Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Árni Gunnarsson) Þá er gengið til dagskrár. Eins og fram kemur í dagskrá var ætlunin að hér færi fram atkvæðagreiðsla um a.m.k. þrjú fyrstu dagskrármálin. 17 hv. þingdeildarmenn eru komnir í hús þannig að það verður ekki unnt a.m.k. strax að hefja atkvæðagreiðslu en forseti væntir þess eindregið að í hús komi a.m.k. 22 hv. þingdeildarmenn og fer nú skörin að færast upp í bekkinn ef ekki reynist unnt dag eftir dag í hv. deild að ná fram atkvæðagreiðslum vegna lélegra mætinga hv. þingdeildarmanna. Forseti tekur þá fyrir fjórða dagskrármálið.

Frsm. fjh.- og viðskn. (Jón Sæmundur Sigurjónsson): Herra forseti. Fjh.- og viðskn. fjallaði um frv. um breytingu á lögum um hlutafélög og leggur til að það verði samþykkt eins og það kom úr Ed. Undir þetta skrifa allir viðstaddir nefndarmenn, Þórhildur Þorleifsdóttir, Friðrik Sophusson, Sverrir Sveinsson, Guðmundur G. Þórarinsson, Ragnar Arnalds og Jón Sæmundur Sigurjónsson. Matthías Bjarnason var fjarverandi við afgreiðslu málsins vegna veikinda.

Birgir Ísl. Gunnarsson Virðulegi forseti. Eins og forseti lýsti í upphafi þessa fundar voru aðeins 17 þm. mættir hér þegar fundur var settur klukkan tvö og ekki var hægt að ná hér fram atkvæðagreiðslu. Síðdegis í gær gerðist það sama, það varð að slíta hér fundi vegna þess að ekki var hægt að ná fram atkvæðagreiðslu. Þetta er auðvitað afar slæmt og ekki til fyrirmyndar fyrir þingmenn. Það sem vekur þó sérstaka athygli í þessu er það hvað þingmenn hæstv. ríkisstjórnar mæta orðið illa hér til þingfunda. Það er auðvitað á ábyrgð hæstv. ríkisstjórnar og þeirra þingflokka sem að henni standa að koma málum hér fram á hv. Alþingi en ég veit satt að segja ekki hvernig á að túlka það sem hér er að gerast. Hvort er að grafa um sig svo mikil óánægja meðal hv. þm. hæstv. ríkisstjórnar, eins og maður sér reyndar í fjölmiðlum og maður heyrir hér í umræðum, að menn vilja ekki mæta orðið á þingfundum til þess að koma fram málum hæstv. stjórnar. Á þessu vil ég vekja athygli. Ég vil líka vekja athygli á því að það heyrir til undantekninga ef einhver hæstv. ráðherra eru mættir hér klukkan tvö þegar þingfundur er settur. Hæstv. forsrh. var mættur hér klukkan rúmlega tvö og hæstv. félmrh. er mættur hér núna en engir aðrir hæstv. ráðherrar láta sjá sig hér í salnum. Við fengum afhent á þingflokksfundum á mánudaginn lista frá hæstv. ríkisstjórn yfir þau mál sem hún vill láta afgreiða það sem eftir lifir þessa þings sem eru ekki margar vikur. Og það sjá allir að ef hæstv. ríkisstjórn og hæstv. stjórnarflokkar sýna ekki þingstörfum meiri áhuga er það borin von að hægt sé að afgreiða nema lítið brot af þeim málum sem hæstv. ríkisstjórn vill láta ná hér fram. Mér þótti ástæða til þess, virðulegi forseti, að láta þessi orð falla hér úr ræðustól því að það vekur óneitanlega athygli --- ég sé t.d. ekki nema þrjá hv. þm. Framsfl. hér í grenndinni --- fjóra með hæstv. forsrh. og þannig mætti reyndar áfram telja. Þetta er afar sérkennileg staða sem er komin upp í þinginu.

Ásgeir Hannes Eiríksson Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Ísleifi Gunnarssyni fyrir að vekja máls á þessu. Ég get í stórum dráttum tekið undir það sem hann segir. Ef við ætlum að ljúka hér þeirri vinnu sem ríkisstjórnin óskar eftir verður náttúrlega að mæta, ekki bara stjórnarsinnar því það er ekki síður skylda stjórnarandstöðunnar að halda uppi málefnalegri stjórnarandstöðu á þann hátt að láta sjá sig í þingsölum og taka þátt í þingstörfunum. En það eru fleiri mál en mál prestsins hér á þinginu. Það eru líka mál frá einstaka þingmönnum og við einstakir flm. hljótum að krefjast þess af ríkisstjórninni að ef við eigum að vera fyrir hendi þegar þarf að kjósa og greiða atkvæði um mál ríkisstjórnarinnar að ráðherrarnir verði það líka þegar þarf að taka okkar mál á dagskrá.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) Herra forseti. Ég vil taka undir það sem hér hefur verið sagt bæði af forseta og hv. þm. og mun ræða það í ríkisstjórninni og í þeim þingflokki sem ég tilheyri.

Forseti (Árni Gunnarsson) Vegna þeirrar umræðu sem hér hefur farið fram um þingsköp vill forseti taka fram að hann þakkar fyrir þessa umræðu. Hún er bæði tímabær og nauðsynleg. Forseti vill enn fremur geta þess að hann hefur ritað formönnum þingflokka ríkisstjórnarinnar bréf þar sem hann vekur athygli á mjög slæmri mætingu hv. þingdeildarmanna í hv. Nd. og óskar eftir að úr verði bætt hið snarasta. Forseti lét þess líka getið í bréfinu að komi það fyrir á nýjan leik að hér verði ekki unnt að ná fram atkvæðagreiðslu um mikilvæg mál muni forseti framvegis slíta fundi. Hann hefur engin önnur ráð í hendi til þess að koma þeim skilaboðum á framfæri til hv. þingdeildarmanna að þeir eigi að sinna þeirri skyldu sinni að mæta á þingfundum eins og skýrt er tekið fram í þingsköpum. Forseti vill hins vegar láta það koma skýrt fram að hann er ekki með þessum orðum að gagnrýna þá hv. þingdeildarmenn sem mæta vel hér í deildinni. Þeirra er heiðurinn. En kannski mætti segja að þeirra væri skömmin sem illa mæta.

Geir H. Haarde Herra forseti. Ég held að þessi umræða gefi tilefni til þess að drepa á nokkur fleiri atriði hér í störfum þingsins upp á síðkastið. Ég er einkum með hugann við framgang mála í fastanefndum þingsins. Ég hef neitað mér um það í nokkur skipti að koma hér upp til þess að gagnrýna hv. formann fjh.- og viðskn. Nd. fyrir það hvernig mál eru afgreidd eða réttara sagt ekki tekin fyrir og afgreidd í nefndinni. Síðast þegar ég sagði honum frá þessu bað hann mig um að bíða því það stæði til að taka fyrir eitthvað af þessum málum. Ég er sérstaklega með í huga, herra forseti, þingmál sem var vísað til fjh.- og viðskn. hinn 21. nóv. sl. og snertir breytingar á skattlagningu í Framkvæmdasjóð aldraðra. Mál sem var mikið til umræðu í lok síðasta þings og sem vissulega eru skiptar skoðanir um í þinginu en sem engin ástæða er til annars en að fái hér eðlilega meðferð og afgreiðslu. Þegar ég hafði orð á því við hv. formann fjh.- og viðskn. fyrir tveimur vikum að nú mundi ég taka þetta mál upp utan dagskrár hér, í umræðum um þingsköp, hafði málið aldrei verið rætt í nefndinni, aldrei verið tekið fyrir. Þetta er auðvitað ekki boðlegt og það gengur ekki og ég hlýt að taka undir gagnrýni hv. 16. þm. Reykv. á þessi vinnubrögð. Þingmenn eiga rétt á því að mál þeirra séu tekin fyrir í nefndum þingsins. Þeir eiga ekki kröfu á því að málin séu samþykkt eða að allir fallist á þau en þeir eiga kröfu á því að þau séu tekin fyrir efnislega og rædd. Nú skilst mér að þetta mál sem ég hef hér í huga hafi einu sinni verið tekið fyrir eftir samtal mitt og hv. þm. Páls Péturssonar og síðan staðið til að ræða það aftur. Nú er hann ekki lengur í þinginu en varaformaður hefur ekki boðað fund út af þessu máli og hlýt ég að harma það og óska eftir því sérstaklega að þetta mál fái afgreiðslu út úr fjh.- og viðskn. og geti komið til atkvæða hér í hv. deild. Og þetta gildir auðvitað líka um önnur mál sem þar hafa legið vikum og mánuðum saman.

Jón Sæmundur Sigurjónsson Herra forseti. Það er hárrétt ábending hjá hv. 17. þm. Reykv. að það munu vera nokkur mál sem eru óafgreidd inni í fjh.- og viðskn. Mér þykir svolítið miður að hv. þm. kom hér upp í þetta skiptið og kvartaði undan þessu á þessum tímapunkti, einmitt þegar formaður nefndarinnar er ekki við á þinginu. Ég hefði heldur viljað að þessi umræða hefði farið fram að honum viðstöddum. Ég er sjálfur formaður í tveimur nefndum, sjútvn. og heilbr.- og trn. Þar liggur ekki eitt einasta mál fyrir, þ.e. við höfum afgreitt þau öll. Ég hef þegar boðað fund í fjh.- og viðskn. Fundarboðið var borið út núna í hádeginu. Við ætlum okkur að hittast á föstudag. Það liggur kannski ekki alveg ljóst fyrir hvort allir geta mætt þá þannig að það er aðeins óljóst um fundartímann en við höfum í hyggju að ganga í þau mál sem liggja fyrir nefndinni. Hvort þetta mál sem hv. þm. nefndi verður einmitt fyrst á dagskrá er ekki alveg ljóst en röðin kemur áreiðanlega að því meðan nefndin starfar undir minni formennsku. Ég vildi aðeins að þetta kæmi fram. Það hafa verið haldnir fundir í nefndinni eftir að ég tók þar við formennsku, við héldum stuttan fund í gær og afgreiddum þar tvö mál og það er sem sagt búið að boða fund n.k. föstudag og það verður starfað í þessari nefnd.

Jón Kristjánsson Herra forseti. Það voru þrjú atriði sem urðu til þess að ég tek þátt í þessari umræðu um þingsköp. Í fyrsta lagi tel ég að þessi umræða sé þörf og tímabær. Menn verða að mæta hér á fundum og taka þátt í störfum. Ég þekki það af eigin reynslu sem forseti þessarar deildar hvað það er óþægilegt að koma ekki fram málum, sem er kannski enginn ágreiningur um, vegna mætinga. Í öðru lagi vil ég beina því til þingflokksformanna að það gerist æ algengara að þingmenn séu boðaðir á hina og þessa fundi úti í bæ á þingtíma. Ég held það væri rétt fyrir þingflokksformenn að benda þeim mönnum, sem senda boð til þingflokka trekk í trekk og boða þingmenn á fundi á reglulegum fundartíma þingsins, vinsamlega á að það sé ekki heppilegt að gera það. Þetta veit ég að er mjög algengt og ýmsir þingmenn kunna ekki við annað en að sinna þessu. Í þriðja lagi vil ég gera grein fyrir því að ég gegni formennsku hér í einni nefnd þingsins, allshn. Nd. Það er tiltölulega gott ástand þar varðandi afgreiðslu mála og þau mál sem þar eru til meðferðar enn þá eru teljandi á fingrum annarrar handar.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason): Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á læknalögum nr. 53/1988 sem er flutt á þskj. 734. Nær tveggja ára framkvæmd læknalaganna sem gengu í gildi 1. júlí 1988 hefur leitt í ljós þörf á breytingum nokkurra ákvæða. Starfsmenn heilbrrn. í samráði við embætti landlæknis hafa því unnið frv. til laga um breytingar á læknalögum nr. 53/1988. Breytingarnar lúta að eftirfarandi fimm atriðum. Í fyrsta lagi meðferð umsókna um almennt lækningaleyfi og sérfræðingsleyfi. Í öðru lagi meðferð sérfræðingsleyfis hafi læknir aflað sér sérréttinda á einhverju Norðurlandanna. Í þriðja lagi er um að ræða tillögurétt að reglum um viðbótarnám og sérfræðinám. Í fjórða lagi um afhendingu sjúkraskráa. Í fimmta lagi um meðferð umsókna um leyfi til að reka læknastofu þó 75 ára aldri sé náð. Ég mun nú gera grein fyrir þessum atriðum nokkru nánar. Í fyrsta lagi var um að ræða meðferð umsókna um almennt lækningaleyfi og sérfræðingsleyfi. En samkvæmt gildandi læknalögum skal sérstök nefnd skipuð fulltrúum læknadeildar og Læknafélags Íslands meta umsóknir um almennt lækningaleyfi. Engar sérstakar kröfur eru hins vegar gerðar um meðferð umsókna um sérfræðingsleyfi. Heilbrigðisráðuneytið telur eðlilegt að gera hér breytingu. Þorri umsækjenda um almennt lækningaleyfi hefur lokið læknanámi frá Háskóla Íslands. Það eina sem meta þarf vegna umsóknar um almennt lækningaleyfi er hvort umsækjandi hafi lokið viðbótarnámi, þ.e. kandídatsári í samræmi við reglur. Umsóknir um almennt lækningaleyfi eru því í fæstum tilvikum svo flóknar og vandmetnar að sérstaka nefnd þurfi til matsins. Íslenskir læknar stunda hins vegar sérfræðinám víða, svo sem á Norðurlöndunum, á Bretlandi, í Bandaríkjunum, svo nokkur lönd séu talin. Það er því talsverð ástæða til gaumgæfilegrar skoðunar á umsóknum um sérfræðileyfi. Í frv. er gerð sú tillaga að læknadeild og landlæknir annist mat á umsóknum um almennt lækningaleyfi en að þriggja manna nefnd verði falið að meta umsóknir um sérfræðileyfin. Í þessari þriggja manna nefnd verði landlæknir, sem jafnframt verði formaður, auk fulltrúa tilnefndra af læknadeild Háskóla Íslands og Læknafélagi Íslands. Frv. gerir og ráð fyrir að hlutverk læknadeildar og landlæknis vegna umsókna um almennt lækningaleyfi og nefndarinnar vegna sérfræðingsleyfa verði sambærilegt og hlutverk fagfélaga eða háskóladeilda hjá öðrum heilbrigðisstéttum, þ.e. að vera tillöguaðili. Í öðru lagi nefndi ég að hér væri fjallað um sérfræðileyfi hafi læknir aflað sér réttinda á einhverju Norðurlandanna. En frv. gerir jafnframt ráð fyrir því að hafi læknir sérfræðingsleyfi frá einhverju Norðurlandanna þurfi ekki að afla tillagna læknadeildar heldur eingöngu landlæknis. Landlæknir mundi í þessum tilvikum afla upplýsinga frá heilbrigðisstjórnum Norðurlanda um hvort umsækjandi hafi í starfi sýnt af sér nokkuð það sem tálmaði íslensku sérfræðingsleyfi. Þetta fyrirkomulag byggist á aðild Íslands að norrænum samningi um viðurkenningu starfsréttinda innan heilbrigðisþjónustunnar. Samkvæmt samningnum hafa löndin skuldbundið sig til að viðurkenna starfsréttindi sem veitt hafa verið í einhverju Norðurlandanna þrátt fyrir að reglur um nám þeirra heilbrigðisstétta sem samningurinn nær til séu ekki fullkomlega sambærilegar á milli landanna. Samningur þessi er frá árinu 1981, leysti þá eldri samning af hólmi og hefur Ísland verið aðili að samningnum hvað lækna snertir um árabil. Læknadeild Háskóla Íslands telur að þrátt fyrir aðild Íslands að samningnum skuli í hverju einstöku tilviki meta hvort viðkomandi læknir uppfylli íslensk skilyrði um starfsréttindi. Með öðrum orðum læknadeildin telur að starfsréttindi annars staðar skipti ekki máli og hafnar þar með þeirri grundvallarhugmynd sem samningurinn hvílir á. Þetta hefur valdið ágreiningi milli læknadeildar og heilbrrn. um veitingu sérfræðingsleyfa og hefur læknadeildin í nokkrum tilvikum neitað íslenskum læknum með sænsk sérfræðingsleyfi um sams skonar íslenskt sérfræðingsleyfi. Vegna ákvæða læknalaga um neitunarvald læknadeildar í þessum efnum hefur heilbrrn. orðið að synja viðkomandi læknum um sérfræðingsviðurkenningu og þar með brjóta hinn norræna samning. Einn læknir vildi ekki una þessu og kærði synjunina til embættisnefndar sem annast eftirlit með framkvæmd samningsins. Nefndin komst að þeirri niðurstöðu að Ísland væri með þessari framkvæmd að brjóta samninginn. Nefndin hefur gefið íslenskum heilbrigðisyfirvöldum frest til þess að breyta um framkvæmd ella verði þau kærð til norrænu ráðherranefndarinnar. Heilbrrn. telur lagabreytingu einu leiðina til að bæta hér úr. Þriðja atriðið sem ég nefndi var tillöguréttur að reglum um viðbótarnám og sérfræðinám. En samkvæmt læknalögum getur læknadeildin ein haft frumkvæði að breytingum á reglum um viðbótarnám, svonefnt kandídatsár annars vegar og reglum um sérfræðinám hins vegar. Það gefur auga leið að óskir heilbrrn. og læknadeildar um hvernig reglur þessar skuli vera hverju sinni þurfa ekki alltaf að fara saman. Á það má og benda að læknadeild heyrir ekki undir heilbrrn. og því erfitt fyrir heilbrrh. að snúa sér til deildarinnar og óska tillagna. Frv. gerir ráð fyrir að fjölga þeim aðilum sem komið geta með tillögur um framangreindar reglur þannig að í hópinn bætist landlæknir og Læknafélag Íslands. Mál læknisins sem ég gat um áðan snertir þetta atriði. Synjun læknadeildar í hans tilviki hvílir á tilteknu ákvæði sem brýtur í bága við hinn norræna samning og er að finna í reglugerð frá 1986 um veitingu læknaleyfa og sérfræðingsleyfa. Læknadeild var ritað bréf í ágúst 1989 um að fyrirhugað væri að breyta þessu ákvæði reglugerðarinnar. Læknadeild svaraði og benti á það ákvæði læknalaga sem segir að reglur um sérfræðingsnám skuli setja að fengnum tillögum læknadeildar. Af bréfinu mátti ráða, þó ekki kæmi það fram berum orðum, að slíkra tillagna væri ekki að vænta frá læknadeild. Ég tel því ekki aðra leið færa en að lögunum verði breytt. Í fjórða lagi nefndi ég breytingar á ákvæðum um afhendingu sjúkraskráa. Heilbrrn. hefur undanfarna mánuði haft til athugunar tillögur Læknafélags Íslands og landlæknis um reglur vegna afhendingar sjúkraskráa. Ráðuneytið telur að ákvæði læknalaga um þetta atriði sé ekki nægilega skýrt og vill því gera nokkrar breytingar á því. Ráðuneytið telur að skýrt þurfi að koma fram í læknalögum að sjúkraskrá sé eign þeirrar heilbrigðisstofnunar þar sem hún er færð eða þess læknis sem hana færir. Jafnframt þarf að vera skýrt í lögunum að ef um afhendingu er að ræða skal afhenda afrit skrárinnar. Loks telur ráðuneytið nauðsynlegt að fram komi í lögunum að afhendingin nái til allra sjúkraskráa, þ.e. einnig skráa sem færðar eru fyrir gildistöku laganna frá 1988. Ráðuneytið hefur túlkað heimild læknalaga frá 1988 til afhendingar sjúkraskráa með þessum hætti en telur nauðsynlegt að þetta komi skýrt fram í lögunum sjálfum. Umboðsmaður Alþingis virðist einnig sammála ráðuneytinu hvað þessa túlkun varðar. Herra forseti. Ég hef nú gert grein fyrir þeim fimm meginatriðum þeirra brtt. sem þetta frv. gerir ráð fyrir á gildandi læknalögum og vísa að öðru leyti til ítarlegrar greinargerðar og athugasemda við einstakar greinar frv. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn.

Ásgeir Hannes Eiríksson Virðulegi forseti. Margt í þessu frv. virðist mér fljótt á litið horfa til bóta. Þó sakna ég eins hlutar og hef þegar sent hæstv. ráðherra það erindi. Mér finnst að enga læknisaðgerð, læknisvitjun eða aðra læknisþjónustu eða heilbrigðisþjónustu sé í rauninni hægt að inna af hendi nema kvittanir komi fyrir. Þ.e. allt þetta stóra heilbrigðiskerfi sem tekur einna stærstan hluta af okkar fjárlögum er rekið þannig að sjúklingurinn, neytandinn eða greiðandinn, veit í rauninni sjaldnast fyrir hvað hann er að greiða. Þess vegna sendi ég hæstv. ráðherra hugmynd um breytingu á þessu frv. í þá veru að kvittanir verði jafnan gefnar þar sem greiðsla er innt af hendi eða þar sem millifærslur eru, þannig að sjúklingur viti hvað það kostar sem er verið að framkvæma. Það er sama eiginlega hvar maður kemur í almennum rekstri, hvort maður kaupir sér heita pylsu eða fer út í apótek og kaupir sér eitt box af plástrum, alls staðar eru kvittanir gefnar. Hins vegar er ekkert sem skyldar lækna til þess að gefa kvittanir fyrir þeirra vitjanir og þegar maður er lagður inn á spítala kemur hvergi fram hvað aðgerðin, legan og allt sem því fylgir, kostar. Þetta fer bara sjálfkrafa og hljóðlaust inn í kerfið og enginn veit neitt. Þetta slævir að mínu mati dómgreind fólksins og verðskynið þegar maður veit ekki hvað hver dagur sem maður nýtur þjónustu heilbrigðiskerfisins kostar ríkið. Ég held að það yrði strax til þess að fólk færi að hugsa sig um tvisvar ef það fengi reikninginn með sér heim, hundruð þúsunda eftir skamma dvöl. Fólk færi að velta fyrir sér hvort það sé ekki ómaksins vert að reyna að gera eitthvað sjálft í eigin málum til þess að draga úr sjúkrahúsvist á landinu. Mundi þetta ekki auka forvarnir svokallaðar? Ef fólkið sér svart á hvítu hvað það eyðir miklum peningum úr öðrum vasanum þegar það þarf að nota okkar ágætu heilbrigðisþjónustu. Ég held að kvittun af þessu tagi sé tvímælalaust til bóta þannig að fólk viti alltaf nákvæmlega hvað það er að borga þó það sé greitt úr okkar sameiginlegu sjóðum.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason): Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessa umræðu en aðeins út af þeim athugasemdum sem komu fram hjá hv. 16. þm. Reykv. um það að hann hefði sent mér ábendingar varðandi þetta frv. Það er rétt. Ég hef fengið frá honum hugmyndir um hvernig hægt sé að standa að upplýsingum um kostnað við heilbrigðisþjónustuna. Ég taldi hins vegar að það væri mál sem við þyrftum að skoða betur en að skella því inn í frv. sem þá þegar var komið í vinnslu og til þingflokka til umsagnar og athugunar og yrði að skoðast nánar og e.t.v. í nefnd. En ég vil segja við hv. þingmann og þingmenn að þetta er auðvitað mál sem við höfum ítrekað skoðað og rætt við heilbrigðisstéttirnar og forsvarsmenn heilbrigðisstofnana hvernig hægt sé að standa að. Hvernig sé hægt að auka verðskyn manna varðandi kostnað við heilbrigðisþjónustuna ef nota má það orðalag. Við höfum t.d. verið með hugmyndir um sjúklingakort svokölluð og það er að fara á stað tilraun með slíkt form. Við höfum einnig rætt um það að sjúklingar eða einstaklingar sem leita til heilbrigðisþjónustunnar og þurfa á henni að halda fái yfirlit yfir það síðar hvað þjónustan hafi kostað viðkomandi. En um þetta eru allt saman mjög skiptar skoðanir og jafnvel skiptar skoðanir um það hvaða áhrif slíkar upplýsingar hefðu á heilsufar einstaklinganna og viðhorf þeirra til þjónustunnar almennt. Svo að ekki er hér um einfalt mál að ræða. En ég vildi aðeins láta það koma hér fram og segja við hv. þm. að þetta er vissulega mál sem við höfum skoðað og erum með í athugun og ég held að það sé mjög brýnt að reyna með öllum tiltækum ráðum að gera einstaklingana betur meðvitaða um hvað heilbrigðisþjónustan kostar.

Geir H. Haarde Herra forseti. Ný læknalög voru afgreidd hér á hinu háa Alþingi fyrir u.þ.b. tveimur árum, á fyrsta þingi þessa kjörtímabils, og höfðu þá verið til umfjöllunar bæði hér á vettvangi þingsins og hjá hagsmunaaðilum um töluvert langa hríð. Það liggur í eðli laga sem þessara að það er óheppilegt og jafnvel óeðlilegt að gera miklar breytingar á þeim mjög oft. Það er affarasælast að löggjöf sem þessi geti staðið tiltölulega lítt breytt um langan tíma. Eigi að síður er það svo að ef í ljós koma ágallar á lögum sem þessum er auðvitað skylt að gera þar breytingar á. Mér sýnist að það sé það sem hér er verið að gera og vil taka undir sjónarmið ráðuneytisins sem fram koma í 1. og 2. gr. og reyndar 3. gr. einnig, um að ekki megi ganga um of gegn þeirri viðurkenningu sem læknar hafa aflað sér sem sérfræðingar á Norðurlöndum eða þrengja möguleika manna með óeðlilegum hætti til að starfa hér á landi án þess að gangast undir íþyngjandi próf eða þess háttar hluti. Að því er varðar seinni hluta frv. er rétt að hafa í huga þá umræðu sem varð hér á sínum tíma í tilefni af afhendingu sjúkraskráa og hugsanlegum aðgangi aðila, annarra en sjúklings, að slíkum gögnum. Ég sé ekki í fljótu bragði að með tillögum þessa frv. sé í grundvallaratriðum horfið frá þeim reglum sem gilt hafa eða þeirri nauðsynlegu leynd sem á að hvíla yfir slíkum trúnaðarmálum. Ég sé ekki í fljótu bragði að neitt slíkt sé hér á ferðinni. En ég tel eigi að síður nauðsynlegt --- þar sem hér er vikið að þessum atriðum í frv. --- að minna á nauðsyn þess að sjúklingar geti ævinlega treyst því að með sjúkraskrá þeirra og önnur mjög svo persónuleg gögn sem tengjast þeirra sjúkrasögu og meðferð hjá einstökum læknum sé ævinlega farið sem trúnaðarmál og að engin hætta sé á ferðum varðandi það að slík gögn komist í hendur aðila sem ekki eiga eða mega með þau fara. Að öðru leyti skal ég ekki fjölyrða um þetta frv. Ég tel að 6. gr. þess um heimildir lækna sem orðnir eru 75 ára til að starfa áfram séu eðlilegar og geri ekki frekari athugasemdir við frv.

Félagsmálaráðherra (Jóhanna Sigurðardóttir) Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á ákvæðum 4. mgr. 55. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 8/1986 sem fjallar um kosningu varamanna í byggðarráð. Í 1. málsgr. 55. gr. sveitarstjórnarlaga kemur fram að kosið skuli byggðarráð úr hópi aðalfulltrúa í sveitarstjórninni. Varafulltrúar í sveitarstjórn eru því ekki kjörgengir í byggðarráð en byggðarráð er samheiti yfir framkvæmdaráð sveitarfélaga sem kölluð eru borgarráð, bæjarráð eða hreppsráð. Í sumum sveitarfélögum hafði sú regla gilt fyrir gildistöku þessa ákvæðis að bæjarfulltrúar og varafulltrúar sem kosningu höfðu hlotið á sama lista og hinn kjörni bæjarráðsmaður væru varamenn hans í bæjarráði í þeirri röð sem þeir skipuðu listann. Aftur á móti eru ákvæði 55. gr. sveitarstjórnarlaga skýr þess efnis að varamenn í byggðarráð skulu kosnir úr hópi kjörinna fulltrúa sveitarstjórnarmanna. Félmrn. hefur borist beiðni um það frá Kópavogskaupstað að regla eldri sveitarstjórnarlaga gæti gilt, þ.e. að varafulltrúar í sveitarstjórn séu kjörgengir í bæjarráð, borgarráð eða hreppsráð, en til þess þarf lagabreytingu. Þessi ósk Kópavogskaupstaðar var send Sambandi ísl. sveitarfélaga sem lýsti sig jákvætt þeirri breytingu sem hér er lögð fram. Efnislega kveður hún á um að varamenn kjörinna sveitarstjórnarmanna verði einnig kjörgengir varamenn í bæjarráð, borgarráð eða hreppsráð. Beiðni Kópavogskaupstaðar er rökstudd með því að eldri reglan hafi gefist vel, þ.e. að bæjarfulltrúar og varafulltrúar sem kosningu hafa hlotið af sama framboðslista og hinn kjörni bæjarráðsmaður séu varamenn hans í bæjarráði í þeirri röð er þeir skipuðu listann. Þessi skipan feli í sér að bæjarfulltrúar og varabæjarfulltrúar séu kosnir sem varamenn í bæjarráð um leið og þeir hljóti kosningu í bæjarstjórnina, þ.e. ef framboðslistinn sem þeir skipa á aðalfulltrúa sem kosinn hefur verið í bæjarráð, einn eða fleiri. Með þessu móti séu allir fulltrúar hvers lista varamenn í bæjarráði og þannig muni betur séð fyrir að bæjarráð sé ávallt fullskipað þrátt fyrir skyndileg forföll en þegar einungis einn varamaður er kosinn fyrir hvern bæjarráðsmann. Kópavogskaupstaður bendir á í sinni röksemd að ef beita á þeirri reglu að kjósa aðeins aðalfulltrúa sem varamann í bæjarráð gætu hæglega komið upp allsérstæð tilvik. Af framboðslista sem aðeins einn bæjarfulltrúi hefði hlotið kosningu af í bæjarstjórn væri ekki mögulegt að kjósa varafulltrúa í bæjarráð ef eini aðalfulltrúi hans ætti sæti í bæjarráði sem hæglega gæti átt sér stað með t.d. þátttöku hans í meirihlutastarfi. Bent er á að bæjarstjórnarflokkur sem á þrjá fulltrúa í bæjarstjórn og tveir af þeim eiga sæti í bæjarráði gætu aðeins kosið einn varamann úr sínum röðum. Þannig þurfi í slíkum tilfellum að kveðja til varamann ef á þeim þyrfti að halda frá öðrum flokkum hvort sem það væru samherjar í meirihlutastarfi eða ekki. Með þessu frv. er í fyrsta lagi lagt til að bæði aðalfulltrúar og varafulltrúar úr sveitarstjórn verði kjörgengir sem varamenn í byggðarráð. Aðalmenn skulu hins vegar ætíð kosnir úr hópi aðalfulltrúa einvörðungu og er það óbreytt. Í öðru lagi felur frv. þetta í sér að sett er í vald sveitarstjórnanna sjálfra hvort þær kjósa varamenn í byggðarráð sérstaklega eins og verið hefur og er aðalreglan að ákveða í samþykktum stjórn sveitarfélags að aðalfulltrúar og varafulltrúar sem kosningu hafa hlotið á sama framboðslista og hinn kjörni byggðarráðsmaður verði varamenn hans í byggðarráði í þeirri röð sem þeir skipa listann. Eins og ég benti á í mínu máli mælir stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga með þessari breytingu. Vænti ég þess að frv. þetta fái afgreiðslu hér á hv. Alþingi og legg til að málinu verði vísað til 2. umr. og félmn.

Birgir Ísl. Gunnarsson Virðulegi forseti. Eins og fram kom af ræðu hæstv. félmrh. fjallar þetta frv. aðallega um það að varafulltrúar í sveitarstjórn geti verið kjörgengir í byggðarráð, þ.e. bæjarráð, hreppsráð eða borgarráð. Mér sýnist í fljótu bragði að þetta sé skynsamleg regla sem þarna er lögð til. Ég held að það geti oft valdið erfiðleikum og leitt til einkennilegrar niðurstöðu ef varamenn geta ekki tekið sæti í byggðarráðum. Ég hygg reyndar að það hafi tíðkast í sumum sveitarfélögum að þetta hafi verið gert í raun, það hefur verið vitnað hér til bæjarstjórnar Kópavogs. Ég minnist þess til dæmis að þegar ég sat í borgarstjórn Reykjavíkur kom stundum upp sú staða a.m.k. að því er snertir varamenn að flokkur sem hafði aðeins einn fulltrúa í borgarstjórn sem átti jafnan sæti í borgarráði, eðli málsins samkvæmt hefði hann ekki getað kallað varamann úr sínum flokki ef eingöngu aðalmenn hefðu verið kjörgengir en sú regla var þá leyfð sem undantekning að hægt var að boða varamann í borgarstjórn sem aðalmann inn í borgarráð þegar þannig stóð á. Þannig að ég held að þetta sé skynsamleg regla og vildi aðeins láta þess getið við 1. umr. þessa máls að ég tel rétt að þetta frv. verði samþykkt enda hefur stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga fallist á það.

Geir H. Haarde Herra forseti. Það er aðeins ein örstutt fsp. til hæstv. ráðherra í tilefni þessa máls, vegna þess möguleika sem upp kann að koma og er jafnvel í deiglunni í ýmsum sveitarfélögum og jafnvel hér í Reykjavík að ólíkir aðilar eða flokkar komi sér saman um framboðslista fyrir kosningar. Spurningin lýtur að því hvernig taka eigi á hugsanlegu vandamáli ef síðan slitnar upp úr vinskapnum eftir kosningar og varamenn eru ef til vill ekki fulltrúar úr sama stjórnmálaflokki og aðalmaður og ef samkomulagið er jafnvel það stirt að aðalmenn neita að boða varamenn. Ég held að menn þurfi ekki mikið ímyndunarafl til að gera sér í hugarlund alls kyns möguleika sem svona vinslitum geta orðið samfara. Skal ég ekki fara nánar út í það en ég vil spyrja ráðherrann hvort hann hafi einhverjar hugmyndir um hvernig leysa bæri slík vandamál, ef upp koma, hvort sem það er hér í Reykjavík eða á Seltjarnarnesi eða í Mosfellsbæ eða einhvers staðar annars staðar þar sem sameiginlegir framboðslistar ólíkra stjórnmálaafla eru í boði og þar sem ekki er ólíklegt að einhvern tímann á kjörtímabilinu slitni upp úr vinskapnum.

Rannveig Guðmundsdóttir Virðulegi forseti. Ég fagna því að þetta frv. er komið fram og vona og treysti því að það eigi skjótan framgang í gegnum þingið. Eins og lagt er til í því frv. sem félmrh. hefur mælt fyrir, þannig var þetta áður í sveitarstjórnum að varamenn tóku sæti í bæjarráði þar sem var t.d. einn fulltrúi í bæjarstjórn sem átti sæti í bæjarráði. Síðan komu ný sveitarstjórnarlög og þá var þesum ákvæðum breytt þannig að það skyldi alltaf vera aðalmaður sem tæki sæti í bæjarráði við forföll. Á þeim tíma var einmitt verið að vinna nýja bæjarmálasamþykkt fyrir Kópavog, þannig að mér er þetta mál mjög kunnugt, og fulltrúar allra flokka voru sammála um það að þessi breyting, að ævinlega skyldi aðalmaður taka sæti varamanns í bæjarráði, yrði í raun óframkvæmanleg. Oft eru það tveir eða þrír flokkar sem mynda meiri hluta í sveitarstjórnum. Það getur verið að það sé flokkur með einn kjörinn fulltrúa sem á aðild að slíkum meiri hluta. Slíkur aðalmaður getur verið kjörinn í bæjarráð en með þeim lögum sem hafa verið í gildi var ætlast til þess að aðalmaður úr bæjarstjórn af öðrum lista tæki sæti í bæjarráði. Það var alveg ljóst að í Kópavogi, þar sem var fjallað mjög um þetta mál fyrst og fremst vegna þess að það var verið að vinna bæjarmálasamþykkt og menn ráku sig á þessa breytingu, voru allir sammála um það að þetta skerti mjög sjálfræði sveitarstjórnarmanna og stöðu þeirra bæjarfulltrúa sem væru í sveitarstjórn. Óskin kom frá Kópavogi um að það yrði kannað með breytingu á þessum lögum enda hefur komið fram í máli félmrh. að hún er studd af Sambandi ísl. sveitarfélaga. Hvað varðar athugasemd hv. 17. þm. Reykv. um hvað gerist þegar menn koma sér saman um framboð þá er það nú svo að til langs tíma hafa verið samsteypuframboð flokka og óháðra af ýmsu tagi í sveitarstjórnum út um land á þeim tíma sem þau ákvæði giltu sem hér er verið að leggja til að taka upp aftur og þá eru menn bara reiðubúnir að láta listann gilda eins og gildir um svo margt að það kemur röðin að næsta manni. Mjög svipað og gerist hér á hv. Alþingi og við verðum vör við þegar varamaður kemur inn, að það fylgir bara með skeyti eða tilvísun um að sá sem fram hjá er farið getur ekki tekið sætið. Við hljótum að ætla að þar sem menn hafa komið sér saman um framboð þá leysi þeir slík innanlistamál og yrði kannski seint hægt að búa til lög sem sniðu af alla slíka annmarka. En fyrst og fremst fyrir listana sem bjóða fram þá skiptir það mjög miklu máli að í bæjarráð geti varamaður af sama lista tekið sæti í forföllum þannig að ég treysti því að þetta frv. fái skjóta og góða meðferð og geti fljótlega orðið að lögum.

Alexander Stefánsson Herra forseti. Hér er í sjálfu sér ekki um stórt mál að ræða en ég vil láta það koma fram hér að þegar núgildandi sveitarstjórnarlög voru sett 1986 kom það einmitt skýrt fram hjá þeim sem sömdu það frv. og þar á meðal fulltrúar Sambands ísl. sveitarfélaga sem lögðu áherslu á það að breyta þessu frá fyrri lögum á þann veg að fulltrúar í bæjarráð eða hreppsráð yrðu eingöngu kosnir úr hópi aðalfulltrúa í viðkomandi bæjarfélagi eða sveitarfélagi. Þetta var rökstutt með því að það væri gert samkomulag meiri hluta o.s.frv. um stjórn byggðarlagsins og það væru kannski ólíkir aðilar en þeir kæmu sér saman um að skipta með sér setu í bæjarráði eða hreppsráði og þar af leiðandi væri það miklu virkara inn á við að þessi skipan yrði við höfð. Ég er ekki að leggja dóm á það hér hvort þarna er um rétta breytingu að ræða eða ekki en þó vil ég benda á að ég þekki allmörg dæmi þess að allt að fjórir flokkar eða aðilar sem hafa myndað bæjarstjórn eða sveitarstjórn hafa komið sér saman um skipan þessa og skiptast á að vera aðalmenn eða varamenn sitt árið hvor. Þar af leiðandi hefur tekist samkomulag um það sem menn hafa ekki fundið að, þannig að sameinaður meiri hluti og minni hluti hafa alltaf átt aðgang að því að skiptast á setu í bæjarráði eða hreppsráði, hvernig sem það er túlkað. Ég vildi aðeins gera þessa athugasemd en ég legg ekki neitt gegn því að þessi breyting verði gerð. En breytingin sem var gerð á lögunum 1986 var einmitt að frumkvæði sveitarfélaganna sjálfra og þeirra sem sömdu það frv. af því að sú leið sem nú gildir var talin eðlilegri en það getur vel verið að reynslan hafi sýnt að breytingar sé þörf en þarna eru ólíkir aðilar sem koma sér saman um þetta í allflestum tilvikum.

Félagsmálaráðherra (Jóhanna Sigurðardóttir) Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Áður en ég geri grein fyrir efni frv. vil ég fara nokkrum orðum um aðdraganda þess. Hinn 24. maí 1988 var skipuð nefnd sem fékk það verkefni að endurskoða lög um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla nr. 65/1985. Var nefndin skipuð í framhaldi af könnun sem gerð var á stöðu kvenna í starfi hjá ríkinu þar sem fram kom verulegur launamunur kynja í störfum hjá hinu opinbera svo og verulegur munur á hlunnindagreiðslum karla og kvenna. Í upphaflegu skipunarbréfi nefndarinnar um það efni var tekið fram að athugað verði hvernig draga megi úr launamisrétti karla og kvenna, jafna hlunnindagreiðslur og auka hlutdeild kvenna í nefndum og ráðum. M.a. verður höfð hliðsjón af skýrslu nefndar sem ætlað var að stuðla að auknu launajafnrétti karla og kvenna í störfum hjá hinu opinbera. Í nefndina sem samdi þetta frv. sem hér er til umræðu voru síðan skipuð Jóna Ósk Guðjónsdóttir, formaður Sambands alþýðuflokkskvenna, Unnur Stefánsdóttir, formaður Landssambands framsóknarkvenna, Þórunn Gestsdóttir, formaður Landssambands sjálfstæðiskvenna og Lára V. Júlíusdóttir, fyrrverandi aðstoðarmaður minn sem jafnframt var skipaður formaður nefndarinnar. Í nóvember 1988 bættust síðan í hópinn þingmennirnir Guðmundur Ágústsson Borgfl., Hjörleifur Guttormsson Alþb. og Kristín Einarsdóttir úr Samtökum um kvennalista. Ritari nefndarinnar var Elsa Þorkelsdóttir, framkvæmdastjóri Jafnréttisráðs. Nefndin skilaði mér 7. apríl á sl. ári frv. sem lagt var fram á Alþingi í maí í fyrra. Á liðnu sumri var frv. síðan sent eftirtöldum aðilum til umsagnar: Alþýðusambandi Íslands, Bandalagi háskólamanna, Bandalagi háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna, Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja, Jafnréttisráði, Kvenfélagasambandi Íslands, Kvenréttindafélagi Íslands, réttarfarsnefnd, Sambandi íslenskra bankamanna, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Vinnumálasambandi samvinnufélaganna og Vinnuveitendasambandi Íslands. Nokkrir aðilar sendu mjög ítarlegar umsagnir um frv., þeirra á meðal voru Bandalag háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna, BSRB, Jafnréttisráð, réttarfarsnefnd, Vinnumálasamband samvinnufélaganna og Vinnuveitendasamband Íslands og var höfð hliðsjón af þessum umsögnum þegar frv. var síðan endurskoðað. Það bárust margar athugasemdir og ábendingar. Í umsögn samtaka atvinnurekenda kom fram gagnrýni á 6. gr. þar sem gert er ráð fyrir að telji einhver rétt á sér brotinn samkvæmt ákvæðum greinarinnar skuli atvinnurekandi sýna fram á að aðrar ástæður en kynferði hafi legið til grundvallar ákvörðunum hans. Ég mun fjalla nánar um það atriði síðar í máli mínu. Samtök atvinnurekenda gagnrýndu fleiri ákvæði svo sem breytinguna sem gerð hefur verið á 2. gr. gildandi laga sem felst í því að orðinu ,,launa`` hefur verið bætt inn í lagagreinina. Einnig komu fram athugasemdir við 22. gr. sem heimilar að þeim sem misgert er við séu dæmdar miskabætur. Í umsögn BSRB kom fram sú réttmæta ábending að ekki væri síður nauðsynlegt að leggja nokkra ábyrgð á herðar samtaka launafólks í sambandi við jafnrétti kvenna og karla í atvinnulífinu. Í umsögninni var lagt til að 5. gr. frv. yrði breytt á þann veg að atvinnurekendur og stéttarfélög skuli vinna markvisst að því að jafna stöðu kynjanna á vinnumarkaði. Við endurskoðun á frv. var tekið tillit til þessarar tillögu. Ýmsar fleiri ábendingar komu fram sem ég tel of langt mál að telja upp hér en nefndinni sem samdi frv. var eins og áður sagði falið að fara yfir umsagnir og endurskoða frv. með tilliti til þeirra. Frv. sem hér er lagt fram nú hefur því fengið ítarlega umfjöllun af þeim aðilum sem málið varðar. Einnig má minna á að frv. var lagt fram á síðasta Alþingi. Alþingi hefur því áður gefist tækifæri til að kanna helstu breytingar sem lagðar eru til í frv. frá núgildandi jafnréttislögum. Þær breytingar sem hér er lagt til að gerðar verði á jafnréttislögunum eru eftirfarandi: Það er lagt til að hinu tvíþætta hlutverki Jafnréttisráðs verði skipt þannig að skipuð verði sérstök kærunefnd jafnréttismála sem eingöngu hafi það hlutverk að fjalla um kærur sem berast nefndinni og fylgja þeim eftir fyrir dómstólum. Með þessum hætti getur Jafnréttisráð einbeitt sér að því að gegna öðrum verkefnum, svo sem að vera stefnumótandi í jafnréttismálum, sinna rannsóknaskyldu, fræðslu o.fl. Í frv. eru skýrari ákvæði um skipan jafnréttismála í stjórnkerfinu. Kveðið er á um að félmrh. fari með jafnréttismál. Ástæðan fyrir þessari breytingu er sú að skv. núgildandi lögum er stjórnskipuleg ábyrgð ráðherra á jafnréttismálum mjög óljós. Sama gildir um stöðu Jafnréttisráðs í stjórnkerfinu. Forsenda markvissra vinnubragða á þessu sviði eins og öllum öðrum er að ábyrgð og skyldur séu ljósar og er á þessu tekið í frv. Skv. lagafrv. er félmrn. heimiluð ráðning jafnréttisráðgjafa sem starfa í náinni samvinnu við Jafnréttisráð. Með þessu ákvæði er komið til móts við óskir sem fram hafa komið um þetta efni, m.a. hér á hv. Alþingi þar sem tvívegis hafa verið lagðar fram þáltill. um að ríkisstjórninni verði falið að ráða jafnréttisráðgjafa. Í greinargerð með þingsályktunartillögunum hefur verið bent á að þrátt fyrir lagaákvæði um jöfnuð kvenna og karla séu konur verr settar en karlar á flestum sviðum þjóðlífsins. Bent er á að konur séu í miklum meiri hluta í láglaunastörfum og meðallaun þeirra hafi farið lækkandi undanfarin ár í samanburði við laun karla. Nefndin leggur til í frv. að beitt verði öfugri sönnunarbyrði í þeim kærumálum sem kærunefnd jafnréttismála berast. Þetta þýðir að sá sem veitir stöðu eða ræður starfsmann verður að sýna fram á með verulegum líkum að þar hafi kynferði ekki ráðið vali á starfsmanni. Ég mun koma nánar að þessu atriði síðar í mínu máli. Að því er varðar stöðuveitingar er lagt til að það kynið sem er í minni hluta í starfsgrein gangi fyrir, uppfylli umsækjandi tilskildar kröfur til starfans. Þetta á að gilda bæði hjá hinu opinbera og á almennum vinnumarkaði. Með þessu er í raun verið að lögfesta túlkun Guðrúnar Erlendsdóttur hæstaréttardómara á jafnréttislögunum sem sett voru árið 1976 og birtust árið 1980 í ritinu Fjölskyldan í frjálsu samfélagi. Guðrún sem var einn af höfundum jafnréttislaganna frá 1976 vildi túlka lögin þannig að stjórnvöldum bæri skylda til að sjá svo um að konur og karlar hefðu sömu möguleika til menntunar og starfa. Ef svo færi að karl og kona sæki um starf í starfsgrein þar sem annað kynið er alls ráðandi og bæði tvö hafa sömu hæfileika og menntun til að bera, þá skuli veita þeim aðila starfið sem er af því kynferði sem er í minni hluta í viðkomandi starfsgrein. Með leyfi virðulegs forseta vil ég orðrétt vitna í orð Guðrúnar Erlendsdóttur sem birtust árið 1980 í ritinu Fjölskyldan í frjálsu samfélagi. Þar kemur fram: ,,Með setningu laga um jafnrétti kvenna og karla 1976 var tekin opinber stefna á jafnan rétt kynjanna og stofnað var jafnréttisráð til að framfylgja lögunum. Þegar sett hafa verið lög um jafnrétti kynjanna eins og gert hefur verið hér á landi, þar sem tilgangur laganna er að stuðla að jafnari stöðu kvenna og karla, þá hafa stjórnvöld þar með tekið að sér að stuðla að þessu jafnrétti. Stjórnvöldum ber þá skylda til að sjá svo um að konur og karlar hafi sömu möguleika til menntunar og starfa. Ef svo fer að karl og kona sæki um starf í starfsgrein þar sem annað kynið er alls ráðandi og bæði tvö hafa sömu hæfileika og menntun til að bera, þá skal veita þeim aðila starfið sem er af því kynferði sem er í minni hluta í viðkomandi starfsgrein.`` Ég tel að með þessu nýja ákvæði í frv. sem hér hefur verið lýst sé verið að skerpa óljós ákvæði í lögunum frá 1976 og 1985. Nefndin gerir það að tillögu sinni í frv. að nefna skuli tvo karla og konur þegar tilnefnt er í nefndir, stjórnir og ráð á vegum ríkis og sveitarfélaga. Við skipun skuli þess síðan gætt að hlutfall kynjanna verði sem jafnast. Skýrari ákvæði eru um heimild til að dæma miskabætur, að það verði lögfest, sem ég mun einnig koma inn á nánar hér á eftir. Ég nefni einnig mjög mikilvægt ákvæði um að félmrh. leggi fyrir Alþingi till. til þál. um áætlun í jafnréttismálum til fjögurra ára í senn að fengnum tillögum einstakra ráðuneyta og Jafnréttisráðs sem fram kemur í frv. Ég tel rétt að víkja með nokkrum orðum að einstökum greinum frv. Í 2. gr. og 4. gr. kemur fram sú aukna áhersla sem lögð er á að draga úr launamisrétti kynjanna. Í 2. gr. frv. er tekið fram að konum og körlum skuli með stjórnvaldsaðgerðum tryggðir jafnir möguleikar til launa. Lagt er til að í 4. gr. komi skilgreining á því hvað átt sé við með hugtakinu laun. Í núgildandi lögum er aðeins skilgreint hvað átt sé við með jöfnum launum til karla og kvenna fyrir jafnverðmæt og sambærileg störf og hvað sé átt við með kjörum. Nefndin sem samdi frv. vekur á því athygli í athugasemdum að nauðsynlegt sé að í reglugerð verði skýrt nánar hvað felist í orðunum jafnverðmæt og sambærileg störf. Þess skal getið að félmrn. hefur þegar hafið undirbúning að samningu slíkrar reglugerðar. M.a. hefur jafnréttisráðuneytum á öðrum Norðurlöndum verið skrifað bréf þar sem óskað hefur verið eftir upplýsingum um hvaða skilgreiningar eru þar notaðar. Svör hafa borist og verður væntanlega unnið úr þeim við fyrsta tækifæri. Einnig má geta þess hér að jafnréttisráðherrar Norðurlanda hafa samþykkt að ráðast í umfangsmikið samstarfsverkefni sem snertir launamál. Gert er ráð fyrir því að þetta verði meðal þeirra atriða sem fjallað verður sérstaklega um í tengslum við framkvæmd þessa launaverkefnis. Í 6. gr. er að finna mikilvæga breytingu frá núgildandi lögum. Í 2. mgr. segir að telji einhver að á sér sé brotinn réttur skv. ákvæðum greinarinnar skuli atvinnurekandi sýna fram á að aðrar ástæður en kynferði hafi legið til grundvallar ákvörðun hans. Í því sambandi er rétt að benda á þá staðreynd að mjög erfitt hefur verið að sýna fram á að jafnréttislög hafi í raun verið brotin í þeim kærumálum sem Jafnréttisráð hefur haft til umfjöllunar því atvinnurekendur hafa borið aðrar ástæður fyrir sig þegar á hefur reynt. Með reglum í 6. gr. verða atvinnurekendur að sýna fram á að kynjum hafi ekki verið mismunað með einstökum ráðstöfunum. Á það ber að leggja áherslu í þessu sambandi að þegar kært er til Jafnréttisráðs og sýnt fram á meiri menntun eða starfsreynslu en sá hefur sem hlaut starfið, þá fyrst skuli hlutaðeigandi atvinnurekandi sýna fram á að ekki hafi verið um mismunun á grundvelli kynferðis að ræða. Svipað ákvæði er að finna í löggjöf nokkurra ríkja. Í 3. gr. finnsku jafnréttislaganna frá árinu 1985 er þetta orðað þannig: ,,Mismunun á grundvelli kynferðis er fyrir hendi við ráðningu, stöðuhækkun eða starfsmenntun vegna stöðuhækkunar þegar atvinnurekandi velur einn fram yfir annan af gagnstæðu kyni þrátt fyrir að sá sem fram hjá er gengið hafi betri forsendur til starfsins eða starfsmenntunarinnar. Þetta á þó ekki við ef atvinnurekandi getur sýnt fram á að ákvörðun sé ekki bundin kyni viðkomandi eða ákvörðunin sé þáttur í að stuðla að jafnrétti í atvinnulífinu eða annarra ástæðna sem ekki verður vikið til hliðar vegna jafnréttis í atvinnulífinu.`` Hliðstætt ákvæði er að finna í 3. og 8. gr. sænsku jafnréttislaganna. Í 3. gr. er kveðið á um það að um kynjamismunun sé að ræða ef atvinnurekandi lætur einhvern hafa forgang fram yfir annan af gagnstæðu kyni við ráðningu, stöðuhækkun eða val á námskeið sem leiðir til stöðuhækkunar ef sá sem fram hjá er gengið hefur hlutlægt betri forsendur til að gegna stöðunni eða nýta sér menntunina en sá sem valinn var. Í greininni er tekið fram að þetta gildi ekki ef atvinnurekandi getur sýnt fram á að ákvörðun hans hafi ekki grundvallast á kynferði einhvers og að hún sé þáttur í átaki til að auka jafnrétti í atvinnulífinu eða hún eigi rétt á sér vegna annarra þýðingarmikilla hagsmuna sem ekki eiga að víkja fyrir hagsmunum jafnréttis í atvinnulífinu. Í 8. gr. sænsku laganna er nánari skilgreining á misrétti kynjanna í atvinnulífinu og vísar fyrst til 7. gr. sem hljóðar svo: ,,Kynjamisrétti er bannað. Með misrétti er í lögum þessum átt við að konur og karlar séu ráðin í mismunandi störf eftir kynferði. Með misrétti er einnig átt við ráðstafanir sem hafi í för með sér að konur og karlar hafna í reynd í gerólíkum störfum.`` Sænsku lögin hafa að geyma nánari útfærslu á því hvað átt er við með misrétti í atvinnulífinu. Í henni kemur fram að auk misréttis sem bannað er skv. 7. gr. skuli einnig telja það tilvik ef atvinnurekandi við ráðningu eða val til sérstakra verkefna eða námskeiða sniðgengur einstakling sem uppfyllir hæfniskröfur betur en sá sem valinn var af gagnstæðu kyni, ef atvinnurekandi getur ekki sýnt fram á að til þess lágu gild rök með tilliti til tegundar vinnu eða verkefnis eða val hans byggðist á annarri gildri ástæðu en kynferði. Við þessi dæmi má bæta tillögu að tilskipun sem lögð var fram af framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins 27. maí 1988 um öfuga sönnunarbyrði á sviði launajafnréttis og jafnréttis kvenna og karla. Í 3. gr. segir svo: ,,Aðildarríkin skulu tryggja að þegar einstaklingar sem telja sig hafa sætt rangindum á þeirri forsendu að meginreglunni um jafnrétti hafi ekki verið beitt gagnvart þeim sýna fram á meinta mismunun á einhverju stigi málflutnings fyrir rétti, eða öðru lögmætu stjórnvaldi eftir því sem við á, skal það vera hlutverk varnaraðilans að sanna að meginreglan um jafnrétti hafi ekki verið brotin. Sóknaraðili skal njóta góðs af ef enn leikur einhver vafi á í málinu. Sýnt er fram á meinta mismunun þegar sóknaraðili leggur fram staðreyndir eina eða fleiri sem jafngilda beinni eða óbeinni mismunun hafi þær ekki verið afsannaðar.`` Við þetta má bæta að af hálfu fulltrúa Evrópubandalagsins hefur komið fram að þessi tilskipun taki gildi mjög fljótlega og að gerð verði krafa um það að hún gildi á evrópska efnahagssvæðinu sem væntanlega tekur til EFTA- og EB-ríkja. Einnig hefur verið á það bent að Evrópudómstóllinn í Lúxemborg hafi tekið mið af þessari reglu í dómi í svonefndu Danfossmáli. Það ætti því að vera ljóst hver þróunin er á þessu sviði. Við fyrstu sýn mætti ætla að hér væri á ferðinni róttæk breyting sem brjóti í bága við íslenskt réttarfar en svo er ekki. Nægir að minna á að það er á valdi dómara að ákveða hvor aðili skuli hafa hag af því ef um vafa er að ræða. Í skýrslu félmrh. um stöðu og þróun jafnréttismála sem var lögð fyrir Alþingi í desember árið 1988 kemur fram að hlutur kvenna í stjórnunar- og ábyrgðarstörfum og í opinberum nefndum og ráðum hefur lítið aukist undanfarin ár. Í því skyni að stuðla að jákvæðri þróun að þessu leyti beindi ég því til ráðuneyta árið 1987 að þegar óskað væri eftir tilnefningum í opinberar nefndir og ráð væru nefndir tveir, karl og kona, og við skipun væri reynt að gæta þess að hlutfall kynjanna sé sem jafnast. Í 12. gr. frv. er lagt til að þessi háttur verði lögfestur og er með því farin svipuð leið og Danir hafa valið að fara. Fjallað er um jafnréttisnefndir sveitarfélaga í 13. gr. Þar er kveðið á um þá skyldu sveitarfélaga að þar sem íbúatalan fer yfir 500 manns og annars staðar þar sem því verður við komið verði skipaðar jafnréttisnefndir. Enn fremur er tekið fram í hverju starf nefndanna er fólgið. Þá er sérstaklega tekið fram hver skuli hafa frumkvæði að aðgerðum til að bæta stöðu kvenna í sveitarfélaginu og er þetta í samræmi við þann tilgang sem kemur fram í frv. að sérstaklega skuli bæta stöðu kvenna. Eina ákvæðið í núgildandi jafnréttislögum um jafnréttisnefndir sveitarfélaga er í 15. gr. Þar segir að verkefni Jafnréttisráðs sé að hafa samband við jafnréttisnefndir sveitarfélaga. Ekkert er fjallað um verkefni þeirra en með 13. gr. frv. er úr þessu bætt þannig að nefndirnar ættu að geta unnið mun markvissara en áður. Í 14. og 15. gr. er fjallað um stjórnskipulega þætti jafnréttismála. M.a. er kveðið á um það að félmrh. fari með jafnréttismál kvenna og karla. Þar með er tekinn af allur vafi um stjórnskipulega ábyrgð á þessum málaflokki eins og ég kom inn á fyrr í minni ræðu. Í 15. gr. felst m.a. sú breyting frá núgildandi lögum að lagt er til að auk tilnefninga frá VSÍ, ASÍ, BSRB, KRFÍ og KÍ tilnefni þingflokkar á Alþingi fulltrúa til setu í Jafnréttisráði. Þannig má vænta að beinni tengsl skapist milli hinnar eiginlegu stjórnmálaumræðu og jafnréttisumræðunnnar og áhrif stjórnmálaflokka á stefnumótun og störf Jafnréttisráðs verði aukin. Lagt er til að Jafnréttisráð verði skipað eftir hverjar kosningar til Alþingis í stað tveggja ára eins og nú er. Tilgangur þess er tvíþættur. Annars vegar hafa ör skipti fulltrúa í ráðinu á undanförnum árum leitt til þess að erfitt hefur reynst að ná upp virku starfi innan ráðsins. Með lengingu skipunartíma Jafnréttisráðs er leitast við að sníða af þennan annmarka. Hins vegar nást beinni tengsl milli stjórnvalda og ráðsins hverju sinni þar sem nýtt ráð er skipað eftir hverjar kosningar til Alþingis. Gert er ráð fyrir að formaður Jafnréttisráðs sé skipaður af félmrh. í stað Hæstaréttar eins og er samkvæmt gildandi lögum. Þar sem frv. gerir ráð fyrir breytingu á starfssviði Jafnréttisráðs frá því að vera bæði stefnumarkandi og að fjalla um kærumál vegna laganna í að vera fyrst og fremst sá aðili sem mótar stefnuna í jafnréttismálum og fylgir henni eftir í störfum sínum er eðlilegt að tryggja betur tengslin milli ráðherra jafnréttismála og Jafnréttisráðs. 2. og 3. mgr. frv. eru óbreytt frá 3. og 4. mgr. 13. gr. gildandi laga. Með núgildandi lögum nr. 65/1985, um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, var lögð ríkari ábyrgð á herðar stjórnvalda varðandi jafnrétti kynjanna. Í þessu sambandi má benda á 2. tölul. 15. gr. laganna en þar er gert ráð fyrir því að Jafnréttisráð skuli móta framkvæmdaáætlun til fjögurra ára í senn og leggja fyrir félmrh. Í framkvæmdaáætluninni skal kveða á um aðgerðir til að koma á jafnrétti kynjanna. Í 22. gr. núgildandi laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla er kveðið á um það að félmrh. skuli leggja fyrir ríkisstjórn fjögurra ára framkvæmdaáætlun um aðgerðir á sviði jafnréttismála og skuli við gerð hennar höfð hliðsjón af hliðstæðri áætlun Jafnréttisráðs. Þessa áætlun skal leggja fyrir Alþingi. Árið 1986 var áætlunin lögð fyrir í formi skýrslu ráðherra. Í því fólst að Alþingi hafði ekki tækifæri til að koma að breytingum. Þessu hefur verið breytt í því frv. sem hér er lagt fram. Í 17. gr. frv. er kveðið á um það að félmrh. leggi fyrir Alþingi áætlun í jafnréttismálum til fjögurra ára í senn í formi þáltill. Áætlun Jafnréttisráðs, sbr. 16. gr. 2. tölul., og áætlanir einstakra ráðuneyta og stofnana í jafnréttismálum verði felldar inn í þessa heildaráætlun. Lagt er til að áætlun þessi verði endurskoðuð á tveggja ára fresti. Benda má á að það er nýmæli í frv. að gert er ráð fyrir að einstök ráðuneyti og stofnanir semji áætlanir í jafnréttismálum. Með þessum hætti er Alþingi gefinn kostur á að taka virkan þátt í að móta stefnuna í jafnréttismálum. Ég vil vekja sérstaklega athygli á einu atriði til viðbótar í sambandi við 17. gr. frv. Samkvæmt greininni er gert ráð fyrir að einstök ráðuneyti og undirstofnanir þeirra setji sér sérstök markmið í jafnréttismálum sem unnið skal að eftir fjögurra ára framkvæmdaáætlunum. Þótt þetta sé eitt af nýmælum frv. er rétt að geta þess að ríkisstjórnin samþykkti árið 1988 að öll ráðuneyti og undirstofnanir settu sér sérstakar áætlanir um það á hvern hátt staða kynjanna innan ráðuneyta og stofnana verði jöfnuð innan tiltekins tíma, bæði að því er varðar launakjör og stöðuveitingar. Við það var miðað að áætlanirnar giltu frá 1. jan. 1989 til 31. des. 1992. Í áætlununum átti að koma fram núverandi staða jafnréttismála innan ráðuneytis eða stofnunar og í öðru lagi að ráðuneyti, fyrirtæki og stofnanir setji sér markmið í jafnréttismálum sem stefnt verði að innan tiltekins tíma, t.d. að því er varðar stöðuveitingar, launamál, starfsauglýsingar, námskeið og tilnefningar í nefndir, stjórnir og ráð. Um áramótin 1988/1989 höfðu félmrn. borist rúmlega 40 framkvæmdaáætlanir eða jafnréttisáætlanir sem nú er unnið eftir. Það er áformað að meta stöðuna og árangurinn reglulega á tveggja ára fresti og mun það næst verða gert um næstu áramót. Skv. 17. gr. er enn fremur gert ráð fyrir að skilmerkileg tengsl verði tryggð milli áætlana í jafnréttismálum og fjárlagagerðar hverju sinni. Í athugasemdum við frv. er lögð áhersla á það að við fjárlagagerð hvers árs verði tekið mið af áætlunum í jafnréttismálum. Þannig fái fjmrn. við undirbúning fjárlagafrv. sundurliðaðar tillögur ráðuneyta um fjárveitingar til þessa málaflokks. Í greinargerð með fjárlagafrv. verði síðan birt yfirlit yfir fyrirhugaðar fjárveitingar og aðgerðir í jafnréttismálum. Ég hef áður fjallað í ræðu minni um ákvæði 19. gr. sem er heimild til ráðningar jafnréttisráðgjafa sem ég tel mjög mikilvægt ákvæði og mun því ekki fara frekar inn á það hér í mínu máli. Þeirra verkefni er að starfa í náinni samvinnu við Jafnréttisráð að því að bæta sérstaklega stöðu kvenna. Það er ekki tekið fram í greininni hver fjöldi þeirra skuli vera en talið er eðlilegt að stefnt verði að því að þeir starfi í hverju kjördæmi. Mikilvægt nýmæli er að finna í 20. gr. sem fjallar um kærunefnd jafnréttismála. Hér er gerð tillaga um að félmrh. skipi þriggja manna nefnd, kærunefnd jafnréttismála. Formaður nefndarinnar verði tilnefndur af Hæstarétti og löglærður. Einn nefndarmaður sé tilnefndur af Kvenréttindafélagi Íslands og einn án tilnefningar. Varði kæruefnið vinnumarkað er lagt til að fulltrúi viðkomandi heildarsamtaka aðila vinnumarkaðarins taki sæti í nefndinni. Hlutverk nefndarinnar er að hafa almennt eftirlit ásamt Jafnréttisráði með því að ákvæðum laganna sé framfylgt og að taka við ábendingum um brot á lögunum. Gerð er tillaga um að lögfest sé upplýsingaskylda atvinnurekenda, opinberra stofnana og félagasamtaka við kærunefnd jafnréttismála. Vegna mikillar fjölgunar kærumála fyrir Jafnréttisráði þykir rétt að leggja til að sérstök nefnd hafi þetta hlutverk. Jafnréttisráð mun áfram gegna því hlutverki sínu að vinna að jafnrétti kvenna og karla, sbr. nánar 16. gr. frv. Það er gert ráð fyrir því að kærunefnd hafi starfsaðstöðu á skrifstofu Jafnréttisráðs. Í VI. kafla um viðurlög og réttarfar eru ýmsar nýjungar. Benda má á ákvæði í 23. gr. sem eru hliðstæð 18. gr. laga nr. 65/1985, en þó hefur verið gerð sú mikilvæga breyting að heimilt er að dæma menn til að greiða miskabætur með eða án bóta fyrir fjártjón. Ákvæði þetta er sérákvæði sem víkur til hliðar ákvæðum um miskabætur í 264. gr. núgildandi hegningarlaga nr. 19/1940. Samkvæmt beiðninni getur sá sem misgert er við auk bóta fyrir fjártjón átt rétt á bótum fyrir miska. Virðulegi forseti. Ég hef í ræðu minni gert grein fyrir nokkrum nýmælum í frv. til laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Ég legg áherslu á að í frv. er með ákveðnari hætti en áður leitast við að skapa grundvöll fyrir því að draga úr launamisrétti kynjanna sem viðgengst í þjóðfélagi okkar. Réttarfarsúrræði eru gerð skýrari. Skipan málefna í stjórnkerfinu sem snerta jafnrétti kvenna og karla eru ákveðnari og ábyrgð og verkaskipting stjórnvalda gleggri. Ég tel mikilvægt fyrir framvindu jafnréttismála að frv. fái afgreiðslu á yfirstandandi þingi og vænti að svo geti orðið, enda hafa bæði stjórn og stjórnarandstaða komið að þeirri vinnu sem í þessu frv. felst. Ég vil, virðulegi forseti, leyfa mér að leggja til að að lokinni þessari umræðu verði frv. vísað til 2. umr. og hv. félmn.

Kristín Einarsdóttir Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um þetta frv. enda hef ég komið nálægt því á fyrri stigum. Eins og fram kom í máli hæstv. félmrh. og kemur fram í athugasemdum við lagafrv. tók ég sæti í nefndinni sem vann að endurskoðun laganna í nóvember árið 1988 eftir að nefnd hafði starfað frá því í maí sama ár. Það sem hér kemur fram er því að mestu leyti afurð þeirrar nefndar. Örlitlar breytingar hafa orðið frá því að ég skildi við frv. en ég tel þær óverulegar. Ég vona eins og hæstv. ráðherra að frv. geti orðið að lögum á þessu þingi. Ég vildi aðeins gera að umtalsefni nokkur atriði. Í 4. gr. frv. er talað um að konum og körlum skuli greidd jöfn laun og þau skuli njóta sömu kjara fyrir jafnverðmæt og sambærileg störf. Þetta er að sjálfsögðu mjög mikilvægt atriði, en það sem vekur athygli er að það er búið að vera lengi í lögum að konur og karlar skuli njóta sömu launa fyrir sambærileg störf en þó hefur lítið gerst. Ég vil benda á að í athugasemd við þessa grein á bls. 7 er sagt orðrétt, með leyfi forseta: ,,Nauðsynlegt er að í reglugerð verði skýrt nánar hvað felist í orðunum ,,jafnverðmæt og sambærileg störf``. Einn mikilvægasti þátturinn í slíkri skilgreiningu þarf að vera að uppeldis-, umönnunar- og önnur hefðbundin kvennastörf verði metin til jafns við hefðbundin karlastörf.`` Þetta tel ég vera mjög mikilvægt atriði vegna þess að það er einmitt þar sem pottur er brotinn. Það hefur ekki borið neitt verulega á því að konur og karlar fái mjög mismunandi laun fyrir nákvæmlega sömu vinnuna, en mesti munurinn sem fram kemur er að hefðbundin kvennastörf hafi verið metin til lægri launa en hefðbundin karlastörf. Þess vegna er mjög mikilvægt hvernig framkvæmdin verður og hvernig hægt er að breyta þessum áherslum sem verið hafa hingað til. Sérstaklega á ríkið að ganga á undan með góðu fordæmi að því er þetta varðar og munu þá aðilar vinnumarkaðarins væntanlega fara eftir þeim áherslubreytingum sem ríkið getur gert á grundvelli þessara laga. En auðvitað eigum við að útvíkka þetta enn frekar, ekki eingöngu gera það hjá ríkinu, en þar getum við þó alla vega byrjað og ætti ekki að þurfa að verða nein bið á því. Í 5. gr. frv. er talað um að atvinnurekandi skuli sérstaklega vinna að því að jafna stöðu kynjanna og stuðla að því að störf flokkist ekki í sérstök kvenna- og karlastörf. Ég vil taka það fram að ég tel alls ekkert óeðlilegt að konur vinni ákveðin störf og karlar önnur. En það sem er óeðlilegt er að laun séu mismunandi eftir því hvort um hefðbundin karlastörf eða hefðbundin kvennastörf er að ræða. Ég túlka þess vegna ekki þessa grein þannig að það þýði að allir þurfi að vinna í öllum störfum heldur að störfin flokkist ekki í sérstök kvenna- og karlastörf og þar með í mismunandi launaflokka eftir því. Hins vegar verður að sjálfsögðu að gefa öllum kost á því að vinna öll störf, hvort sem þau eru hefðbundin karlastörf eða hefðbundin kvennastörf, allir verða að hafa frjálst val. Fólk verður að fá að velja hvers konar störf það vill stunda og því sé ekki mismunað á grundvelli kynferðis í að taka að sér ákveðin störf. Ég veit að margir vilja túlka þetta þannig að stefnt skuli að því að eyða hinum kynskipta vinnumarkaði. Ég er ekki sammála því og langar til að láta það koma hér fram. Mig langar aðeins að gera að umtalsefni 15. gr. frv. þar sem talað er um Jafnréttisráð. Um skipan Jafnréttisráðs voru miklar umræður í nefndinni. Við höfðum sjálfsagt öll á því skoðanir sem ekki voru allar á sama veg. Ég hafði ákveðna skoðun og hinir höfðu hver sína en við komumst síðan að þessari sameiginlegu niðurstöðu sem þarna er þó að við hefðum kannski hugsað okkur einhverja aðra skipan. Það er alltaf hægt að deila um hvort þessi eigi að eiga fulltrúa eða hinn. En þetta varð okkar niðurstaða og varð samstaða í nefndinni um að leggja þetta fram eins og þarna er eftir miklar vangaveltur og vendingar til og frá hvernig þessu mundi best verða fyrir komið. Eins og hæstv. félmrh. nefndi varð það niðurstaða okkar að kljúfa Jafnréttisráð í kærunefnd og Jafnréttisráð. Ástæðan fyrir því var fyrst og fremst sú að mjög mikill tími Jafnréttisráðs hefur farið í kærur þannig að tími þess hefur ekki sem skyldi getað nýst í önnur mál sem skipta mjög miklu máli ekkert síður en kærurnar sem til þess koma. Þar af leiðandi var talið eðlilegt að breyta skipan Jafnréttisráðs frá því sem nú er. Þær greinar sem ég tek eftir að búið er að hnika til eru 17. og 18. gr. Þar er ekki alveg eins fast að orði kveðið um það hversu mjög fjárlagagerðin skuli taka mið af áætlun í jafnréttismálum. Ég tel það mjög mikilvægt að við fjárlagagerð sé tekin afstaða til þess hversu mikið fé fer í þennan málaflokk en ekki reynt að halda fram að svo og svo mikið eigi að gera í jafnréttismálum og svo er lítið sem ekkert gert. Ég sé að það er kveðið á um það í athugasemdunum og vona að fast verði eftir því gengið að hvert ráðuneyti geri grein fyrir því hvaða fjárveitingar verði til þessara mála. Í 17. gr. og athugasemdum með henni er kveðið á um þetta atriði og ég vona að hæstv. félmrh. gangi þar fast eftir og treysti ég henni til þess að láta þá nú ekki sleppa við það þó að þetta sé aðeins veikara þarna en við hefðum kosið. Og einnig varðandi jafnréttisráðgjafa. Við höfum gert ráð fyrir að jafnréttisráðgjafar ,,skyldu`` ráðnir en þarna er talað um heimild. Mér finnst það heldur veikara orðað en ætla samt ekki að gera frekari athugasemd við það en bendi bara á það atriði. Við teljum mjög mikilvægt að gera átak í þessum málum og við ræddum það í nefndinni að e.t.v. væri rétt að ganga enn lengra og stofna embætti umboðsmanns jafnréttismála svipað og er í Noregi. Við höfum m.a. fyrirmynd þaðan. En við ákváðum að sættast á þessa niðurstöðu sem hér er og vonum svo að síðar meir verði tekið á því frekar þannig að í ráðuneytinu væri starfandi umboðsmaður jafnréttismála sem tæki sérstaklega á þessum málum og starfaði þá í tengslum við kærunefnd og að sjálfsögðu Jafnréttisráð líka. Þetta þarf að athuga nánar síðar. Síðan er ákvæði sem ég tel að skipti líka mjög miklu máli og það er í 22. gr. þar sem talað er um skaðabótaskyldur. Komið hefur í ljós að það þarf að herða mjög viðurlög við brotum á jafnréttislögum þar sem það virðist nánast vera talið í lagi að brjóta lögin vegna þess að ekkert er hægt að gera í málinu. Þess vegna þarf að herða viðurlögin. Þó að lög eins og jafnréttislög séu ágæt út af fyrir sig eru þau ein og sér að sjálfsögðu engin trygging fyrir auknu jafnrétti. Það hafa konur reynt. Árið 1976 voru sett lög, ný jafnréttislög þar sem m.a. var kveðið á um að ekki mætti mismuna fólki í launum eftir kynferði. En þrátt fyrir það ákvæði í lögum öll þessi ár fá konur aðeins um 60% af launum karla ef borin eru saman laun þeirra sem eru í fullu starfi svo að enn þá er mjög langt í land. Þess vegna þarf raunverulegar aðgerðir til að bæta stöðu kvenna auk þess að laun þeirra þurfa að hækka til jafns við karla. Heimilisstörf eru ekki metin til starfsreynslu úti á vinnumarkaðinum eins og þyrfti að vera. Það er að einhverju leyti gert í sumum tilvikum en ekki nærri, nærri nægjanlega. Það er ljóst að umönnun hvílir fyrst og fremst á herðum kvenna og þess vegna þarf að taka tillit til þess, bæði með lengingu skóladags og eins aukningu á dagvistarrými og hafa legið fyrir frumvörp hér á þinginu að því er þetta varðar. En auðvitað þarf peninga til þess að þetta geti orðið að veruleika en þeim peningum er vel varið. Við höfum náð stórum áfanga nú í lengingu fæðingarorlofs og er það orðið sex mánuðir, en við þurfum að vinna að þessu máli áfram og vinna að enn frekari lengingu auk þess sem það er mjög mikilvægt að gefa foreldrum kost á að taka sér launalaust leyfi vegna umönnunar barna í ákveðinn tíma og að þau geti síðan horfið aftur til sinna fyrri starfa með fullum réttindum. Þetta eru aðeins fá dæmi um aðgerðir sem við þurfum að grípa til til að auka rétt kvenna til fullrar þátttöku í þjóðfélaginu. Ég vil endurtaka það sem ég sagði í upphafi að ég vona að ekki sé ágreiningur um frv. og það geti orðið að lögum á þessu þingi þó stuttur tími sé til stefnu. Það er búið að fá mikla umfjöllun í þjóðfélaginu. Það var lagt hér fram á síðasta þingi og síðan var farið aftur yfir umsagnir eins og kom fram í máli hæstv. ráðherra svo að ég held að okkur ætti ekkert að vera að vanbúnaði að vinna fljótt og vel í þessu máli.

Geir H. Haarde Herra forseti. Ég tel óhjákvæmilegt að gera þegar við 1. umr. nokkrar athugasemdir við frv. sem nú er hér til umfjöllunar. Þessar athugasemdir verða ekki tæmandi og ég áskil mér að sjálfsögðu allan rétt til þess að gera fleiri athugasemdir í nefndarstarfinu, en mig langar að koma hér að nokkrum atriðum sem ég hef þegar staldrað við og tel rétt að ræða aðeins nánar og vænti þess að ráðherra blandi sér í þær umræður að nýju og svari athugasemdum mínum og fyrirspurnum. Ég er ekki frá því að ein meginbreytingin í frv. sé á atriðum er varða meðferð kærumála og viðurlög sem því tengjast. Ég geri ekki athugasemdir við þessi ákvæði um fyrirhugaða kærunefnd jafnréttismála eða um það að unnt verði að dæma bæði skaðabætur og miskabætur sé brotinn á fólki réttur samkvæmt þessum fyrirhuguðu lögum. En það er auðvitað grundvallaratriði þegar slík ákvæði eru sett í lög að það sé skýrt og það sé nákvæmt í lögunum hvað megi og hvað megi ekki og þar af leiðandi hvað sé brot á lögunum og hvað ekki. En mér sýnist að á stöku stað í frv. sé verið að setja inn ákvæði --- hugsanlega eru það ekki allt ný ákvæði, hugsanlega hafa þau verið í gildandi lögum --- sem erfitt er að framfylgja og sem erfitt er að kveða upp úr um hvenær séu brotin eða ekki. Og mætti ég til að mynda vekja athygli á 12. gr. þar sem segir svo, með leyfi forseta: ,,Í nefndum, stjórnum og ráðum á vegum ríkis, sveitarfélaga og félagasamtaka skulu, þar sem því verður við komið, sitja sem næst jafnmargar konur og karlar.`` Þarna er nú í fyrsta lagi verið að skylda félagasamtök til að taka upp reglur, sem mér finnst ekki eðlilegt í sjálfu sér, þó svo ríkið setti sjálfu sér eða sveitarfélögum þessar reglur. Það er mjög auðvelt að hugsa sér alls kyns samtök og aðila þar sem slíkum reglum yrði ekki auðveldlega við komið. Nægir að nefna íþróttafélög og fleiri aðila þar sem réttast er auðvitað að hver félagasamtök hafi sínar eigin reglur. En það er ekki nóg með það því að jafnvel þó að ríkið teldi ástæðu til að setja sjálfu sér og sveitarfélögunum þessar reglur liggja náttúrlega í augum uppi nú þegar --- án þess að ég hafi gert neina sérstaka athugun á því --- ótal dæmi um nefndir, ráð eða stjórnir þar sem erfitt er eða næstum því óframkvæmanlegt að framfylgja svona ákvæði. Og byrjum bara hér á hv. Alþingi. Er það krafa samkvæmt þessari grein að í öllum nefndum Alþingis sitji jafnmargar konur og karlar eða því sem næst?

Þar sem því verður við komið.

Þar sem því verður við komið, já. Verður það krafa samkvæmt þessari grein að t.d. í dómnefndum í Háskóla Íslands, þar sem oft og tíðum er verið að fjalla um mjög sérfræðileg viðfangsefni þar sem eru kannski mjög fáir sérfræðingar á viðkomandi sviði og þeir kannski annaðhvort allir konur eða allir karlar, verður þá krafan sú að þar sitji jafnmargir af hvoru kyni? Í slíkum tilvikum er augljóst að ekki er hægt að framfylgja þessu ákvæði. Þess vegna er auðvitað settur inn þessi asnalegi hortittur, með leyfi forseta --- ég bið ráðherra að afsaka orðalagið --- ,,þar sem því verður við komið``. En hver á að meta það? Hver á að meta slíkt undanþágu- og undankomuákvæði? Og spurningin er auðvitað alltaf þessi: Hvaða vit er í því að festa í lög ákvæði sem þessi sem eru auðvitað í eðli sínu markmiðsákvæði, jafnvel þó svo ekki sé ágreiningur um þau markmið. Ég er ósammála því í grundvallaratriðum að binda mikið af slíkum ákvæðum í lög. Ég er ekkert ósammála þessu markmiði, fjarri því, en ég tel ekki að það sé skynsamlegt að gera það og það er auðvitað hægt að nefna hér margs kyns dæmi þar sem óframkvæmanlegt er að fara eftir slíku ákvæði og þar sem undanþáguklásúlan, ,,þar sem því verður við komið``, verður að sjálfsögðu til þess að allt mat á því hvað er refsivert og fyrir hvað megi dæma skaðabætur og miskabætur verður meira og minna handahófskennt. Þess vegna tek ég þetta sem dæmi um grein sem ekki er nægilega skýr og sem kann að valda ágreiningi að ástæðulausu um það hvernig túlka beri refsiákvæði og kæruatriði í þessum málum. Ég geri jafnframt, virðulegi forseti, athugasemd við 8. gr. frv. þar sem segir svo, með leyfi forseta: ,,Við ráðningu í starf skal það kynið, sem er í minni hluta í starfsgrein, ganga fyrir uppfylli umsækjandi tilskildar kröfur til starfsins. Gildir þetta jafnt um stöðuveitingar hjá hinu opinbera sem og á almennum vinnumarkaði.`` Ég get ekki að því gert, virðulegi forseti, að mér finnst þessi grein í sjálfu sér óeðlileg þó að aftur sé ég ekki ósammála markmiðinu með henni. Ég held að það hljóti að vera þannig að hæfasti umsækjandinn eigi að fá starf en ekki bara einhver umsækjandi sem uppfyllir tilskildar kröfur vegna þess að hann er af því kyni sem er í minni hluta í starfsgreininni. Það verður að gera greinarmun á tvennu í þessu efni. Það verður að gera greinarmun á því hverjir uppfylla tilskildar kröfur og svo hins vegar því hver er hæfastur þeirra sem uppfylla tilskildar kröfur. Ég lýsi andstöðu minni við þetta ákvæði þó að ég sé hins vegar ekki ósammála því markmiði sem að baki liggur, sem sé því að konum jafnt sem körlum sé gert kleift að vinna sem flest störf í þjóðfélaginu og að konum sé fjölgað í svokölluðum hefðbundnum karlastörfum og öfugt. Síðan vil ég gera athugasemd, herra forseti, við 15. gr. frv. sem að mínum dómi inniheldur fráleitt ákvæði þess efnis að allir þingflokkar tilnefni jafnmarga fulltrúa í Jafnréttisráð. Það er að vísu svo að greinin er ekki fullkomlega skýr að því er þetta atriði varðar, en hún verður eigi að síður ekki lesin á annan veg en þann að þingflokkarnir allir tilnefni jafnt í Jafnréttisráð, óháð þingstyrk. Þetta þýðir það að þingflokkur með tvo þingmenn tilnefnir jafnmarga fulltrúa í Jafnréttisráð og sá þingflokkur, ef hann væri til hér á Alþingi, sem hefði 38 þingmenn eða þingflokkur með 20 þingmenn eða hvaðeina. Þetta er auðvitað gömul spurning sem menn þekkja, en þetta er að mínum dómi algjörlega óeðlilegt og kemur ekki til greina að samþykkja. Ég fæ ekki betur séð en að það leiði síðan af þessu að Jafnréttisráð er ekki skipað tilteknum fjölda nefndarmanna heldur breytilegum fjölda. Mér sýnist að það séu sex samkvæmt tilnefningum tiltekinna aðila og aðrir samkvæmt tilnefningu allra þingflokka á Alþingi. Og ef það eru sex þingflokkar á Alþingi, eins og var hér eftir síðustu alþingiskosningar, þá væru 12 fulltrúar í þessu Jafnréttisráði. Nú hefur hins vegar atvikast svo að þingflokkarnir eru ekki lengur sex hér á Alþingi heldur sjö plús þingflokkksígildið, Samtök um jafnrétti og félagshyggju, þannig að þá hefði samkvæmt þessu ákvæði átt að fjölga í Jafnréttisráði við það eitt að Borgaraflokkurinn klofnaði í tvo þingflokka á síðasta þingi. Ég sé ekki annað en að þessi grein þýði það og þar með hefði fjölgað úr 12 í 13. Mér berst að vísu sú ábending úr sal að þetta eigi að gera eftir hverjar þingkosningar. En andi þessa frv. er sá að tryggja öllum þingflokkum jafnan rétt. Má vera að það sé jafnréttishugsjón í sjálfu sér þó að hún sé nú á misskilningi byggð. En hvers vegna skyldi þá gengið á rétt Frjálslynda hægriflokksins hér á Alþingi eins og þetta frv. gerir ráð fyrir. Þetta er auðvitað allt ein endaleysa að hafa þetta svona og er sérstaklega óeðlilegt að nefndir eða ráð sem tilnefnt er í með atbeina Alþingis eða þingflokka sé ekki ákveðin föst stærð heldur breytileg. Það er þó í sjálfu sér kannski minni háttar atriði en það er þetta með tilnefningu þingflokka í ráðið sem ég vil leyfa mér að gera mjög alvarlega athugasemd við. Ég hef þegar nefnt hina nýju fyrirhuguðu kærunefnd jafnréttismála sem mér líst nokkuð vel á og það sem undir þá nefnd heyrir í frv. Hins vegar vaknar auðvitað sú spurning í sambandi við kærumeðferð og viðurlög hvernig beita eigi viðurlögum gagnvart ráðherra sem staðinn er að því að brjóta þessi lög. Við höfum ýmis nýleg dæmi um það að Jafnréttisráð hefur úrskurðað svo að ráðherra hafi brotið jafnréttislögin. Og það er engin ástæða til að halda annað en að úrskurður hefði fallið á sama veg í kærunefnd jafnréttismála hefði hún verið fyrir hendi á þeim tíma. Spurningin er þessi: Hvað gerist ef ráðherra brýtur hin nýju lög? Má þá sækja hann til embættismissis samkvæmt þeim úrræðum sem stjórnarskráin gerir ráð fyrir eða á að fara með hann fyrir venjulega dómstóla og stefna fjmrh. fyrir hönd ríkissjóðs til að greiða bæði skaðabætur og miskabætur? Hvaða úrræði verða fyrir hendi fyrir ráðherra þessa málaflokks, sem nú er hæstv. félmrh. og verður áfram samkvæmt frv., til þess að tryggja það að samráðherrar hans sæti ábyrgð ef upp koma slík mál, eða réttara sagt, hvaða úrræði verða fyrir hendi fyrir ráðherra þessa málaflokks til að þurfa ekki að sitja í ríkisstjórn framvegis með aðilum sem brjóta lögin með ósvífnum hætti í krafti síns ráðherravalds? Þetta vildi ég leyfa mér að spyrja um í tilefni af þessum nýja kafla, þessum VI. kafla frv. um viðurlög og réttarfar. Ég sé ekki ástæðu til þess, herra forseti, að hafa fleiri orð um frv. Það hefur að vísu fengið nokkra umfjöllun frá því á síðasta þingi og eitthvað af athugasemdum og umsögnum hefur borist, en ég tel sýnt að það þurfi að fara mun betur í þessi ákvæði, a.m.k. þessi sem ég var að nefna, áður en frv. verður tilbúið til afgreiðslu hér í hv. deild. Það er a.m.k. mín skoðun. Það má vera að unnt verði að gera þær breytingar á frv. að það geti gengið hratt og greiðlega fyrir sig en það byggist þá á því að komið verði til móts við þau sjónarmið sem ég var hér að lýsa.

Hjörleifur Guttormsson Virðulegur forseti. Frv. sem hér er til umræðu um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla varðar mjög þýðingarmikinn málaflokk í okkar samfélagi. Það liggur hér fyrir öðru sinni með nokkrum breytingum frá því að málið var lagt fram af hæstv. félmrh. til kynningar á síðasta þingi. Ég átti sæti í þeirri stjórnskipuðu nefnd sem undirbjó þetta mál og nefni að það var mjög ánægjulegt að starfa að þessu máli með þeim hópi sem þar var tilkvaddur en það voru einstaklingar tengdir stjórnmálaflokkum sem hæstv. félmrh. tilnefndi í þessa nefnd. Einnig hefur það gerst eins og fram hefur komið að málið hefur verið sent til umsagnar frá því það kom hér fyrir þingið síðast og sama nefnd leit yfir umsagnir og leitaðist við að samræma sjónarmið og taka tillit til nokkurra ábendinga sem réttmætt þótti að athuguðu máli að gera tillögu um að kæmu inn í lögin. Þá hafa verið gerðar nokkrar breytingar á frv., í tveimur atriðum, hygg ég, vegna kröfu frá þingflokkum stjórnarflokkanna og eru þær út af fyrir sig ekki til bóta, að mínu mati, þó að önnur þeirra breyti kannski aðeins formi en önnur skipti nokkru varðandi innihald. Með þessu frv. til nýrra jafnréttislaga er verið að styrkja verulega lagagrunninn frá því sem verið hefur til þessa og meðferð þessara mála í stjórnkerfinu. Það tel ég vera mjög þýðingarmikið þó að hitt sé jafnljóst að jafnrétti kynja verður ekki náð með lagabókstaf einum, þar þarf margt fleira til að koma. En það eru þó lögin sem mótuð eru hér á hv. Alþingi sem eru okkar tæki, kjörinna fulltrúa, til þess að hafa áhrif á þróun þessara mála og því er að sjálfsögðu skylt að leita þar sem bestra leiða til að styrkja þau markmið að ná í reynd fram jafnrétti eða jafnstöðu kynjanna. Þar greinir menn á, vitum við, út frá pólitísku sjónarhorni en þó er það nú svo að stjórnmálaflokkar taka í auknum mæli undir það markmið að jöfn staða kynjanna í samfélaginu sé eðlileg, en það skortir hins vegar gjarnan talsvert á þegar til kastanna kemur að veita þar stuðning og þarf ekki lengra að fara en þegar kemur til fjárveitinga til þessa málaflokks úr opinberum sjóði að þar verður oft ansi langt bilið á milli orða og athafna. Það tel ég að hafi raunar komið fram nú að undanförnu við meðferð þessa máls í þingflokkum ríkisstjórnarflokkanna þar sem sérstaklega var spurt eftir og horft til þess að framkvæmd þessara laga kynni að kosta nokkrar millj. kr., jafnvel milljónatugi, og greinilegt að það eru allmargir hér á Alþingi sem sjá eftir þeim aurum til þess að styrkja réttlætið í þessu landi að því er varðar það misrétti sem konum er búið vegna ótal þátta í okkar samfélagi. Ég ætla hér, virðulegur forseti, á örfáum mínútum að nefna nokkur atriði sem snúa að frv., en hæstv. ráðherra hefur rakið skilmerkilega efni þess og meginbreytingar frá gildandi lögum og ætla ég ekki að endurtaka það. Ég vil nefna, kannski fyrst af öllu, eitt atriði sem ég sakna úr þessari löggjöf og ég tel að hefði orðið til bóta ef upp hefði verið tekið, atriði sem ég flutti inn á vettvang nefndarinnar en fékk ekki þar þær undirtektir sem skyldi, en það varðar þátt sem nefndur er á bls. 7 í athugasemdum um umboðsmann jafnréttismála. Ég hefði talið eðlilegt að lögfest yrði að stofna til starfs umboðsmanns jafnréttismála með hliðstæðum hætti og gert hefur verið á öðrum Norðurlöndum þannig að við slægjumst þar í hóp með nágrönnum okkar og yrðum þátttakendur í því kerfi til að styrkja meðferð jafnréttismála með því að stofna til starfs umboðsmanns. Um þetta segir í athugasemdunum að hugmyndir um þetta hafi komið fram í nefndinni: ,,Nefndin tók almennt jákvætt í hugmyndina um sérstakan umboðsmann jafnréttismála, svo sem er í Noregi, Svíþjóð og Finnlandi, og taldi frekari samræmingu á lagareglum þessara landa styrkja stöðu jafnréttismála á Norðurlöndum. Sumir nefndarmanna töldu þó ekki að svo stöddu tímabært að leggja til skipun sérstaks umboðsmanns jafnréttismála og gerði nefndin því ekki tillögu þar um.`` Ég gerði ekki sérstakan ágreining um þetta þar sem ekki tókst um þetta full samstaða í nefndinni en ég vænti þess að þetta atriði verði haft í huga við skoðun málsins hér í þinginu en alveg sérstaklega þegar til endurskoðunar þessara mála kemur í ljósi fenginnar reynslu. Ég tel það einnig miður að að kröfu stuðningsflokka ríkisstjórnar einhverra skuli hafa verið veikt það ákvæði sem varðar ráðningu jafnréttisráðgjafa og kemur fram í 18. gr. frv. Í fyrra frv. var gert ráð fyrir, sett ótvírætt fram, að félmrn. skuli ráða slíka ráðgjafa til starfa, en hér hefur þetta ákvæði verið veikt með heimild til þess og það er auðvitað lakari staða en var í fyrri tillögu. Ég hygg að hér hafi nánasarsjónarmiðið varðandi fjárhæðir í þessu skyni ráðið ferðinni og þykir mér það verulega miður. Ég tel alveg brýnt að þetta mál verði tekið upp þegar við meðferð komandi fjárlaga til þess að fyrr en seinna takist að fá reynslu af starfi jafnréttisráðgjafa. Ég leyni því ekki að mér er í huga þörfin á að tengja starf þeirra við verkefni, svipuð þeim sem hafa verið í gangi á vegum samnorræns verkefnis, Brjótum múrana, sem haft hefur aðsetur á Akureyri og tengst hefur um öll Norðurlönd og verið til verulegs gagns að mínu mati, og þyrfti að gæta þess að láta það merki ekki falla og þau störf sem þar hafa verið unnin. Ég lít svo til að jafnréttisráðgjafar geti orðið til þess m.a. að taka á málum með svipuðum hætti og þar var gert.

Ég vil beina því til ræðumanns hvort hann gæti lokið ræðu sinni hér á mjög stuttum tíma eða hvort hann óskar eftir að gera hlé á ræðu sinni þar sem fundartíma er lokið.

Já, virðulegur forseti. Ég hef mælt hér í 5--6 mínútur og hefði kosið kannski að taka viðlíka tíma í viðbót í sambandi við málið þannig að ég fellst á það og þakka fyrir að umræðunni verði frestað og ég fái tækifæri í framhaldi hennar að ræða málið frekar.