Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Þær sorgarfréttir bárust okkur alþingismönnum í morgun að Guðrún Helgadóttir, rithöfundur, fyrrverandi alþingismaður og forseti sameinaðs þings, hefði andast í nótt á hjúkrunarheimilinu Mörk í Reykjavík. Guðrúnar Helgadóttur verður minnst með hefðbundnum hætti við upphaf þingfundar á morgun.

Forseti vill vekja athygli hv. alþingismanna á því að í dag, 23. mars, er dagur Norðurlandanna. Fyrir 70 árum, í marsmánuði 1952, var lagður grunnur að norrænu þingmannasamstarfi og þann 23. mars árið 1962 var Helsingforssamningurinn undirritaður, sem tryggir öllum ríkisborgurum Norðurlanda m.a. jafnt aðgengi til náms og vinnu hvar sem er á Norðurlöndunum og er hornsteinn samstarfs ríkjanna. Norræn félög alls staðar á Norðurlöndunum halda daginn hátíðlegan, fagna norrænu samstarfi og benda á mikilvægi þess. Af þessu tilefni er nú fánum Norðurlandanna flaggað hér við inngang Alþingishússins. Þess má jafnframt geta að forseti átti í morgun fund með forsetum norrænu þjóðþinganna og fjarfundi og einnig átti forseti fund með norrænum sendiherrum í dag þar sem mikilvægi norræns samstarfs var rætt.

Virðulegur forseti. Mér þótti það skrýtið að sjá í fjölmiðlum eftir lokun markaða í gær að hefja ætti sölu á Íslandsbanka fyrir 50 milljarða og að það ætti bara að gerast yfir nótt með engum fyrirvara. Efnahags- og viðskiptanefnd er nýbúin að senda frá sér umsögn í málinu og þar kemur m.a. fram tillaga Bankasýslunnar um að horfa eigi til þess að selja bankann í áföngum þegar hagfelld og æskileg skilyrði eru fyrir hendi. Síðan kemur einnig fram að Seðlabankinn eigi að skoða jafnræði bjóðenda. Ég spyr: Var þetta gert? Af hverju bar þetta svona brátt að? Voru hagfelld skilyrði til staðar í gær? Og hverjir voru tilbúnir til að kaupa með svona stuttum fyrirvara? Hverjir fengu að vita af þessari sölu og gátu undirbúið kaup? Sátu allir við sama borð? Af hverju var selt á genginu 117 þegar skráð gengi var 122? Þarna myndaðist 5 milljarða hagnaður bara strax.  
            

Forseti bendir á að hv. þingmaður óskaði eftir að taka til máls um fundarstjórn forseta.

Forseti bendir á að hv. þingmaður óskaði eftir að taka til máls um fundarstjórn forseta.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir öfluga fundarstjórn. Eins og hv. þm. Guðbrandur Einarsson fór hér yfir þá fór fram útboð í gær á 22,5% í Íslandsbanka og þrátt fyrir gríðarlega umframeftirspurn var veittur 2,25 milljarða afsláttur. Við erum enn þá í þoku um það hverjir kaupendurnir eru og afslátturinn var auðvitað mörgum milljörðum meiri ef við myndum miða við gengið eins og það er núna eftir daginn. Fyrsti viðskiptadagur er ekki liðinn. Ég vil taka þetta upp undir þessum lið vegna þess að þetta þarfnast allt saman umræðu í þinginu. Mér finnst það umhugsunarvert að frumútboðið í fyrra hafi ekki verið gert upp hérna í þessum sal þegar verðmæti í eigu ríkisins voru seld á undirverði. Verðmæti í eigu ríkisins voru seld á undirverði - þetta eru hlutabréf sem í dag eru hátt í 30 milljörðum meira virði en þau voru þá og það hefur engin þingleg umræða farið fram til að draga einhvern lærdóm af þessu. Það kom skýrsla frá fjármálaráðherra um söluna, um frumútboðið. Hún hefur aldrei verið tekin hér á dagskrá í þinginu. Salan á eignum almennings heldur áfram án þess að það komi Alþingi við, eða þannig er látið.

Herra forseti. Hvað sem okkur þykir um einkavæðingu banka þá hlýtur alltaf að skipta máli hvernig það ferli fer fram. Mig langar að rifja upp það sem fulltrúi Pírata í fjárlaganefnd skrifaði í áliti sínu um skýrslu varðandi fyrsta útboð á hlut ríkisins í Íslandsbanka þar sem hann segir að það frumútboð hafi klúðrast algerlega frá sjónarhóli almennings. Við öll töpuðum þá 27 milljörðum í vasa þeirra sem keyptu. Það er ekki við kaupendurna að sakast heldur við ráðherra sem stillti útboðinu þannig upp. Sami ráðherra, eftir að þetta kom í ljós, gaf, eins og kom fram áðan, rúmlega 2 milljarða afslátt í næsta útboði, sem í ofanálag var svo vanmetið að í dag er eignarhluturinn búinn að hækka um 5%. Kaupendurnir eru í þetta skiptið, á einum degi, búnir að fá um 10% ávöxtun. Það er peningur sem almenningur átti í gær.

Virðulegur forseti. Ég tek undir nauðsyn þess að þessi sala sé rædd hér í þingsal og tel ég að við ættum að vinna í því að koma henni sem fyrst á dagskrá. Eins og komið hefur fram þá er veittur afsláttur ríkisstjórnarinnar af þessum eignum almennings, eignum sem almenningur hefur fengið arð af sem hefur greitt samneysluna, sem hefur verið að hjálpa okkur við að greiða fyrir heilbrigðisþjónustu og velferðarþjónustu, lagningu vega o.fl. Það að ríkisstjórnin taki ákvörðun um að veita kaupendum ríflegan afslátt upp á einhverja milljarða - auðvitað þarf að ræða það hér hvað veldur því að ríkisstjórn sem á að starfa í þágu almennings tekur ákvörðun um svona hluti. Ég óska eftir því að forseti setji þetta mál á dagskrá sem allra fyrst.

Forseti heyrir hvað hv. þingmaður segir og mun fara yfir það með hvaða hætti hægt er að koma við umræðu um þetta þannig að það þurfi ekki að eiga sér stað undir fundarstjórn forseta. Þingmanninum til upplýsingar má líka geta þess að hér á eftir er dagskrárliðurinn störf þingsins þar sem hægt er að ræða aðkallandi mál sem upp koma í samfélaginu og í fyrramálið er óundirbúinn fyrirspurnatími þar sem m.a. hæstv. fjármálaráðherra situr fyrir svörum.

Virðulegi forseti. Já, salan á þessum banka tók rétt um þrjá tíma. Það er augljóst hver forgangsröðunin er hjá ríkisstjórninni. Þetta þurfti að keyra í gegn, þessu lá á, vegna þess að fjárfestarnir þurfa jú að geta grætt. Svo langar mig bara aðeins í þessu samhengi að minnast á þingmálaskrána, þar er ekki eitt einasta mál frá ríkisstjórninni varðandi hagsmuni heimilanna og varðandi það að hjálpa þeim í gegnum það sem fram undan er þegar verðbólgan stefnir í tveggja stafa tölu. Það er ekki einu sinni hægt að taka húsnæðisliðinn úr vísitölunni. Það er ekki einu sinni hægt að frysta í eitt ár verðtryggingu á lánum og leigu. Samt er hagnaður bankanna eins og við vitum öll og Félagsbústaðir högnuðust um 18,5 milljarða á síðasta ári og Alma um 12,4 milljarða. Er ekki einhvers staðar þarna borð fyrir báru frekar en hjá heimilunum?

Virðulegi forseti. Það virðist vera auðvelt að gefa 2 milljarða kr. afslátt, jafn auðvelt og það var að bæta 2 milljörðum við til að reka fleiri ráðuneyti. Ég vænti þess að við lækkum þá einhverjar fjárhæðir hér um 2 milljarða fyrst það var gefinn afsláttur. Ekki satt?

Virðulegur forseti. Ég vil nú segja það í samhengi við þetta mál að ég er alveg hjartanlega sammála því að það eigi að selja Íslandsbanka og reyndar Landsbankann líka. Ég fagna því að það sé verið að stíga virk skref til þess að gera það. Mér finnst ekki að ríkið eigi að vera sterkur leikandi á þessum samkeppnismarkaði, bara alls ekki. Hins vegar hljótum við auðvitað að velta því fyrir okkur hvernig þetta er gert og án þess að ég ætli að ganga eitthvað langt í því að fullyrða nokkurn skapaðan hlut þá held ég að umræðan í samfélaginu eftir þessi tíðindi í gær kalli á að við verðum hreinlega upplýst um það sem fyrst hvað þarna liggur að baki, hvernig þetta var gert, hvernig menn voru valdir, ekki síst líka hverjir keyptu og hvers vegna kjörin voru eins og þau voru. Að öðru leyti vil ég fagna því og vona að umræðan fari ekki að snúast um það hvort það eigi yfir höfuð að selja hlutinn eða ekki. Það er afstaða mín að ríkið eigi ekki að vera sterkur leikandi á þessum markaði.

Virðulegi forseti. Ég vil í tilefni af þeirri umræðu sem hefur verið hér undir störfum þingsins bara lýsa því yfir að við viljum endilega fá umræðu um framkvæmd sölunnar. Ég vek athygli á því að þetta er ekki eitthvað sem gerist á nokkrum klukkustundum. Þetta er sala sem á sér margra mánaða aðdraganda, m.a. með aðkomu þingsins. Svo virðist sem margir hafi ekki áttað sig á því hvað Bankasýslan var að boða þegar hún boðaði að salan færi fram með tilboðsfyrirkomulagi sem hlaut alltaf að þurfa að gerast á milli þess að markaðir lokuðu þar til þeir opnuðu næsta dag. Það var nákvæmlega það sem gerðist. Þegar við veltum því fyrir okkur hvort það hefði mögulega verið hægt að fá hærra verð þá þurfum við aðeins að spyrja okkur hvort við meintum það sem við sögðum, a.m.k. get ég sagt fyrir mitt leyti að ég meinti það sem ég sagði, að ég legði áherslu á margt annað heldur en eingöngu bara hæsta verð. Ef maður leggur eingöngu áherslu á hæsta verð þá er maður sáttur við að allur hluturinn fari til eins aðila sem er tilbúinn til að borga mest. En við vildum tryggja dreifða eignaraðild. Við vildum að þetta yrði heilbrigt eignarhald fyrir framtíð bankans og það þýðir m.a. að þú leggur þig ekki eftir langhæsta verðinu enda hefur svona fyrirkomulag, svona sala aldrei farið fram án afsláttar neins staðar í heiminum.

Forseti. Ég er í hópi þess hluta þjóðarinnar sem er hlynnt þessari sölu og hef sannfæringu fyrir því að ríkið eigi ekki að vera sterkur leikari á þessum markaði. En það skiptir auðvitað máli hvernig að hlutunum er staðið, að þingið og þjóðin sé ekki myrkri um það hvernig að þessu er staðið, að það sé gagnsæi og að leikreglur þjóni hagsmunum almennings. Hæstv. fjármálaráðherra talar um að verðið eitt skipti ekki öllu máli. Útgangspunkturinn á auðvitað að vera sá að hagsmunir almennings séu í forgrunni. Trúverðugleiki stjórnvalda er að veði hvað þetta varðar og þá hjálpar ekki til þegar staðið er að málum með þeim hætti að það framkallar óþarfa tortryggni í samfélaginu. Ég held því að stjórnvöld hefðu átt og ættu að geta staðið betur að þessari sölu en manni virðist því að spurningarnar eru of margar. Að því sögðu er ég hlynnt þessari sölu.

Herra forseti. Mig langaði að nefna það sem hæstv. forseti sjálfur nefndi hér áðan varðandi það hvernig þetta hafi með fundarstjórn að gera. Ég persónulega er búin að fá skilaboð frá þremur mismunandi aðilum í morgun um hvort ekki eigi að ræða þetta mál í þinginu í dag og tek undir það sem hér hefur verið sagt að þetta er ekki á dagskrá þingsins. Jú, hægt er að taka þetta upp utan dagskrár og slíkt en það er augljóst að þjóðin vill fá svör strax og upplýsingar um hvernig það bar að að 27 milljarðar fóru úr vasa þjóðarinnar til - ja, hver veit?

Virðulegi forseti. Ég get í sjálfu sér alveg tekið undir það sem fram kom í máli hæstv. ráðherra hér áðan og það er ekkert óeðlilegt að það sé veittur einhver afsláttur í svona tilboðsfyrirkomulagi. Það sem vekur hins vegar undrun er það hve mikill afsláttur er veittur þegar við erum að tala um söluna þar sem umframeftirspurnin er alveg gríðarleg. Ég held að við verðum líka að horfast í augu við að það ríkir ákveðið vantraust gagnvart þessu ferli vegna þess hvernig staðið var að sölunni í fyrra þar sem farið var af stað í miðjum heimsfaraldri þegar það ríkti alveg gríðarleg óvissa um efnahagslega þróun og þróun á eignamörkuðum. Það liggur alveg fyrir að sá hlutur var seldur á undirverði ef við skoðum bara gengið eins og það hefur þróast síðan, þannig að það er ekki að ástæðulausu sem við köllum eftir þinglegri umræðu um þetta undir liðnum um fundarstjórn forseta. Hæstv. ráðherra hefur svo sem skilað skýrslu um fyrsta fasa bankasölunnar en það er eðlilegt að sú skýrsla fái einhverja þinglega umræðu hér, að þessi fyrsti fasi sé gerður upp áður en haldið er áfram o.s.frv.

Herra forseti. Við gleymum því kannski stundum að það eru þrír flokkar í ríkisstjórn þó að í efnahagsmálum ráði einn þeirra öllu. Þegar verið er að selja hlut í einum af bönkunum sem komu til ríkisins í kjölfar hrunsins - þetta kom ekki til af góðu og átti aldrei að vera varanlegt ástand - þá er samt við hæfi að líta á öll glötuðu tækifærin sem ríkisstjórnin missti af til að endurmóta fjármálakerfið á síðustu árum í þágu heimilanna í landinu, í þágu almennings, t.d. að byggja upp samfélagsbanka - talandi um flokkana þrjá í ríkisstjórn þá eru tveir þeirra með samfélagsbanka á stefnuskránni sinni. En, nei, Sjálfstæðisflokkurinn vill það ekki. Hann vill frekar að bankarnir þjóni smærra samfélagi fjármagnseigenda sem eru vildarvinir flokksins sem fá þarna í fyrstu lotu 27 milljarða sem almenningur hefði getað gert eitthvað með, og hafa núna fengið 10% ábót á það sem var selt til þeirra í gærkvöldi. Það er, eins og ég sagði áðan, peningur sem hefði mátt nýta í samfélagið en ekki til að fóðra vasa fjármálaaflanna.  
            

Forseti. Mig langar aðeins að leggja orð í belg. Hérna tók hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson til máls og gagnrýndi það að farið hefði verið í sölu Íslandsbanka í fyrra í miðjum heimsfaraldri. Ég veit ekki betur, hv. þingmaður, en sú sala hafi tekist afskaplega vel, svo vel að eftir var tekið. Þegar er talað um að þar hafi verið selt á undirverði, þá voru markmiðin bara allt önnur. Þar var verið að tryggja það að almenningur gæti eignast hlut í einum af bönkum okkar Íslendinga og þúsundir manna svöruðu kallinu og vildu taka þátt í því. Þannig að við fengum dreift eignarhald inn í Íslandsbanka sem var mjög af hinu góða. Í kjölfarið á þeirri sölu þá fengum við líka verðmiða á bankann. Hann fór á markað. Það þýðir að við fengum að vita raunverulegt virði bankans. Og hvað gerðist? Eignarhlutur ríkisins varð meiri. Þannig að ég held að allir sem komu að sölu bankans á síðasta ári og byrjuninni á þessu ferli geti verið stoltir af því.

Virðulegi forseti. Ég vil bara ítreka að það er eðlilegt að alvöruumræða fari fram um þessa sölu eins og við höfum reyndar staðið fyrir til þessa. Við höfum verið í samskiptum við þingið og með málið til vinnslu í fleiri en einni þingnefnd þannig að þetta fyrirkomulag á sölunni var opinbert og var rætt við þingið, og við fengum skoðun á því áður en ráðist var í söluna. Ég vil ítreka að það er Bankasýslan sem að lögum framkvæmir söluna og ég er alveg sannfærður um að Bankasýslan er tilbúin að koma hingað í þingið og gera betur grein fyrir rökunum á bak við þá aðferð sem valin var. En ég verð aðeins að nefna að mér finnst það skjóta dálítið skökku við þegar sama fólkið og kemur hingað upp og vill leggja áherslu á að við höfum ekki fengið nógu hátt verð talar fyrir því að við hefðum átt að breyta þessu í samfélagsbanka. Þá hefðum við nú aldeilis getað afskrifað stóran hluta af eigninni.

Herra forseti. Umræðan það sem af er undir þessum dagskrárlið um fundarstjórn forseta hefur farið eins og stundum í þeim lið í eitthvað annað en fundarstjórn forseta. Mig langar hins vegar að taka undir með þeim þingmönnum sem hafa komið og kallað eftir því að forseti beiti sér fyrir því að það fari frekari umræða fram hér í þessum sal um söluna, byggt á því sem hefur komið fram að hér eru allt of margar spurningar sem þarf að svara. Vissulega er, eins og forseti benti á, hæstv. fjármálaráðherra hér til svara í óundirbúnum fyrirspurnum á morgun. Ég hef hins vegar ekki sannfæringu fyrir því að það sé nóg. Ég held að forseti verði að beita sér fyrir því að þetta mál fái sérstakan lið á dagskrá.

Virðulegur forseti. Ég kem hérna upp til að endurtaka og styðja það að þingleg umræða fari fram um þessa sölumeðferð. Mig langar í ljósi orða hv. formanns efnahags- og viðskiptanefndar að vísa hér í álit meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar um söluna, sem mér finnst menn ekki alveg vera samhljóma um, og framkvæmd þessarar sölu. Þar kemur fram, með leyfi forseta: „Að framangreindu virtu leggur meiri hlutinn áherslu á að ráðherra og Bankasýslan fylgist grannt með þróun mála og ákvarði tímasetningu sölunnar með hliðsjón af því markmiði að hámarka endurheimtur ríkissjóðs af sölu hlutanna.“ Að hámarka endurheimtur ríkissjóðs af sölu hlutanna. Miðað við þær fregnir sem við fengum í gær var bara tekin ákvörðun um að hámarka þær ekki. Hvernig fer þetta tvennt saman? Þetta er eitthvað sem við þurfum að fá svar við í þinglegri umræðu. Mér finnst þetta ekki koma heim og saman við það sem sagt var og ég skil ekki alveg hvers vegna hv. formaður efnahags- og viðskiptanefndar tekur undir þessa meðferð vegna þess að hún er ekki í samræmi við það álit sem hún skrifaði undir 9. mars síðastliðinn.

Virðulegur forseti. Ég lýsti í greinargerð efnahags- og viðskiptanefndar þeirri skoðun minni að ég væri hlynntur sölu á hlut í Íslandsbanka með ákveðnum fyrirvörum, m.a. að fjármunirnir yrðu nýttir til innviðauppbyggingar eða niðurgreiðslu skulda, en jafnframt yrði samkeppnisstaðan í málinu skoðuð. Það sem vekur mig til umhugsunar er það að í þessari greinargerð er talað um tillögu Bankasýslunnar, að selja þegar hagfelld og æskileg skilyrði séu fyrir hendi. Mér er spurn: Eru þessi hagfelldu skilyrði til staðar núna þegar Evrópa er á hliðinni út af stríði, verðbólgu? Ég átta mig bara ekki á því. Og Seðlabankinn átti að skoða og veita umsögn um jafnræði bjóðenda, fer það allt fram fyrir luktum dyrum? Hvernig sjáum við, almenningur og þingmenn, hverjir voru að bjóða? Og sátu þar allir við sama borð?

Virðulegur forseti. Í frumvarpsdrögum fjármála- og viðskiptaráðherra um heimildir lífeyrissjóða til fjárfestinga erlendis er lagt til að í 15 jafn stórum skrefum, á árunum 2024–2038, verði heimild lífeyrissjóðanna rýmkuð úr 50% í 65%. Margir lífeyrissjóðanna eru nú þegar nálægt þessu fjárfestingarþaki og eru því þvingaðir til að fjárfesta allri sinni auknu fjárfestingarþörf innan lands en sú þörf er metin á vel yfir 400 milljarða á ári. Í umsögn Landssamtaka lífeyrissjóðanna segir m.a. að ef það verða miklar hömlur á fjárfestingum lífeyrissjóðanna í erlendum gjaldmiðlum sé hætta á að stórir sjóðir neyðist til að fjárfesta í innlendum eignum umfram það sem þeir telja æskilegt út frá hagsmunum sinna sjóðfélaga. Við það skapist talsverð hætta á ruðningsáhrifum og bólumyndun á innlendum eignamarkaði sem getur leitt til þess að innlend eignasöfn lífeyrissjóða verði að einhverju leyti ósjálfbær til framtíðar. Þá er það einnig gagnrýnt hversu langan tíma þetta á að taka. Lífeyrissjóðir hafa lagt til að þessi heimild fáist strax á árinu 2023 og farið verði upp í 65% markið á fimm árum. Þá mun staða krónunnar á hverjum tíma hafa áhrif á þessar heimildir lífeyrissjóðanna. Enn og aftur, virðulegur forseti, er það íslenska krónan sem ræður för og kemur m.a. í veg fyrir að íslenskir lífeyrissjóðir geti hámarkað sína ávöxtun til hagsbóta fyrir sína sjóðfélaga. Seðlabankastjóri talar um varfærin skref sem þarf að stíga en þetta ber allt að sama brunni. Fíllinn í herberginu er alltaf íslenska krónan sem er að þjóna einhverjum allt öðrum en íslenskum almenningi.

Virðulegi forseti. Háskóladagurinn var haldinn á Akureyri um síðastliðna helgi og kynntu þar allir háskólar á landinu sitt úrval námsframboðs. Ljóst er að námsframboð á Íslandi er í heild virkilega fjölbreytt og gæðin mikil. Oft er rætt á Alþingi um aðgengi að háskólanámi um land allt en varðandi það sem snýr að hefðbundnu bóknámi þá er þar mun meira í boði fyrir íbúa á landsbyggðinni en nám sem krefst verklegrar þekkingar og þjálfunar. Hér þarf að leita lausna, t.d. með auknu samstarfi meðal íslenskra háskóla, til að brúa þetta bil. Ungu fólki á landsbyggðinni verður að standa til boða að mennta sig í tæknigreinum nær heimabyggð. Vert er að nefna að kallað er verulega eftir iðnmenntuðum einstaklingum úti á landi, en næstum hvert sem för minni er heitið um landið er skýrt ákall eftir iðnmenntuðum einstaklingum, oft í tugum talið. Eftirspurn eftir háskólamenntuðu fólki á vinnumarkaði hefur svo verulega aukist á undanförnum árum og á bæði við í einkageiranum og opinbera geiranum. Sérstaklega verður að nefna aukningu á eftirspurn háskólamenntaðra í einkageiranum. Ekki eru neinar vísbendingar um að þessi þróun verði eitthvað öðruvísi næstu ár. Það sem ég kalla eftir og langar að opna hér á umræðu um er að tekin verði afstaða til þess hvort með einhverjum hætti eigi að stýra aðgengi að námi til að efla aðgengi og gæði náms, t.d. með fjölda nemenda á námsbrautum. Það eru því ýmis tækifæri fólgin í því að sníða fjármögnunarmódel háskólanna þannig að það styðji við stefnu háskólanna um fjölda nemenda og aukin gæði námsins og ekki síst til að mæta eftirspurn atvinnulífsins víða um landið eftir háskólamenntuðu starfsfólki.

Virðulegur forseti. Í dag vil ég gera að umtalsefni mínu niðurstöðu nýútkominnar skýrslu Kolbeins H. Stefánssonar félagsfræðings og Helga Eiríks Eyjólfssonar, sérfræðings í mennta- og menningarmálaráðuneytinu. Skýrslan ber nafnið Félagsleg og efnahagsleg staða og brotthvarf úr íslenskum framhaldsskólum. Eins og nafnið gefur til kynna fjallar skýrslan um brotthvarf og námstafir á framhaldsskólastigi með tilliti til félagslegra og efnahagslegra þátta eins og menntunar foreldra, fjölskyldustærðar og innkomu. Niðurstöðurnar gefa glögga mynd af stöðunni. Brotthvarf úr framhaldsskólanum helst hönd í hönd við félagslega og efnahagslega þætti. Þar skiptir menntun foreldra mestu máli en líkur á brotthvarfi aukast sömuleiðis þegar litið er til heimilistekna. Þá snúa nemendur sem búa við bága félags- og efnahagsstöðu síður aftur til náms og líkurnar á endurteknu brotthvarfi aukast umfram aðra hópa. Niðurstöðurnar sýna einnig að áhrif menntunar foreldra eru meira afgerandi en áhrif tekna. Vissulega eru fleiri bakgrunnsþættir sem hafa áhrif og fjöldi þátta sem bæði útskýra orsakir og afleiðingar brotthvarfs nemenda. Á það ekki síst við um fráviks- og áhættuhegðun, námsárangur, samband við foreldra o.fl. Grunnstefið er þó alltaf það að brotthvarf úr námi snýr að félagslegum og efnahagslegum þáttum, snýr að stétt og stöðu. Þess vegna er fjölþættur og þverfaglegur stuðningur strax í leik- og grunnskóla mikilvægur sem og samstarf á milli skóla og félagsþjónustu. Allir þurfa að hjálpast að við þetta mikilvæga verkefni. Í skýrslunni segir líka að menntakerfið mótist af þörfum fjöldans, af þörfum ráðandi hópa, t.d. millistéttarinnar. Í því tilliti falla aðrir nemendur á milli skips og bryggju, þau sem ekki finna sig í námi, hvort sem er vegna bakgrunnsþátta þeirra sem ég nefndi hér að ofan, vegna kynhneigðar, nemendur með erlendan bakgrunn eða þau sem búa við fötlun, svo að fátt eitt sé nefnt. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum að gera allt sem í okkar valdi stendur til að tryggja öllum börnum og ungmennum jafnan aðgang að námi. Það þýðir að við náum utan um þau áður en þau falla brott úr námi en líka utan um þau sem það gera því að þau eru jú öll mikilvæg.

Forseti. Rússland fremur grimmilega stríðsglæpi í Úkraínu. Á því leikur ekki nokkur einasti vafi í mínum huga. Ég segi það aftur: Rússland fremur stríðsglæpi í Úkraínu. Ég hef lagt fram tillögu um að Ísland veiti 10 millj. kr. viðbótarframlag til Alþjóðlega sakamáladómstólsins vegna rannsóknar á stríðsglæpum Rússa. Við erum fámenn þjóð, en með þessum hætti getum við beitt rödd okkar í þágu almennings í Úkraínu. Að þessari tillögu standa 30 þingmenn úr öllum flokkum. Það er mikilvæg samstaða. Rannsókn á stríðsglæpum í Úkraínu er nú þegar hafin og saksóknari við dómstólinn hefur beðið aðildarríki dómstólsins um að styðja rannsóknina með fjárframlögum. Það hef ég lagt til að Ísland geri og ég vona innilega að það verði samþykkt hér á þingi. Við getum gert meira í þágu þessarar rannsóknar. Við getum farið að fordæmi Svía og boðið fólki sem hingað kemur frá Úkraínu að segja frá reynslu sinni og skrásett sögurnar. Þannig getum við aflað vitnisburða og sönnunargagna og stutt rannsóknina. Karim A.A. Khan, saksóknari við Alþjóðlega sakamáladómstólinn, hefur talað um hin augljósu sannindi að sé árásum vísvitandi beitt gegn almennum borgurum sé það glæpur. Ursula von der Layen, forseti framkvæmdastjórnar ESB, hefur nefnt sprengjuárásir á fæðingarheimili í Mariupol og við sjáum dæmi á hverjum einasta degi, því miður. Sakamálarannsóknin hefur þýðingu. Þeir sem fremja stríðsglæpi eiga að sæta refsiábyrgð af hálfu alþjóðasamfélagsins og í dag er t.d. enn verið að elta uppi þá sem frömdu brot í Júgóslavíu og Rúanda og dómar hafa fallið. Ísland er eitt 39 aðildarríkja sem báðu um þessa rannsókn upphaflega og þessi samstaða er án fordæma. Forseti. Ég er stolt af Alþingi í dag. Ég vona innilega að tillaga mín verði samþykkt sem allra fyrst. Þessi stuðningur frá Alþingi Íslendinga skiptir Úkraínu máli.

Herra forseti. Á slóðinni helpukraine.is gefur að líta síðu svokallaðrar móttökumiðstöðvar fyrir úkraínskt flóttafólk á Íslandi. Síðan er á ensku þannig að ég mun gera mitt besta til að þýða hér á eigin ábyrgð uppi í pontu. Þessi miðstöð veitir flóttafólki frá Úkraínu leiðbeiningar og lofar því að fylgja þeim hvert einasta skref frá þeim stað þar sem þau eru stödd og til Íslands, leiðbeina þeim um það hvernig hægt er að sækja um dvalarleyfi, leiðbeina þeim um atvinnuleyfi og hvernig eigi að fá slíkt leyfi, aðstoða þau við að finna húsaskjól, aðstoða þau við að afla annarra nauðsynja. Við fyrstu sýn þegar maður sér síðu sem þessa mætti ætla að hún væri á vegum stjórnvalda, slíkar eru upplýsingarnar, slík er fagmennskan sem býr þarna að baki. Sjálf er ég búin að fara í heimsókn á þennan stað og þangað kemur fjöldi fólks á degi hverjum og fær mjög faglegan stuðning gríðarlega áhugasamra sjálfboðaliða sem leggja allan sinn frítíma og jafnvel meira til til að aðstoða fólkið. Á heimasíðunni getur fólk skráð sig, það getur skráð nafn og haft er samband við það. Hægt er að skrá ef maður vill leggja sitt af mörkum. Það er hægt að auglýsa þarna húsnæði sem stendur til boða, fatnað og aðrar nauðsynjar. En eru það stjórnvöld sem standa fyrir þessari síðu? Nei, þetta eru sjálfsprottin hjálparsamtök. Þetta eru sjálfsprottin sjálfboðaliðasamtök sem spretta upp vegna þess að íslensk stjórnvöld sinna ekki þessu hlutverki. Á sama tíma kemur í fjölmiðlum að ekki hafi verið útveguð þvottaaðstaða, 

Virðulegi forseti. Ég veit, við komum svolítið oft upp í fundarstjórn. Ísland og reyndar Evrópa öll stendur frammi fyrir einni stærstu mannúðarkrísu frá síðustu heimsstyrjöld. Milljónir, aðallega börn og konur, hafa flúið stríðið í Úkraínu í leit að skjóli. Þegar hafa hundruð komið hingað á hjara veraldar og við megum búast við því að ef stríðið dregst á langinn muni þúsundir flóttamanna sækja hingað. Það er ekki auðveld framkvæmd að takast á við slíka mannúðarkrísu. Mikilvægt er að samfélagið allt taki þátt í því og þegar vandamál koma upp eigum við ekki bara að einblína á að gagnrýna heldur líka að finna lausnir og koma þeim í framkvæmd. Hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir gaf okkur gott dæmi um það hér áðan að sú staða hefði komið upp að flóttamenn höfðu ekki aðgang að þvottaaðstöðu og hvernig frábær hópur sjálfboðaliða fann lausn á því með aðstoð félagasamtaka sem höfðu iðnaðarþvottahús sem gat tekið að sér að þvo. Þetta er að sjálfsögðu ekki langtímalausn, hún er tímabundin. Já, það er nefnilega ekki hægt að ætlast til þess að jafn stór og viðamikil framkvæmd og sú að taka á móti þúsundum manna á nokkrum vikum geti gengið snurðulaust fyrir sig. Það hefur verið fallegt að sjá hversu margir eru að leggja hönd á plóginn til þess að grípa þá bolta sem annars hefðu fallið til jarðar. Það hefur einnig verið virkilega uppörvandi að sjá öll þau fyrirtæki og þá fjársterku einstaklinga sem hafa látið gott af sér leiða til að styðja þetta mikilvæga starf. 

Hæstv. forseti. Kynheilbrigði er lýðheilsumál og ég held að allur þingheimur geti verið sammála mér um það. Í nýkynntri skýrslu alþjóðlegu rannsóknarinnar Heilsa og lífskjör skólanema, sem lögð hefur verið fyrir hér á landi frá árinu 2006, kemur fram, í síðustu könnun, að á meðal 15 ára krakka í Evrópu og Norður-Ameríku segist einn af hverjum fjórum strákum og ein af hverjum sex stelpum hafa stundað kynlíf. Þar kemur þó einnig fram að notkun getnaðarvarna hefur farið minnkandi síðastliðið ár sem er áhyggjuefni. Kynlíf án getnaðarvarna getur haft margar afleiðingar. Fjárhagslegar aðstæður geta komið í veg fyrir að ungt fólk noti getnaðarvarnir og þá sérstaklega dýrari gerðir sem teljast bera meiri árangur til lengri tíma. Ungt fólk á að eiga kost á því að nota getnaðarvarnir án þess að hafa áhyggjur af kostnaði. Suma mánuði getur komið fyrir að peningaskortur neyði ungt fólk til að hagræða. Þá eru getnaðarvarnirnar stundum teknar út og það bitnar á kynheilbrigði. Pillan, lykkjan, smokkar og hvaða getnaðarvörn sem verður fyrir valinu á að vera aðgengileg ungu fólki. Svo má einnig nefna að greinilegur munur er á fjölda klamydíusmita fyrir og eftir 25 ára aldur samkvæmt þeim tölum sem eru á vefsíðu sóttvarnalæknis þar sem fjöldi tilvika er rakinn síðustu 20 ár. Við þurfum að huga að bættu kynheilbrigði þjóðarinnar. Því mun ég leggja fram þingsályktunartillögu þess efnis að gera getnaðarvarnir aðgengilegar einstaklingum undir 25 ára þeim að kostnaðarlausu.

Virðulegi forseti. Öruggur aðgangur allra landsmanna að læknisþjónustu eru grundvallarmannréttindi og undirstaða búsetuöryggis, að fólk lifi ekki í ótta um að þegar alvarleg slys eða veikindi ber að höndum sé því ekki að treysta að bráðaþjónusta lækna og hjúkrunarfræðinga sé til staðar innan seilingar fyrir byggðarlagið og öruggir sjúkraflutningar þegar líf og heilsa er í veði. Að fólk þurfi ekki að lifa í viðbótarótta um eigið líf, fjölskyldu, ástvina, vina, samstarfsfólks og samferðarfólks í gegnum lífið í samfélögunum okkar vegna þess að við höfum valið að búa í byggðarlaginu sem fóstraði okkur eða við kosið að setjast að til að búa okkur framtíð. Samt horfum við síendurtekið upp á byggðarlög sett í þessa stöðu, þessa óþolandi, ólíðandi stöðu í okkar ríka samfélagi þar sem þessi byggðarlög leggja sannarlega sitt af mörkum. Stundum fer betur en á horfist, eins og þegar vinnuslys varð í Grundarfirði fyrir skemmstu í ófærðartíð, en stundum ekki, með hræðilegum afleiðingum. Mikið af heilbrigðisþjónustu á landsbyggðinni hefur verið hagrætt í burtu á undanförnum árum og sértækari sjúkrahús og bráðaþjónusta byggð upp á lykilsjúkrahúsum sem þjóna landinu öllu. Samhliða skyldi verða tryggt öryggisnet heilsugæslu og læknisþjónustu á landsvísu. Það hefur ekki gengið eftir. Fólkið sættir sig ekki við það, ekkert okkar á að sætta sig við slíkt. Haft var eftir ráðherra byggðamála í vikunni að ekki sé hægt að lofa sömu heilbrigðisþjónustu um allt land. Það er enginn að tala um það eða fara fram á slíkt. Íbúar á landsbyggðinni kalla eftir byggðajafnrétti og búsetuöryggi. Ég kalla eftir því að innviðaráðherra, ráðherra byggðamála, og heilbrigðisráðherra setjist yfir og vinni hratt tillögur að aðgerðum, með hvaða hætti sé hægt að tryggja betur stöðuga viðveru lækna og hjúkrunarfólks í þeim byggðarlögum sem ekki njóta stöðugrar viðveru þeirra, hvort sem það er Grundarfjörður, Norðausturland eða önnur svæði sem verða að hafa trygga læknisþjónustu en hafa hana ekki í dag. Það þarf lausnir og aðgerðir strax.  
            

Herra forseti. Ég vildi aðeins gera stöðu fjölmiðla að umtalsefni hér í störfum þingsins. Hún er auðvitað ekki góð, eins og við þekkjum, í rekstrarlegu tilliti í það minnsta. Þetta höfum við rætt fram og til baka undanfarin ár. Við erum búin að tala um rekstrarstöðu þeirra og við erum líka búin að tala um mikilvægi þeirra í samfélaginu út frá fréttaöflun þeirra. Þeir hafa margoft sett mál á dagskrá sem áttu að liggja í þagnargildi en komu sem betur fer upp á yfirborðið vegna þess að fjölmiðlarnir voru þó nógu sterkir til að sinna aðhaldshlutverki sínu. Þetta í sjálfu sér þarf ekkert að ræða mjög mikið meira. En það sem ég vildi gera hér að umtalsefni er að ef fjölmiðlarnir eru veikir rekstrarlega þá veikir það möguleika þeirra til þess að hafa aðhald með stofnunum samfélagsins. Við þingflokkur Viðreisnar höfum lagt fram þingsályktunartillögu þar sem við leggjum til að það verði farið í heildarskoðun á rekstrarumhverfi fjölmiðla og ástæðan fyrir því er einföld. Hún er sú að allar þær hugmyndir sem yfirleitt koma fram um stöðu á fjölmiðlamarkaði virka þannig að það kemur einhvers konar bútasaumur út úr því. Við erum annaðhvort að tala um stöðu Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði eða stöðu einkarekinna miðla eða þá það hvernig við ætlum að skattleggja netrisa og samfélagsmiðla. Þetta þarf hins vegar allt að taka saman vegna þess að ein einingin hefur auðvitað áhrif á þá næstu sem síðan hefur áhrif á þá þriðju. Það hafa áður verið stofnaðir starfshópar, nefndir og ráð til þess að fara yfir þetta, margoft meira að segja held ég, en vandinn er sá að þetta er svo síkvikt umhverfi, bæði út frá rekstrarlegum forsendum og líka út frá tækniþróun og öðru slíku, að ef það koma niðurstöður úr þeirri vinnu þá þarf að innleiða það sem úr henni kemur. Á það hefur talsvert skort. Ég hef tekið eftir því að hæstv. ráðherra fjölmiðlamála hefur talað talsvert um fjölmiðla, bæði stöðu ríkisins á auglýsingamarkaði sem og stöðu einkarekinna miðla, bága stöðu þeirra. Nú vonumst við til þess að hægt verði að fara í þessa heildarendurskoðun 

Virðulegi forseti. Stríð geisar nú í Úkraínu og hafa Vesturlönd setti viðskiptaþvinganir á innrásaraðila sem leiða mun til olíuverðhækkana. Þess vegna er brýnt að hraða orkuskiptum enn frekar. Nú hefur fjármála- og efnahagsráðherra lagt til að hámarksfjöldi rafmagnsbifreiða sem geta notið ívilnunar frá virðisaukaskatti verði aukinn úr 15.000 bifreiðum í 20.000 í drögum að frumvarpi sem fjármála- og efnahagsráðherra hefur birt í samráðsgátt stjórnvalda. Ekki er fyrirhugað að gera sams konar breytingar vegna tengiltvinnbíla. Hvers vegna leiðréttum við ekki mikil mistök sem áttu sér stað um síðustu áramót og framlengjum ívilnanir vegna tvinnbíla í ljósi þess að þeir nota líka rafmagn og auðvelda breytinguna frá bensínbíl yfir í rafmagnsbíl? Tengiltvinnbílar hafa notið mikilla vinsælda og flestum þykir auðveldara að stíga þannig fyrsta skrefið í átt að orkuskiptum. Ég tel að áframhaldandi ívilnanir fyrir tvinnbíla séu frekar til þess fallnar að stuðla að orkuskiptum heldur en hið gagnstæða. Fjöldi fólks er ekki tilbúið að fórna drægni í þágu orkuskipta og það á sérstaklega við íbúa landsbyggðarinnar. Tengiltvinnbílar henta vel fyrir þennan hóp og losa óneitanlega minni koltvísýring en bílar sem einungis eru knúnir eldsneyti.

Virðulegi forseti. Ég vil nota þessar tvær mínútur til að ræða um samfélagsbanka til virðingar við vin minn, Jóhannes Björn Lúðvíksson samfélagsrýni, sem er nýlátinn. Samfélagsbanki hefur aldrei verið til á Íslandi. Til að skapa grundvöll fyrir rekstri á samfélagsbanka þarf að setja lög á Alþingi Íslendinga. Í slíkum lögum þarf að koma fram að bankinn sé viðskiptabanki, ekki fjárfestingarbanki. Bankinn bæri samfélagslega ábyrgð og arðurinn færi beint til samfélagsins. Í Þýskalandi er stór samfélagsbanki, Sparkasse, sem er meira en 100 ára gamall. Hann er vinsælasti banki almennings í Þýskalandi, enda eru viðskiptavinir hans 50 milljónir af þeim 80 milljónum sem þar búa. Það eru 400 Sparkasse-bankar í Þýskalandi. Sparkasse notar hagnað sinn til samfélagsmála og hefur sett um 500 milljónir evra á ári í ýmis samfélagsleg verkefni. Það er líka stór samfélagsbanki í Bandaríkjunum. Hann var stofnaður árið 1919 og er rúmlega 100 ára gamall. Samfélagsbankinn í Norður-Dakóta starfar eftir sérstökum lögum sem hafa hagsmuni almennings að leiðarljósi. Fylkið á bankann en starfsemin er sjálfstæð. Bankinn fjárfestir í raunverulegri verðmætasköpun en ekki í spákaupmennsku. Fylkið getur alltaf fengið ódýr lán hjá bankanum sínum. Banki Norður-Dakóta lenti ekki í vandræðum vegna bankakreppunnar 2008 því að þeir höfðu ekki keypt neina gúmmítékka. Frá 1970–2011 urðu 147 bankakreppur í heiminum samkvæmt Alþjóðabankanum. Eigum við að bíða eftir næstu bankakreppu eða reyna að stofna banka sem fæst ekki við spákaupmennsku heldur fæst við eðlileg viðskipti? Þeim sem er annt um fjárhagslegt öryggi almennings hljóta að sjá samfélagsbanka sem góðan valkost. Þeir eru traustir og þeir vinna fyrir fólkið. Í ljósi umræðunnar hér áðan um sölu bankanna, hvernig væri að gera Landsbankann að samfélagsbanka okkur öllum til hagsbóta?

Virðulegi forseti. Í gær fór hér fram umræða um frumvarp hæstv. heilbrigðisráðherra um að fella nikótínvörur, nikótínpúða, undir lög um rafrettur. Með frumvarpinu er reynt að hafa vit fyrir fullorðnu fólki, m.a. með reglum um hvers konar bragðefni það getur valið og hvar það má stinga púða undir vörina. Við Íslendingar megum ekki kaupa vín á kvöldin, á sunnudögum og alls ekki í netverslun, nema auðvitað að það sé erlend netverslun. Við erum með ríkisútvarp og við erum með ríkisstyrktan póst. Regluverkið okkar og rekstrarumhverfi fyrirtækja í landinu er að mörgu leyti allt of flókið. Eftirlitið er mikið og kröfur til aðila með afmarkaðan og einfaldan rekstur óhóflegar. Valdhafar hafa ríka tilhneigingu til að vilja stýra sem mestu, skipta sér sem mest af fólki, hafa vit fyrir því, setja reglur, gera meiri kröfur í stað þess að létta á. Allir eiga að vera bæði með belti og axlabönd, bæði bókstaflega og ekki. Mér datt í hug, af því að við erum að ræða hér um störf þingsins, að koma hingað upp og reyna að hvetja kollega mína til að treysta fólki betur, treysta því til að ráða sér sjálft og bera ábyrgð á sér sjálft, auðvitað svo lengi sem maður gengur ekki á rétt annarra, hvetja þá til þess að einfalda reglur í stað þess að bæta í, að við pössum okkur á því að kaffæra ekki litla rekstraraðila í óhóflegum kröfum og eftirliti. Við gætum þá séð meira frelsi, minni sóun og meiri framleiðni.

Virðulegi forseti. Mig langar að tala aðeins um borgina okkar, um Reykjavík, best rekna sveitarfélagið á höfuðborgarsvæðinu. Það er eiginlega alveg sama hvaða mælikvarða við notum, hvort við viljum skoða skuldahlutfall, skuldir á hvern íbúa eða veltufjárhlutfall, það er alltaf Reykjavík sem kemur best út. Þetta gerist þrátt fyrir að Reykvíkingar verji miklu meiri fjármunum til félagsþjónustu en aðrir íbúar höfuðborgarsvæðisins, þrátt fyrir að borgin standi undir miklum meiri hluta allrar fjárhagsaðstoðar á Íslandi og að hér séu greiðslurnar líka hærri en víðast hvar. Og ofan á þetta bætist líka, þrátt fyrir alla síbylju sérhagsmunaafla um annað, að það er borgin sem er í algjöru forystuhlutverki þegar kemur að því að liðka fyrir félagslegri húsnæðisuppbyggingu. Þetta er staðreynd. Auðvitað væri hægt að gera enn þá betur; ef stofnframlög til almenna íbúðakerfisins yrðu aukin og ef mótuð yrði hérna alvöruhúsnæðisáætlun fyrir landið allt og komið upp einhverri samræmdri áætlun um það hvernig við ætlum að auka framboð af húsnæði. Borgin er líka í forystu þegar kemur að loftslagsmálum, ólíkt ríkisstjórninni. Ætli þéttingarstefna og aðalskipulagið séu ekki svona u.þ.b. stærstu einstöku loftslagsaðgerðir sem ráðist er í hér á Íslandi? Og hvernig var það nú aftur þegar ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur mistókst gersamlega að koma ríkisfjárfestingum af stað hérna í heimsfaraldri? Þá var það einmitt Reykjavíkurborg, undir forystu jafnaðarmanna, sem steig inn af krafti og dró vagninn í opinberum fjárfestingum með sögulegu fjárfestingarátaki strax árið 2020. Þannig á nefnilega að bregðast við efnahagskreppu. Það skiptir máli hver stjórnar.  
            

Herra forseti. Ég ætlaði að tala um allt aðra hluti, en annan daginn í röð ætla ég nú að taka boltann upp þar sem hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttir skildi hann eftir. Það er alveg rétt að þegar við hugum að neyslustýringu, sérstaklega til að auka lýðheilsu í landinu, þá þurfum við hafa nokkur sjónarmið meðferðis. Í fyrsta lagi þurfum við náttúrlega að spyrja okkur: Eru aðgerðirnar líklegar til þess að skila þeim árangri sem við ætlum okkur að ná? Í öðru lagi þurfum við að gæta að ákveðnu meðalhófi. Ég er sammála hv. þingmanni um að það er í rauninni ótrúlega furðulegt að það skuli gilda ein lög um verslanir sem hafa kennitölur eða sem starfa erlendis og önnur um þær sem starfa á Íslandi. Það hljóta allir að sjá það í hendi sér að sömu reglur eiga að gilda um þessa tvo aðila. Hér er um að ræða netsölu á áfengi, held ég. Í þriðja lagi, þegar kemur að vöru sem er fyrst og fremst nýtt til skaðaminnkunar, til að fá fólk til að hætta að reykja tóbak og fara yfir í nikótínvörur sem eru skárri, þótt vissulega þurfi að huga að því að ungt fólk sé ekki að óþörfu að nota þetta, þá þurfa menn aðeins að gæta sín. Ef menn ætla að fara að banna einhverjar ákveðnar bragðtegundir og komast að vísindalegri niðurstöðu um það hverjar eru líklegar til að falla í kramið og hverjar ekki, þá eru menn komnir á hálan ís. Og ráðherra til viðvörunar þá var það reynt fyrir 100 árum, þegar menn leyfðu áfengi aftur og fólu einhverjum grafískum hönnuði að búa til eins ljótan miða og hægt væri til að halda fólki frá því að drekka brennivín, og úr varð svarti miðinn frægi - sú tilraun mistókst.

Herra forseti. Undanfarið hefur verið mikil umræða um heilbrigðisþjónustu á landsbyggðinni. Því miður er nýlegt dæmi um við hvaða aðstæður fólk á landsbyggðinni býr en hugsanlega hefði þar mátt bjarga lífi lítils barns ef betur væri búið að heilbrigðismálum úti á landi, en enginn læknir var staddur í þorpinu. Ég votta aðstandendum mína dýpstu samúð. Heilbrigðisþjónustu hefur hrakað jafnt og þétt á landsbyggðinni, þjónustan farið lengra og lengra frá fólki sem býr í þessum byggðarlögum, fólki sem vinnur í grunnatvinnuvegum þjóðarinnar eins og fiskvinnslu, veiðum, raforkuframleiðslu, flutningi raforku, í ferðaþjónustu sem er vaxandi grein. Þetta fólk aflar mikils gjaldeyris í þjóðarbúið og skapar fullt af fólki lífsviðurværi, ekki síst á höfuðborgarsvæðinu. Við vitum að Austurland aflar mikils fjár í ríkiskassann. Samkvæmt skýrslu sem kom frá Háskólanum á Akureyri um útgjöld og tekjur ríkisins í Norðausturkjördæmi árið 2013 kom í ljós að Austurland aflaði tekna til greiðslu allrar þjónustu og framkvæmda á Austurlandi og meira en það. Stór hluti teknanna fer því í að halda uppi starfsemi í öðrum kjördæmum og ég ætla aftur að leyfa mér að nefna Reykjavíkurkjördæmin. Að mínu viti á það að vera skýlaus krafa að íbúar á Austurlandi fái að njóta þeirra tekna sem þeir afla til innviðauppbyggingar á Austurlandi. Það á t.d. við um uppbyggingu samgangna til að auðvelda fólki að komast í nærþjónustu. Það á við um uppbyggingu heilbrigðiskerfisins á Austurlandi og annarra hluta og annarrar þjónustu ríkisins. Einnig þarf að tryggja að sveitarfélög fái tekjur til að efla og framkvæma þá þjónustu sem ríkið hefur sett í fang þeirra.

Herra forseti. Við þurfum að standa með Sigurði Inga Jóhannessyni og sýna honum fullan stuðning í árásum rússneska sendiráðsins á hann því að það eru árásir á íslenska þingið. Rússneska sendiráðið hefur misnotað 95. gr. almennra hegningarlaga áður og býr sig greinilega undir að gera það aftur með því að krefjast afsökunarbeiðni frá ráðherranum. Ráðherrann sagði að Vladimir Pútín væri illvirki. Undir það held ég að við getum öll tekið, hvert eitt og einasta. Ef dómsmálaráðherra verður beðinn um að virkja 95. gr. gegn innviðaráðherra kemur til kasta forseta að meta það hvort svipta eigi ráðherrann friðhelgi þingmanns. Þar stöndum við saman öll sem eitt; með friði, gegn Vladimir Pútín, illvirkjanum.  
            

Virðulegur forseti. Við búum við það réttarástand að það er bannað að uppnefna erlenda þjóðarleiðtoga á Íslandi. Við sem hér stöndum njótum þinghelgi, eins og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson kom inn á hér áðan. Þar af leiðandi gat ég kallað fyrrverandi Bandaríkjaforseta rasista og annað því um líkt í þessum ræðustól. En almenningur má ekki lýsa skoðunum sínum á illvirkjanum Vladimír Pútín eða öðrum þjóðarleiðtogum sem fremja jafnvel stríðsglæpi, án þess að eiga yfir höfði sér refsingu. Þetta er úrelt löggjöf. Það hefur oft verið reynt að breyta henni en einhverra hluta vegna hefur verið gríðarleg tregða til þess. Auðvitað verndum við erlend sendiráð og öryggi þeirra og starfsmanna þeirra. Það er okkar grunnskylda í samfélagi þjóðanna. En við leyfum okkur að tala frjálslega um þau illvirki sem framin eru af erlendum þjóðhöfðingjum. Þeir eiga ekki skilið neina sérstaka vernd fyrir umtalið um þau illvirki sem þeir fremja.  
            

Herra forseti. Aðeins að bæta við vegna þess að staðan er gríðarlega alvarleg. Rússnesk sendiráð um allan heim eru þessa dagana lítið annað en falsfréttamaskínur. Það að fulltrúar rússneskra stjórnvalda hér á landi sjái ástæðu til að finna að því að leiðtogi stjórnmálaflokks tjái sig með skýrum hætti um þau brot sem eru að eiga sér stað í Úkraínu, að undirlagi illvirkjans Vladimírs Pútíns, er alvarlegt. Og að við höfum ekki enn haft dug í okkur til að taka móðgunarákvæði 95. gr. hegningarlaga út úr lagabálkinum, það er til skammar fyrir þingið. Ég velti því fyrir mér hvort forseti ætti kannski að beina því til allsherjar- og menntamálanefndar að koma hið snarasta með frumvarp þess efnis til þingsins að þurrka þennan bókstaf út, sem lætur móðgunargjarna brjálæðinga í Kreml njóta aukins réttar á móti tjáningarfrelsi einstaklinga á Íslandi. 

Virðulegur forseti. Ég vildi bara bæta því við að hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir á einmitt slíkt frumvarp, sem ég man eftir að hafa unnið í allsherjar- og menntamálanefnd, sem mætti vel vekja upp aftur. Og ef hún er ekki viljug til þess þá hvet ég hv. allsherjar- og menntamálanefnd til að taka það upp að eigin frumkvæði. Þær fáu mótbárur sem komið hafa gegn því að taka þetta ákvæði úr sambandi eru að þar með værum við einhvern veginn að fara að gegn okkar alþjóðlegu skuldbindingum gagnvart Vínarsáttmálanum svokallaða, sem fjallar um samskipti ríkja í alþjóðasamfélaginu og vernd sendiráða, sem er vissulega mikilvæg og er ástæðan fyrir því að við þurfum núna t.d. að vakta rússneska sendiráðið. Okkur ber einfaldlega skylda til þess samkvæmt þjóðarétti. En okkur ber engin skylda samkvæmt þjóðarétti til að tryggja æru morðóðra þjóðarleiðtoga. Það er ekki þannig. Það er alveg skýrt af dómasögu Mannréttindadómstólsins að eftir því sem valdið er meira þá þurfa leiðtogar allrar álfunnar 

Virðulegur forseti. Ég vildi bara koma hingað upp og taka undir það sem fram kom í fyrstu ræðu hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar. Mér finnst það vel til fundið að vekja athygli á þessu með þessum hætti. Mig langar að benda á að það sem kemur fram hjá sendiherranum er til að mynda að þarna sé íslenskur ráðherra að skipta sér af innanríkismálum Rússlands. Það er nú ein hugsanavillan og -skekkjan, innrás í annað ríki er innanríkismál Rússlands. Síðan kemur líka fram að stjórnvöld í landinu þar séu lýðræðislega kjörin. Við vitum allt um það hvernig lýðræðið í Rússlandi virkar, þannig að hér er enn ein hugsanavillan og alveg vel hægt að heimfæra það undir orð hv. þingmanns um að þetta sé falsfréttaveita. Og síðan það að það sé ekki íslenskra ráðherra að ákveða hver sé við völd í Rússlandi. Það er hins vegar íslenskra ráðamanna og íslenskra alþingismanna að tala hátt og skýrt þegar svona árás á sér stað. Ég tek undir hvert einasta orð sem kom fram hjá hv. þm. Andrési Inga Jónssyni og líka undir það sem hv. formaður Framsóknarflokksins, Sigurður Ingi Jóhannsson, sagði á þingi Framsóknarmanna um helgina.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til fjáraukalaga fyrir árið 2022 sem er að finna á þskj. 659. Með frumvarpinu eru lagðar fyrir Alþingi tillögur um breytingar á fjárheimildum sem leiða af breyttri skipan Stjórnarráðsins í samræmi við forsetaúrskurð. Eins og öllum er kunnugt um þá var tilkynnt um breytingar á skipan Stjórnarráðsins samhliða myndun nýrrar ríkisstjórnar þann 28. nóvember 2021 og að mati ríkisstjórnarinnar er mikilvægt að stofnanir ríkisins staðni ekki, heldur breytist í takt við breytta tíma og nýjar áherslur. Markmiðið nú er að Stjórnarráðið þróist í takt við áherslur ríkisstjórnarinnar um samkeppnishæft og sjálfbært samfélag og sé í stakk búið til að sinna þeim mikilvægu verkefnum sem fram undan eru. Um þetta hefur í sjálfu sér verið fjallað í öðru þingmáli en hér erum við að leiða fram breytingar á fjárlögum sem nauðsynlegar eru vegna þess sem áður hefur verið ákveðið um þessi efni. Sama dag og ríkisstjórnin var mynduð tók gildi forsetaúrskurður nr. 125/2021, þar sem voru gerðar breytingar á skiptingu stjórnarmálefna miðað við óbreytta skipan ráðuneyta. Í samræmi við þann forsetaúrskurð samþykkti Alþingi færslu fjárheimilda milli málefnasviða og málaflokka í fjárlagafrumvarpi fyrir árið 2022, við 3. umr. þess. Gerð er grein fyrir þeim breytingum í nefndaráliti meiri hluta hv. fjárlaganefndar, auk þess sem breytingarnar voru nánar sundurliðaðar eftir ríkisaðilum og verkefnum í sérstöku yfirliti í fylgiriti með fjárlögum fyrir árið 2022. Með vísan til 2. gr. laga um Stjórnarráð Íslands ályktaði Alþingi að styðja fyrirhugaða breytingu á fjölda og heitum ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands, með þingsályktun nr. 6/152 þann 27. janúar síðastliðinn. Í samræmi við afgreiðslu Alþingis öðlaðist gildi forsetaúrskurður nr. 5/2022 um skiptingu Stjórnarráðs Íslands í ráðuneyti þann 1. febrúar 2022. Sama dag öðlaðist jafnframt gildi nýr forsetaúrskurður, nr. 6/2022, um skiptingu stjórnarmálefna milli ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands, samanber 4. gr. laga um Stjórnarráð Íslands. Báðir úrskurðirnir fólu í sér talsverðar breytingar frá fyrri skipan. Þetta er svona bakgrunnurinn eða baksvið þessa máls, en ég ætla nú að víkja að meginefni frumvarpsins. Við flutning stjórnarmálefna milli ráðuneyta, sbr. 1. mgr. 4. gr. laga um Stjórnarráð Íslands, skal flytja fjárheimildir og starfsmenn milli ráðuneyta að því marki sem eðlilegt er talið að teknu tilliti til umfangs verkefna og aðstæðna, skv. 21. gr. laga um Stjórnarráð Íslands. Viðkomandi ráðuneyti skulu samkvæmt sömu lagagrein gera með sér samkomulag um flutning fjárheimilda og starfsmanna milli ráðuneyta á grundvelli viðmiða um fjárhæðir sem fylgja skuli verkefnum, m.a. um kostnað vegna stöðugilda og málafjölda, með hliðsjón af viðmiðum sem fjármála- og efnahagsráðuneytið setur. Þetta frumvarp er lagt fram á grunni yfirferðar á breytingum á fjárheimildum sem leiða af framangreindum forsetaúrskurðum og samkomulagi milli ráðuneyta í hverju tilfelli, auk þess sem það byggir á frekari greiningu á tilteknum málum sem ráðast þurfti í eftir afgreiðslu fjárlaga fyrir þetta ár. Í frumvarpinu eru samanlagt gerðar tillögur um millifærslur og breytta staðsetningu á fjárheimildum sem nema rúmlega 120 milljörðum kr. en ekki er um að ræða aukningu á heildargjöldum og breytingarnar hafa því ekki áhrif á afkomu ríkissjóðs. Umfangsmestu breytingar í þessu frumvarpi endurspeglast í stofnun háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneytis annars vegar og menningar- og viðskiptaráðuneytis hins vegar. Samtals er gert ráð fyrir flutningi rúmlega 85 milljarða kr. fjárheimildum til háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneytis og 28 milljarða kr. fjárheimildum til menningar- og viðskiptaráðuneytis. Vegna tilfærslu stjórnarmálefna á milli annarra ráðuneyta er gert ráð fyrir flutningi um 7 milljarða kr. fjárheimilda í frumvarpinu. Breytingar frumvarpsins á fjárheimildum málefnasviða og málaflokka eru fyrst og fremst af tvennum toga. Annars vegar er verið að gera breytingar á númerum og heitum fjárlagaliða og viðfanga við stofnun nýrra ráðuneyta og flutning verkefna milli þeirra. Slíkar breytingar fela einungis í sér að staðsetning fjárheimilda breytist og færast þær eftir atvikum á milli málefnasviða, málaflokka og ráðuneyta. Hins vegar er um að ræða flutning fjárheimilda milli ráðuneyta þar sem verið er að skipta upp og færa hluta af fjárveitingum á milli aðalskrifstofa og verkefna ráðuneyta til samræmis við breytta verkaskiptingu. Þessu frumvarpi, eins og hér hefur verið lýst, er einungis ætlað að endurspegla á tæknilegan hátt þær breytingar sem orðið hafa á Stjórnarráðinu, þ.e. að aðlaga framsetningu fjárheimilda að breyttri skipan ráðuneyta. Með þessu fjáraukalagafrumvarpi er því verið að tryggja að fjárheimildir málefnasviða, málaflokka og ráðuneyta fyrir árið 2022 verði í fullu samræmi við breytta skipan Stjórnarráðsins sem tók gildi 1. febrúar. Rétt er að ítreka að í frumvarpinu eru ekki gerðar tillögur um efnislegar breytingar á fjárheimildum málefnasviða og málaflokka ráðuneyta að öðru leyti. Aðeins um síðastnefnda atriðið, þá vil ég láta þess getið að ég fæ stundum spurningar um það hvort eitthvað sem komið hefur upp gefi ekki tilefni til þess að setja í fjárauka sérstaka fjárheimild á þessum tímapunkti og nota þá kannski ferðina með þessu frumvarpi. Því er til að svara að það er einungis við alveg sérstakar aðstæður sem við höfum talið ástæðu til að koma með nýjar fjárheimildir í fjárauka á fyrri hluta árs. Hér verður að hafa í huga að við erum annars vegar með mjög stóran varasjóð og hins vegar erum við með varasjóð inn á málaflokkunum. Svo verður að hafa í huga að við erum mjög skammt á veg komin við framkvæmd fjárlagaársins þannig að það þurfa þá að vera einhver verulega stór tilefni til þess að við getum fullyrt á þessum tímapunkti ársins að þegar við nálgumst lok fjárlagaársins verði einfaldlega ekki til staðar fjárheimildir vegna einhverra mála sem við höfum áhyggjur af. Þá er rétt að hafa í huga í því sambandi að það má gera ráð fyrir því við þær aðstæður að það komi einfaldlega fram fjáraukalagafrumvarp að hausti eða undir lok árs. Ég get ekki séð að neitt slíkt hafi komið upp á, jafnvel ekki þetta stríð, jafnvel ekki aukin koma flóttamanna til Íslands, eða önnur atriði sem hafa mögulega kallað á aukin útgjöld. Ekkert af þessu er af þeirri stærðargráðu að það sprengi þann viðbúnað sem við höfum fyrir í fjárlögum. Að þessu sögðu, virðulegi forseti, mælist ég til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. fjárlaganefndar.

Virðulegi forseti. Já, hæstv. fjármálaráðherra veit greinilega hvað brennur á fólki vegna þess að ég ætlaði einmitt að spyrja út í þær aðstæður sem mér þykja bara frekar ótrúlegar í dag sem samt er ekkert minnst á í þessum fjárauka. Það stefnir í 7% verðbólgu. Við erum að sjá stærstu mannúðarkrísu í Evrópu frá seinni heimsstyrjöld. Lönd eru að búa sig undir að taka við metfjölda flóttafólks, orkuverð, gríðarlegur þrýstingur á hrávörum er í pípunum. Hér er talað um að það þurfi ekkert að samþykkja nýjar fjárheimildir vegna þess að í rauninni sé bara ekkert ástand. Þetta er algjörlega á skjön við það sem við sjáum í langflestum velferðarríkjum í kringum okkur og raunar er það svo í lögum um opinber fjármál að það ber einmitt að taka mið af því að ráðast í aðgerðir tímanlega eða a.m.k. nógu tímanlega til að skapa ekki allt of mikinn þrýsting síðar meir. Því hef ég áhyggjur af því að hér sé verið að fara á skjön við þau tilmæli í lögum um opinber fjármál, vegna þess að við munum samþykkja hér hærri fjárauka í haust fyrir vikið. Ég ætla að fá að varpa þeirri spurningu til hæstv. fjármálaráðherra hvaða verðbólguprósenta það sé sem hreyfi við honum. Hvenær er ástandið orðið nógu slæmt til að grípa inn í? Er það 10%? Hver þarf staðan að vera á hrávörumörkuðum hvað varðar orkuverð og svo bara almennt í þessari mannúðarkrísu sem við stöndum í til þess að það sé nógu langt gengið til að skapa ástand fyrir auknar fjárheimildir?

Virðulegur forseti. Ég vil vekja athygli á því að við erum hér með í höndunum frumvarp sem var lagt fram í febrúarmánuði og það er mjög skammt liðið á árið á þeim tímapunkti til þess að fullyrða að við höfum ekki nægar fjárheimildir til þess að komast í gegnum árið. Við höfum mjög stóran almennan varasjóð og aðra varasjóði til þess að grípa til og svo eigum við alltaf möguleikann undir lok árs, í haust, til að koma með fjáraukalög ef nægilegt tilefni er til. Varðandi verðbólguna vil ég vekja athygli á því að ef við tökum húsnæðisliðinn út úr verðbólgumælingum þá erum við að horfa á um 4% verðbólgu að undanförnu. Fyrir alla þá þar sem ekki reynir á áhrif húsnæðisliðar vísitölumælingar þá mælist dagsdagleg breyting á neysluvörum um 4%. Það eru engin boðaföll í sjálfu sér sem eiga sér stað þar og sérstaklega ekki þegar haft er í huga hversu sterk staða heimilanna er í sögulegu samhengi samkvæmt nýrri lífskjararannsókn. Ef við veltum fyrir okkur hvaða áhrif verðbólgan hefur á afkomu ríkissjóðs eða stöðu einstakra fjárheimilda þá er það nú dálítið vandasamt verk að þræða sig í gegnum. Ég myndi ætla að tekjuhliðin lyftist eitthvað og á sama tíma verði meiri þrýstingur á gjaldahliðinni. Við getum gert ráð fyrir því að kostnaðarverðshækkanir verði einhverjar en við höfum enn ekki séð einhver slík tilefni að ástæða sé til að fara fram á viðbótarfjárheimildir.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessar útskýringar. Það kann að vera misskilningur af minni hálfu, en ég taldi það vera svo í lögum um opinber fjármál að það væri ekki hægt að bara samþykkja það til að mynda að fara í stóra aðgerðapakka eða einhverjar aðgerðir án þess að fjárheimildir fyrir því væru samþykktar í þinginu. Varasjóðirnir og þetta svigrúm sem við höfum til staðar er t.d. ef það verða einhverjar skekkjur og annað í útgjöldum, launaliðum, verðbólgu og þess háttar. Það kann að vera misskilningur hjá mér að hægt sé að keyra í gegn hér stór verkefni án þess að samþykkja fjárauka fyrir það fyrir fram. Varðandi húsnæðisliðinn eru bara mjög mörg heimili í landinu sem eru með verðtryggð lán og finna mjög mikið fyrir þessum húsnæðisverðshækkunum í hverjum einasta mánuði í verðtryggingunni. Þetta er að éta upp þeirra eigið fé þannig að ég get ekki tekið undir þetta sjónarmið. En mig langaði til að varpa þeirri spurningu fram í lokin til hæstv. fjármálaráðherra hvort hann geti staðfest að einhver vinna, formleg vinna, sé í gangi við að undirbúa viðbrögð, eða er verið að bíða þar til síðar í sumar? Munum við þá kannski bíða fram að jólum þar til eitthvert þingmál kemur sem mun mögulega verða samþykkt níu mánuðum síðar, líkt og í Covid þegar var beðið í marga mánuði eftir að samþykkja úrræði? Eða eru hilluvörur, aðgerðir, til staðar nú þegar í ráðuneytinu sem er hægt að hleypa af stokkunum um leið og þessi gullna verðbólguprósenta dettur í hús?

Virðulegur forseti. Það er auðvitað rétt hjá hv. þingmanni að verðbólgan bítur og hún bítur helst þar sem minnst er til skiptanna til að ná endum saman um lok mánaðar og það er þangað sem við höfum sérstaklega verið að beina sjónum okkar. Ég birti í gær á heimasíðu fjármálaráðuneytisins vangaveltur um það hvernig verðbólgan kæmi með ólíkum hætti niður á íslenskum heimilum borið saman við Evrópu. Við höfum verið að sjá fyrir okkur að fara frekar í sértækari aðgerðir en almennari. Skilyrðin fyrir því að ganga á varasjóðinn almenna eru mjög sambærileg því sem gildir um fjáraukalög, þ.e. fjáraukalagaheimildir eru háðar mjög svipuðum skilyrðum og eiga við um almenna varasjóðinn. Við höfum hins vegar viljað hafa meira gagnsæi en minna í uppgjörinu á því hvora leiðina við förum og höfum þannig varðandi sértækar aðgerðir frekar viljað leggja fyrir þingið fjáraukalagafrumvarp. Ég ætla ekkert að útiloka að það verði metið þannig að þörf reynist á því síðar á árinu. Varðandi húsnæðisverðsþróunina að öðru leyti þá held ég að sá hópur sem er ástæða til að hafa mestar áhyggjur af sé í raun og veru fyrstu íbúðarkaupendur. Veggurinn fyrir þá er alltaf að hækka en greiðslubyrði hinna sem eru komnir inn á markaðinn er ekkert að hækka í neinu hlutfalli við það sem umræðan ber með sér, þ.e. greiðslubyrði heimilanna vex ekki svo hratt að það sé orðið sjálfstætt og alvarlegt áhyggjuefni. Á fundi sem ég sat um daginn kom t.d. fram að í einum bankanna hafi, síðast þegar spurt var, 

Virðulegi forseti. Ég vildi spyrja hæstv. fjármálaráðherra út í það fordæmi sem hér er verið að setja. Við afgreiðslu fjárlaga í desember sl.. minnir mig að gert hafi verið ráð fyrir að ríkissjóður yrði rekinn með tæplega 170 milljarða kr. halla. Það er krefjandi tími fram undan fyrir ríkið og allan almenning. Við þekkjum hver veruleikinn er um verðbólgu og vaxtahækkanir og hæstv. fjármálaráðherra hefur talað um það opinberlega að nú þurfi að vanda sig í opinberri fjármálagerð og áætlanagerð til næstu ára. Var í því ljósi skynsamlegt að fjölga ráðuneytum þannig að ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur er með þessari breytingu orðin sú fjölmennasta sem verið hefur við völd í meira en áratug? Var þetta gott fordæmi af hálfu hæstv. fjármálaráðherra við þær aðstæður sem nú eru uppi? Er þetta til marks um ábyrgan ríkisrekstur?

Virðulegi forseti. Það er umræða sem á vel rétt á sér, að spyrja: Hversu stórt á Stjórnarráð vera? Hversu margir eiga ráðherrarnir að vera? Það varð niðurstaða okkar formanna flokkanna eftir stjórnarsáttmála okkar að við gætum náð besta jafnvægi í okkar áherslum með því að fjölga ráðherrum um einn. Við vorum sömuleiðis þeirrar skoðunar, eftir að hafa starfað saman í nokkur ár, og mörg verið lengur en eitt kjörtímabil í Stjórnarráðinu, að það væri orðið tímabært að stokka aðeins upp spilin, það mætti vel sjá ákveðna veggi falla og hugsa hlutina upp á nýtt. Ég verð að segja að enn sem komið er hef ég ekki séð neitt sem sýnir fram á að við höfum haft rangt fyrir okkur, frekar hitt, að það hafi verið ákveðinn ferskleiki og það hafi komið dálítið ferskur andblær með uppstokkun. Hún hefur hins vegar kostað tíma og það er rétt sem hv. þingmaður segir, hún kostaði líka peninga. Þetta eru 400–500 millj. kr. á ári, eins og við höfum kynnt þetta, í fjárlögum upp á rétt um 1.000 milljarða. Í því sambandi þá myndi ég vilja nálgast þetta þannig að ef stjórnkerfið virkar ekki ofan frá þá held ég að miklar líkur séu á því að margt sé að í stofnanakerfinu og annars staðar í hinum opinbera rekstri. Við erum oft mjög upptekin af því sem gerist nálægt okkur, þegar það bætist við aðstoðarmaður í Stjórnarráðinu eða nýr starfsmaður er ráðinn, en við gefum því ekki gaum að í einstaka stofnunum undir ráðuneytunum er oft fjöldi starfsmanna sem er langt umfram það sem er í einstökum ráðuneytum og þar er enginn að spyrja hvort það voru ráðnir fimm eða tíu. Frekar hefur mér reyndar þótt að ef ekki er verið að ráða og auka útgjöldin þá sé eitthvað að. Og það hefur verið mín helsta athugasemd við umræðu um fjárlögin hér í þinginu, að það er alltaf settur sami mælikvarðinn á það hvort ríkisstjórnin er að ná árangri, en það er hvort útgjöldin eru að aukast.

Forseti. Hæstv. fjármálaráðherra talar um að þetta hefði verið niðurstaðan til að ná fram ákveðnu jafnvægi í áherslu. Ég held þetta hafi snúist um jafnvægi og valdahlutföll og þess vegna séum við að horfa fram á stærstu ríkisstjórn Íslandssögunnar. Ég spurði um fordæmi og mér finnst aðeins vanta svar við því af því að þetta kostar jú ríkissjóð 2 milljarða. Það var engin knýjandi þörf og þetta kostar peninga. En ég vildi líka nefna að það fór fram ákveðin rýni í kjölfar hrunsins á sínum tíma. Ein af niðurstöðunum þá hvað varðar stjórnsýsluna var að ráðuneytin væru of veik vegna þess hve smá þau væru og þá var farið í að sameina. Þannig að þetta er þvert gegn faglegum ráðleggingum í kjölfar hrunsins um það hvernig mætti einmitt styrkja stjórnsýsluna og styrkja ráðuneytin. En ég vil heyra rök hæstv. fjármálaráðherra fyrir því hvaða fordæmi fjármálaráðherra er að setja hér í tali sínu um ábyrgan ríkisrekstur þegar farið er fram með 2 milljarða kr. útgjöld án nokkurrar sýnilegrar þarfar.

Virðulegi forseti. Ég held að sagan verði bara að dæma í því efni, hvernig tekst til; hvernig tekst til að koma stjórnaráherslunum til skila, hversu beittir ráðherrarnir verða, hvernig ríkisstjórnin nær árangri með sín stefnumál. Það er í raun og veru eini rétti mælikvarðinn á þessa spurningu. Ég sagði áðan að ég væri enn fullur trúar á það að við værum að gera rétt og mér finnst það skipta máli að stjórnkerfið virki ofan frá. Ég tek undir þegar hv. þingmaður rifjar upp að ráðuneytin verða að vera vel mönnuð og öflugar einingar. Reyndar er ég þeirrar skoðunar að t.d. gamla velferðarráðuneytið hafi verið allt of stórt og við höfum gert hárrétt með því að kljúfa það aftur niður í velferðarráðuneyti annars vegar og heilbrigðisráðuneyti hins vegar. Ég hef ekki séð annað en að heilbrigðisráðherra á hverjum tíma hafi haft meira en nóg að gera án þess að þurfa að hafa áhyggjur af öllu því sem er á hendi félagsmálaráðherra. En svo má alveg taka umræðu um hitt og ég vil ekki halda því fram að við höfum fundið upp hina endanlegu lausn á því hvernig Stjórnarráðið er samsett.

Virðulegi forseti. Ég er bara tímabundið hérna og ætla ekki að fara að tæta í mig þennan bækling, en ekkert af þessu kemur á óvart. Vissulega er þetta allt saman mjög tæknilegt. Þarna er verið að færa fjármagn á milli, sem við áttum von á því að ráðherrastólunum fjölgaði og ráðherrastóll kostar peninga, þannig að þetta er ekkert sem ætti að koma þingmönnum á óvart. Engu að síður er ég hér sem fulltrúi Flokks fólksins sem lætur sig varða minnihlutahópa, eldri borgara, barnafjölskyldur og fátækt fólk og þá byrja ég alltaf á því að fletta upp fjölskyldumálunum og það er auðvitað bara óbreytt fjárheimild. Þá verður mér hugsað til þessa stóra verkefnis sem við stöndum nú frammi fyrir, við erum að taka á móti 200–300 börnum og mögulega 2.000 flóttamönnum. Ég spyr mig: Er hér ekki komin ástæða fyrir auknar fjárheimildir til þess einfaldlega að styrkja sveitarfélögin? Hvernig eiga sveitarfélögin að standa undir öllu þessu sem við viljum gera vel og megum alls ekki bregðast í? Við þurfum jú að finna rými í skólum, leikskólum, stóla, borð, tómstundir og íþróttir og allt, því að við viljum að þessi börn komist sem fyrst inn í íslenskt samfélag. Sum verða kannski stutt hérna, vonandi lýkur þessum ósköpum fljótt, en önnur eru komin til að vera og skyndilega vantar fjármagn. Hefði ekki þurft að skoða það í þessu samhengi núna og gera einhverjar breytingar með tilliti til þess?

Virðulegur forseti. Það er hárrétt hjá hv. þingmanni að gera má ráð fyrir því að það falli til talsvert mikill kostnaður vegna stríðsátaka og komu flóttamanna. Reyndar sýnist mér að jafnvel þótt við myndum horfa fram hjá því sem hefur verið að gerast vegna stríðsátakanna hafi fjöldi flóttamanna sem óskað hefur eftir því að fá alþjóðlega vernd á Íslandi farið fram úr því sem vonir stóðu til eða væntingar voru um nú þegar á árinu og hefur orðið töluvert mikil breyting á fyrstu vikum og mánuðum. Þar fellur til gríðarlega mikill kostnaður. En þrátt fyrir þetta er ekki ástæða til að hafa áhyggjur af því að við getum ekki fjármagnað þá þjónustu sem þetta kallar á. Við höfum til þess úrræði og getum eftir atvikum síðar á árinu sótt frekari fjárheimildir ef þess reynist þörf.

Virðulegi forseti. Er hæstv. ráðherra þá að segja að það sé til sjóður? Ertu til peningar einhvers staðar tilbúnir í verkefni sem þetta? Ég held svo sem að enginn hafi átt von á þessu, en ef svo er þá er það gott. Engu að síður vil ég ræða aðeins meira um þennan aukaráðherrastól, og nú er ég bara að tala um auðvaldsflokkana hérna. Við í Flokki fólksins erum að hugsa um þá sem minna mega sín. Hefði ekki verið hægt að finna aðra leið en að bæta við einum stól í viðbót? Hann kostar ekki mikið í stóra samhenginu en kostar samt sitt og það hefði mátt gera ýmislegt fyrir þann pening.

Forseti vill minna hv. þingmann á að stíga ekki í ræðustól fyrr en kynningu er lokið.

Virðulegi forseti. Já, það er þetta með fjölda ráðherranna, það er alveg gild spurning hversu margir þeir eiga að vera. Ég hef reyndar mjög gaman af því að taka þá umræðu og held að við ættum kannski að gera það oftar að velta fyrir okkur fjölda kjörinna fulltrúa. Ég hef t.d. oft verið hlynntur því að ræða hvort við séum mögulega of mörg hérna á þinginu. Það má líka velta því fyrir sér. Ég er alveg sannfærður um að það er víða hægt að ná fram sparnaði í stjórnkerfinu án þess að fækka um einn ráðherra, jafnvel gætum við, og ég hef verið að tala fyrir því hér í dag, náð meiri árangri í því að fara betur með opinbert fé með því að vera með vel skipaða ríkisstjórn með ráðherra í hverju ráðuneyti sem ræður við sín verkefni og hefur skýrt umboð og skýrar hugmyndir um það hvert hann vill stefna. Með því gætum við á endanum sparað margfalt fyrir nýjum ráðherra.

Virðulegi forseti. Hér er verið að leggja fram svokallaðan tæknilegan fjárauka. Um engar fjárheimildir er að ræða, það er aðeins verið að skipta ráðuneytunum upp. Þessi fjárauki er svolítið lýsandi fyrir nálgun ríkisstjórnarinnar þessa dagana. Það er verið að dúlla sér við að færa deildir á milli, ákveðið að fara í heljarinnar uppstokkun á stjórnkerfinu á nokkrum vikum. Þetta eru 10% af ríkisumsvifum, 120 milljarðar, sem er verið að færa til hér á nokkrum vikum og liggur svona ótrúlega mikið á þrátt fyrir að engin greining hafi legið á bak við þetta. Ég get getið þess að ég hef reyndar óskað eftir upplýsingum frá forsætisráðuneytinu um hvað hafi legið á bak við þessar tilfærslur, hvort þetta hafi bara verið stólaleikur í umræðum milli ríkisstjórnarflokkanna á þessum nokkru vikum eða heljarinnar stefnumótunarniðurstaða eftir síðasta kjörtímabil. En það heyrist mjög lítið frá þeim í þeim málefnum sem virkilega brenna á fólki þessa dagana sem eru lífskjör í landinu. Hér var reyndar nefnt af hæstv. fjármálaráðherra að þessi fjárauki hafi nú bara verið lagður fram í febrúar en ég get reyndar ekki betur séð en að það hafi verið 12. mars sem þessi fjárauki var lagður fram. Gott og vel. En það eru engin þingmál á þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar sem snerta ástandið í dag. Það er nú bara svo að það eru ekki margar þingvikur eftir til að leggja fram mál ef það á að koma inn í þingið núna. Síðan kemur sumarfrí og eftir það er haustið komið, kjarasamningar komnir, þannig að hér er látið eins og það sé nægur tími til stefnu en það er það einfaldlega ekki. Hér fengust heldur ekki svör við því hvort einhvers konar vinna væri í gangi við þetta. Þau virðast vera að stinga hausnum í sandinn. Það var sagt hér um daginn að ekkert lægi á því að skoða aðgerðir fyrir heimilin og þetta var hæstv. fjármálaráðherra að nefna líka hérna. Það sést líka í þessum fjárauka, ef maður hefur áhuga á því hvað hæstv. ráðherra segir að gæti mögulega skoðast á næstu mánuðum, en ekki er mikill tími til stefnu miðað við þingdagskrá, að ekki á að leggja fram neinn annan fjárauka. Við erum í rauninni að fá staðfestingu á því að ríkisstjórnin ætlar ekkert að gera fyrir heimilin í landinu þrátt fyrir lífskjarakreppu og þrátt fyrir að nágrannalöndin okkar kynni hvern pakkann á fætur öðrum, líkt og við sáum fyrir tveimur árum. Það er í rauninni að raungerast það sem átti sér stað hér í byrjun Covid þar sem bíða átti þar til ástandið var orðið svo slæmt að það varð að grípa inn í og fyrir vikið varð það miklu dýrara. Þetta er hvorki í anda laga um opinber fjármál, þar sem leita á hagkvæmustu leiða í ríkisrekstri, né í anda fjármálaráðherra sem talar sífellt um aðhald í ríkisrekstri. Þetta er einfaldlega svakalega dýr leið til að reka ríki, virðulegi forseti. Höfum líka eitt í huga varðandi núverandi efnahagsástand vegna þess að hér var verið að vitna í digra varasjóði. Nú var það svo að viðbótarverðbólga í fyrra var rúmt 1%, þ.e. verðbólgan var 4,4% í staðinn fyrir 3,2% og aukakostnaður ríkissjóðs vegna verðbólgu var tæplega 9 milljarðar kr. í fyrra. Við samþykktum einmitt fjáraukalög í þinginu fyrir jól upp á 9 milljarða kr. af því að verðbólgan var þá vanspáð. Nú er verðbólgan komin langt umfram þær tölur sem minnst var á í fjárlagafrumvarpi og samþykktum fjárlögum. Bara síðast í febrúar, áður en þetta ástand skall á í Evrópu, spáði Seðlabankinn 5,3% verðbólgu sem er 2% hærri verðbólga en er í undirliggjandi spá fyrir núverandi fjárlög. Það var áður en þetta ástand skall á þannig að þessir varasjóðir geta hæglega tæmst vegna þessa ástands. Það er ekki hægt að nýta þessa peninga oftar en einu sinni. Ég nefni þetta sérstaklega vegna þess að hæstv. ráðherra vitnaði til þess að mögulega væri hægt að leita í þessa sjóði ef eitthvert þingmál kæmi óvænt inn í þingið á næstu viku vegna lífskjarakreppunnar eða mannúðaraðstoðar. Það verða einfaldlega engar mótvægisaðgerðir kynntar og mér þætti eiginlega bara vænt um að heyra það. Við sjáum Svía stíga fram fyrir tveimur vikum og kynna 8 milljarða kr. pakka. Ég las umrædda fréttatilkynningu frá fjármálaráðuneytinu þar sem var verið að vitna í orkukostnað, að orkukostnaður heimilanna væri nú hlutfallslega lægri en til að mynda í Svíþjóð, en eina talan sem skiptir máli þegar verið að tala um lífskjör fólks hér á Íslandi í raun er kaupmáttur. Kaupmáttur í þessu tilviki sem við höfum verið að velta upp, við í Samfylkingunni, er kaupmáttur þeirra sem eru með lítið á milli handanna, ungt fólk, þar er bara verðbólgutalan nægilegur mælikvarði á það sem er að gerast í samfélaginu. Hér er að mælast með hæstu verðbólgu, á þessu svæði. Það þýðir ekkert að vera að taka liði út eftir hentisemi. Þetta eru liðir sem vega mjög þungt í bókhaldi margra sem eru í viðkvæmri stöðu í dag. Ég velti því einfaldlega fyrir mér hver strategían er. Er það raunverulega að bíða og sjá aftur, þar til verðlagshækkanir hafa lekið út um allt, skollið af fullum þunga á ungt fólk og viðkvæma hópa? Ég velti því líka fyrir mér hvort einstaklingar í fjármálaráðuneytinu og hæstv. fjármálaráðherra hafi ekki áhyggjur af því að launakröfur muni aukast og leka út í verðlag og hafi engan áhuga á að taka þátt í virkri hagstjórn og reyna að bæta kjör viðkvæmra hópa hér fyrir fram, grípa inn í. Það er óábyrgt að grípa ekki inn í núna. Þetta mun bara þýða fjáraukalög síðar í haust sem verða enn stærri með meiri fjárheimildir en annars yrði og þetta mun óhjákvæmilega flýta því að fjármálastefnan sem við samþykktum fyrir nokkrum vikum bresti af því að núverandi fjármálastefna út þetta kjörtímabil er svo þröngt sniðin að það er varla gert ráð fyrir aukningu í verðbólgu án þess að ramminn springi nema það sé áætlun ríkisstjórnarinnar að bregðast við lífskjarakreppu í landinu með auknu aðhaldi á sem flestum sviðum. Mig langar líka að koma inn á það sem ég rak augun í í frétt Stjórnarráðsins eða fjármálaráðuneytisins í gær varðandi aðgerðir fyrir heimilin. Þar er til að mynda tekið fram að ekki sé æskilegt að ráðast í almennar aðgerðir vegna þess að slíkt muni leiða til verðbólgu og hækka þar með húsnæðiskostnað hjá ungu fólki. Hér er alltaf einhvern veginn verið að tala í kringum hlutina. Það hefur enginn hér verið að tala fyrir almennum aðgerðum. Það sem er náttúrlega sérstakt í þessu ríkisstjórnarsamstarfi er að hér fara í gegn tillögur sem hafa gífurleg áhrif á verðbólgu í landinu án þess að gerð sé athugasemd við það í þessari aðhaldsstjórn. Við vorum síðast í gær til að mynda að tala um úrræði um séreignarsparnað sem var samþykkt í þessari ríkisstjórn og það er komið í ljós, eins og fólk grunaði, að það hefur fyrst og fremst nýst efri tekjutíundum landsins. Þetta hefur lekið inn á húsnæðismarkaðinn, pumpað þann markað upp, þrýst verðbólgu á húsnæðismarkaði upp og þar af leiðandi verðbólgunni sem ungt fólk stendur frammi fyrir. Þetta er risastórt almennt úrræði sem við erum enn þá að eiga við. Hvergi er talað um áhrif þess á verðbólgu í landinu. Hér hefur eingöngu verið óskað eftir sértækum aðgerðum fyrir viðkvæma hópa, sértækum aðgerðum sem stærstu alþjóðastofnanir í heiminum tala um að skynsamlegt sé að ráðast í í dag vegna þess að við vitum að Seðlabankinn þarf að bregðast við með auknum aðhaldsaðgerðum og það hefur hann sagt að hann muni gera. Það er einfaldlega ótrúlegt að horfa upp á þetta. Ég trúi því ekki að þetta sé að gerast í annað skiptið á tveimur árum, að fólk ætli að draga lappirnar með þetta. Ég skil einfaldlega ekki af hverju þetta er svona erfitt. Þetta er bæði rangt og gífurlega slæm hagstjórn. Við munum samþykkja hérna hærri fjárheimildir fyrir vikið vegna þess að ríkisstjórnin treystir sér einfaldlega ekki til að sýna forystu í þessu máli.

Frú forseti. Það er rétt sem hér hefur komið fram og kemur fram í þessum fjárauka að hér er kannski ekki verið að auka í útgjöld heldur verið að raða hlutunum niður. Þetta er svona eins og á heimili sem ákveður ekki að endurnýja það sem aflaga er farið, teppi og annað, heldur er ákveðið að raða bara húsgögnunum yfir helstu vankantana og keyra áfram. Við erum að samþykkja þetta núna nokkrum vikum eða mánuðum eftir að ríkisstjórnin var kynnt. Það tók langan tíma að mynda þessa ríkisstjórn en engu að síður gat hún litlu svarað um það hvað þetta myndi kosta þegar hún var mynduð. Fyrstu tölur voru nokkur hundruð milljónir og þetta er svo komið upp í 200 milljónir núna. Við getum alveg rætt hversu gáfulegt það var að fjölga ráðuneytum og skipta þeim upp og gera það sem er verið að gera. Hæstv. ráðherra segir að hér hafi menn kannski verið að skapa skilvirkari stjórnsýslu og meira jafnvægi og ég held að það sé rétt, sem kom fram hjá öðrum hv. þingmanni, að jafnvægið hafi kannski snúist um valdajafnvægi innan ríkisstjórnarinnar frekar en annað, það væri fróðlegt að vita. Hæstv. ráðherra segir að hægt sé að spara með góðu skipulagi og jafnvel fleiri ráðuneytum og ég er algjörlega sammála því. Ekki er loku fyrir það skotið að mögulega sé hægt að gera það og ég ætla ekki að útiloka að í einhverjum tilfellum dragist sú mynd upp. Ég er hins vegar ekki sannfærður um það, ég hef efasemdir um ýmsa skiptingu. Ég hef t.d. efasemdir um það, í heimi sem breytist í sífellu og á meiri hraða en áður, þar sem fólk þarf í raun að stunda nám frá vöggu til grafar, að það sé skynsamlegt að skipta menntamálunum upp í fimm ólík svið. En látum það eiga sig, það getur vel verið að það komi í ljós. En það væri fróðlegt að vita hvort hæstv. ráðherra ætlar þá að láta vinna einhvers konar úttekt á því hvort allt hafi gengið eins og smurt eða hvort það myndist einhverjir vankantar þannig að það geti þá alla vega beðið næstu ríkisstjórnar eða þessarar að snúa til baka ef það reynist ekki vera. Síðan var annað sem hæstv. ráðherra sagði sem mér finnst býsna merkilegt. Hann sagði: Ja, ég meina, ef það kemur í ljós að ráðast þarf í meiri útgjöld er alltaf hægt að leggja fram önnur fjáraukalög í haust. Mig langar að staldra aðeins við þessa hugsun. Nú er það auðvitað þannig að ráðherrar og ríkisstjórn sitja í umboði þingsins og það er þingið sem ákveður í rauninni fjárveitingarnar þó að tillaga að fjárlögum komi frá ríkisstjórn. Þá hlýtur maður að spyrja sig: Ef ríkisstjórnin sér eitthvað í kortunum, ef það er eitthvað úti við sjóndeildarhringinn sem er öðruvísi en reiknað var með, ber ríkisstjórninni þá ekki siðferðileg skylda til að sýna a.m.k. þá lágmarkskurteisi að flagga því og búa þingið undir að mögulega þurfi að bregðast við síðar á árinu? Mér dettur í hug í þessu sambandi að stundum er sagt að það að Íslendingar gefi stefnuljós eftir að þeir eru búnir að beygja beri vitni um sagnfræðiáhuga þjóðarinnar. Ökumenn voru að segja hvað þeir voru búnir að gera, þeir voru ekki endilega að segja hvert þeir voru að stefna. Það minnir dálítið á vinnubrögð ríkisstjórnarinnar og þessi fjáraukalög og þingmálaskráin ýtir eiginlega undir tilhneigingu til þess að trúa að hér sé um svipaðan hlut að ræða, þetta sé fyrst og fremst sagnfræðiáhugi ríkisstjórnarinnar, hvað hún er búin að gera, en hún hefur engan minnsta áhuga eða sýnir enga tilburði eða er of nærsýn til að átta sig á því að það eru skip á sjóndeildarhringnum sem eru ekki vön að sigla þar og við því þarf mögulega að bregðast. Í fjárauka á Íslandi er yfirleitt verið að biðja um peninga fyrir það sem búið er að gera þó að svo sé ekki í þessu tilfelli. En það er ekki tekið á því sem óhjákvæmilega mun gerast og þarf að gera og um það hlýtur þessi umræða hér í dag fyrst og fremst að snúast þótt næg ástæða sé til að ræða hversu gáfulegt það var að fjölga ráðherrum. Við vitum að það geta alltaf komið upp ófyrirséðir hlutir. Þess vegna erum við með fjárauka og þess vegna er það stundum í fjárauka að við bregðumst við og ekkert við því að gera. Það gerðum við í upphafi Covid þó að við höfum beðið dálítið lengi eftir fyrstu aðgerðum. En í þessu tilfelli erum við með tvennt sem er algerlega borðleggjandi. Það eru annars vegar þær efnahagshorfur sem eru uppi og þær efnahagsaðstæður sem eru uppi vegna tveggja ára baráttu í Covid sem hefur aukið ójöfnuð, sem hefur gert viðkvæmum hópum erfiðara fyrir og er líklegt að muni gera það áfram, og hins vegar mjög ískyggileg þróun í Evrópu, svo vægt sé til orða tekið. Hér hefur hv. þm. Kristrún Frostadóttir farið ágætlega yfir það sem hvílir kannski þyngst á okkur Íslendingum í augnablikinu, sem eru auðvitað heimilin og þeir hópar sem hafa dregist aftur úr eða munu fyrirséð lenda í vanda, sem hafa kannski lent í vanda og munu lenda í vanda vegna efnahagsaðgerða ríkisstjórnarinnar fyrir einu ári, þegar hæstv. ráðherra sagði hér að við lifðum í nýjum vaxtaveruleika og gerðum ráðstafanir miðað við það. Það er því ekki bara að ríkisstjórnin þurfi að bregðast við, hún skuldar auðvitað þessu fólki ákveðin svör. Hv. þm. Kristrún Frostadóttir fór mjög vel yfir þetta og ég ætla mér ekki að bæta neinu þar við og mér fannst það gert með sannfærandi hætti. Mig langar hins vegar að ræða þennan seinni hluta sem ég talaði um og það er ófriðurinn í Evrópu. Hann mun auðvitað birtast með margvíslegum hætti, líka í efnahagsástandinu, með hærra hrávöruverði, með ýmsum hætti sem mun bitna á heimilum landsins, en við erum líka að takast á við mannlega krísu. Við erum að takast á við stærsta flóttamannavandamál sem sést hefur í Evrópu frá seinni heimsstyrjöld og það er af þvílíkri stærðargráðu að ég held að fólk átti sig almennt ekki á því enn þá. Það hefur komið fram í orðum og minnisblöðum frá utanríkisráðuneytinu að við reiknum með að allt að 800 manns leiti hingað, takið eftir, leiti hingað, þá væntanlega af sjálfsdáðum, og við séum vel í stakk búin til að bregðast við því. Það er sannarlega gott af því að það þurfum við að gera. Hér hafa ráðherrar talað um að við ætluðum að opna arminn. Skoðum aðeins hvernig okkar næsta nágrannaþjóð er að bregðast við nákvæmlega sama vandamáli er varðar stríðið í Úkraínu. Ég ætla að nefna þrennt. Í fyrsta lagi eru Norðmenn að leggja fram áætlun og kalla eftir fjárheimildum frá þinginu fyrir stórkostlegri uppbyggingu í varnarmálum. Sumt af því er ekki viðeigandi að ræða hér vegna þess að það varðar vopn og tilflutning á herliði og ýmislegt sem við erum blessunarlega laus við hér á Íslandi af því að við erum aðilar að varnarbandalagi Atlantshafsbandalagsins, en það er ein tala þarna, 200 milljónir í netöryggi. Það er svo heppilegt með Noreg að tala um hann af því að þar er hægt að nota sömu tölurnar. Þeir eru 15 sinnum fleiri en við og krónan þeirra er 15 sinnum verðmætari en okkar þannig að þetta er sama tala. Við Íslendingar erum í efsta sæti þegar kemur að því hversu þjóðin er netvædd og nettengd og mikill þátttakandi í hinu stafræna umhverfi. Við erum hins vegar í 67. sæti þegar kemur að því hvernig öryggi okkar er háttað og þar hljóta nú kannski að vera einhverjar brýr að brúa, hæstv. ráðherra. 200 milljónir eru væntanlega ekki teknar upp úr veski utanríkisráðherra án þess að gera þá ráðstafanir einhvers staðar annars staðar á móti og ég spyr hvort núverandi ástand kalli t.d. ekki á aukin útgjöld í varnarmálum þegar kemur að netöryggi og ýmsu sem því tilheyrir. Í öðru lagi er ríkisstjórn Noregs líka að kalla eftir fjárheimildum til að bregðast við þeim fyrirsjáanlega vanda sem mörg fyrirtæki eru að lenda í vegna stríðsins, beinna og óbeinna áhrifa af stríðsátökum. Hér hef ég ekkert heyrt talað um það. Svo í þriðja lagi, og kannski það sem skiptir mestu máli, og ég ítreka það sem ég sagði áðan að utanríkisráðuneytið hefur sagt að það reikni með að allt að 800 manns leiti hingað - hvernig eru Norðmenn að hugsa þetta? Jú, þar er myndin teiknuð allt öðruvísi upp og aðgerðaáætlunin og fjármögnunin og viðbúnaðurinn. Þeir reikna með að 35.000 manns leiti til Noregs. Það samsvarar 2.300 manns hérna, þ.e. þrisvar, fjórum sinnum tölunni sem við reiknum með, ókei, en þeir gera ráð fyrir að þurfa að búa sig undir að 100.000 manns komi til Noregs. Það myndi gera á Íslandi 6.500 flóttamenn. En þetta eru bara þær ráðstafanir sem þau eru að gera vegna þeirra sem gætu leitað til þeirra. Síðan eru þau líka að stíga inn í vandamálin sem eru að skapast með miklu markvissari hætti, og fjármagna það, heldur en við erum að gera. Þau eru t.d. að sækja 2.500 manns til Moldóvu sem er fátækt ríki og hefur núna fengið flóttamenn sem eru um 15% af íbúatölunni. Þetta samsvarar því að við værum að fara út og ná í 166 flóttamenn. Þau eru að fara og ná í og aðstoða sjúklinga sem geta eðlilega ekki legið inni og fengið aðhlynningu á sundurtættum og sprengdum sjúkrahúsum, 550 sjúklinga til Noregs, til að þeir fái aðhlynningu þar. Þau reikna með því að þessu fólki fylgi svo aðrir; aðstandendur, það geta verið börn, makar og annað slíkt, 2.750 manns. Það eru 160–170 manns ef við miðum við tölur á Íslandi. Því hlýt ég að spyrja í fullri einlægni: Trúir ríkisstjórnin því að það ástand sem er að skapast muni ekki kosta okkur umfram það sem við höfum þegar gert ráð fyrir í fjárlögum? Og væri ekki skynsamlegt, og væri það ekki virðing við þingið, að reyna að slá á þá tölu og áætla hana, jafnvel þótt það þurfi svo að breyta henni aftur í haust? Það væri þá viðleitni til að horfa á sjóndeildarhringinn og átta sig á því hvort það er eitthvað að gerast þar, svo ég tali nú ekki um þau augljósu vandræði sem eru að skapast hér innan lands fyrir heimili og margt fólk. Þó að við getum glímt við vaxtahækkanir, olíuverðshækkanir og matvöruhækkanir getur margt fólk því miður einfaldlega ekki gert það. Það er hugarfarið sem í þessu birtist. Það er að gera kannski ráð fyrir því að jú, jú, það sé alveg rétt að þessi útgjöld komi, allt í lagi, við bara förum á ballið og borgum, og svo er það bara eftir helgi sem við gerum það upp. Kannski ættum við að velta því fyrir okkur áður en við förum á barinn: Hvað erum við með mikið í vasanum?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Mér fannst nálgun hv. þingmanns skemmtileg varðandi sagnfræðiáhuga Íslendinga sem endurspeglast í stefnu ríkisstjórnarinnar. Það er þessi algjöri skortur á framtíðarsýn á undirbúningi á stefnumótun fyrir fram. Hér er stefnan mótuð eftir því sem hlutum vindur fram og jafnvel eftir á. Við erum að ræða í dag tilfærslur fjármuna vegna breytinga sem ríkisstjórnin ákvað að fara út í akkúrat algerlega óundirbúið, algerlega án þess að búið væri að gera nokkurs konar greiningu eða úttekt á því hvaða afleiðingar það hefði, hvort það væri skynsamleg ákvörðun og því síður á því hvað það myndi kosta. Það sem ég velti síðan fyrir mér er að nú erum við að ræða frumvarp til fjáraukalaga þar sem um er að ræða ákveðnar leiðréttingar á þeim fjárlögum sem þegar hafa verið samþykkt vegna þess sem gerst hefur. Eins og hv. þm. Kristrún Frostadóttir benti á áðan eru nú þegar augljósir margir þættir, sem við vitum ekki bara af í dag, heldur vissum líka af fyrir mánuði, og þeim þáttum fjölgar sem munu leiða til þess að þessi fjármálaáætlun og þessi fjárlög munu ekki standast. Nú er ekki mikið eftir af þessu þingi þegar á heildina er litið og margt sem liggur fyrir. Það sem mig langaði til að heyra afstöðu hv. þm. Loga Einarssonar til varðar afleiðingarnar af þessari viðbragðsstefnu ríkisstjórnarinnar í ljósi þeirra áhættuþátta sem við erum nú þegar búin að sjá, þeirra þátta sem munu hafa áhrif á þetta og þeirrar staðreyndar að við munum líklega ekki bregðast við því áður en þessu þingi lýkur. Hverjar verða afleiðingarnar af þessu?

Frú forseti. Ég held að svona almennt og óháð akkúrat þessari umræðu sé það akkillesarhæll okkar Íslendinga að vera alltaf í viðbragðinu, að vera alltaf að bregðast við hinu og þessu sem jafnvel væri hægt að komast hjá ef við horfðum aðeins lengra fram í tímann, þannig að ég tel augljóst að það sé skynsamlegt að gera það. Ég veit ekki hvort þessi fjárauki er svo óundirbúinn. Ég veit ekki hversu marga tugi funda þríeykið í ríkisstjórninni hélt og hve margar vikur það tók, væntanlega hefði verið hægt að hafa á kantinum einhverja einstaklinga sem teiknuðu upp og röðuðu peningunum samhliða. En það er þessi hroki sem birtist í að koma með þetta alltaf eftir á. Og núna birtist okkur bara sú staða að annaðhvort ætla þau ekki að gera neitt þrátt fyrir öll óveðursskýin sem eru að hrannast upp á himninum, og það er auðvitað verri kosturinn, a.m.k. fyrir fólkið og heimilin í landinu, eða þau ætla bara að ráðast í það þegar þeim dettur í hug og eyða þeim peningum sem þeim dettur í hug og sækja svo fjárheimildirnar eftir á. Það er þó a.m.k. leið til að gefa frat í þingið og segja: Heyrðu, þið eruð bara okkar auðmjúku þrælar og afgreiðið bara það sem við ætlum okkur. Hvort tveggja er hlutur sem þarf einhvern veginn að heyra sögunni til. En ég vona svo innilega að það verði seinni kosturinn og það sé verið að gefa frat í okkur, af því að það væri verri kostur ef ríkisstjórnin ætlar ekki að gera neitt til að mæta stöðu heimilanna og ekki neitt til þess að mæta þeim vanda sem bíður milljóna manna á flótta í nágrannaríki okkar.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Þegar fjárlög eru samþykkt hér er gert ráð fyrir ákveðnu svigrúmi til þess að bregðast við nauðsynlegum breytingum og ófyrirsjáanlegum og ófyrirséðum útgjöldum. Ef ég skil þetta rétt þá er það svigrúm uppurið bara með þeim breytingum sem hafa orðið nú þegar síðan þau lög voru samþykkt. Við höfum ekkert svigrúm lengur. Þá vekur það líka upp áhyggjur að skoða þau fjárlög með tilliti til stefnu þessarar ríkisstjórnar, þau loforð sem hún kveðst standa fyrir. Þau fjárlög voru ekki í samræmi við það, hvað þá þegar svigrúmið til að bregðast við er farið líka. Það sem maður veltir fyrir sér er tvennt, eins og hv. þingmaður nefnir. Það er tvennt sem er hægt að gera: Það er annars vegar að sækja peningana eftir á. Þá veltir maður fyrir sér hvert eigi að sækja þá. Það hefur hvergi komið fram. Það er ekki skýrt hvernig ríkisstjórnin ætlar að fjármagna, hvorki það svigrúm sem hefði þurft að vera búið að fjármagna nú þegar, né það svigrúm sem er augljóst að við munum standa frammi fyrir. Svo er hitt sem gæti orðið raunin, sem er það að hlutirnir verði einfaldlega ekki fjármagnaðir. Þá veltir maður fyrir sér hvort það sé kannski vanmat eða ofmat af okkar hálfu að það sé engin stefna, sé ekki undirbúningur og annað, líkt og hv. þingmaður benti á. Kannski er þetta bara meðvitað. Kannski er þetta stefnan, þessi sveltistefna gagnvart þeim þáttum samfélagsins sem mestu máli skipta, sem er auðvitað velferð þjóðarinnar, heilbrigðiskerfið, menntakerfið og annað sem gerir það að verkum að hér er gott að búa og að hér er hægt að búa.

Frú forseti. Ég ætla svo sannarlega að vona að það verði þá frekar sóttir fjármunir. En auðvitað verðum við að hafa það í huga að fyrir kosningar töluðu ríkisstjórnarflokkarnir um fjármálaáætlunina sína og ef hlutirnir myndu ekki þróast á besta veg þá væru þarna um 100 milljarðar sem þyrfti að stramma saman og skera niður. Við skulum vona að þær nauðsynlegu aðgerðir sem þarf að ráðast í bitni ekki á einhverjum öðrum sem þurfa á þjónustu að halda. Út af fyrir sig skal ég alveg hafa umburðarlyndi fyrir því að það hafa verið margir fjáraukar og að fjárlög hafi ekki alveg gengið eins og áætlað var vegna þess að hér hafa náttúrlega orðið atburðir sem voru algjörlega ófyrirsjáanlegir og sannarlega ekki hæstv. fjármálaráðherra að kenna, eins og t.d. Covid. Og hér sjáum við annan atburð sem er fyrirsjáanlegri, en samt vonuðum við í lengstu lög að það myndi ekki gerast, sem er styrjöld í Evrópu. Það breytir því ekki að hlutverk fjármálaráðherra og ríkisstjórnarinnar er að skoða vörðurnar og hættumerkin og breyta þá kúrsinum samkvæmt því. Ef skipstjóri er að sigla inn fjörð og horfir á sjókort og það er ekkert sker á kortinu en hann sér það fram undan, þá stýrir góður skipstjóri fram hjá skerinu en trúir ekki kortinu. Um það snýst þetta. Hæstv. ríkisstjórn verður einfaldlega að sýna meiri framsýni og fara að horfa til framtíðar en ekki alltaf að bíða með að fá vandamálin í hausinn og helst leysa þau svo daginn eftir.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir góða ræðu og fyrir að taka hér upp málefni sem er mjög mikilvægt að ræða í þessu samhengi fjáraukalaga, sem er einmitt móttaka flóttafólks og það að við eigum von á stórauknum fjölda flóttafólks hingað til lands og að það muni að sjálfsögðu kalla á aukin útgjöld og bregðast þurfi við því. Ég velti fyrir mér því viðhorfi að gera það ekki einmitt fyrr en mögulega eftir á, hvort það búi ekki líka til þessa hugmynd um skort inni í kerfinu og geri það að verkum að burt séð frá því hvort aukinn kostnaður verði síðan greiddur eftir á eða ekki þá sé upplifunin að það sé ekki til nægilegt fjármagn til þess að gera þetta vel þannig að þetta verði ekki gert nógu vel. Við höfum séð vísbendingar um þetta í fréttum þar sem almennir borgarar eru að sinna móttöku flóttafólks þar sem enn er ekki búið að koma upp þvottaaðstöðu fyrir flóttafólk frá Úkraínu þar sem erfitt hefur reynst að ná í starfsfólk Útlendingastofnunar varðandi þessi mál og þar sem enn virðist ekki komið almennilegt lag á hvernig eigi að standa að þessu. Þá velti maður fyrir sér: Býr þetta verklag, að vera ekki bara tilbúin með heimildir til að auka getu kerfisins til að taka á móti flóttafólki, ekki líka til hvata til að gera það síður en ella og gera það af minni myndarbrag en ella? Vegna þess að það er þessi óvissa fyrir hendi, þessi upplifun á skorti, á fjárskorti, sem liggur inni í kerfinu og verður til þess að jafnvel verður erfiðara að upplifa getu til að takast á við þetta verkefni.

Frú forseti. Já, varðandi þann hluta sem lýtur að móttöku flóttamanna þá finnst mér eiginlega vera augljóst að það sé tvennt uppi á teningnum. Það er annars vegar alger skortur á raunsæi eða þá bara metnaðarleysi af því að við erum að áætla að fá hingað þrisvar sinnum færra fólk en varfærnustu spár Norðmanna og 12 sinnum færra en það sem þau reikna með að geta þurft að glíma við. Við þurfum náttúrlega að hugsa um ýmislegt í þessu sambandi og þetta snýst ekki bara um ríkissjóð. Þetta snýst nefnilega líka um sveitarfélögin. Þau eru í fyrsta lagi mjög misjafnlega í stakk búin og þurfa alveg örugglega aðstoð. Ekki eru þau nú vel haldin fyrir vegna samninga við ríkið um ýmsa þjónustu. Á hinn bóginn liggur það líka fyrir, að mér skilst a.m.k., að eftir tvo mánuði hér muni þetta fólk fá fjárhagsaðstoð viðkomandi sveitarfélags. Sú fjárhagsaðstoð er eftir því sem ég best veit æði misjöfn, misgóð eftir því hvaða sveitarfélag það er. Það þarf einhvern veginn að jafna þetta og við ættum eiginlega að nota þessa stóru áskorun sem bíður okkar nú til þess að setjast strax niður með sveitarfélögunum og spyrja: Hvernig ætlum við að gera þetta, hvernig fjármögnum við þetta? Ríkið hlýtur, eðli hlutarins samkvæmt, að eiga að hafa mjög miklar skyldur þegar kemur að því að fjármagna það. Ég skil ekki hvernig er ekki hægt að orða það einu sinni hér í umræðu eða þessu plaggi eða öðru og ég spyr, og kannski er það út í hött: Af hverju er a.m.k. ekki kafli í greinargerð þar sem farið er yfir mögulega stöðu sem gæti komið upp í hinum og þessum málum? Þar er af nógu að taka.

Virðulegur forseti. Já, það er sannarlega af nógu að taka. Eins og hv. þingmaður kemur inn á er fjárhagsaðstoð sveitarfélaga æði misjöfn en hún er almennt mjög lág. Það er almennt mjög lág framfærsluupphæð sem fólk sem er á framfæri sveitarfélaga fær og það er meðvituð ákvörðun hjá þessari ríkisstjórn að beina flóttafólki frá Úkraínu þessa leið, að gefa því ekki sömu tækifæri og fólki sem fær alþjóðlega vernd á Íslandi, sem það á sannarlega rétt á að fá miðað við þá stöðu sem uppi er í Úkraínu, en fara þess í stað aðra leið sem gefur Útlendingastofnun heimild til þess að leggja bara umsókn þess um stöðu flóttamanns til hliðar í allt að þrjú ár. Það er það sem þau eru að gera með virkjun 44. gr. Þau eru í raun að koma í veg fyrir að fólk frá Úkraínu geti sótt sér þann rétt sem það á samkvæmt lögum. Það er það sem er verið að gera. Ef þau gætu sótt sér þann rétt og fengið stöðu flóttamanns, sem er alveg hægt að setja í flýtimeðferð, það höfum við séð t.d. gagnvart umsóknum frá Venesúela, það er alveg hægt að flýta þeim umsóknum vel í gegnum kerfið, það er ekkert mál - þess í stað ætla þau að setja alla á sama bás, sem er að þau fái mannúðarleyfi sem fylgir einmitt ekki atvinnuleyfi. Þó að þau gætu og vildu þá geta þau þannig ekki unnið fyrir sér og eru tilneydd til að fara á framfærslu sveitarfélaga sem, eins og ég kom inn á, er frekar lág en verður þá líka þung byrði, eins og hv. þingmaður kom inn á, á fjárhag sveitarfélaganna ef ekkert verður að gert. Það er því sjálfskaparvíti, eða ekki, það fer eftir því hvernig litið er á bókhaldið hjá ríkisstjórninni, að fara þessa leið. Það væri hægt að fara miklu mannúðlegri leið, leið sem væri betur í samhengi við réttindi sem fólk frá Úkraínu hefur. En sú leið er ekki valin og mér er spurn hvers vegna. Mín upplifun hefur verið sú að það sé til að reyna að þvinga ógeðfellt útlendingafrumvarp hæstv. dómsmálaráðherra í gegnum þingið og nota til þess krísuástand í Úkraínu. 

Frú forseti. Nú dregur hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir upp svo skuggalega mynd af þankagangi ríkisstjórnarinnar að mér fallast nánast hendur og þori varla að gera þær að mínum, nema vegna þess að það er auðvitað búið að ræða þetta í einn mánuð og ríkisstjórnin hefur ekki komið með nein svör við þessari gagnrýni þannig að maður gæti auðvitað freistast til þess að trúa að þau væru einhvern veginn að reyna að nota ferðina eins og það heitir. Það út af fyrir sig er óhuggulegt og svo pólitískt vænt þykir mér nú um tvo af þessum þremur ríkisstjórnarflokkum að ég vil eiginlega ekki trúa því að það muni takast. En við skulum sjá til. En það er auðvitað alveg rétt hjá hv. þingmanni að fjárhagsaðstoðin er mjög lág og dugar auðvitað engum til framfærslu og er okkur ekki sæmandi. Ég hefði trúað því að þetta væri einmitt ákjósanlegur tími, þó að það þurfi vissulega að vinna hratt, til þess að fá einhvern betri botn í þessi mál hér á Íslandi vegna þess að það liggur fyrir að velflest sveitarfélög á landinu munu þurfa að axla ábyrgð og munu gera það með glöðu geði. Það hafa verið þrjú sveitarfélög sem hafa verið í þessum samningi. Núna mun þeim fjölga og þá verður auðvitað að laga hann og gera upp við þau sveitarfélög sem eru búin að standa sína vakt.

Virðulegur forseti. Þegar rætt er um þetta frumvarp til fjáraukalaga er eingöngu verið að ræða þær tilfærslur fjármuna sem þurfa að eiga sér stað eftir að ákveðið var í málefnasamningi nýrrar ríkisstjórnar að fjölga ráðuneytum og færa til verkefni til að þessi nýju ráðuneyti hefðu einhver verkefni á sinni könnu. Samkvæmt lögum um opinber fjármál skal í frumvarpi til fjárlaga greina frá fjárheimildum ríkissjóðs til málefnasviða og málaflokka og sundurgreina niður á ráðuneyti. Þetta frumvarp er því eingöngu lagt fram til að bregðast við þessu lagaákvæði og ekki eru sjáanlegar neinar efnislegar breytingar að öðru leyti. En þegar þessar tilfærslur eru skoðaðar þá er þarna um að ræða tilflutning fjármuna upp á 120 milljarða. Eins og hefur verið nefnt í dag eru þetta 10% af fjárlögunum sem renna að mestu leyti til tveggja ráðuneyta, nýs háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneytis, það eru 85 milljarðar, og síðan er verið að búa til svona lítið og nett ráðuneyti menningar og viðskipta sem fær til sín 28 milljarða. Í áður samþykktum fjárlögum höfðu verið samþykktar tilfærslur, svo sem að húsnæðis- og skipulagsmál yrðu flutt til innviðaráðuneytis sem er eina ráðuneytið sem búið var að ræða af einhverri alvöru og með einhverjum fyrirvara, þannig að það var öllum ljóst að slíkar breytingar myndu eiga sér stað og það var ágætlega undirbúið þegar horft er til hvernig farið var í að undirbyggja önnur ráðuneyti. En síðan er það þannig að það eru einhver verkefni sem höfðu verið flutt og þau eru flutt aftur til baka. Virðulegur forseti. Mér þykir athyglisvert að skoða umfang ráðuneyta eftir þessar breytingar allar og þá ekki síst í ljósi þess hversu misstór þessi ráðuneyti eru og yfir hversu miklum fjármunum þau hafa að ráða. Forsætisráðuneytið er látið í friði og ræður yfir 5,1 milljarði eins og áður var. Við sjáum nú þetta stóra mennta- og menningarmálaráðuneyti breytast í eitthvað sem heitir mennta- og barnamálaráðuneyti. Þetta ráðuneyti réði yfir 137 milljörðum en eftir þessar breytingar er það skorið niður í 49 milljarða. Utanríkisráðuneytið heldur sínu með rúma 24 milljarða. Atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið sáluga, sem nú heitir matvælaráðuneyti, með atvinnugreinarnar þar undir, var skorið niður og fer úr rúmum 57 milljörðum í 33. Dómsmálaráðuneyti tekur á sig 2 milljarða niðurskurð og stendur núna í 53,7 milljörðum. Félagsmálaráðuneytið, sem nú heitir félags- og vinnumarkaðsráðuneyti, er minnkað um 15 milljarða og ræður yfir rúmum 275 milljörðum. Heilbrigðisráðuneytið heldur sínu, 318 milljörðum, og fjármála- og efnahagsráðuneytið heldur sínum 82 milljörðum. Gamla samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneyti er horfið og til verður þetta innviðaráðuneyti sem ég nefndi áður, sem hefur, vegna tilflutninga á verkefnum til þessa nýja ráðuneytis, stækkað um 15 milljarða og ræður yfir 93,8 milljörðum. Umhverfis- og auðlindaráðuneyti, sem fékk viðhengið loftslagsráðuneyti til viðbótar, stækkar um 2,8 milljarða, og væntanlega er það þá bara vegna aðgerða í loftslagsmálum, og hefur nú til ráðstöfunar 28,6 milljarða. Það var svo sem viðbúið að við myndum sjá frumvarp sem tæki á þessum tilfærslum fjármuna af því að það er í samræmi við lög um opinber fjármál. En það vekur athygli að hvergi er verið að bregðast við þeim áskorunum sem almenningur stendur frammi fyrir núna vegna mikillar verðbólgu, hækkandi matarverðs, hækkandi húsaleigu, hækkandi eldsneytisverðs og aukins vaxtakostnaðar, auk þess sem leigugreiðslur hafa hækkað verulega. Nýframlögð þingmálaskrá gerir a.m.k. ekki ráð fyrir að inn séu að koma einhver mál frá ríkisstjórninni til þess að bregðast við þeirri stöðu. Virðulegur forseti. Þessi fjárauki er, þótt hann sé kallaður svo, í raun og veru ekki fjárauki í þeim skilningi að verið sé að bæta við fjármunum, heldur er eingöngu verið að rokka með fjármuni til og frá. Þrátt fyrir að við sjáum ekki neina aukningu í þessu frumvarpi þá liggur fyrir að kostnaður vegna þessara breytinga á eftir að koma í ljós. Mikil vinna hefur átt sér stað. Það er búið að eyða dýrmætum tíma starfsmanna í að vinna að þessum breytingum. Það verður til verulegur kostnaður vegna ráðningar á starfsfólki. Það er aukinn húsnæðiskostnaður og ýmislegt sem við erum ekki búin að sjá fyrir og ekki búin að sjá fyrir endann á. Þrátt fyrir að eitthvað hafi verið gert ráð fyrir þessu í fjárlagafrumvarpi, undir lið sem heitir Sértækar fjárráðstafanir, þá mun það hvergi duga til. Við eigum eftir að fá að sjá stóra tékkann sem verður til vegna þessara breytinga, tékka sem rétt hefði verið að nýta í annað, eitthvað meira, eitthvað betra og eitthvað merkilegra. Virðulegi forseti. Það sem mörgum okkar finnst vanta í dag, í stað þess að verið sé að leika sér með fjármuni fram og til baka, eru eiginlegar stuðningsaðgerðir fyrir fólkið í landinu. Það er sífellt talað um að afkoma heimilanna sé góð og launavísitalan hafi hækkað um 7%. En þá spyr maður: Hvað þýðir það þegar launavísitalan hefur hækkað um 7% í 7% verðbólgu? Það er talsverður hópur sem er undir þessu meðaltali launavísitölunnar sem verður þá fyrir kaupmáttarrýrnun. Hann þarf að taka á sig hækkandi eldsneytisverð. Hér er talað um að vaxtastig sé svo lágt miðað við það sem var þegar „ég var að kaupa mína fyrstu íbúð“. En það hefur verið talað fyrir því nú í marga mánuði og jafnvel ár að það væri heppilegt fyrir fólk að taka óverðtryggð lán af því að hér væri kominn svo mikill stöðugleiki. Það myndi gagnast fólki best að taka óverðtryggt lán, þá yrði eignamyndunin svo mikil og allir myndu græða á því. En málið er bara að það fólk sem tók óverðtryggð lán á síðasta einu eða tveimur árum þegar vextir voru mjög lágir er að lenda í verulegu sjokki núna. Það eru dæmi þess að afborgunarbyrði lána sé að hækka um 30.000–40.000 kr. á mánuði og til að geta borgað slíka upphæð þá þarftu að hafa 50.000–60.000 kr. aukalega til þess að greiða það. Fólk tekur slíka fjármuni ekki upp af götunni. Til viðbótar við það er allt að fara af stað. Hækkanir á matvöru eru geigvænlegar milli mánaða og við erum að borga 300 kr. fyrir bensínlítrann. Það er náttúrlega alveg út í hött. Fjármála- og efnahagsráðherra hefur nefnt að hann væri tilbúinn til að skoða breytingar á álögum á bensíni. Ég hefði viljað sjá það gerast í þessum fjárauka, að verið væri að leggja til einhverjar slíkar aðgerðir sem myndu þá þjóna heimilunum. Það er komin fram tillaga núna. Hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hefur nefnt að það ætti aðeins að bæta í rafmagnsbílaflotann, um einhverja 5.000 bíla. Það held ég að kosti 5 milljarða samkvæmt þeim upplýsingum sem mér finnst ég hafa fengið. Er rétt að nýta þá fjármuni í það akkúrat núna? Er ekki betra að hjálpa til með húsnæðisstuðning eða eitthvað þess háttar til að létta undir fólki sem er ekki að fara að kaupa sér 5 eða 6 eða 7 millj. kr. bíla á þessum tímapunkti? Ég spyr: Er verið að forgangsraða rétt þegar farið er svona að, verið að eyða tæpum 2 milljörðum í að búa til stóla fyrir ráðherra, verið að dúllast við að færa peninga á milli ráðuneyta og á sama tíma er fólk í verulegum vanda? Eins og hér hefur verið nefnt skiptir ekki máli fyrir þingmenn sem hafa yfir milljón á mánuði eða meira í laun eða fyrir ráðherra sem fá 2 milljónir hvort matarkarfan hækkar eitthvað pínulítið eða bensínið aðeins meira, en það skiptir máli fyrir fólk sem er kannski með strípaðan taxta upp á 350.000–360.000 kr. Það bítur verulega í. Ráðherrann nefndi að það gæti komið annar fjárauki og vonandi kemur hann. Við höfum séð að Svíar eru að fara af stað og breyta álögum á eldsneyti en við sjáum engar slíkar aðgerðir hér. Það er beðið með það allt saman. Alveg eins og þegar við vissum í nóvember, desember að allt væri að fara til fjandans út af kórónuveirunni en þá var ekkert gert. Atvinnulífið var látið hanga, veitingageirinn látinn hanga, það var lokað á fólk og fólk missti vinnu. Þetta var fyrirséð og við hefðum getað sett það inn í fjárlögin en það var ekkert gert. Það er alltaf verið að bregðast við eftir á. Mér finnst þetta rýrt, að sjá þetta svona. Það vekur ekki von í brjósti og ekki von í brjósti fólks sem þarf á því að halda að því sé rétt hjálparhönd á þessum tímapunkti. Óskandi er að við sjáum einhverjar aðgerðir aðrar en þessar fljótlega þar sem tekið verður á þeirri stöðu sem uppi er, svo að ég tali nú ekki um það sem mun fylgja þessu blessaða fólki sem er að flýja heimili sín og fara heimshluta á milli og þarf á stuðningi okkar að halda. Við erum alveg í þeirri stöðu að geta veitt þann stuðning.

Frú forseti. Það er svo margt sem væri hægt að taka á í fjáraukalögum enda eru allar meginforsendur fjárlaga þessa árs brostnar. Það þurfa t.d. að vera mjög afgerandi fjárheimildir fyrir aukinni þjónustu við flóttafólk frá Úkraínu, a.m.k. ef stjórnarmeirihlutanum er einhver alvara þar, ef við ætlum virkilega að opna arma og standa vel að þessum verkefnum. En í staðinn erum við að dúlla okkur hérna við að ræða um tilfærslu á útgjöldum milli ráðuneyta. Þetta er uppstokkun sem stjórnarmeirihlutinn hefur verið að vandræðast með, þetta hefur tafið ákveðin þingmál og svoleiðis, það hefur komið fram á nefndarfundum. Ég vil kannski bara fá að spyrja hv. þingmann, sem hélt einmitt svo ágæta ræðu hér um forgangsröðun á vakt þessarar ríkisstjórnar og um mikilvægi þess að verja viðkvæma hópa: Hvað finnst hv. þingmanni um þá forgangsröðun sem birtist í því að við séum að ræða fjáraukalagafrumvarp af þessu tagi hér í dag?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar vangaveltur. Við sjáum það auðvitað á þessari nýframlögðu þingmálaskrá að þar er ekki neitt nýtt að hafa. Í raun og veru er það farið út sem við töldum vera bitastætt og áttum kannski von á því að geta stutt, það er horfið af þingmálaskránni. Það er kannski vegna þess að fólk hefur verið svo upptekið við að færa verkefni á milli ráðuneyta, búa til ný ráðuneyti, að það kemur ekkert. Það er ekki verið að smíða frumvörp þegar þarf að velta fyrir sér hvernig eigi að reka þetta batterí. Ég held bara að hópurinn sem stendur í ströngu við að smíða frumvörp svona dagsdaglega hafi verið upptekinn í allt öðru. Mér finnst þetta auðvitað skrýtin forgangsröðun. Hafandi starfað innan verkalýðshreyfingarinnar í tvo áratugi finnst mér sérstakt að sjá að húsaleigustuðningur minnkar, barnabætur lækka og þetta er forgangsröðun sem ég vil ekki sjá og vil ekki standa að. Ég átta mig ekki á því, horfandi á þessa ríkisstjórn sem kennir sig að hluta til a.m.k. við vinstri stefnu eða félagshyggju, að þetta séu hennar tillögur. Hvar eru félagshyggjutillögur Vinstri grænna í þessu? Ég sé þær ekki. Ég myndi gjarnan vilja sjá nýja forgangsröðun í þessu.

Frú forseti. Fjórðungur heimila á Íslandi átti erfitt með að ná endum saman árið 2021. Fjárhagsleg byrði húsnæðiskostnaðar var þung hjá tæplega 19% heimila. Þetta kemur fram í bráðabirgðaniðurstöðum úr lífskjararannsókn Hagstofu Íslands. Ef við skoðum bara þau heimili þar sem er einn fullorðinn með börn, eitt eða fleiri, þá átti helmingur þeirra heimila erfitt með að ná endum saman í fyrra. Það var áður en verðbólgan fór á flug. Ég vil spyrja hv. þingmann, sem hefur reynslu úr verkalýðshreyfingunni og kom inn á þessi mál í ræðu sinni áðan: Er þetta ekki einmitt til marks um það að við þurfum að styrkja tilfærslukerfi okkar? Við þurfum að taka miklu betur utan um þessi heimili. Kallar ekki 6,2% verðbólga einmitt á mótvægisaðgerðir fyrir þessa hópa 

Virðulegur forseti. Verkalýðshreyfingin hefur í gegnum tíðina talað fyrir því að ekki væri sýknt og heilagt verið að breyta hlutföllunum, að greiðslur út úr tilfærslukerfunum fylgdu launaþróun og persónuafslátturinn fylgdi launaþróun og barnabætur væru hækkaðar til samræmis við og fylgdu verðlagi þannig að ríkið væri ekki alltaf að taka meira og meira til sín. Við sjáum líka, af því að hér er oft rætt um stöðu öryrkja og eldri borgara sem eru tekjuskertir í bak og fyrir, að þessir hópar verða illa úti þegar staðan er þessi. Þeir ráða illa við að fá á sig nokkurra þúsunda króna breytingu í útgjöldum, fólk sem er í þeirri stöðu að kvíða hverjum mánaðamótum og nær illa að komast í gegnum mánuðinn. Það er auðvitað hin alvarlega staða sem við þurfum að horfa til og breyta.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu. Mig langaði til að velta upp uppskiptingu fjármagns eftir þessar tilfærslur, þetta dúllerí sem er svolítið rætt um hérna. Fram kemur að fjármálaráðuneytið sitji eftir með sína 83 milljarða. Ég myndi vilja færa rök fyrir því að fjármálaráðuneytið sitji í rauninni uppi með 1.200 milljarða, sem eru bara fjárlög landsins, vegna þess að það virðist ansi ljóst að það er fjármálaráðuneytið og fjármálaráðherra sem stýrir öllum langstærstu aðgerðum hér á landi. Ég er svona aðeins að velta því upp í samhengi við þetta hvað hv. þingmanni finnst um þessa stöðu og hvort hann skilji það í raun sem slíkt að þetta séu einmitt ekki 800 milljarðar heldur 1.200 milljarðar vegna þess að þær aðgerðir sem hér er verið að ráðast í eru til að mynda ekki í samhengi við óskir Framsóknarflokksins sem er að tala um að hækka veiðigjöld, hvalrekaskatta, tala um að knýja bankana til að styðja betur við heimilin. Það er nú ekkert af svona málum komið fram á þingmálaskrá og hæstv. fjármálaráðherra, sem er með sína 1.200 milljarða í þessum ráðuneytum öllum, harðneitar þessu. Þetta er varla í samhengi við stefnu VG, ákveðna félagshyggju. Hér heyrum við orðalag um að ekki megi ráðast í aðgerðir fyrir viðkvæma hópa út af þensluáhrifum. Samt höfum við séð þessa ríkisstjórn fara í aðgerðir sem þrýsta fjármagni að fólki sem er tekjuhátt. Það var þrýst á framlengingu á endurgreiðslu á byggingarkostnaði, sem fór sérstaklega til byggingariðnaðarins, þrátt fyrir að það ætti að teljast þensluhvetjandi. Það er verið að taka ákvarðanir um alls konar aðgerðir að því virðist á vegum eins flokks í þessari ríkisstjórn. Mig langaði til að velta upp þeirri spurningu til hv. þingmanns hvar valdið raunverulega liggur í þessu ríkisstjórnarsamstarfi að hans mati.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hennar andsvar. Ég er ekki dómbær á það hvort alvaldið liggi hjá hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra en það má svo sem leiða að því líkur því að það er eins og ekkert gerist fyrr en fjármálaráðuneytið eða fjármálaráðherra hefur gefið grænt ljós á hlutina. Eins og hv. þingmaður nefnir þá er búið að tala hér fjálglega undanfarnar vikur um möguleika til tekjuöflunar sem gætu komið íslensku samfélagi til góða en ekkert af því verður að veruleika. Auðvitað hefði verið hægt að skrifa inn í þennan fjárauka sem við erum að ræða hér nýjar tekjur sem væri þá hægt að ráðstafa. En það er bara ekki gert. Manni finnst þetta sérstakt. Ég vil líka nefna að minni hlutinn er búinn að leggja fram fjölda tillagna. Ég vil t.d. nefna Flokk fólksins sem er búinn að leggja fram mýmargar tillögur til að styðja við þá hópa sem eiga um sárt að binda og síðan hefur minni hlutinn sameinast um ákveðnar þingsályktunartillögur sem eru bara settar niður í skúffu og þetta kemst ekki í gegn. Bunkinn sem minni hlutinn er búinn að leggja fram hefur hækkað verulega en við sjáum ekki að eitthvert sérstakt tillit sé tekið til þess. Þannig að jú, væntanlega hefur fjármálaráðuneytið og fjármálaráðherra talsverð ítök í því hvernig fjármagni er ráðstafað. En ég ætla að vona að einhverjir ráðherrar hafi 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Mig langaði í þessu samhengi að benda á alla þessa umræðu um kaupmáttaraukningu sem hefur átt sér stað á tímabili þessarar ríkisstjórnar. Nú var fjárlaganefnd að samþykkja það fyrir jól að halda áfram með kjaragliðnun milli almenna markaðarins og eldri borgara og öryrkja. Þar eru einstaklingar sem fengu 4,6% hækkun á laun sín, í rauninni, einstaklingar sem ekki hafa verkfallsrétt. Það er eins og fjármálaráðherra sé ekki læs á þessa viðkvæmu hópa sem við erum að tala um. En mig langaði til að skipta um kúrs og velta upp þessari stöðu, þessu dúlleríi, í tengslum við ráðuneytin. Nú hefur engin greining verið gerð á þessum ráðstöfunum. Það eru 120 milljarðar sem flytjast þarna milli. Nú hefur hv. þingmaður talsverða reynslu af sveitarstjórnarstörfum. Er þetta verklag sem til að mynda fólk í sveitarstjórnum gæti leyft sér, að fara í ráðstafanir eða breytingar á 10% af rekstri sínum á nokkrum vikum án þess að bera það undir neinn eða fara í einhvers konar greiningar- eða stefnumótunarvinnu? Er þetta verklag sem tíðkast víðar að hans mati?

Virðulegur forseti. Mig langar að byrja á því að fara í það sem hv. þingmaður nefndi um lægstu laun og bætur. Við í verkalýðshreyfingunni höfum í gegnum tíðina lagt áherslu á hækkun lægstu launa og það hefur oft verið hækkun umfram launavísitölu, hækkun lægstu launa verið umfram launavísitölu. En bætur eru síðan látnar fylgja launavísitölu sem byggir á allt öðru en hækkun lægstu launa og í því felst gliðnunin sem verður alltaf meiri og meiri. Það er ekki verið að horfa til hækkunar á lægstu launum sem er að verða í kjarasamningum heldur er verið að horfa almennt yfir launaþróun á Íslandi sem byggir auðvitað á hækkun lægstu launa og líka hækkun hæstu launa. Þau hækka oft ekki í samræmi við hækkun lægstu launa. 25.000 kr. virka öðruvísi á 300.000 kr. en milljón, þannig að prósentan þar er ekki hin sama.  
             Varðandi skipulagsmál sveitarfélaga þá er auðvitað oft verið að breyta þar, 

Forseti minnir þingmenn á að virða tímann.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Mig langar aðeins að spyrja hv. þingmann, mig langar að tala um verklagið. Nú var það þannig að lengi vel vissum við ekki hvort það væri komin ríkisstjórn, svo var tilkynnt ríkisstjórn, í nóvember ef ég man rétt, með einhverjum titlum sem við vorum ekki alveg viss um hvernig við ætluðum að hafa. Það var eiginlega ekki heldur alveg víst hvert verkefnin ættu að fara, svo þegar það var orðið ljóst hvert verkefnin ættu að fara þá var það lagt fram og núna, nokkrum mánuðum seinna, er verið að fara í einhverja excel-leikfimi sem felst í því að færa fjármagnið fram og til baka. Það er verið að gera þetta löngu eftir að breytingarnar fóru fram og eins og hv. þingmaður benti á þá er í rauninni eiginlega ekkert að breytast annað en að það er bara verið að færa tölur á milli. Hefði ekki verið hægt eða væri ekki betra verklag að gera það samhliða breytingunum? Þetta er nú ekki það flókið, ekki það margir bókhaldslyklar sem verið er að fjalla um hérna. Maður hefði haldið að um leið og vitað var að einhver ákveðinn hlutur eins og nýsköpun ætti að fara yfir hefði auðveldlega verið hægt að færa þetta á milli. Hvað finnst hv. þingmanni um að það hafi tekið allan þennan tíma, frá því í nóvember þangað til núna í mars, að láta okkur vita hverju raunverulega á að eyða í hverju ráðuneyti? Er þetta bara venjulegt?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Þessi ríkisstjórn hafði nægan tíma þegar hún var mynduð. Frá því að kosningarnar voru þar til að ný ríkisstjórn var mynduð leið dágóður tími. Maður hefði svo sem getað gert sér í hugarlund að þau væru þá komin með þennan grunn nema þetta hafi bara smollið saman á síðustu metrunum, ég veit ekkert um það, en þá kannski einmitt með þeirri tilfærslu að hægt var að búa til þetta ríkisstjórnarsamstarf með því að fjölga stólum og koma öllum þeim sem þurfti að koma fyrir á sinn bás. Innviðaráðuneytið var komið í umræðu á síðasta kjörtímabili og við vorum nokkuð meðvituð um að þar væri á ferðinni eitthvað sem væri jákvætt, þarna væri verið að færa ákveðna hluti á einn stað sem þyrftu að vera þar, þannig að það væru styttri boðleiðir. Við skildum það og sáum það svo raungerast í þessum stjórnarsáttmála, það varð að veruleika, og mér fannst það bara fínt. En ég skil ekki það að búa til eitthvert menningar- og viðskiptaráðuneyti upp á 28 milljarða. Viðskiptahlutir hefðu getað verið hjá fjármálaráðherra sjálfum. Það læðist að manni sá grunur að umgjörðin hafi verið búin til svona til að fjölga stólum og koma fólki fyrir.

Frú forseti. Já, það nefnilega gerist ýmislegt þegar verið er að gera þetta svona eftir á. Ég hnaut um það í frumvarpinu að fjölmiðlun hefði einhvern tímann heyrt undir matvælaráðuneyti. Það er góð spurning hvernig það endaði en ég hef nú víst fengið einhverjar skýringar á því. En við erum að tala um það að við virðumst vera rosalega hægvirk hérna á þinginu og í ríkisstjórninni. Það tók fimm mánuði að koma með raunverulega skiptingu á milli ráðuneyta. Mörgum hefur verið tíðrætt um breyttar forsendur. Það hefur verið talað um að það eigi að gefa meiri tækifæri til að kaupa rafbíla, það er að koma flóðbylgja af flóttamönnum, húsnæðismálin, það þarf að tækla þau, verðbólguna. Ætli við verðum í því að búa til fjáraukalög fyrir það eftir fimm mánuði eða tíu? 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Ég nefndi það þegar við vorum að ræða fjárlög fyrir áramót, og þegar maður sá þess hvergi stað í fjárlögum að einhver vinnumarkaðsúrræði væru til staðar, að þetta myndi ekki gerast svona bratt, enda kom á daginn að engar forsendur voru til staðar til þess að við værum að henda þessu öllu út. Að því leytinu til - ég skil ekki alveg tilganginn. Ég held að við sem sitjum í minni hluta séum alveg tilbúin til þess að ræða aukin útgjöld þar sem við sjáum að þau koma sér vel. Þess vegna hefði mér bara fundist það ágætt að hér ætti sér stað umræða um það hvað bíður okkar, eins og móttaka flóttamanna, verðbólga, hækkandi eldsneytisverð og matarverð, þannig að við værum í samtali um þessa hluti.

Frú forseti. Það mál sem við erum að ræða hér í dag sýnir okkur auðvitað svart á hvítu hversu mikil uppstokkun er í Stjórnarráðinu og þá hversu mikill tilflutningur á verkefnum er á milli ráðuneyta. Það skal enginn reyna að velkjast í vafa um það eða hafa einhverjar efasemdir um það að auðvitað er ekkert hægt að reikna það út með einu einföldu reikningsdæmi hvernig þetta muni allt saman skila sér, bæði þá með tilliti til faglegra þátta, tilliti til þeirrar þjónustu sem verið er að veita og síðan til þeirra fjárhagslegu hagsmuna ríkissjóðs sem undir eru, því að auðvitað fer enginn af stað í þessa vegferð, vonum við, öðruvísi en að markmiðið sé að efla þjónustu við fólk og fara betur með fjármuni og gera samfélagið sanngjarnara og skilvirkara, ef við megum orða það þannig. En ég vildi í þessari ræðu koma inn á tvennt: Það er annars vegar það sem snýr beint að þætti sem margir þingmenn hafa rætt í þessu samhengi, þ.e. vextirnir og verðbólgan, og ég ætla að koma aðeins inn á það hér á eftir. En fyrst langar mig aðeins að rifja upp, af því að við erum að tala um þessa skiptingu, hvernig að þessu öllu var staðið. Það er mjög hollt fyrir okkur að fara í gegnum þá umræðu aftur, held ég, sem fram fór hér í þingsal fyrir ekkert svo löngu. Það var nefnilega þannig að þessi ríkisstjórn og stjórnarherrarnir höfðu nægan tíma til að undirbúa það hvernig þeir vildu skipta upp Stjórnarráðinu. Það kom hins vegar skýrt fram þegar verið var að fara í gegnum málið allt hér, þegar þing tók til starfa eftir að því verki var lokið og búið var að ganga frá öllum lausum endum, eða því sem næst, sem sneri að talningarmálum í Norðvesturkjördæmi, sem var auðvitað skjól sem ríkisstjórnin nýtti sér til þess að taka langan tíma í þetta, að það var ekkert sérstaklega vandað til verka þegar menn voru að undirbúa þetta allt saman. Þá vil ég sérstaklega nefna að það kom mjög skýrt fram við þinglega meðferð málsins að sú fagmennska sem er til innan Stjórnarráðsins og sú sérfræðiþekking sem er til innan Stjórnarráðsins var ekki nýtt fyrr en einhvern tímann eftir dúk og disk. Þetta var einhvern veginn allt saman bara rissað upp á servéttu og okkur síðan seld sú hugmynd að þetta væri gert til að endurspegla áherslur og stefnumið ríkisstjórnarinnar á því kjörtímabili sem nú er tiltölulega nýhafið. Við vitum hins vegar að sannleikurinn er sá að það var auðvitað mest verið að fara í þetta föndur og þessar æfingar allar til þess að bregðast við kosningaúrslitum og breyttum valdahlutföllum innan ríkisstjórnarinnar. Mér finnst svolítið sérkennilegt, eftir að hafa hlustað á hæstv. fjármálaráðherra hér í umræðunum áðan tala um skilvirkni í ríkisrekstri og að fara vel með aurinn, að það hafi hreinlega aldrei komið til greina að bregðast við kosningaúrslitunum og breyttum valdahlutföllum innan ríkisstjórnarinnar með því einfaldlega að fækka ráðherrum. Það hefði verið hægt að gera það. Það hefði ekkert endilega þurft að vera leiðin að fjölga þeim. Þetta hefur auðvitað allt saman kostað einhverja milljarða með beinum hætti og liggur fyrir hér á kjörtímabilinu, bara sem hinn praktíski, fýsíski kostnaður við að skipta þessu upp. En síðan er það auðvitað allur kostnaðurinn sem fellur til út af áhyggjum sem menn viðruðu við vinnslu málsins. Orðið þjónusturof var t.d. mikið notað; að þegar svona mikil tilfærsla yrði á milli ráðuneyta gæti það hæglega gerst að það yrði einhvers konar þjónusturof sem myndi síðan skila sér bæði í verri þjónustu og svo líka því að kostnaður ríkisins til lengri tíma litið yrði jafnvel meiri en hann hefði verið með óbreyttu Stjórnarráði. Það var nú eitt af því sem var oft nefnt. Það má auðvitað líka taka inn í þetta þá óvissu sem starfsmenn Stjórnarráðsins bjuggu við lengi því að lengi vel vissu engir hver þeirra vinnustaður eða hvert þeirra framtíðarframlag ætti að vera á vinnustöðum, þó að það hafi kannski að mestu leyti skýrst eftir því sem vikurnar liðu. En ég vildi gjarnan halda þessu til haga vegna þess að við sjáum svo mörg dæmi þess í löndunum í kringum okkur að þegar farið er af stað í svona vinnu þá eru, að mér finnst, miklu faglegri vinnubrögð viðhöfð. Það eru stofnaðir einhvers konar rýnihópar og faghópar og það er eðlilegt að leggja einhvers konar mat á það hver praktíski kostnaðurinn við það að búa til ný ráðuneyti er og ekki bara það heldur líka einhvers konar mat á það hvaða áhrif einhverjar breytingar og tilfærslur geta haft til lengri tíma, bara á málaflokkana sjálfa, útgjöld til þeirra og það allt saman. En ekkert af þessu var gert. Þetta var bara ákveðið á fundi þriggja manna. Og nú ætla ég ekkert að draga fjöður yfir það að það er alveg sama hverjir þessir þrír einstaklingar hefðu verið. Ef það hefðu verið þrír einstaklingar úr einhverjum öðrum flokkum þá hefði niðurstaðan líka alltaf verið óviss. Mér fannst mjög mikilvægt að halda því til haga að það kom svo ofsalega skýrt fram við vinnslu málsins að sú fagþekking, bæði við almenna breytingastjórnun og svo líka gagnvart mati á fjárhagslegum afleiðingum breytinganna, að sá mannauður, þau verðmæti inni í ráðuneytunum, var ekkert nýttur eins og hefði þurft að gera. Mér finnst mjög mikilvægt að halda því til haga nú þegar við erum að fara í gegnum þetta mál. Við hlustuðum auðvitað öll eftir því sem hæstv. fjármálaráðherra var að segja áðan í andsvörum til að mynda. Þá var svolítið verið að ræða um vextina og verðbólguna, eins og gefur að skilja, og ég verð að taka undir þau orð sem hér hafa fallið um andvaraleysi ríkisstjórnarinnar gagnvart þeirri stöðu sem sannarlega er uppi. Mér fannst hæstv. fjármálaráðherra skauta svolítið létt yfir ákveðna hluti sem mjög brýnt er að hafa í huga þegar við ræðum þessi mál. Mér brá og ég er enn að vona að mér hafi misheyrst þegar hæstv. ráðherra setti mál þannig upp að hann hefði fengið einhverjar upplýsingar um það innan úr einum banka að ekki væri um nema einhver örfá vanskil að ræða í framhaldi af öllum þessum miklu vaxtahækkunum og þessari miklu hækkun á verðbólgu, eins og það eitt og sér sé einhver mælikvarði. Fyrir það fyrsta hljótum við auðvitað að halda því til haga að við erum í vaxtahækkunarferli sem ekki er lokið. Vextir hér eiga eftir að hækka meira. Ég held að allir séu sammála um að það verði. Afleiðingarnar af þeim vaxtahækkunum hafa þegar skipt tugum þúsunda fyrir mörg heimili, einkum og sér í lagi þau heimili sem hlustuðu eftir þeim fagurgala sem farið var með í kosningabaráttunni, um að hér værum við komin í eitthvert sérstakt lágvaxtaumhverfi og full ástæða væri til að haga fjármálum heimila með þeim hætti að vextir yrðu lágir áfram jafnvel um langa hríð. Þetta var sagt af stjórnmálamönnum og stjórnmálaforingjum sem leiða þessa ríkisstjórn og þetta var líka sagt af seðlabankastjóra í ákveðnum viðtölum. Þarna finnst mér að menn þurfi að kannast svolítið við ábyrgð sína vegna þess að þær afleiðingar sem við erum að fást við í dag út af vaxtahækkunum, og það skal enginn halda því fram að eini mælikvarðinn þar séu vanskil, eru til komnar vegna þess að menn töluðu mjög gáleysislega í kosningabaráttunni um nákvæmlega þessa hluti. Það er ofureinfaldlega þannig að vextir á Íslandi eru yfirleitt hærri og nánast alltaf hærri en í nágrannalöndunum. Það þurfti heimsfaraldur til til þess að vextir lækkuðu niður í þær tölur sem við sáum. Þetta tímabil þar sem vextir voru lægstir í sögunni stóð í heila fjóra mánuði og uppskriftin að þessu lága vaxtaumhverfi var ekki teiknuð upp af ríkisstjórninni, það þurfti heimsfaraldur til. Þetta var sem sagt viðbragð við ástandi en ekki viðbragð við einhverjum aðgerðum sem gripið var til. Þegar hæstv. fjármálaráðherra stillir málum upp með þeim hætti sem hann gerði hér áðan þá hljótum við því öll að kalla eftir nánari skýringum á því hvort þetta sé raunverulega viðhorfið til þeirra heimila sem eru að taka á sig tugþúsundahækkanir. Og við þurfum ekki bara að tala um þær hækkanir sem eru að verða á óverðtryggðum lánum sem eru með breytilegum vöxtum. Fólk sem festi lánin sín á þessu stutta lágvaxtatímabili losnar úr því skjóli eftir ekkert mjög langan tíma og vextir verða örugglega talsvert hærri þá, þannig að ef menn hafa gert einhver langtímaplön, eins og menn gera gjarnan þegar þeir kaupa sína dýrustu eign á lífsleiðinni, þá blasir við að allar forsendur eru breyttar. Mér fannst viðhorfið sem kom fram í þessu öllu hjá fjármálaráðherra því ekki nægilega gott. Síðan erum við í þeirri stöðu að það er há verðbólga í löndunum í kringum okkur og hún er líka mjög há hér. Aldrei þessu vant er verðbólgan í löndunum í kringum okkur að hækka til samræmis því sem er hér því að þetta hefur yfirleitt verið þannig að hún hefur verið talsvert hærri hér en í löndunum í kringum okkur. En þetta eitt og sér er gríðarlega mikið högg fyrir heimilin í landinu í gegnum húsnæðislánin, eins og við þekkjum, einfaldlega vegna þess að þetta leggst auðvitað af miklum þunga ofan á verðtryggðu lánin. Kallað hefur verið eftir einhverjum aðgerðum, bæði til að mæta þessu með verðbólguna og til þess mögulega að mæta þessu með vextina. Það má svo sem alveg til sanns vegar færa að það getur alltaf verið álitaefni hvenær eigi að grípa til svoleiðis aðgerða og hvernig þær eiga að vera. En ríkisstjórnin hefur sýnt ákaflega lítið á þau spil um það hvers heimilin mega þó a.m.k. vænta; hvað verið er að hugsa ef mál halda áfram að þróast með þeim hætti sem líklegt er. Og svo er það auðvitað þannig að það að tala alltaf um vexti í sögulega lágu samhengi er auðvitað ekkert annað en algjör orðaleppur vegna þess að viðmiðið á Íslandi er í sjálfu sér hávaxtaumhverfi. Vextir sem eru sögulega lágir á Íslandi eru mjög háir ef við miðum við löndin í kringum okkur, sem við hljótum að þurfa að bera okkur saman við. Menn velja sér viðmið í þessari umræðu, finnst mér, sem sýna kannski vanda þeirra heimila sem undir eru - það er lítill skilningur á því. Ég ætla ekki að nota orðið lítilsvirðing en menn eru að hlaupa svolítið undan ábyrgð sinni vegna þess að ábyrgðina er miklu meira að finna bæði í verkum ríkisstjórnarinnar og líka aðgerðarleysi hvað varðar aðra þætti þegar kemur að þessum málum. Ég myndi síðan gjarnan vilja nefna það líka að alltaf er vísað til þess hversu mikil verðbólgan er ef húsnæðisliðurinn væri ekki inni í vísitölunni. Þetta er auðvitað eilíft umræðuefni og ég ætla svo sem ekkert að fara djúpt ofan í þá umræðu, en mér finnst ágætt að vita hversu mikil verðbólgan er án þess að húsnæðisliðurinn sé þar inni. En það breytir því hins vegar ekki að hann er þarna inni og meðan hann er þarna inni leggst samsvarandi kostnaður ofan á lán fólksins í landinu. Ég kalla því svolítið eftir því og hef gert það áður að menn kannist kannski aðeins betur við ábyrgð sína þegar kemur að efnahagsmálunum og það er full ástæða til að halda því til haga við umræðu þessa máls.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Sigmari Guðmundssyni fyrir góða ræðu og taka undir með honum, sérstaklega punktinn um vanskilaskrá og það að líta sérstaklega til fjölda heimila á vanskilaskrá sem sérstaks viðmiðs um það hvernig fólk hafi það. Ég tók eftir því að í gær birtist á vef fjármálaráðuneytisins tilkynning þar sem vitnað er í minnisblað um að hækkandi orkuverð hafi haft minni áhrif á fjárhag heimila á Íslandi en víða annars staðar, sem er auðvitað borðleggjandi vegna þess að hlutdeild olíu og orku í útgjöldum hérna er minni, og sérstaklega kostnaður vegna kyndingar o.s.frv. Það gefur augaleið. Það er horft algjörlega fram hjá því í þessu minnisblaði og er ekki nefnt, a.m.k. ekki í tilkynningunni - ég vona að þetta sé ekki allt minnisblaðið, þessi tilkynning, af því að þetta er ósköp rýrt - að húsnæðisverð hefur hækkað meira á Íslandi en víða annars staðar. Það kemur t.d. fram í nýlegri skýrslu frá Nordregio, rannsóknarstofnun norrænu ráðherranefndarinnar, að húsnæðisverð á Íslandi hækkaði mest af öllum Norðurlöndunum núna í heimsfaraldri. Verðbólgan hérna er náttúrlega knúin áfram af húsnæðisliðnum að miklu leyti, eins og við þekkjum. Húsnæðiskostnaður er auðvitað einhver stærsti útgjaldaliðurinn hjá flestum heimilum en samt fannst hæstv. fjármálaráðherra viðeigandi áðan að taka húsnæðisliðinn út fyrir sviga, eins og það að húsnæðismarkaðurinn sé sökudólgurinn á bak við verðbólguna geri verðbólguna eitthvað skárri fyrir heimilin. Hvað finnst hv. þingmanni um slíkan málflutning?

Frú forseti. Þetta kemur beint inn á það sem ég nefndi í ræðu minni, að menn kannist kannski svolítið við það hver ábyrgð þeirra er. Þetta er angi af því sem stundum er uppi, það er hægt að heimfæra þetta upp á það, þ.e. að þegar efnahagurinn batnar er það ríkisstjórninni að þakka en þegar efnahagurinn versnar er það einhverju öðru að kenna. Þetta hefur mér fundist vera mantran í öllu. Þegar við erum að tala um hag heimilanna þá skiptir auðvitað allt máli. Við getum ekki tekið einhvern einn lið út fyrir sviga og haft hann út undan þegar við erum að tala um þetta. Ég verð líka að nefna að það hefur svolítið borið á því hér í þessum þingsal að menn hafa verið að nota þennan ræðustól til að skella sér í hálfgerða prófkjörsbaráttu og tala um það hverjum sé um að kenna að húsnæðisverð hafi hækkað mikið. Þar hlaupast menn að sjálfsögðu mjög mikið undan ábyrgð sinni og kenna gjarnan Reykjavíkurborg um, þrátt fyrir að öll gögn sýni það svart á hvítu að uppbygging í borginni hefur verið með þeim hætti að henni verður ekki kennt um stöðuna. Svo að ég svari spurningunni bara beint þá kann ég ekki að meta þann málflutning sem boðið hefur verið upp á í þessu samhengi. Ég vonast eiginlega til þess að sama hvernig svo sem spilast úr varðandi þróun á húsnæðismarkaði þá kannist menn a.m.k. við ábyrgð sína og geri ekki lítið úr þeim afleiðingum sem fylgja hækkandi húsnæðisverði, óháð því hvort húsnæðisliðurinn er inni í vísitölunni eða ekki.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka fyrir þetta svar og taka undir það sem kom fram í máli hv. þingmanns. Við fengum auðvitað ágætisnasasjón af þessu í gær þegar greiningardeild hagdeildar ASÍ gaf út góða skýrslu um það hvernig húsnæðisstuðningur hefur þróast síðastliðin tíu ár eða svo. Þar fengum við að sjá hvernig húsnæðisstefna stjórnvalda er í raun til þess fallin að ýta upp verði. Við sjáum að það er búið að veikja vaxtabótakerfið en í staðinn fara í almennan stuðning sem er alltaf frekar til þess fallinn að færa efri millitekjuhópum stuðning, þessi séreignarsparnaðarleið. Þetta er auðvitað húsnæðisstuðningur af því tagi að hann ýtir líka upp fasteignaverðinu og hækkar þannig þröskuldinn fyrir fólkið sem er ekki komið inn á fasteignamarkaðinn. 

Virðulegur forseti. Það var svo sem engin bein spurning í þessu heldur meira almennar hugleiðingar um þessi mál. Ég árétta það sem ég sagði hér áðan, þessi bendileikur, sem verið hefur um það hverju er um að kenna varðandi það að húsnæðisverð hafi hækkað mikið, er svolítið hvimleiður ef við skoðum það bara út frá sjónarhóli þess fólks sem verður síðan fyrir hækkununum. Þegar menn eru að byggja húsnæði og búa til framboð af húsnæði þá tekur það langan tíma, en vextir hér lækkuðu skarpt ofan í ákveðið ástand og það hefur síðan þrýst eignaverðinu upp, en það er ekkert hægt að kenna bara skipulagi eins sveitarfélags um að svo hafi farið.

Virðulegi forseti. Mig langaði að þakka hv. þingmanni fyrir stórgóða ræðu. Ég vil koma aðeins inn á það sem hann nefndi varðandi vanskilin og hefur líka verið nefnt hér í andsvari því ég staldraði líka við að það væri verið að nota nokkurra mánaða gamlar tölur um vanskil í bankakerfinu sem mælikvarða á stöðu heimilanna. Mögulega ber þetta vott um ákveðna veruleikafirringu gagnvart stöðu fólks en það síðasta sem fólk hættir að greiða af eru húsnæðislánin vegna þess að það lendir í verulegum vanda í framtíðinni ef það lendir á vanskilaskrá. Ég velti því upp í þessu samhengi hvort hv. þingmaður hafi sömu áhyggjur og ég af því að mælikvarði fjármálaráðuneytisins og fjármálaráðherra á efnahagsástandið sé þessi eini mælikvarði og að sú vinna sem minni hlutinn hefur kallað eftir, að gerð sé greining og einhver vöktun á ástandinu, eigi sér mögulega ekki stað því að því hefur ekki verið svarað. En það er alltaf vitnað í þessa vanskilatölu. Spurning mín snýr því að áhyggjum af þessu en mig langaði líka að spyrja almennt: Hvað telur hv. þingmaður að skýri þetta andvaraleysi hjá ríkisstjórninni varðandi ástandið? Hvers vegna erum við svona ólík öllum löndum í kringum okkur? Hvers vegna þurfum við sífellt að leita afsakana fyrir því að styðja ekki fólk sem er augljóslega að lenda í vandræðum? Hver er eiginlega munurinn á þessu stjórnarfari? Þetta er farið að valda mér verulegum áhyggjum.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Kristrúnu Frostadóttur kærlega fyrir þetta. Ég myndi vilja nefna með vanskilin, af því að það var verið að nefna vöntun á greiningu og vöktun, að mér sýnist greiningin og vöktunin fara fram með þeim hætti, ef ég skildi umræðuna rétt fyrr í dag, að innan úr fjármálaráðuneytinu sé tekinn upp síminn og hringt í einhvern bankastarfsmann og spurt hver punktstaðan sé þann daginn og það síðan látið duga. Þetta er einmitt hárrétt. Eins og ég nefndi í ræðu minni þá getum við örugglega haft mismunandi skoðanir á því hvenær kemur að því að það þurfi að grípa til aðgerða og til hvaða aðgerða nákvæmlega eigi að grípa. En það er alltaf hægt að vera í viðbragðinu. Það er alltaf hægt að vera í upplýsingasöfnuninni, greiningunni og vöktuninni, eins og hv. þingmaður nefnir, til þess að viðbragðið, hvenær svo sem menn ætla að koma með það og ég er svolítið farinn að sakna þess að fá að sjá betur á þau spil, verði skilvirkara. Og hvers vegna er þetta svona? Það er vegna þess að þegar kemur að efnahagsmálum, sérstaklega þegar við erum að blanda umræðunni um vexti inn í það, þá láta menn gjarnan reka á reiðanum og vonast til þess að ástandið lagist einhvern veginn af sjálfu sér þannig að ekki þurfi að grípa til mikilla aðgerða. Undirliggjandi er síðan auðvitað þessi staðreynd að við erum með gjaldmiðil sem skoppar upp og niður og það er kannski ein lykilforsenda þess að menn eru alltaf að lenda í vandræðum aftur og aftur. Menn láta reka á reiðanum, vona að ástandið lagist og að ekki komi til þess að grípa þurfi til einhverra aðgerða. En við vitum ósköp vel að við erum í storminum miðjum og lætin eru ekki búin enn.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég held reyndar að þetta sé líka ákveðin tegund af pólitík sem er verið að stunda. Það sé mjög meðvitað verið að taka ákvörðun um að styðja ekki við ákveðna hópa því að allar upplýsingar ættu í raun að liggja fyrir. En það er svo annað mál. Mig langaði aðeins til að skipta um kúrs og snúa mér að fjölgun ráðuneyta. Hv. þingmaður velti því upp hvort það ætti að fækka ráðuneytum. En hvað með að styrkja bara frekar þau ráðuneyti sem hafa verið í vandræðum undanfarin ár og áratugi í sínum verkefnum? Ég nefni hér til að mynda heilbrigðisráðuneytið, félagsmálaráðuneytið, það hefur strandað í langan tíma að bæta kjör þeirra sem eru með lágar tekjur í samfélaginu vegna þess að það á alltaf að fara í uppstokkun á almannatryggingakerfinu en það gerist aldrei neitt. Hefði kannski verið hægt að verja þessu fjármagni betur með því að styrkja þau ráðuneyti sem við höfum 

Frú forseti. Þetta var eitt af því sem ég var að nefna í ræðu minni. Ég gleymdi svo sem að taka það fram að það var auðvitað eitt af leiðarstefjunum upp úr hruninu og skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis að ráðuneytin ættu að vera færri og sterkari. Það myndi skila sér í bættri stjórnsýslu og örugglega í betri meðferð fjármuna og sterkari stöðu þeirra einstaklinga sem undir ráðuneytin heyra, þeirra hópa sem eiga sitt undir þeim málaflokkum. Þetta var auðvitað bara gert vegna þess að pólitískt landslag kallaði á að það þyrfti, að því er menn töldu, að fjölga stólum. En það hefði vel verið hægt að fara hina leiðina, að fækka ráðuneytum, tryggja valdahlutföllin innan ríkisstjórnarinnar með þeim hætti og ég er farinn að hallast að því að það hefði skilað sér í bættri meðferð fjármuna. En síðan má líka vekja athygli þingheims á því og rifja upp að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd ætlar að kalla 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Sigmari Guðmundssyni fyrir virkilega áhugaverða ræðu. Ég hjó dálítið í það sem þingmaðurinn talaði um í tengslum við fullyrðingar ríkisstjórnarinnar fyrir kosningar varðandi lágvaxtaumhverfi og annað og þetta bjartsýnistal sem kannski má búast við af hálfu þeirra sem sitja við stjórnvölinn í aðdraganda kosninga. Ég tek undir það að sennilega séum við hér að horfa upp á afleiðingar af talsvert gáleysislegu tali í kosningabaráttunni. Það sem mig langaði til að fá innsýn þingmannsins í er varðandi þessar öru verðlagsbreytingar sem verða á þessu landi, sem er náttúrlega eitthvað sem við höfum búið við um langa hríð vegna smæðar hagkerfisins og annarra þátta. Mig langaði kannski að spyrja svolítið út í það í tengslum við þær breytingar sem hafa orðið á samfélaginu, á lánamörkuðum og annað, varðandi verðtryggð lán og óverðtryggð lán. Nú eru óverðtryggð lán orðin talsvert vinsæl, ekki síst við húsnæðiskaup, og þá er kannski algengt, eins og þingmaðurinn benti á, að fólk þiggi að festa vextina um einhvern tíma. En við vitum að auðvitað er ekki hægt að festa vextina endalaust gagnvart bönkunum. Bankar reyna náttúrlega að stýra sinni áhættu með því að takmarka þann tíma þannig að það má búast við því að þær breytingar sem eru að verða núna á verðlagi í heiminum, og hafa gríðarleg áhrif á efnahagskerfið, geti valdið einstaklingum sem hafa valið þennan kost talsverðu áfalli, þetta geti komið þeim í talsvert opna skjöldu á næstu misserum. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur kærlega fyrir þetta. Já, ég talaði um gáleysislegt tal fyrir kosningar og hef gert það áður að umtalsefni mínu og skal aðeins rökstyðja hvers vegna það er. Við vitum alveg hvert hið íslenska efnahagslögmál er, þekkjum mjög vel hvernig boltinn rúllar hér, bæði þegar kemur að verðbólgu og vöxtum. Við þekkjum það mætavel að það eru engar forsendur fyrir því á Íslandi, á meðan við erum með þennan gjaldmiðil, að geta ætlast til þess að einhverjir töfrar í hagstjórn geri það að verkum að vaxtastig hér sé að jafnaði eða til langs tíma með svipuðum hætti í nágrannalöndunum okkar og það sama eigi síðan við um verðbólguna. Þegar menn eru forystumenn í pólitík, þegar menn leiða ríkisstjórn, þurfa þeir auðvitað að tala svolítið út frá þeim raunveruleika en ekki þeirri óskhyggju sem felst í því að menn hafi fundið upp eitthvert töfraráð til að stilla þetta af með þeim hætti að við sitjum við sama borð og fólk í nágrannalöndunum þegar það er að kaupa sér fasteign, bara svo við nefnum það. Orðum fylgir ábyrgð. Einn af hvötunum fyrir þessum miklu umskiptingum frá verðtryggðum yfir í óverðtryggð lán var auðvitað það hvernig menn töluðu hér meðan vextir voru að lækka og ekki síst þegar vextirnir voru hvað lægstir. Lægstu vextir í sögunni, var endalaust sagt. Seðlabankastjóri nefndi í viðtali að hann væri að vonast til þess að við værum komin í langt lágvaxtaumhverfi. Ég veit að það fer mjög í taugarnar á mörgum þingmönnum þegar maður nefnir þetta, en lausnin út úr þessum vanda er að sjálfsögðu bara ein og hana erum við búin að margtyggja ofan í þingheim og í almennri umræðu. Hún er sú að taka upp annan gjaldmiðil.

Frú forseti. Ég get kannski ekki sagt að svar hv. þm. Sigmars Guðmundssonar hafi komið mér mikið á óvart. En ég velti fyrir mér stefnu þessarar ríkisstjórnar og meðvitund hennar gagnvart efnahagsmálum og síðan það hvernig stefna ríkisstjórnarinnar endurspeglast eða endurspeglast ekki í þeim fjárlögum og fjáraukalögum sem lögð eru fram í ljósi þess að hv. þingmaður sér þetta sem einu lausnina, og hún er kannski ekki líkleg til að verða að raunveruleika með þessa ríkisstjórn við stjórnvölinn. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvað hann sér fyrir sér með afleiðingarnar af þessu stefnuleysi, af þessu ábyrgðarleysi og skorti á lausnum í þessu ástandi.

Virðulegur forseti. Það er svo sem allt í lagi að tala bara út frá pólitískum raunveruleika. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður nefnir að á meðan þessi ríkisstjórn situr, með þá stefnu sem hún hefur, þá er ekki líklegt að þessi lausn sem ég og fleiri höfum verið að leggja til verði að veruleika í bráð. En það má þó alla vega vona. Síðan er annað sem ég myndi gjarnan vilja fá að nefna í þessu samhengi. Það verður mjög áhugavert að fylgjast með hver þróunin verður á milli verðtryggðu lánanna og óverðtryggðu lánanna nú í framhaldinu þegar vextir eru að hækka, hvort fólk flýi þá aftur til baka úr óverðtryggðu lánunum yfir í verðtryggðu lánin. En ég er bara að segja að þegar við búum í svona óstöðugu umhverfi þá skiptir miklu meira máli hvernig menn tala, jafnvel þótt það séu að koma kosningar, en menn kannski gera sér grein fyrir. Að því leyti til er vandinn sem ég er að tala um að miklu leyti heimatilbúinn.

Frú forseti. Ég ákvað að koma upp í fundarstjórn vegna þess að nú erum við búin að vera að tala hér um ýmis mál undanfarna daga og mér þótti það sérstaklega gott að hæstv. heilbrigðisráðherra sat og hlustaði og tók þátt í umræðunni. Það gerðu einnig undanfarna daga ýmsir þeir stjórnarþingmenn sem sátu í salnum. Ég verð bara að segja að ég sakna þess í þessari umræðu að hafa ekki séð og heyrt í hæstv. fjármálaráðherra eftir að umræður byrjuðu og að heyra ekki heldur í hv. stjórnarþingmönnum vegna þess að þetta eru mikilvægar umræður sem hér fara fram og við þurfum að taka þátt í þeim en ekki vera á einhverju Íslandsmeistaramóti í þagnarbindindi.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér frumvarp til fjáraukalaga við 1. umr. Þetta er óvenjulegur tími til að ræða fjáraukalög. Í venjulegu árferði eru þau lögð fram á síðari hluta árs til að bregðast við tímabundnum, ófyrirséðum og óhjákvæmilegum útgjöldum innan fjárlagaársins sem ekki er unnt að bregðast við með öðrum úrræðum. Þingið hefur reyndar síðustu árin alloft tekið fyrir fjáraukalög til afgreiðslu á óvenjulegum tímum; vegna falls flugfélagsins WOW air, vegna ríkisábyrgðar á lánum til Icelandair, vegna heimsfaraldurs kórónuveirunnar og efnahagsaðgerða ríkisstjórnarinnar í tengslum við hann. Núna er frumvarpið þó lagt fram út af tilfærslum fjárheimilda sem ríkisstjórnin telur þörf á vegna uppstokkunar í Stjórnarráðinu og fjölgunar ráðuneyta. Hæstv. ríkisstjórn kveður fjölgun ráðuneyta vera nauðsynlega og með leyfi forseta vísa ég í greinargerð með fjáraukalögum: „ […] til að takast á við þau krefjandi samfélagsverkefni sem fram undan eru í samræmi við þær áherslur sem lagðar eru í stjórnarsáttmála fyrir komandi kjörtímabil.“ Með öðrum orðum er engin skýr og augljós skýring á fjölguninni gefin. Hver samfélagsverkefnin eru og hvers vegna þessi tiltekna uppstokkun styður við þau hefur einfaldlega ekki verið rökstutt. Á það var bent í umræðum um fjárlögin fyrir árið 2022 að skipting ráðuneyta og titlar ráðherra hafi ekki á þeim tímapunkti verið í samræmi við það sem ríkisstjórnin hafði boðað og er hæstv. fjármálaráðherra þá hér að leitast við að leiðrétta það. Fjöldi ráðherra og ráðuneyta er ekki meitlaður í stein. Í raun hefur honum oft verið breytt í gegnum söguna. Ráðuneytin voru níu árin 2017–2019, þau voru átta árin 2012–2016. Nú hefur ráðherrum verið fjölgað um einn frá síðasta kjörtímabili og ráðuneytunum verið fjölgað um tvö. 12 ráðuneyti og 12 ráðherrar, sem er ekki sögulegur fjöldi, þau hafa verið 12 talsins áður, en aldrei fleiri. Þetta er því mesti fjöldi ráðuneyta sem hefur verið. Þróunin síðasta áratuginn, frá 2012, þykir mér vera til marks um pólitískan vilja sitjandi ríkisstjórnar til að blása út stjórnkerfið og stækka það og það er ákveðið áhyggjuefni. Vegna þess að fullnægjandi rökstuðningur fylgir ekki breytingunum er ekki að furða að margt fólk hafi dregið þá ályktun að eitthvað annað hafi búið að baki þeim en opinber skýring ríkisstjórnarinnar, að fjölgunin sé raunverulega til komin til að jafna valdahlutföll milli stjórnarflokkanna og liðka fyrir því að þeir hafi getað komið sér saman um áframhaldandi samstarf fjögur ár til viðbótar. Hvers vegna skiptir það máli? Hvers vegna er mikilvægt að fullnægjandi rök séu færð fyrir fjölgun, hæstv. ráðherra? Jú, vegna þess að breytingarnar eru ekki ókeypis, hreint ekki. Í svari hæstv. fjármálaráðherra, sem barst 27. janúar sl., kemur fram að áætlaður viðbótarkostnaður ríkissjóðs umfram það sem hefði verið með óbreyttri skipan sé rúmlega 1,7 milljarðar kr. á kjörtímabilinu sem að hluta til mun síðan færast áfram á næsta kjörtímabil og þarnæsta, og út í hið óendanlega verði ekki undið ofan af þeim. Í svarinu fylgdi að þessi fjárhæð gæti til viðbótar orðið nokkru hærri ef nýta þarf svigrúm fyrir óvissu í áætluninni og ef það er eitt sem við getum verið viss um er það að áætlanir standast aldrei nokkurn tímann upp á krónu. Við vonum að endanleg útkoma sé nærri því sem lagt var upp með en miðað við orðavalið í svari hæstv. ráðherra grunar mig að um algjört lágmarksviðmið sé að ræða, að það sé næstum því öruggt að endanleg fjárhæð verði hærri og þá jafnvel, svo að ég noti orð hæstv. fjármálaráðherra, nokkru hærri. Hversu mikið vitum við ekki á þessum tímapunkti. Áætlaður launakostnaður hæstv. ráðherra og aðstoðarmanna þeirra nær yfir 770 millj. kr. á þessu ári. Nú er ég vel meðvitaður um að lýðræðinu fylgir kostnaður en þegar hann er aukinn þá þarf að vera ljóst að nauðsyn búi að baki þeim breytingum og að þeim fylgi fullnægjandi rökstuðningur. Ríkisútgjöld hafa nefnilega þá tilhneigingu að vaxa nokkuð stjórnlaust og við sem samfélag þurfum að hafa vissu fyrir því að þjóðhagslegur ávinningur fylgi útgjaldaaukningu sem þessari. Útgjaldaaukningin vegna fjölgunar ráðuneyta er þó yfirstaðin. Hún hefur verið samþykkt af meiri hluta á þingi, ákvörðun sem að mínu mati er nokkuð langt frá því sem myndi kallast ábyrgur og skynsamlegur ríkisrekstur. Helst vildi ég sjá hana dregna til baka en fyrir því er nokkuð skýr pólitískur ómöguleiki. Fyrir vikið er það sem við ræðum hér tilfærsla fjárheimilda milli ráðuneyta og hún er líka töluverð. Eins og hefur verið farið yfir hér í ræðum í dag er heildarumfang fjárheimilda ráðuneytanna rúmlega 1.000 milljarðar kr. Sum ráðuneytanna eru í heildarsamhenginu frekar smá eða afar smá eftir breytingar. Helmingur ráðuneytanna hefur umfang sem er minna en 50 milljarðar kr. og sum þeirra eru vel undir því marki. Ég velti því fyrir mér hvort ekki sé skýrt tækifæri til samþættingar verkefna og sameiningar málaflokka og ráðuneyta til að ná fram aukinni hagkvæmni og auknum þunga málefnanna í stjórnkerfinu. Eftir breytingarnar er umfang umhverfisráðuneytisins og nýja menningar- og viðskiptaráðuneytisins rétt um 28 milljarðar fyrir hvort. Smæðinni fylgir hlutfallslega hærri kostnaður við yfirstjórn og minna svigrúm til áhrifa. Málaflokkum er ekki sjálfkrafa betur borgið hjá smærri ráðuneytum. Þvert á móti getur smæð ráðuneyta komið málaflokkum frekar illa. Málið varðar líka framleiðni Stjórnarráðsins. Úttekt samráðsvettvangs um aukna hagsæld leiddi í ljós að framleiðni væri minni hjá ríkisstofnunum með 50 starfsmenn eða færri en hjá ríkisstofnunum sem eru með fleiri en 50 starfsmenn. Því til viðbótar eiga smáar stofnanir það til að verða undir í samkeppni um hæft starfsfólk þar sem aukin hætta er á faglegri einangrun innan slíkra stofnana og framamöguleikar fólks minni. Hér er ríkisstjórnin að fjölga smáum ríkisstofnunum án þess að skýr greining liggi fyrir um nauðsyn þess, að því er virðist. Tilfinning mín er sú að með þessum fjáraukalögum muni ríkisstjórnin í framhaldinu auka verulega tækifæri sitt til sameiningar og aðhalds í rekstri stjórnkerfisins, t.d. með fækkun ráðuneyta. Aukin óhagkvæmni í stjórnkerfinu og rúmlega 1.700 millj. kr. viðbótarkostnaður á kjörtímabilinu kemur óhjákvæmilega niður á tækifærum ríkisins til að veita þá grunnþjónustu sem því ber að sinna að lögum og öðrum málaflokkum sem varða t.d. menntun og hagsæld þjóðarinnar. Hún kemur líka niður á svigrúmi ríkisstjórnarinnar til að draga úr erlendum skuldum og þar af leiðandi vaxtakostnaði ríkisins sem þegar er gífurlegur og gert ráð fyrir að hann muni vaxa áfram út þetta kjörtímabil. Eftir stendur að órökstuddar breytingar á Stjórnarráðinu valda gífurlegum tilkostnaði, að öllum líkindum verri nýtingu fjár og núna tilfærslu án greiningar. En af hvaða nauðsyn? Frá því hefur ekki verið greint og tek ég undir með þeim sem hafa haldið því fram að ástæðan sé raunverulega valdabrölt milli stjórnarflokkanna. Ég trúi ekki og ég held að enginn trúi fullyrðingum um að með þessu verði betur hægt að bregðast við samfélagsverkefnum sem enginn getur í raun sagt hver eru.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu. Það er alltaf gaman að fá nýja þingmenn hér inn með nýja sýn. Mig langaði að ræða aðeins um skipulag ráðuneyta. Hv. þingmaður talaði um að það væri verið að blása út kerfið og það væri mikill kostnaður, 1,7 milljarðar, við þessar breytingar. Hæstv. fjármálaráðherra hefur talað mikið um að ekki eigi alltaf að setja meiri pening og meiri pening, heldur þurfi að ná fram skilvirkni. Gildir það kannski ekki um Stjórnarráðið sjálft? Hvað telur hv. þingmaður? Erum við kannski bara á algerlega rangri braut hvað það varðar að leyfa ríkisstjórnum að ráða því yfir höfuð hvaða ráðuneyti eru? Ættum við kannski bara að vera með einhver fá ráðuneyti? Veljum sex eða átta ráðuneyti og festum það bara í stjórnarskrá eða eitthvað þannig svo að það sé erfitt að breyta því. Þá er ekkert hringl. Þá veit starfsfólkið hvar það er að vinna, mætir ekki einn daginn og veit ekki hvort það er í þessu ráðuneyti eða því næsta. Þá er kannski hægt að passa að verkefnin séu jafnt dreifð á ráðuneytin þannig að við séum ekki með eitt ráðuneyti sem, eins og hv. þingmaður benti á, er kannski bara með einhverja 20 og eitthvað milljarða og annað sem er með um 200 eða 300 milljarða. Þurfum við ekki bara að fara að meitla þetta svolítið í stein, eða hvað finnst hv. þingmanni um það?

Virðulegi forseti. Varðandi fyrri spurningu hv. þm. Gísla Rafns Ólafssonar þá tel ég þvert á móti að það sé í raun frekari ástæða til að krefjast aðhalds í efra stjórnkerfi ríkisins, vegna þess að fjármunum sem er varið þar er ekki varið annars staðar í velferð og þá þjónustu sem ríkisstjórninni ber að veita. Þannig að ef einhvers staðar á að tryggja gott aðhald þá er það akkúrat í efri lögum stjórnkerfisins. Aftur á móti varðandi það að festa skipan ráðuneyta í lög eða jafnvel stjórnarskrá þá held ég að það sé rosalega mikilvægt að hver ríkisstjórn hafi svigrúm til að ráða sínum málaflokkum og skipan ríkisstjórnar eftir eigin höfði. En ríkisstjórnin þarf að átta sig á því að þessu valdi fylgir ábyrgð og það er ekki ásættanlegt að ráðuneytum sé fjölgað og kostnaðurinn sé aukinn einungis til þess að tryggja að ríkisstjórnin geti haldið valdastólum sínum. Það er ekki eðlileg eða góð nýting fjármagns. Þegar ríkisstjórnin beitir þessu valdi sínu, að ráða málaflokkum ráðuneytanna og fjölda þeirra, þá þarf hún að vera rosalega skýr um ástæðuna og rökstuðninginn fyrir því og við sem samfélag þurfum að treysta því að hún misfari ekki með þetta vald. Ef það hefði legið fyrir fyrir kosningar að sitjandi ríkisstjórn, sem óskaði eftir áframhaldandi umboði, ætlaði að fjölga ráðuneytum og auka kostnaðinn á þessu „leveli“ er ég ekkert viss um að hún hefði hlotið þá kosningu sem hún hlaut upp úr kjörkössunum.

Frú forseti. Nei, það er nefnilega þannig að það virðist vera að allir aðrir eigi að vera skilvirkir en ekki endilega ráðuneytin sjálf. En mig langaði aðeins að tala um þetta módel sem við erum með hjá framkvæmdarvaldinu, þessi ráðuneyti, og undir því erum við með skrifstofur sem fá hin ýmsu verkefni. Við erum að færa fullt af verkefnum núna fram og til baka, eins og sést. Mér hefur stundum fundist að það séu of miklir veggir þegar kemur að ákveðnum verkefnum. Sum verkefni, ef við tökum bara hælisleitendur sem dæmi, eru fyrst í dómsmálaráðuneytinu og svo, eftir því hvar fólkið er í ferlinu, þá detta þeir yfir í félagsmálaráðuneytið. Það er oft erfitt að fá tvo ráðherra eða tvö ráðuneyti til að vinna saman þannig að þetta verði ferli sem t.d. hælisleitendur geti gengið í gegnum á mjög auðveldan hátt. Á sama tíma getum við horft á önnur atriði eins og t.d. nýsköpun; nýsköpun á sviði sjávarútvegs, landbúnaðar sem og nýsköpun á sviði tækni og á sviði vísinda. Nýsköpun er eitthvað sem við erum að reyna að keyra í gegnum öll ráðuneytin, en þau enda öll í svona litlum boxum sem hvert um sig er bara að fókusera á eitthvað eitt. Þau eru ekkert að læra hvert af öðru, það er ekkert verið að vinna saman að verkefnum. Við stöndum frammi fyrir stafrænni umbyltingu og það er eitthvað sem er að fara að gerast alls staðar í stjórnkerfinu; en aftur eru þau bara föst í sínum boxum. Þurfum við ekki að fara að hugsa út fyrir boxið, hv. þingmaður?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni fyrir andsvarið. Hv. þingmaður þarf ekkert að segja mér það að stjórnkerfið sé umfangsmikið, svifaseint og þunglamalegt. Það er það og það sem hann lýsir eru í raun sóknartækifærin sem við stöndum frammi fyrir til að gera það einfaldara og skilvirkara. Það snýr ekki bara að kröfunni um að draga úr kostnaði, þó svo að það sé, að ég tel, jákvæð hliðarverkun af því að fara í þessar breytingar, heldur er lykilávinningur okkar sem samfélags sá að þjónustan verður aðgengilegri og betri fyrir þá sem þurfa á henni að halda. Við sem samfélag berum gífurlega ábyrgð á því að hér sé t.d., eins og hv. þingmaður nefnir, móttaka flóttafólks, svo að fólk sem kemur hingað til landsins í leit að alþjóðlegri vernd, vegna þess að það verður fyrir ofsóknum eða á á hættu að lenda í ofbeldi eða stríði heima hjá sér, lendi ekki á veggjum í kerfinu og sömu veggjum og við lendum á þegar við erum að reyna að stofna fyrirtæki eða sækja um skóla fyrir börnin okkar. Þetta er fólk sem er á sínum veikasta stað í lífinu, veikasta stað í heiminum. Þetta er það fólk sem þarf einna helst að taka þétt utan um. Í því samhengi vil ég nefna hér og gagnrýna ákvörðun hæstv. dómsmálaráðherra um að færa lögfræðiþjónustu fyrir þennan hóp fólks frá Rauða krossinum, sem gerir það að verkum að það er engin miðlægur punktur þangað sem fólk á flótta getur leitað til að sækja þessa nauðsynlegu þjónustu. Þarna er verið að leggja nýja hindrun í veg þessa viðkvæma hóps, sem er bara gífurlega mikið áhyggjuefni.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég er ekki viss um að við séum sammála um allt þegar kemur að umsvifum ríkisins og aðhaldi í ríkisútgjöldum og öðru slíku. En ég velti fyrir mér hvort okkar sé meira sammála ríkisstjórninni þar sem það eru svolítið misvísandi skilaboð sem við fáum frá henni varðandi það hvort hún vilji stunda aðhald í ríkisútgjöldum eða ekki. Annars vegar heyrum við yfirlýsingar þess efnis að það þurfi að minnka ríkisbáknið og annað og það þurfi alltaf að vera með aðhald og alltaf þurfi að vera að skera niður. Það er svona ákveðinn taktur sem hæstv. fjármálaráðherra hefur tamið sér í sinni pólitísku ræðu yfir höfuð og almennt og hefur gert um langa hríð. Þessi hugmyndafræði virðist ekki birtast í fjárútlátum ríkisstjórnarinnar nema að því marki sem snýr að akkúrat því að skerða réttindi þeirra sem minna mega sín, eða veita fjármuni í hluti sem kannski eru ekki akkúrat það sem mestu máli skiptir í þessu samfélagi, alla vega að mínu mati og minna skoðanasystkina sem leggjum áherslu á félagsleg úrræði og annað. Það er einmitt gott dæmi sem þingmaðurinn nefndi hér áðan í tengslum við útlendinga, ekki hafa t.d. verið gerðar neinar tilraunir til þess að skera niður í meðferð hælisumsókna en þar er verið að eyða milljónum á milljónir ofan, milljörðum á milljarða ofan, í raun eingöngu til að reyna að finna leiðir til þess að vísa fólki úr landi í stað þess að hjálpa því. Mig langaði að spyrja hv. þingmann út í þetta aðhald í útgjöldum, út í þessa tillögu, það sem við erum að horfa á hér. Við sjáum glöggt í þessum breytingum sem hafa verið gerðar á ráðuneytunum 

Virðulegi forseti. Mig langar til að þakka hv. þm. Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur kærlega fyrir andsvarið. Það er alveg hárrétt sem hún segir, þegar kemur að ríkisfjármálunum og útgjöldum ríkissjóðs fer ekki saman hljóð og mynd hjá ríkisstjórninni. Þau segjast, alla vega hæstv. fjármálaráðherra, vilja beita aðhaldi í ríkisfjármálum á sama tíma og t.d. skuldir ríkissjóðs, erlendar skuldir ríkissjóðs, eru látnar aukast verulega og til langs tíma með tilheyrandi vaxtakostnaði, sem kemur niður á svigrúmi okkar til að bregðast við og stuðla að og tryggja þá grunnþjónustu sem við eigum að veita. Og hér komum við að því sem ég held að hv. þingmaður og ég séum sammála um, sem er að forgangsröðun ríkisstjórnarinnar er alls ekki í samræmi við það sem hún ætti að vera. Ef markmiðið er að byggja upp hagsældarsamfélag þá erum við einfaldlega á rangri leið með því að t.d. blása út stjórnkerfið og draga úr þjónustu við þá sem mest þurfa á henni að halda. Ég tek sem dæmi að það finnst fjármagn til að fara í þessa uppstokkun. Það finnst ekki fjármagn til að gera sálfræðiþjónustu aðgengilega öllum, eins og Alþingi hefur þegar samþykkt í lögum og myndi sannarlega leiða til minni fjárútláta til lengri tíma þegar kemur að kostnaði ríkissjóðs vegna t.d. nýgengi örorku af andlegum ástæðum. Fólk hefur ekki efni á að leita sér sálfræðiþjónustu þegar það þarf helst á henni að halda. Staðan er sú að 22% fólks segjast þurfa á sálfræðiþjónustu að halda. Þriðjungur þess hóps 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið, fyrir innsýnina. Ég náði ekki að koma inn á í minni fyrri ræðu það sem hv. þingmaður nefndi í tengslum við samningsgerð ríkisins t.d. við Rauða krossinn á Íslandi um þjónustu við fólk á flótta. Það er akkúrat gott dæmi um það þar sem náðist góður samningur sem allt bendir til að hafi verið hagfelldur ríkissjóði, þar sem náðist ákveðin hámörkun þjónustu fyrir mun minna fé en líklegt er að það kerfi sem hæstv. ráðherra hefur núna tekið upp muni kosta, þó að það sé í raun auður tékki. Við vitum í raun ekkert hvað það verður mikið. Það sem mig langaði að koma inn á líka er að í þeirri þingsályktun sem þessi fjáraukalög byggja á, sem sneri að breyttri skipan ráðuneyta, er mikil áhersla lögð á það að þessi breytta skipan eigi að leiða til meira samráðs og meiri heildarsýnar í ráðuneytunum, ólíkt því sem verið hefur. Ef maður kæmi algerlega reynslulaus að þeim texta og læsi hann algjörlega óháð því sem við þekkjum frá fyrri ríkisstjórn, sem er sú sama, þá hljómaði það ákaflega vel. Þar sagði t.d., með leyfi forseta: „Eins og sjá má eru þessar breytingar á skipan ráðuneyta síðast en ekki síst til þess fallnar að fella ósýnilega múra stofnanamenningar og stuðla að samvinnu, samráði og samhæfingu innan Stjórnarráðsins.“ Ef við þekkjum til starfa þessarar ríkisstjórnar og þeirrar fyrri þá vitum við að þetta var alla vega ekki raunin á síðasta kjörtímabili. Þar var náttúrlega kjörorð ríkisstjórnarinnar bara: Þú sérð um þitt og ég sé um mitt. 

Menn eru minntir á að virða tímann.

Virðulegur forseti. Mig langar að þakka hv. þm. Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur enn einu sinni fyrir gott andsvar. Varðandi það sem hún nefndi í fyrri hluta andsvars, um samning ríkisins við Rauða krossinn, þá er það fullkomið dæmi um ranga forgangsröðun fjárúthlutunar. Við vorum með hóp af sérfræðingum sem voru búnir að byggja upp ákveðið stofnanaminni og sérfræðiþekkingu á mjög sérhæfðu málasviði, gátu veitt þar gífurlega góða þjónustu og samþætt hana við önnur úrræði sem fólk sem leitar eftir alþjóðlegri vernd þarf á að halda, t.d. beint þeim til sálfræðinga. Það var hægt að treysta á að þar væru færir sérfræðingar að sinna málum sem veittu fólki þann tíma og þá virðingu sem málin krefjast. Aftur á móti blasir við fólki núna að það verður sett í einhvers konar lögfræðingalotterí þar sem tilviljun ein getur ráðið því hvort það fái einstakling til að sinna sér, sér til aðstoðar, sem hefur í það tíma eða þá sérfræðiþekkingu sem þarf. Og líklegt er að tilkostnaðurinn, byggður á tímarukkun sérfræðinga úti í bæ, verði talsvert meiri en af þeirri þjónustu sem veitt var áður á grundvelli samnings. Það sem skiptir enn meira máli er að vegna þessa er þarna komin aukahindrun. Það er ekki bara einn aðili sem fólk sem hingað kemur þarf að leita til, eða einn aðili sem stofnanirnar sem sjá um það, Útlendingastofnun og kærunefnd útlendingamála, hafa samband við, heldur heill hópur af fólki. Það er kominn aukahindrun  Ég biðst afsökunar á því að ég náði ekki að svara seinni spurningu hv. þingmanns.

Virðulegur forseti. Í umræðum um þetta mál hefur verið farið yfir stóru myndina og efnahagsmálin rædd, staða heimilanna, fjölgun ráðuneyta o.s.frv. Ég ætla svo sem ekki að fara aftur í þá sálma enda hafa þeim verið gerð nokkuð góð skil. Mig langar að taka annan vinkil og hann er sá að ég hefði kosið að þessi fjárauki hefði verið nýttur til að laga augljósa vankanta á gildandi fjárlögum. Mér sýnist að í öllu havaríinu í kringum fjölgun og flutning verkefna og fjölgun ráðuneyta hafi menn ekki verið á varðbergi gagnvart því að tryggja að stofnanir geti starfað samkvæmt fjárlögum. Mig langar að nefna eitt lítið dæmi. Garðyrkjuskólinn á Reykjum hefur starfað í Ölfusi frá árinu 1939 og hefur unnið að framfaramálum hérlendis alla tíð og gert það að verkum að hér hefur byggst upp þróttmikil garðyrkja. Skólinn útskrifar milli 20 og 30 nemendur annað hvert ár frá nokkrum brautum. Fyrirtækjum á því sviði sem menntunin nær til er nauðsynlegt að geta fengið aðgang að menntuðum einstaklingum. Þá er í skólanum unnið mikilvægt þróunar- og vísindastarf sem er mikilvægt fyrir garðyrkju á Íslandi og vandséð hvernig hægt verði að viðhalda þessum iðnaði án aðkomu menntastofnunar eins og Garðyrkjuskólans þar sem allir helstu sérfræðingar landsins eru samankomnir. Lengst af var skólinn sjálfstæð stofnun og í því umhverfi dafnaði skólinn og styrktist ár frá ári. Aðkoma garðyrkjubænda skipti þar miklu og þeir lögðu til fjármagn, búnað og þekkingu við uppbygginguna. Því miður voru þær breytingar gerðar fyrir tæplega 20 árum að Garðyrkjuskólinn var sameinaður Landbúnaðarháskóla Íslands. Var það gert þrátt fyrir viðvörunarorð þeirra sem best þekktu til; tilraun sem því miður mistókst algjörlega. Frá þeim tíma hefur staða garðyrkjunáms og vísindastarfs versnað til muna og húsnæði skólans er í niðurníðslu. Því sem næst engu fjármagni hefur verið veitt til viðhalds og því síður til nýrra framkvæmda og uppbyggingar á starfseminni. Þrátt fyrir að starfsemin hafi búið við skertar fjárveitingar á þessum tíma hefur starfsfólk gert hið besta úr stöðunni og náð að halda uppi miklu og góðu starfi, en það eru takmörk fyrir því hversu langt er hægt að ganga áður en starfsemin koðnar niður. Starfsfólkið hefur um alllangt skeið talað fyrir breytingum á skipulagi skólans. Nú hefur verið tekin sú ákvörðun að færa skólann undir Fjölbrautaskóla Suðurlands. Ég hefði reyndar talið betra að fara aftur til fyrra horfs þegar skólinn var stofnaður og gera hann sjálfstæðan að nýju en um það er víst ekki rætt hér og nú. Eins og áður sagði er lagt til og búið að ákveða að skólinn verði undir Fjölbrautaskóla Suðurlands frá og með næsta hausti og þá kemur kannski að ástæðunni fyrir því að ég er kominn upp að ræða þetta tiltekna mál. Eftir því sem ég best veit er fjármagnið sem flutningunum fylgir samkvæmt gildandi fjárlögum, um 11 milljónir kr. Það er allt og sumt sem á að tryggja í flutninginn. Það er vitað að rekstur skólans kostar í það minnsta 350 millj. kr. á ári og augljóst að þessar 11 milljónir gera lítið þar til. Með þessu er einungis verið að varpa vanda skólans milli stofnana, þ.e. frá Landbúnaðarháskólanum á Hvanneyri til Fjölbrautaskóla Suðurlands og það verður ekki séð með þessu frumvarpi að ætlunin sé að bæta rekstrargrundvöll Garðyrkjuskólans og hvað þá að taka á þeim uppsafnaða vanda sem skólinn býr við. Ég skil þess vegna ekki af hverju ekki er brugðist við með þessu frumvarpi og það nýtt til þess að laga augljósa vankanta á gildandi fjárlögum í stað þess að láta málið hanga fram eftir árinu og bíða eftir næstu fjáraukalögum, hvenær sem þau koma. Til þess að vinna á vanda Garðyrkjuskólans verður að veita fullnægjandi fjármuni þannig að hann geti sinnt hlutverki sínu. Það er í raun og veru ótækt að stjórnendur Fjölbrautaskóla Suðurlands og þeir sem eru að stýra þeirri deild sem Garðyrkjuskólinn á að vera í séu settir í þetta uppnám og geti kannski ekki tekið ákvarðanir vegna þess að ekki liggur fyrir hve mikið fjármagn á að koma til skólans. Ég vil því beina því til fjárlaganefndar að taka þetta til umræðu í nefndinni því að ljóst er að það verður að bregðast við með einhverjum hætti.

Frú forseti. Já, stundum er maður aðeins of duglegur að skrifa niður um hvað maður ætlar að fara í andsvör við við hv. þingmann að maður gleymir að biðja um að fá að fara í andsvör við hv. þingmann. En þá bara spyr maður hv. þingmann einhvern tímann seinna. Forseti. Við erum hér að tala um nýtt skipulag fyrir Stjórnarráðið og hvernig það eigi að vera fjármagnað. Jú, þetta er ákveðin excel-leikfimi, verið að færa peninga á milli bókhaldslykla, ef við notum þá líkingu. En það sem ég sé einna helst sem vandamál við þetta er það verklag sem haft hefur verið við þetta allt saman, það að okkur er sagt: Það verða ný ráðuneyti. Svo tekur svolítinn tíma að koma með öll lög og annað til að segja hvernig það er. Á meðan erum við hér í þinginu að skoða fjárlög fyrir árið og við vitum í raun, þegar við erum að samþykkja þau fjárlög, að það er ekkert að marka þau af því að það á eftir að færa allt fram og til baka. Svona verklag skil ég hreinlega ekki. Af hverju er ekki hægt að bæta þetta og viðhafa virkilega fagmennsku í þessu þannig að þegar við tilkynnum breytingarnar þá sjáum við það svart á hvítu hvað þær þýða, ekki þremur mánuðum seinna, ekki fimm mánuðum seinna? Ég hef starfað hjá alþjóðlegum stórfyrirtækjum sem eru með hærri fjárlög, ef við eigum að kalla það það, en íslenska ríkið. Í hvert skipti sem þau tilkynntu um einhverjar breytingar, sem var nú reyndar eiginlega á hverju ári, þá var búið að færa allt þetta til og búið að sýna fram á þetta allt jafnt og þétt. Við ræddum það mikið hér fyrir áramót hvort og hvernig og hversu oft Stjórnarráðið ætti að breytast. Við getum öll, sem höfum verið í stjórnun og rekstri, verið sammála um að við þurfum sem stjórnendur að hafa möguleika á því að endurhugsa hvernig við ætlum að gera hlutina og það eru til heilu fræðin um það hvernig það er gert. Ég nýtti ræðu hér fyrir áramót til að fara í gegnum hverjir væru helstu kostirnir og helstu hlutirnir sem þyrfti að hafa í huga. Það er alls ekki það, eins og var gert hér, að topparnir ákveði að við breytum einhverju heldur þarf að vera djúp hugsun og strategía bak við það af hverju verið er að breyta og hvernig. En ég get verið sammála leiðtoga ríkisstjórnarinnar, hæstv. forsætisráðherra, þegar hún sagði að hún vildi hafa möguleikann á því að breyta skipulaginu. Fínt, gerum það, hættum að rífast um það. En hvernig vinnum við það verkefni? Það þarf líka að vera fagmannlega gert en ekki bara hrist út úr erminni nokkrum mánuðum eftir á. Það er nú einu sinni þannig að við erum með tækni sem leyfir okkur að gera ýmsar breytingar á frekar auðveldan máta og mér finnst í rauninni mjög skrýtið að það taki allan þennan tíma að breyta, færa þetta á milli, vegna þess að ég trúi því að þó svo að einhverjar samningaviðræður hafi eflaust verið um peninga og hvert þeir færu þá var það nokkuð ljóst, þegar búið var að segja að þessi verkefni hér færist frá þessu ráðuneyti yfir í þetta ráðuneyti, að við hljótum á sama tíma að taka það fé sem hefur verið eyrnamerkt þeim verkefnum og flytja það með. Ef ráðuneytið er ekki með nógu gott tól til að gera þetta þá væri um að gera að smíða svona „draga og sleppa“ þar sem hægt er að drag eitt verkefni yfir í annað ráðuneyti og svo reiknast þetta bara sjálfkrafa upp og prentar sniðug fjáraukalög. Þetta er nefnilega dálítið dýpra en bara það hvað þetta er að taka langan tíma. Margir hv. þingmenn, sem hafa komið hér á undan mér, hafa nefnt að forsendur breytist. Það er nú einu sinni þannig að flest plön breytast áður en þau eru einu sinni fullkláruð og það er því mikilvægt að byggja upp plön og vinnubrögð þannig að hægt sé að takast á við breyttar forsendur og átta sig á því hvaða áhrif þessar breyttu forsendur hafa á plönin. Verðbólga þýtur upp. Hvað þýðir það fyrir plön okkar? Flóttamenn koma hér í þúsundatali. Hvað þýðir það fyrir plön okkar? Það er nefnilega ekki nóg að koma hér einhvern tímann í haust og segja: Já, heyrðu, verðbólgan var svo mikil að við þurftum að hækka þessar tölur um þetta og já, heyrðu, hingað komu flóttamenn, við þurfum að hækka allt eftir á. Þannig á þetta ekki að virka. Það eiga ekki að vera útgjöld á vegum ríkisins án þess að fyrir því liggi lög sem segja hvert þau eigi að fara. Við lifum á tímum þar sem öll fyrirtæki sem eru jafnstór og íslenska Stjórnarráðið hafa fært sig yfir í það að allur reksturinn er gagnadrifinn. Það er hægt að sjá uppgjör jafnvel í rauntíma, í versta falli mánaðarlega, og mörg þeirra þurfa meira að segja, ef þau eru skráð á markað, að sýna fram á hvern einasta ársfjórðung. Þau þurfa að svara fyrir hvaða áhrif breyttu forsendurnar hafa. Hér koma hæstv. ráðherrar og segja: Já, þetta hérna er að gerast, þetta þarna er að gerast. Já, það er slæmt að verðbólgan - hún er nú ekki mér að kenna, hún er einhverjum öðrum að kenna, helst einhverjum úti í löndum að kenna eða stjórnarandstöðunni að kenna. En verðbólgan er hérna og við þurfum að segja: Hvaða áhrif hefur það? En við erum ekki með rekstur sem er virkilega gagnadrifinn eins og allir aðrir eru að gera í heiminum í dag. Það kemur líka niður á starfi okkar sem erum hér innan húss á hinu háa Alþingi og ég ræddi það einmitt fyrir áramót hversu ólæsileg fjárlögin eru í raun. Það að reyna að átta sig á því hvert peningarnir fara og hvernig hlutir eru brotnir niður og svo hvaða áhrif allar tillögurnar um breytingarnar hafa - það er í raun bara merkilegt að við skulum yfir höfuð ná að koma út einhverju vegna þess að ég held að það séu fáir, kannski örfáir í fjárlaganefnd, sem eru nákvæmlega með það í kollinum hvernig þetta er allt saman að virka eða hvar tækifærin eru til að gera hluti. Og þegar við hér á Alþingi eigum að vera að taka ákvarðanir um hluti, eins og t.d. þessi fjáraukalög sem við sjáum hér í dag, þá sjáum við ekkert hvert ákveðnir hlutir eru að fara. Við erum bara að tala um þetta á hæstu bókhaldslyklunum, liggur við. Við áttum okkur ekki á því að kannski er verið að færa fullt af hlutum til, skera niður fullt í einhverjum hlutum án þess að við áttum okkur á því vegna þess að við sjáum það ekki í þeim heildartölum sem okkur eru gefnar í fjáraukalögunum. Það þarf virkilega að bæta vinnubrögðin innan fjármálaráðuneytisins um hvernig þessar breytingar eru teknar, hvaða áhrif breyttar forsendur hafa, koma með nýjar tillögur, breyta hlutum. Það þarf að bæta úr því þar en það þarf líka að bæta úr því hér innan þingsins. Það að fá útprentaðar svona þykkar bækur með tölum og endalausum excel-útprentunum er ekki fyrir neinn að skilja eða átta sig á hvað verið er að gera. Maður þarf að sitja og rekja, hoppa frá einni síðu yfir í aðra, úr einu fylgiskjali yfir í annað, til að átta sig á þessu. Þarna eru sannarlega tækifæri á því að gera stafræna umbyltingu í því hvernig við vinnum með fjárlög og hvernig við vinnum með það hvert peningarnir sem við höfum sem tekjur eru að fara. Ég held að það sé samvinna sem allir flokkar á Alþingi gætu einbeitt sér að, að gera þetta þannig að hlutirnir verði læsilegri og auðveldari og hengja þá líka við það skýringarnar. Þá langar mig að tala um það sem hv. þingmaður ræddi hér áðan, um Garðyrkjuskólann, að geta t.d. séð fjármagnið sem fór þangað, fyrir hvað það er, og geta alltaf farið dýpra og áttað sig á því hvernig ætlast er til þess að reka þennan garðyrkjuskóla, hvaða fjármagn fór hvert o.s.frv. Það er algjörlega ómögulegt í öllu því sem við fáum aðgang að. Ég segi bara: Ef mér hefði einhvern tíma dottið í hug að vilja verða forstöðumaður opinberrar stofnunar - ég myndi ekki vilja þurfa að skilja hvað ríkið segir mér að ég fái, það er orðið ansi flókið. Við getum horft á þau fjáraukalög sem nú eru. Við erum að eyða hér tíma í að skoða þau, fara yfir þau, passa að þau séu í lagi, passa að ekki sé verið að gera einhverjar breytingar, skera niður á einhverjum sviðum án þess að við uppgötvum það. En svo þarf í raun að koma strax daginn eftir að við samþykkjum þetta með ný fjáraukalög, vegna þess að stór hluti þeirra forsendna sem voru fyrir því sem við samþykktum fyrir einungis tæpum fjórum mánuðum er brostinn. Við getum ekki verið með höfuðið ofan í sandinum og sagt: Það er ekkert að breytast. Það er krafa okkar hér á þingi og krafa frá fólkinu að við séum að takast á við þessa hluti. Við þurfum svo sannarlega að bæta það hvernig við vinnum og hvernig við förum með þessi fjármál og það fjármagn sem ríkið hefur yfir að ráða.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu, ágætishugvekju. Mig langar aðeins að velta upp þessari stöðu varðandi yfirfærslu og breytingar á ráðuneytunum. Mikil vinna var lögð í lög um opinber fjármál, fyrirsjáanleika, plön lögð fram á réttum tíma. Nú stöndum við frammi fyrir því að hellingur af verkefnum situr fastur vegna þessarar yfirfærslu, alls konar vandamál hafa fylgt þessu, tafir. Ég velti því fyrir mér hvort ekki hafi verið óábyrgt að fara svona hratt í slíkar breytingar, sérstaklega í ljósi þess að við vorum að koma út úr mjög viðkvæmri stöðu eftir Covid. Hvort stjórnvöld hafi verið of fljót á sér, talið sig geta horft mjög hratt fram hjá þeim aðstæðum sem við vorum að koma út úr, í staðinn fyrir að fara bara í uppbyggingarstarf eftir Covid. Ég velti fyrir mér hvort þetta taki ekki svo langan tíma vegna þess að það var nákvæmlega enginn aðdragandi að þessu verkefni. Fólk í ráðuneytunum vissi ekki að þetta væri að koma. Þetta er ekki afleiðing af stefnumótunarvinnu sem átti sér stað á þessu tímabili. Ég velti því líka fyrir mér hvort kannski hefði mátt nýta árið 2022 í að undirbúa þetta verkefni. Ef fólk gat sammælst um að þetta væri mikilvægt, af hverju lá þá svona á að skipa nýja ráðherra strax? Þetta hefði ekki þurft að gerast eftir nokkrar vikur. Við sjáum nú þegar að það er búið að fresta til að mynda að deila ákveðnum ráðuneytum milli eins flokks og viðkomandi veit af því að hann tekur við eftir 18 mánuði. Af hverju hefði ekki mátt gera þetta í öðrum ráðuneytum? Mig langaði að varpa þessum hugleiðingum upp. Mætti ekki leiða að því líkur, hv. þingmaður, að hér á þinginu hefðu e.t.v. fundist einhverjar fjárheimildir fyrir slíkri undirbúningsvinnu, að þingið hefði kannski alveg verið til í að horfa á eftir því að eitthvað smávegis fé hefði farið í grunnstefnumótunarvinnu, sem hefði tekið aðeins lengri tíma, og við værum ekki að eiga við svona gríðarlegar tafir í kerfinu?

Frú forseti. Jú, það er nefnilega þannig, eins og hv. þingmaður bendir á, að það borgar sig að vinna undirbúningsvinnuna. Við töluðum einmitt mikið um það hér fyrir áramót að það þurfi að gera þetta í réttum skrefum. Það þarf að vinna með starfsfólkinu, það er eitt af grunnatriðunum sem allir sérfræðingar í því að gera umbreytingar innan kerfa segja: Það þarf að vinna þetta með fólkinu, ekki „top down“, afsakið, frú forseti, ekki frá toppnum og niður, heldur þarf að vinna þetta hægt og rólega. Við vitum öll að hið opinbera er nú ekki það fljótasta í því að gera hlutina. Það er ekki þekkt fyrir að snúa skipinu við á einni nóttu, þaðan af síður að gera allar þessar breytingar. Og já, þetta hefur haft skelfileg áhrif í mörgum ráðuneytum vegna þess að fyrst þurfti fólkið að átta sig á því hvar það væri, hvert nýtt hlutverk þess væri, hver nýr yfirmaður þess væri. Og eflaust eru sum ráðuneytin enn að reyna að komast af stað í rétta átt með hlutina þrátt fyrir að 1. febrúar hafi allt saman byrjað samkvæmt nýju skipuriti. En það virtist skipta meira máli að koma inn ráðherrum og ráðherrastólum. Ég spyr mig: Hefði ekki verið hægt að taka eitthvað af þessum stóru ráðuneytum og hafa tvo ráðherra þar í smátíma meðan verið var að spá í þetta?

Virðulegi forseti. Jú, vissulega. Ég er sammála hv. þingmanni um að það ætti að vera hægt að sjá þetta fyrir. Hið opinbera er svolítið eins og olíuskip. En þetta snerist kannski ekki eins mikið um þjónustuna og hið opinbera segir, heldur frekar um stólana. Mig langaði að breyta aðeins um efni en samt vera á sömu vegum og hv. þingmaður var í ræðu sinni. Nú sjáum við alls konar greiningar á hagkerfinu í útlöndum út af þessu ástandi í Evrópu. Við sjáum greiningar sem sýna að höggið - þetta kom frá Efnahags- og framfarastofnuninni til að mynda - á verðbólgu í Evrópu gæti verið plús 2%, höggið á magn hveitis í heiminum gæti verið neikvætt um 10%. Þetta gæti minnkað hagvöxt í Evrópu og í Bandaríkjunum um 1–1,5%. Hvar eru opinberar spár um slíkt hér á Íslandi? Á hverju er verið að byggja ákvarðanatöku í dag í efnahagsmálum hjá hinu opinbera? Það sjáum við hvergi í þinginu. Við erum auðvitað að bíða eftir Hagstofuspánni sem kemur núna með fjármálaáætlun. En ég velti því fyrir mér, í ljósi þess að hv. þingmaður var að tala um gagnsæi og læsi á fjárlögum, af því að núna er þekking fólks sem situr í þinginu misjöfn, sem kemur inn í fjárlög, til að mynda hvort það væri ekki til bóta, þegar svona ástand kemur upp, þar sem verða svona gjörbreytingar á efnahagsaðstæðum og hlutum sem hafa veruleg áhrif á undirliggjandi stærðir, að við sæjum skýrslu hér í þinginu sem kæmi frá fjármálaráðuneytinu sem færi yfir hverjar breytingarnar væru í þessu samhengi. Þetta væri ekki endilega alltaf bara háð fjármálaáætlun, vegna þess að við getum ekki alltaf verið að bíða eftir fjármálaáætlun hverju sinni til þess að fá svona yfirferð. Þetta hefur augljóslega mikil áhrif á umræðuna og ég held, bara upp á þekkingarstig hér í umræðunni, að þetta myndi bæta ýmislegt.

Frú forseti. Jú, ég er hjartanlega sammála hv. þm. Kristrúnu Frostadóttur um að við þurfum að hafa miklu meiri innsýn í það hver áhrifin verða. Ég minnist þess, og ég ræddi þetta nú hér fyrir áramót, að þegar ég var í námi í Danmörku fyrir tæpum 30 árum þá voru Danir með kerfi sem þeir kalla Adam sem byggðist á því að maður gat sagt: Ég ætla að hækka þennan skatt um þetta mikið, og maður gat fengið upplýsingar um það hvaða fólk þetta hafði áhrif á. Eva var annað stýritæki sem þeir voru með og Eva sagði hvaða áhrif ýmsar breytingar hefðu á umhverfið; skattbreytingar, hagkerfisbreytingar o.s.frv. Það er svo sannarlega þannig, og ég er mjög fljótur að viðurkenna það, að ég hef t.d. ekki þann bakgrunn að geta áttað mig á því hvað það þýðir þegar verðbólgan fer upp annað en að lánin hjá mér hækka og ýmislegt annað. Það að hafa tól og tæki eða skýrslur sem geta hjálpað okkur að skilja þegar forsendur eru að breytast, hvaða áhrif hefur það? Hvað þurfum við hér inni að vera að hugsa um og beina sjónum okkar að vegna þess að þessir hlutir eru að gerast? Stríðið í Úkraínu er gott dæmi. Hvaða áhrif hefur það? 

Virðulegi forseti. Við munum kannski eftir því fyrir nokkrum árum þegar Alþingi ræddi um brennivín í búðir í miðju bankahruni að þá var gert svolítið grín að þingheimi fyrir að vera úr tengslum við það sem væri að gerast í samfélaginu, úr tengslum við efnahag heimilanna og svona að fást við eitthvað allt annað. Ég dreg þetta upp vegna þess að mér finnst það sem við höfum verið að fást við í þessum þingsal undanfarna daga og vikur endurspegla að ósköp takmörkuðu leyti það ástand sem er uppi. Nú erum við að ræða fjáraukalagafrumvarp og þetta er ekki eiginlegt fjáraukalagafrumvarp að því leyti til að það er enginn fjárauki sem er mælt fyrir um í þessu frumvarpi. Þetta snýst bara um tæknilegar breytingar. Það er verið að færa útgjaldaliði milli ráðuneyta og málefnasviða. Það sem við ættum auðvitað að vera að fjalla um og afgreiða eru mótvægisaðgerðir fyrir þau heimili sem verða verst fyrir barðinu á svona hröðum breytingum, bæði þegar kemur að verðlagi og þegar kemur að vaxtastigi. Slíkar aðgerðir eru í burðarliðnum eða hafa þegar komið til framkvæmda í flestum þeim löndum sem við berum okkur alla jafna saman við. Eins og ég nefndi áðan þá hefur fjármálaráðuneytið skilað af sér minnisblaði þar sem færð eru rök fyrir því að þau sjónarmið sem búa að baki slíkum aðgerðum eigi ekki við hér á landi. Í tilkynningu á vef ráðuneytisins segir, með leyfi forseta: „Hækkandi orkuverð hefur minni áhrif á fjárhag heimila á Íslandi, þar sem kynding er almennt ekki háð olíu og gasi, en annars staðar. Bein hlutdeild olíu og orku í útgjöldum íslenskra heimila er mun lægri en víðast hvar og kostnaður hefur óvíða hækkað minna.“ Svo segir að síðastliðna 12 mánuði hafi kostnaður vegna kyndingar hækkað um 6% og samgönguútgjöld um 20% á sama tíma og kyndingarkostnaður í Evrópu hafi hækkað um tugi prósenta, ekki síst í þeim ríkjum sem nota gas til kyndingar. Auðvitað er þetta ástand sem kemur miklu frekar niður á neytendum í þessum löndum heldur en á Íslandi. Hér er verðbólgan fyrst og fremst drifin áfram af gersamlega sturluðum húsnæðismarkaði. Við sjáum það í nýrri skýrslu frá rannsóknarstofnun norrænu ráðherranefndarinnar að húsnæðisverð hækkaði mest á Íslandi af öllum Norðurlöndunum í heimsfaraldrinum. Það var líka þannig að atvinnuleysi jókst mest hérna og landsframleiðsla dróst mest saman. Að hluta til er það bara vegna þess hvernig atvinnulífið okkar er saman sett en auðvitað hefur líka sitthvað að segja hve stjórnvöld voru svifasein að bregðast við þeim gríðarlega framleiðsluslaka, þeim gríðarlega efnahagsskelli, sem kom til vegna heimsfaraldurs. Verðbólgan hér er auðvitað knúin áfram af húsnæðisliðnum, eins og ég sagði áðan, og húsnæðiskostnaður er einhver stærsti útgjaldaliðurinn hjá flestum heimilum. Þess vegna var svolítið sérkennilegt að hlusta á hæstv. fjármálaráðherra nefna það sérstaklega að verðbólgan væri knúin áfram af húsnæðisliðnum sem - ég veit ekki alveg hvað hann meinti en hann sagði þetta, þetta var hans viðkvæði, hans svar við því þegar hér í þingsal var verið að vekja athygli á þeim gríðarlegu verðhækkunum sem heimilin verða fyrir, eins og það að húsnæðismarkaðurinn sé sökudólgurinn geri verðbólguna eitthvað skárri hér. Það er auðvitað ekki þannig sem við eigum að hugsa þetta. Þessar hröðu breytingar á verðlagi og vaxtastigi kalla á mótvægisaðgerðir hér rétt eins og annars staðar. Þetta eru aðgerðir sem, rétt eins og t.d. móttaka flóttafólks frá Úkraínu, móttaka sem mun auðvitað reyna á innviði okkar og kerfin - þetta kallar allt saman á auknar fjárheimildir. Það er eðlilegt að við á þinginu ræðum það en í staðinn erum við að dúlla okkur við frumvarp sem snýst bara um tæknilegar breytingar vegna uppstokkunar á Stjórnarráðinu. Gott og vel. Eins og hefur komið hér fram í umræðunni ná heimili láglaunafólks með börn ekki endum saman og það er þannig jafnvel þótt fólk bæti við sig umtalsverðri aukavinnu. Þetta er dregið fram með mjög sannfærandi hætti í nýlegri úttekt sem Stefán Ólafsson félagsfræðiprófessor vann fyrir Eflingu stéttarfélag. Þar skoðar hann laun, lífeyrisiðgjöld, skatta og bætur með hliðsjón af viðmiðum félagsmálaráðuneytisins um framfærslukostnað heimila. Það er beinlínis hallarekstur á þessum heimilum. Hann sýnir fram á það með þessum samanburði. Þetta er auðvitað það sem við ættum að vera að tala um; mótvægisaðgerðir fyrir heimilin sem verðhækkanir og vaxtahækkanir bíta verst á. Í þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar er ekki að finna eitt einasta mál sem tekur á þessu, ekki eitt einasta mál. Við höfum auðvitað heyrt yfirlýsingar frá ráðherrum. Þau tala um hitt og þetta í fréttatímum en það endurspeglast ekki með neinum hætti í því sem gengur á hér í þingsalnum. Hæstv. innviðaráðherra hélt ræðu um að gefa þyrfti þjóðinni aukna hlutdeild í arðinum af sameiginlegum auðlindum okkar. Það er óhætt að taka undir það en þetta segir hann kannski vegna þess að þarna er hann að tala um málefnasvið sem heyrir ekki undir hann. Hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra hefur talað, eins og við höfum gert hér í dag og undanfarnar vikur, fyrir mótvægisaðgerðum fyrir tekjulág heimili sem eru skuldum vafin. En hún er ekki ráðherra bankamála, það er alveg á hreinu. Hæstv. fjármálaráðherra er nýlega farinn að taka undir þörfina á einhverju í þessa veru en það koma engin þingmál frá honum þessu tengd né endurspeglast það í því fjáraukalagafrumvarpi sem hér er til umræðu sem lýtur auðvitað bara að þessum tæknilegu atriðum. Þá veltir maður fyrir sér: Hvað er eiginlega á seyði þarna við ríkisstjórnarborðið? Er fólk einhvern veginn bara í vinsældakeppni frekar en einmitt að ganga rösklega til verks og taka á þessum áskorunum sem við stöndum frammi fyrir? Við erum einmitt að ræða um lífskjör og stöðu þeirra heimila sem hafa það verst, m.a. í samhengi við bankana og ákall hæstv. menningarmálaráðherra um að gripið verði til aðgerða, einhvers konar hvalrekaskattur lagður á bankana og þá jafnvel líka á sjávarútvegsfyrirtæki, sem mér finnst hljóma ágætlega, og ég held að við í stjórnarandstöðu ættum flest að geta tekið undir og hjálpað ríkisstjórninni með það, þeim sem eru enn með einhverja félagshyggjutaug. Í þessu samhengi langar mig að lesa upp góða ábendingu sem kemur fram í grein eftir Gylfa Zoëga í nýjasta tímariti Vísbendingar. Hann segir, með leyfi forseta: „Mikill hagnaður banka árið 2021 vekur athygli. Eigendur þeirra gefa sér arðsemiskröfu og haga vaxtamun og upphæð þjónustugjalda í samræmi við hana. Það er ekki sjálfsagt að fyrirtæki í fákeppni ákveði einhliða arðsemi sína, ekki frekar en það sé sjálfsagt að launþegar ákveði einhliða kaupmátt launa sinna. Við bætist að íslenska ríkið styrkti fyrirtæki í ferðaþjónustu og tengdum greinum árin 2020 og 2021 um tugi milljarða til þess að forða þeim frá gjaldþroti á farsóttartímanum. Með þessum útgjöldum var komið í veg fyrir mikið útlánatap bankanna. En þá er varla sjálfsagt að eigendur bankanna haldi veislu í lok farsóttar með arðgreiðslum vegna góðs gengis á tímum þegar samfélagið var lamað.“ Það er einmitt í þessu samhengi sem hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra, sem er nota bene ekki bankamálaráðherra, hefur kallað eftir hvalrekaskatti á bankana. Það er hægt að taka undir það. Ef þú ætlar að leggja á hvalrekaskatt þá þarf hann auðvitað að grípa hvalrekatekjurnar og slíkt þarf að dekka í tæka tíð. Það verður gert með lagabreytingum og þá er eðlilegt að fjáraukalagafrumvörp fylgi svoleiðis gerningum. En það er eins með þetta og allt hitt sem ég hef nefnt hér, mótvægisaðgerðir fyrir skuldsett tekjulág heimili, að það bólar ekkert á slíkum þingmálum. Þetta er allt í kjaftinum á þeim, svo að við höldum bara áfram að dúlla okkur við þetta dúllerí sem er orð sem hefur verið notað mikið hér í dag. Það á auðvitað eftir að koma í ljós hvernig þessi uppstokkun ráðuneytanna heppnast öllsömul. Það er alveg ljóst að uppstokkunin er nú þegar farin að tefja ákveðin mál. Þetta hefur komið fram á fundum hjá nefndum o.s.frv. Þetta hefur auðvitað líka valdið ákveðnum ruglingi, ekki var ljóst í upphafi hvaða stofnun heyrði undir hvaða ráðherra o.s.frv., en auðvitað óskar maður ríkisstjórninni góðs gengis með þetta allt saman. Það sem maður hefur líka áhyggjur af er að ríkisstjórnin sé svolítið að nota þessa uppstokkun á ráðuneytunum sem skálkaskjól fyrir mjög óeðlilega beitingu á lögum, t.d. bara ákvæðum starfsmannalaga og meginreglum starfsmannaréttar um auglýsingaskyldu. Við sjáum þetta hjá menningar- og viðskiptaráðherra sem virðist algerlega ókleift að haga skipunum með eðlilegum hætti. Þar er einhvern veginn farið í það að selflytja ríkisendurskoðanda frá þinginu með alveg fordæmalausri beitingu á 36. gr. starfsmannalaga sem ég hefði nú ekki viljað að Alþingi tæki þátt í. Hitt sem er ekki síður alvarlegt er hvernig staðið var að setningu ráðuneytisstjóra í háskóla- og nýsköpunarráðuneytinu. Umboðsmaður Alþingis hefur þegar gefið út álit um það. Þar var ekki farið að lögum. Þar lágu fyrir mjög skýr fordæmi, mjög skýrar leiðbeiningar frá umboðsmanni Alþingis í a.m.k. tveimur álitum sem gerðu það algjörlega fyrirsjáanlegt hvernig þetta mál myndi fara. En viðkvæðið hjá ráðuneytinu var að þetta væri allt saman réttlætanlegt út frá uppstokkun ráðuneytanna og það þyrftu nú að vera einhverjir ráðuneytisstjórar þarna og þetta þyrfti allt saman að gerast hratt. Ég hef því talsverðar áhyggjur af því hvernig uppstokkun Stjórnarráðsins er einhvern veginn notuð sem afsökun fyrir mjög óeðlilegri stjórnsýsluframkvæmd og mér finnst eðlilegt að nefna það hér þegar rætt er um frumvarp sem lýtur sérstaklega að uppstokkun ráðuneytanna.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Það sló mig svolítið, þegar ég var að hlusta á hv. þingmann, að hann sagði að við værum að gera hér breytingar sem hefðu í raun engin áhrif önnur en að verið væri að flytja peninga á milli ráðuneyta. En á sama tíma sjáum við allar þessar breyttu forsendur. Ég hefði haldið að það hefði verið kjörið tækifæri, fyrst það var það ekki fyrir ráðuneytið, fyrir hv. fjárlaganefnd að uppfæra hina ýmsu hluti. Þá er ég ekki endilega að hugsa um útgjöldin heldur líka tekjurnar því að ég hefði haldið að verðbólgan og annað hefði áhrif á þá hlið líka. Það er kannski dálítið auðveldara að uppfæra slíka hluti en að segja: Ja, við ætlum að eyða svo og svo miklu í rafbíla eða eitthvað annað, af því að við sjáum það kannski eftir á. Þá er spurningin þessi: Hvað í þessum breyttu forsendum gæti haft mikil áhrif á tekjuhlið fjárlaganna? Við þyrftum að vera að hugsa um það núna vegna þess að kannski eru tekjurnar að hrapa stórlega og þar af leiðandi eru þau útgjöld sem búið er að samþykkja ekki endilega raunsæ lengur.

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þetta mikilvæga andsvar. Tekjurnar geta auðvitað að einhverju leyti aukist vegna verðbólgu en vegna minnkandi hagvaxtar þá mun kannski draga úr þeim. Það er svolítið erfitt að segja nákvæmlega, ég er ekki alveg með það reikningsdæmi í kollinum. En auðvitað er það hárrétt hjá hv. þingmanni að forsendur fjárlaga núverandi árs eru algerlega brostnar og það er eitthvað sem þarf að huga að. Það er ekki nóg að leggja bara fram fjáraukalagafrumvarp sem lýtur einvörðungu að uppstokkun ráðuneytanna. Við ættum að vera að tala hérna um þessar breyttu forsendur og hvernig við ætlum að bregðast við því t.d. að verðbólgan sé að éta upp laun tekjulægsta fólksins, ekki bara laun heldur líka bætur fólks sem reiðir sig á almannatryggingar. Allar þessar forsendur eru brostnar vegna þess að verðbólga hefur rokið upp. Hún var 6,2% síðast þegar ég vissi og ég held að greiningardeildir bankanna spái því að hún fari upp í á bilinu 7–8%, en maður veit aldrei. Hingað til hefur verðbólgan aðallega verið vegna húsnæðismarkaðarins, en þegar það verða svona óvæntar vendingar úti í heimi þá getur ýmislegt gerst sem kannski enginn sá almennilega fyrir. Ég held að eftir því sem innflutta verðbólgan fer að láta á sér kræla í ríkara mæli þá verði þær forsendur sem lagt var upp með í fjárlögum núverandi árs enn veikari. Þetta er auðvitað það sem við ættum að vera að tala um hérna.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Eins og ég benti á í ræðu minni áðan þá er ég ekki endilega sá sem er með mestu hagfræðiþekkinguna eða skilninginn á því hvernig þessir hlutir gerast. En nú horfi ég aðeins aftur í tímann, ég veit að hv. þingmaður fylgdist vel með hlutum áður en hann settist á þing, og mig langar að taka eitt dæmi. Hér á þingi voru sett fjáraukalög í tengslum við það að takast á við Covid og núna hafa komið fram upplýsingar um að um 11 milljarðar hafi verið greiddir fyrir það að taka Covid-próf. 11 milljarðar er engin smáupphæð. Hún er rúmlega milljarði hærri en það sem við ætlum að setja í þróunaraðstoð á þessu ári. Mér er spurn varðandi verklagsreglurnar: Var bara hægt hjá ríkisstjórninni að segja að það væri opinn tékki fyrir prófum? Svo kemur allt í einu 11 milljarða kr. reikningur, útgjöld sem voru kannski ekki í fjárlögum, voru kannski ekki í fjáraukalögum, komu kannski bara á allra síðasta degi þegar fjáraukinn var að koma. Er þetta eitthvert eftirlit? Er þetta eitthvert aðhald? Erum við að stýra hlutunum á réttan máta 

Frú forseti. Þetta var skarplega athugað hjá hv. þingmanni. Við vorum að rifja það upp áðan að frá því að heimsfaraldurinn hófst hafa verið lögð fram a.m.k. fimm, sex, sjö fjáraukalagafrumvörp og nú þetta hérna. Það er ekkert að ástæðulausu sem fjáraukalagafrumvörp eru lögð fram. En það er ekki bara gert eftir á. Það byggir á ákveðnu mati á því hvað aðgerðir sem er ráðist í kosta og svo er kannski tekið tillit til þess í næsta fjáraukalagafrumvarpi þar á eftir ef tekjur eða útgjöld fara langt fram úr áætlun. Það að hæstv. fjármálaráðherra komi hér upp og segi að engin þörf sé á því að leggja fram ný fjáraukalagafrumvörp vegna hugsanlegra mótvægisaðgerða fyrir heimili o.s.frv. staðfestir náttúrlega að það stendur ekki til að gera neitt í því. Annars væru svoleiðis frumvörp í bígerð og byggðu á einhverjum áætlunum um það hvað hugsanlegar aðgerðir myndu kosta. Við getum tekið hlutabótaleiðina sem dæmi. Hún kom hingað inn í þingið sem algjört smælki í upphafi faraldurs í mars 2020. Þá kom það í hlut velferðarnefndar, undir forystu hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur, að laga það frumvarp og gera þetta almennilega, breyta þessu í raunverulegt björgunarnet fyrir launafólk í faraldri, launafólk og fyrirtæki í sjálfu sér, halda uppi eftirspurn í samfélaginu og verja fólk og fyrirtæki fyrir þessum gríðarlega framleiðsluslaka og efnahagsskelli. 

Virðulegur forseti. Sá sem hér stendur og hv. þingmaður sem hér hefur talað, og ég vil byrja á því að þakka honum fyrir hans innlegg í þetta mál, erum nýir á þingi, á ólíkum aldri og komum kannski hvor úr sínum jarðveginum en erum auðvitað núna komnir í þann veruleika sem er á Alþingi. Ég verð nú bara að segja fyrir sjálfan mig, og mig langar að vita hvort ég deili þeirri upplifun með hv. þingmanni, að vinnulagið á Alþingi kemur mér á óvart. Við erum auðvitað að ræða hér fjáraukalög, ekki fjárauka í raun heldur tilfærslu, en maður upplifir það einhvern veginn þannig að maður tali bara út í tómið. Maður stendur hér og telur sig vera að fara í samtal um pólitík, sem er ekki pólitík heldur eru hlutirnir ákveðnir einhvers staðar annars staðar og það verður ekki samtal í salnum um nokkurn skapaðan hlut. Ég hef setið í fjögur kjörtímabil í bæjarstjórn Reykjanesbæjar og þá sitja bæjarfulltrúarnir á bæjarstjórnarfundum, bæði meiri hluti og minni hluti, og þurfa að takast á um málefnin eða fallast í faðma og keyra mál í gegn í góðri sátt. En hér virðist samtalið ekki eiga sér stað. Er ekki ankannalegt að upplifa þetta?

Virðulegur forseti. Það er auðvitað hárrétt sem kemur fram í máli hv. þingmanns, þetta er kannski svolítið sagan endalausa á þinginu. Við í stjórnarandstöðunni erum mjög fús að veita mikilvægum málum brautargengi og okkur dettur ekki í hug að tefja mál. En það er mjög sérkennilegt hvað stjórnarliðar virðast í raun hafa lítinn áhuga á að taka þátt í pólitískri umræðu við okkur. Þetta er málstofa, Alþingi, mikilvægasta málstofa á landinu, og það kemur manni sífellt á óvart að það er alltaf stjórnarandstaðan sem ber uppi samtalið hér meðan stjórnarliðar láta sig vanta. Það er varla að maður sjái þau - jú, maður hittir þau frammi þar sem kökurnar eru og svoleiðis. En það fer minna fyrir pólitískum skoðanaskiptum hér svo ég verð að taka undir með hv. þingmanni eins og ég geri nú svo oft.

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður tók til orða einhvern veginn á þann hátt að þingið væri oft ekki í takt við almenning. Við værum hér oft að tala um eitthvað sem almenningur hefði kannski ekkert endilega áhuga á eða að við værum ekki að fjalla um hagsmuni sem skipta almenning máli. Við erum að ræða, undir heitinu fjáraukalög, peningamál, tilflutning á peningum milli ráðuneyta. En við gætum líka verið að ræða aðgerðir, eins og hv. þingmaður nefndi, fyrir tekjulægri heimili. Það hefur engin umræða fengist um það hér í þessum fjárauka að almenningur væri að upplifa það að sú staða sem uppi er sé farin að valda fólki erfiðleikum. Það er bara þrautin þyngri að glíma við það að vera með lágar tekjur og þurfa að reka fjölskyldu og heimili. Þá skiptir máli að velferðarkerfið okkar grípi þá sem þurfa á því að halda og mér finnst skorta upp á í umræðunni hér að við séum að velta því fyrir okkur til hvaða aðgerða við getum gripið þegar staðan er þessi. Það er grafalvarlegt mál að verðbólgan sé á þessum stað. Það var líka nefnt hér að húsnæðisliðurinn bæri uppi verðbólguna en við sjáum innflutta verðbólgu vera að aukast 

Frú forseti. Það er hárrétt sem kom fram í máli hv. þingmanns. Það sem maður hefur áhyggjur af er einmitt þegar innflutta verðbólgan fer virkilega að segja til sín og bætist þá ofan á þessar húsnæðisverðshækkanir sem eru, eins og ég nefndi áðan og eins og kemur fram í þessari nýlegu skýrslu frá norrænu rannsóknarstofnuninni, meiri en þær hafa verið á hinum Norðurlöndunum, m.a. löndum þar sem ríkisstjórnir hafa nú þegar kynnt mótvægisaðgerðir fyrir heimili vegna þess að verðlag er að rjúka upp. Ég deili þeirri sýn með hv. þingmanni að það sé eðlilegt núna að huga að og ráðast í aðgerðir til að verja tekjulægstu heimilin sem verða hvað helst fyrir barðinu á verðhækkunum og hækkun vaxta. Ég óskaði eftir því, og reyndar líka hv. þingmenn Guðbrandur Einarsson, Ásthildur Lóa Þórsdóttir, sem er hér fyrir aftan mig á forsetastóli, og Þórhildur Sunna Ævarsdóttir - við fjögur óskuðum eftir því, á fundi efnahags- og viðskiptanefndar þann 8. mars síðastliðinn, að haldinn yrði opinn fundur í nefndinni um þessi mál. Ekki hefur enn verið orðið við því en ég bind vonir við að það gerist á morgun eða hinn. Það er liðið það langt síðan við óskuðum eftir þessum fundi. Þá fáum við vonandi að heyra hvað það er sem er í burðarliðnum, hvað það er sem hefur verið rætt innan ríkisstjórnar, hvernig hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra sér fyrir sér að fylgja eftir hugmyndum sínum um hvalrekaskatt á banka og útgerðarfyrirtæki, hvernig hæstv. fjármálaráðherra ætlar að verja tekjulægri heimili með sértækum aðgerðum fyrir verðbólgu.