Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Hjeðinn Valdimarsson) Nefndin hefir athugað þær breytingar á frv., sem gerðar hafa verið í Ed., og telur þær til bóta. Þær skifta litlu máli allar, en þó eru tvær lítilsháttar efnisbreytingar.

Frsm. meiri hl. (Hjeðinn Valdimarsson) Nefndin hefir klofnað um málið. Meiri hl. leggur til, að frv. verði samþykt. Eins og frv. ber með sjer, er það heimild fyrir stj. til að verja 100 þús. kr. til að kaupa land og reisa á því betrunarhús og letigarð. Eiga þar að vera góð skilyrði fyrir útivinnu. sjerstaklega mun stj. hafa í huga að nota spítalann á Eyrarbakka í þessu augnamiði. Hæstv. dómsmrh. hefir skýrt frá, að hægt sje að fá spítalann af Landsbankanum, sem á hann með öllu, fyrir um 20 þús. kr. Yrði spítalanum þá breytt eftir því sem þyrfti, en ekkert er afráðið um þetta enn. Það er viðurkent, að það er full nauðsyn á að fá nýtt fangahús. Það, sem til er, er of lítið og mjög svo ófullnægjandi. Fangarnir, sem inni eiga að vera, munu jafnvel þurfa að senda umsóknir til þess að komast að. Nefndin álítur, að úr þessum húsnæðisvandræðum þeirra þurfi að bæta, eins og t. d. bæjarfógetinn í Reykjavík og allir, sem hafa afskifti af þessu, eru sammála um.

Frsm. minni hl. (Magnús Guðmundsson) Minni hl. er sammála meiri hl. um það, að nauðsyn sje á að reisa nýtt betrunarhús:  Jeg sje engar líkur til, að öllu þessu verði komið í framkvæmd á næstunni. Því verður að vinsa úr það, sem mest þörfin er fyrir. En þörfin á betrunarhúsi er ekki svo brýn, þótt hún sje mikil, að ekki sje óhætt að bíða, meðan rannsakað er, hvar húsið á að vera og hvað kosta muni að koma því upp. Jeg er sannfærður um það fyrir mitt leyti, að kostnaðurinn verður margfalt meiri en hjer er ráðgert, ef þessi stofnun á að verða svo góð, sem menn mundu kjósa og sem hún verður að vera. Það versta, sem hægt er að gera í opinberum framkvæmdum, er að vinna allskonar hálfverk, reisa stofnanir, sem altaf þarf að vera að lagfæra, en menn eru þó altaf óánægðir með. Jeg lít svo á, að tal frumvarpsins um letigarð hafi litla þýðingu, og það því fremur, ef samþykt verður frv. það, sem fyrir Alþingi liggur, um að hegna mönnum, sem fyrir leti og slæpingsskap hafa ekki ofan af fyrir sjer. Með því að gera þetta að sjerstökum glæp - og það er síður en svo, að jeg hafi neitt á móti því - er ákveðið, að þessir menn skuli dæmdir til vistar í betrunarhúsi eða fangelsi, svo sem aðrir glæpamenn. - En ef þetta væri ekki gert að sjerstökum glæp og fara ætti að byggja yfir slæpingjana, þá væri þeim vissulega gert of hátt undir höfði. Þeir verðskulda sannarlega eitthvað annað frekar en að ríkið byggi undir þá stórhýsi. Þeir eiga hvergi betur heima en í steininum. Að því athuguðu, hve margt þarf að gera á næstu árum, sýnast engar líkur til þess, að það tefji framgang málsins, þótt það verði athugað betur og lagt síðan fyrir næsta þing. Eins og á stendur, má það teljast nær óhugsandi hvort sem er, að nokkuð verði farið að gera fyrir þann tíma. Og jeg fyrir mitt leyti vil vita fyrir víst, hvað lagt er út í, áður en hafist er handa. - Jeg geri ráð fyrir, að hæstv.dómsmrh. finnist sjer ekki sýndur neinn fjandskapur með afstöðu minni hl. allshn. í þessu máli, því að eftir orðum hæstv.forsrh. mega teljast litlar líkur til, að í bygginguna verði ráðist á þessu ári.

Dómsmrh. (Jónas Jónason) Mjer fanst í ræðu hv.frsm. minni hl. ekki gæta nægilegrar tilfinningar fyrir því, hvert ástandið er hjer á landi í þessum efnum. Betrunarhúsið er orðið alt of lítið. svo má segja, að heilir hópar af dæmdum mönnum leiki lausum hala, af því að þeir komast ekki inn í fangelsið. Fleiri og fleiri koma með læknisvottorð um það, að þeir sjeu sjúkir og þoli ekki að vera í sólarlausum klefum betrunarhússins við Skólavörðustíg. Jeg hefi áður skýrt frá því, að stjórnin hefir gert lítilsháttar tilraun til að einangra suma af þessum mönnum í sjúkrahúsi í Hafnarfirði, undir umsjón bæjarfógetans þar. En það hefir náð til alt of fárra. - Í haust skoraði almennur fundur lögfræðinga, sem haldinn var hjer í bænum, á landsstjórnina að taka þetta mál til skjótrar athugunar. Og einhver reyndasti dómari landsins greiddi frv. atkv. í hv.Ed., enda þótt hann sje íhaldsmaður. Hann sagðist gera það til þess, að sem allra skjótast yrði ráðist í framkvæmdir. Þörfin á nýju betrunarhúsi væri svo brýn, að málið þyldi enga bið. Mjer var það strax ljóst, að ef byggja ætti nýtt hús, hlyti það að verða töluvert dýrt, enda þótt að því ráði kunni að verða hallast. En nú stendur svo á, að landið á 50 þús. kr. í húsi austur á Eyrarbakka, sem upphaflega átti að verða spítali, en fróðir menn telja, að aldrei muni verða notað í þeim tilgangi. Nú er það ætlun mín, að athugað verði, hvort ekki megi nota þennan 120 þús. kr. hússkrokk til fangelsis. Jeg get skýrt frá því, að í haust fjekk jeg nokkra menn, bæjarfógetann í Reykjavík einn af fulltrúum hans, sem töluvert hefir kynt sjer þessi málefni, og húsameistara, ríkisins, til að fara austur með mjer og athuga spítalann. Þeim fanst sumt mæla með því að gera hann að betrunarhúsi og annað á móti, og komust að svo stöddu ekki að neinni ákveðinni niðurstöðu. Ennfremur get jeg getið þess, að í morgun hitti jeg að máli húsameistara ríkisins, sem nýkominn er úr utanför. Hafði hann það m. a. að erindi að athuga um 10 betrunarhús í Danmörku frá byggingarlegu sjónarmiði. Jeg hefi ekki enn haft tíma til að tala nákvæmlega við hann um árangur ferðalagsins. En jeg hefi gert ráðstafanir til að láta skoða erlend fangelsi nú í sumar frá fleiri sjónarmiðum. Jeg get bætt því við, að það er sameiginleg skoðun mín og hv.þm. Seyðf., bæjarfógeta í Reykjavík, að ef það reynist hægt að nota Eyrarbakkaspítala í þessu skyni, þá sje mjög sennilegt, að eftir nokkur ár verði hann aðeins notaður sem slæpingjahæli og e. t. v. sem sjúkradeild, en nær Reykjavík yrði þá reist lítið hús, með vaxtarmöguleikum, fyrir almenna fanga. - Þetta er að vísu aðeins hugmynd okkar, sem vel má vera, að við hverfum frá við nánari rannsókn. En jeg tek þetta fram til að sýna, að jeg er ekki einn um þessar hugmyndir, heldur jafnframt einhver reyndasti dómari landsins, sem manna kunnugastur er ókostum fangelsisins í Reykjavík. Jeg veit, að hv.frsm. minni hluta hlýtur að skilja, að ekki er til neins að breyta hegningarlögunum þannig, að slæpingsháttur sje gerður að glæp, nema hægt sje að þvinga slæpingjana til vinnu. Það gerði aðeins ilt verra að samþykkja slík lög, meðan ekki er í annað fangahús að venda en það, sem hjer er til. Það verður að fá þessa menn til að vinna, annaðhvort utan fangelsisins eða þar inni, en þá verða þeir líka að vera a. m. k. matvinnungar. Jeg held, að háttv. 1. þm. Skagf. þurfi ekki að vera hræddur við að samþ. þetta frv. Þörfin er brýn á því, að eitthvað sje gert. Og við komum áreiðanlega ekki á annan ódýrari hátt upp heimili fyrir þessa menn. En jeg get lýst afdráttarlaust yfir því, að þessi heimild mun af núv. stjórn ekki verða notuð til að byggja nýtt fangelsi, ef spítalinn reynist ekki nýtilegur, nema leitað verði til Alþingis áður.

Magnús Torfason Jeg skal ekki fara út í deilu þá, er hjer hefir orðið milli nefndarhlutanna. Jeg veit, að þörf er á að auka hegningarvistir á Íslandi, og það nægir mjer til að fylgja þessu frv. - En jeg held, að það hafi ekki verið alveg rjett með farið hjá hv. 1. þm. Skagf., að slæpingjum væri gert hærra undir höfði en öðrum þegnum þjóðfjelagsins með því að byggja fyrir þá sjerstakt hús. Jeg hefi aldrei heyrt þess getið, að letigarðslimirnir væru sjerlega mikils metin stjett í neinu þjóðfjelagi, eða að keppikefli þætti að komast í þann samastað. Þvert á móti hefir fólki staðið stuggur af þessum stöðum, og þeir orðið öðrum til viðvörunar. Ef litið er á ástandið hjer, þá er mjer sagt af skilríkum mönnum, að sumir þeirra, er hjer eiga að taka út refsingar, lifi í vellystingum praktuglega. Þeir eru að nafninu til settir í sjúkrahús, en koma moldfullir heim á hverju kvöldi. Það kalla jeg að gera glæpamönnum hærra undir höfði en öðrum borgurum, að láta þeim haldast þetta uppi. Hæstv. dómsmrh. sagði hjer við l.umr., að Eyrarbakkalæknishjerað ætti ekki að standa ver að vígi vegna þess, að þetta hús væri tekið undir fangelsi, ef hjeraðsbúar vildu einhverntíma, byggja sjúkrahús við sitt hæfi. Þessi orð hæstv. ráðh. vil jeg undirstrika og lít svo á, sem þau sjeu samþykt af deildinni, ef enginn mælir á móti.

Gunnar Sigurðsson Jeg hefi skrifað undir nál. meiri hl. með fyrirvara, sakir þess, að jeg get í raun rjettri gengið inn á nokkuð af röksemdaleiðslu hv. minni hl. - Hjer er ómótmælanlega tilfinnanlegur skortur á betrunarhúsi og mikil nauðsyn, að undinn sje bráður bugur að því að byggja það. Jeg álít, að það borgi sig meira að segja vafalaust frá hagfræðilegu sjónarmiði. Hegningarhúsið hjer er vandað hús, og það er á góðum stað í bænum, og má nota það undir opinberar skrifstofur eða hafa mikið fje upp úr því á einhvern annan hátt. Það er svipað eins og um ýmsar þær byggingar, sem hv. 1. þm. Skagf. nefndi, að það er beinn fjárhagslegur gróði að ráðast í þær, t. d. hús fyrir opinberar skrifstofur. Þótt taka þurfi nokkur lán til að koma á fót slíkum fyrirtækjum, er það ekki lengi að borga sig fjárhagslega, auk óbeins hagnaðar. Mín hugsjón er sú, að byggja sameiginlega betrunarhús og letigarð á einhverjum afviknum stað, sem helst ætti að vera í nágrenni við Reykjavík. Því álít jeg það algerða bráðabirgðaráðstöfun, ef Eyrarbakkaspítali yrði notaður, enda þótt jeg vilji ekki setja mig á móti því, vegna hinnar brýnu nauðsynjar. En það mun sýna sig, að dýrara verður að reka þessar stofnanir, letigarðinn og betrunarhúsið, sína í hvoru lagi. Enda mun það nú óvíða gert í þeim löndum, sem lengst eru komin í þessum efnum.

Sigurður Eggerz Jeg stend upp til að lýsa yfir því, að jeg mun greiða atkv. með hinni rökstuddu dagskrá hv. minni hl. Það hefir ljóslega komið fram í umræðunum, að málið þarfnast betri undirbúnings. Og þótt dagskráin verði samþykt, fæ jeg ekki sjeð, að það geti tafið málið nokkurn hlut. Það er svo margt, sem athuga þarf, að mjer sýnist óhugsandi, að til nokkurra framkvæmda geti komið fyrir næsta þing. Það er sjálfsagt rjett, að mikil þörf er á nýju hegningarhúsi. En jeg efast um, að hjer sje mjög mikil þörf fyrir letigarð. Jeg er ekki viss um, að reynslan hafi enn sýnt nokkra slíka þörf, og þá er ástæðulaust að koma með löggjöf um efnið. - Um leið vil jeg geta þess, að í breytingu þeirri á hegningarlöggjöfinni, sem liggur fyrir þessu þingi, fanst mjer gæta of mikillar hörku gagnvart hinum svonefndu letingjum. Þetta eru í mjög mörgum tilfellum annaðhvort sjúkir menn eða úrættaðir, sem þurfa eitthvað annað sjer til hjálpar frekar en ströng hegningarlagaákvæði. - Jeg hefi átt tal um það við borgarstjóra þessa bæjar, hvort oft hafi verið notuð ákvæði þau í fátækralögunum, sem svara til þessara nýju ákvæða, og sagði hann mjer, að það hefði verið gert sársjaldan. Loks vil jeg segja, að mjer finst hæstv. stjórn vel geta tekið á móti hinni rökstuddu dagskrá frá hv. minni hl., þar sem sýnilegt er, að ekkert getur orðið gert í málinu fyr en betri undirbúningur er fenginn.

Frsm. minni hl. (Magnús Guðmundsson) Jeg tek undir með hv.þm. Dal. um það, að mjer þykir undarlegt, að hæstv. stjórn skuli ekki vilja taka á móti rökstuddu dagskránni, því að hún er algerlega áreitnislaus í stjórnarinnar garð, eins og framsöguræða mín einnig var. Um það er enginn ágreiningur, að þörf sje á nýju betrunarhúsi. Það viðurkenna allir. En þar með er ekki sagt, að ráðast eigi í byggingu þess án nákvæmrar rannsóknar. Við í minni hl. allshn. höfum það eitt á móti betrunarhúsbyggingunni, að undirbúningur sje ekki nægilegur. Og það er viðurkent af hæstv.dómsmrh. Hann sagði, að rannsaka ætti málið í vor og í sumar. En hvernig á þá að vera búið að gera nokkuð fyrir næsta þing? Hæstv. ráðh. talaði um, að sjúkir fangar hefðu verið geymdir í sjúkrahúsum, og líkaði það ekki vel. En það mun haft svo víða erlendis, og jeg sje ekki, að annað sje hægt við þá að gera, því að í vinnustofnun geta þeir ekki verið. Það er að vísu rjett, að fangarnir geta oft ekki komist að þegar í stað, og að umsóknir hafa legið fyrir frá þeim um það. En það er nú svo, að þeir vilja fá að komast að, þegar best hentar þeim sjálfum. Þeir vilja síður vera inni á sumrin, um hábjargræðistímann, eins og þeir segja. En það er mikið vafamál, hvort rjett er að fara nokkuð eftir óskum sakamannanna í þessu efni. Mjer virðist, að um þetta beri aðeins að líta á þarfir og hentugleika þjóðfjelagsins, en ekki þeirra, sem sekir hafa orðið um lögbrot gegn því. Jeg var á lögfræðingafundi þeim, sem hæstv.dómsmrh. talaði um, og fór hann rjett með, að þar var mikill áhugi fyrir fangelsismálum. En svo sem jeg sagði áður, eru engar líkur til, að fyrir næsta þing verði hægt að snúa sjer að nokkrum framkvæmdum, þar sem í svo mörg önnur horn er að líta. Hæstv. dómsmrh, gaf það í skyn í ræðu sinni, að ríkissjóður myndi vinna upp aftur nokkuð af því fje, er hann lagði í Eyrarbakkaspítalann, ef að því ráði væri horfið að stofna þar betrunarhús og letigarð. Mjer þykir þessi orð hæstv.dómsmrh. meira en lítið vafasöm og að hann hafi í raun og veru tekið undir kröfu hv. 2. þm. Árn. Jeg held, að hæstv.dómsmrh. ætti heldur að halda því fram, að enginn annar en Landsbankinn eigi þetta hús, því ef ríkissjóður á eitthvert tilkall til þess, þá á Árnessýsla það líka með sama rjetti. Nei, slíkri kenningu ætti hæstv. ráðh. ekki að halda fram, enda er það svo, að enginn nema Landsbankinn á þetta hús, þar sem hann hefir keypt það á nauðungaruppboði. Þá sagðist hæstv. ráðh. ekki búast við því, að þetta yrði nema til bráðabirgða, því síðar væri hugsanlegt, að hentugra þætti að taka þetta hús fyrir spítala handa þeim föngum, er veikjast. Jeg er hræddur um, að hyggilegra sje að rannsaka þetta mál alt betur niður í kjölinn en þegar hefir verið gert, áður en framkvæmdir eru hafnar í því. Og jeg er sannfærður um, að þó frv. verði samþykt nú, þá fer svo mikill tími til að rannsaka þetta mál til hlítar, að framkvæmdir verða ekki hafnar í því fyrir næsta þing. Kæmi þá að því leyti í einn stað, hvort frv. eða dagskrártill. verður samþ. Við þessa rannsókn gæti það og komið í ljós, að breyting og umbætur á Eyrarbakkahúsinu yrðu svo dýrar, að betur þætti borga sig að reisa nýtt hús á hentugum stað að nýju. Þá sagði hæstv.dómsmrh., að slæpingjarnir ættu að vinna fyrir sjer í fangahúsunum. Þetta er rjett, og frv., sem hjer hefir verið til umr. áður, gerir einmitt ráð fyrir því, að slíkir menn sjeu látnir vinna. En það þarf ekki að stofna neina sjerstaka deild handa þeim, því þeir eru í raun og veru ekki annað en glæpamenn og þarf engan greinarmun á þeim að gera. Ef það á að fara eitthvað sjerstaklega með þá, þá er þeim að óþörfu gert hærra undir höfði en öðrum glæpamönnum, en jeg get ekki sjeð, að ástæða sje til þess. Út af ræðu hv. 2. þm. Árn. þarf jeg ekki annað að segja en það, að mjer skilst, að hann vilji vernda rjett Árnesinga til þess að þeir á sínum tíma geti heimtað endurgreiðslu á því, er þeir hafa lagt í þetta hús á Eyrarbakka. Hann sagði ennfremur, að ef engin mótmæli kæmu fram gegn þessari kröfu, þá skoðaði hann það svo, að þá hefðu Árnesingar kröfurjett á hendur ríkissjóði um jafnhátt fjárframlag til nýs spítala og þeir hafa lagt í þennan spítala. Jeg skil það nú vel, að þessi hv.þm. vilji vernda rjett Árnesinga. Það er að vissu leyti eðlilegt. En ef uppfylla skal þessa kröfu, þá fer nú böggull að fylgja skammrifi, og gæti þá þetta hús orðið nokkuð dýrt, áður en lýkur. Hygg jeg, að hæstv.dómsmrh. megi ganga vel frá samningunum gagnvart Árnesingum. En eins og jeg hefi áður tekið fram, þá hygg jeg, að Árnessýsla eigi engan kröfurjett til þessa húss og að bæði sýslan og landið tapi tvímælalaust því fje, er þau höfðu lagt í spítalann. Jeg skal taka það fram í þessu sambandi, að legið hefir fyrir munnlegt tilboð frá Landsbankanum, að hann mundi selja húsið fyrir það verð, er hann gaf fyrir það, en það voru rúmar 20 þús. kr. Jeg vona, að hæstv.dómsmrh. geti við nánari athugun fallist á það, að dagskráin verði samþykt, þar sem lítil líkindi eru til, að tími vinnist til að hefjast handa um þessa framkvæmd fyr en eftir næsta þing.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Út af ræðu hv. 2. þm. Árn., sem jeg að vísu heyrði ekki, þar sem jeg var bundinn við umr. í Ed., en mjer hefir verið sagt efnið úr, vil jeg taka það fram, að jeg er samdóma hv. 1. þm. Skagf. um það, að Árnesingar hafi engan kröfurjett til Eyrarbakkaspítalans. Jeg átti aðeins við það í ræðu minni áðan, að ef húsið væri tekið til notkunar af ríkinu, þá ynnist máske óbeint upp nokkuð af því fje, er ríkissjóður hefir til þess lagt og tapað, að því leyti sem ríkið gæti eignast þarna ódýrara fangelsi heldur en að þurfa að byggja upp að nýju. Jeg tel því, eins og hv. 1. þm. Skagf., að enginn eigi nú neina rjettarkröfu til þess, nema Landsbankinn. Það er nú sannað, að þarna getur aldrei orðið spítali fyrir hjeraðið, vegna þess hve húsið var bygt óhæfilega stórt. En eins og ríkissjóður leggur nú fram fje til sjúkrahúsa í ýmsum hjeruðum, þá er og sjálfsagt, að Árnesingar fái styrk til sjúkrahúss, þegar þeir fara fram á það og leggja fje á móti, auðvitað án tillits til þess, er þeir hafa áður lagt í Eyrarbakkaspítalann. Þá skal jeg geta þess, að jeg tel ekki rjett að samþykkja rökstuddu dagskrána, sem fyrir liggur, um að vísa málinu til stjórnarinnar til undirbúnings fyrir næsta þing. Jeg álít þetta mál svo aðkallandi, að flýta þurfi framkvæmd þess, eftir því sem rannsókn leyfir. Málið hefir nú þegar verið rannsakað nokkuð, en þarf þó enn frekari rannsóknar við, og leiði sú rannsókn það í ljós, að hagfelt sje að byrja þetta verk, þá er ekki rjett að binda framkvæmd þess sumarlangt. Jeg vonast til, að hv. 1. þm. Skagf. rengi ekki umsögn bæjarfógetans hjer í Reykjavík, og viti það enda sjálfur sem fyrv. dómsmrh., að framkvæmd hegningarlaganna er í aumasta ólestri. Greinar, sem birst hafa í dagblaðinu „Vísi“ undanfarna daga og eru eftir guðfræðing einn hjer í bænum, sýna líka, að frá því sjónarmiði, sem þar er lýst, er ástandið, sem nú er, alveg óviðunandi. Jeg vil bæta við einni röksemd enn, sem styður það mál, að þessari hegningardeild verði komið upp í þessum stað. Einhverjir mestu erfiðleikarnir á að skipa þessu máli vel eru fólgnir í því, hve fámenn þjóð vor er, og að - sem betur fer - fáir eru dæmdir fyrir glæpi. Er því erfitt að ná því marki, sem aðrar þjóðir, t. d. Danir, keppa nú að, en það er að flokka fangana eftir aldri, kyni o. fl., þannig, að það fólk eingöngu sje saman í fangelsi, sem líkt er ástatt um, t. d. unglingar í einni, fullorðnir í annari og forhertir glæpamenn í þeirri þriðju o. s. frv. Það er því margt, sem mælir með því að hafa ekki alla fanga saman á einum stað. T. d. þurfa letingjar að jafnaði ekki sömu aðbúð sem morðingjar og stórþjófar. Að vísu er hjer lítið um morðingja, sem betur fer, en getur þó altaf komið fyrir, sje þessi skifting höfð í huga, er sennilegt, að skoðun mín og bæjarfógetans hjer í Reykjavík sje rjett, að sje Eyrarbakkaspítalinn lagfærður fyrir hegningarhús, þá muni hann duga um nokkurt árabil, en að síðar megi svo nota hann sem eina deild fangelsa, t. d. sem letigarð og sjúkrahús. - Eins og nú er, þá eru hin mestu vandræði með að geta látið sjúkrafanga taka út hegningu. svo er það t. d. með berklafanga. Jeg get tekið það sem dæmi, að í fyrradag var berklaveikur maður dæmdur í eins árs fangavist. Nú hefir lögfræðingur einn farið fram á það, að hann verði náðaður, og færði fram sem rök fyrir þeirri beiðni, að hann færi hvort sem væri aldrei í „steininn“. Aðstaðan er því ekki góð, þar sem aðstandendur mannanna koma og segja þetta með fullum rjetti. Hvað skal gera, þegar ekkert húsnæði er til fyrir þessa menn? Er þá ekki hreinlegast að náða þá? Í raun og veru er hegningarlöggjöf okkar brotin á bak aftur með þessu ástandi. - Jeg veit, að hv. 1. þm. Skagf. er vel kunnugt um þessa erfiðleika, því það mun hafa komið fyrir áður, að berklasjúklingar, sem höfðu læknisvottorð, hafa verið látnir sleppa við refsingu. Og það er ekki hægt að átelja það, því aðstaðan leyfði í raun og veru ekki annað. Jeg vil segja hv.þm. Dal. það, að hans góða hjarta hefir leitt hann á glapstigu í þessu máli. Hann vill ekki, að slæpingjunum sje hegnt sem hverjum öðrum afbrotamönnum þjóðfjelagsins og finst það bera vott um hörku og tilfinningaleysi, ef svo er gert. En hjer erum við hv. 1. þm. Skagf. á sama máli, og sennilega meiri hluti þingsins. Og jeg get sagt hv.þm. Dal. það, og vil fullyrða það, að þeir menn, sem eiga börn, skilgetin eða óskilgetin, og vilja á engan hátt vinna fyrir þeim, eru viss tegund afbrotamanna. En þessum mönnum, sem þannig hafa brotið við þjóðfjelagið, hefir ekki verið hægt að hegna, vegna þess, að alla aðstöðu til þess hefir vantað. En nú er þingið sammála um það, að þetta sje hegningarvert. Og þessu er einnig fylgt með athygli af hugsandi mönnum víðsvegar um land, og það jafnt íhaldsmönnum sem öðrum. Einn flokksmaður hv. 1. þm. Skagf. sagði t. d. við mig núna rjett fyrir fundinn, að hann ætlaði að greiða atkvæði með dagskránni, af þeirri ástæðu einni, að sjer þætti jeg vera of seinlátur í þessu máli. Hann vildi setja letigarðinn strax á fót. Þetta er því áreiðanlega ekki gert gagnstætt vilja þjóðarinnar, að hrinda þessu máli í framkvæmd. En markmiðið með því og aðalgagnið, sem af því ætti að leiða, er þó ekki það, að hafa þarna fult hús af slæpingjum, heldur hitt, að við svona fangelsi ætti þessum mönnum að fækka. Það, sem mælir með því að taka Eyrarbakkaspítalann til þessa, er meðal annars það, að kringum kauptúnið er ágætt kartöfluland, og auk þess hefir Landsbankinn lofað að selja jörð, sem liggur að spítalanum og vel er fallin til ræktunar. Þarna má því vinna að kartöflurækt og almennum búskap, a. m. k. til framleiðslu handa föngunum. Á vetrum má svo vinna að smíðum, vefnaði o. fl., og auk þess að vegagerð, sjóvarnargörðum, girðingum, sandgræðslu o. fl. skilyrði fyrir vinnu eru því ágæt þarna. Hið eina, sem enn þarf fyllri rannsóknar við, er það, hvort það muni borga sig að nota þetta hús, vegna þeirra breytinga, er verður að gera á því. Jeg vil því biðja hv.þdm. að athuga það, að ef þeir fella dagskrá minni hl., en samþykkja frv., sýna þeir a. m. k. viðleitni til þess að láta fylgja fram lögum landsins.

Magnús Torfason Jeg verð að játa, að orð hæstv.dómsmrh. fjellu nokkuð kuldalegar en jeg hafði búist við. Rjett eins og hann hefði orðið fyrir áhrifum af gusti þeim, er stóð af hv. 1. þm. Skagf. til Eyrarbakkaspítalans. En jeg verð að minna hæstv.dómsmrh. á það, - reyndar hjelt jeg, að hæstv.dómsmrh. væri svo minnugur, að þess myndi ekki þurfa -, að Árnesingar eiga í þessu máli nokkra hönk upp í bakið á ríkinu. Það stendur svo af sjer, að ríkið hafði lofað 80 þús. kr. til þess að fullgera spítalann. En af þeirri upphæð voru teknar 50 þús. kr. og látnar í hít Íslandsbanka, án þess til væri ætlast og þvert á móti mínum vilja og tillögum. Ef þessar 50 þús. kr. hefðu verið látnar ganga til spítalans, eins og vera bar, þá væri hann nú kominn upp og fullgerður. Hæstv. dómsmrh. sagði, að spítalinn hefði verið reistur svo stór, að hann hefði orðið hjeraðinu ofviða. Þetta er nú rjett að vissu leyti. Hjeraðið hefði ekki verið þess megnugt að kosta rekstur hans fyrst um sinn. En þess hefði heldur ekki þurft, því það lá fyrir tilboð um það frá St. Josephssystrum að sjá um rekstur spítalans, þegar hann væri kominn upp, hjeraðinu að kostnaðarlausu. Það er ekki rjett farið með hjá hv.frsm. minni hl. (MG), þar sem hann taldi, að jeg hefði krafist fullrar endurgreiðslu á öllu því fje, er lagt hafði verið fram í spítalann. Jeg sagði aðeins, að sýslan mætti einskis í missa, og ef hún rjeðist að nýju í spítalabyggingu, þá þyrfti hún að fá sitt endurgreitt. En það sjá allir, hver munur væri á að reisa sjúkrahús með 10 rúmum eða þetta, sem átti að hafa 36 rúm. Jeg vænti nú, að þessar upplýsingar hafi dregið kuldann úr svari hæstv.dómsmrh., svo svar hans verði hlýrra næst. Jeg sje ekki, hvað það getur skaðað, að frv. þetta verði gert að lögum, því það stendur ekki einungis í frv., að stjórnin skuli fá heimild til að reisa betrunarhús og letigarð, heldur líka, að hún skuli láta rannsaka málið, en til þess þarf fje. Er því rjett að samþykkja þetta frv. þegar á þessu þingi.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Af því að svo vel vill til, að hv.þm. Dal. á sæti hjer í deildinni, vil jeg beina til hans að svara spurningu hv. 2. þm. Árn. (MT), hvernig stóð á því, að teknar voru 50 þús. kr. úr landssjóði og lagðar í Íslandsbanka, því að þetta mun hafa verið gert í hans stjórnartíð. Jeg er þessu ókunnugur, en býst við, að hv.þm. Dal. geti svarað því.

Ríkið verður að borga fyrir axarsköft ráðherranna!

. Jeg vildi helst, að ráðherrarnir borguðu það sjálfir, og jeg vil því beina því til hv.þm. Dal., hvort hann geti borgað þetta. Þegar landsspítalinn er kominn upp, þá er jeg þess fullviss, að 8 rúma spítali muni duga á Eyrarbakka. Stykkishólmur er t. d. að undirbúa að koma sjer upp spítala með styrk úr landssjóði. Tel jeg víst, að slíkri styrkbeiðni til sjúkrahúss Árnesinga yrði vel svarað, en það mundi komið undir þáverandi þingi og stjórn, hvort hún ljeti náð ganga fyrir rjetti og vildi bæta þeim það tjón, er þeir urðu fyrir í þessu efni vegna forgöngu manna, sem að byggingunni hafa staðið. En ekki beini jeg þessum orðum til núverandi þm. Árn.

Sigurður Eggerz Áður en jeg svara fyrirspurn hæstv. stj., hvernig stóð á þessum 50 þús. kr., verð jeg að fara þess á leit við hæstv. ráðh., að hann veiti mjer aðgang að skjölum stjórnarráðsins. En hinu, þó sýslunefndin eða spítalanefndin hafi greitt þessa upphæð á víxil í Íslandsbanka, getur engin stjórn borið ábyrgð á. Jeg tel víst, að upphæðin hafi verið greidd af því skilyrðum fyrir útborguninni hafi verið talið fullnægt. Og svo hygg jeg, að spítalanefndin hafi fengið bráðabirgðalán hjá Íslandsbanka og brúkað þessa peninga til að standa í skilum. Annars er fyrir löngu búið að samþykkja þessa ráðstöfun. Hæstv. dómsmrh. áleit, að jeg vildi halda einhverri vernd yfir slæpingjum þjóðarinnar. Þetta er auðvitað hinn mesti misskilningur, en hinu hefi jeg haldið fram, að ákvæði sje um þessa menn í fátækralögunum, og sýnt hafi sig, að þeim hafi verið mjög sjaldan beitt, og því sje engin sjerstök ástæða til harðari hegningar í þessu efni. Aðalreglan fyrir löggjöfinni á að vera sú, að aðallega sjeu gefin lög um þau efni, þar sem nauðsynin, reynslan heimtar lögin. Jeg hefi enga tröllatrú á því, að hægt sje að ala þjóðina upp með harðri hegningu. Ef hegningarákvæðin í fátækralögunum eru ekki nægileg, þá efast jeg um, að sú hegning, sem hjer er gert ráð fyrir, muni duga að heldur. Það er gert ráð fyrir, að hegningin geti orðið betrunarhúsvinna alt að einu ári. Jeg efast um, að nokkur ástæða sje til þess að byggja hjer letigarð. Þessi krafa um letigarð er alveg ný og er ekki til orðin fyr en hæstv.dómsmrh. kom fram með frv. sitt. Áður hafði engum komið letigarður til hugar. Hæstv. dómsmrh. þurfti ekki annað en tæpa á þessu orði, þá bergmálar frá öllu liðinu: letigarður, letigarður, - eins og það væri það eina, sem hægt væri að gera þjóðinni til bjargar. Það er svo langt frá, að jeg sje hrifinn af þessari letigarðskröfu. Þvert á móti tel jeg alt þetta letigarðshjal þjóðinni til mjög lítils heiðurs eða sóma. En það er alveg rjett hjá hæstv.dómsmrh., að það er þörf á að koma upp betra hegningarhúsi, og það af mannúðarástæðum. En það er ekki þar með sagt, að afgreiða eigi það mál með flýti; það þarf einmitt mjög mikinn undirbúning og rannsókn. Jeg held, að hæstv. stjórn mætti vel við una og vera mjög þakklát, ef hin rökstudda dagskrá væri samþykt, því að það er sannarlega nóg, sem hvílir á stjórninni, þótt hún losni við þetta mál. Fyrir því vil jeg skora á alla þá menn, sem unna stjórninni af hjarta, að fylgja hinni rökstuddu dagskrá, í stað þess að leggja stjórninni nýjar byrðar á herðar.

Magnús Torfason Jeg skal ekki taka til þess, þótt háttv.þm. Dal. öfundi hæstv.dómsmrh. af liðsfjölda þeim, sem hann hefir á þingi. 

Frsm. minni hl. (Magnús Guðmundsson) Það er að sönnu alveg rjett, sem hæstv.dómsmrh. sagði, að það er mikil þörf á að byggja nýtt betrunarhús, en það er ekki þar með sagt, að það eigi að gera að órannsökuðu máli. Það er nú svo, að margt þarf að gera, og þá þarf að vita, á hverju er mest nauðsyn. Álít jeg, að margt annað ætti að sitja fyrir, að minsta kosti ætti ekki að tala um letigarð. Hitt er það, að þótt menn, sem dæmdir eru, komist ekki að í hegningarhúsinu, þá nær það ekki nokkurri átt, að þeir heimti það af því opinbera að fá að taka út hegningu á ákveðnum tíma.  (Dómsmrh. JJ: Mennirnir þurfa þó að komast að)  . Já, en þeir geta ekki heimtað það eftir sínum geðþótta að komast að svo þeir geti verið lausir um hábjargræðistímann. Þá mintist hæstv.dómsmrh. á, að það væri siður erlendis að hafa vissa fanga saman. Hafa t. d. hættulega fanga saman, kvenfólk í öðru lagi og slæpingja alla saman og loks sjúklinga sjer. Þetta er að vissu leyti rjett, en það er dálítið annað fyrir margra miljóna þjóðir en okkur, sem aðeins erum um 100 þús. Við gætum ekki haft svo margar tegundir fangelsa, sem þá þyrfti með fyrir alla þessa flokka.  (Dómsmrh. JJ: Ef fangarnir vinna allir fyrir sjer)  . Ef þeir vinna fyrir sjer, segir hæstv.dómsmrh. Heldur hann, að t. d. sjúklingar vinni fyrir sjer? Jeg get sagt hæstv.dómsmrh., að ef ætti að hafa svo mörg smá betrunarhús, þá mundu þær stofnanir aldrei geta borið sig, hversu mikið sem fangarnir ynnu, enda bera hegningarhús sig hvergi í víðri veröld. Þá eru veiku fangarnir. Hvað á að gera við sjúklingana? Það er hinn veiki punktur hjá öllum þjóðum. Þar er ekkert annað úrræði en að setja þá í sjúkrahús eða gefa þeim upp sakir, því að engin þjóð getur látið sjer sæma að láta þessa menn í betrunarhús, þar sem gera má ráð fyrir, að þeir missi alveg heilsuna. Alveg eins mundi fara, þótt reist yrði nýtt betrunarhús; þessir sjúku menn yrðu aldrei látnir þangað, sem þeir gætu beðið enn meira tjón á heilsu sinni. Alla glæpamenn má skoða skuldunauta þjóðfjelagsins, vegna þess, að þeir hafa brotið lög þess. skuld sína við þjóðfjelagið eiga þeir að greiða með fangelsisvist eða betrunarhúsvist. Ef þessir menn eru veikir, eru þeir eins og aðrir, sem ekki geta greitt skuldir sínar. Skuldin verður að falla niður eða getur ekki greiðst í bili. Við þessu er ekkert að gera. Það verður svo að vera. Letigarð er heimska að reisa einmitt vegna þess, að við erum að gera á þessu þingi slæpingsskapinn að sjerstakri tegund glæpa, og þá eiga slæpingjar heima með öðrum föngum, er vinnuskylda hvílir á.

Sigurður Eggerz Jeg leyfi mjer að mælast til þess við hæstv. forseta, að hann taki málið út af dagskrá. Jeg er að undirbúa nokkrar brtt. í samræmi við það, sem jeg sagði um daginn. Jeg býst við, að það þurfi ekki að tefja afgreiðslu málsins nema til morguns.

Frsm. (Jón Baldvinsson) Hjer hefir verið útbýtt í deildinni brtt, frá hæstv.dómsmrh., á þskj. 408, um viðauka við lögin til þess frekar að leyfa laxinum frjálsa göngu upp eftir ánum. Nefndin hefir ekki haft tækifæri til að bera sig saman um brtt. þessa, og eru því atkv. nefndarmanna óbundin, en þó hygg jeg, að meiri hluti nefndarmanna muni ljá henni fylgi sitt. Í brtt. felst ekki bann á neinni veiðiaðferð, heldur aðeins heimild, sem þingið gefur sýslunefndum til að gera víðtækari ráðstafanir, til að auka laxagöngu upp eftir ám, en í frv. felast. Þá hefir Alþingi borist skjal frá 30 búendum, við ofanverða Hvítá, þar sem þeir skora á þingið, að samþykkja frv. þetta. Er það öndvert áskorun laxveiðieigenda við Hvítárósa, og er nú það komið á daginn, sem jeg bjóst við, að margfaldur fjöldi laxveiðieigenda mundi fást til að lýsa fylgi sínu við frv., á móts við þá, er á móti því mæla.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Fyrir nokkrum árum bar jeg fram frv. til 1. um breytingar á laxveiðilöggjöfinni, þar sem gert var ráð fyrir að banna kistuveiði í ám. Það frv. náði ekki fram að ganga. En úr því að nú eru hjer á ferðinni breytingar á laxveiðilöggjöfinni, þótti mjer rjett að lofa þessu ákvæði einnig að koma undir atkv.hv. þingmanna. Veiðiaðferð þessi mun ekki vera notuð hjer á landi, svo að nokkru nemi, nema á einum stað, Laxamýri í Þingeyjarsýslu, að minsta kosti ekki svo að jeg þekki til. Þar við Laxá hefir verið uppi eldgömul deila út af þessari veiðiaðferð. Svo þótti þeim sjer vera misboðið, er ofar bjuggu við ána, að jafn rólyndur maður og sjera Benedikt Kristjánsson gerði eitt sinn herhlaup og braut niður kistuna. Það stendur svo sjerstaklega á um Laxamýri, að jörðin á land beggja megin að ánni og hólmana í henni. Nú er áin sama sem lokuð, og fæst varla branda úr henni ofan til, en þó gæti hún sjálfsagt orðið ein með bestu laxám á landinu. Fyrir nokkru var áin leigð eitt sumar, og var þá full af laxi. enda voru kisturnar þá ekki hafðar í henni. Ef þingið ætlar að opna árósa fyrir laxagöngu, frekar en verið hefir, þá er það óhugsandi að skilja þessa hindrun eftir. Jeg legg til, að sýslunefndum sje heimilt að banna veiðiaðferð þessa. Jeg skal játa, að ekki er víst, hvort ákvæði þetta reynist nógu sterkt, því að hætt er við, að reipdráttur verði í sýslunefnd. En jeg býst við, að á næstu árum verði laxveiðalöggjöf vor tekin til ítarlegrar endurskoðunar og hygg því, að bjargast megi við þessa miðlunartillögu um stund.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Fjhn. hefir haft till. þessa til athugunar og leggur til, svo sem sjá má á nál. á þskj. 330, að hún verði samþykt, en fanst þó viðkunnanlegra að orða till. lítið eitt öðruvísi. Nefndin leit svo á, að síldarsölu þessa beri að skoða sem tilraun til að afla nýs markaðs, og á því byggist það, að nefndin hefir getað fallist á till. Fleiri orð munu ekki nauðsynleg til að fylgja málinu úr garði, og vonast jeg til, að tillagan nái fram að ganga.

Frsm. minni hl. (Hannes Jónsson) Nefndin hefir ekki getað orðið sammála um þetta frv. Að vísu er hún sammála að því leyti, að hún telur strandferðamálið ekki komið í gott horf fyr en fengin eru tvö skip svipuð og Esja, er gangi kringum land hvort á móti öðru. Minni hl. nefndarinnar leggur það til, að stj. verði með lögum heimilað að koma upp þessu skipi eins fljótt og hún sjer sjer fært, en meiri hl. vill fella frumvarpið. Við, sem skrifuðum nál. minni hl., leggjum til, að nokkrar breytingar verði gerðar á frv. Breytingin er aðallega í því fólgin, að við viljum, að þetta nýja skip verði í öllum höfuðatriðum sem líkast Esju, með þeirri undantekningu, að 3. farrými sje felt niður, en 2. farrými haft nokkru stærra; auk þess sem við viljum halda ákvæðum frv. um frystiklefa í skipinu. Í frv. er aftur á móti aðallega gert ráð fyrir þessu skipi til vöruflutninga, og gerð þess ákveðin eftir því. Það er nú svo komið, að allháværar raddir eru farnar að heyrast um land alt, hve mikil þörf sje á því að fá strandferðaskip með kælirúmi, og vil jeg leyfa mjer að fullyrða, að þessi krafa er á rökum bygð. Bændur landsins eru flestir þannig settir, að þeim er fyrirmunað, eins og samgöngunum nú er háttað, að koma á innanlandsmarkað kjöti og öðru nýmeti, sem ekki þolir langa geymslu. En með hinum hraða vexti Reykjavíkur og annara kaupstaða eykst þörf þeirra að miklum mun á þessum vörutegundum. Nærsveitir kaupstaðanna geta ekki fullnægt þörfinni og verðið stígur upp úr öllu valdi. En sumpart er reynt að draga úr vandræðunum með innflutningi á niðursoðnum vörum og öðru slíku, sem komið getur í þess stað. Jafnframt þessu eru bændur í vandræðum með að fá markað fyrir framleiðsluvörur sínar, af því að hentugar samgöngur vantar. Í stað þess að auka framleiðslu þessara vara í landinu verður niðurstaðan sú, að bændur reyna að draga sem mest úr henni. Ef um fullkomnar samgöngur væri að ræða, myndu bændur standa vel við að selja þessa vöru talsvert lægra verði en nú á sjer stað, og það ætti að vera keppikefli landbúnaðarins að fullnægja þjóðinni á öllum árstíðum með nýtt kjöt, egg og smjör. Nú mun vera flutt inn í landið af þessum vörum fyrir hundruð þúsunda króna. Þær krónur hefir þjóðin kvatt að eilífu og algerlega að ástæðulausu. Þjóð eins og vjer Íslendingar, sem hefir jafnlitla möguleika til þess að vera sjálfri sjer nóg, má ekki sleppa sjónum af þeim leiðum, sem hún hefir til þess að efla sjálfsbjargarviðleitni sína. Með þessu frv. er, að áliti minni hl., stigið allverulegt spor í rjetta átt, og þó einhverjir ágallar kunni að vera við frv., þá væntum við, að þeir verði leiðrjettir, svo að ekki saki. Við teljum líka mjög nauðsynlegt, að vjer getum, áður en langt um líður, tekið í hendur vorar fólksflutninga með ströndum fram, eins og flestar þjóðir hafa þegar gert. Hjer hjá oss hafa þessir fólksflutningar að ýmsu leyti verið í ólagi, svo að fylsta nauðsyn er til bóta. Jeg skal játa, að hjer er um mikið fje að ræða og að hæpið er, að hægt verði að leggja fram allan byggingarkostnaðinn á 1–2 árum. En við gerum ráð fyrir, eins og líka er vikið að í frv., að taka megi lán í því skyni, og hefi jeg á öðrum stað gert ráðstafanir - og mun það mál koma fyrir þingið -, sem gera kleift að takast það lán á hendur. Við leggjum mikla áherslu á, að nýtt skip verði bygt í þessu skyni, en ekki keypt gamalt skip, því að hætt er við, að gamalt skip gæti ekki verið hentugt að öllu leyti, og auk þess verða gömul skip oft dýrari en ný, þegar miðað er við not af þeim. Það er ekki ný skoðun, hvorki hjá hæstv. stjórn nje minni hl. nefndarinnar, að skipi þessu sje komið upp. 1913 var ákveðið með lögum að byggja tvö skip á stærð við Esju. Þessi lög áttu að koma til framkvæmda 1916 þótt ekki yrði úr því. Síðan hafa ávalt verið uppi háværar raddir um þetta mál. Því hefir verið haldið fram af meiri hl., að svo mikil nauðsyn væri á samgöngubótum á landi, að bygging þessa skips geti ekki komið til mála á næstu 4 árum. Það er fjarri mjer að leggjast á nokkurn hátt á móti samgöngubótum á landi, - þvert á móti óska jeg, að þær geti gengið sem greiðast. En mjer finst eðlilegt, að þau hjeruð, sem ekki geta notið þeirra umbóta, fái leyst úr vandræðum sínum með byggingu nýs strandferðaskips, og ef hægt er að koma því máli í kring með lánsfje, álít jeg sjálfsagt að hefjast handa svo fljótt sem unt er. Jeg legg ekki áherslu á, að skipið verði endilega bygt í ár eða jafnvel að ári, en tel þó, að nauðsynlegt sje að hraða smíði þess sem mest. Leggjum við minnihlutamenn til, að frv. verði samþ. með brtt. þeim, sem eru á þskj. 248.

Frsm. meiri hl. (Jón Auðunn Jónsson) Jeg hefi ekki miklu við álit meiri hl. samgmn. að bæta. Samkomulagið í nefndinni náði ekki lengra en það, eins og hv.frsm. minni hl. hefir sagt, að allir voru sammála um, að það fyrirkomulag, sem frv. stjórnarinnar stingur upp á, sje óhafandi. Allir þeir, sem kunnugir eru strandferðum, sjá, að ekkert vit er í að hafa tvö strandferðaskip, annað til fólksflutninga, en hitt til vöruflutninga. Rekstur slíkra skipa yrði svo dýr, í hlutfalli við þau not, sem af þeim yrðu, að slíkt væri hið mesta óráð. Hraðferðir Esju, sem að mestu hafa verið til mannflutninga, sýna, að jafnan hefir orðið mest tap á þeim. Hinsvegar tefja smáflutningar á hafnir kringum landið ekki til neinna muna fyrir skipinu. Ef bæði skipin hafa hinsvegar farþegarými, er meiri von um aukinn fólksflutning. Mestu vandræðin við byggingu slíks skips og þess, sem hjer um ræðir, er að koma fyrir öllu því, er með þarf, farþegarými, lest til flutninga og kælirúmi. Margir krefjast þess, að ganghraði verði svo mikill, að mikið af rúmi skipsins fer undir vjelar og til kolageymslu. Þannig hefir Esja aðeins kol til tveggja daga í hliðarboxum, og verður því að nota mikið rúm til kolageymslu annarsstaðar í skipinu sem annars hefði verið hægt að nota undir vörur eða kælirúm. Ef þetta nýja skip á að hafa sama ganghraða og Esja og vera með kælirúmi, þá verður lítið um pláss fyrir aðrar vörur. Ef setja ætti kælirúm í Esju nú, yrði að taka til þess alla afturlestina. En yrði það gert, væri erfitt, ef ekki ómögulegt að sigla skipinu. Skipið tekur engar þær vörur, er það fer frá Reykjavík, sem geyma þarf í kælirúmi, en hinsvegar fer skipið með fulla framlest af vörum, og myndi því liggja á nefinu. Þess má og gæta, að ekki skiftir miklu máli um ganghraðann, þegar viðkomustaðir eru margir. Er þá svo dýrt að halda uppi fullum „dampi“ meðan á viðstöðum stendur, að skipin eru yfirleitt ekki látin ganga með fullri ferð. Esja gengur venjulega ekki nema 10 mílur, enda þótt hún geti gengið 12 sjómílur á klukkustund. Hefði vjelin verið miðuð við 10 mílna ganghraða, en ekki 12, hefði mátt spara svo mikið rúm, að sæmilegt kælirúm hefði komist fyrir. Líka verður að haga stærð og byggingarlagi þannig, að skipunum sje kleift að komast inn á hinar minni hafnir. Þannig á Esja erfitt með að komast inn á Hornafjörð og verður að liggja úti fyrir. Esja er 178 fet á lengd, Hólar og Skálholt voru 151 fet og Austri og Vestri 142 fet, enda áttu þau skip hægara með að komast inn á Hornafjörð og aðrar smærri hafnir heldur en Esja. En það er ekki síst vegna Hornafjarðar og Austfjarða, að þörf er á þessu skipi. Síðan Brúarfoss kom til sögunnar, hefir mjög batnað hagur Norðlendinga í þessu efni. Einnig ber að minnast þess, að ákveðið er að leggja bílveg milli Norðurlands og Suðurlands, frá Borgarnesi og norður í land. Má telja víst, að mannflutningar allir og mikið af vöruflutningum verði með bílum, þegar vegurinn er kominn, á þeim tíma árs, sem vegurinn er bílfær, en það mun að jafnaði verða 6–7 mánuði ársins. Því að landleiðin verður bæði ódýrari og fljótfarnari. Farmgjald undir vörur úr vesturhluta Húnavatnssýslu myndi nema 6 aurum á kg. Myndu flestir kjósa að senda kjöt sitt þá leið, heldur en að flytja það á viðkomustaði kæliskipsins og geta átt á hættu, að nýmetið verði að bíða þar, vegna þess, að skipið verði á eftir áætlun. Það er líka áreiðanlegt, að ef greiða á flutningsgjöld fyrir vörur, sem fluttar eru í kælirúmi, í hlutfalli við raunverulegan tilkostnað og rekstrarkostnað, þá verður farmgjald 8½ eyrir undir kg., en ekki 6 aurar. Finst mjer, að þessum mismun væri betur varið á þann hátt, að styrkja hjeruðin til að flytja afurðir sínar með bílum, heldur en að kosta til byggingar á nýju strandferðaskipi, eins og sakir standa nú. Í nál. meiri hl. er gerð grein fyrir þeim verklegu framkvæmdum, einkum í samgöngumálum, sem liggja fyrir á næstu árum. Það var ætlun Alþ. 1925, að þessum framkvæmdum yrði lokið fyrir 1932. Sannleikurinn er sá, að mörgum hjeruðum er miklu meiri þörf á símalínum heldur en auknum viðkomum strandferðaskipanna. Jeg hefi sjeð áætlanir landssímastjóra um símalagningar á þessu ári. Eftir því, sem jeg þekki til, - og mjer er óhætt að fullyrða það -, munu öll hjeruð fremur kjósa símann en strandferðaskipið. Með rekstri þessa nýja skips er ríkissjóði lagt 180–240 þús. kr. árlegt beint rekstrartap á herðar. Þetta verður engin smáræðis upphæð, þegar um mörg ár er að ræða. Og til að koma skipinu upp, verður ríkissjóður að taka lán, 750–800 þús. kr. Framkvæmdarstjóri Eimskipafjelagsins hefir skýrt svo frá, að skip, sem er 165 fet á lengd, með litlu kælirúmi og nokkuð annari tilhögun á farþegarými en er á Esju og gengur 9 mílur á klukkustund, muni fást bygt fyrir um 650 þús. kr. Sú breyting, sem þá væri gerð á farþegarýminu, er sú að hafa stærri fjölmennisklefa en nú eru á Esju. Á Austra og Vestra var 2. farrými aðeins tveir fjölmennisklefar, annar fyrir konur, hinn fyrir karla. Á þennan hátt mætti gera skipið töluvert ódýrara en ella. Eins og sjest af nál. meiri hl., var ætluð 1 miljón króna til samgöngubóta árið 1925, mest til vega, brúa og síma, en lítið eitt til vita og hafnarbóta, þótt þar sje hin mesta þörf umbóta. Til vitabygginga er gert ráð fyrir 60 þús. kr. í næstu fjögur ár. Þetta er alt of lítið, þegar litið er á það, hve bráðnauðsynlegt er að koma upp vitum víðsvegar kringum land. Vil jeg þar nefna Seleyjarvitann, sem vitamálastjóri leggur áherslu á, að bygður sje fyrir 1932, vita á Horni, Tjörnesi, Sljettu, Glettinganesi og víðar. Þá er einnig þörf á að fjölga leiðarljósum, t. d. við Hjörsey á Mýrum, við Ísafjarðardjúp, á Breiðafirði, Húnaflóa og víðar. Þegar Esja var bygð, voru allmjög skiftar skoðanir um það, hve mikill tekjuhalli myndi verða af rekstri hennar. Lá við, að þeir væru hæddir og hafðir að athlægi, sem hjeldu því fram, að árlegur rekstrarhalli myndi verða um 150 þús. kr. En reynslan hefir orðið sú, að tekjuhallinn hefir orðið 180–230 þús. kr. á ári, og að auki vextir af andvirði skipsins. Raunverulegur halli hefir því orðið um 230– 270 þús. kr. á ári. Framkvæmdarstjóri Eimskipafjelagsins telur, að þessi halli muni fremur aukast en minka, ef skinin verða tvö, þannig að rekstrarhalli Esju hækkar og þar ofan á bætist rekstrarhalli hins nýja skins. Fólksflutningar með Esju hafa orðið minni en búist var við í upphafi og hafa farið minkandi. Fyrsta árið voru 2/3 af tekjum skipsins fyrir farþegaflutning, en nú tæpur helmingur. Þetta er eðlileg afleiðing af því, að samgöngur hafa batnað, beinar ferðir milli Suður- og Norðurlands stóraukist, og fólk kýs fremur að fara með skipum, sem eru fljót í ferðum og hafa fáa viðkomustaði, heldur en strandferðaskipi, sem verður að eltast við hverja smáhöfn. Jeg get ekki búist við, að nein veruleg breyting verði á þessu, þótt skipin verði tvö. Nú er svo ástatt, að þótt Esja fari með 100–200 farþega af stað úr Reykjavík á leið vestur um land, eru ekki nema 20–30 eftir er hún yfirgefur Breiðafjörð. Þegar bílvegur er kominn á milli Norðurlands og Suðurlands, fækkar efalaust farþegum að miklum mun. Má að vísu segja, að vegur þessi verði ekki fær á öllum tímum árs, en vegamálastjóri telur Holtavörðuheiði færa 6–8 mánuði ársins, og það eru einmitt þeir mánuðir, sem mestar mannaferðir eru, nefnilega frá maí og fram í október. Jeg er fyrir mitt leyti sannfærður um, að þörf Hornafjarðar og Austfjarða er betur borgið á þann hátt, að hafa lítið en vel útbúið skip, sem annaðist strandferðirnar á þessu svæði. Mjer finst, að mörgum hætti til að gera of mikið úr kæliflutningi matvæla hafna á milli; að vísu mun vera talsvert af laxi, einkum í Húnavatnssýslum, sem hægt væri að selja í Reykjavík, en það má eins vel flytja þessa vöru með bílum innan skams. Nú sem stendur er aðeins eitthvað lítið til af nautakjöti, sem hægt er að miðla öðrum, til dæmis Reykjavíkurbúum. Víðast hvar eru líka markaðir miklu nær. En úti um land er það sauðfjárræktin, sem borgar sig best, en skipið yrði varla notað til þess að flytja sauðakjöt. Enda er það svo, að austursýslurnar og Borgarfjörður fullnægja alveg þörf Reykjavíkur í því efni. Jeg er sannfærður um, að með bættum samgöngum á milli Reykjavíkur og austursýslnanna eykst nautgriparækt á Suðurlandsundirlendinu, en nautgriparækt er arðvænlegasta kvikfjárræktin þar og ódýrara að framleiða þessa vöru þar en annarsstaðar á landinu. Það hefir í þessu sambandi jafnan verið minst á lögin frá 1913. Ýms lög hafa verið samþykt á ýmsum tímum, sem ekki hafa komið til framkvæmda, bæði af því, að ekki var fje fyrir hendi, og af því, að seinni tíminn hefir sjeð, að lögin voru ekki hentug. En 1913 var lögleidd heimild fyrir ríkisstjórnina til að leggja 400 þús. kr. í Eimskipafjelag Íslands, gegn því, að fjelagið skaffaði landsmönnum tvö strandferðaskip og hjeldi þeim úti. En fjelagið vildi þetta. ekki, og samningar fórust fyrir. Jeg hygg, að allir hv. dm. mundu fúslega vilja ganga að því að láta Eimskipafjelagið nú fá 300 þús. kr., ef það vildi byggja nýtt skip. Og jeg held, að allir, sem til þekkja, vildu hreint og beint gefa fjelaginu Esju. Nú sem stendur eru svo margar og miklar framkvæmdir, sem bíða úrlausnar, að ekki er sýnilegt, að við getum lagt fram úr ríkissjóði nokkurt fje næstu árin, en jafnvel þó að við tækjum lán, sem yrði að vera, ef í byggingu væri ráðist, þá gerir hinn gífurlegi árlegi rekstrarhalli það ekki fýsilegt, meðan bráðnauðsynlegustu framkvæmdir bíða úrlausnar. Þeir, sem búa við Húnaflóa og Skagafjörð, munu fremur kjósa bættar samgöngur á landi, til dæmis bílveg, en nýtt strandferðaskip, enda sagði hv.frsm. minni hl., að hann mundi ekki leggja kapp á, að úr þessu yrði á þessu ári, og jafnvel ekki næsta ári heldur. Jeg verð að segja, að jeg sje ekki, hvaða nauðsyn knýr það fram nú, að heimta heimild handa stjórninni til framkvæmda í þessu efni. Það er vitanlegt, að við getum ekki, svo neinu nemi, dregið úr flóabátastyrknum, þrátt fyrir þessa viðbót strandferða. Það mætti kannske taka 5–7 þús. kr. af Hornafirði, eða það, sem hefir verið varið síðustu árin til flutningaferða milli Hornafjarðar og Austfjarða. En það þyrfti eftir sem áður að borga innanhjeraðsferðir í Öræfi, Lón og Borgarhöfn. Um Eyfirðinga er það að segja, að þeir vilja alveg leggja niður viðkomur Esju á Eyjafirði. - Þeir segja, að þær sjeu til einskis gagns, en aftur á móti óska þeir eftir flóabátum. Um Ísafjörð, Borgarnes og Skaftafellssýslur ætla jeg ekki að tala. Til þeirra báta fara nú um 80% af öllum gjöldum til flóabáta, og ekkert af því fje er hægt að spara.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Það gegnir furðu, að þingmaður þess hjeraðs, sem verður að hafa einhvern dýrasta flóabátinn og sem verður að styrkja á hverju ári, skuli ekki vera ánægður með þá hjálp, heldur vilja sporna við því, að önnur hjeruð fái samskonar hjálp. Þrátt fyrir hinar marglofuðu framfarir hjer á landi, er sannleikurinn sá, að nú eru strandferðir verri en þær voru um aldamót, þegar hjer gengu tvö dönsk skip. Þetta ástand er að kenna hreppapólitík og þröngsýni Íhaldsflokksins í þessu máli. Þegar Esja var bygð, var töluverður reipdráttur á milli flokkanna, því að formaður Íhaldsflokksins, hv. 3. landsk., hjelt því fram, að á skipinu ætti að vera lítið farþegarúm - aðeins fyrsta farrými, lítið annað farrými, og svo lestarrúm fyrir almenning. Það vildi svo til, að Íhaldsflokkurinn gat ekki ráðið þessu. Þeir, sem rjeðu byggingu skipsins, vildu ekki þola það, að megnið af fólkinu væri flutt í lest. Fyr en við Íslendingar erum búnir að útrýma slíkum lestarflutningi, getum við alls ekki talist til siðaðra þjóða. Þær upplýsingar, sem hv. minni hl. nefndarinnar hefir fengið frá forstjóra Eimskipafjelagsins, myndu leiða þingið út á villigötur, ef eftir þeim væri farið. Þó að Emil Nielsen sje mjög mikilhæfur maður í sinni stöðu, skjátlast honum um þarfir smáhafnanna, þegar hann vill hafa hið nýja skip eins stórt og Esju, því að það er vitanlegt, að Esja er of stór fyrir hinar smærri hafnir. Hugsun stjfrv. er sú, að byggja eigi nýtt skip minna en Esju, en þó nógu sterkt til þess að þola sjóana hjer við land, nema aðeins í svartasta skammdeginu. Ennfremur á í því að vera kælirúm, til þess að koma afurðum á innlendan markað, eða þá áleiðis til útlanda. Jeg vil skjóta því til hv.þm.N.-Ísf., hvílíkar framfarir hafa orðið í kjördæmi hans, síðan samgöngubætur komust í framkvæmd. Nú geta bændur þar komið afurðum sínum til sjóþorpanna. Jeg skal nefna nokkur hjeruð, til þess að sýna, hversu mikið ranglæti það er að fella frv. Í Austur-Skaftafellssýslu er höfnin svo grunn og innsiglingin svo þröng, að erfitt er að koma Esju þangað inn. Þessi sýsla fær tvær til þrjár Esju-viðkomur á ári, eitt skip til útlanda og nokkrar mótorbátaferðir. Þetta eru allar samgöngurnar. Hvernig eiga að verða landbúnaðarframfarir á slíkum stað? Hvernig eiga menn að koma afurðunum frá sjer? Jeg hygg, að hv.þm.N.-Ísf. hafi farið um Austur-Skaftafellssýslu. Hann veit það eflaust, að upp frá Hornafirði er eitthvert besta ræktunarland á öllu Íslandi. Þar mætti rækta mörg þúsund dagsláttur. En samgöngurnar vantar. Suður-Múlasýslu er líkt farið og Norður-Ísafjarðarsýslu. Þar er erfitt að leggja vegi, vegna þess hve þar er sæbratt. Esja kemur þangað einu sinni eða tvisvar á mánuði. Þar er mjög erfitt að ferðast á landi og samgöngur í herfilegu ólagi. Sama er að segja um Norður-Múlasýslu. Þar er mjög erfitt að komast á milli, nema á sjó, en þá er ekki til að dreifa öðru en hinum strjálu Esjuferðum. Í NorðurÞingeyjarsýslu koma Eimskipafjelagsskipin við, en þá vantar alveg kælirúm. Í Suður-Þingeyjarsýslu og Húnavatnssýslu er mikið um laxveiði. En hvaða gagn er að því, þegar ómögulegt er að koma laxinum á markað? Þingeyrar, sem eru einhver besta jörðin á landinu, eru óseljanlegar af því að samgöngur eru svo illar, að laxinn verður að litlu. Allur þorri norðlenskra bænda vill beita sjer fyrir því, að nýtt strandferðaskip verði bygt. Þá kem jeg að Strandasýslu. Hún er sundurskorin af fjöllum og fjörðum og samgöngur á landi eru þar afar erfiðar. Þar heimtar fólkið strandferðaskip. Sjálfur þingmaður N.-Ísf. heldur því fram, að Norður-Ísfirðingar vilji ekki fá nýtt skip. Kjósendur hans láta sjer kannske nægja hinn afardýra bát, sem þeir hafa, en samt sem áður mundi það hafa mikla þýðingu fyrir þá, ef þeir gætu komið nýju fiskmeti á markað. Jeg dreg það ekki í efa, að ef þeim yrði flutt málið rjett, mundu þeir vera með því. Í Vestur-Ísafjarðarsýslu leggja menn mikla áherslu á að fá strandferðaskip. Breiðifjörður gengur næst Austur-Skaftafellssýslu með slæmar samgöngur. Dalasýsla og Barðastrandarsýsla eru afarilla settar og verða það, þangað til nýtt strandferðaskip kemur. Fyrir fáum árum var sagt, að Dalasýsla hefði orðið að borga 20 þús. kr. í aukafarmgjöld á vörum sínum. Fyrst voru þær fluttar til Reykjavíkur, og þaðan til Stykkishólms og loks til Hvammsfjarðar og Gilsfjarðar. Það er sorglegt tákn tímanna, að svo merkur maður sem hv.þm. Barð. Skuli hafa barist gegn þessu frá byrjun. Jeg vona, að hv.þm. Dal. sjái, að það er sannarlega full þörf á því, að nú verði bætt úr þeirri vanrækslu, sem átt hefir sjer stað í þessu efni. Menn skyldu ætla, að Snæfellsnessýsla væri vel sett að því er samgöngur snertir, og hún er það að sumu leyti. En í sumar sögðu mjer bændur sunnan til á Snæfellsnesinu, að sumar jarðirnar lægju blátt áfram í eyði vegna samgönguleysis. Þeir sögðu mjer meðal annars, að það gæti kostað 5 krónur að fá sementstunnu flutta frá Reykjavík. Það hefir komið til mín sama sem sendinefnd, til þess að kvarta undan þessu. Það var presturinn í Staðarsveit, sem útmálaði fyrir mjer, hversu hörmulega menn þar vestra væru settir vegna samgönguleysis. Hið fyrirhugaða strandferðaskip er járnbraut hinna dreifðu bygða úti um landið. Það er vel og viturlega ráðið hjá háttv.þm. Árn., að þeir hafa jafnan fylgt þessu máli. Þeir hafa skilið, að þá fyrst er hægt að skilja þeirra þörf, þegar þeir hafa skilið þörf annara. Þetta strandferðaskip verður að ganga. fyrir öllum öðrum samgöngum. Svo brýn er þörfin fyrir það í nálega öllum sýslum landsins. Það er ætlast til, að skipið verði minna en Esja og ekki eins hraðskreitt, til þess að það eyði minni kolum. Farþegarúm yrði í skipinu fyrir 30 manns. Það ætti að fara hægar hringferðir um landið og koma í hvert sinn á Hornafjörð og Breiðafjörð og 3–4 staði norðan við hann, svo að það gæti lyft Barðastrandarsýslu úr þeim dvala, sem hún hefir legið í undanfarin ár. Það er hyggja mín, að með þessu móti mundu strandferðirnar bera sig betur en hingað til hefir orðið. Hið nýja skip flytti alla þungavöru, en Esja annaðist fólksflutning. Þannig yrði þessi breyting liður í óhjákvæmilegum framkvæmdum um póstflutning. Enn er eitt, sem mundi breytast til mikilla bóta. Nú sem stendur er nærri ómögulegt að flytja lifandi pening með ströndum fram, því að hann er ekki tekinn á skipin. Ef þetta frv. verður samþ., er sjálfsagt að búa svo um, að hægt verði að flytja lifandi pening með Esju. Það er auðvelt, þegar hún er orðin laus við að flytja þungavöru. Í þjóðlegum efnum er líka stigið stórt spor í framfaraátt með þessu frv. Nú eru það útlend fjelög, norsk og dönsk, sem fleyta rjómann ofan af mannflutningum hjer við land. Jeg vil beina því til þeirra manna, sem telja sig þjóðlega, að hjer er gott tækifæri til þess að styðja að okkar sjálfsbjörg. Meiri parturinn af ferðalagi manna hjer á landi gæti orðið með eimskipum ríkissjóðs eða Esju. Að síðustu vil jeg skjóta því fram, af því að jeg býst ekki við að tala oftar í þessu máli, að stjórnin hefir sjeð úrræði til þess að útvega peninga með mjög vægum kjörum, ef þingið samþykkir þetta frv. Ef áhersla er lögð á að hafa skipið sterkt og einfalt, og minna er eytt í farþegaútbúnað og því um líkt en gert er ráð fyrir í tillögum forstöðumanns Eimskipafjelagsins, mundi það ekki kosta meira en 400 þús. kr. Það stendur því ekki á öðru en því, hvort þingið vill leysa þetta mál. Annars verðum við að halda þeim samgöngum, sem við höfum nú, erlendum gróðafjelögum til gagns og ánægju.

Frsm. 2. minni hl. (Ingvar Pálmason) Það er nú svo með þetta mál, að erfitt er að ræða það nema í sambandi við næsta mál, sem er á dagskránni (verðtollinn), fyrir það að nál. grípa mjög hvort inn í annað. Vænti jeg, að ekki komi að sök, þó jeg í ræðu minni komi nokkuð við það mál. Það er ljóst, að fjhn. er þríklofin í máli þessu. Að vísu mun meiri hluti nefndarinnar vilja ganga að frv. að nokkru leyti, en einn nefndarmanna, hv. 5. landsk., hefir þó ekki viljað ákveða sig og ekki óskað að skrifa undir nefndarálit okkar, nje heldur skrifa sjerstakt nál. En það, að hv. 5. landsk. muni að einhverju leyti fylgja frv., ræð jeg af brtt., sem hann hefir borið fram. Að svo stöddu skal jeg ekki fara frekar inn á aðstöðu hans. En um hina tvo nefndarmennina, sem hafa sent frá sjer sjerálit, gegnir nokkuð öðru máli. Ástæður sínar fyrir því, að þeir vilja fella frv., bera þeir aðallega fram í nál. um mál það, er verður tekið fyrir næst á eftir (verðtollinn) . Aðalástæða háttv. minni hl., sem jeg svo kalla, fyrir því að hann vill ekki fallast á þessi frv., er sú, að þeir telja ekki þörf á tekjuauka fyrir ríkissjóð. Kemur mjer það þó kynlega fyrir sjónir, sjerstaklega vegna þess, að annar þeirra tveggja í minni hl. er háttv. 3. landsk., sem átti sæti í fyrverandi stjórn og hafði fjármálastjórn landsins á hendi þar til í ágústmánaðarlok síðastliðið, er stjórnarskifti urðu. Og jeg þykist hafa ábyggilegar heimildir fyrir því, að þá þegar hafi verið komið í ljós, að talsverður tekjuhalli yrði á rekstri þjóðarbúsins það ár. Eftir því sem hæstv. fjmrh. skýrir frá, varð hann alls ca. 800 þús. kr. Þegar litið er á afkomu ársins 1927, gefur það alvarlegar bendingar um, að eitthvað svipað kunni að fara á þessu ári, 1928. Það má auðvitað segja sem svo, að árið 1926 hafi verið erfitt ár fyrir atvinnuvegina og því hafi árið 1927 reynst svo tekjurýrt. En þess er að gæta, að þótt áhrifa afkomunnar gæti nokkuð eftir á, þá er það ekki svo mikið sem sumir vilja vera láta. Tekjur ríkissjóðs miðast mest við það ár, sem yfir stendur, því að þær liggja aðallega í tolli af inn- og útfluttum vörum og innheimtast jafnóðum, eða því sem næst. En þær tegundir ríkistekna, sem greiðast í ríkissjóð árið eftir, eru aðallega tekju- og eignarskattur, sem miðast við eign manna og tekjur undanfarið ár. Um aðra skatta gætir þess dálítið, en þó minna. Jeg veit ekki betur en háttv. 3. landsk. hafi haldið því fram fyrrum, að lífsnauðsyn væri, að ekki yrði halli á þjóðarbúinu. Jeg minnist þess, að fyrir og um stjórnarskiftin 1924 gerði þessi háttv.þm. sjer mikið far um að brýna fyrir þjóð og þingi, að stefnubreyting þyrfti að verða, þannig að ríkið gæti farið að borga skuldir, í stað þess að safna skuldum. Jeg segi þetta til lofs háttv.þm., því að þetta var og er rjett kenning. Jeg var honum sammála þá og hygg, að það megi fara í gegnum þingtíðindin og fá sannanir fyrir því, að tekjuaukafrv., sem samþykt voru á þinginu 1924, áttu ekki síður upptök sín hjá þáverandi andstöðuflokki stjórnarinnar. Nú virðast mjer nokkur veðrabrigði ætla að verða hjá hv.þm. Það er kominn tekjuhalli á þjóðarbúið og miklar líkur til þess, að svo haldi áfram. Í nál, hv. minni hl. virðist hann vilja færa sönnur á, eða að minsta kosti líkur fyrir, að ekki sje um mikla hættu að ræða, með því að setja upp yfirlit yfir tekjur ríkissjóðs síðastl. 3 ár, og fær út meðaltalsupphæð, er hann telur, að muni nægja. Við þetta er það athugavert, að þessi meðaltalsupphæð, sem hv. 3. landsk. trúir svo mjög á, er ekki sem tryggust og verður að beita með varúð. Jeg sakna þess, að þeirri varúð hefir ekki verið beitt sem skyldi við útreikningana. Helmingur þess tíma, sem tekinn er til dæmis og lagður til grundvallar, nýtur tekjuauka, er feldur var niður á þingi 1926.  Einnig er þess að gæta, að þeir tímar eru fram undan, að erfitt verður að komast hjá töluverðum samdrætti í sjávarútveginum. Því er ekki þaðan að vænta aukinni tekna. Nú verður maður að kannast við það tvent, að tekjuhalli alltilfinnanlegur varð á síðasta ári, og líkur eru til, að eins muni fara á næstunni, ef ekki er að gert. Annaðhvort er því að láta alt velta sem verið hefir eða grípa til gamla þrautaráðsins - sem jeg skal fúslega játa, að er ekkert skemtilegt, að leggja nýjar álögur á landsmenn. Jeg veit vel, að hv. minni hl. og fleiri segja, að þriðja leiðin sje til, sú, að minka útgjöld ríkissjóðs. Jeg skal ekki neita því, að sú leið er til. En við skulum rjett aðeins athuga, hvað af því leiðir, ef hún er valin. Svo er um flesta útgjaldaliði fjárlaganna búið, að þeir hnútar verða ekki leystir í fljótu bragði. Aðalútgjaldaliðirnir eru vitanlega bundnir með lögum og verða því ekki feldir niður. Það, sem fyrst verður fyrir að spara á, eru verklegu framkvæmdirnar. Nú er mikið álitamál, hvort rjett sje að spara fje til framlaga verklegum framkvæmdum, svo að landslýður bíði tilfinnanlegan hnekki við það. Við höfum undanfarið lagt mikið kapp á verklegar framkvæmdir, meira en nokkru sinni fyr, og tímarnir krefjast þess. Þótt mörgum kunni að sárna nýjar skattabyrðar, þá efa jeg ekki, að fleirum mundi sárna, ef farið væri að skera við neglur sjer fjárveitingar í þessu skyni. Þetta þing verður að gera eitt af tvennu, annaðhvort afla nýrra tekna í ríkissjóð eða þá færa niður fjárveitingar til verklegra framkvæmda, ekki aðeins eins og nú er gert ráð fyrir í fjárlagafrv. hæstv. stjórnar, heldur enn meira. Hygg jeg, að hv. minni hl. og flokksmenn þeirra sjeu ekkert óðfúsir til þess að færa niður fjárveitingar til framkvæmda í verklegum efnum. Að minsta kosti er svo að heyra af því, sem fram er komið á þessu þingi. Eitt vil jeg enn benda á í þessu sambandi, og það er það, að nú liggja fyrir þingi nokkur frv., er fara fram á allmiklar fjárupphæðir til framkvæmda, sem ríkinu er lagt á herðar að inna af hendi á næstu árum, án þess að gert sje ráð fyrir þeim útgjöldum í fjárlögum. Jeg ætla ekki, að frv., sem binda ríkissjóði fjárútlát á bak, sjeu fram komin án þess að meint sje með þeim, að fjeð eigi að leggja fram. Það væri þá ljelegt augnagaman fyrir landsmenn, ef þingið ljeki sjer að því að samþykkja falleg og vel útlítandi lög án þess að baki stæði einhver vilji og von um að geta framfylgt þeim. Jeg er ekki að lasta þá viðleitni, sem í þessum frv. felst, að færa landsmönnum nytsamar og þarfar framkvæmdir og skapa þægindi, sem hafa lífsgildi fyrir þjóðina. En menn verða að vera heilir og vilja einhverju fórna til þess að sjá þessum tilraunum farborða. Þá vil jeg víkja nokkrum orðum að efni frv. Það fer í þá átt að leggja aftur á þann toll, sem afnuminn var af vissum vörutegundum 1926. Þótt jeg játi, að það sje ekkert gleðiefni að þurfa að grípa til þessa ráðs, þá sje jeg ekki, að önnur leið heppilegri verði farin. Jeg verð að segja það rjett eins og það er, að miklar kvartanir hafa ekki heyrst út af þessum tolli, meðan hann hjelst, þótt landslýður hafi eflaust fundið til hans. En það kemur til af því, að þjóðin sá, að nauðugur var einn kostur að gangast undir hann og sætta sig við hann, til þess að geta rjett við fjárhaginn. Þjóðin sættir sig yfirleitt mjög við það, þótt hún þurfi að leggja fram fje, ef hún veit, að því er varið til þess að framkvæma það, sem er þarflegt og gott. Jeg tel heppilegra að færa vörutollinn aftur í það horf, sem var, heldur en fara að brjóta upp á nýungum. Enda má yfirleitt segja, að vörutollurinn sje ekki neitt ákaflega hár tiltölulega við verðmæti þess, sem hann er lagður á. Salttollurinn er t. d. 50 aurar af smálest. Sjá allir, að það getur ekki haft nein veruleg áhrif á sjávarútveg landsmanna, hvort þessi tollur er tekinn ellegar ekki. Mjer reiknast svo til, að hann nemi sem næst 8–9 aurum á hvert skpd. Svo er á það að líta, að þessi tollur miðast altaf við framleiðsluna. Enginn notar salt nema hann framleiði, og því meira sem hann notar, því meiri er framleiðslan. Svipað má segja um kolatollinn. Þó er þar dálítið öðru máli að gegna, því að þar stendur tollurinn ekki altaf í hlutfalli við arð útgerðarinnar, ef kolin eru notuð til skipa, er stunda veiðiskap. Jeg verð að minnast stuttlega á framkomna brtt., sem jeg mun sætta mig við, þótt jeg telji það hinsvegar ekki rjett, eins og brtt. á þskj. 411 fer fram á, að fella niður salttoll og kornvörutoll. Verði brtt.samþ., dregur það strax úr þeim tekjum, sem við flm. gerðum okkur vonir um að ná. Salttollurinn nemur að vísu ekki verulegri upphæð, en aftur á móti er það miklum mun meira, sem tapast við niðurfelling d-liðs í 1. gr. frv. Jeg sje ekki ástæðu til að segja öllu meira í þessu máli. Má öllum ljóst vera, að það verður að telja mjög óvarlegt af þinginu, ef það ætlar sjer að ljúka svo afgreiðslu fjárlaganna, að ekki sje fengin trygging fyrir tekjuauka. Jeg ætla ekki að kveða sterkara að orði en svo, að það verði að teljast óvarlegt. Það var hv. 3. landsk., sem benti á það árið 1924, út á hvaða braut þá var komið. Það er nú ekki lengra síðan 1924 en svo, að við ættum að gjalda varhuga við að lenda aftur inn á sömu braut. En það er þegar byrjað að stíga spor í þá átt, og það alldrjúglega. Við hv. 1. þm. Eyf. höfum í nál. okkar getið þess, að við teljum, að svo þyrfti að ganga frá fjárlögunum nú á þessu þingi, að hægt sje að greiða á næstu tveimur árum, 1928 og 1929, þann tekjuhalla, sem varð á árinu 1927. Jeg játa, að vel er, þótt ekki náist svo langt. Það er tæplega við því að búast, að takist að fá þann tekjuauka, er nægi bæði til þess að halda í horfinu og líka til þess að greiða orðinn tekjuhalla. En við verðum að vera á varðbergi, að ekki haldi áfram að safnast skuldir.

Frsm. 1. minni hl. (Jón Þorláksson) Jeg verð eins og hv.frsm. 2. minni hl. að biðja hæstv. forseta um leyfi til að mega víkja jafnhliða þessu máli að næsta máli á dagskrá, af því að jeg get ekki komist hjá að vísa nú þegar í nál. okkar hv. 1. þm. G.-K. á þskj. 371 um þetta næsta mál. Í því nál. höfum við reynt að leggja fram þær tölur, sem hljóta að koma til greina, þegar meta skal, hvort þörf sje á tekjuauka fyrir ríkissjóð, og ef svo reynist, þá hve miklum. Meðaltal ríkissjóðstekna 3 síðastl. ár nemur rúmlega 12 milj. kr. árlega, eða í reyndinni 12¼ milj. kr., þegar þess er gætt, að áfengisverslun ríkisins hefir ekki skilað öllum ágóða sínum í ríkissjóð, heldur safnað í rekstrarsjóð handa sjálfri sjer, en þeirri söfnun er nú lokið. Hv. frsm. 2. minni hl. hjelt því fram í ræðu sinni, að taldir væru með í þessu yfirliti tekjustofnar, sem feldir voru niður árið 1926. En svo er ekki. Þær tekjur, sem af þeim komu í ríkissjóð, eru dregnar frá heildarupphæðinni, svo sem sjálfsagt var. Þá vildi hv.frsm. finna það að þessum tölum, að árin hefðu verið svo misjöfn, og hefði árið 1925 verið óvenjulegt tekjuár. Það er rjett, að þetta ár er með í meðaltalinu, en þegar litið er á næstu árin tvö, 1926 og 1927, má óhætt segja, að þau hafi verið venju fremur tekjurýr ár. Því get jeg ekki fallist á, að þetta þriggja ára meðaltal sýni ekki nokkurn veginn, hvers má vænta næstu árin. Nú í byrjun þessa árs er óhætt að segja, að það horfir miklu vænlegar um hina fjárhagslegu afkomu atvinnuveganna, einkum sjávarútvegarins, sem mestar tekjur gefur í ríkissjóð, en síðastliðið ár. Mjer finst því, að menn geti vænst þess, að nú sje að fara í hönd ár, er standist fyllilega meðaltal hinna þriggja hvað fjárhagsafkomuna snertir. Þá vísaði hv.frsm. í þann tekjuhalla, sem varð á árinu 1927 - um 800 þús. kr. - og ljet í ljós ótta um það, að eins kynni að fara nú. En þá er á það að líta, að á árinu 1927 var veitt í fjárlögum fullum 700 þús. kr. meira til útgjalda en á yfirstandandi ári. Jeg hafði ekki farið dult með það, að mjer þætti þetta of mikið og að jeg óttaðist, að tekjurnar mundu ekki samsvara þessum útgjöldum, eins og líka raun varð á. En mjer sýnist ekki mikil hætta á, að tekjuhalli verði á yfirstandandi ári. Jeg tel ennfremur, að möguleikar sjeu fyrir því, eftir öllum líkum og horfum, að ekki þurfi að veita meira til útgjalda í fjárl. nú en 10,4 milj. króna, eins og er veitt fyrir yfirstandandi ár, og lít svo á, að með því sje hægt að halda öllum venjulegum framkvæmdum í horfi. Því til stuðnings vil jeg benda á, að fjárlagafrv. fyrir árið 1929 er nú komið gegnum 2. umr. í Nd. og útgjöldin ekki orðin meiri en 10,1 milj., og eru þá eftir 300 þús. kr. til þess að ná fjárl. fyrir 1928. Ef það væri nú talið sæmilegt og ekki ógætilegt, eins og venja hefir verið á þingi, að reikna fyrir framtíðina með meðaltali þriggja undanfarinna ára, þá mætti gera ráð fyrir rúmlega 12 milj. kr. tekjum, og ætti þá að vera óhætt að veita 10,4 milj. til útgjalda, og þó hægt að ná tilgangi hv. meiri hl., því að eftir upplýsingum hæstv. fjmrh. hafa gjöldin 1927 ekki farið fulla miljón fram úr áætlun fjárlaganna. Hv. frsm. 2. minni hl. sagði, að 1. minni hl. teldi enga þörf á tekjuauka. Þetta er nú ekki alveg rjett. Við höfum einmitt bent á hitt, að vegna þeirra nýju útgjaldaauka, sem hjer eru á ferðinni, yrði ekki komist hjá að auka tekjurnar nokkuð, en við teljum, að samkv. okkar brtt. mundu fást um 230000 kr. tekjur, sem mundu nægja til nauðsynlegra útgjalda vegna væntanlegra laga um byggingar- og landnámssjóð og um búfjártryggingar. Þau tvö af þeim útgjaldafrv., sem fyrir þinginu liggja, gerir 1. minni hl. ráð fyrir, að verði samr. Hin önnur frv., er fara fram á aukningu árlegra útgjalda, telur hann, að þoli a. m. k. bið. Hv. frsm. veitti mjer viðurkenningu fyrir það, að jeg hefði ekki viljað reka þjóðarbúið með halla, en sagði, að nú væru orðin veðrabrigði hjá mjer í því efni. Þetta kannast jeg alls ekki við. Jeg hefi gert grein fyrir því, að jeg vildi ekki leggja á þjóðina álögur vegna óþarfra útgjalda, og það er alt annað. Það hittist svo á, er þessi harðhenta skattastefna var upp tekin, að það komu góð ár og afkoma manna var yfirleitt góð. 1924 og 1925 voru yfirleitt góð ár, einkum fyrir sjávarútveginn, sem gáfu ríkissjóði miklar tekjur, sem voru notaðar fyrst og fremst til að greiða lausaskuldir, enda voru skattarnir lagðir á beinlínis með það fyrir augum. En það sýndi sig brátt, að þessar þungu álögur stóðu atvinnuvegunum mjög fyrir þrifum, eins og reikningar bankanna best sýna, þó að þetta væri óhjákvæmilegt eins og á stóð. Jeg hygg nú, að eftir að nýbúið er að rjetta við hag ríkissjóðs, þá ætti helst að stuðla að því, að atvinnufyrirtækin gætu notið sem mest ávaxta sinnar iðju til þess að greiða bankaskuldir og tryggja sinn hag. Við álítum rjettara að nota það fje, sem væntanlega kemur frá landsverslun, til þess að fylla það skarð, sem orðið hefir við halla ársins 1927, en að ná því inn með nýjum sköttum, enda ekki þörf á því. Sje farin sú leið, að leggja á þjóðina skattabyrðar fram yfir það, sem talist getur beinlínis nauðsynlegt, verður það beint til að ýta undir þær till. til útgjaldaauka í löggjöfinni, sem nú eru á ferðinni. Hitt teldi jeg rjettara, að reyna að hafa hemil á þessum lögákveðnu útgjaldaaukum. Hitt er vitanlega sjálfsagt, að veita einhvern tekjuauka vegna þeirra útgjaldaauka, sem telja má, að þegar sjeu ráðnir. Það er eitt atriði, sem hv.frsm. mintist á, sem ef til vill gæti breytt þessu, ef það væri rjett. Hann sagði, að það væri að verða samdráttur í Sjávarútveginum. Slíkt er mjer ekki kunnugt um. Þvert á móti segja mjer allir, að útgerð sje nú með mesta móti, og meðan jeg heyri ekki nánari grein gerða fyrir þessu, get jeg ekki tekið það til greina sem ástæðu fyrir þörfinni á nýjum sköttum. Jeg vænti, að jeg hafi nú með þessum orðum gert grein fyrir stefnu okkar minnihlutamanna í þessu máli, svo að ljóst sje. Við teljum, að hægt sje að halda verklegum framkvæmdum í landinu alveg í sama horfi án þess að sjerstaklega sje aflað tekna í því skyni, að því tilskildu, að útgjöldin sjeu ekki aukin úr hófi fram á öðrum sviðum.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Jeg þarf ekki að segja mikið um þetta mál, með því að hv.frsm. 2. minni hl. (IP) hefir talað svo rækilega fyrir málinu, sem hann hefir gert, þó að hv. 1. minni hl. hafi ekki látið sannfærast af þeim góðu og gildu rökum, sem hann bar fram. Jeg gat þess við 1. umr. fjárl., að það hefði of snemma verið slakað til á tollalöggjöfinni, þegar feldur var niður allmikill hluti vörutollsins og verðtollsins árið 1926. Menn voru þá of bjartsýnir á framtíðina. Þó að árin á undan hefðu verið sjerstaklega affarasæl, þá voru engar sjerstakar líkur til, að það hjeldi áfram. Afleiðingarnar af þessari bjartsýni ljetu heldur ekki lengi á sjer standa. Þegar á árinu 1926 kemur fram allmikil rýrnun í tekjuliðunum, og 1927 vantar hátt upp undir 1 miljón á, að tekjur og gjöld standist á, og það er ekkert ólíklegt, að eitthvað svipað geti komið fyrir á yfirstandandi ári. Það er því næsta óviðfeldið, er hv.þm. setja sig upp á móti sjálfsögðum ráðstöfunum til þess að tryggja ríkissjóði nauðsynlegar tekjur til þess að mæta útgjöldunum. Það er ekki aðeins sjálfsagt, heldur beinlínis skylt að sjá um, að tekjur og gjöld standist nokkurnveginn á. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að þegar verið var að flytja klyfjabandið, þá þurfti ekki að muna miklu á þyngd bagganna, til þess að hallaðist á, og það þýddi þá ekki mikið að vera að „taka í“, það endaði venjulega með því að alt snaraðist um þvert bak. Jeg þykist nú vita, að þar sem hv. 3. landsk. og hv. 1. þm. G.-K. munu taldir einna mestir fjármálamenn þessa lands, að þá verði talsvert tillit tekið til þess, sem þeir hafa fram að bera í þessu máli. En mjer sýnist nú samt, eins og rök þeirra liggja fyrir, að þau sjeu ekki alveg óyggjandi. Til dæmis það, að leggja þrjú síðustu árin til grundvallar fyrir afkomu næstu ára. Það er nú augljóst öllum, þar sem árið 1925 var svo óvenjulega mikið tekjuár, að það er beinlínis til að villa mönnum sjónir, að það er tekið með. Tekjurnar voru þá um 8 miljónir fram yfir áætlun, og það má gera ráð fyrir, að slíkt komi aldrei fyrir aftur. Með þessu móti er hægt að hugsa sjer 12 miljón króna meðaltekjur á ári, en jeg hygg, að ekki sje hægt í alvöru að gera ráð fyrir slíku án þess að þessi tekjuauki, sem hjer liggur fyrir, verði samþ. Jeg hygg, að tekjurnar fari ekki yfir 11 miljónir. Þó að það væri svo áður, að tekjurnar færu talsvert fram úr áætlun, þá virðist sú stefna upp tekin að áætla tekjurnar eins hátt og unt er, og er því tæplega að tala um nokkurn afgang fram yfir áætlun. Það sýndi sig á síðasta ári. Þá fóru tekjurnar aðeins um 100 þús. kr. fram úr áætlun. Hitt er alls ekki óvanalegt, að gjöldin fari mjög mikið fram úr áætlun fjárl. - jafnvel 2–3 milj. - og eru fjáraukalög þau, sem nú liggja hjer fyrir, nokkurnveginn órækt vitni um þetta. Auk þess verður ríkissjóðurinn að vera viðbúinn útgjöldum, sem ekki verða umflúin. Þennan tekjuauka, sem hjer er farið fram á, þarf ríkið nauðsynlega að fá, til þess að reyna að láta tekjur og gjöld standast á. Hv. 3. landsk. mælti eitthvað á þá leið, að þegar búið væri að rjetta við fjárhaginn, þá væri ekki mikill vandi að halda í horfinu. Jeg spyr þá: Hvenær var það gert, og hver gerði það? Fyrst og fremst veit jeg ekki til, að það sje enn búið að rjetta við fjárhag ríkissjóðs, og það, sem áunnist hefir í því efni, einkum á árinu 1925, er hvorki hægt að þakka stj. nje þingi, nema að nokkru leyti. Ástæðan til hinnar góðu fjárhagslegu afkomu þá var fyrst og fremst hin mikla aflasæld og svo framúrskarandi hagstætt verðlag á afurðum. - Hv. 3. landsk. gat einnig um eitt þjóðráð, að hans dómi, ef ver tækist til en hann gerir sjer hugmynd um nú, og það er það, að verja varasjóði landsverslunar til að greiða með tekjuhallann.  Jeg hefi þá bent á, að það megi ekki byggja á áliti hv. 1. minni hl., því að það er ekki örugt að því er þær tölur snertir, sem þar eru til færðar, og þess vegna verða menn að skoða vandlega huga sinn um það, áður en þeir leggja sitt lið til þess að styðja hv. 3. landsk. til að sálga þeim tekjuaukafrumvörpum, sem hjer liggja fyrir. Jeg álít, að það, sem hjer er farið fram á, sje svo hóflegt og varlegt, að það sje vafasamt, hvort það er nóg til að halda við fjárhag ríkisins. Nú munu auk þess komnar fram einhverjar þær brtt., sem heldur verða til að draga úr gagni þessara frv. Sumar þeirra eru þess eðlis, að þær skifta ekki miklu máli, og jeg er. Svo skapi farinn, að mjer þykir betri hálfur skaði en allur og vil ekki láta berjast svo mjög um þær tillögur, sem ekki breyta miklu, ef tilgangi málsins annars yrði náð. Jeg vil aðeins taka það fram aftur, þótt þess ætti reyndar ekki að þurfa, að áætlun sú, er fyrir liggur í nál.hv. 1. minni hl., er alls ekki ábyggileg, vegna þess að hann tekur tölur, sem ekki geta átt við. Jeg vil svo ekki eyða fleiri orðum að þessu í bráðina; það má vera, að það gefist tækifæri til þess síðar að segja nokkur orð, sem jeg þó vona, að ekki þurfi, því að jeg ber það traust til hv. meiri hl. þessarar deildar, að hann muni sjá, hver nauðsyn ber til, og muni samþykkja frv. með litlum breytingum.

Jón Baldvinsson Jeg er staki maðurinn í fjhn. í þessu máli og hefi ekki gert neitt nál., en látið bóka í gerðabók fjhn., að jeg myndi taka afstöðu til tekjuaukafrv. þeirra, er fyrir liggja, í heild sinni. Jeg álít það ekki hægt á annan hátt en þann, að mynda sjer skoðun um það, hvað sje nauðsynlegt að auka tekjurnar á þessu og næsta ári og hvernig þeim megi koma sem best fyrir, svo að sem ljettast verði fyrir landsmenn að bera þá skatta, er á þarf að leggja. Nú hefir hæstv. fjmrh. skýrt frá því, þegar hann lagði fram fjárlagafrv., að tekjuhalli á árinu 1927 myndi verða um 700–800 þús. kr., og jeg ætla nú, að víst sje, að hann verði ekki minni en 800 þús. Þessi tekjuhalli, sem orðið hefir á síðastliðnu ári, gefur heldur bendingu um það, að árið, sem er að líða, muni heldur ekki skila sjer tekjuhallalaust. Enda hefir mjer skilist það á hæstv. fjmrh., að hann óttist mjög, að árið 1928 muni verða halli á ríkisbúskapnum, og að sá halli muni eigi verða minni en hálf miljón króna. Það gerir í sjálfu sjer ekki svo mikið til, þó að halli verði eitt og eitt ár, en þegar halli verður ár eftir ár og miklar skuldir safnast fyrir, þá er hætt við að gripið verði til örþrifaráða, eins og gert var árið 1924, og þá dembt á tollum, sem ganga alt of nærri gjaldþoli hins fátækari hluta þjóðarinnar, því að tekjur ríkissjóðs eru hjá okkur að mestu leyti tollar á nauðsynjum. Jeg hefi lýst því áður, að það væri rangt að taka inn tekjur ríkissjóðs á þann hátt, og jeg hefi lýst því að nokkru, hvernig við Alþýðuflokksmenn hugsum okkur að ná tekjum í ríkissjóð. Ríkisbúskapurinn á að bera sig yfirleitt, jafnvel þó það sje ekki nauðsynlegt að hlaupa upp til handa og fóta og leggja á nýja skatta, þótt tekjuhalli kunni að verða á einhverju einstöku ári; en ef sjeður er tekjuhalli fram undan, þannig að skuldir vaxi ár frá ári, þá verður að bæta úr því. Því er, sem sagt, slegið föstu, að nú sje þörf á tekjuauka, og það jafnvel án þess að ráðist verði í þær framkvæmdir, sem mörgum leikur hugur á og fyrir liggja í frv. og tillögum, sem komnar eru lengra eða skemra hjer á þinginu. Jeg er fylgjandi mörgum af þeim, og jeg vildi ekki missa af ýmsum þeim nauðsynlegu framkvæmdum, sem þar eru á ferðinni. Jeg skal nefna örfá, eins og t. d. landnámssjóðinn og sundhöllina í Reykjavík, og ef að einhverju leyti þyrfti að leggja fram fje til landsspítalans, svo að hann yrði bygður fyr en ella mundi. Margar fleiri framkvæmdir mætti nefna. Með þetta alt fyrir augum getum við Alþýðuflokksmenn fallist á að samþykkja tekjuaukafrv. til þess að halda ríkisbúskapnum í horfinu og til að inna af hendi þær framkvæmdir, sem menn telja nauðsynlegar. En þó að fallist sje á þetta alment, er samt deila um leiðirnar til að ná tekjunum. En þótt við Alþýðuflokksmenn viljum ná sem mestu af tekjunum með beinum sköttum og ríkisrekstri, þá játum við, að eitthvert tímabil þarf að vera á milli þess, að okkar stefna komist á og þess, að tollarnir hverfi. Getum við því nú í bili orðið ásáttir um það, að samþykkja álögur, en þó svo, að þær komi sem ljettast niður, og með því móti, að numdir verði úr lögum þeir tollar, sem að okkar áliti hvíla þyngst á fátækasta fólkinu í landinu. Þessi afstaða okkar Alþýðuflokksmanna er ekki síður til orðin vegna þess, að við teljum okkur ekki alveg ábyrgðarlausa um það, að hafa komið að þeirri stjórn, er nú á að sjá um fjárhag landsins, og í öðru lagi af því, að mikilsráðandi menn í Íhaldsflokknum, sem þó ekkert greinir á við núv. stjórn um leiðir í skattamálum, hafa haft í hótunum um að vinna að því, að fjárlögin verði afgreidd með tekjuhalla. Jeg held, að jeg hafi ekki heyrt slíka hótun áður á þingi, nema frá þáv. 1. þm. Reykv., núv. 3. landsk. (JÞ). En til sönnunar því, sem jeg nú hefi sagt, þá skal jeg benda á, að tveir menn úr fjvn.háttv.Nd., sem báðir eru fulltrúar Íhaldsflokksins í nefndinni, hafa í nefndaráliti lýst yfir því, að þeir muni koma með tillögur til útgjalda, þótt af því kunni að leiða halla á fjárl., og skýringuna á þessari framkomu íhaldsmanna í fjvn.Nd. virðist mega finna í grein eftir þm. þann (JÞ), er áður er á minst, þar sem hann nýlega í blaðagrein endurprentar ummæli sín frá 1922, en þau hljóða svo, með leyfi hæstv. forseta: „Á slík stjórn sem þessi og ekki skilið, að henni sjeu afhent tekjuhallalaus fjárlög“. Og nú árjettar þessi hv.þm. þessi ummæli sín í einu flokksblaðinu, gerir þau að vísu nokkuð mildari, en aðalhugsunin er þó sú sama og 1922. Nú segir hv.þm. í Mgbl. 26. febr. þ. á., með leyfi hæstv. forseta: „Verðskuldar sú stjórn að fá tekjuhallalaus fjárlög, sem hleður ónauðsynlegum og jafnvel alóþörfum útgjöldum á landið, en vill fá fjárveitingar til nauðsynlegustu framkvæmda stórum lækkaðar, til þess að jöfnuður haldist?“ Þetta verður naumast skilið öðruvísi en svo, að svo mikil sje andstaða hv.þm. gegn stjórninni, að hann vilji stuðla að því, að stjórnin fái ekki afgreidd tekjuhallalaus fjárlög. Jeg hefi viljað benda á þessa bardagaaðferð andstæðinga stjórnarinnar, og þessi bardagaaðferð þeirra gerir okkur Alþýðuflokksmönnum ekki óljúfara að hjálpa til að koma nauðsynlegum tekjuaukafrumvörpum gegnum þingið. En svo vil jeg beina því til beggja þeirra ráðherra, sem hjer eru viðstaddir, hvort þeir myndu ekki sjá sjer fært, þegar á þessu ári, að skipa nefnd til þess að íhuga skattalöggjöf landsins, því að mjer sýnist, eftir því hringli, sem nú er með skattalöggjöfina, afnám skatta í ár, sem svo eru lagðir á aftur að ári, að full þörf sje að koma á fastri löggjöf um það mál. En þingnefnd hefir ekki tíma til að ganga frá slíku máli, heldur verður stjórnin samkvæmt heimild frá þinginu að skipa nefnd, eða þingið verður að kjósa hana. En viðvíkjandi þeim frv., sem hjer liggja fyrir, sagði jeg þegar við 1. umr. málsins, að það gæti ekki komið til nokkurra mála, að við gætum samþykt þau óbreytt, því að það eru ýms ákvæði í þeim, sem leggja nýja tolla á mestu nauðsynjavörur manna. Að vísu má segja svo um kolin, að þau sjeu nauðsynjavara fyrir fjölda manna, en ennþá brýnni nauðsynjavara er þó kornvaran, sem tollur er lagður á samkvæmt 1. gr. frv. Jeg hefi nú, ásamt hv.þm. Ak., flutt brtt. um að fella niður toll af kornvörum, og ennfremur að lækka salttollinn, en það hefir víst tekist svo til með þessa brtt., að hún er ekki nægilega fullkomin til að verða samþykt eins og hún er. Það þarf að bæta því við, að í síðustu málsgr. falli niður orðin „ennfremur kornvörur“. Við gerum skriflega brtt. um það, að aftan við brtt. okkar á þskj. 411 komi: „c. orðin „ennfremur kornvörur“ í síðustu málsgr. falli niður“. Og er það í sambandi við þá brtt., sem við gerum um niðurfellingu d-liðs 1. greinar. Jeg held, að jeg hafi minst á það, sem jeg vildi taka fram við þessa umr., og lýst þeirri afstöðu, sem við Alþýðuflokksmenn höfum til þessara frv., og jeg vil leggja áherslu á það, að jeg tel ekki gerlegt að samþykkja slík tekjuaukafrv., nema einhver tilhliðrun fáist á annari löggjöf í þessu efni, svo sem niðurfelling skatta, sem við teljum, að gangi of nærri almenningi eins og nú er, og eins og myndi verða, ef sú löggjöf ætti að standa óbreytt.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg býst við, að það verði mörgum mönnum úti um land, sem vilja með alvöru fylgjast með málefnum þjóðarinnar, að bera saman það, sem fram kom við ræðu hv. 5. landsk., og þá afstöðu, sem forráðamaður Íhaldsflokksins hefir hjer, hv. 3. landsk., að ógleymdri framkomu tveggja flokksbræðra hans, sem eiga sæti í fjvn.Nd. Hv. 5. landsk. viðurkennir nauðsyn þess að hafa tekjuhallalausan ríkisbúskap frá ári til árs, en það er það sama sem við Framsóknarflokksmenn höfum altaf stefnt að í þau fjögur ár, sem við höfum verið í andstöðu við stjórnarflokkinn. Við höfðum altaf opin augu fyrir þeirri ábyrgð, sem á okkur hvíldi, að láta ríkisbúskapinn vera forsvaranlegan. Við tókum ábyrgð á okkur um það að leggja á þá skatta, að það væri fullkomlega forsvaranlegt að afgreiða fjárlög. Jeg vil meira að segja fullyrða það, að við, sem áttum sæti í fjvn., höfum ekki síður en samverkamenn okkar þar, stjórnarmenn þáverandi, verið okkur þeirrar ábyrgðar fullkomlega meðvitandi. Nú hefir hv. 5. landsk. lýst yfir því, að hann vill hjálpa til þess, að nú sje afgreidd til bráðabirgða sú viðbót við skattalöggjöfina, sem er nauðsynleg til þess að halda ríkisbúskapnum tekjuhallalausum. En frá Íhaldsflokknum kemur í báðum deildum fram alveg það gagnstæða. Hv. 3. landsk. hefir sannarlega ekki iðrast eftir þá játningu, sem hann ljet koma fram á þinginu 1922, er hann sagði, að stjórnin ætti ekki skilið að fá tekjuhallalaus fjárlög. Hann mat það meira að reyna að ná sjer niðri á stjórn andstæðinganna en að gera skyldu sína sem þingmaður. Fulltrúar Íhaldsflokksins í Nd, hafa einnig lýst því yfir, að þeir ætli að bera fram gjaldatillögur á fjárlögunum, þótt þeir viti það fullkomlega eins og ástatt er; að af því muni leiða tekjuhalla fyrir ríkissjóð. Jeg álít þetta lýsa óforsvaranlegu ábyrgðarleysi hjá Íhaldsflokkinum og hans forráðamönnum, og jeg ætla að vona það, að Íhaldsflokkurinn sje ekki svo illa farinn, að hann með ráðnum huga ætli í þessu að fylgja foringja sínum, hvorki hjer nje í Nd. Jeg býst líka við, að það verði tekið eftir þeim mun á ábyrgðartilfinningu, sem kemur í ljós hjá Alþýðuflokknum og hjá Íhaldsflokknum. Það er ríkari ábyrgðartilfinning, sem kemur fram hjá hv. 5. landsk., en jeg álít það fullkomið ábyrgðarleysi, sem kemur fram hjá hv. 3. landsk. og þeim mönnum, sem Íhaldsflokkurinn hefir kosið í fjvn. í Nd. Út af þeim orðum, sem hv. 5. landsk. beindi til okkar, þeirra tveggja ráðherra, sem hjer erum staddir, vil jeg segja það af hálfu landsstjórnarinnar og Framsóknarflokksins, að við munum fúsir að taka það til athugunar, hvort ekki verði hægt um leið og nú er fenginn tekjuauki að ljetta að einhverju leyti þeim sköttum, sem sárast hvíla á almenningi. Jeg get að vísu ekki sagt, hvernig það verði gert, en við munum taka það til velviljaðrar athugunar. Um leið og hv.þm. gat þess, að hann væri óánægður með þær aðferðir, sem nú væru notaðar til að afla ríkissjóði tekna, spurði hv.þm., hvort ekki gæti komið til mála að setja nefnd til þess að athuga skattakerfið í heild sinni. Mun háttv.þm. minnast þess, að slík tillaga var borin fram í fyrra af Framsóknarflokknum á þingi, og enn er í ráði að bera slíka tillögu fram.

Frsm. 1. minni hl. (Jón Þorláksson) Hæstv. fjmrh. hefi jeg engu að svara. Það voru eitthvað tvö atriði, sem hæstv. ráðh. hafði eftir mjer, en fór ekki alveg rjett með, en það var þó ekki svo verulegt, að jeg finni ástæðu til að gera það að umtalsefni. Jeg skil vel þá afstöðu hæstv. ráðh., að hann vill hafa sem mestar tekjur, til þess að verða ekki í vandræðum með það starf, sem hvílir á hans herðum, en við þingmenn höfum alveg jafna skyldu til að gæta þess, að ekki verði lagðar þyngri álögur á landsmenn en nauðsyn krefur, eins og að líta til þess, að ríkisbúskapurinn beri sig. Hv. 5. landsk. fór hjer að deila á Íhaldsflokkinn og mig, án sjerlegs tilefnis, að mjer fanst.

Jeg las aðeins upp ummæli háttv.þm.

. Og hæstv.forsrh., sem ekki hefir verið við umr. hjer, rauk nú upp, er óhætt að segja. Jeg verð að gera þeim ummælum, sem komu frá hv. 5. landsk. og hæstv.forsrh., ofurlítil skil. Hv. 5. landsk. segir, að Íhaldsflokkurinn lýsi yfir því, að hann vilji stuðla að tekjuhalla á næstu árum, og þetta segir hv.þm. með þeirri árjettingu, að tveir nefndarmenn í fjvn.Nd. hafi undirskrifað það í nál., og hv.þm. vísar svo ennfremur til afstöðu minnar í samskonar máli árið 1922 og í blaða ummæli frá mjer nú þar um, og hv.þm. finst þessi afstaða öll lýsa því, að við viljum stuðla að tekjuhalla á næstu árum. Jeg var dálítið hissa á því að heyra hv. 5. landsk. fara þannig með frásagnir, að hann skilur eftir eða slítur út úr samhengi í frásögninni atriði, sem skiftir svo miklu máli, að það breytir alveg niðurstöðunni. Við skulum nú athuga, hvað gerðist á þinginu 1922. Jeg bar fram brtt. við fjárlögin um að fá að láta standa þar fjárframlag til lagningar nýjum símalínum, en með þeirri athugasemd, að stjórninni væri heimilt að fella þær framkvæmdir niður, ef ekki væri fje fyrir hendi. Hv. þm. fann út úr því, að jeg hefði viljað skapa tekjuhalla, en tillaga og ummæli mín þá sýna það, að jeg vildi gera það, sem unt væri, til að fá þessu framgengt, en jafnframt sjá við því, að af því þyrfti að hljótast tekjuhalli. Sama máli er að gegna um þau atriði, er hv.þm. ber á íhaldsmenn í fjvn.Nd. Ágreiningurinn er um það, hvort sitja skuli fyrir þær framkvæmdir, sem stj. fer fram á í sjerstökum lagafrv. að fá fje til, eða þær verklegar framkvæmdir, er veita skal fje til í fjárl. Íhaldssmenn í fjvn.Nd. lýstu því yfir, að þeir mundu styðja fjárframlög til síma, brúa og vega og þess háttar framkvæmda. En þeir vildu aðeins, að stj. neyddist til þess að velja á milli, hvort hún mæti meira að styðja verklegar framkvæmdir, eins og síma, brúa- og vegagerð, eða letigarð og hús fyrir skrifstofur ríkisins o. fl. þess háttar, er leita verður sjerstakrar heimildar til. Það er þetta, sem á milli ber og sem nefndarmennirnir vildu neyða stjórnina til að velja á milli. Um hitt eru allir sammála, að ríkisbúskapurinn eigi að bera sig. En hitt er vafasamt, hvort sjálfsagt er að hlaupa upp og leggja á nýja skatta, þó tekjuhalli verði eitt ár, þegar ekki eru líkur til þess, að það verði áframhaldandi. Og að því er snertir fjárveitingar í fjárl., þá hefi jeg þá skoðun á eðli þeirra, að allar fjárveitingar til opinberra framkvæmda sjeu aðeins heimild fyrir stj. til þess að nota fjeð til þessa, en engin skylda, ef fjeð er ekki fyrir hendi. En því mótmæli jeg sem tilhæfulausu og ómaklegu, að jeg hafi sagt, að jeg vildi stuðla að því, að tekjuhalli yrði á ríkisrekstrinum. Hitt er ekki nema eðlilegt, að Alþýðuflokkurinn sem stuðningsflokkur núverandi stjórnar hjálpi henni að koma í gegn þeim lögum, sem hún vill fá samþ., en sem við, sem erum í andstöðuflokknum, ekki getum fallist á, að sjeu nauðsynleg eða til bóta. Með þessu hefi jeg líka leiðrjett það, sem hæstv.forsrh. sagði, því að hann virtist aðeins hafa heyrt það, sem hv. 5. landsk. sagði, en ekki það, sem jeg sagði. Og jeg leyfi mjer að vísa því til baka sem tilhæfulausu, að jeg eða aðrir þingmenn Íhaldsflokksins geri okkur meira far um að ráðast á núv. stjórn heldur en þingmannsskylda okkar krefur. Ennfremur mótmæli jeg því, að nokkuð það hafi komið fram hjá íhaldsmönnum eða formönnum þess flokks, er beri vott um óforsvaranlegt ábyrgðarleysi, eins og hæstv.forsrh. komst að orði. Ef borin eru fram frv. um nýjar álögur, þá er þm. bæði rjett og skylt að vera á verði og gæta þess vel, hvort þeirra sje þörf; og í þessu tilfelli hygg jeg, að rök okkar minni hl. sjeu síst lakari en hinna, og því að öllu leyti ástæðulaust að brigsla okkur um skyldubrot. Jeg geri nú ráð fyrir, að hæstv.forsrh. hafi sagt þetta í fljótfærni og af því að hann hefir tekið orð hv. 5. landsk. trúanleg. En hæstv. ráðh. ætti að vera búinn að læra það af lífsreynslunni, að það er vissara að heyra til beggja málsaðilja áður en dómur er feldur. Jeg skal svo endurtaka það, sem jeg hefi áður sagt, að málið stendur þannig, að við viljum láta stjórnina velja á milli þeirra verklegu framkvæmda, sem fje er veitt til í fjárl., eða annara framkvæmda, sem veita verður fje til á annan hátt. Þetta álít jeg fullkomlega rjettmætt og lýsir engu ábyrgðarleysi, herra forsætisráðherra.

Jón Baldvinsson Jeg skal strax viðurkenna, að hæstv.forsrh. tók vel undir þau atriði, er jeg beindi til stj. í ræðu minni, og jafnframt skal jeg geta þess, að Alþýðuflokkurinn mun fyrst um sinn hjálpa áleiðis þessu tekjuaukafrv. hæstv. stj., með þeim breytingum, er við komum fram með. Síðar á þinginu verður þá tekið til athugunar, hvernig hægt er að losna við þá tolla, er nú íþyngja þjóðinni mest. Við till.hæstv.forsrh. um að skipa nefnd til að rannsaka tollalöggjöfina hefi jeg ekkert sjerstakt að athuga og skal sleppa því að fara frekar út í það mál. Og það skiftir ekki miklu, hvort væntanleg skattanefnd verður skipuð af þinginu eða stjórninni. Hv. 3. landsk. fann ástæðu til þess að beina nokkrum orðum til mín út af því, sem jeg sagði í fyrri ræðu minni. En því aðeins mintist jeg á þetta, að mjer fanst það vera einn liður í þessum umr., hvernig afstaða ýmsra mikilsráðandi íhaldsflokksmanna er til þessara mála. Og hefði ekki hv.þm. endurtekið orð sín frá 1922 um að hann skyldi standa á móti, að afgreidd yrðu tekjuhallalaus fjárlög, hefði jeg alls ekki minst á þetta. Jeg hefði þá litið á orðin frá 1922 sem orð sögð í bræði af andstæðing þáv. stjórnar. En þegar hann nú endurtekur þetta í blaði sínu nýlega, hefir maður fyllstu ástæðu til að álykta á þá leið, áð þetta sje ætlun hans og að yfirlögðu ráði gert. Þessu til stuðnings er líka það, að íhaldsmenn í fjvn.Nd. hafa nú einnig látið sömu skoðun í ljós. Jeg hefi alls ekki haldið því fram, að þetta væri ætlun alls Íhaldsflokksins, heldur einstakra manna innan hans. Þar á meðal er hv. 3. landsk., sem er formaður Íhaldsflokksins, og 2 íhaldsmenn í neðri deild. Jeg þarf svo ekki að fara fleiri orðum um þetta. Get ekki sjeð, að það sje nein pólitísk áreitni, þó hv.þm. sje í umr. um fjármál mintur á ummæli, sem hann nú endurtekur eftir mörg ár og virðist standa fast við, og jeg get ekki sjeð, að í þessu sje honum ranglega núið neinu um nasir. 

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg ætla aðeins að kvitta við hv. 3. landsk. með nokkrum orðum, en sje annars ekki ástæðu til þess að fara í langt karp við hann. Hv. þm. sagði, að jeg hefði rokið upp. En hann sagði þetta svo oft áður í Nd., að jeg kippi mjer ekki upp við slíkt. En jeg vil leyfa mjer að spyrja: Hvenær er ástæða til þess að láta í ljós reiði sína, ef það er ekki þá, þegar fram koma eins ljettúðug og ábyrgðarlaus ummæli og hv. 3. landsk. og 2 flokksbræður hans í Nd. hafa leyft sjer að hafa um hönd í svo alvarlegu máli, sem hjer um ræðir. Hv. 3. landsk. mótmælti því, að hann og flokksbræður hans væru sjer ekki nægilega meðvitandi um þingmannsskyldu sína. En jeg vil, með leyfi hæstv. forseta, leyfa mjer að lesa upp úr nál. minni hl. fjvn.Nd.: „Auk þess . . . viljum við, í tilefni af því, sem tekið er fram í nefndarálitinu, láta þess getið, að við munum við 3. umr. bera fram till. um hækkun fjárframlaga til verklegra framkvæmda, jafnvel þó af því kunni að leiða nokkurn áætlaðan tekjuhalla á fjárlagafrv.“ - Vegna þess að stjórnin hefir leitað fjárframlaga utan fjárl. til ýmislegs, sem þeir standa á móti, ætla þeir í hefndarskyni að stuðla að því, að afgr. verði fjárlög með tekjuhalla. Ef þetta ber ekki vott um ábyrgðarleysi, þá veit jeg ekki, hvað það er, sem gerir það. Að síðustu skal jeg geta þess í sambandi við það, er hv.þm. var að bregða mjer um fljótfærni, að þau tíðindi hafa nú nýlega gerst, að jeg held, að öðrum stæði það nær en honum að bregða mjer um slíkt.

Frsm. 2. minni hl. (Ingvar Pálmason) Jeg hefi nú ekki mörgu að svara, en það eru nokkur atriði, er jeg vildi minnast örlítið á. Andstæðingar okkar halda sjer náttúrlega við nál. 1. minni hl., og skal jeg ekki fara frekar út í það, með því líka, að hæstv. fjmrh. hefir sýnt ljóslega fram á, að á því er ekkert að byggja. Get jeg tekið undir það með honum og látið þar við sitja. Hv. frsm. 1. minni hl. gat þess, að áfengisverslun ríkisins hefði ekki enn skilað öllum tekjum sínum. Um það skal jeg ekkert segja, en ýmsar sagnir ganga um það, að þær muni ef til vill ekki vera svo miklar. En annars skal jeg ekki dæma um það; gott ef þær verða einhverjar. Annars hefir reynslan sýnt, að þessi tekjuliður er að minka, og því hæpið, að rjettmætt sje að gera sjer miklar vonir um tekjuauka þaðan. Þetta verður því vafasamur punktur hjá hv. 3. landsk. Þá vjek hv.þm. að því, að af meðaltalsáætlun mætti nokkuð sjá, hvers vænta mætti næstu ár. Þetta hefir nú verið tekið allítarlega til meðferðar af fjhn. og jeg hygg, að það sje mjög hæpið að gera ráð fyrir því, að á næstu 3 árum komi annað eins tekjuár og 1925 var. Vonir hv. 3. landsk., að yfirstandandi ár verði meira en meðalár, eru nokkuð, sem jeg skal ekkert fullyrða um. Um það er ekkert hægt að segja ennþá og þetta er aðeins spádómur hjá honum. Og víst er um það, að það þarf meira en meðalár í ár til þess að gefa það meðaltal, sem hann fær út í nál. sínu. Hann gat þess einnig, að 1927 hefðu útgjöldin farið 1 milj. kr. fram úr áætlun. En þá skeður líka það óvenjulega, að tekjurnar fara ekki fram úr áætlun. Þetta er mjög alvarlegt atriði og sem vert er að sje gaumur gefinn. Það virðist sem sje búið að spenna bogann svo hátt með það að áætla tekjur, að ekki er hægt að vænta þess gamla bjargráðs, að tekjurnar fari fram úr áætlun. Þetta er því alvarlegra sem jeg hygg, að ef athugaðir eru landsreikningar og fjárlög undanfarinna ára, þá komi í ljós, að síðustu árin hefir stefnt meir og meir í þessa átt. Þá vildi hv.þm. ekki kannast við, að veðrabrigði væru að gerast hjá honum og flokki hans í fjármálunum. Jeg skal ekki þrefa um það við hann, en læt reynsluna tala í þeim efnum. Hann talaði og um það, að þetta væri háskaleg braut, sem hjer væri farið inn á, að hækka ennpá þá tolla, er svo mjög hefðu staðið atvinnuvegunum fyrir þrifum árin 1924–'26. En hræddur er jeg um, að það verði erfitt fyrir hann að sanna þetta. Það voru aðrar ástæður, sem þá stóðu meira í veginum heldur en tollarnir. Við, sem búskap stundum, þurfum ekki annað en að bera saman þau áhrif, er tollarnir 1925–'26 höfðu á afkomuna, og svo áhrifin af gengishækkuninni í þessi 2 ár til þess að sjá, hve þau eru gerólík: Við, sem rekum sjálfir þessa atvinnu, vitum best, hvar skórinn kreppir og að það eru ekki tollarnir, sem hafa komið búskapnum á heljarþrömina. Það er gengishækkunin 1924–'25. Það getur verið, að jeg hafi misskilið hv.þm., en jeg skildi hann svo, sem honum fyndist ekki hundrað í hættunni, þó tekjuhalli hefði orðið 1927, því við niðurlagningu landsverslunarinnar mætti grípa til þess fjár, er ríkið hefði átt bundið í henni. Það má vel vera, að það sje ekki alt uppjetið og að eitthvað fáist þar til þess að greiða upp í þetta tap, en eigi að síður er þetta mjög mikið skakkafall. Þá virtist hv.þm. telja það fleipur eitt hjá mjer, er jeg mintist á, að samdráttur mundi eiga sjer stað hjá mörgum þeim, er rækju útgerð, og vitnaði hann til þess, að um Suðurnes mundi útgerð nú vera með mesta móti og í miklum blóma. Jeg er nú ekki svo vel kunnugur þar, að jeg viti, hvort þetta er rjett, en hitt er víst, að um tilfinnanlegan samdrátt er að ræða þar, sem jeg þekki til. Og við höfum nú báðir haft til meðferðar mál, sem hv.þm. er aðalflm. að, sem sýnir, að hann kannast við, að mjög kreppir að á ýmsum sviðum. Jeg býst ekki við, að hv.þm. geti með góðri samvisku sagt sig frían af því að hafa ekki ástæðu til þess að gruna, að samdráttur eigi sjer víða stað. Það er gleðilegt, ef útlitið er gott við Faxaflóa. En hvað t. d. Ísafjörð snertir, þá hefir vertíðin verið rýr þar og heldur útlit fyrir samdrátt, og á Austurlandi mjög mikið. Sennilegt, að svo fari líka á Norðurlandi, og er þar þó aðgætandi, að aflabrögð voru þar með mesta móti síðastl. sumar. Jeg hefi nú ekki að sinni ástæðu til að athuga fleira í ræðu hv. 3. landsk., og virðist mjer nú svo, sem frekar sje um sókn en vörn að ræða af hendi okkar, aðstandenda þessa frv. sje jeg svo ekki ástæðu til að ganga nær hv. 3. landsk. og læt hjer staðar numið.

Frsm. 1. minni hl. (Jón Þorláksson) Jeg get byrjað á því að svara hv.frsm. meiri hl., er jeg svo kalla. Það getur verið, að áfengistollurinn minki eitthvað, en það fer svo mikið eftir árferði, og sennilegt, að hann vaxi eitthvað, er glaðnar í ári, eins og nú er útlit fyrir. Það er satt, að það er varasamt að byggja á árinu 1925, en meðaltalsáætlun minni hl. um 3 undanfarandi ár ætti þó að geta staðist, því hin tvö árin voru óvenjulega tekjurýr. Þá vildi hv.þm. ekki halda lengur fram veðrabrigðum, en sagði, að það yrði að láta reynsluna tala. Það er líka skynsamlegast. Og jeg skal segja honum, að ef ríkissjóður fær ekki af núv. tekjustofnum 12 milj. kr. á þessu ári, skal jeg játa, að úrskurður reynslunnar fellur honum í vil, en fái hann 12 milj., fellur hann mjer í vil. Þá hjelt hann, að erfitt væri að sanna, að þeir þungu skattar, sem lagðir voru á 1924, hefðu lamað fyrirtæki og dregið úr getu þeirra til þess að rjetta sig við. Þetta er ekki erfitt að sanna, að minsta kosti ekki hjer á Suðurnesjum; því að hann þarf ekki annað en að fara niður í bankana og spyrja hvern sem er af bankastjórunum, og þeir segja allir sömu söguna, að fyrirtækin hafi öll átt erfitt að rjetta sig við vegna skatta. Hann talaði um samdrátt sjávarútvegsins. Jeg vona, að ekki þurfi til hans að koma. Rjett er það, að við höfum nú til meðferðar uppástungu, sem mundi hafa slíkan samdrátt í för með sjer, en jeg treysti því, að þó að við verðum ósammála um margt, þá getum við verið sammála um að láta þær till. ekki ganga fram. Hv. 5. landsk. sagðist ekki hafa haft neina áreitni í frammi með sínum orðum. Nei, ekki með orðum sínum. Áreitni hans var í því falin, að hann slepti því, sem máli skifti, úr þessum ummælum, sem hann hafði eftir, - því atriði, sem alveg afsannaði þá ályktun, sem hann dró.

Jeg hafði ummælin orðrjett eftir

. En hann passaði að lesa ekki of langt. Þetta er áreitni, hvort sem það kemur frá þingmanni eða forsætisráðherra. En jeg verð að halda því fram, að það er ómögulegt með nokkurri sanngirni að finna í því nokkurt ábyrgðarleysi eða ógætni í fjármálum, þó að þingmaður vilji láta standa í fjárlögum fjárveiting til verklegra framkvæmda með þeirri aths., að stjórninni sje heimilt að fella þessar framkvæmdir niður, ef fje er ekki fyrir hendi. Jeg þykist skilja á ummælum hæstv.forsrh., að það sje meiningin að nota þetta til einhvers bráðlega; og jeg skal játa, að það, að fara svona með ummæli, þannig að slept sje úr atriðum, sem skifta svo miklu máli, að niðurstaðan sje gagnstæð því rjetta, það er ekkert annað en beint framhald af þeirri sorglegu blaðamensku, sem hæstv.forsrh. var við riðinn áður en hann settist í þennan virðulega sess. En jeg held jeg hafi gert svo fulla grein fyrir því, að allir hv.þdm. skilji, að jeg hefi hvorki 1922 nje fjárveitinganefndarmenn í Nd. nú verið að orða neitt það, sem ætti að leiða til halla á ríkisbúskapnum. Þvert á móti. Í því, sem jeg sagði og flutti till. um 1922, og eins í því, sem nú kemur fram frá nefndum mönnum í fjvn.Nd., liggur andstaða móti eyðslutill. - eða fjárnotkunartillögum, svo að maður noti hlutlaust orð -, sem stjórnin flutti eða hafði með höndum utan fjárlaga. Hv. frsm. meiri hl. fanst sókn frá hans hendi og hans manna í þessu máli. Mjer finst hreint ekki hafa komið fram sú eina sókn, sem leitt gæti til nokkurs árangurs. Það stendur ómótmælt, er jeg hefi sagt, að það, sem hjer er um að ræða, er ekki að útvega tekjur til þess að standast útgjöld fjárlaga, heldur að útvega tekjur til útgjalda utan fjárlaga, sem liggja nú fyrir þinginu till. um. Og sókn í þessu máli getur ekki bygst á öðru en því, ef reynt væri að sýna fram á, að þau útgjöld, sem þessi löggjöf fer fram á, sje svo nauðsynleg, að hennar vegna sje rjett að leggja nýja skatta á þjóðina. En það hefir ekki einu sinni verið gerð tilraun til þess í umr. að færa sönnur á þetta.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg ætla ekki að þessu sinni að fara nema lítið út í málið, af því að sá maður, sem jeg helst vildi svara, hefir lokið sjer af, enda mun gefast tilefni við annað skylt mál á morgun. En jeg vildi leiðrjetta nokkrar villur, sem jeg hefi heyrt, þegar jeg hefi komið inn í deildina. Hv. 3. landsk. skildist mjer halda fram - eins og blöð hans flokks halda fram -, að sjerstaklega mín stjórnardeild hafi lagt til svo mikla eyðslu, að það þyrfti ekki einungis að leggja á nýja skatta, heldur rjettlættist þess vegna sú nýstárlega kenning, að andstöðuflokkur stj. eigi að neita um stuðning við fjárauka, þannig að það geti skapast tekjuhalli. Hver er þessi eyðsla? Það eru þrenn heimildarlög, sem jeg hefi lagt til. Ein eru um það, að landið leggi fram 100 þús. kr. til heilsusamlegrar stofnunar hjer í bænum, og sú veiting komi á tvö ár. Um þetta held jeg, að hv. 3. landsk, sje samdóma, að það er hið nauðsynlegasta mál, enda álíta bæði læknar og aðrir mætir menn, að þessar 100 þús. kr. margborgist í aukinni heilsu. Og jeg tel það ekki alveg drengilega framkomu gagnvart þeim flokki, sem aðallega á rætur sínar í sveitinni, að þegar hann ótilknúður leggur til að veita úr ríkissjóði til framfara í Reykjavík, að vera sí og æ að reyna að ófrægja þá þingmenn út um landið, eins og gert er í blöðum Íhaldsflokksins. Jeg held, að það verði heldur ekki til neinnar frægðar fyrir hv. 3. landsk. að halda fram, að ekki sje leyfilegt að leggja á einhverja smáskatta til þess að bæta heilsu manna. Annað atriði er byggingar- og landnámssjóður. Um það er þingið alt nokkurnveginn sammála, 200 þús. kr. ný útgjöld á ári. Það hefir áður verið deilumál, en er það ekki nú orðið. Þetta eru útgjöld, en útgjöld, sem jeg býst við, að borgi sig fyrir þjóðina að inna af hendi. Þá kem jeg að einu atriði enn, heimildarlögunum um það að verja 100 þús. kr. til þess að koma upp nýju hegningarhúsi. Fyrst og fremst eru þetta ekki nema heimildarlög. Og það er mála sannast, að ef sú stefna verður ofan á í þinginu, að allir, sem ekki eru framsóknarmenn, greiði atkvæði þannig um tekjulög landsins, að bersýnilegt væri, að sami halli yrði á þjóðarbúinu eins og þegar háttv. 3. landsk. skildi við, þá dettur engum manni í stjórnarflokknum í hug að hreyfa hönd eða fót til þess að byggja þetta bráðnauðsynlega hús. En þegar við framsóknarmenn, sem vorum á síðasta kjörtímabili í minni hl., reyndum að hjálpa til að auka tekjur og bæta aðstöðu stj. til að sinna kröfum þjóðfjelagsins, og á hinn bóginn oft og tíðum reyndum að halda við þeim tekjustofnum, sem meiri hl. vildi ekki hafa, þá getum við náttúrlega ekki skoðað það eins og heiðursmannaframkomu að launa okkur svo, þegar við erum í meirihlutaaðstöðu, að vilja fella niður skattstofnana, þannig að það sje bersýnilegt, að ekki einungis verði tekjuhalli, heldur verði ómögulegt að sinna nauðsynlegum framkvæmdum. Vöntun á fangelsi er hjer orðin svo ógurlega tilfinnanleg, þar sem fangarnir bíða fjölmargir á öllum tímum árs eftir að komast í hegningarhúsið, af því að húsrúm er ekki til, og þar sem marga fanga er ekki hægt að taka í þetta hegningarhús vegna heilsufars þeirra, og þeir afplána því aldrei sína sekt. Það er kominn hreinn og beinn skrælingjabragur á þjóðfjelagið að þessu leyti. Þess vegna er það, að bæjarfógetinn í Reykjavík er með því að gera hverja skynsamlega tilraun til umbóta, sem hægt er, af því að hann finnur, að þetta er ómenningarástand, sem hjer er haldið við. En þetta, að við í stjórninni vinnum að umbótum með bæjarfógetanum í Reykjavík og öðrum dugandi mönnum, þótt andstæðir sjeu í stjórnmálum, það er notað sem dauðasök. Við erum affluttir svo að segja á hverjum degi í blöðunum fyrir það, að við sjeum að eyðileggja þjóðfjelagið með því að gera það, sem heiður og sæmd þjóðfjelagsins krefst. En það má náttúrlega segja, að þeir menn í Íhaldsflokknum, sem sjá betur en hv. 3. landsk., ættu að gera meira til þess að halda flokki sínum frá skemdarverkum í þessu efni en þeir gera. Þá er það þriðja málið, sem Íhaldsflokkurinn og blöð hans hafa beitt sjer á móti, frv. um, að byrja að byggja yfir skrifstofur ríkisins. Jeg sagði, þegar jeg lagði það frv. fram í Nd., að jeg legði ekki mikla áherslu á það; og af því að húsameistari var ekki í bænum, þá var það ekki tekið fyrir í nefndinni. Þetta mál er ekkert annað en sparnaðarmál fyrir landið. Jeg býst við, að hv. 3. landsk. sje af sinni lífsreynslu og sem ráðherra og þingmaður búinn að læra um þann einfalda mun, sem er á þeim útgjöldum ríkissjóðs, sem lögð eru í arðberandi fyrirtæki, og hinum, sem lögð eru í fyrirtæki, sem ekki gefa arð. Ef fje er lagt í síldarverksmiðju, þá er það til þess að græða peninga; prentsmiðjan er til sparnaðar, og ef landið byggir skrifstofur, þá er það til þess að eyða minni peningum í húsaleigu heldur en með því að leigja hjá einstökum mönnum. Það er vitanlega aðeins búmenska og gróði. En jeg hefi ekki getað lagt sjerstaka áherslu á að ýta þessu máli fram; en það skal hv. 3. landsk. vita, að hvernig sem hann reynir að ófrægja þetta mál - máske þeim í vil, sem okra á húsnæði -, þá er hann ekki búinn að kæfa það. Þegar lagðar verða fram skýrslur um það, hvað landið borgar fyrir húsnæði, ljós, hita og ræstingu hjer í Reykjavík, þá væri ekki ótrúlegt, að hv. 3. landsk. vildi hafa eitthvað ótalað af því, sem hann hefir sagt um þetta mál. Þá kemur það í ljós, hvílík fjefletting á sjer stað hjá mörgum, sem leigja hús hjer í Reykjavík. Annars virðist eftir framkomu hv. 3. landsk., að honum gangi ekki annað til en halda við því ófremdarástandi, sem er. Jeg veit, að þetta er ekki fyrir fáfræði; honum hlýtur að vera ljóst, að það er gróði fyrir landið að taka 200 þús. kr. lán og borga af því vexti og afborganir, borið saman við leigu í bænum. Hann vill halda við atvinnu fyrir kunningja sína, sem eiga þessi hús; það eru ekki merkilegri ástæður en þetta, sem hann hefir. Og jeg segi hv. 3. landsk. það, að þær yfirlýsingar, sem hann gaf 1922 og hefir nú látið sína flokksmenn gefa í Nd. viðvíkjandi tekjuhalla á fjárlögum, það er svo mikil vansæmd, að engin dæmi eru um annað slíkt í allri þingsögunni. Með þessum yfirlýsingum hefir hv. 3. landsk. gert sig að siðferðislegum og borgaralegum útlaga í þjóðfjelaginu. Ef hann og hans flokksmenn ætla að halda áfram þeirri aðferð, sem upp er tekin, þá er óvandari eftirleikurinn. Þá væri alveg rjett að hreinsa út úr fjárlögunum alt það, sem lauslegt er hægt að finna, sem ætlað er að ganga til þeirra manna, sem eru svo ólukkulegir að hafa kosið þessa ábyrgðarlausu glanna á þing. Ef partur af þjóðfjelaginu segist ekkert vilja nema hefnd og brúkar ofbeldi og níðingsskap hvenær sem hann getur, jafnvel þegar hann er í minni hl., þá er ekki annað en láta þessar siðferðislegu vanmetaskepnur finna aflsmuninn. Við framsóknarmenn höfum okkar skjöld hreinan í þessu efni; við beittum ekki þeirri aðferð meðan við vorum í minni hluta, að reyna að setja landið á hausinn með því að neita um skatta til þess að hægt væri að halda uppi nauðsynlegum framkvæmdum þjóðfjelagsins. Við höfum þess vegna nú þann fullkomna siðferðislega rjett til þess að ganga eins hart að andstæðingum okkar eins og við viljum og sjáum okkur fært. Því að ef þeir ætla sjer að brúka það skelmistak, sem formaður flokksins hefir leyft sjer að benda á, þá vil jeg minna háttv. 3. landsk. á þessi fornu orð, sem einn góður fornmaður sagði við einn nafnkendan uppreistarmann: Fyrir hvern einn mann, sem þú drepur af mjer, skulu þrír drepnir af þjer. - Þó að hjer sje ekki gert ráð fyrir mannvígum, getur líkingin að einhverju leyti frætt íhaldsmenn um, hvaða aðstöðu þeir eru að skapa sjer.

Jón Þorláksson Jeg stend hjer upp til þess að gera grein fyrir brtt. þeirri, sem jeg hefi leyft mjer að bera fram og útbýtt er nú á fundinum. Jeg hefi borið hana fram vegna ummæla hæstv. fjmrh. við 2. umr. málsins. Hann taldi þá líklegast, að verksmiðjan mundi verða bygð fyrir ríkisfje, vegna þess, að nú sem stendur væri enginn fjelagsskapur til, sem treysta mætti til að gangast fyrir þeim framkvæmdum. Hinsvegar gerði hæstv. ráðh. ráð fyrir, að vel gæti komið til mála að selja verksmiðjuna síðar fjelagi einstakra manna, ef það yrði talið hagkvæmt. Nú stendur svo á, að minni hyggju, að vegna ákvæðis í stjórnarskránni er ekki hægt að gera þetta nema fyrir því sje sjerstök lagaheimild. Brtt. mín fer ekki fram á annað en að veita stjórninni þessa heimild. Jeg vænti þess, að hún fái góðar undirtektir, og sjerstaklega, að hæstv. fjmrh. geti fallist á hana, því að hún gerir stjórninni mögulegt að fara hverja þá leið, sem henni þykir heppilegust þeirra þriggja leiða, sem hjer er um að ræða.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Jeg veit ekki vel, hvað fram hefir farið hjer í deildinni, því að jeg er rjett kominn inn. En mjer skilst, að beint hafi verið til mín fyrirspurn um það, hvort jeg liti svo á, að stjórnin ætti eða mætti láta verksmiðjuna af hendi, ef svo færi, að hún yrði reist fyrir fje ríkisins. Jeg verð að segja það, að jeg álít, að orðalag 1. gr. frv. þýði það, að ekkert sje ákveðið um það, hvernig rekstrinum skuli hagað, þannig að stjórninni sje í sjálfsvald sett, hvort hún lætur ríkið annast hann eða selur síðar verksmiðjuna öðrum í hendur. Í þessu máli verður því um þrjár leiðir að velja: Í fyrsta lagi, að verksmiðjan taki við hráefni af útgerðarmönnum og þeir njóti arðs þess, sem verður af vinslunni, en greiði hinsvegar kostnað við hana. Í öðru lagi, að síldariðnaðurinn verði hreinn ríkisrekstur, þannig að verksmiðjan kaupi hráefnið og ríkið hafi svo hag eða halla þann, sem verða kann af að vinna úr því. Í þriðja lagi álít jeg vel geta komið til mála, að verksmiðjan yrði á sínum tíma afhent fjelagsskap einstakra manna, ef það væri talið hyggilegt. Nú sem stendur tel jeg alls ekki tímabært að ákveða, hver leiðin verði farin. Og jeg geri það ekki að neinu kappsmáli, hvort brtt.hv. 3. landsk. verður samþ. eða ekki. Raunar álít jeg hana óþarfa. Jeg sje ekki annað en að samkv. frv. standi allar þær leiðir, sem jeg nefndi, stjórninni opnar. En fyrirfram er ekki gott að segja, hver reynist heppilegust, og því ekki þörf að ákveða um það frekar en frv. gerir.

Jón Þorláksson Í sjálfu sjer er jeg ánægður með svar hæstv. fjmrh. En jeg held, að ef verksmiðjan verður á annað borð í fyrstu reist og rekin á kostnað ríkissjóðs, sje ekki, vegna stjórnarskrárinnar, hægt að afhenda hana nema um það sje sjerstakt lagaákvæði. Vona jeg því, að hæstv. fjmrh. hafi ekkert á móti brtt. Hún slær engu föstu um, hvað stjórnin eigi að gera, en tryggir aðeins það, að henni verði allar þrjár leiðirnar opnar og jafnheimilar.

Frsm. (Erlingur Friðjónsson) Mjer finst tæplega viðeigandi að láta brtt.hv. 3. landsk. fara svo til atkvgr., að ekki sje nánar um hana talað. Jeg verð þá að segja, að hún kemur nokkuð seint fram. Henni er fyrst útbýtt nú á fundinum, og nefndin hefir ekki átt kost á að kynna sjer hana. En jeg get gefið þá yfirlýsingu sem flm. frv., að jeg tel hana ekki einungis óþarfa, heldur beinlínis hættulega. Jeg mun því greiða atkvæði á móti henni. Það er harla einkennilegt, ef ríkið á að hjálpa til að koma þessu fyrirtæki á fót með því að bera sjálft alla mestu áhættuna, og svo á að fá það öðrum í hendur. Það er hart, að ríkið eigi að taka á sig allan stofnkostnaðinn, sem getur orðið um 1 milj. kr., en svo eigi það að láta verksmiðjuna af hendi, þegar farin er að verða arðsvon af henni. Jeg vil því ekki gera tvent í einu: Veita stj. heimild og hvetja hana til að byggja verksmiðjuna fyrir fje ríkisins, og síðan leggja kvöð á hana um að gefa fyrirtækið öðrum á vald, þegar ísinn er brotinn.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Það eru aðeins örfá orð út af því, sem hv. 3. landsk. sagði. Hann kvað lagaheimild mundu þurfa til að landið gæti látið verksmiðjurnar af höndum, ef brtt. sín yrði ekki samþ. Það álít jeg ekki vera nauðsynlegt, og ef svo reyndist, þá myndi ekki erfitt að fá þá lagaheimild. Háttv. þm. Ak. tók hinsvegar nokkuð djúpt í árinni, er hann kvað það vera skyldu að selja verksmiðjurnar, ef till. yrði samþ. En það er það enganveginn. Báðir þessir háttv.þm. líta einhliða á málið. Annar telur það lífsnauðsyn, að rekstur verksmiðjanna komist á hendur einstaklinga. Hinn telur það jafnmikla lífsnauðsyn, að ríkið reki þær. Þetta er ekkert aðalatriði fyrir mjer. Heldur er það höfuðatriðið að fá bætt úr því neyðarástandi, sem nú ríkið í síldarútveginum. þannig að þeir, sem hefja útgerð í byrjun vertíðar, þurfi ekki að hætta á miðri vertíð, sjer til stórtjóns, en geti haldið útgerðinni áfram. Annað er það, að með þessu er vonað, að verðið haldist, nokkurnveginn nálægt sannvirði. Þetta verður að vísu ekki trygt, þótt ein verksmiðja verði bygð; en vonandi er, að þetta fyrirtæki reynist það vel, að fært verði að fjölga þeim og innan fárra ára verði hættan að mestu horfin og atvinnuvegurinn tryggur orðinn. Jeg skal ekki fara frekar út í þetta; jeg álít sem sagt, að brtt. sje ofaukið og læt mjer í ljettu rúmi liggja, hvort hún verður samþ. eða feld. sje jeg ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um málið. Mjer skilst, að það hafi fengið svo góðar undirtektir, að því sje ekki hætta búin, og get jeg því látið úttalað um það að sinni.

Jóhannes Jóhannesson Hæstv. fjmrh. leit svo á, að brtt. á þskj. 396 sje óþörf; í orðum frv. sjálfs felist það sama og í brtt. Nú segir í 36. gr. stjórnarskrárinnar, að ekki megi „láta af hendi neina af fasteignum landsins nje afnotarjett þeirra, nema samkvæmt lagaheimild.“ - Vil jeg nú beina þeirri fyrirspurn til hæstv. fjmrh., í hvaða orðum frv. þessi heimild liggi. Hæstv. fjmrh. hyggur, að þessi heimild liggi í frv. sje jeg því ekki annað en hann sje sammála flm.brtt. Ágreiningurinn er um það, hvort heimildin liggi í sjálfu frv. eins og það er nú. Ef vafi er á því, tel jeg sjálfsagt, að brtt. verði samþ. Ef heimildin er í frv., er brtt. óþörf.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Jeg hefi ekkert á móti því að vera yfirheyrður dálítið, en verð þó að telja, að jeg sje búinn að svara þessu afdráttarlaust. Jeg álít, að í orðum frv. „eða láta starfrækja“ liggi þessi heimild.

Til að leigja, en ekki selja

. En verði þó litið svo á, að frekari heimildar sje nauðsyn, þá skil jeg ekki í öðru en að afarauðvelt verði að fá samþykki þingsins, þegar þar að kemur. Jeg sje enga ástæðu til að tefja tímann með þessum umr., en tel, að málið sje vel farið, hvort sem brtt. verður samþ. eða ekki.

Páll Hermannsson Jeg lít svo á, að brtt. á þskj. 396, frá hv. 3. landsk., sje til bóta. Í henni felst skýrara orðalag á því, sem átt var við í frv., eins og það er skýrt af hæstv. fjmrh. Í brtt. felst heimild, sem nauðsynleg er, ef til þarf að taka á sínum tíma. Mun jeg því greiða henni atkv. mitt.