Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fjhn. mælir með samþykkt þessa frv., en leggur þó til, að 7. gr. þess verði breytt. Einn maður úr n., hv. 4. þm. Reykv. (HG), gat ekki verið við umræður um málið í n., og ég veit ekki um afstöðu hans til málsins. Enginn ágreiningur getur orðið manna á milli um það, að gildandi fasteignamat er orðið úr sér gengið. Að matinu var unnið á árunum 1938 –42, og síðan hefur verðgildi fasteigna gerbreytzt vegna verðlagsbreytinga í landinu. En auk þess hafa breytingar á fasteignum orðið svo stórfelldar á þessu tímabili, að aldrei hefur slíkt gerzt áður. Kot hafa orðið stórbýli á þessum tíma. Eldri hús í kaupstöðum, kauptúnum og þorpum hafa ýmis verið stækkuð og endurbætt og gerð sem nýtízku hús. Opinberar framkvæmdir, svo sem hafnargerðir og vegagerðir, hafa aukið verðmæti fasteigna á ýmsum stöðum. Hið gagnstæða hefur einnig gerzt. Á einstöku stöðum hafa jarðir farið í eyði, jafnvel byggðarlög. Og einstakar húseignir á sumum stöðum hafa grotnað niður. Aukamöt, sem átt hafa að fara fram og farið hafa fram, hafa alls ekki náð til að viðhalda samræminu að því er þetta snertir, enda ná þau alls ekki til sumra fasteigna, t.d. ná þau ekki til jarðræktarframkvæmda. Í fáum orðum sagt, gildandi fasteignamat er alls ekki lengur sá grundvöllur til þess að byggja á, sem því er ætlað að vera. Enn þá eru 10 ár, þangað til aðalmat á fram að fara samkvæmt lögum. Nú er gripið til þess með frv. þessu að leggja til, að fasteignamatið verði samræmt á þessu ári. Og til þess að gera sem auðunnast og ódýrast samræmingarmatið eru önnur vinnubrögð hugsuð og aðrir til mats kvaddir en þegar um aðalmat á að vera að ræða. Fjhn. gerir ekki við þetta athugasemdir að öðru leyti en því, að hún telur, að skylt sé að gefa fasteignaeigendum kost á að bera fram athugasemdir og kærur við samræmingarmatið. Þetta er líka eitt af grundvallaratriðum gildandi laga um fasteignamat frá 1945, og því má ekki raska, enda væri óþolandi réttleysi fyrir þá, sem eignirnar eiga, sem metnar eru, ef þeir fengju ekki að gera sínar athugasemdir. N. ber vegna þess arna fram brtt. við 7. gr. og leggur til, að hún verði orðuð þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Þegar landsnefndin hefur endurskoðað fasteignamatið samkvæmt 6. gr., skal n. senda skattanefndum til umsagnar afrit af fasteignamatinu í hlutaðeigandi sveitarfélagi, eins og hún hefur gengið frá því, ásamt þeim reglum, er n. hefur fylgt í störfum sínum. Skattanefndir skulu, hver í sínu sveitarfélagi, láta samrit af afriti fasteignamatsins liggja frammi í 3 vikur fasteignaeigendum til sýnis. Ef kæra berst skattanefnd út af matinu innan þess tíma, skal skattanefndin senda landsnefndinni hana ásamt umsögn frá sér, og leggur landsnefndin úrskurð á málið. Landsnefndin skal einnig senda yfirskattanefndum afrit af fasteignamatinu í umdæmi þeirra. Landsnefndin setur undir- og yfirskattanefndum frest um það, hvenær þær skuli hafa skilað svörum til hennar. Að fengnum athugasemdum og till. skattanefndanna skal landsnefndin taka fasteignamatið til endanlegrar afgreiðslu.“ Ef greinin verður samþykkt eins og fjhn. leggur til, þá hafa verið upp í gr. tekin ákvæði um, að fasteignamatið skuli vera til sýnis, kærur megi leggja fram, og enn fremur ákveðið um það, hvernig málsmeðferð að öðru leyti skuli haga í því sambandi. Greinin er að öðru leyti umorðuð í samræmi við þessi meginatriði. Í frv. er tryggt, að hækkun á fasteignamatinu megi ekki nema neins staðar meiru auk samræmingar en 400%, eða fimmföldun. Er með því mjög í hóf stillt, eftir því sem verðlag er nú í landinu. Enn fremur er tryggt, að skattar eða álögur á fasteignir hækki ekki sérstaklega vegna matsins, hvorki til ríkis né sveitarfélaga. Þetta verður að telja eðlilegt ákvæði. - Að öllu þessu athuguðu leggur fjhn. til, að frv. verði samþykkt, en leggur áherzlu á það, að till. hennar um breytingu á 7. gr. verði samþykkt.



Herra forseti. Það getur nú ekki talizt neitt undarlegt, þó að ég taki til máls í þessu máli, því að það liggur við, að það hafi verið skorað á mig að gera það og það hvað eftir annað. Það hefur a.m.k. verið látin í ljós næstum því undrun yfir því, að ég og hv. 1. þm. N-M. (PZ) hafi falið hv. þm. Barð. (GíslJ) að tala í þessu máli og falið honum umboð til þess. Þetta er nú ekkert óeðlilegt, að það séu kosnir frsm. í máli, og gegnir furðu, að menn skuli taka sér slíkt í munn, enda virðist mér nú satt að segja, að frsm. hafi haldið þannig á málinu, að andstæðingar þess sjónarmiðs, sem komið hefur fram hjá okkur í meiri hl. n., hafi ekki sótt neitt gull í greipar hans. En sleppum því. Það, sem hefur verið deilt um í þessu máli og er raunverulega deilt um, er hægt að ræða um í tiltölulega stuttu máli. Það er deilt um það, hvort meistararnir skuli ráða því, hverjir fá að stunda iðnnám á Íslandi, svo sem tíðkazt hefur fram til þessa, gagnstætt því, sem tíðkast nú með öðrum þjóðum mjög víða. Það hefur verið svo, að íslenzka þjóðin hefur orðið að koma þessari kennslu þannig fyrir, að iðnmeistararnir hafa séð fyrir kennslunni. Um annað fyrirkomulag hefur undanfarinn langan tíma ekki verið að ræða. Ég er einn af þeim, sem fyllilega taka undir það, að þjóðin stendur í mikilli þakkarskuld við iðnaðarstéttina íslenzku, því að iðnaðarstéttin hefur með þessu innt af höndum mjög mikilsvert starf, og raunar hefur iðnaðarstéttin sýnt það löngum á undanförnum árum, að hún hefur staðið ákaflega framarlega, staðið framar en margar aðrar stéttir í þessu þjóðfélagi, án þess að farið sé í meting um það. Sést það greinilega á því, að þó að ríkið telji sig sýna mikinn stórhug og geri það með því að byggja hið myndarlega hús, sem byggt er nú fyrir iðnskóla, þá hefur iðnaðarmannastéttin raunverulega sýnt á þeim tíma, sem hún byggði sín húsakynni hér, iðnskólann og samkomuhúsið, stórhug, sem er engu minni, og þannig hafa yfirleitt verk þessarar stéttar verið á marga lund. Iðnaðarstéttin hefur um margt verið til mikillar fyrirmyndar, og meðan þjóðfélagið hafði ekki efni á að kosta nám fyrir þá, sem vildu búa sig undir þetta starf, hefur iðnaðarstéttin tekið að sér að sjá nemendunum fyrir kennslu. Ég efast ekkert um það, að það verður áframhald á því, að kennslunni verður fyrir komið á þann hátt, sem verið hefur til þessa. Það verður áframhald á því, að menn kjósa að nema hjá meisturum, sem eru framúrskarandi, eins og margir þeirra eru, og það er alveg tvímælalaust, að nám hjá góðum meisturum fer þannig úr hendi, að nemandinn nýtur þess á marga lund, ekki aðeins að því er snertir kennslu í hans grein, heldur nýtur hann þess á marga lund að hafa haft handleiðslu slíkra manna. Við sjáum mörg dæmi þess, og þau dæmi eru til viða enn í dag. En þessi stétt, sem hefur verið svo víðsýn, verður að gæta þess, að nýju tímarnir krefjast nýrra vinnuaðferða og þar af leiðandi nýrra kennsluaðferða í iðngreinum. Það er alveg tvímælalaust, að um leið og þetta kennslufyrirkomulag helzt sem sá aðalháttur, sem hafður verður á kennslu á næstunni, þá þróast þetta samt sem áður smátt og smátt yfir í það, að við tökum upp hér á þessu landi skóla, sem kenna ekki aðeins það bóklega, eins og núna er í aðalatriðum gert, ásamt teikningu, heldur verður jafnframt það verklega kennt á verkstæðum, eins og annars staðar er gert. Eftir því sem nemendafjöldinn verður meiri, margfalt meiri en hann var áður, þá er alveg gefið mál, að það er útilokað, að einstakir meistarar geti séð öllum þeim fjölda fyrir nægilegri kennslu, og þess gætir nú þegar á sumum stöðum, að á því er mikill misbrestur, ekki vegna þess, að þeir vilji ekki rækja þetta starf, heldur vegna þess, að það er sums staðar lítt hugsanlegt, að yfir það verði komizt. Ég hef minnzt á það áður og skal ekki fara um það mörgum orðum hér, að ég álit, að það hefði verið eðlilegast að taka upp kennslu í sérstökum skóla um þessi mál, og hef flutt frv. um það hér á Alþ. oftar en einu sinni. Ég finn, að það er ekki jarðvegur fyrir það mál fullkomlega nú í dag. Ég er jafnviss um það, að allir telja það sjálfsagt eftir stuttan tíma. Ég er alveg viss um það, því að við getum ekki staðið á móti þeirri þróun, sem alls staðar hefur orðið í þessum málum annars staðar með aukinni véltækni. Við verðum að opna allar dyr fyrir kennslu í þessum málum. Við verðum að skilja það, að vélaöldin er komin til Íslands, en vélamenningin er ekki komin til Íslands. Það er alveg óreiknað dæmi, en við vitum samt sem áður, að niðurstaðan er milljónir, sem þjóðin tapar á því að hafa tileinkað sér vélaöld án þess að hafa jafnframt náð því að hafa tileinkað sér vélamenninguna. Við þurfum þess vegna á öllum sviðum af þessum ástæðum og svo mörgum öðrum, sem mætti rekja, að hafa augun opin fyrir því, á hvern hátt ungir menn og konur geta bezt tileinkað sér vinnutækni, á hvern hátt hún verður bezt kennd, þannig að við getum eignazt sem flest af fólki, sem hefur sem fullkomnasta þekkingu á því sviði. Á því byggist raunverulega framtið íslenzku þjóðarinnar að mjög miklu leyti. Það er alveg útilokað, að iðnaðarstéttin, að meistararnir geti innt af höndum alla þá kennslu, sem þjóðin þarf á að halda handa ungum mönnum og konum, sem vilja nema ýmsar iðnir. Þess vegna verður ríkið að koma til hér með verklega kennslu. Nú er það svo, að í hv. Nd. hefur þessu verið breytt í þetta horf. Því er breytt í það horf, að gert er ráð fyrir því, eins og stendur í 1. gr., að fleiri geti komizt að sem nemendur í iðnskóla en þeir, sem iðnmeistarar eða iðnfyrirtæki hafa tekið til náms samkv. lögum um iðnfræðslu. Ég verð að láta í ljós nokkra undrun yfir því, að deilt er um það, hvort þetta sé efni frv. eins og það kemur frá hv. Nd. Ég held, að enginn maður, hvort sem hann er löglærður eða ólöglærður, geti komizt hjá því að skilja 1. gr. á þennan hátt, því að þar stendur skýrum stöfum, eftir að taldir hafa verið þeir, sem hafa samning við meistara, að nemendur geti komizt inn í skólann, sem nema vilja iðn til sveinsprófs í vinnustöðvum, er skólarnir hafa ráð á. Ég vek athygli á því, að þarna stendur: til sveinsprófs, og þess vegna á þetta ekkert skylt að þessu leyti við ákvæði 13. gr. þessa frv. um framhaldsnám á verkstæðum, því að þar er talað um framhaldsnám fyrir þá, sem þegar hafa lokið sveinsprófi, til þess að læra að verða meistarar eða verkstjórar. Fyrirsögn þessa kafla, „hlutverk og inntökuskilyrði“, sýnir greinilega ásamt efni kaflans, að hér er að ræða um nám til sveinsprófs, elns og stendur þar með skýrum stöfum; það verður ekki þurrkað þarna út. Þess vegna er reglan alveg, tvímælalaust viðurkennd, sú sem við ýmsir höfum barizt fyrir, að skólinn á að taka sem nemendur ekki aðeins þá, sem iðnmeistarar eða iðnfyrirtæki hafa tekið til náms samkv. lögum um iðnfræðslu, heldur og þá, sem vilja nema á verkstæðum skólans og fá bæði verklega og bóklega fræðslu í skólanum. Þau rök hafa stundum verið borin á borð gegn því að taka upp þá reglu að kenna verklegt nám á verkstæðum og vinnustofum, að kennslan yrði ekki jafnfullkomin með því móti eins og ef nemandinn lærði hjá meistara og ynni með honum. Þetta hafa oftast verið meginrökin, sem hafa verið færð fram gegn því að breyta til í þá átt, sem við í meiri hl. þeirrar n., sem fjallað hefur um þetta mál, leggjum til. Þetta hafa verið þau rök, sem hafa verið borin á borð hvað eftir annað, þegar þetta mál hefur verið rætt. En þessi rök eru orðin dálitið brosleg, svo sem við líka vitum að er í alla staði eðlilegt, þegar þess er gætt, að fullkomin kennsla fer fram á verkstæðum í ýmsum löndum, og þegar þess er gætt, að hér eru reglur um framhaldsnám, eins og stendur í 12. gr.: „Framhaldsskólinn er ætlaður þeim, sem búa sig undir meistarapróf eða verkstjórn í iðn sinni.“ Það er sú alfullkomnasta menntun, sem hægt er að ná hér á landi í hverri grein. Svo er tekið fram, hvað eigi að kenna af bóklegu, og siðan sagt, með leyfi hæstv. forseta: „Verklega kennsla fer fram í vinnustofum og tilraunastofum, og skal einkum kenna sérstakar vinnuaðferðir og meðferð véla, verkfæra, áhalda og efnis.“ Þá alfullkomnustu kennslu, sem hægt er að veita hér á landi og á að veita þeim einum, sem ætla sér verkstjórn eða að ná meistaraprófi, á að veita á þann hátt, sem fram til þessa hefur verið borið á borð fyrir almenning að væri kennsluaðferð, sem væri ekki nothæf fyrir þá, sem ætluðu að taka sveinsprófið eitt. Ég veit, að með þessu frv., eins og það liggur fyrir, er ekki öllu náð. Þó er þarna í 1. gr. viðurkennd þessi regla, sem við ýmsir höfum barizt fyrir og tryggir betur en áður hefur verið gert, að ýmsir þeir, sem e. t. v. mundu ekki ella eiga kost á því að stunda þetta nám, fá að stunda það. Þó verður að viðurkenna, að ýmislegt skortir á, að sú viðurkenning sé nægilega fullkomin. Það þarf vitanlega fjármuni til þess að framkvæma þetta og fleira. Og ég er sérstaklega ánægður yfir þeirri viðurkenningu, sem kemur fram á verklegu námi í vinnustofum og á verkstæðum í 13. gr. Þar með er ísinn algerlega brotinn í þessu máli, og þýðir ekkert að vera að bera þau rök á borð, sem borin hafa verið á borð hingað til gegn þeim, sem barizt hafa fyrir þessari breytingu. Ég álít, að það sé ekki þörf á því að gera þessa breytingu skyndilega, og þess vegna er það, að ég er meðmæltur öllu því, sem gæti orðið til samkomulags um, að þessi breyting, sem ætlazt er til að gerð verði á iðnaðarmálunum eins og frv. er og þó enn þá greinilegar eins og meiri hl. n. hefur lagt til, gerist með eðlilegum hraða. Það er nú einu sinni þannig, að oftast verða breytingarnar farsælastar, ef þær eru gerðar með þeim hætti, og það af mörgum ástæðum. Menn hafa átt erfitt með að átta sig á þeirri breytingu, sem hér er í aðsigi og er raunverulega fulltryggð með þessu frv., ef það verður að lögum, en ég er ekki í neinum vafa um það, að iðnaðarmennirnir margir, þeir víðsýnustu þeirra, og það er mikill hluti stéttarinnar, munu fagna því sem miklu umbótamáli, áður en langt um líður. Ég ætla svo ekki að fjölyrða frekar um þetta mál, en vona, að það geti í því formi eða eitthvað svipað því, sem það liggur núna fyrir frá meiri hl. n., orðið að lögum.



Herra forseti. Ég hef nú talað hér tvisvar í þessu máli og skal því mjög stytta mál mitt, en það er einkum vegna þeirrar brtt., sem meiri hl. ber hér fram á þskj. 664, að ég vil aðeins segja hér nokkur orð. Þegar umr. um þetta mál var frestað síðast, þá var það m.a. gert til þess að athuga, hvort ekki væri hægt að komast að einhverju samkomulagi milli meiri hl. iðnn. og annarra, sem hafa ekki getað fellt sig við að samþykkja þær till., sem koma fram frá n. á þskj. 609. Út af þessu hef ég rætt um þetta mál nokkuð við hæstv. iðnmrh. Það hefur ekki tekizt að sameina að fullu hans skoðun á málinu og skoðun meiri hl. nefndarinnar, en þó vill n. gera till., sem miða nokkuð í áttina til samkomulags, eins og ég mun nú skýra frá. Það er einkum tvennt, sem hefur verið. deilt um hér í sambandi víð þetta mál. Annað er, að það sé ekki rétt að íþyngja svo skólunum um nemendur, að hætta sé á því, að þeir menn, sem hafa námssamninga, geti ekki fengið aðgang að skólunum; það séu engin takmörk sett í till. meiri hl. n. í sambandi við þetta atriði. Það gæti farið svo, ef skólinn væri opinn öllum, sem þar vilja nema, eins og sagt er í 1. gr. í till., að þá gætu þeir menn, sem hafa námssamninga, orðið að þoka í burtu frá kennslu. Til þess að fyrirbyggja þetta leggur meiri hlutinn til, að teknar séu upp nokkrar breytingar á frv., sem eru fólgnar í því að leyfa 4. gr. frv., eins og hún er í frv. á þskj. 460, að standa með örlítilli breytingu, og er þá 1. till. hér, að aftan við 4. gr. í frv. bætist, með leyfi hæstv. forseta: „og skulu þeir hafa forgangsrétt um inntöku í skólann, ef hann getur ekki veitt öllum þeim nemendum viðtöku, sem sækja þar um fræðslu.“ Mundi þá gr. koma til þess að hljóða þannig: „Skylt er að taka við öllum iðnnemum úr umdæmi skólans, ef þeir hafa löglega námssamninga og fullnægja að öðru leyti settum skilyrðum, og skulu þeir hafa forgangsrétt um inngöngu í skólann, ef hann getur ekki veitt öllum þeim nemendum viðtöku, sem sækja þar um fræðslu.“ Þá er þessum mönnum tryggður forgangsréttur að skólanum, og það telur meiri hl. mjög eðlilegt, m.a. með tilvísun til þess þáttar, sem þessi stétt hefur átt í því að byggja upp iðnaðinn í landinu. Þá er og eðlilegt, að aðrir málsliðir í gr., eins og hún er núna, standi, vegna þess að þeir eru um það, að iðnmeistarar og iðnfyrirtæki skuli tilkynna hlutaðeigandi skólum, þegar samningar hafa verið gerðir, og einnig, þegar þeir falla úr gildi. Ætti þá greinin að standa öll, ef frv. yrði samþ., og þá mundi að sjálfsögðu meiri hluti n. taka aftur 4. till. í sínum brtt. um það, að 4. gr. falli niður. Sé ég svo ekki ástæðu til að ræða það atriði nánar. Þá hefur hæstv. ráðh. einnig lagt mjög mikla áherzlu á, að það væri ekki hægt að fullnægja því, sem hugsað er að gera í sambandi við 1. gr., ef brtt. meiri hl. yrðu samþ., vegna þess, hvað það mundi kosta mikið fé. Út af því vill meiri hl. n. leggja til, að á eftir 17. gr. laganna komi bráðabirgðaákvæði, svo hljóðandi: „Bókleg og verkleg fræðsla samkv. fyrirmælum þessara l. er háð þeim fjárframlögum, sem lögð eru til iðnfræðslunnar á hverjum tíma.“ Þá er sýnilegt, að Alþ. annars vegar og sveitarsjóðirnir eða bæjarsjóðirnir hins vegar ásamt þeim aðilum, sem greiða gjöld til skólanna, ráða hraða framkvæmdanna í framtíðinni. Það kann vel að vera, að einhver aðili, t.d. einhver af hinum nýju aðilum í sambandi við iðnrekendur, vildi leggja eitthvað af mörkum til þess að geta tekið upp sérstaka deild, ef húsrúm leyfir, og þá ætti ekki undir neinum kringumstæðum að útiloka, að það yrði gert. Með því að samþ. þessa brtt., sem ég hef lýst, tel ég, að gengið sé ákaflega mikið á móti óskum þeirra manna, sem vilja ekki samþ. till. óbreyttar, og að þá sé málið komið í fullkomlega öruggt form um það, að skólinn geti starfað fyrst og fremst fyrir iðnaðarmennina og jafnframt fyrir aðra aðila eins og til er ætlazt. Þetta vildi ég láta koma fram hér í sambandi við brtt. Hæstv. ráðh. hefur látið orð um það falla hér, að ef þessar brtt. yrðu samþ., fyrst hér í þessari d. og þá ef til vill síðar í hv. Nd., þá mundi hann draga frv. til baka, - mér skildist, að það væri hans hugsun, - vegna þess að iðnaðarmannastéttirnar væru svo óánægðar með frv., að hann treysti sér ekki til að láta gera það að lögum. Í sambandi við það vildi ég gjarnan spyrja hæstv. ráðh.: Hvað hugsar hann sér þá í sambandi við rekstur skólans? Eins og nú standa sakir, eru engin lög um skólann. Hann var áður í höndum iðnaðarmanna, sem báru kostnaðinn af rekstri hans, nema hvað þeir fengu styrk til þess frá ríki og bæ. Nú er hugsað. að skólanum sé algerlega komið yfir á ríkið og sveitarsjóðina, - og hvernig hugsar hann sér þá, að skólinn verði rekinn, á hvers ábyrgð og fyrir hvaða fé, ef ekki verður nein löggjöf sett um skólann? Ég teldi það vera mjög illa farið, ef svo skyldi fara, og hef þess vegna lýst því yfir, að ég mundi fylgja frv., jafnvel þótt engar breytingar yrðu gerðar á því. Vildi ég gjarnan, að hæstv. ráðh. vildi athuga það, hvort ekki væri mjög misráðið að draga málið til baka úr því formi, sem meiri hluti Alþ., hvernig sem það verður, óskar að hafa það, bara fyrir það, að einhver ákveðin stétt, sem þó lætur ekkert fé til skólans, vill hafa það einhvern veginn öðruvísi. Að síðustu vildi ég leyfa mér, einnig út af ummælum, sem féllu hjá hæstv. ráðh., að það væri allt annað atriði iðnaðurinn í landinu eða verksmiðjuiðnaðurinn, þetta væru tvö óskyld atriði, sem ég hef hins vegar haldið fram að væru mjög fléttuð saman, að benda hæstv. ráðh. á hans eigin ummæli í sambandi við þetta atriði á öðrum stað. Þar segir hann, með leyfi hæstv. forseta, í kveðju til iðnrekenda á árshátíð þeirra: „Iðnaðurinn skipar veglegt sæti í íslenzku þjóðlífi. Þótt þannig hafi skipazt, eru verkefni óleyst og miklir möguleikar ónotaðir. Forustumenn íslenzks iðnaðar hafa sýnt stórhug, karlmennsku og víðsýni í athöfnum. Um leið og rétt er að gleðjast yfir og þakka unna sigra, vil ég óska þess, að stórhugur og hugsjónaeldur frumherjans Skúla Magnússonar megi verma og lýsa, auka þrek og vísa veginn þeim, sem vinna að eflingu iðnaðarins og fjölbreytni í atvinnulífi.“ Ég tek mjög undir þessi ágætu orð og þessa ágætu kveðju hæstv. ráðh., og ég vil benda honum á, að þetta er sent til þeirrar stéttar í landinu, sem hann vill ekki leyfa aðgang að þessum skóla. Ég tel einmitt, að hann hafi mælt hér mjög viturlega, eins og var að vænta af hans hálfu. Ég vil einnig leyfa mér að benda á að síðustu, að mér skilst, að nú séu hér á vegum Iðnaðarmálastofnunarinnar fulltrúar frá alþjóðaiðnaðarmálastofnuninni til þess að gera till. um stórkostlegar endurbætur í húsagerð, og einnig það er fléttað inn í verksmiðjuiðnaðinn engu síður en í verksvið iðnaðarmannastéttarinnar sjálfrar. Og það er sannarlega mikilsvert atriði, ef orðið gætu einhverjar endurbætur á þeim málum. Ég mun svo ekki taka hér til máls undir þessum umr. meira, nema alveg sérstaklega gefist tilefni til, en vildi óska gjarnan, að hægt væri að ljúka þessu hér í dag, svo að sjá mætti, hvernig frv. kemur til að líta út eftir 2. umr. Mætti þá taka til athugunar þær breytingar, sem nauðsynlegar kynnu að verða, ef nokkrar breytingar verða gerðar við þessa umræðu.



Herra forseti. Ég geri ekki ráð fyrir, að það sé þörf á því að halda langa ræðu hér í dag út af þessu máli. Það hefur verið nokkra daga hér í deiglunni og umr. töluverðar orðnar um það. Veit ég því, að hv. þdm. hafa þegar gert sér fulla grein fyrir því, hvað hér er um að ræða, og að þeir þarfnast ekki nýrra raka frá mér um það, að frv. í heild er bezt í því formi, sem það er, og miklu hagkvæmara en ef till. meiri hl. væru samþykktar. Fyrst þegar þetta mál var til 2. umr., var eins og það væri einhver fjarstæða, sem ég hélt hér fram, að það væri meginmunur á brtt. meiri hlutans og á frv. Þá vildu forsvarsmenn meiri hlutans halda því fram, að munur væri í rauninni sáralítill á frv. og brtt. og þess vegna væri hættulaust að samþykkja brtt., en stór kostur að fá þær inn í frv., af því að þær væru skýrari, betur orðaðar og næðu betur þeim tilgangi, sem ætlazt væri til. En brtt. á þskj. 664 virðast sannfæra mig og aðra um það, að umr. hafi þó orðið til nokkurs árangurs og að meiri hlutinn hafi sannfærzt um eftir þessar umræður, að það var þörf á því að gera hér nokkrar umbætur á og breytingar, og gleður það mig sannarlega, að meiri hl. hefur þó viðurkennt þetta og talið ástæðu til að koma á móti þeim, sem vildu hafa frv. óbreytt, eins og hv. frsm. meiri hl. komst hér að orði áðan. Ég er þakklátur frsm. meiri hl. fyrir að hafa viljað ræða við mig um þetta mál í bróðerni og hafa viljað sýna nokkurn samstarfsvilja í þessu máli og ganga nokkuð á móti mér og öðrum, sem vilja hafa frv. með sem minnstum breytingum. En ég verð þó að segja, að brtt. á þskj. 664 er ekki nóg fyrir mig og minn málstað og hún nær ekki, þótt hún verði samþykkt, því, sem ég vil ná og hafa í löggjöf um iðnskóla, og ég skal í eins stuttu máli og ég kemst af með færa nokkur rök fyrir því. Hv. þm. Str. talaði hér áðan og ræddi um 1. gr. frv. og brtt. meiri hl. og taldi, að eins og 1. gr. frv. væri, þá væri ákveðið það, sem hann og meiri hl. n. vildi fá, það væri að gera öðrum en þeim, sem eru á námssamningi hjá meisturum, kleift að hefja iðnaðarnám og fá sveinsbréf. Ég hef aldrei neitað því, að eins og 1. gr. frv. er, þá væri þessi möguleiki fyrir hendi. En það er sá reginmunur á 1. gr. frv. og brtt. meiri hl., að eins og 1. gr. frv. er, þá er þetta í heimildarformi, en eins og brtt. er, þá er það gert að skyldu, og þetta hefur meiri hl. viðurkennt með því að flytja hér till. um bráðabirgðaákvæði, sem kveða svo á, að bókleg og verkleg kennsla í skólunum skuli miðuð við það, hvað veitt er til þessa á fjárlögum hverju sinni. Verði 1. gr. frv. samþ. í því formi, sem hún er, þá er engin þörf fyrir þetta bráðabirgðaákvæði, því að þá hafa þeir, sem stjórna þessum málum, það í sinni hendi, hversu miklu þeir vilja kosta til iðnfræðslunnar í þessu skyni. Verði till. meiri hl. samþ., þá er skylt að koma upp verkstæðum og vinnustofum í skólunum og taka þar upp verklega kennslu í stórum stíl, og hefði það í för með sér óbærilegan kostnað, ef það ætti að bera jafnört að og ákveðið er í þessum till. Eins og 4. gr. frv. ber með sér, þá er sagt þar: „Skylt er að taka við öllum iðnnemum úr umdæmi skólans, ef þeir hafa löglega námssamninga og fullnægja að öðru leyti settum skilyrðum.“ En það er einnig heimilt og mögulegt að taka við öðrum nemendum, sem vilja hefja iðnnám til sveinsprófs á vinnustöðvum, sem skólarnir hafa ráð á. Það er þetta, sem er meginmunurinn, og ég er ánægður með það, að hv. meiri hl. hefur viðurkennt það með flutningi sinnar brtt. um bráðabirgðaákvæði. En það segir sig sjálft, hvort það er ekki betra að sniða löggjöfina þannig, að með reglugerð sé mögulegt fyrir þá, sem stjórna skólanum og iðnfræðslu í landinu, að sniða sér stakk eftir vexti hverju sinni, heldur en að þurfa að vera að klína aftan við bráðabirgðaákvæði, sem ég verð að segja að er vægast sagt ósmekklegt. Bráðabirgðaákvæðið segir vitanlega ekkert til um það, hvar eða hvernig niðurskurðurinn eigi að fara fram, og hlýtur það í alla staði að vera dálítið vandaverk, sem þeir, sem stjórna þessum málum, vildu gjarnan vera lausir við með því að skapa löggjöfina þannig, að menn viti hverju sinni, að hverju þeir eigi að ganga. Ég hygg, að hv. þdm. hafi gert sér fulla grein fyrir þessu og það sé þess vegna óþarft fyrir mig að vera að fjölyrða mikið um þetta atriði. Þá er önnur brtt. meiri hl., sem ég ræddi allýtarlega við hv. frsm., og satt að segja gerði ég mér vonir um, þegar hann fór frá mér, að hann mundi a.m.k. beita áhrifum sínum til þess, að hún yrði felld niður eða dregin til baka. En það er ekki að sjá eftir þeirri brtt., sem meiri hl. hefur flutt, að samkomulag hafi fengizt um það, enda veit ég ekki heldur, hvort hv. frsm. hefur beitt sér fyrir því. En sú till. á að mínum dómi ekki þarna heima, og eins og áður hefur verið víkið að, þá ætti hún og fleiri brtt. meiri hl. frekar heima í iðnlöggjöfinni en í þessu frv. Hv. frsm. sagði hér síðast þegar rætt var um þessi mál, að ef hæstv. forseti úrskurðaði ekki, að þessar brtt. gætu ekki átt heima í lögum um iðnskóla, þá væri það sönnun fyrir því, að till. gætu verið þannig. Nú hefur hæstv. þáverandi forseti, sem er hæstaréttarlögmaður og þekkir því þingsköpin, lögin og stjórnarskrána, sagt það alveg skýrt og ákveðið, að það væri ekki unnt fyrir forseta að kveða upp úrskurð í þessu efni, og þess vegna er það óhrakið,sem ég sagði hér áður, að þessar brtt. eiga betur heima í iðnlöggjöfinni, ef Alþingi vildi fá þetta fram, en í lögum um iðnskóla. Það, sem hér er um að ræða, er það, að brtt. meiri hl. eru vægast sagt óþarfar frá sjónarmiði þeirra, sem vilja líta á brtt. með þeim velvilja, sem sjálfsagt er. En af þeim, sem annars hafa gert sér grein fyrir meiningu þeirra og borið þær saman við frv. sjálft, verður ekki hjá því komizt að úrskurða, að brtt. eru mjög vafasamar, hæpnar og óheppilegar í iðnskólalöggjöfina eins og nú standa sakir. Og eftir því sem hv. þm. Str. talaði hér áðan, sem taldi, að það væri hyggilegt að fara sér hægt og rólega í þessum málum og farsælla væri og bezt reyndist það, sem þroskaðist tiltölulega hægt, þá ætti hann að geta verið ánægður með 1. gr. frv. eins og hún er og þá möguleika, sem í henni felast, að veita öðrum en þeim, sem eru á ráðningarsamningi hjá iðnmeisturunum, fræðslu, eftir því sem mögulegt er, eftir því sem rúm er fyrir slíka menn í skólunum, eftir því sem fjárhagslegir möguleikar eru fyrir hendi hverju sinni. Þess vegna er það ekki einungis óþarft að vera að koma með brtt. við 1. gr., það er óhyggilegt að þessu sinni, og þm. Str. raunverulega viðurkenndi það hér áðan. Hann talaði um, að eins og 1. gr. væri, fælust í henni möguleikar til þess að kenna öðrum en þeim, sem eru hjá meisturum, en 1. gr. er þannig, að það er ekki skylt að ganga lengra í þessu efni en hyggilegt er fjárhagsins og annarra möguleika vegna. Um aðrar brtt. er raunverulega óþarfi að ræða meira núna, því að hv. frsm. kom ekki að þeim í sinni ræðu. Hv. þm. Str. hélt sér aðallega við 1. gr. frv., og ég tel þess vegna ekki ástæðu til þess að fjölyrða öllu meira um hinar aðrar brtt. meiri hl. en gert var hér síðast. Ég er samþykkur því, sem sagt var hér áðan, að íslenzkir iðnaðarmenn eru vel að sér í sínu fagi, vel færir, og ég hygg, að þeir þoli fyllilega samanburð við iðnaðarmenn nágrannalandanna. En hvers vegna er það? Það er vegna þess, að þeir hafa notið góðrar tilsagnar, ekki aðeins í skólunum, heldur einnig hjá meisturunum. Ég hygg, að það hafi nokkuð mikil þroskandi og bætandi áhrif á unglinga, sem hefja iðnaðarnám, að vera undir stjórn og handleiðslu góðs meistara, það geti haft ákaflega þýðingarmikil uppeldisleg áhrif á þessa menn, og ég hef tekið eftir því, að einmitt margir iðnaðarmenn, sem hafa eytt fjórum árum í iðnaðarnám, eru þannig að mörgu leyti í framkomu, sjálfstjórn og öðru slíku, að þeir skara fram úr ýmsum öðrum, sem hafa ekki átt þess kost að stunda slíkt nám. Þetta er ekki aðeins hin bóklega fræðsla, sem menn njóta, það er sú reynsla og handleiðsla, sem unglingarnir hafa fengið undir stjórn góðra, vel færra manna. Þess vegna ætla ég, að það sé hollt að halda sig í meginatriðum við þetta fyrirkomulag í iðnaðarkennslunni. En eins og frv. er núna, þá er ekki ætlazt til þess, að það sé gert endilega í öllum atriðum, en það er ætlazt til, að það sé gert í meginatriðum. Hv. þm. Str. minntist hér áðan á iðnskóla í sveit, sem hann hefur flutt frv. um áður. Það er mál út af fyrir sig, og ég ætla ekki að ræða það mál hér að þessu sinni, enda á það ekki heima við þetta frv. En ég vil þó segja það, jafnvel þó að sá skóli væri settur á fót og gæti gert nokkurt gagn, - og ég efast ekkert um, að ef þeim skóla væri stjórnað vel, þá gæti hann gert nokkurt gagn, - að þá mundi hann tæplega fullnægja þeim kröfum, sem nauðsynlegar væru til þess, að iðnaðarmenn um land allt gætu notið kennslu frá honum, því að mér hefur skilizt á því frv., sem þessi hv. þm. flutti, að það væri gert ráð fyrir að stofna aðeins einn iðnskóla. Það er ekki við því að búast, að menn af öllu landinu gætu sótt hann og notið þar nauðsynlegrar kennslu. Hitt er svo annað mál, að sá skóli gæti gert gagn, það sem hann nær, en væri náttúrlega á engan hátt fullnægjandi. Ég get nú stytt mál mitt og stuðlað þannig að því að verða við óskum hæstv. forseta, að umr. um þetta mál, a.m.k. 2. umr., verði lokið í dag. Hv. frsm. varpaði nokkrum fyrirspurnum fram til mín í ræðulokin og spurði mig um það, hvort ég mundi vilja draga frv. til baka, eins og ég hefði haft orð á, ef það yrði samþ. í því formi, að brtt. meiri hl. yrðu felldar inn í frv. Ég sagði hér, þegar þetta frv. var til umr. síðast, að ég teldi þessar brtt. þannig vaxnar, að þær mundu spilla frv. það mikið, ef þær væru settar inn í það, að ég teldi ólíklegt, að frv. yrði þá að l. á þessu þingi. Ég sagði þá einnig, að ég byggist við, að ég mundi ekki stuðla að því, að það næði fram að ganga. Hins vegar vil ég segja það, að ég vona, að þessi hv. d. afgr. frv. í því formi, að það sé talið eðlilegt og æskilegt, að frv. verði að lögum. Og ég vil enn fremur segja það við hv. frsm., að ef svo illa fer, að þessi d. samþykkir brtt. við frv., sem ég tel og iðnaðarmenn og aðrir, sem stjórna iðnskólanum og iðnfræðslunni, óheppilega, þá mun ég vitanlega reyna að beita mér fyrir því, að frv. verði aftur breytt í Nd. í líkingu við það, sem það er nú, og koma frv. í gegn á þessu þingi, þótt fáir dagar séu eftir, í því formi, að þeir, sem eiga að njóta laganna, geti við það unað. - Það er þetta, sem ég vil segja, en ég ber svo mikið traust til hv. Ed., að til þess þurfi ekki að koma, að endilega þurfi að festa allt sitt traust á Nd. Þá var önnur spurning, hvernig yrði um rekstur nýja iðnskólans, ef ekki yrði neitt úr lagasetningu að þessu sinni. Ég geri ráð fyrir því, að það færi nú einhvern veginn, jafnvei þó að ekki yrðu sett lög á þessu þingi, en áreiðanlega yrði það slæmt. Og ég er samþykkur hv. frsm., hæstv. forseta, að það væri mjög slæmt, ef frv. næði ekki fram að ganga á þessu þingi. En samt yrði við það að una og reyna svo á næsta þingi að flytja frv. á ný og fá það fram í því formi, sem viðunandi er. En ég vil ekki hugsa á þá leið, að frv. verði spillt svo mjög, að ekki verði við það unað. Ég vil alls ekki reikna með því, og ég hef ekki ástæðu til þess að reikna með því. Ég hef miklu frekar ástæðu til þess, eftir að frv. hefur verið hér til umr. og athugunar í þessari d. nú í meira en mánuð, að hv. þdm. hafi gert sér fulla grein fyrir því, hvað hér er um að ræða, og ég veit, að ég þarf ekkert að vera að leiðbeina hv. Ed. í þessu efni meira, og þess vegna skal ég verða við óskum hæstv. forseta og ljúka máli mínu.



Herra forseti. Ég vil aðeins gera grein fyrir, hvað það er, sem gerir það að verkum, að ég vil fá frv. samþ. í líku formi og okkar brtt. segja til um. Þetta þarf ég reyndar ekki að gera fyrir þá menn, sem hér hafa verið áður í d., t.d. þegar iðnlögin voru rædd, þá kom þetta mjög greinilega fram. Ég lít þannig á iðnaðarnámið eins og allt annað nám, að mennirnir, sem það stunda, séu misjafnir, og eins og maður fær í öðrum skólum að vera færður upp og stunda sitt skólanám á skemmri tíma en tilskilinn er fyrir meðalmanninn, eins eigi það að vera í iðnaðinum; eins og Leifur Ásgeirsson gat orðið prófessor án þess nokkurn tíma að sitja vetrarpart í menntaskólanum og ekki nema litinn part í háskólanum, en stundað sitt nám þar fyrir utan, eins eigi þeir menn, sem hafa þann dugnað og eru af guði þannig gerðir, að þeir geta tekið sitt iðnaðarnám á skömmum tíma, ekki að þurfa að vera fjögur ár að læra að raka mann eða svipaða iðn, heldur geti þeir fengið að ganga undir próf í sinni námsgrein, þegar þeir eru búnir að afla sér þeirrar menntunar, hvort sem það er hjá meisturum í iðninni, sem oft nota þá til ýmislegs annars þau fjögur ár en alltaf að vera að halda ræður yfir þeim um það, hvernig þeir eigi að rækja sitt starf, til þess að bezt sé, þó að þeir sjálfsagt geri það eitthvað, og þess vegna vil ég fá það fram, að þeir menn, sem afla sér þeirrar þekkingar, sem þarf til að stunda sina iðn, á hvern hátt sem þeir gera það, megi ganga undir próf og fá sín réttindi eins og aðrir menn, standist þeir það. Þessari skoðun hélt ég fram, þegar iðnlögin voru hér seinast til umr., ásamt fleirum, og þá þótti alveg sjálfsagt og það m.a. af bæði kommúnistum og jafnaðarmönnum, að lofa meisturunum að arðræna nemendurna sem lengst; þeir hafa fylgt því og gera það kannske enn. Ég er ekki með því, hvorki á þessu sviði né öðru, og þess vegna vil ég hafa þetta svo frjálslegt, að þeir menn, sem telja sig vera orðna færa um það að taka sitt próf og fá sín réttindi, megi gera það, hvernig svo sem þeir hafi aflað sér sinnar menntunar. Þetta er aðalatriðið fyrir mér, og breytingarnar, sem lagt er til af meiri hl. n. að gerðar séu, ganga allar í þessa átt, og þær ganga það lengra, að þær ætlast til þess, að í skólunum, þegar frá liði, sé komið upp verklegri kennslu, svo að þeir geti þar fengið það, sem þá kann að vanta og vilja fá og geta ekki fengið annars staðar. Mér er ljóst, að til þessa þarf verkstæði og fé, og þess vegna höfum við komið með þá brtt. til samkomulags, þar sem okkur skildist, að ráðh. hefði talið það einn höfuðannmarkann, að ekki væri hægt að framfylgja þessu nú þegar, af því að fé væri ekki veitt til þess á fjárl., að ákvæðið komi ekki til framkvæmda fyrr en fé væri veitt til þess í fjárlögum. Þá er búið að slá stefnunni fastri og að hverju beri að stefna, eins og oft er gert hér í mörgum málum á Alþ., framkvæmdin bíður svo þess, að fjárhagurinn leyfi, að það sé gert. Það er þá Alþingis seinna meir að dæma um, hvenær það er þannig komið, að þeir telja rétt að framkvæma þetta atriði. Þetta gerir það að verkum, að ég tel, að þessar breytingar séu sjálfsagðar, og ég held nú, að þeir menn, sem alltaf stöðugt hafa í munni sér arðrán á verkamönnunum frá höndum þeirra, sem atvinnu veita, geti ekki verið þekktir fyrir annað en afnema það arðrán, sem a.m.k. góðir iðnnemar, sem á tiltölulega skömmum tíma eru orðnir fullfærir í sinni grein, eru beittir með því að hafa þá í fjögur ár á broti úr kaupi sæmilegra manna.

Landbrh. (Steingrímur Steinþórsson) : Herra forseti. Þetta frv. á þskj. 654 um húsnæðismálastjórn, veðlán til íbúðabygginga og útrýmingu heilsuspillandi íbúða hefur þegar gengið í gegnum hv. Nd. og var afgreitt þaðan með tiltölulega mjög litlum breytingum frá því það fyrst var fram borið sem stjórnarfrumvarp í þeirri deild. Ég skal taka það fram, að að þessu frv. stendur ríkisstj. öll. Hún vann að undirbúningi málsins og stendur því ábyrg gagnvart Alþ. að því er frv. varðar. Það fylgir frv. allýtarleg grg., eins og það var í fyrstu fram borið á þskj. 522, og af þeirri ástæðu er það, að ég tel nú ekki þörf á mjög langri framsögu um þetta mál, en tel þó eðlilegt að segja hér nokkur orð um frv. við 1. umr. í hv. Ed. Það mun nú ekki orka tvímælis, að eitt af því erfiðasta, sem við Íslendingar höfum við að stríða, er að koma upp góðum íbúðum yfir íbúa landsins. Þetta er náttúrlega í flestum þjóðfélögum svo, en er þó allmjög mismunandi, og flestar ástæður eru þannig hér á landi, að íbúðir hjá okkur hljóta að verða mjög dýrar, mjög kostnaðarsamar, sem stafar af ýmsu, sumpart af loftslagi, sem er fremur kalt og mjög rakt og umhleypingasamt, og þar sem slíkt loftslag er, þar geta byggingar stundum enzt illa, a.m.k. úr óvaranlegu efni, og verða að vera vandaðar, ef þær eiga að geta þolað slíka veðráttu til lengdar. En það, sem þó kannske er enn erfiðara, er það, að hér innanlands hefur í raun og veru ekki verið um neitt byggingarefni að ræða nema torfið og grjótið, sem við höfum notað í veggi á okkar húsum allt frá landnámi og fram að síðustu aldamótum. Þó að ýmislegt gott megi kannske segja um það byggingarefni að vissu leyti og dálítið vafamál, hvort ekki mætti nota það eitthvað meira en við gerum, jafnvel nú á þeirri öld framfara, sem er, þá er það víst, að eins og það hefur verið notað á undanförnum öldum, hafa það verið mjög ófullkomnar byggingar, sem á þann hátt hafa verið gerðar, lélegar og umfram allt endingarlitlar, svo að hver kynslóð varð að byggja yfir sig. Það er því ekki undarlegt, þó að þess gæti mjög í löggjöf okkar Íslendinga á síðustu áratugum að reyna með félagslegum aðgerðum ýmsum að koma á móti almenningi um það að koma upp sæmilega góðum íbúðum, sem yrðu þó ekki ofviða hvað kostnað snerti, enda er það svo,.að á síðustu 20 árum hefur verið sett hér margvísleg löggjöf varðandi aðstoð við byggingar húsa, bæði íbúðarhúsa og annarra húsa, bæði í sveit og við sjó. Þetta hefur náttúrlega, eins og gefur að skilja, þar sem um frumsmíð var að ræða, tekizt misjafnlega á ýmsan hátt, en þó mun ekki um það deilt nú, að einmitt slíkar félagslegar ráðstafanir, sem settar eru með löggjöf og notaðar eru á þann hátt, hafa orðið til mjög mikilla hagsbóta fyrir okkur í þessum efnum, enda má fullyrða það, að á síðustu þrjátíu árunum hefur verið unnið algert stórvirki hér hjá okkur í byggingarmálum, jafnt í þéttbýll við sjóinn, þar sem stór kauptún og kaupstaðir hafa verið byggð upp frá grunni, en einnig í sveitunum, þar sem unnið hefur verið geysimikið að því að byggja hús úr varanlegu efni, upp á síðkastið nær eingöngu úr steinsteypu, í stað torfbæjanna og torfútihúsanna, sem áður voru. Þetta voru aðeins almennar hugleiðingar, en kemur ekki beint við því frv., sem hér liggur fyrir, nema styður það, sem oft hefur verið sagt áður, hver þörf er alltaf að vera á verði um að gera eitthvað til þess að létta undir í þessum efnum. En segja má, að það, sem hrundið hefur þessu frv. af stað, er það ákvæði í málefnasamningi þeim, sem núverandi ríkisstj. gerði, þegar hún kom að starfi í september 1953, fyrir rúmu hálfu öðru ári, að einn liður í starfssamningi ríkisstjórnarinnar hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Tryggt verði aukið fjármagn til íbúðabygginga í kaupstöðum og kauptúnum og þorpum, lögð áherzla á að greiða fyrir byggingu íbúðarhúsa, sem nú eru í smíðum, og lagður grundvöllur að því að leysa þetta vandamál til frambúðar.“ Þarna var í sjálfu sér lofað allmiklu, og það er náttúrlega alltaf hægt að deila um það, að hve miklu leyti fullnægt sé loforðum eins og þessu. En þessu ákvæði hefur nú ríkisstj. fullnægt á þann hátt, að fyrir s.l. ár, 1954, samdi hún um það við bankastofnanir landsins, - það var nú Landsbankinn, sem lagði það fé fram að miklu leyti, - að 20 millj. kr. yrðu lagðar í íbúðarhúsabyggingar í þéttbýlinu, og var það framhald af því, sem fyrrverandi ríkisstj. hafði gert um að koma af stað hinni svonefndu smábýladeild, þar sem lánuð var að vísu tiltölulega lág upphæð, 30 þús. kr., út á 2. veðrétt í íbúð, smáíbúð, en 1. veðréttur var þá laus, og gat þá sá, sem byggði, eftir því sem hann gat fengið lán, notað hann að ákveðnu hámarki. Þetta hafði komið að góðu gagni, það er ekki nokkur vafi á því, þar sem á árunum 1952–54 höfðu samtals verið byggðar um 1600–1700 íbúðir samkvæmt löggjöfinni um smáíbúðalánin. Og það má segja, að þessar íbúðir hafi því nær skipzt jafnt á Reykjavík og landið utan Reykjavíkur. Þetta voru 40 millj. kr., sem á þessum þremur árum höfðu til þess gengið, og hefur komið að mjög góðu gagni, þrátt fyrir það að ýmis gagnrýni hafi komið fram á þá starfsemi, eins og alltaf má við búast. En þó munu held ég allir sammála um það, að sem heild hafi þetta orðið til þess að stuðla að því, að fjölmennur hópur fólks, sem áður hafði eiginlega enga möguleika til þess að byggja yfir sig, hefur gert það og komið upp tiltölulega ódýrum íbúðum vegna þess, hve margir hafa sjálfir lagt fram eigin vinnu í þetta og sumir í mjög stórum stíl, svo að það er jafnvel undravert, hvað íbúðirnar hafa orðið ódýrar, samanborið við þá dýrtíð, sem hér er nú í þeim efnum. - Þetta taldi ég rétt að nefna í þessu sambandi. En ríkisstj. var ljóst, að það var ekki til frambúðar að undirbyggja þessa starfsemi á þann hátt, sem gert hafði verið með árlegum samningum við peningastofnanirnar, fyrst og fremst Landsbankann, um að leggja fram nokkra upphæð á ári, heldur yrði að taka þetta mál fastari tökum og - eins og segir í stefnuyfirlýsingu ríkisstj. - reyna að leggja grundvöll að því að leysa þetta vandamál til frambúðar. Það var á þessum grundvelli, sem n. var skipuð af ríkisstj. á s.l. vori, 5 manna n., og formaður hennar var Benjamín Eiríksson bankastjóri. Auk þess voru skipaðir í n. Björn Björnsson hagfræðingur, Hannes Jónsson félagsfræðingur, Hilmar Stefánsson bankastjóri og Jóhann Hafstein bankastjóri. Þessi n. vann að undirbúningi þessa frv. s.l. sumar að meira eða minna leyti, safnaði upplýsingum úr ýmsum löndum í sambandi við starf sitt og skilaði ríkisstj. s.l. haust lauslegu - getum við sagt - bráðabirgðaáliti um þær upplýsingar, sem hún hafði aflað sér, bæði innanlands og utan, og jafnframt nokkrum drögum að því, hvernig löggjöf hún hafði hugsað sér um þetta mál. En á sama tíma var það, að ríkisstj. tók upp samninga við Landsbankann um að starfa með n. að þessum málum og leitaðist jafnframt við að ná samkomulagi við bankann um það, að hann hefði forgöngu um þær fjárútveganir, sem yrðu að nást, ef nokkuð ætti úr þessu að verða. Þetta varð til þess, að það komu tveir fulltrúar Landsbankans í n. um áramótin síðustu, þeir Gunnar Viðar bankastjóri og Jóhannes Nordal hagfræðingur Landsbankans. Það var því þessi 7 manna nefnd, sem síðan starfaði áfram og skilaði till. til ríkisstj. í frv: formi að nokkru leyti og að nokkru leyti í sérstökum álitum, og með nokkrum breytingum, sem á því frv. voru gerðar, var svo komið að því frv., sem lagt var fyrir hv. Nd. nú fyrir skömmu, því að það hafði farið langur tími í allt þetta vafstur. Ég ætla ekki og sé ekki ástæðu til þess að fara að rekja efni frv. að neinu verulegu leyti. Það liggur sjálft fyrir og ýtarleg grg. um ýmis atriði í sambandi við það og komið þar inn á ýmsar athuganir, sem n. gerði á sínum tíma um þörf fyrir byggingar hér. Það má þó nefna það svona fljótlega, að niðurstöðurnar urðu þær, að árlega yrði að byggja hér í kringum 900 íbúðir í þéttbýli, og er þá gert ráð fyrir, að það sé ekki einungis um venjulegt viðhald að ræða, heldur beint að útrýma ýmsum lélegustu íbúðum hér, þannig að þær verði algerlega teknar úr notkun, eins og braggaíbúðirnar, sem eru aðallega hér í Reykjavík. En úti um land eru líka hliðstæðar íbúðir viða, engu betri, þó að ekki séu gerðar eða til komnar á þann hátt. Átti samkvæmt áliti n. nokkurn veginn að nægja, ef hægt væri að reisa í kringum 900 íbúðir árlega. Í meðförum málsins kom svo það, að inn í þetta voru einnig teknar byggingar í sveitum og byggingarsjóði sveitanna ætlað að geta fengið lán úr því sameiginlega fjármagni, sem fengist í gegnum það skipulag, sem hér er verið setja, og þar sem gera má ráð fyrir, að 150–200 íbúðir þurfi árlega að reisa í sveitunum, er það komið upp í 1000–1100 íbúðir alls á ári, sem þarf að reisa, ef viðunandi reisn væri í þessum málum, samkvæmt því, sem n. áætlaði. Nú hefur verið byggt geysimikið síðustu árin, og eru hér nokkrar upplýsingar um það í þeim skýrslum, sem fengnar eru frá nefndinni. T.d. er talið, að um mitt s.l. ár, 30. júní 1954, hafi verið í byggingu um allt landið, bæði í kaupstöðum og sveitum, í kringum 2250 íbúðir á ýmsu stigi, allt frá því, að verið sé að gera grunninn, til þess að sé verið að ljúka við húsið. Það gengur nú, eins og við vitum, misjafnlega, einkum þegar fjármagnsskortur er. Tekur þá oft langan tíma og allt of langan tíma að ljúka byggingu, sem byrjað er á. En hvað sem því annars liður, þá sýnir þetta, hve byggingarstarfsemin í landinu er þó mikil á þessum árum, enda hefur enginn dregið í efa, að svo sé. Það er því, held ég, alveg rétt, sem hér er skýrt frá og tekið upp úr áliti n., að það séu einkum 4 atriði, sem einkenna ástandið í byggingarmálunum, eins og þá var og eins og er enn, því að það er ekki það langt síðan. Það er í fyrsta lagi, að talsverður húsnæðisskortur ríkir, í öðru lagi, að það er geysimikið húsnæði í byggingu, og er það stutt með þeim rökum, sem þegar hafa verið nefnd, í þriðja lagi, að mikið skipulagsleysi er ríkjandi í byggingariðnaðinum og í byggingarvöruverzluninni, þannig að sama og engin samhæfing á sér stað á byggingarefni og íbúðarhlutum, og oft tefjast framkvæmdir vegna þess, að byggingarvörur eru ekki til, þegar þeirra þarf með, og svo í fjórða lagi, að ekkert almennt veðlánakerfi er til, þannig að menn geti fengið hæfileg lán til að byggja íbúðir eða kaupa þær. Ég held, að þetta sé rétt túlkað eins og það kemur hér fram um ástandið eins og það hefur verið. Ég skal svo aðeins nefna í ósköp stórum dráttum, þremur eða fjórum atriðum - og koma lítið inn á hvert um sig, meginatriðin í þessu frv., sem hér liggur fyrir, og tek ég þá efnin eins og þeim er raðað niður í frv. Það er í fyrsta lagi, að hér er sett á stofn húsnæðismálastjórn, eins og hún er nefnd, og er samkvæmt því, sem nú er í frv., skipuð þremur mönnum. Annars skal ég geta þess, að það getur vei verið, að ríkisstj. muni áður en umr. lýkur athuga þetta atriði, og gæti kannske verið til álita, að einhverjar breytingar kæmu fram um skipan þessarar húsnæðismálastjórnar, en það verður þá rætt við þá n., sem fer með málið hér í hv. Ed., ef til þess kæmi. En þessari húsnæðismálastjórn er ætlað að hafa yfirstjórn þessara mála og þá sérstaklega að því er varðar ýmis skipulagsatriði, eins og talið er hér í 2. gr. frv. Er það að mínum dómi mjög mikilsvert, að þar verði einmitt gerðir ýmsir hlutir varðandi rannsókn byggingarefna, varðandi aðstoð með góða og hæfilega uppdrætti að húsum og margt og margt fleira, gera tilraunir með að „standardisera“ byggingarnar að einhverju leyti, a.m.k. hluta úr þeim, og geta fengið þær á þann hátt sem ódýrastar, eins og hurðir, glugga og margvíslegt annað, þó að ekki væri um það að ræða, að allar íbúðir eða öll hús væru í sama sniði nákvæmlega, og margt fleira getur þarna komið til greina, sem ég skal ekki koma inn á, en er allýtarlega lýst í grg. frv. Annað meginatriðið, og má kannske kalla, að það sé meginatriðið í sjálfu sér, er að koma á fót almennu veðlánakerfi til íbúðabygginga undir yfirstjórn húsnæðismálastjórnar og veðdeildar Landsbanka Íslands. Það er atriði, sem ríkisstj. tók sérstaklega upp í sambandi við undirbúning málsins, að semja við Landsbankann um að hafa forgöngu og yfirstjórn þessara mála. Í því sambandi vil ég vísa til bréfs Landsbankans, sem birt er í aths. við frv., þar sem hann lofar ákveðnum hlutum næstu 2 árin í sambandi við þetta mál. Ég sé ekki ástæðu til þess að lesa bréfið hér upp, þar sem það er prentað í nál., en í raun og veru er það þungamiðja þessa frv. að því leyti, að þar með er tryggt ákveðið lágmark í þessu skyni fyrstu 2 árin. Það var nú hvort tveggja, að Landsbankinn sá sér ekki fært að lofa lengra fram í tímann í bili, enda taldi ríkisstj., að það væri kannske ekki það þýðingarmesta nú að ákveða þetta um langt árabil, svo mjög sem óvissa ríkir í þeim málum, heldur að nú yrði tryggt, að allmikið fjármagn fengist til þessara hluta nú fyrstu 2 árin, og þá mundi koma í ljós reynsla um það, hvernig þessi starfsemi gengi. Vegna þess, hve nýtt þetta er hér á landi, leit ríkisstj. svo á, að ekki kæmi til greina að tryggja ekki einhverja lágmarksupphæð í þessum efnum nú, um leið og frv. var lagt fram, og teljum við, að með þessu bréfi Landsbankans sé því fullnægt næstu tvö árin, en að sjálfsögðu er það hugmynd ríkisstj. og ákveðin von um leið, að þetta reynist svo, að starfsemi þessi haldi áfram og sé þá hægt að auka hana að meira eða minna leyti, þegar þessi fyrsti próftími er úr sögunni, þessi tvö ár, sem hér er um að ræða. Ég tel nú ekki ástæðu, held ég, á þessu stigi málsins að fara að ræða hér einstök atriði. Það er þá eðlilegra, að það komi aftur við 2. umr. málsins, þegar n. hefur farið í gegnum frv. og gert sínar athugasemdir um það. En það þarf í raun og veru ekki að taka fram, það er öllum hv. dm. kunnugt um það, að svo er til ætlazt af hálfu ríkisstj., að þetta frv. nái fram að ganga á þessu þingi, og án þess að mér detti í hug að fara að reka neitt eftir þeirri n., hv. fjhn., sem væntanlega fær þetta mál til umr., vildi ég þó mega mælast til þess, að meðferð frv. yrði hraðað, eftir því sem ástæður yrðu til, því að vonandi fer nú að liða að þeim tíma, að Alþ. geti lokið störfum að þessu sinni. Ég skal svo ekki þreyta ykkur með lengri ræðu, en legg til, að frv. verði vísað að lokinni þessari umr. til hv. fjhn.



Herra forseti. Því er ekki að leyna, að velflestir alþm. og allur almenningur í þessu landi mun hafa beðið með allmikilli eftirvæntingu eftir því, að fram yrði lagt á Alþ. till. eða frv. frá hæstv. ríkisstj. varðandi húsnæðismálin eftir þá yfirlýsingu, sem var gefin af hæstv. ríkisstj. um það leyti, sem hún tók við völdum. Hinu er ekki heldur að neita, að ýmsir voru orðnir talsvert langeygðir, þótti biðin alllöng eftir því, að þessar till. kæmu fram, sem nú hafa verið lagðar hér fyrir hv. Alþ. Ég er því miður hræddur um, að ég verði einnig að bæta því við, að þessar till. hafi orðið miklum þorra landsmanna veruleg vonbrigði, þegar þær loksins sáu dagsins ljós. Það er alveg fullkomlega rétt, sem hæstv. félmrh. (StgrSt) sagði í ræðu sinni áðan, að ástandið í húsnæðismálunum í landinu er þannig, að óhjákvæmilegt er að gera allstórtækar ráðstafanir, ef ekki á að vera áframhaldandi voði fyrir dyrum í þessum efnum, ef svo mætti segja. Það sannaði augljóslega sú ýtarlega grg., sem hæstv. ráðh. hefur látið fylgja þessu frv. Ég vil líka taka það fram strax, að miðað við það ástand, sem er í þessum efnum í dag, þegar mikill þorri þeirra, sem eru að reyna að koma sér upp húsum, á í ekkert annað hús að venda en lán á svörtum markaði með þeim kjörum, sem þar eru algeng, ef þeir sjálfir hafa ekki því meiri fjárráð eða eru studdir af vina- eða kunningjafólki, er þó ofur lítið skref í áttina stigið til umbóta með þessu frv., sem hér er lagt fram. En ég get ekki annað en endurtekið það, sem ég fyrr sagði, að þeir, sem hafa búizt við ráðstöfunum af hálfu hæstv. ríkisstj., sem eru til verulegrar frambúðarúrbótar í þessu efni, hafa án efa orðið fyrir vonbrigðum, þegar þetta frv. var lagt fram. Fyrst er nú það um frv. að segja, að það er í raun og veru ekki annað en tveggja ára áætlun í þessu efni og þó fullkomlega viðurkennt, að þessi tvö ár séu eiginlega ekki nema byrjun á þeim aðgerðum, sem þurfi að gera. Þetta veðlánakerfi, sem talað er um að byggja hér upp, stendur eða fellur eftir því, hvert fjármagn er þarna til umráða, en það er ekki nema tveggja ára áætlun fyrir hendi og ekki gert ráð fyrir meiri útgáfu bankavaxtabréfa, sem ég skal víkja að síðar, heldur en 200 millj. kr. eða tilsvarandi lánveitingum á annan hátt. Það er því augljóst, að þetta er engin lausn á þessum vandræðum. Ég mundi vilja líta á þetta sem tilraun, tveggja ára tilraun, sem svo væri ætlunin að byggja á áfram. Um einstök ákvæði frv. skal ég ekki vera fjölorður að þessu sinni. Ég heyrði á hæstv. ráðh., að hann gerði ráð fyrir, að málið yrði athugað vel í hv. fjhn., sem væntanlega fær það til athugunar, og mér skildist á honum, að hann væri fullkomlega til viðræðu um það, ef gerðar yrðu breytingar á frv., og það þótti mér vænt um að heyra. Ég verð t.d. að segja um einstök atriði frv., að mér finnst seilzt um hurð til loku, ef á að stofna þessa húsnæðismálastjórn, sem gert er ráð fyrir í 1. gr. frv. og á fleiri stöðum, - tveggja manna húsnæðismálastjórn, útnefnda af hæstv. ríkisstj., sennilega einn úr hvorum flokki, og svo viðbótarmaður frá Landsbankanum, sem á ekki að taka þátt í lánveltingum. Þessi stjórn á svo að hafa yfirumsjón og hrinda í framkvæmd umbótum í byggingarmálum. Það er vissulega ærið starf, og þarf vel að velja og vanda til þeirra manna, sem eiga að koma því í framkvæmd, svo að það hrífi nú strax, um leið og þessar byggingar hefjast. Þriðji maðurinn, frá Landsbankanum, á ekki að sinna neitt lánveitingum, þannig að þeir væru aðeins tveir um að úthluta lánunum. Þó er gert ráð fyrir því, að þessi húsnæðismálastjórn skuli hafa samráð við ýmsa aðila, sem upp eru taldir í 2. gr., og er ekki nema gott um það að segja. Ég verð að segja, að mér finnst þessir stjórnarhættir ákaflega bögglingslegir á allan hátt, og þykist ég þá viðhafa um það mjög snoturt orð eftir atvíkum. Að því er lánveitingarnar snertir, finnst mér nú satt að segja, að jafnefnaðir og við nú erum af bönkum og bankastjórum, þá ætti að mega láta lánaúthlutunina og lánaafgreiðsluna vera hjá einhverjum af þeim stofnunum, sem fyrir eru, t.d. veðdeild Landsbankans eða einhverri annarri stofnun, ef hentara þætti. Að því er forstöðu í umbótum í byggingarmálum snertir, þá held ég, að við ættum að reyna að byggja á því, sem fyrir er, eins og reyndar í lánveitingunum sjálfum, þar sem er húsameistari ríkisins, Iðnaðarmálastofnunin, sem hefur þetta sérstaklega til athugunar, og fleiri mætti til taka, sem væru sjálfsagðir aðilar í þessu máli, enda skildist mér á hæstv. ráðh., að hann væri fullkomlega til viðræðu um að athuga, hvort ekki mætti finna heppilegra fyrirkomulag á stjórninni á þessum málum öllum, svo að ég skal ekki orðlengja um það. Þetta frv. er samið af mjög fróðum mönnum og lærðum, og það er þannig úr garði gert, að það er engan veginn auðvelt að sjá, hvað mikið nýtt fé er ætlazt til að komi til byggingarframkvæmda, ef allt gengur elns og til er ætlazt. Það er mér, eftir að hafa lesið það nokkurn veginn sómasamlega, enn þá nokkur ráðgáta. Það segir að vísu, að veðdeildinni skuli heimilt að gefa út bankavaxtabréf á tveimur árum, allt að 200 millj. kr., sem á að vera stofninn í þessu veðlánakerfi, en ekki þó svo að skilja, að jafnan séu lánin greidd með þessum bréfum eða andvirði þeirra, heldur á að telja fé, sem kemur frá öðrum aðilum en t.d. veðdeildinni, með í þessu kerfi, þó að þau lán séu veitt eins og venjuleg skuldabréfalán á svipaðan hátt og verið hefur til þessa. Ég hef verið að leitast við að gera mér grein fyrir því, hve mikið nýtt fé kæmi í raun og veru inn til byggingarframkvæmda, ef þetta frv. verður að l., umfram það, sem verið hefur, ef þær forsendur, sem það er byggt á, reynast réttar. Um þetta er nokkrar upplýsingar að finna í grg. á bls. 10, og eiginlega skilst mér á henni, að ekki sé um að ræða af nýju fé, sem hugsað er í þetta, nema rösklega 40 millj. kr. hvort árið, að viðbættum þeim 3 millj. kr., sem gert er ráð fyrir að ríkissjóður leggi fram sem framlag til að útrýma heilsuspillandi íbúðum. Þessar 40 millj. kr. skilst mér eigi að koma frá bönkunum, þ.e.a.s. Landsbankinn tryggir sölu bréfa fyrir þessa upphæð, þessar 44 millj. kr. Ég hef nú orðað þetta svo fallega, að þetta væri nýtt fé, og það mundi mega telja það það, ef bankarnir hefðu undanfarin ár gersamlega verið lokaðir fyrir byggingarlánum. Ég veit það vel, að það er talið, að svo hafi verið. Það hefur verið að minnsta kosti ógreitt um inngöngu fyrir þá, sem leitað hafa eftir slíkum lánum í bönkunum. En ég hygg, að það sé engin goðgá, þó að ég segi það, að stöku menn munu hafa átt þar innhlaup og þess ekki verið gætt svo grandgæfilega, að peningar, sem þar hafa verið lánaðir, hafi ekki gengið til byggingarlána, að ekki hafi flotið þar með nokkrar millj. kr. Frá þessum 40 eða 44 millj. kr. er því alveg óhætt að draga nokkrar millj. kr., sem bankarnir þrátt fyrir það, sem sagt hefur verið, hafa veitt til byggingarlána árlega undanfarin ár.  Verðbréfakaup opinberra tryggingarfélaga eru áætluð 4 millj. kr. Mér er ekki alveg til fulls kunnugt um, hverjir hlut eiga þarna að máli, en þykist þó renna nokkurn grun í, hvaðan meginhluti þessarar upphæðar eigi að koma. Það mun vera rétt, að lítið af þessu fé; sem þarna er um að ræða, hefur verið veitt til íbúðabygginga, þó er það nokkuð. En það hefur þá verið veitt til annarra hluta, sem ríkisstj. hefur verið annt um, og mun þess vegna ekki geta vænzt þess að fá það fé til slíkrar starfsemi sem áður hefur verið studd á þennan hátt. Útlán sparisjóða og aðrar slíkar lánveitingar eru áætlaðar 20 millj. kr., og mér er sagt, að það muni vera byggt á þeim upphæðum, sem bankarnir eða sparisjóðirnir undanfarið hafa lánað í þessu skyni og þar sé í raun og veru um enga viðbót að ræða. Það sama er um þær 20 millj. kr., sem gert er ráð fyrir að aflað sé hjá lífeyrissjóðum og öðrum slíkum stofnunum. Ég hygg, að ef þessi upphæð er fáanleg, sem ég hef nú miklar efasemdir um, þá muni undanfarin ár langmestur hluti af því fé hafa einmitt gengið til íbúðabygginga, þannig að þar sé um sáralitla eða enga viðbót að ræða. Byggingarsjóður verkamanna breytist ekki. Framlög bæjarsjóða, ef þau kæmu til viðbótar á móti framlagi ríkissjóðs til að útrýma heilsuspillandi íbúðum, yrðu þá 3 millj. kr. Mér telst svo til, að það sé ákaflega ólíklegt, að nýtt fé til framkvæmda samkv. þessum l., þó að tryggð sé salan á þessum 200 millj. kr. í bankavaxtabréfum á tveimur árum, geti farið nokkuð fram úr 40 millj. kr., og þá er einhver hluti af því, sem yrði sjálfsagt til þess að draga úr öðrum lánum til svipaðra eða hliðstæðra framkvæmda. Nú er ekki því að leyna, að eins og ástandið er, eins og ég sagði í upphafi míns máls, þá er þetta þó nokkur léttir frá því, sem verið hefur til þessa, þó að það sé gersamlega ófullnægjandi til að ná því marki, sem hæstv. ríkisstj. vill stefna að. Hæstv. ráðh. upplýsti t.d., að það þyrfti að byggja 1000–1100 íbúðir á ári til þess að bæta úr þeirri þörf, sem nú er alveg augljós og fyrir hendi, og sér þá hver maður, hversu skammt hrekkur það fé, sem hér er um að ræða, þó að við teljum allar 100 millj. kr., jafnvel þó að ýmsir geti nokkurt fé lagt fram úr eigin sjóði. Ég vildi því telja, að það yrði annað atriðið í verkefni n. hér að rannsaka til fyllstu þrautar ásamt hæstv. ríkisstj., ef hún vill leggja þar hönd að, hvort ekki væri unnt að auka nokkuð við þetta fé, þ.e.a.s. tryggja meira viðbótarfé en gert er með þessu frv. til byggingarframkvæmdanna. Um lánskjörin mun ég ræða síðar, en aðeins benda á það, að með þeim lánskjörum, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, er alveg augljóst, að það er ofvaxið getu alls þorra launastéttanna í landinu að eignast húsnæði með þessum kjörum. Ég sé að vísu, að gert er ráð fyrir því í grg., að það sé hægt að byggja íbúð nokkurn veginn við hæfi fyrir í kringum 150 þús. kr. Ég er alveg fullviss um það, að hér í Reykjavík a.m.k. er þetta ekki hægt, nema miklu stórfelldari árangur verði af starfi húsnæðismálastjórnar en ég leyfi mér að gera mér vonir um, þó að ég geri mér vonir um nokkurn árangur af því. Ég held, að það sé ómögulegt að koma upp slíkri íbúð sem hér er gert ráð fyrir í Reykjavík, eins og nú er, fyrir minna en 200 þús. kr. eða eitthvað yfir 200 þús. kr. Ef við svo lítum á vextina eina, sem samkv. þessu frv. eru 71/4%, þá nemur vaxtagreiðs]an ein af kostnaðarverði hússins, miðað við 200 þús. kr., milli 14 og 15 þús. kr. á ári, eða um 1200 kr. á mánuði, ef miðað er við, að af öllu kostnaðarverðinu, 200 þús. kr., séu reiknaðir þeir vextir, sem gert er ráð fyrir í frv. Nú skal ég játa það, að ástæða er til að vona, að ýmsir gætu lagt einhvern hluta fram, mismunandi mikinn af kostnaðarverði hússins, og væri kannske ekki lífsnauðsyn að reikna af þeim vexti og sízt svona háa, en á móti því kemur, að hér er ekki reiknaður einn eyrir fyrir sköttum af eignunum, viðhaldi eða afborgunum af lánunum. Ég fæ ekki betur séð en að greiðslurnar fyrir þessar íbúðir, mánaðarlegar greiðslur, hljóti að verða öllum þorra launastéttanna - láglaunafólks - gersamlega um megn, þannig að þessi almennu ákvæði frv. komi eingöngu að notum þeim hluta fólksins í landinu, sem hefur náð vissu tekju- og eignamarki, sem liggur hærra en hjá öllum þorra almennings í landinu. Þeir einir geta risið undir þessu, annaðhvort gegnum mánaðargreiðslur eða fyrir að þeir hafa safnað sér nokkru fé, sem þeir geta lagt í byggingarnar. Þá kem ég að því, sem mér virðist í raun og veru höfuðeinkenni þessa frv. Höfundar þess loka gersamlega augunum fyrir því, sem hefur, að því er ég bezt veit, verið aðalatriðið í öllum opinberum byggingarframkvæmdum í nágrannalöndum okkar á síðustu árum, - því atriði, að það er nauðsynlegt að sjá þeim stéttum þjóðarinnar, sem við lágar tekjur búa, fyrir lánum með sérstökum kjörum til þess að eignast þak yfir höfuðið. Það er skylda hins opinbera að dreifa greiðslunum af þessum lánum á svo langan tíma sem fært þykir og að taka þátt í vaxtagreiðslum af þeim að einhverju leyti, til þess að kostnaður íbúðanna geti samsvarað þeim launakjörum, sem almenningur býr við. En fram hjá þessu meginatriði í byggingarlöggjöf annarra þjóða er gersamlega gengið í þessu frv. Íbúarnir eiga að greiða „kostnaðarverð“, svipað og sagt er í grg. Þeir eiga að lúta sömu lögum í fjárhagsmálum og aðrir borgarar þjóðfélagsins, borga það, sem það kostar, þegar búið er að leggja á það fulla vexti og skamman greiðslutíma. Þetta frv., mundi ég segja, kemur að verulegum notum þeim mönnum í þjóðfélaginu, sem hafa yfir visst lágmark tekna og eigna. Þeim er það mikið hagræði. Þeim, sem eru undir því lágmarki, er gersamlega um megn að nota sér það góða, sem í þessu frv. felst. Við höfum hér lög og höfum lagt nokkurt fé fram til þess að hjálpa einmitt þeim mönnum, sem lægstar hafa tekjur, til þess að fá húsnæði með viðráðanlegum kjörum. Það eru t.d. byggingarsjóður sveitanna og byggingarsjóður verkamanna í kaupstöðum. Þar er viðurkennt það félagslega sjónarmið, sem ekki er viðurkennt á nokkurn hátt í þessu frv. Í grg. þessa frv. er það tekið fram, að ríkisstj. hafi ákveðið að ráðstafa, hvort árið af þessum tveimur, sem áætlunin tekur til, 12 millj. kr. til byggingarsjóðs sveitanna, viðurkennandi með því, að þau lánskjör, sem ætluð eru þeim, sem fá lán samkvæmt þessu frv., þegar það verður orðið að lögum, séu gersamlega óviðunandi fyrir þá menn, sem eru svo settir, að þeir eiga samkvæmt eldri lögum rétt til lána úr byggingarsjóði sveitanna. Þess vegna eigi að taka af þessum ca. 100 milljónum 12 milljónir frá, sem á að veita byggingarsjóðnum með þeim kjörum, sem í þessu frv. segir, og hann aftur að lána út með lægri vöxtum til þeirra, sem eiga rétt til lána úr honum, af því að þeim mönnum sé um megn að nota sér vaxtakjör og lánskjör þessa frv. En svo furðulega bregður við, að hinum hliðstæða sjóðnum, byggingarsjóði verkamanna í kaupstöðum, sem er stofnaður alveg í sama tilgangi og byggingarsjóður sveitanna, til þess að veita láglaunastéttunum möguleika á því að eignast húsnæði með viðráðanlegum kjörum, er ekkert ætlað sérstaklega af þessu fé. Ef ástæða er til að taka frá 12 millj. kr. handa byggingarsjóði sveltanna, sem hann geti svo lánað út með lægri kjörum en þetta frv. gerir ráð fyrir, þá fæ ég ekki séð, hví ekki er alveg sjálfsagt og eðlilegt, að slíkt hið sama sé einnig gert með byggingarsjóð verkamanna í kaupstöðum. Fjárþörfin er sízt minni þar, hún er enn þá brýnni. Og það er víst, að mikill þorri þeirra manna, sem eru á biðlista hjá byggingarfélögum verkamanna, getur ekki notað sér óbreytt lánskjör þau, sem ákveðin eru í þessu frv. Þau eru þeim um megn. Eigi því að veita þessum mönnum hjálp, þá verður það ekki gert á annan hátt en þann, að tryggt sé a.m.k. ákveðið lágmark af fénu, er renni til byggingarsjóðs verkamanna, sem síðan láni það aftur út til byggingarfélaganna og þau til sinna meðlima og vaxtamunurinn sé þá greiddur af þeim tekjum, sem þessir sjóðir hafa. Ég vildi mega vænta þess, ef hæstv. ríkisstj. ræðir við n. um frv. í heild sinni, að þá vilji hún einnig fallast á, að þetta atriði verði tekið til athugunar og reynt að mæta þeim sjálfsögðu og eðlilegu óskum, sem þarna koma fram. Ég skal svo láta þetta nægja nú við þessa umr. Ég leyfi mér að vona, einmitt eftir framsöguræðu hæstv. ráðh., að það megi lánast að betrumbæta þetta frv. í meðferð málsins hér á þessu þingi, og greiði því atkv. með því til 2. umr. og n. með venjulegum hætti.



Herra forseti. Heilbr.- og félmn. þessarar hv. d. hefur haft frv. á þskj. 503 til umræðu á tveimur fundum. Hún hefur borið það saman við gildandi lög um ýmsa kaupstaði á landinu, einkum þá, sem hafa fengið kaupstaðarréttindi hin síðari árin, og sannfærzt um, að í öllum meginatriðum er það samhljóða þeim lögum, enda er hér um sameiginlega heildarlöggjöf að ræða á líkan hátt og var áður um hafnarlöggjöf, þar til ein allsherjarlöggjöf var samþykkt fyrir landið í heild, að undanskilinni þó Reykjavík, sem hefur sérstöðu í löggjöf um hafnir. Í þessari löggjöf er því ekki mörkuð nein ný stefna eða farið inn á neinar nýjar leiðir hvað snertir fyrirmæli í frv. Þar er farið eftir áður margræddum og þaulhugsuðum fyrirmælum gildandi laga. Uppbygging frv. og orðalag og efni gefur því ekki tilefni til neinna breytinga. Þykir mér rétt að láta þetta koma fram. Þá hefur n. einnig kynnt sér öll þau gögn, sem fram hafa komið í þessu máli undir meðferð þess í hv. Nd., og auk þess kvatt á sinn fund hreppsnefnd Kópavogshrepps til þess að ræða við hana um frv. Af hreppsnefndarmönnum mættu þó aðeins oddviti hreppsins, sem eins og kunnugt er á einnig sæti hér í þessari hv. d., og Jósafat Líndal, sem mun vera í andstöðu við meiri hluta hreppsnefndar; aðrir hreppsnefndarmenn mættu ekki á fundinum. Voru hinir mættu hreppsnefndarmenn spurðir að því, hvort þeir vildu taka nokkuð sérstaklega fram í málinu eða benda á nokkur ný atriði, er ekki hefðu þegar komið fram í þskj. eða í umræðum á Alþ., og kváðust þeir geta í heild vísað til þeirra gagna í rökum í sókn og vörn í málinu. Mér þykir einnig rétt að láta þetta koma fram hér í framsöguræðunni. Rök hv. flutningsmanna fyrir nauðsyn á löggjöf þeirri, sem hér um ræðir, eru sem hér segir samkvæmt grg. frv. og framsöguræðu hv. 1. flm.: 1) Að komið hafi fram ákveðin ósk þriggja stjórnmálafélaga í Kópavogshreppi um flutning á frv. og að á bak við þau félagssamtök standi meiri hluti greiddra atkvæða kjósenda í Kópavogshreppi við síðustu hreppsnefndarkosningar. Á bak við þessa ósk standi enn fremur sýslunefnd Kjósarsýslu, sbr. fskj. í á þskj. 503, og ummæli sýslumannsins í sömu sýslu, sbr. fskj. II á þskj. 503. 2) Að Kópavogshreppur sé langfjölmennasti hreppur landsins og mun fjölmennari en þeir hreppar margir, sem áður hafa fengið kaupstaðarréttindi. 3) Að á fjölmennum borgarafundi í Kópavogshreppi 18. marz þ. á. hafi verið samþykkt með yfirgnæfandi meiri hluta að skora á Alþ. að gera Kópavogshrepp að sérstöku lögsagnarumdæmi með fullum kaupstaðarréttindum og að enn fremur hafi borizt um þetta sama efni áskorun til Alþ. frá 760 íbúum í Kópavogshreppi, 21 árs og eldri. Þessum rökum hefur hv. 6. landsk. (FRV), sem jafnframt er oddvíti Kópavogshrepps, viljað hrinda og borið eftirfarandi gagnrök: 1) Að meiri hluti hreppsnefndar hefur ekki óskað, að hreppnum yrðu fengin nú kaupstaðarréttindi, og er hann andvígur því, að um það verði sett lög gegn mótmælum meiri hl. hreppsnefndarinnar. 2) Að tvennar kosningar nýafstaðnar hafi sýnt, svo að ekki verði um villzt, að meiri hluta hreppsnefndarmanna er gefinn löglegur réttur til þess að stjórna málefnum hreppsins út yfirstandandi kjörtímabil. 3) Frv. sé því beinlínis borið fram til þess að koma frá stjórn hreppsins löglega kosnum meiri hluta án saka og á fyrri hluta kjörtímabilsins, þar sem hreppsnefndin hafi ekki starfað nema um eins árs tímabil. 4) Að meiri hlutinn líti svo á, að rétt sé að sameina Kópavogshrepp Reykjavík, vilji hreppurinn ekki vera sjálfstæður hreppur, í stað þess að gera hann að kaupstað, og að verið sé að athuga þá möguleika og því eigi ekki að gera frv. að lögum, fyrr en þeir möguleikar hafi verið athugaðir að fullu. 5) Að í frv. séu auk þess ákvæði, sem séu óeðlileg, m.a. ákvæði um verzlunarlóð, sbr. 3. gr. frv. Hv. 6. landsk. (FRV), sem er oddviti hreppsins, eins og ég tók fram áðan, hefur því lagt höfuðáherzlu í andmælum sínum á þau atriði, að rangt sé að skipta um löglega kosna sveitarstjórn, fyrr en kjörtímabil hennar sé útrunnið, og að hér sé verið að skapa hættulegt fordæmi af Alþ., sem haft geti í för með sér örlagaríkar afleiðingar fyrir lýðræði landsins. Þykir því rétt hér í framsöguræðu að ræða nokkuð öll þessi atriði, sem fram hafa verið selt frá báðum aðilum. Skal ég þá fyrst ræða 1. atriðið. Það hefur ekki verið vefengt, að komið hafi fram áskorun frá þeim aðilum, sem ég hef minnzt á, um að leggja fram frv. um kaupstaðarréttindi fyrir Kópavogshrepp og að það yrði gert að lögum á þessu þingi. Það sýnast engin rök vera fyrir þeim mótmælum, þó að þessar óskir séu bornar fram af þrem pólitískum félögum í hreppnum. Það hefði verið nægilegt fyrir hv. Alþ. til að taka afstöðu til málsins, þó að það hefði ekki verið borið fram af neinum nema hv. þm. kjördæmisins. Um það eru engar reglur eða fyrirmæli laga, hvaða óskir þurfi að koma fram til þess að bera fram slíkt frv. Það er sýnilegt af þeim lagafrumvörpum, sem áður hafa verið borin fram í þingi um slík mál. Það verður því ekki hægt að taka það sem nein gild rök til að stöðva frv., þó að það sé borið fram samkv. ósk þriggja pólitískra félaga í Kópavogshreppi, einkum þegar vitað er, að á bak við þá ósk standa 760 íbúar hreppsins. Ég hygg, að það sé vandfundið, að nokkru sinni hafi staðið á bak við ósk um að gera einn hrepp að kaupstað meiri mannfjöldi en hér um ræðir. Og það er sýnilegt, að síðustu kosningar, eins og hefur verið tekið fram hér í þingsölunum, sýna það, að þessi fjöldi er meiri hluti kjósenda í hreppnum, svo að ef á að fylgja hreinum lýðræðisreglum, er sýnilegt, að þeim hefur verið fylgt hér frekar en oft áður í sambandi við sams konar mál. Það atriði verður því ekki hægt að vefengja. Þá er ekki heldur hægt að vefengja það, að sýslunefndin í Kjósarsýslu er því meðmælt, að lög um þetta atriði nái fram að ganga, segir að vísu ekki, að það skuli endilega vera á þessu þingi; en hún er því meðmælt, að Kópavogur fái sérstök kaupstaðarréttindi, svo framarlega sem íbúarnir óski þess, þ.e.a.s. sannanlegur meiri hluti hreppsbúa óski þess, eins og kemur fram í fskj. l. Hún bendir hins vegar á, eins og segir í skjalinu í 2. tölul., með leyfi hæstv. forseta: „Kjósarsýsla er ein af minnstu sýslufélögum landsins, telur aðeins fimm hreppa, og af þeim er Kópavogshreppur langfjölmennastur. Það mundi því veikja athafnamöguleika verulega, ef Kópavogshreppur verður skilinn frá henni.“ Þetta bendir sýslunefndin á. En hún setur sig þó engan veginn á móti því, að hreppurinn fái kaupstaðarréttindi, og tekur einmitt alveg berlega fram í sinni ályktun, að hún telji það eðlilegt, þegar fyrir liggi vilji eða vitund um vilja meiri hluta íbúanna í hreppnum. Hún beygir sig því sjáanlega undir að taka á sig þá erfiðleika, sem af því kunna að stafa, ef hreppurinn verði gerður að sérstökum kaupstað, og hefur ekkert við það að athuga út af fyrir sig. Enn fremur verður því ekki á móti mælt, að sýslumaðurinn í Kjósarsýslu telur það mjög aðkallandi, að Kópavogshreppur fái kaupstaðarréttindi nú þegar, og færir fyrir því allsterk rök. Hann segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Ósk Kópavogsbúa um bæjarréttindi fyrir hreppinn kemur mér ekkert á óvart og hefði ekki gert, þótt fyrr hefði komið.“ Hann segir enn fremur: „Mér hefur verið ljóst um skeið, að óhjákvæmilegt væri að gera sérstakar ráðstafanir að því er varðar stjórn og skipan mála þessa sveitarfélags, svo ört sem það hefur vaxið hin síðari ár, og hef ég fyrir nokkru látið þá skoðun í ljós við rétta aðila. Get ég því fyrir mitt leyti mælt með því, að hreppurinn fái kaupstaðarréttindi, og tel rétt, að nauðsynlegri breytingu á skipan mála í hreppnum verða flýtt.“ Hér eru ummæli manns, sem óneitanlega hefur engan fjárhagslegan hag af því, að hreppurinn gangi undan sýslunni, nema síður sé, og verður því ekki sagt, að hann geri það í hagnaðarskyni, þvert á móti. Hann hlýtur að sjálfsögðu að tapa allmiklum aukatekjum, ef jafnstórt svæði og Kópavogur er tekið undan hans lögsagnarumdæmi, og getur því ekki vakað fyrir honum hér annað en bein nauðsyn á því vegna málanna sjálfra. Hann bendir enn fremur á, hversu ör hafi verið stækkunin í Kópavogshreppi síðan um áramótin 1947 og 1948, að hann var gerður að sérstökum hreppi, sérstöku sveitarfélagi, þá hafi íbúarnir verið 850, en nú séu þeir orðnir 3230, en það er hærri tala en hefur verið í nokkrum öðrum hreppi undanfarið, sem óskað hefur eftir að fá kaupstaðarréttindi og fengið þau án nokkurrar andstöðu hér í hv. Alþingi. Vil ég í sambandi við það leyfa mér að benda á, að í Ólafsfirði munu aðeins hafa verið um 900 íbúar, á Sauðárkróki munu íbúarnir hafa verið um 1300, og á Húsavík munu íbúar hafa verið 2048. Mun það hafa verið þá fjölmennasti hreppur, sem hafði fengið kaupstaðarréttindi, þar til nú, að óskað er eftir kaupstaðarréttindum fyrir Kópavog, sem hefur á fjórða þúsund íbúa. Sýslumaðurinn segir enn fremur: „Verður ekki betur séð en að þessi öri vöxtur muni halda áfram í nokkur ár enn. Störf þau, sem embættið hér þarf að leysa af hendi í þessum fjölmenna og ört vaxandi hreppi, eru mörg og margvísleg. Auk sjálfrar löggæzlunnar og dómsögunnar og þeirra rannsókna, sem þeim eru samfara, annast embættið, svo sem kunnugt er, alla álagningu skatta á hreppsbúa til ríkissjóðs og trygginganna og innheimtu þeirra.“ - Fundarhlé. Herra forseti. Þegar frestað var fundi áðan, var ég að lýsa því, hvernig álit sýslumannsins í Kjósarsýslu væri um þetta atriði samkv. fskj. H, og stöðvaðist við það að benda á, að hann hefði sagt, að það væru 1500 skattgreiðendur í hreppnum. Hann segir enn fremur, að embættið fari með greiðslu bóta frá Tryggingastofnun ríkisins til hreppsbúa, í hreppnum muni nú vera um 560 bótaþegar og 900 einstaklingar njóti bótanna. Svo segir hann hér um störfin, sem mér þykir rétt að benda á í þessu sambandi: „Til aðstoðar við störf í Kópavogshreppi hefur embættið engu starfslíði á að skipa í hreppnum sjálfum, nema hreppstjóranum einum. Er ráðuneytinu kunnugt um, að laun hreppstjóra eru slík, að þeir geta ekki haft hreppstjórastörf ein að atvinnu og jafnvel ekki stundað þau sem aðalstörf, þótt í fjölmennum hreppi sé.“ Telur hann þetta vera mikil óþægindi fyrir hreppsbúa. „Lögregluþjónn er enginn í Kópavogshreppi,“ segir hann, „og verður því að leita aðstoðar bæjarlögreglunnar í Hafnarfirði og Reykjavíkurlögreglunnar, ef eitthvað ber út af, sem ekki verður ætlazt til að hreppstjórinn geti einn annað. Á þetta jafnt við er rannsaka þarf mál, stilla til friðar og fjarlægja ölvaða menn.“ Í þessu sambandi vil ég benda á, að það er ekki þess að vænta, að aðrir hreppar eða önnur sveitarfélög vilji standa undir lögreglukostnaði í svo stórum hreppi, eins og hér er réttilega bent á, enda segir sýslumaðurinn, að bæjarstjórn Hafnarfjarðar sé ekki ánægð með, að lögreglulið það, er hún kosti, sé þannig notað til óeðlilegra starfa utan svæðis Hafnarfjarðar. Allt eru þetta rök, sem styðja að því, að frv. verði samþ. um að gera Kópavog að sérstöku lögsagnarumdæmi og þá um leið að kaupstað. Hv. 6. landsk. hefur nokkuð í ræðu sinni hér við 1. umr. vefengt, að raunverulegur meiri hl. hreppsbúa stæði á bak við þessa ósk. Í því tilefni hefur hann látið fara fram athugun á því, hve mikill hluti af þeim 760 mönnum, sem skrifað hafa undir áskorunarskjalið, sé á gildandi kjörskrá hreppsins, og liggur fyrir vottorð frá yfirvaldi um það, að af þeim séu ekki 224 aðilar á þeirri kjörskrá, sem kosið var eftir síðast. En jafnvel þó að sú upphæð öll sé dregin frá, þá er þó eftir enn stærri fjöldi en sá, sem hefur óskað eftir því í ákveðnum kosningum, sem fram hafa farið, að frv. verði frestað. Og þó er víst, að allmargir af þessum 224 aðilum, sem hér um ræðir, hafa flutzt inn í hreppinn síðan kjörskráin var samin og hafa þar af leiðandi mikinn siðferðislegan rétt og áreiðanlega einnig lagalegan rétt til þess að segja um það á einn eða annan hátt, hvort þeir eru fylgjandi þessari skipan málanna eða ekki. Það verður því á engan hátt hægt að viðurkenna, að ekki liggi fyrir ósk frá meiri hl. íbúanna um, að frv. nái fram að ganga, og er þá einnig uppfyllt það skilyrði, sem sýslunefndin hefur sett í sambandi við ályktun sína, sem birt er á fskj. I. Um hitt atriðið, að Kópavogur sé langsamlega fjölmennasti hreppur landsins, hefur mér verið bent á, að þær tölur, sem ég las hér upp áðan, í sambandi við aðra hreppa, sem fengið hafa kanpstaðarréttindi, muni vera á einhverjum misskilningi byggðar, og skal ég fara yfir þessar tölur, en þær hef ég fengið gefnar upp af skrifstofu Alþingis. Sauðárkrókur hefur fengið þessi réttindi 24. maí 1947 samkv. l. nr. 55 1947, og hafa þá verið á 10. hundrað manns í hreppnum. Ólafsfjörður hefur fengið þau samkv. l. nr. 60 1944. Gengu þau í gildi 1. jan. 1945, og þá hafa íbúar í Ólafsfirði verið um 900. Húsavík hefur fengið réttindi 1949 með l., sem gengu í gildi 30. des. 1949, og íbúar þá 1213. Þar mun hafa mistalizt hjá mér áðan, að ég hef talið tölu, sem heyrði til öðru bæjarfélagi, og leiðréttist það hér með. Keflavík hefur fengið réttindin samkv. l. nr. 17 1949, er gengu í gildi 28. marz það ár, og þá er íbúatalan þar 2048. Allir þessir hreppar hafa því haft færri íbúa en Kópavogshreppur hefur nú, þegar þetta frv. liggur hér til umr., svo að það sýnist einnig full ástæða til þess að taka það til greina. Á þriðja atriðið, sem var það, að vísað er til borgarafundarins í Kópavogi 18. marz og undirskrifta 760 íbúa, hef ég þegar minnzt og þarf ekki að endurtaka það. Mér sýnist því öll rök hníga að því, að það eigi samkv. ósk hv. fim. að samþ. þetta frv. óbreytt, en þó skal ég fara hér nokkrum orðum um þau andmæli, sem hafa komið fram frá hv. 6. landsk. í sambandi við þetta mál og ég minntist nokkuð á áðan. Það fyrsta, sem hann ber fram sem mótmæli, er, að hreppsnefndin eða, meiri hl. hreppsnefndar hafi ekki óskað,að hreppurinn fengi kaupstaðarréttindi. Ég sé ekki annað en það sé fullkomlega í samræmi við lýðræðislega hugsun, að ef sannað er, að meiri hl. íbúa eins hrepps hafi óskað eftir einhverju, þó að það stríði á móti skoðun og vilja meiri hl. ákveðinna hreppsnefndarmanna, jafnvei þótt þeir séu löglega kosnir, þá beri að taka meira tillit til íbúanna en til hreppsnefndarinnar. Það er mín skoðun. Ég hygg, að það fylgi alveg fullkomlega þeim reglum, sem eru um lýðræðið í landinu, og það sé réttur skilningur á því hugtaki, að þá sé fylgt meira lýðræðisreglunni, ef meira tillit sé tekið til þeirra manna, sem við eiga að búa, heldur en til þeirra einstöku fulltrúa, sem á einhverjum tíma hafa verið kosnir til þess að fara með þeirra umboð, svo að þessi rök fái ekki staðizt sem mótrök. Hv. 6. landsk. sagði einnig, að tvennar kosningar hefðu sýnt það, svo að ekki verði um deilt, að meiri hl. hreppsnefndar er gefinn löglegur réttur til að stjórna málefnum hreppsins út yfirstandandi kjörtímabil. Það atriði hefur ekki verið vefengt af neinum aðila. En það sannar hins vegar ekki, ef íbúarnir sjá, að á kjörtímabilinu komi upp einhver sérstök mál, sem þeir tvímælalaust telja sér hagsbót í að nái fram að ganga, að þeir geli ekki haft fullkominn rétt til þess að óska þess, að slíkri skipun verði komið á, og það er það, sem hefur verið gert hér í þessu tilfelli. Sá réttur meiri hl. hreppsnefndarmanna, þó að þeir séu réttilega kjörnir, að halda niðri umbótum fyrir íbúana gegn vilja meiri hl. þeirra, getur ekki verið svo sterkur, að hann eigi að halda, og brýtur það ekki heldur í bága við hugmyndina um lýðræði. Og í þessu sambandi vil ég benda á, að það er ekkert nýtt fyrirbrigði, m.a. á Alþingi, að Alþingi sé rofið, stytt umboð þeirra manna, sem hafa fengið með löglegum kosningum umboð kjósenda í 4 ár, það umboð sé stytt með því að rjúfa Alþingi og láta fara fram nýjar kosningar, einmitt vegna þess, að á bak við liggur, a.m.k. að skoðun þeirra manna, sem það gera, að Alþingi fari ekki að vilja meiri hl. íbúanna í landinu og með nýjum kosningum eigi síðan að sanna, að sú skoðun sé rétt. Þá get ég ekki heldur fallizt á, að hér sé verið að gera þetta beinlínis til þess að koma frá löglega kosinni stjórn meiri hl. án saka. Um sök er ekki að ræða hér, því að það hafa ekki verið bornar fram neinar sakir yfirleitt í sambandi við þetta mál, aðrar en þær, ef það á að kallast sök, sem ég vil ekki fullyrða að sé nein sök, þó að það sé óviðkunnanlegt, að hér virðast fulltrúarnir setja sig á móti sjálfsögðum umbótum í máli og móti því, að það nái fram að ganga, með því að vilja ekki láta frv. það, sem hér um ræðir, verða að lögum. Hér er því ekki að ræða um pólitísk átök á milli þessara aðila, heldur um átök um það, hvað sé bezt fyrir hreppinn sjálfan. Þá hafði hv. 6. landsk. þm. einnig borið fram, að meiri hl. líti svo á, að rétt sé að sameina Kópavogshrepp Reykjavík, ef hreppurinn vilji ekki vera sjálfstæður hreppur, í stað þess að gera hann að kaupstað, og það sé verið að athuga þá möguleika og því eigi ekki að gera frv. að lögum nú. Það gæti að sjálfsögðu vel komið til greina að sameina Kópavogshrepp og Reykjavík eða leggja Kópavogshrepp undir Reykjavík. Ég hygg, að það gæti og vel komið til greina að sameina Hafnarfjörð, Kópavog og Reykjavík og Seltjarnarnes og þróunin geti farið í þá átt, en það mál þarf áreiðanlega langan og góðan undirbúning, og er ekki hægt að búast við því, að hægt verði að gera það á svo stuttum tíma sem hér um ræðir. Og sýnilegt er, að meiri hl. hreppsbúa telur það varða allmiklu fyrir hreppsbúana, að komið sé á umbótum á þeim málum, sem þeir hafa bent á og sýslumaðurinn í Kjósarsýslu hefur mjög tekið undir; það sé mjög mikil nauðsyn að koma þeim á fljótar en hægt sé að koma á þeirri sameiningu, sem hér um ræðir, ef nokkur grundvöllur er til að koma henni á. En það má segja um þetta atriði eins og um hjónabandið, að það þarf tvo til þess að giftast, og það liggur ekkert fyrir um það, hvort vilji er hjá Reykvíkingum að taka við Kópavogshreppi og innlima hann í Reykjavík eða með hvaða kjörum það yrði gert. Ég sé því ekki, að það sé ástæða til þess að fresta frv. af þeim ástæðum sérstaklega. Þá benti hv. þm. einnig á, að í frv. væri óeðlilegt ákvæði um verzlunarlóðina, og hefur, að ég sé, borið fram brtt. um, að því ákvæði verði breytt. Nefndin hefur alveg sérstaklega athugað þetta ákvæði. Í öllum þeim hreppsfélögum, sem hafa fengið kaupstaðarréttindi, hefur verið ákveðið um verzlunarlóð. Og undantekningarlítið er það ákvæði í þeim lögum, að verzlunarlóðin skuli vera öll landeign hreppsins. Þó er þar ein undantekning, og það er í Ólafsfirði. Þar er sagt, að verzlunarlóðin skuli takmarkast af 200 m frá stórstraumsfjöru á einn veg og svo takmörkuð að öðru leyti eins og segir í lögunum. Þetta er eina undantekningin. Nú er það svo, að það getur aldrei verið neinn óhagur fyrir hrepp að hafa stóra verzlunarlóð, nema síður sé, og ég hygg, að það séu engin dæmi til þess, að nokkur kaupstaður hafi farið fram á að fá með lögum breytt sinni verzlunarlóð þannig, að hún skyldi minnka frá því, sem ákveðið er í lögunum. Það mun hins vegar vera fordæmi um það, að verzlunarlóðartakmörk hafi verið færð út, m.a. í Reykjavík. Og það er enginn vafi á því, að það mun koma fyrr eða síðar fyrir í Ólafsfirði, að takmörk verzlunarlóðarinnar þar verði færð út, vegna þess að það verði óhjákvæmileg nauðsyn fyrir Ólafsfjörð að fá takmörkunum breytt. Eðlismunurinn á verzlunarlóð og öðrum lóðum innan bæjarfélagsins er í rauninni ekki annar en sá, að hver maður, sem er búandi á verzlunarlóðarsvæði, getur krafizt þess að fá sér afhenta ákveðna lóð, annaðhvort kelda eða leigða, undir verzlunarrekstur, án þess að til komi sérstök eignarheimild. Þetta getur hann hins vegar ekki, ef farið er út yfir takmörk verzlunarlóðarinnar. Það getur því engan veginn verið til erfiðleika fyrir Kópavogshrepp að hafa þessa heimild, að hver maður, sem þar býr, geti fengið leyfi til að láta úthluta sér verzlunarlóð, ef hann sér sér og íbúunum hag í því að reka þar verzlun. Ef einhver væri svo hygginn eða þannig settur í hreppnum, að hann teldi sér hag í því að verzla einhvers staðar uppi á þeim fjöllum, sem hv. 6. landsk. benti hér á að væru innifalin í verzlunarlóðinni, þá sé ég ekki, að það sé til neinna óþæginda fyrir bæinn sjálfan, að hann hafi rétt til þess, nema síður sé. Hann þyrfti að fá sérstök sveitarverzlunarleyfi, ef hann væri utan takmarka verzlunarlóðarinnar, en ef það yrði á verzlunarlóðinni, þá lýtur það sömu reglum og aðrar lóðir, svo að engin ástæða er til þess að breyta lögunum af þeim ástæðum. Komi það hins vegar fyrir síðar, að einhver ástæða sé til þess að breyta þessu, sem nefndin sér ekki, þá er það alltaf opið fyrir hina nýju bæjarstjórn að fá því breytt. En nefndin getur ekki séð, eins og málin liggja nú fyrir, að nein ástæða sé til að breyta frv. vegna þessa ákvæðis. Ég hef þá bent á þau atriði, sem hafa komið fram bæði með og móti í sambandi við þetta mál, og skal ekki ræða mikið þetta mál frekar, nema sérstakt tilefni gefist til, en vil þó, áður en ég lýk máli mínu, benda á, að oddviti hreppsins sýnist vera sjálfur á þeirri skoðun, að það sé alveg nauðsynlegt að setja sérstakt sýslumannsembætti fyrir Kjósarsýslu, eftir því sem kemur fram í nál. á þskj. 595. Fer þá að verða ákaflega mjótt á mununum, hvort settur er upp sérstakur sýslumaður í Kjósarsýslu og þar af leiðandi sérstakur sýslumaður Kópavogshrepps eða hvort setja skal hér á stofn nýtt embætti, sem hann annars telur kosta ríkissjóðinn allmikla peninga. En þegar þetta er athugað, að talið er nauðsynlegt að gera þær ráðstafanir, sýnist mér falla niður þau rök, sem hann hefur fært fyrir því, að þetta frv. skuli ekki ná fram að ganga vegna kostnaðarins, því að kostnaðarmunur við að setja sýslumann eða bæjarfógeta getur ekki verið ýkja mikill. Þá þykir mér einnig rétt að benda á, að það er engin vissa fyrir því, þó að nýjar kosningar fari fram í Kópavogshreppi, eftir að hann yrði gerður að sérstökum kaupstað, að þá haldi ekki þeir menn persónulega eða flokkslega þeim stöðum eða því valdi, sem þeir hafa í hreppnum nú. Ef tvennar undanfarnar kosningar hafa sýnt það, að fólkið hefur heldur viljað trúa þeim fyrir sínum málefnum, þá eru öll líkindi til þess, að einar nýjar kosningar enn eftir svo stuttan tíma muni einnig sýna það, að fólkið vilji fá þeim mönnum mál sín enn í hendur, nema því aðeins að annað af tvennu hafi skeð, að nýir aðilar hafi komið í hreppinn, sem litu á, að önnur stefna væri betri í málum hreppsbúa, eða að þessir aðilar hafi haldið svo á málunum þennan tíma, þó að hann sé ekki langur, að íbúum hafi snúizt hugur og vilji þá heldur láta fara aðrar leiðir í framkvæmdum. Ber þá allt að sama brunni, að þeim málum er skotið undir dóm fólksins sjálfs. Sýnist mér vera í því fullt lýðræði. Þá þykir mér einnig rétt að benda á, að það er ekki farið eftir því um setningu laga hér á Alþingi, er hreppar fá kaupstaðarréttindi, hvort það hefur verið í enda kjörtímabils; það hefur verið gert á öllum tímum. Hins vegar hefur verið samkomulag í öðrum tilfellum en hér í hreppsnefndunum um að láta ekki fara fram nýjar kosningar og að hreppsnefndin færi með umboð íbúanna, þar til kosningar ættu að fara fram samkv. öðrum lögum, og það hefði getað legið fyrir hér, ef það hefði verið fullkomið samkomulag um þessi mál í hreppsnefndinni. En það samkomulag hefur ekki verið fyrir hendi. En þetta, sem ég hef sagt nú, sannar það einmitt, að það er ekki verið að beita neinum sérstökum pólitískum samtökum gegn meiri hl. hreppsnefndar Kópavogshrepps, því að lögin um að gefa kaupstaðarréttindi til hreppa áður hafa ekki farið eftir því, hvort það væri bundið við kjörtímabil, heldur hafa verið aðrar ástæður, sem hafa knúið fram þær óskir, og það þótti sjálfsagt að verða við þeim. Með tilvísun til þess, sem ég hef þegar skýrt frá, vill nefndin í heild leggja til, að frv., sem hér liggur fyrir, verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Frá því að ég kom á þing, hefur æði oft verið breytt takmörkum á hreppum, sameinaðir hreppar eða hreppsbrot og í öðrum tilfeilum klofnir í sundur hreppar og hreppsfélög og hlutar úr hreppsfélögum gerð að bæjarfélögum. Ég hef alla tíð litið svo á, að þessi þróun væri ekki eðlileg. Ég hef litið þannig á, að það væri miklu meira virði fyrir þjóðfélagið að hafa hreppsheildirnar dálítið stórar og sterkar. En sveitarstjórnarlögin hafa ekki verið uppbyggð þannig, að menn, sem saman eru í sama hreppi, geti fengið aðstöðuna þannig, að þegar atvinnuhættir verða mjög ólíkir innan hreppsfélagsins, þá geti þeir myndað deildir og komið að sínum áhugamálum. Þess vegna hefur það oft verið svo, að þegar komið er upp í hreppnum eitthvert ákveðið hverfi, sem hefur að einhverju leyti samstöðu um framkvæmdamál, önnur en hinn hlutinn, og jafnframt líka þá oft aðra atvinnuhætti, þá hefur hreppunum verið skipt, eins og þegar Þórshöfn er klofin úr Sauðaneshreppi, Hofsós úr Hofsóshreppi, Hafnahreppur úr Nesjahreppnum o.s.frv. Það er af því, að þá er komið upp hverfi innan hreppsins, sem er talið hafa sérhagsmuna að gæta, og þurfa sameiginlega að leggja í sérstakar framkvæmdir, sem heildin þarf að leggja í, eins og t.d. skólpleiðslur og vatnsleiðslur o.fl., sem hinum dreifðu bæjum, sem áður voru í sama hreppnum, þótti ekki rétt að taka þátt í. Þá hefur verið skipt hreppum. Þetta er gagnstætt því, sem er annars staðar, t.d. í Noregi, þar sem eitt hreppsfélag getur haft alveg gerólík sjónarmið á svona löguðum framkvæmdum, en heildarlögin um sveitarstjórnirnar það rúm, að innan þeirra geta rúmazt ólíkar gerðir eða ólíkir hættir í framkvæmdum viðkomandi hreppa, bornir uppi af hluta af hreppnum. Þetta er ekki til í okkar lögum, og af því hefur leitt þessa þróun, að það hefur verið sameinað og skilið til skiptis, eftir því sem á hefur staðið. Þegar Selfosshreppur verður til, er hann klofinn út úr fleiri hreppum, út úr Sandvíkurhreppi, Ölfushreppi og Hraungerðishreppi, og það þó að Ölfushreppur óskaði alls ekki eftir því og vildi ekki missa sinn hluta. Sama er þegar hluti er tekinn úr Engihlíðarhreppnum og lagður undir Blönduós; það var á móti hreppsnefnd Engihliðarhrepps, sem Alþ. gerði það, en það var gert vegna þess, að það var álitið, að það væru sameiginleg hagsmunamál, sem byndu saman þann hluta Engihlíðarhreppsins, sem lagður var undir Blönduós, en þeir höfðu ekki áhuga fyrir, sem eftir voru í Engihlíðarhreppnum. Svona hefur oft komið fyrir. Ég held, að hér hafi yfirleitt verið skökk stefna. Ég held, að það eigi að víkka út sjálf sveitarstjórnarlögin, þannig að innan þeirra takmarka geti myndazt deildir innan sveitarfélaganna, sem vinni að ólíkum hagsmunamálum. Það þurfi ekki t.d. að jafna niður á alla sveitarmenn fjárupphæð, sem tekin er til vatnsveitu í þorpi, sem myndazt hefur í viðkomandi hreppsfélagi, heldur geti myndazt um það sérsamningur eftir umgerð, sem þar um er sett í lögunum. Þetta vildi ég láta koma fram fyrst og fremst, að ég tel, að við eigum að vinna að því og styðja að því, að hreppsheildirnar, hvort sem þær eru kallaðar bæjarfélög eða sveitarfélög, séu sem stærstar og sterkastar. En það er nokkuð öfugt við þá þróun, sem verið hefur á Alþ. þann tíma, sem ég hef á því setið. Annað, sem ég vil leggja áherzlu á, er það, að ég tel, að í hverju hreppsfélagi, hvar sem það er og hvað sem það heitir, þurfi að vera til athafnalíf í hreppsfélaginu, sem geri það að verkum, að mennirnir, sem í því búa, hafi nóg að starfa, eftir því sem hægt er, og geti því borið þau gjöld, sem hreppsfélagið sameinað þarf að hafa til sinna þarfa, borguð af þeim störfum, sem unnin eru í hreppnum, og af þeim atvinnurekstri, sem þar er. Hér hefur Kópavogshreppurinn algerlega sérstöðu við alla hreppa á landinu, þar sem mér vitanlega er ekki til í hreppnum nema eitt atvinnufyrirtæki, fyrir utan smurningsstöð og fáeinar búðir, atvinnufyrirtæki, sem byggist á hráefni, fiskvinnslu, sem allt er fengið að. En svo að segja allir menn í hreppnum hafa atvinnu utan hreppsins og langmest hér í Reykjavík. Ég hef ekki tekið saman, hvað þetta er mikið, en ég gæti trúað, að það væru yfir 90% af öllum útsvörum, sem lögð eru á í Kópavogshreppi, sem eru lögð á atvinnu, sem stunduð er utan hrepps. Og í hreppnum sjálfum er ekkert atvinnulíf til að bera uppi þau gjöld, sem hreppurinn þarf á að halda. Það er þess vegna ekki neinn sameiginlegur heildaratvinnurekstur, sem þarna er um að ræða og heldur hreppsbúunum saman hvað það snertir, heldur verður að leggja allar þarfir hreppsins á tekjur, sem sóttar eru út úr hreppnum. Ef það væru enn lög um skiptingu útsvara, eins og var fyrir nokkrum árum, þá mundu tekjurnar, sem Kópavogshreppur fengi af mönnum, sem vinna í Reykjavík, vera sáralitlar. Ég sé þess vegna ekki og hef ekki skilið, hvaða rök liggja að því að gera Kópavogshrepp að sérstöku bæjarfélagi. Ég hef ekki skilið það. Ég sé ekki annað en Reykjavíkurbær í raun og veru eigi rétt á hér um bil öllum útsvörum, sem lögð eru á í Kópavogshreppi. Tekjurnar, sem á er lagt, eru af atvinnu, sem unnin er hér í bænum, og ættu því að falla til Reykjavíkur. Þess vegna er það sjálfsagða í raun og veru, sem hér ætti að gera, að sameina Kópavogshrepp Reykjavík. Þá er bæði unnið að því að stækka og gera sterkari þá heild, sem fyrir er, Reykjavík, og líka settir saman í flokk þeir menn, sem vinna í sama lögsagnarumdæminu og bera þar sameiginleg útgjöld til sameiginlegra þarfa, en ekki eins og núna er, að nokkur hluti af þeim útgjöldum, sem Reykjavíkurbær samkvæmt eðli sínu ætti að hafa, er látinn renna til annars, Kópavogshrepps, sem ekki á tilverurétt. Enn fremur vil ég benda á það, að þegar bæjarfélögin eru stór, veitist þeim miklu léttara, bæði í stofnkostnaði og í rekstri, að sjá um framkvæmdir í bæjarfélaginu. En ef Kópavogshreppur verður gerður að sérstöku bæjarfélagi, þá er óumflýjanlegt fyrir hann t.d. að fá sér tæki og vélar til að geta gert götur, grafvélar og annað til að geta gert holræsi o.s.frv. Allt saman þetta er til í Reykjavík, og þar er mörgum sinnum hægara að stjórna þannig fyrirtæki, bæði hvað stofnkostnað snertir og eins hvað rekstrarkostnað snertir. Því stærra sem það er, því ódýrari verða afköstin. En hér er ætlað að setja upp tvö hvort við hliðina á öðru, og með því verður allt dýrara. Þetta gildir líka alveg nákvæmlega eins úti í þorpunum á landinu. Því stærri sem hreppsfélögin eru, því betur anna þau verkefnunum, sem fyrir eru, og því hagkvæmari verða allar framkvæmdir. Ég hef þess vegna aldrei skilið neitt heilbrigt sjónarmið, sem gæti legið til grundvallar því, að það ætti að gera Kópavog að sérstöku bæjarfélagi. Það er í bága við það, sem mér finnst eðlileg þróun í landinu, og það eykur að óþörfu fjárfestingu og kostnað, miðað við það, sem þarf að vera í Kópavogi, ef hann væri sameinaður Reykjavíkurbæ. Nú er mér ekki vitanlegt, að fram hafi farið nein veruleg samkomulagsumleitun í þessu skyni. Ég hygg það hafi tekið a.m.k. 2 ár að ná samkomulagi um sameiningu á hluta af Glæsibæjarhreppnum við Akureyri og reyndar miklu meira, því að það var miklu lengur búið að tala um það. Það tók nokkuð langan tíma að sameinast um það, þegar lagður var undir Reykjavík hluti af Mosfellssveitinni, sem var þó ekki eiginlega nein brýn þörf á að leggja undir Reykjavík, að því leyti til, að sá hluti, sem þá var um að ræða, hafði enga sérstaka samstöðu með Reykvíkingum frekar en Mosfellssveit, nema síður væri. Það tók þó dálítinn tíma, þegar verið var að sameina Engihlíðarhreppinn og Blönduós. Það hafðist ekki fram, þegar fyrst var farið fram á það, af því að það var ekki búið að undirbúa málið nóg heima fyrir, svo að menn væru alveg sammála um það, báðir aðilar, og urðu það nú reyndar aldrei alveg, o.s.frv. Þess vegna held ég, að hér sé verið að rasa fyrir ráð fram og það eigi að vinna að því að reyna að sameina Kópavogshrepp Reykjavík. Það er mín skoðun. Og til viðbótar því, sem ég hef sagt um hana, vil ég enn bæta því við, að þessi skoðun styðst enn fremur við það, að því lengra sem líður, eftir að þetta frv. verður samþykkt og Kópavogshreppur gerður að sérstöku lögsagnarumdæmi, því erfiðara verður að sameina kaupstaðina. Þess vegna er ég alveg víss um, þegar þessir menn nú telja, að þetta sé spor til sameiningar, sem þeir telja að eigi að koma á eftir, og þá skoðun hef ég orðið var við hér hjá allmörgum, að því fleiri ár sem líða, því erfiðari verður sameiningin. Þess vegna held ég, að það sé misstigið spor, sem hér er um að ræða; þótt það verði kannske stigið, þá sé það misstigið spor, sem jafnvel þeir, sem stíga það núna, komi til með að sjá eftir, ef þeir lifa lengi og sitja hér á Alþ. og þurfa aftur að glíma við sameiningu. Ég er ekki í nokkrum minnsta vafa um það, að Seltjarnarnesið, Bessastaðahreppur og líklega Hafnarfjörður fer allt undir Reykjavík. Alveg eins og við tókum Skerjafjörð á sínum tíma undir Rvík, fara þessi svæði öll undir Rvík. Og má vel vera, að spádómurinn rætist, sem prentaður var í pésa 1938 af einhverri konu, - ég man ekki, hvað hún hét, - þar sem hún þóttist sjá ártalið 1965, og þá var Reykjavík orðin einn stór bær og náði alla leið suður fyrir Hafnarfjörð og Hafnarfjörður innlimaður í hann og allt svæðið þar á milli. Þetta voru fjórar hlaðsíður. Ég sá pésann einhvern tíma á götu, kostaði held ég 50 aura eða eitthvað, - hann er nú týndur fyrir löngu, - en ég býst við, að sá draumur rætist, hvort sem það verður það ár eða ekki, og að þetta spor, sem nú er stigið, tefji fyrir því. En þetta verður áreiðanlega þróunin. - Þetta vildi ég nú segja, þannig að það sjáist seinna meir, að ég hef ekki verið með því að stíga þetta víxlspor, sem hér verður stigið.



Herra forseti. Ég talaði hér við 1. umr. þessa máls alllangt mál um þetta frv., vegna þess að ég taldi rétt að láta þegar við 1. umr. þess í þessari hv. d. koma fram af minni hálfu öll þau meginrök, sem ég hef fram að færa í sambandi við það, og þau atriði þar með, sem ég vildi benda á að ég teldi sjálfsagt að breyta í þessu frv., ef það yrði ofan á, svo sem virtist vera ráðið, að gera það að lögum nú. Nú hefur hv. frsm. heilbr.- og félmn. rætt um nokkur af þeim atriðum, sem ég drap á í ræðu minni við 1. umr. málsins, og einnig þær brtt., sem ég hef nú flutt við þetta frv. Hv. frsm. virtist ætla sér, er hann hóf ræðu sína, að taka fyrir öll rök, sem til væru með og móti þessu máll. Hann flokkaði þau niður. En mér virtist, að hann gerði a.m.k. ekki gagnrökunum öllum nein endanleg skil eða með öllu viðhlítandi, og skil ég vel, að hv. frsm. treysti sér ekki til að falla um í sinni ræðu fyrir samþykkt þessa frv. öll þau atriði, sem hefur verið bent á að mæla gegn samþykkt þess. Hv. frsm., þm. Barð., flytur mörg mál og margar tili. í þessari hv. deild, og hann fylgir þeim allajafna fram með allmiklum krafti sinnar sannfæringar. Mér hefur oftast virzt, að þó að við hinir, sem hér eigum sæti í þessari hv. deild, getum oft ekki orðið honum sammála, þá sé hann Fullkomlega trúaður á sanngildi þess, sem hann segir, og mál hans séu flutt af sannfæringu hans. En ég get ekki neitað því, að mér virtist það nú skína í gegnum hans ræðu, að hann væri ekki sjálfur sannfærður um, að þetta mál ætti með öllu þann rétt á sér, sem hv. n. virðist hafa komizt að raun um. Ég fann ekki þann sannfæringarkraft í orðum hans um þetta mál, sem mér virðist hann allajafna hafa, þegar hann ræðir um þær till. og þau mál, sem hann ber fram sjálfur hér í hv. deild, enda trúi ég því ekki, að hann hefði viljað vera viðriðinn flutning þessa máls og málatilbúnað allan, eins og hann liggur fyrir. Það var meginefni ræðu minnar við 1. umr. þessa máls að sýna fram á, að með samþykkt þessa frv. yrði mörkuð hér á hv. Alþingi stefna. Í fyrsta lagi yrði gefið fordæmi um það, að Alþingi vildi taka gildan slíkan málatilbúnað sem fylgir þessu frv. Með því væri óneitanlega brotið í bága við flestar venjur, sem Alþingi hefur fylgt um meðferð slíkra mála sem þessa. Ég held, að hv. frsm. geti ekki bent á, að mál slík sem þessi hefðu nokkurn tíma fyrr verið flutt inn á Alþingi eftir ósk litilla ákveðinna hópa innan sveitarfélaga, sem óskuðu, að þeim yrði með lögum breytt í kaupstað. Hv. frsm. virtist hafa kynnt sér meðferð þeirra mála hér á Alþingi, sem gætu talizt sambærileg við þetta. Ég held, að hann hefði komizt að raun um, ef hann hefði kynnt sér það, að þau mál hafa alltaf verið borin fram samkvæmt ósk sveitarstjórna, og því hefur fylgt meiri og minni stuðningur íbúa viðkomandi sveitarfélaga. En hér verður ekki um það deilt, að þetta mál er ekki flutt samkvæmt ósk sveitarstjórnar. Hv. frsm. vildi einnig skýra það svo, að þetta mál væri flutt með meðmælum sýslunefndar. Ég get ekki skilið, hvernig hv. frsm. getur staðhæft slíkt, þar sem umsögn sýslunefndar liggur fyrir í prentuðu þingskjali og þar segir berum orðum, að sýslunefnd telji það eina eðlilegt í slíkum málum sem þessu, að fram komi eindregin viljayfirlýsing meiri hluta sveitarstjórnar eða óumdeilanlegur meiri hluti atkvæðisbærra íbúa hreppsins; því aðeins að þetta liggi fyrir, annað hvort eða hvort tveggja, telji sýslunefnd eðlilegt, að Kópavogshreppur verði gerður að sérstökum kaupstað. En hitt liggur einnig ljóst fyrir, að sýslunefnd Kjósarsýslu óttast um framtíð síns sýslufélags við það, að Kópavogshreppur verði skilinn frá sýslunni, með því að þá mundu athafnamöguleikar sýslunnar verða veiktir stórlega, en hún er þegar lítil og veik fyrir. Eins og umsögn sýslunefndar liggur fyrir, getur ekki verið neinn vafi á því, að sýslunefnd mælir ekki með málinu. Um hitt er svo hægt að deila og hefur verið deilt, hvort nú liggi fyrir vilji meiri hluta atkvæðisbærra íbúa hreppsins - atkvæðisbærra, eins og sýslunefndin komst að orði. Það hefur í blöðum og hér á hv. Alþingi verið fullyrt, að það, sem liggur fyrir í því efni, séu þær undirskriftir manna, þær áskoranir í þessu efni, sem sendar hafa verið Alþingi, og nú upp á síðkastið hefur verið sagt, að það liggi fyrir undirskriftir 822 manna, en hins vegar vill enginn þeirra, sem nefna þessa tölu, telja þá kjósendur í hreppnum eða atkvæðisbæra menn. Það getur enginn, því að það er upplýst, að í þessum hópi, jafnvel þó að þessi tala væri tekin, er fjöldi manna, sem er ekki og verður, held ég, seint atkvæðisbærir menn í Kópavogshreppi. Það er í þeim hópi fjöldi manna, - það hefur þegar verið upplýst, - sem alls ekki eru íbúar í Kópavogshreppi, alls ekki finnanlegir í neinni íbúaskrá Kópavogshrepps, margir tugir manna. Það er í þeim hópi stór hópur útlendinga, sem verða ekki fyrst um sinn og ég held varla næstu árin atkvæðisbærir í Kópavogshreppi. En síðan hefur verið um það deilt, við hvað ætti að miða, þegar rætt væri um það, hverjir séu atkvæðisbærir í Kópavogshreppi um þetta mál, og menn hafa sagt: Það má ekki miða við núgildandi kjörskrá, heldur þá kjörskrá, sem á að ganga í gildi næsta ár og gilda frá 24. jan. 1956 til 23. jan. 1957. En ef menn vilja miða við þá kjörskrá, þá vandast málið fyrir þá, sem vilja gera undirskriftahópinn að meginrökum í þessu máli, því að þótt sú tala manna á undirskriftaskjölunum, sem hæst er nefnd, væri tekin, er það ekki helmingur af þeirri kjörskrá, sem ég nú nefndi, ekki líkt því. Ef menn segja, að í Kópavogshreppi eigi allir fulltíða menn, 21 árs eða eldri, skulum við segja, að ráða þessu, þá eru þeir mun fleiri vitanlega en kjósendur, og þessi tala, 822, þó að ég taki hana enn, er ekki nálægt því meiri hl. íbúa á þessum aldri. Nú hef ég talið, að úrskurðarvald um það, hvort stofna ætti kaupstað í Kópavogshreppi eða ekki, ætti að vera, eins og sýslunefnd taldi, á valdi atkvæðisbærra manna, þ.e.a.s. kjósenda á þeim tíma, sem slík könnun færi fram eða atkvgr., eins og allajafna verður að vera og er í okkar landi, þegar kosið er um einhverja hluti. Jafnvel þó að ekki séu kosningar í kjördæmum, þá er það til, að fram fari þjóðaratkvæðagreiðsla. Hún hlýtur að fara fram og hefur farið fram hér á landi samkv. kjörskrá. Engum hefur til þessa dottið í hug að halda því fram, að allir íbúar í landinu ættu að kjósa um það, sem lagt er fyrir til þjóðaratkvæðagreiðslu. Þess vegna verður að leggja af öllum ástæðum einhverja kjörskrá til grundvallar. Þá hef ég talið, að hið eina rétta væri að leggja til grundvallar gildandi kjörskrá samkv. okkar lögum, og það er vitanlega sú kjörskrá, sem kosin yrði eftir bæjarstjórn í nýstofnuðum Kópavogskaupstað, ef kosning færi fram á næstu mánuðum á þessu ári. Og ég hef sagt: Hvað er eðlilegra en að þeir menn, sem hefðu rétt til að kjósa sér bæjarstjórn, þeir og ekki aðrir, hefðu rétt til þess að ráða um það, hvort eigi að fá þessa bæjarstjórn? Um hitt, að þessi kjörskrá, sem fyrir liggur, hafi legið frammi kjósendum til könnunar, til þess að þeir gætu mótmælt henni í þeim atriðum, sem þeir teldu röng, um það, hvort hún sé rétt gerð og samkv. gildandi lögum og venjum í landinu, geta ekki verið hér á Alþingi neinar deilur. Hím er rétt samkv. gildandi lögum. Ég hef kynnt mér það sérstaklega hjá kunnugustu mönnum, forráðamönnum Reykjavíkurbæjar, sem kunnugir eru þessum efnum, hvort nokkurn tíma hafi verið víkið frá gildandi lagaákvæðum um kjörskrár í sveitarstjórnarkosningum í Reykjavík, eins og ég þekki þær og aðrir, sem hafa kynnt sér þær. Nei, það hefur aldrei verið. Það hafa aldrei verið teknir gildir sem kjósendur í Rvík aðrir en þeir, sem fluttir eru sannanlega inn í byggðarlagið á þeim tíma, sem kjörskrá er samin, en það er í samræmi við ákvæði gildandi laga. Öll blaðaskrif, sem hafa átt sér stað í Rvík um þetta atriði, að það hafi ekki verið lögð fyrir rétt kjörskrá í Kópavogshreppi við þá atkvgr., sem þar fór fram, eru því ekki á neinum rökum reist, enda vil ég benda á það, eins og ég benti hv. n. á, að heima í Kópavogshreppi komu ekki fram af hálfu minni hl. hreppsnefndar nein mótmæli nokkurn tíma gegn því, að fyrirhuguð atkvgr. færi fram samkvæmt þessari gildandi kjörskrá. Það hefur hvergi komið fram og er hvergi bókað af hálfu minni hluta sveitarstjórnar Kópavogshrepps, og engin tilmæli um það, að farið yrði eftir öðrum reglum, þegar ákveðið yrði, hverjir skyldu greiða atkvæði um þetta mál í Kópavogshreppi. Ég held því að þessu athuguðu, að það yrði harla erfitt að sýna fram á, að fyrir liggi nú meiri hl. atkvæðisbærra manna í Kópavogshreppi, sem óski eftir því, að hann verði gerður að kaupstað, hvaða tölur sem yrðu teknar, hvaða kjörskrá sem yrði tekin, verði erfitt að sýna fram á þetta. Það liggur því hvorugt fyrir hér, hvorki ósk sveitarstjórnar né meiri hluta atkvæðisbærra manna, og það er í því fyrst og fremst, sem Alþingi víki frá fyrri venjum í þessum málum og gengi á móti þeirri umsögn sýslunefndar, sem fyrir liggur í málinu. Ég sé ekki ástæðu til að ræða þetta mál við þessa umræðu í öllum atriðum, þó að það væri ef til vill ástæða til þess að taka fyrir til umræðu jafnvel hverja grein þessa frv., sem fyrir liggur. Hv. frsm. komst svo að orði, að uppbygging og orðalag þessa frv. gæfi ekki tilefni til breytinga, þetta frv. væri samið eftir þaulhugsuðum fyrirmyndum. Það er leiðinlegt frá því að segja, en ég hef vakið athygli á áður í umræðum um þetta mál, að fyrirmyndirnar, sem Alþingi hefur í þessum lagasetningum um bæjarstjórnir, virðast ekki hafa verið þaulhugsaðar nú á síðustu árum, þegar Alþingi hefur sett lög í þessu efni, því að það hefur alltaf verið farin sú leið að samþykkja lög eftir hinum elztu fyrirmyndum. Öll bæjarstjórnarlög, sem nú gilda, eru samin eftir hinum elztu fyrirmyndum, sem til eru, og þau eru algerlega úrelt, ef ætti að taka hvert ákvæði laganna bókstaflega og hafa þau í heiðri, eins og rétt væri. Hver sveitarstjórnarmaður hlýtur að viðurkenna, að mörg ákvæði bæjarstjórnarlaga og það nýlega settra og þar á meðal þessa frv. eru alveg óframkvæmanleg, svo að ekki eru þaulhugsaðar nýlega fyrirmyndirnar, sem þetta frv. er samið eftir. Það er þess vegna hin mesta nauðsyn, að bæjarstjórnarlög einhver og helzt þá sameiginleg bæjarstjórnarlög fyrir bæjarstjórnirnar í landinu væru tekin fyrir að nýju og þaulhugsuð, en það liggur ekki fyrir um þetta frv. Það er svo langt frá því, að það hafi verið hugsað að nýju, að mörg ákvæði þess, sem tekin eru eftir öðrum lögum, eru beinlínis fáránleg, ef litið er á aðstæður í Kópavogshreppi; þau eiga alls ekki við, svo sem ákvæðið um verzlunarláð kaupstaðarins til dæmis. Mun ég freista þess að bera fram nokkrar brtt., sem ég óska að kæmu til atkvæða hér í hv. deild, ef það væri sýnt, að þetta frv. ætti að ná fram að ganga, og þ. á m. um nokkur af þessum atriðum. En ég tel það ekki meginatriði þessa máls. Ég tel það höfuðatriði þessa máls, að Alþ. markar með því þá stefnu, að það vilji, að aðgreindar verði miklu fremur en nú er byggðirnar í kringum Reykjavík, aðgreindar frá höfuðstaðnum sjálfum, og það álít ég aðalatriði þessa máls. Og það er um það, sem ég vildi fara nokkrum orðum, þó að ég ræddi það rækilega í ræðu minni við 1. umr. málsins. Ég hef alltaf viðurkennt það, að ef fólksfjöldi í sveitarfélagi er lagður til grundvallar um það, hvort gera eigi það sveitarfélag að kaupstað, þá er sá fólksfjöldi fyrir hendi í Kópavogshreppi nú og hann var það fyrir mörgum árum, án þess að nokkrum mönnum dytti þá í hug að bera það fram, hvorki í héraði né hér á Alþ., að sjálfsagt væri að gera Kópavogshrepp að kaupstað vegna fólksfjöldans eins. Þetta hefur ekki verið gert, vegna þess að öllum heilvita mönnum hefur verið það ljóst, eftir að sá fólksfjöldi var orðinn í Kópavogshreppi, sem var sambærilegur við það, sem önnur kauptún höfðu, þegar þau voru gerð að kaupstað, að allar aðrar ástæður en fólksfjöldinn voru á móti því að gera Kópavogshrepp að kaupstað. Svo fullkomlega sem ég játa það, að fólksfjöldinn gæti verið ástæða til þess, þá er hitt jafnljóst, að hann hefur fyrir löngu verið til staðar nægilegur, en án þess að mönnum hafi þó komið til hugar að gera Kópavogshrepp að kaupstað. Kópavogshreppur var kominn yfir 1000 íbúa á öðru ári eftir að hann var stofnaður. Það hefði verið frambærilegt að gera hann að kaupstað, þegar hann var stofnaður sem hreppur, því að þá var hann að nálgast að komast í 800 íbúa og margir voru á leiðinni, ef þetta eitt ætti að ráða. En ef fólksfjöldi einn ætti að ráða og það væri sjálfsagt að gera hverja byggð, sem hefði 900–1000 íbúa, að kaupstað, þá væri það sjálfsagt um Seltjarnarneshrepp t.d. í dag, jafnvel Mosfellshrepp, Silfurtún með hluta af Garðahreppi gæti svo komið, og ef þessi rök ein valda því, að Alþingi vill gera Kópavogshrepp að kaupstað, þá er þar með mörkuð sú stefna, að hinar byggðirnar í nágrenni Reykjavíkur eigi að hljóta sömu meðferð, hljóta sömu réttindi, ef menn vilja orða það svo, a.m.k. ef þær óska eftir því. Og það er þetta, þessi stefna, sem verður tekin upp með þessu frv., ef það nær samþykki Alþingis, sem er í mínum augum fjarri heilbrigðri skynsemi. Um öll þau kauptún, sem hafa verið gerð að kaupstöðum með sérstökum lögum á fyrri árum, hefur það verið alkunnugt, að þau hafa vaxið upp sem verzlunarstaðir stórra héraða, sem að þeim hafa legið. Þau hafa verið kaupstaðir þessara héraða og nokkurs konar höfuðstaðir. Þangað hafa legið allar leiðir úr þeirri sýslu, sem þau hafa verið hluti af. Það eru staðir, þar sem útgerð hefur svo risið upp í sambandi við verzlun og atvinnurekstur ýmiss konar þar á eftir, og þar hefur komið, að þessir höfuðstaðir þessara héraða hafa óskað eftir því að losna úr stjórnarfarslegum tengslum við sínar sýslur af ýmsum ástæðum og fá eigin framkvæmdarstjórn. Það geta verið þar ríkar ástæður til, aðrar en þær, að sýslurnar hafi nokkuð gengið á rétt þessara kauptúna eða þjakað þeim. Það hafa verið þær ástæður, sem ég drap á hér áður, erfiðleikar að koma á t.d. framkvæmdarstjórn, sem ekki þurfa að liggja fyrir nú. En öllum hefur verið ljóst, að þessi kauptún, sem hafa verið gerð að kaupstöðum, hafa verið sjálfstæðar heildir atvinnulega og efnahagslega. Þar hefur verið verzlun, útgerð, iðnaður o.s.frv., og fólkið hefur dregizt að vegna þess. En þetta horfir þveröfugt við um Kópavogshrepp. Þar kom fólkið fyrst, þúsundir manna, án þess að atvinnutækin fylgdu á eftir. Það er rétt, sem hv. 1. þm. N-M. sagði hér áðan, í aðalatriðum, að þar eru örfá atvinnufyrirtæki, sem nokkra teljandi atvinnu veita í sveitarfélaginu. Og hversu mikið sem íbúum Kópavogshrepps kann að fjölga á næstu árum, þá er það víst, að atvinnutækin geta ekki komið hlutfallslega í samræmi við það. Það er nær óhugsandi. Það er því í dag því miður hægt að fullyrða, að það er útilokað, að Kópavogshreppur geti verið sjálfstætt atvinnusvæði. Reykjavík og allar nágrannabyggðir hennar eru eitt atvinnu- og efnahagssvæði, og það verður svo. því getur engin lagasetning breytt. En spurningin fyrir hv. Alþ. er sú, hvort það eigi að aðgreina þetta sameiginlega atvinnu- og efnahagssvæði í mörg, frekar en nú er, með því að hólfa það niður í sérstaka kaupstaði eða sérstök sveitarstjórnarumdæmi í ríkari mæli en þegar er orðíð. Það er þetta, sem ég tel óeðlilegt og gegn heilbrigðum rökum heilbrigðrar skynsemi, því að fyrir liggur augljóslega í hugum allra manna, sem um þetta hugsa, hin önnur leið, að leitað verði eftir því að sameina þessar byggðir á skynsamlegan og sanngjarnan hátt, svo að bæði Reykjavíkurbær, sem þarfnast útþenslu vegna svívaxandi íbúafjölda og síaukinnar byggðar, geti unað við það og líka byggðirnar í kring. En hingað til hefur það verið svo, að Reykjavíkurbær hefur ekki þekkt nema eina leið til þess að færa út lögsagnarumdæmi sitt eftir þörfum, og hún er sú að krefjast þess af Alþ., að lög verði sett á hverjum tíma eftir þeim þörfum, sem Reykjavíkurbær hefur talið liggja fyrir, og hlutar af nálægum byggðarlögum og sveitarfélögum innlimaðir, án þess að sveitarfélögin hafi nokkuð getað þar rönd við reist, þó að þau hafi verið á móti því að verða svo skert sem raun hefur verið. Ég tel þessa leið, sem farin hefur verið til þessa af hálfu Reykjavíkurbæjar, ósanngjarna í garð nágrannabyggðarlaganna, og þó að ég viðurkenni þörf Reykjavíkur fyrir aukið landrými, þá vil ég ekki viðurkenna þessa leið, sem hefur verið farin til þessa. En ég vil ekki heldur viðurkenna, að það sé skynsamlegt að aðgreina enn þá frekar og undirstrika mörkin milli Reykjavíkur og nágrannasveitarfélaga hennar. Ég álít, að það sé fullkomlega tímabært að taka þessi mál, sem eru vandamál, sem liggja fyrir í dag, til rækilegrar athugunar, og það verði bezt gert með því, að hæstv. ríkisstjórn belti sér fyrir slíkri athugun og fulltrúar þessara byggðarlaga, Reykjavíkur, Hafnarfjarðar, Gullbringusýslu og Kjósarsýslu og hreppanna í kringum Reykjavík, setjist saman að borði og reyni að finna leiðir, sem allir þessir aðilar geti fellt sig við og verði farnar í framtíðinni, í náinni framtíð eða fjarlægri, eftir því sem þeir legðu til. En þá leið að taka eitt af þessum byggðarlögum út úr, sem er auk þess, eins og það er í dag, einna verst sett til þess að sjá íbúum sínum farborða atvinnulega, vegna þess að það hefur risið upp á örskömmum tíma, á miklu skemmri tíma en öll hin byggðarlögin í nágrenni Reykjavíkur, tel ég svo fráleita, að ég hefði ekki trúað því, að sú tili. yrði tekin alvarlega af hv. Alþ., sem áreiðanlega skilur þetta mál í nokkurri heild. En ég veit, að það kann aldrei góðri lukku að stýra, þegar mál eru tekin upp eingöngu á pólitískum grundvelli, miðuð við þrönga pólitíska hagsmuni, eins og menn ímynda sér þá í ákveðnum flokkum eða flokksbrotum. Það eru sjaldnast hinar skynsamlegu leiðir, sem finnast, ef látnir eru ráða eingöngu pólitískir hagsmunir. En það er það, sem gerir allt þetta mál óeðlilegt, frá því að það var tekið upp fyrst fyrir tveimur mánuðum í Kópavogshreppi og til þessa dags, að það er aðeins miðað við það, að kosningar geti farið fram á næstu mánuðum í Kópavogi. Ég veit, að enginn hv. þdm. tekur það alvarlega, að stofnun kaupstaðar í Kópavogi sé spor í þá átt að sameina byggðina í Kópavogi Reykjavíkurbæ. Það tekur það enginn alvarlega. Það er hægt að slá slíku fram í einhverjum deilum, en það veit ég að enginn hv. þdm. trúir á. En ég hef nú og raunar áður undirstrikað þetta sem aðalatriði þessa máls, að Alþingi markar með samþykkt þessa frv. þá stefnu, að það vilji aðgreina byggðirnar í kringum Reykjavík, en ekki sameina þær, og að það vilji taka gildan allan þann málatilbúnað og þá málsmeðferð, sem liggur fyrir í þessu máli. Ég hef varað við þeim afleiðingum, sem það kynni að hafa. Það er ólýðræðislegt athæfi, sem hér hefur farið fram, en það er mjög alvarlegt, ef Alþ. leggur blessun sína yfir það allt og gefur þannig það fordæmi fyrir framtíðina, að slíkur málatilbúnaður og málsmeðferð sé af hálfu lýðræðisflokka, eins og þeir eru í landinu í dag, talin góð og gild. Ég hef nú fært fram þau rök fyrir því, sem ég tel liggja augljóslega fyrir, að það eigi að athuga þetta mál á þeim grundvelli, að reynt verði að finna leiðir fyrir framtíðina um skipun mála að því er sveitarstjórnarmál snertir í Reykjavík og nágrenni hennar, og ég álít, að það eigi einnig að taka til Hafnarfjarðar og nágrannahreppa Hafnarfjarðarbæjar. Ég vil því leyfa mér að bera fram á þessu stigi málsins svofellda till. til rökstuddrar dagskrár, með leyfi hæstv. forseta: „Með því að deildin telur tímabært, að tekin verði til athugunar skipun sveitarstjórnarmála í nágrenni Reykjavíkur og Hafnarfjarðar, telur hún það eðlilegustu meðferð þessa máls, að ríkisstjórnin skipi nú þegar 9 manna nefnd til þess að athuga og gera tillögur um, hvernig bezt verði fyrir komið til frambúðar skipan sveitarstjórnarmála í næsta nágrenni Reykjavíkur og Hafnarfjarðar, þannig að bæði þessir bæir og núverandi nágrannasveitarfélög þeirra megi vel við una, og sé nefndin skipuð mönnum tilnefndum af þeim sveitarfélögum öllum, sem hér eiga hlut að máli, og enn fremur af sýslunefndum Gullbringu- og Kjósarsýslu. Í trausti þess, að nefnd þessi hraði störfum, svo að tillögur hennar geti komið fyrir næsta þing, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“ Ég mun nú að loknu máli mínu eða innan stundar afhenda hæstv. forseta þessa till. En ég vildi aðeins að síðustu leyfa mér að fara nokkrum orðum um þær brtt., sem ég hef leyft mér að bera fram og hefur verið leitað afbrigða fyrir hér í hv. d. og ég óska að komi til atkvæða að fallinni þessari rökstuddu dagskrá. Ég hef þegar rætt efni þessara till. og skal ekki tefja tímann með því að fara um þær mörgum orðum. Fyrsta brtt. er þess efnis, að væntanlegur bæjarfógeti í Kópavogshreppi verði jafnframt sýslumaður í Kjósarsýslu. Sé ég ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þá till., sem ég tel alveg sjálfsagða. Önnur brtt. er um verzlunarlóð kaupstaðarins, sem ég hef einnig rætt. Ég flyt nú brtt., sem þrengir nokkru meir en sú till., sem kom fram í hv. Nd. um þetta atriði, þau takmörk, sem verzlunarlóð væntanlegs kaupstaðar í Kópavogi yrðu sett. Eins og ég tel það ekki ná neinni átt, að verzlunarlóð nái upp um fjöll og firnindi, þá tel ég ekki heldur vit í því, að verzlunarlóð verði látin ná til landareigna jarða, sem stofnaðar hafa verið sem nýbýli fyrir örfáum árum, að það verði gefið undir fótinn með það, að úr landi þessara nýstofnuðu nýbýla, sem menn hafa tekið við til ræktunar með samningum við nýbýlastjórn fyrir hönd ríkisins, verði veittar lóðir til verzlunar, verði hægt að gera þá kröfu samkv. skilningi á lagaákvæðum um það. Ekki heldur tel ég að það gæti komið til mála, að það væri hægt að gera kröfu um verzlunarlóð í landi hælanna í Kópavogi, sem hefur verið afhent heilbrmrn. sérstaklega handa þessum hælum og til búrekstrar vegna þeirra, en þetta land liggur að vegum, sem gera það mjög eftirsóknarvert, ef það fengist sem verzlunarlóð. Ég álít, að það væri beinlínis varasamt að láta verzlunarlóð ná til þessa lands hælanna, því að það getur orðið mjög eftirsótt sem verzlunarlóð, en hins vegar fjarri lagi að taka það af hælunum. Þriðja brtt. er um það, að ekki sé skylt að stofna slökkvilið í hreppnum, nema því aðeins að yfirumsjónarmaður brunavarna telji það nauðsynlegt, en það er skylda samkv. nýlega settum lögum um brunavarnir, að slökkvilið sé í hverjum kaupstað. Eins og ég hef áður sagt hér í hv. d., liggur það fyrir, að engir, sem til þekkja og sérfróðir eru um þau mál, telja nauðsynlegt að stofna sérstakt slökkvilið fyrir þennan kaupstað, en starfræksla þess eins og reyndar fjölmörg önnur starfræksla langhagkvæmust og sjálfsögðust í sambandi við Reykjavíkurbæ. Síðasta brtt. er svo þess efnis, að ríkissjóður afhendi hinum nýja kaupstað verzlunarlóð hans, eins og hún er ákveðin í 3. gr., og er þar vitanlega átt við: að samþykktri þeirri takmörkun, sem felst í brtt. minni, og verði þetta gert kvaðalaust af hálfu ríkissjóðs. En hugsanlegt er vitanlega, að einhverjar kvaðir liggi á þessum löndum, en ég á við það með þessu orðalagi till., að ríkissjóður láti af sinni hálfu ekki fylgja því neinar kvaðir, þegar kaupstaðurinn tekur við. Þær gætu verið nógar aðrar annars eðlis, þó að ríkissjóður setti þær ekki. Auk þess legg ég til, að ríkissjóður leggi kaupstaðnum til 2 millj. kr. framlag vegna óvenjulegs kostnaðar við hina ört vaxandi byggð. Um það atriði hef ég rætt líka og leyft mér að minna á í því sambandi ummæli hv. aðalflutningsmanns þessa frv., þess efnis, að Kópavogshreppur og íbúar hans eigi siðferðislega kröfu á hendur ríkissjóði um stórar upphæðir. Og hv. aðalflutningsmaður frv. nefndi í því sambandi engar smáupphæðir, heldur milljónir króna. Ég leyfi mér að minna á þessi ummæli hv. þm. G-K., hæstv. forsrh., sem standa prentuð eftir honum í blaði, sem hann sendi kjósendum sínum væntanlegum í Kópavogshreppi ekki alls fyrir löngu. Vona ég, að hæstv. forsrh. muni eftir því enn, að hann gaf kjósendum sínum undir fótinn með það, að því yrði ekki illa tekið, ef þeir færu fram á nokkurra millj. króna framlög úr ríkissjóði vegna allra aðstæðna þar í hreppnum. Hann taldi um leið, að íbúarnir í Kópavogshreppi gætu átt dálítið svipaða kröfu á hendur Reykjavíkurbæ, en það liggur nú ekki fyrir að krefja hann í þessu sambandi. En mér kæmi það undarlega fyrir sjónir, ef hv. aðalflutningsmaður þessa frv. vildi nú láta fylgismenn sína hér á hv. Alþingi, sem hann kveður nú til þess með allmikilli hörku suma að fylgja þessu frv., fella þessa till. um ofur lítið framlag til þess að styðja hinn nýstofnaða kaupstað til að standa undir sínum hlutverkum, eftir að hann hefur gefið þeim svo fagurt fyrirheit um það í opinberu blaði fyrir kosningar, að þeir eigi til þess siðferðislegan rétt. Mig langar til að heyra rökin, sem hv. aðalflutningsmaður þessa frv., hæstv. forsrh., kann að hafa fyrir því, að það sé ekki rétt að samþykkja þessa brtt. mína eins og hún liggur hér fyrir.



Herra forseti. Ég var minntur á einhverja grein, sem hefði birzt í einhverju kosningablaði, sem hv. síðasti ræðumaður hefur kynnt sér og man betur en ég. Ég mun að sjálfsögðu athuga, hvaða fyrirheit ég hef gefið mínum kjósendum í þessum efnum, en vil á þessu stigi málsins fullyrða, að það sé milljóna króna virði fyrir Kópavog að losna við stjórn hans á Kópavogi. Ég hef ekki haft ánægjuna af því að heyra góðar ræður, sem hv. andmælandi þessa frv., 6. landsk. þm. (FRV), hefur viðhaft hér í þeim fjögurra eða fimm tíma ræðum, sem hann kann að hafa baldið um þetta mál. En þegar ég hef skotizt inn í d. öðru hverju, hefur mér fundizt hann vera meira og minna jafnan að tala um það sama, og bregður þá ekki mær vana sínum, því að þetta er alveg sama og hans flokksbræður gerðu í Nd., þegar þeir héldu samtals 7 klukkutíma og 18 mínútna ræður um málið, og talaði þá hver eftir öðrum og allir sömu ræðuna, eiginlega lítið annað en hefði mátt orða í nokkrum setningum. Mér hefur heyrzt, að þessi hv. þm., hv. 6. landsk., hafi aðallega lagt áherzlu á tvennt í sínum ræðum. Annað er það, að sameina beri Kópavog og Reykjavík. Hann hefur fært, þegar ég hef skotizt hér inn frá öðrum önnum, ýmis rök fyrir því, að þetta sé eðlilegur gangur málsins og muni vera Kópavogsbúum til hinna mestu hagsbóta, þeir hafa ekki atvinnutæki til þess að standa undir eðlilegri atvinnuþörf hreppsins, og ýmisleg önnur rök hefur hann að þessu leitt. Nú spyr ég hann: Ef þetta er svo, sé það í raun og veru sáluhjálparmál Kópavogsbúa að sameinast Reykjavík, hvernig stendur þá á því, að sá mæti forustumaður Kópavogsbúa, oddviti um mörg ár, sem hefur búið þar við einræðiskenndan meiri hluta, hefur aldrei látið sér detta þetta snjallræði í hug, fyrr en nú, þegar hann eygir, að völdin eigi að takast úr hans höndum til þess að fara með málefni þessa byggðarlags? Þetta er samvizkuspurning á örlagastundu, lögð fyrir þennan mæta mann, og ég veit, að hann lætur það ekki standa sér fyrir þrifum, þó að hann þurfi að skýra það í nokkuð langri ræðu á næturfundinum, sem hér mun verða eftir matarhléið. Hitt meginatriðið, sem mér hefur skilizt hann leggja höfuðáherzlu á, er, að hér sé verið að beita kúgun. Ég hef gaman af spaugsömum mönnum, og mér hefur þótt hann flytja þessi rök með mikilli stillingu og talsverðum sannfæringarkrafti, án þess að mér hafi dottið í hug, að hann hafi meint nokkuð með þessum fullyrðingum. Honum er vel kunnugt um það, að heima í héraði hefur málið verið þannig rekið, að þó að það hafi verið gerðar ítrekaðar tilraunir til að ná saman hreppsnefndarfundi til að ræða um þetta mál, hefur ekki auðnazt að koma á slíkum fundi. Þegar svo kjósendur í hreppnum voru úrkula vonar um eðlilega forustu í framkvæmd sinna óska fyrir milligöngu þessa aðila, sem í bili fer með stjórn hreppsins, þ.e.a.s. meiri hluta hreppsnefndar, þá gripu þeir til þeirra úrræða, eins og áður hefur verið skýrt frá, að halda um þetta fundi, og þrjú lýðræðisfélögin, sem héldu um þetta fundi hvert í sínu lagi, gáfu út yfirlýsingar um, að þetta væri eindreginn vilji kjósenda þessara flokka, og hv. 6. landsk. veit eins og ég, að þeir fara með vald eða umboð meiri hl. kjósenda í hreppnum. Hann tók ekkert tillit til þess. Það næsta, sem gert var, var að boða til almenns kjósendafundar um þetta mál, þar sem allir voru boðnir og velkomnir. Á þeim fundi var borin fram till. til stuðnings þeim kröfum, sem felast í því frv., sem hér er til umr., og á þeim fundi fengu þær óskir svo að segja einróma undirtektir allra fundarmanna, þar sem allir flokkar voru boðnir og velkomnir. Eftir þennan fund ákvað lið hv. 6. landsk. að hafa annan fund til að hrinda ákvörðun þessa fundar. Þeir boðuðu til hans sjálfir og buðu menn velkomna, en einnig á þeim fundi var svo ljós vilji manna á fundinum, að forustumennina brast kjark til þess að bera fram svo mikið sem ósk eða till. um andmæli gegn ákvæðum þess frv., sem hér er borið fram. Eftir allt þetta og eftir að sýslunefnd Kjósarsýslu hefur látið í ljós ósk um, að fyrir liggi annaðhvort meðmæli hreppsnefndar Kópavogshrepps eða vilji kjósendanna, eiga lýðræðisflokkarnir ekki annars úrkostar en að leita álits kjósendanna með undirskriftaskjölum til þess þannig að þvinga oddvitann til að gera sjálfum sér ljóst, hvað kjósendurnir vilja. Þessi undirskriftaskjöl eru margrædd hér á Alþ., og þau eru undirrituð af 822 kjósendum af þeim 1351, sem eru á þeirri kjörskrá, sem nú liggur frammi í þessum hreppi. Eftir allt þetta ákveður svo oddvitinn, sem er hv. 6. landsk., að ganga á það lag, að ýmsir Kópavogsbúar í ýmsum flokkum kunni að óska eftir því að sameinast Reykjavík, fremur en að leggja áherzlu á, að það frv., sem hér liggur frammi, verði lögfest. Atkvgr. um það ákveður hann sjálfur og hans meiri hl. að skuli fram fara 24. apríl, og hann gerir það, þegar það var almenn skoðun á Alþ., að takast mætti að ljúka þingstörfum 10. apríl, allt í því skyni að geta hindrað framgang málsins, að geta staðið fyrir þrifum þeim augljósa vilja kjósendanna, sem lá fyrir Alþ. með undirskriftaskjölunum. Þessar kosningar fóru fram, og þær sýndu, að hans lið var ekki nema 494 menn á móti þeim 822, sem höfðu lýst þeim eindregna vilja, að þetta frv. næði fram að ganga. Eftir allt þetta kemur svo þessi forustumaður hreppsins og berst með oddi og egg gegn því, að þessi vilji megi ná fram að ganga, og þetta gerir hann í nafni lýðræðis. M.ö.o.: Þegar kjósendur í þessum hreppi eru eftir lögformlegum leiðum búnir að leita allra úrræða til að fá fram almennan vilja í hreppnum og alltaf gegn andstöðu hv. 6. landsk., og þegar þrátt fyrir það augljóslega liggur fyrir greinilegur, stórkostlegur meirihlutavilji, þá er seinasta vígið að berjast hér á Alþ. með málþófi gegn þessum vilja. Ég verð að játa, að margt, sem hv. þm. sagði og ég heyrði, var greindarlegt, eins og hans var von og vísa, en það minnti mig meira á köttinn, sem var að fara í kringum grautinn, heldur en rökræður um kjarna málsins. Og að lokum ber hann svo hér fram rökstudda dagskrá um það að fresta málinu, það er seinasta vígið, sem hann nú stendur í, þar sem hann vill láta samþykkja, að deildin telji tímabært, að tekin verði til athugunar skipun sveitarstjórnarmála í nágrenni Reykjavíkur og Hafnarfjarðar. Hví ekki að taka til athugunar skipun sveitarstjórnarmála yfirleitt í landinu? „Af þessum ástæðum,“ segir hann, „legg ég til, að ríkisstj. skipi 9 manna n. til þess að athuga og gera till. um, hvernig bezt verði fyrir komið til frambúðar skipun sveitarstjórnarmála í næsta nágrenni Reykjavíkur og Hafnarfjarðar, þannig að bæði þessir bæir og núverandi nágrannasveitarfélög þeirra megi vel við una, og n. sé skipuð mönnum, tilnefndum af þeim sveitarfélögum öllum, sem hér eiga hlut að máli, og enn fremur sýslunefndum Gullbringu- og Kjósarsýslu.“ Ef þessi hv. þm. hefði á frumstigi þessa máls, eða við skulum segja, ef hann hefði út frá þeirri grundvölluðu sannfæringu, sem hann hér er að lýsa, talið, að Kópavogur eigi ekki að vera sérstakur hreppur, heldur eigi hann að vera hluti af Reykjavík, ef hann hefði á valdatímabili sínu, sem er orðið nokkuð langt, varpað fram þessari hugsun, þá getur vel verið, að hún hefði verið tekin alvarlega. En það dettur engum manni í hug í dag, að þessi rökstudda dagskrá sé borin fram í neinu öðru skyni en sem siðasta tilraun til að hindra, að vilji kjósendanna í þeim hreppi, sem hann veitir forstöðu, nái fram að ganga. Ég skal svo að öðru leyti stilla mig um að andmæla hér ýmsum tyllirökum, sem hv. þm. hefur borið fram, af því að ég legg meiri áherzlu á, að þetta frv. nái samþykki Alþ., úr því að það á annað borð hefur verið borið fram, heldur en að taka þátt í því málþófi, sem hv. þm. vill nú stofna til hér. En ég vil þó aðeins segja það, að enda þótt eitthvað af þeim smíðagöllum, sem hann telur vera á þessu frv., mætti rökstyðja, sem ég þó mótmæli að sé hægt, þá gefur auga leið um, að það er ævinlega hægt, þegar búið er að lögfesta þetta frv. og lögleg stjórn hefur setzt þar að völdum, að breyta því í minni háttar atriðum, ef sú stjórn, sem við bæjarmálum tekur, hvort sem það er hann eða aðrir, telur það æskilegt. Tilraunin, sem gerð er nú til þess að bera fram þessar brtt., er af sama toga spunnin og allar tilraunir hans og hans flokksmanna hafa verið hér á þinginu; það eru aðeins tilraunir til þess að tefja framgang málsins og ekkert annað. Þessum mönnum er fullkomlega ljóst, að jafnvel þó að það kynni að styðjast við rök, að það svæði. sem hér er gert að lögsagnarumdæmi, væri stærra en eðlilegt er, þá skiptir það engu málí, ekki heldur í þeirra hugum, einfaldlega af því, sem ég sagði, að ef þeim mönnum, sem við stjórn þessa hreppsfélags munu taka, þykir ástæða til að breyta því, mun aldrei standa á Alþ. um það. Og ég veit einnig, að þessar tilraunir hér í d. eru gerðar til þess að reyna að fá hv. Ed. til með einhverri brtt. að koma málinu til Nd., þannig að þar sé hægt að hefja nýjan málþófsleik til þess að stöðva framgang málsins. Ég mótmæli því, að hv. 6. landsk. hafi tekizt að benda á nokkur þau smíðalýti á þessu frv., sem megi valda því, að ástæða sé til að gefa flokksbræðrum hans í Nd. ný tækífæri til þess að þæfa málið þar, og ég held fast við það, að það er hjákátleg staðhæfing, þegar kjósendur í Kópavogshreppi hafa leitað stuðnings Alþ. til þess að fá framgengt vilja mikils meiri hluta kjósendanna í hreppnum, að þá skuli sá oddamaður minni hlutans, sem er að reyna að kúga meiri hlutann, koma hér til Alþ. og segja: Ef Alþ. hleypur undir bagga með meiri hlutanum, þá er Alþ. að kúga Kópavogsbúa. - Mér finnst furðu djarflegt af hv. 6. landsk. að leyfa sér, verandi forustumaður sveitarstjórnar þessa hrepps, að bera fram slík rök á Alþ., snúa staðreyndunum öllum við, bera þær sakir á meiri hlutann, sem meiri hlutinn með réttu getur borið á minni hlutann undir forustu hv. 6. landsk., og ætlast til þess, að þingið taki tillit til þess. Ég verð svo að biðja hv. 6. landsk. afsökunar á því, ei honum þykir, að ég hafi gengið fram hjá einhverjum af þeim tyllirökum, sem flokksbræður hans hafa borið fram í Nd. og hann hér í Ed. Ég hef verið of önnum kafinn, m.a. við lausn kaupdeilunnar, sem hér hefur staðið illu heilli í 6 vikur nú að undanförnu, til þess að mega vera að því að sitja klukkutímum saman yfir þessum ræðuhöldum og hef auk þess ekki löngun til þess að eiga neinn þátt í að halda við málþófi um þetta mál, sem liggur augljóst fyrir og er hrein réttlætiskrafa þess meiri hluta, sem hana hefur borið fram.

Forseti (GíslJ): Ég vil út af ummælum hæstv. ráðh. í sambandi við málþóf leiðrétta það hér, sem ég veit að kemur til af því, að hann á ekki sæti hér í þessari hv. d., að hér hefur ekki verið haldið uppi málþófi af hv. 6. landsk. þm. í sambandi við þetta mál. Hann hefur að öllu leyti farið eftir ósk minni sem forseta og haldið sig innan þeirra takmarka, sem ákveðið er í þingsköpum. Og ég veit, að þetta er aðeins vegna þess, að hæstv. ráðh. á sæti í annarri deild og hefur orðið var við málþóf þar í þessu máli.



Ég vil aðeins leyfa mér að beina því til herra forsetans, að ég hef það eftir honum, að hv. þm. hafi talað í þrjá klukkutíma um þetta mál, Ef herra forsetanum finnst þetta ekki nóg til þess að megi kalla það málþóf, þá er hans þolinmæði meiri í forsetastóll en á flokksfundum hjá okkur.

Forseti (GíslJ) : Ég vil ekki deila við hæstv. ráðherra um þetta atriði, en sem forseti verð ég að lýsa því yfir, að hér hefur ekki verið haldið uppi málþófi í þessu máli af hv. 6. landsk. Hann hefur einmitt farið eftir mínum óskum í sambandi við það að halda hér ekki uppi málþófi, því að ef það hefði verið, þá væri málið ekki komið svo langt sem komið er, og það veit ég að hæstv. ráðh. viðurkennir.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. forseta fyrir það, að hann hefur borið af mér þær sakir, sem hæstv. forsrh. leyfði sér að bera á mig, að ég hefði haldið hér uppi málþófi um þetta mál. Ég veit ekki nákvæmlega, hvað lengi ég talaði um það nú við 2. umr. þess, en það var meining mín, eins og hæstv. forseti gat um, að tala ekki svo lengi, að ekki væri hægt þess vegna að ljúka jafnvel afgreiðslu málsins nú um kl. 7, svo að ekki þyrfti að verða kvöldfundur, og ég hef takmarkað einmitt mál mitt með tilliti til þess. Hitt er rétt, að ég leyfði mér að tala óvenjulega lengi um þetta mál, þegar það kom fyrst til umræðu hér í hv. d., og eins og ég sagði í upphafi máls míns, þá gerði ég það vegna þess, að ég óskaði, að hv. þdm. fengju þegar af minni hálfu öll þau meginrök, sem ég hef fram að færa í þessu máli. Og það er langt frá því, að ég sjái neina ástæðu til þess í þessu máli frekar en öðrum að vera að margendurtaka þau rök, sem fyrir liggja, enda veit ég, að hv. þdm. þekkja mig ekki að því að halda hér uppi málþófi í neinu máli og tefja framgang mála með því. Hitt var eðlilegt, að það yrðu miklar umræður um þetta mál í hv. Nd., þar sem það var flutt fyrst, vegna þess að það mátti ætla af ýmsu, að það væri tilgangur hv. flm. frv. að berja það í gegnum þingið og gera það að lögum áður en kjósendum í Kópavogshreppi gæfist tími til þess að láta í ljós vilja sinn um málið við atkvgr., sem auglýst var að fram færi 24. apríl s. l. Það var aðeins af því, að það leit út fyrir, að þetta ætti að leyfa sér að gera, að afgreiða málið á Alþingi, til þess að það væri ekki ástæða til að láta atkvgr. um málið fara fram. En þegar þetta tókst ekki, var gripið til hins ráðsins, sem er einsdæmi í kosningum á Íslandi, að þeir flokkar, sem hafa hafið þetta mál, tekið það upp og látið bera það fram hér á hv. Alþingi, neituðu að taka þátt í atkvgr. um málið og gerðu allt, sem í þeirra valdi stóð, til þess að kjósendur létu ekki í ljós vilja sinn í málinu og neyttu atkvæðisréttar síns. En það var gert í ákveðnum tilgangi. Það var gert til þess að koma í veg fyrir, að það sæist svart á hvítu, hve margir af kjósendum í Kópavogshreppi eru með því, að hann verði gerður að kaupstað, hve margir á móti. Það var vegna þess, að þrír lýðræðisflokkar þorðu ekki að eiga undir úrslítum í algerlega frjálsri atkvgr., sem báðir sæktu af fullu kappi, eins og gengur og gerist í kosningum. Hæstv. forsrh. leyfir sér enn að fullyrða, að það liggi fyrir mikill meiri hluti kjósenda í Kópavogshreppi, sem óski eftir því, að hann verði gerður að kaupstað. Ég spyr hæstv. forsrh.: Hvaða kjósenda? Eru það kjósendur til sveitarstjórnarkosninga í ár, þeir sem eru löglegir, atkvæðisbærir kjósendur til sveitarstjórnarkosninga í ár, eða er það löglegur meiri hl. kjósenda til sveitarstjórnarkosninga, sem kynnu að fara fram á árinn 1956 eða í janúar 1957 - hvort heldur? Hæstv. forsrh. leyfir sér líka að segja hér, að ég og mínir samstarfsmenn í Kópavogshreppi höfum frá upphafi barizt á móti því, að vilji kjósenda kæmi fram. Hæstv. forsrh. hefur líklega ekki haft fyrir því að lesa öll þau þskj., sem komin eru fram um þetta mál, ef hann leyfir sér að koma fram með slíka staðhæfingu. Það er prentað hér í nál. minni hl. í Nd., að þann 9. marz s.l., tveim dögum eftir að umsögn sýslunefndar Kjósarsýslu lá fyrir í þessu máli, og sýslunefnd vildi láta það velta á meiri hluta atkvæðishærra manna í Kópavogshreppi, hver yrðu úrslit þessa mál, að hreppsnefnd Kópavogshrepps samþ., að fram skyldi fara opinber atkvgr. um málið.  Þó að hæstv. forsrh. leyfi sér að fara með slíkt, þá verður honum erfitt um að sanna það. Ég vil minna hann á, að einn mætur flokksbróðir hans, sem mætti á hreppsfundi Kópavogshrepps þann 9. marz, þegar atkvgr. var samþ., greiddi atkv. með því. Þá var gert ráð fyrir, að fram færi einnig umræðufundur um málið, sem var ekki ætlazt til að tæki neina efnislega ákvörðun í málinu, og mér skildist, að þessi flokksbróðir hæstv. ráðh., sem ég gat um, væri því einnig samþykkur, að það væri ekki verið að leita eftir fylgi við till. eins eða annars efnis um efnishlið þessa máls á þessum ráðgerða borgarafundi. Ég held, að flokksbróðir hans hafi verið mér sammála um, að það væri lítt framkvæmanlegt að láta borgarafund skera úr í málinu, en sjálfsagt hins vegar að halda hann,til þess að það færu fram umr. af hálfu beggja aðila í áheyrn hreppsbúa um málið. Ég veit ekki, á hvern hátt hefði verið hægt að fara lýðræðislegar með þetta mál heima í héraði en gert hefur verið. Það kom fram fyrst þann 26. febrúar s.l., og viku seinna, hinn 9. marz, er búið að ákveða að fara þessa leið í málinu, láta ræða það opinberlega af hálfu beggja aðila í sveitarstjórn, sem ekki voru um það sammála, í áheyrn hreppsbúa á opinberum borgarafundi, láta ekki leggja það þar fyrir til atkvgr., heldur leggja það fyrir við opinbera, leynilega atkvgr. Eftir að komið var í ljós, að ágreiningur var innan sveitarstjórnarinnar um þetta mál, sem var svo snögglega fram komið, og sýslunefnd benti á þá leið, sem var sjálfsögð, að leggja það fyrir atkvæðisbæra kjósendur, þá stóð ekki á því, að sveitarstjórnin veldi þessa leið í málinu. Hitt, að berjast svo gegn því, að slík atkvgr. færi fram með eðlilegum hætti og sem flestir tækju þátt í henni, er svo alveg út af fyrir sig á reikningi þessara þriggja lýðræðisflokka, sem standa að þessu máli. Nei, það er fjarri því, að ég hafi barizt á móti því, að vilji kjósenda í þessu máli kæmi fram. En ég hef ekki séð fært að fara aðra leið en að leggja það fyrir þá sömu kjósendur sem mundu kjósa sér bæjarstjórn í nýstofnuðum Kópavogskaupstað samkv. þessum lögum, hvort það eigi að stofna þessa bæjarstjórn. Þetta hefur verið mín skoðun á því atriði, fyrir hvaða kjósendur eigi að leggja það, og þess vegna ekki fyrir væntanlega kjósendur, sem verða kjósendur samkv. lögum þann 24. jan. 1956, enda hef ég bent á hér í umræðum, að það var augljós tilgangur löggjafans, sem hægt er að sanna, þegar lög um sveitarstjórnarkosningar, þau sem nú gilda, voru sett og ákvæði um kjörskrá sett þar með þeim hætti, sem í lögunum er, að það liði nokkur tími, nokkrir mánuðir, frá því að íbúi flyttist inn í sveitarfélag þangað til hann hlyti þar atkvæðisrétt. Svona hefur þetta verið áratugum saman í okkar landi, þó að þessi frestur, sem menn eiga að hafa til að kynna sér mál í einu sveitarfélagi, áður en þeir eru taldir af löggjafanum bærir til þess að greiða atkvæði um þau, hafi alltaf verið að styttast, og hann er núna í mesta lagi 11 mánuðir. Ég ætla ekki að halda uppi deilum um þetta atriði. Það er augljóst öllum mönnum, sem það vilja vita, að hér hefur verið rétt að farið. Ég hef átt tal um þetta við hina mætustu menn, sem sinna þessum málum og eru þessum málum allra kunnugastir í Reykjavíkurbæ, hvaða reglur þar hafa gilt og hvaða skilningur á þessum lögum, sem gilda, og hæstv. forsrh. mundi ekki rengja þá menn, sem eru mætir flokksbræður hans, ef hann vildi láta svo lítið að leita þeirra álits um þessi mál, hverjir séu kjósendur réttilega hverju sinni í sveitarstjórnarmálum. Hæstv. forsrh. fullyrðir, að ég sé enn að berjast móti því, að þetta mál fái framgang. Það er rétt, að ég tel af ýmsum ástæðum, sem ég hef fært full rök að, óskynsamlegt af Alþ. að setja þessi lög, vegna þess að ég tel það óskynsamlegt, eins og ég sagði í ræðu minni hér áðan, að aðgreina frekar en þegar er þau byggðarlög, sem liggja næst Reykjavíkurbæ og eru augljóslega hluti af atvinnulífssvæði bæjarins og efnahagssvæði. Ég álít hina einu skynsamlegu leið í því að leita þar frekar sameiningar heldur en aðgreiningar, og ég hef ekki farið dult með þessa skoðun árum saman, öll þau ár, sem ég hef starfað að málum í Kópavogshreppi. Ég hef rætt hana við forráðamenn Reykjavíkurbæjar og forráðamenn sveitarfélaganna í kringum Reykjavík. Ég hef talið hina aðferðina, sem Reykjavíkurbær hefur beitt til þess að fullnægja þörfum sínum fyrir landrými og hæstv. forsrh. hefur stundum stutt, að því er mér skilst, þá leið að innlima hluta af þessum sveitarfélögum eftir þörfum Reykjavíkurbæjar, ranga og ósanngjarna. Ég álít, að það eigi að leita eftir sanngjörnum leiðum í þessu máli og skynsamlegum til frambúðar. Það er allt. Ég skal fallast á, að þetta frv. verði að lögum, en framkvæmd laganna verði frestað, þangað til búið sé að fá um þetta mál álit nefndar, sem skipuð væri aðilum frá öllum þessum byggðarlögum. Ég játa það, að ég berst á móti þessu frv. Ég játa það, að ég hef gert það heima í héraði og hér á Alþ. Ég geri það af þessum ástæðum og með þessum rökum. Hæstv. forsrh. spurði, hvers vegna ég hefði ekki látið mér detta í hug sameiningu við Reykjavík fyrr en nú. Ég hef verið að svara þessu, ég hef látið mér detta það í hug, en ég hef hins vegar sagt og orðið að segja við mína sveitunga: Við verðum að berjast áfram. - Kópavogshreppur var stofnaður gegn okkar vilja 1948, sem þar vorum þá, og skilinn frá Seltjarnarneshreppi, bókstaflega gegn okkar vilja, en við sögðum: Við verðum að berjast áfram. Við verðum að gera allt, sem í okkar valdi stendur, og meira jafnvel en hægt væri að ætlast til. Við verðum að varna því, að þetta byggðarlag verði til vansæmdar sem úthverfi Reykjavíkur í næsta nágrenni höfuðstaðarins. Við verðum að varna því, að það verði pestarbæli, vegna þess að fólkið þar hafi ekki vatnsveitu. - Og við gerðum það. Fólkið gerði það svo stórmyndarlega; það lagði fram hundruð þúsunda af sinni fátækt til þess að koma því máli fram, og það hefur engan styrk hlotið til þessa dags frá ríkissjóði til þess. En það er fyrir þær framkvæmdir og aðrar, sem eru meiri en eru dæmi til í nokkru byggðarlagi öðru á jafnskömmum tíma, að nú búa 3000 manns í Kópavogshreppi og auðið að bæta þar við þúsundum. En hitt verður aldrei, að atvinnumöguleikar í þessu byggðarlagi rísi upp í nokkru hlutfalli við íbúafjöldann eins og hann er í dag eða verður fyrirsjáanlega á næstu árum. Það er engin von til þess, og þess vegna er það, að þetta svæði í næsta nágrenni Reykjavíkur á að vera hluti af hinni atvinnulegu heild og ekki reisa nýja múra með kaupstaðartakmörkum milli þess og Reykjavíkur. Þetta er ekki ný skoðun mín. Ég hef ekki farið dult með hana árum saman og get kallað marga menn til vitnis um það. Það væri kannske gaman að taka upp viðræður við hæstv. forsrh. um þetta mál og fleiri mál, sem kynnu að snerta það, því að þetta er fyrsta verulega málið, sem hann ber fram fyrir sitt kjördæmi eða vegna síns kjördæmis, síðan ég tók sæti hér á hv. Alþ., en ég vil samt ekki lengja umræður um þetta mál, þó að hæstv. forsrh. komi nú inn í þær á þessari stundu. Ég var, þegar hann kom inn í hv. deild eða nálægt henni, að tala síðast í ræðu minni um þá brtt., sem ég leyfði mér að flytja um það, að ríkissjóður afhenti hinum nýja kaupstað verzlunarlóðir hans, afhenti honum það landssvæði, sem ríkissjóður á og byggðin í Kópavogi hefur risið upp á. Ég veit, að það eru allir sammála um, að það er eitt af því allra nauðsynlegasta fyrir sveitarfélag að eiga landið, sem það stendur á, ekki sízt þegar byggðin eykst svo hröðum skrefum sem í Kópavogi. Hæstv. ráðh. er kunnugt um þetta mál; það hefur verið borin fram við hann ósk af hálfu sveitarstjórnarinnar í Kópavogi um að flytja þetta mál og tryggja því framgang á Alþ. með sínu áhrifavaldi. Að þeirri ósk stóðu einnig fulltrúar flokks hans, Sjálfstfl. í Kópavogi, en hæstv. forsrh. hefur ekki gert þetta enn, að taka upp það mál. Hins vegar hefur hann tekið upp fyrir þrjá flokka þetta mál, sem hér liggur fyrir. Og þá segi ég: Hví þá ekki að ákveða í þessu frv., að hinum nýja kaupstað verði afhent það land, sem ríkissjóður á og kaupstaðurinn stendur á? Það liggur fyrir samþykkt um það frá sveitarstjórninni í Kópavogshreppi, ekki aðeins frá þeim vonda meiri hluta, heldur með þátttöku fulltrúa Sjálfstfl. Það er elndregin ósk sveitarstjórnarinnar, eins og hæstv. forsrh. er kunnugt. En þar að auki leyfi ég mér að leggja til, að ríkissjóður leggi hinum nýja kaupstað 2 millj. kr., vitanlega þá í eitt skipti fyrir öll, og þar leyfi ég mér að vitna til ummæla hæstv. forsrh. í ávarpi til Kópavogsbúa, sem hann lét prenta og útbýta meðal Kópavogsbúa fyrir tæpum tveimur árum. Það var fyrir kosningar. En ég vil gera hæstv. forsrh. þann heiður að álíta, að það megi taka mark á orðum hans, jafnvei þeim, sem eru sögð fyrir kosningar. Og hérna eru þessi ummæli. Mér heyrðist á honum, að hann myndi ekki eftir þeim. Með leyfi hæstv. forseta, vil ég leyfa mér að lesa upp örfáar setningar, sem fjalla um þetta atriði. Hæstv. forsrh. segir í ávarpi til Kópavogsbúa í blaðinu Vogar, sem gefið er út af sjálfstæðisfélagi Kópavogshrepps í júní 1953: „Ég vil vekja athygli á því, að það liggur í hlutarins eðli, að Kópavogsbúar eru hvergi nærri einfærir um að rísa undir stofnkostnaði við að skapa fólki svipaða aðstöðu í Kópavogi sem íbúar Reykjavíkur ern aðnjótandi.“ Og síðan feitletrað: „Tel ég, að Kópavogshreppur eigi siðferðislega kröfu á hendur ríkissjóði í þeim efnum og ef til vill einnig Reykjavík, sem nýtur góðs af vinnuafli Kópavogsbúa. Ræðir hér ekki um smámuni, heldur um milljónir króna.“ Hæstv. forsrh. hefur viðurkennt í opinberu ávarpi til Kópavogsbúa, að þeir eigi siðferðislegan rétt á hendur ríkissjóði um milljónir króna. Ég leyfi mér að leggja til, að þeir fái aðeins 2 millj. kr., um leið og þeim verða með þessum lögum skapaðar enn auknar byrðar, óneitanlega verulegur kostnaður vegna kaupstaðarstofnunar. Hæstv. forsrh. getur svo átt valið um, hvaða fyrirskipanir hann gefur nú sínum flokksbræðrum um þetta atriði, um leið og hann skipar þeim að fylgja þessu máli fram, svo að hann verði sér ekki til meiri minnkunar en hann þegar er orðinn.



Herra forseti. Hér var lesinn upp kafli úr vel orðuðu ávarpi eftir mig. Þar hef ég lýst yfir, að Kópavogsbúar séu hvergi nærri einfærir um að rísa undir stofnkostnaðinum við að skapa fólki svipaða aðstöðu í Kópavogi sem íbúar Reykjavíkur eru aðnjótandi. Tel ég, að Kópavogshreppur eigi siðferðislega kröfu á hendur ríkissjóði í þeim efnum o.s.frv. Ég veit nú, að jafnþingvanur maður og hv. 6. landsk. (FRV) gerir sér fulla grein fyrir því, að ríkissjóður hefur veitt sérhverju hreppsfélagi á þessu landi margvíslega aðstoð og því meiri sem þörfin hefur verið meiri, og ég veit, að honum er ljóst, að Kópavogur á þessa siðferðislegu kröfu og að henni verður í einu eða öðru formi fullnægt. Það er allt, sem um það er að segja. Ég stend þess vegna við stóru orðin; þakka honum að öðru leyti fyrir þann heiður, sem hann gerir mér með að treysta mér til þess að standa eftir kosningar við það, sem ég hef lofað fyrir kosningar. Ég veit, að ég er verðugur þessa lofs, en það er gott að fá þá viðurkenningu einnig frá andstæðingum. Ég skal svo ekki orðlengja þetta, svo að ég reyni ekki um of á þolinmæði hæstv. forseta og dm. Skal ég því stilla mig um að svara öðru í þessari stuttu ræðu hv. 6. landsk. en því einu, að hann lýsir því yfir, að hann hafi margrætt það við forustumenn Reykjavíkur, hvort ekki gæti komið til greina um sameiningu Kópavogs og Reykjavíkur. Ég má náttúrlega ekki um það staðhæfa, því að ég get ekki vitað, hvað fram fer milli hans og einhvers annars aðila, en þó liggur nú fyrir Alþ. yfirlýsing Reykjavíkurbæjar um þetta. Reykjavík segir: Það hefur ekki verið svo mikið sem orðað við okkur, að Kópavogur og Reykjavík sameinist. - Það stendur þá fullyrðing á mótí fullyrðingu í þeim efnum, en þetta er upphaf þeirrar yfirlýsingar, sem bæjarráð Reykjavíkur hefur gefið varðandi hugsanlega sameiningu, og bætir svo við, að það sé ekki einu sinni tímabært að taka upp samningaviðræður um þetta mál að svo stöddu. Ég vil svo ekki vegna fundartímans þreyta þolinmæðina, herra forseti.