Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fram. meiri hl. (Sigurður Bjarnason) Hæstv. forseti. Á síðasta þingi var samþ. till. til þál. um ráðstafanir vegna læknaskorts, svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að gera í samráði við landlækni hverjar þær ráðstafanir sem mögulegar eru til þess að útvega lækna í þau læknishéruð landsins, sem nú eru læknislaus, og stuðla að því með öðrum hætti að bæta úr því öryggisleysi, sem fólk þessara héraða á við að búa í heilbrigðismálum. í því sambandi sé athugað, hvort tiltækilegt sé eða líklegt til árangurs: 1) að koma upp elli- og örorkuheimilum á hentugum stöðum í strjálbýlinu með fastráðnum læknum, er gegni jafnframt störfum héraðslæknis; 2) að greiða staðaruppbót á laun í fámennum héruðum; 3) að hraða byggingu eða endurnýjun læknisbústaða; 4) að hið opinbera eigi nauðsynlegustu lækningatæki og lyfjaforða í fámennum héruðum; 5) að breyta skipun læknishéraða. - Jafnframt verði athugaðir möguleikar á að fá sérfræðinga í hinum ýmsu greinum læknisfræðinnar til þess að setjast að á stöðum utan Reykjavíkur og nágrennis eða starfa í sambandi við fjórðungssjúkrahúsin, eftir því sem framast eru tök á og bezt þykir henta.“ Þessa þáltill. sendi hæstv. heilbrmrh. landlækni til álits og umsagnar á s.l. vori. Landlæknir ritar heilbrmrn. síðan hinn 30. sept. og gerir ákveðnar tillögur í þessu máli. Það frv., sem hér liggur fyrir til 2. umr. og heilbr.- og félmn. n. hefur fjallað um, er árangur af þessum till. landlæknis. Hæstv. ríkisstj. hefur tekið upp fyrstu tillögu hans og leggur til, að hún verði lögfest. En það felst fyrst og fremst í henni, að embættislaun héraðslækna skulu greiðast fyrir embættisstörf og fyrir gegningarskyldu, fyrir lækningar beri héraðslæknum hins vegar sú greiðsla, sem miðuð er við greiðslu starfandi lækna, sem ekki eru sérfræðingar. Heilbr.- og félmn. er sammála um að mæla með samþykkt þessa frv., og enn fremur hefur nefndin á síðara stigi málsins, í samráði við hæstv. félmrh., flutt tillögu um annað atriði, sem landlæknir hefur einnig gert tillögu um og minnzt er á í þáltill. frá í fyrra. Það er um, að á eftir 8. gr. l. komi ný grein, svo hljóðandi: „Heimilt er, að fengnum tillögum landlæknis, að greiða úr ríkissjóði allt að helmingi kostnaðar við nauðsynleg lækningatæki og útbúnað í lækningastofu héraðslæknis í fámennum læknishéruðum, gegn jafnmiklu framlagi frá læknishéraðinu.“ Þessi till. felur það með öðrum orðum í sér, að lagt er til, að ríkissjóður og læknishéruð leggi héraðslækninum til nauðsynleg lækningatæki og útbúnað í lækningastofu í hinum fámennustu læknishéruðum. Það hafa sem sagt þá verið tekin upp í þetta frv. tvö þeirra atriða, sem landlæknir sendi tillögur um til hæstv. ríkisstj. Önnur þau atriði, sem um ræðir í álitsgerð hans, telur hæstv. ríkisstj. sig þurfa að athuga nánar, og meiri hl. n. hefur fallizt á, að það sé ekki óeðlilegt sjónarmið, sérstaklega þegar á það er litið, að töluverðar úrbætur hafa orðið á þeim mikla læknaskorti, sem ríkti hér á s.l. ári og einnig nokkuð fram á þetta ár. Allmargir ungir læknar hafa útskrifazt og síðan farið út í héruð, þannig að nú mun aðeins vanta lækni í tvö eða þrjú héruð eftir þeim upplýsingum, sem ég hef fengið frá landlækni. Ég tel ekki þörf á að fara miklu fleiri orðum um þetta mál. Tveir hv. þm. úr heilbr.- og félmn. hafa flutt nokkrar brtt., sem ganga lengra en þetta frv. og sú till., sem heilbr.- og félmn. hefur orðið sammála um og flytur í samráði við hæstv. heilbrmrh. Ég vil þó, áður en ég lýk máli mínu, láta í ljós þá skoðun mína persónulega, að mér þykir ekki ólíklegt, þó að nokkru betur horfi í þessum læknamálum nú í bili en gert hefur s.l. ár, að nauðsyn muni bera til þess að gera frekari ráðstafanir til þess að bæta úr læknaskortinum í strjálbýlinu í framtíðinni. Mér þykir líklegt, að nauðsyn muni bera til þess að taka upp staðaruppbót á laun lækna í fámennustu læknishéruðunum, svipað og landlæknir minnist á í sinni grg. Enn fremur er áreiðanlega óhjákvæmilegt að gera miklar umbætur á þeim læknisbústöðum, sem til eru, og jafnframt að byggja nýja í sumum héruðum, þar sem mjög ófullkomin eða jafnvel engin húsakynni eru til fyrir lækni. Í þriðja lagi tel ég, að nauðsynlegt mundi verða í framtíðinni að sjá héraðslæknum í fámennustu læknishéruðunum fyrir farartækjum og þá fyrst og fremst bifreiðum. Ungir læknar, sem koma beint frá prófborði efnalausir og margir skuldugir, hafa ekki efni á því að kaupa sér þessi nauðsynlegu samgöngutæki, og án þeirra geta þeir ekki verið. Ég geri því ráð fyrir, að upp af athugun hæstv. ríkisstj. muni spretta frekari aðgerðir í þessum efnum. En ég tel ekki óeðlilegt, sérstaklega eftir nokkuð breytt viðhorf í þessum læknamálum, að hæstv. ríkisstj. vilji athuga tillögur landlæknis nánar en þegar hefur gefizt tóm til. Ég leyfi mér svo að vænta þess, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 3. umr.

Frsm. minni hl. (Hannibal Valdimarsson) Hæstv. forseti. Þetta mál er stjórnarfrv., og mun hæstv. fyrrv. heilbrmrh., Jóhann Hafstein, hafa undirbúið málið og ráðið þannig gerð þessa frv. Þetta mál hefur verið rætt mjög mikið í heilbr.- og félmn. og er búið að vera lengi hjá nefndinni. Það var sent henni snemma á þingi, og það þótti ástæða til að ræða málið við forstjóra Tryggingastofnunar ríkisins og við landlækni, með því að hér var gripið á því máli, sem mjög hefur verið til umr. og þótt hið mesta alvöru- og vandamál á undanförnum árum, sem sé læknaskortinum í hinum fámennari læknishéruðum landsins. Forstjóri Tryggingastofnunarinnar mætti á fundi með nefndinni ásamt tveimur eða þremur sérfræðingum sínum, og landlæknir mætti einnig á nefndarfundi ásamt ráðunautum sínum, og við þá var einkum rætt um læknaskortinn í hinum fámennari læknishéruðum. Landlæknir vitnaði mjög til sinna tillagna til þess að bæta úr þessu vandamáli. Hann hafði sem sérstakur ráðunautur ríkisstj. í öllum heilbrigðismálum verið til þess kvaddur að gera tillögur til úrbóta að því er snertir læknaskortinn í hinum fámennari héruðum. En mjög mörg mismunandi mörg að vísu - læknishéruð hafa verið læknislaus nú um árabil. Og eins og hv. frsm. meiri hl. minntist á áðan í sinni framsöguræðu, hafði landlæknir sérstaklega fengið þetta mál til meðferðar og athugunar vegna þáltill., sem borin var fram á síðasta þingi, upphaflega af þeim hv. þm. Sjálfstfl., Sigurði Bjarnasyni, Gísla Jónssyni, Sigurði Ágústssyni, Gunnari Gíslasyni og Bjartmar Guðmundssyni. Og var sú tillaga á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að gera í samráði við landlækni hverjar þær ráðstafanir sem mögulegar eru til þess að útvega lækna í þau læknishéruð landsins, sem nú eru læknislaus, og stuðla að því með öðrum hætti að bæta úr því öryggisleysi, sem fólk þessara héraða á við að búa í heilbrigðismálum. M.a. verði athugaðir möguleikar á að koma upp elli- og örorkuheimilum á hentugum stöðum í strjálbýlinu með fastráðnum læknum, er gegni jafnframt störfum héraðslækna.“ Flm. sögðu í grg. m.a., að þeir teldu, að einskis mætti láta ófreistað til þess að ráða fram úr þessu vandamáli. Og meðal þeirra úrræða, sem þeir töldu að til greina gætu komið í þeim efnum, væru hagstæðari kjör lækna í hinum afskekktari og fámennustu héruðum landsins, þ.e.a.s. bætt launakjör. Þegar þessi þáltill., sem ég nú hef lesið, var rædd í allshn. Sþ. í fyrra, að höfðu ýtarlegu samráði við landlækni, þá var talið, að það væri ástæða til að breyta till., gera hana ýtarlegri og benda ákveðnar á, hvað til úrræða mætti verða í þessu máli. Allir voru sammála um það, að upphaf till. gæti staðið eins og það væri, en síðan kæmi í framhaldi af því sem ákveðin úrræði: 1) að koma upp elli- og örorkuheimilum á hentugum stöðum í strjálbýlinu með fastráðnum læknum, sem gegni jafnframt störfum héraðslæknis; 2) að greiða staðaruppbót á laun í fámennum héruðum; 3) að hraða byggingu eða endurnýjun læknisbústaða; 4) að hið opinbera eigi nauðsynlegustu lækningatæki og lyfjaforða í fámennum héruðum; 5) (það er náttúrlega hin stóra framtíðarlausn) að breyta skipun tæknishéraða. Till. í þessu formi voru samþykkir á síðasta þingi Benedikt Gröndal, formaður, Gísli Jónsson, frsm., Jón Pálmason, sem þá var fundaskr., Jón Kjartansson, Hannibal Valdimarsson, Gísli Guðmundsson og Pétur Sigurðsson. Nú er formaður heilbrmn., þegar þetta mál er til meðferðar hér, hv. 1. flm. þessarar Þáltill., Sigurður Bjarnason, og einnig situr hér nú um þessar mundir sem till. er til meðferðar Jón Kjartansson, sá sem mælti með till. svona breyttri í fyrra, mælti með því, að tekin skyldi upp staðaruppbót á laun lækna í fámennum héruðum, og enn fremur, að æskilegt væri, að hið opinbera ætti nauðsynleg lækningatæki og lyfjaforða í fámennum héruðum. En enn fremur er þess að geta, að fyrir n. liggja nú m.a. till. frá landlækni, sem hefur verið fengið það vandaverk að athuga þetta mál og reyna að koma með till. til úrbóta, - liggja fyrir okkur till. hans um að taka upp, eins og í till. frá fyrra þingi segir, staðaruppbót handa læknum í fámennustu héruðum og enn fremur till. frá honum um, að hið opinbera eigi nauðsynlegustu lækningatæki í þessum sömu læknishéruðum, fámennu og oft læknislausu. Það var ekkert um að villast, að landlæknir var enn þá þeirrar sömu skoðunar, að þetta væru þær till., sem helzt gætu að gagni komið í þessu máli til þess að tryggja hinum fámennustu héruðum læknisþjónustu, að því fráskildu náttúrlega, ef fengist fram aðaltillaga hans, breyting á læknaskipuninni sjálfri. En af öllum öðrum bráðabirgðaúrræðum væru þessi líklegust til þess að greiða eitthvað fyrir málinu, það væri að taka upp staðaruppbót og að hið opinbera ætti hin nauðsynlegustu lækningatæki í fámennustu héruðunum. Nú liggja fyrir þessu þingi frv. til laga um kjör lækna, fleiri en eitt. Það er í fyrsta lagi verið að afgreiða hér lög, sem eiga að bæta tekjumöguleika lækna í Reykjavík og hinum fjölmennustu læknishéruðum, og það er gert með því að heimila þeim að taka 10 kr. greiðslu fyrir hvert viðtal og 25 kr. greiðslu fyrir hverja vitjun, og mun þetta vera þeim allmikil tekjubót, einkanlega hér í Reykjavík. Það hefur því verið komið til móts við læknana í fjölbýlinu. í annan stað hefur landlæknir upplýst, að í kaupstöðunum almennt, þ.e.a.s. í næstfjölmennustu héruðunum, sé komið í framkvæmd, að læknarnir megi vinna sín aukastörf - ekki samkvæmt hinum áður ákveðna og lægri taxta héraðslækna, heldur í samræmi við taxta praktíserandi lækna. Þannig eru þeir búnir að fá nokkra launabót. Þetta frv. tekur svo á því verkefni að þrengja embættisskyldu héraðslæknanna og heimila þeim síðan að taka gjald samkvæmt gjaldskrá praktíserandi lækna fyrir störf sín að öðru leyti, þ.e. að bæta kjör þeirra líka. Og þá eru eftir fámennustu læknishéruðin, þar sem landlæknir gerir till. um staðaruppbót og að þeir gætu gengið þar að nokkrum lækningatækjum, sem hið opinbera ætti, en það voru till. landlæknis til þess að bæta úr einmitt í þessum héruðum, sem löngum og löngum hafa staðið læknislaus, og var náttúrlega brennandi spursmálið í þessu máli öllu saman, því að alltaf þegar menn hafa verið að tala á undanförnum árum um læknavandræðin, þá hafa menn fyrst og fremst staðnæmzt við það sem höfuðvandamálið, að ekki fengjust læknar, að það væri engin örugg læknisþjónusta í hinum fámennustu héruðum. Ég hef sagt það í n., að ég held, að almenningur hljóti að æpa á vinnubrögð Alþingis, ef sú verður niðurstaðan, að það séu afgreidd lög eftir lög frá Alþingi um að bæta kjör lækna alls staðar annars staðar en í fámennustu héruðunum, þar sem læknar hafa ekki fengizt og þar sem fólkið hefur orðið að búa við læknisleysi mánuðum og stundum árum saman. Mér finnst þetta vera slík afturfótafæðing, að ég get ekki fundið, að það sé nokkuð eðlilegt við þetta. Mér finnst þetta vera algerlega óeðlileg vinnubrögð. Ég tel, að það, sem hefði auðvitað átt að byrja á, það hefði verið að finna hin líklegustu ráð beztu manna, - og þar getur maður varla ímyndað sér, að aðrir viti betur en landlæknir, - til þess að reyna að ráða bót á læknaskortinum í hinum fámennustu héruðum. Síðan var að athuga, hvað hefði verið hægt að gera að öðru leyti, en það tel ég að hafi verið hin mest aðkallandi úrlausnarefni í þessum málum. Ég á því afar erfitt með að sætta mig við að hafa tekið þátt í afgreiðslu hinna málanna í von um, að smáu héruðunum og fámennu yrði þá ekki gleymt heldur, en þreifa síðan á því í lokin, að þá er ætlunin í raun og veru að gera lítið sem ekkert fyrir þau, því að hækkunin á gjaldstiga héraðslæknanna í samræmi við gjaldstiga praktíserandi lækna hefur ákaflega litla tekjubót í för með sér fyrir læknana í fámennustu héruðunum, það verða allir að viðurkenna, þó að það séu stórtekjur, sem velti inn vegna þessara ákvæða í fjölmennustu læknishéruðunum. Það verður því ekki til þess að greiða fyrir því, að það fáist læknar í fámennustu héruðin. Ég hygg, að það sé alrangt að ímynda sér, að það sé búið að ráða varanlega fram úr læknaskortinum í hinum fámennustu héruðum, þó að svo hafi viljað til nú á þessu vori, að það útskrifuðust 16 ungir menn sem læknar nú fyrir fáum vikum og þannig hefur tekizt að fá þá til sinnar sex mánaða skylduþjónustu út í öll læknishéruðin, sem lækna vantaði í, nema tvö. Þetta er aðeins lausn núna í eitt missiri, aðeins lausn núna í sex mánuði. Þegar þeir mánuðir eru liðnir, má búast við, að þetta vandkvæði blasi við manni með enn þá meiri alvöruþunga en fyrr, því að nú er talið, að það verði tiltölulega fáir ungir læknar, sem útskrifist á næstunni, einmitt vegna þess, hvað þessi árgangur var stór. Málið er því óleyst og þurfti að fá lausn á þessu þingi, og ég fæ ekki séð, að það hefði verið neitt stórkostlegt fjárhagsmál, þannig að það væri ekki vel leysanlegt að taka upp till. landlæknis um staðaruppbót í hinum fámennustu héruðum. Nefndin hefur klofnað um málið. Meiri hl., þeir hv. 1, þm. Vestf. (SB), hv. 5. þm. Vestf. (BF) og hv. 3. þm. Sunnl. (JKs), leggur til, að frv. verði samþ. óbreytt, þ.e.a.s. að af þessu máli verði eingöngu tekinn þessi þáttur að heimila héraðstæknum að taka taxta praktíserandi lækna fyrir sín aukastörf, en að skylda þeirra til embættisstarfa þrengist eins og segir í 1. gr. frv. Þetta teljum við í minni hl. n., hv. 4. þm. Reykn. og ég, algerlega ófullnægjandi lausn á málinu og viljum því aðeins afgreiða það, að upp fáist teknar tvær till. landlæknis, sem báðar hníga sérstaklega að því að gera tilraun til að bæta úr læknaskortinum í hinum fámennustu héruðum. Í grg. landlæknis, sem fylgir með stjfrv., segir, þegar hann fer að ræða um staðaruppbótina, með leyfi hæstv. forseta: „Hina svonefndu staðaruppbót tel ég óhjákvæmilegt að taka upp,“ - og það hefur verið feitletrað í grg., - „hina svonefndu staðaruppbót tel ég óhjákvæmilegt að taka upp, á meðan ekki verður fallizt á till, um að steypa saman minni læknishéruðum og gera embættin á þann hátt lífvænlegri. Leyfi ég mér því að leggja til, að á næsta Alþingi verði eftirfarandi breyting gerð á lögum um laun starfsmanna ríkisins (lög nr. 92 frá 1955): Á eftir 12. gr. III., 6. lið komi ný svo hljóðandi viðbótargrein: mannfæstu læknishéruðunum skal greiða álag á föst laun, er nefnist staðaruppbót, samkvæmt eftirfarandi reglum: a) Héraðslæknar í héruðum með færri en 600 íbúa“ - það eru þau allra fámennustu - „hljóti staðaruppbót, er nemi 50% fastra launa. b) Héraðslæknar í héruðum með 600–800 íbúa hljóti staðaruppbót, er nemi 331/3% fastra launa. Gegni héraðslæknir í héraði, er staðaruppbótar nýtur, öðru héraði ásamt sínu, fellur staðaruppbót niður.“ Eins og heyra má af þessu orðalagi, leggur landlæknir mjög þunga áherzlu á það, að komið sé til móts við fámennustu læknishéruðin með því að bæta nokkuð launakjör þeirra með því að taka upp hina svokölluðu staðaruppbót frá 331/3% til 50% af föstum launum. En um þetta hefur ekki fengizt samkomulag í hv. heilbr.- og félmn., og verð ég að segja, að ég harma það. Ég veit ekkert, hvað veldur. Ég held, að það sé einhver beygur út af því, að þetta verði kannske talin áberandi launahækkun, 50% hækkun á tekjum læknanna í fámennustu héruðunum, og aðrar stéttir færu kannske að taka þetta til fyrirmyndar. En ég held, að þetta sé alveg ástæðulaus hjartveiki. Ég held, að það yrði fyrst og fremst litið á þessa staðaruppbót til læknanna í fámennustu héruðunum sem öryggisráðstöfun fyrir fólkið í þessum héruðum, og þannig hefur málið alltaf verið flutt, en ekki sem neitt launamál almennt. Og þetta mál er ekkert annað en öryggismál fólksins, þó að það kosti það, að það verður að verja einhverju fé til þess, að ungir læknar vilji leggja sig í það að vera í þessum héruðum, því að það, sem þeir raunar fráfælast mest, er starfsleysið. Starfsleysið er ekki góður skóli fyrir ungan lækni, og þess vegna er það, að það verður að launa lækna sæmilega, til þess að þeir fáist til að vera þarna til að byrja með við ákaflega léleg skilyrði til þjálfunar í sínu starfi. Þeir mundu gjarnan una þar betur og sækja þangað meira, ef þar væru meiri möguleikar til starfa í læknisfaginu, og það er í raun og veru það, sem þeir fráfælast mest. Og menn kunna ekki önnur ráð fremur til þess að fá þá þó til að fara út í héruðin heldur en að þeir bæru sæmilegt úr býtum fyrir dvöl sína þar. Auk þess hefur það svo verið þannig, að helzta úrræðið til þess að fá lækna út í hin fámennustu læknishéruð hefur verið að skylda kandidatana í læknisfræði til þess að fara í sex mánaða þjónustu út í fámennustu héruðin, þegar þeir kæmu frá prófborðinu, en þá hefur ekki verið fýsilegra fyrir þá að komast út í þessi héruð en svo, að þeir hafa orðið að byrja með því að kaupa sér nauðsynleg lækningatæki og búa þannig um sig, að þeir gætu starfað, og telja menn, að þetta hafi kostað þá a.m.k. nú seinni árin um 100 þús. kr., sem þeir hafa auðvitað orðið að bæta ofan á sínar námsskuldir. Af þessu leiðir svo það, að landlæknir telur, að önnur nærtækasta leiðin til þess að fá ungu læknana út í héruðin væri sú að gera þeim auðveldara um að setjast þar að, með því að hið opinbera ætti hin nauðsynlegustu lækningatæki. Landlæknir kveðst hafa tekið sjálfur saman skrá yfir þessi nauðsynlegustu tæki, og það væri sjálfsagt samkvæmt ákvörðun landlæknis, sem hinu opinbera væri gert að skyldu, ef till. landlæknis væri samþ., að kaupa og eiga þau, svo að læknarnir þyrftu ekki að taka á sig þennan stóra útgjaldalið hver um sig, þegar þeir í fyrsta sinn fara út í hérað. Það eru þessar tvær till. landlæknis, sem ég og hv. 4. þm. Reykn. töldum rétt að taka upp alveg óbreyttar, svo að þær væru nákvæmlega í því formi, sem landlæknir eftir nákvæma yfirvegun hefur lagt til að yrði samþ. sem helztu úrræði til að bæta úr læknaskortinum í fámennustu héruðunum, sem lengstum og oftast hafa verið læknislaus á undanförnum árum. Ég veit ekki, hvað getur valdið því, að hv. þm., sem fyrir nokkrum mánuðum, rétt áður en síðasta Alþingi lauk störfum, gengu frá því sem sinni till. í samráði við landlækni, en starfa nú í n., standa gegn þessu. Málið er óleyst, og þessir sömu menn, sem breyttu till. í ákveðið form í fyrra, ganga nú gegn þeim atriðum, sem þeir þá tóku upp í sínar till. En svona er þetta. Þetta er staðreyndin. Menn, sem árum saman hafa talað um, að þeir berðust fyrir því máli með hnúum og hnefum að reyna að draga úr öryggisleysi fólksins úti um byggðirnar og reyna að útvega því þangað lækna, með hvaða úrræðum sem möguleg væru, eins og þeir sögðu í grg. í fyrra, fást nú ekki til að fylgja till. landlæknis, sem var til kvaddur til þess að gefa góð ráð um lausn málsins, og ekki einu sinni þeim till., sem þeir tóku sjálfir upp í sína eigin þáltill. á síðasta þingi. Ég verð að segja það, að þetta er hörmulega lítil staðfesta og heitir: að fara í gegnum sjálfan sig. Málinu var frestað hvað eftir annað til þess að athuga um það, hvort ekki fyndust neinar leiðir til þess, að n. yrði sammála um lausn málsins. Og ég verð að segja það, að það var hinn fyllsti samkomulags- og samstarfsvilji í n., því að öllum var alvara málsins ljós og menn vildu teygja sig langt til þess, að um þetta fengjust sameiginlegar till. Formaður n., hv. 1. þm. Vestf. (GíslJ), sem starfaði framan af í n. og stjórnaði störfum hennar, var og með ýmsar hugmyndir um það, hvernig hægt væri að leysa þetta til bráðabirgða, t.d. kvaðst hann mundu ræða það við heilbrmrh., hvort ekki væri hugsanlegt, að ríkisstj. vildi verja einhverri ákveðinni fúlgu, t.d. sem svaraði hálfum læknislaunum í þeim læknishéruðum, sem læknislaus hafa verið, til greiðslu í einhverju öðru formi þá heldur en staðaruppbót til þess að tryggja þangað lækna með sérstökum ráðningarsamningi um aukagreiðslur, - að það mætti verja sem sé allt að þeim hálfu læknislaunum, sem nú eru yfirleitt borguð lækninum í nágrannahéraði fyrir að hafa gegningarskyldu í læknislausa héraðinu. Þetta sýnist í raun og veru ekki vera annað en að borga beint, velja heldur þann kostinn að borga beint manni, sem sitji í hinu fámenna læknishéraði, heldur en að verja því, eins og nú er gert, til viðbótargreiðslu ofan á læknislaun þess, sem situr í nágrannahéraði og hefur gegningarskylduna, en getur þó aldrei komið að fullu gagni í læknislausa héraðinu. Ég veit ekki, hvort hv. þm. hefur rætt þetta við heilbrmrh., en hann kom aldrei til baka með vitneskju um það, að þetta þætti úrræði, sem gæti komið til greina. Við, sem nú skipum minni hl., vorum hlustandi eftir öllum slíkum till., sem gætu leitt til þess, að málið fengi einhverja úrlausn, sem gæti talizt viðunandi fyrir fámennustu læknishéruðin. En þegar svo formannsskipti urðu í n. og þar var kominn maður, sem hafði borið fram þessa till. á síðasta þingi, þá taldi ég enn ástæðu til að doka við með afgreiðslu þessa máls og gefa hinum nýja formanni nægilegt tóm til að ræða við heilbrmrh. um það, hvort þessar tili. gætu ekki fengið fram að ganga, sem hann hafði borið fram í till. sinni í fyrra og þá mælt fast með sem úrlausn á málinu. Ég sagði við minn gamla og góða vin - ekki flokksbróður, en stríðsbróður að fornu og nýju, að enginn maður á Íslandi hefði aðra eins aðstöðu og hann til að segja við hæstv. ráðh.: Ég get ekki látið bjóða mér það að greiða nú atkvæði, rétta höndina nú á loft á móti till. minni frá í fyrra. - Og hann hefði getað bætt því við: Ráðh. má ekki bjóða mér þetta, því að það er að misbjóða. Og sannleikurinn er sá, að hér er ekki um þau fjárútlát að ræða af ríkisins hendi, að það væri ekki gerandi í eitt ár, því að menn eru að þreifa fyrir sér með varanlegar leiðir í þessu máli til þess að prófa, hvort takist að draga nokkuð úr læknaskortinum í fámennustu héruðunum með þessu úrræði, að borga þeim t.d. staðaruppbót eða viðlíka aukagreiðslu fyrir að vera Þar í fásinninu. - En ekki veit ég, hvort minn ágæti þingbróðir, Sigurður Bjarnason, hefur beitt sér gagnvart ráðh. í þessu efni, sem mér fannst hann hafa hina ágætustu aðstöðu til, hafandi auk þess barizt árum saman fyrir þessu máli, nema árangurinn virðist vera enginn. Hv. 1. þm. Vestf. (SB) hefur hér komið fram fyrir deildina og lýst sig samþykkan málinu óbreyttu, frv, óbreyttu, að því viðbættu, að hann fékk í gær heimild ráðh. til, að það mætti verja úr ríkissjóði fé til þess að greiða að hálfu nauðsynlegustu lækningatæki í hinum allra fámennustu héruðum, ef viðkomandi læknishérað legði fram hinn helminginn. Þetta er vissulega ofur lítið til bóta, en það er ekki stórt, það er ekki tekið af stórhug á málinu, þannig að nokkrar líkur séu til þess, að læknaskorturinn leysist við þessa aðgerð. En það er þó til bóta. Það er mín skoðun, að með þeim vinnubrögðum, sem beitt hefur verið í læknamálunum á þessu þingi, hafi verið byrjað á öfugum enda og aðaláherzlu hefði átt að leggja á að bæta úr læknisleysi hinna fámennustu læknishéraða. En það er ekki gert með þessari afgreiðslu. Það er mest gert nú á þessu þingi fyrir læknana í fjölbýlinu og tekjur þeirra auknar verulega, en smáskornastar eru tillögurnar að öllu leyti til úrbóta, þar sem þörfin var mest í fámennustu læknishéruðunum. Ég og hv. 4. þm. Reykn. höfum borið fram okkar tillögur og nál. á þskj. 413 og eru breytingar okkar þar á þá leið, að við viljum, að á undan 1. gr. frv. komi tvær nýjar greinar, er verði svo hljóðandi: „Á eftir 4. gr. l. komi ný grein, svo hljóðandi: Í mannfæstu læknishéruðunum skal greiða álag á föst laun, er nefnist staðaruppbót, samkv. eftirfarandi reglum: a. Héraðslæknar í héruðum með færri en 600 íbúa hljóti staðaruppbót, er nemi 50% fastra launa. b. Héraðslæknar í héruðum með 600–800 íbúa hljóti staðaruppbót, er nemi 331/3% fastra launa. Gegni héraðstæknir í héraði, er staðaruppbótar nýtur, öðru héraði ásamt sínu, fellur staðaruppbót niður.“ Þetta er, eins og hv. þingmenn heyra, ef þeir hafa hlustað á, þegar ég las tillögur landlæknis í upphafi míns máls, nákvæmlega frá orði til orðs till. landlæknis og nákvæmlega orði til orðs samhljóða þeirri breytingu, sem samþykkt var á till. Sigurðar Bjarnasonar og fleiri á síðasta þingi um ráðstafanir vegna læknaskorts. Þar var önnur tillagan um að greiða staðaruppbót á laun í fámennum héruðum. Fámennustu læknishéruðin, sem undir þessa liði heyra, þ.e.a.s. með íbúatölu allt upp að 800, eru þau, sem nú skal greina: Flateyjarhérað, Djúpavíkurhérað, Reykhólahérað, Suðureyrarhérað, Raufarhafnarhérað, Bakkagerðishérað, Bíldudalshérað, Grenivíkurhérað, Súðavíkurhérað, Flateyrarhérað, Þingeyrarhérað, Höfðahérað, Kirkjubæjarhérað, Vopnafjarðarhérað, Kópaskershérað og Egilsstaðahérað eystra. Þessi 16 læknishéruð eru öll með íbúatölu fyrir neðan 800. En staðaruppbótin ætti samkv. tillögu okkar að renna til þeirra héraða, sem eru með færri íbúa en 800, lægri þó til héraðanna, sem eru á bilinu frá 600 til 800 íbúa. En önnur till. okkar, sem minni hl. skipum í heilbr.- og félmn., er á þessa leið: „Á eftir 8. gr. I. komi ný gr., svo hljóðandi: Læknishéruð með færri en 600 íbúa skulu sjálf útvega og kaupa nauðsynlegustu lækningatæki, er héraðslæknir þarfnast í starfi sínu. Skal slík útvegun tækja gerð í fullu samráði við heilbrigðisstjórnina hverju sinni. Enn fremur kaupi sömu héruð húsgögn í lækningastofu og í sem svarar 2–3 herbergja læknisíbúð. Húsgögnin skulu vera af einföldustu gerð og þannig valin, að auðvelt sé að geyma þau tímum saman án skemmda. Lyfjaforði í þessi héruð skal keyptur af héraðslækni og er hans eign sem og í öðrum héruðum, en heimilt er Lyfjaverzlun ríkisins að veita honum allt að 4 mánaða greiðslufrest á andvirði lyfjanna.“ Þessar tillögur eru einnig samhljóða tillögum landlæknis, og játa ég þó, að þær ganga fullskammt. En við töldum líklegast, að Alþingi mundi vilja fallast á óbreyttar tillögur landlæknis, þess manns, sem er aðalráðgjafi ríkisins í heilbrigðismálum og hefur sérþekkingu og reynslu við að styðjast öllum öðrum fremur. Þess vegna fannst okkur vænlegra að flytja hans tillögur algerlega óbreyttar og taka þar ekki nema tvær megintillögur hans, sem alveg sérstaklega lutu að því að bæta úr læknaskortinum í fámennustu héruðunum. Læknisbústaðirnir eru alts staðar á landinu nema í einu læknishéraði eign viðkomandi læknishéraðs, byggðir með styrk frá ríkinu, en eru eign héraðanna. Þess vegna taldi ég nokkuð eðlilegt samkv. till. landlæknis einnig, að lækningatækin, sem keypt væru í læknishéraðið, væru á hendi sama aðila, sem á læknisbústaðinn, því að þau mundu fylgja honum, og einnig húsgögnin, sem keypt væru í læknisbústaðinn. Hins vegar sé ég, að það eru hér þm., sem telja, að hér sé of skammt gengið, og gæti ég vel efnislega fallizt á þeirra tillögu, að heilbrigðisstjórnin legði á kostnað ríkissjóðs fámennum læknishéruðum til einu sinni fyrir allt nauðsynlegustu lækningatæki og lyfjaforða, sem héraðslæknir þarfnast í starfi sínu, og einnig nauðsynlegan útbúnað í lækningastofu ásamt einföldum og óhjákvæmilegum húsgögnum í læknisíbúð. En þá væri sem sé ríkið eigandi að þessum tækjum, lækningatækjunum og útbúnaði á lækningastofu, en læknishéraðið hins vegar að sjálfri fasteigninni. Þetta væri auðvitað nokkru meiri hjálp en felst í tillögum okkar, sem skipum minni hl. heilbr.- og félmn., og væri þannig e.t.v. betri lausn á málinu. En aðalatriðið fannst mér vera það, að þessi greiðslubyrði þyrfti ekki að hvíla á herðum hinna ungu lækna, sem skuldum vafðir eru að koma frá prófborðinu og þannig lítt megnugir þess að bæta þessum stóru útgjaldaliðum á sig. Kaupin hins vegar á lyfjum, það er í raun og veru verzlunarvara, sem þeir annast svo sölu á, og því eðlilegt nokkuð, að þeir eigi þau, og er það lagt til í tillögu landlæknis, og við höfum tekið hana þannig upp, en aðeins reynt að tryggja það, að þeir fengju greiðslufrest, svo að þeir þyrftu ekki að snara út andvirði lyfjanna, þegar þeir væru að kaupa þau og búa sig af stað í læknishéraðið, heldur væru búnir að vera 2/3 af skyldutímanum, þegar að gjalddaga væri komið og þeim bæri að greiða lyfin. Ég býst við því, að það sé fullreynt, að það fáist ekki samkomulag um að samþykkja þessar tvær brtt. okkar og þar með tillögur landlæknis. Ég geri ráð fyrir, að formenn heilbr.- og félmn. og yfirleitt þeir í meiri hl. þar séu búnir að fullreyna það við hæstv. heilbrmrh. að fá þessar tillögur fram, en hann af einhverjum ástæðum ekki talið fært að ganga inn á það, og þykir mér það miklu miður. Það getur enginn að vísu fullyrt, að hægt sé að ráða fulla bót á þessu vandamáli með samþykkt allra tillagna landlæknis, þó að það hefði verið gert. En það eru nokkrar líkur til þess, og önnur líklegri ráð hafa mönnum ekki enn þá dottið í hug til að leysa þennan vanda. Ég hefði því talið, að það bæri að fá dóm reynslunnar á það, hvort ekki gengi betur að fá lækna út í fámennustu héruðin, ef launakjör þeirra væru bætt og gert aðgengilegra fyrir þá að koma sér þar fyrir, meðan þeir eiga í mestum fjárhagslegum erfiðleikum nýkomnir frá námi, úr því að það hafa nú einmitt orðið þeir, ungu kandídatarnir, sem hafa árum saman leyst þennan vanda fyrir heilbrigðisstjórnina og fyrir fólkið í landinu þrátt fyrir alla erfiðleika á því. Ég hefði talið, ef menn vildu ekkert tengja þetta launakjörum læknanna, þá hefði ekkert verið fráleitt að taka t.d. eina millj. kr. eða svo, sem heilbrigðisstjórnin mátti verja til þess að ná samningum við lækna um að taka að sér þjónustu við fámennustu héruðin, þó að það væri ekkert tengt við launakjör þeirra, heldur heilbrigðisstjórninni falið alveg frjálst að semja við ungu læknana um kjarabætur fyrir að fara í þetta eða hitt héraðið og þá e.t.v. mismunandi eftir því, hversu lítið fýsilegt þætti að fara þangað. Hins vegar er ég þeirrar skoðunar, að það sé nokkuð góður skóli fyrir ungan lækni að fara í hérað, þar sem hann getur, vegna þess að annríki er ekki mjög mikið, lært að kynnast gaumgæfilega alþýðustéttum landsins við hin fábreyttu, en nauðsynlegu störf, sem þar eru unnin, og þannig komizt betur inn í anda þjóðlífsins en t.d. þeir ungu menntamenn eiga kost á að kynnast þessum hlutum, ef þeir eru t.d. kaupstaðarbörn frá fæðingu og að uppeldi og hafa aldrei lifað í sveitum landsins eða með alþýðufólkinu í landinu og deilt lífskjörum við það. En samt sem áður, það er reynsla komin á það, að ungu læknarnir forðast fyrst og fremst fámennu héruðin vegna þess, hvað lítið reynir á þar, hversu sjaldan gefst tækifæri til, að þeir reyni á sig sem lækna og iðki sig í sinni mennt, og það er hlutur, sem ekki er hægt að bæta úr nema með stækkun læknishéraðanna, sem er raunar sjálfsagt að taka til yfirvegunar. En meðan það er ekki gert og á það ekki fallizt að leysa málið á þann hátt að stækka læknishéruðin og fækka þeim, þá er varla um annað að ræða en það, sem felst í tillögum landlæknis, að taka upp annaðhvort staðaruppbót eða að greiða þeim í einhverju formi meira fyrir veru sína í hinu fámenna héraði og gera þeim aðkomuna þar í upphafi auðveldari. Ég skal nú ljúka máli mínu, en læt aðeins í ljós þá ósk, að gert verði allt, sem hægt er, til þess að leysa þetta mál, sem er þýðingarmikið mál fyrir fámennu læknishéruðin, mál, sem er mikið öryggismál fyrir fólkið, sem þar býr, og því mikið vandamál, sem þjóðfélaginu ber skylda til að leysa. Og það er enn möguleiki til þess að leita að samkomulagsleiðum, því að það mætti e.t.v. takast, ef vel væri eftir leitað, nú milli 2. og 3. umr. í þessari hv. deild. En mér finnst nálega ósæmilegt af Alþingi að hafa leyst nokkuð kjaramál lækna í Reykjavík, lækna í öllum kaupstöðum landsins, lækna samkv. þessu frv. í hinum miðlungsstóru héruðum, en ganga nálega algerlega fram hjá vandamálum fámennustu héraðanna, sem allir hafa talið vera höfuðatriði, þegar menn hafa verið að tala um læknaskortinn sem þjóðfélagsvandamál. Fyrir öllum hefur þá vakað það að finna úrræði, sem mættu tryggja, að fólkið í strjálbýlinu þyrfti ekki að búa við læknisleysi. Ég trúi því naumast enn, að þeir, sem lögðu til í fyrra í samráði við landlækni, að tekin skyldi upp staðaruppbót og að hið opinbera skyldi verða eigandi að nauðsynlegustu læknistækjum í fámennustu héruðum, gangi frá þeim tillögum og rétti höndina upp á móti þeim. Ég á erfitt með að trúa því. Ég tel, að þingheimur hljóti að verða sjálfum sér samþykkari frá ári til árs í máli eins og þessu heldur en fram kæmi í slíkri afstöðu. Og þó að meiri hl. nefndar hafi nú lagt til, að þetta frv. sé samþykkt, þá er það ekkert guðsorð til hv. deildar, deildin gæti vel leyft sér að taka fram fyrir hendur meiri hl. og fylgja tillögum minni hl., því að þær ganga ekki á neinn hátt feti framar en landlæknir hefur lagt til sem nauðsyn og hefur undirstrikað að væri óumflýjanlegt að gera í sambandi við lausn þessa máls. Læt ég svo máli mínu lokið að sinni.



Herra forseti. Samkv. ósk íbúa Hjaltastaðaþinghár í Norður-Múlasýslu höfum við þm. Austf. í þessari hv. þd. leyft okkur að bera fram þá breytingu á læknaskipunarlögunum frá 1955, sem um ræðir á þskj. 409. Samkv. tillögu þáv. landlæknis var með breyt. þeirri, sem gerð var á læknaskipunarlögunum 1955, svo ákveðið, að íbúar Hjaltastaðaþinghár skyldu tilheyra Borgarfjarðarlæknishéraði í stað þess, að þeir höfðu áður tilheyrt Egilsstaðalæknishéraði eystra. Var ætlun þáv. landlæknis að gera með þessu Borgarfjarðarlæknishérað fjölmennara og því aðgengilegra fyrir lækni. En jafnhliða var svo frá gengið, að íbúar Hjaltastaðaþinghár áttu síður en svo að búa við meiri erfiðleika en áður um að leita til læknis, þar sem þeir áttu framvegis að eiga jafnan rétt til þjónustu af hendi læknis á Egilsstöðum og í Borgarfirði. En frá upphafi féll íbúum Hjaltastaðaþinghár þessi ráðstöfun illa, þar sem þeir höfðu stofnað til samstarfs með öðrum héraðshreppum um læknisbústað og sjúkraskýli að Egilsstöðum. Vegna staðhátta varð reynslan líka sú, að þeir leituðu áfram meira til læknisins, sem þjónar Austur-Egilsstaðalæknishéraði, eins og þeir líka áttu rétt til, en kvörtuðu jafnframt undan því, að í framkvæmd væri það svo, að læknirinn þar léti þá frekar sitja á hakanum, þegar annríki hans var mikið, og vísaði þeim á Borgarfjarðarlækni, sem þá var ekki ætíð auðvelt og stundum illmögulegt að ná til. Og síðan læknislaust varð í Borgarfirði, hefur auðvitað ekki verið fyrir íbúa Hjaltastaðaþinghár til annars læknis að leita en að Egilsstöðum. Þegar svo var komið, þótti núverandi landlækni einsætt að mæla með þeirri breytingu, sem við leggjum til að gerð verði, enda er hér ekki um að ræða neina raunverulega breytingu á læknaskipunarlögunum, heldur aðeins viðurkenning á þeirri staðreynd, aðþÞessi tilraun fyrrv. landlæknis til framdráttar Borgarfjarðarlæknishéraði hefur mistekizt. Ég sé ekki ástæðu til þess að hafa hér um fleiri orð, en vísa til ummæla landlæknis um þetta efni í kaflanum um breytta læknaskipun í skýrslu hans, sem prentuð er sem fskj. með frv. ríkisstj. um breytingar á læknaskipunarlögunum frá 1955, sem hér er til umr. Ég vil svo aðeins geta þess, að ef hv. heilbr: og félmn. telur æskilegt að athuga þessa till. í samráði við landlækni, þá munum við flm. fúsir að taka till. aftur til 3. umr. En jafnframt því að mæla fram með brtt. okkar þm. Austf. vil ég leyfa mér að fara nokkrum orðum um frv. hæstv. ríkisstj., sem hér er til meðferðar. Með tilliti til málavaxta og þess, sem á undan er gengið, og þá ekki sízt ef það er skoðað með hliðsjón af þeirri þáltill., sem hv. Alþingi samþykkti á s.l. vetri, og einnig með hliðsjón af till. landlæknis, þá held ég, að megi fullyrða, að þetta frv. hæstv. ríkisstj. hafi valdið öllum vonbrigðum, sem þekkja til hins óviðunandi ástands, sem ríkir í heilbrigðismálum víðs vegar um landið, og þá knýjandi þörf, sem er fyrir því, að hið opinbera hlutist til um með raunhæfum aðgerðum, að ráðin sé þar á einhver veruleg bót. Með tilliti til vandans, sem við er að etja, tel ég, að frv. hæstv. ríkisstj. sé hvorki fugl né fiskur, ef nota má Það gamla orðtak. Og segja má, að það nálgist lítið þá alhliða umbótatillögu, sem síðasta hv. Alþingi fól hæstv. ríkisstj. að koma fram með. Það ber vitanlega að harma, hvað hæstv. ríkisstj. hefur brugðizt vilja Alþingis í þessu máli. Og því fráleitara er þetta, þar sem Alþingi hefur bent á leiðir, sem fara ætti, og landlæknir í öllum mikilvægustu atriðum fallizt á þær, sbr. umsögn hans og tillögur. Í upphafi þáltill. þeirrar, sem samþykkt var á Alþingi 29. marz s.l. um ráðstafanir vegna læknaskorts, var skorað á hæstv. ríkisstj. að gera í samráði við landlækni þær ráðstafanir, sem mögulegar eru, til þess að útvega lækna í þau læknishéruð, sem nú eru læknislaus, og stuðla þar með að því að bæta úr því öryggisleysi, sem fólk þeirra héraða á við að búa í heilbrigðismálum. Eftirtaldar ábendingar hv. Alþingis til hæstv. ríkisstj. tel ég að hafi verið raunhæfar og líklegar til umbóta í Þessu efni: Að greiða læknum í fámennari læknishéruðum staðaruppbót. Að hraða byggingu og endurbótum á læknabústöðum. Og aðþÞað opinbera leggi til nauðsynlegustu lækningatæki og lyfjaforða í fámennari læknishéruðum. Undir Þetta sjónarmið og áskorun til hæstv. ríkisstj. tók allur þingheimur einróma, og í öllum meginatriðum tekur landlæknir í sama streng í grg. sinni um málið til hæstv. ríkisstj. Hitt er svo annað mál, að landlæknir bætir við atriðum í umsögn sinni, sbr. fskj. með frv., þar sem hann með meiru leggur til að bæta almennt launakjör héraðslækna með stórhækkuðum greiðslum frá fólkinu fyrir veitta læknishjálp. Það er augljóst, að hann telur þetta ekki almenn bjargráð með tilliti til læknaskortsins, heldur fyrst og fremst nauðsynlega bót á launum héraðslækna í miðlungs og jafnvel stærri læknishéruðum. En á aðstæðurnar í þeim héruðum telur landlæknir einnig þörf að líta, um leið og reynt er að gera gagngerðar ráðstafanir vegna minni og strjálbýlli læknishéraðanna. Ég dreg ekki í efa, að ástæður séu fyrir áhyggjum landlæknis um læknaskort í miðlungs og stærri læknishéruðum úti á landi. Hann er í því efni manna kunnugastur og líklegur til að vilja leita eftir lausn á þessum vandkvæðum. Vel má vera, að eðlilegt sé, að fólkið úti á landi greiði eitthvað meira en nú er fyrir veitta læknisþjónustu. En þó að svo kunni að vera, þá eru vissulega takmörk fyrir, hvað eðlilegt og sanngjarnt er að hafa slík gjöld há. E.t.v. sýnist ráðamönnum sjálfsagt að láta fólk úti á landi inna svipaðar greiðslur af höndum til læknisins og fólk þarf að gera t.d. hér í Reykjavík. En bæði er á það að líta, að fólkið í dreifbýlinu hefur yfirleitt ekki til annars að leita en síns héraðslæknis, sem fær verulegan hluta af launum sínum greiddan af opinberu fé og ætti því að geta veitt eitthvað ódýrari þjónustu en praktíserandi læknar, og ekki er síður réttmætt að hafa það í huga, að aðstaða fólksins í dreifbýlinu er, hvað kostnaði af völdum veikinda við kemur, ekki sambærileg við þá aðstöðu, sem fólkið í stærri bæjunum hefur, því að fólkið í dreifbýlinu þarf yfirleitt að verja miklu fé og tíma til að leita til fjarlægra staða eftir sjúkrahúsvist og sérfræðingum. Hækkun á greiðslu fólksins til héraðslæknis síns er því hvimleið og vafasöm leið. En hófleg gjaldahækkun gæti þó e.t.v. verið álitamál, þar sem slíkt getur leyst vandann í sambandi við læknaskortinn. Ég get vissulega ekki um það dæmt, hvort í þessu felst lausn, þegar um miðlungs og stærri læknishéruð er að ræða. En það þarf engan sérfræðing í þessum málum til að sjá, að það er fjarri öllu lagi, að mesti vandinn í þessu efni, sem er nú þegar fyrir hendi í minni læknishéruðunum, leysist með auknum álögum á fólkið. Vandi þeirra minnkar ekki að mínum dómi, heldur vex, með þeirri aðgerð einni. Það ætti ekki að þurfa að rökstyðja þetta. En þótt svo sé, að landlæknir geri sér nokkra von um, að hækkun á greiðslum frá fólkinu til héraðslækna í miðlungs og stærri læknishéruðum muni gera þau héruð fýsilegri og læknar fáist því frekar þangað, þá er hins vegar alveg víst, að um slíka tekjuvon er ekki að ræða í fámennari læknishéruðunum. Og því má búast við, að þau verði í hugum lækna enn ófýsilegri en áður, miðað við miðlungs og stærri héruð. Niðurstaðan hlýtur því að verða sú, að enn síður sé að vænta læknis í fámennustu læknishéruðin, ef þetta. frv. nær óbreytt fram að ganga. Landlæknir gerir sér fyllilega grein fyrir þessu og leggur því áherzlu á alveg sérstakar ráðstafanir vegna lökustu læknishéraðanna, þær sömu og hv. Alþingi hafði bent á. En svo kemur hæstv. ríkisstj. með þessar tillögur um lausn í læknavandamálinu og segir, að frv. sé flutt samkv. tillögu landlæknis. Mér finnst, að hér sé um að ræða vafasaman málflutning af hendi hæstv. ríkisstj. Hún gengur alveg fram hjá till. síðasta Alþingis og virðist í því sambandi vilja afsaka sig með því að skjóta sér á bak við landlækni, en verður að gera það með því að slíta tillögur hans úr sambandi og taka þá einu upp, sem gerir jafnvel aðstöðu verst setta fólksins verri en áður. Þetta frv. er vissulega köld kveðja frá hæstv. ríkisstj. til hins nauðstadda fólks í dreifbýlinu. Hún leggur það eitt til að hækka á þessu sviði fjárhagslegar byrðar þess, án þess að nokkur líkindi séu til, að með því leysist vandi þeirra, sem verst eru settir. Það vita allir, sem vita vilja, að læknisleysið í dreifbýlinu verður ekki leyst nema með nokkru fjárhagslegu framlagi af hálfu þess opinbera. Og um leið er um að ræða kröfu um öryggi, sem þjóðfélaginu er skylt að veita, hvar sem menn eru búsettir í landinu. Þá er hér einnig á ferðinni eitt af undirstöðuatriðum í sambandi við jafnvægi í byggð landsins. Um rökstuðning fyrir því tel ég óþarfa að fjölyrða, en vil í því sambandi vísa til umr. um þetta efni á síðasta Alþingi og þar á meðal tillagna, sem hv. 1. þm. Vestf. flutti í tilefni af málinu, þegar það var þá til umr. hér. Með hliðsjón af þeim alvarlega vanda, sem læknisleysið veldur, tel ég skylt og aðkallandi að afgreiða þetta mál þannig, að ríkið taki á sig í fyrsta lagi að greiða staðaruppbót á laun héraðslækna í fámennari læknishéruðum, og er það atriði vissulega mest um vert. í öðru lagi, að ríkið leggi læknishéruðunum til nauðsynlegustu lækningatæki og búnað í lækningastofur ásamt einföldum og nauðsynlegum húsbúnaði í læknisbústaði. Þetta eru þau atriði, sem að mínum dómi þarf að lögfesta með þessu frv., og er þetta sjónarmið í aðalatriðum í samræmi við það, sem landlæknir telur að gera þurfi. Um byggingu og endurbót á læknisbústöðum, þar sem þörf krefur, ætti ekki að þurfa nýtt lagaákvæði, heldur meiri framkvæmd í skjóli þeirra laga, sem þar um gilda. Það er alvarlegt mál og illt til þess að vita, að hæstv. ríkisstj. skyldi ekki koma fram með raunhæfar tillögur í þessu máli. Og það er síður en svo geðfellt, ef hún hefur horft í að láta ríkissjóð leggja fram dálitla fjárhæð til að tryggja fólkinu í dreifbýlinu viðunandi læknishjálp. En ekki tekur miklu betra við, þegar til kasta hv. heilbr.- og félmn, kemur. Nú er þetta að dómi frsm. meiri hl. nefndarinnar, hv. 1. þm. Vestf., ekki orðið stórt vandamál, og skal ég ekki fjölyrða um það meir, því að hv. 4. landsk. þm. gerði því sjónarmiði greinileg og góð skil. En sem sagt, meiri hl. n. leggur fyrst til, að frv. ríkisstj. verði samþykkt óbreytt, en kemur svo á síðustu stundu fram með atriði, sem er að vísu þakkarverð bót í málinu, en ekki er nú reisnin þar meiri en svo, að aðeins er lagt til, aðþÞað opinbera leggi fram að hálfu fé vegna læknisáhalda, meðala og annars slíks, og ganga tillögurnar alveg fram hjá þessu stærsta atriði, staðaruppbót til læknanna í fámennustu læknishéruðunum. Þó munu allir þeir, sem skipa meiri hl. hv. heilbr.- og félmn., hafa einhuga staðið að þeim tillögum, sem hv. Alþingi samþykkti í þessu máli 29. marz á fyrra ári. En frá því sjónarmiði, sem þessir hv. þm. höfðu þá, virðast þeir nú ætla að víkja. Nú er því aðeins eftir síðasta prófraunin, þ.e. hvort meiri hl. hv. þdm. ætlar að gera það sama. En það kemur í ljós við atkvgr. um brtt. minni hl. n. og brtt. okkar hv. 3. þm. Norðurl. e., sem hann mun nú væntanlega mæla fyrir.

Gísli Guðmundsson Hæstv. forseti. Ég vil leyfa mér að vekja athygli á því, að d. er í fámennara lagi og ekki fýsilegt að mæla fyrir brtt. Vildi ég mælast til þess við hæstv. forseta, að hann reyndi að freista þess að fá þm. til að hlýða á það, sem fram fer. 
             Við 1. umr. þessa máls leyfði ég mér að fara nokkrum orðum um það frv. um breytingu á læknaskipunarlögum, sem fyrir liggur. Ég gat þess þá, að ég óttaðist, að þau úrræði, sem í þessu frv. felast, hrykkju skammt til þess að ráða bót á læknaskortinum í hinum fámennu læknishéruðum. En efni þessa frv. er að skapa möguleika til að auka greiðslur héraðslækna fyrir læknisstörf, og er það auðvitað, ef fram gengur, fyrst og fremst tekjuaukning fyrir héraðslækna í nokkuð fjölmennum héruðum og tekjuauki, sem almenningur, sem lækninganna nýtur, greiðir. Ég vakti þá einnig athygli á því, að í þessu frv. væri ekki að neinu leyti tekið tillit til þeirra ábendinga til hæstv. ríkisstj., sem felast í ályktun Alþingis frá 29. marz s.l. Ég skal leyfa mér að endurtaka, hverjar þessar ábendingar voru. Alþingi samþykkti, að athugað væri sérstaklega, hvort tiltækilegt sé eða líklegt til árangurs í fyrsta lagi að koma upp elli- og örorkuheimilum á hentugum stöðum í strjálbýlinu með fastráðnum læknum, er gegni jafnframt störfum héraðslæknis, í öðru lagi að greiða staðaruppbót á laun í fámennum héruðum, í þriðja lagi að hraða byggingu eða endurnýjun læknisbústaða, í fjórða lagi, að hið opinbera eigi nauðsynlegustu lækningatæki og lyfjaforða í fámennum héruðum, og í fimmta lagi að breyta skipun læknishéraða. Ekkert þessara atriða er tekið til meðferðar í því frv., sem hér liggur fyrir. Og get ég reyndar getið þess, að þó að á þetta sé bent, þá hef ég ekki sömu trú á öllum þessum úrræðum, sem þarna voru nefnd, en a.m.k. flest þeirra tel ég, að hafi verið ástæða til þess að taka til ýtarlegrar athugunar, og hefði átt að taka tillit til þess við samningu þessa frv. Samkv. lögum eru í landinu 57 læknishéruð. Þessi læknishéruð eru mjög mismunandi að fólksfjölda. Samkv. upplýsingum, sem ég hef fengið um fólksfjölda einstakra læknishéraða á árinu 1960, má skipta læknishéruðunum í flokka eftir fjölmenni á þann hátt, sem nú skal greint: Í 12 læknishéruðum voru árið 1960 2000 íbúar o.fl. Þetta eru þau læknishéruð, sem mundi mega kalla hin fjölmennu læknishéruð. 8 læknishéruð höfðu 1500–2000 íbúa, og 13 læknishéruð höfðu 1004–1500 íbúa. Þessi læknishéruð með 1500-2000 íbúa og 1000–1500 íbúa mætti e.t.v. kalla miðlungshéruð eða meðalstór héruð, og þau eru þá 21 talsins, sem hafa frá 1000–2000 íbúa. Þá eru eftir 24 læknishéruð, sem hafa færri íbúa en 1000, og þar af 5, sem hafa innan við 500 íbúa. Þetta eru þau héruð, sem telja verður fámenn. Og þetta eru þau héruð, sem alltaf öðru hverju eru læknislaus, a.m.k. sum þeirra. Í tilefni af því, sem hv. frsm. meiri hl, sagði hér áðan, að eitthvað hefði raknað úr í þessum efnum víða nú í vetur, þannig að fengizt hefðu læknar í nokkur héruð, sem höfðu verið læknislaus, þá er það svo, að það má ekki gera of mikið úr þessu og það má ekki binda of miklar vonir við þetta, þó að til bráðabirgða hafi verið bætt úr þörf nokkurra læknishéraðanna í vetur. Þetta stafar af því, að úr læknadeildinni útskrifuðust nú eftir nýárið óvenjulega margir kandídatar. Og það er skilyrði til þess að geta fengið lækningaleyfi að hafa verið 6 mánuði í læknishéraði. Þessir ungu kandídatar, sem nú hafa farið til starfa í læknislausu héruðin, eiga í raun og veru eftir hluta af námi sínu, þegar þeir koma úr héruðunum. Þeir eiga eftir kandídatsárið eða 13 mánaða starf sem eins konar aðstoðarlæknar á spítölum. Og það er náttúrlega engan veginn fullnægjandi lausn fyrir þessi héruð, þó að það sé mikil bót að því að fá þessa menn til starfa og illt, ef þannig er ástatt um sum héruð, að þau geti aldrei fengið öðruvísi læknishjálp en þessara ungu manna. Þeir hafa ekki hlotið fulla menntun, ekki fulla verklega menntun, sem af þeim er krafizt. Þeir eiga eftir að vera starfandi aðstoðarlæknar 13 mánuði á spítölum, áður en þeir eru fullgildir læknar. Þess vegna verður að gera sér grein fyrir því, að sérstakar ástæður eru fyrir því, að hægt hefur verið að bæta úr læknisleysinu nú í vetur á allmörgum stöðum, þessi óvenjulegi fjöldi kandídata frá læknadeildinni í vetur. Þessir menn hafa ekki lokið námi sínu. Hv. nefnd hefur nú afgreitt þetta mál fyrir nokkru. Hv. meiri hl. lagði til, að frv., eins og það var lagt fyrir deildina, yrði samþykkt óbreytt, og er álit meiri hl. n. dagsett 15. marz. Tveim dögum síðar kom svo álit hv. minni hl. n., dags. 17. marz. Síðan þessum álitum var útbýtt, höfum við hv. 2. þm. Austf. leyft okkur að flytja brtt. á þskj. 430, vegna þess að við teljum frv., eins og það hefur legið fyrir, ófullnægjandi og vegna þess að við felldum okkur ekki fullkomlega við þær tillögur, sem hv. minni hl. bar fram, þó að þær séu til bóta. Þessar brtt. okkar eru í tveim liðum, og ég skal leyfa mér að gera grein fyrir hvorum liðnum fyrir sig. Við leggjum til, að í frv. verði teknar upp tvær nýjar greinar. Fyrri greinin mundi vera orðuð svo samkv. tillögum okkar, að í fámennum læknishéruðum skuli greiða álag á föst laun, er nefnist staðaruppbót, allt að 50% fastra launa, samkv. reglum, sem heilbrigðisstjórnin setur, og að héraðslæknir, sem gegnir í héraði, er staðaruppbótar nýtur, öðru héraði ásamt sínu, skuli ekki fá greidda staðaruppbót. Það er skoðun okkar, eins og hv. meðflm. minn gerði grein fyrir áðan, að greiðsla slíkrar staðaruppbótar mundi orka nokkru í þá átt að gera það fýsilegra að gegna læknisembætti í hinum fámennu héruðum, þó að það verði að segja, eins og aðrir hafa sagt hér áður, að það er ekki hægt að fullyrða neitt með vissu um árangur af slíkum ráðstöfunum. Við höfum lagt til, að staðaruppbótin yrði allt að 50% fastra launa. Við höfum ekki talið ástæðu til þess að orða þetta nákvæmar og viljum hafa það á valdi heilbrigðisstjórnarinnar sjálfrar, hversu mikla staðaruppbót hún teldi reynandi að greiða á hverjum stað, og þá miðað við það, hvernig gengur að fá lækna til að sækja um héruð. En það er auðvitað engin fullnægjandi lausn á málum þessara héraða önnur en sú, að einhverjir fáist til þess að sækja um þau og vera þar að staðaldri eða a.m.k. nokkurn tíma, nokkur ár. Við höfum ekki séð ástæðu til þess að tilgreina þetta nánar, og við höfum notað orðalagið: fámenn læknishéruð, en ekki tilteknar tölur. Það höfum við yfirleitt ekki treyst okkur til að gera, teljum, að það sé réttara, að heilbrigðisstjórnin meti það, hvers konar mörk þarna eigi að setja, og ekki vist, að þar eigi endilega tölur öllu að ráða, því að vissulega kemur fleira til greina en tölurnar einar. Ég býst við, að það út af fyrir sig segi ekki svo mjög mikið til um það, hvort fýsilegt sé að gerast læknir í héraði, hvort það hefur 799 íbúa eða 801, þannig að það megi ekki rígbinda sig svo við slíka reglu. Hinn liður brtt. eða sú nýja grein, sem þar er gert ráð fyrir, er þess efnis, að heilbrigðisstjórnin leggi á kostnað ríkissjóðs fámennum læknishéruðum til í eitt skipti fyrir öll eftirfarandi, samkv. reglum, sem hún setur um það efni: Í fyrsta lagi nauðsynlegustu lækningatæki og lyfjaforða, er héraðslæknir þarfnast í starfi sínu, og í öðru lagi nauðsynlegan útbúnað í lækningastofu ásamt einföldum og óhjákvæmilegum húsgögnum í læknisíbúð. Alþingi taldi í fyrra, að það mundi vera vænlegt til árangurs í þessu efni, að hið opinbera ætti nauðsynlegustu lækningatæki og lyfjaforða í fámennum héruðum. Eins og hér var glögglega gerð grein fyrir í dag af hv. frsm. minni hl. n., verður læknir, sem tekur til starfa í héraði og hefur ekki starfað áður, að festa kaup á lækningatækjum, sem kosta mikið fé og alltaf meira og meira fé, því að þeim tækjum fer sennilega fjölgandi, sem læknar telja sér nauðsynlegt að hafa, og mörg af þeim mjög dýr. En hann þarf einnig að festa kaup á lyfjum, á dálitlu apóteki með nauðsynlegustu lyfjum, og það eru nokkuð margar tegundir af lyfjum, sem teljast nauðsynlegar til læknisstarfa. Þetta kostar líka mikið fé. Nú er þess að geta, að okkur hefur verið sagt, flm., að læknar, sem hafa verið að byrja á starfi í héraði, hafi átt þess kost að fá lyf lánuð í Lyfjaverzlun ríkisins, þ.e.a.s. nokkurn greiðslufrest, en sá greiðslufrestur mun vera mjög stuttur, og ég hygg, að það sé fremur ófullnægjandi úrbót. Við flm. teljum rétt, að ríkið, heilbrigðisstjórnin leggi í eitt skipti fyrir öll fram fé til þess að kaupa Þessi nauðsynlegustu lækningatæki fyrir hvert læknishérað og nauðsynlegasta lyfjaforða, sem læknir taki við og afhendi svo eftirmanni sínum, og yrði þá að taka út bæði tækin og lyfjaforðann við læknaskipti, til þess að þar væri ekki um rýrnun að ræða eða hún væri þá bætt, ef hún hefði orðið. Á þann hátt yrði þessum tækjum og þessum lyfjaforða haldið við, sem einu sinni er keypt ag lagt til af heilbrigðisstjórninni. Mér er kunnugt um, að til eru læknishéruð eða aðilar heima fyrir í læknishéraði, sem hafa reynt þessa leið, að kaupa, þegar hætta var á læknisleysi, slík tæki og slíkan lyfjaforða og láta lækninum í té á þennan hátt, og sýnir það, að menn hafa þar heima fyrir haft auga fyrir því, að þarna kreppti skórinn að og að þarna var úrbót líkleg til árangurs. En hingað til mun fremur hafa verið um tilraunir að ræða en fasta starfsemi, og við teljum, flm. brtt., að það eigi ekki að leggja á héruðin að leggja fram þennan stofnkostnað. Þau eru mörg þessi fámennu læknishéruð lítils um komin í fjármálum og mega ekki við því að leggja fram mikið fé í einu til þessa eða annars, og við teljum, að það yrði ekki mjög tilfinnanlegt fyrir ríkissjóð, þó að hann legði í þennan kostnað í eitt skipti fyrir öll í þeim héruðum, þar sem reynzt hefur erfitt að fá lækni til að sækja um embætti. En alveg eins og í fyrri lið brtt. eru engin ákvæði í þessum lið frá okkar hendi um það, hvaða héruð þetta skuli vera. Þessi till. er ekki bundin við ákveðna íbúatölu og það af sömu ástæðum sem ég nefndi áðan. Við teljum heppilegast, að það sé einnig á valdi heilbrigðisstjórnar að meta þetta, og treystum því, að ef hún hefði slíka heimild, mundi hún nota hana með æskilegum árangri. Síðan við hv. 2. þm. Austf. lögðum fram brtt. okkar á þskj. 430, hefur heilbr.- og félmn. borið fram nýja till., sem hefur verið gerð að umræðuefni hér í umr. Er í þessari nýju brtt. nokkurt tillit tekið til okkar till. á þskj. 430, þ.e.a.s. varðandi lækningatækin og útbúnað í lækningastofu. En í þessari brtt. er gert ráð fyrir því, að ríkissjóður leggi fram helming kostnaðar við nauðsynleg lækningatæki og útbúnað lækningastofu héraðslæknis í fámennum læknishéruðum gegn jafnmiklu framlagi frá læknishéraðinu. Það er þá sýnilega gert ráð fyrir því í brtt., að um þetta semjist milli læknishéraðs og heilbrigðisstjórnarinnar, þannig að héraðið taki að sér að leggja fram helming kostnaðar og fái þá jafnframt háa greiðslu á móti frá heilbrigðisstjórninni. Ég skal viðurkenna, að þessi tillaga sýnir viðleitni og þar er komið til móts við okkar sjónarmið, flm., í þessu máli. En bæði er það, að þarna er ekki komið til móts við okkar sjónarmið nema að nokkru leyti, þar sem hér er ekki að neinu leyti tekið tillit til okkar tillögu um staðaruppbótina, ekki heldur neitt tillit tekið til okkar tillögu varðandi lyfjaforðann, sem við teljum mikilsverða, og að því leyti sem komið er til móts við brtt. okkar, þá er þar skemmra gengið en við teljum að eigi að gera. Við viðurkennum þá viðleitni, sem felst í þessari brtt., og höfum ástæðu til að þakka það, að tillaga okkar hefur á þennan hátt verið tekin til athugunar, en viljum samt freista þess að fá úr því skorið, hvort hv. deild getur ekki á okkar tillögur fallizt. Og ég þykist nú hafa talið fram hin helztu rök, sem við teljum okkur hafa fyrir því að bera fram þessa brtt.



Herra forseti. í sambandi við 60 ára afmæli Sambands ísl. samvinnufélaga beindi Sambandið þeim tilmælum til ríkisstj., að hún flytti frv. á Alþingi, er heimilaði breytingu Samvinnusparisjóðsins í Samvinnubanka, er væri hlutafélag. Ríkisstj. samþykkti einum rómi að verða við þessum tilmælum. Viðskmrn. hefur síðan í samráði við forráðamenn Samvinnusparisjóðsins undirbúið frv., sem hér liggur fyrir. Það er gamalt mál innan samvinnusamtakanna, að gagnlegt væri að koma á fót Samvinnubanka. Á aðalfundi Sambands ísl. samvinnufélaga árið 1922 var mikið rætt um stofnun Samvinnubanka og talin brýn þörf á að koma upp öflugri lánastofnun, er starfaði í þágu samvinnuhreyfingarinnar. Slíkar óskir hafa oft síðan komið fram og verið ræddar á aðalfundum, einkum nú á síðustu árum. Í nágrannalöndum, þar sem samvinnuhreyfingin er öflug og stendur með miklum blóma, svo sem á Norðurlöndum, eru slíkar stofnanir starfandi og hafa verið um langt árabil. Til skamms tíma störfuðu ekki aðrar peningastofnanir á vegum samvinnuhreyfingarinnar er, innlánsdeildir kaupfélaganna. En starfsemi þeirra er bundin við einstök félög. Þess vegna kom fram hugmyndin um að koma á fót sparisjóði í Reykjavík og skyldi hann starfa í þágu samvinnuhreyfingarinnar í landinu. Stofnfundur Samvinnusparisjóðsins var haldinn 28. júní 1954, og tók sparisjóðurinn til starfa þá um haustið. Stofnendur hans voru 54 ábyrgðarmenn úr Reykjavík og ábyrgðarfé samtals 27 þús. kr. Í lok fyrsta starfsárs sparisjóðsins námu innstæður samtals 9,2 millj. kr., en á þeim árum, sem liðin eru síðan sjóðurinn var stofnaður, hefur hann aukizt jafnt og þétt, og námu innstæður í sparisjóðnum um s.l. áramót 75,2 millj. kr. Af þeirri upphæð voru 54,7 millj. kr. spariinnlán, en veltiinnlán námu 201/2 millj. kr. Innstæðueigendum hefur einnig fjölgað mjög verulega frá stofnun sparisjóðsins, og voru þeir um s.l. áramót tæplega 5 þús. talsins, sem áttu sparísjóðs- og sparisjóðsávísanareikninga, en auk þessa voru 120 hlaupareikningar við sparisjóðinn. Um s.l. áramót nam höfuðstóll sparisjóðsins 939 þús. kr. að meðtöldu ábyrgðarfé. Bundin innstæða í Seðlabanka Íslands nam 7,5 millj. kr. um s.l. áramót, en ógreitt var þó framlag fyrir síðasta ársfjórðung ársins 1961. Hinn 19. marz s.l. voru innstæður samtals 78,7 millj. kr. Rekstur sparisjóðsins er nú orðinn svo umfangsmikill, að sparisjóðsformið hentar að ýmsu leyti illa þeim rekstri. Þess vegna hefur þess verið óskað, að heimilað verði að breyta sparisjóðnum í hlutabanka, og fellst ríkisstj. á, að sparisjóðsformið henti ekki lengur þeim rekstri, sem hér er um að ræða, og leggur því til, að heimiluð sé bankastofnun, er taki við rekstri Samvinnusparisjóðsins. Í frv. er gert ráð fyrir því, að bankanum verði valið hlutafélagsform, enda er það formið, sem valið hefur verið einkabönkum hér. Gert er ráð fyrir, að hlutafé félagsins nemi eigi lægri fjárhæð en 10 millj. kr., en ákvæði verði í samþykktum um hugsanlega aukningu hlutafjár. Þá er í frv. ákvæði um það, hvernig haga skuli hlutafjársöfnun, og um forgangsrétt ábyrgðarmanna Samvinnusparisjóðsins til þess að skrifa sig fyrir hlutum í félaginu. Gert er ráð fyrir því, að Samband ísl. samvinnufélaga skuli safna innan vébanda sinna og leggja fram sem hlutafé 10 millj. kr. Enn fremur er gert ráð fyrir því, að ábyrgðarmenn Samvinnusparisjóðsins skuli hafa rétt til þess að skrifa sig fyrir hlutum í félaginu, er nemi allt að tífaldri upphæð núv. hluta þeirra í heildarábyrgðarfé Samvinnusparisjóðsins, Ef þessir aðilar hafa ekki tök eða hug á að skrifa sig fyrir þessu hlutafé innan níu mánaða frá gildistöku laganna, skal stjórn Samvinnusparisjóðsins bjóða út innanlands það, sem á vantar. Heimili og varnarþing bankans skal vera í Reykjavík, en stjórn félagsins heimilt að ákveða, að bankinn hafi útibú. Gert er ráð fyrir því, að Samvinnubanki Íslands h/f komi að öllu leyti í stað Samvinnusparisjóðsins. Honum er m.a. ætlað að taka við einstökum sjóðum sparisjóðsins, að meðtalinni inneign í tryggingasjóði sparisjóða og innstæðu í Seðlabankanum. Akvæði er í frv. um það, að nægilegt sé, að meiri hl. ábyrgðarmanna Sparisjóðsins samþykki eignayfirfærsluna. Samþykktir hlutafélagsins og reglugerð bankans skulu háðar staðfestingu viðskmrh. Arð af hlutafé má því aðeins greiða, að innborgað hlutafé ásamt varasjóði nemi samtals 5% af samanlögðu innlánsfé í bankann, bæði í hlaupareikningum og sparisjóði. Þegar því marki er náð, skal eigi heimilt að greiða hærri arð en sem nemur almennum innlánsvöxtum af sparifé, unz innborgað hlutafé ásamt varasjóði nemur 10% af innlánsfénu. Þykir rétt, að þessi ákvæði séu í lögum um bankann til aukningar á tryggingu innstæðueigenda. Um hlutverk bankans er það að segja, að samkv. frv. er ráð fyrir því gert, að hann annist öll venjuleg bankastörf, eftir því sem nú tíðkast eða síðar kynni að vera talið eðlilegt. Til samræmis við það, sem ákveðið er í annarri íslenzkri bankalöggjöf, er gert ráð fyrir því, að bankinn skuli eiga a.m.k. 15% af innlánsfé með sparisjóðskjörum í tryggum og auðseljanlegum verðbréfum, svo sem ríkisskuldabréfum, bankavaxtabréfum Landsbanka Íslands eða öðrum jafntryggum bréfum. Skal hækka verðbréfaeign þessa upp í allt að 20%, ef viðskmrh. að fengnum tillögum stjórnar bankans telur þess þörf. Yfirleitt má segja, að ákvæði þessa frv. séu, eftir því sem við á, hliðstæð ákvæðum þeim, sem gilda um Verzlunarbanka Íslands h/f. Að svo mæltu leyfi ég mér að óska þess, herra forseti, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Ég vil aðeins lýsa stuðningi mínum við þetta mál og ánægju yfir því, að það skuli vera fram komið á vegum hæstv. ríkisstj. Þegar Verzlunarbankinn var stofnaður, urðu allir sammála um það mál og að eðlilegt væri, að hann yrði settur á fót. Þá var því einnig lýst yfir af hálfu þingflokkanna, að það væri talið eðlilegt, að ef hliðstæð samtök eins og samvinnusamtökin hefðu tök á að koma upp hliðstæðri stofnun, þá væri rétt að greiða fyrir því. Nú hefur hæstv. ríkisstj. flutt þetta mál, sem er alveg hliðstætt, eins og hæstv. viðskmrh. hefur gert glögga grein fyrir, og sniðið alveg eins og sú löggjöf, sem fyrir er um Verzlunarbankann. Vil ég vona, að það geti orðið samkomulag um að styðja þetta eins og það mál á sinni tíð.



Herra forseti. Þetta frv. til l. um verkamannabústaði er komið frá hv. Ed., þar sem það var samþ. með lítils háttar breytingum, sem ég mun koma að síðar. Aðdragandi þessa máls er sá, að síðari hluta árs 1960 var sett á laggirnar 5 manna n. til Þess að endurskoða i. um húsnæðismálastjórn o.fl. En inn í þá löggjöf voru gömlu lögin um verkamannabústaði felld, þegar húsnæðismálastjórnarlögin voru samþ. 1956 eða 1957, að ég ætla. En þessi n., er sett var á laggirnar til að endurskoða l. um húsnæðismálastjórn, hefur svo valið þann kostinn að flytja sérstakt frv. um verkamannabústaði, og það er Það frv., sem hér liggur fyrir, allýtarlegt og með nokkrum verulegum breyt. frá þeim ákvæðum, sem nú gilda um þessi mál. Hún hefur svo skilað bráðabirgðaáliti um breytingu á sjálfum húsnæðismálastjórnarlögunum, sem líka hefur verið lagt fram og hv. þdm. kannast við. Hvað viðvikur Þessu frv., er það að segja, að lögin um verkamannabústaði voru orðin svo úrelt, að raunverulega voru þau tæpast nothæf lengur. Byggingarkostnaður hafði vaxið mjög nú síðustu árin, og þau skilyrði, sem sett voru í I. fyrir því að eignast íbúð í verkamannabústöðum, stönguðust að verulegu leyti við raunveruleikann, má segja, þar sem ákvæðin í l. um tekjumark og eignarmark voru svo ströng, að það var tæplega hægt að hugsa sér, að þeir, sem þessi skilyrði uppfylltu, væru þess megnugir að taka þátt í húsbyggingum samkv. lögunum. Upphaflega voru verkamannabústaðalögin sett árið 1929 til þess, eins og þar stendur, að gera verkalýð bæjanna kleift að fá hollar og ódýrar íbúðir með þægindum nútímans. Þetta er erfitt og að heita má ókleift fyrir verulegan hluta af verkamönnum, nema því aðeins að aðstoð komi til. Á fskj., sem frv. fylgir, fskj. VIII, er gerð grein fyrir tekjuskiptingu landsmanna, eins og hún var árið 1959. Þar kemur í ljós, að þeir, sem hafa tekjur undir 50 þús. kr., eru taldir vera 9,3% af heildartölunni. Þessir menn, sem hafa tekjur undir 50 þús., eru Þó samkvæmt þessari töflu upp undir 1/10 hluti. Nú gera þau lög, sem í gildi eru, ráð fyrir því, að menn megi ekki hafa hærri tekjur en 50 þús. kr. til þess að fá fyrirgreiðslu samkv. lögunum. En þeir, sem aftur hafa undir 50 þús. kr., eiga mjög erfitt með að inna af hendi þær greiðslur, sem Þarf til þess að geta keypt íbúð, eins og nú standa sakir, þar sem lánin úr byggingarsjóðnum hafa komizt hæst í 160 Þús. kr. á íbúð, en byggingarkostnaðurinn hins vegar orðið verulega yfir 300 þús. kr., eða síðustu íbúðirnar í kringum 360 þús., og framlagið úr sjóðnum Því minna en helmingur. Á undanförnum 30 árum hafa verið byggðar í kringum 16 Þús. íbúðir í landinu, í kaupstöðum og kauptúnum. En á sama tíma hafa verið byggðar rúmlega 1100 verkamannabústaðaíbúðir, þ.e.a.s. fjöldi verkamannabústaðaíbúðanna nemur um 7% rúmum af heildaríbúðafjöldanum, sem byggður hefur verið í landinu á þessu tímabili, þ.e.a.s. Þessi hundraðshlutatala nálgast að vera sú sama og tala Þeirra, sem hafa undir 50 þús. kr. tekjum árið 1959. Takmarkið með þessari breytingu, sem hér er lagt til að gerð verði, og þeirri auknu fyrirgreiðslu, sem frv. gerir ráð fyrir að komið verði á, er það, að svipað hlutfall geti haldizt, Þannig að þeir, sem í lægstu launaflokkunum eru, geti fengið fyrirgreiðslu á þennan hátt eða allt að 10%. Íbúðaverðið hefur hækkað mjög mikið upp á siðkastið. Það var, að ég ætla, þegar upphaflega var stofnað til þessarar lagasetningar, í kringum 11 þús. eða 12 þús. kr., minnir mig að Það hafi verið. Og þá var gert ráð fyrir sem eignarmarki og raunar tekjumarki líka í kringum 4000 kr., eða um það bil þriðjungi af íbúðarverðinu. Þetta hefur breytzt mjög mikið, þannig að íbúðirnar eru nú komnar í síðustu flokkunum hér í Reykjavík upp í um 360 þús. kr., og líkur til, að enn verði um hækkun að ræða í næstu byggingarflokkum. Ástæðurnar til þessarar hækkunar eru fleiri en ein, þó að aðalástæðan sé vitaskuld sú, að allt byggingarefni og vinnulaun, sem til þessarar starfsemi þarf, hafa hækkað geysilega mikið í verði. En það er líka önnur ástæða, sem er talsvert veigamikil fyrir þessari hækkun, og hún er sú, að íbúðirnar hafa með tímanum stækkað verulega, þ.e.a.s. þegar fyrst var hafizt handa um þessa starfsemi, þá mun íbúðastærðin hafa vaxið í kringum 60 fermetra, en er nú komin um og yfir 90, þannig að sjálf íbúðastærðin hefur vaxið um 50%, sem náttúrlega gerir það að verkum, að byggingarkostnaðurinn hefur af þeim orsökum líka vaxið. Til þess að þessi lagasetning geti komið að notum, Þarf að veita þeim, sem samkv. henni byggja, aðstoð. Og það er Það, sem lögin frá upphafi hafa gert ráð fyrir. Það hefur verið gert ráð fyrir, að sveitarsjóður á viðkomandi stað leggi fram nokkurt framlag í þessu skyni og ríkissjóður leggi framlag á móti, sem að undanförnu hefur verið jafnhátt. Þetta framlag byrjaði með 1 kr. á íbúa, hækkaði fljótlega upp í 2 kr. og síðan koll af kolli, þangað til framlagið er nú komið upp í að vera 24 kr. sem lágmark og 36 kr. sem hámark. Ein aðalbreyt., sem í þessu frv. felst, sem hér er lagt fram, er sú, að þessi upphæð, framlag sveitarsjóðanna, verði hækkuð úr 24–36 kr., eins og það er nú, upp í 40–60 kr., eða um 67%, og að ríkissjóður leggi fram jafnmikið á móti. Með þessum auknu framlögum sveitarfélaganna og ríkissjóðsins á að vera hægt að bæta mjög verulega starfsemi sjóðsins. Í upphafi, Þegar verkamannabústaðalögin voru sett, var ráð fyrir því gert, að þessi framlög, bæði ríkisins og sveitarfélaganna, yrðu fyrst og fremst notuð til þess að greiða þann vaxtamun, sem fram kynni að koma á lánum til húsbyggjendanna og lánum, sem byggingarsjóðurinn þyrfti að taka, Þannig að það var gert ráð fyrir því, að vextirnir til húsbyggjendanna yrðu yfirleitt lægri en vextirnir af þeim lánum, sem sjóðurinn tæki, þannig að meðgjafar yrði þörf. Framkvæmdin hefur þó orðið nokkur önnur, eins og sést á einu fskj., sem með frv. fylgir, þ.e.a.s. fskj. II. Þar sést, að þeir fjármunir, sem byggingarsjóðurinn hefur haft á milli handa, eða þær tekjur eða innborganir, sem hann hefur fengið, hafa numið um 124,3 millj. kr., en lántaka sjóðsins hefur einungis numið 12 millj., eða um 10% af þeim fjármunum, sem hann hefur haft með höndum. Framkvæmdin hefur því í rauninni orðið sú, að byggingarsjóðurinn hefur að mestu leyti notazt við eigið fé og látið Þar við sitja að lána það, en mjög lítið verið gert af því að taka lán, sem aftur yrði framlánað Þeim, sem eru að byggja, eða byggingarfélögunum í hinum einstöku sveitarfélögum. Þessu þarf að breyta, og það þarf að gera ráðstafanir til þess, að byggingarsjóðurinn fái aðstöðu til þess eða möguleika að taka nokkru frekar lán en hann hefur gert og að Þessi lán verði ekki með hærri vöxtum en svo, að árlegar greiðslur geti orðið viðráðanlegar fyrir húsbyggjendurna, því að þeir hafa vitanlega ekki úr miklu að spila, sem ekki hafa nú nema um eða undir 50 þús. kr. árstekjur. Vextir, sem sjóðurinn hefur tekið á undanförnum árum, hafa verið mjög breytilegir. Þeir hafa verið breytilegir, frá 2% eða undir 2% og upp í 6%. og hafa þó, að ég ætla, komizt niður í það að nema það litlu, að árleg vaxta- og afborganagreiðsla hefur numið 21/2 %. Í þessu frv. er gert ráð fyrir ýmsum breytingum. Það er t.d. gert ráð fyrir því að leggja þessar auknu byrðar á sveitarsjóðina og ríkissjóðinn, sem ég nefndi, sem á að gefa sjóðnum eigið fé um það bil 67%o meira en hann hefur nú úr að spila. Það er líka gert ráð fyrir því, að tekjumarki þeirra, sem undir lögin komast, verði breytt, Þannig að Það verði hækkað úr 50 þús. kr. upp í 60 þús. kr., eins og var þegar frv. var lagt fram. En þessari upphæð hefur hv. Ed. breytt þannig, að eins og frv. er nú er lagt til, að þetta tekjumark verði 65 þús. kr. auk 5 þús. kr. fyrir hvert barn, sem húsbyggjandinn hefur á framfæri sínu. Eignarmarkið, sem var 50 þús. kr., var hækkað upp í 150 þús. kr. og þar með gert mögulegt, að fleiri geti notið fyrirgreiðslu samkv. lögunum, því að sannleikurinn er sá, að þó að farið sé þetta langt í fyrirgreiðslu fyrir menn, þá eiga þeir sjálfsagt erfitt með að standa undir lánum, sem nema kannske í kringum 400 þús. kr. Lánstíminn, sem var 42–75 ár, verður óbreyttur samkv. þessu nýja frv., og var ekkert við honum hróflað. Hins vegar er gert ráð fyrir, að mögulegt verði að hækka framlagið eða lánin út á hverja íbúð úr því marki, sem nú er og hefur í framkvæmd orðið 160 þús. kr., að ég ætla, mest upp í 300 þús. kr., sem ætti, ef vextir verða ekki því hærri, að vera viðráðanlegt fyrir hvern og einn, sem þessar tekjur hefur. Vextirnir skulu samkv. frv. vera ákveðnir af Seðlabankanum í samráði við ríkisstj., þannig að ríkisstj. getur á hverjum tíma haft nokkur áhrif á Það, hvernig vextirnir verða reiknaðir. En þó að stefnt sé að því að hafa Þá sem lægsta, verða þeir a.m.k. að verða ákveðnir þannig, að ekki verði stofnað til hættu fyrir sjóðinn, að hann geti ekki staðið undir sínum lánum. Frv. fylgir mjög ýtarleg grg. um bæði sögu þessarar starfsemi og hlutverk byggingarsjóðs, fjármál sjóðsins og ýmislegt annað, sem máli skiptir í þessu sambandi, og einnig níu fylgiskjöl, sem gefa upplýsingar um fjöldamörg atriði, sem málið snerta. Ég sé ekki ástæðu til að fara að lesa Þetta allt hér upp, það geta hv. alþm. gert og hafa vafalaust gert, en í þessum töflum, fskj. og grg. felast mjög ýtarlegar og veigamiklar upplýsingar um málið. Ég sé svo ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um þetta, en ég vil leyfa mér að leggja til, herra forseti, að málinu verði að þessari umr. lokinni vísað til hv. heilbr.- og félmn.

Þórarinn Þórarinsson Hæstv. forseti. Á þskj. 96 er frv., sem ég er flm. að ásamt tveimur þm. öðrum um breyt. á núgildandi l. um verkamannabústaði. Meginefni þess frv. er að tryggja byggingarsjóði verkamannabústaða aukið starfsfé og að hækka þau lán, sem veitt eru úr sjóðnum til einstaklinga, sem eru að koma sér upp verkamannabústöðum. Eins og fram kemur í grg. frv., er þetta frv. fyrst og fremst flutt til að bæta úr hinni mest aðkallandi þörf, þ.e.a.s. þörf Þeirra einstaklinga, sem eru að festa kaup á þeim íbúðum, sem Þegar er búið að koma upp eða verið er að koma upp, en frv. hins vegar ekki miðað við framtíðarlausn þessa máls. Það er einmitt tekið fram í grg., að hið æskilegasta hefði verið, að öll löggjöfin um verkamannabústaði yrði tekin til rækilegrar endurskoðunar með það fyrir augum, að sú starfsemi, sem byggist á henni, yrði stórlega efld og aukin. Ég sé ástæðu til Þess í framhaldi af þessu að fagna Því, að hæstv. ríkisstj. hefur nú lagt fram nýtt frv. til laga um verkamannabústaði, þar sem verulegt tillit er tekið til þeirra tveggja meginatriða, sem felast í þessu frv. okkar þremenninganna á þskj. 96. Ég hefði hins vegar kosið, þar sem hér er um heildarendurskoðun verkamannabústaðalaganna að ræða, að á sumum sviðum hefði verið lengra gengið til þess að leysa úr þeirri þörf, sem hér er við að fást. Ég nefni það þá fyrst, að ég tel nauðsynlegt, að það hefði verið tryggt nokkru riflegra framlag til byggingarsjóðs verkamannabústaða en gert er í frv., t.d. með því, eins og lagt var til af minni hl. félmn. í Ed., að auka framlag ríkissjóðs um helming frá því, sem gert er ráð fyrir í því frv., sem hér liggur fyrir. Enn fremur, að það væru bein ákvæði um það í frv. að tryggja hagstæð vaxtakjör. En í frv. er það lagt í vald Seðlabankans að ákveða, hverjir vextirnir séu. Eins og hæstv. félmrh. benti réttilega á hér áðan, er hagur þeirra manna, sem hér um ræðir, þannig, að það er nauðsynlegt, að vaxtakjörin séu sem allra hagstæðust, og það er að sjálfsögðu aukið öryggi fyrir því, að ákvæði um það sé í frv. sjálfu eða lögunum sjálfum, en það sé ekki á valdi óviðkomandi aðila að ákveða, hver vaxtakjörin séu. Þess vegna ber að vænta þess, ekki sízt með tilliti til þess, sem hæstv. félmrh. sagði um þetta mál hér áðan, að hann stuðli að því við meðferð málsins hér í d., að þetta verði tryggt í sjálfum lögunum, þ.e.a.s. hverjir vextirnir séu, en óviðkomandi aðili sé ekki látinn ákveða það. En það gefur auga leið, eins og hæstv. ráðherra benti á og ég hef áður minnzt á, að það fólk, sem á að njóta þeirrar aðstoðar, sem hér um ræðir, getur ekki staðið undir háum, óhagstæðum vaxtakjörum, og þarf ekki að ræða það nánar. Þá væri nauðsynlegt í þriðja lagi að tryggja það í lögunum sjálfum, að sjóðnum yrði tryggt eitthvert ákveðið lánsfé. Það er ekki gert í frv., heldur aðeins sjóðsstjórninni heimilað að taka lán til starfsemi sinnar, en ekki neitt sérstakt gert til þess að tryggja, að sjóðurinn geti fengið slíkt lán. Frá Þessu atriði álit ég að þyrfti að ganga betur. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fjölyrða. meira um Þetta mál á þessu stigi, en vænti þess, að hv. n., sem fær þetta mál til athugunar, íhugi sérstaklega þau atriði, sem ég hef hér minnzt á.

Frsm. (Alfreð Gíslason bæjarstjóri) Hæstv. forseti. Frv. þetta hefur verið nokkuð lengi í n. Það barst þinginu í haust, en var ekki afgr. fyrir áramót af þeim ástæðum, að ekki var talið rétt að samþ. tvö frv. um veitingu ríkisborgararéttar á sama ári. Frá því að frv. kom til nefndar, hafa komið allmargar umsóknir til viðbótar, sem n. hefur tekið til greina. N. hefur ekkert við sjálft frv. að athuga, en hefur flutt 2 brtt. á þskj. 426 og viðbótartill. á þskj. 526. N. mælir með, að samtals 42 nýir umsækjendur verði teknir með í frv. Það eru þá samtals 54 umsækjendur um ríkisborgararétt, sem n. leggur til að verði bætt við frv., og mælir hún eindregið með, að frv. verði samþ. með þeim breytingum.



Herra forseti. Þegar frv. þetta var fyrst tekið til 2. umr., hafði sjútvn. fjallað um það, en það hafði komið í ljós, að það þyrfti örlítilla lagfæringa við. Nefndin hefur nú flutt brtt. við frv. á þskj. 443, og er þar enn fremur efnisbreyting, sem n. hefur orðið sammála um að gera og haft samráð um við þá aðila, sem hér hafa hagsmuna að gæta. Það er gert ráð fyrir því í frv., að það skuli kosnir tveir menn hlutfallskosningu af bæjarstjórn Keflavíkur og hreppsnefnd Njarðvíkurhrepps, en n. hefur lagt til, að sú breyting yrði gerð á, að annar skuli kosinn af bæjarstjórn Keflavíkur og hinn af hreppsnefnd Njarðvíkurhrepps, í stað þess, sem gert er ráð fyrir í frv., tveir af sameiginlegum fundi þessara tveggja sveitarstjórna. Svo er og í brtt. gert ráð fyrir því, að þessir aðilar skuli kosnir og kjörtímabil beirra verða til ársloka 1965. Það er gert til þess, að það sé samræmi milli þeirra þriggja, sem kosnir eru samkv. lögunum um landshöfn í Keflavíkurkaupstað og Njarðvíkurhreppi, en þeir voru kosnir nú og kjörtímabil þeirra miðast við 1. jan. 1962 og lýkur við árslok 1965. Ég tel ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þetta, en nefndin var mér sammála um að mæla með frv. með þessum breytingum og því yrði síðan vísað til 3. umr.

Gísli Guðmundsson Hæstv. forseti. Það felst í þessu frv., að bæjarstjórn Keflavíkur og hreppsnefnd Njarðvíkurhrepps skuli kjósa tvo menn af fimm í stjórn landshafnarinnar í Keflavík og Njarðvíkum, í stað þess, að þessar sveitarstjórnir hafa samkv. gildandi lögum aðeins kosið einn fulltrúa í hafnarstjórnina. Hér er jafnframt gert ráð fyrir því, að hafnarstjóri verði fastur starfsmaður hafnarinnar og skipaður í starfið af ráðherra, en samkv. lögunum er hafnarstjóri skipaður af ráðherra sem einn hafnarnefndarmanna, þrír kjörnir af Alþ. og einn af sveitarfélögunum. Ég hef eftir atvikum getað fallizt á það að mæla með þessu frv., en hef skrifað undir nál. með fyrirvara, og sá fyrirvari er vegna tveggja atriða, sem ég vil nefna, um leið og þetta mál er afgr. Í fyrsta lagi vildi ég leyfa mér að benda á það, að í lögum um landshöfn í Rifi á Snæfeilsnesi er gert ráð fyrir því, að allir hafnarstjórnarmenn, fimm að tölu, séu skipaðir af ríkisvaldinu, þ.e.a.s. af ráðherra, en hlutaðeigandi sveitarfélag hefur þar enga íhlutun um. Ég vil láta það koma fram, að ég tel það afleiðingu af samþykkt þessa frv., að ef farið væri fram á það af hlutaðeigendum, að breytt verði skipun hafnarstjórnar að Rifi, þá verði ekki hjá því komizt - eða sé eðlilegt að mínum dómi að verða við þeirri ósk, ef þetta frv. verður samþ., og þykir mér rétt, að það komi fram. Í öðru lagi vil ég vekja athygli á því, að það er að mínum dómi mjög vafasamt, að lögin um landshafnir, en það eru aðeins þessi tvenn lög, um landshöfn í Keflavík og Njarðvík og landshöfn í Rifi, hafi borið tilætlaðan árangur. Ég efast um það, að framkvæmdir hafi orðið meiri á þessum stöðum vegna Þess, að hafnirnar voru landshafnir, og ég held, að það ætti að taka bað til alvarlegrar íhugunar, hvort ekki væri rétt að gefa hlutaðeigandi sveitarfélögum kost á að afhenda þeim hafnirnar, þannig að þær væru eftirleiðis reknar á venjulegan hátt af hafnarsjóðum á vegum sveitarfélaganna og framkvæmdir í höfnunum færu fram á þeirra vegum. Ég geri ráð fyrir því, að það yrði engu minna um framkvæmdir með því móti, því að sveitarfélögin hafa að sjálfsögðu áhuga á því, að framkvæmdum miði áfram í þessum höfnum, og mundu beita sér fyrir því á þann hátt. sem í þeirra valdi stendur, en ríkisstj. og Alþ. hafa hins vegar í mörg horn að líta og geta af þeim ástæðum síður sinnt bessum málum eða haft þar frumkvæði. Ég hef ekki talið rétt að bera fram brtt. um þetta í sambandi við þetta mál, en hins vegar vil ég nota tækifærið til þess að koma þessu sjónarmiði á framfæri.

Alfreð Gíslason bæjarstjóri: Hæstv. forseti. Eins og hv. 3. þm. Reykn. tók fram, er mál þetta kom úr n., þá komu fram nokkrir smávægilegir formgallar, þ.e. að það vantaði greinaskiptingu í frv. Ég hafði gert ráð fyrir því við samningu frv., að kosning tveggja manna úr hreppsnefnd Njarðvíkurhrepps og bæjarstjórnar Keflavíkur færi fram á sameiginlegum fundi með hlutfallskosningu, vegna þess að þá taldi ég vera tryggt, að minni hl. fengi ætíð sinn fulltrúa. En meðan n. hefur haft þetta mál til meðferðar síðan, hefur komið eindregin ósk um það frá hreppsnefnd Njarðvíkurhrepps, að því yrði breytt þannig og kæmi glöggt fram í frv., að einn maður yrði kosinn af hvorri sveitarstjórn um sig. Ég get vel fallizt á þessa breytingu, sérstaklega vegna þess, að frv. og tilkoma þess var einmitt miðuð við það að tryggja Njarðvíkingum ætið einn mann. Hins vegar með sameiginlegum fundi og hlutfallskosningu á sameiginlegum fundi er langsóttur möguleiki til þess, að Keflavík gæti fengið báða menn, og er það það, sem hefur vakað fyrir Njarðvíkingum, þegar þeir óskuðu eftir að fá þessu breytt. Ég er þess vegna fullkomlega sammála og samþykkur þeim brtt., sem hv. sjútvn. hefur gert á frv. Hvað viðvíkur því, að skipun á stjórn í landshöfninni í Rifi ætti að vera einhver fyrirmynd vegna landshafnarinnar og stjórnar hennar í Keflavík og Njarðvík, þá tel ég það fjarstætt. Mér finnst ekkert eðlilegra en sveitarfélögin sjálf, sem við þessi mannvirki búa, hafi sína fulltrúa þar. Ríkisstj. hefur samt sem áður þrjá alþingiskjörna menn, sem verður að skoða fulltrúa Alþingis. Og ég tel ekki rétt, að þessu sé fjarstýrt héðan frá Reykjavík. En það hlýtur að leiða að því, eins og hv. síðasti ræðumaður tók fram, að sveitarfélögin, bæði Njarðvíkurhreppur og Keflavíkurkaupstaður, muni í náinni framtíð leita hófanna um möguleika á að fá þessi mannvirki keypt, ekki sízt vegna þess, að þeim finnst og hefur alltaf fundizt heldur mikill kotungsbragur á framkvæmdum þar og telja líkur til þess, að eitthvað yrði meira gert, ef byggðarlögin sjálf ættu mannvirkin. Ég tel þess vegna, að þróunin verði í þá átt í framtíðinni, að þessi byggðarlög eigi sín eigin mannvirki, ef hæstv. ríkisstj. verður liðleg í samningum við þau.



Herra forseti. Það fer ekki á milli mála, að með framkvæmd laganna um félagsheimili var stigið heilladrjúgt spor, sem hefur haft mikla þýðingu fyrir dreifbýlið og bætt og aukið aðstöðu þess til félagslegs og sameiginlegs menningarlegs starfs. Þegar lögin um félagsheimili tóku gildi, var algengt, að í sveitum landsins væru fundarhúsin lítil, gömul og léleg og á allan hátt óvistleg og úr sér gengin, - hús, sem um aldamót höfðu verið þakksamlega þegin, en samsvörðuðu ekki lengur kröfum tímans um þægindi né aðra aðstöðu. Og þótt enn sé skortur á, að í öllum sveitarfélögum landsins sé hér bót á ráðin, þá hefur þó í skjóli félagsheimilalaganna orðið mikil breyting til batnaðar í þessu efni. Mörg glæsileg og vel búin félagsheimili hafa á seinni árum risið upp, þar sem hvers konar menningar og hagsmunasamtök byggðarlaganna hafa fengið viðunandi aðstöðu, auk þess sem fólkinu eru þar veittir möguleikar til ýmiss konar mannfagnaðar. Í stórum dráttum má segja, að félagsheimilunum megi skipta í þrjá stærðarflokka, og munu flest húsin teljast undir miðflokkinn. Húsin í minnsta stærðarflokknum eru ekki mörg, enda ekki við hæfi nema allra smæstu sveitarfélaga. Yfirleitt mun heimaþörfin hafa ráðið mestu um stærð félagsheimilanna. En í fjölbyggðum héruðum, þar sem sveitarfélög eru og svo hagar til, að auðvelt er vegna góðra samgangna og annarra aðstæðna að fá utansveitarfólk til að sækja skemmtanir, sem haldnar eru í félagsheimili hlutaðeigandi sveitar, hefur sums staðar verið brugðið á það ráð að hafa húsin svo stór, að þau gætu hýst auk hreppsbúa fleira eða færra utansveitarfólk. En segja má, að ef mörg slík hús eru byggð í sama héraði, geti hlotizt af nokkur vandkvæði. Húsin verða dýrari og því erfiðara en ella að láta reksturinn bera sig, og afleiðingin getur orðið m.a. óæskileg samkeppni um skemmtanahald, án þess þó að rekstrargrundvöllurinn fáist viðunandi, ef mörg hús í sama héraði eiga hlut að máli. Segja má því, að í slíkum tilfellum séu húsin ekki af heppilegri stærð, óþarflega stór fyrir hlutaðeigandi sveitarfélag, en of lítil til að geta tekið á viðunandi hátt á móti héraðsbúum, þegar þeir vilja stofna til sameiginlegs mannfagnaðar. Með hliðsjón af þessari reynslu og af fleiri ástæðum hefur á undanförnum árum nokkuð verið unnið að því í sumum héruðum landsins og einnig af stjórn félagsheimilasjóðs að mynda samtök allra sveitarfélaga innan hlutaðeigandi héraðs um byggingu sameiginlegs heimilis, héraðsheimilis, sem væri um stærð og búnað við hæfi alls héraðsins, gæti verið sameiginleg menningar- og samstarfsstöð fyrir það. Og þess er þá að sjálfsögðu gætt, að slíkt héraðsheimili sé þar staðsett, sem bezt hentar til sóknar öllum héraðsbúum. Samhliða er svo fyrirhugað, að óbyggð félagsheimili sveitanna innan héraðsins séu aðeins reist með þörf sveitarfélaganna fyrir augum. Ég tel, að hér sé um merkilegt mál að ræða, sem stefnir að meiri hagkvæmni um byggingu félagsheimila og afnot. Það hefur verið reiknað út af fróðum mönnum, að ef í 10 hreppa héraði væri byggt eitt sameiginlegt héraðsheimili af þeirri stærð, sem fullnægir þörfum héraðsins, og síðan byggðu sveitarfélögin sér félagsheimili miðað við eigin þörf, mætti spara mikið í stofnkostnaði og þannig létta á hreppsfélögunum og félagsheimilasjóði. Þetta er auðvitað mikilsvert atriði. En á það ber ekki síður að líta, að íbúar flestra eða allra sveitarfélaga innanhéraðs, þótt búsettir séu í hinum ýmsu hreppum, eiga sameiginleg ótalmörg og þýðingarmikil hagsmunamál, bæði í félags- og menningarmálum. Það ber því mikla nauðsyn til þess, að til sé í héraðinu samkomuhús, sem þeir geta allir átt aðgang að til fundarhalda og mannfagnaðar. Það er því augljóst mál, hversu æskilegt það er fyrir héraðsbúa að geta sameiginlega haft möguleika til að njóta t.d. þeirra beztu skemmtikrafta innanhéraðs og utan, sem á boðstólum eru, t.d. í leik og hljómlist og öðru því, sem til menningar- og gleðiauka getur orðið. Og reynslan hefur sýnt, að í fæstum tilfellum geta hin einstöku félagsheimili sveitanna veitt í þessu efni viðunandi aðstöðu. Veldur þar um, að þau eru sjaldnast nógu stór eða heppilega staðsett til slíkra nota. Ég skal nú víkja að meginástæðunum fyrir því, að við þm.. Austf. í þessari hv. þd. höfum leyft okkur að bera fram það frv., sem hér er til umr., og þær meginástæður eru um leið gott almennt dæmi um nauðsyn þess, að slíkt ákvæði verði lögfest. Fljótsdalshéraði er skipt í 10 sveitarfélög. Þau eiga, eins og að líkum lætur, mörg sameiginleg hagsmunamál, og er Egilsstaðakauptún miðstöð þeirra í öllu slíku, enda liggur það miðsvæðis og þar mætast allar samgönguæðar héraðsins. Á þessum stað eru staðsett öll aðalfélagsmálasamtök héraðsins, bæði í verzlun, landbúnaði og iðnaði, að því leyti sem vísir að honum er kominn á fót. Í sumum efnum ná þessi heildarsamtök yfir stærra svæði en Fljótsdalshérað, og nefni ég þar til Búnaðarsamband Austurlands. En öll félagssamtökin eiga við þá sameiginlegu erfiðleika að stríða, að þau eru algerlega á hrakhólum með fundarstað og annað, sem slíku tilheyrir. Öll 10 sveitarfélögin á Fljótsdalshéraði hafa því bundizt samtökum um að reisa sameiginlegt héraðsheimili að Egilsstöðum og skapa þannig viðunandi aðstöðu fyrir félagsmálasamtök héraðsins, auk þess sem þá verður mögulegt ýmislegt annað, sem til gagns má horfa. Þar er þeim vísi, sem til er nú að minjasafni Austurlands, ætlað að vera til húsa og ætlað þar til meiri vaxtar og meiri afnota fyrir fólkið, og þar ættu líka að skapast skilyrði fyrir sameiginlegt bókasafn héraðsins. Hér er því um framkvæmd að ræða, sem varðar Fljótsdalshérað allt, bæði í nútíð og framtíð. Héraðsbúum er ljóst, að þeir taka á sig miklar fjárhagslegar byrðar með því að ráðast í byggingu þessa héraðsheimilis, en þeir treysta því, að umbeðin breyting fáist á félagsheimilalögunum og að þannig verði lítils háttar léttur þunginn í þessu máli. Ég gat þess, að það væri álit fróðra manna, að hægt eigi að vera að koma við verulegum sparnaði í stofnkostnaði, ef um byggingu félagsheimila í stóru héraði er að ræða, með því að byggja eitt sameiginlegt héraðsheimili og síðan byggi hlutaðeigandi sveitarfélög sín félagsheimili þannig, að þau séu aðeins miðuð við heimaþörf. Vera má, að einhverjir vilji því álykta sem svo, að ef þetta er rétt, þá sé enginn aukinn vandi á höndum í þessu efni. En málið er ekki svo einfatt. Veldur þar mestu um, að við byggingu héraðsheimilis verður ekki hægt að styðjast við þegnskylduvinnu einstaklinga né fjárframlög félaga hinna einstöku sveita. Allir slíkir möguleikar eru eðlilega fullnýttir heima fyrir við byggingu félagsheimilanna þar, og er þó öllu til skila haldið, að til hrökkvi. Sveitarfélögin, sem standa að byggingu héraðsheimilis, hafa því ekki önnur úrræði til að afla þess fjár, sem þeim ber að leggja af mörkum til héraðsheimilis, en að taka það með útsvörum, en víðast munu slíkar álögur þykja nú þegar fullþungar, en þó verður svo að vera, að hér komi slíkar álögur til. Það verður því að teljast eðlilegt, að hið opinbera mildi svolítið þessar óhjákvæmilegu álögur á fólkið, ekki sízt ef rétt má teljast, að þessi aðferð leiði til fjármunalegs sparnaðar fyrir heildina og þar á meðal fyrir félagsheimilasjóð og með þessu fyrirkomulagi náist enn betur það markmið, sem stefnt er að í heild með félagsheimilalögunum. Aðalatriðið í tillögum okkar þm.. Austf. er, að félagsheimilasjóði sé heimilað að greiða allt að 50% af stofnkostnaði héraðsheimilis, ef innanhéraðssamtök eru mynduð um að byggja slíkt heimili og að samtökunum standa minnst 80% af sveitarfélögum héraðsins, en aldrei færri en þrjú. Þá leyfum við okkur einnig að leggja til, að síðasta málsgr. 2. gr. félagsheimilalaganna falli niður, en þar er fram tekið, að ef félagsheimili nýtur sérstaks byggingarstyrks frá ríkissjóði, skuli þó sá styrkur og framlag félagsheimilasjóðs aldrei nema meira samtals en 40% af byggingarkostnaði. Þetta ákvæði hefur reynzt í nokkrum tilfellum óheppilegt. Það hefur komið fyrir, að ríkið hefur séð sér hag í að öðlast viss réttindi í félagsheimilum, og veit ég þess dæmi, að það hefur með sérstöku fjárframlagi tryggt barna- og unglingaskóla frambúðarrétt til leikfimikennslu innan félagsheimilis og sparað þannig byggingu leikfimihúss. Þótt umrætt ákvæði sé fellt niður, veldur það ekki neinum auknum fjárhagslegum byrðum fyrir félagsheimilasjóð, en opnar aðeins eðlilega leið fyrir hið opinbera til samninga, þegar það telur sér slíkt hagkvæmt. Ég held, að það sé ekki ástæða til að hafa um þessa till, okkar fleiri orð, en vil að lokum bæta því við, að ég vænti þess, að hv. þingdeild taki málinu með skilningi og velvilja og afgreiðslu í nefnd verði hraðað svo, að það geti fengið fullnaðarafgreiðslu á þessu þingi. Að lokinni þessari umr. legg ég til, að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og félmn.



Herra forseti. Þar sem ég hef haft nokkur afskipti af málefnum félagsheimilanna undanfarin ár, þykir mér hlýða að minnast hér nokkuð á fjárhagsafkomu félagsheimilasjóðs í sambandi við frv. það, sem hér liggur fyrir, þar sem um er að ræða breytingar á lögum um félagsheimili, er auka nokkuð greiðsluskyldu sjóðsins frá því, sem verið hefur. Í stuttu máli má segja, að fjárhagur félagsheimilasjóðs hefur versnað mjög hin síðustu árin, og ber þar tvennt til: stóraukinn byggingarkostnaður og skemmtanaskatturinn hefur lítið sem ekkert vaxið. Félagsheimilum, sem styrks njóta, hefur farið fjölgandi með hverju árinu sem líður, þar sem áhugi manna víðs vegar um landið á byggingu félagsheimila hefur verið mjög mikill og stuðningur ríkisvaldsins eða félagsheimilasjóðs hefur örvað til mikilla framkvæmda, sem ánægjulegt má teljast. Við síðustu áramót var vangreidd þátttaka félagsheimilasjóðs við um 70 félagsheimili, sem áttu eftir að fá gerðan upp sinn hluta frá félagsheimilasjóði, um 14.4 millj. 1960 var þessi upphæð 10.9 millj., 1959 7.6 millj., 1958 5.5 millj. og 1957 4.8 millj. Þetta gefur hv. alþm.. nokkrar upplýsingar um það, hvernig hagur sjóðsins hefur versnað ár frá ári, og má segja, að síðustu tvö árin hefur hagurinn versnað sem nemur 4–5 millj. Um síðustu áramót voru í smíðum 49 félagsheimili, en eftir var að gera upp við 21 félagsheimili, sem var fulllokið, eða 70 félagsheimili alls, sem félagsheimilasjóður á eftir að greiða þátttöku sína til. Um skemmtanaskattinn, en 50% af honum eiga að ganga til félagsheimilasjóðs til þess að standa straum af byggingu fétagsheimila, er allt aðra sögu að segja. Skemmtanaskatturinn 1948, þ.e.a.s. 50% af honum, sem gekk til félagsheimilasjóðs, var 1239000 kr., en 1958 var sá hluti skemmtanaskattsins 3.2 millj., 1959 hækkar hann upp í 3.5 millj., 1960 lækkar hann í 3462000, og 1961 er hann svipaður. Þetta sýnir, að þróunin í sambandi við skemmtanaskattinn er að snúast við, hefur náð hámarki 1959 í 3.5 millj., þ.e.a.s. 50% af skemmtanaskattinum, minnkar nokkuð 1960, ven stendur í stað 1961. Þetta er mjög ískyggileg þróun fyrir þessi mál. Ef allt hefði verið eðlilegt, átti skemmtanaskatturinn á þessum síðustu árum að aukast verulega, eins og hann gerði fyrir 1958, vegna þess að skemmtistöðum hefur fjölgað jafnt og þétt og um verulega fólksfjölgun er að ræða í landinu. En reyndin er orðin sú, að aðgangseyrir er víða felldur niður, einkum í Reykjavík, og veitingastaðirnir eða skemmtistaðirnir taka aðgangseyrinn í gegnum ýmislegt annað, t.d. hækkaðar veitingar, spilakort og fatagjald. Skemmtanaskattur hefur verið nokkuð svipað hlutfall af aðgangseyri um mörg undanfarin ár, þar til 1957, þá var bætt við svonefndu miðagjaldi, 2 kr. á hvern miða, og 1960 var bætt við söluskatti 3 %, sem gerir kr. 1.50–2.00 á miða., við því verði, sem aðgöngumiðar hafa verið seldir. Aðgöngumiða að dansleik mun vera mjög algengt að selja á 60 kr., og þá er hann skattlagður á eftirfarandi hátt: 2 kr. miðagjald, 1.80 kr. söluskattur og 13.51 kr. hinn raunverulegi skemmtanaskattur, sem gengur til félagsheimilasjóðs og þjóðleikhússins. Þetta verða kr. 17.31, sem nálgast 30% af aðgöngumiða, sem verðlagður er á 60 kr. Ég tel, að miðagjald það, sem lögleitt var fyrir nokkrum árum, hafi verið óheillaspor, og ég tel einnig, að það hafi verið óheillaspor að leggja söluskatt á aðgangseyri, og þessi 4 kr. hækkun á 60 kr. miða hefur áreiðanlega orðið til þess, að samkomuhúsaeigendur smeygja sér fram hjá því að selja aðgöngumiða, en fara ýmsar aðrar leiðir til þess að ná inn þeim fjármunum, sem þar er um að ræða, til þess að komast hjá að greiða skemmtanaskattinn. Það má öllu ofbjóða, og ég hygg, að þessi hækkun, sem gerð hefur verið nú á síðustu árum, eigi nokkurn þátt, svo að ekki sé meira sagt, í því, að þróunin hefur orðið sú að hætta að selja aðgöngumiða, skemmtanaskatturinn stórrýrnar og það er mjög líklegt, ef ekkert verður að gert, að skemmtanaskatturinn hækki ekki, og þá er sá stuðningur, sem reiknað er með að félagsheimilin og þjóðleikhúsið geti notið af þessari tekjuöflun, í verulegri hættu með vaxandi dýrtíð. Ég er ekki með þessu að mæla gegn frv. því, sem hér hefur veríð lagt fram, það hefur ýmsa kosti í för með sér og er sanngirnismál að ýmsu leyti. En ég tel rétt og óhjákvæmilegt, þegar slíkar till. eru fluttar og farið er fram á, að félagsheimilasjóður auki fjárveitingu sína til vissra framkvæmda, að skýra frá þessum staðreyndum, sem ég tel að séu hinar ískyggilegustu fyrir þá merkilegu starfsemi, sem byggzt hefur á skemmtanaskattinum á undanförnum árum.