Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Bjarni Ásgeirsson). Eins og tekið er fram í grg. frv., þá er það borið fram fyrir tilstilli mþn., sem skipuð var á síðasta Búnaðarþingi til að endurskoða stjórnarfyrirkomulag Búnaðarfélags Íslands og koma með tillögur um breyt. á því. Og þar sem ég er sá eini í stj. Búnaðarfélags Íslands, sem kosinn er af Búnaðarþingi, taldi ég mér skylt að koma frv. á framfæri, auk þess sem ég er algerlega samþykkur þessari breyt., sem frv. ráðgerir á stjórn Búnaðarfélags Íslands. Þeir, sem kunnugir eru búnaðarmálum, vita, að þau eru enn á gelgjuskeiði hjá okkur og ekki ákveðnar skoðanir manna á milli um, hvaða stefnu ætti upp að taka. Þó má segja, að aðallega hafi komið fram tvær stefnur og þær ræddar dálitið. Önnur er sú, að láta Búnaðarfélag Íslands hverfa úr sögunni og leggja þau mál, sem það hefir áður haft með höndum, undir stjórnarráðið, þannig að sérstök búnaðarmáladeild yrði þá í stjórnarráðinu með líku sniði eins og t. d. á sér stað um vegamál landsins. - Þetta er önnur leiðin. Hin er sú, að efla og styrkja Búnaðarfélag Íslands sem sjálfstæða stofnun. Út frá þessum forsendum var gengið á síðasta Búnaðarþingi, er sú n. var kosin, er ég minntist á í upphafi ræðu minnar. Og hún leggur til að byggja þennan félagsskap upp frá grunni, þannig að Búnaðarfélag Íslands hafi eitt vald yfir þeim málum, sem undir það heyra. Það er gert ráð fyrir, að stofnað sé búnaðarfélag í hverri einustu sveit á landinu, og að þau kjósi fulltrúa á sambandsþing. Sambandsþingið velur svo fulltrúa á Búnaðarþing, en Búnaðarþingið kýs stjórn félagsins. Með þessu móti er félagsskapurinn orðinn ein lifandi heild neðan frá og upp úr, og má vænta, að hann geti kveikt það líf, sem til þess þarf að taka á sínar herðar öll þau mál, sem reisa mega íslenzkan búnað úr rústum. Að vísu hafa til skamms tíma ekki verið búnaðarfélög nema í fáum sveitum, og enn mun allmjög á skorta, að þau séu almenn. En með síðustu breyt., sem varð á jarðræktarlögunum, var það gert að skilyrði, að þeir einir fái styrk, sem starfi í einhverju búnaðarfélagi. Má því vænta, að þessum félögum fjölgi drjúgum, og er þú, eins og ég sagði áðan, komin lifandi heild neðan frá og upp úr. Ég skal taka það fram strax, til þess að fyrirbyggja allan misskilning, að þessi till. er ekki borin fram af því, að Búnaðarþingið sé óánægt með þá tvo menn, sem Alþingi skipar í stjórn Búnaðarfélags Íslands. Búnaðarþingið er þvert á móti mjög ánægt með þá, enda þori ég að fullyrða, þó að breyt. þessi fái fram að ganga, að þessir tveir menn mundu kosnir í stj. Búnaðarfélagsins eftir sem áður, svo að hér er alls ekki um neitt persónulegt að ræða. En það hefir Búnaðarþingið þótzt geta séð, að til vandræða gæti horft í framtíðinni, að það skuli ekki hafa yfir stjórn Búnaðarfélagsins að ráða. Það getur hugsazt, að komi upp ágreiningur milli Búnaðarþings og stj. félagsins, og þá getur stj., eins og hún er nú skipuð, neitað að framkvæma vilja Búnaðarþingsins og samþykktir án þess að þingið, fulltrúar bændanna, gætu þar nokkru ráðið. Og geta allir séð, hve óholt það er búnaðarmálum okkar, að þessir tveir aðilar, sem eiga að vinna saman, geti verið hvor upp á móti öðrum. Hér er því, eins og ég tók fram áðan, aðeins um tvær stefnur að ræða; annaðhvort að leggja búnaðarmálin undir stjórnarráðið, sem yrði þá nokkurskonar skrifstofa þessara mála, eða að láta búnaðarfélögin í landinu ráða. Og ég er ekki í nokkrum minnsta vafa, hvora leiðina eigi að fara. Um sjálf skrifstofustörfin skiptir litlu. Þau gætu út af fyrir sig fallið undir stjórnarráðið. En hér er um meira að ræða. Það er starf allra bænda í landinu og félagsskapur þeirra, sem orðið hefir mesta lyftistöng til þess að glæða áhuga þeirra fyrir aukinni ræktun og bættum búnaði. Og það væri rothögg á allar búnaðarframfarir í landinu, ef ætti að svæfa áhuga manna með því að slíta þessi mál úr lifandi tengslum við bændurna sjálfa og leggja þau undir hálfdautt skrifstofuvald. Eins og stendur er Búnaðarþingi gefin aðstaða til þess að gera till. um, hvernig verja skuli fé því, er Búnaðarfélagið hefir með höndum, og vald til þess að kjósa einn mann í stjórnina. En það var gert að skilyrði fyrir jarðræktarlögunum og jarðræktarstyrknum, að Alþingi tilnefndi tvo menn í stj. félagsins. Var þetta borið fram með þeim rökstuðningi, að þar sem Alþingi veitti svo mikið fé, þá væri ekki nema eðlilegt, að það skipaði meiri hluta stj. Búnaðarfélagsins, til þess að hafa eftirlit með framkvæmdum þess. En þetta var og er byggt á röngum forsendum. Jarðræktarstyrkjum er fyrirfram ráðstafað af lögunum sjálfum og ekki hægt að koma með kröfur um það, að Alþingi fái fyllra vald en áður hafði verið. Enda er alls ekki um neitt nýtt vald að ræða, sem Búnaðarfélagið fái með jarðræktarlögunum, heldur eins og hver önnur skrifstofukvöð, sem Búnaðarfélag Íslands hefir orðið að inna af höndum. Ég veit heldur ekki, að þeirri reglu hafi verið fylgt, að þeir menn, sem Alþingi hefir skipað í stj. Búnaðarfélagsins. hafi staðið þinginu nokkurn reikningsskap gerða sinna. Þeir hafa farið sinn fram og gert það, sem þeir álitu sannast og réttast, og löggjafarvaldið gat ekki blandað sér í störf þeirra. Með því fyrirkomulagi, sem nú er á þessum málum, er ekkert samband milli stj. Búnaðarfélagsins og Alþingis. Milliþinganefndin hefir gert að till. sinni, að atvmrh. fái að skipa annan endurskoðanda félagsreikninganna, og getur atvmrh. í gegnum hann fylgzt betur með störfum félagsins og komið fram sínum vilja og sínum till. á hvaða tíma sem er, og það af þeirri einföldu ástæðu, að hann getur alltaf vitað, hvað er að gerast. Þess vegna fæ ég ekki betur séð en að með þessu móti sé allt eins vel tryggt og áður, og það skipulag miklu eðlilegra, að Búnaðarþingið ráði stj. síns eigin félagsskapar, eins og Alþingi velur stj. ríkisins. A. m. k. óska ég ekki eftir, að stj. búnaðarmála okkar verði lögð undir stjórnarráðið, en vona, að hv. d. fallist á frv. og að þessi breyt. geti komizt sem fyrst til framkvæmda.

Jörundur Brynjólfsson Hv. flm. hefir nú gert grein fyrir því, hvers vegna hann hafi flutt frv. þetta. Þegar jarðræktarlögin voru sett 1923, var það álit manna, að svo mikið starf væri falið Búnaðarfélagi Íslands, er allmikinn kostnað hefði í för með sér úr ríkissjóði, að ekki væri rétt fyrir löggjafarvaldið að láta sama skipulag um stjórn félagsins haldast framvegis. Umr. frá þeim tíma sýna ljóslega, af hverju Alþingi vildi eiga þennan íhlutunarrétt. Ég ætla þó ekki að fara að lesa hér Alþt. frá þeim tíma, en læt mér nægja að benda á 2. gr. jarðræktarlaganna. Það eru lög nr. 43, 20. júní 1923. Þar stendur svo, með leyfi hæstv. forseta: „Búnaðarfélag Íslands hefir á hendi framkvæmd eða umsjón með framkvæmd þeirra ræktunarmála, sem lán eða styrkur er veittur til úr ríkissjóði, eða öðrum sjóði eða stofnun, sem er eign ríkisins, nema lög mæli öðruvísi fyrir sérstaklega. Meðan Búnaðarfélag Íslands fer með þau mál, sem því eru falin í lögum þessum, útnefnir atvinnumálaráðherra meiri hluta í stjórn þess, eftir tillögum landbúnaðarnefnda Alþingis“. Þingið 1923 taldi sér nauðsynlegt að hafa íhlutun um störf Búnaðarfélagsins, og eins og lög mæla fyrir, er íhlutun þess svo háttað, að atvmrh. skipar tvo menn í stj. félagsins eftir till. landbn. Það er heldur ekki að undra, þó þingið vildi einhverju ráða um stjórn Búnaðarfélags Íslands. Það á ekki einungis að hafa á hendi undirbúning og umsjón með ýmiskonar jarðræktarframkvæmdum, heldur á það og að segja til um það, hvort í þær skuli ráðizt. Búnaðarfélagið hefir því í reyndinni úrslitavald um sum mikilsverð framkvæmdaratriði í jarðrækt og búnaði yfirleitt. Ennfremur vil ég til frekari glöggvunar henda á, hve miklu fé félagið ræður yfir samkv. núgildandi fjárlögum. Til Búnaðarfél. sjálfs . . . . kr. 240 þús. - tilrauna með grasfræ - 10 - - sandgræðslu ........ - 50 - - áveitu .............. - 5 - Gjöld samkv. jarðræktarl. - 375 - Samtals kr. 680 þús. Til skýringar má geta þess, að búizt er við, að einn liðurinn, gjöld samkv. jarðræktarlögunum, fari töluvert fram úr áætlun. Auk þess eru ýmsir aðrir liðir í 16. gr. fjárl., sem ég hefi ekki talið með. Allir vita, að félagsmenn leggja nær ekkert af mörkum til félagsins sjálfir. Félagsskapurinn getur auðvitað verið góður fyrir því, en það rýrir ekki gildi ákvæðanna frá 1923 um íhlutun ríkisvaldsins. Ég skil satt að segja ekki í því, hvað vakir fyrir þeim, sem búast við, að Alþingi sleppi allri íhlutun um stj. Búnaðarfélags Íslands, en játi það þó hafa þessi mörgu þús. til umráða eftir sem áður. Mér þykir þetta enn furðulegra eftir að hv.flm. hefir lýst því yfir, að samvinnan sé ágæt í stj. Búnaðarfélagsins, og þessir tveir stjórnarmenn, sem skipaðir eru af ríkisvaldinu, hafi. staðið svo vel í stöðu sinni, að þeir muni vera áfram í stj. félagsins, þótt þessi breyt. verði. Þegar þetta er athugað, verður enn furðulegra, að hv.flm. skuli fara fram á svo mikla breytingu. Ég geri lítið úr þeirri íhlutun, sem frv. heimilar ríkisstj., sem sé að velja annan endurskoðandann. Það er vitanlega haldlaust með öllu, þó að sá maður fari gegnum reikninga félagsins, úr því að hann ræður engu um, hvernig fénu er varið. Nefndin, sem kosin var í fyrra á Búnaðarþingi, hefir ekki gert sér ljóst, hve mikla breyt. hún fer fram á. Þessir nm. áttu tal við mþn. í landbúnaðarmálum um þetta atriði síðastl. haust. Bjuggust þeir við, að mþn. kæmi ef til vildi fram með till. um stjórnarfyrirkomulag Búnaðarfélagsins. Ég skal upplýsa það, að við skýrðum nm. frá því, að till. okkar gengju í gagnstæða átt við þetta frv. Með núverandi fyrirkomulagi á stj. Búnaðarfélagsins er alls ekki gripið inn í starfsemi Búnaðarþingsins, enda á ekki svo að vera. Ég álít, að svo góðir kraftar séu úti um land, að sjálfsagt sé að hafa skipulagið þannig, að fulltrúar úr hinum ýmsu héruðum geti komið saman og ráðið ráðum sínum um búnaðarmál. Ég tel, að ekki sé kominn tími til að leggja félagið undir stjórnarráðið. Þótt þessi félagsskapur sé orðinn nokkuð gamall, er störfum hans samt svo skammt komið, að ekki má gera róttækar breyt. á fyrirkomulagi hans að svo stöddu. Mér finnst leiðinlegt, að sú ósk skuli vera fram komin, að útiloka þingið frá íhlutun um stj. félagsins, ekki sízt vegna þess, að síðustu þing hafa yfirleitt verið greið í svörum við Búnaðarfél. um erindi þess. Verður að vísu að játa, að Alþingi hefir eigi ávallt séð sér fært að sinna þeim öllum, en það hefir þó orðið við þeim eftir beztu getu. Við, sem greiðum atkv. gegn frv., óskum ekki, að Búnaðarfélagið verði lagt undir skrifstofu í stjórnarráðinu, heldur starfi áfram með sama hætti og nú fyrst um sinn. Ég vil að lokum bera fram þá ósk, að hv.flm. afturkalli frv. sitt, en geri hann það ekki, vona ég, að hv.þdm. láti það ekki ganga í gegnum þessa hv. d.

Pétur Ottesen Ég sakna þess, að sjá ekki hæstv.atvmrh. viðstaddan umr. um þetta mál. Mér hefði fundizt vel við eiga, að hann léti hér álit sitt í ljós. Hann hefir yfirstjórn þessara mála, og auk þess kosinn af Alþingi í stj. Búnaðarfélags Íslands.

Sigurjón Á. Ólafsson Það hefir verið lýst brtt. og m. a. tekið fram, að ég hafi fallizt á þær flestar. Þó eru örfáar brtt., sem ég get ekki fellt mig við og hefi því sérstöðu um. Sú fyrsta er b-liður 5. till., við 13. gr. Ég er á þeirri skoðun, að heppilegast sé að hafa uppsagnarfrestinn eins og við höfum lagt til í frv. - 1 mánuð fyrir yfirmenn, og 1 viku fyrir undirmenn. Ég hygg, að þegar allt kemur til alls, þá muni menn fella sig bezt við, að einhver frestur sé fastákveðinn, og ekki mjög stuttur. Ég játa, að þetta kemur misjafnlega niður á ýmsum tímum. Þegar ekla er á fólki og mikið að gera, eru menn fúsari til skipta. En aftur á móti ef mikið er framboð og menn vilja gjarnan fá sitt fasta pláss, þá vilja þeir hafa einhvern uppsagnarfrest. Ég veit, að þetta gengur sitt á hvað. En ég held, að þegar maður gerir þetta upp, þá sé fyrir báða aðilja heppilegast, að uppsagnarfrestur sé nokkur, til þess að menn geti með nokkrum fyrirvara vilað, hvað í vændum er. En um nokkurt skeið hefir það verið svo, að mönnum er sagt upp, ekki með sólarhrings fyrirvara, þó að gert sé ráð fyrir svo löngum fresti í eldri lögum. Stundum hefir fyrirvarinn ekki verið nema einn klukkutími. Allir eru sammála um, að það sé óheppilegt. Hinsvegar kemur sér illa fyrir útgerðina, ef sjómaður segir upp starfi á sömu stundu og skip skal leggja af stað. Ég held þess vegna alveg fast við þá brtt., sem við höfum borið fram, að uppsagnarfrestur sé ein vika. Hitt er minna atriði, sem 7. brtt. fer fram á. Um þennan ágreining milli útgerðarmanna og sjómanna út af því, hvað greiða skuli fyrir legudaga, hefir fallið dómur, sem grundvallaður var á því, sem áður gilti í dönskum lögum. En yfirleitt eru menn þeirrar skoðunar, að útgerðarmanni beri að annast húsnæði sjómanna í veikindatilfellum, hvort heldur þeir liggja heima hjá sér eða á spítala. Venjulega tapa þeir líka kaupi í sínum veikindum, svo að þeir eru ekki ofhaldnir af þessu. Um langt skeið hafa verið greiddir dagpeningar í þessum tilfellum, 3 kr., en ekki lyf né læknishjálp. Útgerðarmönnum þótti þetta heldur mikið og spannst þref út af því. Dómarinn komst að þeirri niðurstöðu, að þessi upphæð mætti teljast sæmileg. Það kemur fyllilega í ljós í Norðurlandalöggjöfinni, að farmenn eru tryggðir í heimahúsum fyrir öllum kostnaði, sem leiðir af veikindum. Ég verð því að lýsa yfir því, að ég er á móti þessari 7. brtt., enda þótt ég játi, að hún sé ekki sérlega stórvægileg. Um brtt., sem ég tek aftur, er ekkert að segja. En um 9. brtt., sem hv. 2. þm. G.-K. flytur, má eiginlega segja, að hún sé orðabreyt. En ég hefði viljað fá eitt skýrt hjá honum í sambandi við þessa brtt. Ef t. d. maður drukknaði af skipi og lík hans næðist, myndi þá ekki að sjálfsögðu útgerðarmaður eiga að annast útförina, eins og þótt maðurinn dæi af sjúkdómi eða meiðslum?

Jú, alveg tvímælalaust. Það bið ég þingskrifara að bóka

. Með slíkum fyrirvara get ég gengið inn á þetta orðalag. Hv. frsm. hefir nú gert aðalatriðum þessa máls svo skýr skil, að ég tel óþarft að fjölyrða um þau á þessu stigi málsins. Við hljótum líka að ganga inn á þá reglu, sem er algild um öll Norðurlönd, og þótt víðar sé leitað, að útgerðarmenn tryggi fatnað og muni skipverja gegn eyðileggingu af óviðráðanlegum orsökum. Ég fjölyrði ekki heldur um það, en álít, að við getum varla verið þekktir fyrir að haga okkur öðruvísi í þessu efni en aðrar þjóðir, sem ég hefi nefnt. Á brezkum siglingaskipum gilda þessi ákvæði einnig. Hv. 2. þm. G.-K. talaði nokkuð um það, að bagi væri að uppsagnarfrestinum, og fleiri ummæli hefi ég skrifað hjá mér, sem ekki er þörf að svara frekar. Því hefir verið haldið fram, að þetta frv. sé ekki til bóta. En ég hygg, að reynslan sýni, að þegar farið verður að framkvæma þessi lög, muni þau þykja til mikilla bóta. Það yrði of langt mál að skýra í öllum atriðum, í hverju réttarbæturnar felast; til þess er ekki tími nú. En til að svara fyrirspurn skal ég geta þess, að þessi löggjöf hjá okkur gildir um öll skip yfir 12 smál., nákvæmlega það sama og hjá nágrönnum okkar austan megin hafsins. Þá sagði hv.þm., að ekki væri tekið tillit til okkar sérstöku staðhátta. Um þetta má lengi þræta. En ég er ekki sammála um það, að við höfum neina sérstöðu. Við miðum við okkar nágranna. Við höfum togaraútgerð eins og Bretar, og við höfum fiskiveiðar með allskonar öðrum tækjum eins og nágrannaþjóðir okkar á Norðurlöndum. Og ég finn ekki neina sérstöðu hjá okkur. Við höfum síðan 1914 búið við norræna sjólöggjöf, og þetta er stæling á þeirri löggjöf, eins og hún er nú. Á það hefir verið bent af hv.frsm., að ef nokkuð á að vera sameiginlegt með þjóðum, þá skal það vera siglingalöggjöfin. Þess vegna er ekki rétt að deila á okkur, þótt við höfum ekki þrætt neinar nýjar götur. Allt miðar að því að sameina þessa löggjöf sérstaklega meðal þjóðanna.

Pétur Ottesen Ég hjó eftir því í síðustu setningunni í ræðu hv.flm., að hann kallaði sig fulltrúa allra bænda.

Ég átti við Búnaðarþingsfulltrúana

. Ég vil nú ekki kannast við, að hann sé nema lítill minni hluti í stjórn Búnaðarfélagsins. Hér eiga sæti tveir menn úr stj. Búnaðarfélags Íslands, og hefi ég áður lýst eftir hæstv.atvmrh., þar sem ég taldi vel við eiga, að deildin fengi að heyra álit hans, einkum þar sem ég ætla, að skiptar skoðanir séu um þetta mál í stj. Búnaðarfélagsins. Ég hefi jafnvel grun um, að hæstv.atvmrh. sé á öndverðum meið við hv.þm. Mýr. í máli þessu, og væri gott, að það kæmi fram, hvort svo væri eða ekki, þar sem hv.flm. segist bera hér fram kröfur fulltrúa allra bænda. Ef hæstv.atvmrh. er bundinn annarsstaðar, vil ég mælast til þess, að hæstv. forseti fresti umr. unz hæstv.atvmrh. getur látið álit sitt í ljós. Það er í rauninni óþarfi að fara að andmæla þessu frv., því að hv. 1. þm. Árn. hefir þegar sýnt, hver fjarstæða er hér á ferð. Á Alþingi 1923 voru sett þau ákvæði um stj. Búnaðarfélagsins, er nú gilda, og skyldu þau haldast meðan Búnaðarfélagið hefir þau mál með höndum, er það nú hefir. Hv. flm. segir, að þetta mál hafi verið knúð fram með fölskum rökum og röngum forsendum. Ég átti sæti í landbn., sem flutti málið, og sú n. átti tal um það við Búnaðarþingið.

Umræðurnar eru hér

. Mér er kunnugt um, að þar var ekkert fals á ferðum, heldur var hið bezta samkomulag milli Búnaðarþingsins og landbn. um breytinguna. Ein eða tvær raddir heyrðust andvígar þessu á þinginu, svo eindreginn var sá meiri hluti, sem taldi breyt. sanngjarnt og sjálfsagt skilyrði. Hv. flm. segir, að grundvöllurinn fyrir breyt. hafi frá upphafi verið rangur, en þó hafi sú breyt. orðið á, að íhlutun þingsins sé enn meiri fjarstæða nú en hún virtist vera í fyrstu. Hann segir, að afskipti Búnaðarfélagsins af fé því, sem veitt er samkv. jarðræktarlögunum, séu aðeins fólgin í einföldu skrifstofustarfi. Hv. 1. þm. Árn. hefir þegar kveðið þessa staðhæfingu niður. Alþingi felur Búnaðarfél. alla umsjá með jarðræktarlögunum, eins og búnaðarmálum yfirleitt. Það á að sjá um, að skynsamlega sé til framkvæmdanna stofnað og að þær séu vel af hendi leystar. Auk þess leggur Alþingi á vald Búnaðarfél., hve hár jarðræktarstyrkur er greiddur á hverjum tíma. Búnaðarfélagið má semja reglugerð, þar sem ákveða má, hvernig skuli úthluta styrknum. Að Búnaðarfélagið sjálft líti svo á, sýna aðgerðir þess síðastl. sumar, þegar það ákvað, að miklu meira skyldi vera lagt í dagsverkið en áður hefir tíðkazt, og jarðræktarstyrkurinn auðvitað lækka að sama skapi. Af óbyltu landi voru áður í dagsverki 100 m., nú 300 m. Af nýrækt voru áður í dagsverki 40 m., nú 50 m. Af túnasléttum voru áður í dagsverki 50 m., nú 60 m. Þessar breyt. bera vott um meira vald en svo, að hægt sé að kalla þessi afskipti almenn skrifstofustörf, og ég verð að segja, að ég er óánægður með þessar aðgerðir félagsins og tel þær bendingar um, að ekki eigi að leggja umsjón þessara mála skilyrðislaust í hendur þess. Framkoma þessa frv. virðist aðeins byggjast á því hugboði, að einhverntíma geti komið upp ósamlyndi í stj. Búnaðarfélagsins. Á slíku hefir ekki borið síðustu sjö árin, og finnst mér því ótímabært að gera breyt. af þeim ástæðum, þótt einhverjir þykist geta séð í hillingum, að þetta geti komið fyrir. Hv. flm. segir, að atvmrh. hafi sömu tök á félagsskapnum og áður, þótt þessi breyt. verði gerð, með því að hann megi velja annan endurskoðandann. Við skulum nú líta á muninn á hlutverki endurskoðanda og stjórnar. Verk endurskoðanda er fólgið í töluendurskoðun á reikningum félagsins, þegar búið er að gera þá upp, og þessi endurskoðun fer ekki fram fyrr en eftir meira en ár. Menn geta þess vegna ímyndað sér, hvar munur er á því að hafa íhlutun um stj. á félaginu, eða að hafa þar aðeins einn endurskoðanda, sem athugar reikningana, kannske ári eða þrem missirum eftir að þeir hafa verið greiddir. Það er allt annað en að hafa mann í stj. félagsins, því að það leiðir af sjálfu sér, að þeir menn, sem stj. félagsins skipa, eru háðir stöðugu eftirliti atvmrh., og hann getur á hverjum tíma gripið inn, ef honum finnst að þeir ætli að ganga í berhögg við það, sem Alþingi hefir falið Búnaðarfélagi Íslands; það er sá stóri munur, sem á því er. Hv. þm. Mýr. virtist vera töluvert hneykslaður á því, að hv. 1. þm. Árn. minntist á það hér, hve mikið fé Búnaðarfélag Íslands fengi til umráða frá Alþingi. En sú tala, sem hv. 1. þm. Árn. nefndi, var ekki alveg rétt, vegna þess að upphæðin er miklu hærri nú heldur en hv.þm. nefndi, vegna þess að í stjfrv. er farið fram á, að Búnaðarfélagið fái til meðferðar að minnsta kosti 700 þús. kr. Nú er hv.þm. Mýr. ennfremur kunnugt um það, að fjvn. mun leggja til, að þetta verði hækkað nokkuð, og mun því sú upphæð, sem hér er um að ræða, ekki nema minnu en ¾ millj. alls. Hv. þm. Mýr. taldi það með öllu ástæðulaust, að Alþingi væri nokkuð að skipta sér af fjárreiðum þessa félags, fram yfir það fé, sem ætlað er til styrkja samkv. jarðræktarlögunum eingöngu. En mér finnst, að hv.þm. hafi sjálfur, með flutningi þessa máls, gengið inn á það, að rétt væri, að Alþingi hafi íhlutunarvald um það fé, sem er fyrir utan þetta. Sá hluti grg. frv., sem um þetta fjallar, er að vísu ekki fluttur af hv.þm. sjálfum. heldur af nefnd, sem vann fyrir Búnaðarfélagið, en þar sem hv.þm. hefir tekið þessi orð upp í grg. frv., hefir hann gert þau orð að sínum orðum. Það er verið að tala um mismunandi tryggingu, sem ríkissjóði og Alþingi er í því að hafa íhlutunarrétt í stjórninni eða endurskoðanda. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Með því fyrirkomulagi getur atvinnumálaráðuneytið á hvaða tíma sem er fylgzt með í meðferð þess fjár, sem í hverjum fjárlögum er veitt Búnaðarfélagi Íslands, og þá gert áhrif sín gildandi, ef því sýnist stefnt til óhófs eða fánýtrar eyðslu“. Þarna gengur hv.þm. inn á það sjálfur, að afskipti ríkisstj. og Alþingis séu ekki einasta bundin við það fé, sem veitt er samkv. jarðræktarlögunum, heldur allt það fé, sem því er veitt í fjárl. Ég vildi aðeins taka þetta fram, af því að hv.þm. Mýr. fór að andmæla því, sem hv. 1. þm. Árn. sagði um það, að mikið fé væri veitt til Búnaðarfélags Íslands, og þess vegna væri fullkomin ástæða til fyrir Alþingi, að það hefði nokkra íhlutun um það, hvernig ráðstöfun þess fjár væri hagað. Þar sem svo er um þetta mál, að hér er gerð tilraun til þess að dylja eða draga úr því góða samkomulagi, sem á sínum tíma var á milli Alþingis og Búnaðarþingsins um jarðræktarlögin, og í öðru lagi, þar sem þetta frv. er einungis breyt. á till. Búnaðarfélagsins, og af ótta við að þetta geti rekizt á í framtíðinni, þrátt fyrir það, þótt enginn slíkur árekstur hafi orðið hingað til -, þá finnst mér, eins og hv. 1. þm. Árn. tók fram, að þetta frv. eigi ekki að fara lengra að sinni en það er nú komið. Og það er einmitt með tilliti til þess, sem ég ber þá ósk fram við hæstv. forseta, að hann geri svo vel að fresta umr. þar til atvmrh. gefst tækifæri til að segja álit sitt, um það.

Einar Jónsson Vegna þeirrar glöggu og skýru ræðu, sem síðast var haldin, get ég þegar tekið það fram, að það verður mjög stutt, sem ég þarf að segja. Það vita nú allir, að það fer ekki verr, þótt hv.þm. Borgf. segi frá atriðunum heldur en ég, og ef ég er þar sammála, læt ég ætíð hjá líða að endurtaka hans orð. Ég er yfirleitt þakklátur þeim tveim hv.þm., sem hafa tekið þetta frv. til athugunar, þeim hv. 1. þm. Árn. og hv.þm. Borgf.; hygg ég það nægilega yfirskoðun á breyting jarðræktarlaganna, sem nú er á dagskrá. En annars datt mér í hug, að rétt væri að minna á gamla málsháttinn: Maður, líttu þér nær, liggur í götunni steinn. Það er annar Þrándur í Götu, sem er stærri en þetta atriði í bændanna garð, sú breyt., sem Búnaðarfélag Íslands hefir leyft sér að taka upp um úthlutun jarðræktarstyrksins á þessu ári, einmitt um það leyti, þegar Alþingi var nýstaðið upp frá störfum og sömuleiðis Búnaðarþingið. Var hvorug þessi stofnun spurð til ráða um það, sem stjórn Búnaðarfélagsins ætlaði sér þá að gera og kom í framkvæmd, sem var það, að lækka jarðabótastyrkinn að miklum mun, en sú tilbreytni kemur bændum svo illa, að það verður til að hindra framkvæmdir þeirra að stórum mun. Það er þetta atriði, sem mér finnst liggja nær fyrir stj. Búnaðarfélagsins að athuga heldur en að koma fram fyrir þingið með svona frv. Það er rétt hjá hv.þm., að lækkun styrks með aukinni vinnu í hverju dagsverki mun nema 1/6 hluta kostnaðar. Þetta verður fátækum mönnum svo óhentugt, að það getur algerlega staðið í vegi fyrir því, að þeir geti haldið áfram þeim framkvæmdum, sem þeir annars höfðu hugsað sér og getað komið fram, ef þeir hefðu haft sama styrk. En þar sem búið er að upplýsa, að í öðrum póstum er fjármagn það, sem Búnaðarfélagið hefir yfir að ráða, orðið svo mikið, að nærri lætur 1 millj. kr. - það er nú þegar orðið 700 þús. kr. -, þá fyndist mér ekki úr vegi, að sömu reglu yrði fylgt með val og ákvæði stj., að Alþingi hafi nokkra íhlutun um framkvæmdir stj. þeirrar, sem hefir svo miklu fé yfir að ráða frá alþjóð. Tel ég, að hv. 1. þm. Árn. hafi farið þar mjög sanngjörnum orðum um. En um aðalefni þessa máls vildi ég í fáum orðum segja það, að það er ósk mín, að stj. Búnaðarfélagsins sæi sér fært að hafa sömu reglu um úthlutun jarðabótastyrks eins og áður, en minnka ekki styrkinn að Alþingi og Búnaðarþinginu forspurðu, öllum til ónota og óhagræðis. Óska ég, að réttur Alþingis verði ekki rýrður frá því, sem verið hefir, í vali stj. Búnaðarfélags Íslands, en þar sem hv.þm. Borgf. og hv. 1. þm. Árn. hafa tekið flest fram, sem ég vildi sagt hafa, þarf ég ekki að hafa orð mín fleiri að sinni, en vænti þess, að á þá hafi verið hlýtt og orð þeirra tekin til greina.

Forseti (JörB): Þar sem hér er um allþýðingarmikið mál að ræða, en hæstv.atvmrh. gat ekki haft tækifæri til að vera viðstaddur þessa umr., mun ég verða við ósk hv.þm. Borgf., að fresta umr. og taka málið út af dagskrá, - og geri ég það hér með.

Frsm. (Jón Baldvinsson) Sjálfsagt þarf engan að undra afstöðu fjhn. þessarar deildar í yfirsetukvennamálinu. Þessir þrír menn, sem hana skipa, hafa á undanförnum tveim þingum, 1928 og 1929; eindregið lagt með svipuðum og jafnvel orði til orðs hinum sömu till. og nál. þeirra nú hljóðar um. Það er ekki fyrir það, að ekki hafi verið á öllum þessum þingum frammi till., sem gengu skemmra, eða til samkomulags, eins og það hefir stundum verið orðað, en fjhn. hefir ekki séð ástæðu til þess að ganga inn á þær, því að frá kröfum þeim, sem upphaflega voru gerðar í þessu til Alþingis, hefir þegar verið talsvert hvikað, eins og sjá má, ef borið er saman við erindi frá Ljósmæðrafélagi Íslands viðvíkjandi kjörum ljósmæðra í landinu. Í fljótu máli að segja, þá hefir fjhn. tekið upp sínar till. frá í fyrra og ber þær nú fram sem breyt. við frv., sem stj. hefir borið fram til breyt. á yfirsetukvennalögunum. Sá munur, sem yrði á launum yfirsetukvenna eftir frv. stj. og eftir till.n., er talsverður. Það, sem sérstaklega skiptir miklu máli, eru lágmarkslaunin í hinum fámennu héruðum, því að þau verða lífvænlegri eftir till.fjhn. en frv. stj. Eins og nú er gerir frv. stj. ráð fyrir 300 kr. lágmarkslaunum, og á það á síðan að koma dýrtíðaruppbót, en hækkanirnar, sem eiga að fara fram eftir því frv., eru aðeins tvennar, eiga að fara fram eftir fimm ár og tíu ár og eru þá aðeins 50 kr. í hvort sinn. Með öðrum orðum, þar sem stjfrv. gerir ráð fyrir 400 kr. launum handa ljósmæðrum, gera till.fjhn. ráð fyrir 500 kr. launum, þegar þær eru búnar að þjóna svo lengi, að þær ná hækkun eftir starfsaldri. Til þess að ná þeirri 100 kr. hækkun, sem stjfrv. vill veita, þurfa ljósmæður að starfa í 10 ár, en í 12 ár til þess að ná hámarkinu samkv. till.n., setu gerir ráð fyrir 50 kr. hækkun 3. hvert ár. Sameiginlegar breyt. eru það í báðum þessum frv., að nú skuli sýslunefndir skyldar til að greiða dýrtíðaruppbót á launin, og sömuleiðis skuli þær ljósmæður, er skipaðar hafa verið áður en lögin ganga í gildi, njóta launahækkunar eftir þjónustualdri. Það er ekki hægt að neita því, að eftir till. stj. eru þetta launabætur, en það er eiginlega ekkert bætt þar, sem mest er þörfin: Erfiðlegast virðist ganga að fá ljósmæður í fámennustu sveitaumdæmin, og jafnvel ómögulegt eins og stendur. Hér á þingi hefir mikið verið deilt um, hve margar ljósmæður vanti í raun og veru í umdæmi í landinu. Hæstv. fjmrh. kom inn á þetta atriði við 1. umr. málsins, en það var nú dálítið loðið, sem hann vildi draga út úr skýrslum, sem hann hafði fengið; hann skipti í tvennt, þar sem algerlega vantaði ljósmæður, og þar sem að vísu vantaði, en væri þjónað af ljósmæðrum úr öðrum umdæmum. En í raun og veru stendur ennþá óhrakið það, sem fullyrt hefir verið, að ljósmæður vanti í a. m. k. 30 umdæmi. Annað, sem er mismunandi eftir till.n. og stjfrv., er það, að í kaupstöðum geta hámarkslaunin náð 1.500 kr. eftir till.fjhn., en ekki nema 1.500 eftir till. stj. Við nánari athugun hefi ég séð, að þar sem talað er um, að launin án dýrtíðaruppbótar megi ekki fara fram úr 1.500 kr., þá er það alveg utan garna við frv. sjálft, og kemur aldrei til framkvæmda, að þau nái 1.500 kr. í kaupstöðum eins og frv. er orðað. Í 3. tölul. 1. gr.stjfrv. stendur, að byrjunarlaun megi aldrei komast yfir 1.000 kr., svo stendur í næstu málsgr.: Laun allra yfirsetukvenna skulu hækka eftir 5 ár um 50 kr., og eftir önnur 5 ár um 50 kr“. Þarna skilst mér, að í raun og veru séu launin orðin 1.100 kr., en hvernig á svo að koma því heim, að launin geti farið upp í 1.500 kr., eins og segir í stjfrv.? Þarna er því verulegur munur á hámarkslaununum. En það er satt, að stjfrv. gerir eiginlega ráð fyrir þrennskonar launastigum, í fámennum umdæmum, þar sem launin eru lægst, í kaupstöðum með 300 og upp undir 1.000 íbúa, og þar getur verið að fari nokkuð nærri um till.stjfrv. og n., en aftur á móti í kaupstöðum verða launin, eins og ég hefi bent á, lægri hjá ljósmæðrum heldur en eftir till. okkar. Það hefir verið efast um, að þessar kröfur frá ljósmæðrum væru annað en bara frá nokkrum konum í Reykjavík eða stjórn Ljósmæðrafélags Íslands. En ég hefi fengið í hendur fjölda bréfa, sem sýna það og sanna, að það eru ekki einungis ljósmæður hér í Reykjavík, sem að þessu standa, heldur fylgja ljósmæður úti um allt land fram kröfum sínum og æskja þess fastlega af Alþingi, að það gangi inn á þær kröfur um launabætur, sem áður hafa verið fram bornar. Það er því óhætt að fullyrða, að bak við þessar kröfur frá Ljósmæðrafélagi Íslands standa ljósmæður úti um allt land alveg einhuga. Það getur vel verið, að ég láti síðar í umr. heyra eitthvað af þessum bréfum. Ég vil líka skýra frá því, að ég hefi fengið í hendur skjöl, þar sem hreppsnefndir og oddvitar kvarta sáran út af því, hvað gangi illa að fá ljósmæður í umdæmin, og það sé vegna launakjaranna. Jafnvel þótt fylgt sé heimild í lögum frá 1919, að sýslunefndir megi greiða dýrtíðaruppbót á launin, þá sé samt ómögulegt að fá ljósmæður í umdæmin. Ég hefi og bréf í höndum, sem sýna, að það eru bændur úti um sveitir landsins, sem vilja láta hækka launin.

Vilja láta hækka launin?

. Já, það hefir komið ljós, að það er ekki alltaf almenningsálit, sem bændur á Alþingi halda fram um skoðanir stéttarbræðra sinna úti um land. Ég þykist ekki að svo stöddu þurfa að færa fram frekari ástæður fyrir till.fjhn., en vænti þess, að þær verði samþ. Þær voru samþ. í Nd. Alþingis á síðasta þingi, og fyrir hálfgerða slysni voru þær ekki afgr. sem lög frá Alþingi. Það eru a. m. k. tvennar skoðanir um, hvort deildin hafi ekki í raun og veru gengið frá frv., sem fyrir lá í fyrra, til fullnustu, þótt úrskurður félli á annan veg. Að lokum vildi ég beina þeirri spurningu til hæstv. ráðh., hvað hann eigi við með því að setja hámarkið 1.500 kr., því að ég sé ekki, að það hafi neina stoð í því, sem á undan er gengið, heldur aðeins til að „punta“ upp á, án þess að það hafi nokkurt gildi fyrir ljósmæður.

Fjmrh. (Einar Árnason) Ég verð að segja það, að mér finnst afstaða sú, sem hv.fjhn. hefir tekið í þessu máli, ekki vera á þann veg, að hún sé sérstaklega friðvænleg til sátta í þessu máli. Ég hafði gert mér nokkrar vonir um, að hægt myndi að fá samkomulag milli þeirra manna, sem hafa staðið dálítið á öndverðum meið undanfarið, með því að flytja samkomulagsleið, sem að áliti okkar, sem höfum viljað gæta hófs í þessu máli, gengur svo langt í samkomulagsáttina, að maður gæti búizt við, að tekið yrði vel á móti. En nú sé ég, að hv.fjhn. slær í e. hlj. á þá framréttu hönd okkar í þessu máli, og þá er fyrst séð, að það verður að skeika að sköpuðu. Það þarf ekki nú að ræða sérstaklega einstök atriði þessa máls eða flytja margar tölur og útreikninga um það. Það er búið að því á undanförnum þingum og hér liggur í raun og veru ekkert annað fyrir en það, sem áður hefir legið fyrir þinginu, og engar nýjar tölur geta komið fram og skýrt málið. Hv. frsm.n. hóf ræðu sína með því að segja, að engan mundi undra sú afstaða, sem fjhn. hefði tekið í þessu máli. Það er nú einmitt það, að mig undrar afstaða hennar í málinu, þar sem hún vill ekkert beygja af, heldur halda fram fyllstu kröfum í þessu efni, ekkert tillit taka til þess, sem áður hefir verið talið rétt og sanngjarnt í málinu, og þá finnst mér þýðingarlaust að skipta lengi orðum um það. Því hefir verið haldið fram, alltaf þegar þetta mál hefir verið til umr., að það væri aðallega flutt vegna þeirra ljósmæðra, sem lökust launakjör hefðu úti um land, vegna þeirra, sem hefðu lítil umdæmi og lág laun. Nú hefir hv.frsm.n. játað í sinni ræðu, að það munaði litlu eða léti mjög nærri um till.stjfrv. og till.n. hvað snertir einmitt þessar ljósmæður. Þá er með þessu viðurkennt, að launabætur ljósmæðra eru eftir frv. mestar þar, sem launin voru lægst, enda tel ég það sanngjarnt. Hinsvegar var hann að tala um það, að eftir frv. kæmust ljósmæður í stærri kaupstöðum aldrei hærra en í 1100 kr., en eftir till.n. kæmust þær upp í 1.500 kr. Um þetta er í raun og veru engin deila, öllum er ljóst, að það ber á milli, og þetta er því engin röksemd. í málinu. Hv. frsm. kvaðst hafa í höndum mikið af bréfum utan af landi, bæði frá ljósmæðrum og fleiri mönnum, um þetta mál. Það má vel vera, ég efast ekkert um það, og ég veit, að það hafa verið pöntuð bréf utan af landi. Og hverjum skyldi líka detta í hug að halda því fram, að ljósmæður vildu ekki eins og aðrir fá laun sín hækkuð? Hv. frsm. er alltaf að tala um, að verkafólkið vilji fá hærri laun, og það er ekkert undarlegt, því að það vilja allir. Þetta út af fyrir sig er ekki sterk röksemd. Það verður alltaf að miða launin við getuna til þess að greiða þau, og í annan stað verður dálítið að gæta þess, að samræmi sé í launakjörum yfirleitt hjá starfsfólkinu. Ég veit ekki annað en að flest atvinnufyrirtæki reyni yfir höfuð að launa starfsfólki sínu þannig, að sem mest samræmi sé á milli þess. Hv. frsm. fullyrti, að ljósmæður vantaði í meira en 30 ljósmóðurumdæmi. Ég vil alls ekki taka þetta gott og gilt, nema hann sanni það. Ég verð að taka það fram, að það eru ekki einungis útborganir fjármálaráðuneytisins til ljósmæðra, sem sýna, að ekki ber sérstaklega mikið á ljósmæðravöntun. Ég hefi í höndum símskeyti frá öllum sýslumönnum á landinu um, hvað margar yfirsetukonur vantar í umdæmi hvers um sig. Á þessum skeytum ætti að mega byggja, og ég efa alls ekki, að þau skýra rétt frá ástandinu eins og það var, er ég leitaði þessara upplýsinga. Ég ætla ekki að lesa símskeytin upp að svo stöddu, en það getur vel rekið að því, að ég geri það. Ég ætla að bíða og lofa hv.frsm. að leggja fram þau gögn, sem hann hefir í þessu máli. Það, sem fram kom í framsöguræðu hans, fannst mér raunar ekki sérstaklega veigamikið. Annars hefi ég ekki ástæðu til að fara langt út í þetta mál; ég býst við, að þessar umr. leiði ekkert nýtt í ljós, og er ég því tilbúinn að láta þær niður falla, ef næsta ræða hv.frsm. gefur mér ekki tilefni til andsvara.

Halldór Steinsson Ég verð að segja það, að mér finnst gleðilegt, að hv.fjhn. hefir ekki hvikað frá fyrri skoðunum sínum í þessu máli og hefir samkv. því borið fram brtt., sem færa frv. í svipað horf og frv. það, sem lá fyrir síðasta þingi. Ein aðalástæðan, sem á undanfarandi þingum hefir verið borin fram fyrir þessu máli, er ljósmæðraeklan. Í fyrra benti ég á, að yfirsetukonur vantaði í 30 umdæmi. Það var véfengt þá, sérstaklega af hæstv. fjmrh. Nú hefir þessi hæstv. ráðh. sýnt viðleitni til að færa sönnur á orð sín, með því að leita upplýsinga hjá sýslumönnunum um þetta mál. Samkv. þeim upplýsingum gaf hann þá skýrslu við 1. umr. þessa frv., að það vantaði ljósmæður í 15 umdæmi á landinu. Ég tek það skýrt fram, að ég tel mig hafa meiri rétt til að telja þessa skýrslu hæstv. ráðh. ranga heldur en hann hafði til að telja mína ranga í fyrra. Það var óskipað í 30 umdæmi þá, og þeim hefir fremur fjölgað en fækkað síðan. Ég ætla að reyna ofurlítið á þolinmæði hæstv. ráðh. og gefa ekki nánari upplýsingar nú, en lofa hv.frsm. að leiða hann í allan sannleika, svo hann sjái, að hann fór áður villur vegar. Þó þetta sé aðalástæðan til þess, að launahækkun ljósmæðra er nauðsynleg, þá eru margar fleiri ástæður til þess. Á þær hefir verið minnzt áður, og ætla ég ekki að rifja upp nema tvö atriði. Það er öllum kunnugt, að hjúkrunarstarfsemi er mjög ófullkomin hér á landi. Lærðar hjúkrunarkonur eru ekki nema í Reykjavík og stærri kaupstöðunum, en þyrftu að vera í hverjum hreppi. Þó alstaðar væru góðir læknar, kæmu þeir ekki að notum, þegar enga góða hjúkrun er að fá á heimilunum. Við erum í þessum efnum mjög á eftir öðrum menningarþjóðum, og það er alls ekki forsvaranlegt. Ég hefi áður haldið því fram, að ljósmæðraefnin gætu tekið þátt í hjúkrunarnámskeiði jafnframt ljósmæðranáminu, og síðan stundað hjúkrun í umdæmum sínum. Með þessu móti fengjust auðvitað ekki hálærðar hjúkrunarkonur; hjúkrunarnámið er langt og lærðar hjúkrunarkonur dýrar, svo það er varla kleift fyrir fátæka hreppa að njóta þeirra. En þetta væri sæmileg úrlausn á hjúkrunarmáli sveitanna, sem una mætti við í bili, þangað til kostur er á lærðum hjúkrunarkonum. Ef nú horfið væri að þessu ráði, mundi nám ljósmæðranna auðvitað lengjast og starf þeirra aukast. Rökrétt afleiðing þess yrði hærra kaup, og má búast við, að launahækkunin, sem till.n. gera ráð fyrir, yrði ekki nægileg. Þá er hitt atriðið, sem snertir þetta mál. Nú er verið að byggja landsspítalann og er hann bráðum fullgerður. Þar mun verða sérstök ljósmæðradeild og þar eiga ljósmæðraefnin að njóta kennslu í framtíðinni. Það hefi ég fyrir satt, að þegar ljósmæðrakennslan verður flutt í landsspítalann, þá muni námstíminn verða lengdur. Hann er nú styttri hjá okkur en öðrum þjóðum, sem menntaðar eru taldar og nokkrar kröfur gera til ljósmæðra sinna, t. d. hinum Norðurlandaþjóðunum. En ef námstíminn er lengdur, ber enn að sama brunni og áður: aðsóknin minnkar, ef ljósmæðraefni eiga ekki von á að fá betri kjör við að búa að loknu námi heldur en nú er. Það bendir því allt á það, að ekki sé hægt að komast hjá að bæta til muna kjör þessara starfsmanna.

Fjmrh. (Einar Árnason) Það var hv.þm. Snæf., sem leiddi þetta mál út af þeirri braut, sem það var á. Hann talaði um, að nauðsynlegt væri, að ljósmæður væru jafnframt hjúkrunarkonur. Hér fer hv.þm. út í allt annað mál. Launauppbótin er ekki miðuð við annað starf en ljósmóðurstarfið, svo að það yrði að bæta því inn í frv., að þær væru jafnframt skyldugar til að vera hjúkrunarkonur. Það er áreiðanlega þess vert, að því sé sinnt, að hjúkrunarkonur séu til í sveitum, en ég er ekki viss um, að hentugt sé, að ljósmæðurnar séu hjúkrunarkonur um leið. Það kemur ekki til mála, ef það er rétt, sem hv.þm. heldur fram, að ljósmæðrastarfið sé svo mjög erfitt og umfangsmikið. Auk þess er reynsla fyrir því, að giftar konur í sveit geta verið ljósmæður, en þær gætu ómögulega verið hvorttveggja. Þetta atriði liggur því fyrir utan það mál, sem við erum nú að ræða. Þá talaði hv.þm. um, að það mundi verða lengdur námstími ljósmæðra, þegar landsspítalinn væri tekinn til starfa. Ég býst við, að þetta sé rétt. En hv.þm. talaði um þetta alveg eins og það væri fastur ásetningur okkar hinna að vilja alls ekkert gera fyrir ljósmæðurnar. Hv. þm. veit, að við viljum hækka laun þeirra, og það til muna. Hv. frsm.n. sagði, að það væru takmörk fyrir því, hvað mikið þeir gætu fallizt á, að væri klipið af þeirra kröfum. En ég veit ekki til, að þeir hafi nokkurntíma gefið afslátt af kröfum sínum. Aftur á móti höfum við hinir gengið töluvert lengra til samkomulags en við töldum upphaflega rétt. En þeir hafa aldrei viljað taka sönsum í þessu máli. Hv. frsm. þótti ákvæðið um hámark ljósmæðra í kaupstöðum vera meinloka. Hv. frsm. ætti þá að lagfæra þá meinloku, en eins og þetta er í frv., gerir það hvorki til né frá um launahámarkið. Ljósmæðurnar fá hvorki meiri né minni laun, þó að ákvæðið verði að lögum. Hv. frsm. talaði um, að fyrir lægju kröfur frá oddvitum um að hækka ljósmæðralaunin, og einnig frá bændum og auðvitað ljósmæðrunum sjálfum. Í sambandi við þetta las hv.frsm. upp undirskriftaskjal úr Mýra- og Borgarfjarðarsýslum og bréf frá oddvita í Norður-Ísafjarðarsýslu. En Norður-Ísfirðingar vilja ekki einu sinni leggja það á sig að greiða ljósmæðrum dýrtíðaruppbót á þann hluta launanna, sem sýslusjóður greiðir, svo að þeim ferst ekki að tala. Þeir heimta og heimta af öðrum, en vilja sjálfir ekkert á sig leggja. Það er sannað, að aðeins mjög fáar sýslur landsins greiða ljósmæðrum dýrtíðaruppbót. Það ber ekki vott um, að þeir telji þörf á launahækkun, til að geta yfirleitt fengið konu til að gegna því starfi. Hv. frsm. gerði gys að því, að ég taldi rétt að hafa sem mest samræmi í launakjörum embættismanna. Í því sambandi nefndi hv.frsm. hreppstjóra og laun þeirra. Ég hefi ekki haldið hreppstjórunum neitt sérstaklega fram; það hefir hv.frsm. sjálfur gert. En ég vil benda á barnakennarana. Þeir fá minni laun en ljósmæðurnar. Þó kosta þeir miklu meiru til náms síns en þær, og starf þeirra tekur samfleytt hálft ár, en starf ljósmæðranna tekur mjög lítinn tíma, eins og ég hefi áður sagt hér í þinginu og ekki hefir verið hrakið. Hv. frsm. virtist ætla að bjarga sínum málstað með því að gefa í skyn, að ríkissjóður mundi greiða mörgum dauðum ljósmæðrum laun. En hv.frsm. getur verið óhræddur. Í því efni er áreiðanlega ekkert að óttast. Það var töluvert broslegt, sem hv.frsm. sagði um börnin, sem fæddust á mölinni. Tilefnið var það, að símskeyti kom frá héraðslækninum á Siglufirði, þar sem talað er um, að konur frá þeim bæjum, sem afskekktastir eru, flytji sig til Siglufjarðar og ali börn sín þar. Mér dettur ekki í hug að rengja þetta. En hv.þm. er líklega ekki kunnugur þarna norður frá og veit sennilega ekki, hvernig umdæminu er varið. Héðinsfjörður heyrir til umdæmisins. Á veturna er ekki hægt að hafa neinar samgöngur við Héðinsfjörð, nema þegar gott er í sjó. Heldur nú hv.þm. því fram í alvöru, að ef laun ljósmæðranna verða hækkuð, þá séu þessir erfiðleikar burtu numdir? Ef hv.þm. gerir það ekki, er skeytið frá héraðslækninum á Siglufirði engin röksemd í þessu máli. Ég veit, að það á sér alloft stað, að konur flytja frá heimilum sínum til að vera í nánd við lækni, þegar þær ala barn, en það stendur ekki í neinu sambandi við það, hvort yfirsetukona er í héraðinu eða ekki, eða hvort hún hefir mikil eða lítil laun. Ég mundi aldrei vilja draga úr því, að kona flytti þangað, sem hún er í meira öryggi, ef um barnsburð er að ræða. Hv. frsm. las upp mikinn sæg af símskeytum til þess að sanna þá fullyrðingu sína á undanförnum þingum, að yfir 30 ljósmóðurumdæmi væru laus og að ekki væri hægt að fá ljósmæður í þau. Það er þakkarvert, að hv.þm. skyldi gera ofurlitla tilraun til þess að færa fram eitthvað máli sínu til sönnunar. En hv.þm. vaknaði ekki til meðvitundar um þá skyldu sína fyrr en ég brýndi hann til þess við 1. umr. þessa máls hér í hv. d. En ég verð nú að telja, að réttir aðilar til að gefa skýrslur um þetta mál séu sýslumenn landsins, sem greiða út ljósmóðurlaunin. Efast ég ekki um, að þeir fari með rétt mál í skýrslum sínum. Í janúarmánuði síðastl. sendi ég sýslumönnum landsins svo hljóðandi skeyti: „Vantar ljósmæður í umdæmi yðar ef svo er hve margar stop er ástæðan að ekki sé hægt að fá þær eða telja hlutaðeigendur þörfina ekki aðkallandi stop Greiðir sýslusjóður dýrtíðaruppbót á sinn hluta launanna símsvar“. Eins og menn sjá, er hér spurt miklu nánar en gert er í skeyti hv.n. til héraðslæknanna; og þar sem hv.frsm. hefir nú lesið upp allt sitt skeytasafn, þá ætla ég einnig, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp svör sýslumanna, og byrja á Gullbringu- og Kjósarsýslu. Þan hljóða svo: „Ljósmóður vantar eigi sem stendur í neitt yfirsetukonuumdæmi lögsagnarumdæmi stop dýrtíðaruppbót greidd af launum en ekki af eftirlaunum“. Frá Borgarnesi : „Hér vantar hvergi ljósmóður sýslusjóður greiðir ekki dýrtíðaruppbót“. Frá Snæfellsnes- og Hnappadalssýslu: „Ljósmæður vantar í tvö umdæmi sýslunnar, Miklaholtshrepp og Fróðárhrepp ljósanæður nágrannaumdæmi gegnt síðustu árin enda umdæmin fremur smá og mannfá og ljósmæður ekki fengizt þriðja umdæmið Eyrarsveit losnar júní sýslusjóður greiðir ekki dýrtíðaruppbót“. Frá Dalasýslu : „Vantar ekki ljósmæður sýslusjóður greiðir enga dýrtíðaruppbót“. Frá Barðastrandarsýslu : „Í vestursýslunni óskipað í 2 ljósmóðurstöður en gamlar ljósmæður settar báðum stöðum öðrum staðnum dó ljósmóðirin en hin fór frá vegna ósamkomulags við lækni geri ekki ráð fyrir erfiðleikum á að fá ljósmæður áfram austursýslunni vantar ljósmæður í minnsta hreppinn er þjónað af ljósmóður næsta hrepps með fullum launum hreppurinn óskar eftir sérstakri ljósmóður en geri ráð fyrir að ekki verði unnt að fá hana nema með því að láta innanhreppsstúlku læra stop sýslusjóður greiðir dýrtíðaruppbót að sínum hluta“. Frá Ísafjarðarsýslu: „Þrjár ljósmæður vantar umdæminu stop stöðurnar auglýstar engin sótt um stop Sýslusjóðirnir hafa ekki greitt dýrtíðaruppbót nema norðursýslan aðeins fardagaárið 1928–1929“. Frá Strandasýslu: „Ljósmóður vantar í 1 umdæmi jafnvel 2 stop þörfin aðkallandi í fyrra fallinu sýslusjóður greiðir ekki dýrtíðaruppbót að sínum hluta launa“. Frá Blönduósi: „Vantar ljósmæður 2 umdæmi ekki fáanlegar en þörf sýslusjóður greiðir ljósmæðrum enga dýrtíðaruppbót“. Frá Skagafjarðarsýslu: „Yfirsetukonur eru í öllum yfirsetukonuumdæmum sýslunnar nýbakaðar í þremur þeirra sýslusjóður greiðir enga dýrtíðaruppbót“. Frá Eyjafjarðarsýslu: „Ljósmæður vantar í 2 umdæmi af 12 auk þess 3 sagt upp frá 1 júlí stop Líklega erfitt fá ljósmæður í öll umdæmin, má láta næstu ljósmæður þjóna nokkru leyti. Teldi heppilegast skipta sýslunni upp fækka ljósmæðraumdæmum vegna stórkostlega bættra samgangna en bæta launakjör að sama skapi stop sýslusjóður greiðir dýrtíðaruppbót sinn hluta launanna“. Frá Þingeyjarsýslu: „Veit ekki til að ljósmæður vanti hér í sýslu sem stendur en aðaldalur losnar í vor stop sýslusjóður greiðir ekki dýrtíðaruppbót“. Frá Norður-Múlasýslu: „Í öllum ljósmóðurumdæmum NorðurMúlasýslu og Seyðisfjarðarkaupstaðar eru ljósmæður sumar gamlar engin beiðni komið til mín um útvegun ljósmóður úr sýslunni eða kaupstaðnum sýslusjóður greiðir ekki dýrtíðaruppbót á sinn hluta launanna“. Frá Suður-Múlasýslu: „Yfirsetukonur vantar sem stendur í tvö umdæmi hér í sýslunni annað umdæmið veitt frá næstu fardögum erfitt fá yfirsetukonur í hin fámennari umdæmi borið við launin séu of lág sýslusjóður greiðir ekki dýrtíðaruppbót á þeim hluta launanna“. Frá Skaftafellssýslum: „Hér hefir ekki vantað ljósmæður fyrr en frá næstu fardögum vantar í einn hrepp verður væntanlega auglýst stop Sýslusjóðir Skaftafellssýslna greiða ekki dýrtíðaruppbót“. Úr Rangárvallasýslu: „Ljósmæður vantar engar umdæminu Sýslusjóður greiðir ekki dýrtíðaruppbót á sinn hluta launanna“. Úr Arnessýslu: „Ljósmæður vantar Þingvallahreppi og Villingaholt, fæst ekki fyrra, en námsstúlka síðara; dýrtíðaruppbót greidd“. Ég sé svo ekki ástæðu til að gera neinar sérstakar ályktanir út af þessum símskeytum. Þau eru alveg greinileg. Og ég held fast við það, að sýslumennirnir hafi skýrt alveg rétt frá ástandinu.

Guðmundur Ólafsson Ég verð að segja, að mér finnst lítið hægt að setja út á lestur hvorki hæstv. fjmrh. né hv.frsm. - Þeir lesa vel, að mínu áliti. En gallinn er, að þeim ber heldur illa saman í því, sem þeir lesa. Hæstv. ráðh. hefir fengið það út með því að spyrja sýslumennina, að það vanti yfirsetukonur í 14 umdæmi. En hv.frsm. las bréf frá læknunum, og samkv. hans lestri skildist mér vanta í 29 umdæmi. Síðan bætti hann við, að ekki væru tekin með þau umdæmi, þar sem yfirsetukonu mundi vanta í sumar eða einhverntíma seinna. Ekki sagðist hann heldur taka með stúlkur, sem eru nú að læra ljósmóðurfræði fyrir einstök héruð. Að þessu leyti var mun loðnari lesturinn hjá hv.frsm. en hæstv. fjmrh. Hv. frsm. er manna lagnastur á að gera að gamni sínu í ræðum, og hirðir ekki um það, þótt hann segi meira en málinu kemur við. En ég verð að segja, að hann hefir sjaldan verið skemmtilegri en nú; ég býst við, að hv.þdm. hafi helzt fengið það út úr ræðu hans, að aðalinnflutningur fólks í kaupstaði fælist í því, að konur flyttu á mölina til þess að fæða börnin. Vöxtur Siglufjarðar væri a. m. k. þannig til kominn. Hv. þm. sagði, að hvorki barn né kona færi til baka. Mér þykir nú ekki ólíklegt, að ástæður verði teknar til greina frá þeim mönnum, sem hafa vit og hugkvæmni til að bera fram sem rök annað eins og þetta! Ég slæ því föstu, að hv.frsm. hafi hreint ekki lesið upp fleiri en 29–30 umdæmi, sem vantar í yfirsetukonur. En það ber hvorki saman við það, sem hæstv. ráðh. las upp frá sýslumönnunum, og ekki heldur það, sem hv.þm. Snæf. sagði. Ég skrifaði hjá mér þau orð hans, að í fyrra hefði vantað 30.

Rétt

. En nú vantaði miklu fleiri.

Sízt færri, sagði ég

. En svo kórónaði hv.frsm. það, þegar hann fór að fræða hv. deild um það, hvað læknarnir segðu. Hann las sem sé upp bréf frá læknunum í hv. deild, sem allir vita hvort eru sæmilega óhlutdrægir í þessu máli. Annar þeirra hefir nú draslast með þessa launahækkun yfirsetukvenna í 4–5 þing.

Af eintómri hlutdrægni!

. Ekki hefi ég nú sagt það; en því dettur hv.þm. þetta í hug? En ég hygg, að allir geti séð, hvort er meira virði, að fá bréf frá læknunum í hv. deild, sem allir vita, hvaða skoðun hafa á málinu, eða frá ýmsum öðrum læknum úti í frá. Hv. n. hefir þótt hæg heimatökin, en hinsvegar hafði hún kappnógan tíma til að leita fyrir sér víðar á sama hátt. Hv. frsm. var að sneiða að mér og öðrum bændum í hv. deild, og kvað lítið að marka, hvað við segðum um skoðun stéttarbræðra okkar. Sé þetta nú svo, þá má a. m. k. slá því föstu, að minna sé að marka það, sem hann segir um það stundum, hvernig hagar til í sveit. Annars var þetta eitt af því skemmtilega í ræðu hv.þm., sem enginn lifandi maður tók alvarlega. Þá sagði hv.þm., að því hefði verið haldið fram, að þessi krafa frá yfirsetukonum hefði komið samkv. bréflegri pöntun, en vildi bera það til baka. Ég held ég verði þá að segja sögu af yfirsetukonu þeirri, sem næst mér er, enda þótt ég hefi sagt fyrri hluta hennar fyrr. Til að byrja með var hún mjög ánægð með sín laun. En nú er hún orðin það svæsin og hörð í launakröfum, að hún gæti hvað það snertir vel átt heima hér í Reykjavík! Nú þykja henni launin allt of lítil. Ég held þetta bendi fremur á það, að einhversstaðar að hafi hún fengið hvatningu. Það er nú naumast að furða, þótt erfitt sé að upplýsa flókin mál, þegar ekki er hægt að vita, hvað margar yfirsetukonur starfa á landinu. Um það hefir ekkert upplýstst til fullnustu. En þó er komið svo langt, að það er það harðasta að segja, að nú vanti mikið yfir 30. Ég býst við, að sumir vilji líta svo á, að við séum á móti þessu máli af einhverri stífni í garð yfirsetukvenna. En ég get fullvissað hvern sem er um það, að mér er alveg eins vel við yfirsetukonur og annað fólk, en álít bara, að þeirra laun séu ekki lakari en ýmissa annara starfsmanna, - og til muna betri, ef frv. hæstv. fjmrh. verður samþ. En það er ekki vafasamt, að ef brtt.hv.n. ganga fram, dregur það ýmsa á eftir. Þeir eru reyndar á hælunum á yfirsetukonunum, barnakennararnir; og ég álít þeirra kröfur á mun meiri rökum byggðar. Hv. þm. Snæf. stakk upp á því, að láta yfirsetukonur hafa á hendi hjúkrunarstarfsemi. Á móti því er ekkert sérstakt að segja nema það, sem hæstv. fjmrh. tók réttilega fram, að vel getur staðið svo á, að einhver sé veikur og þurfi hjúkrunar við, þegar kona þarf að ala barn. Hv. þm. virtist þykja verkahringur yfirsetukvenna helzt til þröngur, þegar launin verða bætt. Og hann tók fram um leið, að námstíminn gæti orðið dýrari og lengri, þegar landsspítalinn tæki til starfa. En af hverju þarf að hækka launin fyrr en kostnaður við námið hefir aukizt? Liggur nokkuð á því fyrr? Ég verð að segja, að hér væri mikið nauðsynjamál á ferðinni, ef maður mætti beinlínis miða það við áhuga þeirra manna, sem berjast fyrir því þing eftir þing. Ég hygg, að í engu máli hafi menn verið eins þrautseigir; og ég samgleðst þeim, sem hafa fylgt því svona dyggilega, ef þeir hafa ekki fengið einhverja hvatningu frá öðrum. Því að það hygg ég, að þeir geti ekki réttlætt, að ljósmæður séu sá flokkur starfsmanna, sem hefir mesta þörf fyrir launahækkun. Og þeir, sem vilja af brjóstgæðum leggja þeim lið, sem eru minni máttar, þeir ættu sannarlega að sjá fleiri starfsmenn en yfirsetukonurnar. Hv. frsm. er enginn jafnaðarmaður hvað þetta snertir. Mér þótti rétt að segja þessi fáu orð hér í hv. deild, af því að hæstv. fjmrh. er ekki viðstaddur; en skoðanir okkar fara saman að öðru leyti en því, að hann er líklega eitthvað betri maður en ég. Því að ég hefði verið óskaplega rólegur, þó að ekkert frv. um launahækkun hjá yfirsetukonum hefði komið fram á þessu þingi.

Halldór Steinsson Hæstv. fjmrh. byrjað sína fyrri ræðu með því að segja, að hann hefði nú komið ósköp vel fram í þessu máli, þar sem hann hefði viljað fara samkomulagsleiðina með því að flytja frv., sem hér liggur fyrir. En það samkomulag, að bjóða hv. d. upp á þær till., sem felldar voru á síðasta þingi! Sér er nú hver viðleitnin til samkomulags! Það er síður en svo, að hæstv. fjmrh. hafi verið mjúkur í þessu máli. Ég get ekki betur séð en að hann hefi verið aðalmótstöðumaður þess í hv. deild. Þá sagði, hæstv. fjmrh., að hjúkrunarstarfsemi kæmi ekki þessu máli við, af því að þetta frv. gerði ekki ráð fyrir þeirri starfsemi. Mikið rétt. Það stendur ekki enn sem komið er í þessu frv., að ljósmæður skuli hafa hjúkrunarstarfsemi með höndum; en öðru eins mætti breyta í nefnd, og er þá það atriði vissulega launamálinu viðkomandi. Þá þótti hæstv. ráðh. ekki hentugt, að ljósmæður hefðu hjúkrunarstarfsemi jafnhliða. Ég álít það gagnstæða, - að sú hjúkrunarstarfsemi gæti farið fram víðast samhliða. Auðvitað ekki í kaupstöðum eða stórum kauptúnum, því að þar hafa ljósmæður venjulega nægilegt að gera. Og þó að svo kunni að fara, að ljósmóðirin verði stundum forfölluð frá hjúkrunarstörfum, þegar þörf er hjúkrun, mundi yfir höfuð verða mikið gagn að henni eigi að síður. Ég tók það fram, að héruðin mundu þó ekki með þessu fá fullkomna hjúkrunarstarfsemi, en hjúkrunarstarfsemi, sem væri til bóta þangað til betur yrði úr bætt. Þessu gekk hæstv. ráðh. alveg framhjá. Ennfremur sagði hann, að þá mundu giftar konur ekki geta orðið ljósmæður. Ég skal ekki segja um það. Þær gætu það ef til vill í fámennustu umdæmunum, en ekki þeim fjölmennari. En annars álít ég, að ekki sé skaði skeður, þótt ljósmæður séu yfirleitt ekki giftar. Hæstv. ráðh. fór að tala um kjör annara starfsmanna þjóðfélagsins í sambandi við ljósmæðurnar; og kvað hann margar stéttir verr launaðar, t. d. barnakennara. En hvílík fjarstæða! Hér liggur fyrir frv. frá hv.Nd. um laun barnakennara. Þar er farið fram á 500 kr. laun, auk þess sem þeir hafa fæði, húsnæði, ljós og hita í 6 mánuði, og hefir verið reiknað 450 kr. eða rúmlega það. Eru þá laun barnakennara um 1 þús. kr. hálft árið, og aðgætandi er, að þeir hafa svo betri helming ársins frjálsan til annarar atvinnu. Hafi þeir jafnmikið kaup þann tímann eins og yfir veturinn, er kaupið þá um 2 þús. kr. yfir árið? Hvaða ljósmóðir á landinu hefir þau laun? Samanburður á þessu nær ekki nokkurri átt. Þegar hæstv. ráðh. fór að tala um skýrslur og símskeyti, sagði hann, að sér dytti ekki í hug að véfengja skýrslur læknanna.

Ég hefi aldrei sagt það um skýrslur læknanna

. Jú, hæstv. ráðh. sagði það í byrjun, en svo endaði hann með því að segja, að hann yrði að taka frekar gild vottorð sýslumannanna; m. ö. o.: hann slær föstu, að leggja ekkert upp úr símskeytum læknanna. Ég ætla ekki að þrátta við hæstv. ráðh. um þetta, en ég vona, að hv.þdm. skilji yfirleitt, að héraðslæknar eru kunnugri hver sínu læknishéraði heldur en sýslumenn í allri sýslunni.

Borga þeir ekki launin?

. Ég véfengi ekki skýrslurnar, en þeir eru yfirleitt ekki eins kunnugir þessu eins og héraðslæknarnir.

Þeir borga launin

. Það getur verið, að margar konur hafi sagt upp eftir að launin voru borguð. Þá kem ég að hv.þm. A.-Húnv. Ég er satt að segja óvanur, að hann reiðist yfir sig, eins og hann virtist nú gera í hv. deild. Hann kvað það einkennilegt, að þessi n. hefði farið að óska eftir bréfi frá læknum þessarar hv. deildar - læknum þingsins, sem vitanlega væru hlutdrægir í málinu. Ég skil ekki, hvernig hv.þm. getur látið sér þessi orð um munn fara. Fyrst og fremst hefir hann engan rétt til að segja, hvorki að ég né nokkur annar læknir þingsins sýni hlutdrægni.

Ég sagði það ekki

. Hv. þm. sagði það, en hann hefir máske ekki ætlað að segja svo mikið. Hvað lá nær, þegar n. sendi öllum héraðslæknum landsins símskeyti og bað um svör við spurningum, heldur en að taka með þessa tvo lækna á þingi? Varðaði hana ekkert um álit þeirra? Ég skil ekki hugsanagang hv.þm. A.-Húnv. Og ég held hv.þm. ætti ekki að tala um hlutdrægni í þessu máli, er minnast þess úrskurðar, sem gefinn var hér á síðasta þingi. Það er bezt að láta alla hlutdrægni hvíla. Hv. sami þm. fór að minnast á hjúkrunarstarfsemina í sambandi við þetta mál. Ég læt nægja að vísa í svar mitt um þetta til hæstv. ráðh. Annars er svo að sjá, að forsvarsmenn andstæðinga þessa máls séu komnir í rökþrot og hafi ekki annað á borð að bera en hártoganir og útúrsnúninga.

Guðmundur Ólafsson Ég hélt ég þyrfti ekki að ómaka mig úr forsetastól aftur við þessa umr., en hæstv.þm. Snæf. - 

Nei, nei

. Ég held þá, að það hafi aldrei sézt á mér reiðimerki í dag fyrr en ef það væri nú. Ég verð að segja, að hv.þm. stendur ekki hátt sem læknir í því að sjá, í hvaða sálarástandi maðurinn er, sem talar við hann. Ég ímynda mér, að hann hafi lakara vit á, hvað okkur karlmönnunum líður heldur en yfirsetukonunum.

Frsm. (Jón Baldvinsson) Það er tvennt, sem ég vil svara hæstv. ráðh. Hann las upp símskeyti frá sýslumönnunum. Þar á móti hafði ég símskeyti læknanna, og eftir þeim vantar 31 ljósmóður nú eða í vor, en ekki 29. Samkv. skeytum sýslumanna vantar 9–10 algerlega, en í hinum 4–5 umdæmunum vantar ljósmæður að vísu, en þeim er þjónað af öðrum. Svo að skýrslur þessar stangast mjög greinilega. En það verður maður að ímynda sér, að læknarnir geti betur sagt frá; umdæmi þeirra eru minni og þeir hljóta að vera kunnugri þessu máli en sýslumennirnir. Annað viðvíkjandi skeytum sýslumanna er dýrtíðaruppbótin. Í Norður-Ísafjarðarsýslu kvað hæstv. ráðh. enga dýrtíðaruppbót greidda og fór þar eftir skeyti sýslumanns. En ég hefi hér í höndum bréf frá sýslunefndarmanni í þeirri sýslu, dags. 14. des. 1929. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: Norður-Ísafjarðarsýslu hefir notað sér heimildarlög þau, er fyrirskipa að greiða ljósmæðrum sýslunnar dýrtíðaruppbót af fastalaunum þeirra“. Þar sem þetta bréf er skrifað síðast á árinu, þá lítur svo út, að greidd sé dýrtíðaruppbót, þvert á móti því, sem sýslumaður segir. Svo að það berast úr ýmsum áttum talsverðar brigður á það, sem sýslumenn halda fram. Ég held, að nokkuð svipað megi segja úr kjördæmi hæstv. ráðh. um vöntun á ljósmæðrum. Því til sönnunar vil ég lesa kafla úr bréfi frá ljósmóður í Eyjafjarðarsýslu, með leyfi hæstv. forseta: „Í Eyjafjarðarsýslu eru fyrir víst þessi umdæmi laus: Svarfaðardalur allur - hann er tvö umdæmi - og Saurbæjarhreppur í Eyjafirði. - Ljósmóðirin í Saurbæjarhreppi er nýlega dáin, en ljósmæðurnar í Svarfaðardal hafa fyrir nokkru sagt af sér, líklega vegna þess, að þær treystu sér ekki til að halda áfram, er þær giftu sig; launin eru ekki svo há, að hægt sé að fæða og gjalda kaup með þeim handa almennilegri stúlku; en það er þó hverri giftri ljósmóður nauðsynlegt að hafa. Umdæmi Arnarneshrepps er laust í vor, engin að læra fyrir hann“. Þarna er þá eitt sönnunargagnið enn um nauðsynina á að bæta launakjör ljósmæðra, því að ekki er það meining hæstv. stj. að banna ljósmæðrum að gifta sig. Þá er því bætt við sem aths. á bréfsröndina, að í vor verði ljósmóðurstarfið í Arnarneshreppi laust, og engin að læra. Lítur því út fyrir, að þeim umdæmum fjölgi enn, sem vantar ljósmæður. Svo var það þetta, sem hæstv. fjmrh. sagði, að launin væru alstaðar greidd, og þykir mér sú staðhæfing koma kynlega fyrir sjónir. Þegar sannanlegt er, að nú sem stendur vantar ljósmæður í 31 umdæmi, hvernig getur þá staðið á því, að ríkisstj. greiðir laun vegna þeirra héraða eða umdæma, sem enga ljósmóður hafa? Þetta finnst mér, að hæstv. fjmrh. ætti að rannsaka betur í gegnum sýslumennina. Hæstv. fjmrh. sneri út úr umsögn þeirri, er ég las upp úr símskeytinu frá Siglufirði. Hann fór að lýsa landslaginu þar norður frá, sem ég efast ekki um, að hann er kunnugur, og þeim erfiðleikum, sem það er bundið að ferðast frá Héðinsfirði til Siglufjarðar, og spurði, hvort landslagið eða veðuráttan mundi breytast til hins betra, ef brtt.n. yrðu samþ. Nei, veðurátta og landslag munu ekki breytast. Fjöllin verða hin sömu og snjóþyngslin eins á þessum slóðum. En með bættum launakjörum mætti gera ráð fyrir, að ljósmóðir settist að í Héðinsfirði, og yrði þá útlitið annað að því leyti, að konur úr sveit þyrftu þá ekki að flytja til kaupstaðanna til þess að ala börn sín. Ef fólkið flykkist til kaupstaðanna, sama af hvaða ástæðum það er, þá verða færri til þess að vinna að ræktun sveitanna. En það, sem gert er til þess að tryggja fólkið í sveitunum, má segja um, að það breyti útliti landsins, þó það leggi ekki vegi yfir fjöll eða breyti veðráttu. Hæstv. fjmrh. var í klípu út af símskeytum læknanna, sem ég las upp, þó að hann vildi ekki beinlínis véfengja þau. En hann sagði, að sú hlið, sem að sér vissi, væru launakjörin, og skaut sér undir símskeyti sýslumannanna, af því að þeir greiddu launin. En eins og ég hefi margsinnis bent á, er hér ekki síður um heilbrigðismál að ræða, og frá því sjónarmiði líta læknarnir á það. Hæstv. fjmrh. hefði því átt að svara fyrir embættisbróður sinn, hæstv.dómsmrh., sem er æðsti maður í heilbrigðismálum þjóðarinnar, en getur ekki mætt í þingi sem stendur. Ég sé ekki ástæðu til að svara hæstv. forseta. Flestu, sem nokkru máli skipti í ræðu hans, var svarað af hv.þm. Snæf., enda beindi hæstv. forseti skeytum sínum aðallega til þm. Snæf., þó að hann reyndi að láta mig njóta góðs af því um leið. Hæstv. forseta hefir stundum tekizt betur, þegar hann hefir verið að skemmta þdm. Að þessu sinni var ræða hans að vísu skemmtileg á köflum, en minna fannst mér um rökin. Það þýðir eflaust ekki að halda uppi frekari umr. um þetta mál. Hv. þdm. munu þegar ákveðnir að greiða atkv. um málið. Þó mun ég ekki skorast undan að rökræða málið enn um stund, ef þess verður óskað.

Fjmrh. (Einar Árnason) Hv. þm. Snæf. endaði sína síðustu ræðu með þeim orðum, að við, sem fylgdum frv. óbreyttu, hefðum ekki nema hártoganir og útúrsnúninga fram að bera. Þegar menn komast í rakaþrot, þá er jafnan gripið til slíkra slagorða. Ræða hv.þm. Snæf. var í mesta máta ósanngjörn. Hann segir, að ég hafi verið aðalmótstöðumaður þess, að bæta launakjör yfirsetukvenna, og þetta leyfir hann sér að segja um leið og verið er að ræða frv., sem ég hefi borið fram til þess að bæta þessi launakjör til stórra muna. Og þetta segir sá maður, sem í þessu máli hefir aldrei viljað sveigja neitt til samvinnu, en jafnan sett kröfurnar svo hátt, að þær náðu engri átt. Hv. þm. drap enn á þessa firru sína, að yfirsetukonur ættu jafnhliða starfi sínu að hafa hjúkrunarstörf með höndum í umdæmum sínum, Hann heldur, að hann geti úr flokki talað um þetta efni, þar sem hann er læknir. En hvers vegna hefir hann ekki tekið þetta upp í þau frv., sem hann hefir borið fram til þess að bæta launakjör yfirsetukvenna? Hann hefir talað um það áður, að starf ljósmæðra í sveitum væri svo mikið, að þær mættu ekki öðru sinna, en nú vill hann bæta þessu við, sem telja verður, að geti orðið umfangsmikið starf í sumum tilfellum. En þó að læknir segi þetta, mundi ég ekki vilja sækja þá ljósmóður til sængurkonu, sem vitað væri um, að er að stunda sjúkling, sem haldinn er af mjög næmri veiki og smitandi. Og ég geri ráð fyrir, að það yrðu fleiri en ég, sem skoða mundu huga sinn um það. Við höfum ekki viljað banna ljósmæðrum að giftast, en það vill hv.þm. Snæf. gera með því að leggja á þær hjúkrunarstörf jafnhliða. Þá var hann að bera saman laun barnakennara og yfirsetukvenna og fannst mikið ósamræmi þar á milli. En það veit hv.þm., að þegar talað er um mismunandi laun hinna ýmsu stétta, sem ríkið greiðir, þá verður að athuga, af hverju sá mismunur stafar. Það vita t. d. allir, að núv. hv.þm. Snæf. hefir margfalt hærri laun sem héraðslæknir en ljósmæðurnar í héraði hans, en það getur verið spursmál, hvort það sé hlutfallslega jafnt, miðað við þá vinnu, sem starfinu fylgir. Þarna verður líka að reikna með þann undirbúning og þann tíma, sem til þess fer að gera menn hæfa til starfsins. Það er því engin sönnun, þó að hv.þm. Snæf. segi, að 1.000 kr. laun barnakennara séu of há á móts við þau laun, sem yfirsetukonum eru goldin. Það var heldur ekki rétt hjá honum, að ég vildi ekkert gera úr skeytum læknanna, þó að ég segðist fara eftir því, sem sýslumennirnir segja. En þegar hv.frsm. fullyrðir, að það sé sannað, að það vanti svona margar yfirsetukonur, eins og skeyti héraðslæknanna bera með sér, þá lýsir hann jafnframt yfir því, að allir sýslumenn landsins gefi rangar skýrslur. Á annan veg verða ummæli hans ekki skilin. Þá var hv.frsm. að gefa í skyn, að líklega mundu allar ljósmæður deyja með tímanum, og fæ ég ekki skilið, að brtt. hans og n. hamli slíku. Það er eins og hann hafi ekki hugmynd um það, að hér taki við ein kynslóð af annari. Hér er þó starfandi ljósmæðraskóli, og geri ég ráð fyrir, að margar af þeim stúlkum, sem í hann ganga, fari að námi loknu út í þau umdæmi, sem losna. Hitt má vel vera, að þær verði ekki allar starfandi ljósmæður, eða snúi sér að einhverju öðru starfi. Það verða heldur ekki allir prestar, sem læra guðfræði. Þá vildi hv.frsm. gefa í skyn, að eitthvað mundi bogið við greiðslur til yfirsetukvenna úti um land. Lítur út fyrir, að hann hafi enga hugmynd um, hvernig þær greiðslur fara fram, og mun því ekki af veita að fræða hann þar um. Sýslumennirnir greiða yfirsetukonum launin á manntalsþingum og taka kvittun fyrir. Þær kvittanir eru svo sendar stjórnarráðinu, sem aldrei greiðir neina upphæð nema formlegar kvittanir fylgi. Þá kom hv.frsm. að þessu spaugilega atriði um Héðinsfjörð, að nú ætti að setja þar yfirsetukonu, en þó er ekki að þessu vikið í frv. eða brtt. hans. Þá las hann upp glefsur úr bréfi frá ljósmóður í Eyjafjarðarsýslu. Bréf þetta hefi ég ekki séð, en hefi þó ýmislegt við það að athuga og vildi því mælast til, að hv.frsm. lánaði mér það snöggvast.

Guðvelkomið

. Mér skilst, að það sé fært sem ástæða fyrir launahækkuninni, að ein yfirsetukona hefir dáið í Eyjafjarðarsýslu. En ég fæ ekki séð, að brtt.hv.fjhn. komi í veg fyrir það, að yfirsetukonur deyi. Nú verður ekki séð af þessu bréfi, hver yfirsetukonan er eða hve lengi hún hefir þjónað. En hv.frsm. hefir hætt lestrinum fullsnemma, og ætla ég því að byrja þar, sem hann hætti : „Aðeins ein fæðing hefir komið fyrir í mínu umdæmi síðan ég tók við, og auðvitað hafði ég hana“. Og svo bætir hún við: „Eina fæðingu hafði ég í Aðalheiðar umdæmi. Tveimur fæðingum tapaði ég“. En því miður endar nú bréfið þarna, svo að maður fær ekki frekari skýringar á þessu. En svo er ritað með annari hendi utan á bréfsröndina, að umdæmi Arnarneshrepps muni losna í vor. Þetta bréf getur verið gott út af fyrir sig, en ég fæ ekki skilið, að það sé þungt á metunum í því máli, sem um er deilt. Þakka ég svo fyrir lánið og skila bréfinu hér með.

Ég skal lána hæstv. ráðh. fleiri gögn. Nóg er til!

Það gæti kannske lífgað upp að lesa fleira af slíku tægi. Annars sé ég ekki ástæðu til að fara frekar út í ræðu hv.frsm.

Halldór Steinsson Ég get verið þakklátur hæstv. forseta, að hann hefir nú tekið aftur þær ásakanir, er mér virtust liggja í orðum hans til læknanna, og læt því úttalað um það. Ég ætla ekki að fara að munnhöggvast við hæstv. fjmrh. Hann var að tala um, að ég væri kominn í rökþrot, en hið sama henti hæstv. ráðh. litlu síðar, er hann fór að tala um hjúkrunarstarfsemi ljósmæðra. Ég hefi alltaf sagt, að ég ætlaðist ekki til, að yfirsetukonur hefðu aukastarfsemi þann tíma, sem þær eru hjá sængurkonum. En hitt hefi ég sagt, að á öðrum tíma, mundi hjúkrunarstarfsemi þeirra geta komið sér vel víða um land. Hæstv. fjmrh. sagði, að ég hefði aldrei viljað sveigja til samkomulags í þessu máli. Þegar ég bar frv. fram í upphafi, fór ég fram á talsvert hærri launakröfur. Af þeim kröfum hefi ég smám gaman slegið og get nú sætt mig við þær brtt., sem hv.fjhn. hefir borið fram. Þetta kalla ég að sveigja til samkomulags. En hitt er ekki leiðin til samkomulags, að bera nú fram sömu till., sem hv. deild drap í fyrra. Hæstv. fjmrh. lét í veðri vaka, að hann vildi ekki sækja þá ljósmóður til sængurkonu, er væri að stunda sjúkling. En ég sé ekkert hættulegt við það. Því vitanlega mundi ljósmóðirin sótthreinsa sig áður en hún færi að hjúkra sængurkonunni. Hæstv. ráðh. talaði um, að starfstími barnakennara væri ekki sambærilegur við yfirsetukonur. En ég lít svo á, að barnakennararnir, sem fá 1.000 kr. laun fyrir 6 mánaða starf, séu margfalt betur settir en ljósmæðurnar, er ekki fá nema 5–600 kr. kaup yfir allt árið. Annars færði hæstv. fjmrh. engin rök fyrir máli sínu, og sé ég því ekki ástæðu til að hafa þessi orð fleiri.

Frsm. (Jón Baldvinsson) Hæstv. fjmrh. er ódauðlegur í þessu máli sem öðrum, svo að við hann er ekki hægt að eiga fyrir okkur hina, sem verðum að hætta að tala þegar þingsköp þrjóta. Ég þarf ekki mörgu að svara síðustu ræðu hans. Hann kom ekki með nein ný rök, heldur þetta sama, sem hann hefir jafnan haldið fram og margbúið er að hrekja fyrir honum. Hann sagði, að við hv.þm. Snæf. sæjum ekki nema ljósmæður og aftur ljósmæður. En er þetta nokkuð undarlegt? Hér er verið að ræða um ljósmæður, og hæstv. ráðh. sér þær víst engu miður en við. Þegar hæstv. ráðh. segir, að ég hafi sagt, að skýrslur sýslumannanna væru rangar, þá er að athuga, hvernig ég hefi sagt það. Ef ég hefði sagt, að þær væru vísvitandi rangar, þá væri öðru máli að gegna. Ef sýslumennirnir hafa gefið skýrslurnar í góðri trú, þá er ekkert athugavert við það. En þó geta þær verið rangar, en ekki vísvitandi. Hinu hefi ég haldið fram, að héraðslæknarnir hljóti að vita betur, enda hefir mér fundizt, að enginn hv.þdm. vilji neita því, að læknarnir standi nær að vita um þetta og því sé meira leggjandi upp úr þeirra skýrslum en sýslumannana, auk þess sem skýrslur læknanna eru yngri. Hæstv. fjmrh. lét í veðri vaka, að yfirsetukonur mundu deyja, þó að brtt. okkar yrðu samþ. Við þurftum nú ekki að láta hann segja okkur það. En brtt. stuðla að því, að auðveldara verði að fá ljósmæður í stað þeirra, sem falla frá, og það er mergurinn málsins. Eiginlega einu rökin, sem hæstv. fjmrh. hafði fram að færa, var þetta bréf, sem ég lánaði honum. En ég get lánað honum mörg fleiri skilríki, sem hann hefði eflaust gott af að kynna sér. En viðvíkjandi því, að hann þóttist ekki geta ráðið í það af bréfinu, hvort yfirsetukonan hefði þjónað lengi eða ekki, þá leiðir það af sjálfu sér, að um stuttan starfstíma er að ræða, þar sem bréfritarinn tekur það fram, að ein fæðing hafi komið fyrir í umdæminu síðan hún tók við. Væri aftur á móti um gamla yfirsetukonu að ræða, sem á mörgum árum hefði aðeins haft eina fæðingu í kjördæmi hæstv. ráðh., þá bendir það til, að kjósendum hans mundi fækka, því að eflaust eru þeir sama lögmáli háðir og aðrir menn, að þeir týna tölunni og deyja.

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Ég vil benda á það, að flm. allra brtt. eru fjarstaddir. Í öðru lagi hefir landbn. ekki gefizt tími til að athuga rækilega þær brtt., sem komið hafa fram við frv. Þess vegna verð ég að æskja þess, að málið verði tekið út af dagskrá.

Engin ástæða til þess

. Til þess er því meiri ástæða, sem brtt. eru mjög margar.

Frsm. (Magnús Torfason) N. hefir lagt til, að frv. verði samþ. óbreytt, þó með fyrirvara um að bera fram till. um ákveðinn kjördag, ef svo sýnist. Ástæða þessa fyrirvara er sú, að í 1. gr. frv. segir, að þingkosning skuli fara fram í júnímánuði, þó ekki fyrr en 10. dag mánaðarins. Nefndinni kom saman um, að það gæti ekki náð nokkurri átt að hafa kjördag eftir þann 20. júní. Það væri þá of nærri hinni fyrirhuguðu alþingishátíð. Af því leiddi aftur, að margir, sem vildu sækja hátíðina, gætu ekki sótt kjördag. Hinsvegar er sjálfsagt að hafa kosninguna annaðhvort á laugardag eða sunnudag. Hér er þá aðeins um eina helgi að ræða, þ. e. laugard. 14. júní eða sunnud. 15. júní. Með því að n. leggur áherzlu á, að kjördagur verði annanhvorn þennan dag, vildi hún leita upplýsinga hjá hæstv. ráðh. um það, hvorn daginn hæstv. stj. hefir hugsað sér að leggja til að yrði kjördagur.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég vil þakka hv.n. fyrir fljóta afgreiðslu þessa frv. og óska, að það megi fá fljóta afgreiðslu, svo frestir fyrir kosningarnar verði löglegir. Ég vil geta þess, að frá stj. hálfu er ekkert því til fyrirstöðu, að ákveðið sé, hvenær kjördagur verði. Ég vil beina því til hv.n., hvort ekki megi breyta til og hafa kjördag mánudaginn 9. júní; þá er 2. í hvítasunnu. Ég vil beina því til n., hvort það geti ekki orðið að samkomulagi, að kosning fari fram þann dag. Ég sé því ekkert til fyrirstöðu, þótt helgur dagur sé. Í Þýzkalandi er þetta algengt. En stj. sér ekkert því til fyrirstöðu, að kosning fari fram laugardaginn eða sunnudaginn næstan á eftir. Ég vil aðeins óska, að frv. fái fljóta afgreiðslu, einkum ef á að breyta því, svo að það verði að fara aftur til Ed. Þessa er þörf, til þess að geta auglýst þetta á löglegan hátt.

Frsm. (Magnús Torfason) N. mun sjálfsagt athuga þessi ummæli hæstv. ráðh. til 3. umr.