Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Í fjárlagafrv. stjórnarinnar var gert ráð fyrir dálitlum tekjuafgangi, sem nam 100 þús. kr. í meðferð hv.Nd. hefir frv. tekið þeim breytingum, að hingað kemur það með tekjuhalla, er nemur 327819,97 kr. Þessi breyting er aðallega í því fólgin, að útgjöldin hafa hækkað um hátt á fjórða hundrað þúsund krónur, en tekjuáætlun lækkað á einum lið um 50 þús. kr. Jeg verð að láta í ljós það álit mitt, að sú hækkun útgjalda, sem orðin er á frv., sje meiri en útlit er fyrir, að ríkissjóður geti borið með þeim tekjum, sem honum eru ætlaðar eftir núgildandi lögum. Þess vegna eru það eindregin tilmæli mín, fyrst og fremst til hv.fjvn. og í öðru lagi til háttv. deildar í heild sinni, að sú breyting verði gerð á þessu, að útgjöldin verði færð niður, svo að jöfnuður fáist. Jeg tel það ekki vera neinum sjerstökum erfiðleikum undirorpið að ná slíkri niðurfærslu, án þess að gengið sje of nærri rjettmætum hagsmunum. Þessa skoðun mína styð jeg við það, að í frv. stjórnarinnar var stungið upp á fjárveitingum til allskonar nýrra verklegra framkvæmda, þar á meðal búnaðarframkvæmda, sem nema alls um 1 milj. 486 þús. kr. Þetta er í sjálfu sjer há upphæð til nýrra verklegra framkvæmda, en í meðferð hv.Nd. hafa þau útgjöld hækkað upp í 1 milj. 750 þús. kr., með öðrum orðum er hækkunin á þeim lið 264 þús. kr. Að öðru leyti hækka útgjöldin í meðferð hv.Nd. um 100 þús. kr., sem sumpart eru hækkanir á þeim liðum, sem fyrir eru, og sumpart ný útgjöld til ýmissa annara hluta en þessara verklegu framkvæmda. Jeg álít, að ekki sje fært að treysta því, að ríkissjóður geti 1928 látið af hendi 1% milj. kr. til slíkra nýrra verklegra framkvæmda. Auk þess sem á að endurskoða útgjaldatillögur frv. og hækkanir hv.Nd. á öðrum liðum, er öldungis rjett hjer í þessari hv. deild að færa útgjöldin til þessara nýju verklegu framkvæmda niður í nánd við stjfrv.-upphæðina. Jeg tel, að af því að svo stendur á, að verðlag á því, sem gert er, fer lækkandi, sje vel forsvaranlegt að setja niður upphæðina, í trausti þess, að það þurfi ekki að þýða tilsvarandi minkun á sjálfum framkvæmdunum. Jeg skal geta þess, að það liggja þegar fyrir dálitlar upplýsingar um tekjur ríkissjóðs á fyrsta fjórðungi yfirstandandi árs, og þær gefa tilefni til að ætla, að tekjurnar verði í ár æði miklu minni en síðastliðið ár, bæði vegna breyttrar löggjafar -, þar á jeg við lækkun kola- og salttollsins, - og af því, að innflutningur er minni nú en í fyrra, og má búast við, að það haldi áfram. Það er ekki rjett að treysta því, að árið 1928 verði betra, og Alþingi verður því að stilla kröfum sínum um hraða á verklegum framkvæmdum ríkissjóðs í hóf. Að svo mæltu leyfi jeg mjer að bera fram þá sjálfsögðu tillögu, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv.fjvn.

Jón Baldvinsson Jeg heyrði, að í lok ræðu sinnar lagði hæstv. ráðh. til, að frv. yrði vísað til 2. umr. Verður hjer því ekkert framhald þessarar umr., svo sem venjan er í hv.Nd. Og þá er þar venjulega leyft að tala við stjórnina og fá hjá henni upplýsingar um stjórnarfarið og ýmislegt, sem annars er ekki hægt að heimta svar við. Mjer skilst, að þeir hv.þm., sem hjer eiga sæti, megi í þess stað nota þessa 1. umræðu til að fá slíkar upplýsingar. Að gera það þegar tillögur eru komnar fram og 2. umr. hafin, álít jeg óheppilegt. Nú stendur svo á, að núverandi hæstv. stjórn verður ekki krafin sagna á sama hátt og venjuleg þingræðisstjórn, því að hún á aðeins að fara með völdin um stundarsakir og skoðast sem bráðabirgðastjórn. Hv. Nd. hefir gert ályktun um stjórnina, viðvíkjandi aðstöðu hennar til þingsins, sem engin önnur stjórn hefði látið sjer lynda. En hún hefir nú tekið þann kostinn að sitja kyr sem bráðabirgðastjórn, og verður því að tala öðruvísi við hana en venjulega þingræðisstjórn. Samt er ýmislegt, sem menn vilja vita um framkvæmdir og stjórnarfar. Mjer hefði nú þótt vænt um að geta beint máli mínu jöfnum höndum til beggja hæstv. ráðh. Jeg er ekki alveg glöggur á, hvað heyrir undir hvorn um sig. Jeg býst samt við, að flest af því, sem jeg ætla að spyrja um, heyri undir hæstv. atvrh. Fyrst langar mig til að gera fyrirspurn um bygginguna á Kleppi, hvort henni muni verða lokið í sumar. Mjer skilst, að sú bygging mundi geta orðið fullgerð vegna þess, að nægur væri tíminn, en jeg hefi heyrt því haldið fram af nokkrum kunnugum mönnum, að varla væru líkur til þess að svo yrði, og jeg heyri hjá þeim, sem standa fyrir byggingunni, að henni muni ekki verða lokið í sumar. Jeg vil spyrja hæstv. atvrh., hver sje tilhögunin á þessu. Þó að þrotin væri fjárveitingin, hefir hæstv. stjórn í hendi sjer að taka lán, samkvæmt lögum um lán til opinberra bygginga. Hv. sessunautur minn hefir gert mjer þann greiða að benda mjer á, að fjárveiting sje á næsta ári, en svo getur staðið á, að það sje miklum erfiðleikum bundið að þurfa að draga bygginguna í heilt ár. Þá vil jeg gjarnan fá upplýsingar um, hvað hæstv. stjórn hafi gert í framkvæmdum um þál. þá, sem samþ. var á Alþingi í fyrra um rýmkun landhelginnar. Það var þá einhuga mál alls þingsins. Mig langar til að vita, hvað hæstv. stjórn hefir gert í því máli. Næst vil jeg spyrja hæstv. atvrh., hvort hann hafi nokkuð gert í tryggingarmálunum. Jeg bar fram í fyrra tillögu til þál. um skipun milliþinganefndar til þess að gera tillögur um tryggingarmálin. Þessi nefnd var hugsuð skipuð á sama hátt og hugsað var í þeirri till., sem kom fram á þingi 1925 um almennar slysatryggingar. Málinu var, að jeg hygg, vísað til stjórnarinnar af hv.Ed., eftir tilmæli hæstv atvrh. Minnir mig ekki betur en hann ljeti falla orð um það, að stjórnin gæti alveg eins gert þetta, þótt till. yrði ekki samþykt. Nú langar mig til að vita, hvort nokkrar framkvæmdir hafa orðið í þessu máli. Hæstv. atvrh. getur vafalaust svarað því. Þá langaði mig til að spyrja hæstv. atvrh., sem er yfirmaður flestra þeirra framkvæmda, sem hans undirmenn, vegamálastjóri og slíkir starfsmenn, láta framkvæma, hvert það kaupgjald væri, sem þeir hugsuðu sjer að greiða í sumar við vegavinnu. Mjer er sagt, að vegamálastjóri, eða menn fyrir hans hönd, sje í kjördæmi hæstv. atvrh. að leita fyrir sjer um ráðningu á mönnum fyrir 50 aura tímakaup fram að slætti. Það er miklu lægra kaup en var í fyrra; og raunar álít jeg algerlega ósæmilegt af hinu opinbera að bjóða slík smánarkjör. Jeg skil varla, að hæstv. ráðh. líði slíkt í sínu kjördæmi.  (Atvrh. MG: Á kaup að vera hærra í mínu kjördæmi en annarsstaðar?)  . Að minsta kosti ekki lakara. Það er eðlilegast, að hæstv. ráðh. fari ekki ver með sína kjósendur en aðra. Mig langar gjarnan að vita þetta, af því að mjer skilst, að í fyrra á sama tíma hafi verið borgaðir 70 aur. um kl.tímann. Þetta er þá miklu meiri lækkun en annarsstaðar á landinu, og munu menn, ef þeir taka þessu kaupboði, aðeins gera það út úr neyð. Álít jeg, að hæstv. ráðh. ætti að skerast í leikinn um þetta, ef þessu er svo varið. Þá langar mig að spyrja hæstv. ráðh. um það, hvers vegna jörðin Lambhagi í Mosfellssveit var seld og fyrir hvaða verð. Ennfremur hvað sje búið að gera við landið, sem ræktað var í Mosfellsmýrinni fyrir nokkru, hvort það liggur ennþá ónotað, og hvort engar framkvæmdir sjeu hugsaðar í sambandi við það. Þá vil jeg spyrja hæstv. atvrh., hvað hann hugsi sjer um framkvæmdir með veginn, sem lagður var hjer frá Elliðaánum og átti að vera áleiðis til Hafnarfjarðar og kostaði marga tugi þús. króna. Þá vil jeg spyrja hæstv. ráðh., hvort hann viti nokkrar líkur til, að ráðist verði í framkvæmdir um virkjun á Vesturlandi, samkv. sjerleyfi, sem „Dansk-Islandsk Anlægselskab“ var veitt í fyrra, - hvort hæstv. ráðh. hafi nokkra vitneskju eða hugboð um, að þar byrji bráðlega framkvæmdir. Þá langar mig til að spyrja hæstv. ráðh., hverjir hafi á síðasta hausti fengið leyfi hjá hæstv. stjórn til að gangast fyrir stofnun nýs banka samkvæmt bankalögum, sem samþ. voru í fyrra. Hæstv. fjrh. (JÞ) mun geta leyst úr því. Er gott, að hann skýri deildinni frá því, hvernig yfirleitt verða framkvæmdir þessa máls, eða hvort nokkrar líkur eru til, að úr framkvæmdum verði. Þá vil jeg spyrja hæstv. fjrh., hvort þurft hafi að greiða ábyrgð fyrir Kárafjelagið, sem ríkissjóður var í. Eins og kunnugt er, var bankanum veittur forgangsrjettur að togurunum, fram yfir veð ríkissjóðs. Nú spyr jeg hæstv. ráðh., hvort rekstrarlánið, sem tekið var, hafi verið endurgreitt, þannig að veðrjettur ríkissjóðs sje ekki verri nú en hann var áður en þetta var samþ. í fyrra í þinginu. Enn vil jeg spyrja hæstv. ráðh. einnar spurningar. Það er viðvíkjandi vegagerð upp í Borgarfirði. Mjer er sagt, að vegarspotti og brú, sem þar er yfir síki, svokallað Ferjukotssíki, hafi bilað að einhverju leyti í vetur og viðgerð eigi að framkvæma á komandi sumri. - Það er nú ekki víst, að hæstv. ráðh. geti upplýst um þetta að svo stöddu, sem sje hvað mikið sje búið að greiða fyrir vegalagningu þarna. Mjer er sagt, að vegagerðin hafi mishepnast, að þarna hafi verið sökt í fen svo og svo mörgum þúsundum, og vegurinn bilað á hverju ári. Vildi jeg aðeins vekja athygli hæstv. ráðh. á þessu og óska upplýsinga um, hvort framvegis eigi að leggja fje í slíkt, sem ekki eru þær samgöngubætur, sem brýr og vegir annars eiga að vera. Það gefur annars hugmynd um, að ekki hafi verið rjett að farið í upphafi og eitthvað þyrfti að breyta til. En Alþingi er nauðsynlegt að vita, ef einhver mistök hafa verið í framkvæmdum, ekki einungis þar, sem stjórnin á sjálf að framkvæma, heldur líka þar, sem hennar undirmenn vinna og hún að vissu leyti ber ábyrgð á, enda þótt þeir starfi nokkuð sjálfstætt. Það á að koma fram, hverjir sem það eru, sem ábyrgðin hvílir á. Þá vil jeg spyrja þann hæstv. ráðh., sem það heyrir undir, hvers vegna síldarsamlagið, sem samþ. var á síðasta þingi, hafi ekki komið til framkvæmda. Það ganga ýmsar sögum um, að það sje vegna þess, að frá útlöndum hafi komið svo sterk andúð á móti þessu, að stjórnin hafi ekki sjeð sjer fært að veita leyfið. Jeg vildi sem sagt vita, hvers vegna þetta hafi ekki komist til framkvæmda, sem lögin gerðu ráð fyrir að framkvæmt yrði strax, og forgöngumenn málsins í fyrra. Jeg ætla nú, að það sjeu ekki fleiri spurningar, sem jeg þarf að leggja fyrir hæstv. stjórn að þessu sinni. Þætti mjer vænt um, að jeg fengi greið svör og gild og gæti fengið þau helst nú. Hygg, að spurningarnar sjeu þess eðlis, að hæstv. stjórn geti nú þegar svarað þeim. Það kann að vera ein spurning, sem ástæða er fyrir hæstv. stjórn að leita upplýsinga um.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Hv. 5. landsk. (JBald) byrjaði ræðu sína með nokkrum ummælum um stöðu núverandi stjórnar og sagði, að stjórnin yrði ekki krafin sagna, því að hún yrði eftir ályktun þeirri, sem samþ. var í hv.Nd., að skoðast sem stjórn til bráðabirgða, en ekki sem þingræðisstjórn. Þetta verð jeg að leiðrjetta. Hvort þessi stjórn er til bráðabirgða eða til lengri tíma, það eru spádómar, sem hver getur látið í ljós eftir því, sem honum sýnist. Og meiri hl. hv.Nd. hefir nú spáð stjórninni skammlífis að þessu leyti, en látið þó greinilega í ljós fyrir munn framsögumanns þeirrar till., sem samþ. var, að ef ekkert sjerstakt kæmi fyrir, þá hlyti þetta líf þó að endast stjórninni fram yfir næstu kosningar, eða til næsta þings. Og um það, hvað stjórnin verður langlíf, má hver hafa þá skoðun, sem honum kann að þykja geðfeldust, alveg óátalið af mjer; en hinu verð jeg að mótmæla, að þessi stjórn sje ekki þingræðisstjórn, heldur eitthvað annað. Í þeim löndum, sem þingræði er viðurkent, er í rauninni ekki um nema tvent að gera; annaðhvort er stjórnin þingræðisstjórn, eða, ef þingið af einhverjum ástæðum hefir þóst tilneytt að gefast upp við þá skyldu sína að sjá landinu fyrir stjórn, þá hefir stundum verið gripið til þess að setja það, sem kallað er embættismannastjórn. Er þá farið út fyrir það venjulega; fengnir til menn, sem standa að minsta kosti ekki sjerlega framarlega í þingflokkum. Sú stjórn er á dönsku máli kölluð Forretnings- Ministerium og starfar þangað til þingið hefir aftur komist í það horf - venjulega eftir nýjar kosningar -, að það getur tekið að sjer að standast straum af þingræðisstjórn. Það getur enginn verið í vafa um, að sú stjórn, sem nú situr, er ekki „Forretnings- Ministerium“. Hún er „pólitísk“ stjórn, skipuð að vilja stærsta stjórnmálaflokks í þinginu. - Þetta vita allir, og það þarf í raun og veru enga grein fyrir því að gera; en það má þó benda á það, að formaður þess flokks er forsætisráðherra og hinn ráðherrann á sæti í miðstjórn flokksins; auk þess eru báðir ráðherrarnir þingmenn þess flokks. Það getur engum blandast hugur um, að þetta er „pólitísk“ stjórn, sem verður að vera þingræðisstjórn, svo framarlega sem þingið hefir ekki alveg gefið það upp að gegna skyldu sinni um að varðveita þingræðið. Þessi stjórn stendur hjer eins og hver önnur þingræðisstjórn, opin fyrir atlögum andstæðinganna og viðbúin að taka á móti þeim á hverju augnabliki, þannig að andstæðingarnir krefjast, að hún fari frá, ef þeir hafa atkvæðamagn í þinginu til þess. Þeirri atlögu hefir verið beint að stjórninni, - vantraustsyfirlýsingu -, af þeim þingmanni Alþýðuflokksins, sem á sæti í hv.Nd. En till. var að efni og formi vikið frá, með því að henni var breytt þannig, að úr fyrirsögninni var numið burt það orð, sem mest veltur á í þessu sambandi; till. fjekk ekki að heita vantraust. Einnig var orðalagi till. gerbreytt svo, að hún bæði eftir fyrirsögninni og orðanna hljóðan og ummælum framsögumanns hlaut að þýða það, að sú þingdeild, sem vantrauststill. kom fram í, vildi ekki, eins og þá stóð, láta ganga til atkvæða um vantraust á núverandi stjórn. En hv. 5. landsk. er líka þingmaður. Hann getur tekið upp sökina á hendur þessari stjórn, hvenær sem hann vill. Hún stendur sem þingræðisstjórn og er viðbúin að taka á móti atlögum frá honum sem hverjum öðrum. - En vegna ókomna tímans hefir þessi hv.þm. ekki leyfi til að standa hjer upp og segja, að stjórn, sem skipuð er úr og styðst við stærsta „pólitíska“ flokk þingsins og situr óáreitt af andstæðingum sínum, sje ekki þingræðisstjórn. Jeg skal svo svara þeim tveim spurningum, sem snerta minn verkahring, sem hv.þm. bar fram. Hann spurði, hverjum veitt hefði verið leyfi til að gangast fyrir bankastofnun, samkvæmt heimild til þess að veita ýms hlunnindi nýjum banka, sem varð að lögum á síðasta þingi. Það hefir enginn þurft leyfi til þess að gangast fyrir stofnun þessa banka. Það er hverjum manni frjálst að gera tilraun í þá átt, sem það vill; og það hafa fleiri en einn gert, án þess að fá til þess neitt leyfi. En það hefir engum ennþá tekist að koma með þau skilríki, sem allir vita, - sem þekkja lögin -, að heimta verður áður en til mála gæti komið að veita leyfi til bankastofnunar samkv. lagaheimildinni. Þá spurði hv.þm., hvort það hefði verið borguð ábyrgð sú, sem ríkissjóður er í fyrir h/f „Kára“. Því er að svara, að sú ábyrgð hefir ekki verið borguð enn. Þá gat hann um það, að rekstrarláni hefði verið hleypt fram fyrir, samkv. heimild síðasta þings, og spurði, hvort það rekstrarlán væri borgað, og hvort veðrjetturinn væri lakari nú heldur en hann var áður en því láni var hleypt fram fyrir. Jeg er ekki viss um, að jeg geti gefið alveg nákvæmar upplýsingar um þetta, óviðbúinn eins og jeg er; en get sagt það, að það var aðeins tiltölulega mjög lítið rekstrarlán, sem var hleypt fram fyrir veðrjett ríkissjóðs. Það þurfti ekki eins mikið, þegar til kom, eins og við hafði verið búist. Og mjer var tjáð af bankanum, sem þetta fjelag skiftir við, að það hefði ekki getað borgað upp þetta rekstrarlán að öllu leyti árið sem leið, þannig að líklega standa eftir fáir tugir þúsunda, sem verða á undan þessum veðrjetti ríkissjóðs. - En um það, hvort veðrjettur ríkissjóðs sje verri en hann var fyrir ári síðan, þá verð jeg því miður að segja það, að hann er hvorki verri nje betri en hann var. Hann er öldungis einskisvirði nú eins og þá, vegna þess, að ríkissjóður hafði frá upphafi 2. veðrjett, en með 1. veðrjetti hvílir svo mikil upphæð á skipunum, að það er ekki nokkur von um, að 2. veðrjettur fái neitt, ef skipin verða seld. Svona hefir það því miður verið alla tíð frá 1924, að veðrjettur ríkissjóðs hefir verið einskisvirði. Von ríkissjóðs um það að sleppa frá því að greiða þessa ábyrgðarupphæð, sem er hátt á annað hundrað þús. kr., byggist einungis á því, að fjelagið geti rjett við, þannig að það geti borgað þá skuld, sem hvílir með 1. veðrjetti á skipunum. Þá getur veðrjettur ríkissjóðs batnað svo, að hann sleppi skaðlaus frá sinni ábyrgð. En takist fjelaginu ekki að rjetta við, þá eru því miður ekki minstu horfur á að ríkissjóður sleppi.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Það var viðvíkjandi þeim tíu spurningum, sem hv. 5. landsk. vjek til mín. Jeg skal reyna að leysa úr þeim flestum eða öllum og svara þeim stutt og áreitnislaust, eins og hv.þm. spurði. Hv. þm. spurði fyrst um það, hvort tilgangurinn væri að fullgera byggingu á Kleppi í ár. Það hefir nú ekki verið tekin endanleg ákvörðun um það. En stjórninni þótti rjett að búast ekki við, að það yrði hægt í ár, og fór fram á fjárveitingu á næsta ári. Hinsvegar hefir verið rætt um það okkar á milli, að ef vel liti út, þegar kæmi fram á sumar, gæti komið til mála að vinna fyrir þessa fjárveitingu. En um það er engin ákvörðun fengin; svo að það fer eftir því, hvernig landsbúskapurinn gengur, hvað mikið verður unnið þar í sumar. Næst spurði hv.þm. um landhelgisrýmkunina, hvernig gengi með það mál. Það gengur þannig, að það standa nú yfir rannsóknir um það, hversu mikill munur sje á fiskmergðinni innan og utan landhelginnar hjer við land. Þessar rannsóknir eru framkvæmdar eftir ráðum dr. Schmidts. Hann segir, að eina ráðið til þess að geta gert sjer von um að fá þessa rýmkun landhelginnar sje það að geta sýnt fram á, að það hafi verulega þýðingu fyrir uppvaxandi fiskinn, - sýnt það og sannað vísindalega. Jeg vona, að jeg þurfi ekki að skýra frá, að dr. Schmidt er heimskunnur vísindamaður á þessu sviði. Hann hefir sagt við mig persónulega, að meðan þessum rannsóknum er ekki lokið, sjái hann ekki fært að mæla með þessu, því að það þarf að vera hægt að staðhæfa um nauðsynina með vísindalegum rökum. Það er kunnugt, að Danir fóru fram á það við Englendinga, fyrir hönd Færeyinga, að fá rýmkaða landhelgina kringum Færeyjar, en var synjað, meðal annars vegna þess, að það var ekki vísindalega sannað, að þetta hefði áhrif viðvíkjandi uppeldi fiskjarins. Og alveg sömu afstöðu hafa Englendingar tekið um Norðursjóinn, þrátt fyrir það, að komið hefir í ljós, að mergð fiskjarins þar hefir rýrnað mjög á síðari árum. Í 3. lagi spurði hann um tryggingarmál, sem var til umræðu í fyrra. Um það er það að segja, að dr. Ólafi Daníelssyni hefir verið falið að gera þann útreikning, sem með þarf til undirbúnings því máli. Hann kom með bráðabirgðaútreikning skömmu fyrir þing, en ljet þess getið, að hann áliti ekki rjett að byggja á honum; þyrfti að athuga hann betur áður en farið væri að leggja hann sem gagn fyrir þingið. Þá spurði háttv.þm., hvaða kaup vegamálastjóri borgaði nú verkamönnum almennum. Jeg verð að segja eins og er, að mjer er ekki kunnugt um það.

í Skagafirði?

. Það er mjer alveg ókunnugt. Jeg býst við, að sama verði að ganga yfir Skagafjörð og aðrar sveitir. Í hv.fjvn.Nd. fjekk stjórnin ákúrur fyrir það, að vegamálastjóri hefði borgað of hátt kaup í fyrra. Hann átti og tal við nefndina, og sagði hún honum það sama. Jeg átti tal við hann og sagði honum, að auðvitað yrði kaupið í ár að lækka í hlutfalli við lækkun dýrtíðarinnar að minsta kosti. En að öðru leyti hefi jeg auðvitað falið honum að ráða mennina; því að það skilur hv.þm., að ráðherra getur ekki farið að gefa sig að ráðningu verkamanna, enda væri þá til lítils að hafa vegamálastjóra. Stjórnin getur ekki annað en sett aðallínurnar, en svo verður vegamálastjóri að framkvæma eftir þeim aðallínum. Í 5. lagi spurði hv.þm., hví jörðin Lambhagi hefði verið seld, og með hvaða verði. Um síðara atriðið hjelt jeg, að ekki þyrfti annað en að fara inn í lestrarsalinn, því að jeg held, að hingað sje búið að senda skjöl um sölu þjóðjarða á síðasta ári. Um ástæðuna fyrir því, að jörðin var seld, held jeg að sje hið sama að segja og aðrar þjóðjarðir. Það var gert samkvæmt heimild laga frá 1905 um sölu þjóðjarða. Um hinn svonefnda „Víðir“ í Mosfellssveit er það að segja, að 2 eða 3 stykkjum af landinu hefir verið ráðstafað. Það er held jeg rúmlega helmingur af því eða svo. Er svo tilætlunin, að Mosfellspresturinn hafi hitt til umráða og afnota. Enn spurði háttv.þm. um Elliðaárveginn til Hafnarfjarðar, hvort tilætlunin væri að gera hann á næstunni. Af fjárlögum fyrir yfirstandandi ár og frv. til fjárlaga fyrir næsta ár getur hann sjálfur sjeð, að ekki er ætlað fje til þessa vegar. Og það er af því, að stjórnin álítur svo góðan og viðunandi veg milli Hafnarfjarðar og Reykjavíkur, að víða væri meiri nauðsyn að leggja nýja vegi heldur en þar. Um líkur fyrir virkjun Dynjanda veit jeg ekki annað en það, að jeg fjekk nú nýlega brjef frá manni þeim, er mest gekst fyrir þessu máli í fyrra, þar sem hann tjáir mjer, að í sumar muni verða sendir verkfræðingar vestur, til þess að gera mælingar og undirbúa framkvæmdir. Vitaskuld ber jeg enga ábyrgð á, að þetta sje rjett. Jeg veit ekki, hvað hæft er í þessu að öðru leyti en því, að jeg hefi brjef um þetta til sýnis. Í 9. lagi vjek háttv.þm. að bilun á vegi í Borgarfirði og spurði, hvort ekki væri tilætlunin að gera við hann í sumar. Jeg man ekki, hvort hann spurði um fleira í því sambandi,  í 10. lagi spurði háttv. 5. landsk., hvað því hefði valdið, að síldarsamlagið, sem lög voru samþykt um í fyrra, komst ekki á fót í ár. Hann kvaðst hafa heyrt, að það stafaði af andúð utanlands frá. Sú ástæða er ekki rjett. Það er ekki af andúð gegn málinu erlendis, enda er auðsætt, að þetta er algerlega innlent mál. En ástæðan til þess, að það komst ekki á fót, er sú, að stjórninni þótti málið ekki nægilega undirbúið til þess, að það væri tímabært að svo stöddu. - Hún leit svo á, að fyrst þyrfti að útvega samlaginu aðgang að hentugum peningalánum. Annars eru smáútgerðarmenn í vandræðum með að geta haldið útgerðinni áfram. Og af því að ekki var útlit fyrir, að bankarnir sæju sjer fært að „finansera“ þetta fyrirtæki, þótti ekki rjett að stofna til þess nú á þessu ári. Ef nægilegum undirbúningi verður lokið fyrir næsta nýár, er mjer vitanlega ekkert því til fyrirstöðu, að það komist á. Þá hefi jeg svarað öllum spurningum háttv. 5. landsk. Hvort hann er ánægður með svör mín eða ekki, það kemur nú í ljós bráðum.

Jónas Jónsson Jeg ætla að leyfa mjer bæði að svara fáum orðum ræðu hæstv.forsrh. (JÞ) um fjárveitingar og víkja nokkuð að öðrum málum, t. d. fjárhagsástandinu, og spyrja báða hæstv. ráðh. um ýmsar framkvæmdir, sem hefir átt að gera síðastliðið ár, eða eru nú á döfinni. En áður en jeg byrja vildi jeg þó minnast á vörn hæstv.forsrh. Í dag fyrir því, að stjórn hans sje „parlamentarisk“. - Hann vjek að afstöðu míns flokks til þess atriðis, svo að jeg hefi gefið tilefni til þess. Hæstv. ráðh. heldur því fram, að stjórn sú, er hann stýrir, sje meirihlutastjórn, eða með öðrum orðum þingræðisstjórn. En það er áreiðanlega rangt. Hæstv. forsrh. hefir reyndar reynt að veifa úlfhjeðni að höfði þingsins í þessu efni. Í byrjun þings gaf hann út tilkynningu þess efnis, að hann skoðaði sig sem formann þingræðisstjórnar, ef því yrði ekki mótmælt með vantrausti. Það er harla undarleg aðferð til þess að afla stjórn sinni stuðnings. Annars á stjórnin eftir algildum reglum að prófa það sjálf, hvort hún er í meiri hluta. Ef hún er í minni hluta eða jafntefli er milli flokka, er hún ekki þingræðisstjórn. En það hefir hæstv.forsrh. ekki viljað gera. - Það er kunnugt, að þingræðisfyrirkomulagið byggir á þeirri skoðun, að meiri hluti þjóðarinnar skapi meiri hluta þings og eigi að ráða, hver stjórn situr að völdum. Því fylgir sá kostur, að stjórn með meiri hluta þings að baki sjer getur ráðið gangi þingmála og verið virkilega starfhæf stjórn. En um leið og stjórn missir þann eiginleika að vera í meiri hluta í báðum deildum hættir hún að hafa þau sjereinkenni þingræðisstjórnar, sem einkenna „parlamentariskt“ fyrirkomulag í öllum löndum. Það var því ákaflega nauðsynlegt að slá því föstu, að stjórn sú, er nú situr og er í minni hluta í stærri deildinni og getur ekki fengið traust í Sþ., er annars eðlis en venjuleg þingræðisstjórn, þótt hún verði að skoðast starfandi til bráðabirgða, eins og segir í till. Hún er ekki embættisstjórn, heldur starfandi bráðabirgðastjórn, en það virðist mjer heppileg þýðing á danska orðatiltækinu „fungerende Ministerium, Ef þessi aðstaða stjórnarinnar hefði verið látin kyr liggja, mátti búast við, að hjer kæmu í umferð falskir þingræðispeningar. Þá hefði skapast sá falski hugsunarháttur, að stjórn, sem er óekta, óhæf sem meirihlutastjórn, geti setið að völdum sem slík, og þjóðin vaðið í þeirri villu, að hún hefði starfhæfa stjórn með meirihlutastuðning að baki. Nú kom það fram í ræðu hæstv.forsrh., að hann vildi ásaka aðra deild þingsins fyrir að hafa breytt fjárlagafrv. En kennir þar ekki átakanlegast máttleysis hæstv. stjórnar? Hefir ekki deildin sýnt með meðferð fjárlagafrv., að hæstv. stjórn er þar í minni hluta ? Ef 15 af 28 þm. í hv.Nd. hefðu lýst ákveðið vantrausti á núv. ríkisstjórn, í stað þess að láta í ljós, að hún yrði að þolast sem bráðabirgðastjórn til næstu kosninga, verður maður að álíta, að hæstv. landsstjórn hefði tafarlaust farið frá völdum. Þá var hugsanleg sú leið, að mynduð yrði önnur stjórn, ef til vill ekki meirihlutastjórn, heldur millibilsstjórn, sem hefði þá að minsta kosti ekki leynt á sjer heimildum, eða því verið öðruvísi formlega fyrirkomið, að H. H. konungurinn hefði beðið núverandi stjórn að sitja nokkra mánuði enn, ef hentugra hefði þótt að skifta ekki um stjórn fyr en við næstu kosningar. Jeg skil ekki í hæstv.forsrh., sem var löglegur eina nótt og part úr degi, að vera að reyna að dylja þetta. Um leið og hv.Nd., stærri deildin, var búin að lýsa þessu yfir, hjer um bil sólarhring eftir að hæstv.forsrh. fjekk hið lengi þráða símskeyti frá konungi, var hans parlamentarisku hundadögum lokið. Þá vil jeg víkja að sjálfri frumræðu hæstv.forsrh., þar sem hann mintist á fjárlögin og fjármálaástandið. Var auðheyrt, að hann áleit þá hækkun, sem hv.Nd. hefir gert á gjöldum fjárlagafrv., óviðeigandi og yrði að þurka hana út í meðferð þess í þessari hv. deild. Hann sagði að vísu ekki, að strika ætti út endilega þá liði, sem hv.Nd. hefir sett inn. En nærri liggur að álykta svo, eftir aðstöðu stjórnarflokksins í hv.Nd. Það hefir komið fram í málgagni stjórnarinnar, sem hún á ítök í ásamt nokkrum útlendingum, að þessi hækkun á fjárlagafrv. sje óforsvaranleg og óskiljanleg og stafi frá ósanngjörnum undirtektum frá stjórnarandstæðingum. Það er því auðsjeð á málgagninu, að það eru sjerstaklega þessar verklegu framkvæmdir, sem meiri hl. hv.Nd. vill fá framgengt, sem eru hæstv. ráðh. þyrnir í augum og hann vill burt. En það er hægt að leiða rök að því, að þessar viðbótarframkvæmdir sjeu ekki rjettlausari en aðrar framkvæmdir, sem stjórnarfrv. gerði ráð fyrir. Það er ekki óeðlilegt, að meiri hluti hv.Nd. vilji hafa sína skoðun á því, hvað gera skuli, og hafi ekki álit á sparsemi þeirrar stjórnar, sem hefir undirbúið ýms eyðslulög, sem þetta málgagn er að hrósa. Nú finst mjer út af fyrir sig ekkert sjerstakt við það, og hæstv.forsrh. þyrfti síst að vera hissa á því, þó að útgjöldin sjeu reikningslega hækkuð um 300 þús. kr., þar sem vitanlegt er, að útreikningar og áætlanir þings eru ótryggar. Hæstv. ráðh. ætti að minsta kosti að reka minni til, að þingið áætlaði einu sinni í hendur honum 8 milj. króna tekjur, sem urðu 16 milj., og 8 milj. kr. útgjöld, sem reyndust 3–4 milj. kr. hærri. Úr því að landsstjórnin hefir getað borgað út nokkrum milj. kr. hærra en fjárlögin áætla, þá finst mjer engin goðgá, þótt meiri hl. í hv.Nd. leyfi sjer að leggja til verklegar framkvæmdir í kjördæmum, sem hafa orðið útundan. Jeg skal síðar koma að því, að hvaða leyti jeg áliti það forsvaranlegt að auka vissar tegundir útgjalda. Ef svo reynist, að spara þurfi á árinu 1928 með því að kippa að sjer hendinni um verklegar framkvæmdir, tel jeg ekki rjett að fara þá leiðina að framkvæma alt af því, sem stjfrv. fer fram á, en ekkert af hinu, sem háttv.Nd. hefir bætt við, heldur sumt af hvorutveggja. Til þess að vekja eftirtekt hæstv. stjórnar á því, að ekki er nægilegt, þótt deildin færi að skera niður sitthvað smávegis, framlög til símalína, vegarspotta o. s. frv., þá vil jeg benda á, að það er ýms önnur eyðsla, sem hæstv. stjórn hefir viljað hafa í frammi utan við fjárlög. Hæstv. atvrh. hefir látið hlaða upp sjóvarnargarð á Sauðárkróki fyrir nokkra tugi þúsunda. Jeg neita því alls ekki, að þetta sje þarft og nauðsynlegt mannvirki, þótt eitthvað hafi flotið út af því. En ef á að fara að skera niður framlög til framkvæmda, þá getur líka komið til mála að spara í kjördæmi hæstv. ráðh. (MG). Jeg býst við, að hæstv.forsrh. sje ekki búinn að gleyma, að fyrir fám dögum var til meðferðar frv., sem fer fram á mikinn kostnað til þess að dýpka Vestmannaeyjahöfn. Enda þótt Vestmannaeyjar sjeu ekki kjördæmi míns samherja, var jeg því hlyntur, að þetta væri gert strax í sumar, ef fjárhagur leyfði. En er þessi tilmæli um 100 þús. kr. útgjöld komu fram, þá sagði hæstv. ráðh. ekkert við því, en við í fjhn. lækkuðum eins og nú er niður í 70 þús. kr. Þá er enn verið að hugsa um annað íhaldskjördæmi, sem sje Akureyri. Þar á í sumar að leggja - með samþykki stjórnarinnar - í kostnað til umbóta á höfninni, sem er þó einhver hin besta á landinu.  (Forsrh. JÞ: Það er lán)  . Já, en peningar úr landssjóði eru það samt sem áður. Svo er líka ráð fyrir gert, að landssjóður beri ábyrgð á því. Einmitt þessar tvær upphæðir til Vestmannaeyja og Akureyrar fylgjast að, og hæstv. stjórn hefir gengist fyrir því að fá hingað sjerstakt skip í sumar til þess að framkvæma verkið. Jeg held líka, úr því að hæstv. stjórn hefir álitið þörf að veita í fjárlögum fyrir árið 1928 20 þús. kr. til þess að leggja veg um Vestmannaeyjar, þá geti hún ekki verið hissa á því, að heilt hjerað, nefnilega Dalasýsla, sem má heita vegalaust og hlýtur sökum legu sinnar að fara mikið til á mis við allar strandferðir, dirfist að fara fram á nokkurt fje til þess að bæta úr brýnustu þörf um samgöngur við næstu hjeruð. Allur stjórnarflokkurinn í hv.Nd. greiddi atkv. á móti minni upphæð til þess að tengja þetta hjerað við önnur heldur en hann ljet óátalið, að gengi til vegar í Vestmannaeyjum, sem jeg viðurkenni að vísu, að sje nauðsynlegur vegna ræktunar, vegna aukins hagræðis og bættrar aðstöðu, sem hann skapar framkvæmdum á því sviði. En þrátt fyrir það er ómögulegt að bera þá nauðsyn saman við vegaþörf Dalasýslu. Hún er tilfinnanlegri en svo. Þá hefir hæstv. stjórn álitið, að fjárhagurinn leyfði að gera töluvert af brúm í Skagafirði. Maður gæti ímyndað sjer, að hjeraðið legðist ekki í eyði, þótt það biði nokkur, segjum 2–3, ár eftir að fá 3. eða 4. brúna á Hjeraðsvötnin. En hæstv. stjórn mun þegar hafa ráðstafað fje í þá brú og mun vera að ráðgera aðra, sem verða mun einhver hin dýrasta brú, sem bygð hefir verið hjer, enda er hún í kjördæmi eins stuðningsmanna stjórnarinnar. Þetta eru alt saman ágætar framkvæmdir og framfarir. Og jeg get ekki annað en glaðst yfir því, að brú komi á Hvítá og Hjeraðsvötn. En þegar hæstv. stjórn kemur og prjedikar sparnað, þá gengur hún framhjá þessu. Þegar hún leggur kjördæmum tveggja aðstandenda sinna 1/2 milj. kr. til brúagerða eftirtölulaust, þá er ekki von til, að önnur kjördæmi sitji þegjandi hjá og láti umtölulaust skerða eða jafnvel stöðva nauðsynlegar verklegar framkvæmdir hjá sjer. Ennfremur vil jeg benda á það, að hæstv. landsstjórn hefir skapað sjer möguleika til þess að geta brúkað 200 –300 þús. kr. í eitt hús hjer í Reykjavík, - jeg á þar við heimild til þess að koma upp heimavistum við mentaskólann -, ef eitthvað kynni einhvern tíma að verða afgangs í sjóði. En þótt jeg fari ekki út í það mál nú, - tækifæri mun gefast til þess síðar, - vil jeg þó benda á, að það er nú svo ástatt um þennan skóla, sem á að njóta þessa, að í neðri deild hans eða gagnfræðadeildina fara ekki aðrir unglingar en úr Reykjavík, svo heitið geti, en nálega engir nemendur utan af landi. Aldurstakmarkið er svo lágt, að fæsta foreldra mun fýsa að senda börn sín svo ung ein síns liðs að heiman til náms í Reykjavík. Og þeir, sem farnir eru að vinna fyrir sjer, en vilja sækja inn á mentabrautina, eru orðnir of gamlir til þess að ganga inn í deildina, en fá hinsvegar ekki að setjast í 2. eða 3. bekk. Heimavistir eru því þarflausar fyrir helming skólans. En hinsvegar krefst helmingur þjóðarinnar, - og líklega meira en helmingur þjóðarinnar, - að Akureyrarskóli, sem er eins og nú hagar til miklu betur sniðinn við hæfi fullorðinna og þroskaðra námsmanna, fái rjett til þess að útskrifa stúdenta. Og þó að háttv.þm. Ak. (BL) sje því máli mótsnúinn og þannig í ósamræmi við vilja meginþorra stuðningsmanna sinna jafnt sem andstæðinga í kjördæmi sínu, verður það samt að teljast aðeins tímaspursmál, hvenær Akureyrarskóli tekur við þeim rjetti. En þá er um leið numin burt þörf hins helmings mentaskólans á heimavistum, því að Akureyrarskóli mundi að sjálfsögðu njóta áfram sinna þroskuðu námsmanna úr sveitunum. Það er því ekki sjáanlegt, að hæstv. stjórn geri þetta til annars en þess að koma þessum 2–300 þús. kr. fyrir í Reykjavík. Þar sem sýnilegt er, að heimavistirnar eru óþarfi, get jeg skilið þessa viðleitni hæstv. stjórnar á engan annan hátt en þann, að henni valdi löngun til þess að efla þetta kjördæmi, með því að geta á árinu 1928 lagt því til atvinnu við bygging þessa húss. En ekki nóg með það. Hæstv. stjórn hefir ekki látið sjer nægja þessa heimild fyrir árið 1928, heldur vill hún tryggja með lögum um samskóla Reykjavíkur að geta lagt fje til byggingar, sem eftir teikningu er á stærð við landsspítalann og nýja húsið á Kleppi. Það verður ekki sjeð af þessu, að hæstv. ríkisstjórn sje í peningavandræðum eða sjái fram á nokkuð slíkt á næstunni. Jeg tek það sem gleðilegan vott þess. Ella mundi hún varla vera svo óðfús á eyðsluframkvæmdir, jafnframt því, sem hún er bundin um fjárframlög til landsspítalans. Hæstv. stjórn hefir sem sje gert þá samninga við landsspítalasjóðsnefndina, sem gera það að verkum, ef standa á við þá, að ríkissjóður þarf að leggja þeirri stofnun 900 þús. til 1 milj. kr. á næstu þremur árum. Þetta hefir stjórnin undirgengist. Það er ágætt að fá landsspítala. En frá sjónarmiði stjórnarbarlómsins skortir á samræmi milli orða og afreka. Fjárveiting til hafnarbóta í Ólafsvík og til Stykkishólmsvegar siglir væntanlega upp hjer í deildinni fyrir atbeina stjórnarinnar. Það er ekki í samræmi við þá stefnu, sem stjórnin hefir látið í ljós að fylgja beri. Mjer ofbýður ekki, þó að varið sje nokkru á aðra miljón króna til nauðsynlegra, verklegra framkvæmda. Jeg býst við, að ef athugað væri embættabáknið, sem stjórnin gerir enga tilraun til að minka, mundu koma í ljós æði margir liðir óþarfari. Stjórnin og stuðningsmenn hennar hjer í deildinni feldu fyrir nokkru að leggja niður 18. þús. króna embætti, sem hv.Nd. var búin að samþ. að leggja niður. Stjórnin hefir líka borgað sendimanninum á Spáni alt að 40 þús. krónum, þó að henni sje kunnugt, að ræðismenn Norðmanna í Suðurlöndum hafa ekki nema tæpar 15 þús. krónur. Og þó hefir komið í ljós, að þessi sendimaður ferðast ekki um Pyreneaskagann, því að nú þarf aðra fjárveitingu til manns í Portugal. Jeg skil þessar lítilfjörlegu kröfur, sem meiri hl. fjvn. í Nd. hefir gert um fjárframlög til hjeraða, sem ekki hafa notið velvildar stjórnarinnar, á þá leið, að hún búist við, að stöðva verði áður en langt líður megnið af verklegum framkvæmdum vegna örðugleika, sem gengishækkunin veldur. Ástandið er þannig nú, að ríkissjóður hefir fengið talsvert mikla peninga, en hinsvegar er gjaldþol þegnanna hörmulegt. Það væri ekki nema eðlilegt, að stjórnarandstæðingar segðu eitthvað á þessa leið: Við sjáum, hve útlitið er slæmt fyrir einstaklingunum, og okkur er ljóst, að fjárhagur ríkissjóðs hlýtur að fara versnandi á næstu árum. Nú hefir þingið skrúfað inn fje með ýmiskonar tollum, en jafnframt gert ráðstafanir til þess, að það fje rynni til kjördæma stjórnarinnar og hennar manna. Svo þegar hrunið kemur og skattar greiðast ekki vegna getuleysis gjaldþegna, þá er stjórnin búin að koma því svo laglega fyrir. að hennar menn í Vestmannaeyjum, í Reykjavík, Akureyri, Skagafirði o. s. frv. hafa nær því einir setið að framkvæmdum, meðan þær voru einhverjar. Svona má hugsa sjer, að meiri hl. fjvn. í Nd. hafi litið á hlutina og hugsað sem svo: Við vitum, hvað í vændum er, en við viljum bara fá ofurlítið í okkar kjördæmi, meðan eitthvað er að hafa. Þetta er ekki nema mannlegt og eðlilegt. Nú á málari einn, sem er svo heppinn að vera ættaður úr kjördæmi annars ráðherrans, að fá lán með stuðningi Íhaldsflokksins til þess að byggja sjer vinnustofu. En um leið er felt að kaupa nokkur málverk eftir frægan málara, sem er svo óheppinn að vera fæddur í Árnessýslu og nýtur því ekki sömu velvildar og hinn, sem fæddur er í Skagafirði. Jeg veit ekki, hvað meiri hl. þessarar hv. deildar gerir við fjárlögin. Það getur vel verið, að hann hreinsi svo til, að ekkert verði gert nema fyrir þessi íhaldskjördæmi, Vestmannaeyjar, Reykjavík, Akureyri, Skagafjörð o. s. frv. En jeg hefi þó gert ljóst, hvaða prinsip hlýtur að vaka fyrir stjórninni, ef hún hefir nóga peninga handa sínum kjördæmum, en enga handa öðrum. Af þeim fjárveitingum, sem blað útlendinganna og stjórnarinnar hefir mest gagnrýnt, skal jeg minnast á fjórar. Suður-Múlasýsla á að fá 9000 kr. til að leggja vegarpart, sem er alveg bráðnauðsynlegur fyrir alt hjeraðið. Móti þessari fjárveitingu greiddu liðsmenn stjórnarinnar í Nd. atkvæði, eins og það væri einhver dauðasynd, að Suður-Múlasýsla, það hjerað, sem gefur ríkissjóði einna mestar tekjur, fengi þennan vegarspotta. Jeg hefi minst á Dalasýsluveginn. Svo þótti, sem öllu væri verið að sökkva, þegar sú fjárveiting var samþykt. En þeir, sem lögðust þar mest á móti, gátu í sömu svifum samþ. byggingu tveggja stórhýsa í Reykjavík. Þá sáu þeir ekki peningaleysið yfirvofandi. En sú eyðsla, sem stjórninni hefir víst gengið næst hjarta, var fjárveitingin til símalagningar fram í Vatnsdalinn. Þetta er einhver blómlegasta bygð landsins, en hefir til þessa verið símalaus, þó að sími hafi verið lagður í minstu útróðravíkur. Kálfshamarsvík fjekk síma, en Vatnsdalur mátti ekki fá hann. Svo mikil var grimd stjórnarinnar, að einn af helstu stuðningsmönnum hennar, sem er búsettur þarna nálægt, varð að greiða atkvæði á móti þessari fjárveitingu, þó að hann annars veitti örugt fylgi öllum eyðsluráðstöfunum stjórnarinnar. Í hv.Nd. var sett inn 11 þús. króna fjárveiting til húsmæðrafræðslu í Þingeyjarsýslu gegn 3/5, sem lagðir skyldu fram af hjeraðsbúum sjálfum. Þetta gátu stuðningsmenn stjórnarinnar ekki felt sig við, en komu með till. um að byrja á öðrum skóla, sem byggja á fyrir íhaldskonur á Akureyri; vildu sem sje spara þessar 11 þús. kr., með því að leggja 35 þús. kr. til hins skólans, sem allar ráðagerðir um eru í lausu lofti. Jeg hefi nú dregið fram nokkur dæmi til þess að sýna afstöðu stjórnarinnar, sem hlýtur að vita, að kreppa muni vera í nánd, hvernig hún beitir ítrustu hlutdrægni til þess að veita síðustu aurunum í íhaldskjördæmin, en neitar hinum um hinar lítilfjörlegustu upphæðir. Þá vil jeg beina fáeinum fyrirspurnum til hæstv. stjórnar og einkum til hæstv. atvrh. Fyrst vil jeg þá spyrja um það, hvaða framkvæmdir hafi verið gerðar um það að mæla siglingaleiðir á Breiðafirði og við Strandir. Það var vakið máls á þessu hjer í deildinni á síðasta þingi, og hæstv. atvrh. tók þá liðlega í málið. Af þessu tvennu álít jeg enn nauðsynlegra að mæla Breiðafjörð. Þar hefir nýlega fengist áþreifanleg sönnun fyrir því, hvað það kostar að hafa hann ómældan. Annars rekur það mest eftir að gera verður Barðstrendingum kleift að nota strandferðir. Meðan sú sýsla hefir ekki gott samband við aðra landshluta, er óhugsandi, að landbúnaður geti þar borið sig. Að þessar mælingar hafa ekki verið teknar upp bendir á, að stjórnin vilji gjarnan tefja fyrir, að Barðstrendingum sje hjálpað. Þá vil jeg næst spyrja hæstv.forsrh., hvaða vonir megi gera sjer um, að sú ekki ódýra aðgerð, sem hann ljet fram fara á húsi því, er hann nú býr í, geti orðið til þess að nota megi húsið til að taka á móti tignum gestum. Jeg gæti hugsað mjer, að ráðherrabústaðurinn yrði framvegis notaður sem risnustaður í þarfir landsins og þá einkum til þess að taka á móti hans hátign konunginum. Það mun ekki vera siður í nágrannalöndunum, að ríkið leggi forsætisráðherra til bústað, og þá ekki heldur ætlast til, að risna fyrir landsins hönd fari fram í hans híbýlum. Mjer dettur í hug, að þetta hús gæti orðið að meira gagni í framtíðinni, ef það væri notað á þennan hátt, og þá sjerstaklega með tilliti til konungsmóttöku. Þá vil jeg ennfremur spyrja hæstv.forsrh., hvort ekki sje búist við reikningi á ríkissjóð vegna aðgerðar á húsi fyrv. forsrh. (JM), sem gerð var vegna risnu. Jeg hefi ekki sjeð slíkan reikning í fjáraukalögum, en býst við, að íhaldsmenn muni ætlast til, að erfingjarnir fái þennan kostnað endurgreiddan. Þá vil jeg spyrja hæstv. atvrh., hvort hann ætli ekki að leigja strandferðaskip eins og í fyrra. Það mun hafa verið álitið bráðabirgðaúrræði, þar til bygt yrði skip. Jeg skal játa, að nokkuð bar á óánægju yfir því, hve skipið væri ófullkomið. En þetta átti aðeins að vera tilraun. Það var gengið svo frá strandferðamálinu í hv.Nd. í fyrra, að meiri hluti deildarinnar skoraði á stjórnina að nota eldri heimild til að láta byggja strandferðaskip. En það hefir ekki verið gert og hefði þó verið ólíkt þarfara en að byggja heimavist við mentaskólann. Jeg vildi heyra viðhorf hæstv. ráðherra gagnvart þessu máli, hvort honum er ekki ljós þörf smáhafnanna á bættum samgöngum. Þá óska jeg ennfremur eftir upplýsingum viðvíkjandi fyrirhleðslunni fyrir Þverá. Þegar veitt var fje í fyrra til þess fyrirtækis, þótti sumum leikmönnum það fávíslegt athæfi. Nú væri gott að fá að vita, hvort það var stjórnin sjálf eða vegamálastjóri, sem lagði þessi ráð á, hve miklu fje var eytt og með hvaða árangri. Í umræðunum í fyrra var óskað eftir, að rannsakað yrði sem fyrst, hvernig tiltækilegast væri að halda Þverá í skefjum, og lofaði stjórnin að láta slíka rannsókn fara fram. Nú hefir komið tillaga um að reyna að hemja Þverá með því að nota mokstursvjel til þess að dýpka Markarfljót. Það væri gott að heyra, hvort stjórnin er þessu ráði meðmælt eða ætlar sjer að halda ánni í skefjum með görðum. Jeg held, að hæstv. ráðh. hafi misskilið spurningu mína um ellitryggingarnar. Jeg vildi vita, hvað dr. Ólafur Daníelsson hefir gert í þessu máli, og þar sem jeg vænti þess, að hann hafi a. m. k. gefið einhverjar bráðabirgðaupplýsingar, væri æskilegt, að þær væru látnar þinginu í tje. Þetta er mál, sem miklu varðar, og nauðsynlegt að fá innlent fje, svo að hægt sje að byggja landið án þess að sökkva því jafnframt í erlent skuldafen. Þá flutti jeg í fyrra þál. um rannsókn vega- og brúastæða í Vopnafirði, Þistilfirði, Axarfirði og vesturhluta Suður-Þingeyjarsýslu. Vegamálastjóri mun hafa framkvæmt einhverjar rannsóknir á þessu ári, og óska jeg, að stjórnin gefi ítarlega skýrslu um árangurinn. Þá mun hæstv. atvrh. minnast þess, að hjer kom fram till. í fyrra um að kaupa snjóbíl. Jeg bar fram till. um 10 þús. kr. fjárframlag til þess að kaupa snjóbíl, sem flyti yfir snjó og vegleysur. Þetta breyttist í meðferðinni, því að hæstv. atvrh. vildi fá heimild til að kaupa mokstursbíl, og niðurstaðan varð sú, að sá bíll var keyptur, en ekki sá, sem jeg ætlaðist til. Nú óska jeg að fá skýrslu hæstv. ráðherra um það, hvað þessi bíll kostaði, hvar hann er keyptur, hvort það sje rjett, sem mælt er, að hann sje gamall, hvernig hann hefir reynst í vetur og hvort það sje rjett, að hann sje bæði lítilvirkur og seinfær og komist jafnvel síður leiðar sinnar en aðrir bílar. Ennfremur hvort það sje rjett, að 20–30 manns hafi stundum orðið að moka frá þessum mokstursbíl stjórnarinnar, til þess að hann kæmist leiðar sinnar. Að vísu vil jeg ekki áfella stjórnina, þó að hún hafi verið svo óheppin, að hennar bíll hafi gefist illa. Það gat farið svo um minn bíl, að hann ekki svaraði til þeirra vona, sem jeg hafði gert mjer um hann. En jeg vil fá nánari vitneskju um það frá hæstv. stjórn, sem mun hafa varið 40 þús. kr. í sinn bíl, hvers vegna hún gat ekki hugsað sjer að kaupa margfalt ódýrari bíl, jafnvel þó að væri upp á von og óvon, bíl, sem hafði þann stóra kost að geta farið yfir snjó, þar sem hinir komust ekki. Slíkir bílar eru nú notaðir til póstflutninga í Sviss. Jeg get ekki fullyrt, hvort þeir mundu reynast að fullu gagni hjer, en jeg skal endurtaka, að þeir hafa verið notaðir með mjög góðum árangri um fjallvegi suður í álfu. Hæstv. stjórn kynni nú að svara, að vegamálastjóri hafi ekki haft trú á þessum bílum, heldur hinum. En jeg vil benda hæstv. stjórn á það, að þegar yfirlýstur vilji þingsins liggur fyrir, getur hún ekki svo mjög farið eftir tillögum vegamálastjóra, þar sem hann hefir ekki reynst óskeikulli en raun hefir á orðið, bæði um fyrirhleðsluna í Þverá og snjóbíl stjórnarinnar, svo að fleira sje ekki talið. Jeg get trúað hæstv. atvrh. fyrir því, að nokkrir stuðningsmenn hans á Suðurlandi hafa viljað láta mig gjalda aðgerða hæstv. stjórnar í þessu máli. Þar hefir verið blandað saman tveim bílum, en jeg hinsvegar varð fyrstur manna til að hreyfa þessu máli, og þegar svo vill til, að áhald hæstv. stjórnar hefir gefist hörmulega og áunnið sjer litla virðingu bænda austanfjalls, er sagt, að þetta sje minn bíll. Jeg get þessa aðeins vegna þess, að jeg vil láta rjetta aðilja svara til sakar. Ef hæstv. atvrh. er því ekki kunnugur, get jeg sagt honum, að það, sem bændur fundu bílnum mest til foráttu, var ekki einungis það, að hann annaði ekki því, sem hann ætti að gera, heldur tækist honum að gera veginn ófæran öðrum ökutækjum, t. d. kerrum. Þegar skafrenningur kom, skóf úr sköflunum, sem mokað hafði verið upp báðumegin við veginn, og svo fylti hann. Jeg met þá viðleitni hæstv. stjórnar, sem verður að halda áfram, að reyna að finna ökutæki fyrir okkar heiðavegi, en um leið verð jeg að láta í ljós hrygð mína yfir því, að hún skuli ekki hafa notið betri aðstoðar frá ráðunautum sínum en raun hefir á orðið. Jeg ætla að víkja nokkrum orðum til hæstv. stjórnar út af ráðstöfunum hennar til varnar gin- og klaufasýki. Þær hafa verið í ófullkomnasta lagi og borið vott um mikið tómlæti hæstv. stjórnar um hag aðalatvinnuvegar þjóðarinnar. Það er skemst frá því að segja, að þegar gin- og klaufasýkin geysaði í Noregi í vetur og þar voru gerðar miklar og nákvæmar ráðstafanir til þess að hindra útbreiðslu hennar, sem reyndar tókst, fór mörgum hjer að standa stuggur af því, að veikin gæti borist hingað, annaðhvort frá Danmörku eða ekki síður með heyi frá Noregi. Að þessu var talsvert vikið í einu af stjórnarandstæðingablöðunum hjer framan af vetri og mælst til þess, að stjórnin gæfi út reglur eða setti jafnvel bráðabirgðalög, en hæstv. stjórn gerði ekkert af þessu. Það heyrðist líka í málgagni, sem styður stjórnina og er eign útlendra „spekúlanta“, að slíkt væri hin mesta heimska. Jeg geri ráð fyrir, að þar sem þetta blað birtir ræður hæstv. ráðherra og sýnist yfirleitt vera þeirra málpípa, þá hefði verið innan handar fyrir hæstv. ráðh. að stöðva þá gagnrýni, sem þar kom fram, ef þeir hefðu viljað. Að lokum neyddist þó hæstv. stjórn til þess að setja nokkra rögg á sig og gera ýmsar ráðstafanir, en þó ekkert líkt því, sem gert var í útlöndum. Í Noregi voru meira að segja menn, sem komu hjeðan, hvað þá heldur frá Danmörku, kyrsettir og látnir ganga í gegnum sóttvarnir. En hingað er mjer sagt, að hafi komið menn úr fjósi í Danmörku og farið hindrunarlaust upp í sveitir, og það er á almanna vitorði, að þeir fóru að vinna hjer aftur, án þess að hæstv. stjórn skifti sjer hið minsta af því. Í öðru lagi get jeg tekið það fram til þess að sýna, hversu kákkendar og lítilfjörlegar þessar ráðstafanir voru, að það var gert að skyldu sjerhverjum búðareiganda, sem fjekk hálm í umbúðum, að láta brenna hann á vissum stað hjer. En hvernig var þessu framfylgt? Einu sinni sá jeg smádreng, sem var að fara með hálm, og hann spurði, hvar ætti að brenna hann. Hálmurinn var brendur rjett fyrir neðan tún ritstjóra „Tímans“, sem hefir kúabú, svo að það var rjett eins og ætlast væri til, að veikin kæmi fyrst upp í kúnum í Laufási. (Atvrh. MG hlær). Hæstv. ráðh. hlær, en hitt er full alvara, að hjer er svo mikið í húfi, að það rjettlætir, að hæstv. stjórn hefði gert strangar kröfur um eftirlit. Þetta aðgerðaleysi hæstv. stjórnar getur ekki skilist öðruvísi en svo, að henni hafi ekki legið þungt á hjarta, hvað yrði um landbúnaðinn.  (Atvrh. MG: Er þetta líka spaug?)  . Hæstv. ráðherra getur leikið sjer að eldinum, þangað til gómarnir sviðna, ef hann vill. En það er ekki spaug, að hæstv. stjórn hefir sýnt óafsakanlega ljettúð í þessu máli. Þá kem jeg að varðskipinu „Óðni“. Það, sem hefir gerst, er það, að hæstv. stjórn hefir eftir fyrirmælum þingsins ráðist í að láta byggja nýtt skip - í Danmörku. En þó að undarlegt megi virðast, ljetu Danir sjálfir á sama tíma byggja sín skip bæði í Svíþjóð og Þýskalandi, af því að það var ódýrara en í Danmörku. En hæstv. stjórn leit svo á, að þó að það væri of dýrt fyrir Dani sjálfa að byggja heima hjá sjer, væri ekki of dýrt fyrir okkur að byggja í Danmörku. Skipið kemur heim, og menn eru mjög glaðir, einkum þeir, sem eru stríðsmenn miklir, því að skipið líktist herskipi. En nú fór að ganga miður, og þó að það næði síst til yfirmannanna, sem eru á 12 þús. króna launum, er fullyrt, að mikla karlmensku hafi þurft til að vera á skipinu, og loks lagðist það á hliðina í hafnarmynninu á Siglufirði, sem er einhver besta höfn landsins. Það rjetti þó við aftur, án þess að slys hefði að orðið, og nú uppgötvuðu menn, að þyngdarpunktur skipsins var ekki niðri í sjó, heldur fyrir ofan sjó, eftir því sem „Morgunblaðið“ sagði. Sagan er ekki hjer með búin, heldur er „Óðni“ nú í miklum flýti sveiflað úr strandvörnunum, þegar mest lá á, og hann sendur til Kaupmannahafnar áður en sjór fór að versna. Það þótti mikil karlmenska að fara þannig að, í stað þess að binda „Óðin“ aftan í eitthvert millilandaskipið. Hann komst samt klaklaust til Kaupmannahafnar, og var afráðið að gera á honum allmiklar breytingar, sem kostuðu nokkurt fje. Önnur spjöll verri voru þau, að skipið var marga mánuði að heiman, og á meðan gerðust þau Fróðárundur, sem kunn eru og háttv.þm. Snæf. (HSteins) hefir manna best skýrt frá. Um það var talað í stjórnarblöðunum, að það væri hin mesta snild að láta skipið vera svona, til þess að hægt væri að gera við það seinna, og menn skildu það svo, að lögbrjótunum hjerna í landhelginni hefði þótt vissara að hafa skipið í Flydedokken á þessum tíma. En þetta væri nú sök sjer, ef ekki væri öðru verra til að dreifa, sem sje því, að hæstv. stjórn virðist hafa farið svo gálauslega að, að von var að illa tækist. Jeg hefi áður minst á þetta, og hæstv. fjrh. (JÞ) hefir, að því er virðist, gefið óviljandi ranga skýrslu. Jeg hefi minst á, að undarlegt sje, að hæstv. stjórn skyldi ekki hafa haft sjer við hönd þann mann, sem best hefir reynst á þessu sviði, Nielsen framkvæmdarstjóra. Jeg man ekki betur en að hæstv. ráðh. segði, að Nielsen hefði verið með í ráðum. Jeg hefi í dag spurt hann að því, og hann sagði mjer, að hann hefði hvergi komið nærri framkvæmdum í „Óðins“-málinu fyr en í Kaupmannahöfn í haust, að hæstv. atvrh. spurði hann um álit hans, og hann ljet í ljós, að hann teldi nauðsynlegt að lengja skipið. Jeg tel því sannað, að hæstv. stjórn hafi farið aðra leið en fyrverandi stjórn fór, þegar „Esja“ var smíðuð. Þá var farið eftir tillögum Nielsens, enda reyndist, þrátt fyrir hrakspár hæstv. fjrh., það skip vel fært til að standast sjóana hjer við land. Það er mjög ámælisvert af hæstv. stjórn að leyfa sjer að hafa sjálfstæða skoðun um, hvernig svona skip eigi að byggja. Þegar menn, sem ekki hafa vit á þessum málum, eins og hæstv. ráðherrar, eru að braska í þessu sjálfir, er von að illa fari. Hæstv. stjórn hefir álitið rjettara að leita til flotamálastjórnarinnar í Danmörku. Það mun vera rjett, að þegar hæstv. ráðh. gekk frá samningum um þetta skip, hafi hann borið það undir menn úr danska sjóhernum, hvort skipið væri sæmilegt, og nú getur hann náttúrlega borið það fyrir sig, að þeir hafi sagt svo vera. Enda býst jeg við, að skipið hefði getað flotið í sundunum milli dönsku eyjanna, og því ekki óeðlilegt, að það yrði talið sæmilegt af mönnum, sem aðeins þekkja danska sjóganginn. Í þessu liggur alveg frámunalegt ráðleysi hjá hæstv. stjórn, að tala ekki við Nielsen. Mistökin er engum hægt að kenna, nema hæst“. stjórn og hennar ráðunautum. Það, að „Óðinn“ er betri nú, er ekkert tiltökumál, en jeg held því fram, að öll þessi rekistefna hafi verið óþörf hneysa fyrir landið og óverjandi með öllu að leita til útlendra sjerfræðinga, sem voru ókunnir staðháttum hjer, þegar við eigum ágætismanni í þessari grein á að skipa. Það er ofdramb hjá hæstv. stjórn að vilja sýna. að hún hafi vit á hermálum líka. Landhelgisgæsla var hjer fyrir bragðið í megnasta ólagi alla þá mánuði, sem fóru í viðgerðina. Þá hefi jeg ekki meira að segja að sinni. Hæstv. stjórn hefir nú fengið tækifæri til að skýra frá nokkrum málum, sem hún að vísu ótilneydd hefði átt að skýra frá.

Ingvar Pálmason Hjer hefir verið tekinn upp sá siður í efri deild, sem ekki hefir tíðkast áður, sem sje að halda eldhúsdag yfir stjórninni. Jeg ætla ekki að fara að blanda mjer í þær umræður, sem þegar hafa orðið, heldur aðeins að bera upp vankvæði hjeraðs míns, í von um að fá það upplýst, hvernig þau verði leyst. Á síðasta þingi lofaði þáverandi forsrh. (JM), að strandvarnir skyldu leystar af hendi við Austurland á tímabilunum frá 15. maí til júníloka og frá 15. sept. til 20. okt. Við þetta var ekki staðið að öllu leyti, því að strandvarnirnar byrjuðu þar ekki fyr en síðast í maí. Að þær gætu ekki byrjað fyr en þetta, var mjer kunnugt um áður en jeg fór austur í fyrra vor, því að skip það, sem fara átti, varð að leggjast upp og hreinsast. Þetta tilkynti þáverandi forsrh. mjer, svo að um það var ekki hægt að sakast. - Annaðist „Þór“ svo gæsluna yfir júnímánuð. En þegar svo kom að síðara tímabilinu, komu vanefndirnar. Má vel vera, að þær hafi stafað af óviðráðanlegum orsökum, en um það er mjer ekki kunnugt. Út af þessu vil jeg leyfa mjer að spyrja hæstv. stjórn, hvort við Austfirðingar megum ekki vænta þess, að lík landhelgisgæsla verði framkvæmd fyrir Austfjörðum í sumar og lofað var í fyrra. Það hefir verið viðurkent á undanförnum þingum, bæði af fyrverandi forsrh. og sjútvn., að landhelgisgæslan fyrir Austurlandi hafi verið vanrækt. Treysti jeg því fastlega, að úr þeirri vanrækslu verði bætt nú. En úr því að svona hefir farið að undanförnu, þótti mjer tryggara að slá varnaglann og spyrja, hvers við Austfirðingar mættum vænta í þessu strandvarnarmáli, og vildi því óska, að hæstv. stjórn gæfi sem skýrust svör þessu viðvíkjandi, til þess að við gætum fengið það skjalfest, hvers við mættum vænta í þessu efni.

Jóhann Jósefsson Við umræður um annað mál hjer í deildinni komst hv. 1. landsk. (JJ) inn á þetta sama og nú, vansmíðið á varðskipinu „Óðni“. Vill hann koma þeirri sök yfir á hendur hæstv. stjórnar og jafnvel á einstaklinga í landinu. Á sökin aðallega að vera fólgin í því, að stjórnin hafi ekki í þessu máli leitað aðstoðar hjá framkvæmdarstjóra Eimskipafjelagsins, og af þeirri stóru vangá hafi þessi mistök orðið á smíði skipsins. Þá dró hann og í efa, að heppilegt hefði verið að fela Flydedokken þessa smíði. Um það skal jeg ekkert fullyrða, þótt jeg hinsvegar geti látið í ljós, að jeg er ekki viss um, að það hefði verið á nokkurn hátt verra að taka tilboðum frá öðrum skipasmíðastöðvum. Jeg held nú, að framkvæmdarstjóra Eimskipafjelagsins sje enginn greiði ger með því að vera altaf að klifa á, að mistökin á smíði skipsins hafi stafað af því, að hans aðstoðar hafi ekki verið leitað, því að sannanlegt er, að framkvæmdarstjórinn hafði afskifti af máli þessu alt frá þeim tíma, er fyrverandi forsrh. (JM) tilkynti sjútvn. þingsins á þinginu 1925, að stjórnin hefði í hyggju að kaupa eða byggja strandvarnarskip, og með leyfi hæstv forseta vil jeg, sannleikans vegna, lesa upp kafla úr fundargerð sjútvn. þingsins frá þeim tíma, til þess að sýna, að E. Nielsen var við málið riðinn. Fundargerðin hljóðar þannig: „Ár 1925, þriðjudaginn 3. mars hjeldu sjávarútvegsnefndir beggja deilda sameiginlegan fund. Formaður sjútvn. Ed. tilkynti, að forsætisráðherra hefði hinn 28. febr. kallað nefndirnar saman á fund og tilkynt þeim, að stjórnin hefði í hyggju að kaupa strandvarnarskip, en með því að ekki væri nægileg heimild til í lögum fyrir stjórnina til þessara framkvæmda, hefði hann í hyggju að leggja frumv. fyrir þingið um heimild fyrir stjórnina til að kaupa nú strandvarnarskip. Samtímis hefði ráðherrann afhent nefndunum þau skjöl, er hjer greinir: 1. Brjef til ráðherrans frá Dir. E. Nielsen, dags. 28. febr. þ. á., um verð skips 160 feta með 13 mílna hraða. 2. Brjef til ráðuneytisins frá h f. Víði í Hafnarfirði, dags. 26. febr., þar sem fjelagið býður stjórninni skipið „Víði“ til kaups á 159 þúsund . . .“ Af þessu er það ljóst, að það er fjarri sanni, að framkvæmdarstjóri Eimskipafjelagsins hafi ekki komið nærri þessu máli, þar sem hið fyrsta plagg, sem sjútvn. fá í hendur því viðvíkjandi, er einmitt frá honum. Auk þess get jeg bætt því við, að mjer var kunnugt um, að allar teikningar og útboð viðvíkjandi hinu fyrirhugaða skipi gengu í gegnum Eimskipafjelagið þann tíma, sem þá var eftir þingsins. Jeg þykist nú hafa lagt fram sannanir fyrir því, að þessi ásökun hv. 1. landsk. (JJ) á hendur hæstv. stjórnar er ekki rjett. Hitt læt jeg ósagt um, hvort E. Nielsen hefði gert nokkuð til þess að bægja Flydedokken frá að ná samningum um byggingu þessa skips, enda þótt honum hefði verið falið að gera þá. Annars minnist jeg þess ekki, að fram kæmi nein aðvörun, hvorki frá þingmönnum nje öðrum, um að forðast Flydedokken frekar en aðrar skipasmíðastöðvar, við undirbúning þessa máls.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Í umræðum sínum um stjórnina blandaði háttv. 1. landsk. (JJ) saman þingræðisstjórn og meirihlutastjórn. Þetta er ekki rjett. Þingræðisstjórn er hver stjórn svo lengi sem flokkar þingsins óska ekki eftir stjórnarskiftum, hvort sem flokkur stjórnarinnar er þar í meiri hluta eða ekki. Þetta er þungamiðja þingræðisins. Og það getur komið sjer vel fyrir háttv. 1. landsk. síðar að taka vel eftir þessu, hver munur er á meirihlutastjórn og þingræðisstjórn. Hitt er annað mál, hve lengi stjórnin getur starfað, ef hún hefir ekki meiri hluta bak við sig í báðum deildum, en það miðast við gang málanna í hvorri deildinni fyrir sig. Þannig get jeg kannast við, að meðferð fjárlagafrv. í Nd. ber þess merki, að stjórnin hefir ekki meiri hluta þar. Og nú er eftir að vita, hvort grípa þarf til þeirra ráðstafana, sem gera þarf stundum, þegar stjórn og þingmeirihluti geta ekki komið sjer saman. Þá var það í fyrsta skifti, sem jeg hefi fengið skýringu á þeim orðum í brtt. Framsóknarflokksins við vantrauststillöguna í Nd. „starfandi til bráðabirgða“. Háttv. 1. landsk. taldi þau eiga að merkja hið sama sem á dönsku er kallað „fungerende Ministerium“. En þetta er ekki rjett. Það táknar ávalt stjórn, sem búin er að beiðast lausnar, en samkv. beiðni konungs eða ríkisforseta gegnir stjórnarstörfum, þangað til ný stjórn hefir verið mynduð. Um þetta er ekki hjer að ræða. Stjórnin hefir ekki beiðst lausnar og er því ekki það, sem kallað hefir verið á hrognamáli „fungerandi“ stjórn. Sá eini skilningur, sem hægt er því að leggja í þetta, er, að stjórnarandstæðingar sjeu af sinni hálfu að boða skammlífi núverandi stjórnar. Þá kem jeg að því, sem háttv. 1. landsk. sagði um fjárlagafrv., og skal jeg fara þar fljótt yfir sögu. Hann var þar að gera mjer upp orðin og sagði, að jeg hefði farið fram á, að alt væri strikað út úr þeim, sem hv. neðri deild hefði sett inn. Þetta sagði jeg alls ekki, enda hefir það aldrei verið ætlun mín, og því til staðfestingar skal jeg taka það fram, að jeg tel öldungis óhjákvæmilegt að láta sumt af því standa óhreyft, sem neðri deild setti inn. Það, sem jeg átti við, var það, að það yrði að færa niður sumt af því, sem ætlað væri til verklegra framkvæmda, og það alveg án tillits til þess, hvort það væri borið fram af stjórnarandstæðingum eða stuðningmönnum stjórnarinnar. Þá vil jeg ekki láta það standa ómótmælt, sem þessi háttv.þm. sagði, að stjórnin hefði gert samningana við stjórn landsspítalasjóðsins á bak við þingið. Þetta er ófyrirgefanlegt minnisleysi hjá sagnfræðingi, því að sagnfræðing telur þessi háttv.þm. sig vera, að minsta kosti þegar hann er að skrifa sumar kenslubækurnar sínar. Í athugasemd við fjárveitinguna til landsspítalans í fjárlögunum fyrir 1926 stendur: „Samkvæmt samningi milli ríkisstjórnarinnar og stjórnar landsspítalasjóðs Íslands“. Samningur þessi var því gerður með fullu samþykki þingsins. Jeg held nú, að þetta nægi til þess að sýna fram á, að það eru alt staðlausir stafir, sem þessi hv.þm. fer með, þegar hann er að tala um, að farið hafi verið á bak við þingið með þessa samningagerð. Þá gerði hann svona almenna grein fyrir því, að mest alt það fje, sem varið væri til verklegra framkvæmda, gengi til þeirra kjördæma, sem styddu Íhaldsflokkinn, og þótti það ekki nema eins og molar, sem hryndu af borði hins ríka manns til hins fátæka, sem önnur kjördæmi fengju, eins og t. d. það, sem samþykt var í hv. neðri deild handa þeim flokkum, sem ekki styðja stjórnina. Hann taldi Reykjavík íhaldskjördæmi, þó að það sje nú ekki nema að hálfu leyti rjett. Vitanlega mintist hann ekkert á það, sem Framsóknarkjördæmin fengju, eins og t. d. til Vaðlaheiðarvegarins, Laugaskólans o. fl. Nefni jeg þetta ekki af því, að jeg ætli að fara út í meting um þessa hluti, heldur aðeins til þess að minna þennan háttv.þm. á, að til eru þó upphæðir, og þær ekki sem óverulegastar, sem renna til annara kjördæma en íhaldsmanna. Annars vil jeg minna þennan háttv.þm., sem er svo alkunnur að því að síma alla mögulega hluti út um land, á að gleyma því nú ekki fyrir kosningarnar að tilkynna sem flestum, að alt, sem til verklegra framkvæmda sje varið úr ríkissjóði, gangi til þeirra kjördæma, sem styðji Íhaldsflokkinn. Af öllum þeim spurningum, sem hv. 1. landsk. beindi til stjórnarinnar, voru ekki nema tvær, sem snertu mig eða minn verkahring. Hann mintist á aðgerðina á ráðherrabústaðnum og spurði, hvort húsið væri nú svo úr garði gert, að konungurinn gæti búið þar, ef hann kæmi hingað. Hvað viðgerð hússins snertir, þá álít jeg hana nægilega til þess. En jeg vil ekki fara út í bollaleggingar um það, hvort það sje framkvæmanlegt eða viðeigandi, meðan hús þetta er notað sem embættisbústaður, að ráðherra flytji sig úr því, þegar konungurinn kemur til landsins. Hitt er annað mál, hvort nota skuli húsið eingöngu fyrir risnu. Um það má tala, en jeg sje ekki, að það hafi þýðingu að vera að því nú, meðan ekkert liggur að öðru leyti fyrir um það að breyta risnuhaldi þings og stjórnar. En þess þyrfti að sjálfsögðu, ef nota ætti hús þetta eingöngu í því skyni. Þá spurðist háttv.þm. fyrir um kostnaðinn við aðgerð á húsi Jóns sál. Magnússonar síðastliðið vor. Hann kvaðst ekki hafa sjeð í fjáraukalögum fjárveitingu í þessu skyni. Það var nú svo síðastliðið vor, að Jón sál. Magnússon gerði landinu þann mikla greiða að flytja úr húsi sínu og lána konungi og fylgdarliði hans það til íbúðar, meðan það dvaldi hjer. Leysti hann þar með fram úr máli, sem annars hefði getað orðið talsvert vandamál. Hann ætlaði sjer ekki að setja neitt upp fyrir þetta, en varð þó sjálfur af leigu, því að hann leigði nokkuð af húsinu út, en sá leigjandi varð að flytja í burtu um nokkuð langan tíma vegna viðgerðarinnar og svo meðan að hans hátign konungurinn bjó þar. Jeg hygg, að það hafi verið ætlun hins látna forsætisráðherra að bera sjálfur kostnaðinn að miklu leyti við þá aðgerð og fágun innan húss, sem honum þótti nauðsynlegt að láta fram fara áður en hinn tigni gestur flyttist í húsið, þó að það annars hefði verið alveg sjálfsagt, að ríkið borgaði þann kostnað að einhverju dálitlu leyti, en svo ljest hæstv.forsrh. (JM) áður en búið var á nokkurn hátt að ganga frá greiðslu þessa kostnaðar, og okkur, ráðherrunum sem eftir sátum, þótti það yfir höfuð ekki sanngjarnt, að ekkja hans eða dánarbú bæri þá verulegan kostnað af þeirri aðhlynningu að húsinu, sem sannanlega og sjáanlega hafði verið gerð vegna dvalar hans hátignar þar, þannig að megnið af aðgerðarkostnaðinum var borgað úr ríkissjóði, og hefir það verið talið með öðrum kostnaði við konungskomuna, sem greitt hefir verið af óvissum gjöldum ársins 1926, samkvæmt 19. gr. fjárlaganna fyrir það ár. Er kostnaður þessi innifalinn í þeim útgjöldum samkv. 19. gr., sem jeg gaf skýrslu um ásamt öðrum útgjöldum ríkissjóðs í þingbyrjun í hv.Nd. Jeg ætla svo aðeins að enda þessi ummæli mín með þeirri almennu athugasemd, að þó að stjórnin vilji fara fram á það við þingið, að það sje afgreitt og ákveðið, hvort heimavistahús eigi að byggja við lærða skólann eða ekki, og þó að hún vilji fá það afgreitt, hvort þingið vilji ganga inn á þá leið í mentamálum höfuðstaðarins og landsins, sem bent er til með samskólafrv., og þó að það kunni að vera margt annað, sem þarf að koma til athugunar og ákvörðunar þingsins og hefir í för með sjer útgjöld í framtíðinni, þá er alt þetta engan veginn til þess að draga úr nauðsyninni á því að gera fjárlögin sæmilega úr garði; tekjuhalli á fjárlögunum verður ekki minna tilfinnanlegur eða síður afleiðingaríkur fyrir það, þó að menn hafi fyrirætlanir um framhald á verklegum framkvæmdum á ýmsum sviðum, heldur einmitt þvert á móti, vegna þess að það er í þessu svo að segja nýnumda landi ekki hægt að sjá fram úr öllum þeim framkvæmdum, sem fyrir liggja. Einmitt þess vegna er nauðsynlegt að sýna nægilega gætni í afgreiðslu fjárlaganna, til þess að það þurfi sem sjaldnast og helst aldrei að koma fyrir, að um lengri eða skemri tíma þurfi að stöðva þessar verklegu framkvæmdir, til þess að rjetta við halla, sem orðinn er á landsbúskapnum, halla, sem óhjákvæmilega hlýtur að verða, ef tekjuhallafjárlög eru samþykt ár eftir ár. En um alt það, sem hv. 1. landsk.þm. sagði um fyrirætlanir stjórnarinnar í slíkum málum, er það að segja, að það er einungis árjetting þess, sem jeg sagði í upphafi ræðu minnar, að gæta þess að reisa ekki landinu hurðarás um öxl í útgjöldunum á fjárlögunum.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Hv. 1. landsk. (JJ) hjelt hjer í dag ræðu hátt á annan klukkutíma. Jeg skal nú lofa því að verða ekki eins langorður, en þó þarf jeg að svara nokkrum atriðum úr ræðu hans. Hann sagðist ætla að bera upp nokkrar fyrirspurnir til stjórnarinnar, en svo dæmdi hann sjálfur um flest af því, sem hann spurði um, og svaraði sjer sjálfur. Það virðist því svo, sem hann hafi ekki viljað leita fræðslu, heldur fræða aðra. Jeg hefi nú ýmislegt við þessa fræðslu hans að athuga og skal fara þar um nokkrum orðum. Hv. þm. spurði þá fyrst um uppmælingar siglingaleiða á Húnaflóa og Breiðafirði. Úr þeim uppmælingum verður ekkert í ár, og það mun sennilega taka tvö sumur t. d. að mæla upp Húnaflóa og kosta mikið fje. Það þarf að fá til þess fagmenn, útbúa sjerstakt skip til mælinganna og kaupa ýms áhöld. Jeg grenslaðist eftir því, þegar jeg var í Kaupmannahöfn í vetur, hvort ekki mundi vera hægt að fá þar æfða menn, og var það ekki útilokað, ef gott skip fengist. Kom það svo til orða að fá vitaskipið „Hermóð“ til þessa, en hann getur ekki annað því í sumar vegna mikilla flutninga, einkum vegna hins stóra vita, sem á að reisa á Dyrhólaey. En jeg hefi loforð fyrir því, ef lagt verður í þennan kostnað á næsta ári, að fá 1 eða 2 lærða menn frá Danmörku til þess að standa fyrir mælingunum. Hjer var líka um tvent að ræða, hvort heldur ætti að snúa sjer að þessum mælingum eða fá mokstrarskipið til þess að dýpka hafnirnar á Akureyri, Vestmannaeyjum og víðar, og það varð ofan á að fá heldur mokstrarskipið, því að meira lægi á að dýpka þessar hafnir heldur en að mæla upp siglingaleiðirnar. Þá mintist hv.þm. á strandferðirnar og spurði, hvort stjórnin hefði hugsað sjer að leigja skip til þeirra. Um þetta hefir engin ákvörðun verið tekin, því að stjórnin hefir eigi fengið neina áskorun um það frá þinginu, en það er þingsins að taka ákvörðun um þetta. Mjer hefir skilist svo á hv. samgmn. Nd., að hún sje á móti því að leigja skip til strandferða. Það var ýmislegt fundið að því skipi, sem leigt var í fyrra. Eimskipafjelaginu var þá falið að leita eftir hentugu skipi, en það gat ekki fengið betra skip. Nú er þörfin fyrir slíkt skip minni en í fyrra, vegna þess að Eimskipafjelagið hefir bætt við sig nýju skipi, „Brúarfossi“, og því fleiri skip sem það hefir í förum, því betri verða samgöngurnar. Þá vildi hv.þm. fá að vita, hvað jeg áliti um hið fyrirhugaða nýja strandferðaskip. Það mál er nú ekki hjer á dagskrá og þess vegna ekki rjett að blanda því inn í umræðurnar. Hv. þm. mun komast að því síðar, hvern hug jeg ber til hins nýja skips. Hv. þm. sagði, að jeg hefði eigi farið eftir áskorun þingsins í fyrra um strandferðaskip, og það er rjett. En jeg tók það fram í fyrra, og það mun sjást í Alþt., að jeg sæi mjer ekki fært að nota heimildina frá árinu 1913, þar sem hún hefði verið notuð áður. Auk þess var stjórninni uppálagt að halda genginu föstu, og þá dugði ekki að fara að slengja mörgum skipakaupum ofan á aðrar greiðslur. Það er nóg fyrir okkur að kaupa eitt skip á ári, eins og „Brúarfoss“, og eins og allir vita lagði ríkissjóður fram 350 þús. kr. til þess að fá það skip. Þá spurði hv.þm. um fyrirhleðslu Þverár, og hver hefði ráðið til þess, að hún var gerð. Það var vitanlega vegamálastjóri, en hann tók enga ábyrgð á því, að verkið hepnaðist, og það sagði hann þegar. Tilraunin kostaði um 7000 kr. En í vatnavöxtum í fyrra ónýttist stíflan, ekki vegna þess að hún bilaði, heldur vegna hins, að fljótið breytti sjer, þannig að það reif sjer nýjan farveg í gegnum þurra sandeyri, hinumegin við stífluna. Þá spurði hv.þm. um rannsókn nýrra vega- og brúastæða, en þar svaraði hann sjer sjálfur, þar sem hann kannaðist við, að vegamálastjóri hefði framkvæmt þessa rannsókn. Vilji hv.þm. fá skýrslu um þetta frá vegamálastjóra, þá getur hann eflaust fengið hana. Þá talaði hann um þál. í fyrra um snjódreka og bifreið, og álasaði hann vegamálastjóra fyrir það að kaupa þennan snjódreka og bifreið, en ekki þá bifreið, er hann, hv. 1. landsk., áleit að ætti að kaupa. Jeg get gefið þær upplýsingar um snjóbílinn, að hann hefir reynst vonum betur og hefir hjálpað mikið til þess að halda opinni leið austur yfir fjall. Þó er það satt, sem hv.þm. sagði, að það er ekki gott að fara í slóð hans eftir að fent hefir í hana. En þá má fara utan við, og er það altaf gert á vetrum að fara utan við veginn. Og seint mun hægt að fá þann snjóbíl, að ekki geti fent í slóð hans. Jeg skildi þál. Í fyrra svo, að það væri ekki lagt að stjórninni að kaupa þessa 10 þús. kr. beltabifreið, sem hv.þm. hafði í huga, því að í till. stendur, að stjórnin skuli kaupa hana, „ef líkur eru til, að hún komi að verulegu gagni.“ Vegamálastjóri rannsakaði þetta nú erlendis og komst að þeirri niðurstöðu, að ekki væri hægt að nota þá bifreið í dýpri snjó en 1/2 meter. Hv. þm. sagði, að það ætti ekki að fara eftir tillögum vegamálastjóra, og fanst mjer hann ætlast til, að stjórnin færi eftir till. sínum. En með allri virðingu fyrir tillögum hans, sá stjórnin sjer ekki fært að fara að kaupa þá bifreið, sem reynslan erlendis hefir sýnt, að ekkert vit er í að kaupa. Þá sagði hv.þm., að stjórnin hefði greitt erindrekanum á Spáni 40 þús. krónur. Það væri betra fyrir hann að reyna að fara rjett með. Það voru rúml. 30 þús. kr., sem sendimaðurinn fjekk, en af því greiðir ríkissjóður ekki nema 1/3; bankarnir greiða 2/3 þeirrar upphæðar. Og hv.þm. getur ímyndað sjer, hvort stjórn Íslandsbanka t. d. sje svo vitlaus að greiða þetta, ef hún teldi það óþarft og tilgangslaust. Mjer þykir leitt, ef hv.þm. hefir beðið tjón á sálu sinni, af því að stjórnin keypti snjóbílinn, því að hann má ekkert missa og þarf á öllu sínu að halda. En honum til huggunar skal jeg taka þá ábyrgð á mig, - því að syndabaggi hans er nógu þungur fyrir. Þá sagði hv.þm., að það hefðu verið vetlingatök hjá stjórninni, hvernig hún snerist í vörninni gegn gin- og klaufasýkinni. Sýki þessi hefir nú í mörg ár geysað í Danmörku, og ekkert hefir verið gert hjer til þess að forðast hana. Þó hefir Alþingi verið vel kunnugt um þetta. Hvers vegna hefði stjórnin þá átt að þjóta upp til handa og fóta, þótt eitt tilfelli af veikinni kæmi fyrir í Noregi? Nei, það er annað, sem liggur hjer á bak við, og það er að fá bannaðan innflutning á heyi. En þetta tilfelli, sem jeg gat um, kom fyrir í Víkinni, en alt það hey, sem við fáum frá Noregi, er frá Bergen og þar í grend. Í ýmsum landshlutum hjer er mjög erfitt að fá innlent hey, svo sem t. d. í Vestmannaeyjum. Þar er miklu erfiðara að ná heyi úr landi heldur en frá Noregi. Og til þessa verður að taka tillit. Og jeg tel nokkurn vafa á, hvort rjett sje að banna innflutning á heyi frá Noregi til Vestmannaeyja vegna gin og klaufasýki, þar sem hún hefir verið landlæg í Danmörku árum saman og ekkert verið gert til að verjast henni. Það var ekki rjett hjá hv.þm., að ekkert hafi verið gert til þess að hefta það, að sýkin berist hingað með mönnum. Hefir hann þá ekki lesið blöðin? Stjórnin gaf út auglýsingu um það, að allir þeir, sem kæmu frá útlöndum, yrðu að gefa drengskaparyfirlýsingu um það, að þeir hefðu eigi síðustu sex mánuðina dvalið í hjeraði, þar sem veikin hafi verið. Lengra var eigi unt að fara. Og ef þetta eru vetlingatök hjá stjórninni, þá hafa verið enn meiri vetlingatök hjá Alþingi á undanförnum árum, er það hefir verið að semja lög um innflutningsbann á ýmsum varningi. Hv. þm. sagðist vita til þess, að fjósamaður hefði komið frá Danmörku og farið í fjós uppi í Mosfellssveit. Ef hann hefir vitað um þetta, þá var það borgaraleg skylda hans að segja frá því um leið, en geyma það ekki þangað til hjer í þinginu. Þetta er líkt og um hálmpokann, er hann talaði um, að hann hefði sjeð. Hann átti þá að sjálfsögðu að hringja til lögreglustjóra undir eins og láta hann vita af þessu. Borgarar eiga þegar að tilkynna það, ef þeir verða varir við, að lög eru brotin, annars eru þeir samsekir. Annars þykir mjer undarlegt, að formaður Búnaðarfjelags Íslands skuli ekki hafa kært, ef það hefir átt að koma gin- og klaufaveikinni til hans með þessum hálmpoka, eins og hv.þm. var að spauga með. Hv. þm. sagði, að það væri sótthreinsun að brenna hálminn. Það hefi jeg nú ekki heyrt fyr, og a. m. k. er það ekki algeng sótthreinsun að brenna. Um byggingu varðskipsins „Óðins“ er þessu að svara: Skipið var bygt í Danmörku vegna þess, að ódýrasta tilboðið kom þaðan, nema ef telja skyldi tilboð það, sem kom frá Þýskalandi um skip með alt öðru lagi. Auk þess var þar krafist svars sama dag, án þess að fyrir lægju nægilegar upplýsingar til þess að dæma um tilboðið. Það skiftir engu máli, þó að Danir hafi látið byggja skip annarsstaðar. Mjer er þó ekki um það kunnugt. En jeg man eftir því, að gert var einu sinni við danskt skip í Svíþjóð, þó að jeg hinsvegar muni ekki eftir því, hvaða fjelag átti það. Annars hafa Danir ekki látið byggja nein ný skip, nema hjá sjálfum sjer. T. d. hefir „Sameinaða fjelagið“ bygt öll sín skip í Danmörku. Það er von, að háttv.þm. haldi, að skipið sje valt, úr því að hann hyggur þyngdarpunktinn verið hafa ofansjávar.

Morgunblaðið sagði það!

. Það er nú ekki altaf gott að fara eftir því, sem sagt er. Það stóð nú t. d. í þingvísu, að þyngdarpunktur háttv. 1. landsk. hefði fallið niður. En það er auðvitað ekki altaf örugt að fara eftir sögusögn annara, hvorki í þessu efni nje öðrum.

En hvar var þá þyngdarpunkturinn?

. Hann var að minsta kosti ekki í heila hv.þm. (JJ), en annars hefi jeg ekki rannsakað, hvar hann var. En það sýnir aðeins fáfræði hv.þm., þegar hann ímyndar sjer, að þyngdarpunktur skipsins sje ofansjávar. Úr því farið var að minnast á þetta, þá get jeg upplýst það, að þyngdarpunkturinn var 11/2 feti ofar en hann átti að vera. Þegar skipið var rannsakað kom það í ljós, að teikningunni hafði ekki verið fylgt, er það var bygt. Nú vill hv. 1. landsk. meina, að þetta sje mjer að kenna. Hann ætlast þá til, að jeg hefði átt að vera í Danmörku meðan skipið var bygt, til þess að sjá um, að teikningunni væri fylgt. Nú var skipið bygt einmitt um þingtímann, og var því ekki vel gott fyrir mig að koma því við. Jeg gerði því það eina, sem hægt var að gera, og það var að fela kunnugum mönnum eftirlitið með smíðinni. Fól jeg það því sama firma, sem haft hefir eftirlitið með öðrum skipum hjá Flydedokken fyrir Eimskipafjel. Íslands, og er jeg viss um, að það hefir gert það, sem það gat, í þessum efnum. Það er nú svo, að í sjálfri skipasmíðastöðinni kemur mönnum ekki saman um, af hverju þetta stafi. Vjeladeildin kennir hinni deildinni um það, en hún aftur vjeladeildinni. En fyrir okkur hefir það auðvitað enga þýðingu, hverjum það var sjerstaklega að kenna, eða þó að þeir deili innbyrðis. Það hefir verið bent á, að jeg hafi gert þennan samning, sem og er rjett. Og það sýndi sig, að samningurinn var svo fullkominn, að það voru engar útgöngudyr fyrir skipasmíðastöðina. Hún varð að gera við skipið á sinn kostnað. Háttv. 1. landsk. sagði, að skipið hefði verið smíðað eftir ráðum danskra hermanna. En þar fer hann villur vegar, eins og fyrri daginn. Skipið var teiknað hjá „Flydedokken“, en síðan var það borið undir flotamálaráðuneytið, hvort alt væri nægilega og greinilega tekið fram, sem að smíðinni laut, en það hafði aftur á móti ekkert atkvæði um það, hvernig skipið ætti að vera þetta var gert eftir ósk þess firma, sem átti að hafa eftirlit með skipinu. Það kvaðst ekki vera vant skipum, sem þola þyrftu fallbyssur, og vildi því, að fagmenn flotamálaráðuneytisins segðu álit sitt um það, hvort skipið væri nægilega traust til þess að bera fallbyssur. Þetta var borið undir flotamálaráðuneytið og annað ekki. Það er algengt, að gallar komi í ljós á skipum. Jeg vil minna á „Esju“ í því sambandi. Það voru ekki neinir smáræðisgallar, sem komu þar í ljós. Jeg veit ekki, hvort háttv. 1. landsk. er það kunnugt, en jeg býst þó við því. Aftur á móti er mjer ekki kunnugt, að hann hafi gert neitt veður út af því. En það er svo um katlana á „Esju“, að það verður að gera við þá í hverri einustu ferð. Þeir eru altaf að springa, og er það af því, að efnið í þeim er slæmt. Og í vetur varð loks að láta hana fara utan til þess að gera við katlana. Þá var háttv.þm. að tala um það, að það hefði ekki verið mikið að marka skipið, þó að það hefði gengið í sundunum dönsku. En hann hefði átt að lesa samninginn áður en hann sagði þetta. Jeg fjekk því nefnilega komið inn í samninginn, að skipið ætti að vera fullkomið með tilliti til þeirra ferða, sem það ætti að halda uppi, sem sje við „Fiskeri-inspektion“ við strendur Íslands. Það er því ekki til neins fyrir hann að vera að tala um dönsku sundin, því að skipið var ekki smíðað til umferðar um þau. Háttv. þm. hjelt því einnig fram, að ekki hefði þurft að senda skipið utan, ef engir gallar hefðu á því verið. En þetta er misskilningur. Það er venja, sem ekki er út af brugðið, þegar skip eru keypt, að þau eru til reynslu í 6 mánuði, en verða svo að fara til skoðunar. Ef gallar koma í ljós, er sá, sem smíðaði skipið, skyldur að laga þá. Skipið hefði því þurft að fara utan, þó að engir gallar hefðu verið á því. Það er nú svo um skipin, að fagmenn treysta sjer ekki til að segja fyrirfram um það, hvort þau muni reynast eins og tilskilið er, með því aðeins að sjá þau eða teikninguna, sem þau eru bygð eftir. þá kom háttv. 1. landsk. ekki með fleiri fyrirspurnir, eins og hann kallaði það, en voru það þó í rauninni ekki. En hann var með ýmsa útúrdúra, eins og hann er vanur, og ætla jeg að svara þeim að nokkru. - Hann talaði um það, að stjórnin hefði varið miklu fje til framkvæmda í kjördæmum stuðningsmanna sinna. En hann hefði bara átt að líta í fjárlagafrv. Stærstu upphæðirnar tvær til vegagerða, 50000 kr. og 60000 kr., eru til kjördæma Framsóknarmanna. Hann mintist á Hvítárbrúna og sagði, að hún tilheyrði Borgarfjarðarsýslu. Jeg vil þá segja. að hún tilheyri fult eins mikið Mýrasýslu, sem þó er Framsóknarkjördæmi enn. Ef hann athugar svo fje það, sem veitt er til símalagningar, þá mun hann reka sig þar á, að hæsta upphæðin fer til Skaftafellssýslna, en það er þó ekki nema önnur þeirra íhaldskjördæmi enn.

þær verða það kannske hvorugar næst

. Eða kannske báðar. Það er þess vegna langt frá því, að þetta sje rjett hjá hv. 1. landsk. En jeg vil út af þessari ásökun, sem er næsta ósvífin, taka það fram, að framkvæmdarstjórar ríkisins, vegamálastjóri, vitamálastjóri og landssímastjóri, eru látnir gera tillögur um það, hvað þeir álíta helst að gera beri fyrir hinar ákveðnu upphæðir. þessar till. eru svo lagðar fyrir þingið, og geta því hv.þm. sjeð, hvort rjett sje að álasa stjórninni fyrir hlutdrægni. Ef um hlutdrægni er að ræða, þá ætti hún að vera framkvæmdarstjórunum að kenna. En jeg býst nú við, að hv.þm. (JJ) vilji ekki segja það, og geri jeg því ráð fyrir, að þessi orð hans falli máttlaus niður. þá sagði hv.þm., að mikið hefði verið gert í Skagafirði, bygð ósköp af brúm o. s. frv. En af því að hv.þm. hefir komið í Skagafjörð, þá veit hann, að þar liggja sundvötn eftir endilöngu hjeraðinu, en skiftast um Hegranes og renna svo til sjávar báðumegin nessins. En vegurinn yfir vötnin við ósana beggjamegin er sýsluvegur, og hefir sýslan varið stórfje til brúa þar. Annar vegur liggur framar yfir vötnin, og þar er engin brú, þó að þar sje landssjóðsvegur. En það er dugnaði sýslubúa að þakka, að brýr eru komnar á ósana. Það kvað svo ramt að því, að sýslubúar voru búnir að leggja fram alt fjeð í hittiðfyrra og buðust til að lána ríkissjóði þann hluta, sem hann átti að borga. En af því að ríkissjóður stóð þá vel eftir góðærið 1924, þurfti þess þá ekki með. Þarna á nú að gera eina brú í sumar, og er hún á þjóðveginum, og þetta er eina vatnsfallið, sem altaf er sund í, á póstleið, og er enn óbrúað. Og þó að þar sje dragferja, þarf oft að sundríða út í hana. Jeg veit ekki, hvort hv.þm. álíta það hlutdrægni að setja þarna brú, því að þetta er síðasta vatnsfallið á aðalpóstleið hjer á landi, þar sem altaf er sund, og er þó enn óbrúað. Jeg get látið mjer nægja það, sem hæstv.forsrh. (JÞ) sagði viðvíkjandi heimavistunum við mentaskólann og öðrum framkvæmdum, sem stjórnin stakk upp á utan fjárlaga. Það er nú svo um þær, að þær eru áætlanir um, hvað gera skuli, er um hægist, og verður ekki sjeð annað en að það sje hyggilegt að hafa þannig starfsáætlun til þess að fara eftir, þegar fje er fyrir hendi. Ef þingið álítur, að verk þessi beri að framkvæma, þá á að gera þau, er um hægist. Annað felst ekki í þessum frv. stjórnarinnar. Og hvað samskólana snertir, þá verður ekki byrjað á þeim, nema veitt sje til þeirra fje í fjárlögum. Háttv. 1. landsk. álasaði stjórninni fyrir þann framkvæmdarhug, sem lýsti sjer í frv. hennar. En jeg hygg, að landsmenn muni ekki taka undir það með honum. Hjer er margt óunnið, og jeg ímynda mjer því, að landsmönnum þyki gott, að stjórnin hefir hug á framkvæmdum, og að þeir sjeu henni þakklátir fyrir, að hún lætur í ljós, að hún vilji koma verkum í framkvæmd, og býr til áætlanir um, hvað gera skuli. Hv. þm. áleit, að það hefði verið nær að ráðast eitthvað á embættabáknið. Það getur vel verið. En jeg man þó ekki, að jeg fengi neitt þakklæti hjá hv. 2. þm. S.-M. (IP), er jeg vildi draga ofurlítið úr síldarmatsmannabákninu. Það þótti illa gert, ef ekki væri borgað úr ríkissjóði stórfje fyrir mat á nokkrum tunnum. Að öðru leyti þarf jeg ekki að svara hv. 1. landsk. Jeg skal þó fræða hann um það, að málarinn, sem fjekk lán og fæddur var í Skagafirði, fjekk það ekki með atkv. mínu. - Annars vil jeg segja það, að mig sundlar alveg við að horfa ofan í það hyldýpi saurugs og gerspilts hugsunarháttar, er lýsti sjer í ræðu hv. 1. landsk. - Hann getur ekki ímyndað sjer, að nokkur hlutur sje gerður af andstæðingunum, nema eitthvað saurugt liggi á bak við. Það er ekkert hægt að sjá eins leiðinlegt og þann hugsunarhátt, er svo oft kemur fram hjá hv.þm. Jeg vil ekki segja, hvað hann minnir mig á, en það er mjög ljótur hlutur.

Einar Jónsson Jeg hjelt satt að segja, að þegar þetta mál kæmi á dagskrá, þá mundu umr. snúast um það, hvernig það væri úr garði gert, í fyrsta lagi frá hendi stjórnarinnar og í öðru lagi frá hendi hv.Nd., er það kemur nú hingað, fremur en að farið yrði að halda eldhúsdag, sem þó ekki er neinn verulegur eldhúsdagur. Því að hjer er ekki gert annað en að endurtaka það, sem áður hefir verið minst á, og það jafnvel flest hjer í deildinni, og er það því ekki til annars en að tefja tímann. Jeg hjelt þó, að flestum þætti nóg um, hve lítil störf þingsins hafa orðið til páska, þó að menn færu nú ekki að rísa upp eftir páska til þess að tefja störfin og eyða tímanum. En það er engin furða, þó að menn tali um fjárlagafrv., eins og það er nú orðið sjerstaklega, og hvort það sje hyggilegra að hafa það þannig, eða laga þann tekjuhalla, sem á því er og mjer þykir alt of mikill. Jeg er ófáanlegur til þess að hafa þá meðferð á fjárlagafrv., að því verði skilað með slíkum tekjuhalla úr þeirri deild, sem jeg á sæti í. Það er ekki forsvaranlegt að samþ. það, eins og það nú er. Jeg ætla ekki að fara að álasa neinum sjerstökum flokki, því að það væri ekki sanngjarnt. Báðir flokkar eiga að nokkru leyti sök á því. Það væri heldur ekki sanngjarnt að álasa stjórninni. En ef einhver á álas skilið fyrir þau fjárlög, er nú verða afgreidd, þá er það fyrst og fremst þessi deild. Þó svo fari, að hv.Nd. fari að trássast við að koma þeim í sama horf aftur, þá getur það ekki gengið, ef viljinn hjer verður nógu sterkur. Háttv. ræðumenn hafa nú eytt deginum mest í það að álasa stjórninni fyrir ýms atriði, sem að sumu leyti eru eðlileg, en að öðru leyti mjög smávægileg og óþörf. Jeg ætla ekki að fara út í þessi einstöku atriði, en get þó ekki leitt hjá mjer nokkur atriði, sem færð hafa verið fram gegn stjórninni og eru viðkomandi mínu kjördæmi. Háttv. 1. landsk. var að finna að tilraun þeirri, sem gerð var í fyrra til fyrirhleðslu fyrir Þverá. Það var ekki stór upphæð, sem til þessa var veitt, einar 5000 kr. En hæstv. atvrh. upplýsti nú, að kostnaðurinn hefði farið upp í 7000 kr. Hann lýsti því og rjettilega, að farið hefði verið eftir áliti vegamálastjóra og auk þess leitað umsagnar sýslunefndar, hvort gera ætti tilraunina, og sagðist hún óska þess fyrir sitt leyti. En það var vatnið, en ekki mistök verkamanna, sem eyðilagði verkið. Straumurinn er svo mikill og þungur, að jarðvegurinn getur ekki staðist hann. Annars óska jeg ekki aftur, að slíkar smátilraunir verði gerðar, því að þær hafa enga þýðingu. Hjer dugar ekkert kák. Það þarf að gera rækilega fyrirhleðslu í Markarfljóti og veita vatninu burt úr Þverá. En til þess þarf auðvitað mikið fje. En þetta verður að taka föstum tökum, ef í það er ráðist. Þá var sami háttv.þm. að tala um snjóbílinn og verk það, sem unnið var með honum á yfirstandandi vetri á Hellisheiði. Hann lýsti, hvernig því hefði verið háttað og að hvaða gagni það hefði komið. Hann lýsti þessu svo sem hann hefði verið þar við, en lýsti því þó ekki allskostar rjett. Það er sannanlegt, að bíllinn gerði stundum gagn, en svo aftur á öðrum tímum ógagn. En mest gagn verður að bílnum, er svo hagar til, að eftir eru orðnir stöku skaflar, en vegurinn annars auður á milli, og skörðin, sem hann grefur, haldast, en fyllast ekki þegar aftur af snjó. Það er því hyggilegast að brúka bílinn sem minst fyr en undir vor, þegar snjór er tekinn að sjatna og minni hætta er á því, að nýr snjór falli. En um það, hvernig verkinu hefir verið hagað, skal jeg ekki dæma. En hjer er þó eitt eftir skilið. Hvort sem bíllinn hefir gert gagn eða ekki, þá er það þó kunnugt, að mikill mannafli var honum ætíð til hjálpar úr Reykjavík, en þar voru menn atvinnulausir og hafa því verið fegnir að fá þennan starfa, sem varð þannig einskonar atvinnuleysisbjörg. Og ætla jeg ekki að álasa fyrir það. Eins og jeg sagði áðan, var minst á þessi atriði hjer í lítilfjörlegri tilraun til eldhúsdags. En jeg ætla ekki að taka frekari þátt í þeim umr., en jeg vil aðeins lýsa því yfir, að jeg vil ekki, að fjárlögin fari úr höndum hv.Ed. eins og þau eru nú, og jeg óska, að háttv.þdm. verði sammála um að breyta hallanum, sem á þeim er, í vænlegra horf.

Jón Baldvinsson Jeg bjóst altaf við því, að hæstv.forsrh. vildi ekki ganga inn á það, að stjórn hans væri bráðabirgðastjórn, eins og gerð var yfirlýsing um í hv.Nd. Hann stendur á því fastar en fótunum, að stjórn sú, er nú situr, sje þingræðisstjórn, og að sú ályktun, sem aðaldeild þingsins gerði, hafi þar engin áhrif haft. Jeg þarf ekki annað en benda hæstv.forsrh. á það, að ályktunin var gerð móti vilja hans sjálfs, hins ráðherrans líka og allra flokksmanna þeirra í hv.Nd. Ef ályktunin var hlutleysisyfirlýsing til hans og stjórnarinnar, hvers vegna sat þá ekki stjórnin hjá eða greiddi jafnvel atkv. með till.? Hitt var hreint og beint sönnun þess. að hjer var um vantraust að ræða. Það hefir verið gerð ályktun á móti vilja hæstv. stjórnar og það í aðaldeild þingsins, hv.Nd. Því kemst hæstv. ráðh. (JÞ) ekki undan því, að stjórn sú, sem hann nú veitir forstöðu, er ekki þingræðisstjórn. En að hæstv. ráðh. (JÞ) virðir þingræðið ekki mikils, það sýna aðgerðir hans rjett áður er vantraustsyfirlýsingin kom fram. Ef hann hefði virt þingræðið, þá hefði hann ekki þegar hlaupið til að láta skipa sig forsætisráðh., þegar er hann fjekk pata af því, að vantraustsyfirlýsing væri á ferðinni. Það er eins og hæstv.forsrh. hafi gert þetta til þess að festa sig í sætinu. En gagnvart þinginu hefir þetta enga þýðingu. Hæstv. ráðh. blandar saman tvennu óskyldu, þegar hann er að tala um stjórnir í öðrum löndum, sem hafa ekki svo mikinn þingflokk að baki sjer, að þær hafi meiri hluta í þinginu með sjer, en hafa þá trygt sjer sumpart stuðning og sumpart hlutleysi meiri hlutans. Svo er það víðast í löndum Norður-Evrópu, þar sem stjórnarflokkurinn er ekki beint í meiri hluta. Svona er það í Svíþjóð og í Danmörku, þar sem stjórnin hefir ekki meiri hl. í þinginu, en Íhaldsflokkurinn og gerbótamenn eru saman um hlutleysi eða stuðning. Í þessum löndum er því þingræðisstjórn, enda þótt stjórnarflokkurinn sjálfur sje ekki í meiri hluta. En hjer er það svo, að hæstv. stjórn hefir máske helming atkvæða í þinginu, en ekki meiri hluta, en þar að auki hefir hún ekki hlutleysisyfirlýsingu frá neinum. Hún getur því á engan hátt verið kölluð þingræðisstjórn í rjettum skilningi þess orðs. En mig furðar á því, að stjórnin skuli vera svo lítilþæg að vilja sitja, eftir að slík ályktun og sú, er kom fram í hv.Nd., hefir verið samþykt. Hún átti eftir öllum þingræðisreglum að segja af sjer, og ef ekki hefði verið hægt að mynda nýja stjórn, þá átti hún að rjúfa þing og efna til nýrra kosninga. Þetta er alt annað en þegar utanþingsstjórnir starfa, eins og var í Danmörku fyrir nokkrum árum. Það varð af alveg sjerstöku ástandi, vegna þess að stjórn sú, er konungur upp á sitt eindæmi setti af, vildi ekki gegna stjórnarstörfum þar til nýtt ráðuneyti yrði myndað á þingræðislegan hátt. Af því, sem jeg nú hefi sagt, verð jeg að líta svo á, að hæstv. stjórn sje aðeins stjórn, er starfar til bráðabirgða, með þeim afleiðingum, sem því fylgir að lögum. Jeg hefi lagt fyrir hæstv. stjórn nokkrar spurningar og fengið fullnægjandi svör við sumum þeirra, en sumum ekki. Vildi jeg leyfa mjer að fara nokkrum orðum um svörin. Það er þá fyrst byggingin á Kleppi. Hæstv. ráðh. (MG) svaraði engu ákveðið um það, hvort byggingunni yrði haldið áfram nú, en sagði, að tekin yrði ákvörðun um það seinna í sumar, ef útlitið verður gott. En það má ekki draga það lengur að ljúka við bygginguna. Það, sem eftir er að gera, er að leggja dúka á gólfin, setja í hurðir og mála að innan, auk þess sem eftir er að leggja vatnsleiðslu og setja niður eldavjel. Þetta má ekki draga lengur, því að það er athugandi, að þó að húsið verði ekki búið fyrir veturinn, þá verður engu að síður að leggja í miðstöðina í vetur, svo að húsið skemmist ekki. Er af þessu ekki lítill kostnaður. Og þá verður að leigja fyrir sjúklingana hjer í bænum í vetur ófullnægjandi húsnæði, sem óforsvaranlegt er af heilbrigðisstjórninni að láta viðgangast. Hæstv. ráðh. (MG) má ekki slá þessu nauðsynjamáli frá sjer með því einu, að þetta verði ef til vill gert í sumar, ef alt gengur vel. Jeg vildi í þessu sambandi leyfa mjer að spyrja hæstv. ráðh. um það, hve mikið fje muni vera komið í bygginguna, því að það er langt síðan kjallarinn var bygður. Jeg hefi heyrt, að það muni vera um 160 þús. kr. komnar í hana nú. Fyrirspurn minni út af tryggingarmálunum er jeg hræddur um, að hæstv. ráðh. (MG) hafi svarað skakt. En jeg beindi til hans þessari spurningu vegna till. þeirrar, sem jeg bar fram á síðasta þingi, en ekki var samþykt, heldur málinu vísað til stjórnarinnar fyrir tilstilli hæstv. ráðh. Kom þá fram loforð frá hæstv. ráðh. um það, að stjórnin mundi leggja fyrir næsta þing frv. um málið. Skal jeg til sönnunar því, að jeg fer með rjett mál, með leyfi hæstv. forseta lesa hjer upp örfá orð úr ræðu hæstv. ráðh., þegar hann var að mælast til, að till. væri vísað til stjórnarinnar. Ráðherrann segir: „Mjer finst eðlilegast, að stjórnin taki þetta mál að sjer, og jeg vona, að jeg geti komið með frv. um þetta efni fyrir næsta þing, enda þótt jeg vilji ekki lofa því.“ Þetta verð jeg að skoða sem loforð af hendi hæstv. atvrh. Þetta er svo alvarlegt mál, að það má með engu móti dragast að hrinda því í framkvæmd, sjerstaklega vegna fjárhags landsins og sveitarfjelaganna. Jeg álít það óhyggilegt og rangt af hæstv. ráðherra að koma í veg fyrir slíka löggjöf, sjerstaklega þegar hann með villandi loforðum hefir fengið hv.þdm. til þess að vísa málinu til aðgerða landsstjórnarinnar. Hæstv. ráðh. sagði, að Lambhagi í Mosfellssveit hefði verið seldur fyrir 20 þús. kr., og kvað hann þá sölu hafa farið fram samkvæmt heimild í lögum um sölu þjóðjarða. En jeg hygg, að það sje skýrt kveðið á um það í lögunum, að þjóðjarðir, sem liggja í nágrenni kauptúna, - en svo er um þessa jörð, - skuli ekki seldar. Sala þessi er því algerlega á móti anda laganna, og hygg jeg, að hæstv. ráðh. hafi gert rangt í því að samþykkja söluna, jafnvel þó að hrepps- og sýslufjelag hafi mælt með því. Þá var svar hæstv. ráðh. við spurningu minni viðvíkjandi ræktun á landi í Mosfellsmýri allsendis ófullnægjandi. Jeg spurði hæstv. ráðh., hvað þar hefði verið gert, en hann svaraði því, að eitthvað hefði verið selt af því landi. En samkvæmt hvaða heimild var það gert? Upphaflega var ætlast til þess, að ráðist yrði í nýbýlaræktun á þessu landi. En síðan lá það óhreyft í mörg ár, en nú segir hæstv. ráðh., að selt hafi verið eitthvað af landinu. Þá var það Hafnarfjarðarvegurinn. Hæstv. ráðh. vísaði til fjárlagafrv. um, að það hefði ekki verið ætlast til þess, að unnið væri við veginn. Mjer þykir það mjög undarlegt, að svo mikið fje skuli hafa verið lagt í veginn eins og gert hefir verið, ef svo hefir ekki verið ætlast til þess að halda vegagerðinni áfram. Árið 1917 var dýrtíðarvinna við veginn, og á sama tíma var grjótvinna í Öskjuhlíð, einnig dýrtíðarvinna. Hæstv. forsrh., sem nú er (JÞ), og íhaldsblöðin gerðu mikið hróp að stjórn þeirri, er sat að völdum, út af þessari vinnu, og var hver hríðin á fætur annari gerð að henni á Alþingi út af þessu og talað um það, að hún hefði ráðist í þetta fyrirhyggjulaust, og talað um Öskjuhlíðarfarganið o. s. frv. En það undarlega skeði, að aldrei var minst á dýrtíðarvinnuna í Hafnarfjarðarvegi. En af hverju var ekki minst á hana? Af því að það voru fagmenn, - landsverkfræðingurinn og íhaldsmaður, - sem höfðu ráðið þessu og því áttu hlut að máli. Jeg veit ekki með vissu, hve mikið fje hefir verið lagt í Hafnarfjarðarveginn, en jeg hygg, að það muni skifta tugum þúsunda króna. En samt sem áður er ekki haldið áfram með veginn. En peningarnir, sem lagðir voru í grjótnámið í Öskjuhlíð, þeir eru komnir aftur. Sumpart hefir grjótið verið selt, og sumpart hefir ríkið notað það til sinna þarfa. Líklega hugsar hæstv. stjórn sjer að láta grotna niður þessar 70 þús. kr., sem lagðar hafa verið í veginn, og verða að engu. Þetta er eingöngu að kenna mistökum þeirra forráðamanna þjóðarinnar, sem stýra eiga verklegum framkvæmdum í landinu nú. En það er margt fleira, sem athugavert er um framkvæmdir þeirra, en jeg mintist á þetta aðeins vegna þess, að það er einna mest áberandi. Viðvíkjandi fyrirspurn minni um það, hvað virkjun Dynjanda liði, þá gat hæstv. ráðh. þess, að hann hefði nýlega fengið brjef, þar sem honum væri tjáð, að verkfræðingar verði sendir hingað til landsins til þess að gera mælingar viðvíkjandi virkjuninni. Þetta er í sjálfu sjer ekkert svar. Þetta ber aðeins vott um það, að fjelagið hefir enga peninga til virkjunarinnar, en reynir að halda þeim, sem það ætlar að fá peninga hjá, uppi á snakki um það, að nú ætli það að fara að taka til starfa. Þetta er æði ólíkt því, sem fullyrt var í fyrra, að verkamenn mundu verða farnir að vinna nú þar vestra. Hefði óneitanlega verið skemtilegra, ef hæstv. ráðh. hefði getað sagt það í stað þessara frjetta um verkfræðingana. Þá kem jeg að Ferjukotssíkinu. Hæstv. ráðh. upplýsti ekki, hve mikill kostnaðurinn væri orðinn af þeirri vegagerð, en mjer er sagt, að það muni vera um 60–70 þús. kr. Það var byrjað á því 1921 að fylla upp mýrarflóa, og lá það þá þegar í augum uppi fyrir hverjum verkfróðum manni, að þar gæti aldrei orðið fær vegur, en engu að síður var verkinu haldið áfram af vegamálastjóra. Vegurinn hefir nú sokkið á hverjum vetri, enda er það eðlilegt, þar sem efnið í veginn hefir verið tekið úr sjálfri mýrinni. Hæstv. atvrh. segir, að vegurinn hafi bilað af því, að vatnsrás, sem liggur í gegnum veginn, hafi ekki verið nógu stór. En mjer er sagt, að vatnsrásin hafi líka sokkið. Hæstv. ráðh. ætti að athuga það hjá vegamálastjóra, hvort ekki væri hægt að ráðstafa þessu á annan og betri hátt. Hæstv. forsrh. (JÞ) sagði, að það þyrfti enginn að fá leyfi til þess að reyna að koma á fót nýjum banka. En mjer er spurn. Höfðu ekki þeir, sem fengu upp hingað til landsins þýsku fjármálamennina, loforð hæstv. stjórnar um leyfi til þess að setja á stofn banka, ef svo bæri undir? - Hæstv. ráðh. sagði, að það hefðu fleiri en einn reynt að stofna hjer banka á síðustu árum. Hafði hæstvirt landsstjórn ekki veitt ákveðnum mönnum vilyrði fyrir því, að þeir fengju að stofna hjer banka, ef þeir næðu í peninga til þess? Jeg vildi fá að vita hverjir menn þeir væru, er fengið hefðu leyfi stjórnarinnar til bankastofnunar. En þessu svaraði hæstv. ráðh. engu. Hæstv. ráðh. upplýsti það, að lánið til h.f. „Kára“ hefði ekki alt verið borgað upp síðastliðið ár. Er undarlegt, hve ljett hæstv. ráðh. hljóp yfir þetta. Hann sagði, að það stæðu ekki nema nokkrir tugir þúsunda kr. eftir af láninu. Hann hefði ekki gert svona lítið úr þessu, ef um hefði verið að ræða till. til fjárveitingar til nauðsynlegra framkvæmda; þá hefðu nokkrir tugir þúsunda verið stór peningur í hans augum. Hæstv. forsrh. (JÞ) varði sig þá með því í þinginu, að þetta hefði ekki gert til, því að veðrjettur ríkissjóðs væri einskis virði. Hið sama sagði hann nú. En eftir verði togara í fyrra, þá eru ekki líkur fyrir því, að ríkissjóður hefði tapað nándar nærri eins miklu, ef togararnir hefðu verið seldir þá. Það hefði, hygg jeg, verið auðvelt að selja þá undir vetrarvertíðina, og hefði ekki endilega þurft að selja þá á uppboði, eins og hæstv.forsrh. gerði ráð fyrir. Þá mótmælti hæstv. atvrh. (MG) því, að síldarsamlagið hefði mætt mótspyrnu erlendis frá. En hjer liggja plögg frammi á lestrarsal, er sýna, að mótmælin hafa komið fram. Jeg skil það vel, að mótmæli komi fram erlendis. Erlendir menn sætta sig ekki við það, að örfáir síldarspekúlantar hjer hafi öll ráðin yfir síldarframleiðslunni. Þetta benti jeg á í fyrra. En hinsvegar mundi aldrei hafa verið haft á móti síldarsamlagi, ef það hefði verið stofnað af ríkinu, eða ef ríkið hefði tekið síldarsöluna í sínar hendur. Viðvíkjandi spurningum mínum um mannaráðningarnar í Skagafirði, þá kvaðst hæstv. ráðh. ekkert um kaupið vita, vegamálastjóri rjeði því. En hann sagðist hafa fengið ákúrur fyrir það, hve kaupið hefði verið hátt í fyrra. En hæstv. ráðh. hlýtur að vita, að kaup það, sem nú er boðið í Skagafirði, er óforsvaranlega lágt. Þar er boðið 50 aurar um tímann, en í Eyjafirði er það þó 60 aurar fram að slætti. Í fyrra var kaupið 70 aurar um tímann, og er þessi lækkun því meiri en venja er til og engu lagi lík. Hæstv. atvrh. á að taka í taumana, ef hann verður þess var, að vegamálastjóri ætlar að þrykkja kaupinu niður meira en góðu hófi gegnir. Þegar nú sjerstaklega er hjer um hans eigið kjördæmi að ræða, þá þykist jeg gera honum greiða með því að benda honum á þetta. Viðvíkjandi þál. þeirri, sem samþykt var hjer í fyrra út af rýmkun landhelginnar, þá er jeg ánægður með svör stjórnarinnar út af því. Það er rjett leið að láta rannsaka vísindalega þann hag, sem fiskiveiðar vorar myndu hafa af því, að landhelgin væri rýmkuð, og vænti jeg þess, að stjórnin láti framkvæma þessa rannsókn sem fyrst. Jeg get látið hjer staðar numið að sinni. Jeg ætlaði ekki að gera hjer neinn eldhúsdag. Jeg lýsti því yfir í dag, að jeg skoðaði stjórnina aðeins sem bráðabirgðastjórn, sem framkvæmdi dagleg störf ríkisins, og krafði hana því um nokkrar upplýsingar viðvíkjandi framkvæmdum ríkisins. Sumar þeirra hefi jeg fengið, sumar vantar enn, en vera má, að þær komi fram síðar í þessum umræðum.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg get vel skilið það, að háttv. 5. landsk. (JBald) sje óánægður yfir því, að stjórnin skyldi ekki fara frá út af till. þeirri, sem í samþykt var í hv.Nd. Það var flokksbróðir hans, er bar fram vantraustið, sem átti að leiða til stjórnarskifta, ef meiri hl. þingsins hefði fengist með því. En vantrauststillagan komst ekki til atkv. Henni var vikið frá í hv.Nd. Niðurstaðan varð því ekki að skapi hv. 5. landsk.; aðrir tóku af honum ráðin. Flokksbróðir hans sat hjá við atkvgr. um till. þá, sem samþykt var af helming deildarmanna. Till. þessi var flutt af 5 Framsóknarflokksmönnum. Formaður flokksins, hv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ), mælti fyrir henni og skýrði frá því, hvað með henni væri meint. Jeg hefi nú fyrir framan mig þessa ræðu hans, leiðrjetta af honum, og þar getur hv. 5. landsk. fengið fulla skýringu á því, hvers vegna stjórnin gat ekki gert þá till. að fráfararatriði. Að ráðherrann og flokksmenn stjórnarinnar greiddu atkvæði á móti þessari till. stafaði af því, að stjórnin vildi heldur, að vantrauststillagan kæmi til atkvæða, en það gat ekki orðið, nema þessi till. yrði feld. Jeg vil leyfa mjer að lesa hjer upp kafla úr niðurlagi ræðu hv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ), því að þar er ljóslega tekið fram, hvað flm. ætlast til að hún þýði: „Ef hún (þ. e. till. þeirra) verður samþykt, er vantrauststillagan úr sögunni, og þessi stjórn situr áfram sem starfsstjórn. Eins og hæstv.forsrh. (JÞ) sagði í sinni ræðu, er það Alþingis að segja til, hvort landsstjórnin eigi að sitja eða ekki. Ef þessi brtt. er samþykt, þá er þar með látinn í ljós sá vilji, að hæstv. stjórn haldi áfram starfi sínu fyrst um sinn, enda þótt hún sje ekki meirihlutastjórn, uns þjóðinni hefir gefist kostur á að skera úr“. Þar sem hv.þm. talar um, að þjóðinni gefist kostur á að skera úr, þá á hann við kosningarnar næsta sumar eða haust. Jeg veit nú ekki, hvernig stjórn, sem hefir helming þm. með sjer og fær svona lagaða yfirlýsingu frá öðrum stærsta flokki þingsins, hefði átt að gera samþykt þessarar tillögu að fráfararatriði. Það verður að koma eitthvað nýtt fyrir, sem gefur tilefni til þess; þetta er sannarlega ekki fráfararástæða. Hv. 5. landsk. verður að láta sjer það lynda, að flokksbróðir hans í hv.Nd. varð að láta í minni pokann og till. hans var vísað frá. Þessi yfirlýsing Framsóknarflokksins til núverandi stjórnar er alveg samskonar þeirri yfirlýsingu, sem vinstrimannastjórnin, sem nú situr í Danmörku, fjekk frá Íhaldsflokknum þar, og hún ljet sjer nægja til þess að sitja við völd og framkvæma lagasetningar þær, sem hún hafði í hyggju. Í yfirlýsingu Íhaldsflokksins danska er ekki einu sinni farið svo langt að heita stjórninni hlutleysi til næstu kosninga, heldur vildi Íhaldsflokkurinn lofa henni að gera tilraun til að koma fram þeirri lagasetningu, sem fyrir lá. Þetta hlutleysi gengur skemra en hjer, og þó er danska stjórnin fullgild þingræðisstjórn. Þessi afstaða Framsóknarflokksins hjer er eðlileg afleiðing bæði af ástandi því, sem nú er í þinginu, og ákvæðum stjórnarskrárinnar. Það var óframkvæmanlegt að hefta störf þingsins með þingrofi, stjórnarskráin bannar að rjúfa þing fyr en búið er að afgreiða fjárlögin. Það var því ekki hægt að rjúfa þetta þing fyr en búið var að afgreiða fjárlögin, sem þýðir eftir venju, að þingrofið hefði orðið að bíða, uns þingið hefði lokið störfum sínum. Þá nær það ekki nokkurri átt að kalla þá stjórn, sem nú situr hjer. „Forretnings-Ministerium“, eins og hv. 5. landsk. vildi gera. Það kemur engu þingi í þingræðislandi til hugar að taka í „Forretnings-Ministerium“ menn, sem standa framarlega í einum þingflokki. Þegar slíkir menn mynda stjórn, þá er ekki annar kostur en að líta á stjórnina sem þingræðisstjórn, sem verður að fara frá völdum, ef meiri hluti þingsins óskar þess. En hjer er engu slíku til að dreifa, hjer eru aðeins tveir þm., sem hafa óskað stjórnarskifta. Þá fór hv. 5. landsk. nánar inn á undirbúninginn um bankastofnunina og spurði, hvort þeir menn, sem fengust við að reyna að koma bankanum upp, hefðu fengið loforð um það, að öðrum yrði ekki veitt leyfi til bankastofnunar, þótt þeir kæmu með fje til þess. Engum mönnum hefir verið gefið slíkt loforð. Þessir menn voru látnir vita, að heimildin yrði notuð, ef einhverjir aðrir kæmu með nægilegt fje og semdu við stjórnina að öðru leyti. Einn af þeim mönnum, sem við þessar tilraunir fengust, fjekk um tíma loforð fyrir því, um það leyti, sem hann byrjaði á tilraununum, að öðrum skyldi ekki veitt leyfi til bankastofnunarinnar næstu 2 mánuði. En sá tími var löngu liðinn, er Þjóðverjarnir komu hingað í haust, og engin framlenging hefir verið gefin á þeim tíma. Viðvíkjandi Kárafjelaginu og ábyrgð ríkissjóðs á skipakaupaláninu hefi jeg engu við að bæta. Jeg get látið mjer nægja að vísa til þess, sem fram kom á síðasta þingi. Málið var fullkomlega upplýst þá.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg gleymdi áðan að svara hv. 2. þm. S.-M. (IP), sem gerði fyrirspurn út af strandgæslunni fyrir Austurlandi á yfirstandandi ári. Hann spurði, hvort það stæði ekki við það sama, sem hæstv. fyrv. forsrh. (JM) hefði lofað í fyrra. Jeg veit nú ekki, hvernig það loforð hefir legið fyrir, en jeg get fullvissað hv.þm. um það, að hið sama verður látið ganga yfir Austurland sem aðra landshluta. - Strandgæslunni verður hagað eins og þeir, sem með hana fara, álíta best og heppilegast. Frekara loforð fær hv.þm. ekki hjá mjer, enda get jeg ekki sjeð, að hann geti heimtað meira en að sama verði látið ganga yfir Austurland sem aðra landshluta. Út af ræðu hv. 5. landsk. (JBald) þarf jeg ekki að segja nema örfá orð. Hann ráðlagði stjórninni að taka sem fyrst ákvörðun um byggingu Kleppshælisins. Jeg þakka honum fyrir góð ráð, en það þarf líka fje til þess að geta framkvæmt þetta, en stjórnin vill ekki taka lán til þess. Þá mintist hann á Dynjanda og sagði, að jeg bæri ábyrgð á framkvæmdum í því máli. Það er of snemt nú að fullyrða, að ekkert verði úr framkvæmdum. Fjelagið þarf ekki að taka sjerleyfið fyr en 1. desember 1928, og svo hefir það 4 ár til stefnu. Að öðru leyti verð jeg að neita því, að jeg beri nokkra ábyrgð á því, að úr framkvæmdum verði. Þá sagði hv.þm., að ekkert væri upplýst um það, hve mikið fje hefði farið í Ferjukotssíkið. Það er nú ekki von, að jeg hafi slíkar tölur á takteinum, og jeg get ekki verið að gera það honum til geðs að setja mig í gapastokkinn fyrir honum með því að nefna einhverjar tölur, því að náttúrlega býst jeg við því, að hann sje þessu máli þaulkunnugur. En jeg býst við, að allir geti verið sammála um það, að úr því, sem komið er, þá sjeu það ekki tiltök að flytja veginn þaðan. Að því er snertir síldarsamlagið, þá skildi jeg hv.þm. svo, að mótmæli hefðu átt að koma frá stjórnum einhverra erlendra ríkja, og því var jeg að andmæla. En hitt var mjer fullkunnugt um, að þeir menn, sem við síldarsölu fást, höfðu sent andmæli. Kaupgjaldið í Skagafirði ræði jeg ekki um við hv.þm., því að vegamálastjóra hefir verið falið að ráða menn til vegagerðar og þá vitanlega að semja um kaupgjaldið líka. Þá var talað um, að ályktunin, sem gerð var í hv.Nd. um daginn, hafi verið gerð gegn vilja stjórnarinnar, og því hefði hún átt að segja af sjer. En hv. 5. landsk. (JBald) veit það ósköp vel sjálfur, að fylgismenn stjórnarinnar greiddu atkvæði á móti brtt. Framsóknarmanna af því, að þeir vildu, að greidd væru atkv. um vantrauststillöguna sjálfa. En jafnvel flm. tillögunnar, flokksbróðir hv.þm., hv, 4. þm. Reykv. (HjV), þorði, þegar til kom, ekki að láta till. sína koma til atkv., - vitanlega af því, að hann var þess fullviss, að hún mundi falla.

Jónas Jónsson Hæstv. landsstjórn hefir af einhverjum ástæðum álitið heppilegra að svara ekki sjálf vissu atriði viðvíkjandi „Óðni“, heldur beitti hún hv.þm. Vestm. (JJós) þar fyrir sig. Jeg hafði fyrir mjer bein orð Nielsens framkvæmdarstjóra um það, að hann hefði ekkert haft með þetta mál að gera fyr en hæstv. atvrh. kom til hans í haust í Kaupmannahöfn og spurði hann ráða. Nú reyndi hv.þm. Vestm. að sanna, að Nielsen hefði verið við byggingu skipsins riðinn, af því að hann var riðinn við undirbúning málsins á Alþingi. Það er vitaskuld alveg rjett, að Alþingi leitaði ráða til hans, og eins var hann með í ráðum, þegar „Þór“ var keyptur. En það, sem hv.þm. (JJós) tókst ekki að afsanna með tilvitnunum sínum, var einmitt aðalatriði málsins: að eftir að hæstv. landsstjórn afrjeð að láta byggja skip, tók hún sjer aðra ráðunauta. Ef þetta hefði verið í stærra landi, þar sem margir sjerfræðingar eru í þessum efnum, hefði auðvitað ekki verið neitt við þessu að segja. Framkvæmdarstjóri Eimskipafjelagsins hefir vitanlega engan einkarjett á að láta spyrja sig ráða. En nú er ekki nema þessi eini maður, sem til mála getur komið að leita ráða til hjer í landi. Hann er viðurkendur sjerfræðingur, og aðstaða hans til að vera ráðunautur hefir batnað til stórra muna, eftir því sem hann hefir verið hjer lengur og kynst betur öllum staðháttum. - Mjer finst það því mega vera úttalað mái, að hann var ekkert við riðinn það byggingarlag, sem loks var ákveðið að hafa á skipinu. Enda hafa ekki verið bornar brigður á þau ummæli mín, hvorki af hv.þm. Vestm. nje öðrum. Hjer heima var skoðanamunur bæði um lengd skipsins og form að öðru leyti, og það hefir eflaust orðið til þess, að leitað var ráðlegginga hjá öðrum. Jeg hefi áður minst á, að einkennilegt er, að skipið skuli smíðað í Danmörku, og að ódýrara tilboð hafi komið annarsstaðar að. Jeg á bágt með að skilja það, að ekki sje hægt að fá tilboð utan Danmerkur, sem ekki þarf að svara samdægurs. Einkum er þetta ólíklegt nú, þegar allar skipasmíðastöðvar sækjast eftir verkefni. Hinsvegar gladdi það mig, að hv.þm. Vestm. var mjer sammála um, að ósennilegt væri, að ekki mætti afla góðra tilboða utan Danmerkur. Því að á þessum tíma stóðu Danir sjerstaklega illa að vígi í iðnaðarsamkepni við aðrar þjóðir, og notuðu jafnvel sjálfir erlendar skipasmíðastöðvar. Þá kem jeg að ræðu hæstv.forsrh. (JÞ). Hann reyndi eftir megni að berja í brestina um, að sín stjórn væri þingræðisstjórn. Þó gekk hann ekki svo langt að segja, að hún væri meirihlutastjórn. En það er viðurkend regla, að þingræðisstjórn verði að vera meirihlutastjórn. Hæstv. forsrh. hlýtur að vita það sjálfur, ef hann veit nokkuð, að t. d. í Englandi er það skilyrðislaus skylda stjórnarinnar að hafa meiri hluta á bak við sig í neðri deild þingsins. En sá meiri hluti þarf ekki endilega að vera í flokki stjórnarinnar einum; - MacDonald var t. d. studdur bæði af verkamönnum og frjálslyndum. - Aftur á móti hefir þess ekki þótt þurfa í Englandi, að stjórnin hefði meiri hluta í efri málstofunni, því að hún ræður engu um fjármálin. Jeg held því, að staða hinnar íslensku stjórnar yrði ekki góð eftir enskum mælikvarða, þar sem hún er í beinum minni hluta í neðri deild þingsins. - Seinna í ræðu sinni hjelt hæstv. ráðh. (JÞ) því fram, að í Danmörku væri fordæmi fyrir sinni aðstöðu. Jeg neita algerlega, að svo sje. Það kom einmitt nýlega fyrir í Danmörku, að á þetta reyndi, og þá sást, að stjórnarandstæðingar eru í minni hluta. Jeg skal rekja nokkuð sögu stjórnanna í Danmörku á síðari árum. Zahle-stjórnin hafði lengi eins atkvæðis meiri hluta, þegar talinn var með stuðningur verkamanna, er höfðu þá svipaða aðstöðu gagnvart stjórninni og hægrimenn hafa gagnvart núverandi stjórn. Þegar Zahle-stjórnin fór frá, komu nokkur óvenjuleg atvik, og var mikill vafi um aðstöðu stjórnarinnar, þar sem einn þm. var veikur. Eftir kosningar kom síðan vinstrimannastjórn, sem með tilstyrk hægrimanna var í meiri hluta. Við næstu kosningar kom nýr meiri hluti í neðri deild þingsins, að vísu mjög veikur, en á honum sat þó ráðuneyti Staunings, uns hann kaus sjálfur að leysa upp þingið og komst í minni hluta við kosningarnar. Því er ekkert dæmi, hvorki frá Danmörku nje Englandi, sem sambærilegt sje við aðstöðu stjórnarinnar hjer. Hún getur hvergi komið fram sínum vilja af eigin rammleik. Hún ræður ekki forseta neðri deildar. Og í sameinuðu þingi er atkvæðum þannig háttað, að guðsdómur gengur á móti henni. Stjórnina vantar því öll aðaleinkenni þingræðisstjórnar, og ástæðan til þess, að Framsóknarflokkurinn ljet sjer nægja þessa yfirlýsingu í neðri deild, var sú, að svo nærri er komið kosningum, að ekki er hægt að flýta mikið dómi þjóðarinnar yfir íhaldinu með þingrofi. En þessi yfirlýsing, sem hv.þm. Str. (TrÞ) gaf sjerstakt gildi með mjög vængjuðu orði, var beinlínis miðuð við þá freku aðferð, sem stjórnin hafði haft, þegar hún vildi slá því föstu, að hún væri þingræðisstjórn. En með yfirlýsingu hv.Nd. var hún færð úr fötunum um þetta. Nú verður ekki lengur á móti því borið með nokkurri skynsemd, að hæstv. landsstjórn er sama eðlis og bráðabirgðastjórnir þær, sem settar eru til að halda stjórnarskútunni á floti, þar til þinginu líst að skipa nýja stjórn. Þá kem jeg að fjármálaræðu hæstv. ráðh. (JÞ). Þar verð jeg að segja, að hann var á allhröðu undanhaldi. Hann gat ekki neitað því, sem var aðalatriðið hjá mjer, að sú stjórn, sem nú kemur og biður um sparsemi, hefir á fjölmarga vegu lifað og látið eins og engin fjárlög væru til, og er að reyna að skapa sem flesta vegu til að nota landsfje utan við fjárlög á árunum 1927 og '28. Hæstv. ráðherra gaf að vísu þá skýringu á orðum sínum, að hann vildi ekki endilega strika út þær litlu framkvæmdir, sem andstæðingar hans komu inn í fjárlagafrv. í háttv.Nd. Það er nú gott að heyra, að hann er ekki að panta hlutdrægni af stuðningsmönnum sínum í þessari háttv. deild. En það er eftir að vita, hvort hann sættir sig við það í framkvæmdinni, að skornar verði niður fjárveitingar til byggingar landsspítala eða til Vestmannaeyjahafnar, eða hvort hann vill fella frv. um heimavistir við mentaskólann, eða fresta að brúa Hvítá í Borgarfirði eða Hjeraðsvötn í kjördæmi hæstv. atvrh. (MG). Mjer finst það vera eftirtektarvert fyrir hv. deild að athuga þær stóru upphæðir, sem hæstv. stjórn vill hafa möguleika til að eyða. - En hæstv.forsrh. mintist ekki einu orði á það, með hvílíkri hörku fylgismenn hans í háttv.Nd. reyndu að drepa allar brtt. um framkvæmdir í kjördæmum andstæðinganna. Ekki nefndi hann heldur hitt, að hið danska stuðningsblað hans hjer í höfuðstaðnum hefir ekkert sagt út af Vestmannaeyjahöfn eða heimavistunum, en ætlar alveg af göflunum að ganga út af því, að hv.Nd. samþykti 9 þús. kr. fjárveitingu til vegagerðar í Suður-Múlasýslu. Hæstv. ráðh. reyndi ekki að hrekja það, að eðlilegt væri, að öll hjeruð vildu hafa jafnrjetti um fjárveitingar, meðan fjárkreppan nær ekki alveg til ríkissjóðs. Jeg get vel búist við, að nú verði alt samþykt, heimavistir, samskóli, Vestmannaeyjahöfn o. s. frv., og síðan verði bætt við höfn í Ólafsvík og Stykkishólmsvegi fyrir stuðningslið stjórnarinnar. Þetta eru sumt góð mál, en árið 1928 getur þó sorfið svo að, að ekki sje hægt að koma neinu af þessu í framkvæmd. Jeg er síst að óska, að svo verði, en það er engan veginn óhugsandi. En það má líka hugsa sjer þann möguleika, að fjeð endist til að framkvæma margt af þessu, og kannske vel það. Sje jeg þá ekkert á móti því, að eitthvað mætti mætti fara í smásímaspotta og vegabúta í kjördæmum stjórnarandstæðinga. Hæstv. ráðh. (JÞ) talaði mikið um sanngirni Íhaldsins gagnvart andstæðingum sínum. Já, - mjer hefði fundist rjett, að hæstv. ráðh. hefði nefnt Laugaskólann sem dæmi um þann mikla kærleik. Hæstv. forsrh. hefir sjálfur, hjer á hinu háa Alþingi, farið ókurteislegum niðrunarorðum um forstöðumann þessa skóla, af því að hann hafði rekið hæstv. ráðh. í vörðurnar á mannfundi á Norðurlandi. Fjárveitingar til þessa skóla hafa verið knúðar fram gegn vilja hæstv. landsstjórnar af andstæðingum hennar. Og nú síðast, við atkvgr. um stofnun húsmæðradeildar við skólann, var aðeins einn stuðningsmaður hæstv. stjórnar, sem þar greiddi ekki atkv. á móti. - Jeg fæ ekki sjeð, hvernig hægt er að. komast hjá því að tengja Akureyri við umhverfi sitt með vegum. En meðan ekki eru búnir nema 2 eða 3 km. af þessum vegi, sem hæstv. ráðh. vitnaði til til að sanna sanngirni sína, held jeg ekki, að þar sje mikið að þakka. Aftur á móti get jeg verið hæstv. ráðh. þakklátur fyrir upplýsingarnar um ráðherrabústaðinn og viðgerðina á húsi Jóns heitins Magnússonar. Jeg var dálítið hissa, þegar jeg sá á fjáraukalögum aðeins fjárveitingu til viðgerðar á ráðherrabústaðnum við tjörnina, og hjelt því, að engin krafa hefði komið um greiðslu á hinni viðgerðinni, eða að niðurstaðan hefði orðið sú, að hún ætti ekki að borgast úr landssjóði. En nú sje jeg, að mjer hefir skjátlast, og að allstór fjárhæð hefir verið greidd í þessu skyni. Jeg veit ekki, hve há þessi upphæð hefir verið, en hafi viðgerðin verið greidd að fullu, gæti jeg trúað, að það hafi numið um 20 þús. kr. fyrir landssjóð. Jeg vil nú spyrja hæstv. ráðh. (JÞ), hve mikið hann hefir greitt af hendi í þessu skyni. Það skiftir nokkru máli, þegar þess er gætt, að þessu er eytt í viðgerð á húsi einstaks manns, svo að konungur geti búið þar 2 eða 3 daga, og einmitt á þessum tíma þarf að láta fram fara viðgerð á ráðherrabústað þeim, er landið sjálft á. Hefði konungi verið fenginn sá bústaður, hefði alveg sparast kostnaðurinn við viðgerð hins hússins, sem var mjög gott til allra venjulegra þarfa, án þess að nokkuð væri við það gert. Í þessu sambandi má minna á það, að fyrir nokkrum árum eyddi þáverandi stjórn 20 þús. kr. í viðgerð á húsi austur í Árnessýslu, svo að konungur gæti gist þar eina nótt. Hæstv. ráðh. mælti svo fyrir hinni dýru byggingu, sem hann er að reyna að fá samþykta, - heimtavistunum við mentaskólann hjer, - að hann vildi, að Alþingi sýndi stefnu sína í þessu máli. En jeg fæ ekki sjeð, að þarna sje um neitt stefnumál að ræða, nema ef vera skyldi í því, að Íhaldið vilji heldur draga unglinga hingað en til Akureyrar. Hæstv. fjrh. sagði, að óæskilegt væri að fá stöðvun í þessar framkvæmdir. Jú, þetta er satt. Þess vegna ættu menn að kunna sjer hóf og ráðast ekki í stórar húsbyggingar, sem vel mega bíða þar til úr rætist, svo sem heimavistahús mentaskólans o. fl., sem verið er að fitja upp á. Mjer skilst líka, að rektor mentaskólans hafi ekki verið spurður um þetta, og mátti það þó ekki minna vera. Þá var það eitt atriði, sem jeg vildi beina til hæstv.forsrh., og er það þó sumpart til hans sem utanríkisráðherra. Þessi spurning er út af því, að hann hefir altaf verið að gera þær kröfur til Framsóknarflokksins, að hann eigi að líta á einn aðalflokkinn sem óaldarflokk, sem Framsókn megi ekki hafa nein mök við. Hæstv. stjórn og stuðningsblöð hennar hafa af veikum mætti reynt að sýna fram á það, að það gengi glæpi næst hjá Framsóknarmönnum að vinna um sum mál með verkamönnum, einkum að vinna á móti andstæðingum beggja, núverandi stjórnarflokki. Út af þessu vildi jeg vekja athygli á því, að hjer var á ferðinni í sumar foringi flokks verkamanna í Danmörku, sem er hliðstæður þessum íslenska óaldarflokki, sem hæstv. ráðh. telur glæpi næst að hafa nokkur mök við. Og á meðan þessi maður, Stauning forsætisráðherra, dvaldi hjer, hjelt hæstv. stjórn honum dýrindis veislur upp á ríkis kostnað, og sýndi honum yfir höfuð alla þá virðingu, sem hugsast gat og samboðin mátti vera hverjum þjóðhöfðingja, og meira að segja hefi jeg fyrir satt, að þessum danska verkamannaforingja hafi af hæstv. stjórn verið sendur blómvöndur á skipsfjöl, er hann lagði frá landi. Jeg get bætt því við, að jeg var af tilviljun staddur í Kaupmannahöfn í sumar, er hæstv.forsrh. var þar á ferð, og varð jeg þess þá var, að hann sat veislur með þessum mönnum, sem ætla má, eftir því sem hann hefir talað um flokksbræður þeirra hjer heima, að hann hefði ekkert samneyti viljað við hafa, en eiginlega var svo að sjá, að þarna í Kaupmannahöfn gengi hnífurinn ekki á milli hæstv.forsrh. og þessara skaðræðismanna í Danmörku. Nú vildi jeg spyrja hæstv. ráðh. (JÞ), hvort hann álíti ekki, að þessir verkamannaforingjar í Danmörku sjeu álíka miklir glæpamenn eins og flokksbræður þeirra hjer á landi, og að siðspillandi sje að komast nokkuð í námunda við þá. Og sje þetta álit hæstv. utanríkisráðherra (JÞ), hvort honum finnist þá viðeigandi, að þessum erlendu mönnum sje sýnd sú kurteisi, sem hjer var gert, eða hvort honum virðist sæmandi að sitja veislur með þessum óaldarflokksforingjum. En ef hann lítur nú svo á, að þessir menn sjeu honum jafnrjettháir að mannvirðingum og sæmilegir menn í allri framkomu, þá vildi jeg skjóta því til hans, að hann ætti ekki að vera með þennan fariseahátt í blöðum sínum, að verkamannaforingjarnir hjerna sjeu þeir misyndismenn, sem allir velþenkjandi menn verði að forðast eins og pestina. Þessir sleggjudómar hafa gengið svo langt, að íhaldsmaðurinn Einar Hjörleifsson Kvaran hefir að maklegleikum vítt þetta framúrskarandi heimskulega háttalag stjórnarblaðanna, og þessa grein Kvarans varð aðalmálgagn stjórnarinnar að flytja. Ef hæstv. stjórn meinar ekkert með þessu, ef verkamannaforingjarnir eru ekki eins vondir og látið er í veðri vaka, og ef hæstv. ráðherra þykir gott að drekka þeirra dýru vín og eta þeirra góða mat í veislusölum Kaupmannahafnar, þá ætti hæstv. ráðh. að leggja þessa hræsni á hilluna og láta blöðin tala eins og hann meinar. Þetta er að því leyti utanríkismál, að ef verkamannaforingjarnir eru eins og haldið hefir verið fram í íhaldsblöðunum, þá hlýtur hæstv. stjórn að hafa litið svo á, að hún gæti á engan hátt haft samneyti við þessa bersyndugu menn. Hæstv. atvrh. (MG) lofaði að halda stutta ræðu til þess að verja sig, og fullnægði því á þann hátt, að honum tókst að halda litla ræðu og innihaldslausa. Það litla, sem hann var að reyna að svara fyrir sig, var flótti frá spurningum mínum. Viðvíkjandi strandmælingum, þá sagði hann, að unnið hefði verið að þeim á Húnaflóa, þrátt fyrir það, þó að þáltill. mín í fyrra snerist aðallega um mælingar á Breiðafirði, þar sem þörfin er allra mest, að dómi þeirra manna, sem til þekkja.  (Atvrh. MG: Jeg mintist á báða staðina)  . Jú, að vísu, en hæstv. ráðh. man þó, ef hann vill muna það, að í fyrra var aðallega talað um þörfina á því að mæla upp siglingaleiðir á Breiðafirði. Hann gaf líka loforð um það í fyrra, að strandvarnarskipin yrðu látin annast mælingar þessar að miklu eða öllu leyti, og ljet þess getið í því sambandi, að skipherrann á „Óðni“ hefði lagt á sig aukanám í því skyni að geta tekið að sjer slíkan starfa. Það getur nú kanske verið einhver afsökun í þessu efni, hvernig fór um þyngdarpunktinn í „Óðni“ og skipið tafðist frá störfum um langan tíma. En jeg vildi þá skjóta því til hæstv. ráðh., hvort ekki mundi hægt að nota vitabátinn til þessara mælinga, og vænti jeg, að hann gefi einhverjar upplýsingar í því efni. Viðvíkjandi byggingu strandferðaskips, þá upplýstist nú, sem að vísu var vitanlegt áður, að hæstv. stjórn er mótfallin auknum strandferðum. Og þó má svo að orði kveða, að alveg ófullnægjandi strandferðir sjeu milli Hornafjarðar og Búðardals norður um land. Á þessu svæði er mikil þörf á því, að strandferðaskip komi á erfiðari hafnirnar, að minsta kosti einu sinni eða tvisvar í mánuði. Annars var það eitt atriði í ræðu hans, sem jeg vildi vekja eftirtekt á. Hann benti á og það með rjettu, hve erfitt það væri fyrir Vestmannaeyinga að fá innlent hey. Og af hverju? Af því að smáhafnirnar hafa svo vondar samgöngur, að þær geta ekki komið vöru sinni á markaðinn. Það má t. d. nefna höfn eins og Hvammstanga; þar hefir ekki verið hægt að fá markað fyrir einhverja bestu og verðmætustu vöru hjeraðsins, laxinn, af því að svo strjálar ferðir eru þangað og þaðan, að ekki hefir verið unt að koma þessari vöru á markað. Og í þessu sambandi mætti t. d. á það benda, að einhver allra besta og mesta jörðin í sýslunni, þingeyrar, hefir verið auglýst til sölu í vetur, vegna þess að bóndinn, sem þar býr, getur ekki komið laxinum á markaðinn vegna slæmra og ónógra samgangna á sjó. Og þó er Húnavatnssýsla mun betur farin með samgöngur sínar heldur en t. d. Barðastrandarsýsla og Skaftafellsýslur. Hæstv. stjórn hefir ekkert gert til þess að bæta strandferðirnar. Þó að Brúarfoss og Goðafoss fari kringum land einu sinni í mánuði og bæti að ýmsu leyti fyrir Akureyri, Siglufirði og Ísafirði, eru þó allar smærri hafnirnar þar á milli jafnilla settar eftir sem áður vegna þess, að hjer er aðeins um hraðferðir að ræða milli útlanda og stærri hafna hjer við land. Jeg bendi aðeins á þetta af því, að hæstv. atvrh. hefir ekki hugsað um þörf smærri hafnanna og lætur eins og hann viti ekki, að stóru millilandaskipin sneiða að mestu leyti hjá smærri höfnunum. Þá svaraði hæstv. atvrh. ekki nema að litlum parti fyrirspurnum mínum viðvíkjandi fyrirhleðslunni í Þverá. Jeg spurði um kostnaðaráætlun þessa verks, sem hv. 2. þm. Rang. (EJ) komst lítillega inn á og fordæmdi sem einskonar káktilraun, sem að engu væri hafandi. Jeg spurði ennfremur, af því að mörgum leist betur á það en till. vegamálastjóra í fyrra, að hingað væri fengin stórvirk vjel, sem græfi niður farveg Markarfljóts, svo að hann yrði nógu djúpur, - hvers vegna ekki hefði verið að því ráði horfið. Jeg vildi minna á þetta hjer, svo að það kæmi skýrt fram, að úr því að vegamálastjóri hindraði, að hingað yrði keyptur bíll, sem flýtur yfir snjó og vegleysur, en fjekk í stað þess ónýta mokstrarvjel, þá myndi maður sá ekki heldur óskeikull um fyrirhleðslu Þverár. Það hefir líka komið fram í umr. í dag, að þessi maður, sem í fyrra hindraði kaup á snjóbílnum, hefir á sínu baki 80–100 þús. krónur, sem hann ljet á sínum tíma leggja í vegspotta inni undir Elliðaám, sem átti að liggja til Hafnarfjarðar, en var horfið frá, svo að þessi fjárupphæð kemur aldrei neinum að gagni. Þess vegna er það ekki til neins fyrir hæstv. stjórn að vitna í þennan mann sem sjerstakt „autoritet“, nema þá að hún vilji leggja sjerstaka áherslu á axarsköftin, er hann hefir unnið. því að þau eru svo mörg, að undrum sætir, að manni í opinberri stöðu skuli haldast slíkt uppi. Í því sambandi mætti minna á veginn hjá Ferjukoti. Hæstv. ráðh. ætti að spyrja Borgfirðinga um þau vinnubrögð og heyra dóm þeirra á framkvæmdum vegamálastjóra. Þá fór hæstv. atvrh. (MG) lítið inn á það, hvernig sá snjóbíll hefir gefist, sem hann og vegamálastjóri stóðu fyrir kaupum á. Að vísu vildi hann kenna mjer um, að bíll þessi væri keyptur, en jeg neita algerlega að eiga þar sök á. Alt slíkt verður að skrifast á reikning þeirra beggja, vegamálastjóra og hæstv. ráðherra (MG). En hitt skal ósagt látið, hvað lengi þeim tekst að hindra það, að hingað verði keyptur bíll, sem getur farið yfir snjó. Hæstv. atvrh. fór líka undan í flæmingi að svara, hvað sá mokstrarbíll hefði kostað, sem hingað er kominn. Jeg hefi heyrt talað um kaupverð, sem nam tugum þúsunda. En þá sjaldan hann hefir verið að verki, hafi fjöldi atvinnulausra manna hjeðan úr bænum orðið að fylgja honum eftir til þess að moka honum áfram. Hæstv. ráðh. (MG) var kampakátur yfir því, hvað þessi mokstrarvjel hefði gefist vel. En jeg held hann ætti að spyrja stuðningsmenn sína austanfjalls, því að dómur þeirra er sá, að ekki muni gerlegt að bæta meiru á bak stjórnarinnar, og vilja þeir því koma þessum bagga á aðra.  (Atvrh. MG: Þeir ætla, sem rjett er, að hv. 1. landsk. labbi með þennan bagga á sínu baki)  . Vill stjórnin sverja fyrir börn sín? Vill hún lauma afglöpum sínum á bak annara? Annars vildi jeg skjóta því til hv. 5. landsk. (JBald), hvort ekki mundi heppilegt í atvinnuleysinu á Ísafirði að fá þangað eina tvo snjóbíla og láta flokk atvinnuleysingja draga þá á milli Hnífsdals og Ísafjarðar. Þá kom hæstv. ráðh. að gin- og klaufaveikinni, og þykist hann hafa staðið sig vel í því máli með því að gefa út reglugerð, sem varni mönnum, sem koma úr sýktum fjósum í öðrum löndum, að gerast fjósamenn hjer, en hve snemma var sú reglugerð gefin út? Þessi maður, sem sagt er að komið hafi úr sýktu plássi, var kominn áður en reglugerðin kom út, en það sýnir einmitt það, að í fyrra var engin sjerstök áhersla lögð á varnarráðstafanir, vegna þess að sýkin var þá ekki komin til Noregs, en þegar veikin var komin þangað, ekki á einn bæ, heldur fjöldamarga, þá er fje þar skorið niður með ærnum kostnaði, og gerðar margbreytilegar ráðstafanir til þess að halda veikinni í skefjum. Og eftir að farið var að skrifa hjer um málið og knýja stjórnina til að gera eitthvað, þá gerir eitt stjórnarblaðið gys að öllu saman. Meira að segja, eftir að búið er að gefa út bann gegn innflutningi á heyi, mun samt hafa verið flutt inn hey til Vestmannaeyja. En að segja það til afsökunar, að heyið hafi verið frá Bergen, lýsir ekki mikilli þekkingu á norskum staðháttum, því að hey, sem skipað er út þar, þarf ekki að vera þaðan úr grendinni, maður veit ekkert, hvaðan það er að komið með járnbrautum. Jeg held, að það sje mjög lítill heyskapur í Bergen og hlíðunum þar í kring.  (Atvrh. MG: Á götunum þar, það held jeg líka)  . Jeg held, að hæstv. ráðh. þurfi að læra sína norsku landafræði miklu betur áður en hann fer næst að halda fram heyskapnum í Bergen. Hæstv. ráðh. segir, að þeir menn, sem komi frá sýktum löndum, eigi að gera vart við sig. Jeg vil í þessu sambandi minna á söguna um óbótamanninn og lögregluþjóninn, sem tók hann fastan á götunni og sagði: Legstu nú niður og bíddu rólegur, meðan jeg fer og sæki handjárnin. Þessi auglýsing, þótt hún sje birt í Lögbirtingablaðinu, er ekki þekt af mönnum, sem eru við nám eða vinnu utanlands. Hún er nokkuð linleg, samanborið við aðgerðir norsku stjórnarinnar, en þrátt fyrir allar aðgerðir hennar, komst veikin þó inn í landið. Nei, hvernig sem aðgerðir hæstv. stjórnar eru metnar, þá er stjórnin þar vegin og ljettvæg fundin. Yfirleitt finst mjer, að það minsta, sem stjórnin hefði getað gert, hefði verið að spyrjast fyrir á hverju skipi, sem frá útlöndum kom, um það, hvort hver maður, sem með skipinu kom, hefði skírteini fyrir því, að hann kæmi ekki frá sýktu hjeraði, og eins með allar vöruumbúðir, að láta taka vörurnar þannig upp, að þær væru um leið sótthreinsaðar. Það er rjett, sem hæstv. ráðh. segir, að þessi veiki getur komið hvort sem vera skal frá Noregi, Danmörku eða Svíþjóð, en jeg held, að þessar lítilfjörlegu varúðarráðstafanir, sem gerðar hafa verið af landsstjórninni, hafi aðeins komið undan þunga almenningsálitsins, eftir að andstöðublöð hæstv. stjórnar voru búin að skýra málið fyrir almenningi og hættuna, sem yfir vofði. Stjórninni hefir þá sömuleiðis fundist, að hún yrði að gera eitthvað að nafninu til. Að minsta kosti finst mjer það mjög lítilfjörleg ráðstöfun, sem að líkindum er er gert að tilhlutun hæstv. stjórnar, að fara með hálminn óbrendan suður með tjörn, þangað sem kindur eru stöðugt á beit, sem ganga hjer í kringum bæinn. Þá kom hæstv. ráðh. aftur að varðskipinu, og þóttist hafa staðið sig að öllu leytin mjög vel, þar sem hann hefði gert svo ágætan samning um byggingu þess eins og raun er á orðin. Jeg held nú samt sem áður, að það hefði verið miklu skemtilegra, ef samningurinn hefði verið svo frábær, sem af er látið, að skipið hefði ekki reynst ónýtt, að það hefði ekki reynst mannhætta að vera á því, og að það hefði ekki þurft að leggjast á hliðina á einni af betri höfnunum, sem til eru á Íslandi. En það hefir hæstv. ráðh. þó orðið að játa, að skipið var sem sagt nær ónýtt til þess, sem átti að nota það til, þegar það kom. En það getur vel verið, eins og Danir segja, að „man kan og saa göre en Skælm uret“, að þyngdarpunkturinn hafi ekki verið eins langt frá því, sem hann átti að vera, og að stjórnarblöðin hafi sagt ástandið verra en það var. En þó að maður vilji ekki taka þessi blöð trúanleg um aðra hluti, þá býst maður samt ekki við, að þau vilji skrökva upp á hæstv. landsstjórn. En það er víst, að afvelta „Óðins“ á Siglufirði benti á það, að þyngdarpunkturinn væri óþægilega ofarlega, því að skipshöfnin var víst um stund í efa um, hvort hún myndi komast inn á höfnina öðruvísi en á kjöl, og hefði það verið leitt, ef þeir ágætu menn, sem nú eiga að komast á 12 þús. króna laun sumir hverjir, hefðu komið inn á Siglufjörð þannig, að þeir hefðu orðið að hanga á kilinum, alt fyrir vitlausan þyngdarpunkt í skipi því, er hæstv. ráðherra ljet byggja. Nú mun það, því miður, vera aðalástæðan í þessu máli, að hæstv. stjórn hefir haft ungan ráðgjafa sjer við hönd, en ekki gamla og reynda menn, og jeg vona, að hæstv. ráðh. (MG) muni það ennþá úr sínum kristnu fræðum, að einn ungur og óreyndur konungur í Gyðingalandi vildi lemja menn sína með skorpíónum og hafa ráðherra á sínu reki til þess að leiðbeina sjer um ríkisstjórn. Nú býst jeg við, að það hafi verið eitthvað líkt ástatt um hæstv. ráðh., sem sagt hefir verið að hafi tekið með sjer ungan og óreyndan lögfræðing til þess að gera með sjer samningana um byggingu skipsins. Og virðist það, satt að segja, mikið yfirlætisleysi hjá hæstv. ráðh., ef hann hefir treyst þessum unga lögfræðingi betur en sjálfum sjer, enda þótt þessi lögfræðingur hafi áður verið „business“-maður á vegum hæstv. ráðh. og þess vegna átt að fá að njóta atvinnunnar áfram. Ef menn hefðu búist við, að ráðherrann væri ekki fær um að gera samninga af þessu tagi, þá hefði verið afsakanlegt að hafa ráðunaut. Nú hefir það komið í ljós hjá hæstv. ráðh., að skipið hefir verið teiknað í Flydedokken, smíðað í Flydedokken og eins og áður hefir verið sagt, smíðað í samkeppni í Flydedokken. En hvernig getur það átt sjer stað? Leikmönnum finst, að þegar um slíka samkeppni er að ræða, þá geti hún ekki átt sjer stað, nema því aðeins, að fleiri teikningar af skipinu sjeu til, og að allir, sem vilja keppa, fái teikningu af skipinu, fái að vita hve stórt og hvernig það á að vera. En nú hefir hæstv. ráðh. komið upp um sig, því að annars hefði skipið ekki verið bæði teiknað og smíðað í Flydedokken, og það lítur þá helst út fyrir, að samningar hafi þegar verið gerðir við Flydedokken, þegar hún teiknaði skipið, og þess vegna var hægt að koma fram ábyrgð á hendur henni, fyrir að teikningin hafi verið röng. Annars fanst mjer það dálítið hlálegt í ræðu hæstv. ráðh., að þessir einstöku starfsmenn í Flydedokken hafi verið að reyna að koma skömminni fyrir smíðagalla skipsins hverjir á aðra, en það sýnir þó, að þeir hafa haft næmari sómatilfinningu en hæstv. landsstjórn, því að hún ljet einn af stuðningsmönnum sínum segja, að skipið væri snildarlega úr garði gert, og að það væri einmitt svo ágætt að fá verkið svona af hendi leyst. En smiðirnir hafa aftur á móti sjeð, að verkið var ekki svo sómasamlegt fyrir þá, sem að því unnu. Og þó að skipið hefði þurft að fara út aftur til rannsóknar, þá vona jeg, að hæstv. ráðh. sje mjer samdóma um það, að það hefði ekki þurft að vera eins lengi í burtu, svo að færri togarar hefðu orðið til að hrella hv.þm. Snæf. (HSteins), og skipið hefði ef til vill getað veitt betur við Snæfellsnes. Jeg hygg yfir höfuð að tala, að enginn geti dást að þessu axarskafti hæstv. stjórnar, nema ef það væru einhverjir, sem vildu hafa varðskip sem minst hjer eða að mannskaði yrði sem mestur á þeim, því að það sýnist sannarlega ekki hafa verið stjórnarinnar dygð að þakka, að skipinu ekki hvolfdi og fjöldi manna fórst. Mjer þætti annars gaman að vita, hvort hæstv. ráðh. hefir getað komist hjá því að nota ráð framkvæmdarstjóra Eimskipafjelags Íslands, þangað til þurfti að fara að ráða bót á göllunum. Jeg hygg, að það standi óhrakið, sem jeg sagði í kvöld, að það hafi ekki þurft að láta lengja „Fossana“ eða Esju, sem Nielsen hefir látið smíða, og að þetta hafi farið svona óheppilega fyrir hæstv. landsstjórn, af því að hún hafi haft svo ófullkomna aðstoð við að leysa málið. Hitt er sannað, að þegar þessi reyndi maður var til kallaður og hafði ráðlagt að lengja skipið til stórra muna, en sem kostaði landið töluvert, þá var það gert og reyndist happaráð, og væri æskilegt, að þetta hefði verið sjeð fyr. Hæstv. ráðh. sagði, að sjerfræðingar væru látnir ráða öllu um brúagerðir, síma- og vegalagningar, og að landsstjórnin skifti sjer ekkert af þeim málum. Jeg teldi það síst galla, þó að þeir væru látnir ráða þessum málum, ef ráð þeirra gæfust vel. En jeg teldi það á hinn bóginn stóran kost, ef sjerfræðingur hefði ekki verið látinn ráða vegarlagningunni frá Elliðaánum áleiðis til Hafnarfjarðar, eða ekki látinn ráða Kveldúlfsbúkkanum hjerna um árið, eða að það hefði ekki verið sjerfræðingur, sem reiknaði út Norðurárbrúna, eða sjerfræðingur,sem landsstjórnin hafði með sjer við samningana um Óðinn, því að það hefði þá líklega alt saman reynst betur. Það er sem sagt mjög undarlegt, þegar hver óvalinn maður getur farið út og látið smíða gufuskip eins og togarana, og þeir leggjast ekki á hliðina og hvað síst inni á höfnum, þá virðist það dálítið athugavert, hvort rjett er að láta þessa sjerfræðinga ráða öllu. Jeg fyrir mitt leyti skoða það svo, að þingið standi yfir þessum mönnum, og jeg skoða það eiginlega sem ósvífni að leyfa sjer að sleppa því hjer á þingi, að það sjeu menn með öllu óviðkomandi landsstjórninni, sem ráði öllum framkvæmdum í þessum málum. Það er að minsta kosti svo, að þingið á að ráða þessum málum, og ef hitt á sjer stað hjá Íhaldsflokknum, þá verður að búa svo um hnútana, að hann ráði sem minstu, ef hann leyfir sjer að vera sem undirtylla hjá slíkum mönnum. Það er algerður misskilningur hjá hæstv. ráðh. á starfi þessara manna, ef hann heldur, að þeir eigi að ráða öllu. Það er vitaskuld þingið, sem á að ráða, og að nokkru leyti þjóðin. En það á að hafa, að svo miklu leyti sem hægt er, ráð þessara manna, og það verður náttúrlega í mörgum tilfellum hægt að taka tillit til þeirra, t. d. til ráða Forbergs heitins landssímastjóra. Sjerfræðingar eru misjafnir eins og annað fólk. Jeg held, að Forberg hafi haft mjög lítið af símaframkvæmdum á samviskunni, sem sambærilegar væru við Hafnarfjarðarveginn, hina margumræddu fyrirhleðslu fyrir Þverá eða síkið hjá Ferjukoti. Jeg mintist nú aðeins á þessa byrjun í Skagafirði í tilefni af þeirri sparnaðarræðu, sem einn af stuðningsmönnum hæstv. landsstjórnar, hv. 2. þm. Rang. (EJ), hjelt. En ef hv.þm. (EJ) er alvara, þá getur vel farið svo, að það verði t. d. að hætta við að brúa Hjeraðsvötnin. Það er ekki hægt fyrir hæstv. stjórn að knýja altaf fram meira og minna fje þar, sem stuðningsmenn hennar eiga hlut að máli, með því að skera niður alstaðar annarsstaðar. Það verður að láta jafnt ganga yfir alla. Þá vildi hæstv. ráðh. láta það líta svo út með þessi frv., sem hæstv. stjórn hefir verið að knýja meðflokksvaldi gegnum þingið, að það væru uppástungur um, hvað ætti að gera á næstu árum. Það eru sannast að segja mjög skrítnar uppástungur. Hæstv. stjórn sagði, að hún vildi fá lög um heimavistir gegnum þingið til þess að geta gripið tækifærið, þegar peningar væru í sjóði. Henni nægði ekki að athuga málið, heldur vildi hún reyna að binda hendur þingsins þannig, að það væri ómögulegt að komast hjá því að gera þetta, ef eitthvert fje fjelli til. Það væri gaman að heyra það frá þeim háttv. stuðningsmanni stjórnarinnar, er talaði áðan (EJ) og vildi láta skera niður smávegi og smásíma, hvort hann vildi, að þessi heimild kæmist fram, til þess að hægt væri að brúka fje landssjóðs í það þetta sumar eða næsta sumar. Þá gleymdi hæstv. ráðh. alveg höfninni í Vestmannaeyjum og sömuleiðis höfninni á Akureyri, sem jeg er mjög hræddur um, að muni koma til að kosta nokkra tugi þúsunda í sumar. Svo að ef á að fara að stunda sparnað, þá held jeg, að hæstv. ráðh. hefði átt að benda okkur í fjhn. á, að þetta mætti ekki gera, því að ríkissjóður hefði ekki ráð á því. Um síldarmatsembættið á Austurlandi ætla jeg ekki að fjölyrða. - Annars hefir hæstv. stjórn verið svo fjarlæg því að færa saman embætti, að hún hefir hlaðið upp fjölda mörgum dýrum embættum. Hún hefir komið upp nýju embætti við háskólann, endurreist sendiherrann í Kaupmannahöfn, hlaðið undir Spánarlegátann, bjargað Mogensen, komið á upp undir 40 föstum embættum á varðskipunum og vill skapa ótakmarkaða starfsmannafjölgun með samskólafrv. og öðrum skyldum frv. Því að eins og jeg er búinn að sýna fram á, þá er ómögulegt að standa á móti því, að önnur hjeruð geti fengið fasta kennara handa unglingaskólum sínum og væntanlega til iðnfræðslu, úr því að hún verður tekin á landið fyrir Reykjavík. Það er því óþarfi fyrir hæstv. stjórn að vera að afsaka sig með því, að hún hafi opin augun fyrir embættasparnaði. Hæstv. ráðh. reyndi að sýna fram á, að það væri ekki hægt að áfella sig fyrir það, að hann hefði stutt fagrar listir með því að vera með því, að umræddum málara hefði verið veitt lán. Jeg tók ekki eftir því, hvernig hæstv. ráðh. greiddi atkvæði, en hinu tók jeg eftir, að megnið af stuðningsmönnum hæstv. stjórnar og meira að segja sá íhaldsþingmaður, sem venjulega er harðastur við að fella alla styrki til lista og listamanna, greiddi þessari till. atkvæði. Jeg er ekki þar með að halda því fram, að það sje ekki gott verk að veita þessum manni lán til að byggja yfir sig, en jeg hygg, að hjer sje þó annar maður miklu hæfari, og það mun flestra manna álit, að sá málari, sem hv.Nd. vildi ekkert sinna, sje þeim kostum búinn, að það sje rangt að taka aðra málara fram yfir hann, og eins sje það mesta vansæmd að kaupa ekkert af honum í nokkur undanfarin ár. Þá vil jeg beina einni lítilli fyrirspurn til hæstv. ráðh., sem hann skaut sjer undan að svara áðan. Það er hvernig stendur á því, að hæstv. stjórn hefir tekið það starf af þjóðmenjaverði að velja og kaupa málverk fyrir landið, og hverjum hún hefir fengið það starf. Það er að vísu vitanlegt, að hæstv. stjórn hefir tekið þetta starf af þjóðmenjaverði og fengið það einhverjum manni eða konu úti í bæ, sem svo hefir keypt fyrir alla peningana af einum og sama málara. Jeg segði ekkert um það, þó að eitthvað væri keypt af honum líka, en þetta verð jeg að skoða sem bersýnilega hlutdrægni, og mjer þætti mjög fróðlegt að fá að heyra, hverjum hæstv. stjórn hefir falið þetta starf. Jeg held, að þessi ráðsmenska stjórnarinnar og trúnaðarkonu hennar hafi vakið svo mikla gremju meðal listamannanna, að hörð mótmæli og vantraust á stjórnina frá þeim sje nú á uppsiglingu. Þá endaði hæstv. ráðh. ræðu sína með því að segja, að það kendi miður ánægjulegs hugsunarháttar í ræðu minni til stjórnarinnar. Það er skiljanlegt, að þegar hún hefir fengið regn af spurningum yfir sig viðvíkjandi ráðsmensku sinni, er bera með sjer, hve illa hún hefir staðið í stöðu sinni, þá hafi það þau áhrif á hana, að henni finnist þær ósanngjarnar og óviðeigandi. Það þýðir ekkert fyrir hæstv. atvrh. að vera að „moralisera“ hjer í deildinni. Menn vita nú orðið, hvaða „moral“ hann hefir að geyma, og menn hafa alment myndað sjer skoðun um það. Krossaneshneykslið stendur sem ævarandi minnismerki yfir hugsunarhætti hans. Hvernig sem hann reynir að þvo sig hreinan af því hneyksli, getur hann aldrei breytt því áliti, sem skapast hefir um hann. Hann getur ef til vill setið sem ráðherra part úr ári ennþá, en hitt er óhugsandi, að hann geti nokkuð breytt þeim rótgrónu skoðunum, sem almenningur hefir myndað sjer um hann í sambandi við Krossanesmálið og önnur mál. En við hinu, að hann fái við og við að dingla við völd af náð Íhaldsflokksins, er ekkert að segja. Flokkurinn hefir nú einu sinni ekki upp á betra að bjóða. En þar fyrir má hæstv. ráðh. ekki halda, að hann sje neinn æðsti prestur í siðferðilegum efnum. Hann getur því alveg sparað sjer að koma fram sem „moralskur“ vandlætari.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Hv. 1. landsk. (JJ) hefir nú enn á ný haldið hátt upp í tveggja tíma ræðu, enda er hann nú svo aðfram kominn, að hann gat litlu komið upp seinast vegna einhverrar munnsýki, - jeg vona þó, að það sje ekki gin- og klaufaveiki. Jeg ætla nú að svara hans löngu ræðu, en býst þó við að komast af með fjórðung þess tíma, sem hann sjálfur notaði til sinnar ræðu. Hv. þm. fann að mælingunum á Breiðafirði og Húnaflóa og fann mjer það til foráttu, að jeg hefði aðeins talað um mælinguna á Húnaflóa. En jeg talaði einmitt um báðar mælingarnar í einu. Hann neitaði því, að strandferðir Eimskipafjelags Íslands hefðu nokkuð bætt úr samgönguþörfinni, þar eð smáhafnirnar hefðu orðið útundan. En nú fara skipin einmitt með vörur frá útlöndum á smáhafnirnar. Og eftir því sem Eimskipafjel. fær fleiri skip, því betri verða strandferðirnar. Þá nefndi hv.þm., að stjórnin þyrfti að halda í gengið. Það er rjett, að Alþingi lagði svo fyrir, að því skyldi haldið föstu. Þess vegna varð að varast að kaupa mikið inn frá útlöndum. En skipakaup eru annað en húsabyggingar, því að skipsverðin fara öll út úr landinu, en húsabyggingafjeð rennur að miklum hluta til innlendra manna. Þá þótti hv.þm. jeg ekki hafa upplýst það, hvað það kostaði að reyna að halda Þverá og Markarfljóti í skefjum. Ræða háttv.þm. var nú tveggja tíma löng, og jeg gat ekki skrifað hana alla upp. Svo var hún full af ótal spurningum. Það á hjer við, að eitt fífl getur spurt að fleiru en tíu vitringar geta svarað. Annars var ræða hv. 1. landsk. (JJ) fremur árás á vegamálastjóra en stjórnina. Hann var að hnjóða í þennan duglega embættismann. Þá sagði hv.þm., að sjer kæmi ekki við þál. 575, sem samþ. var í fyrra. Hún var nefnilega mikið löguð frá því, sem hann samdi hana. En stjórnin taldi sjer skylt að fara eftir því, sem þingið samþykkir, en ekki eftir firrun hv.þm. (JJ). Stjórnin hefir farið eftir áliti þingsins bæði með snjóbílinn og fyrirhleðsluna. Svo sagði hv.þm., að „Óðinn“ hefði verið ónýtur þegar hingað kom, og að mannhætta hefði verið að vera á honum. Skipið var hjer í alt fyrrasumar, sigldi svo til Kaupmannahafnar í vetur og hrepti svo vont veður, að „Ísland“, sem lenti í sama veðri, misti skipsbátinn, en „Óðinn“ komst óskaddaður. Þetta sýnir, að hann var ekki ónýtur, en það þurfti „ballest í hann. Hv. þm. hjelt, að það væri einhver uppgötvun hjá sjer, að „Flydedokken“ hefði gert teikningar allar af skipinu. Þetta er fáfræði hjá hv.þm., því að skipasmíðastöð sú, sem smíða á skip, gerir jafnan allar teikningar og fær aðeins gefið upp, hve langt og breitt skipið eigi að vera, hver hraði þess eigi að vera o. s. frv. En alt annað er stöðvarinnar að annast undir eftirliti. En upp úr öllu þessu hafðist það, að við höfum, vegna þessa óhapps með bygginguna, fengið miklu betra skip en við höfðum samið um áður. Jeg tók það fram, að þegar verið væri að semja stjfrv. til fjárlaga, þá segði stjórnin við hina ýmsu framkvæmdarstjóra hins opinbera, hve mikla upphæð hver og einn gæti fengið til sinna framkvæmda, en svo skyldu þeir gera till. um, hvernig þessu fje væri varið. En þegar jeg benti á þetta, þá kallar hv.þm. það hlutdrægni og enda beina ósvífni að láta þá ráða nokkru hjer að lútandi, sem kunnugastir eru. En heldur hv.þm., að það sje ósvífni að láta þá menn, sem eru kunnugastir þessum málum, gera till. um þau til stjórnarinnar? Heldur hv.þm., að lesendur sínir sjeu svo lítt hugsandi menn, að þeir gleypi alt ómelt, sem hann segir? Nei, þeim fer óðum fækkandi, sem trúa hv.þm. (JJ). Hv. þm. var að vona, að það yrði að hætta við brúna á Hjeraðsvötnum. En hjer blandar hann saman eins og áður. Þessi brú verður bygð fyrir fje, sem veitt er í fjárlögum 1927, en ekki 1928. Svo var það besta hjá hjá hv.þm., þegar hann var að tala um, að stjórnin væri í minni hluta í hv.Nd., en segir svo, að hún hafi knúð fram með flokksvaldi frv. um samskóla Reykjavíkur. Ef á að fá nokkurt vit út úr þessu, þá er það líklega þannig, að hann vill gefa Íhaldsflokknum hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ), fræðslumálastjórann, sem hjálpaði til að koma frv. fram. Þá sagði hv.þm., að jeg hefði gleymt höfninni í Vestmannaeyjum og á Akureyri. Það liggur ekki fyrir hjer. Jeg er vanur að tala um þau mál, sem eru á dagskrá, en ekki að hringla úr einu í annað og tala um alt milli himins og jarðar, eins og hv.þm. gerir, en tóm vitleysa er þetta. Þá spurði hv.þm., hvers vegna tekin hefðu verið af fornmenjaverði ráðin um innkaup á málverkum. Það gerði þingið í fyrra, er það setti þessa fjárveitingu sjerstaka, til þess að þetta heyrði ekki undir þjóðmenjavörð. Og það væri mjer alveg að meinalausu, þótt hv.þm. kæmi fram með brtt. um þetta, en það hefir verið leitað ráða góðs málara um innkaup á málverkum, því að stjórnin hefir treyst honum betur en sjer til þessa. Þá sagði hv.þm., að stjórnin hefði ekki gert neinar embættasamsteypur. Hann gleymir síldarmatsstarfinu á Seyðisfirði og fræðslumálastjóraembættinu. Svo hefir dósentsembættið í grísku ekki ennþá verið veitt. Jeg ætla svo ekki að svara hv.þm. meiru, því að hann hefir fengið vottorð frá einum af bestu læknum landsins um það, að hann geti ekki borið ábyrgð orða sinna.

Ingvar Pálmason Svar hæstv. atvrh. (MG) við spurningu minni kom bæði seint og illa. Fyrst og fremst gengur hæstv. ráðh. alveg framhjá að svara því, hvort það var vegna þess, að „Óðinn“ forfallaðist, sem strandvörnum var ekki sint fyrir Austurlandi seinni partinn í fyrrasumar. Hæstv. ráðh. sagði, að jeg hefði gefið í skyn, að jeg hefði fengið loforð frá fyrverandi forsætisráðherra (JM) um strandvarnir fyrir Austurlandi. Jeg gerði meira en gefa það í skyn, jeg fullyrti það, og er ekki einn til frásagnar um það. Jeg get vitnað til sjútvn. Ed., að í samráði við hana var það gert, og það var borið undir mig sem kunnugan mann. Og hefði hæstv. fyrv. forsrh. (JM) notið við, geri jeg ráð fyrir, að við loforðið hefði verið staðið. Viðvíkjandi gæslunni fyrir Austurlandi á þessu ári var svarið hjá hæstv. ráðh., að það sama yrði látið ganga yfir það og aðra landshluta. Það væri nú gott, ef við fengjum aðra eins strandgæslu og Vestmannaeyjar, aðeins að það yrði á þeim tíma, sem nauðsyn er mest, en það er að vorinu og síðari hluta sumars. Minni þörf um miðsumarið, þ. e. yfir júlí og ágústmánuði. Aftur á móti er lítil þörf á landhelgisgæslu yfir vetrarmánuðina. Hæstv. ráðh. þýðir ekki að svara út í hött og segja, að það sama verði látið ganga yfir Austfirðinga og aðra. Það, veltur alt á tímanum. Við viljum fremur fá 2 mánaða strandgæslu, ef það er á rjettum tíma, en 4 mánaða á óhentugum tíma. Það hefði verið heppilegast fyrir hæstv. ráðh. að fara að ráði fyrirrennara síns og leita upplýsinga kunnugra manna um það, hvenær heppilegast væri að hafa strandgæslu fyrir Austurlandi, og hvenær hennar væri þar helst þörf. Hæstv. ráðh. hefði átt að svara fyrirspurn minni svo, að einhverjar ályktanir hefði mátt draga út úr svari hans. Jeg vona nú, að hann svari fyrirspurn minni betur og sýni, að hann er atvinnumálaráðherra. Jeg vænti þess, að hæstv. ráðh. (MG) beri það undir hv. sjútvn. eins og fyr, þó að jeg eigi þar ekki sæti nú, hvernig landhelgisgæslunni verði hagað á yfirstandandi ári. Jeg get fullvissað hann um það, að nefndin ber fult skyn á, hvernig henni verði haganlegast komið fyrir, svo að strandvarnirnar komi okkur Austfirðingum að fullu liði. Ef ekki á að binda sig við fastákveðinn tíma, eru þær gagnslausar. En það er hæstv. atvrh. auðsjáanlega þyrnir í augum að binda sig við fastan tíma. Jeg verð að biðja hv. deild velvirðingar, hafi jeg tafið hana meira en góðu hófi þykir gegna. En jeg gat ekki látið vera að svara í öðrum tón en jeg spurði, því að hæstv. ráðherra gaf fult tilefni til þess.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg skil vel af öllum ummælum hv. 1. landsk. (JJ) út af till., sem samþykt var í hv.Nd., að hann er ekki fullánægður með afstöðu flokksbræðra sinna í hv.Nd. til stjórnarinnar. Óminn af ósigri þeim, er hann hefir beðið innan flokks síns, mátti ótvírætt heyra í ræðu hans. Jeg get sagt háttv. 1. landsk. það, að svo vel sem jeg get látið mjer lynda að sitja við hlutleysi flokksbræðra hans, væri mjer að sama skapi leitt, ef sú stjórn, er jeg veiti forstöðu, ætti að einhverju leyti að búa við hlutleysi frá hans hendi sjerstaklega. Í ræðu hv.þm. (JJ) kom ekki neitt nýtt fram viðvíkjandi þessu, nema hvað hann færði sem sönnun fyrir því, að stjórnina skorti þingfylgi, að hún hefði ekki ráðið forsetakosningum í Nd. og Sþ. Hann var nýbúinn að vitna í ástandið í Danmörku og þingræðisstjórnina þar. En hann athugar ekki, að það stendur nú svo á þar, að stjórnin hefir ekki forseta úr sínum flokki í þjóðþinginu, sem eftir stjórnarhögum þar í landi er sú deild, sem þingræðið miðast aðallega við. Það er ávalt svo, að ekki er krafist, að stjórn hafi meiri hluta endilega úr sínum flokki einum. Þá er heldur ekki heimtað, að hún ráði forsetakosningu frekar en öðru. Stærsti flokkurinn í þinginu danska, nefnilega sósíalistar, hefir vitanlega ráðið um forsetana. Jeg get svo látið útrætt um þennan innanflokks ágreining, sem gægst hefir fram úr orðum hv. 1. landsk. (JJ). Stjórninni nægir alveg það hlutleysi fram til næstu kosninga, er hv. formaður Framsóknarflokksins (ÞorlJ) hefir látið henni í tje í ræðu, er jeg las kafla úr. Um fjármál sagði háttv.þm., að stjórnin hefði lifað og látið eins og engin fjárlög væru til. Og hann vitnaði í fjáraukalög því til sönnunar. Jeg geri ráð fyrir, að hann hafi þar átt við fjáraukalög fyrir árið 1926, sem lögð hafa verið fyrir þetta þing. En um þau lög er svo háttað, að engar aðfinslur hafa komið fram gagnvart þeim fjárveitingum, sem þar er leitað heimildar fyrir, og því síður hefir bólað á neinni till. í þá átt að fella þessi lög. Sú eina breyting, sem á þeim var gerð, var að till.hv.fjvn. í Nd., að bætt var við einni dálítilli fjárupphæð, sem stjórnin hafði ekki farið fram á og ekki þurfti beinlínis að greiða, en verður auðvitað greidd, úr því að þingið óskar þess. Afleiðingin af því að afgreiða fjárlög með tekjuhalla nú er sú, að óhjákvæmilegt verður að stöðva ýmsar verklegar framkvæmdir á árinu 1928. Jeg get ekki annað sagt en að það sje vandræðameðferð á fjárlögunum af hálfu þingsins, ef hrúgað er inn í þau þeim kynstrum af fjárveitingum með það fyrir augum, að stjórnin sjái sjer ekki annað fært en ganga á snið við fjárveitingarvaldið og láta framkvæmdir fyrirfarast, sem fje er veitt til samkvæmt fjárlögum. Jeg veit ekki með hverju þingið getur spilað fjárveitingarvaldinu úr sínum höndum í hendur stjórninni, ef ekki með þessari aðferð, sem hv. 1. landsk. fanst eðlileg. Hv. þm. (JJ) spurði, hve mikið fje hefði farið til viðgerðar á húsi Jóns heitins Magnússonar fyrverandi forsætisráðherra. Jeg er ekki við því búinn að segja til, hve mikill partur það er af konungskomuupphæðinni. Jeg hefi ekki athugað það. Hv. þm. gat upp á upphæð, sem jeg, án þess að segja að sje rjett tilgreind, tel líklegt, að ekki fari fjarri sanni. En jeg hygg, að það mætti verða hinum látna forsætisráðherra til afsökunar, að hann mun ekki hafa ætlast til, að ríkið borgaði viðgerðarkostnað á húsi sínu. En úr því sem fór þótti rjett, að ríkissjóður tæki á sig kostnaðinn, þótt segja megi, að rjettast hefði þá verið að láta fjeð renna í annað hús, sem ríkið ætti sjálft. Jeg ætla að hlífa þessari hv. deild við því að tína upp fleiri sundurlausa þanka úr hinni löngu ræðu háttv. 1. landsk. því að sundurlaus var hún. Það vantaði sem sje eitt í þá ræðu, en það var þungamiðjan. Þyngdarpunkturinn hafði einhvern veginn fallið niður. En jeg verð þó að víkja lítillega að ummælum hv.þm. um komu forsætisráðherra Dana hingað til Íslands og þær móttökur, er hann hlaut hjer, og hinsvegar för minni til Danmerkur og viðtökum þeim, er jeg átti þar að fagna. Þó að hv.þm. hefði ekkert út á aðgerðir stjórnarinnar að setja gagnvart þeim móttökum, ljet hann þó skína út úr orðum sínum, að þær hefðu verið fullvirðulegar og vingjarnlegar. En jeg verð að segja það, að þá er það bar við í fyrsta sinn, að forsætisráðherra sambandsþjóðar vorrar tók sjer ferð á hendur til þess að heilsa upp á Íslendinga, áleit jeg það sjálfsagða skyldu mína, - jeg hafði þá nýtekið við starfi mínu, - að halda uppi þeim viðtökum fyrir landsins hönd, að þjóðinni yrði ekki vansæmd að. Í sambandi við þetta þótti mjer æði mikill ljóður á orðbragði hv. 1. landsk., að fjórum sinnum talaði hann um Alþýðuflokkinn hjer svo sem væri hann óaldarflokkur og glæpamenni seinast nefndi hann þá stórglæpamenn.

Jeg síteraði aðeins stjórnarblaðið

. Jeg veit ekki til, að nokkur stjórnmálaflokkur hafi leyft sjer að halda því fram, að Alþýðuflokkurinn verðskuldi þessi ókvæðisorð, sem hv. 1. landsk. lætur sjer sæma að nota eða skrökva upp í annara orða stað um þennan flokk. Þarna hefir honum sviðið, að því hefir verið haldið fast á lofti, að óeðlilegt væri, að flokkur, sem svo er skipaður mönnum sem Framsóknarflokkurinn, væri í bandalagi við Alþýðuflokkinn. Þó vil jeg taka það fram, að enginn hefir mjer vitanlega leyft sjer að halda því fram, að neitt væri óeðlilegt við það, að hv. 1. landsk. sje og hafi verið í nánu samræmi um skoðanir og í náinni samvinnu við sósíalista. Jeg hefi áður lýst því yfir, að öll afstaða hv. 1. landsk. bendi til þess, að hann sje sósíalisti í skoðunum, og við það stend jeg. Og því skyldi engan furða á, að hann leiti samvinnu við sína nánustu skoðanabræður. En menn verða að fá að vera frjálsir að því að álíta, að óeðlilegt sje, að rólegir og íhaldssamir bændur úti um land, sem standa föstum fótum á grundvelli núverandi þjóðskipulags, að þeir leiti stjórnmálasamvinnu við Alþýðuflokkinn, eins og skoðanir hans nú eru í þeim efnum. Enda er það svo, að háttv. 1. landsk. svíður undan því, að rjettur skilningur á þessu er óðum að útbreiðast meðal kjósenda, sem hingað til hafa fylgt Framsóknarflokknum að málum. Maður getur virt honum til vorkunnar, að hann kenni sárinda undan því ljósi, sem um síðustu mánaða skeið hefir verið brugðið upp yfir þessi óheilindi og orðið mjög til þess að rýra álit og fylgi þessarar stefnu, sem háttv. 1. landsk. er fyrirsvarsmaður fyrir.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Hv. 2. þm. S.-M. var óánægður út af svari mínu við beiðni um strandgæslu eystra. Jeg kannast ekki við, að það sje rjett, að svar mitt hafi verið á nokkurn hátt ókurteist. En hitt er satt, að jeg hefi ekki sjeð mjer fært að lofa, að skip til strandvarna komi á ákveðnum mánaðardegi og fari á vissum mánaðardegi. Og við það held jeg fast. Hv. þm. (IP) var óspar á að margtyggja, að ekki væru haldin gefin loforð. Hann var að gefa í skyn, að loforð frá í fyrra hefði ekki verið haldið.  Jeg spurði, hvar stæði loforð fyrir því, að strandvörnum yrði haldið uppi vissan tíma við Austurland, því að jeg hafði hvergi rekist á það. Nú er það upplýst, að það var í hv. sjútvn. í Ed. En þar var jeg ekki viðstaddur, og það veit hann, og að jeg gat ekkert um það vitað. Um síldarmatsmannsstarfið kæri jeg mig ekki að deila frekar. Jeg gerði það um daginn og rak þá háttv.þm. (IP) rækilega á stampinn. Jeg býst við, að það mál eigi enn eftir að leggjast fyrir þingið, og það er ekki enn á því stigi, að taki því að bítast um það strax. Þá kvaðst hv.þm. vona, að jeg bæri þetta mál undir sjútvn. til umsagnar og leiðbeininga. Það getur vel skeð, að jeg geri það. En jeg endurtek hitt, er jeg sagði áður, að jeg hvorki vil nje get gefið hv.þm. loforð um ákveðinn mánaðardag, er skipið skuli koma og fara.

Jón Baldvinsson Aðeins fáein orð til hæstv.forsrh. (JÞ). Hann sagði, að vantrauststill. hefði verið vikið frá í hv.Nd. En það er ekki allskostar rjett. Þar var ekki beitt þeirri aðferð, er tíðkast á þingi, að vísa málum frá með rökstuddri dagskrá. Mál þau, er slíkri meðferð sæta, eru talin í flokki feldra mála í Alþingistíðindunum, og eins og hæstv. ráðh. getur sjeð, mun hann aldrei finna till. í þeim flokki. Nei, vantraustsyfirlýsingin var samþykt með áorðnum breytingum, og á í Alþingistíðindunum að vera talin með þeim málum, er samþykt hafa verið. Það er því rangt, að tillögunni hafi verið vikið frá. Hæstv. ráðh. sagði, að flokksbróðir minn í hv.Nd., háttv. 4. þm. Reykv. (HjV), hefði ekki haft hugdirfð til þess að greiða atkvæði á móti brtt. við vantrauststill., heldur setið hjá. En hann gerði fullkomlega grein fyrir því, hvers vegna hann greiddi ekki atkvæði á móti till. Það var af því, að í henni er slegið föstu því aðalatriði, sem haldið er fram í aðaltillögunni, að stjórnin sje ekki þingræðisstjórn. Því sat hann hjá, þótt hann mundi hinsvegar hafa kosið að kveða skýrar að orði. En nú er hæstv.forsrh. og stjórn hans svo lítilþæg, að þau hafa tekið á móti till., sem gengur lengra í vantraustsáttina en nokkur stjórn ætti að geta sætt sig við. Jeg játa, að hæstv.forsrh. tók dálítið klaufalega í tillöguna. Ef hann og flokksmenn hans álitu hana hlutleysisyfirlýsingu, áttu þeir vitanlega að sitja hjá og setja sig ekki gegn henni, eða samþykkja traust ella. En í stað þess ferst hæstv. ráðherra svo óhönduglega, að hann beitir sjer gegn till., og ályktun sú, er í henni felst, er samþykt gegn vilja hans og stjórnarinnar og flokksins. Það er ekkert vafamál, að aðaldeild þingsins hefir lýst því yfir, að stjórnin hafi ekki traust þingsins að baki sjer og geti ekki fengið. Þetta verður hæstv. ráðherra að viðurkenna. Og þó að hann vitni í ummæli úr ræðu formanns Framsóknarflokksins sínu máli til sönnunar, þá er hægt að vitna í önnur ummæli hans, þar sem hann skýrði afstöðu stjórnarinnar samkv. orðalagi till., að hún skuli aðeins framkvæma þau daglegu störf, og lýsti einkennum hennar sem starfandi bráðabirgðastjórnar. Hæstv. forsrh. hefir ekki getið þessara ummæla, en þau munu finnast í ræðu hv.þm. A.- Sk. (ÞorlJ). Hvernig svo sem hann vill snúa sjer í þessu máli, fær hann ekki undan því komist, að háttv.Nd. Alþingis hafi gert „positiva“ ályktun viðvíkjandi stjórninni og þó gegn vilja hennar. Það vil jeg leggja sjerstaka áherslu á, er um þetta er rætt.

Jónas Jónsson Jeg sje, að mest alt loftið er farið úr hæstv.forsrh., sem hann hefir belgt sig upp með út af þessu mikla ódæði, sem hv.Nd. hefir framið gagnvart honum og stjórn hans. Jeg hefi nú þrautsannað með dæmum alla eyðsluna hjá hæstv. landsstjórn, utan fjárlaga og í, og nú síðast þessar 15–20 þús. kr., sem fóru til þess að gera við hús einstaks manns hjer í bænum, - leiga fyrir þriggja daga notkun. Það sýnir, hvernig hæstv. stjórn virðir fjárlögin að vettugi. Frá minni hálfu er þegar búið að undirstrika, að ekki er vanþörf á, ef skera verður niður ýmsa liði úr fjárlögum, að taka duglega til bænar marga pósta til eyðsluframkvæmda, sem hæstv. stjórn hefir komið í gegn samhliða fjárlögum og munu skapa óskapa tekjuhalla, ef þær verða framkvæmdar á þeim tíma, sem hæstv. stjórn ætlast til. Hæstv. forsrh. kom auðsýnilega illa, að jeg benti á ósamræmið milli þess, er hann kemur fram í Danmörku og etur góðan mat og situr fagnað hjá formanni verkamannaflokksins þar, og þegar hann svo talar hjer heima á Íslandi um stjettar- og flokksbræður þeirra. Nú vildi hann ganga frá orðum og anda greina í flokksblaði sínu. En það er sannanlegt, að Morgunblaðið hefir lýst íslenskum verkamönnum oft og einatt sem væru þeir misyndismenn. Það er undarlegt, að hæstv. ráðh., sem hefir lýst íslenskum bændum, „sem standa föstum fótum á grundvelli núverandi þjóðskipulags“ og hata byltingu eins og pestina, hann, sem hefir af miklum móði hamrað á þeirri goðgá, að þeir skuli nokkurt samband hafa við þá, er æskja einhverra breytinga og umbóta, sest að fótum „bolsivikka“ í Danmörku og samneytir þeim. Þetta ætlaði jeg að fá hæstv.forsrh. til að viðurkenna. Og það hefir tekist. Hæstv. ráðh. hefir gengið í „felluna“. Hann vill eiga alt gott við verkamennina dönsku og skoðar það skyldu sína að halda þeim veislu á ríkisins kostnað. Þótt hæstv. ráðh. vilji líta smáum augum á verkamenn hjer, af því að þeir eru fátækir, þá verður annað uppi á teningnum, þegar hann hittir stjettarbræður þeirra í Danmörku, því að þar eru þeir stór flokkur, sem hefir ráð á veislum og góðum mat handa hæstv. ráðh. Hæstv. atvrh. (MG) ætti, held jeg, sem minst að vitna í hv. 6. landsk. (JKr), nema hann vilji láta gera samskonar aðgerðir á sjer og jeg hefi áður vitnað í, að hv. 6. landsk. hefir gert á skurðarborði. Hæstv. ráðherra hefði kannske gott af svipaðri aðgerð og hv.þm. Str. (TrÞ) vildi láta gera á hæstv. stjórn.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Hv. 5. landsk. (JBald) getur ekki komist fram hjá því, sem flm.till. þeirrar, sem samþ. var í hv.Nd., sagði um hana. Hann sagði, að með henni væri vantrauststill. úr sögunni. Það er þegar búið að afgreiða til stjórnarinnar till. þá, sem samþ. var, og í henni er ekki minst einu orði á vantraust. Jeg geri ráð fyrir, að í skýrslu Alþt. verði sú till., sem Framsóknarflokkurinn flutti og fjekk samþykta, tekin upp, en ekki hin. Þá sagði háttv. 5. landsk., að jeg hefði kallað till. hlutleysisloforð. Það er rjett; jeg sagði, að till. fæli í sjer loforð um hlutleysi til næstu kosninga, án þess að jeg telji flm.till. bundna við það loforð eða þá yfirlýsingu, ef eitthvað nýtt kæmi fyrir, sem gæfi tilefni til vantrausts. Þangað til verður hv. 5. landsk. að sætta sig við það, að hans flokkur hefir ekki atkvæðamagn til þess að koma fram vantrausti á núverandi stjórn. Hv. 1. landsk. (JJ) þarf jeg eiginlega ekki að svara neinu. Það er engin furða, eftir þær löngu ræður, sem hann hefir haldið, að hugur hans er nú farinn að snúast um matinn. Það, sem hv.þm. sagði, að jeg hefði lýst verkamönnum sem glæpamönnum, er algerlega tilefnislaus uppspuni frá hans hendi, sem jeg verð algerlega að vísa heim. Jeg er þeim mun betur innrættur og meiri skapstillingarmaður en hv. 1. landsk., að jeg legg það ekki í vana minn eins og hann að nota ókvæðisorð um andstæðingana, heilar stjettir heiðarlegra manna, í hvert skifti, sem einhver hefir gaman af því að „hleypa honum upp“ á opinberum mannfundum.

Lætur hæstv. ráðh. þá blöð sín gera það?

. Nei, ráðh. lætur blöðin ekki svívirða menn.

Magnús Kristjánsson Það var ekki ætlun mín að taka þátt í þessum umr., en það var einkum eitt atriði í ræðu hæstv.forsrh., sem mjer fanst nokkuð athugavert. Hæstv. ráðh. var að tala um það, að Íhaldsflokknum væri að aukast fylgi í sveitum landsins. Mjer þætti vænt um, ef hæstv. ráðh. vildi gera dálítið nánari grein fyrir þessu. Mjer skildist þetta standa í sambandi við það, að einn hv.þm. í Framsóknarflokknum hefði haldið því fram, að jafnaðarmenn hefðu mjög heilbrigðar skoðanir á landsmálum og vildu vinna að miklum framförum til hagsbóta fyrir hina vinnandi stjett landsins. Þetta átti að orsaka fylgisauka Íhaldsflokksins til sveita. Annars er það auðráðin gáta, hver tilgangurinn er með öllu þessu tali og öllum skrifum íhaldsmanna um óeðlilegt samband milli flokkanna. En jeg ber það traust til dómgreindar íslenskra bænda, að þeir láti alt slíkt sem vind um eyrun þjóta. Jeg get því alls ekki fallist á skoðun hæstv.forsrh., að fylgi Íhaldsflokksins sje að aukast, en Framsóknarflokksins að þverra, í sveitum landsins. Það er nú ekki langt að bíða úrskurðarins, og ef hann yrði á þá leið, að skoðun hæstv. ráðh. sje rjett, þá mundi það rýra mjög virðingu mína fyrir bændastjett þessa lands. - Þótt nú það sje talið óeðlilegt, að jafnaðarmenn og Framsóknarmenn geti átt samleið í nokkru máli, verður hitt þó að teljast miklu óeðlilegra, að Framsóknarmenn geti átt samleið með þeim mönnum, sem hafa unnið að því að draga megnið af fjármagni þjóðarinnar saman á einn stað, hjer í Reykjavík, og bæta þar steini ofan á stein, þangað til bærinn er orðinn eins og of stórt höfuð á vanskapaðan krypling. Þó að miklu fje hafi verið eytt til að útbreiða íhaldsboðskapinn um sveitir landsins, þá hefir árangurinn ekki orðið eins mikill og til hefir verið ætlast. Í þessu sambandi dettur mjer í hug skýring sú, sem hæstv.forsrh. gefur í Eimreiðargrein sinni á undirstöðuatriðum stjórnmálastefnu Íhaldsflokksins. Hæstv. forsrh. tekur þar sem dæmi fyrstu landnámsmennina á Íslandi, sem tóku það ráð að flýja Noreg heldur en að lúta Haraldi hárfagra, og vill svo skýra þetta svo, að þessir menn hafi verið svo miklir íhaldsmenn, að þeir gátu ekki sætt sig við pólitík Haralds. Þeir hafi viljað halda svo mikið í hið ríkjandi ástand, að þeir gátu ekki unað stjórn Haralds. Jeg skildi svo þessa skýringu hæstv. ráðherra, að hann áliti, að Haraldur hárfagri hefði verið framsóknarmaður, en jeg verð að líta svo á, að sá skilningur sje algerlega rangur, því að hitt mun sanni nær, að hann hafi verið íhaldssamur harðstjóri. Þá hygg jeg, að það sje einnig röng skoðun hjá hæstv. ráðherra, að fylgi Framsóknarflokksins sje að þverra. Hitt hygg jeg rjettara, að honum aukist fylgi svo að segja daglega í sveitum landsins. Enda er ekkert eðlilegra. Jeg trúi því ekki fyr en jeg tek á, að bændur þessa lands láti villa sjer svo sýn, að þeir láti, eins og átt hefir sjer stað í seinni tíð, draga úr höndum sjer í fyrsta lagi uppvaxandi kynslóðina, vinnukraftinn, í öðru lagi fjármagnið og í þriðja lagi það pólitíska vald, sem þeir hafa haft frá landnámstíð. Ef svo færi, að skoðun hæstv.forsrh. reyndist rjett, þá verð jeg að segja það, að jeg aumka þessa stjett, sem talin hefir verið kjarni þjóðarinnar.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Hv. 1. landsk. (JJ) svaraði engu í sinni síðustu ræðu, en sneri sjer að hv. 6. landsk. (JKr), vegna þess að jeg endaði mína síðustu ræðu með því að vísa til vottorðs frá honum. En hv.þm. ætti ekki að minnast á læknisstörf hans, því að þau verða til þess að halda nafni hans lengst á lofti.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Forsjónin hefir nú svo marga vegi, að henni tekst vonandi að ráða fram úr því, að bændastjett landsins geti haldið virðingu hv. 4. landsk. (MK) án þess, að hún gangi í samband við aðra landsmálaflokka, sem hún sannarlega á enga samleið með.