Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Jón Ólafsson) Þessar litlu breytingar, sem hér er gert ráð fyrir að gera um verzlanaskrár, eru undirbúnar og athugaðar af Verzlunarmannafél. Rvíkur og Verzlunarmannafél. „Merkúr“, svo að flm. hafa ekki ennþá haft tækifæri til að fara verulega út í frv. Þegar lög voru sett 1903 um verzlanaskrár, firmu og prókúruumboð, hafa menn látið firmu hljóða á eigið nafn. Þessu var breytt 1910 og síðan hefir verið alltítt, að óglöggt væri, hver á firma, sem gengur undir einhverju nafni. Þetta hefir komið því meir í ljós, sem lengra hefir liðið, og nú er það oft, að verzlun hljóðar á annað nafn en hins raunverulega eiganda. T. d. er verzlun kölluð & Co., í stað þess að einn maður á hana, og á hann þá náttúrlega að vera skráður eigandi. Verzlunarstéttinni hefir ekki þótt þetta nógu greinilegt. Breytingin, sem hér er farið fram á, er þess eðlis, að ef hún verður að lögum, verður að gera grein fyrir, hverjir ganga undir þessu og þessu firmanafni. Í núgildandi lögum segir svo: „Firma eins manns er eigi skylt að tilkynna, frekar en hann sjálfur vill“, en samkv. þessu frv. yrði bætt aftan við: „ef atvinnan er rekin undir nafni hans sjálfs“. Ég held, að ekki þurfi langar umr. um þetta, en óska, að frv. verði vísað til allshn.

Magnús Guðmundsson Ég þykist muna, að ekki hafi verið, þegar málið var síðast til umr., stungið upp á því, að það færi til nefndar, og leyfi ég mér því að leggja til, að málinu verði vísað til fjhn. og umr. frestað. Annars skal ég ekki fara langt út í þetta mál, en eins og tekið hefir verið fram, var það hér til meðferðar í hv. d. í fyrra. Þá voru gefnar vonir af hæstv. stj. um, að skeð gæti, að hún gæti komið því til leiðar, að vextir lækkuðu. Og það var einmitt vegna þessarar vonar, að ég greiddi atkv. með till., því að ég skal ekki fara dult með það, að ég sé ekki, að stj. geti mikið við þetta mál gert. En hinsvegar var auðsætt, að ekki var ástæða til að meina stj. að reyna þetta, fyrst hún taldi sig geta það. En nú skilst mér á því, að stj. hefir ekkert áunnið, vera ljóst, að hún geti engu áorkað, og því lofað í fyrra upp í ermina. Og nú sagði hæstv. fjmrh. líka, að hann byggist ekki við að fá neinu áorkað, en sagðist mundu senda málið til bankastj. Landsbankans og þar með mundi hans afskiptum lokið. Það er ekki hægt að neita því, að þeir vextir, sem bankarnir taka, og það ekki síður Útvegsbankinn en Landsbankinn, eru svo háir, að ástæða væri til þess að fá þá setta niður. En það er líka til þriðji bankinn í landinu, Búnaðarbankinn, og hann mun lána gegn 1. veðrétti í fasteignum, þ. e. a. s. þeim beztu tryggingum, sem hægt er að fá, með 6½% vöxtum, en Landsbankinn mun hinsvegar lána gegn 7½% vöxtum. Nú er það vitanlegt, að Landsbankinn veitir fé til ýmissa áhættufyrirtækja í landinu, og ég er ekki viss um, að það sé sanngjarnt að gera ráð fyrir minni mun en 1% á lánum, sem Landsbankinn veitir, og lánum, sem Búnaðarbankinn veitir. Því að það sjá allir menn, að nokkuð er annað að veita lán gegn 1. veðrétti í fasteignum, allt að 60% af fasteignarmatsverði, eða veita lán eins og hinir bankarnir verða að veita yfirleitt til áhættufyrirtækja. Ég held þess vegna fyrir mitt leyti, að með þessu, hvað háir eru vextir gegn 1. veðrétti, sé girt fyrir, að vextirnir verði lækkaðir hér í fyrirsjáanlegri framtíð, svo að nokkru geti numið. Ég held því, að athuguðu máli, að ekki séu miklar líkur til þess, að hægt sé að fá vextina lækkaða fyrst um sinn. Ég skoða þessa till. því frekar fram komna frá flm. til þess að þóknast kjósendum undir kosningarnar, heldur en af því að þeir hafi trú á, að nokkuð verði úr vaxtalækkun. Því að það er undarlegt að sjá ákveðna og eindregna stjórnarstuðningsmenn vera að skora á stj. ár eftir ár að fá vextina lækkaða, því að maður skyldi ímynda sér, að ef þeir álitu, að hægt sé að fá þá lækkaða, og teldu það svo mikils virði sem þeir láta í veðri vaka og það óneitanlega er, þá mundu þeir ganga nokkuð hart að stj. sinni um þetta. En ekki er kunnugt, að þeir hafi sýnt neina hörku í þeim efnum. Annars var aðalástæðan til þess að ég stóð upp sú, að ég vil leggja til, að umr. verði frestað og málinu vísað til nefndar.

Flm. (Magnús Torfason) Ég get verið fremur ánægður yfir því, hvernig þessari till. hefir verið tekið. Það hefir eiginlega aðeins komið fram ein rödd móti því, að þessi till. sé réttmæt. Að því er undirtektir hæstv. fjmrh. snertir, voru þær ekki sérlega skörulegar. Hann lét sem hann gæti lítið gert í þessu sambandi, og er það aldrei nema satt, að um leið og stjórnarskipti urðu, varð líka breyt. á stj. Landsbankans, þannig að hann varð nokkru sjálfstæðari en áður. En hinsvegar er ég ekki í neinum vafa um, að hæstv. ráðh. getur gert mikið í þessum efnum, og mér þykir líklegt, að Landsbankinn og stj. hans öll mundi fara mjög að hans tillögum um þetta efni. Það er alveg víst, að hann hefir í hendi mörg ráð, ef hann vill virkilega beita sér. Svo að ég komi að því, sem hæstv. ráðh. sagði um efni málsins, þá fannst honum, að yrði að taka tillit til þeirra örðugu kringumstæðna, sem verið hefðu og væru enn og rekja má allar götur aftur undir stríð. Ég get svarað því til þessa, að á árunum næstu eftir stríðið, þegar það var vitað, að bankarnir höfðu tapað milljónum, var litið svo á, að vextirnir þyrftu ekki að vera eins háir og nú. Það var aðeins í svip, að vextirnir komust þá í 8%, en svo fyrir nokkrum árum lækkuðu þeir niður í 6%, og þótti það þá nægilegt. Síðan voru þeir hækkaðir upp í 7% og upp í 8% 1. okt. 1929. En 16. des. sama ár lækkuðu þeir niður í 7½%. Það er m. ö. o., að ef ástandið nú á að vera sambærilegt við ástandið, sem var fram til 1926–27, þá hljóta bankarnir alltaf að hafa verið að tapa, því að við vitum, að allmikið af þessum milljónatöpum, sem afskrifuð hafa verið, voru komin fram fyrir þann tíma. Nú, og ekki nóg með það, að þeir séu alltaf ennþá að tapa, heldur lítur þá út fyrir, að töpin aukist, að ástandið sé að verða verra og verra, bæði með tilliti til þess, að þurfa þykir að hækka vextina, og sérstaklega með tilliti til þess, að aðstaða Landsbankans hefir verið gerð svo miklun mun betri en áður. Ríkissjóður hefir rótað fé í Landsbankann án þess að bankinn þurfi að svara vöxtum af. Og Landsbankinn hefir gefið út meira og meira af seðlum, sem t. d. má sjá af því, að í árslok 1928 hafði hann rúmar 4 millj. kr. í umferð, en í árslok 1929 hafði hann yfir 7 millj. kr. í umferð. Þetta er afaródýrt veltufé. Ég get þess vegna ekki séð annað en að full ástæða væri til þess að athuga stj. bankans, og hvort þar er allt í því lagi, sem vera ber, úr því að bankastj. þykist þurfa að halda vöxtunum svona háum, þrátt fyrir mjög ódýrt rekstrarfé, eins og ég hefi nú sýnt fram á. Ég held því fram, að svo framarlega sem þess er þörf að halda vöxtunum svona háum, þá þarf að athuga, hversu stj. bankans er háttað og hvort ekki er þar að finna orsakir hinna óhæfilega háu bankavaxta, fremur en hitt, að þeirra sé að leita í óhjákvæmilegri þörf bankans. Hæstv. fjmrh. var að tala um það, að vaxtahæðin færi eftir framboði og eftirspurn peninganna. Já, þetta hefir maður nú heyrt fyrr, en sá er gallinn á, að með þessu er ekkert sagt. Þetta er munnskálp, sem sýnir og sannar ekkert um eðli málsins. Auk þess ætti hæstv. fjmrh. að vita það, að þjóðbankinn á ekki að vera knöttur á leikvelli framboðs og eftirspurnar. Hlutverk þjóðbankans er einmitt m. a. það, að stjórna framboði og eftirspurn peninganna. Í Danmörku hafa nú verið hafnar harðar árásir á þjóðbankann þar fyrir að hafa ekki gert þessa skyldu sína. Hann hefir að vísu nokkur hlunnindi frá ríkinu, en engin fjárframlög né ábyrgðir. En athafnamenn, stjórn, þing og blöð Dana ganga nú í skrokk á þessum banka fyrir að hafa sleppt tangarhaldi á framboði og eftirspurn peninganna. Annars er það um þessa eftirspurn að segja, að þar er um svo óákveðið og teygjanlegt hugtak að ræða, að það er t. d. alveg víst, að þótt þjóðbankanum væru fengnar 100 millj. kr. í dag, þá væru þær alveg horfnar um næstu áramót, ef fullnægja ætti eftirspurn peninganna. En megnið af þeirri eftirspurn er óskynsamleg og á engan rétt á sér, enda kemur það fram í því, að bankarnir tapa. Þegar bankar verða fyrir töpum, er það af því, að þeir hafa sinnt falskri eftirspurn, sem þeir áttu ekki að gegna. Því er haldið fram, að lækkun innlánsvaxta mundi leiða af sér minnkun innlánsfjár, og kann það að vera rétt að einhverju litlu leyti. En mér er spurn: Ætli það sé ekki heppilegast fyrir banka, sem þannig er stjórnað, að hafa sem minnst innlánsfé undir hendi, ég vil segja, hafa sem minnsta peninga undir hendi yfirleitt?

Það á kannske að leggja niður þjóðbankann?

. Ég skal nú víka ofurlítið að þessum hv.þm. síðar. Þá hefir verið minnst á það, að fasteignalánsvextir Búnaðarbankans væru ráðandi í þessum efnum, um vaxtahæð almennt. Ég skal nú ekki neita því, að það er leitt, að vextir hans þurfa að vera svona háir, en það gegnir nokkuð öðru máli með Búnaðarbankann en Landsbankann, að því leyti að rekstrarfé Búnaðarbankans er fengið með láni, er greiða verður af 6,1% í vexti, og þar sem útlánsvextir þess banka eru ekki nema 6,5%, þá er vaxtabilið ekki nema 0,4%, eða þar um. Ef Landsbankinn fylgdi þeirri reglu að láta ekki mismun út- og innlánsvaxta nema meiru en þessu, þá væri vissulega ekki ástæða til umkvartana. Þess má geta, að forvextir Búnaðarbankans eru 7%, eða ½% fyrir neðan þjóðbankaforvextina. En að forvextir annara banka séu lægri en forvextir þjóðbankans, hygg ég að sé alveg einsdæmi, ekki kannske í heiminum, en a. m. k. á þessari jörð. Hæstv. 2. þm. G.-K.

Hæstvirtur!

var að væna okkur flm. um alvöruleysi í þessu máli. Hann um það. Það er að vísu alveg rétt, að við flytjum þessa till. samkv. almennum áskorunum kjósenda okkar. En hv.þm. hefir sjálfsagt heyrt getið um það, að það er háttur manna, þá er þeir koma ekki fram vilja sínum strax, að herða á og fylgja eftir, þar til undan lætur. Þegar ekki dugir að refsa með svipum, þá er refsað með skorpíónum. Svo er og í þessu máli. Þetta er mjög mikið áhugamál Árnesingum, og er það mjög að vonum. Þeir hafa lagt allra landbúnaðarsýslna mest í framkvæmdir og framfarir, og þess vegna eru skuldir þar meiri en víða annarsstaðar í sveitum landsins. Ég held því, að það sé á engum rökum byggt, að væna okkur Árnesinga um alvöruleysi í þessu máli. Hv. 2. þm. G.-K. kvað afkomu bankanna hina hörmulegustu. Ég vil nú ekki bera brigður á, að hann mæli hér af nokkurri þekkingu, en ef svo er, þá stingur þetta töluvert í stúf við það er hann lét í ljós síðar, að sér stæði nokkuð á sama, hve háir vextir væru.

Það sagði hann aldrei

. Mér skildist á ræðu hans, sem honum lægi það í léttu rúmi, hve vextirnir væru háir, þrátt fyrir það, þótt hann eða hans fyrirtæki greiddi allt að 400 þús. kr. árlega í vexti. Af þessu hlýt ég að álykta, að afkoma botnvörpunganna sé svo góð, að félögin muni ekki um, þótt þau greiði háa vexti. Maður skyldi ætla, að hv. 2. þm. G.-K., sem er formaður í félagi ísl. botnvörpuskipaeigenda, fari ekki með fleipur og staðlausa stafi um þetta atriði. En það er töluverð mótsögn í þessu. Botnvörpuútgerðarfélögin eru einhverjir allra stærstu viðskiptamenn bankanna, og góð afkoma þeirra þýðir því að verulegu leyti góða afkomu bankanna, í stað hinnar „hörmulegu“ afkomu, sem hv. 2. þm. G.-K. var að tala um. Ber þetta allt að sama brunni, nefnilega að bankarnir stæðu sig við að hafa lægri vexti. Þá sagði hv. 2. þm. G.-K., að Landsbankinn hefði útlent samningsbundið fé, sem hann yrði að svara vöxtum af. Þetta er að nokkru leyti satt. Hann hefir gamalt rándýrt lán, en sú er þar bót í máli, að það fé er ekki nema örlítil kvörn af öllu því feikna fé, sem bankinn hefir undir höndum, og sem mest er afaródýrt. Þá gat hv.þm. um það, að það þyrfti að lækka innlánsvextina um leið og útlánsvextina, og ef það væri gert, mundi innstæðufé landsmanna streyma út úr bönkunum. Þetta er hæpið. Við höfum ekki séð sérstök áhrif í þá átt, þegar innlánsvextir hafa lækkað hér á landi, sem komið hefir fyrir. Það fer svo fjarri því, að innlánsfé bankanna hafi gengið til þurrðar fyrir þá sök. Annars legg ég ekki höfuðáherzlu á það, að innlánsvextir verði lækkaðir; ég held meira að segja, að þess ætti ekki að þurfa. Í þessu sambandi má geta þess, að í okt. 1929 voru útlánsvextir 7% og innlánsvextir 4½%. Mismunurinn er hvorki meira né minna en 2½%, sem bankinn skattleggur veltufé landsmanna með. En ekki nóg með það. Svo hækka útlánsvextirnir upp í 8% og innlánsvextir upp í 5%. Þarna sker bankinn sér ½% af veltufé þjóðarinnar, í viðbót við hin 2½%, sem hann hafði áður. En það er þessi ½%, sem ég vil fyrst og fremst fá lækkaðan. Ég vil ekki viðurkenna þá vaxtahækkun bankans, né réttmæti hennar, og ég er sannfærður um, að bankinn er ekki verr staddur nú en í okt. 1929, þegar hann lét sér nægja lægri vexti. Ef reikningar bankans eru athugaðir, verður hið sama uppi á teningnum. Á reikningi bankans 1928 er afskrifað fyrir töpum 1 millj. kr., en fært til næsta árs 220 þús. kr. Næsta ár, 1929, eru afskrifuð töp 760 þús. kr., en yfirfært til næsta árs 428 þús. kr. M. ö. o., afskriftirnar eru árið 1929 á þriðja hundrað þús. kr. minni en árið áður, en yfirfærslan til næsta árs að sama skapi meiri. Hvað þýðir núi þetta? Það þýðir í öllum bankareikningum batnandi hag, um hag bankans á árinu í fyrra er ekki hægt að segja neitt, því að enn er ekki hægt að bera neinar tölur fyrir sig frá því ári, þar sem reikningar bankans eru ekki komnir út. Það hefir komið fram till. um að vísa þessu máli til n. og fresta umr. Ég vil nú að vísu ekki mæla því í gegn, en annars hélt ég, að það, sem ég hefi nú flutt fram í þessu máli, væru nægileg rök til þess að þm. ættu ekki að vera lengi að hugsa sig um, hvort þeir eigi að greiða atkv. með eða móti till. Það hefir verið talað um það, að stj. hafi lítið tillit tekið til þeirra áskorana, sem samþ. hafa verið hér á Alþingi, og sérstaklega hefir mönnum orðið tíðrætt um þáltill. þá, sem við þáverandi hv.þm. Str. fluttum á þinginu 1927. En ég verð að segja það, að mér finnst þessir hv.þm. ríða mögru, að tönnlast sífellt á þáltill. frá 1927. Sú till. var afgr. til hv.fjhn., og þar voru allir nm. á móti henni, nema einn, er skrifaði undir með fyrirvara, og var það hv. 1. þm.N.-M., að því er mig minnir. En sagan er ekki þar með öll sögð. Nál. kom fram 25. febr., og síðan er till. tekin á dagskrá 5. marz, og á tímabilinu frá 5. marz til 30. apríl er hún tekin átta sinnum - segi og skrifa átta sinnum - á dagskrá í deildinni, en þingi var ekki slitið fyrr en eftir miðjan maí. Það væri því synd að segja, að þessari till. okkar hafi verið sérstaklega vel tekið eða notið fylgis meðal þm., og bendir það fremur til þess, að hún hafi átt erfitt uppdráttar. Og ég man ekki til að menn hv. 2. þm. G.-K. í bankaráðinu - 

Á þá að drepa Landsbankastjórana?

. Ætli það væri ekki nóg að stinga í þá títuprjónum! Með þessu er ekki sagt, að bankastjórar séu ekki góðir og gegnir menn, en þeim er það vitanlega fyrir mestu að sjá hag stofnananna borgið. Þetta er í sjálfu sér ósköp eðlilegt, og getur vel gengið í góðærum, en á krepputímum verða bankarnir að taka tillit til erfiðleikanna, sem atvinnuvegirnir eiga við að tefla. Í því sambandi má minna á, að þetta 3 millj. stofnfé hlýtur að hafa verið óskert í árslok 1929. Ef það er ekki, þá eru reikningar bankans ekki réttir. Og banki með öðrum eins hlunnindum og þessi banki, með 3 millj. stofnfé frá ríkinu, ætti að geta gefið mönnum sæmileg kjör. Auk þess virðist mega vænta, að vaxtalækkunin verði ekki öll tap fyrir bankana. Eitt af því, sem talið er vaxtalækkun til gildis erlendis, er, að hún auki bjargarviðleitni manna, og hér á landi hefir einnig fengizt nokkur sönnun þess. Það var fyrir nokkrum árum, að Landsbankinn setti vextina úr 8% niður í 6%, og þá varð ég fullkomlega var við það, a. m. k. í Árnessýslu, að menn lögðu sig í líma við að borga skuldir sínar og var það miklu ljúfara en áður. Hv. 1. þm. Skagf. hefir stungið upp á, að málinu verði vísað í nefnd. Ég býst við, að það verði samþ., en þá hefði eiginlega átt að hafa tvær umr. um málið, því að ég álít ekki rétt, að tekið sé málfrelsið af mönnum, sem búnir eru að tala sig dauða við fyrri hluta umr. Ég er búinn að tala tvisvar og hv. 2. þm. G.-K. er búinn að biðja um orðið í annað sinn. Ég mælist því til þess við hæstv. forseta, að hann leiti afbrigða frá þingsköpum um að menn hafi fullan málsrétt, eftir að málið kemur frá nefnd, þótt þeir hafi talað áður.

Fjmrh. (Einar Árnason) Það var hv.þm. Borgf., sem spurðist fyrir um það, hvað stj. hefði gert í þessu máli á árinu sem leið. Mér fyndist ekki undarlegt, þó að spurt væri víðtækara, t. d. um ástand bankanna og peningamálanna í landinu yfirleitt, og hver ráð væru til að lækka útlánsvextina. Eins og öllum hv.þdm. er kunnugt, er nú breytt afstaða þings og stj. gagnvart Landsbankanum með lögunum frá 1928, og raunar hygg ég, að allir hafi skilið lögin þannig, að bankinn ætti ekki að vera leiksoppur í höndum þings og stj., enda teldi ég það mjög óheppilegt, að stj. grípi inn í starfsemi bankans á líkan hátt og þennan. Alþingi hefir kosið 15 manna nefnd sem yfirstjórn bankans, og hún hefir aftur kosið bankaráð. Og það ráð hefir á hendi aðalumsjón með starfrækslu bankans, og þess vegna er það ekki létt verk fyrir þingið, að skipa til um hana eða fara að reka frá bankaráðið eða bankastj., enda væri það að mínu áliti mjög óheillavænleg ráðabreytni.  Þegar spurt er um, hvað stj. hafi gert skal ég geta þess, sem annars er vel kunnugt, að ástæður bankanna í landinu hafa verið þær, að ríkissjóður varð að leggja báðum aðalbönkunum fé. Ef þeir hefðu báðir verið vel stæðir, hefði ekki þurft að gera þetta. En ég sé ekki, hvernig hefði átt að lækka bankavexti, a. m. k. meiri hluta ársins sem leið, meðan Íslandsbanki lá óstarfandi og Landsbankinn hlaut að taka á sig mikinn viðskiptaþunga vegna þess. Hv. 1. flm. þessarar till. sagði, að þjóðbankinn ætti ekki að vera knöttur í höndum framboðs og eftirspurnar á peningum. En ég held, að bankinn megi ekki verða knöttur í höndum neins flokks eða pólitiíkra skoðana. Það kom í ljós við umr., að aðeins var talað um útlánsvexti, enda kom fram hjá flm., að hann taldi ekki þörf að lækka innlánsvexti. Nú er það víst, að ef útlánsvextir lækka, en ekki innlánsvextir, þá hlýtur útkoma bankanna að versna. Það hefir verið til þess ætlazt, að Landsbankinn gæti staðið straum af vöxtum af stofnfénu, sem ríkissjóður hefir lagt honum, en verði þessi ráðabreytni tekin upp, má búast við, að það skapi honum nokkra erfiðleika um vaxtagreiðslu. Þá hefir og ríkissjóður sett mikið fé fast í Útvegsbankanum, og þótt ekki megi gera ráð fyrir, að hann geti greitt mikla vexti af því, verður það enn síður, ef aðstaða hans verður gerð erfiðari með lækkun vaxta. Við þessu er auðvitað ekkert að segja, ef niðurstaðan verður sú hjá hv. þingmönnum, að betra sé, að ríkissjóður greiði vextina.

En því mega ekki innlánsvextir lækka?

. Hv. flm. gerði ekki ráð fyrir því, en ef svo væri gert, má gera ráð fyrir, að í jafnmiklu peningahungri og nú er mundu peningarnir hverfa úr bankanum - ég segi ekki, að þeir hyrfu úr landinu -, en þeir geta horfið í einhver viðskipti, þar sem bankarnir ná ekki til þeirra 

Ólafur Thors Ég þarf ekki að bæta mörgum orðum við ræðu mína við fyrri hluta þessarar umr. Það er ekki rétt af hv. 2. þm. Árn. að blanda saman óskum mínum um vaxtalækkun og afstöðu minni til þessarar till. Eins og aðrir skuldugir menn hér á landi, hlýt ég að óska eftir einhverri vaxtalækkun, það er öllum auðskilið. Annað mál og þessu óskylt er það, hvort ég vil fara að greiða atkv. með slíkri till. sem hér er á ferð. Hún gæti verið meinlaus, en þegar hún kemur fram ár eftir ár, fer ég fyrst og fremst að verða úrkula vonar um, að hún komi að gagni, og auk þess lít ég svo á, að einungis tveir aðilar séu dómbærir um, hvað sé kleift í þessu efni, og að það geti verið hættulegt, ef aðrir ætla að grípa inn í daglega starfsemi bankans. Slíkt hlýtur að vera betur á færi bankastj. og bankaráðs en alþingismanna, sem ekki er eðlilegt að gera ráð fyrir, að hafi nána þekkingu á þeirri starfsemi. Það, sem ræður afstöðu minni til þessa máls, er, að ég álít, að Alþingi sé ekki réttur dómsaðili þessa máls. Ég sé ekki heldur, að þessi vaxtalækkun hv.flm. sé nokkurt allsherjarbjargráð skuldugum mönnum. Þegar vextir voru hækkaðir síðast, voru útlánsvextir færðir úr 7% upp í 8%, en innlánsvextir hækkuðu ekki nema um ½%, eða úr 4½% í 5%. Munurinn er ½%, og það er þessi ½%, sem flm. þessarar till. vilja ná í. Ég sé ekki, að þessi ½% ríði baggamun fyrir lánþega, en bankana munar þó um að missa það. Yfirstjórn bankamálanna á að ráða í slíkum málum, en auðvitað geta þau atvik komið fyrir, að nauðsyn sé, að Alþingi taki fram i. En þá mundi réttast, að þingið skipti um þessa stjórn. Ég hræðist það, að lækkun innlánsvaxta valdi útstreymi úr bönkunum. Mer sýnist það undarleg og ólíkleg tilgáta hjá hv.flm., að menn vilji því fremur fela bönkunum fé sitt, sem vextirnir eru lægri. ½% skiptir að vísu ekki miklu máli fyrir innstæðueigendur. En það er þó nóg til þess, að þeir fara heldur að hugsa um fleiri leiðir til að ávaxta fé sitt. Því að allir vita, að það er hægt að leigja út fé með 8% eða jafnvel 10% vöxtum, svo mikið er nú peningahungrið á voru landi. Hv. flm. sagði, að tilgangslaust væri að tala um till. hans frá 1927. En hann má þó minnast þess, að hann og hæstv.forsrh. börðu málið þá fram og höfðu það mjög á oddinum við síðustu kosningar. Hv. 2. þm. Árn. sagði á fjölmennum fundi við Ölfusárbrú, þegar hann var að svara ásökunum fyrir það, að búið væri að kasta þjóðbankanum inn í stjórnmálabaráttuna: „Við urðum að gera það til þess að ná tökum á bankanum, til þess að geta lækkað vextina“. - Nú er það komið upp, að breytingin hafi gert þetta allt erfiðara. Hvað sem líður undirtektunum undir till. 1927, standa hans fullyrðingar óhaggaðar. Hann ætti að ræða við sinn ágæta forsrh. um það mál. Hv. flm. sagðist vera að gera þetta vegna þess, að kjósendur sínir hefðu skorað á sig. Það er náttúrlega gott og blessað að hlusta á vilja þeirra. En ætli það sé ekki fullmikið, að hv.þm. renni gönuskeið þess vegna á hverju þingi, eftir að hann er búinn að missa alla trú á framgangi málsins. Hann ætti þá heldur að segja hreinskilnislega við kjósendur sína: Við höfum reynt að lækka vextina, en það er þýðingarlaust. - Þetta finnst mér, að hann gæti ósköp vel sagt. Mér þótti anda kalt frá flm. til seðlabankans. Ég tel mér nú ekki skylt að bera hönd fyrir höfuð bankans á nokkurn hátt, en þó verð ég að segja það, að ég skil vel, hvers vegna stj. þess banka hefir verið treg til að færa niður vextina, og tel það enga sönnun þess, að hana skorti skilning á þörf atvinnuveganna. Það hlýtur að vera spaug, sem hv.flm. segir um bankaráðsmennina, þegar hann segir, að ég eigi ráð á svo og svo mörgum þeirra. Ég vil nefnilega því síður taka það í alvöru, sem hann er bankaráðsmaður sjálfur, og ég trúi því ekki upp á hann né aðra í bankaráðinu, að þeir séu sendisveinar annara manna eða stjórnmálaflokka. Enda vona ég, að enginn flokkur ætlist til þess.

Er ekki hv.þm. æðsti maður í Sjálfstæðisflokknum?

. Nei, því miður er ég það nú ekki.

Jón Ólafsson Ég efast ekki um, að hv. 2. þm. Árn. flytji þessa till. að vilja kjósenda sinna. Það er vilji allra kjósenda á landinu yfirleitt, að vextir bankanna séu lækkaðir. Mér þykir einnig, sem hv. 2. þm. Árn. eigi ekki mikið eftir til að koma fram vilja kjósenda sinna í þessu efni. Hann hefir lýst yfir því, að yfirstjórn Landsbankans muni fallast á að framkvæma lækkun á vöxtunum, og á hann því ekki annað eftir en að yfirstíga einn af hæstv. ráðh., til þess að koma þessu áhugamáli sínu fram. Býst ég við, að honum verði ekki mikið um það, þar sem hann er stuðningsmaður stj. Á hinn bóginn hefi ég heyrt það eftir hv. 2. þm. Árn. og hv. 2. þm. Rang., að ef ekki tækist að koma fram vaxtalækkun með þessu móti, væri hægurinn á að víkja bankastjórunum frá og setja í stað þeirra menn, sem fúsir væru að lækka vextina. Hvað mig snertir, er ég fús til að víkja úr embætti mínu sem bankastjóri Útvegsbankans fyrir hæfari fjármálamanni, ef til kæmi, og lítur út fyrir, að ekki þurfi langt að leita slíkra manna, því að svo virðist, sem hv. 2. þm. Árn og hv. 2. þm. Rang. séu aðalvitsmunamennirnir á öll fjármál, og það eru einmitt þeir menn, sem okkur virðist hafa vantað svo tilfinnanlega. Það er nú öllum ljóst, að við Íslendingar vorum ekki færir um að fara með þá miklu fjárveltu, sem hingað barst inn í landið um síðustu aldamót eða með stofnun Íslandsbanka. Fjármálin hafa alltaf verið okkar veika hlið. Hygg ég og, að ekki sé ástæða til að ásaka neina sérstaka menn út af því, hvernig fjármálum okkar nú er komið. Þegar peningarnir bárust hingað til landsins um aldamótin, var hér allt ógert. Landbúnaðurinn og sjávarútvegurinn voru í kaldakoli, og það þarf engan að undra, þó að nokkur mistök hafi orðið á okkar peningamálum allt til þessa dags, vegna þess að ekki er hægt að stýra okkar peningamálum svo, að öruggt sé fyrir töpum, og eru þess mörg dæmi bæði frá fiskveiðum okkar, verzlun og landbúnaði. Hv. 2. þm. Rang. heldur því fram, að bankarnir eigi ekki að lána nema út á trygg veð, þ. e. jarðir og hús. Við þessu er auðvitað ekkert nema gott að segja, ef hægt væri, en ég vil leyfa mér að benda hv. 2. þm. Rang. á það, að veðgildi húsa og annara fasteigna byggist beinlínis á áhættufyrirtækjum, eins og sjávarútvegurinn er að mörgu leyti. Hvers virði skyldu þessi veð vera, ef enginn fengist til að gera út fleytu eða leggja fé sitt á hættu? Ég hygg, að það myndi fara eina leið, sem sé þá, að allt yrði verðlaust. Og það hélt ég, að öllum ætti að geta verið ljóst, að á krepputímum eins og nú eru ríður á því, að svo miklu fé sé hætt, sem nauðsyn krefur til þess að halda gangandi atvinnuvegunum, allt þó með þeirri gætni, sem unnt er, og þeim tryggingum, sem taldar eru góðar, þegar lánin eru veitt, en sem geta brugðist, ef t. d. illa aflast eða verðhrun á afurðum verður mikið. Það er í alla staði eðlilegt um okkur, sem ekki höfum vitað, hvað peningar voru, fyrr en á síðustu árum, þó að menn hafi verið allbjartsýnir á arðvænleik hinna ýmsu fyrirtækja, sem að vísu reyndust ekki svo sem vonir stóðu til, en litu þó vel út í fyrstu. Hv. 1. flm. þessarar till. er alltaf að klifa á því, að bankarnir hafa tapað. En ég fæ ekki séð, að það sé neitt óeðlilegt. Mér skilst, að það sé í alla staði eðlilegt, þó að bankarnir hafi tapað á þessu tímabili, sem er eitthvert hið mesta breytingatímabil, sem yfir okkar þjóð hefir gengið, þar sem styrjöldin mikla, sem ruglaði öllum verðmætum, bætist ofan á alla framkvæmdasemi í landinu. Hitt vekur undrun mína, að við skulum ekki vera verr staddir en við erum, og það sýnir, að eitthvað hefir staðið á bak við; þrátt fyrir öll mistökin, er ástandið ekki verra en það, að engin ástæða er til að óttast. Skilamennirnir hafa staðið undir því, sem á hefir skort til þess, að einn og annar gæti innt skuldbindingar sínar af hendi. Hv. 1. flm. þótti sem skuldir skilamanna væru auknar með hinum háu vöxtum. Því miður er þetta svo, en hjá því verður ekki komizt. Ég held, að mér sé óhætt að segja, að fyrirtæki yfirleitt byggi afkomu sína á skilamönnunum. Þau verða að leggja á fyrir vanhöldum, og sú álagning lendir á skilamönnunum. Svo er þetta um allar verzlanir, til dæmis. Það er því misskilningur einn, að bankarnir fremur en önnur fyrirtæki geti komizt hjá því að íþyngja skilamönnunum að þessu leyti. Hv. flm. hélt því fast fram, að hinir háu vextir stöfuðu af töpum bankanna. Ég veit ekki, hvort hv.flm. man það, að á árunum frá 1908–10 voru vextir hér 9% og meira. Veit ég þó ekki betur en að bankarnir hafi staðið í blóma þá og ekki verið farnir að tapa. En það voru kringumstæður umheimsins, sem réðu því, að vextir voru svo háir. Bankarnir störfuðu með dýrt fé, sem þeir gátu ekki selt ódýrar. Það er að vísu rétt, að spariféð er ódýrt, vegna þess að innlánsvextir eru ekki háir, en það er mjög mikið vafamál, hvort það innlánsfé borgar sig fyrir banka, sem eins og hér á stendur er á mjög margra höndum í mjög smáum skömmtum. Ég hafði ekki hugsað mér að fara út í þá sálma, hvort hægt væri að lækka vextina eða ekki, en svo mikið get ég sagt, að hv.flm., sem öðrum bankaráðsmönnum Útvegsbankans, ætti að vera kunnugt um, hversu hægt er um vik með að lækka vextina hjá þeim banka. Ef aftur á móti Landsbankinn sæi sér fært að lækka sína vexti, mundi það létta undir með Útvegsbankanum. En það er nú ekki svo ástatt hjá sjálfum seðlabankanum, að hann geti eða megi lækka vextina. Hv. flm. var þetta auðsjáanlega ekki ljóst. Það er eins og hann skilji það ekki, að ef vextirnir eru lækkaðir, hlýtur óhjákvæmilega af því að leiða, að los kemur á innlánsféð. Sá sparifjareigandi, sem á það mikið inni, að hann vill gjarnan leggja fé sitt í fyrirtæki, dregur sig til baka, þegar vextirnir eru háir og hann því þarf að kaupa það fé, sem hann þarf til viðbótar eigin fé, til þess að koma fyrirtækinu á stað, við of háu verði. Það var engu líkara en að hv.flm. sæi ekki aðra en þá, sem ekkert eiga. En það eru ekki þeir, sem þetta mál skiptir, heldur hinir, sem eitthvað eiga og mundu leggja fé sitt í fyrirtæki, ef þeir gætu fengið ódýrt lánsfé til viðbótar. En einmitt á móti því, að þessir menn leggi fé sitt í spekulationer, er verið að reyna að hamla, og eina ráðið til þess er að hafa vextina háa. Hv. flm. minntist á hag botnvörpunganna. Ég get viðurkennt það, að þörf er á vaxtalækkun þar, en ég vil bæta því við, að það veltur ekki mest á því fyrir þann útveg. Þar er margt annað, sem verra er. Sú óbilgirni og skilningsleysi, sem ríkt hefir í garð togaraútgerðarinnar, er miklu verri en þó að útgerðin sé látin borga ½% meiri eða minni vexti.

Sigurður Eggerz Hæstv. stj. virðist hafa lært töluvert á þeim tíma, sem liðinn er, síðan hún komst til valda. Muna það allir, að við síðustu almennar kosningar var talað um það af hálfu núv. stj. sem eitt af vanrækslu þeirrar stj., sem þá fór með völd, að vextirnir væru svona háir. Nú geri ég ráð fyrir, að hæstv. stj. sé það ljóst orðið, að vextirnir hreyfast eftir ákveðnu lögmáli, eru ávöxtur af ýmsum hreyfingum í fjármálum þjóðanna. A. m. k. var svo að heyra á ræðu hæstv. fjmrh., sem honum væri þetta ljóst orðið. Greinilegast kemur þetta þó í ljós, þegar litið er á landbúnaðarmálin, því að þar voru kosningaloforð stj. ákveðnust. Bændurnir hlýddu hugfangnir á þessi loforð stj. um góð vaxtakjör, enda á landbúnaðurinn erfiðast með að bera háa vexti. En hverjar urðu svo efndir stj. á þessum loforðum? Þær eru þannig, að vextirnir eru í veðdeildinni líkt og í veðdeild Landsbankans og 7% af víxillánum. Slík eru hin góðu lánskjör sem bændurnir njóta í Búnaðarbankanum. Það, að stj. hefir neyðzt til að setja vextina svo háa, ætti að opna augu hennar fyrir því, hve varhugavert er að gefa stór loforð, þó að í kosningahitanum sé. Annars eru hinir háu vextir ekki það, sem þyngst liggur á mönnum nú. Það er ýmislegt annað, sem er enn verra, og það er t. d. fjárskorturinn mikli. Hjá veðdeildinni fá menn ekki annað en bréf, sem svo er ekki hægt að selja, þannig að þeir menn, sem vilja byggja, fá hvergi peninga til þess. Veit ég þess dæmi, að sótzt er eftir lánum gegn 12% vöxtum með fyrsta veðrétti. Það er ekki hægt að fá grænan eyri, þó að margfaldar tryggingar séu í boði. Og undan þessu stynja menn miklu meir en undan hinum háu vöxtum. Auðvitað vonar maður, að úr þessu rætist sem fyrst, en ég vil leyfa mér að minna á það, að fyrirkomulag lánsstofnananna hér á landi stríðir á móti því, sem annarstaðar gildir. Ef horfið hefði verið að því ráði að stofna einn öflugan fasteignabanka, eins og till. komu fram um á sínum tíma, má vel vera, að hægt hefði verið að útvega markað fyrir bréf hans og draga þannig fé inn í landið, en í stað þess að setja þessi lán undir einn hatt, eru þau nú á þremur höndum. Það er eins og allt hafi verið gert, sem hægt var að gera, til þess að gera örðugleikana sem mesta um hagkvæm lán til fasteigna. Ég hlustaði með athygli á ræðu hv. 3. þm. Reykv. Hann hefir nú um stund starfað sem bankastjóri, og það var auðheyrt á ræðu hans, að honum var fullkomlega ljóst, við hve mikla örðugleika bankarnir eiga að etja. Þegar litið er á bankalögin, er það ljóst, að það er bankaráðið eitt, sem hefir myndugleika til að ákveða vextina. Þingið hefir þar ekkert að segja. Get ég og fullkomlega fallizt á hugleiðingar hæstv. fjmrh. um það, að stj. og þing eigi ekki að vera að skipta sér af rekstri bankanna meira en brýn nauðsyn er a. Afskipti þingsins í þessa átt hafa fremur gert illt en gott til þessa. Yfirleitt hefir meðferð þingsins á bankamálunum verið svo óforsvaranleg oft og tíðum, að ekki er hægt að reikna út, hve mikið tjón hefir af hlotizt. Hæstv. fjmrh. segði, að bankarnir ættu að vera sjálfstæðar stofnanir, sem skipað væri út fyrir stjórnmálin. Ég viðurkenni, að svo þarf að vera. En ég gat ekki varizt þeirri spurningu undir ræðu hæstv. ráðh., hvort núv. stj. hefði nú lagt áherzlu á að halda bönkunum utan við stjórnmálin. Ég fæ ekki seð, að stj. hafi gert þetta. Hitt má vera, að hún ætli að gera það. Enda er slíkt sjálfsagt. Ég skal vera hreinskilinn við hæstv. fjmrh. og segja honum undandráttarlaust þá gagnrýni, sem sett hefir verið fram á afskiptum núv. stj. af bönkunum. Það er mikið talað um það, að Sambandið muni vera stærsti viðskiptamaður Landsbankans, en hæstv. stj. hefir séð svo um, að einn af aðalmönnum Sambandsins er form. í bankaráði bankans. Annar starfsmaður Sambandsins er formaður í bankaráði Útvegsbankans. Tal manna hnígur að því, að það sé óeðlilegt, að félagi, sem þarf á mestum stuðningi bankans að halda, skuli vera fengin aðalyfirráðin yfir bankanum. Menn hafa talað meira um þetta í seinni tíð, eftir að það vitnaðist, að Búnaðarbankinn hefði lánað Sambandinu 1½ millj. kr. Stríðir þetta auðvitað á móti öllum þeim reglum, sem ráða í fjármálaheiminum, að stærstu skuldunautum lánsstofnana séu fengin yfirráð þeirra í hendur.

Pétur Ottesen Út af svari hæstv. fjmrh. við fyrirspurn minni um það, hvað stj. hefði gert út af þáltill., sem hér var samþ. í fyrra í þessu máli, verð ég að segja nokkur orð. Hæstv. ráðh. fór í sambandi við þessa fyrirspurn mína að tala um það, hvaða skilyrði væru fyrir því, að vextirnir gætu lækkað. Drap hann í því sambandi á afgreiðslu bankamálsins á síðasta þingi. Ég byggði það, sem ég sagði, á ummælum hæstv.forsrh., þeim sem hann viðhafði hér í deildinni í fyrra í forföllum hæstv. fjmrh., og gengu í þá átt, að vextir væru hér óþarflega háir og ranglátlega vegna atvinnuveganna. Út af þessari skoðun hæstv. ráðh. gerði ég fyrirspurn um það, hvort hæstv. stj. hefði ekkert gert í þessu efni. Hæstv. fjmrh. hefir nú svarað því, að ekkert hafi verið gert, enda sé æðsta stjórn þessara mála ekki í höndum stj., heldur bankaráðsins. Þetta er ekki rétt. Fjmrh. er æðsti maður þessarar stofnunar sem fyrr. Getur hann þess vegna að sjálfsögðu haft hin víðtækustu áhrif á starfsemi bankanna. Annars get ég verið stuttorður, þar sem ég hefi nú fengið yfirlýst, að hæstv. landstj. hafi ekkert gert í þessu efni. Ég vil aðeins segja nokkur orð út af þeim orðum hæstv. fjmrh., að nú sé búið að draga yfirráð bankanna úr höndum Alþingis, og sé það vel farið. En þetta er alls ekki rétt. Landsbankanefndin, sem skipuð er 15 mönnum, er eingöngu skipuð þingmönnum. Nú er það því þessi hluti þingsins, sem afskipti hefir af bankanum, en áður þingið í heild. Þrátt fyrir þessa breyt. er því yfirstjórn bankans eins háð þingi og stj. og áður var. Auk þess kýs þingið menn í bankaráðið. Hvað viðvíkur þeim orðum, sem hv.þm. Mýr, skaut inn i, að Framsóknarflokkurinn ætti ekki nema tvo menn í bankaráðinu, þá er það að vísu rétt. En allt fyrir það kaus Framsókn þrjá menn í bankaráðið, tvo framsóknarmenn og einn sósíalista. Sósíalistar höfðu ekki aðstöðu til að koma manni í bankaráðið, en leituðu aðstoðar Framsóknar, sem auðvitað var fúslega látin í té í þessum kosningum, sem öðrum, t. d. nefndarkosningum innan þingsins. En þar sem Framsóknarflokkurinn hefir kosið meiri hl. bankaráðsins, hefir hann þar auðvitað meirihlutavald og aðstöðu til þess að ráða úrslitum allra mála. Ég vil aðeins minnast á það, sem hv. 2. þm. Árn. sagði, að það væri álit bankastj., að það væri yfirleitt skilyrði til þess, að slíkar stofnanir væru á hinni grænu grein, að þær hefðu sem hæsta vexti. Þetta er mjög hæpin ályktun, ef rétt er höfð eftir hjá hv. 2. þm. Árn., var sem það er alkunna, að mikill hluti af veltufé landsmanna er lánsfé. Það hlýtur að skipta mjög miklu máli fyrir atvinnufyrirtækin, hve háir vextirnir eru á hverjum tíma. Þar sem bankarnir eru til orðnir fyrir atvinnuvegina, en atvinnuvegirnir ekki fyrir bankana, þá mega þeir ekki hafa hærri vexti en brýnasta nauðsyn krefur. Það er þess vegna vafasamt, að bankastjórunum sé óhætt að láta drepa sig upp á það, svo ég noti orð hv. 2. þm. Árn., að háir vextir séu hinn eini lífselixír í fjármálum þjóðarinnar.

Fjmrh. (Einar Árnason) Það eru aðeins örfá orð út af ræðu hv.þm. Dal. Hann talaði mikið um það, að stj. hefði lofað að lækka vexti, áður en hún komst til valda, skildist mér. Ég vil þá biðja hv.þm. Dal að skýra frá því, hvar og hvenær ég hafi gefið loforð um að lækka vexti. Ég heimta ekki, að hv.þm. skýri frá því nú þegar; hann getur fengið tíma til að leita um öll Alþt., ef hann vill. Hv. þm. Dal. talaði um peningahungur hér á landi. Nú gætu jafnvel skilvísustu menn ekki fengið peninga. Mér skildist hv.þm. tala um þetta sem einsdæmi. En þetta er ekkert nýtt. Hér er oftast peningahungur, misjafnt að vísu. Það var peningahungur í ráðherratíð þessa hv.þm. Að vísu skal ég játa það, að þegar þessi hv.þm. var fjmrh., þá var bætt úr peningaskorti þjóðarinnar með því að gefa út ógrynni af seðlum. En reynslan sýndi, að þetta voru ekki peningar, og betur hefði verið, ef minna hefði verið gefið út. Ég efast ekki um það, að þessi hv.þm. og ýmsir fleiri hafi margt við það að athuga, hvernig stj. skipar í stöður. Skal ég ekki fara út í það. Ég skipaði formann bankaráðs Útvegsbankans og ber ábyrgð á því. Þegar hv.þm. Dal. getur komið með sakir á hann, þá skal ég svara, en fyrr ekki.

Sigurður Eggerz Ég hefi ekki miklu að svara. Ég sagði, að hæstv. stj. hefði gefið loforð um vaxtalækkun. Það verður ekki véfengt, að forsrh. sjálfur hefir borið fram till. um vaxtalækkun. Og síðustu kosningar unnust að miklu leyti fyrir loforð um laga vexti, sem þeir menn gáfu, sem nú ráða í landinu. Ég þarf engan frest til þess að sýna fram á þetta. Allir, sem fylgzt hafa með þjóðmálunum, vita, að þetta er rétt. Hæstv. stj. getur ekki flúið af hólmi í þessu máli. Hún getur aðeins sagt, að hún hafi ekki vitað, hverju hún lofaði. Það er hennar eina vörn í þessum efnum. Hvað viðvíkur orðum hæstv. fjmrh. um seðlaútgáfuna, þá má um það segja, að „heggur sá, sem hlífa skyldi“. Það var þáv. atvmrh., sem var framsóknarmaður, sem heimilaði mjög mikla seðlaútgáfu. Þegar ég bauð mig fram í Dalasýslu seinast, var ráðist þar á mig fyrir fjármálastjórn mína. Ég var þá svo heppinn að geta náð í Alþt., og svo fór, að frambjóðandi Framsóknarfl. komst ekki lifandi gegnum þær kosningar. Hvað viðvíkur skipun bankaráðsins, þá get ég ekki tekið það aftur, að Jón Árnason, einn af framkvæmdastjórum Sambandsins, var gerður að æðsta manni Landsbankans. Annað hefi ég ekki sagt og ekki gert neina persónulega áras á þennan mann. En hag bankanna hlýtur að vera bezt borgið með því, að þeir, sem ráðin hafa yfir bönkunum, séu sem óháðastir viðskiptamönnum. En þegar viðskiptamennirnir eru orðnir mestu ráðandi í bönkunum, hljóta þeir að komast í miklar freistingar, ef þeir þurfa að taka ákvarðanir, sem snerta þeirra eigin fyrirtæki. Það getur sjálfsagt orðið erfitt að vega salt á milli hagsmuna bankans og fyrirtækisins, þó réttsýnustu menn eigi hlut að máli. Formaður bankaráðsins hlýtur að geta haft mikil áhrif á lánveitingar bankans. Ég verð því að telja það óhæft, að tveir starfsmenn stærsta skuldunauts bankanna skuli vera bankaráðsformenn, sinn í hvorum banka. Og þegar Búnaðarbankinn tók til starfa fyrir alvöru, varði hann helmingnum af láni því, er hann fékk til starfrækslu, eða 1½ millj., til þess að lána Sambandi íslenzkra samvinnufélaga. þetta sýnir, hvað ósjálfstæðir ráðandi menn eru gegn Sambandinu. Og sjálfur hæstv.forsrh. gerist „reclame“-drengur fyrir eitt af kaupfélögum landsins - lætur gefa út bók um það á landsins kostnað og skrifar sjálfur formálann. Hvernig getur nú verzlunarstéttin og þjóðin í heild sinni borið traust til slíkrar stj., sem gerist „reclame“-drengur fyrir kaupfélag, sem er með stjórninni, og er auk þess ríkasta kaupfélag landsins og þarf á engri hjálp að halda.

Flm. (Magnús Torfason) Ég skal ekki verða mjög langorður. - Hæstv. fjmrh. taldi það óheppilegt, að þingið skipti sér af bönkunum. Ég gæti nú fallizt á þetta með einu skilyrði, því, að þingið hefði aldrei þurft að koma nærri þeim. En þegar það rótar í þá milljón eftir milljón, þá ber því sannarlega að skipta sér af þeim, sé þeim ekki vel stjórnað. Það er nokkuð misskylt, að þingið eigi aðeins að ausa fé í bankana, en ekki skipta sér af þeim frekar. Hæstv. fjmrh. sagði, að bankarnir ættu ekki að vera knöttur pólitíkra skoðana. Hver hefir talað um það? Einn hv.þm. hélt því fram, að ganga ætti þannig frá stj. bankanna, að hún yrði ekki knöttur þingsins.

Framsóknarknöttur?

Það ætti þá að hafa sýnt sig í einhverju. Eins og tekið hefir verið fram, er bankanefndin eingöngu skipuð þm., og hefir þingið því aðstöðu til þess að líta eftir bönkunum. Hér er því engin stefnubreyting á orðin. Hv. 2. þm. G.-K. þarf ég litlu að svara. Hann hefir nú dregið mjög úr því hörmulega ástandi, sem hann sagði, að bankarnir væru í.

Nei, ég minntist ekki á það

. Jú, tónninn var allur annar. Annars leit helzt út fyrir, að hann teldi það allra meina bót að hafa háa vexti. Og annar hv.þm. taldi það Bramalífselixír við fjármálum þjóðarinnar að hafa háa vexti. En ekki er sama skoðunin uppi annarsstaðar. Stjórnir annara þjóða reyna allt, sem hægt er, til þess að lækka vextina. Ég skammast mín ekkert fyrir að hafa borið fram vilja kjósenda minna einu sinni og tvisvar, enda ekki fullreynt fyrr en í þriðja sinni. Það er ekki rétt, að andað hafi kalt frá mér í garð bankastjóra Landsbankans. Ég fór virðulegum orðum um þá, þótt ég sé ekki sammála þeim um þetta atriði. En þessu mætti víkja til hv. 2. þm. G.-K. Þá er ég kominn að hv. 3. þm. Reykv. Mér varð það á að hugsa: „Það er naumast, að það sé bankagorgeir í honum, piltar“. Hv. þm. hélt langan fyrirlestur um bankamál. En ég held, að ég hafi nú heyrt alla þessa bankavizku áður. Hv. þm. byrjaði á því að segja, að ég hefði lýst yfir því, að bankaráðið mundi fúst til að lækka vextina. Þetta hefi ég aldrei sagt.  Hv. þm. sagði, að bankarnir ættu að róta út peningum á krepputímum. Nú á það svo að heita, að ríkið beri ábyrgð á bönkunum. Hv. 3. þm. Reykv. hefir þannig þá trúarjátningu, að bankarnir eigi að syndga upp á náðina. Hvað Útvegsbankann snertir, þá er það rökrétt afleiðing af orðum hv.þm., að hann vilji, að fjölgað sé ótryggu lánunum í bankanum og bankarnir eigi að hætta fé sínu meira á krepputímum en ella. Þetta hefir ef til vill eitthvað við að styðjast. Við vitum, hvernig umhorfs var í Útvegsbankanum, þegar hv. 3. þm. Reykv. tók við. Og hann hefir ekki þurft að gera neinn gjaldþrota. Þeir hafa orðið það af sjálfu sér. En að fjölga ótryggu lánunum í bönkunum, er sama ráðið og að láta seðlapressuna ganga. Það er aðeins önnur hverfa á sömu voðinni. Þá hélt hv. 3. þm. Reykv. langan fyrirlestur um það, að það borgaði sig ekki fyrir bankana að hafa sparisjóðsfé. Samt hafa nú bankarnir einmitt sótzt eftir sparisjóðsfé, og Útvegsbankinn hefir gefið út auglýsingar og lofað hæstum vöxtum. Þetta hefir þá ekki verið skoðun allrar bankastjórnarinnar. Annars vitum við það, að einfaldir sparisjóðir geta grætt með sæmilegri stjórn. Ég hafði ekki dregið Útvegsbankann inn í þessar umr., og var því óþarfi fyrir hv. 3. þm. Reykv. að taka til máls. Og ef vextirnir verða lækkaðir, þá kemur það sér vel fyrir Útvegsbankann, því að hann skuldar Landsbankanum nokkrar milljónir. Ég leit svo á, að ekki væri ástæða til þess að blanda Útvegsbankanum inn í þetta mál, þar sem hann hlýtur að hafa hærri vexti. Þá er það eðlilegt, að Útvegsbankinn verði að hafa hærri vexti en Landsbankinn, sem getur valið úr viðskiptamönnum. Ég gæti trúað, að Útvegsbankinn ætti erfiðast uppdráttar einmitt af þessum orsökum. Hv. 3. þm. Reykv. virtist vera dálítið sárt um sparisjóðsvextina, því að hann lét svo um mælt, að ef innlánsvextir væru lækkaðir, yrði það til að auka framtak þeirra manna, sem peninga eiga í bönkunum. Það er vitanlegt, að lækkaðir vextir verða ávalt til að auka framtak manna, en ég get ekki séð fram á, að það sé skaðlegt landi, þar sem flest má heita ógert. Ég vil minna hv. 2. þm. G.-K. á eitt atriði, áður en ég lýk máli mínu. Hann hefir lýst yfir því, að við flm., og þá sérstaklega ég, berum þessa þáltill. ekki fram af sannfæringu, heldur til að viðra okkur upp við kjósendur nú fyrir kosningarnar. Ég skal nú ekki koma með neinar slíkar getsakir í garð hv. 2. þm. G.-K. - ég trúi því, að hann sé 100% þjóðvinur -, en vil hinsvegar spyrja hann, hvort hann geti ekki gert þessari þjóð dálítinn greiða. Í fyrra var talað hér um bráðabirgðalán, sem stj. hafði tekið. Hv. 2. þm. G.-K. þóttu vextir af því of háir. Hann kvaðst hafa fengið tilboð um lán með 5% vöxtum.

Fáir ljúga meiru en helming!

. Ég ætla þó, að ég fari hér með rétt mál. Nú vildi ég mælast til, að hann útvegaði bönkunum rekstrarfé með þessum vöxtum. Það ætti að geta orðið til þess, að lækka vexti þá, sem félag hv. 2. þm. G.-K. sjálfs verður að greiða af sínum miklu skuldum við bankana.

Flm. (Einar Jónsson) Þetta er hvorki flókið mál né stórt, og þarf því ekki langan formála að hafa fyrir því. Ég hefi áður leyft mér að fara fram á samskonar breyt., en þó nokkuð á annan hátt. Samkv. l. um útsvör frá 1926 eru 2 gjalddagar á útsvörum til sveita, sem sé 15. júlí og 15. okt. Það hefir verið nokkurt umtal um það í Rangárvallasýslu, að fyrri gjalddaginn væri á óþægilegum tíma, sérstaklega vegna þess, að manntalsþing eru samkv. lögum háð í júní. Eiga oddvitar því erfitt með að standa í skilum með lögboðnar greiðslur á réttum tíma, ef gjalddagar eru þessir. Þeir fara því fram á, að gjalddaganum sé breytt. En það þótti sigurvænlegra að bera það fram í því formi, að hver sýslunefnd gæti ákveðið annan gjalddaga eða aðra gjalddaga en í lögum eru ákveðnir nú, eftir eigin geðþótta, heldur en að lögbjóða aðra fasta gjalddaga á ný. Með þetta fyrir augum er þetta litla og einfalda frv. fram borið. Sé ég ekki þörf að ræða það frekar. Vona ég, að því verði sýnd sú velvild, að því verði að umr. lokinni vísað til 2. umr. og til hv.allshn. - Ég vil þó taka það fram, að ef n. eða þingið vildi heldur setja aðra lögákveðna gjalddaga, gæti ég fellt mig við, að fyrri gjalddaginn væri færður fram, t. d. til 1. júní. Síðari gjalddaginn má gjarna halda sér. En sá fyrri þarf að færast fram um mánuð, eða helzt til 1. júní.

Flm. (Jóhann Jósefsson) Þeir, sem að frv. þessu standa, hafa að vísu áður borið fram svipaða till. fyrir hið háa Alþ. Þær till. hafa þó eigi náð fram að ganga. Ég skal þó ekki neita því, að margar eðlilegar ástæður gætu legið að því. Sérstaklega sú ástæða, að hv.Alþ. hefir fram að þessu mjög þurft að beita sér fyrir því, að styrkja og styðja landbúnaðinn. En nú má vona, að það skipulag, sem á þau mál er komið, reynist svo haldgott, að við það megi una í bili. Er því meiri von til þess, að hv.Alþ. sjái sér fært að gera einhverja þá bragarbót, er megi að haldi koma sjávarútveginum, sem ekki á minni rétt á sér og er a. m. k. jafnnauðsynlegur þjóðinni og landbúnaðurinn, án þess að hann sé á nokkurn hátt rýrður með þeim samanburði. Þar sem þetta mál hefir í svipuðu formi legið fyrir og verið rætt í hv.Ed. 1928 og 1930 hér í þessari hv. deild, þá sé ég enga ástæðu til að endurtaka þau rök, sem áður hafa verið færð fyrir nauðsyn lánsstofnunar fyrir smábátaútveginn og smáiðjuna. Ég veit, að öllum hv.þdm. eru kunnug þau rök, sem fyrir því liggja, að þetta frv. er borið fram. Og hafi einhver verið í vafa áður um þörf bátaútvegsins fyrir lánsstofnun, þá hafa yfirstandandi tímar áreiðanlega sannfært hann um hina bráðnauðsynlegu umbótaþörf á þessu sviði. Það er mála sannast, að þó ýms sund hafi lokazt hjá stórútgerðinni, þá hafa þó fleiri sund lokazt hjá smærri atvinnurekendunum. Svo er það hjá þeim, sem eiga hluta í vélbátum eða heila báta, eða þá einhverja smáiðju. Ég vil því vænta þess, að hv.þdm. líti á nauðsyn þessa mikla fjölda landsmanna, er á smáútgerðinni lifa, og taki svo vel í þessa málaleitun, að á þessu þingi verði hrundið af stað vísi til lánsstofnunar fyrir þennan hluta útvegsins. Við flm. þessa frv. höfum að nokkru víkið frá því, sem var í frv. í fyrra. Þó er það frekar í smærri atriðum. Þó leggjum við nú til, að nokkuð verði víkkað starfssvið þessarar lánsstofnunar, miðað við það, sem lagt var til í fyrra. Þá höfum við og nokkuð hækkað hámark lána og einnig þá upphæð, sem ríkið á að ábyrgjast fyrir þessa lánsstofnun. Ég held, að allir þeir, sem þekkja hag þeirra manna, sem lánin eiga að ná til, muni telja, að þessar breyt. séu til bóta. Ég vil geta þess, að fyrir mína vangá hefir slæðzt inn villa við uppprentun frv., sem ég vil mega vænta, að sú hv.n., sem fær málið til meðferðar, leiðrétti. í frv. í fyrra var gert ráð fyrir, að lánsstofnun þessi starfaði í sambandi við Fiskiveiðasjóðinn eða aðrar lánsstofnanir. Nú er það meining okkar flm. að leggja til, að þessi lánsstofnun starfi eingöngu við Fiskiveiðasjóðinn, en engar aðrar lánsstofnanir. Er því niðurlag 1. mgr. 9. gr. frv. óþarft og á að falla burt. Eins og hv.þdm. er ljóst af frv., þá er ætlazt til, að smábátaeigendur og þeir, sem reka smáiðju í sambandi við útgerð, geti myndað lánafélög, þar sem allir félagsmenn eru ábyrgir „in solidum“ fyrir upphæð lánanna. - Nú hefi ég lítilsháttar heyrt ymprað á því, að undarlegt sé, að þeir menn, sem telja sig vera móti ótakmarkaðri samábyrð, skuli koma fram með slíkt ákvæði. En ég vil geta þess, að æðimikill munur er á þeirri tegund samábyrgðar, sem í frv. þessu felst, eða þar sem slík ábyrgð er bundin við ótakmarkaðan fjölda manna, þar sem enginn þekkir annan né veit um efnahag og ástæður félagsmanna sinna. Það er mikið djúp staðfest milli þeirrar samábyrgðar og ákvæða þessa frv. Þar er aðeins um smáfélag að ræða, þar sem hver þekkir annan og veit um getu hvers eins félagsmanns. Þegar svo er ástatt, að ábyrgðin er takmörkuð innan svo þröngs hrings, er sú hætta, sem af samábyrgðinni leiðir, hverfandi og ekki nefnandi í sambandi við hættuna almennt af ótakmarkaðri samábyrgð. Þetta vildi ég í eitt skipti fyrir öll benda á fyrir hönd flm. gegn þeirri aths., sem einstöku sinnum hefir stungið upp höfðinu, að við færum hér fram á samábyrgð, sem væri óhæf að okkar dómi, sbr. aðstöðu okkar til ótakmarkaðrar samábyrgðar. Líklega er ekki þörf á að fara hér um fleiri orðum að þessu sinni. Ég vil mælast til þess, að þessu máli verði vísað til hv. sjútvn., vegna þess að það eru hagsmunir sjávarútvegsmanna, sem hér er um að ræða, hagsmunir, sem mér virðist, að hið háa Alþingi hljóti að sinna, ekki síðar en á þessu þingi, og hafa verið flutt nægileg rök fyrir því í hv. d. á sínum tíma. Eins og vitanlegt er, er það enn sem komið er sjávarútvegurinn, sem ber uppi allan meginþunga af sköttum til ríkissjóðs. Mér virðist því, að till. til þess að greiða götu þessarar atvinnugreinar hljóti að eiga rétt á, að þeim sé gaumur gefinn af Alþingi, sem þessi mikilsverða atvinnugrein á fullkomlega skilið.

Flm. (Jón Ólafsson) Eins og grg. þessa frv. ber með sér, er það samið og undirbúið af Verzlunarmannafélagi Reykjavíkur og Verzlunarmannafél. „Merkúr“ í Rvík. Við flm. höfum ekkert farið höndum um frv., en okkur þykir rétt að flytja það fyrir svo fjölmenna stétt, en erum óbundnir um breyt. á því. Í lögum um verzlunaratvinnu frá 1925 er gert ráð fyrir, að af þeim, sem þessa atvinnu stunda, sé ekki krafizt annarar þekkingar en að þeir hafi vit á bókfærslu og vörum. En í þeim lögum er gert ráð fyrir, að nánara sé tiltekið um þetta í reglugerð, sem setja átti í samráði við Verzlunarráð Íslands og Samband ísl. samvinnufélaga. Auglýsing var sett um þetta efni, en verzlunarmönnum þykir þar ekki nógu langt gengið; sérstaklega varð þeim það að vonbrigðum, að ekki var þar gengið eins langt og lögin heimiluðu eða munu hafa ætlazt til. Breytingar þessa frv. eru allvíðtækar og munu koma til með að orka nokkuð tvímælis. Í stað þess, að áður þurfti aðeins þekkingu á bókhaldi og vörum, er hér gert ráð fyrir, að menn hafi verzlunarpróf frá ekki lakari skólum en Verzlunarskólanum í Reykjavík eða Samvinnuskólanum. Auk þess er ætlazt til, að ef menn hafa ekki fengið þessa menntun, þá hafi þeir unnið ekki skemur en 3 ár við skrifstofu- eða verzlunarstörf og þá fengið vottorð 2 manna, sem skipaðir eiga að verða til þess að dæma um hæfni þeirra til verzlunarrekstrar. - Í þriðja lagi er menntaskólamönnum gert þetta kleift, ef þeir sanna þekkingu sína í bókfærslu. Ég get verið sammála um það, að nauðsyn beri til þess, að menn séu sem bezt menntaðir í þessari stétt, því að þeir þurfa bæði að kunna það verklega og bóklega. Annars er engin ástæða til þess að fara um þetta fleiri orðum. Málið verður sjálfsagt rætt ítarlega síðar í sambandi við annað frv., sem væntanlega kemur fyrir hv. d. og mun eiga hér samleið með. Ég óska, að málinu verði vísað til allshn., að umr. lokinni.