Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Pjetur Ottesen) Í lögum 1905 er löggiltum verslunarstöðum, sem eru hreppsfjelög út af fyrir sig, heimilað að setja byggingarsamþyktir og kveða þar á um mælingu kauptúnsins og fyrirkomulag á húsaskipun og gatnagerð. Síðan lög þessi voru sett, hefir óneitanlega orðið mikil breyting til bóta á skipulagi kauptúna, þótt enn sje mikið ábótavant í þessu efni. Hins vegar ber því ekki að neita, að sumsstaðar hefir þessu ekki verið framfylgt sem skyldi, og því hvergi nærri nógur gaumur gefinn að koma á góðu skipulagi um þessa hluti. Þetta mun hafa ýtt undir það, að frv. þetta, um frekari íhlutun og eftirlit með hyggilegri framkvæmd þessara mála, er framkomið. Ef jeg man rjett, þá flutti háttv.þm. Str. (M. P.) frv. þetta á þinginu 1917, og hafði prófessor Guðmundur Hannesson, sem hefir áhuga mikinn á þessum málum, samið og undirbúið frv. Málið þótti þá mikið nýmæli, og var því vísað til stjórnarinnar til frekari undirbúnings og íhugunar. Hæstv. stjórn hefir nú látið athuga frv. frekar, og hafa bæði vegamálastjóri og húsagerðarmeistari ríkisins haft það til athugunar, svo að ætla mætti, að eigi skorti á undirbúning. Frv. var lagt fyrir þingið í fyrra, en dagaði uppi, ásamt fleiru þá. Háttv. Ed. hefir nú gert ýmsar breytingar á frv., og getur allsherjarnefndin fallist á þær yfirleitt. í stjórnarfrv. var ætlast til þess t. d., að allur kostnaður við uppdrætti og mælingar yrði greiddur úr viðkomandi bæjar- eða sveitarsjóðum, en Ed. gerði ríkissjóði að greiða helminginn, og virðist það sanngjarnt, þar sem stjórnin á að hafa svo mikla íhlutun um þetta mál og ræður þar miklu. Um leið eru þá stjórninni í rauninni falin frekari yfirráð yfir verkinu í heild sinni. Þannig er stjórninni nú gert að skyldu að láta sjálf framkvæma mælingarnar á kostnað sveitarsjóðs, ef viðkomandi hreppsstjórn hefir vanrækt þær. Þó vil jeg geta þess í þessu sambandi, að nauðsynlegt er auðvitað, að góð samvinna haldist milli stjórnar og hreppsnefndar um framkvæmdir þessar, og beitir stjórnin því að sjálfsögðu ekki hörku í þessu efni, nema full nauðsyn sje á. Sömuleiðis mun stjórnin auðvitað reyna að draga úr kostnaðinum við þetta eftir föngum, og ljeti að sjálfsögðu þá verkfræðinga og húsameistara, sem hún hefir í þjónustu sinni, vinna verkið, eftir því sem unt er. Þá er 14. gr. nú öðruvísi en hún var stjórnarfrv., þar sem þar var gert ráð fyrir 5 manna nefnd til að skera úr þrætum, sem upp kunna að koma, en Ed. breytti þessu í 3. Annars get jeg vísað til frv. sjálfs og meðferðar þess í háttv.Ed., því aðrar breytingar þarf ekki að skýra hjer. Mikið af þessu eru innskot til skýringar og skilningsauka, sem ótvírætt bæta frv., eins og breytingarnar gera yfirleitt, og leyfir allsherjarnefnd sjer því, sem sagt, að leggja það til, að háttv. deild samþykki frv. óbreytt.*) *) Inn í ræðu þessa vantar frá innanþingsskrifaranum (V. Þ. G.) langan kafla. P. O.

Sveinn Ólafsson Þessi litla brtt. er að vísu komin fram með litlum fyrirvara, en jeg vona, að afbrigði verði veitt. Er hún aðeins orðabreyting og miðar að því að fyrirbyggja misskilning á frv.gr. á þskj. 367. Eftir venjulegum skilningi orða, verður frv.gr. tæplega skilin öðruvísi en svo, að ætlast sje til, að fiskimat sje einnig lögfest á fiski, sem seldur er til neyslu innanlands, en það mun tæpast hafa verið tilgangur háttv. sjútvn., heldur að matið næði aðeins til fiskjar, sem fluttur er út. Þarf jeg svo eigi að fjölyrða um þetta meira, því jeg veit, að hver þm. sjer, að þessi orðabreyting er nauðsynleg, því það veit jeg, að eigi hefir verið tilgangurinn, að meta skyldi fisk, sem einungis er ætlaður til sölu innanlands. Væri það líka mjög óheppilega ráðið, því að matsmenn eru oft allfjarri þeim verstöðvum, er fiskur er seldur í til sveitamanna, og mundi kosta mikið að kalla þá á vettvang.

Frsm. (Einar Þorgilsson) Jeg vil geta þess fyrir mína hönd, því hvernig nefndin kann að líta á þetta, get jeg eigi sagt, að jeg lít svo á, að það mundi í engu spilla, að brtt. verði samþykt, þótt jeg hins vegar telji þess enga eða litla þörf, því að mjer sýnist svo, sem það felist í sjálfri frv.gr., auk þess sem jeg tók það fram í framsöguræðu minni, að ekki væri ætlast til, að annar fiskur yrði metinn en sá, sem verkaður er og ætlaður til útflutnings. Hins vegar er það satt, að þetta er engu óljósara orðað í brtt., og mun tæpast vera jafnskýrt að orði kveðið í frv.gr., að matið nái eigi nema til þess fiskjar, sem ætlaður er til útflutnings. Um álit samnefndarmanna minna um þetta get jeg ekkert sagt.

Pjetur Ottesen Það er síður en svo, að jeg geti gengið inn á brtt.háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), því að hún gengur í þveröfuga átt við frv. Tilgangur okkar var sá, að allur fiskur, er ganga á kaupum og sölum upp úr salti, og ætlaður til útflutnings, yrði metinn, og álitum við, að með þessu væri gerð tilraun til þess að stuðla að betri verkun á fiskinum en nú er, því að gæði fiskjarins fara mjög mikið eftir því, hvernig hann er búinn í saltið. En verði brtt.háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) samþ., er naumast og ekki hægt að leggja annan skilning í lögin en þann, að fiskurinn skuli einungis metinn á útflutningsdegi, en fyr ekki, og er þá alveg girt fyrir gagnið, að tilgangi okkar með frv. sje náð. Það var heldur ekki meining okkar, að fiskur, sem sendur er til annara landa en Miðjarðarhafslandanna upp úr salti, óverkaður, sje metinn. Það er álit kunnugra manna, að það gæti verið beinlínis hættulegt fyrir okkur. En verði till.hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) samþykt, verður eigi undan þessu komist.

Jón Auðunn Jónsson Háttv. þm. Borgf. (P. O.) hefir nú að miklu leyti tekið af mjer ómakið, en þó vildi jeg bæta nokkru við. Tilgangur sjútvn. var sá, að fá betur verkaðan fisk frá byrjun, og því verði þeir, sem selja fisk innanlands, líka að sæta mati. Það felst í brtt.háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), að sá fiskur, sem fluttur er óþurkaður út til Norðurlanda eða Englands, skuli einnig metinn. En þetta tel jeg mjög varhugavert, því vel má vera, að fiskur þessi verði síðar fluttur til Spánar, og mætti þá svo verða, að honum fylgdu íslensk matsvottorð og hann væri talinn sem íslensk vara, enda þótt hann væri verkaður í öðru landi. Þekki jeg dæmi þess, að fiskur hefir verið keyptur hjeðan frá Englandi og Skotlandi, sætt þar illri meðferð, og verið svo seldur til Spánar eða Ítalíu. Gæti það orðið okkur til mesta tjóns og hnekt áliti á okkar fiski í þessum löndum, ef hægt yrði að klína því nafni á hann, að þetta væri íslenskur fiskur, verkaður hjer. Vil jeg að ekki sje metinn annar fiskur en fullverkaður, svo og sá saltfiskur, sem seljast á annaðhvort til Spánar eða Ítalíu, eða þeirra landa, sem hann er notaður í til neyslu, en ekki til útflutnings.

2130Frsm. (Einar Þorgilsson) Jeg ætlaði mjer eigi að mæla með brtt.háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), en hins vegar fæ jeg eigi betur sjeð en að hún feli í sjer sömu meiningu og brtt. okkar. Er að vísu sagt í brtt.háttv.þm. (Sv. Ó.) fiskur, „sem verkaður er í landinu“, en í frv.gr., „sem ætlaður er til verkunar“. En þrátt fyrir þennan orðamun sýnist mjer engin efnisbreyting. heldur sje hjer aðeins skýrar kveðið á í brtt.háttv.þm. (Sv. Ó.) en í frv.gr. Háttv. þm. Ísaf. (J. A. J.) vildi einungis meta fisk, sem fara ætti til Spánar eða Ítalíu. En það er eigi gott að segja fyrir, hvert fiskurinn muni fara, og er því ilt að varna mönnum að búa fiskinn sem best undir í upphafi, enda var það tilgangur sjútvn., að allur fiskur yrði metinn, sem ætlaður er til útflutnings, hvort sem hann á að fara til Spánar, Ítalíu eða annara landa. Annars var það tilgangur sjútvn., að fiskurinn yrði sem best undir búinn í saltið og vönduð yrði öll meðferð á saltfiskinum. Hefir brytt á því upp á síðkastið, eins og jeg tók ljóst fram í framsöguræðu minni, að vegna breyttra staðhátta hefir fiskurinn ekki verið jafngóður sem hann var áður, og vegna þessa er brtt. okkar fram komin, til þess að ráða bót á þessu, ef verða mætti, og fæ jeg eigi sjeð, að brtt.háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) breyti í neinu þessari hugmynd og orðum sjútvn., sem fólst í brtt. frv.gr. við 1. gr. fiskimatslaganna. Það, sem vakir fyrir háttv.flm.brtt. (Sv. Ó.), er, að ekki verði metinn sá fiskur, sem ekki er ætlaður til útflutnings, og sýnist mjer, að þetta sje öllu skýrara orðað í brtt. hans en okkar. Get jeg því samþykt brtt.háttv.þm. (Sv. Ó.), án þess jeg líti svo á, að hún breyti frumhugsun frv.gr. í nokkru.

Sveinn Ólafsson Aðaltilgangur minn með brtt. á þskj. 482 var að gera frv.gr. svo skýra, að ekki yrði um vilst, hvað hún ætti við. Háttv. stuðningsmenn hafa látið þá skoðun í ljós, að ekki sje ætlast til, að fiskur, sem er verkaður innanlands og á að ganga kaupum og sölum til neyslu í landinu, sæti sömu meðferð og útflutningsfiskur. Einmitt þetta er gert ljósara í brtt. minni heldur en í frv.gr., og þess vegna er brtt. fram komin. Í öðru lagi hefi jeg leitast við að færa frv.gr. til betra máls, en þess var ekki vanþörf, því að höfuðsetningin er þar slitin sundur með feiknalangri aukasetningu, og kemur niðurlag höfuðsetningarinnar svo eins og skolli úr sauðarlegg, og löngu síðar. Brtt. er því að þessu leyti aðeins til málfegrunar og efnisskýringar. Háttv. þm. Borgf. (P. O.) og háttv.þm. Ísaf. (J. A. J.) sögðu báðir, að breytingin á fiskimatslögunum næði ekki tilgangi sínum, ef brtt. mín yrði samþ. Jeg get ekki skilið þessi ummæli háttv.þm., því í brtt. er alt tekið upp, sem felst í frv.gr. Munurinn er aðeins sá, að brtt. tekur það skýrara fram og í færri orðum. Jeg fullyrði þess vegna, að misskilningurinn er hjá þeim, en ekki hjá mjer.

Jón Auðunn Jónsson Það er misskilningur hjá háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), að brtt. hans sje sama efnis og frv.gr. Jeg held, að orðin .,sem ætlaður er til verkunar innanlands“ taki af allan efa um það, að það sje aðeins sá fiskur, sem verkaður er í landinu. Jeg tek það fram, að jeg get ekki greitt atkvæði með brtt.

Pjetur Ottesen Háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) þykist slá tvær flugur í einu höggi með brtt. sinni á þskj. 482, sem sje að færa það til betra máls og skýra efni frv.gr. Það er nú svo. Verði brtt.háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) samþ., ber ekki að meta fisk upp úr salti, nema því aðeins, að hann sje sendur óverkaður til útlanda. Eftir frv., eins og það er, ber að meta allan fisk upp úr salti, sem gengur kaupum og sölum innanlands og ætlaður er til útflutnings. Að sjálfsögðu nær þetta ákvæði ekki til þess fiskjar, sem gengur kaupum og sölum og nota á til neyslu í landinu sjálfu; það er einungis hártogun. Það dylst engum, hver munur er á þessu tvennu. Verði þessi brtt. samþykt, er girt fyrir það, að þeim tilgangi verði náð, sem stefnt er að í frv., sem sje það, að lögbjóða mat á þeim fiski, sem gengur kaupum og sölum innanlands upp úr salti og flytjast á síðar meir á erlendan markað, en slíkt mat er einmitt mjög mikil trygging fyrir því, að fiskurinn sje vel verkaður í saltið og varúðar gætt í meðferð hans, en eftir því fer um gæði fiskjarins.  (Sv. Ó.: Er þá ætlast til að fiskurinn verði tvímetinn?)  Já.

Magnús Kristjánsson Það þykir kannske undarlegt, að jeg skuli ekki vera ánægður með frv., eins og það liggur fyrir. Jeg lýsti því að vísu nokkuð á fundum háttv. sjútvn., en hefi ekki látið þess getið í sjerstöku nál. Ástæðan til þessarar skoðunar minnar er sú, að jeg held, að ef frv. þetta yrði að lögum, þá yrði það tómur lagabókstafur, því það er ómögulegt að framkvæma það eins og gert er ráð fyrir. Þessi vara gengur sem sje kaupum og sölum í svo smáum stíl, að ógerningur verður að eltast við það. Annaðhvort verður þá farið í kring um lögin, svo þau koma ekki að hálfum notum, eða matsmennirnir verða settir í slíkan vanda, að matið yrði óhæfilega dýrt, ef það yrði framkvæmt eftir ákvæðum laganna. Jeg neita því ekki, að það er tilgangur háttv. samnefndarmanna minna með frv. að bæta verkun á fiski, en sá tilgangur næst ekki með frv., af því það er óframkvæmanlegt, eins og jeg hefi áður bent á. Jeg mun greiða atkvæði með brtt. á þskj. 482, því hún er betur löguð eftir kringumstæðum. Frv. getur komið að einhverju gagni þar, sem um stærri sölu er að ræða. En við fisk, sem gengur kaupum og sölum í smáum stíl milli manna, þá er ómögulegt að framkvæma það.

Jón Auðunn Jónsson Jeg vil biðja hv. deildarmenn að athuga það, áður en þeir samþykkja brtt. á þskj. 482, að með henni er lögboðið mat á öllum fiski, sem fluttur er úr landi. Það er rjett hjá háttv.þm. Ak. (M. K.), að það er erfitt að koma fram mati á öllum saltfiski. En óframkvæmanlegt er það ekki, og ekki óhæfilega dýrt. Mjer er kunnugt um, að það hefir verið gert á Ísafirði í mjög mörgum tilfellum.

Magnús Kristjánsson Jeg ætla aðeins að segja örfá orð. Jeg vænti þess, að háttv.frsm. (E. Þ.) lái mjer ekki, þó jeg hafi svo liðlegar skoðanir, að jeg geti aðhylst það, sem síðar kemur fram og mjer virðist til bóta, þó að jeg áður hafi fylgt einhverju öðru. Nú álít jeg brtt.háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. O.) betri en frv.gr., og verður mjer þá ekki legið á hálsi fyrir það, þó jeg greiði henni atkvæði mitt. Háttv. frsm. (E. Þ.) segir, að jeg muni ókunnugur málinu. Jeg mótmæli því. Hann er að líkindum kunnugri hjer við Faxaflóa, en annarsstaðar á landinu mun jeg vera eins kunnugur og hann. Jeg held því enn fram, að ekki sje hægt að framfylgja þessu svo, að ekki verði farið í kringum lögin.

Þorleifur Guðmundsson Mjer þykir það undarlegt, að hv.þm. úr sjútvn. skuli snúast á móti frv. með því að aðhyllast till. Þegar mál þetta kom fyrir nefndina, virtust allir sammála um nauðsyn þess. Og var það aðallega bygt á því, að það þótti hvatning til þess að menn vönduðu fiskverkun betur frá upphafi (í salt). Jeg álít, að ef brtt. á þskj. 482 verður samþ., þá sje það sama og að fella frv., því að með því er vikið frá þeim tilgangi, sem sjútvn. vildi ná, þeim, að hindra illa meðferð á fiski, áður en hann er saltaður. Jeg vona því, að háttv. deildarmenn greiði atkvæði á móti brtt. á þskj. 482 frá háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.).

Flm. (Stefán Stefánsson) Fyrir fáum dögum barst mjer beiðni frá Ole A. O. Tynes á Siglufirði, um að mæla með því, að honum yrði veittur ríkisborgararjettur. Með beiðninni var brjef til stjórnarinnar um að flytja frv. um þetta, og meðmæli bæjarfógetans á Siglufirði. Nú með því, að svo langt var liðið á þingtímann, þá mæltist hæstv. stjórn til, að jeg flytti frv. Þessi maður fluttist alfarinn frá Noregi 1907 og settist að á Siglufirði sem útvegsmaður. Þar hefir hann búið síðan og rekið útveg og bygt hús og bryggjur. Árið 1911 giftist hann íslenskri konu. Eiga þau eitt barn, og er töluð íslenska á heimilinu. Í meðmælunum ber bæjarfógeti honum besta orð og telur hann gagnlegan mann sveitarfjelaginu. Má í því sambandi geta þess, að hann hefir verið í hafnarnefnd kaupstaðarins í nokkur ár. Jeg tel ekki þurfa fleiri orð hjer um að hafa, því dugnaðar- og framtaksmenn höfum við aldrei of marga, og verði þessum manni veittur hjer ríkisborgararjettur, sem jeg tel sjálfsagt að gera, þá höfum við hjer einum fleira af slíkum mönnum. Annars eru aðaldrættirnir um veru hans hjer í greinargerð með frv. Málið tel jeg svo einfalt, að ekki ætti að þurfa að vísa því til nefndar, en þó er það líklega rjettara, og mun það þá eiga heima í allsherjarnefnd.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg verð að leggja áherslu á að vísa þessu máli til nefndar. Það ætti að vera föst regla þegar farið er fram á veiting ríkisborgararjettar. Nefndin á að rannsaka vel, hvort öll skilyrði sjeu fyrir, sem jeg býst nú við, að sje hjer. Jeg legg því til, að frv. sje vísað til allsherjarnefndar.

Magnús Pjetursson Jeg á hjer litla brtt., sem í raun og veru er ekki efnisbreyting, en fer aðeins fram á, að lögin gangi ekki í gildi fyr en á næsta nýári. Sýndist mjer þetta heppilegra, því að þá er reikningsskilum lokið við ríkissjóð. Vænti jeg, að enginn hafi við þetta að athuga.

Jón Sigurðsson Jeg get ekki látið þetta mál fara svo gegn um háttv. deild, að hvorki sje hreyft neinum athugasemdum eða mótmælum. Það eru þó ekki einstök atriði frv., sem jeg vildi gera að umtalsefni að þessu sinni, heldur stefna frv. í heild sinni. Öll sanngjörn skattalöggjöf hlýtur að stefna að því, að skattarnir komi sem sanngjarnlegast niður á einstaklingum þjóðfjelagsins og á stjettum þess. En hjer er ekki því að heilsa. Hjer kemur gjaldið eingöngu niður á þeim, sem framleiða eitthvað. Allir verslunarmenn, allir iðnaðar og handverksmenn og aðrir þeir, sem taka laun sín í peningum, sleppa alveg. Um þetta væri ekki ástæða til að fást, ef þær stjettir, sem ekkert framleiða til útflutnings, greiddu einhvern skatt til ríkissjóðs, sem framleiðendur greiða ekki, og sem mætti færa til jafnaðar móti útflutningsgjaldinu, en því er ekki til að dreifa. Þetta verður því ekkert annað en sjerskattur á framleiðendum, umfram það, sem aðrir þurfa að bera. Nú er það öllum lýðum ljóst, í hverri kreppu einmitt framleiðslan er stödd, bæði til lands og sjávar. Það mun því ekki ofmælt, að miklu meiri ástæða væri til þess að ljetta undir með framleiðendum, svo sem unt væri, heldur en að hlaða á þá sjersköttum, sem hljóta að hjálpa til að halda þeim í kreppunni, lengur en ella mundi, og tefja fyrir viðreisn framleiðslunnar í landinu. Hitt er annað mál, að þetta frv. er auðvitað fram komið af aðkallandi þörf ríkissjóðs, og þessar þarfir viðurkenni jeg fyllilega. En jeg vil reyna að fullnægja þeim á annan og sanngjarnari hátt. Vil jeg þar benda á þá leið, að hækka heldur tekju- og eignarskattinn; á þann hátt mætti fá jafnháa fjárupphæð og þá, sem áætlað er, að útflutningsgjaldið gefi af sjer, án þess að íþyngja sjerstaklega nokkurri einstakri stjett, og margfalt fleiri, sem bæru þessa skattabyrði, og kæmi því ljettara niður á hverjum einstökum, nánast eftir efnum og ástæðum. Þessu vildi jeg aðeins skjóta fram til athugunar fyrir háttv. fjárhagsnefnd, en sje að öðru leyti ekki ástæðu til þess að fjölyrða frekar um málið að sinni; mun greiða því atkvæði til 3. umræðu, en heldur ekki lengra.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Hv. 1. þm. Skagf. (J.S.) tók það nú fram, sem jeg hafði bent á við 1. umr. málsins, um það, sem ósanngjarnt væri í stefnu þessa frv. Það var líka síður en svo, að fjárhagsnefnd væri henni hlynt í sjálfu sjer, þó hún hafi ekki sjeð sjer fært að leggjast á móti frv., vegna knýjandi tekjuþarfar ríkisins. En það er alveg rjett, að það er hart að þurfa að skattleggja framleiðsluna, ekki síst nú, einkum þar sem komið getur fram misrjetti milli hjeraðanna, eins og hjer getur orðið. En viðvíkjandi því, sem háttv.þm. (J. S.) sagði um það, að hækka heldur tekju- og eignarskattinn í staðinn, vil jeg taka það fram, að bæði þyrfti hækkun hans að vera alltilfinnanleg, og svo er þessi skattur í rauninni svo í þoku, að alveg er óvíst, hvað hann kann að gefa af sjer. Að öðru leyti sje jeg ekki ástæðu til þess að fara út í frumvarpsgreinarnar sjálfar.

2401Einar Þorgilsson: Háttv. 1. þm. Skagf. (J. S.) hefir tekið fram ýmislegt, sem jeg vildi sagt hafa við þessa umræðu, svo að jeg get verið því stuttorðari. Að vísu viðurkenni jeg fyllilega tekjuþörf ríkissjóðs, til þess að jafna fyrirsjáanlegan tekjuhalla, og skýldu þá, er hinu háa Alþingi ber til þess að reyna til þess að ráða bót á því, ef nokkur vegur sæist. En hinsvegar get jeg ekki viðurkent það, að sú leið, sem í þessu frv. er ráðgert, að farin verði, geti talist svo heppileg eða sanngjörn, að rjett væri af háttv. deild að fallast á hana. Ástand framleiðslunnar er alkunnugt, bæði til sjós og lands, og er það því hreinasta neyðarúrræði að hallast að því ráði, er hjer fyrirliggjandi frv. fer fram á, enda það og viðurkent af öllum, og nú síðast af háttv. 2. þm. Húnv. (Þór. J.). Jeg verð því að líta svo á, að sanngjarnara - og jafnvel tryggara fyrir ríkissjóð - mundi vera að taka þessa umræddu upphæð með t. d. auknum skatti á eign og tekjur. Jeg mun því greiða atkvæði á móti frv.

Fjármálaráðherra (M. G.) Háttv. samþingismanni mínum (J. S.) er kunnugt um það, að jeg er ekki, frekar en hann sjálfur, meðmæltur gjaldi þessu í sjálfu sjer. En nauðsyn brýtur lög. Það er knýjandi nauðsyn að afla einhvers tekjuauka, til að hamla á móti tekjuhalla þeim, sem fyrirsjáanlegur er 1922. Þess vegna var þessi leið valin í þetta skifti. Og jeg verð að halda því fram, að hún sje, þrátt fyrir alt, eftir atvikum, heppilegri og sanngjarnari. en t. d. sú leið, sem háttv.þm. (J. S.) benti á, sem sje hækkun tekju- og eignarskattsins, því hann þyrfti að hækka alment um 40–50%, og mundi mönnum þykja það koma hart niður, enda þykir ýmsum sá skattur þegar orðinn nógu þungbær. En hvað svo sem úr þessu kann að verða, vona jeg að málinu verði leyft að ganga til 3. umr.

Frsm. meiri hl. (Magnús Jónsson) Jeg þori engu að lofa um það, hvort umr. verði langar eða skammar um þetta mál, en býst hins vegar við, að jeg komist hjá því í framsögu minni að þreyta hv.þdm. og sjálfan mig með langri ræðu. Frv. þetta hefir áður verið útskýrt af hæstv. forsætisráðherra (J. M.), er hann lagði það hjer fram fyrir hv. deild, svo jeg geri ráð fyrir því, að hv. þingdm. sjeu kunnugir orðnir aðalatriðum þess. Auk þess, að nál. hafa komið fram frá meiri og minni hl., hefir mál þetta verið rætt á opinberum fundum hjer í bæ og þm. boðið þangað. Af þessum ástæðum tel jeg því óþarfa að fara út í einstakar greinar frv. og get því að mestu leyti komist af með að minnast á brtt. meiri hl., því að hann leggur til, að stj.frv. að öðru leyti verði samþ.Brtt. meiri hl. eru heldur ekki stórvægilegar, og eiginlega er það aðeins eitt atriði í þessu máli, sem valdið hefir aðalmisklíðinni; það er, hvort því fyrirkomulagi skólans, sem nú er, skuli haldið, eða skólinn verði óskiftur 6 ára lærður skóli. Hjer liggur deiluatriðið, og er í raun rjettri ekki ástæða til að fjölyrða mjög um þetta, enda jafnvel hyggilegra, þar sem meiri hl. hefir fallist á stj.frv., að bíða þangað til andmæli hafa komið frá hv. minni hl. Samt sem áður mætti fara nokkrum orðum um aðaldrættina, þó að hv.þdm. geti nokkuð ráðið í þá af nál. meiri hl. Það má líkja þessari skólamentun manna við það, þegar verið er að reisa hús frá grunni, enda er líking sú ekki ný; hún hefir verið notuð og margprófuð á ýmsan hátt og kemur mætavel heim í þessu sambandi. Hugsum okkur, að tveir menn sjeu að reisa hús. Annar reisir sjer stórhýsi mikið; hinn byggir smátt, aðeins eina hæð. Nú er óhugsanlegt, að báðir mennirnir fari eins að við undirbúning og byggingu þessara húsa. Þegar lagður er grundvöllur undir hús, verður að sniða hann eftir því, hve háreist húsið á að verða. Það er heimska að kosta upp á of sterkan grundvöll undir litla húsið og eyða í hann ærnum tíma og firnum af fje. Þó er enn meiri heimska að reisa hann veikan undir stórt og hályft hús. Hvorttveggja yrði til skaða báðum þessum húsum. Eins má segja að fari fyrir tveim mönnum, sem ætla að afla sjer mismunandi mentunar. Annar vill „praktiska“ mentun fyrir lifið. Hann vill verða vel mentaður á þann hátt, hvort heldur sem hann ætlar að verða bóndi, iðnaðarmaður eða skrifstofumaður. Hann vill geta fleytt sjer í tungumálum, þekkja söguna og vita eitthvað í náttúrufræði. Yfirleitt vill hann læra, til þess að verða hæfur maður í hvaða stöðu, sem biður hans að náminu loknu. Hinn hugsar sjer að verða vísindamaður eða embættismaður, eða það, sem almennast er að kalla það, lærður maður. Því þó að flestir fari hjer inn í embætti, þá verður þó nám þetta að miðast við vísindanám, og undir það verður að leggja öðruvísi grundvöll en þann, sem hinn „praktiski“ maður byggir sína hagkvæmu mentun á. Eftir að þessir menn hafa lokið barnaskólamentun sinni, er óhugsandi, að þeir geti átt samleið eða farið eftir sömu reglum. Sá, sem lengra námið ætlar að stunda, verður að byggja sem allra traustastan grundvöll. Hjá hinum „praktiska“ er það í raun rjettri lokanám, takmark í sjálfu sjer, en hjá hinum er þessi þriggja ára skólamentun aðeins byrjun á undirbúningi þess náms, er hann ætlar að stunda næstu 12–14 ár. Hann verður að leggja sem traustastan grundvöll, og hann getur byrjað á honum breiðum með tilliti til námsgreinafjöldans, því hann veit, að fram undan er nægur tími til þess að reisa háa byggingu á slíkum grundvelli. Þess vegna sýnist heilbrigð hugsun segja manni, að þessir tveir menn geti ekki orðið samferða þetta þriggja ára skeið, án þess að skaða annan eða báða. Þetta eru þeir tveir flokkar manna, sem samleið eiga í gegnum gagnfræðadeild mentaskólans og neyðast til að lesa hið sama í þrjú ár. Og það er það, sem frv. stjórnarinnar fer fram á, að þessu sje breytt og nemendur þessir skildir í sundur, svo að hver fái að byggja við sitt hæfi. Jeg held, að það sama yrði uppi á teningnum frá hvaða sjónarmiði sem þetta yrði tekið. Þessir tveir flokkar ungra mentamanna hljóta að tefja hvor fyrir öðrum. Vegna þess manns, sem lærða veginn ætlar að ganga, verður að hamra inn í gagnfræðinginn ýmsu algerlega gagnslausu fyrir hann, en sem nauðsynlegt er hinum, svo sem málfræðisstagl, sem gagnfræðingurinn fær alt of mikið af, en hinn þó ekki nóg. Er alveg óhæfilegt að neyða gagnfræðinga til þess að eyða dýrmætum tíma sínum í slíkt, því það er margsýnt og viðurkent, að hægt er að ná fullri hagnýtri málakunnáttu án þess. En hitt er jafnsatt, að þessi rambygði málfræðisgrundvöllur er nauðsynlegur þeim, sem vísindalega ætlar að stunda þetta nám. En gagnfræðingurinn borgar fyrir sig aftur með þeim skaða, sem hann gerir hinum lærða, því hans vegna er farið á of miklu hundavaði yfir undirstöðuatriðin. Það er hjer, eins og ávalt, að þegar samrýma á það, sem ósamrýmanlegt er, þá verður það báðum til skaða, og má hjer ekki milli sjá, hvor ver verður úti. Jeg held, að að sama brunni mundi bera með hvaða námsgrein sem við tækjum, að þessir tveir flokkar eigi ekki samleið um að læra hana. En jeg skal t. d. nefna söguna, af því að ráðunautar stjórnarinnar hafa sjerstaklega bent á hana. Af því að hjer er um gagnfræðaskóla að ræða, verður sögukenslan í 3 neðstu bekkjunum að sníðast eftir því og fljótara yfir sögu að fara en ella. Þeir, sem lengra halda, þurfa svo að byrja á nýjan leik, þegar samvistum þeirra slítur. Það liggur í augum uppi, að betra hefði verið og notadrýgra að geta lagt fast „plan“, ábyggilegan grundvöll, fyrir þessi 6 ár lærða skólans. Og sama er að segja um tungumálafræðsluna. Það er óhentugt fyrir þá, sem læra vilja eitthvert mál, t. d. þýsku, ensku eða frönsku, að hamrað sje inn í þá málfræðislegri þekkingu, eins og þá, sem ætla að verða vísindamenn. Þessir menn geta lært málið vel og flogið út um víða veröld, án þess að kunna nokkuð í málfræði, enda er ekki gerð krafa til þess af þeim, sem vit hafa á, en slík kunnátta er vitanlega óafsakanleg hjá þeim, sem lærðir vilja vera. Og sama máli gegnir um náttúrufræðina. Það sýnist vera heppilegt í gagnfræðaskólunum, að nemendurnir fái smekk af helstu greinum náttúrufræðinnar. En að flæmast yfir stutt ágrip á þessum 3 árum, eða í neðstu bekkjunum, tefur fyrir þeim, sem lengra halda; þeir verða þá, eins og viðar, að byrja aftur að reisa grundvöllinn. Og það er á þessum grundvelli, sem ráðunautar stjórnarinnar byggja skoðanir sínar, sem fram eru bornar í frv. því, sem hjer um ræðir. Enn vil jeg minnast á eitt atriði, og það eru inntökuskilyrðin. Þau eiga ekki að vera þau sömu í lærðum skóla og gagnfræðaskóla. Í hugtakinu gagnfræðaskóli felst það beinlínis, að þangað á sem allra flestum að vera opin leið. Slíkt er aftur á móti ekki heppilegt fyrir lærðan skóla. Best, að þangað inn sleppi þeir menn einir, sem vel treysta sjer, og að ekki sje þar nein laxagildra, til að veiða í sem flesta nemendur. Ein helsta ástæðan, sem færð hefir verið fyrir því að breyta mentaskólanum, er samþ. við Akureyrarskólann. Þetta er mörgum mjög viðkvæmt mál, einkum Norðlendingum, og telja þeir það bæði metnaðarmál og fjárhagsmál, að sambandið milli skólanna haldist, Að því er fjárhagslegu hliðina snertir, þá skal jeg fúslega játa, að fyrir Akureyringa sjálfa og menn úr nærsveitunum er þarna ódýrara nám. En fyrir aðra er það ekki dýrara að sækja hingað, eða að minsta kosti lítið dýrara, því þó menn hafi talsvert hylst til þess að ganga á Akureyrarskólann, þá er það af þeim ástæðum, sem ekki koma beint þessu máli við, sem sje vegna heimavistanna þar. Þær hafa gert skólavistina á Akureyri ódýrari, gagnlegri og skemtilegri en ella, og öll stjórn skólans orðið auðveldari fyrir bragðið. En nú hefir þessi hv. deild samþ.þál. til stjórnarinnar um að undirbúa heimavistir við skólann hjer, og þegar það er komið í kring, ætti alls ekki að vera að neinu leyti óaðgengilegra fyrir pilta að sækja skólann hingað en til Akureyrar. Mætti fremur segja, að það yrði fýsilegra, vegna þess að við þann skóla mun að líkindum verða fjölskipaðra og fullkomnara kennaralið. Heimavistir við þennan skóla er svo stórvægilegt atriði í mínum augum, að ekkert fyrirkomulagsatriði er meira virði. Vil jeg jafnvel telja það mikilsverðara en hitt, hvort skólinn er tvískiftur eða ekki. Auk þess má benda á það, að vel mætti koma Akureyrarskólanum þannig fyrir, að duglegir piltar þaðan geti tekið hjer próf upp í 4. bekk, með því að leggja á sig nokkurn aukalestur meðan þeir stunda námið á Akureyri. Held jeg það engu verra, þótt þaðan kæmu aðeins góðir menn og duglegir, þótt færri væru. Mætti meira að segja búa svo um, að þeir, sem það vildu, gætu átt kost á kenslu, er til þessa þarf, í skólanum eða í sambandi við hann, einkum í latínu. Um hitt atriðið, að þetta sje metnaðarmál fyrir Akureyringa, er það að segja, að jeg veit ekki, hve sá metnaður er algengur. Ætti og eigi siður að vera metnaður fyrir þá að hafa þar stærsta og besta gagnfræðaskóla landsins, heldur en hafa þar einskonar undirdeild lærða skólans hjer. Skal jeg svo ekki fjölyrða um þetta atriði meira að sinni, en bið þess, að andmæli komi fram frá hv. minni hl. nefndarinnar. Þá vil jeg minnast nokkrum orðum á brtt. meiri hl., og reyndar nefndarinnar allrar, við frv. Það er þá fyrst örlítil orðabreyting, að fyrir „bókmentadeild“ komi málfræðideild. Okkur þótti það betur fara, vegna þess að í þeirri deild mun meiri áhersla lögð á málfræði, í mótsetningu við stærðfræði, en „bókmentir“ er aftur á móti svo yfirgripsmikið orð, að það gæti náð yfir hverja námsgrein sem væri, jafnt í báðum deildum. Næsta brtt. er við 4. gr., um það, að „bókmentafræðin“ falli niður. Ráðunautar stjórnarinnar hafa hugsað sjer sjerstaka kenslu í þeirri grein. Gera þeir ráð fyrir, að lesin verði og skýrð fyrir nemendum bestu rit heimsbókmentanna. Því ber síst að neita, að slík kensla gæti orðið gagnleg og vekjandi. En við teljum þó vafasamt, að hjer sje um fræðigrein að ræða, sem sje heppileg fyrir menn á þeim aldri, sem um ræðir. Að minsta kosti veit jeg það, að jeg mundi ekki á mentaskólaárum mínum hafa haft gagn af slíkri kenslu, og var jeg þó ekkert sjerlega ungur í skóla. Piltar um 17 ára aldur munu yfirleitt ekki vera orðnir sjálfstæðir í hugsun, og því mestar líkur til, að þeir mundu tileinka sjer skoðanir kennarans á þessum efnum ómeltar. En það er alls ekki heppilegt. Nú eru ýmsar stefnur uppi í bókmentum, og því ekki gott að veita einum manni, sem fylgdi ákveðinni stefnu, svo mikið vald yfir nemendum sínum. - Má þar til nefna Brandesarstefnuna, og býst jeg við, að mörgum mundi illa við að láta skýra öll ritin samkvæmt þeirri stefnu. Sama máli væri að gegna, ef kennarinn hefði einhverja trúarlega kreddustefnu og skýrði ritin samkvæmt henni. Þessi kensla mundi því koma háskólamönnum að meira gagni. Þeir mundu ekki gleypa við öllu, heldur gagnrýna skoðanir kennarans. Það er afarnauðsynlegt að gera sjer þess glögga grein, hvað hverjum skóla tilheyrir. Og jeg held, að þetta nám heyri til hinni æðri mentun. Enn er brtt. við 4. gr., um að fella fjelagsfræðina niður. Það er í raun rjettri aðeins orðabreyting. Fjelagsfræðina má og á að kenna samhliða sögunni. Sjálfsagt, að það fylgist að, en fjelagsfræðin sje ekki tekin út úr sem sjerstök námsgrein. Síðasta brtt. við 4. gr. er orðabreyting, að í staðinn fyrir „hannyrðir“ komi handiðnir. Okkur þótti það betur fara og vera meira í samræmi við mælt mál. Þá er brtt. við 5. gr. Við höfum þar felt niður hin svo kölluðu skyndipróf. Þessi próf eru til þess ætluð, að kennarar geti komist eftir kunnáttu nemenda sinna á hvaða tíma sem er. Kennararnir geta þá komið að nemendunum óvörum með prófin. Það má vera, að þetta hafi nokkuð til síns máls. En mjer finst þetta satt að segja „ill meðferð á skepnum“, að láta nemendur jafnan eiga slík próf yfir höfði sjer. Auk þess er ekki að vita, nema þessi próf geti orðið alltímafrek, og með þessu móti hljóta nemendur að missa próflestur og það gagn, sem af honum leiðir, en próflesturinn er einmitt kann ske mesti kostur prófanna. Jeg held, að það sje því ekki rjett að setja þetta í lagabálk, sem ekki er hægt að breyta, nema með vilja og samþ. þingsins. Hitt væri fyrir sig, að setja einhver ákvæði um þetta í reglugerð skólans, ef það þætti nauðsynlegt. Enn er brtt., um að einum prófdómara skuli vera fleira við stúdentspróf en stjórnarfrv. gerir ráð fyrir. Er það til þess gert, að það komi greinilega í ljós, að mest sje upp úr því prófi leggjandi. Þá skila nemendur af sjer, enda fylgir sú prófseinkunn þeim svo að segja alla æfi. 8. gr. þótti okkur rjett að fella niður, og er það afleiðing af breytingu okkar á 5. gr. Brtt. við 9. gr. gengur út á það að fella niður efra aldurstakmarkið. Samkvæmt stjórnarfrv. er efra aldurstakmarkið til inntöku í 1. bekk 18 ár. Ástæður fyrir þessu eru þær tilfærðar, að annars muni menn í skólanum verða á mjög misjöfnu þroskaskeiði, og sje það óheppilegra fyrir skólann. Við höfum ekki getað fallist á, að þessi ástæða sje rjettmæt. Þvert á móti lítum við svo á, að skólanum sje fengur að slíkum mönnum. Ef þeir eru þroskaðri en hinir, þá bera þeir sjálfir skaðann af því að fylgjast með þeim, en þann skaða geta þeir bætt sjer upp með því að lesa meira en fyrirskipað er. En ef þeim væri skaði að þessu, þá væru engar líkur til, að þeir sæktu skólann, og þá óþarft að banna þeim það með lögum. En skólanum sjálfum er vafalaust fengur í rosknum piltum. Þeir eru oftast nær hjálparhellur hinna yngri. Þeir hugsa málin með skynsemd og stillingu og eru ekki með neinn ærslagang. Þannig var það þegar jeg var í skóla, að þessir menn voru fyrirmyndir annara skólapilta í hvívetna, bæði um námið og ekki siður um skólalifið og ýms skólamál. Þá vil jeg minnast á brtt. okkar við 10. gr. Það er að líkindum sú brtt., sem mest mun orka tvímælis. En jeg vil taka það fram strax, að við leggjum á hana talsvert mikla áherslu. Þessi brtt. hljóðar um það, að latína skuli verða skyldunámsgrein til inntöku í 1. bekk. Ástæðurnar fyrir þessari breytingu eru nokkurn veginn skýrt teknar fram í nál.; þarf jeg því ekki miklu við það að bæta. En aðaltilgangurinn er sá með þessu, að marka skólanum sem skýrasta sjerstöðu. Með því er slegið föstu, að latínan skuli vera aðalnámsgreinin, sem skólinn leggi höfuðáhersluna á. Er þetta eina tækifærið, sem lögin gefa til þess að marka skólanum þessa sjerstöðu. Þetta ákvæði er ekki bygt á neinni tröllatrú á því, að latínan sje best allra námsgreina. En við sáum, að á einhverja námsgrein þurfti að leggja mesta áherslu, og fundum þá ekki aðra grein heppilegri en latínuna. Um þetta geta vafalaust verið skiftar skoðanir. Sumir mundu leggja til, að þessi höfuðnámsgrein yrði t. d. stærðfræði, aðrir náttúrufræði og enn aðrir, að það yrði eitthvert af nýju málunum. Og með góðri kenslu má taka hvaða námsgrein sem er, en þó er aðstaðan ekki alllítið mismunandi. Ef t. d. náttúruvísindi yrðu gerð að aðalgrein, þá gæti ekki hjá því farið, að afarmikið yrði komið undir kennaranum sjálfum. Þar er ekki um neinar fastar og ákveðnar kensluaðferðir að ræða, og auk þess þarf allmikið af kensluáhöldum, ef vel á að vera, og sumar greinar náttúruvísinda er ekki hentugt að kenna eingöngu bóklega og að vetri til inni í húsi. En um latínuna er nokkuð öðru máli að gegna. Hún er gömul og hefir verið kend meira en nokkurt annað mál. Sú tunga er og mjög ítarlega rannsökuð og kenslugögn mjög fullkomin og góð. Jeg held því, að við mundum gera viturlega í því að troða hjer ekki nýjar brautir, því öll byrjun er erfið. Það yrði heppilegra að láta aðrar þjóðir leggja út á þær brautir fyrst, og ef þeim reiddi vel af, mætti vel hlýða, að við fetuðum í fótspor þeirra. Jeg held því rjettara að halda sig að hinum gamla siðnum í þessu efni, en hlaupa ekki eftir spádómum einstakra manna, sem við enga reynslu hafa að styðjast. Önnur, og höfuðástæðan, fyrir því að kenna latínuna undir skólann, er sú, að undirstaðan verður betur lögð á heimilum einstakra manna en í skólanum sjálfum. Í skólanum eru margir nemendur saman, og því kemur þeim kenslan þar að minna haldi en á heimilum einstakra manna, þar sem sjaldnast eru saman nema tveir eða þrír nemendur. Enda hafa og slíkir heimaskólar reynst drýgstir til latínunáms. Þá má og á það minna, sem jeg sagði áður um inntökupróf yfirleitt í lærðan skóla, að þau eigi ekki að vera óhæfilega ljett eða lokkandi. Með því að hafa latnesku þegar í upphafi fá menn strax að sjá, að hverju þeir ganga, og er það rjett og sjálfsagt um þá námsgrein, sem mikla áherslu á að leggja á í skólanum. Mætti fleira með þessu færa, en jeg skal þó ekki gera það að sinni. Þá er brtt. okkar við 16. gr. aðeins til samræmis í sambandi við brtt. þær, sem við höfum gert við 4. gr. Fyrsta brtt. við 17. gr. er aðeins leiðrjetting á prenvtillu. Þá hefir nefndin gert þá brtt. við 17. gr., að hún hefir felt burt það skilyrði, að umsækjandi skuli hafa lokið embættisprófi til þess að geta orðið kennari við skólann. Það má auðvitað færa þá ástæðu gegn þessari till., að órjettlátt sje að undanskilja þessa menn frá að ljúka prófi í námsgrein sinni, þar sem öllum öðrum embættismönnum þjóðarinnar er lögð þessi skylda á herðar. En þar sem ætla má, að hörgull verði á þessum mönnum, eins og áður hefir verið, þá sýnist ekki ástæða til að gera skilyrðin fyrir kennarastöðu svo þung, því vitanlegt er, að gera yrði undanþágu frá þessu ákvæði, ef eigi skyldu vera fyrir hendi menn með prófi í námsgrein sinni, þegar kennara kynni að vanta að skólanum, og er það öllu lakara að verða að ganga á bug við lög og reglugerð skólans. Reynslan sýnir og, að margir hinna ágætustu kennara skólans hafa eigi haft embættispróf, og þetta bendir því síður en svo í þá átt, að hjer sje hin minsta hætta á ferðum. Þá er og brtt. við síðasta málslið sömu gr., um að kennurum sje skylt að láta af embætti er þeir eru 65 ára að aldri. Við höfum lagt til, að þetta ákvæði falli burt. Það er að vísu eigi heppilegt, að mjög gamlir menn sinni kennaraembættum, því þeim er hætt við að trjenast og þreytast og taka eigi til greina tilhlýðilegar kröfur til nauðsynlegra umbóta. En þó er þetta engan veginn algild regla, og margur kennarinn á eftir sín bestu kensluár eftir 65 ára aldur. Og að heimta af kennurum, að þeir láti af embætti við 65 ára aldur, þótt þeir finni sig færa til kenslunnar, finst okkur varla geta talist sanngjarnt, meðan ekkert aldurstakmark er sett öðrum embættismönnum þjóðarinnar, því vjer fáum ekki sjeð, að þeir hafi svo skýra sjerstöðu í þessu efni. Þá hefir meiri hl. lagt til, að skólaráðið falli burt. Hann óttast, að þetta skólaráð verði einungis til tafar, og ef til vill gæti leitt margvísleg óþægindi af því að hafa svona millilið milli skólastjórnarinnar og stjórnarinnar. -Skólaráðinu er, samkvæmt frv. að reglugerð skólans, ætlað talsvert verksvið og vald, og það svo, að skólaráðið mundi allvíða grípa inn á valdsvið skólastjóra og kennarafunda. Óttast nefndin, að þetta alt sje óheppilegt. Jeg hefi ekki getað fylgt hv. samnefndarmönnum mínum í þessu. Jeg er þeirrar trúar, að slíkt skólaráð mundi ekki þurfa að verða neinn milliliður, heldur nálega í hverju máli verða algerð yfirstjórn skólans, því að stjórnarráðið mundi skoða huga sinn tvisvar áður en það kollvarpaði úrskurðum ráðsins. En það tel jeg víst, að slíkt skólaráð mundi að jafnaði hafa miklu meiri áhuga á skólanum en hægt er að vænta af einni deild stjórnarráðsins. Án þess að jeg vilji á nokkurn hátt kasta hnútum í þessu efni, þá vita þó allir, að ráðherra sá, sem með kenslumál fer á þessum og hinum tíma, er skipaður af Alþingi með alt annað fyrir augum en gagn þessa skóla. Þá er nefndin og á móti skólagjaldinu. Auðvitað er það fánýt ástæða, sem færð hefir verið á móti því, að skólavistin verði svo dýr, ef skólagjald verður lögleitt, því ætlast er til, að það verði einmitt til styrks fátækari námsmönnum. Að vísu eiga allir að gjalda það, en svo eiga þeir efnaminni að fá það endurgoldið, að viðbættu gjaldi hinna efnaðri. Þetta á því einmitt að miða að því að styðja efnalitla nemendur. En nefndinni finst varhugavert að láta nokkra nemendur greiða skólagjald, sem gengi til styrktar hinum. Leiðin á milli þess, sem borgar, og hins, sem þiggur, er of stutt, og því of líkt því, að einn lærisveinninn lifi af öðrum, og þeir, sem þægju, fengju oft orð í eyra um, að þeir væru upp á hina komnir, sem skólagjaldið intu af hendi. En auk þess er mjög varhugavert og jafnvel ranglátt að innleiða skólagjald í þessum eina skóla ríkisins. Annað mál er það, hvort tiltækilegt þætti að koma á skólagjaldi í ríkisskólum yfirleitt. Það er aðeins í slíku sambandi, að til mála gæti komið að innleiða skólagjald í þessum skóla. En þó að nefndin láti svo um mælt, þá er það alls ekki af því, að hún vilji leggja til, að gjald verði leitt í lög í þessum skólum. Hún lítur þvert á móti svo á, að það muni ekki vera tímabært. Þá ætla jeg að það sje eigi fleira, sem sjerstaklega þurfi að taka fram viðvíkjandi brtt. meiri hl., en að sjálfsögðu mun frsm. minni hl. (Þost. J.) gera grein fyrir áliti hans og þeirri rökstuddu dagskrá, sem minni hl. hefir borið fram, og verður þá hægra til andsvara, er hann hefir lokið máli sínu. Þó skal jeg gera grein fyrir því með nokkrum orðum, hvernig jeg lít á dagskrána. Minni hl. leggur til, að frestað verði að samþ. frv. um mentaskólann, uns milliþinganefndin hefir lokið rannsókn sinni um alla skóla landsins. Jeg get ekki komið auga á það, á hverju slík rökfærsla byggist, af því að nefndin hefir þegar lokið rannsókn sinni á mentaskólanum og vill láta taka þann skóla út úr skólakerfinu. Þótt nú verði frestað að taka ályktun um mentaskólann, þá getur það eigi leitt til þess, að milliþinganefndin taki upp rannsókn á honum á ný, því hún hefir þegar gert ákveðnar tillögur um fyrirkomulag hans, heldur verða þær sömu tillögur lagðar fyrir næsta þing. Ef minni hl. hefði athugað þetta rjett, þá hefði vitanlega verið meiri samkvæmni í því að leggja til, að frv. verði felt. Í þessum skólamálum hafa komið fram ærið sundurleitar skoðanir, og það bendir á það, að eigi muni auðvelt að samrýma hugi allra um þetta mál, heldur muni þær deilur, sem þegar eru hafnar, leiða til enn þá meiri glundroða. Það getur verið gott að ræða málin, en langar umræður lenda oft í því, að málin „forvrövlast“ miklu meir en þau upplýsast. Og mjer er nær að halda, að komnar sjeu þegar fram þær tillögur, sem líklegt er að bygt verði á í þessu máli, og því sje ekki að vænta staðgóðra upplýsinga um það hjeðan af. Þá er minst á það í nál. minni hl., að nemendur skólans og nokkrir kennarar sjeu andvígir þessari fyrirhuguðu breytingu á skólanum. Undarlegt er að heyra það um kennara skólans, því þeir, sem nefndin hefir haft tal af, hafa talið sig breytingunni hlynta. Viðvíkjandi breytingunni, sem námsmenn skólans vilja gera á þessu frv. þá er það eigi nauðsynlegt að taka þær upp í lög um skólann, heldur miklu fremur upp í reglugerð skólans. Annars lúta röksemdir minni hl. mest að því að hafa skólann tvískiftan, eins og nú. En þá finst mjer miklu sæmra að fella stj.frv. en að fresta málinu, ef þingið aðhyllist þá skoðun minni hl. Viðvíkjandi þeim ástæðum minni hl., að stofna þyrfti gagnfræðaskóla hjer í Reykjavík, ef gagnfræðadeild mentaskólans yrði afnumin, nægir að benda á það, að gagnfræðadeild mentaskólans hefir sama sem ekkert verið notuð af öðrum en þeim, er gengið hafa gegnum lærdómsdeildina líka. Þörfin fyrir gagnfræðaskóla hjer sunnanlands er því nákvæmlega jafnmikil, hvort sem mentaskólinn verður óskiftur eða eigi. Eftir skýrslu ráðunauta stjórnarinnar hafa 931/2% nemenda, er gengið hafa inn í skólann síðastl. ár, lokið stúdentsprófi. Af því sjest, hve örlítill hluti nemenda hefir gengið í skólann með það eitt fyrir augum, að taka gagnfræðapróf, því vitanlega má draga eitthvað frá þessari tölu - 61/2% - því ætlun sumra þessara námsmanna hefir óefað verið að ná stúdentsprófi, þótt atvik hafi tálmað því, eins og jafnan verður. Þetta ber því alt að sama brunni, að mentaskólinn er ekkert notaður til gagnfræðanáms eins. Þá segir háttv. minni hl., að ágreiningur hafi verið í nefndinni um þetta aðalatriði: Minni hl. vilji hafa skóla landsins í einu kerfi, en meiri hl. ekki. Í áliti minni hl. stendur þetta: Milliþinganefndin og samnefndarmenn okkar vilja hafa þrjár greinar, aðskildar, alla leið neðan frá barnafræðslunni: 1. lærða skólann og háskólann, 2. kennaraskólann og 3. alþýðuskólana.“ Jeg mótmæli þessu algerlega fyrir sjálfs mín hönd og samnefndarmanna minna. Það var ekki minst á þetta í nefndinni. Það, sem meiri hl. fjelst á, var einungis að taka lærða skólann út úr sambandi við aðra skóla landsins, en hitt hefir eigi komið til orða, að taka kennaraskólann út úr sambandi við alþýðuskólana, því það lá alls ekki fyrir nefndinni. Annars er minni hl. sundurþykkur um þetta atriði. Annar hv. nefndarmannanna (Þorst. J.) vill láta lærða skólann Og kennaraskólann rísa upp af alþýðu- og gagnfræðaskólunum, en hinn nefndarmaðurinn (E. E.) hefir enn ekki tekið afstöðu til þessa atriðis. Með öðrum orðum, af því að þeir eru sundurþykkir um þetta, þá vilja þeir láta málið bíða. Þess vegna er þýðingarlaust fyrir þá, sem nú hafa tekið afstöðu um þetta skipulag mentaskólans, að greiða dagskránni atkv. En þeir, sem vilja hólka fram af sjer að íhuga málið frekar, og humma yfir úrslitunum, þeir hafa hjer í þessari dagskrá farkostinn til þess að sigla frá erfiðinu í þessu efni. Skal jeg svo ekki orðlengja frekar um málið að þessu sinni.

Frsm. minni hl. (Þorsteinn Jónsson) Háttv. frsm. meiri hl. (M. J. )hefir nú farið nokkrum orðum um þau atriði, sem valdið hafa ágreiningi milli meiri og minni hl. mentamálanefndar í þessu máli. Jeg vil fyrst minnast á það, sem hann sagði, að við minni hl. menn hefðum ekki - eða annar okkar - myndal okkur neina skoðun um það, hvernig skólakerfi landsins verði samrýmt. Jeg þykist hafa myndað mjer skoðun um þetta. Það er rjett tekið fram, að minni hl. er ekki sammála um þetta, og það, sem jeg segi um það, tala jeg frá eigin brjósti. Vitanlega stend jeg ver að vígi en samnefndarmenn mínir, þar sem jeg hefi ekki gengið í skóla þann, er hjer um ræðir, en þeir eru allir útskrifaðir úr skóla þessum. Það eru þrjú höfuðatriði, sem meiri og minni hl. mentamálanefndar greinir aðallega á um í þessu máli. 1. Hvort málið eigi að ganga fram á þessu þingi. 2. Hvort skólinn skuli vera skiftur eða óskiftur. 3. Hvort aukið skuli latínunám við skólann eða eigi. Eins og sjá má af nál. minni hl., þá vill hann eigi, að þetta þing afgreiði málið. Enda skil jeg ekki, hvers vegna meiri hl. gerir það að ágreiningsefni. Það er þó öllum ljóst, að þetta er svo mikilsvarðandi mál, að það má ekki afgreiða það í flaustri. Jeg þykist að vísu vita, að hv. meiri hl. muni halda því fram, að málið sje mjög vel undirbúið, þar sem milliþinganefnd hefir fjallað um það, síðan stjórnin og svo þing nefnd. Jeg játa, að undirbúningur málsins sje þegar orðinn nokkur, en samt ekki nægilegur. Það eru fá mál, sem eru vandasamari meðferðar en skólamálin, og fá mál, sem meiri ágreiningur er um. Enda er það eðlilegt, að svo sje. Gamli málshátturinn segir: „Varðar mest, að allra orða undirstaða sje rjettleg fundin.“ Skólamálin eru einn af aðalþáttum uppeldismálanna. Undir uppeldi kynslóðanna er að miklu komin framtíð þeirra. Þjóðfjelögin hafa skólana til að gera unglingana að mentuðum og góðum borgurum, til þess að gera þá færari um að inna af höndum hverskonar störf fyrir þjóðfjelagið. Undir skólunum er að nokkru komin framtíð og heill hvers þjóðfjelags. Af þessum ástæðum er það eðlilegt, að skólamálin sjeu ágreiningsmál. Öll mikilsverð mál hljóta að verða ágreiningsmál. Allar menningarþjóðir verja miklu fje til skólanna. Við viljum telja okkur í tölu þeirra; enda leggur íslenska þjóðin ekki lítið fje til skólahalds. En jafnframt og þjóðin ver miklu fje til skólanna, þá eru gerðar miklar kröfur til þeirra um góðan árangur af skólavist nemenda. þær kröfur eru sjálfsagðar, en oft fer svo, að menn ætlast til meira af skólunum en sanngjarnt er að krefjast. Jeg get ímyndað mjer, að eitthvað af þeirri óánægju, sem er með okkar mentaskóla, stafi af ósanngjörnum kröfum, en auðvitað eitthvað af göllum, sem bæta má. En þeir gallar eru vitanlega ekki allir reglugerð skólans að kenna. Reglugerðir skóla eru nokkurskonar rammi. Það varðar nokkru, hvernig ramminn er, en meiru þó, hvernig hann er útfyltur. Þjóð og þing eru víst sammála um, að rjett hafi verið að taka til rannsóknar öll skólamál landsins. Þingið 1919 afgreiddi þingályktunartillögu til stjórnarinnar, þar sem það skoraði á hana að láta slíka rannsókn fara fram. Þessi þál.till. var ekki orðuð eins og jeg vildi; áleit jeg heppilegra, að hún væri öðruvísi orðuð. Hún var samin af hv.þm. Dala. (B. J.) og lituð því af hans skoðunum. Stjórnin brást vel við þessari áskorun þingsins og skipaði nefnd til að framkvæma þessa rannsókn. Þó skipaði hún ekki nefndina fyr en 12. mars 1920. Þeir menn, sem sæti eiga í nefndinni, eru báðir prófessorar við háskólann og því hlaðnir öðrum störfum, svo starf þeirra í þessari nefnd hlýtur að vera aukastarf. Þeir hafa nú starfað aðeins nálega eitt ár, en hafa þó skilað frá sjer álitum um mentaskólann og kennaraskólann. Jeg hefði kosið þau álit að ýmsu fullkomnari og ítarlegri. Jeg býst við, að þau mundu hafa orðið ítarlegri, ef stjórnin hefði ekki óskað þess, að þeir skiluðu einhverju af sjer fyrir þetta þing. Mjer er tjáð, að þeir ætli að skila áliti um alla skóla landsins fyrir næsta þing. En það álit þyrfti að koma út 1 – 2 mánuðum fyrir þing, svo þjóðin ætti kost á að kynna sjer það, því fleiri landsmenn láta sig skifta, hvernig alþýðuskólunum er skipað, en mentaskólanum. Jeg vil geta þess, að það eru fleiri þjóðir en við, sem um þessar mundir eru að láta rannsaka skólamál sín. Alda í þá átt virðist nú fara yfir löndin. Allar þjóðir á Norðurlöndum hafa þessi árin skipað nefndir til að rannsaka skólalöggjöf sína. Sumar þær nefndir hafa starfað svo árum skiftir, en hafa ekki enn lokið störfum sínum. Þær hafa tekið sjer lengri tíma til starfsins en milliþinganefndinni hjer hefir verið ætlaður, og væri mikilsvert, að við hefðum hliðsjón af tillögum þeirra, er við tækjum að breyta skólaskipun vorri. Jeg hygg, að allir - og einnig meiri hl. mentmn. - álíti tíðar breytingar á löggjöf skóla óheppilegar. Þegar breytingar eru gerðar á aðalatriðum skólalöggjafar, verða þær að hafa þann bakhjarl, sem ekki brestur undir eins. En sá bakhjarl er meiri hluti þjóðarinnar. Þjóðin sjálf verður að vera sannfærð um rjettmæti breytingarinnar, kennarar skólanna verða að sætta sig við þær, og nemendurnir að finna, að þær sjeu til bóta. En jeg efast um, að þær breytingar, sem samkvæmt frv. á að gera á mentaskólanum, hafi þennan bakhjarl. Jeg get nú ímyndað mjer, að sumir hinna lærðu manna áliti, að meiri hluti þjóðarinnar hafi ekki mikla þekkingu á, hvað rjettast sje að gera í þessu máli. Má vera, að þeir hafi nokkuð til síns máls. Það munu verða lærðu mennirnir, sem aðallega eiga orðastað um breytingar á þessum skóla. En þeir verða að sannfæra þjóðina, hvað rjett sje og hvað ekki rjett, og reyna að afla skoðunum sínum fylgis. Það er auðvitað ekki víst, að þær skoðanir, sem fá mest fylgið, sjeu rjettastar. En það er víst, að meiri hl. verður að ráða. Það er ekki til neins að reyna að hamra fram hjer á þinginu neinu mikilsvarðandi máli, er meiri hluti þjóðarinnar er á móti, því að þótt slík mál komist fram, þá má ganga að því vísu, að þau verða skammlíf. Og hvað þessum breytingum á mentaskólanum viðvíkur, sem hjer liggja fyrir, þá er líklegast, að jafnvel meiri hl. þjóðarinnar sje á móti þeim. Beinir málsaðiljar hafa ekki fengið að segja neitt um málið; þeir málsaðiljar eru kennarar gagnfræðaskólans á Akureyri. Jeg veit að minsta kosti ekki til, að þeirra umsagna um þetta mál hafi verið leitað. Getur verið, að milliþinganefndin hafi gert það, en hún hefir þá að minsta kosti ekki birt svör þeirra. Aftur á móti sjest það á áliti hennar, að hún hefir leitað umsagnar kennara við mentaskólann og háskólann. En síðan álit nefndarinnar kom út hefir það komið í ljós, að sumir af prófessorum háskólans eru mjög andvígir sumum brtt. nefndarinnar, svo sem prófessor Ágúst Bjarnason, sem hefir skrifað talsvert um málið. Hann er eindreginn á móti auknu latínunámi og því, að gera skólann að óskiftum skóla. - Jeg lít svo á, að á áliti kennara mentaskólans hefði nefndin mest mátt byggja, þeir hafa mesta reynsluna og þekkingu á skólanum. Má vera, að sumir þeirra sjeu á sama máli og nefndin. En þrír þeirra hafa skrifað mentmn. þingsins, og hafa þeir allir meira og minna út á tillögur milliþinganefndarinnar að setja og vilja allir láta málið bíða næsta þings. þessir kennarar eru þeir Jóhannes Sigfússon, Bjarni Sæmundsson og Þorleifur H. Bjarnason. Allir eru þeir búnir að vera lengi við skólann, eins og kunnugt er, og einn eða tveir af þeim voru orðnir kennarar löngu áður en hin nýja reglugerð kom í gildi, og einmitt af þeim ástæðum ættu þeir að vera manna færastir að dæma um kosti og lesti nýju og gömlu reglugerðar skólans. Jeg vil leyfa mjer að drepa lauslega á nokkur atriði, sem þeir taka fram í ritgerðum þeim, er þeir hafa sent mentmn. og ekki hafa áður komið fram opinberlega. Jóhannes Sigfússon segir meðal annars: „Að svo vöxnu máli sýnist það nokkuð fljótráðið að gera stórbreytingu á skipun skólans og gera hann að nýju um nokkur ár að tilraunastöð, og trufla þar með rólegar breytingar, bygðar á reynslu. Slíkt atferli væri varla verjandi, nema með því, að bersýnilegir og ólæknandi stórgallar hefðu komið fram á núverandi skipulagi skólans.“ En þeir gallar virðast honum ekki hafa komið fram. Þorleifur H. Bjarnason telur hið nýja skólaskipulag, sem nefndin stingur upp á, svo gallað í ýmsum verulegum atriðum, að skólinn verði engu bættari, þótt það komist á. Hann segir enn fr., með leyfi hæstv. forseta: „Milliþinganefndin virðist hafa gert sjer hægt um vik að rannsaka, hvort ekki sje unt að bæta svo skólafyrirkomulag það, sem nú er, að affarasælt geti orðið fyrir land og lýð. Annars mundi hún vart á öðrum fundi sínum með kennurum mentaskólans hafa borið upp tillögu um, að skifting í gagnfræðadeild og lærdómsdeild fjelli niður og skólinn yrði einn samfeldur skóli. Mjer stóð stuggur af þessu fljótræði nefndarinnar og batt atkv. mitt því skilyrði, að nefndin rannsakaði eins ítarlega og kostur væri á, hvort enginn vegur væri til að bæta svo hið núverandi fyrirkomulag, að það gæti haldist, því þó að jeg persónulega hafi meiri mætur á skólafyrirkomulagi því, sem var þegar jeg kom í skóla, þá dylst mjer ekki, af reynslu annara þjóða, að hin nýja skipun hefir þegar og getur enn tekið miklum umbótum. Því fer og fjarri, að hún sje enn fullreynd hjá oss, því þegar hún var komin af barnsaldri og hún átti að fara að standa - að jeg komist svo að orði - á eigin fótum, skall heimsstyrjöldin yfir, sem hefir með afleiðingum sínum hnekt vexti og viðgangi flestra skóla hjer á landi. Það vita og allir, sem bera nokkurt skyn á skólamál, að það er enginn búhnykkur fyrir land og lýð að gerbreyta á fárra ára fresti fyrirkomulagi hinna æðri mentastofnana sinna.“ Hann kvartar enn fremur undan því, að mentmn. hafi farið sínu fram, hvað sem einstakir kennarar hafi lagt til málanna, ef till. þeirra hafi ekki verið að skapi nefndarinnar. Bjarni Sæmundsson tekur það fram, að áhrif síðustu breytingarinnar á reglugerð skólans sje ekki enn farin að sýna sig fyllilega. Sú breyting var skifting lærdómsdeildarinnar í stærðfræðisdeild og máladeild, sem var gerð 1919. Mjer virðist varhugavert að gera stórbreytingar á skólanum, sem ríða algerlega í bág við till. gamalla og reyndra kennara, er um mörg ár hafa starfað við skólann. En aðalástæðan fyrir frestun þessa máls er sú, að ekki er rjett að afgr. frá Alþingi lög um einn skóla, fyr en fyrir því liggur kerfi um alt skólafyrirkomulag í landinu, en slíkt kerfi liggur alls ekki fyrir þinginu nú. Það er hugsanlegt, að það geti haft áhrif á afstöðu einhverra hv.þm. til þessa máls, hvernig heildarkerfið verður. Til að fyrirbyggja allan misskilning skal jeg taka það fram, að jeg er persónulega reiðubúinn að taka ákveðna afstöðu til málsins og greiða atkv. um það nú þegar. Eins og tekið er fram í nál. minni hl., þá eru allir nemendur lærdómsdeildar mentaskólans mótfallnir mörgum aðaltillögum milliþinganefndarinnar, og sömuleiðis flestir yngri stúdentar. Og þótt sumir hinir eldri og reyndari lærðu mennirnir geri lítið úr skoðunum og vilja þessara ungu manna, hvað breyting á fyrirkomulagi skólans snertir, þá liggur þó í augum uppi, að verið er að tjalda til einnar nætur, ef breytingar eru samþ., sem allir yngri mentamenn eru á móti, því að þeir munu brátt koma sínum vilja fram. Þeirra málstaður hlýtur að sigra. Mjer finst ekki til mikils mælst, þótt farið sje fram á, að þjóðin fái í eitt ár að athuga þetta mál og ræða það betur en orðið er. Það mun affarasælla að vanda til slíkra laga, svo þau geti staðið um nokkuð langan tíma. Hv. meiri hl. segir í nál. sínu, að till. milliþinganefndarinnar um mentaskólann sjeu nú orðnar töluvert ræddar á fundum og í blöðum, og litlar líkur sjeu til þess, að málið vinni nokkuð við biðina. Ástæðan til þess, að mein hl. segir þetta, mun vera sú, að hann býst ekki við, að hans málstaður muni græða við biðina; hann býst við hinu gagnstæða, og í því er jeg honum sammála.  (M. J.: Hefi jeg nokkurn tíma sagt þetta?)  . Það stendur í nál.  (M. J.: Stendur þar, að okkar málstaður muni tapa á biðinni?)  . Nei, þar stendur, að ekkert muni vinnast við biðina, - hitt var ályktun mín af þeim forsendum, sem fyrir lágu.  (B. J.: Hún kemur bara á afturfótunum)  . Aðalágreiningurinn milli mín og meiri hl. nefndarinnar um frv. er ákvæði 2. gr., að skólinn skuli vera samfeldur skóli. Þessu ákvæði er meiri hl. fullkomlega samþykkur, og segir hann svo í nál. sínu, að aðalbreytingin, sem hægt sje að gera á skólanum með lögum, sje sú, að gera hann að samfeldum lærðum skóla, er taki ekki við neinum nemendum, nema að undangengnu prófi. Eina aðalástæðuna fyrir þessu telur meiri hl. þá, að skifting skólans hljóti að hafa það í för með sjer, að námið í neðri bekkjunum verði að miðast við það, að því verði lokið á fáum árum. Fyrir þá, sem áfram ætla að halda, sje þetta tímatöf og tvíverknaður, að þessi tvíverknaður nái til alls meginþorrans, því að reynslan hafi sýnt, að langflestir, sem inn í skólann ganga, haldi áfram náminu. - Það er tvíverknaðurinn, sem meiri hluti nefndarinnar telur skaðlegan. Um margar námsgr. er það ljóst, að þessi tvíverknaður er ekki eins mikill nje eins athugaverður og nefndin gefur í skyn. Frsm. (M. J.) tók það fram, t. d., að öðruvísi þyrfti að kenna mál til undirbúnings háskólanámi en þegar það væri lært í þeim tilgangi að nota það í hinu daglega lífi. Jeg er ekki einn af hinum svo nefndu lærðu mönnum, en mjer skilst, að málfræðislærdómur sje nauðsynlegur fyrir alla, hvort sem málið er „lært fyrir lífið“ eða til undirbúnings háskólanámi, og munurinn á kenslunni þurfi því ekki að vera svo ýkjamikill. Allur lærdómur er í raun og veru lærdómur fyrir lífið, og allur lærdómur á að vera til andlegrar þroskunar. Þótt einhverjar námsgreinar sjeu tvílesnar, fyrst í styttra ágripi, síðar í víðtækara ágripi, þá virðist slíkt ekki vera svo hættulegt fyrir námið. Í mörgum tilfellum er endurtekningin nauðsynleg og mjög eðlilegt, að námið sje gert viðtækara eftir því, sem þroski nemendanna vex. Þá er sú vörn meiri hl. í þessu máli, að flestir þeir, sem taki gagnfræðapróf nú, haldi áfram alla leið til stúdentsprófs. Í ritgerð þeirri, sem Jóhannes kennari Sigfússon sendi mentmn. og jeg gat um áðan, segir hann, að aldrei hafi jafnmargir hætt að loknu gagnfræðaprófi eins og 3 hin síðustu árin. En einmitt þau ár hefir milliþinganefndin ekki tekið með, er hún reiknaði út, hve margir af hverju hundraði hættu við nám að gagnfræðaprófi loknu. En þyki mönnum of margir halda áfram, þá er til einfalt ráð við því, að menn, sem ekki eru sæmilega til náms fallnir, flykkist ekki inn í lærdómsdeildina. Ekki þarf annað en ákveða í reglugerð skólans, að gagnfræðaprófið eitt nægi ekki til þess, að menn fái inngöngu í lærdómsdeildina, heldur þurfi menn að hafa hlotið vissa stigatölu við prófið til að ná inngöngu. Í nál. meiri hl. er mjög haldið á lofti, að gagnfræðamentun eigi að vera annars eðlis en undirbúningur undir vísindanám við háskóla. „Annars vegar eru menn, sem vilja afla sjer hagnýtrar mentunar fyrir lifið, en hins vegar menn, sem á þessum sömu árum eiga að leggja sem traustastan grundvöll undir langt vísindanám.“ Svo kemst meiri hl. að orði í nál sínu. Sama skoðunin kom fram hjá frsm. (M. J.), og talaði hann mikið um þetta. Hann tók dæmi af litlu húsi og stóru. Undir litla húsið þyrfti ekki nema litinn kjallara. Engum detti í hug að búa til miklu stærri kjallara en ætlast væri til að húsið yrði. Sömuleiðis dytti engum í hug að búa til lítinn kjallara undir stórt hús. Samkvæmt hans skoðun þarf þegar frá byrjun að leggja annan lærdómsgrundvöll hjá þeim, sem ætla sjer að ganga mentabrautina, en hinum. Mjer þykir annars mikið, að hinir hv. meiri hluta menn skuli ekki bera fram till. um, að börnum, sem seinna meir er ætlað að ganga í lærða skólann og „stunda vísindanám“, skuli kent að stafa í sjerstökum skólum með sjerkennilegum aðferðum, og að þeim sje þegar frá byrjun kendar allar námsgreinar, sem þau eiga að læra, í sjerstökum skólum, sem lagaðir sjeu fyrir nám þeirra síðar meir. Það mun vera mikið vafamál, hvort nokkur verulegur munur yrði á kenslutilhögun neðri bekkja mentaskólans frá því sem nú er, þótt sú breyting verði gerð á honum, sem meiri hl. mentmn. mælir með. Latínunámið yrði auðvitað meira en nú er og fleiri smábreytingar á námsefni. En að námsaðferðinni verði stórbreytt frá því, sem nú er, er ekki líklegt. Jeg veit a. m. k. að sumir kennarar mentaskólans álíta, að svo verði ekki. Jóhannes Sigfússon segir í áður nefndu brjefi sínu, með leyfi hæstv. forseta: „En verði námsgreinunum í nýja skólanum skipað á svipaðan hátt og nefndin gerir, þá verður ekki betur sjeð en að kenslunni í neðri bekkjunum hljóti að verða svipað hagað í flestum greinum því, sem nú er, og að hún geti varla orðið vísindalegri í þeim bekkjum eftir en áður, eða tryggari grundvöllur undir vísindanám síðar meir.“ Annars virðist mjer, að það sje ekki hægt að skoða mentaskólann, þótt hann fengi hið virðulega nafn „lærði skólinn“, annað en nokkuð víðtækari gagnfræðaskóla og betur útbúinn en þá skóla, sem nú eru kallaðir því nafni. Jeg hefi lítið svo á, að það, sem þar yrði kent, væri í raun og veru alt gagnfræðamentun, meira og minna hagnýt til undirbúnings undir lifið. Vitanlega þeim mun hagnýtari, sem hún er víðtækari. En þó að hv. meðnefndarmenn mínir sjeu búnir að lýsa því með mörgum orðum, hve mikill munur eigi að vera á neðri bekkjum mentaskólans og gagnfræðaskóla, þá segja þeir þó í áliti sínu, „að hægðarleikur sje að gera gagnfræðaskólann á Akureyri svo úr garði, að röskir námsmenn geti staðist próf til 4. bekkjar lærða skólans viðstöðulítið eða viðstöðulaust, að loknu gagnfræðaskólanámi á Akureyri.“ Hjer virðast þeir viðurkenna, að munurinn á kenslunni verði ekki eins mikill og þeir annars vilja halda fram að þurfi að verða, og þar með viðurkenna þeir einnig, að munurinn á gagnfræðaskólanámi og undirbúningi undir „vísindanám“ sje ekki svo ýkjamikill. En þeir bæta því þó við, að með þessu móti komi aðeins „úrvalsmenn“ frá skólanum á Akureyri. Þaðan mega ekki koma aðrir en „úrvalsmenn“ inn í lærða skólann, eftir því sem meiri hl. nefndarinnar segir, en jeg er hálfhræddur um, að ekki komi tómir „úrvalsmenn“ í 1. bekk skólans, og meira að segja margir af þeim, sem komast munu alla leið í gegnum hann til stúdentsprófs, verði ekki neinir sjerstakir „úrvalsmenn“. En „úrvalsmennimir“ að norðan eiga líklega að bæta þá upp. Annars segja hv. meðnefndarmenn mínir í nál. sínu, að það sje heppilegt, að ekki girnist aðrir að ganga inn í lærða skólann en þeir, „sem nokkuð treysta sjer.“ Eftir því mega börn, sem mikið sjálfstraust hafa, fara inn í skólann, en hin, sem kjarkminni eru, eiga ekki að gera það. Jeg tel nú varasamt að treysta um of á sjálfstraust barna á þessum aldri, og jafnvel þó þau sjeu nokkuð eldri, enda er það oft svo, að þeir, sem treysta sjer mest, geta ekki ávalt mest. „Já, miklir menn erum við, Hrólfur minn,“ sagði Vilhjálmur forðum daga. Jeg álít það mjög hæpið að byggja mjög mikið á námshæfileikum barna innan fermingaraldurs. Það hefir sýnt sig, að menn, sem í æsku hefir lítið borið á, hafa orðið hinir nýtustu menn, er út í lifið hefir komið, og margir góðir námsmenn hafa orðið litlir afkastamenn, er til starfs og framkvæmda hefir komið. Það sannast oft, sem gömlu sögurnar segja um systurnar þrjár, Ásu, Signý og Helgu, að þótt Helga lægi í öskustó og foreldrar hennar hefðu lítið álit á henni, þá. varð hún miklu meiri og betri en systur hennar, sem foreldrarnir höfðu dáð svo mjög fyrir gáfur. - Mjer kemur í hug það, sem skólastjóri fyrir skóla, sem Niels Finsen gekk í, þegar hann var drengur, sagði um Finsen. Hann sagði, að Niels væri góður piltur, en ósköp gáfnalítill. Unglingar eru mjög misjafnlega bráðþroska, bæði hvað snertir námshæfileika og allan annan þroska. Það er þess vegna mjög hæpin leið, sem hv. meðnefndarmenn mínir vilja fara, að gera sem allra erfiðasta inngöngu í 1. bekk skólans. Hvorki foreldrar nje aðrir vita með vissu, hvað í börnunum býr innan við fermingaraldur. Það fer því oft eins og fyrir karli og kerlingu í Garðshorni, sem áttu dæturnar þrjár, sem jeg gat um áðan, Ásu, Signý og Helgu, en höfðu minst álit á Helgu. Það verður oft Helga, sem reynist best, sá unglingurinn, sem minstur gaumur var gefinn.  (B. J.: Erfiðasti skólinn)  . Já, en sú af dætrunum, sem síst hefði fengið inngöngu í hinn fyrirhugaða „lærða skóla“. Mjer finst þess gæta nokkuð mikið hjá hv. meðnefndarmönnum mínum og milliþinganefndinni, að mest megi ætíð vænta af þeim mönnum, sem mestir námsmenn eru í æsku, og að þeim einum sje treystandi til að búa sig undir háskólanám. Samkvæmt frv. mega 13 ára börn ganga inn í skólann; þá eiga þau að hafa afráðið það, hvort þau vilji ganga lærða veginn eða ekki. í flestum tilfellum eru það foreldrarnir, eða aðrir aðstandendur, sem taka þessa ákvörðun fyrir þau. Er nú nokkurt vit í þessu? Er hægt að búast við, að börnin finni þá, hvert hugur þeirra stefnir, eða hafi áttað sig á, til hvaða lífsstarfs þau muni best fallin? Svo mun það vera í fæstum tilfellum. Og jeg hygg, að foreldrarnir standi lítið betur að vígi að vita, hvaða lífsstarf muni henta börnum þeirra best. Enda álít jeg það rangt, að aðstandendur barna ráði því, hvort þau skuli ganga hinn svo kallaða lærða veg eða eigi. Það á að stefna að því, að hver unglingur finni sjálfur, hvað í honum býr, og að hann sjálfur kjósi þann veg, sem hann vill helst ganga. Og jeg tel það mikinn kost að veita unglingunum, þann tíma, sem gagnfræðanámið stendur yfir, tækifæri til þess að átta sig á því, hvaða lífsstöðu þeir helst eigi að velja sjer. Á þeim tíma geta þeir fengið reynslu fyrir því, hvort þeir hafi löngun til að halda áfram frekara námi eða ekki, og hvort þeir sjeu færir um að stunda erfitt nám. Hv. meiri hl. heldur því fram, að fleiri muni halda áfram til stúdentsprófs, ef skólinn sje skiftur skóli, heldur en ef hann sje óskiftur. Jeg held, að það yrði hið gagnstæða. Engum mundi þykja það vansæmd að fara úr skólanum með gagnfræðaprófi, en aftur á móti myndu flestir, sem á annað borð færu inn í skólann, ógjarnan vilja hætta á miðri leið, ef skólinn væri óskiftur. Annars er jeg ekkert myrkfælinn við það, þótt við eignuðumst nokkuð margt af stúdentum, því að jeg held, að það sje hverri þjóð til þrifa að eiga góðan hóp mentaðra manna, og jeg sje því enga þörf á að stritast við að finna upp öfluga stíflu við því, að svo verði. Og þessi stífla, seni upp fundin yrði, með því að gera skólann að óskiftum skóla, yrði að eins til þess, að nokkuð færri myndu fara í skólann af þeim, sem sæktu gagnfræðaskólann á Akureyri. Það yrðu nokkuð færri Norðlendingar og Austfirðingar. Það yrðu nokkuð færri sveitapiltar, sem sæktu mentaskólann, en nú gera. En slíkt mun vart talið hyggilegt, og heldur ekki af háttv. meðnefndarmönnum mínum, sem vilja gera skólann óskiftan. Varla nokkur mun telja það heppilegt, að hlutföllin á milli sveitapilta og pilta úr Reykjavík, sem sækja mentaskólann, raskist þannig, með breytingu á reglugerð skólans, að tiltölulega færri sveitapiltar sæki hann eftir en áður. Þá kem jeg að því atriðinu, sem mest hefir verið haldið á lofti af þeim mönnum, sem vilja gera skólann af óskiftum 6 ára skóla, sem sje því, að þeir nemendur, sem hafa útskrifast eftir reglugerðinni frá 1904, sjeu ver búnir undir háskólanám en þeir, sem útskrifuðust eftir eldri reglugerðinni. Rannsóknin, sem milliþinganefndin hefir gert þessu viðvíkjandi, virðist ekki vera nægileg. - Nefndin hefir ekki rannsakað einkunnir þeirra íslenskra stúdenta, er stundað hafa nám við Kaupmannahafnarháskóla. Þorleifur H. Bjarnason segir, að Íslenskir stúdentar hafi ekki í annan tíma tekið betri embættispróf þaðan en einmitt þessi ár. Býst jeg við, að hann hafi rannsakað þetta, og það megi fullyrða, að hann fari með rjett mál. Stúdentar þeir, sem stundað hafa nám við Kaupmannahafnarháskóla þessi ár, sýna með þessu, að skifting skólans hefir ekki gert þá óhæfari til náms en þótt þeir hefðu lært í óskiftum lærðum skóla. Hv. meiri hl. fullyrðir, að það sjeu aðeins þeir, sem búa á Akureyri sjálfri og nærsveitunum, sem hægra eigi með að sækja skóla þar en til Reykjavíkur. Hann segir enn fremur, að það sje af öðrum ástæðum, að menn hænist meir að gagnfræðaskólanum á Akureyri af Norður- og Austurlandi en skólanum hjer í Reykjavík. Þá ástæðu telur hann vera heimavistirnar við Akureyrarskólann. Nú eru þegar margar heimavistir við gagnfræðaskólann á Akureyri, og geta þær rúmað mjög marga nemendur. Hugsum okkur, að heimavistum verði komið upp við mentaskólann, sem jeg tel sjálfsagt að gert verði. Þá þarf þær ekki eins margar og ella, ef ekki er slitið sambandi hans við skólann á Akureyri. En þótt heimavistir verði við báða skólana, þá hljóta þær altaf að verða mikið dýrari hjer en á Akureyri. Fullyrðing nefndarinnar um þetta efni er staðleysa. Jeg vil taka dæmi, þessu til sönnunar. Mjólk kostar hjer í vetur 1 kr. lítrinn, en 50 aura á Akureyri. Kjöt og fiskur er einlægt mikið ódýrara á Akureyri en hjer í Reykjavík, og þar að auki er ætið betra að fá íslenskar framleiðsluvörur þar en hjer, þó sjerstaklega mjólk. Ef mentaskólinn verður gerður óskiftur, þá hlýtur það að hafa í för með sjer, að stofna verði sjerstakan gagnfræðaskóla hjer í Reykjavík. Jafnvel þó að hv.frsm. meiri hl. (M. J.) haldi því fram, að það hafi sýnt sig, að flestallir Reykvíkingar, sem lokið hafa gagnfræðaprófi, hafi haldið áfram til stúdentsprófs, þá er það nú samt ekki algild regla. Og vitanl. krefjast Reykvíkingar þess, að gagnfr.skóli, er stofnaður yrði hjer, verði kostaður af ríkissjóði, og jeg get ekki betur sjeð en að sú krafa sje svo sanngjörn, að Alþingi mundi ekki geta neitað að verða við henni, því að vitanlega munu fleiri sækja þann skóla en Reykvíkingar einir. Og jafnvel þó að Reykvíkingar skipuðu hann að miklu leyti, þá eru þeir svo mikill hluti þjóðarinnar, að erfitt mun verða að neita þeim um, að ríkið kostaði fyrir þá einn alþýðuskóla. Þessi hlið málsins hefir því ekkert verið rannsökuð, og ætti þetta eina atriði að nægja til þess, að hv. Alþingi sæi sjer ekki fært að afgr. málið nú þegar. Jeg vona, að jeg hafi nú sýnt fram á með nokkrum rökum, að betur þurfi að athuga mál þetta en enn er gert, ef á að gera mentaskólann að óskiftum skóla. En jeg get fullvissað hv. deild um það, að verði sambandinu við gagnfræðaskólann á Akureyri slitið, þá munu Norðlendingar og Austfirðingar ekki linna fyr en gagnfræðaskólinn á Akureyri verður gerður að lærðum skóla. Þá kröfu munu þeir gera strax og sambandinu er slitið. Þá vil jeg með nokkrum orðum minnast á þriðja atriðið, sem ber á milli mín og flestra hv. meðnefndarmanna minna, sem er um það, hvort auka eigi latínunám í skólanum eða eigi. Í umsögn háskólakennaranna um það, í hvaða námsgreinum mentaskólans þeim finnist helst þekkingu stúdenta ábótavant, þá telja þeir það vera íslenskuna. Milliþinganefndin virðist hallast að þeirri skoðun, að íslenskukunnáttan hafi verið betri áður hjá stúdentum en hún er nú. Formælendur latínunnar þakka latínunni það. En jeg vil benda á grein eftir mag. Sigurð Guðmundsson, sem hann skrifaði í 3. tbl. „Skólablaðsins“ þetta ár. Hann viðurkennir ekki nauðsyn latínunáms til þess að læra vel íslensku, og er hann þó líklega besti íslenskukennarinn, sem við eigum. Háttv. frsm. meiri hl. (M. J.) viðurkennir, að það mætti hafa fleiri námsgreinar en latínu sem aðalnámsgrein, og kemur mjer þá í hug mál, sem okkur stendur nær en latínan, og er það íslenskan, móðurmál okkar. Það er ekki latínan, sem hefir gert okkur fræga; það er ekki latínunni að þakka, að þjóðin hefir varðveitt hið forna móðurmál sitt og þjóðerni. Við megum þakka það þeim Ara og Snorra. Þakka þeim fyrir, að þeir skrifuðu bækur sínar á íslensku, en ekki latínu, sem þó var lærðra manna siður í öðrum löndum á þeim tímum. Ef þeir hefðu skrifað á latínu, þá hefðum við ekki talað íslensku í dag í þessum sölum; þá hefðum við ekki haft þau vopn, sem við höfum haft til þess að berjast með fyrir sjálfstæði voru. Þá hefði hjer nú ekki verið háð neitt Alþingi. Við megum því þakka fyrir, að forfeður vorir á 11. og 12. öld gerðust ekki þrælar latínunnar. Jeg þarf ekki að tala mikið um einstakar greinar frv. og heldur ekki um brtt. nefndarinnar. Jeg tel breytingar þær, sem nefndin hefir gert á stjórnarfrv., flestar til bóta, og mun greiða atkv. með þeim öllum nema 7. brtt., af þeirri ástæðu, sem jeg hefi þegar tekið fram. En þótt jeg sje ósamþykkur sumu í frv. stjórnarinnar, og þá sjerstaklega 2. gr., um að skólinn skuli vera óskiftur 6 ára skóli, þá hefi jeg ekki flutt neina brtt. við frv. við þessa umr., af þeirri ástæðu, sem menn geta skilið af nál. minni hl. og því, sem jeg hefi nú sagt. Jeg tel það ólíklegt, að hv. deild felli dagskrána og samþ. frv. til 3. umr., en fari svo, þá mun jeg koma með brtt. fyrir þá umr. Sem sagt, þá lít jeg svo á, að þetta mál þurfi að athugast betur en enn hefir verið gert. Jeg vil biðja hv.þm. að athuga, að hjer á ekki að tjalda til einnar nætur. Eins og hv. deildarmenn munu hafa tekið eftir, þá erum við nefndarmenn, sem höfum skrifað undir minni hl. álitið, ekki sammála að öllu leyti, og býst jeg við, að hinn hv. meðnefndarmaður minn muni gera grein fyrir sinni skoðun.

Frsm. meiri hl. (Magnús Jónsson) Mig langar til að spyrja hæstv. forseta, hvort engir aðrir hafi kvatt sjer hljóðs, t. d. hinn minni hl. maðurinn (E. E.), sem lofað var ræðu frá, svo jeg geti slegið báðar flugurnar í sama högginu.  Háttv. frsm. minni hl. (Þorst. J.) hefir búið sig betur undir framsögu sína en jeg, því að jeg hafði ekki neina skrifaða ræðu með mjer. Hann ljet undrun sína í ljós yfir því, að meiri hl. skyldi ekki hafa fallist á að fresta málinu, og mjer skildist á honum, að hvað sem á milli bæri, ættum við að fallast á að fresta því. Það má altaf segja, að mál sje ekki nógu undirbúið, en sú leið er ekki heppileg til framkvæmda, því þegar til lengdar lætur, mundi alt lenda í undirbúningi og engu lokið. Við sjáum ekki ástæðu til annars en leggja til, að þessu máli verði lokið nú, og okkur finst sönnunarskyldan hvíla á þeim, sem vilja fresta málinu. Hann færði rök að því, að þetta væri stórmál. Öll skólamálin eru yfirleitt stórmál. Og þessu máli hefir verið sýndur sá sómi, sem stórmálum á að sýna. Fyrst og fremst er því með þál. vísað til stjórnarinnar til undirbúnings og íhugunar. En þar sem hún ekki treystir sjer til að vinna að því sem skyldi, skipar hún sjerstaka menn til að verða ráðunauta sína um þetta mál. Þessi nefnd hefir nú starfað og látið fara fram rannsókn og síðan gefið ítarlegt álit. Auk þess hefir málið verið nauðrætt á fundum og ákaft deilt um það í blöðunum, og það einmitt þá hliðina, sem hv.frsm. minni hl. (Þorst. J.) vill að komi skýrt fram, og svo loks umr. hjer, eftir meðferð þingnefndar. Þessi undirbúningur finst mjer vera nægilegur til að sæma stórmáli, enda er þetta mál ekki svo stórt, að þingið geti ekki tekið ákvörðun um það þess vegna. Annars rakst það á hjá háttv.frsm. minni hl. (Þorst. J.), er hann sagði, að lög um þetta efni væru aldrei nema rammi eða umgerð utan um skólann sjálfan. Það er undarlegt, ef sú rammasmið er svo vandasöm, að frestast þurfi árum saman. Sök sjer, ef um sjálft listaverkið hefði verið að ræða, listaverkið, sem í rammanum á að vera. Það er engin ástæða til að fresta því, og verður því að álykta, að það sje einungis af þráa að vilja ekki afgreiða það á þessu þingi. Þetta mál hefir fengið slíkan undirbúning og er þess eðlis, að jeg er hræddur um, að lítið muni græðast á því að leita umsagnar þjóðarinnar. Um það, hve bær þjóðin sje að dæma um slíkt mál sem þetta, þá má náttúrlega svara því á báða vegu. Því neitar enginn, að nauðsyn sje, að þjóðin sje ánægð með þennan skóla og standi bak við hann með velvilja og áhuga. En hitt er jafnvíst, að það verða ávalt fáeinir menn, sem verða að ráða þessu máli til lykta. Þeir verða að framkvæma undirbúninginn og leggja sinn málstað fram og verja hann, og þjóðarinnar hlutverk takmarkast eðlilega við það, að velja milli málstaða. Þjóðarumsögn er jafnan tvíeggjað sverð, þegar svo stendur á. Það skiftir henni í flokka og vekur hjá þeim partinum, sem ekki fær sitt mál fram, óánægju, sem annars mundi ekki brydda á. Jeg skal heldur ekki neita því, að til sjeu þeir menn, sem gætu sagt álit sitt á þessu máli, ef þeir hefðu tækifæri og tíma til að rannsaka það, en sjeu ekki búnir að því enn þá, en hve lengi á að bíða eftir því? Hygg jeg, að lengi mætti segja, að einhver væri eftir. Hv. frsm. minni hl. (Þorst. J.) sagði, að mjög tíðar breytingar í skólamálum væru ekki hollar, og ef þessum breytingum væri komið á, þá mundu þær má ske reynast óhollar, svo að fljótt þyrfti að skifta um aftur. En jeg vil segja, að betri er holl breyting en óholt framhald, er búa þyrfti við um óratíma. En svo býst jeg við því, án þess jeg hafi heyrt það, að minni hl. mundi vilja líka fara fram á ýmiskonar breytingar, jafnvel þó þær yrðu ekki í þessa átt, sem hjer hefir verið stungið upp á, og hver er þá munurinn í þessu efni? - Jú, hann er sá, að þeir vilja sennilega breyta enn lengra í þá áttina, sem hjer er óreynd, fara enn lengra eftir þeirri braut, sem nú hefir reynst svo, ja, jeg vil segja hæpin, en við viljum aftur á móti fara nær því, sem hjer er þaulprófað, sníða af því agnúana, sem á voru, en halda annars því, sem fylgt hefir þjóð vorri um langan aldur. Háttv. frsm. minni hl. (Þorst. J.) beitti mörgum vopnum í málsvörn sinni. Og meðal annars tók hann þann kost, sem skáldið segir að oft sje tekinn í röksemdaþroti, að „lesa upp nafnspjöld frægra manna“. Hann las upp ummæli próf. Ágústs Bjarnasonar, sem vitanlega er mótfallinn þessu fyrirkomulagi, því að eftir hans tillögum ættu að vera 2 lærðir skólar, annar á Akureyri, en hinn í Reykjavík, og annar yrði þá náttúrufræðisdeild, en hinn málfræðisdeild. En þetta er fjarstæða; það eina, sem gæti rjettlætt þetta, er að þjóðin væri skift að gáfnafari eftir landsfjórðungum. Annars væri þetta ekki til annars en gera öllum landshlutum erfiðleika. Þá er vitnað í það, að 3 kennarar mentaskólans sjeu mótfallnir því fyrirkomulagi, sem stungið er upp á í nál., en þá mætti draga upp nafnspjöld á móti og segja: Stjórnin og meiri hluti kennaranna er með nefndarmönnunum. Háttv. frsm. minni hl. (Þorst. J.) las upp kafla eftir Jóhannes Sigfússon kennara, þar sem hann talar um, að hann telji óheppilegt að gera skólann að tilraunastöð. En með þessum breytingum, sem farið er fram á, er alls ekki hægt að skoða hann sem tilraunastöð En maður gæti sagt, ef gera ætti mentaskólann að 4 ára „Gymnasium“, að þá kæmi eitthvað nýtt, sem mætti nefna tilraunastöð. En hins vegar gæti það ekki talist það, þó skólanum yrði breytt allnærri því horfi, sem áður var. Þá las hann upp kafla úr álitsskjali Þorl. H. Bjarnasonar, um að heimsstyrjöldin hafi hnekt vexti og viðgangi skólans. En jeg veit ekki, hvernig heimsstyrjöldin getur haft nokkur áhrif í þessu efni; þótt hún hafi miklu umrótað hjer hjá okkur, þá má þó ekki kenna henni það, sem hún á enga sök á. Háttv. frsm. minni hl. (Þorst. J.) talaði um skoðun hinna yngri manna á þessu efni og kvað þá alla andvíga þessari breytingu, sem hjer er farið fram á. Jeg veit ekki, hvernig hv.þm. fer að vita svo vel um þetta, því að mjer er ekki annað kunnugt en að þar sjeu, eins og annarsstaðar, skoðanir talsvert klofnar í þessu máli. Fyrst eftir að breytingin var gerð, sú, sem nú á að vera orðin svo hugþekk öllum, var mjer kunnugt um, að hún var mjög litin hornauga af hinum yngri mentamönnum. Hún þótti eitthvað „simpil“. En nú hafa menn þá, eftir þessu, sætt sig við og sannfærst um ágæti þess, sem þeir áður fældust, og ef svo er, skyldi þá ekki vera mögulegt að spá eitthvað svipuðu um mótspyrnuna nú gegn þessari breytingu? Háttv. frsm. minni hl. (Þorst. J.) sagði, að jeg vildi ekki fresta málinu af því, að jeg væri hræddur um, að okkar málstaður mundi tapa við það, og við vildum þess vegna knýja málið í gegn nú á þessu þingi. En ef jeg hjeldi það, þá mundi jeg ekki halda fram breytingum í þessa átt. - Ef jeg væri sannfærður um, að eftir eitt ár mundi meiri hl. verða á móti þessu, þá áliti jeg sjálfsagt að fresta því. Það er vist enginn svo einfaldur, að hann leggi fús og viljugur út í það, sem hann veit að hann muni á næsta ári fá það fyrir að standa skömminni íklæddur. En jeg er ekki hræddur um það. Það er nú eins og ávalt, að andstaðan blossar mest upp fyrst í stað. Svo dregur heldur úr, og orustuvíman rennur af. En þá koma hinir fram, sem sjá það heilbrigða í málstaðnum, og verja hann, og reynist þá oft minni veigur í öllum þeim firna mótbárum, sem fyrst komu fram. Fyrir mjer má því málið bíða, því að jeg veit, að breytingunni eykst fylgi þangað til, nema ef hreppapólitík á að ráða þessu skólamáli til lykta. En jeg sje bara enga ástæðu til þess að skjóta málinu fram af sjer snú. Mjer heyrðist háttv.frsm. minni hl. (Þorst. J.) vera að tala um, að þó að skólinn yrði gerður óskiftur lærður skóli, mundi svo sem ekkert þurfa að breyta kenslunni í þeim þrem neðstu bekkjum skólans, sem nú eru gagnfræðaskóli, og hann mun hafa þetta eftir einum kennaranum). Jeg þekki nú auðvitað ekki mikið til kenslunnar í þessum bekkjum, en það veit jeg og sje í hendi mjer, að sje þetta satt, þá er það aumi gagnfræðaskólinn, sem við búum nú við, og ekki von, að margir noti hann „sem slíkan“. Eða þá, ef hann er nú góður sem gagnfræðaskóli, þá verður það auma undirstaðan undir vísindanám, sem lögð verður í 3 neðstu bekkjunum. Auðvitað hjálpar gagnfræðamentun til fyrir þann, sem áfram vill halda, en hann á þó að byrja á upphafinu og leggja grundvöllinn fastan. Hann hefir með gagnfræðamentuninni viðað að efni, og getur því verið fljótari að byggja, en grundvöllinn á að leggja rjettan. Annars virðast mjer ekki nein rök fylgja þessari staðhæfingu, að engu þurfi að breyta í 3 neðstu bekkjunum, og þarf því ekki að ræða það frekar. Þá sagði hv.frsm. minni hl. (Þorst. J.), að þeim hefði farið fjölgandi einmitt nú allra síðustu árin, sem hefðu hætt að gagnfræðaprófi loknu, og vildi telja það sönnun þess, að menn væru nú að læra að nota gagnfræðadeildina sem gagnfræðaskóla, og ráðunautar stjórnarinnar hefðu því gert rangt, er þeir tóku ekki allra síðustu ár með í reikning sinn. Já, hjer sjest nú, hve alt er notað og grunt á málið litið. Áður var á það minst, að stríðið hefði tálmað því, að gott lag kæmist á skólann, sem vitaskuld var því óviðkomandi. - En hjer hefði verið nær að minnast á afleiðingar stríðsins. Því að hjer koma þær skýrt fram. Þetta, hve miklu fleiri hafa nú hætt að þrem árum loknum, er auðvitað bein afleiðing þess, að dýrtíðin hefir verið að þrengja fastar og fastar að, og námsfólk er hætt að standast hana og verður að hætta, en kemur ekkert hinu málinu við. Háttv. frsm. minni hl. (Þorst. J.) talaði um, að ekki væri hægt að hlaða veggi á húsi, ef undirstöðuna vantaði. Jeg skal ekki rengja það. En hv.þm. (Þorst. J.) vildi heimfæra þetta upp á það, að byrjað væri frá blautu barnsbeini á því að undirbúa börnin undir þann lærdóm, sem þau síðar ættu að nema. Þetta veit hv.þm. (Þorst. J.) að er ekki rjett. Lestur, skrift og önnur barnaskólakensla getur ekki talist lær dómur, heldur aðeins undirstaða, sem öllum er nauðsynleg. Lærdómurinn byrjar fyrst, þegar barnaskólunum sleppir. Þegar barn byrjar að læra að stafa, er ekki farið að hugsa um það, hvort það eigi að ganga lærða veginn eða ekki. En þegar menn eru komnir á þann aldur, að þeir geti farið að ganga í skóla, aðra en barnaskóla, munu flestir nokkuð í því ráðnir. Og svo hefir það reynst hjer í Reykjavík, að þeir, sem hafa gengið í mentaskólann, hafa fæstir hætt við gagnfræðapróf. Og þegar svo er, þegar skólinn er af flestum notaður sem sjálfstæður heildarskóli, á hann líka að vera það í raun og veru. Þeir, sem ætla alla leið í gegnum lærða skólann, þurfa aðra undirbúningsmentun en þeir, sem ganga aðeins í alþýðuskóla. Þeir, sem t. d. ætla að læra mál til þess eins að skilja þau, hafa ekki ráð á að læra mikið í málfræði og þesskonar, sem er þeim nauðsynleg, sem læra vilja mál vísindalega. Þessir menn eiga því enga samleið. Þá hjelt hv.þm. (Þorst. J.), að hægt væri að gera gagnfræðaskólann á Akureyri svo úr garði, að þeir, sem þaðan kæmu, gætu gengið inn í 4. bekk lærða skólans. Þetta getur ekki orðið almenn regla. Þeir einir, sem færastir eru, ættu að geta gengið upp í 4. bekk, og þó eftir einhvern aukaundirbúning. Þetta fyrirkomulag yrði ekki til þess að útiloka námsmennina, því að hjer er bent á leið fyrir þá færustu til að fara kostnaðarlítið skóla úr skóla. Þessi breyting er til þess gerð, að lærðu mennirnir okkar verði úrvalið úr þjóðinni, en nú er þessi vegur nokkuð breiður og greiðfær. Það er misskilningur, að í þessu liggi nokkur „antisocialistisk“ tilhneiging, eins og haldið hefir verið fram. Það er ekki verið að hlaða undir sjerstaka menn á kostnað hinna, eða verið að gera mentunina að sjereign nokkurra manna, heldur er hjer aðeins um skynsamleg vinnuvísindi og hyggilega verkaskiftingu að ræða. Mentun er ekki eingöngu falin í lærdómi. Menn geta öðlast hana í alþýðuskólum og öðrum skólum, en þó aðallega af sjálfum sjer. En þeir, sem eiga að verða vísindamenn, þurfa sjerstakan undirbúning, hjá því verður ekki komist, en er þó ekki þar með sagt, að hann sje neitt göfugri eða betri en sá, sem aðrir fá. Það er ekki verið að reyna að koma upp mentamannaaðli, heldur er þetta tilraun til þess að bæta undirbúning embættis- og vísindamannaefna vorra, svo þeir geti orðið færari um starf sitt, alveg á sama hátt og handverksmenn, kaupmenn, sjómenn og hverjir sem eru, verða að fá undirbúning við sitt hæfi. Það verður að tryggja það, að þeir geti fengið svo fullkominn undirbúning, að þeir heykist ekki við háskólanámið. Mentaskólinn verður því að vera svo þungur, að í gegnum hann komist ekki nema sæmilega duglegir og gáfaðir menn, og hann verður að hafa veitt þeim andlegan þroska og næga undirbúningsmentun undir háskólanám. Hjer er því ekki verið að útiloka aðra en skussana, og dæmisaga hv.þm. um Ásu, Signýju og Helgu var því óheppilega valin. Það styður minn málstað. Það er einmitt Helga, sem ber sigur úr býtum, en hún er líka best gefin frá upphafi, og hana viljum við krækja í. Þá taldi hv.þm. (Þorst. J.), að margir væru ekki búnir að ráða við sig um gagnfræðapróf, hvort þeir hjeldu áfram eða ekki. Þetta held jeg að sje ekki rjett. Þegar menn fara í mentaskólann, hafa þeir flestir ákveðið að reyna að ganga hann á enda, og svo hefir reynslan orðið. Það hefir oft verið meiri vafi meðal stúdenta um, hvaða námsgrein þeir ættu að velja, þegar þeir koma á háskólann, heldur en hjá gagnfræðingum, hvort þeir ættu að halda áfram eða ekki. Og af þessari ástæðu er það, að jeg hefi oft verið hræddur við skiftinguna í stærðfræðis- og málfræðisdeild. Mönnum er eðlilega illa við að binda sig svo snemma. En þeir eru flestir ákveðnir í því að ganga lærðu brautina, úr því að þeir hafa lagt út á hana á annað borð. Sú ákvörðun er oft tekin á unga aldri, og var það alsiða hjer áður, að þegar börn gengu til prestsins og einhver þótti skara þar fram úr, reyndi prestur að stilla svo til, að viðkomandi barn væri sett til menta. Margir af okkar mætustu mönnum eiga þetta upphaf skólagöngu sinnar. En þetta hefir því miður breyst. Nú er gangurinn greiðfær úr efsta bekk barnaskólans yfir í mentaskólann, og er þetta óspart notað af Reykvíkingum, sem von er til. Börnin fljóta inn um þennan breiða ós og berast síðan upp eftir fyrirhafnarlítið, því að nú eru fáir fossar, sem þarf að stikla, eða straumar að standa á móti. Það fer því fjarri lagi, að þessi breyting sje til óhagræðis fyrir sveitirnar. Hún setur þær hærra, miðað við Reykjavík, en áður var. Þá er það einnig misskilningur, að þetta sje til óhagræðis fyrir Norður- og Austurland. Þeir geta eins sent börn sín til Reykjavíkur eins og til Akureyrar. Það er sagt, að dýrara sje að lifa hjer. Jeg á bágt með að trúa því. Öll erlend vara ætti þó að vera ódýrari hjer. Það, sem gerir muninn, er aðallega heimavistin á Akureyri. En ef heimavistir kæmust á hjer, væri þessi munur úr sögunni. En um þetta er ekki hægt að segja nákvæmlega fyr en það er rannsakað. Hv. þm. (Þorst. J.) hjelt því fram, að þetta yrði til þess að fækka nemendum við Akureyrarskóla, en fjölga þeim hjer. Á Akureyri fækkar að vísu um marga þá, sem ætla að ganga lærða veginn, en ef menn halda, að hjer fjölgi, viðurkenna þeir, að hjer stundi enginn aðeins gagnfræðanám, því ef svo væri, þá ættu þeir að hverfa úr skólanum við breytinguna. Gægist ekki það sanna hjer óvart upp úr moldviðrinu, sem þyrlað er upp utan um þetta mál? En jeg held, að hjer muni samt fækka, þó að þessu sje ekki til að dreifa. Inngangan í skólann verður ekki eins auðveld, og skólinn skilur frekar sauðina frá höfrunum. Hingað til hafa þeir fengið að fljóta með. Þá er sú mótbára, að þetta yrði kostnaðarsamt. Jeg held, að það verði hverfandi. Þetta mundi að vísu verða þess valdandi, að setja yrði á stofn gagnfræðaskóla hjer eða auka skólann í Hafnarfirði, en þessi kostnaður hlýtur að koma hvort sem er, því undarlegt má heita, að Reykjavík eða Suðurland skuli ekki eiga verulegan alþýðuskóla. Að endingu get jeg tekið hátíðlega undir þau fögru orð, sem háttv.þm. (Þorst. J.) viðhafði um móðurmál vort, og eins get jeg tekið undir þá ósk, að menn læri að skrifa íslensku, en ekki latínu í þess stað. íslenskunni verður ekki um of lof sungið, og er sjálfsagt, að hún hafi heiðurssess í öllum skólum vorum. Það hefir engum dottið í hug að offra henni á altari annara námsgreina og í stjórnarfrv. eru henni ætlaðir eins margir tímar og nokkurri fræðigrein annari. En það er svo, að enginn er spámaður í sínu föðurlandi, og það er hætt við, að íslenskan sje ekki heppileg til þess að vera aðalþrautaefni nemenda. Þeir þykjast þar altaf nokkuð færir; vona að minsta kosti, að þeir geti bjargað sjer, og þess vegna er hún ekki heppileg sem aðalviðfangsefni til þess að þroska nemendur. Um latínuna er öðru máli að gegna. Hún er mönnum ókunn með öllu, erfið og strembin. Menn standa í fyrstu ráðalausir yfir þessum flóknu, samanbörðu setningum, sem virðast tyrfnar og torfærar fyrst, en liggja svo dásamlega beint við, þegar þær eru skildar. Latínan er þess vegna námsgrein, sem hægt er að nota til þess að reyna á þolrif nemendanna; hún er hreinsunareldurinn, sem skilur að það, sem aðskilja á. - Aðaltilgangur hennar er ekki að opna latneskar bókmentir fyrir mönnum, því að þær eru nú til í ágætisþýðingum, og grískan væri betur valin í þessu augnamiði það á heldur ekki að fara að stofna latinuskóla. Það er mikill munur á þessu fyrirkomulagi og gömlu latínuskólunum. Þar var kend latína, aftur latína og enn latína. í skólunum var alt talað og skrifað á latínu. Ef farið væri fram á slíkt, hefðu menn ástæðu til að hampa því, að verið væri að vekja upp gamlan draug, en því er ekki til að dreifa. Latínan á aðeins að vera þroskameðal, og hún verður ekki mikið kend. Ef latína og íslenska væru hlutfallslega jafnt kendar, þyrftu 3 latínutímar að koma á móti hverjum íslenskutíma. Menn kunna ekkert í latínu, er byrjað er að kenna hana í skólanum, en svo mikið í íslensku, að þetta er minsti munur, sem á þeim er hægt að gera. Það hafa komið fram óskir inn að fresta þessu máli, en jeg sje ekki til hvers. Málið hefir fengið ágætan undirbúning og er þaulhugsað. Jeg sje ekkert unnið við frestun; jeg held, að ekkert eða fátt nýtt eigi eftir að koma hjer fram, og jeg hefi áður sýnt fram á, að þetta mál þarf ekki að bíða eftir því, að mentamálin verði tekin fyrir í heild.

Forsætisráðherra (J. M.) Það hefir verið talað mikið um það, hvernig þetta mál væri undirbúið, og hefir verið rjett frá því skýrt af hálfu hv.frsm. meiri hl. (M. J.). Þó vil jeg geta þess, að upptök þess eru dálítið fyr en um hefir verið talað. Jeg hygg, að óskir um að láta lærða skólann komast aftur í það horf, sem hann var í áður en hin núgildandi reglugerð komst á, hafi komið frá Stúdentafjelagi Reykjavíkur, og mjer er sagt, að menn þar hafi einróma verið á því máli, að þetta ætti að gera. Síðan kom málið fyrir Alþingi, og var afgr. þaðan með áskorun til stjórnarinnar í þá átt, að koma skólanum í gamla horfið. Að vísu kemur þetta ekki beint fram í þál.till., en það kom skýrt fram við umr. málsins, t. d. hjá hv.þm. Dala. (B. J.). Að vísu var talað um, að rannsaka ætti málið, en ótvírætt bent í þá átt, að rannsóknin mundi komast að þeirri niðurstöðu, að skólinn ætti að vera með sama fyrirkomulagi og áður. Eftir nákvæma rannsókn komust svo ráðunautar stjórnarinnar alveg að sömu niðurstöðu, og lögðu málið í því formi fyrir þingið. Jeg verð nú að segja það, að jeg held ekki, að þetta mál sje svo vaxið, að rjett sje að leggja það undir þjóðaratkvæði. Það er þegar nógu langt gengið, að bera það undir Alþingi, því að það heyrir eiginlega fremur undir stjórnarráðstafanir en undir Alþingi. En að það er borið undir Alþingi kemur af því sambandi, sem er á milli mentaskólans í Reykjavík og gagnfræðaskólans á Akureyri. En í meðferð málsins 1919 kom það ekki í ljós, að ætlast væri til, að málið væri borið undir Alþingi. Að öðru leyti hefi jeg heyrt í dag, að undirbúningur málsins væri eigi nógu langur, og að mentamálanefndarálitið nægði ekki. Jeg hefi oft sagt það áður, að jeg hefi ekki trú á því, að mikið mundi græðast á því, þótt setið væri lengi yfir þessu máli; skoðanir manna mundu vera jafnskiftar um það eftir sem áður. Annars er jeg samdóma meiri hluta nefndarinnar, og ætla mjer ekki að fara að taka upp það, sem hv.frsm. (M. J.) hennar hefir sagt. Hitt er auðvitað, að eins og til málsins er stofnað, þá má stjórninni standa á sama, þótt því verði skotið á frest. Það er fram komið eftir kröfu þingsins, og það er því á þingsins valdi, hver meðferð verður höfð á því. Jeg vildi þó skjóta því til háttv. minni hl., hvort ekki muni rjettara að leyfa atkvgr. um brtt. á undan rökstuddu dagskránni, því ef það kemur fram aftur, þá mundi það geta gagnað að vita, hvort þessar brtt. þættu aðgengilegar af hv. deild eða ekki. Það getur auðvitað verið, að málið upplýsist eitthvað, t. d. við skrif um það í blöðunum, en að nokkurt gagn sje í því að bera það undir þjóðina, því hefi jeg ekki trú á. Og að því er snertir andróður stúdenta gegn því, þá hefir það nú oft sýnt sig, hvernig þeir hafa breytt skoðunum sínum. Jeg er ekkert að lasta þá, það sje fjarri mjer; aðeins held jeg, að ýms mál sjeu oft ekki gerhugsuð hjá þeim. Jeg skal þá minnast nokkrum orðum á brtt. Jeg get ekki annað sjeð en að þær sjeu sumar til bóta, og sumar að minsta kosti skaðlausar. Jeg skál samt leyfa mjer að segja það, að jeg get vel fallist á, að þetta próf sje fremur reglugerðarákvæði. Aftur á móti skal jeg taka það fram, sem hv.frsm. meiri hl. (M. J.) sagði og skýrði mjög vel, að ekki sje heppilegt, að menn af mismunandi aldri sjeu í sama bekk. Þetta held jeg að sje alveg rjett, en vel getur það auðvitað komið fyrir, að ástæða þyki til að veita undanþágu, þó að slíkt ætti að vera sem allra sjaldnast, en að öðru leyti er sjálfsagt að hafa aldurstakmark. Jeg er alveg samdóma því, að eitthvað sje lært í latínu til undirbúnings. Á þann hátt verður betra samræmi í náminu, og jeg hygg ekki, að það veitist svo erfitt að fá einhverja tilsögn upp til sveita. - Hins vegar er jeg ekki alveg samdóma hv. meiri hl. um það, að varhugavert sje að gera embættispróf að skilyrði fyrir kennarastöðu. Það má auðvitað hugsa sjer undanþágu, en hún ætti þó helst ekki að eiga sjer stað. Um það, hvort kennara sje skylt að láta af embætti 65 ára, það legg jeg enga áherslu á; jeg held, að í framkvæmdinni geri brtt. ekki mikinn glundroða. Jeg er alveg samdóma háttv.frsm. meiri hl. (M. J.), um sjerstöðu hans til skólaráðs. Jeg held, að slíkt sje hollara fyrir skólann en að eiga alt undir úrskurði ráðherranna. Svo held jeg, að jeg finni ekki ástæðu til að tala neitt frekar um þessar brtt. Komi eitthvað fram í umr., sem vert er athugunar. Þá hygg jeg meiri hl. mæta vel trúandi til að standa fyrir svörum.

Eiríkur Einarsson Jeg hefi skrifað undir nál. minni hl. mentmn. með fyrirvara, og vildi jeg gera grein fyrir aðstöðu minni þar. Það er sameiginlegt með mjer og hv. 1. þm.N.-M., frsm. minni hl., (Þorst. J.), að við viljum hvorugur að mentaskólafrv. nái fram að ganga á þessi þingi. Við teljum báðir, að með afgreiðslu nú yrði það mál tekið út úr eðlilegu samhengi við skólamál landsins að öðru leyti, sem eru til rannsóknar í höndum milliþinganefndar. Þótt hv.frsm. meiri hl. nefndarinnar (M. J.) hefði þau orð í ræðu sinni áðan, að þar sem sjeð væri, að mentaskólinn ætti að takast út úr skólakerfinu eftir áliti ráðunauta stjórnarinnar í mentamálum, væri ekki eftir neinu að bíða. Okkur minni hl. mönnum nefndarinnar stæði þá nær að leggja til, að málið yrði fremur felt en því frestað. En jeg er annarar skoðunar. Þótt milliþinganefndin vilji taka mentaskólann út úr kerfinu, er enganveginn þar með sagt, að ekki geti margt komið í ljós í áliti hennar um skóla og mentamálin að öðru leyti, er geti orðið til leiðbeiningar í samanburðinum á mentaskólanum og hinum öðrum skólum. Jeg get líka tekið undir það með hv. 1. þm.N.-M. (Þorst. J.), að flestallar tillögur, sem liggja hjer fyrir frá mentamálanefnd um hinn lærða skóla, eru þannig sniðnar, að við getum verið þeim samþ., þótt við hins vegar viljum ekki, að málið fái afgreiðslu á þessu þingi. Hæstv. forsrh. (J. M.) gat þess, að málið hefði lítið að gera til þjóðaratkv.; það stæði nær, eða ætti að nægja, að þingið athugaði það. Jeg er í rauninni á sama máli um það, að þjóðaratkvæði á hjer ekki að þurfa, en hinsvegar mundi þinginu aukast skilningur og yfirlit, ef álit það, sem von er á um öll skólamálin, væri komið til samanburðar áður en útkljáð er um fyrirkomulag mentaskólans. Um alt þetta geri jeg ráð fyrir, að jeg og háttv.frsm. minni hl. nefndarinnar (Þorst. J.) sjeum samdóma, en ef lengra á að rekja, býst jeg við, að komi fram ágreiningur. Jeg er í miklum vafa um, hvort rjett sje að auka latinunámið eða ekki. Tel jeg vafalaust, að hún hafi mikið mentunargildi, og ræð jeg það ekki síst af frásögn og kynningu við ýmsa ágæta menn, er hafa talið hana til hinna bestu mentunargreina, og veit jeg af afbragðs íslenskumönnum, er hafa þakkað latínunni, ásamt móðurmálinu, hvernig þeir hafa kunnað að fara með það. Jeg veit það vel, að latínan verður ekki látin í askana, en um það gæti einnig verið álitamál, þótt til væri nefnt sumt af því, sem kallað er „gagnfræði“. Ef latínan er vel til þess fallin að kenna rökrjetta hugsun, skipulega framsetningu og fegrun ritmáls, og sje hún auk þess nauðsynleg undirstaða til náms þeirra tungna, er af hennar rótum eru runnar, þá verð jeg að játa það, að hún á mikinn rjett á sjer í lærða skólanum, þótt um hitt megi deila, hvað megi kaupa hana dýru verði. Um það þori jeg ekkert að segja, og síst á meðan jeg veit ekki, hvað við verðum að leggja í sölurnar. Auk þess er altaf á það að líta, að meira er komið undir kennurunum en kenslugreinunum. Jeg er því enn sem komið er óráðinn í því, hvort auka skuli latínunám í lærða skólanum, og hvort gerlegt sje að færa hann í hið fyrra horf og hafa hann óskiftan latínuskóla. Úrslitaskoðun mín um þetta mál mun mikið fara eftir því, hvað samrýmanlegt er við aðra skóla og hver bönd þetta myndi leggja á landsmenn, til að einskorða lærða mentun við Reykjavík. Jeg tel t. d. enga fjarstæðu, þótt stungið sje upp á því sem tiltækilegu - jeg vil alls ekki segja æskilegu - að latína skuli einnig kend í sjerstakri deild Akureyrarskólans. Ef þetta þætti vel gerlegt, rannsókn skólamálanna leiddi það í ljós, og ef yfir höfuð aukin latínukensla í mentaskólanum gerði landsmönnum lítið erfiðara fyrir eftir en áður að láta unglinga, sem eiga að ganga „lærða veginn“, stunda nám sitt þar, sem hentast þykir, annarsstaðar en í Reykjavík, þá vil jeg síst verða til þess að andæfa latínunni. En ef hins vegar það sæist í meðförunum, að óskiftur latínuskóli hefði þá nauðsyn í för með sjer, að ekki yrði í önnur hús að venda til námsins en til höfuðstaðarins, þá geri jeg ráð fyrir, að mjer þætti latínan, svo ágæt sem hún er, ekki leggjandi í sölurnar. Er á það tvent að líta, að eins og nú er komið með alt verðlag og dvalarkostnað í Reykjavík, má svo segja, að ógerlegt sje fyrir aðra en efnamenn að kosta börn sin til náms í Reykjavík. Vetrardvöl þar kostar nú á 3. þús. kr., og jafnframt hlýtur það að koma til álita, sem mikilvægt atriði, að margir munu telja börn sín í betra öryggi annarsstaðar en meðal ókunnugra í Reykjavík, slíkt sukkorð, sem nú fer af höfuðstaðnum, og veit jeg, að engan mun hneyksla, þótt þetta sje sagt. Hjer kemur það einnig til greina, og veldur því, að mjer finst, ekki svo mjög aðkallandi að afgreiða nú frv. um mentaskólann, að annað, sem lýtur að mentamálum, og þjóðin á miklu meira undir, er ekki komið til athugunar fyrir þingið nje endurbóta. En það er barna- og unglingafræðslan. Hefir um hana sannast, með þeim breytingum, er hún hefir verið látin taka á síðustu árum eftir útlendu sniði, að við erum fúsari til að taka upp ýmsa nýbreytni erlenda, ómelta og hugsunarlaust, en gá fyrst og fremst að, hvað okkur hentar, miðað við hið sjerstaka ásigkomulag lands og þjóðar. Á þetta einnig við um mentamálin. - Undirstöðuatriði mentamálanna er barnafræðslan, og henni verður því fyrst að sinna. Hvort sem litið er til skóla- eða fræðsluhjeraða, þá er barnafræðslunni mjög ábótavant og í afturför, enda er það eðlilegt, þegar ekki verður betur sjeð, en sá eldur, er þjóðin varðveitti dýrastan á arni sínum, sje nú nærri sloknaður. En þar á jeg við kenslu og mentun á sveitaheimilunum. Þennan eld þarf aftur að glæða, ef vel á að fara. Svo má tala um latínuskólann á eftir. Að lokum vil jeg geta þess, að þótt ekki yrði breytt um fyrirkomulag mentaskólans, álít jeg, að hin almenna gagnfræðamentun Reykvíkinga og annara nálægra, eigi þar ekki fram að fara. Lærði skólinn á að njóta þeirrar friðhelgi, að slíku verði ekki blandað saman.

Sigurður Stefánsson Jeg hefi nú hlýtt á mál hv.þm. og skal taka það fram þegar, að jeg mun greiða atkv. með stjórnarfrv. Jeg er nú orðinn gamall maður og man bæði fortíð og nútíð þessa máls. Minnist jeg þess, að þegar heimavistirnar voru lagðar niður við lærða skólann, þá þótti mjer það hið mesta óráð. Gleður það mig mikið, að nú skuli skriður á kominn að bæta úr þessu mikla meini. - En það var eins og eins ógæfan byði annari heim í skólamálum vorum. Skólinn var gerður að þeim viðrinisskóla, sem hann enn er, og hefir sú ankannalega samsteypa orðið þjóð vorri til hinnar mestu bölvunar. Ávextirnir af þessu fyrirkomulagi eru gutlmentun, sem hvorki er heilt nje hálft. Forna rómverska málshættinum „non multa, sed multum“ hefir verið snúið við, og því er svo komið sem komið er. Gleður það mig mjög mikið, að ráðunautar stjórnarinnar skuli hafa sjeð nauðsynina á því að breyta þessu aftur í gamla horfið, þó mjer hins vegar sýnist, að þeir muni tæplega nógu langt gengið hafa. Það hefir oft verið talað um það hjer á þingi, og þar á meðal af mjer, að málin væru eigi nógu rækilega undirbúin, og nauðsyn bæri til, að stjórnin legði síðustu hönd á verkið. því að annars gæti það talist flaustursverk, og það jafnvel þó að milliþinganefnd og þingnefndir hefðu um málið fjallað. En hjer er þessu ekki til að dreifa. Þetta mál hefir fengið rækilegan undirbúning. Er því einkennilegt af háttv.frsm. minni hl. (Þorst. J.) að segja, að mál þetta sje illa undirbúið. Er þetta því einkennilegra, þar sem fyrir nokkrum dögum kom hingað þingm.frv. frá hv.Ed. um vandasamt og þýðingarmikið mál, en þó þótti hv.frsm. minni hl. (Þorst. J.) og fleirum engin þörf á því að setja það í nefnd. Var máli þessu þó þannig varið, að full þörf var á að athuga það, og það því frekar, sem fáir vissu um undirbúning þess undir meðferð þingsins, eða hverjir höfðu unnið að því, og stjórnin enga meðgerð haft með það. Sýnist vera hjer um meir en litla ósamkvæmni að ræða. Annars fæ jeg ekki skilið afstöðu minni hl. til þessa máls, því að háttv.frsm. hans (Þorst. J.) sagðist vera samdóma brtt. meiri hl. um flest atriði málsins, en því undarlegra sýnist mjer, úr því hann hefir komist að þessari niðurstöðu, að hann skuli þá ekki geta fylgt meiri hl. að málum. Jeg þykist raunar vita, að þeir muni þau tilsvör veita, að málið sje rifið út úr samhengi þess, sem rannsaka átti, og því sje tíminn eigi enn kominn til þess að samþykkja það. En jeg fæ ekki sjeð, að milli fyrirkomulags lærða skólans og nokkurra annara lægri skóla sje nokkuð samband, sem hamli því, að þetta sje samþ. Hjer er sem sje um þann mikla mismun að ræða, að lærði skólinn er ekki beinn undirbúningur undir alþýðu- og barnaskólana, heldur undir háskólanámið. Af þessum sökum er þetta algerlega sjerstakt mál og lærði skólinn sjerstakur skóli, og því var það fyllilega rjett af ráðunautum stjórnarinnar að byrja á honum. Var það hvorttveggja, að það var umfangsminna að fást við hann en alla hina skólana, en þurfti jafnframt bráðra umbóta við. Hv. 1. þm. Árn. (E. E.) hefir ekki hvað síst viðurkent, að mentaskólinn væri ekki svo sem skyldi, og því óbeinlínis viðurkent, að breyta þurfi til batnaðar. Er það því undarlegra, að þeir skuli þá vilja fresta málinu; væri skiljanlegra, að þeir kysu heldur að fella frv. ef von væri að fá eitthvað, sem þeir gætu betur felt sig við, í staðinn. En við frestun getur ekkert unnist, því að bæði stjórnin og ráðunautar hennar hafa gengið frá málinu, og jeg býst satt að segja varla við því, að röksemdir hv. minni hl. fái nokkru um þokað. Þá hefir því verið haldið fram, að dráttur væri nauðsynlegur, svo að þjóðin fengi að rökræða málið. Jeg ber fulla virðingu fyrir alþýðu þessa lands, en því býst jeg eigi við, að frá henni komi mikilsverðar leiðbeiningar í þessu máli til næsta þings. Svona mál fara að mestu fyrir ofan garð og neðan hjá alþýðunni, þó skynsöm sje. Það eina, sem hafast mundi upp úr biðinni, væri það, að hætta yrði á því, að mikið starf og mikill kostnaður færi í lítið eða ekkert. Hv. frsm. minni hl. (Þorst. J.) sagði, í sambandi við það nýmæli að gera latínu að inntökuprófsskilyrði, að hann teldi það illa ráðið og yfirleitt rangt að herða á inntökuskilyrðunum. Jeg er hjer alveg á gagnstæðu máli og álít, að inntökuprófið eigi að vera strangt. Inntökuprófin í mentaskólann í seinni tíð hafa verið lin og gagnslaus. Menn hafa verið teknir inn í skólann, sem ekki áttu þangað að komast. En verði latína inntökuprófsskilyrði, þá stöðvar hún hið mikla aðstreymi að mentaskólanum, og það tel jeg mikinn kost. Þetta aðstreymi er orðið alt of mikið. Að vísu sagði hv.frsm. minni hl. (Þorst. J.), að hann væri ekki myrkfælinn við það, að stúdentar yrðu margir. Jeg er ekki myrkfælinn við það, en jeg er hræddur við það, sjerstaklega ef möguleikarnir til sæmilegra lífskjara eru litlir eða engir fyrir þennan vaxandi stúdentafjölda. Og það er viðurkendur sannleikur, að enginn stjett sje óþarfari í nokkru landi en lærður öreigalýður, og mjer sýnast öll sólarmerki á því, að vísirinn sje að myndast hjer til þessarar stjettar. Það er ekki svo að skilja, að jeg álasi þessum mönnum, en jeg tel þá aumkunarverða. Þessir menn hafa lagt fram mikið fje, gert líkama sinn ófæran til vinnu, og fá svo ekkert að gera að náminu loknu. Má sannarlega þessum mönnum vera mikill siðferðislegur þróttur og siðgæði gefið, ef ekki á að verða hætta á því, að þeir lendi fremur á glapstigum og gripi til óyndisúrræða, heldur en hinir, sem fulla hafa líkamskraftana, og strax komast að lífvænlegri atvinnu. Mun því heppilega ráðið að þrengja fremur en rýmka inntökuskilyrðin. Það er í almæli, að mentaskólinn hefir að undanförnu tekið við alt of óþroskuðum mönnum, mönnum, sem þar af leiðandi hafa eigi getað náð þar þeim andlega þroska, sem nægilegur er til undirbúnings háskólanáms. Er mjer líka vitanlegt, að nú er á háskólanum fjöldi stúdenta, sem aldrei, eða mjög sjaldan, koma í tíma hjá kennurum sínum, en leggja því meiri stund á önnur fræði hjá „professores extraordinarii“ í allskonar byltingastefnum, og að fá syndaflóð af þeim lærðu mönnum út yfir landið, því óar mjer við, og það hefir gert mig enn hræddari við allan þennan stúdentafjölda. Jeg segi þetta ekki til þess að álasa hinum ungu mönnum nje kennurunum við skólana, því þeir eiga engan þátt í því að breiða út þessar banvænu kenningar fyrir þjóðfjelagið. Það verður sjálfsagt mikið verk að bæta úr öllum þeim glundroða, sem er í öllum skólamálum vorum. Nú er ástandið orðið svo, að mæðurnar þykjast varla geta kent börnum sínum „faðirvorið“ í heimahúsum, auk heldur meira, en verða að láta þau ganga í skóla til að læra það. Það er illa komið, þegar svo er, því hjer á landi hefir heimilisfræðslan reynst þjóðinni notadrýgst. Jeg bið ekki afsökunar á því, þótt jeg þyki tala hjer sem afturhaldsmaður á þessu sviði, því mjer þykir hreint heiður í því að heita svo nú á tímum. Jeg álít, að þess sje brýn nauðsyn að stöðva margar þær óheillaöldur í kenslumálunum, sem eru nú að ganga yfir land vort, og koma fræðslumálunum í heillavænlegra horf. Jeg verð að álíta, að ávextirnir af öllu þessu mentunartildri sjeu sorglega litlir. Margir þessara skólagengnu manna, eldri og yngri, eru í raun og veru engu mentaðri en þeir menn, sem aldrei hafa komið í neinn skóla, og er þó ekki fallegt frá að segja nje skemtilegt til þess að vita, að svo sje. Það er ekki nægilegt að vera bara skólagenginn. Menn verða að hafa lært þar eitthvað, sem að gagni kemur í lífinu. Það er annars leiðinlegt, að minni hl. nefndarinnar skuli ekki hafa getað orðið meiri hl. nefndarinnar samferða, því þótt málið yrði aldrei afgreitt á þessu þingi, þá hefði það orðið til að flýta fyrir því. En verði þessi dagskrá, sem nú er á döfinni samþ., þá hefir þingið þar með vísað málinu frá sjer um lengri eða skemmri tíma. - Að það sje meiningin að bíða eftir till. nefndarinnar í þessu máli, er bara viðbárur. Jeg skal svo ekki þreyta hv. deild á því að ræða þetta frekar. Jeg get ekki talað um þetta efni af sömu þekkingu og þaulvanir skólamenn, en jeg hefi þó öðlast talsverða lífsreynslu af þeim afleiðingum, sem þetta fyrirkomulag hefir haft í för með sjer, og jeg verð að segja það, að sú lífsreynsla hefir ekki orðið til þess að gera mig hreykinn af ástandinu, eins og það er nú. Öll vor fræðslumál þurfa bóta við.

Frsm. minni hl. (Þorsteinn Jónsson) Þegar hv.frsm. meiri hl. (M. J.) byrjaði ræðu sína, þá bjóst jeg við, að hann myndi reiða sleggjuna hátt og dauðrota fluguna, sem hefir verið að sveima um deildina, - en það varð lítið úr högginu; sleggjan lá að mestu óhreyfð, og flugan er ódrepin enn.  (M. J.: Jeg vildi eftirláta háttv. minni hl. nefndarinnar að nota sleggjuna)  . Flugur nota ekki sleggju. Jeg man annars ekki eftir, að hv.frsm. (M. J.) kæmi fram með nein ný rök til að hrekja með málstað minni hl. Þó eru örfáir drættir í máli hans, sem jeg vildi minnast lítið eitt á. Háttv. þm. (M. J.) talaði um, að sú reynsla, sem væri orðin á þeim stúdentum, sem útskrifast hefðu eftir nýju reglugerðinni, væri alt annað en glæsileg. Jeg er ekki svo vel inn í því efni, að jeg geti dæmt um það af eigin reynslu. En jeg verð að halda því fram, að ekki verði sjeð af þeim einkunnartöflum, sem fram hafa verið færðar, að þessir stúdentar standi þeim nokkuð að baki, sem hafa útskrifast eftir gömlu reglugerðinni. Jeg hefi ekki dvalið í þessum skóla, hvorki fyr nje síðar, og hefi því ekki átt kost á að kynnast þar, hve hæfir stúdentarnir væru, bæði áður og nú. Jeg vil geta um það, að jeg rak mig á fyrir ekki alllöngu síðan ritgerð eftir merkan skólamann, og hann kemst þar svo að orði á einum stað, að ekki muni takast að benda á, að eftir nýju reglugerðinni hafi útskrifast önnur eins andleg dauðyfli og átt hafi sjer stað eftir þeirri gömlu. Annars geri jeg ráð fyrir því, að aldrei verði loku skotið fyrir, að úr skólanum útskrifist nokkuð misjafnir menn, hversu vel sem reglugerðin er annars úr garði gerð. Þá tók háttv.frsm. meiri hl. (M. J.) það fram, að sumir kennarar mentaskólans væru samþykkir þeirri breytingu, sem hjer er um að ræða. Eftir því, sem fram hefir komið þar, þá verð jeg að telja það stórmikið vafamál, að svo sje. Aðeins 3 þeirra hafa látið uppi álit sitt um þetta og þeir eru allir ósamþykkir þeim aðalbreytingum, sem frv. gerir á skólanum. Nú geri jeg ráð fyrir, að ef hinir kennararnir hefðu verið sammála nefndinni, þá hefðu þeir látið í ljós skoðun sína, þar sem málið hlýtur að vera þeim áhugamál, en það hafa þeir ekki gert. Verður því tæplaga annað sjeð en að þessi staðhæfing hv.þm. (M. J.) um skoðanir kennaranna sje sögð út í bláinn. Háttv. frsm. meiri hl. (M. J.) sagði, að orsökin til þess, að á síðustu árum hefðu svo margir hætt í gagnfræðadeildinni, væri sú fjárhagskreppa, sem styrjöldin hefði bakað mönnum. En jeg held, að orsökin sje fremur sú, að menn eru nú komnir upp á lagið með að nota gagnfræðaskólann. Það er alls ekki hægt að sýna fram á það með rökum, að aðstaða manna efnalega hafi verið nokkru verri á stríðsárunum en áður, og getur þetta því ekki verið orsökin, sem hv.þm. heldur fram. Þá sagði hv.frsm. meiri hl. (M. J.), að sjer hefði aldrei dottið í hug, að þeir tímar komi ekki, sem þessu verði öllu kollvarpað á, sem nú er gert. Ef hann nú heldur, eins og jeg, að hjer sje aðeins verið að tjalda til einnar nætur, ef þessi breyting á skólanum, sem nú er rædd, nær að ganga fram, en er hins vegar sammála mjer um, að tíðar breytingar sjeu óheppilegar, þá á jeg bágt með að skilja það, hvers vegna hann vill þá láta þessar breytingar verða að lögum. Hann sagði, að andstaðan gegn þessu blossaði mest upp fyrst, en myndi svo brátt lægja, þegar frá drægi. - Það er svo venjulega með flestar nýjar stefnur. - En þá ætti hann líka að vera sammála mjer um það, að rjett sje að láta málið bíða, svo menn fái að átta sig á því. Og ef hann heldur að þessar breytingar vinni fylgi við biðina, þá sje jeg ekki betur, en að hann ætti að geta gengið inn á dagskrá okkar, minni hlutans. Þá sagði hv.frsm. meiri hl. (M. J.), að líkindi væru til þess, að óþarflega mikið af vísindanámi hefði verið troðið inn í gagnfræðadeildina á síðustu árum. Jeg skal ekki fara út í langa deilu við hv.þm. (M. J.) um þetta, en jeg vil þó taka það fram, að jeg trúi vart, að svo mikil brögð sjeu að því, að undan því þurfi að kvarta. Jeg geri ráð fyrir, að flest af því, sem þar er kent, hafi komið nemendunum að einhverju haldi. - Hv. þm. (M. J.) sagði, að æskilegt væri, að það sæist einhver sýnilegur árangur af því, sem þeir hefðu lært. - Jeg verð að játa, að þegar jeg heyrði þetta, duttu mjer í hug orð gömlu mannanna, að bókvitið verði ekki látið í askana. Jeg geri annars ráð fyrir, að flestir, sem vit hafa á þessum málum, sjeu sammála mjer um það, að mörgu námi sje þannig farið, að ekki náist við það sýnilegur árangur, heldur ósýnilegur, sem er innifalinn í því að treysta og fullkomna gáfur og skapgerð mannsins. Háttv. þm. (M. J.) tók það hjer sem dæmi, að það væri kend of mikil málfræði í gagnfræðaskólanum og menn þar þvældu óþarflega mikið í henni. - Jeg hefi jafnan litið svo á, að fátt þroskaði meir en einmitt málfræðisnám. Auðgar það bæði einkarvel námsgáfur manna og veitir auk þess mikla æfingu í því að hugsa rökrjett - en þess mun flestum þörf, hvað sem þeir annars taka sjer fyrir hendur í lífinu. Þá sagði hv.frsm. meiri hl. (M. J.), að nauðsynlegt væri, að úrvalsmenn einir gengju lærða veginn. Jeg skal játa, að þetta væri mjög æskilegt, bara ef hægt væri að koma því við. En hvar er mælikvarðinn, sem nota yrði þá á gáfur manna og mannkosti? Háttv. frsm. (M. J.) mun væntanlega benda á prófin. En jeg vil þá fullyrða það, að einkunnir við próf verði altaf fremur tvísýnn mælikvarði. Fyrst og fremst tekst kennurum oft nokkuð misjafnlega að halda þar á vogaskálum rjettlætisins, og auk þess er óvist, að bestu námsmennirnir verði bestu mennirnir, þegar út í lífið kemur. Fer þetta mjög eftir lundarfari manna og hve fljótir menn eru að þroskast, og svo eftir því, hvort menn gefa sig óskifta við náminu eða ekki. Detta mjer í hug frægustu skáld Norðmanna, Björnson og Ibsen. Þeir þóttu ávalt heldur slakir námsmenn meðan þeir voru í skóla, en þó býst jeg við, að enginn haldi því nú fram, að þeir hafi til einskis verið þar. Hitt hefi jeg þar með aldrei sagt, að meiri líkur sjeu til, að litlir námsmenn skari fram úr seinna í lífinu, heldur en þeir, sem duglegir eru við námið. Útskýringu hv.frsm. meiri hl. (M. J.) á þjóðsögunni „Ása, Signý og Helga“ þarf jeg fáu að svara. En jeg skil þá sögu nokkuð öðruvísi en hv.þm. - Ása og Signý eru þeir duglegu námsmenn og eftirlæti foreldranna, settar til náms í æsku, vitanlega í lærðan skóla, ef efni leyfa. Af dálætinu skapast hjá þeim óhóflega mikið sjálfsálit, sem svo verður þeim að fótakefli, þegar út í lífið kemur, af því að upplagið er ekki að sama skapi gott. En Helga er seinþroska unglingurinn, sem lætur lítið yfir sjer og á fremur litlu atlæti að fagna af foreldrunum. Hún er ekki látin ganga í skóla í æsku, síst í lærðan skóla, og fær ekki viðurkenningu fyr en út í lifið kemur og hún hefir sjálf rutt sjer braut. Þá sagði hv.þm. (M. J.), að það væri vanalega afráðið snemma, hvort unglingurinn gengi lærða veginn eða ekki. Jeg verð þá að halda því fram, að svo sje ekki, nema þegar foreldrarnir ráða þessu fyrir hönd barna sinna. En það tel jeg einmitt mjög viðsjárvert, að svo sje, því í þessu efni ættu unglingarnir að ráða mestu. Og jeg get ekki fallið frá því, að þeim mun eldri sem hann verður, þeim mun færari er hann um að finna, hvert hugur stefnir, og ákveða eftir því æfistarf sitt. Þá hjelt hv.frsm. (M. J.) því fram, að meiri aðsókn myndi verða að mentaskólanum, ef þessu fyrirkomulagi yrði haldið, sem nú er, en ef því yrði breytt, og hann bætti því við, að fjölgunin í skólanum hefði aldrei verið eins mikil og nú síðustu árin. Það er rjett, að þeim fjölgar, sem ganga í skólann. Reykvíkingum er altaf að fjölga í þessum skóla, sem eðlilegt er, því að fólkinu fjölgar hvergi á landinu eins ört og hjer. Auk þess hefir heimsstyrjöldin haft nokkur áhrif á þetta. Þá sagði hv.frsm. meiri hl. (M. J.), að Austfirðingar gætu eins vel sótt skóla hingað og til Akureyrar. Um þetta ætla jeg, að jeg geti talað af eins mikilli þekkingu og hv.þm. (M. J.). Þótt jeg hafi ekki neina skýrslu um verðlagsmun á þessum tveim stöðum, þá get jeg fullyrt það, að það munar mjög miklu, hvað landbúnaðarafurðir eru ódýrari þar en hjer, eins og lætur að líkindum, þar sem bærinn stendur í svo blómlegri sveit sem Eyjafjörðurinn er, og auk þess margfalt fólksfærri en Reykjavík. Að vísu geta landbúnaðarafurðir lækkað hjer með tímanum, þegar járnbraut verður lögð um Suðurlandsundirlendið, en þó hljóta aðflutningar altaf að verða dýrari hjer en á Akureyri. Hv. þm. (M. J.) tók það fram í því sambandi, að ódýrara myndi vera að flytja gagnfræðaskólann upp í sveit en að láta hann vera á Akureyri. Jeg er nú alls ekki viss um, að svo sje, en hitt getur verið, að heppilegra hefði verið að flytja skólann aldrei þangað frá Möðruvöllum, - en það verður ekki látið ógert, sem þegar er gert. Þá gat hv.frsm. meiri hl. (M. J.) þess, að Danir kvörtuðu undan því sama og eldri menn hjer, að stúdentar sjeu ekki eins vel að sjer nú og áður fyr. Mjer þykir líklegt, að þar sje þetta af svipuðum rótum runnið og hjer. Þetta er annars ekkert spánnýtt, að gömlu mennirnir kalli ekki alt ömmu sína að því er snertir hina yngri menn, og þykist í hvívetna hafa staðið þeim framar, þegar þeir voru ungir. Hjer er um alþektan veikleika að ræða, sem á alþýðumáli hefir verið kallaður „karlagrobb“. Geri jeg ráð fyrir, að þau ellimerki sjeu engu ótíðari hjá Dönum en hjá oss. Jeg skal taka það fram, að það fer fjarri því, að jeg hafi haft hv.frsm. meiri hl. (M. J.) í huga, er jeg mintist á þetta, en hitt verð jeg að játa, að jeg heyrði rjett áðan rödd hjer í deildinni, sem minti mig átakanlega á þennan sjúkdóm og einkenni hans. Þá sagði hv.frsm. meiri hl. (M. J.), að enginn væri spámaður í sínu föðurlandi, og átti þar við móðurmálið og kenslu þess í skólunum. En jeg verð að segja, að það sje illa, ef svo fer. Því ef Íslendingar hætta að hlýða á þann spámann og glata þar með tungu sinni, þá hætta þeir um leið að vera þjóð. En jeg veit, að Íslendingar muni einlægt hlusta á þennan spámann. En mig undrar að heyra þá vantrú á krafti spámanns þessa berast frá vörum háskólakennara í guðfræði. Jeg man þá ekki fleira, sem jeg þarf að svara í ræðu háttv.frsm. meiri hl. (M. J.) Þá vil jeg minnast á nokkur atriði í ræðu hæstv.forsrh. (J. M.). Hann sagðist aldrei hafa búist við, að þetta mál yrði borið undir þjóðaratkvæði. Jeg hefi heldur aldrei sagt neitt í þá átt. Hitt er annað mál, að jeg vil, að þjóðin fái að ræða málið, fái tíma og tækifæri til þess að gera sjer ofurlitla grein fyrir því, hvernig fara á og farið er með öll þessi mál í heild sinni. Nú er þegar tekið að ræða málið í blöðunum, og því verður vafalaust haldið áfram. Þetta virðist mjer ekki vera sama og bera málið undir þjóðaratkvæði. Hann sagði enn fremur, að málið mundi ekki græða á biðinni. Um það þýðir vitanlega ekki að deila. Jeg er sannfærður um, að það muni græða við biðina. Að minsta kosti eru þá meiri líkur til, að hið væntanlega skipulag fengi að standa lengur, ef það er vandlegar athugað fyrirfram. Því að það má hv. meiri hluti vita, að eigi þagna þær raddir, sem óánægðar eru með tillögur hans, þótt honum tækist að berja nú fram mál sitt til sigurs, af meira kappi en forsjá. Og kynni þá svo að fara, að brátt þyrfti aftur að breyta. En jeg tel tíðar breytingar á fyrirkomulagi skólamálanna eigi æskilegar, ef hægt er að komast hjá þeim. Þá kvað hann málið borið fram í því formi, sem þingið hefði óskað. Það er nú satt, að vísu. Þál. frá 1919 var ekki heppilega orðuð. Hún var flutt af hv.þm. Dala. (B. J.) og lituð af skoðunum hans. Þó var nú ekki kveðið ríkar að orði en svo, að stjórnin skyldi athuga, „hvort eigi væri heppilegast“, að skólinn væri settur aftur í gamla farið. Og vitanlega lá aðaláherslan á rannsókninni. Þá sagði hæstv.forsrh. (J. M.), að Stúdentafjelagið hefði samþykt tillögu í sömu átt og þetta frv. gengur. Það vill nú svo vel til, að jeg hefi átt kost á að sjá útdrátt úr fundargerð þess fundar, sem hann á við. Þar er sagt, að 10–20 manns hafi verið á fundi, margir hafi fundið núverandi skipulagi skólans til foráttu, og að engin ályktun hafi verið gerð. Mjer er sagt, að háttv.þm. Dala. (B. J.) hafi boðað til fundarins og varið gamla fyrirkomulagið. Nú er það alkunna, að hv.þm. Dala. (B. J.) er vel máli farinn, og hefði þá ekki verið neitt undur, þótt honum hefði tekist að snúa meiri hlutanum af þessum 10–20 manns. Hæstv. forsrh. (J. M.) óskaði þess, að við 1. þm. Árn. (E. E.) tækjum aftur dagskrá okkar til 3. umr., svo að brtt. nefndarinnar gætu komið til atkvæða. Jeg hefði nú ekkert á móti því, að þær kæmu til atkv. Og jeg veit ekki, hvort hæstv. forseti (B. Sv.) getur borið brtt. upp fyrst og dagskrána svo á eftir, því dagskrána getum við ekki tekið aftur, því að ef hún verður feld og frv. samþ., þá þarf jeg að koma fram með brtt. við 3. umr. um það atriði, er mig skilur aðallega frá hv. meðnefndarmönnum mínum. Hv. þm.N.-Ísf. (S. St.) hjelt hjer eina af dómsdagsprjedikunum sínum. Hann byrjaði á því að lýsa gutlkenslu þeirri, sem verið hefði í skólanum nú á seinni árum. Mjer virðist nú, að kenslan hefði getað verið góð eða vond, hvernig sem reglugerðin var. Þessum skeytum er því eingöngu beint að kennurum skólans. Og þó tók hann það fram síðar í ræðunni, að þeir væru mætir menn og ágætir kennarar. Svona er þá samkvæmnin og rökfestan hjá þessum gamla mentamanni. Hann er þó úr „gamla skólanum“. Þá undraðist hv.þm. (S. St.), að jeg skyldi ekki geta orðið samferða háttv. meiri hl. um það að afgreiða frv., þar sem jeg sje sammála flestum brtt., er hann ber fram. Jeg tók nú fram í fyrri ræðu minni, að jeg væri að mestu leyti samþykkur brtt. öllum, að einni undanskilinni. En sú eina brtt. er einmitt aðalatriðið í málinu. Það er sem sje spurningin um það, hvort auka beri latínunámið í skólanum eða ekki. Þetta er annað meginatriði frv., en af því leiðir hitt meginatriðið, hvort skólann á að slita út úr samhengi og sambandi við gagnfræðaskólana, hvort eigi að rifa skólann alveg út úr skólakerfi landsins og láta hann standa einstakan, eins og eftirgerðan forngrip, með latínuna, margúrelta og dauða, sem einkennismark. Þegar jeg hafði lýst því, að jeg væri mótfallinn breytingum þeim, sem frv. gerir um þessi tvö meginatriði, þá hjelt jeg nú satt að segja, að jafn-„mentaður“ maður og hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) þyrfti ekki að bera fram þá barnalegu spurningu, hví jeg hefði ekki verið alveg sammála hv. meiri hl., þótt jeg gæti fallist á nokkrar smávægilegar brtt., sem eru þó heldur til bóta, ef vitleysan á að sigra. Jeg hjelt, að hv.þdm. gætu greint þar á milli aðalatriðis og aukaatriðis. Og stærsta atriðið er, hvort á að slíta skólann út úr skólakerfi landsins. Um það greiða hv.þdm.atkv., þá er þeir greiða atkv. um dagskrána. Þá sagði hv.þm.N.-Ísf. (S. St.), að kjósendur mundu ekki leggja mikinn skerf til málsins, þótt það biði. Getur verið, að nokkrir ljetu sig málið litlu skifta, en þó treysti jeg flestum kjósendum til þess að gera sjer ljós aðalatriði málsins, jafnvel eins vel og hv.þm. (S. St.), eftir ræðu hans að dæma. Og mjer þótti skrítið að heyra þessi ummæli úr þessari átt. Jeg held, að formaður allshn. (S. St.) hafi með þessu höggið óþarflega nærri allshn. og starfi hennar. Jeg man ekki betur en að hún hafi lagt til, að frv. um varnir gegn berklaveiki yrði skotið undir atkvæði allra sýslunefnda. Sýslunefndirnar áttu að endurskoða starf berklaveikisnefndarinnar. Ætli hv.þm. (S. St.) fái nú marga til að trúa því, að sýslunefndir sjeu meiri sjerfræðingar í berklamálum en alþýða í skólamálum. Þá hjelt hann því fram, að alþýðumentun og „lærð“ mentun væru alveg óskyld mál. Hann færði nú engin rök fyrir þessari fullyrðingu sinni, og jeg veit heldur ekki, hver rök ættu fyrir henni að finnast. Loks hjelt hann einn mikinn rokna reiðilestur, sannkallaða eldprjedikun, yfir stúdentum, sem nú stunda nám við háskólann. Jeg vísa því til hv.frsm. meiri hl. (M. J.) að svara fyrir stúdentana. Hann er þeim kunnugri en jeg, og mig uggir, að hann hljóti að verða á nokkuð öðru máli en þessi sjálfboðni og orðhvati skjaldsveinn hans (S. St.). Jeg fæ ekki skilið, að stúdentar sjeu eins háskalega spiltir og stórhættulegir menn og klerkurinn í vandlætingu sinni virtist halda. Og þótt svo kunni að vera, að einhverjir sjeu til, sem lítils megi vænta af, þá get jeg ekki hugsað mjer, að fyrir það yrði girt, þótt frv. væri samþ., að einhverjir yrðu til vansa. Það hefir jafnan viðgengist, að gáfnatregir menn og lítilsigldir hafa komist inn í skólann og gegnum hann. Og svo verður jafnt fyrir því, þótt latínan sje tekin upp aftur. Það sýnir reynsla fyrri ára. Annars skildist mjer það nú vera eitthvað annað, sem klerkurinn óttaðist meir, en nokkurt syndaflóð. Það voru víst skoðanir sumra þessara yngri mentamanna, sem hann hræddist mest. En þá verður hann að vera hugvitssamari en hann hefir útlit til, ef hann þykist með reglugerð og lögum geta gert þá vjel, er fylli menn ákveðnum skoðunum, sem aldrei geta skilið við þá síðan. Það er meira en nokkur uppeldisfræðingur hefir látið sjer detta í hug. Í niðurlagi ræðunnar kom fram hugur hans til allra alþýðuskóla, Allir þessir skólar, alt frá barnaskólunum til kennaraskólans, eru eitt stórkostlegt ólán fyrir þjóðina. Þetta er skýr stefna. Skera niður alla alþýðuskóla. Þeir eru hvort sem er ekki nema til bölvunar. Þá er eftir „lærði“ skólinn, og svo skildist mjer þó, að háskólinn ætti að lafa eftir líka. Þó er það víst mest af trygð við nafnið, því ekki var lýsingin af háskólanum og mentaskólanum svo girnileg hjá honum. En þá skil jeg ekki, hví hann vill ekki stiga skrefið heilt og afnema mentaskólann og háskólann líka. Þá fengjum við að lifa í skólalausu landi, og þá væri víst mentuninni borgið í landinu. Eða rjettara sagt, mentunin væri þá komin í það horf, sem hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) gæti vel við unað, og hann þyrfti þá ekki að hafa neinn geig af henni þá daga, sem hann á eftir ólifað í heimi þessum, og í gröf sinni gæti hann sofið rólegur fyrir umbrotum hennar.

Frsm. (Sigurður Stefánsson) Jeg sje ekki ástæðu til að fjölyrða mikið um þetta mál nú. Það var rætt svo rækilega við 1. umr., að nægja ætti að vísa til þess. Auk þess er nál. nefndarinnar fyrir löngu fram komið, og geri jeg ráð fyrir, að háttv.þdm. hafi kynt sjer það. Þar eru færðar fram ástæður um rjettmæti þessa máls, og leggur nefndin öll með því, að frv. þetta fái fram að ganga. Þykist jeg, að svo stöddu, ekki þurfa að segja fleira.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg skal reyna að valda ekki löngum umr. Jeg talaði talsvert í máli þessu við 1. umr. og sje enga ástæðu til að endurtaka það nú. En jeg vildi geta þess, að jeg er sömu skoðunar og jeg var um daginn, að jeg álít, að ákvæði þessa frv., þó að lögum verði, geti aldrei náð til þeirra embættismanna, sem nú þegar eru í embættum, nema um hækkun sje að ræða á launum þeirra; þá geri jeg ráð fyrir, að þau nái til hennar. En aðallega ná þessi ákvæði til þeirra manna, sem síðar koma í embætti. Það var aðeins þetta, sem jeg vildi segja.

Bjarni Jónsson Jeg vildi aðeins leyfa mjer að skjóta þeirri fyrirspurn til hæstv. forsta (B. Sv.), hvort embættismenn þeir og hreppstjórar, sem sæti eiga hjer í deildinni, megi greiða atkv. um þetta mál. Frv. þetta hlýtur þó að snerta þeirra eigin hag.  (P. O: Þm. Dala. (B. J.) greiddi atkv. eins og aðrir um launalögin, þegar þau voru samþykt)  . Já, en þm. Dalamanna gerði það eftir úrskurði forseta. Hann hefir aldrei þurft að sækja ráð til þm. Borgf. (P. O.).

Forseti (B. Sv.) Ákvæði 44. gr. þingskapanna um þetta efni hafa hingað til verið skilin svo, að þau næðu ekki til þingmanna, þótt stjett þeirra ætti hlut að máli. Vil jeg eigi skýra lögin strangar en gert hefir verið, enda býst jeg við, að hv.þm. Dala (B. J.) hafi fremur borið spurningu sína fram til gamans heldur en af hinu, að hann vænti annars úrskurðar en í svari mínu felst.

Frsm. (Einar Þorgilsson) Jeg kann illa við að fara að prútta við háttv. samnefndarmann minn þm. Ak. (M. K.). En jeg var ekki var við nein mótmæli frá hans hálfu, eða nokkurs annars, þegar mál þetta lá fyrir fundi sjútvn., nje heldur þá skoðun, að þetta væri eða mundi reynast dauður bókstafur. Hann byggir skoðun sína á því, að meginhluti fiskjar gangi kaupum og sölum í smáum stíl, og eigendum eða kaupendum þyki því eigi við eiga að kalla til matsmenn. En þetta er hreinn misskilningur. Einmitt nú á síðari árum er tekið að selja fiskinn í stærri stíl úr bátum, og honum safnað saman á einn stað. Við Faxaflóa er hann fluttur 10–12 tonn á mótorbátum, og má vel meta það í einu, að kostnaðarlitlu. Þó smáslumpar, eins og 1 eða 2 skippund, kunni að vera á afskektum stöðum, þá er það svo lítilsháttar, að eigi tjáir að fást um, þó undan kunni að bera. Háttv. þm. (M. K.) virðist styðja skoðun sína á því, að fiskurinn gangi kaupum og sölum í svo smáum stíl, að ekki svari kostnaði að kveðja til matsmenn í hvert sinn. En sá skoðanagrundvöllur hans byggist á því, að hann er ekki nógu kunnugur staðháttum síðustu tíma. Jeg hygg till. á þskj. 367 bráðnauðsynlega og til stórra bóta. Þó get jeg ekki skilið, að brtt. á þskj. 482 fari í bága við hana; þar er aðeins breytt dálítið orðalagi. Og þó að jeg álíti ekki þörf á að samþ. hana, þá held jeg ekki, að hún spilli nokkuð hugsjón sjútvn.