Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. - Það var 24. s.l. mán., sem þessi hv. d. afgreiddi frv. til l. um breyt. á áfengisl. til 2. umr. og allshn. En n. hefur ekki enn skilað áliti sínu, og er sá tími, sem hún er búin að hafa það til meðferðar, orðinn óeðlilega langur, þar sem n. hefur ekki haft neitt annað mál til þess að fjalla um þennan tíma. - Vil ég því fara þess á leit við hæstv. forseta, að hann athugi, hvað gangur þessa máls í n. er langt kominn, og hlutist jafnframt til um, að n. skili áliti sínu sem allra fyrst.



Út af því, sem hv. síðasti ræðumaður sagði, vil ég taka það fram, að allshn. ætlar að halda fund á morgun, þar sem þetta mál, sem hv. ræðumaður var að spyrjast fyrir um, verður tekið til athugunar.

Forseti (JJós): Þar sem hv. form. allshn. hefur gert grein fyrir því, sem hv. 8. þm. Reykv. spurðist fyrir um, tel ég mig ekki þurfa að hafa frekari afskipti af því.



Herra forseti. Frv. þetta, sem hér liggur fyrir á þskj. 41, er um einkasölu á bifreiðum, bifhjólum, hjólbörðum, hjólbarðaslöngum og um úthlutun bifreiða. Eins og kunnugt er, var með l. nr. 30 9. jan. 1935 ríkisstj. veitt heimild til einkasölu á bifreiðum með meiru. Samkv. þessum heimildarl. var Bifreiðaeinkasala ríkisins sett á stofn með reglugerð frá 26. apríl 1935 og tók til starfa 1. maí það ár. Bifreiðaeinkasalan hefur starfað óslitið siðan og til 25. sept. s.l., að reglugerðin um starfsemi hennar var úr gildi felld. Frá þeim tíma tók skilanefnd, skipuð af fjmrh., við stjórn einkasölunnar. Hætti þá einkasalan að kaupa inn vörur og hefur frá þeim tíma aðeins selt vörubirgðir sínar, er fyrir voru og hún átti hér heima og erlendis. Á síðasta Alþ. var borið fram frv. til l. um að leggja niður Bifreiðaeinkasölu ríkisins. Frv. þetta náði ekki fram að ganga. Mun Alþ. hafa litið svo á, að slík ráðstöfun væri ekki heppileg, eins og á stóð, þar sem þessar einkasöluvörur, bílar og hjólbarðar, eru nú ófáanlegar á erlendum markaði, án þess að hið opinbera annist um þau kaup. Í þau 7 ár, sem bifreiðaeinkasalan hefur starfað, hefur rekstur hennar gengið vel, og hefur hún skilað álitlegum hagnaði til ríkis og bæjar- og sýslufélaga. Á síðustu tímum hefur bifreiðaeinkasalan ekki getað fullnægt bílaþörf landsmanna. Hefur þá úthlutun bíla sætt mikilli gagnrýni, einkum eftir það, að núv. hæstv. fjmrh. tók bílaúthlutunina að mestu í sínar hendur. Síðasta Alþ. afgreiddi þál. um úthlutun bifreiða, sem í fyrsta lagi sagði mjög ákveðið fyrir um það, hvaða reglum bílaúthlutunin ætti að lúta, og í annan stað sýndi þál. þessi tvímælalausan vilja Alþ. um það, að bifreiðaeinkasalan skyldi halda störfum sínum áfram. Hæstv. fjmrh. hefur enga opinbera greinargerð látið í té til skýringar þeirri ráðstöfun sinni að leggja niður Bifreiðaeinkasölu ríkisins og ráðstafa sjálfur þeim bifreiðum, sem Alþ. ákvað, að gert skyldi af þar til kjörinni n. Þetta er í stuttu máli saga málsins. Frv. þetta er fram komið í tilefni af þeim atburðum, er gerzt hafa í þessum málum, eftir að síðasta Alþ. lauk, þar sem lögð hefur verið niður 13ifreiðaeinkasala ríkisins, og þar með gengið á snið við fyrirmæli síðasta þings um úthlutun á bifreiðum einkasölunnar. Frv. þessu, ef að l. verður, er ætlað að tryggja endurreisn og áframhaldandi starfsemi einkasölunnar. Jafnframt er því ætlað að tryggja það fyrirkomulag um úthlutun innfluttra bifreiða, er síðasta Alþ. ákvað. Loks verður að teljast nauðsynlegt, að löggjöf verði sett um þessi atriði, er þannig sé úr garði gerð, að tryggt sé, að sú meðferð þessara mála, er nú hefur verið um skeið, endurtaki sig ekki. Með tilvísun til alls þessa má því fullyrða, að frv. þetta sé aðeins staðfesting á gerðum og yfirlýstum vilja síðasta Alþ. I. kafli frv. þessa er mjög samhljóða heimildarl. frá 9. jan. 1935 og reglugerðinni frá 26. apríl s.á. Þó er sú efnisbreyt. í þessum kafla frv., að í stað heimildarl. komi l., er tryggi það, að Alþ. eitt ákveði, hvort einkasala á bifreiðum skuli rekin eða ekki. Virðist ekki ástæða til, að lausari ákvæði gildi um þessa einkasölu en aðrar, þær er nú starfa samkv. sérstökum lögum. Il. kafli frv. er um úthlutun þeirra bifreiða, sem fluttar eru og fluttar verða til landsins. Þessi kafli er efnislega í fullu samræmi við þál. þá, er samþ. var í Sþ. 1. sept. s.l. með 28 atkv. gegn 7. Þó gerir sú þál. ráð fyrir, að allt að 2/3 hlutar innfluttra fólksbíla fari til atvinnubílstjóra og bílastöðva, en með því að þetta virðist eiga betur við sem starfsregla en lagafyrirmæli, er það ekki tekið hér upp í frv. Um nauðsyn þess, að aðalákvæði þál. fái lagagildi, vísast til grg. þeirrar, er fylgdi þáltill. á sumarþinginu, og svo skýrslu þeirrar, er úthlutunarnefnd bifreiða, er kosin var á sumarþinginu, hefur sent Alþ. III. kafli þarf engra skýringa við. Um ákvæði til bráðabirgða er það að segja, að það er til þess ætlazt, að bifreiðaeinkasalan verði endurreist í stað þess að stofna nýja einkasölu á grundvelli hinna nýju l. Mundi sú ráðstöfun ekki valda neinum truflunum á almennum viðskiptum, þar sem engir aðrir innflytjendur hafa enn hafið innflutning á þeim vörum, sem einkasalan verzlaði með, sem m.a. mun stafa af því, að hér er um að ræða vörur, sem ekki eru fáanlegar erlendis fyrir milligöngu einkafyrirtækja eftir venjulegum viðskiptaleiðum. Enn fremur skal á það benda, að enn er starfsemi bifreiðaeinkasölunnar á því stigi, að um stöðvun fyrirtækisins er tæplega hægt að tala enn sem komið er, heldur aðeins truflun, sem útilokar ekki áframhaldandi starf einkasölunnar, ef Alþ. fellst á að endurreisa hana. Vona ég svo, að frv. þetta fái skjóta og góða afgreiðslu Alþ. Óska ég, að því verði, að þessari umr. lokinni, vísað til 2. umr. og fjhn.



Mér kemur það ekki á óvart, að þetta frv. er komið fram hér á Alþ., og hefði ég getað búizt við, að það hefði komið fyrr fram heldur en raun er á orðin. Það er þó ekki af því, að ég sé svo sannfærður um eindreginn vilja hv. þm. um áframhald þessarar einkasölu, því að mér er kunnugt um, að til skamms tíma hefur jafnvel í öllum flokkum verið mikill áhugi fyrir því, að bifreiðaeinkasalan yrði lögð niður. Hins vegar hefur verið deilt allmjög um það, hvernig tekizt hafi til um úthlutun bifreiða. Það er þó misskilningur hjá hv. 1. flm., að það hafi borið aðallega á því, eftir að ég fór að hafa afskipti af úthlutun bifreiðanna. Þessi gagnrýni á úthlutun bifreiðanna hefur verið jafnmegn frá upphafi einkasölunnar. Það er bara af því, að þeir menn hafa ráðið úthlutun bifreiðanna, sem nærri standa þeim flokki, er að þessu frv. stendur, að þeir menn (í þeim fl.) hafa fundið minna til þeirrar gagnrýni. Hins vegar vil ég benda hv. alþm. á það, að það fer mjög fjarri því, að sú ákvörðun ríkisstj., að leggja niður einkasöluna á síðasta hausti sé eins dæmi. Alveg á sama tíma sem bifreiðaeinkasalan var stofnuð, var einnig stofnað til raftækjaeinkasölunnar; og haustið 1939 ákvað ríkisstj. að fella hana niður og nema úr gildi reglugerð þá, sem raftækjaeinkasalan var rekin samkvæmt. Um þessar tvær einkasölur stóð nákvæmlega eins á. Þær voru stofnaðar með heimild handa ríkisstj. til að reka þær. Ríkisstj. var í sjálfsvald sett, hvort hún byrjaði að reka þær eða ekki. Meira að segja var við flutning málsins hér á hæstv. Alþ. látið í veðri vaka, að sú ríkisstj., sem sjálf flutti frv. um einkasöluna, var ekki ráðin í því, hvort eða að hve miklu leyti hún mundi nota þessa heimild. Og vitanlega áleit ríkisstj., þegar hún lagði niður raftækjaeinkasöluna, að hún hefði úrskurðarvald um það, hvort hún legði hana niður, af því að þetta var aðeins heimild, og ríkisstj. var í sjálfsvald sett, hvort hún ræki hana eða ekki. Um þetta var þess vegna hvorki leitað heimildar Alþ. né birtar um það neinar skýrslur. Ég man ekki eftir því, að ríkisstj. gæfi neinar skýrslur um það, hvers vegna hún lagði niður raftækjaeinkasöluna. Um þá skoðun hv. 1. þm. Skagf. (SÞ), að með ályktun síðasta þings um fyrirkomulag á úthlutun bifreiða væri lýst nokkru yfir um það, hvort Alþ. ætlaðist til, að heimildin til að reka einkasöluna yrði notuð um skemmri eða lengri tíma. - um þá skoðun er það að segja, að það er alger misskilningur, að í því hafi legið nokkur yfirlýsing. Hitt er annað mál, hvaða gildi þessi ályktun hafði, meðan einkasalan var rekin. Ef vilji Alþ. hefði verið fyrir hendi um það, að einkasalan yrði rekin áfram, þá hefði átt að orða það í till. Það hefði þá átt að taka það fram, að Alþ. ætlaðist til, að bifreiðaeinkasalan væri rekin áfram, en ekki að láta það vera á valdi ríkisstj. Það kom því ekki fram í þeirri þáltill. neitt um það, að bifreiðaeinkasölunni yrði haldið áfram lengur en ríkisstj. teldi rétt vera. Hitt er svo hins vegar rétt, að ályktunin fól í sér ákveðinn vilja Alþ. um það, hvernig haga skyldi úthlutun bifreiðanna. Og af sjálfsögðu hefði ríkisstj. tekið þá ályktun til greina og farið eftir henni, ef aðeins hefði ekki viljað það óhapp til, að eins og n. var skipuð, gátu ekki tekizt samningar milli ríkisstj. og n. Ég tók það fram í upphafi, að fyrir lágu skuldbindingar, bæði frá prókúrista og ráðuneytinu, til einstakra manna og fyrirtækja um að selja þeim bifreiðar. Og ég taldi sjálfsagt og skylt, þó að þessi háttur væri upp tekinn, sem Alþ. vildi, að við þær skuldbindingar væri staðið. En á þetta vildi n. ekki fallast. Hún skoðaði það sitt hlutverk að strika yfir slíkar skuldbindingar eftir sínum geðþótta, hvort heldur þær voru gerðar af ráðuneytinu fyrir hönd einkasölunnar eða af forstjóra. Þetta taldi ég ekki geta komið til mála, heldur yrði að standa við slíkar skuldbindingar, eins og hvert fyrirtæki gerir, eins og því er frekast fært a.m.k. Og ég varð þess vegna að taka til minna ráða í þessu sambandi. Ég leitaðist við, eftir að áreksturinn varð, að hafa samvinnu við n., en það tókst ekki. N. skoðaði sig sem setta til höfuðs þessum aðilum, sem með stjórn einkasölunnar höfðu farið, og að hennar fyrsta hlutverk væri nánast að ógilda þeirra gerðir. Að öðru leyti sé ég svo ekki ástæðu til að ræða það mál frekar á þessu stigi. En í sambandi við áframhaldandi rekstur einkasölunnar eða niðurlagningu vil ég aðeins benda á, að það stendur nú svo á, að ég hygg, að bifreiðar séu ófáanlegar frá útlöndum. Og hvers vegna er þá nauðsynlegt að reka einkasölu á bifreiðum, þegar telja má, að bifreiðar séu ófáanlegar nú um sinn, það skil ég ekki. Um aðrar þær vörur, sem einkasalan hefur verzlað með, er það að segja, að aðrir geta alveg eins vel flutt þær inn eins og einkasalan. Ég tel nú rétt, þegar svo stendur á, að verkefni, sem einkasölu er ætlað að fást við, er að ganga saman, og stofnunin, eins og nú er orðið, er orðin að meira eða minna leyti óþörf í svipinn, þá liggi ákaflega beint við að leggja hana niður. En ef Alþ. vill reka áfram einkasölu á bifreiðum, gerir það það að sjálfsögðu. En ég er þeirrar skoðunar, að það henti vel að leggja hana niður.



Herra forseti. Hæstv. ráðh. hefur nú gefið dálitla skýringu á þeim gerðum sínum, að hann lagði niður Bfreiðaeinkasöluna. Og skýring hans er sú, að hann taldi hafa verið ósamkomulag milli sín og þeirrar þingkjörnu n., sem átti að úthluta bifreiðunum. Þetta ósamkomulag hefði valdið því, að honum hefði þótt réttast að leggja niður einkasöluna. Það var þar með játað, að úr því að hann gat ekki haft ánægjulegt samstarf við n., varð hún að lúta í lægra haldi. Og hæstv. ráðh. kom ekki með önnur rök fyrir því en þau, að hann varð að hafa sitt mál fram, þegar hann greindi á við n. Það sannast á skýrslu n. í gerðabók hennar, að sjaldan veldur einn, þegar tveir deila. Og mín skoðun er, að n. hafi í öllum atriðum farið eftir því umboði, sem hún hafði frá Alþ., og hafi haft rétt fyrir sér. Ósamkomulagið byrjaði á því, að hæstv. fjmrh. vildi skipa formann n. N. leit hins vegar svo á, að þar sem ekkert væri fram tekið um það af Alþ. hálfu, þá hefði hún rétt á að velja sér formann sjálf. Svo reis í öðru lagi ósamkomulag út af því, að ráðh. krafðist, að úthlutað væri bifreiðum eftir þeim úthlutunarlista, sem hann lagði fram fyrir n. og taldi hafa samið áður en n. var valin. En n. var kosin vegna þess, að hörð gagnrýni hafði komið fram vegna úthlutunar þessa hæstv. ráðh. á bifreiðunum. Alþ. ætlaðist því til, að n. úthlutaði ekki bifreiðunum með þeim hætti, sem hæstv. ráðh. hafði á því haft. Með því að veita n. andstöðu frá hálfu ráðuneytisins gengur ráðh. tvímælalaust í bága og berhögg við yfirlýstan vilja Alþ. Þetta verður hv. þm. að vera ljóst, þegar um þetta mál er rætt. Ég skora á hv. þm. að lesa útdrátt úr gerðabók n. og sjá þar sjálfir, að nm. fóru eftir því, sem þeir álitu skyldu sína, eftir því sem Alþ. hafði lagt þeim þessa skyldu á herðar. En þetta, að hæstv. ráðh. kom sér ekki saman við n., er svo ástæðan fyrir því, að hann lagði niður einkasöluna. Einkasalan hafði starfað í 7 ár, og ekkert hafði verið að henni fundið. Og þó að bifreiðar séu nú ófáanlegar, mun ekki alltaf svo vera. Og víst er það, að úr því að erfiðleikar eru á því að fá fluttar til landsins þær vörur, sem frv. ræðir um þá er aldrei meiri þörf en nú á því, að innflutningur á þeim sé í höndum einkasölu, því að einkasala hefur betri aðstöðu til að fá vörur keyptar og fluttar inn heldur en einstakir menn. Úti um land hefur nokkur gagnrýni verið á einkasölunni út af úthlutun bifreiðanna, en ekki öðrum störfum einkasölunnar. Og það átti að vera vel tryggt, að úthlutunin kæmist í gott horf, ef nm. í umræddri n. hefðu haft vinnufrið, og þá hefði þetta allt sennilega verið í góðu gengi. Nú hefur þetta samstarf ekki getað orðið, fyrir óheppilega þrætu milli n. og hæstv. ráðh. Og þá ákvað hæstv. ráðh. að leggja niður fyrirtækið sjálft. Ég ætla ekki að hafa mikið málþóf um þetta hér og ætlaði að tala rólega um málið. Að vísu er það svo, að gagnrýnin á úthlutun bifreiða hjá hæstv. ráðh. er orðin ákaflega svæsin úti um allt land. Ég hef mjög fáa menn hitt, sem eru ánægðir með bifreiðaúthlutunina, eins og hún hefur verið í höndum hans, en veit, að flestir eru óánægðir. Þetta vita allir og hæstv. ráðh. ekki sízt. Ég skil satt að segja ekkert í því, að hæstv. ráðh. skyldi láta sér detta í hug að vilja vera í þessu áfram þrátt fyrir yfirlýstan vilja þingsins og þrátt fyrir þær endurbætur, sem gerðar voru á um úthlutunina. Ráðh. ákvað að leggja niður einkasöluna, en þetta frv., sem ég er 1. flm. að, er um það að endurreisa hana. Það er í samræmi við þann vilja, sem var á sumarþinginu, og það hefur ekkert komið fram síðan, sem gæti breytt þeirri afstöðu þingsins og valdið því, að þetta frv. yrði fellt. Ég held því, að það verði samþ., og er enda ekki ástæða til annars. Þessi stofnun hefur reynzt vel, og hafa ekki komið fram rök fyrir öðru, og það er ekki nein ástæða til að fella niður stofnun, sem hefur reynzt vel. Bifreiðaeinkasalan hefur gefizt vel, og vona ég, að þingið sjái sóma sinn í því að halda henni áfram og endurreisa hana. Enn þá er ekki mikill skaði skeður með því, sem gert hefur verið af hálfu hæstv. ráðh., ef Alþ. bregður fljótt og vel við því, að þetta frv. verði að lögum, svo að hægt verði að endurreisa bifreiðaeinkasöluna sem allra fyrst. Hæstv. ráðh. talaði um, að hann hefði haft lagalega heimild til að leggja bifreiðaeinkasöluna niður. En þingið hafði einmitt gefið skýrt önnur fyrirmæli með því að leggja svo fyrir, að kosin skyldi n. til þess að sjá um bifreiðaúthlutunina. Til hvers hefði þingið átt að kjósa þessa n., ef bifreiðaeinkasalan hefði ekki átt að halda áfram? Ég tel þetta nægileg rök fyrir því, hver var vilji þingsins, því að ef þingið hefði ekki tekið beina afstöðu til þess, að einkasalan skyldi halda áfram, þá hefði n. ekki verið kosin. Ég mun svo ekki fara fleiri orðum um þetta að svo stöddu.



Ég vil ekki deila við þennan hv. þm. um það, hvað hann skilur og hvað hann skilur ekki. Ég held fast við það, að í ályktun þingsins um úthlutun bifreiða var ekkert sagt um það, hvort einkasölunni skyldi haldið áfram eða ekki, aðeins það, að ef hún héldi áfram, skyldi úthlutunin vera hjá n. Hv. þm. ruglar saman tveim þáttum þessa máls og því, sem ég sagði um þá. Hann segir, að skýring sú, sem ég færði fyrir því, að ég ákvað að leggja niður bifreiðaeinkasöluna, hafi verið, að það gat ekki orðið samstarf milli mín og n. Þetta er algerlega fjarri sanni. Það var skýringin á því, að ég tók úthlutunina af n., en til þess þurfti ég auðvitað ekki að leggja niður einkasöluna. Ég hafði aðrar leiðir til þess að taka úthlutunina. Skýringin, sem ég gaf, var sú, að samkv. l. um bifreiðaeinkasölu var það á valdi ráðh., hvort hún skyldi rekin eða ekki, og ég vildi ekki reka hana. Ég ákvað að leggja hana niður, alveg eins og þegar ríkisstj. 19a9 tók ákvörðun um að leggja niður raftækjaeinkasöluna. Svo segir hv. þm. (SÞ), að ég hafi enga skýringu gefið á því, hvers vegna ég hafi ekki tekið til greina yfirlýstan vilja síðasta þings um, að n. úthlutaði bifreiðum. Skýringin var sú, að n. neitaði að taka til greina skuldbindingar, sem bifreiðaeinkasalan hafði gefið. Skilur ekki maður, sem fæst við kaupsýslu, þetta? Hvað mundi hann segja, ef skuldbindingar, sem hann hafði gefið sem kaupfélagsstjóri, væru að engu hafðar af þeim, sem tæki við af honum? Mér finnst þetta nægilega skýrt. Þar sem hann segir, að af skýrslu n. sé að sjá, að nm. fari eftir því, sem þeir héldu, að væri sitt hlutverk, þá hafa þeir skilið það þannig, að eldri skuldbindingar einkasölunnar skyldu virtar að vettugi. Ég hef ekki skilið fyrirmæli þingsins þannig, að það ætlist til þess, að stofnanir þær, sem það lætur reka, skuli ekki standa við skuldbindingar sínar, ef þær geta það. Hv. þm. talaði um þá mögnuðu óánægju, sem sé með afskipti mín af úthlutun bifreiða. Þessi ummæli eru á nokkuð litlum rökum byggð, þegar þess er gætt, að frá því að ég varð fjmrh., hefur verið úthlutað hundruðum bifreiða, a.m.k. 500 –600, og af þessari tölu hef ég upp á eigin spýtur aðeins ráðið úthlutun á nokkrum tugum. Ég held, að þessu sé algerlega ruglað saman, þannig að stefnt sé gegn mér óánægju, sem er með úthlutun bifreiða yfirleitt. Ég ætla ekki að fara nánar út í það, því að málið hefði orðið óvinsælt, hver sem með það hefði farið. Ég var reiðubúinn til að beygja mig fyrir yfirlýstum vilja þingsins, ef þeir menn, sem það valdi til þess að framkvæma vilja sinn, hefðu starfað þannig, að ég gæti talið það viðunandi, og þykist ég hafa fært skýr rök fyrir því, að starf þeirra var ekki viðunandi. Ég skora á hv. 1. þm. Skagf. að lýsa því yfir, hvort hann teldi viðunandi, að aðrir tækju af honum ráðin og hann fengi ekki að standa við skuldbindingar, sem hann hefði gefið fyrir hönd þess kaupfélags, sem hann veitir forstöðu, - hvort hann sem kaupsýslumaður teldi það mögulegt.



Þetta verður ekki langt mál. Þessar umr. eru nudd, en ekki rifrildi. Hæstv. ráðh. telur framkomu sína við n. stafa af því, að n. hafi ekki viljað standa við það, sem hann vildi um úthlutun bifreiða. Ég hef lesið grg. n., og það kemur hvergi í ljós, að áreksturinn hafi verið út af þessu. Nú vil ég ekki fullyrða, að svo hafi ekki verið, en það kemur ekki fram í neinum skjölum. Ég skal láta það kyrrt liggja. Um það, hvaða afstöðu ég hefði tekið, ef fyrirrennari minn hefði lofað einhverju fyrir hönd fyrirtækisins, skal ég geta þess, að ég hefði talið mér skylt að uppfylla loforð hans. Það er almenn og sjálfsögð viðskiptaregla. En út af því, að hæstv. ráðh. þykist vera svo strangur á því, að staðið sé við skuldbindingar, verður manni að spyrja, hvort hann sjálfur hafi alltaf staðið við loforð sín um bifreiðar og úthlutun þeirra. Ég fullyrði ekkert um það, en annað er sagt. Í skjölum n. er ekkert um ágreining út af úthlutun bifreiða, en þar er greint frá því, að ráðh. hafi í byrjun viljað skipa n. formann, en meiri hl. n. taldi sig mega ráða þeim málum sjálfur, og um þetta er mest barizt, en ekki um úthlutunina sjálfa, hins og hæstv. ráðh. vill vera láta. Ég held, að mikil mistök hafi orðið á úthlutun bifreiða hjá einkasölunni, en sérstaklega hjá hæstv. ráðh., og er forviða á því, að því var ekki tekið með þökkum af hæstv. ráðh., að þingið skipaði n. til þess að taka þetta að sér, og að hann skyldi ekki þakka fyrir að láta þessa menn starfa að úthlutun bifreiðanna. Þessum málum var miklu betur skipað þannig, og held ég, að það hefði verið viðkunnanlegra fyrir hæstv. ráðh. að setja sig ekki upp á móti yfirlýstum vilja þingsins, sem þó verður að lita svo á, að hann hafi gert, því að það er ekkert nema útúrsnúningur að segja, að þingið hafi ekkert gefið upp um það, hvort einkasalan skyldi starfa áfram eða ekki, þegar það skipaði n. Það er vitað, að þingið vildi láta einkasöluna starfa áfram og að það felldi till., sem kom fram um að fella hana niður, svo að það er enginn vafi á vilja þess í því efni. Bifreiðaeinkasalan hefur ekki sætt gagnrýni fyrir neitt nema helzt úthlutun bifreiða, og sú gagnrýni er ekki sérlega mikil, en sú gagnrýni, sem hæstv. ráðh. hefur sætt fyrir úthlutun bifreiða er mikil, og hans starf á því sviði hefur verið illa séð af landsmönnum. Ég ætlaði ekki að tala mikið um þetta, en ég hef mikla von um, að bifreiðaeinkasalan verði endurreist og að þingið taki vel því frv., sem sem hér liggur fyrir.



Ég skildi hæstv. fjmrh. svo, að hann segði, - ég tek það eftir honum orðrétt, til þess að við getum rætt um það síðar hér á þinginu. „Ég hef ekki skilið hið háa Alþ. þannig, að það ætlist til, að þær stofnanir, sem það rekur eða stendur að, standi ekki við skuldbindingar, sem það gerir.“ Í þessu sambandi vildi ég spyrja hæstv. ráðh., hvort ríkisstj. hafi ekki lagt svo fyrir, að riftað skyldi samningum um sölu á síldarmjöli, hvort hún hafi ekki bannað verksmiðjunum að selja það, sem búið var að lofa. Sama ríkisstj., sem segist nú vilja láta standa við gefin loforð, vildi ekki standa við þessi loforð. Ég bið hann að athuga þetta og mun minna hann á það síðar hér í þinginu.



Herra forseti. - Í grg. frv. er gerð grein fyrir nauðsyn þess, að þetta mál er fram komið, og þar af leiðandi get ég stiklað á stóru í framsögu þessa máls. Fyrir allmörgum árum réðst hreppsn. Sauðárkrókshrepps í það að reisa raforkustöð vil litla á, sem er innan við kauptúnið. Var til þess ætlazt, að með þessu yrði tryggð næg raforka fyrir Sauðárkrók um alllangt árabil, en nú er svo komið, að hún er hvergi nærri nóg, þó að miðað sé einungis við ljósaþörf þorpsbúa. Til þessa liggja ýmsar ástæður. Á þessu tímabili hefur fólksfjölgun á staðnum orðið mikil, sem mun nema um 1/4 eða 25% af íbúatölunni. Iðnaður hefur verið hafinn í kauptúninu og mundi aukast mjög mikið, ef nægilegt rafmagn væri fyrir hendi. Frystihús hafa verið reist, og þarfnast rekstur þeirra þó nokkurs rafmagns. Önnur mannvirki, svo sem höfnin, krefjast og aukinnar rafmagnsnotkunar. Enn fremur er í ráði og samþ. af Alþingi, að reist verði síldarbræðslustöð á Sauðárkróki, en ekki verður byrjað á því verki, fyrr en gengið hefur verið úr skugga um það, hvort kostur sé á nægilegu rafmagni til þess að reka slíka stöð. Hver og einn getur sjálfur sagt sér af því, sem þegar hefur verið drepið á, að rafstöð sú, sem fyrir er á Sauðárkróki og ekki er nægileg til þess að fullnægja ljósaþörf þorpsbúa, getur ekki á neinn hátt bætt úr þeirri þörf, sem verður á raforku til þessarar fyrirhuguðu síldarbræðslustöðvar og annarra nauðsynlegustu fyrirtækja í kauptúninu. Nú er svo komið, að stöðvun hefur orðið á iðnframkvæmdum vegna rafmagnsskorts, og líkur benda til þess, að menn verði að flytja burt úr plássinu með iðnrekstur sinn til þeirra staða, þar sem meira rafmagn er fyrir hendi, sem mundi leiða til stórtjóns fyrir Sauðárkrók og héraðið í heild. Af rafmagnsleysinu leiðir kyrrstöðu í kauptúninu, sem er óþolandi með öllu. Það er þess vegna hið mesta nauðsynjamál, að Gönguskarðsá verði virkjuð hið allra fyrsta. Þegar raforkustöðinni hefur verið komið upp, er ætlunin að leiða rafmagnið inn í sveitina, að Varmahlíð sem endastöð. - Allir þeir, sem til þekkja og sérfróðir eru í þessum málum, líta svo á, að þarna séu ágæt skilyrði til rafveitu, bæirnir standa þétt eða í hópum eða torfum milli Sauðárkróks og Varmahlíðar. Svo ber og á það að líta í þessu sambandi, að í Varmahlíð er að rísa alþýðuskóli, sem yrði, ef ekki yrði farið út á þá braut, sem frv. leggur til, að koma sér upp sinni eigin rafstöð, sem ríkið yrði þá að verulegu leyti að kosta úr sínum sjóði. Því er verr og miður, að við flm. getum ekki lagt hér fram kostnaðaráætlun, en rafmagnseftirlit ríkisins vinnur nú bæði að teikningum og kostnaðaráætlun þessa fyrirtækis, og mun sjálfsagt ljúka því verki til fulls innan skamms. Ég vil og geta þess, að þetta frv. er flutt vegna almennra óska og áskorana héraðsbúa, og þeir vita bezt, hver knýjandi nauðsyn það er, að þetta mál nái fram að ganga. Eins og kunnugt er, hefur mikið verið um það rætt að koma rafmagni inn á sem flesta bæi þessa lands, og virðist nú efst á baugi að virkja tvö stórfljót og leggja háspennulínu þaðan til þess að dreifa rafmagninu út um sveitirnar. Mest er rætt um, að Laxá í Þingeyjarsýslu verði þá fyrir valinu norðanlands. Ekki er nema allt gott um þessar bollaleggingar að segja. Til stuðnings þessu skipulagi er því haldið fram, að það mundi ódýrara en smærri raforkuveitur. Um það get ég ekki dæmt að svo stöddu. En hvort sem ofan á verður, þá er málið enn þá í reifum og óvíst með öllu, hvenær af framkvæmdum getur orðið, og langan tíma hlýtur það enn fremur að taka að leggja háspennulinu til Sauðárkróks og um héraðið, og þótt slík háspennulína kæmi síðar meir, yrði að því mikið öryggi fyrir Sauðárkrók og héraðið að hafa Gönguskarðsárstöðina til hjálpar, ef háspennulínan bilaði, sem alltaf getur að borið. Það er þess vegna ástæðulaust að fresta þessu máli, en nauðsynlegt að hraða því sökum aðkallandi nauðsynjar kauptúnsins, og er þessi Sauðarkróksvirkjun engu minna aðkallandi heldur en t.d. Siglufjarðarvirkjunin og virkjun Andakílsár. Ég vil svo að endingu vænta þess, að hv. Alþ. sýni þessu máli velvild og skilning, þar sem þörfin er svo brýn og aðkallandi fyrir Sauðárkróksbúa og héraðið í grennd. Óska ég svo, að málinu verði vísað til 2. umr. og fjhn.



Við hv. þm. V.-Húnv. flytjum hér þáltill. þess efnis að skora á ríkisstj. að athuga möguleika á því, að ríkið eignist dýpkunarskip og önnur dýpkunartæki, er nauðsynleg þykja. Slíkt skip og tæki þarf að nota í svo að segja hvert skipti, sem hafnir eru byggðar, og einnig til að halda þeim við. Í þessu efni hefur ríkið mikið verk með höndum, en skortir hin nauðsynlegu tæki og verður því að fá þau að láni. Hitt virðist þó vera miklu eðlilegra, að ríkið eignaðist slík dýpkunartæki. Ég sé ekki ástæðu til að fara um þetta mörgum orðum, en legg til, að umr. verði frestað og málinu vísað til sjútvn.



Það er alveg rétt, sem hv. síðasti ræðumaður gat um, að þörfin á því, að ríkið eignaðist sín dýpkunartæki, væri brýn. Hafnargerð hefur aukizt mjög á síðustu árum, og þó hefur hvergi nærri verið hægt að sinna öllum þeim rökstuddu kröfum um hafnargerð á hinum ýmsu stöðum á landinu. Fiskiflotinn hefur stækkað, og hefur eðlilega af því leitt, að hann þarf meiri og betri lendingarskilyrði heldur en áður var. Eins og nú standa sakir' eru til 3 dýpkunarskip hér. Reykjavíkurbær á eitt gamalt. og fyrir 8 árum fengu Vestmannaeyingar annað, en hið þriðja er í eign einstaklinga og lélegast af þessum þremur. Ríkið á ekkert. - Tvö af þessum skipum eru staðbundin, þ.e.a.s., þan hafa ekki neina aflvél, og verður því að kosta miklu til að flytja þau úr stað, þar sem ekki geta nema einstaka skip flutt þau. Þetta eru skipin í Reykjavík og Vestmannaeyjum. Þriðja skipið er nú á Siglufirði, en það er lítið og reynslan af því ekki góð. En áður en lengra er haldið, vit ég geta þess, að þetta er ekki í fyrsta skiptið, sem líkt mál og þetta er fram borið á Alþ. Á þinginu 1929 bar hv. núv. forseti Nd. fram till., er gekk í þá átt, að undirbúin skyldu kaup á dýpkunarskipi. Var till. þessi samþ. 15. maí 1929 og send ríkisstj., en síðan hefur ekki orðið úr því, að skipið væri keypt. En athugun á máli þessu fór þá fram, og er því ekki það, sem nú vantar fyrst og fremst, heldur framkvæmdir. Þá var talið, að við þyrftum skip fyrir misjafnan botn, en ekki einhæft eins og þessi skip hér eru. Tilboð fékkst frá útlöndum, og með því að láta smiða 'slíkt skip, var áætlað, að það mundi kosta um 900 þús. kr. Nú hefur þessi kostnaðaráætlun auðvitað raskazt töluvert, en það er líka það eina, að mínu viti, sem færzt hefur úr stað. Sennilega er engum ljósara en mér, hve dýpkunartæki eru ríkinu nauðsynleg, þar. sem þau eru óhjákvæmileg við hverja einustu stærri hafnargerð hér á landi, og að nauðsynlegt er að hafa þau tæki, er bezt reynast og hentugust þykja á þessum tíma. Við þurfum ekki annað en líta á þau tæki, er hinn erlendi her notar hér við hafnarbætur og aðrar framkvæmdir, til þess að fá hugboð um það, hversu langt við erum á eftir tímanum. Það liggur jafnvel við, að það komi vatn í munninn á manni við að sjá þessar nýtízku vélar og tæki, sem þeir nota hér, og er þá ergilegt að þurfa að vera með „primitiv“ og úrelt tæki í höndunum, jafnvel frá fyrri öld! Um 20 hafnir þurfa nú á dýpkunartækjum að Halda og eiga illmögulegt með að bíða eftir þeim, þar sem aðkallandi nauðsyn er að endurbótunum. Það, sem því þarf að gera í þessu efni, er ekki fyrst og fremst athugun og rannsókn, heldur framkvæmd. Ég tel því rétt, að umr. um þáltill. eins og hún liggur nú fyrir verði frestað og henni vísað til n., þá líklega sjútvn., og að athugað sé, hvort ekki sé meira vit í að breyta till. þannig, að í stað athugunar á málinu verði lagt til, að þegar verði lagt fram fé til þess að kaupa fyrir þessi nauðsynlegustu dýpkunartæki, og að þessi fjárveiting verði tekin upp í næstu fjárlög. Það er það skref í málinu, sem mér virðist liggja næst. Það dugir hér að vísu engin smáupphæð. Og ekki er vist, að skipið fáist frá þeim stöðum, sem heppilegast er að kaupa það frá, og slík skip munu alls ekki vera byggð í þeim löndum, sem við aðallega skiptum við. En ég tel rétt, að við á þessum tímum legðum fé til hliðar til þess að nota það, þegar færi gefst til að fá hlutinn. Við þurfum að fá þennan hlut eins fljótt og við getum fengið hann keyptan, og þá ríður á, að fé sé fyrir hendi.



Ég vil þakka hv. þm. Hafnf. fyrir góðar undirtektir undir þetta mál, og þeirra vænti ég reyndar af honum. Ég hygg, að sú ræða, sem hann flutti hér áðan, bregði ljósi yfir það, hvernig ástatt er hjá okkur Íslendingum, að því er við kemur möguleikum til að framkvæma hafnarmannvirki. Hann sagði eitthvað á þá leið,. að hafnargerðirnar yrði nú að framkvæma svo að segja með berum höndunum, áhaldalítið eða með áhöldum, sem tíðkazt höfðu til þeirra hluta á öldinni, sem leið, og það væri átakanlegt að sjá, þegar annarra þjóða menn væru að vinna sams konar verk og hefðu allt önnur og stórvirkari tæki. Þetta er áreiðanlega mál, sem full þörf er á fyrir okkur Íslendinga að athuga. Mun það tæplega geta gengið lengur, að hafnarframkvæmdir hér á landi séu unnar með svo úreltum tækjum. Og ég hygg, að það séu ekki aðeins hafnargerðirnar, sem unnar eru hér á landi á þennan hátt; ég hygg, að svipað megi segja um vegagerðina og e.t.v. fleira, að vinnuaðferðir séu nokkuð á eftir tímanum. Á næstu árum þarf að stefna að því að fá fullkomnari áhöld til þessara verklegu framkvæmda, svo að vinnubrögð við þær geti orðið meira við nútímahæfi en nú er. Hv. þm. Hafnf. upplýsti, að nokkur rannsókn hefði farið fram fyrir 12 árum á því, hvers konar dýpkunarskip mundi bezt henta hér og hvað slíkt skip mundi kosta. Mér var ekki kunnugt um, að slík athugun hefði farið fram, en það er gott, að hún liggur fyrir. Hins vegar þykir mér ekki ólíklegt, að eitthvað hafi síðan gerzt til breytinga á þessum áhöldum, þannig að ekki sé að öllu leyti eins ástatt í þessum efnum eins og þá var. En till. okkar hv. þm. V.-Húnv. fjallar um að athuga, hvers konar tæki séu hentugust í þessum efnum nú og þá hvað þau kosta, og um leið, hvernig ríkið skuli eignast þessi áhöld, hvort fé til þess yrði lagt fram á skömmum tíma eða löngum; það er mál, sem þarf að athuga, og þá fyrst og fremst, hvort ætla skuli eitthvert fé í þessu skyni í næstu fjárl., eins og hv. þm. Hafnf. drap á.