Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Á þskj. 1001 var svar frá hæstv. viðskrh. við fyrirspurn minni um starfslokasamninga frá Byggðastofnun. Ég hef tvær athugasemdir við þetta svar frá hæstv. ráðherra. Fyrri er sú að ég hef fengið upplýsingar frá kjaranefnd um að svarið varðandi launakjör forstjóra þar sé ekki alls kostar réttar upplýsingar og hefur kjaranefnd látið viðskrn. vita af því. Í öðru lagi er niðurlag svarsins um ákvæði um tilfærslu á lífeyrisréttindum forstjóra Byggðastofnunar mjög óskýrt og illskiljanlegt. Í því tilefni hef ég lagt fram aðra fyrirspurn til hæstv. viðskrh. um það atriði og var því dreift hér í dag á þskj. 1070. Ég óska eftir því, herra forseti, að þegar svar berst, sem ég geri ráð fyrir að verði áður en þingi lýkur síðar í mánuðinum, verði einnig komið áleiðis leiðréttingu á öðrum atriðum sem kjaranefnd telur að ekki sé rétt farið með í svari við fyrri fyrirspurn minni.

Ég vil benda hv. þm. á að það er föst starfsvenja þingsins að ef villur slæðast í þingskjöl þá eru þau prentuð upp. En hins vegar ræður þingið ekki efnisatriðum þingskjala.

Herra forseti. Ég byrja á að mæla fyrir brtt., sem dreift hefur verið, við það frv. sem nú er að koma til 3. umr. á þessum fundi og reyndar á öllum hinum fundunum sem standa hérna yfir. Þetta er á þskj. 1067, herra forseti, og þingið hefur góðfúslega veitt leyfi fyrir því að brtt. komi á dagskrá með afbrigðum eins og venja er. Tillaga þessi gengur út á það, herra forseti, að skilyrða gildistöku laga þessa frv. þannig að það öðlist þá fyrst gildi 15. maí nk. að þjóðin hafi í almennri atkvæðagreiðslu, þjóðaratkvæðagreiðslu, samþykkt byggingu Kárahnjúkavirkjunar og álvers í Reyðarfirði í tengslum við hana og gerir jafnframt ráð fyrir að hæstv. dómsmrh. setji að höfðu samráði við allshn. nánari reglur um tilhögun þjóðaratkvæðagreiðslunnar. Það er, herra forseti, víðtæk krafa uppi í þjóðfélaginu um að þjóðin fái sjálf að ráða niðurstöðu þessa örlagaríka máls og sú krafa er mjög vel undirbyggð af efni máls og öllum aðstæðum fyrir utan að þannig stendur á, herra forseti, að það er afar handhægt að koma því við að þjóðin láti álit sitt í ljós samhliða alþingiskosningunum 10. maí nk. Upplýst hefur verið að ekki hafi enn verið undirritaðir og ekki verði á allra næstu dögum, það ég best veit, neinir skuldbindandi samningar, herra forseti, jafnvel ekki fyrr en í aprílmánuði nk. þannig að þó að þessi tillaga yrði samþykkt og þessi kosning færi fram, þá er --- herra forseti, ég held að það sé best að gefa fundarhlé og leyfa þeim að fara sem ekki nenna að vera hérna í vinnunni sinni, þá getum við hin haldið áfram að ræða málin.

Ég er sammála hv. þm. Ég stóð upp til að reyna að þagga niður í þingmönnum.

Það er ákaflega hvimleitt að það er yfirleitt aldrei hægt að hefja hér fund eftir að atkvæðagreiðslur eða annað hefur farið fram. Þá spýtast menn úr salnum. Mönnum liggur svo óskaplega á í burtu að ekki heyrist mannsins mál í fyrstu fimm mínúturnar og ég legg til að tekin verði upp sú skipan mála að gefa jafnan fimm mínútna fundarhlé þannig að menn komist úr salnum, þeim sem liggur svo á til annarra verkefna en vera hér í þingsölum og ræða málin. Það er satt best að segja dapurlegt, herra forseti, fyrir þingreynda menn að horfa upp á það hvernig þetta versnar ár frá ári, að hér tæmist salurinn jafnharðan og skyldumætingunni er lokið. Þegar atkvæðavélarnar hafa skilað sínu, þá eru menn horfnir úr salnum.

Þá taka kjaftavélarnar við.

Já, herra forseti, og frammíkallsvélarnar sem hafa mikið fram að færa eins og kunnugt er, herra forseti. Menn merkja sig með málflutningi sínum, herra forseti, og frammíköllum eins og viðeigandi er. Það kunna þeir vel, ýmsir vinir okkar úr Framsfl. sem hafa mikið fram að færa eins og þjóðin veit um hundasúrur og fjallagrös. Þeim bregst ekki bogalistin. En að ræða pólitík er hins vegar öllu erfiðara fyrir Framsfl., enda hefur hann ekki mikið fram að færa, þessi miðjuflokkur jafnhugsjónasnauður og steingeldur og hann er orðinn. Hann er eins og gömul kvíaær sem er búin að ráfa heim á kvíarnar af gömlum vana en á þangað ekkert erindi. Herra forseti. Ég ætla þá að reyna að komast til þess aftur að mæla fyrir tillögunni ef ég fæ aðeins frið til þess.

Jæja, þú ert að komast í gang.

Já, ég skal kannski taka smárispu á Framsfl. við tækifæri, herra forseti. Hann á það alveg skilið.

Aldrei þessu vant.

Já, ætli það ekki. Herra forseti. Það er sem sagt þannig að aðstæðurnar bjóða upp á það og ekki verða færð fram nein sannfærandi rök fyrr því að af því hljótist eitthvert tjón að samþykkja þessa tillögu samanber þetta sem ég var áðan að segja að væntanlega verða ekki gerðir neinir skuldbindandi gerningar í þessu máli fyrr en jafnvel í aprílmánuði nk. Það mundi því aðeins fresta upphafi framkvæmdanna um fáeinar vikur að þjóðin fengi að segja sitt álit í kosningunum, þ.e. að því tilskildu að hún féllist á þær framkvæmdir. Mundi hún hins vegar fella þær, þá geri ég ráð fyrir að lýðræðislega þenkjandi mönnum yrði þá mjög létt að þeirri óhæfu hefði verið afstýrt að ákvörðun í þessu máli hefði verið tekin í andstöðu við meiri hluta þjóðarinnar. Það er auðvelt, herra forseti, að færa rök fyrir því að þjóðin hafi ekki jafnvel í aldir staðið frammi fyrir stærra máli, a.m.k. ekki hvað varðar meðferð landsins og nýtingu þess. Ég býst við að í stjórnmálalegu tilliti megi segja að sjálfstæðisbaráttan, lýðveldisstofnunin og aðrir slíkir hlutir séu af svipaðri stærðargráðu og engum manni hefur nokkurn tíma dottið í hug að grundvallarskipan mála af því tagi yrði leidd til lykta nema af þjóðinni sjálfri. Það dettur engum í hug að við göngum í Evrópusambandið nema þjóðin sjálf taki ákvarðanir í því máli jafnvel bæði hvort við eigum að fara í slíkar viðræður og þá að niðurstaðan verði lögð í dóm þjóðarinnar. Er það ekki sambærilegt þegar við erum að taka kannski stærstu ákvarðanir nokkru sinni um ráðstöfun landsins að þjóðin ráði því þá sjálf? Ég held það, herra forseti. Það er alveg ljóst að Kárahnjúkavirkjun, ef í hana verður ráðist með álverinu sem henni fylgir, verður samanlagt mesta umhverfisslys Íslandssögunnar af mannavöldum a.m.k. á grundvelli ákvarðana sem menn eru ekki neyddir til að taka eins og þeirra að nauðbeita og eyða skógunum. En það er engin nauð sem rekur Íslendinga á árinu 2003 til að fara svona með landið sitt. Fimmta ríkasta þjóð í heimi hefur efni á því að fara vel með landið og þarf ekki að vinna á því spjöll af þessu tagi. Þegar það svo bætist við, herra forseti, að það hellast yfir okkur þessa dagana upplýsingar um það að þetta verkefni verði ekki bara mesta umhverfisslys Íslandssögunnar heldur mjög sennilega einnig eitt mesta efnahagsslys Íslandssögunnar fara sennilega að renna tvær grímur á mann og mann, eða hvað? Er mönnum alveg nákvæmlega sama um hin efnislegu rök málsins? Er það bara hið pólitíska valdboð sem skal ráða niðurstöðunni sama hvaða upplýsingar og rök koma á borðin? Er þá ekki eitthvað að, herra forseti, ef á þessa menn bítur hvorki járn né rök? Það er vaðið áfram í málinu að þessum hætti og það er ekki eins og það þurfi að fara langt til að sækja rökin fyrir því sem ég er að fullyrða um hið efnahagslega stórslys sem er í uppsiglingu. Margir af þekktustu hagfræðingum þjóðarinnar segja það. Helsta málgagn viðskiptalífsins, Viðskiptablaðið, er undirlagt af umfjöllun um hin neikvæðu efnahagslegu áhrif í okkar litla hagkerfi sem verða af þessu risaverkefni ef því verður troðið inn í hagkerfið á fáeinum árum til viðbótar við allt sem þar er fyrir, til viðbótar við stækkun álvers á Grundartanga og virkjana sem því tengjast, til viðbótar við ýmsar aðrar stórar framkvæmdir í landinu. Þá er ósköp einfaldlega mat manna það að fórnarkostnaðurinn, ruðningsáhrifin, sem annað atvinnulíf, efnahagslegur stöðugleiki, skuldsett heimili í landinu verði að bera verði gríðarlegur, og fyrir hvað? Fyrir framkvæmd sem mjög sennilega verður verulega þjóðhagslega óarðbær. Það er a.m.k. sá hlutinn sem að Íslendingum sjálfum snýr, það er bygging virkjunarinnar og sala á raforku á útsöluverði til erlends félags sem á álverið á 1 / 6 til 1 / 10 af því sem landsmenn sjálfir þurfa að borga fyrir orkuna úr sínum eigin virkjunum. Er það ekki eitthvað öfugsnúið, herra forseti, að við sem eigum þetta land og getum beislað orkuna okkur til hagsbóta ef við viljum svo og höfum vit til þess erum að ráðstafa stærstu virkjanakostunum á útsöluverði til útlendinga en þrælum upp verðinu á okkur sjálf þannig að það er hærra en í nágrannalöndunum? Það er allt og sumt sem við berum úr býtum, almennir raforkukaupendur í landinu í þessu orkuríka landi, að það er ódýrara að kynda hús með innfluttum orkugjöfum, olíu, kolum eða hvað það væri heldur en að nota til þess íslenska rafmagnið og á það þó að geta verið einhver ódýrasta orka í heimi ef allt er með felldu. Það er fátt betra en snyrtileg afskrifuð rennslisvirkjun, t.d. í bergvatnsá, sem hægt er að reisa ef skynsamlega er að málum staðið með sáralitlum umhverfisáhrifum og er auk þess afturkræf, eða að virkja gufuafl eftir því sem á þarf að halda til viðbótar handa okkur til almennra nota í landinu. Það er ekkert mál, herra forseti. Það eru ótal möguleikar úti um allt. Það þarf ekki annað en bæta bara í rólegheitum við einni og einni túrbínu á Nesjavöllum eða við Kröflu. Þá höfum við landsmenn nóg fyrir okkar vaxandi þarfir upp á nokkur megavött á ári eða svo. En það er ekki það sem er að setja orkureikning landsmanna á hvolf. Það er alveg hið gagnstæða. Það er þessi undarlega árátta að vilja ráðstafa bestu virkjanakostum í landinu, stærstu og aflmestu virkjanakostunum, og gleyma þá umhverfisáhrifunum í bili, ráðstafa þeim til útlendinga á útsöluverði. Hvernig sem á þetta er litið, herra forseti, hvort sem við lítum til hinnar umhverfislegu hliðar --- ég held að þar hafi meira en nægjanlegur málflutningur farið fram til þess að þjóðin sé nokkuð með það á hreinu að þarna á að fara að færa skelfilegar fórnir. Það getur enginn maður borið á móti því og ég held að það reyni enginn hér, ekki einu sinni hv. þm. Einar Már Sigurðarson og kann þó að vera að hann telji þetta lítils virði sem þarna á að fara undir vatn. Þá er best að hann svari fyrir það. Mér dettur hann fyrstur manna í hug, næstur á eftir hæstv. umhvrh. sem eins og kunnugt er er djörf á það að láta í ljósi álit sitt á náttúrunni og ýmsum fyrirbærum þar og þykir ekki alltaf mikið til koma, samanber Eyjabakka forðum, eða mynd Ómars Ragnarssonar sem snart ekki mikið hjörtu þeirrar manneskju, eða hjarta er það víst í eintölu, og alveg nóg, sennilega meira en nóg að hafa það í eintölu. Nei, herra forseti, umhverfisáhrifin eru til staðar og þeim getur enginn maður mótmælt. Það sem menn geta haldið fram og fært fyrir rök er að hinn efnahagslegi ávinningur sé svo gríðarlegur að það réttlæti þessi umhverfisspjöll. Það er væntanlega það sem menn byggja þá afstöðu sína á ef þeir eru stuðningsmenn þessara mála. Þá fallast þeir á það að það megi leggja þennan hagræna mælikvarða á náttúruverðmætin. Ég er ósammála því. Mér væri alveg nákvæmlega sama hvað erlendir auðkýfingar byðu í Flateyjarbók, ég mundi aldrei fallast á að hún yrði seld, aldrei, ekki af því að ég gæti ekki skilið að þjóðin gæti blómstrað á öllum þeim auðæfum sem hugsanlega kæmu þannig inn í landið, eða að það gæti komið sér vel. Það er ekki vandinn. Vandinn er sá að við höfum ekki siðferðilegan rétt til að taka slíka ákvörðun. Við getum það ekki. Það er ekki í okkar valdi. Það er utan marka þess sem við höfum siðferðilega leyfi til að gera sem ein einasta kynslóð í landinu, og ég vona að það séu margir sammála mér. Það væri alveg sama hvaða verð útlendingar kæmu og byðu í Flateyjarbók. Hún yrði ekki látin úr landinu. Hún má reyndar ekki fara úr landinu. Það eru lög um það. Er það ekki alveg eins með náttúruna sjálfa? Eru ekki gersemar í náttúrunni sem eru alveg sambærilegar í raun við Flateyjarbók? Er sammannlegur arfur, ekki bara þessarar þjóðar í raun og veru heldur mannkynsins --- þó að við séum ekki mjög stórir, Íslendingar, förum við í vissum tilvikum með hlutverk sem hefur alheimsgildi. Það snýr að hlutum sem engir aðrir geta passað upp á, íslenskri tungu og menningu, Flateyjarbók, konungsbók Eddukvæða og landinu. Við erum gæslumenn þessa lands, ekki bara fyrir hönd okkar sjálfra, heldur einnig komandi kynslóða í landinu og fyrir allt mannkynið. Þess vegna er það, herra forseti, algerlega fráleitt, það er lagalega afbökun og það er siðferðilega út úr kortinu að einfaldur meiri hluti á Alþingi knýi svona ákvörðun í gegn, mögulega í trássi við vilja meiri hluta þjóðarinnar þegar í hlut á ákvörðun af þessari stærðargráðu sem er óafturkræf. Þjóðin vill sjálf axla þessa ábyrgð. Það vill svo til, herra forseti, að í höndum okkar er glæný, tiltölulega vönduð skoðanakönnun þar sem þetta var nákvæmlega borið undir þjóðina. Hver á að taka ákvörðunina í þessu stóra og afdrifaríka máli ef í yrði ráðist? Jú, það er spurt um það í vandaðri könnun sem fyrirtækið Gallup lagði fyrir 1.250 manns dagana 22. janúar til 4. febrúar. Fjöldi svarenda var um 800 þannig að svarhlutfallið var 67% sem er ágætt. Niðurstaðan var algerlega afdráttarlaus. Bornar voru upp tvær spurningar, annars vegar hver væru viðhorf fólks til þjóðaratkvæðagreiðslna almennt um mikilvægustu mál þjóðarinnar, og rétt tæp 80% eru þeirrar skoðunar að þau eigi að ráðast í þjóðaratkvæðagreiðslum. Þetta skiptir máli vegna þess að stundum er sagt við okkur að þjóðaratkvæðagreiðslur séu í rauninni bara einhver afbökun á því fyrirkomulagi sem við höfum valið okkur, notuð sú röksemdafærsla að af því að við kjósum okkur þingmenn á fjögurra ára fresti sé verið að taka eitthvert hlutverk af þeim ef þjóðin fær að segja sína skoðun. Þetta er auðvitað fráleitur málflutningur. Það er aldrei hægt að nota slík rök gegn beinu lýðræði. Það er ævinlega rétthærra heldur en eitthvert fulltrúalýðræði af þessu tagi, að sjálfsögðu með fullri virðingu fyrir því. Þjóðin er þeirrar skoðunar að mikilvægustu mál eigi að leggja í hennar dóm, eðlilega, og þegar spurt er um Kárahnjúkavirkjun kemur þessi afstaða sömuleiðis fram. Tæp 65% þjóðarinnar eru þeirrar skoðunar að þjóðin sjálf ætti að taka ákvörðunina. Það ætti að bera þetta undir þjóðaratkvæði. Nú eru hér í salnum, voru a.m.k. áðan, ýmsir menn sem taka mikið mark á skoðanakönnunum. Það er jafnvel sagt að sumir láti það meira og minna ráða lífi sínu, a.m.k. hinu pólitíska lífi. Hvar eru þeir menn nú? Hvar er Samfylkingin nú sem hefur heilmikið álit á skoðanakönnunum, a.m.k. þessa dagana? Tekur hún ekkert mark á því að afgerandi meiri hluti þjóðarinnar vill fá að segja álit sitt í þessu máli? Það er eins og mig minni, herra forseti, að Samfylkingin, sem er einn af Kárahnjúkaflokkunum, hafi talað mikið um beint lýðræði og jafnvel þjóðaratkvæðagreiðslu. Nú gefst Samfylkingunni kjörið tækifæri til að sýna viljann í verki. Ég vænti auðvitað ótvíræðs stuðnings við þessa tillögu sem er einföld og skýr og getur ekki skýrari verið, að samhliða þingkosningunum laugardaginn 10. maí nk. fái menn í hendur annan atkvæðaseðil þar sem þeir einfaldlega merkja já eða nei við spurningunni um það hvort eigi að byggja Kárahnjúkavirkjun og tilheyrandi álver í Reyðarfirði. Eins og ég fór yfir hér áðan, herra forseti, eru aðstæðurnar þannig að það er óvenjulega handhægt að koma þessari kosningu við. Hún hefur engin teljandi áhrif á það framkvæmdaferli sem fyrirhugað er, mundi tefja upphaf einhverra framkvæmda e.t.v. um fáeinar vikur en vonandi auðvitað koma í veg fyrir þær um aldur og ævi. Ég er þeirrar trúar að þjóðin mundi hafna þessu verkefni. Ég held að andstaðan við það vaxi dag frá degi núna. Eftir því sem upplýsingarnar hellast yfir þjóðina og síast út á meðal manna hryllir fleiri og fleiri við þessu fyrirbæri. Ég held að atburðir eins og sýning myndar Ómars Ragnarssonar --- eigi hann heiður skilið fyrir sitt framtak --- og viðtalsþáttur við Guðmund Pál Ólafsson náttúrufræðing og eins og þær miklu upplýsingar sem núna hellast inn á borð okkar um hin geysilega neikvæðu þjóðhagslegu áhrif af þessum framkvæmdum, ef farið verður í þær, séu á góðri leið með að sveifla almenningsálitinu þannig gegn þessari framkvæmd að það yrði miklu meira en nóg. Og er þá allur málflutningurinn eftir, herra forseti, sem fram mundi fara í tengslum við eða í aðdraganda kosningarinnar. Þá gæfist auðvitað tækifæri til að rökræða þetta mál, upplýsa um það og hafa það til umfjöllunar á tugum og hundruðum framboðsfunda um allt land. Fólk gæti þar af leiðandi aflað sér frekari upplýsinga, spurt menn út úr, rökrætt málið og myndað sér heilsteypta skoðun á því. Treystum við ekki þjóðinni? Ekki getur það verið vandinn að nokkrum manni í þessum sal, þingræðissinna, detti í hug að þjóðin sé ekki fullfær um að meta þetta mál sjálf og kjósa um það samhliða því að hún kýs sér þingmenn. Stundum heyrist að vísu einstaka hjáróma rödd um að sum mál séu svo flókin að þau henti ekki í þjóðaratkvæði. Það er einhver allra ömurlegasti málflutningur sem ég heyri. Menn geta alveg eins haft ónefnd orð um gáfnafar þjóðarinnar, og það ætla ég a.m.k. ekki að gera. Það er ekkert í þessu máli sem er þannig vaxið að það sé ekki auðvelt að upplýsa um það og kynna það. Við höfum mikil gögn. Við höfum matsskýrsluna. Við höfðum úrskurð Skipulagsstofnunar. Þjóðin mun hafa það á hreinu að Skipulagsstofnun felldi málið, gaf því falleinkunn, taldi það ótækt vegna hinna miklu óafturkræfu, neikvæðu umhverfisáhrifa. Það mun þá líka rifjast upp fyrir þjóðinni hafi einhverjir gleymt því að ástæðan fyrir því að haldið var áfram var pólitískt handafl umhvrh. Og ef við gefum okkur það andartaksstund, herra forseti, að umhvrh. hafi verið alveg ein í ráðum, að ein einasta manneskja, hæstv. umhvrh. Siv Friðleifsdóttir, eigi að bera þá ofurbyrði á sínum herðum inn á spjöld stjórnmálasögunnar að hafa tekið þessa ákvörðun, líður einhverjum vel með það? Ekki mundi mér gera það ef ég væri í hennar sporum, þessa hæstv. ráðherra. Það á ekki að standa svona að málum þegar jafnafdrifaríkir hlutir eru á ferðinni. Það er algert lágmark að þetta mál fái að fara til þjóðarinnar. Það er ein mjög góð röksemd eftir, herra forseti, og hún er sú að við þurfum að lifa með niðurstöðunni. Þetta mál er búið að rífa þjóðina í sundur. Það hefur haft djúp tilfinningaleg áhrif á mikinn földa fólks. Það get ég borið um, sennilega einna best allra núlifandi Íslendinga því að margir hafa haft samband við mig, átt við mig símtöl og sent mér bréf á undanförnum mánuðum út af þessu máli. Ég ætla ekki fara að gerast væminn og rekja það í einstökum atriðum, enda reyni ég að halda aftur af mér með að vitna í tveggja manna samskipti, en það get ég sagt ykkur að marga rólegheitamenn hef ég átt samtöl við á undanförnum vikum sem hefur verið mikið niðri fyrir í þessum málum, hafa sýnt af sér meiri tilfinningar en ég hef nokkurn tíma áður upplifað í samskiptum við kannski sömu menn. Það að fá upphringingar frá fólki með grátstafinn í kverkunum kvöld eftir kvöld eða þegar einhverjir atburðir hafa orðið eins og myndasýningar eða stórir fundir, fá löng persónuleg bréf frá lífsreyndu, þroskuðu fólki sem lýsir fyrir manni andvökunóttum sínum, það kemur við mann, herra forseti. Það kemur við mann. Ég get sagt það hér að mér fyndist hálfpartinn sem verið sé að rífa eitthvað út úr brjóstinu á mér eigi þetta að gerast. Það er bara þannig. Í raun þyrfti ég ekki nein sérstök efnisleg rök í þessu máli. Ég þarf þau ekki í sjálfu sér. Ég mundi greiða atkvæði hér á Alþingi út frá tilfinningum mínum og minni djúpu sannfæringu sem kemur bara innan frá sem er slík að þetta gerum við ekki, svona förum við ekki með landið okkar. Sama væri hversu fýsilegt þetta verkefni liti út fyrir að vera á pappírunum. Það er engin nauð sem rekur okkur til þess. Það er fráleitt að reyna að halda því fram að atvinnu- og byggðamál í einum landshluta --- ekki í heilum landshluta heldur á einu litlu svæði --- þó erfið séu og þó við viljum virkilega mikið á okkur leggja til að betur gangi á miðsvæði Austurlands, nægi sem réttlæting. Það er bara ekki þannig. Hvert erum við komin? Hvar erum við á vegi stödd ef við notum tímabundna, staðbundna erfiðleika sem út af fyrir sig eru ekki meiri á Austurlandi en annars staðar á landsbyggðinni til að réttlæta svona fórnir. Jú, það er augljóst mál, herra forseti. Þá getum við gleymt þessu. Þá skulum við ekkert vera að tala um umhverfisvernd. Þá skulum við bara viðurkenna að henni er ýtt til hliðar þegar á þarf að halda. Það er auðvitað fjarri öllu lagi, herra forseti, að við þurfum að kosta slíku til einhverra hundruða starfa í einum landshluta, þó það væri á landinu öllu, hluta af þeim störfum sem hvort sem er þurfa að verða til í almennu atvinnulífi í landinu á hverju einasta ári. Væntanlega verða til 700 störf varanleg í lokin á þessum gríðarlegu framkvæmdum sem taka mörg ár. Hvað eru þau, herra forseti? Hvað eru þau? Vissulega geta þetta orðið vel launuð og ágæt störf upp til hópa. Ég dreg ekkert úr því. Það er talsvert af ágætisstörfum í nútímatæknivæddu álveri, stjórnunarstörfum og yfirmannastörfum. Önnur eru kannski ekki eins spennandi en þó skárri en þau voru áður vegna þess að loftmengun er minni í kerskálum en hér var í eina tíð. Svona járnbræðslugrýti var ekki mjög félegt eins og tæknin var um miðja síðustu öld og krónískir vinnusjúkdómar voru nánast óumflýjanlegur fylgifiskur vinnu á slíkum stöðum. Það hefur breyst og talsvert fellur þarna til af ágætum störfum. En er það nóg? Réttlætir það hvað sem er? Nei, herra forseti, svo er náttúrlega ekki. Sumir hlutir eru þannig að það er bara yfir höfuð betra að vera án starfanna. En valið stendur ekki um það. Það er ekkert þannig sem þetta er. Á Íslandi þar sem er nánast ekkert atvinnuleysi, nema kannski tímabundið núna, og möguleikarnir eru alveg gríðarlegir, ekki þrengir að okkur landleysið eða skortur á auðlindum, þá er það einfaldlega þannig að ef vinnuaflið binst ekki í þessu þá leitar það í eitthvað annað. Hér er í raun og veru farið öfugt að. Við eigum að byrja á að svara spurningunum: Hverjar vildum við helst að yrðu vaxtargreinar íslensks efnahags- og atvinnulífs á komandi árum? Ég trúi því að við kæmust þá að þeirri niðurstöðu að við vildum gjarnan að hér efldust hátækni- og þekkingargreinar, að við héldum áfram að sækja fram í vaxtargreinum í útflutningi sem hafa verið að gera það gott að undanförnu, iðnaði tengdum sjávarútvegi, lyfjaiðnaði og öðru í þeim dúr. Þannig er, herra forseti, miðað við það litla sem ég þykist hafa lesið í þjóðhagfræði, að einmitt miðstýrð ákvörðun um að þessi stóra verksmiðja, þessi stóri vinnustaður, skuli reistur hvað sem tautar og raular með opinberum fjármunum er inngrip í frjálsa þróun atvinnulífsins. Það treður þessu verkefni inn í atvinnulífið og bindur mannafla og fjármagn í fyrirtæki sem ella leitar sér frjálst að möguleikum. Þeir eru til staðar, líka á Austurlandi, bullandi möguleikar. Það er ekki það sem háir Austfjörðum, ekki frekar en landsbyggðinni almennt. Það má að vísu til sanns vegar færa, herra forseti, að landsbyggðin hafi verið misheppin með stjórnvöld að undanförnu, sem hafa hneppt höfuðatvinnugreinar landsbyggðarinnar, sjávarútveg og landbúnað, í kvótakerfi og ekki staðið sig sem skyldi við að hjálpa til við aðra uppbyggingu í staðinn. Það hefur verið heldur ræfilslegt sem gert hefur verið fyrir byggðarlög sem misst hafa frá sér lífsbjörgina vegna þess að kvótinn hefur verið keyptur í burtu. Ætli Hrísey sé ekki ágætt dæmi, herra forseti, sem við þekkjum báðir. Kvótinn var þar bara allt í einu á bak og burt og öll útgerð horfin af staðnum vegna sviptinga í eignarhaldi sjávarútvegsfyrirtækja sem Hríseyingar voru gersamlega varnarlausir gagnvart. Hvað var gert fyrir Hrísey? Það var haldinn fundur. Og hvað gátum við sagt? Ósköp lítið, þingmennirnir. Byggðakvótinn var búinn og sagt við þá í Hrísey: Því miður. Það er að sönnu skítt en byggðakvótinn, þessum sem úthlutað var þarna og þarna, er búinn og ekkert eftir handa ykkur. Við það hafa þeir búið. Svo koma sömu stjórnvöld og ætla að selja okkur það að þau séu einstaklega framsækin í byggðamálum af því að þau ætli að troða einu stykki verksmiðju á einn stað á landinu og kosta til gríðarlegum náttúrufórnum sem því eru samfara. Málið er auðvitað ekki í því samhengi, herra forseti, eða hægt að klæða það í slíkan búning. Herra forseti. Ég fullyrði að þetta mál er hrunið hvað efnisleg rök fyrir því að ráðast í þessar framkvæmdir varðar. Þær eru ekki lengur til staðar. Þær voru aldrei til staðar. Það sem menn héldu kannski jákvætt við það er meira og minna hrunið líka, þ.e. hin jákvæðu efnahagslegu áhrif. Það eru yfirgnæfandi líkur á því, herra forseti, að þegar upp er staðið, er framkvæmdunum lýkur og verksmiðjan ein stendur eftir með 450 störf þá verði fórnarkostnaðurinn margfaldur, einnig í störfum talið. Minni möguleikar í útflutningsgreinum og nýjum tækifærum verða að öllum líkindum búnir að kosta okkur nokkur þúsund störf vegna neikvæðra efnahagsáhrifa þessarar risaframkvæmdar fyrir okkar litla íslenska hagkerfi. Hagfræðingarnir segja þetta, að ruðningsáhrifin verði slík að fjöldi fyrirtækja muni fara á hausinn. Hvernig er gengið að þróast þessa dagana, herra forseti, þrátt fyrir tilraunir Seðlabankans til að hamla þar á móti með gjaldeyriskaupum og vaxtalækkunum? Krónan styrkist dag frá degi út á væntingarnar um hið gríðarlega gjaldeyrisinnstreymi þegar framkvæmdirnar hefjast. Aðalhagfræðingur Seðlabankans segir við okkur í dag: Jú, það er hægt að slaka vöxtunum núna í nokkra mánuði en strax bara í lok þessa árs eða byrjun næsta verður að gefa í á nýjan leik, keyra upp vextina, annars missum við þetta allt úr böndunum og skera helst allar framkvæmdir niður í ekki neitt. Framkvæmdaátakið mikla, herra forseti, sem var boðað á dögunum, upp á 6,3 milljarða --- mönnum vinnst varla tími til að klára það, hvað þá annað áður en hér verður bara að skrúfa alveg niður í tækinu. Annars bara springur ketillinn. Hvernig á okkar litla íslenska hagkerfi með fljótandi gjaldmiðli og veikum stýritækjum hvað varðar peningamagnsákvarðanir, vexti og annað slíkt, að ráða við þetta? Það er algerlega glórulaust. Svo koma menn og segja: Já, en Búrfell var jafnstórt þjóðhagslega. Hlutfallslega. Búrfell var jafnstórt. Eru menn að bera ástandið núna saman við efnahagslegar aðstæður í landinu þegar Búrfell var reist, þegar allt var bundið í báða skó og handstýrt, vextir, gengi og allir hlutir? Allar breytur efnahagslífsins voru handstýrðar. Það var algerlega eins og handstýrt tæki. Þá gátu menn stjórnað þessu öllu og hlutirnir voru í allt öðru samhengi. Þar fyrir utan þróuðust ytri aðstæður þannig á þeim tíma að þjóðarbúið varð fyrir stórkostlegu tekjutapi. Þannig má segja að það hafi verið lán í óláni. Eða muna menn ekki eftir því hvernig aflabrögð þróuðust á þeim sömu árum? Þetta eru algerlega ósambærilegir hlutir. Það lágu fyrir þjóðhagsspár um hagvöxt strax á næsta ári upp á 1--2% án nokkurrar stóriðju. Það var nokkurn veginn það sem menn vilja. Hvað telja hagfræðingar að sé heppilegt að hafa mikinn jafnstöðuhagvöxt? Án þess að ég hafi nokkurn tíma skrifað upp á það sem speki lífs míns að þessi endalausi vöxtur þurfi alltaf að vera. Einhvern veginn endar það með ósköpum samkvæmt minni stærðfræði. Hlutirnir geta ekki vaxið endalaust.

Stjörnukerfið fer nú stækkandi.

Stjörnukerfið er að þenjast út en það er ekki stækkandi efnislega, hv. þm. Þetta veit ég betur en þú. Massinn er sá sami. Herra forseti. Þegar við förum yfir þetta út frá þeim aðstæðum sem núna blasa við okkur, út frá þeim upplýsingum sem eru að hellast á okkar borð, verður alltaf fráleitara og fráleitara að við skulum standa í þessum sporum. Ég hef heyrt einhverja reyna að nota það sem afsökun gegn tillögu um þjóðaratkvæði eða sem skálkaskjól til að flýja af hólmi að þeir hafi áður haft uppi þær skoðanir að það eigi að bera stærstu mál undir þjóðina en það sé of seint. Það er ekki of seint. Samfylkingin og forsætisráðherraefnið skulu öll hafa það algerlega á hreinu að það er ekki of seint. Það er hægt að slá því á frest að ganga frá endanlegum skuldbindandi gerningum sem hefðu skaðabótaáhrif í för með sér ef rift væri, bíða með það í nokkrar vikur og leyfa kosningunni að fara fram. Það er þannig. Ætlar hæstv. ráðherra, sem um tíma var settur umhvrh. og heiðrar okkur með nærveru sinni, þökk sé honum, í fjarveru sumra annarra, að halda öðru fram en það sé rétt mat á stöðunni að engir skuldbindandi samningar án fyrirvara hafi verið undirritaðir? Ég veit ekki betur. Annars væri það mjög alvarlegur hlutur, ef það væri ekki rétt. Við erum enn með annað grundvallarfrv. í höndunum sem Alþingi þarf að sjálfsögðu að afgreiða áður en menn undirrita bindandi samninga. Meðan ekki eru komnir á bindandi samningar milli lögaðila, fyrirtækjanna í dæminu, stendur málið að sjálfsögðu þannig að það á að heita að eingöngu undirbúningsframkvæmdir séu í gangi þó að vísu bendi margt til þess að þar séu menn komnir út fyrir þær heimildir sem veittar hafa verið. Það er auðvitað mjög alvarlegur atburður, herra forseti, ef það er rétt að fyrirtækið Landsvirkjun hafi gefið verktökum grænt ljós á að fara í framkvæmdir sem ekki átti að hefja fyrr en endanlegir samningar væru undirritaðir og Alþingi hefði lokið umfjöllun sinni um mál, samanber sprengingarnar miklu sem þarna fóru fram á dögunum. Fer þá fyrir lítið loforð ráðherra Framsfl., hæstv. fyrrv. iðnrh., að engar framkvæmdir mundu fara fram fyrr en endanlegir og bindandi samningar lægju, t.d. um orkuverð. Það loforð var gefið úr þessum ræðustól gagnvart framkvæmdum þarna eystra á fyrri stigum. Menn fögnuðu þessu loforði og tóku það gilt og sögðu: Þetta er gott. Það er þá a.m.k. eitthvað ef við megum treysta því að menn fari ekki af stað fyrr en allar heimildir eru til staðar. Mönnum verður þar af leiðandi ekki stillt upp við vegg gagnvart þegar orðnum hlut úti í samfélaginu. Finnst alþingismönnum það viðeigandi ef framkvæmdir eru farnar af stað áður en þeir hafa sagt sitt síðasta orð? Hver er metnaður manna fyrir þeirra eigin hönd og sinna starfa á Alþingi og þessarar stofnunar? Mér finnst að hæstv. forseti okkar mætti velta þessu fyrir sér. Er ekki lítið gert úr þinginu ef það er virkilega rétt að í reynd séu eiginlegar framkvæmdir utan ramma undirbúningsins farnar í gang og menn hafi gefið á þær grænt ljós? Það væri kannski ástæða til að fara yfir þetta. Þetta er eitt af því sem hv. þingnefndir hefðu gjarnan mátt skoða en mun eitthvað lítið hafa farið fyrir. Herra forseti. Ég heimsótti grunnskóla í borginni í morgun, 8., 9. og 10. bekk, hóp nemenda úr þessum bekkjum. Við vorum að spjalla um ræðumennsku og stjórnmál og síðari hluti heimsóknarinnar fór í það að þau lögðu fyrir mig spurningar. Flestar spurningarnar voru um Kárahnjúkavirkjun. Án þess að ég ætli að fara að leggja þessu unga glæsilega fólki orð í munn eða gera því upp skoðanir þá vona ég að menn trúi mér þegar ég segi að það leyndi sér ekki að að uppistöðu til var þessi hópur og allir sem spurðu eða tjáðu sig efnislega um málið algerlega andvígir framkvæmdinni. Það snart mig dálítið að þetta unga fólk lagði sérstaka áherslu á óafturkræfnina. Það nálgaðist málið mjög mikið út frá því að þetta væri óafturkræf breyting á landinu sem það væri ekki sátt við. Það vildi geta farið þarna seinna og fengið að sjá þetta fallega svæði, þessa fallegu fossa, þennan fallega gróður, þetta fallega stuðlaberg og því finnst að það sé tekið eitthvað frá því ef þetta verður gert án þess að hafa átt þessa kost. Það er nákvæmlega þetta, herra forseti, sem málið snýst um. Þarna verður unnið óbætanlegt tjón. Komandi kynslóðir í þessu landi munu aldrei geta séð ósnortinn Kringilsárrana ef þetta verður gert. Þær munu aldrei sjá fossinn Faxa í sínu rétta umhverfi. Þær munu aldrei sjá Gljúfrabúa. Það er verið að taka mikið frá okkur, ekki bara okkur sem núna lifum í landinu heldur óbornum kynslóðum. Höfum við rétt til þess að gera það þegar um svona stórfelldar breytingar, svona stórfellda röskun er að ræða? Ég held ekki. Ég held að við höfum ekki siðferðilegan rétt til þess að gera það í raun hvaða ávinningur næstum að segja sem í boði væri nema við teldum okkur sannanlega vera að afstýra þvílíkri þjóðarvá eða öðrum og enn þá meiri óhöppum að það væri einhvers konar neyðarréttur sem við værum að grípa til. Það væri það sem heitir á lagamáli ,,force majeure``. Er þetta ,,force majeure``? Er verið að grípa til neyðarréttar íslensku þjóðarinnar sem réttlætir það siðferðislega að eyðileggja þetta svæði? Nei, það er öðru nær. Það er eiginlega alveg öfugt. Það er þvert á móti verið að fara í þetta til þess mjög líklega að valda síðan öðru atvinnulífi og efnahagslífi í landinu og öðrum landsmönnum stórkostlegu tjóni. Því er þetta mál auðvitað, herra forseti, svo hörmulegt. Það á eftir að verða svo hörmulegt að það er þyngra en tárum taki. Auðvitað verður maður að segja að ef í þessi ósköp verður ráðist þá vona ég að ég hafi þá að því leyti rangt fyrir mér. Auðvitað vona ég, ef þetta verður gert, að þetta gangi þá betur en ég óttast að það geri og ég hef í raun mjög sterka sannfæringu fyrir að það geri. Ég hef ekki trú á þessu fyrirbæri. Ég hef enga trú á því. Ég viðurkenni t.d. fúslega varðandi stækkun álversins á Grundartanga með sæmilega hagkvæmri virkjun sem þar bætir við framleiðsluna með tiltölulega lítilli viðbótarfjárfestingu, að nokkuð borðleggjandi er að það sé þjóðhagslega hagkvæmt dæmi og viðráðanlegt eitt og sér. Einhverjar miklu minni framkvæmdir eystra hefðu kannski verið það líka, t.d. ef álverið sem sett var á Grundartanga hefði risið einhvers staðar fyrir norðan eða austan og nú væri verið að stækka það. Það hefði getað verið þróun sem hefði getað verið miklu ásættanlegri. En það sem núna á að gera þarna er bara ósköp einfaldlega þannig, risavaxið bæði í umhverfislegum og efnahagslegum skilningi og svo neikvætt að það er að mínu mati algerlega óásættanlegt og fráleitt og engin leið að styðja það miðað við efni máls og öll rök sem fyrir liggja í málinu. Þá og þá aðeins, herra forseti, hefði ég vonda samvisku ef ég hefði ekki gert allt sem í mínu valdi stendur til þess að koma í veg fyrir þetta stóra slys.

Herra forseti. Það er aðeins örstutt spurning sem vaknaði við ræðu hv. þm. Hann mælti fyrir brtt. varðandi það frv. sem hér er til umræðu sem gengur út á það að lögin öðlist gildi þegar fram hafi farið þjóðaratkvæðagreiðsla. Spurningin er þá þessi, herra forseti: Ef svo ólíklega vildi til að þessi brtt. yrði samþykkt í þinginu og þjóðin mundi síðan samþykkja framkvæmdirnar, mundi hv. þm. þá styðja þessar framkvæmdir?

Herra forseti. Nei, en ég mundi sætta mig miklum mun betur við niðurstöðuna og teldi að það væri auðveldara fyrir okkur öll, bæði andstæðinga og fylgjendur málsins að lifa við hana því þá værum við alla vega viss um að því stóra slysi hefði verið afstýrt að þessum framkvæmdum hefði verið troðið í gang í andstöðu við mögulegan meirihlutavilja þjóðarinnar. Ég vil spyrja hv. þm. á móti: Ef niðurstaðan yrði gagnkvæm, ef þjóðin felldi málið, yrði hann þá ekki líka glaður vegna þess að þessu stóra slysi hefði þá verið afstýrt?

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. málefnalegt svar. Það er þá ljóst að hann yrði ekki sammála framkvæmdunum þrátt fyrir að þjóðin í meiri hluta væri það, en það væri betra að lifa við það af þeirri ástæðu. Herra forseti. Vegna spurningar sem hv. þm. beindi til mín þá er hún auðvitað ein af þessum ef-spurningum, eins og ég var að spyrja, þ.e. ef þetta yrði þannig og ef þetta yrði þannig. Það er alveg ljóst að ef við hefðum kerfi sem byði okkur upp á þjóðaratkvæðagreiðslu um mál eins og þetta þá væri sú þjóðaratkvæðagreiðsla að sjálfsögðu fyrir löngu búin að fara fram. Þá væru það auðvitað hreinar línur að meiri hluti þjóðarinnar mundi ráða. Hins vegar er auðvitað alveg ljóst eins og hv. þm. veit og hann færði raunverulega rök fyrir í ræðu sinni að þessi tillaga þingflokks hans er að sjálfsögðu færð fram af þeirri einföldu ástæðu að málið er komið á lokastig og þetta er eina leiðin sem þeir eiga eftir til þess að reyna annaðhvort að tefja eða koma í veg fyrir framkvæmdina. Ég tel hins vegar, eins og hv. þm. veit, að þetta mál hafi fengið alla þá þingræðislegu meðferð sem við gerum ráð fyrir. Það hefur verið farið að öllum lögum um málið þannig að í raun er ekkert því til fyrirstöðu að við ljúkum vinnu við þetta mál og greiðum atkvæði um það á morgun. Þá geri ég ráð fyrir, eins og hv. þm. gerir trúlega líka, að þessi brtt. þeirra hv. þm. Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs verði felld.

Herra forseti. Það var of gott til að vera satt að hv. þm. ætlaði að fara að eiga málefnaleg skoðanaskipti um þetta því ekki gat hann látið hjá líða að láta að því liggja að í raun lægi annarlegur tilgangur að baki flutningi þessarar tillögu en ekki efnislegur, sem sagt ekki sá að við vildum bara ósköp einfaldlega að málinu lyki á þennan hátt. Nei, það fæst hv. þm. ekki til að taka með sem möguleika, heldur hlýtur eitthvað allt annað að vera þarna á ferðinni. Nú er augljóst mál að það tefur ekki mikið málið í öllu falli að leggja fram þessa tillögu og fá hana rædda hér og greidda um hana atkvæði. Hv. þm. tilheyrir þingflokki sem hefur stundum farið mikinn, útmálað vilja sinn fyrir því að taka upp beint lýðræði og þjóðaratkvæðagreiðslur og flutt um það tillögur. Hér gefst alveg kjörið tækifæri því það liggur alveg á borðinu og er sannanlegt að það er ekki of seint að hætta við þessar framkvæmdir. Þjóðin gæti tekið málið í sínar hendur, ef hún fær það, og leitt það til lykta á hvorn veginn sem er að sjálfsögðu. En enginn héraðsbrestur yrði þótt niðurstaðan yrði sú að hætta við þetta. Allir samningar sem enn hafa verið gerðir eru með fyrirvörum. Eingöngu undirbúningsframkvæmdir eiga að vera í gangi ef allt er með felldu. Það sem ósköp einfaldlega gerist, ef Alþingi samþykkir á morgun og gerir að lögum þessa tillögu, er þá bíða frekari skuldbindandi ákvarðanir þess að niðurstaða liggi fyrir 10. maí nk., þ.e. í nokkrar vikur frá því sem áður var áformað, að undirrita endanlega verksamninga og ganga frá málum, kannski í aprílmánuði nk. Þá mundu framkvæmdir að sjálfsögðu ekki hefjast kannski strax þannig að í reynd gæti vel farið svo að eiginlegu upphafi framkvæmda væri þá bara frestað þess vegna um lítið sem ekkert í flestum tilvikum þó að þjóðin fengi að segja álit sitt. Getur verið að andstaða manna hér við þetta sé þá af þeim sökum að þeir eru hræddir við mögulega útkomu í svona atkvæðagreiðslu? Það er von að maður spyrji. Það liggur alveg ljóst fyrir, herra forseti, að andstaða vex dag frá degi við þetta mál. Það er kannski skýringin. En ekki trúi ég því að menn séu margsaga í sambandi við viðhorf sín til þjóðaratkvæðagreiðslu.

Herra forseti. Ég vil koma tveimur atriðum á framfæri vegna ræðu hv. þm. Það er útbreiddur misskilningur í umræðunni að þetta verkefni sé allt saman gert vegna atvinnu- og byggðamála á einu litlu svæði á Austurlandi og jafnvel vegna tímabundinna og staðbundinna erfiðleika. Svo er ekki. Hér er um að ræða landsmál. Hér er um að ræða nýtingu auðlinda. Hér er um að ræða mál til þess að auka þjóðartekjurnar og byggðaþátturinn í þessu er bónus. Það er ekki vegna eins byggðarlags á Austurlandi sem þetta mál er tekið upp. Það er nauðsynlegt að sá misskilningur sé leiðréttur því að það gengur alltaf aftur í þessari umræðu að þarna sé verið að mæta tímabundnum erfiðleikum á Austurlandi. Hitt er svo til umhugsunar varðandi þjóðaratkvæði og til umhugsunar um stöðu Alþingis að þetta mál hefur farið í gegnum allt hið löglega ferli. Greidd voru atkvæði um það á Alþingi í gær. Átta þingmenn af 63 --- nokkrir voru fjarverandi að vísu --- voru andvígir þessu máli. Það er ekki rétt að lítil umræða hafi farið fram um þetta mál. Þetta mál er með ýmsum tilbrigðum búið að vera til umræðu í 30 ár. Þetta mál er búið að vera til umræðu, þ.e. nýting orkunnar fyrir norðan Vatnajökul, síðan ég byrjaði í stjórnmálum á Austurlandi og áform voru miklu stærri en núna þó að þessi séu risavaxin, miklu stærri.

Herra forseti. Mér virðist það vera dálítið ýmist eða hvort þetta er svona mikið byggðamál eða þjóðhagslega mikilvægt mál. Því er stundum haldið fram og hafðar um það stórkarlalegar yfirlýsingar að þetta sé stærsta byggðamál allra tíma og gjarnan er talað um störfin á Austurlandi og við, andstæðingar þessa máls, erum meira að segja stundum bornir þeim lúalegu sökum að við sérstaklega höfum horn í síðu Austfirðinga. Ætli maður hafi ekki fengið að heyra það. Þá er þetta svona sérstakt Austfjarðamál. En svo kemur hv. þm. núna og segir að þetta sé fyrst og fremst þjóðhagslega mikilvægt mál og fyrir landið allt. En það held ég að sé alveg hrunið, herra forseti. Hin þjóðhagslega nytsemd þessa máls er algerlega hrunin til grunna. Það liggur fyrir og það var kannski þess vegna sem mér varð tíðrætt um það sem þá væntanlega stendur eftir út af fyrir sig og ég hef aldrei neitað, að þarna skapast þó störf og einn stór vinnuveitandi á Austurlandi. Það verður að vísu held ég fremur einhæft stóriðjusamfélag sem ég er ekkert viss um þegar fram líða stundir að þróist endilega með mjög jákvæðum hætti, samanber dæmin annars staðar að um slík samfélög því oft fara að verða miklir erfiðleikar t.d. með tilkomu annarrar og þriðju kynslóðar. En það er önnur saga. Það sem ætti þá að vera eftir í málinu þegar þjóðhagslega hliðin er hrunin, arðsemin er hrunin --- það fæst varla orðið nokkur hagfræðingur nema hann sé þá beint á launum hjá Landsvirkjun til að taka undir það sjónarmið --- væru þá þessi störf fyrir austan. En þá er stundum gert lítið úr því. Varðandi það að þetta hafi farið alla leið, hið lögformlega ferli, þá minni ég nú á að málið er fyrir dómstólum. Héraðsdómur Reykjavíkur hefur verið þvingaður til þess af Hæstarétti að taka málið efnislega fyrir. Því má deila um það hversu lagalega hafi verið að þessu öllu staðið. Varðandi risaframkvæmdirnar norðan jökla þá er rétt að þær hafa lengi verið til umræðu. En treystir sér einhver maður í dag til að koma fram og mæla með villtustu hugmyndum LSD sem þar riðu uppi um að taka allar stóru árnar norðan jökla og sulla þeim saman í eitt niður Löginn?

Herra forseti. Ég ætla að byrja á endinum. Ég mæli ekki með því. Umræðan hefur leitt það af sér, hin mikla umræða sem hefur farið fram um þetta mál í þrjátíu ár hefur leitt það af sér að ég hef ekki heyrt þá sem mæla með því að veita Jökulsá á Fjöllum niður á Hérað. Ég er ekki talsmaður þess og hef aldrei verið. Og við höfum ekki verið talsmenn þess í Framsfl. svo ég viti og það er vegna umræðunnar. En ég hjó eftir því að hv. þm. talaði áðan um að það hefði nú verið mikil guðs blessun ef álverið á Grundartanga hefði risið fyrir austan,  En ég vil endurtaka það í lokin að byggðamálaþátturinn --- það má vel vera að þetta sé stærsta byggðamál sem við höfum átt við fram að þessu. En hitt er allt saman að auki, það er alveg sama á hvorum endanum er byrjað í þessu máli. Þetta er landsmál. Þetta er til að auka þjóðartekjurnar. Og þetta er mjög stórt byggðamál þar að auki. Það er kostur þessa máls.

Herra forseti. Við fengum hérna akkúrat sýnikennslu í því hvernig rökin eru notuð á víxl. Ýmist er þetta svona óskaplegt byggðamál eða svona mikið þjóðhagsmál.

Hvort tveggja.

Já. Ég var nú ekki með neinar guðsblessanir yfir álverinu á Grundartanga, en ég sagði að lítið álver eða minna iðnfyrirtæki sem tæki margfalt minni orku og hefði þá byggst hægar upp hefði verið viðráðanlegt í efnahagslegum skilningi. Það stend ég við. Það er að sjálfsögðu viðráðanlegra í efnahagslegum skilningi og hefði minni þensluhættu í för með sér og annað í þeim dúr. Varðandi virkjanir t.d. við slíka meðalstóra iðnaðarkosti sem þyrftu kannski í afli 200--300 megavött, þá opnast alveg nýjar víddir. Við getum virkjað fleiri en eina og fleiri en tvær af þessum jökulám að hluta til í sínum eigin farvegi og það hafa heimamenn verið að benda á. Helgi Hallgrímsson hefur bent á ýmsar mögulegar útfærslur á virkjun bæði Jökulsár í Fljótsdal og Jökulsá á Dal í sínum eigin farvegi með miklu minni umhverfisáhrifum heldur en þessi ósköp sem væri a.m.k. af tvennu illu skárri kostur. Við getum sótt eitthvert viðbótarafl til Kröflu o.s.frv. Það eru ótal möguleikar aðrir sem opnast ef menn bara fást til að gefa sér tíma til að skoða málin. Hv. þm. segir: Umræðan hefur skilað okkur því að LSD er út af borðinu. Já, er það ekki? Og skilar ekki umræðan því að við förum að skoða aðra möguleika? Er það ekki það sem okkur vantar hér að hætta við þessi ósköp, afstýra þessu slysi og taka aðra kosti upp á borðið? En svo verð ég reyndar að hryggja hv. þm. með því að ég er ekki viss um að þessi mál séu eins í höfn og hann heldur, að þessir stóru draumar um að taka meira og minna allt jökulvatnið norðan Vatnajökuls, þ.e. ekki bara Kreppu í viðbót við Jöklurnar tvær heldur Jökulsá á Fjöllum, séu út af borðinu. Ég skoðaði fyrir réttri viku glænýtt kort af Arnardalslóni þar sem hugmyndin er að veita því vatni austur á bóginn.

Herra forseti. Við erum komin í 3. umr. um hið mikla og stóra mál sem hefur í raun hvílt á okkur í allan vetur, 3. umr. um álver við Reyðarfjörð. En það er meira en álver við Reyðarfjörð, því að á spýtunni hangir Kárahnjúkavirkjun og allt það jarðrask sem henni fylgir og öll þau óafturkræfu náttúruspjöll sem við vísvitandi erum að fara í. Herra forseti. Við höfum talað um tilfinningar í þessu máli, að það sé stór hópur fólks sem láti tilfinningarnar ráða og hafi ekkert vit á því að það þurfi afl og kraft og atvinnu til þess að keyra áfram hagvöxt í landinu, það þurfi að vera verkefni í gangi sem drífi hagkerfið og geti staðið undir velferðarkerfinu. Herra forseti. Ég er sannfærð um að þó að ég og margir fleiri höfum ríkar tilfinningar í þessu máli, þá gerum við okkur líka grein fyrir því að það þarf framkvæmdir, að kraftar þurfi að vera í gangi í atvinnulífi þjóðarinnar og umsvif til að halda uppi viðhlítandi hagvexti og við höfum haft. En það er spurning um að velja sér stefnu, að velja sér markmið. Við sem leyfum okkur að tala af tilfinningu um þetta mál höfnum stóriðjustefnunni, höfnum þessari þröngsýni, höfnum því að ekki sé hægt að skoða málið og undirstöðu atvinnulífsins með öðrum hætti en þessum. Málið er það, herra forseti, að það er í raun og veru sama hversu ítarlegar ræður við höldum hér, þá er ég ekki að miða við lengd, heldur hversu mörg og mikilvæg gögn við leggjum hér fram, gögn sem ekki er hægt að hrekja, sem snerta náttúruna, sem snerta efnahagsmálin, sem snerta byggðamálin, sem snerta öll þau mál sem við komum inn á, þá gagna þau rök ekki. Við getum sýnt fram á að þetta sé í raun og veru sú vitlausasta leið sem hægt er að fara til að styrkja byggð og til að treysta efnahagslífið til lengri tíma. Það er alveg sama hvaða gögn við höfum hér í málinu vegna þess að þetta er pólitísk ákvörðun. Og þegar pólitísk ákvörðun er tekin eins og staðið er að þeirri hér, þegar stóriðjustefnunni er haldið svona til streitu, þá gagna engin rök. Það er ekki hlustað. Vegna þess að þegar ákvörðun er tekin þá er undirstaðan byggð undir ákvörðunina og það er allt látið passa og þegar það er komið saman, þá er alveg sama hvaða efasemdir koma fram og þó reynt sé benda á aðrar leiðir, það er ekki hægt að hagga neinu. Bent hefur verið á að við sem íslensk þjóð séum að reyna að taka upp aðferðafræði annarra siðmenntaðra þjóða sem við viljum bera okkur saman við og lagaákvæði og alþjóðlega sáttmála sem við höfum undirgengist, að reyna að temja okkur vinnubrögð þar sem við förum skilvirkt yfir það að skoða áhrif framkvæmda á umhverfið, eins og við erum núna komin með lög um og okkur er skylt að gera. En við erum ekki búin að tileinka okkur þá hugmyndafræði og hugsun sem verið er að reyna að móta á alþjóðlegum vettvangi, að áður en maður tekur svo afdrifaríkar ákvarðanir um að byggja svona stóra stíflu eins og Hálslón verður, þá skuli það gert með því að byrja á að skilgreina: Til hvers þurfum við þessa virkjun? Til hvers ætlum við að gera þetta? Það geta verið mismunandi forsendur. Það geta verið byggðasjónarmið. Það getur verið það að menn hafi ákveðnar hugmyndir um að byggja upp nýjar atvinnugreinar eins og ný álver, eða þá að menn telji að einfaldlega þurfi meiri raforku inn í hið almenna kerfi sem víða þarf í fjarlægari löndum, nefnum bara eina álfu, Afríku. Þar hreinlega vantar orku inn á hið almenna kerfi og þar væri hugsanlega ástæða til að skoða akkúrat þetta: Þurfum við til að fá þessa orku að koma upp svona miklu uppistöðulóni? Það er rétt á því stigi að skoða hvaða möguleika höfum við til þess að skaffa þessa orku? Eru það endilega vatnsaflsvirkjanir? Ef það er eina lausnin, hvernig er þeim þá best fyrir komið? Og reyna að velja þá lausn sem minnst raskar umhverfinu. Þetta er miklu farsælli lausn og þó svo menn hafi í upphafi gefið sér einhverjar hugmyndir, þá bregst það ekki að þegar menn leggjast svo yfir þetta og fara að skoða málin betur án þess að vera búnir fyrir fram að binda sig í einhverja ákveðna niðurstöðu, þá er yfirleitt hægt að finna leiðir sem raska umhverfinu ekki eins mikið. Nú má segja að að hluta til eigi lög um mat á umhverfisáhrifum að virka svona. En þau gera það ekki að því leytinu til að við förum ekki í þá skoðun fyrr en við erum búin að taka ákvörðun um einhverja ákveðna framkvæmd. Þá verðum við að skoða fleiri möguleika. Það er þarna grundvallarbreyting í ferlinu, í hugsunarhættinum, þar sem ákvörðunin eins og við tökum hana getur fest okkur í ákveðinni niðurstöðu, en ef við tækjum upp hina væru þarna fleiri lausnir eins og hugsanlega þær í þessu tilfelli að til að styrkja byggð á Austurlandi og styrkja efnahagskerfið til lengri tíma hefði hugsanlega mátt virkja Jöklu með öðrum hætti og byggja þá upp aðrar atvinnugreinar heldur en áliðnaðinn áfram. Við gerum okkur öll grein fyrir því að álver, álframleiðsla, kallar á þessi stóru uppistöðulón og því er þetta niðurstaðan. Því er mikilvægt, herra forseti, að við hverfum frá þessari stóriðjustefnu og förum að taka upp aðra stefnu og horfa til framtíðar og byggja hér upp fjölbreyttara atvinnulíf og taka þessa grein af iðnaði út af kortinu, það er komið nóg. Sú framleiðsla sem er í landinu í dag og fyrirhugað er að bæta við á allra næstu árum er þjóðarbúinu næg undirstaða sem menn eru að leita eftir til að treysta ákveðinn stöðugleika sem hefur þó ekki alltaf verið bein lína, heldur sveiflast til og mun gera það enn frekar í framtíðinni. Þetta vil ég segja í upphafi, að við sitjum sem sagt uppi með þessa pólitísku ákvörðun og allar þær ábendingar sem fram hafa komið, því miður kannski nokkrar of seint, ábendingar hagfræðinga og Seðlabankans og fleiri um þjóðhagsleg áhrif þessara miklu framkvæmda, þannig að ráðamönnum þjóðarinnar hefur ekki gefist ráðrúm til að hlusta, til að bakka, til að halda ekki sínum tímasetningum hvað varðar endanlega undirritun allra samninga. Þeir ættu því að gefa sér tíma núna þegar svona mörg rök hafa hnigið að því að þessar miklu framkvæmdir muni að öllum líkindum ekki gefa þann þjóðararð sem þeim er ætlað og munu því miður að öllum líkindum verða okkur þungur baggi fjárhagslega og alveg örugglega siðferðilega, bæði hvað varðar markaðssetningu okkar á sjálfbæru landi, sjálfbærri framleiðslu og sjálfbærum iðnaði eins og verið er að reyna nú á öllum sviðum. Við í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði höfum alfarið hafnað þessari leið til að uppfylla þær þarfir sem hér eru sagðar liggja að baki, þ.e. að styrkja byggð á Austurlandi og styrkja þjóðarhag til framtíðar. Við höfnum þessari leið. Við viljum nú við 3. umr., þar sem eingöngu voru gerðar smávægilegar breytingar á frv. eins og það leit út sem skipta í raun sáralitlu þegar á heildina er litið, hafa þann varnagla að ekki verði farið í framkvæmdir fyrr en eftir kosningar og að við notum alþingiskosningarnar til að hafa jafnhliða almenna kosningu, þjóðaratkvæðagreiðslu um byggingu Kárahnjúkavirkjunar. Við teljum að það hafi orðið nokkur vakning hjá þjóðinni á allra síðustu missirum til verndar umhverfinu. Þó að það séu ekki margir Íslendingar sem hafa ferðast um það svæði sem nú á að leggja undir lón við Kárahnjúka hefur þjóðin fengið að sjá þetta svæði, m.a. myndir Ómars Ragnarssonar, í fréttamyndum og eins umræðu um þessi mál. Nú síðast fékk þjóðin að sjá frétt af upphafi þeirra miklu framkvæmda sem þarna eiga að vera, þar sem verið er að ryðja skábraut niður í gljúfrið. Klettadrangarnir hrynja þar niður og náðu um tíma að stífla Jöklu. En það er bara upphafið að hinni stóru stíflu. Herra forseti. Mér þykir nokkuð táknrænn sá ruddaskapur sem þarna fór fram þó að um lítinn sneiðing sé að ræða miðað við allar þær framkvæmdir sem eftir á að fara í á þessu svæði ef Alþingi fær sínu framgengt. Í svari iðnrh. við fyrirspurn Kolbrúnar Halldórsdóttur, sem dreift var í gær á þskj. 1022 um þau framkvæmdaleyfi sem Landsvirkjun hefur þegar fengið, kom fram að Landsvirkjun hefði fengið leyfi til að gera þennan sneiðing þegar leyfi Náttúruverndar lægi fyrir. Nú vill svo til að Náttúruvernd kvaðst ekki munu svara þessari beiðni fyrr en búið væri að ganga frá öllum samningum, þ.e. að alveg ljóst væri að farið yrði í þessar framkvæmdir. Nú er ekki búið að skrifa undir neina samninga, það er gert með fyrirvara. Rök Landsvirkjunar fyrir því að það hafi orðið að gera þennan sneiðing þó svo að leyfi Náttúruverndar lægi ekki fyrir voru að það lægi á að gera þetta því að tíminn væri naumur. Mér finnst þetta svar lýsandi dæmi um hvernig ruðst er áfram. Það er ekki borin virðing fyrir einu eða neinu og ruddaskapurinn er í fyrirrúmi. Ég veit að mönnum finnst þetta ekki mikið, að byrja og vinna sér í haginn, þetta sé nú allt að koma. En formsatriði eru formsatriði. Það er siðferðilega rangt að hefja þær framkvæmdir á virkjunarstað sem raska umhverfinu og ásjónu landsins til lengri tíma, að fara í slíkar framkvæmdir áður en búið er að ganga frá samþykki Alþingis á byggingu álvers í Reyðarfirði og undirrita samninga þó að mönnum liggi á. Það er margt sem hangir á spýtunni. Þegar pólitísk ákvörðun er tekin og unnið eftir henni reynist erfitt fyrir ráðherra í ríkisstjórn að snúa til baka með þau loforð sem hann hefur gefið í kjördæmi sínu. Hæstv. ráðherra Halldór Ásgrímsson gaf þau kosningaloforð að af stóriðju yrði í nánustu framtíð á Austurlandi og að Austurland mundi njóta fallvatnanna. Í sjálfu sér er hægt að taka undir það að horfa eigi til Austurlands ef nota á fallvötnin fyrir austan til að hafa tenginguna frá veitustöð til notanda sem stysta. En það er ekki hægt að skrifa upp á hvaða virkjunarframkvæmd sem er né heldur hvaða iðnað sem er og af hvaða stærðargráðu sem er. Ég hef ekki verið mótfallin iðnaðaruppbyggingu á Austurlandi og virkjun fallvatnanna. En við í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði viljum vinna í sem mestri sátt við náttúruna. Við látum ekki nægja orðaflaum um sjálfbæra þróun, sjálfbæra þróun og sjálfbæra nýtingu orkunnar og fella allt þar undir. Þetta er ekki sjálfbær nýting orkunnar og samfélag sem eftir stendur verður ekki sjálfbært. Það skiptir máli í iðnaðaruppbyggingu að fyrir valinu verði iðnaður sem fellur að því byggðarlagi sem á að koma fyrirtækinu fyrir í og að orkan sé nýtt með sjálfbærum hætti ef um vatnsaflsvirkjun er að ræða. Eins mætti leita eftir öðrum orkugjöfum og leggja meiri áherslu á vindorkuna og gufuorkuna en gert hefur verið. Þegar pólitísk ákvörðun er tekin miða menn allar ákvarðanir að henni. Það kom fyrst í ljós þegar hæstv. umhvrh. kvað upp úrskurð sinn varðandi Kárahnjúkavirkjun að öllu var þá snúið við varðandi úrskurð skipulagsstjóra og allra þeirra sérfræðinga sem þar höfðu komið að. Þá var öllu snúið á haus. Í úrskurði hæstv. umhvrh. Sivjar Friðleifsdóttur komu fram nokkrar breytingar sem tvímælalaust eru af hinu góða miðað við þessa miklu framkvæmd. En annað er ekki hægt að standa við og verður aldrei hægt að standa við. Það er ekki nóg að setja vöktun sem skilyrði ef eingöngu á að vakta það hvernig landið blæs upp og leirinn frá Jöklu eyðir landi og drepur gróður. Reyndin er sú að það er ekki hægt að koma í veg fyrir landeyðingu af hans völdum. Það er lítil sárabót að hafa þetta á pappír. Í úrskurð hæstv. umhvrh. vantaði að mælt væri fyrir að vakta skyldi fyrirhugað virkjanasvæði frá því að úrskurðurinn var felldur. Ég vil spyrja hæstv. iðnrh. og umhvrh. og þá sem standa fyrir þessum miklu framkvæmdum hvort það hafi verið slys að setja ekki í gang vinnuhóp eða vinnu hjá Náttúrustofu Austurlands til að vakta svæðið, sérstaklega með tilliti til hreindýranna, frá því að úrskurðurinn var kveðinn upp. Frá þeim tíma hafa verið framkvæmdir á svæðinu og frá því í haust umtalsverðar vegaframkvæmdir, brúarframkvæmdir og núna að bora göngin og vinna í gljúfrinu. Það fer að styttast í burð hjá hreindýrunum en það er engin vöktun á svæðinu hvað hreindýrin varðar. Það er mikilvægt að fylgjast með því hvaða áhrif þetta umrót sem stendur yfir hefur á hreindýrastofninn. Það nægir ekki að bíða eftir að bygging virkjunarinnar sem slík fari í gang. Ég kalla eftir svörum við því hvort ekki eigi nú þegar að veita fé til Náttúrustofunnar svo hún geti staðið að þeirri vöktun sem er í verkahring hennar en hún hefur ekki fjármagn til, að vakta sérstaklega þessar framkvæmdir. Stóriðjustefnan, herra forseti, keyrir á eina lausn, miðstýrða lausn sem í þessu tilfelli er allt að því stalínísk lausn. Einn vinnustaður, einn atvinnurekstur er settur niður og aðrar atvinnugreinar eiga að blómstra í kjölfar hins mikla og stóra álvers. Það hafa verið gerðar þó nokkrar skýrslur um byggðamál og byggðaþróun og hvað það er sem hefur áhrif á búsetu og byggðaröskun. Það hefur verið bent á leiðir í því sambandi og það eru allt aðrar leiðir heldur en hér á að fara. Og það verður mjög stórt og mikið átak hjá sveitarstjórnarmönnum og í raun og veru hjá ríkisstjórninni að koma inn í þetta mikla verkefni með mótvægisaðgerðir inn á svæðið ef það á ekki að drepa niður aðra atvinnustarfsemi sem fyrir er, sem er ekki öll burðug, og ef það á ekki að hafa gífurleg áhrif á fiskiðnaðinn sem byggir á útflutningi, sérstaklega landvinnslan, og ferðaþjónustuna. Hvort tveggja eru atvinnugreinar sem menn hafa verið að byggja upp fyrir austan sem og annars staðar en sú mikla kollsteypa sem allt þetta verkefni mun hafa í för með sér mun hafa mikil ruðningsáhrif á aðrar atvinnugreinar og ekkert síður inni á svæðinu heldur en á landinu öllu. Einn svona stór vinnustaður getur vissulega treyst byggðina á því svæði en þá erum við að sama skapi að móta ákveðið umhverfi sem er ekki sjálfbært í sjálfu sér. Það er verið að sníða allt að einni stóriðju í staðinn fyrir að skapa það umhverfi að fleiri fyrirtæki blómstri á eigin forsendum, en ekki eingöngu til að þjóna þessu fyrirtæki. Þess eru dæmi og það hefur verið leitað fyrirmynda, m.a. til Årdals í Noregi þar sem byggðin á því svæði hefur styrkst en hún hefur styrkst á forsendum álversins frekar en sínum eigin. Því tala ég um framtíðarsýn og sjálfbæra þróun, þetta er spurning um hvaða framtíðarsýn við viljum hafa. Þetta er, herra forseti, óafturkræf framkvæmd og þá eigum við að staldra við og hætta þegar umhverfisáhrifin verða svona mikil. Við höfum ekki siðferðilegt leyfi til þess að taka okkur það vald að fara svona með náttúruna, ekki bara til hagsbóta fyrir okkur ef þannig er litið á, heldur taka þetta land frá ókomnum kynslóðum og möguleikum ókominna kynslóða til þess að nýta landið á annan hátt. Það er ekki bara bundið tilfinningum og því að vera óraunsær að tala um að mótvægi við Hálslón og Kárahnjúkavirkjun gæti verið stór og voldugur þjóðgarður, einstæður frá náttúrunnar hendi og jarðfræðilega mjög merkilegur. Inni á þessu svæði er náttúra sem okkur ber að varðveita. Við erum þannig í sveit sett að það er auðvelt að komast til landsins, við höfum orðið flug í allar áttir og við höfum verið að byggja hér upp öfluga ferðaþjónustu. Hún hefur aðallega byggst á náttúru landsins og ef þjóðir eins og Bandaríkin, lönd í Afríku og heilu heimsálfurnar ná umtalsverðum árangri og tekjum með markaðssetningu á þjóðgörðum getum við það líka. Við höfum hér einstakt tækifæri og okkur ber að nýta það og varðveita, ekki með því að taka af stórt svæði fyrir virkjanalón því það verður aldrei hluti af þjóðgarði. Ég vil aðeins staldra aftur við hugtakið ,,sjálfbær þróun``. Herra forseti, ég sat í morgun setningu búnaðarþings sem var mjög ánægjulegt. Þar hélt hæstv. landbrh. ræðu og talaði um möguleika okkar varðandi markaðssetningu á íslenskum landbúnaðarvörum. Það má með sanni segja að hann er bjartsýnn og ég er það líka, þ.e. ef við höfum hugtakið ,,sjálfbær þróun`` á hreinu, ef við notum það ekki eingöngu til markaðssetningar, heldur vitum fyrir hvað það stendur og vinnum samkvæmt því. Ég tel að með þessum framkvæmdum og uppbyggingu áframhaldandi stóriðnaðar vinnum við gegn þeirri hugmyndafræði sem á að nota sem markaðssetningu á landinu og sem gæðastimpil á íslenskar vörur. Við erum á sama tíma að vinna gegn þessum miklu hagsmunum okkar. Þetta verður innihaldslaus markaðssetning og hún er bara ómerk orð sem koma alltaf í bakið á manni fyrr eða síðar. Í henni verður holur og falskur tónn og okkur líðst ekki að halda uppi þeim merkjum nema vera sönn. Hvað varðar þessar framkvæmdir, Kárahnjúkavirkjun og álverið, er sagan ekki öll sögð. Það er enn þá margt að koma í ljós. Það er margt sem á eftir að koma í ljós, t.d. varðandi álverið, við eigum eftir að fá að vita hvernig á að verjast mengun frá þessu stóra álveri. Það er ekki búið að ákveða það enn þá. Hugsanlega þurfa þeir Alcoa-menn ekki að hafa svo miklar áhyggjur af því vegna þess að þeir munu ekki þurfa að borga umhverfisskatta og þess vegna munu þeir ekki þurfa að halda allri mengun í lágmarki. Það mun ekki kosta þá neitt, en þeir hafa val um það hvernig þeir munu koma mengunarvörnum sínum fyrir samkvæmt okkar kröfum. Þar mun hagkvæmnin að sjálfsögðu ráða að miklu leyti. Þetta er mál sem við eigum eftir að sjá hvernig verður leyst. Það liggur líka í loftinu og það kom fram í svari hæstv. iðnrh. við fyrirspurn hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur sem ég vísaði til áðan, en það er í þingskjali 1020 og er svar við þessari fsp. hv. þm., með leyfi forseta: ,,Hvernig er fyrirhugað að tryggja rekstraröryggi álvers í Reyðarfirði án tengingar yfir hálendið við meginflutningskerfi Landsvirkjunar á Suðurlandi?`` Í svarinu segir, með leyfi forseta: ,,Allt frá 1980 hefur verið reiknað með gerð svokallaðrar Sprengisandslínu sem tengir saman raforkukerfið fyrir norðan og sunnan, en endanleg tímasetning hefur ekki verið ákveðin. Við bilanir á vesturvæng byggðalínunnar getur rekstur hennar orðið óstöðugur, en það getur haft í för með sér óþægindi og jafnvel straumleysi á Norður- og Austurlandi. Sprengisandslína mundi leysa þetta vandamál til frambúðar. Kárahnjúkavirkjun styrkir heildarraforkukerfið og gæti því jafnvel frestað lagningu línunnar. Ekki er þó ólíklegt að talið verði nauðsynlegt að hefja lagningu línunnar innan næstu 10 ára.`` Það liggur í loftinu, herra forseti, að það mun koma lína frá Kárahnjúkavirkjun, bæði norður í land og yfir Ódáðahraun, og tengjast Sprengisandslínu. Svo lengi sem hagkvæmni rekstursins á að gilda eru þau rök sterkari en umhverfisrökin þótt ákvörðunin um línuna liggi ekki fyrir. Eins tel ég að Kreppa sé ekki óhult eins og staðan er í dag. Þegar við höfum það fordæmi að af hagkvæmnisástæðum átti að teygja sig inn í Þjórsárverin til þess að fá rafmagn til að fá uppistöðulón fyrir Landsvirkjun --- menn hikuðu ekkert við að fara inn í friðlandið og menn hafa heldur ekkert hikað við það að taka af Kringilsárrana sem er friðland líka --- hef ég enga trú á því að Landsvirkjun muni ekki leggja þau rök á borðið að það verði mjög hagkvæmt að fá vatn úr Kreppu og tengja yfir í fyrirhugaða virkjun og aðrennslisgöng til þess að fá meiri orku. Því tel ég að þessar stóru framkvæmdir séu bara upphafið og að við séum ekki búin að sjá fyrir endann á þeim. Fleiri spurningar liggja í loftinu sem hefur ekki verið svarað því það hafa komið fram hugmyndir um áhrif virkjunarinnar sem slíkrar, þessara miklu þyngsla á berggrunninn þar sem á að reisa stífluna. Það er alveg ljóst að menn eru ekki á einu máli um hvaða áhrif þetta mikla farg getur haft á berggrunninn undir virkjuninni og það má segja að það verði bara að koma í ljós ef eitthvert óöryggi er varðandi burðarþol berggrunnsins. Ég tel að rannsóknatíminn á svæðinu hafi í alla staði verið of skammur, bæði hvað varðar dýralíf, plöntulíf og ekki síður berglög og möguleika á að reisa svo stóra stíflu þarna. Hvað varðar kostnaðinn við framkvæmdirnar er reiknað með að þessi stóri pakki, álverið og virkjunin, muni skila arði í þjóðarbúið. Forsendurnar sem menn gefa sér til þess að fá út þennan arð eru byggðar á forsendum þeirrar pólitísku ákvörðunar að fara í þessa virkjun og keyra stóriðjuna áfram. En það er ljóst að ef byggingarkostnaður svo stórra framkvæmda á undanförnum árum er borinn saman hefur hann ætíð farið fram úr kostnaðaráætlun, allt að 85%, en meðalframúrkeyrslan hefur verið um 30%. Þetta tel ég að Landsvirkjun ætti að setja inn í reikninga sína og gera ráð fyrir að við gætum þess vegna legið einhvers staðar nær meðallaginu en undir þar sem það er ekki hægt að bera þessar framkvæmdir og þessa virkjun saman við þær virkjanir sem áður hafa verið reistar hér á landi eins og gert hefur verið. Þær eru allar minni í sniðum og gjörólíkar þessum framkvæmdum. Ef virkjunarframkvæmdirnar af einhverjum ástæðum fara --- segjum þetta --- fram úr áætlun þá verður ekki bara tap á framkvæmdinni sem slíkri heldur tap fyrir þjóðarbúið til langs tíma. Þeir sem greiða þann mismun verða þá almennir notendur raforkunnar í landinu og önnur fyrirtæki. Við erum, herra forseti, að taka mikla áhættu. Við höfum fengið að heyra það í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði að við sjáum hvergi bjartan blett á þessari framkvæmd. Það er þá a.m.k. ekki hægt að segja að við höfum ekki dregið fram þær ábendingar, rök og aðvaranir sem menn ættu fyllilega að taka tillit til til þess að draga úr áhrifum þessara framkvæmda. Við stöndum á alveg hreint ótrúlegum tímamótum núna rétt fyrir kosningar. Flokkarnir, hinir pólitísku flokkar, eru að setja sig í þær stellingar að afgreiða kosningaloforð sín. Það höfum við gert í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði. Við höfum markað okkar stefnu inn í kosninguna. Ég sé ekki betur en að aðrir flokkar hafi farið þar fram með boð um skattalækkun og þá sérstaklega ríkisstjórnarflokkarnir. Núna rétt fyrir kosningar og rétt fyrir þessar miklu framkvæmdir er það mjög dregið í efa að þetta séu skynsamleg kosningaloforð, því á sama tíma og Seðlabankinn er uppi með aðvaranir ásamt mjög mörgum hagfræðingum um að það verði að hækka vexti, það verði að draga úr opinberum framkvæmdum og að þessar framkvæmdir muni á framkvæmdatímanum hafa mikil ruðningsáhrif á aðrar atvinnugreinar, þá er mjög óskynsamlegt að koma með kosningaloforð sem eiga að gilda a.m.k. fjögur næstu árin inn á þennan mikla framkvæmdatíma. Á einhvern hátt passar þetta ekki. Þetta gengur ekki upp. Það mun ekki koma neinum í koll nema þjóðinni sjálfri ef þessir flokkar, ríkisstjórnarflokkarnir, verða hér áfram við völd, efna sín kosningaloforð og halda svo áfram með þessar miklu framkvæmdir. Þegar þessum framkvæmdum lýkur, herra forseti, hvað þá? Eins og ég sagði í upphafi máls míns þá er sagt að við félagshyggjufólk höfum ekkert vit á ríkisfjármálum og að við virðumst ekki skilja að umsvif þurfi í þjóðfélaginu til þess að halda uppi hagvexti. Við skiljum vel að peningarnir koma ekki af himnum ofan og við skiljum vel að til þess að tryggja hér góða atvinnu og stöðugt efnahagslíf þá verðum við að hafa fjölbreytnina að leiðarljósi. Ég vil spyrja á móti: Hvernig ætlar hæstv. ríkisstjórn að halda áfram að halda uppi hagvexti þegar þessum framkvæmdum lýkur? Verður þá bara hrun, eða í hvaða framkvæmdir á að fara næst? Ef þetta eru rökin til þess að halda uppi velferðarkerfinu, þ.e. ef við þurfum að hafa slíkar framkvæmdir í gangi til þess að uppfylla þarfir, a.m.k. stórs hóps verktaka og verktakafyrirtækja þó ekki væri annað, og ef það eiga að vera rökin til þess að bægja frá atvinnuleysi að halda þurfi uppi svo stórum og miklum virkjanafamkvæmdum til þess að keyra hér áfram stóriðjustefnuna, hvernig verður þá ástandið þegar þessum framkvæmdum lýkur? Ef þetta á að vera áframhaldandi stefna, hvar á þá að virkja næst? Við höfum ekki fengið að sjá rammaáætlunina um virkjanir fallvatna og gufuafls, vatnsafls og gufuafls. Þeirri framkvæmdaáætlun er haldið í klemmu því það vantar fjármagn til þess að ljúka þeirri vinnu. Það á sem sé að halda þessari forgangsröðun frá þjóðinni þar til búið er að velja hagkvæmustu kostina, hagkvæmustu að því leyti að framkvæmdalega og rekstrarlega sé best að fara í þá virkjanakosti. Það á sem sagt að halda rammaáætlun til hliðar þar til búið verður að fleyta rjómann af virkjanakostunum. Hvernig eigum við að standa undir velferðarkerfinu til lengri tíma? Hvernig framtíð verður þetta í sjálfbæru samfélagi, eins og sagt er? Ríkisstjórnin flaggar á öllum sviðum að við séum hér með sjálfbærar framkvæmdir, sjálfbæra Kárahnjúkavirkjun. Hvernig ætlar hún að standa undir velferðarkerfinu öðruvísi en að keyra áfram þessa stefnu? Herra forseti. Ég tel að á þessu sviði eins og svo mörgum þá eigum við að læra af öðrum þjóðum. Nágrannaþjóðir okkar hafa brennt sig á stóriðjustefnunni. Stóriðja og ein stór verksmiðja inn á ákveðið búsvæði er ekki byggðastefna sem skapar fjölbreytt atvinnulíf. Allt aðrir hlutir gera það og þá hafa aðrar þjóðir lagt sig fram við að taka upp vegna þess að það skilar svo miklu meiru. Það kostar minna. Það kostar minna fjármagn. Það kostar minna hvað varðar náttúruna og það skapar svo miklu fleiri störf. Þessar þjóðir framkvæma það sem margar byggðaáætlanir okkar og úttektir hafa bent á, framkvæma þær leiðir sem við ættum að fara. Þær byggja á menntun, nýsköpun, rannsóknum, góðum samgöngum, styrkingu grunnþjónustunnar og þær byggja á byggðum landsins og þeirri auðlegð sem hvert svæði hefur upp á að bjóða. Það er alveg hægt að taka sem dæmi, herra forseti, uppbyggingu Háskólans á Akureyri, ekki bara sem menntastofnunar, heldur hvað sá skóli, hvað sú stofnun hefur gert fyrir atvinnulífið á svæðinu. Það er að mínu mati sú leið sem við eigum að fara. Við höfum dregist aftur úr hvað menntunarstig þjóðarinnar varðar. Við eigum að gefa þar verulega í og ekki bara hvað varðar háskólanám, heldur iðnnám sem er að brotna niður hjá okkur. Við eigum að byggja upp framhaldsskólana betur en við höfum gert og færa þá menntun nær heimabyggð þannig að unglingar landsbyggðarinnar sitji ekki eftir, og byggja síðan á þeirri þekkingu sem unga fólkið okkar kemur með inn í þjóðfélagið. Herra forseti. Áður en ég lýk við ræðu mína í þessu mikla máli, sem ég skal viðurkenna að hefur gengið mjög nærri mér, vil ég segja að ég hefði viljað og vil sjá heimabyggð mína og Austurland byggjast upp til framtíðar á öðrum forsendum en þessum. Ég veit að við höfum alla möguleika til þess. Við höfum fólk til þess að takast á við þau verkefni sem fjórðungurinn hefur upp á að bjóða ef stuðningur og skilningur yfirvalda er til staðar. Ég vil minna á að þessu máli er ekki lokið því það er fyrir nokkrum dómstólum og nokkrum dómstigum.

Herra forseti. Hæstv. iðnrh. bað mig að sitja hérna við umræðu þegar hún hæfist og ég vil, án þess að ég svari þó tæmandi fyrir hennar hönd, gera tilraun til að svara hér fyrirspurn sem var sett fram til iðnrh. eða umhvrh. um vöktun á svæðinu meðan framkvæmdir standa yfir. Í úrskurði umhvrh. segir að framkvæmdaraðili skuli í samráði við Náttúrustofu Austurlands standa að nauðsynlegri viðbótarvöktun hreindýra á fyrstu árum starfstíma virkjunarinnar til að staðreyna að áhrif virkjunarinnar á hreindýrastofninn séu ekki meiri en gert er ráð fyrir í matsskýrslu. Það er rétt að þarna er talað um starfstíma virkjunarinnar. Ég vil þó benda á að Náttúrustofa Austurlands hefur sérstaka fjárveitingu til hreindýrarannsókna og hún hefur starfsmann sem sinnir þessum rannsóknum. Sá er maður sem hefur mesta þekkingu á þessum málum af þeim sem ég þekki til. Ég held að hjá þeim manni sé mesta þekking saman komin í landinu á lifnaðarháttum hreindýranna og ég treysti honum fullkomlega til þess að stunda þessar rannsóknir. Hann er Skarphéðinn Þórisson líffræðingur. Ég tel reyndar einboðið, þó ekki hafi verið kveðið á um það í úrskurðinum, að rannsóknir muni m.a. beinast að þessu atriði núna þegar slíkar framkvæmdir eru þarna inn frá sem hafa áhrif á lifnaðarhætti hreindýrastofnsins. Ég vildi koma þessum svörum til skila.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þetta svar. Ég hef haft samband við Skarphéðin Þórisson sem er okkar helsti sérfræðingur í rannsóknum á hreindýrum og hefur m.a. það starf hjá Náttúrustofu Austurlands að vakta hreindýrin. En þar sem í úrskurði hæstv. umhvrh. kom fram að sérstök vöktun skyldi vera á starfstíma virkjunarinnar þá hefur það verið tekið svo bókstaflega að ekkert fjármagn eða beiðni eða nein vinna hefur verið sett í gang til þess að vakta hreindýrin núna, þ.e. frá því í haust er framkvæmdir hófust. Þarna er gat. Það líður einhver tími þar til virkjunin tekur til starfa. Það munu líða nokkur ár. Það er óþolandi að hafa ekki vöktun sem í raun hefði átt að vera hafin til þess að fylgjast með hegðun hreindýranna á byggingartíma virkjunarinnar, því framkvæmdirnar eru miklar á hreindýraslóðum. Kýrnar bera í Kringilsárrananum þar sem nú er verið er rótast um í dag og líða fer að burði. Það er mjög mikilvægt að Náttúrustofa Austurlands fái fjármagn í þessa vöktun, ekki bara á starfstímanum, heldur nú þegar.

Herra forseti. Ég vek athygli á því að úrskurðurinn kveður á um skyldur framkvæmdaraðila til að hafa samráð um þessa viðbótarvöktun eftir að virkjunin hefur hafið störf eða eftir að hún er tilbúin. En að sjálfsögðu kemur ekkert í veg fyrir að settur sé kraftur í þessa vöktun og Náttúrustofa Austurlands leiti þá eftir auknum tilstyrk til þess að vinna slíkt á framkvæmdatímanum. Ég tel að það þurfi ekki að koma í veg fyrir það að kraftur sé settur í þessi mál á framkvæmdatímanum, en til þess kann að þurfa meira afl fyrir Náttúrustofuna. Ég þekki þar örlítið til mála þó ég sé ekki þar stjórnarmaður lengur þannig að ég þykist vita að þar þurfi þá til að koma eitthvað fleiri starfskraftar ef þess er þörf, en ekkert kemur í veg fyrir það að sjálfsögu. Það er framkvæmdaraðili sem hefur þessar skyldur samkvæmt úrskurðinum, að koma þarna inn eftir að virkjunin er tekin til starfa.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þessi svör. Framkvæmdaraðili á að sjá um vöktun eftir að starfstími virkjunarinnar hefst. En þetta er hugsanlega eitt af mörgu í úrskurði hæstv. umhvrh. sem þarf að fylgja betur eftir. Ég hef áður sagt að sumar mótvægisaðgerðir verði óframkvæmanlegar. En í þessu tilfelli er nauðsynlegt að vakta á framkvæmdatímanum. Til þess þarf Náttúrustofa Austurlands fjármagn, þ.e. til þess að setja starfsmann í þessa vöktun. Það fjármagn hefur hún ekki í dag. Mér heyrðist að hæstv. umhvrh., settur iðnrh., sé tilbúinn til þess að styðja það að staðið sé myndarlega að vöktuninni og að fjármagn til starfans verði tryggt nú þegar.

Herra forseti. Það kom mér á óvart að heyra að hæstv. heilbrrh. sé hér í gervi hæstv. iðnrh. Sannast sagna hélt ég að hann væri í gervi hæstv. umhvrh. En mönnum þykir eflaust ekki nauðsyn bera til þess að hæstv. umhvrh. sé á staðnum. Ég vil leyfa mér að spyrja hvar hæstv. umhvrh. er og hvort hún sjái ekki ástæðu til að vera hér við umræðuna? 
            

Forseti vill láta þess getið að hæstv. umhvrh. er í útlöndum þessa stundina.

Þá óska ég eftir því að formaður umhvn. verði kallaður til þingsins til þess að vera hér við umræðuna, svo og formaður efh.- og viðskn. þingsins og í þriðja lagi formaður iðnn. þingsins.

Forseti skal sjá til þess að þessir ágætu menn verði kallaðir hingað. Þeir eru nú ekki allir í þinghúsinu, en hugsanlega úti á skrifstofu. Forseti skal sjá til þess að þeir verði kallaðir til.

Framsfl. ályktaði um það á nýafstöðnu flokksþingi að til álita kæmi að þeir sem fengju ráðherratign úr röðum þingmanna afsöluðu sér þingmennsku. Ég hef nú sannast sagna mestar áhyggjur af þeim sem eru þingmenn án þess þó að vera ráðherrar, að þeir sjái ekki ástæðu til að vera hér við umræðuna. Þeirri hugmynd var hreyft hér um daginn að Framsfl. réði sér statista til að koma og fylla hér þingsætin. Það gæfi svona heldur skemmtilegra og betra yfirbragð. Maður gæti alla vega lifað í þeirri trú að flokkurinn vildi kynna sér það sem hér væri til umfjöllunar. Hið sama á að sjálfsögðu við um þingmenn Sjálfstæðisflokksins. Mönnum finnst þetta eflaust vera það mikið smámál og málið í rauninni til lykta leitt, að það sé til lítils að ræða það. Þannig hefur þetta verið frá upphafi. Þannig hefur þetta mál verið rekið frá því að það fyrst kom fram í byrjun þessa kjörtímabils. Mér finnst mikil synd að hæstv. umhvrh. skuli ekki vera hér á svæðinu vegna þess að ég ætlaði að leyfa mér að vitna í orð hæstv. ráðherra. Reyndar ætlaði ég að gera það líka gagnvart hæstv. iðnrh., þó ég hafi skilning á því að hæstv. iðnrh. er að sinna störfum annars staðar og kemur von bráðar til þings. Mér var kunnugt um það og það var með okkar samþykki, þannig að það komi fram. Ég hjó eftir svolitlu í máli hæstv. heilbr.- og trrh. Jóns Kristjánssonar áðan. Það var þegar hann benti okkur á hve fáir hefðu greitt atkvæði gegn frv. ríkisstjórnarinnar um álverksmiðjuna í Reyðarfirði við atkvæðagreiðsluna hér í gær. Aðeins átta þingmenn lýstu andstöðu við frv., aðeins átta þingmenn. Þar af eru sex þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs. Þetta eru engin ný sannindi fyrir okkur. Kárahnjúkaflokkarnir eru í yfirgnæfandi meiri hluta á þingi. En það sem ég held að margir hljóti að hafa hugsað sem fylgjast með þessari umræðu, hvort sem er hér í þinghúsinu eða við sjónvarpstæki, er nauðsyn þess að breyta valdahlutföllum á Alþingi, vegna þess að þessi skipting á þinginu er ekki í nokkru samræmi við þann veruleika sem blasir við úti í þjóðfélaginu. Þar eru allt önnur hlutföll uppi, enda þorir ríkisstjórnin ekki að láta á það reyna, hún þorir ekki að láta á það reyna í þjóðaratkvæðagreiðslu hvort þetta mál fengi þar brautargengi. Það er staðreynd. En hvað líður því að hv. formenn þingnefnda komi til þingsalarins?

Formönnum þingnefnda sem óskað var eftir hafa verið send boð um að nærveru þeirra sé óskað.

Þá ætla ég að byrja á því að vitna örlítið í tvo hæstv. ráðherra. Það geri ég í eftirfarandi samhengi. Það er fagnaðarefni að hæstv. iðnrh. skuli kominn hingað til leiks því ég er í þann veginn að fara að vitna í orð hennar  Aðdragandi þess að mig langaði til að leggjast í þessar tilvitnanir er það ótrúlega ábyrgðarleysi sem einkennt hefur málflutning Framsfl. í þessu máli, ótrúlega ábyrgðarleysi. Framsfl. auglýsti fyrir síðustu kosningar að hann væri bjargið í hafinu. Var það ekki svoleiðis? Kletturinn í hafinu?  En um hvað eru hagfræðingar að deila í þjóðfélaginu? Það er í fyrsta lagi hvort við getum snapað upp í lánin sem við þurfum að taka til að standa straum af kostnaði við framkvæmdirnar og hitt sem flestir hagfræðingar virðast sammála um, þ.e. þeir sem hafa ekki orðið fyrir þeirri ógæfu að vera settir í nefnd ríkisstjórnarinnar og undir hæl hennar og virðast breyta um skoðun við slíkt --- flestum hagfræðingum virðist sem sagt bera saman um að þessi atvinnustefna gefi þjóðinni minni arð, minni tekjur, en aðrar leiðir mundu gera. Við mundum búa við meiri velsæld, við værum líklegri til að búa við meiri velsæld ef við fylgdum annarri atvinnustefnu en þungaiðnaðarstefnu Framsfl. Þetta eru nú bara staðreyndir málsins og þessu fylgjumst við með í hverjum útvarps- og sjónvarpsþættinum á fætur öðrum þessa dagana og þetta erum við að lesa um í Viðskiptablaðinu og öðrum fagtímaritum, nú loksins þegar menn virðast vera að fá málið. Ég ætla að vitna í þessar umræður á eftir. Þetta er um ábyrgðarleysi Framsfl. í efnahagsmálum, ótrúlegt ábyrgðarleysi Framsfl. í efnahagsmálum, staðlausa stafi. Síðan kemur að umhverfisþættinum. Þar er ég kominn að hæstv. iðnrh. og við erum svo lánsöm að hafa hæstv. ráðherra hér með okkur. Á flokksþingi framsóknarmanna var m.a. rætt um rannsóknir Orkustofnunar á Torfajökulssvæðinu, jarðhitarannsóknir. Hæstv. iðnrh. og hæstv. umhvrh. sátu þar fyrir svörum. Ríkisútvarpið var á staðnum og fylgdist með. Þar var iðnrh. spurður að því í fyrirspurnatíma hvort Alþingi tæki ákvörðun um að friðlýsa svæði án þess að fullkannað væri hvort á þeim væri að finna verðmæti svo sem vatnsföll eða jarðhita sem ríkinu væri nauðsynlegt að nýta. Það var spurt vegna umræðu um Torfajökulssvæðið og jarðhitarannsóknir þar. Valgerður Sverrisdóttir iðnrh. sagði samkvæmt útvarpsfréttum eftirfarandi orðrétt, með leyfi forseta: ,,Að það sé betur yfirvegað og það sé eitthvert ákveðið ferli sem á sér stað áður en slík ákvörðun er tekin.`` Ákvörðun um hvað? Um að virkja? Um að spilla náttúrunni? Að menn þurfi að stíga varlega til jarðar áður en afdrifaríkar og óafturkræfar ákvarðanir eru teknar sem spilla náttúru Íslands? Nei, áður en ákvarðanir eru teknar um friðlýsingu svæða --- áður en ákvarðanir eru teknar um að friðlýsa svæði. Það er áhyggjuefnið hjá Framsfl. Ráðherrann hæstv. heldur áfram, með leyfi forseta: ,,Þarna hafa farið fram miklar rannsóknir af hálfu Orkustofnunar og þær rannsóknir verða að fara fram og eiga að fara fram. Það er skylda Orkustofnunar að rannsaka svæði sem þessi og það er í raun ekki búið að taka neina ákvörðun um nýtingu, en eins og ég segi, það er seinni tíma mál.`` Þarna erum við að tala um Landmannalaugasvæðið. Það er seinni tíma mál að ákveða hvað við gerum. En við þurfum að stíga varlega til jarðar í framtíðinni þegar við ákveðum að friðlýsa svæði. Menn mega nú aldeilis vara sig á því að vera of fljótir á sér þar. En þegar kemur að því að spilla náttúrunni þá er ekkert hik á Framsfl. Þá er ekki nokkurt einasta hik á Framsfl. Hver á að standa vaktina í Stjórnarráðinu fyrir hönd náttúrunnar? Skyldi það ekki vera hæstv. umhvrh.? Hvað sagði hæstv. umhvrh. í þessari sömu umræðu? Hæstv. umhvrh. Siv Friðleifsdóttir sagði eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Þó að svæði séu friðlýst að þá er ekki þar með sagt að þeim verði aldrei breytt um ókomna framtíð. Hins vegar njóta þau þá sérstakrar verndar og af því að þið voruð að tala hérna áðan um Kárahnjúkavirkjun að þá er það alveg ljóst að við þurftum að breyta þar friðlýsingu á Kringilsárrana til þess að hægt væri að fara í þá framkvæmd. Þannig að þó að svæði séu friðlýst þá þýðir það ekki að þau séu algjörlega ósnertanleg um alla framtíð.`` Og þá eru allir horfnir úr salnum náttúrlega. Mér finnst það ekki skrýtið. Skyldi fólki finnast það skrýtið að mönnum finnist óþægilegt að hlusta á þessa lesningu, þessar tilvitnanir í orð hæstv. iðnrh. og umhvrh. landsins? Nú ætla ég, herra forseti, að gera hlé á máli mínu þar til þeir allir eru mættir í þingsalinn, formenn efh.- og viðskn., iðnn. Ég spyr: Hvar er formaður umhvn.? Og síðan væri ágætt að hæstv. ráðherrar væru hér einnig til staðar. En ég mun ekki segja eitt aukatekið orð fyrr en þessir aðilar eru komnir hér aftur í þingsalinn.

Forseti mun gera ráðstafanir til þess að kalla hæstv. ráðherra í salinn. Hæstv. ráðherra gengur nú í salinn og forseti mun sjá til þess að haft verði samband við þá aðra sem hv. þm. nefndi.

Mönnum til upplýsingar þá er ég að bíða hér eftir því að formaður iðnn. og formaður umhvn. þingsins láti svo lítið að vera viðstaddur þessa umræðu.

Forseti vill upplýsa hv. þm. um að gerðar hafa verið ráðstafanir til þess að hafa samband við hv. formann umhvn., Magnús Stefánsson, sem nú er í þinghúsinu og hv. formann iðnn., Hjálmar Árnason, sem einnig er í þinghúsinu, þannig að hv. þm. nær eyrum viðkomandi þingmanna.

Það er ágætt að upplýsa hv. þm. og formann efh.- og viðskn. um að ég var að reifa þá hugmynd áðan að ráðnir yrðu statistar fyrir Framsfl. til að sitja hér í sætum vegna þess að menn virðast ekki hafa tíma til þess að fylgjast með umræðunni, jafnvel þótt þeir séu ábyrgðarmenn fyrir viðkomandi málaflokk. Þar vísa ég í formann umhvn. þingsins. Þetta er umhverfismál. Við erum að fjalla um mestu umhverfisspjöll í Íslandssögunni sem er á ábyrgð ríkisstjórnarinnar og stjórnarmeirihlutans hér. En það var svolítið athyglisvert að áðan var verið að vitna í hæstv. umhvrh. þjóðarinnar og afstöðu hæstv. ráðherra til friðlýstra svæða. Það var reyndar einnig vitnað í hæstv. iðnrh., um afstöðu hennar til friðlýsingar.

Afskaplega gáfulega að orði komist.

,,Afskaplega gáfulega að orði komist,`` segir hæstv. iðnrh. Jú, það er svo. Það er nokkuð sem ágætir kjósendur ættu að íhuga í komandi kosningum, að hæstv. iðnrh. finnst þetta alveg einstaklega gáfulega mælt og mikil viska þarna á ferðinni. En ég er alveg tilbúin að gera hlé á ræðu minni ef þarf að bíða frekar eftir því að þessir hv. þm. komi hingað til þingsalarins. Ég mun ekki sætta mig við það að hér haldi áfram umræða um þetta mál án þess að fulltrúar eða fulltrúi umhvn. sé hér á svæðinu. Ég geri það ekki. En ég er tilbúinn að gera hlé á ræðu minni ef þess er óskað. (Forseti (ÁSJ): Forseti vill freista þess að bíða augnablik vegna þess að hv. þm. Magnús Stefánsson, formaður umhvn., og hv. þm. Hjálmar Árnason, formaður iðnn., eru hér í húsinu og verið er að gera ráðstafnir til að láta þá vita. Forseti hyggst nú gera hlé á fundinum í fimm mínútur.)

Herra forseti. Ég sá hv. formann umhvn. á göngunum. Mér sýnist hann vera bara horfinn aftur á braut. Hér er formaður efh.- og viðskn. þingsins,  
             Það er svolítið merkilegt að framlag Framsfl. til þessa máls hefur annaðhvort verið svona ósvífni eða aulafyndni. Það hefur talsvert verið um slík viðbrögð frá þeim stjórnmálaflokki. Ég var einmitt áðan að tala um það ótrúlega ábyrgðarleysi sem sá stjórnmálaflokkur hefur sýnt í þessu máli og vék að yfirlýsingum sem formaður flokksins lét frá sér fara á nýafstöðnu flokksþingi Framsfl. þar sem hann var með ýmsar mjög miklar rangfærslur, að mínum dómi, nánast blekkingar, gagnvart þjóðinni, þar sem hann gaf í skyn að ávinningur af þessari framkvæmd fyrir ríkissjóð og almannasjóði væri miklum mun meiri en hann er. Um það deila hagfræðingar hver ávinningurinn er og þá yfirleitt hvort ávinningur verði af þessum framkvæmdum, því ýmsir telja að af þeim verði hreinlega bókhaldslegt tap. Annað sem ég vil vekja athygli á við þessa umræðu málsins, þriðju og síðustu umræðu málsins, er hve margir endar eru óhnýttir. Vísa ég þar sérstaklega í kæru eða gögn öllu heldur sem hafa verið send Eftirlitsstofnun ESA, þeirri stofnun sem á að fylgjast með því að reglur og samningar sem við höfum undirgengist í tengslum við hið Evrópska efnahagssvæði séu ekki brotnir vegna þessara framkvæmda. Og um hvað snýst það mál? Jú, það snýst um það hvort niðurgreiðslur ríkisins, stuðningur Íslendinga við þessa framkvæmd, standist almennar samkeppnisreglur. Í því frv. sem við ræðum nú, frv. til laga um heimild til samninga um álverksmiðju í Reyðarfirði, eru ákvæði sem veita Alcoa-fyrirtækinu ýmsar ívilnanir. Þær ívilnanir eru fyrst og fremst í formi skuldbindinga, t.d. varðandi tekjuskattinn. Alcoa-fyrirtækið á að borga 18% tekjuskatt, en í samningnum og í lagafrv. er kveðið á um að fari svo að tekjuskattar fyrirtækja verði hækkaðir á samningstímanum umfram þessi 18%, þá muni það ekki ganga yfir Alcoa. Það muni ganga yfir öll önnur fyrirtæki í landinu. Það muni ganga yfir öll íslensk fyrirtæki, en ekki Alcoa. Þetta á við reyndar um ýmsa aðra þætti t.d. varðandi útreikninga á rekstrartöpum sem eru flutt á milli ára. Kveðið er á um að það skuli gilda um tiltekinn árafjölda og verði breyting á því skal það ekki koma í bakið á Alcoa-fyrirtækinu. Það má bitna á öllum öðrum atvinnurekstri í landinu, en þetta stóra auðfyrirtæki er hins vegar sett í bómull. ESA-dómstóllinn er m.a. að fjalla um þetta. Þar kunna að koma inn í aðrir þættir líka, t.d. niðurgreiðslur og stuðningur í formi hafnargerðar og vegagerðar, undanþágur frá losunarsköttum og umhverfissköttum. Hvers kyns ívilnanir og undanþágur kunna að vera þar á borðinu. Við fáum ekki upplýsingar um það. Hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir óskaði formlega eftir þessum upplýsingum. Hið sama hef ég gert í efh.- og viðskn. þingsins. Þar var þetta mál sérstaklega tekið fyrir. Fulltrúar frá iðnrn. mættu á fund efh.- og viðskn. og greindu okkur frá því að málið væri á svo viðkvæmu stigi að ekki væri á það hættandi að upplýsa þingnefndina um málið, nema menn lofuðu því að segja engum frá, lofuðu því að segja hvorki fjölmiðlum, öðrum þingmönnum eða þjóðinni yfirleitt frá því sem þarna væri á ferðinni. Þessu mátti líkja við eins konar samningsferli, var okkur sagt. Þetta samningsferli er nú á svo viðkvæmu stigi að það er ekki óhætt að láta þingið fylgjast með gangi mála. Finnst mönnum þetta boðlegt? Er þetta traustverkjandi? Var ekki einhvern tímann sagt að þessi ESA-stofnun væri dómstóll? Er ekki talað um ESA-dómstólinn? Nú er hæstv. iðnrh. að prútta við þennan dómstól.

Eftirlitsstofnun.

Eftirlitsstofnun já, þetta er eftirlitsstofnun. Þetta er ekki dómstóll. En gagnvart þessari eftirlitsstofnun eru hæstv. ráðherra og ríkisstjórn í eins konar samningaviðræðum. Þegar óskað er eftir því að þingið og stjórnarandstaðan, bara þingmenn almennt, fjölmiðlar og þjóð, fái aðgang að þessari umræðu, að vita um hvað hún fjallar, hvaða gögn er verið að reiða fram og yfirleitt hvaða efnisþættir eru til umfjöllunar, þá er lokað á allt slíkt. Finnst mönnum þetta boðlegt? Ég held að þetta mundi ekki ganga í Bandaríkjunum, í vöggu kapítalismans. Þetta mundi ekki ganga. Það komu hingað sérfræðingar í raforkumálum fyrir fáeinum mánuðum og lýstu fyrir okkur sem sóttum fundi þeirra að í Bandaríkjunum væri raforkukerfið að verulegu leyti markaðsvætt en hins vegar væri aðgangur fjölmiðla og almennings að upplýsingum betri en hér, miklu betri. Ég efast stórlega um að þetta mundi viðgangast þar. Það stórkostlegasta í þessari umfjöllun og umræðu var að okkur var bent á að við kynnum að geta sótt málið á grundvelli upplýsingalaga eða einhverjum öðrum leiðum, kynnum að geta náð upplýsingum með einhverjum öðrum hætti. Þannig talar ríkisstjórnin til okkar. Þetta er meirihlutavaldið á Alþingi sem talar svona til okkar. Hugsanlega getum við náð frá þeim upplýsingum ef við beitum sérstökum lagatæknilegum klókindum til þess. Eru þetta hugmyndir Framsfl. um opið lýðræðisþjóðfélag? Það er von að ráðherrann hlægi. Þetta er náttúrlega alveg drepfyndið. Þetta er alveg óskaplega fyndið. Enn þá sniðugra er náttúrlega að láta þingið og stjórnarmeirihlutann samþykkja frv. áður en búið er að skoða málið í Brussel. Það er náttúrlega svo sprenghlægilegt að ég er viss um að það leikur allt hér á reiðiskjálfi af hlátrasköllum á morgun þegar málið verður endanlega afgreitt. Allir endar eru óhnýttir í málinu.

Þetta er heimild til iðnrh.

Þetta er heimild til iðnaðarráðherra. Nú, það er svoleiðis. Þetta er heimild til að ráðast í framkvæmdirnar. Sams konar heimild og var veitt fyrir Kárahnjúkavirkjun. Eru heimildir eitthvað skyldar loforðum? Muna menn eftir loforðunum sem gefin voru í þingsölum, t.d. í tengslum við Eyjabakka og í framhaldinu Kárahnjúka? Um hvað snerust þau loforð? Þau snerust um að ekki yrði ráðist í neinar framkvæmdir í tengslum við þessi stóriðju- og virkjanaáform fyrr en allir samningar væru frágengnir og hefðu verið kynntir í þinginu. Var því ekki lofað? Er ég einn um að muna þetta?  Það sem við erum að ganga frá hér eru heimildir, svipað og ríkisstjórnin gefur loforð sem síðan eru svikin. Þetta er alvaran að baki þessum textum sem eru til umfjöllunar í þinginu. Mér finnst þetta ekki traustvekjandi, herra forseti, nema síður sé. Ég leyfi mér að spyrja hæstv. iðnrh.: Hvað veldur því að ríkisstjórnin neitar að láta fara fram þjóðaratkvæðagreiðslu um þetta stórmál? Það eru aðeins rúmir tveir mánuðir til kosninga. Það er hæglega hægt að koma því þannig fyrir að kosið verði um þessar umdeildu framkvæmdir samhliða alþingiskosningum 10. maí. Þá væru menn heldur betur samferða þjóð sinni. Í skoðanakönnun sem gerð var fyrir fáeinum vikum í kringum mánaðamótin janúar/febrúar, kom fram að yfirgnæfandi meiri hluti þjóðarinnar er þessu fylgjandi. Þannig eru þeir sem eru hlynntir þjóðaratkvæðagreiðslu um stórmál af þessu tagi tæplega 80%, 79%. Andvígir eru aðeins 15%. Sama gildir varðandi Kárahnjúkavirkjun. Þar er heldur minna hlutfall, en þó eru 64% þjóðarinnar fylgjandi því að efnt verði til þjóðaratkvæðagreiðslu um Kárahnjúkavirkjun. Hvorki né segja 6% en andvígir eru 30%. Hlutföllin hér inni á þingi eru hins vegar allt önnur. Hæstv. heilbrrh. vakti í dag athygli okkar á að aðeins átta þingmenn hefðu greitt atkvæði gegn frv. ríkisstjórnarinnar og það eru náttúrlega fyrst og fremst þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs. Kárahnjúkaflokkarnir hafa yfirgnæfandi meiri hluta hér á þinginu. Þetta er vitað. Og um þetta hljóta kosningarnar að einhverju leyti að snúast í vor. Ætla menn að veita Kárahnjúkaflokkunum brautargengi eða flokki sem er reiðubúinn að standa vaktina í þágu umhverfisverndar á Íslandi? Við stöndum ekki bara fyrir umhverfisvernd heldur höfum við fært fyrir því haldgóð rök að sú stefna sem við boðum í efnahags- og atvinnumálum sé miklu vænlegri til að bæta þjóðarhag en þungaiðnaðarstefna Framsfl. Okkar stefna er miklu vænlegri til árangurs. Við höfum fært fyrir þessu ítarleg rök. Það væri fróðlegt að heyra rökstuðning fulltrúa ríkisstjórnarinnar og stjórnarmeirihlutans gegn því tillaga okkar um þjóðaratkvæðagreiðslu nái fram að ganga. Ég spyr t.d. hv. formann umhvn.: Finnst honum ekki eðlilegt að þjóðin fái tækifæri til þess að greiða atkvæði um þessi mestu náttúruspjöll sögunnar á Íslandi? Er ekki eðlilegt að þjóðin fái að koma beint og milliliðalaust að því máli? Hæstv. ráðherra Framsfl.

Hún fær það í maí.

Hún fær það í maí. Já, það er nokkuð til í því hjá hv. þm. Kristni Gunnarssyni. Þá getur þjóðin sagt Kárahnjúkaflokkunum sinn hug. Það er alveg rétt. En málið er stærra en svo að við getum leyft okkur að hugsa í einu litlu kjörtímabili. Afleiðingar þessarar stefnu og þessara framkvæmda eru því miður meiri en svo. Við erum að tala um óafturkræf spjöll á náttúru Íslands. Þetta er bara staðreynd málsins. Mér þætti fróðlegt að fulltrúar stjórnarmeirihlutans gerðu svo lítið að upplýsa okkur um hvað veldur því að þeir eru andvígir því að láta greiða um þetta atkvæði. Eru menn hræddir? Trúa menn ekki á eigin málstað? Óttast þeir þjóðina? Hvað er það sem menn óttast? Hvað veldur því að ríkisstjórnin og stjórnarmeirihlutinn, ekki bara stjórnarmeirihlutinn heldur allir Kárahnjúkaflokkarnir hér á þingi, leggjast gegn þessu. Við erum ein um þetta, Vinstri hreyfingin -- grænt framboð, að standa hér í fæturna og vilja stuðla að náttúruvernd. Hvað veldur því að þessir aðilar leggjast gegn því að þjóðin fái aðkomu að málinu? Nú verð ég eiginlega að fara að hætta til að fá hæstv. iðnrh. hér upp í andsvari ef svo skyldi fara að hæstv. ráðherra ætlaði að svara þessu, segja hug sinn eða öllu heldur segja þjóðinni hug sinn. En mig langar að segja örfá orð um þjóðaratkvæðagreiðslu. Það var tekist á um þetta í byrjun 10. áratugarins. Hvenær var það, 1992?

Af hverju treystirðu ekki alþingiskosningum?

Ég treysti þeim líka. Ég treysti þeim að sjálfsögðu líka en ég tel að þetta mál sé það stórt í sniðum að þjóðin eigi rétt á að koma að því milliliðalaust. Því er þannig háttað að þjóðin er skipt í fylkingar, hugsanlega svipaðar að stærð. Ég skal ekki um það segja, það veit enginn. Það hafa verið gerðar skoðanakannanir sem gefið hafa skiptinguna til kynna en það þyrfti að komast betur að raun um það. En þetta mál er það stórt og umdeilt að það er eðlilegt að málið sé til lykta leitt með þeim hætti að okkar mati. Við teljum það líka sanngjarnt. Það hafa komið upp mál sem hafa kallað á slíkt. Ég held að allir séu sammála um það og enginn mundi láta sig dreyma um annað en að efnt verði til þjóðaratkvæðagreiðslu ef einhverjum stjórnarmeirihluta dytti í hug að Ísland sækti um aðild að Evrópusambandinu. Ég held að það sé enginn sem mundi andmæla því. Enginn. Hins vegar var það mjög umdeilt á sínum tíma þegar við gerðumst aðilar að hinu Evrópska efnahagssvæði. Þá var þess krafist að efnt yrði til þjóðaratkvæðagreiðslu um málið. ASÍ var á því máli, BSRB, Neytendasamtökin, Bændasamtökin og tugþúsundir Íslendinga skrifuðu undir kröfur og óskir þar að lútandi. Þetta var hunsað. Hver voru rökin sem færð voru fram? Annars vegar heyrðust þessi venjulegu, hefðbundnu ólýðræðislegu rök um að þjóðinni kæmi það nánast ekki við en síðan var hitt: Málið er svo flókið, sögðu menn, að við þurfum þessa miklu sérfræðinga á Alþingi til að taka á málinu. Er það þá hið sama sem gildir hér? Hve margir hafa sett sig verulega vel inn í þessi mál? Það er núna fyrst sem umræðan er að byrja að blómstra um hina efnahagslegu þætti málsins, svo dæmi sé tekið. Fram til þessa hefur alltaf verið vísað í útreikninga og staðhæfingar Landsvirkjunar. Síðan hefur hver aðilinn á fætur öðrum komið og stimplað þá. Menn hafa alltaf gert þetta með skírskotun til japansks bankafyrirtækis, Sumitomo-bankans í Japan. Hvaða hlutverki skyldi sá banki koma til með að gegna hér á komandi mánuðum og missirum ef af þessu verður? Hann verður einn af lánveitendunum, hann er hagsmunaaðili í málinu. Það er á hans útreikningum, stimplum og samþykki sem nánast allar umsagnir hvíla. Síðan hef ég bent á að það er misræmi í því sem fram kemur í gögnum sem Landsvirkjun afhenti Sumitomo-bankanum annars vegar og hins vegar í skýrslum Landsvirkjunar. Ég hef ekki fengið nein svör við þessu. Ég veit ekki til þess að menn hafi lagst yfir þetta misræmi. Menn hafa heldur ekki lagst yfir skýrslur sem Þorsteinn Siglaugsson setti fram um kannanir sem gerðar hafa verið, bæði á vegum Alþjóðabankans og rannsóknarfyrirtækja, sérstaklega eins sem hann byggir á, töflur sem við fengum í efh.- og viðskn. þar sem fram kemur að áhættumat Landsvirkjunar er út úr öllu korti. Og það kemur líka fram að þau gögn sem Landsvirkjun afhenti Sumitomo um það efni gáfu til kynna að áhættumatið hvíldi á öllum virkjununum sem Landsvirkjun hefði ráðist í. Staðreyndin er hins vegar sú að það er aðeins brotabrot af þessum virkjunum og þær að umfangi aðeins brotabrotabrot af Kárahnjúkavirkjun. Menn leggjast ekkert yfir þetta, menn skoða þetta ekki neitt. Menn voru byrjaðir að álykta hér út og suður, samtök á vinnumarkaði, bæði Alþýðusambandið og Samtök atvinnulífsins ályktuðu um málið áður en samningar voru gerðir. Áður en lýðum varð ljóst hvað héngi á spýtunni var ályktað og málið stutt án þess að nokkur vissi hvað það gæfi í aðra hönd. Vorum við þá ekki undir sömu sökina seld sem höfum verið andvíg þessu? Andstaða okkar skýrist fyrst og fremst af umhverfissjónarmiðum, þannig leggjum við málið upp. Við viljum ekki láta spilla náttúrunni á þennan hátt en þá komu stjórnarmeirihlutinn og virkjunarsinnar fram með þau rök og þær staðhæfingar að virkjanirnar og stóriðjan mundu skila svo miklum ávinningi inn í efnahagslíf okkar að við gætum ekki annað en tekið þennan kost. Þetta var hugsunin. Svo fóru menn þá að deila um þennan efnahagslega ávinning og reyna að meta hver hann raunverulega yrði. Um það hefur deilan hér þess vegna staðið. En aftur og ítrekað vil ég segja að hinn pólitíski ásetningur hefur verið ljós allar götur frá því að þetta mál kom inn á þing í byrjun þessa kjörtímabils. Auðvitað á málið sér miklu lengri aðdraganda en í byrjun þessa kjörtímabils, árið 1999, urðu hér miklar umræður og deilur um Eyjabakkavirkjun. Það var hart tekist á um þá virkjun. Norsk Hydro kom snemma að því máli. Hvað átti Norsk Hydro að gera? Jú, það ætlaði að vera sameignaraðili með Íslendingum, með íslenskum fjárfestum. Norsk Hydro ætlaði upphaflega ekki að eiga nema 20--25% í álverksmiðjunni sem til stóð að reisa í Reyðarfirði. Síðan missir þáverandi stjórnarformaður Hæfis, held ég að það heiti, Geir A. Gunnlaugsson, það einhvern tíma út úr sér að það sé mikið vandamál með 80 milljarðana. 80 milljarða, spyrja menn þá, hvaða 80 milljarða? Það hafði ekkert verið rætt í þinginu um ábyrgð á 80 milljörðum. Hver átti að veita þá ábyrgð? Það var það sem vantaði upp á 20--25% sem þeir ætluðu að koma með. Þetta fékkst aldrei rætt, það komu aldrei neinar skýringar á þessu þótt eftir væri leitað, en þetta var hugmyndin. Norsk Hydro ætlaði að koma inn í álverksmiðjuna með 20--25% eignaraðild. Og þeir ætluðu að gera meira. Þeir ætluðu að sjá um aðföng, um sölu á afurðum og sjá fyrir tæknilegri þekkingu. Þetta átti að vera þeirra aðkoma að málinu. Hverjir voru hinir aðilarnir sem áttu að koma að fjármögnuninni? Það voru lífeyrissjóðirnir. Þeir áttu að koma að þessari fjármögnun. Og ég þekki það vel vegna þess að ég sótti fund fjárfesta fyrir hönd lífeyrissjóðs þess sem ég hef átt stjórnarsæti í, Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins, fund sem var haldinn í júníbyrjun árið 2001. Þá var haldinn fundur á Hótel Sögu þar sem óskað var eftir því við lífeyrissjóðina að þeir kæmu með fjármagn inn í þessa framkvæmd. Það voru kallaðir til sérfræðingar sem gáfu alveg skínandi lýsingu á þróun álverðsins --- þetta var allt óskaplega góður fjárfestingarkostur --- ég held að það hafi verið CRU-fyrirtækið, þessir sömu og eru að ráðleggja núna og hafa alltaf komið með ranga spádóma, alltaf síðustu árin. Menn beri bara saman töflurnar annars vegar og skýrslur Landsvirkjunar hins vegar. Þar er allt á skjön, það gengur ekkert upp. En það er alveg sama þó að á þetta sé bent, það er eins og að stökkva vatni á gæs. Þetta er samt staðreynd. Og ég hvet menn sem efast um það til að skoða þetta. Nema þar átti að sýna fram á og var sýnt fram á bullandi arðsemi af þessu verkefni. Hófst nú mikið tog um hvað Norsk Hydro kæmi með stóran eignarhlut inn í þetta fyrirtæki sem átti að verða til. Af Íslands hálfu var alltaf verið að reyna að toga það upp á við, upp undir helminginn. Það var markmiðið. Lífeyrissjóðunum var sagt að af þessu yrði mikill arður. Menn trúðu því ekki. Hvernig stendur þá á því að menn telja nú að það verði arður af starfsemi Alcoa ef menn töldu að hinn aðilinn yrði í bullandi tapi? Á hverju skyldi það byggja? Það byggði á því að menn ætluðu að raforkan yrði seld á raunvirði. Það er staðreyndin. Síðan var dæminu snúið við og stjórnvöld ákváðu að niðurgreiða raforkuna þannig að Alcoa-fyrirtækið gæti hagnast. Þetta er viðsnúningurinn. Þegar þessum lífeyrissjóðsfundi lauk sögðu forsvarsmenn hans: Við viljum ekki fá neitt opinbert frá ykkur núna. En við viljum fá vísbendingar í júlímánuði og í byrjun næsta árs, í byrjun árs 2002 hefur það sennilega verið, ætlum við að innheimta loforðið opinberlega. Þannig gekk þetta fyrir sig. Menn áttu að gefa þarna skuldbindingar og vilyrði en loforðið yrði innheimt ,,í byrjun næsta árs``. Frá þessu greindi ég opinberlega. Að sjálfsögðu greindi ég frá þessu opinberlega. Og hver voru þá næstu skref? Hver urðu viðbrögðin í stjórnum lífeyrissjóðanna? Það var komið með plagg inn í stjórnirnar frá þessum aðilum --- á ensku, það var nú svo smekklegt, við erum öll íslenskumælandi sem sitjum í þessum stjórnum en plaggið var á ensku. Fyrirsögnin var ,,Secrecy Agreement``, samkomulag um leynd, og áður en lengra yrði haldið skyldu menn undirrita þetta samkomulag. Þetta eru vinnubrögðin í þessu máli, svona hafa þau verið. Þess vegna er ég ekkert undrandi yfir því að fáum ekki að sjá þau plögg sem ráðuneytið er að senda frá sér. Ég spyr: Hvað er það sem ekki þolir dagsljósið? Hvers vegna höfðu menn svona miklar efasemdir um fjárfestingu í Norsk Hydro ævintýrinu á sínum tíma? Jú, við höfðum náttúrlega reynslu af slíkum fjárfestingum. Þar vísa ég t.d. í járnblendifélagið í Hvalfirði. Þar komu upphaflega erlendir eignaraðilar að, Union Carbide, og síðan á áttunda áratugnum kemur í kjölfarið Elkem Spigerverket inn í það dæmi, fyrst með minnihlutaeign, en síðan smám saman jókst hún og er núna komin í 75%. Hvernig gerðist það? Járnblendifélagið hefur nokkrum sinnum orðið gjaldþrota. Hvað hefur gerst þegar það hefur orðið gjaldþrota? Hvað gerðist þá? Þá var endursamið um raforkuna, þá var endursamið um verðið á raforkunni, á afurð okkar til verksmiðjunnar, á þeirri afurð sem þjóðin selur verksmiðjunni. En svo illa var komið fyrir fyrirtækinu í árslok árið 2001 að hlutabréfin í járnblendifélaginu voru færð niður um 75%, úr 1.700 millj. í 400 millj., um 75%. Þá voru hlutabréfin rýrð að verðgildi um þetta. Það lá við að þetta ylli því að félagið yrði tekið út af Verðbréfaþingi. Hvað gerði ríkisstjórnin þá? Hún setti inn nokkra tugi milljóna, ég held að það hafi verið 60 millj., til þess að koma í veg fyrir þetta algera hrun og skipbrot. En með þessum hætti urðu ýmsir, þar á meðal íslenskir fjárfestar, fyrir miklu peningalegu áfalli, og það er þetta sem lífeyrissjóðirnir eða einhverjir aðilar innan þeirra horfðu til að gæti gerst í samkrulli með Norsk Hydro, fyrirtæki sem hefði tögl og hagldir um aðföng og sölu á afurðunum og ætlaði að fá sinn hlut í tæknivinnu á ódýran hátt. Sú var hugsunin. Og eitt af því, svo að ég rifji það upp líka í tengslum við þessa samninga við Elkem, var krafan um að fá 3% hlutdeild í veltunni, sem þeir fengu, blóðpeninga sem Jón Sigurðsson, fyrrv. hæstv. iðnrh., talaði um. Þetta er þessi saga. En jafnvel þótt menn hefðu þessa sögu og þessa atburðarás fyrir augunum og í huga, a.m.k. þeir sem höfðu kynnt sér málið, átti eftir sem áður að fara út í svipað ævintýri og krefjast þess af lífeyrissjóðunum að þeir kæmu einnig þar til sögunnar. Þetta eru staðreyndir í þessu máli. Áður en ég kveð alveg Hvalfjörðinn spyr ég hvort það sé ekki rétt að nú sé svo komið að Alcoa-fyrirtækið eigi næstum helmingseignarhlut í Elkem, 46%. Ég held að svo sé. Þetta eru hræringarnar. Og ég hef áður rifjað það upp hér í ræðu að eitt það áhrifaríkasta sem mér hefur fundist hafa komið fram í þessari umræðu voru orð fyrrverandi forstjóra járnblendifélagsins, Jóns Sigurðssonar, sem varaði okkur við þessum samningum. Reyndar horfði hann þá fyrst og fremst til Norðmannanna og þessa samkrulls sem ég var að vísa til. Hann sagði: Þessir eignaraðilar hafa tögl og hagldir við slíkar aðstæður --- eins og varð raunin --- og þeir eiga kost á því að taka upp samninga og færa verðið niður. Og ef þeir hverfa frá eða verða gjaldþrota, sem getur gerst, líka með risafyrirtæki --- Argentína er ekki fyrirtæki, heldur ríki. Það varð gjaldþrota. Pan American er fyrirtæki, það varð gjaldþrota, risastórt, þetta getur gerst --- þá koma þeir sem Jón Sigurðsson kallaði hræætur, og það eru ekkert sérstaklega þægilegir samningsaðilar. Þetta gæti gerst við erfiðar aðstæður. En við erum ekkert að meta það núna. Við erum að meta nákvæmlega samningana sem verið er að gera. Við bendum á að samningarnir sem ríkisstjórnin er að gera um stóriðjuna séu vafasamir, og þá hafa menn horft til tveggja þátta, annars vegar þess tilkostnaðar sem við verðum fyrir, útgjaldanna, stofnkostnaðarins, og hins vegar raforkuverðsins, þ.e. þeirrar afurðar sem við seljum. Þar hefur verið bent á að óvissuþættirnir séu gríðarlega miklir. Þótt þeir færu ekki nema upp undir meðaltal í umframkostnaði sem fram kemur í skýrslum Alþjóðabankans í framkvæmdum af þessu tagi væri framkvæmdin komin í bullandi tap, bókhaldslegt tap. Það yrði bókhaldslegt tap á framkvæmdinni upp á marga milljarða. Hvað skal gera þá? Á þá að koma ríkisstuðningur? Samkvæmt lögum má ekki láta almenna raforkukaupendur niðurgreiða stóriðju. Það er bannað lögum samkvæmt, og við erum svo afskaplega löghlýðin, segja þeir hjá Landsvirkjun. En það verður fróðlegt að fara í saumana á því bókhaldi og einnig formið á niðurgreiðslum vegna framkvæmdanna að öðru leyti. Um það fjalla viðræðurnar við ESA, samkeppnisstofnunina sem við megum ekki fá að fylgjast með.

Eftirlitsstofnunina.

Eftirlitsstofnun með samkeppni, eða hvað? Með því að samkeppnislög séu í heiðri höfð og að ríkisstjórnin ...

Í formi ríkisstyrkja.

Í formi ríkisstyrkja, segir hæstv. ráðherra. Við erum að fjalla um ríkisstyrki til Alcoa-fyrirtækisins vegna þess að fyrir hönd íslenskra skattgreiðenda, þeirra sem borga skatta innan við 100 þús. kallinn, hefur ríkisstjórnin tekið Alcoa-auðhringinn upp á sína arma og færir honum ríkisstyrki. Nú er það til könnunar og athugunar í Brussel hvort þessir ríkisstyrkir séu of miklir. Um það snýst þetta mál. Og þetta er svo óskaplega viðkvæmt að það má ekki láta þjóðina fylgjast með. Þannig er því farið. Ég ætla ekki að fara mikið nánar í þessa sögu. Ég hef vísað til fyrirtækja sem hæstv. iðnrh. hefur sótt heim í Kanada og víðar. Ég held hún hafi ekki farið til Mexíkó og ekki til þriðja heims ríkjanna þar sem Alcoa er sakað um að brjóta mannréttindi, réttindi á verkafólki sem ekki fær að stofna verkalýðsfélög og er haldið á smánarlaunum. Ég veit ekki hvort hæstv. ráðherra hefur heimsótt Impregilo í Lesótó. Sú framkvæmd er í rannsókn hjá Alþjóðabankanum og rannsóknarnefnd á vegum breska þingsins hefur komist að þeirri niðurstöðu að þar hafi verið farið á bak við viðskiptabannið á sínum tíma. Þeir settu upp það sem Bretarnir kalla ,,þvottastöð`` í London til að komast á bak við þá samninga. Í Argentínu og Brasilíu hefur fyrirtækið verið tengt geysilegum hneysklismálum. Í Argentínu reistu þeir minnisvarða um spillingu, sagði fyrrv. forseti landsins. Í Brasilíu var sagt um Impregilo, þetta viðskiptafyrirtæki ríkisstjórnarinnar, að það hafi tengst mesta svikamáli í sögu kapítalismans. Þau munu þó vera nokkuð stór í sniðum sum. Samkvæmt þessari bresku rannsóknarskýrslu sem ég vísaði til var það svo að framkvæmd sem átti að kosta um 4 milljarða dollara hafi orðið 20 milljarðar þegar upp var staðið, ef ég man þessa tölu rétt. Ég ætla ekki að fullyrða um það. Stærðargráðurnar voru a.m.k. slíkar. Varðandi hin efnahagslegu áhrif af þessum aðgerðum, af þessum framkvæmdum, er farið að tala um áhrifin á öðrum nótum en gert var fyrir fáeinum dögum eða vikum í þessum sal. Hæstv. forsrh. sneri þá út úr þegar spurt var um áhrif á gengi, vexti og annað af því tagi. Hann sagðist mundu svara til um slíkt árið 2005, þá sem forsrh. Nú er að koma á daginn sem reyndar var ljóst orðið að þessi innspýting í efnahagslífið, þ.e. væntingar um hana öllu heldur, er þegar farin að hafa áhrif á gengið til styrkingar krónunni. Eins og ég þreytist ekki á að segja er það að sjálfsögðu gott upp á kaupmáttinn, gagnvart vörum sem við kaupum frá útlöndum, einkum frá löndum þar sem styrkingin er mest eins og Bandaríkjunum. En fyrir útflutningsatvinnuvegi og ýmsa atvinnustarfsemi í landinu getur illa farið ef hins hárfína jafnvægis sem þarna þarf að vera er ekki gætt eða sé það ekki fyrir hendi. Það var t.d. umfjöllunarefni í sjónvarpsþætti á sunnudaginn, í Silfri Egils. Þar fjölluðu þrír efnahagssérfræðingar um þessi mál. Einn þeirra, Edda Rós Karlsdóttir frá greiningardeild Búnaðarbankans, sagði að þau hefði kannski ekki verið fyrirséð, þessi áhrif á styrkingu krónunnar. Hún vék sérstaklega að ferðaiðnaði og sjávarútvegi, þ.e. fiskvinnslu almennt, hvaða áhrif þetta hefði þegar á þær greinar. Þetta eru hlutir sem ríkisstjórnin hefur hreinlega neitað að ræða. En þetta er þáttur sem við höfum ítrekað vakið athygli á. Annað sem menn eru sammála um að muni gerast er að vextir verða talsvert hærri en þeir ella hefðu verið, tveimur prósentustigum hærri. Það mun segja sig sjálft að það mun að sjálfsögðu hafa slæm áhrif á afkomu fyrirtækja og heimila. Það þekkja allir sem þurfa að kljást við mikinn og erfiðan skuldabagga. Hvers vegna eru vextirnir hækkaðir. Annars vegar lýtur það lögmálum framboðs og eftirspurnar eftir fjármagni. Hins vegar er það yfirveguð ráðstöfun af hálfu Seðlabankans sem að einhverju leyti stýrir vaxtastiginu, að slá á þenslu með því að hækka vexti og koma þannig í veg fyrir fjárfestingu heimila og fyrirtækja, koma í veg fyrir að önnur fyrirtæki færi út kvíarnar og skapi ný störf. Þessa mótsögn höfum við verið að benda á, að þessi atvinnustefna þrengir að öðrum atvinnurekstri. Það er í þessu samhengi sem efnahagssérfræðingar tala um ruðningsáhrif í atvinnulífinu, framkvæmdirnar komi til með að ryðja öðrum fyrirtækjum úr vegi. Þetta var umfjöllunarefni efnahagssérfræðinganna í Silfri Egils um síðustu helgi. Þar voru Ásgeir Jónsson, Sigurður Jóhannesson og Edda Rós Karlsdóttir sem ræddu málin en fjöldi annarra hagfræðinga hefur tekið í sama streng. Þau vísuðu til þessarar atvinnustarfsemi sem ég vék að áðan. Ég spyr: Væri ekki nær að í stað þess að senda Landsvirkjun í þennan leiðangur til að fullnægja kosningaloforðum Framsfl. upp á fleiri hundruð milljarða að Landsvirkjun hreinlega greiddi upp skuldir sínar eins og landsvirkjunarmenn hafa talað um að unnt væri að gera á 15 árum. Þar með væri hægt að lækka raforkuverð til allra fyrirtækja og heimila í landinu. Þá ætla ég að spyrja hæstv. ráðherra um loforð sem fyrrv. hæstv. iðnrh. gaf, forveri hennar á ráðherrastóli, Finnur Ingólfsson. Hann sagði: Vegna þessarar virkjunar og þessara stóriðjuáforma þá munum við geta lækkað raforkuverð í landinu um 25--30% á næstu 10 árum. Þá erum við ekki að tala um eitthvað sem ella hefði gerst. Við erum að segja: Vegna þessara framkvæmda verður raforkuverðið lækkað sem þessu nemur. Verður það gert? Að sjálfsögðu verður það ekki gert. Að sjálfsögðu verður það ekki gert á grundvelli þessara framkvæmda, sem áhöld eru um að skili nokkrum einasta arði. Þau verða þvert á móti baggi á þjóðinni. Ég velti því þó fyrir mér hvort sá baggi muni nokkurn tíma að fullu koma í ljós vegna þess að þessar framkvæmdir í tengslum við virkjunina verða huldar. Það verður reynt að hylja þær og dylja þær. Áður en ég hverf aðeins frá efnahagssérfræðingunum langar mig til að vitna í ágætan pistil eftir Sigurð Jóhannesson hagfræðing. Hann segir hér í Fréttaheimi, heimur.is, sem er vefrit sem hann ásamt fleirum gefur út, ef ég þekki það rétt. Hann segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,En stundum er erfitt að sjá góð rök fyrir hógværðinni. Gott dæmi um það var þegar enginn starfsmaður bankanna treysti sér til að svara fyrirspurn Viðskiptablaðs Morgunblaðsins um það hvort arðsemi Kárahnjúkavirkjunar væri nægileg. Starfsmenn greiningadeilda hafa hingað til verið ófeimnir við að láta í ljós skoðanir sínar á íslenskum fyrirtækjum og arðsemi þeirra.`` Þetta er góð tilvitnun, enda er Sigurður Jóhannesson mjög glöggur maður sem hefur haft hugrekki til að bera til að setja mál sitt fram löngu áður en aðrir komu þar einnig til sögunnar. Hann var hagfræðingur Samtaka atvinnulífsins. Hann er hættur þar og kominn til háskólans. Hann hefur fylgt hægri skoðunum í stjórnmálum og sama má segja um margra aðra. Ég held að Þorsteinn Siglaugsson verði ekki skilgreindur sem vinstri maður. Ég held að hann sé meira að segja flokksbundinn sjálfstæðismaður eða hafi verið það. Þannig mætti telja fleiri til og síðan má horfa til vinstrisinnaðra hagfræðinga sem að þessu leyti tala einum rómi, einu máli.

Það er alltaf spurning hvað er nóg. Hvað nægir, hvað er nóg.

Já, en það sem ég hef áhyggjur af er að menn skuli ekki treysta sér til að tjá sig um málið, einnig þeir sem hafa verið að reyna að setja sig inn í þessi efni. Það sem ég hef verið að horfa til er hvað hendir menn sem eru settir í nefnd á vegum hæstv. iðnrh. Um leið og þeir eru komnir í nefnd á vegum hæstv. iðnrh. er eins og dómgreindin fari sína leið. Mér finnst það áhyggjuefni.

Væri gott að setja alla hina í nefnd?

Það væri afskaplega gott að gera það. Ég get upplýst hæstv. ráðherra um að ég hef setið í nefnd. Ég hef setið í efh.- og viðskn. þingsins. Ég hef óskað eftir upplýsingum um málið þar sem hæstv. ráðherra meinar mér um. En þær þarf ég að fá til að ég geti rætt um þessi mál af einhverju viti. Ég hef leitað upplýsinga og aðfanga víða, m.a. hjá þessum hagfræðingum sem ég nefndi og mörgum öðrum. Í nál. mínu, ef menn vilja kynna sér það, er að finna fylgigögn frá ýmsum aðilum, frá Sigurði Jóhannessyni, Þorsteini Siglaugssyni, Sveini Aðalsteinssyni og Friðriki Má Baldurssyni, sem skrifaði einu sinn ágæta grein um náttúru, stóriðju og nýskipan raforkumála. Ég hafði vonast til að hann héldi sínum gagnrýna tóni þegar hann var síðan kominn í svokallaða eigendanefnd sem átti að fjalla um arðsemi eða áhættu sem eigendurnir væru að taka. Við skulum ekki gleyma því að deilurnar sem urðu úti í Ráðhúsi á sínum tíma fjölluðu ekki um hvort arðsemi yrði af þessari framkvæmd, þær fjölluðu ekkert um það. Þær fjölluðu um hvort bókhaldslegt tap yrði, ekki hversu mikil arðsemin væri heldur hvort bókhaldslegt tap yrði þannig að eigendur Landsvirkjunar þyrftu að greiða með framkvæmdinni. Þeir héldu að við mundum sennilega sleppa fyrir horn, þyrftum ekki að borga með þessu. Þá sem lásu skýrsluna rak engu að síður í rogastans þegar í ljós kom að innihaldið var ekki í nokkru samræmi við niðurstöðu skýrslunnar, að ekki þyrfti að fara nema 30% fram úr áætluninni til að tap yrði á framkvæmdinni. Ég ætla ekki að hafa þetta miklu lengra þó að það væri náttúrlega ástæða til að hafa um þetta mjög mörg orð. Það hafa komið fram ýmsir efnahagssérfræðingar og tjáð sig um þetta mál og verið nokkuð brattir með sig, þar á meðal fulltrúar Seðlabanka og fjmrn. og slíkir aðilar. Þeir komu líka á fund efh.- og viðskn. En þegar farið var síðan að spyrja nánar út í forsendur þeirra og hvað það væri sem þeir væru að leggja blessun sína yfir reyndist tónninn nokkuð holur. Þeir sögðust telja að það mætti ætla að efnahagskerfið með hliðarráðstöfunum mundi ráða við framkvæmdina --- það sagði Seðlabankinn --- þetta mundi ekki riða til falls. Svo var farið að spyrja: En hvað með hin miklu deilumál sem geisað hafa í þjóðfélaginu um arðsemi framkvæmdarinnar og hversu góð hún er og skynsamleg? Nei, við höfum ekki tekið neina ákvörðun eða neina afstöðu til þess, við höfum ekki skoðað það, sögðu þeir. Við gætum eins verið að reisa pýramída á Sprengisandi. Menn eru bara að tala um umfang framkvæmdanna, um peningamagnið, ekki um gildi þessara framkvæmda. Og þegar grannt er skoðað eru allar umsagnir um málið af þessum toga. Einhvern tíma sá ég umsögn frá Orkustofnun um hvað þetta væri frábærlega vel unnið af hálfu Landsvirkjunar. Svo var farið að skoða málið. Þá var aftur byggt á Sumitomo, bankanum sem á að fjármagna þessa framkvæmd að hluta til. Aldrei fór nokkur aðili í sjálfar forsendurnar, enginn sem fór í þær. Eða hafa menn í alvöru velt vöngum yfir því hvort það sé eðlilegt sem gerðist hér rétt fyrir jólin, þegar tilboð voru opnuð í göngin og stífluna og þau fyrirtæki skandinavísku sem höfðu ætlað að bjóða í féllu flest frá? En Ítalirnir komu, Impregilo, þessir vinir Berlusconis voru skyndilega mættir á svæðið með tilboð, báðu að vísu um að því yrði frestað, aftur og ítrekað báðu þeir um frest á að tilboðin yrðu opnuð. En áður en þau voru opnuð komu fulltrúar Landsvirkjunar fram á sjónarsviðið og lýstu því yfir í fjölmiðlum hvað þetta ætti að kosta, hver tilkostnaðurinn yrði. Þeir skýra frá því opinberlega áður en tilboðin eru opnuð. Og viti menn, Impregilo var undir kostnaðaráætlun Landsvirkjunar og fékk tilboðið. Það var klappað mikið, að því er ég hef heyrt. Vitið þið hverjir klöppuðu hæst? Það var sú deild í Impregilo sem þeir binda mestar vonir við. Það eru áhættumatssérfræðingarnir. Það eru þeir sem vita að í svona framkvæmd sem þetta fyrirtæki hefur sérhæft sig í er mest út úr því að hafa að gera út á óvissu. Og nú verða fluttir herskarar til landsins frá Impregilo sem munu finna veilur í framkvæmdinni til að gera viðbótarkröfur. Þetta er ekkert nýtt. Þetta þekkja menn úr framkvæmdalífinu, verktakastarfsemi, að við slíkt hækka framkvæmdir í kostnaði. Þetta þekkja menn. Seðlabankinn, áður en ég skil alveg við hann, sagði sem sagt: Við erum ekkert að taka afstöðu til þess hvort þetta er skynsamlegt eða ekki. Við erum aðeins að skoða hvort þjóðfélagið, efnahagskerfið, springur, ekkert að ræða það hvort þetta sé skynsamleg ráðstöfun eða ekki. Við erum ekkert að taka afstöðu til þeirra deilumála sem hafa verið uppi í þjóðfélaginu. Og jafnvel varðandi áhrifin erum við komnir núna út fyrir okkar reynsluheim. Þetta er svona puttinn upp í loftið, líkt eins og þegar Perlan var byggð á sínum tíma. Þetta eru vísindin sem þarna liggja að baki. Í þriðja lagi, og það finnst mér vera ámælisverðast, hefur engin tilraun verið gerð til að leggja mat á ,,vinnsluvirði`` sem hagfræðingar kalla, vinnsluvirði þessara framkvæmda. Þar munu þeir eiga við það hverju þetta skilar inn í þjóðarbúið þegar upp er staðið. Formaður Framsfl. hefur verið óþreytandi í því að segja okkur hverju þetta skili í gjaldeyrissköpun, við fáum svo mikinn gjaldeyri fyrir álið. En hann hefur aldrei gert grein fyrir því hvað hann telji að sitji eftir í efnahagslífinu, hvað komi til ráðstöfunar á Íslandi, annaðhvort í formi skatta eða raforkunnar. Það er væntanlega þetta tvennt, raforkan og skattarnir sem ættu að skila einhverju inn í þjóðfélagið. Hann hefur aldrei gert grein fyrir því hvað situr eftir í þjóðfélaginu. Og er þá ekki saman að jafna framleiðslu sem er á eignarhaldi útlendinga eða atvinnustarfsemi sem er í höndum Íslendinga, eins og íslenskur sjávarútvegur þótt hann sé farinn að senda milljarða, jafnvel milljarðatugi, úr landi. Það er döpur saga. Þá á það við um Alcoa að allur arðurinn verður tekinn út. Og hver er skattlagningin á hann? Það eru 5%. Samkvæmt tvísköttunarsamningi mun það vera svo. Þegar hagnaðurinn er hins vegar kominn til Bandaríkjanna er hann skattlagður um 35%, þegar hann er kominn frá frumframleiðslulandinu yfir í móðurlandið er þessi hagnaður skattlagður um 35%. Hins vegar hef ég efasemdir um að til þess komi, einfaldlega vegna þess að fyrirtæki á borð við Alcoa, auðhringir af þessu tagi hafa lag á því að skipuleggja sig þannig að um mörg dótturfyrirtæki er að ræða sem veita síðan hvert öðru lán. Þannig eru fjármunir, hagnaður, færðir á milli í formi vaxta og koma ekki til skattgreiðslu, þetta er allt bara kostnaður í atvinnustarfseminni. Það er þess vegna sem við höfum gert sérstaklega athugasemdir við 11. lið 6. gr. frv. um skattlagningu sem lýtur að frádrætti vaxtakostnaðar. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Ákvæði laga nr. 75/1981, með áorðnum breytingum, um frádrátt vaxtakostnaðar, svo sem þau eru við undirritun samninganna, skulu haldast óbreytt á upphaflegum gildistíma samningsins.`` Við vitum sem er að þetta er tæki sem þessi fyrirtæki nota til þess að koma fjármagni undan. Ég er búinn að fara hér áður rækilega yfir þessi efnahagslegu áhrif og mótvægisaðgerðir sem nauðsynlegt er að grípa til, m.a. hækkun skatta. Ég hef ekki vikið að niðurskurði á opinberum framkvæmdum. Þar talaði Seðlabankinn eða fulltrúar hans af alveg ótrúlegu ábyrgðarleysi í efh.- og viðskn. Þeir töluðu um það eins og ekkert væri ef svo kynni að fara að þörf yrði á að færa niður eða draga úr opinberum framkvæmdum um 20%. Þetta væri bara frestun, sögðu þeir, 20%. Svo er spurt: Hvað eru menn að tala um? Eru menn að tala um sjúkrahús eða skóla, vegagerð, hvað eru menn að tala um? Úr hverju á að draga? Engin svör, ekki frekar en um vinnsluvirðið. Það er ekki búið að skoða þetta. Það er ekki búið að skoða heldur skattlagningu, hvernig henni er háttað í ríkjum sem hýsa þessi álfyrirtæki, ríkjum sem álfyrirtækin eru núna að flýja. Alcoa er að loka álfyrirtækjum í Bandaríkjunum, núna nýlega í Texas. Hvers vegna? Þeir fundu Finn Ingólfsson. Þeir fundu Framsfl. á Íslandi. Þeir urðu fyrir því happi að finna Framsfl. á Íslandi sem var staðráðinn í því að fullnægja kosningaloforðum sínum hvað sem það kostaði, á kostnað íslenskra skattgreiðenda, á kostnað velferðarkerfisins á Íslandi. Svo leyfa þeir sér að tala um þessi fyrirtæki sem hornstein íslenska velferðarkerfisins og að um það ríki þjóðarsátt. Svona var talað á flokksþingi Framsfl. Hv. þm. Magnús Stefánsson, var það þetta sem þið voruð að segja í sjónvarpsauglýsingunum þar sem þið komið fram núna brosandi? Voruð þið að tala um niðurgreiðslurnar til Alcoa, á hvern hátt þið hafið lagt þennan bandaríska álrisa í bómull, sett hann undir handarjaðar íslenskra skattgreiðenda? Var þetta svona skemmtilegt? Að sjálfsögðu, segir hæstv. iðnrh., ætluðum við að fullnægja þessu kosningaloforði hvað sem það kostar. Hvað sem það kostaði skyldi það gert. Þetta er hið óhuggulega í stöðunni, þegar menn setja sér pólitísk markmið og víkja síðan öllum staðreyndum máls til hliðar. Allt sem er óþægilegt er tekið burt. Það var einmitt þetta sem gerðist í útboðunum hjá Impregilo, svo ég botni þá sögu, þeir komu með tilboð og það var fagnað í heimalandinu, mjög, og Landsvirkjun færði síðan niður kostnaðaráætlun sína. Og viti menn, arðsemin varð enn þá meiri í umræðum í þingsal, enn þá meiri en nokkru sinni fyrr. Þetta kostaði allt miklu minna en áður hafði verið talið. Þetta eru vísindin, þetta er umræðan. Þetta er umræðan sem byggt er á. Þetta eru ekki fagmannlegri vinnubrögð en svo. Menn hafa tjáð sig með ýmsum blæbrigðum. Samfylkingin segir í minnihlutaáliti sínu að þetta sé einstakt tækifæri til byggðarannsókna, alveg einstakt tækifæri til byggðarannsókna. Ég skal bara lesa þetta orðrétt upp, hæstv. forseti.

Með leyfi forseta.

Með leyfi forseta: ,,Auk þess sem rannsókn af þessu tagi gæti leitt til skynsamlegra mótvægisaðgerða gefst hér einstakt tækifæri til byggðarannsókna.`` Herra forseti. Mér finnst alveg sjálfsagt að við fylgjumst með því sem er að gerast í landinu. En að gera heilan landshluta að tilraunabúi á þennan hátt er náttúrlega fullkomlega óábyrgt. En hvað viljum við þá gera?  Við viljum efla almannaþjónustu, stoðkerfi samfélagsins, samgöngur, skóla, sjúkrahús, allt þetta sem ríkisstjórnin er að herða að, einkavæða, loka og draga úr, við viljum auka innspýtinguna í þetta, gera þessa grunnþjónustu samfélagsins enn þá styrkari, sem kemur landsbyggðinni einmitt mjög að notum. Síðan viljum við skapa heimilum og atvinnurekstri ákjósanlegri skilyrði. Hvernig? Ég nefndi eitt dæmi, færa niður raforkuverð. Halda menn að það mundi ekki gagnast fyrirtækjum og heimilum? Ég held það. Það mundi gera það. En þessi ráðstöfun ríkisstjórnarinnar er líkleg til að færa þetta verð upp. Alla vega hefðum við ekki notið ávinnings af þeirri lækkun sem er fyrirsjáanleg og fjármálastjóri Landsvirkjunar hefur staðfest að gæti orðið á um 15 árum að þeirra mati, ef ekki yrði ráðist í þessar framkvæmdir. Við teljum að fara eigi aðrar leiðir til að styðja við bakið á litlum og meðalstórum fyrirtækjum. Þar megi skoða skattalegar ívilnanir. Við erum með tillögur þar að lútandi sem voru samþykktar á flokksráðsfundi Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs núna nýlega, og við höfum lagt áherslu á að fjárfesta í menntun. Vinstri hreyfingin -- grænt framboð var með mjög athyglisverða atvinnumálastefnu fyrir fáeinum vikum, ég held að það hafi verið um mánaðamótin janúar/febrúar. Þá komu fulltrúar atvinnufyrirtækja víðs vegar að, bæði úr atvinnulífinu og alls staðar að af landinu. Þetta var mjög fróðleg umræða. Þar var m.a. rætt um nýjungar í íslensku atvinnulífi á síðustu áratugum og hvaða aðstæður skiptu þar máli. Menn sögðu að þegar stofnað hefði verið til tilraunaverkefna eða fjármagn sett í nýjar greinar þá hefði eitt skipt sköpum, þekkingin. Ef hún hefði ekki verið til staðar hefði verkefnið yfirleitt ekki gengið upp jafnvel þótt það hvíldi á skynsamlegum hugmyndum. Ef menn hefðu hins vegar fjárfest í þekkingu hefði það nær alltaf verið ávísun á árangur. Mér fannst mjög athyglisvert að kynna mér rannsóknir eða kannanir sem Þorsteinn Siglaugsson hagfræðingur hefur gert á fjárfestingu í menntun annars vegar og í stóriðju hins vegar. Hann tók Háskólann á Akureyri sem dæmi. Rekstrarkostnaður Háskólans á Akureyri er árlega um 600 millj. kr. Þar starfa 150 manns en að starfi háskólans koma hins vegar miklu fleiri eða 536 menn á ári. Hann reiknar þetta líka á annan hátt og núvirðir rekstrarkostnað háskólans og ber saman fjárfestingu fyrir störfin þar og ef litið væri til alls mannaflans við háskólann værum við að tala um 36 millj. kr. en ef við litum aðeins til fastra starfsmanna værum við að tala um 80 millj. kr. Þetta er hann að bera saman við atvinnusköpun vegna stóriðjunnar sem er á bilinu 300--500 millj. kr. fyrir hvert starf. Hann reiknar reyndar með um 450 millj. kr. í útreikningum sínum en þetta er samanburðurinn. Hann og hagfræðingar hafa verið að benda okkur á að á næstu tíu árum verðum við að skapa í landinu um 15 þúsund störf, svipað og gerst hefur undanfarin ár, í landinu hafa orðið til 1.500 störf á hverju ári og það þarf að sjálfsögðu að halda áfram. Hann og þessir hagfræðingar velta því fyrir sér hvaða leið sé vænlegust til þess, leið ríkisstjórnarinnar sem með nokkur hundruð milljörðum og fjárfestingu í hverju starfi upp á 300--500 milljónir ætlar að innleiða hér þungaiðnað og gera þungaiðnað að meira en þriðjungi efnahagsstarfseminnar í landinu. Það er draumurinn. Þannig verður það eftir fáein ár. Er þetta vænlegri leið eða hin að stuðla að fjölbreytni í atvinnulífinu? Og það er í því samhengi sem við erum að vara við ruðningsáhrifunum af völdum hærri vaxta, niðurskurðar sem þungaiðnaðarstefnan hefur í för með sér. Þetta er í grófum dráttum það sem við höfum verið að benda á og höfum síðan kappkostað að leita leiða til að styrkja lítil og meðalstór fyrirtæki og við höfum leitað til fyrirtækjanna sjálfra. Á þeirri ráðstefnu sem við boðuðum til fengum við fulltrúa frá fyrirtækjum, Össuri, mörgum fyrirtækjum sem hafa gert það gott hér á undanförnum árum og eru sum hver orðin með starfsemi á heimsvísu, eins og Össur, svo dæmi sé tekið. En við leituðum einnig til annarra fyrirtækja um ráðleggingar, hvað við gætum gert til þess að skapa slíkum atvinnurekstri góð skilyrði. Þar höfum við verið núna að svara slíkum ábendingum með tillögum og við erum með hugmyndir um það að á fyrstu árum fyrirtækja verði skoðaður skattastuðningur og síðan teljum við að tryggja þurfi atvinnurekstri aðgang að fjármagni á eins lágum vöxtum og kostur er. Það megi einnig hugsa sér slíkan stuðning í formi hlutafjár en einnig hljótum við að skoða styrkveitingar af ýmsu tagi eins og tíðkuðust þegar við vorum með atvinnuvegasjóði sem voru einkavæddir sem kunnugt er í FBA og síðan skákað þaðan inn í Íslandsbanka. Og nú eru menn á nýjan leik farnir að tala um nauðsyn þess að efla Byggðastofnun sem lánastofnun eða jafnvel með styrkveitingum. En þegar á heildina er litið þá erum við ekki að tala um styrki heldur fjármagn sem er tryggt á góðum, hagstæðum kjörum, því ef eitthvað er atvinnulífinu erfitt þá er það það sama og hrjáir heimilin, háir vextir. En þegar þeir eru ræddir hér í tengslum við þessar framkvæmdir segja menn: Þetta kemur okkur ekki við, þetta gerist eftir nokkur ár, þetta er ekki á okkar ábyrgð, það kemur ný ríkisstjórn o.s.frv., og dreg ég þar saman ummæli hæstv. forsrh. sem sagðist ekki þurfa að svara mér um gengið, vaxtamálin og niðurskurðinn því það kæmi í hlut þess forsrh. sem sæti hér eftir fimm ár. Þetta var ábyrgðarlaust. Að lokum þetta, herra forseti: Við höfum lagt fram till. til þál. um þjóðaratkvæðagreiðslu um byggingu Kárahnjúkavirkjunar. Hún er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fram skuli fara almenn atkvæðagreiðsla, þjóðaratkvæðagreiðsla, samhliða kosningum til Alþingis 10. maí nk. um hvort ráðist skuli í byggingu Kárahnjúkavirkjunar eða ekki. Alþingi felur ríkisstjórninni að gera nauðsynlegar ráðstafanir og tilkynna viðkomandi aðilum að ekki skuli hafist handa um framkvæmdir fyrr en að fengnu samþykki meiri hluta kjósenda en horfið frá þeim ella ef meiri hluti kjósenda reynist þeim andvígur. Alþingi felur dómsmálaráðherra að undirbúa og kynna kosninguna, þ.m.t. að tryggja að unnt verði að greiða atkvæði um málið í kosningum utan kjörfundar.`` Þetta er tillaga Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs. Hún kemur til atkvæða á Alþingi á morgun.

Hæstv. forseti. Þetta var mikil ræða og hvílík sýn sem hv. þm. hefur á umheiminn. Ég vona að sem flestir hafi hlustað á ræðuna. Þetta er reyndar umræða um álver og stóriðjuframkvæmdir á Austurlandi en ekki um Kárahnjúkavirkjun þó að umræðan snerist nú nokkuð um þá framkvæmd hjá hv. þm. Staðreyndin er sú að Alþingi hefur heimilað iðnrh. að fara í þá framkvæmd með 44 atkvæðum gegn 9, og þess vegna er það of seint núna að tala um þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég er ekkert á móti þjóðaratkvæðagreiðslum. Við Íslendingar erum reyndar ekki með þá hefð að stunda þær mikið, en ég get ekkert annað sagt en að ég er ekki á móti þeim. En mér fannst hv. þm. líta svo á að allir þeir sem vildu þjóðaratkvæðagreiðslu væru á móti þessum framkvæmdum en það er ekki þar með sagt að svo sé. Kárahnjúkavirkjun skilar eigendum sínum 12,8% arði og hún mun borga sig upp á 30 árum. Og þegar hv. þm. talar um óafturkræf spjöll á náttúru landsins þá er það nú einu sinni svo með allar þær virkjanaframkvæmdir sem hafa farið fram á Íslandi að þær hafa óafturkræf spjöll á náttúru landsins, þannig að ég skil það svo að hv. þm. sé þá á móti öllum virkjunumm á Íslandi og hann vilji þá fara aftur inn í torfkofana væntanlega. Hann talar um Alcoa sem álrisa og að Alcoa brjóti á verkafólki. Ég kom í álver Alcoa í Quebec í Kanada fyrir stuttu og ég dáist að framkomu þessa fyrirtækis gagnvart verkafólki. Það var virkileg upplifun að sjá hvað þar er staðið vel að verki. Þegar hv. þm. talar um þungaiðnaðarstefnu þá er það þannig að Framsfl. vill fjölbreytni í atvinnulífinu og vinnur á þeim nótum.

Herra forseti. Þetta er ekki rétt hjá hæstv. iðnrh. Framsfl. talar ekki fyrir fjölbreytni í atvinnulífinu. Hann talar fyrir því að þungaiðnaður, álframleiðsla verði meira en þriðjungur af atvinnustarfseminni, efnahagsstarfseminni innan fárra ára. Fyrir því er talað og formaður flokksins sagði að þetta ætti að vera hornsteinn velferðarkerfisins og sagði að um það ríkti þjóðarsátt. Þetta ræddi ég hér áðan. Um þetta hafa hagfræðingar haft miklar efasemdir. Við hins vegar, með okkar sýn sem hæstv. ráðherra finnst svo hrikaleg og hræðileg og vonar að sem flestir hafi heyrt mig setja hér fram, og ég vona að svo sé, leggjum áherslu á fjölbreytni, margbreytileika, og vörum við ruðningsáhrifunum sem hagfræðingar eru að benda okkur á að verði afleiðing þessarar stóriðjustefnu ríkisstjórnarinnar. Ég gaf ekki í skyn að allir þeir sem vildu þjóðaratkvæðagreiðslu væru andvígir stóriðjuframkvæmdunum, það er ekki rétt. Ég vék meira að segja sérstaklega að því í máli mínu. Ég talaði um að 80% þjóðarinnar væru fylgjandi þjóðaratkvæðagreiðslu almennt og síðan að því hlutfalli sem er fylgjandi þjóðaratkvæðagreiðslu um þetta tiltekna mál. Um annað veit ég að sjálfsögðu ekki, á það ætti að reyna í þjóðaratkvæðagreiðslunni. Það sem hæstv. ráðherra sagði um arðsemina af þessum framkvæmdum, ja, það er nú deiluefnið sem við erum að fjalla um. Ég hef verið að færa rök fyrir því að þær staðhæfingar sem hæstv. ráðherra hefur aftur og aftur hér upp án þess að setja fram rök fyrir máli sínu --- ég ætla að bíða eftir því að hæstv. ráðherra komi hér síðar í dag og geri það þá í alvöru.

Hæstv. forseti. Ég vil fullvissa hv. þm. um það að við erum að vinna að fjölbreytni í atvinnulífinu. Við erum að vinna að erlendri fjárfestingu á Íslandi sem hefur verið beðið eftir lengi. Svo gerist það að þarna kemur stórt fyrirtæki sem er virt á alþjóðamarkaði og vill fjárfesta, og að sjálfsögðu gleðjumst við yfir því. Það hefur verið mjög áhugavert að vinna með þessum einstaklingum sem eru í forsvari fyrir þetta fyrirtæki á síðasta ári. Og það er nú innan við ár, að hugsa sér, það er innan við ár síðan þetta samband og þessi samvinna hófst við fyrirtækið og við erum með málið nánast í höfn, og það er frábært. Þegar hv. þm. er að bera saman kostnað við störf hjá Háskólanum á Akureyri og svo kostnað við störf við stóriðju á Austurlandi þá er það ekki sambærilegt því eins og ég er búin að margtaka fram þá er ríkisvaldið ekki að leggja fram fjármagn til þessara starfa í álveri í Reyðarfirði. Það er fjárfestirinn sem gerir það og hann sér sér hag í því að byggja þessa verksmiðju þó að hún kosti mikla fjármuni, og hann sér að hann hefur engu að síður arð af fjármagni sínu í verksmiðjunni þó að hún sé dýr og þó að hvert starf sé dýrt. Þetta er ekki reikningsdæmi sem er mjög flókið, en aftur og aftur koma hv. þm. Vinstri grænna hér upp og tala eins og ríkisvaldið sé að setja í þetta fjármagn og það sé hægt að nota þá peninga í eitthvað allt annað, peninga sem við eigum ekki. Og svo er því haldið fram að búið sé að leggja svo mikla fjármuni í undirbúning vegna Kárahnjúkavirkjunar og það er eins og þeim fjármunum sé kastað á glæ. Aftur og aftur hefur verið útskýrt úr þessum ræðustóli að það fjármagn sem farið hefur í undirbúning næst til baka í orkuverðinu.

Herra forseti. Hæstv. ráðherra lýsir þessu sambandi við Alcoa sem tilhugalífi. Það er innan við ár, hugsið ykkur, frá því að þetta ,,samband`` hófst. Og Alcoa er svo hamingjusamt að koma hingað til Íslands. Þetta fyrirtæki kom hingað, skoðaði og er reiðubúið að fjárfesta. Staðreyndin er sú að Finnur Ingólfsson, þáverandi varaformaður Framsfl., var gerður út til að ná í þetta fyrirtæki sem tók þessu kostaboði himinlifandi. Og hvað gerði það þegar það fann þennan aðila, Íslendinga, íslensku ríkisstjórnina, Framsfl. sem er reiðubúinn að selja hér rafmagn á niðurgreiddu verði? Drifu í því að loka verksmiðjum heima fyrir þar sem rafmagnið er miklu dýrara. Það er verið að loka álverksmiðjum í Bandaríkjunum. Þeir tóku þessu kostaboði náttúrlega himinlifandi. Varðandi kostnaðinn og hver er að fjárfesta, hvað var eigendanefnd Landsvirkjunar að gera? Hún var að tala um ábyrgð og áhættu af íslensku fjármagni, af íslenskum fjárfestingum. Var það ekki það sem málið snerist um? Ég hefði haldið það. Og er það ekki það sem umræðan hér stendur um? Fjárfestingar Íslendinga í raforkuveri til þess að geta selt þessu fyrirtæki rafmagn, afurð virkjunarinnar. Við erum að tala um fjárhagslega afkomu þessa ævintýris, um það snýst þessi umræða. Að sjálfsögðu er Kárahnjúkavirkjun og álverið eitt og hið sama. Það er alveg rétt að við erum að tala um álverið hérna núna en Kárahnjúkavirkjun er reist til þess eins að knýja þetta álver. Þetta er mótor álverksmiðjunnar þannig að þetta hangir að sjálfsögðu saman. Atvinnumálastefna Framsfl. byggir samkvæmt þeirra eigin yfirlýsingum á stóriðju. Það er draumurinn og það er markmið að álframleiðsla verði yfir þriðjungur af efnahagsstarfsemi þjóðarinnar. Að því er stefnt.

Virðulegi forseti. Það sem umræðan um þessi mál hefur leitt rækilega í ljós er að efnahagslíf okkar ræður mjög vel við þau áhrif sem verða af fjárfestingu í stóriðjunni á Austfjörðum. Menn hafa verið að ýkja þessi áhrif, menn hafa verið að gefa sér að þetta mundi þýða það að hér mundu rjúka upp vextir, rjúka upp gengi, það yrði að skera niður opinberar framkvæmdir o.s.frv. 
             Það liggur alveg fyrir að efnahagslíf okkar, að mati allra þeirra sem hafa verið að skoða þessi mál út í hörgul, ræður ákaflega vel við að bregðast við þessu. Og auðvitað er það þannig að fjárfesting af þessari stærðargráðu hefur áhrif á efnahagslífið, og það er henni einmitt ætlað að gera. Henni er að sjálfsögðu ætlað að hafa áhrif á efnahagslífið, auka hér þjóðarframleiðslu og bæta lífskjör. En það er hins vegar ljóst mál að fjárfesting erlendra aðila af þessari stærðargráðu hreyfir auðvitað við efnahagslífinu til einhvers tíma og við verðum að haga hagstjórn okkar öðruvísi við þær aðstæður en þegar slegið hefur í bakseglin eins og núna. Við getum auðvitað gert það með ýmsum hætti. Það er hægt að gera það með gengisáhrifum, með ríkisfjármálaaðgerðum og með peningamálaaðgerðum, og það liggur auðvitað alveg ljóst fyrir að þessi mikla breyting núna á genginu, þessi mikla hækkun á raungengi íslensku krónunnar, gerir það að verkum að þörfin á því að bregðast við á ríkisfjármálahliðinni eða með vaxtabreytingum verður sem þessu nemur minni. Hins vegar tel ég alveg óskiljanlegt hvernig markaðurinn hefur brugðist við, sé það þannig að menn eru að bregðast við tíðindunum af stóriðjunni. Það er í mínum huga algjörlega óskiljanlegt þegar það liggur fyrir að áhrifin af fjárfestingunni verða ekki fyrr en á árinu 2005, og 2006 einkanlega, og þá er það mjög sérkennilegt að markaðurinn skuli vera að bregðast þannig við núna varðandi gengið eins og gerst hefur. Það eru fyrst og fremst ýkjukennd viðbrögð, sérkennileg ýkjukennd viðbrögð sem þó munu hafa það í för með sér að það verður minni þörf á því að beita peningamálaaðgerðum og minni þörf á því að beita aðgerðum í ríkisfjármálum.

Herra forseti. Ef ég skildi hv. þingmann, formann efh.- og viðskn. þingsins, er hann undrandi á því að veruleikinn skuli vera eins og hann raunverulega er, að markaðurinn skuli bregðast við eins og raun ber vitni. Hann á alls ekki að gera það, segir formaður nefndarinnar og tekur þar undir með hæstv. forsrh., þetta á ekkert að gerast fyrr en 2005 eða 2006. En þetta er að gerast núna og menn eru að ræða nákvæmlega það. Varðandi hin ýkjukenndu viðbrögð vil ég spyrja hv. þm. hvort hann sé að beina spjótum sínum sérstaklega til Viðskiptablaðsins sem talar hér um útflutningsgreinar í spennitreyju og er með hverja heilsíðuna og opnuna um þetta efni þar sem kallaðir eru til ráðgjafar og umsagna fulltrúar fjármála- og atvinnulífs. Öllum ber saman um hvað þarna er að gerast. Deilurnar snúast um það hvort þetta sé heppileg og skynsamleg leið til þess að örva hagvöxt og stuðla hér að kröftugu, fjölbreyttu atvinnulífi. Það er yfirlýst stefna annars stjórnarflokksins, Framsfl., að þungaiðnaður eigi að vega þyngra í efnahagslífi okkar en hann hefur gert. Það er talað um það sem hornstein velferðarkerfisins í framtíðinni að þungaiðnaður verði meira en þriðjungur af efnahagsstarfsemi í landinu. Efnahagssérfræðingar hafa hins vegar komið fram, m.a. á síðum þessa blaðs, og sagt að þetta muni ekki stuðla að stöðugleika í efnahagskerfi okkar, rannsóknir þeirra bendi til að það muni auka á óstöðugleikann, og þeir hafa fært fyrir þessu rök. En ég mun með athygli hlusta síðan á ræðu hv. þm. þegar hann fer yfir þessi mál, gerir rækilega grein fyrir röksemdum sínum. Þær hljóta náttúrlega að vera á þurru fyrst hann getur varið þessa framkvæmd af eins miklum áhuga og hann gerir.

Virðulegi forseti. Sjónarmið mín koma rækilega fram í nál. meiri hluta efh.- og viðskn., ég þarf út af fyrir sig ekki að tíunda þau. En það sem ég var einfaldlega að segja voru þau efnislegu rök að það væru ýkjukennd viðbrögð af hálfu svokallaðs ,,markaðar`` þegar það gerðist að markaðurinn brygðist þannig við sem leiddi til þessarar miklu raungengishækkunar í ljósi þess að framkvæmdirnar sem hér er verið að ræða um munu fyrst og fremst eiga sér stað og hafa áhrif á efnahagslífið á árunum 2005 og 2006. Hv. þingmanni til upplýsingar er nú ársbyrjun 2003 og þess vegna benti ég einfaldlega á að þetta væru ýkjukennd viðbrögð, líkt og menn bentu á fyrir rúmu ári þegar markaðurinn brást þannig við að missa trú á íslensku krónuna. Verðgildi íslensku krónunnar minnkaði þannig að verkalýðshreyfingin, sem ég býst við að hv. þm. sé nokkuð kunnugur, taldi ástæðu til þess að Íslendingar brygðust við til þess að styrkja gengi íslensku krónunnar, hafa áhrif á það til þess að styrkja hana. Nú hefur þetta hins vegar gerst, m.a. vegna áhrifa af þessari fyrirhuguðu framkvæmd sem mun eiga sér stað á árunum 2005 og 2006 að langmestu leyti. Það sem ég var einfaldlega að benda á er sú staðreynd að með því að gengið hefur hækkað svona mikið núna, strax í ársbyrjun 2003, liggur það auðvitað fyrir, virðulegi forseti, að áhrifin verða m.a. þau að það þarf minni aðgerðir á ríkisfjármálasviði. Hv. þm. hefur t.d. talað mikið um fyrirhugaðan niðurskurð í ríkisfjármálum. Það liggur fyrir, að mati hagfræðinga, að styrking krónunnar núna muni þýða að það verður minni þörf á aðhaldi í ríkisfjármálum en ella. Og það liggur líka fyrir, að mati þessara hagfræðinga sem m.a. hv. þm. vitnar oft til, að það verður minni þörf á því að beita vaxtahækkunum til þess að stemma stigu við þeim vexti sem verður í efnahagslífinu á árunum 2005 og 2006 vegna áhrifa fjárfestingarinnar. Það sem ég er einfaldlega að segja, virðulegi forseti, er að það er hægt að beita þarna þrenns konar aðgerðum og ef áhrifin verða meiri, eins og til að mynda núna á genginu, mun það hafa þau áhrif að það verður minni þörf á að beita öðrum aðgerðum til þess að draga úr hugsanlegri þenslu sem ella yrði árin 2005 og 2006.

Herra forseti. Ég hefði kosið að þessi umræða hefði farið ítarlegar fram í efh.- og viðskn. þar sem hv. þm. Einar K. Guðfinnsson hefur verkstjórn. Hann vísar hér í nál. þar sem sjónarmið hans komi fram. Það er þá væntanlega frá meiri hluta iðnn.  Það sem ég saknaði þegar við ræddum þetta í efh.- og viðskn. var að því skuli hafa verið hafnað að óháður aðili yrði fenginn til þess að skera úr um deilumál sem upp komu og lutu að staðreyndum málsins, ekki neinu huglægu heldur að efnislegum staðreyndum málsins. Það hefur ekki gerst. Hv. þm. fór hér í máli sínu orðum um samspil á milli gengis, vaxta og annarra þátta. Ég hefði kosið að slík umræða hefði orðið rækilegri í efh.- og viðskn. og skal ég þó taka það fram að hv. þm. varð við þeirri ósk að kalla til sögunnar alla þá sérfræðinga sem óskað var eftir, það var ekkert óeðlilegt við vinnubrögðin að því leyti. Hins vegar harma ég það að ekki skuli hafa verið orðið við þeirri tillögu sem fram kom og ég setti fram í nefndinni að óháður aðili yrði fenginn til að skera úr um þau miklu deilumál sem eru uppi.

Herra forseti. Við förum nú í gegnum 3. umr. þessa mikilvæga máls sem varðar, eins og þeim sem á hafa hlýtt er auðvitað löngu orðið kunnugt, stærstu framkvæmd Íslandssögunnar í öllum skilningi, dýrustu framkvæmd Íslandssögunnar, áhættusömustu framkvæmd Íslandssögunnar, bæði í fjárhagslegu og félagslegu tilliti, og þá framkvæmd sem valda mun mestum spjöllum og óafturkræfustum á náttúru Íslands. Meginuppistaðan í ræðu minni við 2. umr. um þetta mál, herra forseti, var um umhverfisþáttinn, aðallega um skort á umfjöllun um þann þátt. Ég fjallaði á yfirgripsmikinn hátt um mengunarþáttinn og það hvernig hið erlenda fyrirtæki Alcoa ætlar sér að blása brennisteininum út um 80 m háa skorsteina í stað þess að senda hann út um vothreinsibúnað þar sem brennisteinninn er gerður skaðlaus í sjónum. Í stað þess hyggst þetta fyrirtæki blása þessari eimyrju út í loftið og nýta sér hæð skorsteinanna til þess að það sé öruggt að brennisteinssýran, sem í raun og veru er sambærileg við það efni sem færi út í loftið, dreifist í réttum hlutföllum við einhverja erlenda staðla. Ég spurði fjölmargra spurninga, herra forseti, í ræðu minni við 2. umr. Það varð eins og fyrri daginn, eins og hv. þm. Ögmundur Jónasson benti á í ræðu sinni hér á undan mér, fátt um svör. Og það fór svo eftir 2. umr. að hæstv. iðnrh., sem þó var hér í húsinu, sá ekki ástæðu til þess að flytja ræðu í lok umræðunnar sem þó má segja að sé venja í svo yfirgripsmiklum málum sem hér er um fjallað. Nei, við fengum engin svör. Einu svörin sem við fáum frá hæstv. iðnrh. eru annaðhvort yfirlýsingar í fjölmiðlum, t.d. á borð við þá að andstaða við þessar framkvæmdir sé vart sæmandi, og yfirlýsingar um það að hún sé undrandi á því að þeir sem beiti sér í þessu máli séu að vinna gegn lýðræðislegum samþykktum, eins og hún hefur orðað það í blaðaviðtölum. Hæstv. ráðherra segir að slíkt sé ekki til sóma. Þá vil ég, herra forseti, benda hæstv. ráðherra á grein sem birtist að ég held í morgun, stendur a.m.k. núna á vef Háskóla Íslands sem fjallar sérstaklega um heimspeki, heimspekivefnum, eftir doktor í heimspeki, Ólaf Pál Jónsson, stóra og merkilega grein sem heitir: Hvað er lýðræði? Í þessari grein gerir dr. Ólafur Páll grein fyrir sjónarmiðum fræðimanna varðandi lýðræðið og hann setur umræðuna um Kárahnjúkavirkjun og þessa álversumræðu í brennidepil sjónarmiða sinna. Herra forseti. Ég held að okkur sé hollt að líta örlítið yfir hina lýðræðislegu umræðu og hvernig stjórnvöldum hefur farist úr hendi að taka á hinni lýðræðislegu umræðu í samfélaginu. Sú umræða er kröftug. Til marks um hvernig krafturinn hefur haldist hafa mótmælendur þessara framkvæmda staðið á Austurvelli frá 26. ágúst í sumar, hvern einasta virkan dag sem þing hefur komið saman og vel það. Fólkið tók sér örfáa daga í jólaleyfi og hóf síðan að koma saman aftur í janúar. Það stendur enn hér á Austurvelli í hádeginu hópur fólks. Hann hefur verið misstór. Stundum er hann 8--10 manns en oft er hann stærri. Stundum hefur hann fyllt hundruð og jafnvel, eins og í hálendisgöngunni í síðustu viku, farið upp í 1.400--1.500 manns. Fólkið sem safnast þarna saman, herra forseti, á lýðræðislegan rétt til þess að tjá skoðanir sínar, sama á hvaða stigi umræðan er á hinu háa Alþingi. Eins og dr. Ólafur Páll Jónsson kemur að í grein sinni á heimspekivefnum þá er lýðræði annars vegar tiltekin stjórnskipan en hins vegar aðferð til að taka bindandi ákvarðanir. Aðferðinni lýsir hann afar vel, og ég hvet hæstv. ráðherra til þess að kynna sér þessa grein. Þetta er umræðan nánast í hnotskurn. Þarna spyr doktorinn spurninga eins og þeirrar hvort barátta náttúruverndarsinna sé ólýðræðisleg. Hann fer á afar gagnrýninn hátt yfir ummæli hæstv. ráðherra Valgerðar Sverrisdóttur og fleiri aðila sem komið hafa að þessu máli og hafa gagnrýnt hina lýðræðislegu umræðu. Þar með fer hann ofan í ummæli Jóhannesar Geirs Sigurgeirssonar, stjórnarformanns Landsvirkjunar, og í umræðu sem hefur farið svo langt að vega að starfsheiðri vísindamanna. Doktorinn spyr líka þeirra spurninga hvort stjórnvöld hafi brugðist lýðræðinu. Ég verð að segja, herra forseti, að sjónarmið dr. Ólafs Páls Jónssonar í þeim efnum eru afar athyglisverð og staðfesta að við, sem höfum staðið í þessum ræðustól og talið okkur með vopn lýðræðisins í höndunum berjast fyrir því að þær raddir náttúruverndarsinna fái að heyrast, séum að gera rétt. Orð hans koma heim og saman við tilfinningar mínar. Það að lesa þau í morgun fyllti mig kappi og staðfesti fyrir mér að við værum að gera rétt, við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs. Síðan er í grein dr. Ólafs Páls Jónssonar farið út í að fjalla almennt um arðsemi þessarar framkvæmdar og umhverfisáhrifin. Að lokum er skoðað hvaða kostir standi þjóðinni opnir. Þar langar mig, herra forseti, að fá leyfi til að fá að vitna í þessa ágætu grein orðrétt. Dr. Ólafur Páll Jónsson segir í grein sinni: ,,Ýmsir hafa haldið því fram að ekki sé forsvaranlegt að taka ákvörðun um jafnafdrifaríka framkvæmd og Kárahnjúkavirkjun án þess að setja hana í samhengi við aðra virkjanakosti. Það liggur fyrir að nóg er til af virkjanlegri vatnsorku á landinu.`` Höfndur greinarinnar telur að þegar þingmenn spyrji úr ræðustóli Alþingis hvort þeir sem séu mótfallnir virkjun haldi að þjóðin geti lifað af því að tína fjallagrös þá geri hinir sömu þingmenn sig seka um grófa vanþekkingu. Svo spyr Ólafur Páll Jónsson, með leyfi forseta: ,,En hvers vegna er málinu þá stillt þannig upp að annaðhvort verði virkjað við Kárahnjúka og byggt álver í Reyðarfirði, eða að það verði ekkert álver byggt og engin stór virkjun reist á næstunni? Er málið kannski einfaldlega að engin önnur virkjun er tilbúin á teikniborðum Landsvirkjunar? Kannski er það á endanum svarið, og kannski er svipuð ástæða fyrir því að Landsvirkjun vildi miðla vatni við Þjórsárver --- friðlandi með alþjóðlega viðurkenningu --- frekar en að leita annarra kosta.`` Herra forseti. Við erum þá komin að máli sem mér hefur verið tíðrætt um í ræðum mínum en hef aldrei fengin nein svör við. Við erum bundin af lögum um mat á umhverfisáhrifum sem gera ráð fyrir því að allir sýnilegir kostir í stöðunni séu skoðaðir. Einn af þeim kostum í þessari stöðu sem er til og er mögulegur, þ.e. að gera annað á hálendinu norðan Vatnajökuls en að virkja þar, er að stofna þar þjóðgarð á heimsmælikvarða, þjóðgarð elds og ísa. Það vill svo til að gerð hefur verið um þetta skýrsla sem Stefán Benediktsson hefur skrifað að beiðni verkefnisstjórnar rammaáætlunarinnar. Skýrslan sú arna hefur legið ofan í skúffu hjá hæstv. iðnrh. og fær ekki að líta dagsins ljós, fær ekki að koma upp á yfirborðið sem raunhæfur kostur við hliðina á virkjanakostinum.

Vitleysa.

Þetta er engin vitleysa. Hæstv. ráðherra grípur hér fram í og segir að þetta sé vitleysa. Sannleikurinn er auðvitað sá að það hefur ekki verið fjallað á raunhæfan eða lýðræðislegan hátt um þetta atriði: Hvaða möguleikum höfum við úr að velja? Ég vil alltaf stilla upp þessum tveimur, annars vegar virkjananýtingu og hins vegar nýtingu sem er náttúruvernd. Við verðum að gera okkur grein fyrir því, herra forseti, að náttúruvernd telst líka til landnýtingar. Það er skelfilegt til þess að vita að öll sú vinna sem nú þegar hefur farið fram á vegum verkefnisstjórnar rammaáætlunarinnar skuli ekkert eiga að nýtast, skuli ekki nýtt meðvitað í þessari umræðu. Það er engu líkara en allan tímann hafi það verið keppikefli hæstv. ráðherra og hæstv. ríkisstjórnar að búa svo um hnútana í þessu máli að öllu verði lokið áður en niðurstöður rammaáætlunarinnar liggja fyrir. Þar er það auðvitað á borðinu, herra forseti, að ríkisstjórnin ætlar sér ekkert með þessa rammaáætlun. Hún ætlar sér ekki að nota hana sem það leiðbeinandi eða stefnuvísandi plagg sem henni er ætlað að vera. Þessi rammaáætlun er að norskri fyrirmynd. Norðmenn gerðu um þetta rammaáætlun fyrir 15 árum eða 17 árum síðan. Þegar við loksins látum til skarar skríða með að gera svona rammaáætlun er það gert á ögurstundu, meðan allt landið er undir og hugmyndir virkjanaaðila og framkvæmdaraðila þannig að helst skuli ráðast á öll friðlýstu svæðin á hálendinu hvort sem þau eru á háhitasvæðum eða í kringum stóru jökulárnar okkar. Sannleikurinn er sá að rammaáætlunarplaggið virðist eiga að salta ofan í skúffu, líkt og skýrslu Stefáns Benediktssonar sem ég nefndi hér áðan. Tæki sem auðvitað ættu að vera þjóðinni opin og aðgengileg þegar umræða af þessu tagi fer fram. Það er ljóst af tilraunamatinu sem verkefnisstjórn rammaáætlunar hefur nú þegar skilað af sér að Kárahnjúkavirkjun er sá virkjunarkostur sem valda mun hvað mestum umhverfisspjöllum á viðkvæmri náttúru landsins sem um getur, á svæðinu fyrir norðan Vatnajökul. Mín skoðun er sú --- ég hef lýst henni áður --- að þegar farið er yfir mat á umhverfisáhrifum þessarar virkjunar hafi aðrir virkjunarkostir ekki verið teknir af neinni alvöru inn í þá mynd. Í sannleika sagt tel ég að þeir virkjunarkostir sem mögulega voru til staðar hafi ekki verið bornir saman. Ég tel að með rammaáætluninni fáum við í hendurnar tæki til að bera saman þessa virkjunarkosti. Ég hef því talað fyrir því að stoppa allar framkvæmdir á hálendinu í ákveðinn tíma á meðan við værum að ná sáttum. Það er ekki forsvaranlegt að ríkisstjórnin skuli ár eftir ár slíta þjóðina í sundur eins og hún hefur verið að gera allt þetta kjörtímabil. Þjóðin er þverklofin í afstöðu sinni til þessa máls. Þó að hæstv. ráðherra fagni hér einhverju fylgi við sjónarmið sín inni á Alþingi þá endurspeglar það fylgi sannarlega ekki fylgið sem hugmyndin hefur utan þessara veggja. Í skoðanakönnunum sem gerðar hafa verið um málið hefur komið í ljós, herra forseti, að u.þ.b. 50% þjóðarinnar eru fylgjandi þessum framkvæmdum en hin 50% eru annaðhvort andvíg eða hafa ekki mótað sér afstöðu eða telja sig ekki hafa nægilegar upplýsingar til að móta afstöðu sína. Herra forseti. Ég hef haldið því fram að við stöndum frammi fyrir afarkostum sem stillt hafi verið upp af ríkisstjórninni og að hugmyndaauðgi þjóðarinnar hafi ekki verið gefin laus taumur, eins og eðlilegt væri þegar um svo stórar, afdrifaríkar framkvæmdir og ákvarðanir er að ræða. Af því að ég hef hér greinina hans Ólafs Páls Jónssonar sem ég hef verið að vitna í varðandi lýðræðislega umræðu, herra forseti, vil ég benda á að hann tekur undir sjónarmið af þessu tagi. Hann telur að það sé kannski öðrum þræði gildismat verkfræðinga Landsvirkjunar sem ráði því í hvaða stöðu við erum núna fremur en margt annað. Þá spyr Ólafur Páll: ,,Hvað kostur er Kárahnjúkavirkjun?`` Þar koma fram afar athyglisverð sjónarmið um sjónarhól lýðræðisins. Hann varpar fram þeirri spurningu hvort umhverfismatið hafi verið fullnægjandi. Það er athyglisvert í ljósi þess að umhvn. þingsins fékk einmitt eina spurningu frá iðnn., aðeins eina, þegar þetta mál var til umfjöllunar í nefndinni. Hún laut að því hvort farið hefði verið að lögum í umhverfismatinu. Ég svaraði því til að svo margir óvissuþættir væru í því enn þá að ekki væri hægt að svara þeirri spurningu svo óyggjandi teldist, enda væri búið að stefna umhvrh. fyrir dómstóla vegna úrskurðarins víðfræga sem féll eftir að Skipulagsstofnun hafði hafnað framkvæmdunum á grundvelli umtalsverðra óafturkræfra umhverfisáhrifa. En dr. Ólafur Páll spyr í grein sinni, með leyfi forseta: ,,En hvers vegna skiptir það máli frá sjónarhóli lýðræðisins hvort umhverfismatið hafi verið fullnægjandi? Lýðræðið krefst þess ekki að í máli sem þessu séu allir sammála um hvort umhverfismat gefi tilefni til framkvæmda áður en ákvörðun er tekin. Það er hins vegar algjörlega nauðsynlegt að menn séu sammála um að slíkt mat gefi rétta mynd af því hvaða hagsmunir eru í húfi. Ef það er ekki ljóst er ekki er hægt að taka lýðræðislega ákvörðun um að fórna tilteknum hagsmunum fyrir aðra; það er einfaldlega ekki ljóst hverju er verið að fórna fyrir hvað.`` Herra forseti. Auðvitað er þetta mergurinn málsins. Með úrskurði umhvrh. var mati Skipulagsstofnunar snúið við, mati allra þeirra vísindamanna sem Skipulagsstofnun studdist við í úrskurði sínum. Hæstv. umhvrh. sótti hvorki kunnáttu né fagþekkingu til þeirra sérfræðinga sem hún þó leitaði til til að snúa málinu svo einhliða í hag stefnu ríkisstjórnarinnar. Það mál á eftir að fara fyrir dómstóla og dómstólar eiga eftir að skera úr um það hvort hæstv. ráðherra fór að lögum eða ekki. Hér eru þvílík vafamál enn þá tengd þessu máli að það er ófært að fullyrða, eins og hér hefur verið gert í þessum sölum af þingmönnum stjórnarflokkanna, að hér hafi verið farið að lögum svo óyggjandi sé. Það er ekki rétt. Svo ég komi inn á niðurstöðunni í grein dr. Ólafs Páls Jónssonar þá bendir hann á að þegar við tölum um lýðræðislega umræðu eigum við ekki aðeins við umræðu sem feli í sér skoðanaskipti. Hann segir að lýðræðisleg umræða miði að ákveðnu marki, þessu sem ég nefndi fyrr í ræðu minni, herra forseti, að taka bindandi ákvörðun um hagsmuni fólks. Svo segir doktorinn að ákvörðun um að virkja hafi ekki verið tekin á vísindalegum forsendum heldur á grundvelli umhverfismats sem var af vísindalegum ástæðum ófullnægjandi. Hann segir að umræðan hafi ekki verið opin í þeim skilningi að þeir sem málið varðar hafi getað haft áhrif á hvaða valkostir hafi verið í boði. Hann segir að ekki hafi verið til umræðu hvernig meta skyldi verðmæti þeirrar ósnortnu náttúru sem yrði óhjákvæmilega fórnað. Að lokum segir hann að umræðan hafi ekki verið opin í þeim skilningi að allir hafi óhindrað getað lagt sitt til málanna. Niðurstaða hans er því sú að í þessu máli hafi stjórnvöld brugðist lýðræðinu, herra forseti. Og þau brugðust vegna þess, segir dr. Ólafur Páll Jónsson, með leyfi forseta: ,,að þau sinntu ekki því sem þeim bar og misbeittu því valdi sem þeim hafði verið trúað fyrir``. Þetta er niðurlag greinar dr. Ólafs Páls Jónssonar sem er að finna á heimspeki.hi.is. Ég verð að segja, herra forseti, að það hleypir manni kapp í kinn að fá svo ríka, efnismikla og öfluga staðfestingu á því að það sem ég hef talað fyrir í þingsölum, herra forseti, um allt þetta mál frá því að það hófst í upphafi þessa kjörtímabils hefur verið staðfest af doktor í heimspeki, að stjórnvöld fara ekki að leikreglum lýðræðisins. Þvert á móti bregðast þau lýðræðinu. Þau bregðast vegna þess að þau misbeita því valdi sem þeim hefur verið trúað fyrir. Hér er til umræðu, herra forseti, brtt. frá Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði um að þetta mál eigi að fara í þjóðaratkvæðagreiðslu. Því er afar viðeigandi að vitna á þennan hátt í grein dr. Ólafs Páls Jónssonar. Ég vil gera grein fyrir því, herra forseti, að við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs höfum eins og fram hefur komið í ræðum látið fara fram skoðanakönnun meðal þjóðarinnar um hversu mikið fylgi er við þessar hugmyndir okkar. Það er merkilegt að samkvæmt þeim gögnum sem við höfum fengið frá Gallup, vegna spurninganna tveggja sem við stóðum fyrir að leitað yrði svara við á vegum þess fyrirtækis, að vita að 79% þjóðarinnar skuli hlynnt því að þjóðaratkvæðagreiðsla fari fram um mikilvægustu málefni þjóðarinnar. Að því svöruðu kemur í ljós að 64% þjóðarinnar eru hlynnt því að þjóðaratkvæðagreiðsla fari fram um Kárahnjúkavirkjun. Einungis 30% eru því andvíg. Ég tel að þegar stjórnvöld vita af skoðanakönnun sem gefur slíkar vísbendingar og ætla algerlega að hunsa hana þá sé það náttúrlega mjög dapurlegt. Það er kannski enn dapurlegra að annar af stærstu stjórnarandstöðuflokkunum á Alþingi skuli ekki einu sinni láta svo lítið að vera viðstaddur þessa umræðu, þessa umræðu um brtt. okkar sem felur í sér þjóðaratkvæði. Þar á ég auðvitað við þingmenn Samfylkingarinnar, herra forseti, sem hafa lagt fram tillögur um þátttökulýðræði, tillögur um þjóðaratkvæðagreiðslur og gera mikið úr því í máflutningi sínum að þeir séu hlynntir þjóðaratkvæðagreiðslu. En þó virðist eitthvað allt annað uppi á teningnum þegar þjóðaratkvæðagreiðsluhugmyndirnar koma frá þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs. Auðvitað er þetta afar dapurlegt, herra forseti, sérstaklega í ljósi þess að fjöldi fólks í samfélaginu hefur í bréfum til iðnn. lýst sig fylgjandi hugmyndum okkar í þessu efni. Eins og kunnugt er hefur þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs lagt fram sjálfstæða tillögu á Alþingi sem varðar einmitt þetta, að bygging Kárahnjúkavirkjunar fari í þjóðaratkvæðagreiðslu. Þá þáltill. er að finna á þskj. 806 og hefur hún farið út til umsagnar. Mig langar, með leyfi forseta, að fletta í nokkrum umsagnanna sem borist hafa. Mig ber fyrst niður í umsögn frá Umhverfissamtökum Skagafjarðar um þessa tillögu. Þar kemur fram að stjórn samtakanna lýsi sig sammála tillögunni eins og hún er lögð fram. Svo segir í bréfi Umhverfissamtaka Skagafjarðar, með leyfi forseta: ,,Við teljum að þjóðin eigi rétt á að fá að segja hug sinn í þessu stóra og umdeilda máli. Með þjóðaratkvæðagreiðslu ætti að skapast frekari umræða þar sem sjónarmiðum er gert jafnhátt undir höfði.`` Þetta er auðvitað hárrétt hjá Umhverfissamtökum Skagafjarðar. Eins og komið hefur fram í máli mínu, herra forseti, er þessi lýðræðislega umræða í gangi og henni er ekki lokið. Það er eðlilegt að hún taki lengri tíma en þennan eina vetur en við skulum vera minnug þess að þó að stjórnvöld hafi haft stóriðju á Reyðarfirði í huga allt kjörtímabilið hefur umræðan verið að blossa upp af miklum krafti seinustu mánuðina og þá ber okkur skylda til að gefa henni það svigrúm og ráðrúm sem hún þarf að fá. Næsta umsögn sem iðnn. Alþingis barst og mig langar til að vitna til er frá Félagi íslenskra landslagsarkitekta. Stjórn þess félags fagnar því að þessi tillaga skuli komin fram og vill að þjóðinni sé gefinn kostur á að sýna hug sinn í málinu þar sem lýðræðisleg atkvæðisgreiðsla ætti að varpa ljósi á sjónarmið þjóðarinnar í þessum efnum. Náttúrusamtök Vesturlands taka í umsögn sinni í sama streng. Þá er það Félag um verndun hálendis Austurlands sem segir í sínu erindi, með leyfi forseta: ,,Félag um verndun hálendis Austurlands lýsir eindregnum stuðningi við það að bygging Kárahnjúkavirkjunar verði borin undir þjóðaratkvæði samhliða alþingiskosningum í maí nk.`` Niðurlag bréfsins er svohljóðandi: ,,Málið er svo stórt og mikilvægt fyrir nútíð og framtíð að það verðskuldar þjóðaratkvæðagreiðslu.`` Íslenskir fjallaleiðsögumenn taka í sama streng og Austurvallarhópurinn skrifar langt og mikið bréf til að lýsa stuðningi sínum við hugmyndirnar. Þær umsagnir sem borist hafa til iðnn. við tillögu okkar, herra forseti, eru af þessum toga. Það sem þar kemur fram er í samræmi við það sem þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs hafa haldið fram. Við höfum talað fyrir þáltill. um þjóðaratkvæði í tvígang á Alþingi, herra forseti. Á síðasta þingi fjölluðum við um tillögu sem fjallaði um þjóðaratkvæðagreiðslu hálendisins norðan Vatnajökuls. Þá vorum við með ítarlegri svarkost en í þeirri tillögu sem nú liggur fyrir þessu þingi. Þá vorum við gagnrýnd fyrir að ætla kjósendum og þjóðinni að skilja of flókna hluti, eins og við settum fyrri tillöguna okkar upp. En ég fullyrði, herra forseti, að sú gagnrýni sem fram kom á þá tillögu er ekki réttmæt. Það hefur sýnt sig í umræðunni seinustu missirin að þjóðin er að verða nokkuð vel heima í þeim málum sem hér er um að ræða. Þvílíkur greinafjöldi hefur birst í blöðum og tímaritum og það mörg viðtöl hafa verið tekin við fólk sem er vel að sér um þessi mál, vísindamenn, hvort sem er í náttúru- eða félagsvísindum og fróða einstaklinga sem þekkja vel til á svæðinu. Ég fullyrði að þjóðinni er ekkert að vanbúnaði að takast á við flóknar spurningar í þessum efnum. Það skiptir bara máli að hún fái tækifæri til þess. Herra forseti. Í útvarpinu í morgun var nokkuð merkilegt viðtal við Má Guðmundsson, einn aðalhagfræðing Seðlabankans, þar sem hann fjallaði um að um þessar mundir væri óhentugt að fara í skattalækkanir. Þær ættu frekar að fara fram þegar stórframkvæmdum lyki en áður en þær hefjast. Það er dálítið merkilegt, herra forseti, í ljósi þeirrar umræðu sem farið hefur fram í dag, til þess að vita að einn aðalhagfræðingur Seðlabankans skuli segja okkur fullum fetum að ekki séu líkur á vaxtalækkun við þær aðstæður sem nú blasa við og það að greiða upp skuldir þýði vaxtahækkun en ekki vaxtalækkun. Hann segir okkur að áframhaldandi raungengishækkun séu staðreynd verði farið út í þessar miklu framkvæmdir og það blasi við að skera þurfi niður opinberar framkvæmdir. Hann segir sömuleiðis að þeim framkvæmdum sem menn eru að reyna að ýta af stað núna til að vega upp einhvern slaka þurfi að vera lokið á um ári til að þær valdi ekki skakkaföllum í efnahagsmálum þegar stóriðjuframkvæmdirnar verða komnar á fullt. Herra forseti. Það er dapurlegt til þess að vita að menn skuli ekki bregðast við á annan hátt en gert er í sölum Alþingis, þegar menn á borð við Má Guðmundsson, einn af aðalhagfræðing Seðlabankans, segja þessi sjónarmið sín opinskátt í fjölmiðlum. Þeim efnahagslegu staðreyndum sem fyrir liggja hefur verið mjög vel lýst, t.d. af hagfræðingum eins og Sigurði Jóhannessyni sem síðast í dag skrifaði mjög athyglisverðan pistil á vefritið heimur.is og sömuleiðis má nefna Þorstein Siglaugsson hagfræðing sem birti í gær mjög athyglisverða grein í Morgunblaðinu þar sem hann er að svara opnu bréfi til Friðriks Sophussonar sem skrifað var af Jóni Val Jenssyni. Það var birt 15. febrúar í Morgunblaðinu. Þorsteinn Siglaugsson kemur fram með mjög athyglisverðar staðreyndir í Morgublaðsgrein sinni sem birtist í gær. Hann segir fullum fetum að Jón Valur hafi ekki fengið rétt svör við spurningum sínum og gagnrýnir svör sem Friðrik Sophusson, forstjóri Landsvirkjunar, hefur gefið. Hann segir þau í sumum tilfellum einfaldlega röng. Eitt af því sem Þorsteinn Siglaugsson segir rangt með farið hjá Friðrik Sophussyni varðar orkuverðið sem fyrirhugað er við upphaf orkusölu Landsvirkjunar til Alcoa. Þorsteinn segir í grein sinni, með leyfi forseta: ,,Þótt nú um stundir fari lágir vextir saman við lágt álverð fer því fjarri að um marktækt langtímasamhengi sé að ræða. Þar að auki er langtímaleitni álverðs niður á við, um u.þ.b. 1% árlega að raungildi. Enga slíka leitni er að finna varðandi vaxtaþróun, enda væri slíkt óeðlilegt.`` Sannleikurinn er sá, herra forseti, að áhyggjur fólks af því að vextirnir þvælist fyrir og skekki þessa heildarmynd, eiga sannarlega við rök að styðjast. Sömuleiðis styður Þorsteinn Siglaugsson góðum rökum vangaveltur sínar og Jóns Vals um þá óvissu sem ríkir um endanlegan stofnkostnað virkjunarinnar. Það er eitt atriði sem hefur verið gagnrýnt mjög alvarlega. Landsvirkjun telur samkvæmt áætlunum sínum pláss fyrir tiltölulega litlum frávikum frá stofnkostnaðinum og sannleikurinn er sá að jafnvel þau litlu frávik hafa veruleg neikvæð áhrif á arðsemi framkvæmdanna. Þessu hefur ekki verið svarað, herra forseti, svo að neitt gagn sé að. Hvers vegna svarar Landsvirkjun eða hæstv. iðnrh. ekki þeim gögnum sem lögð hafa verið fram um að framkvæmdir af þessu tagi fari frá 30--50%, jafnvel 80%, fram úr upphaflegum stofnkostnaðaráætlunum? Hvers vegna ætti framkvæmdin sem hér um ræðir, Kárahnjúkavirkjun, ekki að lúta sömu lögmálum og menn hafa sýnt okkur fram á að ríkja erlendis? Þorsteinn Siglaugsson segir í Morgunblaðsgrein sinni óraunhæft að búast við öðru en að þetta verkefni fari langt fram úr kostnaðaráætlun. Hann vekur einnig athygli okkar á því að þessi lágu tilboð sem ítalska verktakafyrirtækið Impregilo sendir inn séu ekki föst verðtilboð. Frávik frá forsendunum eru, eins og hagfræðingurinn segir, á ábyrgð íslenskra skattgreiðenda. Ég spyr eina ferðina enn, herra forseti: Með öllum þessum vísbendingum sem við höfum um að þessar framkvæmdir langt fram úr kostnaðaráætlun og að ábyrgðin lendi á endanum á herðum íslenskra skattborgara, ætlar enginn úr stjórnarliðinu að bregðast neitt við þessum fullyrðingum sem koma fram koma í ræðum á Alþingi og í greinaskrifum frá hagfræðingum sem hafa fullt vit á þessum málum? Hvers vegna eru ekki komin nein svör? Herra forseti. Af því að ítalska verktakafyrirtækið Impregilo var nefnt þegar ég vitnaði til greinar Þorsteins Siglaugssonar langar mig til að gera að umtalsefni ákveðna þætti þessara framkvæmda sem valda mér verulegum ugg. Alþjóð á heimtingu á að fá að vita meira um það og við krefjumst svara um þau atriði úr þessum ræðustól. Það er vitað, herra forseti, að þegar útboðsgögnin lágu fyrir voru göngin sem gert er ráð fyrir að boruð verði, aðrennslisgöng Jökulsár á Dal og þau göng sem eiga að færa hana yfir í stöðvarhúsið í Fljótsdal, víkkuð eftir að verklýsingar voru allar klárar. Þau voru víkkuð um 40 sm ef ég man rétt, herra forseti. Maður spyr sig hver ástæðan er fyrir því, að ítalska verktakafyrirtækið biður um að göngin verði víkkuð. Það er búið að reikna út það rennslisþol sem göngin hafa. Það er út frá stærð Jöklu sem vídd ganganna er upphaflega reiknuð og út frá stærð Jöklu sem fullkomlega er vitað hver er sem þessi útboðsgögn eru útbúin og ákveðin. Svo kemur ítalska verktakafyrirtækið og biður um heimild til að fá að víkka göngin um 40 sm. Ég spyr: Er það til þess að í framtíðinni, kannski náinni framtíð, kannski mjög nálægri framtíð, verði auðveldara fyrir Landsvirkjun að seilast í vötn eins og Kverká og Kreppu sem þurfa ekki að fara nema 12 km leið í hæsta lagi í göngin? Sannleikurinn er auðvitað sá að ef fólk þekkir staðhætti þarna þá er Kreppa um 25--30 m ofar í landi en Jökulsá á Dal. Þegar maður skoðar allar þessar teikningar sér maður í í hendi sér --- það er líka hluti af LSD sem hefur verið nefndur hér í dag, langstærsta draumi Landsvirkjunar --- að það á að færa Kreppu og Kverká, upptakakvíslar Jökulsár á Fjöllum, inn í þennan langstærsta draum sinn. Ég sé ekki betur en víkkunin á göngunum geti staðið í beinu samhengi við að þessi áform séu enn uppi á borðinu. Við þurfum auðvitað, herra forseti, að fá svör við því frá ábyrgum aðilum úr ríkisstjórn Íslands hvort slíkar hugmyndir séu á bak við þessa 40 sentimetra víkkun ganganna. Á að taka vatn úr Kverká og Kreppu og bæta í þessa virkjun innan fárra ára? Við krefjumst svara, herra forseti. Þetta er allt of grunsamlegt dæmi sem við höfum fyrir augum okkar, að Ítalirnir skuli fá þessa heimild af því að þeir þurftu 40 sm víkkun eins og ekkert sé. Ég spyr: Hvers vegna? Gera menn sér þá grein fyrir því að við værum að tapa þriðjungi af rennsli Jökulsár á Fjöllum í þetta batterí? Hvað verður þá um Dettifoss? Herra forseti, ég spyr: Hvers vegna drífum við ekki í að friða Dettifoss núna til að ríkisstjórnin og hæstv. iðnrh. geti ekki seilst í þriðjung úr rennsli hans með þessum óprúttnu aðferðum, að heimila ítölsku verktakafyrirtæki að víkka göngin um 40 sm svoleiðis að þau passi akkúrat fyrir upptakakvíslir Jökulsár á Fjöllum? Erum við í alvöru, herra forseti, sett undir vald sem mögulega hugsar svona? Við því þurfum við að fá svör. Herra forseti. Eitt af því sem rætt hefur verið í tengslum við þessar framkvæmdir eru mögulegar línulagnir sem við eigum hugsanlega von á yfir hálendið til að tryggja þessu álveri rekstraröryggi. Það var eitt af því sem ég nefndi í ræðu minni við 2. umr. en fékk engin svör við. Ég beindi hér spurningum til hæstv. iðnrh. um hversu nálægar þessar áætlanir væru. Það kemur fram í svari ráðherrans við fyrirspurnum mínum að það geti jafnvel verið möguleiki að innan 10 ára verði búið að tengja Norðurland og Suðurland yfir hálendið. Ég vil líka fá að vita hvort það er á teikniborði hæstv. ráðherra að dúndra hálendislínum yfir í þessa framkvæmd. Þá þarf líka að vita hver borgar kostnaðinn. Hvað er inni í þessu orkuverði sem manni skilst að sé hlægilega lágt? Útsöluverð á orku er ekki ný bóla, herra forseti. Þess er skemmst að minnast að fyrir örfáum árum gáfu íslensk stjórnvöld út bækling sem átti að markaðssetja Ísland á erlendri grund sem gósenland fyrir stórfyrirtæki sem þyrftu mikið rafmagn. Forsíðan á þeim fræga bæklingi var fyrir neðan allar hellur. Þar stóð stríðsfyrirsagnarletri með rauðum lit: ,,lowest energy prices``, þ.e. lægsta raforkuverðið. Íslensk stjórnvöld hafa markaðssett Ísland á alþjóðavettvangi til alþjóðlegra auðhringa sem land sem selur orku á útsöluverði. Það hafa stjórnvöld gert. Ég sé ekki, af þeim plöggum sem ég hef skoðað í þessu máli, herra forseti, að nokkuð hafi breyst á þeim árum sem liðin eru frá því sá frægi bæklingur var gefinn út til dagsins í dag þegar Alcoa eru boðnir gull og grænir skógar fyrir að koma hingað og reisa álverksmiðju í Reyðarfirði. Enn eru íslensk stjórnvöld að falbjóða íslenska náttúru á útsöluverði. Náttúran er náttúrlega ekki á útsöluverði, herra forseti. Hún er einskis metin, ekki til krónu. En orkan sem framleiða á með vatnsaflinu okkar fer á útsöluverði til erlendra auðhringa. Herra forseti. Athyglisverðu svari hæstv. iðnrh. var dreift í sölum Alþingis í gær. Ég komst í að lesa það í morgun. Ég vil hafa um það nokkur orð. Svarið er á þskj. 1022 og spurningarnar sem ég bar upp við hæstv. iðnrh. fjölluðu um framkvæmdaleyfi og samráð vegna Kárahnjúkavirkjunar. Sérstaka athygli mína, herra forseti, vekur svar ráðherra við spurningu sem var svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Hvaða leyfi hafa verið gefin út til undirbúningsframkvæmda sem nú standa yfir við Kárahnjúkavirkjun og hvernig hefur Náttúruvernd ríkisins (nú Umhverfisstofnun) komið að þeim leyfisveitingum?`` Hér eru tíunduð í svari ýmis leyfi sem Landsvirkjun hefur fengið fyrir þessum framkvæmdum sínum, bæði leyfi sem iðnrh. hefur veitt Landsvirkjun, þ.e. virkjanaleyfið sjálft, og líka leyfin sem sveitarfélögin í kring, Fljótsdalshreppur og Norður-Hérað hafa veitt framkvæmdaraðila. En það sem er athyglisverðast í þessu svari lýtur, herra forseti, að framkvæmdum við svokallaða skábraut eða sneiðing, eftir glúfurveggnum niður að hjáveitugöngum væntanlegrar Kárahnjúkastíflu. Ég vek athygli á því að menn hafa séð myndir í sjónvarpinu síðustu daga af þessum gerningi, þegar hamraveggurinn var sprengdur og honum steypt ofan í gljúfrið mörg hundruð rúmmetrum af grjóti og bergi varpað niður í gljúfrið með sprengingum. Það var gífurlega dapurleg sjón eftir því sem ég hef heyrt. Ég hef ekki sjálf séð kvikmyndir af þessu. Ég hef skoðað myndasýningu inn á vef Landsvirkjunar sem greinilega talar um þessa framkvæmd með þó nokkru stolti. Það er satt að segja mjög dapurlegt að sjá þessi vegsummerki. Hver skyldi nú leyfin vera sem Landsvirkjun hefur fyrir nákvæmlega þessum hluta framkvæmdanna? Við skulum grípa niður í svar hæstv. iðnrh. Í því kemur eftirfarandi fram, með leyfi forseta: ,,Framkvæmdaleyfi vegna vegslóða á vesturbakka Jökulsár á Dal og skábrautar í gljúfurvegg að hjáveitugöngum í væntanlegri Kárahnjúkastíflu.`` Það kemur í ljós að sveitarstjórn Norður-Héraðs hefur veitt Landsvirkjun framkvæmdaleyfi fyrir hluta þessara framkvæmda, þ.e. því sem lýtur að lagningu vegar frá Kárahnjúkavegi við Desjaárstíflu að bráðabirgðabrú yfir Jökulsá á Dal og vegna vegar sem er vestan við ána frá brúnni að Brúardalsleið. Í bréfi Náttúruverndar ríkisins, dagsettu 23. september 2002, segir um þetta mál: ,,Náttúruvernd ríkisins telur vegna umfangs skábrautarinnar og í ljósi þess að ekki hefur verið tekin endanleg ákvörðun um framkvæmdir við Kárahnjúkavirkjun sé ekki tímabært að taka ákvörðun um skábrautina út frá náttúruverndarsjónarmiðum. Ákvörðun um skábrautina verður því að byggja alfarið á öðrum hagsmunum.`` Tilvitnun í álit Náttúruverndar ríkisins er þar með lokið en áfram heldur svarið, herra forseti: ,,Yfirstjórn Landsvirkjunar ákvað að bíða með þessa framkvæmd uns ljóst væri að ráðist yrði í virkjunarframkvæmdirnar.`` Nú spyr ég, herra forseti, hæstv. iðnrh.: Hvað hefur breyst? Í samráði við hvern var skábrautin sprengd á fimmtudaginn var? Það er alveg ljóst, herra forseti, á þessu svari hæstv. iðnrh. að það var ekki búið að gefa heimild fyrir henni þegar þetta svar er skrifað. Það getur ekki verið langt síðan, því var dreift á Alþingi í gær. Hvað hefur breyst? Hver gaf leyfi fyrir skábrautinni? Í samráði við hvern var það leyfi gefið? Ég veit að það var ekki gefið af Náttúruvernd ríkisins. Samráð við Náttúruvernd ríkisins hefur ekki verið haft. Ég spyr og við eigum heimtingu á svari: Hver heimilaði skábrautina niður í gljúfrið? Ég treysti því að hæstv. iðnrh. komi með svar við því hér í ræðu sinni á eftir. Ég ætla að ganga út frá því að ég fái ræðu frá hæstv. ráðherra en hún muni ekki þaga þunnu hljóði eins og við lok 2. umr. Herra forseti. Í svarinu sem ég hef fyrir framan mig á þskj. 1022 kemur annað merkilegt fram sem mig langar að vitna til. Ég spurði: ,,Hvaða áhrif hafa skilyrði umhverfisráðherra í fyrrnefndum úrskurði haft á áður áætlaðan stofnkostnað virkjunarinnar: a. heildarkostnað, b. kostnað á orkueiningu?`` Í svarinu kemur fram, með leyfi forseta: ,,Orkuvinnsla Kárahnjúkavirkjunar minnkaði um 230 GWst/ári. Viðbótarkostnaður við færslu yfirfalls, umframkostnaður við orkuöflun vegna niðurfellingar veitna og kostnaður við ýmsar umhverfisaðgerðir er áætlaður 2.000--2.500 millj. kr., eða um 3% af kostnaði við virkjunina. Kostnaður á orkueiningu eykst því um 3% vegna þessara þátta í úrskurði umhverfisráðherra. Kostnaður við aðgerðir til þess að hindra jarðvegsrof og áfok í Hálslóni var innifalinn í kostnaðaráætlunum Landsvirkjunar.`` Þetta, herra forseti, kemur sem sagt fram í svarinu. Hækkun á kostnaðaráætluninni um 2.000--2.500 millj. kr. eru í þessu svari sagðar auka kostnað á orkueiningu um 3%. Mig langar að vitna í frétt sem birtist á baksíðu Morgunblaðsins föstudaginn 21. dsesember þegar úrskurður umhvrh. var ljós. Þá var leitað til ýmissa aðila um álit á úrskurðinum. Meðal þeirra sem spurðir voru var Friðrik Sophusson, forstjóri Landsvirkjunar. Hann segir á baksíðu Morgunblaðsins þann 21. desember 2001 að það sé ljóst að aukakostnaður við framkvæmdir vegna þessara skilyrða nemi milljörðum króna. Svo fæ ég að vitna beint í greinina, með leyfi forseta: ,,... og ekki sé hægt að sækja þá fjármuni til orkukaupandans, þar sem nú þegar liggi fyrir drög að samningi um sölu orkunnar.`` Herra forseti. Þennan kostnað verður samkvæmt umælum Friðriks Sophussonar forstjóra Landsvirkjunar ekki hægt að sækja til orkukaupandans. Nú spyr ég hæstv. ráðherra: Er það rétt að íslenskir orkunotendur eigi að fá þennan reikning, 2.000--2.500 millj. kr. sem úrskurður umhvrh. beinlínis kostar? Á að senda þennan reikning beint á okkur eða er hann innifalinn í útreikningum á orkuverðinu? Þetta er auðvitað eitt af því sem er ófyrirgefanlegt, herra forseti, að útreikningur orkuverðsins er leyndarmál. Hvorki alþingismenn né þjóðin fá að vita nákvæmlega hvert orkuverðið er, hvernig það er uppbyggt og hvað er í því fólgið. Þessi vinnubrögð eru ekki líðandi og eru hluti af lokaðri umræðu sem á ekki möguleika á að komast út í samfélagið. Þetta er hluti af því að ríkisstjórnin er að sniðganga lýðræðið og lýðræðislega umræðu í þessu máli. En auðvitað kemur manni ekkert á óvart í sambandi við Landsvirkjun í þessum efnum. Landsvirkjun framkvæmir og framkvæmir undir drep og það er sorglegt að lesa fyrirsagnir allra greinanna sem Landsvirkjun skrifa á heimasíðuna karahnukavirkjun.is, því þar er ekkert metið til nokkurs nema framkvæmdirnar. Þar leggst maður undir manns hönd við að gera lítið úr áróðri eða baráttu náttúruverndarsamtaka og umhverfisverndarsinna. Á þessari síðu eru skrifaðar greinar sem gera mjög lítið úr þeirri baráttu en í stað þess koma fyrirsagnir og greinar sem fjalla um framkvæmdirnar. Með því að telja upp nokkrar fyrirsagnir á heimasíðunni, herra forseti, má sjá hvað stjórnar, hvernig hjarta Landsvirkjunar slær í þessum efnum. Þetta fjallar allt saman um vegagerðina: Lokið að leggja Kárahnjúkaveg, segir ein; Stálbitaflutningar að stæði nýrrar brúar yfir Jöklu, er yfirskrift annarrar; Rífandi gangur í brúarsmíðinni, heitir ein; Íslenskir aðalverktakar hefja jarðgangagerð við Kárahnjúka; Borunum lokið, bitar í brú; Stálbitarnir komnir yfir Jöklu; Stöðvarhúsið 800 metra inni í Teigsbjargi; Vígsla brúar yfir Jöklu og Kárahnjúkavegs, o.s.frv., herra forseti. Lítið er gert með baráttu umhverfisverndarsinna sem þó hafa lagt mjög mikið af mörkum til að umhverfisþátturinn sé inni í þessari umræðu og umræðan þar af leiðandi háð á breiðum grunni. Þá er ég komin að spurningu til hæstv. iðnrh. sem varðar umhverfisþáttinn og útblástur frá fyrirhuguðu álveri. Nú er það svo, herra forseti, að í matsskýrslu um fyrra álverið, það sem Norsk Hydro hugðist reisa í Reyðarfirði, kom fram að árleg losun á brennisteinsdíoxíði yrði 828 tonn. Í tillögu Hollustuverndar ríkisins að starfsleyfi fyrir verksmiðju Norsk Hydro var lagt til að fyrirtækinu yrði heimilað að losa 17% meira af brennisteinsdíoxíði eða 966 tonn á ári. Engin skýring var gefin í starfsleyfistillögunum á því af hverju ætti að heimila Norsk Hydro að losa 17% umfram það sem þeir töldu sig þurfa að losa. Ég spyr hæstv. iðnrh.: Hvað varð til þess að heimila átti Norsk Hydro í starfsleyfinu að fara umfram losunarheimildirnar sem þeir höfðu greint frá í mati á umhverfisáhrifum? Önnur spurning vegur auðvitað þyngra: Þarf Alcoa að standa við það sem þeir segjast ætla að standa við? Þurfa þeir að gera sitt besta til að fara ekki yfir losunarmörk eða eiga þeir að fá álíka svigrúm og Norsk Hydro virðist hafa átt að fá á sínum tíma? Á að gefa Alcoa 17% losunarheimild umfram það sem þeir hafa sagt Skipulagsstofnun að þeir þyrftu að losa út í andrúmsloftið? Ef svo er, herra forseti, er mengunarþátturinn í þessu umrædda verki kominn út yfir allt. Nú þegar er ljóst að þetta álver kemur til með að losa meira af brennisteinsdíoxíði út í andrúmsloftið en álver Norsk Hydro. Eigi í ofanálag að veita Alcoa afslátt eða auknar losunarheimildir umfram það sem þeir telja sig þurfa þá tel ég auðvitað eðlilegt að það liggi á borðunum nú þegar. Herra forseti. Óhjákvæmilegt er að vitna til, við þessa síðustu umræðu um lýðræðið og brtt. okkar Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs við þetta frv., tillögu sem lýtur að þjóðaratkvæðagreiðslu, eru önnur lög sem koma inn á ákveðna og afmarkaða þætti þessa máls. Því hefur ekki verið svarað, herra forseti, hvert ráðherrar ríkisstjórnarinnar hyggjast snúa sér varðandi friðlýsinguna á Kringilsárrana. Hvað er búið að gera í þeim efnum? Er búið að undirbúa friðlýsingu á Kringilsárrana sem er friðlýst landsvæði vegna þess sérstaka náttúrufars sem þar er og þeirrar miklu þýðingar sem náttúrufarið þar hefur fyrir hreindýrin? Þetta er aðalburðarsvæði hreindýranna á svæðinu, aðalburðarsvæði hreindýrastofnsins okkar. Er búið að undirbúa einhvers konar breytingar á friðlýsingunni þarna? Ég spyr: Á að fara fram hjá Náttúruvernd ríkisins í þessum efnum og Náttúrufræðistofnun sem þó eiga samkvæmt lögum að vera umsagnaraðilar um öll mál er varða friðlýsingu? Hvaða myrkraverk er ríkisstjórnin að vinna hvað varðar friðlýsinguna á Kringilsárrana? Gerir ríkisstjórnin sér ekki grein fyrir því að hreindýrin, sem einu sinni voru dreifðari víða um landið, hafa eingöngu lifað af á þessu svæði vegna þess náttúrufars sem er til staðar í friðlandinu, náttúrufars sem gerir þeim kleift að ganga með kálfa sína og bera strax snemma vors, þó svo að snjór sé allt í kring. Þetta svæði þannig er mjög snjólétt og lygnt og einmitt þar hafa hreindýrin okkar þó lifað af. Ef þessi þriðjungsskerðing á friðlandinu nær fram að ganga og för hreindýranna um þetta svæði takmörkuð á þann hátt sem augljóst er að verður gert með þessum framkvæmdum, ætlar þá ríkisstjórnin að láta segja það um sig eftir á að hún hafi aflétt friðlýsingu á Kringilsárrana með bolabrögðum og valdi? Auðvitað þurfum við að fá að heyra, herra forseti, hvað verið er að gera í þessum efnum. Það var bent á það í ræðu hv. þm. Ögmundar Jónassonar að virðing hæstv. ráðherra fyrir friðlýsingum er af mjög skornum skammti. Hann vitnaði til marks um það til ummæla ráðherra, sem ég fer ekki að endurtaka. Hins vegar er nauðsynlegt, herra forseti, að við fáum að heyra frá ráðherrum ríkisstjórnarinnar hvað verið er að gera. Er eitthvað í undirbúningi varðandi friðlýsingu Kringilsárrana og hvernig á að aflétta henni? Á að fara lýðræðislega leið í þessum málum að einhverju leyti eða á bara að gera þetta með valdboði? Ætla menn að setja undir sig hausinn líkt og í virðist stefna? Herra forseti. Það væri hægt að halda áfram þessari umræðu fram eftir nóttu en ég held ég fari að ljúka máli mínu. En ég get eiginlega ekki gert það án þess að gera náttúru Íslands, náttúrunni á þessu svæði, þann greiða að vitna í orð þeirrar konu sem hefur verið hvað ötulust í baráttunni gegn þessum framkvæmdum. Mig langar, með leyfi forseta, að vitna til orða Elísabetar Jökulsdóttur rithöfundar, sem hefur verið leiðandi í baráttunni á vettvangi umhverfis- og náttúruverndarsinna. Hún segir í Morgunblaðinu, í lesendabréfi sem ber yfirskriftina Aðeins eitt land, með leyfi forseta: ,,Öldum saman þegar þessi þjóð átti varla neitt, engan mat eða húsaskjól, enga framtíð, ekkert sjálfstæði, eilífa kúgun og smán, handritin uppétin, sögurnar farnar að endurtaka sig og sálmagaulið hana lifandi að drepa, þá átti þessi þjóð eitt og aðeins eitt, hún átti land, ljósið sem læddist upp yfir fjallsbrúnina, slæðuna í fossinum, faldinn á öldunni, skuggann í hamraveggnum, fífuna í mýrinni, mosató í grænum skóg, hvíslið í golunni og dálitla lautu (jafnvel til að deyja í) og þegar eymdin og bágindin höfðu svæft okkur var landið það eina sem var nógu sterkt til að vekja okkur aftur og aftur, og þess vegna á þetta land heima í blóði okkar, beinum, frumum og innyflum og ef það á að eyðileggja það er verið að svæfa okkur svefni svo löngum að það er alveg á huldu hvort við vöknum aftur. Og svo gæti farið að þá ættum við ekki neitt með neinum og fyndist við einhvern veginn alltaf sofandi þótt við vissum ekki betur en við værum vakandi.`` Herra forseti. Ég ætla að vona að allir hv. þm. sem hér eiga eftir að greiða atkvæði um brtt. Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs við þetta mál, sem lýtur að því að þjóðin fái að greiða atkvæði um þessi stærstu náttúruspjöll Íslandssögunnar, greiði atkvæði vakandi. Með fullri meðvitund. Vakandi.

Virðulegi forseti. Við fjöllum hér um frv. til laga um heimild til samninga um álverksmiðju í Reyðarfirði. Hér fer fram 3. umr. um þetta mál og ég vil segja, áður en ég hef mál mitt, að það er ömurleg staðreynd að hér eru bara þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs sem taka þátt í umræðunni um þetta mál í dag. Þó að þetta sé stærsta mál Íslandssögunnar hvað varðar náttúruspjöll og efnahagslegt umfang er reyndin engu að síður þessi. Virðulegi forseti. Allur aðdragandi þessa máls um byggingu álvers í Reyðarfirði er umhugsunarverður. Það eru ekki nema þrjú ár síðan þau sjónarmið voru uppi hjá Landsvirkjun að það kæmi ekki til greina að Landsvirkjun ein mundi virkja fyrir austan til að selja einum aðila rafmagn til álframleiðslu. Þegar ég tók sæti á Alþingi fyrir hartnær fjórum árum var rætt um það í hv. iðnn. að slíkt fyrirtæki yrði að vera sjálfstæð eining. Forsvarsmenn Landsvirkjunar töluðu þá um að þeir yrðu í besta falli hluthafar í slíku fyrirtæki, sem væntanlega mundi virkja fyrir austan. Við vitum að í aðdraganda þessa máls hefur allt gjörbreyst vegna þess að dæmið gekk ekki upp í sjálfstæðu fyrirtæki. Þess vegna var Landsvirkjun knúin til þess með pólitísku valdi, ekki út úr arðsvon, að fara í þetta verkefni fyrir austan, þ.e. að byggja Kárahnjúkavirkjun og gera mögulegt að selja rafmagn frá henni til álvers í Reyðarfirði þar sem framleiðslugeta á að vera, ef af verður, 322 þús. tonn af áli á ári og raforkunotkun 14.600 kwst. á tonn af áli. Áætlað er að þetta álver taki til starfa í Reyðarfirði innan fárra ára. Það hefur legið mikið á að koma þessu máli í gegn. Hæstv. iðnrh. sagði áðan í andsvari að það væri aðdáunarvert að þetta verkefni skyldi komast á koppinn á aðeins einu ári. Það er hins vegar ekki aðdáunarvert í ljósi þess hvernig staðið er að málum. Við erum að beita ríkis- og bæjarfyrirtækinu Landsvirkjun með handafli til að ná til okkar þessu iðjuveri. Það er ekki þannig að menn komi hingað til landsins og athugi möguleikana vegna áhuga á því að reisa hér álbræðslu. Við fórum út til að ná í aðila til að koma hingað og skoða þetta verkefni. Fyrrv. hv. þm., Finnur Ingólfsson, var sendur út af örkinni þegar Norsk Hydro gekk úr skaftinu og það var gengið í að fá Alcoa til að koma til viðræðna. Það var gert af hálfu ríkisstjórnarinnar. Þetta vitum við öll. Þetta er alls ekki sú leið sem við eigum að fara vegna þess að það er vitað mál, hefur margkomið fram í umræðunni hér, að það vantar stórlega upp á allar grunnrannsóknir í landinu til að fara út í slíkar framkvæmdir. Rannsóknirnar sem fyrir liggja voru gerðar í miklu írafári eftir að Landsvirkjun ákvað að fara í þetta verkefni og var eiginlega á flótta undan verkefninu við að gera allra nauðsynlegustu umhverfisrannsóknir sem ekki voru fullkláraðar á þessu svæði. Við stöndum líka frammi fyrir því að við erum alls ekki búin að leggja niður fyrir okkur rammaáætlun um nýtingu vatnsafls og jarðvarma. Hvernig eigum við að fara með þessa auðlind? Nefndin sem um það fjallar er að störfum og hún hefur ekki skilað af sér. Það hefur engin afstaða verið tekin til þess hvernig við förum í þessi mál. Nú liggja hins vegar á borðinu áform, ekki bara um þetta álver í Reyðarfirði, heldur áform um stækkun í Straumsvík og á Grundartanga sem leiðir af sér gríðarlega orkuþörf. Þar þarf víða að huga að. Þeir vinna að þessum málum af krafti, virkjanasinnar og stóriðjusinnar, og leita fyrir sér að virkjanakostum til að uppfylla drauma sína um aukna stóriðju í landinu. Við stöndum frammi fyrir þessari köldu staðreynd, að við erum að tvöfalda orkuframleiðsluna í landinu bara með þessari einu virkjun fyrir austan. Hér er um að ræða ríflega fjórar Blönduvirkjanir, miðað við aflið, og gríðarlega stórt og mikið verkefni sem leiðir af sér mikil náttúruspjöll. Þetta er að mínu mati alröng aðferðafræði til að nálgast það hvernig við ætlum að nýta landið. Í fyrsta lagi þurfa grunnrannsóknirnar að liggja fyrir og í öðru lagi þarf að liggja fyrir þjóðarsátt um það hvað af þessum auðlindum við ætlum að nýta og getum sæst á að nýta. Við getum ekki sæst á það að hér vinni ríkisstjórnin með þeim hætti að menn skelli sér bara á magann og láti svo ráðast hvernig fer. Við vitum vel að nákvæmlega það sama mun gerast varðandi þetta verkefni og á Þjórsársvæðinu, fyrirtækið Landsvirkjun mun sækjast eftir því að fá meira afl fyrir austan enda benda nýjustu fréttir til þess, með útvíkkun ganganna um 40 sm, að villtustu draumar manna séu þeir að fara lengra vestur og ná í meira vatn. Og þessa aðferðafræði þekkjum við frá Þjórsársvæðinu þar sem menn vildu komast inn í Þjórsárver og eyðileggja þau í áformum sínum um að ná auknu afli út úr Búrfellsvirkjunum. Þetta eru staðreyndir sem ekki verður vikist undan að horfast í augu við. Slík vinnubrögð eru afleiðing þess að ekki er búið að grunnkortleggja svæðið og það er ekki búið að gera rammaáætlun um nýtingu vatnsaflsins og jarðvarmans í landinu. Þá fara menn um víðan völl og leita fyrir sér hvar þeir geta hugsanlega borið niður til þess að virkja. Þetta eru handarbakavinnubrögð og við getum ekki verið þekkt fyrir að ástunda þau með þeim hætti sem hér er verið að gera. Þessi nýja staða með Landsvirkjun sem virkjunaraðila og söluaðila á rafmagni til álvers við Reyðarfjörð er gríðarlega mikið áhyggjuefni, sérstaklega fyrir landsbyggðina. Með eðlilegri aukningu á rafmagnsnotkun í landinu er staðan þannig hjá Landsvirkjun, að bestu manna yfirsýn, að hún yrði að mestu leyti skuldlaus á 15 árum. Eignaraðilar að Landsvirkjun eru Reykjavíkurborg og Akureyrarbær og síðan ríkið á móti, og þeir Íslendingar sem búa í þessum sveitarfélögum, þ.e. á höfuðborgarsvæðinu og Akureyri, njóta eignarhaldsins í Landsvirkjun í mun lægra orkuverði, þ.e. í rafmagnsverði, heldur en aðrir landsmenn. Á Akureyri og höfuðborgarsvæðinu er rafmagnið mjög ódýrt. Þegar Landsvirkjun var stofnuð --- hún er stofnuð til þess að fóðra stóriðjuna í landinu --- var ríkisfyrirtækið Rarik skilið eftir sem sá aðili sem skyldi sjá landsbyggðinni fyrir rafmagni. Við stofnun Landsvirkjunar voru hér um bil öll framleiðslufyrirtæki tekin undan Rafmagnsveitum ríkisins. Og staðan er þannig í dag að Rafmagnsveitur ríkisins framleiða einvörðungu um 7% af því afli sem sett er inn á línur Rafmagnsveitna ríkisins. Í svo stóru landi sem Ísland er eru gríðarlega mikil svæði upp til dala og út um strandir sem við köllum hinn félagslega þátt rafmagnsdreifingarinnar, þátt sem aðrir þurfa að borga. Uppsetning rafmagnskerfisins í landinu hefur þannig leitt til þess að það eru þéttbýlissveitarfélögin á landsbyggðinni ein og sér, notendurnir þar, sem borga niður í hækkuðu orkuverði dreifingu á rafmagni til óarðbærra hluta dreifiveitukerfis Rafmagnsveitna ríkisins. Það er mat mjög margra sem leggja niður fyrir sér og spá í hagfræðileg áhrif Kárahnjúkavirkjunar að þegar upp verður staðið hefði verið miklu ábatasamara fyrir íslenskt þjóðfélag að standa frammi fyrir því að Landsvirkjun yrði hér um bil skuldlaus og möguleikar á að stórlækka orkuverð til notenda, bæði til iðnaðarins og til heimilanna. Rafmagnsveitur ríkisins kaupa stóran hluta af orku sinni, eins og ég nefndi áðan, að undanskildum 7%, frá Landsvirkjun dýrum dómum, u.þ.b. 3,20 kr. á kwst. Rafmagnsverð á öllum þéttbýlisstöðum úti um sveitir, og þar með náttúrlega til heimila og iðnaðar, er gríðarlega hátt í samanburði við önnur lönd, hátt úti um allt land, sérstaklega á veitusvæði Rafmagnsveitna ríkisins. Það er skammarlegt fyrir þjóð sem hefur svo mikla möguleika á því að framleiða ódýra orku að við skulum ekki nýta þessa stöðu til þess að hygla iðnaðarframleiðslu okkar og heimilunum úti um landið allt til þess að efnast og njóta aukins ábata. En því fer fjarri. Algengt rafmagnsverð úti á landsbyggðinni er frá 6 kr. kwst. og upp að 10 kr., og jafnvel upp í 12 kr. á álagspunktum. Sú staðreynd að ekki er hægt að fara út í Kárahnjúkavirkjun öðruvísi en að Reykjavíkurborg, Akureyrarbær og íslenska ríkið ábyrgist framkvæmdina sem eignaraðilar að Landsvirkjun gerir það að verkum að það verður gjörsamlega girt fyrir það að af þeirri lækkun sem annars var í sjónmáli með skuldlaust fyrirtæki eftir 15 ár geti orðið. Það er augljóst mál. Vegna þessarar ákvörðunar munum við því áfram búa við mjög hátt orkuverð úti um land. Og landsmenn vita, t.d. vegna umræðunnar um stöðu garðyrkjubænda, aðallega á Suðurlandi en þó einnig fyrir norðan, að rafmagnsnotkun þeirra til lýsingar var á engan hátt samkeppnisfær við það sem gerist í löndum eins og Danmörku og Hollandi. Þetta eru staðreyndir. Þetta er einn angi af ruðningsáhrifum þessara framkvæmda, að framkvæmdin leiðir til þess annars staðar í samfélaginu að við missum hreinlega niður störf. Það er reyndar nú þegar farið að koma á daginn vegna þess að að mati færustu sérfræðinga eru væntingarnar vegna framkvæmdanna, innspýtingar á peningum, farnar að hafa þau áhrif að gengið helst mjög hátt, sem er þegar farið að valda verulegum vandræðum í grunnatvinnugreinum til útflutnings, eins og fiskiðnaði. Það berast sögur af því frá öllum landshornum að erfiðleikar séu að verða það miklir að menn eru að draga úr eða hætta framleiðslu, sérstaklega á aðkeyptu hráefni eins og í rækjuvinnslu. Hátt gengi er að verða til þess að það dregur úr möguleikum allra þessara fyrirtækja og það er auðvitað stórkostlegt áhyggjuefni vegna þess að þjóðin veit náttúrlega að sjávaraflinn og vinnsla hans gefur okkur um 50% af öllum okkar gjaldeyristekjum. Síðan verður önnur grein mjög fyrir barðinu á þessu, þ.e. ferðaþjónustan sem gerir sig í þjóðarbúskap okkar á milli 13 og 14%. Þetta verkefni allt snýst að mjög miklu leyti um viðhorf til landsins og til lífsins. Þetta er að stórum hluta tilfinningamál og mér finnst fyrir mína parta að þeir aðilar sem knýja svona mál fram geri stórkostlega á minn hlut sem Íslendings og ég vil ekki gera lítið úr þeim þætti málsins. Við erum að leggja grunn hér að gríðarlegum náttúruspjöllum, sem sum okkar getum engan veginn sætt okkur við. Það særir stolt mitt sem Íslendings að við skulum ætla að vaða fram í blindni í verkefni eftir verkefni af þessu tagi, og það fær ekkert stöðvað. Menn skulu átta sig á því að komist menn upp með þetta halda þeir áfram. Eins gott að þeir komust ekki upp með að sökkva meira landi við Þjórsá. Ég benti á það áðan að það boðar ekki gott að menn eru þegar, að því er virðist, farnir að gæla við að ná í meira vatn vestur á bóginn, úr Kreppu. Það boðar ekki gott að menn skuli jafnvel vera komnir það langt að víkka göngin til þess að eiga möguleikana á því að taka á móti þessu vatni. Geti menn þetta, hvað er þá orðið mönnum heilagt? Menn eru að leggja niður fyrir sér möguleikana á því að virkja Skaftá í gegnum Langasjó ef menn vilja meiri og stærri álver, það á ekki að vera neitt mál. Menn eru að velta fyrir sér jarðhitasvæðunum án þess að nokkur rammaáætlun liggi fyrir um hvernig menn ætla að nota þetta og hverju við ætlum að þyrma. Staðreyndin er sú að skipulagslega séð högum við okkur á hálendinu eins og gert var varðandi byggingar í bæjum og þorpum fyrir, við skulum segja, 70--80 árum þar sem menn settu bara niður prik og sögðu: Hér ætla ég að byggja. Það eru engin plön, engin heildaráform. Þetta gengur ekki. Á sama tíma og menn vinna svona gengur á forðann sem talið er að við eigum í ónýttu vatnsafli og jarðvarma. Þegar þessi áform öll eru uppfyllt verðum við búin að virkja líklega um 2 / 3 eða meira af því sem talið er að hægt sé að gera með góðu móti í landinu. Heildaryfirsýnin er heldur engin þegar maður lítur á línulagnir. Varðandi þetta verkefni og sölu á rafmagni austur í Reyðarfjörð til Alcoa er ein lína frá virkjunarvegg og niður í Reyðarfjörð. Það verður ekki ásættanleg lausn til lengri tíma litið. Það má ekkert út af bera. Enda berast núna fréttir af því að í framhaldinu innan örfárra ára verði uppi krafa um að byggja línu frá Kárahnjúkavirkjun yfir hálendið til tengingar niður á Þjórsársvæðið. Það mun verða krafa um það bara vegna öryggisþáttar við rekstur þessa stóra fyrirtækis. Það er ekki góður búskapur að taka af einum stút og hafa ekkert varaafl. Við ætlum aldrei að bera gæfu til þess í þessum stórverkefnum okkar á þessu sviði að leggja niður fyrir okkur heildarmynd, heldur er eitt skref tekið sem leiðir af sér annað skref sem þeir sem vildu taka fyrsta skrefið vildu innst inni ekki taka en neyðast samt til að gera. Hugsið ykkur hver staðan var hér í sambandi við Þjórsárver. Það er alveg augljóst að ef enginn hefði andmælt því að það ætti að vaða yfir það svæði og búa til miðlunarlón hefði það verið gert. Engin spurning. Ég tel að það sé algerlega augljóst mál. Ég held að allir sem hafa fylgst með þessum málatilbúnaði átti sig á því að hefðum við hjá Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði ekki haldið uppi svo mikilli andstöðu hér í þinginu, hefðu gagnrýnisraddir okkar ekki verið svo sterkar, hefðu menn fórnað Þjórsárverum. Ég held að það sé alveg augljóst.

... ekki bara framsóknarmenn?

Það er nefnilega þannig að hér á hinu háa Alþingi fer það í taugarnar á mönnum, sérstaklega stjórnarliðum. Hvað varðar þetta mál held ég að það fari í taugarnar á öllum þingheimi nema þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs að það skuli yfir höfuð vera talin ástæða til að tala um þetta. Og svo stór mál sem hér eru á ferðinni, sem hæstv. iðnrh. hefur borið ábyrgð á, langflestum þessum málum, eru að mínu mati unnin á handahlaupum, eins og raforkulögin núna. Þeim er nánast hent inn og þau geta aldrei gengið nógu hratt fyrir sig. Staðreyndin er sú að skaplegri lausn varðandi friðun Þjórsárvera áfram framkallast bara af þeirri gagnrýni sem hefur komið fram í því máli. Við verðum að bera þroska til þess að virða nauðsynina á því að gagnrýna það sem verið er að gera. Svo er annað sem ég held að þjóðin hafi bara yfirleitt ekkert hugsað út í, mengunin frá þessari væntanlegu álbræðslu ef af verður. Hún er svo gríðarleg að við komumst í röð mest mengandi þjóða í Evrópu. Staðreyndin er sú að við verðum farin að menga meira en allt norska samfélagið og allt danska samfélagið. Danska samfélagið er með 6 milljónir manna og framleiðir að stórum hluta orku sína með jarðefnaeldsneyti. Þetta er ótrúleg staða hjá okkur sem viljum byggja upp álbræðslusamfélag á grunni stefnu hæstv. ríkisstjórnar. Einhæfni í framleiðslu. Einhæfni í notkun auðlinda. Bara með þessu verki erum við komin með 80% af rafmagnsframleiðslunni til notkunar í álframleiðslu. Það er hættubúskapur með öll eggin í sömu körfu. Ég ætla að vísu ekki að fara mikið út í efnahagslega þáttinn því að hv. þm. Ögmundur Jónasson hefur gert honum skil. Þar eru menn bara alls ekkert á eitt sáttir um til hvers þetta flan leiðir, alls ekki. Og ég held að menn átti sig yfir höfuð ekki á því hve lítið má út af bera í svona stórframkvæmdum. Ef farið er yfir stórframkvæmdir af þessu tagi er algengt að þær fara tugi prósenta fram úr áætlunum, mjög algengt 30%, sum 50%. Það er til heil skýrsla um stórframkvæmdir í Evrópu þar sem menn byggja á reynslunni. Mönnum er hér alveg sama. Ef þetta verkefni fer fram úr eitthvað í líkingu við það sem menn hafa reynslu af erum við komin í mínus. Þá er orðið bókhaldslegt tap á þessu dæmi og þá er engin önnur leið út úr því öllu en að kýla tapið inn á þessa 20% notkun sem við Íslendingar erum í. Það verður þung byrði að bera, tugprósentahækkun á raforkuverði á landsmenn eða að öðrum kosti bein framlög ríkisins til Landsvirkjunar. Það er ekki hægt öðruvísi. Það kom berlega fram í samtölum við forstjóra Landsvirkjunar að þessar tvær leiðir væru færar, að hækka verðið á þessum notendum sem við erum og okkar iðnaður, 20 prósentin, eða þá að fara í bein ríkisframlög í verkefnið. Og menn eru tilbúnir að taka þessa áhættu eins og ekkert sé, fara í verkefni sem er keyrt fram pólitískt af ríkisstjórn vegna þess að menn telja að ríkisstjórnin sem slík eigi að vera í atvinnuuppbyggingu í þessu landi, helst með eigin höndum, slá upp og naglhreinsa á kvöldin, bara sjálf virðist vera. 
             Það er talað um að það verði að gera eitthvað til atvinnuuppbyggingar en við fengum nýverið í hendurnar, hv. þm., skýrslu þar sem sjávarútvegsgreinin setur fram hugmyndir sínar um virðisauka í sjávarútvegi upp á á annað hundrað milljónir á ári með vissum grunnaðgerðum. Þar er talið að bara fiskeldið og skeljaeldi geti gefið þjóðarbúinu innan örfárra ára 50--60 milljarða kr. Þessi áform með háu gengi sem afleiðingu og vaxtahækkun leiða til þess að slík þróunarstarfsemi í landinu á erfitt uppdráttar, verður miklu hægari ef nokkur. Eftir nýjustu fregnum að dæma úr sjávarútvegsgeira er líklegra að á næstu fimm árum verði um samdrátt að ræða en einhverja uppbyggingu. Það er eins og hæstv. ríkisstjórn átti sig ekki á því að við erum með vel menntaða þjóð sem sér gríðarlega möguleika á mörgum öðrum sviðum ef sá grunnur sem nauðsynlegur er er gefinn til þess að fara út í þau atvinnutækifæri. En það verður ekki gert með ofurháum vöxtum. Það verður ekki gert með of háu gengi. Við erum að velja hér og hafna með þessu verkefni. Og það er þetta sem málið snýst um. Hvers vegna í ósköpunum getur hæstv. ríkisstjórn lagt fram gríðarlegan ríkisstyrk gagnvart einu fyrirtæki í formi alls konar fríðinda, en neitað allri annarri atvinnuuppbyggingu í landinu um slíkt hið sama? Skipasmíðaiðnaðinum var markvisst látið blæða út vegna þess að menn neituðu honum um sambærilegan bakstuðning og slíkur iðnaður fær í öllum öðrum löndum sem við keppum við. Hundruð starfa töpuðust víða um landið, á Akranesi, Ísafirði, Akureyri, Seyðisfirði, Njarðvíkum, Hafnarfirði, Stykkishólmi. Magnaðar skipasmíðastöðvar sem höfðu alla burði til þess að þjóna íslenska flotanum ef þær hefðu fengið þá fyrirgreiðslu sem nauðsynleg var. Fyrirgreiðsla er bannorð á hinu háa Alþingi. En hvað er um að ræða varðandi þetta fyrirhugaða álver? Gríðarlegan bakstuðning og fyrirgreiðslu þar sem ríkisstjórnin vinnur markvisst að því að fella niður alls konar gjöld sem annar iðnaður þarf að borga. Þannig er niðurfelling á iðnaðargjaldi, markaðsgjaldi, fasteignasköttum, tekjusköttum, eignarsköttum, afdráttarskatti og stimpilgjöldum upp á 24,4 millj. dollara. Síðan er höfnin sérdæmi, sveitarsjóður Fjarðabyggðar og ríkissjóður byggja hana í sameiningu og hún kemur aldrei til með að geta staðið undir öðru en bara rekstrinum af því dæmi. Síðan er auðvitað ríkisábyrgðin í formi þess sem verið er að gera í sambandi við Landsvirkjun, sem er kannski stærsti ríkisstuðningurinn. Hvaða fyrirtæki á Íslandi hefði ekki öfluga möguleika á því að blómstra með slíkri fyrirgreiðslu eins og hér er verið að setja fram? Ríkisábyrgðum, niðurfellingu á öllum þessum opinberu gjöldum, að heita má, aðstöðu sem er byggð upp fyrir viðkomandi fyrirtæki. Ég held að blómin spryttu víða í formi fyrirtækja ef þetta væri regla sem gilti fyrir alla sem hefðu áhuga á því að fara í einhvers konar atvinnuuppbyggingu í þessu landi. Ég nefndi í minni fyrri ræðu við 2. umr. bara eitt dæmi, lúðueldið þar sem vísindamenn okkar eru fremstir í heiminum hvað það varðar að klekja og ala lúðuseiði. Þeir eru núna komnir upp í 300 þús. fiska framleiðslu, sem er 80% af heimsframleiðslunni. Langflest þessara seiða eru flutt til útlanda í áframeldi. Hvers vegna? Vegna þess að önnur lönd hér nálægt okkur veita þeim fyrirtækjum sem fara út í áframeldi stofnstyrki og niðurfellingu ýmissa gjalda meðan þau eru að koma sér fyrir. Þau kaupa lúðuseiðin og það er ekki hægt að keppa við það hér á landi. Bara á þessu sviði gæti orðið um gríðarlega verðmæta- og atvinnusköpun að ræða fyrir allt samfélagið, en við látum það lönd og leið vegna þess að við þurfum að vera svo stór og flott á því með eyðileggingu náttúrunnar, uppbyggingu orkuvera og iðjuvera fyrir hundruð milljarða króna. Minna getur það ekki verið. Virðulegi forseti. Þau áform sem hér eru uppi munu ekki verða þjóðinni til framdráttar. Þau munu þvert á móti um langt árabil verða þess valdandi að við eigum minni möguleika í þessu samfélagi á að koma á laggirnar og þróa áfram margbreytilegt atvinnulíf í landinu öllu. Ruðnings\-áhrifin verða gríðarleg. Það er mat allra og það er synd og skömm að staðan skuli vera þannig að það er fyrst núna sem peningamennirnir, hagfræðingarnir, eru virkilega komnir af afli inn í þessa umræðu. Þeir hefðu auðvitað þurft að vera það fyrir mörgum missirum, en nú er búið að skrifa mikið í blöð og miklar lærðar greinar voru í Viðskiptablaðinu síðast núna um daginn. Að öllum líkindum er málið of langt rekið af hæstv. ríkisstjórn til þess að menn vilji bakka hvað sem tautar og raular. Virðulegi forseti. Það mætti setja á langar ræður um þetta mál en angi þess er staða landsbyggðarinnar og nýtt frv. til raforkulaga sem einnig er til umfjöllunar í hv. iðnn. og kemur til kasta þingsins á allra næstu dögum. Ég nefndi stöðu landsbyggðarinnar í krafti þess að Rarik þjónar landsbyggðinni að langmestu leyti. Auðvitað er Orkubú Vestfjarða með Vestfirðina, en nú vill hæstv. ríkisstjórn afgreiða frv. til raforkulaga á þann hátt að viðkvæmustu málin varðandi raforkudreifinguna í landinu verða sett í salt. Það verður ekki tekið á. Það á að setja í nefnd hvað varðar lausn á félagslega þættinum, þ.e. óarðbæra hluta kerfisins, og það á að setja í nefnd stofnlínufyrirtækið sem hugmyndin er að setja upp varðandi dreifingu á raforku í landinu. Það er algjörlega óásættanlegt. En það hangir í sjálfu sér saman við þetta mál allt saman, álver í Reyðarfirði, Kárahnjúkavirkjun, landsnetið í orkumálum og orkuframleiðslan í landinu, þetta er allt undir í umræðunni um þessi stóru plön fyrir austan núna. Eitt leiðir af öðru. En ég ætla að koma betur að því máli þegar ég tek til máls um raforkulagafrv. sem hér verður til umfjöllunar á allra næstu dögum. Virðulegi forseti. Álver í Reyðarfirði er af stjórnarmeirihlutanum talið gríðarlegt innlegg í styrkingu byggðar fyrir austan. Við höfum fengið skýrslu frá fyrirtækinu Nýsi hf. sem hefur lagt niður fyrir sér hvaða áhrif þessi framkvæmd muni hafa á þetta landsvæði, og samkvæmt niðurstöðum þar er talið að bara u.þ.b. 200 störf í tengslum við þetta verkefni muni verða mönnuð af því fólki sem á heima á svæðinu. Ég hef sjálfur tilfinningu fyrir því að það muni reynast nokkuð rétt. Samkvæmt skýrslunni er talið að um 200--500 manns muni tendla til álversins annars staðar að í landinu, hvort sem flogið verður frá Reykjavík eða keyrt frá Akureyri. Við sem búum úti á landi vitum að það er ekki endilega sú staða uppi að væntanlegir starfsmenn muni ekki vilja búa fyrir austan, heldur er annar og í sjálfu sér miklu einfaldari þáttur sem þar kemur inn í, hið svokallaða makavandamál. Í þessum minni samfélögum er það oftar en ekki svo að maki starfsmannsins, ég tala ekki um ef um tæknimenn er að ræða, fær ekki vinnu á staðnum við sitt hæfi og þess vegna verður niðurstaðan sú hjá viðkomandi fjölskyldu að fjölskyldufaðirinn fer á flakk og semur við vinnuveitanda sinn um að fá að vinna í skorpum og taka myndarlegri frí á milli, fara þá á heimaslóð, hvort sem það er í Reykjavík eða annars staðar á landinu. Jafnvel er við þetta vandamál að stríða svo stutt frá Reykjavík sem Grundartangi er og álverið í Hvalfirði. Sama er varðandi t.d. tæknimenn í málmiðnaði á Akranesi, þar eiga fjölskyldur við þetta vandamál að stríða. Ég held því að það sé alls ekkert borðleggjandi að þetta muni verða innspýting hvað varðar búsetu á svæðinu, ekkert endilega, og sennilegt er að það muni ekki verða, heldur að menn muni taka þann kost að búa annars staðar og vinna á svæðinu. Það eru margar falsvonir í gangi. Að mati langflestra, og ég deili þeim áhyggjum, er alvarlegast að ruðningsáhrif þessara framkvæmda muni leika atvinnulíf okkar, eins og það er í dag, mjög hart og verða til þess að menn muni leggja upp laupana annars staðar á landinu. Þá er nú til lítils af stað farið ef 500--700 störf hér leiða til tapaðra atvinnutækifæra annars staðar, kannski svo hundruðum skiptir eða kannski miklu meira en þetta verkefni skapar. Og það er mjög margt sem bendir til þess að það geti gerst. Atvinnustefna Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs byggir á fjölbreytileika og að gefa mönnum svigrúm og ramma til þess að njóta sín á því sviði sem hugur þeirra stendur til. Það gerist með ýmiss konar opinberum aðgerðum af því tagi sem ég nefndi áðan. Stofnstyrkir af ýmsu tagi til fyrirtækja og grunnfyrirgreiðsla er að okkar skapi, ekki bara fyrir eitthvert stórt álfyrirtæki heldur fyrir alla. Hæstv. ríkisstjórn er tilbúin til að vera með opinberar stuðningsaðgerðir við svona risa en er alveg sama um atvinnulífið í landinu, eins og ég var að benda á áðan og tók þá sérstaklega til skipasmíðaiðnaðinn  Virðulegi forseti. Ég ætla að láta þessi orð nægja að sinni og mun kannski gera þessu fyllri skil í seinni ræðu minni.

Herra forseti. Þetta frv. til laga um heimild til samninga um álverksmiðju í Reyðarfirði er hér til lokaumræðu, 3. umr. á Alþingi. Það er ekki hægt að líta á lagasetningu um þessa heimild varðandi verksmiðjuna aðskilda frá byggingu Kárahnjúkavirkjunar. Þetta myndar eina heild. Herra forseti. Eftir þá miklu og áköfu umræðu sem hér hefur staðið, bæði um Kárahnjúkavirkjun og álverksmiðjuna í Reyðarfirði, stendur það eftir að eina haldbæra ástæðan fyrir þessum framkvæmdum væri sú að treysta byggð á Austfjörðum. Varla er hægt að mæla með virkjuninni sem fjárfestingu því arðsemin yrði afleit og áhættan gríðarlega mikil. Arðsemin af þessum framkvæmdum öllum yrði einnig afleit þó að náttúra og land yrðu látin í té ókeypis. Þó að hún sé látin í té ókeypis undir virkjunarlón, lán Landsvirkjunar niðurgreidd með ríkisábyrgð og mengunarkvóti Íslendinga afhentur hinu erlenda fyrirtæki án borgunar yrðu þjóðhagsleg áhrif samt mjög óheppileg. Framkvæmdir hæfust ekki af fullum þunga fyrr en eftir 12--18 mánuði og á þeim tíma yrði íslenskt efnahagslíf aftur komið á skrið ef álverið hefði ekki komið til sögunnar, ef marka má spár fjmrn. og annarra greiningaraðila. Það er því rangt sem látið er í veðri vaka að Fjarðaál sé nauðsynlegt til þess að lyfta landinu upp úr kreppu. Mótvægisaðgerðir ríkisins hljóta að verða þær að rýma til fyrir álversframkvæmdunum með því að kalla fram kreppu í öðrum greinum með bæði vaxtahækkunum og niðurskurði í ríkisfjármálum. Hin leiðin til þess að sporna gegn ofrisi er að fá erlendan vinnukraft til þess að reisa virkjunarmannvirkin og verksmiðjuna og ganga þar með að mestu leyti fram hjá Íslendingum, ella færu verðbólga og þensla á fljúgandi skrið. Af þessum sökum yrði hið eina jákvæða við Fjarðaál það að það yrði til að styrkja byggð á ákveðnu svæði á Austfjörðum. Og umræðan ætti í raun að snúast um það atriði fremur en að reyna að villa um fyrir almenningi um þjóðhagsleg áhrif framkvæmdanna. Virðulegi forseti. Byggðaröskun síðustu ára er almennur efnahagsvandi sem er sameiginlegur fyrir landsbyggðina í heild. Hinar dreifðu byggðir hafa ekki staðist samkeppni við höfuðborgarsvæðið á svo mörgum sviðum. Til þess að bregðast við því verður að beita almennum aðgerðum sem leggja grunn að atvinnu og mannlífi vítt og breitt um landið. Hér má telja samgöngubætur og örugg fjarskipti. Eitt brýnasta hagsmunamálið er lækkun og jöfnun flutningskostnaðar um landið allt, en hann hefur hækkað gríðarlega og ekki hvað síst vegna fákeppni og aukinnar skattheimtu ríkisins. Gott aðgengi að almennri grunnþjónustu, póstþjónustu, símþjónustu, bankaþjónustu, heilsugæslu o.s.frv. skiptir miklu máli fyrir samkeppnishæfni búsetu og atvinnulífs. Sama gildir um grundvallarlýðréttindi, menntunarmöguleika og jöfnuð í lífskjörum. Stjórnvöld geta rétt við samkeppnishæfnina með ýmsu móti og þannig tryggt jafnræði allra þegna landsins. Það hafa þau ekki kosið að gera og þess vegna er lagt í þessar gríðarlega sértæku aðgerðir sem Kárahnjúkavirkjun og Reyðarál eru, stærstu sértæku aðgerðir í atvinnulífi Íslendinga sem hingað til hafa verið gerðar. Virðulegi forseti. Það er mat flestra hagfræðinga sem hafa tjáð sig um þetta mál að risaframkvæmdir sem þessar munu jú valda gífurlegri þenslu á Miðausturlandi, en jafnframt muni áhrifin á Reykjavíkursvæðinu í þá átt verða mikil. Öðrum landshlutum og öðrum atvinnugreinum munu aftur á móti blæða stórum vegna hækkunar vaxta og hás gengis krónunnar sem framkvæmdirnar munu kalla fram. Nokkur áhrif eru þegar komin í ljós. Gengi krónunnar hefur hækkað um 20% á nokkrum mánuðum og er mun hærra en er efnahagslífinu eðlilegt og forsendur t.d. fjárlaga gerðu ráð fyrir. Staðreyndin er sú að verði af þessum stórframkvæmdum munu þær hefta mjög vöxt allra annarra útflutningsgreina á framkvæmdatímabilinu og ryðja mörgum þeirra burt. Atvinnulífið sem heild verður einhæfara en ella vegna þess að því er í raun beint í einn iðnað, álbræðslu, og sú þróun mun bitna hart á landsbyggðinni sem heild. Sem byggðaaðgerð getur þessi risaframkvæmd á Miðausturlandi snúist í fullkomna andhverfu sína. Virðulegi forseti. Hvaða þjóð mundi leggja 80--90% af virkjaðri orku sinni til framleiðslu í einn hráefnisiðnað, áls? Svo verður ef fyrirhugaðar áætlanir bæði um álverksmiðju í Reyðarfirði og stækkanir á álverksmiðju á suðvesturhorninu ná nú fram. Eins og fyrirhugað er eða tillögur eru um munu yfir 80% af virkjaðri orku á Íslandi tengjast einni hráefnisgrein, áli. Hvaða þjóð mundi haga sér með þessum hætti ef hún fengi að ráða sér? Nei, staðreyndin er sú að hér er það ríkisvald sem keyrir þetta mál fram af mikilli hörku og í andstöðu við meiri hluta þjóðarinnar, fullyrði ég, því það hefur komið fram í þeim skoðanakönnunum sem gerðar hafa verið að þjóðin, a.m.k. meiri hluti hennar, vill fá að greiða atkvæði um hvort í þessar risaframkvæmdir skuli ráðist eða ekki. Virðulegi forseti. Á síðasta ári virtist sem viðskiptin við útlönd væru að komast í jafnvægi. Gengisþróun var hagstæð og verðbólgan viðráðanleg. Atvinnulífið lagaði sig hægt og bítandi að breyttum aðstæðum. Með góðri hagstjórn leit út fyrir möguleika á hægum en öruggum hagvexti á næstu árum. Möguleikar jukust á styrkingu velferðarkerfisins, auknum jöfnuði og eflingu atvinnulífs um allt land. En 200 milljarða fjárfesting á örfáum árum í litlu hagkerfi okkar fámenna lands er fullkomið glapræði. Fyrir aðeins brot af þeirri upphæð væri t.d. hægt að byggja upp öfluga ferðaþjónustu, standa að baki fjölbreyttri nýsköpun í atvinnulífi sem byggði á hugviti og framtaki einstaklingsins, standa að baki félagslegum samtakamætti þjóðarinnar og sjálfbærri nýtingu auðlinda landsins. Virðulegi forseti. Bara fyrir hluta af því fé sem nú er verið að veita af hálfu ríkisins og hálfopinberra aðila, hundruð milljarða króna, væri hægt að byggja háskóla á Austurlandi, alþjóðlegan háskóla sem laðaði til sín fólk víða að úr heiminum til þess að rannsaka og njóta og læra og efla vísindi í kringum þau miklu náttúruauðæfi sem felast í Vatnajökli, umhverfi hans og þeim miklu fallvötnum sem verið er að misþyrma með hinum fyrirhuguðu framkvæmdum við Kárahnjúka. Það væri hægt að byggja þar stóröflugan háskóla á alþjóðavísu sem væri miklu betur í takt við þau gríðarlegu náttúruauðæfi sem þarna eru og við gætum notið. Virðulegi forseti. Þjóðin tapar á Kárahnjúkavirkjun og hún tapar á Reyðaráli. Hún tapar á Kárahnjúkavirkjun vegna þess að þessum fjármunum væri mun betur komið fyrir í öðrum atvinnugreinum. Hún tapar einnig á Kárahnjúkavirkjun vegna þess að framkvæmdir henni tengdar munu ryðja öðru atvinnulífi og öðrum störfum til hliðar, og sú hætta er fyrir hendi að fyrir hvert það starf sem skapast í áliðnaði muni fleiri tapast annars staðar á landinu. Herra forseti. Það er vel hægt að fagna með Austfirðingum að störf skapist í heimabyggð þeirra en það er ekki sama á hvaða forsendum það gerist. Ég benti hér á hversu miklu nær væri að byggja þarna upp öfluga ferðaþjónustu og öflugan háskóla. Það þyrfti ekki nema brot af þessum 200 milljörðum kr. til þess að gera það svo að það hrifi. Staðreyndin er hins vegar sú að hin almennu áhrif Kárahnjúkavirkjunar á landsbyggðina sem heild yrðu neikvæð, samgönguáætlun ríkisins og öðrum framkvæmdum mun verða skotið á frest, eins og hér hefur verið gerð grein fyrir í umræðum, bæði á Alþingi og í yfirlýsingum í fjölmiðlum. Þá munu hærri vextir og hærra gengi krónunnar koma illa við alla venjulega atvinnustarfsemi en sérstaklega útflutningsfyrirtækin. Hærra gengi krónunnar leiðir til þess að tekjur fólks rýrna í ferðaþjónustu, í sjávarútvegi, í landbúnaði að hluta og mörgum öðrum greinum sem eru í útflutningi eða í samkeppni við erlendar vörur. Á síðustu mánuðum hafa tekjur þessara atvinnugreina rýrnað verulega vegna mikillar hækkunar á gengi krónunnar sem stafar af fyrirhuguðum álversframkvæmdum. En þetta er þó aðeins forsmekkurinn að því sem koma skal. Útflutningsiðnaðurinn er að stórum hluta staðsettur á landsbyggðinni. Hann yrði fyrir mjög neikvæðum áhrifum vegna þeirrar gengishækkunar og síðan hækkunar vaxta og þenslu sem þessar risavöxnu framkvæmdir mundu skapa. Virðulegi forseti. Þess vegna er sú hætta fyrir hendi að fyrir hvert það starf sem Fjarðaál skapaði á Austurlandi mundu önnur störf í útflutningsgreinum hverfa annars staðar á landsbyggðinni. Hér er þó vitanlega ekki við Austfirðinga sjálfa að sakast heldur úrræðalaus stjórnvöld sem eru að stíga örlagaríkt skref aftur til fortíðar með sértækum byggðaaðgerðum af stærðargráðu sem á sér ekki hliðstæðu í Íslandssögunni. Herra forseti. Það er líka af umhverfisáhrifum sem þetta er fullkomið glapræði. Vinnubrögðin í meðferðinni allri eru táknræn og dæmi um það hversu ruddalega er fram gengið. Þegar hæstv. umhvrh. gaf út úrskurð sinn, sneri við þeim úrskurði sem áður hafði verið kveðinn upp og heimilaði framkvæmdirnar, gáfu náttúruverndarsamtök á Íslandi út yfirlýsingu sem hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Formenn neðangreindra umhverfis- og náttúruverndarsamtaka hafa á fundi sínum í dag fjallað um úrskurð umhverfisráðherra vegna Kárahnjúkavirkjunar. Í ljósi þess að Kárahnjúkavirkjun mundi valda margfalt meiri náttúruspjöllum en nokkur einstök framkvæmd á Íslandi til þessa er niðurstaða ráðherra óskiljanleg. Veruleg og óafturkræf áhrif virkjunarinnar, sem Skipulagsstofnun byggði úrskurð sinn á, samkvæmt lögum um mat á umhverfisáhrifum blasa við hverjum þeim sem kynnir sér framkomnar upplýsingar. Tæpast er hægt að ímynda sér stórfelldari röskun af mannavöldum á náttúru landsins. Í þessu sambandi er minnt á eftirfarandi: Kárahnjúkavirkjun mun eyðileggja eitt stærsta hálendisvíðerni í Evrópu með mannvirkjagerð á um 1.000 ferkílómetra svæði og spilla fjölbreyttu gróðurlendi á allt að 600 ferkílómetra svæði, sem er hluti af samfelldri gróðurþekju frá sjó inn til jökla. Líta ber á hálendisgróður ofan við 500 m hæð sem fágæta og verðmæta auðlind. Ómetanlegar jarðfræðiminjar og landslagsheildir á heimsvísu yrðu eyðilagðar eða þeim raskað verulega með virkjunarframkvæmdunum. Meira en 100 fossar yrðu fyrir röskun af völdum virkjunarinnar og sumir þeirra hyrfu alveg. Stórfelldir vatnaflutningar einkenna virkjunina þar sem m.a. eitt stærsta vatnsfall landsins, Jökulsá á Dal, yrði flutt á milli vatnasviða og veitt í Lagarfljót. Nánast ekkert vatnakerfi á virkjunarsvæðinu stæði eftir óraskað. Lífríki í stöðuvötnum og fjölmörgum ám mun eyðast eða raskast verulega, einangruðum stofnum verður útrýmt eða þeim blandað saman við aðra stofna.`` Virðulegi forseti. Þetta var yfirlýsing þessara náttúrusamtaka. Undir hana rita: Anna Guðrún Þórhallsdóttir, SÓL í Hvalfirði, Árni Finnsson, Náttúruverndarsamtökum Íslands, Björn Þorsteinsson, Náttúruverndarsamtökum Vesturlands, Halla Eiríksdóttir, NAUST, Ingólfur Ásgeir Jóhannesson, SUNN, Jóhann Óli Hilmarsson, Fuglaverndunarfélagi Íslands, Ólöf Guðný Valdimarsdóttir, Landvernd, Steingrímur Hermannsson, Umhverfisverndarsamtökum Íslands, Þórhallur Þorsteinsson, Félagi um verndun hálendis á Austurlandi. Virðulegi forseti. Frá því að þessi ályktun var samþykkt hafa komið fjölmargar aðrar ályktanir sem taka undir þau miklu varnaðarorð og mótmæli sem þarna voru reist. Ég held að okkur öllum sem höfum séð kvikmynd Ómars Ragnarssonar um hálendið fyrir norðan Vatnajökul sé dapurleiki í huga að vita til þess ef af framkvæmd Kárahnjúkavirkjunar verður. Eftir að kvikmyndin var sýnd í sjónvarpi hitti ég viðmælanda úti á götu sem sneri sér að mér og sagði: ,,Jón, ég horfði á myndina hans Ómars Ragnarssonar í gærkvöldi, og veistu hvað? Þegar myndinni lauk grét ég. Ég grét yfir því að þetta ætti yfir okkur að ganga.`` Já, á þetta yfir okkur að ganga, virðulegi forseti? Við í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði leggjum til að þjóðin greiði atkvæði um það hvort þetta eigi yfir okkur að ganga. Við leggjum fram brtt. við þetta frv. um álverksmiðju í Reyðarfirði og framkvæmdir fyrir austan um að þjóðin fái tækifæri til þess að greiða atkvæði um hvort þessi náttúruspjöll, þessi gríðarlegu óafturkræfu náttúruspjöll, eigi yfir okkur að ganga, herra forseti. Það er skýlaus krafa í svo gríðarlega stóru máli sem þessu að þjóðin fái að greiða um það atkvæði. Það ætti ekki að vera áhætta fyrir neinn.

Hæstv. forseti. Komið er undir lok þessarar umræðu og ástæða til að segja hér nokkur orð. Í fyrsta lagi vil ég þakka fyrir umræðuna og nefna nokkur atriði sem komið var inn á af hálfu hv. þm. Vinstri grænna. Ég hef nú svarað einhverju í andsvari við hv. þm. Ögmund Jónasson. En það sem er greinilegt að hv. þm. vilja leggja áherslu á og reyna að koma á framfæri sem skilaboðum er að Framsfl. sé ekki að velta fyrir sér fjölbreytileika atvinnulífsins, og þá vil ég vera þeim mjög ósammála um það. Ég get nefnt margt sem unnið hefur verið að í iðn.- og viðskrn. þau ár sem ég hef verið þar, sem er því til sönnunar að við höfum verið að fjalla um atvinnulífið á mjög breiðum grundvelli og lagt okkur fram um það að nýta alla þá möguleika sem atvinnulífið getur boðið upp á og auðlindir okkar geta boðið upp á. Ég get nefnt líftækniiðnaðinn og hugbúnaðariðnaðinn í því sambandi, tónlistariðnaðinn, hönnun, kvikmyndagerð, skipasmíðaiðnaðinn og þannig mætti lengi telja. Ég vil því mótmæla þessu og tel að þetta sé einungis sett fram til að reyna að gera okkur tortryggileg í því sem við erum að gera. En það fer hins vegar ekkert á milli mála að við erum hlynnt því að nýta orkuauðlind okkar og um það snýst þetta mál, að nýta orkuna okkur til framdráttar, þjóðfélaginu öllu. Það höfum við gert og gerðum á seinni hluta síðustu aldar, byrjuðum reyndar of seint miðað við Norðmenn, en eftir að við Íslendingar lærðum þessa tækni jókst hér kaupmáttur og hagsæld öll. Ég vil því setja stórt samasemmerki þar á milli, þ.e. nýting orkuauðlinda og velmegun þjóðarinnar. Af því að minnst var á það af hálfu hv. þm. Jóns Bjarnasonar að við hefðum t.d. getað beitt okkur fyrir háskóla á Austurlandi frekar en að standa í þessu þá er það svo að unnið er að fræðasetri á Egilsstöðum og ég ásamt hæstv. menntmrh. höfum nýlega lagt fram fjármagn til þess að það geti orðið að veruleika og gert um það samkomulag og verður það allt saman meira á beinu brautinni en verið hefur, þannig að þar er ýmsu sinnt. Um það að við séum að menga meira en aðrar þjóðir með því að fara í þessar framkvæmdir, eins og kom fram hjá hv. þm. Árna Steinari Jóhannssyni, þá er það aðalatriðið í mínum huga að með því að virkja við Kárahnjúka og byggja álver af þessari stærðargráðu í Reyðarfirði erum við einmitt að leggja okkar af mörkum í því sambandi við að minnka útstreymi gróðurhúsalofttegunda í heiminum. Hæstv. umhvrh. er að svara fyrirspurn frá hv. þm. Pétri Blöndal hvað þetta varðar og því svari verður væntanlega dreift á morgun. Þar kemur það fram að við erum að leggja gífurlega mikið af mörkum í því sambandi að spara og minnka gróðurhúsaáhrifin í heiminum. Og það var þess vegna sem við fengum íslenska ákvæðið samþykkt í Kyoto-bókuninni að við erum að spara umheiminum mengun og það hafa aðrar þjóðir séð þó að hv. þingmenn Vinstri grænna hafi ekki áttað sig á því. Svo er það úrskurður hæstv. umhvrh. í sambandi við Kárahnjúkavirkjun. Látið er að því liggja að þar sé ekki verið að vinna samkvæmt lýðræði og að ekki sé verið að vinna samkvæmt lögum með því að hæstv. umhvrh. breytti úrskurði Skipulagsstofnunar. Það er nú hins vegar svo að erlendir sérfræðingar á þessu sviði hafa kveðið upp úr um það að úrskurður hæstv. umhvrh. um Kárahnjúkavirkjun sé mjög vel unninn og að náðst hafi stórkostlegur árangur í úrskurði hennar hvað varðar umhverfisvernd. Þegar hv. þm. tala eins og að ekki hefði verið heimilt samkvæmt lögum að breyta niðurstöðu Skipulagsstofnunar þá eru þeir tvísaga vegna þess að þeim finnst að það hafi verið sjálfsagt að breyta úrskurði Skipulagsstofnunar í sambandi við Norðlingaölduveitu. Þó að þeir hafi ekki borið gæfu til að fagna þeim úrskurði setts umhvrh. strax á fyrsta degi þá hafa þeir áttað sig og eru farnir að tala mjög með þeim úrskurði, þannig að það er ekki algjört samræmi í hlutunum hjá þessum hv. þm. Rafmagnsverð er hátt hjá Rarik, segir hv. þm. Árni Steinar Jóhannsson, og vera má að það sé rétt. Ég geri mér vonir um að í breyttu umhverfi --- og það getum við rætt betur þegar raforkulagafrv. kemur til umfjöllunar --- skapist svigrúm til að lækka raforkuverð og a.m.k. er ljóst að verðið verður gegnsærra en það er í dag þannig að neytandinn veit þá meira fyrir hvað hann er að borga og hvernig verðið verður til. Hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir fjallaði aftur um skýrslu Stefáns Benediktssonar í sambandi við að nýta öræfin norðan og austan Vatnajökuls sem þjóðgarð í stað þess að fara í umrædda virkjun og heldur því fram að þeirri skýrslu sé haldið leyndri, sem er ekki rétt. Hún hefur m.a. fengið hana senda og hún er opinbert gagn, en hún er hluti af þeirri vinnu sem er í gangi í tengslum við rammaáætlun og er mikilvægt gagn í því sambandi. Einnig hefur verið unnin önnur skýrsla sem tengist þessu máli, þjóðgarður plús virkjun annars vegar og einungis þjóðgarður hins vegar. Þar sýnir sig hvað varðar ferðamenn, væntanlega ásókn ferðamanna á svæðið, að þar er ekki stór munur á og reyndar tel ég að reikna megi með því að einmitt virkjunin skapi mjög mikla ferðamennsku á þetta svæði og áhuga ferðamanna á að berja það augum. Hv. þm. talaði um að friða Dettifoss og ég vil segja það hér að engin áform eru uppi um að virkja Jökulsá á Fjöllum, en því var hins vegar haldið fram af hálfu náttúruverndarsinna á Íslandi og reynt að koma því á framfæri við erlendar þjóðir að Dettifoss mundi fara undir lón ef farið yrði í Kárahnjúkavirkjun, sem er náttúrlega mjög óheiðarlegt en engu að síður var það gert. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta, það er komið fram á kvöld og allir hv. þm. farnir úr salnum nema einn. En ég vil þó segja að lokum, af því að hv. þm. Þuríður Backman talaði um hreindýrin, að fylgst hefur verið með ferðum hreindýra á Vestur-Öræfum í tíu ár með talningu bæði í maí og júní á hverju ári og fyrirhugað er að halda talningu áfram á byggingartíma og auka enn frekar þá starfsemi til að hægt sé að fá samanburð á ferðum hreindýra á byggingartímanum miðað við hvernig hann hefur verið áður, og það tel ég mjög mikilvægt mál. Þá hafa Norður-Hérað og Fljótsdalshreppur, Landsvirkjun, iðnrn. og umhvrn. myndað samstarfsnefnd um framkvæmd eftirlits á byggingartíma virkjunarinnar, m.a. með skilyrði umhvrh. í úrskurði um Kárahnjúkavirkjun í huga.

Herra forseti. Aðeins varðandi þessi átök og ágreining um atvinnustefnu, annars vegar atvinnustefnu sem byggir á fjölbreytni og hins vegar atvinnustefnu sem byggir á einhæfni. Hæstv. ráðherra telur að það sé rangt hjá okkur í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði að saka Framsfl. um að byggja á einhæfni í atvinnustefnu. Hér er ég einfaldlega að vísa í ræðu formanns Framsfl. á nýafstöðnu þingi þar sem hann talaði um atvinnustefnu með hliðsjón af stóriðju. Hann segir hér, með leyfi forseta: ,,Ég tel vera kominn grundvöll fyrir þjóðarsátt um þá atvinnustefnu sem er hornsteinn íslenska velferðarkerfisins. Það verður ekki bæði sleppt og haldið. Ef við styðjum við bakið á þessari atvinnustefnu og njótum uppbyggingar stóriðjunnar á Austurlandi og Grundartanga skapast ekki einvörðungu á þriðja þúsund nýrra starfa, heldur skapast einnig skilyrði til mestu skattalækkana um langt skeið.`` Ég er efins um að þessi loforð gangi upp í lokin, en hann er hér að vísa til atvinnustefnu Framsfl. sem byggir á því að meira en þriðjungur af efnhagsstarfseminni verði stóriðja. Þetta er bara staðreynd og hér er stuðst við yfirlýsingar forsvarsmanna Framsfl. Varðandi mengunina, að við séum að leggja okkar af mörkum til að draga úr mengun í heiminum, þá er ein ástæðan fyrir því að Alcoa er að loka orkuverum í Bandaríkjunum jafnframt því sem hingað er flutt ekki einvörðungu sú að orkuverðið sé lægra hérna heldur sleppa þeir hér við mengunarskatta. Varðandi lýðræðið þá vísar hæstv. ráðherra í útlendinga sem hafi tekið undir með hæstv. umhvrh. Staðreyndin er sú að erlend náttúruverndarsamtök hafa mótmælt þeim náttúruspjöllum sem þarna eru í vændum eða eru fyrirhuguð. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvað valdi því að hún gangi svo hart gegn því að þjóðin fái að segja álit sitt á þessu máli í þjóðaratkvæðagreiðslu.

Hæstv. forseti. Ég hef ekki tjáð mig neitt á móti því að þjóðin fái að segja álit sitt á þessu máli. Ég hef hins vegar sagt að það sé orðið of seint vegna þess að Alþingi Íslendinga hefur tekið ákvörðun í málinu og það hefur verið samþykkt hér með 44 atkvæðum gegn 9 að heimila iðnrh. að veita leyfi til að farið verði í þessa framkvæmd. Þannig að ég er ekkert á móti því en tel þetta bara allt of seint fram komið, ég er alveg sannfærð um að þetta yrði samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég las leiðara Morgunblaðsins sem fjallaði um þetta atriði og er sammála honum, það eru einhverjir dagar síðan, og skil það mjög vel að þjóðin vilji tjá sig í stóru máli eins og þessu. Raunar gerir hún það í gegnum fulltrúa sína á Alþingi en þetta er samt þannig mál að mér finnst að það hefði alveg komið til greina að fara með það í þjóðaratkvæðagreiðslu, en það verður ekki gert héðan af þegar Alþingi hefur tekið ákvörðun um málið. Það getur vel verið að mál þróist þannig í framtíðinni líka með aukinni tækni og auknum möguleikum almennings að setja sig inn í mál að þjóðaratkvæðagreiðsla verði almennari en verið hefur. Þjóðaratkvæðagreiðsla hefur ekki farið fram hér síðan 1944, ef ég man rétt, og það eru nú allmargir áratugir síðan. En ég vil ekki að hv. þm. skilji mig svo að ég sé almennt eitthvað á móti því að mál fari í þjóðaratkvæðagreiðslu.

Herra forseti. Ég verð nánast orðlaus yfir þeirri óskammfeilni sem kom fram í svari hæstv. ráðherra. Við höfum áður sett fram tillögu hér um að efnt yrði til þjóðaratkvæðagreiðslu um málið og hæstv. ráðherra barðist þá um á hæl og hnakka og andmælti málatilbúnaði okkar þá, lagðist gegn tillögu um að málið færi í þjóðaratkvæðagreiðslu, þannig að það er rangt að hæstv. ráðherra sé ekki á móti þjóðaratkvæðagreiðslu um málið. Og vísar síðan í þekkingarstig þjóðarinnar, að hún geti sett sig inn í þetta flókna mál. Ég held að þjóðin hafi staðreyndir þessa máls vel á sínu valdi og sannast sagna er að verða vakning í þjóðfélaginu núna gegn þessum áformum ríkisstjórnarinnar. En ég vil nota þennan tíma minn til að beina enn einni spurningu til hæstv. ráðherra. Alþjóðabankinn birtir ráðleggingar varðandi mengunarvarnir og meðal þess sem bankinn segir er að einvörðungu skuli hleypa einu kílói af brennisteinsdíoxíði frá álverksmiðjum fyrir hvert tonn sem er framleitt. Er það rétt að í þessari verksmiðju verði heimilað tólffalt þetta magn, í stað 320 tonna séum við að tala um 3.600? Er þetta rétt, getur þetta bara verið rétt? Ég óska eftir því að hæstv. ráðherra upplýsi okkur um þetta varðandi mengunarvarnirnar. Síðan vil ég fá það staðfest frá hæstv. ráðherra hvort það sé ekki réttur skilningur hjá mér að japanski bankinn Sumitomo Mitsui hafi aldrei gert neina skýrslu um þetta mál heldur einvörðungu staðfest og farið yfir þá útreikninga og forsendur sem Landsvirkjun reiddi fram. Þetta vil ég fá svar um. Til hins er því miður ekki tími, að spyrja um þær misvísandi upplýsingar sem fram hafa komið í gögnum Landsvirkjunar, m.a. til japanska bankans.

Hæstv. forseti. Ég kann ekki að nefna tölur í tengslum við mengunarmál þau sem hv. þm. spurði um. Það eina sem ég veit er að þessi verksmiðja mengar minna en verksmiðjan sem fór í gegnum mat á umhverfisáhrifum og fékk jákvæða niðurstöðu af hálfu Skipulagsstofnunar. Þar af leiðandi kvað Skipulagsstofnun upp þann úrskurð að sú verksmiðja sem nú er áformað að byggja þurfi ekki að fara í gegnum þetta ferli. Það nægir mér. Ég er ekki sérfræðingur í umhverfismálum en þetta nægir mér til að hafa ekki áhyggjur af þessum þætti mála. Hvað varðar Sumitomo, hvernig samskipti voru við þann banka og hvernig þeir unnu úr upplýsingum sem þeir fengu frá Landsvirkjun, þá er það ekki mál sem ég tel þurfa að standa skil á hér á Alþingi. Landsvirkjun lýtur sérstakri stjórn sem fer með daglegan rekstur þar ásamt forstjóra. Ég treysti því fólki ákaflega vel til að standa rétt að málum. Það er ekki þannig að þessu fyrirtæki sé stjórnað úr iðnrn. Það er allt sem ég hef um það að segja. Ég vona að hv. þm. virði mér það til vorkunnar að ég kann ekki betur að nefna þær tölur sem hann spurði mig eftir varðandi mengurnarmálin.

Herra forseti. Ég ætla ekki að fara að ræða ítarlega um efnafræði, reyndar ætla ég ekki að hafa hér langt mál. Staðreyndin er sú að það skiptir máli hvernig búið er að mengunarvörnum. Eftir því sem mér er tjáð, því að ég hef leitað til sérfræðinga um þetta efni, var búið að semja við Norsk Hydro varðandi brennisteinsdíoxíð. Þá ætluðu menn að hleypa frá verksmiðjunni 230 tonnum miðað við 420 þús. tonna álbræðslu. Það ætti að samsvara 180 tonnum miðað við 320 þús. tonna álbræðslu. Hins vegar er staðhæft við mig að það standi til að hleypa út 3.600 tonnum, sem er náttúrlega miklu meira en áður var ráðgert og tólfföld hámarksskilyrði Alþjóðabankans í þessu efni. Verksmiðjan kemur til með að menga miklu meira en talað hefur verið um fram til þessa. Þetta er hlutur sem mér hefði fundist þurfa að fá upplýst. Ég er ekki að ætlast til að hæstv. ráðherra sé með allar þessar tölur á reiðum höndum en mér finnst eðlilegt að sérfræðingar ráðuneytisins og Landsvirkjunar leggist yfir þetta og upplýsi þingið um hið rétta í þessu máli. Þetta er staðhæft við mig og mér finnast þetta mjög alvarleg tíðindi. Ég vildi aðeins árétta það sem ég sagði áðan, að ástæður fyrir því að Alcoa tekur þessu tilboði Framsfl. um að nema land í öræfum Íslands fegins hendi eru annars vegar þær að hér er boðið upp á kostakjör í raforku, miklu ódýrari raforku en býðst í Bandaríkjunum og í Evrópu. Þetta er útsöluprís. Menn vissi ekki hvert þeir voru komnir þegar þeir heyrðu tilboð Finns Ingólfssonar sem fór fyrir sendinefnd Framsfl. út í heim að finna álviðskiptavin. Hin ástæðan er sú að hér sleppur fyrirtækið við að borga mengunarskatta fyrir CO 2 , fyrir koldíoxíð sem hleypt verður frá verksmiðjunni. Ég vil aðeins árétta það sem ég hef sagt áður varðandi það sem út af borðinu stendur um ESA, eftirlitsstofnun hins Evrópska efnahagssvæðis. Við eigum eftir að fá upplýsingar, ekki aðeins frá eftirlitsstofnuninni heldur og frá íslenskum stjórnvöldum um hvaða gögn hafi verið reidd fram. Það er ámælisvert að þingið skuli ekki hafa verið upplýst um það. Ég vil árétta að ýmsum spurningum í þessu máli er enn ósvarað. Það var ástæða þess að ég óskaði eftir því, fyrir hönd þingflokks Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs í efh.- og viðskn. þingsins, að fenginn yrði óháður aðili til að fara yfir þau álitamál sem uppi voru. Þar er ég ekki að vísa í huglægan ágreining heldur staðreyndir. Ég benti á misvísandi svör Landsvirkjunar við spurningum, annars vegar borgarfulltrúa og hins vegar mínum. Þar koma fram mismunandi forsendur sem ég geri grein fyrir í nál. sem ég sem 2. minni hluti efh.- og viðskn. sendi iðnn. og er birt í skjölum þar. Ég vísa á að misvísandi upplýsingar eru á ferðinni í gögnum sem koma frá Landsvirkjun en skipta mjög miklu máli við útreikning á stofnkostnaðinum. Sumitomo Mitsui bankinn japanski hefur oft komið hér við sögu í þessari umræðu. Menn kunna að líta svo á að hann hafi gert sjálfstæða úttekt á þessu máli. Það hefur hann ekki gert. Hann hefur farið yfir útreikninga Landsvirkjunar en aldrei kafað í það sem mestu máli skiptir, þ.e. sjálfar forsendurnar. Bankinn hefur ekki gert neina sjálfstæða rannsókn eða skýrslu. Hann hefur aðeins farið yfir það hvort rétt sé reiknað, tveir plús tveir séu fjórir o.s.frv. Bankinn hefur hins vegar aldrei farið í saumana á sjálfum forsendum málsins og aldrei gert sjálfstæða úttekt á málinu. Í umsögn hans um útreikningana eru settir ákveðnir fyrirvarar þar sem bankinn áréttar að hann taki ekki ábyrgð á þessum útreikningum Landsvirkjunar. Ég rakti og hef rakið við fyrri umræðu þessa máls hvernig staðhæfingar hafa komið fram í þessu upplýsingaferli sem aldrei hafa verið nægilega botnaðar af hálfu stjórnvalda til að myndin skýrðist. Ég nefndi t.d. að í samskiptum við Reyðarál á sínum tíma hefði stjórnarformaður Hæfis skyndilega komið fram í fjölmiðlum og talað um 80 milljarða ábyrgð í tengslum við Reyðarál. Eftir því sem mér skilst mun þá hafa verið átt við að Norsk Hydro ætlaði að gangast í ábyrgð fyrir raforkusölu til 20 ára gegn því að fyrirtækið fengið aðgang að minnihlutaeign í fyrirtækinu. Ég hef síðan rakið hvaða hættur eru á ferðinni í slíku ferli enda komust íslensku lífeyrissjóðirnir góðu heilli hjá því að fjárfesta í því áhættufyrirtæki þótt hart væri að þeim lagt. Það er nokkuð sem ég þekki bara á eigin skrokki að fara inn í það áhættusama fyrirtæki.

Og fara með peningana úr landi.

Já, hæstv. iðnrh. efnir hér til umræðu um fjárfestingar lífeyrissjóða. Það er mjög misjafnt hve langt lífeyrissjóðir hafa farið með fjármagn sitt út úr landinu. Sumir hafa gert það í talsverðum mæli, aðrir mjög litlum, það á t.d. við um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins sem á um 11% í erlendum bréfum. Það er langt undir því marki sem löggjafinn hefur sett um fjárfestingar lífeyrissjóða erlendis. Ég er sammála hæstv. iðnrh. ef hann er að ýja að því að íslenskir lífeyrissjóðir eigi að fjárfesta hér innan lands. En það eiga þeir náttúrlega fyrst og fremst að gera á félagslega ábyrgan hátt. Ég vildi sjá fjármunum lífeyrissjóðanna í ríkara mæli en nú er varið til húsnæðismála og hef stutt að svo verði gert. ef hæstv. ráðherra er virkilega að gera því skóna að það hefði verið æskilegt að lífeyrissjóðirnir fjárfestu í þessu áhættufyrirtæki sem Norsk Hydro samstarfið var á sínum tíma finnst mér það mjög óábyrg afstaða enda hefur hæstv. ráðherra síðan látið í veðri vaka að við hefðum sem betur fer komist úr faðmlögunum við Norsk Hydro. Reyndar hefði ég kosið að við hefðum forðast hin síðari faðmlögin, við Alcoa, sem hæstv. ráðherra lýsti sem eins konar tilhugalífi. Við erum bara búin að vera saman innan við ár --- þetta er ótrúlegt, sagði ráðherrann eða eitthvað á þá lund. Það eru margir óvissuþættir í þessu máli og ég vil árétta það sem ég hef áður sagt um það efni. Hvað gerðist ef verkefnið færi 30% fram út áætlun? Þá værum við komin í tugmilljarða tap, mig minnir að það hafi verið 27 milljarðar í mínus, værum við komin 30% fram úr stofnkostnaði. Það þyrfti ekki annað en að fara 10--12% fram úr til að til að við lentum í mínus. Í nál. sem ég setti fram segir, með leyfi forseta: ,,Sem dæmi má nefna að fari stofnkostnaður virkjunar 30% fram úr áætlun, sem athuganir benda til að gætu orðið, helmingast þessi áhrif og hreint núvirði fjárfestingar í Kárahnjúkavirkjun yrði -27,2 milljarðar króna. Áhrif virkjunar á ferðaþjónustu geta vel orðið neikvæð og hugsanlega mjög neikvæð. Þriggja milljarða samdráttur í vinnsluvirði frá ferðaþjónustunni mundi gera þjóðhagsleg áhrif virkjunar og álvers neikvæð um 700 milljónir árlega.`` Þetta eru stærðirnar sem menn vísa í hér. Ég furðaði mig svolítið á afstöðu Samfylkingarinnar í þessu máli. Samfylkingin hefur tekið mjög áþekka línu og ríkisstjórnin hefur tekið og ver þessar framkvæmdir í bak og fyrir. Í minnihlutaáliti iðnn. segir nú reyndar að þarna gefist einstakt tækifæri til byggðarannsókna og vísað er þar í áhuga erlendra manna á að fylgjast með því hvernig við högum okkur í þessum framkvæmdum. Síðan segir í umsögn Samfylkingarinnar frá efh.- og viðskn., með leyfi forseta: ,,Áhrif álvers í Reyðarfirði í tengslum við virkjun við Kárahnjúka munu til langs tíma styrkja hagkerfið. Þau munu birtast í auknum hagvexti, styrkingu útflutnings og bættu atvinnustigi, ekki síst á Austurlandi.`` Síðar segir: ,,Reynslan sýnir að til langs tíma er allajafna sterk, jákvæð fylgni milli útflutningstekna og þjóðartekna. Aukning á útflutningi af völdum álversins mun því efla þjóðartekjur.`` Enn er vísað í neikvæð áhrif af þessum framkvæmdum, en talið að það muni einvörðungu verða til skamms tíma. Um þetta vil ég segja að hagfræðingar eru núna sífellt meira afgerandi að vara við þessum framkvæmdum og ítreka ruðningsáhrifin. Þeir segja líka að fari svo að atvinnumálastefna Framsfl. verði hér ríkjandi og meira en þriðjungur af efnahagsstarfseminni byggi á þungaiðnaði, sérstaklega áli, einum málmi, þá muni það auka óstöðugleika í hagkerfinu. Hagfræðingar hafa vísað til tveggja skeiða, annars vegar til samdráttarskeiðs og hins vegar til þensluskeiðs og mátað framtíðarsýn Framsfl. inn í þetta, þ.e. árin 1986--1988, 1986 og 1987 þegar þensla var mikil og hins vegar samdráttarskeiðið upp úr 1990, 1991, 1992 og 1993. Niðurstaðan er sú þegar búið er að máta draumastefnu Framsfl. inn í þennan raunveruleika að sveiflurnar hefðu orðið enn þá meiri en raun bar vitni. Við erum því að draga úr stöðugleika með þessum ráðstöfunum. Það þýðir ekkert, herra forseti, að berja hausnum við steininn. Það er alveg rétt sem hæstv. utanrrh. segir. Ekki verður bæði sleppt og haldið. Annaðhvort fylgja menn stóriðjustefnunni, þungaiðnaðarstefnunni, eða kjósa að fara aðra leið, þar sem byggt er á fjölbreytni og ekki þessari einhæfni sem Framsfl. boðar. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu. Hæstv. ráðherra segir að farið sé að kvölda og fáir í þinghúsinu. Það er alveg rétt. Ég gæti alveg hugsað mér að standa hérna lengi kvölds. En ég veit sannast sagna ekki hvað það hefur upp á sig. Menn hafa sett hér fram ýmsar röksemdir og spurningar. Fæstum spurningunum er svarað. Eftir stendur náttúrlega sú meginkrafa sem við setjum fram um að efnt verði til þjóðaratkvæðagreiðslu um þetta mál. Það er ekki of seint. Þessi framkvæmd er miklu, miklu stærri en svo að við getum leyft okkur að hugsa í þá veru. Það er ekki endanlega búið að ganga frá samningum. Það er ekki búið. Það eru engar slíkar skuldbindingar komnar og ríkisstjórnin á í rauninni að halda í heiðri þá einu skuldbindingu sem hún á gagnvart þjóðinni, þ.e. að virða lýðræðislegan rétt hennar. Um það verður greitt atkvæði hér á morgun.

Hæstv. forseti. Ég vildi einungis þakka hv. þm. fyrir það hvað hann hefur nefnt Framsfl. oft á nafn í ræðum sínum í dag. Ekki veitir nú af að halda á lofti nafni flokksins og þegar saga verður skoðuð síðar meir þá mun það ekki fara á milli mála að Framsfl. átti drjúgan þátt í því að af þessu verkefni varð. Ég er ákaflega stolt af því að hafa fengið tækifæri til þess á minni ráðherratíð að vera þar í forustu. Það á að fara að kjósa og þar er enginn sem veit hvernig mál skipast eftir kosningar. Þó er alla vega ljóst að ég fékk tækifæri til þess sem iðnrh. að leiða þetta mikilvæga mál og það skiptir mig miklu máli. Það er mikil reynsla. Ég hef verið sannfærð allan tímann um að við séum að gera rétt með því að fara í þessa framkvæmd. Hún er vissulega stór. Hún hefur vissulega í för með sér náttúruspjöll. En þannig er það alltaf með virkjanir. Enginn getur haldið því fram í dag að mínu mati að við höfum ekki átt að fara þá leið að virkja fallvötn okkar og nýta þannig orku sem býr í þeim og þessa miklu auðlind. Nú vil ég við lok þessarar umræðu því fá að segja þessi orð og vonast að sjálfsögðu til þess að það gangi eftir sem við höfum á prjónunum núna því ekki er langt í land.

Herra forseti. Það er mér mikið ánægjuefni ef ég hef getað glatt hjarta hæstv. ráðherra með því að nefna Framsfl. oft á nafn. Sannast sagna hefði ég kosið að geta tengt flokkinn bjartara málefni en mengandi stóriðju og stórfelldustu náttúruspjöllum Íslandssögunnar. Lokaorðin í mynd Ómars Ragnarssonar sem sýnd var í sjónvarpinu hér um daginn og hafði áhrif á marga vísuðu til tveggja hugtaka. Hann nefndi sóma og skömm. Því miður þá óttast ég að Framsfl. tengist hinu síðara hugtaki í þessu máli, en ekki hinu fyrra.