Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) Svo sem sjá má af nál. á þskj. 631 og þskj. 641, hefir allshn. ekki orðið á einu máli um þetta mál. Leggur meiri hl. til, að frv. verði samþ., en minni hl. að það verði felt. Jeg geri nú ekki ráð fyrir langri framsögu, þar sem nú er orðið mjög áliðið, og vildi jeg helst, að umr. lyki um þetta mál í nótt. Frv. gerir ráð fyrir, að skipuð verði þriggja manna n. til þess að aðstoða ríkisstj., þm., þingnefndir og mþn. við samningu lagafrv., samræmd laga og annan undirbúning löggjafarmála. Ennfremur skal laganefnd gefa út safn af gildandi lögum landsins í handhægri útgáfu með nákvæmum efnisskrám. Skal þetta gert á mest 10 ára fresti. Kostnaður við nefndarstörf og útgáfu lagasafns skal greiðast úr ríkissjóði, en hinsvegar skulu tekjur allar af sölu lagasafnsins renna í ríkissjóð. - Það, sem nú olli ágreiningi í n., var það, að minni hl. áleit slíka nefnd óþarfa; yrði hún til kostnaðar eins, en einskis gagns, hvorki til þess að vanda undirbúning mála nje til þess að flýta afgreiðslu þeirra. Á þetta vildi meiri hl. ekki fallast. Reynsla síðustu ára hefir fært okkur ljóslega heim sanninn um það, að málatilbúningur allur og reyndar löggjafarstarfsemi yfir höfuð, hefir verið mjög ófullkomin, einkum að því er snertir form og samræmi. Nú ber því ekki að neita, að n. þessi myndi hafa nokkurn kostnað í för með sjer fyrir ríkissjóð, en meiri hl. lítur eindregið svo á, að sá kostn. sje hverfandi lítill í samanburði við það gagn, sem af henni myndi leiða. Jeg hefi ekki aflað mjer nákvæmra upplýsinga um það, hvað hver dagur þingsins kostar, en jeg ætla, að það láti nærri tveim þús. króna. Hinsvegar fer kostnaður við n. aldrei fram úr því, sem svarar einu þús. kr. til hvers nefndarmanna, auk nokkurs annars kostnaðar við nefndarstörf. Að vísu er þóknun nm. hreint samningsatriði, og vel má vera, að þeir fái ekki svo mikla þóknun sem jeg gat til, enda eru störf þeirra mjög misjöfn; sjerstaklega yrðu þeir dýrari en endranær um það leyti, sem útgáfa lagasafnsins stæði yfir. Annars held jeg lítt tiltækilegt að slá nokkru föstu um laun nefndarmanna. En hitt er ljóst, að slík n. verður að vera launuð og hlýtur að hafa nokkurn kostnað í för með sjer, en ef nokkur árangur verður af störfum n., þá fæst sá kostnaður margfaldlega greiddur. Þingstörfin myndu verða stórum umfangsminni og þingið þar af leiðandi styttra. Af þessu leiðir beinan fjárhagslegan sparnað. Hinsvegar myndi n. vinna að auknu samræmi í löggjafarstarfsemi og lagasetningu. Væri þar um stórmikinn óbeinan sparnað að ræða. Að n. kasti rýrð á þingið með þessari starfsemi, það get jeg ekki sjeð, að nái nokkurri átt. Hinsvegar er varla hægt að ætlast til þess, að einstakir þm. sjeu færir um að klæða góða hugsun í þann lagabúning, sem bestur má vera. Jeg þykist engri rýrð kasta á þm., þótt jeg segi þetta. Efni laga og ytra form er sitt hvað, og menn geta haft mikið vit á löggjafarmálum, þótt þeir hafi ekki lögfræðilega formþekkingu til að bera í nægilega ríkum mæli. Reyndar veit jeg, að andmælendur málsins leggja aðaláhersluna á kostnaðarhliðina. En menn verða að líta á það, að tímarnir eru breytilegir, og menn verða að haga sjer eftir því, hvað best á við á hverjum tíma. Fyrir 20 árum var löggjafarstarfsemi vor stórum óbrotnari en nú. En eins og þeim málum er nú háttað, þá er meiri hl. sannfærður um, að n. gæti unnið stórþarflegt verk, bæði til aðstoðar löggjafarvaldinu við samning og setning laga, og eigi síður við útgáfu lagasafns þess, sem um ræðir í 3. gr. frv. Eins og nú standa sakir, eru lög okkar ekki tiltæk almenningi; þau eru öll á tvístringi, svo að jafnvel lögfróðir menn eru oft í vafa um, hvar sje að leita einstakra lagastaða. Meiri hl. leggur mikla áherslu á útgáfu þessarar lögbókar á vissu og hæfilegu árabili. Mjer hefir verið tjáð, að núgildandi lög væru til í handriti hjá Einari prófessor Amórssyni. En slíkt kemur að engu haldi, úr því það er ekki gefið út. Að svo er, stafar af því, að einstaklingar vilja ekki ráðast í að taka að sjer útgáfuna, vegna þess að það er álitið lítt gróðavænlegt fyrirtæki. Þá er ekki önnur leið fyrir höndum en að ríkið gefi lögin út á sinn kostnað. Enda verður það að teljast skylda ríkisins að gefa öllum landslýð kost á að vita, hvað lög eru á hverjum tíma, og gefa honum aðgang að þeim á einum og sama stað, í handhægri og skipulegri útgáfu. Nú má ekki búast við mörgum kaupendum að slíku lagasafni, því það myndi verða minna keypt en t. d. sögubækur. Það má því gera ráð fyrir, að útgáfa lagasafnsins beri sig ekki fjárhagslega, en jeg tel ekki í þann kostnað horfandi, þegar litið er á þá þörf, sem hjer er fyrir hendi. Jeg hefi heyrt roskna lögfræðinga kvarta yfir þeim miklu örðugleikum, sem væru á því að vita, hvað lög væru í landinu. En hvað er þá um alþýðuna? Jeg vænti þess nú, að d. sýni fullan skilning á þessu máli og greiði því atkv. í því trausti mun jeg ekki hafa mál mitt lengra að sinni.

Magnús Guðmundsson Jeg hefi hjer flutt brtt. á þskj. 657 í þá átt, sem jeg gat um við 2. umr., um að póstafgreiðslumannastöður skuli ekki lagðar niður fyr en jafnótt og þær losna. En þó hefi jeg bætt við þeirri undantekningu, að ráðh. sje þetta heimilt, ef sameiningunni er samfara sjerstakur sparnaður fyrir ríkissjóðinn. Jeg sje ekki ástæðu til að segja fleira um þetta mál að svo stöddu, af því að jeg talaði rækilega um það við 1. umr., en vil mjög gjarnan heyra undirtektir hv.þm. V.-Húnv. Hann hafði góð orð um það við 2. umr., að hann mundi fáanlegur til samvinnu við mig til umbóta á frv.

Jón Auðunn Jónsson Jeg á hjer brtt. á þskj. 662, sem er í samræmi við það, sem jeg og aðrir nm. í samgmn. höfum talið sjálfsagt, nefnil. að þess væri krafist af þeim mönnum, sem eiga að hafa forstöðu þessara stofnana á hendi, að þeir hafi þekkingu á starfinu. Það er mjög óviðeigandi, og enda fágætt að jeg hygg, að þeir, sem eiga að segja öðrum fyrir um störf, hafi hvorki þekkingu á nje æfingu í starfinu. Jeg vona, að jeg þurfi ekki að mæla með þessu frekar og hv.þdm.samþ. þessa brtt.

Frsm. meiri hl. (Hannes Jónsson) Jeg get sagt það út af brtt.hv. 1. þm. Skagf., að jeg er í öllum aðalatriðum samþ. henni. Þetta er það sama og fyrir n. hefir vakað, og jeg geri ráð fyrir, að í framkvæmdinni verði þetta svipað og ætlast er til með till. Nú er komið að þinglokum og vil jeg því ekki tefja málið með því að fara að breyta frv. Miklu fremur vil jeg greiða fyrir frv. eins og unt er. Brtt. hv.þm.N.-Ísf. tel jeg alveg óþarfa. Jeg held, að hv.þm. hljóti að minnast þess, að á fundi samgmn., sem landssímastjóri var mættur á, kom þetta til tals í sambandi við fregnir um veitingu Borðeyrarstöðvarinnar, og hann lagði ekki mikið upp úr því. Eins og jeg hefi áður tekið fram, þá er vart hægt að fá fullkomna þekkingu á þessum málum, nema því aðeins að hafa starfað eitthvað við þau, en jeg geri ekki svo mikið úr þessu skilyrði um tveggja ára starfstíma. Og jeg hygg líka - eins og jeg tók fram -, að ef landssímastjóri væri kvaddur til um þetta atriði, þá myndi hann ekki leggja svo mikið upp úr því. Þetta veit hv.þm.N.-Ísf. ósköp vel. Þessa brtt. álít jeg því óþarfa, og tel þaðan af síður ástæðu til að samþ. hana en hina brtt. En um það atriði hefi jeg átt tal við hv. 1. þm. Skagf. og við komum okkur saman um það, hvað heppilegast er í þessu efni. Og jeg hefi álitið, að frv. með sinni grg. fæli í sjer nákvæmlega sömu stefnu sem hann vill setja inn í frv. En það, sem okkur greinir aðallega á um, er það, að jeg treysti hæstv. stj. til að framkvæma þetta, en hann treystir henni ekki til að framkvæma það á þennan hátt. Hver hefir sínar ástæður fyrir þessari skoðun á stj., og hann verður auðvitað að bera vantraust til hennar, úr því að hann er í andstöðu við hana.

Magnús Guðmundsson Jeg hjó eftir því, áð hv.frsm. meiri hl. er í rauninni sammála þessum brtt., en hann leggur samt á móti því, að þær verði samþ. Og það er af ótta við það, að frv. nái ekki fram að ganga. Jeg get nú ekki sjeð, að það sje nokkur hætta með þetta frv. Stjórnarflokkarnir báðir hafa svo góðan meiri hl. í hv.Ed., að þeir geta sannarlega tekið það á dagskrá hvenær sem þeir vilja, og þarf því afgr. ekki að taka nema örskamman tíma. Jeg lofa hv.frsm. því, að jeg skal gera mitt til þess, að engar umr. verði um málið í Ed. Mjer finst það sannast að segja vera það minsta, sem meiri hl. getur gert fyrir minni hl., að lofa að orða frv. eins og þeir segja, að þeir skilji þau og vilji að þau sjeu. Það er þá orðið lítið tillit tekið til minni hl., ef ekki má einusinni fara svo langt að breyta orðalagi þar, sem samræmi er í skoðunum. Hv. þm. sagði, að hann mundi vilja framkvæma þetta eins og mín till. segir til. Jeg væri nú ánægður með þetta, ef hann ætti að framkvæma það, en það er nú einu sinni ekki. Og sá hæstv. ráðh., sem á að framkvæma það, er ekki viðstaddur og getur ekki látið uppi álit sitt um það. En orðalag 7. gr. er ekki í samræmi við þessa skoðun hv.þm. Og mjer finst það vera það eðlilega að orða lagaákvæði eins og maður vill láta framkvæma þau, en ekki gefa skýringar í framsögu eða nál. og láta svo standa annað í lögunum. Það finst mjer sleifarlag í löggjöfinni. Og mjer finst það meinsemi hjá hv. meiri hl., ef hann vill ekki laga þetta atriði, úr því að hann þó er sammála um það.

Jón Auðunn Jónsson Það er algerlega rangt hjá hv.frsm. meiri hl., að landssímastjóri hafi viðhaft þessi ummæli sín út af veitingu stöðvarinnar á Borðeyri. Hann benti á, að það væri óhugsandi að ganga framhjá starfsmönnum ríkisins, sem unnið hefðu að starfinu í mörg ár, en taka menn frá prófborðinu. Hitt tók hann sem dæmi, að heyrst hefði, að nú ætti að veita slíka stöðu manni, sem ekkert próf hefði. Hv. frsm. komst þannig að orði, að það sje varla hægt að fá fullkomna þekkingu á þessu sviði nema hafa starfað að því mörg ár. En samt vill hann ekki, að það sje tekið fram í 1., að menn skuli hafa starfað 2 ár áður en þeir fái stöðu. Hann komst þó ekki hjá því að játa, að þeir, sem lengst hafa starfað við ritsímann og talsímann, ættu að njóta þess og hafa hærri laun en hinir, sem stutt hafa starfað eða ekkert. Það er óskiljanlegt, ef hann ætlar að láta kúgast til þess að vera á móti sínu eigin áliti. Því að jafnvel þó að hann sje sammála brtt. okkar, neitar hann að greiða þeim atkvæði.  Jeg læt þetta nægja sem ábendingu um það, að ekki sjeu skipaðir í stöður þessar óvaningar eða verra en það. Það er svo um flesta símritara, sem koma frá prófborði, að þeir geta mjög illa tekið á móti skeytum. Og vanalega er talið, að það þurfi tveggja ára æfingu til þess að geta sent skeyti svo að vel sje læsilegt. Það liggur óneitanlega grunur á um það, að hjer sje eitthvað gruggugt á bak við, þegar menn geta ekki samþ. jafnsjálfsagða till. og þessa. Mjer þætti gaman að sjá, hverjir það verða, sem neita jafnsjálfsagðri kröfu, sem starfsfólk símans hlýtur að hafa í þessu efni.

Frsm. meiri hl. (Hannes Jónsson) Það þýðir nú ekki að þreyta kapp um þetta mál lengi. Jeg veit það a. m. k., að hv. 1. þm. Skagf. hefir skilið afstöðu mína til þessa máls, skilið það, að jeg þori ekki að ganga inn á breyt., þó að jeg teldi þær vera til þess að gera enn ljósara það, sem fyrir stj. vekti, og það er einmitt vegna þess, að frv. næði þá ekki fram að ganga. Það kemur svo þráfaldlega fyrir, að allumsvifamiklar umr. spinnast um þau mál, sem flýta þarf sem mest í gegn. Jeg veit, að hv. 1. þm. Skagf. hefir viljað gera það, sem hann gæti, til að flýta fyrir málinu, en það er engan veginn víst, að það takist. Það er altaf hægt að finna eitthvað og eitthvað til þess að teygja tímann. En jeg fyrir mitt leyti vil segja, að jeg geri það, sem unt er, til þess að þinglausnir dragist ekki fram yfir hátíð. Og þegar ekki er um meira að ræða en þetta er frá mínu sjónarmiði, þá tel jeg ekki vert að gera þessa breyt. Það var hjá hv.þm.N.-Ísf. alt ósatt, sem jeg hafði farið með. En jeg held, að hann hafi ekki fært neinar sönnur á sitt mál. Hann virtist mest halda því fram, að menn geti aldrei undir neinum kringumstæðum tekið þessi störf, nema því aðeins, að þeir hafi unnið að þeim í tvö ár minst. Jeg veit ekki betur en póstmeistarastarfið á Akureyri sje rekið af manni, sem ekki var búinn að starfa svo lengi, þegar hann tók við starfinu á eigin ábyrgð. Annars er dálítið gaman að benda á eitt í þessu efni. Það er talað um, hve yfirgripsmikið þetta starf sje á Akureyri og Ísafirði, þar sem ekki eru sameinuð störfin. Á Siglufirði eru þau heldur ekki sameinuð. Og hv.þm.N.-Ísf. var við 2. umr. málsins að sýna fram á með tölum, hve hjer væri um mikla peningaábyrgð að ræða á hinum stöðunum. En honum láðist óvart að geta þess, að á Siglufirði - þar sem sameining hefir átt sjer stað - er eins mikil umsetning á pósti eins og á Ísafirði, og nærri eins mikil og á Akureyri. En svo að jeg víki að hinu tveggja ára starfstímabili, vil jeg endurtaka það, að sjerstaka áherslu lagði landssímastjóri ekki á þetta atriði. Og jeg vil ennfremur benda á það, að aðalpóstmeistari þóttist mjög lítið þurfa um þetta að segja. Og honum fanst fjarstæða, að þessi maður hefði sjerþekkingu á símamálum, þar sem hann hlyti að hafa símritara. Póstmeistari heldur yfirleitt fram, að starf þessa forstjóra muni aðallega vera fyrir nóstafgreiðsluna 

Magnús Guðmundsson Það kemur nú fram hjá hv.frsm. meiri hl., að hann þorir ekki að treysta því, að þetta mál gangi í gegn, ef breyt. verður gerð hjer. Það er náttúrlega ekki til neins að karpa um þetta lengi. En jeg sje ekki ástæðu til, þrátt fyrir þessa andstöðu hans, að taka till. aftur, en lofa þá meiri hl. að drepa hana, ef hann vill. En það hefir þó hafst upp úr umr., að lýst var yfir af hv.frsm., að hann sje samþ.till. Það eina, sem vantar, er það, að þetta verði framkvæmt eins og gert er ráð fyrir í till. Við það verður víst að sitja, þegar meiri hl. vill ekki einusinni sýna þá sanngirni að orða skýrt þá hugsun, sem hann viðurkennir, að liggi til grundvallar.

Ásgeir Ásgeirsson Jeg vildi taka undir með hv.frsm. meiri hluta um það, að það sje rjett að framkvæma þær heimildir, sem í l. felast, á þann hátt, sem greinir í till.hv. 1. þm. Skagf. Og jeg get fallist á þá till., ef bætt verður aftan við hana þessum orðum: „og þegar af því leiða veruleg þægindi fyrir hjeraðsbúa“. Það eru aðallega tvær ástæður, sem eiga að vera því valdandi, að stöður sjeu sameinaðar, jafnvel þó að önnur sje ekki laus. önnur er sparnaður ríkissjóðs, hin er þægindi viðskiftamanna. Mjer er t. d. kunnugt dæmi þess, að í sveit er sími og póstafgreiðsla sitt á hvorum stað, en gætu verið í einum stað. Þar væri mikil nauðsyn á sameining áður en annar starfsmaðurinn lætur af starfi. Það veldur miklum þægindum fyrir almenning, að þurfa ekki, þegar langt er á milli stöðva, að fara nema í einn stað, geta komið símaávísunum að, og fleira slíkt mætti telja. Hinsvegar tel jeg ekki veruleg óþægindi fyrir viðskiftamenn, þó að þeir þurfi að koma í tvö hús í sama þorpi. Ef þessi viðaukatill. mín yrði samþ. við till.hv. 1. þm. Skagf., þá mun jeg greiða atkv. með till. í því trausti, að það gangi eftir, sem hv.þm. sagði, að engin töf verði á málinu í hv.Ed. Það eru enn eftir tveir dagar af þingstörfum, og annað eins kraftaverk hefir verið gert eins og að koma fram frv. með ekki mikilvægari breyt. en það, að allir aðilar telja hana enga efnisbreyt.

Jón Auðunn Jónsson Hv. frsm. gat um afstöðu aðalpóstmeistara til þessa máls. Það er alveg rjett, að hann heldur því fram, að póststarfið sje aðalstarfið, en þá ætlast hann að sjálfsögðu til þess, að hann taki sjer til aðstoðar æfðan og vanan símritara. En þar með er vissulega fallinn burt allur sá sparnaður, sem þetta frv. er talið bygt á. Þá eru komnir tveir hátt launaðir menn. Símritarar hafa sem sje lítið lægri laun en stöðvarstjórar, því að þeir hafa ekki ókeypis húsnæði. En jeg hygg, að n. hafi ekki viljað fallast á þessa skoðun aðalpóstmeistara, vegna þess að þá fæst enginn sparnaður, ekki einusinni á pappírnum. Hv. þm. sagði, að stöðvarstjórinn á Akureyri hafi starfað lítið að þeim málum, sem hann veitir forstöðu, áður en honum var veitt. En hann var búinn að vera a. m. k. 12 ár símritari áður.  Hv. þm. mintist á, að á Siglufirði væri meiri umsetning á pósti en á Ísafirði. En það er ekki ábyrgðin ein, sem jeg talaði um; það er starfið. Hvað liggja margar aukastöðvar undir Siglufjörð? Ekki ein einasta brjefhirðing, og jeg held ekki neinn aukapóstur. Á Ísafirði eru 20 brjefhirðingar og 14–16 aukapóstar. Og þess vegna er á pósthúsinu á Ísafirði margfalt meira starf en á Siglufirði. Sundurgreining brjefa á Siglufirði er nálega engin, því að það er enginn póstur sendur til Siglufjarðar nema sá, sem á að fara þangað í þorpið. En á Ísafirði er sendur landpóstur til Norðurlands og aukapóstar bæði um norður- og vestursýsluna. Þetta er því alls ekki sambærilegt starf. Jeg gat þess, að það mætti fremur sameina störfin á Siglufirði og Borðeyri. En á Ísafirði, Akureyri, Vestmannaeyjum og Seyðisfirði mun vera erfitt að koma á þessari sameiningu - eða allsendis ómögulegt, ef sparnaður á að verða, nema því aðeins, að það verði til óhagræðis fyrir viðskiftin.

Forseti (BSv): Mjer hefir borist skrifleg vatill. við brtt. 657, svo hljóðandi: „Aftan við brtt. bætist: og þegar af því leiðir veruleg þægindi fyrir viðskiftamennina“. Til þess að till. þessi megi koma til umr. og atkv. verður að leita afbrigða frá þingsköpum.

Magnús Guðmundsson Jeg er mjög þakklátur hv.þm. V.-Ísf. fyrir hans undirtektir undir mína brtt. Og jeg skal lýsa yfir því, að jeg mun mjög fús greiða atkv. með hans till. Ástæðan til, að jeg tók ekki þetta atriði með, var sú, að jeg veit, að mjög óvíða í sveitum eru I. og II. fl. stöðvar, og þess vegna kæmi þetta óvíða fyrir. En jeg get alveg eins verið með till., þó mjer sýnist hún ekki hafa sjerstaklega mikla þýðingu út af fyrir sig. Jeg vil undirstrika það, sem hv.þm. sagði, að í kauptúnum geti ekki verulegir örðugleikar talist á því, þótt símstöð og póststofa sjeu ekki í sama húsi. Jeg vona, að úr því að svona góður liðsmaður bættist í hópinn, verði brtt.samþ. Og jeg skal gera það, sem í mínu valdi stendur, til þess að ekki verði talað um málið úr hófi fram í hv.Ed. 

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) Þessi breyt. á kosningalögunum, sem hjer er á ferðinni, er alls ekki nýr gestur. Á undanfarandi þingum hefir því verið hreyft, að kjördagur sá, sem nú er, sje að ýmsu leyti óheppilegur fyrir sveitirnar, sjerstaklega af því, að á þeim tíma ársins er allra veðra von. Því hefir verið hreyft víða um landið, að æskilegt væri, að kjördagurinn yrði færður til þess tíma, þegar minni hætta er á farartálma frá náttúrunnar hálfu, og það verður víst ekki um það deilt, að um veturnætur er kominn sá tími, þegar búast má við, að tíðin fari að verða erfiðari til kjörfundasóknar heldur en á þeim tíma, sem gert er ráð fyrir hjer í frv. Þetta er sjerstaklega tilfinnanlegt í sveitunum síðan ákvæðin um heimakosningar voru afnumin, því að með því að afnema þær var öllu því fólki, sem ekki hefir fulla heilsu, meinað að neyta kosningarrjettar nema í blíðu veðri. Hinsvegar ber því ekki að neita, að þetta hefir mætt mikilli andstöðu í kaupstöðunum, og er auðvitað sjálfsagt að líta á þau rök, sem þar eru borin fram til andmæla. Þau eru þá aðallega það, að á þeim tíma, sem gert er ráð fyrir í frv., að kosningar fari fram, þá sjeu margir af kaupstaðabúum farnir burt frá heimilum sínum til atvinnuleitar, og er ekki hægt að neita, að það sje rjett. Töluverður hluti íbúanna er þá venjulega farinn að heiman; en þá ber þess að gæta, að kosningalögin gera þessum mönnum mjög hægt um að kjósa, þó að þeir sjeu utan heimilis. Það er heimilað, að slíkir menn greiði atkv. hvar sem þeir eru staddir, hjá bæjarfógeta. sýslumanni, hreppstjóra eða um borð í skipi. Þar hafa lögin tekið fult tillit til kringumstæðnanna; en aftur á móti eru nú afnumin ákvæðin um heimakosningar, og er þá ekki slíku til að dreifa fyrir það fólk í sveitum, sem ekki er hraust og verður að sækja kjörfund jafnlangan veg eða lengri en þessir kaupstaðabúar verða að fara til hreppstjórans. Jeg skal þó játa, að þessi breyt. muni auka erfiði fyrir eitthvað af kaupstaðabúum, en hinsvegar tel jeg það misrjetti, sem þeir þannigverða fyrir, áreiðanlega vera miklu minna en það, sem sveitirnar eiga nú alment við að búa. Ef þetta fólk er í atvinnuleit, þá mun í fáum tilfellum vera lengra fyrir það að fara til hreppstjórans heldur en sveitafólkið verður að fara á kjörfundinn, og ef það er í kaupstað, sem er það algengasta, þá á það jafnvel miklu hægra með að neyta kosningarrjettar síns en sveitafólkið, því að þá getur það notað hvaða dag sem er. Það er að vísu rjett, að þetta hefir í för með sjer einn ókost fyrir kaupstaðina, og hann er sá, að þá verður erfiðara að smala mönnum á kjörstað; en jeg get ekki sjeð, að með því skapist neitt misrjetti, því að sömu erfiðleikarnir eru á þessu fyrir sveitirnar. Jeg get heldur ekki sjeð, að með þessu sje framið neitt ranglæti gagnvart kjósendunum, því að ef þeir hafa á annað borð áhuga á að kjósa, þá standa þeir ekki ver að vígi heldur en margir aðrir, þótt þeir sjeu utan heimilis. Þá skal jeg víkja nokkru nánar að því, hversu knýjandi ástæður valda því, að nú verður að færa kjördaginn. Jeg hefi drepið á það áður, að það verður ekki um það deilt, að fyrsta vetrardag getur verið allra veðra von, en það skiftir þó mestu máli, að á þeim tíma árs er dagur orðinn mjög stuttur. Þó að hægt sje að segja, að illviðri geti verið 1. júlí, þá eru það aldrei hörkufrost eða stórhríðar. Það getur verið rigning, en tæplega snjóveður, og jeg man eftir því, að stórrigning hefir stundum verið 1. júlí, en þó mun það vera fremur sjaldgæft. En þá ber þess að gæta, að þá er dagur langur, bjart næstum nótt sem dag, og er þá ólíkt hægra að komast leiðar sinnar og hægt að nota seinni part dags til þess að sækja kjörfund. Það verður ekki um það deilt, að erfiðleikarnir á að hafa fyrsta vetrardag sem kjördag gera vart við sig um alt land, en þó sjerstaklega á Norðurlandi og Norð-Austurlandi, en sennilega minna á Vestur- og Suðurlandi. Jeg held að jeg þurfi ekki að eyða mörgum orðum að því að sýna fram á, að illviðrahættan getur verið alstaðar. Til merkis um, að svo sje, get jeg bent á það, að fulltrúar úr öllum landshlutum standa að þessari færslu kjördagsins. Jeg er sjálfur víða kunnugur og veit því, að fyrsta vetrardag getur verið allra veðra von; en þó að jeg sje fremur ókunnugur á Vesturlandi, þá tel jeg víst, að megi leiða rök að því, að þar hafi einnig stundum verið stórhríð fyrsta vetrardag. Að vísu eru til undantekningar, en yfirleitt má telja það víst, að færsla kjördagsins verði til hins mesta hagræðis fyrir sveitirnar. Það verða aðeins kaupstaðirnir, sem ekki hafa hag af því, og sumir ef til vill dálítið aukna erfiðleika. Mjer virðist öll rök hníga að því, að þó jeg verði að kannast við, að eitthvað verði lakari aðstaða kjósendanna í kaupstöðum, þá verður því ekki á móti mælt, að miklu fleiri kjósendur fá þá betri aðstöðu. Ef hjer er um misrjetti að ræða með þessu frv., þá hefir þó verið ennþá meira misrjetti áður, og ef misrjetti verður að eiga sjer stað í framtíðinni, þá er sjálfsagt að taka þann kostinn, sem minst misrjetti hefir í för með sjer. Þess vegna varð niðurstaðan hjá okkur í meiri hl. allshn. að leggja til, að frv. yrði samþ. Jeg geri nú ráð fyrir. að minni hl. færi rök fyrir sínu máli, því að hann er á móti frv. og leggur til, að það verði felt, og læt jeg það þá ráðast, hvort jeg hefi frekari ástæðu til andmæla eða ekki. Minni hl. ber hjer fram brtt. á þskj. 635, sem jeg geri ráð fyrir, að eigi að vera miðlunartill.; en frá mínu sjónarmiði miðla þær litlu og er vansjeð, hvort þær nái þeim tilgangi að koma í veg fyrir það misrjetti, sem minni hl. telur kaupstaðina verða fyrir. Þó að till. minni hl. verði samþ., þá koma þær að litlu gagni, því að það er áreiðanlegt, að þeir menn, sem eru farnir að heiman 1. júlí, verða fæstir komnir heim aftur 9.–10. sept. Auk þess eru mikil vankvæði á að framfylgja þessum brtt., því að þar er svo ákveðið, að kjördagarnir skuli vera tveir, og þó jeg vilji ekki segja, að það sje óframkvæmanlegt, þá er það áreiðanlega miklum erfiðleikum bundið. Ef þessi aðferð verður einhverntíma tekin upp, þá verður áreiðanlega að gera fleiri og miklu víðtækari ráðstafanir heldur en brtt. minni hl. gerir ráð fyrir, ef það ætti að verða trygt, að þetta kæmi ekki að sök. Jeg skal taka það fram, að meiri hl. hefir ekki sjerstaklega borið sig saman um þessa brtt., en jeg fyrir mitt leyti sje mjer ekki fært að mæla með henni, þar sem jeg tel, að hún nái ekki þeim tilgangi, sem henni er ætlað að ná, að kosningar fari ekki fram í kaupstöðunum fyr en fólk er komið heim úr sumaratvinnunni. Í öðru lagi virðist mjer vera svo miklir erfiðleikar á að framkvæma kosningar í tvennu lagi, að það sje tæplega gerlegt, þó að jeg vilji ekki segja, að það sje með öllu ókleift. En ef það skyldi vera fært, þá verður áreiðanlega að gera miklu víðtækari ráðstafanir heldur en gert er í brtt. Um aðra brtt. minni hl. er það að segja, að hún virðist ekki vera nema sanngjörn, þó að hennar sje ekki brýn þörf, þar sem svo er ákveðið í lögum, að húsbændur megi ekki hindra hjú í að kjósa. Annars virðist mjer ekkert vera á móti því, að kjördagurinn sje almennur hvíldardagur. En jeg vil þó taka það fram um þessa brtt. að jeg tel mjög varhugavert að samþykkja hana, þar sem jeg er ekki alveg ugglaus um, að hún sje borin fram til þess að láta málið daga uppi, og ef þessi hv. deild er á annað borð meðmælt því, að frv. nái fram að ganga, þá er ekki ástæða til að gefa tilefni til þess, að málið strandi. Hinsvegar er altaf hægt að taka upp þessa brtt. hvenær sem er á næstu þingum. Þessa brtt. væri ávalt hægt að taka upp fyr á þingi síðar, og þá gæti hún gengið fram, ef meiri hl. væri með henni. Hinsvegar er óvíst nú, hvernig Ed. tæki í hana. Hjer er nýmæli á ferðinni, og ef Nd. vill ekki á það fallast, gengur málið. ekki fram á þessu þingi.

Frsm. minni hl. (Jón Baldvinsson) Þetta mál hefir nú verið svo lengi fyrir þinginu, að ætla mætti, að flestar hliðar þess væru komnar fram, en þó hefi jeg athugað ýmislegt síðan það kom til Ed., sem enn betur hefir styrkt mig í þeirri trú, að málið eigi ekki fram að ganga. Sú færsla kjördagsins, sem hjer er farið fram á, er af þeim rótum runnin, að einhver, sem hefir orðið undir í kosningum einhvern ímyndaðan hríðardag, vill nú kenna veðrinu um hinar pólitísku hrakfarir sínar, enda er altaf gott að geta borið einhverju öðru við en fylgisleysi. Það var nú víst Framsóknarflokkurinn, sem einu sinni þóttist hafa orðið að lúta í lægra haldi af þessum ástæðum. Var síðan borið fram frv. á þingi, er gekk í svipaða átt og þetta, en margir framsóknarmenn voru þó málinu andvígir þá, en nú hefir tekist að gera þetta að flokksmáli. Þá hefir og mikill hluti íhaldsins bætst í lið með Framsókn, af því að það taldi, að hjer væri leið fundin til að draga atkv. frá jafnaðarmönnum. Er það pólitískt herbragð hjá íhaldinu að skipa sjer jafnan í fylkingu með Framsókn, þar sem þeir vita, að ágreiningur er á milli hennar og jafnaðarmanna. Er þeim slíkt líklega eðlilegt, því hvað gerir til, þótt þeir sjeu ekki sannfærðir. Það er auðvelt að sýna, að fylgjendur þessa frv. hafa flestir snúist í málinu. Tveir styðjendur frv. hafa áður stutt að flutningi kjördagsins yfir á 1. vetrardag og núv. formaður Framsóknarflokksins var sá, er einna fyrstur studdi að þeim flutningi kjördagsins. En nú, eftir 20 ár, er Þorleifur Jónsson þm. A.-Sk. orðinn þetta vitrari en Þorleifur Jónsson nefndarmaður frá 1909, sem segir, „að öllu athuguðu“, að heppilegast sje að hafa kjördag 1. vetrardag. Varla munu þeir, er til þekkja í sveitinni, halda því fram, að veðurfar hjer á landi hafi stórum versnað á þessum 20 árum. Ef nokkuð er, hefir það batnað. Ef best var „að öllu athuguðu“ að hafa kjördaginn á 1. vetrardag 1909, ætti ekki síður hið sama að gilda nú. Jeg vil benda á það, að hv.þm. Seyðf. var á meðal þeirra, sem skrifuðu undir nál. 1909 og lagði til, að kjördagur yrði settur 1. vetrardag. Jeg hefi bent á, að Ólafur Briem, þáv. 1. þm. Skagf., taldi - „að öllu athuguðu“ - rjettast, að kjördagurinn væri 1. vetrardag. Skyldi eftirmaður hans, hv. 1. þm. Skagf. núv. og flm. þessa frv., vera það betur gefinn eða kunnugri, að hann sje dómbærari um málið en Ólafur heitinn Briem? Það var annað, sem þeir, sem áttu sæti í þingnefndinni 1909, vildu. Þeir vildu ekki níðast á neinum og taka fram um sjómannastjettina á Suðurlandi, að henni sje óhentugur kjördagur að sumarlagi. En nú er tilgangurinn að níðast á því fólki, sem á erfitt með að sækja kjörfund fyrst í júlí. Þetta óskabarn Framsóknar og íhalds er ekki í heiminn borið eða getið af rjettlætistilfinningu, heldur af alt öðrum hvötum. Jeg veit vel, að hamrað hefir verið á því þing eftir þing, að 1. vetrardagur væri óheppilegur fyrir sveitirnar. Hv. frsm. meiri hl. sagði, að úr því að kominn væri 1. vetrardagur, væri allra veðra von. En þess er að gæta, að svo getur líka verið á öðrum tímum. Við þurfum ekki annað en að líta út í gluggana til þess að sjá, hvernig veðrið er í dag, 16. maí. Jeg held, að hart sje á því, að það sje kjörfundarveður. A. m. k. gæti jeg trúað, að hv. 2. landsk. þætti ekkert kvenfólksveður vera í dag. Annars er það mín skoðun, að konur sieu fult svo knáar sem karlmenn til landferðalaga. Þá hefir því verið haldið fram, að kaupstaðabúar, sem ekki eru heima á kjördegi í júlí, geti kosið utan kjörstaðar áður en þeir fara. Sjálfsagt gera kosningar utan kjörstaða eitthvert gagn, en það er alls ekki alment. Menn hafa oft og tíðum ekki tíma til að kjósa áður en þeir fara í sumaratvinnuna. Ráðninguna ber oft bráðan að, og maður, sem ef til vill hefir verið atvinnulaus í 3–4 mánuði, tekur fyrirvaralaust hverja atvinnu, sem gefst, þótt hann þurfi að fara langt frá heimili sínu. Jeg hygg líka, að margur bóndinn kynoki sjer við að fara á kjörfund á þessum tíma, undir mesta annatíma ársins hjá bændum. Miklu líklegra er, að bændur sæki betur kjörfundi á þeim tíma, þegar hvíld er á atvinnulífi þeirra. Sá tími er einmitt um 1. vetrardag, þegar sláturstörfum og haustönnum er lokið. Á þetta var einmitt bent 1909, og þá þótti óheppilegt að velja daginn um bjargræðistímann. Hinsvegar er skiljanlegt, að hinum stærri atvinnurekendum standi á sama, þótt kjördagurinn sje um annatímann. Þeir ráða tíma sínum sjálfir, sem margir verkamenn og jafnvel bændur gera ekki. Hv. frsm. meiri hl. játaði, að erfiðara yrði fyrir fólk í kaupstöðum að sækja kjörfund, ef breytt yrði um kjördag, og allir sjá, að um 1. júlí yrði það einna erfiðast. Jeg get vel skilið það, að bændum hjer á þingi, sem flestir eru hreppstjórar og oddvitar í sinni sveit, sje ósárt um, þó að vinnufólk og verkalýður greiði ekki atkv. sitt á kjördegi. Þeir telja sig, a. m. k. sumir hverjir, sjálfkjörna til að ráða í stjórnmálunum. Þeir, sem efnaðir eru, geta sjálfir riðið á kjörfund og haft einhverja „verkaskjátuna“ heima fyrir sig á meðan. Og hvað þýðir, þótt kosningalög segi, að engum megi hamla frá því að sækja kjörfund, ef yfirmaðurinn segir við verkamann sinn: „Þú getur farið, ef þú vilt, en svo hefi jeg ekki brúk fyrir þig lengur“. Jeg þekki dæmi þess, að slíkt hefir komið fyrir. Að mínu áliti ætti aldrei að kjósa oddvita eða hreppstjóra á þing. Þeir eru flestir stirðnaðir í framkvæmd um gamalla og úreltra, ómannúðlegra sveitarstjórnarlaga, og staða þeirra í hjeraði hefir ekki skapað þeim það víðsýni, sem þjóðarfulltrúum er nauðsynlegast. Ef aflað er skýrslna um kjörfundarsókn 1. júlí og 1. vetrardag og þær bornar saman, sjest, að bæði konur og karlar hafa sótt betur 1. vetrardag. Þessar skýrslur eru til um báða dagana frá árinu 1926, frá fyrra og síðara landskjörinu það ár. Ætla jeg, máli mínu til sönnunar, að lesa upp lítið eitt af þessum tölum fyrir þá, sem hlusta vilja á rök í málinu, en ekki eru þegar staðráðnir í því að neyta bolmagns til að koma fram röngu máli. 1926 fór fram landskjör á 3 mönnum 1. júlí, og 1. vetrardag á einum manni. Skýrslur um kjörfundarsókn báða þessa daga sýna glögglega, hvor dagurinn er hentugri. Jeg skal koma að því seinna, að Framsókn taldi ósigur sinn því að kenna, að hinir gáfuðu Þingeyingar komust ekki á kjörfund sökum ófærðar. Sannleikurinn var sá, að aðeins nokkru færri kusu í Suður-Þingeyjarsýslu 1. vetrardag en 1. júlí, og sá fámenni hópur hefði hvort sem var engu ráðið um kosninguna. En nú er best að láta tölurnar tala. Og þær segja, að um 10% fleiri hafi kosið 1. vetrardag 1926 en 1. júlí það sama ár, og þó taka ekki nema tveir flokkar þátt í kosningum 1. vetrardag, en fimm flokkar í júlí. Skal jeg nú sýna fram á mismuninn á kjörfundarsókn í sveitum og kaupstöðum 1. júlí og 1. vetrardag: 1. júlí 1. vd. Í Borgarfjarðarsýslu kusu 360 858 - Mýrasýslu 338 344 - Snæfellsnessýslu 344 348 - Dalasýslu 172 408 Barðastrandarsýslu ...........250 247 V.-Ísafjarðarsýslu .............. 310 328 N.-Ísafjarðarsýslu .............. 320 368 - Strandasýslu 166 155 V.-Húnavatnssýslu .............159 172 A.-Húnavatnssýslu ............ 873 295 - Skagafjarðarsýslu .............. 500 500 - Eyjafjarðarsýslu 738 751 - S.-Þingeyjarsýslu 749 614 - N.-Þingeyjarsýslu 223 281 - N.-Múlasýslu 396 309 - S.-Múlasýslu 677 658 - A.-Skaftafellssýslu ........... 200 188 - V.-Skaftafellssýslu ........... 221 283 - Rangárvallasýslu 403 696 - Árnessýslu ........................ 590 696 - Gullbringu- og Kjósars..... 1028 1241 Hjer hafa þá verið talin upp sveitakjördæmin. Tölurnar sýna, að 1. vetrardag hafa kosið í sveitakjördæmunum 9231 kjósandi, en 1. júlí aðeins 8512 kjósendur, eða um 700 kjósendum færri. Í Suður-Þingeyjarsýslu, þar sem „Tíminn“ sagði, að hríðin hefði orðið sjer að falli, sækja um 130 færri kjósendur kjörfund 1. vetrardag en 1. júlí. Aftur hefir þeim fjölgað til muna í N.-Þingeyjarsýslu, sem kjörfund sækja 1. vetrardag, og er þó þar ekki langt á milli. Kjósendum í Rangárvallasýslu hefir stórum fjölgað, þeim, sem kusu við seinna landskjörið, og er þó a. m. k. 1. þm. þess kjördæmis eindreginn stuðningsmaður þessa frv., enda þótt hann sje einn þeirra, er skrifuðu undir nál. 1909, þar sem segir, að „að öllu athuguðu“ sje best að hafa kjördaginn 1. vetrardag. Þá vík jeg að kaupstöðunum. Þar hafa af eðlilegum ástæðum kosið mun fleiri 1. vetrardag en 1l júlí. 1. júlí 1. vd. Í Reykjavík kusu.. 3739 4638 Á Ísafirði ... 455 350 Á Akureyri . 704 676 Á Seyðisfirði . 177 191 Í Vestmannaeyjum 536 613 Vert er að geta þess, að fækkunin á Ísafirði 1. vetrardag stafar af því, að jafnaðarmenn tóku ekki þátt í kosningunum. Var það yfirlýst og öllum vitanlegt; sama gildir um Akureyri. Rjett er og að benda hv.þm. Seyðf. á hina auknu sókn í hans kjördæmi 1. vetrardag. Þá kem jeg að þeirri ástæðu, sem í fljótu bragði gæti sýnst aðalástæðan fyrir flutningi kjördagsins - þeirri ástæðu, að konur eigi erfiðara með að sækja kjörfund 1. vetrardag. Jeg hefi einhversstaðar drepið á það, að jeg álít konur eins duglegar til ferðalaga sem karlmenn, og skal nú leyfa mjer að lesa hjer upp skýrslu, sem sannar þetta og tekin er úr skýrslu hagstofunnar og gefur yfirlit yfir kjörfundarsókn kvenna í „góðviðrinu“ 1. júlí og „hríðarveðrinu“ 1. vetrardag 1926. Er skýrslan á þessa leið: í G.-K. kjósa 437 konur 1. júlí, en 517 1. vetrard. - Borgf. - 129 - - - - 108 - - Mýr. - 113 - - - - 106 - - Snæf. - 127- - - - 106 - - Dal. - 42 - - - - 179 - - Barð. - 79 - - - - 67 - V.-Ísf. - 125 - - - - 120 - - N.-Ísf. - 105 - - - - 113 - Str. - 65 - - - 49 - V.-Húnv. - 52 - - - - 49 – - A.-Húnv.- 141 - - - - 89 - - Skagf. - 184 - - - - 179 - - Eyf. - 272 - - - - 224 - - S.-Þ. - 301 - - - - 214 - -N.-Þ. - 77 - - - - 82 - - N.-M. - 98 - - - - 64 - - S.-M. - 227 - - - - 187 - -A-Sk. - 79 - - - - 70 – -V.-Sk. - 84 - - - - 100 - - Rang. - 122 - - - - 296 - - Árn. - 184 - - - - 205 - Þessi skýrsla er um margt fróðleg. Hún sýnir meðal annars, að í hinu alræmda illviðrabæli N.-Þingeyjarsýslu kjósa fleiri konur 1. vetrardag en 1. júlí. Sömuleiðis sýnir hún, að í hinu afarerfiða vatnahjeraði A.-Skaftafellssýslu er sama sem enginn munur á kjörfundarsókn kvenna þessa daga. Alls hafa þannig kosið í öllum sýslum landsins 3043 konur um hásumarið 1. júlí, en 3124 í hríðarbyljunum 1. vetrardag. Veit jeg ekki, hvort þetta getur sannfært þennan eina kvenþm., sem hjer er, en það er þá ekki hægt að gera það, ef þessar tölur geta það ekki. Þá kem jeg að kaupstöðunum, sem flestir hv.þm. vilja ekkert tillit taka til í þessu efni. Er það yfirlit á þessa leið: Í Rvík kjósa 1805 konur 1. júlí en 2468 1. vetrard. Á Ísaf. - 225 - - - - 142 - - - Akure. - 323 - - - - 295 - - Seyðisf. - 69 - - - - 82 - - Í Vestm. - 243 - - - - 279 - - Jeg hefi getið um það áður, af hverju kosningar á Ísafirði og að nokkru leyti á Akureyri voru svo illa sóttar 1. vetrardag í þetta sinn, að það stafaði af því, að einn flokkurinn, jafnaðarmannaflokkurinn, sat hjá við kosninguna. Þetta yfirlit um kjörfundasókn kvenna í kaupstöðunum sýnir, að alls hafa þar kosið 2665 konur 1. júlí, en 3266 1. vetrardag. Mismunurinn er 601 atkv. En alls hafa á öllu landinu 5708 konur neytt kosningarrjettar síns 1. júlí, en 6390 1. vetrardag. Eða m. ö. o.: Nærri 700 fleiri konur hafa kosið 1. vetrardag en 1. júlí. Er það hjer um bil sama niðurstaðan og var um karlmennina. Þetta, sem jeg hefi nú skýrt frá, er ljós vottur þess, að 1. vetrardagur er hentugri kjördagur fyrir konurnar en 1. júlí. Þó á jeg ótaldar ýmsar ástæður, sem gerðu það að verkum, að konurnar sóttu ekki betur kjörfund 1. vetrardag 1926 en raun ber vitni. Við landskjörið í júlí 1926 var, eins og allir vita, sjerstakur kvennalisti, auk þess sem konur voru á tveim hinna listanna. Var kona í 3. sæti á íhaldslistanum og 2. sæti á jafnaðarmannalistanum. Alt þetta getur ekki teygt eins margar konur á kjörfund 1. júlí og 1. vetrardag, og var þó þá engin kona í framboði. Jeg veit, að hv. 2. landsk.þm. er mjer sammála um það, að konur muni sækja betur kjörfund, þegar kona er í kjöri, og þær þannig búnar að fá uppfyllta þá kröfu, sem þær hafa haldið fram um langt árabil, að eiga kost á að kjósa konur á þing, en þrátt fyrir allan þann áhuga, sem konurnar sýna þá, eru það færri konur, sem kusu 1. júlí 1926 en í hríðunum og ófærðinni 1. vetrardag það sama ár. Það hlýtur að vera sú ástæða til þessarar niðurstöðu, að konur sjeu í svo miklum önnum 1. júlí, að þær geti þess vegna ekki sótt kjörfund. Þær, sem í kaupstöðunum búa, eru fluttar í burtu, vegna atvinnu sinnar, ýmist upp í sveitirnar eða til sjávarþorpanna, fjarri heimili sínu. Og í sveitunum hafa konur svo annríkt um þetta leyti, að þó að leikið sje við þær og hafður sjerstakur kvennalisti, og konur auk þess í framboði á tveim hinna listanna, getur það ekki lokkað þær á kjörfund. Þeir, sem því vilja flytja kjördaginn til 1. júlí, þeir vilja meina miklum hl. íslenskra kvenna að neyta atkvæðisrjettar síns. Jeg þykist nú hafa sýnt fram á það, að þetta frv. er ekki flutt til þess að örva kjörfundarsóknina og gera mönnum hægra um vik með að kjósa, heldur í þeim tilgangi að hindra fjölda manna í að neyta atkvæðisrjettar síns, og þó einkum þá menn, sem Alþýðuflokknum fylgja að málum. Það er enginn vafi á því, að það var með þetta fyrir augum, sem íhaldið ákvað að láta síðustu kosningar fara fram 7. júlí, en það dugði nú ekki til - þjóðin var orðin svo leið á því, að það varð í minni hl. samt sem áður. En samt er enginn efi á því, að kjördagurinn hefir dregið úr atkvæðafjölda jafnaðarmanna. Jeg vík að því, sem sagt var um þetta mál hjer á Alþingi fyrir 20 árum, í nál. mínu, og hvaða menn það voru, sem þá ákváðu kjördaginn. Jeg efast um það, að hv. 1. þm. Skagf., hv.þm. A.-Sk., hv. 2. þm. S.-M. og hv.þm. Seyðf. - svo að jeg nefni nokkra af formælendum þessa frv. - sjeu kunnugri landinu en þeir menn, sem fjölluðu um þetta mál 1909. Sigurður sál. Sigurðsson ráðunautur hafði ferðast um landið þvert og endilangt og var þaulkunnugur Öllum högum og háttum landsmanna. Og hann var fyrsti maðurinn til þess að stinga upp á 1. vetrardegi sem kjördegi. En nú koma þessir makalausu bændavinir og ætla að trompa þá út, Sig. sál. ráðunaut og Ólaf sál. Briem, og þykjast vita miklu betur en þeir. Það er ekki að tala um það hjá formælendum þessa frv., að þeir vilji líta við nokkrum breyt. á þessu frv., heldur á að berja það blákalt fram í því formi, sem Framsókn og Íhaldið hafa komið sjer saman um. Að þeir vilja ekkert samkomulag, heldur eingöngu illindi, sjest best á því, að jafnsjálfsögð brtt. og 635,2 skuli sæta mótspyrnu. Fyrri till. mín á þskj. 635, sem hljóðar um það að flytja kjördaginn fyrir sveitirnar til 10. september, en láta 1. vetrardag haldast sem kjördag í kaupstöðunum, finnur heldur ekki náð fyrir augum formælenda þessa frv. Þeir finna alt til. Menn geti þá enn átt hey úti til sveita, það geti komið hríðarveður o. s. frv. En hefir þessum mönnum aldrei dottið í hug, að það geti verið vont veður 1. júlí? Það hefir þó komið fyrir, að hríðarveður hafi verið um alt Norðurland 1. júlí. Og svo getur verið slagveður 1. júlí, svipað og er í dag, enda er engu líkara en að slagveðrið sje að minna á sig með því að geisa einmitt í dag. Á því er enginn vafi, að það er erfiðara og leiðinlegra að ferðast í slíku veðri, og menn gera það ekki nema þeir sjeu neyddir til þess, og jeg er hræddur um, að konur til sveita fari heldur ekki út í slagveðursrigningu 1. júlí, ef þær sitja heima í hríðarhraglanda 1. vetrardag. En það eru miklu meiri líkur til þess, að það sje slagveður 1. júlí en hríðarveður og ófærð 1. vetrardag. Þá skal jeg víkja að því, af hverju jeg álít 10. september heppilegan kjördag fyrir sveitirnar. Jeg býst nú samt við því, að bændurnir í þinginu leggi ekki mikið upp úr því, sem jeg segi, að vel hagi fyrir sveitirnar. Þeim mun þykja jeg of mikill kaupstaðarmaður til þess. Jeg hefi heyrt það haft eftir landbn.mönnum í Nd., þegar þeir frjettu, að kaupstaðarbúi væri kominn í landbn. í Ed., að þessir horkóngar ættu þar ekki heima. Líkl. hafa þeir sagt þetta af því, að sá kaupstaðarbúi, sem er í landbn. Ed., er meðal hinna sárfáu úr landbn. þingsins, sem aldrei hafa felt úr hor. Nú er jeg að vísu alinn upp í sveit, en jeg þykist vita, að ekkert mark verði samt tekið á mjer, af því að það er svo langt síðan jeg hefi dvalið þar. En það vill nú svo vel til, að jeg get borið fyrir „autoritet“ í þessu máli, sem blessaðir bændafulltrúarnir ættu að geta tekið trúanleg. Ólafur sál. Briem, 1. þm. Skagf., einn hinn merkasti maður úr bændastjett, sem verið hefir á þingi, segir um þetta mál 1909: „Sannast að segja er kjördagur sá, sem nú er í lögum (10. sept.) haganlegur fyrir mikinn hl. landsins, t. d. Norður- og Austurland, en vegna sjómannastjettarinnar á Suður- og Vesturlandi hefir n. þó fallist á að færa kosninguna lengra fram á haustið. Og dugir þá varla minni færsla en til 20. okt., sökum haustanna, er kalla að fram að því tímatakmarki“. Jeg verð að álíta, að þessi maður hafi haft eins mikið vit á þessu máli og t. d. hv. 6. landsk.þm., sem ljet sitt viskuljós skína hjer við 1. umr., og að þegar hann segir, að 10. sept. sje haganlegur fyrir mikinn hl. landsmanna sem kjördagur, þá sje hann það líka. Annars er það eina úrlausnin, ef þessir hv.þm. vilja vera vissir um, að það sje gott veður á kjördag, að ákveða það með l., að kjördagur skuli vera einhvern góðviðrisdag. Þá geta þeir verið vissir um veðrið, en fyrr ekki. Þó að þeir flytji kjördaginn til 1. júlí, hafa þeir enga tryggingu fyrir góðu veðri. Jeg get nú að vísu skilið það, að sumum hv.þm. sje illa við 10. sept. Einstaka þm. hefir orðið fyrir óláni á þeim degi, t. d. hv. 3. landsk.þm., sem fjell við kosningar 10. sept. 1908. Hv. þm. Seyðf. hrapaði þá reyndar ekki, en skoðun hans varð í minni hl. Hinsvegar á hv. 2. þm. S.-M. engar slíkar endurminningar frá þessum degi, svo að jeg viti. En þó að það sje skiljanlegt, að endurminningarnar um þennan dag geri það að verkum, að erfitt sje að fá gamla heimastjórnarmenn til þess að samþ. hann sem kjördag, ættu þeir, sem fyrst og fremst hugsa um hag bændanna á Norður- og Austurlandi, að geta fallist á till. Ólafs sál. Briems, og um leið að gera ekki kaupstaðabúum rangt til, en leyfa þeim að halda 1. vetrardegi sem kjördegi. Eins og jeg hefi bent á í nál. mínu, er ekki lengra á milli 10. sept. og 1 vetrardags en að það má vel geyma að telja upp atkv. sveitahjeraðanna til 1. vetrardags, og kemur þá samtímis vitneskja um kosningaúrslit á öllu landinu, svo að úrslit fyrri kosninganna þurfa því ekki að hafa áhrif á síðari kosningarnar. Þess eru líka mörg dæmi, að upptalning atkv. hefir dregist eins langan tíma eða lengri. Jeg minnist þess t. d., að í Barðastrandarsýslu dróst einu sinni - jeg ætla, að það hafi verið 1923 – að telja upp atkv. í 5 eða 6 vikur. Það sama hefir komið fyrir í Eyjafjarðarsýslu og Norður-Þingeyjarsýslu. Jeg veit það ósköp vel, að Framsóknar- og Íhaldsflokkurinn hafa afl til þess að gera það, sem rangt er í þessu máli, afl til þess að beita kaupstaðabúana ranglæti og veita sveitunum þennan ímyndaða rjett fram yfir kaupstaðina, en ef þessir þjóðþrifaflokkar neyta þessa afls síns - þá öfunda jeg þá ekki af sínum „góða“ málstað. Þá ætla jeg að víkja að hinni brtt. minni, sem fjallar um það, að kjördagur við almennar, reglulegar kosningar skuli vera lögákveðinn almennur hvíldardagur. Slíkt ákvæði sem þetta álít jeg, að ætti að vera í öllum kosningalögum. Hv. frsm. meiri hl. sagði, að það væri engin ástæða til að samþ. þetta. Þetta væri nýmæli og auk þess væri ekki víst, að hv.Nd. mundi fallast á það. Það sjá nú allir, að það er engin ástæða á móti þessu, þó að það sje nýmæli. Það getur verið jafngott fyrir því. Og þetta er svo einfalt mál, að hver maður ætti að geta skilið það, strax og hann hefir lesið till. Það er alkunna, að ýmsir atvinnurekendur eru svo fjandsamlegir stefnu verkamanna sinna, að þeir leyfa þeim ekki góðfúslega að fara og neyta atkvæðisrjettar síns. Þegar verkamennirnir sjá, hvað það kostar að fá þetta sjálfsagða leyfi, verður það til þess, að þeir hliðra sjer hjá því að fara fram á að fá að skreppa til að kjósa, en bíða með það, þangað til vinnutíminn er úti, og þá er kjörfundi ef til vill lokið. Það er og ekki óalgengt, að sumir atvinnurekendur sendi verkafólk sitt eitthvað í burtu rjett fyrir kjördag, lofi því lengri vinnu, ef það fari strax, en ella ekki, o. s. frv. Af þessum ástæðum meðal annars á kjördagurinn að vera lögákveðinn, almennur hvíldardagur. Þegar verið er að tala um þetta sem flókið nýmæli, sem vafasamt sje, að Nd. fallist á, þá skil jeg ekki lengur. Jeg skil ekki í því, að Nd. sje svo þunn, að hún geti ekki gert sjer það ljóst. Ef menn því vilja reyna að sýna einhverja sanngirni, þá hljóta þeir að fallast á brtt. mína. Ef ekki, ef þeir ætla að þröngva því í gegn að hafa kjördaginn 1. júlí, þá er enn meiri ástæða til að samþ. síðari brtt. mína. Kjördagurinn verður þá á svo miklum annatíma, að hætt er við að margir sæki síður kjörfund nema hann verði á löghelguðum hvíldardegi. Jeg veit ekki, hvernig þeir þm., sem kosnir eru af kaupstöðum og fella báðar þessar brtt. mínar, ætla að afsaka sig á dómsdegi. Hvernig fara þeir að því, að afsaka þetta við kjósendur. Ef þeir segja sannleikann, yrði það eitthvað á þessa lund: Við fluttum kjördaginn til þess að gera ykkur bölvun! Við vildum ekki einu sinni hafa hann hvíldardag, það var of mikil sanngirni í ykkar garð! Að Nd. geti ekki afgreitt málið, þó frv. verði breytt hjer, er ekkert nema yfirskin. Það á víst svo mikilli velvild að fagna, þótt nú sje liðið á þingið, að ekki er hætt við öðru en að afbrigði fengjust fyrir það, þótt það gengi til Nd. aftur. Jeg þykist nú hafa fært sterkar og óhrekjandi ástæður fyrir því, að mönnum er engu hægra að sækja kjörfund í sveitum fyrst í júlí en 1. vetrardag. Það sýna þær tölur, sem jeg hefi hjer lesið upp og sem vonandi ekki verða rengdar, þar sem þær eru frá hagstofunni. - Hitt er jafnvíst, að með því að samþ. færsluna er framið hróplegt ranglæti við mikinn fjölda verkalýðs í kaupstöðum og kauptúnum.

Forseti (GÓ): Hv. 4. landsk. hefði getað slept að minnast á það, þó málið væri nú tekið fyrst til umr. þeirra mála, er á dagskrá stóðu. Fyrir 2 dögum tók jeg það út af dagskrá að beiðni hans og í gær að beiðni annars hv.þm. Og hjelt jeg, að þegar jeg er búinn að taka frv. tvisvar út af dagskrá, væri mjer heimilt að neyta þeirrar venju, er myndast hefir, og taka það til umr. áður en að því kom samkv. dagskránni.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Það verða aðeins fá orð. Jeg er á leiðinni með brtt., sem jeg hefi flutt áður á þingi við samskonar frv. En hún er ekki enn komin frá prentsmiðjunni, og vildi jeg óska, að hæstv. forseti frestaði umr. í bili og tæki fyrir eitthvert smámál á meðan.

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) Það verður ekki hjá því komist að svara hinni löngu ræðu hv. 4. landsk.þm. með nokkrum orðum. Að vísu snerti ræða hans lítið mína framsöguræðu og mín rök, en nokkur orð ljet hann þó falla í minn garð. Hv. 4. landsk.þm. hóf mál sitt á því, að þetta mál væri fundið upp á einhverjum „ímynduðum hríðardegi“. Jeg veit ekki, hvað hann á við með þessu, en jeg hefi lifað marga virkilega hríðardaga 1. vetrardag, og jeg býst við, að svo sje um fleiri. Það þarf vissulega enga ímyndunargáfu til þess að láta sjer detta í hug hríðarveður 1. vetrardag. Þess eru mörg dæmi, að hríð hafi verið dögum saman um veturnætur. Hitt er rjett, að það geta komið fyrir góðir dagar um þetta leyti árs, þó að það sje fremur undantekning. Það er mikill munur á þessum tveim árstímum; sjerstaklega er mikill munur á langdeginu og skammdeginu. 1. júlí er viku síðar en hjer er lengstur dagur, en síðast í október er nótt miklum mun lengri en dagurinn. Þetta eitt sýnir, að hjer er um mikinn aðstöðumun að ræða, auk þess sem allajafna má vænta verra veðurs 1. vetrardag en 1. júlí. Hv. 4. landsk.þm. sagði síðar í ræðu sinni, að það væri síst minni von slagveðursrigningar 1. júlí en 1. vetrardag. Jeg segi nú fyrir mig, að jeg er ekki svo vatnshræddur, að jeg óttist eins mikið rigningu 1. júlí og hríð 1. vetrardag. Það má vel vera, að hv. 4. landsk.þm. sje vatnshræddari en aðrir menn, en yfirleitt munu menn nú óttast minna vatnsskúr en stórhríðar. Hv. 4. landsk.þm. sagði, að þessu máli væri þröngvað fram með flokkssamþykt. Það held jeg ekki. Jeg skal að vísu ekki taka fyrir þetta um Íhaldsflokkinn, en það er áreiðanlegt, að í Framsóknarflokknum hefir engum verið þröngvað í þessu efni. Þá sagði hv. 4. landsk.þm., að ýmsir þm. hefðu snúist í þessu máli. Jeg skal ekki fara að bera hönd fyrir höfuð þessara manna, því að þeir eru fullfærir um það sjálfir. Það mun rjett, að sumir þeirra, sem fylgja þessu frv. nú, hafi greitt atkv. með 1. vetrardegi, þegar hann var lögtekinn sem kosningardagur á þinginu 1909. Hv. 4. landsk.þm. segir, að í nál. þeirrar nefndar, sem fjallaði um það mál, þá standi, að nefndarmennirnir hafi að öllu athuguðu komist að þeirri niðurstöðu, að 1. vetrardagur væri heppilegastur kosningadagur fyrir flesta kjósendur. Mjer þykir sennilegt, að þetta sje rjett, en það er eitt í þessu, sem verður að taka til greina og ekki var hægt að athuga, fyr en síðar, og það er reynslan. Þó að þessir menn hafi komist að þeirri niðurstöðu 1909, að 1. vetrardagur væri best til kjördags fallinn, hefir reynslan sýnt, að svo er ekki. Það er hygginna manna háttur að læra af reynslunni, og verður ekki talið neinum til lasts, þótt hann hverfi frá fyrri skoðunum sínum, þegar hann sjer, að þær eru rangar. Slíkur er og háttur vísindamanna. Það verður því ekki til nokkurs gagns, þó að hv. 4. landsk.þm. geti bent á, að einhver, sem fylgir þessu máli nú, hafi verið á annari skoðun fyrir 20 árum. Þá sagði hv. 4. landsk.þm., að hvorki jeg nje aðrir værum eins kunnugir úti um landið og Sigurður sál. Sigurðsson búnaðarráðunautur. Jeg hefi ekki hælt mjer af því, að jeg væri kunnugur úti um land. Jeg tók það þvert á móti fram í minni fyrri ræðu, að jeg væri ekki kunnugur í sumum í landsfjórðungum. En jeg vil benda hv. 4. landsk.þm. á annað, sem jeg hefi góðar heimildir fyrir, þó að það sje hvergi á prenti. Svo hefir skilorður maður sagt mjer eftir Sigurði sál. búnaðarráðunaut sjálfum, að hann hafi sagt, er hann var síðast í kjöri í Árnessýslu og sá fram á, að verða mundi hríð 1. vetrardag: „Nú er jeg fallinn í Árnessýslu“. - Á hvað bendir nú þetta? Af því að veðrið var vont, vissi Sigurður sál., að kjörfundarsókn mundi verða lítil og fylgi hans því ekki koma í ljós. Þetta sýnir, að þessi maður mundi nú hafa kannast við, eins og fleiri hafa gert, að reynslan hefði sýnt, að 1. vetrardagur væri óheppilegur sem kjördagur, þó að hann hefði haldið annað í upphafi. Þá sagði hv. 4. landsk.þm., að til væru þeir atvinnurekendur, sem að vísu ekki beint bönnuðu verkamönnum sínum að sækja kjörfund, en settu þeim þá kosti, sem væru sama sem neitun eða verri en neitun. Jeg þekki þess engin dæmi, að slíkt eigi sjer stað, en ef svo væri, þyrfti að fyrirbyggja það, frekar en gert er í núgildandi l. En þótt þessi tilfelli kunni að finnast, kemur það þessu máli, sem hjer er um að ræða, færslu kjördagsins, ekkert við. Atvinnurekandi getur engu síður beitt þessu ofbeldi, ef hann á annað borð gerir slíkt, 1. vetrardag en 1. júlí. Jeg skildi hv. 4. landsk.þm. svo, að með atvinnurekendum ætti hann ekki við bændur, en ef hann hefir átt. við þá, gæti þessi hætta ef til vill verið meiri, ef kjördagurinn er fluttur til 1. júlí. En varla mun þó hv. 4. landsk.þm. á þeirri skoðun, því að hann heldur því fram, að bændur hafi ekki miklar annir um það leyti árs.

Það eru fleiri en jeg, sem gera það

. Það kann að vera. En það þýðir ekki að vitna í 20 ára gömul ummæli í því sambandi, því að nú er ástandið alt öðruvísi en þá var. Það má vera, að þá hafi verið farið að þrengja eitthvað að með vinnufólkshald, en varla mun það þá hafa verið orðið alment, að á mörgum bæjum væru einyrkjar. Meiri hl. ræðu hv. 4. landsk.þm. var samanburður á kosningunum 1. júlí og 1. vetrardag 1926, og fjekk hann út úr þeim tölum, að kosningar væru betur sóttar 1. vetrardag en 1. júlí. Jeg hefi ekki aðstöðu til að rengja þetta. En hitt er áreiðanlega vafasamt, að draga þær ályktanir af því, þótt kosningar hafi í þetta sinn verið betur sóttar 1. vetrardag en 1. júlí, að það sje vegna þess, að aðstaða fólks til að sækja kjörfundi sje betri þá. Enda vildi nú svo einkennilega til, að hv. 4. landsk.þm. taldi aðrar orsakir geta komið þarna til greina í þeim tilfellum, sem pössuðu fyrir hann. Bæði á Akureyri og Ísafirði voru kosningarnar betur sóttar 1. júlí en 1. vetrardag 1926, og átti þó 1. vetrardagur að vera hentugri fyrir íbúa þessara bæja, eftir skoðun hv. 4. landsk.þm. En þá finnur hv. 4. landsk.þm. það út, að það eru alt aðrar orsakir en kjördagurinn, sem þessu valda, sem sje það, að fólk hafði ekki áhuga fyrir kosningunni.

Menn vildu ekki kjósa framsóknarmann

. Það er sama, hvernig þetta er orðað. Þarna liggur sú spurning, sem aldrei verður leyst: af hverju kosningar eru betur sóttar í eitt skifti en annað. Að slíkt þurfi ekki altaf að stafa af því, hvernig kjördagurinn er valinn, hefir hv. 4. landsk.þm. sannað best sjálfur með dæminu frá Ísafirði. Þó að tölur sjeu teknar þannig í eitt skifti, sannar það ekki neitt. Hitt er annað mál, ef gerður er samanburður á kosningasókn á báðum þessum tímabilum í mörg ár, þá kann að vera, að draga megi af því ályktanir. En vafasöm verður þó sú niðurstaða altaf, sem þannig fæst, af því að þetta fer eftir því, hvort kjósendur hafa áhuga fyrir kosningunni eða ekki. Um hitt þýðir ekki að deila, að aðstaðan er betri fyrir sveitirnar 1. júlí en 1. vetrardag, enda hefir hv. 4. landsk.þm. ekki getað mótmælt því með neinum skynsamlegum rökum. Slíkt eru vitanlega engin rök, þegar verið er að slá því fram, að stórhríðar geti eins geisað 1. júlí og 1. vetrardag. Það er álíka og ef jeg segði, að sól gæti verið eins hátt á lofti í desember og júlí. Það kann að vera rigning 1. júlí, en alls ekki frost. Hitt kemur aldrei fyrir, að dagurinn sje lengri en nóttin í desember, a. m. k. ekki á meðan Ísland hefir óbreytta stöðu á hnettinum. Þá vitnaði hv. 4. landsk.þm. í Ólaf sál. Briem og sagði, að við formælendur þessa frv. hefðum ekki eins mikla þekkingu á högum bændanna sem hann og bærum ekki eins mikinn góðvilja í garð sveitanna. Jeg tek það ekki nærri mjer, þótt jeg sje ekki settur eins framarlega í þessu efni og Ólafur sál. Briem, en það er bara sá galli á þessari röksemdafærslu, ef röksemdafærslu skyldi kalla, að aðstæðurnar hafa breytst, enda er enginn kominn til að segja, að Ólafur sál. Briem liti nú sömu augum á þetta mál og hann gerði fyrir 20 árum. Hv. 4. landsk.þm. sagði, að það væri þýðingarlaust fyrir okkur að vera að færa kjördaginn, því að við gætum alveg eins búist við hríð 1. júlí eins og 1. vetrardag. Þá sagði hv.þm., að hið eina, sem vit væri í, væri að lögbjóða, að ávalt skyldi vera gott veður á kjördag. Jeg býst nú við, að þetta hafi verið sagt í spaugi, enda tel jeg ólíklegt, að slíkur kraftur fylgi samþyktum Alþingis, að þau lög yrðu haldin. Þá mintist hv.þm. á brtt. sínar og álasaði okkur fyrir það, að þær hefðu mætt mótstöðu. Jeg gerði nú ekki annað en að andmæla hóglega annari brtt. Jeg þekki eigi af eigin reynslu dæmi þess, að þörf sje á þeirri breyt., að gera kjördag að hvíldardegi. En ef þær frásagnir af ójafnaði atvinnurekenda, sem hv.þm. hefir komið fram með hjer, eru sannar, þá myndi jeg telja ástæðu til að taka slíkt í lög. En jeg er ekki alveg sannfærður um, að svo sje, og upp til sveita hygg jeg, að slíkt eigi sjer ekki stað. En ef svo væri, að ofbeldisverk væru framin á verkalýðnum í þessum efnum, þá er vitanlega sjálfsagt að fyrirbyggja það. Hv. þm. lauk máli sínu á þá leið að spyrja, hverju þeir þm., sem kosnir væru af kjósendum í kaupstöðum, ætluðu að svara þeim á dómsdegi, er þeir væru spurðir um afskifti sín af þessu máli. Jeg býst við, að þessari spurningu hafi verið beint til mín ekki síður en annara. Fyrir mitt leyti get jeg svarað þessu þannig, að það er sannfæring mín, að fyrir flest kauptún landsins - og öll kauptúnin í mínu kjördæmi - sje 1. júlí heppilegri kjördagur en fyrsti vetrardagur. Það getur að vísu verið, að hv.þm. eða flokkur hans geti fengið einhvern hóp til að greiða atkv. á móti færslu kjördags, en jeg held, að sá hópur verði aldrei stór. En hvað sem því líður, mun jeg ekki selja sannfæringu mína fyrir kjörfylgi, og ef kjósendur mínir geta ekki fylgt mjer með þá sannfæringu, er jeg hefi í þessu máli, þá verða leiðir að skilja. Jeg mun starfa hjer á þingi eftir bestu sannfæringu, en svo verður að fara sem verkast vill um næstu kosningar. Jeg hefi þá vikið að flestu því í ræðu hv.þm., er máli skiftir, og hygg jeg, að ekki þýði að lengja umr. um málið úr þessu, því að líkur eru til, að þær verði svipaðar og hjá kerlingunum, sem sögðu: „Klipt var það“, „skorið var það“. Hv. deild mun vega þau rök, sem fram hafa komið með og móti, og þjóðin mun að lokum fella sinn dóm í þessu máli, og þeim dómi mun jeg hlíta. Hjer á fundinum hefir verið útbýtt brtt. frá hæstv.dómsmrh., en út í efni þessarar till. fer jeg ekki fyr en hann hefir talað fyrir henni og lýst ástæðum til hennar.

Jón Jónsson Jeg var vant við látinn í dag, er umr. hófust, og heyrði því ekki ræðu hv.frsm. minni hl. Jeg hafði satt að segja ekki átt von á þeim ummælum, er hann ljet falla þar í garð bænda, því að jeg hefi álitið hann kurteist prúðmenni til þessa. Jeg geri nú að vísu ekki ráð fyrir, að jeg erfi þetta við hann, því að það getur hent okkur alla, að við höfum ekki þá stjórn á skapi okkar sem skyldi. Jeg get ekki stilt mig um að svara því nokkrum orðum, er hann var að færa að okkur samnm. sínum í landbn. Hann má gjarnan vera drjúgur yfir störfum sínum þar, en að hann geti sjerstaklega fært sjer til gildis, að hann hafi ekki felt úr hor, getur mjer ekki skilist. Hygg jeg, að hann hafi til þessa ekki haft svo stór fjárbú undir höndum, að það geti talist honum til sjerstakrar frægðar. Veit jeg ekki, hvernig hann fer að finna þeim orðum sínum stað um samnm. sína í landbn., að þeir hafi felt úr hor. Jeg held, að óhætt sje að fullyrða, að enginn þeirra hafi gert það, og því sje hjer ekki um annað en ósvífinn sleggjudóm að ræða. Þá sagði hv.þm., að flestir þingbændur væru hreppstjórar og oddvitar, sem ráðskuðu með harðri hendi heima í sinni sveit og kærðu sig kollótta um, þótt aðrir en þeir gætu ekki kosið til Alþingis. Kvað hann ennfremur svo að orði um þá, að þeir væru harðdrægir og stirðnaðir í formum og framkvæmdum ómannúðlegra laga. Jeg er nú ekki hreppstjóri - hefi aðeins verið settur um stund -, en oddviti hefi jeg hinsvegar verið um skeið. Um aðra þingbændur skal jeg ekki segja, hvort þeir gegna þessum störfum. En hvað sem því líður, tel jeg þennan dóm allskostar ómaklegan. Jeg hygg, að hjer sje um þá stjett opinberra starfsmanna að ræða, sem ef til vill hefir sýnt mesta ósjerplægni í starfi sínu. Á hreppstjórum áður og oddvitum nú hefir hvílt vanþakklátt og mikið starf og illa launað, eins og allir vita. Þeir eiga því síst skilið, að um þá sje farið slíkum brigslyrðum. Þeir hafa yfirleitt enga harðdrægni sýnt, heldur þvert á móti verið hjálparhellur síns sveitarfjelaga á ýmsa lund. Og að þeir hafi bægt mönnum frá kosningu, held jeg að sje rangt með öllu. Þá sagði hv.þm., að rík ástríða væri til þess hjá atvinnurekendum að bægja fólki frá að sækja kosningu. Ef þetta er mælt til sveitamanna, tel jeg, að þessi ummæli sjeu gersamlega ómakleg og ósæmileg. Loks kom hann með þá rúsínu, að við vildum enga sanngirni sýna í málinu, heldur aðeins vekja illindi út af því. Mjer finst fjarri því, að beitt hafi verið nokkrum ofsa í þessu máli af okkar hálfu. Jeg sje heldur ekki, að hann geti dróttað að okkur ósanngirni. Mjer finst ekki hafa borið mikið á því, að hann eða flokksmenn hans í Nd. hafi kært sig um málamiðlun. Þeir komu fyrst á allra síðustu stundu með brtt., en annars hafa þeir ekki sýnt neinn vilja á öðru en hamast gegn málinu og heimta það drepið. Nú er ekki nema um tvent að gera, láta málið daga uppi eða samþ. það eins og það liggur fyrir. Hv. þm. ætti að geta skilið, að við getum ekki gengið svo í vatnið fyrir hann, að við förum að drepa málið eingöngu honum til þægðar, ekki ríkari ástæður en hann hefir borið fram gegn því í dag. Jeg mun því greiða atkv. gegn öllum brtt., til að tefja ekki málið. Jeg skal ekki segja um, hvaða afstöðu jeg hefði tekið gagnvart brtt.hæstv.dómsmrh., hefði hún komið fram fyr en þetta. Það er langt frá því, að við viljum sýna kaupstöðunum nokkra ósanngirni. Annars held jeg, að hv.frsm. minni hl. geri alt of mikið úr þeim óþægindum, sem kaupstaðirnir hafi af færslu kjördagsins, enda stendur þeim opið eftir sem áður að kjósa utan kjörstaða. Þá las hv.þm. upp ósköp af tölum í sambandi við kjörsókn við landskjörið 1926 um sumarið og haustið. Gallinn var bara sá, að þessar tölur sanna sama sem ekki neitt. Kappið í kosningunum til landskjörs um sumarið var miklu minna en um haustið. Um sumarið taldi hvor stóru flokkanna, og ef til vill Alþýðuflokkurinn líka, sjer einn mann vísan, en aftur var ómögulegt að sjá fyrir úrslit kosninganna um haustið. En þetta sannar ekki, að hægara hafi verið um sókn um haustið, enda var þátttaka minni en um sumarið í mörgum sveitum, en aftur meiri í kaupstöðunum. Þannig vissi jeg til, að í minni sveit sótti ekki nema 1/3 kjósenda kjörfund, enda var hríð framan af degi og kafa-ófærð. Hv. þm. segir, að Ólafur Briem hafi talið heppilegt, að fyrsti vetrardagur væri kjördagur. En honum láðist að geta þess, að nefndin, sem hann var í, taldi alt annan kjördag heppilegastan fyrir Norður- og Austurland, enda þótt álit n. væri, að nota mætti fyrsta vetrardag. Þá höfðu menn heldur ekki reynsluna af því, hvernig sá dagur gæfist, enda var aðstaða þá alt önnur en nú. Kjósendur voru þá miklu færri en nú og kvenfólk hafði ekki kosningarrjett, en allir vita, að kvenfólk á erfitt með að sækja kjörfund í vondum veðrum. Auk þess er þátttaka orðin miklu almennari í kosningum nú en þá var, og því fleiri, sem þurfa að sækja kjörfund. Jeg hygg því, að það orki ekki tvímælis hjá neinum þeim, sem þekkir til í sveitum landsins, að færsla kjördagsins sje mikil rjettarbót fyrir þær. Og ekki skil jeg í, að margir taki undir þær röksemdir hv.þm., að veður geti eins hamlað kjörsókn í júlí og 1. vetrardag. Jeg mun ekki elta frekar ólar við hv.frsm. minni hl. Hann fór með ýmsa sleggjudóma og fjarstæður í ræðu sinni og var ólíkt ókurteisari en hann er vanur. En eins og jeg hefi sagt, býst jeg ekki við að erfa þetta við hann, því að þetta hefir sjálfsagt verið augnablikshrösun, sem alla getur hent.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg hefi flutt hjer brtt., öllu fremur þó til að marka afstöðu til þessa máls í framtíðinni heldur en að jeg búist við, að hún hafi áhrif á málið eins og það liggur nú fyrir. Jeg hafði áður, er jeg átti sæti í allshn., reynt að miðla málum og haldið fram, að enginn einn kjördagur væri heppilegur fyrir alt landið, og sú skoðun kemur fram í þessari brtt. minni, sem jeg ef til vill tek þó aftur, áður en til atkvgr. kemur, af því að jeg óska ekki eftir að vinna málinu skaða á því stigi, sem það nú er. Jeg held, að ekki verði um það deilt, að þeir aðilar, sem helst hafa átst hjer við, þeir hv.frsm. meiri hl. og hv. 6. landsk. annarsvegar og hv.frsm. minni hl. hinsvegar, hafi haft mikið til síns máls. Þó geri jeg nokkurn mun á afstöðu þeirra. Jeg hygg, að enginn sanngjarn maður geti neitað því, að ef einn kjördagur á að vera fyrir land alt, þá eigi hann að vera á þeim tíma, þegar náttúra landsins er þannig, að óhugsandi er annað en að allir geti komist ferða sinna. Jeg vil taka undir það með hv.frsm. meiri hl., að vel getur komið fyrir slík stórhríð á fyrsta vetrardag, að mikill hluti kjósenda í sveitum geti ekki kosið. Jeg minnist þess, að í æsku minni komu fyrir á þeim tíma slíkar hríðir, að oft var ófært milli bæja jafnvel dögum saman. Það er auðvitað ekki því að neita, að í júní og júlí geta verið vond veður, eins og t. d. 7. júní í fyrra, þegar halda átti skemtisamkomu við Þjórsárbrú, sem lítið varð úr vegna stórrigningar. Þá var veðrið svo vont, að hjólreiðamenn hjeðan úr Reykjavík urðu veðurteptir á Kolviðarhóli. Það geta verið slæm veður á sumrin, en þó er það ekkert í samanburði við illviðrin á haustin. Jeg hefi áður minst á það, sem Sigurður heitinn Sigurðsson sagði við mig á fyrsta vetrardag 1919. Hann hafði þá lengi verið þm. Árn., en þann dag sagði hann: „Nú fell jeg í dag, því að það er vonskuhríð í uppsveitum Árnessýslu, en þar á jeg einmitt mitt besta fylgi“. Jeg álít, að sú skoðun, sem hv. 4. landsk. hjelt fram, að bændur gætu sætt sig við fyrsta vetrardag, sje bygð á ósanngirni gagnvart þeim mönnum, sem búa í miklu strjálbýli. Það mun altaf verða litið svo á, að fyrsti vetrardagur sje óhæfur kjördagur fyrir menn í flestum hjeruðum landsins. Jeg skal að vísu ekki segja um Gullbringu- og Kjósarsýslu, því að þar er yfirleitt mild veðrátta og undir fáum kringumstæðum hægt að búast við stórhríðum þar, en víðast annarsstaðar er hægt að búast við þeim hvenær sem er á þeim tíma árs. Það kemur ekki málinu við, þó að þetta hafi ekki orðið að miklu tjóni nú í nokkur skifti. Það er altaf hægt að búast við, að svo verði. Jeg álít, að ekki sje hægt að búast við öðru en að altaf verði uppi sterkar raddir um það frá bændum, að þessum miður heppilega kjördegi verði breytt. Hinsvegar hefi jeg altaf viðurkent, að það er ekki gallalaus aðferð að lögfesta þennan ákveðna kjördag fyrir alt landið, vegna hins mikla mannfjölda úr kaupstöðum og sjávarþorpum, sem eru þá í fjarlægum verstöðvum eða úti á sjó. Fyrir þær stjettir er fyrsti vetrardagur mjög hentugur kjördagur. Nú er yfirleitt sú stefna uppi hjer á Alþingi að lögfesta einn allsherjarkjördag, og ef svo á að vera, þá er sjálfsagt að hafa hann heldur 1. júlí en fyrsta vetrardag, því að með því er framið minna ranglæti. Út úr þessu er ekki nema ein leið, og hún er sú, að hafa kjördagana tvo, annan á vorin fyrir sveitirnar, en hinn á haustin fyrir kaupstaðina. Það eru þó nokkrir erfiðleikar á þessu, en jeg hygg, að þá megi yfirstíga. Jeg geri auðvitað ráð fyrir, að talið verði upp eftir hverja kosningu, svo að hægt sje að vita, hverjir hafi komist að, en hitt hefir sumum dottið í hug, að geyma atkv. þangað til búið væri að kjósa í öllum kjördæmum. Jeg býst við, að mönnum þyki þessi leið ekki fýsileg nú, er menn hallast helst að einum allsherjarkjördegi. Það er í raun og veru bæði íslensk og útlend venja, að það geti verið fleiri kjördagar. Um 1900 og eitthvað þar áður rjeði hver sýsla, hvenær kosið var hjá henni, og þá gat frambjóðandi, sem fjell í einu kjördæmi, riðið yfir í það næsta og ef til vill náð kosningu þar. Þetta gafst vel hjer, og jeg sje ekki, að það sje neitt sjerstakt, sem gerir það nauðsynlegt að hafa sama kjördag fyrir alt landið. Í Svíþjóð var það venja fyrir nokkrum árum að láta kjósa marga daga í röð, og þá tók það kringum mánuð að kjósa til þings, og frjettir af upptalningu atkv. komu á hverjum degi. Þó eru engar slíkar kringumstæður í Svíþjóð eins og hjer, og ætti ekki að vera neitt því til fyrirstöðu þar að hafa einn kjördag fyrir alt landið. Jeg vildi aðeins benda á þessa millileið, en það getur vel verið, að jeg taki brtt. mína aftur, en jeg spái því samt, að þetta vandamál verði ekki endanlega leyst nema með málamiðlun. Ef þetta frv. verður samþ., þá er jeg fús til þegar á næsta þingi að vera með þeirri breyt., að vorkjördagur verði aðeins fyrir sveitirnar, en kaupstaðirnir fái jafnframt þann kjördag, sem hentugastur er.

Jón Þorláksson Það var rjett, sem hæstv.dómsmrh. tók fram, að þess fundust dæmi áður, að kosningum til þings hagaði svo til, að þær tóku langan tíma. Nú er frá þessu horfið, og er aðalástæðan sú, að eftir að hraðinn varð meiri í viðburðalífinu, hefir það þótt viðsjárverðara að láta líða svo nokkurn tíma, að ekki væri til löglega skipað þing í landinu. Þessi sama mótbára kemur hjer til greina, því að með brtt.hæstv.dómsmrh. á að tvískifta kosningunni með nokkuð löngu millibili, og sje jeg þá ekki annað en að afleiðingin verði sú, að Alþ. verði vanskipað frá vori til hausts. Mjer finst þetta ekki vera forsvaranleg tilhögun um stjórnarfar landsins eins og nú er komið, þó að tilsvarandi ákvæði hafi verið viðunandi meðan lífið var fábreyttara og störf þingsins minni. Jeg fyrir mitt leyti get ekki fallist á þá brtt. að hafa kjördagana tvo, og auk þess vil jeg minna á þá reynslu, að meðan kjördagurinn var ekki fastákveðinn, þá óskuðu menn eftir að fá einn ákveðinn kjördag fyrir alt landið, því að það þótti valda óþægindum, ef kosning var kunn í einu kjördæmi áður en kosning fór fram í öðru. Annars ætla jeg ekki að fjölyrða um þetta. Það er búið að taka það fram áður, hver sanngirni það er að færa kjördaginn vegna veðurfars. Það hefir áreiðanlega mikið að segja fyrir sveitirnar. Hinsvegar geri jeg ekkert úr óþægindum kaupstaðabúa eftir að búið er að lögleiða allar þær ráðstafanir, sem nú eru í l. um að menn geti neytt kosningarrjettar síns, þó að þeir sjeu ekki heima í kjördæmi sínu á kjördegi.

Frsm. minni hl. (Jón Baldvinsson) Mikils þykir nú við þurfa, þegar ekki færri en fjórir af hv. dm. rísa upp hver á fætur öðrum til þess að halda uppi málstaðnum fyrir færslu kjördagsins. Mjer hefir altaf þótt það grunsamlegt, þegar svona margir þurfa að verja sama málstaðinn. Hann er þá venjulega ekki sem bestur. Hv. 2. landsk. fann ástæðu til að þvo hendur sínar af því að vera með þessu máli. Hv. þm. tók það fram, að tölur sýndu í fljótu bragði, að kosningar væru betur sóttar á haustin, en svo vissi jeg ekki, hvað þm. ætlaði að liggja lengi yfir þeim til þess að reyna að fá eitthvað annað út. Hv. þm. veit, að það kjósa 10% fleiri fyrsta vetrardag heldur en 1. júlí, samkvæmt áður upplesnum hagstofuskýrslum, og það dettur heldur engum í hug að vjefengja þetta. Þá fann hv.þm. það sjer til afsökunar, að konur hefðu ekki verið neitt áfjáðar í að kjósa 1926, af því að þá var kona í kjöri. Skárri var það áhuginn hjá konunum! Hv. þm. ljet þó skína í það, að konur hefðu yfirleitt ekki verið ánægðar með þá konu, sem sett var efst á listann, og þess vegna ekki kosið hann, en bara komið fram með hann í þeirri von að fá dálitið af atkv. Mjer er nú kunnugt um það, að 700 konur hjer og úti um land samþ. að frú Bríet væri efst á listanum. Þar á meðal voru margar íhaldskonur. En ekki veit jeg, hvort hv. 2. landsk. var ein þeirra. En svo, þegar til kastanna kom, þá sneru þær flestar eða allar baki við sínum eigin lista, og gengu meira að segja á milli manna til þess að rýja af honum fylgið. Það þarf ekki annað en að benda á fundinn, sem þær hjeldu laust fyrir landskjörið um sumarið 1926, þar sem ýmsar þær helstu kvenrjettindakonur ákváðu að láta kvennalistann sigla sinn sjó. Það kom líka síðar á daginn, þegar atkv. voru talin, að þá fjekk frú Bríet ekki nema ein 500 atkv. frá þessum 6–7 þús. kvenkjósendum á öllu landinu, sem atkv. greiddu. Svona voru nú heilindin mikil, og svo á að afsaka það með því, að kona hafi verið í kjöri. Jeg skal ekki bera á móti því, að margt geti hindrað kvenfólkið í ferðalög til kosningafunda, en hvað klæðnaðinn snertir, þá er það í ferðalögum víst flest farið að klæðast eins og karlar, svo að það getur ekki bagað. Hv. 2. landsk. vildi halda því fram, að vegna fólksfæðar í sveitunum væri betra að hafa kjördaginn 1. júlí. Jeg get nú ekki sjeð annað en að fólksvandræðin í sveitunum sjeu eins mikil 1. júlí og 1. vetrardag.

Þá er sumarhjálpin farin

. Hvað kallar hv.þm. sumarhjálp?

Kaupakonur

. Nú, hv.þm. vill þá aðeins láta húsfreyjuna kjósa, en kaupakonurnar eiga að vera heima og vinna á meðan. Það eru eflaust einhverjir fleiri hv.þm., sem líta svo á, að það sje aðeins húsbóndinn og húsfreyjan, sem eigi að kjósa í sveitunum. Jeg verð að segja það, að mjer brást illa liðsmaður, þar sem hv. 2. landsk. var. Mjer datt satt að segja ekki annað í hug en að hann mundi verða mjer samtaka um að hindra þessa kúgun, sem gerir konurnar svo afskiftar. Jeg er þess vegna hræddur um, að hv.þm. fái litlar þakkir, þegar hann kemur fram fyrir konur landsins við væntanlegt landskjör næsta ár og býður þeim sína pólitísku forsjá næsta kjörtímabil. Þá hefir hv.frsm. meiri hl. talað hjer langt mál; þar var staðhæfing á móti staðhæfingu, líkur á móti líkum og rök á móti rökum, en sá er munurinn á mínum rökum og hans, að mín rök voru staðfest með tölum úr hagskýrslum, en rök hans voru hugboð, skoðanir og ímyndanir hans sjálfs. Jeg vil byggja á þeim rökum, sem eru óhrekjanlegur sannleikur, og jeg veit, að hv.frsm. meiri hl. er svo greinagóður maður, að honum kemur ekki til hugar að vjefengja þær skýrslur um landskjörskosningarnar 1926, sem jeg hefi flutt hjer fram. Hv. frsm. meiri hl. hjelt því fram, að þó að mætir menn hefðu ákveðið kjördag á fyrsta vetrardag, þá hefði reynslan sýnt það síðan, að hann væri mjög óheppilegur. Jeg vil aftur á móti halda því fram, að þessum mætu mönnum hafi alls ekki skjátlast. Fyrir því eru skjalfestar sannanir, og reynslan er sú, að kjörfundir eru aldrei betur sóttir en einmitt á fyrsta vetrardag. Ummæli Sigurðar heitins Sigurðssonar sanna lítið. Hann sagðist sjá það fyrir að hann mundi falla í Árnessýslu á 1. vetrardag 1919, af því að veðrið væri svo vont. Það er nú svo, að það bregður hverjum á sínu banadægri, og þetta var einmitt hinn pólitíski dauðdagi Sigurðar. Það var fyrirfram vitanlegt, að Sigurður var búinn að tapa sínu fylgi í Árnessýslu og hlaut að falla. Til þess þurfti ekkert óveður, en það er eðlilegt, að menn vilji finna sjer eitthvað til afsökunar undir slíkum kringumstæðum, og þá er veðrið ekki verra en hvað annað. Jeg skal geta þess út af ummælum hv. 6. landsk. og hv.frsm. meiri hl., að þar sem jeg talaði um, að atvinnurekendur bönnuðu verkafólki að sækja kjörfund, þá átti jeg við atvinnurekendur við sjó. Mjer höfðu alls ekki dottið bændur í hug, en hitt er sennilegt, að kaupafólk eigi yfirleitt ekki heimangengt, sjerstaklega ef það þarf að fara langa leið til þess að skila atkv. sínu. Mjer þætti gaman að vita, hvað hv.frsm. þykist fá út úr þessum tölum. Ætli hann fengi ekki það, að kjörsóknin er betri, hvort sem teknar eru sveitir út af fyrir sig eða kaupstaðir út af fyrir sig? Hjer er ekki að fá neitt út. Tölurnar sýna sig. Á Ísafirði og Akureyri þóttist hv.frsm. fá heldur en ekki góða ástæðu til að sanna sitt mál. Hann sagði, að á Akureyri og Ísafirði hefðu menn verið áhugalausir og því hefðu ekki margir sótt kosningu þar. En ástæðan var sú á þeim stöðum, að jafnaðarmenn vildu ekki kjósa, af því að þeirra flokksmaður var ekki í kjöri. Þessu var og beint lýst yfir í blöðum þeirra á Ísafirði, að menn vildu ekki gerast taglhnýtingar Framsóknar, eins og Guðmundur í Gufudal orðaði það. Þá sagði hv.þm., að tölur sönnuðu ekkert, nema því aðeins, að teknar væru frá margra ára tímabili og bornar saman. Jeg er sannast að segja ekki fróður um það, hvort við getum tekið margra ára tímabil til þess að bera saman kosningu 1. júlí og 1. vetrardag. En jeg held, að það sjeu ekki nema örfáar kosningar, sem hægt er að bera saman, og að þær sjeu nú þegar bornar saman. Þessar kosningar 1. júlí og 1. vetrardag eru skýrasta dæmið. Það liggja ekki aðrar skýrslur fyrir. Menn geta lengi sagt: jeg vildi, að skýrslurnar væru svona eða hinsvegar, næðu yfir 10–20 ár o. s. frv. Jeg skil það vel, að þeir hv.þm., sem hafa talað með færslunni, vildu, að þessar ótætis hagskýrslur væru ekki svona. Það var sagt um Ólaf Briem, að hann væri gerhugull maður með afbrigðum og hefði sjeð langt fram í tímann flestum öðrum fremur. Jeg vík enn að því, að hann sagðist álíta kjördag fyrir alt landið heppilegastan 1. vetrardag - að öllu athuguðu. Í Skagafirði, þar sem hann starfaði lengst, er kjörfundarsókn nákvæmlega sú sama 1. vetrardag og 1. júlí; það sækja 500 báða dagana. Það sýnist því, að hann hefði ekki verið frá því að líta á 1. vetrardag sem heppilegan fyrir Skagfirðinga sjerstaklega. Jeg þakka nú frsm. meiri hl. fyrir það, að hann vill taka til athugunar brtt. mína um það að gera kjördaginn að löghelguðum hvíldardegi. Væri hún samþykt, er það dálítil bót, þótt það engan veginn ráði bót á því vandræðaástandi fyrir mikinn fjölda fólks, ef kjördagurinn er fluttur til 1. júlí. Þá vjek hv.þm. nokkrum orðum að afstöðu kaupstaðabúa fyrir austan til færslu kjördagsins. Hann bjóst kannske við því, að jeg hefði getað fengið hóp manna til þess að greiða atkv. gegn færslunni. Jeg vildi nú, að hv.þm. hefði ekki orðað það á þessa lund, að jeg hefði fengið menn til þess, því að jeg geri ráð fyrir, að kjósendurnir austur frá geti nokkurn veginn vitað sjálfir, hvaða dagur er þeim heppilegastur. Jeg geng út frá því, að þeir hafi myndað sjer skoðun um þetta efni. Og þó að hv.þm. sje ólíkt kunnugri austur frá en jeg, held jeg að jeg verði að tefla fram þeim upplýsingum, sem jeg hefi fengið frá kunnugum mönnum úr hans kjördæmi, að ýmsir af hjeraðsbúum sjeu þá allfjarri sínu heimili, í verstöðvum, og því ekki hægt um vik með atkvgr. við kosningar, og að þeim mundi koma betur, að kjördagurinn væri ekki sá, sem frv. fer fram á. Jeg ætla ekki neitt að fara út í það, hve strangt kjósendur hv.þm. taka á afstöðu hans til þessa máls. En jeg veit alveg fyrir víst, að fólkið í sjávarþorpum og kaupstöðum landsins er eindregið þeirrar skoðunar - svo að segja hver maður -, að kjördagurinn, sem nú er, sje mjög heppilegur. Þá má í þessu sambandi minnast á það, að samhliða því, að kaupstaðir og kauptún hafa miklu færri fulltrúa eftir fólksfjölda, á nú ennþá að þrengja kosti þeirra með því að gera þeim erfiðara um kjörfundarsókn. Þetta er í raun og veru ekkert annað en tilraun til að færa valdið ofurlítið til. Það endurtekur sig víða sama sagan. Sumstaðar hafa menn verið svo skammsýnir og ófrjálslyndir og sjálfselskir, að þeir hafa ekki látið undan fyr en þeir sáu annaðhvort sverðið á lofti eða framan í byssuhlaupið. Þannig var það á Englandi, þegar borgir mynduðust og sveitirnar tæmdust, svo að ekki urðu eftir nema nauðafáar hræður í sumum kjördæmunum. Í einu kjördæminu var aðeins einn kjósandi eftir, og hjelt hann áfram að kjósa um tíma, en tugir þúsunda í kaupstöðunum fengu ekki að kjósa einn einasta mann. Jeg vona, að það ríki ekki sú ósanngirni hjer í sambandi við kjördæmaskipunina, að til neinna slíkra neyðarúrræða þurfi að taka. Enda vil jeg ekki láta menn álíta, að jeg sje að hóta byssum og sverðum. Jeg sagði þetta aðeins sem dæmi úr sögunni, sem hefir komið fyrir og altaf getur hent sig, svo framarlega sem ekki er við gert í tíma. Dálítill gustur stóð af hv. 6. landsk., þegar hann fór af stað. Honum þótti jeg bæði hafa verið illmáll og ókurteis, og sjerstaklega í garð bænda. Raunar er það nú ekki rjett, að jeg hafi verið illmáll í garð bænda, heldur þeirra, sem vilja þröngva þessu máli fram. En það er ekki að furða, þótt nokkuð fast sje kveðið að orði, þegar slíkt rjettarrán á fram að fara eins og færsla kjördagsins er. Því að í raun og veru er verið að ræna nokkuð mörg þúsund íslenskra kjósenda rjetti sínum til þess að taka þátt í landsmálum. Er eðlilegt, að maður sje harðorður í garð þeirra, sem beita sjer fyrir þessu. Mjer hefir fundist afstaða ýmissa manna til þessa máls svo einstrengingsleg hjer á þingi, að þeir hvorki vildu líta til hægri nje vinstri, heldur þeysa þeir áfram og vilja nota afl meiri hlutans til þess að knýja fram ranglátt mál til mikils skaða fyrir meiri hluta þjóðarinnar. Jeg fullyrði, að það sje til skaða fyrir 65 þús. í landinu að flytja kjördaginn, en hinar 35 eða 37 þús. hafa ekkert gagn af þessum flutningi. En ef bændur vilja hafa sinn kjördag 1. júlí eða 1. laugardag í júlí, hví ekki að lofa þeim það? En þeim nægir það ekki. Þeir vilja ekki lofa hinum, sem öðruvísi stendur á fyrir, að hafa sinn eiginn kjördag á öðrum tíma. Þegar þetta er nefnt í þinginu, er hamast á því, að málið þoli enga bið o. s. frv. Þar sem hann var að tala um horfelli, má vera, að jeg hafi kveðið nokkuð fast að orði um landbn.menn; en satt að segja átti það ekki við landbn.menn í Ed., heldur þá í Nd. Annars hefir mjer ekki fundist nein úlfúð vera milli mín og bænda í hv. deild. Þá var hv.þm. reiður fyrir hönd oddvita og hreppstjóra og taldi þá hafa unnið hin ósjerplægnustu verk. Efast jeg ekki um, að til sjeu þeir slíkir, en hitt veit jeg, að til eru mörg dæmi þess, að þeir eru harðsvíraðir menn og harðstjórar, sem vilja drotna og sitja yfir hlut hvers manns. Einna herfilegast allra manna virðast mjer þeir koma fram gagnvart rjettindamálum manna, bæði innan þings og utan. Jeg sagði, að þeir væru stirðnaðir í ómannúðlegri framkvæmd fátækralaganna og sveitarstjórnarlaganna, og það get jeg í raun og veru staðið við. Það er kannske ekki nema mannlegt að festast svo í sínu starfi. En jeg álít, að það hafi heldur tekist illa hjá þeim flestum hjer á þingi að koma fram mannrjettindamálum, alveg sjálfsögðum og alveg kostnaðarlausum líka. Mörg mannrjettindamál hafa fallið í þinginu bara fyrir það, að menn voru stirðnaðir í eldri formum. Þá sagði hv.þm., að jeg hefði enga málamiðlun viljað, en flokksmenn mínir í Nd. hefðu á síðustu stundu viljað koma að brtt., en hafi þá verið of seint. Hefir hv.þm. þá ekki sjeð mínar till.? Jeg bar hjer fram - og ekki óhæfilega seint - mína brtt. um það, að hafa tvo kjördaga. Annars var það hrein og bein rangsleitni af meiri hl. í Nd., þegar hann vildi ekki leyfa að koma að brtt., svo að hægt væri að greiða atkv. um hana þar. Því að það var nægur tími til afgreiðslu málsins, ef það á annað borð átti að ganga fram. Þá sagði hv.þm., að þeir vildu ekki fara að ganga í vatnið fyrir mig með því að fara að breyta þessu frv. Jeg veit sannarlega ekki af orðanna hljóðan, hvað hann hefir átt við, en þykist þó skilja anda þessara ummæla og hjer um bil á þessa leið: Við framsóknarmenn erum búnir að gera þetta að okkar máli og berjast fyrir því um langt skeið; og ef það ekki kemst fram, koma ótætis íhaldsmennirnir og segja, að við höfum ekki þorað að halda því til streitu fyrir jafnaðarmönnum. - Jeg býst við, að þetta sje það, sem hann kallaði að ganga í vatnið. En jeg held hv.þm. ættu ekki að vera svona spjehræddir, - ef þeir gætu forsvarað afstöðu sína til málsins og gert rjett meiri hl. landsmanna og fullnægt um leið rjettindum minni hlutans. Þeir segja, að annaðhvort verði að samþ. málið eða fella. En hvað liggur málinu á? Því er svarað, að það sje komið svo langt, að ekki megi hætta við það. En það er engin kosning framundan, svo að við vitum til. Það eru tvö ár þangað til. Það er alveg nógur tími að taka málið upp á þinginu 1931 og afgr. þá, eftir því sem menn koma sjer saman um. Er ekki vonlaust, að á þeim tíma, sem er þangað til, geti kaupstaðabúar, sem samkomulag vilja, komið sjer svo við fulltrúa sveitahjeraðanna, sem vilja breyta kjördeginum, að þeir fyndu þá lausn þessa máls, sem báðir aðiljar mættu nokkurn veginn við una. Í rauninni er það ekki annað, sem jeg fer fram á. Og jeg get bent á framkomu mína í þessu máli í mörg ár. Jeg hefi altaf sagt, að jeg gerði það ekki að aðalatriði að halda þessum kjördegi fyrir sveitirnar, ef þær telja sjer betur borgið með því að breyta til; en jeg segi, að 1. vetrardagur sje hentugri fyrir kaupstaðina og því eigi þeir rjett á að hafa hann. En menn hafa ekki viljað neina málamiðlun og telja, að það þurfi svo að flýta málinu. En því liggur ekki nokkum skapaðan hlut á, því að það eru engar kosningar fyrir dyrum. Hv. þm. sagðist hafa ruglast í þessum tölum, sem jeg fór með. Mjer þykir sannarlega vænt um, að það sjest, að hv.þm. hafa ekki viljað koma nærri þessum tölum. Þær eru líka svo ákaflega óþægilegar fyrir þá. Þær standa þarna og er ómögulegt að hrófla við þeim, hvernig sem að er farið. Þetta eru ótugtar tölur fyrir hv.þm. Hann sagði, að þær sönnuðu lítið. En þær sanna bara alt. Jeg vil samt ekki heimta annan kjördag af bændum, en að þeir lofi kaupstöðunum að vera í friði. Hv. þm. sagði, að það hefði verið meira kapp í kosningunum 1. vetrardag en 1. júlí 1926 vegna þess, að 1. júlí hefðu flokkarnir þrír - eða a. m. k. tveir - átt vísan mann í þingsæti. Hann sagði, að e. t. v. hefði minn flokkur ekki verið viss með mann. Ef við tökum atkvæðatölurnar frá 1926 hjá flokkunum, þá hafði Framsóknarflokkurinn ekki nema liðug 200 atkv. fram yfir Alþýðuflokkinn, svo að fyrirfram var ekki hægt að sjá, hvor flokkurinn var vissari. En jeg fullyrði, að það hafi með eðlilegum hætti verið meiri vinna lögð í kosningarnar 1. júlí en 1. vetrardag, þar sem voru fimm listar og fimm frambjóðendur fóru um þvert og endilangt landið og þeirra fulltrúar og sendimenn, og reyndu sem þeir gátu að róta við fólkinu. En það var atvinnan og vinnuhugurinn, sem dreifði áhuganum, svo þátttaka varð samt minni í sumarkosningunni. Það er svo, að þó að menn megi virkilega anna vegna sækja kosningu, þá er hugurinn við það bundinn að undirbúa sumarstarfið. 1. vetrardag 1926 var miklu minni áhugi fyrir kosningum, af þeirri einföldu ástæðu, að þar börðust bara tveir flokkar. Og Jafnaðarmenn studdu „Tíma“-menn, ýttu undir sína menn að kjósa, en það veit jeg allra manna best, að það var sumstaðar erfitt að fá verkalýðinn til þess að kjósa framsóknarlistann, og allmargir drógu sig í hlje, svo sem áður er sagt. Þá var hv.þm. illa við, að jeg nefndi Ólaf Briem. Hann vildi ekki hafa eftir honum þau ummæli, sem jeg las upp. Hann hafði það eftir þessum mæta manni, að þessi dagur gæti gengið. En hann sagði það ekki, heldur: að öllu athuguðu er þetta besti dagurinn.

Hvað sagði hann þá um Austurland?

. Hann sagði að haganlegasti dagurinn fyrir Austfirðinga væri 10. september. Það er ekki viðlit, að hv.þm. vilji taka þá till. til greina. En haganlegastur dagur fyrir alt landið sagði Ólafur Briem að væri 1. vetrardagur. Hann sagði ekki, að þessi dagur „gæti gengið“, heldur að hann væri hentugastur að „öllu athuguðu“. Þá er það brtt.hv.dómsmrh. Hún fer í svipaða átt og jeg hefi haldið fram, að hentugast væri, þegar rætt hefir verið um kjördagsmálið á undanförnum þingum. Get jeg því sætt mig við, að hún verði samþ., en hygg hinsvegar, að till. geti varla staðist að forminu til, nema seinni liður minnar till. sje tekinn upp. Hæstv. dómsmrh. sagði, að það hefðu heyrst sterkar raddir frá bændakjördæmunum um að færa kjördaginn. Jeg verð nú að játa það, að jeg hefi ekki orðið var við neinar slíkar raddir, enda held jeg, að þær sjeu ekki til, því að varla verður það rakið til bændanna, þótt hæstv. ráðh. kunni að hafa sett fram einhverjar kröfur í þessu efni í blaði sínu. Jeg hefi enga trú á því, að allar þær raddir, sem í „Tímanum“ gjalla, sjeu runnar undan rifjum bændanna, þó að hæstv. ráðh. vilji svo vera láta. Og jeg minnist þess ekki að hafa sjeð á þetta drepið í neinni þingmálafundargerð úr sveitakjördæmunum. Hinsvegar man jeg eftir því, að Þórarinn á Hjaltabakka ljet svo um mælt við mig á þingi 1924, að 1. vetrardagur væri að sínu áliti heppilegasti kjördagurinn fyrir sveitirnar þar fyrir norðan. Má og leggja allmikið upp úr dómi hans í því efni. En mjer skilst, að afstaða hæstv.dómsmrh. sje sú, að hann geti verið með till. mínum, ef hann tekur sínar aftur. Það er nógur tími til þess að koma þessu máli gegn síðar, þótt það dagi uppi nú. Hv. 3. landsk.þm. lýsti ánægju sinni yfir því, hve þetta mál væri nú langt komið. Mig undrar það ekki. Hann hefir jafnan, frá því hann fyrst kom á þing, verið með því að svifta verkafólkið kosningarrjetti sínum á þennan hátt. Hann vill ekkert gera úr þeim óþægindum, sem fólki er bakað með því að láta kosningarnar fara fram yfir sumartímann. Hann lokar augunum alveg fyrir því, að verkafólkið verður að hverfa fyrirvaralaust að heiman yfir sumarið, vegna atvinnu sinnar, og oft og tíðum áður en framboðsfrestur er útrunninn, svo að það hefir engin tök á að fylgjast með framboðunum. Auk þess liggur nokkur grunur á því, að hreppstjórar og aðrir embættismenn leiki það að segja mönnum rangt til um bókstafi listanna. Jeg þekki þess dæmi frá Austurlandi, að kjósendur hafa verið tældir á þennan hátt.  Hv. 3. landsk.þm. sagði, að menn væru nú yfirleitt fallnir frá því að láta kosningar fara fram á ólíkum tíma í hinum ýmsu kjördæmum. Jeg veit nú ekki betur en að fordæmi sje fyrir þessu í Svíþjóð, þar sem kosningar standa þar yfir í 2 mánuði. Svíar eru gömul menningarþjóð, sem við gætum margt lært af, svo að jeg býst ekki við, að þeir mundu halda neinu því formi, sem ekki er gott og gilt stjórnarfarslega sjeð. Enda fæ jeg ekki sjeð, að nokkuð sje á móti því að hafa kjördagana tvo. Jeg skal gjarnan ganga inn á það, að bændum sje veittur annar kjördagur en kaupstaðabúum. Jeg skal gjarnan taka höndum saman við íhalds- og Framsóknarflokkinn um það að lögskipa 1. júlí sem kjördag fyrir sveitirnar, en ef þessir flokkar vilja ekki samkomulag um þetta, þá er það af því, að þeir ætla að sýna ranglæti.

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) Jeg þarf að svara hv. 4. landsk.þm. nokkrum orðum. Hann sagði, að rök mín fyrir þessu máli væru ekki annað en hugboð og ímyndun. Er það hugboð, að það sje lengri dagur 1. júlí en 1. vetrardag? Eða þá það, að von sje meira illviðris 1. vetrardag en 1. júlí? Nei, þetta eru staðreyndir, sem ekki þýðir að mæla á móti. Þá sagði hann, að það væri skjalfest reynsla, að 1. júlí væri heppilegri kjördagur en 1. vetrardagur. Mun hann þar hafa átt við þann samanburð, sem hann gerði á kosningunum 1. júlí og 1. vetrardag 1926. Það er nú um þessar tölur eins og aðrar tölur, að útkoman fer eftir því, hvernig dæmið er reiknað. Jeg segi ekki, að þessar tölur hv. 4. landsk.þm. sjeu rangar, en hinn leyfi jeg mjer að halda fram, að það sje hæpið að draga ályktanir af þessum tölum út af fyrir sig. Það hafa oftar farið hjer fram kosningar 1. júlí en 1926; síðustu almennar kosningar fóru þannig fram 1. júlí. En jeg hefi ekki haft aðstöðu til að kynna mjer, hversu vel sú kosning var sótt, vegna þess að þau gögn, sem þar að lúta, eru óprentuð. Mjer þykir þó ekki ósennilegt, að hluttakan í þeirri kosningu hafi verið miklu meiri en í kosningunni 1. vetrardag 1926. En eins og jeg hefi bent á áður, þarf að taka meira en kosningasóknina í eitt skifti, ef byggja á á þessum grundvelli. En aðstaðan breytist ár frá ári. Jeg get t. d. bent á það, sem jeg rak augun í í dag. Kjósendum fjölgar ekki svo lítið frá því í júlí og fram í okt. Í mínu kjördæmi fjölgaði kjósendum um 20 á þessu tímabili árið 1926. Það er óteljandi margt, sem taka verður til greina, ef á að fá rjett út úr þessum samanburði. Jeg hefi ekki rannsakað, hve miklu þessi fjölgun nemur um land alt, en þetta sýnir, að ekki má taka þessar tölur og reikna með þeim eins og í einföldu reikningsdæmi. Jeg er þakklátur hv.þm. fyrir skýringu þá, er hann gaf á ummælum sínum um þá atvinnurekendur, er beita vinnufólk sitt þeim ókjörum að svifta það atvinnu, ef það ætlar að neyta kosningarrjettar síns. Hann gat þess, að það ætti sjer aðallega stað við sjávarsíðuna. Jeg endurtek það, að jeg veit þess ekki dæmi, en jeg staðhæfi ekkert um, að það geti ekki verið rjett fyrir því. En færsla kjördags kemur þessu máli ekkert við. Það má alveg eins beita þessu bragði 1. vetrardag sem 1. júlí. Þá vildi hann gera lítið úr því, sem jeg sýndi fram á í dag, að kosningin á Ísafirði 1926 sannaði, að áhugi kjósenda væri áhrifamestur. Og sannar það dæmi glögglega, hversu ákaflega lítið er á tölum hans að byggja. Hv. þm. vildi gefa það í skyn, að kjósendur úr mínu kjördæmi hafi látið það í ljós, að þeir teldu færslu kjördags vera sjer í óhag. Það getur vel verið. En jeg get sem kunnugur maður fullyrt, að það er mjög óvíða, sem þar stendur svo á, því þar er lítið um menn, er fara í atvinnuleit í aðrar sveitir. En ekki síst í því kjördæmi er hægra að sækja kjörfund í júlímánuði en í skammdeginu, því þar hagar víða svo til, að yfir sjó er að fara. Og það eru minni örðugleikar að fara yfir firði fram og aftur, þegar birta er allan sólarhringinn, eða þegar einungis er bjart þriðjung hans. Hann sagði, að kjósendur viti best, hvað þeim sjálfum hentar, en vilji kjósenda liggur ekki fyrir öðruvísi en gegnum fulltrúa. Og það er ekki ástæða til að ætla, að fulltrúar líti öðruvísi á þetta mál en meginþorri kjósenda. Hv. þm. sagði, að afstaða okkar fylgismanna frv. væri einstrengingsleg og við vildum alls ekkert samkomulag. Það hefir nú að vísu reynt lítið á það. Sæi jeg einhverja samkomulagsleið, þá er jeg ekki mótfallinn því, að hún verði reynd. Ekki get jeg sjeð, að færsla kjördags nálgist það, er hv.þm. nefndi hana, rjettarrán. Því í sjálfu sjer er ekki tekinn rjettur frá neinum kjósanda, þó hann sje að heiman í atvinnuleit. Lögin áskilja þeim fullan rjett. Þeir eiga einungis í dálítið meiri örðugleikum með að koma atkv. sínu til skila. Og hitt eru öfgar, að 65 þús. manns sjeu rændir rjetti með þessu! Í fyrsta lagi er enginn rændur rjetti, eins og jeg hefi sýnt fram á, og í öðru lagi eru ekki til 65 þús. manns á öllu landinu, er hafa kosningarrjett, því síður að það sjeu 65 þús. kjósendur í kaupstöðum landsins. Hv. þm. veit. þetta vel, og þó jeg hafi fylgt honum í því að rýmka kosningarrjettinn, þá vil jeg ógjarnan ganga svo langt að veita hann börnunum í vöggunni. Jeg vil a. m. k. frábiðja mjer þann heiður að hafa gert það. En þessi ummæli hans urðu ekki skilin öðruvísi en svo, að verið væri að ræna börnin í vöggunni rjetti. Hv. þm. sagði, að við vildum ekki leysa málið á þeim grundvelli að hafa kjördagana tvo. Jú, það viljum við gjarnan leyfa, ef það fær samrýmst. En það verður tæplega hægt að leysa málið á þessum grundvelli á þessu þingi. Því þess verður vel að gæta, að á þann hátt verður málið tæplega leyst, með öðru móti en að taka til yfirvegunar öll lög, er það snerta, og samræma þau. Og jeg er ekki eins sannfærður og hv. 3. landsk. um, að það þurfi að leiða til þess, að þingið verði einhverntíma vanskipað, verði kjördagarnir tveir. Það er hægt að komast hjá því með því móti að miða kjörtímabilið ávalt við seinni kjördaginn. En þetta hefir lítið verið hugsað og lítið rætt og er því erfitt að tala um það, enda verður þessari lausn alls ekki beitt á þessu þingi.

Frsm. minni hl. (Jón Baldvinsson) Umr. eru nú orðnar svo hóglegar og jeg hefi svo litlu að svara, að jeg gæti í rauninni sparað mjer að standa upp. En jeg get ekki stilt mig um að víkja dálítið að hv. 2. landsk. Jeg hlýt að hafa komið eitthvað óþægilega við kaun hv.þm., þegar jeg mintist á, að fylgi reykvískra kvenkjósenda við frú Bríetu Bjarnhjeðinsdóttur hafi ekki verið einlægt. Í Reykjavík greiddu þá atkv. 1805 konur. En mig minnir, að frú Bríet hafi ekki fengið meira en 500 atkv. af öllu landinu. Það er ekki 1/3 hluti þeirra kvenkjósenda, er kusu í Reykjavík einni saman. Hafi hv.þm. (IHB) nú lagt henni alt það lið, er hún mátti, þá finst mjer hún gera nokkuð lítið úr áhrifum sínum! Mjer er kunnugt um, að frú Bríet fjekk þó nokkurt fylgi úti um land. Jeg hefi fulla vitneskju um það, að á fundi kvenna alllöngu fyrir kosningarnar hrundi fylgið utan af listanum. Sjálfstæðiskonur mæltu þar með lista, sem hv.þm. Dal. var á, íhaldskonur mæltu með hv. 3. landsk. og jafnaðarmenn mæltu með lista jafnaðarmanna. Það voru e. t. v. fáeinar eftir, er hjeldu trygð við lista frú Bríetar. En fylgið var ekki einlægt. - Gegn eindregnum yfirlýsingum hv.þm. (IHB) skal jeg ekki, af kurteisi, vjefengja það, að hún hafi veitt listanum alt það lið, er hún mátti. En hamingjan hjálpi okkur, hve lítið hv.þm. gat áorkað fyrir listann! Hv. þm. var að afsaka fylgisleysi listans með því, að konur væru ekki að senda menn út um borg og bý til að smala og „agitera“. Þær kynnu það ekki. Þau kynni, er jeg hefi haft af konum í kosningum, eru alt önnur. Jeg held, að þær sjeu einmitt mjög duglegir „agitatorar“, ef þær hafa áhugann. Og ef konur hefðu veitt lista sínum af fullum heilindum, þá hefðu þær komið frú Bríetu að. Eitthvað yfir 6000 konur greiddu þá atkv. á öllu landinu, en þar af fjekk frú Bríet ekki tíunda hluta. Þá vil jeg mótmæla því, að ræða mín hafi verið árás á hv.þm. En hafi henni fundist rök mín Hljóma sem árás á sig, þá er það af því hún treystir ekki þeim málstað, sem hún ætlar að fylgja. Hv. frsm. meiri hl. lagði mjer það í munn, að 65 þús. kjósendur væru hjer á landi. Hann vissi vel, að jeg átti ekki við kjósendur, heldur við þá landsbúa, er óhag hefðu af færslu kjördags. Veill málstaður er það, er þarf slíkra hártogana við. Þegar hv. 2. landsk. fór að lesa upp úr kosningalögunum til að sýna fram á, að brtt. samrýmdust þeim ekki, þá greip jeg fram í og bað hana að lesa upp brtt. mína um leið. Því í 1. brtt. minni, 2. mgr., er gert ráð fyrir, að kosningin gildi frá hinum síðari almenna kjördegi.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Forseti! Jeg tek hjer með brtt. mína á þskj. 669 aftur að þessu sinni og óska, að hún komi ekki til atkv.

Erlingur Friðjónsson Þetta er þörf till., og jeg held jeg verði að taka hana upp, til þess að hún fái að koma undir atkv.

Jeg greiði a. m. k. atkv. gegn till. að þessu sinni

.

Magnús Jónsson * Það er næsta erfitt að ræða um þetta mál, þar sem hæstv. stj. lætur ekki svo lítið að sýna sig hjer í hv. deild, þegar þetta stærsta mál hennar er til umr. Jeg var tafinn frá að vera hjer viðstaddur í gær, er málið var rætt við 1. umr. En jeg hafði hugsað mjer að hreyfa ýmsum aths. og beina ákveðnum fyrirspurnum mínum til hæstv. stj. í sambandi við frv. Að vísu hefi jeg heyrt, að hreyft hafi verið nokkrum aths. í gær við 1. umr., og furðar mig alls ekki á því, enda væri full ástæða til, að alllangar umr. færu fram um þetta mál, þar sem hjer er um að ræða heimild fyrir stærsta ríkisláni, sem nokkru sinni hefir verið tekið. Hjer er svo mikið í húfi, að mínum dómi, að jeg mun ekki treystast til að greiða atkv. með því, eins og alt virðist í pottinn búið. Það mætti eflaust hreyfa andmælum og aths. gegn ýmsu því, sem ætlast er til að borga með láni þessu. Með lántökunni á að framkvæma hitt og þetta, sem heimilað er í lögum, ef fje er fyrir hendi, en sem jeg er a. m. k. ekki sammála um, að sje svo afarnauðsynlegt, að rjett sje að sækja fje til útlanda í því skyni. Að vísu er farið fram á í heimildinni, að af láninu eigi að greiða Landsbankanum stofnfje sitt, sem átti að vera búið að greiða fyrir löngu, og er jeg því fyllilega samþ., að tekið sje lán til þess. Aftur á móti eru ýmsar framkvæmdir, sem hæstv. stj. hefir leitað heimilda til í fjárl., sem vafasamt er um, hvort Alþingi á að veita heimild til að framkvæma á þennan hátt. Virðist margt benda til, að sumar þær framkvæmdir hefðu átt að bíða þangað til fje væri fyrir hendi hjá ríkissjóði. Annars væri hjer dálítið öðru máli að gegna, ef hæstv. stj. hefði sýnt þessu stórmáli þann sóma að láta. sjá sig við umr. Það getur verið gott út af fyrir sig að heimta af þm. að mæta hjer á fundum nótt eftir nótt, en svo geti hæstv. stj. skotið sjer undan því að vera til staðar, þegar beina þarf til hennar áríðandi spurningum, sem ætla má, að henni væri ljúft að svara. Jeg mun ekki að þessu sinni fara langt út í þetta mál. Mjer er ljóst, að hjer er um afarstóra lántöku að ræða, þá stórkostlegustu lántöku, sem hlýtur að hafa ófyrirsjánleg áhrif á allan peningamarkað landsins. Það er með öllu óhugsandi, að hægt sje að koma með 12 milj. kr. inn í landið án þess að það hafi stórkostlegar afleiðingar fyrir peningamarkaðinn. Að vísu má svara því, að hjer sje aðeins um heimild að ræða, sem hæstv. stj. geti látið vera að nota út í ystu æsar. En verði heimildin gefin, þá getur hún líka verið notuð, og það þykir mjer sennilegast. Jeg hefði því viljað spyrja hæstv. fjmrh., hvort hann hefði gert sjer ljóst, hvaða áhrif það hefði á peningamarkaðinn og gengið, ef svo stór lántaka yrði framkvæmd í einu. Ef framkvæmt yrði að taka 570 þús. sterlingspund að láni í einu, þá mundi slík ráðstöfun verka í þá átt að hækka gengið, er svo mikið væri boðið fram af erlendum gjaldeyri, þegar ekki þarf að koma nema eitt góðæri til þess að hafa þau áhrif, að sterlingspundið falli. Afleiðingin mundi því verða sú, að sterlingspundið fjelli niður í sitt rjetta gengi, en krónan færi upp í gullverð. Mjer er líka ljóst, að ef boðið er svo mikið fram af erlendum gjaldeyri, þá verða engin tök fyrir bankana að færa svo mikið fje yfir fyrir það verð, sem nú er, nema þá að krónan hækki ekki. Jeg hygg, að bankinn hafi átt fullerfitt með að standast þá óeðlilegu aðstöðu með gjaldeyri eftir góðærið síðastl. ár. Ef nú á að bæta við og láta bankann yfirfæra þetta miljónalán með núv. gengi, þá er það alveg sama og að stýfa. Jeg hefi hingað til verið mótfallinn stýfingu, og hlýt því að mótmæla þessari ráðstöfun, sem ótvírætt miðar að því að slá genginu endanlega föstu. Hinsvegar gæti vel farið svo, ef herfjötrar stýfingarinnar væru höggnir af krónunni, að hún færi upp í gullgildi, ef framboði og eftirspurn væri svo háttað. En af þessu mundi leiða minst tveggja milj. kr. tap fyrir bankann. Jeg geri þó ekki ráð fyrir, að yfirfærslan verði svo klaufaleg, að stórtjón hljótist af. En þetta mál hefir aðra hlið, sem Alþ. og stj. ber að líta á. Jeg á hjer við þau áhrif, sem 12 milj. kr. lán, sem veitt er inn í landið, mundi hafa á atvinnulíf vort og peningamál alment. Að mínu viti mundi slík lántaka skapa „inflation“ í landinu. Það er flutt inn í landið kaupgeta upp á 12 milj. kr. án þess að virkilegt verðmæti standi að baki. M. ö. o.: Með þessu er sköpuð fölsk kaupgeta í landinu, sem nemur tólf milj. króna. Af þessu fje á Landsbankinn að fá 3 milj. sem stofnfje. Við það losnar tilsvarandi fjármagn og gengur út í veltuna. Rekstrarfje bankans eykst snögglega um 3 milj. króna, sem renna til atvinnuveganna og hleypa ofvexti og fjöri í þá í svipinn. Við þetta skapast ólga í peningamálunum, „inflation“ eða hásveifla, sem síðar hlýtur að enda í hruni, vegna þess að þessir peningar skilja ekki eftir sig tilsvarandi verðmæti í landinu. Sama er að segja um þá peninga, sem ríkið ver til ýmsra sjóða, sem lána þá jafnóðum út í allar áttir. Alt slíkt miðar að því að hleypa fjöri í atvinnulífið og öll einkenni „inflationar“ koma í ljós. Hásveiflutímabil hefst í atvinnulífinu, sem hlýtur að enda með kreppu og hruni og stórtjóni fyrir atvinnuvegi landsins. Sá hluti þessa lánsfjár, sem varið verður til verklegra framkvæmda, orsakar ákafa eftirspurn eftir vinnuafli, og hlýtur það að hækka mjög í verði. Af því leiðir aftur vinnudeilur í þann mund, sem hásveiflutímanum lýkur. Þetta vildi jeg biðja hæstv. stj. að leggja sjer ríkt á minni, og umfram alt ber henni að gjalda varhuga við öllum mistökum, ef þetta lán á ekki að hafa í för með sjer nýtt hrun á krónunni og kreppu í viðskiftalífi voru síðar. Jeg sje nú, að næstv. fjmrh. er kominn inn í deildina; vil jeg þá benda honum á það, að við höfum ekkert hliðstætt eða svipað þessari lántöku áður, nema þá helst þegar Íslandsbanki var stofnaður og kom með nokkrar milj. kr. inn í landið. Það hafði þau áhrif, að verðlag hækkaði eigi alllítið í landinu, en gengið hjeltst þó óbreytt í það sinn. En jeg verð nú að líta svo á, að viðskiftalíf okkar nú á tímum sje mjög miklu viðkvæmara en þá, enda leiðir það beint af því, að nú er það komið í fullkomnara horf en þá. Af þessu leiðir aftur það, að því er miklu hættara við sveiflum og örum breyt. heldur en í þann mund, sem Íslandsbanki var settur á laggirnar. Jeg býst nú við, að hæstv. stj. svari þessu á þá leið, að heimild þessi, sem frv. gerir ráð fyrir. verði ekki notuð út í æsar. En til hvers er þá löggjafarvaldið að gefa slíka heimild? Jeg er andvígur þeirri einstöku fjármálaspeki, að þingið veiti ríkisstjórninni heimildir til gífurlegra lántaka, einungis í því trausti, að hún neyti þeirra ekki. Slíkt væri alveg óforsvaranlegur leikaraskapur, sem síst má láta óátalinn, þegar um peningamál þjóðarinnar er að ræða.

Ásgeir Ásgeirsson Það er vegna þess, að hæstv. fjmrh. var ekki viðstaddur ræðu hv. 1. þm. Reykv., að jeg kvaddi mjer hljóðs. Hv. þm. var mjög áhyggjufullur út af þessari lántöku. Lágu til þess aðallega tvær orsakir. Sú fyrri var, að lántakan mundi leiða af sjer „inflation“, en hin ástæðan var, að hún mundi hafa „deflation“ í för með sjer.

Alveg rjett

. M. ö. o.: Í fyrsta lagi hlýtur krónan að hækka og í öðru lagi hlýtur hún að lækka. Þannig er nú röksemdaleiðsla hv.þm. Mál sitt reynir hv.þm. að sanna með því að ganga út frá sem staðreynd, að bæði ríkisstj. og Landsbankinn fari eins vitleysislega að ráði sínu og frekast er hugsanlegt. Vitstola manni væri einum trúandi til þess að fara að eins og hv.þm. gerir ráð fyrir, að fjármálavöldin geri í sambandi við þessa lántöku. En sæmilega greindum manni er innan handar að stýra fram hjá þeim hættum, sem hv.þm. taldi upp og talaði um af svo miklum fjálgleik. Hv. þm. sagði meðal annars, að ef þessu láni væri veitt inn í landið, myndi það leiða af sjer gífurlegt framboð á gjaldeyri í landinu, svo að bankastjórnin hlyti að hækka innlenda gjaldeyrinn í verði. En nú er það auðsætt, að ef búið er að taka ríkislán, þá þýðir ekkert fyrir stj. eða bankana að spyrna við því, að sá gjaldeyrir flytjist inn í landið, að svo miklu leyti sem hann er til þess ætlaður, enda myndi fáum bankastjórnum detta sú fjarstæða í hug að fara að breyta genginu fyrir þær sakir. Ennfremur hjelt hv.þm., að bankinn myndi tapa alt að tveim milj. kr. á því að yfirfæra lánið, ef krónan hækkaði. En sannleikurinn er, að bankinn þarf ekki að tapa einum eyri. Ef nokkur tapar, þá yrði það lántakandinn, ríkissjóður, en ekki bankinn. Landsbankinn er einungis milliliður. Hans eina áhætta er, að honum ekki takist á sínum tíma að útvega þá erlendu peninga, sem þarf til þess að afborga ríkislánið. En vitanlega eru slíkar afborganir svo seinar og tregar, að ekki kæmi til mála, að bankinn yrði í vandræðum með að útvega erlendan gjaldeyri til þess að greiða þær með. Þess vegna mun hvorki bankastj. Landsbankans nje gengisnefnd láta sjer detta í hug að hækka gjaldeyrinn, til þess að sporna við því, að ríkislánið renni inn í landið. Þá sagði hv. 1. þm. Reykv. það einnig, að þetta væri sama og að stýfa gjaldeyrinn endanlega. Það er að vissu leyti rjett. Allar slíkar „transaktionir“ styðja að festingu gjaldeyrisins, og þessi lántaka er engin undantekning í því. Að vísu er hjer um öflugri festingarráðstöfun að ræða en við höfum áður þekt, enda er þetta lán stærra en áður hefir verið tekið. Hv. þm. fer mjög villur vegar, er hann ætlar, að allir þessir peningar renni inn í landið. Því fer fjarri. Hv. þm. sagði, að Landsbankinn myndi veita þeim hluta lánsfjárins, sem kæmi í hans hlut, sem nýjum lánum til atvinnuveganna. Af því myndi leiða snöggan vöxt og óeðlilegan uppgang í atvinnulífinu. En hvað segir hv.þm. um það, ef Landsbankinn gerði sjer hægt um hönd og veitti ekki fjenu inn í atvinnulífið, heldur ljeti það ganga til greiðslu á erlendum skuldum? Ef bankinn tæki þann kostinn, sem vel getur komið til mála, þá kæmi þetta lánsfje aldrei inn í landið, og hefði því ekki þær verkanir, sem hv.þm. lýsti svo átakanlega. Þessar ástæður hv.þm. eru orðaflaumur einn og á engum rökum bygðar. Þess er skemst að minnast, að þessi sami hv.þm. fjargviðraðist á síðasta þingi út af því, hvað þetta stofnfje, 3 milj. kr., væri lítið. Nú er þetta sama stofnfje, þó minna sje, orðið að stórhættu fyrir þjóðfjelagið. Sannleikurinn er vitanlega sá, að þetta stofnfje á að verða til þess að styrkja bankann, og það mun gera það, ef vel er á haldið. En hv.þm. gerir hjer sem oftar ráð fyrir því einu, að óskynsamlega sje með farið og að framkvæmdir allar takist óhöndulega. En hv.þm. hefir ekkert leyfi til þess að ganga út frá þessu sem gefnu og álykta á þeim grundvelli. Allar ráðstafanir þingsins eru með þeim fyrirvara, að framkvæmdin verði skynsamleg. Það er skilyrði, sem er þegjandi undanskilið öllum ályktunum. Auk þess skal jeg benda hv.þm. á það, að minst af því fje, sem fer til byggingar strandvarnarskipsins og síldarverksmiðjunnar og til útvarpsins og fleiri verklegra fyrirtækja, rennur inn í landið, nema þá aðeins að forminu til. Geta því tæplega hlotist miklar verðlagsbreyt. af því fje, og engu máli skiftir það, hvort það efni og annað, sem kaupa þarf erlendis vegna hinna verklegu framkvæmda innanlands, er greitt gegnum Landsbankann eða erlenda banka, ef til þess er varið hluta af þessu umrædda láni. Að hjer sje sjerstök hætta á „deflation“, er því fjarri öllum sanni. Slík lántaka mun heldur styðja að því að halda verðlagi uppi, og þarf því að sjálfsögðu allrar varúðar, því eins og sakir standa er verðlagið þegar fullhátt. Það er því sönnu nær að tala um „inflations“-hættu í þessu sambandi; í því er nokkurt vit, en ekkert í hinu. Enda má hv.þm. skilja það, hve fjarstætt það er að gera ráð fyrir tveim gagnstæðum hættum í einu, hættum, sem útiloka hvor aðra. Hinu vil jeg einnig mótmæla, að þótt þetta lán geti orðið til þess að auka kaupgetu landsmanna, þá sje ástæða til að kalla það falska kaupgetu, eins og hv. 1. þm. Reykv. gaf í skyn. Slík kaupgeta á ekkert skylt við þá kaupgetu, sem myndast af völdum mikillar seðlaútgáfu í landinu. Þetta er ekkert sambærilegt. Hjer er um raunverulega peninga að ræða; áhætta er engin, hvorki með yfirfærslur nje ill áhrif á atvinnulífið, svo framarlega að það takist að skapa í landinu raunverulegt verðmæti fyrir þessa peninga, verðmæti, sem standi undir láninu. Að lokum vil jeg leiða athygli hv.þdm. að því, að það, sem hjer er um að ræða, er alls ekki ný lánsheimild, heldur gamlar lánsheimildir teknar saman í eitt. Í rauninni er hjer um algert formsatriði að ræða. Er því síst ástæða fyrir hv.þdm. að rísa nú upp öndverðir og láta svo sem hjer sje á ferðum ný ríkislántaka. Jeg hefi nú talað þessi fáu orð vegna þess, að hæstv. fjmrh. var ekki viðstaddur þegar hv. 1. þm. Reykv. flutti ræðu sína, og sömuleiðis vegna þess, að hv.þm. vjek ræðu sinni að gengismálunum og kendi þar nokkurs misskilnings, sem jeg hefi nú gert mjer far um að leiðrjetta.

Magnús Guðmundsson Aðeins fáein orð út af því, sem hv. 1. þm. Reykv. sagði um þetta mál. Mjer skildist, að hann gæti ekki fylgt frv. þessu, af því að af lántökunni leiddi fyrst gengishækkun, og svo lækkun á eftir. Hvað þetta atriði snertir, þá get jeg tekið undir það með hv.þm. V.-Ísf., að hægt sje að halda þannig á, að ekki sje hætta á slíku. Jeg mun því greiða atkv. með frv., af því að jeg vil ekki bregða fæti fyrir þær framkvæmdir landbúnaðinum til handa, sem lán þessi eiga að ganga til, a. m. k. að nokkuð miklu leyti. Hv. 1. þm. Reykv. vil jeg segja það, að lántaka sem þessi getur vitanlega haft áhrif á gengi peninganna, en jeg vil ekki láta það standa fyrir öðrum framfaramálum, þó að gengismálið sje ennþá ekki leyst. Og jeg verð að segja, að mjer þykir það illa farið, að það skuli ekki hafa verið leyst á þessu þingi, en jeg vil þó ekki bæta gráu ofan á svart með því að stöðva mikið af framkvæmdum í landinu.

1491Fjmrh. (Einar Árnason) Jeg hefi ekki ástæðu til þess að segja mikið um mál þetta nú, enda tel jeg miklar umr. um það þýðingarlausar. Jeg hafði alls ekki búist við því, að hv.þdm. gengju inn á almennar umr. um fjármál landsins við umr. um þetta mál nú. Jeg hjelt, að það myndi verða látið nægja, sem um það var talað við 1. umr. Í morgun, þegar jeg fjekk fregnir um það, að farið væri að ræða peningamál landsins alment í sambandi við þetta mál, var jeg staddur uppi í stjórnarráði við afgreiðslu áríðandi erinda; heyrði jeg því miður ekki nema síðasta hluta af ræðu hv. 1. þm. Reykv., en það var nægilegt til þess, að jeg fjekk fulla vitneskju um, að hún muni ekkert hafa komið þessu máli við. Með þessu frv. er aðeins verið að sama saman í eina heild þeim lánsheimildum, sem til eru fyrir í ýmsum eldri og yngri lögum. Er þetta því aðeins gert til þæginda, því það er alls ekki útilokað, að hægt verði að taka lán, þó að þetta frv. verði ekki samþ. Þá skildist mjer á hv.þm., að hjer ættu þeir menn að fara með fjármálin, sem ekkert vit hefðu á þeim, og því taldi hann sig ekki geta fylgt frv. Það má vel vera, að hv.þm. finnist þetta, en jeg býst þó við, að hann skilji, að við svo búið verði að sitja. Að öðru leyti skal jeg ekki tefja tíma þingsins með því að ræða þetta mál á þeim grundvelli, sem liggur langt fyrir utan svið frv.

Magnús Jónsson * Jeg held, að hún hafi að nokkru leyti verið orðum aukin fregnin, sem hæstv. fjmrh. hefir fengið upp í stjórnarráð í morgun, að verið væri að hefja alm. umr. um peningamál landsins, þó að jeg mælti nokkur viðvörunarorð vegna þeirra ráðstafana, sem hjer er verið að gera. Annars finst mjer, að þeir, sem mest hafa talað hjer, og þá sjerstaklega hv.þm. V.-Ísf., vera mjer alveg sammála í aðalatriðum málsins, enda þótt hann væri að gera sjer upp andstöðu við mig, að það yrði að fara með mestu varúð, þegar svona stórri peningaupphæð væri veitt inn á peningamarkað okkar í einu. Þar sem jeg var ekki við 1. umr. þessa máls, fanst mjer ekki nema rjett að minnast á þetta atriði. Hv. þm. V.-Ísf. vildi slá mál mitt niður með því, að jeg hefði sagt, að annarsvegar væri hjer um „deflation“, en hinsvegar um „inflation“ að ræða. Það má vitanlega setja svona mótsetningar fram og láta sýnast eins og þær rekist hvor á aðra. En hjer er það ekki. Það er hvorttveggja fyrir hendi, þó að ekki sjeu í einu gerðar ráðstafanir til þess, að gjaldeyririnn þjóti upp í svipinn og falli svo aftur. Þá er hitt atriðið, að þegar þetta geysilega fje er farið að starfa hjer í landinu, getur það valdið geysilegri verðþenslu og almennri hækkun, og afleiðingin getur orðið sú, að okkar gjaldeyrir falli. Það er óyggjandi reynsla fengin fyrir því, að það er ómögulegt að veita svona miklu fje inn í landið án þess að úr því verði „inflation“. - Það getur nú verið, að nokkru af þessu fje verði varið til að greiða erlendar skuldir. Það væri þá ekki annað en að breyta einni skuld í aðra, eins og í rauninni átti sjer stað 1921 um enska lánið, og raskar það auðvitað engu. Enska lánið var í rauninni alt stofnað fyrir 1921. Það, sem þá gerðist, var í rauninni ekki annað en það, að mörgum óhagstæðum, uppsegjanlegum lánum var breytt í eitt umsamið lán. öll sú „inflation“, sem af þeirri lántöku hefði átt að leiða, var komin á undan og afleiðingar höfðu sýnt sig. Lántakan 1921 var einungis gerð til þess að „dekka“ það, sem búið var að eyða. Nú er þessu ekki til að dreifa, nema að því leyti, sem Landsbankinn kynni að nota eitthvað af sínum hluta til að greiða erlendar skuldir. Jeg er reyndar alls ekki viss um, að bankastjórnin myndi telja það hyggilegt að verja því til þess. Miklu fremur gæti jeg haldið, að hún mundi kjósa að láta hagstæð lán standa, með því líka að þingið hefir nú gert ráðstafanir til að skerða starfsfje Landsbankans allmikið, með lögunum um Búnaðarbankann, með því að vjela frá honum sparisjóðsfje, o. s. frv. Jeg geri ekki ráð fyrir, að þessi lántaka geri miklu meira en halda bankanum við eftir þá skerðingu, sem hann verður fyrir vegna aðgerða þingsins. Sem sagt, jeg gæti trúað, að þar yrði svo þröngt fyrir dyrum, að bankinn sæi sjer ekki fært að greiða sín föstu lán erlendis. Hv. þm. V.-Ísf. hjelt því fram, að það yrði að ráðstafa þessu fje eins og vitlaus maður mundi gera, til þess að hætta gæti stafað af því, og hæstv. fjmrh. virtist vera honum sammála um það. Annað lagði hann eiginlega ekki til málanna. Nei, þess þarf ekki með. Við þurfum ekki að haga okkur eins og brjálaðir menn, heldur nægir alveg óvarkárni og þekkingarleysi til þess að stórtjón geti hlotist af þessu. Það er margreynt bæði hjer og erlendis, að af þessu leiðir ógegnd í viðskiftum og hrun á eftir. Þetta er einmitt það, sem erlendir fjármálamenn eru altaf að stríða við, og þeim hefir ekki tekist að ráða bót á því. Þeir eru þó ekki allir brjálaðir. Fyrv. fjmrh., Magnús heitinn Kristjánsson, lýsti því einhverntíma yfir, að það væri ekki til neitt ákveðið viðskiftalögmál. Jeg vil nú ekki segja, að núv. hæstv. fjmrh. muni gefa slíka yfirlýsingu. A. m. k. geri jeg ráð fyrir, að hann sjái, að 12 milj. kr. hljóti að hafa róttæk áhrif á markaðinn og öll viðskifti innanlands. Hv. þm. V.-Ísf. hjelt því fram, að efni til bygginga og strandferðaskipið mætti eins kaupa gegnum erlenda banka og kæmi það fje þá aldrei inn í landið. En þetta eru framkvæmdir, sem leiða af sjer aukinn innflutning. Verslunin fjörgast, mikil vinna, hátt kaup, mikill innflutningur, ekki síst af óþarfa vörum. Það kemur ekki málinu við, hvernig menn drífa upp fje til kaupanna. Þetta er fölsk kaupgeta, fengin án þess að nokkuð sje framleitt heima fyrir á móti. En hitt er satt, sem hv.þm. sagði, að þetta getur með tímanum skapað kaupgetu. Jeg geri þó ekki ráð fyrir, að nýtt strandferðaskip skapi nýja kaupgetu, þótt jeg efist ekki um, að það verði landi og lýð til gagns. Sömuleiðis er jeg vantrúaður á, að skrifstofuhúsið og prentsmiðjan verði til þess að skapa raunverulega kaupgetu. Nei, þetta er fölsk kaupgeta og þess vegna finst mjer ekki að ófyrirsynju, þótt einhver verði til þess að benda á það, hvað mikil ábyrgð fylgir þessum ráðstöfunum. Það er að vísu rjett, að þetta hefði fremur átt að ræðast í sambandi við þær einstöku lagasetningar, sem hafa leitt þetta frv. af sjer. En þessar ýmsu lagaheimildir voru heldur ekki samþ. mótmælalaust.

En þó alt löglegar heimildir

. Já, en þeir háttvirtir þingmenn, sem hafa samþykt þær, hafa anað áfram án þess að gera sjer grein fyrir, hvað þeir voru að gera, og jafnvel ekki búist við, að til lántöku þyrfti að koma með sumt einstakt.

Það er jafnóvíst fyrir þessu. - ÓTh: Stj. hefir eftir ýmsum lögum heimild til að taka 20 milj. að láni

. Já, jeg geri ráð fyrir því, ef teknar eru með sjerstakar ráðstafanir frá ófriðarárunum, þegar öllu var slept lausu. En jeg hygg, að alment hafi verið litið svo á þessar eldri ráðstafanir, að þær skyldu falla úr gildi, þegar það ástand, sem leiddi þær af sjer, væri um garð gengið. Jeg held, að við, hv.þm. V.-Ísf. og jeg, sjeum í rauninni alveg sammála um, að hjer verði að fara varlega. En munurinn er sá, að honum finst þetta svo sjálfsagt, að óþarfi sje að vera að eyða orðum að því. Það er nú svo um margt. T. d. má segja, að það sje svo sjálfsagt fyrir hvern seðlabanka að gefa ekki út of mikið af seðlum, að óþarfi sje að segja bankastj. fyrir um það; hún muni sjá það sjálf. En bæði okkar þing og annara þjóða hafa þó talið sjálfsagt að láta þetta til sín taka. Nei, aðvörunarorð eru aldrei óþörf, jafnvel þótt ekki sje gert ráð fyrir því vitlausasta, sem hægt er að gera. Ef litið er á þessa lántöku í sambandi við gengið, þá er það ljóst, að með henni er einmitt verið að afgreiða gengismálið. Það er meiningin. Jeg fyrir mitt leyti vil ekki heimila stj. þessa lántöku. Jeg vil ekki með því ýta undir hana að framkvæma hina og aðra vitleysu, sem hv. meiri hl. þingsins hefir veitt heimildir til. Ræðuhandr. óyfirlesið.

Ásgeir Ásgeirsson Jeg hefi aldrei játað, að nein hætta sje á gengishækkun, því hækkun gengis er sjálfráð athöfn valdhafanna og gengishækkun er nú eins og komið er svo óskynsamleg, að enginn núv. valdhafi lætur sjer detta í hug að gera slíka ráðstöfun. En ef einhver ljeti sjer detta í hug að hækka gjaldeyrinn í tilefni af erlendri lántöku, þá ætti auðvitað sú hækkun að framkvæmast áður en þetta fje berst inn í landið, og þá yrði aðstaðan önnur en hv. 1. þm. Reykv. hjelt fram. Hv. þm. hjelt því fram, að venjulega væru tekin lán til þess að hækka gengið. Þetta er rangt. Það eru oft tekin lán til þess að varðveita þá skráningu, sem búið er að framkvæma, sem sagt, til að hindra lækkun, en alls ekki til að hækka gengið. Að öðru leyti finn jeg ekki ástæðu til að svara hv.þm., en mjer fanst hann þó gera alt of mikið úr þeirri verðlagsbólgu, sem af þessu fje gæti leitt, því að mikið af fjenu hefir engin áhrif á verðlag í landinu. Hitt líkaði mjer vel, að heyra hv. 1. þm. Reykv. segja, að ef lánsheimildin yrði samþ., hætti hann að vera einn í þeirra hópi, sem tala um hækkun krónunnar. En það hefði óneitanlega farið betur á því, að hann hefði sagt þetta við 1. umr. um myntlagafrv. í vetur, þegar hann flutti sína ræðu um gengishækkun. Allar þessar lánsheimildir, sem hjer eru samandregnar í eitt frv., voru þá í lögum. Aðstaðan var þá alveg sú sama og nú, og því jafnrík ástæða þá fyrir hv.þm. til að hverfa frá sinni hækkunarstefnu eins og nú.

Frsm. (Jón Baldvinsson) N. hefir svo sem venja er til athugað frv., og leggur hún til, að það verði samþ.

Frsm. (Jón Baldvinsson) N. hefir athugað frv. og borið saman við landsreikninginn. Að vísu hefir ekkert nýtt komið þar fram, en rjett er að láta þess getið, að ekki liggja fyllilegar upplýsingar fyrir um 29. liðinn. Hefir ekki verið gerð full grein fyrir þeirri upphæð, er þar um ræðir; hafa og endurskoðunarmenn LR. bent á þetta. Jeg hefi viljað láta þess getið, að n. hefir athugað þetta, en að öðru leyti leggur n. til, að frv. verði samþ.

Jón Þorláksson Til viðbótar við aths. hv.frsm. vil jeg leyfa mjer að leiða athygli að því, að rekstrartekjur ríkissjóðs eru á reikningi II, undir 5. gr., vantaldar um 109400 kr., en aftur er upphæðin í reikningi III (sjóðreikningi), endurgreidd lán og seldar eignir, oftalin um sömu upphæð. Þetta er talin á 11. þskj. afborgun af skuld áfengisverslunar ríkisins, en er ekki annað en tekjueftirstöðvar frá áfengisversluninni 1926, sem átti að greiðast í ríkissjóð á því ári, en hefir dregist og á að teljast með rekstrartekjum 1927, þar sem upphæðin kom ekki sem tekjur á landsreikningi 1926. - Þetta er að vísu reikningsfærsluatriði og ekki annað, en sú upphæð, sem reikningurinn telur rekstrarmismun, á þá að lækka um sömu upphæð. Svo er annað atriði miklu mikilvægara, sem jeg vildi gjarnan fá upplýsingar um hjá hæstv. fjmrh. Á þessum landsreikningi, sem er dagsettur 29. okt. 1928, er innskotsfje Landsbankans talið með eignum ríkissjóðs eins og venja er til. Á reikningi Landsbankans 1927, sem er dagsettur fyr en þessi landsreikningur, er þetta innskotsfje látið falla burtu. Nú vil jeg spyrja hæstv. fjmrh., hvort hæstv. stj. hafi samþ., að þessi liður væri á þennan hátt strikaður út úr reikningum Landsbankans, og hvort það sje tilætlunin að láta þennan lið falla burtu úr eignaskýrslu ríkissjóðs á næsta landsreikningi.

Fjmrh. (Einar Árnason) Hvað mig snertir, þá hefi jeg ekki enn tekið afstöðu til þessa atriðis í reikningum Landsbankans. Jeg geri ráð fyrir, að þetta komi til kasta landsbankanefndarinnar nú um þessar mundir, og jeg get ekkert sagt um það fyrirfram, hvernig hún kann að líta á þetta. Jeg er heldur ekki við því búinn að gefa neinar upplýsingar um, hvernig jeg muni snúast við þessu, þegar reikningurinn kemur til mín.

Jón Þorláksson Mjer nægir ekki svar hæstv. fjmrh. Þessi úrfelling er gerð á reikningi Landsbankans fyrir árið 1927, og jeg á ekki von á, að hann komi nokkurntíma til landsbankanefndarinnar til úrskurðar. Jeg hefði því gjarnan viljað fá vitneskju um það hjá hæstv. fjmrh., hvort hæstv. stj. væri búin að samþ. þessa úrfellingu. Jeg tel raunar, að hæstv. stjórn hafi ekkert vald til þess að samþ. þessa úrfellingu, því að í landsbankalögunum, sem gengu í gildi áður en landsreikningurinn fyrir árið 1927 kom til úrskurðar, stendur, að innskotsfje ríkisins skuli telja til stofnfjár bankans. Jeg veit ekki, hvernig hægt er að komast framhjá þessu ákvæði, en vildi þó að þessu sinni ekki gera annað en að beina þessari fyrirspurn til hæstv. fjmrh.

Frsm. (Jón Jónsson) * Jeg var búinn að gleyma því, að jeg er frsm. þessa máls; jeg hjelt, að það væri hv. 5. landsk. Jeg skal því vera fáorður. Á síðari árum hefir vaknað töluverður áhugi á því að flytja þessar skepnur hingað til landsins. Er það talið gagnleg ráðstöfun, enda er í sjálfu sjer gott, að dýrum fjölgi hjer á landi. Auk þess eru skepnur þessar taldar meinlausar, og geta sennilega þrifist vel hjer á landi, sjerstaklega uppi til heiða. Eru þar haglendi góð og önnur skilyrði til sauðnautaræktar. Nefndin leit því svo á, að ekki væri úr vegi að gera tilraun með þetta, enda er stj. veitt heimild í fjárl. til þess að láta flytja dýrin inn á kostnað ríkisins. Að vísu hafði n. fremur litlar upplýsingar þessu viðvíkjandi fyrir hendi, en hinsvegar eru margir, sem kunnugir eru, á þeirri skoðun, að þessi ráðstöfun geti orðið til hinnar mestu nytsemi. N. vill því gjarnan, að þetta sje reynt, og leggur því til, að frv. verði samþ. Ræðuhandr. óyfirlesið.

Frsm. meiri hl. (Ásgeir Ásgeirsson) Nál. meiri hl. er það ítarlegt, að ítarlegrar framsögu er ekki þörf. Sannleikurinn er sá, að það hefir aldrei verið samþ. af Alþingi, að Mentamálaráðið ætti að hafa afskifti af bókavali stjórnardeildar Menningarsjóðs. Jeg minnist þess, að á milli 2. og 3. umr. um frv. um Menningarsjóð á síðasta þingi kom til mín maður af skrifstofunni og sagði, að það þyrfti að leiðrjetta orðið „nefnd“ á einum stað í frv. og breyta því í Mentamálaráð. Jeg svaraði því, að ef þetta hefði gleymst, þá væri sjálfsagt að leiðrjetta það Í skrifstofunni, en svo kemur það á daginn, að skrifstofumaðurinn hafði ekki rjett fyrir sjer um þetta. Með orðinu nefnd á þessum stað var ekki átt við Mentamálaráðið, heldur við stjórn útgáfudeildar Menningarsjóðs. Þetta sjest skýrt af skjalaparti þingtíðindanna, og það, sem aldrei hefir verið samþ. af þinginu, getur ekki verið lög og virðist því rjettast að afgreiða það frv., sem nú er til umr., með rökstuddri dagskrá, þar sem hjer er aðeins um vangá að ræða. Frv. er óþarft að því Leyti sem ætlast er til að fá stjórn útgáfudeildar Menningarsjóðs meiri ráð í hendur yfir bókaútgáfunni heldur en virðist ætlast til í lögunum. Spurningin er aðeins það, hvort prentarar og skrifstofumenn eiga að hafa löggjafarvaldið, eða hvort Alþingi sjálft á að hafa það.

Frsm. minni hl. (Magnús Jónsson) Jeg hefi ekki getað fallist á þá skoðun hv. meiri hl. mentmn., að það væri formlega rjett að breyta þessu lagaákvæði þannig, eða gefa aðeins nokkurskonar skýringu á þessu lagaákvæði, úr því að á annað borð hefir svo til tekist, að lögin eru staðfest og birt í Stjórnartíðindum í öðru formi en því, sem menn vilja að þau sjeu. Ef hv. deild vill á annað borð fá breytingu, þá finst mjer alveg sjálfsagt að gera hana í lagaformi. Þetta frv. hefir gengið í gegnum hv.Ed. og á aðeins eftir síðustu umr. hjer, til þess að þetta verði samþ. í frumvarpsformi, löglega. Jeg vil benda á það, að þótt stjórn Menningarsjóðs, landsstjórn og þingmönnum sje kunnugt um þetta, þá getur farið svo, að þeir, sem um það vita, falli frá, og hinir síðari menn kannist ekki við, að til sje rökstudd dagskrá í þingtíðindunum, sem segir, að lögin hafi verið prentuð öðruvísi en til var ætlast, og Mentamálaráðið komi til að hafa ráðin þrátt fyrir dagskrána í þingtíðindunum. Aftur á móti, ef þetta kemur í Stjórnartíðindunum, þá verður það til leiðbeiningar þeim, sem hafa með lögin frá í fyrra að gera. En það er hjer annað atriði, sem kemur til greina og sem gerir það líka, að hv. meiri hl. hefir ekki viljað breyta þessu með lögum. Það er það, að hv.Ed. skaut hjer inn nýju smáatriði í þetta frv., sem er það, að láta ekki stjórn útgáfudeildarinnar vera alveg einráða um val bókanna, heldur bætti við ákvæði um það, að ekki skuli taka fullnaðarákvörðun umval bóka án þess að leita álits Mentamálaráðsins sjálfs. Það mun vera þetta, sem hefir valdið því, að hv. meiri hl. vildi ekki láta samþ. þetta frv., en að breyta því hefði kostað það, að þá hefði frv. orðið að fara til Ed. aftur, og málinu með því verið stofnað í hættu. Jeg fyrir mitt leyti álít alveg hiklaust, að þessi breyt. sje til bóta, og það er vegna þess, að í stjórn þessarar útgáfudeildar eru, eftir lögunum um Menningarsjóð, sjálfkjörnir menn: Prófessorarnir í íslenskum bókmentum og sögu við háskólann í Reykjavík og kennarinn í íslensku við kennaraskóla landsins. Og þó að svo hittist á nú, að ágætir menn sjeu í þessum stöðum, þá skilst mjer, að það geti verið menn í þessari stjórn, sem hafi ekkert sjerlegt vit á því að velja bækur við alþýðuhæfi; t. d. er ekki víst, að það sje altaf skáld og rithöfundur, sem kennir íslensku við kennaraskólann; það getur alveg eins verið maður, sem er duglegur við að stagla málfræði inn í nemendur sína. Það getur líka verið í alla staði merkur sagnfræðingur, sem er kennari í sögu við háskólann, þótt hann sje ekki sjerstaklega fær um að velja bækur við alþýðuhæfi. Aftur á móti er Mentamálaráðið kosið af Alþingi með það fyrir augum að stjórna sjóðnum, og það er ekki hugsanlegt, að Alþingi láti hjá líða að velja menn með smekk og þekkingu. Jeg vil þess vegna, af þessum framkomnu ástæðum, breyta lögunum með lögum, og þrátt fyrir þessa litlu breyt., sem gerð hefir verið, hefi jeg lagt til, að frv. verði samþ. óbreytt, og ef svo verður gert, þá er það mjög fyrirhafnarlítið; frv. þarf ekki nema að ganga í gegnum 3. umr. hjer, en ekki að fara aftur til hv.Ed.

Frsm. meiri hl. (Ásgeir Ásgeirsson) Það er rjett hjá hv.þm. (MJ), að það á að breyta lögum með lögum. En vegna þess að hv.þm. vill breyta núgildandi lögum og fá Mentamálaráðinu yfirráð yfir bókaútgáfunni, vegna þess vill hann nú lagabreytingu. En hinum, sem það eitt vakir fyrir, að vilja láta lögin standa eins og þau hafa verið samþ. af Alþingis hálfu, en aðeins leiðrjetta villu, sem hefir skotist inn hjá skrifstofunni, þeim má vera alveg sama, hvort frv. er afgr. með rökstuddri dagskrá eða breytt í það horf, sem það upphaflega var í, þegar það var borið fram í hv.Ed. En ef á að breyta frv. í það horf, þá þarf til þess enn þrjár umr. í þinginu, og er þá sýnt, að málið muni ekki ganga fram. Þess vegna var sjálfsagt fyrir okkur að taka þann kostinn, sem var jafngóður og einfaldur, að leggja til, að málið verði afgr. með rökstuddri dagskrá. Það er engin hætta á því, að það gleymist, að þessi dagskrá hafi verið samþykt; „traditionin“ í Mentamálaráðinu mun varðveita kunnugleikann um það. - Mentamálaráðið ræður ekki eins og nú er, og jeg tel heldur ekki heppilegt, að Mentamálaráðið hafi neina yfirsjón um þetta, því að jeg er viss um, að það, sem hefir heldur lítil laun, en ýmisleg störf, leggur ekki á sig það aukna erfiði að kynna sjer bækurnar rækilega, eins og útgáfustjórnin mun gera. Það stoðar ekki að setja úrslitavaldið til þeirra manna, sem ekki eru óskiftir við starfið, og geta því ekkert bætt um það, sem útgáfustjórnin hefir ákveðið. Jeg hygg, að hv.frsm. minni hl. hafi því aðeins lagt áherslu á, að frv. sje samþ., að hann vilji breyta núgildandi lögum. Ef hv.frsm. væri þeirrar skoðunar, að það væru gildandi lög, að Mentamálaráðið ætti að hafa þessi yfirráð, þá hefði hv.þm. ekki lagt til, að þetta frv. yrði samþ., heldur felt. Í þessu liggur viðurkenning hv.þm. um þörf á frv., en það er viðurkenning um það, að eftir núgildandi lögum eigi Mentamálaráðið engin yfirráð að hafa yfir útgáfunni.

Magnús Guðmundsson Jeg skal ekki ræða um það, hvort heppilegt sje að gera þessa breyt., sem þeir eru að ræða, hv.frsm. meiri og minni hl. mentmn., en vil benda á það, að mjer finst það vera talsvert varhugaverð skoðun hjá hv. meiri hl. mentmn., að það þurfi ekki að breyta þessum lögum, sem hjer hafa verið nefnd, til þess að útiloka Mentamálaráðið. Við verðum að athuga það, að forseti þingsins hefir sent þessi lög til stj. ásamt sínum vottorðum um það, að svona hafi þau verið samþ. á Alþingi, og hæstv.dómsmrh. hefir skýrt konungi frá, að þetta hafi verið samþ., og konungur hefir þannig undirskrifað það sem lög. Og þó svo kunni að vera, að þetta vottorð frá forseta og dómsmrh. til konungs væri nú eitthvað rangt, þá er mikil spurning um það, hvort það sjeu ekki lög fyrir því. Og svo er annað. Eftir þeim upplýsingum, sem komið hafa fram í dag, hefir þetta verið gert á milli 2. og 3. umr. hjer í deildinni; þar af leiðir, að þetta hefir verið samþ. við 3. umr. málsins, svo að jeg er ekki viss um, að þetta vottorð verði talið skakt, sem forsetinn Hefir gefið ráðherranum og ráðherrann konungi. Jeg verð fyrir mitt leyti að álíta, að í svona tilfelli sem þessu væri rjettara að breyta lögunum. Svo er ekki nóg með það, að lögin hafa verið afgr. svona, eftir vottorðum forseta og ráðherra, heldur er líka búið að birta þetta í Stjórnartíðindunum sem lög; en hitt skal jeg ekkert blanda mjer í, hvort rjettara sje hjá meiri eða minni hl. það, sem haldið er fram um bókaútgáfuna, en ef ekki á að fara eftir lögunum, þá verður að breyta þeim. Jeg man eftir, að svipað kom fyrir í Danmörku einu sinni. Það kom fyrir þegar siglingalögin dönsku voru samþ. Þá hafði komist inn villa hjá ríkisdeginum, og þótti þá nauðsynlegt að fá sjerstök lög. Hitt er auðvitað, að það skiftir ekki máli, þó það dragist til næsta árs, en jeg vildi aðeins gefa þessa skýringu.

Frsm. minni hl. (Magnús Jónsson) : Þó að jeg færi út í það í minni fyrri ræðu að mæla með þeirri breyt., sem hv.Ed. hefir gert á efni þessara laga, þá er það alls ekki rjett hjá hv.frsm. meiri hl., að það sje aðeins vegna þeirrar breyt., sem jeg vil leggja til að frv. sje samþ. Mín ástæða er vitaskuld sú, að jeg tel þetta algerlega óformlega aðferð, að fara svona að. Hv. frsm. meiri hl. sagði, að ef jeg væri þeirrar skoðunar, þá væri sú rjetta afleiðing af því, að jeg ætti að leggja til, að frv. væri felt. Jeg skil ekki þetta. Einmitt af því að jeg tel rjett, að sá sanni vilji Alþingis komi fram, og það má búast við, að hann sje í þá átt, sem hann var í fyrra, þá sje nauðsynlegt að samþ. breytinguna. Eins og nú er, þá er það ljóst, að það er Mentamálaráðið, sem ræður. Þessi texti laganna segir það, og þess vegna, ef Alþingi vill ekki láta það ráða því, þá verður að samþ. breytinguna. Jeg verð að segja það fyrir mitt leyti, að jeg vildi óska þess, að hið háa Alþingi henti ekki það formleysi, að ætla að afgreiða málið með rökstuddri dagskrá. Það er alveg óvanaleg braut að leggja út á, því að það er ómögulegt að segja um, hvað mönnum kynni þá að detta í hug að afgreiða með rökstuddri dagskrá. Um breyt. þá, sem okkur greinir á um, hv.frsm. meiri hl. og mig, vil jeg aðeins benda á það, að það er sá stóri munur á stj. útgáfudeildar og Mentamálaráðinu, að Mentamálaráðið ber ábyrgð fyrir Alþingi, en hitt ekki. Við skulum segja, að Alþingi, sem hefir sett svo mikið fje í þetta, sje mjög óánægt með bókaútgáfu sjóðsins, þá getur það engu tauti við komið, ef það er stj. útgáfudeildar, sem ræður þessu ein. Það eru fastskipaðir menn, sem ráða, af því að þeir eru í þessum embættum, og Alþingi getur við ekkert ráðið, nema þá með því að gera hreina byltingu. Aftur á móti getur það dregið Mentamálaráðið til ábyrgðar, þar sem það er kosið af þinginu. Hina ástæðuna, að meðlimir Mentamálaráðsins muni ekki kynna sjer eins vel bækurnar, skal jeg undirskrifa og veit, að það verður jafnan stj. útgáfudeildar, sem hefir allar till. og ræður mestu um þetta, og að Mentamálaráðið fer ekki að skifta sjer af því, nema ef það telur, að þessi stj. breyti sjerstaklega óhyggilega. Hjer er því sama til að dreifa eins og svo víða. Alþingismenn hafa sína ráðunauta, sem þeir leita ráða til, svo sem vegamálastjóra, vitamálastjóra, landssímastjóra o. fl. En hvers vegna dettur engum í hug að segja: Þessir menn hafa víst miklu betur vit á þessu en við alþm.; það er best að láta þá alveg ráða. Nei, alþm., sem ekki eru sjerfræðingar, taka till. þeirra til yfirvegunar, og ráða svo málunum til lykta. En þeir, sem hafa sjerþekkinguna, hafa sinn sterka tillögurjett. Og Mentamálaráðið, sem Alþingi hefir tökin á, getur tekið þarna í taumana. En aðalatriðið er langsamlega það, hvort hjer á að fremja þetta formleysi, sem hv. meiri hl. fer fram á, eða ekki.

Halldór Stefánsson Fyrir utan það, sem það verður að telja mjög athugaverða leið að ætla sjer að breyta lögum með þingsályktun, þá skilst mjer, að einnig sje erfitt að samþ. þessa rökstuddu dagskrá, vegna þess, að sumt, sem í henni segir, er alls ekki rjett. Það er sagt þar, að þetta orðalag hafi komist inn í frv. af vangá. Má vera, að það sje rjett, en svo er sagt, að þetta hafi aldrei verið samþ. af þinginu. Var frv. þá ekki borið undir atkv. og samþ. við síðustu umr.? Jú, þingið hefir samþ. þetta engu síður, þótt það sje fyrir vangá.

Frsm. meiri hl. (Ásgeir Ásgeirsson) Jeg vil fyrst svara því, sem hv. síðasti ræðumaður nefndi og tók upp eftir hv. 1. þm. Skagf., að ákvæðið um íhlutun Mentamálaráðs hefði verið samþ. við 3. umr. í Nd. á síðasta þingi. En þar er því til að svara, að skrifstofa Alþingis hefir engan tillögurjett á deildarfundum, og breyt., sem þar eru gerðar, verða ekki taldar löglega samþ., þar sem þær eru ólöglega bornar fram. En skilyrði fyrir því, að tillaga sje lögleg, er það, að hún sje borin fram af þingmanni, en ekki af menni úti í bæ, hvort sem það er skrifstofumaður eða prentari. Það ákvæði, sem hjer um ræðir, hefir ekki verið samþ. af Alþingi; vangáin er hjer greinileg, og þótt dómsmrh. hafi lagt þetta fyrir konunginn, þá hafa þeir þó ekki löggjafarvald tveir einir. Samþ. Alþingis er skilyrði fyrir, að nokkuð geti orðið að lögum, og nægir hvorki samþ.dómsmrh. nje konungsins, ef Alþingi hefir hvergi nálægt komið. Forseti Sþ. hefir stungið því að mjer, að slíkar leiðrjettingar sem þessi hafi átt sjer stað í Danmörku, og jafnvel hjer á okkar landi. Jeg innti hann ekki eftir dæmi, en hann kvaðst þekkja dæmi til þeirra í báðum löndum, enda virðist það bersýnilegur hlutur, að það, sem er prentvilla eða vangá, sje ekki sama sem samþ. lög. Það leiðir af sjálfu sjer. Hæstv. forseti þessarar deildar (BSv) þekkir til svipaðs dæmis, þar sem hann ljet gera leiðrjettingu á frv. um búnaðarbankann, þar sem um enga efnisbreyt. var að ræða, heldur aðeins vangá hv.Ed. Mjer finst að þeir, sem eru hræddir við þessa aðferð, ættu að óttast hitt miklu fremur, að lögin um búnaðarbankann verði ekki talin gildandi lög. Og þegar breyt. hefir verið gerð á skrifstofu Alþingis og gengið gegnum deildina fyrir athugaleysi, þá ætti því frekar að mega gera leiðrjetting með dagskrá án nýrrar löggjafar. Hv. 1. þm. Reykv. sagði, að það yrðu engin takmörk fyrir því, hvað menn kynnu að aðhafast hjer á þingi, ef svona rökstudd dagskrá væri samþ. En takmörkin verða nákvæmlega þau sömu og þau hafa altaf verið, þ. e. vilji þingm. Þingviljinn er takmörkunin fyrir því, hvort þessi dagskrá verður samþ. eða ekki, og er líka takmörkunin fyrir allri okkar löggjafarstarfsemi. önnur takmörk verða ekki sett, og þeim takmörkunum er engin hætta búin af dagskránni.

Magnús Guðmundsson Það er fjarri mjer að ætla að hefja kappræður um þetta mál, enda er jeg ekki í efa um það, ef rannsaka á, hvað eru lög, þá er það ekki annað en það, sem birt er í Stjórnartíðindunum. Því er ekki að neita, að komið hefir fyrir, að atriði hefir verið samþ. við eina umr. og farið með það síðan sem lög. En hitt er rjett, að það var ekki tilætlun þingsins að gera þetta. En lögin eru ekki það, sem þingið ætlar að segja, heldur það, sem það í raun og veru segir. Það er rjett út af fyrir sig hjá hv.frsm. meiri hl., að löggjafarvaldið er ekki hjá dómsmrh. og konungi eingöngu, heldur er það hjá Alþingi og konungi í sameiningu. Af því leiðir aftur það, að lögum er ekki hægt að breyta nema á þann sama hátt og þau verða til. Um búnaðarbankann er alt öðru máli að gegna. Sú villa, sem þar var um að ræða, var leiðrjett í heyranda hljóði frá forsetastóli strax. En eigi að breyta lögunum, verður það að gerast á Alþingi og ganga áðan gegnum ráðherra, konung og Stjórnartíðindi. Jeg hefði gaman af, að hv. 2. þm. Árn. gæti bent á hliðstætt dæmi frá Danmörku, þar sem leiðrjett hefði verið samskonar efni á þann hátt og hjer er lagt til. Jeg þekki a. m. k. ekkert dæmi þess. En hitt veit jeg, að í danska ríkisdeginum kom það fyrir, að villa var í eintaki því, er forseti undirritaði og konungur staðfesti, en þó álitið lög, þar sem það var undirritað af rjettum aðilum.

Frsm. minni hl. (Magnús Jónsson) : * Mjer finst það satt að segja hótfyndni að heimta lagabreyt. til þess að leiðrjetta það, sem er hrein og bein prentvilla í lögum. Enda mundi það æra óstöðugan að tína upp allar prentvillur, sem fyrir kunna að koma í lögum. Þegar búnaðarbankinn var hjer til umr., þá lýsti jeg því yfir frá sæti mínu, að jeg teldi mjög vafasamt, hvort það væri löglegt að leiðrjetta þá villu, sem þar var um að ræða, í próförk. í upphafi 25. gr. þingsk. stendur, að ef deildin breyti frv. í smáu eða stóru, þá sendi forseti það aftur til hinnar deildarinnar. Virðist mjer þetta svo augljóst, að um það þurfi ekki að deila. Aftur á móti er í þessu máli, sem fyrir liggur, beinlínis um efnisbreyt.-atriði að ræða, og um það eitt deilt. Það er öllum vitanlegt, að það gekk atkvgr. um þetta sama atriði á þinginu í fyrra og var samþ., en svo koma lögin, og þá eru það önnur stjórnarvöld, sem ráða, en þingið hafði ætlast til. Nú er ákaflega vont að sjá, hvað efnisbreyt. þarf að vera mikil til þess að breyta þurfi með lögum. Það hefir komið fyrir áður, að villa slæddist inn í lög af vangá, og varð að leiðrjetta hana með lögum. Hv. frsm. meiri hl. sagðist vilja, að þm. rjeðu, hvernig lögin væru úr garði gerð. En vilji þm. ræður engu nema hann komi fram á ákveðinn og formlegan hátt. Þm. ráða engu nema þegar þeir eru á fundi og undir þingsköpum. Með afgr. þeirri, sem hv. meiri hl. vill hafa á málinu, er um formgalla að ræða, sem ekki kemur hjer að neinu gagni. Ræðuhandr. óyfirlesið.

Sigurður Eggerz Jeg vil aðeins taka í sama streng og aðrir, að jeg álít, að ekki sje hægt að samþ. þessa dagskrártill. Með því að samþ. hana yrði skapað slæmt og óheppilegt fordæmi. Að því er snertir lögskýringar, þá byggjast þær fyrst og fremst á orðunum, en ef orðin eru tvíræð eða margræð, þá koma II. flokks skýringar til greina, eins og þingvilji o. fl. Annars ætla jeg ekki að halda lengri ræðu, vildi aðeins vekja eftirtekt á því, að jeg tel, að ekki sje hægt að samþ. dagskrártill. þá, sem hv. meiri hl. hefir borið fram á þskj. 634.

Frsm. meiri hl. (Ásgeir Ásgeirsson) Það er vitanlega rjett hjá hv.þm. Dal., að aðalskýringin liggur í sjálfum orðum laganna, en svo eru líka aðrar skýringar, sem sjást í sögu málsins, og þær geta orðið þungar á metunum. Nú er það rjett skýring á því atriði, sem hjer um ræðir, að það er inn í lögin komið fyrir vangá. Það hefir ekki verið formlega borið upp og aldrei formlega samþ., heldur hefir það komist inn í lögin þvert á móti vilja þingsins og á síðustu stundu. Það er rangt hjá hv.frsm. minni hl., er hann segir, að það atriði, sem hjer um ræðir, hafi verið samþ. við atkvgr. og talsvert um það deilt. Það hefir aldrei nein sjerstök atkvgr. farið fram um það, en frv. samþ. í einni heild. Jeg get ekki á neinn hátt litið á þetta öðruvísi en prentvillu, og enginn þarf að óttast, að hæstv.dómsmrh. hafi hvíslað Í eyru konungs neinum upplýsingum um þetta atriði sjerstaklega. Hæstv. dómsmrh. var það meira að segja ekki ljóst fyr en í vetur, hvaða slys hafði orðið. Milli hans og konungs hefir ekkert borist í tal um þetta, svo að konungi er ekki heldur ljóst, hvaða breyt. hefir á orðið. Enginn þarf því að gera sjer samviskubit eða óþægindi út af því, að konungur hafi með sinni staðfestingu ætlast til annars en dagskráin felur í sjer.

Magnús Guðmundsson Jeg skal ekki hefja langt mál um þetta frv. Jeg hefi verið að athuga það og fundið nokkur atriði í því, sem mig furðar stórlega á. Að vísu hafa sum þeirra áður komið fram í umr., en jeg vil þó undirstrika þau nú með nokkrum orðum. Hv. þm. Dal. benti á, að það væri undarlegt að setja í lögin ákvæði um, að íslenskir ríkisborgarar mættu ekki veiða síld fyrir utan landhelgi nema selja hana fyrir milligöngu síldareinkasölunnar. Sjórinn fyrir utan landhelgina er jafnt eign allra. Það er því alveg þýðingarlaust að setja nokkrar reglur um, að þar megi ekki veiða nema með ákveðnum skilyrðum, en þetta er gert hjer í 1. gr. frv. og er því beinlínis brot á alþjóðareglum. Utan landhelginnar er öllum heimilt að fiska, ef þeir ónáða þar ekki aðra. Annað atriði, sem Jeg vildi minnast á, er í síðustu málsgr. 3. gr. frv. Þar er það tekið fram, að ef síldareinkasalan kaupir síld, sem er annars manns eign, þá getur hún haldið henni, þannig að ekki er hægt að rifta kaupunum, þó það komist upp, að síldin sje stolin, ef einkasalan hefir ekki verið í vitorði um það. Þetta gengur þvert ofan í landslög. Ef hesturinn minn er tekinn og seldur í óleyfi mínu, þá get jeg tekið hann hvar sem hann finst, og sá, sem keypti verður að snúa sjer að sínum heimildarmanni. Þetta þýðir ekkert annað en að vernda þjófinn, og það er ósæmilegt hverri löggjöf. Ef gerðir hafa verið fyrirfram samningar um síldarsöltun manna í milli þá eiga þeir að falla úr gildi samkv 8. gr. frv., þegar einkasalan tekur söltunina í sínar hendur, og það jafn vel þó samningarnir hafi verið gerðir áður en þetta frv. kom fram. Þetta er alveg óvenjulegt. Reglan er sú, að löggjafarvaldið virði gerða samninga og það er tæplega hægt að fyrirskipa að gerðir samningar skuli ógildir teljast. Löggjafarvaldið á síst allra valda að halda því að mönnum að ógilda gerða samninga. Jeg sje ekki heldur, hvað það sakar, þó að samningar þeir sem kunna að hafa verið gerðir, sjeu látnir standa; þeir gilda þó ekki nema til árs. En svo mikil er áfergjan að koma á þessum ríkisrekstri, að það má ekki virða gerða samninga, þó það geti orðið til stórtjóns fyrir þá menn sem hlut eiga að máli. Jeg skal tala t. d. mann, sem á hjá öðrum stórfje og ætlast til, að hann fái það greitt samkv. síldarverkunarsamningi, sem svo verður feldur úr gildi samkv. þessum lögum. Hvaða sanngirni er nú í öðru eins og þessu? Annars skal jeg ekki fara langt út í þetta; það er nú komið að þingslitum. og jeg veit, að það þýðir ekki að ræða frekar um þetta frv.; það verður barið gegn. En þingmenn verða þó að þola, að bent sje á stórgalla eins og þessa á frv., og það fanst mjer skylt að gera. Jeg vona, að jeg þurfi ekki að taka það fram, að jeg er yfirleitt á móti frv.; jeg greiddi atkv. gegn þessum einkasölulögum í fyrra og mun gera það enn. Það er átakanlegt að sjá, hversu fljótt þeir ætla að rætast spádómarnir, sem komu fram á síðasta þingi, um framhaldið á þessu máli. En það væri gaman að spá aftur nú, og þá vil jeg fullyrða, að Alþingi sje ekki búið að bíta úr nálinni með síldina. Þetta þing er vissulega sannkallað síldarþing. ekki síður en þingið í fyrra. Þá voru tekin fyrir öll ákvæði um síld í ísl. lögum, og nú ganga mörg þessara frv. aftur, og er yfirleitt beint í áttina til fullkomins ríkisrekstrar.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) * Það áttu víst að vera nokkrar lögfræðilegar aths., sem hv. 1. þm. Skagf. kom fram með nú í síðustu ræðu sinni um 1., 3. og 8. gr. frv., sem nú er til umr. Mjer kom á óvart það, sem hann sagði um 1. gr., er hann gaf þá yfirlýsingu, að samkv. henni væri Íslendingum bannað að fiska fyrir utan landhelgi. Jeg skil ekkert í þessu. Það er alt annað, sem bannað er með 1. gr.; þar er tilskilið, að innlendir menn skuli afhenda einkasölunni alla síld, hvort sem hún er fiskuð innan eða utan landhelgi; og get jeg ekki skilið, að það sje brot á alþjóðareglum, þegar þetta á við Íslendinga og íslensk skip, því að lög landsins verða þó að ná til þeirra. Jeg er ekki lögfræðingur og vil ekki deila mikið um þau atriði en jeg skil þetta svona. Þá taldi hv.þm., að samkv. síðustu málsgrein 3. gr. frv. væri verið að vernda þjófa. Þar er ekkert á þjófnað minst; en aftur á móti er talað um, að þegar sala á síld til einkasölunnar er um garð gengin, og þó það komi upp þegar frá líður, að einhver annar en sá, sem seldi, hafi verið eigandi síldarinnar, þá geti hann ekki afturkallað eða ógilt kaupin. Ef hann kemur fram og gerir sínar kröfur á rjettum tíma, þá verður þeim vitanlega fullnægt.

Það vantaði nú bara, að einkasalan mætti kaupa síld, vitandi vits um að seljandi ætti hana ekki

. Mjer fanst álíka ljettvægt það, sem hv.þm. sagði um 8. gr. Það liggur í hlutarins eðli, að þeir samningar, sem fara í bága við ákvæði þessara laga, ef þau öðlast gildi, geta ekki staðist. Við skulum taka t. d., að skrifstofuþjónar einkasölunnar hefðu gert fyrirfram samninga um söltun og sölu á síld. Finst hv.þdm. þá ekki eðlilegt, að þar sem þeim er með lagaákvæðum bannað að stunda slíkt starf, þá fall slíkir samningar úr gildi? Að öðrum kosti yrðu þeir að segja af sjer störfum, ef svo stæði á, að þeir hefðu ger; slíka samninga fyrirfram, og gæti þá eftir atvikum farið svo, að það yrði ekki með öllu vítalaust að rjúfa þannig starfssamningana. Mjer skilst að ef slíkir samningar, sem þeir kynnu að gera, brjóta í bága við það, sem lögin ákveða, þá hljóti starfsmennirnir að víkja úr stöðum sínum. Eins og jeg tók fram við 2. umr., þá hygg jeg, eftir þeirri reynslu, sem fengin er, að nauðsynlegt sje, að þessi breyt. verði gerð á einkasölulögunum, til þess að reksturinn verði ekki alt of stirðbusalegur, heldur geti einkasalan náð tilgangi sínum. *Ræðuhandr. óyfirlesið.

Sigurður Eggerz Jeg verð að segja það, að jeg varð fyrir nokkrum vonbrigðum í þeim svörum, sem hv.frsm. gaf mjer viðvíkjandi nokkrum aths., sem jeg hafði gert við þetta frv., og sem hv. 1. þm. Skagf. hafði ítrekað og bætt nokkrum við, sem jeg hafði ekki tekið eftir. Mjer finst nú, að það ætti ekki að geta verið flokksmál, að reynt væri að ganga þannig frá löggjöfinni, að hún bryti ekki bág við þær grundvallarreglur, sem siðaðar þjóðir yfirleitt byggja sína löggjöf á. Þetta atriði finst mjer, að ekki ætti að vera flokksmál, og síst finst mjer, að það ætti að vera flokksmál hjá þeim mönnum, sem hafa viljað fara alveg sjerstaka leið til þess að vanda löggjöfina, með því að setja á stofn sjerstaka n. í því skyni. Jeg ætla ekki að fara að ræða um hana, því að það hefir þegar verið sagt svo mikið um þá nefndarskipun, en ef einhver hugsun liggur á bak við stofnun hennar, þá hlýtur það að vera sú, að löggjöfin komi fram í nýrri og betri mynd. Jeg hefi að vísu ekki trú á því, en mjer finst, að frá sjónarmiði þeirra manna, sem hafa tekið þá stefnu upp á stefnuskrá sína að bæta löggjöfina að nokkru, að þeir ættu að vera opnir fyrir því, þegar á það er bent, að verulegir gallar eru á þeirri löggjöf, sem þeir einmitt eru að smíða í augnablikinu. En svo jeg víki ennþá að þeirri aths., sem jeg gerði við 1. umr., þá liggur það alveg í hlutarins eðli, að það er ekki hægt að ákveða, að löggjöfin um einkasölu gildi um þá síld, sem veidd er utan landhelgi og farið er með beint á markaðinn. Það er ekki hægt fyrir oss að ná í hvorki Norðmenn nje Svía eða aðra, sem salta síld fyrir utan línuna. Eins er það alls ekki hægt fyrir oss að láta löggjöfina ná til íslenskra skipa, sem salta fyrir utan línuna og fara með vöruna beint á markaðinn. Nú verð jeg að líta svo á, að á þessu máli geti ekki verið nokkur vafi, og jeg verð þá að beina þeim orðum mínum til hv.frsm., að hann taki þetta til alvarlegrar athugunar og að hann láti ekki fara hjeðan úr þinginu löggjöf, sem er þannig vaxin, að hún gefi ákvæði um þá hluti, sem löggjöf getur alls ekki náð yfir. Þess vegna væri sannarlega ástæða til þess fyrir hv.n. og hv.frsm. hennar að láta taka þetta mál út af dagskrá og leiðrjetta þessa höfuðkórvillu, sem búið er að sýna fram á, að sje í frv. Jeg get ekki ímyndað mjer það, að nokkur maður geti í alvöru reynt að standa hjer upp í þessari hv. deild og segja það, að löggjöfin um einkasöluna geti náð til þeirra skipa, sem fiska fyrir utan landhelgislínuna, og farið svo beint með síldina á markaðinn. Þá kem jeg að 3. gr., og satt að segja finst mjer, að gallarnir sjeu mestir á 3. gr. og svo nærgöngulir við stjórnarskrá landsins, að jeg verð að leyfa mjer að beiðast þess, að forseti úrskurði, hvort það sje rjett að láta þessa grein, eins og hún er nú, koma hjer til atkv. Jeg verð að halda því fram, að það stappi mjög nærri, að hún sje í stríði við stjskr. landsins. Það er nefnilega ótvírætt, að þau ákvæði eru sett í þessa gr., sem hreint og beint svifta menn eignarrjettinum, án þess að þeir sömu menn hafi unnið nokkurn hlut til saka, til þess að vera sviftir honum. Það eru hjer ótvíræð ákvæði um það, að ef maður stelur nokkrum tunnum af síld og selur þær einkasölunni og hún greiðir honum verð fyrir, og svo kemur maður sá, sem síldina átti, til einkasölunnar og segir: Þetta er síldin mín, - þá fær hann það svar hjá henni: Mig varðar ekkert um það; þú færð hvorki síldina þína aftur nje andvirði hennar. - Hvað á svo þessi maður að gera? já, hann getur náttúrlega snúið sjer til þjófsins, en það er venjulega svo, að það þýðir ósköp lítið að snúa sjer til þeirra, því að andvirðið fæst sjaldnast hjá þeim! Jeg get þess vegna ekki sjeð annað en að það sje gengið svo nálægt eignarrjettinum og þeirri vernd, sem stjskr. veitir honum, að það sje vafasamt, að bera megi þessa gr. upp hjer í deildinni. Jeg skal geta þess, að í danskri löggjöf kringum 1700, þegar einvaldskonungarnir rjeðu í Danmörku, þá var gefin út tilskipun um stofnun hins svokallaða „Assistent“-húss, og í þeirri tilskipun eru samskonar ákvæði eins og nú er á því herrans ári 1929 sett í lögin af þessum hv. síldareinkasölupostulum. Þar var nefnilega sett það ákvæði, að þó það væru þjófstolnir hlutir, sem væru pantsettir á húsinu, þá var ekki hægt að taka andvirðið frá því. Þegar svo grundvallarlögin voru gefin, hafði þessi tilskipun verið athuguð; hún gilti fyrst um sinn, en nú hefir hún verið afnumin. En á meðan hún var í gildi, þá álitu þjófarnir, að þeir væru miklu öruggari að versla við Assistenthúsið heldur en við aðra okrara, svo að af því leiddi, að það var verið að ýta undir þeirra starfsemi með þessu ákvæði. Jeg verð að líta svo á, að það sje meira en lítill blettur settur á íslenska löggjöf með því að taka upp sömu grundvallarreglu og einvaldsherrarnir tóku upp árið 1700 og sem fyrir löngu er búið að kveða niður. Mjer skilst, að kurrinn í kringum þessa löggjöf muni verða nógu mikill, þótt ekki sje verið að leiða inn í hana grundvallarreglur, sem beinlínis eru hættulegar til fordæmis og í stríði við stjórnarskrána, og ef til vill hættulegastar fyrir það, að þær verði síðar teknar upp í aðra löggjöf. Jeg verð að líta svo á, að sá hugsunarháttur sje ekki orðinn ríkjandi á Alþingi, að menn vilji ganga framhjá ákvæðum stjskr. um eignarrjettinn. Þess vegna er það, að ef hv.frsm. vill ekki láta taka málið út af dagskrá og gera brtt. í þessu efni. Þá verð jeg að halda fast fram þeirri ósk mínni við hæstv. forseta, að hann kveði upp úrskurð um það í deildinni. hvort þessi liður 3. gr., sem jeg hefi gert að umtalsefni, megi koma til atkv. hjer í deildinni. Þá verð jeg að segja það, og taka þar undir með hv. 1. þm. Skagf., þegar hann gerði sína aths. um það, sem segir í 8. gr. frv., með leyfi hæstv. forseta: „Ennfremur falla úr gildi samningar, sem koma í bága við lög þessi, þótt gerðir hafi verið áður en lög þessi öðluðust staðfestingu“. Jeg verð að líta svo á, að það væri ekki lítill ógreiði gerður viðskiftalífi okkar þjóðar, ef það væri farið að víkja frá þeirri grundvallarreglu, að menn megi reiða sig á samninga, sem menn gera í fullu samræmi við gildandi lög í landinu. Það er, satt að segja, það óbilandi traust, sem menn hafa á því, að þeir geti gert samninga, sem þeir geti reitt sig á, sem er hinn raunverulegi grundvöllur undir öllu heilbrigðu viðskiftalífi, ekki aðeins þessarar þjóðar, heldur allra annara þjóða. Ef farið er að leiða það inn í þessa löggjöf, að samningar, sem búið er að gera áður, skuli falla úr gildi, þá fer jeg að ætla það, að heldur muni fara að draga úr vinsældum kringum þessa löggjöf. Jeg ætla ekki að fara að ræða efni frv. nú, en skal aðeins vísa til þeirrar gagnrýni, sem jeg hefi gert á frv. áður. En í þessu eru brotnar æðimargar höfuðreglur, sem hingað til hafa þótt mega vera í friði fyrir löggjöfinni. Það er hjer farið að löggefa fyrir utan landhelgislínuna: bað er farið að kippa, á mjög lævíslegan hátt, fótunum undan eignarrjetti manna. og það er farið að leysa ákvæðin um það, að samningar, sem menn hingað til hafa trúað, að menn mættu reiða sig á, skuli vera ógildir, ef þeir samrýmast ekki við þessi lög. Þar með eru samningsmenn útilokaðir frá að ná á nokkurn hátt rjetti sínum gagnvart þeim, sem þeir sömdu við. Það fer hjer sem oftar, að ein syndin býður annari heim. Það er hætt við, að hin mikla einokunarsynd ætli að bjóða nokkuð mörgum öðrum syndum heim, þar sem verið er með ýmsum ákvæðum einokunarlöggjafarinnar að grafa undan þeim frumreglum, sem löggjöf okkar Íslendinga hvílir á.

Frsm. minni hl. (Jóhann Jósefsson) Það er ekki svo að sjá, að hjer sje um mál að ræða, sem þingheimur láti sig miklu skifta, þar sem hv. d. er svo að kalla tæmd í hvert sinn, sem síldarmálin eru á dagskrá. Jeg leyfi mjer að segja, að það er hinum ráðandi þingflokkum til skammar, hvaða tómlæti þeir hafa sýnt þessu máli. Tveir þm. í Ed., sem á þessu sviði atvinnuveganna hafa ekki unnið sjer neitt annað til ágætis en að vera settir í framkvæmdarstjórn einkasölunnar, án þess að hafa nokkurn hæfileika til þess, flytja þetta frv. um breytingu á einkasölulögunum, sem miðar að því að kippa burt því frjálsræði, sem einstaklingarnir höfðu áður samkv. einkasölulögunum. Frv., sem auk þess hefir í sjer fólgna marga og mikla galla, sem koma í bága við hið gildandi þjóðskipulag, ætla hv.þm. að láta sjer sæma að gleypa, gersamlega athugasemdalaust og gagnrýnislaust, og sýna þeim hluta landsmanna, sem hjer á mest undir, þá óvirðing að vera ekki einu sinni viðstaddir, þegar málið er rætt. Mjer hefir verið fundið það til foráttu, að jeg hafi einungis komið fram með smáaðfinningar, en minna farið út í hin stærri atriði málsins. Jeg hefi þó bent á ýmsa framkvæmdargalla, en mjer hefir láðst að geta um eina ómyndarráðstöfun hjá stj. einkasölunnar, sem hefir komið mjög bagalega við marga einstaklinga, nefnilega það, hvernig veiðileyfum var úthlutað í fyrra. Menn voru að síma stj. einkasölunnar, og svo var verið að skamta þeim leyfi smátt og smátt, en það var svo takmarkað, sem þeir máttu salta af síld, að það þýddi alls ekki að ætla sjer að gera út bát til slíkra veiða. Það var talað um 500–600 tunnur á bát! En á sama tíma voru spekúlantarnir, þessi voldugu óskabörn einkasölunnar, sem fengu tómar tunnur í þúsundatali til að geta grætt sem mest, að fá leyfi út á allskonar báta, jafnvel opna báta, sem svo voru alls ekki gerðir út. Þetta hefir leitt það af sjer, að búast má við, að maður, sem ætlar að gera út einn bát, neyðist til að láta í veðri vaka, að hann ætli að gera út fleiri, til þess að fá sæmilegt söltunarleyfi fyrir þennan eina bát. Mjer þykir sennilegt, að við, sem fremur öðrum erum fulltrúar útgerðarinnar, vitum ekki um öll þau herkænskubrögð, sem beitt hefir verið gagnvart útgerðinni af þessari stofnun, einkasölunni. Hv. þingmeirihluti hefir í tvö ár látið ljós sitt skína í þessu máli, og stefna hans er sú, að gera framleiðendur sem áhrifaminsta og draga einkasöluna í hendur pólitískum klíkuskap. Þetta er alvarlegt ástand. Það spor, sem stigið var með síldareinkasölunni, ætlar að verða til þess, að framkoma útlendra síldarkaupenda gagnvart Íslendingum gerbreytist. Ein af fyrstu brtt., sem við þrír þm. fluttum. var um það, að breyta nafninu „einkasala“ og kalla það „Síldarsamlag“. Jeg leyfi mjer að hafa það eftir einum fulltrúanum erlendis, að „monopol“ okkar hafi orðið okkur til skaða í útlöndum. En brtt. okkar fjekk enga áheyrn. Síðan þetta gerðist, hafa borist hingað fregnir, sem mega teljast alvarlegar fyrir þá, sem bera útgerðina fyrir brjósti. Danska blaðið „Börsen“, sem er ákaflega merkilegt blað, segir 26. apríl frá því, að síldareinkasalan íslenska hafi komið hreyfingu á sænskan niðursuðuiðnað um aðdrætti á hráefnum, og komi það mjög í bága við íslenska hagsmuni. Einnig segir blaðið, að Svíar, sem hafi keypt þessa vöru að undanförnu, uni því illa að þurfa að eiga aðdrætti sína á hráefnum undir því, sem blaðið kallar „Statsmonopol“ í öðru landi. Hjer er það komið fram, sem ýmsir óttuðust, að sjálft nafnið fælir menn frá að skifta við einkasöluna. Í þessu blaði er líka skýrt frá því, að Svíar sjeu að hugsa um að hefjast handa um að afla nokkurs hluta þess hráefnis, sem þeir þurfi. Fundur var haldinn í Svíþjóð í miðjum mars til þess að ræða þetta mál. Fiskiveiðadirektörinn sænski, Rosen, var á fundinum. Það er búist við, að Svíar fiski á 9 skipum í sumar við Ísland. Þeir hafa hugsað sjer að hafa stór skip, af því að bæði er rýmra að vinna á þeim og hægra að eiga við kryddsíldina. Sænsku niðursuðuverksmiðjurnar nota árlega 40 þús. tunnur af kryddsíld. en til að veiða svo mikið, þarf 40 skip í meðalári. Niðursuðuverksmiðjurnar hafa lýst yfir því, að þær vilji leggja fje í fyrirtækið, og áformað er að afla á þessu ári helmingsins af því, sem verksmiðjurnar þurfa, en auka það svo, að á næsta ári verði Svíar orðnir sjálfbjarga um að afla þessarar vöru. Jeg skal ekki þreyta þá fáu þm., sem hlusta á mál mitt, með lengri skýrslu en þetta. Hún er lengri í danska blaðinu, en þetta nægir til að sýna, að hættur þær, er af einkasölunni stafa, eru ekki einungis fólgnar í því, að fá völdin yfir þessari framleiðslugrein í hendur pólitískum flokkum landsins og stofna með því til misrjettis við framleiðendur og fiskimenn, heldur líka í hinu, að einkasalan sje að eyðileggja þann markað, sem við höfum haft. Þegar hættur steðja þannig að úr tveim áttum, bæði að innan og utan, þá virðist mjer vera allmikill ábyrgðarhluti fyrir þingmeirihlutann að haga sjer með löggjöf um einkasöluna eins og gert hefir verið bæði á þinginu í fyrra og nú, en þó einkum nú. Þingmeirihlutinn virðist hafa þá tröllatrú á þeim tveim þm. í Ed., sem fluttu þetta frv., að þeirra orð í þessu máli sje það eina, sem mark sje takandi á hjer á Alþingi. Við 2. umr. sannaði jeg, að hv. þingmeirihluti er hjer að reka erindi kommúnista, innfæra fyrirkomulag, sem álitið er af þeim stjórnanda einkasölunnar, sem er viðurkendur kommunisti, vera í samræmi við þá ríkiseinokun, sem að hans dómi er æskilegust. Jeg gæti trúað því, að að því ræki fyrir þeim, sem tekið hafa ráðin af framleiðendum, að þeir fengju að sjá, að það er hægra í þessu efni, eins og svo mörgum öðrum, að rífa niður en að byggja upp. Jeg veit, að á síldarsölunni voru margir ágallar, áður en einkasölulögin voru samþ. En þrátt fyrir það voru þær aðgerðir ekki nauðsynlegar, sem stefna þessum atvinnuvegi í beinan voða. Eftir öllum eyktamerkjum að dæma, virðist aðferð hv. þingmeirihluta vera beint á þeirri leið, með einkasölulögunum frá í fyrra og ekki síst þessu frv. Við, sem höfum leitast við að finna sanngjarnan meðalveg og bent á rjett framleiðenda og gildandi lagafyrirmæli, sem frv. kemur í bága við, hljótum að leggja alla ábyrgð af afleiðingum frv. á herðar þingmeirihlutanum, sem með harðneskju hefir barið lögin í gegnum þingið og bannað þm. að ræða málið lengur en honum þóknaðist.

Ólafur Thors Jeg hefði haft nokkra tilhneigingu til að tala allítarlega um þetta mál nú, vegna þess hvernig meðferð málsins hefir verið frá upphafi til enda. Menn af öllum flokkum eru sammála um, að þetta sje eitthvert allra stærsta málið, sem fyrir þinginu liggur, og það er orðið flestum ljóst, sem á annað borð hafa gefið sjer tíma til að skreppa eina og eina stund inn í þingsalinn, meðan málið hefir verið rætt, að öll meðferð þess hefir verið með harla óvenjulegum hætti. Það upplýstist við 2. umr., að málið hafði ekki verið rætt í sjútvn. Um það hafði verið tekin ákvörðun á fyrsta fundi, að sumum nm. fjarverandi og án þess að gefa einstökum nm. tækifæri til að láta í ljós álit sitt. Og þó að beinlínis kæmu fram óskir frá nm. um að mega tala, knúði meiri hl. n. fram atkvgr. Þegar málið kemur svo til umr. í Nd., mættu stjórnarliðar ekki í deildinni, frekar en nú, og þegar búið er að halda 8–4 rður, kemur fram till. um að skera niður umr. Sú till. var samþ., en þeir sömu stjórnarliðar, sem meinuðu okkur að tala, töluðu sjálfir í skjóli þess, að þeir höfðu kvatt sjer hljóðs. Þetta kemur, sem betur fer, sjaldan fyrir á Alþingi Íslendinga. Þeir hv.þm. Vestm. og hv.þm. Dal. hafa á mjög greinilegan og ákjósanlegan hátt látið í ljós þá andstygð, sem heilbrigðir menn hafa á slíkri framkomu, og skal jeg ekki hafa fleiri orð um það. Hv. 1. þm.N.-M. talaði mjög digurbarkalega við 2. umr. þessa máls, eftir að öðrum hafði verið varnað máls, enda hlaut hann verðskuldaða ádrepu hjá hv.þm. Vestm. fyrir. Jeg hygg, að mörgum af ádeiluorðum hv. 1. þm.N.-M. hafi verið stefnt að mjer. Hv. þm. var að tala um, að stjórnarandstæðingar hefðu viðhaft óviðeigandi skjall um suma stjórnarliða, til þess að reyna að vekja sundrung. Já, jeg fullyrti, að hjer á þingi mundi vera samstæður hópur manna, sem ekki ljeti kúgast í hvívetna. Og ef það er kallað skjall, að þeir sjeu ekki allir gersamlega ósjálfstæðir taglhnýtingar, er slíkt svo mikið last um stjórnarflokkinn, að jeg hefði í forsetastað vítt þann mann, sem hefði látið þá skoðun í ljós. Þá gat hv. 1. þm.N.-M. um það, að þingbændur Framsóknarflokksins væru einfrir um að ráða málum sínum og þyrftu í engu leiðbeiningu frá okkur hinum. En jeg segi það rauplaust af minni hendi, að hv. þingbændum veitir ekki af að læra af okkur um sjávarútveginn. Ef þeir gerðu það, mundu mistökin verða færri í afgreiðslu þeirra mála hjer á þingi. Annars talaði þessi hv.þm. nokkur orð um ágæti einkasölunnar. Þau orð gætu gefið mjer tilefni til að ræða um einkasöluna eins og hún hefir reynst, en af því að jeg hefi gert það áður, vil jeg ekki nota mjer þá aðstöðu nú, að jeg hefi fult tilefni til þess. Það var talsvert spaugilegt að heyra hv.þm. segja, að einasti gallinn á stj. einkasölunnar væri sá, að henni hefði ekki enn tekist að laga alla galla á fyrirkomulaginu. Það minnir á umsögn stjórnarblaðanna, þegar þau voru að tala um, að eini gallinn á Guðbrandi í Hallgeirsey væri sá, að honum hefði ekki tekist að laga allar yfirsjónir fyrirrennara síns, eftir að Guðbrandi hafði tekist að örva drykkjulöngun landsmanna með því að hætta að „kjótla“ og fara að blanda í keröld, sem tóku heil 10 uxahöfuð. Þá sagði hv. 1. þm.N.-M., að framsóknarbændum hefði tekist að koma skipulagi á sjávarútvegsmálin. Heyr á endemi! Hvað hafa bændur gert fyrir sjávarútvegsmálin? Ekki annað en láta kommúnista teyma sig á eyrunum í öllum þeim málum, er sjávarútveginn varða. Þess er skemst að minnast, hver afstaða þingbænda er til þessa máls. Forstjóri síldareinkasölunnar, kommunistinn Einar Olgeirsson. hefir skrifað grein í tímaritið „Rjett“ fyrir skömmu um þessi mál og fleiri. Sú grein hefir síðar orðið þingbændum Framsóknarflokksins að einskonar biblíu, sem þeir fylgja trúlega. Átakanlegast hefir þetta komið í ljós í þessu máli. Andi kommunismans ræður öllum þeirra gerðum. Andi kommunismans svífur yfir vötnunum í liði stj. Talandi tákn þess er m. a. það, að gersamlega þekkingarsnauðir og óhæfir menn hafa verið settir til þess að veita síldareinkasölunni forstöðu. Till. þeirra manna, sem vit, þekking og reynslu hafa á þessum sviðum, eru að engu hafðar. Það eru kommunistarnir, sem herða reipið að hálsi stj. Það eru þeir hv.þm., sem öðrum fremur kalla sig samvinnumenn, sem beygja knje sín í duftið frammi fyrir alþjóð. Það eru þeir, sem heykjast á höfuðstefnumáli sínu, samvinnustefnunni, en gerast tagl. nýtingar einokunarstefnunnar. Þetta er hinn opinberi sorgarleikur, sem gerist hjer á Alþingi. Og jeg vil nú spyrja aftur: Hvað hafa þá bændur gert fyrir sjávarútvegsmálin á þessu landi? Því er fljótsvarað. Höfuðatvinnuvegur þjóðarinnar, sjávarútvegurinn, er hlekkjaður í þrælaviðjar einokunar og ófrelsis. Afleiðingin er auðvitað hnignun, deyfð og afturför. Hv. 3. þm. Reykv. hefir upplýst það undir þessum umr., að aldrei hefir afkoma síldarútvegsins verið rýrari en í ár, þrátt fyrir góðæri og einsdæma aðstöðu að öllu leyti; sjerstaklega hafa atvinnurekendur borið mjög skarðan hlut frá borði. Jeg held jeg megi fullyrða það, að þeir, sem ekki eru einokunarmenn í húð og hár, hafi mjög ilt af því að láta hina fáu kommunista, sem á þingi sitja, ráða atkv. sínum í þessu máli. Að vísu er mörgum þeirra nokkur afsökun í þessu máli, nefnil. hin mjög takmarkaða þekking þeirra til þessara mála. En mjög skyldu þeir gjalda varhuga við því að láta hafa sig að leiksoppi í slíku stórmáli sem hjer er um að ræða. Gæti þeir ábyrgðarinnar, sem þeir verða kvaddir til að leikslokum. Vel er mjer kunnugt um það, að framsóknarbændur greiða atkv. í þessu máli af harla lítilli þekkingu, en unna verður þeim þess sannmælis, að slíkt gera þeir ekki af fúsum vilja. En þeim liggur hlekkur um fót og nauðugir viljugir verða þeir að ganga aðrar brautir en samviska þeirra býður þeim. En við hinir, sem viljum ræða þetta mál skynsamlega, ræða málið til hlítar á þessum vettvangi, við eigum ekki því láni að fagra að sjá framan í nokkum mann úr liði stj. Hvað veldur? Er það blygðun? Er það samviskan, sem slær þá? Eða er það svo frámunalegt kæruleysi um afdrif eins mesta stórmáls þessa þings? Meira að segja hefir hv.frsm. meiri hl. ekki svo mikið við að láta sjá sig inni í deildinni. Ekki skal það út af fyrir sig harmað af mjer, því sá hv.þm. hefir ekki einu sinni sýnt lít á því að ræða málið og efni þess, hvað þá heldur að svara fyrirspurnum okkar. Við höfum spurt, en engin svör fengið. Það skiftir því engu, hvort talað er við hinn auða stól hv.frsm. eða hv.frsm. sjálfan. Framsóknarhersingin er lögð á flótta út úr deildinni. Þora þeir ekki að ræða málið? Þora þeir ekki að heyra þau rök, sem fram eru borin í málinu? Jeg get þó ekki stilt mig um að taka hin fáu og nauðaómerkilegu orð hv.frsm. til lítillegrar athugunar. Gæti jeg þó sannarlega sparað mjer það ómak, því ræðan var svo veigalítil, að furðu sætti. Jeg hafði sannað þekkingerleysi forstjóranna, og frsm. viðurkendi það. En síðan mælti hann þessi eftirtektarverðu orð: „ Mjer þykir nú meiru skifta, að forstjórarnir sjeu ráðvandir menn en hitt, að þeir hafi á sjer einhvern verslunarstimpil“. Jeg vil nú segja það, að jeg tel ráðvendnina að sjálfsögðu frumskilyrði þess, að um „óðan mann sje að ræða. Hún er grundvallarskilyrði, sem alstaðar er þegjandi undirskilið, þegar um störf og stöðu er að ræða. Vöntun á ráðvendni er sönnun þess, að maðurinn er óhæfur, en ráðvendnin er hinsvegar engin sönnun þess, að hann sje hæfur til þess að veita stórfyrirtæki forstöðu. Hjer er því um að ræða alveg fáheyrða meinloku hjá hv.frsm. Slík röksemdaleiðsla varpar skýru ljósi yfir þann hugsunarhátt, sem líkir innan stjórnarliðsins. Jeg á hjer við það, hve lágar kröfur eru gerðar til þeirra manna, sem settir eru fyrir höfuðatvinnutæki þjóðarinnar og setti til að gegna mikilsvarðandi störf fyrir þjóðfjelagið. Þess eins er krafst, að þeir menn sjeu ekki bófar, en hvort þeir hafi til að bera nokkra þekkingu, vitsmuni eða reynslu, það er álitið hreint aukaatriði. Þegar kröfurnar eru settar svona lágt, að hver pólitísk rola getur skapað sjer jötu á þeim sviðum atvinnulífsins, sem afkomu- og bjargarvonir meiri hluta þjóðarinnar eru tengdar við, þegar hið pólitíska líf er orðið svo spilt, þá eru það feigðarmerkin á hinu unga þjóðfjelagi voru. Það er víst þetta, sem hv. 1. þm.N.-M. á við, þegar hann talar um, að bændur hafi komið skipulagi á sjávarútvegsmálin. Ó heilaga einfeldni! Vitanlega bera bændur að jafnaði ekki fult skyn á sjávarútvegsmál. Það er líka þeirra eina afsökun. En hitt er óafsakanlegt, að setja óreynda, þekkingarsnauða og óhæfa menn til mestu trúnaðarstarfa þjóðfjelagsins. fyrir þær sakir einar, að þeir eru í flokki stj. eða kommunistar. Og svo er það höfuðröksemdin, að menn þessir sjeu ráðvandir! Mjer kemur ekki til hugar að bera brigður á það. en hinu vil jeg slá föstu, að það er ekki nóg, að þeir sjeu ráðvandir; þeir verða að hafa hæfileika til sinna starfa. Sem betur fer, eigum við marga ráðvanda menn, og einnig marga, sem bæði eru ráðvandir og hæfileikamenn í senn. Það eru þeir, sem við eigum að fela trúnaðarstörfin á hendur. Alt annað er spilling, sem hvorki má þolast nje þróast innan þjóðfjelagsins. Hv. 1. þm. Skagf. og hv.þm. Dal, hafa báðir leitt athygli hv.þdm. að meinlegustu ágöllum frv. Jeg legg svo mikið upp úr þeim ágöllum, sem þessir hv.þm. nefndu, að jeg tel, að með engu móti megi þolast, að frv. nái lögfestingu í þessari mynd. Ef hinsvegar stjórnarflokkurinn vildi ganga inn á að leiðrétta stærstu misfellurnar, þá geri jeg ráð fyrir, að við íhaldsmenn myndum ekki, þrátt fyrir megna andúð gegn frv., nota það til þess að koma málinu fyrir kattarnef. Vil jeg nú beina þeirri spurningu til þeirra fáu stjórnarliða, sem þeir eru inni, hvort þeir vilji ekki beita sjer fyrir þessum breyt. Vænti jeg þess fastlega, að hv. stjórnarflokkur taki þetta til nánari athugunar og ráði ekki til lykta fyr en sú athugun hefir fram farið.

Jón Auðunn Jónsson Það er að bera í bakkafullan lækinn að ræða lengur um þetta mál, enda býst jeg ekki við, að það hefði nein áhrif á úrslit málsins við atkvgr. Jeg get því verið stuttorður. Jeg hygg, að ekki þurfi skarpskygni mikla til þess að sjá, hvað hjer er á ferðum. Það er sennilega öllum ljóst. Það er annar stuðningsflokkur hæstv. stj., sem er í þann veginn að kúga hana og aðalflokk hennar til þess að svíkja lit. Og það er einmitt í því máli, sem er yfirlýst stefnumál stj., samvinnumálinu. Við, sem trúum á gildi samvinnunnar innan vissra og skynsamlegra takmarka, við köfum bent á að leysa þetta mál á samvinnugrundvelli. Maður skyldi nú ætla, að slíkar till. fengju áheyrn og góðar undirtektir í flokki þeirra, sem telja sig samvinnumenn öðrum fremur. En hvað skeður? Svo harðlega herða jafnaðarmenn ólina að hálsi stj., að hún sjer sinn kost vænstan að heykjast á höfuðstefnumáli sínu frammi fyrir augliti allrar þjóðarinnar. Að vísu er þetta ekki í fyrsta sinn, sem slíkt á sjer stað með núv. stj. Hún gæti nú, eftir þetta afrek sitt, tekið sjer í munn orð skáldsins: „Við skulum heldur en verða bit velta röngu og svíkja lit“.

Forseti (BSv): Hv. þm. Dal. hefir óskað úrskurðar forseta um það, hvort 4. málsgrein 3. gr. þessa frv. megi koma til atkvgr., vegna þess, að þar sjeu brotin fyrirmæli stjórnarskrárinnar um eignarrjettinn (63. gr.). Þessi ákvæði frv., sem óskað er úrskurðar um, hljóða svo: „Nú er andvirði síldar að nokkru eða öllu leyti greitt þeim, sem afhenti hana til einkasölunnar, og er einkasalan þá ábyrgðarlaus, þótt síðar sannist, að síldin var annars eign eða veðsett öðrum án vitundar einkasölunnar. Greiðast þá eftirstöðvar síldarandvirðis rjettum eiganda eða veðhafa, en síldin sjálf er aldrei afturkræf“. Í sambandi við þetta verð jeg að taka það fram, að það hefir eigi verið talið koma í bága við ákvði stjórnarskrárinnar um friðhelgi eignarrjettarins, þó að löggjöfin setji sjerstök ákvæði um skilríki (legitimation) fyrir eignarheimild að einstökum tegundum eigna eða verðmætis, jafnvel þó að slík ákvæði hafi það stundum í för með sjer, að rjettur eigandi geti tapað eign sinni. Til dæmis má benda á það, að eigandi skuldabrjefa og verðbrjefa af ýmsum tegundum getur tapað brjefunum, ef handhafi hefir selt eða afhent manni, sem vissi ekki betur en að seljandi væri rjettur eigandi, - nema brjefið sjálft hafi borið það með sjer, að annar en handhafi ætti það. Þetta mun koma oft fyrir í bankaviðskiftum, að t. d. bankanum er seldur tjekk, og þó að upp komi síðar, að sá, sem afhenti hann, var ekki sá rjetti eigandi, þá fæst ekki leiðrjetting á því. Á sama hátt virðist löggjöfin geta sett álíka undantekningarákvæði um skilríki fyrir eignarheimild einstakra vörutegunda, þegar sjerstakar ástæður eru taldar mæla með því að víkja frá almennum reglum í því efni, eins og hjer virðist vera fyrir hendi. Af þessum ástæðum verður ekki tekin til greina krafa hv.þm. (SE) um að vísa málinu frá atkvgr., og verður því frv. borið upp til samþyktar eða synjunar, svo sem venja er til.

Frsm. (Jón Baldvinsson) Allshn. hefir haft þetta mál til meðferðar og hefir athugað það eins og hún hefir getað á þeim stutta tíma, sem það var hjá henni. N. þykir málið það mikilsvert, að það ætti að koma til atkv. hjer í hv. deild. En einstakir nm. eru að vísu ekki bundnir því að fylgja frv. áfram. Mun það vera sá hv.þm., sem skrifaði undir með fyrirvara, sem ljet þá aths. fylgja undirskrift sinni. Þetta frv. hefir legið fyrir tveimur þingum, svo að segja má, að það sje nokkuð orðið athugað. Það hefir að vísu verið flutt inn í þingið í nokkuð annari mynd bæði síðast og nú á þessu þingi. En í meðferð Nd. hefir það tekið nokkrum stakkaskiftum, þannig að í stað þess að lána mátti einstökum verkamönnum fje til bygginga, er nú tlast til, að það sje lánað til byggingarfjelaga. Það er ekki nokkur vafi á því, að eitt mesta nauðsynjamálið í þessu landi er það, að byggja betri íbúðir handa hinni uppvaxandi kynslóð. Þetta er viðurkent fyrir sveitirnar með frv. um byggingar- og landnámssjóð, sem samþ. var í fyrra eftir margra þinga baráttu. Þetta er nokkurskonar byggingarfrv. fyrir kaupstaðina, eða hinar fátkustu stjettir þar. Nú hefir þetta frv. að vísu frá mínu sjónarmiði breytst til hins verra frá því upphaflega. En samt tel jeg frv. þann grundvöll til áframhaldandi löggjafar, að sjálfsagt sje að samþ. það. Þess má geta, að frv. eins og það nú lítur út er að mestu verk hæstv.forsrh., sem ekki getur nú verið hjer, sakir veikinda sinna. Það er að formi til lítið breytt frá till. þeim, er hstv. ráðh. flutti við frv. í Nd., en nokkrar till. frá einstökum þm. hafa verið samþyktar, er þrengja verksvið þess. Samkv. 1. gr. frv. á að stofna byggingarsjóði í kaupstöðum og kauptúnum, er láni til íbúðarhúsabygginga eins og nánar er til tekið í 5. gr. frv. En til þess að hægt sje að lána úr þessum sjóðum, þarf að mynda byggingarfjelög. Og það er að vísu takmarkað nokkuð, hverjir geta fengið þar þátttöku, því að í 3. lið 5. gr. er tekið fram, að árstekjur þeirra fjelagsmanna, sem taki þátt í stofnun byggingarfjelags og geta fengið íbúð, megi ekki fara yfir 4 þús. kr. Nú geta einstakar iðnstjettir farið yfir þetta lágmark í einstökum árum. Getur verið, að sjómenn á aflaskipum fari upp fyrir þetta í góðæri, svo að þeir geta þá ekki notið þeirra styrktar, sem þetta á að veita. Það er ætlast til, að eigendur borgi út 15 af hundraði. Kosti húsið 10 þús. kr., verða þeir eigendur, ef þeir borga út 1.500 kr. Það er og talað um í frv. stj. að gera fyrirmyndaruppdrætti að húsum þeim, sem byggja á samkv. þessum l., bði sjerbyggingum og sambyggingum. Jeg vil út af því fara nokkrum orðum um, hvaða leið jeg tel heppilega fyrir almenning. Er jeg ekki í neinum vafa, að sjerbyggingar eru miklu hentugri, og vri skilegt, að hver fjölskylda hefði hús út af fyrir sig. Jeg held ekki, að þau þurfi að verða svo miklu dýrari en sambyggingar. Bæði getur allur útbúnaður hússins verið grennri og efnisminni, þegar ekki á að byggja ofan á það margar hæðir. Það hefir að mínu áliti mikla menningarlega þýðingu, að hver fjölskylda gæti fengið íbúð út af fyrir sig og haft dálítið landrými, svo að unga kynslóðin geti hreyft sig ofurlítið kringum húsið, en þurfi ekki að vera í samsulli við margar fjölskyldur, eins og er í mörgum stórbyggingum. Jeg er viss um, að margur unglingurinn hefir fengið ljelegt veganesti úr portunum við „Bjarnaborg“, „Pólana“ og „Grimsbybyggingarnar“, þar sem hrúgað er saman stórum fjölskyldum. Jeg er því í engum efa um, að sjerbyggingar eru haganlegri en sambyggingar. En ekki þar fyrir, ef þær eru hæfilega stórar, geta þar verið góðar íbúðir. Og það er náttúrlega betra en ekkert, að þær sjeu bygðar. Gjald ríkissj. er það, að leggja eina krónu á hvern íbúa kaupstaðarins eða kauptúnsins, í fyrsta skifti 1930. Jeg álít vel forsvaranlegt, að þetta gjald hefði verið tvær krónur. Aftur á móti eiga bæir og sveitarsjóðir að leggja sömu fjárhæð á móti í byggingasjóð. Einnig hefði sú fjárhæð mátt verða svolítið stærri, til þess að stórfeldar og fljótvirkar breyt. til batnaðar á íbúðum manna í kaupstöðum og kauptúnum hefðu komist á. Annars geri jeg ráð fyrir, að háttv.þdm. hafi kynt sjer þetta mál, þar sem það hefir legið svo lengi fyrir þinginu. Jeg vil því ekki orðlengja um það, þar sem engin brtt. liggur fyrir.

Jón Þorláksson Gagnsemi þessa frv. veltur í mínum augum að mestu leyti á því, hvort það er tekin upp sú aðferð að reisa sambyggingar, eða hin, að reisa sjerbyggingar. Það gladdi mig alveg sjerstaklega að heyra hv. 4. landsk. leggjast svo fast á þá sveifina, hvað miklu sjerbyggingarnar eru heppilegri. Því að það er satt að segja mjög tvísýn framför - og kannske engin framför - í ákvæðum frv., ef þau yrðu til þess, að farið væri að reisa sambyggingar fyrir smáfjölskyldur frekar heldur en gert er án afskifta löggjafarvaldsins. Því að það er náttúrlega af ýmsum ástæðum mikil tilhneiging til þess að reisa sambyggingar undir eins og kaupstaðirnir fara að stækka nokkuð verulega. Jeg hefði nú fyrir mitt leyti getað tekið frv. með mikilli ánægju, ef þessi ákvæði hefðu beinlínis staðið í frv. sjálfu, þannig að það væri einskorðað við sjerbyggingar eða þá sambyggingar tveggja smáhúsa, sem er mögulegt að koma þannig fyrir, að hvert hús geti orðið sjálfstæð eign út af fyrir sig. En svo eru því miður á frv. töluverðir gallar, sem gera það að verkum, að jeg álít mjög tvísýnt, að málinu sje vinningur að því, að frv. fái afgr. eins og það nú er. Og höfuðgallinn í mínum augum er ákvæði 2. málsgr. í 3. gr., um það, hvernig eigi að verja fje byggingarsjóðanna. Það er gert ráð fyrir, að þessir byggingarsjóðir, sem ekki geta orðið sjerlega sterkar stofnanir fjárhagslega, þeir eigi einir að taka á sig alla byrði af lánsfje til þessara húsa. Þetta virðist mjer framúrskarandi óviturlegt. Því má ekki nota sjer hin almennu fasteignaveðlán veðdeildar Landsbankans t. d., til þess að leggja fram samsvarandi hluta til byggingar þessara húsa eins og á sjer stað til byggingar húsa yfirleitt í kaupstöðum? Það er svo nú sem stendur, að menn geta gert ráð fyrir því, að af byggingarkostnaði geti þeir fengið úr veðdeild Landsbankana kringum 35% . Eftir ákvæðum frv. á sá, sem verður eigandi, að leggja fram 15%, og ef veðdeild er notuð, þýðir það það, að byggingarsjóður þarf ekki að sjá fyrir meiru en helmingi byggingarkostnaðar. En eftir ákvæðum frv. verður hann að sjá fyrir 85% byggingarkostnaðar. Það er auðsjeð, að sjóðirnir verða hlutfallslega að þeim mun minni notum, sem þeir eiga að leggja fram og bera meiri hluta af byggingarkostnaðinum. Menn munu kannske svara, að veðdeildin sje of dýr; en það er alveg misskilningur. Ef menn vildu reikna með þeim lánum og láta útkomuna verða hina sömu fyrir húseigendur, þá þýðir það ekki annað en það, að gera þyrfti lítilsháttar breyt. á lánskjörum frá byggingarsjóðnum á því fje, sem hann lánar gegn öðrum veðrjetti. En sannleikurinn er sá, að veðdeildarlánin eru alls ekki dýr eins og nú stendur, og það er ekki tilfinnanlegur aukakostnaður fyrir nokkum mann, þótt hann þurfi að nota veðdeildarlán að 1/3 húsverðsins, móts við að nota það lán úr byggingarsjóði, sem hjer er gert ráð fyrir. Mjer hefir talist svo til, að það mundi muna 30 kr. í árgjaldi fyrst um sinn af 10 þús. kr. húsi. En sem sagt, það má jafna þetta, ef menn vilja, með breyt. á lánskjörum úr byggingarsjóði gegn öðrum veðrjetti. En geta hans lamast ákaflega mikið við það, að hann á að standa þarna einn um lánveitingar. Jeg veit ekki, hvort þingið stendur svo lengi, að fært verði að koma með brtt. við svona frv., en jeg hefi hugsað mjer samt að hreyfa breyt. á þessu við 3. umr. Svo eru ýmisleg atriði í frv. eins og sjerkreddur, stafandi frá flutningsmanni þess, eins og t. d. að byggingarfjelögin mega alls ekki eiga sjálf það land, sem húsin eru bygð á. Þetta er a. m. k. gagnstætt því, sem er þolað og tíðkað í slíkri löggjöf annarsstaðar, og það í löndum og bæjarfjelögum, þar sem jafnaðarmenn hafa haft ráð um langan aldur. Þeir líta engum ólundaraugum til þess, þó að eigendur smáíbúða eigi líka lóðirnar undir húsum sínum. En hjer er jafnaðarmannahreyfingin svo stutt á veg komin, að foringjarnir lifa ennþá svo að segja í frumkristni þeirrar stefnu. Og samkv. hennar kenningum má eiginlega helst enginn eiga nokkurt land eða lóðarblett. Drefjarnar af þessu eru komnar fram í þessu frv. Jeg gæti vísað jafnaðarmönnum til þess að læra af flokksbræðrum sínum t. d. í höfuðstað sambandsríkis okkar, Kaupmannahöfn. Þeir eru sannarlega ekkert hræddir við, þótt svona smælingjar eignist húsin sín með lóðunum undir. Jeg ætla nú ekki að þreyta hv. d. með lengri ræðu um þetta við þessa umr., úr því að jeg ekki bar fram neina brtt. Og jeg mun með mínu atkv. styðja að því, að málið gangi til 3. umr., hvað sem svo frekar verður.

Frsm. (Jón Baldvinsson) Það er raunar ekki miklu að svara hv. 3. landsk. Hann talaði vingjarnlega um málið. Þau atriði, sem hann fann að, voru sjerstaklega ákvæði í 3. gr., að byggingarsjóður eigi að lána alt verð hússins, sem lánað er, en ekki neytt hinna algengustu lánsstofnana, eins og veðdeildar Landsbankans. Því er til að svara, að veðdeildin er ofurlítið dýrari, og þá munar alt, sem eiga að fá þessar íbúðir. Sjerstaklega er munur að taka afföllum af lánunum í upphafi. Þó nú að kunni að vera einhverjir agnúar á þessu frv., sem jeg ber ekki á móti, þá verður ekki þegar byrjað það mikið á næsta ári á framkvæmdum samkv. þessum 1., að ekki megi laga þetta þá. En hinsvegar var nokkuð mikið hróflað við þessu máli nú í Nd. og deilur talsverðar um það. svo að jeg álít ekki rjett að hleypa því þangað. Því að þetta mál verður varla borið saman nema við fá mál í þinginu um það, hve mikils virði það er. Þá eru það leigulóðirnar, sem hv.þm. fettir fingur út í. Það er miklu ódýrara að byggja á leigulóðum heldur en leggja út í upphafi peninga í kaup á lóð. Jeg vil segja hv.þm., að það var mikill áhugi fyrir bæjarstjórnarkosningarnar síðustu hjá þeim, sem hafa leigulóðir, að fá frambjóðendur til að lofa því að selja þeim lóðirnar. Og Íhaldsflokkurinn lofaði auðvitað að verða við þessu. En menn hafa alls ekki notað sjer af þessu, þótt nú geti þeir fengið keyptar lóðirnar, og það er af því, að allflestir vilja heldur greiða vægt eftirgjald á ári heldur en leggja á sig stórar útborganir til að eignast lóðirnar Nei, þetta er auðsjáanlega kostur fyrir fátæka fólkið. En það er kannske hgra að selja húsin til „spekulanta“, ef þau eru ekki á leigulóðum. En þetta er gert í því skyni að koma upp hollu húsnæði fyrir þann hluta fólksins, sem á erfiðast að koma sjer upp húsakynnum, en þau eiga ekki að vera verslunarvara.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Þetta frv. er komið frá hv.Nd., og var flutt þar af fræðslumálastjóra, hv.þm. V.-Ísf. Það hefir legið hjer fyrir fjhn., og hún hefir orðið sammála um að leggja til, að það verði samþ. Eins og frv. ber með sjer, er með því gerð sú breyting á launum farkennara í sveitum, að árslaun þeirra hækka úr 300 kr. upp í 500 kr., og eru einnig gerðar ráðstafanir um það í frv., hvernig þessi hækkun greiðist úr ríkissjóði. Ástæðurnar fyrir frv. eru færðar fram í grg. af hv.flm., og n. gat fyrir sitt leyti fallist á þær. Það er viðurkent, að frá byrjun hafi gætt nokkurs misrjettis um niðurjöfnun kostnaðar við barnafræðslu í sveitum og kaupstöðum, því að hlutfallsgreiðsla ríkissjóðs til sveitanna er minni heldur en til kaupstaðanna. Úr þessu misrjetti er bætt með frv., en það er þó ekki aðalatriðið. Aðalatriði málsins er eiginlega það, að miklir erfiðleikar hafa verið á því fyrir sveitirnar að fá sæmilega barnakennara fyrir þau laun, sem þeim eru nú ákveðin. Víða hefir farið svo, að sveitarsjóðirnir hafa orðið að leggja á sig meiri og minni útgjöld til þess að fá kennara, og sumstaðar hefir það ekki dugað, því að margar sveitir geta alls ekki fengið mann með kennaraskólaprófi til þess að annast kensluna hjá sjer. Fræðslumálastjóri er oft beðinn að útvega menn á þessa staði, en þegar það tekst ekki, þá verður að veita undanþágur og taka einhverja aðra menn, sem ekki fullnægja skilyrðunum. Það gefur að skilja, að það er ekki leyfilegt að gera ákvæði fræðslulaganna þannig að engu og láta ef til vill kunnáttulausa eða kunnáttulitla menn annast barnafræðsluna í sveitunum. Það er nauðsynlegt, að hún fari ekki í handaskolum, og sjálfsagt að bæta úr henni eftir bestu getu. Það er ekki hægt að segja með neinni vissu, hversu mikil útgjöld þetta mundi hafa í för með sjer fyrir ríkissjóð. Jeg skal játa, að n. hafði hvorki tíma nje tækifæri til þess að rannsaka þetta. Hún getur ekkert sagt um það með neinni vissu, hve miklu þetta muni nema, því að málið barst henni svo seint, að hún vildi ekki tefja það um skör fram, svo að það dagaði ekki uppi. Hv. flm. gerir ráð fyrir því í grg. frv., að þetta muni nema 20–25 þús. kr. árlega, en hinsvegar taldi minni hl. í hv.Nd. að það mundi verða kringum 35 þús. kr. Jeg skal ekki leggja neinn dóm á, hvort muni vera rjettara, en jeg hygg, að hv.flm. sje þessum málum manna kunnugastur og hafi farið nærri því rjetta. Þó kann að vera, að hann hafi ekki tekið dýrtíðaruppbótina þarna með, og getur þá verið, að upphæðin sje nokkru hærri heldur en hann gerir ráð fyrir. Mjer virðist því ekki ósanngjarnt að fara bil beggja og gera ráð fyrir, að þetta muni kosta ríkið 30 þús. kr. árlega, því að jeg er ekki ugglaus um, að minni hl. n. í hv.Nd. hafi áætlað þetta heldur hátt. Mjer virðist upphæðin ekki vera mikil og eftir atvikum sanngjarnt að veita hana, því að þegar athugað er, hversu miklu er varið til barnafræðslu í sveitum og kaupstöðum, þá kemur í ljós, að sveitirnar bera skarðan hlut frá borði. Jeg geri ráð fyrir, að málið sje nægilega upplýst, og ætla því ekki að barnafræðslan aldrei komist í viðunandi horf, síst í sveitum landsins. Slík launaviðbót, sem hjer er farið fram á, getur því orðið mjög til þess að halda fólki kyrru í sveitunum, og sjerstaklega því fólki, sem verulegt lið er að, sem sje þeim mönnum, sem líklegir eru til þess að halda uppi andlegri menningu sveitanna. Vinir sveitanna hjer á þingi tala oft um, að stöðva þurfi hinn sterka straum úr sveitunum til kaupstaðanna. Hjer gefst þeim tækifæri til þess að sýna, hver alvara liggur að baki. Jeg hefi talað við fjölda manna um þetta mál, og eru allir á eitt sáttir um það, að hjer sje um að ræða stórt spor til viðreisnar sveitunum. Jeg vil biðja hv.þdm. að gefa þeirri hlið málsins gaum.

Fjmrh. (Einar Árnason) Þetta mál er sýnilega skilgetið afkvæmi ljósmæðrafrumvarpsins. Með ljósmæðrafrumvarpinu var gerð tilraun til þess að koma fram hagsmunum einnar stjettar, sem launuð er af opinberu fje, og þegar byrlega blæs fyrir henni, þá kemur mesta stjett og svo koll af kolli. Nú eru það barnakennararnir, sem eru næsta sporið, og svo kemur áreiðanlega ný stjett. Það lítur svo út, að Alþingi hugsi sjer að afgreiða öll þessi mál á þann veg, að tekin sje af handahófi ein og ein stjett og henni ákveðin launahækkun. Nú er það vitanlegt, að að því mun reka innan skamms, að öll launalögin verði tekin til athugunar, og fyndist mjer eðlilegt, að þetta væri látið bíða þangað til. Jeg veit að vísu, að það þýðir ekki að deila við fjölmenna n., sem leggur með frv., en jeg vildi samt lýsa afstöðu minni til málsins. Jeg tel sjálfsagt að fella frv., og álít að þessi leið til þess að endurbæta launakjör starfsmanna ríkisins sje mjög óheppileg.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Jeg hefi ekki ástæðu til að svara hæstv. fjmrh. miklu. Hæstv. ráðh. sagði, að þetta frv. væri skilgetið afkvæmi ljósmæðrafrumvarpsins. Þó að jeg ætli ekki að lýsa eftir faðerninu, þá geng jeg þess samt ekki dulinn, að þetta frv. er skylt hinu. Þó ekki beint í þeim skilningi, sem hæstv. fjmrh. vildi halda fram, að hjer væri verið að hlynna að einni stjett sjerstaklega, heldur snúa þau bæði meira að hinni komandi kynslóð heldur en að okkur eldri mönnunum. Að þessu leyti eru þau skilgetin systkini. Að frv. sje flutt vegna sjerstakrar stjettar, um það ætla jeg ekki að deila, en jeg skal taka það fram, að frá sjónarmiði n. var þetta ekki stutt sem stjettamál. Eins og jeg hefi áður gert grein fyrir, þá er þetta stutt af n. vegna þess, að hún telur það nauðsynlegt. Þótt það sje skiljanlegt,að hæstv. fjmrh. standi á móti þessu vegna útgjaldanna, þá er hins eigi síður að gæta, að það kostar altaf fje að laga það, sem aflaga fer. Jeg skal ekkert um það segja, hvort farkennarar hafa óskað eftir þessari breytingu eða ekki, en jeg tel það heldur ólíklegt, því að vel færir kennarar sinna yfirleitt ekki þessum störfum. Þeir eiga alstaðar annarsstaðar kost betri launa. Það þýðir ekki annað en að horfast í augu við þann veruleika, að óhjákvæmilegt er að fá góða kennara til þess að gegna þessum störfum, og annaðhvort verða sveitarfjelögin þá að leggja fram meira fje eða kenslan verður lakari að öðrum kosti. Það vakti fyrir mjer og n. að bæta úr þessu, en ekki hitt að hlynna að þessari einu stjett í landinu. Að lokum skal jeg svo geta þess, að einn af nefndarmönnum greiddi ekki atkv. um málið, en hefir þó skrifað undir nál. með okkur hinum.

Fjmrh. (Einar Árnason) Jeg get ekki fallist á það að nauðsynlegt sje að hækka laun kennaranna af því að það sje svo erfitt að fá menn í þessar stöður. Það hefir ekki við nein rök að styðjast þar, sem jeg þekki til. Jeg get hugsað mjer, að sumstaðar kunni að vera einhverjar hömlur á að fámenn, útskrifaða af Kennaraskólanum, en í flestum sveitum er margt fólk með gagnfræðamentun, og jeg álít það fullfært til þess að segja til börnum 8–12 vikur á vetri. Jeg neita því auðvitað ekki, að kennaraskólamennirnir eru góðir, en reynslan er samt yfirleitt sú, að hinir geta líka verið góðir. Meðan hægt er að nota þá krafta, þá álít jeg ekki vert að ganga út fyrir það svið bara vegna titils, og þó að fræðslulögin mæli svo fyrir, að kennaraskólamenn skuli ganga fyrir, þá álít jeg að ekki sje neinn skaði skeður, þó að gengið sje framhjá því.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Þetta frv. fjekk talsverðan undirbúning á síðasta þingi. Það hefir nú gengið gegn um hv.Ed. og ekki orðið fyrir verulegum breytingum, að jeg hygg. Frv. var nú borið fram í nokkuð öðrum búningi en í fyrra, og ekki teknar upp í það allar þær. brtt., sem fram höfðu komið og ætlað var að kæmist að. Þetta hefir leitt til þess, að þegar málið kom til nefndar hjer, varð að taka það til nýrrar meðferðar og gera á því svipaðar breytingar og gerðar voru í fyrra, að ráði sjerfróðra manna, aðallega að formi, en einnig nokkru að efni. Þessar brtt. frá meiri hl. sjútvn. liggja fyrir á þskj. 566. - Jeg skal, áður en jeg vík að brtt. sjálfum, geta þess, að á nál. og till. meirihl. á þskj. 566 hafa orðið prentvillur, sem leiðrjetta má á skrifstofunni. Það stendur til dæmis í inngangi: „Nefndin leggur til“, en á auðvitað að vera „meiri hl. n. leggur til“ o. s. frv. Líka stendur undir staflið b í brtt.: „landssímastjóranum“, en á að vera „landssímastjórninni“, og ennfremur stendur í sama staflið síðar, „hann“ fyrir: hún. Annars eru brtt. nefndarhlutans líkar og að miklu leyti bygðar á brtt. þeim, sem liggja fyrir frá síðasta þingi á þskj. 628. Fyrsta brtt. er við 4. gr., og er hún í þrem liðum. Er greininni skift í 4 málsgreinar, vegna sektarákvæðanna í 5. gr., sem hjer eru færð niður og gerður á þeim stigmunur eftir eðli brotanna. Ennfremur er með þessari breytingu numið burtu það ákvæði 4. gr., að skeytabækur skuli lagðar fyrir sjútvn. þingsins, en þessum nefndum hinsvegar áskilinn rjettur til að fá þessar bækur til athugunar og rannsóknar. Þá eru sektir, skv. 5. gr., færðar niður til samræmis við sektir fyrir landhelgibrot. Eru sektir fyrir meiri háttar brot ákveðnar 3–15 þús. krónur, en fyrir minni háttar brot 500–10.000 kr. Við 6. gr. hefir meiri hl. n. gert þá brtt., að felt sje niður ákvæðið um, að sjútvn. skuli gera till. um, hve lengi opinberu eftirliti skuli haldið með grunuðum skipstjórnar- eða útgerðarmönnum. Meiri hl. leit svo á, að ekki væri rjett að leggja undir sjútvn. úrskurðarvald í þessu efni, en hinsvegar gæti ráðh., hvenær sem honum þætti ástæða til, borið slíkt undir þær. Jeg skal í þetta sinn ekki fara langt út í þetta mál. Það hefir verið um það deilt, hvort gerlegt væri að reyna að aftra landhelgibrotum með því, að heimta drengskaparyfirlýsingu af mönnum, sem skeytum skiftast milli skipa og lands, á hverju skeyti. Því er nú svo varið, að drengskaparyfirlýsing hefir verið og er mikið notuð og mikið á henni bygt í ýmsum öðrum efnum. Til dæmis hefir tollgæsla hjerlendis mjög bygt á drengskaparyfirlýsingum þeirra, sem innflutning annast. Það virðist því sjálfsagt, þar sem svo miklu skiftir, að landhelgilögunum sje hlýtt, að þetta sje beinasta og eðlilegasta leiðin til að veita aðhald um löghlýðni. Einhvern hefi jeg heyrt halda því fram, að rjettast væri og fullnægjandi að heimta slíka yfirlýsingu af útgerðarmönnum eitt skifti fyrir öll. En slíkt er alls ekki einhlítt, því að í skeytasambandi geta staðið margir aðrir en útgerðarmenn og jafnvel til blóra við þá. Annað það atriði, sem mest hefir verið fundið að, er ákvæði 6. gr. um að hægt sje, þegar sterkur grunur fellur á einhvern um að hann hafi rofið þagnarheitið, eða notað annað dulmál en tilkynt hefir verið, að setja þann hinn sama undir opinbert eftirlit. Það er svo sem sjálfsagt, að slíku ákvæði eða aðhaldi yrði að beita með varúð. En það gildir auðvitað um mörg önnur ákvæði í lögum, að þeim má misbeita, og kemur engum til hugar að fella þau úr gildi þess vegna. Hins vegar virðist ekki gott að finna ráð við því, að ekki verði með einhverju móti farið kringum þau opinberu fyrirmæli, ef ekki er eitthvað þessu líkt ákvæði, sem notað verður eins og aðhald. Og eftir 1. nr. 83, frá 1917, er beinlínis gert ráð fyrir því, að ráðherra geti sett með leyfisbrjefi hverskonar skilyrði fyrir þá, sem loftskeytatæki nota, öll þau ákvæði, sem hann álítur nauðsynleg til tryggingar því, að ekki verði leyfið misnotað. Eftir þeim lögum finst mjer, að með reglugerð hefði mátt einmitt setja álíka ströng ákvæði eins og hjer felast í 6. gr. Nú er það svo, að hjer liggur fyrir brtt. frá minni hl. sjútvn. um það, að fella 6. gr. niður. Mjer virðist, að jafnvel þó að hún fjelli niður úr frv., - sem jeg get þó ekki álitið ástæðu til - þá mætti samkv. ákvæðum í 2. og 1. gr. nefndra laga frá 1917, setja með reglugerð álíka áhrifamikil ákvæði og felast í 6. gr. Því að það er í raun og veru því nær fortakslaus rjettur ráðherra til tálmunar misbrúkun loftskeyta úr landi eftir þeim lögum. Jeg vildi, með leyfi hæstv. forseta, mega lesa fá orð úr 4. gr. laganna. Þau hljóða svo: „Innan íslenskrar landhelgi og á Íslandi má aðeins að fengnu leyfi ráðuneytisins og með þeim skilyrðum, sem leyfið ákveður, setja upp og nota stöðvar eða annan útbúnað til þráðlausra firðviðskifta á skipum.“ Jeg lít svo á, að eftir þessari grein megi jafnvel ákveða eins strangt eftirlit eins og gert er ráð fyrir hjer í þessari 6. gr. Jeg mun hafa tekið fram, að jeg ætlaði ekki að fjölyrða um þetta, enda veit jeg líka, að sama gildir um þetta mál eins og mörg önnur, að það er ekki orðafjöldinn, sem mest á veltur, heldur hitt, hvort þau eru rjettilega skoðuð. Jeg þykist vita, að fleiri hafi eitthvað að segja um þetta mál, áður en lýkur, og vil því ekki tefja fyrir þeim að komast að.

Flm. (Pjetur Ottesen*): *) Ræðuhandr. óyfirlesið. Þetta mun vera í 4. skifti, sem till. um þetta efni er hjer til umr. á Alþingi núna á fárra ára fresti. Það hefir nokkrum sinnum áður verið skorað á stj. að freista þess, hvort ekki væri hægt að fá Englendinga til þess að ganga inn á breyt. á landhelginni. Jeg hygg, að það sje óþarfi að fara mörgum orðum um þá nauðsyn, er liggur til grundvallar slíkri till. Hún er svo ljós öllum hjerlendum mönnum, er nokkuð þekkja til sjávarútvegsins, að þarflaust er að fjölyrða um hana. (Samtal og hávaði í deildinni). Jeg vil beina þeirri fyrirspurn til hæstv. forseta, hvort hjer sje deildarfundur eða ekki. Væri æskilegt, að þeir hv.þm., er ekki geta hlustað á mig, færu á einhvern annan stað, þar sem þeir væru lausir við þann kross. Það er nú hvorttveggja, að mörg fiskisælustu bátamiðin eru víða algerlega undirorpin botnvörpuveiðunum og að þar eru einmitt helstu uppeldisstöðvar ungfiskjarins. Af botnvörpuveiðunum á þessum svæðum leiðir því bæði eyðileggingu ungviðisins og útrýmingu smábátaveiðanna. Svo er það t. d. hjer við Faxaflóa, og kemur það þó einna greinilegast í ljós í innanverðum flóanum, þar sem fiskimiðin á Sviðinu svokallaða, er haldið hafa lífinu í þeim mönnum, er stundað hafa útróðra á þessum sviðum, eru nú að verða úr sögunni. Þær tilraunir, er gerðar hafa verið til þess að fá landhelgina rýmkaða, hafa ekki ennþá borið neinn verulegan árangur. Þeim hefir eingöngu verið beitt í þá átt, að komast að samkomulagi við Englendinga um það, að fá breytt þeim samningum, er við erum í við þá viðvíkjandi landhelgislínunni. En svo er háttað um þessi mál hjá okkur, að við erum ekki hvað landhelgislínuna snertir bundnir af öðrum samningi en þeim, er Danir gerðu við Englendinga skömmu eftir aldamótin. Er sá samningur miklu óhagstæðari okkur en þau ákvæði, er áður höfðu gilt. En þrátt fyrir það, þó ekkert hafi áunnist í þessu, er þó víst, að þessar málaleitanir hjeðan hafa orðið til þess að vekja athygli hjá fiskiþjóðum Evrópu. Þær hafa um langt skeið haft samtök sín á milli um það, að gera út vísindalega leiðangra til þess að rannsaka dýralíf sjávarins. Það var þegar kominn nokkur skriður á þessar rannsóknir, en síðan botnvörpuveiðarnar komust í algleyming, þá hefir verkefni þessara rannsókna beinst mjög að því að rannsaka, hvaða áhrif þær hefðu á fiskiveiðarnar. Hygg jeg, að það, að þessar málaleitanir um rýmkun landhelginnar komu hjeðan, hafi átt nokkurn þátt í því, að vísindafjelögin beindu starfsemi á þessa braut. Annars eru það ekki sjerstaklega við Íslendingar, sem höfum sjeð þörf þess að vernda fiskimiðin fyrir botnvörpunum. Þetta sama er uppi á teningunum alstaðar þar, sem botnvörpuveiðar eru stundaðar. Það er langt síðan þetta varð áhyggju- og íhugunarefni enskra sjómanna. Sjerstaklega var það við Morayflóann á Skotlandi, sem þessar raddir urðu háværar. Fór svo að lokum, að enska stj. gat ekki staðið á móti þessum kröfum, og var þá sú breyt. gerð, að innlendar botnvörpuveiðar voru bannaðar innan vissrar línu. Þetta kom þó ekki að haldi, vegna þess að enskir útgerðarmenn ljetu skip sín þá sigla undir flaggi erl. þjóða, en þær höfðu rjett til þess að veiða innar en Englendingar sjálfir. Þá var tekið upp það ráð að banna þessum skipum að selja afla sinn á Englandi. Þetta gátu þeir gert vegna þeirrar sjerstöðu, er þeir höfðu. Þetta varð þó til þess, að bæði Þjóðverjar, Belgar, Frakkar og aðrar þjóðir, er tekið höfðu upp botnvörpuveiðar, fóru að gefa þessum málum meiri gaum. Enska þingið skipaði svo n. til þess að athuga það, hvaða áhrif botnvörpuveiðar hefðu í þessum flóa, og niðurstaða n. varð sú, að hún lagði til, eftir nákvæma rannsókn, að Morayflóinn yrði friðaður. Þessi niðurstaða var síðan lögð fyrir rannsóknarráð, er stendur fyrir fiskirannsóknum hjer í Norðurálfu og situr í Kaupmannahöfn. Eftir að það hafði svo rannsakað málið frekar, viðurkendi það nauðsyn þess að friða þetta svæði fyrir botnvörpuveiðum. Ekki varð samt neitt úr því, vegna þess að sumar þær þjóðir, er gert höfðu samning við England um landhelgislínuna. - má þar til nefna Holland og Belgíu, - skárust úr leik um að veita leyfi til þess, að landhelgislínan væri færð út, og mótmæltu því, að rjettur þeirra til fiskiveiða væri skertur. Á þessu strandaði það, að nokkrar framkvæmdir væru gerðar til verndar fiskimiðunum. Í þessu liggur þó viðurkenning af hálfu Englendinga á því, að þær raddir, sem heyrst hafa um aukna friðun, eigi tilverurjett. Finst mjer þetta atriði mikilsvert fyrir okkur, þegar við enn á ný förum að leita hófanna hjá Englendingum um rýmkun landhelginnar. Hjer eru sömu skilyrði og sama nauðsyn fyrir hendi eins og í Morayflóa á Skotlandi. Jeg gat þess áður, að þær málaleitanir, er hjeðan hefðu komið til ensku stj. hefðu vakið athygli helstu fiskiveiðaþjóða Evrópu. Hafa þær stofnað með sjer fjelag til þess að rannsaka áhrif botnvörpuveiðanna og hafa þær haldið úti skipi til þess. Það mun fyrst hafa komið hingað 1921, en svo hefir það verið hjer á hverju sumri hin síðari árin. Einnig hefir og varðskipið Þór verið gert út til slíkra rannsókna. Maður sá, er stendur fyrir þessum rannsóknum, er nafnkunnur danskur vísindamaður, Smith að nafni. Hann var ekki ánægður með það, að þessar rannsóknir væru aðeins gerðar að sumrinu til, heldur vildi hann, að þær færu fram fjórum sinnum á ári: Vor, sumar, haust og vetur. Hefir þeim þannig eftir hans till. verið haldið hjer uppi undir stjórn dr. Bjarna Sæmundssonar fiskifræðings. Niðurstöður þessara rannsókna eru svo sendar rannsóknarráðinu í Kaupmannahöfn. Nú er ákveðið, að þetta rannsóknarfjel. Norðurlanda geri út leiðangur hingað 1930, og hefir dr. Bjarni Sæmundsson tjáð mjer, að að honum loknum muni mega líta svo á, sem fengin sje ábyggileg vísindaleg sönnun þess, hvaða áhrif botnvörpuveiðarnar hafa á smá- og ungfiskinn hjer við land. Mun þetta ráð svo byggja till. sínar á þeirri niðurstöðu. Jeg hefi skýrt frá öllu þessu með það fyrir augum, að jeg býst við, að þessar rannsóknir verði verulegur liður í áframhaldandi tilraunum okkar um það að fá landhelgislínuna færða út. Alt það, er komið hefir í ljós við þessar rannsóknir, bendir til þess, að nauðsynlegt sje að gera eitthvað til þess að vernda ungfiskinn meira en er mögulegt með þeirri landhelgislínu, er við höfum nú. Í sambandi við þetta skal jeg geta þess, að eftir að samskonar till. og þessi hafði verið samþ. 1926, sneri íslenska stj. sjer til sendiherrans í Kaupmannahöfn Sveins Björnssonar, með tilmælum um það, að hann flytti þetta mál áleiðis til Englendinga. Hann ráðgaðist um þetta við dr. Smith, en hann taldi rjettara að doka við með þetta þangað til fengin væri sú niðurstaða, er þá var verið að leita að, nefnil. hvaða áhrif botnvörpuveiðarnar hefðu á ungfiskinn. Nú eru líkur fyrir því, að þessi niðurstaða komi 1930, eða a. m. k. um áramótin 1930 og 1931. Finst mjer því, að nú sje kominn sá tími, er nauðsynlegt er, að hafist verði handa af hálfu ísl. stjórnarvalda. Þess vegna hefi jeg flutt þessa till. nú, og vænti jeg, að Alþingi sje það ljúft, að málinu sje haldið vakandi með þeirri einurð og festu, er því hæfir. Vil jeg svo ljúka máli mínu með því að óska þess, að allir taki höndum saman um að gera alt það, er mætti verða til þess, að okkur yrði nokkuð ágengt í þessu mikilsverða máli. Skal jeg svo ekki fara fleiri orðum um þetta, en óska þess, að áframhaldandi málaumleitanir í þessa átt verði til þess, að skamt verði að bíða þeirrar lausnar á þessu máli, sem Íslendingum er kærust.

Ólafur Thors Jeg ætla ekki að lengja umr. um þetta mál. Aðeins vildi jeg benda á það, að jeg álít, að besta leiðin til þess að ná því marki, sem felst í þessari till., sje sú, að við einbeitum kröftum okkar og málaumleitunum í hvert skifti að tilteknu svæði. Þessi till. er þess efnis, að farið verði fram á að fá landhelgina alla rýmkaða, en jeg þori hiklaust að fullyrða, að eins og nú stendur á er slíkt algerlega vonlaust. Þess vegna held jeg, að best sje að byrja með því að fá samþ. hlutaðeigandi þjóða til þess að loka vissum svæðum. En vitanlega er sú leið jafnt fær fyrir því, þó þessi till. sje samþ. Jeg vildi aðeins gefa þeirri stj., er með þetta fer, bendingu um, hvað heppilegast muni vera að gera í þessu máli, þegar til framkvæmda kemur. Annars get jeg aðhylst margt af því, er hv.flm. sagði um nauðsyn þess að friða fiskimiðin. Sje jeg svo ekki ástæðu til þess að fjölyrða frekar um þetta.

Sveinn Ólafsson*): *) Ræðuhandr. óyfirlesið. Jeg ætla aðeins að gera smávægilegar aths. við þessa till., sem jeg er fyrir löngu reiðubúinn að styðja. Í skýrslu sendimannsins, sem sat fund þjóðabandalagsins af hálfu Íslands síðastl. sumar, var skýrt frá undirtektum bandalagsins í þessu máli, og þær voru mjög líklegar til að geta orðið okkur að liði einmitt í því að fá þessa rýmkun landhelginnar. Enn er ekki komið svo langt, að Ísland hafi tekið sæti í þjóðabandalaginu, þó að það hafi verið boðið með vissu skilyrði. En jeg hugsa, að það geti farið svo innan tíðar, að Ísland sendi þangað fulltrúa, og þá er gott verkefni að vinna, þar sem þetta er. Mjer dettur ekki í hug að mótmæla því, sem fram kom hjá hv.þm. Borgf fremur en jeg vil á nokkurn hátt leggja stein í götu þessa máls.

Sigurður Eggerz Jeg vil aðeins lýsa ánægju minni yfir því, hvað hv.þm. Borgf. hefir bæði nú og áður lagt mikla áherslu á þetta mál. Það er eitt af þeim málum, sem miklir örðugleikar eru á að bera fram til sigurs og vinst því aðeins, að því sje altaf haldið vakandi. Jeg mun því með ánægju greiða þáltill. mitt atkv.

Flm. (Pjetur Ottesen*): *) Ræðuhandr. óyfirlesið. Jeg þakka hv.þm. fyrir góðar undirtektir í þessu máli. Út af þeim orðum hv. 2. þm. G.-K., að heppilegra mundi, til að fá góða úrlausn málsins, að snúa sjer að einu ákveðnu atriði, t. d. að fá einhvern einn flóa eða fjörð friðaðan, skal jeg geta þess, að það getur vel verið, að það sje líklega til árangurs, en þó að till. sje ef til vill ekki orðuð nákvæmlega eins vakir fyrir hv. 2. þm. G.-K., er tilgangur hennar sá, að alt verði tekið til greina, sem líklegt er að geti leitt til árangurs í þessu efni, þó að upphaflega takmarkið náist ekki til fulls. Þetta held jeg, að hljóti að verða tekið til athugunar af þeim, sem reka þetta mál af hálfu íslenskra stjórnarvalda. Jeg er alveg samþykkur hv. 2. þm. G.-K. um það, að það er ómetanlegur vinningur fyrir okkur að fá t. d. einn fjörð eða flóa friðaðan til að byrja með. Út af orðum hv. 1. þm. S.-M. um þjóðabandalagið og það, að sendiför þess manns, sem þangað fór síðastl. sumar, hafi gefið okkur góðar vonir í þessu efni, vil jeg geta þess, að jeg hefi lesið skýrsluna og sje ekki neitt í henni, sem beinlínis gefi okkur vonir. Jeg get ekkert sjeð annað en að sendimaðurinn hefir lagt fram álitsskjal um, hve þetta sje mikið nauðsynjamál, og skýrt frá því, að þjóðabandalagið hafi einmitt tekið landhelgisgæslumálin alment til meðferðar. En að nokkuð hafi komið fram, sem beinlínis snertir okkar kröfu, hefi jeg ekki getað fundið. Sendimaðurinn bendir til dæmis á, hvort það hefði ekki þýðingu, að við ættum fulltrúa í bandalaginu, og jeg get vel fallist á, að svo sje. Að íslenska stj. snúi sjer til þjóðabandalagsins, er eins opið fyrir og hitt, að reynt sje að flytja málið á öðrum og þrengra grundvelli en í till. felst, eins og hv. 2. þm. G.-K. benti á. Þó að hæstv. stj. hafi ekki haft svo mikið við þessa till. að láta sitt blíða auglit skína hjer í d., verð jeg að lýsa yfir því, að jeg ætlast til, að stj. landsins verði aldrei falin þeim mönnum sem ekki bera það skyn á þetta mál, að þeir búi það svo vel í hendur þeirra, sem eiga að flytja það, að ekki geti staðið fleiri leiðir opnar en í till. felast. Ef á að fela dönsku stjórnarvöldunum þetta mál, þá þarf þeim að auðnast meiri og betri skilningur á nauðsyn þess en þau hafa sýnt hingað til. Mjer hefir borist í hendur útdráttur úr blaðinu Köbenhavn, þar sem talað er um, að landhelgismálin sjeu til umr. á Englandi nú. Út frá því er talað um landhelgismál Íslands, og blaðið snýr sjer til fiskiveiðaráðuneytisins danska, og ráðherrann hefir þau ummæli, að hjer á Íslandi sjeu við og við að gjósa upp hjáróma raddir út af þessu máli. Þetta er skilningur manns, sem sannarlega ætti að vita betur, á þessari þjóðarnauðsyn okkar, að reka rjettar okkar í landhelgismálunum. Þetta vil jeg taka skýrt fram til aðvörunar fyrir íslensku ríkisstj., að því leyti, sem hún notar danska milligöngu í landhelgismálunum.

Ólafur Thors Jeg vissi, að jeg þarf í engu að leiðbeina hv.þm. Borgf. í þessu máli, heldur þeim, sem stjórna framkvæmdahlið þess, nefnilega ríkisstj., og enda þótt hæstv. stj. hafi ekki sýnt málinu þá virðingu að vera viðstödd umr., ætla jeg að gera ráð fyrir, að ráðherrarnir lesi það, sem um þetta mál kemur í þingtíðindunum. Jeg þakka hv.flm. fyrir, að hann áleit leiðbeiningar mínar rjettar. Ef við bærum fram ósk um að friða alla firði landsins, mundi það láta illa í eyrum útlendinga, sem hlut eiga að máli, og því síður er ástæða til slíkrar kröfu, sem víst er, að við hefðum lítið gagn af því, þó að stór svæði, sem þar heyra undir, yrðu friðuð, en hinsvegar er hin mesta nauðsyn að friða önnur svæði. Það er rjett að bera þetta mál fram í því formi, sem hv.þm. Borgf. hefir borið það fram í, því að það er gott og hentugt fyrir ríkisstj. að hafa slíkt á bak við sig. En auk þess þurfa þessu máli ókunnugir menn, svo sem skipstjórar, að fá leiðbeiningar frá sjer fróðari mönnum um það, hvað sjerstaklega ber að leggja áherslu á, þegar til samninga kæmi, og hverju svo aftur mætti slá af. Í tilefni af því, sem hv.þm. Borgf. sagði um Dani og skilning þeirra á landhelgismálum okkar, skal jeg taka það fram, að það er ekki annað eða verra en það, sem við höfum átt að venjast, og er alveg eðlileg afleiðing af því að fela annari þjóð málefni sín. Að sjálfsögðu verða Íslendingar að vera einráðir um skipun landhelgismála sinna. Við gtum látið sendiherra okkar eða annan fulltrúa Íslendinga fara með málið á rjettan vettvang. Það er hin eðlilega meðferð málsins.

Flm. (Pjetur Ottesen*): *) Ræðuhandr. óyfirlesið. Jeg vil taka það fram út af því, að jeg áfeldist hæstv. stj. fyrir að vera ekki viðstödd, að jeg undanskil auðvitað hæstv.forsrh., sem er veikur. En eins og meðstjórnendur hans koma fram fyrir hans hönd í öðrum málum, hefðu þeir líka gert það í þessu máli, ef þeir hefðu haft skilning á nauðsyn þess. Það er alveg rjett hjá hv. 2. þm. G.-K., að það er ekki jafnnauðsynlegt að friða öll svæði. Við bíðum misjafnlega mikið tjón af botnvörpuveiðum á hinum ýmsu stöðum. Þær eru miklu skaðlegri á einu svæði en öðru. En við verðum að forðast að valda reipdrætti á milli manna innanlands og kaupa friðun á einum stað með ófriðun á öðrum. Hinsvegar er ekki útilokað, að við getum fengið frekari friðun á einum stað án þess að við þyrftum að láta nokkuð á móti, og jeg býst við, að hv. 2. þm. G.-K. hafi átt við það.

Haraldur Guðmundsson Jeg hefi ekkert á móti því, að þessi till. verði samþ., en jeg verð að segja það strax, að jeg geri mjer litlar vonir um árangur. Jeg veit ekki betur en að áður hafi verið samþ. ályktanir svipaðar þessari, og jeg býst við, að þáv. stjórnir hafi reynt að fylgja þeim fram, en árangur hefir enginn orðið. Mjer finst þetta líka eðlilegt, því að fyrsta skilyrðið til þess, að við fáum erlendar veiðiþjóðir til að fallast á, að við færum út landhelgina, er auðvitað, að við getum sannfært þær sömu þjóðir um, að þetta sje hagur fyrir þær líka, þar eð botnvörpuveiðar á þeim svæðum spilli uppvaxtarskilyrðum fisksins. Allmikið hefir verið unnið að því að rannsaka uppvaxtarskilyrði fisksins, og menn gera sjer miklar vonir um árangur af þeim rannsóknum. Jeg held því, að líklegasta leiðin í þessu máli væri sú, sem hv.flm. drap lauslega á, nefnilega að leggja málið fyrir Þjóðabandalagið og láta fylgja skýrslu um rannsóknir þessar, uppvaxtarstöðvar fisksins og annað þar að lútandi. Jeg held, að bæði í sambandi við þetta mál og önnur sje kominn tími fyrir okkur að athugá, hvort við ættum ekki að sækja um upptöku í Þjóðabandalagið. - En með löggjöf innanlands getum við flýtt fyrir góðum árangri. Ein glegsta sönnunin fyrir því, að við værum sannfærðir um, að botnvörpuveiðarnar spiltu uppvaxtarskilyrðum fisksins, væri sú, að við bönnuðum okkar eigin togurum að veiða á uppvaxtarstöðvunum, t. d. inni á Faxaflóa. Það væri erlendum togaraeigendum sönnun, sem þeir yrðu að taka tillit til. Þá mundi auðsótt að fá hinar erlendu þjóðir til að líta sanngjörnum augum á þetta. Í landhelgismálunum eigum við mikið undir þegnskap og drengskap togaraútgerðarmannanna íslensku. Jeg skal ekki fjölyrða nú um það, hvernig þeir hafa reynst okkur til þessa. Um það eru fjölmörg vitni í dómarabókum og bókum Alþingis. En í lengstu lög ætla jeg að vona, að þeir sætti sig við þetta, ef þeir vita, að það er til góðs. Jeg skýt þessu fram, af því að jeg hefi enga trú á, að árangur náist af því einu að samþ. þessa tillögu.

Ólafur Thors Hv. þm. Ísaf. kom fram með till., sem hann hefir oft borið fram á opinberum fundum, en sem jeg hygg, að hann hafi ekki mikla trú á. Jeg vil benda á, að ef Faxaflói væri friðaður fyrir öllum togurum, ætti þar af að leiða þjóðarhag, en ef flóinn er hinsvegar aðeins friðaður fyrir íslenskum togurum, verður þjóðartap, af því að íslenska þjóðin fer þá á mis við feng í þessu efni, án þess að hún njóti þess, að flóinn sje friðaður með öllu. Það eru margfalt fleiri erlendir togarar en íslenskir, sem veiða þar. Hv. þm. Ísaf. sagði, að þetta gæti haft þann hag í för með sjer, að útlendingar sæju, að okkur væri alvara og við tryðum á málstaðinn og vildum fórna einhverju fyrir hann. En þeir vilja ekki einungis trú, heldur sannanir, af því að þeir eru sömu skoðunar og hv.þm. sjálfur, að sanna þurfi, að ef grunnmiðin eru ekki friðuð, leiði af því eyðslu djúpmiðanna.

Flm. (Pjetur Ottesen)*): *) Ræðuhandr. óyfirlesið. Út af orðum hv.þm. Ísaf. vil jeg benda á, að höfuðnauðsyn okkar er sú, að geta sannað erlendum þjóðum, að þetta sje líka þeirra hagur. Hv. þm. var einn á meðal þeirra þdm., sem flúðu út úr d. áðan, þegar jeg var að tala. Jeg skýrði frá, að það væri með rannsóknum verið að undirbúa að geta leitt þetta í ljós, og upplýsti, að árið 1930 mundu verða dregnar vísindalegar ályktanir af þeim rannsóknum, sem hafa farið fram. Þessar vísindalegu rannsóknir eru ekki aðeins stundaðar fyrir okkur, heldur og líka fyrir aðrar þjóðir, sem berjast fyrir rýmkun landhelginnar. Jeg benti á, að það ætti að takast til athugunar, hvort við gætum ekki fengið fulltrúa í Þjóðabandalaginu. Hv. þm. er trúlaus á, að þessi till. hafi nokkurt gildi; það liggur fyrir skýr yfirlýsing frá hans hendi um, að sókn þessa máls verði torsótt frá okkar hálfu. En jeg vona, að hann standi næstum því einn uppi í þessu efni, og hygg, að allur fjöldi þjóðarinnar trúi fast á framgang málsins og að við fáum fulla leiðrjettingu á því, þó að erfitt kunni að ganga. En það er vænlegast að trúa fast á sigur málsins og halda fast við sínar kröfur.

Haraldur Guðmundsson Jeg vil ekki efast um, að trúin megi sín mikils í þessu máli. En jeg er ekki viss um, að stórþjóðirnar líti svo mikið á trúarsannfæring hv.þm. Borgf., og er hræddur um, að honum verði ekki að trú sinni um vilja þeirra. Hv. 2. þm. G.-K. taldi, að það mundi verða þjóðartap að friða Faxaflóa fyrir íslenskum togurum, meðan ekki væri hægt að banna útlendum togurum líka veiðar þar. Jeg hygg, að þessi fullyrðing hv.þm. sje röng. Jeg veit ekki, hversu mikill hluti aflans hjer í flóanum er veiddur af íslenskum botnvörpungum, en vjelbátar og smærri skip fá þar venjulega mikinn afla. Það er alment álitið, að ef Faxaflói væri friðaður fyrir veiðum togaranna, þá myndi fiskigangan þar aukast mjög, og um leið afli línubátanna. Það er að vísu ekki nema hálfur fengur að friða flóann aðeins fyrir íslenskum togurum, en áreiðanlega myndi það muna miklu að losna við þá. Um það geta línubátamenn borið. Íslensku togaraskipstjórarnir eru kunnugastir og því oft einskonar leiðsögumenn hinna erlendu, sem elta þá á miðin. Hitt er þó aðalatriðið, að með þessu sýndu íslenskir útgerðarmenn í verki, að þeir tryðu því, að nauðsyn væri að friða þetta svæði fyrir botnvörpuveiðum, svo að ungviðið gæti vaxið þar upp í friði; yrði þá auðveldara að fá erlendu fiskveiðaþjóðirnar til að fallast á að færa út landhelgina, ef við sjálfir riðum á vaðið, því að það er þeirra hagur eins og okkar, að ungfiskurinn sje ekki drepinn eða hrygningarsvæði eyðilögð, - Þetta væri að sýna í verkinu trúna, sem hv.þm. Borgf. talaði svo fagurlega um áðan. Jeg heyrði fyrri ræðu hv.þm. Borgf., og var auk þess sjálfum kunnugt um, að það er verið að vinna hjer að rannsóknum á vexti og þroska fisksins. Hv. þm. segir, að niðurstaðan af þeim rannsóknum fáist árið 1930. Jeg dreg það þó mjög í efa. Mig minnir, að í sambandi við „Dana“-leiðangurinn hafi verið gert ráð fyrir framhaldandi rannsóknum. Meðan vísindin eru að kveða upp fullnaðardómsúrskurð í þessum efnum, er það aðeins eitt, sem við getum gert til þess að herða á kröfum okkar til erlendra þjóða um rýmkun landhelginnar, en það er, að við friðum sjálfir t. d. Faxaflóa fyrir íslenskum botnvörpuskipum. Það væri að sýna trú sína í verkunum. Trú, sem sýnd er í verkum, getur flutt fjöll, en varatrú og meiningarlaust bænahjal gerir hvorki til nje frá. - Jeg vil skjóta því til hæstv. stj., hvort hún sjer sjer ekki fært að leggja fyrir næsta þing frv. um friðun Faxaflóa fyrir veiðum íslenskra botnvörpunga, jafnframt því, sem hún reynir að vinna að máli þessu á annan hátt.

Ólafur Thors Hv. þm. Ísaf. talaði um, að það þýddi ekki fyrir hv.þm. Borgf. að tala um trú í þessu máli; stórþjóðirnar mundu ekki taka mikið tillit til þeirrar trúar. En sjálfur ber hv.þm. fram till. um að loka Faxaflóa fyrir ísl. togurum með þeim einum rökum, að það sanni útlendingum, að við höfum trú á því að friða landhelgina. Þetta kalla jeg nú samræmi!