Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. til l. um leigubifreiðar, sem hér liggur fyrir, hefur verið til meðferðar í samgmn. og hefur hún orðið sammála um að mæla með því, að það verði samþ. óbreytt. Frv. er niðurstaða af heildarendurskoðun, sem samgmrn. hefur látið fram fara á l. nr. 1 frá 1966, um leigubifreiðar, svo og l. nr. 22 frá 1967, um breyt. á þeim lögum. Lög um þetta efni voru fyrst sett árið 1953. Þetta eru heimildarlög, sem bæjarstjórnum og sýslunefndum er í sjálfsvald sett, hvort þau notfæra sér eða ekki. Samkv. frv. er bæjarstjórnum og sýslunefndum heimilt að ákveða, að fengnum till. hlutaðeigandi stéttarfélaga, leigu-, sendiferða- og vörubifreiðastjóra, að allar slíkar bifreiðar skuli hafa afgreiðslu á bifreiðastöðvum, sem fengið hafa viðurkenningu bæjarstjórna eða sýslunefnda, miðað við félagssvæði viðkomandi stéttarfélaga. Einnig er samgmrn. heimilt eftir beiðni hlutaðeigandi stéttarfélaga sömu aðila að takmarka fjölda þeirra bifreiða á félagssvæðunum, ef fjöldi íbúa á svæðinu er 700 eða fleiri, enda komi til meðmæli þeirra bæjarstjórna og sýslunefnda, sem félagssvæðið fellur undir. Verði bæjarstjórnir og sýslunefndir, sem félagssvæði bifreiðastjórafélaganna fellur undir, ekki sammála um, hvort mæla skuli með takmörkun eða ekki, þegar þær greinir á um, við hvaða bifreiðafjölda takmörkun skuli miðuð, sker rn. úr. Þetta er nýtt atriði, sem reynslan hefur sýnt, að nauðsynlegt var að lögfesta. Þá er í frv. einnig skilgreint m.a., hvað leiguakstur til vöruflutninga er, og loks eru sektarákvæði frv. færð til samræmis við breytt verðlag nú. Telja verður, að breytingar þessar séu til bóta, enda fram komnar vegna þeirrar reynslu, sem fengizt hefur í þau 17 ár, sem lög um þetta efni hafa verið í gildi. Frv., ef að lögum verður, skapar skýrari reglur á þessu sviði og stuðlar að því að bæta þá þjónustu, sem viðkomandi aðilar veita í þjóðfélaginu. Herra forseti. Ég ítreka, að hér er aðeins um heimildarlög að ræða, og samgmn. hefur að athuguðu máli orðið sammála um að mæla með því óbreyttu. Ég vona, að hv. dm. geti einnig fallizt á það álit.



Herra forseti. Ég ætla ekki að vera margorður. Ég hef áður rætt þetta mál við 2. umr. - Með þessu frv., ef að lögum verður, er verið að stofna nýjan banka, fjárfestingarbanka. Í Reykjavík eru nú 7 aðalbankar og 17 bankaútibú. Utan Reykjavíkur eru 36 bankaútibú aðalbankanna í Reykjavík. Bankaútibú eru því samtals 53, en aðalbankar og bankaútibú samtals 60. Fjárfesting bankakerfisins er mikil og áberandi, bæði fjárfesting í húsum, lóðum, húsbúnaði og vélbúnaði. Starfsmenn bankanna, þ. e. a. s. fastir starfsmenn, eru nú samtals um 1070 samkv. heimildum frá bönkunum sjálfum. Auk bankanna og bankaútibúanna eru svo 53 sparisjóðir starfandi í landinu. Eru þá ótaldir fjárfestingarsjóðir, a. m. k. 10 talsins, í öllum atvinnugreinum, þar af einn nýlega stofnaður með lögum, þ. e. a. s. Iðnþróunarsjóður Íslands. Samkv. þessu frv. á enn að stofna nýjan banka. Ég er þessu mótfallinn og mun af þeirri ástæðu og öðrum greiða atkv. gegn frv. nú, eins og ég gerði við 2. umr. Ég sé ekkert samræmi í því annars vegar að átelja ofvöxt bankakerfisins og halda svo áfram hins vegar að þenja það út, eins og gert er, ef þetta frv. verður að lögum. Skal ég svo ekki hafa þessi orð fleiri.



Herra forseti. Ég skal ekki þreyta ykkur á endurtekningum, en ég vildi leyfa mér að benda hér aðeins á eitt atriði enn þá til viðbótar við það, sem ég hef gert áður. Og það er það, að ég tel, að með þessu frv. sé gerður mismunur á aðilum, þannig að borgarar þjóðfélagsins búa ekki í raun og veru við sömu lög. Mín vegna mega þessir ágætu menn í Verzlunarráði Íslands og Félagi ísl. iðnrekenda gjarnan mynda hlutafélag. Það má hafa 80 millj. eða hvað sem vilt í hlutafé. En það á bara að búa við sömu lög og önnur hlutafélög. Það á ekki vegna einhvers eins hlutafélags að taka öryggisventilinn frá spariinnlánum fólksins í bönkunum og leyfa þessum bönkum að fara að eiga hlut í þessu hlutafélagi eða öðrum hlutafélögum, sem þetta hlutafélag myndar. Til hvers hafa þessi ákvæði verið sett í bankalöggjöf þessara einkabanka? Til þess að tryggja öryggi sparifjáreigenda með fé sitt. Þarna á með einni setningu að afnema þetta ákvæði, sem er búið að þrauthugsa og er eitt af þeim atriðum, sem starfsemi þessara banka byggist á og á að vera til þess að tryggja spariinnlánin, því að það er ekki ríkisábyrgð fyrir þeim. Og þetta á að eyðileggja fyrir eitt félag. Þetta er ekki gert fyrir aðra aðila á landinu. Þarna á allt í einu að fara inn á þá braut, að bankar eigi og reki félög. Og það eru engin takmörk fyrir því, hvað sú starfsemi má ná langt. Það eru eingöngu þessir aðilar, Verzlunarráð Íslands og Félag ísl. iðnrekenda, sem hafa leyfi til að notfæra sér þetta, og auk þess þeir aðilar, sem þeir kveðja til. Og svo er bætt við á eftir því ákvæði, að það megi raunar allir vera meðlimir í þessum félagsskap. En það vita það allir menn, að það eru þessir aðilar, sem hafa tögl og hagldir, og það er í raun og veru hryggilegt, að menn, sem eru vinveittir SÍS, skuli vera að reyna að draga SÍS inn í þennan ósóma með því að bæta nafni SÍS þarna við. Svo á þetta félag að hafa skattfrelsi. Hvaða ástæða er til þess? Við megum vara okkur á því að setja slíka löggjöf, þar sem borgarar þjóðfélagsins búa ekki við sömu skilyrði. Þetta er dálítið hliðstætt því, sem þeir gerðu í fiskveiðasjóðnum. Þeir lánuðu sumum með gengisáhættu og öðrum ekki. Ég ræddi um þetta við einhvern spakvitrasta sjálfstæðismanninn. Hann sagði mér, að þetta væri stjórnvizka. Það má kalla svona smáklæki stjórnvizku. En ég held, að lýðræði okkar sé dálítið hætt, ef við förum að fara inn á svona stefnu, og ég held, að flokkum, sem fara inn á svona hluti, fari að verða ofurlítið hætt. Ég hef gaman af sögu og hef oft lesið talsvert um þau efni. Þar virðist vera nokkuð algengt, þegar valdhafarnir fara að vinna óhæfuverk, að þeim verður steypt úr stóli. Við vitum t. d. um Hákon jarl í Noregi, sem var allra þjóðhöfðingja vitrastur, glæsilegastur í sjón og klókastur. Meðan hann breytti nokkurn veginn rétt og heiðarlega, vegnaði honum vel. Hann vann sigur í orrustum og hann varð vinsæll. Þegar hann fór að vinna óhæfuverk, taka konur af bændum og leggja hjá sér, þá var hann drepinn. - Ég hef stöku sinnum varað sjálfstæðismenn við, þegar þeir hafa ætlað að fara að gera miklar vitleysur. Nú vara ég þá við að fara inn á þessa braut að ætla að búa á misjafnan hátt að borgurum þjóðfélagsins. Það er ákaflega hættuleg stefna. Það getur vel verið, að þeir meini ekkert illt með því, en þetta er hættulegt, og Karkur getur alls staðar verið nálægur. 
             Karkur rak hníf í gegnum barkann á honum og skar út úr, og Karkur hefur kannske ekki verið langt frá sjálfstæðismönnum í dag. Þeir mega vara sig á því að fara inn á þessa braut. En meðan þeir halda sig við réttlæti og heiðarleika, hugsa ég, að þeir lifi sæmilegu lífi. En þarna eru þeir að fara inn á hluti, sem ekki eru réttlátir og þeir vita þetta sjálfir. Ég kom hér inn í verzlun til góðra kunningja minna. - Ég er ekkert illa kynntur hjá ýmsum sjálfstæðismönnum, eins og þið vitið. Þeir spurðu mig, hvernig það gengi með „mafíuna“. Þeir vissu, að þetta frv. var vísir að lítilli, íslenzkri mafíu, enda hugmyndin sótt til Ameríku. Ég skil það vel, að þið getið ekki verið að fella þetta afkvæmi ykkar hér í d. Ég skil það vel, að þið látið þetta fara hér í gegn, og ég tel það út af fyrir sig ekkert óeðlilegt. En þið eigið að svæfa þetta örverpi í Ed. Ef þið ekki hafið hyggindi til þess að gera það, getur ykkar saga endað líkt og þessa ágæta þjóðhöfðingja, Hákonar jarls. Hans örlög urðu þau, að þrællinn skar hann á háls, og ég vona, að það verði ekki örlög minna ágætu vina í Sjálfstfl.

Flm. (Ingvar Gíslason) : Herra forseti. Ég flyt hér ásamt hv. 1. þm. Vestf. frv. til l. um fjárhagsstuðning við útgáfu erlendra öndvegisrita á íslenzku, enda segir í 1. gr. frv., að það sé markmið fyrirhugaðra l. að styðja útgáfu íslenzkra þýðinga erlendra rita, sem teljast hafa alþjóðlegt menningargildi. Í 2. gr. frv. er svo fyrir mælt, að veita skuli í þessu skyni 1 millj. kr. á ári á fjárl., í fyrsta sinn á fjárl. fyrir árið 1971. Í 3. gr. frv. segir, að fimm manna úthlutunarnefnd skuli ráðstafa fé því, sem ætlað er til styrktar útgáfustarfsemi þessari. Ráðh. skipar úthlutunarnefndina, fjóra fulltrúa samkv. ákveðnum tilnefningum, en hinn fimmta skipar ráðh. án tilnefningar. Ég vil vekja athygli á því, að það er fyrst og fremst menningarfélög eða menningarstofnanir, sem ætlað er að tilnefna fulltrúa í úthlutunarnefndina, þ. e. a. s. Háskóli Íslands, Hið íslenzka bókmenntafélag og Þjóðvinafélagið ásamt Menntamálaráði, og auk þess Bóksalafélag Íslands. Þessi háttur á skipan úthlutunarnefndar er okkur flm. meira að skapi í þessu máli en pólitísk skipan n. Við hugsum okkur, að hér sé algerlega um ópólitíska menningarstarfsemi að ræða, og rétt sé að ætla menningarstofnunum þjóðarinnar eða fulltrúum þeirra að hafa sameiginlega yfirstjórn þessarar starfsemi. Við hugsum okkur þetta sem stuðning við áhugasama bókaútgefendur, en ekki sem sjálfstætt bókaútgáfufyrirtæki. Það eru nægilega mörg útgáfufyrirtæki í landinu, líklega of mörg, þannig að á tölu þeirra er ekki bætandi, en ástæða kann að vera til þess að létta undir með útgefendum, þegar um tiltekna útgáfustarfsemi er að ræða, eins og þegar um er að ræða þýðingar erlendra fræðirita, sem mjög mikill skortur er á hér á landi og þrengir óneitanlega landnám íslenzkrar tungu og þekkingarsvið íslenzku þjóðarinnar. Nú kunna ýmsir að segja, að sú starfsemi, sem hér er gert ráð fyrir að styrkja, sé lögbundið verkefni Menningarsjóðs og Menntamálaráðs, og ég ber engar brigður á sannindi þeirrar fullyrðingar í sjálfu sér. Okkur flm. er fullljóst, að Menningarsjóði er í raun og veru ætlað það hlutverk ásamt öðru, að vinna að útgáfu þýðinga á erlendum ritum. Við viljum meira að segja leggja áherzlu á þetta hlutverk Menningarsjóðs og teljum miður farið, að sjóðurinn hefur ekki reynzt þess umkominn að sinna þessu hlutverki sínu. Þess vegna skulum við ekki blanda saman að þessu sinni umr. um Menningarsjóð og hlutverk hans, a. m. k. ekki of einhliða. Ég held, að mér sé óhætt að segja það fyrir hönd okkar beggja flm., að við erum talsmenn þess og því mjög fylgjandi, að útgáfustarfsemi Menningarsjóðs verði efld á grundvelli gildandi l. um Menningarsjóð og Menntamálaráð, og ef svo skyldi reynast, að l. sníði Menningarsjóði of þröngan stakk að einhverju leyti, þá mundum við mæla með breyt. á l. Með því frv., sem hér liggur fyrir, er því ekki verið að skerða athafnamöguleika Menningarsjóðs né fara inn á verksvið hans í sjálfu sér. Markmið þessa frv. er að koma til móts við þá útgefendur í landinu, sem áhuga hafa á menningarlegri þýðingarstarfsemi, og engum einum aðila ætlað í því efni nein einkaréttaraðstaða. Það er einnig von flm. frv., að sú skipan, sem frv. gerir ráð fyrir, verði til þess að „samstilla kraftana“ í þessu mikilsverða máli, koma á skynsamlegu starfi bókaútgefenda, bæði einstaklinga og bókmenntafélaga um útgáfu erlendra menningarrita á íslenzku máli. Allir, sem annars hirða um að hugsa um þetta mál, eru samdóma um, að ein höfuðnauðsyn í íslenzku menningarlífi sé að þýða sem mest af erlendum öndvegisritum, sem teljast hafa alþjóðlegt menningargildi. Það er m. ö. o. nauðsynlegt að hafa tiltæk á íslenzku máli sem flest þau rit, sem óumdeilanlega hafa markað spor í þróunarsögu mannkynsins eða snerta hagi manna og hugsun um gervalla heimsbyggðina að meira eða minna leyti á einn eða annan hátt. Slík rit eru mörg og margvísleg, og að sjálfsögðu geri ég enga tilraun til þess að telja þau upp. Sum þessara rita eru að vísu til á íslenzku, en þó svo sárafá, þegar betur er að gáð, svo sorglega fá. Auk þess koma svo til ýmis önnur rit, sem e. t. v. eru ekki klassísk eða svo mikil fyrir sér, að þau hafi bein áhrif á hugsun og hegðun heils eða hálfs mannkynsins, en þó eru þau mikilvæg fræðirit og upplýsandi um vísindin og þekkinguna, eins og þau eru á hverjum tíma. Þau geta haft mikið gildi fyrir sinn tíma sem framlag til fræða og vísinda á því stigi og eiga því erindi til allra þjóða og allra einstaklinga, sem vilja fylgjast með því, sem er að gerast á hinum ýmsu sviðum mannlegrar hugsunar og athafna. Því miður hafa Íslendingar sjálfir eða fræðimenn þeirra og rithöfundar aðeins takmarkaða möguleika til þess að sinna öllum þörfum menntafúsrar þjóðar fyrir vísindalega uppfræðslu með ritstörfum á íslenzku, auk þess sem íslenzk fræðimannastétt og vísindamannastétt er bæði fámenn og starfandi á þröngu sviði. Þetta er ekki sagt íslenzkri vísindamannastétt til ámælis né verið að gera lítið úr möguleikum hennar. Hér er aðeins um að ræða einn vanda þess að vera af fámennri þjóð og tala tungu, sem af fáum er skilin. Við verður að gera okkur grein fyrir, að slíkar aðstæður setja okkur vissar skorður. Raunar á þetta ekki við um Íslendinga eina, þetta á við um allar smáþjóðir, þótt fjölmennari séu en Íslendingar. Eitt ráðið til þess að ryðja þessum skorðum úr vegi, þeim skorðum, sem setja menningarheimi smáþjóðanna takmörk, er að þýða erlend menningarrit á hlutaðeigandi tungumál. Í þessu er fólgin að líkindum auðveldasta leiðin til þess að koma í veg fyrir menningarlega einangrun eða stöðnun fræðilegrar ástundunar og þekkingar. Með þessum hætti mundi áhugasömum lesendum opnast leið til gagnlegrar sjálfsmenntunar, auk þess sem þýðingarnar mundu hafa ómetanlegt gildi sem hjálpartæki við kennslu í skólum landsins. Þýðingarnar hafa með öðrum orðum almennt menntunargildi, þær ættu að geta orðið með beinum eða óbeinum hætti eins og þáttur í fræðslukerfinu. Slíkt er síður en svo lítilvægt, því að fátt er nú nauðsynlegra en efling almennrar menntunar í landinu auk margs konar sérmenntunar og þjálfunar í verklegum efnum. En þýðingar úr erlendum tungumálum hafa einnig annað gildi, engu ómerkara. Þýðingar hafa bein áhrif á þróun tungunnar. Þýðingar „stuðla að verndun tungunnar og auðga hana stórum með því að klæða fjölda erlendra hugsana og staðreynda í íslenzkan búning,“ eins og Sigurður Nordal orðar það í merkri ritgerð um þýðingar í tímaritinu Skírni árið 1919. Ég vil leyfa mér að vísa áhugasömum mönnum um þetta efni á þessa ágætu ritgerð Sigurðar Nordals. Hún er jafn tímabær hugvekja um mikilsvert menningarmál í upphafi 8. tugar tuttugustu aldar og hún var í lok annars tugar aldarinnar. Af því að ég er að minnast á áhrif bókaþýðinga á þróun tungunnar og af því að mér er tiltæk ein bók, sem ég hef við höndina, bók, sem er lifandi sönnun um sanngildi þessarar fullyrðingar, langar mig að vitna til hennar í örstuttu máli. Að sjálfsögðu hafa mörg önnur þýdd ritverk haft jákvæð áhrif á þróun tungunnar, auðgað hana að orðaforða og stuðlað að endurnýjun hennar, engu síður og e. t. v. miklu meir en þessi bók, sem ég hef í huga. Árið 1886, eða fyrir nærfellt 84 árum, sama árið og Sigurður Nordal fæddist norður í Vatnsdal, kom út bók á vegum Hins íslenzka þjóðvinafélags, sem nefndist Um frelsið, eftir John Stuart Mill í þýðingu ungs blaðaritstjóra og alþm., Jóns Ólafssonar. Þessi bók fjallaði um efni, sem varla hafði verið rætt né ritað um á Íslandi, áður en bókin kom út. Í bókinni sjálfri segir, með orðum þýðandans, að hún fjalli „um þegnfrelsi eða félagsfrelsi, um eðli og takmörk þess valds, sem mannfélagið hefur rétt til að hafa yfir einstaklingum.“ Bókin er ekki ýkja stór, hún er um 230 bls. í mjög litlu broti. Ókunnugum kynni því að virðast, að það hefði verið tiltölulega létt verk og auðunnið fyrir sæmilega ritfæran mann að snara henni á móðurmál sitt. Jón Ólafsson var ritfær í bezta lagi og kunni vel ensku, og íslenzku kunni hann flestum betur um sína daga. En þýðingin á bók Stuarts Mills var ekkert áhlaupaverk. Þýðandinn rak sig óþyrmilega á þá staðreynd, að ekki eru á Íslandi til orð um allt, sem er hugsað á jörðu, svo að farið sé gáleysislega með vísupart eftir frægan höfund og honum öfugt snúið. Reynsla Jóns Ólafssonar varð því sú, sýnist mér, að hann varð að smíða að meðaltali u. þ. b. eitt nýyrði á hverri síðu, áður en hann fékk lokið bókinni. Flest þessara orða mun Jón hafa búið til sjálfur, önnur sótti hann í fornt mál og yngdi upp merkingu þeirra, og sum hefur hann án efa lært af samtímamönnum sínum. En samkv. orðaskrá um nýyrði og óvenjuleg orð aftast í bókinni eru nýyrði hátt á þriðja hundrað. Það er fróðlegt að lesa þessa nýyrðaskrá eftir 84 ár. Að sönnu hafa mörg nýyrðanna ekki fest rætur í málinu, og sum hljóma ankannalega í eyrum okkar nú á tímum, en það hlýtur þó að vekja meiri athygli, hversu mikill fjöldi nýgervinga Jóns Ólafssonar hefur lifað, svo að orðin eru nú á hvers manns vörum. Til gamans skal ég lofa ykkur að heyra á milli 30–40 orð, valin af handahófi, sem er að finna í nýyrðaskránni aftan við þýðingu Jóns Ólafssonar á bókinni Um frelsið eftir John Stuart Mill. Öll þessi orð voru óþekkt eða mjög fágæt fyrir 85 árum, en öll eru þau okkur munntöm nú og vekja enga eftirtekt. Ég skal lofa ykkur að heyra þessi orð: Afbrigðilegur, bandalag, dómgreind, eldmóður, félagslund, fjölbreytni, fjölhæfi, fjölhæfni, formælandi, þ. e. talsmaður, frumkvæði, frumlegur, frumleiki, hugðarefni, hugnæmur, íhlutun, jákvæður, neikvæður, misbeita, ófremdarástand, ofstækismaður, raunhæfur, raunvísindi, réttmætur, rétttrúaður, rétttrúnaður, rökleiðsla, rökræða, samkeppni, sérlyndi, siðmenning, skilgreina, smásálarskapur, sem er þýðing á enska orðasambandinu lowness of mind, stjórnmálamaður, umburðarleysi, uppeldisáhrif, valdhafi, vanmeta, viðfangsefni, víðtækur, þröngsýnn eða narrow-minded. Þetta voru nýyrði eða fágæt orð fyrir u. þ. b. 85 árum, en nú eru þau lifandi mál í hvers manns munni. Ég tók þetta sem dæmi um áhrif góðra þýðinga á verndun tungunnar og það, hversu þær geta auðgað hana af orðum og hugtökum. Góðir þýðendur eru landnámsmenn og frumherjar í ríki móðurmálsins. Það væri fróðlegt og gagnlegt að geta vitnað meira til Skírnisgreinar Sigurðar Nordals frá 1919 máli því til stuðnings, sem hér er til umr. Ógerningur er að hafa þá ritgerð alla yfir, vegna þess hversu löng hún er og ákaflega ítarleg. Í upphafi ritgerðar sinnar varpar Sigurður Nordal fram þessari spurningu: „Hvað er það í menningu okkar, sem Íslendingi verður minnisstæðast, þegar hann hugsar til hennar handan um haf?“ Höfundur svarar sjálfum sér með þessum orðum: „Íslenzk alþýðumenntun.“ Og hann bætir við: „Íslenzk alþýðumenntun er gömul, og íslenzk alþýða er næm á menntandi áhrif.“ Og ennfremur segir Sigurður Nordal: „Íslenzk alþýðumenntun byggist á sjálfsmenntun.“ Af þessu dregur Sigurður þá ályktun, að nauðsyn beri til að auðvelda íslenzkum almenningi leið að hinum tiltækustu þekkingarmiðlum. „Hver eru helztu meðöl sjálfsmenntunar og annarrar menntunar?" spyr Sigurður Nordal, og hann svarar sér sjálfur: „Það eru bækurnar.“ Mig langar að mega lesa stuttan kafla orðrétt úr ritgerð Sigurðar Nordals, með leyfi hæstv. forseta: „Í bókunum finnur maðurinn heim, sem er óendanlega auðugri en það brot af lífinu, sem hann á kost á að kynnast. Í þessum heimi á hann kost á að fá fangið fullt af dýrustu gersemum mannsandans. Vísindamaðurinn gefur honum þekkingu sina, vísindaaðferðir og hugsanir, skáldið drauma sína, lífsspeki og dýrustu tilfinningar. Hann getur ferðazt með landkönnuðinum, setið til borðs með vitringunum, kannað djúp rúms og tíma. Ekkert er fjarstæðara en að líta á bækur og líf sem andstæður,“ segir Sigurður Nordal. „Bækur eru líf, niðursoðið líf, safinn úr lífinu, reynsla og hugsanir forfeðra okkar og samtímamanna. Hverrar menntunar, sem við leitum, rekumst við alls staðar á bækurnar sem greiðustu leiðina að henni.“ Þannig skrifaði Sigurður Nordal fyrir rúmum 50 árum. Sigurður Nordal lagði í þessari ritgerð höfuðáherzlu á, hversu alþýðumenntun væri á háu stigi á Íslandi og hversu almenningur hér væri fróðleiksfús og næmur á menntandi áhrif. Hann benti einnig á nauðsyn þess, að stuðlað yrði sem lengst að viðhaldi íslenzkrar alþýðumenntunar og þar með sjálfsmenntunar. Hann segir, að sér væri það ljúf hugsun, ef á Íslendinga framtíðarinnar mætti líta sem fyrirmyndarþjóð í jöfnuði menntunar og manngildis. Og hver er sá, sem ekki vill taka undir þessi orð Sigurðar Nordals? Það kann að vera, að ýmsum þyki hann leggja mikið upp úr sjálfsmenntuninni. Einkum mætti okkur e. t. v. finnast það, sem þykjumst skilja gildi skólagöngu og skólanáms og viljum efla skólastarfið í landinu. En okkur er áreiðanlega hollara að fara hér með nokkurri gát í samanburði. Án minnsta efa hefur sjálfsmenntunin jafnmikið gildi nú og hún hafði fyrrum. En hitt ætti mönnum að vera ljósara nú en mörgum var áður fyrr, að einhliða og einhæf menntun og þá ekki síður sjálfsmenntun en önnur getur reynzt tvíeggjað sverð. Hún getur jafnvel snúizt í andhverfu sína, ef menn lifa lengi á mjög einhæfu andlegu fóðri. Því miður er svo háttað þekkingarmiðlun á Íslandi nú og hefur lengi verið, að hætta er á, að þekkingarsvið Íslendinga verði í þrengra lagi, a. m. k. þrengra en það þyrfti að vera. Sigurður Nordal impraði raunar á þessu í margívitnaðri grein sinni í Skírni, svo að þetta er ekki nein sérstök speki frá mér eða hv. 1. þm. Vestf. Það, sem Sigurður taldi fyrir meira en 50 árum, að væri ábótavant öðru fremur í bókmennta- og fræðiviðleitni Íslendinga, var skortur þýðinga á erlendum úrvalsbókum. Þetta er jafnsatt nú eins og það var fyrir hálfri öld. Eins og segir í grg. fyrir þessu frv., þá orkar menningargildi þýðinga hér á landi mjög tvímælis, og á því sviði fer yfirleitt meira fyrir magni en gæðum. Þýðingar eru vanræktur þáttur í bókmenntum Íslendinga. Þær eru tilviljanakenndar, einhæfar og fáskrúðugar og oft beinlínis skaðlegar máli og menningu í stað þess að vera því til styrktar og eflingar. Á þessu sviði er mikill akur óplægður, mikið verk óunnið. Sú er von flm., að framkvæmd þeirrar hugmyndar, sem hér er hreyft, verði til þess að örva útgáfu erlendra öndvegisrita í vönduðum þýðingum, enda ber til þess ærna menningarlega nauðsyn. Þrátt fyrir almennari málakunnáttu nú en áður, eru ekki líkur til þess, að hún endist öllum til þess að notfæra sér erlend fræðirit um sérgreind og torskilin efni, og kemur þar margt til, m. a. það, að venjulegt tungumálanám í skólum er takmörkum bundið að efni og orðaforða. Öllum þorra manna er miklu aðgengilegra þrátt fyrir skólalærdóminn að lesa bækur á móðurmáli sínu en erlendum tungum, ekki sízt þegar um er að ræða vandlesnar bækur um framandi og torskilin efni. Herra forseti. Ég hef nú gert nokkra grein fyrir ástæðum þessa máls og mun láta máli mínu lokið. Ég teldi mjög mikils vert, að þetta mál gæti náð fram að ganga, þótt nokkuð sé liðið á þingtímann. Málið er ekki umfangsmikið og ekki vandasamt í meðförum. Hins vegar er hér um mikið menningarmál að ræða, sem ég vona, að Alþ. og ríkisstj. gefi gaum, svo sem maklegt er. Ég legg til, herra forseti, að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Í fyrri hluta ræðu minnar, sem fluttur var s.l. föstudag, minntist ég fyrst á þá niðurstöðu fjhn. að leggja til, að till. okkar hv. þm. Þórarins Þórarinssonar um rannsóknarnefnd yrði felld. þeirri afstöðu er fólgin ákaflega lærdómsrík viðurkenning á því máli, sem um hefur verið deilt á Alþ. Ég vék einnig að því í þessum fyrri hluta ræðu minnar, að í skýrslu þeirri, sem Jóhannes Nordal, formaður Landsvirkjunarstjórnar, og Eiríkur Briem, framkvæmdastjóri hennar, hafa birt og er meginefni í nál. meiri hl. fjhn., er viðurkennt, að ég hafi farið með rétt mál að því er varðar þau atriði, sem voru hér til umr. í haust. Í fyrsta lagi er það staðreynd, sem ekki verður vefengd, að fyrri hluti virkjunarframkvæmdanna, kostnaður við fyrri hlutann, fór fram úr áætlun um 26% miðað við þá áætlun, sem endurskoðuð var með tilliti til tveggja gengislækkana. Í annan stað er það einnig staðfest, að tapið á viðskiptunum þessi fyrstu ár er ákaflega stórfellt og raunar meira en ég hélt hér fram í haust. Hins vegar kemur fram mismunur að því er varðar endanlegt raforkuverð, eftir að búið er að fullgera Búrfellsvirkjun, og halda ráðamenn Landsvirkjunar því fram, að verðið verði nokkrum aurum lægra en ég hafði haldið fram. Ástæðan fyrir þessum mismun er sú, að ráðamenn Landsvirkjunar hafa breytt forsendum þeim, sem áður voru gefnar. Í stað þess, að upphaflega var reiknað með því, að stöðin yrði greidd niður á 25 árum, þá er nú talað um að greiða hana niður á 40 árum. En með því að breyta þannig forsendum eru menn að sjálfsögðu að fjalla um þetta mál á óheiðarlegan hátt. Eigi að vera um einhvern raunverulegan samanburð að ræða, þá verða að vera sömu forsendurnar í bæði skiptin. En jafnvel þessar breyttu forsendur hrökkva ekki til. Í plaggi ráðamanna Landsvirkjunar eru margar töflur birtar, en þó vantar þar ýmsar töflur, sem fróðlegt hefði verið að sjá. Það er t.d. engin tafla þar um tapið fyrstu árin, þegar einnig stjórn Landsvirkjunar viðurkennir, að um veruleg tapviðskipti sé að ræða. Í áliti stjórnar Landsvirkjunar er engin vitneskia um það gefin, hversu mikið þetta tap er. Ég hef bætt úr þessari undarlegu vanrækslu Landsvirkjunarstjórnar með því að reikna þessi töp út. Og niðurstaðan er sem hér segir: Á árinu í ár er kostnaðarverð á raforku 47.4 aurar á kwst., að því er stjórn Landsvirkjunar segir, en greiðslan frá álbræðslunni er aðeins 22 aurar, því að verðið 26.4 aurar er sem kunnugt er fengið með því, að ríkissjóður greiðir 4.4 aura með hverri kwst. frá Búrfellsvirkjun til álversins. Þar er um að ræða tilfærslur hér innanlands, en ekki viðskipti við álbræðsluna, greiðsla hennar er aðeins 22 aurar. Á þessu fyrsta ári, árinu í ár, er tapið af viðskiptunum 155 millj. kr. Á næsta ári, 1971, er framleiðslukostnaðarverð 41.3 aurar á kwst. og tapið á sölu á raforku til álbræðslunnar er á sama hátt 139 millj. kr. Árið 1972 er framleiðslukostnaðarverðið 31.9 aurar og tap okkar á viðskiptunum á sama hátt 91 millj. Árið 1973 er framleiðslukostnaðarverð 24.7 aurar og tap á viðskiptunum 31 millj. Árið 1974 er framleiðslukostnaðarverð 22.7 aurar og árstap á viðskiptunum 9 millj. Þessi 5 ár er sem sé um tapviðskipti að ræða, sem nema samtals 424 millj. kr. Þetta er allt saman samkvæmt tölum Landsvirkjunarstjórnar sjálfrar. Og hver á að greiða þetta tap? Um það er enga vitneskju að finna í þeirri skýrslu, sem hér liggur fyrir. Á það er ekki minnzt. Hins vegar er lögð áherzla á það, að í lok 25 ára tímabils verði heildargreiðslurnar frá álbræðslunni orðnar 6.5 milljarðar kr. Það er að vísu nokkuð of há tala, því að þessi meðgjöf úr ríkissjóði er þarna meðtalin, hin raunverulega tala er 6.2–8.3 milljarðar kr. En ef þetta tap, sem ég var að ræða um áðan, er einnig gert upp í lok þessa 25 ára tímabils með 7% vöxtum, þá er það orðið 877 millj. kr. Það eru um 14% af heildarupphæðinni. Til þess að rísa undir þessu tapi og ná þeirri afkomu, sem stjórn Landsvirkjunar talar um, þyrfti raforkuverðið þannig að vera 14% hærra en nú er talað um. Sé miðað við 21.3 aura á kwst., sem framleiðslukostnaðarverðið er, hið endanlega verð, þá þyrfti það að vera 14% hærra til að ná jöfnuði, ekki 21.3 aurar, heldur 24.3 aurar. En það er 2.3 aurum hærra en álbræðslan greiðir. Aðeins þetta eina atriði, tapið af þessum viðskiptum, hið óvefengjanlega tap af þessum viðskiptum fyrstu 5 árin, raskar gersamlega þeim nýja grundvelli, sem stjórn Landsvirkjunar hefur búið sér til. En hver er ástæðan til þess, að ekki er reiknað með þessu tapi, sem þó liggur fyrir sem viðurkennd staðreynd? Ástæðan er sú, að Íslendingum er ætlað að greiða þetta tap. Við eigum að leggja þetta fram sem óendurkræft framlag. Og það á að taka þetta fé með skattlagningu á Íslendinga, sem skipta við Landsvirkjun. Við höfum reynslu af því nú síðustu árin, að það eru árvissar hækkanir á raforkuverði, og samt er því lýst yfir í skýrslunni, að þessar hækkanir hafi verið allt of litlar. Það hafi ekki verið talið fært að hækka raforkuna eins mikið og nauðsynlegt hefði verið, og ein ástæðan til þess, að það var ekki talið fært, voru raunar þær miklu umr., sem urðu á þinginu í haust. Engu að síður hafa verðhækkanirnar orðið mjög stórfelldar. 15. febr. s.l. hækkaði raforkuverð um 19% í heildsölu, og heildsöluverð að viðbættu verðjöfnunargjaldi er nú 67.7 aurar á kwst. Þetta er það verð, sem íslenzkir viðskiptavinir Landsvirkjunar verða að greiða. Það er þrefalt hærra verð en álbræðslan greiðir. Samt er hér aðeins um heildsöluverð að ræða. Þegar kemur að neytendum, verður verðið svo aftur margfalt hærra en þetta. Greiðsla fyrir heimilisnotkun í Reykjavík er t.d. um 2 kr. á kwst., 9 sinnum hærra en álbræðslan greiðir. Og samt eru ýmsir aðilar, sem greiða hærra verð en þetta. Þessar verðhækkanir eru framkvæmdar til þess að leggja á Íslendinga óhjákvæmilegt gjald til þess að borga upp hallann af viðskiptunum við álbræðsluna. Í skýrslum stjórnar Landsvirkjunar eða meiri hl. hennar koma fram ýmis fleiri atriði, sem vert væri að gera að umtalsefni. Ein aðferðin til þess að gera þessi viðskipti hagkvæmari í augum almennings er sú, að nú er því haldið fram, að framleiðsluafköst véla Búrfellsvirkjunar hafi reynzt 15% meiri en málmraun segir til um. Og um það hefur verið talað í blöðum eins og einhverja guðsgjöf, að þessar vélar hafi reynzt miklu afkastameiri en menn reiknuðu með. En hér er um algera fölsun að ræða. Í útboðslýsingu Landsvirkjunarstjórnar var það gert að skilyrði, að vélasamstæðurnar væru þannig gerðar. Það var reiknað með því fyrir fram, að vélarnar gætu skilað 15% meiri afköstum. Þetta var skilyrði af hálfu Landsvirkjunarstjórnar, þegar hún bauð verkið út. Samt var ekki reiknað með þessu þá, og það er engan veginn eðlilegt að reikna með því núna heldur. Raunar er það ekki ljóst, að þessi afköst náist, því að ekki er búið að setja upp nema þrjár af vélasamstæðunum og að sjálfsögðu engin reynsla fengin af þeim, sem ekki er búið að setja upp. Og það er ekki einu sinni hafin sú miðlun við Þórisvatn, sem er forsenda þess, að hin auknu afköst nýtist að fullu. Annað atriði, sem vert er að minna á í þessu sambandi, eru ísvandamálin í Þjórsá. Því er haldið fram í einni eða tveimur setningum í skýrslunni, að þau vandamál séu nú fullleyst og ekkert vandamál sé þar eftir. En þetta er því miður fjarri sanni. Á þessum vetri hefur margsinnis komið til örðugleika við Búrfellsvirkjun vegna ísamyndana. Þar hafa orðið alvarleg ísavandamál 10–15 sinnum á þessum vetri og oft staðið í meira en sólarhring. Það hefur orðið til bjargar, að vatnsmagnið í Þjórsá hefur verið óvenju mikið í vetur. Það hefur verið um 140 rúmmetrar á sekúndu. En af þessu vatnsmagni hefur orðið að nota 30–40 rúmmetra til þess eins að fleyta ísnum fram hjá, og þetta vatnsmagn hefur að sjálfsögðu ekki nýtzt við raforkuframleiðslu. Þessi aðferð hefur því aðeins staðizt, að orkuþörfin hefur verið mjög takmörkuð, en um leið og hún eykst, stenzt þessi aðferð ekki. Truflanir eins og þær, sem orðið hafa í vetur, mundu þá verða til þess, að orkuframleiðslan raskaðist og nota yrði gasaflsstöðina, en það er ákaflega kostnaðarsamt, eins og allir þm. vita. Raunar hafa ísvandamálin valdið því, að orðið hefur að taka upp mjög kostnaðarsamt eftirlit með ísamyndunum í Þjórsá. Þar hafa fjórir menn verið á vakt allan sólarhringinn í vetur. Byggt hefur verið fyrir þá sérstakt hús, og þeir hafa ýmsa bíla til sinna nota, og þarna hafa verið ýmis fleiri tæki, sem aflað hefur verið vegna þessa vandamáls. Ef slíkur kostnaður á að haldast til frambúðar, er hætt við, að hugmyndirnar um 10% rekstrarkostnað standist ekki. Annaðhvort verður að grípa til miðlunarmannvirkja vegna þessarar ísamyndunar eða nota verður gasaflsstöðina mun meira en menn hafa gert ráð fyrir, og hvort tveggja er þetta kostnaðarsamt. Enn eitt atriði, sem vert væri að minnast á og fá vitneskju um hjá hæstv. ráðh., er sú deila, sem Landsvirkjun á í við verktaka. Það er alkunna, að verktakar hafa farið fram á að fá verulega miklu hærri fjárhæð en um var samið vegna verksins. Ég hygg, að kröfur þeirra nemi um 7–800 millj. kr. Mér þætti afar fróðlegt að fá um það yfirlýsingu frá hæstv. ráðh., hvort hann telji það öruggt með öllu, að ekki þurfi að fallast á þessar kröfur. Í sambandi við umr. í haust spurði ég margsinnis um það, hver yrði kostnaður við seinni áfanga virkjunarinnar. Ég benti á mjög einkennilegt misræmi, sem komið hefði fram á hinu háa Alþ. Þegar lagt var fram frv. um lántökuheimild í apríl s.l. vegna seinni áfanga virkjunarinnar, þá var farið fram á að fá að taka lán að upphæð 7.5 millj. dollara. Og í grg. í frv. var greint frá því, að þau verk, sem eftir væru, mundu kosta 7.5 millj. dollara. Nú er því haldið fram, að þessi verk muni aðeins kosta 4.1 millj. dollara, og á því hafa ekki fengizt neinar skýringar, hvernig á þessum mikla mismun standi. Að vísu er talað um, að verk hafi verið flutt á milli áfanga, frá seinni áfanga til hins fyrri. En það var ekki um neitt slíkt að ræða, eftir að frv. um lántökuheimild vegna seinni áfanga var flutt á Alþ. Þessar tilfærslur höfðu gerzt áður. Og þess vegna er mér spurn, hvort sú vitneskja, sem Alþ. var gefin, þegar þetta frv. var lagt fyrir, hafi verið röng. Vissu menn, að seinni áfangi yrði ódýrari en haldið var fram? Og var þarna verið að reyna að jafna met, sem myndazt höfðu vegna fyrri áfanga? Var verið að reyna að fela það fyrir Alþ., að fyrri áfangi hefði reynzt dýrari en menn reiknuðu með, og var verið að reyna að fá þessa upphæð með frv. vegna seinni áfanga? Í plaggi meiri hl. Landsvirkjunarstjórnar er það mjög athyglisvert, að eftir að fjallað hefur verið allmikið um kostnað við byggingu og rekstrarkostnað, þá er tekið að ræða mjög um almenn áhrif af samningunum við álhræðsluna, og þar koma fram sjónarmið, sem ég tel rétt að vekja athygli á. á bls. 9 í skýrslunni er komizt svo að orði, með leyfi hæstv. forseta: „Það, sem nú hefur verið rakið um hagkvæmni stórra orkusölusamninga, eru engin ný sannindi, og eru ótal dæmi um það í heiminum, að hagkvæmt hefur þótt að selja raforku tiltölulega ódýrt til stóriðju, oft jafnvel undir kostnaðarverði, til þess að geta ráðizt í stórar og hagkvæmar virkjunarframkvæmdir. Eitt dæmi um þetta er samningur Sogsvirkjunar um sölu afgangsorku til Áburðarverksmiðjunnar á aðeins 1/6 af verði til innlendra rafveitna.“ Þarna talar stjórn Landsvirkjunar um það, að hagkvæmt geti verið að selja raforku undir kostnaðarverði, og ég hygg, að það sé engin tilviljun, að þannig er til orða tekið. Þeir vita fullvel, hvað verið er að gera. Hitt er einnig fróðlegt, að athuga samanburðardæmið, sem þeir taka, viðskiptin við Áburðarverksmiðjuna. Það er alveg rétt, að Áburðarverksmiðjan hefur fengið raforku undir kostnaðarverði, en þar er þó um algeran eðlismismun að ræða, vegna þess að Áburðarverksmiðjan er innlent fyrirtæki. Með því að selja Áburðarverksmiðjunni raforku undir kostnaðarverði er aðeins verið að gera rekstur hennar auðveldari og tryggja það, að hún geti skilað framleiðslu sinni, áburði til bænda, á lægra verði, og lægra áburðarverð á svo að geta skilað sér aftur til almennings í lækkuðu vöruverði. Þarna er aðeins um að ræða tilfærslu á fjármunum innanlands. Ef okkur þykir það henta að færa til fjármagn frá raforkustöðvum okkar til einhverra fyrirtækja innanlands, þá getur það að sjálfsögðu verið hagkvæmt í ýmsum tilvikum, en um slíkt er ekki að ræða í viðskiptunum við álbræðsluna. Sá ábati, sem hún hefur af því að fá raforku á þessu lága verði, flyzt úr landi. Hann verður ekki eftir hér innanlands, hið erlenda fyrirtæki er að hagnýta auðlindir okkar í sína þágu og flytja ágóðann burt með sér. Annað dæmi um þessa sérstöðu álbræðslunnar birtist á bls. 10 í skýrslunni. En þar er að finna svo hljóðandi röksemdafærslu, með leyfi hæstv. forseta: „Hin ástæðan til þess, að nauðsynlegt er að halda tiltölulega háu rafmagnsverði til almenningsveitna næstu árin eru áætlanir Landsvirkjunar um mjög öra uppbyggingu raforkukerfisins, er geti lagt grundvöll að frekari stóriðjuframkvæmdum. Í rauninni hefði verið eðlilegast, að Landsvirkjun hefði fengið mun meiri eigin fjárframlög frá eignaraðilum, ríkinu og Reykjavíkurborg, bæði til Búrfellsvirkjunar og áframhaldandi virkjunarframkvæmda. Hefði þá verið tiltölulega auðvelt að stilla hækkun verðlags innanlands mjög í hóf. Hins vegar hefur það orðið ofan á, eins og svo oft áður, að aukning eigin fjár hefur orðið að eiga sér stað að mestu leyti með hækkuðu verði. Jafnframt þurfa menn að gera sér grein fyrir því, að með þessum verðhækkunum eru þeir að leggja fé til örari uppbyggingar raforkukerfisins og til bættrar fjárhagsstöðu Landsvirkjunar, en af hvoru tveggja munu þeir hafa stórfelldan hag, þegar til lengdar lætur.“ Þarna er vakin athygli á því alkunna fyrirbæri, að þjóð getur oft lagt á sig ýmsar fjárhagslegar byrðar til þess að búa í haginn fyrir framtíðina, að bæði einstaklingar og íslenzk fyrirtæki geta þurft að greiða hærra raforkuverð en sem svarar framleiðslukostnaði til þess að búa í haginn fyrir frekari raforkuframkvæmdir til þess að tryggja hagþróun í landi sínu og til þess að búa í haginn fyrir framtíðina. En álbræðslan stendur fyrir utan þjóðfélagið að þessu leyti. Henni er ekki ætlað að standa undir þessari almennu þróun hins íslenzka þjóðfélags. Hún hefur sérstöðu, hún á ekki að leggja fram það sama og íslenzkir atvinnurekendur verða að gera og íslenzkur almenningur. Þetta er sérstaða þessa fyrirtækis, og þetta verður sérstaða annarra erlendra fyrirtækja, ef haldið verður áfram á þessari braut. Þetta verða aðskotadýr í þjóðfélagi okkar, og við ætlumst ekki til sömu verkefna af þeim og við ætlumst til af okkur sjálfum. Eins og ég hef rakið, vita ráðamenn fullvel, að röksemdir þær, sem ég og aðrir höfum flutt á þingi um tapið af raforkuviðskiptunum við álbræðsluna, eru óvefengjanlega réttar. Þess vegna leggja þeir megináherzlu á almennar rökemdir. Að okkur sé hagur í því að hafa fengið álbræðsluna inn í landið, enda þótt ekki sé neinn reikningslegur ábati af raforkusölunni út af fyrir sig. Álbræðslan sé almenn lyftistöng fyrir þjóðfélagið, tryggi atvinnu og margháttaðar þjóðfélagslegar tekjur. Raforkuverð til Íslendinga yrði að vera margfalt hærra, ef álbræðslan keypti ekki neitt o.s.frv. Á þetta er lögð áherzla í niðurlagi skýrslunnar frá meiri hl. Landsvirkjunarstjórnar. Þetta var aðalefnið í ræðum hv. frsm. meiri hl. fjhn. og í ræðu hæstv. raforkumrh. á föstudaginn var, og þetta er orðin uppistaðan í almennum áróðri Morgunblaðsins. Í þessum flótta á nýjar vígstöðvar er einnig fólgin viðurkenning á því, að röksemdir mínar um raforkuviðskiptin eru réttar. En það er rétt að fara einnig nokkrum orðum um þessar almennu röksemdir. Samanburðurinn um raforkuverðið er mjög glöggt dæmi um það, hvernig reynt er að hafa uppi óheiðarlegan samanburð. Annars vegar er rætt um þau viðskipti, sem nú eiga sér stað, hins vegar er gert ráð fyrir því, að engin ný iðnþróun hefði fylgt í kjölfar Búrfellsvirkjunar, ef ekki hefði verið samið við álbræðsluna. Samkvæmt þessu áttu Íslendingar þá um tvo kosti að velja: Annaðhvort að selja álbræðslunni raforku eða framleiða raforku án þess að hafa neinn kaupanda. Og auðvitað er það auðvelt reikningsdæmi, að óhagkvæmast af öllu sé að framleiða raforku til einskis gagns án þess að hafa kaupanda að henni. En auðvitað stóð það ekki til, þegar Búrfellsvirkjun var ákveðin, að framleiða raforku út í bláinn án þess að breyta henni í verðmæti. Tilgangurinn með því að ráðast í Búrfellsvirkjun var sá, að hún yrði lyftistöng fyrir almenna iðnþróun á Íslandi, að stofnuð yrðu jafnhliða fyrirtæki, sem breyttu orkunni í verðmæti. Þetta var öllum ljóst, ágreiningurinn var ekki um þetta. Hann var um hitt, hvernig ætti að fara að því að breyta orkunni í verðmæti. Hvort það ætti að vera verkefni Íslendinga eða hvort við ættum að gefast upp við þetta verkefni og eftirláta útlendingum það. Till. okkar Alþb.-manna um almenna iðnþróun á Íslandi, fyrst og fremst í sambandi við fiskiðnað, fundu engan hljómgrunn hjá stjórnarvöldum. Viðreisnarstjórnin var sannfærð um það, að Íslendingum væri um megn að nýta orku sína sjálfir. Engar áætlanir fengust gerðar um íslenzka iðnvæðingu, ekkert fjármagn fékkst til rannsókna á því sviði, heldur var lagt einhliða kapp á að eftirláta útlendingum orkuna. Minnimáttarkenndin var svo alger, að ekki var einu sinni athugað, hvort við gætum orðið aðilar að álbræðslunni og eignazt hana smátt og smátt á tilteknu árabili. Svissneski álhringurinn, sem við höfum samið við, er aðili að fyrirtækjum víða um lönd. En hann setur engan veginn þau skilyrði, að hann sé einn eigandi að slíkum fyrirtækjum. Síðustu árin hefur þessi hringur gerzt aðili að verksmiðjum, þar sem hann hefur átt minni hl. hlutafjárins, og nú nýlega tók hann að sér að endurreisa mikla álbræðslu í Austurríki, en hún er raunar þjóðnýtt og álhringurinn er enginn aðili að rekstri hennar. Við Íslendingar höfum vafalaust átt þess kost að verða aðilar að álbræðslunni og stefna að því að eignast hana smátt og smátt á tilteknu árabili. En ekki er vitað, að íslenzk stjórnarvöld hafi neitt athugað þá hlið málsins, a.m.k. voru þeir kostir aldrei lagðir fyrir Alþ. Íslendinga. Afstaða stjórnarvaldanna var sú ein, að Íslendingar væru ekki menn til að nýta orku sína, það verkefni yrði að eftirláta útlendingum. Ágóði álbræðslunnar af hinni ódýru raforku hér á landi, ódýrustu raforku, sem hringurinn hefur komizt yfir um langt skeið, nemur vafalaust hundruðum millj. kr. á ári, og sá ágóðahlutur er fyrst og fremst fluttur úr landi. Við hreppum aðeins mola af nægtaborðinu. Á þessu sviði er stefna okkar býsna frábrugðin því, sem tíðkast í ýmsum nágrannalöndum okkar. T.d. hafa Svíar lagt á það mikið kapp að fá til samvinnu við sig erlent fjármagn, en það er almenn regla hjá þeim, að þar skuli vera um að ræða blönduð fyrirtæki, þar sem Svíar eigi sjálfir 51% í slíkum fyrirtækjum a.m.k. Ég held, að það hefði verið ákaflega nauðsynlegt fyrir okkur Íslendinga að setja einhverjar hliðstæðar reglur um samstarf okkar við erlenda aðila. En það er á þessu sviði einmitt, sem andstæðurnar milli stjórnarflokkanna og Alþb. mætast. Eigum við að kappkosta að nýta auðlindir okkar sjálfir, eða eigum við að eftirláta útlendingum það verkefni? Hitt eru upplognar gerviandstæður, að um það tvennt hafi verið að velja, að framleiða raforku handa erlendu auðfélagi eða framleiða raforku án þess að koma henni í verð. Og útreikningar á þessum andstæðum eru algerlega út í hött og afar gagnsæjar blekkingar. Sama máli gegnir um aðra röksemd. Í skýrslu ráðamanna Landsvirkjunar er talað um, að 3000 mannár hafi verið unnin í þágu álbræðslunnar, og raforkumrh. lagði áherzlu á hliðstæð atriði í ræðu sinni s.l. föstudag. Þarna er reynt að koma inn hjá fólki þeim samanburði, að um það tvennt hafi verið að ræða, að eftirláta útlendingum þetta vinnuafl eða Íslendingar gengju atvinnulausir þúsundum saman. Í þessu viðhorfi birtist sama uppgjöfin og sama trúleysið og ég var að fjalla um áðan: Sú fráleita afstaða, að við Íslendingar séum þess ekki megnugir að hagnýta vinnuafl okkar sjálfir til þjóðnýtra framkvæmda; ef menn eigi að fá vinnu, verði að kalla erlend fyrirtæki til. Einmitt í þessu er fólgin aðalmeinsemdin í stefnu núverandi ríkisstj. Trúleysið á getu Íslendinga til þess að efla atvinnuvegi sína og halda til jafns við aðra. Það er enginn happafengur að selja útlendingum vinnuafl, heldur hið gagnstæða. Þegar við Íslendingar framleiðum vörur og seljum þær til útlanda, fáum við ekki aðeins greiðslu fyrir hráefni, orku og vinnuafl, heldur einnig verðmætisauka, ágóða, sem flyzt inn í landið og verður þjóðfélagi okkar lyftistöng, þegar til lengdar lætur. En þegar menn vinna hjá erlendum atvinnurekanda, fáum við aðeins greiðslu fyrir vinnuaflið sem hráorku, en verðmætisaukinn lendir hjá hinum erlenda atvinnurekanda og flyzt úr landi. Það væri vissulega fróðlegt rannsóknarefni að kanna, hver þjóðhagslegur munur er á því, að verkamaður vinni að íslenzkri framleiðslu í fyrirtæki, sem er í eigu Íslendinga, eða framleiðslu í þágu erlends atvinnurekanda, sem hefur aðsetur hér á landi. Hæstv. raforkumrh. tíundaði nákvæmlega, hverjar gjaldeyristekjur við höfum haft af því að byggja álbræðsluna í Straumi, og hverjar gjaldeyristekjur fengjust fyrir vinnuafl þeirra manna, sem starfa að framleiðslunni. Fróðlegt væri, ef hæstv. ráðh. vildi láta okkur í té aðrar tölur. Hvað hagnaðist álbræðslan mikið á þeim tveimur gengislækkunum, sem framkvæmdar voru, eftir að samningurinn var gerður við svissneska álhringinn? Þegar samningurinn var gerður, fékk hinn erlendi auðhringur aðeins 43 ísl. kr. fyrir hvern dollara til þess að greiða íslenzkt vinnuafl. Eftir gengislækkanirnar gat hann keypt vinnu tveggja manna fyrir sama dollaraverðmæti og vinnu eins manns áður. Hvað var byggingarkostnaður álbræðslunnar miklu lægri en áætlað var vegna þessara gengislækkana? Og sama máli gegnir um reksturinn. Áætlanir um reksturinn voru að sjálfsögðu miðaðar við gengið 43 kr. fyrir 1 dollara. Nú fæst tvöfalt meira fyrir dollarann og að sama skapi lægri gjaldeyristekjur fyrir þjóðarbúið. Hversu mikið hefur hinn árlegi rekstrarkostnaður álbræðslunnar lækkað af völdum þessara tveggja gengislækkana? Svissneski auðhringurinn nýtur þess nú ekki aðeins að fá hér ódýrari raforku en hann á kost á í nokkru öðru landi, heldur eru kaupgreiðslur í álbræðslunni taldar vera um 40% lægri en hliðstæðar greiðslur í grannlöndum okkar í Vestur-Evrópu. Menn geta miklazt af gjaldeyristekjunum fyrir þessa vinnu. En þær eru raunar við það miðaðaðar, að við séum á láglaunasvæði og að þróun þjóðfélags okkar verði í samræmi við það. Hæstv. raforkumrh. taldi það miklu máli skipta, að samið hefði verið um raforkuverðið í erlendum gjaldeyri og í því væri fólgin verðmætistrygging, og vissulega er það skiljanleg öryggisráðstöfun í gengislækkanaþjóðfélagi eins og okkar. En hvar var verðmætistryggingin í sambandi við byggingu álbræðslunnar? Og hvar er verðmætistryggingin í sambandi við rekstur hennar? Ætli bygging álbræðslunnar muni ekki einmitt stuðla enn frekar að sjálfvirku gengislækkanakerfi á Íslandi? Ef verkamenn í álbræðslunni koma vinnuafli sínu upp í hliðstætt verð og tíðkast nú í Vestur-Evrópu, er hætt við, að hinn erlendi auðhringur krefjist þess, að metin verði jöfnuð með nýrri gengislækkun á svipuðum forsendum og raktar voru í skýrslu þeirri frá Guðmundi Magnússyni prófessor, sem hér lá fyrir þingi í sambandi við EFTA-málið, að hægt væri að beita genginu til þess að jafna metin að því er kaupgjald snerti. Till. okkar hv. þm. Þórarins Þórarinssonar um rannsóknarnefnd var bundin við raforkusöluna eina. En fyrst stjórnarvöldin hafa tekið upp almennar, þjóðhagslegar röksemdir, væri vissulega ástæða til að hafa þessa rannsókn víðtækari, og sízt mundi ég hafa á móti því. Ærin ástæða væri til að kanna, hver áhrif það hefur á þjóðfélagið allt, að atvinnureksturinn færist í vaxandi mæli í hendur útlendinga, eins og nú er stefnt að. Við höfum að vísu reynslu af því sjálfir, Íslendingar, hvað það er að búa í þjóðfélagi, sem lýtur efnahagslegri yfirstjórn útlendinga. En sjálfsagt er að kanna það mál að nýju miðað við breyttar aðstæður. þá væri einnig ærin ástæða til þess að kanna, hvernig háttað hefur verið hliðstæðum samningum í grannlöndum okkar. Hæstv. raforkumrh. hefur flutt á þingi ýmsar staðhæfingar um samninga álhringsins við Norðmenn, og hafa allar þær frásagnir verið afar einhliða, röksemdir valdar úr eins og hæstv. ráðh. hentaði. Ég mundi fagna því mjög að láta rannsóknina einnig ná til þessa atriðis, og þá jafnframt til samninga, sem gerðir hafa verið í öðrum löndum VesturEvrópu. Mér þótti það til að mynda afar fróðlegt að sjá það í EFTA-skýrslunni, að málmiðjufyrirtæki í Vestur-Þýzkalandi og víðar í Vestur-Evrópu yrðu nú að greiða 80–90 aura fyrir kwst. af raforku, u.þ.b. ferfalt hærra en greitt er hér á Íslandi. Í Bretlandi er heildsöluverð á raforku yfir 1 kr. á kwst., og þar hafa verið settar sérstakar reglur um það, að raforkusölu til stóriðjuframkvæmda megi ekki blanda saman við aðra almenna raforkusölu, heldur verði viðskiptin við stóriðjuna að standa undir sér sjálf. Okkur alþm. verða að vera tiltækar óyggjandi staðreyndir um þessi atriði öll, og ég mundi vissulega fagna því, ef till. okkar yrði breytt á þann veg. En til þess er trúlega lítil von, fyrst valdamenn þora ekki að láta rannsaka þau atriði, sem næst okkur eru. Má ég enn minna á það að lokum, hversu fáránlegar eru röksemdir ráðamanna gegn þessari rannsóknartillögu. Í framsöguræðu sinni s.l. föstudag sagði frsm. meiri hl. fjhn., hv. þm. Matthías Mathiesen, að í ræðu minni við 1. umr. fjárlaga hefðu komið fram fullyrðingar, sem, ef sannar væru, gæfu tilefni til slíkrar athugunar. Hvers vegna aðeins, ef sannar væru? Hvers vegna mátti ekki sýna fram á það með hlutlausri rannsókn, að ég hefði farið með ósannar staðhæfingar? Hefði það ekki einmitt átt að vera sérstakt keppikefli að láta sanna það á óvefengjanlegan hátt, að ráðh. og sérfræðingar þeirra færu með rétt mál, en ég hefði gert mig sekan um misskilning eða eitthvað þaðan af verra? Af hverju stafar þessi umhyggja fyrir mér? Hvers vegna mátti ekki rannsaka málið, án þess að ganga fyrst úr skugga um það, hvort ég færi með rétt mál? Ég biðst algerlega undan þessari umhyggju. Ég er reiðubúinn til að leggja málflutning minn undir dóm rannsóknarnefndar og taka ábyrgðinni af ummælum mínum. En rannsóknin verður þá að vera fólgin í öðru og meira en því, að sakborningarnir séu látnir sýkna sjálfa sig.



Herra forseti. Ég get ekki annað sagt en ég sárvorkenni þessum hv. síðasta ræðumanni, 6. þm. Reykv., fyrir það, hversu heltekinn hann er af fordómum kommúnismans. Ræða hans nú, eftir að hafa haft betri tíma til þess að hugsa sig um en á föstudaginn, er mikið til í sama dúr og ræða hans var þá, og hann kemst ekki út úr þessum vítahring, þessi vesalings maður. Það er ástæða til þess að vorkenna honum af því tilefni. Ég lagði áherzlu á það í mínum fáu orðum í umr. á föstudag, að umr., - og átti þá alveg sérstaklega við ræðu hv. 1. flm. þessarar till., snerust í raun og veru að engu leyti um till., sem okkur var ætlað að samþykkja, heldur hvort hv. 6. þm. Reykv. hefði sagt þetta rétt eða rangt o. s. frv. En till. er, eins og ég vék að, um að rannsaka staðreyndir um byggingu Búrfellsvirkjunar. Nú hefur þn. fengið þær upplýsingar, allar þær upplýsingar, sem hún hefur beðið um, stofnkostnað og staðreyndir varðandi Búrfellsvirkjunina, og það er sannað og hefur ekki verið mótmælt í umr., - það á kannske einhver eftir að koma hér upp á eftir og segja það, að þeim hafi láðst að mótmæla, - en því er haldið fram og það kemur fram í nál., að ekki hafi verið beðið um fleiri upplýsingar, ekki af minni hl., ekki stjórnarandstæðingunum, þeir hafi fengið allt, sem þeir óskuðu eftir frá Landsvirkjun annars vegar og ekki óskað eftir neinum frekari upplýsingum annars staðar frá. Til hvers þá að vera að samþykkja þessa rannsókn? Slík till. á heima í pappírskörfunni, eins og ég sagði fyrir helgina. Og það á að rannsaka samningana, samninga, sem lagðir voru fyrir Alþ., raforkusamningana árið 1966, sem hafa legið fyrir allan tímann. Hvað hafa þessir menn verið að gera allan þennan tíma, sem allt í einu láta sér detta í hug, að það þurfi að rannsaka þessa samninga? Hvað er hulið við raforkusamningana? Menn geta haft sínar skoðanir á því, hvað þetta og þetta þýði í samningnum fyrir afkomu og rekstur o.s.frv., en hér er ekki neitt hulið, og hér hefur ekki verið haldið neinum upplýsingum fyrir mönnum. Þess vegna er svokölluð opinber rannsókn út í hött, sett fram til þess að blekkja og reyna að gefa í skyn, að hér sé eitthvert óhreint mjöl í pokanum, sem þessir hv. flm. vita, að er ekki. Það hefur áður komið fram, að hv. 6. þm. Reykv. sé reikningsmaður góður og hafi hlotið góða einkunn í reikningi á stúdentsprófi. Það er þeim mun furðulegra að hlusta á tal þessa hv. þm. hér, þegar hann er að reikna út tapið, tapið fyrir Landsvirkjun af raforkusölu frá Búrfellsvirkjun. Það er eins og kemur fram í skýrslunum, að kostnaðarverð næst ekki til að byrja með, vegna þess að virkjunin er ekki orðin fullnýtt. En það er líka gerð grein fyrir því, að ef Búrfellsvirkjun hefði verið byggð án álbræðslunnar og í litlum áföngum, þannig að fyrst hefði verið byggð 35 mw. virkjun og að öðru leyti hefðu framkvæmdir verið þannig, að hægt hefði verið að byggja stífluna í smáum áföngum, allt gert í eins litlum áföngum og hugsazt gat, enda þótt það segi í skýrslu Landsvirkjunar, að sennilega hefði þetta ekki verið framkvæmanlegt, en það er hins vegar gefið sem möguleiki og reiknað þannig út, þá hefði almenningur ekki þurft að borga 67.7 aura í heildsöluverð á kwst., heldur 2.24 kr. og í smásölu mundi það vera töluvert á sjöundu kr. Svo stendur hv. þm. hér og reiknar út tapið af Búrfellsvirkjuninni, hvað það sé mikið, sem við töpum á því að selja álbræðslunni raforku fyrstu árin, eins og alltaf hefur verið gert ráð fyrir, sem væri undir verði, meðan nýtingin væri ekki komin fram. Svo er því haldið fram, að raforkuverðið, sem greitt er, verði alltaf undir kostnaðarverði. Í álitsgerðinni frá Landsvirkjun stendur á bls. 8: „Sé nú stofnkostnaður reiknaður, að meðtöldum öllum stofnkostnaði gasaflsstöðvarinnar og þessum aukna miðlunarkostnaði, nemur hann samtals 4370 millj. kr. Afkastageta Búrfellsvirkjunar fullnýttrar mundi þá verða 1970 millj. kwst., en kostnaðarverð raforku á kwst. 18.9 aurar miðað við 8.5% árlegan kostnað, en 20 aurar miðað við aðferð sérfræðinga Sameinuðu þjóðanna. Þessu til samanburðar er söluverð raforku til ISALs 26.4 aurar fyrstu 6 árin, en síðan 22 aurar. Það finnst því í þessum tölum engin stoð fyrir þeirri fullyrðingu, að raforka til ISALs sé seld undir kostnaðarverði.“ Svo er bara haldið áfram að reikna og reikna og sagt, að það sé ljóst, að rafmagnið sé selt undir kostnaðarverði. Það má auðvitað segja, að það geti komið mismunandi út, og það er það eina, sem hér er raunverulega deilt um, en það er ekki till., sem þá er verið að deila um, hvort eðlilegt sé að reikna 40 ára fyrningarkostnað og með 7% vöxtum eða 25 ára fyrningartíma. Og það skilja allir, að á því verður náttúrlega munur. En hitt er staðreynd um leið, að það eru bæði sérfræðingar Sameinuðu þjóðanna, sem vitnað er til, og mjög eðlilegur háttur að miða fyrningartímann við 40 ár, þegar vitað er, að ending slíkra mannvirkja er meira en tvöfalt á við það, sem þar hefur verið um að ræða. Svo kom hann að ísvandamálinu, þessi hv. þm., 6. þm. Reykv. Það var ekki svo lítið talað um ísvandamálið á sínum tíma, og það hafa aldrei sézt önnur eins gleðitíðindi í Þjóðviljanum, þegar hann prentaði í vetur - ja, ég held, að það hafi verið 10 dálka fyrirsögn, tvisvar sinnum fimm dálkar með stærsta letri, sem til var, - að nú væri ísstopp, nú væru truflanir í rennsli Þjórsár af ísvandræðum. Það þótti ástæða til þess að birta þessa gleðifregn að dómi þessara manna með tvöfaldri fyrirsögn á forsíðu, með stærsta letri. Það kemur fram í skýrslu, sem hv. þm. hafa fengið, að ísvandamálið hefur ekki verið eins alvarlegt og þessir elskulegu menn vilja vera láta, en þá langar afskaplega mikið til, að verði, og hlakka yfir, jafnan er eitthvað ber þar út af. Ég hef í höndum framvinduskýrslu um rekstur veitumannvirkja Búrfellsvirkjunar veturinn 1969–1970. Þar er m.a. í niðurstöðu vikið að ísvandamálinu, og skýrslan fjallar um það, en hún er of löng til þess að lesast öll, en ég vil, með leyfi hæstv. forseta, mega vitna hér til lítils hluta úr henni, og það mun vera dr. Gunnar Sigurðsson, sem semur þessa skýrslu og hefur aðallega fjallað um ísvandamálin: „Af þeim mörgu hlutum,“ segir þar, „sem gagnrýndir voru á sínum tíma í sambandi við ísinn, má m.a. nefna það, að ekkert átti að vera að marka „módel“-tilraunirnar, af því að ísinn loddi miklu betur saman en plastið.“ En eins og kunnugt er, voru gerðar víðtækar „módel“-tilraunir í Þrándheimi af sérstöku vísindafyrirtæki þar. „Undirkælt vatn átti að festast við öll mannvirki og hlaða á þau grunnstingli. Ísinn átti ekki að geta komizt niður Bjarnalækjarskurð eða Bjarnalæk, heldur hrannast þar upp, og svona mætti lengi telja. Reynslan frá því í vetur sýnir, að rennsli við veitumannvirkin er ótrúlega líkt rennslinu í „módelinu“, og ísinn hagar sér í öllum aðalatriðum eins og plastið. Helzti munur er sá, að skerkraftar voru tiltölulega stærri í plastinu í „módelinu“, þannig að því var hættara við ísbrúarmyndun en ísnum í Þjórsá. M.ö.o.: Það var erfiðara að skola fram plastinu í „módelinu“ en ísnum í Þjórsá. Ekkert hefur borið á grunnstingli á mannvirkjum og Bjarnalækur og Bjarnalækjarskurður hafa fleytt ísnum mjög vel fram og mun betur en a.m.k. ég hafði þorað að vona“ Reynslan frá í vetur hefur sýnt, að ísinn í Þjórsá er ekki eins mikið vandamál og reiknað hafði verið með. Ég ætla að vona, að þetta birtist á forsíðu í Þjóðviljanum með gleðibragði, að ísinn í Þjórsá er ekki eins mikið vandamál og reiknað hafði verið með, áður en virkjunin var byggð. „Fyrirkomulag mannvirkja er gott, og þó mættu þau öll vera sterkbyggðari, sérstaklega lokurnar. En þrátt fyrir góða reynslu í vetur má það ekki gleymast, að Búrfellsvirkjun þarf að reka af fullri aðgát með tilliti til íss í 6 mánuði ársins og alvarlegar truflanir af völdum íss geta alltaf komið fyrir, eins og frá öndverðu hefur verið að vikið. Að lokum vil ég geta þess, að Búrfellsvirkjun hefur vakið mikla athygli sérfræðinga, sem fást við ís í ám og vötnum og vandamál, sem ísinn skapar. Sérstaklega hafa mæli- og aðvörunartækin vakið mikla athygli, enda alger nýjung. Af þessari ástæðu hefur alþjóðasamband fyrir rannsóknir í streymisfræði ákveðið að halda ráðstefnu á Íslandi næsta haust og helga alla dagskrá hennar ís og ísvandamálum. Er þetta í fyrsta skipti, sem vísindamenn í streymisfræði halda slíka sérráðstefnu um ís.“ Og hér lýkur tilvitnuninni. Þetta eru mikilsverðar upplýsingar, sem mér þótti rétt, að kæmu fram, úr því að enn einu sinni var verið að gera mikið úr og hlakka yfir því, hvað ísspursmálið væri mikið vandamál og þess vegna óútreiknanlegur sá skaði, sem við ættum eftir að hafa af ísvandamálinu. Hv. 6. þm. Reykv. vildi fá útreikning á því, hvað gengisbreytingarnar hefðu verið hagkvæmar fyrir Alusuisse, byggjendur álbræðslunnar. Hann, sem er búinn að reikna jafnmikið og raun ber vitni, hefur samt sem áður ekki lagt út í að reikna það, en meginatriðið í sambandi við hinar hreinu gjaldeyristekjur verksmiðjunnar er það, að hæstu tekjurnar, bæði rafmagnssalan og skattgjaldið, er umsamið í dollurum, og það er af þeim sökum, sem við höfum í bili hærra rafmagnsverð en Husnesverksmiðjan, sem oft hefur verið vitnað til, því að miðað við dollara lækkaði verð Norðmanna á því rafmagni, sem þeir seldu verksmiðjunni, þegar gengisbreytingin varð í Noregi. Það var af miklu alvöruleysi fullyrt hér á fyrra stigi málsins, að það, sem ég hefði verið að bera saman, þ.e. greiðslur fyrir rafmagn og svo opinber gjöld, skattar og annað slíkt í Noregi og hér á Íslandi, væri ekkert sambærilegt, og enn var hv. 6. þm. Reykv. að tönnlast á þessu. Ég hef sagt og segi það enn, að það er eftir beztu vitund, sem ég hef gefið sambærilegar tölur. Ég fór fram á það við ambassador okkar í Osló á s.l. hausti, að hann aflaði upplýsinga um það, hvert raforkuverðið væri og hvaða opinber gjöld bæði til sveitarfélaga og ríkis hefðu verið greidd þau tvö ár, sem búið er að reka Husnes-verksmiðjuna, einmitt til samanburðar við það skattgjald, sem hér er greitt. Og það er á grundvelli þessara tilmæla og bréfaskrifta, sem á milli fóru, að aflað var þessara upplýsinga, sem ég hef vitnað til, en ég hef jafnframt boðið upp á það að halda þessari rannsókn áfram, ef vera mætti, að eitthvað væri í þessu skakkt og annað sýndist réttara, og ég hef boðið hv. stjórnarandstæðingum að eiga fulla hlutdeild að þeirri rannsókn. En það er ótrúlega miklu meira, sem verksmiðjan hér greiðir, því að opinber gjöld greiðir hún meira en helmingi hærri en Husnesverksmiðjan greiddi árið 1968 af sambærilegri framleiðslu. Þá var miðað við 57 þús. tonna framleiðslu, og samanlagt skattgjald og raforkugjald í aurum á kwst. er meira hjá okkur en í Husnes-verksmiðjunni í Noregi eða hjá Sural. Og þær tölur, sem ég nefndi, voru 35.79 aurar á kwst. hjá ISAL á móti 30.55 aurum á kwst. hjá Sural fyrir rafmagn og skatta. Og ég lagði mikla áherzlu á, að ekki bæri að líta á byggingu álbræðslunnar eina út af fyrir sig né heldur greiðslu rafmagnsverðsins út af fyrir sig, heldur sem þátt í heild, sem væri þjóðhagsleg framkvæmd fyrir okkur Íslendinga. Ég gat þess ekki á föstudaginn, hvað borgað er í kr. á lest af áli fyrir rafmagn og skatta, en sé það borið saman, þá er það í Noregi 4583 kr. og hjá ISAL, eins og nú er, 5368 kr. Það er ekki heldur rétt, - og ég hef margtekið það fram hér, - að Íslendingar hafi ekki athugað þann möguleika að vera eigendur að einhverjum hluta í álbræðslunni, og ég hef sagt það áður í þingsölunum, þó að það sé látið gleymast, þegar mönnum þykir við þurfa, að ég gerði mér sérstaklega ferð á hendur til viðræðna við norska sérfræðinga, einmitt til þess að ræða við þá um þetta fyrirkomulag, sem við erum nú með og samið var um eða um hugsanlega hlutdeild sem meðeigendur að einhverjum hluta. Þeir réðu okkur eindregið frá því. Þá höfðu þeir þegar haft sína reynslu af samsteypunni í Husnesi, og hún var mjög slæm. Álframleiðslunni er þannig háttað, að hráálsframleiðslan er aðeins þáttur í stóru kerfi. Fyrst er unnið úr báxítinu alúminíum eða súrálið, síðan er hráálið unnið og síðan er unnið úr hráálinu og það selt í mismunandi myndum á heimsmarkaðinum. Allt er þetta meira og minna samofið, og aðstaða þess aðila eins, sem að einhverju leyti er lítill þátttakandi í einni grein, er veik, og hún var að okkar dómi of veik, til þess að við höfum viljað á þessu stigi út í hana leggja. En hinu vil ég vekja athygli á, að við öðlumst náttúrlega við þessa framkvæmd stórkostlega reynslu, sem getur lagt grundvöllinn að því í framtíðinni, að við e.t.v. byggðum með einhverjum hætti eigin álbræðslur eða í samvinnu við aðra, og umr. hafa farið fram um það, en þær hafa ekki borið árangur fram að þessu. Það hafa farið fram umr., lauslegar umr. við fulltrúa frá amerísku álfyrirtæki, Amax, um það, að við byggðum álbræðslu og þeir „finanseruðu“ álbræðsluna og fengju alla framleiðsluna, við ættum hana raunverulega eða að nafninu til, hvað sem menn vilja kalla það. En „finanseringin“ væri greidd með allri framleiðslunni. Það getur verið, að þarna sé leið til þess að vera að einhverju leyti eigandi álbræðslu, svo kallaður eigandi álbræðslu. Þessar viðræður hafa aðeins verið á frumstigi, og þær hafa ekki leitt til árangurs. Það kemur fram í álsamningunum, að Alusuisse telur sig reiðubúið til að ræða við okkur Íslendinga um byggingu álbræðslu á Norðurlandi. Ég hef hugsað mér að hefja viðræður við Svisslendingana um, hvaða möguleikar gæti verið á samvinnu við þá um byggingu álbræðslu á Norðurlandi. En að sjálfsögðu get ég engu um það spáð, hvort af því getur orðið í reyndinni, en slíkt mál fengi auðvitað Alþ. vitneskju um, þegar ástæða þætti til, ef það kæmist á eitthvert framkvæmdastig eða hugsanlegt framkvæmdastig. Hv. 6. þm. Reykv. sagði, að við ættum að eiga blönduð fyrirtæki eins og Svíar, þ.e. eiga í fyrirtækjunum með útlendingum. Hvernig var það með kísilgúrinn? Var það ekki blandað fyrirtæki? Samt var það dauðadæmt og algerlega ómögulegt, af því að útlendingar voru í því, og þó sem minnihlutaaðilar. Nei, það er árátta á þessum hv. þm., að hann hefur frá öndverðu verið á móti því, að erlent áhættufjármagn væri á nokkurn hátt hagnýtt hér á landi. Það er mergurinn málsins. Hann segir, að fyrirtækið hérna, álbræðslan, fái ódýrari orku en nokkurs staðar annars staðar. Hann minnist á Bretland og segir, að þar sé raforkuverðið miklu hærra. En hvernig er fyrirkomulagið í Bretlandi? Það hefur verið upplýst hér, og það liggja fyrir grg. um það, að það opinbera hefur styrkt álbræðsluna. Hún hefur stórkostlega styrki, allt frá 35 og upp í 40% af kostnaðarverði mannvirkjanna og þá kemur tækifæri fyrir hv. þm. til að stilla upp einu reikningsdæminu enn, hvaða áhrif það hefði raunverulega á raforkuverðið, sem síðan er greitt. Það hefði þótt saga til næsta bæjar, ef við hefðum átt að gefa Svisslendingum 30–40% af kostnaðarverði álbræðslunnar. Ágóðinn, sagði hv. 6. þm. Reykv., flyzt allur úr landi, þess vegna er það ekkert sambærilegt við Áburðarverksmiðjuna. Það hefur aldrei verið neitt sambærilegt hér, þegar verið er að reka ofan í þessa hv. þm. þær vitlausu staðhæfingar, sem þeir hafa haldið fram. Þá er alltaf hlaupið til og sagt, að það sé ekki sambærilegt við eitt og annað. Það er ýmislegt, sem flotið hefur með álbræðslunni. Hvað er með höfnina í Straumsvík? Hafnarfjarðarbær á þessa höfn og hefur af henni stórkostlegar tekjur, og álbræðslan greiðir hana, öll lán, sem til hennar voru tekin, á 15 árum, eins og nú er endanlega búið að ganga frá samningum um. Þetta er ekki alveg ónýtt, en hvað er svo með álbræðsluna sjálfa og Búrfellsvirkjun? Eru ekki samningarnir tímabundnir? Við erum ekki skuldbundnir að selja þeim raforku nema í lengsta lagi til 45 ára. Þá getum við notað þessa orku frá Búrfellsvirkjun okkur í hag, sem komst á með hagfelldum hætti í upphaflegri samvinnu. Og hvað um álbræðsluna sjálfa eftir 45 ár? Svisslendingarnir vildu taka upp viðræður við okkur um að láta samninginn gilda eitthvað lengur, eftir 45 árin fengjum við svo og svo mikinn hluta í álbræðslunni. Ég gæti vel trúað, að við gætum fengið helminginn til 3/4 hluta eða eitthvað svoleiðis eftir 45 ár. Afstaða okkar var að segja nei, við semjum ekki við ykkur núna um það, hvað verður um álbræðsluna eftir 45 ár. Þá erum það við, sem stöndum við kranann og getum skrúfað fyrir rafmagnið. Og hvað ætlið þið að gera þá? Jú, þið munduð hafa svo kallaðan frest, geta flutt í burtu það, sem þið mættuð taka burt af mannvirkjunum, en þeir vildu þá kannske taka upp samninga við okkur um aðra hagnýtingu á verksmiðjunni í samvinnu við okkur og annað raforkuverð og annað slíkt, en ég hygg, að okkar samningsaðstaða, - það var okkar mat, sem í þessum samningum stóðum, - að okkar aðstaða á þeim tíma væri sú, eftir því sem nokkuð er nú hægt að sjá með vissu, á þessu tímabili, að ákjósanlegra væri að láta það dæmi liggja á milli hluta. En ég nefni þetta til að sýna, að það eru sannanlega mjög miklir ágóðamöguleikar af slíkum fyrirtækjum, sem upphaflega eru algerlega byggð fyrir erlent áhættufé. Eins og kunnugt er, höfum við verið að vinna að því undanfarin ár að kanna byggingu olíuhreinsunarstöðvar hér á landi. Ég veit ekki, hvernig því verður tekið, ef það kemur til kasta þingsins, ef leitað verður heimilda í þeim efnum, en við höfum verið með í huga að hagnýta erlent áhættufjármagn þannig, að við ættum helzt meiri hluta frá upphafi og eignuðumst slíkt fyrirtæki að öllu leyti á einhverjum vissum tíma. Þessir hlutir hafa verið orðaðir og eru alls ekki fjarlægir. Sumir þeirra erlendu aðila, sem við höfum rætt við, hafa tjáð sig reiðubúna til þess að byggja hér olíuhreinsunarstöð, sem við eignuðumst svo algerlega á 12–15 árum, en við þyrftum ekkert að leggja í hana og ættum ekkert að leggja í hana. Sumum finnst þetta fjarstæða og finnst það bæði metnaðarmál og eðlilegt, að við eigum meiri hlutann í þessari olíuhreinsunarstöð. Ég er ekkert feiminn að segja það, að mér finnst í raun og veru síður en svo nokkuð verra að kaupa hreinsaða olíu af olíuhreinsunarstöð, sem er eign útlendinga, en við skulum segja starfrækt hér í Geldinganesi, heldur en að kaupa hreinsaða olíu af rússneskri olíuhreinsunarstöð starfræktri við Svartahaf. Ég mundi heldur vilja kaupa af útlendri stöð hérna og þá með þeim hætti, að við mundum eignast stöðina. Ég vona, að ég fái öruggan stuðningsmann í hv. 6. þm. Reykv., ef að þessu kæmi, við slíkt blandað fyrirtæki, sem við ættum að taka okkur til fyrirmyndar. Bara að hann verði ekki búinn að gleyma blönduðu fyrirtækjunum þá og láti sér detta í hug að kalla slíka olíuhreinsunarstöð eða hvaða annað fyrirtæki, sem það væri, aðskotadýr í íslenzku þjóðfélagi, eins og hann vildi kalla álbræðsluna og þá líklega kísiliðjuna líka. Ég skal svo, herra forseti, ekki hafa fleiri orð um þetta. Ég hef vikið að ýmsu, sem liggur utan við efni sjálfrar þessarar till., Af gefnu tilefni, en það er að mínum dómi gjörsamlega ástæðulaust og þarflaust að samþykkja rannsóknartillögu eins og þessa, þar sem hér hefur farið fram af þn. rannsókn með þeim hætti, sem nú liggur fyrir, og ekki verið af hálfu þn. óskað eftir frekari upplýsingum, hvorki frá Landsvirkjun eða annars staðar frá. Þess vegna á till. hv. þm. að mínum dómi að hafna í bréfakörfunni, sem hún mun gera, þegar hún verður felld.



Herra forseti. Það hafa nú þegar farið fram langar umr. um það ágreiningsmál, sem hér hefur mest verið rætt og er tengt þeim tillöguflutningi, sem hér liggur annars fyrir til umr. Mér sýnist vafasamt að halda uppi löngum ræðuhöldum um þetta ágreiningsefni, eins og nú er komið. Það skýrist harla lítið, finnst mér, en hitt er í rauninni aðalatriði þessa máls, sem hæstv. iðnmrh, lét skiljast á sinni ræðu og ég hef talsvert gert að umræðuefni, þegar ég talaði fyrir hönd minni hl. fjhn. fyrir því, að sú till. yrði samþ., sem hér liggur fyrir. Aðalatriðið er, hvort samþykkja eigi þá till., sem hér liggur fyrir og fer fram á það, að þetta stóra og mikla mál, sem hér um ræðir, verði rannsakað af sérstakri rannsóknarnefnd og skýrsla um málið verði lögð fyrir Alþ. Ég tek eftir því nú, að hæstv. iðnmrh. ber einkum fyrir sig eitt atriði, þegar hann reynir að rökstyðja það, að ekki sé þörf á því, að þessi rannsókn fari fram. Hann segir, að þn., sem fékk till. til athugunar, þ.e. fjhn. þessarar d., hafi ekki óskað eftir frekari upplýsingum um málið en fram komu í n., þar með taldir fulltrúar minni hl. í fjhn., þeir hafi ekki óskað eftir frekari upplýsingum um málið og því í rauninni fengið allt, sem þeir báðu um. Hæstv. iðnmrh. getur varla endurtekið þetta, eins og hann hefur gert í þessum umr., hafi hann hlustað á mál mitt, þegar ég talaði upphaflega fyrir hönd minni hl, fjhn. og vék alveg sérstaklega að þessu atriði. Við í fjhn. litum svo á, þeir sem skipuðu minni hl., að það væri öldungis ómögulegt fyrir venjulega starfsnefnd í þinginu að taka að sér þá rannsókn á þessu stóra og viðamikla máli, sem þáltill. gerir ráð fyrir, að fram fari. Við litum svo á, að við í fjhn. hefðum ekki aðstöðu til annars en að yfirheyra lauslega framkvæmdastjóra Landsvirkjunar og formann stjórnar Landsvirkjunar, sem við gerðum, og fá hjá þeim nokkrar upplýsingar um málið og taka við þeim skýrslum, sem þeir gáfu okkur varðandi málið, en auðvitað hafði þessi starfsnefnd Alþ. ekki aðstöðu til þess að framkvæma þá rannsókn, sem þáltill. gerði ráð fyrir. Ég vék að því í framsöguræðu minni, að slík rannsókn hefði vitanlega þurft að beinast að því að kanna allar þær áætlanir, sem gerðar voru um framkvæmdir við Búrfell og bera þær áætlanir síðan nákvæmlega saman við framkvæmdakostnaðinn, sem orðinn væri. Þetta er vitanlega mikið verk og þarf í rauninni að vinnast af þar til fróðum mönnum. Hæstv. iðnmrh. komst þannig að orði, að við í minni hl. fjhn. hefðum getað fengið til liðs við okkur löggilta endurskoðendur og þannig farið í gegnum þessi atriði. Vill hæstv. ráðh. segja, að það sé sanngjarnt, að venjuleg starfsnefnd í þinginu fari að vinna slík verk? Fyrir utan það, að mér er nýtt að heyra, að það hafi verið á valdi okkar í minni hl. fjhn. að ráða til okkar slíka starfsmenn, sem án efa hefðu tekið gildar greiðslur fyrir að kafa í gegnum öll skjöl þar að lútandi. Það hefði vitanlega einnig þurft að kanna þá reikninga, sem upplýsingar liggja fyrir um, að liggja nú hjá Landsvirkjunarstjórn frá ýmsum verktökum, þar sem þeir gera kröfur um viðbótargreiðslur fyrir verk sín, og kröfur þeirra skipta mörgum hundruðum millj. kr. Það þarf vitanlega að kanna þessar kröfur til þess að gera sér grein fyrir því, hvað er líklegt um endanlegan stofnkostnað þeirra framkvæmda, sem þegar hafa verið unnar. Síðan þyrfti auðvitað að fara í gegnum það, hvað líklegt væri um þær áætlanir, sem fyrir liggja um kostnað á þeim hluta verksins, sem enn hefur ekki verið unninn, rannsaka síðan rekstrarkostnað, alla einstaka þætti þar, til þess að hægt sé að svara þeim spurningum, sem deilt hefur verið um. Hér kemur auðvitað margt fleira til greina, en ég ætla að þessi upptalning sýni öllum hv. þdm., að vitanlega er gjörsamlega út í hött að tala um, að venjuleg starfsnefnd Alþ. geti tekið að sér þessa vinnu alla og samið um hana skýrslu og lagt hana síðan fyrir Alþ. Spurningin í þessu máli hefur verið þessi og er það enn þann dag í dag: Þykir ástæða til þess, að rannsókn fari fram af sérstaklega kjörinni nefnd til þess að alþm. fái skýrslu um málið í heild? Við í minni hl. höfum lagt á það áherzlu, að við teljum eðlilegt og rétt, að þessi rannsókn fari fram, en svo undarlega bregður við, að hæstv. ráðh., sem hafa haft með áætlanagerðir að gera á beinan og óheinan hátt ásamt forustumönnum Landsvirkjunar, - þær áætlanagerðir, sem hafa verið lagðar fyrir Alþ. upphaflega, þegar málið var lagt fyrir, og síðar, þegar leitað hefur verið til Alþ. í sambandi við málið, og þeir sem hafa í rauninni borið ábyrgð á því, hvernig að framkvæmdum hefur verið staðið og hvernig til hefur tekizt, - þeir snúast gegn því, að þessi rannsókn fari fram og allur sannleikurinn í málinu verði dreginn fram og benda aðeins á, að fyrir liggi upplýsingar frá forustumönnum Landsvirkjunar og fjhn. Nd. hafi fengið aðstöðu til þess að skoða málið. Auðvitað veit ég, að hæstv. iðnmrh. sér, að þessi röksemd hans fær ekki staðizt. Það er alveg augljóst mál, að hann virðist ekki fyrir sitt leyti vilja, að þessi rannsókn fari fram. Því styður hann þá till., sem kemur frá meiri hl. fjhn., að till., sem fyrir liggur, verði felld og neitað verði um rannsókn. Ég ætla svo að víkja örfáum orðum að nokkrum þeim deilumálum, sem snerta virkjunarframkvæmdirnar. Ég hef veitt því athygli, að hæstv. iðnmrh. hefur ekki minnzt á þá viðurkenningu frá forustumönnum Landsvirkjunar, sem ég gerði talsvert að umtalsefni og fram kom í svörum þeirra til fjhn. um framkvæmdakostnaðinn við I. áfanga virkjunarinnar, þar sem þeir viðurkenna, að raunverulega hefðu upphaflegar áætlanir átt að lækka um sem nemur 7.4 millj. dollara vegna gengisbreytinganna, þar sem innlendir kostnaðarliðir áttu að lækka í dollurum talið um þessa upphæð. Forustumenn Landsvirkjunar viðurkenna, að þessi lækkun hafi í rauninni ekki komið fram, þessar 7.4 millj. dollara, heldur hafi framkvæmdakostnaðurinn í dollurum talið verið svipaður því, sem upphaflega var áætlað. Forustumenn Landsvirkjunar viðurkenna, að þetta nemi 768 millj. kr. miðað við núverandi gengi. Það er því alveg augljóst mál, að virkjunarframkvæmdirnar hafa orðið 768 millj. dýrari en upphaflegar áætlanir voru um. Þetta hefur auðvitað heitið hingað til á okkar máli, að áætlanir hafi ekki staðizt og framkvæmdakostnaður hafi orðið meiri en upphaflega var áætlað. Ég tel, að ekki sé hægt að deila um þetta, vegna þess að þessi viðurkenning liggur alveg tvímælalaust fyrir í skýrslum Landsvirkjunar. Hitt er svo í rauninni allt annað mál, hvort þetta, sem tapaðist á umframkostnaði, hefur aftur jafnazt upp í dollurum talið með þeim óbeina hagnaði, sem hlaut að verða á vissum framkvæmdaliðum við tvennar gengislækkanir á þessu verki. En það á ekki að vera að berja höfðinu við steininn í þessum efnum og neita staðreyndum, því að kostnaður við verkið hefur í reynd farið fram úr áætlun. Ég hafði í minni fyrri ræðu nokkuð vikið að því, að þegar kemur að útskýringum Landsvirkjunar á því, hver teljist vera framleiðslukostnaður raforkunnar frá orkuverinu, þá styðst Landsvirkjun við aðrar forsendur við þessa útreikninga en hún hafði sjálf gert í skýrslum til Alþ. áður. Þar á meðal reiknaði Landsvirkjun nú með því, að seljanleg orka frá orkuverinu verði 1720 millj. kwst., en hún hafði áður reiknað með því, að seljanleg orka frá orkuverinu væri 1635 millj. kwst. Á það var bent, að það er engin leið að fá út þetta orkumagn, sem nú er reiknað með, 1720 millj. kwst., sem seljanlega orku frá orkuverinu, nema á þann hátt að reikna með því, að nýtingartími virkjunarinnar – að því leyti til, sem þarf að selja orkuna til innlendra aðila, -verði mun meiri en þekkzt hefur hér á landi hingað til. Sé miðað við það, að nýtingartíminn sé svipaður og yfirleitt hefur verið reiknað með áður varðandi sölu á orku frá vatnsorkuverum til innlendra aðila, eru engar líkur til þess, að seljanleg orka frá orkuverinu fari yfir 1635 millj kwst. En nú er skyndilega farið að taka alla framleiðanlega orku úr orkuverinu og reikna með því, að hún geti öll selzt á þessu verði. Á þann hátt fara menn því enn nær því en áður að geta haldið því fram, að framleiðslukostnaðarverð orkunnar sé þó lægra en söluverð á orkunni til álfélagsins. Það er í rauninni tómt mál að tala um að halda uppi löngum umr. fram og til baka um þetta. Ég tel víst, að a.m.k. allir þeir hv. þdm., sem hér hafa hlýtt á umr., hafi áttað sig á því, hvað meiri og minni hl. ber á milli í þessum efnum. Ég tók eftir því, að í síðustu ræðu sinni vék hæstv. iðnmrh. að ýmsum í rauninni alveg óskyldum atriðum því máli, sem hér er til umr. Hann fór að minnast á ístruflanirnar í Þjórsá og las þar nokkuð upp úr nýrri skýrslu. M.a. las hann þá upp setningu, sem hljóðaði eitthvað á þessa leið: Alvarlegar truflanir í Þjórsá geta alltaf komið fyrir af völdum ísmyndunar. Það er einmitt þetta, sem við höfum ýmsir bent á, bæði upphaflega, þegar málið um Þjórsárvirkjun lá fyrir Alþ., og síðar. Auðvitað hefur okkur ekki dottið til hugar að halda því fram, að ísvandamálið í Þjórsá væri af þeirri gráðu, að þar væri ekki hægt að vírkja, síður en svo. Við höfum hins vegar bent á, að það liggur fyrir frá færustu innlendum sérfræðingum, að í Þjórsá er um verulega hættu að ræða af ístruflunum, en það þýðir, að það þarf þá að reikna með því í auknum mæli að grípa til varaaflstöðvanna. En aflið frá varaaflstöðinni er miklum mun dýrara en aflið frá virkjuninni sjálfri. En þegar framleiðslukostnaðarverð orkunnar frá þessu orkuveri í heild er reiknað út, þá höfum við reiknað með því, að ístruflanavandamálið sé nálega ekkert og að lítið sem ekkert þurfi að byggja á aðkeyptu rafmagni frá varaaflstöðvunum. En einmitt í þessari skýrslu, sem hæstv. ráðh. las úr, er staðfest, að þetta vandamál er fyrir hendi, og það ber því vitanlega að reikna með því, þegar verið er að reyna að gera sér raunhæfa grein fyrir því, hvert kostnaðarverð orkunnar frá orkuverinu er. Ég tók eftir því, að hæstv. iðnmrh. heldur enn áfram miklum samanburði á viðskiptum Norðmanna við Swiss Aluminium og viðskiptum okkar og telur enn, að við höfum fengið miklu hagstæðari kjör en þeir í Noregi, öfugt við það, sem hann sjálfur og aðrir viðurkenndu þó um það leyti, sem samningarnir við Swiss Aluminium voru gerðir á Alþ. Ég hef bent á, að ég tel, að þessi samanburður hjá hæstv. ráðh. sé mjög ónákvæmur og segi harla lítið um það efni, sem þar er deilt um. Hæstv. ráðh. hefur margendurtekið, að nú séum við að sumu leyti komin í hagstæðara verð vegna gengisbreytinga í Noregi. Ég spyr aðeins: Hvenær hafa þær gengisbreytingar í Noregi átt sér stað? Mér er ekki kunnugt um það. Á þessum síðustu árum, 1967 og 1968, þegar við felldum okkar gengi tvisvar, féll norska krónan ekki. Okkar króna er skráð gagnvart norskri krónu í svo til nákvæmlega sama hlutfalli og gagnvart Bandaríkjadollar, enda held ég, að þetta sé ekki nákvæmt hjá hæstv. ráðh., nema að því leyti til, að það geti verið um minni háttar breytingu á skráningu, svona frá degi til dags, eða tímabundna á milli norskrar krónu og Bandaríkjadollars að ræða. Útreikningar, sem hann birti fyrr, hæstv. ráðh., voru um það, að verðið á raforku í Noregi til alúminíumverksmiðju þar væri rétt aðeins neðan við 3 mill, en áður hafði verið gefið upp, að það væri 3 mill, svo að ég held, að ekki hafi orðið sérleg breyting á í þeim efnum. En verð okkar á raforku til Swiss Aluminium er raunverulega, eins og hér hefur margsinnis komið fram, 21/2 mill, svo að um það var vitanlega ekkert að ræða, að okkar raforkuverð til álfélagsins er lægra en það, sem sama félag keypti orkuna á í Noregi. Spurningin um skattana, sem tvinnast inn í þetta mál, hefur alltaf verið miklu óljósari, en þar er hins vegar býsna ólíku saman að jafna. Í Noregi borgar alúminíumverksmiðjan skatta eftir norskum lögum eins og um norskt fyrirtæki væri að ræða. En við höfum samið um fast framleiðslugjald, en skattar eru þess eðlis, að þeir geta verið lægri eitt árið og annað árið mun hærri. Það fer auðvitað eftir afkomunni, eftir því hvað telst skattskylt, svo að hér getur margt gripið inn í. Eins og ég benti á, er ekkert um það að villast, að okkar framleiðslugjald hefur einnig verið miðað að nokkru leyti við stórfelld fríðindi, sem verksmiðjufélagið fékk varðandi undanþágu frá tollum við byggingarframkvæmdir, sem hins vegar voru ekki í Noregi. Það er eins og um annað, sem hefur verið rætt af þessu tagi, það er meira og minna út úr réttri línu, og er mjög vafasamt að halda uppi löngum umr. um það. Ég vil þó gera eina aths. enn í sambandi við það, sem hæstv. ráðh. sagði. Hann minntist á afstöðuna til kísilgúrverksmiðjunnar og varðandi blönduð fyrirtæki, hvort Íslendingar ættu jafnvel í vissum tilvikum að fallast á að vera þátttakendur í atvinnurekstri í landinu með erlendum aðilum eða ekki. Ég vil benda hæstv. ráðh. á, að við Alþb.-menn greiddum ekki atkvæði á móti lögunum um kísilgúrverksmiðjuna við Mývatn einmitt á þeim grundvelli, að við Íslendingar ættum þó þar að forminu til meiri hluta hlutafjárins. Og sú afstaða okkar hefur komið skýrt fram á Alþ., að við teljum, að það geti vissulega komið til greina, að Íslendingar eigi og reki fyrirtæki með erlendum aðilum í þeim tilvikum, þegar Íslendingar eiga óumdeilanlega meiri hlutann í viðkomandi fyrirtæki og geta þannig eðli málsins samkvæmt haft tögl og hagldir í félögunum, ef slík félög lúta að öllu leyti íslenzkum lögum. En við höfum hins vegar fundið að því varðandi kísilgúrverksmiðjuna, að þar var gerður annar samningur við hinn erlenda aðila, sem á minni hlutann í rekstrarfélaginu, um að það skuli eiga meiri hluta í sérstöku sölufélagi, sem hefur með afurðasölu verksmiðjunnar að gera. Þar hefur hinn erlendi aðili meirihlutavald og hann semur um það, að hann hafi einkaumboð til þess að selja framleiðslu verksmiðjunnar og áskilur sér þar há sölulaun og mikil fríðindi. Við erum á móti slíku fyrirkomulagi. Hitt gat vel komið til mála, að Íslendingar kæmu upp fyrirtæki af þessari stærð sem kísilgúrverksmiðjan er með hlutdeildareign útlendinga. Þetta vildi ég taka fram í sambandi við hina almennu afstöðu okkar Alþb.-manna til þessara mála og til þessa máls sérstaklega. Annars fannst mér hæstv. iðnmrh. vera ákaflega skapillur, þegar hann ræddi þessi mál, og mér kom til hugar, að að einhverju leyti stafaði þessi skapillska hjá hæstv. ráðh., þegar hann ræddi þetta mál, af því, að hann hlýtur að hafa fengið, eins og við aðrir alþm., upplýsingar um það, að það var búið að fella stjfrv. í Ed. þingsins. Það er auðvitað stórsögulegur atburður, þegar um það er að ræða, að stjfrv. um stórmál eru felld á Alþ., að ég tali nú ekki um, þegar svo vill til, að úrslitaatkv. er í höndum eins af ráðh., þá er vitanlega um stórpólitískan atburð að ræða. Hingað til hefði verið talið alveg sjálfsagt, að ríkisstj. segði af sér, þegar slíkt á sér stað, og ég hygg, að það mundi gerast á flestum þjóðþingum í V.-Evrópu. Ef stjfrv. um stórmál er fellt og það beinlínis með atkv. eins ráðh., þá á það að verða til þess, að stjórnin segi af sér. E.t.v. er þessi skapillska, sem mér fannst mjög koma fram í ræðu hæstv. iðnmrh., sem nú gegnir störfum forsrh., eitthvað tengd við þennan atburð. Þá er þetta ósköp skiljanlegt, að hann er nokkuð skapillur. En ég vil í beinu framhaldi af þessu, sem ég hef minnzt á svona í framhjáhlaupi í þessu máli, spyrjast fyrir um það, hvort hæstv. ráðh. telji ekki, að hér hafi gerzt slíkur atburður, að stjórnin hljóti að taka tillit til hans. Og þá er kannske óþarft að ræða öllu lengur eða meira um þetta mál, sem er á dagskrá, en rétt að taka fyrir næsta mál á dagskrá eða taka til óspilltra mála í sambandi við kosningar, sem hljóta þá að fylgja í kjölfar þess, að stjórnin gefst upp.



Herra forseti. Þetta mál er orðið svo mikið rætt í d., bæði við 1. umr. og þessa framhaldsumr. málsins, að ég mun ekki lengja þessar umr. mikið, úr því sem komið er. Mér finnst, að í mörgu af því, sem hæstv. ráðh. hefur sagt, kenni misskilnings á efni till. Efni till. fjallar aðeins um einn þátt hins svokallaða álmáls, þ.e. hvort það verð, sem fáist fyrir orkusöluna til álbræðslunnar, nægi til þess að standa undir rekstrarkostnaði Búrfellsvirkjunar, eins og nú er komið. Þetta er meginefni till. Hæstv. ráðh. talar hins vegar mikið um það, að ef litið er á álmálið í heild og allan þann hagnað, sem af því geti hlotizt, og þá sérstaklega framleiðslugjöldin ásamt með aukinni atvinnu og gjaldeyrisöflun, þá kunni að verða hagnaður af þessu fyrir landið í heild. Ég skal ekkert fara út í þá sálma að ræða um það hér, því að það atriði málsins er alls ekki til umr. Það, sem er til umr., er að fá fullkomlega upplýst, hver sé raunverulegur byggingarkostnaður og rekstrarkostnaður Búrfellsvirkjunar og hvort það verð, sem samið er um, nægi til þess að standa undir rekstrarkostnaðinum eins og nú er komið. Þetta er allt annað atriði en það, hvort það sé þjóðhagslegur hagnaður í heild af byggingu álbræðslunnar, en eins og hæstv. ráðh. hefur réttilega bent á, þá koma þar inn í mörg atriði önnur en orkusalan. En það, sem skiptir meginmáli fyrir Búrfellsvirkjun, er það, hvort verðið, sem hún fær, er nægilega hátt til þess að rísa undir rekstrarkostnaði verksmiðjunnar á komandi árum. Það liggur alveg ljóst fyrir, hvað rafmagnsverðið snertir, að samið hefur verið um mun lægra verð hér en í Noregi á sama tíma. Eins má vel vera, um það skal ég ekki dæma að þessu sinni, að það fáist tiltölulega meira fyrir framleiðslugjaldið hér en Norðmenn fá fyrir skattana af slíkum fyrirtækjum, um það skal ég ekki dæma að þessu sinni, vegna þess að þær upplýsingar eru ekki fullnægjandi enn þá. En þær varða ekki það atriði, sem hér er verið að tala um, hvort raforkuverðið sé nægilega hátt, því að sá ágóði, sem kemur inn fyrir framleiðslugjaldið, rennur ekki til Landsvirkjunar, heldur fer hann í ríkissjóð, og það getur verið halli á Landsvirkjun eftir sem áður, þrátt fyrir þetta framleiðslugjald. En ef við lítum til þess, - og ég veit, að hæstv. ráðh. hefur mikinn skilning á því, - þá skiptir það ákaflega miklu máli, að það fáist nægilega hátt verð fyrir rafmagnið til þess ekki aðeins að Landsvirkjun geti staðið undir sér, heldur skilað nokkrum arði, því að á því veltur m.a., hve hratt við getum unnið að því að byggja upp orkukerfið í landinu. Og þess vegna var í öllum hinum upphaflegu áætlunum um virkjunina stefnt að því, að hún gerði meira en standa undir sér. Miðað var við það, að Landsvirkjun í heild gæti skilað verulegum arði, og þann arð mætti svo nota til þess að hraða uppbyggingu orkukerfisins í landinu. Ef niðurstaðan verður hins vegar sú, að það verður tap af þessum rekstri í staðinn fyrir þann gróða, sem reiknað var með, þá verður þetta til þess að draga mjög úr hraða þeirrar uppbyggingar, sem við höfum stefnt að í þessum efnum. Það, sem m.a. að mínum dómi kæmi til athugunar, ef það reyndist rétt við þessa athugun, að raforkuverðið væri ekki nægilega hátt, sem Landsvirkjun fær frá álbræðslunni, væri að bæta henni það upp með því að fá verulegan hluta af framleiðslugjaldinu, eins og reyndar er gert fyrstu árin. En spurningin er þá, hvort sú skipan ætti ekki að halda lengur áfram ef svo horfði, að menn byggjust við öðru hverju, að rekstrarhalli yrði hjá Landsvirkjun, ellegar þá að hækka þyrfti raforkuverrið til almennings, hvort þá væri ekki hyggilegra að taka einhvern verulegan hluta af framleiðslugjaldinu og láta það renna til orkukerfisins í staðinn fyrir, að það fer beina leið til ríkissjóðs. En það, sem mér finnst vera kjarni málsins í þessu sambandi, er, hvort raforkuverðið er nægilega hátt til þess að standa undir rekstri Landsvirkjunar. Hitt er allt annað mál og snertir það ekki, hvort hagnaður kunni að vera af álbræðslunni í heild með því að taka inn í dæmið framleiðslugjaldið, atvinnu, sem tengd er við virkjunina, gjaldeyristekjur o.s.frv. Það er allt annar handleggur. Það, sem máli skiptir í þessu sambandi, er, hvort orkuverðið, verðið fyrir orkuna, er nægilega hátt til þess að Landsvirkjun geti staðið undir sér og helzt skilað nokkrum arði til uppbyggingar á orkukerfinu í framtíðinni. Og ég vænti þess, að þegar hæstv. ráðh. gerir sér grein fyrir því, að málið liggur fyrst og fremst þannig fyrir, þá fáist hann til þess að vera með þessari till., því að ég heyri það álit, að hæstv. ráðh. hafi áhuga á því, að Landsvirkjun hafi sæmilega afkomu og helzt það góða, að hún verði þess megnug að safna nokkrum arði, sem nota mætti til þess að hraða uppbyggingu orkukerfisins í landinu. Ráðh. hélt því fram, að þetta mál hefði fengið nægilega athugun í fjhn. Það er mesti misskilningur, og það geta allir gert sér ljóst, að jafnstórt mál og þetta verður ekki rannsakað á tveimur eða þremur fundum í einni þn. Hitt skal ég viðurkenna, að þær upplýsingar, sem þar koma fram og voru okkur fúslega veittar af þeim forsvarsmönnum Landsvirkjunar, sem mættu á nefndarfundunum, þær upplýsingar urðu til þess að glöggva málið verulega, frá því sem áður var. Mér virtist það t.d. koma fram eða liggja greinilega fyrir eftir þessar upplýsingar, að engin þeirra þriggja megináætlana, sem höfðu upphaflega verið gerðar í sambandi við Búrfellsvirkjun, hefði staðizt. Þessar þrjár megináætlanir voru í fyrsta lagi áætlun um stofnkostnað, í öðru lagi áætlun um fjármögnun og í þriðja lagi áætlun um lánskjör. Það liggur alveg ómótmælanlega fyrir varðandi stofnkostnaðinn, að ef ekki hefðu t.d. orðið mjög verulegar breytingar á gengi á þessum tíma, þá hefði stofnkostnaðurinn farið fram úr áætlun, svo að mörgum hundruðum millj. kr. skipti. Þetta held ég; að sé ekki neitt deilumál, þó að gengisfellingarnar hafi hins vegar gert það að verkum, að þessi halli verður miklu minni í dollurum en ella hefði orðið, ef gengisbreytingarnar hefðu ekki komið til sögunnar. Það liggur jafnljóst fyrir, að sú áætlun, sem gerð var um fjármögnun verksmiðjunnar eða Búrfellsvirkjunar, hefur farið algerlega út um þúfur. Menn þurfa ekki annað en fletta upp á bls. 5 og 6 í nál. meiri hl. til að gera sér grein fyrir þessu. Þar kemur fram, að gert var ráð fyrir að afla fjármagns til Búrfellsvirkjunar m.a. á þann þátt, að gróði yrði á rekstri Landsvirkjunar á árunum 1966–1975. Það kemur greinilega fram í þessari upphaflegu áætlun um fjármögnunina, að gert var ráð fyrir því, að hægt væri að fá fé úr rekstri Landsvirkjunar á árunum 1966–1975, sem næmi 7 millj. dollara. Það verður sennilega ekki neitt úr því, að þetta fé fáist. Það var líka gert ráð fyrir því, að eigendur Landsvirkjunar mundu leggja fram upphæð, sem næmi rúmlega 3 millj. dollara, en þetta framlag verður a.m.k. helmingi meira. Þá er reiknað með talsvert hærra láni frá ríkissjóði en raun verður á. Þetta hefur þær afleiðingar, að í staðinn fyrir að hafa gert ráð fyrir, að ekki þyrfti að afla erlends lánsfjár nema sem næmi 30 millj. dollara, þá verður að taka erlend lán, sem nema 40 millj. dollara. Hér munar 10 millj. dollara, og sá munur er gífurlega mikill, vegna þess að ætlazt var til, að þessar 10 millj. dollara, væru eigið fé Landsvirkjunar sjálfrar, sem hún gæti reiknað vexti af eins og henni þóknaðist, en í staðinn verður hún að taka þetta fé að láni og með miklu hærri vöxtum en gert var ráð fyrir, að yrðu af lánum til virkjunarinnar. Þetta, sem ég hef rakið, sýnir ljóslega, að áætlunin, sem hafði verið gerð um fjármögnun Búrfellsvirkjunar, hefur farið gersamlega út um þúfur. Og sama er að segja um þá áætlun, sem gerð var um lánskjör í sambandi við virkjunina, að hún hefur einnig gersamlega farið út um þúfur. Það hefur verið gert ráð fyrir því, að lánskjörin yrðu þau, að vextir yrðu 6% og afborganatíminn 25 ár, en af þeim lánum, sem þegar er búið að taka, er það ekki nema eitt lánið, að vísu stærsta lánið, sem fullnægir þessum skilmálum, en öll hin eru bæði með hærri vöxtum og miklu skemmri endurgreiðslutíma. Allt þetta - hvernig áætlunarfjármögnun og áætlunarlánskjör fara út um þúfur, - veldur því, að rekstrarafkoma Landsvirkjunar verður miklu örðugri næstu árin en búizt hafði verið við. Og það er sérstök ástæða til þess, að gerð sé athugun á því, hvort orkuverðið nægi til þess að standa undir hallalausum rekstri Landsvirkjunar. Mér virðist, að eins og dæmin standa í dag, hljóti til annars tveggja að koma næstu árin og hefði áreiðanlega komið, ef nýi álsamningurinn hefði ekki verið gerður, að orðið hefði mjög verulegur halli á Landsvirkjun, ellegar það þyrfti einu sinni enn að hækka verulega orkuverðið til landsmanna. Það bætist svo við, að ekki safnast neinn hagnaður til þess að halda áfram uppbyggingu á orkukerfinu, eins og reiknað hafði verið með. Það er af þessum ástæðum, sem ég tel mikilsvert að fá fram rannsókn á því, raunhæfa rannsókn á því, hvort núverandi orkuverð nægi til þess að tryggja hallalausan rekstur virkjunarinnar og í framhaldi af því, ef nauðsynlegt verður, að gera ráðstafanir til að styrkja aðstöðu Landsvirkjunar frá því sem nú er. Hér er um svo stóran og mikilsverðan rekstur fyrir landsmenn að ræða, bæði nú og í framtíðinni, að ég held, að þm. hljóti að hafa áhuga fyrir því að fá þetta mál upplýst til fulls og fá þá jafnframt grundvöll til að standa á varðandi það, hvort frekari eða nýjar ráðstafanir verði að gera til þess að tryggja afkomu Landsvirkjunar. Eins og nú er, þá svífur þetta mjög í lausu lofti. Það liggja að vísu fyrir rekstraráætlanir, sem sýna sæmilega afkomu, en þá er reiknað með því, að afborgunartíminn sé 40 ár, svo að eina raunhæfa áætlunin, sem mér virðist liggja fyrir, er sú, sem snertir fyrirsjáanlegar greiðslur Landsvirkjunar næstu árin, næstu 4 árin, en hana er að finna á bls. 21 í nál. meiri hl., og þar kemur ljóslega fram, að á næstu árum - þegar undan er skilið aðeins árið í ár, - þá verða afborganirnar, sem virkjunin þarf að greiða, miklu meiri en þær afskriftir, sem menn reikna með á rekstraráætluninni. Það munar svo miklu á þessu, að á árinu 1972 verða afskriftir eða afborganir 69.8 millj. kr. meiri en afskriftir eru reiknaðar á rekstraráætluninni. Þetta er sama upphæð og árið 1974, og árið 1975 er reiknað með því, að afborganir umfram afskriftir verði 106 millj. kr. Og mér skilst, að þessi mismunur muni enn þá hækka á árinu 1975, vegna þess að þá bætast við afborganir af nýjum lánum. En það var við þessa áætlun, sem við verðum fyrst og fremst að miða, og hún sýnir, að þrátt fyrir nýja álsamninginn má engu muna, að það verði ekki greiðsluhalli á Landsvirkjun á þessu tímabili. Frá mínu sjónarmiði gerir þetta nauðsynlegt, að Alþ. afli sér upplýsinga um það til fullnustu, hvernig raunverulegri rekstrarafkomu Landsvirkjunar og Búrfellsvirkjunar verði háttað á næstu árum og geri fullnægjandi ráðstafanir, ef þurfa þykir, til þess að tryggja sæmilega afkomu þessara fyrirtækja. Það verður að vísu ekki gert úr því sem komið er með því að knýja fram hækkun hjá álbræðslunni, en það gæti fullkomlega komið til athugunar í þessu sambandi finnst mér, að Landsvirkjun, til að tryggja sína afkomu, fái tiltölulega meiri hluta af framleiðslugjaldinu en hún fær nú og yfir lengra tímabil en gert er ráð fyrir. Ég vil treysta því, að þegar hæstv. ráðh. athugar þetta mál frá þessu sjónarmiði, þá fallist hann á þessa rannsókn. Ég vil taka það fram, að stuðningur minn við þessa till. felur ekki í sér neina aðdróttun um það, að eitthvað óheiðarlegt hafi átt sér stað hjá Landsvirkjun, og þeir gallar, sem hafa orðið á áætluninni, kunni ekki að stafa af skiljanlegum ástæðum, þó að bersýnilegt sé, að þær hafa verið byggðar á allt of mikilli bjartsýni. Ég vil ekki fullyrða um neitt slíkt fyrr en þetta kemur endanlega í ljós við nánari athugun. Og frá sjónarmiði forustumanna Landsvirkjunar, ef ég væri í þeirra sporum, þá mundi ég beinlínis óska eftir slíkri rannsókn sem þessari til þess að kveða niður, að það sé nokkuð óeðlilegt, sem þar eigi sér stað. Ég vil minna á það í þessu sambandi, að þegar fram kom ákæra á hendur mér og fleiri utanríkismálanefndarmönnum, þá bar ég fram till. um það í d., að skipuð yrði nefnd hliðstæð þessari til þess að fá það upplýst, hvort nokkurt brot hefði átt sér stað. Á sama hátt finnst mér, að forustumenn Landsvirkjunar ættu beinlínis að vera þakklátir fyrir, að fá með ítarlegri athugun það rétta upplýst í þessum efnum, svo framarlega sem þeir telja, að þeir hafi algerlega hreint mél í pokahorninu. Og ég minni á það í þessu sambandi, að þegar annað mál var rætt hér, álsamningurinn, þá bauðst hæstv. raforkumrh, til þess að láta fara fram mjög nána athugun á því, hvort ekki væri réttur samanburður á reikningum hans um það, hvað fengist fyrir framleiðslugjaldið hér og fyrir þá skatta, sem álbræðslan borgaði í Noregi. En það væri hægt að sameina þá athugun þeirri rannsókn, sem hér er rætt um. Og það ætti að vera hæstv. ráðh. aukin hvatning til þess að fallast á þessa till. Ég skal svo ekki orðlengja þetta frekar, vegna þess að þetta mál er orðið svo fullrætt í sambandi við tölur og þess háttar, að lítið annað er hægt að ræða en endurtaka það, sem áður hefur verið sagt. Ég vil þó aðeins endurtaka það, að ég held, að ef hæstv. ríkisstj. og hennar stuðningsmenn telja, að allt sé í lagi hjá forustumönnum Landsvirkjunar, þá ættu þeir að styrkja málstað þeirra með því að samþykkja þessa till. og sýna í verki, að þeir óttast ekki, að neitt komi fram, sem þyrfti að fela.



Herra forseti. Hæstv. raforkumrh. var svolítið skapillur í svari sínu áðan. Má vel vera, að það stafi af fréttum, sem hann fékk úr Ed., eins og hv. þm. Lúðvík Jósefsson benti á, en ég hef samt tekið eftir því, að þessi hæstv. ráðh. hefur oft þennan hátt á, þegar honum finnst hann standa höllum fæti í umr. Þá reynir hann að vega upp hæpinn málstað með því að nota þeim mun stærri orð og flytja þau af þeim mun meiri þótta. Mér finnst þetta frekar viðkunnanlegt einkenni á þessum hæstv. ráðh., því að það sýnir, að hann er dálítið viðkvæmur fyrir þeim verkefnum, sem hann á að vinna, og gerir sér grein fyrir því, þegar honum hefur ekki tekizt að vinna þau eins og hann ætti að gera. Ég ætla ekki að taka til umr. mörg atriði úr ræðu þessa hæstv. ráðh., það hafa aðrir þm. gert á einkar greinargóðan hátt. Ég vil hins vegar minna á það, að í ræðu minni áðan benti ég á eitt ákaflega veigamikið atriði, sem gersamlega kippir stoðunum undan málflutningi Landsvirkjunarstjórnar, og það er tapið á viðskiptunum við álbræðsluna fyrstu 5 árin. Þar fylgi ég einvörðungu tölum þeim, sem Landsvirkjunarstjórn gefur sjálf upp. Þetta tap er 424 millj. kr. á 5 árum. Eftir þann tíma heldur Landsvirkjunarstjórn því fram, að örlítill ágóði verði af viðskiptunum. Tölum ber ekki saman um það, hvað ágóðinn sé mikill. Harza heldur því fram, að hann sé aðeins 0.7 aurar á kwst., en eigi að vinna upp þetta tap, þá tekur það ákaflega langan tíma, ef munurinn er aðeins 0 7 aurar á kwst., og sé reiknað með eðlilegum vöxtum, ná þeir endar aldrei saman. Þessi staðreynd ein, tapið þessi fyrstu 5 ár, kippir þannig gersamlega stoðunum undan reikningsfærslu Landsvirkjunar. Mér þótti ákaflega eðlilegt, að hæstv. ráðh. taldi ekki fært að ræða þetta atriði nema með því að vísa til annarra hagsbóta, sem hann taldi fylgja þessari samningsgerð, því að þetta atriði eitt saman, tapið fyrstu 5 árin, hnekkir gersamlega kenningunni um það, að raforkuviðskiptin geti verið hagkvæm okkur. Ég minntist örlítið á ísvandamálin í ræðu minni áðan, og það varð hæstv. ráðh. tilefni til þess að halda því fram, að við á Þjóðviljanum hefðum talið það gleðitíðindi, að stöðvanir hafi orðið aftur og aftur við Búrfell vegna þess vandamáls. Ég held, að hæstv. ráðh. ætti að spara sér ummæli af þessu tagi. Það geta ekki verið gleðitíðindi fyrir neinn Íslending, að fyrirtæki eins og Búrfellsvirkjun lendi í vandræðum. Það eru hvorki gleðitíðindi fyrir okkur né aðra. Hins vegar höfum við bent á það og bentum á það í upphafi, að ekki hefði verið tekið nægilegt tillit til þessara vandamála. Þessu var svarað með háði og spotti margsinnis, en engu að síður varð árangurinn sá, að teknar voru upp ýmsar varúðarráðstafanir, sem ekki voru fyrirhugaðar í upphafi, einungis vegna þessarar gagnrýni, og slíkt hið sama hefur gerzt í allan vetur, eins og ég rakti áðan. Það hefur verið höfð miklu meiri gát á en menn ætluðu sér í upphafi, það hefur verið haldið uppi ákaflega frumstæðu eftirliti, menn hafðir á vakt allan sólarhringinn með dýrum tækjum og þetta er mjög kostnaðarsamt atriði, og þetta atriði verður að reikna inn í rekstrarkostnað, ef þetta á að standa um langa hríð. Það gefur auga leið, en það er ekki gert í skýrslu Landsvirkjunarstjórnar. Það var þetta atriði, sem ég benti á áðan og hér er um að ræða óvefengjanlega staðreynd. Hér er að sjálfsögðu ekki um neitt fagnaðarefni að ræða, heldur vandamál, sem verður að leysa. Hv. þm. Lúðvík Jósefsson svaraði mjög rækilega því, sem hæstv. ráðh. sagði um samanburðinn á samningum þeim, sem við höfum gert, og samningum, sem gerðir hafa verið á Norðurlöndum, og ég þarf ekki um það að tala frekar. Ég minntist á það, að við Alþb.-menn værum ekki andvígir samvinnu við erlenda aðila um fyrirtæki hér á landi, ef tryggt væri, að Íslendingar hefðu endanlegt vald í sínum höndum. Hér er um algert úrslitaatriði að ræða. Hitt er svo alveg rétt hjá hæstv. ráðh., að slík samvinna er ákaflega erfið í sambandi við framleiðslu áls og raunar kísilgúrs, vegna þess að markaðurinn er í höndum alþjóðlegra einokunarhringa, sem ráða öllu á markaðinum og geta sett litlum þjóðum stólinn fyrir dyrnar. Á þetta hafa Norðmenn rekið sig mjög óþyrmilega. Mjög myndarleg verksmiðja, sem Norðmenn áttu einir, lenti í slíkum vanda, að þeir neyddust til þess fyrir nokkrum árum að hleypa erlendum aðilum inn í hana vegna þessara aðstæðna á markaðinum, og við höfum einnig þessa reynslu í sambandi við kísilgúrverksmiðjuna. Við ætluðum að vera sjálfstæðir aðilar á markaðinum í Evrópu, en bandaríski auðhringurinn Johns-Manville skarst í leikinn og hefur nú tryggt sér þannig eftirlit með þessari framleiðslu, sem við eigum þó meiri hluta í, að það má mikið vera, ef við höfum mikinn hag af þeirri framleiðslu, þegar til lengdar lætur. Hingað til höfum við aðeins haft tap af henni. Það er því alveg rétt, að þarna er við mörg vandamál að etja, og er engan veginn einfalt að ráða fram úr þeim, ef hafin er framleiðsla á slíkum efnum eða vörum, sem lúta starfsemi einokunarhringa. Ég minntist á það áðan, að verð á raforku væri margfalt hærra en á Íslandi í Vestur-Evrópulöndum, í Vestur-Þýzkalandi og Bretlandi, fjórfalt eða fimmfalt hærra. Hæstv. ráðh. bar ekki brigður á þetta, en minnti á, að í Bretlandi hefðu stjórnarvöld reynt að laða til sín fyrirtæki með því að greiða niður stofnkostnað um allt að því þriðjung eða meira en þriðjung, 35–40%. Þetta er alveg rétt hjá hæstv. ráðh. Brezk stjórnarvöld hafa fallizt á það að greiða niður kostnað af stofnsetningu slíkra fyrirtækja gegn því, að þau fallist á að greiða þetta háa raforkuverð, og í sambandi við álframleiðslu er raforkuverðið gersamlega aðalatriðið. Það er verðið á raforku, sem hreinlega sker úr um þá framleiðslu alla, þannig að það er ákaflega fljótt að jafna sig upp, ef fyrirtæki fallast á að greiða hærra verð fyrir raforku en almennt tíðkast, og þá er mjög auðvelt að jafna metin, þó að lagt sé fram eitthvert fé til stofnkostnaðar í upphafi. Mér þótti dálítið gaman, þegar hæstv. ráðh. stóð hér áðan og minnti á, að samningur okkar við álbræðsluna væri aðeins til 45 ára. Hann reisti sig allur upp, þegar hann sagði: Síðan stöndum við með kranann og getum skrúfað fyrir. En hæstv. ráðh. ætlaði ekki að skrúfa fyrir fyrr en eftir 45 ár. Í skýrslu, sem hann gaf Alþ. um samningagerðina við álbræðsluna, sagði hann, að 1. áfangi álbræðslunnar væri hálfgerð tilraunastarfsemi, og til þess að fá hinn erlenda aðila til þess að reisa slíka verksmiðju hér, þá yrðum við að fallast á ákaflega lágt raforkuverð. En ef ætti að stækka þessa verksmiðju, þá væru engin rök til þess að fallast á óbreytt raforkuverð. Þetta sagði hann margsinnis, og ég rifjaði þessi ummæli upp í vetur. Og það var ekki aðeins hæstv. ráðh., sem sagði þetta, þetta var einnig leiðbeining til okkar frá Alþjóðabankanum, að við mættum ekki semja um óbreytt raforkuverð. Ef til greina kæmi að stækka verksmiðjuna, ættum við heldur að skrúfa fyrir kranann, eins og hæstv. ráðh. sagði áðan. En fyrir því er nýleg reynsla, að það stendur ekki til að skrúfa fyrir neinn krana. Hæstv. ríkisstj. og meiri hl. hv. alþm, hafa fallizt á að semja um óbreytt raforkuverð. Hæstv. ríkisstj. hefur orðið að kyngja öllum stóru orðunum, ekki eftir 45 ár, heldur núna strax, og þetta er rökstutt með því, að við höfum raforku, sem við höfum engan markað fyrir og neyðumst því til þess að selja hana á því verði, sem þessi eini aðili vill kaupa hana fyrir. Hins vegar er ekkert tillit tekið til hins, að það er álhringnum ákaflega mikið hagsmunamál og fjárhagsatriði að fá að stækka verksmiðju sína, vegna þess að verksmiðja af þeirri stærð, sem byggð var upphaflega, er óhagkvæm. Hún verður þeim mun hagkvæmari, sem hún stækkar meira, og það er ákaflega mikill skortur á tillitssemi, að hinn erlendi aðili skyldi ekki fallast á eðlilega hækkun við þessar aðstæður. En fyrst hæstv. ráðh. fór að minnast á stöðuna eftir 45 ár, sakar kannske ekki að rifja upp, að á þeim tíma hefur ýmislegt gerzt. Þótt við séum ekki búnir að virkja nema svo sem eins og 6% af vatnsorku okkar, mun þróunin verða ákaflega ör á næstunni, ef hér verður eðlileg iðnaðarþróun. Svo verður komið laust eftir næstu aldamót, að við verðum búnir að virkja öll vatnsföll okkar. Því hefur margsinnis verið lýst yfir af sérfræðingum, að Búrfellsvirkjun sé ódýrasta virkjun, sem við getum ráðizt í. Nú munu að vísu vera hugmyndir um það, að hægt muni að finna eina eða tvær jafnódýrar virkjanir, en engu að síður er algerlega ljóst, að á þessum 45 árum munum við verða búnir að ráðast í fjölmargar virkjanir í okkar þágu, þar sem framleiðslukostnaður á raforku verður miklu hærri en af Búrfellsvirkjun. Og þessa dýru orku verðum við að nota í okkar þágu, á meðan erlendur aðili situr að ódýrustu orku, sem hér er hægt að framleiða, og fær hana raunar undir kostnaðarverði. Ef menn fara að tala um almennar afleiðingar þessara viðskipta, verður einnig að taka þessa hlið málsins með í reikninginn. Ég vil svo að lokum taka undir það, sem hv. þm. Lúðvík Jósefsson sagði í lok ræðu sinnar. Hér hafa á þingi í dag gerzt þeir atburðir, sem gefa okkur tilefni til þess að spyrja, hvort nokkur ástæða er til að halda þessari umr. áfram. Hér hefur verið fellt stjfrv. Hér hefur verið fellt stjfrv. eftir langvinn átök. Þar er ekki um að ræða nein mistök, þetta hefur gerzt, og einn af ráðh. hæstv. ríkisstj. stóð að því að fella þetta mál. Það er full ástæða til þess að vænta þess, að hæstv. forsrh. komi hingað og gefi yfirlýsingu af þessu tilefni, og raunar er einnig ástæða til þess að vænta þess, að hæstv. viðskmrh. gefi einnig yfirlýsingu, því að þetta frv. var flutt af honum. Það, sem gerðist í Ed. í dag, er alveg sérstök vantraustsyfirlýsing á þennan hæstv. ráðh. og sérstök uppreisn í hans eigin flokki, því að það var flokksbróðir hans og félagi í ríkisstj., hæstv. sjútvmrh., sem felldi þetta frv. Í nágrannalöndum okkar, þar sem er gróið þingræðisskipulag, þykir sjálfsagt, þegar slíkir atburðir gerast, að ríkisstj. segi af sér, og ég hygg, að alþm. almennt þyki ákaflega fróðlegt að heyra, hvort þessir tveir hæstv. ráðh., hæstv. núv. forsrh. og hæstv. viðskmrh., eru ekki þeirrar skoðunar, að þessi atburður hljóti að hafa áhrif á framtíð ríkisstj.

Menntmrh. ( Gylfi Þ Gíslason ): Herra forseti. Að gefnu þessu tilefni vil ég taka eftirfarandi fram: Það, að frv. um verðgæzlu og samkeppnishömlur féll með jöfnum atkv. í Ed. nokkru fyrr í dag, mun engin áhrif hafa á störf ríkisstj. eða samstarf stjórnarflokkanna. Það hefur ekki verið neitt leyndarmál í marga mánuði, að innan Alþfl. hafa verið skiptar skoðanir um afstöðu til þess máls, sem hér er um að ræða. Það var undirbúið sumpart í viðskmrn. og sumpart með störfum mjög fjölmennrar nefndar, sem hafði erlendan sérfræðing sér til aðstoðar við samningu frv. Fulltrúi Alþfl. í þessari nefnd, Jón Sigurðsson, formaður Sjómannasambandsins, lagðist gegn og lýsti sig andvígan frv. og hafði áður skýrt framkvæmdastjórn Alþfl. frá því, að hann mundi lýsa sig gegn frv. í nál. Þetta mál var rætt ítarlega í þingflokki Alþfl., áður en það var flutt. Þar reyndist afstaða manna til málsins efnislega sú, að sex þm. Alþfl. voru frv. samþykkir, en þrír frv. andvígir, þ. á m. hæstv. sjútvmrh. Samstarfsflokknum var skýrt frá þessari afstöðu þingflokks Alþfl. til málsins og honum sagt, að Alþfl. mundi ekki styðja málið einhuga, en þingflokkurinn hefði ákveðið, ef frv. yrði flutt, að gera málið ekki að flokksmáli, þannig að atkv. Alþfl.-manna mundu falla þannig, að sex mundu greiða atkv. með frv., en þrír mundu greiða atkv. á móti því. Þessi afstaða þingflokks Alþfl. var staðfest af miðstjórn Alþfl., sú afstaða að gera málið ekki að flokksmáli, heldur að þm. mundu greiða atkv, eins og ég sagði frá. Þessi afstaða var staðfest með miklum meiri hl. í miðstjórn Alþfl., þannig að innan flokksins hefur verið algerlega lýðræðislega að málinu unnið, algerlega lýðræðislega með það farið. Og þar sem samstarfsflokknum hafði verið gert þetta ljóst, áður en frv. var flutt, hefur engum þurft að koma afstaða hæstv. sjútvmrh. í dag á óvart. Það var vitað, áður en málið var flutt, að ef það yrði flutt, þá mundi hann vera einn þeirra þriggja Alþfl.- manna, sem mundu greiða atkv. á móti því. Engu að síður varð það niðurstaða í ríkisstj. að flytja frv., og þó að það hefði ekki þann þingmeirihluta með sér, sem stjórnin styðst við, var ástæðan til þess, að frv. var flutt, sú, að við, sem vorum og erum málinu fylgjandi, töldum okkur hafa ríka ástæðu til þess að ætla, að a.m.k. ýmsir þm. Framsfl. væru þess sinnis, að gildandi skipulag á verðgæzlumálum væri mjög ófullkomið og endurbætur í þá átt, sem frv. gerði ráð fyrir, væru til hóta og þeir mundu því ljá málinu lið. Og þessar ályktanir voru ekki dregnar út í bláinn. Það er ekki lengra síðan en í fyrra, að ítarlegar umr. fóru fram einmitt um verðlagsmál í Sþ. í framhaldi af fsp. eða þáltill., sem þá var til umr. Og þá lýstu ýmsir þm. framsóknarmanna því mjög eindregið yfir, að þeir teldu umbætur á skipulagi verðlagsmálanna vera mjög nauðsynlegar og töluðu einmitt þannig, að bæturnar ætti að gera í svipaða átt og þetta frv. gekk eða var ætlað að ganga. Það þótti því sjálfsagt að láta á það reyna, hvort frv, hefði þingfylgi með stuðningi kannske nokkurs hluta af þm. Framsfl. Á þetta hefur nú reynt. Það hefur enginn þeirra þm. í Ed. viljað ljá frv. brautargengi, og þar með er bað úr sögunni og hefur hlotið algerlega lýðræðislega og eðlilega meðferð. En það er í sjálfu sér mjög fróðlegt að fá endanlega vitneskju um það, hver afstaða Framsfl. í þessu máli raunverulega er. Það er líka rétt að láta það koma fram, fyrst til mín er beint fsp. um þetta, að fulltrúi Framsfl. í þeirri nefnd, sem undirbjó frv., var Tómas Árnason. Ég veit ekki betur, og ég endurtek það og undirstrika, ég veit ekki betur en í öllum störfum nefndarinnar hafi Tómas Arnason verið fylgjandi frv. Þetta eitt með öðru gaf ástæðu til þess að ætla, að a.m.k. væru skiptar skoðanir í liði Framsfl. um afstöðu til málsins. Svo undarlega vildi til, að Tómas Árnason var ekki á landinu, þegar nál. var undirskrifað, hann var staddur í New York. og þess vegna er hans nafn ekki undir nál. En ég er sannfærður um, þó að ég geti ekki um það fullyrt og ekki sé hægt að ætlast til þess að ég fullyrði neitt um bað, en ég segi það samkv. minni beztu samvizku, að það er skoðun mín og er skoðun formanns nefndarinnar, að ef Tómas Árnason, fulltrúi Framsfl., hefði verið á landinu, þegar nál. var undirskrifað, hefði hann mælt með frv. Og þá má náttúrulega hver sem er lá okkur í ríkisstj., þó að við höfum talið rétt, þó að vitað væri, að Alþfl. væri ekki allur fylgjandi frv., að láta á það reyna. hvort einhver hluti Framsfl. kynni að vera fylgjandi því. Það hefur komið í ljós, að svo er ekki. Við því er ekkert að segia. Við tökum því. Í þessu máli hefur góður málstaður beðið ósigur, það hefur víst gerzt fyrr í veraldarsögunni og mun engum stórtíðindum valda.



Herra forseti. Það voru aðeins örfá orð í sambandi við það mál, sem er á dagskrá, að mig langaði til þess að taka til máls. Hv. 6. þm. Reykv. og reyndar 4. þm. Austf. hafa verið, eftir því sem ég bezt gat skilið, furðu lostnir yfir því, að meiri hl. fjhn. var ekki reiðubúinn til þess að mæla með því, að þessi till., sem hv. 6. þm. og 4. þm. Reykv. hafa flutt, yrði samþ. Ég get að sjálfsögðu ekkert hjálpað þeim í því að reyna að skilja það, en ég held, að það hljóti allir, sem líta á málatilbúnað þann, sem hér á sér stað, að gera sér grein fyrir því, að áður en einstakir nm. fjhn. leggja til, að slík till. sé samþ., reyni menn að ganga úr skugga um, hvað til sé í þeim staðhæfingum, sem fram hafa komið og eru tilefni þessarar þáltill. Það er skýrt tekið fram í nál. meiri hl. fjhn., að áður en meiri hl. n. taldi sig geta tekið afstöðu til till., bæri n. að afla sér upplýsinga varðandi þær fullyrðingar, sem fram komu í ræðu hv. 6. þm. Reykv. við 1. umr. fjárl. Þegar svo upplýsingar liggja fyrir og aflað hefur verið þeirra gagna, sem óskað var eftir, og þau öll birt í áliti meiri hl. sem fskj., þá verður ekki annað séð en hver heilvita maður, sem lítur á þær skýrslur, skoðar þá hluti, sem um er að ræða, sannfærist um, að það, sem hv. 6. þm. Reykv. hélt fram, eru algerlega staðlausir stafir. Engu að síður kemur hv. þm. fram og endurtekur allt, sem hann hefur sagt áður, og við bætist liðsmaður, hv. 4. þm. Austf., frsm. minni hl. fjhn. Það eru þrjú atriði, sem mig langar til þess að undirstrika í sambandi við þeirra útreikninga. Ég benti á það í framsöguræðu minni, hæstv. iðnmrh. undirstrikaði það og ég vil undirstrika það enn einu sinni, hvílík reikningskúnst er á ferðinni, þegar á bls. 2 í nál. minni hl. er gerður samanburður á upprunalegri áætlun og núv. áætlun og í aðeins öðru tilfellinu er tekinn inn vaxta- og lántökukostnaður, hvorki meira né minna en upp á rúmar 4 millj. dollara. Þegar slíkur þáttur sem vaxta- og lántökukostnaður er tekinn inn aðeins öðrum megin og dæmið þannig reiknað út, kemur að sjálfsögðu út mismunur. Það liggur alveg í augum uppi. Hér á tvímælalaust að gera það, sem alls staðar er gert. Vaxta- og lántökukostnaður skal reiknaður í báðum tilfellum, enda um að ræða kostnað, sem greiddur verður og greiddur átti að vera og skýrt kemur fram í því þskj., sem lagt var fram fyrir Alþ., þegar ríkisstj. lagði fram samninginn milli sín og Sviss Aluminium, þar sem á bls. 226 er sagt: „Taflan sýnir nokkra sundurliðun á áætluðum stofnkostnaði án vaxta á byggingartímanum.“ Hitt atriðið, sem hér hefur mjög verið gert að umræðuefni, er ársorkan, sem gert er ráð fyrir, að Búrfellsvirkjun geti skilað, og þá er komið með tölu, 1635 millj. kwst., sem ég hef ekki fundið í skjölum, sem ég hef kannað. Ef flett er upp í sama þskj., sem hér var lagt fram á sínum tíma, kemur þetta skýrt fram í kaflanum um afl og orku á bls. 225: „Þegar fjöldi véla er orðinn 6. aflið orðið 220 mw., er örugg ársorka 1720 millj. kwst.“ Og ef við förum enn lengra aftur til grg., sem lögð var fram með Landsvirkjunarfrv., stendur þar, með leyfi hæstv. forseta:„Til þess að mæta í senn vaxandi þörf raforku til almennra nota í landinu“, og svo er haldið áfram, „við Búrfell og gera þar í nokkrum áföngum orkuver, er verði 210 mw. að afli og geti framleitt í kringum 1700 millj. kwst. á ári.“ Hér er um að ræða tölur, sem Alþ. hefur fengið í sambandi við afgreiðslu þessara mála, og þess vegna er ekki með nokkru móti frambærilegt að bera á borð tölur, sem hvergi hafa sézt í þeim skjölum, sem lögð hafa verið fyrir hv. alþm. við afgreiðslu þessara mála. Síðan, þegar komið er út í óefni, er farið að ræða um 7 millj. dollara, sem er mismunur á áætlun vegna breytts gengis, og þar var reiknað með þeirri upphæð miðað við það, að gengisbreyting hefði orðið, en gleymt að snúa við og breyta þeim, sem miðað er við. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða meir um þetta mál. Ég vildi hins vegar benda hv. þm. á það, að það er fullkomin ástæða til þess fyrir meiri hl. fjhn. að leggja til, að slík till., sem hér er flutt, verði felld. Það hefur komið svo berlega í ljós, að allt, sem fram hefur verið haldið af hálfu flm. í málinu, eru staðlausir stafir, og þar af leiðandi er engin ástæða til slíkrar rannsóknar, sem hér er farið fram á.



Herra forseti. Það er aðallega vegna þeirrar yfirlýsingar, sem hæstv. viðskmrh. gaf áðan, sem ég hef kvatt mér hljóðs aftur. Þó að það mál, sem hann ræddi um, snerti að vísu ekki það efni, sem hér er til umr., finnst mér ástæða til þess að víkja nokkrum orðum að ræðu hans, vegna þess að hann vék þar nokkuð sérstaklega að Framsfl. Ég verð að segja, að ræða hæstv. ráðh. kom mér mjög á óvart, og ég held, að það megi fullyrða, að slík ræða mundi hvergi hafa verið haldin á þingi nema hér. Ég held, að það sé viðtekin venja í öllum þingræðislöndum, að þegar ráðh. hefur lagt fram stjfrv. og það er fellt, segi viðkomandi ráðh. af sér. Ég held, að það sé hvergi hægt að finna dæmi um annað en þetta. En hæstv. ráðh. kom hér upp og gaf alveg gagnstæða yfirlýsingu. Á þessu þingi lagði hann fram stjfrv. í eigin nafni, sem hann lagði mikla áherzlu á, að næði fram að ganga. Nú hefur það verið fellt í Ed. og það af hans meðráðherra og flokksbróður í ríkisstj. Samt kemur ráðh. upp og segir: Þetta breytir ekki neinu um mína afstöðu, ég sit áfram í ríkisstj., eins og ekkert hafi í skorizt. Ég fullyrði, að enginn ráðh. hér eða í neinu öðru þingræðislandi láti slík ummæli sér um munn fara. Hvaða ráðh. sem er, sem þing hefði fellt stjfrv. fyrir, sem hann hefði lagt fram, hefði sagt af sér, þegar slíkur atburður hefði gerzt. Þetta sýnir, að hæstv. viðskmrh. er á margan hátt óvenjulegur maður og áreiðanlega gæti atburður eins og þessi ekki gerzt nema þar sem eru óvanalegir menn og óvenjuleg ríkisstj. Ég verð að segja, að þessi yfirlýsing hæstv. viðskmrh. vakti jafnframt undrun mína af þeirri ástæðu, að hann virtist líka tala af hálfu Sjálfstfl. Það er kunnugt mál, að Sjálfstfl. hefur lengi lagt megináherzlu á að fá breytingu á verðlagslögum í þá átt, sem verðgæzlufrv. gekk, og talið þetta eitt af sínum höfuðmálum. Nú gerist það hins vegar, að einn af ráðh. samstarfsflokksins á sinn þátt í því, að þetta frv. er fellt, og það virðist ekki hafa minnstu áhrif á afstöðu Sjálfstfl. Hann situr jafnglaður áfram í stjórn með þessum ráðh., sem hefur fellt eitt af hans mestu áhugamálum og lætur eins og ekkert hafi í skorizt. Þetta mundi líka hvergi hafa getað gerzt nema á Íslandi. Þetta stafar af því, að núv. hæstv. ríkisstj. er ólík öllum öðrum ríkisstj., sem til þekkist í lýðræðislöndum. Slíkar stjórnir hafa yfirleitt stefnu og fylgja henni fram og standa með henni eða falla. Núv. ríkisstj. hefur enga þá stefnu, sem hún stendur eða fellur með. Henni er eiginlega nákvæmlega sama, hvernig hlutirnir veltast, hvað gerist, bara ef hún fær að hanga. Þetta mál er meiri staðfesting á því en nokkuð annað, sem áður hefur gerzt á þingi. Við höfum stefnulausa stjórn, sem er nákvæmlega sama um, hvað gerist og hvort hún kemur málum sínum fram eða ekki, aðeins ef hún fær að hanga. Þetta hefur verið betur staðfest með afgreiðslu verðgæzlufrv. í Ed. en nokkru öðru, og þjóðin ætti þess vegna að vita gert um það eftir en áður, hvers konar ríkisstj. hún hefur. Hæstv. viðskmrh. sagði um afstöðu Framsfl., að stjórn hans hefði treyst á það, að hann mundi koma henni til hjálpar í þessum málum, þegar annar stjórnarflokkurinn væri klofinn. (Gripið fram í. Ég vil aðeins segja hæstv. ráðh., að þetta hlýtur að vera ástæða, sem er fundin upp eftir á. Ef ríkisstj. hefði ætlað sér í alvöru að kynna sér afstöðu Framsfl. til þessa máls, hefði hún að sjálfsögðu átt í upphafi, áður en hún lagði málið fyrir þingið, að leita eftir, hver hans afstaða var til þess og haga sér í samræmi við það. Framsfl. hafði engar þær yfirlýsingar gefið, sem ríkisstj. gat tekið þannig, að hann eða einhverjir einstakir þm. hans mundu fylgja málum hennar fram. Það er að vísu rétt, að ég og aðrir hv. þm. úr Framsfl. báru fram fsp. um það á síðasta ári, hvað liði þessu frv., en í því var ekki fólginn minnsti stuðningur við málið í því formi, sem það kæmi fram í, og engin afstaða var til þess tekin, aðeins spurt, hvað þessu máli liði. Hið sama gildir um fulltrúa flokksins í þeirri nefnd, sem undirbjó þetta mál. Hann tók aldrei neina endanlega afstöðu til þess og var því óbundinn í afstöðu sinni til þess. Satt að segja held ég, að það sé alveg einstakt og hafi hvergi annars staðar gerzt, að stjórn leggi fram stjfrv. í trausti þess, að andstæðingarnir komi og hlaupi til að samþykkja það. Hitt er það, að ef um einhver slík vafamál getur verið að ræða, þá er sú aðferð höfð, að slík mál eru t.d. lögð fram í þd. og þar kannað, hvort stuðningur fæst við flutning málsins. Þetta gerðist ekki nú. Og ég held, að þetta hafi eingöngu stafað af því, að stjórnin hafi nú í upphafi treyst á það, að hún hefði stuðning sinna eigin manna við málið, og þess vegna hafi hún lagt það fram. Ég held líka, að það sé viðtekin regla, að það sé ekkert frv. lagt fram sem stjfrv., nema áður sé búið að tryggja a.m.k. stuðning sjálfrar ríkisstj. við það. Það er algjört einsdæmi. Ástæðurnar til þess, að Framsfl. greiddi atkv. á móti þessu frv. tel ég ástæðulaust að rekja hér, vegna þess að það hefur verið gert af talsmanni flokksins í Ed. og kemur fram í nál., sem fulltrúar flokksins í viðkomandi n. hafa lagt þar fram, og ég vísa til þess um það, sem afstöðu Framsfl. varðar til endanlegrar afgreiðslu málsins. En fyrst hafnar eru umr. um þetta mál af hæstv. viðskmrh., finnst mér ástæða til þess að spyrja hann um það, hvað taki við, þegar búið er að fella þetta frv. Hver verður framkvæmdin í verðgæzlumálunum í áframhaldi af þessu? Sannleikurinn er sá, að til þess að koma á þeirri framkvæmd í verðgæzlumálum, sem fólst í umræddu frv., þarf enga lagabreytingu. Hæstv. viðskmrh. hefur það sjálfur á valdi sínu samkv. gildandi lögum að framkvæma þá stefnu, sem í verðgæzlufrv. fólst. Núverandi verðlagsnefnd er þannig upp byggð, að oddamaður hennar er ráðuneytisstjórinn í viðskmrn., og það er vitað mál, að hann telur sér skylt að gera ekki annað og fara ekki eftir öðru en þeim fyrirmælum, sem hann fær frá hæstv. viðskmrh. Þess vegna þurfti hæstv. viðskmrh. raunverulega ekkert á þessu nýja frv. að halda, vegna þess að hann hefur strax í dag samkv. gildandi lögum fullt vald til þess að framkvæma verðgæzlumálin samkv. því, sem frv. gerir ráð fyrir. Og nú vil ég spyrja hæstv. viðskmrh.: Ætti hann ekki að nota þetta vald sitt til að framkvæma þá stefnu, sem er mörkuð í þessu frv. og hann sjálfur virðist vera fylgjandi? Þetta góða mál, sem hann var að tala um, eða a.m.k., að dregið sé úr mestu vanköntunum á framkvæmd þessara mála, eins og hún er í dag og allir viðurkenna og er m.a. viðurkennt í séráliti fulltrúa verkalýðssamtakanna, sem áttu sæti í þeirri nefnd, sem undirbjó verðgæzlufrv., það, sem sérstaklega hefur verið gengið eftir af hálfu þeirra, sem við verðlagshöftin verða að búa, er það, að framkvæmd verði ákvæði 3. gr. verðlagslaga, að verðlagsákvæðin skuli miðuð við þörf þeirra fyrirtækja, er hafa vel skipulagðan og hagkvæman rekstur. Það hefur orðið misbrestur á því, að þessari stefnu eða þessum fyrirmælum hafi verið fylgt. Nú spyr ég hæstv. viðskmrh. að því, eftir að málið er komið í þetta horf, hvort hann muni nú ekki gera gangskör að því, að þessum reglum verði fylgt? Ég skal ekki hafa þessi orð fleiri, herra forseti, en ég vildi, vegna þess að umr. hafa hafizt um þetta mál, óska eftir svörum frá hæstv. viðskmrh. um þessi atriði, og jafnframt vildi ég óska eftir svari frá hæstv. dómsmrh. um það, hvort hann sé alveg sammála og samþykkur þeirri yfirlýsingu, sem hæstv. viðskmrh. gaf, að endalok verðgæzlufrv. breyti ekki neinu um samvinnu ríkisstj.



Herra forseti. Ég vil fara þess á leit við hæstv. forseta, að hann taki mildilega á því, að menn segi örfá orð fyrir utan það ræðuefni, sem er til umr., vegna þess hversu óvenjulegur þessi atburður er, sem hér hefur gerzt, eins og ég rakti áðan. Þetta er næsta einstætt í þingsögu okkar. Þess vegna ítrekaði ég fsp., sem hv. þm. Lúðvík Jósefsson kom með áður, og hæstv. viðskmrh. taldi rétt að svara henni undir þessum lið, og mér fannst það sjálfsagt, eins og á stóð, og vil þakka hæstv. ráðh. fyrir það. Hins vegar minntist ég þess, þegar hann kom með svar sitt áðan, að ég hafði áður í vetur spurt hann spurningar af dálítið hliðstæðu tilefni. Það var í sambandi við frv. um réttindi fyrir Kvennaskólann til að útskrifa stúdenta. Ég spurði hæstv. ráðh. þá að því, hvers vegna hann flytti það mál ekki sem stjfrv. Þá kom hann hingað og sagði, að könnun hefði leitt í ljós, að það væri ágreiningur um þetta mál innan stjórnarflokkanna, og þess vegna væri ekki hægt að flytja það sem stjfrv., og þess vegna hefði nefnd verið beðin að flytja það. Nú kemur hæstv. ráðh. og heldur fram alveg gagnstæðri kenningu, að það sé vel hægt að flytja sem stjfrv. mál, þótt um það sé ágreiningur. Ég hef fyrir satt, að hæstv. ráðh. hafi verið þeirrar skoðunar, þegar hann flutti málið, að um það væri ekki ágreiningur. Hins vegar hafi komið í ljós það alvarleg andstaða meðal óbreyttra manna í Alþfl., að flokksforustan hafi ekki þorað að fylgja þessari ákvörðun eftir skömmu fyrir kosningar, - félagar hæstv. ráðh. hafi sem sagt breytt um skoðun í meðförum málsins á þingi, þeir hafi beygt sig fyrir vaxandi óánægju óbreyttra Alþfl.-manna með stefnu ríkisstj. og með þátttöku Alþfl. í þeirri stefnu. Ég held, að það sé algert einsdæmi í þingsögu okkar, að ráðh., sem verður fyrir því, að frv. frá honum er fellt, segi ekki af sér. Ég hygg, að jafnvel ef það væri borið undir lögfróða menn, þá lægi nærri, að þetta væri skylda hæstv. ráðh., og a.m.k. lít ég svo á, að það sé siðferðileg skylda hans. Ég vil einnig ítreka það, að það væri ákaflega mikilvægt, ef hæstv. núv. forsrh. segði nokkur orð um þetta atriði. Mér er kunnugt um það, að Sjálfstfl. hefur gefið kaupsýslumönnum ákveðin loforð um, að þetta mál skyldi ná fram að ganga í skjóli stjórnarsamvinnunnar. Nú stendur Sjálfstfl. þannig uppi, að hann getur ekki staðið við þessi loforð, og telur þessi hæstv. ráðh., að hægt sé að sitja sem fastast eftir slíka atburði? Út af þeim orðum, sem hv. frsm. meiri hl. fjhn. sagði áðan í sambandi við till. um rannsóknarnefnd, hef ég ekki mikið að segja. Mér þótti dálítið einkennilega að orði komizt af manni, sem skipar forsetastöðu, þegar hann sagði, að hver heilvita maður hefði sannfærzt um það, að ég hefði farið með staðlausa stafi í ræðu minni í haust. Ég veit ekki, hvaðan þessum hv.- þm. koma yfirburðir til þess að kveða upp úrskurð um það, hvort aðrir menn eru heilvita eða ekki. Ég varð ekki var við það í ræðu þessa hv. þm., að hann gæti vefengt eitt einasta atriði úr ræðu þeirri, sem ég flutti í haust við 1. umr. fjárlaga, ekki eitt einasta atriði. Þær staðreyndir, sem ég kom með, hafa verið staðfestar, að því undanskildu, eins og ég hef rakið hér, að endanlegt raforkuverð er talið lægra í skýrslu stjórnar Landsvirkjunar, vegna þess að hún hefur breytt um forsendur. Ef hún héldi forsendum þeim, sem Alþ. voru gefnar á sínum tíma, kæmi það einnig í ljós, að tölur mínar um það atriði hafa staðizt fullkomlega og þessar staðreyndir verða ekki hraktar með neinum almennum fúkyrðum frá þessum hv. þm.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð til þess að svara hv. síðustu tveimur ræðumönnum. Það er alger misskilningur á eðli þingræðis og starfsvenjum löggjafarþinga, að ráðh. hljóti að segja af sér, þó að frv., sem hann flytur eða styður, sé fellt. Því aðeins á hann að gera slíkt, að hann hafi áður sagt, að hann leggi starf sitt eða embætti við því, hvort frv. nái fram að ganga eða ekki. Ef ríkisstj. flytur stefnumál, stórt eða lítið, og ætlast til um leið og hún flytur það, að það nái fram að ganga með stuðningi þess þingmeirihluta, sem stjórnina styður, og bregðist sá meiri hl. með einhverjum hætti, þá hlýtur að sjálfsögðu ríkisstj. í heild eða ráðh. að segja af sér. Það er þetta, sem er að þessu leyti kjarni starfsreglna löggjafarþinga. Ef aftur á móti er um það að ræða, að ráðh. eða ríkisstj. flytur frv. og veit, þegar hún flytur það, að málið hefur ekki öruggt þingfylgi eins og við vissum um þetta frv. og ekki var dregin nokkur dul á, eins og ég tók fram í ræðu minni áðan, - við gerðum auðvitað ráð fyrir því, að svo gæti farið, að frv. félli, því að það var yfirlýst, að þrír af þeim 32 manna meiri hl., sem skipar þingið, styddu frv. ekki, - þegar þannig var háttað, þá var auðvitað fullkomin fjarstæða að telja, að það væri eðlilegt, að ríkisstj. eða ráðh. segi af sér, þó að frv. nái ekki fram að ganga. Um þetta atriði vona ég, að skynsamir menn þurfi ekki að deila. Í þessu fór ekkert öðruvísi í stjórnarliðinu en vitað var fyrir fram, áður en frv. var flutt. Það eina, sem í málinu var óvíst, var, hver afstaða einhvers hluta af stjórnarandstöðunni kynni að vera. Nú hefur komið í ljós, hver hún er, og þess vegna sætir það svolitlum tíðindum, en ekki í neinu tilliti þess konar tíðindum, að það þurfi eða eigi að hafa áhrif á störf ráðh. eða samstarf ríkisstj. Auðvitað er það misskilningur, að frv. hafi verið flutt í trausti þess, að stjórnarandstaðan samþykkti það. Það var flutt til þess að fá úr því skorið, hvort rétt væri að einhver hluti stjórnarandstöðunnar styddi málið. Mér er engin launung á því, að fram á síðustu daga hef ég talið, að þetta mál ætti verulegt fylgi innan Framsfl. Og það þarf enginn að lá mér það, þó að ég hafi verið þeirrar skoðunar. Ég sé enga ástæðu til þess að gera opinberlega grein fyrir því, hvaða ástæður ég hafði til þess, en það voru ríkar ástæður, sem ég hafði til þess, mjög ríkar. Svo að frv. var ekki flutt af neinni léttúð eða neinu fyrirhyggjuleysi, þó að við vissum, að þrír af stjórnarliðinu fylgdu því ekki. Það var full ástæða til að halda, að þrátt fyrir það hefði þetta frv. þingfylgi. Og það er ekkert einsdæmi, að flokkar riðlist í afstöðu til máls eins og þessa. Það kemur fyrir á hverju einasta þingi, að flokkar klofna í afstöðu til mála, og oftar en einu sinni hefur það komið fyrir á undanförnum árum, að mál hafa náð fram að ganga með stuðningi þm. úr stjórnarandstöðu. Það er líka misskilningur hjá hv. þm. Þórarni Þórarinssyni, að það hefðu verið eðlileg vinnubrögð hjá hæstv. ríkisstj. að leita fyrir fram til þingflokks Framsfl. um afstöðu til málsins. Það eru vinnubrögð, sem ég ekki kannast við, að beitt sé. Við töldum eðlilegt að láta frjálsan þingvilja skera úr. Hann hefur skorið úr, dómurinn er fallinn, og honum ber að sjálfsögðu að una. Og það er fjarri því að vera einsdæmi, að stjfrv. sé flutt án þess að tryggja því stuðning fyrir fram. Þvert á móti var það þannig, að við vissum, að þetta frv. hafði ekki stuðning alls stjórnarliðsins, það lá fyrir, og það var kunnugt og var ekki leyndarmál fyrir nokkrum manni. Hv. þm. spurði, hvað nú tæki við í verðlagsmálunum. Það viðhorf, sem skapazt hefur nú í dag, er alveg sérstaks eðlis, og ég hef ekki haft tíma til að hugleiða það og ríkisstj. ekki gefizt tækifæri til þess að ræða það, en það munum við að sjálfsögðu gera nú á næstunni. Hitt er mjög alvarlegur misskilningur hjá hv. þm. að halda það, að í raun og veru hafi engar lagabreytingar þurft til að ná því markmiði, sem með frv. var stefnt að. Frv. var tvíþætt. Annars vegar var þar um að ræða eftirlit með einokunarverðmyndun og hringum, en engin slík lagaákvæði eru í gildi núna. Þetta voru merkustu nýmæli frv., að setja átti upp fast eftirlitskerfi með einokunarverðmyndun, óeðlilegri einokunarverðmyndun og hringum. Þetta voru höfuðnýmæli frv. Að öðru leyti var frv. um verðlagsráð og heimild til þess að setja á hámarksverð og hámarksákvæði í öllum meginatriðum nákvæmlega samhljóða gildandi lögum, verðlagsnefnd eins samsett og allt hvað eina. Það var fyrri kafli frv., ákvæðin um einokunareftirlitið, sem voru nýmæli, og nú frestast auðvitað, að þeim stofnunum verði komið á fót, sem meiningin var að nota næstu ár til þess að byggja upp. Síðan átti einmitt, þegar því eftirliti hefði verið komið á fót, að reyna á það, hvort þetta einokunareftirlit, þessi nýja stofnun, hvort hún gæti smám saman komið í stað þeirrar gamaldags verðgæzlu, sem enn er haldið uppi á Íslandi, eina landinu af öllum nálægum löndum, sem enn heldur 20–30 ára gömlu kerfi til eftirlits með gömlu verðlagi. Öll önnur nálæg lönd hafa einmitt komið á fót hjá sér stofnunum til eftirlits með óeðlilegu verðlagi, með hringum og með einokunarverðmyndun, og þær stofnanir hafa smám saman leyst hinar gömlu og úreltu verðlagsskrifstofur af hólmi. Nú frestast þetta með öðrum framfarasporum, sem meiningin var að stíga, en verða ekki stigin. Afturhaldsöflin hafa enn einu sinni, því miður, orðið ofan á á hinu háa Alþ., og um það er ekki að sakast. Hv. þm. Magnús Kjartansson bar saman framlagningu þessa máls og kvennaskólafrv. og sagði, að ég hefði rökstutt það, að það var sent nefnd, en ekki flutt sem stjfrv., með því að ágreiningur væri um það í ríkisstj. Ég hygg, að ég hafi sagt, og veit með vissu, að ég sagði um það mál, að ágreiningur væri um það í báðum stjórnarflokkunum og raunar þingflokkunum öllum, að því er könnun hafði leitt í ljós, en hitt skal ég fúslega játa, að auðvitað hefði vel komið til greina að senda nefnd þetta mál til flutnings. Ég hefði verið alveg ófeiminn við að játa það, sem maður gerir ekki, en maður hefði átt að gera, og mér er það alveg ljóst, að í sjálfu sér hefði verið skynsamlegra og réttara, að ríkisstj. hefði sent þetta mál til flutnings í nefnd. Ég hika ekkert við að játa, að ríkisstj. hefði gert réttara í því að hafa þann háttinn á, en ástæðan fyrir því, að þetta var ekki gert, - það kom til athugunar, - var sú, að málið hafði verið undirbúið að öllu leyti sem stjfrv., eins og stjfrv, eru venjulega undirbúin, og það var talið rétt í ríkisstj., að sá ráðh., sem einkum hafði fjallað um undirbúninginn, mælti fyrir frv. Ekkert slíkt var hægt að segja um kvennaskólafrv. Það var að vísu samið í menntmrn., en samið eftir ósk Kvennaskólans sjálfs. Það var í raun og veru flutt samkvæmt ósk skólanefndar Kvennaskólans, og undir þeim kringumstæðum taldi ég og tel enn, að hefði verið algerlega óeðlilegt að flytja slíkt mál sem stjfrv. Auk þess var vitað, að um það var víðtækur ágreiningur í þinginu, sem alls ekki var bundinn við flokka. Skýringin á því, að þetta mál var engu að síður flutt sem stjfrv., er eingöngu þessi, hvernig undirbúningi málsins hafði verið hagað og talið var eðlilegt, að sá ráðh., sem hafði um þetta fjallað, mælti fyrir frv. við þingið. Segja má, að það hafi víssulega verið gerð tilraun til þess að sýna þinginu kurteisi, virðingu, að leggja málið fyrir á sama hátt og í samræmi við undirbúning þess, en hitt skal ég fúslega játa, sem er það eina, sem ég skal fallast á, að okkur hafi verið mislagðar hendur um, að það hefði verið eðlilegra, að þn. hefði flutt málið í staðinn fyrir að ríkisstj. flytti það sem heild. Að síðustu vildi ég leiðrétta þann misskilning, sem ég vona, að sé eingöngu misskilningur hjá hv. þm. Magnúsi Kjartanssyni, að einhverjir þm. Alþfl. hafi skipt um skoðun eftir að málið kom inn í Alþ. Það er alger misskilningur. Það lá fyrir, áður en málið var flutt, og ég hafði skýrt frá því í ríkisstj., að það væri ágreiningur um málið, við gætum ekki heitið stuðningi alls þingflokksins við málið fyrr en frá því yrði skýrt, hverjir væru andstæðingar þess, þannig að áður en málið var flutt lá allt á hreinu um þetta, og það hefur farið nákvæmlega eins, enginn hefur skipt um skoðun í eina átt eða aðra, eftir að málið kom til kasta þingsins. En við vildum auðvitað skýra frá þessu áður til þess að koma hreint og beint fram við samstarfsflokkinn í þessu efni, til þess að ljóst yrði fyrir flutning málsins, að það hefði ekki öruggt þingfylgi, það hefði ekki tryggan þingmeirihluta. En ítarlegar umr. leiddu í ljós, að samt sem áður var talið rétt, að frv. væri flutt, eins og ég sagði áðan, vegna þess að ýmislegt benti til þess, að það mundi hafa stuðning úr stjórnarandstöðunni, þó að það hefði ekki stuðning annars stjórnarflokksins.



Herra forseti. Þó að þessar umr. séu að vissu leyti óþinglegar, þær, sem fjalla um örlög frv., sem orðið hafa í Ed. í dag, þá kemst ég ekki hjá því að segja aðeins örfá orð og fyrst og fremst af því tilefni, að hv. 6. þm. Reykv. komst svo að orði, að sér væri kunnugt um, að forráðamenn Sjálfstfl. hefðu gefið kaupsýslumönnum loforð um, að þetta verðgæzlufrv., sem nú er um rætt, skyldi ná fram að ganga. Þetta er rangt. Forráðamenn Sjálfstfl. og við ráðh. Sjálfstfl. höfum atveg hreinan skjöld gagnvart fyrirsvarsmönnum kaupsýslustéttarinnar í sambandi við þetta mál. Það er rétt, að við lögðum mikla áherzlu á, að frv. yrði lagt fyrir á þessu þingi, lögðum á það mikla áherzlu. Hitt er svo rétt, sem hæstv. viðskmnh. hefur skýrt frá, að samstarfsflokkurinn í ríkisstj. skýrði okkur frá því, að málið hefði ekki fullan stuðning Alþfl. Þetta sögðum við kaupsýslumönnum. Við sögðum, að það styddu allir þm. Sjálfstfl. málið, en ekki allir þm. stjórnarflokkanna, það væri þess vegna ekki hægt að fullyrða um afdrif málsins í þinginu. Varðandi svo það, hvort hér sé um einstæðan atburð að ræða, þá er það misskilningur, að það hljóti endilega að leiða af því, að stjfrv. nær ekki fram að ganga eða er fellt, að ríkisstj. segi af sér. Það er mjög algengt í þingræðislöndum, að gefnar eru yfirlýsingar annaðhvort um að ríkisstj. muni segja af sér eða að hún geri ekki tiltekið stjfrv. að fráfararatriði. Fyrir þessu þingi, sem nú situr, liggur eitt stjfrv. um skipan prestakalla og prófastsdæma. Ég hef við flutning þess máls skýrt frá því, að hvorki ég né ríkisstj. gerðum það að fráfararatriði, þó að það frv. verði fellt, en ég hef lagt á það áherzlu við hv. þn., bæði í Ed. og Nd., að frv. hlyti afgreiðslu.



Herra forseti. Ég hafði ætlað mér að svara nokkrum orðum því, sem kom fram hjá hæstv. viðskmrh., en þar sem hann er ekki staddur hér, mun ég falla frá orðinu.