Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nál. vegna frv. til laga um efnahagsaðgerðir vegna kjarasamninga. Þetta eru bráðabirgðalögin svokölluðu frá því í sumar. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund fjölmarga aðila sem getið er í álitinu. Meiri hluti nefndarinnar leggur til að frv. verði samþykkt óbreytt.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nál. minni hluta efh.- og viðskn., nál. á þskj. 229. Minni hlutann skipa auk ræðumanns hv. þm. Halldór Ásgrímsson, Jóhannes Geir Sigurgeirsson og Kristín Ástgeirsdóttir. Minni hlutinn flytur jafnframt brtt. á þskj. 230, sem ég mun gera grein fyrir. Í tengslum við kjarasamninga sl. vor gaf ríkisstjórnin út yfirlýsingu, dags. 21. maí, um ýmsar aðgerðir af hálfu ríkisins til að uppfylla forsendur kjarasamninga eins og þeir lágu fyrir eða voru grundvallaðir á þátttöku ríkisvaldsins í ýmsum aðgerðum, svo sem fjárframlögum til atvinnuskapandi aðgerða, tímabundna endurgreiðslu tryggingagjalds og fleiri þátta. Minni hlutinn er þeirrar skoðunar að fullkomlega eðlilegt og réttmætt sé að ríkisvaldið sé í samstarfi við aðila vinnumarkaðarins og leggi sitt af mörkum til að greiða fyrir kjarasamningum og friði á vinnumarkaði. Við leggjumst ekki gegn efnisatriðum frv. eins og þau liggja fyrir og ganga út á að uppfylla þær skyldur sem ríkisstjórnin eða ríkisvaldið undirgekkst í þessu sambandi í tengslum við gerð þessara kjarasamninga. Við teljum hins vegar að við þær aðstæður sem uppi voru sl. vor hefði tvímælalaust verið rétt að kalla Alþingi saman til að afgreiða nauðsynlegar lagaheimildir þar að lútandi. Það verður að átelja það harðlega að ekkert samráð af neinu tagi var haft við Alþingi, við fjárln. eða efh.- og viðskn. við afgreiðslu málsins. Þetta er á allan hátt óeðlilegt, ekki síst þegar haft er í huga að þarna voru til ráðstöfunar miklir fjármunir, svo sem milljarður kr. í atvinnuskapandi aðgerðir, og það þarf ekki að kynna það hv. alþm. að það er ekki eðlilegur framgangsmáti að framkvæmdarvaldið taki sér vald til að skipta slíkum opinberum fjármunum, það er hlutverk Alþingis og á að afgreiðast hér, svo ekki sé nú talað um þegar slíkt er gert án samráðs við þær nefndir þingsins sem um slík verkefni fjalla. Það hefur endurtekið gerst í tíð þessarar ríkisstjórnar að miklum fjárhæðum hefur verið ráðstafað á einstök verkefni eða skipt á einstök verkefni af hálfu framkvæmdarvaldsins og ber að átelja slíkt. Það ætti að vera óþarfi að minna á í þessu sambandi að Alþingi situr nú allt árið samkvæmt nýjum lögum. Nefndir þingsins starfa allt árið og því er ekkert að vanbúnaði og ekkert til fyrirstöðu að kalla þær saman til funda af samráð þarf að hafa um aðgerðir af þessu tagi. Sjálft þingið er unnt að kalla saman með tiltölulega mjög stuttum fyrirvara ef afgreiða þarf lagabreytingar eins og þá sem hér á í hlut. Meðferð núverandi stjórnarflokka á bráðabirgðalagavaldinu er að okkar mati mjög ámælisverð. Þetta er í annað sinn sem ríkisstjórnin grípur til setningar bráðabirgðalaga á ferli sínum og í hvorugt skiptið hefur að okkar mati verið til að dreifa þeirri brýnu þörf og þeirri aðkallandi nauðsyn að setja lög án þess að tími gæfist til að kalla Alþingi saman. Hæstv. forsrh. hefur reyndar viðurkennt að hann eftir á að hyggja telji að ríkisstjórnin hafi gert mistök í því að kalla ekki Alþingi saman þegar bráðabirgðalögin voru sett hið fyrra sinnið og ég held að augljóst sé að það sama eigi við um þessa bráðabirgðalagasetningu. Það var engin knýjandi nauðsyn á tafarlausri lagasetningu á sl. vori, þvert á móti lá fyrir að minnihlutaflokkarnir voru tilbúnir til að koma til fundar og afgreiða lagasetninguna þar. Það liggur jafnframt fyrir að afstaða minni hlutans efnislega til málsins er slík að við leggjumst ekki gegn þessum atriðum sem hér eru á ferðinni og hefðum þar af leiðandi ekki á nokkurn hátt tafið fyrir því að lög væru sett til þess að uppfylla skyldur ríkisvaldsins í þessu efni ef þing hefði verið kallað saman á sl. vori. Það er af þessum ástæðum sérstaklega, hæstv. forseti, sem minni hlutinn kýs að sitja hjá við afgreiðslu málsins og vísar ábyrgð af þessum vinnubrögðum á hendur ríkisstjórnarinnar og stuðningsflokka hennar. Þá hafa einnig verið uppi talsverðar efasemdir um að ríkisstjórnin hafi staðið við þær yfirlýsingar sem gefnar hafa verið og þá ekki síður gagnrýni á með hvaða hætti ríkisstjórnin hefur gengið fram í því máli. Það er að vísu ljóst að á grundvelli uppsagnarákvæða kjarasamningsins hefur verkalýðshreyfingunni tekist að knýja fram efndir á ýmsum þáttum sem áður virtist ætlun ríkisstjórnarinnar að vanefna og sömuleiðis er lítill vafi á að hótunin um uppsögn kjarasamninga leiddi til þess að loks var gripið til aðgerða gagnvart vaxtaokrinu. Þá fékk verkalýðshreyfingin því einnig áorkað að ríkisstjórnin hætti við eða a.m.k. breytti að nokkru áformum sínum um nýjar álögur og má þar nefna hinn nýja atvinnuleysisskatt og heilsukortin, sem áformað var samkvæmt fjárlagafrv. að taka upp, en með þeim átti að selja mönnum aðgang að heilbrigðiskerfinu eins og kunnugt er. Þessar breytingar hafa síðan leitt til þess að af uppsögn kjarasamninganna, sem áður lá í loftinu, verður ekki þar sem það er mat samningsaðila að fyrir slíkri uppsögn séu ekki forsendur. En það breytir ekki því að framganga ríkisstjórnarinnar og öll málsmeðferð í þessu sambandi er ámælisverð. Þá vil ég fjalla, hæstv. forseti, um þann þátt þessa máls sem lýtur að sjávarútveginum og sérstaklega meðferð aflaheimilda Hagræðingarsjóðs sjávarútvegsins. Þar liggur á bak við alllöng saga sem ástæða væri til að rifja upp ef hv. þm. er hún ekki kunnug, en satt best að segja er meðferð hæstv. ríkisstjórnar á veiðiheimildum Hagræðingarsjóðs að verða harla skrautleg svo ekki sé nú meira sagt. Eins og kunnugt er greip ríkisstjórnin til þess ráðs í upphafi ferils síns að ákveða að nú skyldi selja veiðiheimildir Hagræðingarsjóðs og átti það að heita svo á fyrsta árinu að þær skyldu fénýttar til að standa straum af kostnaði vegna hafrannsókna í landinu. Framkvæmdin hefur hins vegar orðið öll í skötulíki og litlar tekjur hafa hlotist af þessum áformum ríkisstjórnarinnar. Sumarið 1992 lá það fyrir að veiðiheimildir yrðu skertar verulega, einkum í þorski, og kom þá strax upp umræða um að nauðsynlegt væri að nýta veiðiheimildir Hagræðingarsjóðs til jöfnunar til að draga úr áfallinu fyrir þær útgerðir og þau byggðarlög sem mesta skerðingu fengju. Stjórnarandstaðan var eindregið þeirrar skoðunar að þessari aðferð ætti að beita og sömuleiðis virtist hæstv. sjútvrh. vera á þessari skoðun. Niðurstaða ríkisstjórnarinnar varð engu að síður sú að veiðiheimildirnar skyldi áfram selja en gefin var út yfirlýsing um það af hálfu hæstv. forsrh. og loforð að útgerðunum yrði bætt með sérstökum fjárframlögum aflasamdrátturinn þannig að það kæmi út á eitt og var talað um að innan fárra daga, nánar tiltekið ákveðinn föstudag, mundi niðurstaða fást í málinu og eftir það mættu útgerðarmenn vænta ávísana frá hæstv. ríkisstjórn. Þetta var gert undir því fororði að vandinn væri meira byggðalegs eðlis heldur en að hann sneri sérstaklega að útgerðinni og þar með heyrði málið sérstaklega undir hæstv. forsrh. en ekki sjútvrh. Óþarft er væntanlega að rekja fyrir hv. alþm. þessa sorgarsögu alla. Útgerðarmenn í landinu biðu mánuðum og missirum saman eftir ávísunum frá hæstv. forsrh. sem aldrei komu. Allan þennan tíma rembdist stjórn Hagræðingarsjóðs við að reyna að selja veiðiheimildirnar með litlum árangri, en þó var það svo að einstöku útgerðarmenn glöptust á því að kaupa þær og var þeim í reynd mismunað í ljósi þess sem síðar gerðist. Stjórnarandstaðan lagði til snemma hausts 1992 að kannað yrði til þrautar hvort samstaða gæti tekist um það hér á Alþingi að nota veiðiheimildir Hagræðingarsjóðs í þessu skyni til jöfnunar gagnvart þeim útgerðum og þeim byggðarlögum sem mestan samdrátt höfðu þá orðið að þola eða blasti við að mestan samdrátt mundu þola í veiðiheimildum á komandi fiskveiðiári. Meðal annars voru tilmæli send til stjórnar Hagræðingarsjóðs um það síðsumars eða snemma hausts 1992 hvort stjórnin treysti sér til að bíða með það að hefja sölu veiðiheimilda á meðan málið yrði kannað. En skemmst er frá því að segja að stjórn Hagræðingarsjóðs svaraði því þannig að hún teldi sig ekki hafa lagaheimildir til annars en að undirbúa og hefja sölu veiðiheimildanna eins og þágildandi lög um Hagræðingarsjóð sjávarútvegsins gerðu ráð fyrir, en þau hljóða á þann veg að við upphaf fiskveiðiársins skuli stjórn Hagræðingarsjóðs bjóða veiðiheimildirnar til sölu, fyrst áður en fiskveiðiárið hefst, kanna það hvort einhver byggðarlög á grundvelli þar tilskilinna ákvæða telji sig hafa rétt á veiðiheimildum úr sjóðnum. Ef svo er ekki skal bjóða útgerðunum forkaupsrétt sem þær eiga hlutfallslega miðað við aflaheimildir. Og í þriðja lagi skal svo bjóða það sem enn er eftir hæstbjóðendum á uppboði. Stjórn Hagræðingarsjóðs treysti sér sem sagt ekki til þess haustið 1992 að verða við tilmælum um að fresta sölu á veiðiheimildunum þar sem eindregin lagaskylda hvíldi á stjórninni að selja þær strax í upphafi fiskveiðiárs eins og lögin kveða á um. Ég tel nauðsynlegt að rifja þetta upp, hæstv. forseti, í ljósi þess sem síðan hefur gerst. Á sl. þingi flutti svo stjórnarandstaðan frumvörp sem gengu til sjútvn. um það að málið yrði leyst með þeim hætti að lagaheimildar yrði aflað til úthluta því sem eftir stæði af veiðiheimildunum án endurgjalds og til jöfnunar til þeirra útgerða sem mesta skerðingu höfðu þolað. Þessi frumvörp biðu afgreiðslu í sjútvn. allan sl. vetur og undir lok þinghaldsins sl. vor hafnaði meiri hlutinn því að þau yrðu afgreidd frá sjútvn. Lagðist gegn því. En síðan gerist það fáeinum vikum síðar að ríkisstjórnin, væntanlega í krafti meiri hluta síns hér á Alþingi, skulum við vona, setur bráðabirgðalög um nákvæmlega sama efnisatriði, þ.e. að því sem þá var eftir ónotað af veiðiheimildum fiskveiðiársins 1992--1993 skuli úthlutað til útgerðanna með sama hætti og frumvörp okkar gerðu ráð fyrir. Það verður að segjast eins og er, hæstv. forseti, að ég held að þetta sé næsta fátítt í samskiptum stjórnar og stjórnarandstöðu hér í þinginu og eitt allra mesta kæruleysi, svo ekki sé sagt sóðaskapur, í meðhöndlun bráðabirgðalagavaldsins sem lengi hefur sést. Það er fyrir neðan allar hellur að neita afgreiðslu á þingmálum sem fyrir liggja, þannig að Alþingi hefði með eðlilegum og venjulegum hætti getað afgreitt þessar lagaheimildir, en setja síðan sömu ákvæði nokkrum vikum síðar með bráðabirgðalögum þó öllum væri ljóst að þessar lagabreytingar þurfti að framkvæma. Þetta hljótum við að átelja mjög harðlega sem minni hlutann skipum og þegar svo er komið að lagst er gegn afgreiðslu mála hér í þinginu að því er best verður séð af þeirri einu ástæðu að þau eru flutt af stjórnarandstöðunni þó svo að ríkisstjórnin síðan nokkrum dögum seinna geri sömu efnisbreytingar á lögum með bráðabirgðalögum, þá er illa komið virðingu manna fyrir hlutverki löggjafans. Það væri gaman að vita hvort allir hv. stuðningsmenn ríkisstjórnarinnar væru stoltir af framgöngu hennar í þessu máli og umgengni hennar við bráðabirgðalagavaldið í þessu tilviki og raunar í allri þessari sögu sem snýr að veiðiheimildum Hagræðingarsjóðs. Ef til vill verður þessi saga einhvern tíma skrifuð, og er ekki búin því að enn dregur til tíðinda í þessu máli. Þannig er að bráðabirgðalagaákvæðið sem er í IV. kafla frv., 7. gr., snýr aðeins að úthlutun veiðiheimildanna á sl. fiskveiðiári eða kvótaári þannig að nú 1. sept. í haust gengu í gildi á nýjan leik reglubundin ákvæði laganna um Hagræðingarsjóð sjávarútvegsins og þau kveða á um það að stjórn sjóðsins skuli hefja sölu á veiðiheimildum strax við upphaf fiskveiðiársins. --- Hvernig er það, hæstv. forseti? Eru þeir ráðherrar sem þetta mál heyrir undir hvergi nálægir í umræðunni? Er ætlast til þess að við höldum umræðunni áfram án þess að þeir láti svo mikið sem sjá sig hér í salnum? Er t.d. hæstv. sjútvrh. týndur og tröllum gefinn? Og hæstv. forsrh. mun væntanlega vera flytjandi þessa máls. Er landið stjórnlaust með öllu? Við heyrðum það að vísu á dögunum að hæstv. sjútvrh. færi með átta ráðuneyti og er það mikið lagt á ekki stærri mann.

Forseti er að gera ráðstafanir til þess að þeir hæstv. ráðherrar sem í þinghúsinu eru komi hér til fundar.

Já, mér þykir vænt um það, herra forseti, því að það er í raun og veru með öllu ástæðulaust að þola þeim það að vera ekki viðstaddir umræðuna. Ég óska eindregið eftir því að hæstv. forsrh. og hæstv. sjútvrh. verði viðstaddir. Út af fyrir sig spillir ekkert þó að hæstv. fjmrh. komi í salinn líka úr því að hann er hér í dyrunum.

Ég heyri svo ágætlega.

Herra forseti. Ég tel að það sé óhjákvæmilegt að fara svolítið yfir þessa sögu um meðferðina á veiðiheimildum Hagræðingarsjóðs því hún er með miklum endemum. Og nú gerist það vegna þess hvernig bráðabirgðalögin eru úr garði gerð að 1. sept. sl. ganga í gildi á nýjan leik óbreytt ákvæði laganna um Hagræðingarsjóðs sjávarútvegsins. Þau kveða á um það að veiðiheimildir Hagræðingarsjóðs skuli seldar og reyndar hefur stjórnin þegar hafið framkvæmd þeirra lagaákvæða að nokkru því að sveitarfélaginu Bíldudal mun hafa verið úthlutað til sölu ákveðnum kvóta af því að vegna mikils kvótataps og erfiðleika í atvinnulífi fullnægði það sveitarfélag þeim ströngu skilyrðum sem sett eru um þau sveitarfélög sem geti fengið kvóta keyptan frá sjóðnum í upphafi áður en úthlutun hefst að öðru leyti. ( Forseti: Ef ég mætti ónáða hv. þm. í ræðu sinni, en áður en hv. þm. tók til máls þá var þess ekki kostur að leita afbrigða um það að brtt. á þskj. 230 sem mér heyrist að hv. þm. ætli nú að fara að skýra, hvort hann mundi vilja gera hlé á máli sínu stutta stund svo forseti geti leitað afbrigða um að brtt. á þskj. 230 megi koma á dagskrá.) Það er alveg sjálfsagt, forseti.

Herra forseti. Ég var að gera grein fyrir þeim hluta frv. og okkar nál. og brtt. sem lúta að málum Hagræðingarsjóðs sjávarútvegsins. Ég vil byrja á því að fagna því að ríkisstjórnin skuli vera komin á fætur, hún var sein til í morgun, en batnandi mönnum er best að lifa. Ég var búinn að gera grein fyrir því hvernig meðferð þessara veiðiheimilda hafði verið í grófum dráttum af hálfu hæstv. ríkisstjórnar þangað til á þessu vori eða þessu sumri en vegna þess hvernig bráðabirgðalögunum er háttað þá tóku gildi, eins og áður sagði, óbreytt eldri ákvæði laga um Hagræðingarsjóð nú 1. sept. sl. Þau kveða á um það rétt eins og þau gerðu í fyrrahaust að stjórn sjóðsins skuli við upphaf fiskveiðiárs hefja sölu á veiðiheimildunum. Nú er það að vísu ljóst að fjárlagafrv. gerir ekki ráð fyrir tekjum af þeirri sölu, aldrei þessu vant, því undanfarin tvö haust hefur ríkisstjórnin hugsað sér að fjármagna rekstur Hafrannsóknastofnunar með tekjum af þessari sölu, því hæstv. ríkisstjórn hafði hugsað sér að leggja fram frv. um breytingar á lögum um Hagræðingarsjóð, nánar tiltekið frv. um svonefndan þróunarsjóð sjávarútvegsins sem m.a. er afrakstur tillagna tvíhöfða nefndarinnar frægu og var þar gert ráð fyrir því að lagaheimild kæmi til þess að úthluta veiðiheimildunum eða ráðstafa þeim án endurgjalds. Nú er hins vegar ljóst að ekkert bólar enn á því frv. Nýjustu fréttir benda jafnvel til þess að ríkisstjórnin muni alls ekki koma sér saman um nokkurn skapaðan hlut í þessum efnum og uppi eru vaxandi vangaveltur um það að lögin um stjórn fiskveiða verði látin gilda óbreytt, sem sagt að ríkisstjórnin hafi einfaldlega gefist upp við það með öllu að koma sér saman um nokkurn skapaðan hlut í sjávarútvegsmálum. Ef marka má blaðafregnir undanfarna daga þá er alveg eins við því að búast. Þess vegna standa þessi mál náttúrlega þannig að það er með öllu óásættanlegt og í raun og veru alveg óskiljanlegt að ríkisstjórnin skuli nú telja það í lagi að draga það mánuðum saman að ganga frá þessum málum. Ég minni á að í fyrrahaust var stjórn Hagræðingarsjóðs svo kaþólsk að hún taldi sig ekki geta orðið við tilmælum um að hinkra við, þó ekki væri nema daga eða vikur, að hefja sölu á veiðiheimildum Hagræðingarsjóðs meðan kannað væri hvort samstaða væri á Alþingi um að nýta þær til jöfnunar. En nú bregður svo við að liðnir eru næstum tveir og hálfur mánuður síðan fiskveiðiárið hófst og stjórnin hefur haldið að sér höndum með það að framkvæma lögin eins og þau gilda í dag. Og þá hlýtur maður auðvitað að spyrja: Eru menn þá svona ójafnir fyrir lögunum? Ef tilmæli berast frá sjútvn. eða stjórnarandstöðunni um að það sé hinkrað með sölu á veiðiheimildunum þá er þeim umsvifalaust hafnað en þegar hæstv. ríkisstjórn er í vandræðum og kemur sér ekki saman um málin og það líða vikur og það líða mánuðir, þá virðist stjórn Hagræðingarsjóðs geta dregið það mánuð eftir mánuð að framkvæma lögin eins og þau eru í gildi. Það þýðir ekki að láta menn komast upp með það að hafa þessi mál í þessum farvegi. Því höfum við í minni hlutanum lagt fram brtt. við lögin þar sem lagaheimildar er aflað til þess að útdeila veiðiheimildum Hagræðingarsjóðs á fiskveiðiárinu 1993-- 1994 til jöfnunar til þeirra útgerða sem mesta skerðingu hafa tekið á sig með sama hætti og bráðabirgðalögin gerðu ráð fyrir, gáfu heimild til að meðhöndla það sem eftir var af veiðiheimildum sl. fiskveiðiárs. Það mun þá reyna á það hvort hæstv. ríkisstjórn ætlar að halda áfram þeim leik, eins og hún hefur gert, að þverbrjóta góðar venjur hvort sem heldur er í lagasetningunni sjálfri eða framkvæmd laga af þeim einum ástæðum að tillögurnar eru fluttar af stjórnarandstöðunni. Telur hæstv. sjútvrh., sem lög um Hagræðingarsjóð sjávarútvegsins heyra undir, það til fyrirmyndar hvernig með þessi mál hefur verið farið á þessu hausti? Telur hæstv. sjútvrh. sem í reynd ber ábyrgð á málaflokknum að meðferð stjórnar Hagræðingarsjóðs á lögunum eða framkvæmd laganna um Hagræðingarsjóð sjávarútvegsins standist þegar það stendur ótvírætt í gildandi lögum að það skuli hefja sölu veiðiheimildanna við upphaf fiskveiðiárs? Nú er að verða kominn miður nóvember og stjórnin hefur ekkert aðhafst í þessum efnum. Á grundvelli hvaða réttarheimilda hegðar stjórnin sér þannig? Er það með vilja, vitund og stuðningi sjútvrh.? Er hæstv. sjútvrh. þar með að leggja að stjórninni að ástunda lögbrot? Þetta voru þau svör sem við fengum í fyrrahaust, stjórnarandstaðan, að það væri skýlaust lögbrot að fresta því að hefja sölu veiðiheimildanna. Þess vegna væri ekki hægt að verða við tilmælum okkar eða tilmælum sjútvn. um það að þessi mál yrðu skoðuð. Það yrði að hefja sölu á veiðiheimildunum strax í septembermánuði. En ef það er í skjóli ríkisstjórnarinnar sem það er núna gert sem flokkaðist sem lögbrot í fyrra þá er best að það komi hér fram og þeir svari fyrir þá ábyrgð, hæstv. forsrh. eða hæstv. sjútvrh. nema báðir væru. Það mun auðvitað koma í ljós við atkvæðagreiðslur á eftir hver hugur stjórnarsinna er í þessum efnum og það verður óneitanlega nokkuð skrautlegt ef til að mynda þingmenn landsbyggðarinnar og sjávarútvegskjördæma, þó þeir eigi að teljast stuðningsmenn ríkisstjórnarinnar, fella það að lagaheimilda verði aflað til þess að útdeila veiðiheimildum Hagræðingarsjóðs í jöfnunarskyni. Ég tel, hæstv. forseti, í sjálfu sér ekki ástæðu til að rökstyðja ítarlega eða útskýra innihald þessara brtt. sem við flytjum hér, þær eru efnislega í reynd nánast samhljóða þeim ákvæðum sem í bráðabirgðalögunum frá sl. vori fólust, þ.e. að aflaheimildum Hagræðingarsjóðs nú vegna fiskveiðiársins 1. sept. 1993 til 31. ágúst 1994, skuli að frádregnum þeim aflaheimildum sem sveitarstjórnir kunna að neyta forkaupsréttar á skv. 7. gr. --- og þar mun væntanlega Bíldudalur einn eiga í hlut --- að þessum veiðiheimildum skuli úthlutað án endurgjalds til þeirra fiskiskipa sem orðið hafa fyrir mestri skerðingu við úthlutun aflamarks á yfirstandandi fiskveiðiári. Áframhaldið er svo tæknilegs eðlis þar sem fjallað er um það nánar með hvaða hætti þessi framkvæmd skuli útfærð. En efnislega er þetta aðalatriðið að veiðiheimildunum verði úthlutað án endurgjalds til þeirra fiskiskipa sem orðið hafa fyrir mestri skerðingu við úthlutun aflamarks á yfirstandandi fiskveiðiári. Ég held að það þurfi í sjálfu sér ekki að útskýra það frekar. Ef menn óska frekari skýringa þá er væntanlega hægt að svara því síðar við umræðuna, en framkvæmdin yrði sem sagt með sambærilegum hætti og ráðstöfun þess hluta veiðiheimildanna sem óseldar voru sl. vor þegar bráðabirgðalögin tóku gildi. Að svo mæltu, herra forseti, þá held ég að ég ljúki máli mínu. Ég ítreka það að afstaða okkar í minni hlutanum byggir ekki á andstöðu við efnisatriði frv. að svo miklu leyti sem þau lúta að því að uppfylla skyldur ríkisvaldsins í tengslum við kjarasamningana heldur er það sökum málsmeðferðarinnar og framgöngu ríkisstjórnarinnar varðandi bráðabirgðalagasetnginuna sem við kjósum að sitja hjá við afgreiðslu málsins.

Virðulegi forseti. Í tilefni af ræðu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar þá vil ég taka það fram að það orkar að sjálfsögðu alltaf tvímælis að kalla þing ekki saman heldur nota bráðabirgðalagasetninguna, en ég tel alls ekki að það hafi verið ámælisvert að setja þessi bráðabirgðalög, sérstaklega í ljósi þess að ég hygg að efnislega hafi þau afgerandi stuðning í þinginu og jafnvel hans sjálfs. Ég tel að ríkisstjórnin hafi efnt ljúflega öll loforð sem tengdust kjarasamningunum og hennar framganga í því sambandi sé alls ekki ámælisverð og vinnufriður hefur verið tryggður út næsta ár. Varðandi Hagræðingarsjóðinn þá kemur hann til umfjöllunar í þinginu í tengslum við löggjöf um stjórn fiskveiða. Það liggur fyrir að kvótinn verður væntanlega ekki seldur, alla vega ekki í bili og ég treysti því að hv. þm. muni vera áhugasamur um það að koma því máli í gegn þegar þar að kemur. Það var að sjálfsögðu skynsamlegt að afgreiða ekki tillögur stjórnarandstöðunnar á sínum tíma fyrir þinglokin í fyrra vegna þess að kjarasamningarnir stóðu yfir og þessi mál voru hluti af þeim og óheppilegt að afgreiða það án tengsla við kjarasamningana sjálfa.

Herra forseti. Þetta er svo aumingjaleg málsvörn hjá hv. 5. þm. Norðurl. v., Vilhjálmi Egilssyni, að það er alveg með naumindum að maður leggi í að fara upp í ræðustólinn og svara honum. Það er ljóst að hv. þm. getur ekki á nokkurn hátt forsvarað framgöngu ríkisstjórnarinnar í þessum málum. Það þýðir ekkert fyrir hv. þm. að reyna að neita því að meðferð ríkisstjórnarinnar á veiðiheimildum Hagræðingarsjóðs allt þetta kjörtímabil er í raun og veru eitt samfellt hneyksli. Það er ekki hægt að orða það öðruvísi. Við skulum bíða og heyra hæstv. sjútvrh. og dómsmrh. svara því á eftir hvort hann er stoltur af meðhöndlun þessara hluta t.d. á þessu hausti og meðferðinni á lögunum og framkvæmd stjórnarinnar á lögunum. Varðandi það að það hafi verið verjandi hjá hæstv. ríkisstjórn sl. vor að setja bráðabirgðalögin sérstaklega vegna þess að nú sé að koma í ljós að um þau sé ekki mikill efnislegur ágreiningur þá tel ég að það mál snúi akkúrat öfugt. Það er enn síður nokkur ástæða fyrir ríkisstjórn að víkja sér undan því að kalla þingið saman til að afgreiða löggjöf af þessu tagi ef til viðbótar má ætla að um hana sé ekki mikill efnislegur ágreiningur þannig að þingið geti afgreitt það mál á stuttum tíma. Það er ekkert atriði í uppfyllingu þessara ákvæða sem var þannig tímabundið að knýjandi nauðsyn væri til að setja bráðabirgðalög sl. vor. Ekkert einasta atriði. Það var hægur vandinn að kalla þingið saman til eins eða tveggja daga fundar í lok maí og afgreiða þetta með eðlilegum hætti þar. Ég er ekki frá því að hæstv. ríkisstjórn eigi eftir að fá það í andlitið í dómsorðum á næstu mánuðum að hún hefði betur gáð að sér í þessum efnum. Ákvæði stjórnarskrárinnar eru tiltölulega mjög þröng og skýr, það þurfa að vera brýnar, knýjandi aðstæður fyrir hendi til þess að réttlætanlegt sé að setja bráðabirgðalög, án þess að maður sé að blanda því inn í að ýmsir stuðningsmenn þessarar ríkisstjórnar og jafnvel ráðherrar í þessari ríkisstjórn töldu sig vera stuðningsmenn þess á sl. kjörtímabili að afnema bráðabirgðalagavaldið með öllu og gáfu þær útskýringar á afstöðu sinni þegar lögum var breytt að þeir féllust á að þessi heimild til bráðabirgðalaga 

Ræðutími hv. þm. er liðinn.

Mér er það ljóst enda er ég að ljúka máli mínu, hæstv. forseti.

Virðulegi forseti. Hv. þm. hefur þann stíl að honum finnst jafnan að ræður allra þeirra sem ekki eru honum fyllilega sammála séu hálf aumingjalegar og lítilsigldar en ég verð að viðurkenna að mér þótti dálítið vælulegt talið hjá honum sl. vor þegar bráðabrigðalögin voru sett, kröfur hans um að kalla þing saman á þeim tíma.

Hæstv. forseti. Þetta stenst ekki hjá hv. þm. Það liggur fyrir að stjórnarandstaðan lýsti því einhliða yfir að hún væri reiðubúin að koma saman til þingfunda á sl. vori. Það lá fyrir yfirlýsing af okkar hálfu um það. Í fyrra sinnið þegar sett voru bráðabirgðalög um Kjaradóm þá hélt hæstv. forsrh. því ranglega fram að stjórnarandstaðan hefði ekki verið tilbúin til að koma saman til fundar og afgreiða með skjótum hætti gegnum þingið viðkomandi lög. Það kom í ljós síðar að hæstv. forsrh. byggði þá á viðtölum fjölmiðla við einstaka þingmenn úr stjórnarandstöðunni sem lýst höfðu mismunandi sjónarmiðum. Hæstv. forsrh. hafði ekki einu sinni fyrir því þá að kanna það hjá forustumönnum stjórnarandstöðunnar hvort þeir væru tilbúnir til að koma saman til fundar, en fullyrti að svo væri ekki á grundvelli lausafregna úr fjölmiðlum. Það hefur e.t.v. verið með hliðsjón af þessu sem stjórnarandstaðan lýsti því yfir sl. vor að hún væri tilbúin til að koma saman til funda til þess að afgreiða þessi lög á eins til tveggja daga fundum. Þannig að það er engin vörn af neinu tagi í því fyrir ríkisstjórnina að einhverjar knýjandi aðstæður hafi kallað á bráðabirgðalagasetningu og sömuleiðis er það alveg ljóst að stjórnarandstaðan var tilbúin til að koma hér saman til fundar sem hægt er að boða til með nánast engum fyrirvara og afgreiða þessi lög á einum eða tveimur dögum í gegnum þingið. Málið er ósköp einfalt. Hæstv. ríkisstjórn valdi það bara að setja bráðabirgðalög og skeyta ekki um það þó að ekki væru fyrir hendi þær forsendur sem þar þurfa að liggja til grundvallar. Þessu verður hv. þm. bara að kyngja, það er svona.

Virðulegur forseti. Ég stend að nál. á þskj. 229 og brtt. á þskj. 230. Hv. 4. þm. Norðurl. e. hefur gert grein fyrir þessu máli. Ég vildi aðeins segja um aðdraganda þess að hér er um bráðabirgðalög að ræða. Að sjálfsögðu var það mögulegt að kalla Alþingi saman til þess að fjalla um þetta mál ef ríkisstjórnin hefði viljað það og ég hlýt að vekja athygli á því að eitt af þeim ákvæðum sem hér hafa komið til umræðu, þ.e. Hagræðingarsjóður sjávarútvegsins, var lagaákvæði sem stjórnarmeirihlutinn neitaði að afgreiða í þinglok. Kjarasamningar voru það langt komnir á þeim tíma að það var vitað að ríkisstjórnin þyrfti á heimild að halda til þess að geta uppfyllt kjarasamningana sem þá voru í burðarliðnum. Hv. þm. Vilhjálmur Egilsson segir að það hafi verið óskynsamlegt að afgreiða heimild ríkisstjórnarinnar í þeim efnum vegna þess að kjarasamningarnir voru ekki komnir á. Það má vel vera að það sé almennt ekki skynsamlegt að afgreiða eina eða neina heimild til ríkisstjórnar nema í tengslum við kjarasamninga. Það væri undarlega komið í okkar þjóðfélagi ef ætti að afgreiða öll mál í tengslum við slíka samninga og ég er ekki viss um að það sé endilega skynsamlegt. Ég er ekki viss um það að aðilar vinnumarkaðarins séu alltaf hæfastir til þess að skera úr um það hvernig málum skuli fyrir komið. Hitt er svo annað mál að það er nauðsynlegt fyrir bæði framkvæmdarvaldið og löggjafarvaldið að hafa gott samráð við þessa aðila til þess að tryggja vinnufrið í landinu. Það er afar undarleg notkun á bráðabirgðalagavaldinu að nýta það að því er varðar ákvæði sem neitað var að afgreiða í þinglok og ljóst var að stjórnarandstaðan vildi afgreiða og setja svo sambærileg ákvæði nokkrum vikum síðar. Ég hlýt að vekja athygli á því að eins og þetta var sett upp í þinglok þá var ekki um skyldu að ræða heldur heimild til ríkisstjórnarinnar. Ríkisstjórnin vildi hins vegar ekki afgreiða þetta mál af þeirri einu ástæðu að það var flutt af stjórnarandstöðunni og ég tel að það sé engin önnur ástæða þar fyrir hendi og rétt að halda því til skila. Að því er varðar málið efnislega, þá fjallar 1. gr. þess um aðgerðir í atvinnu- og verðlagsmálum. Ég ætla ekki að gera neinar athugasemdir við þessa heimild en vil hins vegar taka það fram að ég tel að það sé óeðlilegt að skipta fjármunum sem þessum án samráðs við Alþingi því að eftir því sem ég hef fengið upplýst var afar lítið fjallað um það í fjárln. og efh.- og viðskn. hefur aldrei verið kölluð saman til þess að fjalla um þetta mál. Ég tel að það sé eðlileg starfsregla í atvikum sem þessum að haft sé náið samráð við nefndir þingsins um slík mál og á allan hátt óeðlilegt að ganga frá þeim fyrir fram án þess að þingið hafi þar fjallað um. Það er eðlilegt aðhald að mínu mati að það sé gert í nánu samráði við þingið og það er kominn tími til að hæstv. ríkisstjórn fari að átta sig á því að þingnefndir starfa allt árið. Það virðist vera að hæstv. ríkisstjórn hafi ekki enn þá áttað sig á þessu. Það kom í ljós að því er varðaði þessi bráðabirgðalög og það kom ekki síður í ljós þegar bráðabirgðalögin voru sett um kjaradóm. Hæstv. forsrh. hefur viðurkennt að það hefði verið réttara að kalla þingið þá saman og út af fyrir sig ágætt að hann skuli viðurkenna það og vil ég vísa til þess sem ég sagði um það mál á síðasta þingi en þá var ekki einu sinni talin ástæða til þess að kalla saman þingnefnd af því tilefni því að það er að sjálfsögðu auðveldara að kalla saman þingnefnd til þess að leggja slíkt mál fyrir heldur en kalla allt Alþingi saman. Og það hefði á margan hátt verið eðlilegt að standa þannig að málum að byrja á því að kalla saman viðkomandi þingnefnd til þess að kanna það hvort hægt væri að ná samkomulagi um að afgeiða slík mál á tiltölulega stuttum tíma ef Alþingi væri þá kallað saman áður en bráðabirgðalög eru sett. En ríkisstjórnin gaf sér það fyrir fram að það væri ekki gerlegt án þess svo mikið sem hafa samband við stjórnarandstöðuna um málið. Að því er varðar endurgreiðslur tryggingagjalds, þá er ég sammála þeirri ráðstöfun en hlýt hins vegar að vekja athygli á því að hér er eingöngu um að ræða tímabilið júní til desember 1993, en ekki tímabilið 1. jan. 1994 til ársloka 1994. Það hefði þó verið full ástæða til að taka þetta mál til endurskoðunar og á það var bent sérstaklega af fulltrúum sjávarútvegsins því að frá því að þetta gerðist hefur verðlag á sjávarafurðum fallið og aflaheimildir minnkað. Hér er um að ræða mjög háan kostnaðarlið fyrir útflutningsatvinnuvegina og alveg ljóst að þeir eru engu betur settir með að standa undir því á árinu 1994 en þeir voru á árinu 1993 þótt það sé vissulega rétt að gengisskráning er þeim hagstæðari nú en hún var stóran hluta af árinu 1993. Ég tel ekki ástæðu til að fjalla hér um breytingu á hafnalögum. Það er í sjálfu sér sjálfsögð breyting, enda á allan hátt óeðlilegt að allar gjaldskrárbreytingar hafnanna séu nánast á vegum samgrn. eins og oft hefur viljað brenna við. Eitt mikilvægasta mál þessa frv. er úthlutun aflaheimilda Hagræðingarsjóðs sjávarútvegsins. Ég ætla ekki að fara að rifja upp þá sögu, það hefur hv. 4. þm. Norðurl. e. gert að hluta til, en allt það mál er með slíkum endemum að við héldum satt best að segja að það yrði ekki lengur framhald á þeirri sögu. Við höfðum vonast til þess að það væri hægt að ná samkomulagi um það á Alþingi að aflaheimildum Hagræðingarsjóðs yrði úthlutað á fiskveiðiárinu 1993--1994 til þeirra sem hafa orðið fyrir mestum áföllum. Af umræðum sem um það hafa verið hljótum við að dæma að fyrir því sé mikill meiri hluti á Alþingi. Ríkisstjórnin og fulltrúar hennar vitna til þess að það verði flutt frumvarp um Þróunarsjóð sjávarútvegsins og það verði flutt frv. um stjórn fiskveiða. Þetta hafa menn heyrt áður og þetta hafa menn heyrt í marga mánuði. Það er í reynd komið á annað ár ef ekki er að verða hátt í tvö ár, mér er nær að halda að það séu tvö ár nú um þessar mundir síðan ríkisstjórnin kom með mikla yfirlýsingu um það að þessi mál kæmu fram nú á næstunni og yrðu afgreidd. Ég held að ríkisstjórnin geti brátt farið að halda upp á tveggja ára afmæli slíkrar yfirlýsingar.  Nú er sagt við aðila: Þetta mun allt saman koma á næstunni. Hæstv. umhvrh. er alveg að gefa sig þannig að það er mjög líklegt að það verði ekki nema ein vika í það að hæstv. umhvrh. gefi sig og láti af mótþróa í ríkisstjórninni og þar með verður þetta allt í lagi.

Hver sagði þetta? Þorsteinn?

Ja, það er einhvern veginn með þessum hætti sem þetta mál liggur. En á sjávarútvegurinn alltaf að bíða eftir því að ráðherrarnir í ríkisstjórninni hætti að rífast? Eiga menn að úrelda fiskiskip í samræmi við það hvernig menn tala í ríkisstjórninni? Og hvað eiga menn lengi að bíða eftir því að geta tekið ákvarðanir í sínum málum hvort sem hæstv. umhvrh. stjórnar þar ferð eða hver það er? Það er nú ekki vitað mál. En það er að sjálfsögðu lágmarksafgreiðsla í þessum málum að úthluta þessum fiskveiðiheimildum strax til aðila og ég veit að hæstv. sjútvrh. er því sammála. En það er eitthvað annað sem kemur í veg fyrir það og nauðsynlegt að það sé upplýst. Ég hef ekki trú á því að hæstv. ríkisstjórn sé að ná samkomulagi í þessu þróunarsjóðsmáli. Það hefur ekkert komið fram sem bendir til þess að það muni verða, hvað þá að hún sé að verða sammála um frv. til laga um stjórn fiskveiða og þess vegna hefði átt að liggja alveg ljóst fyrir að það væri nauðsynlegt að afgreiða þetta mál meðan menn eru að deila um þetta, sem menn munu væntanlega gera fram eftir vetri og það hefði nú frekar átt að vera til hjálpar fyrir hæstv. ríkisstjórn heldur en hitt. En svo virðist sem meiri hlutinn hér á Alþingi vilji ekki einu sinni hjálpa ríkisstjórninni til þess að komast áfram í sínum málum. Ég bið því hv. þm. að taka það mjög til athugunar hvort ekki sé rétt að samþykkja þessar breytingar á lögunum, enda standa engin rök til annars. Og við hljótum að ætlast til þess og spyrja hæstv. sjútvrh. hvernig hann sjái framvindu þessara mála. Hvernig ætlar hann að standa næstu vikurnar frammi fyrir þeim aðilum sem eru að bíða eftir því að fá þessar aflaheimildir? Og hvernig ætlar hann að koma í veg fyrir það að þessar aflaheimildir verði seldar eins og lög standa til? Því að hæstv. ríkisstjórn og meiri hluti Alþingis gerðu því miður breytingu á lögunum um Hagræðingarsjóð sem varð til þess að þessar veiðiheimildir voru seldar, en auðvitað hefðu breytingar á lögunum um Hagræðingarsjóð átt að bíða eftir breytingum á lögunum um stjórn fiskveiða. Þá hefðu þessi mál verið í eðlilegra horfi. Nógu slæm eru þau nú samt því að einu breytingarnar sem hafa verið gerðar á þessum málum hafa verið til bölvunar þótt hæstv. núv. umhvrh. hafi að vísu verið mjög ánægður með þær. En ég er ekki viss um að hann hafi gert sér alveg grein fyrir því hvað þar var verið að gera. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri, hæstv. forseti, en ég vænti þess að hæstv. sjútvrh. geri a.m.k. grein fyrir því hvernig hann sér framvindu þessa máls.

Virðulegi forseti. Út af því sem hv. þm. Halldór Ásgrímsson ræddi um í sambandi við kjarasamningana sl. vor., þá hygg ég að hann þekki það mikið til kjarasamninga að menn fara ekki að spila út öllum sínum trompum áður en samningarnir eru gerðir og það er eðli samningaviðræðna að menn reyna að halda spilunum hjá sér þangað til allt raknar upp í lokin. Síðan út af bráðabirgðalögunum hvernig staðið var að þeim og framhaldinu eftir setningu þeirra, þá vil ég vekja athygli hans á því eins og hann veit líka og getur rifjað upp að það var boðað til allra þeirra funda í efh.- og viðskn. í sumar sem óskað var eftir af hálfu stjórnarandstæðinga og þau mál tekin á dagskrá þar sem var óskað eftir, og við höfðum hlutverkaskipti þar í haust, en ég varð ekki var við að það væri neinn sérstakur áhugi á því í sumar að ræða sérstaklega um þau mál sem tengdust bráðabirgðalögunum beint. Varðandi þróunarsjóðinn og lögin um stjórn fiskveiða og Hagræðingarsjóðinn, þá tel ég eðlilegt að þetta sé allt samferða í gegnum þingið. Ég verð ekki var við annað en það sé mikill friður í ríkisstjórninni um þetta mál og í hæsta lagi nokkrir önglar sem ber á milli.

Virðulegur forseti. Ég vildi bara endurtaka það að hér var um heimild til ríkisstjórnarinnar að ræða að því er varðaði Hagræðingarsjóðinn sem ríkisstjórnin hefði að vísu haft skyldur til að framkvæma. En að reikna með því að það að afgreiða þau mál á sl. vori hefði á einhvern hátt getað spillt því að kjarasamningar næðust tel ég vera alveg fráleitt og rangt mat. Ég veit ekki betur en hæstv. ríkisstjórn hafi þá þegar verið löngu búin að lofa að ganga til þessa verks. Ég man ekki betur en hæstv. forsrh. hafi lofað því í ágúst fyrir rúmu ári síðan að þessar veiðiheimildir yrðu greiddar með peningum þannig að skuldbindingarnar voru fram komnar. Að því er varðar að efh.- og viðskn. hafi ekki verið kölluð saman þá átti ég við að það væri eðlilegt áður en bráðabirgðalög eru sett að það sé leitað samráðs við þingið. Skyldurnar í þeim efnum hvíla ekki eingöngu á stjórnarandstöðunni þær hljóta að hvíla á þeim sem bráðabirgðavaldið hafa. Það hefur oft verið gert að það hefur verið leitað a.m.k. til forustumanna stjórnarandstöðunnar áður en bráðabirgðalög eru sett. Ég tel það eðlilegt eftir að þetta nýja skipulag er komið á hér á Alþingi að það sé leitað samráðs við þingnefndir. Það er ekki eingöngu stjórnarandstaðan sem á að biðja um að nefndir séu kallaðar saman á hverjum tíma. Það hlýtur líka að vera ríkisstjórnarinnar að leita samstarfs við þingið.

Virðulegur forseti. Það er margt í þessu frv., sem hér er til 2. umr., sem vert er að ræða og velta fyrir sér. Eins og við vitum er tíminn ákaflega naumur því hér er um bráðabirgðalög að ræða og því er stefnt að því að hraða meðferð frv. í gegnum þingið. En þrátt fyrir það er það merkilegt sem kemur fram í umræðunni og hefur reyndar verið nokkuð rætt hér að undanförnu og það er þessi skilningur sem virðist ríkja hjá núverandi meiri hluta Alþingis bæði á vinnubrögðum og ekki síst bráðabirgðavaldinu og hlutverki Alþingis í því sambandi. Ég get ekki annað en farið hér nokkrum orðum um þann þátt þessa máls ekki síst vegna ummæla hv. 5. þm. Norðurl. v. þar sem hann var að afsaka það að sett skyldu hafa verið bráðabirgðalög um þetta mál. Í 1. umr. um bráðabirgðalögin kom mjög merkileg yfirlýsing fram í máli hæstv. forsrh. þar sem hann sagði að hann væri kominn á þá skoðun núna að það hefði verið rétt sumarið 1992 þegar bráðabirgðalögin voru sett vegna kjaradóms að kalla Alþingi saman. Menn verða að átta sig á því að bráðabirgðalög af þessu tagi, þar sem verið er að grípa inn í ýmsar aðgerðir eða jafnvel kjaradóma, geta komið í bakið á ríkisvaldinu. Við höfum nú þegar dæmi um það vegna bráðabirgðalaganna sem sett voru á kjarasamning BHMR á sínum tíma. Nú eru málaferli í gangi vegna kjaradómsins sem rift var af meiri hluta Alþingis með bráðabirgðalögum. Hér er enn eitt dæmið á ferðinni en ég veit reyndar ekki til þess að nokkur von sé á málaferlum vegna þess. En allt beinir þetta athyglinni að því hvernig farið er með þetta vald og hver er hin brýna nauðsyn. Ég ræddi þetta hér nokkuð í 1. umr. um málið en ég ætla að endurtaka sumt af því sem ég sagði þá. Að mínum dómi er hér um mál að ræða sem er einmitt gott dæmi um það að brýna nauðsyn bar ekki til heldur hefði verið eðlilegt að kalla Alþingi saman, ná samkomulagi um eins eða tveggja daga fund og afgreiða málið með þeim hætti. Sú aðferð er tíðkuð á Norðurlöndunum að kalla þingið saman þótt sumar sé til þess að ræða mikilvæg mál og okkur er ekkert að vanbúnaði. Okkur ber hreinlega skylda til þess að mæta hér ef þannig stendur á. Bráðabirgðalagavaldið --- það er Alþingi sem fer með löggjafarvaldið en stjórnarskráin gerir ráð fyrir því að ríkisstjórnin geti gripið til slíkra neyðarlaga ,,ef brýna nauðsyn ber til`` eins og segir í 28. gr. stjórnarskrárinnar. Það er alkunnugt að árum saman hefur verið farið mjög frjálslega með þetta bráðabirgðalagavald. Þess vegna var það m.a. og kom fram í umræðunni um þingsköpin á sínum tíma, á vorþinginu 1991, að meiningin með þeim breytingum sem þá voru gerðar var m.a. sú að draga úr þessari notkun á bráðabirgðalagavaldinu. En því miður hefur þessi ríkisstjórn ekki notað tækifæri til að kalla Alþingi saman og þar af leiðandi gengið að mínum skilningi of langt í notkun þessa valds. Í mínum huga er þetta hluti af þeirri umræðu sem átt hefur sér stað um það hvernig megi efla sjálfstæði Alþingis og gera þessa skiptingu milli löggjafarvalds og framkvæmdarvalds skýrari. Ég harma það að ríkisstjórnin skyldi setja bráðabirgðalög um málefni af þessu tagi sem ég held að í rauninni hefði nánast enginn ágreiningur orðið um. Þó ýmislegt megi gagnrýna í vinnubrögðum varðandi þau mál sem koma inn í þenna stutta bandorm sem hér er á ferð finnst mér að þingmenn þurfi virkilega að hugsa sig um og að þeir megi ekki gleyma því að þeir eru ekki vinnumenn hjá ríkisstjórninni heldur þingmenn sem kjörnir eru til þess að fara með löggjafarvaldið og fjárveitingavaldið og að þeir eiga að standa á sínum rétti og standa á stjórnarskránni. Við eigum að hamla gegn því að valdinu sé beitt með þessum hætti. Ég ætla að fara nokkrum orðum um þau atriði sem fram koma í þessu frv. og hafa skýrst nokkuð í meðferð nefndarinnar. Þar víkur sögunni fyrst að milljarðinum margnefnda sem er nú nokkuð sérkennilegt mál þegar maður fer að skoða það hvaðan þessir peningar koma. Ég vil taka undir þá gagnrýni sem fram hefur komið, m.a. frá fulltrúum í fjárln., hvernig ríkisstjórnin og ráðuneytin taka að sér að skipta þessum peningum sem að öllu jöfnu er á verksviði fjárln. og Alþingis. Að vísu kemur í ljós þegar farið er að skoða þennan lista yfir framkvæmdir að þar er verið að færa býsna mikið á milli ára. Það vakti sérstaka athygli mína á þessum lista þar sem var að finna að því er mig minnir 130 millj. sem verja átti til Þjóðarbókhlöðunnar og mér þykir nú sérkennilegt ef ríkisstjórnin er að tíunda það framlag sem eitthvert sérstakt átak í atvinnumálum. Framlag sem innheimt er með sérstökum skatti og lá fyrir að mundi verða varið til framkvæmda við Þjóðarbókhlöðuna. Þannig er ákveðin sýndarmennska í uppsetningunni á þessu dæmi öllu saman. En það má ljóst vera þegar maður skoðar listann að þarna er um ýmis smáverkefni að ræða og auðvitað ber að fagna því að ýmsar stofnanir fá aukin framlög til viðgerða og viðhalds af ýmsu tagi. En því miður, ef rétt er frá sagt af hálfu verkalýðshreyfingarinnar, þá virðist sem á næsta ári verði ekki staðið við fyrirheit þannig að ég get ekki tekið undir það sem hv. 5. þm. Norðurl. v. sagði áðan að ríkisstjórnin hefði staðið ljúflega við sín fyrirheit. Mér sýnist nú engin sérstök ljúfmennska í frv. til fjárlaga. Það ber að geta þess varðandi tryggingagjaldið að á fundum efh.- og viðskn. kom fram gagnrýni af hálfu fulltrúa iðnrekenda varðandi það atriði að þarna væru útflutningsgreinarnar teknar út úr og þeir nefndu að það væri nær að grípa til aðgerða sem gagnast öllum greinum atvinnulífsins. Eins og fram kom hjá síðasta ræðumanni er ljóst að þarna er um skammtímaaðgerð að ræða sem léttir á þessum fyrirtækjum en síðan er spurningin hvað gerist svo. Hvernig lítur málið út á næsta ári? Ég get ekki annað en farið nokkrum orðum um Hagræðingarsjóðinn og þau undarlegu vinnubrögð sem við höfum orðið vitni að. Það kemur auðvitað enn einu sinni að því hvernig farið er með valdið og að menn skuli standa í því að hindra frv. stjórnarandstöðunnar, en geta ekki horfst í augu við réttlátar og góðar tillögur og einfaldlega samþykkt þær. Nei, það er ekki hægt. En svo taka menn sömu tillögur og samþykkja þær í bráðabirgðalögum nokkrum vikum síðar. Þetta minnir mann reyndar mjög á vinnubrögð íhaldsins hér í Reykjavíkurborg sem iðkar þetta mjög að fella tillögur en taka þær svo upp nokkrum vikum síðar. En skýringin er nú m.a. sú að hér er um að ræða eitt af trúaratriðunum í stefnu ríkisstjórnarinnar, frjálshyggjutrúarbrögðunum sem Alþfl. hefur skrifað upp á að miklu leyti. Þetta er hluti af frjálshyggjunni og einkavæðingunni, að koma á þjónustugjöldum og að selja allt sem hægt er að selja.

Og gefa.

Já, ég tala nú ekki um að gefa.

Þið eruð ekki sjálf að gefa samkvæmt ykkar eigin stefnuskrá?

Ég ætla nú ekki að fara út í þá umræðu í bili, það er með allt öðrum hætti eins og hæstv. umhvrh. veit. Það sem ég ætlaði reyndar að koma að hér er það að við horfum upp á það í hverju dæminu á fætur öðru að ríkisstjórnin gefst upp á þessari stefnu sinni. Hún gefst upp á nánast öllu sem hún hefur ætlað sér í einkavæðingu og jafnvel í þjónustugjöldum . . .

Treystir sér ekki . . .

Ertu að fagna því?

Mætti ég biðja hæstv. forseta að þagga niður í umhvrh.?

Ég vil taka undir með hv. þm. í ræðustól og biðja hæstv. ráðherra að gæta tungu sinnar. ( StG: Settu hann bara á mælendaskrá.

Já það er auðvitað ekki annað en eðlilegt að hæstv. umhvrh., sem áður átti sæti í sjútvn. og þekkir vel til þessara mála og hefur á þeim miklar og sterkar skoðanir að hann komi hér í ræðustól og skýri sín sjónarmið varðandi Hagræðingarsjóðinn því að ég veit ekki betur en hann hafi staðið í því að stöðva þessi frv. stjórnarandstöðunnar. En varðandi Hagræðingarsjóðinn þá get ég að vissu leyti tekið undir að eitt er stefnumörkun til frambúðar í stjórn fiskveiða og annað eru þau miklu áföll sem sjávarútvegurinn hefur orðið fyrir og það hvernig þeim skuli mætt, hvað getur sjávarútvegurinn tekið á sig og það varðar bæði sölu á þessum veiðiheimildum og svokölluð veiðileyfagjöld sem vissulega eru athyglisverðar hugmyndir. En staða sjávarútvegsins er einfaldlega með því móti að hann getur ekki tekið slíkt á sig, getur ekki keypt þessar heimildir, þ.e. þeir sem verst standa og ættu að njóta þessa sjóðs fyrst og fremst, og ekki síst það hvert form skattlagningar við erum að ræða um á sjávarútveginn því að veiðileyfagjald er auðvitað ekkert annað en eitt form skattlagningar. Menn hafa verið að reyna að létta sköttum af atvinnulífinu en ekki að setja þá á og slíkar umræður um framtíðarstefnumótun eru auðvitað mjög erfiðar þegar jafnilla árar og nú. Og þó menn bendi á að það séu miklar tilfærslur á kvóta á milli skipa og milli landshluta og fyrirtækja þá er ekki þar með sagt að þessi fyrirtæki hafi laust fé til kaupa á kvótum. Það eru nú alls konar tilfærslur og geymslur sem viðgangast í því kerfi. En það var eitt atriði sem ég gleymdi hér áðan þegar ég var að ræða um milljarðinn og finnst að ég verði að minna á enn einu sinni og það varðar meiri hluta alþingismanna og stjórnarskrána. En það er það sem kemur fram í 41. gr. stjórnarskrárinnar, þar sem segir: ,,Ekkert gjald má greiða af hendi, nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum.`` Ég verð að segja að ég hef ekki fengið svör við því hversu miklu er búið að verja af þessum milljarði sem lofað var, hversu miklu fé hefur verið varið í heimildarleysi. Nú veit ég að sjálfsögðu að í rauninni hafa menn þverbrotið stjórnarskrána árum ef ekki áratugum saman hvað þetta varðar. En ef menn vilja ná fastari tökum á fjárlögunum og tryggja vald Alþingis yfir fjárveitingum þá er auðvitað meginatriði að það sé staðið við 41. gr. stjórnarskrárinnar og að við tökum fastara á þessum málum og líðum það ekki að ríkisstjórnir fari langt fram úr fjárlögum og langt fram úr veittum heimildum. Mér finnst þetta vera grundvallaratriði sem við þurfum að taka á og er eitt af mörgu sem við þurfum að bæta í okkar stjórnkerfi.

Hæstv. forseti. Ég trúi því varla að það sé meiningin að ljúka umræðunni og hæstv. ráðherra ætli ekki að svara einu orði þeim spurningum sem til þeirra hefur verið beint.  Það var beint hérna beinum spurningum til sérstaklega hæstv. sjútvrh. og ég óska eindregið eftir því að hæstv. sjútvrh. verði kallaður hér í salinn og ég vil fá að endurtaka spurningar mínar til hans ef svo ólánlega hefur tekist til að hann hefur hvorki heyrt þegar ég var að beina til hans spurningum né þegar hv. 1. þm. Austurl. gerði það. Ef hæstv. forsrh. vill svara fyrir þetta þá er það í góðu lagi mín vegna en ég óska eftir að hæstv. sjútvrh. verði kallaður í salinn. Ég vil fá að gera hlé á máli mínu, hæstv. forseti, á meðan beðið er eftir að hann komi í salinn.

Forseti verður við því að ræðumaður geri hlé á máli sínu á meðan hann bíður eftir sjútvrh. --- Hæstv. sjútvrh. er kominn.

Hæstv. forseti. Ég tel að það gangi ekki þegar hæstv. ráðherrar fá beinar spurningar í umræðum af þessu tagi að þeir spýtist bara út úr þingsalnum og séu á kjaftatörn hér niðri í kringlu og svo standi til að slíta umræðunum án þess að nokkur svör séu gefin. Það auðvitað gengur ekki. Hér er verið að ræða grafalvarleg mál og ég fer eindregið fram á að þeir svari hér báðir, hæstv. forsrh. og hæstv. sjútvrh., og það sem ég spurði hæstv. sjútvrh. um í fyrsta lagi var hvernig honum þætti til hafa tekist með framkvæmd laga um Hagræðingarsjóð sjávarútvegsins eins og þeim var breytt hér á vordögum 1992 en þá var breytt lögum nr. 40 frá í maí 1990 og eftir þá breytingu þá er 6. gr. laganna um Hagræðingarsjóð sjávarútvegsins svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Hagræðingarsjóður skal við upphaf hvers fiskveiðiárs gefa útgerðum þeirra skipa, er aflahlutdeild hafa af botnfisktegundum sem sjóðurinn fær úthlutað skv. 5. gr. og ekki eru boðnar byggðarlögum skv. 7. gr., kost á að fá framseldar til sín aflaheimildir sjóðsins gegn endurgjaldi. Skal forkaupsrétturinn boðinn í hlutfalli við aflahlutdeild hvers skips af þeim tegundum sem sjóðurinn hefur forræði á. Endurgjald skal miðað við almennt gangverð á sams konar heimildum að mati ráðherra. . . . `` o.s.frv. Þessi lagagrein er algerlega ótvíræð. Það stendur þarna ,,við upphaf hvers fiskveiðiárs``. Nú eru að verða liðnir tveir og hálfur mánuður síðan þetta fiskveiðiár hófst. Í fyrrahaust, fyrir rúmu ári síðan, svaraði stjórn Hagræðingarsjóðs því til að hún gæti því miður ekki orðið við tilmælum stjórnarandstöðunnar, og reyndar sjávarútvegsnefndar sem fjallaði ítarlega um þetta mál á fundum í ágúst 1992, um að draga það að hefja sölu á veiðiheimildum Hagræðingarsjóðs af því að ótvíræð lagaskylda hvíldi á henni að hefja söluna við upphaf fiskveiðiárs. Stjórnin hafnaði tilmælum um að draga það, jafnvel þó ekki væri nema einhverjar vikur á meðan látið væri á það reyna hvort vilji væri fyrir hendi á Alþingi að útdeila heimildunum án endurgjalds til jöfnunar. Hvað hefur breyst, hæstv. sjútvrh.? Spurningar mínar eru þessar: Er það með vilja og jafnvel samkvæmt tilmælum hæstv. sjútvrh. sem stjórn Hagræðingarsjóðs framkvæmir ekki þá lagaskyldu sína að bjóða veiðiheimildirnar til sölu? Er það vegna tilmæla frá ríkisstjórn Íslands sem stjórn sjóðsins brýtur lögin? Í fyrra túlkaði stjórnin það svo að það væri lagabrot af hennar hálfu ef heimildirnar væru ekki boðnar til sölu strax við upphaf fiskveiðiárs. Hver væri réttarstaða útgerðaraðila sem leituðu nú réttar síns gagnvart því að fá þessar heimildir keyptar eða e.t.v. stefndu hreinlega sjóðstjórninni fyrir að hafa ekki boðið sér þær til sölu? Er það sem sagt þannig að hæstv. ríkisstjórn hafi beint tilmælum til stjórnar Hagræðingarsjóðs um að framkvæma ekki gildandi lög um veiðiheimildir sjóðsins? Vill hæstv. forsrh. e.t.v. sem ábyrgðaraðili ríkisstjórnarinnar svara því? Og síðan eru svörin þau af hálfu hv. 5. þm. Norðurl. v. sem hér er helst að reyna að klóra í bakkann fyrir meiri hlutann að þegar þar að kemur, sagði hv. þm., þá verður þetta tekið með lögunum um stjórn fiskveiða --- þegar þar að kemur. Hvers konar lagaframkvæmd er það, hv. þm.? --- Svona þegar þar að kemur. --- Þýðir það í desember, janúar eða mars eða maí eða hvað? Hvað metur hæstv. ríkisstjórn að það megi brjóta svona lög í marga mánuði? Hvað er við hæfi? Er það í lagi að brjóta þau í þrjá mánuði, fimm mánuði eða er einhver sérstök viðmiðun í því sambandi? Kannski hæstv. dómsmrh. kunni það, að það sé sem sagt ekki lögbrot þó það dragist árið 1993 í nokkra mánuði sem var ótvírætt lögbrot haustið 1992 þó ekki væri nema í einhverjar vikur. Ég fer fram á það að við fáum upplýsingar um það hvar þessi mál eru á vegi stödd hjá ríkisstjórninni. Samkvæmt blaðafregnum, ég hygg í gær, eru uppi alvarlegar umræður í ríkisstjórninni um að það verði ekkert afgreitt á þessu þingi varðandi lögin um stjórn fiskveiða. Eru það lausafregnir sem ekki er mark á takandi eða hverju eiga þingmenn að trúa í þessum efnum? Hverju eiga sjómenn að trúa og útgerðarmenn? Nú líður á kvótaárið og eðlilega vilja menn fara að fá einhverja vitneskju um hvernig með þessi mál verði farið. Verða veiðiheimildirnar seldar eins og gildandi lög mæla fyrir um eða verður þeim úthlutað án endurgjalds? Hvenær verður það þá gert? Ég held að ríkisstjórnin geti ekki ætlast til þess að hún sleppi með þessi mál í gegnum þingið án þess að veita svör við þessum spurningum. Þingmenn eiga heimtingu á því þegar verið er að afgreiða lög sem varða beinlínis þetta viðfangsefni. Og við sem flytjum brtt. og leggjum til að þessi mál verði leyst á þann einfalda hátt að stjórnvöld fái heimildir, við gerum auðvitað kröfu til þess að málið sé upplýst áður en þingmenn ganga til atkvæða um þá tillögu. Eða hvernig er það með samvisku hv. stjórnarþingmanna, er þeim alveg sama  Hvað ætlar svo ríkisstjórnin að gera ef hún nær ekki saman um þessi mál og það líður bara nóvember og desember og janúar og febrúar og ríkisstjórnin er engu nær? Hvernig á þá að fara með veiðiheimildir Hagræðingarsjóðs? Verður það skemmtilegri staða sem stjórnarliðar koma sér í með því? Ég held við skulum bara fara í gegnum þetta og ræða þetta og fá þetta á hreint áður en gengið er til atkvæða um þessi mál. Ég held að það væri hv. stjórnarliðum sjálfum fyrir bestu. Við teljum a.m.k. að við séum að gera hreint fyrir okkar dyrum með því að leggja þessa breytingu til og í raun og veru er það þannig að með henni værum við að skera ríkisstjórnina niður úr snörunni ef hún hefði vit á því að taka í þessa útréttu hönd. Það er alveg ljóst að þetta mundi taka þá pressu af sem ella er á í þessu efni og afstýra því að þessi mál verði enn meira hneyksli en þegar er orðið hjá hæstv. ríkisstjórn. Auðvitað er öll framkvæmdin á þessu máli með þvílíkum endemum að engu tali tekur og það er nóg komið. Það er komið nóg. Það er ekki ástæða til þess fyrir hv. stjórnarþingmenn að hýða sjálfa sig frekar í þessu máli, þeir eiga þann einfalda kost að styðja þessa brtt., þar með fær ríkisstjórnin heimild til þess að ráðstafa aflaheimildunum á þennan hátt og ég hef tekið það svo að fyrir því sé pólitískur vilji og pólitísk samstaða á þinginu að veiðiheimildirnar verði nýttar í þessu skyni og það mun vera það sem ríkisstjórnin ætlar sér eða a.m.k. ætlaði í haust ,,þegar þar að kemur`` eins og hv. þm. Vilhjálmur Egilsson segir, þegar þar að kemur að mönnum þykir lögbrotið hafa staðið nógu lengi. Af hverju ekki þá að leysa málið nú? Er það virkilega þannig að menn ætli bara að standa hér alveg grímulaust á því að af því að stjórnarandstaðan flytur málið þá skuli það ekki samþykkt? Hver er efnisástæðan fyrir því að hafna því önnur en sú? Hv. þm. Vilhjálmur Egilsson taldi að það hefði verið óvarlegt á sl. vori að afla lagaheimildanna áður en þingið fór af því að það hefði getað spillt fyrir kjarasamningum. Það er auðvitað eins og hver önnur fjarstæða, og hv. 1. þm. Austurl. svaraði því, vegna þess að ríkisstjórnin var þegar búin að gefa út það loforð að ef samningar tækjust skyldi veiðiheimildunum úthlutað án endurgjalds, þannig að hún gat að sjálfsögðu haft þá lagaheimild upp á vasann og beitt henni sem slíkri. Nú er ekki einu sinni slíku til að dreifa, ekki einu sinni, því það er búið að framlengja kjarasamninga og það liggur fyrir að ríkisstjórnin hefur ætlað sér að úthluta veiðiheimildunum, þannig að það er engin efnisástæða af einu eða neinu tagi fyrir því að leggjast gegn lagabreytingunni núna. Engin önnur en þessi að það er stjórnarandstaðan sem flytur málið. Vill ríkisstjórnin og vilja stjórnarþingmenn hýða sjálfa sig áfram í þessu máli og verða sér til enn meiri skammar en orðið er frekar en að kyngja stoltinu og styðja þessa brtt. okkar í minni hlutanum? Ég vona í öllu falli, hæstv. forseti, að áður en við ljúkum þessari umræðu og göngum til atkvæða um þetta mál, þá liggi hér fyrir skýr svör frá hæstv. sjútvrh. hvernig hann lítur á þetta varðandi veiðiheimildir Hagræðingarsjóðs og einnig teldi ég að hæstv. forsrh. sem ábyrgðaraðili ríkisstjórnarinnar ætti að svara því alveg skýrt og vafningalaust: Er það á grundvelli tilmæla frá ríkisstjórninni sem stjórn Hagræðingarsjóðs kýs að skjóta sér undan þeirri lagaskyldu sinni að framkvæma lögin um Hagræðingarsjóð eins og þau gilda í dag?

Herra forseti. Hv. 4. þm. Norðurl. e. og hv. 1. þm. Austurl. hafa gert hér að umtalsefni úthlutun á aflaheimildum Hagræðingarsjóðs í jöfnunarskyni vegna þorskbrestsins. Ég skil það svo nú eins og reyndar áður þegar þessi mál hafa komið til umfjöllunar að þeir í fyllstu einlægni vilji greiða fyrir því að þessar aflaheimildir séu nýttar með þessum hætti og vil í sjálfu sér færa þeim þakkir fyrir þann stuðning og vilja til þess að veita því máli atfylgi í þinginu. Það er á hinn bóginn svo að við erum að fjalla um bráðabirgðalög sem sett voru sl. vor í tengslum við kjarasamninga sem þá voru gerðir. Vissulega er það rétt eins og hér hefur verið vakin athygli á að mismunandi skoðanir voru uppi um það á sl. vetri hvernig skynsamlegast væri að mæta aflabrestinum og jafna hlut þeirra sem þá urðu fyrir mestu áfalli en niðurstaðan í kjarasamningum varð sú að gera það með þeim hætti sem fram kemur í þessu frv. Þegar heildaraflaákvörðun var tekin á sl. sumri var það allsendis ágreiningslaust að nota aflaheimildir Hagræðingarsjóðs að nýju með þessum hætti og þá var því lýst yfir að í væntanlegu frv. um stjórn fiskveiða yrðu tillögur um slíkar heimildir. Það frv. var lagt fyrir ríkisstjórnina í haust og þar eru tillögur um að nota aflaheimildir Hagræðingarsjóðs með þessum hætti. Ég tel eðlilegt að afgreiða það mál annaðhvort eitt og sér eða þá með frv. um stjórn fiskveiða eins og tillögur liggja fyrir um og tel ekki óeðlilegt að stjórn Hagræðingarsjóðs hafi frestað því um sinn að bjóða með forkaupsrétti þessar aflaheimildir. En ég er alveg sammála hv. 4. þm. Norðurl. e. að það kann að vera umdeilanlegt hversu lengi stjórn sjóðsins getur beðið í þessu efni því það segir í lögunum að þetta eigi að gerast í upphafi fiskveiðiárs og þess vegna í sjálfu sér er kominn tími til þess að salan fari fram. En hitt liggur fyrir að það er bæði vilji ríkisstjórnarinnar og reyndar stjórnarandstöðunnar að nýta heimildirnar með þessum hætti og því ekki óeðlilegt að stjórnin hafi dokað við um sinn. Að þessu leyti eru aðstæður aðrar en á síðasta þingi. Ég get sagt það hér að ef dráttur verður á því að breytingar á lögum um stjórn fiskveiða komist til umfjöllunar í þinginu þá tel ég að það komi til skoðunar alveg á næstu dögum að taka þetta mál út úr með sérstökum hætti og afgreiða það hér. Ég tel það vera eðlilegri málsmeðferð en að tengja það afgreiðslu bráðabirgðalaga frá síðasta vori og þykist alveg mega ráða það af máli hv. þm. sem hér hafa talað að þeir muni ekki standa í vegi fyrir því að afgreiða málið með þeim hætti því ég hygg að sjónarmið þeirra séu fyrst og fremst þau að þessi ráðstöfun verði gerð og fái eðlilegan lagagrundvöll og einu gildi þá með hvaða hætti málið er lagt fyrir þingið, að það sé ekki það kappsmál fyrir hv. þm. stjórnarandstöðunnar að þeir ljái því aðeins fylgi sitt ef það er flutt sem brtt. af þeirra hálfu. Ég geri þeim ekki upp neinar hugmyndir í því efni og vænti þess að um þetta mál geti orðið farsæl sátt í þinginu á þessum grundvelli.

Virðulegur forseti. Þetta er mjög sérkennileg staða sem er komin upp á Alþingi. Ríkisstjórnin er þeirrar skoðunar að það sé eðlilegt og nauðsynlegt að gera þessa breytingu sem hér á brátt að koma til atkvæða. Ríkisstjórnin er líka þeirrar skoðunar að það geti ekki beðið mjög lengi en segir hins vegar: Ef dráttur verður á að niðurstaða fáist í ríkisstjórninni þá mun nýtt frv. verða flutt um þetta sama mál. Hvers konar staða er eiginlega komin upp í þessari ríkisstjórn? Stjórnarandstaðan flytur mál af góðum vilja á fullkomlega eðlilegan hátt vegna þess að það voru uppi tillögur líka um það síðast að þetta yrði gert a.m.k. fyrir tvö ár. Nú eru forsendur breyttar, ríkisstjórnin kemur ekki fram með frv. um stjórn fiskveiða í upphafi þings eins og hún lofaði, meira að segja strax í upphafi þings og lofaði líka að afgreiða málið á fyrstu vikum þingsins, þannig að samkvæmt því hefði málið átt að vera afgreitt. Það getur ekki beðið lengur, hæstv. sjútvrh., að draga afgreiðslu þessa máls og það væri að mínu mati fullkomlega óeðlilegt, eins og mér fannst að hæstv. sjútvrh. væri að boða, að næstu daga kæmi hugsanlega fram frv. um þetta mál og þess vegna er að sjálfsögðu nauðsynlegt að við fáum mat hæstv. umhvrh. á því, sem hér er staddur, hvaða líkur hann telji á því að þetta geti staðist hjá hæstv. sjútvrh. að frv. muni birtast alveg næstu daga því hæstv. umhvrh. hefur látið hafa það eftir sér að það liggi ekkert á því fyrr en í fyrsta lagi eftir áramót. Það er nauðsynlegt að fá hæstv. umhvrh. til að tjá sig og þá er e.t.v. hægt að meta málið betur.

Hæstv. forseti. Þetta er afar sérkennilegt hvernig málin bera hér að. Ég vek athygli á því að hæstv. forsrh. hefur ekki kosið að svara hér því sem til hans var beint og svör hæstv. sjútvrh., sem ég er að gera athugasemdir við, þau voru afar sérkennileg. Í raun og veru viðurkenndi hæstv. sjútvrh. algjörlega að staða málsins væri sú að það væri óþolandi og ekki við hæfi að það dragist lengur að lögunum um Hagræðingarsjóð væri breytt þannig að unnt væri að úthluta veiðiheimildum án endurgjalds og til jöfnunar eins og algjör samstaða er um, að því er virðist, og allra flokka menn styðja á Alþingi. En af einhverjum ástæðum telur ríkisstjórnin að það sé betra að gera það jafnvel með því að flytja eftir fáeina daga frv. um sömu efnisatriði og stjórnarliðið væntanlega ætlar sér að fella núna á eftir. Ég spyr bara: Hvers konar skrípaleikur er þetta? Þetta gengur auðvitað ekki. Það fer hér fram á eftir efnisafgreiðsla um þetta mál í formi atkvæðagreiðslu um brtt. okkar. Ef menn eru sammála innihaldinu geta menn þá af einhverjum ástæðum sem standast skoðun farið að leggjast gegn því að þetta sé lögtekið nú? 

Frú forseti. Ég lít ekki svo á að lögin hafi enn sem komið er verið brotin en ég hef tekið undir það að því eru vitaskuld settar þröngar skorður hversu lengi er hægt að fresta þessum málum og ég hef lýst þeirri skoðun minni gagnvart stjórn Fiskveiðasjóðs sem fer með málefni Hagræðingarsjóðs að eðlilegt hafi verið að doka aðeins við innan þeirra marka sem lögin leyfa í þessu efni vegna þess að um þetta hefur verið samkomulag og sátt að nota eigi aflaheimildir Hagræðingarsjóðs með þessum hætti.

Hæstv. forseti. Nú flækjast málin. Nú erum við komin út í það að hæstv. sjútvrh. byggir hér á þeirri lagatúlkun að enn sem komið er sé ekki rétt að líta svo á að lögin um Hagræðingarsjóð hafi verið brotin. Það er að segja, af því að einungis eru liðnir tveir mánuðir og 10 dagar af fiskveiðiárinu, þá sé enn sem komið er ekki um lögbrot að ræða. En greinilegt er og liggur í orðum sjútvrh. að það verður það innan skamms. Og spurningin er sú: Hvenær? Er það núna 12. nóv., 16., 27. eða verður það kannski 1. des., á fullveldisdaginn, sem komið væri yfir línuna og þar með væri orðið um lögbrot að ræða? Hæstv. sjútvrh. og hv. þingmenn hljóta að átta sig á því í hvílíkar ógöngur menn eru hér komnir eða þarf að rifja aftur upp hvernig 6. gr. laga um Hagræðingarsjóð byrjar. Með leyfi forseta, er það svona: ,,Hagræðingarsjóður skal við upphaf hvers fiskveiðiárs . . . `` Hvað er við upphaf samkvæmt málvenju? Við upphaf einhvers? Er það tveimur og hálfum mánuði síðar? Ég held ekki. Ég er hræddur um að hæstv. sjútvrh., sem mun vera löglærður maður, sé kominn í nokkra skógarferð í sínum lögskýringum þegar hann vill meina að við upphaf sé svo teygjanlegt hugtak að það geti jafnvel dregist um tvo og hálfan mánuð af tólf, því að árið er nú ekki nema tólf mánuðir. Ég held því að þessi orðaskipti sýni betur en nokkuð annað í hvílíkar ógöngur menn eru hér komnir. Það kom hér fram, og ég þakka þó fyrir það, að það er á ábyrgð hæstv. sjútvrh. og hæstv. ríkisstjórnar að stjórn Hagræðingarsjóðs framkvæmir ekki gildandi lög um málefni sjóðsins, því hæstv. sjútvrh. lýsti því hér yfir að hann hefði, reyndar kaus hann að orða það svo, lýst þeirri skoðun sinni við stjórn sjóðsins að rétt væri að hún dokaði við. Ég held að þetta hafi verið afar kurteisisleg og hógvær aðferð til þess að reyna að segja að ríkisstjórnin hafi fyrirskipað stjórninni að brjóta lögin.

Virðulegur forseti. Nú stendur til að ganga til atkvæða um þessa brtt. og ég skil hæstv. sjútvrh. þannig að með því að fella þá brtt. geti vart verið hægt fyrir stjórn Hagræðingarsjóðs að draga lengur að selja heimildirnar. Því ef Alþingi hefur hafnað því að breyta þessum lögum, þá skil ég nú ekki þann málflutning að það verði lengur dregið að framkvæma lögin. Og ég vil nú biðja hv. þingmenn stjórnarflokkanna að íhuga þessa stöðu vegna þess að þeir eru í reynd með því að fella þessa tillögu að lýsa því yfir að það eigi að selja þessar heimildir, en það eigi ekki að nota þær til jöfnunar. Stjórnarandstaðan getur að sjálfsögðu ekki beðið eftir einhverjum óljósum yfirlýsingum í þessu máli og byggt sína afstöðu á einhverju snakki inni í ríkisstjórninni sem birtist annað slagið í ummælum umhvrh. og annarra ráðherra sem tala út og suður í þessu máli. Það er því engin önnur staða en að láta reyna á þetta mál hér í þinginu. Og það hlýtur að vera meiri hluti fyrir því eins og hér hefur verið talað.

Virðulegur forseti. Ég ætla nú ekki að lengja umræðuna um þetta mál að öðru leyti en því að það kom fram í ræðu hæstv. sjútvrh. að það gæti verið að eftir að búið væri að fella þetta mál þá flyttu menn það aftur hér í þinginu. Ég óska þess vegna eftir því að hæstv. forseti gefi okkur útskýringu á því með hvaða hætti á að túlka 43. gr. þingskapanna þar sem talað er um felld frumvörp, en þar stendur, með leyfi forseta: ,,Lagafrumvarp, er hefur verið fellt, má eigi bera aftur upp á sama þingi.`` Ég óska útskýringa á því í hvaða tilvikum þetta á við. Ef það er ekki í þessu tilviki, þá hef ég áhuga á að vita hvernig það er útskýrt.

Hv. 3. þm. Vesturl. hefur sjálfur svarað með því að lesa upp þessa grein og hefur forseti engu við það að bæta.

Virðulegi forseti. Ég tel að sú fyrirspurn sem hv. þm. Jóhann Ársælsson bar fram sé svo mikilvæg fyrir lagasetningu og störf Alþingis að hæstv. forseti verði að gefa formlegan úrskurð af forsetastól. Það sem hér um ræðir er að efnislega hefur málið komið hér inn í formi þingmáls sem brtt. Ef sú brtt. verður felld, þá er spurningin sú: Er engu að síður hægt að taka nákvæmlega sama efnisatriði upp á þinginu sem frv.? Ef svar hæstv. forseta er já við því, þá vek ég athygli forseta á því að þar með er forseti nánast að ónýta 43. gr. þingskapalaganna, því þá væri einfaldlega hægt að flytja felld frv. sem brtt. við önnur frv. hér í þinginu. Þess vegna hef ég alltaf skilið þetta ákvæði á þann veg að um væri að ræða efnisatriðin skýr, hvort heldur menn kysu að klæða þau í búning lagafrumvarps eða formlegrar brtt. og þetta atriði alveg óháð þessu máli, virðulegi forseti, verður að vera alveg skýrt svo að ekki komi upp deilur um það síðar. Þess vegna óska ég eftir því að forseti gefi út formlegan úrskurð áður en atkvæðagreiðslan fer fram, hver skilningurinn á að vera út frá þeim möguleikum sem ég hef hér lýst. Ef forseti segir já, ríkisstjórnin getur komið með frumvörp þótt þessi breytingartillaga verði felld, þá er verið að opna á það að hvaða þingmaður sem er geti endurflutt efnisatriði felldra lagafrumvarpa hér í þinginu sem einfaldar brtt.

Forseti taldi sig hafa svarað því áðan hver hennar skoðun er á þessu máli. En forseti mun að sjálfsögðu áskilja sér rétt til þess, eins og venjan er þegar þingmenn leggja fram frv., að skoða þau og gera athugasemd við þau ef talið er að frv. brjóti í bága við þingskapalög, og í þessu sambandi við 43. gr. Það á því ekki að vera nein hætta á því að það verði neitt slys í þeim efnum, því að sjálfsögðu hlýtur málið að verða skoðað þegar þar að kemur.

Hæstv. forseti. Vegna þess að hér hafa farið fram orðaskipti sem eru býsna mikilvæg varðandi efnisafgreiðslu þeirrar brtt. sem hér liggur fyrir til atkvæðagreiðslu og ég er ekki viss um að allir hv. þm. hafi haft tóm til að átta sig á hinni formlegu stöðu málsins og einhverjir þingmanna kannski verið fjarverandi umræðuna en þurfa að gera upp hug sinn til atkvæðagreiðslunnar eða afstöðu sinnar hér á eftir, þá fer ég eindregið fram á að atkvæðagreiðslunni verði frestað þar til eftir hádegisverðarhlé þannig að mönnum gefist aðeins tóm til að bera saman bækur sínar áður en gengið er til atkvæðagreiðslu. Ég held að það sé sanngjörn ósk í ljósi þeirra orðaskipta sem fóru fram og mikilvægis málsins og það ætti ekki að þurfa að hafa nein áhrif á tilhögun fundarhaldsins og afgreiðslu málsins, því fyrir liggur að af okkar hálfu í stjórnarandstöðunni er ekki nokkur áhugi á því að tefja framgang þessa máls og við erum tilbúin til að láta afgreiðslu á því fara fram í dag með afbrigðum eins og kunnugt er. En ég fer fram á að við þessari ósk verði orðið og atkvæðagreiðslan fari fram eftir hlé.

Hæstv. dómsmrh. hefur óskað eftir því að tekin verði saman til umræðu þau þrjú stjórnarfrumvörp sem eru undir fjórða dagskrárliðnum, þ.e. frv. um Hæstarétt Íslands, 196. mál, frv. um meðferð opinberra mála, 197. mál, og frv. um meðferð einkamála, 198. mál, og hefur forseti orðið við því ef engar athugasemdir koma fram við það.

Virðulegi forseti. Ég vil vekja athygli á því að fyrir hv. allshn. liggur frv. sem ég flyt ásamt öðrum þingmönnum Alþb. um breytingu á lögum um meðferð opinberra mála þar sem gert er ráð fyrir því að saksóknari verði ráðinn með tilteknum hætti til takmarkaðs tíma, eða fjögurra ára í senn. Fyrir þinginu liggur síðan órætt frv. til laga um breytingu á lögum um Hæstarétt Íslands þar sem gert er ráð fyrir því að Alþingi þurfi að staðfesta þá tillögu sem dómsmrh. á hverjum tíma kann að gera til forseta Íslands um skipun og ráðningu hæstaréttardómara. Ég hefði talið að það hefði verið heppilegt og eðlilegt að þessi mál hefðu öll verið hér til umræðu á sama fundi og geri þá athugasemd við fundarstjórn forseta, hæstv. forseti. Ef það er hins vegar talið óhjákvæmilegt að þessi mál verði tekin til umræðu núna þá hefði ég óskað eftir því að henni yrði ekki að fullu lokið í dag, heldur yrði þá unnt að afgreiða málin í lotu þegar þar að kemur, þ.e. þá væntanlega eftir helgina, þó ég sé út af fyrir sig tilbúinn til þess að fallast á að það frv. um Hæstarétt sem ég flyt hér ásamt öðrum þingmönnum Alþb. yrði tekið fyrir núna inn á þessa dagskrá með afbrigðum. Það er auðvitað hægt að gera það, hæstv. forseti.

Virðulegi forseti. Eins og hv. þm. Svavar Gestsson lýsti hafa þingmenn Alþb. flutt hér frv. um Hæstarétt og 1. flm. þess er hv. þm. Svavar Gestsson. Nú hefur það gerst að hæstv. ríkisstjórn hefur líka flutt hér frv. um Hæstarétt. Það liggur einnig fyrir þinginu brtt. um meðferð fjármála Hæstaréttar varðandi fjáraukalög fyrir árið 1993. Það er alveg óhjákvæmilegt að þegar dómsmrh. fer að mæla hér fyrir máli um Hæstarétt þá komi ýmsir þættir í stöðu réttarins hér til umfjöllunar. Þess vegna finnst mér ekki heppilegt að öðrum þingmálum, sem þingmenn hefðu í sjálfu sér ekki athugasemdir við eða vildu ræða með öðrum hætti, sé blandað inn í þá umfjöllun. Mér finnst þess vegna æskilegt að frv. um Hæstarétt Íslands verði hér sjálfstæður dagskrárliður en önnur frumvörp ekki þar með og mælist til þess við forseta að það verði gert og mér finnst reyndar eðlilegt að sú umræða fari fram í tengslum við það frv. sem hv. þm. Svavar Gestsson er 1. flm. að.

Frú forseti. Vegna athugasemda þeirra tveggja hv. þm. sem hér hafa talað er rétt að vekja athygli á því að þau þrjú frumvörp sem hér eru á dagskrá lúta að meðferð áfrýjunarmála. Þau frumvörp sem hv. 9. þm. Reykv. flutti, og eitt þeirra lýtur að breytingum á lögum um Hæstarétt, lúta að allt öðrum þáttum í starfi þessa dómstóls, þ.e. með hvaða hætti dómsmrh. á að skipa dómara við réttinn. Þetta mál var á dagskrá Alþingis fyrir nokkru síðan og ég hafði gert ráð fyrir því að það yrði þá tekið til umræðu en um það bil sem mér sýndist að röðin væri að koma að því á dagskránni, þá hvarf flm. úr þingsalnum eða úr þinghúsinu. Ég ítreka þess vegna að hér er um mjög óskyld atriði að tefla. Annars vegar frv. um það hvernig ráðherra skipar dómara og hins vegar hvernig meðferð áfrýjunarmála skuli háttað og þau frumvörp eru flutt í þeim tilgangi að greiða fyrir meðferð þeirra mála. Ég sé því ekki rökin fyrir því að ræða þessi þrjú stjórnarfrumvörp um áfrýjunarmál og frumvörp um skipun dómara í einni samfellu.

Virðulegi forseti. Það má út af fyrir sig leiða að því rök eins og hæstv. ráðherra gerði hér, að vegna þess að það eru ólík efnisatriði í frumvörpunum þá sé óeðlilegt að ræða þau í samfellu. Hitt er hins vegar kjarni í málinu að ríkisstjórnin hefur flutt hér frv. um Hæstarétt. Hæstv. ráðherra veit ósköp vel að þar með hafa þingmenn möguleika á því að taka ýmsa aðra þætti sem snerta viðkomandi stofnun hér til umfjöllunar heldur en bara þá sem ráðherrann kaus að vera með í frv. og geta jafnvel flutt brtt. og kynnt þær við 1. umr. Athugasemd mín laut ekki síður að því að óska eftir því að skilið væri á milli hinna málanna tveggja sem hæstv. ráðherra ætlaði að mæla hér fyrir þannig að ráðherrann tæki sérstaklega fyrir málið sem snýr að Hæstarétti.

Frú forseti. Það er rétt að ítreka að öll þessi þrjú frv. um breytingu á lögum um meðferð einkamála, meðferð opinberra mála og Hæstarétt lúta að meðferð áfrýjunar frá héraðsdómi til Hæstaréttar. Breytingarnar sem verið er að gera á hæstaréttarlögunum lúta fyrst og fremst að því að koma þessum breytingum fram. Þau eru þess vegna ein heild um meðferð áfrýjunarmála og þau sem slík verða þess vegna varla sundur slitin í umræðu þó að formi til séu þau borin fram í þremur sjálfstæðum frumvörpum.

Ef forseti hefur skilið þetta rétt er gerð athugasemd við að mælt verði fyrir þessum málum í einu. Samkvæmt þingsköpum er heimilt að mæla fyrir þremur málum í einu ef ekki koma athugasemdir við það. Þess vegna verður forseti að taka til greina þá athugasemd sem fram hefur komið og óskar þá eftir því að hæstv. ráðherra mæli fyrst fyrir a-lið 4. dagskrárliðarins sem er Hæstiréttur Íslands.

Frú forseti. Hér liggja fyrir hinu háa Alþingi þrjú frumvörp sem öll miða að því að koma fram breytingum á meðferð áfrýjunarmála. Það fyrsta sem hér er tekið til umræðu lýtur að breytingum á lögum um Hæstarétt, en jafnframt liggja fyrir frv. til breytinga á lögum um meðferð opinberra mála og frv. til breytinga á lögum um meðferð einkmála. Þessi frumvörp eru liður í heildarendurskoðun á reglum í réttarfarslögum um áfrýjun héraðsdóma til Hæstaréttar og meðferð áfrýjunarmála þar fyrir dómnum. Ástæðan fyrir því að þessi mál tengjast er sú að tillögurnar byggjast á sameiginlegum grunni og hafa að markmiði að koma á nýrri heildarskipan varðandi áfrýjun dómsmála. Sem kunnugt er tóku gildi 1. júlí 1992 ný lög um dómstólaskipanina og alla þætti málsmeðferðar á lægra dómstigi, en með þeim voru gerðar verulegar breytingar frá eldri lögum. Á þeim tíma, sem frv. að þeim lögum voru í undirbúningi, lágu ekki fyrir endanlegar tillögur um hugsanlega framtíðarskipan áfrýjunardómstigsins eða meðferð mála á því. Ástæða þess var m.a. að ekki var á þeim tíma hægt að meta nægilega hvaða áhrif breytingarnar á lægra dómstigi kynnu að hafa á æðra dómstigið, t.d. varðandi málafjölda þar. Með réttarfarslögunum sem tóku gildi 1. júlí 1992 voru að vísu gerðar nokkrar breytingar varðandi áfrýjun mála og um kæru til Hæstaréttar en reglur um meðferð áfrýjaðra mála fyrir Hæstarétti voru að mestu látnar haldast óbreyttar. Þó voru reglur um áfrýjun opinberra mála og meðferð þeirra fyrir Hæstarétti settar í lög um meðferð opinberra mála en reglur um meðferð mála fyrir Hæstarétti voru í lögum um Hæstarétt Íslands. Í þeim frumvörpum sem hér liggja fyrir þinginu er gert ráð fyrir að reglur um áfrýjun mála og meðferð þeirra fyrir Hæstarétti verði fluttar alfarið í viðkomandi réttarfarslög en í lögum um Hæstarétt Íslands verði einungis ákvæði um skipan dómstólsins og fáein almenn atriði varðandi starfsskipulag þar. Er að því stefnt að á næsta ári verði lagt fyrir Alþingi frv. til nýrra laga um skipan dómstóla þar sem reglur yrðu bæði um skipan héraðsdómstóla og Hæstaréttar auk almennra reglna um dómara á báðum dómstigum. Með því frv. yrði stefnt að endanlegu brottfalli laganna um Hæstarétt Íslands. Með því frv. væri þá lokið heildarendurskoðun á réttarfarslöggjöf sem hófst á árinu 1987. Að því er varðar sérstaklega það frv. sem nú er til umræðu, frv. til laga um breyting á lögum um Hæstarétt Íslands, er það að segja að verulegur fjöldi ódæmdra mála bíður meðferðar fyrir Hæstarétti Íslands. Með frumvörpum þeim um breyting á lögum um meðferð einkamála og meðferð opinberra mála sem liggja nú fyrir þinginu er stefnt að því að létta álagi af Hæstarétti og auðvelda og flýta meðferð mála fyrir dóminum. Samþykkt þeirra frv. einna út af fyrir sig mundi ekki geta skilað árangri við að vinna niður þann fjölda mála sem nú bíður afgreiðslu fyrir Hæstarétti nema á talsvert löngum tíma og til skemmri tíma litið mundi þeim málum fjölga nokkuð. Ef ekkert frekar yrði að gert væri vissulega náð þeim áfanga að málatíminn fyrir Hæstarétti mundi ekki lengjast frá því sem nú er, en allnokkur bið yrði á að álag á dóminn mundi minnka. Í þessu frv. eru lagðar til þrjár breytingar á lögum um Hæstarétt Íslands. Í fyrsta lagi að dómurum við Hæstarétt verði fjölgað úr átta í níu. Í öðru lagi að unnt verði að láta einn dómara afgreiða allra minnstu málin í stað þriggja nú. Í þriðja lagi er lagt til að lítillega verði rýmkaðar heimildir Hæstaréttar til að kveðja varadómendur til setu í einstaka málum þannig að sú leið yrði fær til að mæta verulegum önnum fastra dómara, en þessi heimild væri þó tímabundin í þrjú ár. Talið er að ef þessar tillögur næðu fram að ganga ásamt þeim sem um er fjallað í áðurgreindum frumvörpum, um meðferð einkamála og opinberra mála, megi vænta að raunhæf lausn verði fengin á þeim tveimur meginvandamálum sem annars stæðu óleyst. Talið er að með því að fjölga dómurum við Hæstarétt um einn geti það skapað grundvöll fyrir breyttum starfsháttum í Hæstarétti en hinar tillögurnar mundu styrkja þann grundvöll enn frekar. Til lengri tíma mundu þessar tillögur einnig draga úr því álagi sem nú hvílir á dómurum við Hæstarétt. Þó verður að taka skýrt fram að innri verklagsreglur Hæstaréttar eru ekki lögbundnar heldur ráðast þær af ákvörðunum dómaranna og er ekki lögð til nein breyting á því. Það verður því í höndum Hæstaréttar að ákveða hvernig heimildir sem lagðar eru til í frv. þessu verði útfærðar. Frú forseti. Ég hef í aðalatriðum gert grein fyrir megintilgangi þeirra þriggja frv. sem hér liggja fyrir og mynda eina heild og meginatriðunum að því er lýtur að breytingu á lögum um Hæstarétt Íslands. En ég ítreka það hér að frumvörpin eru ein heild og því í raun og veru mikilvægt að koma fram greinargerð fyrir helstu breytingar varðandi frv. um meðferð einkamála og meðferð opinberra mála, svo að umræðan geti farið fram í heild sinni. Ég vildi þess vegna spyrja forseta að því hvort haga mætti umræðu á þann veg að fresta þessari umræðu um Hæstarétt Íslands, taka síðan fyrir þau tvö mál sem hér fylgja og gera grein fyrir þeim, en ræða síðan um Hæstarétt Íslands að því búnu. Frú forseti. Ég legg til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Það kom fram ósk frá hæstv. ráðherra um það hvort fresta mætti þessari umræðu og hann mælti fyrir hinum tveimur málunum. Eins og forseti hafði skýrt frá áðan þá getur forseti skv. 63. gr. þingskapa heimilað, ef ósk berst um það frá flutningsmanni eða flutningsmönnum og enginn þingmaður andmælir, að umræður fari fram um tvö eða fleiri dagskrármál í einu, ef þau fjalla um skyld efni o.s.frv. Forseti hafði gert ráð fyrir að svo yrði hagað til um þessa umræðu, en þar sem hér hafa komið fram andmæli gegn því þá verður forseti að fara eftir þessu ákvæði þingskapa. Því verður þessi umræða að fara fram án þess að mælt sé fyrir hinum tveimur málunum. Þetta er alveg skýrt í þingsköpum og því getur forseti ekki orðið við þessari ósk hæstv. ráðherra þar sem andmæli hafa komið frá þingmönnum.

Virðulegi forseti. Ég held að óhjákvæmilegt sé, í tilefni þess að þetta mál er komið hér upp, að taka málin nokkuð breitt fyrir að því er varðar Hæstarétt Íslands, skipun hans og vinnubrögð, sem hafa orðið mönnum tilefni til þó nokkurra umræðna að undanförnu, bæði hér og annars staðar. Hér er lagt til að dómurum í Hæstarétti verði fjölgað um einn, þeir verði níu. Í umsögn um frv. frá fjárlagaskrifstofu fjmrn. kemur fram hvað þetta þýðir með mjög skýrum hætti frá fjárhagslegu sjónarmiði séð. ,,Laun hæstaréttardómara eru nú`` --- segir hér, með leyfi forseta --- ,,um 5,4 millj. kr. á ári að meðtöldum launatengdum gjöldum.`` --- Þ.e. um 450 þús. á mánuði, sýnist mér. --- ,,Hæstaréttardómarar halda óskertum grunnlaunum til æviloka þegar þeir láta af störfum fyrir aldurs sakir eftir að hafa náð fullra 65 ára aldri. Til viðbótar má ætla að fjölgun dómara fylgi rekstrargjöld sem áætluð eru um 1 millj. kr. Þá er ekki talin með sú aukning rekstrargjalda sem óhjákvæmilega mun hljótast af flutningi Hæstaréttar í nýtt húsnæði``. Hér er með öðrum orðum í fyrsta lagi verið að stofna til verulegs kostnaðarauka, sérstaklega vegna þess að menn hafa kosið að túlka ákvæði stjórnarskrárinnar um laun hæstaréttardómara og það þegar þeir láta af störfum með þeim hætti að þeir haldi fullum launum til æviloka, löngu eftir að þeir hafa látið af störfum. Ég verð að segja það sem mína skoðun að ég tel út af fyrir sig að þessi túlkun orki tvímælis, þó mér sé það í sjálfu sér ljóst að það er erfitt að breyta því sem túlkað hefur verið og hefur verið í gangi um nokkuð langt skeið. En með hliðsjón af þeirri deilu sem nú er uppi, hæstv. forseti, þá hefði ég talið að það hefði verið skynsamlegra fyrir dómsmrn. að flytja þetta frv. öðruvísi. Rökin fyrir málinu eru jú þau að það þurfi að grynnka á þeim aragrúa mála sem liggur fyrir réttinum og það eru eðlileg rök og fullgild sjónarmið. Þess vegna hefði ég talið að með hliðsjón af öllum aðstæðum hefði verið skynsamlegast að flytja hér tillögu um ákvæði til bráðabirgða í hæstaréttarlögin þannig að það væri heimilt um hríð, t.d. í eitt ár eða tvö, að bæta við einum dómara. Jafnframt mundu menn þá vera með þær brtt. sem að öðru leyti eru í frv. varðandi heimildir Hæstaréttar til að kveðja til varadómara og möguleika Hæstaréttar til að úrskurða í málum með þremur dómurum og varðandi þann möguleika að í allra minnstu málum geti einn dómari gengið frá máli, eins og hér hefur verið gerð tillaga um. Þess vegna finnst mér að það sé rangt, miðað við núverandi aðstæður, að fara að fjölga hæstaréttardómurum vegna þess að þar með er í raun og veru verið að taka allt málið upp, hæstaréttarlögin eins og þau leggja sig. Í öðru lagi vil ég minna á það í þessu sambandi, hæstv. forseti, að sú tillaga sem ég flyt í þinginu í frumvarpsformi, ásamt öðrum alþýðubandalagsmönnum, er auðvitað á dagskrá má segja um leið og þetta mál kemur upp, því hún fjallar um skipun hæstaréttardómara og ráðningu. Ég hefði talið að það væri óhjákvæmilegt að ræða þessi mál í samhengi, fyrst og fremst vegna þess að ef þetta yrði ofan á þá verður hæstv. ráðherra að skipa nýjan hæstaréttardómara og þá er auðvitað nauðsynlegt að áður fari fram rækileg umræða um það hvort Alþingi vill breyta lagaákvæðum um skipan og ráðningu hæstaréttardómara frá því sem nú er. Ég er sannfærður um það, hæstv. forseti, að það er yfirgnæfandi stuðningur við það á Alþingi núna í öllum flokkum að breyta skipan og ráðningu hæstaréttardómara. Í því felst ekkert vantraust nema síður sé á núv. hæstv. dómsmrh., heldur er það skoðun fjölmargra aðila að það sé óeðlilegt kerfi sem við höfum í þessu efni og þess vegna sé rétt að Alþingi komi þarna til eða annar aðili með fullgildum hætti. Við höfum dæmi um það að rætt hefur verið um skipan hæstaréttardómara með þeim hætti að það hefði orðið Alþingi Íslendinga og ríkisstjórn og stjórnkerfi öllu til ævarandi skammar. Það er því alveg augljóst mál að með því að laga ekki þessar reglur þá eru menn að tefla á tvær hættur. Þess vegna held ég að það sé óhjákvæmilegt að það sé mjög skýrt núna, ef þetta frv. á að samþykkja svona eða eitthvað breytt, að þá verður um leið að fara fram rækileg úttekt á því hvernig á þessum málum verður tekið varðandi skipan hæstaréttardómara. Það er nauðsynlegt að það sé alveg skýrt hér að allshn. taki á frv. alþýðubandalagsmanna líka. Það er ekki hægt að líða það að allshn. fjalli bara um stjfrv. á þessu sviði en taki ekki um leið fyrir þau þingmannafrumvörp sem liggja fyrir varðandi breytingar á lögum um meðferð opinberra mála og breytingar á lögum um Hæstarétt. Í þriðja lagi hlýtur það auðvitað að koma upp í þessu sambandi, sem ég ætla út af fyrir sig ekki að gera að umtalsefni hér, hvernig staðið hefur verið að þessum launamálum hæstaréttardómara að undanförnu. Það er alveg ótrúlegt að vera með hæstarétt sem er þannig skipaður að menn skuli telja sig geta móralskt, siðferðilega, róið í smuguna og gert út á óvissu í launamálum æðstu starfsmanna ríkisins. Ég hefði talið að það sæti síst á hæstaréttardómurum að leggja í sjóferð í smuguna með þeim hætti sem þeir hafa gert. Ég veit að hæstv. sjútvrh. hefur farið nokkuð yfir réttarstöðu þjóðarinnar varðandi veiðar á fiski í Smugunni, hins vegar veit ég ekki hvort hann hefur sem dómsmrh. farið yfir það sérstaklega hver er réttarstaða hæstaréttardómara við veiðar í smugunni á kaupi, á yfirvinnukaupi. Ég verð að segja alveg eins og er að ég tel að þau vinnubrögð hæstaréttardómaranna veki til umhugsunar um það hvernig þessi dómur er eiginlega skipaður. Er hægt að treysta vinnubrögðum stofnunar sem er skipuð með þessum hætti? Ég dreg það fullkomlega í efa. Ég tel satt að segja að dómararnir hafi fjölgað spurningarmerkjum við þessa æðstu dómstofnun þjóðarinnar, sem Hæstiréttur er, með þessari vegferð í smuguna eftir yfirvinnukaupi handa sjálfum sér. Ég ætla út af fyrir sig ekki að ræða það mál ítarlega hér en það hlýtur að koma inn í þessa umræðu, hæstv. forseti, líka vegna þess, eins og 8. þm. Reykn. sagði áðan, að fyrir liggur tillaga um að fella niður heimild úr fjáraukalögum til þess að greiða þessa sérstöku smuguuppbót hæstaréttardómaranna sem var mjög rædd fyrir nokkrum vikum og mánuðum. Ég held einnig, hæstv. forseti, að það sé æskilegt að það verði rætt hér líka, úr því að það er verið að fjölga hæstaréttardómurum, er þá eðlilegt að einn hæstaréttardómari eða kannski einhvern tímann fleiri vinni hjá öðrum dómstólum úti í bæ eða úti í löndum? Er eðlilegt að fjölga hæstaréttardómurum af því að einn hæstaréttardómari vill vera í vinnu í útlöndum af og til? Er það ekki sérkennilegt, hvað sem öllu öðru líður, að vera með hæstaréttardómara sem tekur sig til og bregður sér til útlanda og dæmir á móti þeim hæstarétti sem hann situr í? En fyrir því eru fræðilegir möguleikar. Er það ekki nokkuð sérkennilegt? Og er það ekki nokkuð sérkennilegt að bregðast við slíkri mótsögn, ekki með því að segja við þennan hæstaréttardómara: Þetta er bannað. Þetta er óheimilt, að hæstaréttardómari sé í raun og veru í vinnu hjá öðrum dómstóli sem getur tekið hæstaréttardómarann í karphúsið. Auðvitað ætti dómsmrh. heldur við þessar aðstæður að flytja frv. um að banna hæstaréttardómurum að taka þátt í öðrum dómstólum nema þeim sem hugsanlega lög kveða á um, eins og lögin um landsdóm. Það er ekki mjög langt síðan að hv. Alþingi felldi niður lagaákvæði um skylduþátttöku hæstaréttardómara í Synodalrétti. Lagaákvæði um hann voru felld niður fyrir nokkrum árum, ég hygg að það hafi verið 1988 eða 1989 ef ég man rétt, þannig að núna er í landslögum bara eitt atriði þar sem kveðið er á um það að hæstaréttardómari verði að vera í dómstóli, þ.e. í landsdómi. Ég tel þess vegna, hæstv. forseti, varðandi fjölgunina, varðandi skipan hæstaréttardómara, varðandi setu dómara í öðrum dómstólum í útlöndum og varðandi launamál að öll þessi mál hljóti að leggjast undir í þessari umræðu og á því vildi ég vekja athygli.

Virðulegi forseti. Ég geri ekki athugasemd við það að þessari umræðu verði frestað en ég vil vekja athygli hæstv. forseta á því að forseti hafði áður lýst því yfir að upp úr klukkan eitt ætti að fara fram atkvæðagreiðsla þar sem eitt mikilvægasta atriðið snertir sjávarútvegsmál og þar sem hæstv. dómsmrh. er einnig sjútvrh. þá finnst mér mjög óeðlilegt að láta þá atkvæðagreiðslu fara fram að ráðherranum fjarstöddum þegar ljóst er að hann hefur verið á þinginu allt fram til klukkan eitt og getur hugsanlega komið hingað aftur klukkan tvö. Ég minni á það að fjmrh. hefur í einu deilumáli hér á fyrri missirum á þessu kjörtímabili skotið sér á bak við það að þótt að allur samanlagður fjöldi stjórnarþingmanna hafi greitt atkvæði á tiltekinn veg þá hafi það ekkert með fjmrh. að gera vegna þess að hann hafi verið fjarstaddur atkvæðagreiðsluna. Það er auðvitað mjög óeðlilegt að slíkt geti komið upp og þess vegna vildi ég nú mælast til þess við virðulegan forseta að fyrst hæstv. sjútvrh. og dómsmrh. þarf að sinna verkum á milli kl. eitt og tvö, ég ætla ekki að gera neina athugasemd við það, þá fari atkvæðagreiðslan sem hér átti að fara fram á eftir ekki fram fyrr en ráðherrann er kominn aftur.

Forseti hefur hlustað á ráðleggingar hv. 8. þm. Reykn. um fundarstjórn. Þessum fundi verður nú frestað og gert hlé til klukkan hálftvö. Síðan er annað mál á dagskrá sem samkomulag er um að verði afgreitt í dag. Það er 5. dagskrármálið. Þannig að það verða engin vandræði að nýta hér tímann til kl. tvö ef ástæða þykir til.

Frú forseti. Skýrsla sú sem hér er lögð fram er tekin saman að ósk hv. þm. Kristínar Ástgeirsdóttur og níu annarra hv. þm. Evrópuráðið var stofnað árið 1949 með það að markmiði að Evrópuríkin gætu með því að bindast fastari böndum staðið vörð um lýðræði, mannréttindi og frið. Í inngangi að stofnskrá ráðsins staðfesta aðildarríki þess trú sína á þau verðmæti, andleg og siðferðileg, sem eru hin sameiginlega arfleifð þessara þjóða og hin sönnu upptök einstaklingsfrelsis, stjórnmálalegs frjálsræðis og skipunar laga og réttar. Öll Evrópuríki geta öðlast aðild að ráðinu en skilyrði þess er að umsækjendur viðurkenni grundvallarreglur réttarríkisins og að öllum einstaklingum innan umdæmis þess skuli tryggð mannréttindi og grundvallarfrelsi. Starfsemi Evrópuráðsins á sviði mannréttindaverndar byggist að mestu leyti á mannréttindasáttmála Evrópu, félagsmálasáttmála Evrópu, sem nær yfir félagsleg og efnahagsleg réttindi, og sáttmála til varnar pyndingum og ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu. Annars vegar skuldbinda þessir sáttmálar aðildarríkin að þjóðarétti til að haga landslögum í samræmi við ákvæði sáttmálans. Hins vegar eru í öllum sáttmálunum ákvæði um eftirlit, eins og íslensk stjórnvöld hafa reyndar kynnst í dómum mannréttindadómstólsins vegna löggjafar og dóm- og stjórnsýslu hér á landi. Auk ráðherranefndar, sem er æðsta valdastofnun ráðsins og skipuð utanríkisráðherrum aðildarríkjanna, er þing Evrópuráðsins í Strassborg, sem liðlega tvö hundruð fulltrúar eiga sæti á, allt þingmenn tilnefndir af þjóðþingum aðildarríkjanna. Þingið, sem er ráðgefandi, kemur saman fjórum sinnum á ári og heldur einnig á hverju sumri sérstakan fund í einu aðildarríkjanna. Til aðstoðar við þingstörfin hefur þingið eigin skrifstofu. Á skrifstofu Evrópuráðsins í Strassborg starfa rúmlega 900 manns undir yfirstjórn aðalframkvæmdastjóra en skrifstofan þjónar ráðherranefndinni, þinginu og sérfræðinganefndum. Ísland gerðist aðili að Evrópuráðinu árið 1951 og fullgilti mannréttindasáttmála Evrópu árið 1953. Dóms- og kirkjumálaráðherra hefur lagt fyrir Alþingi frumvarp til laga um að sáttmálinn verði lögtekinn hér, sem er nú til meðferðar hjá allsherjarnefnd. Til skamms tíma hefur Evrópuráðið einungis verið skipað Vestur-Evrópuríkjum. Eftir hrun kommúnismans í Evrópu hefur níu Mið- og Austur-Evrópuríkjum verið veitt aðild að ráðinu. Af þessu leiðir að vaxandi þáttur í starfsemi Evrópuráðsins er ýmiss konar aðstoð við fyrrum kommúnistaríki í Mið- og Austur-Evrópu við að efla lýðræðisþróun og mannréttindavernd, meðal annars með ráðgjöf, þjálfun og námskeiðum. Leiðtogafundurinn í Vínarborg 8. og 9. okt. sl. var hinn fyrsti í sögu Evrópuráðsins. Til hans var boðað að frumkvæði François Mitterrands Frakklandsforseta til að fjalla um framtíðarhlutverk ráðsins, nú þegar markmið þess um að koma á samvinnu allra Evrópuríkja er í augsýn. Jafnframt var talið nauðsynlegt að gera ráðstafanir til að efla lýðræði, réttarríkið og virðingu fyrir mannréttindum. Þróun mála í Evrópu eftir lok kalda stríðsins hefur leitt í ljós að brýn þörf er á aðgerðum af því tagi. Um leið veldur hrun kommúnismans í Evrópu því að færi gefst á að knýja á um að grundvallarreglur lýðræðis og réttarríkisins gildi um alla álfuna og stuðli að friði og stöðugleika. Evrópuráðið, sem stofnað var í þessum tilgangi, er eðlilegur og einstakur vettvangur til að vinna að framgangi þessara markmiða. Þá var til þess ætlast að leiðtogafundurinn ákvæði að laga stofnanir og starfsemi Evrópuráðsins að breyttum aðstæðum í Evrópu, þróun annarra samtaka í álfunni og fjölgun aðildarríkjanna. Evrópuráðið getur augljóslega ekki sinnt öllum þörfum nýrrar Evrópu. Á vettvangi þess verður ekki unnið nema að takmörkuðu leyti að því að efla viðskipta- og efnahagssamvinnu, og í stofnskrá ráðsins er tekið fram að það fjalli ekki um hernaðarlegt öryggi. Önnur samtök starfa á þessum sviðum og eru betur til þess fallin. Þetta eru Ráðstefnan um öryggi og samvinnu í Evrópu, Evrópubandalagið, Vestur-Evrópusambandið og Atlantshafsbandalagið, en innan þess er nú rætt um nána samvinnu í öryggismálum milli bandalagsríkjanna og annarra Evrópuríkja. Stækkun Evrópubandalagsins og Atlantshafsbandalagsins austur á bóginn virðist hins vegar ekki vera líkleg í náinni framtíð. Ólíkt þessum samtökum á Evrópuráðið möguleika á að verða fyrstu alevrópsku samtökin og er það reyndar vel á veg komið. Evrópuráðið getur því lagt grunn að nýrri Evrópu, sem óhjákvæmilega verður að hvíla á grundvallarreglum réttarríkisins; á sönnu öryggi sem einungis lýðræðislegir stjórnarhættir geta tryggt. Þetta gerist ekki af sjálfu sér, heldur þarf þrýsting, bindandi skuldbindingar, eftirlit með framfylgd þeirra og skipulagða baráttu fyrir eflingu lýðræðis og mannréttinda. Auk langrar reynslu og skipulags Evrópuráðsins á þessum sviðum er sérstaða ráðsins í þessum efnum ótvíræð. Á Ráðstefnunni um öryggi og samvinnu í Evrópu er vissulega fjallað um mannréttindi, reyndar á sérstökum vettvangi innan vébanda ráðstefnunnar. Á leiðtogafundi Evrópuráðsins var ákveðið að halda áfram og auka tæknilega samvinnu um mannréttindamál við Ráðstefnuna um öryggi og samvinnu í Evrópu. Ráðstefnan um öryggi og samvinnu hefur verið opin nýjum aðildarríkjum óháð stöðu mannréttindamála í þeim. Í Evrópuráðinu gilda hins vegar ströng skilyrði fyrir aðild. Sérhvert aðildarríki skuldbindur sig til að tryggja öllum innan umdæmis þess mannréttindi og grundvallarfrelsi. Vegna strangra skilyrða fyrir aðild er Evrópuráðið í vissum skilningi eins konar nálarauga sem ríki verða að komast í gegnum til þess að verða gjaldgeng til fullrar þátttöku í evrópskri samvinnu. Á leiðtogafundi Evrópuráðsins kom fram að mönnum var ofarlega í sinni hvernig sá óstöðugleiki og þær nýju hættur í Evrópu, sem siglt hafa í kjölfar loka kalda stríðsins, sýndu að leiðin til lýðræðis og varanlegs stöðugleika væri vissulega grýtt. Þessir erfiðleikar undirstrikuðu sérstöðu og þýðingu Evrópuráðsins en leiddu jafnframt í ljós að enn væri langt í að markmiðum ráðsins væri náð í álfunni allri. Til þess hafi hrun kommúnismans veitt ráðinu einstakt tækifæri. Evrópuráðið hefði lykilhlutverki að gegna og einstaka möguleika á að koma á samvinnu allra Evrópuríkja. Ströng aðildarskilyrði þess hefðu þegar átt stóran þátt í þeirri eflingu mannréttinda og lýðræðis sem orðið hefði í álfunni eftir hrun kommúnismans. Um leið þyrfti ráðið að laga sig að þeim kröfum sem fjölgun aðildarríkja og breyttar pólitískar aðstæður fælu í sér. Í ávarpi mínu á leiðtogafundinum, sem fylgir þessari skýrslu, benti ég meðal annars á sérstöðu Evrópuráðsins meðal samtaka í álfunni og að leggja bæri ríka áherslu á að aðildarríki fullnægðu þeim kröfum sem aðild að ráðinu gerði til þeirra. Í því tilliti væri þýðingarmikið að fylgja eftir þeirri samþykkt þings Evrópuráðsins að fylgst skyldi náið með því að ný aðildarríki virtu skuldbindingar sínar. Eftirlit með framfylgd þeirra er nýtt og mikilvægt verkefni sem þingið hefur tekið að sér. Ég tiltók í ávarpinu tvö mál sem fælu í sér alvarlega hættu fyrir mannréttindahugsjón Evrópuráðsins. Hið fyrra var að skilgreina yrði réttindi þjóðernisminnihluta og sjá til þess með virkum hætti að þau væru virt. Þessu markmiði yrði að ná. Átökin í fyrrverandi Júgóslavíu og víðar, sem og hætta á þjóðernisólgu á enn öðrum stöðum í Evrópu, eru skýr áminning um nauðsyn þess að vernda réttindi þjóðernisminnihlutahópa. Við bætist hættan á að stöðugleiki í álfunni bresti við útbreiðslu átaka af þessu tagi. Hitt málið, sem ég lagði áherslu á, var áætlun um aðgerðir gegn kynþáttahatri, útlendingaandúð, gyðingahatri og vægðarleysi í skoðunum, en allt varpar þetta skugga á viðleitni til að tryggja frið og frelsi í Evrópu. Forsætisráðherra Noregs, Gro Harlem Brundtland, lagði upphaflega til að Evrópuráðið gerði slíka áætlun og samþykkt hennar er einn mikilvægasti árangur leiðtogafundarins að mínu mati. Enn fremur lýsti ég stuðningi við nauðsynlega endurskoðun á eftirlitskerfi mannréttindasáttmálans vegna fjölgunar aðildarríkja Evrópuráðsins. Í yfirlýsingu leiðtogafundarins, Vínaryfirlýsingunni, er ráðherranefnd ráðsins falið að semja á næstunni drög að rammasamningi sem fastsetji grundvallarreglur um réttindi þjóðernisminnihluta. Jafnframt var nefndinni falið að hefja undirbúning að gerð viðauka við mannréttindasáttmálann til þess að tryggja réttindi einstaklinga í menningarlegum efnum, einkum réttindi einstaklinga sem tilheyrðu minnihlutahópum. Á leiðtogafundinum tókst þannig að ýta málinu úr vör með málamiðlun en enn er augljóslega langt í land að samkomulag náist um aðgerðir til að leysa úr vanda þjóðernisminnihluta. Ágreiningur um skilgreiningaratriði má ekki standa í veginum eða mótbárur ríkja sem hafa minnihlutahópa innan landamæra sinna. Eins og áður sagði er með Vínaryfirlýsingunni hrint af stað áætlun um aðgerðir gegn kynþáttahatri, útlendingaandúð, gyðingahatri og vægðarleysi í skoðunum. Til að fylgja málum eftir var ákveðið að stofnuð yrði föst sérfræðinganefnd sem endurskoðaði löggjöf og stefnu aðildarríkjanna gegn misrétti af þessu tagi og gerði tillögur um úrbætur og aðgerðir. Þá verður hafið átak meðal æskulýðs í samvinnu Evrópuráðsins og evrópskra æskulýðssamtaka til þess að efla umburðarlyndi og virðingu fyrir fólki og berjast gegn kynþáttamisrétti, útlendingaandúð og öðrum fordómum. Til lengri tíma litið kann þetta að verða veigamesti hluti áætlunarinnar. Endurskoðun á eftirlitskerfi mannréttindasáttmála Evrópu verður háttað þannig að saminn verður viðauki við sáttmálann sem felur meðal annars í sér að mannréttindanefndin og mannréttindadómstóllinn verða sameinuð í einn dómstól. Markmiðið er að auka skilvirkni eftir fjölgun aðildarríkja Evrópuráðsins og er stefnt að undirritun viðaukans á ráðherranefndarfundi í maí á næsta ári. Meiri óvissa ríkir nú í Evrópu en verið hefur um langt skeið. Auk átakanna í fyrrverandi Júgóslavíu og hættu á útbreiðslu þeirra er skemmst að minnast valdaránstilraunarinnar í Moskvu í byrjun október síðastliðins. Leiðtogafundur Evrópuráðsins, sem átti sér stað nokkrum dögum eftir þann atburð, samþykkti sérstaka ályktun um Rússland. Þar var lýst samstöðu með stuðningsmönnum umbótastefnu Borisar Jeltsíns, forseta, og látin í ljós sú ósk að staðið verði áfram af festu að lýðræðisþróun í landinu. Megináhersla var lögð á að haldnar yrðu svo fljótt sem auðið væri frjálsar kosningar sem gerðu rússnesku þjóðinni kleift að tjá sig um framtíð sína. Enn fremur var staðfest að ríki Evrópuráðsins væru staðráðin í að veita umbótaferlinu í Rússlandi virkan stuðning með því meðal annars að leggja aukna áherslu á það í samvinnuverkefnum ráðsins með Rússlandi að veita aðstoð við mótun lýðræðislegra stofnana og réttarkerfis, þar sem lögð væri áhersla á virðingu fyrir mannréttindum og skipun laga og réttar. Íslensk stjórnvöld gáfu út yfirlýsingu hinn 4. okt. síðastliðinn þar sem lýst var alvarlegum áhyggjum vegna þeirra átaka sem þá áttu sér stað í Moskvu. Jafnframt var ítrekaður stuðningur við Boris Jeltsín, forseta Rússlands, sem væri lýðræðislega kjörinn leiðtogi rússnesku þjóðarinnar. Vissulega á Jeltsín forseti stuðning skilinn og réttilega eru þeir fordæmdir sem hefja vopnaða aðför að lýðræðislega kjörnum stjórnvöldum. Þegar upp er staðið snýst þó meginmálið ekki um einstaklinga, heldur grundvallarreglur lýðræðisins. Ég hygg að ég sé nú kominn alllangt í að fjalla um þessa skýrslu og reyndar finnst mér ég kannast við textann sem ég er nú þegar tekinn að lesa og ég hygg, virðulegur forseti, að ég láti staðar numið en ég tek þátt í umræðum hér á eftir sem ég vona að verði málefnalegar og góðar.

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi máls míns þakka hæstv. forsrh. fyrir þessa skýrslu sem hann hefur hér lagt fram. Í henni er greint frá Vínarfundinum 8.--9. okt. sl., þar sem teknar voru að mínum dómi ýmsar merkar ákvarðanir sem vonandi munu skila sér í starfi Evrópuráðsins og íbúa Evrópu í baráttu okkar fyrir friði og jafnrétti þegnanna. Það vill svo til að í dag eru nákvæmlega 75 ár liðin frá því að fyrri heimsstyrjöldinni lauk. Það er friðardagurinn og því er mjög við hæfi að við skulum vera að ræða málefni Evrópu því við þekkjum það einmitt frá sögunni, bæði fyrri og síðari heimsstyrjöldinni, að átök í Evrópu hafa að sjálfsögðu mikil áhrif hér á landi. Ástæðan fyrir því að við báðum um þessa skýrslu er ekki síst sú að á þessum Vínarfundi voru til umræðu mjög mikilvæg mál sem liggja eins og mara á stjórnmálamönnum Evrópu og þá ekki síst þeir hugmyndastraumar sem hafa verið vaxandi á undanförnum árum og lýsa sér því miður á heldur neikvæðan hátt í hatri og ofsóknum gegn fólki sem býr í ýmsum Evrópuríkjum, þjóðernisminnihlutum og öðrum þjóðum og eru þar ríki fyrrverandi Júgóslavíu gleggsta dæmið. Þegar ákveðið var að boða til Vínarfundarins að frumkvæði Mitterrands Frakklandsforseta þá var hugmyndin sú að ræða fyrst og fremst um framtíð Evrópuráðsins í ljósi breyttra aðstæðna í Evrópu þar sem þeim ríkjum, sem sótt hafa um aðild að Evrópuráðinu og fengið, hefur fjölgað mjög og við dyrnar bíða nokkur ríki eftir því að fá inngöngu. En ástandið í sumum þeirra ríkja er þannig að það mun eflaust dragast. En síðan gerðist það að bylgjan fór af stað í ýmsum löndum með ofbeldi og árásum og ýmsu því sem vakið hefur mönnum ótta. Því var það að Gro Harlem Brundtland lagði til að á þessum fundi yrði sérstaklega hugað að kynþáttahatri og andúð gegn útlendingum, gyðingaofsóknum og fleiru því sem menn héldu nú að væri kannski minnkandi í Evrópu eða jafnvel úr sögunni. Því er það að í niðurstöðum fundarins er lögð mikil áhersla á baráttu gegn slíkum vágestum. Það er margt merkilegt að skoða í framhaldi af Vínarfundinum og því sem fram kemur í þessari skýrslu. Ekki síst það hvernig ríki Evrópuráðsins geta fylgt eftir sínum samþykktum og hvernig þau geta séð til þess að samþykktum mannréttindasáttmálans sé framfylgt í aðildarríkjunum. Og Evrópuráðið hefur margvíslegu hlutverki að gegna í þessu sambandi. Í fyrsta lagi að fylgjast með ástandinu í þeim ríkjum sem þegar hafa gerst aðilar og hvernig þeim gengur að feta braut lýðræðisins. Þar hefur margt athyglisvert verið að gerast sem sýnir að menn verða verulega að velta því fyrir sér hvernig aðhaldinu skuli háttað. Ég get nefnt dæmi um ríki eins og Búlgaríu, þar sem m.a. þingmenn hafa átt í erfiðleikum gagnvart stjórnvöldum og það hafa heyrst dæmi frá Slóvakíu þar sem borgarar hafa talið að réttur væri á sér brotinn enda eru þarna við stjórn þeir sem tilheyra fyrrverandi stjórnvöldum og breytingarnar eru oft ekki eins djúpstæðar og menn vonuðu. En það er vandamál að fylgjast með þessu og finna ráð til þess að tryggja mannréttindi og m.a. er málefni eins þingmanna búlgörsku sendinefndarinnar í Evrópuráðinu til umfjöllunar. Ég ætla ekki að fara lengra út í það. Síðan er annað sem snýr að Evrópuráðinu og það er ástandið í þeim ríkjum sem eru að sækjast eftir aðild. Eins og fram kemur í skýrslunni er meðal annars í þeim hópi Króatía, sem fengið hefur gestaaðild að Evrópuráðinu, en bæði innan landamæra Króatíu er eitt og annað að gerast og auk þess eru Króatar þátttakendur í þeim miklu átökum sem m.a. eiga sér stað í Bosníu og reyndar ekki ljóst hvernig stjórnvöld Króatíu koma þar inn í dæmið. En ég minnist þess að á þingi Evrópuráðsins í sumar kom það m.a. fram að þingmennirnir frá Króatíu voru ekki allsendis ánægðir með það hvernig t.d. búið er að fjölmiðlum þar í landi og vildu meina að leifar fyrra stjórnarfars létu á sér kræla á ýmsan hátt. Það er kannski ekki síst í þeim efnum, það að feta brautina frá þessum alræðisstjórnarháttum sem ríktu í Austur-Evrópu og til lýðræðislegs skipulags, sem Evrópuríkin, þ.e. ríki Vestur-Evrópu, aðildarríki Evrópuráðsins, geta komið til aðstoðar og komið með ábendingar um það hvernig beri að þróa málin. Við höfum mörg dæmi um það að heimsóknir þingnefnda Evrópuráðsins hafa haft ótrúleg áhrif í þessum ríkjum þar sem menn hafa verið að leita fyrir sér og ekki vitað hvernig ætti að taka á málum, fá tækifæri til að spyrja þingmenn frá ýmsum löndum: Hvernig gerið þið? Þeir hafa lýst því að þetta hafi orðið þeim mjög til hjálpar. En það er líka athyglisvert að við höfum þennan ágæta mannréttindasáttmála Evrópuráðsins sem til stendur að lögtaka hér á landi en þegar betur er að gáð og við skoðum t.d. skýrslur Amnesty International þá kemur í ljós að fjöldamörg ríki Evrópuráðsins eru þar á skrá vegna mannréttindabrota. Sem betur fer eru þau í flestum ríkjanna heldur af minna taginu, það eru einkum fangelsismál sem valda erfiðleikum. En það er þó sérstaklega eitt aðildarríki Evrópuráðsins sem menn eru í vandræðum með og það er Tyrkland þar sem stjórnvöld hafa ár eftir ár verið ásökuð um mannréttindabrot af ýmsu tagi og Tyrkir lofa bót og betrun og halda því fram að allt standi til bóta. En samt sem áður virðast stjórnvöld hafa þar litla stjórn á her og lögreglu og er þó ekki minnst á baráttu Kúrda í Tyrklandi sem nefndir Evrópuráðsins hafa verið að fylgjast sérstaklega með. Þannig þarf ekki bara að fylgjast með þeim sem eru á leiðinni inn í Evrópuráðið. Það þarf líka að hafa augun opin fyrir því sem gerist í aðildarríkjunum sjálfum því mönnum getur orðið hált á braut mannréttindanna. En þar kemur dómstóllinn til sögunnar og það að menn geta skotið málum sínum þangað og við höfum dæmi um það að ríki eru viðkvæm fyrir dómum Mannréttindadómstólsins og taka mark á þeim, sem betur fer. Það kemur fram hér í skýrslunni, og er auðvitað hið merkasta við Evrópuráðið, að það er eini vettvangurinn í Evrópu, það er sérstaða Evrópuráðsins að það getur sameinað öll ríki í Evrópu að uppfylltum þeim skilyrðum sem sett eru um mannréttindi og reglur réttarríkisins ásamt lýðræðislegu skipulagi. Þarna er að mótast vettvangur sem væntanlega mun innan nokkurra ára ná til allrar Evrópu. Þarna er fyrst og fremst verið að ræða það sem snýr að mannréttindum og reyndar ýmsum öðrum málum, tækni, umhverfismálum og menningarmálum. Það er mjög margt sem þarna ber á góma og þarna er hinn kjörni vettvangur til þess að efla kynningu og samstarf og til þess að treysta frið í álfunni. Yfirlýsingar Vínarfundarins spegla það sem ég áður nefndi, áhyggjur ráðamanna af þróuninni og mig langar til að beina þeirri spurningu til hæstv. forsrh. hvort komið hafi fram andstaða á Vínarfundinum við þær hugmyndir eða þá meginniðurstöðu að það beri að tryggja réttinn til þjóðernisminnihluta. Kom fram bein andstaða við þetta? Hvernig var sú umræða? Við vitum að þetta er ýmsum þjóðum erfitt mál og er þeim erfitt að sætta sig við að minni hlutum séu tryggð ýmis réttindi. Við vitum það t.d. að Eystrasaltsríkin hafa átt í miklum vanda með Rússana í sínum ríkjum og þeir hafa verið gagnrýndir fyrir það hvernig tekið hefur verið á málum. Reyndar hafa bæði Eistland og Litáen nú fengið aðild að Evrópuráðinu en Lettland bíður enn einmitt vegna þessara vandamála sem eru í kringum Rússana. Tíminn er nú mjög að styttast þannig að ég ætla að lokum að nefna það að í yfirlýsingum fundarins er sett upp aðgerðaáætlun þar sem eru að vísu mörg atriði, en eitt af þeim er það að sett verði í gang herferð meðal æskulýðsins í Evrópu til að efla áhuga almennings á umburðarlyndu samfélagi sem byggist á því að allir þjóðfélagsþegnar njóti sömu virðingar og gegn kynþáttahatri, útlendingahatri, gyðingahatri og vægðarleysi eins og segir hér í aðgerðaáætluninni, með leyfi forseta. Og mig langar til þess að spyrja hæstv. forsrh. hvort hann hafi velt því fyrir sér eða tekið ákvarðanir um það hvernig þessu verði fylgt eftir hér á landi því að ég tel að það sé ekki síst þörf á því að opna augu Íslendinga, kanna afstöðu okkar til útlendinga og minnihlutahópa og kynþátta. Ég held að við göngum hér um með nokkrar ranghugmyndir um það hvað við séum frjálslynd og opin, en því miður hefur ýmislegt komið hér upp sem bendir til hins gagnstæða. Það er mikil þörf á því að kynna þessa umræðu sem á sér stað um þessi mál úti í Evrópu. Það þarf átak í skólum landsins og meðal almennings reyndar og ég spyr: Hvernig ætlar ríkisstjórnin að fylgja þessari samþykkt eftir? Ég vil sérstaklega nefna það að leiðtogafundurinn bendir á aukin samskipti í menningarmálum, en það er ekki síst þannig sem hægt er auka kynningu og brúa bil á milli þjóða. Að lokum allra síðast, virðulegi forseti, ætla ég að nefna að það er fleira sem við þurfum að huga að í kjölfar þessa fundar og þess sem gerst hefur í samskiptum okkar, m.a. við Mannréttindadómstól Evrópuráðsins. Við hljótum að verða að spyrja okkur að því hvernig og hvort við þurfum að aðlaga íslensk lög að mannréttindasáttmálanum. Við höfum fengið á okkur dóma á undanförnum árum og þeirri spurningu er ósvarað hvort ríkisstjórnin ætlar að beita sér fyrir slíkri endurskoðun á íslenskum lögum. Ég vil líka vekja athygli á þeirri samþykkt Vínarfundarins að hvetja fjölmiðla til þess að fjalla um málefni minnihlutahópa á ábyrgan hátt. Ég vil að lokum ítreka það sem ég sagði hér í upphafi. Ég tel að þessar samþykktir sem gerðar voru á leiðtogafundinum í Vín séu mjög mikilvægar ef þeim verður fylgt eftir. Við höfum reynsluna af því hvert hugmyndir af þessu tagi sem hér hafa verið til umræðu, kynþáttahatur og ofsóknir gegn minnihlutaþjóðum og þjóðum, hafa leitt okkur í Evrópu og okkur ber skylda til þess að gera allt sem í okkar valdi stendur til að koma í veg fyrir að atburðir af því tagi endurtaki sig á evrópskri grund.

Hæstv. forseti. Vegna þeirra spurninga sem hv. þm. kom með, þá vil ég nefna það sérstaklega út af hinni fyrri, hvort það hafi verið andstaða við þau sjónarmið að tryggja bæri afstöðu þjóðernisminnihlutahópa, þá hygg ég að það sé ekki hægt að segja að það hafi verið andstaða á fundinum. Hins vegar mætti segja að í túlkun sumra fulltrúanna hafi komið fram ákveðinn sveigjanleiki við það. Mér fannst þess gæta til að mynda í túlkun forsætisráðherra Tyrklands og reyndar forsætisráðherra Spánar og reyndar hjá nokkrum fleirum að menn túlkuðu þetta örlítið með nokkuð öðrum brag heldur en við mundum kannski vilja kjósa að það væri túlkað. Þessar þjóðir telja sig hafa við erfiðleika að etja innan sinna vébanda. Það er ekki hægt að segja að þær hafi beinlínis verið í andstöðu við þessar hugmyndir, en þær höfðu á þeim mismunandi túlkun. Varðandi hitt, þá lítum við þannig á að við stöndum kannski betur en flestar aðrar þjóðir gagnvart þessum þáttum sem hér er verið að fjalla um, kynþáttafordóma, gyðingahatur, útlendingahatur og vægðarleysi í skoðunum --- við getum svo sem verið nokkuð vægðarlaus í skoðunum á köflum --- en ég get tekið undir það með hv. þm. að það er þó ástæðulaust fyrir okkur að telja að við séum yfir alla hafin í þeim efnum og ég hygg að við eigum að taka fullan þátt í og fylgja eftir til að mynda kynningarstarfi sem á að miðast að æskulýði í Evrópu. Ég hygg að við eigum ekki að telja okkur vera neitt undanskilin í þeim efnum.