Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Magnús Torfason Eins og við vitum, þá var máli þessu vísað til allshn. Leitaði hún síðan álits bæjarstjórnar og hefir nú fengið svar frá henni um málið. En nefndinni hefir ekki síðan unnist tími til að halda fund og athuga málið, svo jeg get ekki lýst neinu yfir fyrir hennar hönd. Það, sem jeg segi um það, er mín persónulega skoðun. Hvað málið snertir, þá fæ jeg ekki betur sjeð en að með þessu frv. sje verið að ráðast á sjálfsákvörðunarrjett bæjarins. Því er nú einu sinni svo varið, að hver er sínum hnútum kunnugastur, og því best, að bæjarstjórnin fái að ráða sem mestu um þetta ein, og ætti þingið ekki að vera að óþörfu að taka fram fyrir hendur henni í því, þar sem nákvæma þekkingu og reynslu þarf til, að hægt sje að dæma um það. Það er líka svo, að bæjarstjórnin mótmælir mög eindregið afnámi gildandi reglugerðar. Og að ekki muni hægt að koma á reglugerð um þetta efni nú, sje jeg ekki að hafi við nein rök að styðjast. Það er ennfremur athugavert í þessu sambandi, að alt bendir á, að yfir vofi mikil húsnæðisvandræði hjer í bænum, sökum aðstreymis, vegna sívaxandi togaraútgerðar. Mælir það síst með því, að þetta frv. verði látið ná fram að ganga. Jeg hygg ekki þörf að fara fleirum orðum um þetta. En áður en jeg sest niður, vil jeg grípa tækifærið til að lýsa yfir harmi mínum út af því, að hafa ekki verið viðstaddur atkvæðagreiðsluna í síðasta máli, til að geta greitt atkvæði með vantrausti á núverandi stjórn. Jeg hefi raunar áður gert fulla grein fyrir afstöðu minni í því máli, og svo skýrt, að enginn þurfti að efast um, á hvora sveifina jeg myndi snúast. En því vil jeg þó taka þetta fram, að jeg hefi þóst heyra utan að mjer, að sumir haldi því fram, að jeg muni eitthvað hafa dignað síðan í gær. En slíkt er hinn mesti misskilningur. Jeg stend við alt, sem jeg hefi sagt í þessu vantraustsmáli, þykir sárt að hafa ekki verið viðstaddur, og vildi helst hafa haft þessi 5 atkvæði, sem á vantaði til að fella stjórnina.

Jón Baldvinsson Jeg vil benda á það, að með þessu frv. yrðu úr gildi feld öll ákvæði um húsnæði í Reykjavík, og verð jeg, eins og sakir standa, að telja það mjög varhugavert. Bæði er það, að 2. gr. er svo orðuð, að við svo búið má ekki standa, og í annan stað hefir bæjarstjórn Reykjavíkur, sem þessum málum ætti að vera kunnugust, mótmælt frv. eindregið. Getur það valdið miklu tjóni, að láta bæjarstjórn standa varnarlausa uppi í húsnæðismálum. Jeg vil því leyfa mjer að skjóta því til hv. fhn. frv., hvort þeim sýnist ekki rjett að setja ákvæði í frv. um það, að bæjarstjórnin skuli, eftir þessum lögum, fá frest til að gera samþyktir um þetta efni. Fyndist mjer það vel hlýða, að lög um húsnæði í Reykjavík miðuðu að því, að bæjarstjórnin mætti setja reglugerð um húsnæði innan einhvers ákveðins frests. Allshn. hefir haft með höndum erindi frá borgarstjóra Reykjavíkur, en hann er sá maður, sem stöðu sinnar vegna ætti að vera þessum málum kunnugastur. Hann segir svo í þessu brjefi sínu, að reynsla sín frá byrjun hafi sannfært sig um, að stórhættulegt myndi vera, ef lögin yrðu afnumin og ekkert sett í staðinn. Og bæjarstjórnin hefir tjáð sig vera á sama máli. Þess má ennfremur geta, að erfiðleikar eru nú talsvert meiri í vor, og verða að sjálfsögðu ennþá meiri í haust, en þeir hafa verið að undanförnu. Húsnæðisvandræðin eru m. ö o. að aukast, en ekki að þverra, eins og sumir virðast halda. Mjer finst, að Alþingi gerði því mjög rangt í því, að afgreiða þessi lög nú, ekki síst, þar sem svo lítið er eftir af þingtímanum, að engin von mun þess, að hægt verði að koma að brtt. við frv., sem nauðsynlegt væri, þó eigi settu þær eins mikil höft á eins og verið hafa. Það væri t. d. mikil þörf á að setja fastan uppsagnartíma og ákveða flutningsdaga, en eins og nú er, þá munu aðeins venjur, en engin lög vera til um þetta atriði, önnur en húsaleigulögin. Eru þó lög sett um viðskifti, sem smærri eru og þýðingarminni en þessi. Jeg vil því að lokum aðeins ítreka það, sem jeg tók fram, að þar sem frv. er svo seint á ferð, að aðeins 2 dagar eru eftir af þingtímanum, en það á hinsvegar eftir að ganga í gegnum 4 umr., þá er sýnilegt, að engin athugun á því getur farið fram, og vil jeg því vænta, að hv.þm. sjái þessu máli svo best komið, eins og sakir standa, að fella frv.

Bjarni Jónsson Hv. 2. þm. Reykv. (JBald) sagði, að húsnæðisviðskiftin væru einhver stærstu viðskifti manna nú á dögum. Þetta má til sanns vegar færa, en undarlega kemur það manni fyrir sjónir, að þessi „stærstu viðskifti manna“ skuli undanþegin úrskurði dómstóla landsins. Þeir eru þó til þess settir, að allir megi þangað sækja til að fá rjettan úrskurð um mál þau, er þeir sækja eða verja. En hjer eru öll mál, út af þessum miklu viðskiftum, sett undir úrskurðarvald einnar nefndar, og þannig er 1/5 landsmanna tekinn út úr dómsmálasambandi ríkisins og sviftur almennri rjettarvernd í mestu viðskiftum sínum. Er það hart fyrir þá menn, er mest leggja af mörkum til ríkisins, að þeim skuli meinað að njóta þeirrar rjettarverndar, sem ríki er vant að telja sjer skylt að veita þegnum sínum. Er þetta og hið dæmalausasta brot á grundvallarlögum þjóðfjelagsins, sem segir, að dómsvaldið skuli vera hjá dómendunum. Er það frekja mikil og ósvinna, er menn vilja halda verndarhendi yfir slíkum brotum. - Enn er hjer svo um þessi merku viðskifti, að ef menn hafa komið sjer saman um hærri leigu en húsaleigunefndin álítur að rjett sje, þá skuli skriflegir og vottfastir samningar vera ógildir. Hvernig má þetta nú samrýmast þeirri virðingu, sem menn bera fyrir loforðum alment? Hvernig mundi svona regla reynast í viðskiftum þjóða á millum? Hv. þm. (JBald) talaði um einhverja volduga stofnun, sem hjer myndi vera að verki, og hefir víst átt þar við húseigendafjelagið. En jeg vil spyrja hv.þm., hvort þeim finnist það tiltökumál, þó þeir menn, sem þar eiga' hlut að máli, vilji reyna að hafa áhrif í þá átt, að löggjöfin ræni þá ekki skýlausum rjetti. Hv. þm. (JBald) segði víst, að vonum, eitthvað, ef það væru verkamenn, sem verið væri hjer að fremja rjettarbrot á. En hjer er verið að taka sjerstaka tegund eigna og eigenda út úr og setja þá undir önnur lög. Jeg gæti skilið það, ef farið væri fram á að taka allar eignir af öllum mönnum, en hitt ekki, því þá er misrjetti framið á þegnunum, sem ekki má eiga sjer stað. Þá hefir hv.þm. (JBald) ennfremur haldið því fram, að hjer væri um árás á fátæka barnamenn að ræða. En jeg get fullvissað hann um, að þeim líður miklu ver undir núverandi fyrirkomulagi, þar sem þeir geta ekki flutt úr lelegum og óhollum íbúðum, vegna þess, að húsnæði losnar hvergi annarsstaðar. Þá sagði hv.þm. (JBald) ennfremur, að fólk, sem ætti börn, fengi ekki leigt. Þetta er ekki satt. Það er ekki spurt um það, hvort börn sjeu með, heldur um hitt, hvort leigan verði greidd. Annars er nú víst fullur helmingur af öllu fólki í bænum börn, og sýnir það eitt, hvað þessi staðhæfing er heimskuleg og á litlum rökum bygð. Þetta er ein af firrum þeim, er þessir menn spinna upp og reyna að leiða Alþingi til þess að brjóta stjórnarskrána. Hv. nefnd hefði eigi átt að þurfa nema 1–2 daga til þess að íhuga málið, en hún þykist nú hafa lokið nefndarstarfinu vel, með því að senda frv. til bæjarstjórnar Reykjavíkur til umsagnar, en sjálfsagt beðið um það um leið, að svarið kæmi ekki mjög fljótt. Við hjer í hv. þingdeild getum ekki lagt neinn dóm á bæjarstjórnina, en verk hennar dæma hana. Og jeg skil ekki, að hv.þm. geti látið það spyrjast um sig, að þeir leyfi lögunum að standa einum degi lengur.

Magnús Jónsson Það er farið að tíðkast nokkuð hjer á Alþingi, svo að menn eru farnir að hætta því að kippa sjer upp við það, að ef menn halda fram þeim málum, er snerta einhverja einstaklinga, þá er sagt, að menn gangi erinda þeirra, og þá væntanlega af óhreinum hvötum. Hv. 2. þm. Reykv. (JBald) byrjaði vörn sína á því að segja, að hjer í bænum væri húseigendafjelag, og mundu menn úr því hafa legið í eyrum okkar þm., og frv. komið fram vegna hagsmuna þeirra. En nú er það öllum kunnugt, að fjelag þetta var stofnað vegna þess, hvað lögin rjeðust geipilega á rjett einstaklinga. Jeg skal geta þess, að jeg hefi verið leigjandi, svo að húseigandahagsmunir ráða ekki afstöðu minni til málsins, heldur hitt, að jeg vil ekki, að lögin standi, hvorki vegna húseigenda nje leigjenda. Það er óánægjueldur um allan bæ út af lögum þessum. Og maður veit, að fyrir allan þorra manna, sem óskar að búa í góðu samlyndi við húseigendur, er lítil vernd í þessum lögum, því að hver heiðarlegur maður, sem á annars úrkosta, óskar heldur að flytja sig en að búa við ósamlyndi. En þó getur komið fyrir, að menn verði að sitja kyrrir vegna laganna, af því að ekkert losnar, og það má hver sem vill halda því fram, að þeir geti unað sjer eins vel í íbúð sinni, þótt húseigandi sje þeim reiður. Það er samt sem áður ekki rjett, því að flestir eru þannig gerðir, að þeir vilja lifa í sátt og ró. Hv. þm. (JBald) sagði, að það væri vegna barnamanna, sem ættu ilt með að fá húsnæði, að bæjarstjórn vildi ekki afnema lögin. En ef maður athugar nú reglugerð þá, sem bæjarstjórnin setti, þá veit jeg ekki betur en að það sje aðalatriðið, sem tekið er upp í hana, að hægt sje að segja mönnum upp húsnæði. Með því vill þá bæjarstjórn ekki lengur vernda fátæka barnamenn. Hv. 1. þm. Árn. (MT) sagði, að með þessu frv. væri verið að ráðast á sjálfsákvörðunarrjett bæjarins. Taldi hann, að bæjarstjórn væri málinu miklu kunnugri en Alþingi, og þessvegna hefði henni verið gefin heimild til að setja reglugerð um þetta efni. En borgarstjóri segir svo, í brjefi dags. 11. maí: „Það skal játað, að heppilegra hefði verið, að þegar fyrir löngu hefði verið sett reglugerð, en það er eðlilegt, að bæjarstjórn hafi átt erfitt með að koma sjer saman um þetta mál, þar sem svo margvísleg hagsmunasvið koma til greina.“ Þetta er satt. Það er eðlilegt. En hví þá endilega að halda í þetta ímyndaða „vald“ dauðahaldi? Einmitt af því, að hagsmunirnir rekast svo á í þessu máli, á æðra vald, sem er þeim ofar, að taka í taumana. Bæjarstjórn hefir reynt þetta og mishepnast, og jeg sje enga ástæðu til þess að vera að þreyta bæjarstjórnina lengur á þessu. Til þess að lengja ekki tímann, skal jeg láta hjer staðar numið. En röksemdirnar, sem bornar eru fram gegn frv., eru hinar sömu og altaf koma fram, þegar menn vilja halda í einhver þvingunarlög, og jeg efast ekki um, að þótt við afnemum húsaleigulögin, þá verða hvorki tákn á sól nje tungli, heldur kæmi í ljós heilbrigð og góð áhrif þess, og að fátækir barnamenn mundu þá fá miklu betri húsakynni en áður.

Jón Baldvinsson Hv. þm. Dala. (BJ) sagði, að það væri mjög undarlegt um húsnæðismál hjer í bæ, að þau væri undanþegin dómstólunum. En hjer hefir verið settur upp sjerstakur dómstóll, sem á að dæma í öllum þeim málum. Ef húsaleigulögin eru afnumin og menn fara í mál út af húsnæði - eftir hverju eiga dómstólar þá að dæma, þar sem engin lög eru til um slíkt? Það er nú verið að setja hjer sjerstök lög um t. d. verslunaratvinnu, og liggur við borð að setja sjerstök atvinnulög. Því mega þá ekki vera til lög um húsnæði? Hv. þm. (BJ) fann að því, að ekki væri vottfastir samningar, er menn gerði sín á milli um húsnæði, látnir standa í gildi. Þetta er ekkert eins dæmi um samninga, sem gerðir eru eftir húsaleigulögunum. Það eru til ákvæði um það í fleirum lögum, hvað menn mega ganga langt í vissum efnum. Mönnum er t. d. bannað að okra eftir eigin vild, og það er ekkert sjerkennilegt við húsaleigulögin, þótt menn megi ekki fara eins langt og þeim sýnist. Við skulum taka dæmi af fjölskyldu, sem er húsnæðislaus, en getur svo fengið einhverja holu. Þá segir húseigandi: Ef þú borgar þetta og þetta, geturðu fengið leigt, en annars ekki. Maðurinn vill ganga inn á alt, til þess að fá þak yfir höfuðið, en þetta eru neyðarsamningar, sem báðir vissu, að hann gat ekki staðið við. Svona hefir ástandið verið. En þetta er það, sem húsaleigulögin vilja koma í veg fyrir. Ef lögin eru afnumin, þá er ekkert hámark lengur til á húsaleigu. Geti menn ekki borgað, verða þeir annaðhvort að hrekjast út á götu, eða pína sig og sína til þess að greiða hærri leigu en efni leyfa. Nú er sagt í brjefi borgarstjóra, að húsnæðisskortur sje mikill í bænum, og sje að aukast; stendur það í sambandi við það, hvað útvegurinn hefir aukist hjer, eins og hv. 1. þm. Árn. tók fram. Hv. Þm. Dala. (BJ) hjelt, að barnamönnum mundi auðvelt að fá húsnæði, og mundi þó enn auðveldara, ef lögin væru afnumin, því að þau mundu nú vera þeim til einhverra erfiðleika. En jeg svara bæði honum og hv. 4. þm. Reykv. (MJ) því, að það er sannanlega vitanlegt, að húseigendum er illa við að fá inn í hús sín fjölskyldu með stóran barnahóp, og vísa þeim því frá að öðru jöfnu, þó að húsaleigugreiðsla sje jafnvís hjá þeim og öðrum. Þessvegna verða þeir einkum útundan, sem eiga börn.

Þetta er ósatt!

Nei, og hv.þm. Dala. (BJ) þekkir þá ekki málið. Það gæti verið, að breyta þyrfti lögunum, en það má alls ekki afnema þau, eins og jeg sagði áður. Þetta verð jeg að láta nægja handa fylgismönnum frv. þessa.

Flm. (Jón Baldvinsson) Jeg skal fyrst víkja nokkrum orðum að hæstv.forsrh. (JM) og ræðu hans. Hann bar ekki neitt fram um það, hvernig atkvgr. í Krossanesmálinu var.  (Atvrh. MG: því skal jeg svara)  . Jeg skildi líka hæstv.forsrh. svo, að hann væri mjer sammála og á móti hæstv. atvrh. (MG). Annað þarf jeg ekki að rekja um rðu hans; hann var yfirleitt spakur og hafði ekki margt fram að færa. Öðru máli var að gegna um ræðu hæstv. fjrh. (JÞ), sem talaði af miklum móði og hjelt hjer aðalvarnarræðuna fyrir stjórnarinnar hönd. Mun ýmsum hv.þm. hafa fundist sem hann væri búinn að taka við stjórnartaumum. En þótt svo sje nú ekki, þá er þó sýnilegt, að stjórnin etur hæstv. fjrh. fyrir sig, eins og t. d. í steinolíumálmu, þegar hann var látinn gefa yfirlýsingu um það, hvernig stjórnin sneri sjer í því máli. Jeg skil, hvernig þetta var. Hæstv. fjrh. var í vondu skapi út af meðferð fjárlagafrv., og hæstv.forsrh. var nógu klókur til þess að sjá, að yfirlýsing þessi var svo heimskuleg, að sjer væri ekki sæmandi að bera hana fram, en gilti hinsvegar einu, þótt hæstv. fjrh. hlypi af sjer hornin. Og jeg veit, að hæstv.forsrh. hefir hlegið í hjarta sínu, þegar hæstv. fjrh. varð að taka yfirlýsinguna aftur. En hitt veit jeg, að með sjálfum sjer finnur hæstv.forsrh. til yfirdrotnunar hæstv. fjrh., og jeg get vel unt honum þess ama. Hæstv. fjrh. byrjaði ræðu sína í gær með skáldlegri líkingu og sagði, að það væri ljeleg húsmóðir, sem framreiddi vatnsgraut með vatni út á. Jeg skil það, að hæstv. ráðh. (JÞ) muni láta vel að tala um þetta, því það minnir hann á efni, sem hrært er út í vatni og jeg þykist vita, að honum sje mjög kært. En annars er það einkennilegt, hvað honum er tamt að nota vatnið í öllum sínum samlíkingum. Þannig man jeg, að í umræðunum um vantraust 1921 líkti hann einni ræðu þáverandi og núverandi 4. þm. Reykv. (MJ) við vatn eða slepju. Vill hann líklega því fremur nota þessa líkingu um aðra, að stundum hefir það verið um hann sagt, að honum hafi gengið illa að fá vatnið til að renna í pípurnar. Þá skal jeg víkja að því, að hæstv. fjrh. sagði, að jeg hefði farið með ósannindi í Krossanesmálinu, og hjelt því fram, að fyrverandi stjórnir hefðu ekki látið sig þetta mál neinu skifta, en nú hefði núverandi stjórn sýnt þá röggsemi að láta löggilda mælikerin í Krossanesi, til að koma í veg fyrir svik framvegis. Þetta er engin afsökun frá hans hálfu, heldur er það óbein játning um það, að svik hafi átt sjer stað í Krossanesi. Og hafi þessi svik átt sjer stað lengi áður, þá var því meiri ástæða til þess að fara hörðum höndum um þá, sem að þessum svikum kunna að hafa verið valdir. Og engin afsökun fyrir núverandi stjórn, þótt þetta hafi viðgengist undir fyrri stjórn. Hæstv. ráðh. (JÞ) kvað það skifta í tvö horn að vera að tala um Krossanesmálið og guðlastsmálið í sömu andránni. Það má vel vera, að jeg hefði ekki minst á guðlastsmálið, ef jeg hefði ekki haft Krossanesmálið til samanburðar. Annarsvegar er hjer smámál, sem stjórnin hefir höfðað gegn ungum mentamanni fyrir grein í blaði, en hinsvegar eru stór viðskiftasvik, sem eru látin óátalin. Það var því ekkert ósamræmi í minni ræðu, þótt jeg mintist á þetta tvent samtímis, því að hefði stjórnin sýnt af sjer rögg í stærri málunum, þá hefði minna verið talað um smámálin. Út af guðlastinu sagði hæstv. fjrh., að jeg vildi heldur veita Mammoni fylgi mitt en öðrum. Mun honum vera manna kunnugast um það, hvernig á að fara að því, og má hann því djarft úr flokki tala. Þá kom hæstv. fjrh að skattalögunum, og get jeg vel skilið, að hann sje ekki ánægður með þá meðferð, er tekjuskattsfrv. hefir orðið fyrir. Jeg vorkenni honum, að hann skyldi ekki koma frv. í gegnum þingið, eins og hann ætlaði sjer, því að þegar til hv.Ed. kemur, þá kemur þessi skolli fyrir, að brestur hinn mikli flótti í lið stjórnarinnar, þegar menn fara að rýna í skattaframtalið og sjá, hve miklu munar. Þetta eitt, að hæstv. fjrh. fjekk blekt hv.Nd. til þess að samþ. frv., þótt hann hefði gleymt að afla sjer upplýsinga um málið hjá skattstofunni, gæti eitt út af fyrir sig verið nóg vantraustsefni á hæstv. stjórn. Hæstv. fjrh. mintist lítið á það, sem er aðalatriðið í þessu máli, að stjórnin var með frv. að gefa fáeinum efnamönnum eftir skatt. En flokksmönnum hæstv. ráðh. í Ed. til lofs skal það sagt, að þegar þeir sáu, hve stórgjöfull hann var, þá var þeim nóg boðið. þá mintist hæstv. fjrh. á tóbakseinkasöluna og hjelt því fram, að í reikningum hennar væri skekkja, er munaði 1/4 miljón. Jeg vil nú segja, að best er úr því sem komið er, að reynslan skeri úr um það, hvort ríkissjóður tapar ekki á breytingunni. Og mjer kæmi það ekki á óvart, þótt það yrði 1/4 miljón, sem ríkissjóður tapar, og önnur 1/4 miljón, sem landsmenn verða á næsta ári að greiða til kaupmanna vegna hærra verðs. En þetta sýnir sig í framtíðinni. Hæstv. fjrh. sagði, að jeg væri í sárum út af steinolíumálinu. Jeg skal játa það, að mjer þykir leitt, hvernig þessu máli er komið, þó ekki vegna flokksbræðra minna, sem hafa þar atvinnu, eins og hæstv. ráðh. hjelt fram. En jeg er í sárum út af því, að nú á að fara að ryðja um koll því fyrirkomulagi, sem hefir sýnt sig hentugt fyrir landsmenn, og verðlag á þessari nauðsynjavöru hefir verið betra en hægt er að búast við í frjálsri samkepni. Hitt hefi jeg fallist á, að í einstökum tilfellum gæti það komið fyrir, að einstakir menn á bestu höfnum landsins gætu ef til vill náð betri kjörum um steinolíukaup heldur en hjá Landsverslun, en þá mundi það ganga út yfir hina smærri, sem eru á útkjálkum landsins. Og ef einstakir útgerðarmenn ættu að geta keypt olíu beint frá útlöndum, þá yrðu bankarnir að vera ríflegri á fjárútlát en verið hefir. Og þegar Steinolíufjelagið er komið hjer inn aftur, þá verða menn að sæta því verði, sem upp er sett, hvað svo sem yfirlýsingum hæstv. fjrh. viðvíkur. Og það mun ekki hugsa um það að birgja landið að öllu leyti, og yrði því Landsverslun að sitja uppi með verstu staðina og sjá þeim fyrir birgðum. Hæstv. ráðh. (JÞ) gerði samningana við B. P. Co. að umtalsefni, en þær tölur, sem hann fór þar með, á hann eftir að sanna að sjeu rjettar, og allan samanburð á því, hvort við gætum fengið olíu ódýrari á annan hátt, vantaði alveg. En hitt þykir mjer dálítið einkennilegt, að hæstv. stjórn skuli koma með árásir á þá stofnun, sem undir hana er gefin, og reyna að gera tortryggilega skýrslu hennar um rekstur fyrirtækisins. Þá skal jeg víkja að því, er hæstv. fjrh. sagði, að hann og stjórnin hefðu gert mikið fyrir verkamenn og sjómenn. Hann kvaðst vilia hlynna að atvinnurekendum, svo að þeir væru þess megnugir að veita verkalýðnum atvinnu. En bað er nú alkunna, að eftir því sem peningar safnast á færri hendur, því meir eru þeir notaðir til þess að þröngva kosti verkalýðsins, og jeg fæ ekki sjeð, að það efli velmegun hans. Og er kannske skattapólitík stjórnarinnar til þess að ljetta hag verkalýðsins? þar er verðtollur, gengismismunur og alt eftir þessu. Það stoðar ekki hót, þótt verkalýðurinn fyrir samtök sín fái sæmilegt kaup, ef það er alt tekið af honum aftur í sköttum, beinum eða óbeinum, og allskonar álögum. En þetta er stefna stjórnarinnar, sem hælir sjer af að vera verkalýðnum holl. Þá hrósaði hæstv. fjrh. sjer af því, að hann hefði fengið eins mörg verkamannaatkvæði og jeg við síðustu kosningar. Hann getur nú ekki sagt um það, hve mörg verkamannaatkv. hann hefir fengið, því að það var fleiri mönnum til að dreifa á listanum en honum. En við getum tekið til dæmis kosningarnar 1921. Þá fjekk hann 14–1500 atkv., en jeg um 1800. Ef hann reiknar út eins og hann gerði í gær, þá lítur ekki út fyrir, að hann hafi þá fengið mörg verkamannaatkv., heldur hafi sárafáir fylgt honum af þeim. eins og að líkum lætur. Þá kem jeg að því, er hæstv. ráðh. talaði um vald deildanna. Vildi hann telja Ed. jafnrjettháa um úrslit fjárlaganna og Nd. Jeg get ekki sannfærst um, að það sje rjett hjá honum. Segir hann það víst af því, að hann veit, að Íhaldið er í meiri hluta í Ed. Hann tók sem dæmi, að ef fjárlögin kæmu fyrir sameinað þing. Þá gæti Ed. ráðið því, að allar brtt., sem fram kæmu við gerðir hennar í sameinuðu þingi, yrðu feldar með jöfnum atkvæðum, 21 á móti 21. Hjer hlýtur hann að skifta eftir flokkum, en ekki eftir deildum, því þá sjá allir, að Nd. á að ráða, ef menn á annað borð sjá, að 28 er meira en 14. En annars skil jeg ekki vel, hvernig hann fær atkvæðatöluna 21 á móti 21, ef hann skiftir eftir flokkum. Mjer vitanlega eru ekki nema 20 menn í Íhaldsflokknum, og hann getur varla reiknað með atkvæði hv.þm. Dala. (BJ) í sameinuðu þingi í atkvgr. um fjárveitingar. Þetta bendir til, að einhver nýr maður hafi bæst í hópinn, ef nokkuð er að marka þessar bollaleggingar, sem annars voru ærið óljósar. Þá mintist hæstv. ráðherra á varalögregluna og sagði, að mjer væri ýtt út á móti henni, en væri í hjarta mínu með aukning lögreglunnar. Ef hann á við, að flokksmenn mínir sjeu á móti aukning lögreglu yfirleitt, þá vil jeg benda honum á það, að í bæjarstjórninni eru 5 sósíalistar, og þeir hafa altaf verið með aukning á hinni föstu embættislögreglu bæjarins, en íhaldið barist á móti, þar á meðal ráðherrann sjálfur, meðan hann átti sæti í bæjarstjórn. Hann og hans flokksmenn vilja fá pólitíska vikapilta til snúninga, en ekkert hafa að gera með fasta embættislögreglu. Jeg sje svo ekki ástæðu til að svara hæstv. ráðherra fleiru; ástæður hans voru svo veigalitlar. Þá skal jeg víkja að hv.þm. Dala.(BJ). Mjer kom það undarlega fyrir sjónir, hvernig hann snerist í þessu máli. Hann vildi forvitnast um, hverjir ættu að taka sæti í hinni nýju stjórn. Það vill nú svo einkennilega til, að hv.þm. Dala. hefir áður flutt vantraust á stjórnina, eins og jeg, og jeg hefi sniðið mig nokkuð að dæmi hans. Jeg hafði með vilja enga greinargerð, svo að hver gæti greitt atkvæði frá sínu sjónarmiði. Hv. þm. Dala. fór að á sama hátt 1921. Ef hv.þm. Dala. var þá spurður, hver ætti að taka við, svaraði hann, að hann gæti ekki um það sagt fyr en þetta væri útkljáð og búið að samþykkja vantraustið. Jeg verð nú að svara honum því sama, en mjer finst bara undarlegt af hv.þm. Dala. að spyrja, er hans fordæmi er fylgt. Ef vantraustsyfirlýsingin verður samþykt, finst mjer eðlilegast, að nýjar kosningar fari fram. En jeg gat þess líka í fyrri ræðu minni, að jeg vildi, að þessi stjórn færi frá völdum, þó að önnur íhaldsstjórn tæki við, því að verri gæti hún aldrei orðið. Jeg skal játa, að það var ekki að litlu leyti vegna þess, að jeg las umræðurnar um vantraustið 1921, að jeg bar þessa vantraustsyfirlýsingu fram, er jeg sá, hverju forsætisráðherrann þáverandi, sem enn er forsætisráðherra, svaraði hv.þm. Dala. Mjer skildist það á hv.þm. Dala. í gær, að hann styddi núverandi stjóra, meðan enginn byði betur. Nú skal jeg í þessu sambandi leyfa mjer, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp kafla úr ræðu hæstv.forsrh. (JM), er hann svaraði hv.þm. Dala. á þingi 1921. En hann er svohljóðandi: „Það er satt, að jeg hefi aldrei óskað eftir stuðningi frá þeim flokki, sem hv.þm. telst til, eða er foringi fyrir. Og þótt mjer geti þótt vænt um stuðning einstakra manna úr þeim flokki, þá vil jeg segja hv.þm. (BJ) það, að jeg mundi álíta mig á skakkri braut, ef hann styddi mig“. Þetta segir nú forsrh. 1921. Nú er það sannað í málinu, að hv.þm. Dala. styður stjórnina, og því er stjórnin, eftir orðum forsrh., á skakkri braut. Og sú stjórn, sem er á skakkri braut, á að víkja frá völdum. Það verður ekki lengra vitnað en í ummæli forsrh. sjálfs. Hann játar það, að hann sje á skakkri braut, og jeg skil ekki í því, eftir því sem komið er á daginn, að hann geti haft nokkuð á móti því, að vantraustsyfirlýsingin verði samþykt. Hv. þm. Dala. setti hugsjónir sínar á uppboð. Einn - tveir - og - býður nokkur betur? Mjer þótti þetta leitt, ef hann talaði fyrir hönd Sjálfstæðisflokksins, vegna gamals velvilja, er jeg ber til þess flokks. En sem betur fór, var svo ekki, því að annar maður úr þeim flokki hefir nú talað og lýst sig algerlega ósammála hv.þm. Dala. Því er þessi uppboðsauglýsing aðeins upp á hans eigin reikning. Jeg þarf honum engu meiru að svara, jeg geri ekkert boð í hann, jeg býst ekki við að mynda stjórn og þarf ekki, frekar en hv.þm. Dala. 1921, að benda á menn til þess að fara með völdin.

Atvinnumálaráðherra (MG): Hv. 2. þm. Reykv. (JBald) hefir nú talað svo lengi, að það er enginn þm. orðinn eftir nema jeg hjermegin borða, en jeg skal reyna að vera stuttorður. Jeg vil fyrst leiðrjetta misskilning hans út af atkvæðagreiðslunni í Krossanesmálinu. Hann sagði, að þar hefði jeg ekki átt að greiða atkvæði, með því að þar hefði verið um að ræða vantraust eingöngu á mig, og hann sagði, að þegar ræða væri um vantraust á einn ráðherrann, þá mætti sá ráðh. ekki greiða atkv., en ef um væri að ræða vantraust á alla stjórnina, þá væri ekkert á móti því, að ráðherrar greiddu atkvæði. Nú var tillagan í Krossanesmálinu vantraust á stjórnina í heild sinni og henni því heimilt að greiða atkv. eftir orðum hv. 2. þm. Reykv. þá sagði sami hv.þm., að jeg hefði dregið úr mönnum að höfða mál gegn verksmiðjunni, og slíkt hið sama hefði bæjarfógetinn á Akureyri gert. En þetta er hið mesta fleipur. Og þó að það væri rjett, þá ætti hv.þm. að vita, að þótt mál tapaðist á Akureyri, þá er til hæstirjettur. Og ef menn hætta við málssókn vegna minna orða, þá verð jeg að skoða það sem traust á mjer sem lögfræðingi. Þá mintist hv.þm. á sjúkratryggingarmálið og sagði, að berklaveikiskostnaður væri ekki annarsstaðar innifalinn í sjúkratryggingunum. En svo er þó víða. Ef um almenna sjúkratryggingu er að ræða, þá er fyrst og fremst talinn með berklaveikiskostnaður. Þá hengdi þessi hv.þm. sig í nefskattinn. Jeg hefi nú setið með honum á mörgum þingum, og það hefir varla komið fram eitt einasta skattamál, sem hann hefir ekki sett sig á móti. En hinsvegar samþykkir hann því nær öll útgjöld, sem tillögur koma um. Ef hann ætti að stjórna landinu, þá væri það ekki lengi að fara á hausinn, með þessari ráðabreytni. En ef hann kæmist nokkurn tíma í stjórn, mundi hann sennilega sjá sig um hönd og renna sem rakki frá þessu fleipri sínu, eins og öðru. Hv. þm. Str. (TrÞ) hjelt langa rðu í gær. Hann sagði í henni, að alt þetta þing hefði verið svo að segja ein samanhangandi vantraustsyfirlýsing á hendur stjórninni. Og þetta var eitt af því fáa, sem rjett var í ræðu hv.þm. Fyrir hans tilverknað sjerstaklega í þessari deild, og fyrir tilverknað hv. 5. landsk. (JJ) í Ed., hefir þetta þing orðið svo langt, sem raun er á. Því að þeir og einstaka fylgifiskar þeirra, en þó sárfáir, hafa gert alt, sem þeir hafa getað, til þess að nota hvert mál til pólitískra árása. Af þessu hefir leitt, að þingið hefir orðið svo að segja ein samanhangandi vantraustsyfirlýsing, og geta allir sjeð, hver áhrif það muni hafa haft á lengd þingsins. Það var gott að fá viðurkenningu fyrir þessu nú í þinglokin, því að þá getur enginn verið í vafa um, hver á sök á þessu langa þingi. En hver hafa nú orðið áhrifin af þessari 95 daga vantraustsyfirlýsingu? Flestir mundu ætla, að stjórnin hefði veikst við þessa nær 100 daga skothríð. En það er þvert á móti. Hún er sterkari nú en í þingbyrjun og hefir á þessu þingi komið fram málum, sem snerta báða aðalatvinnuvegi landsins og munu halda uppi nafni þess flokks, sem að þeim stóð. Og nú þegar hv.þm. Str. sjer, að hann hefir engu á orkað alla þessa 95 daga, og hann hefir ekki tök á að lengja þingið meir, þá óskar hann eftir nýjum kosningum. En hví skyldi stjórnin óska nýrra kosninga? Hún telur sig sitja við meiri hl. þings, og þó að hún mundi auka þann meiri hl. við nýjar kosningar, þá er ekki fyrir þeirra hluta sakir forsvaranlegt að leggja á þjóðina allan þann kostnað, sem því er samfara og hlýtur að verða nokkur hundruð þúsunda kr., því að aukaþing væri þá óumflýjanlegt. Kosningar segist hann vilja fá til þess að fá sterka stjórn. En beinlínis hlægilegt verður þetta í munni hv.þm. Str., er hann jafnframt heldur því fram, að í stjórninni sje maður, hæstv. fjrh. (JÞ), sem alla mylji undir sig og öllu ráði. Því meðan hann er í stjórn hlýtur hún að vera sterk, eftir því sem hv.þm. (TrÞ) segir sjálfur, og nýjan kraft handa honum er því ekki þörf á að sækja með nýjum kosningum. Annars er það mjög ánægjulegt fyrir okkur Íhaldsmenn að heyra undirforingjann úr andstöðuflokknum, hv.þm. Str., hefja formann Íhaldsflokksins svo til skýjanna, sem hv.þm. gerði í gærkvöldi. Við íhaldsmenn erum því auðvitað samdóma, en við áttum satt að segja ekki von á því úr þessari átt. Um hv.þm. Str. má í þessu segja: „Bragð er að þá barnið finnur“. Hitt er mjer ljóst, að þetta lof átti að vera last um mig og hæstv.forsrh. En ef hv.þm. (TrÞ) heldur, að hann með þessari Krókarefsaðferð geti spilt samkomulaginu í Íhaldsflokknum, þá fer hann algerlega villur vegar. Jeg veit varla, hvort jeg á að svara hinum persónulegu hnútum, sem hv.þm. Str. kastaði að mjer í gærkvöldi. Hann hefir nú farið svo margar krossferðir á hendur mjer, að mig skiftir litlu, þó að þessi bætist við. Hann gerði í þetta sinn að umtalsefni einstöku atkvgr. mínar hjer á þessu þingi, en jeg hlýt að segja honum, að jeg mun sjálfur ráða mínu atkv., en ekki hann, og það er best fyrir hann að gera sig ekki breiðari en hann er, því að enn þá fer hann ekki með atkv. nema fyrir Strandamenn, og jeg á ekki að standa honum reikning fyrir atkv. mínu, heldur Skagfirðingum, og meðan þeir trúa mjer fyrir að fara með atkv. sín vegna hjer á þingi, þá mun jeg gera það á þann hátt, sem jeg tel rjettastan, án tillits til þess, hvað hv.þm. Str. segir. Hv. þm. breiddi sig mikið yfir það, að jeg hefði átt að halda uppi tóbakseinkasölunni, af því að jeg kom henni á og vonir mínar um hana brugðust ekki. En eins og hann tók fram, er sú verslun aðeins aðferð til að afla tekna, sem nú á að afla á annan hátt. Jeg sá því ekki ástæðu til að gera þetta að kappsmáli, enda greiddi jeg ekki atkv. með afnámi hennar, heldur ljet það hlutlaust. Hv. þm. Str. virtist líta svo á, að hverjum og einum sje skylt að halda uppi þeim lögum, sem hann hefir verið með til að samþykkja, en þá vil jeg benda honum á, að hann hefir sjálfur svikið þessa skyldu á þessu þingi, því að hann hefir greitt atkv. með að nema úr gildi lögin um búnaðarlánadeildina, sem hann flutti á síðasta þingi. Hann sjer því hjer flísina í auga bróður síns, en gætir ekki bjálkans í eigin auga. Ennfremur talaði hv.þm. Str. um, að jeg hefði verið kúgaður af mínum flokki í tóbakseinkasölumálinu. Þar fer hann með það, sem hann veit ekkert um, því að ekki hefir hann verið á fundum Íhaldsflokksins, en halda má hann þeirri skoðun mín vegna. En illa situr á honum að ræða um flokkskúgun, því ekki verður annað sjeð en að hann hafi sjálfur verið kúgaður í því máli, sem hjer er til umr., því að í blaði sínu í vetur lýsti hann yfir því ótvírætt, að hann mundi flytja vantraustsyfirlýsingu á þessu þingi. En það hefir hann ekki gert. Það situr því ekki á honum að bera á aðra, að þeir geti ekki haldið skoðun sinni, þegar upplýst er um hann, að hann svíkur loforð sín og er svínbeygður af sínum flokki. Í Vídalínspostillu stendur þessi ágæta setning: „Andskotinn setur brillur á rjettarins nasir, svo hann rammar ekki þann höggstað sem skyldi“. Þetta á vel við um hv.þm. Str. Hann hefir á nösum sjer pólitískar brillur í hverju máli, og þessar brillur vinna sama verk og spjespegill, þegar andstæðingar hans eiga í hlut, og þegar þeir eiga í hlut, sýnist honum öll verk þeirra alt önnur en þau eru. Og meðan hann er með brillur þessar er honum varnað rjettdæmis um andstæðinga sína, og þess vegna hefir farið svo fyrir honum í þessu máli, að hann í vanmegna reiði sinni hefir hengt sig aftan í eina viðurkenda sósíalista þingsins og ætlar nú að samþykkja vantraustsyfirlýsingu á stjórnina út frá nákvæmlega sömu forsendum og sósíalistinn. Það er því rjett, sem hæstv. fjrh. hefir sagt, að hv.þm. Str. fylgir í þessu máli foringja sínum.

Forsætisráðherra (JM): Hv. þm. Str. (TrÞ) mintist á þrjú mál, sem hann taldi bera vott um pólitíska spillingu, og af því að þessi mál snerta mig öll, bæði fyr og nú, verð jeg að svara honum stuttlega. Hann talaði fyrst um borgun til hv.þm. Dala. (BJ) fyrir fylgi við stjórnina. Það ætti að vera frv. um íslenska dósentinn. Á síðasta þingi barðist jeg fyrir því, að sá maður, sem embættið er ætlað í fyrstu, væri ekki rangindum beittur. Og eins og hv.þm. (TrÞ) er kunnugt, bar jeg samskonar frv. fram fyrir nokkrum árum. Mjer er alveg óskiljanlegt, hvernig hv.þm. fer að kalla þetta borgun til hv.þm. Dala. Við hv.þm. Dala. höfum ekki fylgst altaf svo að, að þannig megi líta á. Þetta er því aðeins tyllisök, þegar alt annað þrýtur, til þess að sakfella stjórnina. Hitt málið er það, að kvennaskólinn í Reykjavík væri gerður að ríkisskóla. Um það get jeg vísað til undanfarandi þinga. Jeg hefi margsagt hjer, að jeg teldi það hvorki rjett nje holt, að ríkið kostaði stofnun algerlega, án þess að hafa yfirráð hennar. Það kom til orða 1923 um kvennaskólann, og þá lýsti jeg þessari skoðun minni. Nú á afstaða mín að orsakast af pólitískri spillingu. Þá er sendiherrann. Jeg taldi og tel enn þá óheppilegt að leggja embættið niður. Jeg sagði, að það hefði mátt afsaka það í fyrra, sakir þess sparnaðar, sem þá var svo ofarlega á baugi. En nú, þegar hv.þm. segja, að minstu muni um 1/2 milj. aukinn tekjuhalla, þá er sú afsökun ekki lengur til. Þetta voru því óheppilegustu málin, sem hv.þm. (TrÞ) gat nefnt. Jeg get vísað um þau öll til eldri ummæla minna. Þá fór hv.þm. (TrÞ) að lofa hæstv. fjrh. og notaði þau orð, að hann vildi snúa sjer til hans sem eina ráðandi manns stjórnarinnar. En um hvað sneri þm. sjer til hans? Um það eitt, sem beint heyrði undir fjrh., fjármálin. Hann sagði, og jeg er honum samdóma um það, að hæstv. fjrh. væri fær um að vera einn ráðh. En jeg er þakklátur hv.þm. Str. fyrir, að hann hefir gefið formanni Íhaldsflokksins þennan ágta vitnisburð. Jeg tek undir það, og þessi vitnisburður er því þakkarverðari, sem hann kemur frá þessum hv.þm., harðasta andstæðingi Íhaldsflokksins. Hv. þm. hlýtur þó að sjá, að það hefir ákaflega mikla þýðingu fyrir flokkinn að fá þessa viðurkenningu, um leið og vantraustsyfirlýsing kemur fram, þessa viðurkenningu, sem er svo mikil, að vart hefir önnur hreinskilnari heyrst frá andstæðingi. Vjer íhaldsmenn kunnum að meta yfirburði flokksforingjans. Það er langt síðan menn fengu auga á hstv. fjrh. og töldu æskilegt, að hann tæki þátt í stjórnmálum, löngu áður en hæstv. ráðh. fór sjálfur að hugsa um það. Sakir vitsmuna og atgervis teljum vjer hann vera facile primus inter pares. Þegar hann gerðist foringi Íhaldsflokksins, var hann óreyndur sem foringi. Nú hefir hann sýnt yfirburði einnig þar. Og það erum ekki við einir, sem viðurkennum þetta, heldur og andstæðingar, sem nú hefir sýnt sig. Og þessi viðurkenning andstæðinganna gleður mig ennfremur af því, að hún er mjer fyrirboði um aðra bardagaaðferð en áður. Mjer hefir fundist þess gæta lítið, að andstæðingar skýrðu rjett frá mönnum og málefnum. En mjer virðist þessi viðurkenning eins og ljós í myrkrinu, gefa vonir um drengilegri viðureign. Því mjer dettur ekki í hug, að andstæðingar okkar sjeu svo grunnhygnir, að þeir haldi, að þeir með þessu geti sáð sundurlyndisfræjum í ráðuneytinu. Jeg læt mjer ekki detta í hug, að þá skorti svo tilfinnanlega alla mannþekkingu. En það er skortur á mannþekkingu að halda, að hæstv. fjrh. blandi sjer í störf hinna ráðherranna. Hann er manna ólíklegastur til þess. Fyrir mitt leyti get jeg sagt það, að mitt mark hefir verið í því efni að koma því á, að hver ráðherra væri sem sjálfstæðastur og óháðastur um ráð þeirra mála, er undir hann eru lögð. Enda svaraði aðallega sjálfur til gagnvart þinginu. M. ö. o. þingið ætti aðallega aðgang að hverjum ráðherra út af fyrir sig um embætti hvers þeirra. Hv. 1. þm. Árn. (MT) ætla jeg ekki að svara miklu. Hafði jafnvel hugsað mjer að ganga alveg fram hjá ræðu hans. Hv. þm. hafði um mig þau lofsamlegu ummæli, að jeg vri vel fallinn til þess að vera forsrh. fyrir alla þjóðina, en ekki eins fyrir sjerstakan flokk. Jeg verð að segja, að jeg hefi litið svo á starf mitt, að það væri fyrir alla þjóðina. Yfirleitt á jeg dálítið bágt með að skilja mig öðruvísi í stjórnmálunum en sem heimastjórnarmann, en sá flokkur hafði jafnan opið auga fyrir þörfum allra landsmanna, allra stjetta. Af því að jeg get ekki gert greinarmun á mönnum eftir flokkum, hefi jeg oft fengið að heyra, að jeg hallaðist að Alþýðuflokknum eða Framsóknarflokknum. En þetta tel jeg mjer einmitt til hróss. Að öðru leyti held jeg, að jeg vilji ekki svara þessum hv.þm. (MT). Jeg get sagt honum í einlægni, að jeg hefi aldrei bygt neitt á hans hlutleysi, svo að hann þurfti ekki að segja mjer neitt um þetta. Um vantraust á bæjarfógetanum hjer þarf jeg ekki mikið að segja. En mjer þótti satt að segja heldur óviðkunnanlegt að heyra mann með lögfræðisprófi tala eins og þessi hv.þm. (MT) gerði, því að allir, sem til þekkja, vita, að þetta var sú eina rjetta leið, sem farin var. Jeg held, að hv.flm. (JBald) hafi ekki sagt neitt, sem jeg þarf að svara. Þetta, sem hann las upp og hjelt að væri ákaflega skemtilegt, veit hann sjálfur, að er gersamlega þýðingarlaust og lítið spaugilegt.

Tryggvi Þórhallsson Jeg gat þess í niðurlagi máls míns, þegar jeg gerði grein fyrir atkvæðum okkar Framsóknarmanna, að jeg byggist ekki við að taka aftur til máls. Jeg gæti líka látið það vera, en jeg kann varla við það, eftir að hafa setið undir fjórum ræðum ráðherranna og aðstoðarmanns þeirra, sem að mestu leyti var beint til mín. En jeg skal vera stuttorður. Jeg vík þá fyrst að því, sem síðast var frá horfið, að hinni einkennilegu ræðu hæstv.forsrh. (JM). Jeg spurði sjálfan mig hvað eftir annað, hvort við værum ekki staddir um borð í Esju eða Gullfossi í veislu, sem hálfvegis var ráðgerð, og jeg væri að hlusta á skálaræðu fyrir hæstv. fjrh. (JÞ), því að þetta var skálaræða.  (Forsrh. JM: Ekki fremur en ræða hv.þm. Str.)  Hæstv. forsrh. vitnar í mín orð. Jeg þarf ekki að taka neitt aftur af því, sem jeg sagði um hæstv. fjrh. Jeg lofaði hann fyrir þrótt hans. Ráðherrann má gjarnan taka það sem hrós. Jeg stend við það, að jeg tel hæstv. fjrh. mestan mann síns flokks, og hann hefði gjarnan mátt verða forsætisráðherra. Nú hefir hæstv.forsrh. tekið í þetta og lýst sig undirmann hans. En enginn hefir tekið í það, sem jeg sagði, að allur dugnaður hæstv. fjrh. beindist að því að koma vondum málum áleiðis. Þannig var mín lýsing. Jeg sýndi, hvernig hann berðist fyrir hagsbótum ríkissjóðs, en hirti ekki um, þó að almenningur liði. Jeg játa yfirburði hans í flokknum, en jeg harma, að hann skuli nota þá svo illa sem raun er á orðin. Það er talað um í bók, sem hæstv. atvrh. (MG) vitnaði í áðan, að þeir, sem trúað er fyrir miklu, eigi ekki að fara illa með, og að á þeim hvíli því meiri skylda að fara vel með sitt pund. Þá kem jeg að ræðu hæstv. fjrh. Hann játaði, að rjett væri rökfærsla mín um það, hvers vegna Framsóknarflokkurinn hefði ekki komið með vantraustsyfirlýsingu, en greiddi þó atkvæði með vantrausti. Þó gat hæstv. fjrh. ekki stilt sig um að taka upp úr blöðum, miður virðulegum, slettur, sem standa þar um Framsóknarflokkinn. Hann sagði, að við fylgdum að sjálfsögðu „foringja“ okkar, hv. 2. þm. Reykv. (JBald). Jeg skal leyfa mjer að minna hæstv. fjrh. á annað skifti, þegar vantraustsyfirlýsing var á ferðinni. Það var á þingi 1911, að núverandi forseti þessarar deildar (BSv) bar fram vantraust á hendur Birni Jónssyni. Þá var það Jón í Múla, sem rökstuddi afstöðu Heimastjórnarflokksins. Þá greiddi hann, Hannes Hafstein og núverandi forsrh. (JM) atkvæði með vantraustsyfirlýsingu, sem annar flokkur bar fram. Samkvæmt rökleiðslu hæstv. fjrh. ætti þá núverandi forseti að hafa verið foringi þessara þriggja manna. Hvernig gat hæstv. fjrh. dottið annað í hug en að við greiddum atkv. með vantraustsyfirlýsingunni? því þurfti hann að sletta því til okkar, að við fylgdum „foringja“ okkar, hv. 2. þm. Reykv.? Það, sem mjer þótti merkilegast í ræðu hæstv. fjrh. og minst mun verða um alt land, var það, sem hann kom inn á afgreiðslu fjárlaganna á þessu þingi. Hann hefir altaf brýnt fyrir okkur sparsemi. En nú, þegar fjárlögin eru afgreidd með talsverðum tekjuhalla, lýsir hann ánægju sinni yfir þeim og segist fúslega taka við þeim. Hann hefir þannig lýst fjárlögunum á hendur sjer og tekur að sjer að bera ábyrgð á tekjuhallanum. Jeg hefi áður sagt, að hæstv. fjrh. væri hreinskilnastur af ráðherrunum. Hann hefir verið það núna líka, og segi jeg honum það til hróss. Jeg ætla ekki að fara inn á einstök atriði. Út af því, sem hæstv. fjrh. sagði viðvíkjandi tekjuskattsfrv., að rjett væri að gefa fjelögunum ívilnun frá óvenjulega harðri skattalöggjöf, skal jeg minna hann á, að það er hæstv. atvrh. (MG), sem hefir komið á þessari óvenjulega hörðu skattalöggjöf.  (Atvrh. MG: Já, á mjög örðugum tímum fyrir ríkissjóðinn)  . Síðast kom hæstv. fjrh. með nokkuð, sem jeg skildi ekki. Hann minti á ummæli hv.þm. A.-Húnv. (GÓ) um Ræktunarsjóðinn. Jeg vissi ekki vel, hvað hæstv. fjrh. meinti. Jeg held, að hann hafi viljað segja, að hann hafi fengið þarna lof, og ætlað að státa af því að hafa unnið mikið þarfaverk. Jeg verð að segja, að mjer þykir skörin vera farin að færast upp í bekkinn og skíturinn með, eins og hæstv. atvrh. (MG) sagði svo fagurlega áðan, ef hæstv. fjrh. tlar að eigna sjer þetta mál. Allir vita, að upptökin voru stofnun búnaðarlánadeildarinnar. Síðan sendi stjórnin Búnaðarfjelagi Íslands frv. um nýja veðdeild. Stjórn Búnaðarfjel., sem jeg á einn sæti í af þeim, sem hjer eru, skipaði nefnd til þess að bæta um þetta frv., sem öllum kom saman um að væri óhæfilegt. Stjórnin feldi svo úr því frv. það, sem mest var um vert, en jeg bar fram annað frv., sem líklegt var til gagns. Útkoman varð sú, að flest, sem gott er í þessum lögum, er komið úr mínu frv. Því þykir mjer skrítið, þegar hæstv. fjrh. (JÞ) fer að státa af þessu máli. Jeg ætla ekki að státa af minni hlutdeild. Jeg get sagt, að mjer þykir gott, hve langt hæstv. fjrh. hefir látið teygjast, en jeg þoli ekki að heyra, að hann eigni sjer þetta mál, því að minst gott hefir hann til þess lagt og síst óneyddur. Jeg þarf aðeins að drepa á Krossanesmálið. Við Framsóknarmenn flytjum ekki þessa tillögu og þurfum ekki annað en að gera grein fyrir afstöðu okkar. En það kom fram í ræðu hæstv. ráðh. svo einkennilegur hlutur, að jeg verð að minnast á hann, og leyfi mjer svo að heimfæra aftur orð úr bókinni, sem hæstv. atvrh. (MG) vitnaði í. Jeg hefi aldrei sjeð glöggar en hjer, hvernig mönnum getur þótt sómi að skömmunum, þegar ráðherrann var að lýsa því, hve embættisbræður hans hefðu gengið vel fram í Krossanesmálinu og kipt þar öllu í lag. En sannarlega hefir stjórnin í því máli ekkert gert annað en hylma yfir svikin og breiða yfir allar skammirnar. Jeg stóð annars ekki upp vegna þess, sem ráðherrarnir sögðu, heldur vegna ummæla hv.þm. Dala. um afstöðu mína og flokksbræðra minna. Það, sem virtist hneyksla þennan hv.þm. (BJ) mest, var það, að jeg skyldi víkja að því, að fara þyrftu fram nýjar kosningar. Það var sparnaðarmaðurinn úr Dölum, sem lýsti því yfir, að hann væri á móti nýjum kosningum af sparnaðarástæðum. Jeg hefi ekki nent að fletta upp í blöðum eða Alþingistíðindunum. En jeg gæti bent á fjölmarga staði, þar sem hv.þm. Dala. leggur áherslu á, hve nauðsynlegt sje að fá að vita vilja þjóðarinnar. Nú er svo komið, að þessi hv.þm. vill ekki nýjar kosningar vegna kostnaðarins. Jeg skal taka það fram, að jeg lái ekki hv.þm. Dala., þó að honum sje illa við nýjar kosningar. Eftir framkomu hans hjer á þingi þarf enginn að óttast þær meir en hann. Hv. þm. (BJ) nefndi líka aðra ástæðu, þá, að hjer væri ekki um nein stefnumál að ræða. Mjer þykir einkennilegt, að reyndur og gamall þingmaður skuli mæla svo. Ekki mundi hæstv. fjrh. hafa sagt þetta. Skattamál og fjármál eru aðalstefnumál í öllum löndum. Aldrei fyr hefir komið fram hjer eins harðvítug íhaldsstefna í fjármálum og skattamálum og nú. Því hefir aldrei verið eins rík ástæða og nú til þess að spyrja þjóðina, hvort hún vill halda þessari stefnu framvegis. Mjer þykir sorglegt, þjóðarinnar vegna, að hún skuli þurfa að stynja undir þessu stjórnarfari enn um hríð. En hinsvegar játa jeg, að hún verður búin að átta sig betur eftir að svipan hefir dunið á henni í tvö ár. Jeg ætla að víkja að einu atriði enn, til þess að lofa mönnum að brosa. Hv. þm. Dala. (BJ) fetti sig og sagði: „Hjá okkur Sjálfstæðismönnum er það altaf stefnan, sem ræður“. Já stefnan sú hefir nú verið greinileg, t. d. í verslunarmálunum og í tekjuskattsmálinu, Krossanesmálinu o. fl. Af því að í hlut á gamall og elskulegur kennari minn ætla jeg ekki að hafa um þetta harðari orð.

Enga hlífð þess vegna

. Jeg hlífi hv.þm. sem gömlum kennara, eins og hann segist hlífa mjer sem gömlum lærisveini. Hjer er bara um uppboð að ræða. Hv. þm. bauðst til þess að fylgja mjer, ef jeg vildi fylgja honum í sendiherramálinu o. fl. En hv.þm. gleymdi því, að jeg lýsti því yfir, að þó að vantraustið yrði samþ., mundum við ekki vilja mynda stjórn, af því að við gtum ekki myndað styrka stjórn. Því þýddi ekkert fyrir hv.þm. (BJ) að bjóða mjer sig, því hann vissi, að jeg mundi ekki vilja hann. Hann mintist aftur á, að hann hefði boðið þetta sama í fyrra. En hann vissi, að við vildum ekki starfa með honum að stjórnarmyndun, og jeg hjelt, að jeg þyrfti ekki að segja honum, að við viljum það ekki enn og gerum ekki ráð fyrir að vilja það síðar. Fyrir þessi fáu orð, sem jeg ljet falla í garð hæstv. atvrh. (MG), hefir hann haldið yfir mjer langa ræðu, og það leyndi sjer ekki, að það voru talsverð særindi undir í þeim orðum, og sannaðist þar hið fornkveðna: Svíður sárt brendur. Þau orð, sem jeg ljet falla, voru aðallega í þá átt, að jeg kendi í brjósti um hæstv. atvrh., og jeg get gjarnan. látið það í ljós aftur, að jeg kenni í brjósti um hann fyrir það hlutskifti, sem hann hefir valið sjer á Alþingi. Þótt jeg standi í deilum við hæstv. atvrh., þá skal jeg játa, að mjer er persónulega hlýtt til mannsins, og jeg hefði mjög gjarnan kosið, að hann hefði valið sjer betra hlutskifti um þau mál, sem hafa legið fyrir þessu þingi. Hæstv. atrvh. veit, hvernig hans framkoma á þessu þingi verkar á álit hans úti um landið, og að það hefði verið heillavænlegra fyrir hann, hefði hann látið sannfæringu eina ráða í ýmsum málum - því jeg veit, að hann hefir sannfæringu einhversstaðar í fórum sínum - en hefði ekki lotið annarlegu valdi.  (Atvrh. MG: Veit hv.þm. betur um sannfæringu mína en jeg sjálfur?)  . Hæstv. atvrh. hefir sjálfur sagt frá sannfæringu sinni í tóbakseinkasölumálinu. Hann bar sjálfur fram frv. um einkasöluna, og síðan, þegar hún er búin að standa nokkur ár, lýsir hann því yfir, að allar vonir sínar um hana hafi ræst. Við 1. umr. þess máls segist hann aðeins greiða atkv. með til 2. umr., sem altaf þýðir á þingmáli, að þm. er mótfallinn málinu. Svo við 3. umr. veltur úrskurður málsins á hans atkv.  (Atvrh. MG: Jeg greiddi ekki atkv.)  Nei, hæstv. atvrh. greiddi ekki atkv., en það þýddi í raun og veru sama sem mótatkvæði gegn einkasölunni í þessu tilfelli. Við getum náttúrlega deilt um það, hvor okkar hæstv. ráðherra sje kúgaðri, en jeg skírskota til hv. deildarmanna og allra áheyrenda, hvort hægt sje að sýna utan á sjer öllu greinilegri merki kúgunar en hæstv. atvrh. hefir sýnt í tóbakseinkasölumálinu. Sama má segja að ætti sjer stað í steinolíumálinu, þótt það kæmi ekki eins ljóslega fram, en hann sýndi það sjerstaklega með því, að hann, sem hefir þessa stofnun undir sjer, segir ekki eitt einasta orð við þessar umræður.  (Atvrh. MG: það var nógur vaðall í þeim umræðum)  . Satt var það, að umræður urðu langar, en mjer finst samt sem áður, að sá ráðherrann, sem er yfirmaður einhverrar stofnunar, eigi að leyfa sjer að tala, þegar um hana er rætt, ef hann hefir einhverja skoðun á málinu. Þetta má merkilegt heita, sjerstaklega af því, að hann varð til þess að koma því máli í gegn. Fleiri dæmi þessu lík gæti jeg tínt til, en hirði ekki um það að sinni. Jeg skal játa það fúslega, að jeg hafði talið það alveg víst, að við í Framsóknarflokknum mundum koma með vantraustsyfirlýsingu. Jeg taldi það svo víst, af því að jeg er í eðli mínu svo bjartsýnn, að jeg vildi alls ekki trúa því, að landið ætti að búa lengur við þessa mjög svo óhæfu stjórn, sem jeg trúi að sje. Jeg hafði það traust til míns gamla vinar, hv.þm. Dala., að jeg vildi ekki trúa því, að hann ljeti sig henda þau ósköp á gamalsaldri að halda lífinu í slíkri stjórn. Svo kom það á daginn, að hv.þm. Dala. sýndi sig í verkinu vera svo rótgróinn íhaldsmann, sem hægt er að vera, í skattamálum og fjármálastefnu, þó að hann sje eyðslumaður. Jeg játa, að þarna hefi jeg orðið fyrir vonbrigðum. Þótt jeg væri búinn að gefa í skyn, að jeg mundi koma með vantrauststillögu - þó sagði jeg það ekki berum orðum - þá fanst mjer við nánari athugun rjettara að gera það ekki, af því að jeg vissi, að hún mundi ekki ganga fram. Jeg taldi rjettara af mjer sem þingmanni að vera ekki að stofna til þess að lengja þingið. En það, sem hefir breyst hjá mjer, er það, að von mín hefir brugðist sjerstaklega um hv.þm. Dala. Af því tek jeg mína stefnu, og hæstv. ráðherra getur ásakað mig fyrir það, ef hann vill. Jeg hefi tilhneigingu til að víkja að mörgum atriðum, sem hæstv. atvrh. hefir vikið að, en ætla að sleppa því, nema rjett einu. Hæstv. atvrh. var að státa af sínum stjórnarafrekum og kvað stjórnina hafa komið fram mörgum málum. Hæstv. atvrh. má minnast þess, að merkustu málin, sem stjórnin, hefir komið fram, eru þau, að rífa niður verk hæstv. atvrh., sem hann vann þegar hann var fjrh. á sinni tíð. Merkasta málið, sem hæstv. stjórn hefir stutt, er afnám tóbakseinkasölunnar, sem hæstv. atvrh. var frumkvöðull að. Líkt má segja um afnám steinolíueinkasölunnar, sem hæstv. atvrh. var einn höfundur að.  (Atvrh. MG: Var jeg höfundur að steinolíueinkasölunni?)  . Hæstv. atvrh. mun að vísu ekki hafa skrifað fyrstu drættina að þeim lögum, en hann var frsm. þess máls í þinginu, og það var aðallega hann, sem gerði grein fyrir tilgangi þess fyrirkomulags, og fylgdi málinu mjög fast. Hæstv. atvrh. endaði með tilvitnun úr Vídalínspostillu, um það, þegar andskotinn setti brillur á rjettarins nasir, og vildi heimfæra til mín. Enginn maður á Íslandi er frægari fyrir það, hvernig hann hefir látið setja brillur á sínar nasir, heldur en hæstv. atvrh, þegar hann fór sína frægu ferð norður í Krossanes.

Björn Líndal Það hefir ekki svo ósjaldan komið fyrir hjer á þingi, að hv. 2. þm. Reykv. (JBald) hafi valdið mjer leiðinda. En ekkert hefir valdið mjer eins mikillar undrunar eins og það, sem hann ræðir nú í dag. Jeg vil segja, að það þurfi töluvert mikla fífldirfsku til þess að leyfa sjer að koma með vantraustsyfirlýsingu á Alþingi, þegar það er fyrirfram víst, að það hefir ekki hina minstu þýðingu, aðra en þá að auka úlfúð og lengja þingtímann. Þó væri þessum hv.þm. dálítil afsökun í því, ef hann hefði eitthvað um stjórnina að segja og það, sem hún hefir gert á þessu síðasta ári, annað en það, sem er margbúið að tyggja upp áður. Hugsanlegt er, að hann hafi og nokkra afsökun í því, að hann mun langa til að tala eins og hann heldur, að sumt af því fólki vilji heyra, sem hlustar á pöllunum. Það mun því rjett vera, sem hæstv. fjrh. benti á, að þessum hv.þm. Þarna stilt upp af honum verri mönnum. Jeg þykist þekkja manninn svo að greind og öðru góðu, að hann mundi alls ekki hafa gert þetta ótilknúður af öðrum. Það er líka afsökun út af fyrir sig, að hv.þm. langar til að láta ljós sitt skína, og hann vill njóta þeirrar ánægju að sitja hjer á þingi áfram. Honum er það líka vorkunn, þó að hann fylgi þeirri siðferðiskenningu, sem hans flokksmenn sjerstaklega berjast fyrir, og það er að reyna að vinna sem minst fyrir sem mestu kaupi. Þá er hv.þm. Str. Jeg vil nú reyna að tala við hann í öllu bróðerni. Mig undrar enn þá meira hans framkoma. Hann byrjar snemma á þinginu á því að hóta vantrausti, og áður hafði hann gert það í blaði sínu. Fyrir eitthvað hálfum mánuði sagði hann mjer, að hann ætlaði að flytja vantraust. En svo þegar vantraust er komið fram, þá talar þessi hv.þm. fyrir hönd síns flokks og segir, að vitanlega sje þetta alveg þýðingarlaust, af því að það gangi ekki í gegn. Nú er mjer spurn: Hvers vegna er þessi hv.þm. kominn í skóla hv. 2. þm. Reykv., til þess að halda klukkutíma ræður, sem eru eintómar árásir á stjórnina, eftir að hann er búinn að viðurkenna, að í 95 daga hafi hann notað hvern einasta dag til þess að gera þetta sama? Það mun líka mega finna afsökun fyrir hv.þm. Str., og hún er sú, að hann viti naumast stundum, hvað hann gerir. Jeg vil vekja athygli á því, að nú, þegar hv.þm. stóð upp, byrjaði hann á líkan hátt og hann gerir langoftast, en sú byrjun er hjer um bil svohljóðandi: Jeg ætlaði ekki að standa upp; jeg er neyddur til að taka til máls, og skal lofa því að vera stuttorður og þar fram eftir götunum. Eftir að hv.þm. byrjar með þessum formála veður hann vitleysiselginn hálfa og heila klukkutímana, án þess að hafa nokkra hugmynd um það sjálfur. Jeg vil benda hv.þm. Str. á það, hvort hann geti ekki skilið það sem fulltrúi bændanna, hversu það er erfitt fyrir íslenska bændur að sitja hjer langt fram á sumar, eins og erfitt er með fólkshald alt um annatímann. Til þess að sýna þjóðinni, hvernig þessi hv.þm. hefir hegðað sjer á þessu þingi, þyrfti að prenta svo mörg eintök af Alþingistíðindunum, að hægt væri að senda á hvert einasta heimili á landinu, svo að allir gætu sjeð með eigin augum, hvað þessi hv.þm. hefir gert, ekki einungis til að lengja þingið óhfilega, heldur jafnvel að gera það stundum líkara vitfirringahæli heldur en löggjafarsamkomu. Heldur hv.þm. Str., að það sje hagræði fyrir íslenska bndur, að þingið hagi sjer á þann hátt, sem hefir átt sjer stað í þetta sinn? Nei, það fer að verða ómögulegt fyrir nokkurn bónda að eiga þar sæti, og endalokin verða svo þau, að hann, sjálfur bændafulltrúinn, með mælgi sinni sópar öllum bændum burt úr þinginu. Jeg mun vera í tölu efnaðri bænda, en þó hefi jeg ekki ástæður til að vera frá heimili mínu jafnlengi og nú, og mjer er það stórtjón. Jeg veit, að allir þingmenn, sem heima eiga utan Reykjavíkur, vildu svo guðsfegnir vera löngu komnir heim, enda bíða þeir beint fjárhagslegt tjón af þessu uppihaldi. En það er hv.þm. Str., sem ber höfuðábyrgðina á þessu tjóni. Nú vil jeg með allri vinsemd leyfa mjer að skora á hv.þm. Str. að reyna að komast hjá því í framtíðinni, sem hann hefir mjög tíðkað á þessum tveim þingum, er hann hefir setið á, að gera mönnum lítt sætt hjer í hv. deild undir málæði sínu, en með tímatöfinni að gera mönnum utan af landi ómögulegt að gefa kost á sjer til þingmensku.

Þetta var nú góð ræða!

. Já, hún var að minsta kosti betri en hjá hv. 2. þm. Reykv.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg vil gera mitt til þess, að umræðum verði lokið áður en fundarhlje þarf að gera, og skal þess vegna vera fáorðari heldur en þær löngu ræður hv.flm. (JBald) og aðstoðarflm., hv.þm. Str. (TrÞ), hafa gefið tilefni til. Hv. flm. sagði, að jeg hefði tekið aftur yfirlýsinguna, sem jeg gaf hjer fyrir stjórnarinnar hönd í umræðunum um steinolíueinkasölumálið. En þetta er alveg rangt hjá honum. Jeg þurfti einungis að leiðrjetta lítils háttar misskilning hjá hv.þm. Str. viðvíkjandi till., þar sem hann skildi hana svo, að hún ætti ekki við það mál, sem fyrir lá, heldur væri verið að lýsa áformi stjórnarinnar, ef till. um að gefa steinolíusöluna frjálsa yrði feld. Jeg bjóst við, að hún yrði samþykt, og við það var yfirlýsingin miðuð; og nú hefir till. verið samþ., svo yfirlýsingin stendur sem tilkynning um áform stjórnarinnar um það, að draga inn í ríkissjóð talsverðan hluta af varasjóði Landsverslunar, sem nú stendur í steinolíuversluninni, og verja því fje í greiðslur á lausaskuldum ríkissjóðs. Í sambandi við þetta vil jeg minnast á það, sem hv.þm. Str. sagði um það, að stjórnin, eða jeg sjerstaklega, hefði lýst ánægju yfir fjárlögunum og tekið mjög fúslega við þeim. Þetta hefi jeg ekki gert eða sagt. Jeg sagði ekki annað nje meira en það, að stjórnin hefði sjeð sjer fært að taka við fjárlögunum eins og þau eru, þótt þingið hafi hækkað útgjöldin um tæpa miljón. Að stjórnin sjer sjer þetta fært, stafar ekki hvað minst af því, að þessi urðu úrslit steinolíumálsins. Þar er stjórninni heimilað fje til umráða, alt að því eins mikil upphæð eins og útgjaldaauki fjárlaganna nemur, sem stjórnin getur varið til greiðslu lausaskulda, í stað þess tekjuafgangs, sem hefði mátt gera ráð fyrir á fjárlögunum, ef þau hefðu verið samþykt lítið breytt frá því, sem stjórnin gekk frá þeim. Jeg skal geta þess, út af því, að hv.þm. Str. var að gefa stjórninni aðvörun gegn því að leggja fje ríkissjóðs í nokkra hættu vegna framhalds á steinolíusölunni, að jeg skal fyrir mitt leyti taka þau orð fullkomlega til greina. Ummælum hv. 2. þm. Reykv. um verkfræðingsstörf mín svaraði jeg þegar í fyrri ræðu minni, og þarf jeg þess vegna ekki frekar að minnast á þau öfugmæli hans. í síðustu ræðu sinni bætti hv.þm. nokkru við viðvíkjandi afskiftum mínum af vatnsveitu Reykjavíkur. Jeg veit, að allir sanngjarnir bæjarbúar líta öðrum augum á verkfræðingsstöð í mín viðvíkjandi því fyrirtæki heldur en hv. 2. þm. Reykv.

Jeg fór ekkert inn á þetta

. Hvað átti þá hv.þm. við með því, að vatnið hafi ekki viljað renna í pípunum? En hv.þm. er kannske farinn að sjá, að honum hefði verið sæmra að segja ekkert um þetta. Út af útúrsnúningi hv.flm. (JBald) viðvíkjandi Krossanesmálinu vildi jeg taka það fram, að jeg benti einungis á það, að núverandi stjórn hefði lagfært við síldarverksmiðjuna það eina, sem var að lagfæra, og það voru síldarmálin. Ummæli hv.flm. um tekjuskattinn og tóbakseinkasöluna voru ekki annað en gömul upptugga, og get jeg gengið fram hjá þeim. Um steinolíumálið er mjer sjerstök ánægja að ræða við hv.þm. í heyranda hljóði hvenær sem hann vill. Jeg get sagt hv.þm. það, út af samanburði þeim, er hann gerði á steinolíuverslun og sementsverslun, að sementið er selt með opinberlega skráðu verði, flutt um borð í framfærsluhöfn, og steinolían sömuleiðis með opinberlega skráðu verði, flutt um borð í framleiðsluhöfn í Bandaríkjunum. Landsverslun sýnist ekki hafa sýnt meiri kaupmenskuhæfileika en svo, að hún hefir keypt olíu með stórkostlegri álagningu, eingöngu vegna flutnings úr framleiðsluhöfn til annarar hafnar, sem enginn sementskaupmaður mundi gera. Það hefir aldrei komið fyrir, það jeg þekki til, í sementsverslun, að kaupandinn hafi þurft að borga 30–35% álagningu á vöruna, bara fyrir það, að hún var keypt í annari höfn en framleiðsluhöfn. Hitt er vitanlegt, að hann hefir þurft að bæta við flutningsgjaldi - og það var eðlilegt fyrir steinolíukaupanda að gera það - frá Bandaríkjunum til London. En álagningin, sem Landsverslun greiðir þarna, er þannig, að jeg get að minsta kosti fullyrt, að enginn sementskaupmaður á þessu landi hefði getað staðist stundu lengur, ef hann hefði rekið sína verslun eftir svipuðum reglum og Landsverslun hefir gert. Jeg skal geta þess, að jeg gat ekki hlustað á allar ræður hv.þm., sökum þess, að jeg var bundinn við umræður í hv.Ed., og skal jeg því láta hjer að mestu staðar numið. Hv. þm. Str. (TrÞ) þarf jeg litlu að svara. Jeg veit, að hv.þdm. hafa tekið eftir því, hversu mikill munur var á allri ræðumensku hans í þetta sinn og hans fyrri ræðu. Og það vita allir, af hverju mismunurinn stafar. Í fyrri ræðu hans voru orðin lögð honum í munn af öðrum, sem sje hans heiðarlegu flokksmönnum, en í síðari ræðu sinni sýndi hann sína eigin þingmenskuhæfileika. Hann byrjaði með því að segja það, sem hann mátti vita, að allir vissu að var ósatt, sem sje að hæstv.forsrh. hefði lýst sig sem undirmann minn. Hæstv. forsrh. er nýlega búinn að tala, og allir hinir sömu hlustuðu á hann og hv.þm. Str., en svona mikið er blygðunarleysið hjá þessum hv.þm., að jafnvel þó að hann viti, að allir viti, að hann fer með ósannindi, getur hann ekki stilt sig. Hv. þm. hneykslaðist á því, að jeg sagði, að Framsóknarflokkurinn fylgdi foringjanum til atlögu gegn stjórninni í þetta sinn. Jeg ætlaði ekki með því að segja, að hv. 2. þm. Reykv. (JBald) væri foringi Framsóknarflokksins í nánara skilningi, en sá hv.þm. hefir í þessu máli komið fram sem foringi stjórnarandstæðinga sameiginlega, og hefir þar með sett sig í það virðulega sæti, sem t. d. í breska parlamentinu er viðurkent að vera hið mesta virðingarsætið næst stjórnarsessi. Þetta sæti hefir hv. 2. þm. Reykv. með fullum rjetti tekið sjer, og Framsóknarflokkurinn, sem er nú fjölmennasti andstæðingaflokkur stjórnarinnar, fylgir svo þessum foringja til atlögu. Hann fylgir honum af því, að flokkurinn hefir engar aðrar ástæður fram að færa en þær, sem hv. 2. þm. Reykv. þegar hefir flutt. En þarna skýtur skökku við um, samanburð við vantraustið á Björn Jónsson forðum, sem hv.þm. Str. var að vitna í. Því voru greidd atkv. af tveim mismunandi flokkum, og hver flokkur af sínum ástæðum, sem voru þar vendilega fram bornar, þannig, að hvorugur flokkurinn skipaði sig undir annars merki. Um Ræktunarsjóðinn ætla jeg ekki að kýta við hv.þm. Str. Hann hefir, eins og allir vita, horft með ólund á allan framgang þess máls hjer á þingi og gert sitt til að koma þar að ýmsu, sem mátti vera til spillis. Út af þessu vil jeg segja frá ofurlitlu atviki, sem jeg hefi ekki sagt frá áður. Gerðist það í umræðum mínum við hina ágætu nefnd, sem skipuð var af stjórn Búnaðarfjelags Íslands. Jeg sagði þeim, að þeir þyrftu ekki að vonast eftir, að jeg legði fyrir þingið frv., sem allir yrðu ánægðir með; til þess þekti jeg þingmenn of vel. Því venjan er sú, að þegar um hagsmunamál einhverrar stjettar er að ræða, þá vilja fulltrúar þeirra stjetta á þingi gjarnan fá að leggja eitthvað þar til frá sjálfum sjer. Þessari hollu reglu fylgdi jeg, og tel afgreiðslu málsins hafa tekist vel. Jeg óska einskis þakklætis, hvorki frá hv.þm. Str. eða öðrum. Mjer eru nægileg laun þær vonir, sem jeg hefi um, að þetta geti orðið landbúnaðinum að gagni. Rætist þær, þá hefi jeg fengið enn þá fyllri laun. Ef hv.þm. Str. vill fá staðfestingu á þessu, getur hann fengið hana hjá nefndarmönnunum, Thor Jensen eða þá mági sínum Halldóri Vilhjálmssyni. Þá talaði þessi hv.þm. um hina harðvítugu íhaldsstefnu í skattamálum og fjármálum á þessu þingi. Jeg hefi nú altaf vitað, að hann ristir grynnra en hann hefir gáfur til, en að þekking hans væri svo mjög grunnfær, hafði jeg ekki haldið. Hvað hefir þá eiginlega gerst í skattamálum nú ? Ekkert annað en lítilfjörleg breyting átekjuskattslögunum. Að öðru leyti hefir ekkert gerst annað en það, að framlengd hafa verið skattalög, sem áður giltu. Meðal þess, sem gert hefir verið í skattamálum, er ráðstöfun um, að verðtollurinn lækki frá 1. mars 1926. Þetta eru þá öll harðvítugheitin í skattamálum á þessu þingi. Eigi hann við afgreiðslu fjárlaganna, þá ber þess að gæta, að í stað þess, sem þau voru afgreidd á síðasta þingi tekjuhallalaus, með því að stöðva allar meiri háttar verklegar framkvæmdir, þá hafa menn nú sjeð sjer fært að auka útgjöldin um 1 milj. kr., sem verja á að mestu til nytsamra, verklegra framkvæmda, þó sjerstaklega til byggingar nauðsynlegra líknarstofnana. Hver eru þá harðvítugheitin á þessu þingi, saman borið við síðasta þing? En yfir störf þess þings lögðu hv.þm. Str. og Framsóknarflokkurinn sína mildilegu blessun. Jeg get fullvissað hv.þm. Str. um, að hann fælir ekki kjósendur frá Íhaldsflokknum, þó aldrei nema hann berji bumbuna um hina harðvítugu skattastefnu flokksins.

Bjarni Jónsson Jeg vona, að hæstv. forseti (BSv) telji mig ódauðlegan í þessum umræðum, eins og hæstvirta stjórn, því að svo ber við, að sumir hv.þm. telja mig jafnt í stjórninni og ráðherrana og hefja því óspart ádeilur á mig. Og þar sem margir herja, vona jeg, að hæstv. forseti skilji, að jeg þarf mörgum að svara. Jeg vil þá fyrst víkja nokkrum orðum að hv.flm. tillögunnar (JBald). Jeg spurði hann í gær, hverja stefnu þessi nýja stjórn mundi taka í ýmsum málum, sem jeg lagði fyrir hann. En nú þykist hann ekki vita það, og hafði eftir mjer, að jeg mundi styðja þessa stjórn, meðan enginn byði betur. Þetta sagði jeg alls ekki. Jeg sagði, að mjer þætti „betri ein kráka í hendi en tvær í skógi“. Mjer þætti nefnilega betra að styðja þá stjórn, sem þegar hefði gengið inn á margt af stefnumálum flokks míns, heldur en aðra, sem engu vildi lofa. Þá þótti mjer undarlega við bregða, þegar þessi hv.þm. fór að bregða mjer um, að jeg hjeldi uppboð á hugsjónum mínum. En jeg vil spyrja hv.þm.: Hvaða uppboð er það á hugsjónum, þó að maður fylgi þeim fram af fremsta megni? Annars þýðir ekki um þetta að deila við þennan hv.þm. Hann skilur ekkert, hvað hugsjón er. En það vil jeg segja honum, að brigsl hans vinna ekkert á hugsjónum manna. Heimskan er heimska, og það jafnt þó að hún sje orðin svo rík, að ekki þýði að segja orð af viti. Annars hefir mjer oft sárnað, að Hannes Hafstein skyldi ekki fá heiðurslaun fyrir kvæðið, sem hann kvað til heimskunnar: „Lútandi sit jeg hjer, lofkvæði flyt jeg þjer, alheimsdrotnandi, aldrei þrotnandi, þjettgjörva, þrekbygða, þrautgóða, eldtrygða, margreynda, háttvirta heimska ..“. Ættu menn að læra þetta kvæði, því að „sú háttvirta“ yrði þeim þá e. t. v. auðþektari. Þá vil jeg víkja nokkrum orðum að hv.þm. Str. (TrÞ). Hann vildi halda því fram, að einhver sjerstakur ráðherra bæri ábyrgð á fjárlögunum. En því get jeg ekki trúað, þar sem þm. ráða þó altaf atkvæðum sinum sjálfir, og þar af leiðandi hlýtur þingið í heild sinni að bera ábyrgð á, hvort heldur það eru fjárlög eða önnur lög. Það getur því ekki verið um að ræða, að einn ráðherra, frekar en aðrir þingmenn, beri ábyrgð á slíku. Þá þótti þessum hv.þm. Það firn mikil, að jeg taldi það heimsku eina, ef fara ætti að rjúfa þing, af þeim ástðum einum, að ekki væri víst, hvort stjórn hefði þingmeirihluta. Jeg stend fyllilega við þetta. Þingrof er þrautavopn, til þess að koma fram einhverri stefnu eða einhverju mjög þýðingarmiklu málefni. Annars eru þau ekki til neins. En hv.þm. var svo vænn að segja, að andstaða mín gegn þingrofi stafaði ekki af öðru en því, að jeg væn hræddur við nýjar kosningar. En jeg veit, að hann skilur, að öll slík hætta er fram hjá mjer liðin, þar sem hv. 5. landsk. (JJ) var svo góður að gera sjer ferð vestur hjerna um árið til þess að styðja mig, og hann sjálfur (TrÞ) núna síðast. Jeg veit því ekki, hvað getur komið fyrir næst, nema ef það skyldi verða, að þeir kæmu báðir saman, og það teldi jeg langtum skemtilegra, því að þess vissari er kosning mín, því meira sem þeir vinna á móti mjer. Jeg er því hvergi hræddur við næstu kosningar, enda þótt hv.þm. Str. verði á móti mjer, sem jeg tel enn þá mjög vafasamt. Þá var þessi hv.þm. að tala um stefnumun aðalflokka þingsins. Jeg sje nú ekki, að á þessu þingi verði annað greint á milli þeirra en það, að Íhaldsflokkurinn hefir töluvert snúist til stefnu Sjálfstæðisflokksins. Og úr því að hv.þm. Str. finnur stjórninni það til foráttu, þýðir lítið fyrir hann að vera að mælast til skófna hjá mjer.

Jeg er ekki að því

. Jú, þingmaðurinn var víst að því. Ef hann er þegar búinn að gleyma því, man hann ekki lengi, hvað hann segir. Þá var hv.þm. að reyna að gera sig fyndinn þegar hann var að tala um stefnu Sjálfstæðisflokksins. Út af þeim ummælum skal jeg segja honum það, að stefna Sjálfstæðisflokksins hefir aldrei gengið í fötum nokkurs manns, Ekki einu sinni í fötum sessunauts míns, hv. 1. þm. Árn. (MT). Hún hefir altaf verið sú sama. En hv.þm. Str. virðist ekki kunna að gera greinarmun á stefnum og mönnum, og eftir skoðun sinni ætti hann að vera harðvítugur fylgismaður núverandi stjórnar. Þá var þessi hv.þm. að tala um uppboð, og mjer skildist helst, að hann ætlaði að segja eitthvað ljótt um það. En það gerði hann ekki, sem ekki var heldur von, því að það er ekkert ljótt við það, þótt einn lítill þingflokkur spyrji hina stærri flokka um stefnur þeirra, til þess að vita, með hverjum hann geti helst unnið. Þetta er það eðlilega uppboð, sem altaf á sjer stað undir þessum kringumstæðum. Og hví skyldi maður ekki vera með þeim, sem vilja vinna að manns eigin stefnumálum, og víst er það, að enginn maður hefir rjett til þess að sitja á þingi, sem ekki á sín stefnumál og vill vinna að þeim. Hv. þm. þóttist vilja vægja mjer og segja ekki um mig svo ljótt sem jeg ætti skilið. En það þykir mjer leitt. Hann hefði átt að liða það vel í sundur, hversu svívirðilegt það væri að leita stefnu sinni fylgis á Alþingi og hjá stjórn með því móti, sem jeg hefi gert. Því að þá hefðu menn getað borið saman viðleitni Tímamanna og Alþýðubleðlinga og aðferðir þeirra til þess að fá sínum málstað fylgi. Það er ekki rjett, að stefna Sjálfstæðisflokksins hafi ekki altaf verið ein og hin sama. Hún hefir verið og er: Ísland sjálfstæð og fullvalda þjóð, framkvæmd 7. gr. sambandslaganna óskeikul, og vitanlega að gæta hagsmuna þjóðarinnar í viðskiftum gagnvart öðrum ríkjum, frjáls verslun í frjálsri samkepni, vel grundvölluð æðri mentun og mikil og góð alþýðumentun, bygð á rjettum grundvelli. Þetta hefði hv.þm. (TrÞ) átt að vera vorkunnarlaust að vita.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg skal ekki vera margorður, aðeins segja fáein orð við hv.þm. Str. (TrÞ). Hann vill nú ráða, ekki einungis hvernig jeg greiði atkv., heldur hvenær og hvernig jeg tala. Honum þykir undur, að jeg skuli ekki vilja vaða elginn látlaust, eins og hann. En jeg geri ekki leik að því, að þetta þing standi lengur en 100 daga. Svo er það kúgunin. Jeg hefi sýnt fram á það, að hv.þm. lofaði vantrausti í vetur. Og hann hefir margendurtekið það - en brugðist. Menn vita ástæðuna. Hann hefir verið kúgaður af sínum flokki til þess að láta það vera. Hann sagði einnig, að mín merkustu mál hefðu verið rifin niður, t. d. tóbakseinkasalan. Það hefði verið aðferð til þess að ná tekjum. Það er alveg rjett. En nú er önnur aðferð upp tekin án þess að jeg skifti mjer af þvi. En sjálfur hefir hann komið með eitt mál í fyrra og drepið það nú. Hann ætti því ekki að lá þeim, sem koma fjölda mála gegnum þing, þó einhverju verði breytt, er mörg ár eru liðin. Hv. þm. Str. segir, að sjer sje til hlýtt til mín. Hann er þá nokkuð dulur á tilfinningar sínar, og það er þá nýlega til komið. Annars mun þetta vera ein af missýningum hv.þm. Str., og valda því eflaust brillurnar. En raunin er sú, að jeg hefi aldrei orðið fyrir annari eins óbilgirni af nokkrum manni eins og af hv.þm. Str. Honum er illa við brillurnar, sem jeg sýndi fram á að hann hefði á nefinu, og vill setja þær á mig. Jeg vil þær ekki. En ef hann vill taka þær ofan, gleðst jeg hans vegna, þó jeg vilji ekki setja þær upp sjálfur, því að honum vil jeg síst líkjast. En leiða vil jeg athygli hv.þm. að því, að þar sem hann og allur Framsóknarflokkurinn ætlar að greiða vantrauststill. 2. þm. Reykv. (JBald) atkv., þá hefir flokkurinn tekið hann að foringja og lýst yfir fylgi við hann. Þetta verður ekki úr skafið, enda enginn ágreiningur milli þessara hv.þm.

þorleifur Jónsson: *) Jeg var ekki inni, þegar hæstv. fjrh. (JÞ) talaði, en eftir því, sem mjer heyrist á hæstv. atvrh. (MG), þá á Framsóknarflokkurinn að hafa skrifað undir alt, sem hv. 2. þm. Reykv. hefir sagt. Svo er að vísu ekki, en enga óþökk fær hv. 2. þm. Reykv. af okkur, þó hann hafi tekið sig fram um þetta. Hv. þm. Str. (TrÞ) hefir farið rjett með, hvernig flokkurinn hefir litið á vantraustsyfirlýsingu. Hv. þm. (TrÞ) hefir ekki viljað þvinga hana fram og því síður verið kúgaður til þess að láta það vera. En flokkurinn hefir álitið, að ekki þýddi að koma með það, eins og sakir stæðu, það mundi ekki ganga í gegn. En jeg vænti, að hæstv. stjórn og Íhaldsflokkurinn sjái, að þegar vantraustið er komið fram, þótt frá öðrum flokki sje, þá er eðlilegt, að Framsókn greiði því atkv., því að það er ekki hægt að neita því, að stjórnin hafi getað átt von á vantrausti. Henni er kunnugt um, að flokkurinn treystir henni ekki til að fara með völd. Íslendingar hafa aldrei átt kastala til þess að verjast útlendu ofríki. En á stríðsárunum komum við okkur upp vígi. Það var Landsverslunin og skipin. Enn þann dag í dag er Landsverslunin okkur vígi gegn fjárdrætti útlendra peningapúka. það er sorglegt, að stjórnin skuli hafa rofið þetta vígi. Með það fyrir augum blandast mjer ekki hugur um, að jeg greiði vantrausti atkv. *) Óyfirlesin ræða.

Flm. (Jón Baldvinsson) Hæstv. atvrh. (MG) þarf jeg litlu að svara. Jeg vil bara minna hann á, að í Krossanesmálinu valt á hans atkvæði. Og það mun venja annarsstaðar, er ræðir um mál, sem sjerstaklega snertir einn ráðherra, að sá hinn sami láti þá vera að greiða atkvæði. Svo var og í Danmörku í vetur. í fólksþinginu var borin fram tillaga, sem vítti gerðir eins ráðherrans. Ráðuneytið gerði tillöguna að fráfararatriði. Og tillögunni var vísað frá, en sá ráðherrann, sem hlut átti að máli, greiddi ekki atkv. Og svo átti heldur ekki að vera hjer. Og þetta skilst mjer einnig að hæstv.forsrh. hafi gengið inn á. Hæstv. fjrh. (JÞ) vil jeg svara því, að jeg gerði ekki verkfræðingsstarf hans að umtalsefni, af því að hann var ekki inni þá. Það var ekki af því, að jeg teldi mjer það ekki fullheimilt, því flestöll verkfræðisstörf sín hefir hann unnið fyrir hið opinbera. Og þau liggja því undir dómi almennings. Jeg vil nota tækifærið og koma lítið eitt við hv.þm. Ak. (BL), úr því hann, móti venju sinni, er við. Það kemur ekki sjaldan fyrir, að hann sprettur upp með hvelli, alveg eins og tappi ár sódavatnsflösku. Og síðan byrjar sama athöfnin hjá báðum: þingmaðurinn freyðir, og flaskan freyðir. En svo hjaðnar alt niður vonum bráðar. Það er líka svo, að í hvert skifti sem hv.þm. Ak. (BL) stendur upp, þá standa allir flokksmenn hans á öndinni um, að hann geri nú einhvern „skandala“. Það er altalað, að forseti sameinaðs þings hafi frestað fundi í steinolíueinkasölumálinu, af því að hann þorði ekki að hleypa hv.þm. Ak. (BL) að. Annars ætla jeg að láta hv.þm. (BL) einan um aðdróttanir sínar. Þær eru svo óþinglegar, að jeg skil ekki annað en forseti hafi einhvern tíma tekið í hnallinn þegar minni þörf var á. Þá vil jeg að lokum beina því til hæstv.forsrh., er hann sagði, að ummælin, er jeg las eftir hann frá þinginu 1921, sjeu þýðingarlítil og lítið spaugileg, hvort honum finnist það svo ákaflega þýðingarlítið, þegar búið er að sanna með eigin orðum forsrh., að stjórnin sje á skakkri braut. Jeg álít það ekki þýðingarlítið, en hitt get jeg fallist á, að það sje „lítið spaugilegt“.

Fjármálaráðherra (JÞ): Það mun þykja tilhlýðilegt, að jeg kvitti fyrir athugasemdirnar frá meðbróður mínum, hv. formanni Framsóknarflokksins (þorlJ). Hann hefir fallist á, að milli flm. vantraustsins (JBald) og flokks síns sje enginn ágreiningur um afstöðu til þeirra mála, sem eru orsök þess. Hann sagði, að Landsverslunin væri vígi. Jeg hefi líkt henni við hreiður. En jeg felst á, að samlíkingin um vígi sje eins góð. Hún er vígi fyrir þá, sem þar eru. Mjer þykir annars undarlegt, að þetta mál skuli gert að tilefni til vantrausts; því till. um steinolíuverslunina er ekki borin fram af stjórninni, heldur af þm. Það hefði því átt að lýsa vantrausti á meiri hl. þingsins. En þetta sýnir, að formælendur till. eru til neyddir, vegna skorts á tilefni gagnvart stjórninni, að grípa til þess að finna að ákvörðun meiri hl. þingsins.

Þorleifur Jónsson Jeg verð að álíta, að stjórnin hafi staðið að baki till. og að hún hafi komið fram á ábyrgð stjórnarinnar.

Tryggvi Þórhallsson Jeg finn enga ástæðu til þess að lengja umr. frekar. Jeg vitna til ummæla hv.þm. A.-Sk. (þorlJ) út af orðum hæstv. fjrh. um afstöðu okkar og skírskota til alls þess, er á þessu þingi hefir gerst. Og get jeg vel við unað að halda viðureigninni áfram við hæstv. stjórn í blöðunum.

Björn Líndal Jeg hefi oft hugsað um, hvort virða ætti hv. 2. þm. Reykv. svars, en af síðustu ræðu hans hefir mjer skilist, að slíkt á ekki við, og læt jeg það því vera.

Sigurjón Jónsson Það mun hafa verið forseti sameinaðs þings, sem hv. 2. þm. Reykv. (JBald) átti við með ummælum sínum um hv.þm. Ak. (BL). En þessi ummæli eru jafnórjettmæt í garð hæstv. forseta Sþ. (JóhJóh) og í garð hv.þm. Ak. Þingið hefir nú staðið nær 100 daga, og hv.þm. Str. hefir lýst því yfir, að allur þessi tími hafi mátt heita samfeld vantraustsyfirlýsing til hæstv. stjórnar. Þessi ummæli hans vil jeg henda á lofti, því að þau sýna það best, hversu hv.þm. Str. og hv. 2. þm. Reykv. hafa misbrúkað tíma þingsins og hversu þeir hafa blandað afstöðu sinni til stjórnarinnar í afgreiðslu þingmálanna. Jeg mun ekki gleyma, er jeg kem heim, að skýra þetta fyrir kjósendum mínum.

Jón Auðunn Jónsson Hæstv. forseti Sþ. (JóhJóh) hefir beðið mig að lýsa yfir því, að ummæli hv. 2. þm. Reykv. (JBald) um það, að hann hafi slitið fundi til þess, að hv.þm. Ak. (BL) gæti ekki talað, sjeu rakalaus og gripin úr lausu lofti.