínum allra mikilvægustu forgangsmálum, þeim sem þyldu illa bið og á því hefði verið fullur skilningur að ríkisstjórnin hefði komið með mál sem væru þannig sett í tíma að þau þyrftu helst að fá afgreiðslu í vor, eins og til dæmis því að þingmenn hafa verið að greiða götu tveggja frumvarpa sem tengjast því að næsta fiskveiðiár geti hafist með skikkanlegum hætti 1. september næstkomandi. Sjálfsagt mál. Skiljanlegt og eðlilegt. Gera þarf tilteknar ráðstafanir í lögum í sumar til að fiskveiðiárið geti hafist án vandkvæða, framlengja bráðabirgðaákvæði og annað í þeim dúr. En það á ekki við hér. Það vekur satt best að segja furðu að eitt af forgangsmálum ríkisstjórnarinnar skuli vera þetta mál, að breyta algjörlega nýsettum lögum um Ríkisútvarpið og tilefnin ekki ríkari en þau er hér hefur komið fram. Hvað er Ríkisútvarpið? Það er ríkisútvarp. Það er fjölmiðill í almannaþágu. Það var einmitt styrkt í nýju löggjöfinni um Ríkisútvarpið sem heita: Lög um Ríkisútvarpið, fjölmiðil í almannaþágu. Ef við veltum málinu aðeins fyrir okkur út frá markmiðsgrein laganna þá er þar að lesa, með leyfi forseta: „Markmið laga þessara er að stuðla að lýðræðislegri umræðu, menningarlegri fjölbreytni og félagslegri samheldni í íslensku samfélagi með fjölmiðlaþjónustu í almannaþágu. Ríkisútvarpinu er falin framkvæmd hennar eins og nánar er kveðið á um í lögum þessum. Ríkisútvarpið er þjóðarmiðill“ - ég endurtek, þjóðarmiðill - „og skal rækja fjölbreytt hlutverk sitt af fagmennsku, metnaði, heiðarleika og virðingu. Það skal leggja rækt við íslenska tungu, menningu, sögu þjóðarinnar og menningararfleifð.“ Þetta hljómar allt mjög fallega, herra forseti, ekki síst geri ég ráð fyrir að þeir hinir nýju þjóðlegu sinnuðu stjórnmálamenn sem helst vilja ganga í þjóðbúningi upp á hvern dag séu ánægðir með þetta. Þarna er verið að reyna að lýsa því eins kjarnyrt og mögulegt er hvað Ríkisútvarpið, almannamiðillinn, er í okkar þágu sem þjóðar. Við eigum þar af leiðandi að vanda okkur og umgangast Ríkisútvarpið af virðingu og í samræmi við það mikla hlutverk sem við ætlum því. Svo getum við auðvitað deilt um og rætt hvort það standi alltaf undir þeim væntingum sem til þess eru gerðar. En af hálfu löggjafans að minnsta kosti er alveg ljóst að Ríkisútvarpinu er ætlað veigamikið hlutverk. Það er ein af móðurstofnunum okkar menningar að sjálfsögðu og það er mikilvægur tengiliður þjóðarinnar. Það er rekið sem opinbert útvarp vegna þess að við viljum tryggja þessa hluti meðal annars með því að til sé öflugur fjölmiðill sem nái til allra landsmanna og sinni því hlutverki. Fylli í göt sem gjarnan vilja verða hvað það snertir að einkareknir fjölmiðlar eða aðrir slíkir standi sig í stykkinu. Svo kemur auðvitað til sögunnar öryggishlutverk Ríkisútvarpsins og allt það. Því er ég nú að reifa þetta, virðulegi forseti, að frumvarpið vekur eiginlega enn meiri furðu sett í það ljós, þetta forgangsmál ríkisstjórnarinnar. Það er afar athyglisvert. Og þetta frumvarp er dapurlegt vegna þess að það er afturhvarf til gamalla tíma. Það er ekkert annað. Maður hefur í bjartsýni sinni verið að gera sér vonir um að við værum á leiðinni í burtu frá þessu öllu saman, í burtu frá pólitískri stýringu, pólitískum afskiptum af fjölmiðlun, af menningu og öðru slíku. Að vísu bregður manni svolítið í brún þegar maður fer ósjálfrátt að halda að Jónas frá Hriflu sé aftur kominn á daga og farinn að skrifa hvern textann á fætur öðrum og jafnvel semja heilu ræðurnar, en það er önnur saga. Hann hafði tilhneigingu til þess að sögn að vilja straumlínulaga menninguna og ákveða hvað væri menning og hvað ekki. Það voru þeir dagar og vonandi erum við komin í burtu frá því en ekki að því er virðist miðað við frumvarp hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra hvað það varðar að eðlilegt sé að stjórnmálin séu með puttana í stjórnun og rekstri Ríkisútvarpsins. Það er afar dapurlegt. Dapurlegt er að sjá þessa nýju ríkisstjórn undir forustu ungra manna, hæstv. ráðherra og formanna stjórnarflokkanna, í raun og veru birtast okkur eða flytja boðskap hingað inn sem aftur og aftur í mörgum tilvikum mér finnst færa okkur ein 30 ár aftur í tímann. Þegar það varð umræðuefni að verulegur kynjahalli væri í skipan nýrrar ríkisstjórnar, hvernig voru viðbrögðin? Hæstv. forsætisráðherra sagði að auðvitað væri það skemmtilegra að hafa sem jöfnust kynjahlutföll, það var málið. Það voru svörin. Það væri skemmtilegra. Mér fannst það ekki nútímalegt, viðbrögðin við því. Menn hefðu heldur heiðarlega viðurkennt að þetta væri miður og þeim þætti það verra og þeir skyldu reyna að bæta úr. Nei, það var ekki. Það var engin iðrun. Það var bara sagt sisvona, það væri skemmtilegra. Viðhorfin til umhverfisráðuneytisins og umhverfismálanna sem birtast okkur nánast upp á hvern dag með því að gera umhverfisráðuneytið að skúffu í atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu eða þeirri deild innan atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins sem í dag fer með sjávarútvegs- og landbúnaðarmál, og ýmis ummæli því tengd í framhaldinu, að umhverfisráðuneytið væri jafnvel óþarft, það sé ekki mikilvægasti málaflokkur nútímans og framtíðarinnar - þetta er óskaplega dapurlegt. Maður vaknar upp og manni finnst maður einhvern veginn kominn nokkra áratugi aftur í tímann. Mér finnst það líka vera aftur í þessu máli, að við séum að fara aftur á bak en ekki áfram. Það sem veldur manni nokkrum ónotum er að við þekkjum mörg hver, sem höfum lengi fylgst með stjórnmálum eða tekið þátt í þeim, arfleifð og sögu þessara tveggja flokka sem nú hafa náð saman og fengið völdin í landinu. Það er helmingaskiptabandalag liðinnar aldar sem er aftur mætt á sviðið. Þá höfðu menn oft tilhneigingu til þess að líta svo á að þeirra væru völdin og það eina sem þetta snerist eiginlega um væri hvernig þeir skiptu þeim á milli sín og því sem af þeim leiddi og passa upp á að hver fengi sitt. Nú veit ég ekki hvort það hefur verið alveg þannig tekið fyrir í þessu máli milli flokkanna. Kannski er þetta einleikur hjá hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra, sem er ekki hér því miður. Og það væri ákaflega fróðlegt og fleiri hafa nú lýst eftir því, herra forseti, að Framsóknarflokkurinn blandaði sér aðeins í umræðuna, til dæmis þeir hv. þingmenn eða hæstv. ráðherrar Framsóknarflokksins sem studdu núverandi skipan mála, greiddu nýju lögunum um Ríkisútvarpið atkvæði sitt. Hvers konar óskapleg sinnaskipti hafa orðið hjá þeim á þremur mánuðum og hvernig fóru þau fram? Hvað hefur gerst? Er sannfæring þeirra allt önnur í dag en hún var fyrir þremur mánuðum þegar þeir studdu, eins og vel flestir þingmenn sem voru viðstaddir og greiddu atkvæði gerðu, þau nýju lög sem nú á að fara að umbylta. Nú er það þannig með hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra, sem ég hefði nú gjarnan viljað hafa viðstaddan núna, Illugi nokkur Gunnarsson, að þetta mun vera eina málið sem hann leggur fyrir þetta sumarþing. Það eru því greinilega ekki uppi önnur og stærri mál í ráðuneyti hans að hans mati sem brýnna er að hrinda í framkvæmd. Það vekur nokkra undrun mína satt best að segja. Ég hefði haldið að hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra þjóðarinnar væri nú með stærri mál einhvers staðar á sinni könnu en það eitt að fara að koma aftur pólitískri handstýringu á Ríkisútvarpið. Er ekkert í skólamálunum hjá hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra sem hann sér ástæðu til að taka á? Ég hefði haldið það. Nú er það að vísu svo að hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra er nokkuð vængstýfður, af honum hafi verið teknar nokkrar fjaðrir satt best að segja. Ætli hann hafi ekki bara áttað sig á því svona um það bil daginn sem hann labbaði inn í ráðuneytið að búið var að reyta nokkrar fjaðrir úr hatti hans og þær færðar yfir í forsætisráðuneytið og stungið þar niður. Það kemur sem sagt á daginn allt í einu að mennta- og menningarmálaráðuneytið, sem við stofnuðum og gáfum það nafn og vorum stolt af að gera menningunni hátt undir höfði til viðbótar menntunarmálunum í því ráðuneyti, var vængstýft. Af því að hæstv. forsætisráðherra tíndi nokkra konfektmola út úr menningunni og kallaði þjóðmenningu og reytti til sín nokkrar stofnanir, en hann tók ekki Ríkisútvarpið. Það hefur kannski verið yfirsjón, herra forseti. Kannski er það bara þannig að hæstv. forsætisráðherra hefur gleymt að taka Ríkisútvarpið. Ég hefði haldið að það væri þjóðmenning. Annars kann ég engar skilgreiningar á því hver sé munurinn á íslenskri menningu og „þjóðmenningu“. Það væri gagnlegt ef hæstv. forsætisráðherra kæmi einhvern tíma og ætti orðastað við okkur og útskýrði það fyrir okkur. Það er sem sagt þannig að mati forsætisráðherra að til er eitthvert sérstakt fyrirbæri innan nefndarinnar, eitthvert lag, einhver kassi sem heitir þjóðmenning. Hún er hjá forsætisráðherra en menning að öðru leyti hjá undirráðherranum, menningar- og menntamálaráðherra, hæstv. ráðherra Illuga Gunnarssyni. Kannski er það þess vegna sem hann hefur farið af stað með þetta frumvarp að þarna var merkilegasta menningarstofnunin eftir undir hatti hans að hans mati. En hann fer ekki mjög gæfulega af stað með það, vil ég leyfa mér að segja. Núverandi fyrirkomulag varðandi yfirstjórn Ríkisútvarpsins sem lögfest var með lögum nr. 23, 20. mars 2013, er að mínu mati alveg ágætislending, enda var um það nokkuð góð samstaða. Það er sem sé þannig að ráðherrann - hann þarf nú ekki að kvarta finnst mér - tilnefnir einn mann sem kjörinn skal á aðalfundi og verður hann sjálfkrafa formaður stjórnar Ríkisútvarpsins. Er það ekki ágætt? Er því þá ekki vel skipað að ráðherrann geti valið sér einhvern trúnaðarmann og hann verður sjálfkrafa formaður stjórnar? Ekki er ráðherrann þá áhrifalaus og ekki er eins og hann hafi ekki tengingu við Ríkisútvarpið í gegnum það ásamt manni til vara. Starfsmannasamtök Ríkisútvarpsins tilnefna samkvæmt hinni nýju skipan annan sjálfstætt skipaða fulltrúann í stjórn Ríkisútvarpsins, og mann til vara, þótt sá hafi að vísu bara málfrelsi og tillögurétt en ekki atkvæðisrétt á fundum í stjórn. Þetta hefur verið, býður mér í grun, lengi baráttumál starfsmanna Ríkisútvarpsins og félagsskapar þeirra, að hafa eitthvað um sinn vinnustað að segja. Og hér var það leitt í lög. Það er líka eitthvað til sem heitir vinnustaðalýðræði og hefur kannski ekki verið nógu hátt skrifað á köflum undanfarin ár. Þá kemur að hinu að ráðherra skipar fimm manns og jafn marga til vara í valnefnd og það á grundvelli tilnefninga frá allsherjar- og menntamálanefnd sem leggur til þrjá, Bandalag íslenskra listamanna einn og samstarfsnefnd háskólastigsins einn. Þessi valnefnd finnur svo hópinn sem myndar stjórn Ríkisútvarpsins að uppfylltum tilteknum hæfniskröfum og allt þar fram eftir götunum. Teiknaður er upp ágætur rammi um þetta, allt með hagsmuni Ríkisútvarpsins að leiðarljósi, að það sé þekking og reynsla af fjölmiðlun, menningarmálum, nýjum miðlum á hverjum tíma, rekstri og stjórnun fyrirtækja, gætt sé að jafnræði kynjanna í tilnefningum o.s.frv. Er eitthvað að því fyrirkomulagi? Er eitthvað hættulegt við þetta? Hvað eru menn að forðast? Undan hverju er menn að reyna að koma sér? Ég hef engin almennileg rök heyrt fyrir því að þetta sé ekki ágætisumbúnaður. Enda er það þetta sem menn hafa innleitt núna í lög víða á undanförnum árum í anda þess að standa faglega að þessum málum, leggja faglegar hæfniskröfur til grundvallar og reyna að ýta burtu pólitískum afskiptum. Nú er það orðið þannig að bundið er í lög mjög víða innan opinberrar stjórnsýslu að valnefndir skuli koma til þegar menn eru ráðnir sem ráðuneytisstjórar, skrifstofustjórar eða í önnur embætti og um þetta eru fyrirmæli í lögum. Lögin um Ríkisútvarpið eru algjörlega í anda þess, þeirrar nútímalegu stjórnsýslu, faglegu stjórnsýslu, sem hefur verið að festast í sessi í lagabreytingum á ýmsum sviðum í lögum um Stjórnarráð Íslands og víðar. Það standa engin efnisleg rök gegn því að þetta sé ekki ágætt fyrirkomulag. Það er þá eitthvað annað sem mönnum gengur til, eitthvað annað. Auðvitað er augljóst að það er að koma pólitíkinni þar inn aftur. Það er ekkert annað. Gamli Sjálfstæðisflokkurinn er mættur á sviðið og vill nú fara að deila og drottna, stjórna og koma sínum mönnum að. Það kemur ekki á óvart, okkur sem þekkjum hann og einn aðili var meira að segja svo hreinskilinn fyrir kosningar að hann sýndi aðeins á það hvað væri í vændum eða ætti að vera í vændum. Var það ekki einn af leiðtogum Sjálfstæðisflokksins sem skrifaði sérstaklega um nauðsyn hreinsana þegar þeir yrðu komnir við völd. Þá skyldi sko heldur betur hreinsað út, þar á meðal þetta vinstra lið, vinstri mennirnir, ef einhverjir kynnu að vera enn inni á Ríkisútvarpinu. Hér er það allt að ganga eftir, bara eftir bókinni. Þetta er ósköp einfalt. Bláa höndin er komin á loft. Bláa höndin er komin aftur á loft, herra forseti, og núna er hún því miður á bak við völdin aftur. Hún er ekki bara veifandi uppi í Hádegismóum eða einhvers staðar annars staðar, nei hún er komin bak við ráðuneytin, bláa höndin. Og við sjáum boðskapinn ganga út í efni af þessu tagi. Ég segi alveg eins og er, herra forseti, það leggst lítið fyrir hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra, Illuga Gunnarsson, að hann á sínum fyrstu dögum í ráðherraembætti skuli gerast skósveinn þeirra sjónarmiða og eiga það eina erindi við Alþingi Íslendinga á fyrsta þinginu sem hann mætir til sem ráðherra að leggja fram þetta frumvarp. Það leggst lítið fyrir hann. Það er ekki reisn yfir því satt best að segja. Ég hef nú frekar bundið vonir við hæstv. ráðherra Illuga Gunnarsson sem vel upp alinn og sérstaklega vel ættaðan ungan mann, að hann mundi nú frekar verða til bóta í pólitíkinni og í sínum flokki heldur en hitt, enda þarf kannski ekki mikið til. En ég verð að segja alveg eins og er að það eru talsverð vonbrigði að sjá ýmislegt sem hæstv. ráðherra lætur sig hafa á fyrstu dögum og vikum í embætti, eins og skipan í stjórn Lánasjóðs íslenskra námsmanna, sem boðar nú ekki gott. Ef það er hugmyndafræðin, ef það er andinn á bak við þetta, hvernig verður þá stjórnin hjá RÚV að því marki sem Sjálfstæðisflokkurinn hefur afl til ef hann kemur þessu fram? Verður það inntökuskilyrði að menn hafi starfað í SUS eða Heimdalli? Að menn séu alveg útlærðir í flokksstarfi Sjálfstæðisflokksins og þá sé þeim treystandi til að fara kannski inn í stjórn Ríkisútvarpsins? Ja, það skyldi nú ekki vera? Það er alla vega greinilega inntökuprófið sem menn verða að standast ef þeir eiga að fá að setjast í stjórn Lánasjóðs íslenskra námsmanna þar sem hæstv. ráðherra fór með þetta mörg ár aftur í tímann, áratugi, með því að skipa með alveg dæmalausum hætti einlita flokkshjörð í stjórn Lánasjóðs íslenskra námsmanna. Það er auðvitað algjörlega fráleitt að vera að eyða tíma í þetta, virðulegur forseti, nú á þessu sumarþingi. Ég spyr, er það virkilega svo að hæstv. ríkisstjórn hafi sett þetta þannig í forgang að málið skuli afgreiða hvað sem það kostar og jafnvel á kostnað annarra mála, ef til dæmis væri nú komið fram hér eitt einasta frumvarp sem varðaði hagsmuni almennings í landinu, nema þá með neikvæðum hætti, sem er ekki enn? Öll frumvörp frá ríkisstjórninni enn þá eru greiðasemi við stórvini þeirra, útgerðarmenn, ferðaþjónustuna eða aðra slíka aðila. Við sjáum enn ekkert á borðum sem tengist öldruðum, öryrkjum eða hagsmunum heimilanna almennt nema nefndir, tillögu um að setja allan loforðapakkann í nefnd. Mundi ríkisstjórnin láta þetta ganga framar? Er þetta svoleiðis forgangsmál? Er Framsóknarflokkurinn sammála því að þetta sé eitt af allra brýnustu málum á Íslandi í dag, þ.e. að koma pólitískri stjórn aftur yfir Ríkisútvarpið? Síðan er það, herra forseti, að ef menn létu sér detta í hug að gera þetta svona þá er þetta frumvarp auðvitað alveg út úr korti vegna þess að að mínu mati yrði að breyta aftur verulega skilgreiningunni á hlutverki stjórnar Ríkisútvarpsins. Hún er eins og hún er í gildandi lögum með hliðsjón af því að þarna kæmi til fagleg ópólitísk stjórn. Og skilgreininguna á hlutverki stjórnar Ríkisútvarpsins þarf auðvitað að móta í samræmi við það hvernig sú stjórn er skipuð, hvort hún er pólitísk eða fagleg. Ef stjórnin er pólitísk á hún þá að vera með puttana alveg á bólakafi í dagskrárgerð Ríkisútvarpsins? Viljum við það? Nei, ætli það. Það má auðvitað tína til einhver rök fyrir því að Ríkisútvarpið sé opinber rekstur, þ.e. menn geti séð fyrir sér að þar eigi að koma einhvers konar pólitískt skipuð stjórn. Að mínu mati á það þá bara að vera stjórn sem hefur rekstrarábyrgðina en er ekki í stefnumótuninni, ekki í dagskrárgerðinni og getur ekki verið með puttana ofan í því sem verður að tryggja að sé óháð og faglegt ef ríkisútvarp á að geta staðið undir nafni. Það er algerlega nauðsynlegt. Gallinn yrði að vísu alltaf sá eins og dæmin sanna að sú stjórn, pólitískt kjörin stjórn, mundi ráða yfirmenn Ríkisútvarpsins. Það er einn stóri kosturinn við það að fara í burtu frá því fyrirkomulagi, setja alfarið á fót faglega skipaða stjórn tilnefnda af óháðri valnefnd, þar með er líka fyrir því séð að pólitíkin kemst ekki að því þegar verið er að ráða yfirmenn stofnunarinnar. Ef við skoðum aðeins í framhaldi af ákvæðum 9. gr., um stjórn Ríkisútvarpsins, 10. gr., um starfssvið stjórnarinnar, þá er það í núgildandi lögum, og þeim sem eru að koma til framkvæma og mundu í næsta mánuði leiða til þess að valnefnd yrði skipuð og færi að undirbúa tilnefningu í nýja stjórn Ríkisútvarpsins fyrir næsta aðalfund, að stjórninni er ætlað mjög veigamikið hlutverk. En það er auðvitað að sjálfsögðu í samhengi við það hvernig hún er skipuð. Stjórn Ríkisútvarpsins fer með æðsta vald í málefnum þess á milli aðalfunda. Stjórnin ber ábyrgð á rekstri Ríkisútvarpsins og að farið sé að lögum um Ríkisútvarpið, að samþykktir þess og ákvæði samnings um fjölmiðlun í almannaþágu séu uppfyllt. Stjórnin á að hafa eftirlit frá þeirri hlið með því að Ríkisútvarpið efni samninginn sem menntamálaráðherra, ef ég kann rétt, gerir fyrir hönd stjórnvalda um framlag Ríkisútvarpsins og þjónustu á sviði almannaútvarps og öryggismála. Síðan er starfssvið stjórnar Ríkisútvarpsins látið taka sérstaklega til eftirfarandi þátta í starfi þess. Það er talið upp í átta töluliðum: Að móta í samvinnu við útvarpsstjóra dagskrárstefnu og megináherslur í starfi Ríkisútvarpsins til lengri tíma. Viljum við að pólitískt kjörin stjórn skuli alfarið vera í því að móta dagskrárstefnuna? Að staðfesta skipurit. Látum það nú vera. Að ráða útvarpsstjóra og leysa hann frá störfum. Akkúrat það sem ég nefndi áðan. Það skiptir máli hvernig stjórnin er samansett gagnvart því hvort pólitíkin kemur að því borði þegar útvarpsstjóri er ráðinn. Tölum bara mannamál um þetta. Engin trygging er fyrir því að útvarpið verði nægjanlega óháð og hafið yfir gagnrýni um hlutdrægni og annað því um líkt ef pólitísk stjórn kemur aftur til sögunnar og hún hefur það hlutverk að ráða útvarpsstjóra eða aðra æðstu yfirmenn eins og dæmin sanna, ef það er á pólitískum forsendum. Það er ekki langt um liðið, er það, síðan átti að gera ótrúlega hluti. Eru menn búnir að gleyma því hvers konar ofboðslega pólitískar ráðningar stóðu til inn á Ríkisútvarpið? Gengu að vísu til baka, það var brotið á bak aftur, menn urðu að gefast upp. Ég ætla ekki að nefna nöfnin hérna, en ég held að allir geti fljótlega rifjað það upp hvað stóð til að gera þá á grundvelli þess að pólitísk stjórn var yfir Ríkisútvarpinu. Það er þetta meðal annars sem við viljum koma í burtu. Síðan hefur stjórnin það hlutverk að taka ákvörðun um lán og ábyrgðir vegna Ríkisútvarpsins sem eðlilegt er úr því hún er rekstrarlega ábyrg. Að taka meiri háttar ákvarðanir um rekstur, þ.e. ákvarðanir sem ekki falla undir daglegan rekstur, ýmist að eigin frumkvæði eða að fengnum tillögum útvarpsstjóra eða annarra starfsmanna. Þetta er mikilvægt ákvæði. Stjórninni er falið frumkvæðisvald ef henni svo býður. Þessi ákvæði, ef ég veit rétt, eru styrkt frá eldri ákvæðum sem áður giltu, enda varð það niðurstaðan að mínu mati að stjórn Ríkisútvarpsins á umliðnum árum var of passíf. Kannski taldi hún sig ekki hafa nægjanlega sterka stöðu í lögum til að beita sér í vissum efnum. Að fylgjast með starfsemi Ríkisútvarpsins. Við áttum talsverð samskipti við Ríkisútvarpið, ég sem fjármálaráðherra á þeim árum þegar óhjákvæmilegt var að Ríkisútvarpið sparaði og hagræddi í rekstri eins og allur annar opinber rekstur í landinu, og það gekk nú dálítið á satt best að segja. Útvarpsstjóri var ekki alltaf hrifinn á aðalfundi Ríkisútvarpsins og ársskýrslur voru nokkuð skrautlegir pappírar á þeim árum af því að Ríkisútvarpið hafði vissa tilhneigingu til að líta svo á að það væri ríki í ríkinu og ekki mætti koma nálægt því og það ætti bara að vera yfir það hafið að hagræða í sínum rekstri eins og aðrir. Það varð nú ekki niðurstaðan. Þá reyndi dálítið á hlutverkaskiptin, stöðu útvarpsstjóra annars vegar og verkefni stjórnarinnar hins vegar. Mín upplifun af þeim samskiptum og ýmsum fleirum var sú að stjórnin teldi sig vera í óþarflega veikri stöðu þarna innan búðar. Það á ekki að vera samkvæmt þessu. Hér er mjög vel um það búið að þessi faglega skipaða stjórn hefur sterka stöðu gagnvart þeim verkefnum og því hlutverki sem hún á að sinna. Að fylgjast með rekstri Ríkisútvarpsins og samþykkja fjárhagsáætlun fyrir hvert starfsár. Að gera grein fyrir því í ársskýrslu til aðalfundar hvernig tekist hefur að uppfylla lögbundna skyldu Ríkisútvarpsins um fjölmiðlaþjónustu í almannaþágu. Og að síðustu má nánar kveða á um hlutverk stjórnar í samþykktum Ríkisútvarpsins, samanber lög um hlutafélög með síðari breytingum. Það er því hægt að fylla inn í þetta með samþykktum útvarpsins og með stoð í hlutafélagalögum, þá er horft til venjulegs hlutverks stjórnar í hlutafélögum, enda Ríkisútvarpið opinbert hlutafélag eins og kunnugt er. Herra forseti. Þetta tel ég að vanti upp á að málið sé reifað með eðlilegum hætti og þess vegna kemur það mjög á óvart að hæstv. ráðherra skuli flytja þetta rýra frumvarp, ekki er mikill rökstuðningur í því satt best að segja. Og ekkert er fjallað, að ég fæ séð, um það hvert sé eðlilegt hlutverk stjórnarinnar og staða ef skipan hennar er breytt og horfið aftur til gamalla tíma og hún skipuð pólitískt. Nú sé ég, virðulegur forseti, að hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra er kominn til þings. Hann situr úti í horni í hliðarherbergi. Hann hefur ekki sést inni í þingsalnum enn þá. Ég á nokkrar mínútur eftir af ræðutíma mínum og mér væri alveg sérstakur heiður og sómi að því að hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra, Illugi Gunnarsson, kæmi í salinn og settist í sæti sitt þannig að ég gæti lagt fyrir hann spurningar og kannski endurtekið því miður sumt af því sem ég sagði þegar ég fjallaði um málið í byrjun ræðu minnar í fjarveru hans. Fyrsta spurningin og sú sem brennur á vörum okkar og margir hv. þingmenn hafa borið upp hér í dag er sú: Af hverju þetta frumvarp núna á stuttu sumarþingi sem átti að vera? Vill hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra, Illugi Gunnarsson - þótt hann fari nú orðið ekki nema með hluta af menningunni, þ.e. hann fer með menningarmálaráðherra í annarri deild, fyrsta deildin er komin í forsætisráðuneytið, hin virðulega þjóðmenning - útlista fyrir okkur hvernig hann sem hæstv. ráðherra og ráðuneytið komust að þeirri niðurstöðu að þetta væri brýnasta viðfangsefnið í mennta- og menningarmálum þjóðarinnar og ætti erindi fyrir þetta sumarþing? Er hæstv. ráðherra þeirrar skoðunar að það sé afgerandi mikilvægt að fá þetta mál afgreitt? Í öðru lagi: Telur hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra, ef yrði nú látið að vilja hans og pólitískri stjórn komið aftur yfir Ríkisútvarpið, að þá gangi að hafa 10. gr. laganna óbreytta? Er ekki augljóst mál að endurskoða þurfi stöðu og hlutverk stjórnarinnar í ljósi þess að hún verður þá allt öðruvísi skipuð pólitískt og þá er ekki við hæfi að hún sé með inngrip í vissa þætti starfsemi Ríkisútvarpsins, eins og við gætum sætt okkur við og teljum eðlilegt ef þetta er faglega skipuð stjórn? Ég nefndi þar sérstaklega dagskrármálin og stefnumótun og aðra slíka þætti. Ef hæstv. ráðherra skyldi taka til máls og halda lengri ræður er náttúrlega nærtækt að spyrja hann í þriðja lagi: Hvernig hugsar sér hæstv. ráðherra að mæta þó ekki nema í litlu væri kröfunni um að stjórnarmenn í Ríkisútvarpinu væru eftir sem áður faglega skipaðir? Á það að vera virkilega þannig að kjósa megi hverja sem er án nokkurra hæfniskrafna þar inn? Ýtast þá út ákvæði 3. og 4. mgr.? Eftir stendur auðvitað það ákvæði sem hvort sem er verður að uppfylla hæfi samkvæmt hlutafélagalögum, að sjálfsögðu er ekki hægt að ýta því í burtu. En öll leiðsögn um að menn skuli hafa einhverja reynslu og þekkingu á sviði fjölmiðlunar, menningar, hvað varðar nýja miðla og annað því um líkt fellur fyrir borð. Það eina sem þarf er að finna einhverja viðskiptafræðinga og lögfræðinga sem geta setið í stjórnum hvaða hlutafélags sem er. Það er talsvert af þeim til dæmis í SUS og Heimdalli. Eigum við að búa okkur undir það að það verði fulltrúar stjórnarflokkanna, það verði inntökuskilyrðið að menn hafi verið innarlega í trúnaðarmannahópi flokksstofnana Sjálfstæðisflokksins, eins og virðist vera aðgöngumiðinn að stjórn Lánasjóðs íslenskra námsmanna? Þetta vekur satt best að segja heldur ónotaleg hugrenningatengsl við liðna tíma. Mér finnst það dapurlegt eins og ég sagði, ég veit ekki hvort hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra var kominn þá til leiks. Mér finnst þetta dapurleg byrjun hjá hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra. Ég ætlaðist til meira af honum en að vera boðberi fyrir slíkan málstað, þau sjónarmið, á Alþingi Íslendinga. Þetta sé það eina sem hann hafi fram að færa á sínu fyrsta þingi sem hann mætir til sem virðulegur hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra. Ég tók mér það orð í munn að bláa höndin væri mætt aftur til leiks, hún væri komin á loft, þetta væri í hennar anda og munurinn aðeins sá að nú er bláa höndin komin á bak við völdin í landinu en væri ekki að veifa einhvers staðar úti í móum. Framsóknarflokkurinn, kannski vill hæstv. ráðherra upplýsa okkur um hvernig samstarfinu og samskiptunum við Framsóknarflokkinn var háttað á undirbúningsskeiði málsins. Það hefur vakið undrun margra hér að Framsóknarflokkurinn studdi gildandi lög, þar á meðal tveir hæstv. ráðherrar, ef ég veit rétt, greiddu þeim atkvæði sín. Það var ekki tiltakanlega mikil andstaða við málið. Hjásetur einhverjar, örfá mótatkvæði. Tiltölulega breið samstaða var að lokum um þá skipan mála sem hin nýju lög bera með sér. Þess vegna kemur mörgum á óvart að Framsóknarflokkurinn skuli standa að því með hæstv. menntamálaráðherra að leggja þetta fram sem stjórnarfrumvarp og skrifa væntanlega þar með líka upp á mikilvægi málsins, sem er svona gríðarlegt að hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra hefur valið að hafa það sitt eina mál á þessu þingi. Kannski getur hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra upplýst okkur eitthvað um þetta áður en umræðunni lýkur. Þó að ég viðurkenni vel, forseti, að það sé aðeins úti á jaðrinum og varði kannski ekki beinlínis þetta frumvarp þá er nú talsvert svigrúm í því þegar á annað borð eru hafnar umræður til dæmis um menningartengd mál eins og þetta auðvitað er. Ég hefði óskaplega gaman af því að heyra hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra ræða aðeins um þjóðmenninguna og þá skilgreiningu sem er mér nokkuð ný, að til sé tvenns konar menning í landinu, annars vegar þjóðmenning og hins vegar almenn menning. Hæstv. forsætisráðherra virðist hafa tekið sér það húsbóndavald að ákveða hvað sé hvað. Þess vegna undraðist ég að hæstv. forsætisráðherra skyldi ekki taka Ríkisútvarpið undir sig sem eina af kjarnastofnunum þjóðmenningar í landinu, ef hún er eitthvað nálægt því sem ég ímyndað mér að hæstv. ráðherra sé að tala um. Úr því það er til dæmis stofnun Árna Magnússonar, handritin og sagan og fræðin sem þar eru. Þjóðminjasafnið, er það ekki? Það var líka reytt úr hatti hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra. Það voru allmargar fjaðrir sem fóru þarna í forsetaúrskurðinum. Af hverju þá ekki Ríkisútvarpið? Er það ekki ein af lykilmenningarstofnunum þjóðarinnar? Eða líta menn einhvern veginn öðruvísi á það? Ég veit að ýmsir hafa haft á því áhuga að reyta af því fjaðrirnar líka og reka bara eina rás og sem allra minnst og ýta hinu út í einkarekna fjölmiðla. Það hefur verið afstaða Sjálfstæðisflokksins, er það ekki? að slá Rás 2 af og reyna að reyta það af Ríkisútvarpinu sem hefur meðal annars breikkað grundvöll þess og gert það að verkum að það er enn meira þjóðarútvarp og almenningsútvarp en það ella væri. Eins og það er í dag þá er mjög vel um það búið í lögum að ég tel. Ég las í byrjun umræðunnar fyrstu markmiðsgrein laganna sem ég tel mjög vel orðaða. Hún mundi sóma sér mjög vel í þessari þjóðmenningarelítudeild hæstv. forsætisráðherra að mér sýnist, með Árnastofnun og Þjóðminjasafninu og öðru slíku. Hvað segir hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra um þetta? Hvernig lítur hann á Ríkisútvarpið? Er hann í grunninn sammála til dæmis skilgreiningunni sem 1. gr. laganna ber með sér? Hæstv. ráðherra leggur ekki til breytingar á henni. Þá skulum við ætla að hann sé sæmilega sáttur við hana. Þar er talað um félagslega samheldni í íslensku samfélagi og mjög margt fleira gott sem Ríkisútvarpið á að reyna að tryggja eftir því sem það framast getur. Mikilvægt er að við reynum að standa eins vel saman um Ríkisútvarpið og mögulegt er. Það á stóran sess í hjarta okkar flestra geri ég ráð fyrir. Þess vegna er ekki gott að byrja þessa vegferð svona eins og hæstv. ráðherra er hér að lenda í. Kannski hefur hæstv. ráðherra ekki áttað sig á að hann mundi lenda í mótbyr með málið. Kannski hefur hann ekki áttað sig á að því yrði tekið eins og því hefur verið tekið, að nánast enginn umsagnaraðili hefur mælt því bót. Mér skilst á þeim nefndarmönnum sem hafa unnið að málinu að nánast allar umsagnir sem borist hafa séu neikvæðar, almenn og mikil andstaða sé við það að fara til baka. Menn vilja ekki ganga á vit fortíðarinnar, herra forseti, ef ég má svo segja við hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra. Er hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra ekki tilbúinn til að endurskoða málið? Er hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra ekki tilbúinn til að brjóta í blað og vera maður að meiri og doka við úr því að þetta fær svona viðtökur og vera ekki að eyða dýrmætum tíma sumarþingsins í að sarga á þessu. Það er ekki góð byrjun upp á samstöðu um Ríkisútvarpið og almenna samstöðu hér innan veggja þingsins. Menn lögðu mikið á sig og það var virkilega reynt að ná eins breiðri samstöðu um grunninn sem við nú stöndum á varðandi Ríkisútvarpið samanber þann langa aðdraganda sem þau mál áttu, viðamikið starf í faglegum og þverpólitískum nefndum og mikla viðleitni til þess innan þingsins að reyna að ná málunum saman og tókst allbærilega eins og sést á því að að lokum var ekki tiltakanlega mikil andstaða við nýju lögin um Ríkisútvarpið, fjögur mótatkvæði, eitthvað svoleiðis. Það telst nú ekki slæmt. Þingmenn úr öllum flokkum, nema kannski Sjálfstæðisflokknum, studdu málið og stærstur hluti þingmanna Sjálfstæðisflokksins sat hjá. Það var ekki eins og það væri afgreitt í miklum átökum eða ágreiningi. Við erum klárlega að fara aftur á bak núna í ljósi þess að umsagnaraðilar hafa lagst gegn málinu, í ljósi þess að allir fulltrúar stjórnarandstöðunnar skila neikvæðum 

Forseti. Ég hef nú í nokkra daga velt því fyrir mér hvaða lýsingarorð ég eigi að nota yfir þetta frumvarp og orðið „svakalegt“ kemur mér oftast í huga. Í barnaskap mínum hélt ég að almennt samkomulag væri um að færa Ríkisútvarpið úr pólitískum böndum. Ég hefði einhvern veginn haldið að allir væru að reyna að vinna að því og hefðu verið að því í næstum því áratugi. Það er víst ekki svo. Hæstv. ráðherra hefur haldið því fram að sú leið til að velja í stjórn Ríkisútvarpsins sem hann leggur til sé betri en sú sem nú er í gildi með valnefndina, vegna þess að það væri gagnsærra og kjörnir fulltrúar stæðu þá ábyrgir gerða sinna. Nú er hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon einn af reyndustu mönnum hér í húsi. Mig langar til að spyrja hann barnalegrar spurningar líka: Þekkir hann til þess að það sé einhvern tímann gert eða það sé almennt að þegar valið er í nefndir samkvæmt þeirri aðgerð sem nú er lögð til, að þingflokkar leggi til einhver nöfn, þá sé samráð á milli þingflokka um það þannig að hugsanlega náist breidd, hugsanlega náist kynjahlutföll rétt út? Nú ætla ég bara að fara í reynslubanka þingmannsins hv. og spyrja hann: Heldur hann að það geti verið að sú aðferð sem nú er lögð til verði gagnsærri og skili breiðari stjórn en ef við förum í gömlu hefðbundnu pólitísku aðferðina?

Herra forseti. Varðandi það hvaða lýsingarorð eigi best við um frumvarpið notaði ég orðið „dapurlegt“, að þetta væri dapurlegt frumvarp. Ég er svo mildur á þessum vordegi. Hv. þingmaður segir „svakalegt“, en ég man eftir öðru orði úr mínum norður-þingeyska banka sem ég tók mér einhvern tímann í munn hér í árdaga og varð dálítið vinsælt um tíma í þinginu, það var orðið „nöturlegt“. Það mætti kannski segja að nöturlegt væri að sjá þetta frumvarp hér frá hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra. Mér finnst það eiga ágætlega við. Já, ég segi alveg eins og hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir. Ég hélt að við værum að komast í burtu frá þessum tímum. Þróunin hefur öll meira og minna verið í þá átt, alla vega allt síðasta kjörtímabil. Valnefndir eru komnar inn í lög og eru vel viðurkennd og þekkt aðferð. Það er eins og hver annar barnaskapur og bull að halda því fram að það sé ógagnsærra ferli. Þvert á móti. Valnefndirnar nálgast málin með því að leggja niður fyrir sér þær faglegu kröfur og forsendur sem menn verða að uppfylla og síðan er það opið ferli eins og hvað annað, hver og einn sem leggur nafn sitt í púkk á rétt á öllum gögnum um sig sjálfan og eftir á er, á grundvelli upplýsingalaga o.s.frv., hægt að krefjast allra gagna. En yfirleitt eru þau afhent refjalaust. Gamla fyrirkomulagið - við skulum ekki sjá það í neinni rómantík. Hvernig var þetta lengst af? Það var þannig að flokkarnir hver í sínu horni völdu úr sínum röðum fólk sem verið var að verðlauna með stjórnarsetum og bitlingum hér og þar. Þannig var þetta. Það var ekki alltaf óskaplega faglegt heldur var litið svo á að þeir sem hefðu innt af höndum langa og dygga og mikla þjónustu fyrir flokkinn væru þá vel að því komnir að setjast í stjórn á hans vegum, fá bitling eins og bankaráð eða eitthvað því um líkt. Þannig var þetta. Ég óttast að þetta hafi ekkert endilega mikið breyst ef til kastanna kæmi. Það er himinn og haf