Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Áður en gengið er til dagskrár vill forseti geta þess að þegar lokið er afgreiðslu þriggja fyrstu mála á dagskránni munu fara fram umræður utan dagskrár samkvæmt fyrri mgr. 50. gr. þingskapa, þ.e. hver umræða má ekki standa lengur en í hálftíma. Það eru fjórir hv. þm. sem hafa óskað eftir umræðu utan dagskrár og hefur forseti orðið við þeim óskum. Þetta eru hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, 10. þm. Reykv., sem vill ræða um stefnu ríkisstjórnarinnar í kjaramálum, Halldór Ásgrímsson, 1. þm. Austurl., sem vill ræða um samgöngumál á Austurlandi, Svavar Gestsson, 9. þm. Reykv., sem vill ræða lyfjaverð til öryrkja og Ólafur Þ. Þórðarson, 2. þm. Vestf., sem vill ræða um málefni Ríkisútvarpsins. Forseti væntir þess að þessar umræður geti hafist sem fyrst eða eigi síðar en kl. 3, en það ræðst auðvitað af afgreiðslu dagskrármálanna eins og áður segir. Að loknum þessum umræðum utan dagskrár verður haldið áfram umræðum samkvæmt dagskránni til kl. 6.30.

Forseti vill í tilefni þeirra umræðna sem fram fóru hér í gær um þingsköp og snerust um samráð forseta og þingflokksformanna skv. 1. mgr. 72. gr. þingskapa taka fram eftirfarandi: Forseti telur að þessir samráðsfundir, sem hafa verið hefðbundnir hér í þinginu þótt þetta samráð hafi ekki verið lögfest fyrr en í nýjum þingsköpum, hafi verið mjög gagnlegir og ánægjulegt samstarf hafi tekist á þessu þingi milli forseta og þingflokksformanna um skipulagningu þingstarfa. Við höfum á þessum fundum farið yfir drög að dagskrám næstu fundardaga og reynt að ná samkomulagi um málsmeðferð. Það hefur yfirleitt tekist og þingstörfin gengið samkvæmt því. Hins vegar hefur stundum farið svo að mál hafa skipast með öðrum hætti en að var stefnt en við því er lítið að segja og forseti vill ekki sakast við neinn um það, allra síst formenn þingflokka. Forseti ber fullt traust til þeirra og hefur ekki reynt þá að öðru en drengskap. Við erum nú að hefja störf á Alþingi samkvæmt nýjum þingsköpum sem á margan hátt eru frábrugðin þeim sem við höfðum áður. Það er varla von til þess að allt fari árekstralaust af stað. Við þingmenn þurfum auðvitað tíma til þess að átta okkur á nýjum vinnubrögðum og forseti vonar að sátt geti tekist um þingstörfin. Þetta vildi forseti taka fram vegna þeirra umræðna sem fram fóru í gær og ítrekar þá ósk sína og von að geta áfram átt gott samstarf við þingflokksformenn og þingheim allan eftirleiðis sem hingað til.

Frú forseti. Ég vil þakka þá yfirlýsingu sem frú forseti gaf hér á forsetastóli. Ég tel að frú forseti hafi tekið af öll tvímæli um það að ásakanir þær um svik á gerðum samningum frá hendi okkar formanna þingflokka stjórnarandstöðunnar, sem fram voru settar í grein hv. 3. þm. Reykv., eins af varaforsetum þingsins, í Morgunblaðinu í gær, séu þar með úrskurðaðar ómerkar. Ég hef ekkert á móti því að mæta til samráðsfunda á skrifstofu frú forseta, enda er það upplýst að það er einkaskrifstofa frú forseta en ekki sameiginlegt afdrep forsetadæmisins. Þar af leiðir að ég tel að nægilegt sé að samráðsfundir séu bókaðir af starfsmönnum þingins og niðurstöður undirritaðar. Jafnframt vil ég að fram komi að við formenn þingflokka stjórnarandstöðunnar viljum gera allt sem við getum til að hér ríki bætt andrúmsloft í þinginu, betra andrúmsloft en verið hefur um skeið. Hér eru komnir til starfa á Alþingi aðilar sem hafa haft önnur vinnubrögð í samskiptum við stjórnarandstöðu nú í haust heldur en tíðkast hafa hér á undanförnum árum. Ég vil vona að þeir sjái að sér og sannfærist um að farsælt stjórnmálastarf felst ekki í því að berja sífellt á andstæðingunum eða neyta alltaf ýtrasta aflsmunar. Ég mun ekki láta mitt eftir liggja að taka í sáttahendur ef réttar verða fram og læt í ljósi þá von að svo verði gert. Kærar þakkir fyrir yfirlýsinguna, frú forseti.

Ég þakka hv. 1. þm. Norðurl. v.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að vekja athygli á því að þrátt fyrir örstuttan stans hæstv. viðskrh. í þinghúsinu í gær, þá er hann ekki hér á ráðherrabekkjum nú og þetta mál er mjög erfitt að ræða í fjarveru hæstv. viðskrh.

Hæstv. viðskrh. er væntanlegur hér að því er forseti best veit eftir 5 mínútur. Hann þurfti að sinna öðrum störfum viðkomandi sínu embætti í hádeginu og forseti veit ekki annað en hann verði kominn hér korter yfir eitt og vil þá biðja hv. þm. um að hefja sína ræðu ef hann telur sér það fært og í þeirri trú að hæstv. viðskrh. verði kominn á meðan sú ræða stendur yfir.

Ég þakka hæstv. forseta upplýsingar og vænti þess að það megi standa að viðskrh. verði hér innan stundar í húsinu. Hér hafa farið fram málefnalegar umræður um frv. til lánsfjárlaga. Mig langar að koma að nokkrum atriðum sem minnst var á í ræðum manna í gær, ekki síst um vaxta- og peningamál. Menn höfðu á orði í gær að andrúmsloftið í húsinu hefði breyst eftir þau átök sem þá áttu sér stað, eftir að menn höfðu gagnrýnt hin röngu og ósanngjörnu skrif hv. 3. þm. Reykv. sem hann hefur nú beðist afsökunar á og forseti komið með yfirlýsingar um. Það kann að vera að fleira valdi þeirri sátt sem er að takast um störf þingsins í bili. Hæstv. forsrh. hefur ekki verið í húsinu í dag eða gær. Kann það að vera einhver skýring, ekki síst vegna ummæla hans og ég vil segja hatursfullra ádeilna á fyrrv. ríkisstjórn og marga stjórnmálamenn hér á Alþingi á síðustu vikum og mánuðum. Er það gerbreyttur tón svo að ekki er að undra þó að hér hafi verið og muni verða á næstu vikum mjög hörð átök því að ummæli forsrh. um fortíðina, sem hann sífellt tönnlast á, hafa gefið það til kynna. Þau hafa ekki bara snúið að okkur stjórnarandstæðingum. Þau hafa snúist af meiri heift en fyrr að mörgum félögum forsrh. Ég ætla í upphaf máls míns að minna á þau ummæli forsrh. að margir stjórnmálamenn hafi haft tilhneigingu til þess þegar þeir hafa komið að því að úthluta fé almennings að gera það jafnvel með ólögmætum hætti. Þessi ummæli forsrh. eru náttúrlega fyrir neðan allar hellur og eru auðvitað að stórum hluta völd að þeim óróa sem hér hefur verið í þinginu, og sem þegar er að verða í þjóðfélaginu. Þessi ummæli beinast ekki eingöngu að stjórnarandstæðingum því að þau hafa fallið af meiri heift en þekkst hefur að samherjum forsrh. Ég hygg að hv. þm. Matthías Bjarnason eigi margar andvökunætur. Hans andvökur stafa ekki af fortíðinni. Hans andvökur stafa af ótta við framtíðina, ótta við þau nýju viðhorf sem hafa fylgt nýjum mönnum inn í forustu í flokki hans í ummælum sem hér hafa fallið á þingi. Ég er sannfærður um að þessir menn eiga fáa kosti aðra en að stefna forsrh. fyrir þessi ummæli. Og það er kannski athyglisvert að í ríkisstjórninni sjálfri sitja ýmsir þeir sem þarna liggja undir sök. Hæstv. samgrh. Halldór Blöndal er einn af þeim sem þarna eiga þunga sök, ef rétt er, sem fyrrv. stjórnarmaður í Byggðastofnun. Ég hygg að hæstv. menntmrh. liggi einnig undir sök og þurfi að verja hendur sínar. Ég hygg að það þurfi fleiri að gera, hv. þm. Pálmi Jónsson, hv. þm. Egill Jónsson o.s.frv. þannig að það er ekkert að undra þó að hér ríki á hinu háa Alþingi alvarlegri deilur en fyrr á milli þingmanna innan flokka og ekki síður á milli stjórnar og stjórnarandstöðu þegar slík ummæli hafa fallið sem hér hefur verið lýst. En hver var hún þessi fortíð sem forsrh. er alltaf að sakast við? Hann virðist ekki sjá til sólar og snýr jafnvel öfugt á þjóðarskútunni, maðurinn sem á að standa í stafni, takast á við storma og stýra fari heilu til hafnar. Hver er þessi fortíð sem hann svo hart deilir á? Ég gerði það mér til gamans að fletta upp skjölum til fróðleiks. Ég gæti t.d. verið með dánarvottorð eða grafskrift um verk fyrri ríkisstjórnar sem mér finnst skylt að lesa upp. Hér kom til landsins á haustmánuðum 1990, eftir að ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar hafði tekist á af krafti við landsmálin í tvö ár, sendinefnd frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum til þess að taka út íslenska efnahagslífið. Hver var fortíðarvandinn sem þessi sendinefnd benti á? Var hér allt í kaldakoli eða höfðu menn tekist á við stjórnmál og efnahagsmál Íslendinga af meiri krafti en fyrr? Með leyfi forseta ætla ég að grípa örfáar setningar úr áliti þessarar alþjóðlegu sendinefndar Alþjóðagjaldeyrissjóðsins frá 21. nóv. 1990, en þar segir: ,,Grundvallarþættir íslensks efnahagslífs hafa tekið stórstígum framförum á síðustu árum. Stjórnun ríkisfjármála og peningamála hefur batnað til muna, verðbólga hefur verið lækkuð í þriðjung þess sem hún var fyrir 1--2 árum og hagkerfi kemur út úr samdráttarskeiði betur í stakk búið til þess að mæta tímum hagvaxtar. Þessar breytingar hafa gerst samtímis efnahagslegum erfiðleikum en það er einmitt á slíkum tímum sem Íslendingar hafa reynst úrræðagóðir og vandanum vaxnir.`` Síðan fjallar sendinefnd Alþjóðagjaldeyrissjóðsins enn frekar um málin og segir: ,,Ef litið er á ríkisfjármál og peningamál er augljóst að mestur árangur hefur náðst í lækkun verðbólgu og er þetta afleiðing ábyrgrar stefnu í launamálum, festu í gengismálum og frekari styrkingar opinberra fjármála. Í öðru lagi hefur verið náð verulegum árangri í því að styrkja stöðu ríkisfjármála sem kemur fram í því að halli á ríkissjóði hefur minnkað á skeiði samdráttar í efnahagslífinu. Í þriðja lagi hefur átt sér stað markverð breyting í fjármögnun á halla ríkissjóðs þar sem árinu 1990 er snúið frá fyrirgreiðslu í Seðlabanka og erlendri lántöku og í stað þess byggt á sölu ríkisskuldabréfa á innlendum markaði. Og samkvæmt áætlunum verður þessu fram haldið á árinu 1991. Í fjórða lagi, til viðbótar þessum síðasta lið, gefur ný löggjöf um Seðlabankann skýrari vísbendingar um skyldur hans og takmarkar aðgang ríkissjóðs að fyrirgreiðslu hans, en árum saman var þetta atriði einn akkilesarhællinn í íslenskri efnahagsstjórn.`` Þessi lýsing er nú ekki full af sorg og kvíða eða vanþakklæti í garð þeirra manna sem höfðu stýrt efnahagslífi Íslendinga á árunum frá 1988--1990. Það kann að vera að hæstv. fjmrh. hristi höfuðið en ég sé þó að minni heilbrrh. er með þeim hætti að það hýrnar yfir honum, hann minnist þeirra björtu daga þegar hann var gerður foringi í fjárveitinganefnd og stóð að mörgum góðum verkum með fyrri ríkistjórn. Hann man þessa tíma og það glaðnar yfir svip hans yfir því að hafa verið þátttakandi í góðum verkum og góðu samstarfi. Það er í rauninni undarlegt hvernig Alþfl. hefur látið beygja sig, kreista sig og svívirða hér í þinginu og þjóðfélaginu af hæstv. forsrh. Þeim ummælum sem hann hefur viðhaft og líka látið hafa sig út í þau hræðilegu verk sem felast í stefnu núv. ríkisstjórnar og ég mun koma hér frekar að.

Var þá bjart yfir sveitum þessa lands?

Því miður, hæstv. heilbrrh., það er ekki verulega bjart þessa stundina yfir sveitum þessa lands. Ég hygg að þegar hin alþjóðlega sendinefnd gjaldeyrissjóðsins kemur hér í heimsókn verði skýrslan ekki jafnbjört og þeir munu hafa sitthvað að athuga við þá fortíð sem er stutt hjá þessari ríkisstjórn, aðeins nokkrir mánuðir. En það hefur verið gæfa Íslands um langa tíð að hún hefur átt íslenska stjórnmálamenn sem hafa þorað að horfa einbeittir til framtíðarinnar. Við höfum haft stafnbúa sem hafa ekki haft allt á hornum sér eða snúið höfði sínu öfugt heldur horft og tekist á við erfiðleika stundarinnar með framtíðina í huga, enda er það svo að fortíðin er liðin. Það er framtíðin sem við tökumst á við eða byggjum okkur undir að takast á við. Við lifum í nútíðinni og það er mikilvægt að hæstv. stjórnarsinnar geri hæstv. forsrh. þetta ljóst. Ég ætla ekki að halda því fram að núv. hæstv. ráðherrar séu vondir menn eða kjarklitlir. Hitt er svo staðreynd að valdamaður sem er hugrakkur án réttlætis er ógnun við þjóðfélagið. Það er kannski staðreyndin, þó að stór orð séu, sem við búum við, að því miður hafa margir af núv. hæstv. ráðherrum sett sig í þá stöðu að vera ógnun við þjóðfélagið. Þeir ætla að umbylta, þeir ætla að breyta, þeir valda óvissu. Meira að segja hæstv. heilbrrh. er ógnun við gamla fólkið. Það er áhyggjufullt þessa stundina. Hæstv. fjmrh. er ógnun við þá fátæku. Með gjörðum sínum veldur hann því að þeir sjá ekki til framtíðarinnar. Þeir vita ekki hvernig þeir eiga að komast af í því þjóðfélagi sem nú er á Íslandi. En þá skulum við spyrja okkur: Hver er framtíðin? Er framtíðin á Íslandi þessa stundina björt? Það er vert að ræða um framtíðina þegar við ræðum lánsfjárlög hér á hinu háa Alþingi. Ég er ekki viss um að það fréttabréf sem ég fékk í hendurnar sé skrifað af einhverjum alþýðubandalagsmönnum eða framsóknarmönnum í vondum hug, en það er fréttabréf sem snýr að framtíðinni. Það er frá Félagi ísl. iðnrekenda þar sem þeir fjalla um þjóðarbúskapinn á Íslandi árið 1991 og reyna að horfa til efnahagsmálanna á árinu 1992. Eru þær horfur bjartar? Hvað segja þessir menn um störf ríkisstjórnarinnar og þá stefnu sem hún rekur? Þeir hafa fyrirsögnina ,,Meiri umsvif og meira ójafnvægi``. Það er það sem þjóðin má búa við. Þeir segja, með leyfi forseta: ,,Á þessu ári eru horfur á að viðskiptahalli verði um eða yfir 20 milljarðar króna. Þetta er 5--6 milljörðum meiri halli en gert hefur verið ráð fyrir til þessa og um 8 milljörðum meiri halli en fram kom í síðustu spá Félags ísl. iðnrekenda.`` Ýmislegt virðist vera að síga á ógæfuhliðina því að spár iðnrekendanna, sem áreiðanlega hafa lesið hina hvítu mús rækilega, standast ekki. Það horfir margt á verri veg. Þeir segja enn fremur: ,,Þróun utanríkisviðskipta á þessu ári bendir til mikils ójafnvægis. Innflutningur fyrstu átta mánuðina jókst um 14% að raungildi, miðað við sama tíma fyrir ári. Samdráttur í vöruútflutningi nam á sama tíma tæplega 9% þótt verðmæti útfluttra vara sé meira nú í krónum talið.`` --- Þeir segja enn fremur: ,,Vísbendingar af vinnumarkaði benda til meiri eftirspurnar eftir vinnuafli en í fyrra. Vísbendingar eru um að landsframleiðsla verði meiri á þessu ári en árið 1990 og að vöxtur framleiðslunnar verði meiri en hingað til hefur verið gert ráð fyrir. Mestur hefur vöxturinn verið í verslun og þjónustu, en aukin umsvif byggjast á erlendum lánum eins og vaxandi viðskiptahalli ber vott um. Hagvöxturinn er því tekinn að láni erlendis.`` Þetta er staðan í ár sem þeir sjá fyrir sér, félagarnir í Félagi ísl. iðnrekenda. En hvernig sjá þeir framtíðina? Þeir segja að óvissa ríki um þróun efnahagsmála á næsta ári. Gert sé ráð fyrir samdrætti í útflutningstekjum. Einnig sé gert ráð fyrir að eftirspurn innan lands hjaðni. Búist er við vaxandi viðskiptahalla á næsta ári þar sem gert er ráð fyrir því að útflutningstekjur dragist hraðar saman en innflutningur. Þegar á heildina er litið eru óvissuþættir margir og ólíklegt að sérhver þeirra þróist til verri vegar. Næsta ár mun þó einkennast af samdrætti og erfiðleikum. Þeir hika ekki við að senda ríkisstjórninni nokkrar ráðleggingar í þessu fréttabréfi sínu og spyrja undir stórri fyrirsögn: Hvað þarf að gera? Þeir segja: Það þarf að draga úr umsvifum og lánsfjárþörf hins opinbera, lækka vexti með auknum sparnaði og minni opinberum lántökum, bæta samkeppnisstöðu án gengislækkunar, jafna starfsskilyrði með afnámi aðstöðugjalds, sem hér var mjög til umræðu í gær, afnema ríkisverndaða einangrun frá alþjóðlegri samkeppni og afnema samkeppnishindranir innan lands. Síðan segja þeir: ,,Ríkisstjórnin verður að setja fram tímasetta áætlun fyrir næsta missiri um aðgerðir á öllum þremur sviðum.`` Hvers vegna eru þeir að senda ríkisstjórninni þessa áætlun? Hafa þeir ekki lesið hina hvítu mús? Hafa þeir komist að því sama og við að bókin er fyrst og fremst falleg á litinn, eins og helg bók að sjá, en innihaldið gagnslítið? Þar er enga stefnu að finna. Það sem er þar að finna er þó fyrst og fremst hættulegt íslensku atvinnulífi og framtíð þessarar þjóðar. Hvað segja þeir í lokin um þessa ríkisstjórn? Þeir segja, með leyfi forseta, um hina hvítu mús trúlega: ,,Í stefnu og starfsáætlun ríkisstjórnarinnar segir m.a. að það verði að skapa einstaklingum og fyrirtækjum örvandi starfsskilyrði með sanngjörnum leikreglum og stöðugleika í efnahagslífinu. Einnig segir að brýnt sé að tryggja starfsskilyrði iðnaðar- og þjónustugreina sem ekki megi búa hér við lakari aðstæður en keppinautar á helstu samkeppnismörkuðum.`` Í áætluninni eru síðan fyrirheit um ýmsar aðgerðir, og þá segja þeir þetta: ,,Allt of margt er óljóst og eingöngu stefnt að og látið kanna.`` Er það ekki tilfellið að Viðeyjarsáttmálinn er ekki lengra kominn en það að í aðalatriðum fjallar hann um að stefna að og láta kanna? Síðan flumbrast ráðherrarnir áfram með hinar og þessar ákvarðanir sem koma samherjum þeirra í ríkisstjórninni oft á óvart. Hér vantar því hina markvissu stefnu. Þeir segja að það sem vanti sé tímasett áætlun um alla þætti sem skipta máli fyrir starfsskilyrði atvinnulífsins, þannig að vissa ríki um starfskjörin á næstu árum. Það er nauðsynleg forsenda þess að atvinnulífið geti snúið vörn í sókn. Þessir menn fjalla ekki ýkja mikið um fortíðina eins og hæstv. forsrh. í þessu fréttabréfi. Áhyggjur þeirra virðast snúast að framtíðinni eins og hjá hæstv. þm. Matthíasi Bjarnasyni, snúast um aðgerðir og aðgerðarleysi þessarar ríkisstjórnar sem virðist ekki hafa haldfasta stefnu í hinum mikilvægustu málum. Ég tek undir það sem hér kom fram í gær og er vert að minnast hér á, að fjárlagafrv. boðar ekki bjarta tíð á Íslandi. Það er ekki spennandi frv. ef það kemst til framkvæmda, eins og hæstv. ráðherrar ætla sér, eins og það hefur verið sett fram. Auðvitað er það von mín að forsendum þess verði breytt og að mennirnir sjái að sér í ýmsum atriðum hvað það varðar. Það er t.d. ljóst að þrátt fyrir kosningaloforð verða skattar hækkaðir. Það væri t.d. fróðlegt að lesa ræður hæstv. þm. Eyjólfs Konráðs Jónssonar, sem ég heyrði oft í gegnum vegginn á síðasta þingi, um að það bæri að lækka skatta. Nú situr þessi hv. þm. í hópi þeirra manna sem ætla að auka skattinnheimtu á Íslandi um 5 milljarða. Hafi hv. þm. lesið rangt og haldið að verið væri að lækka þá um 5 milljarða er ljóst í forsendum fjárlagafrv. að hækka á skatta á Íslandi um 5 milljarða. Ræðurnar sem hv. þm. og fleiri flokksbræður hans fluttu á síðasta þingi hafa ekki komist inn í hina hvítu mús eða stefnu þeirrar ríkisstjórnar sem nú er á Íslandi. Ég hygg að margt í fjárlagafrv. sem verður að taka til umræðu einnig muni valda því að það þrengi enn að atvinnulífinu á Íslandi, og þá ekki síst er frv. fjandsamlegt byggðum þessa lands og mun koma hart niður á samkeppnisstöðu atvinnulífsins á landsbyggðinni gagnvart atvinnulífi á höfuðborgarsvæðinu. Ég ætla ekki undir þessum lið að ræða alla þá sérskatta sem á að leggja á sjúka, fjölskyldurnar, börnin. Það er stórmál út af fyrir sig, af flokki sem stýrir ríkisstjórninni, hefur haft kristilegt siðgæði að leiðarljósi, málefni þjóðkirkjunnar iðulega til umfjöllunar og talið hornstein þjóðfélagsins vera fjölskylduna. Mér sýnist að ef svo fer fram sem horfir í upphafi þings verði stöðu fjölskyldunnar á Íslandi mjög raskað. Hann verður stór sá minnihlutahópur sem ekki kemst af ef menn sjá ekki að sér á hinu háa Alþingi og breyta um stefnu. Hæstv. forseti. Ég sakna enn hæstv. viðskrh. og bið um að kannað verði hvort hann sé enn á landinu því að mér er mikilvægt að hann sé við þá umræðu sem ég þarf hér að eiga um vaxta- og peningamál.

Forseta er ljúft að upplýsa ræðumann um það að hæstv. viðskrh. er á leiðinni í þingsalinn.

Í gær töluðu tveir hæstv. ráðherrar, fjmrh. og viðskrh., og verð ég að gera athugasemdir við ýmislegt sem fram kom í máli þeirra og reyndar nokkurra annarra hv. alþm. Hér var mjög rætt um peninga og vaxtamál sem eðlilegt er undir þessum lið. Sumt var þar með réttu sagt og annað ekki. Auðvitað er mikilvægasta verkefni dagsins að lækka vexti og halda verðbólgu niðri. Ef íslenskum stjórnmálamönnum tekst það ekki mun atvinnulífið stranda, öll nýsköpun deyja út og allt unga fólkið með húsbréfin missa eigur sínar áður en öldin er liðin. Ef íslenskum stjórnmálamönnum tekst ekki að skapa þjóðarsátt um þetta meginverkefni mun það blasa við að hér verður hrun í atvinnulífinu og að skuldsetta fólkið með verðtryggðu lánin mun missa eigur sínar. Því er þetta brýnasta verkefnið, að ná raunvöxtum niður, halda verðbólgunni niðri og reyna að skapa betri aðstæður fyrir atvinnulífið. --- Það bólar ekki enn á hæstv. bankamálaráðherra. Hefur hann gengið í húsið?

Samkvæmt þeirri skrá sem forseti hefur hefur ráðherrann ekki gengið í húsið. Hann var á fundi inni í Borgartúni 6 en lofaði starfsmönnum þingsins að flýta sér og að hann mundi koma eins fljótt og kostur væri. Það eru þær upplýsingar sem forseti hefur hér í þessum forsetastóli.

Hefur hann fjarvistarleyfi?

Það er fáheyrt að hæstv. ráðherra skuli rétt reka löppina niður á þetta volaða land sem því miður á í erfileikum og sjái sér ekki fært að vera við þá umræðu sem skiptir miklu máli og hann hefur tekið þátt í og sagt ýmsa hluti. Hver eru úrræði forseta í þessu máli? Verður að sækja manninn í böndum eða líður ráðherranum orðið það illa hér í þinginu að hann getur ekki þolað hér við?

Ég upplýsi ræðumann um að verið er að athuga hvað ferðum ráðherra líður þannig að við vonum að hann komi hingað skjótt.


             Ég hygg að hæstv. viðskrh. sé ekki staddur í Ásbyrgi. Hann hefur gjarnan sótt í aðrar áttir hér innan lands. Ég ætla þá að minnast örfáum orðum á ræðu hæstv. fjmrh. sem var kannski ekki mjög ítarleg í gær og snerist varla um aðalatriði máls, enda er það varla von því að aldrei fyrr hefur ráðherra farið jafnhressilegt flikk-flakk úr þingmannsfötunum yfir í ráðherrafötin. Nú er þessi hæstv. fjmrh. ókrýndur konungur vaxtastefnunnar. Hann hefur hækkað raunvexti meira með einu pennastriki en nokkur annar ráðherra hefur gert fyrr eða síðar. Brúðkaupsnótt Viðeyjarstjórnarinnar var íslenskri alþýðu og atvinnulífinu á Íslandi dýr nótt. Þar hafa raddir þeirra fengið náð fyrir augum ríkisstjórnarinnar sem henni voru kærastir því að á þessari brúðkaupsnóttu voru raunvextir á spariskírteinum ríkissjóðs hækkaðir með einu pennastriki úr 6,6% upp í 8,1%. Ég minnist þess að allir þeir sem fjölluðu um peningamál á þessum tíma áttu ekki orð. Þeir skynjuðu ekki eða skildu þessa aðgerð ríkisstjórnarinnar. Þeir töldu hana óþarfa, töldu að það hefði þurft að hækka nafnvexti á öðrum pappírum ríkissjóðs en að hækka raunvaxtagrunninn á spariskírteinum ríkissjóðs úr 6,6% í 8,1%. Menn sáu fyrir sér að þjóðarsáttin færi fyrir bí, að sá gróði sem var að myndast í fyrirtækjunum var með einu pennastriki sem hæstv. fjmrh. hefur á þessari brúðkaupsnóttu ríkisstjórnarinnar verið píndur til að gera, sjálfsagt bestu vinum og stuðningsmönnum flokks síns til ábata. Ég efast ekki um að þarna hefur hann verið píndur á þessari brúðkaupsnótt ríkisstjórnarinnar. En hvað þýddi þessi ákvörðun? Hún þýddi samkeppnin um spariféð á Íslandi jókst. Bankarnir og peningastofnanirnar urðu að hækka sína innlánsvexti til að halda sinni stöðu á markaðinum. Þetta þýddi meira. Þetta þýddi það að raunvextir útlánanna jukust einnig. Hæstv. viðskrh., sem nú er genginn í salinn, minnist þess, ef ég veit rétt, að honum hafði tekist sem bankamálaráðherra fyrri ríkisstjórnar að lækka raunvexti útlána um 7,5% undir lok tímabils þeirrar ríkisstjórnar. Á einu bretti með þessari ákvörðun fjmrh. í vor hækkuðu raunvextir útlánanna og hafa síðan verið í 10--11%. Svona geta nú nætur á Íslandi verið dýrar. Það er þess vegna enn einn áfellisdómurinn um þessa ríkisstjórn sem ég er hér með í höndunum frá mikilvægum fundi sem var haldinn á dögunum. Þar sjáum við tvo dökkleita menn. Annar ber ábyrgð á atvinnulífinu á Íslandi og heitir Einar Oddur Kristjánsson og er kenndur við Flateyri. Hann segir: ,,Vaxtapólitíkin er að koma okkur á knén.`` En við hliðina á honum er ráðherrann sem á þessari brúðkaupsnótt tók þessar ákvarðanir, hann er glaðbeittari á svipinn og hann segir við atvinnulífið á Íslandi að sér komi þetta í rauninni ekkert við, hann segir, með leyfi forseta: ,,Það er ekki í verkahring stjórnvalda að marka stefnuna eða eiga frumkvæði að lækkun vaxta í þjóðfélaginu. Slíkan kúrs yrðu bankarnir að marka og ríkið gæti þá komið á eftir.`` Maðurinn sem stóð hér glaðbeittur í þingsalnum á aukaþinginu í vor og sagði að hann mundi á haustdögum lækka vextina á nýjan leik. Hann segir nú þegar kemur fram á haustið og atvinnulífið er komið á hnén að sér komi málið ekkert við. Hann sé enginn leiðtogi í þeim leik sem sé fram undan. Þó liggur það fyrir að það er raunvaxtalækkunin sem verður að eiga sér stað ef atvinnulífið á að lifa og húsbyggjendurnir eiga að halda húsum sínum. Síðan flettum við einu dagblaðinu. Þar kemur það í ljós að þar er þessi Einar Oddur Kristjánsson orðinn einn á mynd. Um hvern er hann að tala? Hann segir: ,,Stefnir beint norður og niður.`` --- Var hann að tala um fortíðina? Nei, hann var að tala um framtíðina, hæstv. viðskrh. Hann var ekki að tala um fortíðina sem hæstv. forsrh. er í heilögu stríði við, hann var að tala um þann farveg sem íslensk stjórnvöld hafa nú markað atvinnulífinu. Hann segir að það séu ekki bara vextirnir sem valdi sér áhyggjum. Hann segir að það sé þenslan. Það sé gengisstefnan. Mig minnir að ég hafi heyrt talað fyrr í þessum dúr ,,norður og niður``. Það er gott ef þau hljómuðu ekki líkt 1988 þegar atvinnulífið var komið í verulega kreppu. Skyldi það vera að hæstv. núv. forsrh. verði helmingi snjallari og helmingi fyrr að koma atvinnulífinu á Íslandi á heljarþröm en fyrirrennari hans, forsrh. sem settur var af í Sjálfstfl. 1987--1988? Það er alvarleg staða sem vissulega blasir við. En það er líka vert að minnast þess sem vel er gert og auðvitað á þessi ríkisstjórn margan mætan manninn í sínum hópi. En það gerðist á þeim sama fundi, sem þessi ummæli fjmrh. og Einars Odds féllu, að þar talaði þó einn hæstv. ráðherra ríkisstjórnarinnar, sem ekki er hér í þingsalnum í dag, af fullu viti. Hann talaði af fullu viti um vaxta- og peningamál og er það sjaldgæft, því miður, í umræðu um stjórnmál þegar kemur að vaxta- og peningamálum. Sá ráðherra er ekki hér með okkur í dag. Hann virðist vera fjarverandi. Það var hæst. sjútvrh. En þar talaði hann af mikilli skynsemi og virtist alveg skíthræddur við að nú stæði hann sem fagráðherra í sjávarútveginum þegar ríkisstjórn hans tækist að drepa hann endanlega. Hann hafði verið forsrh. áður þegar litlu munaði að svo færi en er nú fagráðherra greinarinnar. Hvað sagði þessi ráðherra? Hann talaði í allt öðrum dúr en hæstv. fjmrh. Það var ábyrgðartilfinning í hans ummælum. Hann sagði þann sannleika, hæstv. ráðherra Þorsteinn Pálsson, að ríkisstjórnin bæri ábyrgð á vaxtastefnunni og hann talaði af mikilli hreinskilni. Stærstu lántakendurnir, ríkið og sveitarfélögin, verða að draga sig út af lánamarkaðinum til að minnka eftirspurn. Öðruvísi verða raunvextir ekki lækkaðir, sagði þessi ráðherra. Hann gerði sér grein fyrir því, sem er staðreynd málsins, að auðvitað er það ríkisstjórnin og ríkið í fjárþörf sinni sem ræður raunvaxtastiginu á Íslandi. Mig minnir að hæstv. sjútvrh. hafi haldið þarna mjög góða ræðu sem ég hef ekki haft rænu á enn þá að ná mér í. Mig minnir að hann hafi talað um að það hafi verið atvinnulífið á Íslandi sem byggði allt hitt upp. Ýmsir væru farnir að halda því fram að skrauthýsi og Perlur væri það sem þjóðin lifði á. Hann vildi undir þessari ágústsól eða septembersól minna íslenska þjóð á að það er atvinnulífið sem við lifum á. Það er sjávarútvegurinn, landbúnaðurinn og iðnaðurinn sem skapar það að við getum búið hér við velmegun og haldið uppi velferðarþjóðfélagi. Það var ekkert að undra þótt hæstv. sjútvrh. væri óttasleginn í þessari stöðu því auðvitað er það ríkisstjórnin sem ræður vaxtastefnunni, að vaxtastefnan er að ganga frá atvinnulífinu. Ekki var óeðlilegt að hann minntist á sveitarfélögin, ef það er rétt að Reykjavíkurborg sjálf býr við þann fortíðarvanda, vegna framkvæmda í skrauthýsunum sem hann minntist á, að vera nú komin 1,5 milljarð út á ,,fittið``. Ég hef Morgunblaðið sjálft mér til vitnis um það. Það birti þessa stóru frétt á dögunum. Ég ætla í örfáum orðum að ræða við hæstv. viðskrh. sem nú hefur séð sér fært í önnum dagsins að eiga hér litla stund með okkur í þinghúsinu og er ég þakklátur fyrir það. Hann og fleiri ræddu um stöðu peningamála í gær og um þann fákeppnismarkað sem við búum við sem auðvitað er hárrétt. Í þeim efnum fannst mér bæði hjá þessum bankamálaráðherra og ýmsum þingmönnum, sem hér töluðu, að sök hárra vaxta lægi hjá hinu vonda bankakerfi. Það hafði komið fram í umræðunni og hæstv. viðskrh. bar ekki á móti því heldur tók undir og lét í rauninni að því liggja að bankarnir bæru þar alla ábyrgð. Mér hefur nú lengi fundist að þeir menn væru dálítið glámskyggnir sem halda að allar lausnir komi að utan því einn meginkafli í ræðu hæstv. viðskrh. undir þessum lið í gær snerist um lausnirnar sem koma að utan. Nú hefur þessi hæstv. ráðherra eignast eitt mýraljósið í viðbót. Enn sér hann á svörtum haustdögum eina týruna sem muni lækna hér allar meinsemdir. Hann hefur fyrr séð týrur sem hafa átt að lækna meinsemdir. Hann hefur kveikt á ljósum og því miður hafa margir trúað honum í mörgum efnum þegar hann tekur kollsteypurnar. Ljósin hafa reynst mýraljós í orðsins fyllstu merkingu. Því er það ekkert óeðlilegt að margir hv. þm. hafi það nú orðið fyrir nokkurs konar áttavita að vera gegn því sem hæstv. viðskrh. leggur til í hinum stóru málum. Álversljósið er t.d. alltaf við næsta horn. Álversljósið er eitt stærsta málið í fjárlagafrv. en ég er búinn að vera hér í þingi í fjögur ár og hæstv. viðskrh. hefur alltaf verið með lok þess máls í næstu viku eða næsta mánuði. En alltaf hefur þetta reynst mýraljós. Það má minna á fleiri athafnir. Mig minnir að Alþfl. og þá ekki síst viðskrh. og þáv. fjmrh. hafi séð mikið ljós og lausn eitt sinn, að stórbreyta íslenska tollakerfinu til lækkunar á öllum lúxus til þess að stöðva utanlandsferðir til kaupa á fatnaði og vörum. Tekjur ríkissjóðs áttu að margfaldast þrátt fyrir tollalækkunina. Enn þá heyrast af því fréttir að flugvélarnar fljúgi út í dagsferðir til að kaupa fatnað og lúxus. Þannig að einnig þetta varð að mýraljósi, en í staðinn situr þjóðin uppi með matarskatt, sem var lausnarorðið. Ég veit ekki hvort ég á að vera að minnast á fleiri mýraljós. Það væri líka fróðlegt að minnast á Bifreiðaskoðun Íslands sem var eitt besta fyrirtæki ríkissjóðs og malaði tekjur fyrir hann. Eitt sinn stóð þessi hæstv. ráðherra upp og sagði að það yrði að selja þetta fyrirtæki. Þjóðin vildi selja. Það yrði hagnaður skattborgarans. Þingmenn urðu bláeygir á ný undir mælsku og góðum útskýringum þessa gáfaða ráðherra. Bifreiðaskoðun Íslands var seld og ríkið varð af miklum tekjum. En skattborgararnir hafa ekki haft frið því nú kostar mikið að fara með bifreið í skoðun og nú hafa frjálshyggjumennirnir tekið við þessu fyrirtæki og hafa einokunaraðstöðu til þess að níðast eða þjóna íslenskum bifreiðaeigendum. Það er eðlilegt í þessum umræðum að rifja ýmislegt upp til aðvörunar sem hér hefur verið að gerast í þingsögunni á síðustu árum. En hæstv. viðskrh. sagði í ræðu sinni hér í gær, með leyfi forseta: ,,En það er líka annað mjög mikilvægt atriði í þessu máli sem athuga þarf, og kom kannski ekki alveg nógu skýrt fram hjá þingmanninum, og það er að til þess að útvega atvinnuvegunum lánsfé á samkeppnisfærum kjörum, fjármagn á heimsmarkaðsverði, þá þurfum við að opna okkar lánamarkað. Að því máli er nú unnið og síðasta dæmið um það er að sjálfsögðu það sem samþykkt var í mars á síðasta þingi að heimila erlendum lánastofnunum að opna hér útibú sem væntanlega verður fest skýrar í lög á næstu dögum. Þannig og aðeins þannig fáum við samkeppniskjör á fjármagni til okkar atvinnuvega. En það er líka rétt að þar er ákaflega mikilvægt að stilla svo í hóf opinberri eftirspurn eftir lánsfé og útgáfu skuldabréfa til að fjármagna hið opinbera húsnæðislánakerfi sem frekast er kostur.`` --- Þetta voru ummæli hæstv. ráðherra. Tek ég heils hugar undir síðari hluta ummælanna en það vaknaði í hugskoti mínu hvort að nú væri eitt mýraljósið enn kviknað. Hvort hann yrði nú, þessi hæstv. ráðherra, til að tefja það verk sem hæstv. sjútvrh. sagði og ég vitnaði í að mikilvægt væri að hefja lækkun raunvaxta á Íslandi í þeirri trú að einhverjir erlendir bankar kæmu hingað með fjármagn og lækkuðu hér vexti. Nú vil ég spyrja hæstv. viðskrh. hvaða bankar það eru sem munu koma. Verða það norsku einkabankarnir eða þeir sænsku? Verða það finnsku sparisjóðirnir sem munu koma hingað? Allir þessir bankar, hvar eru þeir staddir í dag? Þeir eru komnir á framfærslu ríkja sinna. Hvers vegna? Vegna þess að þeir urðu gjaldþrota og það var ekki hægt að gera þá gjaldþrota því ríkið gat ekki liðið það, hvorki í Svíþjóð, Finnlandi eða Noregi, að almenningur missti sparifé sitt. Verða það þessir bankar sem koma til Íslands til að bæta stöðu sjávarútvegsins? Ég vil enn fremur spyrja hæstv. ráðherra að því hvað verði með öll þessi fiskvinnslufyrirtæki sem eru skuldsett upp fyrir eyru og hafa engin veð. Munu þessir erlendu bankar, sem hann vitnar til, koma hingað og treysta sér til þess að lána sjávarútveginum eins og hann er staddur í dag? Því geri þeir það þá spyr ég hv. þingmenn hvers vegna. Til þess að komast inn í íslenskan sjávarútveg og íslenskt atvinnulíf. Það er eina skýringin sem hægt væri að finna á þeirri stöðu. Það er reyndar fróðlegt að heyra fullyrðingar í gær, eins og t.d. hjá hv. 6. þm. Norðurl. e. og fleirum í þessu þinghúsi, um raunvexti í öðrum löndum sem virðast vera alveg feikilega lágir þegar sagt er frá þeim hér í þessum þingsal. Erum við þó sammála um að þeir séu of háir hérlendis? Ég hafði með mér í ræðustólinn yfirlit frá Verðbréfamarkaði Íslandsbanka. Hvað segir um vextina í öllum þessum draumalöndum sem hér er alltaf verið að tala um? Hér eru t.d. tekin saman verðbólga og vextir í nokkrum löndum, nafnvextir ríkisskuldabréfa. Hverjir skyldu þeir vera hér á landi? Þeir eru um 8%. Hverjir eru þeir í Danmörku? 7,3%.  frá okkar stöðu. Ég hygg að þetta segi talsvert um þá stöðu sem víða er í þessum löndum eða muninn á milli Íslands og þeirra í þessum efnum. Að þau mýraljós sem einstakir þingmenn sjá í lausninni á því að erlendir bankar komi hér, þau mýraljós sem viðskrh. bindur nú vonir við og ríkisstjórnin aðhefst kannski ekkert, verði ekki jafnfrelsandi og menn hafa ætlað. Er þá kannski engin samkeppni í peningamálum á Íslandi? Ég heyrði það ekki á ræðu hæstv. viðskrh. að það væri ekki nein samkeppni á peningamarkaðnum á Íslandi. Hafði ég þó ekki í upptalningu minni áðan minnst á eitt ljósið sem orðið er mýraljós undir þessum umræðum. Það er Íslandsbankinn sjálfur, óskabarnið sem hlaut í vöggugjöf á morgni lífsins 3 milljarða frá ríkinu að gjöf og skattfrelsi út þessa öld. Hefur hann brugðist í samkeppninni? Þegar Íslandsbanki var stofnaður voru haldnar hér hugljúfar ræður um að nú yrði samkeppni á íslenskum peningamarkaði, nú væri kominn sterkur einkabanki sem mundi veita ríkisbönkunum aðhald. Er hann líka orðinn að mýraljósi? Hefur þessi banki einnig brugðist og enga samkeppni skapað á íslenskum peningamarkaði? Það væri kannski fróðlegt að fara yfir stöðu og þá samkeppni sem vissulega ríkir á íslenskum peningamarkaði og aldrei er minnst á. Ég er með fréttabréf frá Verðbréfamarkaði Íslandsbanka í höndunum. Þar er fjallað um raunvexti árið 1992. Þar segir auðvitað frá því að ríkið er lántakandi sem ekki er mjög næmur fyrir því hvað vaxtastigið er hátt. Það tekur til sín lán hvernig sem árar á markaðnum en vaxtabyrðin veltist síðan yfir á næstu kynslóðir. Og hvað er sagt um peningamarkaðinn? Ríkið hefur aukið sókn sína á íslenska peningamarkaðinn, aukið samkeppni sína við bankana um spariféð sem bankarnir þurfa að nota til þess að bjarga skuldsettum og illa settum íslenskum atvinnuvegum. Á árinu 1992 eru nýjar lántökur opinberra aðila áætlaðar 24 milljarðar kr. og þar af um 15 milljarðar á innlendum markaði. Ráðstöfunarfé lífeyrissjóðanna á því ári er um 26--28 milljarðar kr. og nema ný iðgjöld um 16--17 millj. kr. af þeirri fjárhæð en afgangurinn er endurgreiðslur og vextir af fyrri lánum. Seðlabankinn áætlar nú að heildarsparnaður landsmanna á árinu 1992 nemi um 30 milljörðum kr. en stærstu hlutar hans eru iðgjöld lífeyrissjóðanna, 16--17 milljarðar, og frjáls sparnaður 13--14 milljarðar. Þetta er það sem barist er um á þessum litla peningamarkaði okkar á Íslandi sem vissulega er fákeppnismarkaður en fyrst og fremst hörð barátta á milli ríkisvaldsins annars vegar til þess að koma á móts við sinn hallarekstur og vandræði og síðan keppni bankanna við að ná peningum til þess að hjálpa íslensku atvinnulífi. En það er líka athyglisvert á þessu herrans ári sem hæstv. fjmrh. tók kollsteypu í vaxtamálum hvernig verið hefur á þessum peningamarkaði. Það kemur hér fram að innstreymi nýs fjár í bankana á verðbréfamarkaði á árinu 1991 er áætlað aðeins um 50--60% af því sem það var á árinu 1990. Sem sé, peningarnir, sem verið er að berjast um, hafa minnkað hér um bil um helming og þess vegna eru orð hæstv. sjútvrh. orð töluð í tíma, að það er ríkið og það eru stærstu sveitarfélögin sem verða þegar að draga að sér höndina til þess að það sé hægt að hefja hina raunverulegu vaxtalækkun sem er mjög mikilvæg. Hér ræddu menn mikið um nafnvexti, aðallega nafnvexti á þriðja og fjórða ársfjórðungi þessa árs. Þar töluðu menn eins og aðeins væri einn banki á Íslandi og staðan væri eins í öllum lánastofnunum. Ég varð fyrir vonbrigðum með það að hæstv. viðskrh. skyldi einnig í rauninni falla í þá gryfju, hann andmælti ekki þeirri skoðun, hefur kannski ekki haft tíma til þess að lesa vaxtatöflurnar sem hafa verið í blöðum og séð þann mikla mun sem auðvitað er á milli bankanna. Enda kemur það glöggt fram í Morgunblaðinu í morgun að þarna er um mikinn mun að ræða sem bendir til þess að samkeppni á íslenskum peningamarkaði sé vissulega fyrir hendi og að peningastofnanirnar standi misjafnlega að verki og bjóði viðskiptavinum sínum mjög ólík kjör. Þetta kemur glöggt fram í þessu yfirliti Morgunblaðsins en þar segir: ,,Raunvextir Íslandsbanka og Landsbanka Íslands eru talsvert hærri en vextir Búnaðarbanka Íslands og sparisjóðanna og svo hefur verið frá því í byrjun október``, frá því að hinn síðasti ársfjórðungur byrjaði. En það er kannski fróðlegt í þessu að átta sig á hvernig staða ársins er og menn verða að ræða um þessi mál í heild sinni. Hin verðtryggðu og hin óverðtryggðu kjör mælanna tveggja sem bankarnir verða að hafa í húsi sínu til þess að verðleggja eftir. Annar er sjálfvirkur, hann heitir verðtryggður. Hinn er handstýrður. Það eru nafnvextir. Þarna eru auðvitað lagðar auknar byrðar á bankana með ákvörðun ríkisvaldisns. Hæstv. núv. viðskrh. náði því fram í fyrri ríkisstjórn að banna verðtryggingu útlána innan þriggja ára sem áður voru tvö ár. En það er leyfð binding og verðtrygging sparifjár sem bundið er til sex mánaða og lengri tíma. Þetta veldur mikilli skekkju í bönkunum. Hvernig var þessi staða sem af er árinu, ef við skoðun það? Lítum á fyrsta ársfjórðung hjá peningastofnunum á Íslandi, þá eru raunvextir á verðtryggðum kjörum 8% á fyrsta ársfjórðungi en á óverðtryggðum kjörum 5,9%. Þetta var skuldabréfalán. Á öðrum ársfjórðungi eru verðtryggð kjör með 8,5% en óverðtryggð með 4,9%. Þarna hafði myndast mikil skekkja hjá peningamálastofnunum sem leiðir af sér halla, ekki til þess að mæta einhverju tapi heldur halla til þess að koma fram með lögboðinn hagnað sem bundinn er samkvæmt lögum. Hvernig var svo þriðji ársfjórðungur? Verðtryggðu kjörin voru með 9,9% vöxtum en óverðtryggðu kjörin með 11%. Samkvæmt spá síðasta ársfjórðungsins eru verðtryggð kjör á 10%, en óverðtryggð kjör um 17%. Þetta verða menn að skoða í heild sinni á löngum tíma því að ég hygg og ég vil spyrja eftir því: Telur hæstv. bankamálaráðherra að það þurfi að vera jafnvægi í heild sinni á árinu á milli þessara tveggja kjara? En það stefnir nú í að þessar spár rætist, að verðtryggðu kjörin verða með 9,1% en þau óverðtryggðu með 9,6%. Þetta dæmi verða menn að skoða og ræða í heild sinni til þess að fá raunhæfa niðurstöðu. Auðvitað er það gremjulegt að setja allar peningastofnanir í einn og sama pott þegar það blasir við að það er mikill munur á vaxtakjörum. Haldið þið t.d. að það skipti ekki atvinnulífið máli hverjir afurðalánavextirnir eru? Eru allir bankarnir með sömu afurðalánavexti nú, hæstv. viðskrh.? Eða ríkir þar samkeppni? Ég er hér með upplýsingar um það frá 1. nóvember. Afurðalánavextir í bönkunum virðast vera mjög mismunandi. Í Landsbankanum eru afurðalánavextir núna 19,25%. Í Íslandsbanka 17,25%, í Búnaðarbankanum 17,50%, hjá sparisjóðunum 16,50%. Þarna er meira að segja óskabarnið fyrir neðan ríkisbankana, hvað afurðalánavextina varðar á þessari stundu. Það hvetur til samkeppni sem er vissulega fyrir hendi. Eins er það með skuldabréfavexti. Eru þeir eins í öllum bönkum? Þar er mikill munur á. Sama er um víxilvexti og það er kannski athyglisvert að þeir bankar sem jafnan eru með lægstu útlánsvexti eru ekki með síðri innlánsvexti heldur en hinir. Þarna held ég að menn verði að gera sér ljóst að það ríkir töluverð samkeppni á milli bankanna. En auðvitað er það svo að það eru mörg mikilvæg verkefni fram undan. Og miðað við þá stöðu sem nú blasir við á peningamarkaðnum, bæði verðbólguspár og verðbólgu undangenginna mánaða verða nafnvextir að lækka. Því er mér það bæði ljúft og skylt við þessa umræðu að skýra frá því að Búnaðarbankinn hefur tekið þá ákvörðun, tók hana á þriðjudaginn var, að lækka nafnvexti verulega, fara nú niður um 2% hvað nafnvexti varðar sem er töluvert skref og það verður gert þann 11. þessa mánaðar. Og ég spyr: Gerist það að kannski helmingur bankanna fari þannig niður en hinir verði eftir? Er staðan með líkum hætti hjá þeim ef þetta gerist? Þá verða t.d. afurðalánavextir Búnaðarbankans komnir niður í 15,50% eftir að þessi lækkun hefur gengið í gegn núna þann 11. nóvember. En ég gat um það að þeir væru í 18 og 19% og vegið meðaltal 18,5%. Þá munu víxilvextir Búnaðarbankans fara niður í 15,5% en þeir eru upp undir 20% hjá sumum bönkunum þannig að þarna er verið að stíga mikilvægt skref miðað við þá verðbólgu sem nú ríkir og þær verðbólguspár sem eru sýnilegar. Hitt er svo önnur saga, hvort nóg er að gert. Ég held að ekki sé nóg að gert. Nú er það raunvaxtalækkun sem verður að koma til. Nú verður hæstv. fjmrh., sem taldi ríkið litla ábyrgð bera og sagði á Akureyrarfundinum að það væru aðrir sem bæru ábyrgð á þessu, ríkið ætti að koma á eftir, að sýna af sér skörungsskap og standa við þau orð sem hann hét þingi og þjóð í vor að fara að stíga skref til raunvaxtalækkunar. Þá verður að byrja á innlánshlið og hitt svo í framhaldinu. Þetta eru í mínum huga brýnustu verkefnin. Það skiptir engan meira máli en ríkið sjálft að þetta megi takast því að ríkið lifir ekki af sjálfu sér. Ríkið stendur ekki sterkt ef atvinnulífið fer á hausinn, ef unga fólkið verður gjaldþrota og missir eigur sínar. Því er ég sannfærður, án þess að trúa á mýraljós viðskrh., að hægt sé að lækka raunvexti á Íslandi. Það verður að gerast með þeim hætti sem hæstv. sjútvrh. hefur sagt á þessu hausti. Stærsti lántakandinn verður að draga að sér höndina. Öðruvísi lækka menn ekki raunvexti. Öðruvísi bjarga menn ekki íslensku atvinnulífi. Ég tel að menn gætu hér með samstilltu átaki allra peningastofnana náð því að lækka raunvexti um 2--3% og þá erum við staddir á svipuðu stigi og mörg þau lönd sem við gjarnan vitnum til. Ég vil frekar trúa því að menn fari í þetta verkefni, og að bankamálaráðherrann láti af sinni reikningslist, sinni trú á eitthvað sem komi að utan, en taki heldur til höndum og nái saman um þetta verkefni með bönkunum í landinu, með ríkissjóði, með lífeyrissjóðunum sem eiga kannski þyngsta sökina á því háa vaxtastigi sem ríkir á Íslandi því að það eru ekki síst þeir sem gera miklar kröfur um háa innlánsvexti. Það skal viðurkennt að þar eru þeir í mörgum tilfellum að glíma við mikinn fortíðarvanda sem þeir eru á mjög stuttum tíma að reyna að draga sig að landi með frá þeim tíma þegar sparifé brann hér upp. Mín lokaorð eru því þau að ég vænti þess, þó að ég hafi ekki trú á þessari ríksistjórn, að mennirnir séu ekki svo sljóir, svo heyrnarlausir, að þeir heyri ekki andvörpin sem berast frá fólkinu sem líður illa undir öllu því fortíðartali sem hér hefur verið viðhaft af stafnbúanum í ríkisstjórninni, að ríkisstjórnin sé ekki svo gæfulaus að hún snúi sér ekki að verkefnum sem duglegum mönnum sæmir, að skapa nýja þjóðarsátt á sem flestum sviðum og hverfa frá mörgum sínum vitlausustu ákvörðunum sem þegar liggja í loftinu eða þeir hafa tekið, sem birtast í fjárlagafrv. víðar og víðar. Ég vil trúa því að í þessum stjórnarflokkum séu þrátt fyrir allt þeir kjarkmenn sem þora í veigamiklum atriðum að fylgja stjórnarandstöðunni til að stöðva mörg ætlunarverk hæstv. fjmrh., heilbrrh., menntmrh. o.s.frv. Það eru mín lokaorð.

Virðulegi forseti. Ég vildi fyrst segja frá því að ástæðan fyrir því að ég missti af fyrri hluta ræðu hv. 5. þm. Suðurl. var sú að ég var á fundi með veiðibændum af bökkum Mývatns og Laxár til að ræða þeirra hagsmunamál sem ég vona að hv. þm. og aðrir sem spurðu eftir nærveru minni hér í þingsalnum skilji. Þessi umræða um lánsfjárlagafrv. fyrir árið 1992 hefur orðið tilefni til almennra umræðna um efnahagsmál. Það er að vonum. Hins vegar er mjög mikilvægt, þegar um þau er rætt og stjórn þeirra, að menn hugi að því að þar má skipta viðfangsefninu í tvennt. Annars vegar að óbreyttu hagskipulagi og markaðsaðstæðum: Hvernig bregðast menn við frá ári til árs, frá degi til dags, frá mánuði til mánaðar með þeim hagstjórnartækjum sem þeir þannig ráða yfir og við þeim breytingum sem þeir sjá í hagstærðunum á líðandi stund? Mjög oft snýst umræðan einmitt um þetta. Hver er lánsfjárþörf ríkisins á næsta ári? Er hægt að draga úr henni? Hvernig virkar hún á jafnvægið á lánamarkaðnum? Hinn þáttur stjórnar efnahagsmála er ekki síður mikilvægur en hann er: Hvernig má breyta skipulaginu? Hvernig má breyta markaðsaðstæðum þannig að hagkerfið skili okkur meiri og betri árangri? Það er nefnilega þannig á þjóðarbúinu eins og á öðrum búum að margs þarf búið við. Mér fannst nú satt að segja hv. 6. þm. Norðurl. e. vera mun fjárgleggri bóndi en hv. 5. þm. Suðurl. eða 1. þm. Austurl. þegar þeir ræddu skipulag bankamála hér á landi. Í ræðu hv. 6. þm. Norðurl. e. kom ákaflega vel fram skilningur hans á því að opna þyrfti lánamarkaðinn, enda í samræmi við merkt álit efnahagsnefndar þingflokks Framsfl. sem fyrir ekki löngu skilaði sínu áliti sem mjög var í frjálsræðisátt. Það þóttu mér heldur góð tíðindi og þykja enn. Það sem var mjög mikilvægt í ræðu hv. 6. þm. Norðurl. e. var að hann spurði: Gekk ekki helst til hægt að opna lánamarkaðinn fyrir samkeppni eftir að vaxtafrelsið var veitt á árunum 1985--1987? Svarið er já. Þetta er rétt athugað hjá hv. þm. Vandinn var sá, hængurinn var sá, að erfiðlega gekk að mynda þingmeirihluta fyrir breytingum á lögum um fjárfestingu erlendra manna í atvinnurekstri á Íslandi. Það tókst vorið 1991. Það voru gerðar að þessu atrennur á árunum 1987--1988 en tókst ekki. Við þessu er svo sem ekkert að segja annað en að það tekur tíma að breyta skipulaginu, en það þýðir ekki að menn eigi að hverfa frá því og ekki líta til þess sem hinna varanlegu úrræða, eða a.m.k. endingarbetri úrræða en tómri skammtímastjórn. Þess vegna fagna ég því sem fram kom í máli hv. 6. þm. Norðurl. e. hvað þetta snertir, tel reyndar að það hafi líka komið fram að marki í máli hv. 1. þm. Austurl. þótt hann væri trúaðri á hægfara þróun. Það er ég reyndar líka, en málið er það að við megum ekki missa sjónar á því. Til þess að fákeppnin á íslenska lánamarkaðnum verði okkur ekki of dýr verðum við að hafa möguleikana á samkeppni. Menn hafa hér spurt unnvörpum: Hvaða erlendu bankar eru það sem hingað koma? Það gerði hv. 5. þm. Suðurl. Eru það finnsku bankarnir? Eru það norsku bankarnir? Eru það sænsku bankarnir? Svarið er að það er hugmyndin sem máli skiptir, sú hugmynd að þegar menn keyra úr hófi með kjörin muni aðrir koma til þess að njóta þeirra líka, að bankarnir okkar séu ekki með þá tilfinningu að þeir séu einir í heiminum. Þess vegna tel ég það mjög merkt viðfangsefni þessa þings að koma því á að íslenskir atvinnuvegir hafi hér fjármagn á heimsmarkaðsverði eins og hv. 2. þm. Vestf. hefur einatt orðað þetta. Það sem mér finnst líka mjög athyglisvert við þessa umræðu, þrátt fyrir nokkurn skoðanamun í röðum þingmanna Framsfl. um það hversu skammt eða langt, skjótt eða hægt menn skuli ganga fram í því að opna íslenska hagkerfið, er að á þingi er mjög mikil samstaða um það að til þess að ná tökum á okkar efnahagsmálum þurfti að halda eftirspurn ríkisins eftir lánsfé við hóf, með öðrum orðum að ná tökum á ríkisfjármálunum. Hér gengur hver maðurinn á fætur öðrum í stólinn og lýsir þessari skoðun. Þetta tel ég fagnaðarefni og tel það boða gott um afgreiðslu væntanlegs fjárlagafrv. og lánsfjárlagafrv. sem við ræðum í dag. Þetta snertir að sjálfsögðu líka aðra þætti í fjárlagagerðinni en þá sem við ræðum nú. Ég vil vegna spurninga, sem hér hefur verð varpað fram til mín sérstaklega, segja það alveg skýrt að ég tel það vera tvö mjög mikilvæg verkefni í skattamálum, að samræma skattlagningu eigna og eignatekna, eins og skýrt er fram tekið í stefnu og starfsáætlun ríkisstjórnarinnar að hún ætli að vinna að, og að breyta skattlagningu íslensks atvinnurekstrar til samræmis við það sem gerist í nágranna- og samkeppnislöndum okkar. Þar verður að sjálfsögðu fyrst fyrir aðstöðugjaldið sem hér hefur nokkuð verið rætt. Það gildir um hvor tveggja málin að þau má ekki skoða í einangrun þótt á þeim þurfi að taka sérstaklega. Það á að líta á heildarbyrði skattanna annars vegar og við viljum ekki hækka hana. Það þýðir ekki að við eigum að læsa þetta saman mjög þröngt, heldur líta breitt yfir skattlagningu einstaklinga og að sjálfsögðu viljum við jafnan reyna að ná þar sanngjarnari niðurjöfnun skattanna en verið hefur, það er ævarandi viðfangsefni Alþingis, og hitt, að tryggja íslenskum atvinnuvegum sambærileg skattakjör og keppinautar þeirra njóta. Þetta er verkefnið sem fyrir okkur liggur og ég hygg gott til þess að eiga um það samstarf við menn hér á þinginu að ná fram slíkum starfskjörum fyrir íslenskt atvinnulíf og íslensk heimili. Að lokum, virðulegi forseti, vildi ég svara beinni spurningu hv. 8. þm. Reykn. þegar hann spurði hver skoðun mín væri á þeim úrræðum í atvinnumálum sem gripið var til haustið 1988 og fólu m.a. í sér að stofnaðir voru sjóðir til þess að skuldbreyta skuldum útflutningsatvinnuveganna, og þá er ég hér einkum að tala um Atvinnutryggingarsjóð útflutningsgreina. Ég get sagt það skýrt að ég tel að þær ráðstafanir hafi verið nauðsynlegar. Það var, við þær aðstæður sem þá voru, þörf á sértækum ráðstöfunum af því tagi sem þá var gripið til. Því miður hefur framhaldið orðið slíkt að margt af því sem menn töldu að væri tímabundið og mundi snúast til betri vegar og réttlætti þessar aðgerðir hefur því miður ekki staðist. Við ætluðum okkur alla tíð, við sem að þessum aðgerðum stóðum, að leysa þær af hólmi með almennum aðgerðum. Það verkefni hvílir enn á okkur og í því máli getur ekki gilt nein þrætubókarlist. Það sem við þurfum að huga að er að finna lausnir sem tryggja jafnvægi í okkar efnahagsmálum, sanngjarna skiptingu kjara og rekstrargrundvöll fyrir okkar atvinnulíf. Þar held ég að við höfum enn ekki fundið eilífðarpatentið, en eitt er alveg víst, að það er margt sem betur má fara í starfsemi þeirra sjóða sem starfa fyrir atvinnulífið og þess vegna má vel vera að æskilegt sé að gera víðtækari könnun á því hvernig þeir standa en gerð hefur verið til þessa. Mig langar til að minna á að þar stendur mikið verk fyrir dyrum sem er að breyta lögum um fjárfestingarlánasjóði atvinnuvega, breyta þeim í hlutafélög, fækka þeim, færa þá saman þannig að þeir verði áreiðanlegri og betri starfstæki fyrir íslenskt atvinnulíf, geti fært okkur það sem við þurfum sem er starfsfé fyrir Ísland á sanngjörnum kjörum.

Virðulegi forseti. Ég tók ræðu hæstv. viðskrh. áðan þannig að hann væri að reyna að smeygja sér út úr umræðunni og setja punktinn á eftir þessari vaxtaumræðu sem hér hefur verið, en stundum geta menn farið einum of lipurlega að hlutunum og ég held að hæstv. viðskrh. hafi reyndar orðið það á áðan. Ég held, virðulegi forseti, að þetta sé mjög mikilvæg umræða og ég mun halda áfram hér á hinu háa Alþingi þessari umræðu um vaxtamálin, vaxta- og peningapólitíkina eins og hún stendur núna, þangað til ég sé að á því verði tekið. Ég vil leyfa mér að segja það hér að ástandið er svo alvarlegt núna að við getum ekki beðið eftir bjargræðinu að utan, þ.e. samkeppni erlendis frá. Við getum ekki heldur beðið eftir að okkur takist að koma því skikki á ríkisfjármálin og húsbréfamarkaðinn eins og staðan er í dag. Ef menn treysta sér ekki til að beita handafli verða menn að fara í næsta stig við sem eftir viðræður okkar í efh.- og viðskn., bæði við Þjóðhagsstofnun og Seðlabankann, heitir það að beita fortölum. Mér skildist að á mælikvarða aðgerða í peningamálum væri handaflið efst og síðan kæmu fortölurnar og ég verð þá að fara þess á leit við hæstv. ríkisstjórn að nú beiti hún þeim aðgerðum í alvöru og bankastofnunum og fjármálayfirvöldum verði sýnt fram á, svo að eftir verði tekið, að þetta ástand sem nú er verði ekki liðið. Ég ætla að koma í örfáum orðum að varnarræðu bankakerfisins sem var flutt áðan af hv. 5. þm. Suðurl., bankaráðsformanni Búnaðarbankans. Ég ætla ekki að lengja umræðuna mikið, en hann fór yfir það hvernig vaxtakjörin hafa þróast á yfirstandandi ári. Ég ætla, með leyfi forseta, að fara yfir það á eilítið annan hátt. Ég ætla að taka nafnvextina eins og þeir hafa þróast á þessu ári. Þeir voru á fyrsta ársfjórðungi 15%, öðrum ársfjórðungi 16,6%, þriðja ársfjórðungi 20,7% og það stefnir í að þeir verði 19,2% á fjórða ársfjórðungi. Nú ætla ég að leggja þetta á eilítið aðra mælistiku en hv. 5. þm. Suðurl. gerði áðan. Ég ætla að leggja þetta á mælistiku fyrirtækja á innlendum markaði --- ég ætla að taka landbúnaðinn sem hefur verið að lækka sitt afurðaverð í hlutfalli við annað verð á síðustu tveimur árum, hefur þar af leiðandi ekki komið neinu af auknum kostnaði út í verðlagið. Ég ætla að taka sjávarútvegsfyrirtæki sem hafa á seinni hluta þessa árs búið við lækkandi afurðaverð erlendis og hvað þetta þýðir gagnvart þeim fjármunum sem þau hafa þurft að taka innan lands. Þetta þýðir einfaldlega það að þessir aðilar eru ekki að greiða neitt sem heitir 10,5%, 3%, 11,9% og hugsanlega 15,8% raunvexti á þessu ári, heldur eru þeir að greiða sem næst 15% raunvexti á fyrsta ársfjórðungi, á öðrum ársfjórðungi 16,6%, á þriðja ársfjórðungi 20,7% og á fjórða ársfjórðungi 19,2%. Ef við tökum ekki mið af hinni almennu vísitölu heldur tökum vísitölu afurðaverðs þessara fyrirtækja lítur málið svona út. Málið er í dag það alvarlegt að gangi þessi spá um raunvexti eftir síðustu mánuði þessa árs er það það sem getur skilið á milli lífs og dauða hjá fjöldanum öllum af fyrirtækjum og á þessu verður að taka. Ég viðurkenni að það er vissulega samkeppni hér innan lands um þetta fjármagn. Það sem ég sagði í ræðu minni í gær var það að sá rammi og þau skilyrði sem við búum við eru það þröng að þessi markaður hefur ekki náð að þróast. Hv. 5. þm. Suðurl. nefndi áðan að Búnaðarbankinn væri með eilítið lægri vexti í dag aðrir bankar, hann nefndi Íslandsbanka og Landsbankann. Ég ætla ekki að gera Íslandsbanka að umræðuefni, en ég held að við verðum í þessu sambandi að skoða líka aðeins samsetningu útlánanna, á hvaða markaði menn eru að vinna. Og ég verð að segja það að í þessu máli er samúð mín miklu meiri með Landsbankanum sem er með allan þungann af frumatvinnuvegunum á sínum herðum og hefur, eins og kom fram í máli bankastjóra Landsbankans nú nýverið, þurft að leggja milljarða í afskriftasjóði sem segir okkur aðra sögu um stjórn efnahagsmálanna sem ég ætla ekki að fara hér í. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu frekar, en að lokum, í ljósi þeirra talna sem ég nefndi áðan um hinar mismunandi vísitölur og hvað það getur verið hættulegt að bera hlutina á mælistiku framfærsluvísitölunnar eða lánskjaravísitölunnar, eins og hér var gert, ítreka ég að ekkert eitt atriði er eins mikilvægt, bæði fyrir heimilin og reksturinn, varðandi þessi mál og það að okkur takist að viðhalda stöðugleika í efnahagslífinu. Ég sé því miður ýmis teikn á lofti um það að núv. hæstv. ríkisstjórn muni ekki bera gæfu til að feta í fótspor fyrri ríkisstjórnar varðandi þá vinnu sem var hafin við gerð þjóðarsáttarsamninganna. Ég ætla ekki að fara út í það frekar hér. En þetta er atriði í mínum huga frá 1--10 varðandi það að okkur takist að koma einhverju skikki á þessi mál.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingar á lánsfjárlögum fyrir árið 1991. Í frv. er lagt til að fjmrh. verði fyrir hönd ríkissjóðs heimilað að taka erlent lán á yfirstandandi ári að fjárhæð allt að 12,8 milljarðar kr. Samkvæmt endurskoðaðri áætlun stefnir heildarlánsfjárþörf ríkissjóðs á yfirstandandi ári í að verða um 19,8 milljarðar kr. Við afgreiðslu fjárlaga árið 1991 í lok síðasta árs var heildarlánsfjárþörf ríkissjóðs áætluð 13,6 milljarðar kr. Með samþykkt lánsfjárlaga á Alþingi í mars sl. hækkaði lánsfjárþörfin um 1,1 milljarð kr. vegna samþykktar hæstv. Alþingis um viðbótarútgjöld ríkissjóðs á árinu. Lánsfjárþörf ríkissjóðs er því nú áætluð um 5,1 milljarður kr. umfram áætlun lánsfjárlaga. Rekja má þessa hækkun til eftirtalinna liða fyrst og fremst: Í fyrsta lagi er rekstrarhalli ríkissjóðs 1991 álitinn verða rúmlega 8,9 milljarðar kr. eins og sést í fjárlagafrv. í stað 5,2 milljarða kr. samkvæmt lánsfjárlögum og 4,1 milljarðs samkvæmt fjárlögum. Ítarlega skýringu á þessum liðum er að finna í frv. til fjáraukalaga sem nú liggur fyrir hv. Alþingi. Í öðru lagi er útstreymi umfram innstreymi á viðskiptareikningum ríkissjóðs talið nema 1,4 milljörðum kr. á árinu 1991, eða 0,9 milljörðum kr. umfram áætlun en það skýrist af sérstöku skammtímaláni til Byggingarsjóðs ríkisins sem veitt var fyrri hluta þessa árs og endurgreiðist að fullu á næsta ári. Í þriðja lagi, veitt ný lán, aðallega til stofnana og fyrirtækja ríkissjóðs, eru talin nema 4,7 milljöðrum kr. samanborið við 4,4 milljarða í áætlun fjárlaga. Í fjórða lagi, innheimtar afborganir af veittum lánum hafa reynst vera um 0,2 milljörðum kr. lægri en áætlað hafði verið eða 3,2 milljarðar í stað 3,4 milljarða. Í lánsfjárlögum fyrir árið 1991 var gert ráð fyrir að allar lántökur ríkissjóðs færu fram innan lands. Því markmiði verður engan veginn náð, einungis er talið að hægt verði að afla um 6,2 milljarða kr. innan lands á árinu 1991. Umskiptin frá fyrra ári eru með tvennum hætti. Annars vegar hefur peningalegur sparnaður innan lands dregist saman frá árinu 1990. Hann var áætlaður 36 milljarðar í ár eins og á árinu 1990 en hefur reynst, samkvæmt þeim horfum og spám sem síðast hafa verið gerðar, 29 milljarðar kr. Þannig hefur innlendi sparnaðurinn fallið úr því að vera 10,7 af vergri landsframleiðslu í 7,9 af vergri landsframleiðslu. Hins vegar vil ég benda á að ný tegund ríkisverðbréfa, húsbréf, hafa komið á markaðinn í mjög auknum mæli. Afgreidd húsbréf á árinu 1990 námu 5,5 milljörðum kr. á meðan afgreidd húsbréf á yfirstandandi ári eru áætluð samtals 15 milljarðar kr. Ávöxtun húsbréfa á markaði er eðli þeirra samkvæmt hærri en ávöxtun spariskírteina ríkissjóðs. Bæði þessi atriði sem ég hef hér nefnt hafa haft þau áhrif að erfiðlega hefur gengið að selja spariskírteini ríkissjóðs þrátt fyrir hækkun vaxta. Vegna umræðna, sem fóru fram hér fyrr í dag um lánsfjárlagafrv. fyrir næsta ár, vil ég taka fram að gefnu tilefni að eftir fyrstu fjóra mánuði yfirstandandi árs var staðan sú í sölu ríkisverðbréfa að útstreymi úr ríkissjóði vegna ríkisvíxla var 2,6 milljarðar og vegna spariskírteina 180 millj. kr. Þannig hafði staða ríkisvíxla miðað við sama tímabil árið áður versnað um 6,2 milljarða og varðandi spariskírteinin var ástandið miðað við fyrstu fjóra mánuðina á árinu á undan, 340 millj. verri. Samanlagt eru þetta 6,6 milljarðar kr. sem umskiptin urðu séu teknir til samanburðar annars vegar fyrstu fjórir mánuðir 1990 og hins vegar fyrstu mánuðirnir 1991. Ég þarf ekki að fara fleiri orðum til að skýra út hvernig á því stóð að til þeirra ráðstafana var gripið í maímánuði á þessu ári, þessar tölur segja í raun alla söguna. Á yfirstandandi ári hafa verið seld spariskírteini fyrir 32 milljarða kr. og þess er vænst að unnt verði að selja spariskírteini ríkissjóðs fyrir um 1,8 milljarða til viðbótar. Þannig er heildarsala spariskírteina áætluð 5 milljarðar kr. á árinu. Í lok september höfðu ríkisvíxlar verið seldir fyrir 4 milljarða kr. umfram innlausn á eldri víxlum. Í ljósi reynslu undangenginna ára er talið að stofn ríkisvíxla gangi til baka og ekki verður viðbótarfjáröflun í þeim á þessu ári. Í þessu sambandi má benda á það sem nokkuð hefur verið í umræðu, bæði hér á hinu háa Alþingi og annars staðar, að staða bankakerfisins í þessum efnum hefur verið nokkuð veik. Önnur lántaka á innlendum markaði nemur 1,2 milljörðum kr. og er um að ræða lán frá Framkvæmdasjóði Íslands, en sjóðstaða hans var mjög góð í byrjun árs og tók þáv. ríkisstjórn þá lán hjá sjóðnum. Virðulegi forseti. Hér hefur komið fram að lánsfjárþörf ríkissjóðs verður 19,8 milljarðar kr. og að einungis verður hægt að afla um 6,2 milljarða kr. á innlendum lánamarkaði. Það sem á vantar, 13,6 milljarða kr., þarf að öllum líkindum að taka að láni á erlendum mörkuðum. Af þeirri fjárhæð eru 800 millj. kr. vegna endurlána sem ríkisjóður hefur þegar heimild fyrir samkvæmt ákvæðum lánsfjárlaga áranna 1990 og 1991. Þar vegur að sjálfsögðu þyngst lántaka vegna smíði ferju fyrir Herjólf hf. í Vestmannaeyjum. Samtals er því í þessu frv. sótt um heimild til ríkissjóðs til erlendrar lántöku að fjárhæð 12,8 milljarðar kr. Af þeirri fjárhæð er gert ráð fyrir að veita Byggðastofnun lán að upphæð 150 millj. kr. vegna fiskeldisfyrirtækja í samræmi við samþykkt núv. ríkisstjórnar frá sl. sumri um stuðning við fiskeldi. En eins og menn muna var sú ákvörðun tekin að efna til þessara ráðstafana til þess að freista þess að sú þekking, sem hér er til staðar í fiskeldi, megi nýtast áfram þrátt fyrir þá miklu hrakninga sem þessi atvinnugrein hefur lent í að undanförnu. Virðulegi forseti. Ég mælist svo til þess að að lokinni 1. umr. verði þessu máli vísað til hv. fjárln. sem síðan, samkvæmt nýjum þingsköpum, vísar því væntanlega til efh.- og viðskn. til frekari umfjöllunar. Einnig þarf að vísa málinu til 2. umr.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um sérstakan skatt á verslunar- og skrifstofuhúsnæði. Þessi skattur var fyrst lagður á á árinu 1979 og síðan hefur skatturinn verið lagður á, reyndar lækkaður samkvæmt sérstökum lögum sem gilt hafa í eitt ár í senn. Í ár fer um álagningu og innheimtu þessa skatts eftir lögum nr. 110/1990. Í endurskoðaðri tekjuáætlun fyrir árið 1991 er áætlað að innheimtar tekjur af skattinum verði um 460 millj. kr. Gert er ráð fyrir að verði þetta frv. samþykkt gefi skatturinn 500 millj. á næsta ári. Frv. er efnislega samhljóða lögum sem nú gilda. Eins og fram kemur í grg. með frv. og reyndar í frv. til fjárlaga er gert ráð fyrir að þessi sérstaki eignarskattur á skrifstofu- og verslunarhúsnæði verði felldur niður þegar upp hefur verið tekin almenn skattlagning eignatekna. En að því er stefnt að flytja frv. um eignatekjuskatt, fjármagnstekjuskatt síðar á þessu þingi. Virðulegi forseti. Ég tel ekki ástæðu til að fjalla frekar um frv. þetta sem hér er til umræðu. Vonandi þarf ég ekki að koma fleiri ferðir í þennan ræðustól til þess að mæla fyrir slíku frv. Ég er einn þeirra sem um margra ára skeið hef staðið hér í pontu og mælt gegn skattlagningu á borð við þessa. Ég er enn þá sömu skoðunar. Ég tel að þessi skattlagning sé þess eðlis að frá henni beri að víkja. Ekki gafst ráðrúm til að gera það við fjárlagagerðina fyrir næsta ár en að því er stefnt eins og ég hef rækilega tíundað og tekið fram, að þessi skattur falli niður frá árinu 1993 enda verði þá búið að gera þær breytingar á lögum sem nauðsynlegt er að gera til þess að samræma eignarskatta og eignatekjuskatta. Þeim, sem vilja kynnast skoðunum mínum, bendi ég á að fletta upp í þingtíðindum fyrri ára. Þar er ýmislegt að finna til rökstuðnings gegn þessu frv. og vonast ég til þess að menn láti það nægja að ég lýsi því hér en komi ekki í ræðustólinn og lesi það upp því mér er vel kunnugt um það hver afstaða er til málsins. Það er hins vegar einfalt og reyndar ódýrt fyrir stjórnmálamenn að koma í ræðustólinn og segjast fara gegn þessum skatti nú. En við þær aðstæður, sem nú ríkja, verðum við að gera þær kröfur til sjálfra okkar að þá verði bent á leiðir til að spara á móti. Ég skal viðurkenna að ég velti því mjög mikið fyrir mér þegar var verið að taka ákvörðun um það hvort flytja skyldi þetta frv. eða ekki. Ég taldi mér skylt að flytja frv. á meðan ég gæti ekki með beinum hætti bent á frekari niðurskurð eða nýja skattheimtu sem kæmi í staðinn og lét það þess vegna viðgangast að þetta frv. væri flutt enn á ný í trausti þess að okkur takist að útrýma þessum skatti að einu ári liðnu. Virðulegi forseti. Ég legg til að þessu mæltu að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. efh.- og viðskn.

Virðulegi forseti. Ég vil vekja athygli á því, svona rétt til þess að halda því til haga, að núna hefur hæstv. fjmrh. mælt fyrir tveimur stjfrv. án þess að stjórnarandstaðan hafi verið að bregða fæti fyrir mál að neinu leyti, heldur þvert á móti, stjórnarandstaðan hefur greitt fyrir því að mál hafi gengið fram með eðlilegum hætti. Þetta er auðvitað sagt að gefnu tilefni en er staðfesting á því í verki að stjórnarandstaðan vill gjarnan greiða fyrir því að mál nái fram að ganga. Ég vil einnig vekja athygli á því, virðulegi forseti, að þetta mál, sem hér liggur fyrir, skattur á skrifstofu- og verslunarhúsnæði, gefur alveg sérstakt tækifæri til þess að ræða við Sjálfstfl. og þá alveg sérstaklega núv. hæstv. fjmrh. um skattamál almennt og þá alveg sérstaklega þennan skatt. Það mun hafa verið bæði á síðasta og næstsíðasta þingi að talsmenn Sjálfstfl., bæði núv. hæstv. fjmrh. og sömuleiðis hv. 5. þm. Reykv., settu á mjög langar ræður um það hve fráleitur þessi skattur væri. Það fóru fram geysiítarlegar umræður um þetta og ég geri ráð fyrir að í rauninni sé erfitt að finna mál sem hafi fengið eins ítarlega umfjöllun af hálfu Sjálfstfl. og einmitt þetta mál. Þessum ræðum fylgdu svardagar af hálfu þingmanna Sjálfstfl. um það að þegar Sjálfstfl. kæmist til valda yrði þessi skattur afnuminn. Og ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. fjmrh. að því hvort þetta frv. var samþykkt samhljóða í þingflokki Sjálfstfl., hvort það er þannig að allir þingmenn Sjálfstfl. standi að þessu frv. Það er alveg óhjákvæmilegt að fá það upplýst. Ég get jafnframt látið það koma fram að sem ábyrgður þingmaður og stjórnarandstæðingur mun ég auðvitað greiða þessu frv. atkvæði, þannig að það er allt í lagi fyrir einn og einn mann frá íhaldinu að hlaupa út undan sér í málinu. En sú afstaða, sem fram kemur hjá hæstv. fjmrh. í þessu máli, sýnir auðvitað afar vel og í hnotskurn ábyrgðarleysi Sjálfstfl. þegar Sjálfstfl. er í stjórnarandstöðu. Fullkomið ábyrgðarleysi. Ég hef reyndar stundum haldið því fram að ábyrgðarlausasti stjórnarandstöðuflokkur sem hugsast getur í þessu landi sé Sjálfstfl., því hann svífst yfirleitt einskis. Hann styður aldrei mál af neinu tagi sem koma frá ríkisstjórn af hvaða viti sem þau kunna að vera, nema hv. þm. Egill Jónsson. Að öðru leyti, fyrir utan þessa ánægjulegu undantekningu, sem hv. þm. Egill Jónsson er, þekkist það ekki að Sjálfstfl. sýni ábyrgð í stjórnarandstöðu. Svo þegar Sjálfstfl. hefur skipt um hlutverk eins og núna kemur hann með öll skattafrumvörpin sem hann var að bölsótast út af á næsta kjörtímabili á undan, eins og þetta frv. hér. Ég veit ekki hvað hæstv. fjmrh. átti í rauninni við þegar hann sagði: Það er ódýrt fyrir þingmenn að segjast vera gegn þessum skatti. Var hann þar að iðka sjálfsgagnrýni, í raun og veru að ráðast að sjálfan sig eins og hann flutti mál hér á síðustu tveimur kjörtímabilum? Eða hvað? Því að sjálfsögðu stendur það ekki til af okkar alþýðubandalagsmanna hálfu, að leggjast gegn þessum skatti þó að núv. hæstv. fjmrh. mæli fyrir frv. Við teljum að þetta sé alveg brúklegur skattur eftir atvikum. Ég hef iðulega flutt um það tillögur að hækka þennan skatt dálítið og ég hef fundið að það hjálpar íhaldinu pínulítið að geta sagt að þeir hefðu verið enn þá verri ef þeir hefðu ráðið. Þeir nota þetta t.d. á hádegisfundum í Verslunarráðinu þegar mikið liggur við að þó að þeir séu nú slæmir þá eru alþýðubandalagsmennirnir enn þá verri. En ég ætla að láta þetta eiga sig núna. Ég ætla ekki að flytja sérstaka tillögu um að hækka þennan skatt þó að ég teldi það að mörgu leyti mjög eðlilegt miðað við þann mikla vanda sem ríkissjóður stendur frammi fyrir. Eins og að tvöfalda hann eða svo, ná þannig 400--500 millj. inn í ríkissjóð í viðbót. Það mundi verða til þess t.d. að hægt væri að fella niður áformin um skólagjöldin. Ég bendi hv. þm. Alþfl. á það og að sjálfsögðu styður Alþb. þá afstöðu eins og áður hefur komið fram. Varðandi málið að öðru leyti vildi ég hins vegar víkja orðum mínum alveg sérstaklega að þm. Alþfl. sem hér eru í salnum. Þannig er að á síðasta kjörtímabili var um það rætt að skattlagninu á eigna- og fjármagnstekjur yrði breytt. Það var gert ráð fyrir því að tekjurnar af fjármagnssköttunum yrðu notaðar til að auka jöfnuð í þjóðfélaginu. Tekjurnar yrðu notaðar til þess að styrkja tekjuskattskerfið í þágu láglaunafólks. Með öðrum orðum að peningana af fjármagnstekjuskattinum, vaxtatekjuskattinum, átti að nota í því skyni að jafna lífskjörin. Nú kemur það fram hjá hæstv. fjmrh. að það er horfið frá þessari stefnu sem Alþfl., Alþb. og Framsfl. voru sammála um á síðasta kjörtímabili. Það er horfið frá þessari stefnu og ég vil spyrja þm. Alþfl. sem hér eru í salnum hvort þeir eru sammála því að hverfa frá þessari stefnu og nota fjármagnstekjuskattinn til þess að fella niður skattinn á skrifstofu- og verslunarhúsnæði. Ég gæti í þessum efnum t.d. beint máli mínu til hv. 5. þm. Austurl. og spurt hann að því, sem fulltrúa Alþfl. í ríkisfjármálum í fjárln. Alþingis, hvort það er niðurstaða Alþfl. að fjármagnstekjuskattinn eigi að nota til að fella niður skattinn á skrifstofu- og verslunarhúsnæði, en það var það sem hæstv. fjmrh. var að segja hérna áðan. Er Alþfl. búinn að samþykkja þessa stefnu? Eða heldur Alþfl. við þá stefnu sem við vorum sammála um á síðasta kjörtímabili, að nota fjármagnstekjuskattinn til þess að jafna lífskjörin, til þess að styrkja m.a. barnabætur, til þess að grípa til ýmissa félagslegra ráðstafana og til þess, eins og horfir núna, að koma í veg fyrir að skólagjöld verði lögð á. Því að auðvitað er það nauðsynlegt þegar menn segja ,,engin skólagjöld`` að þeir bendi á hvað á að koma í staðinn. Ég bendi þar á skatt á skrifstofu- og verslunarhúsnæði og ég bendi þar m.a. á það, sem hefur komið fram áður, að lagður verði á fjármagnstekjuskattur. Og ég vil spyrja forustumenn Alþfl. sem hér eru í salnum: Hafa þeir skipt um stefnu að því er þetta varðar? Á sem sagt að nota fjármagnstekjuskattinn til að lækka eignarskattana í landinu en ekki til þess að koma til móts við þá láglaunamenn sem þurfa á skattalagfæringum að halda? Þessar tvær spurningar, annars vegar til hæstv. fjmrh., varðandi Sjálfstfl. sérstaklega, og hins vegar til alþýðuflokksmanna varðandi afstöðuna til málsins yfirleitt, vildi ég bera fram. Ég vil svo taka undir lokaorð hæstv. fjmrh. Hann ráðlagði þingmönnum að lesa þingtíðindi með ræðum hæstv. núv. fjmrh. um skattinn á skrifstofu- og verslunarhúsnæði. Ég vil eindregið ráðleggja mönnum að gera það. Nú fer í hönd skammdegi og það er oft á þeim tíma sem menn þurfa að gera sérstakar ráðstafanir til að létta sér upp. Þá er ágætt að grípa til þingtíðindanna og lesa þessar ræður hæstv. núv. fjmrh. Það er í raun og veru í fyrsta og eina skiptið sem honum tekst að vera afar skemmtilegur á mörgum blaðsíðum þó að það komi að vísu ekki í ljós hvað hann er skemmtilegur fyrr en nokkrum missirum eftir að flutti ræðurnar.

Virðulegi forseti. Ég er nú kominn hér upp í ræðustól með skammdegislesninguna. Ég mun samt reyna að taka tillit til orða hæstv. fjmrh. hér áðan og lesa þetta ekki allt saman en hérna eru ræður sjálfstæðismanna við afgreiðslu þessa máls haustið 1989 og uppistaðan í þessu eru ræður þriggja núv, ráðherra, hæstv. fjmrh., hæstv. sjútvrh. og hæstv. samgöngu- og landbrh. Í þeim voru æði mörg orð látin falla. En, virðulegi forseti, ég mun ekki að sinni hefja mikinn lestur upp úr þessu. Ég minnist að vísu skemmtilegra stunda í efri deild þar sem hæstv. núverandi forseti þings las lengi kvölds upp úr ágætri bók, Raddir vorsins þagna, ef ég man rétt, sem var okkur öllum til mikillar ánægju. En ég mun nú ekki feta í þau fótspor hér.

Var það um skrifstofu- og verslunarhús?

Nei, það var ekki um skrifstofu- og verslunarhús en ef ég man rétt þá var það í umræðu um umhverfisráðuneyti. Ég ætla í fyrsta lagi að benda á það að hæstv. núv. fjmrh. leggur til að sérstakur skattur skuli nema 1,5% af skattstofni. Ég ætla eilítið að vitna hér í ummæli hæstv. núv. fjmrh. í þessum umræðum. Í lok mjög langrar ræðu segir hann orðrétt, með leyfi forseta: ,,Þess vegna höfum við (þ.e. sjálfstæðismenn) á sérstöku skjali, sem er þskj. 250, leyft okkur að flytja brtt. sem er þess efnis að í stað 1,5% komi 1,1%. Í nál. lýsum við jafnframt því yfir að verði þessi brtt. ekki samþykkt leggjum við til að skatturinn verði aflagður og munum greiða atkvæði gegn frv. eins og það kemur fram frá hæstv. ríkisstjórn.`` Þar sem kemur fram að ef ætti að hafa skattinn 1,5%, eins og hæstv. fjmrh. leggur til í dag, sé það þvílík ósvinna að þeir muni leggja til að skatturinn verði afnuminn. Og þá var ekki rætt um neina ábyrgð í þá veru að það yrði að sjá fyrir hvað kæmi í staðinn. Þá var allt í lagi að afnema skattinn bara fyrirvaralaust.

Ljótt er ef satt er.

Ja, þetta stendur í þingtíðindum, ég rengi það ekki. Því miður er þetta bara eitt af mörgum dæmum um afstöðu Sjálfstfl., annars vegar í stjórnarandstöðu og hins vegar þegar þeir eru komnir í stjórn. Það var afar fróðleg lesning að lesa yfir þessa þykku bók í gær sem ég er með hér í höndunum. Og þar komu sjálfstæðismenn víða við. Ég ætla að leyfa mér að vitna hér í hv. 8. þm. Reykv. og þingflokksformann Sjálfstfl. því að í umræðum sínum um þennan sérstaka skatt á verslunar- og skrifstofuhúsnæði kom hann að ekknaskattinum margrædda og segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Allir þingmenn Sjálfstfl. hér í neðri deild lögðu í gær fram frv. um að hrinda þeirri ósvinnu sem ríkisstjórnarmeirihlutinn undir forustu fjmrh. knúði fram í fyrra og varðar hækkun eignarskatta, ekknaskattinn svokallaða. Það hafa legið í loftinu einhver óljós fyrirheit frá ríkisstjórninni um að lækka eigi þennan skatt, hinn svokallaða ekknaskatt fjmrh., en það bólar ekkert á slíkum frv. hér. Þess vegna er ekki eftir neinu að bíða af hálfu stjórnarandstöðunnar um að flytja frv. til þess að afmá þann ljóta minnisvarða sem ríkisstjórnin og hennar meiri hluti hér á Alþingi reistu sér með þeim skatti.`` Ég vil leyfa mér að vitna í ummæli hv. varaþm. Sjálfstfl. hér í Reykv. Þuríðar Pálsdóttur, í umræðunni um fjárlagafrumvarpið, þar sem hún minnti hæstv. fjmrh. á að það bólaði ekkert á afnámi þessa skatts. Það var ekkert um það á þessum tíma að það þyrfti að koma til sérstök aðlögun og leiðrétting á eignarsköttum í heild til þess að hægt væri að flytja frv. um afnám þessa skatts. Þetta er annað dæmi um vinnubrögð Sjálfstfl., annars vegar í stjórn og hins vegar í stjórnarandstöðu. Ég ætla hér meðan ég er að telja þau dæmi upp að nefna þriðja dæmið sem hægt er að vísa til í þingtíðindum, þar sem urðu hatrammar umræður hér í þingi um lækkun á gjaldi því sem renna á til íslensku þjóðkirkjunnar. Þar féllu m.a. af hálfu hæstv. núv. sjútvrh. afar þung orð hér í þingsal um þetta mál, svo þung að við setningu kirkjuþings nú nýverið sá biskup Íslands sig knúinn til þess að minna þann þingmann, sem þessi orð lét falla og nú er ráðherra kirkjumála á Íslandi, á þau ummæli. Þetta er þriðja dæmið um það hvernig Sjálfsfl. hagar sínum málflutningi, annars vegar í stjórnarandstöðu og hins vegar í stjórn. Ég held að það sé alveg rétt sem hér kom fram áðan hjá hv. 9. þm. Reykv. að það munu varla finnast dæmi um það í íslenskri stjórnmálasögu að einn stjórnmálaflokkur sé eins ábyrgðarlaus í sínum málflutningi þegar að því kemur að sitja í stjórnarandstöðu og Sjálfstfl. Ég ætla að nefna til viðbótar án þess að fara um það mörgum orðum þann mikla fortíðarvandaáróður sem uppi hefur verið hafður af núv. ríkisstjórn og sérstaklega hæstv. forsrh. Hann nefndi þar sérstaklega flugstöðina í Keflavík sem var byggð öðru fremur á ábyrgð Sjálfstfl. og sem sjálfstæðismenn á Reykjanesi notuðu sem sérstakt áróðursatriði fyrir kosningarnar, ég man ekki alveg fyrir hvaða kosningar það var en það skiptir ekki öllu máli. Nú er reynt að koma þessu yfir á stjórnarandstöðuna þegar rætt er um fortíðarvanda og hann ekkert skilgreindur nánar. Því miður eru þetta vinnubrögð Sjálfstfl. í hnotskurn og um það getum við lesið hér í þingtíðindum aftur og aftur. Virðulegi forseti, ég ætla að koma síðan örfáum orðum að því þegar þetta frv. var til umræðu á síðasta þingi. Þá vil ég líka nefna það að haustið 1989, þegar þessi þykka bók hér var samin, settu sjálfstæðismenn á langar ræður um hvað þessi skattur væri íþyngjandi fyrir landsbyggðarverslunina og vitnuðu þar í álit stjórnskipaðrar nefndar. Efnislega get ég tekið undir það að þessi skattur er e.t.v. meira íþyngjandi fyrir landsbyggðarverslun og fyrir skrifstofuhúsnæði á landsbyggðinni en á höfuðborgarsvæðinu. Af því ég er kominn að efnislegri umfjöllun get ég líka nefnt það að með tilliti til ásóknar í að byggja verslunar- og skrifstofuhúsnæði, sérstaklega hér á höfuðborgarsvæðinu, þá gefur það ekki tilefni til þess að þessi skattur sé aflagður. Ef menn hafa einhvern tíma ætlað sér að beita honum sem hagstjórnartæki í því sambandi væri kannski miklu eðlilegra að á því svæði þar sem þessi geysilega ásókn hefur verið í byggingu á skrifstofu- og verslunarhúsnæði yrði hann frekar hækkaður en lækkaður. Ég nefni í því sambandi að nú eru enn uppi áform um að byggja skrifstofu- og verslunarhúsnæði á höfuðborgarsvæðinu á nýju byggingarsvæði í landi Kópavogskaupstaðar svo hekturum nemur. Og þar mundu fleiri en allir Vestfirðingar geta rúmast eins og rætt var um hér í ræðu áður. En ég ætla að víkja aðeins að umræðum um þennan skatt frá haustþinginu 1990 og það er frá efri deild. Virðulegi forseti, ég vil leyfa mér að vitna hér í ræðu hæstv. núv. samg.- og landbrh. Ég kem hér niður í ræðu hans þar sem hann segir: ,,Hér er sem sagt um enn einn skattinn að ræða, herra forseti, sem bitnar þyngra á landsbyggðinni en höfuðborgarsvæðinu vegna minni veltu þar, vegna þess að verslunar- og skrifstofuhúsnæði er víða um land byggt við vöxt og vegna þess að velta þar hefur dregist saman. Ég vek athygli á þessu um leið og ég minni á að verslun í dreifbýli á mjög undir högg að sækja. Gjaldþrot hafa verið tíð, ekki einungis hjá einkafyrirtækjum heldur einnig hjá kaupfélögum víðs vegar um landið þannig að sums staðar er svo komið að verslun hefur með öllu lagst niður á smærri stöðum og annars staðar er spurning hvort nokkur fáist til þess að taka við versluninni þar sem hún stendur mjög höllum fæti. Ég vil að þetta komi fram. Ég geri ekki ráð fyrir að þessar upplýsingar skipti neinu máli. Ríkisstjórnin hefur ákveðið að leggja þennan skatt á og lætur þá skeika að sköpuðu hvar hann kemur þyngst niður.`` En síðan kemur að atkvæðagreiðslu og þá, virðulegi forseti, vil ég leyfa mér að vitna hér aftur í þingtíðindi. Þá fannst hæstv. núv. landb.- og samgrh. ástæða til þess að gera sérstaka grein fyrir atkvæði sínu. Og hér stendur um atkvæðagreiðslu Halldórs Blöndals, með leyfi forseta: ,,Herra forseti. Þetta er einn þeirra skatta sem þyngra leggjast á dreifbýli en þéttbýli. Ég segi nei.`` Og því spyr ég hæstv. samg.- og landbrh. hvort við megum þá ekki treysta því að nú við afgreiðslu þessa máls sé hann sömu skoðunar og segi aftur nei við þessum skatti, eins og hann rökstuddi sjálfur að legðist þyngra á dreifbýli en þéttbýli. Ég ætla ekki að fara fleiri orðum um þetta mál. Ég vil að vísu að lokum beina þeirri spurningu til hv. 5. þm. Reykv., sem ég þóttist taka eftir áðan að væri búinn að kveðja sér hljóðs, ég sé að hann er ekki í salnum núna, en ég vil beina þeirri spurningu til hans hvort hans afstaða til skattsins sé ekki óbreytt. En við lestur þessarar bókar kemur fram að það er sjálfsagt enginn maður sem hefur af meiri ákafa mótmælt álagningu þessa skatts.

Virðulegi forseti. Hæstv. fjmrh. hljóp hér út úr salnum á miklum hraða og ég held að við verðum að bíða hans. Ég hyggst leggja spurningar fyrir hann og ég reikna með að hann hafi verið kallaður í símann og mun bíða þangað til hann sýnir sig.

Það hefur áreiðanlega verið eitthvað mjög áríðandi því hann þurfti að fara fram.

Hæstv. fjmrh. gengur nú í salinn og ég fagna honum. Ég þurfti nefnilega sjálf að bregða mér frá áðan og missti þar af leiðandi af upphafi ræðu hæstv. fjmrh. Því kann að vera að eitthvað af því sem ég hyggst spyrja hann um hafi komið fram í ræðu hans, en það verður þá að hafa það. Eins og fram hefur komið í máli fyrri ræðumanna, er hér til umræðu gamall kunningi, eins og hæstv. fjmrh. kallaði það sjálfur í sínum ræðum árið 1989. Kvennalistinn hefur í gegnum árin stutt þetta mál. Við teljum þetta ekki verri skattstofn en hvern annan. Við áskiljum okkur hins vegar rétt til þess að skoða þetta mál, nú eins og endranær. Það sem vekur spurningar hjá mér sem þingmanni Reykjavíkur er ástandið á höfuðborgarsvæðinu. Við vitum að hér hefur verið fjárfest gífurlega í verslunarhúsnæði og hér mikið af húsnæði sem stendur autt. Mér er sérstaklega ofarlega í huga vandi þeirra sem eiga slíkt húsnæði í miðbæ Reykjavíkur og verða að greiða af því há fasteignagjöld en eiga í erfiðleikum með að leigja eða nýta það húsnæði sem þeir eiga. Það kemur fram að þessi skattur leggst auðvitað fyrst og fremst á húsnæði hér á höfuðborgarsvæðinu þó að þessi skattur kunni að valda fólki úti á landi meiri þyngslum. Mig langar í fyrsta lagi til að spyrja hæstv. fjmrh. að því hvernig gengið hafi að innheimta þennan skatt. Hver er reynslan af þessum skatti? Hvernig hefur gengið að innheimta hann á undanförnum árum? Hver eru skilin? Og í öðru lagi: Hvað nær hann til margra greiðenda? Ég hef eins og fleiri þingmenn farið í gegnum umræður um þetta mál. Þetta er mikil lesning og það er áreiðanlegt að tölur um greiðendur sveiflast bæði upp og niður, en ég vildi gjarnan fá að vita hversu margir það eru sem greiða þennan skatt. Eins og hér hefur komið fram hefur Sjálfstfl. gagnrýnt þennan skatt mjög harðlega og vissulega má spyrja spurninga hvað hann varðar, hversu réttlátur hann er og hversu rétt það er að afmarka skatta á þennan hátt, en eins og ástand ríkissjóðs er nú sé ég ekki ástæðu til að fella þennan skatt niður. Mig langar til þess að vitna aðeins í ræðu núv. hæstv. fjmrh. frá árinu 1989 þar sem hann rifjar upp sögu þessa skatts. Hann segir, með leyfi forseta: ,,Saga þessa skatts á síðustu árum er sú að hann var 1,1%, hækkaði síðan í meðferð þessarar ríkisstjórnar``, og þarna á hann við síðustu ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar, ,,í 2,2%, ef ég man rétt, en var lækkaður síðan aftur á miðju ári áður en hann var greiddur niður í 1,5%. Og nú er gert ráð fyrir því að hann verði sá sami á næsta ári. Ég spyr hæstv. fjmrh., finnst ekki hæstv. fjmrh. það skjóta nokkuð skökku við þegar það er viðurkennt af æðsta manni þjóðarinnar, hæstv. forsrh., að erfiðleikarnir séu mestir í þeim greinum sem hér er verið að skattleggja sérstaklega? Er hæstv. fjmrh. sammála því sem hæstv. forsrh. sagði? Ef hann er sammála, finnst honum það rökrétt að halda áfram þessari skattlagningu?`` Ég vil með þessum orðum taka undir þann málflutning sem hér hefur komið fram, að menn eiga að vera ábyrgir orða sinna og gerða og það er heldur leiðinlegt til afspurnar að sjá hvernig Sjálfstfl. hagar sér í stjórnarandstöðu en heldur svo uppteknum hætti annarra stjórnvalda þegar hann er sestur í ráðherrastólana. Hér var að berast til mín bréf frá samstarfsráði verslunarinnar þar sem þessum skatti er mótmælt. Ég sé ekki sérstaka ástæðu til að taka undir það en ítreka það sem ég sagði áðan, að við þingkonur Kvennalistans áskiljum okkur allan rétt til þess að skoða þetta mál þegar fram í sækir.

Hæstv. forseti. Aðeins örfá orð út af frv. Það hefur komið fram í umræðunni að ég hef margoft tjáð mig um þessa skattlagningu og ég tel alveg óþarfa að fara yfir allan þann rökstuðning einu sinni enn. Ég gat hins vegar ekki annað en brosað innra með mér er ég hlustaði á hv. þm. Svavar Gestsson og reyndar aðra tala um ábyrgðarleysi Sjálfstfl. og hvernig hann skipti um skoðun eftir því hvort hann væri í stjórn eða stjórnarandstöðu. Ég ætla að leyfa mér að minna hv. þm. Svavar Gestsson á það að við börðumst hér hlið við hlið, hatrammlega, fyrir örfáum árum síðan, fyrir aflagningu mjög óréttlátrar skattlagningar sem þá var kölluð matarskattur. Ég man eftir formanni Alþb. þegar hann boðaði til fundar inni í versluninni Miklagarði, dró þar fram kassa og stóð uppi á og barðist þar gegn þessari skattlagningu og gekk enn lengra. Hann brennimerkti formann Alþfl. sem seinna meir varð samstarfsráðherra hans, brennimerkti hann fyrir lífstíð, þangað til hann mundi afnema þennan skatt. Hvað skeði svo? Formaður Alþb. varð síðar meir fjmrh. og voru þeir alþýðubandalagsmenn sjálfum sér samkvæmir þá? Réðust þeir ekki beint á matarskattinn og lögðu hann af? Ég held að allir viti svarið við því. Það gerðist ekki og ferst þeim því að tala um aðra flokka í slíku samhengi.  tekjur á móti. Það er auðvitað mjög auðvelt að gera slíkt í hinum ýmsu málaflokkum sem menn eru ósáttir við. Ég skal hins vegar slá fram einni hugmynd. Ég man ekki betur en fram hafi komið að ferða-, risnu- og dagpeningakostnaður íslenska ríkisins sé yfir 1 milljarður kr. Hér er verið að tala um 0,5 milljarða kr. Er ekki í lagi að ráðast aðeins á þann lið og skera hann niður til móts við þetta?

Virðulegi forseti. Ég hafði ekki hugsað mér að standa upp til þess að ræða sérstaklega fortíðarvanda Sjálfstfl. hér á Alþingi, en mér heyrist á öllu að ástæða væri til að skipa í það sérstaka nefnd því að það virðist standa Sjálfstfl. mjög fyrir þrifum í að koma fram málum sínum, hvernig þeir hafa talað fyrir stuttu hér á Alþingi. Þetta er að sjálfsögðu þeirra mál og ekkert við því að gera. Hér er hins vegar til umræðu skattur á skrifstofu- og verslunarhúsnæði sem er gallaður að mörgu leyti. Hitt er svo annað mál að það þarf að finna aðra skattstofna í staðinn eigi að leggja hann niður og það hefur vafist fyrir mörgum á undanförnum árum og þess vegna hefur þessi skattur orðið mjög lífseigur og þurft að framlengja hann á hverju ári. Við sem í stjórnarandstöðu störfum heyrum að um þennan skatt er ekki samstaða hjá stjórnarliðum. Einstakir stuðningsmenn ríkisstjórnarinnar koma hér upp og lýsa því yfir að þeir séu andvígir þessum skatti. Því hlýt ég að spyrja hæstv. fjmrh.: Er meiri hluti fyrir þessum skatti hjá stuðningsmönnum stjórnarflokkanna eða gerir hann ráð fyrir að fulltrúar stjórnarandstöðunnar muni koma til liðs við ríkisstjórnina í þessu máli? Treystir hann á það? Það er að heyra á stuðningsmönnum ríkisstjórnarinnar að þeir vilji vera sjálfum sér samkvæmir og nú fyrir skömmu kom hér upp þingmaður og lýsti því yfir að hann a.m.k. ætlaði að vera sjálfum sér samkvæmur og standa við öll orðin sem hann hafði látið frá sér fara í umræðum á Alþingi. Ég vænti þess að hann tali fyrir munn fleiri sem vilji gera það og þar af leiðandi má álíta að alls ekki sé víst að fyrir þessu máli sé meiri hluti hér á Alþingi nema þá stjórnarandstaðan styðji það. Ég er ekkert að útiloka það, hæstv. fjmrh., að til greina komi að styðja þetta mál, en það er nú betra, ef reiknað er með að leita þurfi stuðnings stjórnarandstöðunnar í þessu máli, að um það sé talað. og þá getur það verið til samninga í öðrum málum. Við viljum að sjálfsögðu, ef ríkisstjórnin er í þessari stöðu, hafa áhrif á skattastefnu hennar að öðru leyti. Við styðjum það t.d. ekki að lagður sé sérstakur skattur á hjón með miklar tekjur ef þau eiga mörg börn. Okkur finnst það ekki vera góður skattstofn að leggja sérstaklega skatta á fólk sem á mikið af börnum og ég get ekki stutt það. Við viljum því gjarnan fá upplýsingar um það hvort meiri hluti er fyrir þessu máli innan stjórnarliðsins. Að öðru leyti vildi ég spyrja hæstv. fjmrh.: Hvenær fáum við að sjá önnur tekjuöflunarfrumvörp sem tengjast fjárlögunum? Hann gat þess hér í umræðum í gær að ekki væri mögulegt að upplýsa með hvaða hætti hann hygðist leggja til að tekjuskatturinn yrði hækkaður og var ekki tilbúinn að svara því hvort það yrði gert með því að hækka hann sérstaklega á sjómönnum, barnmörgum hátekjufjölskyldum eða fjölskyldum sem hefðu verið sérstaklega að berjast í því að koma sér upp eigin húsnæði, eins og hugmyndir ríkisstjórnarinnar benda til þegar við lesum fjárlagafrv. Hann var ekki tilbúinn að upplýsa það. Gott og vel. En getur hæstv. fjmrh. upplýst hvenær við fáum að sjá þessi frv.? Ég vænti þess að til þess sé ætlast af Alþingi að þau verði afgreidd samhliða fjárlögunum. Getur fjmrh. upplýst hvenær við fáum að sjá frumvörp hér á Alþingi sem gera ráð fyrir sérstakri skattlagningu á sjávarútveginn í miklum erfiðleikum hans núna? Stuðningsmenn ríkisstjórnarinnar telja það vera helsta bjargræðið fyrir sjávarútveginn að skattleggja hann sérstaklega og er með fádæmum að hlusta á þann málflutning. Hvenær fáum við að sjá frv. sem gerir ráð fyrir því? Síðan er gert ráð fyrir margvíslegri annarri skattheimtu sem gerir það að verkum að það þarf lagabreytingar til. Ekkert af þessu hefur séð dagsins ljós hér á Alþingi. Svo eru menn að hafa miklar áhyggjur af því í stjórnarliðinu að hér gangi lítið. Það er alveg rétt. Hér gengur afar lítið. En það er þá a.m.k. nauðsynlegt, ef á að vera nokkur von til þess að mál klárist á næstunni, að menn fari að sjá þessi mál í frumvarpsformi, sérstaklega með tilliti til þess að ekki er hægt að fá upplýsingar um það hvernig þessi væntanlegu frumvörp muni líta út. Ég hvet því hæstv. fjmrh. til að upplýsa þingið um það hvenær hann muni ljúka við gerð þessara frumvarpa eða hvort búið er að ljúka þessu öllu saman og hvort standi á afgreiðslu stjórnarflokkanna í þessum málum. Hann gæti þá e.t.v. upplýst hvort það sé þá með sama hætti og skattinn á skrifstofu- og verslunarhúsnæði, að það sé allsendis óvíst hvort nokkur meiri hluti er fyrir þessum málum hjá stjórnarliðinu. Nú hefur verið upplýst að ákveðnir aðilar styðji ekki þennan skatt. Getur e.t.v. verið að ekki sé meirihlutastuðningur innan stjórnarflokkanna fyrir nokkurri skattahækkun af neinu tagi? Það væri mjög fróðlegt að fá þetta upplýst þannig að við sem þurfum að taka afstöðu til mála á næstu vikum, sem við verðum að sjálfsögðu að gera og vanda okkur við það með sama hætti og ég veit að stjórnarliðar þurfa að vanda sig í afstöðu sinni, vitum hvers er að vænta frá hæstv. ríkisstjórn.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. alþm. fyrir þátttöku þeirra í umræðunni um þennan gamla kunningja sem svo er nefndur. Ég fékk fyrirspurn frá hv. 9. þm. Reykv. um það hvort athugasemdir hefðu komið í þingflokki sjálfstæðismanna þegar málið var þar til umræðu. Því hefur þegar verið svarað af öðrum hv. þm., hv. 5. þm. Reykv. Inga Birni Albertssyni, sem gerði á þingflokksfundi sérstaka athugasemd við það að frv. yrði flutt og lýsti yfir andstöðu sinni við það.  Ég kemst ekki hjá því, þó að það sé nokkuð erfitt fyrir mig í þessari stöðu, að þakka yfirlýsingar hv. þm. sem voru á þá leið að hann og hans flokkur mundu ugglaust styðja frv. eins og hans flokkur hefur reyndar gert allt frá því að þessi skattur var fundinn upp 1979 um haustið.  Ég rifja það enn fremur upp að þessi skattur var ekki aflagður á árunum 1983--1988 þegar Sjálfstfl. átti ágætt samstarf við Framsfl. framan af og síðan við Framsfl. og Alþfl. síðasta árið. Þetta allt saman breytir hins vegar ekki því að þessi skattur er afar vondur. Allar röksemdir hafa komið fram í umræðum á undanförnum árum og ég hygg að þær séu bestar hjá þeim sem hér stendur. Ég hika ekkert við að segja það og veit að hér hafa menn skemmt sér við að lesa þær ræður. Ég þakka hv. 9. þm. Reykv. fyrir að benda þingheimi á þennan lestur og bæta því síðan við að það sé húmor í þeim ræðum. Það má segja að það sé út af fyrir sig fallega gert að benda mönnum í skammdeginu á lesningu sem er þeim holl. En ég ætla að bæta því við að núv. ríkisstjórn ætlar að sitja út kjörtímabilið þannig að við höfum enn þá nokkurn tíma til ráðstöfunar til að gera breytingar á skattalögunum, skattkerfinu, og eins og fram hefur komið þá stendur til að fella þennan skatt brott. Það verður gert þegar sú veigamikla breyting á sér stað að samræma eignarskatta og eignatekjuskatta eins og það er orðað m.a. í hvítbókinni. Ég vil enn fremur benda á að þegar rætt er um skatta er hugmyndin, og hún kemur fram í fjárlagafrumvarpinu, að fella brott svokallað jöfnunargjald sem er annar skattur sem ég hamaðist gegn á síðasta þingi og þinginu þar áður. Það er líka rétt sem fram hefur komið hjá hv. 1. þm. Austurl. að það stendur til að ná inn meiri tekjum, einum milljarði, úr tekjuskattskerfinu til þess að afla sömu tekna og áætlaðar voru á yfirstandandi ári þegar jöfnunargjaldið fellur niður. Því miður get ég ekki sagt nákvæmlega fyrir um það hvenær frumvörp eða frumvarp þess efnis verður tilbúið. Ég geri mér hins vegar vonir um það að hægt verði að leggja það fram í þessum mánuði. Ég minni á að oft hefur það komið fyrir að svipuð frv. hafa verið lögð fram síðar á haustþingi, jafnvel eftir að vika er liðin af desembermánuði. Og ég veit að hv. þm. man eftir slíkum tilvikum. Hv. þm. spurðist enn fremur fyrir um breytingar á lögum vegna þess að það er áætlað samkvæmt fjárlögum að fjármagna Hafrannsóknastofnun með fjármunum sem hingað til hefðu samkvæmt lögum átt að renna í Hagræðingarsjóð. Það frv. er nú til athugunar hjá stjórnarflokkunum, hefur verið rætt í ríkisstjórninni, og ég vænti þess að það frv. komi fram á hinu háa Alþingi á næstu vikum. Því miður get ég ekki svarað fsp. hv. 18. þm. Reykv. um það hvernig tekist hefur til um innheimtu þessa skatts. Ég hygg að sú innheimta sé ekkert öðruvísi en gera má ráð fyrir. Frá skattalegu sjónarmiði má segja að það sé tiltölulega auðvelt að heimta skattinn inn því að á bak við hann er fasteign og lögtaksréttur í fasteigninni þannig að það er tiltölulega auðvelt fyrir þá sem þurfa að ná þessum skatttekjum að ná til þeirra, auðveldara en t.d. um tekjuskatta og skatta sem ekki eru bundnir við tiltekin, föst verðmæti. Ég vona, virðulegi forseti, að ég hafi skýrt hér nokkur atriði til viðbótar og svarað þeim fyrirspurnum sem til mín var beint. Ég hef ekki rannsakað það alveg ofan í kjölinn hvort allir aðrir stjórnarþingmenn en sá sem hér talaði fyrr í dag muni styðja þetta frv. en hins vegar hef ég yfirlýsingar stjórnarandstæðinga um það að þeir muni styðja frv. þannig að ég tel ekki að það sé í stórkostlegri hættu.

Virðulegi forseti. Hér er komin upp nokkuð sérkennileg staða. Hún er þannig að ríkisstjórnin hefur lagt fram tvö skattamál í þinginu í haust. Annað er frv. til laga um framlengingu skattsins á verslunar- og skrifstofuhúsnæði. Til þess að koma því máli í gegn treystir ríkisstjórnin á stjórnarandstöðuna, m.a. á grundvelli þess að við alþýðubandalagsmenn höfum alltaf stutt þetta mál og ég man ekki betur en Kvennalistinn hafi ævinlega gert það og sömuleiðis Framsfl. þann tíma sem þessi skattur hefur verið lagður á. En ríkisstjórnin treystir á stjórnarandstöðuna í þessu máli af því hún hefur ekki meiri hluta fyrir málinu í sínum hópi. Væri náttúrlega eðlilegast fyrir ríkisstjórnina þá að segja af sér, það væri náttúrlega langhreinlegast vegna þess að stjórnin ræður ekkert við málið. Hitt skattamálið sem ríkisstjórnin hefur flutt er um að leggja á skólagjöld. Það hefur komið fram að verulegur hluti þingflokks Alþfl. er á móti skólagjöldunum. Það væri náttúrulega langeðlilegast fyrir ríkisstjórnina þá að hætta við það mál og/eða segja af sér vegna þess að hún kemur engum málum frá sér af neinu tagi. Það hefur einnig verið upplýst hérna að þó að ríkisstjórnin hafi tekið um það ákvörðun í ágúst að hækka skatta af ýmsu tagi, þá eru frumvörpin ekki enn þá komin saman. Örugglega vegna þess að það eru alls konar menn í þingflokkum stjórnarliðsins sem eru á móti þeim frumvörpum sem liggja fyrir. Með öðrum orðum ræður stjórnin ekki við það að koma hér fram í þinginu í tillöguformi --- hvað þá heldur til afgreiðslu --- undirstöðumálum ríkisfjármálanna fyrir árið 1992 og framvegis. Því að ein stærsta fréttin í ræðu hæstv. fjmrh. hér áðan var sú að þessi stjórn, sem ekki ræður við neitt núna, þykist ætla að sitja allt kjörtímabilið. Ég hef aldrei heyrt aðra eins vitleysu því að það er auðvitað bersýnilegt að stjórn, sem getur ekki setið með almennilegum hætti í örfáa mánuði, situr auðvitað ekki allt kjörtímabilið. Það er náttúrlega alveg augljóst mál. Hún ætti þegar í stað að segja af sér úr því hún getur ekki einu sinni komið áleiðis tæknilegu frumvarpi eins og þessu öðruvísi en að treysta á stjórnarandstöðuna. Ég vil segja um afstöðu mína til þessa frv. um skatt á verslunar- og skrifstofuhúsnæði að auðvitað mun ég taka afstöðu til þess máls fyrir mitt leyti burt séð frá öðrum skattamálum. Ég fer ekki að versla við þessa stjórn um eitt eða neitt. Það skal vera alveg skýrt af minni hálfu. Ég geri það ekki. Ég treysti henni ekki fyrir því. En hitt stendur svo eftir, eftir þessa umræðu, að Alþfl. hefur ekki svarað. Ég lagði þá spurningu fyrir Alþfl. hvort hann væri þeirrar skoðunar að það ætti að nota fjármagnstekjuskattana til þess að lækka eignarskatta, en það var það sem hæstv. fjmrh. sagði hér áðan. Það er auðvitað mjög merkilegt ef fjármagnstekju- og vaxtaskattarnir verða notaðir til að lækka skatta á stóreignamönnum í landinu eins og hæstv. fjmrh. gerir ráð fyrir. Það er jafnaðarstefna sem við alþýðubandalagsmenn teljum a.m.k. afar undarlega. Ég endurtek það sem fram kom í ræðu minni áðan að í síðustu ríkisstjórn var full samstaða um það með öllum stjórnarflokkunum að nota fjármagnstekjuskatta, ef þeir yrðu lagðir á, til að jafna lífskjörin í landinu en ekki til að gera þau ójafnari, m.a. með því að létta sköttum af stóreignamönnum og hátekjumönnum í landinu eins og fjmrh. ætlar að gera, þannig auðvitað trúr stefnu Sjálfstfl. sem leggur alltaf fyrst áherslu á það að hygla þessu liði sem stendur undir hinum daglega rekstri Sjálfstfl. frá degi til dags.

Virðulegur forseti. Ég geri engar kröfur um það að fulltrúar Alþfl. taki þátt í þessum umræðum, þeir munu vætnanlega upplýsa sína afstöðu síðar. En það er aðeins eitt sem ég vildi segja við hæstv. fjmrh. út af því sem hann sagði að ekkert væri vitað um það hvenær þessi frv. kæmu fram. Hann nefndi annars vegar í byrjun desember og hins vegar sagði hann á næstu vikum. Ég hef e.t.v. misskilið hann, hann sagði að annað frv. væri komið til stjórnarflokkanna og mundi væntanlega koma fram á næstu vikum. Það þarf þá að vera þar afar lengi. Ég vil benda hæstv. ráðherra á það, þótt hann vitni til fyrri ára --- og það er alveg rétt hjá honum að oft á tíðum hafa frumvörp verið lögð allt of seint fram á þinginu og má finna mörg vond fordæmi fyrir því, þannig að þar geta menn leitað lengi og vel í fortíðarvanda --- að það vill svo til að við störfum nú eftir nýrri skipan, nýjum þingsköpum og nýrri skipan Alþingis. Hér áður fyrr var það þannig að mál voru flutt fyrst í neðri deild eða fyrst í efri deild og þá gátu menn oft látið sér það nægja að tala við og fá upplýsingar frá ráðherrunum í annarri deildinni. En nú er það ekki svo, allar umræður verða að fara fram í einni deild. Þar að auki var Alþingi ekki sett 10. okt. heldur 1. okt. Og það er gert ráð fyrir því að því ljúki mun fyrr en áður hefur verið. Þessar upplýsingar benda því til þess að hér sé að skapast alvarlegt ástand sem ríkisstjórnin virðist bera alla sök á því hún er ekki einu sinni farin að koma saman frumvörpunum sínum. Og fram hefur komið að ekki sé víst að frumvörp, sem er þó búið að koma saman, sjái dagsins ljós hér á Alþingi fyrr en eftir nokkrar vikur. Ég hlýt að vara við þessari hugsun sem kom fram hjá hæstv. ráðherra og minni hann á það að ekki dugar að segja við stjórnarandstöðuna að hún sé að tefja hér mál ef það á að standa þannig að málum að það verður engin áhersla lögð á það að Alþingi fái að sjá þessi frv. fyrr en nokkrum dögum áður en á að samþykkja þau.

Virðulegi forseti. Sú utandagskrárumræða sem hér fer fram um stefnu ríkisstjórnarinnar í kjaramálum, eins og hún birtist í plaggi frá samninganefnd ríkisins, dags. 29. okt. sl., er að mínu mati í senn svo mikilvæg og svo aðkallandi að ég fór fram á það við hæstv. forseta að hún færi fram skv. 2. mgr. 50. gr. þingskapalaga. Vegna þess vanda sem við er að etja í störfum þingsins sem og vegna fjarveru hæstv. fjmrh. í næstu viku varð ég við eindregnum tilmælum forseta um að umræðan færi fram skv. 1. mgr. 50. gr. Ég tel að með þessu hafi ég sýnt og sannað að stjórnarandstaðan vill greiða fyrir þingstörfum. En æ sér gjöf til gjalda og ég vil gera þá kröfu til hæstv. fjmrh. að hann nýti sinn skamma tíma vel og svari því sem um er spurt en drepi málinu ekki á dreif. Það vita allir, sem eitthvað vita á annað borð, að samningsréttur launafólks er hjá einstökum stéttarfélögum en ekki heildarsamtökum þeirra. Nú um nokkurra ára skeið hefur hins vegar svokallað heildarsamflot verið viðhaft í kjarasamningum og þar af leiðandi hafa einstök félög ekki fengið sín sérmál rædd og mörg mál bíða leiðréttingar. Hafa félög opinberra starfsmanna nú lagt fram sínar kröfur og fundað stíft um þær með samninganefnd ríkisins að undanförnu. Svör samningnefndar ríkisins við þessum kröfum hafa öll verið á einn veg og þau birtast í hnotskurn í fyrrnefndu plaggi frá 29. okt. Þar segir m.a. í 9. lið, með leyfi forseta: ,,Samninganefnd ríkisins er ekki reiðubúin til samninga um nein atriði sem fela í sér hækkun heildarlauna til einstakra stéttarfélaga umfram önnur. Við núverandi aðstæður er samninganefnd ríkisins þó ekki reiðubúin til samninga við einstaka viðsemjendur um breytingar á fyrirkomulagi vinnu eða á öðrum atriðum sem leitt gætu til útgjaldaauka fyrir ríkisstofnanir eða ríkisfyrirtæki.`` Og nú vil ég spyrja hæstv. fjmrh., sem virtist hafa svo mikinn skilning á vandamálum einstakra félaga í umræðum hér á Alþingi þann 11. des. sl., hvort þessi yfirlýsing jafngildi því að verið sé að beina yfirstandandi samningaviðræðum inn á braut heildarsamflots. Hvort í raun sé verið að þumbast við og hunsa rétt einstakra félaga til að ganga frá eigin samningum. Við höfum orðið þess áskynja að þessi ríkisstjórn er frek til fjörsins og vill fá allt fyrir ekki neitt, líka í kjaramálum. Samninganefnd hennar flytur nú opinberum starfsmönnum þann boðskap að geti þeir reytt einhver réttindi af sjálfum sér sé samninganefndin til viðtals um að láta einhverja mola hrjóta til þeirra á móti. Mest virðast fulltrúar ríkisstjórnarinnar girnast ýmis félagsleg réttindi, svo sem fæðingarorlofið. Þeir vilja jafna réttarstöðu allra launþega hvað það varðar og að gefnum þeim forsendum sem ríkisstjórnin vinnur eftir verður það tæplega skilið á annan hátt en þann að þeir vilji skerða þann rétt til fæðingarorlofs sem konur í hópi opinberra starfsmanna njóta nú. Þeir vilja jafna niður á við. Sé þetta rangt skilið hjá mér bið ég hæstv. fjmrh. endilega að leiðrétta mig. Í einlægni vil ég svo spyrja hæstv. fjmrh. hvort hann telji þetta til þess fallið að bæta kjör og stöðu kvenna á vinnumarkaði. Er þetta efniviður í velferð fjölskyldnanna, velferð á varanlegum grunni? Þann 11. des. sl. varð hæstv. ráðherra, sem og öðrum sjálfstæðismönnum sem nú verma ráðherrastóla, tíðrætt um siðleysi fyrrv. ríkisstjórnar gagnvart félagsmönnum BHMR. Því vil ég líka spyrja hvort ráðherrann hyggist ekki vinda bráðan bug að því að efna þau ákvæði kjarasamnings BHMR sem enn liggja óbætt hjá garði og voru þó ekki felld úr gildi með þeim ólögum sem hann og fleiri gagnrýndu harkalega. Eða á kannski að fella þau niður, eins og lagt er til í 23. efnisatriði í plaggi samninganefndar ríkisins? Virðulegi forseti, ég hef beint máli mínu til hæstv. fjmrh. en ég hlýt líka að gera þá kröfu til ráðherra og þingmanna Jafnaðarmannaflokks Íslands að þeir útskýri stefnu síns flokks í kjaramálum enda mun formaður samninganefndar ríkisins vera þeirra maður.

Virðulegi forseti. Skjal það sem hér er til umræðu er unnið af samninganefnd ríkisins í framhaldi af stefnumörkun sem kemur fram í fjárlagafrv. Þessir 25 umræðupunktar hafa verið kynntir viðkomandi stéttarfélögum og ríkisstjórn og opinberaðir eins og allir vita. Grundvöllur viðræðuskjalsins er að fylgt verði efnahagsstefnu sem leiði til stöðugleika og lítillar verðbólgu, dragi úr lánsfjárþörf opinberra aðila til að lækka vexti og skapa svigrúm fyrir nýframkvæmdir í atvinnulífinu. Aðalatriðið er að freista þess í versnandi árferði að verja kjör þeirra verst settu og lægst launuðu. Æskilegt er að mati ríkisstjórnarinnar að gera kjarasamninga til langs tíma, tveggja til þriggja ára, og tryggja þannig atvinnuna og kaupmáttinn þegar til lengri tíma er litið. Hv. fyrirspyrjandi, sem hóf hér umræðuna, spurði fyrst um 9. liðinn og hvort það væri ætlun ríkisstjórnarinnar að þvinga stéttarfélögin til samflots. Það er ekkert yfirlýst, hvorki í þessari yfirlýsingu né með öðrum hætti, að svo eigi að vera. Það er auðvitað algjörlega á valdi stéttarfélaganna sjálfra. Ég minni hins vegar á að stéttarfélög opinberra starfsmanna eru líklega u.þ.b. 80 og það eru yfir 100 kjarasamningar gerðir þannig að allir sjá að það hlýtur að taka verulega langan tíma að gera samninga við hvert og eitt stéttarfélag. Út frá þeim sjónarmiðum væri samflot heppilegt en ríkisstjórnin leggur ekki dóm á það hvort samtökin ætli sér það eða ekki. Þá var spurt: Á að jafna félagslegu réttindin niður á við? Ekkert er um það sagt í þessu plaggi. Þvert á móti er bent á að eðlilegt sé að ræða um það hvernig hægt er að jafna félagsleg réttindi, umsamin réttindi eins og minnt hefur verið á. Við viljum að sjálfsögðu bæta stöðu konunnar en við viljum líka að allir launþegar og allir atvinnurekendur beri ábyrgð á réttindum eins og t.d. fæðingarorlofinu. Varðandi BHMR, þá standa yfir viðræður við þá enda er í gildi kjarasamningur, þótt hann sé í brott fallinn frá 1. sept., þá segja lög að áfram skuli haldið að reyna að efna þann kjarasamning. Þær viðræður standa nú yfir eins og allir vita. Ég held, virðulegi forseti, að þjóðin verði að varast þá freistingu að skipta meiru en því sem til skiptanna er í þeim kjarasamningum sem fram undan eru. Verðmætin verða ekki til í kjarasamningunum. En ég vonast til þess að menn sýni fullan skilning á því að það er hægt að bæta kjör ef okkur tekst að auka framleiðnina í atvinnugreinunum og það á jafnt við um opinbera stjórnsýslu og aðrar greinar.

Virðulegi forseti. Þegar þessi ríkisstjórn kom til starfa var augljóst mál að margt í stefnu hennar var með þeim hætti að það mundi skapa erfiðleika í samskiptum stjórnvalda og samtaka launafólks í landinu. Það birtist í upphafsskrefum ríkisstjórnarinnar, það birtist í fjárlagafrv. ríkisstjórnarinnar og staðfestingin liggur svo fyrir í því skjali sem dreift var á vegum samninganefndar ríkisins fyrir nokkru. Það er útilokað að mínu mati fyrir ríkisstjórnina að gera ráð fyrir því að þetta skjal greiði á nokkurn hátt fyrir gerð kjarasamninga. Það er auðvitað þvílík fjarstæða, bæði efnislega og eins er aðferðin við framlagningu þessa skjals með þeim hætti að allir sem hafa komið nálægt kjarasamningum hljóta að sjá að vinnubrögð af því tagi sem sem hér er um að ræða spilla fyrir. Innihaldið er sérstaklega athyglisvert. Það er sagt við fólk sem hefur beðið um nokkurt skeið vegna þess að menn hafa verið að reyna að ná niður verðbólgunni: Að loknum tilteknum tíma ætlum við að auka okkar kaupmátt. --- Það er ekki sagt við þetta fólk: Þið haldið kaupmætti ykkar. Það er sagt við þetta fólk: Kaupmátturinn ykkar verður verri. Það er líka sagt við þetta fólk með fjárlagafrv. á sama tíma: Lífskjörin ykkar að öðru leyti verða verri. Það verða lögð skólagjöld á börnin ykkar, það verða lagðir á sjúklingaskattar og velferðarkerfið verður skemmt. Og það er jafnframt sagt við verkalýðshreyfinguna í landinu þessa dagana: Vextir eru hærri en áður, vextir hafa hækkað mjög verulega og staða atvinnulífsins, sérstaklega þó framleiðslugreina í sjávarútvegi, virðist vera mjög erfið um þessar mundir. Ríkisstjórnin hefur þannig á öllum sviðum skapað erfiðleika og óvissu í kringum þá kjarasamninga sem menn hafa nú viljað gera. Hér stöndum við því frammi fyrir alveg sérstaklega erfiðum veruleika og ég vil segja efnislega um tilboð samninganefndar ríkisins: Í því er krafa um kauplækkun, í því er krafa um að skerða sjálfsögð mannréttindaákvæði sem opinberir starfsmenn hafa búið við. Ég tel að það sé óhjákvæmilegt að það komi hér skýrt fram að við mótmælum þessu tilboði og vinnubrögðunum mjög harðlega. 
             Ég vil aðeins bæta einu við, virðulegi forseti. Það var gert ráð fyrir því fyrir nokkru, þegar fjallað var um kjaramál opinberra starfsmanna, fyrir einu ári eða svo, að á þessu sumri yrði farið í sérmál einstakra félaga. Ég tel að núv. fjmrh. sé með þessari yfirlýsingu sinni að svíkja það fyrirheit sem opinberir starfsmenn treystu á að yrði efnt, að farið yrði í sérmál einstakra félaga. Hitt er líka athyglisvert, virðulegi forseti, að Jafnaðarmannaflokkur Íslands,  Ég vil bara benda á, virðulegi forseti, að Jafnaðarmannaflokkur Íslands ber formlega pólitíska ábyrgð á því tilboði sem hér er verið að ræða um.

Að gefnu tilefni vil ég áminna hv. þm. um það að virða ræðutíma. Hann er tvær mínútur en þrjár mínútur fyrir málshefjanda.

Herra forseti. Hér er hreyft einu mikilvægasta máli sem er til umræðu í þjóðfélaginu í dag. Menn standa frammi fyrir því að flutningar frá landinu eru að stöðvast, útflutningsgreinarnar munu þá fljótlega stöðvast og það liggur í loftinu mikið ósætti milli ríkisvalds annars vegar og aðila vinnumarkaðarins hins vegar. Það er ekki nóg að það sé vont andrúmsloft hér á Alþingi. Það er nefnilega þannig að andrúmsloftið hér er nokkurs konar endurspeglun af andrúmsloftinu í samfélaginu. Ég hlýt að spyrja hæstv. fjmrh.: Með hvaða hætti ætlar núv. ríkisstjórn að koma að þeim kjarasamningum sem nú standa yfir, ekki bara við opinbera starfsmenn heldur í samfélaginu almennt? Ætlar ríkisstjórnin með ríkisfjármálum að setja fram einhver þau tilboð sem gætu stuðlað að kjarasamningum, t.d. í skattastefnu sinni sem er mjög óljós og fjmrh. hefur upplýst að það sé ekki hægt að segja mikið til um? Ætlar ríkisstjórnin að leggja meira á sig til þess að koma fram vaxtalækkun? Og ætlar ríkisstjórnin að hætta við að skattleggja framleiðsluatvinnuvegina sérstaklega þannig að þeir geti staðið undir þeim kröfum sem til þeirra eru gerðar? Þetta eru mikil lykilatriði sem ekki er hægt að gera skil á tveimur mínútum hér á Alþingi. Við hljótum að reikna með því að mjög fljótlega fari hér fram alvarleg umræða um það ástand sem þarna hefur skapast. Ég skora á hæstv. fjmrh. að koma með yfirlýsingar hér á Alþingi sem geta bent til þess að ríkisstjórnin vilji af alvöru greiða fyrir gerð kjarasamninga á næstunni því að samfélagið almennt gerir ekki ráð fyrir því.

Virðulegi forseti. Á undanförnum árum hefur gengið á ýmsu í samskiptum ríkisvaldsins við opinbera starfsmenn og það verður ekki annað sagt en að þau mál öll séu í heldur slæmum farvegi. Við höfum m.a. horft upp á fyrrv. fjmrh. hleypa öllu í bál og brand með ógætilegum ummælum og draga þannig verkföll á langinn. Við höfum heyrt óhróður um heilu stéttirnar sem vinna hjá ríkinu, að ekki sé minnst á hin illræmdu bráðabirgðalög á BHMR. Þó held ég að það plagg, sem samninganefnd ríkisins hefur nú lagt fram sem umræðugrundvöll, slái öll met í yfirgengilegum hroka og skilningsleysi á kjörum fólks og þeim réttindum sem opinberir starfsmenn eins og annað launafólk hafa öðlast með áratuga baráttu. Áður en samningaviðræður hefjast er lýst yfir styrjöld á hendur félögum í BSRB og BHMR því að það er ekki hægt að líta á þetta dæmalausa plagg öðruvísi en sem stríðsyfirlýsingu. Samninganefnd ríkisins lýsir því yfir að jöfnuður sé hornsteinn stefnu ríkisstjórnarinnar. En hvernig á að ná þeim jöfnuði? Með því að svipta opinbera starfsmenn réttindum. Með því að neita alfarið allri uppstokkun á því óréttláta launakerfi sem nú er við lýði hjá ríkinu og bitnar harðast á konum. Og með því að auka framleiðni í opinberum rekstri. Ég vil biðja hæstv. fjmrh. að skýra fyrir þingheimi hvernig hann hugsar sér að auka framleiðni hjá hinu opinbera? Er hægt að nota þennan mælikvarða, svona færibandahugsun á þá þjónustu sem ríkið veitir? Hvernig á t.d. að bæta framleiðni í skólakerfinu? Laun á hvorki að hækka né leiðrétta samkvæmt þessu plaggi og ég vil spyrja hæstv. fjmrh. hvort hann trúi því að þessi stefna gangi upp. Trúir hann því að hægt sé að bjóða starfsmönnum ríkisins upp á kaupmáttarrýrnun, ráðningar án þeirra lífseyrisréttinda sem opinberir starfsmenn nú njóta o.s.frv.? Trúir hann því að yfirlýsingar af þessu tagi leiði til samninga og jöfnuðar? Virðulegi forseti. Hér er illa af stað farið og því miður er að hefjast enn eitt stríð ríkisstjórnar við starfsmenn sína. Ég skora á hæstv. fjmrh. að draga þennan svokallaða umræðugrundvöll til baka og hefja viðræður við opinbera starfsmenn í vinsemd og með virðingu. Það eitt getur leitt til árangurs.

Virðulegi forseti. Við skulum ekki vanmeta þann árangur sem náðst hefur. Þjóðarsáttarsamningarnir hafa skilað meiri kaupmætti en samið var um í þeim samningum. Það er í fyrsta skipti svo að ég viti til að verkalýðshreyfingu og vinnuveitendum hafi tekist að gera kjarasamning sem hefur náð meiri árangri heldur en stefnt var að við gerð hans. Kaupmáttur dagvinnulauna ríkisstarfsmanna er nú að meðaltali --- og auðvitað eru gallar á öllum meðaltalsútreikningum, það þekkjum við --- 2% meiri en gert var ráð fyrir í þjóðarsáttarsamningunum að hann yrði við lok samningstímans. Og allan samningstímann hefur kaupmáttur dagvinnulauna ríkisstarfsmanna verið meiri en forsendur þjóðarsáttarsamninganna gerðu ráð fyrir. Það er ekki rétt að halda því fram að þjóðarsáttarsamningarnir hafi þýtt fórnir fyrir launafólk. Þjóðarsáttarsamningarnir hafa þvert á móti skilað launafólki kaupmáttaraukningu umfram það sem gert var ráð fyrir á tímum samdráttar í þjóðarbúskapnum. Það er árangur sem er vert að minnast á að á sama tíma og þjóðartekjur lækka um 2--3% skuli kaupmáttur geta aukist umfram forsendur samninga um 2%. Það er árangur sem ekki er ástæða til að vanvirða. Og það er líka árangur að í heil tvö ár skuli matvara á Íslandi ekki hafa hækkað nema um 5,4% og mjólkurvörur á tveimur árum lækkað um 0,9%. Það er þennan árangur sem verður að varðveita og við verðum auðvitað að gera okkur fulla grein fyrir því að á tímum þegar áframhaldandi samdráttur í þjóðartekjum er líklegur er ekki hægt að gera allt fyrir alla. Ef menn ætla að bæta kjör, eins og þarf að gera, þá gera menn það ekki örðuvísi en að hálaunahóparnir séu tilbúnir að gefa af sínu til þess að láglaunahóparnir geti notið þess. Og þá er spurningin þessi, ekki bara til ríkisstjórnar heldur til aðila vinnumarkaðarins og samtaka launafólks: Eru samtök launafólks reiðubúin til að móta þá stefnu að láglaunafólkið skuli hafa forgang í þessari kjarasamningagerð? 
             Virðulegi forseti. Aðeins eina setningu að lokum. Hvað halda menn að ríkisstjórnin sé að gera þegar hún er að leitast við að lækka útgjöld ríkisins? Hún er að létta þrýstingi ríkissjóðs af lánamarkaðnum í þeim tilgangi að koma vöxtum niður. Með þeim aðgerðum er hún að reyna að styrkja grundvöll kjarasamninga í haust. Það er vísasti vegurinn til þess að greiða fyrir kjarasamningum að fá vextina niður. Þetta er ein aðferðin sem dugar til þess.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að lýsa yfir vonbrigðum mínum með litla þátttöku í þessari utandagskrárumræðu og jafna því við þá umræðu sem átti sér stað um handboltahöll hér í þinginu um daginn þar sem menn ruddust hver um annan þveran í þessa pontu til að tjá sig um það mál. Hér kemur þetta brýna mál upp sem eru kjaramálin, sem algjör pattstaða er í núna og þokast ekkert, launafólki hefur í rauninni verið sagt að éta það sem úti frýs og þingmenn virðast hafa afskaplega takmarkaðan áhuga. Hér er talað um þjóðarsátt en hver er sáttin sem ríkisstjórnin býður núna? Hún býður í rauninni upp á það að ríkisstjórnin fái ávinninginn af því sem gert verður, hún fái líka að verja þessum ávinningi en launafólk fái að vinna fyrir honum og greiða hann. Eins og ég sagði áðan vill hún allt fyrir ekkert. Það kom fram hjá hæstv. fjmrh. áðan að mikilvægt væri að ná stöðugleika, lítilli verðbólgu og að lækka vexti. Hann talaði líka um að verja kjör hinna lægst launuðu. Um þetta geta allir verið sammála. En hver á að greiða þetta? Það er launafólkið sem á að greiða þetta með kaupmáttarskerðingu því að það er ljóst að það verður kaupmáttarskerðing hjá öllum, ekki bara þeim sem hafa hæstu launin heldur líka og ekki síst þeim sem vinna samkvæmt töxtum, ef engar kauphækkanir koma til. Við þurfum ekki annað en horfa á þau þjónustugjöld sem þessi ríkisstjórn ætlar að leggja á og munu nema um 18 þús. kr. á hverja vísitölufjölskyldu í landinu. Það segir sig sjálft, bara það þýðir talsverða kaupmáttarskerðingu fyrir fólk. Það er talað fjálglega um að verja kjör hinna lægst launuðu en þá lægst launuðu er m.a. að finna í hópi opinberra starfsmanna, í hópi kvenna hjá hinu opinbera. Það eru þær sem taka laun samkvæmt taxta, það eru þær sem fá mun minni fríðindi af öllu tagi en karlar, það eru þær sem fá minni yfirvinnu eða geta síður sinnt yfirvinnu og taka því laun samkvæmt töxtum og hafa einungis sín dagvinnulaun. Þetta kalla ég m.a. að jafna niður á við, þegar halda á þessu öllu í fjötrum. Síðan eiga atvinnurekendur og reyndar ríkisvald, því að það er boðað, að hafa svigrúm til að hækka þá sem þeim eru þóknanlegir og sem helst geta varið ótakmörkuðum tíma í þágu síns atvinnurekanda. Þetta kalla ég að jafna niður á við. Það kom reyndar fram hjá hæstv. fjmrh. að ekkert slíkt væri sagt um fæðingarorlofið, en ef við gefum okkur það að ríkisstjórnin boðar að hún ætli ekki að auka útgjöld, hún ætlar ekki að auka útgjöld á fjárlögum, þá þýðir það væntanlega að ekki er verið að toga fólk upp, það á ekkert að hækka það sem greitt er öðrum í fæðingarorlof heldur reyna að ná einhverju af hinum. Hér hefur aðeins verið komið inn á aukna framleiðni og það er eitt sem er dálítið sérkennilegt í þessu plaggi stjórnarinnar því að ef fyrirtæki ná aukinni framleiðni, þá á eitthvað að hrjóta til starfsmannanna.  Ég lýsi því hér yfir eins og aðrir að þetta plagg er í rauninni makalaust og ríkisstjórnin ætti að sjá sóma sinn í því að draga það til baka. Svo hlýt ég að óska eftir því að við fáum betra tóm og betri tíma að ræða þessi mál síðar.

Virðulegi forseti. Ég læt ekki brýna mig lengi að koma hér og taka þátt í þessari umræðu. Ég ætla að koma aðeins að ræðu hæstv. heilbrrh. þar sem hann lýsti skilmerkilega hvaða árangri var náð með þjóðarsáttarsamningunum, og sá árangur náðist með dyggum stuðningi þáv. ríkisstjórnar. Það að viðhalda þeim árangri sem þá náðist er að mínu mati einhver mesti prófsteinn sem íslensk stjórnvöld hafa staðið frammi fyrir um árabil. En því miður sé ég ekkert það í gerðum núv. ríkisstjórnar sem bendir til þess að hún hafi getu til að viðhalda þeirri sátt í þjóðfélaginu sem þar náðist. Á meðan ríkisstjórnin og einstakir ráðherrar láta fara þannig fram að það er helst hægt að líkja því við framferði fíls í kristalsverslun --- og á hæstv. heilbrrh. kannski ekki minnst af þeirri samlíkingu, enda maðurinn fyrirferðarmikill --- á meðan svo fer fram, er ég ekki bjartsýnn á að það takist að viðhalda þessari sátt sem er í raun grunnurinn að því að við getum á næstu árum stefnt inn í það þjóðfélag sem ég þykist vita að við viljum öll stefna að, þjóðfélag stöðugleika og jafnvægis, þjóðfélag sem geti lagt grunninn að bættum hag þegnanna.

Virðulegi forseti. Í tilefni af þessari umræðu um kjaramál vil ég taka fram að einstaka hreyfingar á sviði samningaviðræðna eru ekki tilefni til upphlaupa. Menn skyldu átta sig á því að við gerð kjarasamninga gerast ýmsir hlutir og það er hefð sem ég hef oft upplifað að það er erfitt til að byrja með að ná kjarasamningum. Ég vona að það takist að ná saman endum og það mun vissulega gerast. Rætt var um þjóðarsátt og árangur hennar sem hefur vissulega orðið gífurlega mikill. Ég vil benda á það að þjóðarsátt um kjaramál varð ekki til á ríkisstjórnarborði. Hún varð til vegna fólksins sjálfs, af fólkinu sjálfu, vegna krafna verkalýðsfélaganna og fólksins sem í þeim er um það að ná sátt um kjörin, um það að ná endum saman, um það að reyna að ná stöðugleika í efnahagslífinu. Einmitt sá hugur er enn uppi hjá fólki í landinu, að svo verði. Hvert einasta verkalýðsfélag sem hefur ályktað um þjóðarsátt og hugmyndir um hana, hefur ályktað um að haldið verði áfram á sömu braut, vissulega að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Og fólkið sem gengur atvinnulaust víða um land, sums staðar meira en annars staðar, gerir sér grein fyrir því að sá stöðugleiki sem ríkt hefur undanfarið hefur fært launafólki betri kjör en áður, sem vissulega eru samt of rýr. Það krefst þess að haldið verði áfram á sömu braut. Hér skulu menn ekki koma upp og hæla ríkisstjórnum út af þessum hlutum. Þær ríkisstjórnir sem standa í vegi fyrir slíkri þjóðarsátt verða hæddar og fyrirlitnar og þeirri ríkisstjórn sem síðast var hefði hlotið þau örlög einnig. Ég vona að sátt náist og það mun nást sátt. Einstaka upphlaup munu ekki verða til að hjálpa til í þessum efnum.

Virðulegur forseti. Hæstv. heilbrrh. og hv. þm. Karl Steinar Guðnason hafa komið hér upp og sagt að mikilvægt sé að viðhalda þjóðarsátt. Ég tek undir það að sú þjóðarsátt sem tókst, hverjum svo sem það var að þakka, hefur fært þjóðinni kjarabætur. Það má vel vera að hv. þm. Karl Steinar Guðnason gefi ekki mikið fyrir þátttöku ríkisstjórna í slíkri þjóðarsátt, en það þarf þó a.m.k. að vera með þeim hætti að starfandi ríkisstjórn komi ekki í veg fyrir að þjóðarsátt náist og framkvæmi ekki þær athafnir sem geti orðið til þess að það sé gjörsamlega útilokað að ná samkomulagi í landinu. Það er nefnilega ekki nóg með það, hv. þm. Karl Steinar Guðnason og hæstv. heilbrrh., að ríkisstjórnin hreyti út úr sér hér á Alþingi heldur gerir hún það líka yfir þjóðfélagið allt. Halda menn t.d. að sú umræða sem á sér stað um Byggðastofnun og þær væntingar sem menn hafa á þeim bæ --- því að þessi stofnun hefur hjálpað til í mjög mörgum tilvikum --- greiði fyrir þjóðarsátt? Heldur hæstv. heilbrrh. að það sé alveg sama hvernig ríkisútgjöldin eru skorin niður, við hvern það kemur? Ég veit að hæstv. heilbrrh. hefur orðið var við annað. Það er þetta framferði ríkisstjórnarinnar sem er að spilla fyrir þjóðarsátt. Heldur hæstv. fjmrh. að það sé alveg sama hvernig skattahækkanir hans munu koma til með að líta út? Það veit að vísu enginn. Ég fullyrði að núverandi ríkisstjórn er --- vætnanlega óafvitandi, ég trúi því --- að spilla mjög fyrir því að þjóðarsátt geti náðst. Hvort sem hv. þm. Karli Steinari Guðnasyni líkar það betur eða verr er það mikilvægast af öllu að hann haldi þessari ríkisstjórn við efnið og komi í veg fyrir að hún sé að hreyta út úr sér út og suður orðum og athöfnum sem spilla fyrir því að samkomulag geti náðst á vinnumarkaði.

Virðulegi forseti. Ég tek undir það með hæstv. heilbrrh. að verulegur árangur hefur orðið í kjaramálum að undanförnu eins og lýst er nánar í 5. lið þess skjals sem hér er til umræðu og ætla ég ekki að endurtaka það. Hv. 1. þm. Austurl. beindi til mín þeirri spurningu hvað ríkisstjórnin hygðist gera varðandi samninga á hinum almenna vinnumarkaði. Ég endurtek einungis það sem ég hef sagt áður fyrir hönd hæstv. ríkisstjórnar að við erum tilbúnir til þess ásamt þeim að leita allra leiða til að draga úr lánsfjárþörf ríkisins til að freista þess að ná niður vöxtunum, en það er það sem skiptir afar miklu máli til að koma atvinnulífinu nægilega vel af stað aftur. Þar vona ég að ég og hv. 1. þm. Austurl. séum algjörlega sammála. Hér hafa einnig orðið umræður um framleiðni. Ég vísa einungis til skjalsins, frá 10. gr. og áfram. Þar er því lýst nákvæmlega hvernig fara á að. Ég vil einungis segja það og endurtaka --- og mæli í fullri alvöru --- að það sem skiptir máli í þeim kjarasamningum sem í hönd fara er að þeir sem eru verst settir, þeir sem lökust hafa kjörin, haldi sínu. Besta tryggingin fyrir því er stöðugleikinn. Það er hann sem skiptir öllu máli fyrir þennan hóp því að hann á verst með að lifa það af ef verðbólgan kemur hérna við á bæ á ný. Ég tek enn fremur fram að kröfunni um að draga þetta skjal til baka vísa ég algjörlega á bug. Það er fullur réttur allra stéttarfélaga að leggja fram kröfur í samningum og það er reyndar skylda mín sem fjmrh. og viðsemjanda þessara aðila að ég leggi fram mín sjónarmið til umræðu og viðræðna inn í þetta púkk. Það höfum við gert, staðið við, með því að leggja fram þetta skjal og ég staðhæfi það og skal standa við það að þrátt fyrir kröfugerðir af hálfu stéttarfélaga og þrátt fyrir þetta skjal sem hér liggur fyrir muni kjarasamningar fara fram með vinsemd og virðingu.

Virðulegur forseti. Eitt mikilvægasta og viðkvæmasta mál hér á hv. Alþingi er að skipta vegafé milli kjördæma og innan kjördæma. Þannig háttar t.d. til á Austurlandi að ástand vega er þar afar slæmt og um sl. áramót voru 513 km af stofnbrautum landsfjórðungsins ekki með slitlagi, þar er einangrun byggðarlaga og í þriðja lagi hefur ekki verið lokið við tengingu landshlutans um Norðurland. Hæstv. samgrh. kom í fjölmiðla fyrir nokkru síðan og tilkynnti að hans skoðun væri að frekari jarðgangagerð á Austurlandi eigi að fresta og forgangsverkefni verði að vera tenging Norðurlands og Austurlands. Það er vissulega mikilvægt verkefni. Hæstv. ráðherra sagði hins vegar jafnframt: Þingmenn hafa ráðið því, þ.e. skiptingu vegafjár, og þá hafa þeir yfirleitt hugsað um kjördæmi í þröngum skilningi, og það hefur líka verið athyglisvert að þingmenn hafa ekki haft neinn skilning á því hverjar séu þarfir ferðaþjónustu. Ég spyr hæstv. ráðherra: Við hvaða þingmenn á hann? Á hann e.t.v. við sjálfan sig? Og öðlaðist hann alveg nýjan skilning við það að setjast í ráðherrastól? Ég spyr í öðru lagi: Verður þessi nýi skilningur ráðherrans fyrst og fremst hafður að leiðarljósi í sambandi við skiptingu vegafjár? Skipta samgöngur milli byggðarlaga í kjördæmum ekki miklu máli að hans mati? Hyggst ráðherrann beita sér fyrir því að þingmenn kjördæmanna og Alþingi hafi minna að segja um skiptingu vegafjár vegna þessa skilningsleysis þeirra? Telur ráðherrann að vetrarsamgöngur byggða á Austurlandi séu betur staddar en í ýmsum öðrum landsfjórðungum og þá sérstaklega þeim landsfjórðungum þar sem ráðist hefur verið í jarðgöng? Og ég vil að lokum spyrja ráðherrann: Telur hann mikilvægara, vegna þess að hann orðaði það líka, að leggja veg yfir Sprengisand en að ráðast í jarðgöng á Austurlandi til þess að auðvelda vetrarsamgöngur? Þetta eru afar viðkvæm og mikilvæg mál og ég undrast að hæstv. samgrh. skuli leyfa sér, með þeim hætti sem hann hefur gert, að gera lítið úr starfi þingmanna kjördæma í sambandi við skiptingu vegafjár og minna hann á það að hér er um viðkvæmt mál að ræða sem við leggjum okkur fram um að ná samstöðu um. Það höfum við þingmenn Austurl. gert fram að þessu og þurfum ekki leiðbeiningar hans í því sambandi.

Hæstv. forseti. Ræða hv. 1. þm. Austurl. kemur mér mjög mikið á óvart. Í fyrsta lagi veit hann jafn vel og ég að það er með sumar stórframkvæmdir, hvort sem við tölum um jarðgöng eða að brúa stórfljót á Suðurlandi eða hvort við tölum um að koma vegi yfir Holtavörðuheiði, að fé til þeirra er tekið af almennu vegafé og með almennu samkomulagi í þinginu. Sá var líka skilningur þeirra þingmanna sem sátu í veganefndinni á síðasta vetri að nauðsynlegt væri að líta þeim augum á öræfin milli Norðurlands og Austurlands og segir í athugasemdum með till. til þál. um langtímaáætlun í vegagerð sem lögð var fram meðan hv. þm. var ráðherra, með leyfi forseta: ,,Tenging Norðurlands og Austurlands um Möðrudalsöræfi hefur verið mikið rædd í starfshópnum. Á þessu stigi liggur ekki fyrir ákveðin tillaga um hvar framtíðarvegur muni liggja. Starfshópurinn leggur áherslu á að niðurstaða fáist fyrir næstu endurskoðun langtímaáætlunar, og þá verði tekin afstaða til þess hvernig með hana skuli farið.`` Það sem ég talaði um fyrir norðan var ekki meira en það að hugur minn stæði til þess að hægt væri að ráðast í þetta verkefni eftir að lyki jarðgöngum fyrir vestan, og nú skal ég líka rifja upp hvernig ríkisstjórn hv. þm. stóð að jarðgöngunum fyrir austan sem hann er nú að æsa sig yfir. Það er fyrst á árinu 1998 sem eitthvert fé að marki er lagt til jarðganga á Austurlandi. Það er talið að jarðgöng sem rjúfi einangrun Seyðisfjarðar og Norðfjarðar kosti um það bil 6 milljarða kr., en ef við leggjum saman það fjármagn sem í langtímaáætlun er ætlað til þessara framkvæmda er það um 2,5 milljarðar kr. Og þá erum við komin aftur að árinu 1991. Ég held að það sé mjög athyglisverð uppástunga hjá hv. 1. þm. Austurl. ef hann hugsar sér það að beðið verði með að tengja Norðurland og Austurland þangað til tekist hefur að ljúka þeim jarðgöngum sem verið er að tala um í sambandi við Norðfjörð og Seyðisfjörð.

Virðulegi forseti. Þetta er í annað sinn á stuttum tíma sem vegamál á Austurlandi koma til umræðu hér í þinginu og er ekki vanþörf á. Það er rétt sem hv. 1. þm. Austurlands sagði áðan að ástand vega á Austurlandi er víða slæmt og það þyrfti og ber brýna nauðsyn til að gera þar sérstakt átak. Varðandi það sem hér er til umræðu, valkostina tvo, annars vegar að tengja Austurland við Norðurland með heilsársvegi og hins vegar jarðgangagerð á Austurlandi, tel ég að við ættum ekki að ræða þessar framkvæmdir sem valkosti, hvorn gegn öðrum. Þvert á móti ættum við að líta á þessar framkvæmdir báðar sem nauðsynlegar framkvæmdir í kjördæminu sem á að stefna að að ráðist verði í eins fljótt og kostur er. Það er án efa eitt brýnasta landsbyggðarmálið núna, ekki einungis á Austurlandi, heldur á landsbyggðinni allri, að gert verði verulegt átak í vegamálum. Stigið hefur verið mikilvægt skref á Vestfjörðum og það verður að stíga svo stórt skref á Austurlandi líka. Hér verður að koma til aukið fjármagn og ég treysti hæstv. samgrh. til að hafa þar forustu, að ná samkomulagi innan ríkisstjórnarinnar svo að það megi takast. Ég mun styðja hann í því. Hins vegar er brýnast að rjúfa vetrareinangrun þeirra byggða sem eru lokaðar af nánast allan veturinn. Ég nefni þar t.d. Vopnafjörð. Að vísu hafa samgöngur þar verið bættar með nýjum Hellisheiðarvegi sem reynslan hefur nú sýnt að hefur lengt þann tíma sem Vopnafjörður er í vegasambandi við Hérað og því ber að fagna.

Virðulegi forseti. Yfirlýsingar hæstv. samgrh. í útvarpi um vegamál á Austurlandi vekja svo sannarlega furðu. Einnig vekja furðu svör hans hér áðan og vitna ég til viðtals við hann í kvöldfréttum ríkisútvarpsins 4. nóv. Þar segir hann: ,, . . . og er raunar þeirrar skoðunar að næsta sameiginlega stórverkefnið sem við eigum að ráðast í á eftir göngunum fyrir vestan sé að ljúka þessari vegagerð, tengja saman þessa tvo fjórðunga en bíða á meðan með frekari jarðgangagerð.`` Þarna er samgrh. að gefa yfirlýsingar um afar viðkvæmt mál. Gott samkomulag hefur verið í þjóðfélaginu um röð framkvæmda í jarðgangagerð. Á Austurlandi hafa engar deilur verið um það að Austurland ætti að koma á eftir Vestfjörðum í jarðgangagerð og Austfirðingar hafa alltaf reiknað með að þessar framkvæmdir yrðu teknar í samfellu en ekki blandað saman við önnur verkefni í vegamálum eða farið að stilla öðrum stórverkefnum upp á móti þeim. Ég mótmæli harðlega þessum ummælum hæstv. samgrh. og tel það mikla furðu að menn skuli leyfa sér að blanda sér í mál með þessum hætti, jafnvel þó að hann gegni þessu virðulega embætti. Ég held að ummælin sýni að hæstv. samgrh. hefur ekki sett sig inn í hvernig þingmenn einstakra kjördæma, a.m.k. þingmenn á Austurlandi, hafa unnið að vegamálum. Við höfum unnið þar í góðu samkomulagi.

Virðulegur forseti. Það mál sem hér er rætt varðar fleiri en okkur Austfirðinga þó að við stöndum eðlilega upp á þingi og mótmælum inngripum hæstv. samgrh. í ákvarðanir sem hafa verið mótaðar í góðu samkomulagi, að ég hélt, þangað til hann kemur fram með það sem hann vill kalla nýja stefnumótun í þessum málum, tekna fyrir hönd --- ja, hverra? Fyrir hönd hverra? Er hæstv. ráðherra að mæla fyrir hönd Austfirðinga? Ég leyfi mér að draga það í efa og ég ráðlegg hæstv. ráðherra að heimsækja Austurland og ræða við menn í fjarðabyggðum eystra og á Vopnafirði um sínar hugmyndir. Það er auðvitað ágætt ef, eins og kom fram hjá hv. 5. þm. Austurl., ríkisstjórnin bætir í og ætlar að standa í hvoru tveggja. Það er hins vegar ekki það sem hæstv. ráðherra er að boða. Hann ætlar að breyta framkvæmdaröð og þetta er gert í nafni ferðaþjónustu sem hæstv. ráðherra hefur öðlast nýja sýn til og nýjan skilning á eftir að hann stöðvaði lagafrv., gekk í það öðrum fremur í Sjálfstfl., sem sjálfstæðismenn í neðri deild þingsins voru í fyrravetur búnir að samþykkja. Það hefði kannski orðið ferðaþjónustu á Íslandi til nokkurs framdráttar en var stöðvað í efri deild þingsins með atbeina núv. hæstv. samgrh. Mér finnst þetta furðulegar yfirlýsingar og er afar undrandi á jafnskynsömum manni og ég tel hæstv. samgrh. vera þegar hann leyfir sér þann munað að líta í eigin barm og hugsa rólega um málin. Ég vara þingmenn almennt við ef ráðherrar í ríkisstjórninni ætla sér með þessum hætti að fara inn á svið sem hefur verið verkefni þingmanna í kjördæmunum og ganga þvert á gerðar samþykktir.

Virðulegi forseti. Í sambandi við þessa umræðu fagna ég sérstaklega tvennu, annars vegar hvað þingbræður mínir á Austurlandi eru orðnir siðavandir og hins vegar því að hæstv. samgrh. hefur lýst áhuga á að flýta vel upp byggðum vegi á milli okkar kjördæma. En rétt til þess að segja svolítið meira frá þessum málum finnst nú líka mega koma fram að hæstv. samgrh. hefur býsna mikið umburðarlyndi því að enn er að störfum á Austurlandi til þess að raða þar niður verkefnum í vegamálum pólitísk nefnd hæstv. fyrrv. samgrh. Samgönguráðherrar hafa nefnilega leyft sér ýmislegt gagnvart Austurlandi. Hæstv. fyrrv. samgrh. skipaði pólitíska nefnd tveggja framsóknarmanna og eins alþýðubandalagsmanns, án þess að ráðgast um það við samtök á Austurlandi, til þess að taka ákvarðanir um það hvar jarðgöng skyldu liggja. Sú nefnd kemur sjálfsagt til með að skila áliti von bráðar. Ég endurtek það sem ég sagði áðan og er ekki undrunarefni þó að ég fagni orðum hæstv. samgrh. því að sameiginlega fluttum við fyrir mörgum árum þáltill. á Alþingi um að tengja kjördæmi okkar saman með vel uppbornum vegi frá Egilsstöðum norður í Mývatnssveit. Ég vek athygli á því að frá vegáætlun eða drögum að langtímaáætlun í vegagerð var gengið þannig að tvö heil ár skilja í framkvæmdum veggöng á Austurlandi og Vestfjörðum og það er vel hægt að byggja þennan veg norður til Mývatnssveitar á þeim tíma og þótt skemmri væri.

Herra forseti. Mig langar að koma því á framfæri að ég taldi það mjög virðingarvert á sínum tíma hvaða skilning Austfirðingar höfðu á jarðgangagerð á Austfjörðum og hve jákvæðir þeir voru í sinni afstöðu þegar þessum verkum var raðað niður. Hins vegar er það svo að ég hef kannski aðrar skoðanir á lífdögum þeirrar ríkisstjórnar sem nú situr og hef hreinlega ekki þann framtíðarvanda fyrir augum að hún muni ríkja eftir 1995, en auðvitað er allur varinn góður. Hins vegar kom það fram hjá hv. 5. þm. Austurl. að hann ætlar að tryggja hæstv. samgrh. stuðning innan ríkisstjórnarinnar og einnig innan þingsins við aukið framlag til vegamála. Má segja að hv. 1. þm. Austurl. hafi þar unnið stóran sigur því að það er í fyrsta skipti sem ég hef heyrt alþýðuslokksmann flytja jafnákveðna stuðningsyfirlýsingu við það að vegir skuli almennt lagðir á Íslandi og þykja mér það stór tíðindi og ég efa ekki að þessu verður fylgt eftir. Ég skil aftur á móti ekki hvernig núverandi ráðamenn ætla að standa að því að fá þjóðina til að samþykkja að hægt verði á í vegaframkvæmdum á Íslandi vegna þess að þeir telja að ekki sé fært að taka lán til vegagerðar. Það er rétt hjá hæstv. samgrh. að ferðamannaþjónustan er sá atvinnuvegur sem er í mestum vexti og mestu mun skila, herra forseti. Þess vegna er það undirstöðuatriði að sú atvinnugrein verði ekki svelt, menn þori að koma vegum Íslands í eðlilegt ástand og það er ekki hægt nema menn þori að taka lán til þess. 
            

Virðulegi forseti. Það er rétt að taka undir það sem fram kom hjá hv. 2. þm. Vestf. og geta þess hér rækilega að Vestfirðingar nutu stuðnings Austfirðinga á sínum tíma þegar var verið að setja niður röð framkvæmda í jarðgöngum.

Fengu þeir ekki stuðning allra alþingismanna?

Það getur verið, hv. þm., að svo hafi verið, en mér er kunnugt um það úr mínu starfi sem sveitarstjórnarmaður að menn lögðu nokkuð á sig fyrir nokkrum árum, Austfirðingar og Vestfirðingar, að ná sama um tillögu að röð og það greiddi mjög fyrir þeirri framkvæmd sem er að hefjast á Vestfjörðum. Ég vil líka láta það koma fram að um þessar framkvæmdir hefur verið rætt. Það sem ég hef heyrt um það er að menn hafa lagt þessar framkvæmdir þannig upp að unnið yrði í samfellu, að menn hæfu framkvæmdir við Austfjarðagöng þegar hinum framkvæmdunum lyki. Þannig hefur þetta verið þar sem ég hef komið að þessu máli og ég vildi láta koma fram að þannig tel ég að eigi að standa að málum og það eigi að hefja framkvæmdir á Austfjörðum þegar hinum lýkur. Hins vegar er ýmislegt á borðum þessarar ríkisstjórnar sem gerir það að verkum að það er ekki líklegt að menn sjái fram á að hafnar verði framkvæmdir á borð við jarðgöng á Austfjörðum bara af því einu að menn eru að skera niður fé til vegamála samkvæmt nýsamþykktri vegáætlun í mars sl. Sá niðurskurður, einn og sér, gerir það að verkum að menn eru að ýta framkvæmd þessari út af borðinu. Sú ákvörðun ríkisstjórnarinnar, virðulegi forseti, að fjármagna Vestfjarðagöngin eingöngu með vegafé gerir það að verkum að menn verða að taka 500 millj. kr. eða svo af öðrum framkvæmdum og við þessar aðstæður eru menn að dæma jarðgöng á Austfjörðum úr leik. Það eiga þeir hv. þm. að vita sem eru utan af landi og styðja þessa ríkisstjórn.

Virðulegi forseti. Ég ætla að koma að þessu máli eiginlega frá hinum enda hins umrædda vegar yfir fjöllin milli Norðurl. e. og Austurlands en að mínu mati er vegarlagning þar yfir einhver brýnasta aðgerð í byggðamálum sem hægt er að ráðast í á næstunni og kannski, ef grannt er skoðað, ekki svo óskaplega kostnaðarsöm miðað við þá breytingu sem sú vegargerð gæti valdið. Ég bendi á að milli höfuðstaða Norðurlands og Austurlands, milli Akureyrar og Egilsstaða, eru ekki nema 280 km sem er ekki vegalengd sem mönnum vex í augum í dag ef menn eiga þess kost að ferðast um uppbyggða vegi og með bundnu slitlagi. Þess vegna hlýt ég að harma það ef hæstv. samgrh. hefur með gáleysislegum ummælum spillt fyrir framgangi þessa máls. Ég verð því að varpa því hér fram að ég hlýt að vona að það hversu slysalega tókst til með þessa yfirlýsingu hæstv. samgrh. komi ekki til með að spilla góðri samvinnu þingmanna Norðurlands og Austurlands við að hrinda þessu mikla framfaramáli í framkvæmd og að við getum unnið að því á þann veg að hægt verði að halda áfram síðar með Austfjarðagöng í þeirri samfellu sem rætt hafði verið um í fyrri vegáætlun.

Virðulegur forseti. Ég bið hæstv. samgrh. að sýna stillingu og reyna að svara þeim spurningum sem ég lagði fyrir hann því að jafnvel þótt það sé alveg ljóst að ég hafi verið allreiður þegar ég las þessa yfirlýsingu hans og sé það enn gæti ég trúað að hæstv. samgrh. hefði verið heldur ljótur í framan ef fyrrv. samgrh., hver svo sem það hefði verið, hefði gefið þá yfirlýsingu að rétt væri að hætta við að leggja göngin til Ólafsfjarðar og fara þess í stað og leggja peningana í almennilegan veg á milli Austurlands og Norðurlands. Það gæti verið að hv. þm. Halldór Blöndal, núv. hæstv. samgrh., hefði sagt nokkur orð hér á Alþingi hefði slík yfirlýsing verið gefin. Það vill nefnilega þannig til að þetta verkefni sem hér er verið að tala um er að sjálfsögðu sameiginlegt verkefni og sameiginlegt áhugamál beggja þessara landshluta. Og það vill jafnframt þannig til að vegir til beggja átta, t.d. frá Egilsstöðum ef við lítum á Reykjavík, eru mjög slæmir og það vill þannig til að það eru fleiri sem velja leiðina norður um land til Reykjavíkur að sumarlagi en leiðina suður fyrir sem sýnir best að það þarf að huga að mörgu í þessu sambandi. Það gengur náttúrlega ekki að hæstv. samgrh. skuli leyfa sér að taka það fram sem eina aðalástæðu í þessu sambandi, eins og greinir frá í þessu viðtali, að tengja þurfi Austurland og Norðurland til þess að þeir sem koma á land á Austurlandi hræðist ekki malarveginn hingað norður. Þetta mál er að sjálfsögðu miklu stærra en svo og það gengur ekki, með mikilli virðingu fyrir ferðaþjónustu og ég tek undir það að hana beri að efla, að gera hana að algeru aðalatriði í sambandi við vegagerð á Íslandi. Við búum við slíka einangrun byggðarlaga að við getum því miður ekki leyft okkur að setja ferðaþjónustuna framar öllu öðru. Ég bið hæstv. samgrh. að reyna að svara þeim spurningum sem ég lagði fyrir hann og e.t.v. láta í ljós að hann hafi sagt heldur mikið. Ég bið hann að ítreka það hér á Alþingi að nauðsynlegt sé að þingmenn komi sér saman um skiptingu vegafjár. Það væri honum til mikils sóma ef hann tæki þau orð sín til baka að þingmenn hafi ekki neinn skilning á ferðaþjónustu því að ég trúi ekki að hæstv. samgöngu- og ferðamálaráðherra hafi viljað segja það við allan þingheim að hann hafi ekkert vit á ferðaþjónustu og bið ég hann um að leiðrétta öll þessi mismæli sín.

Hæstv. forseti. Hv. 1. þm. Austf. er undrandi á að ég skuli tala um vegamál út frá ferðaþjónustu á fundi þar sem fjallað er um ferðaþjónustu. Ég hefði kannski átt að tala um sjávarútvegsmál þar í staðinn eða eitthvað þvílíkt. Umræðurnar hér snúast á þann veg að það er eins og þeir stjórnarandstæðingar, flestir hverjir, sem tekið hafa til máls þekki ekki vegáætlun. Í vegáætlun er gert ráð fyrir að ljúka framkvæmdum við Vestfjarðagöng á árinu 1995. Síðan er gert ráð fyrir að hefja framkvæmdir við göng fyrir austan sumarið 1998. Það er með öðrum orðum þriggja ára hlé. Ég leyfði mér að segja það á fundi fyrir norðan að ég vildi beita mér fyrir því að þetta hlé yrði notað til þess að ráðast í það stórverkefni að bæta samgöngur milli Norðurlands og Austurlands. Og svo rís hér upp hver þingmaður Austfirðinga á fætur öðrum, nema auðvitað minn góði vinur, hv. þm. Egill Jónsson, og ég tala nú ekki um hinn guðsvígða mann . . . 

Nú eru 30 mínúturnar liðnar og þess vegna er þessum umræðum lokið. Það skal tekið fram að af sérstökum ástæðum verður að fresta . . . 

Virðulegur forseti. Ég þakka umburðarlyndið. Hæstv. samgrh fullyrti að við hefðum haldið því fram að þessar framkvæmdir mættu bíða fram á næstu öld. Það hefur enginn sagt það hér við þessar umræður og hæstv. samgrh. ætti fremur að draga eitthvað af ummælum sínum til baka og nota tíma sinn í það en að bera á okkur sakir algjörlega að tilefnislausu.

Forseti upplýsir að af sérstökum ástæðum verður utandagskrárumræðunni um lyfjaverð til öryrkja frestað til kl. 6, en í stað hennar hefst nú utandagskrárumræða um málefni Ríkisútvarpsins.

Herra forseti. Málefni Ríkisútvarpsins voru þó nokkuð mikið á dagskrá í seinustu kosningabaráttu og um þá stofnun blésu vindar sem ekki hafa blásið áður. Íslendingar hafa litið svo á að Ríkisútvarpið sé fyrir Íslendinga alla, í eigu okkar allra, og það sé hinn eðlilegi háttur, þannig eigi þetta að vera. Það hefur aftur á móti gerst eftir kosningar að þytur í tengslum við þessa stofnun hefur verið allmikill. Hinn almenni þingmaður hefur ekki vitað hvað væri að gerast eða hvað ylli hinum hörðu átökum innan Sjálfstfl. sem átt hafa sér stað. Eru það málefnaleg átök eða eru það persónuleg átök? Einnig er vitað að með því að langbylgjan er ekki í sambandi þessa stundina getur Ríkisútvarpið ekki þjónað landinu öllu né miðunum í kringum landið. Allir viðurkenna þó að Ríkisútvarpið er öryggistæki hvað þetta snertir og ég hygg að enginn efist um að það getur kostað mannslíf ef þetta ástand heldur þannig áfram mjög lengi. Ég leyfi mér þess vegna, herra forseti, að bera fram eftirfarandi spurningar til hæstv. menntmrh.: 1. Hvenær má ætla að útsendingar Ríkisútvarpsins á langbylgju geti hafist á ný? 2. Hvaða stefnu hefur ríkisstjórnin í málefnum Ríkisútvarpsins? 3. Má rekja úrsögn fulltrúa Sjálfstfl. úr útvarpsráði til stefnubreytinga í málefnum Ríkisútvarpsins? 4. Hefur menntmrh. tryggt trúnað milli sín og nýkjörinna fulltrúa í útvarpsráði? 5. Hvaða hugmyndir liggja á bak við þá ákvörðun að endurskoða lögin um útvarpsrekstur í landinu? Er e.t.v. ætlunin að leita eftir heimildum til að selja Rás 2 eða breyta Ríkisútvarpinu í hlutafélag? Ég tel að Ríkisútvarpið hafi unnið að því fremur og betur en nokkur önnur stofnun í landinu að tryggja það að hér byggi ein þjóð. Við höfum borið gæfu til þess, þó að skiptar væru skoðanir í stjórnmálum, að standa saman um að verja þessa stofnun og ég vona að svo verði í framtíðinni.

Hæstv. forseti. Hv. þm. spyr um stefnu í málum Ríkisútvarpsins og hvaða hugmyndir liggi að baki yfirlýsingum mínum um endurskoðun laganna og jafnframt hvort selja eigi Rás 2. Endurskoðunin er fyllilega tímabær. Það er komin ákveðin reynsla á þeim árum sem liðin eru frá því að útvarpslögin voru sett, bæði að því er varðar ákvæðin um Ríkisútvarpið og einkastöðvarnar, og þessa reynslu þarf að meta. Það eitt nægir út af fyrir sig til að réttlæta endurskoðun. Einnig kemur til alþjóðleg tækniþróun. Það er ekkert sérstaklega á dagskrá nú fremur en áður að selja Rás 2. Við endurskoðun útvarpslaga er sjálfsagt að athuga möguleika á að breyta rekstrarformi ákveðinna deilda Ríkisútvarpsins. Menn þurfa ekki að fyllast neinni skelfingu þó að slík athugun fari fram og yfirleitt athugun á hlutdeild ríkisins í útvarpsrekstri. Endurskoðun útvarpslaga hlýtur einnig að fela í sér skilgreiningu á veigamiklum hugtökum í útvarpi, til að mynda útvarp um þráð, móttaka og endurvarp útvarpsefnis, dagskrárefni, ábyrgð á útvarpsefni, efnisleg skilyrði fyrir leyfisveitingu til útvarps, auglýsingar í ljósvakamiðlum, dreifing dagskrárefnis um þráð, efling innlendrar dagskrárgerðar, svo einhver atriði séu nefnd. Hvort rekja megi úrsögn fulltrúa Sjálfstfl. úr útvarpsráði til stefnubreytingar held ég að ég verði að svara neitandi og byggi það svar á viðtölum sem hafa birst við tvo þeirra sem sögðu sig úr útvarpsráði. Hv. þm. spyr hvort trúnaður hafi verið tryggður milli mín og nýkjörinna fulltrúa Sjálfstfl. í útvarpsráði. Spurningin er að vísu út í hött en ég svara henni þannig að ég hef ekki ástæðu til að ætla annað en trúnaður ríki milli okkar. Ég merki það af því að þeir gáfu kost á sér og sitja nú í ráðinu ásamt þeim sem áður höfðu þar verið kjörnir og sögðu ekki af sér. Ég tek hins vegar fram að þeir hafa ekki svarið mér neina trúnaðareiða enda er ekki farið fram á slíkt. Ég get því ekki fyrir þeirra hönd gefið yfirlýsingu um að þeir sitji út kjörtímabilið. Það er auðvitað hugsanlegt að þeir verði svo ósáttir við embættisfærslu mína að þeir telji sér ekki vært, en ég vona að til þess komi ekki. Meira hef ég ekki um þetta að segja. Ég er búinn með tímann og á eftir að svara um langbylgjumastrið en ég fæ kannski tækifæri til þess á eftir.

Virðulegi forseti. Útvarpsráð er eins og allir væntanlega vita hér skipað af hinu þjóðkjörna Alþingi og er kveðið á um hlutverk þess í útvarpslögum og sérstakri reglugerð. Í störfum sínum fer útvarpsráð að sjálfsögðu eftir þessu. Þess vegna gefa fulltrúarnir kost á sér til starfans að þeir vilja sinna þessu hlutverki, eins og hæstv. menntmrh. hefur þegar sagt. Fram undan er, eins og þegar er fram komið, skipun nefndar af hálfu hæstv. menntmrh. til að endurskoða útvarpslög samkvæmt endurskoðunarákvæði í lögunum. Verði breyting á útvarpslögunum í kjölfar þess þá er það löggjafarsamkoman, þá er það Alþingi sem ákveður þá breytingu. Útvarpsráð mun þá að sjálfsögðu fara eftir þeim lögum. Ríkisútvarpið skiptir vissulega alla þjóðina miklu máli og því er nauðsynlegt að um það geti verið góður friður og það eflist og geti æ betur þjónað sínu mikilvæga hlutverki fyrir landsmenn alla. Fulltrúar í ráðinu taka, eftir því sem ég best veit og þekki ekki annað þar, hlutverk sitt alvarlega og vilja sinna því eftir bestu getu. Og þar er sannarlega friður milli manna. Ég harma afsögn fyrrv. formanns útvarpsráðs sem sinnti starfi af dugnaði og árvekni. Afsögnin er hins vegar orðinn hlutur og nú hefur hæstv. menntmrh. skipað mjög vel hæfa manneskju formann útvarpsráðs. Og vegna umræðu á hinu háa Alþingi í síðasta mánuði og reyndar aftur núna, þá vil ég geta þess að milli nýju fulltrúanna og menntmrh. er enginn trúnaðarbrestur, ég er miklu fremur trúnaðarprestur hæstv. menntmrh. í ráðinu.

Virðulegi forseti. Það er út af fyrir sig ástæða til þess að ræða málefni Ríkisútvarpsins ítarlega og mikið ítarlegar en kostur er á í utandagskrárumræðu. Ég tel þó ástæðu til að þakka hv. 2. þm. Vestf. fyrir að taka málið hér fyrir og sömuleiðis til að óska hæstv. menntmrh. til hamingju með það hvernig hann stóð að skipun útvarpsstjóra. Ég tel að ráðherrann hafi þar valið skynsamlega og vel og ég tel ástæðu til að þakka honum fyrir það af þessu tilefni. Mér þykir slæmt að hæstv. ráðherra gaf sér ekki tíma til að svara spurningum varðandi langbylgjustöðina sérstaklega, en ég vildi bæta við spurningu til hans: Hvernig hyggst hann skipa nefnd til þess að endurskoða útvarpslögin? Það liggja fyrir ekki færri en fjögur frumvarpsdrög í ráðuneytinu um breytingar á útvarpslögum, bæði varðandi hinn almenna ramma og eins hinar tæknilegu forsendur málsins. Ég tel að þar hafi verið mjög vel unnið, ekki síst í síðasta frv. sem samið var varðandi hinar tæknilegu forsendur, þar sem leiddir voru saman fulltrúar allra aðila, bæði Pósts og síma, Ríkisútvarpsins, Stöðvar 2 og annarra aðila sem þurfa auðvitað að ná saman um ný útvarpslög. Ég tel að það sé löngu tímabært að Alþingi kanni hvaða forsendur geta verið til þess að endurskoða útvarpslögin og breyta þeim. Ég tel að margt sem hefur komið í ljós sé með þeim hætti að það þurfi að breyta útvarpslögunum. Það þarf að skýra þau í ýmsum greinum, m.a. hinar tæknilegu undirstöður þeirra, þannig að ég tel að það sé full þörf á því að taka á því máli. Ég er þeirrar skoðunar að við endurskoðun útvarpslaga eigi menn að leggja áherslu á sjálfstæði Ríkisútvarpsins, að Ríkisútvarpið geti orðið t.d. sjálfseignarstofnun með svipuðum hætti og gerist í Noregi. Ég vil líka láta það koma fram hér, virðulegi forseti, að ég tel þá skipan sem nú er, að Alþingi kjósi eftirlitsmenn með útvarpinu, ekki skynsamlega. Ég tel langskynsamlegast að yfirmenn Ríkisútvarpsins séu ráðnir til takmarkaðs tíma í senn og lúti þannig almennum lýðræðislegum reglum, þeir séu skipaðir af ráðherra. Ég tel að það fyrirkomulag sem verið hefur varðandi útvarpsráð sé ekki skynsamlegt til mikið lengri tíma.

Hæstv. forseti. Mér vannst ekki tími til áðan að svara varðandi langbylgjusendingarnar. Ég vísa til þess að ég svaraði fyrirspurn frá hv. þm. Stefáni Guðmundssyni hér á Alþingi 24. okt. sl. varðandi það mál m.a. og ég get endurtekið hér lítinn hluta úr því svari þegar ég var búinn að skýra frá því að mastrið hefði fallið, sem allir vissu, þann 4. febr.: ,,Sem bráðabirgðaúrbætur vegna þessa hafa nýlega verið reist langbylgjumöstur á Vatnsendahæð um það bil helmingi lægri en þau gömlu. Uppsetning loftnets á milli mastranna er nýlokið. Prófanir á aðlögun loftnetsins er hafin þannig að útsendingar geta að öllu forfallalausu hafist í nóvember.`` Ég læt þetta svar nægja líka núna. Það er rétt sem hv. þm. Svavar Gestsson sagði að ítarleg gögn eru til í ráðuneytinu varðandi endurskoðun útvarpslaganna og ég er sammála honum með það, að því leyti sem ég hef litið yfir þessi gögn, að síðasta endurskoðun var ítarleg. Það sem er verið að gera núna er að það er verið að líta yfir þessi mál í ráðuneytinu sjálfu. Ég hef ekki skipað nefndina enn þá til að endurskoða lögin. Ég mun fyrst láta fara rækilega yfir þetta af embættismönnum ráðuneytisins áður en næsta skref verður stigið og ég vonast til að þessu undirbúningsverki ljúki nú á allra næstu dögum. Það er alveg ljóst, eins og hv. þm. sagði, og ég hef komist að þeirri niðurstöðu líka, að það er nauðsynlegt að ljúka þessari endurskoðun á útvarpslögunum sem allra fyrst. Ég verð ekki var við á máli hv. þm. Svavars Gestssonar að það sé mikill munur á okkar skoðunum í áherslum á sjálfstæði Ríkisútvarpsins. Ég er honum alveg sammála. Það þarf að tryggja það með einum eða öðrum hætti en til þess eru auðvitað ýmsar leiðir. Ein er sú sem hann nefndi að það verði sjálfseignarstofnun og ég er honum líka sammála að ástæða sé til að breyta hlutverki útvarpsráðs án þess að ég fari frekar út í það núna.

Frú forseti. Gott er til þess að vita að hæstv. menntmrh. hefur nú eignast trúnaðarprest í útvarpsráði. Veit ég það að sá prestur er þannig vaxinn að þegar upp verður staðið þá mun menntmrh. ekki geta tekið undir með því sem segir í ljóðinu: Liðsemd prestarnir lögðu litla sem von var að. Það er auðvitað svo að hér hefur líka gerst dálítið merkilegur hlutur í þessari stuttu umræðu. Hv. þm. Svavar Gestsson og hæstv. menntmrh. Ólafur Garðar eru hér nákvæmlega sammála. Í fyrsta lagi óska þeir hvor öðrum til hamingju með skipan nýs útvarpsstjóra, og það er vel. En jafnframt eru þeir sammála að því er virðist um nauðsynlegar breytingar á Ríkisútvarpinu. Og til að fylla þessa þrenningu, þá tel ég að það sé mjög nauðsynlegt að efla sjálfstæði Ríkisútvarpsins og ég er líka alveg sammála því sem hér hefur komið fram, að mér fannst einnig hjá hæstv. menntmrh., að þessu pólitíska eftirlitsvaldi sem er með Ríkisútvarpinu þyrfti að linna. Ég tel að það sé brýnt og fyllilega tímabært. Það er mjög nauðsynlegt að efla Ríkisútvarpið með því að efla innlenda dagskrárgerð, bæði í útvarpi og sjónvarpi og ég vek eftirtekt á því að í hinni merku hvítu bók, sem gjarnan er til umræðu í þessum sölum, er lögð á það sérstök áhersla að gera það með útboðum. Ég tel að þar sé nokkurt nýmæli vegna þess að þar er sérstaklega nefnt hljóðvarpið. En þar hefur, að því er ég best veit, afar lítið verið unnin dagskrárgerð með útboði í þeim hluta Ríkisútvarpsins. Ég vil síðan þakka hv. þm. Ólafi Þ. Þórðarsyni fyrir að vekja hér athygli á því að það er mjög nauðsynlegt að efla það hlutverk Ríkisútvarpsins sem felst í því að veita öryggi og því nauðsynlegt að gera þessar breytingar á langbylgjusendingum útvarpsins sem hæstv. menntmrh. Ólafur Garðar hefur reyndar gert hér uppskátt að verið sé að ráða bót á. Síðan einungis að lokum: Það er auðvitað stefna Alþfl., eins og margoft kom fram í kosningabaráttunni, að aldrei verði Rás 2 seld.

Hæstv. forseti. Ég kem hér fyrst og fremst til að lýsa yfir stuðningi við Ríkisútvarpið og miklum áhuga á starfsemi þess. Ég vil lýsa ánægju yfir tveimur yfirlýsingum sem fram komu hjá hæstv. ráðherra. Það var annars vegar að ekki stæði til að selja Rás 2 og hins vegar það að langbylgjusendingar skuli hefjast í þessum mánuði sem er mjög mikilvægt og ástæða til að lýsa ánægju með. Það er raunar ótrúlegt hversu alvarlegt ástand hefur ríkt í þessum málum síðan óhappið varð á Vatnsenda því að sveitabæir víða um land hafa ekki náð veðurfregnum. Mér finnst svo lítið hafa verið talað um þetta í þjóðfélaginu að það sætir undrun. Því fyrr má nú vera. Ríkisútvarpið er mikil öryggisstofnun í landinu og því hefur verið slegið fram að það sé jafnvel meiri öryggisstofnun en Slysavarnafélag Íslands og NATO og er þá mikið tekið upp í sig. Ríkisútvarpið á allt gott skilið en ég get tekið undir það að tími sé kominn til að fara yfir lög þess og vonast til að á þessu kjörtímabili takist að ná samstöðu um skynsamlegar breytingar á lögum um Ríkisútvarpið.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir svör hans og það einnig að hann svaraði spurningu sem hann taldi út í hött þegar spurt var um trúnaðartraust á milli manna. Hæstv. ráðherra bregður greinilega ekki þó mannfall verði nokkurt. En hvað um það. Hér reis upp ágætur þingmaður og útvarpsráðsmaður, 2. þm. Norðurl. v., og gat um að það væri fullt trúnaðartraust til ráðherra af hendi útvarpsráðsmanna. En það þótti mér dálítið merkilegur hlutur, og nánast stórtíðindi, að fyrrv. og núv. menntmrh. sættust eiginlega hér í umræðum. En það gerðu þeir Heródes og Pílatus líka forðum, en tilefnið var ekki kannski mjög æskilegt þá. Mér verður hugsað til St. Jósefsspítalans þegar talað er um sjálfseignarstofnun og fyrirmynd í rekstri. Ég held ekki að hægt sé að segja að það sé slíkt fyrirmyndarform að það sé óalandi og óferjandi sem við höfum. Satt best að segja skil ég ekki það samdómaálit sem hér kom eiginlega fram að það væru vandræðamenn sem þingið væri að kjósa í þetta útvarpsráð. Það er nú einu sinni svo að hér eru saman komnir fulltrúar þjóðarinnar. Vissulega kosnir pólitískt. Það hefur ekki tekist að breyta því. En þeir reyna að kjósa menn í útvarpsráð sem þeir telja að hafi áhuga á útvarpinu og málefnum þess. Mér er ekki ljóst hvaða vandræðum þessir aðilar valda. Þess vegna bið ég menn að hugleiða það hvort ein af ástæðum fyrir því að það hefur verið þjóðarsátt um útvarpið sé ekki einmitt sú að útvarpsráð hefur unnið vel sitt verk á undanförnum árum, eins og aðrir sem að þessari stofnun hafa staðið.

Hæstv. menntmrh. vill veita andsvar, en . . .

Má ég bera af mér sakir? Það voru mjög alvarlegar sakir bornar á mig.


             Forseti tók nú ekki eftir þessum ásökunum, 

Hæstv. forseti. Mér þykir það vera að bera á mig sakir þegar það er sagt að ég hafi talað um að við værum að kjósa einhverja vandræðamenn í útvarpsráð. Það sagði ég aldrei og mun ekki segja. En það á ekkert skylt við það þótt ég hafi tekið undir þau orð að sjálfseignarstofnunarformið væri eitt af því sem kæmi til greina, en það koma fleiri form til greina. Af því að ég er að bera af mér sakir þá má ég auðvitað ekki nefna þau.

Virðulegi forseti. Ég vil halda áfram að taka þátt í þessari umræðu. Í lögum um Ríkisútvarpið segir í 16. gr., og það varðar umræðu um sölu á Rás 2, sem menn hafa svo nefnt: ,,Ríkisútvarpið skal senda út til alls landsins og næstu miða tvær hljóðvarpsdagskrár og minnst eina sjónvarpsdagskrá árið um kring.`` --- Það er gert svo fremi sem lögum sé ekki breytt og þá er það á færi hins háa Alþingis og einskis annars. Ég vil minna á það líka, og er gott að fá til þess tækifæri hér, að tekjur Ríkisútvarpsins eru þrenns konar, þ.e. þeirra er aflað með þrennum hætti. Í fyrsta lagi gjöld fyrir útvarpsafnot, í öðru lagi auglýsingar og í þriðja lagi aðflutningsgjöld af hljóðvarps- og sjónvarpstækjum. Þessi síðasttaldi liður hefur ekki fengist undanfarin ár, og það er slæmt mál, því að þar er ein helsta ástæðan fyrir því að Ríkisútvarpinu hefur ekki tekist að endurnýja og lagfæra dreifikerfið um landsins byggðir eins og það sannarlega vill gera. Alþingi hefur tekið þá ákvörðun og ábyrgðin er þess.

Virðulegi forseti. Það sjónarmið sem fram kom hjá mér er ekkert nýtt fyrir þá sem hafa hlýtt á umræðu um menningarmál á undanförnum árum. Ég hef mjög lengi verið þeirrar skoðunar að menningarstofnanir ríkisins eigi að vera sjálfstæðar. Ég hef mjög lengi verið þeirrar skoðunar að þeir sem þar starfa eigi að ráða mjög miklu. Yfirmennirnir eigi hins vegar að vera skipaðir til takmarkaðs tíma eftir alveg ákveðnum reglum. Þeir eiga ekki að vera skipaðir ævilangt. Ég tel að þetta eigi við um Ríkisútvarpið, um Þjóðleikhúsið t.d. og fleiri slíkar stofnanir. Ég er þeirrar skoðunar, og hef mjög lengi verið, að sú aðferð, sem hefur verið höfð uppi að kjósa sérstaka pólitíska trúnaðarmenn í útvarpsráð eða þjóðleikhúsráð, sé á misskilningi byggð. Ég tel það algjörlega fráleitt. Auðvitað þarf að koma við einhverju notendaeftirliti eins og kostur er hjá Ríkisútvarpinu. En vitaskuld er staðan þannig að eftir að Ríkisútvarpið er látið standa frammi fyrir almennri samkeppni þá er hin almenna markaðslega samkeppnisstaða Ríkisútvarpsins það eftirlit sem Ríkisútvarpið hefur að sæta og í rauninni getur útvarpsráð ekki komið í staðinn að neinu leyti. Ég ber fulla virðingu fyrir þeim mönnum sem hafa verið kosnir í útvarpsráð, bæði nú og fyrr, en ég er sannfærður um það að hlutverk þeirra getur ekki verið með sama hætti á komandi árum og það hefur verið. Og það er misskilningur af Alþingi, það liggur mér við að segja, með leyfi forseta, að vera með fingurna í verkum af þessu tagi í smáatriðum eins og dagskrá, hvernig hún var, hvernig menn töluðu, hvað menn sögðu o.s.frv., algjör fjarstæða og er búið að leggja það af í ritskoðunarþjóðfélögum sem voru mikið harðari af sér en við nokkurn tímann í þeim efnum.

Virðulegi forseti. Það hafa áður komið til umræðu hér í þinginu frumvörp um það að breyta Sementsverksmiðju ríkisins í hlutafélag og hlotið mikla umfjöllun. Við sem höfum búið á Akranesi höfum tekið þátt í þeirri umræðu, ekki síst vegna þess að verksmiðjan er staðsett þar og er mikilvægt atvinnufyrirtæki á Akranesi. Og þetta mál hefur ítrekað komið til umsagnar bæjarstjórnar Akraness. Nú er líklegt að þetta frv. geti farið í gegn hér í þinginu. Ég ætla að byrja á því að lýsa því yfir að ég er því andvígur og það er aðallega af einni ástæðu. Ég tel að það hafi verið að koma fram mjög skýrt að undanförnu að hugmyndin sé að selja hlutafé í þessari verksmiðju og það er það sem ég óttast að verði gert og er þess vegna andvígur því að frv. verði samþykkt hér í þinginu. Sementsverksmiðjan er búin að vera lengi burðarás í atvinnulífi á Akranesi. Frá því að seinni hluta áttunda áratugarins var þetta fyrirtæki mjög illa komið fjárhagslega og nánast að verða rúst. Byggingar, vélar og tæki fyrirtækisins höfðu verið í niðurníðslu lengi. Þá var ákveðið að breyta framleiðslu í fyrirtækinu þannig að í staðinn fyrir olíu yrði farið að nota kol til þess að brenna sementið og í sambandi við þá breytingu tókst gjörsamlega að snúa við rekstrardæminu í fyrirtækinu. Stjórnvöld, sem áður höfðu komið í veg fyrir að þetta fyrirtæki gæti raunverulega staðið eðlilega að sínum rekstri, með röngum ákvörðunum um verð á sementi, breyttu um og leyfðu fyrirtækinu að njóta þess hags sem varð af því að farið var að nota kol til brennslunnar. Þetta sneri sem sagt gjörsamlega dæminu við og það starfsleyfi sem gefið var út til handa verksmiðjunni, þar sem verulega voru auknar kröfur til fyrirtækisins á allan hátt, varð til þess að það var unnið skipulega og markvisst að því að koma fyrirtækinu í sæmilegt horf. Nú er þetta fyrirtæki orðið, að mínu mati, gott fyrirtæki og hefur verið það undanfarin ár og það er kannski ekki síst þess vegna hægt að segja að þá er minni ástæða fyrir eiganda fyrirtækisins, íslenska ríkið, að fara að farga því. Ég ætla að benda á fáein atriði sem eru að mínu viti sönnun fyrir því að menn ætla sér í það að selja hlutaféð í þessu fyrirtæki og ekki bara að breyta því vegna rekstursins sjálfs í hlutafélag. Menn voru langt komnir með það að telja mönnum trú um það að ekki ætti að selja fyrirtækið, það væri einungis gert í hagræðingarskyni að gera fyrirtækið að hlutafélagi. Ég ætla að leyfa mér að vitna hér í þá hvítu bók sem við fengum í hendur um daginn. Þar er sagt mjög skýrum og beinum orðum að það eigi að selja hlutafé í Sementsverksmiðjunni. Með leyfi forseta, þá stendur þar eftirfarandi: ,,Meðal fyrirtækja sem áformað er að breyta í hlutafélög og undirbúa sölu hlutabréfa í má nefna Búnaðarbanka Íslands, Sementsverksmiðju ríkisins og Síldarverksmiðjur ríkisins.`` Ég held að ekki sé hægt að komast skýrar að orði. Þarna er Sementsverksmiðjan talin upp í annarri töluröð þeirra þriggja fyrirtækja sem sérstaklega eru talin upp sem eigi að breyta í hlutafélag og undirbúa sölu á. Enda held ég að það fari ekki á milli mála að menn skilja þetta svona, því m.a. í Morgunblaðinu í gær er í forustugrein eftirfarandi klausa, með leyfi forseta: ,,Ríkisstjórnin hefur flutt á Alþingi frv. um stofnun hlutafélags um Sementsverksmiðju ríkisins. Ætlunin er að ríkið eigi öll hlutabréfin en það verður að ganga út frá því að ríkisstjórnin muni fyrr eða síðar selja bréfin á almennum markaði. Engin rök eru fyrir því að ríkið framleiði sement og því eðlilegt að sú starfsemi verði seld í hendur einkaaðila. Frumvarpið hefur nokkrum sinnum áður verið flutt á Alþingi en það hefur aldrei náð fram að ganga.`` Það er alveg greinilegt að a.m.k. þeir á Morgunblaðinu skilja hvítu bókina þannig að það eigi að selja hlutafé í Sementsverksmiðjunni og því er ég algjörlega andvígur. Ástæðurnar fyrir því get ég rakið í fáum orðum, en þær eru: Tilgangurinn með rekstri Sementsverksmiðju ríkisins er að framleiða sement með sem hagstæðustum hætti fyrir notendur þess á Íslandi. Um leið og fyrsta hlutabréfið verður selt í Sementsverksmiðju ríkisins verður eðlisbreyting á rekstri verksmiðjunnar því að auðvitað getur ekkert alvöru ríkisvald, sem býður til sölu hlutafé í einhverju fyrirtæki sem það á í sjálft, annað en viðurkennt að sá sem kaupir það hlutafé á auðvitað heimtingu á arði. Sá sem kaupir hlutafé í Sementsverksmiðju ríkisins á heimtingu á arði og þess vegna er það að um leið og fyrsta hlutabréfið verður selt þá er komin þessi krafa um arðinn. Og fyrirtæki sem hefur einokunaraðstöðu á markaðnum vegna fjarlægðar eins og Sementsverksmiðjan hefur --- því það er óumdeilanlegt að slík framleiðsla, þar sem flutningarnir eru svo geysilega stór hluti í verðinu, því lengra sem menn eru frá markaðinum, og slíkt fyrirtæki býr auðvitað við einokunaraðstöðu vegna þess. Við vitum það að Sementsverksmiðjan hefur ekki búið við það að hafa einokunaraðstöðu í raunveruleikanum, það má auðvitað flytja inn sement en það hefur ekki gerst vegna þess að fjarlægðin er of mikil og vegna þess að það þarf mikinn stofnkostnað til að geta boðið sement til sölu hér í landinu. Það er þess vegna sem þetta fyrirtæki er í eðli sínu einokunarfyrirtæki og það er þess vegna sem ég tel að þetta fyrirtæki eigi að vera áfram í eigu ríkisins, algjörlega, og það eigi ekki að gera mönnum vonir um að fá arð út úr þessu fyrirtæki með því að fara að selja í því hlutafé. Þar sem svona hagar til, aðstæðurnar eru þannig að fyrirtækið hefur raunverulegan einkarétt og það þarf að ákveða verðið út frá öðrum forsendum en ef um er að ræða samkeppni, þá hlýtur --- eftir að búið er að ákveða það einu sinni að selja í fyrirtækinu hlutafé --- þá hlýtur ákvörðunin um verðið að byggjast annars vegar á þörf verksmiðjunnar fyrir tekjur og hins vegar á einhverju eðlilegu mati á því hver arður hluthafanna eigi að vera og það er alveg nýtt í rekstri Sementsverksmiðjunnar. Þá yrði að fara að borga út úr rekstri hennar arð til hluthafa. Og auðvitað mundi það ekkert þýða annað en hærra sementsverð í landinu. Það hljóta allir menn að sjá. Það sem var eitt af stóru atriðunum sem menn glímdu við í bæjarstjórn Akraness þegar þetta mál var þar til umfjöllunar, voru tekjur af verksmiðjunni til bæjarfélagsins. Eins og menn vita greiðir Sementsverksmiðjan núna landsútsvar í stað aðstöðugjalds og skatta. En af þessu landsútsvari hefur auðvitað bæjarsjóður Akraness fengið sinn skerf. Ef þessi breyting yrði gerð þá færi verksmiðjan að greiða aðstöðugjald og miðað við núverandi fyrirkomulag þá mundi væntanlega bæjarsjóður Akraness fá nokkuð hærra til sín með því laginu heldur en hann hefur fengið undanfarið. Nú höfum við margar yfirlýsingar heyrt um það að leggja eigi af þennan gjaldstofn, aðstöðugjaldið, þannig að auðvitað er allt í óvissu um hverjar tekjur Akraneskaupstaðar geti hugsanlega orðið af Sementsverksmiðju ríkisins eftir að búið væri að gera þessa breytingu. Aðalforsendan sem lá fyrir gagnvart Akraneskaupstað er því ekki lengur fyrir hendi, ekki þá fyrr en menn eru búnir að sjá hver niðurstaðan verður eftir að búið er að breyta aðstöðugjaldinu í einhvern annan skatt. Það er annars fróðlegt að lesa þetta plagg og grg. sem fylgir frv. því að í henni er auðvitað verið að tína til rökstuðninginn fyrir því að breyta verksmiðjunni í hlutafélag. Ég get svo sem viðurkennt að þar bregður fyrir hlutum sem hægt er að samþykkja. En það er ekkert sem breytir neinu í aðalatriðum fyrir rekstur verksmiðjunnar. Ég hef átt sæti í stjórn verksmiðjunnar og ég hef fylgst með henni sem íbúi á Akranesi og sem bæjarstjórnarmaður þar um langan tíma og ég hef ekki getað séð að þessari verksmiðju væri gert illt fyrir með nokkrum hætti að stjórna sínum rekstri eftir að hún fékk að hafa gjaldskrána þannig að það væri hægt að reka fyrirtækið eins og gerðist eftir að því var breytt á sínum tíma, sem ég lýsti hér áðan. Í grg. með frv. stendur: ,,Fyrirtækið hefur enga sérstöðu fram yfir önnur fyrirtæki í landinu, ýmsir kostir þess að reka fyrirtækið sem hlutafélag nýtast og verður þeim lýst hér sérstaklega.`` --- Svo þegar maður fer að lesa áfram og fylgjast með því hvað það er sem er verið að lýsa sérstaklega þá er það, eins og ég sagði áðan, afar fábreytilegt. Ég vil þó nefna eitt atriði: ,,Sérstök lög, nr. 62/1973, eru í gildi um verðjöfnun á sementi. Engin breyting verður á þessum þætti. Jöfnun flutningskostnaðar samkvæmt lögum þessum nær til allra verslunarstaða á landinu sem jafnframt eru aðaltollhafnir. Viðskrh. hefur heimild til að ákveða með reglugerð að jöfnun á flutningskostnaði skuli einnig ná til annarra tilgreindra verslunarstaða.`` Nú langar mig til að spyrja hæstv. viðskrh.: Hefur hann aðra skoðun á flutningsjöfnun sements á Íslandi heldur en hann hefur á flutningsjöfnun á olíu? Eða telur hann að það komi til greina að hafa sams konar flutningsjöfnun á olíu eftir að búið er að gefa olíuverð frjálst eins og þarna er talað um að hafa á sementi? Þá stendur einnig í grg.: ,,Kostir þess að reka Sementsverksmiðjuna í hlutafélagsformi eru að með því verður reksturinn sveigjanlegri. Fjárhagsleg uppbygging fyrirtækis veldur því að mjög æskilegt er að reka fyrirtæki í eign ríkisins í hlutafélagaformi. Hverju fyrirtæki er nauðsynlegt að fjárfesta, ráðast í nýjungar og efla starfsemi sína til að vernda stöðu sína á markaðnum. Vilji ríkið ekki leggja fram aukið hlutafé til að halda eiginfjárhlutföllum í horfinu þegar kemur til þess að fjármagna þarf nýja fjárfestingu er unnt að leita eftir nýjum hluthöfum sem færa með sér nýtt hlutafé. Með því móti verður komist hjá því að ríkið taki í sífellu á sig skuldbindingar, t.d. í formi ríkisábyrgðar, er fyrirtæki í eigu þess þurfa að ráðast í framkvæmdir.`` Röksemdirnar sem verið er að tína fram eru sem sagt hengdar við það að hægt sé að selja hlutafé í þessu fyrirtæki. Og eins og ég var að segja hér áðan hefur það komið mjög skýrt og greinilega fram að það sem menn hafa verið að segja að undanförnu --- og voru að segja þegar verið var að leggja þessi mál fyrir á undanförnum árum --- að ríkið eigi að eiga þetta áfram, það er ekki lengur á stefnuskránni. Það eru um það alveg skýrar yfirlýsingar að það eigi að selja. Við því vil ég enn einu sinni vara vegna þess að það liggur í augum uppi að verð á sementi til þeirra sem það nota í landinu mun hækka við þessa breytingu.

Virðulegi forseti. Við fyrri hluta þessarar 1. umr. um frv. til laga um að breyta Sementsverksmiðjunni í hlutafélag, sem fram fór 14. okt., beindi hv. 15. þm. Reykv. nokkrum spurningum og athugasemdum til iðnrh. sem mér er ljúft að leitast við að svara. Ég ætla líka í máli mínu að koma nokkuð að því sem hv. 3. þm. Vesturl. tók upp í sinni ræðu, sumt af því fellur reyndar saman við það sem hv. 15. þm. Reykv. hreyfði hinn 14. okt. sl. Í fyrsta lagi nefndi hv. 15. þm. Reykv. að það væri mikilvægt að hlutur og réttindi starfsfólks Sementsverksmiðjunnar yrði ekki afgangsstærð, eins og mig minnir að hún hafi orðað þetta, við þessa skipulagsbreytingu. Undir þetta sjónarmið er sjálfsagt að taka. Ég vil nefna í þessu sambandi að 15 eða jafnvel 20 starfsmenn Sementsverksmiðjunnar munu eiga rétt til lífeyris í Lífeyrissjóði ríkisstarfsmanna. Ég hef leitað álits ríkislögmanns á því að þeir geti átt kost á því að vera áfram félagar í þessum sjóði, skv. 2. mgr. 17. gr. laga um sjóðinn. En að öðru leyti munu kjör starfsmanna hins nýja hlutafélags fara eftir almennum kjarasamningum við starfsmenn verksmiðjunnar, eins og reyndar er nú í aðalatriðum, en þeir starfsmenn sem ég nefndi hætta að sjálfsögðu þátttöku í stéttarfélagi ríkisstarfsmanna. Það geta auðvitað komið upp vandamál í sambandi við svokallaða 95 ára reglu í lífeyrisréttindum ríkisstarfsmanna. Það er mitt álit að þetta mál eigi að leysa á breiðari grundvelli. Ekki eingöngu hvað varðar starfsmenn Sementsverksmiðjunnar. Það er reyndar boðað í stefnu og starfsáætlun ríkisstjórnarinnar í þeim kafla sem fjallar um einkavæðingu opinberrar starfsemi að þessi starfsmannamál verði tekin sérstaklega til meðferðar og leitað sanngjarnra lausna á þeim. Ég kem þá í öðru lagi að máli sem hv. 15. þm. Reykv. innti eftir, þ.e. hversu mikla skerðingu á tekjum Jöfnunarsjóðs þessi breyting hefði í för með sér. Ég vitna til athugasemda við frv. en á bls. 3 segir að miðað við árið 1990 hafi sá hluti af landsútsvari er rann í Jöfnunarsjóð vegna Sementsverksmiðjunnar og kom til almennrar úthlutunar til sveitarfélaga í landinu verið 7,5 millj. kr. Fyrirtækið greiddi þá reyndar landsútsvar, 10 millj. kr., vegna afkomu ársins 1989 og fékk Akraneskaupstaður þar af óskiptu 2,5 millj. En miðað við venjulegar aðstöðugjaldsreglur --- en auðvitað er ekki hægt að fullyrða um það fyrir fram því þar hefur sveitarfélagið ákvörðunarrétt --- hefði fyrirtækið greitt 7 millj. kr. til sveitarfélagsins. Með þessum tölum er í raun og veru spurningum þingmannsins svarað, bæði um það hverju Jöfnunarsjóður sleppir og hvað Akraneskaupstaður hreppir. Ég kem þá að því sem bæði hv. 15. þm. Reykv. og hv. 3. þm. Vesturl. hafa gert hér að umtalsefni. Það eru áformin um sölu á hlutabréfum í verksmiðjunni. Það er nú fljótt frá því að segja að þetta frv. fjallar eingöngu um það að stofna hlutafélag um reksturinn. Ég lít á það sem meginatriði með rökum sem tínd eru til í athugasemdum við frv. og hv. 3. þm. Vesturl. gerði mér þann greiða að lesa upp að nýju. Að sjálfsögðu kemur til greina að selja hlutabréfin síðar en það er háð möguleikum á því að ná hagstæðu verði fyrir ríkissjóð. Samkvæmt frv., eins og skýrt kemur fram í því, er sala á hlutabréfunum háð samþykki Alþingis og mun vitaskuld gerð grein fyrir söluáformum þegar þau koma upp og heimildarinnar er leitað. Ég verð að játa að mér kemur það nokkuð á óvart að á Alþingi Íslendinga skuli koma fram raddir sem halda fram kostum ríkisrekstrar í framleiðslustarfsemi eins og þeirri sem hér um ræðir. Það er ekki laust við að mönnum þyki þetta nokkurri furðu sæta þegar þess er gætt að hvarvetna um hinn vestræna heim hefur það ráð verið tekið að leysa framleiðslu- og markaðsviðskiptaverkefni með einkaformi, samtökum einstaklinga, fyrirtækja og félaga fremur en að ríki hafi forsjá slíkrar starfsemi. Ég tala nú ekki um þá sögulegu tilraun að hafa þetta með öðrum hætti, sem stóð í 70 ár í austurhluta Evrópu og miðri Evrópu, sem svo gersamlega hefur mistekist að menn þurfa ekki frekari vitna við, og reyndar merkilegt að það er yfirlýsing allra hinna nýju stjórna í hinum nýfrjálsu ríkjum Mið- og Austur-Evrópu að framkvæma án tafar hliðstæðar breytingar og hér á Íslandi er verið að ræða á ákaflega gætilegan hátt, og reyndar margbúið að flytja um frv. Ég lít á þetta sem raddir aftan úr grárri forneskju. Það eru rök sem mæla með því að breyta rekstrinum í þetta form. Það er hugsanlegt að fyrirtæki sé allvel rekið eins og það er nú, en vegna þess sem hér var sagt um einkasöluaðstöðu eða einokunaraðstöðu, þá vildi ég taka það skýrt fram að í þeirri stefnuyfirlýsingu stjórnarinnar sem hv. 3. þm. Vesturl. vitnaði til segir alveg skýrum orðum í sambandi við það áform að einkavæða hluta af opinberri starfsemi þar sem það er hyggilegt að þess verður gætt að einkafyrirtækjum verði ekki afhent einokunaraðstaða á markaði. Eins og kom fram hjá hv. 3. þm. Vesturl. hefur Sementsverksmiðjan ekki einokunaraðstöðu. Hún nýtur staðaryfirburða og hún nýtur að sjálfsögðu fjarlægðarverndar en það er svo að ofbjóði hún viðskiptavinum sínum, þá geta aðrir flutt þetta efni inn eins og sjálfsagt er og það aðhald dugir. Ég vil líka benda á að hún er að sjálfsögðu í samkeppni við önnur byggingarefni. Menn mega ekki líta svo nærri sér að þeir sjái ekki skóginn fyrir trjám. Með þessum orðum, virðulegi forseti, vildi ég gjarnan endurtaka þá tillögu sem staðgengill minn flutti hér við fyrri hluta 1. umr. þar sem hann lagði til að málinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. iðnn.

Virðulegi forseti. Þetta mun vera í fjórða skipti sem frv. til laga um stofnun hlutafélags um Sementsverksmiðju ríkisins er lagt fram á Alþingi. Fyrst var það lagt fram árið 1987 af þáv. hæstv. iðrnh., Friðriki Sophussyni. Eftir ábendingar og tilmæli ýmissa aðila, m.a. stjórnenda verksmiðjunnar, starfsmanna og bæjarstjórnar Akraness var frv. breytt nokkuð og það lagt fram í nóvember 1989 nokkurn veginn í þeirri mynd sem það er nú. Það hlaut þá afgreiðslu frá Ed. en ekki tókst að ljúka afgreiðslu þess frá Nd. fyrir þinglok. Frv. kom svo aftur fyrir á síðasta þingi en hlaut þar sömu örlög og ýmis önnur ágæt mál að daga uppi vegna þess hve þinghald var stutt vegna alþingiskosninga sl. vor. Þetta frv. fékk því mjög ítarlega athugun á Alþingi á síðasta kjörtímabili. Það fékk þá einnig, í þeirri mynd sem það er nú, jákvæða umsögn ýmissa þeirra sem var hafa sent til umsagnar, m.a. bæjarstjórnar Akraness, stjórnar Sementsverksmiðju ríkisins og starfsmanna fyrirtækisins. Ég er þeirrar skoðunar að eðlilegast sé að atvinnurekstur ríkisins sé í hlutafélagsformi. Með því verður reksturinn sveigjanlegri og ákvarðanataka stjórnenda fyrirtækisins léttari í vöfum. Þeir geta því tekið þær ákvarðanir sem þeir telja nauðsynlegar varðandi fjárfestingar og framkvæmdir með sama hætti og gert er í öðrum fyrirtækjum og þurfa ekki að leita til ríkisvaldsins með þær ákarðanir. Það er jákvætt í þessu frv. að félaginu er heimilað að gerast eignaraðili í öðrum hlutafélögum eða sameignarfélögum og er hlutverk félagsins að því leyti víðtækara en hlutverk Sementsverksmiðjunnar er nú. Til þessa hefur Sementsverksmiðjan þurft sérstakt leyfi iðnrh. til að taka þátt í slíkum félögum og er fyrirtækið nú hluthafi í Speli hf., sem er undirbúningsfélag um jarðgöng undir Hvalfjörð. Einnig á Sementsverksmiðjan í félagi við Íslenska járnblendifélagið Sérsteypuna sf., sem annast þróunarverkefni varðandi aukið notkunarsvið steinsteypu jafnframt framleiðslu á ýmsum efnum úr sementi sem hafa fengið góðar viðtökur á markaðnum og er starfsemi þessa fyrirtækis, Sérsteypunnar, mjög athyglisverð. Í frv. er kveðið á um að fulltrúar hlutafélagsins skulu árlega halda tvo samráðsfundi með fulltrúum Akraneskaupstaðar til að ræða sameiginleg hagsmunamál. Þetta ákvæði er mjög jákvætt, bæði vegna þess að Sementsverksmiðjan er einn stærsti atvinnurekandi í bænum og ekki síður vegna þess að fyrirtækið stendur í hjarta bæjarins og þarna er um viðkvæman rekstur að ræða á slíkum stað og því nauðsynlegt að gott samband sé milli stjórnenda fyrirtækisins og bæjaryfirvalda. Verksmiðjan hefur á síðari árum gert átak í umhverfis- og mengunarmálum. Fyrir fimm árum voru teknir upp samráðsfundir milli bæjarráðs og stjórnar verksmiðjunnar og tókust þeir mjög vel og voru gagnlegir. Ákveðið var að halda þá árlega, en ekki hafa verið haldnir nema þrír fundir, fyrst árið 1986 og síðan 1988 og 1989. Það er því ágætt að ákveða það með jafnskýrum hætti og hérna er gert hvernig að þessu samráði skuli staðið. Í frv. er gert ráð fyrir að Sementsverksmiðjan greiði opinber gjöld með sama hætti og almennt gildir um hlutafélög hér á landi. Það þýðir að í stað landsútsvars sem verksmiðjan greiðir í dag muni hún greiða aðstöðugjald, eignarskatt og vonandi tekjuskatt. Hv. 15. þm. Reykv. lýsti andstöðu sinni við þessa breytingu á skattgreiðslum verksmiðjunnar fyrr í þessari umræðu. Ég fagna því hins vegar sérstaklega að fyrirtækinu skuli gert að greiða aðstöðugjald til Akraneskaupstaðar og minni á að aðstöðugjaldstekjur bæjarins hafa verið mjög lágar í samanburði við önnur sambærileg sveitarfélög, ekki síst vegna þess að þetta annað stærsta fyrirtæki í bænum hefur greitt landsútsvar en ekki aðstöðugjald. Ég tel þetta ákvæði 9. gr. frv. því mjög jákvætt. Það kom einnig fram í máli hv. 15. þm. Reykv. að hún taldi Sementsverksmiðjuna hafa einokunaraðstöðu. Vegna þeirra ummæla er rétt að minna á að innflutningur á sementi er frjáls. Sá innflutningur hefur hins vegar ekki átt sér stað þar sem hann hefur ekki getað keppt við verð á íslensku sementi. Ég tel því að ótti hv. 3. þm. Vesturl. við hækkun sementsverðs verði verksmiðjan gerð að hlutafélagi sé ástæðulaus. Það er mjög mikilvægt í þessu frv. að réttindi starfsmanna eru vel tryggð. Í fyrsta lagi með því að fastráðnum starfsmönnum Sementsverksmiðjunnar skal boðið sambærilegt starf hjá hlutafélaginu og þeir hafa gegnt til þessa. Í öðru lagi með því að tryggja lífeyrisréttindi þeirra starfsmanna sem eru í Lífeyrissjóði opinberra starfsmanna og í þriðja lagi verður starfandi samstarfsnefnd starfsmanna og stjórnar. Sementsverksmiðja ríkisins hefur starfað á Akranesi í 33 ár. Verksmiðjan hefur verið mikilvægur hlekkur í atvinnulífi bæjarins allt frá því að bygging hennar hófst. Hún hefur einnig gegnt miklu hlutverki í byggingarsögu landsmanna allt frá því að hún tók til starfa. Fyrirtækið hefur jafnan haft gott starfslið og verið vel rekið. Áhersla hefur verið lögð á að bæta gæði framleiðslunnar, m.a. með því að blanda í sementið ryki frá járnblendiverksmiðjunni á Grundartanga. Virðulegi forseti. Með samþykkt þessa frv. verða rekstrarskilyrði Sementsverksmiðjunnar samræmd því sem almennt gerist um stærri fyrirtæki hér á landi. Það er því von mín að frv. fái greiða afgreiðslu hér á Alþingi.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu frv. til laga um stofnun hlutafélags um Sementsverksmiðju ríkisins. Frv. sama efnis hefur verið lagt fyrir hv. Alþingi nokkrum sinnum áður og tekið nokkrum breytingum til bóta að mínu mati frá upphaflegri mynd. Sementsverksmiðja ríkisins er ekkert hallærisfyrirtæki eins og nú er lenska að tala um ríkisrekin fyrirtæki, heldur þvert á móti öflugt og myndarlegt fyrirtæki sem aldrei hefur þegið hvorki þunnt né þykkt frá ríkissjóði. Frá stofnun 1958 hefur fyrirtækið ávallt verið rekið sem ríkisfyrirtæki og að öllu jöfnu gengið vel rekstrarlega að undanskildum fáeinum árum. Sérstaklega hefur reksturinn gengið vel undanfarin ár. Árið í ár virðist ætla að koma vel út og stefnir allt í verulegan hagnað. Sementsverksmiðjan hefur staðið af sér margs háttar sveiflur í atvinnulífinu og verið einn traustasti vinnuveitandi á Akranesi. Fjárhagsleg og stjórnunarleg ábyrgð hjá forustumönnum fyrirtækisins gæti varla verið ábyrgari og skilvirkari. Starfsemin er í stöðugri þróun og tilraunir og nýjungar sem sanna gildi sitt. Mikil samvinna er með Sementsverkmiðjunni og járnblendinu á Grundartanga eins og hér hefur komið fram. Ég styð efni frv. sem hér er til umræðu. Sú stuðningsyfirlýsing er gefin í trausti þess að Sementsverksmiðjan skuli áfram vera rekin í eigu ríkissjóðs. Því er það álit mitt að það þurfi að koma til lagabreyting ef selja á hlutafé í fyrirtækinu þannig að 8. gr. frv. hljóði þannig að ríkissjóður geti ekki boðið út hlutafé í Sementsverksmiðjunni. Sementsverksmiðjan er í eðli sínu einokunarfyrirtæki þar sem hún er eini aðilinn sem framleiðir sement þrátt fyrir að innflutningur á sementi hafi verið leyfður frá árinu 1975, en vegna legu landsins er slíkur innflutningur ekki samkeppnisfær. Eðlilegt er að selja fyrirtæki sem eiga sér samkeppnisgrundvöll en að mínu mati alls ekki einokunarfyrirtæki. Það sem er jákvætt við þetta frv. er að nú er lögfest heimild verksmiðjunnar til þátttöku í þróunarverkefnum, rannsóknum og öðrum hlutafélögum og verður hún þannig virkari þátttakandi í atvinnulífinu. Eins og líka hefur komið fram er Sementsverksmiðjan staðsett í hjarta Akranesbæjar og allt sem lýtur að henni er mjög viðkvæmt frá umhverfissjónarmiði séð. Samvinna við bæjaryfirvöld undanfarin ár hefur verið til fyrirmyndar. Breytt eignaraðild gæti hugsanlega breytt þeirri mynd og ég vil leiðrétta það sem kom fram hjá hæstv. iðnrh. áðan að bæjarsjóður Akraness muni sérstaklega hagnast á því að verksmiðjunni sé breytt í hlutafélag. Það er ekki rétt. Ég get fært rök fyrir því að vegna breytinga á reglugerð um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga muni trúlega muna 3--4 millj. þegar í heildina er tekið hvað bæjarsjóður fær minna inn skattalega séð en í óbreyttri mynd. Virðulegi forseti. Í frv. er kveðið á um réttindi starfsfólks og legg ég sérstaka áherslu á að atvinnuöryggi þess og réttur sé tryggður. Að lokum. Sementsverksmiðjan er eitt allra stærsta fyrirtæki ríkisins og dæmi um fyrirmyndarfyrirtæki. Þess vegna er það von mín að á því verði ekki gerðar ástæðulausar breytingar með breyttri eignaraðild. Þó að einkavæðing sé fínt hugtak og eigi oft rétt á sér er ástæðulaust að einkavæða ef kostir einkavæðingar eru augljóslega engir og um er að ræða einokunarfyrirtæki. Ég endurtek að ég styð frv. í trausti þess að hlutabréf verði áfram í eigu ríkissjóðs. Virðulegi forseti. Ég ber fram þá ósk að hv. iðnn. Alþingis sendi frv. til umsagnar bæjarstjórnar Akraness.

Virðulegi forseti. Hér er á dagskrá athyglisvert mál, en mig langar til að beina einni tæknilegri spurningu til hæstv. iðnrrh. Í 5. gr. frv. segir: ,,Fulltrúar í stjórn hlutafélagsins skulu skipaðir eða kjörnir á aðalfundi til eins árs í senn, svo og varamenn þeirra.`` Nú er það svo, ef ég skil það rétt, að ríkið verður alla vega fyrst um sinn eini eigandi þessa hlutafélags og mig langar til að biðja hæstv. iðnrh. að skýra það hvernig hann hyggst standa að skipan í stjórn. Ég hef verið að velta því fyrir mér hvernig þetta færi fram þegar eigandinn er aðeins einn.

Virðulegi forseti. Ég ætlaði ekki að taka til máls aftur en hæstv. viðskrh. kaus að sækja sér vopnin austur fyrir járntjald sem löngu er fallið til þess að mæla gegn mínum orðum. Það kom mér að vísu mjög á óvart. Ég held að við þurfum ekki að sækja þangað neinar upplýsingar um hvernig hefur gengið að reka Sementsverksmiðjuna undanfarið. Það hefur gengið vel. Þetta er eitt af þeim ágætu fyrirtækjum í landinu sem hafa ekkert verið uppi á borðinu í sambandi við sjóði eða neitt því um líkt. Það hefur gengið prýðilega að reka verksmiðjuna og ég tel að það eigi að geta gengið prýðilega áfram. Ég fæ ekki séð hvernig menn ætla að rökstyðja það fyrir þeim sem væntanlega kaupa hlutafé í þessu fyrirtæki að þeir eigi ekki að hafa af sínu hlutafé arð og þess vegna getur auðvitað ekkert annað gerst en að verð á sementi verði ákveðið út frá þeirri forsendu hve mikinn arð hluthafar eigi að fá. Ég er alls ekki með þessu að segja að ég telji að ríkið eigi að vera að vasast í alls konar rekstri. Það er langt frá því. En við erum bara í þeirri stöðu með framleiðslu á sementi á Íslandi að það er ekki samkeppnisgrundvöllur og ég undrast það ef sjálfur viðskrh. landsins telur það nægilega merkilegan samkeppnisgrundvöll að það megi flytja inn sement til landsins þegar hann veit það ósköp vel að ekki er hægt að flytja inn sement nema með mjög miklum tilkostnaði, bæði í stofnkostnaði og flutningum. Innflutt sement er því engan veginn samkeppnisfært við það sement sem framleitt er innan lands. Þess vegna verður auðvitað að hafa hönd í bagga með verðlagningunni.

Virðulegi forseti. Ég vil fyrst þakka þann stuðning við frv. sem fram hefur komið í máli ýmissa þeirra sem talað hafa, m.a. hv. 2. þm. Vesturl. og hv. 5. þm. Vesturl. Vegna þeirrar spurningar sem 18. þm. Reykv. beindi til mín vil ég segja það alveg skýrt, eins og reyndar kemur fram í frv., að verði frv. samþykkt þá fer iðnrh. með eignarhlut ríkisins í félaginu sem er hið venjulega fyrirkomulag. Hann mundi meðan ríkið eitt á hlutina velja stjórnina eins og tíðkast þar sem svo stendur á í hlutafélögum og hann fer með atkvæði fyrir ríkið. Valið á stjórnarmönnum mundi að sjálfsögðu fyrst og fremst miðast við að þeir gættu hagsmuna félagsins, að þeir hefðu forsendur til þess að halda vel utan um rekstur svona félags.

Herra forseti. Ég staldra dálítið við það hver sé hinn eðlilegi eignargæslumaður ríkisins. Fljótt á litið virðist það liggja beint við að það hljóti að vera fjmrh. en e.t.v. má segja sem svo þegar mál heyra undir ákveðin fagráðuneyti að það eigi að vera viðkomandi fagráðherra. Þetta leiðir til þess að undir sumum kringumstæðum hefur þessu valdi verið skipt, samanber Orkubú Vestfjarða, og ekki einum heldur tveimur ráðherrum falið að fara með þetta vald. Slippstöðin á Akureyri er annað ágætt dæmi. Um þetta atriði tel ég því dálítið ofsagt hjá hæstv. iðnrh. að sé sjálfgefið mál. Ég tel eðlilegt að þeir sem fá þetta mál til nefndar fari yfir það og skoði þann þátt sérstaklega hver sé eðlilegur eignargæslumaður ríkisins. Hitt atriðið sem ég tel umhugsunarefni er það að þar sem við búum við svo sérstakt kerfi að fáránlegustu verðbreytingar í landinu verða til að auka skuldir manna, þá geta menn spurt sjálfa sig hvort þetta leiddi til þess að ef verð á sementi hækkaði þá mundu allir þeir sem skulda fé Íslandi verða að greiða meira til sparifjáreigenda og banka. Kannski er það umhugsunarefni að þegar við tókum upp Bifreiðaskoðun Íslands hf. var ekki nóg með það að þeir sem þurftu að láta skoða bílana þurftu að greiða meira, heldur gerðist það að allir sem skulduðu fé á Íslandi urðu að borga meira til sparifjáreigenda og til banka. En hvað gerist í þessu kerfi, sem er svo fullkomið gegnum vísitölukerfið, ef verðbólgan fer niður? Mundu þá skuldirnar eyðast af sjálfu sér? Nei, þá er kerfið þannig útbúið að það kúplar frá eins og sagt er. Það er enginn afturábakgír til í vísitölukerfinu. Ég varpa þessu inn í umræðuna til að sýna fáránleikann. En það væri vel þess virði að hæstv. viðskrh. tæki það mál til umhugsunar hvort kerfi sem virkar bara á annan veginn geti verið réttlátt og hvort það sé hugsanlegt að ef hann tæki þá ákvörðun að leyfa frjálsa álagningu á sementi og hefði ekkert verðeftirlit með því, þá væri hann í reynd að hækka vaxtabyrði í landinu með því móti að vísitalan yrði til þess að auka klyfjar á mönnum og fyrirtækjum. Ég kem þessu hér með á framfæri einfaldlega vegna þess að mér finnst salan á Sementsverksmiðju ríkisins undirstrika það rækilega að það gengur náttúrlega ekki að hafa þannig fjármálakerfi að ekki sé hægt að gera svona breytingar án þess að það komi inn í peningastjórn landsins. Þá er eitthvað stórt og mikið að. Þess vegna verður náttúrlega að skoða það mál alveg í botn. Er sú fullyrðing rétt eða röng? Hvaða áhrif hefur þetta á verðlagningu á sementi í landinu?

Virðulegi forseti. 19. júlí sl. skrifaði ég hæstv. heilbr.- og trmrh. bréf og óskaði eftir upplýsingum um hvaða áhrif nýsett lyfjareglugerð mundi hafa á lyfjaverð til öryrkja og aldraðra. Í raun og veru hefur mér aldrei borist svar við þessu bréfi en nýlega birti Sjálfsbjörg, Landssamband fatlaðra, niðurstöðu úr lyfjakönnun hjá tíu elli- og örorkulífeyrisþegum þar sem borið er saman hvað þeir greiddu fyrir 1. júlí 1991 og eftir 1. júlí 1991. Þeir miða við 100 daga skammt og einungis lyf sem notuð eru að staðaldri. Niðurstaða könnunar þeirra er sú að í fyrsta dæminu hækkar lyfjagreiðslan í heild úr 2.000 kr. í 20.000 kr. eða um 873%, í öðru dæminu um 613%, í þriðja dæminu um 117%, í fjórða dæminu um 326%, í fimmta dæminu um 1462%, í sjötta dæminu um 249%, í sjöunda dæminu um 163%, í áttunda dæminu um 298%, í níunda dæminu um 93% og í tíunda dæminu um 76%. Með öðrum orðum er hér um að ræða feiknarlegar hækkanir og hæstv. heilbrrh. hefur varið sig með því með því að hér sé fyrst og fremst um að ræða róandi lyf og svefnlyf. Það segir heldur ekki alla söguna því að þegar þessi lyfjaviðskipti eru skoðuð fyrir og eftir breytingu kemur í ljós að án róandi lyfja og svefnlyfja kostuðu þessir lyfjapakkar 15.243 kr. hjá öllum þessum einstaklingum fyrir hækkun en 76.838 kr. eftir hækkun. Hækkunin er 504%. Um leið og Sjálfsbjörg, Landssamand fatlaðra, birti þessa niðurstöðu sína, þá birtist blaðagrein frá nokkrum starfsmönnum Laugavegsapóteks þar sem það fram kemur að lyfjakostnaður þeirra sem njóta heimsendingarþjónustu Laugavegsapóteks hefur hækkað gífurlega eða um 122%, úr 229 kr. á lyfjaávísun í 509 kr. á lyfjaávísun. Með öðrum orðum: Það sem hæstv. heilbrrh. hefur haldið fram, að almennt sé ekki um að ræða sérstaka hækkun til öryrkja og aldraðra, stenst ekki. Það hefur verið sannað með skýrum hætti að veruleg hækkun hefur átt sér stað. Þess vegna skora ég á heilbr.- og trmrh. að breyta reglugerðinni á ný og grípa til ráðstafana til að koma í veg fyrir að þessar hækkanir lendi sérstaklega á öryrkjum eins og sannað hefur verið samkvæmt þessum upplýsingum sem ég hef flutt og gæti reyndar rakið nánar.

Virðulegi forseti. Í fyrsta lagi vil ég koma því á framfæri að þær upplýsingar sem komu fram í Morgunblaðinu fyrir tveimur dögum frá Laugavegsapóteki eru rangar. Viðkomandi lyfjafræðingar hafa sent leiðréttingu til Morgunblaðsins. Þar kemur fram, eins og við þóttumst vita, að greiðslubyrði sjúklinga, elli- og örorkulífeyrisþega, hefur ekki hækkað umfram það sem gerist og gengur hjá öðrum eins og haldið var fram í fyrri greininni. Því er líka við að bæta að þarna vantar skoðun á því atriði sem var fyrst og fremst ætlað að koma til aðstoðar við þetta fólk, auk lyfjakortanna, en það voru sérstakar heimildaruppbætur frá almannatryggingum. Það hefur verið mikið um að þær hafi verið samþykktar, sérstaklega fyrir þetta fólk. Það kemur ekki fram í þessari skoðun. Í henni er því ekki sýndur nema hluti af heildarmyndinni. Í annan stað vil ég upplýsa það að Öryrkjabandalag Íslands hefur falið tveimur læknum að kanna sérstaklega lyfjakostnaðarmál öryrkja. Þessir læknar eru Haukur Þórðarson á Reykjalundi og Arinbjörn Kolbeinsson. Þeir eru ekki sammála áliti Sjálfsbjargar. Ég hef rætt við bæði framkvæmdastjóra Öryrkjabandalagsins og annan af þessum tveimur læknum og þeir telja að niðurstaðan sé ekki sú úr sinni könnun sem kemur fram hjá Sjálfsbjörg að um sé að ræða mikinn viðbótarkostnað aldaðra og öryrkja vegna þessara breytinga. Þvert á móti geta þeir nefnt mörg dæmi um að lyfjakostnaður öryrkja hafi lækkað við breytingarnar og fjölmargir öryrkjar sem áður þurftu að borga fyrir lyfin sín fá þau nú algerlega sér að kostnaðarlausu. Auðvitað eru til dæmi um hið gagnstæða, þ.e. að öryrkjar sem áður borguðu tiltölulega lágt gjald borgi hærra. En þegar á heildina er litið eru þeir ósammála Sjálfsbjörg um hennar niðurstöðu. Virðulegi forseti. Það er dálítið erfitt að svara svo umfangsmiklu máli á svo stuttum tíma en ég vil aðeins láta það koma fram að lokum að við erum búin að skoða þessi tíu dæmi sem tilfærð eru í bréfi Sjálfsbjargar. Við erum búin að óska eftir því að forráðamenn Sjálfsbjargar komi til viðtals við heilbrrn. Ég vil láta það koma fram í fyrsta lagi að sumt af því sem kemur fram í þessum dæmum eru beinlínis rangar verðupplýsingar. Í öðru lagi á viðkomandi einstaklingur í mörgum tilvikum rétt á lyfjakorti sem mundi undanþiggja hann greiðsluskyldu og þá einkum og sér í lagi í þeim dæmum sem hv. þm. Svavar Gestsson nefndi hér áðan þar sem um mesta kostnaðarbreytingu hefur verið að ræða. Við þurfum að fá skýringu á því hvernig standi á því að viðkomandi sjúklingur hefur ekki lyfjaskírteini, hvort hann hafi ekki sótt um það eða af hvaða ástæðu honum kynni að hafa verið hafnað. Í þriðja lagi er það sameiginlegt álit landlæknis, heilbrigðisyfirvalda og þeirra tveggja lækna sem skoðuðu málið sérstaklega fyrir Öryrkjabandalag Íslands að ekki eigi að greiða niður úr ríkissjóði róandi lyf og svefnlyf nema í undantekningartilvikum, þ.e. þegar slík lyf eru notuð fyrir fólk sem á við geðræna sjúkdóma að stríða. Þegar ekki er um slíka aðila að ræða sem nýta slík lyf er það álit allra þessara þriggja aðila, landlæknis, heilbrrn. og þeirra tveggja lækna sem skoðuðu málið fyrir Öryrkjabandalagið, að ekki eigi að greiða slík lyf niður úr ríkissjóði.

Virðulegi forseti. Það er mjög merkilegt að heyra það frá ráðherra að hann telji Sjálfsbjörg fara með rangt mál og að þeirra fulltrúar séu --- ég vil nota það orð --- að ljúga því að alþjóð að öryrkjar þurfi að greiða miklu meira fyrir lyf sín núna en fyrir 1. júlí. Ég verð að viðurkenna að ég trúi ekki að það geti staðist að þær tölur sem hv. þm. Svavar Gestsson las upp áðan og koma frá Sjálfsbjörg séu allt saman tóm vitleysa. Það eru mér vonbrigði ef ráðherra trúir ekki því sem þar kemur fram og mjög slæmt ef fólk hefur ekki þær upplýsingar sem það á að hafa til þess að geta fengið leiðréttingu sinna mála. Mér þótti ráðherrann svara þessu bréfi Sjálfsbjargar með mjög einkennilegum hætti. Það kom fram í kvöldfréttum í Ríkisútvarpinu þann 5. nóv. sl., sem ég hef útskrift af, og reyndar líka í máli ráðherrans að líklega væri aðallega um að ræða svefnlyf og róandi lyf. Það mátti skilja hann þannig að þetta fólk þyrfti ekkert á þessum lyfjum að halda. Ég held að það hljóti að vera að þessum lyfjum hafi verið ávísað á viðkomandi sjúklinga vegna þess að þeir hafi þurft á þeim að halda og því ber okkur að taka þátt í kostnaði við þau lyf alveg eins og önnur ef þau eru talin nauðsynleg. Varla getur það verið að hæstv. ráðherra líti svo á að þessir sjúklingar séu upp til hópa fíkniefnaneytendur. Ég skora því á ráðherrann að taka á þessu máli með öðrum hætti en hann hefur gert hingað til, með örlítið mildari orðum og ekki eins miklum ofstopa og komið hefur fram, og endurskoði reglugerðina með tilliti til þess að við sem meira megum okkar hjálpum þeim sem minna mega sín í því að greiða niður lyfjakostnað sinn.

Frú forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Svavari Gestssyni, fyrir að fitja upp á þessu máli vegna þess að það er komið fram í umræðunni og skjalfest af samtökum fatlaðra, Sjálfsbjörg, Landssambandi fatlaðra, að umtalsverðar hækkanir hafa orðið á lyfjakostnaði hjá þeim sem minnst mega sín í þjóðfélaginu. Það höfum við nokkrir sagt á þingi og í umræðu í þjóðfélaginu aftur og aftur en verið andmælt jafnóðum af hæstv. heilbr.- og trmrh. Ég verð að taka undir með síðasta ræðumanni og undrast þá yfirlýsingu hæstv. ráðherra að telja að hér sé rangt með farið. Auðvitað skal ég ekki fullyrða um það heldur. Ég hef ekki farið svo nákvæmlega yfir þessa lista og við þekkjum auðvitað ekki þessa einstaklinga sem hér er vitnað til, en það er nokkuð mikið sagt, og álíta svo að þetta séu ekki réttar upplýsingar. Hæstv. ráðherra nefndi það að einstaklingarnir gætu leitað sér heimildarbóta og það þyrfti að skoða rétt þeirra til lyfjakorta. Nú er það svo að fjöldinn allur af þessu verst stadda fólki hefur þegar nýtt heimildar bætur sínar til fulls til annarra hluta, t.d. vegna húsnæðiskostnaðar og annarra þeirra þátta sem heimildarbæturnar eiga að bæta einstaklingunum upp, og getur þess vegna ekki notað þær til þess að létta á lyfjakosntaði. Og við vitum að þrátt fyrir útgáfu mikils fjölda lyfjakorta, 15 þúsund kort eða svo, hefur miklum fjölda einnig verið hafnað og vafalaust er hér um einhverja einstaklinga að ræða sem þannig er ástatt með. Í listunum frá Sjálfsbjörg sem eru til umræðu eru reyndar í mörgum tilfellum tekin ódýrustu lyfin sem einstaklingar þurfa en vilja kannski nota sér annað en þar um ræðir. Ég nefni sýklalyf sem hér eru tilgreind og hafa hækkað úr 230 kr. í 1.745 en verð á einstökum lyfjum þar eru kannski allt að 10.000 kr. Ég nefni gigtarlyf. Í listanum er tilgreind hækkun úr 230 kr. í 500 kr., gigtarlyf geta kostað 15.000 kr. og blóðþrýstingslyf með álíka upphæðir, úr 500 í 12.000 kr, þannig að hér er ekki einu sinni verið að taka erfiðustu dæmin.  Ég held þess vegna, og tek undir með öðrum sem hér hafa talað, að ráðherra verði að skoða einu sinni enn þessa margumræddu reglugerð, vegna þess að reglurnar verða að vera almennar og vel aðgengilegar þessu fólki. Það er afar erfitt að setja flóknar reglur vegna þess að margir einstaklingar, öryrkjar og fatlaðir, eiga erfitt með að sækja rétt sinn og fara eftir flóknum reglum. Þeir vita oft og tíðum ekki um hann. Það þekki ég frá umfjöllun um almannatryggingalöggjöfina og þess vegna skora ég á ráðherra að gera það sem hann getur til þess að um sé að ræða einfaldari og betri reglur.

Virðulegi forseti. Ég hélt satt að segja að mér væri að misheyrast þegar ég heyrði hæstv. heilbrrh. segja í fréttatíma Ríkisútvarpsins sl. þriðjudagskvöld að þeir, sem væru ekki sáttir við nýju reglugerðina varðandi hækkun lyfja, væru að mylja undir þá sem neyttu vanabindandi lyfja. Ég gat ekki skilið hann öðruvísi. Margt ófaglegt og ófyrirgefanlegt hefur flætt út úr heilbrrn. undanfarið en þetta sló öll önnur met. 

Ég vil bara að leiðrétta strax að þú leggur ekki orð í minn munn.

Hæstv. heilbrrh. fær trúlega orðið hér á eftir, vona ég alla vega, en má ég halda áfram? Hæstv. heilbrrh. sagði blákalt að það væru fyrst og fremst þeir sem eru bundnir ávanalyfjum sem borga nú hærra verð.

Nei, það sagði ég ekki heldur.

Hæstv. heilbrrh. leiðréttir mál mitt hér á eftir ef hann telur þess þörf. Veit hæstv. heilbrrh. ekki betur um sína eigin reglugerðarsmíði eða kallar hann t.d. lyf sem lækna háan blóðþrýsting vanabindandi lyf? Kallar hann almenn þvagræsilyf vanabindandi lyf? Nú gerist hann mjög órólegur. Það er kannski í sambandi við blóðþrýstingslyfin. Veit hann t.d. að þessi tvö lyf hafa hækkað um meira en helming? Veit hann að hægðalyf sem kostaði áður 230 kr. fyrir skjúklinginn kostar nú um 7000 kr? Veit hann að gamalt og hreyfihamlað fólk hleypur ekki út að skokka sem forvarnaraðgerðir við meltingartruflunum? Gerir hæstv. heilbrrh. sér grein fyrir því hvað það kostar foreldra fatlaðra barna að nýta sér heilsugæsluþjónustu og göngudeildarþjónustu eftir þær hækkanir sem nú eru boðaðar? Ég held varla að hann geti gert sér grein fyrir því miðað við það sem hann hefur látið frá sér fara í þessum málum. Ég var satt að segja byrjuð að fyrirgefa hæstv. ráðherra allt ruglið í sambandi við þessa lyfjareglugerð en eftir að ég heyrði orð hans í Ríkisútvarpinu sl. þriðjudagskvöld þá skilst mér að hann ætlar ekki að leiðrétta það sem þarf að leiðrétta í þessari reglugerð. Hæstv. forseti. Ef sparnaður á að nást í heilbrigðismálum þarf að vinna faglega með fólkinu en ekki á móti fólkinu.

Virðulegur forseti. Í sambandi við þetta mál og ummæli ráðherra ætla ég að segja þetta. Hann reynir að verja sig með eftirfarandi atriðum: Í fyrsta lagi með því að hér sé um að ræða róandi lyf, svefnlyf, sem ekki eigi að gefa fólki nema því fólki sem á við geðræn vandamál að stríða.  Í öðru lagi segir hæstv. ráðherra: Öryrkjabandalagið er ekki sammála Sjálfsbjörg. Þetta er rangt, beinlínis rangt. Öryrkjabandalagið og stjórn þess hefur enga samþykkt gert í þessu máli. Hæstv. ráðherra reyndi að bera þetta fyrir sig í útvarpsþætti áðan, að Öryrkjabandalagið hefði í raun og veru hvítþvegið hann í þessu máli. Það er beinlínis fölsun. Í þriðja lagi reynir ráðherrann að slá um sig með því að starfsmenn Laugavegsapóteks hafi orðið að senda frá sér leiðréttingar um þetta mál. Það er rétt að þeir hafa gert það. Hvað kemur fram í þessari leiðréttingu? Sú staðreynd að hlutur sjúklings í lyfjum hefur þrefaldast frá því áður en reglugerðin var sett þar til nú. Úr 9--10% í 24--28%. Þetta kemur fram í leiðréttingunni en ráðherrann hirti ekki um að nefna það heldur sló um sig með þessu til þess að reyna að slá vopnin úr höndum okkar sem erum að gagnrýna hann í þessu máli. Í fjórða lagi liggur það fyrir að samkvæmt niðurstöðum Sjálfsbjargar er hækkunin á lyfjum, öðrum en róandi lyfjum og svefnlyfjum, 504%. Það er útilokað að ætla sér að afgreiða þetta mál með því að hér sé um að ræða ósannindamenn og fíkniefnaneytendur. Það er útilokað að vísa þessu fólki á það að drekka súrmjólk, eins og Alþýðublaðið gerði í sumar. Og það er ótrúleg kokhreysti sem hæstv. heilbrrh. sýnir í þessu máli og hann ætti, með leyfi forseta, að skammast til að biðjast afsökunar á embættisglöpum sínum gagnvart öllu þessu fólki.

Virðulegi forseti. Hann er dálítið sérstakur sá farvegur sem hæstv. heilbrrh. hefur valið til að halda þessari umræðu í um þessar drápsklyfjar sem hann lagði á gamalmenni, öryrkja og ellilífeyrisþega með reglugerðinni sem hann gaf út 1. júlí. sl. Nú fullyrðir hæstv. ráðherra það að lyfjakostnaður þessara hópa sé orðinn minni en hann var fyrir reglugerðarbreytinguna. Allar hafa þessar fullyrðingar verið hraktar. Og um leið og hann segir þetta og er bent á að það séu jú til hópar sem þetta hafi hækkað hjá, þá eru það bara allt saman einhverjir fíkniefnaneytendur sem þannig haga sér og það sé náttúrlega ekki rétt að vera að greiða lyf ofan í slíkt fólk. Það kann að vera alveg rétt, en ráðherrann þarf þá auðvitað að benda á það hvaða fólk það er sem þannig hagar sér. Það er mjög algengt að spastískir öryrkjar þurfi á róandi og vöðvaslakandi lyfjum að halda. Í dæmum Sjálfsbjargar er verið að taka dæmi af slíku fólki. Og ætlar ráðherrann að halda því fram að þarna sé um að ræða einhverja fíkniefnaneytendur? Þetta eru lyf sem þessu fólki eru alveg nauðsynleg. Læknastéttin hlýtur í ljósi þessara ummæla ráðherrans að krefjast þess að fram fari rannsókn á ummælum ráðherrans að það séu læknar í landinu sem í stórkostlega stórum stíl ávísi á lyf handa fíkniefnaneytendum. Ef ráðherrann hefur upplýsingar um slíkt hlýtur hann auðvitað að fara með þær til réttra yfirvalda. Það er ekkert hans prívatmál, ef hann veit um fíkniefnaneytendur í þessu landi, þá er það ekkert prívatmál hans. Hann á auðvitað að koma því til lögregluyfirvalda og láta fara fram rannsókn. Virðulegur forseti. Það eru aðrir en öryrkjar sem ráðherra þarf að hafa áhyggjur af að kunni að nota vímuefni.

Virðulegur forseti. Mig langar, að gefnu tilefni, að fá að vitna til orða hæstv. heilbrrh. frá því í kvöldfréttum. En þar segir hann orðrétt, með leyfi forseta: ,,Það er t.d. alveg ljóst að þeir sem eru háðir vanabindandi efnum og neyta mikils magns af þeim þurfa að borga verulegar fjárhæðir fyrir, enda er það líka umhugsunarvert bæði fyrir heilbrigðisyfirvöld og almenning hvort ríkisvaldið á að afhenda ókeypis ávanabindandi fíkniefni sem notuð eru í miklum mæli.`` Þarna er verið að segja það beint að þeir sjúklingar, sem þarna er um að ræða, þessir tíu, sem verið er að ræða um í þessari frétt, séu að nota vanabindandi efni. Ég get ekki séð annað af því sem þarna kemur fram en að ráðherra telji að það sé alger óþarfi að þeir noti þessi lyf. Þetta eru mjög alvarlegar ásakanir af hendi ráðherra. Þetta fannst mér verða að koma fram við þessa umræðu, virðulegur forseti.

Virðulegur forseti. Það er auðvitað oft erfitt að draga mörkin og með ávanabindandi lyf held ég að neyslan ráði því hvort menn nefna þau ávanabindandi lyf eða fíkniefni. Alkóhól er uppistaða í mörgum lyfjum. Hins vegar vita það allir að það er ávanabindandi efni og þegar fíkn manna í alkóhól gengur úr hófi fram held ég að flestir verði sammála um að kalla það fíkniefni. Sérstaklega er varað við að gefa sjúklingum ákveðin róandi lyf til langframa vegna þess að þau eru ávanabindandi. Þegar neysla einstaklings á slíkum lyfjum er farin að skipta þúsundum taflna á ári má spyrja sig að því hvort það sé eðlilegt og æskilegt að slíkt sé greitt niður af ríkisvaldinu. Ég er hér með bréf í höndunum frá landlækni út af nákvæmlega slíku tilviki þar sem hann leggur til að lyfjakort sé ekki gefið út. Og án þess að mér eða okkur í heilbrrn. hafi gefist tími til að skoða einstök dæmi sem hér eru tilfærð þá er það einfaldlega staðreynd að þarna er um að ræða verulega mikla neyslu á róandi lyfjum og svefnlyfjum. Við verðum hins vegar að fá upp gefið hjá Sjálfsbjörg hvaða einstaklingar þetta eru til að geta skoðað málið betur og það verður gert. Það er líka staðreynd að þær upplýsingar sem hafa verið gefnar hér, m.a. upplýsingar um verð í þessum dæmum, eru ekki réttar. Það er ekki eftir mér að hafa í þeim efnum, það er eftir starfsmönnum heilbrrn., sem hafa farið yfir þetta og vita glöggt um þetta. Menn verða bara að taka því ef niðurstaðan er sú að rangar verðupplýsingar séu færðar inn í þessi dæmi þá er það svo og menn geta ekkert barið höfðinu við steininn með að neita því. Þá er það líka rangt að það hafi hér verið skjalfest að mikil hækkun hafi orðið á lyfjakostnaði öryrkja, í þessu bréfi Sjálfsbjargar. Ég gæti tilfært miklu fleiri dæmi en þau tíu sem þarna er um að ræða þar sem lyfjakostnaður öryrkja hefur stórlega lækkað og niðurstaða úr athuguninni sem Öryrkjabandalagið lét framkvæma var nákvæmlega þessi. Ég var að ræða við þá núna rétt áðan. Þeir segjast efast um að ef breytt yrði til baka til fyrra horfs mundi útkoman úr því vera til góðs fyrir öryrkja. En auðvitað eru dæmi um að öryrkjar borgi meira, sérstaklega ef um er að ræða neyslu á róandi lyfjum, deyfilyfjum, svefnlyfjum og hægðalyfjum. En það eru líka mörg dæmi þess að öryrkjar greiði minna fyrir lyfin sín en þeir gerðu. Niðurstaða þeirra tveggja lækna, sem skoðuðu málið fyrir Öryrkjabandalagið, var sú að þeir eru ekki sammála þeirri niðurstöðu Sjálfsbjargar að þessi breyting hafi hækkað lyfjakostnað öryrkja eins og kemur fram í ályktun frá landsþingi Sjálfsbjargar. Þeir eru ekki sammála. Auðvitað hefur Öryrkjabandalagið ekki gert neina ályktun í því efni, það er alveg rétt. En þeir sem framkvæmdu þessa athugun fyrir Öryrkjabandalagið komust að þessari niðurstöðu og ég reikna fastlega með því að Öryrkjabandalagið fari ekki að álykta þvert gegn niðurstöðu þeirra sérfræðinga sem könnuðu málin fyrir það. Auðvitað er sparnaður að nást, það er alveg rétt. Við erum búin að fá bráðabirgðatölur fyrir októbermánuð. Hann skilar meiru til kostnaðarlækkunar fyrir Tryggingastofnun ríkisins heldur en septembermánuður gerði. Þannig að við erum nú á fjórum mánuðum búin að ná álíka miklum árangri til sparnaðar í lyfjakostnaði og menn gerðu áætlun um að ná á heilu ári, á tólf mánaða tímabili. Ég ítreka það að auðvitað geta menn fundið einstök dæmi um að lyfjakostnaður hafi hækkað frá því sem áður var en menn geta líka tínt til dæmi um hið gagnstæða. Og ég ítreka það sem ég hef áður sagt úr þessum ræðustól að það er ekkert sem bendir til þess þegar á heildina er litið að lyfjakostnaður aldraðra, lyfjakostnaður öryrkja, lyfjakostnaður barnafólks og lyfjakostnaður þeirra, sem eiga við langvarandi sjúkdóma að stríða, hafi hækkað.

Frú forseti. Það er aðeins út af því að hæstv. ráðherra segir að það hafi ekkert komið fram skjalfest um að lyfjakostnaður öryrkja hafi hækkað. Auðvitað hefur það komið skjalfest fram. Það hefur komið skjalfest frá Sjálfsbjörg, Landssambandi fatlaðra, skráð af formanni landssambandsins, Jóhanni Pétri Sveinssyni, og hæstv. ráðherra er þá að væna hann um að þetta sé allt rangt sem þar er sett fram. Auðvitað kann að vera að ekki séu allar tölur nákvæmlega réttar, ég ætla ekki að rengja ráðherra um það að einhverjar verðupphæðir hér séu ekki nákvæmar, ég skal ekki rengja hann um það heldur. En að það geti verið svo ónákvæmt að það fari úr 2.000 kr. í 20.000 kr. því trúi ég alls ekki. Og þó ráðherra kunni að finna einhverja einstaklinga sem lyfjakostnaður kann að hafa lækkað hjá, þá segir það heldur ekkert um að þetta sé réttlætanlegt því þetta kemur verulega og alvarlega illa við þá sem verða fyrir þessum miklu hækkunum. Fullyrðing hæstv. ráðherra, sem hefur komið fram í þingsölum áður, að meðaltalshækkun hafi verið 190 kr. eða svo á lyfseðil --- slík meðaltalstala segir auðvitað ekki nokkurn skapaðan hlut fyrir þá sem þurfa að greiða stórhækkað lyfjaverð og minnir mig á sögu sem ég heyrði einu sinni af manni sem var kalt á fótunum og sagði þá sögu að meðaltalsupplýsingum mætti líkja við það að ef maður væri með aðra löppina í ísköldu vatni og hina í sjóðandi vatni þá ætti manni að líða að meðaltali vel. Svona eru nú þessar meðaltalstölur.