Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jóhannes Jóhannesson Það hefir nú farið sem áður, að stjórnarskrárnefndin hefir ekki getað fylgst að í málinu og komið fram með samhljóða tillögur í því. Jafnvel meiri hluti nefndarinnar hefir ekki að öllu leyti getað staðið saman, því hv. 2. landsk.þm. (IHB) ber fram brtt. við frv. eins og það liggur nú fyrir, sem hv.þm. Vestm. (JJós) og jeg getum ekki fylgt. Í hv.Nd. hafa orðið þrjár breytingar á frv., er máli skifta, frá því er það fór hjeðan úr deildinni. Sú breytingin, sem mjer finst skifta mestu, er, að kjörtímabil bæði landskjörinna og kjördæmakjörinna þingmanna er stytt úr 6 árum niður í 4 ár, og geri jeg ráð fyrir, að hv.Nd. leggi langmesta áhersluna á þessa breytingu. Hjer í þessari hv. deild mætti og sú breyting stjfrv. á núgildandi stjórnarskrá, að kjörtímabil kjördæmakjörinna þingmanna var fært upp í 6 ár úr 4, megnri mótstöðu og var talin skerða þjóðræðið að miklum mun. Til samkomulags við hv.Nd. og til þess að stofna ekki stjórnarskrármálinu í voða, höfum við hv.þm. Vestm. og jeg eftir atvikum getað fallist á þessa breytingu á frv. og því ekki komið fram með neina brtt. við 4. gr. þess. Önnur breytingin, sem orðin er á frv., er sú, að aldur sá, sem kosningarrjettur og kjörgengi til landskjörs er bundinn við, er færður úr 35 árum niður í 25 ár, og er því, eins og frv. liggur nú fyrir, hinn sami við landskjör og kjördæmakjör. Hjer finst okkur of langt farið, er mismunurinn á landskjöri og kjördæmakjöri í þessu efni er með öllu feldur niður, og getum ekki sætt okkur við það. Við hefðum helst óskað, að landskjörsaldurinn hefði haldist óbreyttur, en til samkomulags við hv.Nd. viljum við þó slaka til og fallast á, að aldurinn verði færður niður í 30 ár, og að því lúta brtt. okkar við 6. og 7. gr. frv. Þriðja breytingin er í því fólgin, að numið er burt úr stjórnarskránni það skilyrði fyrir kosningarrjetti og kjörgengi til Alþingis; að hlutaðeigandi standi ekki í skuld fyrir þeginn sveitarstyrk. Nú er búið að breyta fátækralögunum á þann veg, að eftirleiðis verður allur eðlilegur sveitarstyrkur, sem stafar af elli, sjúkdómum, ómegð, slysum, atvinnuleysi o. s. frv., veittur sem óendurkræfur sveitarstyrkur, og standa þeir, er slíkan styrk fá, ekki í skuld fyrir þeginn sveitarstyrk, og halda því kosningarrjetti sínum og kjörgengi óskertu. Endurkræfan sveitarstyrk fá þeir einir, sem sakir óreglu eða leti hafa orðið styrks þurfandi, og finst mjer satt að segja ekki nema sjálfsagt, að slíkir menn missi kosningarrjett og kjörgengi. Það er mjer mjög ógeðfeld tilhugsun, að menn, sem ekki geta sjeð sjer og sínum farborða sakir óreglu, leti eða annarar ómensku, eigi að fara að sjá fyrir og stjórna okkur hinum. Þegar frv. þetta var til meðferðar í Nd., var ekki útsjeð um það, hvernig fara myndi um fátækralagafrv. stjórnarinnar á þessu þingi, og eins og fátækralögin eru nú, var nokkur ástæða til að fella hið umrædda ákvæði úr stjórnarskránni. Nú er það hinsvegar orðið bert, að fátækralagafrv. verður að lögum á þessu þingi, og er því ekki einasta óþarft, heldur óviðfeldið og skaðlegt að fella ákvæðið niður, því ef veittur, endurkræfur sveitarstyrkur hefir ekki rjettindamissi í för með sjer, mun það verða rothögg á sjálfsbjargarviðleitni margra og auka sveitarþyngslin að miklum mun, og á það að vera trygt með stjórnarskránni, að slíkt komi ekki fyrir, alveg eins og það er trygt með henni, að þjófar og bófar hafi ekki kosningarrjett og kjörgengi til Alþingis. Tillaga til þess að laga þessa misfellu felst í 1. brtt. á þskj. 569. Mjer dettur ekki í hug að væna hv.Nd. um það, að þessi breyting verði frv. þar að falli, þar sem nú er sýnt, að fátækralagafrv. verður að lögum á þessu þingi. Eins og stjórnarskrárfrv. liggur nú fyrir eru í því engin ákvæði um það, hvenær lögin eiga að ganga í gildi, og ef við svo búið væri látið standa, mundu lögin sennilega ekki öðlast gildi fyrri en einhverntíma á árinu 1928, eftir hinum almennu reglum um gildistöku laga. Afleiðingin af því yrði aftur sú, að á þinginu 1928 yrði aðeins hægt að semja fjárlög fyrir eitt ár, nefnilega árið 1929, eftir núgildandi stjórnarskrá, og yrði þá ekki hjá því komist að halda fjárlagaþing árið 1929 til þess að samþykkja fjárlög fyrir árin 1930 og 1931, og leiddi af þessu, að fjárlagaþingin yrðu í framtíðinni árin með stöku tölunni, eins og kosningarnar, en þingin haldin á undan kosningunum, og leiddi aftur af því, að eftir nýjar kosningar kæmi þingið ekki saman fyrri en meira en ári eftir, að kosningarnar væru um garð gengnar, nema aukaþing væru kölluð saman, og hljóta allir að sjá, hve óhentugt og óviðkunnanlegt það væri. Verði hinsvegar sett inn í frv. ákvæði um það, að lögin öðlist gildi þegar er konungur hefir staðfest þau, má, ef svo sýnist, kalla saman aukaþing í haust - og getur það einnig af öðrum ástæðum verið rjett og hagkvæmt, þar sem almennar kosningar standa nú fyrir dyrum - og samþykkja stjórnarskipunarlögin til fullnustu á því, og geta þau þá verið komin í gildi fyrir Alþingi 1928, og má þá á því þingi samþykkja fjárlög fyrir árin 1929 og 1930, en fjárlagaþing árið 1929 getur fallið niður. Auk þessa vinst það, að fjárlagaþingin lenda á árunum með jöfnu tölunum, en af því leiðir aftur, að aldrei líður langt frá því, að kosningar hafa farið fram og þangað til reglulegt Alþingi á að koma saman. Vænti jeg þess, að allir sjái, hve mikið vinst við þessa breytingu, en hún felst í 3. brtt. á þskj. 569 og getur með engu móti orðið misklíðarefni við hv.Nd. En nú gæti svo farið, að af einhverjum ástæðum yrði ekki hægt að halda aukaþing í haust, til þess að samþykkja frv. til fullnustu, eða að mönnum þætti það óhentugt eða vildu spara kostnaðinn við aukaþingið, og má þá samt búa svo um hnútana, að hægt verði á þinginu 1928 að samþykkja fjárlög fyrir bæði árin 1929 og 1930, spara fjárlagaþing 1929 og ná því, að fjárlagaþingin falli á árin með jöfnu tölunum. Ráðið til þess er að samþ. og setja í frv. nýtt ákvæði um stundarsakir eins og það, er 4. brtt. á þskj. 569 hljóðar um, og í því skyni er hún borin fram, og má segja um hana eins og 3. brtt. á því þskj., að óhugsandi er, að allir sjái ekki gagnsemi hennar og að hún geti ekki orðið misklíðarefni við hv.Nd. Jeg hefi nú gert nokkra grein fyrir brtt. á þskj. 569 og þeirri skoðun minni, að þær sjeu eðlilegar og nauðsynlegar og geti ekki orðið málinu að falli, þótt samþyktar verði. Jeg leyfi mjer því að mæla sem best með því, að þær verði samþyktar í þessari hv. deild, og tel vafalaust, að frv. verði þá samþ. óbreytt í hv.Nd. Jeg fæ ekki sjeð, að tillögurnar sjeu þess eðlis, að nokkur maður, sem greitt hefir frv. atkvæði eins og það liggur fyrir nú, geti hafnað því og snúist á móti því, þótt þessar breytingar verði á því gerðar. Þær væru þá aðeins notaðar sem fyrirsláttur af hálfu manns, sem í raun og veru hefði verið móti frv., þótt hann hafi greitt því atkvæði. Hinsvegar verð jeg að ráða eindregið frá því, að gerðar verði aðrar verulegar eða frekari breytingar á frv., þar eð mjög er hætt við því, að það gæti orðið frv. til falls. Það eru til menn í þinginu, eins og allir vita, sem telja engra stjórnarskrárbreytinga þörf nú sem stendur, og mjer er ekki ugglaust um það, að ýmsir, sem fylgt hafa málinu, hafi gert það með hangandi hendi og að mikið þurfi ekki út af að bera til þess að þeir snúist á móti því.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg get fyrir mitt leyti lýst því yfir, að jeg get fallist á allar brtt. meiri hl. stjórnarskrárnefndar á þskj. 569, og hv. form. nefndarinnar (JóhJóh) hefir gert svo skýra grein fyrir, hvað í þeim felst, að ekki þarf neinu við það að bæta. Út af því, sem hv. form. nefndarinnar sagði um mögulegleikana á því, að aukaþing væri haldið í haust til þess að samþykkja stjórnarskrárbreytinguna til fullnustu, þá vil jeg fyrst minna á, að meiri hluti stjórnarskrárnefndar hefir með síðustu brtt. sinni á þskj. 569 bent á aðra leið til þess að ná sama takmarki, sem hann talaði um að ná með þinghaldi í haust, sem sje þá, að heimila með bráðabirgðaákvæði að setja fjárlög fyrir bæði árin 1929 og 1930 á þinginu 1928, enda þótt frumvarp til þeirra hafi ekki verið lagt fyrir í þingbyrjun. Með þessu næst hið sama og ætlast er til að ná með aukaþinghaldi. Jeg get því lýst því yfir, að verði brtt. þessi samþykt, þá mun stjórnin ekki kveðja saman aukaþing í haust vegna stjórnarskrárbreytingarinnar. Hvað fyrir kann að koma af öðrum ástæðum, er ómögulegt að segja fyrirfram frekar nú en endranær. Þá hefi jeg leyft mjer að bera fram brtt. á þskj. 597, við 10. gr. frv. Það er breyting á öðru ákvæði um stundarsakir eins og það var orðað í neðri deild. Þetta ákvæði frá Nd. hljóðar þannig: „Umboð landskjörinna þingmanna og varamanna fellur niður við næstu almennar þingkosningar eftir að þessar breytingar á stjórnarskránni öðlast gildi“. Þetta ákvæði felur það í sjer, ef ekkert óvænt kemur fyrir, að umboð hinna landskjörnu falli niður 1931. En eins og það er orðað nú frá neðri deild, þá myndi svo fara, ef til þingrofs kæmi á tímabilinu frá 1928–1930, að umboð þeirra myndi falla niður við kosningarnar eftir það þingrof. Nú er að vísu ekki hægt að sjá, að slíkt þingrof komi fyrir, en þó má vera, að það geti komið fyrir eigi að síður. En það myndi hafa í för með sjer, að kjörtímabil þeirra, sem kosnir voru í sumar, myndi styttast um meira en helming, og hinna nokkuð. Mjer finst nú ekki ástæða til að hafa orðalag þessa ákvæðis þannig, að það geti leitt til svona mikillar styttingar á kjörtímabili þessara manna; þess vegna hefi jeg komið fram með brtt. þessa, sem fer fram á, að umboð þeirra falli ekki niður fyr en við fyrstu almennar kosningar eftir 9. júlí 1930. Þetta er miðað við, að kosningarnar 1922 fóru fram þann 9. júlí. Er því ætlast til með brtt., að kjörtímabil þeirra, sem kosnir voru þá, lengist um eitt ár, eins og ætlast var til í stjfrv. Jeg vil því leyfa mjer að vænta þess, að háttv.þdm. geti fallist á þessa brtt., sem ekki er nema orðabreyting, ef ekki kemur til þingrofs frá 1928–1930. Þá skal jeg leyfa mjer að gera grein fyrir efni brtt. á þskj. 578, en til þess að háttv.þm. geti fylgst sem best með, væri æskilegt, að þeir hefðu stjórnarskrána við hendina, til þess að sjá, hvar brtt. þessar eiga við hana. Fyrsta brtt. er, að 4. gr. frv. falli niður. Það þýðir, að 27. grein stjórnarskrárinnar haldist óbreytt áfram. Hún hljóðar svo: „Þingmenn kosnir í sjerstökum kjördæmum skulu kosnir til 4 ára, en þingmenn kosnir hlutbundnum kosningum um land alt til 8 ára, og fer helmingur þeirra frá fjórða hvert ár. Þingrof nær ekki til þingmanna þeirra, sem kosnir eru hlutbundnum kosningum um land alt“. - Það er með öðrum orðum, að láta landskjörið haldast í sama horfi sem það er nú í. Með þessari brtt. næst því ekki það, sem til er ætlast með stjfrv., að hægt verði að framkvæma landskjör og kjördæmakosningar í einu. Þá er önnur brtt. á þskj. 578. Hún er við 5. gr. frv., sem er aftur breyting á 28. gr. stjórnarskrárinnar. Eftir 5. gr. frv. á að kjósa varamenn bæði til landskjörs og við hlutbundnar kosningar hjer í Reykjavík. En brtt. felur í sjer, að varamenn skuli aðeins kjósa við landskjör, en ekki við hlutbundnar kosningar í Reykjavík. Þá er 3. brtt. á þskj. 578, sem er við 6. gr. frv. og snertir að efni til 29. gr. stjórnarskrárinnar. Hún fer fram á, að 6. gr. frv. falli burt. Þetta þýðir aftur, að 29. gr. stjórnarskrárinnar heldur áfram að vera óbreytt eins og hún er nú. Hjer liggur aftur fyrir við þessa grein víðtækari breyting frá meiri hl. nefndarinnar. Hún fer aðeins fram á breytingu á einu atriði. Eins og kosningarrjettur til landskjörs er nú er hann miðaður við 35 ára aldurstakmark, og verði 3. brtt. á þskj. 578 samþykt, þá heldur hann áfram að vera bundinn við það aldurstakmark. En 1. brtt. meiri hl. felur aftur í sjer, að greinin skuli vera óbreytt að öðru leyti en því, að kosningarrjettur til landskjörs færist úr 35 árum niður í 30 ár. Fjórða brtt. á þskj. 578 er við 7. gr. frv., sem snertir 30. gr. stjórnarskrárinnar. Brtt. þessi fer fram á, að 7. gr. frv. falli burtu, sem þýðir aftur, að 30. gr. stjórnarskrárinnar haldist óbreytt. Hún fjallar um kjörgengi, og helst það óbreytt eins og það er nú, ef brtt. þessi verður samþykt. Hjer liggur líka fyrir brtt. frá meiri hl.; hún fer fram á, að kjörgengi til landskjörs verði bundið við 30 ár, í stað 35 ára, sem nú er, og er það í samræmi við það, sem meiri hl. leggur til um kosningarrjettinn. Mjer finst ekki nema eðlilegt, að brtt. þessar komi fram og til atkvæða, ef brtt. meiri hl. verða feldar, til þess að mönnum gefist kostur á að greiða atkvæði um það, hvort þeir vilji heldur fylgja því, að kosningarrjettur og kjörgengi til landskjörs verði bundinn við 35 ára aldurstakmark, eins og nú er, eða við 25 ár, eins og er samkvæmt frv. eins og það kom frá Nd. Þá er 5. brtt. á þskj. 578; hún er í tveimur liðum, a. og b., og felur í sjer í raun og veru sama og brtt. mín á þskj. 597. Þó fer það nokkuð eftir því, hvað áður verður búið að samþykkja í frv. Ef brtt. um það, að landskjörið haldist óbreytt eins og það er nú, verða samþyktar, þá felur brtt. þessi það í sjer, eftir því sem mjer skilst, að umboð þeirra landskjörnu, sem kosnir voru 1922, falli ekki niður fyr en eftir kosningar þær, sem væntanlega verða 1931. Brtt. þessi er því nær sama efnis og mín og afpössuð eftir till. meiri hlutans, ef þær verða ekki samþyktar. Jeg hefi svo ekki meira um þetta að segja. Jeg hefi aðeins viljað gera grein fyrir því, hvernig brtt. þessar standa af sjer gagnvart neðrideildarfrumvarpinu og stjórnarskránni, til glöggvunar við atkvgr.



Eins og kunnugt er, á jeg hjer brtt. við stjórnarskrárfrumvarpið, og hefir hæstv. forsrh. (JÞ) skýrt frá efni þeirra, svo um það þarf jeg ekki að fjölyrða, og læt mjer því nægja að skýra afstöðu mína til þeirra. Mjer er það ekkert launungarmál, að jeg vil ekki missa landskjörið eins og það er nú. Það er óbundið allri kjördæmapólitík og til þess nær ekki þingrof. Það getur verið og hefir verið kjölfesta í þinginu. Jeg tel landskjörið líka hafa gefist sæmilega þessi rúmlega 10 ár, sem það hefir staðið, að það gefi ekki ástæðu til breytinga. Því þetta tímabil, sem það hefir staðið, hafa ekki færri en 5 af 12 landsk. þm. verið ráðherrar, og þar af þrír forsætisráðherrar. Þetta bendir til þess, að í landskjörið hafi ekki verið seilst eftir lökustu mönnunum. Verði frv. hv. Nd. samþykt, verður hinsvegar lítið eða ekkert eftir af landskjörinu nema „kjörsvæðið“. Jeg bið hv. þm, að taka eftir því, að jeg segi „kjörsvæðið“. Því get jeg ekki unað, og hefi því borið fram brtt. við þau ákvæði, sem jeg með engu móti get aðhylst, en það er stytting kjörtímabils hinna landskjörnu og þingrofsákvæðið. 4. gr. frv. gerir hvorttveggja, að stytta kjörtímabil landskjörinna og láta þingrof ónýta umboð þeirra. Fyrsta brtt. mín á þskj. 578 miðar að því að fella 4. gr. frv., svo að 27. gr. stjórnarskrárinnar standi óbreytt. Þá sje jeg ekki, að ástæða sje til að gera Reykjavíkurþingmönnum hærra undir höfði en öðrum hjeraðskjörnum. Það er síst ástæða til að kjósa varamenn í Reykjavík, þar sem hægt er að kjósa þingmenn með stuttum fyrirvara. Þess vegna hefi jeg með orðunum „um alt land“ í 2. brtt. lagt til, að 28. gr. stjórnarskrárinnar fái að þessu leyti að standa óbreytt. Það væri þá nær að taka upp þá gömlu tilhögun, sem gilti frá 1848 til 1874, að hafa varamenn í öllum kjördæmum. Jeg álít óþarfa að gefa Reykjavíkurkjördæmi þessa sjerstöðu og legg því til með 2. brtt. minni, að 28. gr. stjórnarskrárinnar standi óhreyfð. Þriðja og fjórða brtt. mín er nauðsynleg afleiðing af 1. og 2. brtt. minni. Sama máli er að gegna um 5.–6. brtt., við 10. gr. Þær helgast af því, að jeg vil ekki, að nokkur vafi geti verið á því, að þingrof sje með öllu áhrifalaust á landskjörið. Það hefir flogið fyrir, að aukaþing ætti að halda í ár til þess að samþ. stjórnarskrána í annað sinn. Ekki talið hægt að setja fjárlög á febrúarþinginu næsta ár fyrir 1929–'30, nema svo væri gert. En þetta er ekki rjett; fyrst og fremst er mjer nær að halda, að þessi „sæla“ stjórnarskrárbót yrði ekki samþ. á næsta þingi, hvor flokkurinn sem ofan á yrði, og þá væri 100–150 þús. kr. þinghaldskostnaði kastað í sjóinn. Að hjer er ekki of hátt ályktað, má sjá af því, að 1925 mun þingkostnaðurinn hafa verið um 270 þús. kr. En slík „flotheit“ sætu illa á þinginu nú og ekki ólíklegt, að þau kynnu að orka tvímælis hjá hv. kjósendum. En þó að stjórnarskrárfrumvarpið yrði samþ. í annað sinn og til kæmi að setja fjárlög á næsta reglulegu Alþingi fyrir 1929–1930, þá þyrfti ekkert aukaþing að halda til þess, hvorki í ár nje næsta ár. Það mætti samþ. stjórnarskrárbreytinguna í byrjun febrúarþingsins með afbrigðum frá þingsköpunum og fá staðfestingu konungs með símanum og síðan samþykkja fjárlög á sama þingi. Að þessu lýtur 6. brtt. mín, enda sje jeg á þskj. 569, sem mjer barst eftir að brtt. mínar fóru í prent, að annaðhvort hefir aukaþingsfrjettin ekki verið áreiðanleg eða horfið hefir verið frá henni aftur, eða er ekki svo? Sje þessi skilningur minn rjettur, stendur í rauninni á sama, hvort brtt. mín eða 3. og 4. liður á þskj. 569 verður samþykt, og er þó síðari leiðin líklega fult svo heppileg vegna upphafs 38. gr. stjórnarskrárinnar, enda mun jeg samþykkja hana. Jeg get því tekið 6. brtt. mína aftur. Í þessu sambandi vil jeg geta þess, að jeg tel eðlilegast, að kosningar fari ekki fram fyr en í haust, þó að stjórnarskrárfrv. yrði samþ. á þessu þingi. Kæmi það best heim við neitun Alþingis á að flytja kjördaginn. Væri og í því falin sanngirni bæði við kjósendur og þá þm., sem ætla að gefa kost á sjer til þingsetu aftur. Kjósendur gætu annars ekki haft nokkra þekkingu á gerðum fulltrúa sinna á þessu þingi og þm. ekki varið gerðir sínar, ef kosningar ættu að fara fram í júlí, og væri það því að því leyti bein fjarstæða að færa kjördaginn. Þá má líka benda á, að 1908 liðu 4 mánuðir milli þingrofs og kosninga og 1913 5 1/2 mánuður. Jeg kem þá að aðalatriðinu, sem vakti fyrir meiri hluta nefndarinnar.

Hv. þm. (IHB) er ekki meiri hluti

. Á brtt. mínum stendur ekki, að þær sjeu frá meiri hl., heldur frá Ingibjörgu H. Bjarnason. Fyrir meiri hl. stjórnarskrárnefndarinnar hjer í hv. deild vakti aðallega eða jafnvel eingöngu þrent, sem sje 1. fækkun þinghalda, 2. vörn gegn því, að kjósa þyrfti nýjan varamann, ef svo slysalega færi aftur, að aðalmaður og upprunalegur varamaður fjellu frá, og 3. viðnám við því, að landskjör kæmi í bága við þjóðhátíðina 1930. Öllum þessum þrem atriðum fylgi jeg enn. Jeg samþykki 1. gr. Nd.-frv., sbr. 8. og 9. gr. frv., þó mjer líki ekki viðbótin, um að ákveða megi árlegt þinghald með einföldum lögum. Með því er þó fjárlagaþing annaðhvert ár komið - á pappírinn. - Jeg er einnig samþ. úrfellingu 5. gr. á orðum 28. gr. stjórnarskrárinnar: „en varamenn skulu vera jafnmargir og þingmenn kosnir hlutbundnum kosningum um land alt“. Með þeirri úrfellingu og síðari breytingu á 73. gr. kosningalaganna er 2. atriði borgið, og er þá eftir 3. atriðið, vörn gegn því, að þingkosningar trufli alþingishátíðina 1930. Ráðið til þess liggur í brtt. mínum við 10. gr. frv. Og meira að segja er með því jafnframt opnuð leið til þess, að sameina mætti landskjör og hjeraðskjör, sem sumir leggja nokkuð upp úr. Gangi þessar tillögur mínar fram, þá yrði kosið í stað eldri helmings landskjörinna árið 1931, um leið og hjeraðskjörið færi fram, og árið 1934 í stað yngri helmingsins, o. s. frv. Það þarf varla að gera ráð fyrir þingrofi án stjórnarskrárbreytingar, enda þótt það hafi komið einu sinni fyrir, árið 1908. Jeg hefi nú skýrt brtt. mínar svo, að jeg mun láta þar við sitja. Þykist jeg hafa fært rök að því, að þær eru ekki lakari en aðrar brtt. og jafngóðar þar, sem þær falla saman við aðrar brtt.

Frsm. minni hl. (Ingvar Pálmason) * Þess hefir verið getið af háttv.frsm. meiri hl. stjórnarskrárnefndar, að nefndarmenn hafi ekki getað orðið sammála. Við erum tveir nefndarmenn, sem ekki höfum sjeð ástæðu til að koma fram með brtt., og má því segja með sanni, að það sjeu aðeins 2/5 hlutar nefndarinnar, sem telja sig meiri hluta. Jeg vildi geta þessa þegar og benda á það, sem öllum má vera ljóst, er athuga brtt. á þskj. 569 og 578, að þar er ekki samfeldur meiri hl. Hefði því verið rjettast að segja, að brtt. á þskj. 569 væru frá öðrum minni hl. Jeg skal geta um ástæðuna til þess, að við tveir komum ekki fram með brtt., og byrja þá á því að lýsa yfir, að jeg tel stjórnarskrárbreytingu svo alvarlegt mál, að ekki megi hafa það að leikfangi. En það sýnir meðferð málsins í þinginu, að hjer ræður ekki nein ein stefna. Það er öllum kunnugt, að stjfrv. fór aðallega fram á þær þrjár aðalbreytingar á stjórnarskránni, sem hv. 2. landsk. (IHB) tók fram áðan, sem sje, að þing skyldi haldið aðeins annaðhvert ár, að lengt væri kjörtímabil kjördæmakosinna þingmanna, en stytt kjörtímabil landskjörinna og landskjörnir háðir þingrofi. Og í þriðja lagi, að varamenn tækju við af landskjörnum meðan entist. Jeg lýsti afstöðu minni hjer við 2. umr. og tók þar skýrt fram, að jeg væri á móti því að lengja kjörtímabil kjördæmakosinna þm., en stytta kjörtímabil landskjörinna, og algerlega á móti því, að þingrof næði til landskjörs. Jeg bar svo fram brtt. um að samræma kosningar beggja, færa þær saman án þess hróflað væri við kjörtímabili. Sú brtt. mætti hjer mótspyrnu, sjerstaklega af hálfu hæstv.forsrh., og jeg tók hana þá aftur, vegna þess að jeg bjóst við, að hægt mundi að koma henni síðar að, ef þörf yrði á. Eftir ítarlega íhugun hefi jeg þó afráðið að koma ekki fram með hana, vegna þess að meðferð frv. hefir sýnt, að hjer er ekki um neina fasta stefnu að ræða. Jeg skal þessu til sönnunar benda á, að eins og frv. var fyrst, var lagt til, að kjörtími landskjörinna væri styttur í 6 ár, en hinna lengdur í 6 ár. Nú hefir hv.Nd. haft hausavíxl á hlutunum og stytt kjörtímabilið í 4 ár. Fæ jeg ekki betur sjeð en að stjórnin sje ánægð með það, og það sýnir, að þetta hefir ekki verið stefnuatriði hjá henni. Það, sem þótti ótækt hjá mjer í vetur, þykir nú ágætt. Virðist þetta benda til svo mikils alvöruleysis, að jeg þvæ hendur mínar af því að koma nærri þessum breytingum stjórnarskrárinnar. Við 2. umr. í hv.Nd. var klipt stórum aftan af frv., en við 3. umr. er bætt við það síðari hluta þess, sem nú er, um kosningarrjett o. fl. Hver kom þessum breytingum fram? Þær eru bornar fram af manni, sem ekki vill gera neina breytingu á stjórnarskránni! Eina bótin, sem er í frumvarpinu, er sú, að hafa þing annaðhvert ár. Að því getur orðið sparnaður. En þann tvísýna sparnað vil jeg ekki kaupa fyrir þá grautargerð, sem frv. er nú. Eins og málið horfir nú við, verð jeg að gefast upp við að bæta frv. Jeg mun að vísu ljá þeim brtt. atkvæði, er nálgast það, sem jeg vil, en jeg sje mjer ekki fært að greiða frv. atkvæði út úr deildinni. Jeg sje ekki ástæðu til að tala um einstakar brtt., en aðeins geta þess, að 1. brtt. meiri hlutans er þetta sama, sem verið hefir, að koma fram breytingum í einhverri mynd. Hjer er engin föst stefna. Hv. meiri hl. hefir ekkert við 4. gr. að athuga, sem kollvarpar því, er stóð upphaflega í stjfrv. Jeg mun greiða atkv. 1. brtt.hv. 2. landsk. (IHB) og einnig 2. brtt., sem er í samræmi við það, sem jeg hjelt fram hjer við 2. umr. Um hinar brtt. á þskj. 578 skiftir litlu máli og er óþarfi að fjölyrða um þær. Það er rjett hjá hv.flm. (IHB), að 5. og 6. brtt. á þskj. 578 fjalla um svipað efni og 4. brtt. á þskj. 569, en jeg geri ekki mikinn mun þeirra og greiði víst engri þeirra atkvæði. Þegar nú ekki hefir verið hægt að sýna fram á það, að þessi stjórnarskrárbreyting feli í sjer betra fyrirkomulag en verið hefir, heldur ýmsa galla, þá er viðurhlutamikið af Alþingi að samþykkja hana. Jeg er alveg viss.um það, að þjóðin er svo þroskuð, að ef hún hefði haft tíma og tækifæri til þess að átta sig á málinu, þá vildi hún ekki þessa stjórnarskrárbreytingu. Jeg veit ekki, hvaða atriði það getur verið nú í þessu frv., sem nokkrum er alvara með, að þurfi fram að ganga, nema ef vera skyldi fækkun þinga. En frv. hefir verið teygt hjer í þinginu eins og hrátt skinn, þangað til hver þykist geta hangið á sínum skækli. Afstaða mín til málsins er skýr og hún er í samræmi við framkomu mína á fyrri þingum. Það gleður mig að vissu leyti, að hv. 2. landsk. hefir sýnt þá röggsemi af sjer að vera í andstöðu við sinn flokk, því að það sýnir mikinn stjórnmálaþroska. *Ræðuhandr. óyfirlesið.

Jónas Jónsson Jeg ætla aðeins að beina nokkrum fyrirspurnum til hæstv. stjórnar. Fyrst og fremst vil jeg spyrja, hvers vegna hæstv. stjórn hefir lagt svo mikla áherslu á það að koma aukaatriðum inn í frv., sem hafa orðið til þess að draga úr ánægjunni með þau aðalatriði, sem hún vill koma fram. Það lítur út fyrir, að hæstv. stjórn leggi meiri áherslu á kosningalagabreytingar en þá höfuðbreytingu, sem flestir eru sammála um, nefnilega þinghald annaðhvert ár. Ef jeg man rjett, hjelt hæstv.forsrh. því fram, að þing yrði að halda á hverju ári til 1931. En nú hefir verið sýnt fram á möguleika á því að spara eitt af þessum þingum, en mjer finst það lýsa sjer í framkomu meiri hl. stjórnarskrárnefndar, að hann telji þetta aukaatriði, að breyta þinghaldinu. Jeg held jeg megi til að grípa hjer inn í og spyrja hæstv. ráðh. nokkrum spurningum áður en hann fer úr deildinni. Í fyrsta lagi vil jeg spyrja hann, hvers vegna hann leggur áherslu á þessi aukaatriði, að fá kosningaaldrinum breytt í sambandi við landskjörið. Í öðru lagi við jeg spyrja hæstv. ráðh., hvers vegna hann gekk inn á brtt.hv. 1. þm. Reykv. (JakM), sem eru allmikið annars eðlis en till. stjórnarinnar og settu málið í nýjan farveg. Eftir 2. umr. var frv. orðið eins og meiri hl. hv.Nd. vildi hafa það. Breytingin aðeins þinghald annaðhvert ár, og þó að óvíst sje um framtíðargengi þeirrar breytingar, þá vil jeg þó freista þess, hvernig hún reynist. En við 3. umr. í Nd. var með stuðningi stjórnarinnar samþ. ein till. frá hv. 1. þm. Reykv. og með andstöðu stjórnarinnar aðrar brtt. Jeg vil út af þessu undirstrika það, sem hv. 2. þm. S.-M. (IP) sagði, að það er ekkert fast „plan“ í þessu. Þessi grautargerð í hv.Nd. er til mikils spillis fyrir málið. Hæstv. forsrh. ber ábyrgð á þessu. Hann lagði sína blessun yfir fyrstu brtt. og tók á móti þeim, sem síðar fylgdu á eftir, sem mótvægi. Á þennan hátt hefir hæstv. ráðh. sett stjórnarskrána í hættu. Jeg er hræddur um, eins og hv. 2. þm. S.-M., að þetta verði ekki samþ. og þessi breyting fullnægi ekki nema um stundarsakir. Menn verða óánægðir með þessar óhreinu línur og fara að fitja upp á nýjum breytingum. Menn munu segja sem svo, að úr því að landskjörið er ekki orðið annað en viðbót við kjördæmakjörið, hvers vegna á þá ekki að gilda hið sama um kosningaaldur og kjöraldur við þessar kosningar? Jeg vil ekki trúa því, að hæstv. ráðh. vilji umsnúa málinu sjer í hag til þess eins að geta látið kosningar fara fram áður en þjóðin veit um fjármálahrunið. Ef hann ætlar að láta kosningar fara fram um sláttinn, þá get jeg sagt það fyrir hönd mikils meiri hl. minna kjósenda, að það er þeim mjög óhagstæður tími, bæði dýrt og erfitt að hafa kosningar á þeim tíma. Mjer finst hæstv. ráðh. ætti að geta sagt nokkurnveginn ákveðið um það, hvenær hann hugsar sjer að láta kosningar fara fram, ef til kemur. Það skiftir miklu, hvort það verður t. d. 1., 14., eða 20. júlí eða 20. september eða 1. vetrardag, eins og venja er til. Það, hvenær kosið verður, er auðvitað ekki stórt mál í sambandi við stjórnarskrána sjálfa, og það svar, sem hæstv. ráðherra gaf um aukaþing, líkaði mjer mjög vel. Jeg ætla svo ekki að tala mikið nú að þessu sinni, en bíð eftir svari hæstv. ráðh. við þessum spurningum, sem jeg hefi beint til hans. Jeg álít, að hæstv. stjórn hafi gert rangt með þessari grautargerð, einkum til frambúðar. Þessar brtt. voru líka bornar fram af þm. í Nd., sem svo greiddi atkv. á móti frv. í heild. Jeg endurtek það hjer, að jeg gerði bæði 1924 og nú mitt ítrasta til þess að ná samkomulagi um þetta mál, en það kom fyrir ekki. En í því sambandi vil jeg ekki vera að vekja upp gömul deiluatriði. En með þessu hefir verið opnuð leið fyrir nýjar breytingar á þessu hálfverki.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg ætla að byrja með því að svara hv. 1. landsk. (JJ) nokkrum orðum. Mjer skildist á honum, að það væri ekki alveg vonlaust að ná samkomulagi við hann um afgreiðslu málsins, en aftur á móti virðist einskis slíks að vænta af hv. 2. þm. S.-M. (IP), eftir hans ræðu að dæma. Háttv. 1. landsk. spurði, hvers vegna stjórnin hefði lagt áherslu á kosningalagabreytingu, og kallaði það aukaatriði. Þetta er misskilningur hjá hv.þm. Stjórnin taldi það alveg sjálfsagt, hvenær sem gerð væri breyting á stjórnarskránni, að gera um leið leiðrjettingu á landskjörinu. Hún áleit enga meiningu í því að kveðja alla þjóðina að kjörborðinu í einu til þess að kjósa 3 þm., eða jafnvel ekki nema einn, eins og átti sjer stað síðastliðið haust. Hún áleit þetta sjálfsagða lagfæringu á stjórnarskránni og var jafnsannfærð um það þegar í byrjun eins og nú, að þetta á að gerast, hvort sem menn nú vilja kalla þetta aukaatriði eða aðalatriði. Þá spurði háttv. 1. landsk. að því, hvers vegna stjórnin hefði gengið inn á brtt.hv. 1. þm. Reykv. (JakM) um það, að allir þm. skuli kosnir til 4 ára. Í sambandi við þetta vil jeg minna hv. 1. landsk. á það, sem áður hefir farið okkar á milli hjer í deildinni út af lengingu kjörtímabilsins. Stjórnin hafði stungið upp á öðru, en orðað greinina alveg eins og gert var í brtt.hv. 1. þm. Reykv., að undanskildu því, að uppástunga stjórnarinnar var um 6 ára kjörtímabil, en till., sem samþ. var í Nd., 4 ára. Þetta hafði áður verið rætt hjer, og bæði hv. 1. landsk. og hv. 2. þm. S.-M. voru óánægðir með 6 ára kjörtímabilið. Nú hefi jeg gengið inn á þessa tilslökun til samkomulags, að ákveða kjörtímabilið 4 ár í stað 6. Þessi brtt. kom aldrei fram hjer í því formi, sem hún þurfti að vera til þess að stjórnin gæti gengið inn á hana. En þegar hún kom fram í hv.Nd., var þannig frá henni gengið, sem vera þurfti, og þá lýsti jeg því yfir, að jeg mundi ganga inn á hana til samkomulags. Aftur á móti voru hinar till., sem samþ. voru í hv.Nd., samþ. gegn vilja stjórnarinnar og án minna meðmæla. Hv. 1. landsk. sagðist ekki sjá neitt fast „plan“ í þessu. En jeg verð nú að segja það, að þegar verið er að bjarga gegnum þingið stjórnarskrárbreytingu, sem verður fyrir andstöðu vegna skiftra skoðana þeirra manna, sem vilja að hún gangi fram í aðalatriðum, þá er það ekki minn háttur að vilja ekkert gera til samkomulags. Mjer er sama, þó hv. 2. þm. S.-M. og hv. 1. landsk. finni ekki neitt „plan“ í því. Þetta verða menn oft að gera, að sveigja til frá báðum hliðum, til að ná samkomulagi um ýms mál á þingi. Nú höfum við sveigt til um lengd kjörtímabilsins, svo að hv. 2. þm. S.M. og hv. 1. landsk. hafa fengið það, sem þeir vildu, og jeg vænti því, að þeir sjái sjer fært að fylgja frv. fram við atkvgr. Þá spurði hv. 1. landsk., hvort þetta frv. ætti aðeins að skoða sem tilraun stjórnarinnar til að fá kosningar á slætti í sumar, og spurði, hvaða dag jeg hefði hugsað mjer að láta kosningar fara fram. Hann bætti því við, að ef kjördagurinn væri hagstæður, þá væri síður ástæða til að ætla, að hjer væri um kosningabrellu að ræða. Þessi ummæli gefa mjer tilefni til þess að svara spurningunni ekki að svo stöddu. Mjer er svo ant um, að þetta mál gangi fram, að jeg vil gjarnan reyna að ná samkomulagi við hv. 1. landsk. og flokk hans um kjördaginn. Jeg er einnig fús til að sveigja til í því efni, ef það mætti verða til þess að bjarga málinu gegnum þingið. Háttv. 2. landsk. (IHB) vill hafa landskjörið eins og það er, og skal jeg ekki deila um það, en er, eins og jeg hefi áður lýst, alveg á gagnstæðri skoðun um þetta. Mjer finst það alveg misráðið að kalla alla kjósendur saman um alt land til að kjósa 3 þm. á miðju kjörtímabili. Það er einmitt að mínu áliti annað aðalatriði frv. að fá þessa lagfæringu á landskjörinu. Því, sem háttv. 2. landsk. sagði um aukaþing í haust, hefi jeg svarað. Það er nefnilega hægt, með því að setja inn ákvæði um það, að stjórnarskráin öðlist gildi jafnskjótt og konungur hefir undirskrifað hana, að setja þegar á næsta þingi, 1928, fjárlög fyrir tvö ár.

Er þá aukaþing í haust útilokað?

. Það er útilokað, að halda þurfi aukaþing í haust vegna stjórnarskrárinnar. En það getur altaf komið fyrir eitthvað það, sem geri það nauðsynlegt að kalla þingið saman, en eins og stendur er ekki neitt, sem bendir á það, að þess muni þurfa í haust. Að öðru leyti vil jeg taka það fram út af orðum hv. 2. þm. S.-M. um meiri hluta nefndarinnar, að það er ekkert í brtt.hv. 2. landsk. á þskj. 578, sem fer í bága við brtt. á þskj. 569, svo að hv. 2. landsk. (IHB) getur vel fallist á till. meiri hl., þó að hún hafi borið sínar brtt. fram út af fyrir sig.  Jeg vil ekki gera hv. 2. þm. S.-M. sömu skil og bregða honum um alvöruleysi 4 þessu máli. En það virðist þó liggja nærri, þar sem hann var málinu fylgjandi við fyrri umr. hjer í deildinni, en nú snýst hann á móti því, einmitt þegar það er komið í það horf, að það er nær hans óskum, eins og þær hafa komið fram hjer áður, en þá var. Hv. þm. hjelt því fram, að öll gildandi ákvæði um stundarsakir ættu að falla niður. Fyrsta ákvæðið snertir kosningarrjett þeirra manna, sem ekki hafa fengið hjer ríkisborgararjett, og það verður að standa meðan þeir eru á lífi. Hv. þm. endaði ræðu sína með því að láta í ljós þá von, að frv. yrði ekki samþykt á næsta þingi, þótt það næði nú fram að ganga. Þetta segir hann auðvitað sem andstæðingur málsins. Annars gæti hann ekki alið slíkar vonir í brjósti. Jeg fyrir mitt leyti efast ekki um, að frv. verður samþykt á næsta þingi, ef nú næst samkomulag um það.

Jón Baldvinsson Allar þessar breytingar, sem nú' á að fara að gera á stjórnarskránni, eru sameiginlegt áhugamál „Íhalds“ og „Framsóknar“. Margir þm. úr báðum flokkum hafa á undanförnum þingum tjáð sig því fylgjandi að hafa þing aðeins annaðhvert ár og hafa kepst um að flytja frv. í þá átt. öll þessi frv. hafa orðið fyrir dularfullum dauðdaga, þangað til nú, að nærri sýnist búið að kara drauginn. Áður fyr var það álitið talsvert þrekvirki að kara drauga, þótt það þætti ekki þrifalegt verk eða mikilmannlegt. En það ætlar að sýna sig nú, að „stóru“ flokkarnir ætla að koma þessu fram í sameiningu. Mjer þykir ákaflega vænt um að sjá, að tilfinningar eina kvenþingmannsins (IHB) banna henni að leggja sína tungu á þennan ófögnuð. Í blaði því, sem ekki má nefna hjer í þingsalnum nema komast í þingvíti, er auglýsing nú nýlega frá sjerstöku fjelagi, sem á undanförnum árum hefir skift eins oft um nöfn eins og kvikindi það, er kameleon heitir, skiftir um lit. Þetta fjelag, sem nú er kallað „Vörður“, auglýsir sem sagt, að búast megi við því, að kosningar fari fram í júlí næstk. vegna stjórnarskrárbreytingarinnar, og því hefir fjelagið opnað „kosningaskrifstofu“. Íhaldið er þar með búið að setja kosningamaskínu sína í gang, leigja agitatora o. s. frv. Af þessu er auðsjeð, að sá flokkur ætlast til, að frv. nái fram að ganga, og meira að segja hefði hann varla farið að kynda undir kosningavjelinni, nema hann hefði nokkurnveginn vissu fyrir framgangi frv. - Annars var það dálítið einkennilegt, að hæstv.forsrh. vildi ekki svara fyrirspurn hv. 1. landsk. um það, hvenær kosningar ættu fram að fara. Hann talaði um, að það væri samkomulagsatriði. En jeg er sannfærður um, að það er þegar ákveðið og full vissa um það á kosningaskrifstofu Íhaldsins. Hæstv. landsstjórn veitir þeirri stofnun fyr upplýsingar en sjálfu Alþingi. Það er óneitanlega undarlegt, þegar kosningasmalar fá á undan Alþingi vitneskju um það, að kosningar eigi að fara fram á mesta annatíma ársins, gegn yfirlýstum vilja Nd., eða á þeim degi, sem lögboðinn er, 1. vetrardegi. - Það er alveg rjett, sem hv. 2. landsk. segir, að hæstv. stjórn hefir verið bannað að færa kjördaginn, með því að hv.Nd. feldi frv. um það. Nú krefst jeg þess, að hæstv. stjórn gefi í heyranda hljóði skýr svör við því, hvenær á að kjósa, áður en greidd eru atkv. um frv. Jeg vil engan undandrátt um þetta, sakir þess að jeg tel, að Alþingi eigi eins fulla heimting á að vita það eins og kosningaskrifstofa Íhaldsflokksins. Mjer er sagt, að hæstvirt stjórn hafi í hyggju að láta kosningar fara fram, þegar verkalýður kaupstaðanna er farinn að heiman, í kaupavinnu, síldarvinnu o. s. frv. Þetta á vitanlega að gera til þess, að sem allra fæstir verkamenn fái notið kosningarrjettar síns. Jeg verð að segja, að þetta nálgast að vera glæpsamlegt athæfi, einkum þegar það er gert á móti skýlausum vilja Alþingis. Hv. meiri hl. stjórnarskrárnefndar, sem þó sýnist ekki vera neinn meiri hl., ber fram nokkrar brtt. um að færa í afturhaldshorfið sumar þær breytingar til bóta, er hv.Nd. hafði samþykt, svo sem rýmkun kosningarrjettar til landskjörs og ákvæði 29. gr. stjórnarskrárinnar um, að sveitarskuld svifti menn kosningarrjetti. Hv. Nd. vildi fella úr stjórnarskránni þetta rangláta ákvæði, en hjer sýnist alt íhaldið, nema hv. 2. landsk., vilja halda í gömlu vitleysuna. - Það var ekki rjett hjá hv. form. (JóhJóh), að allur eðlilegur sveitarstyrkur verði ekki til að svifta menn kosningarrjetti, vegna breytingar þeirrar, sem nú er verið að gera á fátækralögunum. Þar er aðeins hreppsnefndum gefin heimild til að telja sveitarstyrk óafturkræfan.

Jeg gerði ráð fyrir, að því yrði beitt þannig, að allur eðlilegur sveitarstyrkur yrði óafturkræfur

. En jeg geri ráð fyrir því, að orðið „afturkræfur“ verði nóg til þess, að flestar sveitarstjórnir gæti þess að vera ekki of mannúðlegar. Hv. form. taldi upp ýmsar ástæður til sveitarstyrks, er hann taldi óviðfeldið að sviftu menn ekki kosningarrjetti. Honum þótti það hart, að þeir, sem hefðu þegið sveitarstyrk vegna leti og ómensku, ættu að „ráða okkur hinum“, eins og hann orðaði það. Fór hann um þetta stórum orðum, kallaði það rothögg á sjálfsbjargarviðleitnina o. s. frv. En hv.þm. gerði að mínum dómi of mikið úr þessu. Það eru ekki nema örfáir menn, sem fá styrk af þessum ástæðum, og þá er hægurinn hjá að svifta þá fjárforræði, og þar með kosningarrjetti.

En það er bara svo sjaldan gert!

. Víst er það sjaldan gert, en það stafar af því, að tilfellin eru svo fá. Núna er altaf verið að tala um 1930. Mig langar því til að spyrja hæstv. stjórn og hv.þd., hvernig þau treysti sjer til að bjóða hingað á því ári gestum frá merkustu þingræðislöndum, ef þau koma fram þessari breytingu. Hvernig treysta þau sjer til að líta á nokkurn þann erlendan stjórnmálamann, sem halda vill uppi þingræði í landi sínu, þegar þau halda 1000 ára afmæli Alþingis, elsta löggjafarþings í heimi, „hátíðlegt“ með því að fækka þingum um helming? Það er eina bótin, að búast má við, að þessi stjórnarskrárbreyting verði til að stráfella þá þm., sem greiða atkv. með henni. Jeg veit vel, að aðaltilgangurinn með þessari breytingu er að æsa upp lægri hvatir kjósenda, smásálarlega sparnaðarlöngun og annað þess háttar. Sumum kjósendum getur þótt þetta nógu gott, þegar þeir heyra því ekki andmælt, einkum hinum einfaldari og lítilsigldari. En væri einhver til að tala á móti þessu á hverjum þingmálafundi, hygg jeg, að varla fyndist á eftir svo auðvirðileg sál, að hún vildi fækka þingum, og gera þar með einhverju elsta þingræðislandi heimsins óbætanlega smán á 1000 ára afmælishátíð þingsins. - Þetta er svo stórt afturhaldsspor, að menn mundu varla trúa, að það gæti átt sjer stað annarsstaðar en á Spáni eða Ítalíu. Jeg geri ekki ráð fyrir, að til neins sje að hafa um þetta lengri umræður. Flokkarnir eru eflaust búnir að koma sjer niður á það, hverjir eigi að greiða atkv. með frv., svo að það skríði í gegn. Þeir láta það eflaust fara til þjóðarinnar, en þeir ættu að fá fyrir það makleg málagjöld. Jeg ann þeim þess, sem aðalhlutverkin leika í þessum skrípaleik, að þeir fái ekki að sitja hjer sjálfum sjer og þjóðinni til skammar á mesta hátíðisdegi hennar.

Magnús Kristjánsson Jeg var svo framsýnn, að jeg gat þess þegar við 1. umr. þessa máls hjer í hv. deild, að þessi stjórnarskrárbreyting yrði aldrei annað en skrípaleikur. Það er nú komið á daginn, og við hverja umræðu og nýja athugun málsins fjölgar þeim, sem taka sjer þessi orð mín í munn. Betur, að menn hefðu verið ögn fljótari að átta sig, því að þá hefði óskapnaðurinn að líkindum ekki lifað fram á þennan dag. Hv. 2. landsk. (IHB) og hv. 2. þm. S.-M. (IP) hafa nú með hinni mestu snild haldið fram flestu hinu sama, er jeg mundi sagt hafa, og get jeg fyrir þá sök orðið stuttorðari. Þótt mönnum kunni nú að virðast, að jeg endurtaki einhver atriði, sem aðrir hafa sagt, þá vil jeg biðja þá að minnast þess, að við 1. umr. hóf jeg andstöðuna gegn frv., og að þessir hv.þm. hafa talað algerlega í sama anda. Er mjer mikið ánægjuefni, að þeir hafa nú látið uppi þessa skoðun sína. Það eru einkum 3 atriði af þeim, sem nú standa í frv., sem e. t. v. gætu átt einhvern rjett á sjer, og þó varla nema tvö þeirra. Ákvæðið um þingafækkun, sem flestir leggja mest upp úr, er svo átakanleg rjettarskerðing fyrir kjósendur landsins, að miklu meira nemur en sá sparnaður, sem af þingafækkun leiðir, - ef hann þá verður nokkur, sem jeg efast stórlega um. Annað atriðið var að færa til sama tíma landskjör og almennar kosningar. Það mátti vel gera án svo verulegra breytinga, sem frv. gerir ráð fyrir. - Hitt atriðið er það, að láta ekki lengur orka tvímælis, hvernig varamenn taki sæti á þingi, ef aðalmenn forfallast. Jeg hefi altaf haldið því fram sem minni skoðun á því máli, að deilan um það sje aðeins ómerkilegt skæklatog um orðalag. Það sýnist nokkurnveginn sjálfsagt, að varamenn taki sæti á þingi í forföllum aðalmanna, meðan nokkur þeirra er uppistandandi. Alt annað er á móti heilbrigðri skynsemi, og jeg hefi ávalt álitið hana meira virði en tvírætt eða margrætt orðalag á einhverri lagagrein. Jeg hefi nú sýnt þá sanngirni að skýra frá þeim breytingum frv., sem jeg álít vera heldur til bóta. En þær eru ekki svo mikilsverðar, að þær fái mig til að hverfa frá minni fyrri „villu“, - sem jeg býst við, að sumir kalli. Jeg hygg nú, að ýmislegt hafi komið fram, sem heldur sje til bóta, að fram hefir komið, ef svo illa skyldi til takast, að frv. slampaðist gegnum þingið. Það álit hefir skýrt komið fram hjá hæstv.forsrh., að hann álítur ekki þörf á aukaþingi vegna stjórnarskrárbreytingarinnar. Þetta álít jeg þýðingarmikið, því að altalað er, að hæstv. stjórn ætli að rjúfa þing og láta kosningar fara fram snemma sumars, sjer til hagnaðar eða sínum flokki. En nú er kjörtímabil á enda, og sýnist það vera fullkominn barnaskapur að rjúfa þing í lok kjörtímabils. Sumir kunna að segja það á móti, að lög sjeu lög og þeirra bókstaf verði að fylgja. En það fer betur, svo sem jeg sagði áðan, að oftast er reynt að fylgja heilbrigðri skynsemi. - Hv. 2. landsk. skýrði það í ræðu sinni, að næg fordæmi eru fyrir því að fresta kosningum, þegar svona stendur á. Frá mínu sjónarmiði er það nær eini ljósi punkturinn hjá hæstv. stjórn, að hún sýnist nú hafa öðlast rjettan skilning um þetta atriði. Það er auðvitað tilgangslaust að hafa um þetta mál frekari umræður, en þó verð jeg að víkja lítillega að brtt. hins ímyndaða „meiri hluta“, því að það hefir nú sannast, að í nefndinni fyrirfinst enginn meiri hluti. Mjer skilst, að 1. brtt. á þskj. 569, sem jeg tel í sjálfu sjer lítils virði, eigi að vera einskonar uppbót á kosningarrjetti til landskjörs, þar sem orðið hefir að samkomulagi að færa aldurstakmarkið upp úr 25 árum í 30 ár. Um það ætla jeg ekkert sjerstakt að segja. En seinni liður þessarar sömu brtt. virðist mjer með öllu óþarfur, þegar athugað er ákvæði 5. gr. Um þessar brtt. ætla jeg ekki að fjölyrða frekar, enda er jeg staðráðinn í því að greiða atkv. á móti öllum brtt. á þessu þskj. og tel það í fullu samræmi við það, sem jeg hefi áður sagt. Um brtt. á þskj. 578 er mjer næst skapi að greiða ekki atkv., en tel þó 1. og 2. brtt. vafasama, en leiði hjá mjer að ræða frekar um þær. Þá er það brtt. á þskj. 597, og um hana verð jeg að segja það, að úr því að málið er komið í það óefni, sem er, þá verður því ekki bjargað nema að litlu leyti. Jeg mun þó greiða atkvæði með þessari brtt., þótt jeg hinsvegar skilji ekki, hvaða þýðingu það hefir að tiltaka sjerstakan mánaðardag, og finst það jafnvel óviðkunnanlegt. Þessar athugasemdir læt jeg mjer nægja. Málið er þrautrætt, og það er meira en það á skilið. Mitt hugboð er, að þó að þessar breytingar á stjórnarskránni slampist í gegnum þingið, þá muni, við nánari athugun, engin sjerstök hrifni grípa hugi manna, hvorki fyrir hæstv. stjórn eða þeim, sem ljeð hafa því fylgi sitt.

Frsm. minni hl. (Ingvar Pálmason) * Jeg hefi ekki miklu að svara hæstv.forsrh.; honum hefir oft tekist betur að halda á sínum málstað en í þetta sinn. Hann vildi ekki beinlínis bera mjer á brýn alvöruleysi í þessu máli, en þó kvað hann liggja nærri að álykta svo samt sem áður, vegna þess að málið lægi nú nær því, sem áður var talið, að það ætti að afgreiðast. - En það er nú bara þetta, að jeg get ekki sjeð, að málið hafi nálægst það horf, sem jeg mundi hafa getað felt mig við að fylgja því í. Jeg tók það fram, hver breyting hefði orðið á málinu í hv.Nd., og jeg geri ráð fyrir, að hæstv. ráðh. minnist þess, að í vetur við 2. umr. þessa máls kom það skýrt í ljós, hvað jeg hefði sjerstaklega að athuga við frv., og það var einmitt breyting landskjörsins. Þetta sannar till. mín, sem jeg þá bar fram um þessa leiðrjettingu, sem stjórnin telur nú og taldi þá, að væri mjög nauðsynleg á stjórnarskránni. Jeg á við þá leiðrjettingu, að kjördæmakjör og landskjör fari saman. Jeg játaði það þá - og játa enn -, að með því má fá dálítinn sparnað, án þess að gildi landskjörsins sje á nokkurn hátt raskað. Till. mín í vetur gekk í þá átt að sameina kosningar án þess að kjörtímabil landskjörinna væri stytt og án þess að þingrof næði til þeirra. Þetta er hæstv. ráðh. vel kunnugt, og því er ástæðulaust að sveigja að því, að hjá mjer sje að finna sama alvöruleysið í þessu máli eins og jeg hefi gefið í skyn og hefi þóst sjá skína út úr meðferð málsins í þinginu. Jeg er algerlega samkvæmur því, sem fram kom í hv. deild, þegar málið var til 1. umr. Það er einmitt þetta, sem jeg lagði áherslu á í mínum dómi, að landskjörið sje þýðingarlaust, nema sem einskonar uppbót á kjördæmaskipuninni fyrir þau hjeruð, sem verða hart úti með núverandi kjördæmaskipun. Þetta er öllum ljóst, og þess vegna er ekki minsti fótur fyrir því að gefa í skyn, að jeg hafi á nokkurn hátt breytt um stefnu. Hæstv. ráðh. sagði, að í frv., eins og það nú liggur fyrir, hafi jeg og hv. 1. landsk. (JJ) fengið í fullum mæli það, sem við óskuðum.  (Forsrh. JÞ: Það sagði jeg ekki!)  . Jeg skrifaði orðin niður. Þetta er misskilningur. Við höfum ekkert fengið annað en það, að kjördæmakjörnir og landskjörnir skuli kosnir samtímis. Það er eitt af þeim atriðum, sem við lögðum áherslu á, en það var ekki það eina. Á hinn bóginn hefir kjörtímabil landskjörinna verið stytt, og þá á að kjósa alla í einu. En aðalgallinn, sem við höfum talið á frv., er það, að þingrof nær til landskjörinna þingmanna. Mál þetta hefir með öðrum orðum heldur spilst í meðferðinni heldur en batnað. Hæstv. ráðh. tjáði sig sammála, að stjórnarskrárbreytingu ætti ekki að hafa að leikfangi. Jeg er þakklátur honum fyrir þá viðurkenningu, en jeg hefði helst óskað, að sú viðurkenning hefði komið fram í einhverju fleiru en orðunum. Hann tók fram, að höfuðáherslan hefði verið lögð á, að landskjör og kjördæmakjör færu saman. Gallinn er, að það er engin áhersla lögð á það; það liggur nær að ætla, að lögð sje áhersla á að gera landskjörið þýðingarlaust. Það er það, sem mjer virðist maður fá út úr þessu öllu saman. Út af þeim orðum, sem fjellu frá mjer um bráðabirgðaákvæði, þá má það vel vera rjett, að fyrsta bráðabirgðaákvæðið, sem nú er í stjórnarskránni, sje enn í gildi og hljóti að verða í gildi. Þó álít jeg, að það geti verið álitamál. En um hin ákvæðin er jeg í engum vafa, að þau eru búin að fullnægja sínu gildi. Að endingu sagði hæstv.forsrh., að ef breytingin gengi fram nú, efaðist hann ekki um, að hún gengi fram á næsta þingi. Við getum náttúrlega látið uppi spádóma og gert okkur fræga fyrir, en jeg verð að segja, að mjer þykir líkara, að minn spádómur rætist. Það skyldi þá helst liggja í því, ef gagnstætt reyndist, að sú ráðstöfun, sem kann að verða gerð um kosningarnar, hvenær þær fari fram, geti valdið því, að kjósendur úti um landið hafi ekki átt kost á að átta sig á málinu. Það er varla hægt að vænta þess, að kjósendur sjeu búnir að því fyrir júlíbyrjun. Það skyldi þá verða þetta, sem gerði það að verkum, að fylgismenn þessa frv. yrðu í meiri hluta við kosningarnar. Hvernig í ósköpunum eiga menn að fara til kosninga um annað eins mál og þetta? Jeg býst alls ekki við, að kjósendur kjósi með tilliti til stjórnarskrárinnar. Enda er það það sanngjarnasta, að þjóðin líti á þetta mál sem lítils virði og byggi kosningarnar á alt öðrum grundvelli. Og það eitt meðal annars sannar það, hve lítils virði og óþarft þetta mál er, að það er ómögulegt fyrir nokkurn flokk að ganga til kosninga með þetta mál sem grundvallaratriði.

Jón Baldvinsson Það er náttúrlega sama, þótt maður eigi orðastað við hæstv.dómsmrh. (MG), og sennilega mun hann standa fyrir kosningunum. Jeg vildi fá það skýrt og hreint, hvort það sje meining hæstv. stjórnar, ef frv. gengur fram, að láta kjósa fyrir slátt. Við skulum segja, að þingið yrði búið á miðvikudaginn; 4–5 dögum eftir þingslit getur stjórnin auglýst kosningarnar, og þá mundi framboðsfrestur vera samkv. kosningalögunum ekki nema hálfur mánuður, eða um það bil. Jeg fæ ekki sjeð, að það sje heimilt við almennar kosningar að stytta frestinn, hvort sem þingrof er eða ekki. Jeg tel ekki rjett af Alþingi að láta ekki hæstv. stjórn svara til um það, hvernig hún ætlar að haga kosningunum; því að það skiftir afarmiklu máli, hvort hæstv. stjórn ætlar sjer að nota tækifærið og treysta á það, að þeir kjósendur, sem helst mega sjá af tíma um það leyti, beri sigur úr býtum. Það skaut því einn hv. deildarmaður fram, að hæstv.forsrh. hefði gefið ótvíræða yfirlýsingu um það, að þetta mundi ekki koma til; en jeg hefi ekki heyrt þá yfirlýsingu.

Jeg hefi heyrt hana

. Að hann ljeti ekki kosningar fara fram?  Þá væri líka fróðlegt að fá að vita, hvort hæstv. stjórn hugsar sjer að láta kosningar fara fram á slætti, t. d. um miðjan ágúst, og vega þannig aftan að kjósendum þessa lands, í því skyni að fá sína menn kosna, með því að andstæðingar hennar, alþýða manna og hinir fátækari bændur, eru þá síst viðlátnir og eiga erfitt og jafnvel ómögulegt með að sækja kjörfund. Þó er ekki víst, að það ranglæti hæstv. stjórnar veitti henni þau verðlaun, sem um er kept, að verða ofan á. Sem sagt, jeg vildi gjarnan fá að vita, hvað hæstv. stjórn hygst fyrir um væntanlegar kosningar, ef stjórnarskrárbreytingin verður samþykt, hvort hún ætlar að leyfa sjer að hafa framboðsfrest svo stuttan, að láta stofna til nýrra kosninga eftir liðugan mánuð.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg hjelt, að háttv. 5. landsk. (JBald) gæti ekki vænst þess, að stjórnin væri búin að ákveða kjördag, áður en stjórnarskrármálið er útkljáð í þinginu. Jeg get sagt hv.þm. (JBald) það, að stjórnin hefir ekki ákveðið neitt ennþá, hvenær kosningar skuli fara fram. En jafnframt verð jeg að segja honum það, að ótti hans við, að stjórnin muni brjóta lög, er með öllu óþarfur. Hún er eins fær um að athuga kosningalögin og sjá, hvað eru lög í þessu efni og hvað ekki eins og hv. 5. landsk.

Það er nú stórt spursmál

. Það er mitt álit, að hún sje honum jafnsnjöll að minsta kosti. Digurmæli og köguryrði háttv. 5. landsk. virði jeg að alls engu.

Jón Baldvinsson Mjer finst það dálítið undarlegt í slíku máli, þegar spurt er um það, hvort kosningar eigi að fara fram þegar í sumar eða þá ekki fyr en í haust, að þá þykist hæstv. stjórn enga hugmynd hafa um það ennþá, og eru þó ekki nema 1 eða 2 dagar eftir af þessu þingi. Það er og álit allra, að stjórnarskrárbreytingin verði samþykt, þrátt fyrir alt ósamkomulag, og því er furðulegt og næsta ósennilegt, að hæstv. stjórn hafi ekki gert sjer neina grein fyrir þessu. Hitt mun sanni nær, að hún þori ekki að láta neitt uppi um fyrirætlanir sínar, áður en hún lætur þingið fara heim. Hún heldur, að ráðstafanir sínar þoli ekki dagsljósið. Auðvitað er hæstv. stjórn þegar búin að gera sjer einhverja hugmynd um þetta. Jafnvel þótt út kæmi í dag auglýsing um kosningar 1. júlí, þá er tíminn samt of stuttur. Hæstv. stjórn getur gefið yfirlýsingu um það, hvað hún hafi hugsað sjer að gera í þessu máli, fyrir því, að hún hlýtur að hafa tekið ákvörðun nú þegar. En hún vill ekki svara. Hæstv. forsrh. (JÞ) hefir sagt, að hann vildi helst ekki hafa aukaþing í sumar. Það virðist benda á, að kosningar eigi að fara fram í sumar. En ef svo er, þá er verið að brjóta rjett á þjóðinni, með því að gera henni ómögulegt að fá að vita, hvað gerst hefir á þingi í vetur. Og það er kannske vegna þess, að hæstv. landsstjórn vill ekki láta afrek sín verða upplýst frammi fyrir alþjóð, að hún ætlar nú að flýta kosningum sem mest hún má.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg skil það af orðum hv. 5. landsk., að hann er hræddur við, að kosningarnar komi fljótt, og telur hann það verra fyrir flokk sinn. Jeg hjelt satt að segja, að hann hefði haft nægan tíma til þess að koma með aðfinslur í garð stjórnarinnar og koma þeim út um landið nú í 3 ár. Það verður ekki öðruvísi tekið en sem hól um stjórnina, ef hann álítur, að kosningar muni ganga henni í vil, ef þær fara fram með stuttum fyrirvara, því að hvorki hefir hann nje aðrir andstæðingar sparað að naga um hryggjarliði stjórnarinnar. Það er þá eitthvað annað um þessa stjórn en aðrar, ef hún á hægt með að ganga til kosninga undirbúningslaust. En hún hefir líka setið lengur en nokkur önnur stjórn í Evrópu, og því býst hv. 5. landsk. við því, að hún verði lífseig áfram. Er gott að fá slíkan spádóm svona rjett undir þinglokin.



Jeg hefi áður gert grein fyrir afstöðu minni til frv. og mælt með og skýrt brtt. mínar betur en gert er á þskj., og sje jeg ekki ástæðu til að gera það aftur. Jeg hafði við orð, að jeg mundi ef til vildi taka aftur 6. brtt. og get gjarnan lýst því yfir, að jeg tek hana hjer með aftur, með því að jeg býst við, að jeg geti greitt atkvæði með 3. og 4, brtt, á þskj. 569. Að öðru leyti hefi jeg ekki neinu við að bæta það, er jeg hefi áður sagt, með því að ekkert af því hefir verið hrakið.

Frsm. minni hl. (Jónas Jónsson) Jeg hafði hugsað mjer að svara hæstv. mentmrh. (MG), en með því að nú er fult svo hentugt að lengja ekki umræður í dag, þá ætla jeg að geyma mjer svarræðuna til 3. umr.