Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Gísli Sveinsson) : Herra forset! Ég tel nægja að vísa til þess rökstuðnings fyrir þessari till., sem felst í grg. hennar. Þeir hv. þm., sem bera fram þessa till. ásamt mér, eru þeir, sem skipa menntmn. þessarar hv. d., og hafa þeir komið sér saman um að bera fram þessa till., sem er áskorun til ríkisstj. um að undirbúa löggjöf um uppeldisstofnun fyrir vangæf börn og unglinga. Að vísu mætti segja, að bera hefði mátt fram frv. um að koma slíkri stofnun á fót. Það hefur verið gert í hv. Ed. oftar en einu sinni. En við, sem að þessari till. stöndum, töldum réttara að bera fram þál. um þetta mál í því trausti, að hæstv. ríkisstj. léti ekki hjá líða að undirbúa slíka löggjöf, þegar á hana yrði skorað. Ég tel það að öllu leyti eðlilegustu og vænlegustu leiðina, til þess að slík stofnun komist á fót, ekki aðeins einhvern tíma, heldur þegar í stað, þegar málið hefur verið athugað, flutt og samþ. hér á Alþ. Þetta mál hefur komið fram oftar en einu sinni í hv. Ed., og ég tel víst, að allir þm., sem hér eiga sæti í hv. Nd., hafi kynnt sér það. Málið er í sjálfu sér þannig vaxið, að ég tel, að mönnum ætti að vera ljóst, hvernig það horfir við nú. Hafi þörfin á slíkri uppeldisstofnun verið brýn áður, þá er hún enn brýnni nú. Ég býst við, að þm, hér í d. verði á einu máli um það, að þótt framkvæmdir í þessum málum hafi dregizt úr hömlu hingað til, þá megi það ekki ganga svo lengur. Ég vil mælast til, að þessi þál. verði samþ., svo að hæstv. ríkisstj. fái málið til meðferðar og athugunar. *) Stjarna (*) framan við nafn ræðumanns táknar, að ræðan sé prentuð eftir handriti innanþingsskrifara, óyfirlesin af ræðumanni.

*Bjarni Bjarnason: Ég vil taka undir það, sem fyrsti flm. þessarar till., hv. þm. V.-Sk., sagði um brýna nauðsyn þess, að slík uppeldisstofnun sem þar um ræðir kæmist á fót. Ég vil aðeins bæta því við, að kennarar finna mjög til þess, hversu skaðlegt það er, að vangæf börn eða vandræðabörn fái ekki sérstakt uppeldi og sérstaka aðhlynningu. Einnig finna foreldrar og heimili, sem eiga að annast um uppeldi slíkra barna, mjög sárt til þess, því að þau valda á engan hátt því hlutverki, sem þau þurfa og eiga að hafa á hendi gagnvart þessum aumingjum. Það er sérstaklega tvennt, sem þarf að íhuga í sambandi við þetta stórmál. Það eru þau áhrif, sem vangæf börn og unglingar hafa á umhverfi sitt og þá sérstaklega á þau börn og unglinga, sem alast upp með þeim. Það er alveg ómetanlegt, hve mikil áhrif þessi vangæfu ungmenni geta haft á þá, sem alast upp með þeim. Í öðru lagi er það stórkostlega athugunarvert, hve tímafrekt það er fyrir kennara og heimili að þurfa að sinna þessum ungmennum, sem þurfa svo mikillar umönnunar við. Það ber líka oft við, að sá tími, sem fer til að kenna þeim, er að verulegu leyti tekinn frá þeim börnum, sem eru vel greind. Það ber e. t. v. stundum við hjá duglegum kennurum, að þau börn, sem eru siðprúð og eftirtektarsöm, verði frekar útundan en önnur. Þeir erfiðleikar, sem eru í sambandi við vangæf börn og unglinga, geta sérstaklega stafað af tvennu. Annaðhvort því, að meðfæddar gáfur og hæfileikar eru takmarkaðir, eða þá í öðru lagi, að um lélegt uppeldi sé að ræða. Hvor ástæðan, sem tekin er til athugunar, þá er hér um svo þýðingarmikið mál fyrir þjóðfélagið að ræða, að það er algerlega óviðunandi, að Alþ. geri ekki einhver þau átök í þessu máli, sem skeri úr um það, hvort unnt er að koma þessum einstaklingum lengra en enn hefur tekizt, með því að stofna sérstakt uppeldisheimili handa þeim. Sú leið, að hafa þau á heimilum og í skólum með öðrum börnum, er ekki viðunandi. Ég vil leggja áherzlu á það, að framkvæmdir í þessu máli eru þjóðarnauðsyn:

*Félmrh. (Stefán Jóh. Stefánsson) : Það hefur þótt brenna við, einkum í hinum stærri kaupstöðum hér á landi á síðari árum, að allstórir hópar unglinga og barna hafa komizt út á alls konar glapstigu, og ekki hvað sízt eftir að þau voru komin úr barnaskólunum. Ég veit ekki alveg með vissu, hvað vakir fyrir hv. flm. þessarar till., hvort ætlazt er til þess, að börn, sem eru andlega vanþroska og eiga erfitt með að fylgjast með skólasystkinum sínum í venjulegum skólum, verði tekin á þessa uppeldisstofnun, eða hvort þessi stofnun á að vera handa börnum og unglingum, sem sökum einhverra misbresta hafa lent út á glapstigu og vandræði. Mig langar til að vita, hvort með þessari till. er sérstaklega ætlazt til að koma upp betrunarheimili eða heimili fyrir börn, sem ekki gætu fylgzt með jafnöldrum sínum í skólum. Ég tel, að þörfin fyrir slíkt betrunarheimili sé ákaflega brýn, einkum þó fyrir Reykjavík. Barnaverndarnefnd og barnaverndarráð, ásamt ráðunaut þessara stofnana, dr. Símoni Jóh. Ágústssyni, hafa nokkrum sinnum snúið sér til félmrn. út af þessum málum og lagt fram skýr og gild rök fyrir því, að full þörf sé á sérstakri stofnun til að annast uppeldi óknyttaunglinga (ef ég mætti nota það orð), sem allmikið hefur borið á síðustu árin, sérstaklega hér í Reykjavík, Þar sem mannfjöldinn er mestur. Það er brýn nauðsyn að stofna slíkt uppeldisheimili sem allra fyrst. Það hefur komið skýrt fram í viðtölum barnaverndarnefndar Reykjavíkur við ráðun., að æskilegt væri, að keypt yrði tiltekin jörð á Suðausturlandi, þar sem unnt væri að stofna uppeldisheimili fyrir vandræðaunglinga. Það er varla unnt að sameina í einni stofnun uppeldisheimili fyrir þau börn, sem eru illa gefin en ekkert sérstaklega athugaverð frá siðferðilegu sjónarmiði, og betrunarheimili fyrir þá unglinga, sem leiðzt hafa út á glapstigu í solli hinna stærri bæja, annaðhvort vegna þess, að aðbúðin á heimilunum, þar sem þau alast upp, hefur verið ófullnægjandi, eða þá að uppeldisleg áhrif hafa komið þeim út á þessa hálu braut. Það, sem að mínu viti er aðalatriðið í þessu máli, og e. t. v. kemur ekki nógu skýrt fram í till.,er, að fjárveitingarvaldið komi því í kring hið allra bráðasta, að ríkið eignist heppilega jörð á Suðurlandi fyrir slíkt betrunarheimili, þar sem unnt væri að láta vandræðaunglinga dvelja nokkra mánuði undir aðgæzlu, þar sem leitazt væri við að snúa þeim frá villu síns vegar. Þetta yrði um leið vinnustaður, því að þar mundi verða rekinn búskapur eða aðrar framkvæmdir, sem hægt væri að láta unglingana vinna að. Ég verð að segja fyrir mitt leyti, að ég fagna því, að þessi till. er komin fram, og mér virðist, að skilja beri hana á þann veg, að það muni vera unglingar, sem lent hafa á glapstigu, sem ætlazt sé til að komið verði fyrir á þessari uppeldisstofnun. Ég þykist fullviss um, að núverandi ríkisstj. muni, svo fljótt sem kostur er á, eftir að greinilegur vilji Alþ, hefur komið fram í þessu máli, hrinda af stað einhverjum framkvæmdum, jafnvel áður en búið er að setja fullkomna löggjöf um þetta mál. Ég vil fá að heyra skoðun fyrsta flm. þessarar till., hv. þm. V.-Sk., á því, hvort flm. væru þess ekki hvetjandi, að framkvæmdum yrði hrundið af stað sem fyrst, því að það verður að ganga út frá því, að löggjöf um þetta verði ekki sett fyrr en á næsta Alþ. En ég tel brýna nauðsyn á, að ríkið stofni sem fyrst uppeldisheimili, sérstaklega fyrir óknyttaunglinga eða þá unglinga, sem hafa villzt afvega í siðferðilegri breytni sinni.

Flm. (Gísli Sveinsson) : Herra forseti! Ég verð að byrja ræðu mína á því að þakka hæstv. ráðh. (StJSt) fyrir ummæli hans, er virtust henda í þá átt, að hann væri eindreginn stuðningsmaður þessa máls. Í öðru lagi verð ég að gefnu tilefni að svara nokkrum spurningum frá honum, og skal ég þá strax svara því, er hann spurði síðast um, hvort við flm. þessa frv. mundum taka því fegins hendi, að stigið væri spor í rétta átt og hafizt handa um framkvæmdir, þó að ekki væri búið að setja fullkomna löggjöf um þetta efni. Viðvíkjandi því atriði, sem hér um ræðir, að hið opinbera geri eitthvað til þess að útvega óknyttaunglingum verustað, vil ég taka .það fram, að vafalaust munu allir vera á einu máli um það, að æskilegt sé að hrinda slíkum framkvæmdum af stað, og því fyrr því betra. En viðvíkjandi því atriði þessa máls, sem hæstv. ráðh. virtist ekki vera fullljóst, hvort hér ætti að vera eins konar skóli fyrir andlega óþroskuð börn eða betrunarheimili fyrir siðferðilega brotleg börn eingöngu, eða þá hvort tveggja, verð ég að segja það, að í raun og veru hljóta bæði þessi atriði að koma til greina, því að hér ber allt að sama brunni, þegar þetta mál er athugað niður í kjölinn. Réttarsálfræðilega og læknissálfræðilega mun nú vera almennt talið, a. m. k. hvað börn áhrærir og jafnvel alla afbrotamenn, að afbrotin eigi rót sína að rekja til uppeldis eða upplags, er mætti laga, ef það væri gert í tíma hjá æskulýðnum eða helzt börnunum. Það virðist engum vafa bundið, að mikill hluti afbrotalýðsins meðal barna eru andlega vanþroskuð börn, aðallega lítt gáfuð börn eða þá börn, sem vantar einhverja andlega hæfileika, og sú vöntun kemur í ljós í afbrotum í siðferðilegu tilliti. Slík börn þurfa sérstaka meðferð, uppeldi og kennslu. Slík börn geta á engan hátt átt samleið með öðrum börnum í skóla, sem eru „normal“, eða eins og við viljum hafa mannkynið. Þetta atriði tók hv. 2. þm. Árn. mjög skýrt og réttilega fram. Þess vegna stefnir þessi till. í þá átt, að reist verði uppeldisstofnun fyrir öll vanþroska börn, bæði námslega vanþroska og siðferðilega vanþroska, enda ber þetta að sama brunni. Hitt verður á valdi hæstv. ríkisstj., hvort hún sér sér fært að ráðast í framkvæmdir fyrst um sinn. Ef svo er sem hæstv. ráðh. var að tala um, að svo ört aukist afbrot, sem börnin fremja á æskuskeiði, verður eitthvað til bragðs að taka, svo að ekki stafi af því vandræði. Verður ekki hægt að láta hjá líða að hefjast handa í þessu efni. Það verður ekki einungis á valdi ríkisstj. að hrinda þessu máli í framkvæmd, heldur einnig hitt, hvernig löggjöfin verður. Fróðir menn verða að skipta æskulýðnum í þroska og vanþroska börn eftir því, hvernig siðferðisþroski þeirra er, þó að eðlið upphaflega sé hið sama. Við nefndarm. erum að mestu leyti sammála hæstv. ráðh., þó að honum sé ef til vill ekki vel ljós meiningin. Það sem við flm. meinum, er í stuttu máli þetta: Að hið opinbera láti sig málið skipta og reyni að koma upp stofnun fyrir þessi vangæfu og vanþroska börn. Ég vil að síðustu benda á það, að einmitt þetta hefur ljóst verið áður, og vil ég með leyfi hæstv. forseta lesa upp 1. gr. þess frv., sem Guðrún heitin Lárusdóttir flutti í Ed. oftar en einu sinni og á þingi 1937 kom út full grg. fyrir. Fyrsta gr. hljóðar svo : „Vangæf börn og unglingar eru í 1. þessum talin drengir og stúlkur, sem eru svo siðferðislega vanþroska, að þau brjóta hegningarl., sýna vítaverða ósiðsemi eða eru svo ódæl heima fyrir, að aðstandendur og kennarar ráða ekki við þau.“ Þetta allt tekur til þess, sem ég hef verið að sýna fram á, að við flm. ætluðumst til með þessu frv.