Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forsætisráðherra (J. M.) Hjer er allmikil breyting gerð frá því, sem nú er. Skólatíminn er lengdur, fyrst og fremst bætt við einu kensluári, og kenslutíminn lengdur hvert árið, og í sambandi við það auðvitað kröfurnar um læringu hertar. Það er ekki ósanngjarnt að heimta meiri undirbúningsmentun af kennurunum nú en áður. Á meðan kjör þeirra voru ekki bætt var ekki gott að heimta mikið af þeim. Þess vegna er námstíminn lengdur og hert á kröfunum. Á hinn bóginn er öll ástæða til að reyna að nota kenslukrafta kennaraskólakennara sem mestan tíma ársins. Jeg var samt í miklum efa um, hvort rjett væri, eins og nú stendur, að bæta einu ári við skólatímann, eða gera skólann 4 ára skóla í stað 3. En jeg rjeð það af að láta frv. koma óbreytt fyrir þingið, sem þá gerir út um þetta atriði sem annað. Sjálfsagt kemur þessi breyting fyr eða síðar. Bætt hefir verið við námsgreinum, ensku eða þýsku, eftir vali nemanda, og þjóðhagsfræði og efnafræði. Að svo búnu sje jeg ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um frv.; vona, að hv. nefnd, sem hlýtur að verða hv. mentmn., athugi það vel og vandlega.

Bjarni Jónsson Jeg hafði hugsað mjer að segja nokkur orð þegar við þessa umr., en heita skal jeg því að vera stuttorður. Ætlast jeg til, að orð mín verði fyrirspurn til hæstv. stjórnar, en þó um leið bending til háttv. mentmn. Jeg sje, að lengdur er námstími við skóla þennan og kostnaður aukinn. Og þar sem þetta er óþarfakostnaður með öllu, verð jeg að vera á móti þessum breytingum. Það má nú vera, að það sje trú einhverra, að jeg sje hingað kominn til þess að ausa fje úr ríkissjóði, en það vil jeg ekki, og allra síst þegar svo er háttað eins og hjer, að gera má skólann betri og fullkomnari með styttri námstíma og færri kennurum. Fyrirkomulag skóla þessa er rangt og fjarri sanni grundvöllur hans. Það á ekki að kenna það sama í kennaraskóla og kent er í öllum öðrum skólum; þangað eiga þeir einir að sækja, er gagnfræðamentunar hafa notið, og bæta þar aðeins við sig sjernáminu. Einkennilegt þykir mjer það, að sú fræði er eigi nefnd í frv., sem mest þörf væri þó á að kend væri í kennaraskóla, er það sálarfræði eða þekking á þeim andlegu kröftum, sem í manninum búa. Er fræði þessi nú einungis kend í háskólanum, en vitanlegt má það hverjum manni, að kennurum er hin mesta nauðsyn að vita nokkur deili á grein þessari, því að sá kennari, sem eigi skilur hugarhræringar barnsins, gleði þess og sorgir, er ófær kennari. Stendur eigi á sama, hvernig er ritað á þessa óskrifuðu vaxtöflu í fyrsta sinni, en það er verk kennaranna, og skiftir því mestu máli, að þeir kunni þá fræðigreinina, sem mest er undir komið. Ef kennararnir kæmu með gagnfræðamentun í kennaraskólann, þá gætu þeir varið öllum tíma sínum til þess að iðka sálarfræði, uppeldisfræði og kensluæfingar Annars er mjer það eigi vel ljóst, hvort það er tilgangurinn samkvæmt frv., að komið verði á fót sjerstökum barnaskóla, til æfinga fyrir kennaraefni. Væri svo, sýnist það óþarfakostnaður, því að innan handar er kennurum að fara með kennaraefni í barnaskólann og æfa þau þar. Hefi jeg sagt þetta til þess, að nefndin og hæstv. stjórn gæfist kostur á að athuga þessar bendingar, og vona jeg, að þær verði teknar til greina.

Forsætisráðherra (J. M.) Háttv. þm. Dala. (B. J.) spyr, hvort ráðuneytið áliti þetta skipulag, sem hv.þm. (B. J.) heldur fram, betra en það, sem frv. byggist á. Hv. þm. (B. J.) er engan veginn einn um þessa skoðun sína; margir hafa haldið því fram á undan honum, að heppilegra mundi, að inntökuskilyrðin í sjerskólana væru ströng, en tíminn styttri. Hygg jeg að nefndinni muni engin þörf upplýsinga um þetta. En víðast mun sú hafa orðið raunin á, að heppilegra hefir þótt, að sjerskólarnir tækju við kennaraefnum frá byrjun og legðu grundvöllinn að starfi þeirra, en nokkru dýrara mun það sennilega vera. Þó er að gæta þess, að nú eru allir gagnfræðaskólar landsins fullir, svo að ekki veitir af kennaraskólanum við hliðina á gagnfræðaskólum, að því leyti sem hann veitir kennaramentun. Það má byggja á því, að ekki mundi verulegur kostnaður verða við sjerstaka æfingadeild utan barnaskólans, því að hann er orðinn alt of lítill, og mundi þetta skipulag því ljetta á honum. Aðalkostnaðaraukinn eftir frv. er lenging námstímans um 1 ár, og tók jeg það fram í frumræðu minni, að þar hefði jeg verið í nokkrum efa, hvort sú breyting ætti að komast á nú þegar.

Bjarni Jónsson Það átti víst að vera hnúta til mín, að nefndin hefði eigi þörf neinna upplýsinga frá mjer. Jeg var nú eigi að bjóða mig fram sem neinn upplýsara, heldur vildi jeg aðeins sem þm. láta uppi skoðun mína, þó einhverjum kunni að sýnast hún lítilfjörleg. Sýnist mjer, að nú, þegar fjöldi nefnda er settur til þess að fækka starfsmönnum ríkisins og koma fram með ýmiskonar bjargráðatillögur, sje síst úr vegi að benda á eitthvað, sem til sparnaðar mætti verða um heilan skóla. Skal jeg nú gera það betur og benda t. d. á það, að óþarfi er að hafa við skólann nema 1–2 æfingakennara. Kensluna í uppeldis- og sálarfræði, sem mest er þörfin á að vel sje kent, getur háskólinn annast. Þar kenna 2 ágætir kennarar þessi fræði, og mundi þeim báðum ljúft að kenna kennaraefnunum, enda gætu eigi undan því skorast, þótt þeir vildu. Mætti því spara alt nema æfingakensluna, og fá þó betri niðurstöðu.

Þorsteinn Jónsson Jeg mundi helst kjósa, að heimtað væri gagnfræðapróf eða annað álíka próf sem inntökupróf í kennaraskólann, og er jeg að því leyti samþykkur hv.þm. Dala. (B. J.), en hitt vil jeg eigi, að kennaraskólinn sje lagður niður, eða því sem næst. Væri hann 3 ára skóli, bygður ofan á gagnfræðaskóla, þá ættu nemendur frá honum að eiga aðgöngu að háskólanum. Hv. þm. Dala. (B. J.) sagði, að það hefði ekki farið fram kensla í sálarfræði við kennaraskólann,  (B. J.: Jeg sagði, að hún væri ekki nefnd í frv.)  , en þetta er eigi rjett, því að uppeldisfræði er að miklu leyti sálarfræði, og í henni hefir ætíð verið kensla í kennaraskólanum, og meira að segja hefir hún verið aðalnámsgrein þar. Hins vegar teldi jeg mjög æskilegt, ef kensla í henni yrði aukin, og það mundi hægt, ef strangari inntökuskilyrða í skólann yrði krafist.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg sje ekki ástæðu til að fjölyrða meira um málið að þessu sinni, geri ráð fyrir, að hv. nefnd athugi bæði frv. og till.hv.þm. Dala. (B. J.). En eigi að fara að gera stórfeldar breytingar á gildandi skipulagi, teldi jeg rjettara að láta málið bíða, því að það mundi lengja þingtímann ærið.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg þarf ekki að fjölyrða um það, hvers vegna frv. þetta er fram komið. Það er á vitund allra hv.þdm. Hið háa Alþingi hefir svo fyrirskipað, að stjórnin legði fyrir þetta þing breytingar á lögum um barnafræðslu. Þetta frv., sem hjer er um að ræða, er ekki mjög frábrugðið í aðalatriðunum þeirri skipun um barnafræðslu, sem nú er. Grundvöllurinn er hinn sami og kröfurnar líkar. Að vísu er bætt lítilsháttar við námsgreinar, söng og teikning, og lítilsháttar til handanna. Ný ákvæði eru um heimavistarskóla: a) Börnin flokkuð, og hver flokkur sje 12 vikur á ári í þeim. b) Heimilað, að skólaskyldualdur þeirra færist til 12–14 ára aldurs. Við farskóla er ákveðin að minsta kosti 12 vikna fræðsla á vetri fyrir hvert barn (áður 8 vikur). Eitt er það í frv. þessu, sem jeg get búist við að ýmsum þyki varhugavert í fljótu bragði, sem sje ákvæðið um, að fræðsluhjeruðum sje heimilt að halda ekki uppi farskóla á almannakostnað, ef skólanefnd getur sjeð öllum börnum fræðsluhjeraðsins fyrir nægilegri kenslu á annan hátt. Jeg fyrir mitt leyti verð að líta svo á, að ákvæðið sje einmitt skynsamlegt og heppilegt. Það er betra, að heimild sje til þess í lögum að sleppa opinberri kenslu (farkenslu), þar sem sjerstakir örðugleikar eru á henni, eða svo stendur á í sveit, að hennar er síður þörf en alment gerist, heldur en sveitirnar svo að segja neyðist til að gera slíkar ráðstafanir í trássi við lög. Krafist er prófs yfir börnum 8–10 ára (áður 10–14 ára). Kostnaður við kenslu öreiga barna telst ekki sveitarstyrkur, Styrkur, sem veittur hefir verið til skólabyggingar, er afturkræfur, ef hætt verður að nota húsið til skólahalds. Þetta finst mjer að öllu leyti sanngjarnt og vænti jeg, að háttv.þdm. fallist á það. Nefndarmenn, ráðunautar stjórnarinnar, sem frv. hafa samið, leggja mikla áherslu á, að skipun skólanefnda breytist frá því sem nú er, þannig, að hreppsnefndin kjósi einn mann, foreldrar barnanna tvo menn og yfirstjórn fræðslumála aðra tvo. Það fyrirkomulag, sem nú er um skipun skólanefnda, hefir ekki þótt gefast vel. Jeg tel óefað, að með frv. sje betur fyrir þessu sjeð. Þá er eitt atriði, sem jeg get búist við að hv.þm. þyki varhugavert og vilji kannske ekki fallast á það, af því að þar er gert ráð fyrir dálitlum kostnaði, frá því sem nú er. Frv. fer fram á lítilsháttar borgun til formanns skólanefndar, líklega sem svarar alt að 100 krónum í meðalhreppi. Vitanlega er þetta ekki stórvægilegt og ætti ekki að vaxa mönnum í augum. Starf formannsins er oft umfangsmikið, og ósanngjarnt að ætlast til þess, að hann leggi það á sig þóknunarlaust. Þar að auki er þess að gæta, að nú er greidd þóknun, meiri eða minni, fyrir svo að segja öll þau störf, sem unnin eru í þágu þess opinbera, og þetta starf er ekki síður launavert heldur en ýmislegt annað. Þá er ákvæði um skólaráð til aðstoðar við framkvæmd þessara mála: Fræðslumálastjóri, maður, skipaður af kenslumálaráðherra, og hinn þriðji, kosinn af föstum barnakennurum. Enn er gert ráð fyrir, að fje sje veitt til kenslueftirlits. Frekar þykist jeg ekki þurfa að reifa þetta mál. Jeg hefi ekki viljað gera neinar breytingar til muna á frv. Það er samið með ráði margra mætra manna, og helst þeirra, er mest um barnafræðslu fjalla með þjóð vorri, og þær breytingar einar gerðar frá því, sem nú er, sem ætla má að sjeu til bóta. Þá vil jeg minnast á eina breytingu, sem stjórnin hefir gert, en það er að hafa prestana fyrir prófdómara, þar sem það er hægt. Mjer finst ekki nema sanngjarnt, að prestarnir inni þessa kvöð af hendi, og það endurgjaldslaust. Það hefir þegar verið ljett svo mjög störfum af prestum, sem áður áttu þeir að inna af hendi, einmitt við fræðslu barna. Jeg geri ráð fyrir, að frv. þessu verði vísað til mentmn. að aflokinni þessari umr., og vænti jeg þess, að hv. nefnd geti fallist á frv.

Fjármálaráðherra (M. G.) Alllöngu áður en atvinnumálaráðherra (P. J.) fjell frá var það ákveðið að leggja fossamálin enn á ný fyrir Alþingi, en til þess að spara sjer útgjöld við prentun þessa mikla lagabálks var ákveðið að vísa aðeins í þessu frv. til textans í frv. því, sem lagt var fyrir Alþingi í fyrra. Ef nú svo fer, að enn komist þessi mál ekki áleiðis gegnum þingið, er því litlu spilt í kostnaði, en vera má, að málið fái nokkra athugun, þótt ekki sje víst, að það verði afgreitt sem lög, eða jafnvel ekki úr þessari háttv. deild. Jeg tel, að þetta þing eigi að vera stutt, og jeg álít því eigi rjett að lengja þingið vegna þessa máls; tel í raun og veru, að það þoli bið. Annars verð jeg að játa það, að því miður verður mjer erfitt að svara til þessa máls, sem jeg hefi orðið að taka að mjer, nærri fyrirvaralaust, vegna dauða atvinnumálaráðherra, en jeg hugga mig við það, að áður en til verulegra kasta kemur um málið muni annar kominn í hans stað. Eins og kunnugt er, komst mál þetta það áleiðis á síðasta þingi, að nefndarálit kom frá samvinnunefnd beggja deilda, en nefndin klofnaði, og komu báðir partar með ýmsar brtt. Í ástæðum frv. er lýst afstöðu stjórnarinnar til þessara brtt., og vísa jeg til þess. Hingað til hefir jafnan verið kosin sjerstök nefnd í þetta mikla mál, og geri jeg ráð fyrir, að svo verði enn, og legg jeg því til, að máli þessu verði vísað til 7 manna nefndar, er til þess sje kosin, að lokinni þessari umr.

Sveinn Ólafsson Mjer þykir rjett að láta nokkur orð fylgja frv. þessu, og það því fremur sem jeg hefi átt nokkurn þátt í meðferð þessa máls á fyrri þingum. Vil jeg fyrst láta þess getið, að mjer sýnist nægilegt, að skipuð sje 5 manna nefnd í málið. Það hefir hlotið mikinn og gagngerðan undirbúning, og ætti nefndinni ekki að vera ofvaxið að afgreiða það fljótlega, ef ekki verður hafinn nýr reipdráttur um hina fáránlegu kenningu meiri hl. frá 1919 um eignarrjettinn að vatni. - Önnur ástæða fyrir 5 manna nefndinni er sú, að hv.þm. hafa ærið nóg að starfa í nefndum, enda reynsla fyrir því fengin, að fjölmennar nefndir eru oftast seinvirkari en þær fámennu. Út í sögu málsins ætla jeg ekki að fara að þessu sinni, en geta má þess, að þetta er í 4. sinni, sem málið er lagt fyrir Alþingi, og stafar þó þessi dráttur á afgreiðslu þess alls ekki af því, að málið hafi verið illa undirbúið, eða vafi um, hvernig ætti að afgreiða það, heldur af þeim mikla misskilningi, sem komst inn í það 1919, um eignarrjettinn að vatni. Annars er jeg ósammála hæstv. fjrh. (M. G.) um það, að litlu skifti, hvort málið komist fram á þessu þingi eða eigi.  (M. G.: Jeg sagði það aldrei.)  . Vil jeg leyfa mjer að benda á eina hættu, sem af drætti málsins getur leitt, og hún er sú, að sjerleyfislöggjöfin verður að bíða þar til vatnsrjettindalöggjöf er fengin, en meðan sjerleyfislög vantar er leiðin opin fyrir útlenda fossabraskara, sem náð hafa tangarhaldi á vötnum hjerlendis, til að notfæra sjer þau. án þeirra kvaða, sem við viljum leggja á þá með sjerleyfislöggjöfinni. Er það kunnugt frá Noregi, að útlend fossafjelög, er náð höfðu tökum á vatnsrjetti þar í landi, urðu fljótari til að hagnýta sjer rjettindin og virkja en stjórnin og Stórþingið að koma sjerleyfislögunum fram, og sitja þau fjelög þar og hafa setið að miklu vildari kjörum en aðrir. Þessarar hættu megum við ekki bíða.

Bjarni Jónsson Jeg á bágt með að skilja, hvers vegna hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) vill ekki hafa 7 manna nefnd. Fjöldi þm. eru þó eigi í 2 nefndum, eins og leyfilegt er þó samkvæmt þingsköpum, og auk þess margir þm. ókomnir, sem fúsir mundu að ljetta á störfum hinna. Einnig eru mannaskifti heimil o. s. frv. Hins vegar er margt óunnið í málinu og því full þörf 7 manna nefndar, ef leiða á það til lykta nú. Fer jeg annars að þessu sinni ekki út í málið sjálft. Það hafa verið skiftar skoðanir um eignarrjettinn á vatninu og verða víst framvegis. En jeg sje, að hæstv. stjórn hefir ekki fallist á stefnu meiri hl. þingnefndarinnar frá því í fyrra. Nú verður ekki deilt við hæstv. fjrh. (M. G.) um þetta mál, því að það hefir ekki legið í hans verkahring. Aftur næst ekki til þess, sem hafði málið. Hann er nokkuð fjarri. Og þótt hann væri á annari skoðun en jeg, mun jeg fylgja reglunni: nil de mortuis nisi bene, og ekki vekja þær deilur, sem milli okkar kynnu að hafa orðið. Jeg held nú, að ekki væri nein hætta, þótt þetta mál drægist úr hömlu á þessu þingi. Jeg þykist þekkja svo vel fjárhag í nálægum löndum, að mjer sje óhætt að fullyrða, að fjesýslumenn muni þykjast hafa annað við fje sitt að gera en að leggja það í vafasöm fossafyrirtæki. Þeir munu því ekki bæra á sjer til næsta þings. En þótt nú svo ólíklega bæri við, þá má gera ráð fyrir, að við höfum landsstjórn, er hefði einurð til þess að segja umsækjendum að bíða næsta þings. Því að jeg fæ ekki skilið, að sá gæti orðið ráðherra hjer hjá bændaþjóðinni, sem væri sá höfuðhleypingur, að vilja hleypa stóriðju inn í landið að óundirbúnu máli. Slíkt hefði ef til vill verið hugsanlegt meðan peningamontið bar hæst hjer, en nú virðist mjer sem það sje nokkuð tekið að lækka. Sparnaðarmönnum, sem vilja jafnvel fara að hætta að prenta umræður þær, er hjer fara fram, til þess að geta talað ábyrgðarlaust, vil jeg benda á, að rjett er að forðast stapp um mál, sem fresta má að skaðlausu. Og þeim, sem vilja stytta þingið, má benda á, að rjettara er að fækka málum heldur en flaustra þeim af. Þingmenn eiga ekki að vera hjer til þess að flaustra málunum af, heldur athuga þau sem grandgæfilegast. Og undarleg er sú skoðun sumra hv.þm., að vera þeirra hjer sje þjóðinni frekar til niðurdreps en viðreisnar.

Forsætisráðherra (J. M.) Frv. þetta er lagt fram óbreytt frá síðasta þingi og í þeim búningi, sem hjer sjest, og þótti ráðuneytinu það rjett, því að kostnaður við endurprentun þess hefði orðið allmikill, þótt ástæða hefði máske verið til að gera einhverjar breytingar nú við frv. Vona jeg, að frv. verði tekið upp á því stigi, sem skilið var við það í fyrra. Annars þætti mjer mjög gott, ef hv. nefnd vildi eiga tal við mig um eitt atriði frv., sem snertir það fjárhagslega.

Fjármálaráðherra (M. G.) Um þetta frv. leyfi jeg mjer að vísa til þeirra orða, sem jeg viðhafði um 1547vatnalagafrv., þar sem svo líkt stendur á um þetta mál og það. Legg jeg til, að máli þessu verði, er umr. er á enda, vísað til fossanefndar.