Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jón Baldvinsson Hv. frsm.n. fór fram á það, að ég drægi þessa till. til 3. umr., vegna þess að n. væri að hugsa um þetta mál og athuga, hvað hún gæti gert fyrir það, en ég sé ekki annað en að n. hafi getað athugað þetta mál í næði, sérstaklega þar sem athygli hennar var vakin á því, að þetta mál mundi koma fram við 2. umr., og n. var þess vegna við því búin. Ég sé því ekki ástæðu til að láta þessa till. bíða til 3. umr., því að ég vil gjarnan fá að sjá, hvernig d. tekur í þetta mál. Ef n. hefði viljað breyta því fyrirkomulagi, sem. ég hefi stungið upp á, þá var hægurinn hjá að koma með till. til breytinga. Þetta er nú einn stærsti liðurinn í fjárlagafrv., og þess vegna hefði mátt vænta þess, að n. hefði athugað það gaumgæfilega, en vildi ekki geyma það til síðustu stundar. En það getur verið síðasta stund fjárlaganna að bera fram till. við 3. umr. Þá er enginn tími til að laga það, sem kynni aflaga að fara í þessu mikilvæga máli. Því er ekki rétt að geyma þetta, og því síður þar sem sýnt er, að samþykkt verða stórkostleg fjárframlög til bændanna, sem líka er rétt að gera, en það er gert í lagaformi, sem á að gilda til margra ára. Ég þarf ekki að lýsa þeirri þörf, sem er á þessu. Allir eru sammála um það, að hér þurfi að leggja fram fé til atvinnubóta, en hv.frsm.fjvn. mótmælti því, að þingið hefði ekkert gert í þessu skyni. En ég verð að segja það, að mér þykja fjárlögin ekki bera þess vitni, því að til verklegra framkvæmda er minna veitt í fjárlögunum en árin á undan kreppunni. Það er svo miklu minna, að það nemur mörgum hundruðum manna, sem færri fá vinnu hjá ríkissjóði en árin 1930 og 31. En það þýðir það, að líklega meira en helmingur af þeim mönnum, sem atvinnu höfðu af framkvæmdum ríkissjóðs, verða nú að leita annað eða hafa alls ekkert, og er það líklegast. Hv. frsm. benti á, að þingið vildi líta á nauðsyn ýmissa framkvæmda og hefði þegar gert það, og benti m. a. á afgreiðslu þessarar d. á virkjun Sogsins. Það er rétt, ég er sammála hv.frsm. um það, að kæmist þetta mál fram á þingi, og verði það framkvæmt, þá veitir það stórkostlega atvinnu. En það verður ekki séð ennþá, og það er einmitt flokkur hv. 3. landsk., sem alltaf er að krukka í málið og reyna að draga úr því, að málið komist fram, a. m. k. hefir fyrirstaðan verið mjög mikil hjá Framsóknarflokknum hingað til, en eftir orðum hv.frsm. má væntanlega líta svo á, að hann styrki það.

Ég hefi engar brtt. flutt við frv.

. En með atkv. sínu hefir hann sýnt það, að hann vill draga úr því. En ég ætla ekki að karpa um það við hv.þm., ég vona bara, að einlægur vilji framsóknarmanna styðji að framkvæmd laganna um virkjun Sogsins, eða því formi, sem búið er að samþ., en svo kemur til kasta meiri hl. bæjarstjórnar Rvíkur að standa ekki í vegi fyrir, að hægt verði að hefja framkvæmd verksins á þessu sumri: Ég get ekki orðið við tilmælum hv.frsm. um að taka aftur þessa till. Ég ætla að játa skeika að sköpuðu um hana og vil sjá, hvernig undirtektirnar verða undir þetta mál. Má vafalaust af því marka, hvernig tekið verður undir aðrar till. við 3. umr., ef þessi nær ekki fram að ganga nú. Hv. frsm. hefir ekkert sagt um það, hvað það sé, sem hann vilji gera. Hann hefir aðeins lýst því yfir, að það verði eitthvað að gera, en hvað það er, hefi ég ekki fengið fram. Hér er aðeins tiltekin fjárhæð, en í þá átt, hvernig atvinnubótavinnunni eigi að haga eða hvað mikið fé eigi að leggja til þessa, hefir ekkert orð heyrzt frá hv.frsm. Hv. frsm. sagði í ræðu sinni í gær, að honum þætti líklegt, að ég ætlaðist ekki til, að þessi brtt. yrði samþ., hún væri svo gífurleg. Ég get sagt honum í fyllstu alvöru, að ég hefi skorið af þeirri fjárhæð, sem ég í fyrstu hugsaði að bera fram. Ég tel þetta alls ekki of mikið fé til atvinnubóta eftir því, sem nú lítur út fyrir að verða muni, og eftir því sem atvinnuleysið var 1932. Það er alls ekki hægt að fara fram á minni upphæð til uppbótar því, hvað atvinnuleysið var mikið þá. Þess vegna ætlast ég til, að ekki lægri fjárhæð en hér er um að ræða, gangi fram, En hitt er annað mál, hvað menn vilja sætta sig við nauðugir viljugir, vegna þess að meiri hl. þings vill ekki ganga lengra eins og var á síðasta Alþingi. Ég minntist í gær á ræktunarveginn í Hornafirði og sýndi fram á, að ríkissjóður mundi bráðlega fá mikil afgjöld af þessu landi, sem tekið hefir verið til ræktunar. En hv.frsm. er hræddur um, að þetta sé svo slæmt fordæmi, að öll sjóþorp mundu koma á eftir. Það er mjög líklegt. Sama máli gegnir um Seyðisfjörð; þar er tekið mjög mikið land til ræktunar, og það er mjög mikil nauðsyn að gera þetta land arðvænlegt með því að leggja vegi um það, en það mun tæplega hægt nema með tilstyrk ríkissjóðs. Ég get ekki séð, hvers vegna hv.frsm. vill ekki leggja inn á þá braut að efla ræktun landsins, en það er það, sem verið er að gera með því landi, sem leggja á til kaupstaða og kauptúna. Það er verið að rækta það. Hv. þm. hefir vafalaust trú á því, að það muni efla hag kaupstaðabúanna, ef þeir geta fengið land til ræktunar. En þetta er einn liður í því að styðja þau kauptún, sem hér um ræðir, að leggja fram þessa litlu fjárhæð, til þess að gera ræktunina greiðari og afstöðu hennar betri. Þá var hv.frsm. ákaflega hjartnæmur þegar hann var að tala um, að kommúnistafélag eitt á Akureyri fengi að njóta sjúkrastyrks. Hann sagði, að ég vildi loka þá fyrir utan landslögin, að það mætti ekki bjarga þeim, þó þeir væru dauðvona. Hann kom með þá firru, að ég vildi ekki láta þá ná undir berklavarnalögin. Það eru landslög, sem ég veit ekki annað en að nái til almennings og eiga ekkert skylt við einstaka styrki eða fjárframlög, sem veitt eru á einstök nöfn. Hann gæti með sama rétt bent á eitthvert leirskáldið og sagt, að það ætti að skipta styrk við Halldór Kiljan Laxness; ef það gengi ekki fram, þá segði hann, að það ætti að ganga af þessum manni dauðum eða svelta hann í hel. Hér er ekki um annað að ræða en að veita styrk félagi, sem hefir sjúkrasjóð, og það er einn liðurinn í Alþýðusambandi Íslands, og þessi styrkur er veittur eftir ákveðnum reglum. En hinsvegar verður að segja um þann styrk, sem safnað hefir verið af kommúnistum til þess að styrkja sjúka, að sá styrkur hefir stundum verið notaður, bæði hér á landi og annarsstaðar, í pólitísku augnamiði, beint til agitations-starfsemi fyrir flokkinn. Ég veit ekki nema slíkt verði notað eins að þessu sinni. Ég sé því ekki, þegar litið er til þess fordæmis, sem fyrir er um söfnun í ýmsa styrktarsjóði, að það sé ástæða til að styrkja þeirra sjúkrasjóði, þegar vitað er, hvernig fer um ýms samskot, sem þeir gangast fyrir undir því yfirskini, að það fé gangi til bágstaddra. Það má alveg eins taka upp styrk til Framsóknarflokksins, Sjálfstæðisflokksins og Alþýðuflokksins eins og til Kommúnistaflokksins, eða þá nýja Nazistaflokksins, svo hann gæti þá notað það í pólitísku augnamiði. N. er, eftir frásögn hv.frsm., á móti ýmsum af þeim till., sem einstakir þm. flytja. Ég ætla að leggja liðsyrði till., sem hv. 1. landsk. flytur, sem fer fram á styrk til Ingólfs Þorsteinssonar. Það er piltur, sem ég hefi þekkt í mörg ár, og er hann mjög líklegur til að verða dugandi maður, ef hann getur haldið áfram sínu starfi. Þá var það hv. 6. landsk., sem var að tala fyrir till. sínum, sem fara í þá átt að minnka þann styrk, sem þeim er veittur Halldóri Kiljan Laxness og Þórbergi Þórðarsyni. En ég geri ekki ráð fyrir því, að hv. d. fari að hrófla við þessum styrkjum, úr því að hv.n. hefir látið þá standa. Ég má segja, að í Nd. var það fellt með miklum atkvæðamun að hrófla nokkuð við Halldóri, og þykir mér því ólíklegt, að þessi hv. d. fari nokkuð að hreyfa við þeim. Hinsvegar flutti sami hv.þm.till. um styrk til byggingar fávitahælis, sem n. hefir óbundin atkv. um. Hún skýrði frá, að þetta ætti að fara til barnahælis, sem nú er austur í Grímsnesi. Ég get vel trúað, að til gagns verði að koma slíku hæli upp. Vil ég að gefnu tilefni geta þess, að ég hefi komið nokkrum sinnum á þetta hæli, og mér hefir sýnzt vel um allt gengið. Stúlkan, sem veitir hælinu forstöðu, virðist hafa gott lag á börnunum, en hvernig henni mundi farast úr hendi að sjá um fávita, það veit ég ekki, en börnin voru mjög hænd að henni, og það verða börn ekki nema þau mæti góðu einu. Því mun ég ekki leggjast á móti þessum styrk. Þá hefir n. væntanlega óbundin atkv. um till. okkar hv. 2. þm. Eyf. Þann mann, sem á að njóta þess styrks, sem farið er fram á í till., tel ég einna mesta verðleika hafa til þess að komast inn í fjárlögin og njóta styrks í elli sinni. Að öðru leyti þarf ég ekki að endurtaka það, sem ég sagði í gær. Mér skildist á hv.frsm., að hann leggjast á móti till. minni um einkennisbúninga. Þykir mér það of mikill nánasarháttur hjá n. að vilja ekki fallast á þessa litlu og sjálfsögðu kröfu bréfberanna, að þeir fái einkennisbúning, eins og alstaðar er orðið í öllum heiminum, að bréfberar hafi einkennisbúning, ég held alþjóðlegan búning, a. m. k. að forminu til, og það álít ég, að við eigum að taka upp hér líka. Vil því vænta, að n. hafi ekki fastbundið það að leggjast á móti þessari till.

N. hefir óbundin atkv. um till.

. Það var gott að heyra það, vona ég þá, að till. gangi fram. En ég vil aðeins vekja athygli hv. dm. á því, að þeir skulu ekki láta það fæla sig frá till., þó nefndar séu háar tölur í sambandi við hana, því að í raun og veru er upphæðin ekki nema 1800 kr. Þá hafa þeir hv. 2. þm. S.-M. og hv.frsm. báðir talað allfast á móti till. okkar þremenninganna um ábyrgð fyrir láni til síldarbræðslustöðvar á Seyðisfirði. Ég veit, að hv. 1. landsk. mun svara þeim, en mér þykir þó rétt að láta þá eitthvað til mín heyra. Ég hugsa, að innihald þessa skjals sé ekki eins ógurlegt eins og vænta mátti af tilburðum háttv.frsm., er hann var að veifa því að okkur. Það mun nú sýna sig þegar það verður lesið upp. En ekki skyldi mig undra, þótt mikið ósamræmi yrði milli þeirrar skoðunar, sem þar er haldið fram, og till.háttv. 2. þm. S.-M., þótt þetta tvennt muni þó vera af sama toga spunnið. Ég gæti trúað, að það gengi beint gegn till.háttv.þm. En þetta heyrist nú þegar plaggið er lesið og það er borið saman við rök háttv. 2. þm. S.-M. Ég hugsa, að till. plaggsins séu staðbundnar og hreint ekki eins meinleysislegar og till.háttv. 2. þm. S.-M.

Jakob Möller Ég gleymdi í gær að minnast á eina brtt.háttv.fjvn., sem ég hafði þó ætlað mér að drepa á. Það er 34. brtt. á þskj. 565, og er utanfararstyrkur til Eiríks Bjarnasonar til að kynna sér meðferð og verkun síldar við Bretlandseyjar fyrir hin ýmsu neyzlulönd, gegn því skilyrði, að hann leiðbeini síldveiðimönnum um verkun síldar við heimkomu. Háttv. fjvn. vill fella þennan styrk niður, og hygg ég, að það sé ekki vel ráðið af henni. Mér er kunnugt um það, að helzta lífsvonin fyrir íslenzka síldarútgerð er sú, að geta verkað íslenzka síld fyrir þýzkan markað. En einmitt sú verkunaraðferð, sem nothæf er fyrir þann markað, verður lærð í Skotlandi. Fáir íslenzkir menn kunna þá verkun. Er því vel farið, að íslenzkur maður kynni sér hana og leiðbeini svo síldveiðimönnum hér heima, þeim er vildu salta fyrir þýzkan markað. Maður sá, sem hér um ræðir, er uppalinn í síldveiðaplássi. Má því gera ráð fyrir, að hann sé vel að sér í þeim málum, er að síldarverkun lúta. Er því líklegt, að hann sé hæfur til þessarar ferðar og náms. En persónulega þekki ég hann ekkert. Þá vil ég víkja nokkuð að því, sem háttv.frsm.fjvn. sagði um brtt. mínar á þskj. 609. Gegn fyrstu till. minni, undirbúningskennslu í hagfræðinámi hér við háskólann, færði háttv.frsm. það fram sem aðalástæðu, að hér væri gnægð hagfræðinga. Það er nú svo. En málið er nú í raun og veru ekki afgreitt með því. Hér er um það að ræða að stofna til kennslu við háskólann í íslenzkri hagfræði. Þeir, sem nema hagfræði við erlenda háskóla, verða að eyða miklum tíma í það að lesa og læra hina sérstöku hagfræði, sem einungis gildir fyrir það land, sem þeir nema í og er bundin við hætti þess. En hér er um það að ræða að skapa íslenzkt hagfræðinám, sem kemur þeim hagfræðingum, er starfa á Íslandi, að fullum notum. Og þótt segja mætti, að nú sé til nægjanlega mikið af hagfræðingum, þá þarf þó að halda þeim við, enda nema nú margir hagfræði erlendis. Vegna framtíðarinnar borgar sig því að gera þetta. Ég hefi verið spurður að því, hvers vegna ég hafi tekið þessa till. eina út úr þáltill frá 1931. Til þess liggur sú eðlilega ástæða, að af þeim námsgreinum, sem þar eru taldar upp, hefir þessi sérstöðu. Hinar aðrar námsgr., sem þar eru taldar upp, má læra til fullnustu við erlenda háskóla. En þessa er ekki hægt að læra, svo að algerðu gagni komi fyrir okkar þjóð, nema íslenzk kennsla sé í því fagi. Það er því nauðsynjamál að koma á fót kennslu í íslenzkri hagfræði. Auk þess er það vöntun, að lögfræðinemendur geta ekki fengið þá kennslu í hagfræði, sem sjálfsögð þykir annarsstaðar og þeir eiga nú engan kost að nema. Viðvíkjandi námsstyrkjunum var ekki margt, sem ég þyrfti að athuga. Háttv. frsm. sagði reyndar, að það væri tilhæfulaust, sem ég hefði sagt viðvíkjandi því, að menntamálaráð hefði haft eina námsgrein út undan við úthlutun námsstyrkja. Á þetta lagði háttv.frsm. svo mikla áherzlu, að það var eins og hann hefði staðið mig að vísvitandi röngum málflutningi. En svo kom þó appendix við þetta! Háttv. frsm. sagði, að formaður menntamálaráðs hefði tjáð sér, að allar námsgreinar hefðu verið styrktar -, ef þær þættu þess verðar. En það var nú einmitt þetta, sem ég sagði, að menntamálaráði hefði ekki fundizt þessi námsgrein þess verð að vera styrkt, því nú stendur einmitt svo á, að menntamálaráðið hefir engan styrk veitt til náms í þeirri grein, sem brtt. mín fjallar um. Ályktun mín af því var sú, að þessi námsgrein væri ein af þeim, sem menntamálaráð hefði útilokað og ekki talið verða styrks. Verið getur, að það hafi ekki gert það formlega, en það hefir gert það í framkvæmd. Ég vil taka það fram, vegna þess að það sést ekki á till., að hér er um að ræða styrk til lokanáms, þar sem viðkomandi maður lýkur prófi á næsta ári. Það er því ekki rétt, sem háttv.frsm. sagði, að með þessu væri verið að teygja menn til náms erlendis, sem kostar mikið. Það er búið að gera það. Spurningin nú er eingöngu sú, hvort gera skuli mikið nám ónýtt, með því að svipta viðkomandi mann möguleikum til að ljúka því. Það er svo með námsstyrki þá, sem bornir eru fram á þskj. 609, að þeir eru allir, að einum máske undanteknum, sem mér er ekki vel kunnugt um, ætlaðir til lokanáms. Það er beint tekið fram um alla nema þennan eina og svo styrkinn til Jóns Gissurarsonar, sem ég hefi nú skýrt frá, að er til lokanáms. Þeir eru því allir fyrir löngu komnir á brautina og sumir með aðstoð Alþ., beint eða fyrir aðstoð menntamálaráðs. Þessir menn eru svo efnum búnir, að þeir geta ekki lokið námi af eigin rammleik, nema þá með því að svelta sig. Og þess eru því miður sorgleg dæmi um námsmenn, sem hafa verið að berjast við að ljúka námi, að þeir hafa beðið tjón á heilsu sinni og sumir beinlínis fallið fyrir skort. Ég vil því vona, að þeim mönnum, er hafa eytt tíma og fé í fleiri ár til náms, verði nú hjálpað til að ná leiðarenda, á þann hátt að þeir þurfi ekki að leggja harðara að sér en kraftar þeirra þola. Ég vil brýna það fyrir háttv.þdm., að það er stór samvizkusök að neita um þetta smáræði, er engu munar fyrir afkomu ríkissjóðs - hreint engu. Nú hefir háttv.fjvn. haft það á orði og enn lofað því, að verði þessir styrkir felldir niður nú, þá muni hún koma með hækkunartill. til 3. umr., sem varið verði til námsstyrkja, eftir úthlutun menntamálaráðs. En þá vil ég benda á, að það þarf að vera skýrt fram tekið, að þeirri upphæð verði varið til lokanáms þeirra manna, sem hér ræðir um, svo sú upphæð verði ekki veitt til byrjunarnáms. En annars er gersamlega ástæðulaust að fella þessa styrki niður. Ríkissjóður fer áreiðanlega ekki á hausinn fyrir það eitt, að Alþingi samþykki þá.

Frsm. (Jón Jónsson) Ég hefði búizt við því, að 1. flm.till. um síldarbræðslustöð á Seyðisfirði mundi taka til máls, en fyrst svo er ekki, get ég talað strax. Ég sé þó ekki ástæðu til að karpa mikið við þá háttv.þm., sem gagnrýnt hafa till.n. síðan í gærkveldi. Háttv. 2. landsk. taldi það hættulegt að fresta afgreiðslu till. um atvinnubótastyrk til 3. umr. Hann neitar því að taka till. aftur. Ég sé nú að vísu ekki, að þessu máli sé mikið betur komið fyrir því, þótt till. hans gangi til atkv. og verði felld. Ég sé ekki, að nokkur hagur sé að afgreiðslu þess máls, fyrr en séð verður, hvernig Alþingi snýst við samskonar frv., er fyrir þinginu liggja og fela í sér atvinnubætur. Svo er t. d. um Sogsvirkjunarfrv. o. fl., sem hafa mikla þýðingu í þessu sambandi, t. d. síldarbræðslustöð á Austurlandi. Ég verð því að halda því fast fram, að heppilegast sé í þetta sinn að taka þessa brtt. aftur. Ég tók það fram í gær, að fjvn. óskaði eftir að fá að athuga atvinnubótamálið til 3. umr. Það mun hún líka að sjálfsögðu gera, hvað sem nú kann að verða gert. Ég þarf ekki að fara mörgum orðum um till. til skiptingar styrksins til sjúkrasjóða á Akureyri. Háttv. 2. landsk. hrakti ekkert af því, sem ég hafði um það sagt. Ef réttmætt er að veita öðrum þeirra styrk, þá hlýtur að vera jafnréttmætt að veita þeim það báðum. Það var helzt að heyra á háttv.þm., að kommúnistum væri ekki trúandi til að nota styrkinn rétt, að þeir mundu hafa hann til pólitískra agitationa, en ekki til sjúkra. Ég hefi enga ástæðu til að taka undir slíkar getsakir, en læt að öðru leyti ráðast, hvernig háttv. d. úrskurðar þetta. Þá eru það einkennisbúningar bréfberanna. Ég gat þess, að n. hefði óbundin atkv. um þetta. En ég benti á, að hér væri um árleg útgjöld að ræða, og þótt ekki væri áætlað, að það kostaði meira en 2000 á ári, þá mundi sú upphæð vaxa fljótt, ef ég þekki rétt. Ég sé heldur enga brýna nauðsyn til að byrja á þessu nú, einmitt þegar allt þarf að spara. Þá skal ég víkja að till. um síldarstöðina á Seyðisfirði. Háttv. þm. sagði, að ég hefði verið að ógna deildinni með skjali, er ég hélt á, og að ég hefði talið, að í því feldist dauðadómur yfir þessu fyrirtæki. Þetta er nú alls ekki rétt. Ég var ekkert að ógna með því skjali. Ég gat þess aðeins, að mér hefði borizt bréf frá stjórn síldarbræðsluverksmiðjunnar á Siglufirði, sem ég hefði ekki enn haft tíma til að lesa. Vildi ég, að hv. d. gæfist tóm til að athuga það í næði, áður en málið væri afgreitt. Og ég sé ekki betur, þar sem máli þessu var slöngvað hér inn, mjög illa undirbúnu, en að rétt væri að fræðast betur um það. Ég fyrir mitt leyti játa það, að ég er eigi svo fróður um þessi mál, að ég vilji eigi leita ráða mér vitrari manna um þessi efni. Og ég hygg, að stjórn síldarbræðslunnar á Siglufirði muni vera kunnugust því, hvar beztir möguleikar muni vera fyrir hendi um framkvæmd þess máls. Og þar sem till. fæst eigi aftur tekin, þá vil ég, með leyfi hæstv. forseta, lesa bréfið upp, svo deildin geti borið um þau rök, sem þar eru flutt. Bréfið hljóðar þá svo: SÍLDARVERKSMIÐJA RÍKISINS STJÓRNIN Reykjavík, 10. maí 1933. Með bréfi dags. 3. þ. m. hefir Fjárveitinganefnd Ed. Alþingis óskað umsagnar vorrar um erindi hr. alþingismanns Haralds Guðmundssonar, þar sem hann fer fram á, að ríkissjóður ábyrgist lán til stofnunar síldarverksmiðju á Seyðisfirði, 9/10 stofnkostnaðar, allt að kr. 320000 -350000. Þó það sé álit vort, að stundum gæti verið hagnaður að því, ef til væri á Seyðisfirði síldarbræðsla, sem brætt gæti og gert að einhverju leyti verðmæta þá síld, sem þar er hægt að veita, þá ber samt að taka tillit til allra staðhátta og þeirra kringumstæðna, sem nú ríkja. Eins og hinni háttvirtu fjárveitinganefnd er kunnugt, hefir rekstur síldarverksmiðjanna átt við mjög mikla erfiðleika að stríða nú þrjú síðustu árin vegna verðfalls á verksmiðjuafurðunum, og er útlit fyrir áframhaldandi lágt verð. Um skilyrði fyrir síldarverksmiðju á Seyðisfirði er það að segja, að síldveiði fyrir Austurlandi hefir oft verið mjög stopul. Þannig voru t. d. síðastliðið sumar ekki saltaðar og verkaðar nema 1518 tunnur á Austurlandi, sbr. skýrslu Fiskifélags Íslands dags. 17. september í 9. tölublaði Ægis. Sú eina síldveiðiaðferð, sem reynzt hefir nægilega ódýr til þess að veiða með síld til bræðslu, er síldveiði með herpinót, enda er bræðslusíldveiði til verksmiðjanna hér á landi stunduð eingöngu með þessu veiðarfæri. Á Austurlandi munu ekki vera til nema 3 til 4 skip, sem hentug geta talizt til þess að stunda veiðar með herpinót. Lagneta- og lásaveiði hefir t. d. við Eyjafjörð reynzt of dýr til þess að veiða með til bræðsluverksmiðjanna, enda afli í lása og lagnet varla svo uppgripsmikil, að hægt sé að fá nægjanlegt hráefni handa verksmiðju til lengdar með þeim veiðiaðferðum, jafnvel þótt ódýrar væru. Enn er vert að athuga, að sú síld, sem veiðzt hefir á Austfjörðum í lása og lagnet að haustinu og vetrinum til, er talsvert magrari en sumarveidda síldin fyrir Norðurlandi, svo að verðmæti hennar til bræðslu verður af þeirri ástæðu nokkru minna en norðurlandssíldarinnar. Aftur á móti er þetta minna fitumagn síldarinnar ásamt stærð hennar til ávinnings, þegar um útflutning á ísaðri síld er að ræða. Verð á beztu norðanlands veiddri bræðslusíld er nú komið niður í kr. 3.00 eða minna fyrir málið. En þrátt fyrir þetta lága verð á hráefninu hafa síldarverksmiðjurnar þó tæplega getað borið sig. Verð á austfjarða-síld yrði - vegna minna fitumagns síldarinnar - að vera ennþá lægra, og er þá meir en vafasamt, hvort það gæti svarað kostnaði að flytja lásasíld milli fjarða til þess að koma henni í bræðslu, en á sama firðinum mundi varla veiðast nægilega mikið af lásasíld eða lagnetasíld til þess að síldarverksmiðja gæti þrifizt, ef byggja ætti nær eingöngu á þeirri veiði. Í umræddu erindi er því haldið fram, að skip, sem ekki geta losnað við bræðslusíld á Siglufirði eða Eyjafirði, án þess að bíða eftir afgreiðslu dögum saman, mundu njóta góðs af síldarverksmiðju á Seyðisfirði. Við það er að athuga, að vegalengdin frá Siglufirði til Seyðisfjarðar er 386 sjómílur fram og til baka, eða 50-60 st. sigling á línubát, ef veður er hið ákjósanlegasta. Útilokað verður að teljast, að mótorbátar hlaðnir af síld geti farið þessa löngu leið, og línubátar ekki nema í blíðskapar veðri. Þann tíma sumars, sem söltun fer fram, leggja allir bátar kapp á að salta eins mikið og hægt er. Sækja þá síldarskipin, að öllum jafnaði, síldina vestur á bóginn, en þar eru álitin hin tryggustu síldarmið, enda er sú síld, sem veidd er fyrir vestan Siglufjörð, álitin bezt allrar síldar til söltunar, en þar næst síld, sem veidd er út af Siglufirði og inni á Eyjafirði. Aftur á móti er talið, að eftir að komið er austur fyrir Gjögur, sem er austan til við Eyjafjörð, breytist mjög til hins verra um gæði síldarinnar til söltunar. Og þar sem telja má síldveiði til söltunar sem aðaltekjulind flestra síldveiðiskipa, er naumast sennilegt, að ráðamenn skipanna fengjust til þess að yfirgefa venjuleg síldarmið, þótt þeir kynnu að geta selt síld til bræðslu á Seyðisfirði. Um Langanes-síldarmiðin er það að segja, að þau hafa reynzt miklu ótryggari en síldveiðarsvæðið frá Hornbjargi til Rauðu-Núps. Einnig er Langanes-síld venjulegast smærri og horaðri en síldin á svæðinu fyrir vestan Gjögur. Af framangreindu er augljóst, að svo æskilegt sem það virðist, að komið yrði á fót síldarverksmiðju á Seyðisfirði, þá eru þó annmarkar á því og ábyrgð ríkisins ekki áhættulaus. Að lokum viljum vér vekja athygli hinnar háttvirtu þingnefndar á því, að ef stofna ætti til síldarverksmiðju á Austurlandi, þá virðist liggja nærri að athuga, hvort ekki mætti takast á ódýrari hátt að fullkomna fiskimjölsverksmiðju þá, sem nú er á Norðfirði, þannig að hún gæti einnig unnið úr síld. - Fylgiskjölin endursendast hér með. Virðingarfyllst. Þormóður Eyjólfsson. G. Hlíðdal. Til fjárveitinganefndar efri deildar Alþingis. Eins og sjá má af þessu bréfi, lítur stjórn síldarbræðslustöðvarinnar á Siglufirði svo á, að vafasamt sé, hvort heppilegt muni vera að reisa síldarbræðslustöð á Austfjörðum. Hún telur, að síldveiði fyrir Austfjörðum sé svo stopul og síldin, sem þar veiðist, svo mögur, að ólíklegt sé, að það geti orðið arðsamt að setja þar á stofn slíka verksmiðju. Þetta er þeim mun skiljanlegra þegar það er athugað, að síldarbræðsluverksmiðjan á Siglufirði aðeins berst í bökkum með að bera sig, þó að hún sé á einum þeim bezta stað, sem slík verksmiðja getur verið. Ég verð því að telja það hæpið bjargráð fyrir Austfirðinga að láta þá fá þessa verksmiðju. Það munu allir vera á einu máli um það, að eitthvað þurfi að gera til hjálpar atvinnumöguleikum á Austfjörðum, og að sjálfsögðu vilja allir gera það, sem heppilegast er og helzt má verða til bjargráða. Ég vil t. d. spyrja, hvort ekki muni fullt eins hagkvæmt að stækka fiskimjölsverksmiðjuna á Norðfirði, eins og bent hefir verið á, eins og að fara að byggja stóra bræðslustöð á Seyðisfirði, þar sem vitanlegt er, að framleiðslan yrði mjög lítil. Annars skal ég játa, að það sem gerði mig veikari í trúnni á þetta fyrirtæki var það, að háttv. 2. þm. S.-M., sem er allra háttv.þdm. kunnugastur þessum síldarútvegsmálum, hélt hér í deildinni ræðu í gær, sem alveg fór í sömu átt og bréf það, er ég las upp. Var þó með öllu útilokað, að hann og forstjóri síldarverksmiðjunnar á Siglufirði, er bréfið ritaði, hefðu getað borið sig saman.

Það er bezt að vera ekki að sverja neitt

. Það lítur því óneitanlega dálítið einkennilega út, þegar þeir menn, sem kunnugastir eru þessum málum yfirleitt og mesta sérþekkingu hafa á þeim, eru allt annarar skoðunar en formælendur þessa verksmiðjumáls. Ég verð því að segja það, að svo fremi sem á að pína okkur til þess að greiða atkv. um brtt. þessa nú, þá greiði ég fyrst atkv. með brtt.háttv. 2. þm. S.-M., og svo á móti aðaltill. Þá vil ég víkja nokkrum orðum að háttv. 1. þm. Reykv. Hann talaði fyrst um það, hversu mikið gagn mætti af því leiða að senda mann til Englands, til þess að kynna sér meðferð og verkun síldar. Það má vel vera rétt hjá háttv.þm., að eitthvert gagn mætti af slíku verða. En ég held, að það væri bezt, að Fiskifélagið eða síldveiðimenn beittu sér fyrir því og veldu manninn. En hvað snertir mann þann, er háttv.þm. ber fyrir brjósti til þessara hluta, þá skal ég geta þess, að ég hefi heyrt ýmsa menn segja það, að þeir hefðu enga trú á honum til þessara hluta, segja, að hann hafi aldrei fengizt við þessi mál, og telja því hégóma einn þessa málaleitun hans til þingsins. Mér virðist því engin ástæða til þess að samþ. þessa till. Þá sagði háttv.þm., að ég hefði lagt áherzlu á það í ræðu minni í gær, að menntamálaráðið hefði ekki úrskurðað neina sérstaka fræðigrein óstyrkhæfa. Þetta var alveg rétt hjá mér. Ég hefi síðan átt tal við form. menntamálaráðs og hefir hann staðfest þetta. Hann taldi slíkt fjarstæðu eina, enda þótt það hefði ekki fé til þess að veita öllum styrk, sem stunduðu hinar ýmsu fræðigreinar. Þegar styrkur væri veittur, væri fyrst tekið tillit til þess, hversu mikil þörf væri fyrir menn með þessu námi, og í öðru lagi hversu hæfur hann væri til þess að nema þá fræðigrein, er hann legði stund á. Hann sagði því, að það mætti á engan hátt skiljast svo, að menntamálaráðið hefði úrskurðað eina fræðigrein frekar en aðra óstyrkhæfa, þó að það gæti ekki af því takmarkaða fé, sem það hefði til umráða, veitt styrk til þess að lesa allar mögulegar fræðigreinar. Þá hafði hann það eftir mér, háttv.þm., að ég hefði talið það álitamál, hvort rétt væri af þinginu að tæla allt of marga námsmenn út á þessa braut. Það er alveg rétt hjá háttv.þm. Ég sagði þetta, og ég er þeirrar skoðunar enn. Ég tel þó að sjálfsögðu ekki nema gott, að námsmenn okkar fari utan og kynni sér þau fræði, sem okkur mega að gagni verða, og við höfum þörf fyrir að fá sem fullkomnasta menn í. En hitt tel ég ekki heppilegt, að allir starfsmöguleikar séu yfirfylltir hjá okkur. - Þá sagði hv.þm., að með þessum styrkjum, sem farið er fram á í brtt.fjvn. að. fella niður, væri ekki verið að teygja neina námsmenn út á menntabrautina, því að það væri búið að teygja þá út á hana. Þetta má vel vera rétt. En ég sé ekki, hversu æskilegt það kann að vera fyrir þá að halda áfram. Hann taldi það smáupphæðir, háttv.þm., sem hér væri um að ræða. Það má vel vera, að svo sé í hans augum. En þó er það svo, að upphæðin hleypur á tugum þúsunda, og sé nú litið á fjárlagafrv. og það litla fé, sem þingið hefir þar úr að miðla til sinna mörgu aðkallandi þarfa, þá er vart hægt að kalla tugi þúsunda smámuni eina.

Ingvar Pálmason Ég þarf að gera lítilsháttar aths. við ræðu háttv. 2. landsk., að því er snertir þann kafla hennar, er fjallaði um brtt. þá, sem hann flytur ásamt öðrum um ábyrgðarheimild fyrir síldarbræðslustöð á Seyðisfirði. Hann sagði, háttv.þm., að ég hefði talað langt mál á. móti till. En þetta er ekki rétt. Ég talaði aðeins með brtt. þeirri, sem ég flyt við brtt. hans, og hún er þannig, að allir, sem opin hafa augun, hljóta að sjá, að ég hefi ekki getað talað á móti bræðslustöð á Austurlandi. Ég varð að sjálfsögðu að færa rök fyrir till. minni, og taldi mér þó sjálfsagt að skýra rétt frá staðháttum. Þá minntist hv.þm. á bréf það, er háttv.frsm. las upp áðan, og gaf það í skyn, að það væri pantað, og það pantað af mér. Það mun nú vera rétt, að bréf þetta var pantað, en það var fjvn., sem pantaði það, en ekki ég. Hv. þm. skaut því fram áðan, að það væri bezt að sverja sem minnst. Ég ætla ekki heldur að fara að sverja neitt. En það verð ég að segja háttv.þm., að það er lítil trú hans á till., ef hann heldur, að þessar glósur hans séu rök, sem mæli með málinu. Annars er það alveg rétt, að skoðun sú, sem kemur fram í bréfi verksmiðjustjórans á Siglufirði, kemur nokkuð heim við það, sem ég hélt fram í gær, sérstaklega er það þó niðurlag bréfsins. Allur sá mótgangur, sem ég hefi sýnt í þessu mál, er sá, að ég hefi borið fram brtt. um að binda ábyrgðarheimild til þess að koma upp síldarbræðslustöð á Austurlandi ekki við neinn ákveðinn stað, því að ég tel, að víða megi reisa þar slíka stöð. Með því er ég alls ekki að útiloka það, að stöðin verði reist á Seyðisfirði. Reynist það við athugun málsins, að hún verði bezt sett þar, verður hún að sjálfsögðu byggð þar. Hitt nær engri átt, sem háttv.þm. sagði, að ef ábyrgðarheimildin yrði ekki staðbundin við Seyðisfjörð, þá yrði ekkert úr byggingu þessarar síldarbræðslustöðvar, því að það væri hvergi hægt að reisa hana annarsstaðar á Austurlandi. Fyrir mér vakir ekkert annað en að hafa þetta óbundið, og hvað upphæðina snertir, þá virðist mér hún heldur há, því að það eru takmörk fyrir því, hvað Alþingi má bæta á ríkissjóðinn af ábyrgðum eins og útgjöldum. En sem sagt vil ég láta rannsókn skera úr þessu öllu, og reynist það rétt og satt, að Seyðisfjörður liggi betur við síldarútgerð á Austfjörðum en aðrir staðir þar, hafa till.menn ekkert að óttast.

Bjarni Snæbjörnsson Ég stend ekki upp til þess að mæla með brtt. mínum, því að þær eru engar. En ég vil ekki láta hjá líða að lýsa afstöðu minni til brtt. þeirrar, sem síðast var talað um, ef ske kynni, að gengið yrði til atkv. um hana nú þegar. Það hefir komið skýrt fram í umr., að allir háttv. dm. séu á einu máli um það, að eitthvað þurfi að gera til þess að bjarga atvinnumöguleikum Austfirðinga. En leiðirnar eru misjafnar, sem menn vilja fara. Ég er t. d. á öndverðri skoðun við háttv. 3. landsk., sem vill frekar heimila 100 þús. kr. ábyrgð til smábátaútgerðar þar, eins og er í frv., heldur en fara þá leið, sem brtt. fer fram á. Ég er aftur á móti þeirrar skoðunar, að heppilegra muni verða að veita ábyrgð til þess að koma þar upp síldabræðsluverksmiðju, og það, sem mest mælir með því í mínum augum er það, að mennirnir, sem búa þarna, hafa sjálfir þá trú, að þetta muni bezta og hagkvæmasta ráðið þeim til bjargar. Þá er annað atriði, sem ekki verður gengið fram hjá og það er það, að verði reist síldarbræðslustöð á Seyðisfirði eða annarsstaðar á Austfjörðum, þá er víst, að skipastóllinn rís upp af sjálfsdáðum manna. Menn munu fljótlega koma til með að hagnýta sér aðstöðu til þess að selja aflann. Mér virðist því ólíkt skynsamlegra að fara þessa leið heldur en hina. Þá hefir dálítið verið um það deilt, hvort binda eigi ábyrgðarheimildina við Seyðisfjörð eða einhvern annan fjörð eystra, t. d. Norðfjörð, og reka þar síldarbræðslustöð í sambandi við fiskimjölsverksmiðju, sem þar er nú, og að því lýtur bréf forstjóra síldarbræðsluverksmiðju ríkisins á Siglufirði. En það bréf virðist mér ekki eins óhludrægt og það ætti að vera. Það gengur beinlínis fram hjá staðreyndum, sem við, sem ókunnugir erum þessum málum, rekum strax augun í. Þar segir m. a., að ekki muni rétt að reisa síldarbræðslustöð á Seyðisfirði, af því að síldveiði þaðan sé svo lítil, þannig hafi t. d. ekki verið saltað þar nema 1580 mál. Við þetta er það fyrst og fremst að athuga, að síldarsöltunin hefir að undanförnu verið bundin við söltunarleyfi, hve margar tunnur væri heimilt að salta. Ennfremur hefir söltunin líka miðazt við það, hve mikið hefir verið til af tunnum og salti. Þá er vitanlegt, að mikið af þeirri síld, sem veidd er bæði þar og annarsstaðar, er ekki söltunarhæf og því sett í bræðslu. Það, sem saltað er af síld á hverjum stað, sýnir því alls ekki það rétta síldarmagn, sem þar er veitt. Þá er minnzt á vegalengdina, og það, sem um hana var sagt, var hrein og bein hártogun. Að skipin muni þurfa að fara með síldina frá Siglufirði til Seyðisfjarðar, dettur engum í hug. Þau fara eðlilega af miðunum þar sem þau eru að veiðinni, og nú vill svo til, að þau mið, sem síldveiðiskip eru mjög mikið á, liggja nálægt miðja vegu milli Siglufjarðar og Seyðisfjarðar. Á ég þar við miðin kringum Langanes. Væri farið til Norðfjarðar, mundi dálítið lengra þangað frá Langanesi en til Siglufjarðar. Virðist því einsætt að halda sér við Seyðisfjörð hvað bræðslustöð þessa snertir. Hann er líka vanskiptari með atvinnumöguleika en Norðfjörður, og mun því réttara að styrkja hann. Hvað snertir byggingu slíkra fyrirtækja sem síldarbræðslustöðvar, þá er það álit mitt, að ekki megi taka tillit til þess eins, hvað hægt sé að hrófa byggingunni upp fyrir minnsta peninga, heldur beri frekar að líta á það, hvað bezt muni verða í framtíðinni. Ég er t. d. ekki grunlaus um, að ef horfið yrði að því ráði að auka við fiskimjölsverksmiðjuna á Norðfirði, þá myndu þegar á næsta þingi koma kröfur um meiri og fleiri umbætur á henni, svo það yrði jafnvel eins dýrt að umbæta hana eins og að byggja nýja verksmiðju. Læt ég svo útrætt um þessa brtt. Ég hefi aðeins viljað láta koma í ljós aðstöðu mína í málinu, og hvernig ég muni greiða atkv. Ég vil þá víkja nokkrum orðum að ræðu háttv. 1. þm. Reykv., og þá sérstaklega því, sem hann sagði um styrki til fátækra námsmanna og afstöðu nm. til þess máls. Það er alls ekki álit nm., a. m. k. ekki allra, að ríkissjóður standi og falli með þessum styrkveitingum til fátækra námsmanna. En ég tel alveg óhæfilegt að nota þá aðferð við veitingu þessara námsstyrkja, sem notuð hefir verið síðan ég kom á þing. Það er alveg undir hælinn lagt, hverjir verði aðnjótandi þessa styrks, sem alþ. veitir. Þingmenn hafa ekki aðstöðu til að meta það í hverju tilfelli. Verður því niðurstaðan sú, að þeir fá styrkinn, sem bezta eiga „agitatorana“ fyrir sig á þingi, sem oft eru þeir mennirnir, sem eiga öflugasta aðstandendur, og því eru í minnstum vandræðum við námið. En hinir fátækari og umkomuminni verða út undan. Þetta handahóf ætti að vera fyrirbyggt, ef nefnd manna, eins og t. d. menntamálaráðið, hefði eingöngu úthlutun á fénu. Henni ætti að vera innan handar að fylgjast með hvernig mönnum gengi við námið og úthluta svo styrknum samkv. því. Það er því álit mitt, að það eigi að afnema með öllu, að þingið sé að veita einstökum námsmönnum styrk, heldur eigi að veita þeim mun ríflegri fúlgu handa menntamálaráðinu til úthlutunar. Það er því alls ekki fjárhæðin, sem ég er á móti, heldur principið.

Jón Baldvinsson Það fór eins og mig grunaði, að skjölin frá forstjóra síldarbræðsluverksmiðjunnar á Siglufirði væri ekki eins veigamikil og háttv.frsm. lét í veðri vaka í gær. Það er nú komið fram, að í þessari umsögn stjórnar síldarbræðslustöðvarinnar á Siglufirði er ekki nákvæmlega sagt frá, og allt orðalag bréfsins er heldur óákveðið og ber ekki vott um þá þekkingu á þessu máli, sem vænta mætti, að stjórn síldarbræðsluverksmiðju ríkisins hefði. Þetta plagg er, eins og hv.þm. Hafnf. komst að orði, nánast einhliða málflutningsskjal. Um síldarsöltun á Austurlandi er það fyrst að segja, að sumarsöltun er þar ekki mikil, en þegar kemur fram á haustið og veturinn hefir verið saltað þar eins mikið og markaðurinn hefir þolað og meira en það. Það er sagt, að á síðasta hausti og vetri hafi á Austfjörðum verið saltaðar um 11 þús. tunnur af síld, og var það meira en hægt var að selja. Hinu verður ekki gengið fram hjá, sem sagt er af kunnugum mönnum, að á Austfjörðum skiptast á veiðitímabil og veiðileysistímabil. Þetta hafa sagt hér í hv. d. bæði fyrrv.þm. Seyðf., sem hér átti sæti, og hv. 2. þm. S.-M. Nú hefir undanfarið staðið yfir veiðileysistímabil, eins og kunnugt er, en ýmsir álíta, að það sé hjá liðið og nú sé að byrja nýtt veiðitímabil  Á Austfjörðum eru líkur til, að hægt verði að framleiða þessar vörur verðmætari heldur en hægt er á Siglufirði og á Vesturlandi. Þetta hefir ekki komið fram hér í umr., en þannig er þetta í Noregi, og þeir menn, sem selja okkur síldarmjöl, vita, að það er verri vara en norska síldarmjölið og það af þeim ástæðum að síldin, sem unnið er úr, er orðin gömul. Hv. 3. landsk., frsm. frv., lýsti því yfir, að hv.þm. S.-M. hefði gott vit á þessum málum. Ég skal ekki efast um það, en hvað gerir þessi hv.þm., ef ætti að taka mark á bréfi stjórnar síldarbræðslu ríkisins, sem hv.frsm. las upp úr? Ég vil benda á það, að þessi hv.þm. gengur alveg á móti því. Hann vill einmitt stofna síldarbræðslu á Austfjörðum, en stjórnarnefndin vill það ekki, en hann vill bara ekki staðbinda verksmiðjuna. Samt víkur hann að því, að heppilegast muni vera að reisa hana á Norðfirði í sambandi við fiskimjölsverksmiðju þar, en hreint ekki á Seyðisfirði.  Eins og kunnugt er, eru tvær bræðslustöðvar á Vestfjörðum. Þangað kemur síldin fyrst. Þá er hún mögur, svo að það ætti ekki að vera verulegur gæðamunur á henni og Austfjarðasíld. Þetta er að vísu órannsakað, en þarna eru þó reknar síldarbræðsluverksmiðjur með góðum árangri. Norðmenn hafa margar verksmiðjur, sem taka vetrarsíld, og það hefir verið dálítið athugaður samanburður á norskri vetrarsíld og Austfjarðasíldinni síðastl. vetur og það hefir komið í ljós af skeytum, sem Fiskifélagi Ísl. hafa borizt um sölu Austfjarðasíldarinnar, að hún hefir reynzt sæmilega á erlendum markaði og ekki lakari en síld frá Noregi. En ef hún reynist eins góð, þá er hún líka hæf til verksmiðjuvinnslu. Þarna er um að ræða síld, sem eftir marga ára skeið er nú aftur að heimsækja Austfirði, eftir von hv. 2. þm. S.-M. Það er ekki um að ræða nema tvo staði fyrir síldarbræðsluverksmiðju, Seyðisfjörð eða Norðfjörð, en ég held, að meiri veiði sé á Seyðisfirði og því réttara að binda sig við þann stað. Svo veit ég annað, og það er það, að ef frv. kemur til Nd. þannig, að búið er að setja Norðfjörð í staðinn fyrir Seyðisfjörð, þá kemur hv. 1. þm. S.-M. vafalaust fram með það, að Mjóifjörður sé eini staðurinn, þar sem síldarbræðslustöð eigi að standa. Sá hv.þm. gat einmitt um það í útvarpsfrétt í vetur, að síldin væri einna mest á Mjóafirði. Ég álít, að það sé mjög óheppilegt fyrir málið, að slíkur reipdráttur verði um það, sem byggist á hreppapólitík, er aðeins vinnur því tjón. Þess vegna verður Alþingi að skera úr í þessu efni, en ekki að leiða hjá sér slíkt deiluefni, er unnið gæti málinu stórtjón, og að öllu athuguðu hygg ég, að réttast verði að byggja verksmiðjuna á Seyðisfirði. Þá er kostnaðarhliðin. Það má vera, að eitthvað ódýrara yrði að reisa bræðslustöðina á Norðfirði heldur en á Seyðisfirði, en ég hygg þó, að þótt hún yrði byggð á Norðfirði, þá mundi þurfa að kaupa vélar til hennar fyrir a. m. k. eitthvað á þriðja hundrað þús. kr., til þess að geta brætt síld á Norðfirði. Það er búið að rannsaka þetta mál á Seyðisfirði og ég efast um, að eins góð aðstaða sé á Norðfirði og er þar, bæði með geymslu á hráefni og öðrum vörum til verksmiðjunnar. Ég efast því stórlega um, þegar öll kurl koma til grafar, að verksmiðjan verði helmingi ódýrari á Norðfirði en á Seyðisfirði, og þó því hafi verið slegið hér fram, þá efast ég um, að því sé mikið treystandi, enda fullyrti hv. 2. þm. S.-M. ekkert um það, heldur gizkaði aðeins á um það, eins og stjórn síldarbræðsluverksmiðjunnar í bréfi sínu. Hv. þm. sagði, að sér dytti ekki í hug að vilja útiloka Seyðisfjörð, en það er þó það, sem hann er að reyna að gera. Það er ekki minnst á nema þessa tvo staði, Seyðisfjörð og Norðfjörð, og úr því þm. er að reyna að spilla fyrir Seyðisfirði, þá væri miklu hreinlegra af honum að koma bara með till. um að byggja verksmiðjuna á Norðfirði. En hvað sem því líður, þá held ég mér við það, að Seyðisfjörður sé rétti staðurinn.

Jakob Möller Ég nenni ekki að karpa lengi við hv.frsm.n. um ummæli menntamálaráðsins. En ég fell ekki frá því, að menntamálaráðið hafi játað það, sem ég sagði um þetta efni, að það, sem strandaði á, væri ágreiningur um, hvort veita ætti styrk til þessarar námsgreinar. Það er ekki nema tvennt til. Annaðhvort telur menntamálaráðið manninn ekki verðugan styrks eða námsgreinina þannig lagaða, að því beri ekki að veita styrk til náms í henni. En nú stendur svo á, að þessi maður, sem hér um ræðir, er eini maðurinn á landinu, sem leggur stund á þessi fræði. Og ég held, að um námsgreinar þær, sem menntamálaráðið hefir stutt, sé fæstar svo ástatt. Að vísu er þessi maður ekki útskrifaður með hæstu einkunn, en þó talinn góður námsmaður. Og ég er sannfærður um, að þeir góðu menn í fjvn. vita, að menn verða alls ekki dæmdir eftir vitnisburðum eingöngu. Ég vil láta þess getið, að ég flyt þessa till. eftir tilmælum frá stúdentaráði háskólans, og tel ég það a. m. k. eins þýðingarmikinn meðmælanda og menntamálaráðið. Stúdentaráðið hefir miklu betri skilyrði til að þekkja mennina, en menntamálaráðið veit venjulega ekkert annað um umsækjendur styrkjanna en það, sem stendur í umsóknum þeirra og meðmælabréfum. Ætli menntamálaráðið að skjóta því fyrir sig, að þessi maður sé ekki verðugur styrksins, þá verð ég að álíta slíkt órökstuddan sleggjudóm. En ég gæti skilið það betur, að menntamálaráðinu fyndist þetta nám vera fyrir utan verksvið sitt. Þetta nám er venjulega ekki talið til vísindanáms, en það er hagkvæm menntun, sem áreiðanlega er mikil þörf á fyrir okkur. Og ég held, að í þessu máli sé ég réttlætisins megin, þrátt fyrir hin mörgu orð formanns menntamálaráðs. Ég held, að það sé nokkuð mikið sagt hjá hv.frsm.n., að hér sé um tugi þúsunda að ræða í námsstyrkjum. Ég hefi lagt saman upphæðirnar, sem samþ. voru í hv.Nd., og þær, sem hér eru fluttar till. um, og nema þær samtals 15-16000 kr. - Og séu listamannastyrkirnir teknir með, eru það 6 styrkir, sem n. vill láta fella niður. Og þeir eru ekki eins stórvægilegir og frsm.n. vildi vera láta. Að lokum skal ég geta þess, að í 10. till. hefir skolazt til nafn mannsins: Þar stendur Ágúst Einarsson, en á að vera Ásgeir Einarsson. Ég vona, að þetta verði lagað í endurprentun.

1) HSteins: Farið hefir verið fram á, að málinu yrði vísað til n. til 3 umr., en því neitað. Finnst mér málið ekki nægilega upplýst og greiði því ekki atkv. Á 77. fundi í Ed., 20. maí, var frv. tekið til 3. umr. (A. 659, 733, 746). Of skammt var liðið frá útbýtingu þskj. 746. - Afbrigði leyfð og samþ. með 8 shlj.atkv.

Hannes Jónsson Hæstv. atvmrh. er víst gefinn fyrir hrossakaup, fyrst hann heldur, að allt sé hrossakaup hér í þessari d. Ég var ekki að bjóða upp á nein hrossakaup, heldur kom ég bara með sanngirniskröfu, og ég vil vita hvort hæstv. ráðh. vill taka þessar kröfur til greina, ef þær koma fram, eða hvort hann vill telja þær einhverja annarsflokksvöru. Hæstv. ráðh. heldur, að ekki sé mikil atvinnuþörf í Húnavatnssýslu, en ég get sagt honum, að sú þörf er þar alveg eins mikil og í hverju öðru héraði á landinu. Fólk fer þaðan í atvinnuleit í ýmsar áttir, og það svo að tugum skiptir. Menn fara t. d. í vegavinnu og fleira bæði suður til Borgarfjarðar og Hvalfjarðar, og menn fara þaðan í atvinnuleit norður á Siglufjörð. Mér finnst því ekki nema sanngjarnt, að stj. líti á þarfir héraðsins, þegar svo stendur á, að þar bíða mörg aðkallandi óleyst verkefni og þörf er fyrir atvinnu og héraðsbúar bjóða fram slík lán, sem stj. vill með þessu frv. fá heimild til að taka. Eða heldur hæstv. ráðh. kannske, að í Húnavatnssýslu séu engir þjóðvegir, sem nauðsyn sé að byggja sem allra fyrst? Ég vil þá bara benda honum á, að árið 1907 taldi landsverkfræðingurinn, Jón Þorláksson, að nokkur hluti þjóðveganna í Vestur-Húnavatnssýslu ætti að koma til greina fyrst af öllum þjóðvegum. Og 1924, þegar Geir Zoëga vegamálastjóri skrifaði um það, hvaða vegi væri mest þörf á að leggja, þá var það þessi sami kafli, sem hann áleit, að fyrst ætti að koma til greina. Þessi kafli er ólagður enn, og enn er þar sama þörfin og var þar fyrir 20 árum. Aftur á móti hafa annarsstaðar verið byggðir vegir fyrir hundruð þúsunda, vegir, sem komu ekki til greina að áliti þessara manna, þegar þeir skrifuðu álit sitt. Hvers vegna má þá ekki taka þetta fé til bráðnauðsynlegra framkvæmda og jafnframt til atvinnubóta, ef við getum lagt það fram sjálfir. Það verður ekki gert að gamni sínu og mun ekki reynast neinn hægðarleikur að útvega þetta fé. Við höfum ekki aðgang að bönkunum eins og bændurnir í sveitunum hér í kring. Við verðum að bjargast upp á eigin spýtur, ef á að lyfta þessu bjargi, og þá viljum við láta stj. líta með sanngirni á þarfir okkar. Ég get ekki skilið þá undanfærslu, ef hæstv. ráðh. getur ekki sagt afdráttarlaust, að við eigum hér að njóta sama réttar og aðrir. Hvers vegna er þá ekki tekið fram, til hvers þessu fé verði varið og hverjir þeir séu, sem stj. ber helzt fyrir brjósti og eiga að fá einhverja séraðstöðu samkv. þessari sanngirnispostillu hæstv. ráðh.

Frsm. (Jónas Jónsson) [óyfirl.]: N. hefir komið sér saman um að mæla með þessu frv. Þó er það þannig, að hv. 4. landsk. hefir skrifað undir nál. með fyrirvara, og mun hann að sjálfsögðu gera grein. fyrir sinni afstöðu. Þær breyt., sem n. leggur til, að gerðar verði á frv., eru mjög smávægilegar orðabreytingar og efnisleiðréttingar, sem ekki mun verða deilt um. Viðvíkjandi efni frv. get ég sagt það, að það eru gerðar nokkrar breytingar á sóttvörnunum, þannig að samkv. því er ekki gerð sú krafa, að læknir fari í öllum tilfellum fyrstur út í skip, heldur annar maður, sem ekki er jafn dýr. En þegar eitthvað er að, þá er gert ráð fyrir mun meiri læknisskoðun heldur en nú er. Þessar breytingar verða til nokkurs léttis fyrir skipin, ekki sízt fiskiskipin, sem hafa af þessu talsverðan tilkostnað, sem læknar og heilbrigðisfræðingar telja, að ekki þurfi að vera, og fullyrt er af landlækni, að þetta skipulag sé fullt eins strangt eins og nokkursstaðar í nágrannalöndunum. Ennfremur er gert ráð fyrir, að með þessu sparist bæði mikill kostnaður fyrir skipin og að hægt verði að koma við hér í Rvík sóttvarnareftirliti og sóttvarnarfyrirkomulagi, sem verði mun betra en þó ódýrara en nú er. Sé ég svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um málið. Það er vel undirbúið og ýtarlega athugað í n. í báðum deildum.

Flm. (Pétur Ottesen) [óyfirl.]: Eins og grg.till. ber með sér, þá er hún flutt eftir einróma áskorunum úr Ytri-Akraneshreppi í Borgarfjarðarsýslu. Á síðustu missirum hefir verið þangað svo mikið aðstreymi af fólki úr öðrum sveitarfélögum, að hreppsbúar telja, að það stefni í óvænt efni, eins og högum er þar háttað nú. Þar er ekki hægt að færa út kvíarnar eða auka atvinnureksturinn til sjávarins, nema hrundið verði í framkvæmd nauðsynlegum hafnarbótum. Það er höfuðskilyrðið fyrir því, að hægt verði að auka útgerðina. Með öðrum orðum: Á meðan ekki er hægt að bæta úr hafnleysinu, þá eru engin skilyrði fyrir auknum útvegi á þessum stað til að bæta úr atvinnuleysinu. En hinsvegar er aðstreymi fólksins svo mikið, að það horfir beinlínis til vandræða fyrir hreppsfélagið. - Á vertíðinni í vetur voru sæmileg aflabrögð á Akranesi, en þrátt fyrir það var talsvert atvinnuleysi þar, beinlínis vegna þess hvað margir aðkomumenn voru í sveitarfélaginu. Auk þess er svo ákveðið í lögum, að nú þurfa menn ekki nema 2 ár til þess að vinna sér sveitfesti í sveitarfélagi, og kemur það mjög hart og ósanngjarnlega niður á slíkum stöðum sem þessum, vegna framfærsluréttarins, sem hinir aðkomnu einstaklingar hljóta í sveitarfélaginu, og margfaldar sveitarþyngslin þar. Af þessum ástæðum bera forráðamenn Ytri-Akraneshrepps fram þá ósk til Alþingis, að sett verði löggjöf, sem heimili viðkomandi sveitarstjórn að takmarka innflutning fólks í hvert hreppsfélag til fastrar dvalar, og einnig þeirra, sem koma þangað í atvinnuleit. Þessi heimild þarf að vera nokkuð víðtæk. Ég skal benda á það, að frumvörp, sem fara í líka átt og hér er gert ráð fyrir, hafa nokkrum sinnum verið flutt áður á Alþingi. Á þinginu 1924 flutti hv. 1. þm. Eyf. frv. um byggðarleyfi og einnig á þinginu 1925. Á þinginu 1927 var samþ.þáltill. um að skora á stj. að undirbúa löggjöf um þetta efni, og sá undirbúningur var látinn fara fram, en frv. var ekki lagt fyrir þingið. Það liggja því fullkomin gögn fyrir til löggjafar um þetta efni, sem stj. getur unnið úr og væntanlega lagt frv. fyrir næsta þing. Ég held, að hér sé um mikið alvöru- og nauðsynjamál að ræða, eins og nú standa sakir, og að það þurfi hreint og beint að gefa sveitarstjórnum í hreppum og kauptúnum og bæjarstjórnum í kaupstöðum, þar sem svo stendur á, að aðstreymi fólks veldur atvinnuleysi og sveitarþyngslum, fulla lagaheimild til þess að gera þær varnarráðstafanir gegn þessu, er tryggi sveitarfélögin fyrir óbærilegum álögum af þeim sökum. Vænti ég, að hv.þd. taki þessu máli vingjarnlega og að hæstv. stj. undirbúi löggjöf um þetta efni og leggi frv. um það fyrir næsta þing.

Héðinn Valdimarsson Ég er mótfallinn þessari þáltill. Frv. um byggðarleyfi hefir hvað eftir annað komið fram á Alþingi áður og ekki náð fram að ganga. Sú stefna hefir oft látið á sér bæra, að skorður væru reistar við flutningi fólks til kauptúna og kaupstaða, eftir því hvort þeir menn, sem þangað vildu flytja, ættu eignir eða ekki. Þessar skorður hafa verið hugsaðar þannig, að auðvelt yrði að varna fátæku verkafólki að flytjast búferlum, sem hefir ekki annað en handafl sitt að styðjast við. En þeim, sem hafa eigna- eða peningaráð, væri vitanlega heimilt að fara hvert á land sem þeir vildu. Ég álít, að það sé engin ástæða til að setja þetta átthagaband á fólkið, sem hér er verið að óska eftir með þáltill. Það vita allir, að fólkið flytur til kaupstaðanna í þeirri von, að því muni líða þar betur. Og það er engin lausn á þessum vandræðum, sem af fólksflutningunum og atvinnuleysinu stafa, að banna fólkinu að flytja þangað, sem því líður betur. Eina úrræðið væri það, að búa svo um, að fólkinu líði betur í sveitunum, svo það þurfi ekki að flýja til verstöðvanna við sjóinn. Það er öllum vitanlegt, að verkafólkinu, sem búsett er í verstöðvunum, kemur ekki vel, að þangað streymi fólk úr sveitunum í atvinnuleit eða til aðseturs. En þær tillögur, sem fram hafa komið á undanförnum þingum til að sporna við því, hafa ekki fallið verkafólkinu vel í geð, þótt verkamannafélögin hafi stundum. reynt að koma í veg fyrir það sjálf, með auglýstum aðvörunum gegn því, að verkafólk flytjist úr einum stað í annan og þrengi að þeim, sem fyrir eru. Þessi þáltill. er auk þess algerlega óþörf. Hv. þm. Borgf. hefði vafalaust sjálfur getað undirbúið og flutt frv. um þetta efni, sem hann lætur sér svo annt um; það er ekki svo vandasamt.

Bernharð Stefánsson Ég vildi aðeins segja fáein orð út af því, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði um sögu þessa máls á undanförnum þingum. Mér virtist hann vilja skýra tilgang þess frumv., sem áður hefir verið flutt á Alþingi um byggðarleyfi, á þá leið, að hann hefði verið sá, að þrengja kosti þeirra, sem erfiðast eiga í þjóðfélaginu. Af því að ég var flm. að frv. um byggðarleyfi fyrir nokkrum árum, vil ég minna á það, sem fyrir mér vakti með því frv. Tilgangurinn var fyrst og fremst sá, að koma einhverjum vörnum við fyrir einstök sveitarfélög gegn aðstreymi fólks, sem teljast mætti óeðlilega mikið. Það má náttúrlega segja ýmislegt með því og móti. Hv. 2. þm. Reykv. taldi, að það væri sjálfsagt að lofa fólkinu að vera þar, sem því liði bezt, og það er að vissu leyti rétt. En á það verður að líta, að eins og fátækralöggjöfin var þá, er ég flutti þetta frv., og er raunar enn, þá kemur það sannarlega fleirum við en innflytjendunum, hverjir koma inn í sveitarfélagið. Íbúar sveitarfélagsins, sem fyrir eru, verða að ganga í einskonar ábyrgð fyrir afkomu þess fólks, sem inn í sveitina flytur. En þó ber þess að gæta, að á síðasta þingi voru sett lög, sem jafna að nokkru leyti fátækrabyrðinni á milli sveitarfélaganna. Hættan fyrir sveitarfélög af innflutningi fólks er því ekki svipað því eins mikil nú og fyrir 9 árum síðan, þegar ég hreyfði þessu máli fyrst á Alþingi. Ég sé ekki ástæðu til að fara frekar út í þetta mál nú. En ef hv. 2. þm. Reykv. heldur, að þetta frv. hafi verið flutt á undanförnum þingum með það fyrir augum að halda fólkinu í vistarbandi, þá er það alger misskilningur. Það var einungis flutt sem varnarráðstöfun fyrir sveitarfélögin, sem gátu ekki risið undir þeim útgjaldaþunga, sem leiddi af flutningi þess fólks inn í sveitina, er ekki gat séð sér farborða af eigin rammleik og varð því að þiggja fátækrastyrk fyrr en varði.

Sveinbjörn Högnason Hv. flm. þessarar þáltill. sagði, að hér væri um mikið vandamál að ræða, og ég er honum sammála um það. Þetta er svo mikið alvörumál, að ég hygg, að það yrði vart lifandi í landinu, ef lög væru sett og látin koma til framkvæmda á þann hátt, sem hv.flm. ætlast til. Þá er komið vistarband á fólkið í þessu þjóðfélagi, og má fastlega búast við því, að ef eitt hreppsfélag færi að nota sér þær heimildir, sem gert er ráð fyrir að veita þeim til að takmarka innflutning utanaðkomandi fólks í sveitina eða bæinn, þá eru miklar líkur til að þau myndu öll beita sömu takmörkunar- og þvingunarráðstöfunum. - Hvaða hreppsfélag mundi veita atvinnuleysingjum viðtöku hindrunarlaust eftir að farið væri að beita þessari útilokun hér og þar á landinu? Og hvert er svo fólkinu ætlað flýja, sem leitar sér atvinnu til lífsbjargar, er sveitar- og bæjarfélög neita því um dvalarstað? Hér er einungis um vistarbandsþrælkun að ræða. Og ég undrast það, að nokkurt sveitarfélag skuli óska eftir slíku ástandi og hafa einurð í sér til að bera fram annað eins mál og þetta. Ef það væri krufið til mergjar, hvaða afleiðingar myndu af þessu hljótast, gæti það sannarlega komið hlutaðeigandi sveitarfélagi í koll. Við skulum hugsa okkur kauptún, sem hefir haft rífleg atvinnuskilyrði og þess vegna allmarga íbúa, en fyrir breytta hætti taka lífsskilyrði þorpsins allt í einu að þverra, eins og ekki er óalgengt um kauptún hér á landi. En fólkið kemst ekki burt og fær ekki að leita sér atvinnu í öðrum sveitarfélögum eða kaupstöðum. Hvernig yrði svo ástandið í þessu kauptúni, sem tapar atvinnuskilyrðunum, ef íbúar þess mættu ekki flytja burt eða leita til annara héraða? Það hljóta allir að skilja. - Ég hygg, að það sé ekki óalgengt hér á landi, að atvinnuskilyrðin aukist til muna í einn sjávarþorpi um leið eða á sama tíma og þau fara stórum þverrandi í öðru, en fólkið fylgir þeim eftir og flytur sig búferlum á milli verstöðvanna, eftir því sem bezt blæs. Ég hygg, að þetta geti komið sér vel fyrir fólkið og þjóðfélagið í heild á þessum vandræðatímum. Hvort sem litið er á þetta mál frá sjónarmiði einstakra sveitarfélaga eða atvinnulausa fólksins í landinu, þá tel ég ekki annað sæma en að Alþingi felli þessa þáltill. nú þegar. Hér er um svo mikið alvörumál að ræða.

Flm. (Pétur Ottesen) [óyfirl.]: Ég vil út af andmælum hv. 2. þm. Reykv. benda honum á, að auk þess, sem áður hafa komið fram á Alþingi till. og frv. um þetta efni, þá hefir sú hugsun, sem hér er áformað að verði lögfest, verið framkvæmd án lagalegrar heimildar frá Alþingi í sumum kaupstöðum hér á landi. Það er kunnugt, að í blöðunum hafa verið birtar auglýsingar fyrir hönd bæjarfélags Reykjavíkur, sem báðir aðalflokkarnir, Sjálfst.fl. og Alþfl., hafa staðið að, þar sem skorað hefir verið á atvinnurekendur í bænum að taka ekki utanbæjarmenn í atvinnu og láta þá, sem eru búsettir í bænum, sitja fyrir vinnunni. Þannig hafa þessir aðilar tekið í sínar hendur það vald, sem löggjafarvaldið gat veitt þeim. Þetta sýnir fullkomlega, hvernig þeir hafa litið á málið og spyrnt á móti því, að haldið yrði opnum leiðum í bænum til atvinnuleitar fyrir þá, sem enga atvinnu gátu fengið annarsstaðar. Afleiðingin hlaut að verða sú, að nokkur hluti af verkafólkinu gat ekkert fengið að gera, þar sem atvinnan var af skornum skammti. Samkv. óskum þeim, sem ég ber hér fram fyrir hönd Ytri Akraneshrepps, er ekki farið fram á annað en það, sem þegar hefir verið framkvæmt í Reykjavík og Hafnarfirði, þar sem bæjarfélögin í sambandi við atvinnurekendur og verkamenn hafa komið sér saman um að sporna á móti innflutningi fólks til kaupstaðanna í atvinnuleit. Ég hefi einnig séð auglýsingar í blöðunum um samskonar aðvaranir frá Vestmannaeyjum, og sýna þær og sanna, að þörfin fyrir þessar takmarkanir er alveg sú sama í kaupstöðunum og í ýmsum sveitarfélögum, og að krafa Ytri-Akraneshrepps um að löggjafarvaldið veiti heimild til að beita þessum takmörkunum, er alveg réttmæt. Það liggur hverjum manni í augum uppi, hver voði það er fyrir þjóðfélagið, þegar fjöldi fólks safnast saman á einn eða fáa staði í von um atvinnu, en verður svo fyrir algerðum vonbrigðum og getur enga atvinnu fengið. Það verður bæði til hnekkis þeim, sem að komu, og hinum, sem fyrir voru á staðnum. Atvinnan verður þeim ófullnægjandi vegna of mikils aðstreymis manna í atvinnuleit. Þess vegna verður að fyrirbyggja þessa hættu, sem einstökum sveitarfélögum stafar af fólksstraumnum, og landinu í heild. Ég held, að andmælendur þessarar þáltill. hafi ekki athugað þetta. Það er ekkert í núverandi löggjöf, sem hindrar það, að fólkið þjappist fyrirvaralaust saman á einstökum stöðum, en hinsvegar sýna þær framkvæmdir, sem bæjarstjórnir kaupstaðanna hafa gripið til, að hér verður að hafa hönd í bagga, eins og ástandið er nú í landinu. Það eru ekki samtök atvinnurekanda, sem standa þar á bak við, heldur hagsmunir bæjar- og sveitarfélaganna sjálfra. Með þessari þáltill. er því ekki verið að stofna til þjóðarvoða, heldur þvert á móti. Þó að ég hafi minnzt á þær till., sem fram hafa komið á undanförnum þingum um þetta efni, þá felst hvorki í því né þessari till., sem fyrir liggur, nein ábending til stj. um það, hvernig hún eigi að koma þessum málum fyrir. Hún á að hafa alveg óbundnar hendur um það. Ég geri ráð fyrir, að hún athugi gaumgæfilega, hvernig þessu verður bezt fyrir komið, og setji þær skorður við heimildarákvæðum handa sveitar- og bæjarstjórnum um þessi efni, sem tryggi það, að þau verði ekki misnotuð. Það er vitanlega jafnsjálfsagt eins og hitt, að Alþingi daufheyrist ekki við því, að takmarkanir verði settar fyrir aðstreymi fólks til einstakra sveitarfélaga og kaupstaða. Ég vænti, að hv.þdm. geti fallizt á, að þetta verði gert, og að stj. taki málið til athugunar og leggi tillögur um það fyrir næsta Alþingi. Þær yrðu svo vitanlega háðar gagnrýni þingsins eins og allt annað, sem þar er borið fram. Þá mun gefast tækifæri til þess að ræða hinar ýmsu hliðar þessa máls, þegar það liggur fyrir í frv.formi. Ég skal geta þess út af því, sem kom fram í ræðu hv. 2. þm. Reykv., að fulltrúi jafnaðarmanna í hreppsnefnd Ytri-Akraneshrepps hefir litið öðruvísi á þetta mál en hv.þm. Honum er nauðsyn þessa máls jafnljós eins og mönnum úr öðrum stjórnmálaflokkum, sem hreppsnefndina skipa.

Héðinn Valdimarsson Ég vil benda hv.þm. Borgf. á, að það er ekki rétt, að bæjarstj. Rvíkur hafi skorað á atvinnurekendur að taka ekki utanbæjarmenn í vinnu, heldur var farið fram á, að bæjarmenn væru látnir ganga fyrir, og er það allt annað. Er og mikill munur á þessu og hinu, að vilja, að maður, sem flytur í bæinn, þurfi til þess sérstakt leyfi frá hlutaðeigandi sveitarstjórn. Ef sveitarstjórnir eiga að ákveða þetta, er hætt við, að litið verði á fleira en það, hvort maðurinn getur bjargað sér í bænum eða ekki, t. d. hvaða stjórnmálaskoðanir hann hefir. Hér er verið að gefa sveitarstjórnum þann rétt yfir mönnum, sem ekki nær nokkurri átt. Ef sveitarstjórnir ættu að geta varnað mönnum að setjast að í hlutaðeigandi byggðarlagi, myndi það þýða sama og að mönnum væri bannað að vinna annarsstaðar en þar, sem þeir ættu heima. Tökum dæmi af togaraflotanum. Ætli hv.þm. Borgf. þætti ekki hart, ef sjómenn af Akranesi kæmu til hans og segðu honum, að þeir hefðu af hans völdum verið reknir af togaraflotanum í Reykjavík? Innan verkalýðsfélaganna hefir það komið fyrir, að menn hafa viljað koma þessu fyrir á svipaðan hátt og hv.þm. Borgf. En slíkt er ekki heppilegt. Myndu þá fljótlega koma fram kröfur frá öðrum byggðarlögum um að beita menn þar því sama. Með því væri farið að skapa sjálfstæð atvinnuríki hér á landi. Þessi till.hv.þm. Borgf. á ekki skilið að verða samþ. Það er ekki nóg að tala um það, að of mikið innstreymi sé í bæinn, því að það vita allir. En það verður að benda á aðrar leiðir til þess að bæta úr vandræðunum, sem af því stafa, heldur en að halda hverjum í svelti þar sem hann einu sinni hefir átt heimili.

Sveinbjörn Högnason Hv. þm. Borgf. vildi verja till. sína með því, að hér væri ekki um annað að ræða en það, sem framkvæmt hefði verið á ýmsum stöðum áður. Það getur verið, að það hafi nokkuð til síns máls, að bæjarstjórnir Reykjavíkur og annara bæja hafi skorað á atvinnurekendur að taka aðeins bæjarmenn í vinnu. En það er skrítið, að slíkt skuli koma frá mönnum, sem eru að fárast yfir fjandskapnum milli sveita og bæja. Er þetta nokkuð annað en að ala á þeim fjandskap og etja mönnum út í atvinnustríð? Það hafa komið fram raddir um það í bæjarstj. Rvíkur, að bægja sveitamönnum frá þeirri litlu atvinnu, sem þeir hafa getað fengið hér. Ef Alþingi ætlar að ýta undir þessa stefnu, hlýtur að reka að því, að kaupstaðabúar geti ekki fengið atvinnu í sveitum. Myndi af þessu leiða hreint atvinnustríð, sem gæti komið óþyrmilega við kaupstaðabúa, enda þótt þeir sæki kannske ekki eins mikla atvinnu í sveitirnar og sveitabúar í kaupstaðina. Það eru ekki einungis fjárhæðirnar, sem hér koma til greina, heldur líka sú heilbrigðilega þýðing, sem það hefir fyrir kaupstaðabúa að dvelja í sveit um sumartímann, sérstaklega fyrir þá, sem versta aðbúð hafa. Er það furða, að till. skuli geta komið frá mönnum, sem kenna sig við sjálfstæði, um að taka allt atvinnusjálfstæði af mönnum í landinu.

Flm. (Pétur Ottesen) [óyfirl.]: Ég vil benda hv. 2. þm. Reykv. á það, að það kemur í sama stað niður, hvort samþykktir um þetta eru gerðar af sveitar- eða bæjarstjórnum eða atvinnurekendum annarsvegar, eða þá af verkalýðsfélögunum hinsvegar. Það má einu gilda fyrir sjómenn af Akranesi, á hvern hátt þeir eru útilokaðir af togaraflotanum hér í Reykjavík. Þess vegna er, eins og ég benti á áðan, í þessari till. ekki farið fram á annað en það, sem bæjarstjórn Reykjavíkur, Hafnarfjarðar, Vestmannaeyja o. fl. staða hafa séð sig nauðbeygðar til að koma í framkvæmd, til þess að sporna við auknu atvinnuleysi innan sinna vébanda. Þetta ber allt að sama brunni. Hv. þm. spurði, hví ég vildi fela stj. að koma þessu máli á; ég gæti eins gert það sjálfur. Ég þykist vera sjálfráður að því, hvaða leið ég vel til þess að koma því á. Óskir um þetta komu svo seint fram, að mér hefir ekki unnizt tími til að ganga frá málinu, og því legg ég til, að stj. verði falið að undirbúa það fyrir næsta þing. Má búast við því, að málið fái með þeim hætti betri undirbúning, enda ekki víst, hve lengi þing kann að standa úr þessu. Hv. 2. þm. Rang. virðist vera nokkuð viðkvæmur í þessu máli. Ég veit ekki, af hverju. Ég hefi, satt að segja, ekki orðið var við þessa viðkvæmni hjá honum áður, og hefir mér ekki virzt þynnri á honum skápurinn en öðrum. Held ég, að þetta muni vera sprottið af augnabliksæsingi, sem gripið hefir hv.þm. og engan veginn er í samræmi við alvöru málsins og nauðsynina á því að taka það til rólegrar íhugunar, því að málið er talsvert íhugunarvert. Hv. þm. sagði, að þetta fyrirkomulag myndi auka á óvildina milli sveita og bæja. Ég get ekki fallizt á það. Er engum manni fengur í því, að verið sé að hleypa fleirum til atvinnuleitar á einhverjum stað en þar geta fengið atvinnu. Er hér verið að fyrirbyggja það, að menn fari til atvinnuleitar í önnur héruð og komi síðan heim vonsviknir með tvær hendur tómar. Hv. þm. hélt því fram, að þetta myndi leiða til þess, að sveitirnar lokuðu fyrir atvinnu þá, sem þær hafa áður veitt kaupstaðabúum. Ég veit nú ekki betur en að sveitirnar hafi orðið að sækja á um það að fá vinnukraft úr kaupstöðunum. Hinsvegar leitar fleira fólk til kaupstaðanna en þörf er á þar. Sé ég heldur ekki, að þetta geti á nokkurn hátt komið í bága við, að fólk fari úr kaupstöðum upp í sveit sér til hressingar. - Mun ég svo ekki ræða þetta frekar.

Bernharð Stefánsson Hv. 2. þm. Rang. talaði um það, að ef þessi till. næði fram að ganga, yrði ólifandi í þessu landi. Býst ég þó ekki við, að þetta myndi ná til þeirrar stéttar, sem hann telst til. Myndi eflaust verða leyft, að prestar flyttust milli brauða. En ég get þó að nokkru leyti tekið mér hans orð í munn, því í sumum sveitum er ólifandi, ekki vegna neinna þeirra hafta, sem till. fjallar um, heldur sökum sveitarþyngsla. Nú er svo komið, að nær ólifandi er í sumum sveitarfélögum vegna skattþyngsla. Er það óþolandi, að sveitarfélög skuli vera skyldug til að ala önn fyrir mönnum, sem hafa verið þar ein 2 ár, en mega þó ekki hafa nokkurn ákvörðunarrétt um það, hverjir megi flytja þangað. Má búast við því, að sumum kunni að þykja ákvæði þessarar till. nokkuð hörð, en þau miða í þá átt, að sveitarfélög fái ákvörðunarrétt um þetta. En einstök sveitarfélög verða þó að geta fundið einhver ráð til að verjast gjaldþroti. Ég minnist á þetta hér af því, að ég er víst sá fyrsti, sem hefi borið þetta mál fram á Alþingi. Þó vil ég fúslega játa, að það kunna að vera til aðrar ráðstafanir af löggjafarvaldsins hálfu til að bæta úr þessu en þær, sem þessi till. fer fram á, ráðstafanir, sem yrðu vinsælli en þessi, því að ekki er hægt að neita því, að með þessu er gengið nærri persónufrelsi manna. Ætti mönnum að fara að verða það ljóst, að það er ekki heppileg leið til frambúðar að leggja fátækraframfærsluna á einstök sveitarfélög, heldur er það alþjóðarmál. Er ég sannfærður um, að krafan um einhverskonar byggðarleyfi verður uppi meðan svo er, að fæðingarhreppur á að nokkru leyti að ráða því, hvar maður á sveitarframfærslu. Ráðið er ekki að segja, eins og hv. 2. þm. Rang., að ólíft verði í landinu, ef þessi till. verður samþ., heldur verður að finna einhverja leið til úrlausnar. Ég mun, eins og nú stendur á, greiða þessari till.atkv. mitt, en ég viðurkenni um leið, að ef fátækral. væru komin í réttlátt horf, þá gerðist þess ekki þörf. Hv. þm. Borgf. ber nú þetta mál fram af atvinnulegum ástæðum, en ekki vegna fátækramálanna. En ég lít á þetta fyrst og fremst í sambandi við fátækral. landsins. Held ég, að því hafi ekki verið nægur gaumur gefinn hingað til, hvað lagt er á sum sveitarfélög þessa lands í fátækraframfærslu. Þegar fólk, sem ekki getur séð fyrir sér sjálft, leitar í eitthvert sveitarfélag meira en eðlilegt er, þá verður það óþolandi byrði. Held ég, að það verði ekki nema þarfleg vakning fyrir landsstj., ef till. verður samþ.

Sveinbjörn Högnason Ég leiði alveg hjá mér bollaleggingar hv.þm. Borgf. um það, hvaða hvatir liggi á bak við hjá mér, er ég andmæli þessari till. hans. Það getur vel verið, að hans skrápur og jafnvel taugar hans séu fínni en hjá mér. Það er rétt, að sveitirnar hafa oft orðið að sækja á um að fá vinnukraft úr kaupstöðunum, en þó hefir það ekki verið svo um sumartímann. Annað atriði, sem hér kemur til greina, er það, að kaupstaðirnir hafa sótt hart á um það, að fá dvöl í sveitunum fyrir ungviði sitt. Væri það ekki alveg sama fyrir ungu kynslóðina í bæjunum, ef alveg yrði lokað fyrir þetta. Við bollaleggingar hv. 1. þm. Eyf., sem virtist vera að reyna að hughreysta mig með því, að þetta myndi ekki eiga að ná til presta, get ég bætt því, að við megum víst báðir vera rólegir; er víst ekki hætta á, að það nái heldur til bankastjóra. En það eru nú til fleiri stéttir í landinu. Fátækraframfærslan kemur þessu ekkert við. Ég er hv.þm. sammála um það, að þörf er á að athuga betur löggjöfina um fátækraframfærslu, en leiðin til umbóta á því sviði er ekki sú, að binda menn svo á klafann, að þeir geti ekki leitað annað um atvinnu en þangað, sem þeir eru fæddir og uppaldir. Verður það sízt til að létta af fátækraþyngslunum, ef loka á fyrir það, að fátæklingar í sveitum geti leitað sér atvinnu við sjó. Myndi þá gerast þröngt í búi hjá mörgum hreppnum.

Bernharð Stefánsson Hv. 2. þm. Rang. þótti það fjarstæða að ræða þetta mál í sambandi við fátækraframfærsluna. En þegar það var borið fyrst fram hér á þingi, var það eingöngu með tilliti til þeirra mála, til þess að fyrirbyggja, að menn gætu flykkzt í sérstök héruð og orðið þar til byrði. Er því hæpið hjá hv. 2. þm. Rang., að þetta mál komi fátækraframfærslunni ekkert við. Í fátækramálunum er ekki sanngjarnt eða eðlilegt nema eitt af tvennu: annaðhvort að gera allt landið að einu framfærsluhéraði, eða þá að taka upp byggðarleyfi í einhverri mynd. Annars blandar hv.þm. of mjög saman búsetu og atvinnudvöl. Eftir till. virðist mér vera um það eitt að ræða, undir hvaða skilyrðum menn geta tekið sér búsetu í vissum héruðum. En þótt menn færu í önnur héruð í atvinnuleit, án þess að taka þar fast heimili, þá myndi það ekki koma hér undir og ekki ástæða til amast við því.

Magnús Jónsson Eins og hv. dm. sjá, er þessi brtt. mín ekki um efni þess frv., sem hér liggur fyrir, heldur flutt í sambandi við það, af því að hún er um breyt. á frv. til 1. um breyt. á 1. um barnavernd, nr. 43 23. júní í fyrra, á þeim tölulið, sem ræðir um kvikmyndahús og eftirlit með þeim. Í frv. er farið fram á þá breyt. á l., að barnaverndarnefnd hafi aðgang að kvikmyndahúsum og geti fengið að skoða myndirnar og ákveða, hvað af þeim má sýna börnum. Nú höfðu kvikmyndahúsin skilið lögin svo, að hér væri aðeins átt við sérstakar barnasýningar, en það hefir á hinn bóginn verið úrskurðað, að hér væri um allar myndir að ræða, og það er náttúrlega alveg sjálfsagt og rétt, því vitanlega geta börn eins haft illt af því að skoða almennar myndir. Nú er það um eftirlit með myndum að segja, að allar þær myndir, sem hér eru sýndar, hafa þegar gengið í gegnum myndskoðun í Danmörku, sem talin er að vera talsvert ströng, og verið leyfðar af dönskum kvikmyndahúsum. Auk þess hafa lögreglustjórar litið svo á, að þeir gætu bannað þær myndir, sem þeim sýndist. Sömuleiðis er það alkunnugt, að bíóstjórarnir eru vandlátir á myndir, og senda út aftur fjölda mynda án þess að sýna þær, af ótta við, að þær veki hneyksli og komi óorði á kvikmyndahúsin. Ég ætla ekki að hafa á móti því að setja sérstaka skoðun á myndir vegna þeirra áhrifa, sem þær kunna að hafa á börn. En þessi brtt. er borin fram af því, að þetta eftirlit n. hefir hér í Rvík reynzt gróflega erfitt fyrir kvikmyndahúsin. Ég hygg, að myndskoðunin hafi verið framkvæmd þannig, að úr n. hafi farið 2 og 2 menn saman og litið á myndirnar. Og viðkvæmnin hjá þessu fólki er svo mikil, að alveg hefir orðið að hætta að hafa barnasýningar. T. d. um það, hve viðkvæmnin er mikil, má benda á það, að myndina „Frænka Charlie's var bannað að sýna börnum. Cowboy-myndir líka, vegna þess, að þar er skotið úr skammbyssu. Litli og Stóri, sem ekki er ákaflega siðspillandi mynd eða stórbrotin, talin svo vafasöm, að líklega hefir það aðeins verið einn í n., sem óhætt þótti að leyfa að sýna hana vegna sálarlífs barnanna. Þetta hefir reynzt þannig, að mér er sagt, að orðið hafi að hætta við að hafa þessar sýningar. En aftur hafa verið teknar upp alþýðusýningar, því meira er upp úr þeim að hafa. En bíóstjórarnir hafa haft gaman af að gleðja börnin og viljað gera það þrátt fyrir tap af sýningunum. En nú hafa þeir orðið að fella sýningarnar niður fyrir þetta ákaflega nákvæma eftirlit með, að sálarlífi barnanna yrði ekki spillt með bíómyndum. Ég segi ekki, að ég lasti þetta, heldur er þetta að mínu viti einskonar of mikil viðkvæmni, að halda, að börn, sem sjá og heyra daglega fyrir sér allt það ljóta, sem gerist á götum bæjarins, verði fyrir svo miklum áhrifum af því, þó að þau sjái á mynd skotið úr skammbyssu. Ég veit það, að á bíómyndum getur verið það efni, sem börnum er mjög óhollt að sjá og því ástæða til að banna þeim það, t. d. þar sem drýgðir eru ýmiskonar glæpir eða strákapör af mikilli snilld, sem gerir börnin ákaflega hrifin, og þau gætu farið að bralla við að líkja eftir, og eins þegar verið er að sýna ákaflega hræðilega viðburði. En þótt einhver sjáist hleypa úr skammbyssu, þá er það allt of mikil viðkvæmni, að banna að sýna börnum myndina vegna þess. Nú vilja bíóin þrátt fyrir þetta ekki mælast undan því, að eftirlit sé haft í þessu efni. En þau fara fram á, að til þessa verði skipaður sérstakur, valinn maður. Og þau fara fram á, að þótt þau ráði engu um val mannsins, þá verði til þess valinn einhver sá maður, sem ekki hefir neina sérstöðu eða sérkreddur, hvort sem heldur er í uppeldismálum eða trúmálum, heldur mundi dæma sem líkast því, sem almenningur í landinu mundi dæma. Bíóin hafa boðizt til að borga 5 kr. fyrir hverja mynd, sem skoðuð yrði á þennan hátt, og sjálfsagt er það algerlega nóg, því að ekki er það svo mikið verk. Ég er bíóstjórunum sammála um það, að heppilegra sé að fela þetta starf einhverjum ákveðnum manni. Það getur vitanlega tekizt óheppilega til um val á honum. En miklu meiri líkur eru til þess, að einn maður, sem hefði þetta eftirlit með höndum, gæti aflað sér nauðsynlegrar þekkingar á þessum hlutum. Um það hefir verið mikið skrifað, hvað varast beri í kvikmyndum. Ég álít, að einn maður, sem skipaður væri til þessa eftirlits, gæti framkvæmt það með miklu meiri árangri og án þess að gera eins mikinn usla í bíóunum eins og ef það yrði framvegis um myndskoðunina sem verið hefir. Það er út af þessu, sem ég hefi leyft mér að bera fram brtt. á þskj. 643, sem er um það, að kennslumálaráðherra skipi eftirlitsmann á hverjum þeim stað, þar sem bíó starfar, til þess að dæma um það, hverjar myndir skuli banna börnum að sjá, og að kvikmyndahúsin skuli greiða þessum eftirlitsmönnum.

Vilmundur Jónsson Ég vil ekki að svo stöddu mæla á móti þessari till., en mér þykir þó réttara, að barnaverndarráðinu sé gefinn kostur á að athuga hana áður en hún kemur til atkvæða. Málið þarf ekki að tefjast mjög mikið fyrir það. Þess vegna vil ég leyfa mér að fara fram á, að málið verði tekið út af dagskrá að þessu sinni, um leið og ég beini því til hv.allshn., að hún athugi þetta atriði og leiti umsagnar barnaverndarráðsins um það áður en hún tekur fullnaðarákvörðun.

Magnús Jónsson Ég tók svo eftir, að hv.þm. Ísaf. óskaði eftir að fá frest til þess að bera þetta undir barnaverndarráðið, en það hefir þegar verið gert. Ég gleymdi aðeins að geta þess, að það hefir verið snúið sér til barnaverndarráðs með þetta, og það hefir svarað með bréfi, dags. 29. apríl þ. á. Það er dálítið að ræða um þetta fram og til baka í bréfinu, t. d. um það ósamræmi, að banna mönnum að sjá það á kvikmynd, sem engar hömlur er settar fyrir, að sjá megi á leikhúsi. Enda eru leiksýningar teknar undir eftirlitið með frv. En barnaverndarráðið fellst á, að það muni vera heppilegra, a. m. k. mótmælir því ekki, og segir, að ýms rök geti stutt það, að hafa einn aðalmann og einn varamann hér í Reykjavík til að hafa eftirlit með öllum kvikmyndahúsum úti um land, sem börnum er ætlað að hafa aðgang að. En þeir segjast hafa verið að spyrjast fyrir um starf kvikmyndahúsa úti um land og muni hefjast handa í þessu efni, ef ástæða þykir til. Það klykkir út með því að segja, að því þyki óheppilegt, ef barnasýningar þurfi að falla niður. En það vill sameina það, að barnasýningar verði hvorttveggja í senn, börnunum til gleði og þroska. Reynslan hefir verið sú hér í Reykjavík, að kvikmyndahúsin hafa ekki getað haldið uppi barnasýningum. Hið eina, sem leyft er að sýna börnunum, eru náttúrufræðimyndir og þ. h., sem börnunum þykir ekki gaman að og þau sækja lítið, af því að þær eru meira ætlaðar til fróðleiks sem skólamyndir heldur en beinlínis til skemmtunar. Ég hefi ekki á móti því, ef n. vill það heldur, að barnaverndarráðið sé spurt enn einu sinni um þetta mál.

Vilmundur Jónsson Ég skal geta þess, að ég hringdi rétt í þessu til eins manns í barnaverndarráðinu, séra Ásmundar Guðmundssonar dócents, sem kannaðist ekkert við þessa tillögu og óskaði mjög eftir því, að barnaverndarráðið fengi hana til athugunar. Mér skildist líka á bréfinu, sem hv.þm. las upp, að ráðið ætti að afla sér frekari upplýsinga en þeirra, sem nú liggja fyrir. Mér virðist, fljótt á litið, sem það gæti orkað tvímælis, hvort rétt sé að samþ. þessa till. eins og hún er nú. Ég ætla, að barnaverndarnefndir utan Reykjavíkur geti haft eftirlit með kvikmyndasýningum, þó að það kunni að vera ofverk barnaverndarnefndarinnar í Reykjavík, og ef slíkur eftirlitsmaður yrði skipaður í Reykjavík, tel ég, að hann eigi að skipa eftir tillögum barnaverndarnefndarinnar þar eða barnaverndarráðs. Vil ég því ítreka ósk mína um það, að málið verði tekið út af dagskrá, til þess að hægt sé að leita umsagnar barnaverndarráðs um þetta atriði.

Magnús Jónsson Það mun að vísu vera svo úti um land, að fáar myndir eru sýndar nema þær, sem fengnar hafa verið þangað gegnum Reykjavík, og væri því hugsanlegt að setja ákvæði um það, að þegar myndir eru skoðaðar hér, þá mætti sýna þær annarsstaðar á landinu án frekara eftirlits. Á hinn bóginn er ekki hægt að segja um það með vissu, nema kvikmyndahús úti um land kunni að fá myndir beint frá útlöndum, og þá get ég ekki viðurkennt, að barnaverndarnefndir séu hæfari til að dæma um þær myndir heldur en þær, sem hér eru sýndar. Að setja barnaverndarráð að neinu leyti yfir eftirlitsmanninn með myndunum tel ég algerlega óþarft. Barnaverndarráðið er skipað börnunum til verndar og maðurinn sömuleiðis. Ég held ekki, að sálarlíf barna mótist eins auðveldlega og nýtt smjör af því, sem fyrir kemur, heldur held ég, að eðli og upplag sé ríkara og ráði meiru, eins og dæmin sýna. Um þetta eru náttúrlega mismunandi skoðanir, og það hvetur mig til að sýna lipurð í þessu efni. En mér finnst það of mikil viðkvæmni að banna að sýna mynd vegna þess, að hægt væri að hugsa sér, að einhverjum manni kynni að bregða eitthvað við að sjá skotið úr skammbyssu. Ég get gefið það eftir, að málið verði tekið út af dagskrá, svo framarlega að það komi svo fljótt aftur frá n., að víst sé, að það geti fengið afgreiðslu á þessu þingi.

Frsm. (Tryggvi Þórhallsson) Ég vil geta þess áður en ég geri grein fyrir þeim brtt., sem kreppun. flytur á ný við þetta frv. á þskj. 627, að eins og ég gat um við 2. umr., þá hefir hv.þm. Seyðf. haft nokkra sérstöðu innan n. og nú á milli umr. hefir hann lagt ríka áherzlu á það, að samhliða því, sem þetta frv. yrði afgreitt úr d., sem miðar að því að létta bændastéttinni hennar afkomu, léti n. uppi sína skoðun um, hvað ætti að gera vegna atvinnuleysis í kauptúnum. Út af þessari kröfu hv.þm.samþ.n. það mótatkvæðalaust að beina þeirri áskorun til atvmrh., að hann bæri fram till. um það, að í fjárl., sem nú eru til meðferðar, verði veitt ákveðin upphæð til atvinnubóta. Þessi áskorun n. hefir verið send til hæstv. stj. Að öðru leyti hefir n. ekki tekið neina nýja afstöðu til þeirra till., sem hv.þm. Seyðf. hefir borið fram á þskj. 599, sem hann vafalaust gerir grein fyrir. Þá skal ég fara nokkrum orðum um brtt.n. á þskj. 627. Þær eru þrjár. Fyrsta brtt. er um að hækka framlag á ríkisskuldabréfum, sem á að leggja til kreppulánasjóðs, úr 8 millj. upp í 9 millj. Í frv. eins og atvmrh. gekk frá því, er gert ráð fyrir 12 millj. kr., sem kreppulánasjóður eigi yfir að ráða, en þá var jafnframt gert ráð fyrir, að 2 millj. kr. væri varið til sérstakra ráðstafana, sem taldar voru upp í 25. gr. frv. eins og það kom frá stj. Í till.n. var 2. gr. frv. þáverandi, sem fjallaði um sérstakt framlag í þessu skyni, og 25. gr. felldar niður, þannig að eftir stóð þá áætlað framlag, sumpart í peningum í gegnum búnaðarbankann og sumpart í ríkisskuldabréfum, sem nam 10 millj. kr. Út af þeim till., sem atvmrh. bar fram, hefir kreppun. borið fram eina till., sem snertir frystihús, í sambandi við það frv., sem er næst á dagskránni, og sú upphæð, sem gert er ráð fyrir, er 300 þús. kr. Í annan stað hefir komið fram sérstakt frv. um ráðstöfun vegna rjómabúa, sem líka var aðalatriði í till.atvmrh. En nú er það komið fram í sérstöku frv., sem getur legið utan við starfsvið kreppulánasjóðs. Í þriðja lagi vil ég geta þess út af l.till.atvmrh. viðvíkjandi því að heimila stj. að veita verðuppbót á kjöti, ef það verður í mjög lágu verði, að kreppun. hefir komizt að þeirri niðurstöðu, að ráðstöfun eða ákvörðun um það atriði fari bezt á því að fara fram í sambandi við afgreiðslu samninganna við Breta. Það er talið víst, að samningarnir berist þinginu innan fárra daga, en það er einnig talið víst, að þeir nái ekki nema til framleiðsluvara sjávarútvegsins, þannig að um kjöt og aðrar landbúnaðarafurðir hafi ekki verið hægt að semja. Og þó að samningarnir verði samþ. í þinginu að því er snertir sjávarútvegsafurðir, þá telur kreppun. sjálfsagt, að stj. verði veitt heimild til þeirra ráðstafana, sem hún verður nauðsynlega að hafa heimild til að gera, ef bæri út af með samningana um landbúnaðarafurðir. Þess vegna telur n. rétt, að ákvörðun í sambandi við þetta eigi að koma í sambandi við ensku samningana. En bæði vegna till., sem n. hefir tekið upp viðvíkjandi frystihúsum og vegna 2. brtt.n., sem snertir afföll af ríkisskuldabréfum, þá telur n., til þess að vera í samræmi við þær ályktanir, sem áður hafa verið gerðar um það, hvað kreppulánasjóður verði að vera stór, að rétt sé að hækka heimildina um 1 millj. kr. til útgáfu ríkisskuldabréfa. Þá er 2. brtt., b-liður, á þskj. 627. Þar leggur n. til, að ráðh. skuli ákveða gengi á ríkisskuldabréfum, þó eigi megi afföll vera meiri en 10%. Þessi till. eins og hún er orðuð nú var í hinum upprunalegu till. frá bændan., sem hún afhenti stj. En hæstv. ráðh. felldi það niður. Og í frv. er svo kveðið á, að bréfin skuli vera gjaldgild til greiðslu á eldri skuldum með nafnverði. En af hálfu Landsbankans kom einn af bankastjórunum til n. og lagði ríka áherzlu á, að þessu ákvæði yrði breytt og af hálfu bankans er það talið sanngjarnt, að við þessi ákvæði verði unað eins og þau eru í brtt.n. Samkv. áliti okkar í bændan. var útkoman sú, að í raun og veru ættu afföll á þessum bréfum á frjálsum markaði að vera a. m, k. 20%, og þess vegna er hér farið bil beggja. Við áttum sæti í kreppun., 2 af þeim, sem vorum upphaflega í bændan., og bæði við og n. í heild höfum fallizt á, að það verði að taka tillit til þessarar eindregnu óskar Landsbankans, og þess vegna berum við fram þennan b-lið. Þá er loks 3. brtt. Ég gat um það við 2. umr., að n. mundi bera fram brtt. við núverandi 22. gr. frv., sem kveður svo á, að ársgjöld kreppulánasjóðs skuli ekki endurgreiðast til ríkissjóðs fyrr en 1. jan. 1941. N. hefir ráðgazt um þessa till. við stj., og till. er, í því formi, sem hún nú er borin fram í, eftir ósk stj., þannig að ársgjöldin borgist að hálfu til ríkissjóðs til 1. jan. 1937, en síðan að öllu leyti. Ég vil gera grein fyrir því, að það hefir verið reiknað út, hverju þetta munaði fyrir ríkissjóð og kreppulánasjóð, ákvæðið eins og það er í frv., og ákvæðið eins og n. leggur til í samráði við stj., að það verði, og útkoman er sú, að samkv. ákvæðinu eins og það er í frv. verður ríkissjóður að vera búinn að láta út 1940 5883700 kr., aðallega í bréfum, en samkv. þessu skipulagi, sem nú er gert ráð fyrir, verða það 3239756 kr. Það er m. ö. o. svo, að samkv. þessari brtt. léttist á ríkissjóði um það bil á þessu tímabili 2640000 kr. Ég skal geta þess, að um þetta liggur fyrir allrækilegur útreikningur, sem gert er ráð fyrir, að n. í Ed. geti fengið aðgang að á allan hátt og menn geta fengið að kynna sér, sem þess óska. En ég tel ekki ástæðu til að fara út í einstakar tölur um það. Þessar brtt. tel ég alveg sjálfsagðar, og ég vil gera ráð fyrir, að ekki verði mikill ágreiningur um þær. Ég vil svo geta þess, að ég tók það fram í framsögu við 2. umr., að kreppun. geymdi sér til 3. umr. að taka til athugunar ákvæði viðvíkjandi stjórn sjóðsins, og eins og þskj. ber með sér, þá liggur ekki fyrir nein till. frá n. viðvíkjandi því atriði. En á þskj. 640 og 641 hafa 3 af nm. borið fram sérstakar till. um það atriði. Þessar till. lágu fyrir n., en hvorugar þeirra náðu það miklu samþykki, að n. bæri þær fram, sem er ljóst af því, að einstakir menn bera þær fram. En ég skal ekki gera þær að umtalsefni að sinni. En viðvíkjandi till.hv. 1. þm. Skagf. á þskj. 642, þá kom það atriði nokkuð til umr. í n., sem hann bendir á. Og við höfum einnig athugað þetta atriði í bændan., en við treystum okkur ekki til að finna, hvernig hægt væri að framkvæma þetta, hvernig hægt væri að setja nokkrar reglur fyrir því að fara inn á þá braut, sem hv.þm. stingur upp á. Ég get því ekki léð þessari till.atkv. mitt, og ég geri ekki ráð fyrir, að kreppun. treysti sér til að styðja hana. En ég vil benda á, að mér finnst, að það væri atriði, sem frekar mætti taka til athugunar á næsta þingi, ef reynslan sýndi, að til þess þyrfti að taka, en að svo komnu tel ég, að það sé ekki ráðlegt, og heldur ekki hægt að rökstyðja til hlítar að fara inn á þá braut, sem hv.þm. stingur upp á. Að svo mæltu vildi ég óska, að málið verði afgr. með till.n.

Pétur Ottesen [óyfirl.]: Ég á brtt. við þetta frv., sem fer fram á að breyta ákvæðum frv. við 19. gr., að því er snertir stjórn kreppulánasjóðs, um það að breyta ákvæðunum um það, að stjórn kreppulánasjóðs sé falin einum af bankastjórum búnaðarbankans og 2 mönnum, sem atvmrh. skipar, að fengnum till. landbn. þingsins, en í stað þess verði ákvæðið þannig, að stjórn Búnaðarbanka Íslands verði falin stjórn kreppulánasjóðs. Ég skal gera grein fyrir því, á hverju ég byggi þá skoðun mína, að þetta sé ekki einasta heppilegri tilhögun á þessu, heldur einnig sú heppilegasta tilhögun á stj. þessa sjóðs, sem ég kem auga á. Með stofnun búnaðarbankans er eins og kunnugt er bændum landsins fengin sérstök lánstofnun fyrir sig, enda er nú svo komið, að bændur reka nálega alla sína fasteignaveðlánastarfsemi við þennan banka. Nú er þess að gæta í sambandi við þetta mál, að hér er farið fram á með þessu frv. að setja á fót stórfellda lánastarfsemi fyrir bændur landsins, starfsemi, sem á að vera til þess og byggja á því, að hjálpa þeim bændum, sem annars er svo ástatt fyrir, að komast hjá því að þurfa fyrir þær sakir, sem nú skapar hið erfiða ástand í sveitunum, að flosna upp af jörðum sínum og komast á vonarvöl, sem mundi verða þeir kostir, sem margt af þessu fólki yrði að sætta sig við eins og nú er ástatt í flestum byggðarlögum landsins. Ég get ekki betur séð en að þessi stórfellda lánastarfsemi, sem hér er farið fram á, sé bezt komin í höndum þeirrar lánstofnunar, sem nú hefir verið sérstaklega sett á stofn fyrir bændastéttina. Ég skal geta þess, að þessi till. er samhlj. till., sem fram kom frá mér í bændan. og því frv., sem bændan. sendi til ríkisstj. En það er nú að vísu rétt, að starfsemi kreppulánasjóðs er allmikið víðtækari en sú starfsemi, sem búnaðarbankinn hefir nú með höndum. Stjórn þessa kreppulánasjóðs er falið allvíðtækt vald í sambandi við það uppgjör, sem fram á að fara á hag bænda og verður undanfari þessarar lánastarfsemi, sem hér er gert ráð fyrir úr kreppulánasjóði. En ég fæ ekki betur séð en að þessar framkvæmdir séu þannig vaxnar, að þeim sé bezt fyrir komið í höndum stjórnar búnaðarbankans, því hún hefir eðlilega gegnum sína starfsemi bezta þekkingu á hag og afkomu bændastéttarinnar. En það er einmitt þessi þekking, sem er undirstaðan til, að þeim tilgangi verði náð með þessu frv., sem til er ætlazt. Það er ekki einasta, að bankastjórnin hafi þekkingu á fjárhagsafkomu þessara manna, heldur hefir hún eðlilega mjög góða þekkingu á afkomumöguleikum og lífsbjargarskilyrðum í hinum einstöku héruðum landsins, en það er vitanlega einn aðalgrundvöllurinn undir því að geta framkvæmt þetta réttilega og sanngjarnlega, því á því veltur náttúrlega ákaflega mikið, að þeir, sem standa fyrir þessum lánum, viti það út í yztu æsar og geti gert sér grein fyrir því, hvar skórinn kreppir mest að í þessu efni. Svo er annað í þessu sambandi, sem ég álít, að taka verði tillit til og bezt sé fyrir séð með því að fara þessa leið í að skipa stjórn sjóðsins, og það er, að ég álít mjög óheppilegt og skaðlegt fyrir gagn þessa sjóðs, að inn í stjórn hans verði hleypt mönnum, sem eru stórir kröfuhafar, sem sjálfsagt hlýtur alltaf að móta þeirra afstöðu, ef ekki viljandi, þá óviljandi, að þeir verði nokkuð háðir sínum eigin hagsmunum eða þess félagsskapar, sem þeir sérstaklega starfa fyrir. En það þarf vitanlega að vera grundvallaratriði fyrir heppilegri starfsemi þessa sjóðs, að þeir, sem standa fyrir honum, séu gersamlega óháðir utan að komandi áhrifum og líti á það eitt, hvað sanngjarnt er gagnvart kröfuhöfunum í heild, án tillits til sérstakrar aðstöðu þeirra, og svo þeim skuldugu mönnum hinsvegar. Ég vil benda á, að þó að lagt sé til, að búnaðarbankinn taki þetta að sér, þá er ómögulegt að líta á hann sem kröfuhafa, því að þó að bankinn sé stærsta viðskiptastofnun bænda, hvað fasteignaveðlánastarfsemi snertir, þá liggur hún að mestu leyti utan við verkahring kreppulánasjóðs, því vitanlega er hans starfsemi fyrst og fremst að ráðstafa þeim hluta af skuldum bænda, sem eru lausar. En lausar skuldir við búnaðarbankann í Rvík eru ekki nema sem svarar tæplega 1½% af öllum lausaskuldum bænda. Þetta er nægilegt til að sýna, að ómögulegt er að líta svo á, að búnaðarbankinn geti verið sérstakur kröfuhafi, þegar um er að ræða ráðstöfun á lausum skuldum. Ég vænti því, að hv. d. geti orðið mér sammála um það, hvað starfsemi kreppulánasjóðs snertir og stjórn hans, að þá sé í alla staði heppilegast að fela hana stjórn búnaðarbankans og yfirleitt að reyna að sigla framhjá því skeri, sem gæti orðið hættulegt á þeirri siglingabraut, að einstakir stórir kröfuhafar yrðu settir inn í stjórn þessa sjóðs og kæmu til að móta þá starfsemi. En í þeim till. öðrum, sem hér liggja fyrir, er þetta opin leið, og mér er ekki grunlaust um, að þetta sé gert beint til þess að hafa opinn þann möguleika að koma að stórum kröfuhöfum. En hver sem tilgangurinn er, þá er það ljóst, að þetta stendur opið. Með annari till., sem fyrir liggur, er kveðið svo á, að 2 stærstu kröfuhafarnir skuli settir inn í stjórn sjóðsins, en hinsvegar eiga aðrir kröfuhafar ekki að fá neinn málsvara fyrir sig. Ég er hræddur um, að þetta muni verða til þess að vekja tortryggni, e. t. v. ástæðulausa tortryggni um þessa starfsemi, sem óhjákvæmilega verður til þess að draga úr gagnsemi hennar. Það er vissulega ákaflega mikilsvert, að ró og friður verði sem mest um þetta starf. Og ég held einmitt, að með því að fela stjórn búnaðarbankans að stjórna þessum sjóði, sé þessi ró og friður tryggður svo vel sem bezt er mögulegt að því er löggjöfina snertir í þessu máli. Auk þess er engum blöðum um það að fletta, að frá sjónarmiði bænda, sem eiga að njóta góðs af þessu, er lang-aðgengilegast að geta fengið þennan stuðning fyrir milligöngu þeirrar stofnunar, sem er þeirra lánsstofnun, sem sé búnaðarbankans. Og þar sem þessi hjálp er byggð á lánsgrundvelli, þá virðist sjálfsagt, að þessari stofnun verði falið að hafa þá lánastarfsemi með höndum. Þá skal ég ennfremur benda á það, að þegar búnaðarþingið stóð yfir í vetur, - en á búnaðarþingi sitja eins og kunnugt er fulltrúar bænda hvaðanæva af landinu -, þá fékk það þetta frv. til meðferðar og samþ. um það ályktun, sem fól það m. a. í sér, að höfð yrði á stjórn þessa sjóðs sú tilhögun, sem ég hefi nú stungið upp á. Þannig liggur fyrir áskorun um þetta frá annari aðalsamkomu bændafulltrúa hér á landi. Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta mál, en ég vænti þess, að það geti orðið ofan á, jafnframt því sem allir virðast sammála um að leggja bændum það lið, sem óhjákvæmilegt er, að stjórn þessara mála verði þannig fyrir komið, að bændur landsins fái notið þessarar hjálpar svo sem bezt má verða.

Atvmrh. (Þorsteinn Briem) Ég vil þakka kreppun. fyrir það mikla starf, sem hún hefir lagt í þetta frv. Ég vil taka það fram eins og hv.frsm. gat um, að þær breyt., sem kreppun. leggur til, að gerðar verði á 2. og 22. gr., eru gerðar í samráði við mig, og hefi ég gengið inn á þær til samkomulags, til þess að stofna ekki frv. í tvísýnu. Ég hefði að vísu óskað þess, að ef horfið hefði verið að því ráði, að hafa gengi á ríkisskuldabréfunum, þá hefði verðmismunurinn verið bættur upp með sérstöku framlagi úr ríkissjóði, en hefi til samkomulags gengið inn á brtt.n. Viðvíkjandi brtt. við 22. gr. vil ég segja það, að stj. hefir vegna erfiðs fjárhags ríkissjóðs orðið að leggja nokkra áherzlu á það, að a. m. k. nokkur hluti árgjaldanna komi þegar í ríkissjóð aftur, eftir að útlánastarfseminni væri lokið. Það er þess vegna einmitt eftir ósk stj., að n. hefir lagt til, að hálf árgjöld greiðist þegar til ríkissjóðs. Hv. frsm. hefir og glögglega sýnt fram á, að þetta tillag, sem kreppulánasjóður fær þannig til 1. jan. 1937, mun fyllilega nægja til að bera þann kostnað, sem leiðir af því, að kapitalisera framlög ríkissjóðs samkv. 1. gr. Viðvíkjandi þeim brtt., sem komið hafa fram við 19. gr., verð ég að vera þeirrar skoðunar, að það sé heppilegra yfirleitt, að stjórn sjóðsins sé skipuð 3 mönnum heldur en 5 mönnum. Það mun vera allt eins mikil trygging fyrir góðri samvinnu, og reynslan mun yfirleitt verða sú, að mjög fjölmennar stjórnir séu seinni í vöfum en fámennar. Auk þess vildi ég benda á það í sambandi við brtt. á þskj. 641, að það verður ekki beinlínis séð á þeirri till., hvort þeirri stjórn, sem þar er gert ráð fyrir, er ætlað að starfa til 31. des. 1934, þegar lánastarfseminni á að vera lokið samkv. frv., eða hún eigi að starfa allan tímann, þangað til lánin eru endurgreidd aftur eða til ársloka 1976. Eins og till. liggur fyrir, virðist mér þetta ekki með öllu ljóst. Ég hygg þó, að allir séu sammála um, og það mun e. t. v. líka vera meiningin hjá hv.flm.till., að eftir árslok 1934 sé stjórn þessa sjóðs falin Búnaðarbanka Íslands. Ég verð einnig, þrátt fyrir þær röksemdir, sem komið hafa fram fyrir brtt. á þskj. 641, að halda fram þeirri tilhögun, sem gert er ráð fyrir í frv., og n. sem heild hefir ekki lagt til, að neinar breyt. verði gerðar á. Viðvíkjandi brtt. á þskj. 599 hefir þegar verið bent á það við 2. umr., að það væri mjög mikilsvert fyrir bændur landsins að fá þegar full skuldaskil, svo að þeir eigi ekki hangandi yfir höfði sér hættuna fyrir nýjum kröfum, ef eitthvað raknaði úr um aðstöðu þeirra í búskapnum, en sú hætta mundi vera yfirvofandi, ef a-liður brtt. yrði samþ. Í brtt. b. á sama þskj. er lagt til, að smáútgerðarmenn, iðnaðarmenn, sjómenn og verkafólk, sem vegna verðlagsbreyt. eða atvinnuleysis er ekki fært að standa við skuldbindingar sínar, reka atvinnu sína á heilbrigðum grundvelli eða framfleyta sér og sínum með vinnu sinni, eigi rétt á að komast undir ákvæði þessara 1. Viðvíkjandi þessari brtt. vil ég taka það fram, að þetta er stór skerðing á þeirri hjálp, sem ég hygg, að flestir séu nú sammála um, að rétt sé að veita bændastéttinni. Það má og benda á það, að bændastéttin hefir að nokkru leyti sérstöðu að því er atvinnurekstur snertir. Hún verður að binda allmikið fé í rekstri sínum, jarðabótum, húsabyggingum og öðru slíku. Það er ekki eins auðvelt að selja þær eignir án stórkostlegs fjártjóns, eins og t. d. bát. Og ég hygg, að það sé meiri bylting í þjóðlífi okkar, ef hópur bænda flosnar upp af jörðum sínum og bætist við atvinnuleysingjana í kaupstöðunum til að taka atvinnuna af þeim, sem fyrir eru og hafa þegar litla atvinnu, heldur en jafnvel þótt smáútgerðarmaðurinn neyðist til af óviðráðanlegum atvikum að selja bát sinn og ráða sig sem háseta eða stýrimann hjá öðrum. Það er hægt fyrir þann mann að framfleyta fjölskyldu sinni að mestu við sömu kjör og áður. En þetta er ekki hægt fyrir fjölskyldumann í bændastétt, ef hann flosnar upp og verður t. d. að ráða sig sem vinnuhjú. Þá vil ég einnig minna á það, sem hefir verið bent á áður í þessu sambandi, að aðstæður útgerðarinnar hafa nú á þessum tímum ekki breytzt eins stórkostlega til hins lakara eins og orðið hefir með landbúnaðinn. Ég hygg, að smærri útgerðarmenn hafi, það sem af er þessu ári, horft bjartari augum á framtíðina en þeir gerðu á sama tíma í fyrra, en um bændurna hygg ég megi segja, að þeir hafi aldrei verið eins hræddir um afkomu sína eða litið til framtíðarinnar með eins mikilli og almennri svartsýni og nú. Viðvíkjandi styrk til verkafólks, sem gera má ráð fyrir, að ekki fái fulla atvinnu á þessu ári, vil ég geta þess, að stj. mun bera fram brtt. við 3. umr. fjárlagafrv. í Ed., þar sem farið verður fram á að heimila stj. að verja allverulegu fé til atvinnubóta. Sú aðferð hefir áður verið höfð, og mér finnst réttast að bregða ekki þar út af. Má vel vera, ef sérstök vandræði ber að höndum við sjávarsíðuna, að nauðsyn verði síðar meir til að gera sérstakar ráðstafanir, en til þess þarf meiri rannsóknir en ennþá hafa farið fram á þeim málum, ef á að vera mögulegt að leysa þau forsvaranlega frá löggjafarinnar hendi. Ég leyfi mér því að mæla með því, að brtt. kreppun. verði samþ., en ég hygg, að ekki sé hægt að ráða til þess, að aðrar breyt. verði gerðar á frv. að svo komnu.

Steingrímur Steinþórsson Ég á hér tvær brtt., og skal ég leyfa mér að fara um þær nokkrum orðum. En þar sem ég hefi ekkert talað í þessu máli ennþá, vil ég fyrst segja örfá orð um það almennt. Það mun vera álit flestra, að þetta sé það mál, sem mest þörf er að leysa eins og sakir standa nú, og heiður Alþingis liggi við, að sæmilega verði frá því gengið. Afkoma bændastéttarinnar er þannig vegna hins gífurlega verðfalls tvö síðustu árin, að voði er fyrir dyrum, ef ekki eru gerðar gagngerðar ráðstafanir til að bæta úr vandræðunum. Það er óhætt að fullyrða, að sölutekjur meðalbænda í sumum héruðum þessa lands hafa ekki farið fram úr 600 kr. árið 1932. Sjá allir, hvílíkir möguleikar eru þá til að framfleyta heimili, þar sem þarf að kaupa mikið af aðfluttum vörum og þar að auki að halda við öllum þeim tækjum, sem til búrekstrar þarf. Og það, sem ég vildi láta í ljós til viðbótar við það, sem áður hefir verið sagt um afkomu bænda síðustu ár, er það, að ég er hræddur um, að afkoma bænda sé lakari en skýrslurnar hafa gefið til kynna. Bændur hafa orðið að vera svo óvanalega sparsamir, að þeir hafa alls ekki keypt nema það, sem allra nauðsynlegast er til að geta lifað. Þeir hafa jafnvel ekki keypt sér klæðnað, heldur bjargast við þann, sem þeir áttu áður, og þeir hafa ekki keypt eða haldið við svo vel sem þurft hefði þeim tækjum, sem nauðsynleg eru til að reka hvert bú. Slíkur sparnaður er algerlega óeðlilegur og hlýtur að verða til þess, að úr þessu verður að bæta næstu árin og skapar það þá aukin útgjöld. Sjá allir, að með þessu lagi verður ekkert bú rekið til lengdar. Af þessum ástæðum er ég hræddur um, að það komi fram, þegar farið verður að framkvæma þessi l., að ástandið reynist verra en menn hafa gert sér í hugarlund. N. sú, sem starfað hefir að þessu máli, hefir verið, eins og formaður hennar, hv.þm. Str., sagði, einhuga um aðalatriði þessa frv. Samstarf nm. hefir verið mjög gott. Umr. um frv. hafa líka sýnt, að ágreiningur er aðeins um nokkur atriði og eru aðeins fá af þeim, sem skipta verulegu máli. Það er ekki undarlegt, þótt nokkuð verði skiptar skoðanir um slíkt stórmál sem þetta. Þær brtt., sem ég flyt nú við frv., eru fram komnar af því, að ég hefi sérstöðu um sum atriði þessa máls. Vil ég þá fyrst leyfa mér að minnast á brtt. á þskj. 642, við 3. gr., að heimilt sé sjóðstjórninni að verja úr kreppulánasjóði allt að 1 millj. kr. sem óafturkræfu framlagi til þeirra stofnana, er þurfa að gefa svo mikið eftir af skuldum samkv. lögum þessum, að þær geta ekki framvegis starfað á heilbrigðum grundvelli. Hv. frsm. kom dálítið inn á þessa till., og mér er líka kunnugt um, að þessi till. fékk ekki byr í kreppun. En ég skal segja, hvað fyrir mér vakir með þessari till. Ég er hræddur um; að víða verði svo ástatt, að til þess að fullnægja ákvæðum þessa frv. verði ýmsar stofnanir að gefa svo mikið eftir af skuldum, að þær verði í sumum tilfellum alls ekki starfshæfar á eftir. Ég á hér við t. d. sparisjóði og verzlunarfélög, en þó aðallega samvinnufélög, og vitanlega getur hér verið um fleiri stofnanir, sem almenningur sjálfur á og starfrækir, að ræða. Það er vitanlega sjálfsagt, að allar slíkar stofnanir gefi eftir svo mikið sem mögulegt er, t. d. að samvinnufélögin gefi eftir alla sína varasjóði. En þegar svo er komið, sé ég ekki, að hægt sé að ganga lengra, nema það lendi þá á þeim mönnum, sem í félögunum eru, á þann hátt, að grípa verði til hinnar sameiginlegu ábyrgðar, en það eru einmitt þeir sömu menn, sem hér á að bjarga. Með þetta fyrir augum hefi ég borið þessa brtt. fram. Get ég að vissu leyti þakkað hv.frsm. fyrir ummæli hans um till. Hann benti á, að þetta mætti að sjálfsögðu taka til athugunar á næsta þingi, því að þá væri betur hægt að sjá hvort sérstök þörf væri á þessu. Getur vel verið, að á næsta þingi þurfi að athuga fleiri atriði en þetta eina, viðvíkjandi þessari löggjöf, og að því leyti get ég sætt mig við yfirlýsingu hv.frsm., þótt ég hinsvegar álíti, að miklu réttara sé að gefa heimild nú þegar til þess að verja nokkru af fé sjóðsins á þennan hátt, enda hættulaust með öllu, því að vitanlega mundi sú heimild því aðeins verða notuð, að brýn nauðsyn bæri til. Vegna þeirra undirtekta, sem þessi till. fékk í n., hefi ég því miður litla von um, að hún verði samþ. Ég vildi þó láta það koma fram, að ég álít óhjákvæmilegt að gera eitthvað í þessu efni, hvort sem það verður gert nú eða á næsta þingi. Þá á ég ásamt hv.þm. S.-Þ. brtt. á þskj. 641, um stjórn kreppulánasjóðs. Hefir áður verið minnzt á það, að n. hefði ekki verið á eitt sátt um það, hvernig stjórn sjóðsins skyldi skipuð, og hv.þm. Borgf. hefir nú borið fram brtt. þar um, og leggur hann þar til, að búnaðarbankanum einum verði falin stjórn sjóðsins. Við flm. þessarar till. leggjum til, að stjórn sjóðsins verði skipuð 5 mönnum; sé einn tilnefndur af Búnaðarbanka Íslands, einn af Landsbanka Íslands, einn af Sambandi ísl. samvinnufélaga og tveir af atvmrh. eftir till landbn. Alþingis. M. ö. o., það er lögð til sú breyt. frá því, sem er í frv., að bætt sé í stjórn sjóðsins einum manni frá Landsbankanum og öðrum frá Sambandinu. Allar þær till., sem fram hafa komið um stjórn sjóðsins, leggja til, að búnaðarbankinn eigi þar fulltrúa einn eða fleiri. Þar með virðist mér þau rök slegin niður, sem hv.þm. Borgf. notaði sínu máli til stuðnings, að rétt væri, að búnaðarbankinn einn ætti að stjórna þessum sjóði, af því að hann hefði mesta kunnugleika á þessum málum. Það eru allir sammála um, að búnaðarbankinn eigi fulltrúa í þessari stjórn, og ég hygg, að sú þekking komi að jafnmiklum notum, þó að í stjórninni sitji fulltrúar frá fleiri stofnunum. Deilan hefir aðallega staðið um það, hvort aðiljar frá fleiri stofnunum skuli koma inn í þessa stjórn. Nú hefir Landsbankinn gert þá kröfu, að hann eigi fulltrúa í stjórninni. Það leikur ekki á tveim tungum, að þetta mál snertir Landsbankann mjög mikið, því að þar munu skuldabréfin að lokum hafna að mestu leyti. Auk þess hefir hann vitanlega mikilla hagsmuna að gæta í sambandi við þetta á ýmsan annan hátt. Það er því skoðun okkar flm. þessarar till., að sjálfsagt sé, að Landsbankinn eigi fulltrúa í stjórn sjóðsins, fyrst hann óskar þess, og einnig af því, að hann sem aðalpeningastofnun ríkisins og sú stofnun, sem ræður mestu í þeim efnum, á kröfu til þess fremur öðrum aðiljum að hafa áhrif á stjórn þessa sjóðs. Ég þykist líka þess fullviss, að því fleiri stofnanir, sem koma þar til, því víðtækari þekkingu fái sjóðstjórnin á þessum málum yfirleitt. Um það, að Sambandið eigi mann í stjórn sjóðsins, þá hygg ég, að sú mótbára kunni að koma þar á móti, að fulltrúi Sambandsins yrði ekki fulltrúi bændastéttarinnar yfirleitt, svo að ekki sé eðlilegt, að það fyrirtæki eigi mann í þessari stjórn frekar en önnur fyrirtæki. Þó má benda á, að Sambandið „representerar“ þó miklu meira en helming af öllum bændum landsins, svo að það er ekki hægt að benda á neitt fyrirtæki, sem hefir eins mikilla hagsmuna að gæta í þessu máli. Út frá þessu álít ég rétt, að SÍS eigi fulltrúa í þessari stjórn. Hv. þm. Borgf. taldi skaðlegt, að hinir stærri kröfuhafar ættu hlutdeild í stjórn sjóðsins. Nú verður að vísu alls ekki komizt fram hjá kröfuhöfunum í framkvæmdinni, og eru einmitt meiri líkur til þess, að góð samvinna verði í þessum efnum og hægara um samkomulag, ef kröfuhafar eiga fulltrúa í stjórn sjóðsins, ekki sízt slík stofnun sem Landsbankinn, enda leggur Landsbankinn nokkurt kapp á þetta. Ég vil mótmæla því, að SÍS sé eingöngu kröfuhafi. SÍS er fyrst og fremst fulltrúi bænda, þótt e. t. v. mætti segja, að það væri kröfuhafi jafnframt, en lengra verður heldur ekki gengið en að segja, að SÍS sé jöfnum höndum kröfuhafi og fulltrúi bænda, sem hjálparinnar eiga að njóta. Ég er sammála hv.þm. Borgf. um það, að ekki sé rétt að skapa óróa um sjóðinn, en ég álít, að meiri líkur séu til þess, að órói skapist um sjóðinn, ef hin aðferðin er höfð, sem hv.þm. heldur fram, án þess ég á nokkurn hátt vantreysti þeirri stofnun, sem hv.þm. vill fela stjórn kreppulánasjóðs. Er heppilegra að byggja þetta á sem breiðustum grundvelli, svo að sem flestir verði við þetta tengdir í framkvæmdinni, sem búast má við, að verði að ýmsu leyti óvinsæl. - Mun ég svo ekki fara fleiri orðum um þetta atriði. Ég veit það, að hv.þm. Borgf. gengur gott eitt til með þeim till., sem hann ber fram. Skoðanamunurinn er aðeins um það, hvað heppilegast sé að gera í þessu efni. Hæstv. atvmrh. talaði á móti brtt. okkar á þeim grundvelli, að óheppilegra væri að hafa stjórnina skipaða 5 mönnum en 3. Má vera, að það sé þyngra í vöfunum, en ég held þó, að þetta verði ekki talið miklar röksemdir á móti till. Þá færði hæstv. ráðh. það til, að ekki væri ljóst af till. okkar, hve lengi stj. ætti að starfa. Er það rétt, að ekkert er tekið fram um þetta í till., og mun þó engum hafa dottið í hug, að stj. yrði eilíf, en hinsvegar þóttumst við mega ganga út frá því, að athuga yrði þessa löggjöf og endurskoða þegar á næsta þingi, svo að þá yrði jafnframt hægt að taka afstöðu til þess, hvort stj. ætti að hætta störfum um næstu áramót eftir að sjóðurinn tekur til starfa eða sitja áfram. Annars geri ég þetta ekki að kappsmáli, þar sem tækifæri verður til að breyta þessu síðar. Ég sé svo ekki ástæðu til að taka fleira fram um þetta mál, og mun ég ekki taka aftur til máls, nema mér gefist sérstakt tilefni til.

Haraldur Guðmundsson [óyfirl.]: Við 2. umr. gerði ég ýtarlega grein fyrir brtt. á þskj. 599, sem við Alþýðufl.menn flytjum, en tókum þá aftur, og get ég því látið mér nægja að segja fátt eitt nú, og mun ég aðallega víkja að nokkrum atriðum, sem hæstv.atvmrh. drap á í sambandi við till. okkar. Hæstv. ráðh. lét svo um mælt, að aðstæður smáútgerðarmanna og bænda væru ekki sambærilegar, af því að útgerðarmenn ættu alltaf kost á að verða hásetar, stýrimenn o. s. frv. Kann þetta rétt að vera, en bóndinn á þess allt að einu kost að verða vinnumaður hjá einhverjum öðrum, svo að hér er jafnt á komið. Og sé það rétt og sjálfsagt að bjarga bændum frá því að flosna upp frá búum sínum, með því að veita þeim skuldaskil og löng og ódýr lán, er sama réttlætiskrafan, að þeim útgerðarmönnum, sem svipað stendur á fyrir, verði einnig hjálpað. Og sama gildir um iðnaðarmenn, verkamenn og sjómenn, sem yrðu að láta af hendi upp í skuldir þau starfstæki, sem þeim eru nauðsynleg vegna atvinnu sinnar, ef þeim er ekki hjálpað. Ganga till. okkar Alþfl. manna í þá átt, að eitt sé látið ganga yfir alla þá, sem við sömu aðstöðu hafa að búa í þessum efnum. Ég get að vísu fallist á það, að útvegurinn hafi ekki staðið sig alveg eins illa og landbúnaðurinn hin síðustu ár, en afleiðingin af því er sú ein, að það verður tiltölulega fámennari hópur smáútvegsmanna, sem leitar hjálpar hjá sjóðnum, og við vitum það báðir jafn vel, ég og hæstv.atvmrh., að þeir, sem hafa við að stríða þunga skuldabyrði frá fyrri árum, sem gerir þeim jafnvel ókleift að framfleyta sér og sínum, mundu ekki standa betur að vígi í lífsbaráttunni eftir að búið væri að svipta þá atvinnutækjunum vegna skulda. Og ég tel ekki miklar líkur til þess, að óttast þurfi það sérstaklega, að sjóðstj. verði það ör á fé, að voði verði á ferðum, enda fer því mjög fjærri, að hér sé um nokkurn styrk að ræða, heldur er hér um að ræða breyt. á gömlum lánum í ný og hagkvæmari lán og útstrikun þeirra skulda, sem vitað er, að ekki er hægt að fá. Sama sanngirnin og mælir með því, að bændum verði hjálpað á þennan hátt, mælir með því, að þeim öðrum verði einnig hjálpað, sem eins stendur á fyrir. Ég get látið þetta nægja um þessar till. okkar Alþfl.manna, en vísa að öðru leyti til þess, sem ég sagði við 2. umr. Fyrirætlanir þær, sem hæstv.atvmrh. skýrði frá, að stj. hefði í huga viðvíkjandi atvinnubótum, er skylt að þakka, en ég veit, að hæstv. ráðh. skilur það, er ég segi honum það, að þakklæti mitt verður í samræmi við, hverjar till. stj. verða í þessu efni. Ég verð þó að segja það, að ég býst ekki við, að framlag ríkissjóðs til atvinnubóta verði svo mikið, að það geri meira en að bæta úr sárustu nauð atvinnuleysingjanna, svo að þeir geti haldið í sér lífinu, og stoðar ekki fyrir hæstv. ráðh. að ætla sér að vísa verkamanni, sem ekki getur t. d. staðið í skilum með veðdeildarlán af húseign sinni og á því á hættu að missa hana, á atvinnubótastyrkinn. Ég hugsa, að hann verði ekki svo rífur, að menn geti notað hann til að greiða með skuldir, heldur eingöngu miðaður við það, sem nauðsynlegt er til þess, að menn geti framfleytt lífinu. Það er því ekki síður nauðsynlegt, að verksvið kreppulánasjóðs nái einnig til þeirra, sem þannig er ástatt fyrir. Ég er sammála hæstv. ráðh. um nauðsyn atvinnubótanna og ennfremur um það, að heppilegt sé að veita sveitar- og bæjarfélögum atvinnubótastyrkinn, því að bæði er það, að sveitar- og bæjarfélögin láta vinnuna fara fram á þeim tíma árs, er minnst er um atvinnu, enda verður þetta til að tvöfalda það fé, sem ríkið leggur fram í þessu skyni. Út af brtt. á þskj. 641 frá hv. 1. þm. Skagf., vil ég segja nokkur orð til viðbótar því, sem hann sagði, og vil ég þá sérstaklega benda á það, að ekki ber að skoða Landsbankann sem skuldareiganda í þessu sambandi, því að hann er fyrst og fremst stofnun, sem hafa á forustuna í fjárhagsmálefnum þjóðarinnar. Það virðist því sanngjarnt, að bankinn hafi einn mann í sjóðstj. Aðrar till. sé ég ekki ástæðu til að ræða. Um frv. í heild sinni vil ég svo að lokum segja það, að afstaða okkar Alþfl.manna til þess fer eftir því, hverja afgreiðslu brtt. okkar fá.

Bernharð Stefánsson Ég flutti brtt. við frv. við 2. umr. á þskj. 509, þess efnis, að heimilt væri að lána ábúendum smábýla við kaupstaði og kauptún fé úr kreppulánasjóði, ef þeir fullnægðu að öðru leyti settum ákvæðum þar um. Tók ég þó till. aftur í þeirri von, að kreppun. tæki hana til athugunar og annaðhvort tæki till. upp við þessa umr. eða bæri fram aðra till. í hennar stað. Þetta hefir ekki orðið, og verð ég því að taka till. upp og láta hana koma til atkv., hver svo sem forlög hennar kunna að verða. Ég gerði grein fyrir ástæðunum fyrir þessari brtt. við 2. umr. og sé ekki ástæðu til að taka það upp aftur nú. Ég vil þó á ný minna á það, að þeir menn, sem hér er farið fram á, að verði sömu réttinda aðnjótandi og bændur, hafa orðið fyrir prettum af löggjafarvaldsins hálfu með 1. um búnaðarbankann, þar sem lofað var, að sett yrði upp sérstök nýbýladeild við bankann, sem þessir menn einmitt gætu fengið lán úr, en þetta hefir hinsvegar ekki orðið. Veit ég þó mörg dæmi þess, að þessir menn hafa stofnað sér í óþægilegar lausaskuldir í trausti þess, að þeir gætu fengið lán úr smábýladeildinni, þegar hún kæmi upp, til þess að greiða skuldirnar aftur. Hvað sem líður hinum almennu rökum um það, að útvegurinn heyri ekki undir starfsvið kreppulánasjóðs, þá hefir þessi till. rétt á sér fyrir því. Annað mál er það, ef smábýladeildin yrði stofnuð mjög bráðlega, en þar sem engin vissa er fyrir því, að svo verði, verð ég að halda þessari till. fram. Ég vil ennfremur benda á það, eins og ég gerði við 2. umr., að nú á þessum atvinnuleysistímum yrði afleiðingin sú sama, ef gengið yrði að þessum mönnum vegna skulda, eins og ef gengið yrði að bændum og jarðirnar teknar af þeim. Þessum mönnum yrði þá ekki annað fyrir en að flytja til bæjanna og bætast í atvinnuleysingjahópinn, sem þar er fyrir. Hv. frsm. drap ekki á þessa till. mína áðan, svo að ég veit ekki, hvernig hv.n. lítur á hana, en ég vona a. m. k., að n. verði ekki á móti till. Þetta er áreiðanlega sanngirnismál í alla staði. Ég hefði tilhneigingu til að drepa á fleiri atriði í sambandi við þetta mál, einkum þó í sambandi við þær brtt., sem fram hafa komið, en ég mun þó sleppa því að sinni.

Pétur Ottesen [óyfirl.]: Ég skal vera mjög stuttorður. Hv. 1. þm. Skagf. heldur því fram, að sjóðstj. hefði meiri þekkingu á að skipa, ef hún yrði skipuð eftir till. hans, en ég hefi áður gert grein fyrir því, að stj. búnaðarbankans hefir fyrir margra ára starfsemi nægilega þekkingu á högum og háttum bænda, auk þess sem fyrir liggja niðurstöðurnar af þeirri rannsókn á hag og afkomu bænda, sem gerð var fyrir og eftir áramótin. Því verður og ekki á móti mælt, að ef stórum kröfuhöfum eins og SÍS og Landsbankanum verður einum af öllum kröfuhöfum gefinn kostur á að taka þátt í stj. sjóðsins, er þar með opnuð leið til víðtækrar tortryggni og óánægju, sem ekki er að vita, hvert leiddi, og jafnvel þótt þekking sjóðstj. kynni að verða eitthvað meiri með þessu móti, mundi það þannig vinnast upp með þeirri óánægju og tortryggni, sem þetta fyrirkomulag skapaði. Hv. 1. þm. Skagf. sagði, að sambandsverzlanirnar teldu yfir helming allra bænda í landinu. Verð ég að segja það, að þótt ég beri góðan hug til SÍS, eins og líka bezt má marka af því, að ég er í stj. eins stærsta samvinnufélagsins á landinu, álít ég þó ekki ástæðu til að gera þeim bændum hærra undir höfði, sem verzla við samvinnufélög, en öðrum bændum, er njóta styrks og aðstoðar af þessari hjálparstarfsemi, sem setja á á stofn. Ég þykist þess fullviss, að stj. búnaðarbankans muni haga till. sínum án tillits til þessa og þræða þá leið um hjálpina, sem er sanngjörnust og réttlátust. Þeir bændur, sem verzla við samvinnufélög, geta varpað öllum sínum áhyggjum í þessu efni upp á stj. kreppulánasjóðs, enda þótt þeir hafi ekki sérstakan aðila í stj. til þess að gæta hagsmuna sinna. Það er rétt, að ekki verður komizt hjá kröfuhöfunum, enda eiga þeir samkv. frv. að ákveða, hvort þeir vilja ganga inn á þau skilyrði, sem stj. kreppulánasjóðs kann að setja, og er það önnur aðstaða en að þeir gætu jafnframt ráðið, hvernig skuldaskilin eru framkvæmd. Það leiðir og af sjálfu sér, að ef 2 eða fleiri kröfuhafar fá aðstöðu til að taka þátt í stj. sjóðsins, og allir aðrir kröfuhafa eru útilokaðir frá þessu, verður óhjákvæmilegt, að af því spretti tortryggni og óánægja, bændum til mikils skaða, sem eiga að njóta góðs af þessari starfsemi. Hv. þm. Seyðf. talaði um það, að sjálfsagt væri, að Landsbankinn hefði hönd í bagga með þessari starfsemi, þar sem honum væri falin forustan í peningamálum þjóðarinnar. Fæ ég þó ekki séð ástæðuna til þessa. Búnaðarbankanum er falin forustan í lánastarfsemi landbúnaðarins, án íhlutunar Landsbankans, og fellur það í þann sama farveg, ef honum er einnig falin þessi sérstaka lánastarfsemi. Alþingi hefir og ákveðið upphæðina, sem verja á í þessu skyni, án þess að spyrja Landsbankann ráða um það, hve langt ætti að fara í slíkum fjárframlögum, enda kemur þetta á engan hátt í bága við það, þótt Landsbankanum í öllum verzlunarviðskiptum út á við sé falin forustan í peningamálum landsins. Hér er og aðeins um framkvæmd á vissri lánastarfsemi að ræða. Ég tek undir það með hæstv.atvmrh., að heppilegra er, að sjóðstj. sé skipuð færri heldur en fleiri mönnum, enda er sízt ástæða til að gera kostnaðinn af þessari starfsemi meiri en þörf er.

Frsm. (Tryggvi Þórhallsson) Ég vék að brtt. kreppunefndar í sambandi við frv. um kreppulánasjóð. Það felst í brtt., að bætt sé inn í frv. nýrri grein um að stjórninni sé heimilt að veita til frystihúsa styrk, er nemi allt að ¼ stofnkostnaðar til lækkunar á skuldum frystihúsanna. Það kom fram hjá hv.þm.N.-Þ. í sambandi við annað mál, að réttmætt væri að styrkja þau héruð, sem hafa komið sér upp frystihúsum. Flest þessi frystihús starfa aðeins stuttan tíma ársins. Rjómabúum hefir verið veittur ¼ af stofnkostnaði, en frystihúsin hafa ekkert fengið. Þó hafa kjötafurðir fallið enn meira en mjólkurafurðir. N. vill því leggja til, að stj. heimilist að greiða frystihúsunum allt að ¼ af stofnkostnaði, þó ekki til að veita þangað nýju fjármagni heldur til að létta skuldabyrðar frystihúsanna. Þessi styrkur mun nema alls um 300 þús. kr. Get ég gefið skýrslu um kostnaðarverð frystihúsanna hvers um sig. Áætlað kostnaðarverð frystihúsa sambandsfélaganna: Kaupfélag Stykkishólms, Stykkishólmi kr. 76000,0 Verzlunarfélag Hrútfirðinga, Borðeyri - 74000,00 Kaupfélag Vestur-Húnvetninga, Hvammstanga - 94000,00 Sláturfélag Austur-Húnvetninga, Blönduósi - 85000,00 Kaupfélag Skagfirðinga, Sauðárkróki -95000,00 Sláturfélag Skagfirðinga, Sauðárkróki - 50000,00 Kaupfélag Eyfirðinga, Akureyri - 160000,00 Kaupfélag Svalbarðseyrar, Svalbarðseyri og Kaupfélag Eyfirðinga, Akureyri - 50000,00 Kaupfélag Þingeyinga, Húsavík - 190000,00 Kaupfélag Norður-Þingeyinga, Kópaskeri - 105000,00 Kaupfélag Vopnfirðinga, Vopnafirði - 65000,00 Kaupfél. Héraðsbúa, Reyðarfirði - 94000,00 Samtals kr. 1138000,00 Ennfremur frystihús Sláturfél. Suðurl. - 94000,00 Samtals kr. 1232000,00 og 1/4 verður þá rúm 300 þús. kr. Um brtt. jafnaðarmanna þarf ég ekki að segja meira en ég gerði við 2. umr. málsins. N. telur, að komið sé inn með þessu á þá braut, sem erfitt verður að fóta sig á, verði sú brtt.samþ.N. hefir hent á, hvað hún vilji gera í þessum efnum, en telur, að brtt. gangi ekki í rétta átt. Óska ég því f. h. n., að frv. verði afgr. með brtt.n.

Haraldur Guðmundsson [óyfirl.]: Ég gerði grein fyrir brtt. okkar við 2. umr. og get vísað til þess, og jafnframt þess, er fram kom hjá okkur í umr. um kreppulánasjóð. Við álítum sjálfsagða sanngirni, að svipuð hjálp sé veitt þeim, sem við svipuð kjör eiga að búa, hvort sem þeir eru til sjávar eða sveita. Ég vil ennfremur láta þess getið, að frestur á afborgun skulda getur ekki verið með þeim skorðum, sem ákveðið er í frv., nema um mjög lágar upphæðir sé að ræða.

Frsm. meiri hl. (Sveinbjörn Högnason) Eins og nál. ber með sér, klofnaði n. um þetta mál. Meiri hl. n. leggur til, af frv. verði samþ. óbreytt. Telur hann þörf á því einmitt nú á tímum að stemma stigu fyrir því, að ofstopamenn geti vaðið uppi. Það sé ekki holt, að unglingum líðist að stofna skipulagða flokka til áfloga. Þetta er rétt í uppsiglingu hér og væri því bezt að stemma á að ósi og hindra það, að unglingar geti notað einkenni og einkennisbúninga til þess að eiga hægara með að beita sér fyrir áflogum hér í bæ og annarsstaðar. Meiri hl. n. leggur því til, að frumvarpið verði samþ. óbreytt.

Frsm. minni hl. (Bergur Jónsson) Eins og sést á nál. á þskj. 605, hafa 2 nm., hv.þm. Vestm. og ég, ekki getað samþ. þetta frv. Ástæðan er sú, að okkur finnst þetta skerða frjálsræði manna, ef þeir mega ekki bera merki, er sýni, hvaða stofnunum eða félögum þeir tilheyra. Það er ástæðulaust, ef ekki er um stjórnmálaflokka að ræða, að félög eins og t. d. stúkur, stúdentafélög o. fl. þurfi að sækja um heimild til ráðherra um það, hvort þau megi bera merki eða ekki. Það á að vísu ekki að banna þeim félögum eða stofnunum, sem þegar hafa merki, að bera þau áfram, en þau verða að sækja um heimild til þess til ráðherra innan 14 daga, en það virðist skapa mönnum áþarfa ómak. Í öðru lagi verður erfitt að hindra það, að menn beri einkenni, ef menn einsetja sér að nota þau og nokkur alvara fylgir. Það er hægt að brúka merki, sem menn taka ekki eftir í fljótu bragði eða vita ekki, hvað þýða. Hv. flm. heldur því fram, að einkenni eða einkennisbúningar verði til þess, að hægara verði að koma við stjórnmálaæsingi og það muni jafnvel létta undir bardaga og skærur. En ég get ekki séð, að þetta bann verði til þess að hindra æsingar; síður en svo. Ef um verulega mannmarga flokka er að ræða, sem ganga með einkenni eða í einkennisbúningi, þá er ríkisvaldið hér á landi ekki svo öflugt, að það geti hindrað það. Lögreglan stendur algerlega varnarlaus fyrir nokkrum hundruðum manna. En ef litið er á hitt, að það gæti átt sér stað, að hægara yrði að koma af stað bardögum, þá yrðu þó a. m. k. ekki framin bræðravíg, ef menn bæru einkenni, þá kæmu höggin þar niður, sem til var ætlazt. Ég get sem sagt ekki séð, að bann við þessu hefði nokkur áhrif á eða mundi draga úr, ef til alvarlegra áfloga kæmi.

Forseti (JörB): Ég vil beina því til hv. 2. þm. Reykv., að ummæli þau, sem hann lét falla í garð erlendrar stjórnar, eru ekki viðeigandi.

Flm. (Ólafur Thors) [óyfirl.]: Ég þarf í sjálfu sér ekki að orðlengja mikið um þetta frv. Öll þau rök, sem ég hefi fram að færa fyrir því, koma fram í grg. á þskj. 618. Þeim til leiðbeiningar, sem ekki kynnu að hafa lesið þá grg., vil ég geta þess, að það, sem farið er fram á í frv., er það, að mjólkurbúum þeim, sem þegar hafa verið stofnuð hér á landi og notið hafa styrks úr ríkissjóði, verði veittur nokkur viðbótarstyrkur. Hér er um fimm mjólkurbú að ræða, sjötta mjólkurbúið hér á landi, mjólkurbú Thor Jensens, hefir engan styrk fengið úr ríkissjóði, enda ekki sótt um það. Fjögur þeirra hafa áður fengið sem styrk úr ríkissjóði einn fjórða stofnkostnaðar, en hið fimmta, Mjólkurfélag Rvíkur, 3/16 stofnkostnaðar. Frv. fer fram á, að þau fjögur bú, sem fengið hafa ¼ stofnkostnaðar, fái aftur ¼ til viðbótar, og það fimmta, sem fengið hefir áður 3/16 stofnkostnaðar, fái aftur 3/16, þannig að allur styrkurinn til þessara fjögurra búa nemi helmingi stofnkostnaðarins, en styrkurinn til Mjólkurfélags Rvíkur 3/8 af stofnkostnaðinum. Þetta er hægt að gera án þess að ríkið þurfi að taka á sig ný útgjöld, því Mjólkurbú Flóamanna er reist fyrir lán úr ríkissjóði að ¾ hlutum. Nú hefir stofnkostnaður þess orðið 400 þús. kr. Ef frv. þetta nær fram að ganga, verður ríkissjóðsstyrkurinn til þessa bús alls 200 þús. kr. Eftir standa þá 200 þús. kr. sem skuld við ríkissjóð. Ætlazt er til, að búið gefi út skuldabréf ríkissjóði til handa fyrir þeirri upphæð, og ríkissjóður afhendi þau svo Búnaðarbanka Íslands sem afborgun á viðlagasjóðslánum hinna mjólkurbúanna, að tilskildu samþykki búnaðarbankans, sem ganga má út frá, að ekki standi á. Þessar 200 þús. kr. eiga að skiptast þannig milli aðilja, að Mjólkursamlag Eyfirðinga fái 37500 kr., Mjólkursamlag Borgfirðinga 35500 kr., Mjólkurfélag Rvíkur 72000 kr. og Mjólkurbú Ölfusinga 55000 kr. Það yrði því ekki tilfinnanlegt fyrir ríkissjóð að verða við þessari málaleitun. Um þörfina fyrir slíka ráðstöfun er aftur það að segja, að stofnkostnaður allra þessara mjólkurbúa hefir orðið miklu meiri heldur en gert var ráð fyrir þegar lagt var út í framkvæmdirnar. Í sumum tilfellum varð kostnaðurinn fullkomlega helmingi hærri heldur en búizt var við. Við þennan óvænta kostnaðarauka bætist svo sú staðreynd, að mjólk og mjólkurafurðir hafa fallið mjög í verði. Orkar því ekki tvímælis, að þessi nytjafyrirtæki hafa mjög ríka þörf fyrir aukinn ríkisstyrk. Þingið hefir yfirleitt sýnt fullan skilning á hagsmunamálum bænda, bæði nú og á undanförnum árum, og vænti ég því, að þetta mál fái góðar undirtektir og afgreiðsla þess verði í samræmi við þann anda, sem hér hefir ríkt í garð bændastéttarinnar. Ég sé svo ekki ástæðu til að láta fylgja frv. lengri eða fleiri skýringar, en vil leyfa mér að leggja til, að því verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. landbn.

Björn Kristjánsson Ég get því miður ekki orðið við þeim tilmælum hv. aðalflm. þessa frv. að lýsa yfir fylgi mínu við það. Ég get a. m. k. ekki fellt mig við það, sem mér skilst vera aðalatriði frv., að ríkissjóður leggi fram helming af stofnkostnaði mjólkurbúanna, sérstaklega vegna þess, að í því er svo mikið ósamræmi við aðrar tegundir fyrirtækja, sem vinna úr afurðum bænda. Eins og kunnugt er, hefir frystihúsum bænda verið komið upp án framlaga frá hinu opinbera. Ríkið hefir að vísu útvegað hentug lán til þeirra eins og mjólkurbúanna, en um beinan styrk hefir ekki verið að ræða. Nú á þessu þingi kemst þó væntanlega inn í frv. um ýmsar ráðstafanir vegna kreppunnar ákvæði um framlag til frystihúsanna, allt að einum fjórða kostnaðar. Enn hefir þó ekki verið farið fram á annað en að það væri aðeins heimild, en ekki skylda, og á því er strax nokkur munur. Í frv. því, sem hér liggur fyrir, er svo ákveðið, að mjólkurbúin fái skilyrðislaust helming stofnkostnaðar, að undanteknu Mjólkurfélagi Rvíkur. Þegar litið er á það, að framleiðsla kjöts er miklu óálitlegri atvinnuvegur heldur en framleiðsla mjólkur, af því verðfall kjötsins er miklu meira en á mjólkinni, þá finnst mér alls ekki ástæða til að mismuna þannig mjólkurframleiðendum og kjötframleiðendum. Ég hefi heyrt þá ástæðu fram borna, að einmitt af því mjólkurframleiðslan er álitlegri atvinnuvegur heldur en kjötframleiðslan, þá sé rétt að styðja mjólkurframleiðsluna meira. Þetta gæti verið réttmæt ástæða, ef svo væri, að bændur gætu allflestir farið að framleiða mjólk í stað kjöts. En því fer fjarri, að svo sé. Það eru mjög víða á landinu engin skilyrði til mjólkurframleiðslu í stórum stíl. Það eru aðeins fá héruð, sem vel eru fallin til nautgriparæktar. Íbúar annara héraða eru því útilokaðir frá að njóta þess stuðnings, sem mjólkurframleiðendum er boðinn. Þess vegna er ekki rétt að gera þennan mun á kjötframleiðendum og mjólkurframleiðendum. Nú veit ég, að hagur sumra mjólkurbúanna er ákaflega slæmur, og ég vil sízt hindra, að þeim sé hjálpað eftir því, sem hægt er og þau hafa virkilega þörf fyrir. En hitt er líka vitanlegt, að sum þessara búa hafa ágætan fjárhag, t. d. Mjólkurfélag Rvíkur og eins Mjólkursamlag Eyfirðinga. Ég veit ekki annað en þau fyrirtæki gangi bæði vel og séu fjárhagslega trygg. Sé ég því enga ástæðu til að styrkja þau meira en frystihúsin. Hinsvegar get ég verið með því, að þeim búum sé hjálpað, sem versta aðstöðu hafa til rekstrar og mestar skuldir. En þá vil ég, að það sé gert sem kreppuráðstöfun, en ekki þannig, að þau mjólkurbú, sem stofnuð kunna að verða framvegis, geti átt von á styrk, sem nemur helmingi stofnkostnaðar. Til þess að sýna, hvað mikill munur er á kjötframleiðslunni og mjólkurframleiðslunni vil ég benda á það, að samkv. upplýsingum, sem ég hefi fengið um mjólkurverð og framleiðslukostnað mjólkur í Eyjafirði, mun láta nærri, að bændur þar fái 11-12 kr. fyrir hvern heyhest, sem þeir framleiða til kýrfóðurs. Í Þingeyjarsýslu fá menn aftur á móti í mesta lagi 7-8 kr. fyrir heyhestinn, sem þeir fóðra á sauðfé. Þetta sýnir, hver mismunur er á skilyrðunum til þessarar tvennskonar framleiðslu, og að ekki er réttlátt að auka þann mismun með því að leggja aðeins ¼ kostnaðar til frystihúsanna, en helming kostnaðar til mjólkurbúanna. Einnig vil ég benda á það, að ef frv. er lögtekið í því formi, sem það er í nú, þá sé ég ekki, að mögulegt verði að komast hjá að veita þeim mjólkurbúum einnig helming stofnkostnaðar, sem síðar kunna að rísa upp. Ég sé ekki ástæðu til, að þau væru útilokuð frá að fá sama styrk. Ég er hræddur um, að þetta gæti jafnvel orðið til þess að ýta undir það að mjólkurbú yrðu stofnuð þar sem ekki eru nægilega góð skilyrði fyrir rekstur þeirra; að vonin um hinn háa styrk gæti orðið til þess, að meira yrði gert að því að koma upp mjólkurbúum og framleiða mjólk heldur en heppilegt væri fyrir þjóðarheildina. A. m. k. gæti þetta valdið ríkissjóði miklum útgjöldum. Ég sé svo ekki ástæðu til að segja fleira að sinni. Ég vildi láta koma fram þegar við þessa umr., að ég er óánægður með sum ákvæði frv. og býst við að koma fram með brtt. við 2. umr.

Flm. (Ólafur Thors) [óyfirl.]: Ég get vel skilið þá hugsun, sem liggur til grundvallar mótbárum hv.þm.N.-Þ. gegn þessu frv. Það er mjög eðlilegt að segja, að ekki sé rétt, að ríkið ívilni mjólkurframleiðendum meira heldur en kjötframleiðendum. En ef sá hugsunarháttur hefði ríkt hér á þingi á undanförnum árum að segja : „ég vil ekki vera þetta fyrir þessa bændur, því þá verða einhverjir aðrir, sem fá minna heldur en þeir“, þá hefði áreiðanlega lítið verið gert fyrir bændur yfirleitt. Þessi hugsunarháttur er mjög hættulegur þeirri stefnu, sem ríkt hefir á Alþingi um að létta undir með bændum, og láta það ekki ráða undirtektum og afstöðu til mála, þó vissum hóp bænda væri ívilnað eitthvað án þess að þær ráðstafanir næðu til allra bænda í landinu. Ekki hafa heldur aðrir framleiðendur í landinu gert kröfur til sérstakra ívilnana í hvert skipti sem bændum er eitthvað hjálpað, þó þeir hafi oft staðið höllum fæti líka. Ég vænti, að þessi stefna haldi áfram að ríkja í þingsölunum, þó færa megi ýms skynsamleg rök fyrir því, sem fram kom í ræðu hv.þm.N.-Þ., og menn gangi enn inn á að hjálpa bágstöddum bændum, þó ekki sé um leið bættur hagur allra bágstaddra bænda í landinu. Ég held, að það sé á misskilningi byggt, að sum mjólkurbúanna séu sérstaklega vel stæð. Ég get svarað fyrir annað þeirra búa, sem hv. andmælandi tók út úr, Mjólkurfélag Rvíkur. Mér er kunnugt um, að það félag á að mörgu leyti við mjög þröngan fjárhag að búa. Það hefir ráðizt í margar lofsverðar framkvæmdir og stendur því eins og allir, sem sýnt hafa óvenjulegt framtak, mjög höllum fæti. Ég get frætt hv.þm.N.-Þ. um það, að afurðir þeirra bænda, sem skipta við Mjólkurfélag Reykjavíkur, hafa á seinustu árum fallið um nær 70%: bendir það á, að þeim muni ekki veita af þeim styrk, sem hér er farið fram á. Mér virtist það þungt á metunum hjá hv.þm.N.-Þ., að ef frv. þetta næði lögfestingu, væri með því skapað fordæmi, sem gerði það að verkum, að þau bú, sem reist yrðu í framtíðinni, ættu kröfu til helmings stofnkostnaðar úr ríkissjóði. Það er langt frá því, að þetta sé meining okkar, sem frv. flytjum, og það er langt frá því, að slíkt þurfi að verða. Frv. þarf að mínu áliti ekki að skapa neitt fordæmi. Það má ganga út frá, að a. m. k. þeim mjólkurbúum, sem kann að verða komið upp á næstunni, megi koma upp með miklu minni tilkostnaði heldur en þeim vinnustöðvum, sem búið er að koma á fót. Með þeirri ráðstöfun, sem hér er um að ræða, er ekki verið að efa neitt fordæmi, sem verka á fram í tímann, heldur er verið að gera upp þessi fimm illa stæðu mjólkurbú, sem eru eign þeirra manna, sem brautryðjendur hafa verið á þessu sviði hér á landi. Það má því létta þeim áhyggjum af hv.þm.N.-Þ. Með þetta tvennt fyrir augum, að hér þarf ekki að vera um fordæmi að ræða, og hvað landbúnaðurinn á mikið undir þeim hugsunarhætti, að ívilna megi einum, þó ekki sé hægt að ívilna öllum öðrum um leið, vænti ég þess, að hv.þm.N.-Þ. eins og aðrir geti sætt sig við, að þetta frv. nái fram að ganga.

Björn Kristjánsson Hv. þm. Borgf. leggur mikla áherzlu á það, að þau mjólkurbú, sem nú eru komin á fót hér á landi, hafi átt við mikla byrjunarörðugleika að stríða. Það má vera, að svo hafi verið; þó hefi ég ekki fyrr heyrt um nein sérstök óhöpp, sem þau hafa orðið fyrir vegna þess, að þau eru brautryðjendur á sínu sviði. En ég vil taka fram, að frystihúsin hafa orðið fyrir samskonar örðugleikum og þeim, sem hv.þm. lýsti. Mér er a. m. k. kunnugt um það, að þegar við réðumst í að byggja frystihúsið á Kópaskeri, gerðum við ýms glappaskot, sem komast hefði mátt hjá, ef meiri reynsla hefði verið fengin. Fyrsta tilraunin á þessu sviði var frystihúsið á Hvammstanga. Þegar það var byggt veit ég ekki til, að við neina reynslu hafi verið að styðjast um byggingu frystihúsa til að frysta kjöt til útflutnings hér á landi. Næst var byggt frystihús á Reyðarfirði. Þar á eftir byggðum við okkar og fórum eftir upplýsingum frá Kaupfélagi Reyðarfjarðar, sem reyndust að ýmsu leyti ekki réttar, sem ekki var heldur von, þar sem það frystihús var þá alveg nýbyggt og sama sem ekkert reynt. Og afleiðingin varð sú, að ýms mistök áttu sér stað við fyrirkomulag og gerð húsanna, sem ollu félagi okkar skaða, sem nam miklu fé og komast hefði mátt hjá, ef rétt var að farið. Ef það er nú rétt, að farið sé að styrkja mjólkurbúin á ný vegna byrjunarörðugleika, sem stafað hafa af vöntun á reynslu, þá sé ég ekki annað en nákvæmlega það sama eigi við um frystihúsin. Hv. þm. Borgf. sagði, að hér væri ekki um neitt ósamræmi að ræða, því Alþingi hefði áður litið svo á, að frystihúsin þyrfti ekki að styðja nema með láni, en mjólkurbúin einnig með ¼ stofnkostnaðar í beinan styrk. Ég játa, að till. þær, sem nú eru fram bornar, eru í samræmi við þetta. En ég get ekkert réttlæti séð í þeim fyrir það. Við getum alveg eins sagt, að sú regla að veita mjólkurbúunum styrk, en frystihúsunum aðeins lán, hafi alltaf verið röng. Hún réttlætir því alls ekki það, sem hér er verið að gera.

Pétur Ottesen [óyfirl.]: Ég vildi bara ekki láta hv.þm.N.-Þ. ómótmælt slá því hér föstu, þó ekki væri nema frá hans sjónarmiði séð, að með þessu frv. væri gefið fordæmi fyrir því, að öll mjólkurbú, sem stofnuð verða í framtíðinni, skuli fá helming stofnkostnaðar úr ríkissjóði. Þetta er svo fjarri öllu lagi, sem bezt sést á því, að það er látin halda áfram að standa í fjárl. sú heimild, sem þar hefir staðið nokkur ár, til að veita nýjum mjólkurbúum styrk, sem nemur ¼ kostnaðar. Það er hin almenna regla, sem gilt hefir og á að gilda áfram. En við hliðina á henni kemur nú fram frv. um að veita ákveðnum mjólkurbúum viðbótarstyrk, af því að þau hafa orðið fyrir því óláni, eins og mörg nýbyrjunar fyrirtæki í þessu landi, að stofnkostnaður þeirra varð helmingi hærri heldur en áætlað var. Þau hafa orðið fyrir ýmsum kostnaði, sem reynslan hefir sýnt, að komast hefði mátt hjá með annari tilhögun. Sú reynsla gerir aðstöðu þeirra mjólkurbúa, sem á eftir koma, miklu betri; þau geta forðast þau sker, sem brautryðjendurnir á þessu sviði steyttu á. Það kemur skýrt fram í frv., að einungis er um viðbótarstyrk að ræða handa ákveðnum mjólkurbúum, sem byggist alveg á sérstökum kringumstæðum. Þetta er svo augljóst mál, að í sjálfu sér er ekkert meira um það að segja. Ég vil aðeins benda á það vegna samanburðar hv.þm.N.-Þ. á till. um styrk til frystihúsa og þeim till., sem hér liggja fyrir, að þær eru báðar í samræmi við þá afstöðu, sem þingið hefir áður tekið til þessara mála. Það hefir þótt sá munur á því að koma upp frystihúsi og mjólkurbúi, að Alþingi hefir talið nægilegt að veita hagfelld lán til frystihúsanna, en hinsvegar veitt bæði lán og nokkurn beinan styrk til mjólkurbúanna. Nákvæmlega sömu stefnu er fylgt nú, þegar gera þarf till. um sérstakar ráðstafanir til að bæta hag þessara fyrirtækja; á þeim er gerður hliðstæður munur og áður. Í þessu er ekkert ósamræmi, heldur fyllsta samræmi. Ég skal ennfremur geta þess, að ekki mun hægt að benda á nein sérstök óhöpp í sambandi við byggingu frystihúsanna, eða að kostnaðurinn við þau hafi farið mikið fram úr áætlun; a. m. k. hefir hann ekki farið svipað því eins mikið fram úr áætlun eins og kostnaðurinn við mjólkúrbúin. Enda er miklu lengra síðan farið var að byggja frystihús hér á landi, og var því nokkur reynsla fengin á því sviði, þegar þau frystihús voru byggð, sem nú er talað um að styrkja.