Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Benedikt Gröndal) : Herra forseti. Á síðustu 2–3 áratugum hafa orðið stórfelldar breytingar á þjóðfélagsháttum hér á landi og í nágrannalöndum okkar sem hafa leitt til þess að störf þjóðþinga, löggjafarþinga, hafa einnig tekið miklum breytingum, orðið flóknari og umfangsmeiri en áður. Afleiðing af þessu hefur orðið sú, að nálega hvert einasta þjóðþing í nágrannalöndum okkar hefur sett nefnd þm. til að gera till. um breytingar á starfsháttum, og hefur varla liðið svo ár að eitthvert þessara þinga í kringum okkur, sem við teljum okkur skyldust, hafi ekki gert meiri eða minni breytingar á störfum sínum. Hér er um að ræða tæknilegar breytingar á sjálfum starfsháttunum sem í sjálfu sér hafa ekki áhrif á heildarsvip þjóðþinganna eða þann sögulega arf sem í þeim felst, nema ef vera kynni að menn vildu telja að afnám deildaskiptingar væri slík breyting. Það hefur átt sér stað í Danmörku og Svíþjóð mjög nýlega. Við, sem setið höfum á Alþingi Íslendinga, höfum oft rætt um starfshætti þingsins, en ekki hefur orðið eins mikið af skipulegu starfi til að endurskoða þá og ég hef talið nauðsynlegt. Fyrir rúmlega áratug komu fram till. um ýmsar breytingar, og minnist ég þá sérstaklega róttækra hreytinga á skipan útvarpsumr. Þessar till. leiddu til þess, að sett var þingmannanefnd sem starfaði lengi og vel, fór í gegnum þingsköpin öll og gerði að lokum ærið margar till. um breytingar á þeim. Það fór svo af einhverjum ástæðum, sem ég hirði ekki að ræða frekar nú, að Alþ. tók mörg ár að afgreiða þetta mál, en þó voru afgreiddar allvíðtækar breytinga á þingsköpum sem árangur af þessum málum. Síðan hafa liðið 6 eða 7 ár, og tel ég að það sé tvímælalaust nauðsynlegt að Alþ. taki þetta mál upp á nýjan leik, hrindi af stað endurskoðun og hún þurfi að leiða til þess að gerðar verði margvíslegar breytingar á störfum þingsins. Ég mun í þessu sambandi ekki ræða um deildaskiptinguna, því að ég og flokksbræður mínir höfum enn einu sinni flutt sérstakt frv. um það mál. Á síðasta þingi lagði ég fram frv. um breyt. á þingsköpum, þar sem gerð var grein fyrir ýmsum þeim hugmyndum sem ég hef í sambandi við breytingar á þeim. Ég gerði mér satt að segja ekki nokkra von um að slíkt frv. næði fram að ganga. Tilgangur þess var fyrst og fremst að kynna þessar hugmyndir og hvetja til þess, að Alþ. gerði það sama sem það gerði fyrir áratug, skipaði þingmannanefnd til athugunar á þessum málum og að gera um þau tillögur. Að þessu sinni hef ég flutt þáltill. sem gerir beinlínis ráð fyrir nefndarskipun til að endurskoða þingsköpin í heild. Ég geri þetta vegna þess að ég get nú vísað í frv. frá því í fyrra til að sýna hvaða hugmyndir ég hef um þessi mál og er ekki að stinga upp á endurskoðun út í bláinn, án þess að hafa gert mér grein fyrir því, hvaða atriðum ég tel að helst þurfi að breyta. Nú vil ég taka fram, að þótt ég hafi bæði í frv. og í þessari till. nefnt bein efnisatriði mun ég ekki telja mig bundinn við þau ef umr. verður frekari og aðrir þm. sannfæra mig um að aðrar hugmyndir séu betri. Ég áskil mér því allan rétt, því að sjálfsagt er og rétt að vinna þetta mál þannig að hópur þm. gefi sér góðan tíma til að fjalla um það, leiti eftir hugmyndum og afstöðu í þingflokkum og kanni málin sem best áður en endanlegar till. eru mótaðar. Það er sem sagt efni þessarar þáltill. um bætta starfsemi Alþ., að kjósa skuli 7 manna nefnd þm., - ég tel ekki eðlilegt að utanþingsmenn sitji í slíkri n., þó að það sé í sjálfu sér engan veginn útilokað, - og að n. þessi skuli hefja endurskoðun á þingsköpum og gera síðan till. um breytingar á þeim í þá átt að bæta starfshætti þingsins. Síðan eru í till. nefnd nokkur atriði m.a., og ég vil undirstrika: m.a., því að sú upptalning er að sjálfsögðu engan veginn tæmandi og ekki heldur víst að þm. sýnist að yfirveguðu ráði að ástæða sé til að breyta öllu því sem þarna er talið. Fyrstu tveir liðirnir lúta að nefndaskipun Alþ., sem ég tel að sé, eins og nú er málum háttað, veikasti hlekkurinn í störfum þingsins og sá sem hvað mest nauðsyn er á að endurskoða og gera á miklar efnisbreytingar. Ég tel að nefndir þingsins séu allt of margar, þar sem við höfum í raun og veru þrjú nefndakerfi, eitt fyrir hvora deild og hið þriðja fyrir Sþ. Margir þm. sitja í fjórum, fimm og jafnvel sex nefndum, og það hlýtur að vera augljóst að þeir geta ekki sinnt hverri n. um sig eins vel og vera þyrfti með þeim hætti. Þá tel ég rétt að fastanefndir þingsins starfi á milli þinga og skuli, þegar efni gefur tilefni til, halda fundi utan þingstaðar víðs vegar um landið og geti þannig bætt tengsl á milli þingsins og byggðanna. Að lokum tel ég að þingnefndir eigi ekki aðeins að fjalla um þau mál, sem þingmenn leggja fram í d. og Sþ., og láta í ljós álit á þeim, heldur eigi þingnefndir að leggja fram sjálfstætt starf við að fylgjast með framkvæmd þeirra laga sem í gildi eru á starfssviði hverrar n. og þar með að fylgjast með framkvæmdavaldinu og veita því aðhald. Mikið hefur verið um það talað, að Alþ. hafi undanfarna áratugi misst völd í hendur ríkisstj., rn., sérfræðinga og annarra slíkra aðila. Óneitanlega er nokkuð til í þessari gagnrýni. En það er skoðun mín að Alþ. hafi ekki misst völd úr höndum sínum vegna geðleysis þm., heldur vegna þess að meira og meira af löggjöf verður svo tæknilegs eðlis og svo umfangsmikið að óhjákvæmilegt er að leita aðstoðar við undirbúning slíkrar löggjafar. Það er skoðun mín, að Alþ. hefði átt að bæta sér upp það, sem það missir af völdum í hendur sérfræðinga, með því að auka aðhald og eftirlit með framkvæmdavaldinu. Sú hefur verið þróun mála í öllum þingræðislöndum sem við getum talíð sambærileg við okkur hvað stjórnskipan snertir, að slíkt eftirlit með framkvæmdavaldi er talið einn mikilvægasti þátturinn í störfum þinga. Ef fyrirspurnir eru taldar frá, verður varla sagt að mjög mikið fari fyrir þeim þætti í störfum Alþ. Þessi störf tel ég að þurfi að bætast við störf n. og að þau muni fylla upp nefndastörfin, að þau verði jafnari árið um kring og að það verði fullkomið verkefni fyrir þm. að sinna vel störfum í t.d. tveimur n., en útilokað fyrir þm. að geta sinnt fimm eða sex nefndum eins og nú eru mörg dæmi um. Í 3. lið er bent á að setja þurfi í þingsköp reglur varðandi umr. utan dagskrár, þannig að þm. eigi þess jafnan kost að hefja umr. um aðkallandi mál sem ekki þola bið venjulegra þingmála, án þess að önnur þingstörf truflist af þeim sökum. Á því hefur mikið borið í störfum Alþ., að umr. utan dagskrár hafa truflað önnur störf, oft tekið heila vinnudaga, og það er að sjálfsögðu ekki æskilegt. Á hinn bóginn verða menn að gera sér ljóst, að umr. utan dagskrár skipa mjög veigamikið hlutverk í verkefnum Alþingis. Það er óhugsandi að þingið hagi starfsháttum sínum þannig, að ekki sé hvenær sem er hægt að hefja umr. um mál sem skyndilega ber að höndum og ekki þola þá bið sem venjulega verður á því að þingmál séu tekin til umr. Hvert einasta þjóðþing, sem ég hef haft kynni af, hefur leyst þessi mál á sinn hátt, og t.d. breska þingið hefur þrjár eða fjórar mismunandi leiðir til þess að gera þm. kleift að hefja slíkar umr. Til eru þing, eins og fylkisþingin í Þýskalandi, sem hafa ákveðinn tíma, að vísu stuttan, á hverjum einasta degi opinn fyrir slík mál. Af þessu er ljóst að við þurfum að gera okkur grein fyrir því, hvernig best er að leysa þetta mál við okkar aðstæður, þannig að umr. utan dagskrár þurfi ekki að trufla þingstörf eða þurrka önnur störf út heila daga, en þrátt fyrir það sé þeim ætlað svigrúm, þannig að þau verði áfram og á skipulegri og betri hátt en hingað til sá veigamikli þáttur sem þau hljóta að vera í störfum þingsins. Í 4. lið er bent á meðferð þáltill. og talað um að stytta þann tíma sem fer í umr. um annað en beina lagasetningu. Þar er átt við till. eins og þá, sem hér til umr., og margar fleiri. Snemma á þessari öld og raunar áratugina eftir að deildaskiptingin var tekin upp 1874 gegndi Sþ. litlu hlutverki. En það hlutverk hefur farið vaxandi statt og stöðugt. Árið 1934 voru fjárlögin færð úr deildum í Sþ., en fjöldi ályktunartillagna hefur farið sífellt vaxandi og er miklum mun meiri en hann var fyrir 20–30 árum. Rétt er að gera sér grein fyrir því, að þáltill. geta verið mjög mismunandi. Sumar þeirra snerta grundvallaratriði í íslensku þjóðlífi. Ákvörðun um stofnun lýðveldis var þáltill. Staðfesting á samningum, sem eru kjarni í utanríkisstefnu, er í þáltill. Ég tel að slíkar till., sem snerta utanríkisog varnarmál og stjórnarskrárefni, eigi að fá þá meðferð sem þær hafa fengið og megi ekki skerða það á neinn hátt. Hins vegar vitum við öll að mikill meiri hl. af þáltill, er þess eðlis, að þm. nota þær til þess að kynna hugmyndir, koma á framfæri óskum sem síðar gætu orðið til þess, að með löggjöf eða öðrum stjórnarathöfnum yrði farið eftir þeim. Þetta er mjög eðlilegt hlutverk á Alþ., og ég sé enga ástæðu til að amast við því í sjálfu sér, þó að ýmsir gagnrýnendur telji að þm. gangi stundum býsna langt í því að nota þessar till. í pólitísku áróðursskyni. Ég tel að hvað snertir allan þorra af þáltill. séu það mikil hlunnindi fyrir alþm. að geta lagt till. fram skriflega og fengið þær prentaðar, fengið þskj. til dreifingar og komið þeim þannig á framfæri við fjölmiðla. Það ætti að vera nóg að hafa um þessar till. sama hátt og er yfirleitt um flest þingmál í öðrum þingum, að þær fari svo til umræðulaust til n. Prentun þáltill. og grg. ætti að geta komið í staðinn fyrir 1. umr. og till. ættu að fara sjálfkrafa til n., að undanskildum þeim sem snerta utanríkis-, varnar- og stjórnarskrármál, eins og ég áður sagði. Síðan vinna n. að þessum málum og þær velja úr þær till, sem nm. eða meiri hl. þeirra virðist mest aðkallandi og þeir geta fallist á að verði afgreiddar, og þær till. fá þá áframhaldandi afgreiðslu við 2. umr., eftir því sem þingheimi sýnist, og atkvgr. að lokum. Í 5. lið er talað um að taka upp fasta forsætisnefnd, er stjórni málum Alþ. með auknum völdum og aukinni ábyrgð. Núverandi kerfi er mjög í áttina til þessarar hugmyndar, því að þingforsetar þingsins eru vissulega húsbændur hvað snertir allan daglegan rekstur þingsins sem stofnunar og á þeim hvíla margar ákvarðanir á því sviði. En ég tel að það væri æskilegt að setja þetta í fastara form og gera úr því fasta stofnun, forsætisnefnd, sem ætti að sinna stjórnun þingsins töluvert meira og töluvert betur en gert hefur verið. Að lokum er í 6. lið lagt til að staðfesta í lögum þá hefð, að þingforsetar gegni störfum milli þinga, jafnvel þegar þing er rofið. Fyrir þrem árum risu allmiklar deilur um það, að þing var rofið og þar með var umboð tekið af þingmönnum öllum. - Þá var óhjákvæmilegt, eins og gert hefur verið í reynd, að forsetar störfuðu áfram, t.d. að forseti Sþ. gegndi starfi sínu sem einn af handhöfum forsetavalds þegar á það reyndi. Ég tel að það sé mjög óviðeigandi að þingforsetar þurfi að starfa á þennan hátt eftir að búið er að taka af þeim þingmannsumboðið með þingrofi. Það þarf því að setja sérstakar reglur sem gera ljóst að þingforsetar hafi fullt umboð til að starfa áfram, svo að það verði aldrei tímabil þegar Alþ. á sér enga forsvarsmenn með fullu umboði. Þetta er lagalegt formsatriði, en ég tel það þó svo alvarlegt að við ættum að sinna því að koma því formlega í fast og eðlilegt horf. Ég ítreka, herra forseti, að þessir liðir eru aðeins nokkrar hugmyndir sem ég hef sett fram til stuðnings því, að ástæða sé nú til að hefja endurskoðun þingskapa með því að skipa þingmannanefnd til þess verkefnis. Ég ítreka að hugmyndir um breytingar á þingsköpum eru sjálfsagt miklu fleiri en þetta, og ég áskil mér allan rétt til afstöðu til þeirra og til þessara 6 liða, ef umr. verða áfram um málið. Ég tel að það sé óhjákvæmilegt, að við verðum eins og öll þjóðþing í kringum okkur að íhuga hvernig starfshættir okkar gætu dugað betur til að leysa þau vaxandi verkefni sem Alþ. verður að sinna. Herra forseti. Ég legg til að till. verði að lokinni umr. vísað til allshn.



Herra forseti. Till. sú, sem hv. þm. Benedikt Gröndal hefur flutt hér um bætta starfshætti Alþingis, á vafalaust fyllsta rétt á sér. Hann leggur til, að kosins sé 7 manna n, þm. til að endurskoða þingsköpin, og tiltekur þar nokkur atriði sem hyggja þurfi að. Sum þessara atriða skipta vafalaust verulegu máli, og ég á þar fyrst og fremst við 1., 2. og 3. lið till., en hin atriðin eru ýmist minna um verð eða þá þegar svo venjuhelguð að það mun ekki skipta miklum sköpum í starfi Alþ. þó þar verði einhver bið á breytingum. Ég tel að 4. liðurinn, það atriði að stytta þann tíma sem fer í umr. um annað en beina lagasetningu, sé kannske það atriði sem hæpnast er í till. og fjærst mér að hægt sé að samþykkja. Ég er hins vegar mjög sammála því sem fram kemur í 1., 2. og 3. lið. Í fyrsta lagi tel ég að fastanefndir þingsins séu of margar og það væri mjög æskilegt að gera hverjum þm. kleift að einbeita sér að einni til tveimur n. Og ég held að fastanefndir þingsins þurfi að starfa milli þinga og fylgjast með framkvæmd laga hver á sínu sviði, eins og segir í till. Þetta eru góðar hugmyndir. Hitt er ljóst, að hugmyndir þessar tengjast óhjákvæmilega þeirri spurningu, hvort Alþ. á að starfa áfram í tveimur deildum eða verða ein málstofa, og vissulega yrði miklu auðveldara að breyta þessu í það horf, sem till. gerir ráð fyrir, ef um yrði að ræða að þingið starfaði í einni málstofu. Hitt atriðið, sem er í 3. lið og ég vil taka sterklega undir, er það, að settar verði í þingsköp reglur varðandi umr. utan dagskrár. Ég er hv. þm. algjörlega sammála um að þess er þörf, Ég er líka sammála honum um það, sem kemur fram í grg., að slíkar umr, eru einn veigamesti þáttur allra þingstarfa og það má fyrir hvern mun ekki taka fyrir umr. utan dagskrár. Ég er líka sammála því, sem kemur fram í grg., að umr. verður að sjálfsögðu að takmarka með einhverjum hætti, ef við á annað borð ætlum að gera ráð fyrir að umr. fari fram eftir dagskrá, og það á að takmarka þær við mál sem ber skyndilega að höndum og þola ekki bið eins og önnur þingmál eða eiga ekki heima í formi frv. eða till. Þessu er ég mjög sammála. Mér þykir vegna þessara þörfu ábendinga að ekki sé úr vegi að nefna eitt dæmi um það, hvernig umr, utan dagskrár ber að höndum á þann hátt sem ég býst við að við hv. þm. séum sammála um að flokkist ekki undir að málið þoli ekki bið. Mér virðist að Alþfl. hafi einmitt nú nýverið haft í frammi nokkra sýnikennslu hér á Alþ. um það, hvernig ekki eigi að standa að umr. utan dagskrár. Eins og þm, er kunnugt, komu hér fram í þingbyrjun tvö mál sem bæði snertu breytingar á kosningalögum. Önnur till. var flutt af nokkrum þm. Alþb. og er á þskj. 4. Hin till. var frv. flutt af hv. þm. Jóni Skaftasyni í Nd. Alþingis, um breytingar á kosningalögum, sem átti að miða að því að gera kjósendum betur fært en nú er að velja milli manna á framboðslista um leið og þeir velja sér lista. Það er svo að sjá að hv. þm. Alþfl. hafi fengið nokkurn sting í hjartað þegar þessar till. komu fram, eins og þeim fyndist að væri verið að stela frá þeim hugmyndum og þeim þætti illt að einhverjir aðrir bæru slík mál hér fram í þinginu, því að það gerðist öllum á óvart á öðrum degi eftir þingsetningu, áður en nokkrar umr. um till., sem fluttar höfðu verið hér í þinginu, voru leyfðar, að form. þingflokks Alþfl. krafðist þess, að umr. færu fram utan dagskrár, og erindi hans í ræðustól reyndist vera að lýsa yfir að ef ríkisstj. beitti sér ekki fyrir því að umr. færu fram um endurskoðun kosningalaga, þá mundi Alþfl. flytja till. um þetta efni. Þetta var það erindi sem þoldi ekki bið. Og hvernig átti svo sú þáltill. að vera sem þm. boðaði að hér yrði flutt. Jú, að hálfu leyti var um nákvæmlega sömu till. að ræða og þegar voru komnar fram till. hér í þinginu um, og að hálfu leyti var um að ræða sams konar mál og höfðu verið rædd á mörgum undanförnum þingum, ég má segja á hverju þingi á þessu kjörtímabili, en höfðu ekki hlotið afgreiðslu. Mér finnst vel við hæfi, úr því að hv. form. Alþfl. hefur hér tímabæra umr, um umr. utan dagskrár, að æskilegt væri að fá skoðun hans á því, hvað hann segi um umr. utan dagskrár af þessu tagi, og það væri gott í þessu sambandi að fá skoðun fleiri aðila um þetta mál. Ég veit með vissu að þessi óvenjulega ýtni hneykslaði marga þm., og satt að segja voru margir sem furðuðu sig á að forseti Nd. skyldi á þessu stigi þingstarfa leyfa umr. um fsp. af þessu tagi. Ég vil upplýsa það hér, að á öðrum degi þingsins ræddi ég lauslega við hæstv. forseta Sþ, um möguleika á því, að umr. urðu hér á þingi utan dagskrár um verkfall BSRB. Þetta var lauslegt tal okkar í milli. En ég skildi hann svo, að hann teldi óeðlilegt að umr, færu fram utan dagskrár áður en nokkur þingmál hefðu verið sett á dagskrá, enda væri það verkefni þessa fundar, á miðvikudeginum s.l., að kjósa nefndir þingsins og væri því eðlilegra að bíða með slíkar umr. til fimmtudags a.m.k. Þó var um ræða mjög einstæðan atburð. Þarna var um að ræða atburð sem aldrei hefur áður gerst á Íslandi. Það var mjög mikið í húfi að hnútur yrði leystur og stórkostlegir erfiðleikar og óþægindi sem þúsundir manna bjuggu við af völdum þeirra átaka sem upp voru komin milli ríkisins annars vegar og BSRB, og ég efast ekki um að allir þm. eru sammála um að umr. af því tagi, sem hér fóru fram í gær um verkfall opinberra starfsmanna, áttu fyllsta rétt á sér og hefðu átt rétt á sér miklu fyrr en þær fóru fram. En þær umr., sem form. þingflokks Alþfl. beitti sér fyrir, gegnir öðru máli. Í fyrsta lagi var þar ekki um að ræða mál sem tengist ákveðinni stund og er þess eðlis að það þolir ekki nokkurra daga bið. Það sést best á því, að Alþ. hefur verið að ræða þessi mál á hverju einasta ári í mörg ár. Í öðru lagi voru þetta mál sem líkur voru á að umr. yrðu hér um síðar, vegna þess að þessi mál höfðu þegar verið flutt og voru meðal fyrstu mála sem ætlunin var að ræða hér. Ég held þess vegna að nokkuð sé ljóst, að þessar umr. flokkuðust ekki undir þess háttar umr. sem form. Alþfl, leggur áherslu á í till. sinni að eigi að geta farið fram utan dagskrár. Umræður af þessu tagi bera fyrst og fremst vott um óviðfelldna auglýsingamennsku sem að mínum dómi er ekki samboðin störfum Alþ., og slíkar umr. bera eiginlega fyrst og fremst þess vott, að menn una ekki þeim leikreglum sem settar hafa verið, enda held ég að þessar umr. séu nokkuð einstæðar, a.m.k. í síðari ára þingsögu. Menn kunna nú að spyrja, hvort það skipti í sjálfu sér nokkru máli hvort umr. um mikilsvert mál fer fram hér í þinginu fyrr eða síðar. Aðalatriðið sé hvað menn segja, en ekki hvenær þeir segja það og af hvaða tilefni þeir segja það. Þetta gæti virst mikill sannleikur. En málið er ekki alveg svona einfalt. Þess vegna eru mál tekin á dagskrá með þinglegum hætti, að allir eiga að hafa jafna aðstöðu til að búa sig undir umr. og til að taka með sér á þingfundi þau gögn sem þeir telja sig þurfa að hafa. Ég á ekki sæti í Nd. og var ekki viðstaddur þessa umr., en þeir, sem þekkja til, sögðu mér, að það hefði verið ákaflega áberandi að sumir höfðu verið svo heppnir að vita af þessari umr. fyrir fram og aðrir ekki. T.d. er mér sagt að fyrir utan frummælanda, sem kom víst með langa skrifaða ræðu, hafi einn hv. þm., Ingólfur Jónsson, einnig verið með mikið skrifað mál meðferðis sér til stuðnings í þessari umr. En margir aðrir þm., sem þessi mál hafa hugleitt, sögðu aðeins örfá orð eða þá að þeir létu umr. alveg fram hjá sér fara, því þeim þótti ekki við hæfi að ræða efni þessa máls utan dagskrár. Umr, utan dagskrár gera ekki boð á undan sér. Þannig verður þetta að sjálfsögðu að vera þegar það þolir litla bið að mál sé tekið til umr. Venjulega er það svo, að aðeins fyrirspyrjandi, forseti og viðkomandi ráðh., sem svara á fsp., vita um að umr, eigi að fara fram. En þegar hafnar eru efnislegar umr. utan dagskrár um mál sem þegar er búið að flytja í þinginu og það á degi þegar enginn reiknar með að slíkar umr. fari fram, þá er bersýnilega verið að fara aftan að hlutunum, verið að læðupokast í kringum rétt þingsköp á mjög óviðfelldinn hátt. Og auðvitað skilja allir til hvers svo óvenjuleg vinnubrögð eru við höfð. Þau eru við höfð vegna þess að frumkvöðull að slíkri umr. sættir sig ekki við, að aðrir flokkar eigi frumkvæði að ákveðnum umr, í þinginu og viðkomandi vill þá koma því svo fyrir, að svo líti út sem hann og hann einn hafi átt frumkvæðið að því að umr. um tiltekið mál fari hér fram. En sem sagt, spurningin er aðeins sú, hvort mönnum líki svona starfsaðferðir og hvort við eigum að gera þetta að almennum vinnubrögðum hér í þinginu. Ég vil taka það fram, að þessi tiltekna umr. utan dagskrár er í sjálfu sér ekkert stórmál. Og ég held að margt athyglisvert hafi komið fram í þessari umr., svo að ég harma það í sjálfu sér alls ekkert að hún skyldi fara fram. Ég á ekki sæti hér í hv. Nd., og mér er nokkuð sama hvort umr. um þetta mál hér í d. fara fram að frumkvæði hv. þm. Gylfa Þ. Gíslasonar eða að frumkvæði hv. þm. Jóns Skaftasonar. Við Alþb.- menn höfum lagt fram þingmál sem snertir þetta mál, og afstaða okkar liggur því ljós fyrir. Það skiptir okkur í sjálfu sér ekki neinu máli til eða frá hvenær umr. um þá till. fer fram. Ég hef ekki enn mælt fyrir þessari till., þó að ég hafi átt þess kost, vegna þess að ég er að bíða eftir gögnum sem snerta þetta mál og tel því rétt að doka aðeins við. En sem sagt, vegna þess að form. Alþfl. hefur hafið hér umr. um rétt manna til að hefja umr. utan dagskrár, þá þótti mér rétt að vekja athygli á því, að þetta hefði borið upp á sama daginn, að form. Alþfl. flutti þessa till., þar sem gert er ráð fyrir að umr. utan dagskrár séu ákveðin takmörk sett, og form. þingflokksins óskaði síðan umr. utan dagskrár af þessu tagi. Mér sýnist að það sé ekki mikið samræmi í þessu hjá Alþfl., ef þessir tveir menn hafa ekki haft neitt samráð sín í milli um hvernig að máli skyldi standa hér í þinginu. Og ég tel að við verðum að gera okkur grein fyrir því, ef við erum að tala um bætta starfshætti í þinginu í fullri alvöru, hvort við teljum eðlilegt að mál, sem er borið hér upp í þinginu með eðlilegum, þinglegum hætti, sé tekið upp til umr. af öðrum þm., kannske daginn áður en umr. um það á að fara fram, í þeim tilgangi einum að sá, sem á undan er, geti merkt sér málið með einhverjum sérstökum hætti. Mér þætti mjög forvitnilegt að heyra hvort hæstv. forseti Sþ. mundi t.d. leyfa umr. af því tagi sem ég hef hér nefnt. Og sérstaklega þætti mér æskilegt að fá skoðun formanns Alþfl. um þetta efni.



Herra forseti. Hér var að ljúka máli sínu form. þess flokks sem á undanförnum árum hefur oftar efnt til umr. utan dagskrár í Sþ. og deildum en nokkur annar stjórnmálaflokkur á Íslandi fyrr eða síðar.  Hv. þm, heldur því fram að einhverjar óeðlilegar hvatir hafi legið til þess, að þingflokkur Alþfl. einum rómi, að loknum mörgum umræðufundum, ákvað að form. hans skyldi kveðja sér hljóðs við fyrsta tækifæri á Alþ. til þess að leita upplýsinga um með hvaða hætti eða hvort ríkisstj. hefði undirbúið að leggja þetta mikilvæga mál, sem ég nefndi áðan, fyrir þetta þing, sem er síðasta þingið sem háð er á þessu kjörtímabili. Ég vil taka það skýrt fram og um það bera fundargerðarbækur þingflokks Alþfl. ótvírætt vitni, að þingflokkur Alþfl. hefur á mörgum fundum, áður en þing kom saman, rætt það mál sem hér er um að ræða, ásamt öðrum þingmálum sem hann hugðist leggja fyrir þetta þing. Þingflokkurinn var á einu máli um það, að hér væri um að ræða eitt stærsta málið, auk fjárlaga og lausnar brýnustu efnahagsmála, sem koma ætti til kasta þessa síðasta þings kjörtímabilsins. Ég veit ekki hvernig þingflokkur Alþb. hagar vinnubrögðum sínum, en við í þingflokki Alþfl. högum vinnubrögðum þannig, að við hittumst allgóðum tíma áður en þing kemur saman til þess að ráðgast um hvaða mál við eigum að leggja fyrir þingið. Sem sagt, þetta mál, sem þm. sagði alveg réttilega að er ekki nýtt, töldum við engu að síður vera svo mikilvægt, að það mætti ekki dragast, það yrði að leggja á það áherslu í byrjun þingsins, að þetta mál yrði að hljóta einhverja afgreiðslu á þessu síðasta þingi kjörtímabilsins. Hv. þm. og nokkrir samflokksmenn hans lögðu fram till. um örlítinn þátt þessa máls á fyrsta degi þingsins. Okkur hafði ekki verið kunnugt um það, og auðvitað höfðum við ekki séð þessa till. Við sáum það eins og allir aðrir þm. á fyrsta degi þingsins. Ég veit ekki hvenær þessi till. hefur verið samin, hvort hún er gömul eða hvort hún er ný, en ég geri ráð fyrir að hún sé samin í þingflokknum eða af einhverjum úr þingflokknum. Dettur hv. þm. í hug að til þm. annarra flokka leki um samningu till. eða umr. í þingflokki Alþb.? Við satt að segja höfðum ekki séð till, fyrr en fyrsta daginn, og þá vorum við búnir að ákveða það, búnir að semja till. sem við mundum leggja fram, ef ekki fengjust um það jákvæð ummæli frá hæstv. forsrh. að ríkisstj, sjálf mundi gera þetta mál að þingmáli. Það má spyrja, af hverju við höfum tekið þá ákvörðun að bera þetta mál upp hér á Alþ. í formi fsp, til ríkisstj., en ekki í tillöguflutningi. Ástæðan var einfaldlega sú, eins og ég raunar gat um í minni stuttu ræðu, - ég flutti ekki langa ræðu, eins og þm. gat um áðan, hún var þvert á móti mjög stutt, hún var skrifuð og þess vegna gat hún verið mjög stutt, - en ástæðan var sú, eins og ég gat um áðan, að við teljum hér ekki vera um þess konar mál að ræða sem venja er að kalla flokksmál og ákveðinn þingflokkur eigi þess vegna ekki að tengja það við sig sem þingflokkur. Við gerum okkur ljóst, að ef von á að vera um einhverjar úrbætur á kosningaskipan til jöfnunar kosningarréttar og aukinna áhrifa kjósenda á það, hver er kosinn, þá er engin von til að þær úrbætur nái fram að ganga, nema því aðeins að víðtækar umr. fari fram milli allra fimm þingflokkanna um málið og leitað sé í slíkum umr. eftir sem víðtækustu samkomulagi milli þingflokka. Hér er ekki um mál að ræða sem neinn einn þingflokkur á að geta þakkað sér upphafið að, því að hér verður engu áorkað nema með víðtæku samkomulagi allra þingflokka eða a.m.k. stórs meiri hluta í öllum þingflokkum. Það var af þessum ástæðum, það var af þessu lítillæti, en ekki neinni auglýsingatilhneigingu, sem við tókum þá afstöðu að spyrjast fyrir um það, hvort hæstv. ríkisstj. vildi hafa forustu í málinu. Það er eðlilegt að í slíkum málum sem þessum hafi ríkisstj. landsins, hver svo sem hún er, forustu um viðræður á milli flokka, milli stjórnar og stjórnarandstöðu, milli allra þingflokka, til þess að freista þess hvort um viðtæka samstöðu getur verið að ræða. Þess vegna fluttum við till. Þess vegna tókum við málið upp í fyrirspurnarformi. Og ég gerði það með allvenjulegum hætti. Ég talaði við hæstv. forseta Nd. daginn áður en hægt var að bera fram fsp. og sömuleiðis við hæstv. forsrh. Þetta kann að vera ástæðan til þess, að einhverjir þm. hafa fengið að vita um, að von var á fsp., og getað búið sig undir umr. Það er alveg eðlileg skýring á því. Ég sýndi þá sjálfsögðu kurteisi að biðja um orðið daginn áður, en ekki í fundarbyrjun, eins og ýmsir þm. Alþb., sem efnt hafa til umr. utan dagskrár, hafa látið sig hafa það að gera. Þetta er væntanlega skýringin á hinni ítarlegu og merku ræðu sem hv. þm. Ingólfur Jónsson hélt við þessa umr. og mér skilst að hv. þm. hafi átt við. Um frv. hv. þm. Jóns Skaftasonar er það að segja, að því var ekki útbýtt fyrr en sama daginn og þessi umr. fór fram. Hvernig í ósköpunum hefðum við átt að vita um það áður? Það var lagt á borðið um svipað leyti og ég sté í ræðustólinn. Ég er ekki gæddur neinni forspárgáfu til að sjá hvað væntanlega kemur á borðin hér um það leyti sem ég er að standa upp úr stól mínum til þess að ganga í ræðustólinn. Þetta vona ég að öllum sé ljóst. Nei, sannleikurinn er sá, að hér er ekki um neitt við okkur að sakast í þingflokki Alþfl. Við fórum hér algjörlega eðlilega að. Sú fsp., sem ég bar fram fyrir hönd flokksins, hafði verið rækilega undirbúin, og þingflokkurinn hafði rækilega rætt þá till. sem við mundum flytja ef ríkisstj. hefði neikvæða afstöðu til málsins eða engar fyrirætlanir um að gera málið af þingmáli. En af því að svör hæstv. ríkisstj. voru jákvæð vorum við að sjálfsögðu eftir á sammála um að láta þennan tillöguflutning vera, gera enga tilraun til þess að eigna okkur eitt eða neitt í þessu máli með tillöguflutningi eða frv: flutningi, heldur sætta okkur fullkomlega við þau eðlilegu vinnubrögð að ríkisstj. beitti sér fyrir viðræðum milli þingflokkanna um þetta mikilvæga mál. M.ö.o.: niðurstaðan af málatilbúnaði okkar hefur verið jákvæð. Það er komin hreyfing á málið. Ríkisstj. er búin að lýsa yfir að þetta mál muni vera þingmál á þessu þingi, þó enginn geti að sjálfsögðu sagt fyrir um það, hvort við tæk samstaða náist um eitthvað, annaðhvort mikið eða lítið. Það verða viðræðurnar að leiða í ljós. Munurinn á starfi okkar í þingflokki Alþfl, og þeirra í þingflokki Alþb. er sá, að hv. þm. er ekki enn tilbúinn að tala fyrir þeirri till. sem hann flutti á fyrsta degi þingsins. Það er kominn 18. okt., þingið kom saman 10. okt., það er komin önnur vika þingsins, og hv. þm. er ekki tilbúinn að tala fyrir till. sinni enn. Þetta er nú allur áhuginn, þetta er nú allur undirbúningur hans á málinu. Við vorum hins vegar búnir að ræða málið áður en þing kom saman og erum þegar búnir að koma því til leiðar að málið verður þingmál á þessu þingi. M.ö.o. niðurstaðan af atferli okkar hefur þegar leitt til jákvæðrar niðurstöðu, áður en hv. þm. er tilbúinn að tala fyrir till, sem hann flytur á fyrsta degi þingsins.



Herra forseti. Síðan ég kvaddi mér hljóðs hafa umr. um þáltill. þessa snúist inn á mjög einkennilegar brautir. Hv. formaður þingflokks Alþfl, og hv. formaður Alþb. hafa hér ást við. Þeir hafa verið að tala um hvatir hvor annars. Þeir hafa verið að tala um hvort hafi lekið eða ekki lekið. Þetta eru mál þess eðlis að ég hef ekki hugsað mér að blanda mér inn í þessar sérstöku umr., enda tel ég ekki í mínum verkahring að kveða á um það, hvort þeir eru lekir eða ekki lekir. En mér þótti hins vegar rétt að kveðja mér hljóðs af því að hér er til umr. athyglisverð till. og hér er vissulega um merkilegt mál að ræða. Við hljótum að hafa allir áhuga á að gera það sem bætt getur starfshætti þingsins, en þessari till., sem hér liggur fyrir, er ætlað að miða að því. Hv. flm., hv. 2. landsk. þm., hefur sagt hér í sinni framsögu að þau atriði, sem upp eru talin í þáltill. um breytingar á starfsháttum Alþ., eigi að skoðast sem ábending af hans hálfu, honum sé jafnvel ekki fast í hendi að halda við allt sem þar kemur fram, og áskilur sér rétt til þess að koma með sitthvað fleira. Þetta er ákaflega eðlileg afstaða, því að þetta mál er margslungið og margþætt og þar kemur vissulega margt til athugunar. Ég hef ekki hugsað mér í þessum fáu orðum, sem ég segi hér, að fara að ræða þetta veigamikla mál í heild, en mig langar til þess að víkja nokkrum orðum að þeim tölusettu atríðum sem hv. flm. hefur tilgreint í þáltill. Það er þá 1. liðurinn sem þar er um að ræða, þar segir að störf þeirrar n., sem gert er ráð fyrir að fjalli um þessi mál, skuli miða að því að breyta skipan og verkefnum fastanefnda þingsins, fækka þeim verulega og gera hverjum þm. kleift að einbeita sér að einni eða tveim n. Mér finnst fara vel á því að tiltaka hér fyrst og efst á blaði nefndir þingsins. Ég hygg að ef við viljum bæta starfshætti þingsins, þá beri okkur ekki síst að beina athyglinni að því, hvað má gera í sambandi við starf nefndanna. Ég held að það sé sannmæli sem kom fram í máli hv. 2. landsk. þm., að það er ýmsu ábótavant í starfi n., þó að auðvitað sé margt gert vel á þeim vettvangi og þar sé fyrst og fremst um að ræða spurningu um skipulagsbreytingu, en ekki að hv, þm. leitist ekki við að vinna verk sín samviskusamlega í nefndum. Hér er bent á að fækka verulega nefndum, þannig að hverjum þm. sé gert kleift að beita sér að einni eða tveim n. Það kann að vera að þetta sé leið. Ég er þó fyrir mitt leyti ekki viss um að það sé úrræði í þessu efni endilega að fækka n. og að það sé skilyrði fyrir því, að þm. geti beitt sér að sínum verkefnum, að n, séu færri. Þetta virðist mér að sé ekki grundvallaratriðið. Við verðum að hafa í huga verkefni n., málafjöldann, og ef við göngum út frá því að verkefni n. breytist ekki, málefnafjöldinn sé sá sami eftir sem áður, þá er ég ekki viss um að það hafi mikla þýðingu að fækka n. Ég held nefnilega að menn geti einbeitt sér við störf í n, þó að þeir séu í fleiri en einni n. Það er ekki það sem skiptir höfuðmáli í þessu efni. Ég bendi nú aðeins á þetta. Mér finnst að þetta sé viðhorf sem sé rétt að komi fram, en ég tel mig ekki vera að koma hér fram með nein algild sannindi. Um 2. liðinn er það að segja, að þar er gert ráð fyrir að láta fastanefndir starfa milli þinga, halda fundi utan þingstaðar, fylgjast með framkvæmd laga hver á sínu sviði og hafa frumkvæði um lagasetningu eða breytingu laga. Það kann að vera að það hafi þýðingu að fastanefndir starfi á milli þinga. En ég leyfi mér að láta í ljós þá skoðun, að það sé vafasamt að það hafi neina verulega þýðingu eða úrslitaþýðingu til þess að bæta starfshætti þingsins. Á milli þinga eru mánuðirnir júní, júlí, ágúst og september. Það er reynsla í okkar landi, að það er erfitt að hafa nefndarfundi um hásumarið. Ég er ekki að segja að það sé útilokað, en ég held að það hafi ekki mikla þýðingu. Auðvitað hafa mesta þýðingu fundarhöld fastanefndanna þegar þing situr. Að halda fundi utan þingstaðar skiptir ekki máli í þessu sambandi. Það er hins vegar athugandi, eins og hér er gert ráð fyrir, að hafa heimild til þess að halda fundi á milli þinga og þá jafnvel utan þingstaðar eins og þarna er gert ráð fyrir, en að það sé mikil meinabót efast ég hins vegar um. Annað atriði, sem þarna er bent á, að það sé hlutverk fastanefndanna að fylgjast með framkvæmd laga hver á sínu sviði. Það finnst mér að sé atriði sem þurfi sérstaklega að athuga, og það er bæði verðugt og nauðsynlegt viðfangsefni að mínu viti. Í því sambandi tek ég mjög undir það sem hér er einnig bent á, að n. hafi frumkvæði um lagasetningu eða breytingu laga. Ég skil þetta þannig, að n. taki upp þann sið í einhverjum mæli að bera fram frv. eða till. af sjálfsdáðum. Þetta finnst mér koma mjög til greina. Að vísu er þetta ekkert nýtt. Það kemur fyrir að n. bera fram frv., svo sem kunnugt er, og mér sýnist að það þurfi ekki neinar breytingar á þingsköpum til að koma við þessum breyttu vinnuaðferðum. Hins vegar er að mínu viti bent hér á athyglisverðan þátt í þeirri viðleitni sem uppi þarf að hafa til þess að bæta starfshætti þingsins. Þá kem ég að 3. liðnum, að setja í þingsköp reglur varðandi umr. utan dagskrár, þannig að þm. eigi þess jafnan kost að hefja umr. um aðkallandi mál, sem ekki þola bið venjulegra þingmála, án þess að önnur þingstörf truflist af þeim sökum. Þetta er alveg sjálfsagt mál, og þetta er það sem hefur verið framkvæmt. Menn geta komið með og hafið umr. um aðkallandi mál utan dagskrár, og það er ekkert nýtt. Ég hygg að í flestum tilfellum hafi það verið gert án þess að önnur þingstörf hafi truflast af þeim sökum. En það er talað um í þessu sambandi að setja reglur í þingsköp. Um hvað á að setja reglur? Mér virðist að þegar talað er um að setja reglur í þessu sambandi í þingsköp, þá eigi menn fyrst og fremst við reglur um það, hvað fyrirspyrjandi geti talað lengi, hvað hann geti talað oft og hvað umr. megi dragast. Og auðvitað er þetta vandamálið. En það eru ekki reglur um þetta í þingsköpum nú. Það eru reglur um venjulegar skriflegar fsp., en það eru ekki reglur um fsp. utan dagskrár. Það hefur stundum verið leitast við að hafa í framkvæmd umr. utan dagskrár hliðstæðar og umr. um skriflegar fsp. En það hefur allur gangur verið á því. Og mér virðist að það sé ákaflega erfitt að setja reglur um hvað lengi leyfist að tala um fsp. utan dagskrár. Það getur verið svo ákaflega mismunandi sem um er að ræða. Við getum hugsað okkur t.d. að það hefði skeð í þorskastríðinu einhverju að einu varðskipi hefði verið sökkt. Það hefði verið eðlilegt að ræða slíkt mál á Alþ., en ekki náð nokkurri átt að hafa nokkrar hömlur á umr., hvað menn mættu tala lengi um það efni. Mér virðist a.m.k. mál þetta geta borið þannig að. Það gæti hins vegar verið fsp. utan dagskrár varðandi skipun skólanefndarformanns einhvers staðar úti á landi. Það mál getur verið þýðingarmikið út af fyrir sig, en naumast nokkur ástæða til þess að taka það sömu tökum og hitt dæmið sem ég nefndi. Hvernig á þá að setja reglur í þingsköp um þessi efni? Spurningin er frekar: En nauðsynlegt að setja nokkrar reglur? Er það nauðsynlegt vegna eðlis slíkra fsp. eða eins og slíkar fsp. ættu að vera? Ég hef orðað þetta svo, að það ætti ekki að leyfa fsp. utan dagskrár nema um mál sem þyldu ekki bið til næsta dags. Og ef sú regla er framkvæmd, þá virðist mér að oftast nær mundi það fylgja, að um mjög þýðingarmikil mál væri að ræða. Þó getur verið mismunur á þessu. En miðað við eðli þessara fsp., eins og þær eiga að vera að mínu viti, þá held ég að það verði erfitt að koma við föstum reglum um þessi efni í þingsköpum, það verði að gera ráð fyrir að forseti hafi vald til að ákveða hvað umr. séu lengi í hvert sinn, forseti hafi vald til þess og hann verði að meta það. Mér virðist, - ég tek fram að ég vil ekki fullyrða of mikið um þessi efni, þetta er of margslungið mál til þess, - en mér virðist e.t.v. eina leiðin mjög í anda þessum tíðkað er í öðrum þjóðþingum þar sem samanburður gæti átt við. 3. tölul. á við umr. eða fsp. utan dagskrár. Mig langar í þessu sambandi að minnast á fsp. samkv. dagskrá, skriflegrar fsp. Mér finnst ekki síður þörf á því að taka það mál til athugunar og ekki síður þörf á að gera þar breytingar á þingsköpum. Það eru líka ákveðin fyrirmæli hvernig fara skuli með skriflegar fsp. Fyrirspyrjandi má tala tvisvar, 5 mínútur í hvort skipti, ráðh. má tala 10 mínútur, svo má hver og einn þm., sem biður um orðið, tala í tvær mínútur. Það eru þessar fsp. sem fara í vaxandi mæli, alltaf meir og meir, með tíma þingsins. Það er skoðun mín að þessar reglur, eins og þær eru núna, séu ekki réttar, það eigi ekki að leyfa öðrum að taka til máls en þeim, sem spyr, og þeim, sem er spurður, og það sé vafasamt hvort þeir eigi að fá að tala jafnlengi og nú er gert ráð fyrir í þingsköpum. Það eigi ekki að leyfa að aðrir þm. komi inn í umræðurnar. Það er þessi regla sem tefur allar fsp, og meira en tefur, gefur oft alranga mynd af því sem átti að fá fram. Það er farið að ræða um allt aðra hluti en fyrirspyrjandinn spurði um og ráðh. svaraði. Það tekur kannske 10 mínútur, stundarfjórðung að afgreiða það mál. Þá kemur þriðji aðili og spyr um aðra hluti eða sveigir umræðurnar inn í allt annan farveg en fyrirspyrjandinn ætlaðist til. Hann er búinn að tala sig dauðan, getur ekki tekið þátt í þeim umr., þannig að það hefur algerlega mistekist, það sem hann ætlaði að gera, að vekja athygli á ákveðnu máli í þeim tilgangi oft og tíðum að stuðla að framgangi einhvers tiltekins framfaramáls sem hann vildi hreyfa. Ég bendi á að þetta sé atriði sem þurfi að taka til athugunar, og þetta er eitt af þeim atriðum, eins og hv. frsm. orðaði það, sem gæti komið til viðbótar við þau tilvik sem eru nefnd í þessari tillögu. Ég kem þá að 4. tölul., að breyta meðferð þáltill, til að stytta þann tíma sem fer í umr. um annað en beina lagasetningu. Ég geri mér ekki alveg ljóst við hvað er átt með þessu. Ef hægt er að gera eitthvað til þess að draga úr óþörfum málalengingum, þá er það af hinu góða. En mér virðist að það sé ekki brýnt verkefni að draga úr þáltill. En ástæðan er talin sú, að stytta þurfi þann tíma sem fer í umr. um annað en beina lagasetningu. Ég held að það hafi ekki komið að sök í störfum Alþ., að það hafi ekki verið nægur tími til beinnar lagasetningar. Það er kannske frekar spurning hvort tíminn hefur verið vel notaður. Og það vitum við allir, hvernig tíminn er ákaflega illa notaður oft og tíðum á Alþ., sérstaklega framan af þingi, og verður það fyrst og fremst skrifað á reikning ríkisstj. hvaða ríkisstj. sem hefur verið við völd, og ég geri ekki upp á milli ríkisstj. í þessu sambandi. Hv. 5. þm. Norðurl. v. vék aðeins að þessu, og mér virtist hann ekki gera mikið úr þessu atriði frekar en ég. En ef ég hef skilið hann rétt, þá meinti hann að þáltill. kæmu síður að trafala í löggjafarstarfinu ef við hefðum eina þingdeild. Ég ætla ekki hér að ræða spurningu um eina eða tvær þd. En ég er hins vegar þeirrar skoðunar, að við getum offrað meiri tíma í þáltill. ef við höfum tvær deildir. Það er ýmislegt sem styður það. Ég skal aðeins nefna eitt sem menn gleyma oft í þessu sambandi, að í tveim deildum getum við unnið að löggjafarstarfi og umr. um löggjöf á tveim stöðum samtímis. Og ef við viljum gera sem flesta þm. virka í löggjafarstarfinu og m.a. með því að þeir eigi þess kost að tjá sig sem best í því efni, þá taka umr. tíma. En ef umr. eru í sama þjóðþingi samtímis á tveim stöðum, þá vinnst betur, það sjá allir. Þetta er eitt atriði sem hefur núna komið upp og ég las nýlega í ensku blaði varðandi hugleiðingar um að leggja niður bresku lávarðadeildina, sem háværar raddir eru uppi um. Á þessum stað var bent á að það gæti vel komið til greina, en það yrði að hafa í staðinn aðra þd. með löggjafarvaldi, því að það yrði ofviða neðri málstofunni að vera með allar umr. um löggjafarstörf á einum vettvangi. Sem sagt, ég ætla ekki að fjölyrða frekar um þetta. En ég geri ekki mikið úr eða ég átta mig ekki fullkomlega á, hvað hv. flm. er að fara með þessum 4. lið. Þá er 5. liðurinn, þar sem gert er ráð fyrir að tekin verði upp forsætisnefnd sem stjórni málefnum Alþ. með auknum völdum og aukinni ábyrgð. Það er, eins og hv. flm. sagði, í raun og veru um slíka nefnd að ræða þar sem eru forsetar þingsins sem halda reglulega fundi til þess að ræða þingstörfin og til þess að skipuleggja þingstörfin. Hér er, að mér virðist fyrst og fremst um formsatriði að ræða, ef á að fara að kalla forseta þingsins, þegar þeir koma allir saman, forsætisnefnd, og legg ég ekki sérlega mikið upp úr því. En ef þetta er eitthvert efnislegt atriði, þá væri fróðlegt að heyra það. Það er reyndar talað þarna um aukin völd. Já, það er gott að hafa aukin völd. En mér sýnist að að forminu til hafi forsetar þingsins ákaflega mikil völd. Og það er staðreynd, forsetar þingsins ákveða dagskrá þingsins, sem er eitt veigamesta atriðið í sambandi við störf þingsins. Það er talað líka um aukna ábyrgð. Ég átta mig ekki almennilega á hvað það er. En ég er að vekja athygli á þessu. Ég tek það fram að ég er ekki að finna að neinu því sem í þáltill. er. Mér finnst réttmætt að setja öll þessi atriði fram. En þau eru sett fram til þess að ræða þau og öll sjónarmið komi fram. 6. tölul. og síðasti er um að staðfesta í lögum þá hefð, að þingforsetar gegni störfum milli þinga jafnvel þegar þing er rofið. Þetta er ekki annað en formsatriði, og kann að vera að það sé ekkert á móti því að staðfesta þetta í lögum. En ég verð nú að segja, að mér finnst enginn galli á því, þó að sumt í þingsköpum og stjórnskipunarlögum mótist af hefð. Það getur alveg verið jafnhaldgott og að hafa það í lögum. Og sú var tíðin, ef það er ekki að segja enn þá, að þar sem þingræði var talið mest til fyrirmyndar var ýkjamargt byggt á hefð og ekki á skriflegum lögum eða jafnvel skriflegri stjórnarskrá. Ég á þá við breska þingræðið. Ég hef farið hér nokkrum orðum um þessa till. Eins og ég sagði í upphafi, finnst mér hér vera um athyglisvert mál að ræða og merkilegt, og ég fagna því, að þetta mál hefur verið tekið upp, og hef ekkert nema gott um það að segja. Ég vænti þess, að þessi till. fái góða og vandaða meðferð í þeirri þn. sem fær hana til meðferðar.



Herra forseti. Ég kemst ekki hjá því að fara nokkrum orðum um svör hv. hm. Gylfa Þ. Gíslasonar, formanns þingflokks Alþfl., enda þótt þau væru öll bersýnilega út í hött, miðað við þá ábendingu sem ég kom með áðan. Hann kom einfaldlega hvergi nærri því máli sem ég var að reifa - hvergi. Ég var ekki að ræða það í fyrri ræðu minni, hvort umr. utan dagskrár ættu rétt á sér eða ekki. Reyndar tók ég skýrt fram að ég teldi að umr. utan dagskrár ættu fyllsta rétt á sér, og ég sagðist búast við að það væri óumdeilt. Ég var ekki heldur að ræða það, hvort umr. utan dagskrá ættu oft rétt á sér eða sjaldan rétt á sér, og enn síður var ég að átelja einn eða neinn flokk fyrir að hafa hafið umr. utan dagskrár oftar en einhver annar flokkur. Ég hef að vísu ekki tölfræðina við höndina og get ekkert um það sagt, hvort fullyrðing hv. þm. sé rétt, að við Alþb.-menn höfum á þessu kjörtímabili átt oftast frumkvæði að því að mál væru rædd utan dagskrár. Það má vel vera að svo sé. Ég er samt ekkert viss um það, og ég er sannfærður um að á kjörtímabilinu sem var á undan þessu, þegar aðrir flokkar voru í stjórnarandstöðu. þá áttu þeir metið. Þannig hefur þetta gjarnan verið og hlýtur að vera og er ekkert óeðlilegt við það. Það segir sig sjálft, að stjórnarandstöðuflokkar eiga miklu frekar frumkvæði að því að mál séu rædd utan dagskrár. Hitt skiptir öllu máli, hvort óskað er eftir umr. utan dagskrár um mál, sem þolir ekki hið, eða hvort menn eru bara að kveðja sér hljóðs utan dagskrár til þess að vekja athygli á sjálfum sér eða á einhverju þingmáli sem þeir eru að hugsa um að flytja einhvern tíma seinna meir, eins og hv. þm. hafði frumkvæði að í upphafi þings. Ég var ekki heldur að ræða það, hvort kosningalögin og kjördæmaskipunin væru mikilvægt mál eða ekki. Auðvitað erum við hv. þm. innilega sammála um að hér er um mjög mikilsverð mál að ræða. Enginn hefur dregið það í efa. Ég var ekki heldur að ræða það, hvort hugmyndin um breytt kosningalög væri komin upp í hópi Alþb: manna eða í hópi Alþfl: manna og hvort hún hefði þá lekið úr einni áttinni í aðra. Það er gersamlega utan við umræðusvið, eins og hér hefur komið fram, og enginn annar en hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason lætur sér detta í hug að draga það inn í umr. Það er alls ekki það sem málin snúast um. Ég var hins vegar að vekja á því athygli, að formaður Alþfl. telur rétt í þeirri till., sem hér er til umr., að takmarka umr. utan dagskrár við mál sem eru aðkallandi og þola ekki bið, og einmitt í því sambandi nefndi ég dæmi um hið gagnstæða. Ég veit að hv. þm. gerir sér fullkomlega ljóst hvað var raunverulega til umr., enda þótt hann kjósi að þykjast ekkert skilja og svara út í hött. Auðvitað er spurningin sem hér er verið að ræða um, vegna þess dæmis sem ég nefndi, hvort Alþfl, hefði ekki í þessu tilviki átt að vekja athygli á því, sem hann vildi koma hér á framfæri, með þinglegum hætti. Það er spurningin sem málið snýst út af. Í dag er fyrsti fsp: dagurinn, í dag er fyrstu fsp. svarað, og hefði fsp. hv. þm. komið fram með eðlilegum hætti, þá hefði hún komið þar inn í fsp: röðina sem hún átti heima, en hún hefði ekki verið tekin fram fyrir allar aðrar fsp., sem menn óskuðu eftir að bera upp í þinginu. Hún hefði komið í réttri röð. Og spurningin, sem ég er hér að varpa fram, er þessi: Verða ekki að vera einhver sérstök rök fyrir því, að spurning af þessu tagi sé tekin fram fyrir allar aðrar og hún rædd jafnvel áður en búið er að setja nokkur þingmál á dagskrá, eins og var á miðvikudaginn var? Ég finn ekki þau rök, enda þótt ég viðarkenni að málið er stórmerkilegt og athyglisvert. En ég finn ekki rökin, síst af öllu þegar fyrir lá að tvær till. voru komnar fram í þinginu um svipað efni og væntanlega von á fleiri till. um hliðstæð efni, ef marka má þá reynslu sem fengist hefur á liðnum þingum. Ég vildi segja að lokum og leggja á það áherslu, að ég er fylgjandi þeirri till. sem hér hefur verið flutt um skipun n. til að endurskoða þingsköp. Ég er líka hlynntur því að umr. utan dagskrár eigi sér háan sess í þingstörfum og verði löghelgaðar, eins og hv. flm. hefur gert hér till. um að athugað verði. Mér finnst sjálfsagt að umr. utan dagskrár fari oft fram hér í þinginu, það er fyllsta þörf á því En það verða að vera einhver sérstök rök fyrir því hverju sinni. Annaðhvort verður að vera um einhvern nýliðinn atburð að ræða, sem menn vilja ræða meðan hann er ferskur og nýr, ellegar þá það verður að vera um að ræða einhverja atburðarás sem er í gangi, eitthvert ástand sem er ríkjandi, ellegar þá eitthvað sem er fram undan og þolir ekki bið að rætt sé með venjulegum hætti hér í þinginu. Umr, utan dagskrár mega hins vegar alls ekki byggjast á hégómlegum óskum einstakra þm. sem leitast við að vera í kapphlaupi við aðra þm, um að vekja máls á einstökum þingmálum. Mér virðist á málflutningi formanns Alþfl., bæði þeim, sem kemur fram á till. hans, og hér áðan, að hann sé mér sammála í meginatriðum. Mér þótti hins vegar rétt, úr því að umr. utan dagskrár voru hér til umr. sérstaklega, að vekja athygli á því, að framganga hv, formanns þingflokks Alþfl. s.l. miðvikudag var víðs fjari því að uppfylla þau skilyrði sem fram koma í málflutningi formanns flokksins.