Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Eins og fyrir liggur í opinberum heimildum, hefir á síðustu áratugum verið flutt inn æðimikið lánsfé. og eins og getið er um í grg. þessa frv., námu erlendar skuldir á árinu 1925 tæpum 40 millj. kr. samkvæmt skýrslum hagsfofunnar, en í árslok 1934 voru þær taldar 831/3 millj. Með öðrum orðum: það hefir á þessum árum verið flutt inn lánsfé umfram afborganir um 40 millj. kr. Nú hefir á þessu tímabili verzlunarjöfnuðurinn verið hagstæður um 21/2 millj. kr. að meðaltali á ári. Eins og sjá má hafa skuldirnar aukizt um rúmar 4 millj. kr. á ári nú síðustu árin. Í árslok 1936 eru skuldirnar, samkvæmt upplýsingum hagstofunnar, um 90 millj. kr., og svarar það til þess, að þær hafi aukizt síðan í árslok 1934 um 61/2 millj., og er það nálega sama upphæð og tekin hefir verið til láns vegna Sogsvirkjunarinnar. Á þessu má sjá það, að sú mikla breyting hefir hér gerzt, að innflutningur erlends lánsfjár hefir stöðvazt mjög svo, miðað við það, sem áður var. Verzlunarjöfnuðurinn hefir á þessum árum breytzt frá því að vera óhagstæður um 4 millj. 1934 í það að vera hagstæður um í millj. á síðasta ári. Þrátt fyrir þessa breytingu hafa gjaldeyriserfiðleikarnir verið miklir, eins og mönnum er kunnugt, og þarf ekki að tala langt mál um það. En þetta stafar fyrst og fremst af því, hversu geysileg stefnubreyting hefir orðið um innflutning lánsfjár. miðað við það sem áður var. Auk þess hefir meðalútflutningur okkar lækkað verulega á sama tíma. Ef við nú athugum þessi mál nánar. þá kemur það í ljós, að ef ekkert lánsfé væri flutt inn, þá mundum við þurfa að flytja út árlega um 4,5 millj. kr. í afborganir erlendra lána. En ef þannig væri að farið, þá mundi það svara til þess, að við mundum geta greitt skuldir okkar upp á 20 árum. Nú liggur það beinlínis fyrir að gera sér það ljóst, hvort það mundi vera kleift fyrir okkur að vera án þess að flytja inn erlent fjármagn og hvort þjóðin muni nú geta gerzt útflytjandi fjármagns í allstórum stíl, þar sem hún fram að þessu hefir í hinum mestu góðærum verið innflytjandi fjármagns. Ef menn athuga þetta, þá held ég, að engum geti blandazt hugur um, að það muni verða ofraun fyrir þjóðina, að fara nú að gerast útflytjandi fjármagns í verulegum mæli. Af þessum ástæðum hefir stj. ekki þótt annað fært en að fara fram á að fá lántökuheimild frá Alþingi. Það er ætlazt til samkvæmt frv., að lántakan fari fram á 3 árum, ef gjaldeyrisástæður gera slíkt nauðsynlegt, en nú þegar yrði leitazt fyrir um 5 mill. kr. lán. Þar af á ein millj. að ganga til verksmiðjubyggingar á Raufarhöfn. Það er þannig gert ráð fyrir því, að mikill hluti af afborgunum hinna föstu lána yrði á þessu ári og e. t. v. tveim næstu - greiddur af hinni erlendu lántöku. Þetta er. eins og menn sjá, byggt á því, að ekki þykir líklegt, að þjóðin geti verið án þess gjaldeyris, sem þyrfti til þess að greiða niður eldri lán. Allir þekkja erfiðleika þá, sem verið hafa undanfarin ár, og þó að síldveiðin hafi gengið vel, þá hefir það ekki vegið upp nema nokkurn hluta af því útflutningsverðmæti, sem tapazt hefir, vegna þess, hve þorskveiðarnar hafa gengið illa. Þar að auki hefir kostnaðurinn við síldveiðarnar verið gífurlegri heldur en ég geri ráð fyrir, að hv. þm. hafi yfirleitt gert sér ljóst. Ég lít þannig á, að sjálfsagt sé fyrir okkur Íslendinga að leita nú fyrir um lántöku í því skyni að geta staðið fyllilega í skilum við alla okkar lánardrottna. Sú skoðun byggist á því, að það verða að teljast alveg óvenjulegir erfiðleikar, sem við undanfarið höfum átt við að stríða, og því beri ekki að líta svo á, að þetta ástand gefi til kynna, að við í framtíðinni ekki getum staðið við okkar skuldbindingar. Þvert á á móti er full ástæða til að líta svo á, eftir því, hvernig okkur hefir gengið að mæta vandræðum síðustu ára, að við getum vel staðið í skilum með allar okkar skuldbindingar, án þess að gengið sé of nærri þjóðinni í venjulegu árferði. Nú má kannske segja, að óþarfi hefði verið fyrir ríkisstj. að fara fram á hærri lánsheimild heldur en hún ætlar sér að nota mest á þessu ári, þ. e. a. s. 5 millj. kr., og ég þykist vita enda hefir það þegar komið fram -. að ekki muni standa á andstæðingum ríkisstj. að halda því á lofti, að ætlunin sé að taka 12 millj. kr. lán. En þetta skiptir ekki máli fyrir mig, heldur hitt, að það er eðlilegt, að gert sé ráð fyrir því, og að menn búi sig undir það, að þessir erfiðleikar geta haldizt nokkuð enn, og þess vegna tel ég rétt, að heimild sé til fyrir ríkisstj. –hver sem hún verður - á árunum 1939–40, til þess að taka lán upp í afborganir eldri skulda, ef gjaldeyrisástandið gefur tilefni til þess. Ég lít einnig þannig á, að réttast sé, þegar farið er að gera þessi mál upp, að um leið og gengið er frá því láni, sem tekið yrði á þessu ári, sé unnið að því að undirbúa jarðveginn fyrir lánsútveganir 1939–40, ef gjaldeyrisástandsins vegna verður óumflýjanlegt að gripa til þess þá. Hitt er svo annað mál, að það geta komið þær ástæður fyrir, sem gerðu það að verkum, að slíkt yrði ekki alveg óumflýjanlegt. T. d. gæti það komið fyrir, að innflutt væri lánsfé til einhverra nýrra framkvæmda í svo stórum stíl. að það létti gjaldeyrisástandið. Einnig gæti það mjög auðveldlega komið fyrir, að aflabrögð glæddust mjög verulega, og þá væri hægt að gera sér hinar beztu vonir um, að sæmilega væri hægt að sjá þessum málum borgið án lántaka. Ég vil t. d. bara kasta því fram, mönnum til athugunar, hver geysilegur munur væri á aðstöðu okkar nú, ef vertíðin gæfi þó ekki væri nema 40–45 þús. smál. af fiski, með öðrum afurðum, sem þá kæmu í land um leið, svo sem lifur o. fl. Ef við athugum, hver útflutningur þessara vara hefir verið síðustu tvö árin, þá hlýtur það að gefa okkur hinar beztu vonir um, að þótt erfiðlega hafi gengið um skeið, þá sé þar með engu slegið föstu um, að það þurfi að verða svo í framtíðinni. Þá skal ég víkja nokkrum orðum að notkun lánsins, þó að það sé raunar gert mjög ýtarlega í grg. frv. Ríkissjóður sjálfur á ekki að greiða af sínu fé nema rúma millj. af þeim afborgunum, sem gert er ráð fyrir að greiða af lánsfénu. Hitt er gert ráð fyrir, að gangi til þess að greiða afborganir af lánum banka, bæjar- og sveifarfélaga og þeirra, sem ríkisábyrgð hafa. En enda þótt þessu sé svona farið, þá þykir það einfaldast og eðlilegast, þar sem svo stendur á, að þessi lántaka fer fram vegna erfiðleika þjóðarinnar í heild, að það sé ríkissjóður, sem aðili verði í málinu og selji hinum aðiljunum gjaldeyrinn. En þá kemur sú spurning, hvað ríkissjóður eigi að gera við andvirði gjaldeyrisins, þ. e. a. s. þann hluta, sem til hans rennur. Þá er það mín skoðun, að þetta eigi ekki að vera eyðslueyrir fyrir ríkissjóð, heldur sé réttast að leggja þetta í sjóð til ávöxtunar og nota síðan til þess að greiða aukaafborganir af skuldum ríkissjóðs, þegar gjaldeyrisástandið kynni að leyfa. Nú býst ég við, að menn hafi tekið eftir því, að í frv. sjálfu er ekkert ákvæði um það, hvernig féð skuli nota, og er það venjan að hafa það svo í frv. um lánsheimildir, til að málið liggi sem einfaldast fyrir erlendum lánardrottnum. En hinsvegar er það föst venja orðin, að í grg. frv. sé þetta nákvæmlega tiltekið og jafnframt yfirlýst af hlutaðeigandi ráðh., að hann skoði það jafnbindandi eins og það væri í lögunum sjálfum. Og mér vitanlega hefir engin stj. brugðið út af því að nota féð eins og grg. sagði fyrir um. Nú stendur að vísu sérstaklega á, þar sem ríkisstj. á að fá inn verulega upphæð fyrir sölu gjaldeyris. Átti ég þess vegna sérstaklega tal um það atriði við formenn Alþfl. og Sjálfstfl., hvort þeir teldu ástæðu til, að um það væru sérákvæði lögfest, en ekki látið nægja það, sem í grg. stendur. En þeir töldu það ekkert höfuðatriði og kváðust ekki mundu gera neinar aths. við þetta. Ég skal þó strax lýsa því yfir, að samið yrði sérstakt frv. um það, hvernig með þetta fé skuli farið, eftir þeim línum, sem lagðar eru í grg., ef óskir skyldu koma fram um það frá hv. þm. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fjölyrða meir um þetta mál, en vil þó aðeins taka það fram að lokum, eins og reyndar er gert í grg. frv., að við þurfum að sjálfsögðu á öllum möguleikum að halda til þess að færa niður innflutninginn, þótt þetta frv. verði samþ., bæði vegna þess, að okkur riður á að losna við þær ógreiddu kröfur, sem hér liggja, af því að gjaldeyri vantar fyrir þeim, og eins vegna þess, hversu mjög ískyggilega lítur út fyrir með aflabrögð og þar af leiðandi útflutning sjávarafurða á þessu ári. Af þessum tveim ástæðum riður okkur ekki minna en áður á því að færa niður innflutninginn, enda mun það verða gert, eins og fyrirhugað hefir verið, þrátt fyrir það, þótt lán þetta, sem hér er gert ráð fyrir, yrði tekið að einhverju eða öllu leyti.



Sjálfstfl. hefir ekki haft tækifæri til þess að taka endanlega afstöðu til þessa máls, og ég mun þess vegna ekki við þessa umr. fara ýtarlega út í neitt annað en höfuðefni frv. Ég vil þá fyrst geta þess, að það er nokkuð langt um liðið frá því, að hæstv. fjmrh. skýrði mér frá, að hann hefði í hyggju að bera fram frv. sem þetta, og léði hann mér til athugunar grg. þá, sem nú er, að litlu eða engu breytt, prentuð með þessu frv. Og það mun hafa verið á föstudaginn var, sem hæstv. ráðh. óskaði eftir því við mig, að ég tilkynnti Sjálfstfl. þessa fyrirætlan hans, og það hefi ég gert. En flokknum hefir hinsvegar ekki unnizt tími til þess að taka endanlega ákvörðun um málið. Ég get ekki leynt því, og sé heldur ekki ástæðu til þess að fara dult með, að það er mín skoðun og annara sjálfstæðismanna, að ef sú stefna hefði ríkt í stjórn landsins, sem við sjálfstæðismenn teljum farsælasta, þá mundi ekki hafa orðið þörf fyrir þetta lán, sem nú er rætt um að taka. Ég býst við, að Sjálfstfl. hefði freistað þess að halda áfram þeirri stefnu í fjármálum, sem sú stjórn Sjálfstfl., er með völdin fór 1924–1927, fylgdi. Af því mundi hafa leitt, að ríkið hefði gert miklu minni kröfur til skattborgaranna, en það hefði hinsvegar haft þá öllum skiljanlegu afleiðingu, að gjaldeyrisþörfin hefði orðið minni. Það er einnig skoðun mín og annara sjálfstæðismanna, að ef við hefðum farið með völdin í landinu, þá mundi meira framtak hafa verið í atvinnulífinu. M. ö. o., við lítum þannig á, að hinar margvíslegu hömlur og höft, sum nauðsynleg og önnur ónauðsynleg, hafi orðið til þess að lama framtakið í ríkara mæli heldur en vera mundi, ef stefna okkar hefði ráðið hér á landi. Við teljum þess vegna, að ef við hefðum farið með völd, hefði annarsvegar verið minni gjaldeyrisþörf, vegna minnkandi eyðslu hins opinbera, en hinsvegar meiri gjaldeyrisframleiðsla, ef svo mætti að orði komast, og að þess vegna hefði ekki þurft að grípa til þessa láns, sem nú er verið að ræða um. - En þetta er náttúrlega hlutur, sem menn geta deilt um, og má vel vera, að andstæðingar okkar hafi um það aðrar hugmyndir en við, en það raskar náttúrlega ekki því, að þetta er okkar skoðun, og við teljum hana byggða á fullum rökum. En það þýðir ekki um þetta að tala, það er komið, sem komið er. Og það er engum vafa undirorpið, að hver einasti maður, sem fylgist með fjárhagsástandi landsins, viðurkennir, að við eigum nú í hinum mestu þrengingum, sem að vísu sumpart má rekja til atburða, sem engin ríkisstj. fær við ráðið, eins og t. d. aflabrests á vertíðinni, sem hæstv. ráðh. gerði að sérstöku umræðuefni. En í því sambandi má þó athuga tvennt. Annarsvegar það, að úr því að við misstum sölumarkaðinn í jafnríkum mæli og raun er á, þá hefði það heldur ekki reynzt eingöngu til gæfu, ef þorskaflinn hefði verið svipaður eins og hann var á árunum 1930–1934. Það hefði að mínni hyggju leitt beinlínis til mikilla erfiðleika, þótt þeir hefðu verið allt annars eðlis heldur en þeir, sem við nú eigum við að stríða. Og ég veit, að hv. þm. skilja, að það hefði verið lítill fengur fyrir okkur Íslendinga að afla mikils þorsks, ef hann hefði reynzt óseljanlegur. En sérstaklega hefði slíkt verið erfitt viðfangs og örlagaríkt ef í stað aflabrests á sviði þorskveiðanna hefði komið aflabrestur á sviði síldveiðanna, en það er svo fjarri því, að síldin hafi brugðizt, að hún hefir þvert á móti fullkomlega bætt upp aflabrestinn á þorskveiðunum. Sá munur hefði þar á verið, að þorskurinn hefði verið framt að því óseljanlegur, en síldin hefir verið seljanleg. En þótt þetta sé svona, þá raskar það ekki hinu, að við erum nú í mjög erfiðum kringumstæðum með að fullnægja gjaldeyrisþörf þjóðarinnar, og skal ég, án þess að fara að ræða nokkuð verulega, aðeins taka tvö mjög nærtæk dæmi. Svo sem vitað er, þá er hér fremur tregur þorskafli í bugtinni fyrir aðra báta en þá, sem geta veitt með netum. En þess er enginn kostur að fá keypt þorskanet hér á landi, og stafar það ekki af neinni fávizku hjá þeim mönnum, sem um þau mál fjalla. En afsökun sína hafa þeir í því, að gjaldeyrisþörfin er svo mikil, að menn reyna að hliðra sér hjá að kaupa annað en það, sem er augljós þörf fyrir, en þörfin í þessu efni er hinsvegar nokkuð á huldu, þar til fram á vertíð er komið, og því hefir það mætt afgangi. Annað dæmi er enn skýrara, og ég nota það í aðfinnsluskyni við hæstv. fjmrh. Mér er sagt, að það skorti mikið á, að grænmetisverzlun ríkisins hafi haft nægilega mikla aðdrætti á útsæði, svo að menn geti sáð eftir því, sem þeir óska. Það eru náttúrlega vandræði, að slíkt skuli henda. Ríkið hefir sjálft áskilið sér einkarétt til þessarar verzlunar. Og ef það er í raun og veru svo, að það standi undir þeirri skyldu, sem af slíkum einkarétti leiðir, á þann hátt, að ekki einu sinni þeir, sem fyrirfram hafa pantað útsæði, geti fengið það - hvað þá hinir -, þá er engin afsökun til fyrir þessu önnur en sú, að gjaldeyririnn sé af svo skornum skammti, að jafnvel ríkustu nauðsynjar þjóðarinnar verði að vera útundan. Ég hygg nú samt, að þótt ástandið sé mjög erfitt, þá sé það ekki svo slæmt, að þetta megi henda. Ég geri ráð fyrir því, að þessi skýrsla, sem mér hefir borizt um þetta efni, sé rétt, enda er mér persónulega kunnugt um það, að forstjóri einksölunnar hefir skýrt frá því, að hann hafi ekki fengið gjaldeyri til þess að flytja inn það, sem hann teldi nauðsynlegt í þessum efnum. Að svo miklu leyti sem segja má, að þetta sé í beinu sambandi við það mál, sem hér er um að ræða, þá hnígur þetta í þá átt, að gera mönnum sem ljósast, að hér er í raun og veru um mikla erfiðleika að ræða, enda skal ég síðastur manna þræta fyrir, að svo sé. Þá er það ýmislegt í grg. frv., sem ég tel hæpið og jafnvel ekki rétt, en það er aukaatriði, og ég mun ekki á þessu stigi málsins fara út í það. En svona sem dæmi um það. hvað ég tel aðfinnsluvert í þeim málflutningi, vil ég taka það fram, að auk þess, sem á það er minnzt í grg., þá gerði hæstv. fjmrh. grein fyrir því, að hann teldi erfiðleikana stafa af því, að við hefðum svo að segja hætt að flytja inn erlent lánsfé á árunum 1935–1937. En ég hygg, að þetta sé ekki rétt hjá hæstv. fjmrh. Hann gerði sjálfur grein fyrir því, að við hefðum flutt inn Sogslánið og auk þess nokkurn hluta þess láns, sem tekið var á öndverðu árinu 1936. En mér skilst, að höfuðmisskilningurinn hjá hæstv. ráðh. liggi í því, að hann tekur ekkí tillit til þess, hversu mikið skuldir Íslendinga hafa hækkað við útlönd á þessum árum. Sjálfur telur hann í grg., að þessar skuldir séu í árslok 1934 83,5 millj. kr., og ég hygg, að það skakki ekki miklu, að þær séu nú 105–110 millj. kr. En ef það er rétt hjá mér annarsvegar, þá hefir skuldaaukningin á þessum árum orðið 22–27 millj. kr., en það er auðvitað innflutningur erlends fjár. En að því nú er sjálft þetta frv. snertir, þá tel ég um þrennt að ræða í þessu sambandi. Í fyrsta lagi það, að hæstv. ráðh. með sínu valdi hlutast til um, að bankarnir láti þær þarfir fyrir erlendum gjaldeyri, sem hér er um að ræða, sæta forgangi, þannig að áður en allir aðrir aðiljar koma til greina, verða greiddar afborganir af ríkisskuldum, bankaskuldum og þeim skuldum, sem ríkið er í ábyrgð fyrir. Þetta er auðvitað leið, sem getur komið til mála. en þá verðum við að vera reiðubúnir til þess að horfast í augu við að skera innflutninginn þeim mun meir niður sem þessari upphæð svarar. Og hvað glæsilegt það er, má nokkuð marka af því, að það er engum vafa undirorpið, að talsvert skorti á, að það hafi orðið raunverulegur greiðslujöfnuður 1937. Það er líka bezt að hafa hliðsjón af því, að um áramót 1936–1937 voru í landinu um 10 þús. smál. af fiski, en um síðustu áramót ekki nema 2 þús. smál. Fari nú svo, að aflabrögð þessa árs fari fram úr aflabrögðum síðasta árs, sem ég ekki tel rétt að reikna með, þá skortir þarna 3–4 millj. kr. á sömu gjaldeyrisframleiðslu eins og við þó höfðum á síðasta ári. - Og enn er þess að gæta, að enda þótt síldveiðin reynist söm og á síðasta ári, þá veldur verðfall síldarinnar því, að fyrir þá framleiðslu mundum við fá a. m. k. 3–4 millj. kr. minna heldur en á síðasta ári. Af öllu þessu er auðséð. að hafi erfiðleikarnir verið miklir í fyrra, þá benda líkur til, að þeir verði mikið meiri í ár. Þetta verðum við að hafa hugfast, þegar við gerum það upp við okkur, hvort við treystum okkur til þess að standa undir þeim afborgunum af erlendum skuldum, sem við þó reyndum að standa undir á síðasta ári. En ef við treystum okkur ekki til þess, þá má athuga utan þessa frv. tvær aðrar leiðir. Þá leið fyrst, að taka okkur sjálfsvald um greiðslufrest (moratorium) á afborgunum okkar skulda. Nú hefi ég ekki leyfi til þess, eins og ég sagði áðan, að kveða neitt upp um það, hvaða afstöðu Sjálfstfl. ætlar að taka til þessa máls, en ég hefi áreiðanlega leyfi til þess að lýsa því sem skoðun hans, að hann mun seinastur af öllum stuðla að því, að sú leið verði farin, að ríkið neiti að greiða afborganir af sínum skuldum, meðan nokkur önnur leið er opin. Ég er sammála þeirri skoðun, sem ég hefi orðið var við hjá hæstv. fjmrh. og öðrum, að það sé slíkt neyðarúrræði, að inn þá braut megi aldrei leggja, meðan nokkurs annars er úrkosta. Smáþjóð eins og Íslendingar verða að hafa það hugfast, að í fjármálum er dýrmætast að vera skilvís og eignast með því tiltrú. Það er engum öðrum fjársjóði fyrir að fara hjá okkur Íslendingum heldur en tiltrúnni. Við höfum til þessa reynt að standa í skilum, og okkur hefir út á við lánazt það sæmilega, þótt okkar fjárhagur sé nú mjög. bágur. En ég er sannfærður um það, að við eigum allir að leggjast á sveif um það að reyna að halda uppteknum hætti og gefast ekki upp fyrr en í fulla hnefana. Svo má náttúrlega taka það til athugunar, að hinir einstöku aðiljar, sem hér eiga hlut að máli, leituðu hófanna hver hjá sínum lánardrottni og reyndu að fá hans samþykki til greiðslufrests á þessum afborgunum. Það er náttúrlega á engan hátt óheiðarlegt að greiða ekki umsamdar afborganir, ef til þess kemur samþykki lánardrottins. En ég geri nú fyrst og fremst ekki ráð fyrir, að þeir mundu yfirleitt ganga inn á þetta, og í öðru lagi, þá yrði það auðvitað í miklu ríkari mæli til þess að útbreiða orðróminn um fátækt okkar heldur en ný lántaka. Þetta er þó leið, sem mér finnst geta komið til athugunar alveg eins og að láta þessar þarfir ganga á undan öðrum gjaldeyrisþörfum. Fjórða leiðin, sem hér liggur fyrir, er sú, sem frv. fjallar um. Um leið og ég hefi haldið fram, að þessi þörf væri ekki fyrir hendi, ef sjálfstæðismenn hefðu stjórnað málefnum þjóðarinnar, þá viðurkenni ég, að þörfin sé fyrir hendi. Ég benti á, að af þeim leiðum, sem um er að ræða, sé ein útilokuð, en aðrar geti komið til greina. Ég treysti mér ekki fyrir hönd Sjálfstfl. til að taka afstöðu nú um þessar leiðir. En ég mun við 2. umr. málsins skýra frá því, hver verður endanleg afstaða okkar sjálfstæðimanna til þessa máls. Hæstv. fjmrh. spurði, hvort rétt væri að lögfesta í sérstöku frv., hvernig fara skyldi með fé það, sem hér kemur til ráðstöfunar. Tel ég það ekki vera rétt. En hinsvegar sagði ég, að ég hefði heyrt raddir um það. Og hæstv. fjmrh. sagði, að hann væri fús til að semja um það, ef þess væri óskað. Um það getur verið að ræða við 2. umr. En mín skoðun er óbreytt um það. að ég tel, að lagasetning um það hafi enga þýðingu.



Í sambandi við frv. það, sem hér liggur fyrir, hygg ég, að það komi nokkuð fram, hvaða afstöðu þingflokkarnir hafa gagnvart okkar erlendu skuldum og þeirri pólitík, sem eigi að reka í því sambandi. Því að það er í raun og veru eitthvert alvarlegasta sjálfstæðismál okkar, hvernig viðhorfið er um skuldirnar við útlönd. Þessar miklu skuldir, sem við erum í nú, álít ég sérstaklega tilkomnar fyrir tvennt. Í fyrsta lagi á tímabilinu frá 1917 til 1922, eins og skipulagsn. atvinnumála hefir skýrt vel, söfnuðust skuldir vegna þess, að 1917 var togaraflotinn seldur, útflutningur minnkaði stórum, en innflutningur óx að krónutali, og skapast „undirballansinn“ þá af því. Sumpart stafar hann þá líka af stríðinu og sumpart af yfirgangi Bandamanna í sambandi við togarasöluna. Í öðru lagi skapast á árunum milli 1920 og 1930 mikið af okkar skuldum, vegna þeirra tapa, sem stórútgerðin verður fyrir, og sumpart vegna þeirrar óstjórnar, sem frá hendi bankanna á þeim tíma á sér stað, Landsbankans og Íslandsbanka. Í þriðja lagi ber því ekki að neita, að allmiklar skuldir sem Ísland er í, hafa skapazt fyrir þær framkvæmdir, sem unnar hafa verið hér á síðasta mannsaldri, þar sem landið hefir verið byggt upp frá því fyrir 20 til 30 árum, er á Íslandi var tiltölulega lítið til af mörgu því, sem nú er til hér og lyft hefir atvinnuvegunum og aukið atvinnu í landinu. En okkur stafar mikil hætta af skuldunum við útlönd. Ekki mest fyrir það. hvað þær eru miklar. Ég er ekkert hræddur við það út af fyrir sig, því að ég býst við, að Ísland, ef möguleikar þess eru notaðir vei, stæði vel undir þessum skuldum. En sérstaklega er það hitt, sem ástæða væri fremur að óttast að skuldir þessar eru að mestu leyti, eða um 3/4 hlutar þeirra, á einum stað, þ. e. við England. Af því stafar tiltölulega mikil hætta, atvinnulega og fjárhagslega. Sérstaklega álít ég þessa hættu alvarlega, þegar tekið er tillit til þess, að í áhrifamiklum stöðum, eins og stjórn Landsbankans, eru menn, sem taka mikið tillit til þeirra skoðana, sem ríkjandi eru hjá stjórnendum hinna ensku banka. Ég tel aðalhættuna liggja í því viðvíkjandi okkar skuldum. hvað þeir menn, sem valdamestir eru í okkar fjármálum (ég á þar með ekki við hæstv. fjmrh.), virðast standa í nánu sambandi við þá, sem fara með enska fjármálavaldið, eins og nokkurskonar undirtyllur þeirra. Þegar athugað er frv. það, sem hæstv. fjmrh. leggur hér fram um 12 millj. kr. lántöku á yfirstandandi ári og næstu árum, þá er nauðsynlegt, að hv. þm. geri sér grein fyrir því, á hvern hátt við getum tekið þetta lán án þess að auka þá hættu, sem nú liggur fyrir viðvíkjandi sjálfstæði landsins út á við, og verði sammála um þau skilyrði, sem þyrfti að setja fyrir því, að þetta lán verði tekið á þann hátt, að sjálfstæði landsins stafaði ekki sérstök hætta af. Ég býst við, að það sé almenn skoðun hjá þm., og við kommúnistar erum líka þeirrar skoðunar, að nauðsynlegt sé fyrir landið að fá lán. og að ekki verði komizt út úr þeim örðugleikum, sem fyrir hendi eru, hvorki afborgunum skuldu né að afla fjár til nauðsynlegra framkvæmda á næstunni, án þess að fá lánsfé inn í landið. Spurningin er þá: Með hvaða skilyrðum megum við taka lánið? Hvernig eigum við að taka lán, án þess að aukast þurfi hættan fyrir okkar sjálfstæði með vaxandi skuldum við útlönd? Fyrst og fremst þarf að leita fyrir sér um að fá þetta lán til annara landa en Englands. Ég álít, að það væri líka mjög heppilegt, að sú skoðun kæmi fram í þinginu, að það hefði mikla þýðingu fyrir okkur í sambandi við okkar lán erlendis, að þeim væri meira dreift, en þau ekki látin vera við eitt land að mestu leyti. Það er ekki vafi á því, að það er hættulegt fyrir áhrifin á fjármálapólitík landsins, að eitt stórveldi - því að við vitum, hversu náið samband er á milli ensku bankanna og ensku ríkisstjórnarinnar - hafi svo að segja úrslitaáhrifin í sambandi við okkar skuldir. Og nú er það vitanlegt, að í einu landi ætti að vera mun þægilegra fyrir okkur að skulda en í Englandi, það er í Svíþjóð. Það mundi vera tiltölulega lítil hætta á, að reynt yrði að nota sér það beinlinis pólitískt, þó að við værum þar í miklum skuldum, og hinsvegar er þar líka afarmikið framboð á lánsfé. Þar að auki höfum við tekið lán í Svíþjóð á sama tíma sem það hefir ekki reynzt mögulegt fyrir okkur að fá lán frá Englandi. Fleiri lönd geta einnig komið til greina, sérstaklega I3amlaríkin. En ég held, að það væri sérstaklega nauðsynlegt fyrir okkur í þessu sambandi að leitast við að fá lán annarsstaðar en í Englandi. Og ég vildi beina þeirri fyrirspurn til hæstv . fjmrh., ef hann hefir ekki á móti því að gefa upplýsingar um það, eins og málið liggur fyrir nú, hvort það sé ekki haft fyrir augum að leitast við að fá lán annarsstaðar en í Englandi. Ég held, að það þurfi að breyta til frá þeirri fjármálaeinangrun, sem við höfum verið í, og leita fjármálasambanda annarsstaðar. Þá held ég í öðru lagi, að í sambandi við þetta þurfi að athuga það mjög vel, hverjir það verða, sem fengin er stjórnin á þessu lánsfé, þegar það kemur inn í landið. Nú sé ég það á grg. frv., að það er tilætlun hæstv. fjmrh., að það sé ríkisstjórnin sem slík. sem hafi sem mest með þetta lánsfé að gera sjálf, en ekki bankarnir, og ríkisstjórnin láni svo beinlinis út til bankanna, svo framarlega sem þeir standa í skilum með sínar afborganir. Ég álít þetta heppilegt, en hitt óheppilegt, að sérstaklega sá aðili, sem mest hefir haft að gera með lánveitingar undanfarið, Landsbankinn, hafi yfirstjórn þessa lánsfjár. Ég álít, að þau tiltölulega miklu völd, sent Landsbankinn hefir haft um stjórn Lánsfjár, eigi að minnka, þeim eigi að hnekkja, en að það eigi að vera ríkisstjórnin sjálf, þ. e. a s. Alþingi, sem eigi að hafa þessi völd. Ég álít mjög gott, að það kæmi skýrt fram hér á Alþ., að þetta væri vilji þess. Reynslan er ekki svo glæsileg af því, hvernig fjármálastjórn Landsbankastjórnarinnar hafi verið að undanförnu, að óskandi sé. að sú stjórn fari með þetta lánsfé. Ég held, að það sé ekki úr vegi, þó að það heyri ekki beint undir þessar umr., að það sé athugað, hvernig farið sé með þann gjaldeyri, sem við nú ráðum yfir, og hvernig tilætlunin sé, að við fórum með þann gjaldeyri, sem við munum hafa yfir að ráða. Eftirlitið með okkar gjaldeyri nú er afarslæmt. Ég kom með fyrirspurn til hæstv. fjmrh., sem hann hefir ekki haft tíma til að svara. Ég vil nú beina því til hans, hvort hann vilji ekki upplýsa okkur um það, hve mikill gjaldeyrir hefir komið til bankanna á síðasta ári. Það er í raun og veru engin stofnun í landinu, sem hefir eftirlit með því, að gjaldeyrir sá, sem kemur inn til bankanna eða á að koma það eftir lögunum, komi aliur þangað, né heldur, sem gefur út nokkuð um það, hvernig gjaldeyririnn, sem inn kemur, er notaður, svo nokkuð nákvæmlega sé. Ég vil nú spyrja hæstv. fjmrh.: Hve mikið hefir komið inn til bankanna, Landsbankans og Útvegsbankans, af þeim millj.. sem flutt var út fyrir á síðasta ári? Og hvað stendur inni á hinum lokuðu „contórum“ Íslands í Ítalíu og í Þýzkalandi? Og hve mikið hefir verið afhent til þeirra, sem nota meira sinn erlenda gjaldeyri sjálf, til S. Í. S. og annara slíkra félaga? Ef ekki fæst svar við þessu, mun ég koma með fyrirspurn um tölur viðvíkjandi þessum atriðum. Hv. þm. SjálfstfI. halda því fram, að það sé mjög mikið núverandi hæstv. ríkisstj. að kenna, hvað skuldirnar hafa vaxið. Þetta mun vera aðeins einn liður í þeirri viðleitni Íhaldsins um að bera sífellt blak af bankavaldinu hér á landi og reyna að skjóta því undan þeirri réttlátu gagnrýni, sem eðlilegt er, að það verði fyrir fyrir sína stjórn og afskipti öll af fjármálum landsins. Ég býst við, að aðalsök ríkisstjórnarinnar, hvað snertir afskipti fjármálanna út á við, sé sú, að hún hafi látið bankastjórn Landsbankans verða allt of einráða um fjármál landsins. En vegna þess að hv. þm. G.- K. sagði, að afstaða Sjálfstfl. mundi koma fram við 2. umr. gagnvart þessu máli, ætla ég að geyma mér frekari umr. um þetta. Viðkomandi því að taka 12 millj. kr. lán á 3 árum fremur en á einu ári vil ég segja það, að margt mælir með því, að það sé búið að taka lánið áður en kreppa skellur á, sem búast má við, áður en langt liður, eða styrjöld, sem einnig er veruleg hætta á. Ef víðtækt stríð brýzt út, er áreiðanlega betra, að búið sé að taka lánið áður. Nú höfum við kommúnistar komið með till. um það, að kosin verði n.; sem skipuð sé mönnum úr öllum fl. þingsins, til þess í samráði við ríkisstjórnina að gera undirbúning í sambandi við að mæta slíkri kreppu eða styrjöld. Ég álít alveg sérstaklega heppilegt, að ríkisstjórnin hefði um þetta mál meiri samvinnu við þingflokkana alla eða n., sem þeir ættu allir fulltrúa í, heldur en annars hefir tíðkazt. Ég held, ef úr því yrði, að farið væri að taka 12 millj. kr. lán, að sérstaklega heppilegt væri, að allir þingfl. fengju að leggja orð í belg um það, hvar lánið yrði tekið og hvernig því yrði varið. Hæstv. fjmrh. kom fram með þá aths., að e. t. v. væri það ekki praktískt að láta það af þessu fé allt liggja í sjóði, sem ekki yrði notað strax. Ég álit einnig, að ef við tækjum 12 millj. kr. lán, þá væri ekki heppilegt að láta það liggja þar með lágum vöxtum, en borga svo af því hærri vexti til lánardrottna eða lánardrottins. Það yrði því þýðingarmikið þjóðhagslegt spursmál, hvernig því fé yrði strax varið. Þá kemur til greina, hvort ekki ætti að verja því í allstórar framkvæmdir innanlands, sem ætla mætti, að gæfu nokkuð öruggar tekjur í erlendum gjaldeyri, þannig að hægt væri að hjálpa til með gjaldeyris-„ballansinn“ og um leið að auka atvinnu innanlands og tryggja afkomu þjóðarinnar. Ég hygg, að í sambandi við þessa væntanlegu lántöku ætti þó athuga það sérstaklega vel, hvort ekki sé hægt að komast að góðum lánsskilyrðum annarsstaðar en í Englandi til þess að borga upp sem mest af lánum, sem tekin hafa verið í Englandi. Ég hygg, að það sé ekki nægilega athugað, hvort við getum ekki í þessu efni farið að dæmi annara þjóða, sem taka ný lán til að borga upp erlend lán, sem greiða þarf háa vexti af, og bæta þannig lánakjör sin. Ef um sérstaklega mikið lán væri að ræða, væri ekki fjarri að fá það í Svíþjóð. En gera má ráð fyrir e. t. v., að það komi kannske til greina af hálfu erlendra lánardrottna, að þeim muni þykja erfitt að lána hingað til landsins, þegar við höfum að skipta við jafn hlutfallslega stóran lánardrottin eins og England er fyrir okkur. Það mundi t. d. vera miklu þægilegra fyrir sænska banka gagnvart sænsku ríkisstjórninni að lána okkur, ef Svíþjóð hefði þar með hlutfallslega stóran hluta af skuldum Íslands hjá sér, en væri ekki eins og bara smávægilegur aðili í því sambandi, samanborið við Bretland. Þessi möguleiki á að færa til skuldir okkar ætti að vera mikill, eins og nú standa sakir. Fjöldi landa í Evrópu hafa ekki staðið í skilum með greiðslu sinna skulda. Ísland er eitt af þeim fáu löndum, sem hafa gert það. Það ættu því að vera tiltölulega miklir möguleikar á að afla slíku landi lánsfjár. Ég hefi ekki reiknað það út, en býst við, að hæstv. fjmrh. hafi gert það, hve miklu það munar okkur, ef hugsanlegt væri að fá lán með lægri vöxtum en við þurfum nú að borga af okkar lánum. Sjálfsagt gæti það munað okkur miklu. Ég álít nauðsynlegt í sambandi við þetta mál að athuga, hvernig því láni skuli varið, ekki sízt á þeim tíma, meðan ekki er búið að nota það allt til þess að greiða þær afborganir, sem fyrir liggur að greiða, og ég álit, að þá sé sérstaklega þýðingarmikið, að athugað verði nú þegar, hvernig það skuli sett fast, í hverskonar uppbyggingu eða hverskonar fyrirtækjum, og annað slíkt. Nú hefir hæstv. fjmrh. minnzt á það, að komið geti til mála að setja hér fram annað frv. um það, hvernig þessu láni skuli varið. Verði það gert, mun ég við komandi umr. þess máls koma fram með till. um það, að annaðhvort nefnd frá þingflokkunum eða þingflokkarnir á annan hátt gæti haft eitthvað um það að segja, hvar þetta lán yrði tekið og hvenær og hvernig það sérstaklega yrði notað. Með tilliti til framtíðarinnar álít ég heppilegast að hafa samkomulag milli þingflokkanna um þetta. Og þar sem þetta mál skiptir miklu út á við, álít ég æskilegt, að hægt væri að skapa sem mesta einingu um það á hæstv. Alþ. Ég mun greiða atkv. með þessu frv. til 2. umr., en leggja fram við þá umr. till. okkar kommúnista um það, hvernig varið skuli þessu láni o. fl. því viðkomandi.

*Þorsteinn Briem: Það leiðir af sjálfu sér, að menn eru ekki við því búnir að taka endanlega afstöðu til þessa máls, sem hér liggur fyrir, þessari lántöku, þar sem ekki er hægt að lita svo á, að sú grg., sem frv. fylgir, sé fullnægjandi. Grg., sem ég skal annars ekki fara inn á einstök atriði í, er meira samin í algengum blaðamannastíl, í stað þess sem hún hefði þurft að vera vel undirbyggð; og a. m. k. hefði þurft að fylgja henni rækilegar skýrslur um hið raunverulega fjármálaástand. En þar sem svo er nú ekki gengið frá grg., nema að því er snertir afborganir af samningsbundnum föstum lánum með ríkisábyrgð, þá verð ég að beina þeirri ósk til hæstv. fjmrh., að hann gefi í þessu máli nánari skýrslu. Ég verð að fara þess á leit við hæstv. ráðh., að hann m. a. láti þinginu í té sundurliðaða skýrslu um allar lausaskuldir ríkissjóðs fyrst og fremst, og það því fremur sem ríkisreikningurinn fyrir árið 1936 er ekki kominn enn þá. Var honum þó lofað í upphafi síðasta þings. Þar næst vildi ég fara þess á leit við hæstv. fjmrh., að hann léti þinginu í té nákvæma skýrslu um skuldir allra ríkisstofnana, heildarskuldir þeirra eldri og nýrri, og upplýsingar um, hvað af þeim skuldum eru samningsbundnar skuldir og hverjar ósamningsbundnar, hverjar gamlar og hverjar nýjar. Jafnframt hefði ég viljað óska eftir nákvæmum skýrslum um lán, sem ríkið er í ábyrgðum fyrir. Fyrst og fremst. með hvaða kjörum þau eru tekin, hvað þau nema miklu í erlendri mynt og hvað miklu í innlendri mynt. Hvort staðið hefir verið í skilum með þau, eða hvort nokkuð er í vanskilum. Ég legg áherzlu á að fá skýrslur um þetta, og einnig um þau erlend lán, sem tekin eru í innlendri mynt.; því að þó að það heiti svo, að þau séu í innlendri mynt tekin, er vitað, að mikill hluti þeirra er í raun og veru erlendar skuldir, þ. e. a. s. skuldir við tryggingarstofnanir, við olíufélög og önnur stórfyrirtæki. Einmitt vegna þess, hvernig slíkum lánum er hagað, skiptir það miklu að fá skýrslur um þau. Einnig verð ég að óska eftir frekari upplýsingum og sundurliðaðri skýrslu um heildarskuldir þjóðarinnar út á við, því að tölum, sem fram hafa komið um það efni, ber ekki saman. Skipulagsnefnd atvinnumála taldi, að erlendu skuldirnar 1935 væru um 100 millj. Þar á eftir var tekið Sogslánið 61/2 millj., og það er ætlun margra, að síðan hafi frosið inni mikið fé í bönkunum. Hinsvegar ræð ég það af grg. þessa frv. - þó að það sé hvergi nærri skýrt fram tekið -, að hæstv. ráðh. telur skuldirnar ekki nema 90 millj. Vegna þessa ósamræmis í opinberum skýrslum verð ég að óska eftir, að hér komi fram nánari skýrslugerð, ekki aðeins um ríkisskuldirnar og bankanna, heldur og skuldir annara stofnana, firma og einstaklinga, og þá jafnframt grg. um, frá hvaða tíma þessar skuldir eru. Ég bið um allt þetta, því að ég verð að álita, að þar sem ekki er nýtilkomið um erfiðleika þjóðarinnar, hafi ríkisstj. séð svo um, að bankarnir, hagstofan og aðrir aðiljar hafi unnið undirbúningsvinnu að því að afla þeirra skýrslna, sem ég nú hefi nefnt. En í sambandi við þessar skýrslur vil ég jafnframt spyrjast fyrir um það, hvort kannaðir hafa verið möguleikar einstakra fyrirtækja til þess að komast að greiðslusamningum á annan hátt en þann, að ríkið hlaupi undir bagga og taki sjálft lán. Ég heyri sagt. að stofnun ein, sem heyrir undir ríkið, hafi gert greiðslusamning um sínar erlendu skuldir. Ég veit ekki, hvort svo er um fleiri, en það væri æskilegt að vita það. Þá kemst ég ekki hjá því að fara þess á leit í sambandi við það mál, sem hér liggur fyrir, að fá upplýsingar um, hvað opinberir aðiljar, sem hafa kynnt sér það efni, telji um hinar svonefndu „duldu greiðslur“. Þetta atriði er nátengt lausn málsins, sem fyrir liggur, en ég hygg, að opinberar skoðanir séu þar nokkuð á reiki. Því var lýst yfir af fjmrh. 1933, að duldu greiðslurnar væru 8–9 millj., en síðar hefir verið lýst yfir hærri tölu. Þessi ruglingur í opinberum yfirlýsingum gefur mér tilefni til að óska eftir fullkomnari grg. en fyrir liggur. í því sambandi óska ég sérstaklega eftir, að ríkisstj. láti þinginu í té álit Landsbankans um duldu greiðslurnar. Þá vil ég einnig í sambandi við þetta mál óska eftir fullkominni skýrslu um, hvað hið svonefnda „innifrosna“ fé er mikið. Ég hefi nefnt einn liðinn, lán hjá tryggingarstofnunum og slíkt, en það er vitað mál, að innifrosið fé er meira en því nemur. Þess vegna verður ekki hjá því komizt að óska eftir svo fullkominni skýrslu um þetta sem unnt er að gefa. Verður að telja, að hið opinbera hljóti að hafa haft svo glögga gát á þessu, að það ætti að vera unnt að gefa slíka skýrslu. Ég geri ráð fyrir, að að því hafi verið unnið sem undanfara að flutningi þessa frv. -Jafnframt verð ég að telja nauðsynlegt, til glöggvunar á því raunverulega ástandi, og einnig til glöggvunar á möguleikunum til að standa undir skuldbindingum okkar, að látin verði í té nákvæm skýrsla um vörubirgðirnar í landinu. einkum vörubirgðirnar um síðustu áramót, birgðir af útflutningsvörum og af erlendum innflutningsvörum. Menn fá ekki gert sér nógu glögga grein fyrir hinu raunverulega fjármálaástandi, nema þetta liggi fyrir. Þessar skýrslur geri ég ráð fyrir, að séu fyrir hendi, en þær hafa ekki verið aðgengilegar fyrir einstaka þm. Ég hefi óskað eftir þessum skýrslum m. a. vegna þess, að það er vitað, að skýrslur hagstofunnar um erlendar skuldir hafa ekki verið tæmandi. Það hefir vantað flestar erl. skuldir, sem eru taldar veittar í innl. mynt. Ef ekki eru fyrir hendi nægileg gögn til þess að gera að öllu leyti skýrslur um skuldir einstakra fyrirtækja, er hægt að setja þau viðurlög, sem duga, til þess að fá þau fljótlega. Ef látið er skina í, að óvíst sé um gjaldeyrisleyfi, nema skýrslurnar séu sendar, munu menn hraða sér með þær. Það er óhjákvæmileg nauðsyn, til þess að geta gert sér glögga hugmynd um, hvað gera á, að vita nákvæmlega, hvernig fjármálaástandið er í raun og veru. Út í það, sem ýmsir aðrir þm. hafa talað um í þessu sambandi, hversu gæta skuli þess fjár, sem hér er um að ræða, og fjár, sem safnast kann fyrir hér, vegna þess, að hér verði greidd inn lán á ísl. reikning, sé ég ekki ástæðu til að fara, þó að það skipti mjög miklu í þessu sambandi, og ekki sízt það, hvort hætta getur verið á, að sú sjóðmyndun í ísl. gjaldeyri, sem ekki er hægt að færa út nema með góðærisskilyrðum. geti orðið til þess að skapa hættulega ólgu hér innanlands. Það er mál, sem þarf að ræða alveg sérstaklega, en ekki er ástæða til að fara nánar út í nú við 1. umr. En það þarf að gæta þess, að við sköpum ekki svo að segja ný skilyrði, sem herða á eða auka kröfur um innflutning og geri gjaldeyrisráðstafanirnar enn örðugri. Ég vænti þess, að hæstv. ráðh. hafi tekið það atriði sérstaklega til umhugsunar og hafi sérstakar till. fram að bera í því efni.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Hv. þm. Dal. sagðist ekki vera ánægður með það, að grg. frv. væri í blaðamannastil. Ég er ekki sammála hv. þm. um það, því að mér finnst, að í grg. sé einmitt á mjög málefnalegan hátt skýrt frá ástæðunum, sem liggja að frv. Þá er orðið vandlifað, ef ekki er þinglegur frágangur á grg. Hv. þm. óskaði eftir ýmsum upplýsingum, sem þyrftu að liggja fyrir, og er ekki nema gott um það að segja, að þm. óski eftir slíkum skýrslum. Í fyrsta lagi bað hann um upplýsingar um lausaskuldir ríkissjóðs. Ég vil benda á, að í fjárl. ræðu minni. sem ég flutti í upphafi þings, gerði ég fulla grein fyrir því atriði, hverjar skuldirnar væru og hverjar breyt. hefðu orðið á árinu. Það er alltaf svo, að yfir mitt ár hækka skuldirnar mikið, því að það lætur nærri, að ef ríkissjóður þyrfti aldrei að taka yfirdráttarlán, ætti hann að eiga 2–3 millj. í sjóði um áramót. En það er langt síðan svo hefir staðið á. Það er ekkert við því að segja. þó að sjóðsaðstaðan sé á þessa leið. Ég vil t. d. í sambandi við það benda á, að fjmrn. danska skuldaði 92 millj. í bönkum í Khöfn í árslok 1937, og er þó þeirra aðstaða talin prýðileg. Upplýsingar um skuldirnar er að finna í ræðu minni, sem ég nefndi áðan, en ef hv. þm. vildi vita nánar um einstaka liði, er það auðvitað sjálfsagt. Í sambandi við frv. um innanlandslántöku voru líka gefnar nákvæmar upplýsingar. Skýrslur um ábyrgðir, sem ríkið er í, er að finna í Lr. á hverjum tíma, en endurskoðun Lr. 1936 hefir staðið lengi, en er nú lokið. Er í honum að finna tæmandi skýrslur. Um heildarskuldir þjóðarinnar út á við er það rétt hjá hv. þm.. að það er dálítið á reiki, því að hagstofan hefir ekki fengið nógu fullkonmar upplýsingar um þær. Í þessu sambandi vil ég leiðrétta það, sem þráfaldlega hefir komið hér fram, eins og t. d. hjá hv. þm. G.-K. áðan, að á síðustu 3 árum hefði orðið 27 millj. kr. skuldaaukning. Nú skulduðum við 110 millj., en í árslok 1934 hefðum við skuldað 83 millj. Hagstofan segir, að skuldirnar hafi verið 90 millj. í árslok 1936. en síðan liggur ekkert fyrir um þær. Gjaldeyrisástandið getur verið mjög erfitt, þó að skuldirnar í heild hækki ekki. Þó að það kunni að vera svo, að þarna séu ekki allar skuldir taldar, ætti þetta að geta gefið fullnægjandi upplýsingar. Skipulagsnefnd atvinnumála hefir sjálfsagt gengið fastar eftir og því fengið aðra útkomu, en hagstofan mun svo leiðrétta eftir því. En það má ekki bera saman eldri tölur hagstofunnar og útkomu skipulagsnefndar. Hvað sem menn langar til að gera sem minnst úr því, hvernig núv. ríkisstj. hafi tekizt fjármálastjórnin, er ekki ástæða til að vera að ljúga skuldum upp á landsmenn. Ég álít varhugavert að vera að fleipra um slíkt. þegar allir eru sammála um, að við verðum að halda lánstrausti þjóðarinnar. Ég hefi ekki við höndina tölur, sem á er byggjandi, aðrar en tölur hagstofunnar. Hún hefir þetta með höndum fyrir fjmrn., og ég efast ekki um, að hagstofustjóri vandar sem bezt til verksins. Þá spurði hv. þm., hvort hægt væri að fá skýrslu um, hvað mikið fé það væri, sem ekki væri hægt að yfirfæra, en menn hefðu ísl. gjaldeyri fyrir. Það hafa farið fram athuganir af hálfu bankanna á þessu atriði, og undanfarin 2 ár hefi ég fengið um þetta upplýsingar frá bönkunum mánaðarlega. Þrátt fyrir það er erfitt að fá nákvæma niðurstöðu í þessu efni, og til þess liggja margar ástæður, sem ég ætla ekki að fara út í hér. 13. apríl var gerð sérstök athugun á þessu og þá lágu fyrir hjá bönkunum, þar með taldar skuldir ríkisstofnana, kringum 3 millj. kr. af kröfum. sem féllu í gjalddaga fyrir 1. jan. 1937, en þá var búið að greiða eitthvað upp í kröfur frá fyrra ári, svo að við síðustu áramót á undan hefir þessi tala verið hærri, og margt bendir til þess, að þessar kröfur í bönkunum hafi verið milli 4 og 5 millj. kr. um áramótin. Hv. þm. minntist á, hvort kannaðir hafi verið möguleikarnir fyrir greiðslusamningum hjá einstökum fyrirtækjum. Einstök fyrirtæki hafa að vísu fengið framlengda gjaldfresti sína, en okkur hefir sýnzt, að sú leið, að ætla einstökum fyrirtækjum að semja við þá, sem eiga skuldakröfur á þau, muni ekki vera fær. Það er rétt, að einstaka ríkisstofnanir hafa samið að nokkru leyti um sínar skuldir, en það er ekki hægt að gera almennt. Til þess eru kröfurnar of margar og smáar. Þá spurði hv. þm., hvað ég teldi hinar „duldu greiðslur“ miklar, og kvartaði yfir því, að um það hefðu komið fram mismunandi skoðanir. Það er í sjálfu sér mjög eðlilegt, eins og hv. þm. kannast við, að það komi fram dálítið mismunandi skoðanir um þetta, af þeirri einföldu ástæðu. að þær eru mjög misjafnar frá ári til árs. Það fer eftir því, hvað miklu er eytt í utanlandsferðalög, það fer eftir því, hvernig farmgjöldunum er háttað, hve mikið okkar skip flytja og enn fleiri atriði koma til greina. En það er álitið, eins og oft hefir verið minnzt á hér í þinginu, og því hefir verið haldið fram af skipulagsnefnd, að fyrir utan afborganir af föstum lánum væru þessar greiðslur rúmlega 5-6 millj. kr., og ég hefi venjulega gert ráð fyrir 6 millj. kr. í þessu skyni, þegar ég hefi rætt um þessi mál, viðvíkjandi vörubirgðunum vil ég upplýsa það, að áður en ég gerði yfirlit um verzlunina í útvarpið, eins og venja er á hverju ári, lét ég athuga gaumgæfilega, hvað til væri af íslenzkum vörum í landinu, og er í þeirri ræðu að finna nokkrar upplýsingar um þetta. Ég komst að þeirri niðurstöðu, samkvæmt því sem einstök firmu og aðrir gáfu mér upp, að vörubirgðirnar væru nokkru meiri en í ársbyrjun aðallega vegna síldarolíunnar. sem þá var fyrir í landinu. En þrátt fyrir það ber allt að sama brunni í því, að eins og útlitið er og eins og vertiðin virðist ætla að ganga, er ekki hægt að búast við, að unnt verði að flytja út 41/2 millj. kr. af gjaldeyri í afborganir án þess að fá lán. Hv. þm. hljóta því að vera sammála um, að það verði að gera einhverjar ráðstafanir í þessu skyni, eins og viðurkennt var af hv. þm. G.-K. í hans ræðu. Ég mun að sjálfsögðu veita hv. þm. Dal. frekari upplýsingar um þau atriði, sem hann telur ekki nægilega upplýst, ef hann óskar þess. Hv. þm. minntist líka á notkun þessa fjár. Það eru gefnar upplýsingar um það í grg. frv. Hv. 5. þm. Reykv. fór nokkrum orðum um þetta mál og sagði í því sambandi, að hann væri hræddur um, að ekki kæmi allur sá gjaldeyrir, sem til ætti að falla, til afnota fyrir þjóðina, og að það væri engin stofnun, sem hefir með höndum að líta eftir þessu. Út af þessu skal ég upplýsa, að það er sérstök deild af skrifstofu gjaldeyrisnefndar, sem ekki starfar annað en að heimta inn upplýsingar um útflutningsverðmæti þeirra vara, sem sendar eru til útlanda, fá upplýsingar hjá bönkum landsins um, hvað þeir fái inn af gjaldeyrinum. Er þetta gert svo nákvæmlega, að það er færður reikningur fyrir hvern útflytjanda, og er öðru megin fært það, sem hann tilkynnir til útflutnings, eftir að verðið hefir verið gagnrýnt af hlutaðeigendum, en hinsvegar það, sem kemur inn frá honum til bankanna. Í febrúarmánuði var mér gefin skýrsla um, hvaða aðiljar hefðu ekki skilað gjaldeyri á árinu 1937 samkvæmt því, sem þeir áttu að gera, og það kom í ljós, að það voru mjög fáir og tiltölulega mjög smáar upphæðir, sem um var að ræða. Verður gengið hart eftir því, að menn geri skil. Það má segja, að til séu leiðir til þess að sleppa með gjaldeyri úr landinu, fyrst og fremst með því að gefa upp lægra verð á útfluttum vörum en rétt er og ráðstafa mismuninum, og í öðru lagi með því að gefa upp hærra verð á innfluttum vörum en þær kosta og ráðstafa því þannig, að hlutaðeigandi firmu skili mismuninum aftur þeim, sem greiða hann. Það er haft mikið eftirlit með því, bæði í samráði við síldarútvegsnefnd og aðra, sem eru kunnugir útflutningsverði, að rétt sé gefið upp útflutningsverð, þannig að þó að það kunni að vera eitthvað, sem þannig fellur undan, þá getur það aldrei verið neitt, sem verulegu máli skiptir. Einnig er haft auga með innflutningsverðinu, þó að það sé miklu erfiðara, en menn eiga á hættu að þurfa að greiða of háa tolla, ef menn gefa upp of hátt verð. Ég sé ekki ástæðu til að lýsa neinu yfir um, hvar leitað verði fyrir um þessa lántöku að svo stöddu, og fer því ekki að þreyta kappræðu um það við hv. 5. þm. Reykv. Mér þykir óviðkunnanlegt, að þessi hv. þm. skuli sí og æ vera að tala um Landsbankann eins og umboðsmann erlendra aðilja hér á landi, sem sé meira og minna fjandsamlegur alþýðu landsins. Ég kann hálf illa við þetta og held, að hv. þm. væri sæmra að leggja þetta tal niður. Hv. þm. G.-K. ræddi nokkuð um frv., án þess að hann lýsti afstöðu til þess fyrir hönd Sjálfstfl. Hann minntist á það, að samkvæmt áliti hans og þeirra sjálfstæðismanna mundi ekki hafa þurft að grípa til þessa úrræðis, ef þeir hefðu haft aðstöðu til þess að stjórna eftir sínum geðþótta undanfarið. Hann fór ekki langt út í þetta mál, og mun ég ekki heldur fara langt út í að ræða þetta almennt. Ég vil þó benda hv. þm. á það, sem mér fannst hann ekki mundi hafa gert sér ljóst, að það hefir verið annað að fást við þessi mál undanfarin ár heldur en árin 1924–1927, þegar Sjálfstfl. hafði hér meiri hl. aðstöðu, og að það er vitanlega ekki rétt að vitna til þess, sem þá var gert, og nota það sem röksemd fyrir því, hvernig farið hefði hjá sjálfstæðismönnum, ef þeir hefðu verið í stjórnaraðstöðu undanfarin 3 ár. Árin 1924-1927 eru einhver mestu góðæri, sem hér hafa komið. Þá var verðið á saltfiski þannig, að 1924 fengust 190–200 kr. fyrir skp., 1925 160–190 kr. og 1926 100–120 kr. 1935 voru hinsvegar greiddar 70–85 kr. fyrir skp. og 1937 73-85 kr. Þetta er samkv. upplýsingum Fiskifélagsins. M. ö. o. er verð fiskjarins nú um helmingur af því, sem það var á árunum 1924–1927. Ennfremur get ég upplýst það, að útflutningsverðmæti saltfiskjarins hefir verið 24 millj. kr. minna að meðaltali á ári undanfarin 3 ár heldur en á þessu tímabili. Þó að dregnar væru frá þessum mismun þær 10 millj. kr., sem verðmæti síldarinnar hefir síðustu árin farið fram úr því, sem áður var, þá er mismunurinn samt 14 millj. kr. á ári. Ég er hræddur um, að það hefði litið öðruvísi út eftir árin 1924–1927 og ekki verið hægt að hafa sömu aðferð og þá var viðhöfð, ef svipað hefði verið ástatt þá og síðustu árin. Ég skal ennfremur geta þess, að innflutningurinn öll þessi ár 1924–1926 var svo mikill. að það hefði orðið stórkostlegur greiðsluhalli öll árin með núverandi útflutningsverðmæti. Árin 1924 –1926 stóðu skuldirnar við útlönd ekki einu sinni í stað, þrátt fyrir þessi eindæma góðæri, þær hækkuðu um 10 millj. á þessum árum. Beri menn þær niðurstöður og ástæður, sem fyrir hendi voru 1921–1927, saman við niðurstöðu 3 síðustu ára, þá hljóta menn að verða sammála um, að í þeim samanburði er engar röksemdir að finna fyrir fullyrðingu hv. þm. G.-K. um afkomuna undir stjórn stjórnarandstæðinga. Það hafa ýmsir talað um, að síldin hafi reynzt vel, og það er rétt, að hún gerði það á síðasta ári, en það vita allir hv. þm., að síldin hefir alis ekki megnað að vega upp á móti tjóninu af saltfisksölunni nema, eins og ég hefi þegar sýnt fram á, að litlu leyti. Það hefi verið minnzt á það áður, hve gífurlegan aukakostnað það hefir leitt af sér undanfarin ár að breyta útveginum frá því, að vera nær eingöngu þorskútgerð, í það að verða að öðrum þræði síldarútgerð. Ef einhver skyldi efast um muninn á afkomumöguleikum síðustu árin og árin 1921–1927, þá nægir að vísa til útgerðarfyrirtækjanna sjálfra. Ég vænti, að öllum sé það ljóst, að þrátt fyrir það, hvernig síldveiðin hefir gengið, er afkoma útgerðarfyrirtækjanna nú ekki að neinu leyti sambærileg við það, sem hún var 1924–1927. Ég veit, að hv. þm. G.– K. er manna bezt kunnugt um, að síldveiðin hefir ekki megnað fyrir hans fyrirtæki og önnur hliðstæð að vega upp nema litið brot af þeim skaða, sem þau hafa orðið fyrir vegna hruns þorskveiðanna. Afkoma útgerðarfyrirtækjanna er í rauninni einskonar spegilmynd af því, hvað ástandið hefir verið ólíkt á þessum tveimur tímabilum, þó að það skuli játað, að þessi mismunur hefir verið enn meiri hjá útgerðarfyrirtækjunum sjálfum en hjá þjóðinni í heild. Hv. þm. minntist á það, að þótt afli hefði verið tregur við Faxaflóa á aðra báta en frá. sem notuðu net, mundu menn hafa hliðrað sér hjá að kaupa net vegna gjaldeyrisvandræðanna. Ég er þessu ekkí persónulega kunnugur, en ef svo hefir verið, þá hefir það verið á móti mínum vilja. Það hafa engar kvartanir borizt til mín út af þessu, enda býst ég ekki við, að það hafi átt að skilja þetta svo hjá hv. þm., að það hafi verið neitað um innflutning á netum. Viðvíkjandi dæminu um grænmetiseinkasöluna skal ég taka það fram, að mig skortir kunnugleika á því, en ef það kynni að hafa komið fyrir, að neitað hafi verið um innflutning á útsæðiskartöflum, þá álít ég það ekki rétt og vil vona, að þetta hafi ekki átt sér stað. Mér hefir a. m. k. ekki verið skýrt frá því af forstöðumanni verzlunarinnar. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta. Ég hefi minnzt á nokkuð af því, sem fram hefir komið hjá hv. þm. Mér virðist þeir yfirleitt taka málinu með allgóðum skilningi, og nánari upplýsingar skal ég láta þeim í té, sem þess óska, eftir því sem kostur er.



Það er í sjálfu sér ekkert í þessum umr., sem gefur mér sérstakt tilefni til þess að taka aftur til máls, en þó var eitt atriði í ræðu hæstv. fjmrh., sem mér þykir rétt að minnast aðeins á, og það voru upplýsingar hans um það, hversu mikið auðveldara það hefði verið að fara með stjórn landsins, og þá sérstaklega fjármálastjórnina, á árunum 1924–27 heldur en nú undanfarin ár. Rökin, sem hæstv. ráðh. færði fyrir því, voru fyrst og fremst þau, að á þeim árum hefði verðlag á framleiðsluvörunum, sérstaklega saltfiskinum, verið miklu hærra heldur en á síðustu þremur árum. Hann nefndi í því sambandi það dæmi, að 1924 hefði verðið á skp. af saltfiski verið upp undir 200 kr., en 1925 og 1926 160–190 kr.. og sagði hann, að þessi ár hefðu verið mikil góðæri. Það er misskilningur hjá hæstv. ráðh., að þessi ár hafi öll verið góðæri. Árið 1924 var einstakt aflaár og gott verðlagsár, og ég held, að ég fari rétt með, þegar ég segi, að árið 1925 hafi verið mjög sæmilegt ár, en 1926 var mjög örðugt ár, og stafaði það af þrennu, sem ég hygg, að ég muni rétt. Í fyrsta lagi var aflinn tregur, í öðru lagi var verðiagið á aflanum óhagstætt, og í þriðja lagi kom það til greina, sem skipti mjög miklu máli, að vegna langvarandi verkfalls á sviði kolaframleiðslunnar í Englandi hækkuðu kolin gífurlega í verði og komust upp í 100 kr., úr 50–60 kr., og það var þungur baggi á þá útgerð landsmanna, sem rekin var með gufuafli. En þetta er ekki aðalatriðið. Aðalatriðið er, að atvinnuárferðið var betra á þessum árum heldur en á síðari árum, og ég er ekki í neinum vafa um, að þau verkefni, sem ríkisstj., og ekki sízt fjármálastjórnin, hefir þurft að glíma við á þessum seinni árum, hafa verið örðugri heldur en þá, sumpart vegna þess, að rás viðburðanna hefir fært ríkisstj. í hendur ný og áður óþekkt vandamál, en að nokkru leyti vegna þess, að ríkisstj. hefir að nauðsynjalausu tekizt á hendur að leysa verkefni, sem ég hygg að hún hefði átt að láta afskiptalaus. En við skulum halda okkur að þeim kjarna málsins, að afvinnuárferðið var betra þá en nú. Einmitt með þeim rökum höfum við sjálfstæðismenn veitzt að núverandi hæstv. fjmrh. og ríkisstj. fyrir það, að hún hafi hvergi nærri sýnt tilhlýðilega varfærni í meðferð fjárlaga, sem þó að mínu viti var alveg óhjákvæmileg vegna hins örðuga árferðis. Ég hygg, að það nægi að nefna nokkrar tölur í þessu sambandi. Ég man ekki betur en að á hinu einstaka tekjuári ríkissjóðs 192,í hafi tekjurnar verið yfir 16 millj. kr., og þá hafi eigi verið notaðar yfir 8 millj. kr. til venjulegra ríkisþarfa án afborgana af ríkisskuldunum. Og þau ár, sem Sjálfstfl. fór með fjármálastjórnina, nam meðalárseyðsla ríkissjóðs rúmum 10 millj. króna, en næstu fjögur árin þar á eftir varð sú eyðsla yfir 19 millj. á ári að meðaltali. En undir stjórn núv. hæstv. fjmrh. er sambærileg fjáreyðsla ríkisins um eða yfir 20 millj. kr. á ári. Ég hefi að vísu ekki borið nákvæmlega saman, hvernig fjárlögin litu út nú, ef þau væru í sama formi og þá, en eftir síðasta landsreikningi að dæma mun þessi upphæð vera allt að tvöfalt hærri en á þessu valdatímabili Sjálfstfl., þrátt fyrir það þótt árferðið hafi verið svona örðugt síðustu ár. Það er þetta, sem við sjálfstæðismenn höfum undanfarið verið að berjast á móti, þ. e. a. s. að þegar saltfisksverðið er ekki nema 70–80 kr. fyrir skp. og aflabrögðin 30 þús. tonn, þá skuli ríkið taka upp undir 20 millj. kr., sama ríkið, sem ekki tók fyrir áratug nema 10–11 millj. kr., þegar aflabrögðin voru 60 þús. tonn og verðlagið upp undir 200 kr., og saltfiskurinn gaf 20 –25 millj. kr. meira að meðaltali heldur en síðari ár. Þessar tölur erum við sammála um, en við drögum nokkuð mismunandi ályktanir af þeim, en ég hygg minar vera réttar. Að öðru leyti var ekkert sérstakt í ræðu hæstv. ráðh., sem ástæða er til að gera að umræðuefni. Ég tek það fullkomlega trúanlegt, að honum hafi ekki verið kunnugt um, og hann sé ekki persónulega að saka fyrir það, að net handa fiskimönnum við Faxaflóa voru ófáanleg, en hitt tel ég, að hann hafi átt að fá vitneskju um, ef það er rétt, að útsæðiskartöflur hafi verið ófáanlegar, þrátt fyrir það, að eins og nú horfir með atvinnulíf þjóðarinnar, hefði verið sérstök ástæða fyrir ríkisstj. til að ýta undir það, að nægilegt útsæði fengist til þess að gera mönnum sem auðveldast að rækta jarðepli til eigin þarfa.



Ég býst ekki við því, að við hv. þm. G.-K. getum orðið sammála um þessi mál. Og ef ætti að ræða þau til þrautar, tæki það langan tíma. En ég vil aðeins benda hv. þm. á, að það er vitanlega ekki alveg afgerandi um þessi mál, þótt fjárlögin hafi hækkað, og má segja, að það sé afleiðing af erfiðleikum atvinnuveganna. Það hefir verið varið stórum fjárupphæðum til skuldaskila og til beinnar aðstoðar við atvinnuvegina. Þá vil ég álíta, að það þurfi ekki alltaf að skapa erfiðleika í gjaldeyrismálum, þótt fjárlögin hækki, ef í raun og veru er aflað tekna á móti þeim gjöldum. En þetta geri ég ráð fyrir, að við munum hafa tækifæri til að ræða síðar. Ef hv. þm. telur, að árið 1926 hafi verið óhagstætt. - hvað má þá segja um undanfarin ár? Þó að verðlag á fiski hafi ekki verið nema 100 –120 kr. skp. 1926, þá hefir það nú undanfarið verið aðeins 70–80 kr. og afli þar að auki minni. Annars ætla ég ekki að orðlengja frekar um þetta að þessu sinni.

*Emil Jónsson: Ég gat þess við l. umr. þessa máls, að það mundi verða sýnd öll viðleitni af hálfu iðnn. til þess að reyna að ná samkomulagi við flm. N. hefir unnið nokkuð að þessu, en ekki með fullum árangri enn sem komið er, og mun n. því halda þessu áfram. En til þess að tefja ekki framgang málsins, hefir orðið samkomulag við hæstv. forseta um, að það gangi óátalið af n. til næstu umr.



Þetta frv. er flutt fyrir tilmæli hæstv. forseta og varaforseta Sþ., og hefir allshn. orðið við því án ágreinings. Að vísu var einn nm. ekki á fundi, þegar frv. var afgr., hv. þm. N.-Þ. Forsetarnir hafa gert grein fyrir tilefni þessa frv. í grg., og er það í stuttu máli það, að í l. um útvarp, eins og þau eru nú, eru ákvæði, sem ekki er hægt að framkvæma eins og þau hljóða. Kjörtímabil þingkjörinna meðlima útvarpsráðs er útrunnið 22. marz næstk. og ekki gert ráð fyrir kosningu þeirra fyrr en á Alþ. næsta ár, og ekki má heldur kjósa þá menn fyrr, sem kosnir eru af útvarpsnotendum. Nú á útvarpsráð að taka til starfa strax og það er kjörið. Ef dregið er að kjósa hina þingkjörnu meðlimi útvarpsráðs þar til á næsta A1þ., 15. febr., þá er of skammur frestur til undirbúnings frá þeim tíma til 22. marz, þegar kjósa á þá meðlimi ráðsins, sem útvarpsnotendur kjósa. N. sá ekkert við þetta að athuga og áleit, að þessi lagfæring næði að öllu leyti tilgangi sínum. Vill hún því mæla með því, að frv. verði samþ.



Herra forseti! Mér finnst þetta einkennilegt frv., sem hér er komið fram. Það er auðséð, að tilgangurinn á bak við það er að skipta um menn í útvarpsráði eins og nú standa sakir, og það á sérstaklega að breyta um þá menn, sem Alþ. kýs, án þess að láti fara fram í ár kosningu á þeim mönnum, sem útvarpsnotendur kjósa. Ég held, að bezt væri fyrst og fremst að athuga í sambandi við þetta frv., hvað liggur á bak við það. Ég sé ekki, að það, sem reynt er að finna til hér sem ástæðu í grg., hafi við nein veruleg rök að styðjast. Ég sé ekki betur en að fyllilega væri hægt að koma kosningu þannig fyrir á næsta ári, að allt kæmi heim og saman. Ég geng út frá því, að það sé flokkur alþýðusambandsstjórnarinnar, sem hér er að reyna að beita valdi sínu þannig, að á einhvern hátt verði hægt að skipta um menn í útvarpsráði. Öllum hv. þm. er kunnugt um, hverskonar deilur það eru, sem standa innan Alþfl., og hv. þm. vita einnig, að sú deila verður fyrst útkljáð af alþýðusambandsþinginu í haust. Einnig er vitað um margendurteknar tilraunir, sem gerðar hafa verið af hendi meiri hl. alþýðusambandsstjórnar til að útkljá þessa deilu á ólýðræðislegan hátt áður en þingið kemur saman, þannig, að farið verði að sprengja flest jafnaðarmannafélög í landinu og búa til ný alþýðuflokksfélög, svo að mikill hluti manna, sem eru í Alþfl., verði rekinn úr honum, ef þeir ganga ekki í þessi sérstöku félög, þar sem gert er að skilyrði að játast undir stefnu meiri hl. sambandsstjórnar og á móti minni hl. hennar. Síðan ætlar stjórn sambandsins, sú er nú situr, að reka þá menn og þau félög úr flokknum, sem ekki vilja gangast undir þessi skilyrði. Þetta hefir þegar verið framkvæmt á Seyðisfirði, og í ráði mun vera að framkvæma það víðar. Hefir það greinilega komið fram í málgagni alþýðusambandsstj., Alþýðubl., og þar hafa þeir tveir Alþfl.- menn, sem eiga sæti í útvarpsráði, þeir Pétur G. Guðmundsson og Sigfús Sigurhjartarson, sætt sérstökum árásum frá meiri hl. sambandsstjórnar. Hinsvegar er enginn vafi á því, að þessir menn teljast Alþfl.menn, og annar þeirra er, ef ég man rétt, sá varaþm. Alþfl., sem mundi næstur taka sæti á Alþ., ef einhver þm. flokksins forfallaðist. Það, sem liggur á bak við þetta frv., er það, að meiri hl. alþýðusambandsstj. vill koma fram pólitískum ofsóknum, ekki á hendur mönnum úr öðrum flokki, heldur mönnum, sem tilheyra sama flokki, en hafa aðrar skoðanir um ýms mikilsvarðandi mál. Mér finnst það ganga fram úr hófi, ef Alþ. fer að stuðla að því, að slíkar ofsóknir eigi sér stað. Mikið hefir verið um það talað hér, ekki sízt í sambandi við umr. þær, sem fram fóru í gær við afgreiðslu vinnulagafrv. til 3. umr., að það þyrfti að vernda verkalýðinn gegn pólitískum ofsóknum, og sama kom fram í rökst. dagskrá, sem afgr. var í þessari hv. d. á síðasta þingi, þar sem Alþ. lýsti andúð sinni á pólítilskri skoðanakúgun, hverrar tegundar sem væri. Ég sé ekki betur en að með frv. því, er hér liggur fyrir, sé annarsvegar verið að reyna að láta Alþ. hlutast til um, að ákveðnir menn séu sviptir réttindum og stöðum, sem þeim hefir verið úthlutað á lögmætan hátt, einungis vegna þess, hvaða skoðanir þeir hafa innan síns flokks á ákveðnum velferðarmálum alþýðunnar, og í öðru lagi sé verið að reyna að tryggja það, að útvarpið verði notað á enn harðvítugri hátt en verið hefir gert af þeim flokki, sem aðallega fer með völd í landinu, og þeim hluta Alþfl., sem styður hann. Ég sé enga ástæðu til að fara að láta sérstaklega að vilja þeirra manna, sem vilja koma þessu frv. í gegn. Ég sé ekki betur en að alveg sé hægt að tryggja, að kosning geti farið fram á lögmætan hátt á næsta ári, án þess að fara að samþ. þetta frv., og að rangt spor væri stigið með því að samþ. frv. að svo miklu leyti, sem það sé til að bæta formgalla á l. Ef eitthvað er athugavert við dagafjöldann til undirbúnings kosningunni, þá er eðlilegra að breyta l. á þann hátt, að kosning fari fram næsta ár á öllum þeim, sem í útvarpsráð þarf að kjósa á venjulegan, lýðræðislegan hátt. Ég er þess vegna á móti frv., sem hér liggur fyrir, sérstaklega af því, að ég álít, að það liggi á bak við, sem ég hefi skýrt frá, og ég álit það rangt af Alþfl. að láta hafa sig sem verkfæri pólitískrar klíku.

*Héðinn Valdimarsson: Ég hygg, að þetta frv. byggist fremur á misskilningi hjá þeim sem hafa flutt það, og hjá hæstv. forsetum Sþ., því að eftir því, sem mér hefir verið skýrt frá, hefir útvarpsráðið ekki tekið til starfa fyrr en 7. maí, og nær því kjörtímabilið til þess tíma næsta ár, en ekki til 22. marz. Þá ætti að vera nægur tími til kosningaundirbúnings og gera þær ráðstafanir allar, sem gera þarf. Í öðru lagi get ég ekki séð, hví þetta ætti að snerta formann útvarpsráðs, sem skipaður hefir verið af ráðherra. Vildi ég gjarnan fá frekari skýringu á því, hvers vegna liggur svo mjög á að koma þessu frv. fram sem mönnum virðist.



Skýring þessa liggur í grg. frv., ef hv. þm. vill lesa hana. Þingkosnir fulltrúar í útvarpsráð voru kosnir á þinginu 1934, og ber því að kjósa á ný 1938. Í ár verður ekkert haustþing, og ef kosning á að fara fram á þessu ári, verður hún að gerast á þessu þingi, enda ákveðið í l., að innan þriggja mánaða frá því kosning fari fram á Alþ. skuli fara fram kosning þeirra manna, sem útvarpsnotendur kjósa í útvarpsráð, og skal ráðið taka til starfa þegar að þeim kosningum loknum. Þessi ákvæði er ómögulegt að samræma nú, og verður að breyta l., svo hægt sé að fá fram hinn rétta grundvöll. Sú leið, sem tekin hefir verið, gerir þá breyt. eina, að kosnir verða á ný þeir menn, sem Alþ. kýs, og breytt um skipun formanns, en kosning þeirra manna, sem útvarpsnotendur kusu, er látin halda sér, því kjörtími þeirra er bundinn við 1. maí. Ég vil mótmæla því, að hér sé um pólitíska ofsókn að ræða á hendur verkamanna, eins og hv. 5. þm. Reykv. sagði. Þetta snertir ekki atvinnu þeirra manna, sem um er að ræða. Þessir menn, sem um er að ræða, eru Valtýr Stefánsson, Pétur G. Guðmundsson, Sigurður Baldvinsson og Sigfús Sigurhjartarson, sem allir hafa þetta sem aukastarf, en ekki sem aðalstarf. Aðalatriði þessa máls er það. að eins og l. eru nú, er ekki hægt að samræma þau framkvæmdunum, og því verður að gera breyt. á þeim, og forsetar Sþ. hafa fallizt á þessa leið. Það er og, að þetta 4 ára kjörtímabil mun miðað við það, að kosning útvarpsráðs fylgist að við kosningar til Alþ. Nú getur það komið fyrir, að aukakosningar verði og þinghaldið á öðrum tíma en venjulega. Er þá eðlilegt að fylgja þessari reglu, þeirri reglu, að kosningar skuli fara fram að loknum kosningum til Alþ. Um þá, sem kosnir eru af útvarpsnotendum, gegnir öðru máli, og er óþarfi að binda það við kosningar til Alþ. Ég vildi af þessum ástæðum mælast til, að þetta frv. gæti fengið fljóta afgreiðslu. Ég fyrir mitt leyti tel, að þar sem málið er fram borið af allshn., sé óþarfi að vísa því til n. aftur.



Það er ekki til neins fyrir hv. þm. Seyðf. að vera að reyna að snúa út úr þeim orðum, sem ég lét falla hér áðan. Það er sjáanlegt, að aðalatriðið fyrir honum og hans samherjum er það, að koma þessum mönnum úr útvarpsráði. Ég hefi réttilega bent á, að það er hægt að gera nauðsynlega breyt. á þessum l. þannig, að ekki felist í því pólitísk ofsókn á þessa menn, sem nú eru í útvarpsráði af hálfu Alþ. Það er hægt að setja það í frv., að kjörtímabil þessara manna renni ekki út fyrr en það átti að gera eftir gömlu l. Það þarf ekkert að koma að sök hvað snertir kosningarnar til útvarpsráðs. En þetta er bara ekki tilgangurinn með frv. Það er þess vegna von, að hv. þm. Seyðf. eigi erfitt með að verja þetta mál. Ég mun nú undir 2. umr. athuga þetta og koma með brtt. við þetta, sem tryggir það, að hægt sé að framkvæma þessi l. og láta þær aðgerðir, sem gerðar hafa verið, standa í gildi.

*Héðinn Valdimarsson: Ég hefi ekki fengið neinar upplýsingar viðvíkjandi því, sem ég var að spyrja hér um áðan. Ég held, að það sé nægilegur tími til þess að koma þessu öllu saman fyrir. Ég held, að skipunarbréfin séu dags. 7. maí. og eftir því ætti að vera nægur tími til að koma þessu fyrir. Ég hefi að sjálfsögðu ekkert á móti því, að nýkosið þing skuli kjósa menn í útvarpsráð. Sú regla ætti að gilda á fleiri stöðum. En ég verð að segja það, að mér finnst þessi aðferð, sem hér á að hafa, óhæfileg.

Forseti (JörB): Það hefir komið fram till. um að vísa málinu til menntmn.



Mér skilst, að ef á að fara að vísa þessu máli til menntmn., þá sé það vantraust á allshn., sem hefir borið frv. fram. Mér finnst það vera miklu nær að beina þeim tilmælum til allshn., að hún taki málið til nánari athugunar, og legg ég til, að það verði gert.



Ég skal ekki tefja umr. Hafa menn athugað það, að um þetta mál er nú verið að ræða á pólitískum vettvangi? Ég vil nú spyrja: Er starfsemi útvarpsins pólitískt mál? Ég vil svara þeirri spurningu neitandi. Það er fyrst og fremst menningarmál, og þess vegna tel ég sjálfsagt, að það fari til menntmn., fyrst allshn. kaus að hafa þá aðferð að bera sig ekki saman við þá n. áður en hún kom fram með frv. Ég legg þess vegna til, að málinu verði vísað til menntmn. Ég hefi margt við frv. að athuga og mun bera fram við það brtt.



Ég vil óska þess, að málinu verði vísað aftur til allshn. til frekari athugunar. Þetta mál fékk ekki nægilega athugun þar, því að það var borið inn í n. með þeim forsendum, að það kæmi frá forsetum Alþ. og undirbúið af skrifstofustjóra Alþ. Við sjálfstæðismenn höfum margt fleira við rekstur útvarpsins að athuga, og ég vil gjarnan fá tækifæri til að ræða þetta mál nánar við n. Hv. 1. þm. Skagf. spurði um það, hvort ætti að gera þetta mál að pólitísku máli. Ég vil bara benda honum á, að 1934 var útvarpslögunum breytt í pólitískum tilgangi. Ég sé hinsvegar ekki, að menntmn. sé neitt ópólitískari vettvangur en aðrar n. Alþ. Hún er kosin pólitískt af Alþ., eins og aðrar n. þess.



Ég vil bara benda á það, að það hefir verið algild regla á Alþ., að frv., sem flutt eru af n., er ekki vísað til n., hvorki aftur til n., sem flutti frv., eða til annara n. Ég vil þess vegna mótmæla þeirri till., sem fram hefir komið, að vísa þessu máli til n.



Ég skal ekki lengja umr., en ég vil benda hv. þm. Barð. á það, að þessi regla, sem hann falaði um, er alls ekki til. Og þó hún væri til, er hún algerlega ófær. Það væri ófær regla, að mál, sem flutt er á Alþ., þó af n. sé, skuli ekki mega fá betri athugun. Það er sjálfsagt, ef allshn. vill ekki taka að sér þetta mál til rækilegrar athugunar, að þá verði því vísað til menntmn., sem er fús til að taka það til athugunar.

Forseti (JörB): Mér hefir nú skilizt, að allshn. muni ætla að taka málið til nánari athugunar, en að sjálfsögðu sker d. úr um það, hvort málinu skuli vísað til annarar n.