Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fjmrh. (Matthías Á. Mathiesen) : Herra forseti. Frv. til l. um samþykkt á ríkisreikningi fyrir árið 1973 liggur hér fyrir á þskj. 36. Einnig hefur verið lagt fram frv. til fjáraukalaga vegna sama árs og verður gerð sérstök grein fyrir því í Sþ. Aðalyfirlit A-hluta ríkisreiknings fyrir árið 1973 var afhent þm. vorið 1974 og ríkisreikningurinn í heild með sundurliðuðum yfirlitum A-hlutans og öllum yfirlitum B-hlutans frágenginn af hálfu ríkisbókhaldsins til meðferðar hjá yfirskoðunarmönnum Alþ. afhentur þm. í okt. 1974. Yfirskoðunarmenn gerðu fyrirspurnir í 7 liðum og birtu auk þeirra yfirlit um viðskipti embætta við ríkissjóð samkv. bókhaldi ríkisbókhaldsins fyrir árið 1973 með hliðstæðum hætti og áður hefur verið gert. Svör við þeim fyrirspurnum telja yfirskoðunarmenn ýmist fullnægjandi eða rétt að viðkomandi atriði verði til athugunar. Till. sínum skiluðu yfirskoðunarmenn í maímánuði s. l. og vannst því ekki tími til þá að taka reikninginn til meðferðar hér á Alþ., en honum var hins vegar dreift meðal þm. Ég leyfi mér að vísa í aths. og till. yfirskoðunarmanna í ríkisreikningi og tel ekki ástæðu að svo stöddu til að gera sérstaka grein fyrir þeim. Við 1. umr. fjárlagafrv. fyrir árið 1975 gerði ég grein fyrir afkomu ríkisjóðs á árinu 1973 samkv. ríkisreikningi og lagði jafnframt fram grg. ríkisbókhaldsins þar um. Með fyrrnefndu frv. til fjáraukalaga fyrir árið 1973 verður gerð grein fyrir helstu frávikum reikningsins og fjárlagaársins 1973 og því ekki ástæða til þess að rekja efni þess frv. að öðru leyti en því, að geta stærstu liða A-hluta ríkisreikningsins. Ég vil vekja athygli á tveimur meginreglum við uppgjör A-hluta ríkisreikningsins samkv. núgildandi lögum, nr. 52 frá 1966, um ríkisbókhald, gerð ríkisreiknings og fjárlega, eins og ég reyndar gerði einnig við afgreiðslu ríkisreiknings fyrir árið 1972 fyrr á þessu ári. Önnur er sú, að álagðar tekjur og áfallin gjöld eru lögð til grundvallar við uppgjör rekstrarreikningsins, en ekki greiðsluhreyfing þessara líða, þ. e. innheimta tekna og útgreiðsla gjalda. Af því leiðir að í efnisyfirliti eru óinnheimtar tekjur meðal eignarliða og ógreiddar gjaldskuldbindingar meðal skuldaliða. Hin meginreglan er sú, að fjárfestingarútgjöld A-hlutans eru talin með gjöldum þess árs þegar til þeirra er stofnað, en þeim ekki dreift með afskriftum á þann árafjölda sem gert er ráð fyrir að fjárfestingin endist, eins og gildir um uppgjör fyrirtækja og sjóða ríkisins í B-hluta reikningsins. Heildarniðurstaða rekstrarreiknings A-hluta ríkisreiknings fyrir árið 1973 var sú að gjöld námu 252 millj. 987 þús. kr. umfram tekjur. Gjöld rekstrarreiknings námu 25 milljörðum 129 millj. 413 þús. kr. Tekjur námu 24 milljörðum 876 millj. 426 þús. kr. Endurmatsjöfnuður var hagstæður um 28 millj. og 900 þús. kr. Samtala jafnaðarrekstrar og endurmatsreikninga var því óhagstæð um 224 millj. 87 þús. kr. og samsvarar aukningu skuldaliða umfram aukningu eignaliða í efnahagsreikningi án efnislegra fjármuna. Sú breyting kom fram í vergri stöðu sjóðs og óbundinna bankareikninga í ársbyrjun um 615 millj. 794 þús. kr., en um 301 millj. 96 þús. kr. að meðtöldum lánahreyfingum við Seðlabankann. Bætt staða annarra greiðslujafnaðarliða nam nettó 756 millj. 17 þús. kr. Í þeirri fjárhæð kemur fram aukning óinnheimts tekju-og eignarskatts um 471 millj. og 6 þús. kr. og söluskatts um 216 millj. 452 þús. kr. Á móti þessum greiðslujafnaðarliðum kemur lánajöfnuður. Hann fól í sér hækkun hlutabréfaeignar og stofnfjárframlaga um 52 millj. og 291 þús. kr. og skuldaaukningu vegna nýrra lántaka umfram afborganir og hreyfingu veittra lána um 731 millj. 299 þús. kr., ef áðurgreindur lánajöfnuður við Seðlabankann er talinn með greiðslujöfnuði. Um það bil helming gjalda ríkisreiknings má rekja til þriggja þátta: Í fyrsta lagi framlög til Tryggingastofnunar ríkisins og Atvinnuleysistryggingasjóðs að fjárhæð 8 milljarðar 95 millj. 315 þús. kr. og eru þá markaðar tekjur meðtaldar, að fjárhæð 729 millj. 379 þús. kr. Í öðru lagi niðurgreiðslur á vöruverði 2 milljarðar 142 millj. 48 þús. kr. auk uppbóta á útfluttar landbúnaðarafurðir 518 millj. 340 þús. kr. eða samtals 2 milljarðar 660 millj. 388 þús. kr. Í þriðja lagi gjöld til vegamála 2 milljarðar 112 millj. kr. Þessir þrír þættir námu samtals 12 milljörðum 867 millj. 703 þús. kr. eða 51.2% af gjöldum A-hlutans. Gjöld skóla- og fræðslumála, er falla undir menntmrn., auk bændaskólanna námu 3 milljörðum 826 millj. 460 þús. kr. eða um 15% heildargjalda. Þessir 4 þættir námu því 2/3 hlutum gjalda A-hluta ríkisreiknings fyrir árið 1973. Þrír stærstu liðir tekna á árinu 1973 voru almenn aðflutningsgjöld 6 milljarðar 328 millj. 139 þús. kr., söluskattur 5 milljarðar 715 millj. 793 þús. kr. og tekjuskattur 5 milljarðar 333 millj. 316 þús. kr., eða samtals 17 milljarðar 377 millj. 248 þús. kr., sem svarar til um 70% heildartekna A-hluta ríkisreikningsins árið 1973. Ég mun ekki gera nánari grein fyrir niðurstöðutölum ríkisreiknings fyrir árið 1973. Fráviki reiknings og fjárlaga mun gerð grein fyrir við umr. um fjáraukalög í Sþ., eins og ég gat um áðan. Ég leyfi mér, herra forseti, að leggja til að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Frv. þetta um breyt. á orkulögum er samið að frumkvæði Magnúsar Kjartanssonar fyrrv. orkumálaráðh. Það var upphaflega flutt sem stjfrv. í marsmánuði 1973. Haustið 1973 var það einnig flutt sem stjórnarfrv., en náði í hvorugt skiptið að hljóta afgreiðslu hér á hv. Alþ. Það var síðan flutt sem þingmannafrv. í fyrra, en dagaði þá einnig uppi. Nú er þetta frv. enn lagt fram. Að þessu sinni var það lagt fram í upphafi þings og mæla öll rök og öll sanngirni með því að það hljóti nú afgreiðslu á þann hátt að vilji Alþ. í þessu veigamikla máli komi berlega í ljós. Frv. þetta hefur að geyma nokkrar grundvallarbreyt. á ákvæðum gildandi orkulaga um jarðhita. Fjalla þær um skilgreiningu hans um yfirráða- og hagnýtingarrétt. Jarðhitasvæðum er í frv. þessu skipt í tvo flokka, í lághitasvæði og háhitasvæði. Með hliðsjón af þeirri skiptingu hefur frv. manna á meðal verið kallað háhitafrv. Lághitasvæðin samkv. skilgreiningu þessa frv. einkennast yfirleitt af vatnsmiklum laugum og sjóðandi hverum og eru einkum á láglendi. Hins vegar eru háhitasvæði, sem einkennast af gufuaugum og leirhverum. Við boranir í öll þau háhitasvæði, sem hingað til hafa verið könnuð, hefur fundist yfir 200 stiga hiti á minna en 1000 m dýpi, og efnarannsóknir á öðrum háhitasvæðum benda eindregið til að þar megi vænta sömu niðurstöðu. Með hliðsjón af þessu er skilgreining háhitasvæðanna ákveðin. Það telst háhitasvæði samkv. frv. ef innan þess finnst 200 stiga hiti ofan 1000 m dýpis. Samkv. þeirri vitneskju, sem nú liggur fyrir, er talið að nýtanlegt varmaafl á Íslandi skiptist þannig milli lághita- og háhitasvæða að orka lághitasvæðanna sé um 10%, en háhitasvæðanna um 90% af nýtanlegri varmaorku á Íslandi. Kort það, sem fylgir þessu frv., gefur góða hugmynd um legu háhitasvæðanna. Þau er eingöngu að finna í gosbeltum sem liggja yfir landið frá suðvestri til norðausturs og eru hluti af jarðsprungubelti Norður-Atlantshafshryggjarins. Lághitasvæðin eru hins vegar í eldri bergmyndunum utan gosbeltanna. Á kortinu, sem er á bls. 6–7 í grg. frv., eru merkt inn þau háhitasvæði sem kunnugt er um nú í dag svo og aðrir þeir staðir sem líklegt er talið að háhiti leynist undir. Þekkt háhitasvæði eru Reykjanes, Svartsengi, Krýsuvík, Brennisteinsfjöll, Hengill, Geysir, Kerlingarfjöll, Hveravellir, Torfajökull, Vonarskarð, Grímsvötn, Kverkfjöll, Askja, Fremri-námur, Námafjall, Krafla og Þeistareykir. Líkleg háhitasvæði eru að mati sérfræðinga Prestahnúkur, Mýrdalsjökuli, Tindfjallajökull, Blautakvísl, Nauthagi, Kaldakvísl og Hrúthálsar. Auk þess er talið mjög líklegt að finnast muni fleiri háhitasvæði innan þeirra gosbeita sem mörkuð eru á kortinu. Eins og upptalning þessi ber með sér eru flest háhitasvæðin eða öll hátt yfir sjó og heitt djúpvatn þeirra nær óvíða til yfirborðs, a. m. k. að neinu ráði. Á tveimur þekktum háhitasvæðum einungis, Reykjanesi og Svartsengi, er djúpvatnið sjór, en annars staðar ósalt grunnvatn. Nauðsynlegt er að hafa það í huga að hvert háhitasvæði er sjálfstætt rennsliskerfi og getur vinnsla á einum stað raskað rennslinu á öðrum stöðum innan sama háhitasvæðis. Þegar af þessari ástæðu er mjög mikilvægt að vinnsla jarðhita á hverju svæði sé í höndum eins aðila, en ekki margra. Telja má fullvíst að á næstu árum og áratugum verði háhitasvæðin fyrst og fremst nýtt til hitaveitu og raforkuvinnslu í þéttbýli svo og til raforkuvinnslu handa orkufrekum iðnaði. Slík nýting yrði ekki með neinum eðlilegum eða æskilegum hætti í höndum einstaklinga, heldur yrði hún fyrst og fremst í höndum ríkis og sveitarfélaga. Varmavinnsla á háhitasvæðum er stórum erfiðari en vinnsla lághita. Vegna gufuþrýstings og mikils magns uppleystra efna í háhitavatni krefst virkjun þess vandaðs og viðamikils borholuútbúnaðar, flókins tækjabúnaðar og mikillar tækniþekkingar. Af þessum sökum er nýting varma frá háhitasvæðum svo vandasöm og svo mikið fyrirtæki að einstaklingar hafa ekki sóst eftir henni. Til þess að hægt sé að nýta þessar miklu orkulindir þarf undir öllum kringumstæðum að framkvæma umfangsmiklar og oft mjög dýrar rannsóknarboranir og tilraunir, og þetta eru tilraunir og rannsóknir sem eru þess eðlis að þær hafa lent og hljóta að lenda á opinberum aðilum. Það er ríkið eða sveitarfélögin e. t. v. í samvinnu við ríkið sem framkvæma slíkar rannsóknir og boranir, það eru þessir aðilar sem standa straum af þeim fjárhagslega. En þá kemur upp vandamál sem verður æ brýnna að leysa með friðsamlegri löggjöf þar sem grundvöllurinn hlýtur að vera almannaheill. Þar er um að ræða eignar- eða öllu heldur umráðarétt jarðhitans á háhitasvæðunum. Á þessi orka háhitasvæðanna, sem unnin er að loknum rannsóknum og með borunum djúpt í jörðu, kostuðum einvörðungu af almannafé, að vera eign þjóðarheildarinnar eða á hún að vera eign einhverra einstaklinga, landeigenda, sem engu kosta til og engin tök hafa yfirleitt á að hagnýta auðæfin sem þarna eru fólgin langt undir yfirborði? Megintilgangur þessa frv. er sá að kveða nánar á en gert er í gildandi lögum um eignar-og hagnýtingarrétt jarðhita. Hér er tekið mjög mikið tillit til þeirra sem eiga eignarrétt á landi, þar sem svo er ákveðið að allur jarðhiti á lághitasvæðum svo og hverir og annar yfirborðsjarðhiti á háhitasvæðum sé háður einstaklingseignarrétti landeigenda. Það er einungis annar jarðhiti á háhitasvæðum, sá jarðhiti sem bora þarf til með ærnum kostnaði og fyrirhöfn, sem ætlast er til samkv. frv. að verði almannaeign. Hér er að mínu viti og að ég hygg fleiri flm. þessa frv. gengið svo langt í átt til sjónarmiða þeirra sem vernda vilja eignarrétt einstaklingsins sem nokkur sanngirni leyfir. Við flm. teljum hins vegar þjóðhagslega nauðsynlegt að binda það í löggjöf að öðrum aðilum en ríkinu eða þeim, sem ríkið heimilar, verði óheimilt að bora eftir jarðhita á háhitasvæðum eða hagnýta hann. Í núv. mynd frv. er sveitarfélögum, sem keypt hafa lönd til vinnslu jarðhita á háhitasvæðum, tryggður réttur til slíkrar hagnýtingar áfram um langt árabil ef þau óska þess. Einnig er sveitarfélögum og samtökum þeirra tryggður endurgjaldslaus hagnýtingarréttur háhitasvæða í eigu ríkisins í nágrenni sveitarfélaganna eftir þ:i sem best samræmist grundvallarsjónarmiði frv., því grundvallarsjónarmiði að tryggja hagnýtingu jarðhitans í almannaþágu. Þegar fyrrv. iðnrh. Magnús Kjartansson mælti fyrir þessu frv. fyrst er það var lagt hér fram árið 1973 komst hann m. a. svo að orði, með leyfi hæstv. forseta: „Það er ljóst að það er þjóðarheill fyrir bestu að hin mikla orka, sem bundin er í háhitasvæðum, verði nýtt á skipulegan hátt, en ekki látin ónotuð eins og verið hefur að mestu fram til þessa. Nýting háhitaorkunnar telst ekki til þeirra nota af landi sem heyra til venjulegrar hagnýtingar á einkarétti yfir fasteignum. Verðmæti hennar í jörðu hafa ekki orðið til fyrir mannlega starfsemi. Landeigendur almennt hafa hvorki yfir að ráða þeirri tæknilegu þekkingu né tækjabúnaði sem þarf til víðtækra rannsókna á háhitasvæðunum til borunar og til vinnslu jarðhitans. Þar sem niðurstöður slíkra rannsókna hljóta ávallt að vera óvissar er þess ekki að vænta að einstakir landeigendur hætti fé sínu til slíkra rannsókna. Nýting jarðhita á hverju einstöku háhitasvæði þarf að lúta stjórn eins aðila, þar sem skipulagslausar boranir í sama svæði af hálfu fleiri aðila mundu leiða til óþarfrar sóunar verðmæta og árekstra, þar sem síðari boranir gætu raskað vinnslu jarðhita úr borholum sem áður hafa verið boraðar vegna þess að þarna er um að ræða samfellt kerfi. Af þessum ástæðum er frv. þetta flutt. Að svo miklu leyti sem landeigandi verður fyrir takmörkunum á eignarrétti sínum á landi vegna borana og vinnslu jarðhita á háhitasvæði ber honum að sjálfsögðu fullar bætur fyrir.“ Á þeim tæpum 3 árum sem liðin eru síðan fyrrv. iðnrh. mælti þessi orð og fleiri fyrir frv. hygg ég að reynslan hafi alveg nógsamlega sannað að frv. var ekki að ófyrirsynju samið og flutt. Hið stórhækkaða olíuverð gerir það nú víða alveg sjálfsagðan hlut og raunar knýjandi nauðsyn að jarðvarmi verði fljótt og svo víða sem við verður komið hagnýttur til upphitunar og annarra nota í almannaþágu. Því má tvímælalaust gera ráð fyrir að spurningin um eignar- og yfirráðarétt jarðvarmans á háhitasvæðum djúpt í iðrum jarðar brenni á vörum æ fleiri manna og við þeirri spurningu verði að fást óyggjandi svar hver eigi þarna að ráða og ákveða um virkjanir. Eitt mál af þessu tagi er þegar orðið stórmál, svo stórt mál að ég sé ekki betur en að það hafi þegar valdið íbúum þeirra sveitarfélaga, sem hlut eiga að máli, gífurlegu tjóni, ekki aðeins tjóni sem skiptir tugum millj. kr., heldur að öllum líkindum hundruðum millj. Það leiðir af þeim drætti sem orðið hefur á því að hefja framkvæmdir. Þar sem kjördæmi mitt á hér í hlut og ég þekki nokkuð til þessa máls tel rétt að rekja það, fremur stuttlega þó. Hér er einnig um að ræða mjög ljóst dæmi þess hverju við má búast og það í auknum mæli á næstu árum ef skorður verða ekki við reistar og það heldur fyrr en seinna. Alllangt er síðan Suðurnesjabúar tóku að ræða um þann möguleika að hagnýta eitthvað af hinum mikla jarðvarma á Reykjanesskaga til hitaveitu fyrir kaupstaði og þorp þar syðra. Síðla árs árið 1977. hófst Orkustofnun handa um tilraunaboranir í Svartsengi í námunda Grindavíkur og var þá einkum haft í huga að virkja þar fyrir Grindavik eina. Vatnsmagn og hitastig reyndist hvort tveggja hið ákjósanlegasta á þessum stað, en vatnið, sem úr borholunni kom, var salt, u. þ. b. 2/3 af seltu sjávar. Var þá þegar sýnt, að varmaskiptastöðvar væru óhjákvæmilegar. Hins vegar benti margt til þess að á þessu háhitasvæði væri um svo mikinn jarðvarma að ræða að nægja mundi fyrir alla þéttbýlisstaði á Suðurnesjum. Rannsóknum var síðan haldið áfram og í janúarmánuði 1973 birti Orkustofnun mjög fróðlega skýrslu sem bar nafnið „Varmaveita frá Svartsengi, frumáætlun um varmaveitu til þéttbýlis á Suðurnesjum.“ Sumarið 1973 var rannsóknum fram haldið og tvær holur horaðar þarna til viðbótar við þær tilraunaholur sem áður höfðu verið boraðar. Voru þessar miklu dýpri en hinar fyrri, eða 1500 og 1700 m djúpar. Þessi borun var gerð með mjög góðum árangri og leit nú vissulega vel út með hitaveitumál suðurnesjamanna. Haustið 1973 stofnuðu sveitarfélög á Suðurnesjum með sér samstarfsnefnd og vann hún síðan ötullega að framgangi þessa máls eða undirbúningi þess í samvinnu við fulltrúa iðn.-og fjmrn. Haustið 1974 eða fyrir rúmu ári lágu síðan fyrir áætlanir og till. um hitaveitu á Suðurnesjum og virtist jafnt tæknilegur sem formlegur og jafnvel fjárhagslegur undirbúningur hafa haldist það vel í hendur að útlitið var satt að segja mjög glæsilegt í fyrrahaust. Hitaveita á Suðurnesjum virtist alveg á næsta leiti. Snemma í desembermánuði s. l. eða fyrir tæpu ári lagði svo hæstv. núv. iðnrh. Gunnar Thoroddsen fram hér á Alþ. frv. til l. um Hitaveitu Suðurnesja. Efni frv. var í megindráttum það að ríkissjóður og 7 sveitarfélög á Suðurnesjum, þ. e. a. s. öll sveitarfélögin þar, stofna hitaveitufyrirtæki sem nefnist Hitaveita Suðurnesja. Eignarhluti ríkisins er 40%, en eignarhlutdeild sveitarfélaga 60%, skiptist innbyrðis í hlutfalli við íbúatölu. Þetta frv. hlaut alveg sérlega góðar undirtektir hér á hv. Alþ. Allir þm. Reykn., þ. e. a. s. Reyknesingakórinn sem sumir hv. alþm. hafa stundum verið að nefna, fögnuðu þessu frv. alveg sérstaklega og þeir lögðu á það áherslu að hér væri um að ræða brýnasta hagsmunamál þessara byggðarlaga sem þarna ættu hlut að máli, - byggðarlaga þar sem búa fleiri menn en í hverju um sig af 4 kjördæmum landsins. Og við þm. Reykn. lögðum á það áherslu að þetta frv. þyrfti að verða að lögum sem allra fyrst svo að hægt yrði að hefjast handa um framkvæmdir. Það stóð heldur ekkert á því, að Alþ. samþ. þetta frv. Allir hv. alþm. voru boðnir og búnir til þess að greiða götu þess og það varð að lögum með mjög skjótum hætti þegar fyrir síðustu jól. Nú var umsvifalaust skipað í stjórn hins nýja fyrirtækis. Þangað völdust 5 mætir menn, 2 fulltrúar ríkisins og 3 fulltrúar þeirra bæjar- og sveitarfélaga sem hlut eiga að máli, þ. e. a. s. bæjar- og sveitarstjórnarmenn, ágætir menn þarna sunnan að. Menn voru einhuga um að nú yrði að hafa hraðar hendur og láta þetta verk ganga rösklega því að það skipti miklu máli að það kæmist fljótlega í gagnið. Olíuverð er, eins og allir vita, enn geysihátt og engar líkur til að það lækki með skjótum hætti. Kostnaður allur við mannvirkjagerð hækkar óðfluga. Það var þess vegna vilji bæði stjórnar þessa nýja fyrirtækis og þá ekki síður allra suðurnesjabúa að nú kæmist fullur skriður á framkvæmdir og ég held, að menn hafi verið mjög vongóðir um það um síðustu áramót. Samkvæmt þeirri grg., sem lögð var fram á Alþ. í desembermánuði, þegar frv. um Hitaveitu Suðurnesja var flutt, var áætlað að allt þetta verk, þ. e. a. s. lagning hitaveitu um öll Suðurnes, tæki 3 eða í hæsta lagi 4 ár, þ. e. a. s. að framkvæmdum yrði lokið að mestu á þremur árum og að öllu leyti á 4 árum. Auðvelt var, að því er menn töldu, að skipta þessu verki í áfanga. Á fyrsta ári, þ.e. því ári sem nú er senn liðið í aldanna skaut, skyldi jarðhitasvæðið sjálft virkjað, lagðar aðveituæðar til Grindavíkur og Njarðvíkur og hluti dreifikerfa í Grindavík, Njarðvík og Keflavík. Á öðru ári, þ. e. a. s. árinu 1976, skyldi lokið við dreifikerfi á þessum stöðum og lagðar aðveituæðar að Sandgerði og Gerðum og hluti af dreifikerfum þar. Á þriðja ári átti síðan að leggja aðveituæð að Vogum, koma upp dreifikerfi þar að hluta og ljúka við dreifikerfi í Sandgerði og Garði. Á fjórða ári átti síðan að ljúka verkinu að fullu. En þegar hér er komið sögu fer því miður heldur að þyngjast róðurinn í þessu mikla hagsmunamáli suðurnesjabúa. Menn vissu að vísu áður en hér var komið sögu að Svartsengi, þar sem tilraunaboranirnar höfðu farið fram, þar sem ætlunin var að virkja, var ekki í eigu hins opinbera, hvorki ríkis né sveitarfélaga, heldur var það í eigu nokkurra einstaklinga. En það var eins og fáir tryðu því að þetta yrði teljandi vandamál þrátt fyrir þessa staðreynd, þar sem um svo augljósan almannahag væri að ræða að hægt yrði að nota orkuna sem þarna leyndist í iðrum jarðar. Grindavíkurhraun, illt yfirferðar, úfið og grátt, hafði fram að þeim tíma þótt heldur lítt verðmæt eign og vart seljanlegt, nema þá í þeim tilvikum þegar sérkenni þess voru komin á málverk eftir Kjarval. Engum hafði raunar dottið annað í hug en að eigendur fengju greitt hóflegt verð fyrir landssvæðið sem þarna var um að ræða og þyrfti að nota í sambandi við virkjunina, t. d. í samræmi við það sem almennt er greitt á Suðurrnesjum fyrir land undir byggingar, en það hefur gjarnan verið 50–100 kr. fyrir fermetrann síðustu 1–3 árin. Með tilliti til þess, að landeigendur áttu flestir að njóta hitaveitu eins og aðrir suðurnesjamenn og sumir þeirra voru raunar og eru fulltrúar í sveitarstjórnum og þar með trúnaðarmenn almennings, þótti mörgum enn þá ólíklegra en ella að eignaraðildin á hraunspildunni þarna gæti orðið tiltakanlegt vandamál í sambandi við þetta stóra hagsmunamál. Aðrir höfðu að vísu bent á þann möguleika að þarna gæti komið upp vandamál og höfðu lagt á það áherslu, ekki síst í sambandi við flutning þessa máls og flutning brtt. við frv. um Hitaveitu Suðurnesja, að rétt væri með lögum að ganga þannig frá þessum málum að til árekstra eða erfiðleika þyrfti ekki að koma. En það fannst ráðamönnum ekki nauðsynlegt. Þeir hafa vafalaust talið að þessi mál hlytu að leysast með góðu samkomulagi við landeigendur. En þetta hefur farið nokkuð á aðra lund. Skyndilega virtist svo sem hraunspildan í Svartsengi væri orðin ákaflega verðmætt land, geysilega verðmætt, trúlega einu verðmætasti skikinn á öllu Íslandi. Það var um það bil sem frv. þetta var orðið að lögum sem svona var breytt orðið. Landeigendur réðu til sín lögspekinga, fleiri en einn, og eftir það var ekki að sökum að spyrja. Nú var ekki aðeins um það að ræða að landeigendur fengju eðlilegar bætur fyrir landið þar sem virkjað yrði. Þeirra eign skyldi nú teljast orkan djúpt í iðrum jarðar. Hún skyldi nú jafnvel metin með hliðsjón af olíuverði, að því er sumir sögðu. Landeigendur Svartsengis voru sem sagt skv. þessum kokkabókum orðnir eins konar olíufurstar. Menn, sem ekkert höfðu lagt að mörkum til að ná orkunni og ætluðu ekkert að leggja fram til að virkja hana, töldu nú sjálfsagt að þeir græddu ótaldar fjárfúlgur á því að leyfa náðarsamlegast að hún yrði nýtt í almennings þágu. Ég skal nú gera nokkuð langa og heldur leiðinlega sögu stutta. Eftir árangurslaust þóf og langdregna samningafundi við landeigendur og eftir umr. um að rétt væri að hefja tilraunaboranir í landi ríkisins, sem er skammt frá Svartsengi, í Eldvörpum, þá mun það hafa gerst einhvern tíma núna s. l. sumar að stjórn Hitaveitu Suðurnesja og eigendur Svartsengis gerðu með sér samkomulag þess efnis, sem nú skal greina: Skipaðir skyldu matsmenn til að meta til verðs land- og hitaréttindi þau sem þarna var um að ræða. Þetta mat yrði síðan lagt fyrir aðila, sem hvorugur er bundinn af matinu, og hefðu þeir síðan einn mánuð til að ákveða hvort þeir vildu hlíta þessu mati, Grindavík mun hafa sérstöðu að því leyti, að varðandi orku, sem hún þarf, er matsgerðin bindandi. Ég veit ekki betur en að þessir matsmenn sitji nú á rökstólum og velti fyrir sér því vandamáli hvernig eigi að meta orkuna djúpt í jörðu niðri til verðs þeim einstaklingum til handa sem eiga landið þarna yfir. Þeir geta varla talist öfundsverðir af þessu verkefni sínu, jafnvel þótt sú hæpna regla kunni að gilda í þessu tilviki, sem ég veit nú ekkert um, að þóknun til matsmannanna komi til með að standa í réttu hlutfalli við matsupphæðina. Þegar samningatilraunir stjórnar Hitaveitu Suðurnesja og landeigenda strönduðu síðla vors eða snemma sumars, - ég nota það orð að þær hafi strandað, - þá var fullyrt að mikið bæri á milli. Því hefur verið fleygt, og það hefur heldur slælega verið borið til baka, að hitaveitustjórnin hafi gefið í skyn að 70–80 millj. kr. kynnu að verða boðnar fyrir réttindin, en á hinn bóginn hafi lögmenn jarðhitafurstanna helst ekki nefnt lægri tölur en svo sem 800 millj. þegar öll kurl kæmu til grafar, en það væri svo sem 75 þús. kr. skattur á hvert mannsbarn á Suðurnesjum. Ég skal taka það fram að þetta eru þær sögur sem hafa gengið um Suðurnes og verið birtar jafnvel á prenti þar í hlaði sem gefið er út á Suðurnesjum. Þær hafa gengið fjöllunum hærra og þeim hefur ekki verið mótmælt í rauninni á þann hátt, sem fullt mark er á takandi. Og nú sitja menn og bíða, að því er ég best veit, þeir bíða eftir umsögn eða dómsorði gerðardóms sem þó er í rauninni ekkert dómsorð þar sem hvorugur aðili er skuldbundinn til að hlíta úrskurði dómsins. Framvinda þessa máls er því í fullkominni óvissu. Heilt ár er senn liðið í þjark og þóf sem enginn veit hvenær lýkur, og enginn veit í rauninni hver endalokin verða. Hitt er ljóst, að með hverju missiri og raunar má segja með hverjum mánuði sem þannig líður í aðgerðaleysi tapa suðurnesjabúar miklum verðmætum og það á tvennan hátt. Þeir tapa verðmætum í þeim mikla olíukostnaði, sem þeir verða að greiða, og þeir tapa einnig verðmætum í stórhækkuðum kostnaði við virkjun og við lagningu hitaveitukerfis. Þetta er augljóst. Mér er um það kunnugt að þolinmæði Suðurnesjabúa er nú mjög á þrotum í sambandi við þetta mál. Ég hygg að allur þorri þeirra sé kominn á þá skoðun að eðlilegasta og hreinlegasta lausn þessa deilumáls, sem tafið hefur Hitaveitu Suðurnesja nú þegar í nærri heilt ár, sé samþykkt þess frv. til breyt. á orkulögum sem hér er nú til umr. Ég hef dvalið nokkuð við ákveðið dæmi í sambandi við háhitamálin, þ.e.a.s. við hitaveitumál Suðurnesja. Ég hef gert það vegna þess að þetta mál er alveg nýtt af nálinni og það er mjög í sviðsljósinu um þessar mundir. Ég hef einnig gert það vegna þess að þetta er býsna stórt mál og það sýnir ákaflega ljóst í hvert öngþveiti virkjunarmál hitaorkunnar geta komist, í hvert öngþveiti þau munu komast, ef ekki verða reistar við rammar skorður. Deilan um hitaréttindi á Suðurnesjum verður ekki eða tæplega eina deilan við landeigendur sem upp kemur á næstunni ef löggjafarvaldið lætur undir höfuð leggjast að tryggja almannahag á þessu sviði. Þetta er að sjálfsögðu, eins og ég hef margsagt, ekkert smámál fyrir suðurnesjamenn, hversu lengi það dregst að hefja framkvæmdir í þessu hagsmunamáli þeirra. Hér eiga í hlut á tólfta þús. manns sem búsettir eru í þessum sveitarfélögum, þ.e.a.s. íbúarnir þarna, sem bíða hitaveitu, eru fleiri en í hverju einu af eftirtöldum fjórum kjördæmum landsins: Vesturlandskjördæmi, Vestfjarðakjördæmi, Norðurlandskjördæmi vestra eða Austfjarðakjördæmi, en mig minnir að íbúar í þessum kjördæmum séu yfirleitt um 10 þús. og kannske 11 þús. í Vesturlandskjördæmi. Hér er því ekki um neina litla hluti að ræða. Herra forseti. Það frv., sem ég hef nú mælt hér fyrir, fjallar um afar mikilvægt mál. Það er um það að ræða, hvort auðæfi hitaorkunnar, sem fólgin eru djúpt í iðrum jarðar og ekki verða nýtt nema með frumkvæði hins opinbera komi til, hvort þessi auðæfi skuli teljast eign og þar með gróðalind tiltekinna einstaklinga eða hvort þessi eign sé þjóðareign og verði hagnýtt í almannaþágu. Hið fyrra, að hér sé um að ræða eign einstaklinga, stríðir að mínu viti gegn réttlætiskennd flestra manna og það viðurkennir löggjafinn með því og e. t. v. með því einu að lögfesta slíkt frv. sem þetta. Ég óska þess svo, herra forseti, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. iðnn.



Herra forseti. Ég mun ekki fara mjög mörgum orðum um þetta frv. nú við 1. umr., enda hefur svo margt verið sagt á undanförnum þingum um málið þar sem það hefur verið flutt þrisvar eða fjórum sinnum áður. Aldrei hefur þó á rann reynt á það hvort meiri hl. er hér á hv. Alþ. fyrir þessu frv., þótt það hafi bæði verið flutt sem stjfrv. á vinstristjórnarárunum og síðar sem þmfrv. Í umr. á síðasta þingi fullyrti hins vegar hv. þm. Magnús Kjartansson að meiri hluti væri í þinginu. Ég held að þar hafi verið um vafasama fullyrðingu að ræða, þó ekki sé meira sagt. Það kann vel að vera að um tíma hafi meiri hl. hv. þm. hneigst til fylgis við frv., en það er ástæða til að ætla að eftir því sem menn kynna sér málið betur og sjái í gegnum hinn mikla áróður og rangfærslur sem hafðar hafa verið frammi af einstökum fylgjendum þessa máls, þá sjái þeir í fyrsta lagi að engin nauðsyn er á að samþ. frv., og það sem meira máli skiptir, ef svo yrði gert, þá færi Alþ. út á mjög varhugaverða braut. Ég skal koma að því nánar síðar. Eins og allir vita er meginefni þessa frv. það sem segir í 2. málsgr. 1. gr.: „Ríkið á allan rétt til umráða og hagnýtingar jarðhita á háhitasvæðum og uppleystra efna og gastegunda sem háhitavatni og gufu fylgja, þó með takmörkunum sem í lögum þessum greinir.“ Háhitasvæði telst skv. frv. ef innan tiltekins svæðis finnst 200 gráðu hiti ofan 100 m dýpis. Ríkið eigi þar sem sagt allan rétt til umráða og hagnýtingar, og í grg. segir um þetta atriði: „Með lögum þessum eru eignarrétti einstaklinga sett tiltekin almenn takmörk, án þess að bætur komi fyrir o. s. frv. Rökstuðningur fyrir þessu ákvæði er nokkuð þokukenndur, svo að ekki sé meira sagt. Í grg. er löngu máli varið til að telja upp og rekja afstöðu löggjafans til eignarréttar yfir jarðhita, bæði hér á landi og í Danmörku. Einnig er minnst á frv. Bjarna Benediktssonar frá 1945 þar sem lagt var til að fá skyldi leyfi ráðh. ef bora ætti lengra niður en 10 m eftir heitu vatni. Svo er sagt í grg., að með frv. þessu sé ekki gengið „svo langt í almennri takmörkun á eignarrétti á jarðhita sem í frv. dr. Bjarna Benediktssonar.“ Svona röksemdafærsla er vægast sagt furðuleg. Frv. dr. Bjarna er flutt þegar tæknin við jarðboranir er á algjöru frumstigi hér á landi, og það sem meira er, frv. dr. Bjarna gerði ekki ráð fyrir að menn væru sviptir eignum sínum bótalaust, eins og þetta frv. ætlast til. Svo leyfa flm. sér að segja að frv. þetta gangi skemmra í almennum takmörkunum á eignarétti hitaorkunnar teljist ekki til þeirra nota af landi sem heyri til venjulegrar hagnýtingar á eignar Þá eru þau rök einnig notuð að nýting hárétti yfir fasteignum og einstökum landeigendum muni verða fjárhagslega ofviða að rannsaka eða virkja slíkan jarðhita. Það er að sjálfsögðu rétt að hér er ekki um venjulega hagnýtingu á eignarréttindum að ræða í þess orðs fyllstu merkingu, einfaldlega vegna þess að slík eignarréttindi eru ekki í höndum margra einstaklinga, en einkum vegna þess að af tæknilegum ástæðum hefur það ekki verið venjulegt til þessa eða daglegt brauð að jarðhiti háhitasvæðanna hafi verið nýttur, hvorki af einstaklingum né hinu opinbera. Svo má gjarnan spyrja: Hvenær er svo komið að um venjulega hagnýtingu á eignarrétti yfir tilteknum fasteignum er að ræða? Menn hafa getað átt fasteignir svo að áratugum skiptir án þess að hafa nýtt þær, einfaldlega vegna þess að það var þeim ekki tæknilega mögulegt eða ekki hagkvæmt eða þá að ekki var markaður fyrir þau gæði sem um var að ræða. Þrátt fyrir það hafa slík réttindi lotið reglum eignarréttarins og yfirfærst frá manni til manns gegnum aldirnar. Hvað er langt síðan farið var að sá í sandana og hafa þannig af þeim mikinn arð í stað þess að áður höfðu menn aðeins af þeim skaða? Hvað er langt síðan bændur fóru að ræsa fram votlendið og fá þannig aukinn arð af því landi sínu? Hvað með nýtingu sand- og malarnáma um allt land? Hvað skyldu margar námur vera ónýttar enn í dag, en koma til með að verða nýttar síðar? Svona mætti sjálfsagt lengi spyrja. Það, sem kalla má venjulega hagnýtingu tiltekinna eignarréttinda, er því nokkuð teygjanlegt, og það að einstaklingar hafa ekki getað nýtt rétt sinn til þessa skapar ríkinu engan rétt til að leysa slík eignarréttindi til sín án bóta. Þá er það ósannað mál að einstaklingum væri fjárhagslega um megn að rannsaka og virkja jarðhita á háhitasvæðum. Hvað kostar rannsókn og virkjun á slíkum svæðum? Hafa hv. flm. einhverja ákveðna gjaldskrá yfir þennan kostnað? Ég fullyrði að ef menn fengju að vera í friði fyrir ríkinu með sín réttindi, þá gætu þeir fjárhagslega séð ráðist í slíkar virkjanir. Það er hins vegar eðlilegt og sjálfsagt að ríkið hafi á sínum vegum vísindamennina sem kanni aðstæður á hverju líklegu svæði, en þeir, sem ætla að virkja, greiði fyrir þá þjónustu sem þannig er veitt. Hvers vegna ætti þetta ekki að vera hægt? Einstaklingar eða samtök þeirra, félög, ráðast í fjárfestingar, sem nema hundruðum millj. kr., eins og t. d. í útgerð, svo að ég nefni dæmi. Ég veit hins vegar vel að það eru uppi raddir, a. m. k. meðal félaga sumra hv. flm., að þjóðnýta útgerðina sem og fleira í þessu þjóðfélagi. En vegna þessa alls, telja hv. flm. að nauðsynlegt sé að tryggja með lögum að jarðhiti á háhitasvæðum verði nýttur á þjóðhagslega hagkvæman hátt, eins og þeir nefna það. Það hafa engin rök verið færð fram í máli þessu sem gera þessa lagasetningu nauðsynlega til þess að virkjað verði á þjóðhagslega hagkvæman hátt. Það er í grundvallaratriðum rangt að ekki geti verið um þjóðhagslega hagkvæma framkvæmd verks að ræða nema ríkið sé með nefið niðri í hvers manns kirnu. Þess vegna er þetta ákvæði frv. óþarft. Ég er andvígur því að ríkið slái með löggjöf sem þessari eign sinni á tiltekin réttindi manna. Hér skiptir ekki máli hvort um er að ræða tiltekin náttúrugæði. Það gengur ekki að Alþ. rjúki til og svipti menn eignum sínum bótalaust, aðeins ef lyktar af því að einstaklingar kunni að fá einhvern arð af landi sinn, arð sem þeir gátu ekki áður notið. Gósentímar eignarréttarins eru að vísu löngu liðnir, virðing fyrir einstaklingsbundnum réttindum fer þverrandi og auðvelt er að tala til hins fjölmenna hóps í þjóðfélaginu, sem ekki ræður yfir öðru landi en því, sem hús hans stendur á, og smáskika umhverfis það. Það er til þessa hóps sem hv. flm. þessa frv. tala í von um kjörfylgi. Þeir hafa ekki sannað að samþykkt frv. sé þjóðfélagsleg eða lagaleg nauðsyn, enda er ekki um slíkt að ræða. Það hefur verið látið að því liggja að tafir hafi orðið á virkjunarframkvæmdum í Svartsengi vegna þess að réttindi þar eru í eigu einstaklinga. Hv. 1. flm. talaði um þetta áðan og sagði að eitt mál væri þegar orðið stórmál og það ylli íbúa viðkomandi svæðis tjóni sem næmi tugum ef ekki hundruðum millj. kr., þeir hefðu sem sagt orðið fyrir þessu tjóni vegna þess að Svartsengi er í eigu einstaklinga. Ég kemst ekki hjá því að leiðrétta nokkuð af því sem hv. flm. sagði. Þó að ég telji ekki aðalatriði þessa frv. snúast um Svartsengi, þá er það vissulega mál sem er í gangi og varðar þetta. Flm. rakti sögu Hitaveitu Suðurnesja réttilega og ég hef engu þar raunverulega við að bæta. Haustið 1974 lágu fyrir niðurstöður áætlana, eins og fram kom, og frv, um Hitaveitu Suðurnesja var samþ. hér á síðasta haustþingi og lögin gengu í gildi um síðustu áramót. En hv. 1. flm. eyddi löngu máli í að skýra út að þegar kom fram á árið 1975 fór róðurinn að þyngjast fyrir Hitaveitunni, eins og hann orðaði það, og hann sagði einnig að tafir hefðu nú orðið á framkvæmd verksins í nærri heilt ár. Hér er mjög hallað réttu máli og ég bið hv. flm. að taka eftir því, ég fullyrði að það hafi alls engar tafir orðið á framkvæmdum við Hitaveitu Suðurnesja, alls engar tafir til þessa, vegna þess að Svartsengi sé í eigu einstaklinga. Ég er hér með í höndunum ljósrit af bréfi frá Orkustofnun til Hitaveitu Suðurnesja. Þétta bréf er dags. 31. okt. s. d. og það hefst á þessum orðum: „Hér er mynd af örvalínuriti sem sýnir till. Orkustofnunar um hvernig staðið skuli að framkvæmdum við byggingu varmaskiptistöðvar í Svartsengi fyrir hitaveitu í Grindavík.“ Þetta bréf er sem sagt dags. 31. okt. Það er enn verið að fást við ýmis tæknileg atriði sem varða Hitaveitu Suðurnesja, og það er fyrst og fremst af tæknilegum ástæðum sem þetta verk er ekki komið lengra en raun ber vitni. Ég vil þó að það komi skýrt fram að framkvæmdir eru þegar hafnar á vegum Hitaveitu Suðurnesja. Þær hófust raunverulega með útboði dreifikerfisins fyrir Grindavík, en dreifikerfið var boðið út 3. sept. s. l. Þá var rætt hér nokkuð um þau verðmæti sem eigendur Svartsengis teldu sig eiga þarna og hv. 1. flm. sagði, hann fullyrti að vísu ekkert, en sagði að það hefði heyrst og meira segja komið á prenti í merku blaði á Suðurnesjum að þeir hefðu talið sig geta gert kröfur þarna upp á 800 millj. kr. Þegar hv. þm. Gils Guðmundsson var að segja þetta, þá minnti það mig dálítið á málflutning hv. þm. Gylfa Þ. Gíslasonar fyrir skömmu þegar hann var að tala um launakjör kommissaranna hjá Framkvæmdastofnuninni. Það er alveg nákvæmlega sama sem liggur þarna til grundvallar. Það er látið að því liggja, að landeigendur hafi krafist 800 millj, ég hef reyndar heyrt allt upp í milljarð nefndan, og svo er sagt að þessu hafi ekki verið mótmælt svo að mark sé takandi á. Þannig kemst hv. þm. að orði. Það má rétt vera að stjórn Hitaveitu Suðurnesja hafi ekki staðið í því að leiðrétta allan þann misskilning, sem hefur verið borinn á borð, og rangfærslur, sem hafa verið bornar á borð fyrir fólk í sambandi við samningana við eigendur Svartsengis. En ég held þó að ég megi fallyrða að fréttatilkynning var gefin út í sumar þegar samkomulag varð milli eigenda Svartsengis og stjórnar Hitaveitu Suðurnesja. Það samkomulag var gert 22. júlí, þá var gefin út fréttatilkynning skömmu seinna þar sem kom alveg skýrt fram hverjar kröfurnar hefðu verið. Ég er því miður ekki með þær tölur hér með mér, en ég man að það mátti reikna út kröfur landeigenda þannig að þær komu út með ca. 240 millj. kr. Á það tilboð landeigenda féllst stjórn Hitaveitunnar ekki. Hins vegar var fullkomið samkomulag um öll atriði og þ. á m. að leggja málið í gerð. Það var samið um allt nema verðið. Það var samið um að fá þrjá tiltekna menn til þess að kveða á um verðið, og þessi gerðardómur er nú að störfum, hefur verið að safna gögnum og það er gert ráð fyrir því að hann ljúki sínu starfi nú í þessum mánuði. Meira hef ég ekki um þetta atriði að segja, en ég vona að þetta sé þó tekið sem leiðrétting sem mark sé takandi á. Þá hafa menn haldið því fram að lagasetning sé nauðsynleg til þess að ekki þurfi að greiða landeigendum fyrir hitaréttindin. Ef það stæðist að hægt væri að svipta menn eignum sínum án bóta, þá væri þetta vissulega gott og blessað fyrir sveitarfélögin og ríkið sem nú eru að virkja jarðhitann eða eiga eftir að gera það. En þetta bara stenst ekki. Eignaupptaka sem þessi stríðir gegn ákvæði 67. gr. stjórnarskráarinnar. Það liggur fyrir álit lagadeildar Háskóla Íslands þar sem segir að frv. feli að vísu ekki í sér stjórnarskrárbrot, en sá varnagli er í áliti deildarinnar sem gerir þá fullyrðingu að engu að ekki þurfi að greiða bætur fyrir þau réttindi sem af mönnum yrðu tekin ef þetta frv. verður að lögum. Ég vitna í álit lagadeildar með leyfi hæstv. forseta: „Þarna“ - þ. e. í frv. - „er byggt á því að fyrrgreindar skerðingar á jarðhitaréttindum hafi ekki í för með sér skyldu til greiðslu eignanámsbóta. Þrátt fyrir það, er ástæða til að ætla að frv. verði skýrt þannig, ef að lögum verður, að eignarskerðingar þessar skuli koma til framkvæmda við gildistöku laganna, en hins vegar beri að greiða aðilum bætur sem sviptir hafa verið réttindum sínum til að hagnýta jarðhita með borunum ef um verðmæt réttindi er að ræða.“ Og enn segir í áliti lagadeildar: „Skv. núgildandi lögum á landeigandi að jafnaði rétt til hagnýtingar jarðhita og jarðefna sem eru undir yfirborði lands hans, sbr. 9. gr. orkulaga, nr. 58/1967, og 1. og 4. gr. námulaga, nr. 24/1973. Vafi leikur hins vegar á hve langt hagnýtingar- og umráðaréttur landeigenda nái í jörðu niður. Þar sem ákvæði frv. áskilja hins vegar ríkinu jarðhita undir yfirborði jarðar á háhitasvæðum, án tillits til þess hve djúpt hann liggur í jörðu, verður að ætla að frv. hafi í för með sér, ef að lögum verður, að eigendur jarðhita á þessum svæðum verði sviptir heimild sinni skv. núgildandi lögum til að hagnýta jarðhita undir yfirborði jarðar með borunum. Eins og eignarskerðingum þessum er háttað verður að lita svo á að skylt sé skv. 67. gr. stjórnarskrárinnar að láta eignarnámsbætur koma fyrir þær ef á annað borð er um jarðhitaréttindi að ræða sem hafa fjárhagslegt verðmæti við gildistöku laganna.“ Skv. þessu, sem ég hef nú lesið úr áliti lagadeildar, held ég að menn ættu að fara varlega í fullyrðingum sínum um að ákvæði þessa frv. stæðust. Bætur þarf áreiðanlega að greiða til landeigenda fyrir réttindi sem af þeim yrðu tekin ef þetta frv. verður að lögum. Og þá er einni spurningu ósvarað. Hún er sú, hvort hagkvæmara sé fyrir sveitarfélög, sem hyggjast virkja jarðhitann á háhitasvæði, að semja beint við einstaklinga, sem réttindi kunna að eiga, eða fá leyfi ríkisins til vinnslu og greiða ríkinu bað gjald fyrir sem það setur upp. Í mínum huga er enginn efi hvort hagkvæmara er. Hagkvæmara er fyrir sveitarfélögin að kaupa réttindin í eitt skipti fyrir öll heldur en að þurfa að greiða ríkinu um aldur og ævi gjald fyrir orkuna, - gjald sem ríkið eitt ákveður. Skv. frv., 2. gr. þess, skulu sveitarfélögin þó vera undanþegin leyfisgjaldi fyrir vinnsluna á eigin landi. Ja, hvílík rausn! segi ég. En í aths. við 2. gr. frv. kemur ótvírætt í ljós hver er hugsun hv. flm. Afskipti ríkisins og aftur afskipti ríkisins af öllum hugsanlegum þáttum eru þeirra ær og kýr. Með leyfi hæstv. forseta, ætla ég að lesa hér smákafla úr aths. um 2. gr.: „Meginstefna þessa ákvæðis er að Alþ. ákveði með löggjöf hvernig skipa skal hagnýtingu einstakra háhitasvæða. Í slíkri löggjöf yrðu væntanlega ákvæði um mörk vinnslusvæðis, hvaða aðili hafi leyfi til að bora eftir háhita og vinna hann, tímalengd sérleyfis til vinnslu, að frumdrætti að fyrirhuguðum mannvirkjum skuli leggja fyrir ráðherra til samþykktar, hvenær vinnslu skuli hefja í síðasta lagi, að leyfi falli niður ef vinnsla er stöðvuð um tiltekið tímabil, að bannað sé að framselja vinnsluleyfi án samþykkis ráðherra, um greiðslur fyrir vinnsluna, að leyfishafi greiði landeiganda bætur samkv. 15. og 16. gr. laganna, hvernig ráðstafa skuli vinnslumannvirkjum að vinnslutíma loknum, um ráðstafanir gegn hættu sem af vinnslunni kann að stafa og gegn spjöllum á umhverfi svo og önnur skilyrði sem ástæða er til að setja hverju sinni. Enn fremur ákvæði um gjald það sem leyfishafi skal greiða“ o.s.frv., o.s.frv. Þarna kemur skýrt í ljós hvað um er að ræða. Hvað sýnist mönnum um þetta? Það er ekkert nema boð og bönn. Það er það sem að er stefnt. Vinnsluaðili, sem í flestum tilfellum hlýtur að vera sveitarfélag eða sveitarfélög saman, má ekkert gera nema hafa hina alvitru hönd ríkisins sífellt yfir sér. Ég þarf ekki að hafa þessi orð mín miklu fleiri. Mér er alveg ljóst að nánari reglur vantar í okkar löggjöf um nýtingu jarðhitans. En ég fullyrði að þetta frv. leysir ekki þann vanda sem kann að vera fyrir hendi. Það, sem gera þarf, er að setja reglur um á hvern hátt það land verði metið, þar sem jarðhiti er, og tekið verði tillit til í slíku mati hverjar rannsóknir hafi þar farið fram, - rannsóknir sem kostaðar hafa þá verið af öðrum en landeiganda. Það er engin ástæða fyrir ríkið að kaupa upp öll jarðhitaréttindi á landinu. Einstaklingar geta átt þau áfram og sveitarfélög eiga að geta keypt slík réttindi þegar þau þurfa á að halda vegna virkjunar. Ef hv. þm., sem fær þetta frv. til athugunar, tekur þessi sjónarmið til greina og breytir frv. í samræmi við það, þá má vera að ástæða sé til að samþykkja frv. með þeim breytingum.



Virðulegi forseti. Það stendur nú þannig á um mig að ég á sæti í iðnn. sem fær þetta frv. án efa til meðferðar, og þá geri ég ráð fyrir að við fjöllum um það eins og við höfum raunar gert áður. Þar að auki hef ég áður gert nokkuð rækilega grein fyrir afstöðu minni til þessa. frv. Ég gerði það á síðasta þingi eða í vor þegar þetta mál var þá til umr., og ég sé ekki ástæðu til að lengja þessar umr, mjög mikið með því að fara inn á öll þau atriði sem ástæða væri þó til að víkja að, því að vissulega er það sitt hvað sem kemur upp í hugann þegar þetta frv. kemur hér til umr. í fjórða sinn. En það, sem ég vil alveg sérstaklega benda á, eins og ég hef áður gert, er að það er sýnilegt að þetta frv. er að því leyti gallað að í því felast þjóðnýtingaráform sem kunna að stríða gegn 67. gr. stjórnarskrárinnar. Ég fellst á það með hv. flm. að það er mikil nauðsyn á því að tryggja að jarðhiti verði nýttur í almannaþágu og að ekki verði braskað með jarðhitarétt. Hins vegar vil ég benda á að við þurfum hér á hv. Alþ. að reyna að velja okkur einhverja skárri leið en gert er ráð fyrir í þessu frv. Og við höfum aðrar leiðir í því sambandi. Ég held að það sé útilokað að skilja þetta frv. öðruvísi en svo að það sé verið að svipta einstaklinga eða einkaaðila eignaryfirráðum án þess að fébætur komi til. Og það þarf enginn að segja mér að það geri a. m. k. ekki að höggva nærri 67. gr. stjórnarskrárinnar, ef það gengur ekki þvert á hana, en 67, gr. stjórnarskrárinnar fjallar um friðhelgi eignarréttarins. Ég er ekki viss um að hv. þdm. hafi veitt þessu máli sérstaka athygli þó að þetta mál hafi lengi verið á döfinni. Ég er ekki viss um það. Ég held að þetta mál hafi í rauninni aldrei verið rætt eins og vert er og reynt að leita að öðrum lausnum á því vandamáli, sem við er að etja, heldur en með þeim hætti sem hér er gert. Og ef ég á eitthvert erindi upp í ræðustól nú hér á hv. Alþ., þá er það e. t. v. fyrst og fremst að benda hv. þdm. á að kynna sér betur þetta mál, kynna sér betur hvað á bak við það liggur og hvort er sú þörf fyrir þetta sem virðist eftir þeim málflutningi sem fram kemur hjá hv. flm. frv. En eins og ég segi, þá er ég flm. frv. sammála um að það verður að tryggja að jarðhitinn, sem er einhver mesta orkulind landsins, verði nýttur í þágu almannahagsmuna. Um það geta engar deilur orðið. Það er líka nauðsynlegt að koma í veg fyrir sýnilegt brask með jarðhitarétt. En ég tel hins vegar nauðsynlegt að menn hyggi betur að leiðum í þessu efni, velji ekki þá leið sem síst er fær fyrir okkur hér á Alþingi íslendinga, að taka upp fébótalausa þjóðnýtingu eignarréttar. Við höfum ýmsar leiðir að mínum dómi og einkum tvær til þess að koma í veg fyrir að slík réttindi sem þessi lendi í braski eða annarri óeðlilegri kaupsýslu. Það er möguleiki á því að beita venjulegum eignarnámsheimildum. Það er viðurkennd aðferð í málum sem þessum. Ég held líka að það sé vel hugsanlegt að Alþ. setji sérstakar reglur, sérstakar matsreglur um verð á jarðhitaréttindum og með því móti sé möguleiki á því að hafa hemil á söluverði jarðhitaréttindanna. Hvað mig snertir finnst mér vera ólíkt æskilegra að leita lausnar á þennan hátt heldur en á þann hátt sem gert er ráð fyrir í 1. gr. þessa frv. sem hér er til umr. En sem sagt ég skal ekki eyða tímanum of lengi í að ræða þetta mál. Ég held að ég hafi nokkurn veginn komið inn á það sem mér er efst í huga hér við 1. umr. málsins, ég mun síðan taka þátt í afgreiðslu málsins í iðnn., og ég vil einnig enn á ný endurtaka áskorun mína til hv. þdm. að skoða þetta mál betur en ég veit að margir hafa gert til þessa. Ég hygg að þeir muni þá komast að raun um að á þessu frv. eru ýmsir lagalegir og pólitískir agnúar sem nauðsynlegt er að sníða af því.

Benedikt Gröndal Hv. forseti. Það er augljóst af þeim umr, sem nú hafa hafist um það frv. sem hér liggur fyrir, eins og af fyrri umr. um sama mál, að það ætlar að skilja þm. nokkuð greinilega í tvo meginhópa: Annars vegar þá, sem eru fylgismenn íhalds og gróðahyggju, og hins vegar þá, sem eru félagshyggjumenn. Við höfum lifað það nú í nokkra áratugi, íslendingar, að eyða stórfelldum fjárfúlgum til kaupa á eldsneyti órafjarri landi okkar og láta flytja það hingað, þó að við búum hér ofan á stórum kötlum fullum af þeim varmagjafa sem við ættum að geta notað. Það eru peningalegar ástæður fyrir því að við höfum ekki farið hraðar en raun ber vitni í að hagnýta jarðvarmann. Olían hefur verið það ódýr. En við höfum vaknað við vondan draum eins og fleiri og nú hefur færst mikið fjör í það að hagnýta heita vatnið til upphitunar, iðnaðar, ræktunar og fleiri nota. En þá höfum við skyndilega rekið okkur á vandamál sem sjálfsagt koma ekki öllum á óvart, en ég geri ráð fyrir að þjóðinni eða landsmönnum almennt komi nokkuð spánskt fyrir sjónir. Það er að jarðhiti er tíðum á landi sem er í einkaeign, og við það að þjóðin lendir í efnahagskreppu, sem kostar milljarða á ári hverju, eiga fáir jarðeigendur á Íslandi skv. hugsjónum gróðahyggjumanna, sem virðast vera fjölmennir hér á Alþingi, að hirða af landsmönnum ótaldar upphæðir fyrir það eitt, að hafa átt þetta land sem þeir gátu ekkert gert við, og fyrir það eitt, að aðstæður úti í heimi hafa skyndilega gert þetta land verðmætt fyrir þjóðina. Sá hugsunarháttur að þeir fáu einstaklingar, sem eiga þá skika þar sem jarðhiti er hagkvæmastur undir niðri, sá hugsunarháttur, að þeir eigi einhvern helgan rétt er örugglega gersamlega annarlegur réttlætistilfinningu íslensku þjóðarinnar. Ég hygg að íslendingar vilji að menn njóti starfa sinna og hæfileika sinna og getu sinnar og fái afrakstur af því sem þeir vinna. T.d. var tekið áðan dæmi um sandana sem einu sinni blésu og gerðu tjón, en nú er búið að rækta. Mér finnst alveg fráleitt að bera þetta saman við hina nýju olíufursta. Mér finnst að bóndinn, sem þarna ræðst á foksandinn og festir hann með gróðri og gerir úr honum land sem hann fær af afrakstur, hafi unnið fyrir því og hann eigi að fá þann afrakstur. En að menn sem eiga hraunskika sem þeir hafa ekkert getað gert við og eins og hér var nefnt sennilega varla getað selt þangað til fyrir 2–3 árum, að þeir eigi kröfur á hendur þjóðfélaginu upp á mörg hundruð millj. kr. bara vegna þess að það reynist vera hiti þarna undir, - hiti sem þeir sjálfir geta ekki gert neitt við, en fjöldi manns í næsta nágrenni þarf á að halda og þjóðin þarf á að halda, - þessi hugsunarháttur er úreltur. Þetta er forneskjulegt og furðulegt hugarfar, að ungir, gáfaðir og efnilegir stjórnmálamenn skuli standa hér upp og lesa þennan boðskap. Það eru margar hliðar á þessu máli og það er ósköp einfalt að veifa þjóðnýtingardulunni sem búið er að rægja niður á nokkrum áratugum þó að þjóðnýting eigi sér nú sífellt stað í þjóðfélaginu og jafnvel á vegum hinna ótrúlegustu flokka. En enginn hefur neitað því að stjórnarskráin hefur sína 67. gr., og enginn hefur hingað til haldið því fram að það eigi að ganga fram hjá þeirri gr., jafnvel þó að það sé hægt að ganga svo langt í því að túlka hana að mönnum blöskri, sbr. þær kröfur, þegar eigendur hitasvæðanna gera nú skyndilega kröfur um olíuverð fyrir heita vatnið. Ég vil lýsa þeirri afstöðu minni, að ég hef aldrei mælt með því að eignir manna væru gerðar upptækar án bóta, og ég geri það ekki enn í dag. Mér er ljóst að það eru sterk rök fyrir því að íslenska ríkið geti lýst eignarrétti á djúphitasvæðum án þess að brjóta þessa gr. stjórnarskrárinnar. Ég vil vona að þetta sé rétt. Ég geri ráð fyrir því, að ef þetta frv. yrði samþ. mundi fyrr eða síðar verða prófað fyrir dómstólum hvort þetta ákvæði er brot á stjórnarskránni eða ekki. En þó að svo færi að við ættum nokkurn veginn víst að það yrði talið vera brot á stjórnarskránni, þá finnst mér að því fyrr sem samfélagið tekur þessa landsskika í sína eign, hvort sem að það verður neytt til þess að borga fyrir þá meira eða minna eða jafnvel ekki neitt, því fyrr sem það gerist því betra, það er svo mikið í húfi. Við skulum ekki líta þetta mál svo þröngum augum að telja það snúast að mestu leyti um Hitaveitu Suðurnesja, þó að hún sé stór í sniðum, e.t.v. sú stærsta sinnar tegundar fyrir utan Hitaveitu Reykjavíkur. Það verða mörg slík mál á næstu árum sem geta snert margvíslega notkun á öðrum háhitasvæðum. Enda þótt þetta frv. hafi nú verið flutt hér á þrem, fjórum þingum er þetta mál miklu eldra. Þótt við færum hægt af stað í hagnýtingu jarðvarmans tóku glöggir menn í landsstjórn eftir því að það mundi vera hyggilegt að fara að hugsa til löggjafar um þessi mál fyrir alllöngu. Það er m. a. vitnað í tvo merka lögfræðinga og lögfræðiprófessora í grg. þessa frv. Árið 1974 var sett n. til að undirbúa löggjöf um jarðhita og jarðhitarannsóknir og sú n. fékk grg. frá sjálfum núv. hæstv. dómsmrh., Ólafi Jóhannessyni, og niðurstaða hans varð sú að heimilt væri að setja eignarrétti landeigenda á jarðhita slík almenn takmörk án þess að það bryti í bága við eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar. Að öðru leyti er vitnað til frv. dr. Bjarna heitins Benediktssonar frá 1945 og tekin þar orðrétt upp þessi setning, með leyfi hæstv. forseta: „Hér er aðeins um almenna takmörkun á eignarréttinum að ræða sem löggjafarvaldinu er heimilt að setja þrátt fyrir ákvæði stjórnarskrárinnar um friðhelgi eignarréttarins.“ Ég sé ekki að það breyti neinu um þessa lagalegu skoðun dr. Bjarna þó að tæknin hafi ekki verið eins fullkomin þá og hún er nú. Og það liggur við að það felist í því aðdróttun að það hefði haft áhrif á þann merka mann ef hann hefði vitað 1945 hvílíkar upphæðir hér gæti verið um að tefla. Ég þekkti hann aldrei að neinu slíku og trúi því ekki að hans lagalega skoðun hefði breyst um svo mikið sem millimetra þó að breytt tækni eða breytt verðmæti hefðu komið til. Það er í raun og veru ástæðulaust að vera að karpa mikið við gróðahyggjumenn um þetta mál. Ræða hv. 5. þm. Reykn. var að mörgu leyti athyglisverð ef hún er vel skoðuð. Hann talar um að menn eigi að vera í friði fyrir ríkinu með sín réttindi. Þegar hann er þar að tala um réttindi, þá eru það réttindi til þess að hirða stórgróða án þess að hafa gert nokkurn skapaðan hlut til að skapa þann gróða, bara af því að þeir, e. t. v. af tilviljun, eru skráðir eigendur að jarðarskika sem reynist vera verðmætur. Ég lít svo á að verðmætisaukning á landi og jafnvel öðrum eignum, sem verður vegna utanaðkomandi aðstæðna, eins og skipulags í bæjum og opinberra framkvæmda og annars slíks, sé ágóði sem samfélaginu ber en ekki þeim sem telst vera eigandi lands í viðkomandi tilviki, hann eigi ekki nokkurn rétt á því að hirða gróða bara fyrir það að samfélagið þarf af öðrum ástæðum að gera aðgerðir sem breyta verðgildi eignarlands. Þetta er sem sagt spurning um það hvort menn fái að vera í friði fyrir ríkinu með réttindi sín, þar sem orðið réttindi ætti í raun og veru að tákna óeðlilegan gróða. Svo fylgdi það á eftir að ríkið á auðvitað að leggja fram vísindamenn, ríkið á að rannsaka hvort jarðarskikinn er einhvers virði. Það má ríkið hafa, þá er ríkið ekki með nefið niðri í hvers manns koppi, þegar það leitar að verðmætum sem braskararnir geta síðan notað til þess að gera freklegar kröfur á hendur samfélaginu, - kröfur sem verða ekkert annað en skattar á þá einstaklinga sem þurfa að nota þá þjónustu sem um er að ræða, í þessu tilfelli heitt vatn, - skattar sem geta oltið á tugum þúsunda á hvert mannsbarn á Suðurnesjum, hvaða tilgáta sem rétt er um kröfugerðina og hvaða niðurstaða sem kann að verða úr þeim samningum sem standa yfir. Hv. þm. talaði um að virðingin fyrir einstaklingsbundnum réttindum færi stórkostlega þverrandi. Það getur verið að það sé rétt hjá honum að hinn fornfálegi hugsunarháttur, sem margir menn byggja á túlkun sína á eignarréttinum, njóti þverrandi fylgis. Ég tel það vera rétt að nú á dögum líti frjálslyndir menn svo á að það verði að athuga aðstæður í því tilviki og að menn eigi ekki rétt á því að hirða takmarkalausan gróða bara af því að eiga jarðarskika þegar verðmæti hans breytist af ástæðum sem þeir hafa ekki komið nærri. Í sambandi við þetta vil ég geta þess að virðingin fyrir réttindum einstaklingins hefur undanfarna mannsaldra farið stöðugt vaxandi og hún hefur gert það með margvíslegri löggjöf um mannréttindi og félagsmál sem samþ. hefur verið hér og á öðrum löggjafarþingum og hefur gert það að stór hluti okkar þjóðar, eins margra annarra þjóða, er nú sjálfstæðir menn sem ekki búa undir neins konar oki og geta að verulegu leyti mótað líf sitt eftir eigin óskum. Að þessu leyti hefur virðingin fyrir einstaklingnum farið vaxandi, en ekki þverrandi. Og ég tel þetta miklu, miklu meira virði en réttur hinna örfáu til að hirða stórgróða af fjöldanum. Til þess að undirstrika skoðun sína talaði hv. þm. heldur háðslega um að það væri fólk sem ætti ekkert nema eigið hús og kannske ekki einu sinni lóðina undir því nema til einhvers árafjölda og að flm. væru að reyna að koma sér í mjúkinn hjá þessu fólki til þess að fá atkv. þess. Ég þakka fyrir þennan skilning.  Það var rætt um það hér hvort meiri hl. sé á þingi fyrir þessu frv. eða ekki. Það er mjög eðlilegt að menn velti vöngum yfir því af því að frv. var flutt af síðustu ríkisstj. sem stjórnarfrv. Ég man ekki eftir því að það hafi þá komið fram, að neinir stuðningsmenn þeirrar stjórnar ætluðu að bregðast henni í því sambandi. Nú liggur það einnig fyrir að minn flokkur styður þetta frv. Spurningin er þá: Ætlar Framsfl. að standa við það stjfrv., sem hann stóð að fyrir þrem árum, eða ætlar hann, eins og Sjálfstfl. í Framkvæmdastofnunarmálinu, að hringsnúast eins og skopparakringla, hlaupa frá þessu og láta braskarana vaða áfram? Hvar er félagshyggja framsóknarmanna? Ef hún er til staðar óskert, ómenguð af núv. stjórnarsamstarfi, þá hygg ég að það sé meiri hl. fyrir þessu frv. hér á Alþ. Og ég vænti að það verði unnið þannig að frv. í n. að það fái að reyna á það, því að það getur munað þjóðina og alveg sérstaklega suðurnesjabúa í fyrstu hundruð millj. hvort þetta frv. verður afgr. á þessu þingi eða hvort verður þvælst fyrir því og málið látið taka þann farveg sem gróðahyggjumenn vilja.

Það eru 60 ár síðan eða þar um bil, að hér urðu á Alþingi mikil átök um íslensk fallvötn og íslenska fossa. Ætli þau hafi ekki hafist á fyrri stríðsárunum og staðið nokkuð fram yfir 1920, ef ég man rétt? Ég býst við að það sé þá ekki fjarri því að það megi segja að það séu 60 ár síðan þessar umr. voru. Þá stendur í sjálfu sér nokkuð svipað á í sambandi við fallvötnin okkar eins og stendur á núna í sambandi við háhitann eða hitann sem er djúpt í iðrum jarðar. Þá voru menn að vakna til meðvitundar um að þarna væri um verðmæti að ræða, þarna væru ein af þeim verðmætum sem íslenska þjóðin ætti. Þá kom upp spurningin, hverjir hefðu eignarrétt á þessum hlutum, hverjir skyldu eiga árnar og fossana og þá sérstaklega þá orku sem í þessum fallvötnum var falin og hægt var að beisla. Þegar þessar umr. hefjast er svo komið í sambandi við þessi mál, orkumál fallvatnanna, að það er verið að selja óðfluga úr landi ýmsar helstu ár og helstu fallvötn. Þjórsá er seld og það eru ýmsir fossar seldir. Það eru erlendir aðilar sem hafa þá sérstakan áhuga á því að komast yfir þessar orkulindir og hagnýta þær e. t. v., og það var nóg af íslenskum agentum þá til þess að sjá um að koma þessum auðlindum okkar í eigu útlendinga. En þá er það sem Alþ. fer að fjalla af alvöru um þetta mál og sér, að við svo búið má ekki standa. Alþ. kemst að þeirri niðurstöðu að það sé óeðlilegt að einstaklingar geti braskað með þessa orku. Til glöggvunar fyrir hv. 5. þm. Reykn. skal ég nefna að það voru engir kommúnistar eða sósíaldemókratar eða aðrir þjóðnýtingarmenn sem voru á ferðinni og sáu að þarna var mikil hætta á ferðum. Það voru menn eins og Jón Þorláksson, - ég veit ekki hvort hann var þá orðinn, en var þó a. m. k. síðar formaður Íhaldsflokksins og einn helsti stofnandi Sjálfstfl. (Gripið fram í: Góður maður, Jón.) Það hygg ég að hann hafi verið, og kemur það m. a. fram í afstöðu hans í fossamálinu. Það var einstaklingshyggjumaðurinn Bjarni frá Vogi og það var einstaklingshyggjumaðurinn Guðmundur Björnsson landlæknir. Það voru þessir menn sem mynduðu meiri hl. í fossamálinu og kváðu í kútinn þau afturhaldssjónarmið sem þá gætti mjög og voru ákaflega áþekk þeim sjónarmiðum sem hv. 5. þm. Reykn. var að viðra hér áðan. Það, sem hér er um að ræða, er að sjálfsögðu það, hvort þessi auðlind djúpt í iðrum jarðar, kannske hundruð metra niðri í jörðinni, á að vera handa þeim einstaklingum, sem af einhverri tilviljun eiga landið yfir þessum jarðhita, - hvort hún á að vera þessum aðilum gróðalind, hvort þeir eigi að fá að braska með hana eða ekki. Þetta er náttúrlega stóra spurningin og við þeirri spurningu þarf að fást svar og það heldur fyrr en síðar. Eins og síðasti ræðumaður, hv. þm. Benedikt Gröndal sagði réttilega, er hitaveitumál Suðurnesja ekki nema lítill angi af þessu stóra máli, þ. e. a. s. hver eigi að hafa yfirráð yfir háhitaorkunni, orkunni sem verður að bora til langt niður í jörðina. En af því að hv. 5. þm. Reykn., Ólafur G. Einarsson, gerði nokkuð að umtalsefni það sem ég sagði um það mál, þá get ég ekki látið hjá líða að svara honum um það nokkrum orðum. Hv. þm. var að spyrja hvort við teldum eðlilegt að menn yrðu sviptir eignum sínum bótalaust. Þrátt fyrir það sem ég sagði í sambandi við það sem gert er ráð fyrir í þessu frv., að eðlilegar bætur fyrir það land, sem tekið yrði þarna til hagnýtingar, kæmu að sjálfsögðu til. þá talar hann um að það elgi að svipta menn eignum sínum bótalaust. Það er þá hitinn djúpt niðri í jörðinni sem hann er þarna að tala um. Hann orðaði það meira að segja eitthvað í þessa átt - ég held að ég hafi náð því orðrétt, að hann sagði, að þennan hita í iðrum jarðar mundu einstaklingarnir hagnýta sér ef þeir fengju að vera í friði fyrir ríkinu með sín réttindi, - ég held að þetta sé nokkurn veginn orðrétt eftir honum haft, - þá væri enginn vandi fyrir einstaklingana að hagnýta sér þessi miklu auðæfi sem þeir ættu í vissum tilvikum þarna fólgin niðri fjarðdjúpunum. Ég get ekki haft önnur orð um þetta og fleiri ummæli og viðhorf hv. þm. heldur en það að hann - mér nokkuð að óvörum - talaði hér eins og fulltrúi brasksins, fulltrúi einkahagsmunanna gegn almannahag, og það var ekki öðru líkara en hann væri að tala eins og talsmaður jarðhitafurstanna í Svartsengi fremur en stjórnarmaður í stjórn Hitaveitu Suðurnesja, en það hygg ég að hann hafi verið frá upphafi og sé í dag. Mér finnst furðulegt hjá honum að bera það á borð að enn þá hafi engar tafir orðið í sambandi við fyrirhugaðar framkvæmdir vegna þeirrar deilu sem upp hefur komið í sambandi við landið. Það er að vísu lengi hægt að halda áfram að dútla við undirbúning og menn hafa trúlega hægt á þeim undirbúningi sem þarna var á ferðinni þegar það lá ekki fyrir hvort hægt yrði að ráðast í teljandi framkvæmdir vegna þessa óleysta vandamáls, þá hefur verið hægt á ferðinni. En ég vil aðeins spyrja: Var það algerlega út í bláinn, sem undirbúningsnefndin setti inn í grg. með frv. sem við vorum að samþykkja hér um 20. des. í fyrra, þar sem segir að það væri gert ráð fyrir því að hægt yrði að framkvæma fyrsta áfanga, mjög verulegan áfanga, þ. e. a, s. veituna til Grindavíkur, að verulegu leyti á þessu ári? Var það fleipur eitt? Hvað veldur því, ef það er ekki þetta mál, að ekki hefur verið sýndur lítur á því að framkvæma þessa hluti enn í dag? Þær framkvæmdir sem hv. þm. talaði um, ég held að það varla sé hægt að nefna þær miðað við það sem ógert er. Og ég vil spyrja hann: Getur hann neitað því að hver mánuður sem líður án þess að hægt sé að standa sómasamlega að framkvæmdum þarna suður frá, hver mánuður sem líður er kjósendum hans og kjósendum okkar allra þarna suður frá býsna dýr miðað við það olíuverð, sem nú er, og miðað við þær verðhækkanir, sem óhjákvæmilega verða á þessari framkvæmd? Ég held að þessi hv. þm. hefði átt að hugsa sig svolítið betur um áður en hann tók upp í sig sum stóru orðin í sambandi við það sem hann sagði um þetta frv., áður en hann fór að gerast slíkur talsmaður afturhaldsins og braskhugsunarháttarins sem hann gerði í ræðu sinni áðan. Hv. þm. sagði að það væri fleipur hjá mér, að landeigendur hefðu krafist um 800 millj. kr. fyrir þessi svokölluðu réttindi sín þarna niðri í jarðdjúpinu. Ég sagði það, held ég, alveg skýrt að ég hefði þessa tölu úr blaðinu Suðurnesjatíðindum og ég hefði ekki orðið þess var að því hefði verið sérstaklega mótmælt, en ég tæki hinsvegar enga ábyrgð á því að þessi tala væri rétt. Hv. þm. taldi, að hér munaði miklu, og nefndi í sambandi við kröfur landeigenda töluna 240 millj., sem hann telur að hafi falist í þeirra tilboði. Þetta skakkar að vísu mjög miklu, ég skal játa það. Hins vegar hygg ég að það kunni að vera dálítið til í því að erfitt hafi verið og stjórn Hitaveitunnar hafi reynst dálítið erfitt að reikna út nákvæmlega í millj. kr. hvað fælist í þessu tilboði landeigenda, það hafi verið þess eðlis, og m. a. hafi ekki verið um það að ræða að selja þessi ímynduðu eða svokölluðu réttindi í eitt skipti fyrir öll, heldur hafi verið um það að ræða að selja til þessarar hitaveitu, eins og hún er hugsuð í dag, en öll viðbót við hana og öll frekari nýting á þessari orku þarna niðri í jarðdjúpunum ætti síðan að koma til sölu síðar, þegar einhver vildi hagnýta þá orku. Mér þætti gott, ef hv. þm. talaði aftur, að hann vildi upplýsa hvort þetta er ekki rétt og hvort það sé ekki dálítið erfitt að segja til um það hvort það eru nákvæmlega 240 millj. eða eitthvað meira, sem falist hefur í þessu tilboði landeigenda. En 240 millj. eru náttúrlega peningur út af fyrir sig. Mér sýnist í fljótu bragði að það séu þá milli 20 og 25 þús. á hvern íbúa sem þarna er um að ræða. Hv. 1. þm. Norðurl. e., Ingvar Gíslason, lýsti viðhorfum sínum til þessa frv. með mjög svipuðum hætti og hann gerði í allítarlegri ræðu hér í fyrra. Mér þykir mjög miður hversu hann er gagnrýninn á þetta frv. og meginstefnu þess. Hann talaði hins vegar mjög hófsamlega um málið og lýsti fullum skilningi sínum á því að það þyrfti með einum eða öðrum hætti að koma í veg fyrir að óeðlilega væri braskað með slík auðæfi eins og þessi sem um er að ræða á háhitasvæðunum. Vænti ég þess að hann sýni það í verki með því þá að vinna að því að þetta frv., ef ekki í óbreyttri mynd, þá í einhverri breyttri mynd nái fram að ganga og nái þeim megintilgangi sem vitanlega felst í því að það er flutt, þ. e. a. s. að koma í veg fyrir óeðlilegt einkabrask með auðæfi sem ég held að öllum nokkurn veginn sannsýnum mönnum sýnist að eigi að vera þjóðinni í heild eða sem flestum einstaklingum hennar til nytja, en ekki einhverjum fáeinum mönnum. Það hefur áður verið að því vikið, bæði fyrr í umr. um þetta mál og einnig nú að nokkru af hv. þm. Benedikt Gröndal, að þetta er í sjálfu sér eldra mál, breytingar á orkulögum í þessa átt. Það er miklu eldra mál en þetta þriggja ára gamla frv. sem er nú flutt hér einu sinni enn. Ég skal ekki fara langt út í það, en vil aðeins minna hv. 1. þm. Norðurl. e. á það að ekki ómerkari menn en Hermann Jónasson, fyrrv. forsrh. og um mjög langt skeið þm. Framsfl., og Ólafur Jóhannesson, hæstv. dómsmrh. og núv. formaður Framsfl., stóðu á sínum tíma að eða beittu sér í rauninni fyrir flutningi frv. um þessi efni, þ. e. a. s. Hermann Jónasson beitti sér fyrir því að slíkt frv. væri samið og hann fékk Ólaf Jóhannesson sem sérstaklega lærðan lögfræðing í þessum efnum til þess að undirbúa málið. Ólafur Jóhannesson, hæstv. núv. dómsmrh., samdi þá mjög greinargott rit um þessi mál sem ég vil nú beina til hv. 1. þm. Norðurl. e. að kynna sér, en þar tekur hæstv. viðskrh. það fram, í þessu riti eða þessari ítarlegu ritgerð sem fylgdi frv. sem ég áður nefndi, að hann teldi að sú takmörkun á eignarrétti, sem fælist á því frv., bryti ekki í bága við ákvæði 67. gr. stjórnarskrárinnar. Niðurstaða hans var sem sagt sú, að það væri heimilt að setja eignarrétti landeigenda að jarðhita slík almenn takmörk án þess að það bryti í bága við eignarréttarvernd stjórnarskrárinnar. Hygg ég að við samanburð megi með fullum rétti segja að þetta frv., sem undirbúið var af Hermanni Jónassyni og lagt var fyrir þing árið 1956, hafi gengið lengra en frv. sem hér er til umr., það hafi ekki verið með þó þeim takmörkunum sem eru í þessu frv. landeigendunum eða eigendum til að mynda lághitasvæðanna í vil. Ég trúi því ekki fyrr en ég má til að hv. framsóknarmenn hafi skipt um skoðun í þessu máli síðan þetta frv., nákvæmlega þetta frv. selta hér er til umr., var lagt fram sem stjfrv. fyrir þremur árum. Ég tel að það sé ekkert, sem fram hefur komið síðan það var flutt þá. sem styðji það að þeir skipti um skoðun í málinu, en eitt og annað hafi komið fram sem hefði átt að opna augu manna fyrir því að ákvæði í lögum af því tagi, sem frv. gerir ráð fyrir, eru ekki aðeins eðlileg, heldur eru þau orðin blátt áfram nauðsynleg. Ég skal svo ekki, hæstv. forseti, hafa um þetta öllu fleiri orð nema alveg sérstakt tilefni gefist til, en vil aðeins að síðustu beina þeim orðum til samþm. míns, hv. 5. þm. Reykn., að næsta ræða hans í þessu máli verði eitthvað nær nútímanum en þessi ræða sem var frá því eitthvað fyrir 1914.