Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. 1. kafla (Jónas Guðmundsson) Ég fór í gær nokkrum orðum um brtt. þær, sem fram hafa komið og tilheyra þeim kafla fjárlfrv., sem ég hefi framsögu að. Hefi ég því litlu við það að bæta, sem ég sagði þá. Fjvn. mun fylgja till. sínum. Þó hafa einstöku nm. óbundin atkv. um sumar þeirra. Hinsvegar vil ég taka það fram f. h. n., að hún tekur tvær þeirra aftur til 3. umr. Það er fyrst 73. till., um að fjárveitingin til Holtavörðuheiðar falli niður, og ennfremur 71. till., um að fjárveitingin til Breiðdalsheiðarvegar lækki úr 10 þús. niður í 8 þús. Eins og ég tók fram í upphafi þessara umr., þá eru hér nokkrar till., sem orkað getur tvímælis, hvort rétt er að samþ. nú. Verði því einhver breyt. frá því, sem nú horfir við, þar til atkvgr. fer fram, þá má vel vera, að n. óski, að einstöku till. verði teknar aftur til 3. umr. - Annað óska ég ekki að taka fram.

Frsm. 3. kafla (Þorbergur Þorleifsson) Ég vil geta nokkurra brtt., sem tilheyra þeim kafla fjárlfrv., sem ég hefi framsögu að og fjvn. hefir tekið afstöðu til. Það er þá fyrst 18. brtt. á þskj. 727, við 16. gr., um að veita 150 þús. kr. samkv. l. nr. 25 23. júní 1932 til Hellisheiðarvegar, og að sú vegagerð skuli byrjuð austan frá, við Suðurlandsbraut í Ölfusi. Um þessa brtt. hefir n. óbundnar hendur, en óskar þess, að hún verði tekin aftur til 3. umr. Þá er 19. brtt. á sama þskj., frá þm.N.-Ísf., að bæta tveim nýjum liðum við 17. gr., 300 kr. styrk til sjúkra- og styrktarsjóðsins Líknar í Ögurhreppi og 300 kr. til sjúkra- og styrktarsjóðsins Hjálpar í viðlögum í Reykjarfjarðarhreppi. Fjvn. leggur á móti þessari brtt., og ég vil geta þess, að þar sem miklar líkur eru til, að tryggingarlöggjöf sú, sem fyrir þinginu liggur, verði að l., þá er líka þýðingarlaust að samþ.till. þessa, því að hún myndi þá verða felld niður aftur, ef tryggingarnar verða að lögum. Þá er 20. brtt. á þskj. 727, frá þm. Ak., um að fella niður skáldalaun skáldsins Halldórs Kiljan Laxness. Hvað þessa brtt. snertir hefir fjvn. óbundin atkv. Sama er að segja um aðra till. þess efnis, frá hv.þm.N.-Ísf. Að því er snertir 22. brtt. á þessu sama þskj., frá þm. V.-Sk., að heimila stj. að kaupa jarðirnar Keldudal, Álftagröf og Holt í Mýrdal, vill n. taka það fram, að hún óskar helzt, að till. verði tekin aftur til 3. umr. - Sama máli gegnir og um 23. brtt. á þessu þskj., frá þingmönnum Eyfirðinga, um ábyrgð fyrir tunnuverksmiðju Siglufjarðar. N. óskar, að hún verði tekin aftur til 3. umr. Þá þarf ég ekki að gera grein fyrir fleiri brtt. f. h. fjvn., og ætla því að snúa mér að því að svara hv.þm. Ak. út af ummælum hans í gær í sambandi við 20. brtt. á þskj. 727, sem hann sjálfur er flm. að. Jafnframt skal ég taka það fram, að allt, sem ég segi í þessu svari mínu, er sagt á mína eigin ábyrgð, en ekki fjvn. - Hv. þm. fylgdi þessari till. sinni úr hlaði á þann hátt, að telja verður með endemum, svo ég viðhafi hin sömu orð, sem hann viðhafði sjálfur um ræðu Halldórs Laxness hinn 1. des. síðastl. Að ég ekki svaraði hv.þm. þegar í gær, var sakir þess, að hann var fjarstaddur, en ég vildi ekki svara honum nema hann hefði aðstöðu til þess að hlýða á mál mitt. En nú er hann hér viðstaddur, og get ég því snúið mér að ræðu hans, og mun ég sýna fram á, hve óviðeigandi hún var og ósanngjörn í alla staði. Ég verð að segja það, að það er allóviðfelldið, þegar þinghelgin er notuð til þess, að ráðast með alveg órökstuddum sleggjudómum á fjarstadda menn, sem hafa enga möguleika til þess að bera hönd fyrir höfuð sér á þeim vettvangi. En um þetta gerði hv.þm. Ak. sig sekan í gær, með þeim ummælum, sem hann viðhafði um hið góðkunna skáld. Það mun vera fágætt, eða jafnvel ekkert fordæmi fyrir, að rithöfundur, sem tekinn hefir verið upp í 18. gr. fjárl., hafi verið tekinn þaðan aftur meðan honum entist aldur til. Vitanlega banna lög þetta ekki, en það hefir ekki verið gert, og svo mikil helgi hefir alltaf verið yfir þessari grein, að það hefir ekki þótt við eiga að fella þá niður, sem einu sinni hafa verið teknir upp í hana. Hinir hatursfyllstu pólitísku andstæðingar hafa jafnvel ekki vegið hver að öðrum á þeim vettvangi. Í fyrra var það samþ. af mönnum úr þremur stærstu flokkum þingsins að taka Halldór Laxness upp í 18. gr. fjárl.; að vísu voru fáir úr Sjálfstfl., sem greiddu því atkv., en flokkurinn sem slíkur gekk þó alls ekki á móti því. Maður skyldi því ætla, að eitthvað mikið hefði komið fyrir síðan í fyrra, sem réttlætti það að fella skáldið niður af 18. gr. nú, að ári liðnu. En hvað hefir svo gerzt? Það hefir vitanlega ýmislegt gerzt, því alltaf er nú eitthvað að gerast. Það helzta, sem gerzt hefir, er það, að skáldið hefir lesið upp eina smásögu eftir sig, skrifað eina blaðagrein, skrifað stóra bók, og haldið eina ræðu. Smásöguna eða blaðagreinina minntist hv.þm. Ak. ekki á, honum hefir því víst fundizt, að skáldið hafi fengið makleg málagjöld fyrir söguna að minnsta kosti. Það duldist nú ekki, að hitt tvennt, sagan og ræðan, sem skáldið hafði gert sig sekan um, var svo stórvægilegt, að það var í augum þm. hrein dauðasök fyrir skáldið. Hið fyrsta, sem hv.þm. Ak. sagðist hafa lesið eftir Laxness, var grein eða smásaga í dönsku blaði, og eftir þann lestur taldi hv.þm. sig ekki hafa verið vonlausan um, að eitthvað kynni að rætast úr þessum unga manni. Þessu næst sagðist hv.þm. hafa lesið bók skáldsins „Undir Helgahnúk“. Sú bók þótti honum nokkuð losaraleg, skrifuð „milli þankastrika“, en eigi að siður sagðist þm. ekki hafa verið alveg vonlaus um skáldið. En þegar hér var konsið, taldi hv.þm., að straumhvörf hefðu orðið í stefnu skáldsins og lífsskoðun. og ritmennska hans farið að hneigjast inn á verri brautir, og það svo lágar brautir, að ekki væru lesandi upp í þingsalnum kaflar í ritum hans, því að það væri hreint og beint ekki þinghæft. Slíkur er dómur hv.þm. Ak. á verkum H. K. Laxness. - En svo kom aðalkjarninn í ræðu hv.þm., en það var það, sem hann kallaði „síðasta afrek skáldsins“. Og þetta „síðasta afrek“ var ekkert annað en sá óskaplegi atburður, sem gerðist 1. des., að Halldór Laxness, sem ekkert er annað en alþýðumaður, aðeins menntaðri og upplýstari en almennt gerist, og dálítið meira skáld en almennt gerist, hann, þessi maður, leyfir sér að halda ræðu af svolum alþingishússins, og meira að segja, hann leyfir sér að skálma þvert í gegnum sali Alþingis. Jú, hvílíkt reginhneyksli, og á ræðuna hlustar öll þjóðin, og meira en það, hún stendur á öndinni ýmist af hrifningu eða viðbjóði, eftir því hvort hlustandinn er öfgalaus áheyrandi, sem kann skil á því, hvað er vel sagt og hvað er bull, eða þá að hann er með sama smekk og sömu dómgreind og hv.þm. ak., sem fyrirfram telur allt einskis nýtt og einskis vert, sem alþýðumaður segir og rítar. En þá fyrst er hneykslið fullkomið í augum þessa hv.þm., að allt skuli duna af lófaklappi, þegar skáldið lýkur máli sínu. Það er því ekkert undarlegt, þó að hv.þm. hefði þau orð um skáldið, að framkoma þess þennan dag hefði verið á þann hátt, að með „endemum“ mætti teljast, og klingdi út með því, að hann teldi það viðeigandi svar við þessari hneykslanlegu ræðu 1. des. og makleg laun fyrir ýms skrif hans, að hann væri sviptur öllum ritstyrk af opinberu fé. Þá sagði hv.þm. ennfremur, að þetta ætti einnig að vera tilraun til þess að vita, hvort skáldið gæti ekki áttað sig og hætt að velta sér í saurnum, eins og það hefði gert hingað til. Það væri nú synd að segja, að hv.þm. sé mjög myrkur í máli, eða að orðbragð hans sé sérlega fínt og fágað. Ég vil nú spyrja: Hvað er það, sem hér er að gerast? Hvaða andi er það, sem svífur yfir vötnunum? Er það ekki andi pólitísks ofstækis og haturs? Laxness hefir haldið ræðu, sem íhaldsmönnum líkar ekki. Þess vegna á að fella hann út af fjárl.

Hvað segir hv.þm. um þá ræðu?

. Ég ætla ekki að dæma um þá ræðu, því hún kemur málinu ekki við, enda mun ég koma að því síðar. En mér finnst ekki mega minna vera en að hv.þm. Ak., sem ráðizt hefir n þessa ræðu, hann útskýri, á hvern hátt hún er dauðasök, svo að fella beri styrk til skáldsins niður á fjárl. Ræða Laxness 1. des. þótti ýmsum snjöll, en aðrir voru hneykslaðir, eins og oft vill verða, þegar mikill ræðumaður talar. En jafnvel þótt það væri rétt, að ræðan hafi verið eitthvað athugaverð, eða jafnvel léleg, sem ég ætla engan dóm á að leggja hér, hvorki til né frá, þá kemur það málinu ekkert við. Það getur ekki haft nein áhrif, hvernig ræðan var eða hvernig hún var flutt, hvort skáldið Halldór Kiljan Laxness á að fá skáldastyrk eða ekki. Eða skyldi nokkrum hafa dottið í hug að fella niður skáldastyrk Matthíasar Jochumssonar á sínum tíma fyrir það, þó einhverjir álitu, að hann flytti stundum lélegar ræður eða pólitískt litaðar? Ætli nokkrum hafi fyrir það dottið í hug að kippa af honum þeim skáldalaunum, sem Alþingi sæmdi hann með? Eða ætti eftir sömu reglu að fella niður skáldalaun Guðmundar Friðjónssonar fyrir það, þó hann haldi stundum pólitískt litaðar íhaldsræður? Ég veit ekki, hvað aðrir segja, en ég er ekki með því að fella hann fyrir slíkt, og ég held, að við nánari athugun hljóti hv.þm. Ak. að sjá, að hann fer hér villur vegar, og ef hann sér það ekki, þá vona eg, að hv. Alþingi sjái það. Ég efa ekki, að hv.þm. hefir talað af sannfæringu, er hann var að lasta skaldið Laxness fyrir hans verk. Þess vegna verður að fyrirgefa hv.þm. Það vita allir, að hann talaði af pólitísku ofstæki þess flokks, sem, ef hann næði völdum í landinu, mundi ofsækja alla frjálslynda menn og hrekja þá úr stöðum sínum fyrir engar sakir.

Er hv.þm. að tala fyrir hönd fjvn.?

. Nei, ég tala fyrir mína eigin hönd. Ef hv.þm. hefir ekki verið í d. þegar ég hóf ræðu mína, þá skal ég segja honum það, að ég skýrði frá því, að fjvn. hefði óbundnar hendur gagnvart Halldóri Kiljan Laxness. Það, sem ég segi um hann, segi ég frá eigin brjósti, því ég finn hjá mér hvöt til að verja skáldið, sem orðið hefir landi og þjóð til sóma bæði utan lands og innan, verja það gegn ómaklegum, óréttlátum og ég vil segja svívirðilegum dómum hv.þm. Ak. í gær.  Hv. Alþingi stendur nú í svipuðum sporum og það hefir oft staðið áður 

Jón Auðunn Jónsson Út af brtt. XIX. á þskj. 727, sem hv.þm. A.-Sk. sagði, að hv.fjvn. væri á móti, með þeirri mótiveringu, að allir slíkir styrkir ættu að falla niður, vegna þess að nú væri fyrir þinginu frv. til alþýðutrygginga, sem sennilega yrði samþ. á þessu þingi, vil ég benda á það, að samkv. frv. er ekki skylt að sett verði á stofn sjúkratrygging í sveitum, og þess vegna er engan veginn víst, að það verði gert, enda tel ég það hreint ekki líklegt eins og nú standa sakir, og erfitt er fyrir einstaklinga að taka á sig ný útgjöld, vegna hinna rýru tekna, sem almenningur hefir. Þess vegna snertir það ekki þá sjóði, sem hér er um að ræða, hvort þetta frv. verður samþ. eða ekki, og þörf sjóðanna fyrir styrk er jöfn eftir sem áður. Að öðru leyti skal ég ekki lengja umr., en út af öðrum brtt. mínum á sama þskj. vil ég taka það fram, að ég tel það sannast að segja engan vansa vera á tímum eins og nú eru, þó fram komi brtt. um lækkun styrkja til skálda og listamanna, þegar lagt er til, að fénu sé varið til hjálpar sjúkum og bágstöddum.

Guðbrandur Ísberg Hv. þm. A.-Sk. hélt hér áðan mikla ræðu, sem aðallega voru aðfinnslur til mín út af grg. minni fyrir brtt. um að fella niður ritstyrk Halldórs Kiljan Laxness. Að vísu var aðeins sumt af ræðunni svar til mín, hitt voru hugleiðingar frá eigin brjósti.

Ég talaði yfirleitt frá eigin brjósti

. Já, en ekki fyrir hv.fjvn.Hv. þm. var hvað eftir annað að tala um það, sem ég hefði sagt í gær. Ég talaði ekkert hér á þingi í gær, en það var annar þm., sem talaði hér í gær, hv.þm. A.-Sk., og get ég enga ábyrgð borið á því, sem hann sagði. Hitt er rétt, að ég talaði hér í fyrradag.  Hv. þm. sagði, að jafnvel þó smekkleysur væru í ritum og ræðum þessa manns. Þá skipti það engu máli. En hvað skiptir þá máli? Þessi maður hefir nú verið settur með styrk í 18. gr. fjárl., þar sem settir hafa verið fyrr og síðar mestu afburðamenn þjóðarinnar; en ég neita því, að hann eigi að teljast það, eins og hann hefir hagað sér á ritvellinum að þessu. Þar fyrir neita ég því ekki, að eitthvað geti verið í hann varið, en ég taldi líklega leið að taka af honum styrkinn til þess að hann hagaði sér eins og sæmilegur maður, þannig að hann misbyði ekki öllum þorra þjóðarinnar. Ég held, að það sé oflofið, sem á hann hefir verið hlaðið, sem hefir stigið honum til höfuðs. Ég held þess vegna, að honum væri það hollt, að þingið sýndi honum, að það vill ekki borga heiðursverðlaun fyrir að fara svo með efni og mál sem hann gerir. Ég sagði á laugardaginn, að ég vildi ekki fara að lesa upp smekkleysur hans og þaðan af verra hér á Alþingi, af því það væri ekki þinghæft, og ég endurtek þá umsögn hér, en hitt get ég trúað, að gæti haft áhrif, að gefa honum þessa hóglegu bendingu. Þetta, sem ég nú hefi sagt, er eiginlega árétting við það, sem ég sagði á laugardaginn, en ekki svar til hv.þm. A.-Sk., því hann var svo allt of skáldlegur til þess að ég gæti fylgzt með ræðu hans. Að því er snertir það skáld, sem hann var að reyna að hefja til skýjanna, þá sló hann því föstu, að Laxness væri aðeins dálítið meira skáld en almennt gerðist. Ég veit ekki, hvort hv.þm. telur, að þm. yfirleitt séu skáld, en að Laxness sé bara dálítið meiri. Ég vil svo mótmæla því að lokum, að ég hafi notað þinghelgina til þess að ráðast á þennan mann. Ég tel ekki, að ég hafi misnotað aðstöðu mína, þó ég hafi nefnt hann á nafn. Það er eiginlega það eina, sem ég hefi gert. Það hefði frekar mátt telja, að ég hefði ráðizt á hann, ef ég hefði hér farið að lesa upp hans eigin skrif, en það gerði ég ekki, og ætla ekki að gera að svo stöddu.

Ólafur Thors Ég á brtt. við fjárlfrv. á þskj. 741, sem ég hefi árlega flutt hér á hv. Alþingi, um að veitt verði til þess að setja upp hljóð- og ljósdufl við Sandgerðissund 5000 kr., sem verði fyrsta greiðsla af fjórum. Af því ég hefi flutt þessa brtt. þína eftir þing, ætla ég, að hún sé hv.þm. nægilega kunn. Ég þarf þess vegna ekki að ræða hana, en læt aðeins nægja að minna á það, að þarna er ákaflega örðug siglingaleið, sérstaklega í skammdeginu. Eins og ég hefi áður sagt, þá er það meira fyrir heppni en forsjá, að ekki hafa hlotist þarna stórslys fyrir það, að þarna hefir ekki enn verið sett hljóð- og ljósdufl. Þetta er náttúrlega fyrst og fremst mál þeirra, er veiði stunda út af þessum stöðvum, en á það er að líta, að þetta er nú orðinn einn af stærstu útgerðarstöðum á Reykjanesi, sem þarna á hlut að máli, en auk þess snertir þetta alla þá sjómenn, sem leggja leið sína fyrir Reykjanes, og þessi hluti leiðarinnar er sá hluti bennar, sem langhættulegustur er. Ég veit, að hv.þm. bera hlýjan hug til sjómanna þeirra, sem þarna eiga hlut að máli, og af því þeir sjá einnig og skilja þörfina, þá vona ég, að þeir sýni þess vott við atkvgr. um þessa brtt. Þetta mál hefir legið til athugunar hjá vitamálastjóra. og hefir hann sent um það umsögn, þar sem hann kemst m. a. svo að orði: „Um nauðsynina tel ég engan vafa,“' og er ekki hægt að kveða sterkara að orði um nauðsyn þessa máls. Málið hefir einnig legið til umsagnar hjá sjútvn. Nd., og hefir n. orðið á einu máli um að senda velviljuð ummæli til fyrirgreiðslu málsins til fjvn. vænti eg, að þeir hv.þm. úr stjórnarflokknum, sem undir það bréf hafa skrifað, standi við þá skoðun, sem þar kemur fram, og einnig vænti ég þess, að aðrir í stjórnarliðinu sjái ekki ástæðu til að láta flokksagann meina þeim að samþ. þessa tiltölulega meinlausu og nauðsynlegu till. - Ég held ég þurfi þá ekki að fara fleiri orðum um þetta mál, og ég ætla ekki heldur við þessa umr. að tala um fjárl. almennt. Ég get þá gert það, ef mér sýnist svo, við 3. umr. Ég hefi enga tilhneigingu né manndóm til þess að blanda mér inn í þá heitu deilu, sem risin er út af Halldóri Kiljan Laxness. Ég verð að játa, að á mig hefðu runnið tvær grímur, ef ég hefði ekki verið svo lánsamur að heyra hin snjöllu meðmæli hv.þm. A.-Sk. fyrir þessum manni, sem hann er að berjast fyrir. Án þess að ég mæli á nokkurn hátt með því að auka útgjöld ríkisins, þá mundi ég aldrei beita mér á móti því, að svo skáldlegur maður fengi þó ekki væri nema 200–300 kr. skáldastyrk, ef honum þætti það nokkurs virði. Alþ. hefir aldrei staðið í þeim sporum að veita þm. styrk fyrir skáldlega ræðu, en í hinum sporunum hefir það staðið. Og mér rann til hjarta, þegar ég heyrði hv.þm. segja frá því, áður hefði það verið séra Jón á Stafafelli, sem varði Þorstein Erlingsson, en nú er það hann, sem ver Halldór Kiljan Laxness. Það eru sömu sporin, - hann stendur í sporum séra Jóns og Halldór Kiljan Laxness í sporum Þorsteins Erlingssonar. Það er sem sagt hver röðin á fætur annari, skáldið, ræðumaðurinn, ræðumaðurinn og skáldið, allt á sömu bókina lært. Ég held sem sagt, að ef ég hefði verið í mjög miklum vafa um þessa till., Þá hefði þetta riðið baggamuninn hjá mér, svo snjöll var vörnin og málstaðnum samboðin. Og ég verð að játa, að þó mér sé jafnan mikil ánægja að því að heyra þennan hv.þm. tala, þá hefi ég sjaldan notið betur hans skáldlegu ræðu heldur en einmitt núna. Mér finnst það ekki nema sanngjarn vottur minnar virðingar á þessum snjalla málflutningi, að ég hallist frekar á sveifina með honum heldur en með flokksbróðir mínum, hv.Þm. Ak. En ég tek það skýrt fram, að ef ég geri það, þá er það fyrst og fremst hinum snjalla málflutningi að þakka.

Sigurður Kristjánsson Ég ætla ekki að blanda mér neitt í þær almennu umr. um þetta frv., og ég hefi ekki haft tækifæri til sökum veikinda að koma með neinar brtt. við þessa umr. verð ég því að fresta því þangað til við 3. umr. En það eru hér atriði í brtt. og nál.fjvn., sem mér þykir ástæða til að biðja um skýringar á. Það er sérstaklega eitt atriði, sem ég tel, að snerti mig að nokkru leyti og mér er ekki fullkomlega ljóst, hvernig n. meinar. Það er 17. brtt.n.. við aths. við launauppbætur til símafólks. Þar stendur svo: „Uppbót á launum greiðist eftir sömu reglum sem verið hefir, önnur en símtalauppbót, er greiðist eftir fyrirmælum fjárveitinganefndar, enda færist þær greiðslur á framangreinda liði viðkomandi stöðva.“ - En í frv. ríkisstj. stendur, að mig minnir: „Uppbót á launum greiðist eftir sömu reglum sem verið hefir, enda færist þar greiðslur á framangreinda liði viðkomandi stöðva.“ Ég á sæti í svokölluðu ráði, sem á að hafa athugun á nokkrum ríkisstofnunum og þar af leiðandi símanum. Við þessir ráðsmenn höfum sérstaklega athugað launakjör og reynt að gera nokkurn samanburð á launum, miðað við það, sem menn þurfa að hafa fyrir lífinu, bæði hér í Reykjavík og annarsstaðar, og einnig gert samanburð á launum einstakra starfsgreina, sem talið er, að okkur komi við í þessu ráði. Og við höfum verið alveg sammála um það, að þegar launalögin verði samin, verði breytt launakjörum ýmsra manna. sérstaklega við símann, til þess að laun þeirra verði ekki annar eins reytingur og þau eru nú. Frumlaunin eru svo lág, að þau eru ekki í nokkru samræmi við starf þessa fólks né lífsskilyrði, sem það verður við að búa. Hinn kaldi veruleiki hefir þess vegna leitt það í ljós, að það hafa mátt til að koma ýmsar uppbætur á launum þessa fólks, sem þess vegna hafa orðið, eins og ég sagði áðan, sannkallaður reytingur. Þessar uppbætur eru að mestu leyti fyrir aukavinnu, en vinnutími símafólks er tiltölulega mjög langur, þegar það er athugað, hvað þetta er ákaflega þreytandi starf. Og það er sérstaklega athugavert, að þessar uppbætur eru fyrir aukavinnu, sem að mestu leyti er eftirvinna og beinlínis nætur- og helgidagavinna. En ég geri ráð fyrir því, að þegar fjvn. segir, að launauppbætur skuli vera þær sömu og verið hefir, önnur en símtalauppbót, þá eigi hún þar með við, að sú uppbót eigi að lækka, því annars hefði þess sjálfsagt verið getið sérstaklega, hvaða upphæð n. vildi láta áætla til viðbótar. Ég vil nú í fyrsta lagi benda á það, að það er afareinkennilegt, að n. skuli sérstaklega fara að krukka í launakjör starfsfólks við þessa einu ríkisstofnun, sérstaklega vegna þess, að þetta er ein elzta ríkisstofnunin, sem verulegt starfslið hefir og mörg undanfarin ár hefir gefið ríkissjóði allríflegar tekjur, og vegna þess, að fólkið við þessa stofnun er nú yfirleitt búið að vera lengi í sínu starfi og þess vegna orðið valið fólk, og svo að lokum af því, að fyrir dyrum stendur að semja upp launalögin fyrir allt það fólk, sem vinnur á vegum ríkisins. Fyrir allar þessar sakir finnst mér þessi till.n. sérstaklega merkileg, og það er ennþá merkilegra við hana, að þessi símtalauppbót á að fara eftir fyrirmælum fjvn. Ég skil ekkert í því, að fjvn. kæri sig nokkuð um það, ef hún hugsar sig um, að ákveða laun nokkurra starfsmanna ríkisins. Það væri þá a. m. k. einkennileg löngun til þess að blanda sér í sakir, sem manni kæmi ekki beinlínis við. Ég veit ekki, hvort hv.þm. hafa almennt athugað, hver launakjör þessa fólks eru, en ég vil rétt nefna örfá dæmi um dýrustu mennina við þessa stofnun, að undanskildum sjálfum stöðvarstjóranum, sem hefir til uppbótar á sín laun húsnæði, ljós og hita. En sá maður, sem gengur næst landssímastjóranum, hefir í föst laun með dýrtíðaruppbót 4100 kr. Þetta er gamall starfsmaður og hefir á hendi mikið trúnaðarstarf. Sýnist nú mönnum, að þessi maður þurfi ekki að fá uppbætur á launum sínum og að hann sé þess verðugur í svona mikilli ábyrgðarstöðu? Nú fær hann þær uppbætur, að hann kemst upp í 7100 kr. Þetta er sem sé næsthæsti maðurinn við landssímann, og þessi laun eru ekki hærri heldur en þau, sem yfirbókarar hafa í skrifstofum hér við sumar aðrar ríkisstofnanir, og meira að segja talsvert lægri. Aðalgjaldkeri landssímans. sem veitir milljónum króna, hefir í laun 4155 kr. Þetta er maður, sem er búinn að vera lengi í starfi sínu, og er mjög vandfundinn maður í slíka trúnaðarstöðu. Skrifararnir í aðalskrifstofu landssímans, sem eru valdir menn og gamlir í sínu starfi, hafa þetta frá 2500–3500 kr. í frumlaun með dýrtíðaruppbót. Finnst nú mönnum undarlegt, að þessir menn þurfi að fá uppbætur?

Þeir hafa þær líka

. Já, en það er meiningin að krukka í það. Sá maður, sem gengur næstur stöðvarstjóranum á stærstu landssímastöð landsins, stöðinni hér í Reykjavík, hefir í föst laun og dýrtíðaruppbót 3500 kr. Hæstu laun símritara við landssíma Íslands eru með dýrtíðaruppbót 3500 kr. Það er ekkert undarlegt, þó það skapist uppbætur á svona lúsarleg laun til manna, sem búnir eru að vinna í tugi ára í þessum stöðum og orðnir færir í sínu starfi. - Sá maður, sem gengur næst stöðvarstjóranum við bæjarsímann í Reykjavík, þ. e. a. s. gjaldkerinn, hefir í laun með dýrtíðaruppbót 3250 kr. - Þetta eru allt miklu lægri laun heldur en greidd eru við hinar nýrri ríkisstofnanir, en af þeim mönnum, sem þar eru, er ekki heimtað neitt sérfræðilegt nám. Í þessu er ekki neitt samræmi, og það er áreiðanlega óverðuglega niður borið hjá, að fara að krukka í laun þessara starfsmanna ríkisins, enda hygg ég, að fjvn. sjái ekki fært að sneiða þar neitt af, sem verulega dregur ríkissjóð. Það er rétt að minnast á það í þessu sambandi, að nú er búið að sameina póst og síma. Og ég skal gjarnan segja það hér, af því að ég býst við, að ég neyðist til þess við 3. umr. þessa frv. að koma fram með till. um einhverjar bætur á launum póstmanna, að ég tel, að þeirra laun, flestallra, séu alveg óviðunandi og svo merkilega lág, borið saman við laun annara manna, að þeir eru líklega langverst launaðir af launastéttum ríkisins. Skal ég nefna sem dæmi, að maður sem búinn er að vera við póstinn um 20 ára skeið og hefir vandasamt starf á hendi og er stórvel lærður maður, sem hann einnig verður að vera, er nú kominn upp í 4 þús. kr. laun. Þetta er maður, sem hefir sjálfsagt orðið að nema milli 10–20 ár til þess að verða fær um að taka þetta starf að sér, og hann hefir lægri laun heldur en menn, sem eiga að tappa áfengi á flöskur í alveg nýrri ríkisstofnun. Annar maður hér við póstinn í vandasamri stöðu, gjaldkerinn, sem áður hefir verið póstmeistari í 2 kaupstöðum landsins, er ekki heldur kominn nema upp í ca. 4 þús. kr., eftir að hafa unnið við póst í yfir 40 ár. Þetta er, eins og allir sjá, alveg óviðunandi. Þá hefir mér verið sagt það um bréfberana, að það hafi ekki verið nokkur leið fyrir þá annað en að ganga naktir út með póstinn, því þeir hafi ekki haft efni á að klæða sig, en í fyrra hafi þeim verið gert það til líknar, að þeir fengu spjarir á sig sem uppbót á laun sín. Það er ósæmilegt, að ríkið skuli láta þetta viðgangast, einkanlega þegar það er í fullu ósamræmi við það, sem er hjá öðrum ríkisstofnunum, og hygg ég þó, að þar sé óvíða of mikið greitt. Þá vil ég líka benda á það sérstaklega, að ýmsar þær ráðstafanir, sem þingið er að gera, er óbein launalækkun fyrir fólkið. Það eru lagðir skattar og tollar á flestar lífsnauðsynjar manna. Þeir skattar, sem lagðir eru á laun manna, fara alltaf hækkandi. Það er óbein launahækkun. Dýrtíðin er fyrir aðgerðir löggjafarvaldsins alltaf að aukast, og það verður erfiðara og erfiðara fyrir fólkið að lifa. Það getur því alls ekki gengið að klípa nú af launum manna, sem varla hafa getað dregið fram lífið áður. Ég vil því eindregið fara fram á það, að þessi brtt. við aths. í frv. stj. verði felld og áfram standi, að launauppbætur skuli vera þær sömu og verið hefir. Og sérstaklega vil ég leggja áherzlu á það, að ekki sé verið að draga út úr einstaka starfrækslu, þegar fyrir dyrum stendur að semja almenn launalög, bæði fyrir þessa stétt og aðrar. Þá er hér aths., sem frv. gerir við starfsmannaskrá, sem hún hefir samið. Þar talar n. um tímakaup, sem starfsmenn ríkisins margir hverjir taki. Það er rétt, þeir hafa mjög margir aukavinnu og fá greitt tímakaup fyrir. Nú hefir n. lagt til, að starfstíminn sé samræmdur hjá starfsmönnum ríkisins og yfirleitt lengdur frá því, sem verið hefir. En mér þykir það einkennilegt, hvernig n. sér sér fært að leggja til, að starfstíminn sé lengdur og tímakaupið jafnframt lækkað, því eins og ég tók fram áðan, þá er aukavinna t. d. hjá símanum yfirleitt eftirvinna, nætur- og helgidagavinna, og það er vitað um suma af þessum mönnum, sem nú eru í fjvn., að þeir hafa gert og gera kröfur um það, að menn, sem ekki hafa þurft neinn sérstakan undirbúning eða lærdóm til þess að kunna sitt verk, fengi miklu hærra tímakaup fyrir eftir vinnu, þetta 2–3 kr. um tímann. Það er því undarlegt, að jafnframt og þessir menn vilja svipta hina lægst launuðu opinberu starfsmenn yfirleitt möguleikunum til þess að fá aukavinnu, þá skuli þeir sjá sér fært að leggja til, að tímakaup þeirra fyrir aukavinnu skuli lækkað niður í kr. 1.50. Mér hefði fundizt miklu sanngjarnara, þegar n. fer fram á að svipta þessa menn yfirleitt möguleikunum til þess að vinna sér inn uppbót á laun sín, þá hefði hún lagt til, að þó skyldi tímakaup þeirra ekki verða undir 3 kr., ef þeir þyrftu að vinna aukavinnu. Hitt er vitanlega fullkomlega réttmætt, að setja einhverjar reglur um það, að vinnutíminn sé sæmilega langur hjá mönnum, sem taka föst laun hjá ríkinu. Ég skal svo ekki bæta við þetta mörgum orðum, en aðeins minna á það að endingu, að það er miklu réttlátari stefna og skynsamlegri, að fækka heldur starfsmönum og láta þá hafa sem fyllst að vinna heldur en að hrúga þeim saman og kvelja þá. Og það er náttúrlega ástæða fyrir fjvn., sem tekið hefir að sér að vinna hið mjög svo þarfa verk að semja starfsmannaskrá ríkisins, að leggja til verulegan niðurskurð á starfsmannafjöldann. Það er enginn vafi á því, að það er hægt með skynsamlegum umbótum draga saman starfsmannahald ríkisstofnana. En ég held, að það sé röng stefna hjá hv.n. að fara að krukka í gamlar starfrækslur ríkisins, eins og símann, og lækka laun símafólksins. Aftur mætti gera miklar umbætur hjá ýmsum ríkisstofnunum með því að fækka starfsfólkinu. Ég vil minna á, að sérstaklega hjá ýmsum yngri stofnunum ríkisins er óeðlilega mikið starfsmannahald. Til dæmis mun áfengisverzlun ríkisins hafa 37 starfsmenn í sinni þjónustu. Það lítur illa út að halda uppi slíkri húskarlahjörð, en ráðast jafnframt á launamöguleika fólks, sem gerir ekki betur en draga fram lífið við gamlar ríkisstofnanir og margt hefir auk þess orðið að stunda sérfræðinám til þess að verða hæft til stöðunnar. Að lokum vil ég, um leið og ég endurtek þakkir mínar til hv.fjvn. fyrir hennar myndar- legu tilraun til að semja starfsmannaskrá ríkisins - að lokum vil ég spyrja hv.n., hvernig eigi að skilja það, að hún hefir tekið upp fisksölusamlagið í þessa starfsmannaskrá. Á n. ekki þarna við Samband íslenzkra fiskframleiðenda? veit þá hv.fjvn. ekki, að það er einkafyrirtæki, óviðkomandi ríkinu? Ríkið skipar ekki þá menn, sem þar starfa, og geldur þeim ekki laun. Er þetta af ókunnugleika hv.n., eða ætlar hún að leggja til við 3. umr., að laun þessara manna verði tekin upp í fjárl.? Ég vil ekki ætla hv.n., að hún sé að framkvæma það, sem kallað er heimildafölsun. Ætlar hún að leggja til, að þetta fólk fái laun úr ríkissjóði? Að öðrum kosti er þetta ekki annað en vitleysa. Ég vænti svars við þessari spurningu.

Jón Pálmason Hv. frsm. I. kafla fjárl. veik í ræðu sinni í gær nokkrum orðum að brtt., sem ég á við fjárlfrv. Fór svo, og ekki að ólíkindum eftir afstöðu hans á síðasta þingi, að hann lagðist gegn henni. Kjördæmi það, sem ég er fulltrúi fyrir, var það eina á landinu, sem síðasta þing veitti ekkert fé til vegabóta. Hv. n. hefir nú tekið hér upp 6 þús. kr., sem ekki fer þó allt til þessa héraðs. Samanburður sá, sem hv.frsm. gerði á þessu héraði og sínu, Suður-Múlasýslu, leiddi ekki greinilega í ljós, hve mikið fé er veitt til þess héraðs, en það er 29 þús. kr., á móti 6 þus. En vegur sá, sem þar um ræðir, vatnsskarðsvegur, á að vera lagður fyrir allt Norðausturland, austan Húnavatnssýslu, þar með Norður- og Suður-Múlasýslu, og er því ófært að leggja ekki meira fram til hans. Ég hefði ekki talið það óviðfelldið, svo sem nú er háttað hag ríkissjóðs, að minna fé hefði verið varið til vegagerðin þetta árið. En að skipting fjárins sé í slíkri mótsögn við grundvallarreglur þær, sem fjvn. hefir sjálf lagt í þessu efni, get ég ekki talið eðlilegt. Ég get ekki annað en minnzt á hina brtt.hv.n. við fjárlfrv. Það er 57. brtt., um að fella niður þær 15 þús. kr., sem í frv. hæstv. stj. er gert ráð fyrir, að veittar verði til sjúkrahúsa á landinu. Hv. n. segir ef til vill, að þetta sé fram borið í sparnaðarskyni. En að þessu er enginn sparnaður, því að rekstur sjúkrahúsana verður auðvitað að halda áfram með sama sniði og verið hefir, en þetta verður einungis til að auka gjöld sýslusjóðanna. Fyrir Alþingi hafa legið till., sem gengið hafa í þá átt að bæta hag sveitar- og bæjarfélaga. Hefir verið lagt til að lækka nokkuð gjöld sýslusjóðanna í sambandi við berklavarnirnar, en það hefir ekki náð fram að ganga, af því að ekki hefir þótt fært að bæta þeim gjöldum á ríkið. En þessi till. vill nú þar að auk svipta bæjar- og sveitarsjóði þeim peningum, sem þeir hafa fengið frá ríkinu, en frv. sem nú er víða tekjuhalli hjá bæjar- og sveitarfélögum, en þetta mundi auka mjög kostnað þeirra af berklavörnum, skora ég á hv. d. að fella till.

Eiríkur Einarsson Hv. frsm. III. kafla fjárlfrv., hv.þm. A.-Sk., veik að till., sem ég flutti ásamt tveim öðrum hv.þm., á þskj. 727, og lýtur að vegagerð á Hellisheiði. Hann lét þá ósk í ljós fyrir hönd fjvn., að við tækjum till. aftur til 3. umr. Ég segi fyrir mitt leyti, að það fer eftir því, hvers vegna þessa er óskuð, hvort ég sé mér fært að fallast á, að till. verði tekin aftur til 3. umr. Ef tilgangur hv.fjvn. er sá, að þreifa fyrir sér, í því skyni að reyna að afla till. þess fylgis, að hún geti náð fram að ganga, þá er ég fús til að verða við ósk hv.n. Ef þessu er öðruvísi farið, þá sé ég hinsvegar ekki ástæðu til þess. Ég óska eftir upplýsingum um þetta, áður en ákvörðun er tekin.

Gísli Sveinsson Herra forseti ! Ég þakka hv.frsm. I. kafla fjárlfrv. fyrir undirtektir hans undir brtt. mína við 12. gr., þar sem einum hrepp í Skaftafellssýslu er áætlaður 300 kr. læknisvitjanastyrkur. Ég heyrði á hv.frsm., að hann taldi sjálfsagt, að þessi hreppur yrði með. Hann hefir sjálfsagt kynnt sér það, að þessi hreppur þarf ekki síður á styrknum að halda en margir aðrir, sem komnir eru hér á skrár. Ég mun eftir tilmælum frá hv.frsm.fjvn. taka aftur til 3. umr.till. mínar við 22. gr. um kaup á jörðum, sem fyrir skemmdum hafa orðið af vatnagangi. Hv. n. hefir tekið þessum till. vel, og ég býst við, að hún nái fullu fylgi við 3. umr. Sömuleiðis tek ég aftur X. brtt. á sama þskj., við 13. gr. frv. Ég býst við, að ég verði að koma með aðra svipaða till. fyrir mitt hérað, samkv. því, sem vegamálastjóri hefir lagt til. Hann hefir í bréfi í dag mælt með því, að Hækkað verði tillag til Síðuvegar, ef vegagerðin á ekki að liggja undir skemmdum. Hinsvegar hefir fjvn. sétt í fjárl. vegi, sem ekki geta talizt þjóðvegir og eru ekki mjög mikilsverðir, og vegamálastjóri hefir ekki verið spurður ráða í þessu efni. Þessa till. mína mun ég taka aftur til 3. umr. Bréfið, sem ég hefi fengið frá vegamálastjóra, afhendi ég hér með hv.fjvn.

Frsm. 1. kafla (Jónas Guðmundsson) Ég vona, að mér fyrirgefist, að aths. mín verður ef til vill eitthvað lengri en menn bjuggust við. En mér finnst ég ekki geta látið ómótmælt ýmsu því, sem fram hefir komið í ræðum manna hér, sérstaklega í ræðu hv. 6. þm. Reykv. En áður en sný mér að því, vil ég mælast til þess við hv.þm. G.-K., að hann taki aftur til 3. umr.till. sína um sjómerki, því að enn hefir fjvn. ekki getað ráðstafað fullkomlegu því fé, sem í 13. gr. C. er ætlað til vitamála og hafnargerða. Þegar fjvn. tekur þennan hlutu fjárl. til athugunar, verður þessi till. e. t. v. athuguð líka. Við hv.þm. A.-Húnv. get ég sagt það, að skiptingin á vegafé fer hjá n. eftir því, hve mikið er búið að gera af vegum í hlutaðeigandi sýslum og hve mikið er komið í vegasamband. Hv. þm. V.-Sk. hefir tekið aftur tvær af brtt. sínum. En að því er þriðju till. hans snertir. þá um læknisvitjunarstyrkinn, er það að segja, að ég býst ekki við, að n. leggi á móti henni, og, ég fyrir mitt leyti mun greiða atkv. með henni. Þá er það hv. 6. þm. Reykv., sem réðst á fjvn. fyrir aðgerðir hennar í málum símamanna. Mér þykir undarlegt, að hann skuli vera svo ofróður um þetta mál. Hann sagði t. d., að uppbætur við símann væru aðallega greiddar fyrir aukastörf. Þetta er ekki rétt. Fyrir aukastörf er greitt sem fyrir hverja aðra aukavinnu. Launin hjá starfsfólki símans eru yfirleitt lág, en þar eru greiddar fernskonar uppbætur. Aðeins ein af þessum uppbótum er símtalauppbótin, sem hann veik að. Hann taldi það óviðurkvæmilegt að vega að krukka í einn starfsmannaflokk ríkisins, Þetta er rétt og gæti staðizt, ef n. hefði gert þetta. En starfsmannaskráin ber það með sér, að breytt hefir verið um laun að meira eða minna leyti hjá svo að segja öllum stofnunum ríkisins, allt frá stjórnarráðinu og niður úr. Þó hefir ein stofnun verið undantekin: það hefir ekki verið hreyft við póstmönnum. Til leiðbeiningar hv.þm. skal ég skýra símtalauppbótina. Hún var upphaflega sett með samþykki fjvn. og stjórnarráðsins. Af hverju símtali í landinu voru teknir 5 aurar, og var þessu skipt milli starfsmanna við 1. flokks stöðvar eftir reglum, sem samdar voru af n. og Tryggvi Þórhallsson lagði á blessun sína. Þessi uppbót var sett til þess að hvetja starfsfólkið til að gegna sem bezt starfi sínu. Það hafði viljað brenna við, að símtöl voru skakkt talin, en eftir að þessi breyt. komst á, batnaði þetta til muna, og bæði síminn og starfsfólkið hagnaðist á hinu nýja fyrirkomulagi. Nú er þessi uppbót orðin allmikil og nemur um 40 þús. kr. N. lagði nú til, að uppbótin væri lækkuð úr 5% af heildartekjunum yfir allt landið niður í 31/2%, sem rynni til starfsfólksins, en eftir öðrum reglum en áður. Það, sem hefir undir 3000 kr. árstekjur, fær eina mikið af þessari upphæð eins og ef uppbótin hefði áfram verið 5% en þeir, sem hærra kaup hafa, fá lægri uppbót. Áður rann hún öll til þeirra bezt launuðu. Að fjvn. hefir ekki tilhneigingu til að hafa afskipti af þessari uppbót fremur en öðrum stafar af því, að hún var upphaflega sett með samþykki fjvn., en ekki þingsins. Hér liggur fyrir brtt. frá einhverjum hv.þm. þess, efnis, að ráðh. skuli setja sérstök ákvæði um þessa launauppbót, og get ég fyrir mitt leyti vel fallizt á það. Þá gerði hv.þm. samanburð á launakjörum starfsmanna Landssímans og annara ríkisstofnana. Ég hefi nú sjaldan heyrt menn fara svo ódrengilega með tölur sem hv.þm. gerði þarna. Hann vitnaði til aðalbókarans í skrifstofu landssímans og taldi hann hafa 4 þús. kr. laun. Laun hans voru þessi síðastliðið ár: Föst laun 4152 kr., föst aukalaun 1200 kr., uppbætur 1566 kr. og í aukavinnu 269 kr. Samtals 7187 kr. Þegar þess er gætt, að laun sumra þessara manna eru komin yfir 7000 kr. og tekið tillit til þess, að laun ráðh. og hæstaréttardómara eru þetta 8 til 10 þús. kr., þá er ekki hægt að segja, að þeir séu illa launaðir. Laun aðalgjaldkera landssímans eru nákvæmlega þau sömu, nema að því leyti, að í aukavinnu hafði hann á árinu 188 kr., eða samtals 7106 kr. En hann hefir auk þess 900 kr. í mistalningarfé. Að vísu skal ég viðurkenna, að einstaka menn hafa hærrri laun en ráðherra. en ég ætla, að þeir séu þó ekki nema tveir, og ég geri ráð fyrir, að þessu verði breytt fljótlega og laun þeirra lækkuð til samræmis við þá, sem verr eru launaðir, en hafa þó sæmilega há laun hjá ríkinu. Þessir tveir menn eru síma- og póstmálastjóri og forstöðumaður tóbakseinkasölunnar; aðrir starfsmenn ríkisins hafa ekki hærri laun svo nokkru nemi. Í till.n. er gert ráð fyrir, að þessi laun lækki. T. d. hefir aðalgjaldkeri landssímans 6 þús. og 300 kr., en hjá gjaldkera áfengisverzlunarinnar eru launin áætluð 6 þús. kr. og þar í mistalningarfé. Þessir tveir menn eru vel sambærilegir. því mikið fé fer um hendur þeirra beggja, en auk hinna föstu 6300 kr. árslauna hefir aðalgjaldkeri landssímans einnig mistalningarfé, svo hann er h. u. b. 1000 kr. betur launaður heldur en gjaldkeri áfengisverzlunarinnar, sem ég tók til samanburðar. Þá talaði hann um, að óviðkunnanlegt væri að lækka tímakaup um leið og starfstími væri lengdur; en um starfstíma við landssímann er það að segja, að á honum verður engin breyt. Bæði er það þessar breyt. eru ekki fullkomnaðar nú, og hjá þessari stofnun er nú enga breyt. hægt að gera á starfstíma, enda er engin till. um það. Hitt skil ég ekki, að honum skuli finnast óviðkunnanlegt, að samræmt sé það kaupgjald, sem greitt er hjá ríkisstofnunum, og er ég satt að segja hissa á, að nokkur skuli halda slíku fram. Hv. þm. bar saman það kaup, sem hér er ætlazt til, að greitt sé fyrir eftirvinnu, og það kaup sem venjulegir daglaunamenn fá fyrir eftirvinnu og helgidagvinnu; en það er ákaflega mikill munur á því að vera daglaunamaður og eiga allt sitt líf undir því að fá vinnu, eða því, að vera fastur starfsmaður hjá einhverri stofnun, og allt annað, þótt sá maður inni af hendi einhver aukastörf, þegar sú stofnun, sem hann er fastur starfsmaður hjá, þarf þess með. Mér er kunnugt um margar einkastofnanir hér í Reykjavík, sem borga starfsmönnum sínum gott kaup, en greiða þeim ekkert fyrir aukavinnu, þó mikið þurfi að vinna fram yfir venjulegan tíma, til dæmis um áramót, en hver maður, sem hjá ríkisstofnun vinnur, fær borgun fyrir aukavinnu sína. Hér er ekki farið svo langt að skylda þá til að inna þessi aukastörf kauplaust af hendi, þótt það sé gert hjá ýmsum einkafyrirtækjum. Hvað viðvíkur lækkun símtalagjaldsins og þeirri niðurfærslu á launum starfsmanna landssímans, sem af henni leiðir, þá vil ég taka það fram, að sú niðurfærsla er eingöngu hjá þeim, sem hæstu launin hafa. Þar er farið fram á að hækka lítillega hin föstu aukalaun.

Frsm. 3. kafla Þorbergur Þorleifsson): Það er aðeins út af fyrirspurn hv. 11. landsk. viðvíkjandi brtt. á þskj. 727, 8. brtt. Ég get í raun og veru engu bætt við það, sem ég sagði áður. Fjvn. tók ekki afstöðu til hennar, en ég hygg, að ef hv.þm. er annt um, að till. gangi fram, þá sé það ekki betra, að hún komi til atkv. nú. Að n. tók ekki afstöðu til till. nú. er m. a. af því, að við þessa gr. eru fleiri brtt., sem n. hefir ekki enn tekið afstöðu til, en væntanlega verða teknar til afhugunur.

Má skilja þetta svo, að n. sé brtt. velviljuð og vilji vinna að því, að hún fái framgang?

. Fjvn. lætur ekkert í ljós um það að svo stöddu. Ég þarf ekki að svara þeim ummælum, sem hér hafa fallið út af till. um rithöfundastyrk til skáldsins Halldórs K. Laxness. Hv. þm. Ak. endurtók nokkur af þeim gullkornum, sem voru í ræðu hans á laugardaginn. En ég svaraði þeim öllum í ræðu minni og þarf ekki að fara um það fleiri orðum. Að vísu beindi hann nokkrum skeytum til mín persónulega, en ég læt mér þ.m í léttu rúmi liggja. Hv. þm. G.-K. fann líka ástæðu til þess að ávarpa mig með nokkrum orðum, og er það í fyrstu sinni, sem hann hefir fundið ástæðu til þess, og hann gerði það á nákvæmlega sama hátt eins og flokksblöð hans hafa ávarpað mig og aðra þá alþýðumenn, sem ekki hafa gefið sig undir það ok að vinna með íhaldinu. Þennan persónulega skæting læt ég mig litlu skipta, en er ánægður yfir því, að á þann málstað, sem ég beitti mér fyrir, hefir ekki verið ráðizt síðan.

Sigurður Kristjánsson Hv. 6. landsk. hefði getað tekið ómak bæði af mér og sjálfum sér með því að sitja kyrr og flytja ekki síðustu ræðu sína, því það, sem hann sagði til andsvara ræðu minni, voru aðeins nokkur atriði, og öll byggð á misskilningi, og nú verð ég að ómaka mig við að reka þau ofan í hann aftur. Hann sagði, að það hefði verið auðheyrt á ræðu minni, að ég væri ókunnur launum hjá landssímunum. En ég held, að það sé ekki ofmælt, þótt ég segi, að ég sé þeim mjög kunnugur, enda er það ekki hrósvert. Það tilheyrir mínu starfi, og ég hefi orðið að kynna mér þau mjög nákvæmlega, og ég hefi orðið að sitja við það marga daga að bera saman og athuga laun þessara stofnana og hefi gert yfir þau nákvæmar töflur, og í þessum efnum þarf ég ekki að fara í slíkt geitarhús að leita ullar, að ég þurfi að sækja fróðleik til hans. Ef hann hefði spurt mig um þetta, þegar málið var til athugunar í fjvn., þá hefði ég getað veitt honum allar nauðsynlegar upplýsingar. Ég þarf ekki að deila um það við hv. 6. landsk., en vil mótmæla því nú þegar, sem hann sagði, að engin þóknun væri fyrir aukavinnu hjá Iandssímanum, og vildi láta skilja, að við símann væru aðallega greiddar launabætur samþ. af þeim, sem nú vinna við landssímann, og að mér skildist nokkuð hátt. Starfsmenn við símann eru nú að ég held rétt 187, sem eru fastlaunaðir. Af þessum mönnum eru einir 10, sem hafa fastur launabætur. Aðrar uppbætur eru tvennskonar. Í fyrsta lagi símtalagjaldauppbótin, og í öðru lagi þóknun fyrir aukavinnu. Ég þarf ekki að vera að þræta um þetta. Ég veit, að þetta er satt, og allt annað er ósatt. Það er engin ný saga fyrir mig, þó það sé sagt, að þessar uppbætur séu ekki settar með samþykki þingsins; ég hefi vitað það vel, að þær eru settar með samkomulagi landssímastjóra og ríkisstj., eða þess ráðh., sem þetta heyrir undir. Hv. þm. var ekki þar að gefa neinar nýjar upplýsingar. Þetta vissu allir. Ég var ekki að mótmæla því, að laun yrðu samræmd en ég var að benda á, að þar sem ætti að semja upp og skipuleggja launakjör starfsmanna ríkisins. þá væri ekki rétt að vera að kippa út úr og krukka í laun hjá einstökum mönnum, og sýnilegt væri, að það hefði sáralitla þýðingu fyrir afkomu ríkissjóðs. Ég hefi ekki við hendina útreikning á því, hverju þetta muni nema, en ég held það muni vera um 40 þús. Ég þori ekki alveg að fullyrða þetta. Vitanlega gæti ég lagt það saman, en það mundi kosta af langa bið. Þó nú að nartað sé í svona upphæð, þá veltur það ekki á miklu fyrir ríkissjóð. En það veltur á miklu fyrir þá menn, sem uppbæturnar fá, ef af þeim er kippt 2–3 hundruð krónum á ári. Slík upphæð er mikils virði fyrir þá, þótt hún muni litlu fyrir ríkissjóð. Og þeir, sem ekki skilja þetta, hafa aldrei átt bágt með að hafa til hnífs og skeiðar. Hv. 6. landsk. sagðist aldrei hafa heyrt farið jafnrangt með tölur eins og ég hefði gert, en ég held þá, að hann hafi aldrei heyrt farið rétt með tölur. Ég las þessar tölur upp úr skrá, sem ég hefi fengið hjá aðalskrifstofu landsímans, og ég sagði, við hvað þær ættu, bæði um föst laun og dýrtíðaruppbót, og leyndi engu um, að þeir fengju uppbætur. Ég gæti lesið þetta allt upp aftur. Ég fór ekki ranglega með eina einustu tölu. Enda er það ekki neinum til góðs að gera það. Tölur eru ágætur til málstuðnings, en sá maður, sem ætlar að styðja mál sitt með tölum, verður að fara rétt með þær; annars koma þær honum sjálfum í koll. Ég held, að hv. 6. landsk. hafi ekkert vitað. hvað laun sagði, að hann hafi ekkert fundið sér til málsbóta, og hafi þess vegna farið að röfla þetta. A. m. k. var þetta ekki annað en röfl, og er mjög leiðinlegt, að slíkt skuli henda þann mann, sem trúað er fyrir framsögu fjárl. Hv. 6. landsk. hélt, að það væru ekki slæm laun, sem aðalgjaldkeri landssímans hefði. Hann hefði 7000 kr. árslaun. Þetta eru nú hæstu launin, sem fundin verða með öllum uppbótum, sem greiddar eru við starfið, fyrir allan þann þrældóm, eftirvinnu og næturvinnu, sem því fylgir. Ég ætla, að hv.þm. hafi sjálfur hærri laun fyrir léttara starf og sé þó ekki eins gamall í embætti sínu. Það verður líka að taka til athugunar, að hér er að tala um menn, sem stunda þann starfa, sem krefur sérþekkingar, og aðrir, sem eru búnir að vera mjög lengi við þessi ákveðnu verk, og vitanlega gerir það mennina miklu hæfari til þessara verka en um leið óhæfari til annara verka. Á allt þetta verður að líta. Það eru blekkingar einar, að ég hafi verið að rakka niður hann annara manna, og að ég hafi verið að taka þá til samanburðar til þess að láta þá standa í óhagstæðu ljósi. Ég sagði það, sem ég stend við, að starfsfólk ríkisverzlananna væru nýgræðingar og að þar væru menn, sem hefðu verið teknir án nokkurs undirbúningsnáms. en elztu menn landssímans hefðu orðið að ganga í gegnum margskonar þrautir. Þeir hefðu byrjað sem sendlar og síðar hefðu þeir orðið símritarar og svo fengizt við önnur störf, og eftir 20 ára starf væru þeir loksins komnir upp í þetta frá 300–400 og alhæst 500 kr. laun á mánuði. Það er rangt, að ég hafi mótmælt því, að tímakaup mætti vera mismunandi. Það voru ekki mín ummæli. Ég sagði, að mér þætti það einkennilegt, að fjvn. skyldi sjá sér fært að leggja til, að starfstíminn lengdist, og þar með að sú aukavinna hyrfi eða minnkaði að mjög miklu leyti, sem skýlaust hefði fengizt, ef vinnutími hefði haldizt óbreyttur, og jafnframt því að lækka kaup fyrir eftirvinnu niður fyrir það, sem ég veit, að er greitt jafnvel þar, sem engrar sérþekkingar þarf við vinnuna. Mér hefði þótt það skemmtilegra og sæmilegra, að þeir hefðu haft þann manndóm í sér að segja, að þegar horfið væri að þessu niði, þá vildu þeir þá láta borga vel þá aukreitis vinnu, nætur- og helgidagavinnu, sem þeir neyddust til að láta vinna, og hefðu þá ekki haft kaupið lægra en 3 krónur á tímann. Um hitt hefi ég ekki talað, að tímakaup mætti ekki vera mismunandi. Ég veit, að þegar menn vinna næturvinnu eftir langan dagvinnutíma, þá er eðlilegt, að sú vinna sé hærra virt heldur en hin, sem unnin er venjulegum skrifstofutíma. Ég hefi ekkert um það sagt, hvort eða hve mikið tímakaup eigi að vera mismunandi, en ég segi það, að það er rétt, að það er nánasarlúsalegt í þessu nál., að gera það að atriði, að tímakaup lækki í 1 krónu og 50 au., þegar vinnutími á að lengjast. Ég vil svo að lokum minna hv. 6. landsk. á það. að hann svaraði ekki því, sem ég spurði hann um, t. d. því, hvers vegna hann telur starfsmenn S.Í.F. meðal þeirra, sem eiga að taka laun hjá ríkissjóði árið 1936. Ætlar hann að leggja það til, að ríkið borgi þessum mönnum, eða hefir hann skrifað þetta þannig niður án þess að gera sér grein fyrir, hvort það er rétt eða rangt?

Það stendur í nál., af hverju þetta er gert

. Mér er kunnugt að þetta er rangt, en ég vildi aðeins vita, hvort það var af yfirsjón eða af öðrum ástæðum, að hér var gefin röng skýrsla.

Ólafur Thors Hv. (6. landsk., 1. frsm.fjvn. beindi til mín tilmælum um að taka aftur til 3. umr.brtt., sem ég flyt við fjárlagafrv. fyrir orið 1936, um 5 þús. kr. fjárframlag, fyrsta af fjórum, til að setja ljósbauju á Skaga. Ég get ekki betur skilið en að hann teldi líkur til þess, að brtt. þessi fyndi náð fyrir augum fjvn., og vil því með ánægju verða við þessum tilmælum og tek brtt. aftur til 3. umr. Hv. þm. A.- Sk, vék að mér nokkrum orðum. Hann sagði, að ég hefði nú í fyrsta sinn fundið ástæðu til þess að ávarpa sig, og hefði ég gert það eins og blöð Sjálfstæðismanna væru von að ávarpa hann og hans líka. Ég get vel unað þessum ummælum, en vil benda hv.þm. á það, að þau falla illa saman við það, sem hann drottaði að blöðum sjálfstæðismanna. Allir hv.alþm. skildu það, að í mínum ummælum í hans garð voru hvorki stóryrði né illyrði. Sannast sagna svaraði ég honum eins og mér fannst hann hafa til unnið. Ég var ekki eins skáldlegur og hann, en jafnmeinlaus, - ekkert hnjóðsyrði. Það er ánægjulegur vitnisburður um blöð vor sjálfstæðismanna, að jafnhatrammur og framarlega standandi andstæðingur og þessi hv.þm. er skuli segja það, að þessi orð mínu væru töluð í sama tón og blöð sjálfstæðismanna tala í til andstæðinga sinna. Ég þakka fyrir þessi ummæli, og mér þykir vænt um, að þau skyldu falla frá jafnáberandi stjórnmálagarpi. Ég vona, að hv.þm. geri blöðum vorum sjálfstæðismanna full skil í næstu ræðu sinni og taki aftur það, sem hann hafði áður sagt um þau. Ég hefi ekki lagt það í vana minn að ráðast á menn að fyrra bragði. Ég hefi varið sjálfan mig, þegar á mig hefir verið ráðizt, en ef einhver synd skyldi á mér hvíla fyrir það, þá er ég a. m. k. flekklaus og syndlaus gagnvart þessum hv.þm. Hann hefir snortið hjarta mitt svo að ég mundi vilja veita honum 200–300 kr. af skáldafé. Án þess að gera á nokkurn hátt lítið úr hans þingmannshæfileikum, efa ég ekki, að hann hefir svo næma skáldaæð, að hann verðskuldar eins vel 100 kr. skáldastyrk eins og 1000 kr. fyrir að sitja á þingi.

Frsm. 2. kafla (Bjarni Bjarnason) það hefir lítið verið deilt á starfsmannaskrána, a. m. k. ekki þann hlutann, sem mér tilheyrir. Mun hv. 6. landsk. svara því, sem snertir hans kafla. Ég vil þó geta þess, að mér finnst hv. 6. þm. Reykv., sem talaði hér á eftir mér, ekki taka málið á sanngjarnan veg, þar sem búinn nefnir aðeins eina stofnun og deilir á n. fyrir meðferð á henni. Hv. þm. nefndi aðeins landssímann, en það eru 3 aðrar stofnanir, þ. á. m. útvarpið, sem ekki hefði verið minni ástæða að nefna og n. hefir lækkað laun hjá. Annars skal ég geta þess, að fjvn. skipti með sér verkum við athugun á stofnunum, því tími vannst ekki til þess á annan hátt. Voru forstjórar með í ráðum, en ekki rekstrarráðin, sem þó var full atkvæða til, en aðeins ekki tími. Er gert ráð fyrir, að hæstv.ríkisstj. leiti álits og umsagnar forstjóra og rekstrarráðs. Ég skal í þessu sambandi geta þess, að þó fjvn. vildi ekki fara ósanngjarnlega að á nokkurn hátt, en aðeins færa launin til samræmi, kemur þetta óneitanlega dálítið við einstaka menn. Þó hafa margir þeir starfsmenn, sem lækkað hefir verið hjá, ekki sagt æðruorð, en telja þessa ráðstöfun eðlilega og að fjvn. hafi verið sanngjörn í sínum till. Ég verð að segja, að ég marka meira það, sem þessir menn segja sjálfir, en ummæli óviðkomandi manna, sem lítið eða ekki þekkja til. Met ég meira umsögn einstaklinganna, sem þetta beinlínis snertir, um að n. hafi sýnt eðlil. viðleitni í launasamræmingu. Þess er getið í nál., að þrátt fyrir þó n. vildi helzt losna sem mest við eftirvinnu í ríkisstofnunum, verður ekki hjá komizt að viðhafa hana að einhverju leyti, t. d. við póst, síma og tollgæzlu. Hinsvegar verður að líta svo á, að það eftirvinnukaup, sem tíðkazt hefir, allt að 3 kr. á klst., sé óþarflega hátt, að kr. 1.50 sé sæmilegt, þegar það kemur til viðbótar við viðunandi laun. Ég sé þess vegna ekki, að það sé nein goðgá, þó sú kvöð fylgi þessum störfum, að vinna eftirvinnu fyrir kr. 1.50 á klst., þegar þörf krefur. Menn eru líka frjálsir og sjálfráðir um að breyta til og gefa frá sér starfið, ef þeim finnst þetta ósanngjarnt. Þá eru tvö atriði enn í ræðu hv. 6. þm. Reykv., sem við erum ósammála um. Hann færði fram sem rök, að þetta væri ekki hærra en almennt verkamannakaup. Þar til svara ég því, að þetta eru engin rök, vegna þess, að verkamennirnir aumir eru fúsir til að vinna fyrir lægra kaup, ef þeim væru tryggð lágmarkslaun. En þetta verður að teljast þolanlegt, þegar það kemur til viðbótar sæmilegum lannum. Sé unnið 2 stundir á dag í eftirvinnu, verður það fram undir 100 kr. á mánuði. Og það getur ekki talizt nein ofætlun, ef menn eiga kost á því. Þá er ég ósammála hv.þm. um, að það eigi að teygja launin sem mest upp, en fækka starfsmönnunum. Þessu er ég gersamlega andvígur. Menn eiga að hafa þolanleg laun, en ekki meira, og aukastörf eiga ekki að falla á fastlaunaða menn, nema það sé óhjákvæmilegt. Hitt á að koma á aðra menn, sem minna hafa til þess að lifa á, meðan þjóðfélagið á marga velmennta atvinnulausa menn. Ég sé, að hv. 6. þm. Reykv. hristir höfuðið til marks um, að hann sé þessu andvígur. - Þá minntist hv.þm. á, að fisksölusamlagið væri ekki ein af stofnunum ríkisins, og því hefði verið óviðeigandi að hafa það með. Til þess er því að svara, að allar fastar nefndir atvinnuveganna eru teknar með. Enda voru allar þær upplýsingar, sem fjvn. óskaði eftir, góðfúslegu gefnar. Með þessu yfirliti, sem fylgir nál.fjvn., eru gerðar till. til ríkisstj. um að færa meira til samræmis launagreiðslur ríkisins og atvinnuveganna. Vænti ég, að hv. 6. þm. Reykv. nægi þetta svar og upplýsingar fyrir því, að fjvn. hafi ekki stolið neinu af þessum upplýsingum. Það má að vísu um það deilu, hvort það kemur Alþingi við, hvað atvinnuvegirnir borga sínum starfsmönnum, en ég held, að það sé gott, að þjóðin sjái, hvað þar er greitt í laun. - Þá held ég, að það sé ekki annað, sem ég hefi ástæðu til að svara.

Páll Zophóníasson Herra forseti! Það er einn liður í till.fjvn., sem ég get ekki stillt mig um að gera aths. við. Í 162. brtt.n. er lagt til, að styrkur vegna búfjárræktarlaganna verði lækkaður úr 42 þús. í 30 þús. Eins og hv.þm. mun kunnugt, er mörg umbótaviðleitni styrkt eftir búfjárræktarlögunum. Má þar nefna kynbótafélögin, er starfa að kynbótum nautgripa og hesta, sauðfjárræktarbúin, sýningar o. fl. Í þessu öllu er vöxtur, svo styrkurinn fer hækkandi. Styrkur til kynbótafélaganna er að nokkru greiddur eftir á, og 1936 greiddur fyrir starf unnið 1935, og hafi það verið styrkhæft eftir lögunum, tel ég ómögulegt að lækka það. Lögin mæla t. d. svo fyrir, að nautgriparæktarfélag eigi 2 kr. styrk fyrir reiknaða árskú, sé gerð fitumæling í mjólkinni. Þau félög, sem þetta hafa gert 1935 og senda skýrslur um starf sitt 1936, eiga því lagalegan rétt til þessa, og hann verður ekki lækkaður eftir á. 1935 urðu útgjöld eftir búfrárræktarlögunum tæp 50 þús. Eins og áður er sagt, er félögunum að smáfjölga, og það er víst, að þessi útgjöld verða ekki undir 56–58 þús. 1936. Ég tel því, að það geti ekki komið til mála að lækka þetta, og að með öllu sé ógerlegt að lækka suma þá útgjaldaliði, sem hér heyra undir. Ef aftur er rætt um þetta mál út frá þeirri nauðsyn að spara, eins og mér virðist fjrn. hafa gert í till. sínum, þá tel ég, að mögulegt sé fyrir eitt ár að fresta einstökum framkvæmdum búfjárræktarlaganna, og þá þeim, sem styrktar eru um leið og þær eru framkvæmdar, en ekki hinum, sem styrktar eru eftir á ákveðið eftir lögunum og ég tel eiga lagarétt til styrksins meðan lögunum er ekki breytt. Ég tel t. d., að eigi að spara, þá megi t. d. fresta framkvæmd sýningu um eitt ár, án þess að verulegur skaði hljótist af, en þær munu 1936 hafa í för með sér ca. 10 þús. kr. útgjöld. Eins væri hugsanlegt að fresta framkvæmd styrks til kynbótagripagirðinga. en aðra liði má trauðla spara, og því þarf að veita 47–48 þús. til þessa, og allra minnst 45 þús. 30 þús. kr. fjárveiting til þessa nær því engri átt.

Sigurður Kristjánsson Það er aðeins örstutt aths. viðvíkjandi því, sem hv. 2. þm. Árn. sagði um Sölusamband ísl. fiskframleiðenda. Hv. þm. sagði, eins og ég bjóst við, fyrst hann svaraði þessu á annað borð, að starfsmenn S.Í.F. væru ekki starfsmenn ríkisins, og mundu ekki verða það á árinu 1936. Þá sagði hv.þm., við allar upplýsingar, sem fjvn. hefði beðið um, hefðu verið góðfúslega gefnar. Það mun rétt vera, en hitt datt engum í hug, þó fjvn. bæði um upplýsingar um launakjör starfsmanna, að hún færi að setja þá í opinbera skýrslu samhliða starfsmönnum ríkisins. Ég er einn í stjórn S.Í.F. og skal ekki fara dult með, að ég mótmælti, að nokkrar skýrslur væru af því heimtaðar, þar sem það er einkafyrirtæki, sem kemur Alþingi ekkert við. Þó var samþ. að lofa fjvn. að sjá þetta, ef hún hefði gaman af, en hv. 2. þm. Árn., sem hér á að standa fyrir svörum í hennar nafni, viðurkennir, að starfsmenn S.Í.F. séu ekki starfsmenn ríkisins. Ég sagði annað, sem ekki hefir heldur verið mótmælt, sem sé, að rangt væri að setja í slíka starfsskrá n., sem launaðar væru af atvinnuvegunum. þó er það nokkuð annað en um S. Í. F., vegna þess, að þar skipar þó stj. mennina í n., suma eftir bendingum ýmsra stofnana og suma eftir eigin vild. Svo ríkisvaldið skipar þó alla mennina, og ráðh. hefir úrskurð um launagreiðslur til þeirra, þó sá þvengur sé ristur af annara skinni, því upphaflega var samþ., að þeim n. væru greidd laun úr ríkissjóði, en þegar búið er að setja allar þessar n. á laggirnar, er það hrifsað til baka og atvinnuvegirnir prettaðir um þær greiðslur. Er þá samþ. að breyta því á þann veg, að launagreiðslurnar séu teknar af framleiðendunum sjálfum. En hvernig sem á þetta er lítið, horfir það alveg ólíkt við um einkafyrirtæki, sem ræður sjálft sína starfsmenn, eða um þá menn, sem skipaðir eru af ríkisstj. og laun þeirra úrskurðuð af henni.

Frsm. 3. kafla (Þorbergur Þorleifsson) Ég tel mig ekki þurfa að bera hér af mér neinar sakir, en það voru aðeins örfá orð út af ræðu hv. 2. þm.N.-M. Samkvæmt þeim upplýsingum, sem hann gefur nú, eru þær á annan veg en þar, sem lágu fyrir fjvn. Ég hefi nú ekki umboð frá n. til þess að taka till. aftur, en n. mun athuga þetta áður en atkvgr. fer fram.

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson) Sem kunnugt er, hafa orðið allmiklar deilur um þetta mál í hv.Nd., ekki aðeins um efni þessa einstaka frv., sem hér liggur fyrir. heldur einnig um samskonar mál og þetta fyrir aðra kaupstaði. Borin var fram brtt. um að heimila kaupstöðum og kauptúnum almennt að leggja á vörugjald, en hún var felld. Í stað þess hefir verið samþ.þáltill. í Sþ., þar sem skorað er á ríkisstj. að rannsaka möguleikana fyrir því, að bæjar- og sveitarfélög geti fengið nýja tekjustofna til öflunar nauðsynlegra tekna, og að undirbúa löggjöf um það mál og leggja fyrir næsta þing. Þetta mál er svo aðkallandi, að telja má víst, að stj. geri sitt til að undirbúa slíka löggjöf. Af þessum ástæðum álítur meiri hl. fjhn. óeðlilegt að ákveða þessa tekjustofnu fyrir einstakt sveitarfélag, þegar svo skammt er þess að bíða, er vænta má, að þetta mál verði tekið fyrir í heild sinni. Það getur vitanlega orðið svo, að mismunandi löggjöf þurfi að setja um þetta mál að einhverju leyti fyrir hin einstöku bæjar- og sveitarfélög, eftir mismunandi ástæðum á hverjum stað. En um þetta ætti þó að setja heildarlöggjöf, sem í aðalatriðum væri byggð á sama grundvelli fyrir öll sveitar- og bæjarfélög yfirleitt. Það er því till. meiri hl. fjhn., að þessu máli, sem hér liggur fyrir, verði vísað til hæstv.ríkisstj., með hliðsjón af því, sem ég hefi nú greint, að farið hefir fram í þessu máli. Rétt er að geta þess, að meðnm. minn einn, hv. 1. þm. Eyf., hefir skrifað undir nál. með fyrirvara, sem hann mun sennilega gera grein fyrir.

Frsm. minni hl. (Magnús Jónsson) Ég hefi ekki getað fallizt á rök hv. meiri hl. fjhn. fyrir því, að fella þetta frv. Eins og hv.þdm. sjá, er hér um löggjöf að ræða, sem aðeins á að gilda fyrir eitt ár. Þessu var þannig breytt í hv.Nd., að ákvæði frv., ef að l. yrði, giltu aðeins fyrir árið 1936. Þessi breyt. hv.Nd. á frv. er alveg eðlileg afleiðing af því, að hæstv.ríkisstj. hefir verið falið að undirbúa þá löggjöf fyrir næsta þing, um tekjustofna bæjar- og sveitarfélaga, sem hv. 4. landsk. gat um, en ekki tilraun til að svæfa nú málið á þessum grundvelli. Og að frv. þetta er borið fram nú, það er af þeirri ástæðu, sem öllum hv.þdm. er kunn, að svo er ástatt nú í þessu hreppsfélagi, sem hér er um að ræða, að vegna þeirra atburða, sem urðu þar á síðasta sumri, er það alveg bráðnauðsynlegt að gera eitthvað, bara til bráðabirgða, fyrir þetta hreppsfélag. Og ég býst við, að varla verði fundin öllu eðlilegri aðferð til þess að hlaupa undir bagga með því heldur en einmitt sú, sem stungið er upp á í þessu frv., hvernig svo sem hæstv.ríkisstj. greiðir úr þessum málum til frambúðar. Í þessari hv. d. er einn hv.þm., sem þessu máli er mjög kunnugur, nefnilega hinni brýnu nauðsyn þessa hreppsfélags á tekjum, hv. I. þm. Skagf., sem mun geta gefið sínar upplýsingar, ef á þarf að halda. Annars býst ég við, að flestum hv.þdm. muni vera um það kunnugt í höfuðatriðum, að þetta hreppsfélag, sem var mjög erfiðlega statt áður vegna mikilla sveitarþyngsla, það varð nú í sumar fyrir því feiknaáfalli, að atvinnutekjur manna brugðust svo hörmulega í sambandi við síldarútveginn. Ég varð þess greinilega var, þegar ég var þar nyrðra í sumar, að menn litu vonaraugum til þess tíma, er síldin færi að koma á plássið, og mér virtist þetta vera hér um bil sú einasta atvinnuvon fólksins þarna, síldveiðin. Svo er mér sagt, að þar hafi verið söltuð síld í aðeins 44 eða 45 tunnur, eða sama sem ekkert. Má af þessu ráða, hvernig afkoman er hjá þessu hreppsfélagi. Ég er því alveg sannfærður um, að eitthvað verður að gera til þess að bjarga kauptúninu. Hvort það verður gert með því móti, sem frv. gerir ráð fyrir, eða á annan hátt, er ekkert aðalatriði. Annars býst ég ekki við, að Alþingi geti gert annað, eins og nú standa sakir, en að leyfa þetta vörugjald. Í 1. gr. frv. er það sett sem skilyrði fyrir þessu gjaldi, að meiri hl. hreppsbúa í Sauðárkrókshreppi samþ. það, og ennfremur, að meiri hl. sýslunefndar Skagafjarðarsýslu samþ. það líka. Gangi sýslunefndin inn á að leyfa álagningu þessa gjalds, þá virðist mér, að það bendi ótvírætt til þess, að hér sé um mikla þörf að ræða, því að öðrum kosti myndi hún ekki leyfa það. Ég vildi því leyfa mér að mæla með því við hv. d., að frv. verði samþ. eins og það er, tímabundið til eins árs. En með því að vísa því til stj. næst ekki annað en að eyðileggja þessa tilraun til hjálpar Sauðárkróksbúum. Vil ég því leggja það til, að till.hv. meiri hl. verði felld, en frv. samþ.

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson) Það hafa margir þessa sömu sögu að segja, sem hv. 1. þm. Reykv. sagði nú um Sauðárkrókshrepp, og því verður ekki neitað, að víða er mjög erfiður fjárhagur sveitarfélaganna hér á landi. Það er því ekkert einstakt með Sauðárkrókshrepp, þó að hann sé illa stæður. Mörg hreppsfélög hafa beinlínis og óbeinlínis orðið að fá styrk frá ríkissjóði. Þessi fjárhagsvandræði hreppanna eru því engin ástæða með þessu einstaka frv., heldur sýna þau það, að fyrir hendi er knýjandi ástæða til að hefjast handa um nýja tekjuöflun fyrir bæjar- og sveitarsjóði. Þá hafa og mörg héruð sömu söguna að segja um það, að tekjur og atvinna hafi brugðizt síðastl. sumar. Á Austurlandi brást atvinnan ekki aðeins í sumar, heldur hefir hún brugðizt þar sumar eftir sumar og er því mjög illt ástand þar víða. Ef út í það væri farið að meta, hvar mest þörf væri fyrir hjálp í þessu efni, er á engan hátt víst, að Sauðárkrókshreppur yrði þar í fyrstu röð. Ég geri miklu frekar ráð fyrir því, að sum sveitarfélögin á Austfjörðum séu verr stödd en Sauðárkrókshreppur og þyrftu því frekar á því að halda að fá möguleika til þess að afla sér nýrra tekna. Af því, sem ég nú hefi tekið fram, sé ég enga ástæðu til þess að taka þetta eina sveitarfélag út úr og láta það fá nýjan tekjustofn, þar sem það er líka sýnilegt, að heildarlöggjöf um tekjustofna fyrir bæjar- og sveitarfélög verður ekki samþ. í þetta sinn. - Ég verð því að halda fast við till. meiri hl. fjhn. um, að frv. verði vísað til stjórnarinnar.

Magnús Guðmundsson Hv. frsm. meiri hl. fjhn. viðurkenndi, að ástandið væri erfitt í Sauðárkrókshreppi, en það væri víðar illt ástand, og því væri ekki ástæða til að hjálpa í þessu tilfelli. Það er lítil hjálp í því að segja þeim, sem er í vandræðum nú og þarfnast hjálpar, að hann skuli kannske fá hjálp að ári. Þetta svar hv.þm. er því bara út í hött. Ég vil leggja sérstaka áherzlu á það, sem hv.frsm. minni hl. fjhn. sagði, að hér væri um það eitt að ræða að firra þetta sveitarfélag vandræðum í bili, með því að leyfa því að taka sérstakan skatt í eitt ár, þó því aðeins, að héraðið allt samþ. Mál þetta liggur þannig fyrir, að héraðið, sem verzlun sækir á Sauðárkrók, vill hjálpa hreppsfélaginu. Ef meiri hl. hér á Alþingi segir svo: Þetta megið þið ekki gera, - þá finnst mér það alls ekki forsvaranleg aðferð. Hér stendur svo á, að fjöldi fólks hefir flutt til Sauðárkróks síðustu árin, og er fátækraframfærslan þar orðin svo þung, að hreppurinn rís ekki undir henni, sökum hins gífurlega atvinnuleysis. Gangi hv.þm. því á móti frv., þá fæ ég ekki annað séð en að það sé af eintómri meinsemi gert. Eins og tekið er fram í frv., þá er það m. a. sett sem skilyrði fyrir því, að leggja megi þennan skatt á, að meiri hl. almenns hreppsfundar samþ. það. Nú vill svo til, að í gær var haldinn almennur hreppsfundur á Sauðárkróki um þetta og þar samþ. einum rómi að leggja þetta gjald á, ef heimild til þess fengist. Er því ekki hér um neitt flokksmál að ræða, svo þeirra hluta vegna er hv.þm. óhætt að samþ. frv. Nú er ekki nóg með það, að hreppsbúar Sauðárkróks samþ. þetta, heldur verður sýslunefnd Skagafjarðarsýslu að gera það líka, en hana skipa fulltrúar frá hverjum einasta hreppi sýslunnar, þess héraðs, sem verzlun sækir á Sauðárkrók. Ég fæ því ekki séð, hvernig ætti að fara sanngjarnari leið en þetta. Hér spyrja íbúar héraðsins um það eitt, hvort þeim leyfist að fara svona að til þess að hjálpa einu sveitarfélagi, sem er illa statt fjárhagslega. Það er því hart, ef Alþingi neitar um annað eins og þetta. Eins og kunnugt er, þá hefir eitt slíkt mál verið samþ. hér á Alþingi, heimildin til álagningar vörugjalds í Vestmannaeyjum. Aftur var svipað mál, sem snerti Siglufjörð, fellt, og það munu vera afdrif þess frv., sem hv. 1. þm. Eyf. setur fyrir sig; nú. Annars á ég bágt með að trúa því, að þessi hv.þm., sem sjálfur hefir flutt hér í þinginu samskonar frv. og þetta, fari að ganga á móti þessu frv. En verði sú raunin á, að hann geri það, getur það ekki stafað af öðru en því, að hann hafi fyllzt einhverjum „fitonsanda“ af því að frv. hans var fellt. Ég vil nú að síðustu leyfa mér að fara fram á það, að þessu héraði, sem hér á hlut að máli, verði ekki meinað þess af hálfu löggjafarvaldsins að fara til bráðabirgða þessa leið, sem það biður um, til þess að hjálpa þessu fátæka og aðþrengda sveitarfélagi. Að neita slíkri beiðni tel ég alls ekki sæmandi fyrir Alþingi. Það þýðir ekkert að segja við þann, sem svangur er í vetur: Þú skalt fá að borða næsta vetur. - Hið sama gildir í þessu tilfelli um Sauðárkrókshrepp. Það er engin hjálp fyrir hann nú, þó að á næstu þingum verði ef til vill sett lög um nýja tekjustofna fyrir bæjar- og sveitarfélög, og það bætir ekkert úr neyð þessa hreppsfélags, þó að einhver önnur hreppsfélög kunni jafnvel að vera enn verr stæð. Ég trúi því ekki fyrr en ég sé það svart á hvítu, að hv. deild lofi þessu frv. ekki að verða að lögum þetta eina ár, sem um er beðið.

Frsm. minni hl. (Magnús Jónsson) Mér skildist hv.frsm. meiri hl. leggja fullt svo mikla áherzlu á það, að ýms sveitarfélög væru illa stödd í landinu, og jafnvel verr stæð en Sauðárkrókshreppur, og því væri ekki ástæða til þess að hjálpa honum, eins og hitt, að fela stj. að undirbúa þessi mál fyrir næsta þing. Annars þýðir ekkert í þessu máli að vera að vitna til þess, að ýmsir aðrir hreppar séu illa stæðir. Það bætir ekkert úr hinni brýnu þörf Sauðárkróks. Það mun vera rétt hjá hv.þm., að hreppsfélög á Austurlandi hafi orðið að leita til ríkisins um stuðning. Ég trúi því þó tæplega, að það sé meining hv.frsm. meiri hl. fjhn. og annara andstæðinga frv. að láta Sauðárkrókshrepp heldur fara þá leið, sem hann vitanlega getur farið samkv. lögum, en að veita honum leyfi til að taka þetta umbeðna vörugjald. Slíkt hélt ég að væri ólíkt umsvifameira og leiðinlegra, því að eins og kunnugt er, eru miklar krókaleiðir við það. Ég hefði því haldið, að það væri öllu nær að lofa sýslufélaginu að hlaupa undir bagga með hreppnum í þetta sinn. Annars finnst mér, að vel megi snúa röksemdafærslunni gegn þessu frv. við og segja, að af því að undirbúa á löggjöf um þessi efni mjög fljótlega, þá sé alveg sjálfsagt að leyfa hreppsfélagi Sauðárkróks að fara þessa leið, sem það biður um, til bráðabirgða. Þá er og enn ein ástæða, sem mælir með því, að nú þegar sé hlaupið undir bagga með þessu fátæka hreppsfélagi, sem fyrir hvern mun vill bjarga sér sjálft, en hún er sú, að Alþingi hefir þegar gengið inn á þá braut að hlaupa undir bagga með mönnum áður en þeir eru orðnir „insolvent“, og á ég þar við kreppulánasjóðslögin. Þau eru ekki fyrir þá, sem orðnir eru „insolvent“, heldur til þess að hjálpa þeim, sem geta bjargað sér sjálfir með dálítilli aðstoð. Að síðustu vil ég undirstrika það, að mér finnst fullt svo heiðarlegt að lofa þessu héraði, sem óskar þess að mega standa undir byrðum sínum sjálft, að fá þetta umrædda leyfi, eins og knýja það til þess að leita til ríkisvaldsins um aðstoð þess. Það er því í fyllsta máta óhyggilegt af Alþingi að slá hendinni á móti þeim óskum, sem í frv. felast.

Bernharð Stefánsson Ég hefi skrifað undir nál. meiri hl. fjhn. með fyrirvara. Í raun og veru þykist ég hafa gert grein fyrir þessum fyrirvara mínum undir umr. um annað mál, frv. um aukaútsvör ríkisstofnana, og er því ekki bein ástæða til þess að gera það frekar. Ég lít svo á, að það eigi illa við að afgr. á sama þinginu samskonar mál, sem sömu rök liggja til, með mismunandi móti. Slíkt getur varla talizt samboðið heiðri þingsins. En eins og ég mun hafa bent á í gær, þá var samskonar mál og þetta fellt í hv.Nd., enda þótt það undarlega skeði, að þetta frv. væri samþ. þar. Að ég því hefi skrifað undir með fyrirvara, er frekar samræmisins vegna heldur en hitt, að ég geti ekki hugsað mér þessa leið, sem frv. gerir ráð fyrir, til tekjuöflunar. Er ég í því efni á ólíkri skoðun og hv. meðnm. minn í meiri hl. En hitt er það, að ég tel ekki rétt, að um þetta ráði eintómt handahóf, að eitt kauptúnið fái þessa heimild til tekjuöflunar, en annað ekki. Heldur tel ég, að setja þurfi sem fyrst, og helzt á mesta þingi, heildarlöggjöf um þessi efni, sem tryggi landsmönnum jafnrétti um þetta. Það hefir verið bent á af hv.frsm. minni hl., að lítil atvinna hafi verið á Sauðárkróki síðastl. sumar, og tekjur því brugðizt að stórum mun, aðallega sökum þess, að síldveiði brást svo mjög fyrir Norðurlandi síðastl. sumar. Mér er nú alls ekki kunnugt um, að síldarútvegur hafi verið neinn aðalatvinnuvegur á Sauðárkróki. Aftur er mér kunnugt um, að um tugi ára hefir síldarútvegur verið aðalatvinnuvegur á Siglufirði, en samt felldi hv.Nd. að veita Siglufirði sama rétt og hér er farið fram á til handa Sauðárkróki. Ég verð því að segja, að ég kann ekki við slíka afgreiðslu mála hér á Alþingi. Ég heyrði aðeins ávæning af ræðu hv. 1. þm. Skagf., en mér heyrðist hann segja, að það gæti ekki verið annað en meinfýsi hjá mér, ef ég vildi ekki samþ. þetta frv., sem beinlínis stafaði af því, að frv. mitt var fellt í Nd. En þetta er mesti misskilningur. Ég get vel unnað Sauðárkrókshreppi að fá þetta gjald, en ég tel, að sómi þingsins liggi við, að þessi mál séu afgr. í samræmi, og að því sé, úr því sem komið er, bezt að láta þetta mál bíða nú, en setja heldur á næsta þingi heildarlöggjöf um tekjustofna bæjar- og sveitarfélaga, eins og þingið líka ætlast til, samkv. þeirri þingsál., sem um það hefir verið samþ.

Það er þegar búið að samþ. samskonar frv. Sómi þingsins er því farinn

. Það er rétt, að það er búið að samþ. samskonar frv. fyrir Vestmannaeyjar, en það var gert áður en Nd. felldi frv. um álagning vörutolls á Siglufirði, og áður en þáltill. um almenna endurskoðun þessara mála var samþ. Það má vel vera, að frv. þetta hafi komizt í gegnum Nd. vegna þess, að flm. þess voru tveir, sinn úr hvorum flokki, en að frv. vegna Siglufjarðar hafi verið fellt sakir þess, að flm. þess var aðeins einn. Hvað það snertir, sem hv.frsm. minni hl. hélt fram, að þar sem aðeins væri farið fram á þessa heimild til handa Sauðárkróki fyrir eitt ár, þá væri sanngjarnt að veita hana, vil ég taka það fram, að það var líka farið fram á heimildina handa Siglufirði til eins árs, en gekk ekki samt. Annars virðist mér, að það geti ekki ráðið úrslitum fyrir Sauðárkrókshrepp, hvort hann fær aukna tekjustofna nú eða nokkrum vikum seinna, því nú virðist almennur áhugi vera orðinn fyrir því, að sett verði lög um nýja tekjustofna fyrir bæjar- og sveitarfélög, og hefir verið samþ. þingsál. um að skora á stj. að undirbúa heildarlöggjöf um þetta efni og leggja fyrir næsta þing. Virðist mér það langeðlilegasta lausn þessa máls, úr því sem komið er, og aðeins til glundroða að fara nú að setja lög um tekjustofn fyrir eitt hreppsfélag.

Magnús Guðmundsson Ég hefi sjaldan heyrt eins aumingjalega vörn eins og hjá hv. 1. þm. Eyf. Aðalkjarninn í hans ræðu var, ef flett er utan af umbúðunum, að úr því að fellt var frv. sama efnis viðvíkjandi Siglufirði, væri bezt að fella þetta líka, þó að hann viðurkenndi þörfina í báðum stöðunum fyrir því, að málið næði fram að ganga. Hv. þm. var að tala um sóma þingsins og benti á í því sambandi, að hv.Nd. hefði afgr. mál, sem hann telur, að hafi verið samkynja, sitt á hvað, þ. e. annað fellt en hitt samþ. Ég hélt, að við gætum lítið gert að því, hvað samþ. er eða fellt í hv.Nd. En ég vil benda honum á, að hið eina samkynja mál, sem komst hingað í þessa d., þ. e. um vörugjald í Vestmannaeyjum, var samþ. hér.

Þá var ekki búið að fella hitt

. Nei, en við hér í Ed. ráðum ekki gerðum Nd. Svo talar hv.þm. um að halda uppi sóma þingsins hér í þessari hv. d. með því að samþ. annað frv. og drepa hitt. Annars er hv.þm. kominn í þá kattarpínu út af þessari afstöðu sinni, að hann veit ekkert, hvað hann á að gera. Hann er að fimbulfamba um sóma þingsins og segir, að hv.Nd. hafi gert sér til skammar, en vill þó, að við förum eins að. Ég held, að það væri þá eins gott fyrir hv.þm. að halda sér og sinni d. hreinni af slíku.

Það er ekki hægt

. Jú, það er hægt, því að það mál hliðstætt þessu, sem var hér í hv. d., var afgr. sem lög, og ef hv.þm. vill samþ. þetta frv., er hann sjálfum sér samkvæmur, en annars snýst hann í kringum sjálfan sig á sama hátt og hann segir, að hv.Nd. hafi gert. Í því frv., sem hér liggur fyrir, er ekki beðið um neina utanaðkomandi hjálp; héraðið ætlar sjálft að bjarga kauptúninu út úr þessu öngþveiti, og þá er aðeins um það að ræða, hvort þingið vill meina þessa sjálfshjálp eða ekki. Ef hv. 1. þm. Eyf. vill fara út í það, þá get ég bent honum á, að það er allt önnur aðstaða á Siglufirði heldur en á Sauðárkróki. Sauðárkrókur verzlar ekki við önnur héruð, en Siglufjörður verzlar við fleiri héruð og tekur því til fleiri landsmanna.

Þetta er öfugt

. Ég sé, að hv. 1. þm. Eyf. lítur að öllu leyti öfugt á þetta mál. og ætla ég ekki frekar að reyna að rétta hans sjónarmið á því. En ef hv.þm. er hugarhægð að því, þá get ég sagt honum það, að mér hefði ekki dottið í hug annað en að greiða atkv. með þessu Siglufjarðarmáli, ef það hefði komizt hingað, og ég mundi vera svo mikill maður, þó að það væri nú að koma, eftir að búið væri að drepa þetta frv., mundi ég ekki láta það hafa áhrif á mína sannfæringu.

Hv. þm. veit, að það er ekki hægt að bera það fram aftur á þessu þingi

. Það getur komið fram á næsta þingi. Það er ekki víst, að liði nema fáar vikur þangað til það kemur saman. Það er alveg rétt, að það er handahófsafgreiðsla hjá þinginu á þessum málum, þegar sum frv. um sama efni eru samþ., en önnur felld. En það er ómögulegt að ráða bót á þessu. Þetta handahóf er þegar komið á. Það er þegar búið að samþ. eitt slíkt frv. og drepa annað. Þess vegna er ekki hægt að láta eitt og hið sama ganga yfir þessi mál. Svo eru það ein aðalrök andstæðinga þessa máls, að Sauðárkrókur geti beðið eins og önnur hreppsfélög. Um það þýðir ekki að karpa meira. En þetta hreppsfélag getur ekki beðið, og þó að það sé rétt, sem hv. 1. þm. Eyf. sagði, að síldveiðin væri ekki enn sem komið er aðalatvinnuvegur á Sauðárkróki, þá var það þó svo, að í sumar var búið að gera samninga um svo mikla síldarsöltun, að nægt hefði til þess að halda uppi atvinnulífinu, hefði sú söltun orðið. - Skal ég svo ekki tefja umr. meira.

Bernharð Stefánsson Ég skal ekki fara mörgum orðum um þetta mál nú. Hv. 1. þm. Skagf. heldur sig alltaf við það, að afstaða mín til þessa máls byggist eingöngu á því, að frv. um Siglufjörð var fellt. En ég hefi margtekið það fram, að svo er ekki. Heldur það, sem er beinlínis tekið fram í nál. meiri hl. - að búið er að ákveða það af þinginu að semja heildarlöggjöf um þessi efni. Það var ekki búið að ákveða það, þegar frv. um Vestmannaeyjar var á ferðinni, sem ég greiddi atkv. með. Málið horfir því öðruvísi við nú. Hv. þm. játaði, að það ríkti allmikið handahóf um afgreiðslu þessara mála hér á þingi, þar sem sum málin væru samþ., en önnur felld. Hann sagði, að ómögulegt væri að gera að því. En ég vil segja, að hægt sé að gera að því, og eina ráðið til þess sé að semja ein lög um tekjustofna bæjar- og sveitarfélaga, þar sem þessi atriði séu tekin upp. Þó að ég hafi sjálfur í fyrra flutt frv. um svona tekjuöflun fyrir einn kaupstað landsins, frv., sem hv. 8. landsk. tók upp í Nd. á þessu þingi, þá er ég farinn að sannfærast um það, eftir að ég hefi séð, hvernig afgreiðsla slíkra mála getur farið, að það er miklu réttara að setja ein lög um, hvernig þessu skuli fyrir komið. Það er því vegna þeirra atburða, sem orðið hafa, annarsvegar handahófsafgreiðslu, sem hv.Nd. hefir haft á þessum málum, og hinsvegar þeirrar fyrirætlunar að fela stj. undirbúning allra þessara mála til næsta þings og setja þá heildarlöggjöf um þetta, að ég lít svo á, að það sé hægt að láta það, sem nú er eftir af þessum málum, bíða eftir því. Og ég segi það alveg eins og er, að ef búið hefði verið að samþ. þessa till. í Sþ., um löggjöf í þessu efni, þegar frv. um Vestmannaeyjar var hér, þá hefði ég viljað hafa samskonar afgreiðslu á því. En ég gat ekki séð það fyrir þá, að þingið mundi taka þessa leið. Að öðru leyti get ég ekki verið að fara út í einstök atriði, sem hv.þm. nefndi. Honum er þetta kappsmál. Hann virðist vera mjög reiður, og það verða menn gjarnan, þegar þeirra áhugamál mæta andstöðu. Ég get vel skilið þetta og ætla ekki að vera að æsa skap hans frekar.

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson) Þeir hafa báðir lagt á það mikla áherzlu, hv.frsm. minni hl. og hv. 1. þm. Skagf., að þetta sé svo sérstakt, sem hér er farið fram á, þar sem það á aðeins að gilda fyrir eitt ár. Hv. 1. þm. Skagf. kallaði það vera meinsemi af okkur að leggjast á móti þessu frv.

Það var ég, sem átti það

. Nei, það á við báða. Það má segja, að það sé af meinsemi, sem þm. greiði atkv. á móti málum. Það hefir þá verið af meinsemi, sem hv. 1. þm. Skagf. greiddi atkv. á móti tekjuöflunarfrv. stj. Þá var lögð áherzla á, að það gilti ekki nema fyrir eitt ár, en hann var ekki trúaður á það. Það mætti þá beina því til hv.þm., hvort hann haldi, að Sauðárkrókur verði svo forríkur á næsta ári, að hann þurfi ekki á þessu að halda framvegis. Ég er ekki viss um, að hv.þm. sé það ljóst, hvað gerzt hefir í þessum málum hér á þingi, eftir því sem þeir töluðu. Ég er ekki viss um, að þeim sé ljóst, að það voru felldar brtt. við þetta frv., þar sem farið var fram á, að bæjarstjórnum í kaupstöðum utan Reykjavíkur og hreppsnefndum í kauptúnum, sem eru sérstök hreppsfélög, skuli heimilt að leggja vörugjald á innfluttar vörur. Ég er ekki viss um, að þeim sé það ljóst, að þessar brtt. voru felldar. Hv. Nd. vildi ekki láta þau njóta jafnréttis við Sauðárkrók. Ég hefi það fyrir satt, að flokksmenn hv. 1. þm. Skagf. hafi yfirleitt lagzt á móti till. Var það þá meinsemi af þeim að leggjast á móti þessum brtt.? Ég hefi einhverntíma sagt áður, að það er sagan um móður sankti Péturs upp aftur, að þeir vilja ekki láta önnur sveitarfélög verða þessara hlunninda aðnjótandi. En það, sem gerist svo út frá þessu, er, að samþ. er í e. hlj. þáltill. í Sþ., þess efnis að fela ríkisstj. að undirbúa heildarlöggjöf um þetta efni fyrir næsta þing. Það má alltaf slá því fram, að það þýði ekkert að segja við þá, sem eru svangir í vetur, að þeim verði hjálpað næsta haust. Það verður að sjálfsögðu séð um, að fólkið falli ekki úr hungri. En það er ekki rétt að gera sérstaka löggjöf fyrir þetta eina hreppsfélag og meina öllum öðrum hreppsfélögum að fá þessar sömu réttarbætur, ef þetta eru þá réttarbætur, og vilja ekki bíða í nokkra mánuði eftir að till. um slíka löggjöf lægi fyrir. Það þyrfti ekki að þýða það, að Sauðárkrókur yrði að bíða allt árið; maður gæti hugsað sér, að löggjöf, sem samþ. væri á vetrarþinginu næsta, gæti komið í gildi ekki seinna en 1. júlí, - meira að segja hugsanlegt, að hún gæti gengið í gildi 1. maí. Maí er mikill innflutningsmánuður alstaðar á landinu. Þyrfti því Sauðárkrókur ekki að líða mikið, þó að þetta yrði ekki samþ. nú. Ég vil ekki kannast við, að það þurfi endilega að vera af meinsemi, þó að við séum á móti þessu máli, heldur er það af því, að við teljum ekki eðlilegt, að á suma þinginu sé ýmist samþ. eða felld samskonar löggjöf og farið er fram á fyrir Sauðárkrók. Þó að Vestmannaeyjar séu nefndar, þá er því til að svara, eins og hv. 1. þm. Eyf. gerði, að eftir að löggjöfin viðvíkjandi þeim var samþ. tók Alþingi aðra stefnu í þessum málum, þá stefnu, að láta undirbúa heildarlöggjöf um þessi mál fyrir næsta þing. En aðalástæðan fyrir því, að frv. viðvíkjandi Vestmannaeyjum var borið fram, var sú, að það, sem þar var um að ræða, var í lögum áður, og var þess vegna ekki um annað en framlengingu á því að ræða. En um Sauðárkrók er öðru máli að gegna, því að hann missir einskis í, þó að þetta verði ekki samþ. Sauðárkrókur er eins illa eða vel settur eins og hann hefir verið, og það hefir verið fullyrt, að Sauðárkrók sé ekkert erfiðara að bíða eftir löggjöf um þetta efni heldur en ýmsum öðrum kaupstöðum og kauptúnum úti um land.

Frsm. minni hl. (Magnús Jónsson) Ég skal ekki fara langt út í þetta mál. Hv. sessunautur minn (MG) hefir tekið fram það, sem ég þurfti að taka fram í þessu máli. En ég verð að segja það, að ég er ekki alveg viss um, að þessi hugsunarháttur hv. 1. þm. Eyf. um að bjarga sóma þingsins með því að fella þetta frv. sé eins tárhreinn eins og hann virðist vera eftir orðum hv.þm. Það er alls ekki hægt að verjast þeirri hugsun, þegar maður heyrir á tal hv.þm., að það felist ofurlítil ögn af hefndarhug í hans mótstöðu, fyrir það, að svipað frv., sem honum var áhugamál um, var fellt. Ég vil því að hv.þm. rannsaki huga sinn og setji sig í þau spor, að það hefði verið frv. viðvíkjandi Sauðárkróki, sem hefði verið fellt í Nd., en hans áhugamál væri nú til umr. hér í þessari d. Hann ætti að rannsaka huga sinn um það, hvort hann þá hefði staðið upp og haldið þessa sömu ræðu. Ég ætla ekki að gera honum upp hvatirnar, en ákaflega er ég hæddur um, að hann hefði sparað sér þessa ræðu. Ég held, að hann hefði einmitt vitnað í því máli eins og við gerum í þessu, og sagt: Eigum við ekki a. m. k. að bjarga heiðri þessarar d. með því að láta hana vera sjálfri sér samkvæma og samþ. þetta frv., úr því að búið er að samþ. hitt? Ég þarf litlu að svara hv.frsm. meiri hl. Hann var að efast um það, að þetta eins árs takmark, sem sett er í frv., mundi verða látið gilda, og vitnaði til ummæla okkar um það, að við hefðum litla trú á því, að tekjuaukafrv., sem hér var til meðferðar og á að gilda í eitt ár, mundi aðeins gilda það eina ár. Ég skal játa það, að almennt talað hefi ég ekki mikla trú á því, þó að lög séu sett þannig til eins árs um þau mál, sem ekki sér fyrir endann á, hvernig eigi að leysa í framtíðinni, að þau lög verði ekki framlengd. En ég vil benda hv.frsm. meiri hl. á, að einmitt í þáltill., sem samþ. hefir verið um að undirbúa heildarlöggjöf um þessi mái fyrir næsta þing, er verið að sjá fyrir því, hvað á að koma í staðinn fyrir þetta frv., ef að lögum verður. Það er sá mikli munur á þessu tvennu. Það er nauðsynlegt að setja heildarlöggjöf um að hjálpa bæjar- og sveitarfélögum til þess að komast yfir verstu erfiðleikana. En það er eitt hreppsfélag, sem fer fram á, að það sé styrkt til bráðabirgða, og er rétt að gera það, því að engin hætta er á því, að það fari fram á, að þessi styrkur verði framlengdur, því að þá verða gengin í gildi hin lögin sem sýna, hvernig framhaldið á að vera. Sú líking, sem hv.þm. dró milli tekjuöflunarfrv. og þessa frv., er því alls ekki til staðar. Þá ætlaði hv.frsm. meiri hl. að slá sér upp á því að segja, að till. um að önnur kauptún nytu hins sama og farið er fram á handa Sauðárkróki hefðu fallið með atkv. sjálfstæðismanna. Ég veit ekkert um það, hvernig atkvgr. hefir fallið, en ég ætla að ganga inn á, að hún hafi fallið svona. En er nú nokkur líking þarna á milli? Annarsvegar er farið fram á af tveimur þm. þessa kjördæmis, Skagafjarðarsýslu, og þeim landsk.þm., sem komst á þing fyrir atkv. kjósenda í því kjördæmi, að fá þetta í gegn eftir eindreginni ósk íbúa Sauðárkróks. En svo eru bornar fram till. í hv.Nd. um það að færa þetta sama út yfir öll sveitar- og bæjarfélög, hvort sem þau óskuðu eftir því eða ekki. Þetta er ákaflega mikill munur. Ég vil benda hv.þm. á, að þetta er rétt eins og ef skáld sækti um skáldstyrk í fjárlögum og ekki ætti að veita hann af því að öllum öðrum skáldum væri ekki veittur skáldstyrkur. Það er nú einu sinni regla hér á þingi, að það er oft veitt þeim, sem um eitthvað sækja, þó að því sé ekki troðið upp á alla aðra. Það liggur fyrir ósk um þetta frá þessu eina hreppsfélagi, en ekki hinum. En það finnst mér eðlilegt, að þegar þingið hefir hugsað sér að setja heildarlöggjöf um þessi efni, þá sé ekki verið að troða upp á alla aðra þessum bráðabirgðaákvæðum, sem aðeins eitt hreppsfélag hefir óskað eftir. Hv. frsm. meiri hl. lagði áherzlu á, hvað fljótt þessi væntanlega löggjöf mundi koma til framkvæmda, hélt jafnvel, að hún kæmist í kring áður en mesti innflutningurinn byrjaði í maí, og þess vegna gæti þessi löggjöf komið að gagni á næsta ári að miklu leyti.

Það eru möguleikar til þess

. Þá yrði hæstv.ríkisstj. að hraða undirbúningi málsins, og síðan yrði þingið að koma sér saman um það. Svo kemur þriðja atriðið, að þessu þingi er ekki lokið ennþá og ekki séð fyrir endann á, hvort það kemur saman snemma á næsta ári. Þingið, sem nú situr, hefir það á valdi sínu, og það eru sterkar raddir um það, að halda þingið heldur síðari hluta árs, og við skulum segja, að í þinglokin verði samþ. að láta þingið ekki koma saman fyrr en um haustið. Hvar er þá þetta hreppsfélag statt með þá löggjöf, sem ekki getur orðið samþ. fyrr en í árslok næsta ár? Og þá stendur það nákvæmlega heima, að það hefði einmitt átt að samþ. þetta frv. fyrir það eina ár, sem hin almenna löggjöf getur ekki náð til. Annars skal ég ekki fjölyrða um þetta, því að þótt umr. séu ekki orðnar mjög langar, þá býst ég við, að þær séu að komast á það stig, að ekki komi mikið nýtt fram í málinu.

Magnús Guðmundsson Ég er sammála því, að frekari umr. hafi ekki mikla þýðingu. En ég til ekki láta undir höfuð leggjast að svara andmælendum frv. og þess vegna segi ég fáein orð. Það er ekki furða, þó að maður skipti skapi yfir afstöðu hv. 1. þm. Eyf., því að hún er sú aumasta, sem ég hefi fyrir hitt hér á þingi, að hann skuli flytja samskonar mál eins og þetta, og berjast svo móti þessu máli, að því er séð verður fyrir það eitt, að hans frv. var fallið.

Hvernig var með -tóbakstollinn?

. Ég man ekki til, að hv.þm. hvikaði til í því máli.

Þetta átti við þann hv.þm., sem er að tala

. Ég skil ekki, hvað hv.þm. á við. Það stoðar ekkert í þessu máli að vísa til endurskoðunar á skattalöggjöf bæjar- og sveitarfélaga. Sú endurskoðun getur ekki farið fram fyrr en á næsta þingi. Og þótt það þing samþykki löggjöf þar að lútandi, sem alveg er óvíst, þá kemur hún ekki til framkvæmda fyrr en 1937, - og hvernig eiga hin bágstöddu sveitarfélög að bjargast til þess tíma? Sú lausn, sem hér er ráðgerð, er ekki nema til bráðabirgða, og ef það kemur á daginn, að framlengja þurfi þessi lög, eins og hv.frsm. meiri hl. virtist óttast, þá er það fyrir það eitt, að þingið setur ekki á næstunni heildarlöggjöf um þessi mál, eins og við er búizt. En fari svo, er vissulega þörf á þessu frv. Hv. þm. var að spyrja mig, hvernig atkvgr. um þetta mál hefði farið í Nd. Ég er því alveg ókunnugur. Hv. þm. getur ekki krafið mig reikningsskapar um það, hvernig atkvgr. hefir farið í þeirri deild. Ég verð að biðja hann að fara þangað til að spyrjast fyrir um, hvers vegna það var fellt að láta samskonar ákvæði ná til allra sveitar- og bæjarfélaga. Hv. þm. sagði, að Sauðárkrókur missti ekki í við þetta og það gegndi öðru máli með Vestmannaeyjar. Það er að vísu rétt, að Vestmannaeyjar hafa svipað gjald áður, en einu sinni var málið líka nýtt fyrir þeim, og var samþ. samt. Og það verður alltaf einu sinni fyrst, sem þarf að samþ. hvert mál, hvort sem það er endurnýjað síðar eða ekki. Hv. frsm. meiri hl. sagði, að það væri ekki meinsemi að vera á móti þessu máli. Ég held, að það geti ekki verið annað en meinsemi að neita Skagafjarðarhéraði um heimild til að hlaupa undir bagga með einu sveitarfélagi héraðsins á þann hátt, sem frv. ráðgerir.

Jón Auðunn Jónsson Ég vil gera grein fyrir atkv. mínu. Ég tel þetta mál sambærilegt við frv., sem samþ. var hér um heimild fyrir bæjarstj. Vestmannaeyja. Hér er ekki um annað en heimild að ræða fyrir hreppsnefndir og héraðsstjórnir í Skagafirði að koma fyrir gjöldum fyrir þessi hreppsfélög, heimild um að skattleggja íbúana á þennan hátt, sem hér er farið fram á. Það má vera, að sýslunefnd Skagafjarðarsýslu setji þau skilyrði, að nokkur hluti þessara tekna verði tekinn til þarfa annara sveitarfélaga, sem líka eru illa stödd. Þetta er því vel sambærilegt við Vestmannaeyjafrv. Hinsvegar er ég ekki kominn til að segja, að ég ætli að samþ. slík gjöld fyrir önnur héruð, sem hafa miklar tekjur frí öðrum bæjarfélögum, t. d. eins og Ísafjarðarkaupstaður, sem fær helming af tekjum sínum úr Norður-Ísafjarðarsýslu og vesturÍsafjarðarsýslu. Þarna skilur mikið á milli um framkvæmd og innheimtu. Hér eru það héraðsbúar sjálfir, sem gjalda, en þar væru það aðrir að nokkru leyti, sem inna gjöldin af höndum. Það væri því undarlegt að leggjast á móti þessu máli, eftir að hv.þdm. hafa samþ. sömu heimild fyrir Vestmannaeyjar, sem að öllu leyti er sambærileg við þessa.

Magnús Torfason Það er ekki af því, að ég vilji taka fram fyrir hendurnar á n. og hv.frsm., að ég kveð mér hljóðs, heldur er það sökum þess, að ég þarf að víkja mér frá og vildi þess vegna geta lokið því af að tala um brtt. á þskj. 728, sem ég hefi borið hér fram, en hún er brtt. við a-lið brtt. á þskj. 716. Sú brtt. er við till. frumv. um það, hvernig útvarpsumræður skuli fara fram. Þetta er nýmæli í þingsköpum, og þess vegna er ekki nema eðlilegt, að það geti komið fyrir, að það sé ekki eins gerhugsað og skyldi. Á ég þar sérstaklega við þetta, að þessar reglur um útvarpsumr. eigi nú að vera lögákveðnar, í staðinn fyrir að hingað til hafa aðeins verið samþykktir um þetta frá stóru flokkunum. Á ég þar sérstaklega við það, að þessar reglur, sem þarna eru, virðast mér koma að nokkru leyti í bág við stjórnarskrána. Og hvað það snertir, þá veit ég ekki betur en samkv. stjskr. hafi allir þm. fullt málfrelsi. En samkv. þessum reglum um útvarpsumr. eiga einstakir þm. að vera þar undanteknir. Þetta samþýðist ekki stjskr., og því hafa verið bornar fram till. til þess að ráða bót þar á. Hv. flm. frv., 1. þm. Árn., hefir sjálfur komið með till. í þessu efni, og kann ég honum þakkir fyrir. En ég sé samt sem áður ekki, að þar sé tekið nógu djúpt í árinni; þar er ennþá hanki á. Sá hluti af brtt., sem hér á við, hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Forseti veitir þingmanni utan flokka, ef sérstaklega stendur á, færi á að eiga þátt í útvarpsumr. að einhverju leyti.“ Það eru orðin „ef sérstaklega stendur á“, sem ég verð að telja, að komi í bág við stjskr. Þingmenn eiga að hafa fullt málfrelsi. Ég vil jafnvel segja, að mjög sé lagt á tæpasta vað, þar sem stendur í till., að forseti geti veitt þingmanni utan flokka leyfi til að taka þátt í þessum umr. að einhverju leyti. Þetta er þó ekki ákveðnara en það, að það er ekki tekið fram fyrir hendurnar á forseta um að fullnægja þessu ákvæði stjskr. að öllu leyti. Þess vegna get ég látið það liggja á milli hluta. Ég vænti þess fastlega, að brtt. mín á þskj. 728, sem bætir úr þessu, verði samþ. - Ég tel svo ekki þörf á að fara fleiri orðum hér um, nema þessu verði mótmælt.

Forseti (JörB): Útbýtt er í deildinni brtt. á þskj. 745, og þarf afbrigði til þess að hún megi komast hér að.

Frsm. meiri hl. (Stefán Jóh. Stefánsson) Þessu máli var vísað til allshn., og eins og nál. á þskj. 714 ber með sér, hefir meiri hluti allshn. lagt til, að frv. verði samþ. óbreytt, en minni hl., hv.þm. Snæf. og hv. 8. landsk., voru ekki reiðubúnir að taka afstöðu til málsins eins og það lá fyrir í n. Ég skal svo leyfa mér að fara örfáum orðum um frv., sérstaklega þau tvö ákvæði þess, sem hafa í för með sér verulegar breyt. frá því, sem nú er, því að meginhluti frv. er leiðréttingar á tilvitnunum til stjskr., því að þær tilvitnanir til stjskr., sem nú eru í þingsköpum, eiga ekki allar við nú, vegna þeirra breyt., er gerðar voru á stjskr. árið 1934. Eru þessar leiðréttingar sjálfsagðar, og veit ég, að enginn hv.þdm. hefir neitt við þær að athuga. Sömuleiðis má gera ráð fyrir, að ákvæði og reglur um útvarpsumr. geti ekki valdið verulegum ágreiningi, því að þær hafa gilt til þessa, þó að þær hafi ekki fengið lagalega staðfestingu fyrr en það er lagt til nú. Önnur sú breyt., sem er verulegt nýmæli frá því, sem nú er, er í 16. gr. frv. Þar er lagt til, að takmarka megi umr. meira en gert hefir verið til þessa. Þar er aðallega um það að ræða, að forseti megi leggja til, að umr. skuli ljúka á tveimur klukkustundum, en slíkar tillögur forseta skuli bornar undir deildarfund, þegar umr. fara fram í deildum, en sameinað þing, þegar umr. fara þar fram. Meiri hl. n. telur þetta mikla bót, því að nú dragast umr. oft mjög úr hófi fram. Ég skal líka taka það fram, að það er ekki meiningin með þessu ákvæði að takmarka á nokkurn óeðlilegan hátt málfrelsi manna á þingi, heldur koma nýju skipulagi á umr. um mál, svo að þær dragist ekki óeðlilega mikið, og að hindra megi „málþóf“, sem ekki er óþekkt á síðustu tímum. Það er engum vafa bundið, að það kastar rýrð á þingræðið, ef umr. um mál dragast úr hófi fram beinlínis af óþörfum málalengingum. Það getur beinlínis komið óorði á löggjafarsamkomu þjóðarinnar, ef slíku er haldið uppi. Í nágrannaríkjum okkar á Norðurlöndum hafa verið lögfest ákvæði, er ganga í svipaða átt og sett hafa verið í sama skyni, að hindra óþarfar málalengingar á löggjafarþingunum. Í Danmörku gilda t. d. mjög ströng ákvæði um takmörkun á umr. í ríkisþinginu, mun strangari en lagt er til, að sett verði með frv. Mun okkur eigi síður vera þörf á slíkum fyrirmælum. Ég vænti því, að allir hv.þm. geti nú orðið sammála um að setja þessar reglur, sem gætu orðið til þess að greiða fyrir störfum þingsins yfirleitt. Þá er hitt atriðið, sem ég þarf nokkuð að minnast á, en það eru ákvæði 10. og 20. gr. frv. um það, hvernig málum megi ljúka á þingi við atkvgr. Þar er um nýmæli að ræða, eins og drepið var á við 1. umr., og þá var því hreyft af einum hv.þm., að vera mætti, að þessi ákvæði frv. væru brot á stjskr. Þykir mér því hlýða að fara um þetta atriði nokkrum orðum. Í 10. gr. frv. eru ákvæði um það, að þm., sem er á fundi, en greiðir ekki atkv. án lögmætra ástæðna, skuli teljast taka þátt í atkvgr. Svipuð ákvæði eru í 20. gr. frv. Nú hefir því verið haldið fram, að þessi fyrirmæli í 10. og 20. gr. frv. brytu í bága við 40. og 48. gr.stjskr. Þarf því að athuga þetta nokkru nánar. Í 3. málsgr. 40. gr. núgildandi stjskr. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Þegar Alþingi skipar eina málstofu, þarf meira en helmingur þingmanna úr hvorri þingdeild að vera á fundi og eiga þátt í atkvgr., til þess að fullnaðarsamþykkt verði lögð á mál; ræður þá atkvæðafjöldi úrslitum um einstök málsatriði. En eigi ná þó lagafrumvarp, önnur en frumvarp til fjárlaga og fjáraukalaga, fullnaðarsamþykki, nema tveir þriðjungar atkvæða þeirra, sem greidd eru, séu með þeim.“ Og í 48. gr.stjskr. segir um deildarfundi, með leyfi hæstv. forseta: „Hvorug þingdeildin getur gert samþykkt um mál, nema meira en helmingur þingdeildarmanna sé á fundi og greiði þar atkvæði“. Þetta er orðrétt í 36. gr.stjskr. frá 1874 orðað svo um báðar þingdeildir: „Hvorug þingdeildin má gera ályktun um neitt, nema að minnsta kosti tveir þriðjungar þingmanna séu á fundi og greiði þar atkvæði“. Síðar var svo tveim þriðju breytt í „meira en helmingur þingmanna“ o. s. frv. Nú hefir því verið hreyft við 1. umr., að þar sem stjskr. segir „meira en helmingur þingdeildarmanna sé á fundi og greiði þar atkvæði“, þá sé óheimilt að skilgreina það þannig, að þdm. teljist greiða atkv., ef þeir sitja hjá atkvgr. án lögmætra ástæðna, og þannig er það samkv. þingsköpunum frá 1915, sem nú gilda. - En eins og hv.flm. frv. tók fram við 1. umr., þá voru hér í gildi fyrir þann tíma önnur þingsköp, frá 7. apríl 1876, og fyrirmæli 35. gr. þeirra þingskapa hljóða þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Hvorug þingdeildin má gera ályktun um neitt mál, nema að minnsta kosti 2 þriðju þingmanna séu á fundi og greiði atkvæði. Skyldur er hver þingmaður að vera viðstaddur þegar atkvæði eru greidd, nema hann hafi lögmæt forföll eða fararleyfi (42. gr.). Nú greiðir þingmaður ekki atkv. að viðhöfðu nafnakalli, og er hann þá skyldur að leiða rök að því, hvers vegna hann ekki greiðir atkvæði. Ber forseti þá undir þing eða þingdeild, hvort ástæður þingmannsins skuli gildar taka. Ef þing eða þingdeild ógildir ástæður þessar, skal svo álíta sem þingmaðurinn hafi greitt alkvæði með meiri hlutanum. Sama á sér stað, ef hann skorast undan að gera grein fyrir aðferð sinni“. Strax í þessum þingsköpum frá 1876, rétt eftir að stjskr. frá 1874 gekk í gildi, er talið heimilt að skýra þetta þannig, ef þingmaður án lögmætra ástæðna situr hjá atkvgr., þá telst hann samt taka þátt í henni. Og ég fyrir mitt leyti er ekki í neinum vafa um, að það er leyfileg skýring samkv. ákvæðum stjskr. Við getum athugað, hvernig þetta hefir verið samkv. 11. gr. stjórnskipunarlaganna frá 1903. Þar segir svo: „Hvorug þingdeildin má gera ályktun um neitt, nema meira en helmingur þingmanna sé á fundi og greiði þar atkvæði“. Í þessum stjórnskipunarlögum er aðeins sú breyt. gerð frá því, sem áður var, í stjskr. frá 1874, að 2/3 er breytt í 1/2 þingm. á fundi, og eru þau ákvæði í gildi enn í dag. Í samræmi við stjórnskipunarlögin frá 1903 voru sett ný ákvæði í lögum um þingsköp handa Alþingi 10. nóv. 1905. Þar segir svo í 42. gr., með leyfi hæstv. forseta: „Hvorug þingdeildin má gera ályktun um neitt mál, nema meira en helmingur þingdeildarmanna sé á fundi og greiði þar atkvæði. (11. gr. stjórnarskipunarlaga 3. okt. 1903). Skylt er þingmanni, hvort heldur í deild eða sameinuðu þingi, að vera viðstaddur, er atkvæði eru greidd, nema hann hafi lögmæt forföll eða fararleyfi (50. gr.). Nú er haft nafnakall við atkvæðagreiðslu og þingmaður greiðir eigi atkvæði, og skal hann þá leiða rök að því. Forseti sker úr, hvort þau rök skuli gild talin, en þingmaður getur skotið þeim úrskurði undir atkvæði deildarinnar eða þingsins. Ef þau eru ógild, telst atkvæði þingmannsins með meiri hlutanum. Svo er og, ef hann færist undan að rökstyðja undanfærslu sína“. Þarna eru þessi þingsköp frá 1905 óbreytt, að skýra ákvæði stjskr. þannig, að ef þingmaður situr hjá atkvgr. án þess að færa fullnægjandi rök fyrir því, þá telst hann, eða þeir, ef fleiri eru, greiða atkv. með meiri hl., þó hann hafi neitað að greiða atkv. Í stjórnarskránni frá 1874 og stjórnskipunarl. frá 1903 eru alveg samskonar ákvæði eins og nú eru í 40. og 48. gr.stjskr. um atkvgr. á Alþingi. Og í þingsköpunum frá 1876 og 1905 eru þau ákvæði skýrð á þá lund, að þingm., sem neiti að greiða atkv. án lögmætra ástæðna, teljist samt taka þátt í atkvgr. En með þingsköpunum frá 1905 er þessu breytt, eins og kunnugt er. Skilgreining þingskapanna frá 1876 og 1905 á fyrirmælum stjskr. frá 1874 og stjórnskipunarl. frá 1903 eru og alveg í samræmi við skýringu þingskapa landsþingsins danska á grundvallarlögunum. Í Grundloven nr. 489 10/9 1920, 60. gr., segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Intet af Tingene kan tage nogen Beslutning, naar. ikke over Halvdelen af dets Medlemmer er til Stede og deitager í Afstemningen“. Þetta er alveg samskonar ákvæði og í stjskr. vorri frá 1874 sem gildir enn í dag að öðru leyti en því, að tala þingmanna fyrir lögmæti fundar var færð úr 2/3 niður í fullan helming þingm. í stjórnskipunarlögunum frá 1903. Í Forretningsorden for Landstinget, 3/10 1918, 39. gr., segir ennfremur svo, með leyfi hæstv. forseta: „Tinget kan ingen Beslutning tage, naar ikke over Halvdelen af dets Medlemmer er til Stede og tager Del í Afstemningen. Medlemmer, som ved Valg afgiver blanke eller urigtigt eller ufuldstændigt udfyldte Stemmesedler, eller som ved anden Afstemning svarer „stemmer ikke“, betragtes som værende til Stede og deltagende í Afstemningen“. Það er þess vegna alveg greinilegt, að Danir hafa skýrt grundvallarlög sín alveg á sama hátt og Alþingi hefir skýrt stjskr. í þingsköpum sínum frá 1876 og 1905. - Í fræðibók, sem Knud Berlin hefir skrifað  (K. Berlin: Den danske Statsforfatning, I. bls. 457)  , minnist hann á fyrirmæli 60. gr. grundvallarlaganna dönsku, og hefir ekkert að athuga við ákvæði þingskapanna fyrir landsþingið í 39. gr. þeirra, sem ég var að lesa upp hér á undan, og telur þau ekki brjóta í bága við 60. gr. grundvallarlaganna. Er því þessi fræðimaður alveg á sama máli og við í meiri hl. allshn., og ég er í engum vafa um það, að það sé fullkomlega heimilt að skýra þetta þannig, bæði samkv. grundvallarlögunum og stjskr., að sá þingm., sem á fundi situr hjá og neitar að greiða atkv. án þess að færa gild rök fyrir því, að hann teljist taka þátt í atkvgr. Því að sá, sem neitar að greiða atkv., hefir samt áhrif á atkvgr. og tekur því þannig þátt í henni. Atkvæði getur komið fram á þrennan hátt. Í fyrsta lagi þannig að greiða atkv. með málinu, í öðru lagi á móti því, og í þriðja lagi með því að neita að greiða atkv. eða láta fyrirfarast að gera það. Í því, að sitja hjá við atkvgr., getur verið fólgin fullkomin afskiptasemi af málinu, og getur meira að segja oft verið bein afskiptasemi, eins og þrásinnis hefir komið á daginn hér á Alþingi. Bæði samkv. eðli málsins og viðurkenndum skýringarreglum á lögum og einnig í samræmi við það, sem talið hefir verið gilt hér á landi frá 1874-1915, og í Danmörku um langt árabil, hika ég ekki við að fullyrða, að þessi ákvæði frv. séu í fullu samræmi við stjskr. og hagnýt vinnubrögð í meðferð mála. Ég tel mig fullkomlega hafa sýnt fram á, að þessi ákvæði komi ekki á nokkurn hátt í bága við gildandi stjskr. Ég álít, að það sé nauðsynlegt, að þetta ákvæði komist ótvírætt inn í þingsköpin. - Það er óeðlilegt og ófært, að þingmenn, sem sitja hjá atkvgr., geti eyðilagt mál, án þess að þeir færi nokkur frambærileg rök fyrir því. Að mínu áliti er það beinlínis háskasamlegt fyrir þingræðið, ef á að viðhafa þá aðferð eftirleiðis. Þess vegna er nauðsynlegt fyrir þá, sem vilja varðveita þingræðið, að taka þetta ákvæði upp í þingsköpin og einnig að setja reglur, er girða fyrir það, að umr. geti dregizt úr hófi fram. Ég vil því vona, að þessar breyt. á þingsköpunum, sem hér liggja fyrir, verði lögfestar á yfirstandandi Alþingi.

Thor Thors Eins og hv.frsm. meiri hl. gat um, þá gat allshn. ekki orðið sammála um afgreiðslu þessa frv. Hv. 8. landsk. og ég óskuðum eftir, að málið væri rannsakað nánar. Fyrst og fremst fórum við fram á það, að frv. væri lesið á nefndarfundi og athugað og borið saman við þingsköpin, en þeirri ósk fékkst ekki fullnægt. Formaður n., hv. 2. þm. Reykv., var ákveðinn í að láta málið ganga fram án nokkurrar frekari rannsóknar. Mér er sagt, að þetta frv. sé samið af forsetum Alþingis og skrifstofustjóra þess; og ég efa ekki, að frágangurinn á því sé góður. En ef þessi breyt. á að verða til heilla, þá er mikilsvert, að fullt samkomulag sé um hana á milli þingflokkanna. Þingsköpin eiga að vera þær reglur, sem þingm. koma sér saman um að fylgja við umr. á Alþingi og til þess að greiða þar fyrir framgangi mála. Það er sýnilegt, að ef með harðfylgi á að þrýsta fram breytingum á þingsköpum, gegn vilja minnihlutaflokksins í þinginu, þá veldur það vitanlega mikilli óánægju í þeirra hóp. Og þeir, sem óánægðir eru, hafa alltaf einhverja leið til þess að brjóta þingsköp, sem þeir telja ranglát og ósanngjörn. Það vill nú svo vel til, að flokkarnir á Alþingi skipuðu nefnd 1934 til þess að endurskoða þingsköpin, og var hún skipuð mönnum úr öllum þingflokkum. Hún situr enn á rökstólum, en hefir að vísu ekki tekið þetta verkefni til ýtarlegrar meðferðar; en það er full ástæða til að knýja hana til að ljúka þeim störfum. - Vegna þess, hvað nú er orðið áliðið þings, er mjög vafasamt, að þetta frv. nái fram að ganga. Ég tel því heppilegra, að því verði frestað til næsta þings, og þá sérstaklega með tilliti til þess, að nauðsynlegt er, að fullt samkomulag verði á milli flokkanna um fyrirhugaðar breyt. á þingsköpunum. Við, sem erum í minni hl. allshn., viljum fresta málinu og berum fram svo hljóðandi till. til rökst. dagskrár, sem ég skal lesa hér upp, með leyfi hæstv. forseta: „Þar eð þingflokkarnir hafa skipað nefnd til að semja um breytingar og endurbætur á þingsköpum og þar eð deildin telur æskilegast, að þingsköp séu sett með samkomulagi allra flokka, vill hún vísa þessu máli til fyrrgreindrar nefndar, og tekur því fyrir næsta mál á dagskrá“. Ég vænti þess, að dagskrártill. verði rædd jafnframt frv. sjálfu. Og ég vil enn á ný minnast á nauðsyn þess, að fullt samkomulag náist í þessu máli. Þeir flokkar, sem nú eru í meiri hl. í þinginu, geta vitanlega komið þessu frv. í gegn og sett í bili þær reglur, sem þeim sýnist. En það er ekki vist, hversu lengi þeir njóta þess meiri hl., sem þeir hafa nú, og ef skjótlega breytist um meirihlutaaðstöðu í þinginu, sem fyllilega má búast við, þá vænti ég, að þeir sjái, að ofbeldi í þessu máli hafi ekki verið það heillavænlegasta. Ég vil því styðja að samkomulagsleið í þessu máli.

Forseti (JörB): Mér hefir borizt rökst. dagskrá frá hv.þm. Snæf. og hv. 8. landsk., svo hljóðandi: „Þar eð þingflokkarnir hafa skipað nefnd til að semja um breytingar og endurbætur á þingsaköpunum og þar eð deildin telur æskilegast, að þingsköp séu sett með samkomulagi allra flokka, vill hún vísa þessu máli til fyrrgreindrar nefndar og tekur því fyrir næsta mál á dagskrá.“ Dagskrártill. þessi liggur hér einnig fyrir til umr.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Þetta frv. um breyt. á þingsköpum Alþingis er áreiðanlega eitt af þeim merkari málum, sem fyrir þessu þingi liggja. Ég gat því miður ekki hlustað á ræðu hv.frsm., en frá mínu sjónarmiði er það alveg tvímælalaust, að ef við getum ekki skapað þinginu reglur eða vinnubrögð í samræmi við þann hraða, sem nú er umhverfis okkur, þá er ég viss um, að þingræðið tapar virðingu hjá þjóðinni. Og ég er ekki í vafa um, að þessar till., sem hér liggja fyrir, eru til stórkostlegra bóta fyrir vinnubrögðin á Alþingi. Það er aðalatriðið, að hægt sé að koma í veg fyrir málþófið, sem stundum er alveg óhæfilegt, og nokkur önnur nýmæli eru í frv., sem telja má álíka merk og þetta. Um dagskrártill. hv.þm. Snæf. og 8. landsk. vil ég segja það, að mér finnst ekki neitt í vegi fyrir því, að samkomulag geti orðið á milli flokkanna um þingskapabreytinguna, þó að þessi nefnd frá síðasta þingi hafi ekki unnið að málinu á þann hátt, að samkomulag hafi náðst. Það var sett upp af hálfu andstöðuflokka stj., að samkomulag yrði um skipun forseta þingsins, þannig að forsetastöðunum yrði skipt á milli meirihlutaflokkanna og andstæðinga stj. En það hygg ég, að ekki geti gengið, því að forsetar ráða mjög miklu um gang mála í þinginu. - En ég get ekki séð að það séu neitt minni líkur fyrir samkomulagi um málið nú, undir meðferð þess hér í þd., eða t. d. í hv.allshn., sem skipuð er mönnum úr öllum þingflokkum, heldur en í þeirri nefnd, sem sett var til þess af flokkunum á síðasta þingi. Þessar brtt. eru ekki margbrotnar, og flokkarnir geta verið ákaflega fljótir að koma sér niður á því, hvort þeir aðhyllast þær eða ekki, eða hvort líkur eru til samkomulags um þær. Það er alls ekki lokuð leið fyrir samkomulagi, þó að frv. gangi nú til 3. umr. Aðalatriðið er það, að þingmenn geri það upp við sjálfa sig hvort þeir aðhyllast brtt., sem ganga í þá átt að bæta vinnubrögð þingsins frá því, sem þau eru nú. Það er alls ekki svo að skilja, að meiri hl. þingsins sé að setja núv. minni hl. reglur til að haga sér eftir í þinginu, því að vitanlega gerir núv. þingmeirihluti sér það ljóst, að hann verður einnig að beygja sig fyrir þessum reglum nú, og jafnframt sem minni hl. á Alþingi, þegar að því kemur. Hér er því alls ekki um það að ræða, að verið sé að setja nein höft á minni hl. eða þvingunarráðstafanir heldur vinnubragðareglur, sem allir þingflokkar séu jafnreiðubúnir til að fylgja við störf á Alþingi, bæði sem meiri og minni hl. Ég álít, að hægt sé að koma málinu fram á þessu þingi með samkomulagi. Ég hefi staðið lítilsháttar að undirbúningi þessa frv. með forsetunum og skrifstofustj. Alþ., því að ég hefi svo oft veitt því athygli, hver nauðsyn er á því að laga vinnubrögð þingsins. Mér er því áhugamál að fá frv. afgr. nú, svo að hægt verði að beita því á Alþingi, sem kemur saman nú eftir áramótin. En ef málinu verður nú frestað, þá er útilokað, að það verði hægt.

Jörundur Brynjólfsson [óyfirl.]: Það eru aðeins örfá orð. Ég vil láta í ljós þakklæti mitt til hv. meiri hl. allshn. fyrir afgreiðslu hans á þessu máli. Það hefir verið og er meining okkar, sem að þessu frv. stöndum, að gera auðveldari störf þingsins og afgreiðslu mála þar. Og í ýmsum greinum þessa frv. eru ákvæði þingskapanna gerð ljósari en þau eru nú. Það er vitaskuld ekki meiningin fyrir mér og þeim mönnum, sem að þessu frv. standa, að beita minni hl. þingsins hlutdrægni eða einhverskonar ofbeldi. Slíkt mundi vissulega hefna sín, því að öllum er ljóst, að þeir geta orðið í minnihl. aðstöðu á Alþingi. Hér er aðeins um að ræða nauðsynlegustu ákvæði til þess að gera vinnubrögðin hraðari og léttari. Brtt. eru ekki margbrotnar. Það á að gera auðveldara að veita afbrigði frá þingsköpum fyrir málum, sem ríkisstj. stendur að, þannig að þau megi veita með einföldum meiri hl. atkv. í þd. og Sþ. Þykir það eðlilegt, því að ætla má, að þau mál þurfi fremur öðrum fram að ganga. Einnig er gerð sú breyt., að ekki þurfi leyfi til þess, að mál megi flytja á þingi, þó liðnar séu fjórar vikur af þingtímanum, ef þau eru flutt af ríkisstj. eða einhverjum fyrir hennar hönd, eða ef n. flytur þau óskipt. Þá er takmörkun ræðutímans umfram það, sem verið hefir. Þar er eiginlega aðeins um nokkuð annað form að ræða, sem sízt ætti að vera hv. minni hl. til andúðar, því mér virðist réttur minni hl. betur tryggður með þessum ákvæðum heldur en verið hefir. Eins og ákvæði þingskapanna eru nú, er heimilt að skera niður umr. Að vísu er svo til tekið að slíkt megi gera, þegar umr. dragast úr hófi fram, en það er vitanlega á valdi þess meiri hl., sem að niðurskurðinum stendur, að skera úr því, hvað er úr hófi fram. Hann getur því, ef honum býður svo við að horfa, skorið niður umr. allharkalega fyrir minni hl. Þetta ákvæði þingskapanna er látið halda sér, en til viðbótar er gert ráð fyrir, að takmarka megi umr. fyrirfram, og þegar þanniger farið að, er það á valdi forseta, og beinlínis lagt honum á herðar, að skipta ræðutímanum sem jafnast milli þeirra, sem með málinu standa, og hinna, sem mótmæla því, eða eftir flokkum, ef um slík mál er að ræða. Á þennan hátt held ég, að það verði tryggara, að menn séu ekki beittir misrétti, heldur en þegar skornar eru niður umr. eftir núgildandi ákvæði þingskapa, án tillits til þeirrar þátttöku, sem verið hefir í umr. áður. Getur svo staðið á, þegar því ákvæði er beitt, að mest hafi verið talað um málið frá annari hliðinni og annaðhvort andstæðingar eða meðmælendur málsins sama og ekkert komizt að. Það má að vísu segja, að við þessu ákvæði sé ekki hróflað með þessum brtt., en þar sem hið nýja ákvæði miðar fremur til þess, að gætt verði réttlætis, má búast við, að sá háttur verði tekinn upp, þegar takmarka á umr., með tilliti til þess, að báðar hliðar málsins geti komið fram. Það er náttúrlega fjarri mér, þó ég flytji þetta frv., að ég vilji ekki hafa samkomulag um afgreiðslu málsins. Ég vildi gjarnan, að þingflokkarnir gætu samið um málið. Í samkomulagi um afgreiðslu þess væri a. m. k. fólginn nokkur ávinningur fyrir þá, sem að því standa, þó ég hinsvegar telji ekki mikið upp úr slíku samkomulagi leggjandi fyrir framtíðina, því það mundi ekki hafa áhrif á aðra en þá, sem að því standa; þegar nýir menn koma inn í þingið, þykir mér ekki víst, að þeir teldu sig bundna af slíku samkomulagi, heldur mundu þeir haga sér eftir því, sem þeir telja sér heimilt innan ramma þingskapanna. Býst ég því við, að þetta hafi ekki svo mjög mikið að segja, nema hvað það vitanlega er ætið æskilegt, að samkomulag geti verið innan þings um afgreiðslu mála. Virðist mér, eins og hæstv.forsrh., ekki útilokað, að einmitt sú n., sem um málið fjallar hér í d., geti samið um það og komizt að viðunandi niðurstöðu. Ég verð að segja, að ég hygg þessa n. þannig mönnum skipaða, að ef hún getur ekki orðið ásátt um málið, veit ég ekki, hvort meiri von er til, þó öðrum væri falið það, að þeir gætu komið sér saman um afgreiðslu þess. Hitt hygg ég, að öllum geti komið saman um, að eins og afgreiðsla mála gengur stundum hér á þingi nú, er ekki við það hlítandi fyrir neinn meiri hl., hver sem hann er. Um brtt. þær, sem fram hafa verið bornar, hygg ég, að ekki þurfi að vera ágreiningur. Ég get sagt það fyrir mitt leyti um brtt.hv. 2. landsk., að ég get á hana fallizt. Ég tel fráleitt, þó maður sé utan flokka, að hægt sé að svipta hann málfrelsi við útvarpsumr. - Hvað snertir brtt.hv.þm. Mýr., þá hélt ég, að ákvæðið, sem hann vill breyta, yrði ekki misskilið. En það, að honum sýnist það geta valdið misskilningi, Sannar, að fleiri geta litið svo á. Ef brtt. er samþ., hygg ég, að ekki sé hægt að misskilja ákvæðið; að því leyti er hún til bóta, og get ég því á hana fallizt. Það er nauðsynlegt um hvaða löggjöf sem er, að hún sé skýr og ákveðin, en það gildir ekki sízt um þær reglur, sem þingið sjálft hagar sinni starfsemi eftir, og er því mjög áríðandi, að ákvæði þingskapa séu sem ljósust og verði á engan hátt misskilin. - Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um málið af minni hálfu. Hv. 1. landsk. rakti ýtarlega gang þess ákvæðis, sem sætti hér nokkrum andmælum við 1. umr., svo ég þarf þar engu við að bæta.

Jakob Möller [óyfirl.]: Út af hinni löngu ræðu hv. 1. landsk. um það atriði þessa máls, sem deilt var um við 1. umr., verð ég að segja það, að því fór fjarri, að röksemdir hv.þm. hrófluðu nokkuð við mínum skilningi á þeim ákvæðum, sem hér er um að ræða. Fyrir mér er það enginn guðsdómur, hvað venja er eða regla í Danmörku; það getur verið, að einhverjir aðrir hv.þm. láti það skera úr fyrir sig, en ég get ekki tekið slíka reglu fram yfir það, sem heilbrigð skynsemi hlýtur að úrskurða. Þó þessari dönsku reglu hafi verið fylgt hér frá 1876 til 1915, þá bindur það okkur ekki neitt. En 1915 var það vit ráðandi, að Íslendingar létu sér skiljast, að ákvæði stjskr. um það, að til þess að gera fullnaðarályktun um mál á Alþingi þurfi meira en helmingur þingmanna að vera á fundi og greiða þar atkv., þýddi annað en það, að það nægði, að helmingur þingmanna væri á fundi, þó minni hl. þeirra tæki þátt í atkvgr. Mönnum skildist, að þetta gat ekki samrýmzt, og því var þingsköpunum breytt, en stjskr. látin haldast óbreytt. En nú er komin fram till. um að færa þetta aftur í gamla, danska horfið og láta orð stjskr. þýða allt annað en þau segja. Ef það væri svo, að það ætti að nægja, að helmingur þm. sé á fundi, er atkvgr. fara fram, þá þyrfti vitanlega ekkert frekar að taka fram um þetta, hvorki í stjskr. eða þingsköpum. En nú er bætt við, að það þurfi meira til þess að atkvgr. sé lögmæt; að það þurfi líka meira en helmingur þm. að taka þátt í atkvgr. Náttúrlega er það ekkert annað en firra, eins og hver maður getur séð, að það geti talizt að taka þátt í atkvgr. að greiða ekki atkv. Það er svo augljós mótsögn við heilbrigðan skilning, að það er óskiljanlegt, að nokkur skuli leyfa sér að halda slíku fram, enda hefði það ekki verið gert, ef þessi ágæta danska regla hefði ekki verið til; það er svo sem auðvitað. Þar við bætist, að þetta ákvæði stjskr. hefir vissulega sinn fyllilega réttmæta tilgang. Það á að girða fyrir, að það geti komið fyrir, að mál sé afgr. frá Alþingi með minni hl. atkv., og sá tilgangur er fyllilega réttmætur. Sú breyt., sem hér er farið fram á, gerir mögulegt að afgr. mál frá Alþingi án þess að meiri hl. þm. sé því fylgjandi. Hv. 1. landsk. var eitthvað að vísa til þingræðis og hvað væri vilji þeirra manna, sem fylgdu þingræðinu. Slík orð fara illa í munni þeirra manna, sem vinna að því, að hægt sé að afgr. mál með minni hl. á Alþingi. Og þau fara illa í munni þeirra manna yfirleitt, sem leggja lið frv. hæstv. forseta, þegar undan eru skildar orðalagsbreyt., sem eru til samræmis við þær breyt., sem orðið hafa á stjskr., og þess vegna réttmætar. Hæstv. forseti talaði fagurlega um takmörkun ræðutíma og rétt þm. til að tala á alþingi. En það er vissulega ekki í anda þingræðisins að setja slíkar skorður við málfrelsi þm. sem farið er fram á í þessu frv. Ég skal ekki þrátta mikið um þessi atriði; mér virðist þau svo ljós, að löng ræðuhöld um þau séu þýðingarlaus. Menn hljóta sjálfir að geta gert sér grein fyrir, hvað rétt er í þessu efni, þegar aðeins er á það bent. Ég vildi þó vekja athygli á því, að það er alls ekki svo saklaust eins og hæstv. forseti vildi vera láta að breyta ákvæðunum um afbrigði. Í 19. gr. þingskapanna er ákveðið, að ekki megi taka mál til umr. fyrr en liðnar eru tvær nætur frá því að því er útbýtt, og að ný mál megi ekki taka fyrir eftir að fjórar vikur eru liðnar af þingtímanum nema með samþykki d.; það ákvæði nær þó eigi til breyt. á stjskr. eða þingsköpum. Þessu vill hæstv. forseti breyta þannig, að eigi þurfi heldur að leita samþykkis d. um, að það megi koma fyrir frv., sem flutt eru af hálfu stj. eða af þingn. óskiptri, og að einfaldur meiri hl. geti veitt afbrigði, þegar um slík mál er að ræða. Þetta er nú náttúrlega alveg sitt hvað, hvort frv. eru flutt af n. óskiptri eða eftir tilmælum ríkisstj., því frv., sem eru flutt af n., má ætla, að séu athuguð í öllum flokkum áður en þau eru borin fram, en um frv., sem flutt eru eftir beiðni ríkisstj., þarf slíkt alls ekki að vera. En þessi frestur, sem áskilinn er á Alþingi frá því mál er lagt fram og þangað til það er tekið fyrir, er ákveðinn með tilliti til þess, að þm. eigi kost á að kynna sér málin áður en farið er að ræða þau. Þess vegna er rétt að hafa ákvæðin um þetta þröng, alveg eins þó frv. sé flutt af hálfu ríkisstj. Ég vildi líka benda á, af því mikið er deilt um, hvort ákvæði þessa frv. eru í samræmi við stjskr., að í 10. gr. er tekið fram, að fundur í Sþ. sé lögmætur, ef helmingur þm. er á fundi, en samkv. stjskr. þarf þetta að vera helmingur þm. úr hvorri d. fyrir sig. Þó þetta hafi að vísu verið svona í gildandi þingsköpum, þá virðist rétt, þegar þingsköpunum er breytt á annað borð, að færa það til samræmis við stjskr. Ég hygg, að fyrirmælum stjskr. hafi ekki ætíð verið fylgt í þessu efni, vegna þess að þetta hefir ekki verið tekið fram í þingsköpum. En stjskr. tekur ákveðið fram, að til þess lögmætur sé fundur í Sþ., þurfi að vera viðstaddur helmingur þm. úr hvorri deild. Ég skal svo ekki orðlengja um þetta meira, en vil aðeins undirstrika, að það er augljóst mál, að ég hafði rétt fyrir mér við 1. umr., er ég hélt fram, að það væri tvímælalaust stjskr.brot að breyta þingsköpunum eins og hér er farið fram á.

Frsm. meiri hl. (Stefán Jóh. Stefánsson) Hv. þm. Snæf. og hv. 8. landsk. leggja til, að málinu verði vísað frá með rökst. dagskrá, og vísa til þess, að væntanlegri breyt. á þingsköpum hafi verið vísað til n. úr öllum flokkum á síðastl. hausti. Að vísu voru valdir nokkrir menn af flokkunum á síðastl. hausti til þess að ræða saman um hugsanlegt samkomulag um meðferð mála á Alþingi; var það sérstaklega í sambandi við takmörkun ræðutíma og hvort rétt væri, eins og sumir höfðu komið fram með, að breyta til með forsetavalið, þannig, að t. d. stærsti flokkurinn hefði 1. forseta, næststærsti flokkurinn 2. forseta o. s. frv., eins og sumstaðar tíðkast. En þessar umr. féllu fljótt niður. Ég var í þessari n., og við komum saman eitthvað tvisvar, þrisvar, minnir mig, og spjölluðum góðlátlega saman um þetta, en án árangurs, og mér skilst starf þessarar n. þar með niður fallið. Svo mér finnst ástæðulaust að vísa málinu til þessarar umræðunefndar, sem spjallaði saman nokkra tíma án þess að gera alvöru úr. Hinsvegar hefði ég kosið, að hv.þm. gætu orðið sammála um þær breyt. á þingsköpum, sem hér eru bornar fram; og ég hefi ekki heyrt hv.þm. Snæf. lýsa andstöðu sinni við þær, svo ég tel ekki útilokað, að hann og sjálfstæðismenn yfirleitt gætu fylgt a. m. k. sumum þeirra. Að vísu geta þeir vitanlega ekki fallizt á þessar breyt., sem álíta, að þær brjóti í bága við stjskr., en það eru einungis þau ákvæði frv., er snerta þátttöku í atkvgr. Ég sé því ekki ástæðu til að afgr. málið á þann hátt, sem hv. minni hl. allshn. leggur til. Um ræðu hv. 3. þm. Reykv. þarf ég ekki að hafa mörg orð. Hann er enn sömu skoðunar og við 1. umr., að hér sé um stjskr.brot að ræða, og byggir það á orðalagi stjskr. Hann vill ekkert leggja upp úr þeim skilningi, sem komið hefir í ljós í framkvæmdinni bæði í Danmörku og hér á Íslandi. Þó það sé engin ástæða til að apa neina ósiði eftir Dönum eða öðrum, þá hefir það nú verið svo, t. d. í lögfræðinni, að við höfum mikið af okkar fræðum sótt til Dana. Flestar fræðibækur, sem lesnar hafa verið í lagadeild háskólans, eru eftir danska fræðimenn. Og yfirleitt hefir dönsk lögfræði verið undirstaðan undir allri lögfræðikennslu hér á landi. Og ég er ekki í vafa um, að það ákvæði þingskapanna, sem hér er um að ræða, á rót sína að rekja til þess, að fræðimenn í Danmörku, sem margir hafa verið ágætir á sviði lagavísindanna, hafa verið þeirrar skoðunar, að það byggðist á fullkomlega leyfilegum skilningi á stjskr. Ég er ekki heldur í vafa um, að hinir mörgu ágætu lagamenn, sem sátu á Alþingi frá 1876-1915, hafi fullkomlega gert sér grein fyrir því, að ekki væri með ákvæðum þingskapanna verið að brjóta hin pósitívu ákvæði stjskr. Ég get nefnt menn, sem beinlínis stóðu að endurskoðun þingskapanna eftir stjskr.breyt. 1903, eins og t. d. Hannes Hafstein og Skúli Thoroddsen og fleiri ágætir lagamenn. Og þegar fellt var úr þingsköpunum 1915, að þeir, sem ekki greiddu atkv., teldust með meiri hl., þá hefi ég ekki fundið neina grg. fyrir því á þann veg, að með því væri verið að leiðrétta villu, sem slæðzt hefði inn í þingsköpin gegn anda eða ákvæðum stjskr. Ég held, að ástæðan hafi fremur verið sú, að þótt hafi frá almennu sjónarmiði nokkuð langt gengið að telja þá, sem ekki greiða atkv., beinlínis með meiri hl. Alveg eins og hv. 3. þm. Reykv. sannfærðist ekki af minni ræðu, get ég ekki síður sagt um hans ræðu, að hún sannfærði mig ekki um það, að hér væri verið að fara fram á stjskr.brot. Mér fyrir mitt leyti virðist hiklaust, að sá skilningur á stjskr., sem kemur fram í frv., sé fullkomlega á rökum byggður, því raunverulega má segja, að sá, sem neitar að greiða atkv. án þess að hafa gildar ástæður, taki sinn þátt í atkvgr. Um önnur ummæli hv. 3. þm. Reykv. þykir mér ekki ástæða til að ræða. við erum á öndverðum meiði hvað það snertir, að hann álítur þessa þingskapabreyt. ganga í öfuga átt, en ég álít, að hún gangi í þá átt að gera störf Alþingis léttari í vöfunum, og sé líkleg til að ná þeim tilgangi, sem þessari löggjöf er fyrst og fremst ætlað að ná, en það er að gera þingið sem starfhæfast, svo það geti afkastað sem mestu og beztu verki á tiltölulega stuttum tíma. Og það er vissulega full nauðsyn á því að setja ákvæði til tryggingar því, að málþóf sé ekki uppi haft á Alþingi, og að koma í veg fyrir, að þingmenn neiti að greiða atkvæði án lögmætra ástæðna, einungis til þess, að minni hl. þdm. geti hindrað framgang mála. En slíkt verður aðeins til þess að varpa rýrð á Alþingi og störf þess. Tel ég því til hagshóta þingræðinu í landinu, að þetta frv. nái fram að ganga.

Jakob Möller [óyfirl.]: Hv. 1. landsk. hefir nú gert ennþá ljósari grein fyrir því en mér tókst að gera, hvernig á því stendur, að þetta umrædda ákvæði komst inn í gömlu íslenzku þingsköpin. Hann vildi að vísu styrkja sinn málstað með því, að það hefði verið undir forustu hinna gömlu ágætu lagamanna, er hér áttu sæti á þingi, en það er augljóst, að þrátt fyrir þingsetu þeirra hefir þetta ákvæði verið tekið athugunarlaust upp úr dönskum lögum. Það er rétt hjá hv.þm., að dönsk lagavísindi hafa verið undirstaða hinna íslenzku lagavísinda, og ég er ekki í vafa um, að í ýmsum efnum hefir verið byggt of mikið á dönsku lagavísindunum, þ. e. a. s., það hafi ekki verið beitt nægilegri gagnrýni gagnvart þeim. Þannig hefir í þessu tilfelli ákvæðið verið tekið blindandi upp úr dönskum lögum, án þess að athuga nægilega, hvort það gæti staðizt. Hinsvegar vil ég benda hv.þm. á það, af því hann var að tala um þessa ágætu lagamenn okkar, að þeir áttu einnig sæti á Alþingi 1915 og létu sér lynda breyt. á þingsköpunum, sem þá var gerð þvert ofan í hið danska ákvæði. Framkoma þessara gömlu og góðu lagamanna, sem hv.þm. vitnaði til, styður þannig, að ég muni hafa rétt fyrir mér. [Vantar í handr.]. Honum hafði orðið það á að taka þetta gott og gilt án athugunar, en þegar þingið benti honum á, að þetta gæti ekki átt sér stað, þá féllst hann á það og breytti því. Frv. var þá breytt og þingsköpin urðu þá eins og þau hafa síðan verið til þessa dags. Og að segja, að þessi ágæti lagamaður hafi samþ. breyt. í allt öðrum tilgangi, vona ég, að hv. 1. landsk. geri ekki. Hv. 1. landsk. sagðist ekki hafa orðið þess var, að í umr., sem þá urðu, hefði verið gerð grein fyrir tilganginum með lagasetningunni. Hann kom ekki fram í umr. þeim, sem urðu um frv. sjálft, og ekki í grg. þess, heldur kom hann fram í brtt. frá Guðm. Björnssyni fyrrv. landlækni. Hann hafði sinn ákveðna tilgang með því. Ég veit ekki, hvort hv. 1. landsk. hefir átt við breyt. á þessu ákvæði, þegar hann talaði um, að þetta frv. miðaði að því að gera starfsemi Alþ. léttari í vöfunum, en ég hygg þó, að hann hafi frekar átt við málfrelsið í því sambandi. En ef hann hefir átt við þessa breyt., þá er það réttnefni, að hún gerir starfsemi Alþ. léttari í vöfunum. Hún miðar að því að koma störfum Alþ. meira á ringulreið, svo að öll lagasetning verður meira háð tilviljun, ef breytt verður í það horf, sem hv.þm. vill. Það er auðsætt, ef minni kröfur eru gerðar til þess, að samþykktir Alþ. séu lögmætar, að þá miðar það að því að færa löggjafarstarfið meira inn á tilviljunarbrautina, og verður þá kylfa látin ráða kasti um það. hvað margir þm. eru við, og er slík breyt. ekki til bóta. Ég veit, að tilgangurinn er ekki sá, sem hv.þm. gat um, heldur sá, að færa valdið yfir löggjafarstarfseminni meira í hendur einstakra ráðamanna í flokkunum. Tilgangurinn er ekki sá, að gera starfsemi Alþ. léttari í vöfunum, heldur sá, að færa stjórnarfarið meira í einræðisáttina. Það er fjarri lýðræði eða þingræði, heldur er það einræðistilhneiging, sem vakir fyrir mönnum, þegar á að fara að gera við því, að stj. eða ráðamenn flokkanna þurfi að hlíta því, þó einhverjir þm. í flokkunum séu ekki með málinu, og á þannig að vera hægt að afgr. málin án þess að þau hafi óskipt fylgi þeirra, sem mynda meiri hl. þings. Það á því að koma því svo fyrir, að málin séu samþ. án þess að samþykkt meiri hl. þings fáist fyrir þeim.

Thor Thors Allir þeir hv. andstæðingar, sem talað hafa á móti hinni rökst. dagskrá minni hl. allshn., hafa talað um, að þeir væru hlynntir því, að samkomulag næðist í þessu máli, og hafa reyndar talað um, að það væri nauðsynlegt. Hæstv. forsrh. sagði, að það væri ekki líklegt, að þessi nefnd, sem skipuð var 1931, væri líkleg til þess að geta leitt málið til samkomulags, af því að það væri krafa sjálfstæðismanna, að þeir réðu einir um skipun forseta. Ég man ekki eftir því, að þeir hafi gert neina slíka kröfu, og ég held, að mér sé óhætt að fullyrða, að þeir hafa enga slíka kröfu gert. Sjálfstfl. er reiðubúinn til þess að hlutast til um, að sá maður, sem hann hefir skipað í þá nefnd, taki þar til alvarlegra starfa, ef stj.flokkarnir vilja gera hið sama. Ég mun a. m. k. fyrir mitt leyti stuðla að því. Það er alls ekki rétt, að allt starf n. sé niður fallið og að hún hafi engar tilraunir gert til þess að taka ákvarðanir í þessu máli. Það er að vísu rétt, að hún hefir engu áliti skilað. Hv. 1. landsk. sagði, að hún hefði tvisvar komið saman og nefndarmenn hefðu rabbað góðlátlega saman. Þetta er skref í rétta átt, og meira en hægt er að segja um starfsemi allshn. í þessu máli. Það var ekki einu sinni unnt að fá því framgengt, að nm. kæmu saman til þess að rabba góðlátlega saman um málið. Það mátti ekki einu sinni lesa frv. í n. eða bera það saman við núgildandi þingsköp. Það geta því allir hv.þm. séð, hve mikið hefir bólað á því í n., að stj.flokkarnir vildu samkomulag í málinu. Það er rétt, sem hæstv. forseti sagði, að allshn. hafi eins getað samið um málið og aðrar nefndir. En það hefir bara ekki fengizt að ræða málið þar. Ég verð að halda því fram, að samkomulag um slíkt mál sem þetta hljóti að byggjast á rannsókn á starfsháttum þingsins og rannsókn á því, hvaða breyt. á þingsköpunum eru æskilegar samkv. orðum eða anda stjskr. En þessi rannsókn er ekki fengin. Hæstv. forseti talaði góðgirnislega og af sanngirni um þetta mál. Hann sagði, að það væri ekki sinn tilgangur með þessu frv. að innleiða þvingunarráðstafanir, eða ætlast til þess, að farið sé harkalega að minni hl., því að slíkt myndi hefna sín. Það er rétt hjá honum, að slíkt myndi hefna sín. Ég efast ekki um, að hæstv. forseta hefir gengið gott eitt til með að flytja þetta frv., og að það, sem fyrir honum vakir, er að bæta starfsháttu þingsins. En slíkar ráðstafanir sem þessar gera meiri hl. hægara fyrir um að koma fram þvingunarráðstöfunum, bæði við minni hl. og eins við einstaka þm. innan stj.flokkanna, sem kunna í einstökum málum að vera óþægir. Ég verð að segja, að sú helzta þvingunarráðstöfun, sem hægt er að koma fram gegn minni hl. þings, er að neita honum um málfrelsi eða takmarka málfrelsi hans. En það er sá helgasti réttur, sem minni hl. á, að geta mótmælt því, sem hann telur meiri hl. rangt gera. En nú á að skerða þennan rétt. Hæstv. forseti sagði, að reglurnar um þetta væru mildari í frv. heldur en í þingsköpunum eins og þau eru nú. En gamla reglan um að skera niður umr. gildir þá fyrst, þegar umr. hafa gengið úr hófi fram. Hæstv. forseti sagði, að þessu myndi verða beitt mildilega, en það fer eftir því, hverjir fara með forsetavaldið og hverjir fara með ríkisvaldið yfirleitt. Það vita allir, að það getur hugsazt, að forsetar verði að hlíta vilja aðgangsfrekra ráðh. um afgreiðslu mála, þó þeim sé það ekki ljúft. - Hæstv. forseti sagðist vera þakklátur meiri hl. allshn. fyrir afgreiðsluna á málinu. Hann getur auðvitað verið þakklátur henni fyrir að hafa komið með það inn í d. En ég hygg, að það muni sýna sig, að vinnubrögð meiri hl. muni ekki verða málinu til framdráttar hér í þinginu. Ef það kemst upp þrjózka hjá minni hl., eins og meiri hl. hefir stofnað til, þá mun það ekki verða til þess að málið sigli hraðbyri í gegnum þingið, eins og ætla hefði mátt, ef samkomulag hefði náðst um það. Hæstv. forseti taldi, að það myndi hafa mikla framtíðarþýðingu, ef frv. yrði samþ., því að með nýjum mönnum kæmu nýir siðir. Ég fyrir mitt leyti get trúað því, að ef samkomulag hefði náðst um málið og allir flokkar staðið að því, þá hefði það getað orðið til frambúðar. Það er ekki líklegt, að sú gerbreyt., sem frv. fer fram á, standi, þó að einhverju leyti verði skipt um menn, ef ekki næst samkomulag um það, svo að allir flokkar standi að því. Ég hygg, að ef stj.flokkarnir verða ekki við tilmælum okkar sjálfstæðismanna og taka ekki í hina útréttu hönd stj.andstæðinga um að vinna í sameiningu að því að bæta þingsköpin og starfsaðferðir þingsins, þá muni það verða skoðað svo, að tilgangurinn með frv. sé ekki eins göfugur og hæstv. forseti vildi vera láta í sinni ræðu. Þá hygg ég, að tilgangurinn sé sá, sem hv. 3. þm. Reykv. gat um, að tryggja ríkisstj. sterkari aðstöðu til þess að koma fram sínum málum, sem að dómi andstæðinganna eru kannske alröng, og jafnvel að dómi einstakra stjórnarsinna. Hér hafa komið fram merkileg mótmæli gegn þessu frv., og það er byggt á rökum frá hv. 3. þm. Reykv., að hér sé um stj.skrárbrot að ræða. En ég ætla annars ekki að blanda mér inn í þær umr., sem orðið hafa um það atriði. En ég vil benda á það, að hér er um svo stórvægilegan ágreining að ræða, að ástæða er til að taka málið til betri rannsóknar utan umr. en gert hefir verið. Ef tilgangur flm. er sá - og ég efast ekki um, að það sé tilgangur hæstv. forseta - að tryggja betri vinnubrögð í þinginu, þá ætti að leggja ríka áherzlu á það, að samkomulag allra þingflokka náist um málið. Ég tel það því mesta sanngirni í þessu máli, að hin rökst. dagskrá sé samþ. Ég mun þá gera mitt til þess að koma því til leiðar, að Sjálfstfl. leggi fram góða samvinnu í þessu máli. Og ef samkomulag næst, þá er ekki ástæða til þess að efast um, að málið nái fljótlega fram að ganga á því þingi, sem hefst um miðjan febrúar næstkomandi.

Hannes Jónsson Ég sé, að þær aths., sem ég gerði við 1. umr. þessa máls, eru að sumu leyti teknar til greina í brtt. á þskj. 740, en sumar hafa fallið niður. Það voru tvö atriði, sem ég nefndi um orðabreyt. á 72. gr. til að færa það í gleggra og ákveðnara horf. En það, sem hér skiptir mestu máli, er, hvernig hagað verður greiðslum ríkissj. til jöfnunar framfærslukostn. Eftir að hafa athugað málið allrækilega, hefi ég komizt að þeirri niðurstöðu, að sú aðferð að miða endurgreiðsluna við meðaltalsframfærslu 10% er ekki rétt, en getur skapað misræmi, ef farið er niður fyrir meðalframfærslukostnað, Ég mun því, ef n. ekki gerir breyt. á þessu fyrir 3. umr., bera fram ákveðna brtt. í þá átt. Mér er það ljóst, að með því yrði nokkuð þyngt á sveitarfélögunum frá því, sem frv. gerir ráð fyrir. Um þetta atriði má segja það sama og um það að létta þessum skyldum algerlega af sveitarfélögunum og leggja þær á ríkið, að sá hagnaður sveitafélaganna myndi verða mestur á pappírnum og koma fram í margfalt auknum útgjöldum til ríkissjóðs. Þetta ákvæði frv. gengur í sömu átt og veikir aðstöðu sveitarfélaganna til þess að halda í þann eina hemil, sem þau geta haft á óhóflegri aukningu fátækraframfærslunnar. Það má lengi deila um, hvort lækka skuli um 10% eða t. d. eitthvað minna. En þegar komið er niður fyrir meðaltal, er allt orðið laust í þessu efni, og seinni kröfur um frekari hækkun geta haft sömu stöð og þessi ákvæði og því hæpið að fara niður fyrir meðaltal, og ég tel, að það sé beinlínis hættulegt og muni valda lausung á þessum málum í framtíðinni, jafnvel þótt það væri að einhverju leyti til hjálpar, en það á þá að fara aðrar leiðir til hjálpar sveitarfélögunum til að ná sama marki. Þá vil ég vekja athygli hv.þd. á því og óska, að n. athugi það líka, ef hún hefir ekki athugað það áður, hver áhrif það hefir að skipta landinu í tvo framfærsluflokka, eins og frv. gerir ráð fyrir. Ég held, að ég hafi við umræðu um þetta mál spurt, hvort ekki væri ástæða til að skipta landinu í tvo framfærslufl., og hv.þm. Hafnf. hafi svarað því, að hann hefði athugað það og fundizt annmarkar á því. Nú hefi ég athugað þetta mál og komizt að svipaðri niðurstöðu, og hefi ef til vill orðið ákveðnari í því vegna þess, að kauptúnin eru tekin út úr og sett með kaupstöðunum. Það verður að athuga það, að þessi litlu kauptún með 500 íbúa hafa enga þá sérstöðu í atvinnurekstri, sem hægt sé að leggja til jafns við aðstöðu kaupstaðanna. Ef eitthvað á að taka út úr, því verður að setja takmarkið hærra en gert er, til þess að ekki komi meira í álögur á ýms sveitarfélög. Annars játa ég það, að við nánari athugun hefi ég ekki fundið, að það skipti nokkru máli, hvort landið er í einum framfærsluflokki eða tveimur eða þó öllu heldur þremur, þar sem Rvík er sérstakur flokkur. Á bæjunum munar þetta sáralitlu. Munurinn verður mestur í Rvík, ef landið er einn framfærsluflokkur, og verður Rvík þá tæpum 37 þúsund krónum hærri í meðaltals framfærslukostnaði. Hafnarfjörður yrði um 550 krónum lægri. Ísafjörður rúmlega 200 krónum lægri, Akureyri nokkuð yfir 500 kr. hærri, Siglufjörður 200 kr. lægri, Seyðisfjörður um 100 krónum lægri, Neskaupstaður um 500 kr. og Vestmannaeyjar tæpum 1900 kr. lægri, og munar þar einna mestu, en munar þó svo sáralitlu, að ég sé ekki, hvað unnið er frá ástandinu 1933, og af því að breyt., sem verða í þyngslum framfæris hjá einstökum sveitarfélögum, verða ekki sagðar svona fyrirfram, og ég held, að n. hafi ekki getað byggt á neinum tölum, sem víkja frá því, sem var á árinu 1933, þá fæ ég ekki séð, að hún hafi haft neinn verulegan grundvöll til að byggja á till. sínar. Ég vil vænta þess, að hv.allshn. athugi nákvæmlega, hvort ástæða er til að skipta landinu í 2 framfærsluflokka, og ef ástæða þykir til þess, hvort þá væri ekki ástæða til að breyta um kauptúnin og láta þau fylgja með sveitarfélögunum. Að lokum vil ég taka það fram, að ég hefi viljað styðja álit mitt í þessu máli við þetta frv. og þá skýrslu, sem fylgir, en það er örðugt að gera, því skýrslan er ekki rétt og sýnir því rangar niðurstöður, sem svo er byggt á í útreikningnum. Tölur eru nauðsynlegar í rökstuðningi margra mála, en þá verður líka vel að vanda til allra heimilda, því annars verður niðurstaðan röng og allur málflutningur villandi. Mér hefði fundizt ástæða til, að hv.allshn. hefði tekið til athugunar, hvort ekki væri rétt að láta reikna skýrsluna upp, því það eru sjáanlegar villur í henni. Ég get nefnt til dæmis, að Innri-Akraneshreppur fékk samkvæmt því, sem þar segir, greitt úr ríkissjóði 705 kr., en sagt, að samkvæmt frv. hefði það orðið 21 króna. Það er nú aukaatriði, að ef það hefði ekki verið meira en 21 kr., þá hefði það aldrei verið greitt, því minni upphæð en hundrað kr. eiga aldrei að greiðast neinu bæjar- eða sveitarfélagi, hitt er aðalatriðið, að greiðsla þessi hefði orðið á annað þúsund kr. samkv. þeirri reglu, sem hér á að gilda, en svo er þessi hringavitlausa niðurstöðutala tekin sem góð og gild og byggt á henni, og er þá ekki von á öðru en byggingin verði nokkuð völt. Ég hefi rekið mig á fleiri villur, en ekki haft tíma til að taka þær upp, en það eru hér villur svo, að munar á sumum liðum hundruðum og jafnvel þúsundum á hverjum einstökum lið. Ég skal láta þetta nægja, en ég vonast eftir, að hr. allshn. haldi fund um málið og taki ákvörðun um brtt., sem komnar eru og koma fram, og vildi ég þá geta komið að upplýsingum um þetta atriði, ef hv.n. gæti fallizt á það, sem ég hefi fram að færa og á fullum rökum er reist. Ég ætla ekki nú að þylja upp þær tölur, sem fram hafa komið við athugun mína á þessum atriðum. Það mundi lengja þessa umræðu að mun. Það er líka tími til að tala nánar um þessi atriði við 3. umr., og þá mun ég flytja brtt. við þessi ákvæði frv., ef þær verða ekki teknar upp af hv.allshn.

Frsm. (Bergur Jónsson) [óyfirl.]: Ég skal ekki meira fara út í að rökræða þetta mál nú. Af því að hv.þm. V.-Sk. hefir fallizt á að verða við þeim tilmælum að taka aftur brtt. sínar á þskj. 740, og við, sem erum flm. að brtt.þskj. 748, höfum einnig tekið hana aftur til 3. umr., þá sé ég ekki ástæðu til að ræða um þær nú á þessum fundi. Það hefir verið svo annríkt undanfarið, að ekki hefir verið mögulegt fyrir allshn. að koma saman og athuga framkomnar brtt., en ég vona, að það takist fyrir 3. umr„ svo ég geti þá um þetta sagt fyrir n. hönd, en ef það ekki tekst, mun ég þá taka afstöðu sjálfur til þeirra brtt., sem fram koma. Hv. þm. V.-Húnv. gerði nokkrar aths. við jöfnuðinn á framfærslukostnaðinum, eins og hann er ætlaður samkv. 72. gr. Ég get lofað honum því, að þetta verður athugað, ef allshn. getur komið því við, og ef möguleikar kynnu að verða á að reikna upp skýrsluna, þá mun það einnig verða tekið til athugunar. Hann benti á, að þessi skýrsla mundi í sumum verulegum atriðum vera röng, en ég get varla vænzt þess á svo stuttum tíma, sem n. hefir til umráða, að hægt verði að fara út í þau atriði. Það hlýtur að lagast í meðferðinni við framkvæmd laganna, þegar þar að kemur. Hæstv. fjmrh. hefir óskað þess, að n. taki til greina tilmæli hans um að setja hámark á þá upphæð, sem ríkissjóði beri að greiða af framfærslukostnaðinum. Ég mun fara fram á þetta við n., en hvernig hún tekur í það, veit ég ekki. Ég veit ekki heldur, hver rök verða færð fram fyrir því. Mér finnst, að nokkuð verði rennt blint í sjóinn um, hvort hámarkið verði réttlátt, og mér finnst nokkuð benda í þá átt, að hættulegt sé að setja hámark, og það geti raskað því hlutfalli, sem á að vera á milli þess kostnaðar, sem sveitarstjórnir bera, og þess, sem ríkissjóður verður að greiða, og sveitarfélögin verði öryggisminni um tekjuþörf sína. Annars kemur þetta betur í ljós við nánari athugun. Ég vona, að hv. d. samþ. frv. óbreytt til 3. umr. og n. fái tækifæri til að athuga þær brtt., sem fram eru komnar, og ákveða sig um þær, svo hún geti fyllilega lýst afstöðu sinni til einstakra atriða við 3. umr.

Jónas Guðmundsson [óyfirl]: Ég hafði ætlað mér að fara ýtarlega inn á þær brtt., sem eru á þskj. 740, en nú hefir því verið lýst yfir, að þær verði teknar aftur til 3. umr„ og því hefir sömuleiðis verið lýst yfir um þær brtt., sem bornar eru fram af hv. meiri hl. allshn. og eru hér í þskj. 748, og er þá verkefni þessarar umr. að mestu lokið. Því vitanlega ber að ræða einstaka liði frv. við sömu umræðu og þeir koma til atkv. En þetta verður þá einskonar 1. umr. um málið og vil ég þá minnast á nokkur atriði málsins almennt. Vil ég þá fyrst víkja nokkrum orðum að þeirri till. á þskj. 740, sem er um að fella niður kaflann um stjórn framfærslumálanna eins og hann er í frv., en setja í þess stað að atvmrh. hafi alla yfirstjórn framfærslumálanna í landinu. Þessi kafli hefir aðallega tvær hliðar. Önnur er sú fjárhagslega, sem að hreppum og ríki snýr, og hin er sú framkvæmdarlega, sem veit að þeim, sem styrkinn eiga að fá, og í allri þeirri sóciallöggjöf, sem ég þekki, og er aðallega löggjöf Norðurlanda, þar er fyrrnefnda atriðið að litlu haft, en hlutar þeirra manna, sem styrk eiga að fá, er gætt eins vel og unnt er, - það eru þessar tvær hliðar: Annars vegar fjárhagur bæjar- og sveitarfélaga og hins vegar hagur þeirra, sem styrks eiga að njóta. Eins og ákveðið er um yfirstjórn framfærslumálanna í frv., fellur það meira inn í kerfið, heldur en eins og ætlazt er til í brtt., og einmitt að því miðar þessi kafli. Ég gæti samt vel fallizt á, að þetta mætti fella niður á frumstigi málsins og setja í þess stað, að atvmrh. hafi stjórn allra framfærslumála. Vitanlega getur ráðh. látið einhvern starfsmanna í ráðuneytinu annast þessi mál. Eins og nú er, hefir einn fulltrúinn aðallega þessi mál með höndum. Hitt er aftur rangt að fella burtu framfærslunefndirnar í kaupstöðunum. Víða í kaupstöðum eru störf þessi umfangsmikil, og bæjarfulltrúar hafa auk þess öðrum tímafrekum störfum að sinna, og er þá ekki nema sanngjarnt, að störfunum sé skipt. Ég legg því algerlega á móti því að fella þennan kafla niður eða breyta í honum öðrum atriðum en því, sem snýr að ráðuneytinu. Um aðrar till., ákvæði til bráðabirgða, ógreiddar skuldir o. s. frv. mun ég ekki tala fyrr en við 3. umr. Hv. þm. V.-Húnv. talaði um meðaltalsjöfnuðinn og um skýrslu þá, sem frv. fylgir, og taldi hana ranga og benti réttilega á eitt atriði, sem þar er farið rangt með. Þessa skýrslu hefir hagstofan gert, og er það sú skýrsla, sem gerð hefir verið fyrir ráðuneytið og hrepparnir hafa fengið greitt eftir. Síðasti dálkurinn er gerður fyrir tilmæli frá n., og þó svo að skakki á útreikningi á einhverjum af þessum liðum skýrslunnar, n. hefir ekki reiknað hana út, það var gert hér á hagstofunni, þá virðist mér eftir lítilsháttar athugun, að skýrslan í heild sé mjög nálægt því að vera rétt. Þessu til sönnunar má nefna það, að ráðuneytið hefir nú látið hagstofuna reikna út skiptingu framfærslutillagsins eins og hún hefði orðið á árinu 1936, ef fátækraframfærið hefði verið flutt af þeim hreppum, þar sem það er talið, og á þá stað, þar sem það raunverulega hefir farið fram. Eftir þeirri skýrslu, sem nú liggur fyrir, hefði ríkissjóðstillagið þá orðið 232 þúsund kr. samtals á öllu landinu, en eftir þeirri skýrslu, sem þessu frv. fylgir, er talið, að það hefði orðið 253 þúsund, svo þetta munar 20 þúsund kr., en þessi munur stafar af því, að í þessum útreikningi hefir ráðuneytið látið færa þau framlög, sem talin eru greidd í einstökum hreppum, burtu þaðan og í kaupstaðina, þar sem þau eru raunverulega greidd. Ég skal ekki fara út í skiptinguna í tvo framfærsluflokka fyrr en við 3. umr. Það er í raun og veru breyt. á tilhögun, og mun það vera rétt hjá hv.þm. V.-Húnv., að þegar miðað er við það, sem gefið er upp í skýrslunni, þá er breytingin lítil, en þar er framfærslugjald hreppanna reiknað eftir því, sem það er talið, en ekki eftir því, hvar það raunverulega er greitt. Um brtt. á orðalagi einstakra gr. er það að segja, að bæði ég og aðrir nm. munu verða þeim þakklátir, ef þar er komið með fyllra orðalag til þess að girða fyrir misskilning. Ég skal svo ekki tala meira um málið nú, en áskil mér rétt til að tala um hverja einstaka till. við 3. umr.

Thor Thors [óyfirl.]: Það algerlega óvanalega hefir hér komið fyrir, að allshn. er í aðaldráttum sammála. Ástæðan fyrir því, að við sjálfstæðismenn mælum með því, að frv. gangi fram, er sú, að við teljum, að öll höfuðatriði þess miði í rétta átt. Við erum með því, að sveitfestin sé afnumin, að fátækraflutningarnir séu afnumdir og að framfærslunni sé jafnað milli sveitarfélaganna meira en verið hefir. Einnig teljum við nauðsynlegt, að ríkið hlaupi undir baggann og rétti sveitarfélögunum hjálparhönd. öllum þessum meginatriðum erum við hlynntir. En það voru nokkrar smávægilegar breyt., sem við sjálfstæðismenn í allshn. höfðum hugsað okkur að bera fram. En þar sem þeir hv.þm. V.-Sk., hv. 7. landsk. og hv.þm. Borgf. hafa borið fram rækilegar brtt. við frv„ sem við erum í öllum aðalatriðum hlynntir, sjáum við ekki ástæðu til þess að bera fram sérstakar brtt.

Gísli Sveinsson [óyfirl.]: Herra forseti! Það er rétt, að ég og tveir aðrir hv.þm. höfum leyft okkur í samráði við samflokksmenn okkar í allshn. að bera fram brtt. á þskj. 740. Eru margar þeirra víðtækari og skipa orðum og efni á nokkuð annan veg en í frv. greinir, þótt af sömu rót sé. Það er að vísu ótvírætt, þótt fátækralöggjöfin sé ekki úrelt í heild, enda er hún tiltölulega nýleg, frá 1927, og breyt. síðar, þá hafa ýms atvik og ástand skipazt svo, að við flm., og sennilega allir þm., álítum nauðsynlegt, að taka a. m. k. hluta l. til endursamningar og gera þar á allverulegar breyt. Það eru tvö höfuðatriði, sem þarf að lagfæra, á því Ástandi, sem nú ríkir. Í fyrsta lagi að stytta eða afnema svokallaða sveitfesti, og í öðru lagi að jafna framfærslukostnað umdæmanna. Og þegar sleppir sveitar- og bæjarfélögum, er ekki um hjálp að ræða, nema frá ríkinu. Hafa komið l. frá Alþ. um að jafna þetta, sem þó má segja, að gangi ekki að sumu leyti nógu langt. því að sé gengið inn á annað þessara höfuðatriða, verður að taka hitt að fullu með. Stytting sveitfestitímans er bæði gamalt mál og nýtt, og er áður búið að stytta hann með l. frá því, sem áður var. Síðast þegar þessu var breytt, þykir nú of skammt hafa verið gengið, og á nú að afnema hann með öllu. Þessi tvö höfuðatriði eru svo mikilvæg að þm. vilja breyta löggjöfinni. Frá því sjónarmiði, að þetta sé réttmætt, höfum við borið fram brtt. á þskj. 740. Við höfum ekki á móti, að l. séu nefnd „framfærslulög“, í stað „fátækralög“ áður. Er hér aðeins um orðabreyt. að ræða, sem stefna að því að milda heiti á mönnum og málefnum, sem hér koma við. En við flm.brtt. á þskj. 740 teljum engar aðrar breyt. aðkallandi eða máli skipta en þessi tvo höfuðatriði En í frv. mþn. er að okkar dómi farið út fyrir þetta svið og komið inn á atriði, sem gera frv. óaðgengilegt. Það má að vísu segja, að frv. miði til bóta, en það verður að teljast óþarft að setja inn í það ákvæði, sem ekki eru nauðsynleg eins og stendur, en valda kostnaði, svo sem stofnun framfærslunefndar til aðstoðar hreppsnefndunum og embætti framfærslustjóra. Mundi bráðlega, ef svo væri stefnt, vaxa upp embættabákn hliðstætt stj. fræðslumála. Má við una, að sömu menn og þeir, er hreppsnefndir skipa, fari með þessi mál, eins og áður, og teljum við sjálfsagt, að svo verði þangað til reynsla er fengin, og standi á meðan beint undir stj. atvmrh. Ég held, að sú breyt. sé ekki tilvinnandi, að stofna öll þau embætti, heldur sé betra að auka við starfskrafta á skrifstofu ráðuneytisins, eftir því, sem nauðsyn krefur, t. d. að sérstakur fulltrúi hafi þau mál með höndum, mundi það verða skaplegri kostnaður en stofnun nýrra embætta. Eins og hv.þdm. sjá, miða brtt. á þskj. 740 að því að samræma l., eftir að búið er að afnema framfærslunefndir og framfærslustjóra. Fyrsta brtt. okkar er um að orðin „eða framfærslunefndar“ falli niður. Næstu brtt. eru að mestu smávægilegar orðabreyt. Aðalbreyt. felst í 9. brtt. við IV. kafla, um að fella niður framfærslunefnd og framfærslustj., og fella mál og greinar inn í frv. í staðinn. Við teljum síður en svo þörf á stofnun þessara embætta. Í raun og veru er alveg einkennileg þessi uppgötvun n., að nauðsynlegt sé að fá nýja menn og stofna ný embætti til þess að fara með þessi mál. Ef frv. nær fram að ganga eins og það er, verður mikill kostnaður við framkvæmdastj., sem greitt verður af opinberu fé, í viðbót við annan kostnað, sem ríkið hér af þessum málum. Teljum við, að hreppsnefndirnar geti vel annazt þetta eins og verið hefir. En ef hitt á að vera gert vegna styrkþega, er því til að svara, að styrkþegum nú á tímum er sú aðstoð í té látin, þar sem þeir jafnvel mynda heila flokka, að þeim mun engin vandræði verða úr því að koma kröfum sínum á framfæri og afla sér nauðsynlegra upplýsinga þótt ekki séu settar á stofn sérstakar stofnanir til þeirra hluta. Í bæjunum, þar sem þess væri helzt þörf, er slík verkaskipting komin á, og þarf því ekki þessi l. til. Við teljum að tímarnir séu ekki þannig nú, að rétt sé, ef ekki hér ríka nauðsyn til, að stofna ný embætti ráðuneytinu til aðstoðar. Við þennan kafla eru höfuðbreyt., sem við leggjum til, að gerðar séu. Auk þess eru ýmsar fleiri brtt., svo sem að orðum er vikið til betra máls og í samræmi við það, sem eðlilegt er að hafa eftir því, sem við leggjum til, eða vegna almennra l. eða reglna, sem fyrir eru. Þá er 21. brtt. á nefndu þskj., um að fresturinn til að gefa fyrirskipaðar skýrslur verði lengdur. Það hefir reynzt svo, þótt l. mæli svo fyrir, að ekki eru tiltök að hafa tilbúnar fyrir lok marzmánaðar þær skýrslur, sem 69. gr. talar um. Allir, sem við þessi mál fást, vita að þessar skýrslur nást ekki fyrr en komið er fram í júní, a. m. k. ekki, þar sem vegalengdir eru miklar og póstgöngur erfiðar. Þótt skýrslurnar komi til héraðsnefndanna samkv. l. í apríl til maí, sem yfirleitt er ekki fyrr en í maí, eru ekki tiltök, að n. hafi lokið störfum og undirbúningur á skrifstofu sé búinn fyrr en í júní. Höfum við því sett tímann 15. júní. Þó n. hafi sett annan tíma, verður að breyta því, heldur en sigla því fram, sem ómögulegt er að uppfylla. Við 74. gr. höfum við gert þá brtt., að fyrir 1. júlí komi 1. júní, og er það að forminu til samræmis við það sem verið hefir. 24. brtt. er ný málsgr., sem fjallar um meðferð á áföllnum skuldum út af viðskiptum sveitafélaga, þegar l. koma í gildi. Við töldum ekki einungis sjálfsagt, heldur nauðsynlegt að láta fylgja skýrt ákvæði um það atriði, svo allir geti gengið úr skugga um, hvernig með þau mál eigi að fara. Það má e. t. v. deila um, hver ákvæði séu þar heppilegust, en við höfum falið atvmrh. úrskurð í þeim málum. 25. brtt. er um að bæta nýrri málsgr. við 78. gr., sem kveði á um það atriði, sem n. tekur fram í grg., að um alla þá, sem eru á sveitarframfæri við gildistöku 1., koma ákvæði þeirra til framkvæmda þegar í stað. Fannst okkur flm. rétt að taka af allan vafa í þessu efni í frv. sjálfu, svo þar væri hreint borð, og allir vissu, út frá hverju væri að ganga. Þá skal ég víkja að ákvæði til bráðabirgða, sem sett er eftir ósk margra hv.þm., þó skoðanir séu skiptar um hvernig því skuli beitt, og mætti þess vegna leita samkomulags um það atriði. Er von, að uggur sé í mönnum um, hvernig fólksstraumurinn leggst, og ekki úr vegi að setja einhver ákvæði, sem takmarka, hvar fólkið dembir sér inn. Má ég segja fyrir hönd mflm. minna, að okkur er ekki aðalatriði að fá brtt.samþ. eins og hún er nú, heldur að þetta sé athugað og leitað um það samkomulags, og mun ég því taka brtt. aftur til 3. umr.

Magnús Guðmundsson Eins og hv.frsm. tók fram, hefi ég skrifað undir nál. með fyrirvara, vegna þess að mér virðist það vera varhugavert, að Brunabótafélag Íslands taki á sig þá stóru áhættu, sem það hefir í för með sér að hafa heimild til að tryggja öll hús hér í Reykjavík, því að hér geta komið fyrir svo geigvænleg brunatjón, að það gæti orðið félaginu fjárhagslega ofviða að rísa undir því. Enn eru eftir 4 ár þangað til samningur sá rennur út, sem gerður hefir verið um brunatryggingar húsa hér í bænum. Þess vegna liggur alls ekki á að setja nú lög um þetta. því atriði, að minna fé fari út úr landinu vegna vátrygginga, ef frv. Þetta verður að l., er því að svara, að ég vona, að það komi ekki fyrir fyrst um sinn, að Brunabótafélagi Íslands detti í hug að taka á sig þá áhættu eitt, sem leiðir af vátryggingum fasteigna hér í Reykjavík, heldur endurtryggi það hjá erlendu félagi að allmiklu leyti, og verði svo gert, sem allir munu telja sjálfsagt, þá er óhjákvæmilegt að mikill hluti af iðgjöldunum fari út úr landinu vegna endurtrygginganna. En eitthvað verður náttúrlega eftir af þessum peningum í landinu, en þar á móti kemur það, að ef skaðar verða ekki meiri en iðgjöldin, þá kæmi inn fé frá útlöndum. Það, sem sérstaklega vakir fyrir mér, er, að ekki liggi á að setja l. um þetta endilega nú strax, vegna þess, sem ég hefi sagt. Enda hefir það verið skoðun Brunabótafél., að það ætti að smáfærast í aukana, en ekki taka stór stökk. Við hinar aðrar vátryggingar hefi ég minna að athuga, en af því að svo stutt er síðan félagið færði út kvíarnar, tel ég varlegra að láta líða t. d. 2-3 ár enn, þangað til tími áður áminnzt vátryggingarsamnings fyrir Reykjavík er um það bil útrunninn, að auka eða stækka starfssvið félagsins, því að öryggi þess er fyrir öllu. Ég á erfitt með að gera mér grein fyrir því, hvers vegna félagið má ekki brunatryggja verzlunarvörur. Ég skil ekki í, að það sé á neinn hátt erfiðari tryggingar en aðrar lausafjárvátryggingar. Ég mun láta frv. hlutlaust, en vildi aðeins með þessum orðum benda á, að ég tel ekki varlega farið í þessu efni, ef það verður samþ.

Frsm. (Bergur Jónsson) [óyfirl.]: Eins og ég gat um áðan, þegar hæstv. forseti ætlaði að taka málið fyrir, þá hefir allshn. ekki tekið til athugunar brtt. við frv. á þskj. 7-10, og er til atkv. kemur, þá hefir n. óbundnar hendur um þær. N. hefir ekki getað komið saman til þess að athuga þær, því að tveir af nm. voru bundnir við umr. um málið, sem lá fyrir til umr. næst á undan þessu, og einn nm. var fjarverandi, svo að það hefir ekki verið hægt að taka afstöðu til till. Í nál.allshn. á þskj. 715 er í stuttu máli bent á aðalbreyt., sem fólgnar eru í frv., til framfara frá núgildandi l. En þær eru að fella niður ákveðin um sveitfestistíma, afnema sveitarflutninga og að framfærslukostnaði er jafnað niður eftir sérstökum reglum. Það mun vera ágreiningslaust meðal nm. að ganga saman um þessi atriði frv. En aftur á móti hafa þeir óbundnar hendur um einstakar brtt., sem þeir bera fram eða aðrir. Eins og kunnugt er, þá eru núgildandi fátækralög byggð á fátækralögunum, sem sett voru 1905. Það var þá reynt að gera þau mjög vel úr garði, því að þau voru gerð af hinum færustu lögfræðingum, meðal annars Jóni Magnússyni og fleirum. En á þessum 30 árum, sem síðan eru liðin, hefir það sýnt sig, að sumpart vegna þeirra breyt., sem orðið hafa í þjóðfélaginu, og sumpart vegna þess, að þá hafa l. ekki verið eins vel úr garði gerð og æskilegt hefði verið, að þau þurfa lagfæringar við. Sérstaklega vil ég benda á það, sem þegar kom í ljós á fyrsta ári, og reyndar alltaf síðan fátækralögin voru sett 1905, að það hefir staðið hin einkennilegasta togstreita milli sveitarfélaganna um það, hverjir eigi að sjá fyrir framfærslu þurfalinga. Það eru til hinar skringilegustu sögur um það, hvernig oddvitar sveitarfélaganna hafa hagað sér í því að reyna að koma af sveitarfélögunum ómögum, og málin, sem risið hafa út af slíku og stall hafa til úrskurðar í atvmrn., en þau voru áður í annari skrifstofu stjórnarráðsins, hafa sennilega skipt hundruðum frá því, að fátækralögin gengu fyrst í gildi. Þetta út af fyrir sig er ekki stórt atriði, þó að þessi skriffinnska hafi fylgt gömlu l. En það er stórt atriði, og það hefir líka legið til grundvallar togstreitunni milli hinna einstöku sveitarfélaga, að í þessum l. er það svo, að fæðingarsveit skal yfirleitt vera grundvöllur undir það, hvar framfærslusveitin er. Um þetta hefir barátta staðið hina síðustu áratugi og sveitfestistíminn verið færður niður, svo að hann van lengi vel 10 ár og síðan færður niður, þangað til hann var orðinn 4 ár, og árið 1927 var hann svo lækkaður enn meira. En afleiðingin af þessu ákvæði um það, að hver og einn skuli eiga framfærslusveit í fæðingarsveit sinni, eftir l. þar sem foreldrar hans eru fæddir, en í framkvæmd hefir það verið þar sem hann sjálfur er fæddur, þangað til hann hefir áunnið sér sveit annarsstaðar, hefir ekki aðeins orðið til þess að skapa deilur, heldur til þess að eyðileggja fjárhag einstakra sveitarfélaga. Ég gæti nefnt áberandi dæmi um það að sveitarfélag hefir fengið 1-2 þús. kr. af þurfalingum, en hefir orðið að taka á sig 2-3 þús. kr. skell af ómögum á einu ári. Þetta er það, sem ég álít, að sé aðallega bætt úr með frv., og ég álít, að þetta sé svo mikilsvert atriði fyrir þjóðarbúskapinn, að það megi ekki dragast að koma því í h, hvað sem segja má um hin önnur atriðin í frv. Það nær engri átt að gera íbúa einstakra landshluta að vanskilamönnum vegna þessa, og álasa svo þeim, sem á eftir koma, án þess að geta eða vilja hjálpa. Það var gerð tilraun til þess með h 1932, þar sem ákveðið var að gera upp þau sveitarfélög, sem væru verst stæð, en þetta var káktilraun, og það er ekki sýnt, að hún hafi haft neina verulega þýðingu. En orsökin að þessu var hið gamla ákvæði um að fæðingarsveitin skyldi vera framfærslusveit, og það er þetta ákvæði, sem hefir steypt tugum sveitarfélaga, og á eftir að gera það, ef Alþ. vill ekki ganga inn á þá breyt. á þessu ákvæði, sem frv. fer fram á, en hún er sú, að heimilissveitin sé framfærslusveit manna. Annars eru aðalbreyt. þær, sem fólgnar eru í frv., teknar fram í grg. þess, og ætla ég, til þess að tefja ekki umr., að nota mér þá upptalningu. Þessar breyt. eru: 1. Sveitfestitíminn er afnuminn. 2. Hver matur á framfærslurétt í heimilissveit sinni og öðlast þann rétt strax og hann sezt að í annari sveit. 3. Sveitarflutningar eru afnumdir. Þetta atriði hefir mikla þýðingu í augum sumra, sem hafa alizt upp á meðan sveitarflutningahneykslið átti sér stað. En þetta hefir lítið verið tíðkað nú um skeið, en ég játa, að ef þetta ákvæði er notað, þá getur það verið ómannúðlegt. 4. Ríkissjóði er gert að jafna framfærslukostnaðinn eftir ákveðnum reglum. Inn á þessar reglur ætla ég ekki að fara að svo stöddu, en ef tilefni gefst með brtt., sem kunna að vera fluttar, þá er það sjálfsagt. 5. Ekkjur og fráskildar konur njóta samkv. frv. sama eða svipaðs réttar og ógiftar mæður. En svo undarlega hefir verið frá þessari löggjöf gengið, að ógiftar mæður hafa verið betur settar samkv. löggjöfinni heldur en þessar konur, sem nefndar voru. Að lokum eru svo í frv. sett nánari ákvæði um stjórn framfærslumála. Ég geri ráð fyrir, að flest af þessum atriðum séu í samræmi við skoðanir meðnm. minna í allshn. Ég hefi ekki haft tækifæri til þess að bera það undir meðnm. mína, hvort þeir eru fylgjandi eða hvaða afstöðu þeir taka til brtt., sem eru fluttar af hv.þm. V.-Sk. og tveim öðrum hv.þm. Þessu þskj. var útbýtt í gær, og síðan hefir verið nóg að vinna, og því ekki gefizt tími til þess að athuga brtt. nægilega. Ég get þó sagt, að ég vil ekki ganga inn á það fyrir mitt leyti, að fella niður ákvæðið um framfærslunefndir, sem gert er ráð fyrir í frv. Ég hygg, að þær komi á sumum stöðum að betra liði en hinar almennu hreppsnefndir. Ég mundi heldur vilja ráða hv.flm. til að taka aftur brtt. sínar við þessa umr. og flytja þær þá aftur við 3. umr. Ég skal þá gera mitt til þess að allshn. athugi þær og taki afstöðu til þeirra. 3 þm. úr allshn., og þar á meðal ég, hafa flutt brtt. á þskj. 748, og ég get fyrir mitt leyti gengið inn á, að þær séu geymdar til 3. umr., ef hv.flm. að brtt. á þskj. 740 ganga inn á að geyma sínar til 3. umr., og ég mun reyna að fá meðflm. mína til þess að samþykkja það. Ég vil þó taka það fram, að þar er um smávægilegar breyt. að rata, sem ég býst við, að allflestir geti gengið inn á, án mikillar yfirvegunar. Nokkrar þeirra eru teknar úr syrpu af brtt., sem bárust allshn. frá Mæðrastyrksnefndinni. En ég er til með, ef mnm. mínir vilja fallast á það, að taka aftur til 3. umr.brtt. á þskj. 748, ef hv.flm. að brtt. á þskj. 740 vilja einnig taka hana aftur nú, svo málið geti gengið til 3. umr.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Ég hefi minnzt á það, að ég álíti eðlilegt, að sett sé í frv. ákvæði um hámark á því fé, sem verja á til þess að bæta sveitarsjóðunum upp fátækraframfærslu. Ég sé, að hv.n. hefir ekki gætt þessa í frv., en ég vil nú beina því til hennar, að þegar hún tekur til athugunar þær brtt., sem hér liggja fyrir, þá athugi hún einnig þetta atriði, hvort hún ekki geti fallizt á að setja hámark á framlag ríkissjóðs. Ég ætla ekki að gera ákveðna till. um, hve hátt þetta hámark verði sett, en ég get bent, á, að nú er varið til þessa um 180 þúsund kr. á ári, og ég skal líka benda á það, að gert er ráð fyrir, að samkv. því fyrirkomulagi, sem lagt er til grundvallar í frv., hefði tillag ríkissjóðs orðið 250 þúsund á árinu 1933, og þætti mér eðlilegt, að einhversstaðar nálægt þessum tveimur upphæðum yrði þetta himark sett. Mér hefir heyrzt á hv.þm., að þeir myndu geta fallizt á að setja í l. hámark á framlagi ríkissjóðs til framfærslu í landinu, og sú skoðun mun ríkjandi, að sem mest beri að gera að því alls staðar þar, sem ríkissjóður á að leggja fram fé. Ég vil eindregið skora á hv.allshn. að gera till. um þetta efni fyrir 3. umr. og fá þetta fast ákveðið. Auðvitað geta sveitarfélögin ekki í því tilfelli vitað fyrir fram, hve mikið þau eiga að fá endurgreitt af framfærslukostnaði, hvert til og fyrir sig.

Frsm. (Ingvar Pálmason) [óyfirl.]: Frv. þetta, sem er um breyt. á l. um Brunabótafélag Íslands, fer fram á þrjár breyt. á þessum l. Í fyrsta lagi, að félaginu sé heimilt, með samþ. ráðh., að gera tilboð um að taka í eldsvoðaábyrgð einnig hús í Reykjavík. Eins og menn vita, er það nú svo, að brunavátryggingar í Rvík eru með allt öðrum hætti en annarsstaðar á landinu. Bærinn hefir um mörg undanfarin ár haft við miklu betri kjör að búa um tryggingar heldur en aðrir kaupstaðir og kauptúnin, sem eðlilegt er, vegna þess að hér í Rvík eru miklu fullkomnari slökkvitæki heldur en annarsstaðar á landinu er hægt að koma við. Þegar l. um Brunabótafélag Íslands voru samþ. á Alþ. 1932, þá kom til tals að heimila félaginu að taka í eldsvoðaábyrgð hús í Rvík. En niðurstaðan varð þó sú, að þetta var ekki lögfest. En nú er það svo að líða fer að því, að samningar þeir, sem Rvíkurbær hefir um brunatryggingar, fara að renna út. Þykir því tilhlýðilegt að athuga það, hvort tök muni vera á því, að Brunabótafélag Íslands geti gert tilboð um að taka að sér þá tryggingu. Af því að hér er um að ræða, hvort allmikið fé fari út úr landinu eða verði hér kyrrt, þá virðist full ástæða til að athuga, hvort ekki sé hægt að halda nokkrum hluta þess fjár í landinu. Vitaskuld þarf Brunabótafélagið endurtryggingu að miklu leyti, ef það tekst á hendur brunatryggingar í Rvík eins og getið er í frv., og því verður ekki nema nokkur hluti fjárins kyrr í landinu. En það er rétt að gera tilraun í þessu efni, ef líklegt þykir, að Brunabótafélag Íslands muni geta tekið að sér þessar tryggingar, þegar hinn umsamdi tími um þær rennur út. Önnur breyt., sem með frv. er gerð till. um, er, að félaginu sé heimilt að taka í eldsvoðaábyrgð hverskonar lausafé á þeim stöðum, þar sem félagið hefir tryggingar; þó eru undanteknar verzlunarvörur. Það hefir sýnt sig við framkvæmd l., að valdið hefir óþægindum, að félagið hefir ekki haft heimild til þess að tryggja lausafé í kaupstöðum og kauptúnum úti um land, annara en þeirra, sem vátryggja húseignir sínar hjá félaginu, þannig að þeir, sem leigja í húsum, eru útilokaðir frá því að mega vátryggja lausafé hjá félaginu. Þetta hefir valdið nokkrum óþægindum úti um land. Ég þekki t. d. til þess, að opinber starfsmaður, sem býr í húseign, sem ríkið á, hann á ekki þess kost að tryggja sitt lausafé hjá Brunabótafélagi Íslands, aðeins af því, að hann á ekki húsið sjálfur og er að því leyti ekki viðskiptamaður félagsins, að hann vátryggi hús hjá því. Það virðist líka ástæðulítið að meina Brunabótafél. að taka hverskonar lausafé sem er í ábyrgð, þar sem reynslan hefir sýnt, að þrátt fyrir það, þó að félagið taki lægri iðgjöld heldur en a. m. k. flest önnur vátryggingafélög, sem tryggja lausafé, þá hefir hagur félagsins samt batnað ár frá ári. Þriðja breyt., sem lagt er til, að gerð verði á l. um Brunabótafél. Íslands, er sú, að hækka að nokkru þær tryggingar á húsum, sem félagið þarf ekki að endurtryggja. Um það atriði vil ég aðeins segja það, að hagur félagsins virðist vera þannig, að það sé réttmætt að gera þessa breyt. Og við þetta ætti að vinnast, án mjög mikillar aukinnar áhættu, að meira yrði eftir í landinu sjálfu af því fé, sem fyrir tryggingarnar væri greitt í iðgjöldum. Frv. þetta er búið að ganga gegnum hv.Nd., og tók það þar engum breyt. Og meiri hl. allshn. leggur eindregið til, að það verði einnig í þessari hv. d. samþ. án breyt. Að vísu hafa ekki komið fram neinar brtt. við frv., og ég býst ekki við, að sá hv.nm., sem skrifaði undir nál. með fyrirvara, hafi hugsað sér að gera brtt. við það. Hinsvegar áskildi hann sér rétt til að hafa óbundnar hendur um brtt., ef þær kæmu fram við þetta frv. - Hefi ég svo ekki fleira að segja fyrir hönd n., en legg málið undir atkv.hv. d.

Frsm. (Bergur Jónsson) Ég vil mælast til þess, að þetta mál verði látið bíða um stund, því að n. hefir ekki enn getað athugað allar þær brtt., sem hér liggja fyrir og komið hafa frá hv.þm. V.-Sk.