Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hv. alþm. Í dag minnumst við þess að liðin eru 150 ár frá ákvörðun um endurreisn Alþingis. Hinn 8. mars 1843 undirritaði Kristján konungur VIII. ,,tilskipun um stiptun sérlegrar ráðgefandi samkomu fyrir Ísland, er á að nefnast Alþíng``. Tilskipunin var gefin út fáum árum áður en einveldisstjórn leið undir lok. Hún var gjöf frá konungi sem á margan hátt var hliðhollur Íslendingum. Í tilskipuninni fólst í fyrsta lagi að landið fékk ,,sína eigin ráðgefandi samkomu`` og þar með lauk þátttöku af Íslands hálfu í stéttaþinginu í Hróarskeldu. Í öðru lagi voru í henni ákvæði um skipun þingsins. Á þinginu skyldu eiga sæti 20 kjördæmakjörnir þingmenn og sex þingmenn tilnefndir af konungi úr hópi embættismanna landsins. Þá voru í þriðja lagi rækileg ákvæði um kosningar til Alþingis, kosningarrétt og kjörgengi. Hvort tveggja var vissulega mjög takmarkað miðað við nútímahugmyndir, en talið er að 5% landsmanna hafi notið þessa réttar. Í fjórða lagi segir í tilskipuninni: ,,Fyrst um sinn á alþíng að haldast í Reykjavík.`` Og loks voru í tilskipuninni hin fyrstu þingsköp Alþingis sem að flestu leyti voru sniðin eftir þingsköpum stéttaþinganna dönsku. Aðdragandi þessara tíðinda var nokkur. Störf Alþingis hins forna, lögréttu og yfirréttar, voru lögð niður með konungsúrskurði 6. júní árið 1800. Síðustu fundir Alþingis við Öxará voru reyndar haldnir í júlímánuði 1798, en sökum lélegs aðbúnaðar þar voru fundir þess haldnir í Hólavallarskóla í Reykjavík 1799 og 1800. Þótt Alþingi hefði glatað sinni fornu frægð er yfir lauk sætti þjóðin sig ekki við að vera ,,alþingi svipt``. Slitnað hafði þráður sem lá allt aftur til stofnunar allsherjarríkis á Íslandi árið 930. Einar Arnórsson segir í riti sínu, Réttarsögu Alþingis, um störf þingsins í lok 18. aldar: ,,Alþingi var orðið aðallega dómstóll, þinglýsingastaður og reikningsskilastaður sýslumönnum og öðrum gjaldheimtumönnum ríkisfjárhirzlunnar.`` En í huga þjóðarinnar var Alþingi annað og meira. Þess vegna liðu ekki mörg ár þar til krafan um endurreisn Alþingis kom fram. Og eftir að stofnað var til stéttaþinganna dönsku árið 1831 hófu Íslendingar baráttu fyrir innlendri stjórn og innlendu þingi. Þar fór mest fyrir Baldvini Einarssyni og riti hans, Ármanni á Alþingi. Íslendingar áttu fulltrúa á þingi Eydana 1835--1842, en slíkt fullnægði í engu óskum landsmanna. Árið 1837 stóðu Þórður Sveinbjörnsson, Páll Melsteð og Bjarni Thorarensen fyrir bænaskrá um innlent þing. Ári síðar var tekin ákvörðun um að boða til samkomu tíu æðstu embættismanna Íslands, embættismannanefndarinnar, sem kom tvívegis saman, 1839 og 1841. Um þetta leyti urðu mikil umskipti í sögu Íslands. Friðrik konungur VI. lést undir árslok 1839, en við ríki tók Kristján konungur VIII. Hann var á marga lund vinveittur Íslendingum og sýndi við mörg tækifæri að hann mat íslenskan menningararf mikils og vildi hlúa að honum eftir mætti. Fornaldardýrkun var eitt af einkennum rómantísku stefnunnar sem þá var ofarlega á baugi, og hinn nýi konungur var barn síns tíma þegar hann árið 1840 gaf út úrskurð um að unnið skyldi að endurreisn Alþingis á Þingvöllum. Og nú kvaddi Jón Sigurðsson sér hljóðs á þjóðmálavettvangi, sá maður sem upp frá því hafði mest áhrif á stefnu Íslendinga í sjálfstæðisbaráttunni. Jón lét alþingismálið mjög til sín taka. Embættismannanefndin samdi tillögur um innlent þing og urðu þær grundvöllur að tilskipun konungs 8. mars 1843. Þar var farin að mörgu leyti önnur leið en forvígismenn Íslendinga vildu, eins og Fjölnismenn, einkum Tómas Sæmundsson. Jón Sigurðsson átti samleið með embættismannanefndinni að því er varðaði þingstaðinn og þá meginstefnu að Alþingi yrði nútímaþing, sniðið að þörfum og aðstæðum síns tíma. Jón vildi hins vegar veita Alþingi meiri völd. Nú efast fáir um að stefna Jóns Sigurðssonar í alþingismálinu hafi verið rétt og orðið þjóðinni til farsældar. Í dag, hálfri annarri öld síðar, er fánýtt að hugleiða hvort unnt hefði verið að sameina sjónarmiðin betur, t.d. tengja hið nýja Alþingi betur Þingvöllum, svo sem með því að setja þingið þar og slíta því, viðhalda fornum heitum, lögsögumanni og lögréttu, --- og fleira mætti nefna, --- en svo varð ekki og verður varla aftur snúið til horfinna alda úr þessu. Það dróst í rúm tvö ár að hið endurreista Alþingi kæmi saman til fyrsta fundar. Það varð 1. júlí 1845. Vissulega voru völd Alþingis og störf takmörkuð, en án alls vafa voru áhrif þess strax mikil á þjóðina. Alþingi varð vettvangur forustumanna þjóðarinnar í sókn til þjóðfrelsis og framfara. Þegar forseti sameinaðs Alþingis, Haraldur Guðmundsson, minntist þess hér á þessum stað árið 1943 að 100 ár voru liðin frá útgáfu alþingis-tilskipunarinnar varð honum tíðrætt um þá gagnrýni sem störf Alþingis sæta jafnan og hann taldi vera af tvennum toga spunnin: ,,Annars vegar eru þeir, sem í raun og veru óska, að vegur og sómi Alþingis sé sem mestur.`` Þeim svaraði Haraldur með því að vitna til orða Jóns Sigurðssonar: ,,Varla er sú list, að menn hafi jafnlengi þreytt með óvissum árangri og landsstjórnarlistina.`` Undir þetta getum við alþingismenn tekið: Alþingi og störf þess verða aldrei hafin yfir gagnrýni sem á rökum er reist. En síðan segir Haraldur: ,,Hins vegar eru þeir, sem hallmæla Alþingi og spá því illspám . . . Gagnrýni þessara manna er ekki flutt til þess að koma fram umbótum á starfsháttum eða stefnu þingsins, heldur fyrst og fremst eða eingöngu í því skyni að svipta Alþingi trausti og tiltrú fólksins. Þeim er ljós sá sannleikur, að ef Alþingi nýtur ekki trausts þjóðarinnar, er það veikt og lítils megnugt.`` Þótt þessi orð séu mælt í miðjum hinum mikla ófriði, þá vil ég minna á þau því að þau virðast eiga við jafn vel nú, hálfri öld síðar. Forsetar Alþingis hafa í nokkur ár stefnt að því að minnast þessara tímamóta í sögu Alþingis. Í dag kemur út fyrir samvinnu Alþingis og Sögufélagsins rit um endurreisn Alþingis og þjóðfundinn 1851 eftir dr. Aðalgeir Kristjánsson, fyrrverandi skjalavörð. Ritið verður afhent alþingismönnum við stutta athöfn hér í hliðarsal, setustofu, að loknum þingfundi og er þeim boðið að koma og vera við þá athöfn kl. 4. Þá var sl. laugardag opnuð ný minningarsýning um Jón Sigurðsson og konu hans, Ingibjörgu Einarsdóttur, í Jónshúsi í Kaupmannahöfn, húsi Alþingis í hinni gömlu höfuðborg Íslands. Í því húsi bjó Jón Sigurðsson og starfaði lengst af og minning hans mun tengjast því um ófyrirsjánalega framtíð. Hv. alþm. Störf þessarar stofnunar, Alþingis, eiga sér djúpar rætur með þjóðinni. Við segjum oft --- og með sanni --- að Alþingi sé í senn elsta stofnun þjóðarinnar og hin æðsta. Á okkur alþingismönnum hvílir því mikil ábyrgð að gæta þess þjóðfrelsis sem Alþingi er skýrast vitni um, rækta arfinn og færa hann í hendur komandi kynslóðum. Minnumst þess í hita baráttunnar nú um stundir hvað mikils þurfti við á öndverðri 19. öld til að taka aftur upp þann þráð sem slitnað hafði um sinn, en það var gert í trausti þess að nýtt Alþingi mundi gegna forustuhlutverki við að leysa þjóðina úr viðjum ófrelsis og stöðnunar. Ég vil biðja hv. alþm. að minnast starfa þeirra sem áttu hlut að endurreisn Alþingis og minnast þeirra tímamóta, sem við nú fögnum, 150 ára afmælis tilskipunar um endurreisn Alþingis, með því að rísa úr sætum. --- 
            

Borist hefur svohljóðandi bréf, dags. 8. mars 1993: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi næstu tvær vikur leyfi ég mér, með vísun til 2. mgr. 53. gr. laga um þingsköp Alþingis, að óska þess að 1. varaþingmaður Sjálfstfl. í Norðurl. v., Hjálmar Jónsson prófastur, Sauðárkróki, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Þetta er yður hér með tilkynnt, virðulegur forseti. Virðingarfyllst, Vilhjálmur Egilsson, 5. þm. Norðurl. v.`` Hjálmar Jónsson hefur áður setið sem varamaður á þingi og er boðinn velkominn til starfa á ný. Það er rétt að forseti geti þess varðandi 2. dagskrármálið að það hefur komið fram ósk frá frsm. meiri hluta allshn., hv. 5. þm. Vestf., um að atkvæðagreiðslunni verði frestað. Því kemur það mál ekki til afgreiðslu í dag.

Hæstv. forseti. Hér er til umræðu þáltill. um endurmat iðn- og verkmenntunar, sem er flutt af okkur fjórum þingmönnum Framsfl. og er 1. flm. hv. þm. Stefán Guðmundsson. Ég held að það fari ekkert á milli mála að verkleg menntun hefur verið vanrækt á undanförnum árum og jafnvel áratugum og á sama tíma hefur samkeppnisstaða innlends iðnaðar verið að versna. Og á þessu öllu saman bera stjórnvöld að sjálfsögðu nokkra ábyrgð. Afstaða almennings til þess hvað framtíðin ber í skauti sér dregur síðan dám af þessu og það er ástæða til þess í tengslum við umræðu um verkmenntun að skoða reynslu þeirra þjóða sem hafa lagt raunverulega rækt við verklegt nám og tengt það tækniþróun á hverjum tíma, en staðreyndin er sú að þær þjóðir hafa í seinni tíð skarað fram úr og tryggt bestu kjör sinna þegna. Almenningur í þessum löndum lítur á verkmenntun eða hvers konar verk- og tæknimenntun sem álitlegan valkost og hvetur ungmenni til að fara þá leið í námi. Þar heldur fólk því ekki fram, eftir því sem best ég þekki til, að verkmenntaskólar séu bara fyrir þá sem ekki hafa getu til þess að fara í menntaskóla og síðan í háskóla. En það eru fleiri sem eiga við svipuð vandamál að stríða á þessu sviði eins og við Íslendingar og eftir því sem mér hefur skilist og hef lesið, þá er það fræðsluyfirvöldum í Bandaríkjunum nokkurt áhyggjuefni hvernig komið er fyrir tæknimenntun og verkmenntun, en hins vegar er grunnskólamenntun þar fjölbreytt og háskólamenntun á háu stigi eins og allir vita. En Bandaríkjamenn hafa ekki náð því eins og t.d. Þjóðverjar og ýmsar Norðurlandaþjóðir og Japanir hafa gert að tengja saman hugvit og verkvit þannig að hvað styðji annað. Við Íslendingar megum ekki falla í þá gryfju að álykta sem svo að verkmenntun hafi það helst til síns ágætis að geta tekið við þeim sem einhverra hluta vegna kjósa að ganga ekki hinn gullna veg bóknámsins og ég held að það sé nú kannski að verða nokkur samstaða um það í þessu landi að þarna verðum við að taka okkur á. Íslendingar og Bandaríkjamenn virðast hafa átt það sameiginlegt að vilja framleiða einhver ósköp af stúdentum. Með fullri virðingu fyrir þeim sem slíkum, þá er það ekki þægilegt og ekki æskilegt fyrir þetta þjóðfélag né önnur að nám sé á svo þröngu sviði og menntun. Í þeirri áfangaskýrslu sem nýlega hefur komið út frá nefnd menntmrh. um mótun nýrrar menntastefnu er nokkuð tekið á þessum málum og á æskilegan hátt held ég að megi segja. A.m.k. ég vil á þessu stigi málsins ekki segja annað. Það var líka gert í þeirri skýrslu sem gefin var út í lok síðasta kjörtímabils í menntamálaráðherratíð hv. þm. Svavars Gestssonar, Til nýrrar aldar. Í báðum þessum skýrslum finnst mér að það komi fram að menn hafi áttað sig á því að þarna þurfi að taka á og vegna þjóðfélagsins sem slíks þurfi að auka menntun í verklegum greinum. Samt kemst ég ekki hjá því að nefna það að fram til þessa hafa verk hæstv. ríkisstjórnar ekki beinlínis snúið að því að efla verkmenntunina og nefni ég Iðnskólann í því sambandi því að það var staðið mjög illa að framlögum til Iðnskólans við samþykkt síðustu fjárlaga. Eins má nefna það að úthlutunarreglur Lánasjóðs ísl. námsmanna eru ekki jákvæðar í garð verkmenntunar. Nú veit ég ekki um það hvort hæstv. menntmrh. hefur algerlega gefið frá sér allt vald varðandi þessar úthlutunarreglur, en ég álít þó að hann þurfi að samþykkja þær áður en þær koma til framkvæmda. Við munum það að með setningu nýrra laga um lánasjóðinn var stjórninni falið mjög mikið vald sem ráðherra hafði áður og þetta gagnrýndi ég og fleiri og sögðum sem svo að þrátt fyrir allt og þrátt fyrir það að maður hefði kannski ekki mikla tilhneigingu til þess að styðja þá ríkisstjórn sem nú situr, þá hafi þetta vald verið betur komið í höndum hæstv. menntmrh. heldur en þeirrar stjórnar sem nú fer með Lánasjóð ísl. námsmanna og málefni hans. Ég ætla, hæstv. forseti, ekki að hafa fleiri orð um þetta frv. en langaði til þess að leggja nokkur orð inn í þá umræðu sem fer fram um verkmenntun og það er einlæg von mín að á þeim málum verði tekið sem allra fyrst að færa okkar menntakerfi meira inn á þá braut að það sinni þeirri hlið menntamála.

Virðulegi forseti. Það er auðvelt að taka undir það sem hér er sett fram sem megintilgangur þessarar tillögu að það sé þarft að vekja umræðu um iðn- og verkmenntun í landinu og leiðir til að laga hana að nýjum aðstæðum, bæði hér á landi og í okkar næsta umhverfi, í okkar samkeppnisumhverfi. Það er hverju orði sannara að við þurfum að huga vandlega að því að tengja sem best saman þá verkmenntun sem veitt er í skólum landsins og starfið í atvinnuvegunum. Það er t.d. athyglisvert að ýmsar atvinnugreinar eins og t.d. rafiðnaðurinn og nú síðast prentiðnaðurinn og ég veit að málmiðnaðurinn er inni á sömu brautum hafa tekið í sínar eigin hendur að bjóða upp á endurmenntun og símenntun og reyndar nokkra þætti í grunnmenntun í sínum starfsgreinum með því að koma á fót með samtökum fyrirtækjanna í greininni og félaga starfsmanna í þessum greinum sérstökum skólum eins og Rafiðnaðarskólanum og Prenttæknistofnuninni. Þetta tel ég vera vísbendingu um leiðir sem við eigum að huga vandlega að í þessu máli. Það er með öllu ljóst að hið hefðbundna meistaranám hefur lifað sitt fegursta. En við þurfum að vera vel á verði og ekki síst er ástæða til að huga að því hvernig við búum að verkmenntaskólunum, hvernig við finnum þeim stað í okkar skólakerfi og hvernig við tengjum þá við atvinnulífið. Og það er t.d. mjög athyglisvert að Iðnskólinn í Reykjavík er líklega stærsti framhaldsskóli landsins, fjölmennasti framhaldsskóli landsins, og þar er sannarlega ástæða til að huga að því hvernig þeirri stofnun er komið fyrir í okkar skólakerfi og sambærilegum stofnunum. Að þessu leyti er þetta hin þarfasta tillaga. Síðan kemur náttúrlega spurningin um það hvort þörf sé á að setja á starfshóp eins og hér er lagt til, sem hv. menntmn. mun vaflaust fjalla um þegar tillagan kemur til hennar. Ég vil leyfa mér að benda á að á vegum menntmrn., að frumkvæði menntmrh., fer nú fram endurmat á ýmsum þáttum í okkar skólakerfi. Mér er um það kunnugt að einmitt þau atriði sem ég hef hér vikið að í máli mínu eru þar til vandlegrar athugunar eins og ég þykist fullviss að menntmrh. muni koma hér að síðar í umræðunni. Með þessum orðum, virðulegi forseti, vil ég taka undir þann tilgang tillögunnar að vekja umræður um málið og hvetja til þeirra aðgerða sem til framfara horfa í verkmenntun í landinu. Það er áreiðanlega rétt hjá hv. frsm. þessarar tillögu að þeim ríkjum sem hefur tekist best að tengja saman atvinnulíf og verkmenntun, hefur líka vegnað vel í atvinnumálum og efnahag þegar horft er til langs tíma. Dæmið sem nefnt var frá Þýskalandi er athyglisvert þótt þar steðji nú að tímabundinn vandi eins og víðar í iðnaði og atvinnulífi á Vesturlöndum.

Hæstv. forseti. Sú till. til þál. sem hér er til umræðu er athyglisverð og tvímælalaust tímabært að fram fari endurmat iðn- og verkmenntunar í landinu. Flm. fluttu svipaða tillögu á síðasta þingi ef ég man rétt. Iðnmenntun á Íslandi hefur tekið litlum breytingum undanfarna áratugi og hefur að vissu leyti ekki verið aðlöguð þeim miklu breytingum sem orðið hafa í sumum iðngreinum og þeim auknu kröfum sem gerðar eru til iðnaðarmanna. Því er tímabært að taka allt skipulag iðn- og verkmenntunar í landinu til endurmats. Ég tek undir það sem segir í tillögunni að ein af forsendum þess að innlendur iðnaður standist aukna samkeppni háþróaðra iðnríkja sé að nauðsynlegar úrbætur verði gerðar á iðn- og verkmenntun í landinu og að margvísleg rök hnígi að því að iðn- og verkmenntun verði nú skilgreind að nýju með tilliti til fjölbreytilegra nýjunga í verklegu og bóklegu námi, bættra tengsla skóla og almennings og aukinnar fræðslu til almenns rekstrar. Ég vil leggja áherslu á að ekki verði rofin tengsl iðnfyrirtækjanna og iðnfræðsluskólanna. Ég tel það mjög mikilvægt að hluti iðnnámsins verði áfram hjá meisturum og iðnfyrirtækjum. Sá þáttur námsins er ekki hvað síst mikilvægur. Á það er bent í greinargerð með tillögunni að iðnnemar hafi nú um þrjár leiðir að ræða til iðnnáms: Að fara á fjögurra ára samning hjá meistara og sækja samhliða bóknám í iðnskóla, að ljúka bóklegu og verklegu námi í skóla og fara síðan í starfsnám hjá meistara, að ljúka bóklegu grunnnámi og fara síðan á þriggja ára samning hjá meistara. Af þessum þremur leiðum held ég að sú leið að ljúka bóklegu og verklegu námi í skóla og fara síðan í starfsnám hjá meistara sé hvað best og hafi reynst mjög vel. Þeir nemar sem þannig koma til starfa hjá iðnfyrirtækjunum hafa lært undirstöðuvinnubrögð í viðkomandi iðngrein, kunna að nota helstu vélar og tæki og eru alla jafna vel undirbúnir undir sjálft starfsnámið. Gamla meistarakerfið, þar sem nemar gera fjögurra ára samning við meistara og sækja bóklegt nám samhliða, hefur að mörgu leyti reynst nokkuð vel í gegnum tíðina. Þó er það auðvitað svo að meistarar og iðnfyrirtæki eru misjafnlega í stakk búin til að leiða nema fyrstu skrefin í iðnnámi og finnst mér líklegt að það kerfi leggist af að mestu. Það hefur lengst af verið svo að iðnaðarmenn hafa þurft að vinna í þrjú ár sem sveinar til að öðlast meistararéttindi. En á síðustu árum hafa sveinar orðið að ljúka námi í meistaraskóla til að verða meistarar, a.m.k. í sumum iðngreinum. Í greinargerð með þessari tillögu er fagnað hugmyndum um að meistaraskólinn verði beint framhald iðnskóla og iðnmenntunar. Ég tel sjálfsagt að skoða þetta vel. En ég legg áherslu á að tryggt verði að menn hafi verulega starfsreynslu í viðkomandi fagi til að geta orðið meistarar. Í greinargerð flm. er minnst á að kröfur um aukið bóklegt nám fari sífellt vaxandi. Í því sambandi vil ég vara eindregið við því að þeim sem eiga erfitt með að stunda strangt bóklegt nám sé gert ókleift að öðlast iðnréttindi. Ég tel að það þurfi að vera tvö stig í iðnnáminu líkt og er í málmiðnaði í dag þar sem menn geta með tveggja ára námssamningi orðið sveinar í rafsuðu. Í því námi eru mun færri bókleg fög en t.d. í vélvirkjun og plötusmíði. Þessir sveinar geta ekki orðið meistarar nema fara í frekara nám. Ég tel sjálfsagt að þeir sem vilja vinna við ákveðna iðngrein geti öðlast réttindi með þessum hætti og veit að margir afbragðs iðnaðarmenn hafa útskrifast úr rafsuðunáminu, bæði þeir sem ekki hafa treyst sér í það skólanám sem fylgir fullu iðnnámi og eins fjölskyldumenn sem ekki hafa haft efni á að sitja í skóla í fjórar annir. Sumir þessara manna hafa svo haldið áfram síðar og lokið þá námi í vélvirkjun, plötusmíði eða skyldum iðngreinum. Þessi þáttur iðnnámsins er mjög mikilvægur og fráleitt að mínu mati að iðnfræðsla miðist við það að allir þurfi að verða meistarar eða iðntæknar. Varðandi iðnmenntunina í landinu er ástæða til að hafa áhyggjur af þeim samdrætti sem orðið hefur í sumum iðngreinum á undanförnum áratug. Ég nefni þar t.d. húsgagnaiðnaðinn og skipasmíðaiðnaðinn, en fyrirtæki í þessum greinum hafa verið mjög afkastamikil í verkmenntun landsmanna um áratugaskeið. Það er augljóst að nemar í málmiðnaði geta átt í miklum erfiðleikum með að komast í starfsnám ef skipasmíðastöðvarnar halda ekki velli. Ég vil þakka hv. flm. fyrir að hreyfa þessu máli og tel nauðsynlegt að sem fyrst fari fram endurmat iðn- og verkmenntunar í landinu og eðlilegt, eins og hér er gert ráð fyrir, að fulltrúar samtaka iðnaðarins, iðnnema og iðnfræðslunnar í landinu komi að þeirri stefnumörkun.

Hæstv. forseti. Ég fagna umræðu um aukna verkmenntun og hversu menn virðast nú á einu máli um að leggja beri aukna áherslu á iðn- og verknám yfirleitt í landinu. Raunar hefur þetta svo sem heyrst áður og svo lengi sem ég man. En mönnum þykir tiltölulega lítið hafa gerst. Þess vegna er ekki verið að hreyfa hér máli sem ekki hefur áður verið nefnt heldur er hér verið að hvetja til aðgerða. Það er vissulega góðra gjalda vert og ég styð það eindregið að nú verði farið að hefjast handa. Tillagan er í raun og veru um það að menntmrh. verði falið að kveðja saman starfshóp sem hafi það verkefni að endurmeta iðn- og verkmenntun í landinu og gera tillögu að breyttu og bættu skipulagi, eins og segir í tillögugreininni. Mér þykir sjálfsagt að hv. menntmn. athugi þetta mál og meti það hvort ástæða sé til að kveðja saman sérstakan starfshóp til þessa verks. Ég hef um það efasemdir vegna þess að þetta mál hefur fengið verulega umfjöllun að undanförnu í nefnd um mótun menntastefnu og endurmat iðn- og verkmenntunar fer nú fram einmitt á vegum þeirrar nefndar. Þessu eru gerð nokkuð ítarleg skil í áfangaskýrslu þessarar nefndar, skýrslu sem skilað var til mín í lok janúarmánaðar sl. Í þeirri skýrslu er, eins og ég sagði, tekið töluvert ítarlega á þessu máli. Ég vil nefna nokkur atriði sem koma fram í skýrslunni, með leyfi hæstv. forseta. Þar segir m.a.: ,,Með starfsmenntun og starfsnámi er átt við allt nám, bæði bóklegt og verklegt, sem skipulagt er sem markviss undirbúningur fyrir tiltekin störf eða starfssvið. Á síðustu árum hefur verið mjög einhliða áhersla á almennt bóklegt nám á kostnað verklegs náms og starfsnáms á framhaldsskólastiginu. Fáir nemendur skrá sig á starfsmenntabrautir framhaldsskólanna og eru ástæður þess ekki ljósar. Ólíkt því sem gerist í öðrum löndum, þar sem allt að 70% nemenda lýkur starfsmenntun, virðist stúdentspróf á bóknámsbrautum vera aðalmarkmið íslenskra unglinga. Þannig virðist sem starfsmenntun skipi ekki þann sess hér sem hún gerir annars staðar.`` Þá segir hér síðar þegar talað er um mikið brottfall líka: ,,Að hluta til mætti skýra mikið brotthvarf af starfsnámsbrautum framhaldsskólans með því að nemendur hafi farið út á vinnumarkaðinn en trúlega má einnig leita skýringar í því að námið á þessum brautum er ekki miðað við nemendur með slakan námsárangur. Virðist því um annað tveggja að ræða að breyta náminu til að koma til móts við þá nemendur sem þangað sækja eða að veita nemendum betri undirbúning áður en þeir hefja starfsnám.`` Nefndin segir svo áfram: ,,Starfsnám í framhaldsskólum verði eflt til muna frá því sem nú er að gæðum og fjölbreytni. Endurmeta þarf uppbyggingu náms á einstökum starfsmenntabrautum. Taka ber mið af lokamarkmiði námsins í námsinnihaldi í stað þess að einstakir námsáfangar nýtist í námi á óskyldum námsbrautum eins og nú tíðkast. Loks ber að leita ráða til að auka áhuga ungs fólks á verkmenntun.`` Um hefðbundnar iðngreinar segir svo: ,,Iðnnám fer nú fram í fjölbrautaskólum víðs vegar um land, tveimur verkmenntaskólum og tveimur iðnskólum. Allir þessir skólar starfa eftir samræmdu áfangakerfi framhaldsskóla. Núverandi náms- og skólaskipan á framhaldsskólastigi hefur þróast í kjölfar mikillar umræðu sem fram fór á fyrri hluta 8. áratugarins. En í dag skortir rannsóknir á því hvernig þessir skólar hafa náð að sinna verkmenntun í landinu. Niðurstöður úr könnun Félagsvísindastofnunar, Námsferill í framhaldsskóla, sýna að einungis um 9,4% nemenda sem skrá sig í framhaldsskóla hefja strax starfsnám. Nemendur virðast ekki líta á það sem ákjósanlegan kost að loknum grunnskóla að fara beint í starfsnám þó ýmsir geri það síðar. Í skýrslunni má einnig sjá að einungis 37,7% þeirra nemenda sem einhvern tímann skrá sig í iðnnám hafa lokið því sex árum eftir grunnskólapróf. Lítill áhugi á starfsnámi og hátt brottfall af iðnnámsbrautum vekur grunsemdir um að einhverju sé ábótavant í iðnmenntakerfinu. Samhliða þessum upplýsingum gerast nú kvartanir fulltrúa einstakra iðngreina um skilvirkni iðnmenntakerfisins æ háværari. Ýmsar iðngreinar á undanförnum árum hafa sótt mjög ákveðið um við ráðuneyti menntamála að bæta menntun í þessum greinum og má þar nefna prentiðnað og málmiðnað. Að mati forsvarsmanna þeirra er námið sem opinbera skólakerfið býður upp á allsendis ófullnægjandi og því fari fjarri að nýútskrifaðir iðnnemar uppfylli þær hæfniskröfur sem fagmenn og atvinnurekendur gera til þeirra. Telja þeir m.a. að stjórnun iðnmenntunar sé of þunglamaleg og möguleikar atvinnulífsins til að hafa áhrif á iðnnámið í gegnum fræðslunefndir séu takmarkaðir.`` Þetta segir í skýrslunni og ýmsan annan fróðleik um þetta atriði er að finna í þessari áfangaskýrslu. Ég tek fram að 18 manna nefndin um mótun menntastefnu hefur ekki lokið störfum og á eftir að koma sérstaklega að þessu máli aftur og með beinar tillögur. Þetta er sem sagt allt í athugun nú þegar og ég vænti þess að endanlegar tillögur þessarar nefndar liggi fyrir í endanlegu formi á næsta Alþingi. Vegna spurningar hv. þm. Valgerðar Sverrisdóttur um það hvort ráðherra hafi gefið frá sér allt vald yfir úthlutunarreglum Lánasjóðs ísl. námsmanna þá er ekki svo að ráðherra hafi gert það. Ég get upplýst hér að ég hef átt fundi með framkvæmdastjóra lánasjóðsins þar sem við höfum farið yfir ýmislegt sem má betur fara í úthlutunarreglunum. Nú er komin á þær fyrsta reynslan. Við munum raunar eiga fund seint í dag um þau efni. Það er allt saman í endurskoðun og einnig útgáfa á sérstökum reglum eða reglugerð fyrir lánasjóðinn og þeirri endurskoðun verður væntanlega lokið mjög fljótlega. Ég hvet að lokum til þess að hv. menntmn. athugi þetta mál vandlega.

Virðulegi forseti. Hér er hreyft máli sem í rauninni hefur margsinnis verið hreyft áður. Í öllum þeim heildarskýrslum um menntamál sem ég hef séð hefur verið rætt um að það þurfi að bæta verkmenntun og auka virðingu hennar. Það virðist eigi að síður ekki hafa tekist eftir þeim upplýsingum sem bæði komu hér fram og hæstv. menntmrh. var að lesa upp úr skýrslunni rétt áðan. Árið 1962, þegar ég byrjaði að kenna, voru deildir sem kallaðar voru verknámsdeildir í gagnfræðaskólum landsins. Þær voru að mínum dómi a.m.k. sums staðar á landinu ein af orsökunum fyrir því að verkmenntunin hefur látið ofan. Vegna þess að svo virtist sem ýmsir litu þannig á að í þessar deildir ættu aðeins að fara þeir nemendur sem væru illa gefnir til bókarinnar, það væru þá þeir sem hentuðu best í verknám og iðnnám. Þetta var slík firra og vitleysa sem mest mátti vera. Ég varð vör við að í ýmsum skólum var þessu hreinlega trúað og haldið fram. Hinir nemendurnir áttu að fara í stúdentsprófið því að það hefur alltaf verið sagt á Íslandi: skítt með alla skynsemi, gáfur eru gull og gáfurnar færa okkur upp í háskóla með stúdentsprófi en skítt með skynsemina sem þarf til þess að vinna almenn verk í landinu. Þessu hefur verið trúað á Íslandi. Við Íslendingar erum því miður óttalegir slóðar í þessum efnum og höfum lengi verið. Það sem þarf fyrst og fremst að gera er að breyta viðhorfinu til iðn- og verkmenntunar. Það voru einstaka skólar sem ráku öðruvísi deildir. Ég kenndi í slíkum verknámsdeildum þangað sem komu nemendur sem virkilega höfðu áhuga á að fara í visst starfsnám og komu hvað sem öllum greindarvísitölum og prófum leið. Ég gat ekki betur séð en bæði þessir nemendur og þeir sem komu með lágu einkunnirnar sínar í þessar deildir stæðu sig miklu betur en almennur nemandi í gagnfræðaskólunum, vegna þess að þeir höfðu eitthvert markmið að stefna að og vegna þess að þeim var kennt eitthvað sem þau álitu að þau hefðu gagn af til viðbótar við það bóklega sem þeir urðu náttúrlega að læra eins og allir hinir. Í þessum hópum voru nemendur sem voru bráðvelgefnir og stóðu til þess að verða hinir mætustu iðnaðarmenn eða verkmenn hvar sem í starfsmennt var. Ég held að við Íslendingar séum sjálf búin að skemma svo geysilega fyrir okkur með þessu viðhorfi sem við höfum haft. Það voru stofnaðar verslunardeildir. Þær blómstruðu þó nokkuð vegna þess að við höfum alltaf dýrkað peningana líka og þá var dálítið fínt að fara í verslunardeild og maður gat sætt sig við að þangað færi greindur nemandi. Síðan var stofnað til framhaldsdeilda gagnfræðaskólanna, sem var undanfari áfangakerfisins, sem nú hefur gagntekið skólakerfið um áratugi, eða réttara sagt í 20 ár. Þegar þessar deildir voru stofnaðar var líka verið að hugsa um að ýta undir verkmenntun í landinu vegna þess að þetta voru starfsnámsdeildir, hjúkrunardeildir, viðskiptadeildir og iðnaðardeildir. Þessar deildir voru hugsaðar beint til þess að ýta undir starfsnám vel gerðs fólks. Og það tókst. Í þessum deildum var aragrúi af ungu fólki sem hefur síðan haslað sér völl á ýmsum sviðum þjóðlífsins. Það er dálítið merkilegt með þessar deildir að í þær kom líka mjög mikið af ungu fólki sem hafði skapandi gáfur. Ekki fólk sem hin dauða hönd hins almenna menntakerfis í landinu hafði kúgað heldur fólk sem átti eftir að sýna að það hafði skapandi gáfur. Ég gæti nefnt fjölda fólks sem núna eru frammámenn í listum á Íslandi og einmitt kom inn í þessar deildir vegna þess að þær ýttu undir skapandi hæfileika. Síðan komu áfangadeildirnar, þ.e. áfangakerfið. Ég er á þeirri skoðun að það þurfi nauðsynlega að endurskoða og meta árangurinn af áfangakerfinu í landinu. Ég er innilega sammála því sem áður var sagt um það. Það getur vel verið að það hafi heppnast mjög vel en ég er hrædd um að ýmislegt þurfi þar að endurskoða vandlega. Það er talað um það í greinargerðinni að bæta þurfi námsráðgjöfina og vekja athygli á henni. Ég held að námsráðgjöfin þurfi að eflast mjög, bæði sú námsráðgjöf sem nemendur fá áður en þeir fara í framhaldsnám, eða velja sér leiðir í tilverunni, og líka eftir að komið er inn í skólakerfið. Nemendur þurfa virkilega að eiga völ á ráðgjöf um það hvernig þeir geti hagað námi sínu og störfum. Þar á ég ekki síst við í iðnnáminu. Mér er kunnugt um hve nemendur eru oft ráðlitlir þegar þeir eru komnir í framhaldsskóla verknáms. Þar eru svo fáir námsráðgjafar að þeir anna jafnvel ekki því sem þeir þurfa að gera. Þess vegna þarf að styrkja þessa hlið málsins. En númer eitt er að við þurfum að breyta viðhorfi þjóðarinnar til verkmennta. Við þurfum að breyta viðhorfi þjóðarinnar til þess að það er virkilega mikilvægt og merkilegt að verða iðnaðarmaður ekki síður en fá hvítan koll sem bara opnar leið inn í einn eða tvo skóla. Um þetta mætti margt og mikið segja þegar maður lítur yfir langan skóla- og kennsluferil en það er sláandi að bara 9% skuli fara í starfsmenntun hér á Íslandi. Ef við gætum fundið leið til að breyta þessu viðhorfi, sem er grundvallaratriði í þessu máli, þá væri vel. Og ef þessi starfshópur sem þáltill. fjallar um verður settur á stofn, þá á eitt af störfum hans að vera að finna leið til þess að breyta þessu viðhorfi. Sú nefnd sem er að störfum á vegum hæstv. menntmrh. ætti líka að leggja í það mikla alúð að finna leiðir til að breyta þessu viðhorfi.

Virðulegi forseti. Eins og flestir ræðumenn hafa getið um hér er búið að tala mikið um þennan málaflokk á síðustu árum og áratugum: Það þurfi að bæta og styrkja verkmenntun og auka og efla tengsl atvinnulífs og skóla o.s.frv. Og ég held að ef það á að skipa nefnd í eitthvað á þessu sviði, þá eigi að kanna af hverju þetta hefur ekki verið gert. Í raun og veru sé það lykillinn að lausninni á málinu að menn átti sig á því af hverju í ósköpunum hefur ekki tekist að tengja betur saman skóla og atvinnulíf en tekist hefur. Við sem höfum unnið við þessi mál höfum ekki svörin við þessu. Ég hef þau a.m.k. ekki til hlítar vegna þess að báðum megin borðsins, ef svo mætti að orði kveða, heyrir maður jákvætt viðhorf. Menn vilja en gera ekki eða geta ekki. Mér finnst þessi tillaga til marks um jákvætt viðhorf sem oft hefur komið fram í óteljandi ræðum á Alþingi, óteljandi ályktunum, bæði hér og annars staðar hjá samtökum, óteljandi ræðum og yfirlýsingum allra menntmrh. sem ég man eftir en niðurstaðan er engu að síður sú að þátttaka í verknámi hér og fullnaðarpróf verknáms á framhaldsskólastigi nær til stöðugt færri ungra karla og kvenna. Það er þannig. Við vitum að hluta til skýringarnar á þessu en að hluta til ekki. Ég held að það sé þrennt sem að einhverju leyti skýrir þennan vanda og ég ætla að nefna þær skýringartilgátur mínar hér. Í fyrsta lagi það að atvinnulífið hér hefur verið býsna veikt að því er varðar rannsóknar- og þróunarstarfsemi. Menn hafa verið fastir í gömlum formum og ekki fengist til þess að taka upp nýjar áherslur. Með þessu er ég ekkert að flytja einhverjar árásarræður á atvinnurekendur yfir höfuð, en þetta er veruleikinn. Síðan hefur það verið að gerast að iðnríkið Ísland hefur verið á undanhaldi. Stefán Ólafsson, lektor við Félagsvísindastofnun háskólans, skýrði frá því á ráðstefnu núna á dögunum uppi í háskóla á vegum félagsins Samfélagið að það hefur fækkað stórkostlega, eins og við vitum reyndar öll hér, atvinnutækifærum í iðnaði. Það er alveg ljóst að hrun skipasmíðaiðnaðarins þýðir stórkostlega fækkun nema í málmsmíði, plötusmíði, blikksmíði, járnsmíði og skyldum greinum. Önnur skýring sem ég ætla að nefna hér er sú sem hv. þm. Guðrún Halldórsdóttir kom að en hún þekkir sjálfsagt betur til þessara mála en við flest sem erum hér inni. Það er sú sterka bóknámshefð sem er með þjóðinni og er í sjálfu sér ekki neikvæð svo lengi sem hún hamlar ekki eðlilegri þróun á öðrum sviðum skólastarfsins. Þá kem ég að þriðju ástæðunni sem ég held að sé kannski aðalástæðan fyrir því að verknámið hefur ekki náð að þróast. Það er peningaskortur. Bóknámið er svo ódýrt. Stúdentarnir hjá Guðna hérna hinum megin við lækinn, í skólanum sem í gríni hefur stundum verið kallaður fjölbrautaskólinn við útitaflið, Menntaskólinn í Reykjavík með öðrum orðum, eru ódýrari á höfuð en þeir trésmiðir, prentarar, rafvélavirkjar og aðrir sem eru að útskrifast úr Iðnskólanum. Þetta er svona. Hvert hefur svarið verið? Jú, það hefur verið að það þurfi að koma upp tækjum í skólunum og menn hafa gengið mjög vasklega fram í því stundum en stundum ekki. Það er alveg ljóst að reynslan sýnir okkur nú þegar að ríkið á ekki og mun ekki eignast nægilega mikla peninga til að koma upp öllum þessum tækjakosti í skólunum. Og menn eiga að hætta að reikna með því. Sem dæmi um hve þetta er yfirþyrmandi verkefni er sú staðreynd að í einum framhaldsskóla hér á landi er til tölvustýrður fræsari, það er í Fjölbrautaskólanum á Akranesi, öðrum verkmenntaskólum ekki. Og það er alveg augljóst mál að það er ekki hægt og væri meira að segja vitlaust að fara að kaupa tölvustýrðan fræsara í alla framhaldsskóla landsins. Hvað á þá að gera? Þá á að taka upp skólastefnu, að mínu mati, sem semur við atvinnulífið um aðgang að þessum tækjum, ekki eftir meistara- og sveinsprófakerfinu heldur semur fyrir hvern nemanda um það að hann geti fengið aðgang að tækjum á mörgum vinnustöðum og þannig fylgst með því sem er að gerast og lært eitthvað. Fjötur um fót í þessu efni hefur auðvitað verið meistarakerfið eins og það hefur oft verið kallað en ég vil alveg eins segja að sveinsprófakerfið hafi verið fjötur um fót. Staðreyndin er sú að Alþýðusamband Íslands, sem hefur haft með að gera ákveðna hlið þessara mála í iðnfræðsluráði, hefur að mínu mati ekki komist að eðlilegri þróunarvinnu af því að menn hafa verið svo blýfastir, reyrðir í þetta gamla, staðnaða og seinvirka sveinsprófakerfi. Hér er hægt að kenna söðlasmíði. Hér er hægt að kenna beykisiðn. En það virðist útilokað að taka hér upp t.d. iðngreinar sem snerta nútímaiðnað eins og plastiðnað af margvíslegu tagi sem þörf er fyrir í okkar atvinnulífi. Það virðist ekki vera hægt vegna þess að menn eru frosnir fastir í þessu gamla sveinsprófa- og/eða meistarakerfi. Ég held að þetta séu skýringarnar að nokkru leyti. Þrátt fyrir þetta eru margir jákvæðir hlutir í málinu í dag. Í fyrsta lagi tel ég að sú skýrsla sem við ákváðum að láta vinna í menntmrn. á sinni tíð og unnin var í Félagsvísindastofnun og birt nýlega af Jóni Torfa Jónassyni sé leiðarvísir. Hún sýnir okkur alveg nákvæmlega hvernig þessir hlutir hafa þróast. Þar kemur t.d. í ljós að meðaleinkunn þeirra sem farið höfðu í verknám er 4,5 á grunnskólaprófi en þar stendur líka að 3% þeirra sem fóru í framhaldsnám og höfðu undir 5 á grunnskólaprófi luku stúdentsprófi. Þarna er með öðrum orðum ógrynni upplýsinga sem hægt er að vinna úr og ég tel að geti leiðbeint okkur á þessu sviði. Í öðru lagi tel ég það jákvætt í þessu sambandi að alþýðusambandsþingið fjallaði um þessi mál. Ég verð að segja alveg eins og er, virðulegi forseti, að ég var ekki mikið sammála öllu því sem þar kom fram. Það verð ég að játa. Það fannst mér ekki allt mjög gott. En það var þó talað um málið og það er í fyrsta sinn sem Alþýðusambandið tekur á menntamálum í heild og ég tel ástæðu til að fagna því. Í þriðja lagi vil ég nefna að atvinnulífsbrautirnar, sem við stofnuðum við nokkra framhaldsskóla fyrir nokkrum árum, hafa sums staðar gengið sæmilega, t.d. á Suðurnesjum og Selfossi. Mér skilst að þær hafi verið settar í gang jafnvel í einum eða tveimur skólum í viðbót, sem menntmrh. þekkir auðvitað betur, en þær hafa gengið sæmilega. Það sem vantar þar eru auðvitað samningar við atvinnulífið og sérstaklega Vinnuveitendasambandið og ég vil segja það af minni reynslu að í Vinnuveitendasambandinu eru jákvæð og opin viðhorf gagnvart óhjákvæmilegum breytingum á verkmenntakerfinu. Að lokum, virðulegi forseti, eru fjögur atriði sem ég tel brýnast að verði farið í. --- Og jákvætt atriði ætla ég líka að nefna, þ.e. áhuga atvinnulífsins, og ekki bara þá skóla sem hér hafa verið nefndir --- ég veit að tíminn er búinn, hæstv. forseti. Ég er að ljúka máli mínu --- heldur ætla ég líka að nefna Bílgreinaskólann og það sem þar hefur verið að gerast er mjög jákvætt. Ég ætla að nefna fjögur atriði á einni mínútu sem eru þessi: Það á að semja við atvinnulífið um námspláss. Það á að stytta brautir og gefa kost á að ljúka námi á eins til tveggja ára brautum í framhaldsskólum. Það á að taka upp virka náms- og starfsráðgjöf, bæði í framhaldsskólum og í grunnskólum. Og það á að stuðla að samstarfi við grunnskóla og framhaldsskóla þannig að skilin á milli skólastiganna verði ekki allt of skörp.

Virðulegi forseti. Hér hafa þingmenn talað sem hafa mikla þekkingu og reynslu á sviði menntamála, einkum og sér í lagi hvað varðar iðnnám. Mér þykir þó rétt að blanda mér aðeins í þessar umræður vegna þess að hópur iðnaðarmanna, ef svo mætti kalla, hefur ekki verið tekinn inn í þessa mynd, en það eru netamenn á fiskiskipum sem hafa mikla reynslu að baki og mikla verklega þekkingu en eru þó ekki viðurkenndir sem slíkir. Þeir hafa oftar en ekki þá aldur færist yfir komið í land til starfa á netagerðarverkstæðum hjá netagerðarmeisturum sem hafa farið hina hefðbundnu iðnbraut og eru kannski ekkert lakar settir hvað varðar þekkingu og reynslu á þessu sviði. Þá komum við kannski að enn einum þættinum í þessu kerfi sem lýtur að iðngreinum. Hér hefur verið komið inn á að eitthvað sé að í iðnnáminu og óneitanlega veltir maður vöngum yfir því hvort það geti verið að viðhorfið í þjóðfélaginu sé orðið þannig að menn telji að hin eina og sanna braut í menntakerfinu sé háskólinn. Er þá viðhorfið í grunnskólunum orðið þannig gagnvart iðnnáminu að það sé ekki talin menntun sem sé til farsældar fyrir okkur Íslendinga? Er viðhorfið að breytast í þá átt að menn eigi eingöngu að stunda verslunarskóla eða háskóla, að við Íslendingar eigum að lifa af því að raka og klippa hvern annan? Er það viðhorfið? Ég verð að segja að ég hef ekki trú á því að enn gangi í grunnskólunum sú saga sem við höfum eflaust öll heyrt: Ef sá sem upp að töflu er tekinn kann ekki lexíu sína sé honum góðfúslega bent á af kennara sínum að það liggi ekkert fyrir honum annað en haki og skófla eða sjómennska. Ég trúi því ekki að þessi viðhorf séu enn við lýði í skóla eins og voru áður fyrr. Hér hafa athyglisverð mál verið tíunduð, hvað mætti gera og hvað mætti betur fara. Ég tek heils hugar undir nokkur atriði og þá í fyrsta lagi viðhorfið til iðnmenntunar sem auðvitað er nauðsynlegt að breyta þannig að menn meti það að verðleikum vegna þess að við þurfum hvatningu. Við þurfum kraft í iðnaðinn og kraft í iðnmenntunina og við þurfum ungt fólk á þá braut frekar en hefur verið. Það er líka umhugsunarefni hvort það sé eðlileg leið, eins hér hefur verið talað um, að menn sitji í iðnskóla í fjögur ár áður en þeir ljúka eða fá viðurkenndan hluta menntunar til iðnnáms. Ég tek nú undir það með hv. þm. Svavari Gestssyni þegar hann talaði um að eðlilegt væri að stytta námið eða að menn gætu náð iðnmenntun í áföngum. Það er fullt af hæfu fólki þó það sé ekki á bókina eins og kröfurnar eru til þá er það hins vegar á höndina svo hæft að með ólíkindum er. Virðulegi forseti. Ég kom hér aðeins upp til þess að benda á þessa iðngrein sem mér þykir eðlilegt að verði tekin inn í umræðuna þá þetta frv. fer til nefndar, þ.e. að netagerð til sjós sé viðurkennd sem iðngrein. Ég hjó eftir því að menntmrh. var að tala um áfangaskýrslu sem nú er unnið að í 18 manna nefnd. Ég held að það sé mjög þarft og brýnt að sú ágæta nefnd hraði nú störfum svo hægt sé að taka iðnmenntun til endurskoðunar og ferilinn allan sem þarna er. Ég trúi því ekki að viðhorfin í grunnskólum séu andsnúin hinu almenna iðnnámi og ég trúi ekki öðru en að mat á iðnnámi og verkmenntun sé með þeim hætti að við getum stuðlað og hlúð að þeirri menntun betur en nú er.

Virðulegi forseti. Hér er vissulega hreyft mjög mikilvægu máli og það vakna margar spurningar þegar við veltum fyrir okkur iðn- og verkmenntun í landinu. Ég held að það sé nokkuð almenn skoðun að það þurfi verulega að taka á í þeim efnum. En það er ákveðin hugmynd sem gengur í gegn í þessari umræðu og mér fannst glitta í í skýrslu svokallaðrar 18 manna nefndar. Hún er sú að það sé einfaldlega hægt að skipta fólki upp í þá sem annaðhvort passa í bóknám og verknám og að þetta tvennt fari ekki saman. Það hljóti eiginlega að vera hinir lakari námsmenn í bóknámi sem fara í verknám. Kannanir sýna að fólk getur haft mikla hæfileika bæði á verklegu sviði og bóklegu og fólk getur verið þannig úr garði gert að það hafi enga hæfileika, hvorki til bóknáms né verknáms, og þarf þá að leita á einhver önnur mið. En þær spurningar vakna varðandi þetta mál hver staðan er varðandi verkmenntun þjóðarinnar. Við búum við það að hér er eins konar tvöfalt kerfi í þessu. Annars vegar búum við við leifar af meistarakerfinu sem á rætur að rekja allt til miðalda, hins vegar er hluti þess í framhaldsskólakerfinu. Mér þótti mjög fróðlegt sem fram kom í heimsókn okkar kvennalistakvenna til Iðntæknistofnunar nú nýlega þar sem velt var upp þeirri spurningu hvort einmitt þetta kerfi standi ekki verkmenntun fyrir þrifum og að hinum löggiltu iðngreinum og þeirra félögum hætti við að standa í vegi þess að kennsla sé tekin upp í ýmsum nýjum greinum og því sem er að koma upp nýtt í atvinnulífinu. Hins vegar hefur iðnmenntun að hluta til verið beint í framhaldsskólakerfið og við hljótum að velta því fyrir okkur hverju það hefur skilað. Hverju hefur það skilað að setja upp þessar brautir í framhaldsskólunum? Ég þekki dæmi þess að menn hafa jafnvel verið í mjög merkilegri tilraunastarfsemi í verkmenntun og dettur mér þá í hug það sem ég skoðaði í fyrra uppi á Akranesi í framhaldsskólanum þar. En sú nefnd sem er að endurskoða menntakerfið hlýtur að verða að gera sér grein fyrir því hverju þetta kerfi hefur skilað og hvort við erum á réttri leið með því að fara inn í framhaldsskólann. Ég er ekki alveg viss um það. Ég er ekki viss um að við séum á réttum brautum í þessum efnum. Þegar verið er að ræða menntamál, og þá vísa ég til fundar sem ég og fleiri höfum átt með fulltrúum hinnar margnefndu 18 manna nefndar, finnst mér fyrsta spurningin sem við þurfum að spyrja okkur þegar við horfum á menntakerfið vera: Hvaða menntun þarf þjóðin? Á hvaða menntun þurfum við að halda í framtíðinni? Ég held að þegar við hugum að iðn- og verkmenntun, þá séum við svolítið bundin við fortíðina. Við þurfum að huga að framtíðinni og þeim markmiðum sem við viljum setja okkur í atvinnumálum. Til hvers þurfum við að mennta fólk? Ég held t.d. að menntun starfsfólks í matvælaiðnaði hafi verið af allt of skornum skammti og að menntun þeirra sem vinna við sjávarútveg hafi líka verið af of skornum skammti því að við byggjum fyrst og fremst á matvælaiðnaði, bæði í sjávarútvegi og landbúnaði, og við þurfum að huga að því hvort ekki þurfi að taka þar verulega á. Iðn- og verkmenntun er ekki bara það að gera við bíla eða klippa og raka eins og hér kom fram áðan. það er svo gríðarlega margt sem heyrir undir verkmenntun og við getum spurt okkur þeirrar spurningar: Á skólakerfið fyrst og fremst að veita fólki almenna góða menntun en sérhæfing síðan að fara fram annars staðar, á vinnustöðum eða í gegnum námskeið eða eitthvað slíkt? Ég bara velti þessu upp. Ég get ekki svarað þessu sjálf. En ég hef það á tilfinningunni að við séum fullmikið bundin við fortíðina í þessum efnum og við þurfum kannski að hugsa þetta svolítið upp á nýtt og ekki síst út frá spurningunni: Hvaða menntun þarf þjóðin á komandi áratugum, ekki bara fram að aldamótum heldur á komandi áratugum? Hvaða markmið ætlum við að setja okkur? Hvaða iðngreinar ætlum við að efla? Hvaða atvinnulíf ætlum við að byggja upp í landinu og hvers konar fólk þurfum við til þess að byggja það upp? Við hugsum um ýmiss konar þjónustu við sjávarútveginn, eins og skipasmíðar sem hafa heldur verið að drabbast hér niður því miður og hafa verið fluttar úr landi. Viljum við gera eitthvað í því að efla þær iðngreinar sem að þeim snúa? Þannig getum við velt upp spurningum. Ég held að forsendan sé sú að við setjum okkur markmið sem tengjast atvinnumálum í leiðinni og menntunin tengist þeim markmiðum.

Herra forseti. Hvaða menntun þarf þessi þjóð? spurði hv. 18. þm. Reykv. rétt áðan. Það hefur verið rætt mikið á þeim fundum og þingum sem ég hef komið á hvaða menntun nútímamaðurinn þarf til þess að standast þær kröfur sem lífið gerir til hans, bæði starf og líf. Það er almenn skoðun að góð grundvallarmenntun í almennum fræðum sé undirstaða þess að við getum staðið í samkeppni við aðrar þjóðir. Þar af leiðandi er það númer eitt. Grundvallarmenntun verður að vera mjög góð. Síðan er hægt að ræða um það, hvaða menntun þessi þjóð þarf sérstaklega. Ég vil undirstrika að hver starfsgrein þarf að fá þá þekkingu sem henni er nauðsynleg til að standa almennilega í stykkinu í störfum sínum og hún þarf fullvissu um mikilvægi og gildi þess starfs sem verið er að vinna. Til þess að fólkið, hvort sem það er í fiski eða hvar sem það er, vinni vel verður það fyrst og fremst að fá þekkingu á mikilvægi þess sem það er að vinna að. Það er grundvallarmenntunin sem fólkið þarf, þ.e. góð almenn menntun og að skilja hvað það er að vinna að og skilja hversu mikils virði það er fyrir það sjálft og þjóðina alla sem það er að gera þegar það er að flaka þorskinn eða hvað annað sem það er að gera. Til viðbótar við þetta vildi ég nefna í sambandi við það sem hv. 9. þm. Reykv. ræddi um, þ.e. að verkmenntun sé dýr. Það er alveg hárrétt og það hefur staðið skólunum mjög fyrir þrifum að þeir álíta sig þurfa að eiga öll tæki sjálfir til þess að kenna hinar ýmsu greinar en það er hlutur sem við munum aldrei geta. Þar af leiðandi verðum við að fara þessa leið sem hv. 9. þm. Reykv. nefndi að semja við hin ýmsu fyrirtæki og starfsgreinar um að fá að senda nemendur til kynningarnáms í störfunum. Það er eina leiðin sem þessi þjóð hefur því að við erum of fátæk til að setja annað á stofn og það er líka vitleysa að gera það. Það er verið að ræða mikið um það að tengja atvinnulíf og verkmenntun og starfsmenntun og það er einmitt ein af leiðunum að fá að senda fólk í kynningarstörf, ekki í starfskynningu heldur í kynningarstörf í hinum ýmsu fyrirtækjum og stofnunum.

Virðulegi forseti. Ég rakti þessi mál aðeins og viðhorf mín til þeirra áðan en ég átti eftir að tala pínulítið um skýrslu 18 manna nefndarinnar. Þar eru mjög falleg orð um þessi mál sýnist mér og mér sýnist að á mörgum sviðum sé 18 manna nefndin í grófum dráttum sammála því sem kemur fram í ritinu ,,Til nýrrar aldar`` og í svokallaðri grænni bók menntmrn. um innra starf í framhaldsskólum, sem við ræddum talsvert mikið í framhaldsskólum á síðasta kjörtímabili. Hins vegar finnst mér að komi fram í skýrslu 18 manna nefndar talsvert sterk flokkunarárátta í grunnskólum og í framhaldsskólum sem ég óttast að verði til þess að bóknáminu verði gert enn þá hærra undir höfði en gerist þó í dag vegna þess að sú flokkun sem gert er ráð fyrir í framhaldsskólana, bæði með fornámi og svokölluðu gagnfræðanámi, byggist samkvæmt textanum á þeirri forsendu að tilgangurinn sé aðallega sá að lyfta þeim sem ekki ná 6 á grunnskólaprófi og komast beint inn í framhaldsskóla og þar með bóknám upp í þá stöðu eftir grunnskólaprófið að þeir komust í bóknámskerfið líka. Ég tel því að í rauninni vanti allt kjöt á beinin í þessari skýrslu að því er það varðar að lyfta verknáminu á nokkurn hátt því að til þess þarf grundvallarbreytingu á þessu kerfi. Það er mín reynsla og þess vegna nefndi ég þetta með samning. Ég sé þetta þannig fyrir mér, virðulegi forseti, að það sé gerður samningur fyrir hvern nemanda. Hann fer í iðnskóla eða einhvern fjölbrautaskóla þar sem verknám er og skólinn gerir samning við marga vinnustaði um að þessi nemandi geti farið þar inn. Síðan spyr maður auðvitað þeirrar spurningar. Þarf ekki að ganga þarna talsvert mikið lengra? Ég nefni þetta út frá því sem hv. 16. þm. Reykv. benti á. Hann nefndi netamenn. Þeir kunna allt til verka á því sviði en þeir eru ekki brúklegir á netagerðarverkstæðunum þegar þeir koma í land, ekki á sama hátt og aðrir. Af hverju er það? Það er vegna þess að þetta sveinsprófa- og meistarakerfi gerir ekki ráð fyrir neinu beinu flæði frá atvinnulífinu og inn í kerfið. Af hverju fær ekki maður sem hefur verið á sjó lengi að taka það sem heitir stöðupróf í bóknámsskólum í þeirri verklegu grein að gera við net og vinna við netagerð? Ég held að menn eigi að hugsa tiltölulega róttækar hugsanir á þessu sviði og velta því fyrir sér hvort ekki er hægt að brjóta þetta kerfi þannig talsvert mikið upp. Auðvitað á það að vera þannig að sami maðurinn geti í raun og veru sett saman sitt verknámspróf úr ýmsum greinum. Auðvitað á það að vera þannig að einn og sami maðurinn geti sett saman sitt verknámspróf, segjum úr rafvirkjun, skipasmíði, netagerð eða hvað það nú er. Af hverju ekki? Staðreyndin er auðvitað sú að það sem skiptir máli upp á framtíðina er sveigjanlegur, opinn og almennur menntunargrundvöllur en ekki það að menn séu frystir inni í einhverju þröngu og tiltölulega lokuðu fagi sem úreldist ævinlega nema menn séu stöðugt á endurmenntunarnámskeiðum. Þess vegna vil ég að lokum svara því aðeins sem hv. 18. þm. Reykv. sagði. Við þurfum að byrja á því að skilgreina hvers konar menntun þjóðin þarf og ég vil segja við hv. þm.: Ég tel að það sé ekki hægt að setja sér nein slík markmið því að við vitum ekki hvernig þjóðin, atvinnulíf hennar og efnahagslíf þróast. Aðalatriðið er þess vegna góð grunnmenntun, góður grunnskóli, góður barnaskóli þar sem fólk er menntað til þess að takast á við sem flest ný vandamál í lífinu. Menn átta sig á því að í raun og veru er það liðin tíð að nokkur maður ljúki nokkurn tíma námi. Í raun og veru er ekki hægt að ljúka námi lengur í neinni einni grein, sem betur fer. Þess vegna þurfa menn að tileinka sér það viðhorf að menn þurfi að vera í námi og endurmenntun og umskólun af ýmsu tagi svo að segja alla ævina. Og þetta kerfi, annars vegar grunnskólann og hins vegar verkmenntunarkerfið og endurmenntunarkerfið, þurfa menn auðvitað allt saman að horfa á í samhengi. Aðalatriðið held ég að sé það að menn reyni að ná samningum, samvinnu við Alþýðusambandið og Vinnuveitendasambandið um nýtt verkmenntakerfi því að það þýðir auðvitað ekki að vera að útskrifa fólk úr framhaldsskólunum með einhver próf í einhverju ef það er einskis metið í atvinnulífinu. Það segir sig alveg sjálft að það gerir illt verra að gera slíka hluti. Á þetta legg ég fyrir mitt leyti mikla áherslu um leið og ég segi: Ég tel að það geti vel verið að þessi umræða geri eitthvert gagn. Ég veit ekkert um það. Ég geri ekki ráð fyrir því. Ég veit ekki hvort það verður tekin mikil lota á þessari tillögu þegar hún kemur til nefndarinnar. Því ræður auðvitað meiri hlutinn. A.m.k. finnst mér það hollt að fara í gegnum umræðu af þessu tagi og heyra margvísleg viðhorf úr ólíkum áttum til þessa mikilvæga máls sem getur ásamt öðru ráðið úrslitum um það hvort við höldum hér uppi sæmilegum lífskjörum á komandi árum eða ekki.

Virðulegur forseti. Ég held að það sé gott að þessi tillaga hefur komið fram og um hana getur orðið umræða sem vekur upp ýmislegt sem hefur oft verið rætt, bæði á Alþingi og víða í þjóðfélaginu. Það sem ég vildi leggja í þessa umræðu er að ég tel að menn hafi of mikið skipt umræðunni niður í bóknám og verknám. Það virðist vera fullt af fólki í þjóðfélaginu sem gerir sér ekki grein fyrir því að í þessu svokallaða iðnnámi er oft og tíðum falið töluvert mikið bóknám og það getur orðið mörgum ofviða að fara í gegnum sumt það nám sem menn kalla í daglegu tali verkmenntabrautir. Nægir að minna á t.d. ýmsa tæknimenntun, vélstjóranám o.fl., sem felur í sér mikla þekkingu sem menn þurfa að tileinka sér og er oft og tíðum erfiður skóli. Þess vegna tel ég að menn verði að horfast í augu við að það er ekki hægt að skipta þessu á þann veg að tala annars vegar um bóknám og hins vegar um verknám. Ég held líka að það sé svolítið óhollt fyrir umræðuna sjálfa að flokka þetta allt of mikið í sundur. Það er hægt að benda á að í vísindastarfsemi, sem menn stunda eftir háskólanám oft og tíðum, sé á ferðinni verkkunnátta ekki síður en bóknám. Ég tel að það sé þess vegna svolítið vandamál við umræðuna sjálfa sem menn þurfa að komast út úr. Það er enginn vafi á því að hluti af vandamálinu er að það er dýrara að mennta fólk í iðnaðarstörfum en í bóknámi. Það er náttúrlega vandamál sem hið opinbera á fyrst og fremst að glíma við. Þjóðfélagið sjálft, atvinnurekendur og þeir sem hafa áhuga á því að tileinka sér þá þekkingu sem við erum að tala um eiga hins vegar að leysa hin vandamálin. Það er engin spurning að það að menn eru ekki á leiðinni í gegnum verkmenntanám, t.d. í járnsmíði og öðru því um líku, í dag er að það er engin eftirspurn eftir fólki í þessum greinum. Það er einfaldlega þannig. T.d. hefur störfum í skipasmiðjunum fækkað stórkostlega á síðustu árum. Það er ekkert eðlilegt að menn skrái sig til náms í iðngreinum þar sem þeir hafa litla von um að fá atvinnu. Það er þannig að menn hafa gripið það ráð ef þeir hafa ekki séð fyrir sér að geta komist í eitthvert verknám sem þeir hafa haft áhuga á, þá velja þeir frekar bóknám vegna þess að þeir vita ekki út í hvað þeir ætla sér að fara. Það er enginn vafi á því að það þarf að taka þessi mál til endurskoðunar alveg frá grunni. T.d. er þetta meistarakerfi sem hefur verið í ýmsum iðngreinum orðið úrelt. Það er ekki í takt við tímann. Tæknin hefur t.d. breyst svo mikið. Ég get tekið skipasmíðar sem dæmi. Það er iðngrein sem menn voru mjög hreyknir af sumir hverjir sem lærðu hana og var í sjálfu sér töluvert mikil þekking saman komin hjá þeim sem unnu við þessar smíðar á sínum tíma. Ég get lýst því með því að segja frá samtali sem ég átti við gamlan skipasmið. Hann fussaði og sveiaði við mig þegar við vorum að ræða saman og sagði: ,,Þetta er ekki skipasmíði sem er í dag. Það þarf ekki nema málningarfötu og kúst til þess að framleiða skip. Ég kem ekki nálægt því.`` Og þá var hann að vísa til þess að menn væru farnir að framleiða skip úr trefjaplasti og þess vegna væri það ekki lengur iðngrein sem væri boðleg manni sem hefði lært það sem hann vildi kalla skipasmíði. Auðvitað er þetta ekki þannig. Auðvitað verður ný tækni að fá að þróast og koma fram og við verðum að standa okkur í því að fylgjast með. Það er þetta sem ég ætlaði helst að leggja í þessa umræðu. Ég tel að við þurfum að þróa einhvers konar alhliða iðnmenntun þar sem menn geta lært að verða iðnaðarmenn, þar sem mönnum er kennt að tileinka sér nýjungar og veitt alhliða þekking. Ég veit ekki hvað svoleiðis iðnaðarmaður á að heita. Það þarf fyrst og fremst að kenna honum að tileinka sér nýjungar, kenna honum helstu þætti sem nýtast í flestum iðngreinum og gefa honum þannig tækifæri til þess að verða sveigjanlegur vinnukraftur í iðnaði. Það er kannski akkúrat það sem hv. 9. þm. Reykv. var að meina þegar hann var að tala um sveigjanleika í þessu. Ég held að við þurfum hreinlega að búa til nýtt heiti yfir iðnaðarmenn. Það má kannski líkja því svolítið við heimilislækni eða alhliða menntaðan mann í einhverju fagi sem er fyrst og fremst búinn undir framtíðina með ákveðnu grunnnámi. Ég held að menn þurfi fyrr en seinna að komast út úr þessu svokallaða meistarakerfi. Ég tel að það þurfi að vera fyrir hendi einhvers konar meistarakerfi að því leyti til að einhverjir aðilar beri ábyrgð á tiltekinni framleiðslu. Við skulum t.d. segja húsasmíðameistari sem ber ábyrgð á því að tiltekið hús er byggt. Það er ekki þar með sagt að allir sem vinna við húsbygginguna þurfi að vera sveinar í húsasmíði. Ég tel að eigi ekki að þurfa að vera þannig. Ég tel að það geti verið alhliða menntaðir iðnaðarmenn sem eigi að hafa sömu réttindi. Ég get bent á að sums staðar hefur þetta alls ekki tíðkast, t.d. í skipasmíðum. Þar tel ég reyndar að menn hafi gengið of langt því það þarf engin réttindi til að framleiða skip á Íslandi. Það þarf enginn menntaður skipasmiður eða skipasmíðameistari að vera ábyrgur fyrir framleiðslu á skipi. Það þarf ekkert annað en leggja fram teikningar og láta Tryggingamálastofnun fylgjast með því sem verið er að gera. Þar tel ég að við höfum gengið of langt. Ég tel að við eigum að hafa menntaðan iðnaðarmann sem ber ábyrgð á viðkomandi framleiðslu en ég tel ekki að við eigum að hanga í gömlu kerfi sem er fyrst og fremst ætlað til að loka viðkomandi grein fyrir aðgangi annarra að atvinnunni sem þar fer fram.

Virðulegur forseti. Sú tillaga sem hér er til umræðu hefur orðið tilefni mjög athyglisverðra umræðna um iðn- og verkmenntun. Á grundvelli þess ætla ég að leyfa mér að fjalla um þetta án þess kannski að koma mjög mikið að tillögunni sjálfri sem út af fyrir sig er þannig að hún á vafalaust fullt erindi til skoðunar í menntmn. Það er talað hér um iðn- og verkmenntun og ræðumenn hafa lagt málið upp með þeim hætti að á þessu væri mikill skilsmunur í dag. Ég held að svo sé ekki. Ég get ekki séð annað en hin hefðbundna skilgreining sem var á þessu fyrir nokkrum árum sé liðin tíð. Það er ekki orðinn svo mikill munur á hinum bóklega þætti í verkmenntaskólunum og fagskólunum og því bóklega námi sem er í hinum almenna menntaskóla. Þess í stað er kominn upp verulegur munur á milli þeirra sem hvorki sækja nám í hefðbundnum menntaskólum né verkmenntaskólum og hinna sem hafa einhverra hluta vegna farið á mis við þetta. Af þeirri ástæðu tel ég meginþörfina á því að ganga í að koma hér upp virkri fullorðinsfræðslu, fræðslu sem er þess eðlis að hún geri fólk bæði hæfara til að sinna því starfi sem það hefur valið sér og skilar þeim sem kaupir vinnuna betri vinnu og þjóðfélaginu væntanlega verðmætari störfum. Það er þannig í dag að fullorðisfræðsla af ýmsu tagi er boðin fram á mörgum sviðum en er kannski misaðgengileg fyrir fólk m.a. eftir því hvar það býr á landinu. Ég vil við þetta tækifæri minna á mjög athyglisverðan þátt í þessari endurmenntun sem á sér stað í gegnum fjarnám í kennaramenntun og er nýlega komið af stað. Þar veit ég að fólk sem m.a. sækir þetta utan Reykjavíkursvæðisins veltir fyrir sér ástæðum þess að þetta fjarnám nýtur ekki sömu réttinda í Lánasjóði ísl. námsmanna og hefðbundið nám.

Hefur lánasjóðurinn neitað því?

Ég veit ekki annað en að hann hafi neitað því. En ég get ekki fullyrt það hér úr ræðustól. Til þess þyrfti ég að kanna það nánar. Hins vegar er mér sagt að þetta nám njóti ekki sömu fyrirgreiðslu í lánasjóðnum og hefðbundið nám. Hlutur sem kemur mjög gjarnan inn á borð þar sem ég er að vinna eru ýmiss konar endurmenntunarnámskeið sem fólk er að sækja til að afla sér hærri launa. Fyrir nokkrum árum síðan var farið af stað með myndarlegt átak í endurmenntun fiskverkafólks. Það tengdist launahækkunum sem fólk fékk að loknum námskeiðum. Mönnum bar almennt saman um að þetta væri spor í rétt átt. Fiskvinnslunámskeiðin skiluðu hæfara starfsfólki og það var ánægðara með þá vinnu sem það var að vinna. Vinnan fékk annan tilgang þegar það hafði sótt þessi námskeið. Það þótti ýmsum dálítið hlálegt sem höfðu unnið í fiski í áratugi að þeir ættu að fara að taka sérstakt námskeið í því að læra að meðhöndla fisk. En þeir áttuðu sig á því þegar þeir höfðu sótt þessi námskeið að þau höfðu verulegan tilgang. Fólk fékk launahækkun þegar það hafði lokið námskeiðinu. Atvinnurekendurnir voru almennt, að ég hygg, ánægðir með starfsfólkið sem þeir fengu af námskeiðunum. Ríkið kom á móti aðilum með því að greiða kostnaðinn við námskeiðahaldið. Nú lítur út fyrir að það eigi að draga úr þessum þætti. Ég óttast að ef það gerist þá muni þessi þáttur í endurmenntun dragast saman eða jafnvel falla niður. Þess vegna vænti ég þess ef farið verður af stað með endurmat á iðn- og verkmenntun í kjölfar samþykktar þessarar þáltill. eða að öðru leyti með starfi á vegum hæstv. menntmrh. þá gleymist ekki þessi þáttur í endurmenntuninni. Hann skiptir verulegu máli. Ég held, svo ég endurtaki það sem ég sagði í upphafi, að það skipti verulegu máli að átta sig á því að hin hefðbundnu skil sem menn hafa haft á iðn- og verkmenntun eru að eyðast. Þess í stað er að verða verulegur munur milli þeirra sem hafa sótt sér annaðhvort fagmenntun eða menntun í gegnum hið hefðbundna skólakerfi og hinna sem ekki hafa þetta. Það vekur verulega athygli þegar skoðaður er sá ferill sem á sér stað í hinni svokölluðu verkmenntun að sá sem í dag hefur lokið sveinsprófi heldur í langflestum tilfellum áfram í meistaraskóla og jafnvel þaðan í einhvert háskólanám í sinni faggrein og endar kannski oft og tíðum þannig að hann er búinn að mennta sig það vel að hann á ekki erindi í hin hefðbundnu störf sem upphaflega var meiningin að læra að vinna. Eftir sitja þeir sem ekki hafa tekið skólann, ekki hafa lokið meistaraskólanum eða tækniháskólanum og það eru þeir sem síðan vinna við viðgerð á bílum eða í byggingariðnaði eða skipasmíðum.

Hæstv. forseti. Ég vil leyfa mér fyrir hönd okkar flm. að þakka þeim tveimur hæstv. ráðherrum og fjölmörgu þingmönnum sem tóku til máls um þetta mál sem allir voru sammála um að á einhvern hátt væri brýnt að taka á. Ég vil lýsa mikilli ánægju með þessa umræðu. Ég held að hún hafi verið af hinu góða. Í framhaldi af henni finnst mér mjög eðlilegt að Alþingi álykti um iðn- og verkmenntun. Að sjálfsögðu verður tillagan til umfjöllunar í menntmn. þar sem ég á sæti. En miðað við hversu góðar undirtektir urðu hér við tillögunni og umræður miklar þá held ég að það hljóti að vera eðlilegt að Alþingi álykti. Ég er ekki að segja að það megi ekki breyta tillögugreininni sem hér er lögð fram en það er náttúrlega verkefni nefndarinnar að fjalla um það. Málið er brýnt og ég vil meina, þó ég geti tekið undir það með mörgum sem hér hafa talað að þetta er ekkert ný umræða, að viðhorfið sé að breytast í þjóðfélaginu almennt og ég er ekki frá því líka hér á hv. Alþingi. Viðhorfið er að breytast í þá átt að það sé ástæða til þess að hefja verkmenntun til virðingar og flokka fólk ekki niður í einhvers konar virðingarhópa eftir því hvort það fer í langtímanám í háskóla eða verknám. Hæstv. forseti. Því miður gat 1. flm. ekki verið hér við framhald umræðunnar en hann mælti fyrir tillögunni fyrir nokkuð mörgum dögum síðan. Það hefði verið gott að hafa hans ræðu líka með í þessari umræðu hér í dag því hún var mjög merk og hann kom víða við.

Herra forseti. Ég sé ástæðu til þess líka að fagna þessari umræðu og hversu málefnaleg hún hefur verið. Ég segi það ekki vegna þess að það hefði svo sem verið ástæða til að búast við einhverju öðru. Mér finnst ástæða til bara að taka þetta fram. Hv. þm. Svavar Gestsson velti hér upp nokkrum atriðum sem hann taldi valda því að vegur verkmenntunarinnar væri ekki meiri en hann er. Ég get tekið undir flest af því sem hann sagði. T.d. það, eins og hann orðaði það, að iðnríkið Ísland væri á undanhaldi. Auðvitað eru sveiflur í íslensku efnahagslífi og það hefur kannski áhrif á val manna á námsbrautum. Og það er alveg ljóst, eins og kom t.d. fram í ræðu hv. þm. Jóhanns Ársælssonar, að það er engin eftirspurn eftir fólki í tilteknum iðngreinum í dag. Einhvers staðar eru takmörkin fyrir því hvað hinar ýmsu iðngreinar taka við á hverjum tíma en þar geta hins vegar verið sveiflur á milli ára. Ég tek líka sérstaklega undir það sem hv. þm. Svavar Gestsson sagði um nauðsyn samstarfs milli atvinnulífsins og skólakerfisins. Það held ég að sé afar mikilvægt að efla og ég skildi orð hans svo að hann væri þeirrar skoðunar. Hv. þm. nefndi hins vegar að honum þætti gæta sterkrar flokkunaráráttu, eins og hann orðaði það, í áfangaskýrslu 18 manna nefndarinnar. Mér fannst það koma líka fram í máli hv. þm. Kristínar Ástgeirsdóttur þar sem hún talaði um að fólki væri skipt upp eftir því hvort það færi í bóknám eða verknám. Mér finnst gæta nokkurs misskilnings þegar þetta er sagt. Ég hef heyrt það áður og séð það haft eftir ýmsum að þarna sé verið að flokka fólk niður eftir getu. Þetta er mikill misskilningur. Það koma hins vegar fram tillögur um grundvallarbreytingar á framhaldsskólakerfinu en það er til þess að bregðast við þeim vanda sem við stöndum frammi fyrir. Í dag er framhaldsskólinn þannig skipulagður að frá fyrsta degi er ætlast til þess að menn gangi til stúdentsprófs. Ég upplýsti nokkrar tölur áðan, þær þykja kannski nokkuð ótrúlegar, um hversu fáir ljúka þó stúdentsprófinu. Menn lenda nefnilega í öngstræti í þessu kerfi eins og það er í dag. Og 18 manna nefndin leggur fram hugmyndir, sem á að sjálfsögðu eftir að skoða betur, til að finna leiðir út úr þessu. Nefndin gerir tillögur um þrjár mismunandi námsleiðir eftir grunnskólann. Það er í fyrsta lagi að nemendur sem hafa náð tilskildum árangri á grunnskólaprófi taki eins árs heildstætt stuðningsnám, sem kallað er fornám, að nemendum sem hafa náð grunnskólaprófi með lágmarkseinkunn verði gefinn kostur á eins árs almennu námi, gagnfræðanámi áður en þeir hefja nám á námsbrautum framhaldsskólans, og að nemendur sem hafa náð ákveðinni lágmarkseinkunn á grunnskólaprófi geti farið beint á námsbrautir framhaldsskólastigsins. Þarna er gerð tilraun til að setja fram tillögu um leiðir sem gefa mönnum frekari kosti en eru í dag. Miða þetta ekki allt frá byrjun við stúdentsprófið. En það er alls ekki ætlunin með þessu að fara að flokka menn í eitthvað betri og verri nemendur alls ekki. Á þetta vil ég leggja alveg sérstaka áherslu. Hvort svo verði tekið eitthvert mark á þessari umræðu. Ég held að það verði gert alveg burt séð hvort tillagan í því formi sem hún er núna verður samþykkt eða ekki. Mér finnst þessi umræða vera jákvæð eins og ég sagði áðan. Hún ber vott um að það sé samstaða um að það þurfi að hefja verknámið til meiri virðingar, eins og menn hafa svo sem oft talað um. Að því leyti er ég sannfærður um að þessi umræða er af hinu góða og, eins og ég segi, alveg burt séð frá því hvort tillagan verður samþykkt í óbreyttu formi eða einhverju öðru. Um það verður að sjálfsögðu rætt í hv. menntmn.

Virðulegur forseti. Ég kvaddi mér hljóðs hér vegna þess að í þessari ræðu menntmrh., sem ég þakka fyrir, nefndi hann, eins og oft áður hér í þessari umræðu, skýrslu Jóns Torfa Jónassonar um framhaldsskólann. Mér er ekki kunnugt um að þingmenn hafi fengið þessa skýrslu. Ég hygg að menntamálanefndarmenn hafi ekki fengið hana. Ég vil því fara fram á það við hæstv. menntmrh. að hann útvegi þingmönnum þessa skýrslu, hina styttri útgáfu, og menntamálanefndarmönnum hina lengri útgáfu, hina þykku sem er til einhvers staðar í örfáum eintökum en er afar fróðlegt skjal hef ég trú á og nauðsynlegt fyrir menntamálanefndarmenn a.m.k. að hafa til að geta myndað sér skoðun á því máli sem hér er uppi. Ég vil þakka menntmrh. fyrir að hann skyldi lýsa því yfir að það yrði hlustað á þessa umræðu og tekið mark á því sem hér er sagt. Ég teldi það til bóta ef ég mætti blanda mér í það mál að 18 manna nefndin fengi afrit af þessari umræðu sem hér hefur farið fram vegna þess að hér hafa komið fram mjög athyglisverð sjónarmið. Ég bendi t.d. á þau sjónarmið sem fram komu hjá hv. 3. þm. Vesturl., sem þekkir til á þessu sviði, og hv. 3. þm. Austurl. varðandi fiskvinnslunámskeið sem hann nefndi. Það hafa verið vissir erfiðleikar við að tengja þau við hið almenna menntunarkerfi í landinu. Mér finnst verkalýðshreyfingin ekki hafa verið mjög tilbúin í þeim efnum. En það er kannski vegna þess að skólarnir hafa verið skilningsvana. En alla vega hefur það verið svo að menn hafa ekki náð saman og það er mjög slæmt. Kannski getur þessi umræða orðið til þess að menn næðu saman. Ef það væri þá hefði hér í dag orðið bylting.

Herra forseti. Mér er ekki kunnugt hvort þessari skýrslu sem Jón Torfi Jónasson samdi hefur verið dreift. Hún er til í menntmrn. og mér finnst það alveg sjálfsagt mál að þingmenn fái hana og menntmn. í hinu ítarlega formi og það er sjálfsagt að ég beiti mér fyrir því. Þá býst ég nú ekki við að það þurfi neitt sérstaklega að hvetja til þess að 18 manna nefndin fái útskrift af þessari umræðu, það þykir mér líka sjálfsagt.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til breytinga á lögum nr. 66/1972, um Tækniskóla Íslands. Mikið vatn hefur runnið til sjávar frá því að lög þessi voru sett árið 1972. Skólakerfið og þjóðfélagið í heild hafa breyst mikið á 20 árum og hefur þróuninni verið mætt með breyttri eða nýrri löggjöf á ýmsum sviðum. Þær breytingar sem hér eru lagðar til á tækniskólalögunum eiga sér hliðstæðu í nýrri lögum um hliðstæða skóla. Frv. er lagt fram til að heimildir Tækniskóla Íslands til að innheimta skrásetningargjöld af nemendum verði í eðlilegu samræmi við heimildir hliðstæðra skóla í landinu, en þessar heimildir eru: 1. Ákvæði 11. gr. laga nr. 29/1988, um Kennaraháskóla Íslands, en þar segir m.a.: ,,Skrásetningargjöld, pappírsgjöld og önnur efnisgjöld skulu háð samþykki skólaráðs.`` 2. Ég nefni ákvæði 21. gr. laga nr. 131/1990, um Háskóla Íslands, en þar segir m.a.: ,,Skrásetningargjöld skulu háð samþykki háskólaráðs og menntamálaráðherra.`` 3. Ákvæði 15. gr. laga nr. 51/1992, um Háskólann á Akureyri, en þar segir: ,,Skrásetningargjöld skulu háð árlegu samþykki háskólanefndar og menntamálaráðuneytisins.`` 4. Ákvæði 8. gr. laga nr. 57/1988, um framhaldsskóla, er gera ráð fyrir innheimtu gjalda af nemendum við innritun í námsáfanga. Í gildandi lögum um Tækniskólann eru ekki ákvæði af því tagi sem hér hafa verið talin upp. Að auki er tekið fram í 1. gr. tækniskólalaganna að kostnað við stofnun og rekstur skólans skuli greiða úr ríkissjóði. Við setningu framangreindra laga um framhaldsskóla, Kennaraháskólann, Háskóla Íslands og Háskólann á Akureyri hefur Alþingi ekki séð ástæðu til að einskorða fjármögnun við framlög úr ríkissjóði. Þegar Alþingi setti fjárlög fyrir árið 1992 var mörkuð sú stefna að skólar á háskólastigi skyldu afla sértekna, m.a. með innheimtu innritunar- og efnisgjalda að hámarki kr. 17 þús. á ári að frátöldum nemendasjóðsgjöldum. Miðað var við að tækist skólunum að lækka útgjöld eða afla annarra tekna mundu innritunar- og efnisgjöld lækka sem því næmi. Óbreyttri stefnu var fylgt af hálfu Alþingis við setningu fjárlaga þessa árs. Við lögfræðilega athugun sem menntmrn. hefur látið gera hafa gildandi lög um Tækniskóla Íslands verið túlkuð á þann veg að skólanum væri að óbreyttum lögum óheimilt að innheimta skrásetningargjöld af nemendum. Þess vegna er frv. þetta lagt fram og felur það í sér breytingar á tveimur greinum tækniskólalaganna: 1. 1. gr. felur í sér að felld er niður síðari mgr. 1. gr. gildandi laga sem hljóðar svo: ,,Kostnaður við stofnun og rekstur skólans greiðist úr ríkissjóði.`` 2. 2. gr. er um að á eftir 9. gr. gildandi laga komi ný grein og er hún svohljóðandi: ,,Skrásetningargjöld í sérgreinadeildum skólans skulu háð árlegu samþykki skólanefndar og menntmrn. Skólanefnd ákveður upphæð gjalda er nemendum er gert að greiða við innritun í námsáfanga í undirbúningsdeild og raungreinadeild skólans (frumgreinadeild), svo sem innritunargjöld, efnisgjöld, pappírsgjöld og nemendasjóðsgjöld.`` Ég gat þess í upphafi að mikið vatn hefði runnið til sjávar síðan gildandi lög nr. 66/1972, um Tækniskóla Íslands, voru sett. Lögin eru um margt orðin úrelt og þarfnast endurskoðunar í heild sinni. Þetta frv. er eingöngu lagt fram til að eðlileg samræming náist við innheimtu skrásetningargjalda við skóla á háskólastigi. Hins vegar er full þörf á því að endurskoða tækniskólalögin í heild sinni og til þess verks skipaði ég þriggja manna nefnd á sl. hausti. Í nefndinni eiga sæti Jón Búi Guðlaugsson verkfræðingur, sem er formaður, Guðbrandur Steinþórsson, rektor Tækniskóla Íslands, og Stefán Stefánsson, deildarstjóri í menntmrn. Nefndinni er falið að skila tillögu að frv. til laga um Tækniskóla Íslands og taki mið af væntanlegu hlutverki og þróun tæknimenntunar hér á landi og í nágrannalöndunum í framtíðinni. Tekið er fram í erindisbréfi að þess sé vænst að nefndin hafi í störfum sínum samráð við kennara skólans og þá hagsmunaaðila er honum tengjast. Nefndin skal skila tillögum sínum til ráðuneytisins fyrir 1. okt. nk. Ég vil að hlúð verði að Tækniskólanum í framtíðinni og fagna þeirri áherslu sem lögð er á mikilvægi hans í áfangaskýrslu nefndar um mótun menntastefnu sem lögð var fram í janúarmánuði sl. og fengið hefur mjög góðar viðtökur hvarvetna í þjóðfélaginu. Að lokum vil ég leggja áherslu á mikilvægi þess að þetta frv. verði samþykkt nú á þessu þingi þannig að Tækniskóli Íslands standi jafnfætis hliðstæðum skólum við öflun sértekna og þurfi ekki að búa við rýrari kost en þeir. Ég legg til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. menntmn.

Hæstv. forseti. Hér er komið fram frv. til laga um breytingar á lögum um Tækniskóla Íslands og því miður verð ég að segja að þetta er svolítið dæmigert stjfrv. frá hæstv. menntmrh. sem gengur út á það að leggja álögur á nemendur. Það hefur því miður orðið hans hlutskipti fram til þessa í menntmrn. að leggja fram slík frv. sem ýmist minnka þjónustu við nemendur eða skerða hag þeirra á einhvern hátt, að vísu með undantekningum þó og er mér þá ljúft að nefna undantekninguna, frv. um Háskólann á Akureyri sem samþykkt var hér sem lög frá Alþingi á síðasta löggjafarþingi og eru mjög framsækin lög og þeirri stofnun til góða. En það var fyrr á þessu þingi sem stjórnarmeirihlutinn ákvað það að leggja á nemendur í framhaldsskólum skólagjöld á þann hátt að þau taki þátt í rekstri framhaldsskólans eins og ég skil það mál og það er gert þrátt fyrir lög um framhaldsskóla, 32. gr. þar sem segir með leyfi forseta: ,,Ríkissjóður greiðir samkvæmt lögum þessum rekstrarkostnað framhaldsskóla. Hver skóli er sjálfstæð rekstrareining og hefur sérstaka fjárveitingu á fjárlögum.`` Hér erum við með frv. um Tækniskólann sem er að mestu leyti eða ég vildi segja að öllu leyti á háskólastigi þó að sennilega sé frumgreinadeildin flokkuð sem framhaldsskóli miðað við hvernig 2. gr. frv. er orðuð, því að eins og hv. þm. eflaust vita, þá er þessi frumgreinadeild til þess að undirbúa nemendur undir nám í Tækniskólanum á háskólastigi og oft eru þeir sem þar stunda nám stúdentar. Þessar deildir, bæði í þessum skóla og eins í Samvinnuháskólanum á Bifröst lenda dálítið utanveltu í kerfinu, en miðað við það sem hefur komið fram, bæði hjá hæstv. ráðherra og eins kemur fram í áfangaskýrslu 18 manna nefndarinnar, er mælt með áframhaldandi námi eða áframhaldandi framboði á námi á þessu sviði og þannig að nemendur geti átt inngönguleið inn á háskólasviðið án þess að hafa stúdentspróf. Fólk sem kemur úr atvinnulífinu, oft og tíðum vel fullorðið fólk, telur sig þurfa að bæta við sig menntun og tekur þá þessa leið inn í háskólann. Þetta er mjög mikilvægt að verði boðið upp á áfram og ég hef ekki svo mikla ástæðu til þess að óttast að það verði ekki. En hins vegar er svo annað mál sem hæstv. ráðherra er kunnugt um og ég vil nú sérstaklega minna hann á núna vegna þess að það komu fram hjá honum í umræðu um síðasta dagskrármál að hann væri að fara beint að hitta framkvæmdastjóra lánasjóðsins, að þessar frumgreinadeildir eru ekki lánshæfar eins og er, en eiga að mínu mati endilega að vera það eins og þær voru samkvæmt gömlu lögunum. En nú hefur það sýnt sig einmitt í sambandi við Tækniskólann, það nám sem þar hófst á þessu ári, ný önn, að þar var 60% samdráttur í aðsókn að frumgreinadeild og það held ég að sé alveg óhætt að setja að mestu leyti í samband við það að hún er ekki lengur lánshæf. En þetta var nú kannski útúrdúr og ekki beint í tengslum við það sem þetta frv. gengur út á, en það er sem sagt þetta að setja á skólagjöld sem ekki hefur verið hemilt samkvæmt lögunum fram að þessu. Ég hef í mínu máli oft látið það koma fram að ég lít ekki sömu augum á skólagjöld á framhaldsskólastigi og á háskólastigi. Mér finnst þau algerlega afleit á framhaldsskólastiginu vegna þess gífurlega kostnaðar sem það hefur í för með sér fyrir fjölskyldur sem kosta sín börn í nám í framhaldsskóla sem allir vita að er ekki lánshæft. Það þarf oft að stofna til annars heimilis, sérstaklega landsbyggðarfólk, en varðandi háskólastigið finnst mér í sjálfu sér ekki hægt annað en segja að það komi til greina að innheimta einhver gjöld sem eigi að vera fyrst og fremst innritunargjöld, efnisgjöld, pappírsgjöld og nemendasjóðsgjöld. En með þessu frv. sýnist mér að hæstv. ráðherra ætli sér eitthvað meira því að það að taka út úr lögunum grein sem segir að kostnaðurinn við stofnunina og rekstur skólans skuli greiddur úr ríkissjóði, þá er verið að segja manni að það eigi að fara að láta nemendurna kosta rekstur skólans og hvar getur það endað? Það læt ég vera mín síðustu orð og þætti mér vænt um ef hæstv. ráðherra gæti svarað því, hvar mun það enda?

Virðulegi forseti. Hér er verið að samræma enn einn skólann því að geta tekið skólagjöld á framhaldsskólastiginu. Hingað til hefur orðið að setja þetta inn í fjárlög til hvers árs að Tækniskólinn gæti innheimt skólagjöld. Við í stjórnarandstöðunni höfum yfirleitt mótmælt þessu harðlega og vitum raunar að þau mótmæli eiga hljómgrunn líka meðal stjórnarliðanna þannig að þetta er mjög umdeilanlegt atriði að vera að setja það fast inn í lög Tækniskólans að hann geti innheimt skólagjöld. Ég vil taka undir orð hv. þm. Valgerðar Sverrisdóttur hér á undan mér að mér finnst gegna öðru máli um framhaldsskóla heldur en um háskóla, þar sem í háskóla er yfirleitt komið fullorðið fólk sem tekur þá ákvörðun sjálft, sér um sig sjálft að því leyti til, en í framhaldsskóla er oft um að ræða börn eða fólk sem enn er á framfæri foreldra og jafnvel fleiri en eitt og fleiri en tvö og þetta er mjög mikill kostnaðarauki og ekki hvað síst fólks sem kemur utan af landi. Hvað varðar Tækniskólann, þá hefur einmitt nemendum utan af landi verið gert það því nær ómögulegt að sækja það nám vegna þess að þeir eiga ekki lengur rétt á námslánum þar. Það hafa mjög margir komið að máli við mig, t.d. nemendur frá Vestfjörðum, og sagt að það væri gersamlega búið að útiloka það að þeir gætu sótt þetta nám. Það væri ekki nægilegt að segja að nemendur ættu að sækja sér framhaldsnám í skólum í heimabyggð þegar ekki væri boðið upp á það nám sem þeir vildu sækja í heimabyggð. Það er ekki nema einn tækniskóli á Íslandi og þeir sem vilja stunda það nám sem þar er boðið fram, verða að sækja það til Reykjavíkur. Og að útiloka þá síðan frá námslánakerfinu, ég á eiginlega engin orð yfir það. Mér finnst það svo furðuleg ráðstöfun að draga það út úr námslánakerfinu að nemendur sem eru í Tækniskólanum geti fengið þar námslán, þar með er algerlega verið að útiloka þá frá þessu námi. Það sýnir sig líka í þeim samdrætti sem hefur orðið á nemendum í skólanum. Ég er alveg sannfærð um það að orsök þess að nemendum hefur fækkað m.a. í undirbúningsdeildunum er að kenna þeim breytingum sem gerðar voru á Lánasjóði ísl. námsmanna á síðasta ári. Það er spurning um hversu há þessi skólagjöld eiga að vera. Það hefur ekki komið fram og kemur ekki fram í þessu frv. en það má alveg búast við því að það séu a.m.k. 5--6 þús. kr. á önn og það munar talsvert um það hjá þeim sem ekki einu sinni eru lánshæfir í Lánasjóðnum. Það var mikið rætt um stöðu iðn- og verkmenntunar í máli sem var hér á undan þessu og menn töluðu þar fjálglega um að efla iðn- og verkmenntun, en gerðirnar fylgja ekki þeim orðum því að eins og búið hefur verið að Tækniskólanum yfirleitt, þá er það ekki í samræmi við það að hér sé verið að styðja við iðn- og verkmenntun í landinu. Það má líka geta þess að í þessum skóla, Tækniskólanum, er mikið af fullorðnu fólki sem er að ná sér í réttindi og bæta við sig þekkingu. Það er fullorðið fólk og fjölskyldufólk og það þarf að taka sig upp og sækja þennan skóla, eins og ég sagði áðan, jafnvel á annað landshorn. Það hlýtur að draga úr því að fók leiti þeirra leiða þegar ekki er boðið upp á neina aðstoð til þess. Ég vil að öðru leyti gagnrýna það mjög að hér sé verið að halda áfram þeirri stefnu og festa þá stefnu í sessi að setja á skólagjöld á framhaldsskólastiginu, því að ég held að það muni ekki góðri lukku stýra í sambandi við framhald skólastefnu hér yfirleitt.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að spyrja hæstv. menntmrh. að því hvort Alþfl. standi að þessu frv. og hvort þaðan hafi ekki komið neinir fyrirvarar við þetta frv. Ég man ekki betur en formaður þingflokks Alþfl. hafi greitt atkvæði á móti skólagjöldum hér þegar þau voru til meðferðar við 2. umr. fjárlaga. Mig minnir að við stjórnarandstæðingar í menntmn. höfum þá beitt okkur fyrir því að skólagjöldin í framhaldsskólunum yrðu felld niður og að hv. þm., formaður þingflokks Alþfl., hafi þá staðið með okkur í því að það væri óeðlilegt að leggja skólagjöldin á í framhaldsskólum. Með hliðsjón af því finnst mér þessi spurning vera rökrétt að spyrja hæstv. menntmrh. að því hvort Alþfl. stendur að þessu frv.? Eins og kunnugt er hefur Alþfl. leikið þann leik í menntamálum að reyna að kenna núv. menntmrh. og Sjálfstfl. einum um það sem aflaga fer í menntamálum í þessu landi. Formaður þingflokks Alþfl. notaði t.d. tækifærið á fundi sem var haldinn úti í Háskóla um rannsóknastefnu núna fyrir nokkrum mánuðum þar sem hann kvað svo að orði: ,,Ekki ber ég ábyrgð á ykkur Ólafi Garðari`` --- og mun þar hafa átt við hæstv. menntmrh. Þannig hefur hv. þm. aftur og aftur afneitað ráðherranum og það væri fróðlegt að vita hvort Alþfl. stendur að þessu frv. vegna þess, virðulegur forseti, að það felur í sér samþykki við því að tekin séu upp skólagjöld. Það felst ekki í 2. gr. heldur 1. gr. frv., þar stendur: ,,Síðari mgr. 1. gr. falli niður.`` Þar með punktur. En hvað stendur í síðari mgr. 1. gr. laganna um Tækniskóla Íslands nr. 66/1972? Þar stendur, með leyfi forseta, eins og hv. 3. þm. Norðurl. e. minnti á: ,,Kostnaður við stofnun og rekstur skólans greiðist úr ríkissjóði.`` Þetta á að strika út algerlega. Þannig að það er hvergi minnst á það í lögunum, ef þetta verður samþykkt, að ríkissjóður borgi fjármuni til Tækniskóla Íslands og rekstrar hans. Í rökstuðningi með frv. og greinargerð þess, sem við erum hér með fyrir framan okkur er talað um að það hafi ekki þótt ástæða til að setja slík ákvæði inn varðandi Háskólann á Akureyri og ég hygg varðandi einn skóla enn sem nefndur er í greinargerðinni. Það eru ekki rök í málinu að mínu mati, virðulegur forseti, fyrst og fremst vegna þess að þetta frv. er flutt í tilteknu samhengi, þ.e. skólagjaldasamhengi, því í 1. gr. stendur að það sé fellt út að ríkissjóður eigi að borga, en í 2. gr. stendur að það eigi að taka upp þessi skólagjöld. Það er því augljóst mál að ef Alþingi samþykkir þetta frv. þá er Alþingi að leggja blessun sína yfir þá lagatúlkun sem hæstv. menntmrh. hefur haft að því er varðar framhaldsskólann að þar væri heimilt að nota skólagjöld til að borga í rekstur. Hér er auðvitað um að ræða frv. sem markar ákveðin pólitísk þáttaskil í þessari þrætu um skólagjöld til framhaldsskólanna sem hefur staðið núna allan tímann frá því að núv. ríkisstjórn tók við og frá því að hæstv. utanrrh. og formaður Alþfl. lýsti því yfir fyrstur manna að það væri rétt að taka skólagjöld í framhaldsskólum sumarið 1991. Þetta frv. sem hér liggur fyrir, virðulegur forseti, er að vísu ekki eina frv. sem komið hefur af þessu tagi hér inn. Annað frv. er til meðferðar í hv. landbn. þar sem um er að ræða frv. til laga um breytingu á lögum nr. 55/1978, um búnaðarfræðslu o.fl. Þar er gert ráð fyrir því að breyta ákvæðum um búnaðarskólana, þ.e. bæði Hvanneyri og Hóla, og um Garðyrkjuskóla ríkisins og um rannsóknir í þágu atvinnuveganna þannig að það verði heimilt að leggja á skólagjöld til að reka tiltekna þrjá skóla. Garðyrkjuskóla ríkisins og báða búnaðarskólana. Það er athyglisvert í því sambandi sem er smáatriði í þessu efni, virðulegur forseti, að uppsetningin á þessum breytingartillögum er aðeins öðruvísi í þessu frv. heldur en í búnaðarfræðslufrv. og ég hef talið að ef menn ætli sér að fara inn á þessa vafasömu braut á annað borð þá ættu menn að hafa takt í hlutunum án þess að ég sé svo sem að gera mér rellu út af því. Það er ríkisstjórnarinnar að gera það en ekki okkar í stjórnarandstöðunni. Í lögum um framhaldsskóla stendur, með leyfi forseta, í 3. mgr. 8. gr.: ,,Skólanefnd ákveður upphæð gjalda er nemendum er gert að greiða við innritun í námsáfanga svo sem innritunargjöld, efnisgjöld, pappírsgjöld og nemendasjóðsgjöld.`` Í lögunum um framhaldsskóla segir síðan í 32. gr.: ,,Ríkissjóður greiðir allan launakostnað við kennslu sem fram fer og skipulögð er í samræmi við áætlun sem samþykkt er af menntamálaráðuneytinu.`` Þar stendur líka: ,,Auk kostnaðar við kennslu greiðir ríkissjóður launakostnað við stjórnun, námsráðgjöf, störf í skólasafni, á skrifstofu, félagsstörf, eftirlit og umsjón með heimavistum og eignum skóla og annarra þeirra starfa er nauðsynleg teljast vera. Ríkissjóður greiðir enn fremur laun prófdómara á lokaprófi á þann launakostnað sem stafar af lækkun kennsluskyldu samkvæmt ákvörðun menntmrn. og annan þann kostnað er leiðir af kjarasamningum.`` Með öðrum orðum: Það er algerlega klárt að í lögunum um framhaldsskóla er gert ráð fyrir að ríkissjóður greiði að fullu allan, ég endurtek, allan rekstrarkostnað sem til fellur og samþykktur er af ráðuneytinu og yfirvöldum viðkomandi skóla. Í þessu frv. er aftur á móti gert ráð fyrir því að fella algerlega út greiðsluskyldu ríkissjóðs um leið og tekin eru upp skólagjöld og það er athyglisvert að ráðuneytið notar hér í þessu frv. sama orðalag og um er að ræða varðandi innritunargjöldin í framhaldsskólunum þar sem segir hér: ,,Skólanefnd ákveður upphæð gjalda er nemendum er gert að greiða við innritun í námsáfanga í undirbúningsdeild og raungreinadeild skólans (frumgreinadeild), svo sem innritunargjöld, pappírsgjöld og nemendasjóðsgjöld`` nákvæmlega sömu gjöldin og talin eru upp í lögunum um framhaldsskóla. En þar sem málið er sett fram í þessu samhengi að það á að fella niður stuðning ríkisins við tækniskóla þá er útilokað annað en mótmæla þessu frv. sérstaklega og spyrja: Hefur Alþfl. samþykkt þetta? Hefur hann samþykkt að flytja hér á Alþingi og standa að hér á Alþingi lögum um skólagjöld í framhaldsskólum og að fella niður ríkisstuðning við framhaldsskóla? En hér er uppi tillaga um að fella niður ríkisstuðning við Tækniskóla Íslands. Og það er dálítið skrýtið að fá slíkt frv. inn í þingið til umræðu nokkrum mínútum eftir að búið er að halda langar, góðar ræður um nauðsyn þess að efla verkmenntun hér í þessu landi, þá er næsta mál á dagskrá --- hvað er það virðulegur forseti? Jú, það er að fella niður ríkisstuðning við Tækniskóla Íslands og taka upp skólagjöld í staðinn. Ég hlýt að ítreka þetta, virðulegur forseti, um leið og ég legg áherslu á að mér finnst auðvitað nauðsynlegt þó að hitt málið um búnaðarfræðsluna liggi fyrir í landbn. þá séu þessi mál skoðuð í einhverju samhengi. Hér er bersýnilega verið að lögfesta skólagjöldin bakdyramegin án þess að ríkisstjórnin vilji breyta framhaldsskólalögunum vegna þess að hún þorir ekki af stað með þau af því að kratarnir hafa talið sig geta stoppað þau en svo hafa menn smyglað inn þessum frv. hér um búnaðarfræðslu og tækniskóla. Vonandi er málið þannig að Alþfl. hafi bara sofið á verðinum en vonandi er það ekki svo að Alþfl. hafi samþykkt að fella niður ríkisstuðning við Tækniskóla Íslands.

Hæstv. forseti. Af því að fundartími er úti þá vil ég aðeins nota andsvar til að svara einni spurningu af mjög mörgum sem ég þarf hins vegar að svara og það er spurningin um það hvort Alþfl. hafi samþykkt að þetta frv. yrði flutt. Svarið við því er já. Þingflokkur Alþfl. samþykkti framlagningu þessa frv. Ég hef hins vegar engar nýjar fréttir af því hvort formaður þingflokks Alþfl. er farinn að bera ábyrgð á núv. menntmrh. Ég hef engar nýjar fregnir af því og skiptir svo sem ekki öllu máli fyrir mig.

Virðulegur forseti. Það er athyglisvert að hæstv. menntmrh. skuli vera sama um það hvort formaður þingflokks Alþfl. styður hann eða ekki. Það er afar fróðlegt að heyra. En það sem ég spurði um var ekki það hvort Alþfl. hefði samþykkt að flytja frv., heldur hvort það lægju fyrir einhverjir efnislegir fyrirvarar frá Alþfl., varðandi stuðning við þetta frv. sem gengur út á að strika út ríkisstuðning við Tækniskóla Íslands.

Virðulegi forseti. Hv. þm. spurði um það hvort Alþfl. væri með aðild að þessu frv. að breyta um stefnu gagnvart skólagjöldum. Svo er alls ekki. Það kemur greinilega fram í athugasemdum við lagafrv. þetta að það er verið að samræma hér ákvæði er varða Tækniskóla Íslands við gildandi lög um framhaldsskóla --- og háskólastig eins og segir hér í athugasemdum að í 8. gr. laga nr. 57/1988, um framhaldsskóla, er gert ráð fyrir innheimtu gjalda á nemendur við innritun í námsáfanga. Hvort þau lög voru sett í tíð fyrrv. menntmrh., hv. þm. Svavars Gestssonar, er mér ekki kunnugt eða hver afstaða hans hafi þá verið til þeirrar lagasetningar en um það er verið að fjalla hér að samræma lög um Tækniskóla Íslands m.a. við fyrrnefnda 8. gr. laga nr. 57/1988, um framhaldsskóla.

Virðulegi forseti. Þetta var satt að segja fjarska lítið merkileg athugasemd hjá hv. 5. þm. Austurl. Staðreyndin er sú að það er 1. gr. í þessu frv. sem skiptir máli. Þar stendur: ,,Síðari málsgrein 1. gr. falli niður.`` Hvað stendur í síðari málsgrein 1. gr.? Þar stendur: ,,Kostnaður við stofnun og rekstur skólans greiðist úr ríkissjóði``. Það er verið að strika þetta út. Þessi setning á að fara út. Og um leið er flutt tillaga um skólagjöld. Og ég spyr: Er það með fullum stuðningi Alþfl. að það er fellt út að það eigi að taka fé úr ríkissjóði til að styðja Tækniskóla Íslands?

Hv. 5. þm. Austurl. óskar eftir að veita andsvar að nýju. Tíminn er nú hlaupinn frá okkur en forseti mun leyfa honum að nota hálfa mínútu til andsvara.

Virðulegur forseti. Það er nú ekki langur tími til andsvars í svo stóru máli sem þessu. En hér er hv. þm. Svavar Gestsson að blanda saman tveimur skyldum málum. Hvað varðar afstöðu Alþfl. til skólagjalda þá er engin breyting á afstöðu Alþfl. með þessu frv. Það hlýtur hv. þm. Svavari Gestssyni að vera ljóst og hann hefur heldur ekki svarað spurningu minni um það hvort það var hann sem hafði forustu um að setja lögin nr. 57/1988, um framhaldsskóla, þar sem heimilað var í fyrsta sinn að setja skrásetningargjöld í framhaldsskóla.

Virðulegur forseti. Eins og ég sagði áðan þá finnst mér þetta svo ómerkileg athugasemd hjá hv. þm. að hún sé nú varla svaraverð. En staðreyndin er sú að lögin um framhaldsskóla með þessu ákvæði voru sett í menntamálaráðherratíð Birgis Ísleifs Gunnarssonar. En ég tel lögin ekkert verri út af fyrir sig við það, virðulegur forseti, og fagna því að þessari umræðu heldur áfram hér væntanlega á næsta fundi þingsins og skora þá á hv. 5. þm. Austurl. að vera viðstaddan þá umræðu.