Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Hafskipsmálið er stærsta gjaldþrotamál í sögu íslenska lýðveldisins. Fjölmargir forustumenn Sjálfstfl., stærsta flokks þjóðarinnar, ráðherrar, þingmenn, formenn stórra flokksfélaga, fyrrv. framkvæmdastjórar flokksins og formenn kjördæmissambanda eru flæktir í málið á margvíslegan hátt. Annar stærsti banki þjóðarinnar, eign almennings í landinu, tapar hundruðum milljóna kr. sem lagðar verða á fólkið í landinu í formi skattlagningar, og það sem meira er, að framtíð bankans virðist vera í stórfelldri hættu. Fólkið í landinu verður, eftir þeim upplýsingum sem þegar hafa fram komið, látið reiða fram sérstakan skatt, Hafskipsskatt, sem gæti numið 10 þús. kr. á hverja fölskyldu í landinu. Ég mun hins vegar hér á eftir leiða rök að því að staða Útvegsbankans sé í reynd enn verri en fram hefur komið nú þegar, þannig að ætti almenningur í landinu að reiða fram allt það fjármagn, sem þyrfti til að styrkja stöðu bankans á ný, myndi þessi Hafskipsskattur á hverja fjölskyldu í landinu þurfa að nema um 20 þús. kr. Á sama tíma og þetta er upplýst þá bendir margt til þess að forstjórar og stjórnendur Hafskips, eigendur og aðrir forráðamenn þess fyrirtækis hafi notað þau lán sem veitt voru úr þjóðbankanum til þess að flytja fjármagn í stórum stíl frá Hafskipi og yfir til annarra fyrirtækja í eigu þessara sömu stjórnenda, hliðarfyrirtækja, skúffufyrirtækja og platfyrirtækja. Þegar upp er staðið þá bendir margt til þess að þessir stjórnendur, sem fólkið í landinu þarf nú að borga fyrir hundruð milljóna kr., munu verða mun ríkari, eiga fleiri húseignir, eiga öflugri fyrirtæki en þeir áttu í upphafi vegna þess að þeir hafi misnotað lánafyrirgreiðslu þjóðbankans til að dæla fjármagni gegnum Hafskip og yfir til annarra fyrirtækja. Enn fremur er ljóst að mörg áberandi fyrirtæki í landinu, sem áttu stóran hlut í Hafskipi, hafi notað þá eignaraðild til þess að knýja fram afslætti og uppbætur á farmgjöldum til þess að styrkja gróðastöðu sinna eigin fyrirtækja á kostnað skipafélagsins og þjóðbankans. Allir þessir atburðir, stærsta fjármálahneyksli í sögu lýðveldisins, þar situr stærsti flokkur þjóðarinnar í hverri ábyrgðarstöðunni á fætur annarri með svo margbrotnum hætti að það er sama hvar maður kemur að þessu máli, það er ekki þverfótað fyrir þm. og forráðamönnum Sjálfstfl. Allir þessir atburðir hafa orðið til þess að þjóðina skortir nú traust á forustu landsins, skortir traust á fjármálastofnunum landsins, skortir traust á þeim fyrirtækjum sem eiga að tryggja atvinnu og lífsafkomu fólksins í landinu. Það er því eðlilegt að almenningur krefjist uppgjörs í þessu máli, krefjist þess að öll gögn séu lögð á borðið, krefjist þess að með opinberum hætti, fyrir opnum tjöldum, þar sem hver og einn hefur aðgang að því sem fram kemur, fái þjóðin að vita allt - bókstaflega allt - og sjá öll gögn sem þessu máli tengjast. Almenningur vill hreint borð í þessu máli áður en skattseðillinn með Hafskipsskattinum kemur inn um dyrnar. Almenningur í þessu landi mun ekki sætta sig við það að þurfa að greiða 10-20 þús. kr. - hver fjölskylda í landinu - í formi sérstakrar skattlagningar vegna Hafskipsævintýrsins án þess að vera búin að fá fulla vitneskju fyrir því að öll gögn í málinu séu fram komin; án þess að það liggi ljóst fyrir hvert sé tap þeirra sem áttu Hafskip, hvert sé tap þeirra sem stjórnuðu Hafskipi. Eða er það kannske þannig að á sama tíma og fjölskyldurnar í landinu verða hver og ein að borga þennan 10-20 þús. kr. skatt, þá fari stjórnendur Hafskips og eigendur Hafskips frá þessu borði ríkari en þeir komu að því? Almenningur vill jafnframt fá vitneskju um hvort rétt sé að fjölmörg önnur stórfyrirtæki í landinu hafi notað lánafyrirgreiðslu þjóðbankakerfisins til að safna skuldum, hvort það sé rétt að fjölmörg önnur stórfyrirtæki landsins séu nú í biðsal dauðans í bankakerfinu þar sem tap þjóðbankanna og annarra viðskiptabanka verði enn meira en Hafskipsmálið hefur leitt í ljós, að sú saga sem við erum nú að fjalla um og tengjum Hafskipi sé bara fyrsti kaflinn í enn stærri skuldabók íslenska viðskiptalífsins. Fyrirtæki eins og Arnarflug, sem Þjóðviljinn greinir frá í dag að skuldi hundruð milljóna króna, fyrirtæki eins og Sjöstjarnan, fyrirtæki eins og Byggung, fyrirtæki eins og Víðir, fyrirtæki eins og Hagvirki, fyrirtæki eins og Olís og þannig mætti áfram telja lengi. Er það rétt að þegar allt þetta sé lagt saman standi bankakerfið og þjóðin frammi fyrir því að sjálft fjármálakerfi Íslendinga riði til falls vegna skulda þessara fyrirtækja? Er þá ekki átt við þær miklu skuldir sjávarútvegsfyrirtækja sem greint var frá í fréttum í dag. Herra forseti. Það er nauðsynlegt að Alþingi beiti sér fyrir því að almenningur í landinu endurheimti fraust sitt á stofnunum lýðveldisins, að almenningur fái á ný tiltrú á því kerfi fjármálastofnana og fyrirtækja sem fólkið í landinu hefur haldið hingað til að ætti að tryggja velferð þess og örugga gæslu fjármuna. Það hvílir því sú skylda á Alþingi Íslendinga og ríkisstj. að sjá til þess að trúnaður skapist á ný, að traust skapist á ný, að fólkið í landinu geti áfram búið við öryggi í fjármála- og atvinnulífi. Það er rétt að við gerum okkur grein fyrir því að þessi atburðarás hefur verið með slíkum hætti og svo hröð að hver dagur getur skipt miklu máli í þessu sambandi. Í fjármálalífi þjóðar skiptir trúnaður mestu máli, traust fólksins sem á sparifé sitt í bankakerfinu og ætlast til þess að það sé farið með það á réttan og eðlilegan hátt. Í rúmlega vikutíma höfum við beðið þess að heilsa hæstv. viðskrh. leyfði að þessi utandagskrárumræða gæti farið fram. Ég fagna því að hún leyfir honum í dag að vera hér á þingi og veita svör við þeim spurningum sem ég og aðrir þm. munum bera fram. Þeim spurningum verður einnig beint til hæstv. forsrh., til hæstv. alþm. Matthíasar A. Mathiesen fyrrverandi viðskrh., sem ráðherra viðskiptamála bar höfuðábyrgð á bankakerfi þjóðarinnar á þeim mánuðum sem mikilvægastir voru í þessari sögu, og til hæstv. iðnrh. sem um langa tíð veitti forstöðu Hafskipi og Útvegsbanka Íslands. Herra forseti. Það má skipta þessu efni í sjö meginviðfangsefni. Ég ætla í eins stuttu máli og mér er unnt að reifa þessa sjö þætti á þann veg að nokkuð sé ljóst til hvers sé ætlast af hæstv. ráðherrum og Alþingi í þeim efnum. Fyrsti þátturinn eru aðgerðir eða aðgerðarleysi viðskrn. á s.l. 6-7 mánuðum, að meginhluta í ráðherratíð hv. alþm. Matthíasar Á. Mathiesen, atskipti eða afskiptaleysi bankastjóra Seðlabankans, formanns bankaráðs Seðlabankans, sem áður var bankastjóri Útvegsbankans, og annarra þeirra stjórnvalda sem bankaeftirlitið heyrir undir og eiga samkvæmt lögum að tryggja að þegar bent er á hættur sé gripið í taumana í tæka tíð. Í öðru lagi staða Útvegsbanka Íslands nú. Hvernig eigi að bæta banka almennings það tjón sem hann hefur orðið fyrir og hvort rétt sé að skuldir bankans séu í reynd meiri en tvöfalt meiri en þegar hefur komið fram, að ef fram ætti að fara hreint uppgjör á Útvegsbanka Íslands sé mínusstaða bankans ekki 400 millj. heldur nær 1000 millj. kr. Í þriðja lagi viðskipti Útvegsbanka Íslands og Hafskips, sú fullyrðing, sem sett hefur verið fram af núverandi hæstv. viðskrh., að það hefði fyrir löngu átt að vera búið að gera Hafskip upp. Hvernig stóð á því að Útvegsbankinn krafðist ekki þess gjaldþrots sem hæstv. viðskrh. segir nú að fyrir löngu hefði átt að fara fram? Hver var ferill lána í bankanum og hvernig stóð á því að veð voru ekki nægilega tryggð? Í fjórða lagi viðskipti Hafskips við önnur fyrirtæki, innlend og erlend, viðfangsefni sem á að varpa ljósi á að hve miklu leyti lánsfjármagnið frá banka almennings í landinu var notað til að byggja upp eignarstöðu forstjóra og eigenda Hafskips í öðrum fyrirtækjum sem nú munu hafa allt sitt á þurru. Þeir hafa byggt upp nýjar höfuðstöðvar í glæsilegum byggingum hér í borginni á sama tíma og Hafskip er að rúlla. Einnig fjármögnun á stórfelldri einkaneyslu og lúxus stjórnenda og ráðamanna fyrirtækisins hérlendis og erlendis þar sem fé almennings úr þjóðbanka landsins hefur verið notað til að greiða fyrir þennan einkalúxus erlendis og hérlendis. Í fimmta lagi margvísleg afskipti forustumanna Sjálfstfl. af málefnum Hafskips. Það hefur verið sagt undanfarna daga að það sé fyrst og fremst vegna hins pólitíska bakhjarls sem talið var að þetta fyrirtæki hefði í stærsta stjórnmálaflokki landsins með hverja silkihúfu Sjálfstfl. á fætur annarri innan vébanda fyrirtækisins að bankakerfið og aðrir þeir sem viðskipti höfðu við Hafskip trúðu því ekki að Sjálfstfl. mundi láta það fara á hausinn. Svo margir ábyrgðar- og forustuaðilar innan Sjálfstfl. hefðu þar beinna hagsmuna og forustu að gæta. Þessi stærsti flokkur þjóðarinnar verður þess vegna að vera reiðubúinn til samvinnu við þingheim allan og þjóðina til að leiða í ljós skýrt og skorinort að ekkert óeðlilegt, ekkert sem talist getur óeðlileg fyrirgreiðsla, óeðlileg hjálp, hafi átt sér stað hjá þeim forustumönnum Sjálfstfl. sem skipuðu stjórnendastöður innan Hafskips. Í sjötta lagi þær horfur sem eru í bankakerfi landsmanna og ég vék lítillega að áðan þar sem listinn yfir fyrirtækin sem nú bíða uppgjörs og gjaldþrots virðist lengjast með hverjum degi. Það vekur spurningu um það hvernig ríkisstj. ætlar að bregðast við þessum mikla fjárhagsvanda í atvinnukerfi landsmanna. Og svo að lokum í sjöunda lagi spurningin um það með hvaða hætti þjóðin, þingið og stjórnvöld ætla sér að tryggja að rannsókn þessa máls verði með þeim hætti að þegar upp verður staðið efist enginn um að öll kurl séu komin til grafar, að öll gögn hafi verið lögð á borðið, engu hafi verið skotið undan. Þar dugir ekki, hæstv. forsrh., að ríkisstj. án samvinnu við Alþingi taki einhliða ákvörðun um að velja þrjá menn, án þess að erindisbréf þeirra liggi nokkurs staðar á borðum og án þess að ákveðið sé að þeirra störf verði með þeim hætti að almenningur í landinu geti haft aðgang að því. Þá dugir ekki að það eitt eigi að vera sú aðferð sem á að beita í þessum efnum. Ég trúi því ekki að forustumenn í Sjálfstfl., og beini þeirri spurningu til hæstv. fjmrh., ætli að koma i veg fyrir að Alþingi fái að kjósa þær rannsóknarnefndir í þessu máli sem greinilegt er að vilji stórs hluta þingheims stendur til og sem starfsfólk Hafskips hefur í sérstakri samþykkt starfsmannafélagsins óskað eftir að verði skipaðar. Það er þess vegna nauðsynlegt að forustumenn Sjálfstfl., bæði hæstv. viðskrh. og hæstv. fjmrh., svari því skýrt og skorinort hér á eftir hvort Sjálfstfl. er reiðubúinn til þess að Alþingi kjósi þessar rannsóknarnefndir eða hvort Sjálfstfl. ætlar sér að nota tangarhald sitt á Framsfl. í ríkisstj. til þess að koma í veg fyrir að Alþingi fái að skipa þessar rannsóknarnefndir. Við sáum í gær hvernig Framsfl. guggnaði í öðru máli. Við eigum eftir að sjá það næstu daga hvort Framsfl. ætlar líka að guggna á kröfunni um að rannsóknarnefndir Alþingis verði skipaðar í þessu máli. Herra forseti. Í viðtali við Morgunblaðið 6. desember lýsti hæstv. viðskrh. því yfir að Hafskip hefði átt að taka til gjaldþrotaskipta fyrir löngu. Það er rétt að vekja einnig athygli á því að í umræðum á Alþingi 14. nóvember lýsti hæstv. núverandi viðskrh. því yfir að í júnímánuði hafi Seðlabankinn fengið upplýsingar um stöðu Hafskips gagnvart Útvegsbankanum sem dagsettar voru 3. júní. Engu að síður gerist það, herra forseti, að tveimur vikum síðar, 18. júní, stendur þáverandi hæstv. viðskrh., Matthías Á. Mathiesen, í þessum ræðustól og vitnar í yfirlýsingar forustumanna bankans, gerir þær þar með að sínum, þar sem því er lýst yfir hér á Alþingi að bankastjórar Útvegsbankans telji að nægar tryggingar séu fyrir þeim lánum sem veitt voru. Enn fremur hefur komið fram fyrr á þinginu að seinni hluta júlímánaðar skilaði bankaeftirlitið skýrslu til yfirstjórnar Seðlabankans og yfirstjórnin síðan til viðskrn. þar sem sýnt var fram á að staða Hafskips gagnvart Útvegsbankanum var með þeim hætti að bankinn hlaut að tapa miklum fjármunum. Ég spurðist fyrir um það í gær hjá Tómasi Árnasyni bankastjóra Seðlabankans hvort Seðlabankinn hefði þá þegar fylgt þessu bréfi frá bankaeftirlitinu eftir með athugasemdum og viðræðum við hæstv. viðskrh. Tómas Árnason seðlabankastjóri tjáði mér að það hefði verið gert. Í ljósi þeirra upplýsinga, sem ég hef þannig fengið frá yfirstjórn Seðlabankans, hlýtur að verða spurt hér á Alþingi og knúið á um að lýst verði nákvæmlega hver voru afskipti eða afskiptaleysi viðskrn. af þessu máli í júlímánuði, í ágústmánuði, í septembermánuði. Hvernig stóð á því að hæstv. viðskrh. Matthías Á. Mathiesen beið mánuðum saman eftir að grípa í þá tauma, sem núverandi hæstv. viðskrh. segir að hafi átt að grípa í fyrir löngu, þrátt fyrir að bankaeftirlitið og bankastjórar Seðlabankans voru búnir að tjá hæstv. ráðh. hvað málið var alvarlegt? Það er þess vegna nauðsynlegt að fram komi hér á Alþingi nákvæm lýsing hvað snertir gögn, bréf, viðtöl og fundi sem hæstv. viðskrh. Matthías Á. Mathiesen átti í mánuðunum júní, júlí, ágúst, september og október við bankastjóra Seðlabankans, við formann bankaráðs Seðlabankans, við bankastjóra Útvegsbankans og aðra þá sem að þessu máli koma. Ég er reyndar þeirrar skoðunar að hv. alþm. Matthías Á. Mathiesen, fyrrverandi hæstv. viðskrh., sem nú bíður eftir því að setjast á ný í ríkisstjórn eftir nokkrar vikur samkvæmt sérstakri ákvörðun Sjálfstfl., geti ekki tekið á ný sæti ráðherra í ríkisstjórn fyrr en lögð hafa verið fram algjörlega skýr gögn um þennan þátt málsins vegna þess að samkvæmt öðrum upplýsingum bendir margt til þess að tjón Útvegsbankans hafi orðið mest á þeim tíma sem hæstv. ráðh. átti að grípa í taumana. Almenningur í landinu þurfi þess vegna að greiða nú mun hærri fjárhæðir til Útvegsbankans í formi hins sérstaka Hafskipsskatts vegna þess að hæstv. viðskrh. greip ekki í taumana í tæka tíð. Þennan þátt málsins verður því að upplýsa til fullnustu og nákvæmlega. Ef það gerist ekki í umræðunum hér í dag verður það að gerast næstu daga og vikur af hálfu Alþingis með öðrum hætti. Hæstv. fyrrv. viðskrh. getur ekki sóma síns vegna og lýðræðisins vegna sest á ný í ríkisstj. fyrr en sá þáttur málsins er orðinn algerlega ljós. Ég vil í þessu sambandi vitna í leiðara Morgunblaðsins í dag. Þar stendur m.a., með leyfi hæstv. forseta: "Það voru sterk rök fyrir því að stöðva þennan rekstur mun fyrr og jafnvel um síðustu áramót." Það er dómur Morgunblaðsins, stærsta blaðs þjóðarinnar sem lengst af hefur staðið með Sjálfstfl., að þeir ráðherrar flokksins og forustumenn sem ábyrgð báru á þessu máli hefðu átt að stöðva það um síðustu áramót. Í því sambandi vitnar blaðið í orð núverandi hæstv. viðskrh. Matthíasar Bjarnasonar. Herra forseti. Annar þáttur þessa máls er framtíð Útvegsbanka Íslands. Það kom fram í lok síðustu viku að tjón bankans kynni að verða tæpar 400 milljónir. Ég tel hins vegar að þetta tjón beint vegna Hafskipsmálsins geti orðið mun meira og vil færa að þeirri fullyrðingu eftirfarandi rök: Í fyrsta lagi eiga eftir að koma fram sjóveðskröfur sem hafa forgang fram yfir kröfur Útvegsbanka Íslands. Í öðru lagi er tilboð Eimskipafélagsins skilyrt með því að eignir Hafskips séu í því ástandi sem þeim er lýst, en algerlega óuppgert hvort Eimskipafélagið mun sætta sig við að sú lýsing sé raunveruleikanum samkvæmt. Í þriðja lagi: Eftir þeim upplýsingum sem ég hef, og spyr hér með hæstv. viðskrh. hvort þær séu réttar því að af hans hálfu hefur ríkislögmaður fylgst með þessum viðræðum og samningum, á Eimskipafélag Íslands ekki að greiða þær skuldir sem það yfirtekur fyrr en um næstu aldamót og það sem meira er, að skuldirnar og lánin sem yfirtekin eru eigi að vera vaxtalaus fram að þeim tíma. Ég spyr: Er þetta rétt? Er það virkilega rétt að þessir fjármunir, sem hér hafa verið ræddir, eigi að flytjast yfir í Eimskipafélagið án vaxta á sama tíma og það er verið að brjóta niður þúsundir fjölskyldna í landinu með því að knýja þær til að borga fulla raunvexti og meira en það af þeim lánum sem þær taka vegna heimila sinna og fjölskyldna? Ef þetta er rétt er náttúrlega ljóst að raunverulegt tap bankans er miklu meira ef vextirnir væru á eðlilegan viðskiptalegan hátt reiknaðir inn í þetta dæmi. Í fjórða lagi verður að taka með í þennan reikning þau lán sem Útvegsbankinn veitti Íslenska skipafélaginu og þær fyrirgreiðslur sem því voru veittar. Í fimmta lagi verður að skoða þau kjör sem voru á því 80 milljóna hlutafjárframlagi sem mjög svo hefur verið básúnað að átt hafi sér stað. Samkvæmt þeim heimildum sem ég hef var meginhluti þess hlutafjárframlags í formi verðbréfa sem bankinn yfirtók, en eru alls ekki með þeim kjörum sem almenn eru á þeim markaði og sem fólkið í landinu er yfirleitt látið borga, heldur taki bankinn að sér þannig verulegt tap í viðbót gegnum eðli þeirra verðbréfa sem voru látin ígilda hlutafjárframlaginu. Þegar litið er á þessa fimm þætti er vel hugsanlegt að raunverulegt tap Útvegsbanka Íslands, ef gert er upp með eðlilegum hætti, sé miklu meira en það sem nú þegar hefur komið fram. Til viðbótar vil ég svo vekja athygli á því, eins og ég gerði hér áðan, að ýmis önnur fyrirtæki sem skipta við Útvegsbankann eiga nú í miklum erfiðleikum. Þar greinir Þjóðviljinn í dag frá miklum skuldum Arnarflugs sem hefur verið einn af stórum viðskiptaaðilum bankans. Þar er ríkisábyrgð á 40 millj. kr. láni sem Útvegsbankinn mun að vísu ekki greiða, en fólkið í landinu verður látið greiða ef Arnarflug rúllar. Þar er Sjöstjarnan sem menn hafa heyrt um á undanförnum vikum. Þar er einnig, eftir þeim heimildum sem ég hef, fyrirtækið Byggung sem þekkt er í þessu þjóðfélagi og hefur haft mikil umsvif og kom einmitt í viðskipti í Útvegsbankanum í þeirri tíð þegar hæstv. iðnrh. Albert Guðmundsson var þar formaður bankaráðs. Enn fremur er mér tjáð að Útvegsbankinn skuldi eftirlaunakerfi starfsmanna bankans ígildi jafnvel 200-300 millj. kr. Það séu að vísu atriði sem einnig geti átt við ýmsa aðra banka sem ekki skila reglulega greiðslum inn í eftirlaunakerfi starfsmanna heldur reikni það með öðrum hætti, en þegar upp væri staðið og ætti að tryggja eftirlaun allra sem starfa í bankanum og þar hafa starfað yrði að reiða fram 200-300 millj. kr. Með öðrum orðum: Ef Útvegsbanki Íslands væri gerður upp í dag, miðað við stöðu og horfur, væru skuldir bankans í reynd allt að 1000 millj. kr. Það sé í reynd það fjármagn sem þurfi að reiða fram ef á að styrkja þannig rekstur bankans að hann geti haldið áfram með eðlilegum hætti. Með öðrum orðum: Þetta dæmi er miklu stærra en hæstv. ráðherrar og aðrir forustumenn í þessum málum hafa látið fram koma til þessa. Ég spyr þess vegna hæstv. viðskrh. hvort ekki sé nauðsynlegt að hann geri þinginu og þjóðinni ítarlega grein fyrir þeirri stöðu sem bankinn er í svo að almenningur í landinu, sem á bankann, fái í raun og veru að vita afdráttarlaust og undanbragðalaust hver er staða þjóðbankans. Er það sá 20 þús. kr. skattur, sem ég nefndi hér áðan, sem verður að reiða fram ef bankinn á að geta starfað með eðlilegum hætti eða er það á bilinu 10-20 000 kr. á hverja fjölskyldu í landinu? Í þessu sambandi er nauðsynlegt að bæði hæstv. forsrh. og hæstv. viðskrh. geri skýra grein fyrir því hvað ríkisstj. ætlar með Útvegsbanka Íslands. Viðskiptavinir bankans, bæði sparifjáreigendur og fyrirtæki sem skipta við bankann, spyrja nú á hverjum degi: Hvað á að gera við bankann? Hver verður framtíð þeirrar stofnunar sem ég hef skipt við í langan tíma? Viðskiptavinir annarra banka, bæði Búnaðarbankans, Verslunarbankans og Iðnaðarbankans, spyrja einnig: Eiga okkar bankar að yfirtaka skuldasúpu Útvegsbankans? Á kannske að fara að veikja möguleika þessara þriggja banka til að þjónusta það atvinnulíf sem við þá hefur haft viðskipti og þá sparifjáreigendur sem við þessa þrjá banka hafa verslað í langan tíma með því að henda skuldaskjóðu Útvegsbankans þar inn fyrir dyr? Þessari óvissu verður að eyða. Hún getur ekki varað dögum og vikum saman. Hún brýtur niður allt fjármálakerfi í landinu ef svo heldur fram sem horfir. Þess vegna er nauðsynlegt að hæstv. ríkisstj. geri þegar þjóðþinginu grein fyrir því hvað hún ætlar að gera, hvernig hún ætlar að bregðast við þessum vanda. Mismunandi yfirlýsingar um það efni hafa komið frá hæstv. ráðherrum. Hvernig ætlar hæstv. ríkisstj. að fjármagna skuldastöðu Útvegsbankans? Hvenær á að leggja það fjármagn fram? Með hvaða hætti verður sú skattheimta sem að almenningi steðjar í þessum efnum? Ég vil ítreka í því sambandi að nauðsynlegt er að grein sé gerð fyrir heildaruppgjöri Útvegsbanka Íslands þegar ákvörðun verður tekin um það efni. Hæstv. fjmrh. lýsti því yfir 27. nóvember að ríkissjóður mundi hvorki leggja fram hlutafjárframlög eða ábyrgðir til reksturs Íslenska skipafélagsins. Hæstv. fjmrh. hefur hins vegar verið hljóður um það atriði hvernig ríkissjóður og ríkisstj. hyggist reiða fram það fjármagn sem Útvegsbankinn þarf nú á að halda. Það þriðja efnisatriði sem ég vék að áðan voru viðskipti Útvegsbanka Íslands við Hafskip sérstaklega. Það hefur mjög verið haft á orði af forráðamönnum skipafélagsins og reyndar ýmsum öðrum forustumönnum Sjálfstfl. að þessir erfiðleikar, þetta gjaldþrot stafi af ytri ástæðum. Þetta sé nánast atburðarás sem ekkert hafi verið hægt að gera við. Þá eru einkum í þeim efnum nefnd tvö atriði, annars vegar verðfall á skipum sem orðið hafi sérstaklega á síðustu mánuðum og svo hins vegar Rainbow-málið eða samningar Geirs Hallgrímssonar við utanríkisráðherra Bandaríkjanna. Varðandi fyrra atriðið vil ég vekja athygli hæstv. ráðherra og þingheims á því að 5. desember s.l. birtist í fylgiriti Morgunblaðsins, Viðskipti og atvinnulíf, ítarleg grein um vanda skipafélaga og bankakerfis erlendis. Í þessari grein kom það mjög skýrt fram, bæði í texta og sérstöku línuriti sem birt var, að það verðfall sem orðið hefur á flutningaskipum átti sér stað á árunum 1981 og 1982, en verð hefur hins vegar verið nokkuð stöðugt á árunum 1983, 1984 og 1985. Það er sérkennilegt að þessi yfirlitsgrein úr Morgunblaðinu sýnir allt aðra mynd af verðþróun flutningaskipaflotans í veröldinni en forráðamenn Hafskips og Sjálfstfl. hafa haldið fram. Það er einnig í þessari grein frá því sagt, og væri það fróðleg lesning fyrir hæstv. fyrrverandi viðskrh. Matthías Á. Mathiesen og aðra ábyrgðaraðila Sjálfstfl. í þessu máli, hvernig erlendir bankar hafa á árunum 1983 og 1984 gripið til nauðsynlegra ráðstafana til að tryggja lánahagsmuni þessara banka. Er þar fremstur nefndur Morgan Guaranty-bankinn í Bandaríkjunum og ýmsir aðrir nefndir til þeirrar sögu. Þannig er alveg ljóst að í hinum erlenda viðskiptaheimi, í hinum erlenda bankaheimi, í hinum alþjóðlega skipaheimi lá ljóst fyrir á árunum 1981 og 1982 að verulegt verðfall væri að verða á þessum skipum. Erlendir bankar gripu til gagnráðstafana þegar á árunum 1983 og 1984. Þá vaknar sú spurning: Hvernig stóð á því að yfirvöld hér á landi, sem ættu að hafa fullan aðgang að þessum upplýsingum, gripu ekki í taumana í tæka tíð? Um hina skýringuna, Rainbow-málið, ætla ég að vera fáorður. Það er í raun og veru innanflokksmál í Sjálfstfl. Það er ásökunin um að meðferð utanríkisráðherra Bandaríkjanna á Geir Hallgrímssyni utanrrh. Íslands hafi verið með þeim hætti að Hafskip hafi í raun og veru orðið gjaldþrota vegna þeirra málsmeðferðar. Ég verð að segja eins og er að ef hæstv. utanrrh. Geir Hallgrímsson telur ýmislegt vera tilefni til að setja ráðherradóm sinn að veði tel ég að þessar fullyrðingar, sem komið hafa frá stjórnarformanni Hafskips og ýmsum öðrum forustumönnum, séu í raun og veru miklu alvarlegra tilefni til þess að leggja ráðherradóm sinn að veði en ýmislegt annað sem hæstv. ráðh. hefur haldið fram í þeim efnum á undanförnum dögum. Hæstv. iðnrh. hélt því fram hér á Alþingi 14. nóvember að lögfræðingur Útvegsbankans hefði vikulega um langt árabil komið í fyrirtækið Hafskip til þess að fylgjast með rekstrinum og meðferð mála. Nú hefur bankastjóri Útvegsbankans upplýst það að þetta sé ekki rétt. Hæstv. iðnrh. Albert Guðmundsson skuldar þess vegna þjóðþinginu skýringu á þessum ummælum sínum. Hvernig stendur á því að ein meginröksemd hans á þinginu 14. nóvember er nú felld af bankastjóra Útvegsbankans? Það leiðir einnig hugann að því að nauðsynlegt er að fram komi ítarleg lýsing á öllum lánveitingum Útvegsbankans til Hafskips, upphæðirnar, veðin, tímasetningarnar og öll önnur atriði. Einkum og sér í lagi verður að kanna þær alvarlegu ásakanir, sem fram hafa komið í viðtölum Helgarpóstsins við fyrrv. stjórnendur Hafskips og áhrifamenn í fyrirtækinu, að markvisst hafi verið beitt blekkingum af hálfu fyrirtækisins gagnvart bankakerfinu á ákveðnu tímaskeiði. Það verður að liggja alveg ljóst fyrir hvort þessar ásakanir um blekkingar eru réttar eða rangar. Fjórði þátturinn, herra forseti, snýr að viðskiptum Hafskips við önnur fyrirtæki, innlend og erlend. Það er ljóst að þeir sem standa að Hafskipi og stóðu, bæði aðaleigendur fyrirtækisins sem og stjórnarformaður og aðalforstjóri, eru hlekkir í mjög víðtækri fyrirtækjakeðju í þessu landi. Þjóðviljinn rekur í dag nokkur dæmi um þann stóra fyrirtækjahring sem að Hafskipi stóð. Hann nefnir einnig nokkur dæmi um þau fyrirtæki sérstök sem Ragnar Kjartansson og Björgólfur Guðmundsson eru aðaleigendur og ráðamenn í. Öll þessi fyrirtækjakeðja í kringum Hafskip er sérkennileg fyrir þá sök að ýmsir helstu áhrifamenn í Sjálfstfl. sitja þar í hásæti, ýmist sem forstjórar eða aðaleigendur, áhrifamenn í flokkskerfinu, áhrifamenn í fulltrúaráðunum, áhrifamenn í prófkjörunum, áhrifamenn í stjórninni. Hver voru svo tengsl Hafskips við þessa fyrirtækjakeðju? Ég vil nefna í þeim efnum þrjú atriði. Í fyrsta lagi er margt sem bendir til þess að fjármunir sem Hafskip fékk að láni úr þjóðbankanum hafi verið fluttir í önnur fyrirtæki sem nú eru með allt sitt á hreinu og þeir sem eiga þessi fyrirtæki, stjórnendur Hafskips, hafi þannig safnað stórfelldum eignum. Ég vil taka eitt dæmi sem er mjög athyglisvert í þessum efnum en er jafnframt mjög stórt dæmi. Það eru viðskipti Hafskips við Reykvíska endurtryggingu. Hvað er Reykvísk endurtrygging? Það er tryggingafyrirtæki þar sem Hafskip var einn stærsti viðskiptavinurinn. Hverjir eiga Reykvíska endurtryggingu? Þar eru þrír menn stærstir hluthafar. Tveir af þeim: Ragnar Kjartansson, Björgólfur Guðmundsson. Það kemur fram í viðtali við forstjóra Reykvískrar endurtryggingar í Þjóðviljanum í dag að þótt Hafskip skuldi samtals um 1300 millj. kr. - 1300 millj. kr. - og hafi safnað upp skuldum út um allan heim, skuldum sem jafnvel hafa farið að rýra viðskiptakjör annarra íslenskra skipafélaga og þannig valdið margvíslegu óbeinu tjóni, þá skuldar Hafskip Reykvískri endurtryggingu ekki krónu. Meira að segja síðast fyrir nokkrum vikum gerði Hafskip upp allar sínar skuldir við Reykvíska endurtryggingu. M.ö.o.: Síðustu lánin sem lánuð voru úr banka þjóðarinnar og við eigum nú að fara að borga, fólkið í landinu, í gegnum þennan sérstaka Hafskipsskatt voru notuð til að flytja peninga úr Hafskipi og yfir í Reykvíska endurtryggingu þar sem þeir eiga 18% hvor Ragnar Kjartansson og Björgólfur Guðmundsson. En sagan er ekki öll búin. Reykvísk endurtrygging flutti nýlega í eitt glæsilegasta eldra húsið í höfuðborginni, sem Björn Jónsson, annar ráðherra Íslendinga, reisti í upphafi þessarar aldar, hús sem stendur beint á móti Hljómskálanum. Þangað flutti Reykvísk endurtrygging og innréttaði með slíkum glæsibrag fyrir nokkru að orð hefur verið á gert í viðskiptaheiminum íslenska og lætur hann sér þó ekki allt blöskra í fínum innréttingum. Hverjir eiga þetta hús? Hverjir keyptu þetta hús? Var það Reykvísk endurtrygging? Nei, það var ekki Reykvísk endurtrygging. Þessi "matador" Hafskipsforstjóranna og Sjálfstfl. í fyrirtækjalífinu í landinu var ekki fullkominn án þess að það væri stofnað annað fyrirtæki til þess að eiga sjálft húsið, Staðarstaður hf. Hverjir eiga Staðarstað hf.? Jú, Björgólfur Guðmundsson og Ragnar Kjartansson. Það er ekki nóg að mjólka úr Hafskipi og yfir í annað fyrirtæki heldur er mjólkað úr því fyrirtæki og yfir í þriðja fyrirtækið til að tryggja að hringrásin geti gengið áfram og peningar almennings, sem fengnir voru í Útvegsbankanum, séu nægilega vel faldir. Það er ánægjulegt fyrir Reykvíkinga og landsmenn alla sem hingað koma í bæinn, kjósendur Framsfl. að norðan, austan og vestan, að keyra á kvöldin fram hjá þessu húsi vegna þess að þeir hafa sérstaklega séð til þess, eigendur byggingarinnar, Björgólfur Guðmundsson og Ragnar Kjartansson, af óskammfeilni sinni að það sé flóðlýst á hverju kvöldi svo dýrðin fari nú ekki fram hjá neinum og allir geti skoðað sérstaklega, kjósendur Framsfl. og flokksmenn Sjálfstfl. allt í kringum landið, hvert peningarnir úr Útvegsbankanum fóru og hvers konar höll það er sem þeir eiga náttúrlega á hreinu í dag, Ragnar Kjartansson og Björgólfur Guðmundsson, þegar upp er staðið. Hún verður ekki tekin upp í skuldirnar. Hún stendur áfram fyrir sínu. Markaðskerfi Sjálfstfl. leyfir þeim auðvitað að halda þessari byggingu. Kenningin um frjálshyggjuna leyfir ekki að fólkið í landinu fái að ganga að þeim. "Matador" frjálshyggjunnar krefst þess að þeir fái áfram að eiga þetta hús og Reykvíska endurtryggingu. Það er þetta m.a. sem Framsfl. ætlar að koma í veg fyrir að verði rannsakað. En það eru mörg fleiri dæmi. Helgarpósturinn greinir frá því fyrir skömmu að trúnaðarmenn þessara manna hafi stofnað í Bandaríkjunum, og völdu nafnið ekki af verri endanum, Georgia Export Import. Það var fyrirtæki sem hafði enga skrifstofu, engan starfsmann, hafði bara skúffu hjá forstjóra Hafskips í Bandaríkjunum. Í þessa skúffu voru mjólkaðar með reglubundnum hætti ákveðnar prósentur af hverri skipsferð sem Hafskip fór til Bandaríkjanna, 1000 dollarar hér, 1000 dollarar þar. Þannig var safnað eignum fyrir umboðsmenn og stjórnendur fyrirtækisins í Bandaríkjunum. Á að rannsaka Georgia Export Import samkvæmt ákvörðun ríkisstj., hæstv. forsrh. eða á það kannske að sleppa líka eins og Staðarstaður og Reykvísk endurtrygging? Þannig er þessi "matador" mjög margslunginn. Dæmin eru sjálfsagt miklu fleiri.  En öll sagan er ekki búin vegna þess að það hafa komið fram margvíslegar upplýsingar um að ýmis elstu fyrirtækin sem áttu í Hafskipi, Frjáls fjölmiðlun með Hörð Einarsson, fyrrv. formann fulltrúaráðsins, og Svein Eyjólfsson, einn af skuggaráðherrum Sjálfstfl., Karnabær, Tropicana-smjörlíkið hjá Davíð Scheving, Páll Jónsson í Polaris og fjölmargir aðrir, hafi notið sérstakra vildarkjara hjá Hafskipi hf. allt fram á síðustu stundu. Það hafi verið veittir afslættir af farmgjöldum. Það hafi verið greiddar desember- og jólauppbætur fyrir þessa herra til þess að þeir færu ekki í jólaköttinn. Þannig hafi þessi fyrirtæki verið notuð til þess að mjólka áfram lánin úr þjóðbankanum yfir í Tropicanasmjörlíkið, yfir í nýja húsið hjá DV hérna uppi í bæ, yfir í Sanitas, yfir í Coca Cola og ýmsar aðrar heildsölur sem ég ætla ekki að nefna vegna nærstaddra. Í þriðja lagi er svo ljóst að fjármunir þessa fyrirtækis hafa verið notaðir til að fjármagna svo einstætt lúxuslíf hérlendis og erlendis að jafnvel þá sem eru kunnugir erlendum ferðalögum, eins og hæstv. forsrh., Páll Pétursson og sá sem hér stendur, rekur í rogastans yfir þeim upplýsingum sem fram koma um reikningshald Hafskipsforstjóranna á hótelum erlendis. Íslensku þjóðinni þætti sjálfsagt dýrt að borga þessa 300 dollara svítu eða herbergi sem hæstv. forsrh. bjó í á hótel Intercontinental rétt hjá Lexington Avenue í New York þar sem hann gisti þegar hann var þar sem forsrh. Íslands fyrir skömmu. Ég tel það þó fullkomlega eðlilegt því að við þurfum að búa vel að forsrh. okkar þegar hann er í New York. Forstjórar Hafskips létu sér ekki nægja að búa á hótel Intercontinental eins og Steingrímur Hermannsson. Þeir lögðu undir sig 1000 dollara svítur í New York, 40 þús. kr. nóttin, tvenn mánaðarlaun og rösklega það fiskverkunarfólks í landinu pr. nótt. Og þegar þeir löbbuðu út úr einu hótelinu í eitt skipti af mörgum, því að þeir voru oftast nær erlendis meira en hálft árið, var hótelreikningurinn upp á 800 þús. kr. Það væri fróðlegt að vita hvað samanlagðir hótelreikningar Hafskipsforstjóranna erlendis eru hátt hlutfall af því tapi sem þjóðin á nú að borga í gegnum þennan sérstaka Hafskipsskatt. Ef ein dvölin kostaði nærri milljón þurfa þeir ekki að hafa verið oft á hótelum, þessi heilu og hálfu ár sem þeir dvöldu erlendis, til þess að það nálgist fjórðung og jafnvel helming af þeirri skuld sem þjóðin á að borga í gegnum þennan skatt. Það er m.a. þetta, hæstv. forsrh. og hæstv. viðskrh., sem þjóðin vill fá að rannsaka. Við viljum fá að vita það, fólkið allt í kringum landið, í sveitum landsins og í sjávarþorpunum, hvort reikningurinn sem kemur með skattseðlinum til almennings á Íslandi er til að borga lúxuslíf þessara heiðursmanna af því að þeir reyndust ekki verðugir þess trausts sem þjóðbankinn, banki almennings í landinu, sýndi þeim með því að lána þeim fé. Þeir sólunduðu því í 40 þús. kr. nætur á fínustu lúxushótelum veraldar, í 800 þús. kr. hótelreikninga, í 10 metra breiðar drossíur með bar og sjónvarpi og borðaklæddum einkabílstjórum, í golfkúlur með sérstöku Hafskipsmerki og Concorde-ferðalög fram og aftur um heiminn, að ógleymdum þeim veislum sem sagt er að þeir hafi haldið forustu Sjálfstfl. með reglubundnum hætti hér á landi.  Þess vegna, herra forseti, er það því miður nauðsynlegur þáttur í skoðun þessa máls að kanna sérstaklega tengsl forustu Sjálfstfl. við Hafskip og rekstur þess. Ég tek það strax fram að ég er ekki í þessum efnum að væna forustu Sjálfstfl. um saknæmt atferli þó að hæstv. iðnrh. hafi nú sérstaklega skrifað saksóknara ríkisins bréf, beðið Þórð frænda að sjá um að sannleikurinn komi í ljós, heldur er það nú einu sinni þannig í okkar þjóðfélagi að þau fyrirtæki sem talin eru njóta pólitískrar velvildar hafa greiðari aðgang að sjóðum, fjármagni og bönkum en önnur fyrirtæki. Okkar þjóðfélag og okkar fjármálakerfi er því miður með þeim hætti að þar er lögð á metaskálarnar pólitísk velvild þegar verið er að skoða hverjir eigi að fá fjármagn og hverjir ekki. Það hefur löngum verið einkenni á íslensku þjóðfélagi og er ekkert nýtt. En það er einmitt þess vegna sem nauðsynlegt er að þáttur Sjálfstfl. í þessu máli sé eitt af þeim atriðum sem upp á borðið á að koma. Í engu fyrirtæki á Íslandi eru jafnmargar silkihúfur Sjálfstfl. saman komnar og í Hafskipi. Það þekkja allir Albert Guðmundsson. Hann er stór stærð í þessu máli. En ég ætla ekki að gera lítið úr virðingu og vigt hæstv. iðnrh. með því að segja: Að vísu er hann ekki peð á þessu taflborði en hann er varla meira en hrókur þegar öllum taflmönnum Sjálfstfl. í Hafskipsmálinu er stillt upp. - Það verður að vara við því að Sjálfstfl. komist upp með að fórna Albert Guðmundssyni í þessu máli til þess að þvo æru flokksins. Það er alveg ljóst, t.d. á sjónvarpi í gær, að öfl innan Sjálfstfl. eru að vinna að því að reyna að koma því inn hjá þjóðinni að þetta sé eiginlega bara hann Albert. Þess vegna sé þetta allt í lagi svo framarlega sem Albert sé kannaður einn og helst eigi hann að segja af sér, eins og sjónvarpið sagði í gær að ýmsir þm. Sjálfstfl. vildu. Formaður þingflokks Sjálfstfl. lét það eitt duga að gera þá athugasemd við sjónvarpið að hann væri ekki heimildarmaður að fréttinni. Hann bar hana hins vegar ekki til baka. Albert Guðmundsson sagði á þingi, eins og ég hef áður vikið að, að lögfræðingur bankans hefði reglulega komið í fyrirtækið. Bankastjórinn hefur nú sagt að þetta sé ekki rétt. Albert Guðmundsson sagði í sömu umræðu á þingi 14. nóvember að hann hefði engin bein afskipti haft af málefnum Útvegsbankans og Hafskips. Ég hjó eftir þessu, "bein afskipti", vegna þess að í okkar pólitíska heimi, okkar fjármálaheimi hafa menn oft og iðulega áhrif með óbeinum afskiptum af málefnum fyrirtækja og málefnum þjóðbanka. Albert Guðmundsson hefur einnig sagt það, síðast í sjónvarpi fyrir nokkrum dögum, og hælt sér af, að þegar hann hætti sem stjórnarformaður í Hafskipi hefði allt verið í góðu lagi. En hann segir á öðrum stundum að hann hafi engin afskipti haft af málefnum Hafskips gagnvart bankanum. Það er kapítuli út af fyrir sig að formaður í bankaráði hafi engin afskipti af stærsta viðskiptavini bankans og stjórnarformaður í einu af stærstu fyrirtækjum landsins hafi engin afskipti af viðskiptum fyrirtækisins við viðskiptabanka þess. Ég verð að segja eins og er að ég skil ekki alveg hvernig hægt er að reka trippin í tveimur slíkum stöðum ef hvort tveggja á að ganga upp. Það gengur alla vega ekki upp að hæla sér bæði af því að allt hafi verið í lagi þegar hann fór frá bankanum og fyrirtækinu og svo því að hann hafi engin afskipti haft af málefnum bankans og viðskiptum við fyrirtækið. Matthías Á. Mathiesen er forustumaður Sjálfstfl. í næststærsta kjördæmi landsins. Það er athyglisvert að það eru oddvitar Sjálfstfl. í tveimur stærstu kjördæmum landsins, Reykjavík og Reykjanesi, sem bera stjórnarfarslega ábyrgð á þessu máli á ákveðnu tímabili. Friðrik Sophusson er varaformaður flokksins og sérstakur áhrifamaður á aðalfundum Hafskips. Ragnar Kjartansson var um áraraðir framkvæmdastjóri flokksfélaga og fulltrúaráðs Sjálfstfl. í Reykjavík, Björgólfur Guðmundsson formaður Varðar um áraraðir, Hörður Einarsson formaður fulltrúaráðsins um áraraðir, Jón Zoëga annar framkvæmdastjóri flokksfélaganna í Reykjavík, Davíð Scheving Thorsteinsson miðstjórnarmaður í Sjálfstfl. Jónas Rafnar, fyrrv. alþm. Sjálfstfl. og bankastjóri Útvegsbankans, vék úr þeirri stöðu til að koma öðrum alþm. Sjálfstfl., Lárusi Jónssyni, í þá stöðu og var svo af þriðja alþm. Sjálfstfl., Matthíasi Á. Mathiesen, skipaður formaður bankaráðs Seðlabankans. Það er slíkur fjöldi af alþm. Sjálfstfl. í þessu máli, forustumönnum flokksins hér í Reykjavík um áraraðir, atkvæðamönnum í prófkjörum flokksins, að það hlýtur óhjákvæmilega að vera mikilvægur liður í rannsókn og umfjöllun þessa máls að þáttur Sjálfstfl. í málinu öllu verði á borðinu þegar upp er staðið þannig að þjóðin geti sannfærst um að hér hafi ekkert óeðlilegt átt sér stað. Næstsíðasti þáttur þessa máls, herra forseti, er staða bankakerfisins í heild. Við heyrðum í hádegisfréttum að forsvarsmenn frystihúsa ganga á fund bankakerfis og ríkisstj. til að lýsa skulda- og rekstrarstöðu þessarar höfuðatvinnugreinar í landinu. Sagt er að fjölmörg af umsvifamestu fyrirtækjum landsins, og ég nefndi nokkur hér áðan, séu á fallanda fæti. Þannig mun vera um Víði sem mér er tjáð að Fjárfestingarfélagið undir forustu Eyjólfs Konráðs Jónssonar hafi lánað 100 millj. fyrir skömmu, 100 millj. sem nú þegar séu tapaðar hjá þessu fyrirtæki, Víði, sem í áraraðir hefur verið sérstakt gælufyrirtæki Sjálfstfl. og verið dælt í það miklum fjármunum af almannafé. Er í fersku minni Víðishúsið svonefnda og fyrirgreiðslan við það í tíð síðustu samstarfsstjórnar Framsfl. og Sjálfstfl. Byggung, umsvifamesta byggingarfyrirtæki sem ungir sjálfstæðismenn stofnuðu, hafði verið í viðskiptum í öðrum banka, flutti sig þaðan yfir í Útvegsbankann þegar breytingar voru gerðar á stjórn bankans. Þannig er hægt að nefna fjölmörg önnur fyrirtæki. Ísbjörninn er dæmi um fyrirtæki sem að dómi margra hefði orðið gjaldþrota ef Reykjavíkurborg og Landsbankinn hefðu ekki gripið inn í málið. Það segir kannske sína sögu um ástandið í efnahagslífi þjóðarinnar að í sömu vikunni sem formaður Sjálfstfl., hæstv. fjmrh., gerðist ábyrgðaraðili í fjármálakerfi þjóðarinnar var málað yfir tvö helstu stoltfyrirtæki Sjálfstfl. í Reykjavík, málað yfir Ísbjörninn og málað yfir Hafskip. Tímamót þegar málningarrúllan varð helsta hagstjórnartæki ríkisstj. Á þessi málningarstarfsemi að halda áfram í tíð þessarar ríkisstj.? Á að mála yfir Arnarflug, mála yfir Víði, mála yfir Byggung, mála yfir Sjöstjörnuna, mála yfir Hagvirki? Hvað eru þau mörg stórfyrirtækin sem þessi ríkisstj. ætlar að láta mála yfir meðan hún stjórnar efnahagsmálum landsmanna, ríkisstj. sem fyrir nokkrum mánuðum stofnaði sérstakan þróunarsjóð eins og hvert annað grín til að styrkja atvinnulífið í landinu? Þessir atburðir hafa orðið til þess að það er óhjákvæmilegt að bankaeftirlitinu verði falið, eins og mér var tjáð að hefði komið fram í hádegisfréttum í dag að ríkisstj. hefði samþykkt, að gera sérstaka skýrslu um skuldugustu fyrirtækin við bankakerfið í landinu. Það væri æskilegt að hæstv. viðskrh. gerði þinginu nánari grein fyrir þeirri beiðni um skýrslu. En það er nauðsynlegt að sú skýrsla komi fram, hún verði birt og almenningur fái að skoða alla þessa þætti máls og Alþingi veiti þá nauðsynlegar lagaheimildir til að aflétta bankaleynd í þessum efnum. Síðasta atriðið, herra forseti, er með hvaða hætti þjóðþingið og ríkisstj. eiga að taka höndum saman til að tryggja þá rannsóknarmeðferð málsins að Íslendingar öðlist á ný þá tiltrú á stofnunum lýðveldisins og þjóðbönkunum sem nauðsynleg er. Hæstv. viðskrh. setti fram þá skoðun fyrir nokkrum dögum að það væri nóg að láta skiptaráðanda annast þessa rannsókn. Formaður bankaráðs Útvegsbankans, hv. alþm. Valdimar Indriðason, hélt sömu skoðun fram í sjónvarpinu s.l. föstudag. Ég mótmælti þá þessari skoðun, vakti athygli á því að slík meðferð skiptaráðanda mundi taka mörg ár og ljóst væri að hún myndi aðeins ná til hluta málsins. Þessi skoðun mín var síðan staðfest í viðtölum Ríkisútvarpsins næsta dag við skiptaráðanda og í baksíðufrétt Morgunblaðsins s.l. sunnudag. Það er því ljóst að fleira verður að gera. Í hádeginu í dag barst einnig sú tilkynning að hæstv. ríkisstj. hefði ákveðið að kosin yrði eða skipuð þriggja manna nefnd, jafnvel tilnefnd af Hæstarétti, til þess að annast rannsókn málsins. Ég spyr: Hvers vegna vill hæstv. ríkisstj. ekki samvinnu við Alþingi um að skipa þessa rannsókn? Hvers vegna þorir Sjálfstfl. ekki að láta rannsóknarnefndir Alþingis fjalla um þetta mál? Hvers vegna vilja Sjálfstfl. og Framsfl. loka þetta mál inni í nefnd þriggja embættismanna eða sérfræðinga, sem mun starfa fyrir lokuðum dyrum, þegar höfuðkrafan í tillögunum um rannsóknarnefnd Alþingis er að sú athugun fari fram fyrir opnum tjöldum þannig að almenningur í landinu og fjölmiðlarnir fái aðgang að öllu því sem fram kemur en þurfi ekki að horfa á heildarskýrslu sem einhverjir þrír menn leggja saman þannig að þeir einir hafi aðgang að öllum upplýsingum og gögnum málsins? Það dugir ekki að hæstv. ríkisstj. velji bara þrjá menn, jafnvel þótt Hæstiréttur sé notaður til þess, án þess að erindisbréf þessa hóps liggi fyrir, án þess að það liggi fyrir hvort hann á að starfa fyrir opnum tjöldum eður ei og án þess að Alþingi, kjörnir fulltrúar þjóðarinnar, fái aðgang að þessari málsmeðferð. Ég skora því á hæstv. ríkisstj. að lýsa því yfir í umræðunum í dag að hún sé reiðubúin til samvinnu við alla þingflokka um að skipa þessari rannsókn með þeim hætti að þjóðin og þingið geti vel við unað. Herra forseti. Hafskipsmálið er reiðarslag. Það er ekki aðeins gjaldþrotamál af óvenjulegri stærð. Það er líka mál sem snertir 1200-1300 íbúa í höfuðborginni þar sem fyrirvinna heimilanna missir atvinnu. Rúmlega 1000 íbúar höfuðborgarinnar verða að halda þessi jól í óvissu þess hvað tekur við. 200-300 starfsmenn hafa misst atvinnuna og það kemur fram í blöðum að illa gengur að útvega þeim ný störf. Þess vegna mun jólahaldið á hundruðum heimila í Reykjavík bera mikinn skugga. Ég held að þingheimur ætti að hlýða á þá áskorun sem starfsmannafélag Hafskips hefur sent Alþingi. Þar er skorað á Alþingi að kjósa sérstaka rannsóknarnefnd til þess að starfsfólkið sem nú hefur misst atvinnu sína geti verið í fullvissu þess að öll gögn og efnisatriði málsins hafi verið lögð fram. Herra forseti. Það bíður svo næstu daga að taka ákvarðanir um hvað þarf að gera til að koma í veg fyrir slíka atburði sem hér hafa orðið. Það þarf margt að gera. Það þarf ekki bara að kjósa þær rannsóknarnefndir sem hér hafa verið lagðar fram tillögur um, bæði af Alþb. og Alþfl. Það þarf líka að samþykkja það frv. um sjálfstætt bankaeftirlit sem Guðrún Helgadóttir og nokkrir aðrir þm. Alþb. hafa flutt. Það þarf líka að setja strangar reglur um afskipti stjórnmálamanna af rekstri fyrirtækja og bankastarfsemi. Geta menn þar farið í smiðju t.d. til Bandaríkjanna og skoðað hvaða ströngu reglur eru þar í gildi. Það þarf í fjórða lagi að skoða rækilega ákvæði þeirra bankalaga sem taka eiga gildi um næstu áramót, sérstaklega hvað varðar bankaleynd, til að koma í veg fyrir að í skjóli bankaleyndar verði áfram haldið á málum eins og gert hefur verið hingað til. Ég tel það skyldu þjóðþingsins að ekki verði staðið upp frá störfum hér fyrir jól fyrr en gengið hefur verið frá verulegum hluta þessara mála. Ég vil að lokum beina þeirri fsp. til hæstv. ríkisstj. hvort hún sé einnig reiðubúin til samstarfs við þjóðþingið um nauðsynlegar lagabreytingar og nauðsynlegar aðgerðir aðrar sem tryggja að Hafskipsmálið verði ekki upphafskafli í langri sögu heldur lokakafli í ljótri sögu, sögu sem mun varpa skugga um langan tíma á íslenskt þjóðlíf, á stjórnstofnanir lýðveldisins, á fjármálakerfi Íslendinga. Málið er samkvæmt fréttum erlendis að rýra traust á þjóðina í nágrannalöndum og í alþjóðlegum fjármála- og lánastofnunum á þann veg að þau lánskjör sem Íslendingum verða boðin á næstu árum verða verri, verða dýrari fyrir fólkið í landinu en þau hefðu ella orðið. Við skulum gera okkur grein fyrir að við berum þess vegna í þessum efnum ekki bara ábyrgð á því sem gert er hér innanlands. Við berum líka ábyrgð á því að orðstír Íslendinga í nágrannalöndum og í samfélagi siðaðra þjóða verði ekki með þeim hætti að við verðum talin í flokki þeirra ríkja þar sem allt er leyfilegt, þar sem siðleysið ríkir og þar sem sjálfsagðar kröfur um meðferð fjármála og skyldur opinberra stjórnmálamanna eru ekki hafðar í heiðri. Það er því mikil ábyrgð sem hvílir á þeim sem eru í þessum sal, það er mikil ábyrgð sem hvílir á þeim sem þjóðin hefur kjörið til þess að leysa þau stóru vandamál sem að henni steðja.



Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. síðasta ræðumanni fyrir mjög ítarlega og stórmerkilega ræðu að mörgu leyti. Sérstaklega finnst mér hann hafa verið athafnasamur í rannsókn þessa viðamikla máls því hann sagði frá mörgu í þessari ræðu sem ég hef aldrei heyrt fyrr um. Ég ætla ekki að draga í efa sannleiksgildi hans frásagnar, en það hvarflaði að mér hvort nokkur þörf væri á skiptaráðanda eða þingnefnd, hvort ekki væri nóg að fela einum manni þessi mál öll sömul. Viðkomandi ætlar líka að vera mjög fljótur þó að hér sé um að ræða viðskipti víða um heim. Hann kom víða við sögu og mun ég koma inn á það síðar í þessari ræðu. Ég vil byrja á að skýra frá fréttatilkynningu sem ríkisstj. sendi frá sér í dag, en á fundi sínum fyrir hádegi samþykkti ríkisstj. eftirfarandi: "Föstudaginn 6. desember s.l. var Hafskip hf. tekið til gjaldþrotaskipta skv. gjaldþrotalögum nr. 6/1978. Fer skiptaráðandinn í Reykjavík nú með forræði gjaldþrotabúsins jafnframt því hlutverki sínu að rannsaka hvort einhver lögbrot tengist gjaldþroti fyrirtækisins og ástæðum þess. Með hliðsjón af þessu er ljóst að rannsókn á hugsanlegu refsiverðu athæfi í tengslum við þetta gjaldþrot er nú þegar í þeim farvegi sem lög gera ráð fyrir. Þá hefur það enn fremur gerst að iðnrh. hefur farið þess á leit við ríkissaksóknara að hann láti framkvæma sérstaka rannsókn á þeim ásökunum sem beinst hafa að iðnrh. nýverið í þá veru að hann hafi misnotað aðstöðu sína sem formaður bankaráðs Útvegsbankans til að greiða fyrir viðskiptum Hafskips hf. Til viðbótar þessu telur ríkisstj. þörf á að könnuð verði sérstaklega þau atriði er lúta að viðskiptalegum þáttum málsins sem ekki eru til athugunar sem refsiverð háttsemi af hálfu ofangreindra rannsóknaraðila. Í því skyni ákveður ríkisstj. að setja á fót nefnd þriggja sérfróðra manna sem að höfðu samráði við skiptaráðanda hafi það hlutverk að kanna hvort um óeðlilega viðskiptahætti hefur verið að ræða í samskiptum Útvegsbankans og Hafskips hf. á undanförnum árum. Bankaeftirlit Seðlabankans verður nefndinni til aðstoðar um upplýsingaöflun sem þörf er á. Ríkisstjórnin mun leita lagaheimildar til að fela Hæstarétti að tilnefna þessa nefnd. Nefndin skal hraða störfum sínum og skila skýrslu til viðskrh. að starfi loknu." Jafnframt var bókað í ríkisstj. í morgun eftirfarandi: "Jafnframt skýrði viðskrh. frá því að hann hefði þegar falið bankaeftirliti Seðlabankans að gera athugun á því hvernig skuldastöðu stærstu viðskiptafyrirtækja í ríkisviðskiptabönkum sé háttað og fjárhagsstöðu viðskiptabankanna. Ríkisstj. ályktaði eftirfarandi: Ríkisstj. leggur áherslu á að þessari könnun verði hraðað." Ég skal taka fram að því sem hér er bókað óskaði ég eftir fyrir tæpum mánuði. Mér þykir rétt að fara nokkrum orðum um atburðarás síðustu vikna í þessu Hafskipsmáli, en þar hefur hver stóratburðurinn rekið annan, nánast frá degi til dags, með þeim endalokum sem öllum eru kunnug, þ.e. gjaldþroti fyrirtækisins. Það skal tekið fram að heimildarmenn mínir fyrir þessu eru að sjálfsögðu bankastjórnin svo og ríkislögmaður sem frá 19. nóvember hefur fylgst með þessu máli sérstaklega tilnefndur af mér sem viðskrh. Ég vil þá fyrst víkja að hinum fyrri viðræðum við Eimskip um hugsanlega samvinnu eða kaup Eimskips á eignum Hafskips. Þegar í ljós kom á miðju s.l. sumri hversu slæm afkoma Hafskips hafði verið fyrstu fjóra mánuði ársins hófust þreifingar af hálfu forráðamanna félagsins um samvinnu við Eimskipafélagið. Útvegsbankinn kom ekki inn í það mál fyrr en um eða eftir miðjan október, en þá var haldinn fundur bankastjórnar og fulltrúa stjórnar Eimskips um þetta mál. Eimskipafélagið lagði þá fram minnisblað, en á því minnisblaði kemur fram að þeir hafi talið sennilegt kaupverð eignanna vera samtals um 13,5 millj. dollara eða u.þ.b. 520 millj. kr. Þetta skyldi greitt með kjörum sem gerðu að verkum að núvirði kaupverðsins varð talsvert lægra eða 11,2 millj. dollara, rétt tæpar 550 millj. kr. Þar að auki skyldi greiðsla, 2,2 millj. dollarar, vera háð því að a.m.k. 70% viðskipta Hafskips færðust yfir til Eimskips. Síðar í október gengu viðræður aðila út á þá hugmynd að kaupverð skyldi vera allt að 15 millj. dollara. Hins vegar skyldu kjör vera með þeim hætti að ekki var um neina raunhækkun á verði að ræða frá því sem áður var rætt um og greiðsla fyrir viðskiptavild var alltaf háð því sama skilyrði að a.m.k. 70% viðskipta Hafskips skiluðu sér til Eimskips. Bæði þá og síðar var ágreiningur með aðilum um þetta fyrirkomulag greiðslu fyrir viðskiptavild og var bankinn mjög ósáttur við þetta fyrirkomulag. Að mati bankastjórnarinnar strönduðu viðræður einmitt á þessu atriði. Þessum viðræðum var haldið áfram fram í miðjan nóvember, en þá lagði Eimskipafélagið fram nýtt minnisblað. Verðhugmyndir Eimskipsmanna höfðu þá lækkað mjög verulega frá því sem áður hafði verið rætt um. Nú var gert ráð fyrir 9,5 millj. dollara verði fyrir áþreifanlegar eignir, u.þ.b. 380 millj. kr. Frá því skyldu þá dragast 850 þús. dollarar vegna þess sem kallað var "ofmat á skipum". Þessu til viðbótar skyldu greiðast 2,7 millj. dollara eða tæpar 110 millj. kr. fyrir viðskiptavild, en sú greiðsla var háð sama skilyrði og áður. Þá var bætt við skilyrði í þá veru að bankinn ábyrgðist að Hafskip yrði ekki gjaldþrota. Reyndar var fallið frá þessu tveimur nýju skilyrðum í óformlegum viðræðum alveg í lokin. Með þessu lauk í raun hinum fyrri viðræðum um kaup Eimskipafélagsins á eignum Hafskips. Eftir að þetta síðasta tilboð var lagt fram af hálfu Eimskips hinn 14. nóvember var haldinn fundur með bankastjórum Útvegsbankans og Hafskipsmönnum. Nýjustu verðhugmyndum Eimskips var þar lýst fyrir Hafskipsmönnum og þeim skilyrðum sem þeim fylgdu. Þá kom skýrt fram af hálfu Hafskipsmanna að þeir teldu þessar verðhugmyndir óviðunandi með öllu og þeir ítrekuðu þá jafnframt afstöðu sína, sem áður hafði margoft komið fram, að þeir teldu skilyrði Eimskips um greiðslu fyrir viðskiptavildina óaðgengileg. Niðurstaða þessa fundar varð sú að Hafskipsmenn tilkynntu bankanum að þeir mundu hefja viðræður við SÍS um samvinnu þessara aðila um skiparekstur. Með þessu urðu kaflaskipti í þessu máli. Ég vil taka það fram áður en lengra er haldið að mér fannst að þessar umræður væru búnar að standa alllengi og var farinn að knýja á um úrslit. Það hvarflaði ekki að mér þegar þetta nýja viðhorf kom upp að neita um þær viðræður, enda var sunnudaginn 17. nóvember haft samband við bankastjórn Útvegsbankans og óskað eftir fundi. Þeir sem óskuðu þessa fundar kynntu sig sem fulltrúa væntanlegs nýs hlutafélags, en það skyldi samanstanda af skipadeild SÍS og einstökum hluthöfum í Hafskipi hf. Erindi þeirra sem fundarins óskuðu var í fyrsta lagi að kynna væntanlega stofnun nýs félags um skiparekstur, en hlutafé þess félags skyldi vera 350-500 millj. kr. að þeirra sögn. Tekið var fram að forráðamönnum Sambandsins væri full alvara með þessum áformum og að formlegt umboð yrði sótt til stjórnar Sambandsins eftir tvo daga, en eftir það ætti nánast ekkert að geta hindrað stofnun þessa nýja félags. Þegar til kom drógust af ýmsum ástæðum þær ákvarðanir sem boðað hafði verið á þessum fundi að yrðu teknar. Niðurstaða lá ekki fyrir fyrr en laugardaginn 23. nóvember, en þá felldi stjórn Sambandsins tillögu þess efnis að stofnað yrði nýtt skipafélag með þátttöku Sambandsins. Á þessum tíma voru engir frekari fundir haldnir með fulltrúum Útvegsbankans annars vegar og fulltrúum Hafskips og Sambandsins hins vegar en sá eini sem áður er getið og haldinn var 17. nóvember. Enn einn þátturinn og vendipunkturinn í málinu gerðist hinn 18. nóvember með því að Íslenska skipafélagið hf. var stofnað. Eftir áðurgreindan fund með bankastjórn Útvegsbankans og SÍS og Hafskips þann 17. nóvember skýrðu Hafskipsmenn frá því að næsta morgun, mánudaginn 18. nóvember, yrði farið fram á greiðslustöðvun hjá Hafskip. Þeir skýrðu þetta svo að vegna fjölmiðlaumfjöllunar um slæma stöðu fyrirtækisins óttuðust þeir að lánardrottnar hér heima og erlendis mundu ganga harðar að fyrirtækinu en ella hefði orðið. Það kom einnig fram að tvö skip væru þá á leið til Evrópu og þeir Hafskipsmenn óttuðust að reynt yrði að kyrrsetja skipin í erlendum höfnum. Hugmynd þeirra var sú að mæta þessum vanda annars vegar með greiðslustöðvun hér heima og hins vegar stofnun nýs skipafélags sem yfirtæki skip Hafskips hf., en með þessum hætti mætti forða því að skipin yrðu kyrrsett erlendis vegna skulda Hafskips hf. Það má að vísu geta þess einnig að áður lýstu þeir þeirri hugmynd að samhliða greiðslustöðvun skyldi bankinn yfirtaka eignir Hafskips og taka til við skiparekstur, en þeirri hugmynd var snarlega vísað á bug af hálfu bankans. Um þetta er að öðru leyti það að segja að bankastjórnin hafði í rauninni ekki annað svigrúm til að meta þessar hugmyndir en þetta sama kvöld, en fundinum með Hafskipsmönnum lauk um kvöldmatarleytið. Bankastjórnin hefur upplýst að hún hafi síðar fallist á að þessi leið væri sú skásta af öllum vondum sem virtust vera fyrir hendi í stöðunni. Miðað við það mat var m.a. haft í huga að samkvæmt upplýsingum SÍS og Hafskipsmanna fyrr um daginn átti nýtt skipafélag að vera komið á laggirnar eftir þrjá til fjóra daga og geta yfirtekið rekstur Hafskips þá þegar. Þetta millibilsástand þurfti því ekki að standa yfir nema þessa örfáu daga, en með því ynnist hins vegar miklu meira, þ.e. að unnt yrði að selja eignirnar í fullum rekstri með þeim hætti sem ég hef áður lýst. Með þeim hætti fengist augljóslega mun meira fyrir þær en ef þær yrðu seldar eftir svo og svo langa rekstrarstöðvun. Bankinn féllst einnig á að hann skyldi gera félaginu kleift að starfa með því að útvega því rekstrarfé gegn því að fá tekjur af starfsemi þess á móti. Á þessu stigi var það ekki í huga manna að halli yrði á rekstri félagsins þá þrjá til fjóra daga sem því var ætlað að starfa og reyndar er ekki enn þá séð hvernig það dæmi kemur út. Þegar upp var staðið var reyndin hins vegar sú að Íslenska skipafélagið starfaði miklum mun lengur en menn höfðu upphaflega áætlað eða allt þar til 5. des. s.l. Ástæða þess að skipafélagið var til þetta lengi var fyrst og fremst sú að áætlanir SÍS og Hafskipsmanna fóru út um þúfur, eins og áður er fram komið, og hinn 5. des. var kaupsamningur milli Hafskips og Íslenska skipafélagsins látinn ganga til baka á grundvelli heimildarákvæðis í samningnum sjálfum. Riftun samningsins hafði verið í farvatninu allt frá því sunnudaginn 1. des., en þá þótti sýnt eftir langan fund milli fulltrúa Útvegsbankans og Eimskipafélagsins að samningar ættu að geta náðst um kaup Eimskipafélagsins á eignum Íslenska skipafélagsins. Af tæknilegum ástæðum gat riftun samningsins hins vegar ekki farið fram fyrr en 6. des. Ástæða þess var sú að eitt skipa Íslenska skipafélagsins, Hofsá, var enn í höfn í Evrópu. Riftun samningsins á því stigi hefði getað valdið kyrrsetningu skipsins erlendis með því að Hafskip væri þá orðið eigandi skipsins aftur og kröfuhafar hefðu þar með átt beinan aðgang að þessari eign félagsins. Þá áhættu voru menn sammála um að ekki væri verjandi að taka. Ég tel rétt að fram komi að hinn 26. nóvember undirrituðu stjórn Íslenska skipafélagsins og bankastjórn Útvegsbankans sameiginlegt minnisblað um uppgjör vegna reksturs félagsins og það minnisblað var áréttað með samkomulagi sem dagsett var 4. þessa mánaðar. Meginatriði þess er að rekstrartekjur Íslenska skipafélagsins skuli renna til bankans og að bankinn greiði öll nauðsynleg rekstrarútgjöld Íslenska skipafélagsins á þeim tíma sem það starfaði. Ástæða þess að bankinn gerði þetta samkomulag við Hafskipsmenn eða öllu heldur Íslenska skipafélagið var tvíþætt. Í fyrsta lagi var það gert í ljósi þess sem rætt var um í upphafi, jafnvel þótt forsendan um einungis þriggja til fjögurra daga rekstur félagsins hafi brugðist svo illa sem áður er nefnt. Í öðru lagi lögðu Eimskipafélagsmenn höfuðáherslu á að yfirtaka þeirra á eignum Hafskips gæti gerst í þolanlegum friði við Hafskipsmenn. Með hliðsjón af öllu þessu þótti bankastjórninni ekki annað fært en að gera þetta samkomulag og stuðla með þeim hætti að því að lausn fengist fram í því þrátefli sem málið var í rauninni komið í. Með því væri væntanlega litlu fórnað í samanburði við það sem gæti unnist. Um stofnun Íslenska skipafélagsins og kaupsamning milli Hafskips og þess félags hefur margt verið rætt og ritað og því verið haldið fram af sumum að stofnun þessa félags og kaup þess á eigum Hafskips hafi verið ólögleg. Ég fól ríkislögmanni að skrifa lögfræðilega álitsgerð um þetta atriði og þá álitsgerð afhenti ég ráðherrum á ríkisstjórnarfundi litlu síðar. Meginniðurstaðan er sú að stofnun félagsins hafi í sjálfu sér verið lögmæt og kaup Íslenska skipafélagsins á eigum Hafskips sömuleiðis. Hins vegar sé jafn ljóst að kæmi til þess að Hafskip yrði gjaldþrota mætti búast við því að kröfur frá öðrum kröfuhöfum í þrotabú Hafskips um að kaupverðið eða hluti þess skyldi renna inn í þrotabúið en ekki til bankans mundu ná fram að ganga. Samningurinn væri þannig ekki ólöglegur í sjálfu sér, en riftanlegur að hluta kæmi til þess að Hafskip yrði gjaldþrota. Samningurinn hefur síðan verið látinn ganga til baka þannig að riftunarkröfur vegna hans eiga ekki að koma til. Ég tel rétt og nauðsynlegt að fjalla um það nokkrum orðum hvað gert hefur verið í þrotabúi Hafskips frá því að gjaldþrotaúrskurður var kveðinn upp s.l. föstudag, 6. des. Skipaðir hafa verið þrír bústjórar, þeir Gestur Jónsson, Jóhann Níelsson og Viðar Már Matthíasson, sem allir eru starfandi lögmenn hér í borg. Skiptaráðendur eru Markús Sigurbjörnsson og Ragnar Hall. Störf þessara manna hingað til hafa falist í því m.a. að þeir hafa tekið við kauptilboði frá Eimskipafélaginu í flestar áþreifanlegar eignir Hafskips. Það kaupverð sem Eimskipafélagið hefur boðið í eignirnar er tæpar 9,4 milljónir dollara eða tæpar 400 millj. kr. Í tilboði sínu gerir Eimskipafélagið ráð fyrir að kaupverð greiðist með yfirtöku á hluta af skuldum Hafskips við Útvegsbankann. Kaupverð miðist að hálfu við gengi erlendrar myntar og að hálfu leyti við íslenskar krónur með verðtryggingu. Af erlenda hlutanum greiðist markaðsvextir, en íslenski hlutinn verði vaxtalaus. Lánstími verði að hluta 10 ár, en að hluta 15 ár. Síðan skiptaráðendur tóku við tilboðinu hafa þeir unnið að því að koma á samningi við Eimskipafélagið á grundvelli þessa tilboðs. Ýmis atriði hafa þó þarfnast nánari skilgreiningar. Væntanlega verður samningur undirritaður mjög fljótlega, en það hefur tafist fram yfir það sem menn gerðu sér vonir um. Samhliða hafa skiptaráðendur unnið að gerð samnings við Útvegsbankann vegna sölu á eignum Hafskips til Eimskipafélagsins. Sá samningur er ítarlegur, en megininnihald hans felst í því að tryggja hagsmuni annarra kröfuhafa en Útvegsbankans í þrotabúi Hafskips. Þetta felur það í sér nánar tilgreint að sá hluti kaupverðsins sem telst vera fyrir þær eignir sem Útvegsbankinn á ekki veð í skal renna í þrotabúið en ekki beint til Útvegsbankans, en sá hluti sem Útvegsbankinn á veð í rennur eðlilega til bankans. Þá hefur mikill tími skiptaráðenda og bústjóra farið í að taka ákvarðanir um framhald rekstrarins og alls kyns aðkallandi mál sem ekki hafa þolað bið. Ég sé ekki tilefni til að greina allt sem skiptaráðendur og bústjórar hafa mátt gera og taka ákvörðun um þessa fáu daga, en ég vil þó nefna eitt atriði sérstaklega. Það er ms. Skaftá sem hefur verið kyrrsett í Belgíu um allnokkurn tíma. Lausn þess máls er afar erfið, en unnið er að því af fullum krafti að finna lausnir sem kröfuhafar og þá ekki síst Útvegsbankinn geti sætt sig við. Það er svo að samkvæmt gjaldþrotalögum á skiptaráðandi að rannsaka hvort einhver lögbrot tengist gjaldþroti og ástæðum þess. Þetta hlutverk er honum veitt sem dómara. Ef skiptaráðandi telur að eitthvert lögbrot hafi átt sér stað sem tengist gjaldþrotum með einum eða öðrum hætti ber honum skylda til samkvæmt 84. gr. gjaldþrotalaga að tilkynna ríkissaksóknara sem kveður á um nánari rannsókn málsins telji hann ástæðu til þess. Það er alveg ljóst að skiptaráðandi verður að geta stjórnað því hvernig rannsókn er hagað og í hvaða röð könnunarefni eru tekin fyrir. Ef hins vegar annar aðili á að fara að kanna þá sömu hluti og skiptaráðandi hefur til rannsóknar samkvæmt lögum er augljóst að nefndin er háð sömu gögnum í sinni rannsókn og skiptaráðandi. Gjaldþrotaúrskurðurinn var kveðinn upp fyrir aðeins örfáum dögum og að sjálfsögðu hefur ekkert svigrúm gefist enn til að kanna hugsanleg brot. En hér hlýtur að verða að virða sem endranær þá grundvallarmannréttindareglu að menn teljist saklausir þar til sekt þeirra er sönnuð. Þessu meginatriði skyldi enginn gleyma í þessari umfjöllun. En til þess að gera rétt skiptaráðanda sem sterkastan hefur hæstv. dómsmrh. ákveðið að leggja fram frv. um breytingu á gjaldþrotalögum. Það frv. er flutt að fram kominni ábendingu þeirra sem fara með skipti þrotabúa fyrir borgarfógetaembættið í Reykjavík þar sem litið hefur verið svo á að gjaldþrotalög nr. 6/1978 taki ekki nægilegt tillit til aðstæðna við meðferð umfangsmikilla mála á þessu sviði. Er breytingum þessum ætlað að ráða bót á brýnustu atriðum að þessu leyti. Það er bjargföst skoðun mín að hvert það atriði, sem upp kann að koma og gefur minnsta tilefni til að ætla að um refsivert athæfi sé að ræða, verði að rannsaka nánar. Við stefnum öll að því að taka hart á öllu því sem saknæmt getur talist í viðskiptum og samstarfi á milli banka og fyrirtækis. Rangar upplýsingar verða vafalaust teknar til umfjöllunar og rannsóknar. Hér á ekkert að fela og engu að leyna. Ég óskaði eftir því við bankastjórn Útvegsbankans að hún gæfi mér stutt yfirlit frá sínum bæjardyrum séð yfir viðskipti Útvegsbankans og Hafskips síðari hluta árs 1984 og fram á þetta ár. Þær upplýsingar eru þessar: Hafskip hf. hefur starfað í tæp 30 ár og haft bankaviðskipti við Útvegsbankann. Rekstur þess hefur gengið erfiðlega og eiginfjárstaða lengst af verið slæm og lánsfjárþörf mikil. Miklir og vaxandi rekstrarerfiðleikar tóku að gera vart við sig á árinu 1984. Áætlun hafði upphaflega gert ráð fyrir 20-30 millj. kr. hagnaði. Í desember var rekstrartap á því ári um 50-60 millj. kr. Á hinn bóginn var gert ráð fyrir að svonefndar Atlantshafssiglingar félagsins skiluðu miklum hagnaði. Þessar siglingar hófust á s.l. hausti, m.a. til að koma í stað varnarliðsflutninga sem stöðvuðust að mestu 1984. Forráðamenn Hafskips fóru þess á leit haustið 1984 að Útvegsbankinn veitti þeim mjög aukna fyrirgreiðslu. Þeirri málaleitun var hafnað. Um þetta leyti munu hafa hafist viðræður milli stjórnenda Hafskips og Eimskips um hugsanlega samvinnu eða kaup hinna síðarnefndu á félaginu. Þeim viðræðum lauk án niðurstöðu. Í byrjun janúar ákvað stjórn Hafskips hf. að beita sér fyrir verulegri hlutafjáraukningu. Fyrir lá að Útvegsbankinn mundi að öðrum kosti ekki fallast á lánbeiðni félagsins. Hluthafafundur var haldinn 8. febrúar á þessu ári. Áður höfðu þá verið lagðar fram áætlanir um mikinn bata í rekstri félagsins. Að mati stjórnenda fyrirtækisins átti þessi bati að byggjast á hagræðingu í Íslandssiglingum og mjög góðri afkomu vegna Atlantshafssiglinga. Hluthafafundur samþykkti 80 millj. kr. aukningu hlutafjár og næstu mánuði voru lögð fram skuldabréf vegna hlutafjáraukningar sem námu tæplega 80 millj. kr. Skuldabréfin voru veðsett bankanum og þessi skuldabréf eru verðtryggð. Niðurstaða reikningsuppgjörs barst bankanum fyrir árið 1984 í lok maí s.l. Þá kom í ljós að tap ársins reyndist vera 95,7 millj. eða nærri tvöfalt það sem áætlað hafði verið. Jafnframt var þó staðfest að Atlantshafssiglingarnar hefðu skilað hagnaði á árinu og sá hagnaður héldi áfram fyrstu mánuðina á yfirstandandi ári. Aðalfundur félagsins var haldinn í byrjun júní og þar voru reikningar og áætlanir félagsins samþykkt. Fyrsta uppgjör vegna yfirstandandi árs barst bankastjórn Útvegsbankans síðari hluta júlímánaðar. Þá kom í ljós að um 100 millj. kr. tap var á rekstrinum fyrstu fjóra mánuði ársins, m.a. stórfellt tap vegna Atlantshafsflutninganna. Áætlun, sem lögð var fram samtímis, gerði þó enn ráð fyrir 100 millj. kr. hagnaði yfir árið á Atlantshafssiglingum. Þegar þessar niðurstöður um stórfellt tap samkvæmt reikningum lágu fyrir var ákveðið á sameiginlegum fundi bankastjórnar Útvegsbankans og forráðamanna Hafskips að félagið gerði ráðstafanir til að selja eignir sínar og viðskiptasambönd sem fyrst bæði að því er varðar Íslandssiglingar og Atlantshafssiglingar. Beinar viðræður bankastjórnar Útvegsbankans við Eimskip um sölu eigna Hafskips hófust 22. október. Þá lá fyrir að taka þyrfti ákvarðanir sem bankinn þyrfti að eiga aðild að. Uppgjör fyrir janúar-ágúst á þessu ári lá fyrir í síðasta mánuði og þar kemur fram að svipað tap reyndist á síðara fjögurra mánaða tímabilinu og hinu fyrra. Gjaldþrot Hafskips stafaði af framangreindum taprekstri í hefðbundnum siglingum og Atlantshafssiglingum. Þetta tap í fyrra og í ár nemur a.m.k. 250 millj. kr. Jafnframt hefur verðfall á skipum veikt raunverulega eiginfjárstöðu fyrirtækisins sem slæm var fyrir. Talið er að flutningaskip hafi lækkað í verði á alþjóðlegum markaði um 15-20% árlega síðustu þrjú árin. Enn þá meiri lækkun hefur orðið á skipum sem eru 12-15 ára en í þeim hópi eru skip Hafskips. Þegar þessi mál komu hér til umræðu fyrir nokkru síðan sagði ég frá því að mat á tryggingum skipa Hafskips hefði lækkað frá 28. júní til 9. október á þessu ári yfir 20%. Skuldbindingar við Útvegsbankann námu 3. júní 638 millj. Tryggingar voru þá 593 millj. En 28. júní voru skuldbindingar 639 millj. en tryggingar voru þá metnar af bankaeftirlitinu 375-471 millj. Hinn 23. ágúst eru skuldbindingar 716 millj. og tryggingarnar komnar niður í 345-421 millj. að mati bankaeftirlitsins. 9. október eru skuldirnar komnar í 748 millj. en tryggingar eru metnar af bankaeftirlitinu 291-366 millj. kr. Þetta sýnir að mat eigna hefur hrunið meira á þessu ári en árin á undan hvað skipin snertir. Á árinu 1981 lagði ríkissjóður fram 50 millj. kr. til styrktar eiginfjárstöðu Útvegsbankans. Þetta var gert þannig að ríkissjóður veitti sjálfskuldarábyrgð á skuld Útvegsbankans við Seðlabankann. Skuld þessi færðist á sérstakan reikning Útvegsbankans í Seðlabankanum. Eins og segir í lánsfjárlögum fyrir árið 1981 greiðir ríkissjóður vexti og afborganir af skuldinni með föstum árlegum greiðslum að fjárhæð 7,5 millj. kr. í tólf ár, í fyrsta sinn á árinu 1982. Þessar árlegu greiðslur úr ríkissjóði nema nú samtals 51,2 millj. kr. á verðlagi í desember í ár. Skattgreiðslur bankans í ríkissjóð á sama tíma nema á sama verðlagi 167,6 millj. kr. Þær sundurliðast þannig: Skattur af gjaldeyrisviðskiptum, sem bankinn borgar, eru 114,5 millj., landsútsvar 10 millj., skattur á verslunar- og skrifstofuhúsnæði 9,3 millj., skattur á innlánsstofnanir 13,5 millj. og tekju- og eignarskattur 20,3 millj. Útvegsbankinn hefur greitt frá 1960 skatta í ríkissjóð á verðlagi í desember samkvæmt þessum útreikningi sem hér segir: Skattur af gjaldeyrisviðskiptum 651,8 millj., landsútsvar 20,6, skattur af verslunar- og skrifstofuhúsnæði 14,1, skattur á innlánsstofnanir 13,5, tekjuskattur frá 1982 12,5 og eignarskattur 7,8, eða samtals 720,3 millj. kr. Útvegsbankinn og Landsbankinn hafa lengst af greitt skatt af gjaldeyrisviðskiptum einir þar sem aðrar stofnanir höfðu ekki heimild til gjaldeyrisviðskipta fram á s.l, ár. Það skal tekið fram að skattur banka af gjaldeyrisviðskiptum hefur ekki lagst á viðskiptamennina. Mismunur á kaupgengi og sölugengi er svipað, jafnvel lægra en víða erlendis og því er hér um beina skattlagningu að ræða á bankana. Mér finnst rétt að það komi hér fram að útlán Útvegsbankans í heild námu 7838 millj. hinn 31. október s.l. Þar af nam erlent endurlánað lánsfé 3705 millj. kr. eða 47,27% af heildarútlánum. Útlánin skiptust þannig milli atvinnugreina í meginatriðum: Sjávarútvegur 3396 millj. eða 43,3%, iðnaður 628 millj. eða 8%, íbúðarbyggingar 355 millj. eða 4,5%, verslun 827 millj. eða 10,6%, olíufélög 545 millj. eða 9,9%, samgöngur 894 millj. eða 11,4% og annað 1760 millj. eða 12,3%. Þetta sýnir hversu gífurlega hátt hlutfall þessi banki hefur í útlánum til sjávarútvegs. Útvegsbankinn hefur útibú utan Reykjavíkur á átta stöðum, Vestmannaeyjum, Keflavík, Ísafirði, Siglufirði, Akureyri, Kópavogi og Seltjarnarnesi. Mikilvægust fyrir viðskiptamenn í sjávarútvegi eru þessi útibú: Vestmannaeyjar með 1095 millj., Keflavík 414 millj. þetta er miðað við 30. nóvember s.l. - Ísafjörður 368 millj., Siglufjörður 212 millj., aðalbanki með 1297 millj. og aðrir afgreiðslustaðir eru með 3 millj. Fjöldi viðskiptavina í fiskvinnsluútgerð á þessum stöðum öllum eru hvorki meira né minna en 212. Þar af eru 70 í Vestmannaeyjum, 27 í Keflavík, 28 á Ísafirði, 20 á Siglufirði, 37 í aðalbanka og 30 í öðrum afgreiðslustöðum. 1. nóvember höfðu innlán í Útvegsbankanum aukist síðustu tólf mánuði um 1274 millj. kr. eða um rúm 58%. Til samanburðar jukust innlán í bankakerfinu í heild á þessum sama tíma um tæplega 43%. Þróun innlána hjá Útvegsbankanum var því mjög hagstæð á þessu tólf mánaða tímabili. En frá nóvemberbyrjun hefur þetta breyst í kjölfar umræðu um taphættu bankans vegna erfiðleika Hafskips hf., sem nú hefur leitt til gjaldþrots fyrirtækisins, og beinn samdráttur varð í innlánum Útvegsbankans í nóvember sem nam rúmlega 200 millj. kr. Þannig hefur opinber umræða haft þessi áhrif á trúnað viðskiptamanna við bankann og hans aukna vanda þrátt fyrir yfirlýsingu um að innlán og skuldbindingar bankans væru tryggðar og vísa ég í því sambandi til nýlegrar yfirlýsingar Seðlabanka Íslands. Víst eru þessi töp mikil og raunaleg í alla staði sem þarf að rannsaka til hlítar. En við skulum líka líta á að það hafa fleiri aðilar orðið að bíta í það súra epli að tapa miklu af sínum eiginfjármunum. Fiskveiðasjóður stendur frammi fyrir því að á fjórum skipum voru áhvílandi í sjóðnum 800 millj. kr. en vátryggingarverð þessara skipa var 568,9 millj. Fiskveiðasjóður hefur boðið þessi skip öll inn á svipaða upphæð og vátryggingarverðið er, eða 570 millj. Það má því ætla að augljóst sé að tap sjóðsins á þessum skipum verði ekki minna en 230 millj. en getur orðið mun meira þegar séð er hvað kostar að gera við og halda þessum skipum við og hvaða boð kemur til með að fást í þau. Byggðasjóður hefur líka orðið fyrir verulegum áföllum. Af sex skipum hefur Byggðasjóður afskrifað lán upp á 74 millj. 756 þús. kr. Þetta er miðað við 30. september eins og þær skuldir þá stóðu með uppreiknuðum gengisviðauka og/eða verðbótum, vöxtum og dráttarvöxtum. Nú er það fjarri mér að boða hér árás á stjórn eða framkvæmdastjórn Fiskveiðasjóðs eða Byggðasjóðs. Það er efnahagsástandið, gengisþróunin, sem hefur gert það að verkum að þessir sjóðir hafa tapað svona gífurlegu fjármagni, verðbólga undanfarinna ára og neikvæðir vextir. Við verðum einnig að taka þetta mál inn í dæmið, við verðum líka að líta á þetta sem þjóðfélagslegt vandamál. Einhver kynni að segja núna: En hvers vegna voru ekki þessi skip boðin fyrr upp? Þetta hefur ekki verið að hrynja núna á tveimur, þremur síðustu árum, þetta hefur átt sér lengri aðdraganda vegna efnahagsstefnu og vegna gengisstefnu. Hvað hefði verið hægt að gera? Það eru nokkur ár síðan ég, sem þáverandi stjórnarmaður í Byggðasjóði, lagði til að afskrifa þessar ákveðnu skuldir strax því að þær væru tapaðar fyrir fram. Það var mikið hlegið af slíkri tillögu. En ég held að við höfum greitt henni atkvæði þrír, m.a.s. greiddi sá ágæti maður, sem Alþb. setti þar í stjórnina, því atkvæði. Hann var það raunsær eins og ég. Það hefðu mátt vera fleiri. Það hefur komið fram áður að bankastjórn Seðlabankans mun gera sérstakan samning við Útvegsbankann um fjárhagslega fyrirgreiðslu sem tryggi greiðslustöðu bankans gagnvart viðskiptaaðilum bæði innanlands og utan. Meðan slíkur samningur er í gildi mun Seðlabankinn fylgjast reglulega með rekstri bankans og fjárráðstöfunum hans. Hér hefur verið allmikið rætt um bankaeftirlit Seðlabankans af Hafskipsmálinu og bankaeftirlit yfirleitt. Ég óskaði eftir því við bankastjórn Seðlabankans að fá yfirlit yfir starfsemi bankaeftirlitsins og mér þykir rétt að skýra frá því yfirliti hér frá orði til orðs: "Afskipti Seðlabankans af skuldamálum Hafskips við Útvegsbankann eiga sér alllanga sögu. Hafa þau bæði komið upp sjálfstætt og í sambandi við almennar athuganir á fjárhagsstöðu Útvegsbankans en hún hefur verið erfið langtímum saman undanfarna áratugi. Ekki virðist ástæða til að rekja þessi mál lengra aftur en til ársins 1975 en þá var gerð heildarkönnun á Útvegsbankanum þar sem m.a. kom fram mjög erfið staða Hafskips gagnvart bankanum svo að ekki var talið að tryggingar hrykkju að fullu fyrir útistandandi kröfum bankans. Skýrsla þessi var rækilega rædd við bankastjórn Útvegsbankans og hún hvött til að leita lausnar í málinu er tryggði hagsmuni bankans. Ekki tókst þó að bæta afkomu eða stöðu Hafskips að neinu marki næstu árin og á árinu 1977 var leitað eftir erlendri lántöku til að bæta fjárhagsstöðu Hafskips og var sú beiðni tilefni til þess að lánadeild Seðlabankans og bankaeftirlitið tóku viðskipti Hafskips við Útvegsbankann enn til rækilegrar athugunar. Leiddi hún til þeirrar niðurstöðu að staða bankans í málinu væri enn veik og nauðsynlegt væri að gera víðtækar ráðstafanir til betri stjórnunar á fyrirtækinu, harðara eftirlits af bankans hálfu og aukinna trygginga til að forða bankanum frá tjóni. Um þessar mundir var lausafjárstaða Útvegsbankans mjög erfið og setti Seðlabankinn því það að skilyrði fyrir aukinni fyrirgreiðslu til bankans að sérstakur eftirlitsmaður fylgdist með útlánastarfsemi bankans og gæfi bankastjórn Seðlabankans reglulegar skýrslur um það efni. Helst þessi skipan fram til ársins 1979. Á þessum tíma var mjög að því unnið að auka eftirlit Útvegsbankans með málefnum Hafskips og styrkja stöðu bankans almennt í viðskiptum við fyrirtæki. Veik stjórnun og léleg eiginfjárstaða olli því hins vegar að þessi viðleitni bar ekki þann árangur sem skyldi. Var því af hálfu bankastjórnar Útvegsbankans lögð megináhersla á að gerð yrði rækileg endurskipulagning bæði á fjárhag og stjórn fyrirtækisins. Ekki urðu þó neinar skjótar endurbætur í þessu efni, eins og kom fram í skýrslu bankaeftirlitsins frá því í nóvember 1978 er það taldi stöðu Útvegsbankans í þessum málum enn mjög veika. Það er ekki fyrr en á árinu 1979 sem gripið er til raunhæfra aðgerða til að bæta rekstrarstöðu Hafskips. Í maí það ár var lokið verulegri hlutafjáraukningu og bættust þá í hóp hluthafa margir sterkir aðilar sem talið var að mundu mjög styrkja rekstur félagsins með viðskiptum sínum. Eftir þessa breytingu urðu veruleg umskipti til hins betra í rekstrarstöðu fyrirtækisins, eins og fram kom í skýrslum sem gerðar voru af Seðlabankanum þá um haustið og samkvæmt uppgjöri Útvegsbankans um áramót. Í mars 1980 fékk bankaeftirlitið skýrslu frá Útvegsbankanum um skuldastöðu Hafskips og náðu heildarskuldbindingar þess gagnvart Útvegsbankanum þá 2126 millj. gamalla kr. Gerði bankaeftirlitið þá ekki athugasemdir við þær tryggingar sem fyrir þessum skuldum voru. Auk þessara skuldamála beindist athygli Seðlabankans um þetta leyti mjög að heildarstöðu Útvegsbankans en lausaskuldir hans við Seðlabankann voru þá mjög miklar. Leiddi þetta til þess að haustið 1980 var gengið frá rækilegri skýrslu er nefndist "Fjárhagsvandi Útvegsbankans og tiltækar aðgerðir til lausnar honum". Niðurstaða þessarar grg. var sú að nauðsynleg væri gagnger skipulagsbreyting að því er varðar Útvegsbankann og reyndar ríkisbankakerfið í heild. Bent var á hugsanlega sameiningu Útvegsbankans við Búnaðarbankann eða Landsbankann en einnig skiptingu viðskipta Útvegsbankans milli hinna tveggja ríkisbankanna. Ekki var af ríkisstjórnarinnar hálfu fallist á þessa tillögu en í stað þess ákveðið að gera ráðstafanir til að bæta stöðu Útvegsbankans með nýju 50 millj. kr. eiginfjárframlagi úr ríkissjóði og flutningi viðskipta frá Útvegsbankanum til hinna viðskiptabankanna fyrir milligöngu Seðlabankans. Komu þessar aðgerðir til framkvæmda í árslok 1980 og á árinu 1981. Alls höfðu þessar aðgerðir í för með sér nálægt 120 millj. kr. bata á lausafjárstöðu Útvegsbankans og verulega lækkun á hlutfalli sjávarútvegslána af heildarútlánum bankans. Árangur þessara aðgerða kom fram í mun betri stöðu Útvegsbankans allt árið 1981 og fram á næsta ár. Seinni hluta ársins 1982 og á árinu 1983 fór staða Útvegsbankans hins vegar ört versnandi og voru orsakirnar þá fyrst og fremst versnandi afkoma sjávarútvegsins. Á þessu tímabili og allt fram til ársins 1984 komu hins vegar vandamál Hafskips lítið inn í myndina í þeim viðræðum sem þá fóru reglulega fram milli bankastjórnar Seðlabankans og Útvegsbankans um lausafjárstöðu hins síðarnefnda. Það er ekki fyrr en haustið 1984 sem nýir greiðsluerfiðleikar Hafskips koma til umræðu vegna áhrifa þeirra á stöðu Útvegsbankans. Kom þá fram af hálfu bankastjórnar Útvegsbankans sú skoðun að nauðsynlegt væri að grípa til öflugra ráðstafana til þess að leysa þennan vanda og var Seðlabankanum kunnugt um tilraunir til þess að koma á samningum milli Hafskips og Eimskipafélags Íslands. Ekkert varð hins vegar úr þeim ráðagerðum að sinni og á fundi með Seðlabankanum í febrúar s.l. skýrði bankastjórn Útvegsbankans frá því að ákveðin hefði verið hlutafjáraukning og aukin umsvif í starfsemi Hafskips sem vonir stæðu til að bæta mundu rekstraraðstöðu fyrirtækisins á árinu 1985. Síðari hluta júnímánaðar voru þessi mál enn rædd við bankastjórn Útvegsbankans og fékk Seðlabankinn þá í hendur yfirlit um skulda- og tryggingastöðu Hafskips við Útvegsbankann sem benti til þess að vantryggðar skuldir næmu 21 millj. en heildarskuldbindingar Hafskips alls 638 millj. Þar sem augljóst var að hér var um mjög áhættusama stöðu að ræða óskaði bankastjórnin eftir því að bankaeftirlitið gerði könnun á skuldamálum Hafskips. Fyrsta athugun bankaeftirlitsins, sem miðaði við stöðuna 28. júní, var tilbúin seint í júlí, og var hún send viðskrn. 30. júlí. Skv. henni virtist tryggingastaða Útvegsbankans mun veikari en skýrslan frá 3. júní gaf til kynna, og var ástæðan fyrst og fremst lægra mat á veðsettum eignum. Skv. þessu yfirliti var talið að vantrygging skuldbindinga Hafskips gæti verið á bilinu 168-264 millj. kr. Upplýsingar þessar voru einnig afhentar Útvegsbankanum og ræddar við hann, en hann hafði þá í sama mánuði fengið nýjar mjög óhagstæðar tölur um rekstrarafkomu Hafskips á fyrstu fjórum mánuðum þessa árs. Einnig var haft samband við viðskrh. sem ræddi málið við Útvegsbankann, og var lögð áhersla á nauðsyn skjótra aðgerða til þess að ráða bót á þeirri áhættu sem bankinn var kominn í. Jafnframt hélt bankaeftirlitið áfram að kanna betur verðgildi þeirra veða sem Útvegsbankinn hafði í eigum Hafskips, en kunnugt var að verð á skipum hafði verið ört fallandi. Þetta leiddi til þess að gert var nýtt yfirlit um skulda- og tryggingastöðu Hafskips sem miðað var við 23. ágúst, en því var lokið snemma í september og sent viðskrh. með bréfi dags. 9. september. Skv. þessu yfirliti hefur bæði orðið hækkun á skuldbindingum Hafskips við Útvegsbankann og veruleg lækkun á verðmæti trygginga miðað við könnunina 28. júní. Var nú talið að vantryggðar skuldir gætu numið 352-428 millj. kr. Niðurstöður þessar voru einnig afhentar bankastjórn Útvegsbankans, en málið hafði nokkrum sinnum verið rætt milli hennar og Seðlabankans undanfarnar vikur og hafði þar m.a. komið fram að hafnar væru viðræður milli Hafskips og Eimskipafélagsins um yfirtöku á Íslandssiglingum Hafskips. Hinn 13. september var síðan haldinn sameiginlegur fundur bankastjórna Útvegsbankans og Seðlabankans með viðskrh. þar sem staða Hafskipsmálsins var ítarlega rædd og lögð áhersla á nauðsyn þess að niðurstöður úr viðræðum Hafskips og Eimskips lægju sem fyrst fyrir. Var talið eðlilegt að bankastjórn Útvegsbankans reyndi að fylgjast sem best með þessum viðræðum og greiða fyrir þeim eftir mætti. Um miðjan október lauk bankaeftirlitið við rækilega heildarskýrslu um skuldastöðu helstu viðskiptamanna Útvegsbankans og kom þar fram að tryggingastaða Útvegsbankans varðandi Hafskip hafði haldið áfram að versna. Var þessi skýrsla afhent viðskrh. 22. október en daginn eftir bankastjórn og bankaráðsformanni Útvegsbankans. Augljóst var að staða Útvegsbankans var þegar hér var komið sögu orðin mjög hættuleg í máli þessu og mikil áhersla á það lögð af öllum aðilum að reynt yrði að leita lausnar á vandanum sem fyrst þar sem augljóst var að staðan mundi halda áfram að versna, bæði vegna rýrnandi veða og hallareksturs Hafskips. Útvegsbankinn tók nú upp beinar viðræður við Eimskipafélagið sem þó leiddu ekki til niðurstöðu að því sinni. Í stað þess voru um tíma kannaðar aðrar leiðir svo sem stofnun nýs skipafélags með skipadeild Sambandsins eða rekstur nýs skipafélags, Íslenska skipafélagsins, sem tekið hafði við miklum hluta af eignum Hafskips. Ástæðulaust er að rekja þessa sögu nánar þar sem mikill hluti hennar hefur þegar komið fram í fjölmiðlum, en eina færa leiðin reyndist að lokum sala verulegs hluta af eigum Hafskips til Eimskipafélagsins jafnframt því sem Hafskip hf. gaf sig upp til gjaldþrotaskipta. Undanfarna mánuði, á meðan unnið hefur verið að lausn þessa máls, hafa bæði ráðuneytið og Seðlabankinn fylgst náið með framvindu þess, en forræði þess og framkvæmd hlaut að vera í höndum bankastjórnar og bankaráðs Útvegsbankans. Því miður reyndist meiri erfiðleikum bundið en menn höfðu vonað að ná samningum er tryggðu hagsmuni Útvegsbankans. Er enginn vafi á því að sá dráttur hefur verið dýr þar sem á meðan hafa bæði hlaðist upp skuldir vegna taprekstrar og veð bankans haldið áfram að rýrna í verði. Þannig hafa versnandi ytri aðstæður átt verulegan þátt í því mikla tjóni sem Útvegsbankinn hefur nú orðið fyrir." Þetta segir um afskipti bankaeftirlitsins og Seðlabankans af Hafskipsmálinu. Hv. málshefjandi í þessum umræðum gerði mikið að því að kenna Sjálfstfl. um allt þetta mál, hann bæri eiginlega ábyrgð á því hvernig allt væri komið. Hann sagði að það hefði bara einn þm. Sjálfstfl. gefið sig fram að hafa ekki þegið neitt frá Hafskip og það var virðulegur varaþm. Guðmundur H. Garðarsson. Ég minnist þess ekki að ég hafi nokkurn tíma þegið molasopa hjá Hafskip, svoleiðis að það ætti ekki að vera svo illa komið fyrir flottheit við mig. En allt sem sagt var um fín og flott ferðalög er auðvitað fyllsta ástæða til þess að kanna. Við vitum að ferðalög eru dýr, en þau þurfa ekki endilega að vera að sama skapi óhófleg. Menn verða að gæta hófs í því þegar þeir eru að ferðast, hvort sem það er fyrir hið opinbera eða einkafyrirtæki. Ég minni á það í fullri vinsemd að við stöndum frammi fyrir afar miklum vanda í fjármálum þessarar þjóðar. Á sínum tíma gekk mikið á út af Flugleiðum þegar þær lentu í sínu stóra, mikla áfalli, og þá var haft æði hátt bæði hér í sölum Alþingis og annars staðar. Þeir menn sem þá stóðu í eldlínu fyrir Flugleiðir þurftu að ganga í gegnum það að vera mjög ásakaðir á ýmsum sviðum. Flugleiðir náðu sér upp úr þessu öldudal og hafa getað haldið uppi samgöngum bæði á milli Íslands og Bandaríkjanna og Íslands og Evrópu. Þeir hafa fjölgað sínum flugleiðum verulega og aftur standa Flugleiðir frammi fyrir vaxandi harðri samkeppni við dugmikið amerískt flugfélag svo að okkur Íslendingum veitir ekki af, hvaða skoðun sem við höfum á málum, að standa saman í þessum efnum og reyna að styðja við bakið á þeim fyrirtækjum sem eru að berjast fyrir sig og fyrir þjóðina í heild, því að ef þessi fyrirtæki fara á hausinn, sem kallað er, mun verða haldið uppi samgöngum að einhverju leyti af erlendum aðilum þegar þeir telja sér það henta. Við skulum því líka vara okkur á að fljúga ekki of hátt og fara ekki of geyst. Þessi mál eru erfið og við þurfum að láta fyrst og fremst skynsemi og yfirvegun ráða ferðinni. Við skulum minnast aðeins á mál þar sem gekk mikið á, hið svokallaða Geirfinnsmál. Það var nú meiri darraðardansinn sem átti sér stað bæði hér innan þings og utan. Það væri að sumu leyti lærdómsríkt að ríkisfjölmiðill eins og sjónvarpið sýndi nú að nýju hvernig þá var umhorfs. Hvað vannst við öll þessi læti? Ekki neitt. Jú, það vannst það að saklausir menn urðu fyrir barðinu á þessum látum öllum. Ég vona að við höfum lært af því sem þar gerðist. Hv. málshefjandi hefur gert töluvert að því að minnast á aðild hæstv. iðnrh. bæði að Útvegsbanka og Hafskipi. Hann hafi verið stjórnarformaður bæði bankaráðs og Hafskips. Þegar hæstv. núv. iðnrh. var gerður að formanni bankaráðs Útvegsbankans var hann stjórnarformaður í Hafskip. Það var auðvitað þáv. ríkisstj. sem gerði hann að formanni bankaráðs Útvegsbankans og Alþb. átti sæti í þeirri stjórn með þrjá vaska ráðherra, Framsfl. með fjóra ráðherra og hluti af Sjálfstfl. með þrjá ráðherra. Þeir skiptu, þessir flokkar, bankaráðsformennskunni á milli sín þannig að Framsfl. fékk formennsku í Seðlabankanum og formennsku í Búnaðarbanka. Alþb. fékk formennsku í Landsbanka og þessi hluti sjálfstæðismanna, sem átti sæti í ríkisstj., óskaði eftir því, og núv. hæstv. iðnrh. hefur sagt mér það margoft að hann hafi verið þrábeðinn um að taka að sér þessa formennsku, ekki af þessum mönnum einum heldur af ríkisstj. allri og m.a. hv. málshefjanda. Ef eitthvað var athugavert við að gera sama manninn að formanni bankaráðs og var formaður stjórnar fyrirtækis sem var í viðskiptum við bankann hefði þessi athugasemd átt að koma þá strax fram. Ef menn hefðu talið að þetta væri ósamrýmanlegt hefði aldrei átt að biðja Albert Guðmundsson að taka að sér formennsku í bankaráði. Svo vil ég í fullri vinsemd við málshefjanda segja honum það, sem hann kom ekki inn á, að það á enginn einn stjórnmálaflokkur meiri hluta í bankaráði og það á heldur enginn einn stjórnmálaflokkur meiri hluta í bankastjórn. Ég veit að málshefjandinn veit þetta mætavel. Sjálfstfl. á og hefur aldrei átt nema í mesta lagi einn af hverjum þremur, eða sjálfstæðismaður hefur verið einn af hverjum þremur bankastjórum í þessum ríkisbönkum. Það hefur verið samið með bankaráðin. Þar hefur Sjálfstfl. átt tvo af fimm. Alþb., Framsfl. og Alþfl. eiga fulltrúa í bankaráðum.

Það verður nú ekki lengi af hálfu Alþb.

Ja, það veit ég ekkert um. Ég ætla að segja minni góðu vinkonu að það er nú svo stundum að hæpið er að beita menn mikilli hörku. Þá bregst fólk illa við því. Ég man eftir því að það var formaður í þingflokki Alþb. sem hringdi einu sinni á lögregluna og bað að finna einn þm. og koma með hann hérna inn í húsið. Og þm. brást bara hin versta við, blessunin, sem eðlilegt er. Hann var mikill stjórnandi, formaður þingflokks Alþb., en það má stundum fara of geyst, meira að segja af honum.

Það vantaði fleiri atkvæði.

Mér finnst líka í tilefni af þessum umræðum vera rétt að geta þess sem, raunar málshefjandi gat um, en það er sú slæma staða sem Arnarflug er nú í. Ég fékk í gærkvöldi bréf sem samgrh. frá framkvæmdastjóra Arnarflugs þar sem talið er að svo sé komið að reksturinn geti stöðvast innan örfárra daga. Í þessu bréfi segir framkvæmdastjórinn að sé litið á efnahagsreikning þá sé eigið fé neikvætt en á móti komi duldir varasjóðir sem ekki koma fram fyrr en við sölu eigna eða nýtingu kaupréttar þannig að eigið fé má telja réttu megin þegar upp er staðið. Veltufjárhlutfall var þann 30. september betra en um langan tíma. Hins vegar var stór hluti eigna útistandandi. Þó var talið um miðjan október s.l. að félagið kæmist í gegnum þennan vetur án teljandi erfiðleika að því gefnu að venjuleg fyrirgreiðsla fengist hjá banka félagsins yfir erfiðasta hluta rekstrarársins. Framkvæmdastjórinn segir síðan í þessu bréfi: "Misnotkun ríkisfjölmiðils ásamt skipulegum söguburði hér heima og erlendis um stöðu Arnarflugs miðað við sex mánaða uppgjör hafa hins vegar gjörbreytt þessari mynd. Flestir lánardrottnar erlendis, seljendur vöru og þjónustu, hafa á örskömmum tíma algjörlega snúið við blaðinu og sett þá kosti sem félaginu er ógerlegt að mæta þvert ofan á áður gerða greiðslusamninga. Stjórnarformaður, fjármálastjóri og lögfræðingur hófu í morgun fundi með þeim stærstu þar sem málin eru útskýrð og reynt að endurvinna tiltrú þeirra á félaginu. Ómögulegt er að segja um árangur, en verði hann ekki einhver er ljóst að til rekstrarstöðvunar kemur", o.s.frv. Tryggingar á flugvélum og eigum félagsins renna út 15. desember og það vildi svo til að aðstoðarforstjóri umrædds tryggingafélags var hér til viðræðna við Flugleiðir hf. og Arnarflug. Þegar hann sá og lét þýða fyrir sig það sem kom í sjónvarpinu þetta kvöld hafði það þau áhrif að neitað var að framlengja tryggingar fram yfir þennan tíma nema með bankaábyrgð og gífurlegum greiðslum. Það er oft sagt að það sé alveg bráðnauðsynlegt að flytja fréttir af öllu, en stundum getur líka verið nauðsynlegt að segja ekki allt of mikið, það sé betra að reyna að komast af í erfiðum viðskiptum við menn með samningum en ekki að skipa því í fréttahasarstíl eins og því miður hefur hafið innreið sína hér í íslenska fréttamennsku. Þetta mál hlýtur að valda okkur öllum gífurlegum áhyggjum. Það er mikið áfall ef þetta félag stöðvast, bæði fyrir þær leiðir sem það flýgur á milli landa og sömuleiðis fyrir staði innanlands sem félagið hefur haldið uppi þjónustu til. Og það er heldur ekkert hollt fyrir Flugleiðir að verða eiginlega eitt og drottnandi í flugrekstri því að ég held að samkeppni eins og þessi sé af því góða. Ég vil taka fram að ég tel nauðsynlegt að setja ákvæði um hámarkslán til fyrirtækja og einstaklinga þar sem miðað er við ákveðið hlutfall af eigin fjármagni lánastofnunar og veltu. Þessir atburðir hafa sýnt okkur að það er nauðsynlegt að ganga þar til verks og það fljótlega. Mig langar að koma inn á að nefnd sú sem fyrirrennari minn skipaði með bréfi dags. 24. ágúst 1984, um það að bæta skipulag og rekstur viðskiptabanka með fækkun þeirra og sameiningu ásamt færslu viðskipta og útibúa á milli banka, hefur nú skilað áliti, gerði það í gærmorgun. Þar kemur fram að sameining Útvegsbankans og annarra banka getur orðið að dómi nefndarinnar með tvennum hætti og bendir allt til að val þar á milli muni ráða úrslitum um framtíðarskipan bankakerfisins. Ég tek fram í upphafi að ég er aðeins að skýra frá þessu nefndaráliti en ekki að segja á þessari stundu hver sé mín efnislega niðurstaða því að ég tel að Alþingi eigi rétt á því að fá að vita um þetta nefndarálit, en í þessari nefnd áttu sæti Gylfi Þ. Gíslason fyrrum ráðherra, Björn Líndal deildarstjóri í viðskrn. og Sigurgeir Jónsson aðstoðarbankastjóri í Seðlabankanum. Þar segir: "Varðandi ríkisbankana kemur tvennt til greina: Annar möguleikinn er sá að sameina Búnaðarbankann og Útvegsbankann en gera ráð fyrir því að Landsbankinn starfi áfram með óbreyttum hætti. Þó væri í þessu tilviki rétt að nýi ríkisbankinn tæki við rekstri eins eða tveggja útibúa Landsbankans á Austfjörðum. Í stað þess tæki Landsbankinn við rekstri eins útibús annars hvors bankans í Reykjaneskjördæmi. Hagræðing sú sem í þessari ráðstöfun fælist kæmi fyrst og fremst fram í því að unnt væri að sameina afgreiðslustaði bankanna, aðalbankann í Austurstræti, Reykjavík, Austurbæjarútibú Búnaðarbankans og Laugavegsútibú Útvegsbankans, svo og útibú á Akureyri og í Kópavogi. Afgreiðslustaðir hins nýja banka yrðu þá 42 en Landsbankans 39. Lausleg athugun virðist benda til þess að hægt yrði að fækka starfsfólki verulega. Jafnframt væri unnt að sameina stoðdeildir og jafna dreifingu útlána. Ekki er unnt að leggja tölulegt mat á eiginfjárstöðu slíks nýs ríkisbanka vegna óvissu um stöðu Útvegsbankans, en þó má telja líklegt að hann fullnægi kröfum hinna nýju bankalaga um hlutfall eigin fjár af niðurstöðutölu efnahagsreikninga. Sé miðað við lánaflokkun í lok ágúst 1985 hefðu útlán hans til sjávarútvegs verið 26,6% heildarútlána og til verslunar 18,1, til landbúnaðar 11,2 og til iðnaðar 9,8. Til samanburðar má geta þess að útlán Landsbankans til sjávarútvegs voru þá 34,8% heildarútlánanna, til verslunar 17,8%, til iðnaðar 13,3 og til landbúnaðar 8,2% heildarútlána. Til þess að bæta lausafjárstöðu sína gæti bankinn eftir sameininguna selt hluta af eignum sínum, þ.e. þær eignir sem nú eru notaðar af afgreiðslustöðum sem lagðir yrðu niður. Hinn möguleikinn varðandi ríkisbankana er sá að Útvegsbankinn tæki þátt í myndun nýs hlutafélagsbanka ásamt einkabönkum, sparisjóðum og fleiri aðilum eins og nánar er svo síðar vikið að, en jafnframt verði efnt til aukins samstarfs Landsbanka og Búnaðarbanka. Með þessum hætti ætti að vera hægt að koma við hagræðingu. Mikil útþensla hefur átt sér stað í sérfræði- og stoðdeildum bankanna að undanförnu og horfur eru á að hún þurfi að halda áfram að öllu óbreyttu. Óhagkvæmt er að halda uppi tveimur fullkomnum kerfum á þessu sviði og mætti sameina þau í einu fullkomnu kerfi í húsnæði bankanna við Hafnarstræti í Reykjavík. Þá er þess að geta að Landsbankinn og Búnaðarbankinn hafa almennar afgreiðslur í Austurstræti, Reykjavík. Afgreiðsla Landsbankans gæti annast allar afgreiðslur beggja bankanna í miðborginni. Húsnæði Búnaðarbankans við Austurstræti mætti þá t.d. nota til afgreiðslu á gjaldeyrisviðskiptum beggja bankanna. Þannig ber að vekja athygli á þeim möguleikum sem samstarf Landsbankans og Búnaðarbankans veitir varðandi fækkun útibúa og umboðsskrifstofa væri útibúanetum þeirra steypt saman í eitt." Og síðan er fjallað nokkuð um þessi útibú sem of langt mál er að telja upp. Hinn þáttur þessarar hugmyndar er að komið verði á fót nýjum öflugum hlutafélagabanka með sameiningu Iðnaðarbankans, Verslunarbankans og Útvegsbankans og aðild sparisjóða að slíkum nýjum einkabanka sem og aðild annarra smærri banka, stórra fyrirtækja og einstaklinga. Þannig mætti koma við hagræðingu miðað við það ástand sem nú ríkir. Og síðan er einnig fjallað um útibú slíks banka. Ég hef ákveðið að láta ljósrita þessar tillögur og senda alþm. þær til umfjöllunar því að hér eru hugmyndir sem er nauðsynlegt að allir þm. og allir flokkar geti fjallað um því að hér er um mikið hagsmunamál að ræða. Að vísu hefur sameining banka verið á dagskrá öll árin sem ég hef setið á þingi en ekki orðið meira úr. En við sjáum að hér verða að verða breytingar á, en á þessari stundu ætla ég ekki að fullyrða um hverjar sé skynsamlegast að gera. En ég sný mér að síðustu lítillega að Útvegsbankanum aftur. Ég tel að útilokað sé að leggja Útvegsbankann niður nema koma öllum viðskiptaaðilum hans í viðskipti við aðrar lánastofnanir. Eins og ég gat um fyrr í ræðu minni eru yfir 43% í sjávarútvegi og ef ég man rétt voru um 220 fyrirtæki og einstaklingar bara í sjávarútvegi í viðskiptum við Útvegsbankann. Það er ekki hægt að bjóða þessu fólki frekar en öðrum viðskiptavinum bankans upp á það að vera annars eða þriðja flokks viðskiptamenn annarra lánastofnana. Það verður að finna lausn á því hvernig eigi að koma þessum viðskiptum fyrir. Það eru engin vandræði að koma innlánsfénu fyrir því að allir bankar eru reiðubúnir að taka við því. Og það eru ýmsir aðrir annmarkar sem þarf að leiða til lykta áður en hægt er að setjast niður og ganga frá mikilsverðri ákvörðunartöku í sambandi við sameiningu eða samvinnu banka í landinu. Ég held að við deilum ekki um það hvar sem við erum í flokki að margar okkar bankaeiningar eru of litlar. Við þurfum á breytingu að halda og ég held að þetta nefndarálit sé gott innlegg í þær umræður sem vonandi fara fram sem allra fyrst.



Herra forseti. Hæstv. viðskrh. hefur reyndar svarað, hygg ég, þeim spurningum sem hv. fyrirspyrjandi lagði fram og get ég því mjög stytt mál mitt. Ég tek fram strax í upphafi að ég mun ekki taka þátt í því að varpa sök á einn eða annan í þessu stóra og alvarlega máli. Ég fylgi þeirri reglu að enginn er sekur fyrr en sektin er sönnuð, og ég tek heils hugar undir það sem hæstv. viðskrh. sagði um fyrri mál þar sem þessari reglu hefur ekki verið fylgt og saklausir menn sekir fundnir og jafnvel þótt þeir væru sýknaðir síðar hafa ekki beðið þess bætur. Ég stend fyrst og fremst upp til að svara þeirri spurningu hjá hv. fyrirspyrjanda sem hann orðaði einhvern veginn svo: Mun Sjálfstfl. beygja Framsfl. undir vilja sinn í þessu máli? Ég lít svo á að krafa almennings, ekki bara þm. heldur alls almennings, um að fá allt upplýst í þessu máli sé réttmæt. Hér er um mál að ræða sem varðar alla íbúa þessa lands. Ég taldi þess vegna rétt að leggja til á fundi ríkisstj. fimmtudaginn 5. þ.m. að ríkisstj. gæfi þá yfirlýsingu, svo skýra að ekki yrði um villst, að ríkisstj. mun beita sér fyrir því að öllum þeim spurningum sem varpað er fram í þessu máli verði svarað, að ríkisstj. beiti sér fyrir því að bankaleynd varðandi viðskipti Hafskips og Útvegsbankans verði aflétt og ríkisstj. beiti sér fyrir því að þetta verði gert með því að skipa af sinni hálfu á einn máta eða annan, sem ekki var ákveðinn þá, þrjá menn til þess að fylgjast með meðferð þessa máls og halda því áfram ef ekki væri óskum um upplýsingar að fullu mætt. Undir þetta var tekið í ríkisstj. og þessu var samsinnt. Þetta var samþykkt s.l. fimmtudag og í samræmi við þessa samþykkt hefur viðskrh. á ríkisstjórnarfundi í morgun lagt fram tillögu um hvernig þetta verði framkvæmt. Ég vísa því því algerlega á bug að með nokkru móti sé verið að beygja Framsfl. undir vilja eins eða annars í þessu máli. Framsfl., og ég fyrir hans hönd alveg sérstaklega, hefur látið það koma skýrt fram að það verður allt gert til að upplýsa alla þætti þessa máls. Ég vil einnig láta það koma fram að ég hef ekki orðið var við neina andstöðu í ríkisstj. við slíka málsmeðferð. Þvert á móti hefur ríkt þar fullkomin samstaða eins og kemur fram í samþykkt ríkisstj. í morgun. Þetta mál hefur nú snúist þannig, sem reyndar mátti ætíð gera ráð fyrir, að skiptaráðandi hefur fengið málið til meðferðar og þess vegna allt bú Hafskips og reyndar skv. lögum allt málið í heild sinni. Ég hef átt ítarlegar viðræður við skiptaráðanda og ég hef kynnt mér þetta mál eins og ég hef frekast getað með viðtölum við lögfróða menn og með því að skoða lög. Það er enginn vafi á því að skv. lögum ber skiptaráðanda að kanna allar þær hliðar málsins sem nokkur áhrif geta haft á uppgjör þrotabúsins. Það kemur greinilega fram í lögum um gjaldþrotaskipti, og skiptaráðandi hefur fullvissað mig um að allri rannsókn þessa máls muni verða mjög hraðað. Eftir samstarfsmanni skiptaráðanda voru höfð ummæli í blöðum sem mátti túlka þannig að þetta tæki mjög langan tíma. Skiptaráðandi hefur upplýst mig um það að þetta sé á misskilningi byggt. Allt sem með einhverju móti getur tengst saknæmu athæfi í þessu máli mun verða rannsakað og rannsókninni hraðað. Ég vil einnig vekja athygli á því að meðferð skiptaráðanda á þessu máli er mjög viðkvæm, og skiptaráðandi þarf að geta haft frið til þess að skoða alla þætti án þess að um slíkt sé fjallað daglega í fjölmiðlum. Ég er þess vegna mótfallinn því, sem kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda, að málið ætti að rannsaka eins og hann orðaði það fyrir opnum tjöldum. Ég hygg að það gæti orðið stórkostlegt slys. Mín skoðun er sú að slíkur háttur gæti stórlega spillt fyrir þeirri rannsókn sem skiptaráðanda ber að láta fara fram á allri meðferð málsins. Og ég vísa aftur til þess sem ég sagði áðan, og tók þá undir með viðskrh., um meðferð á slíku máli sem þessu. Ég tel þess vegna ekki rétt að Alþingi kjósi á þessu stigi rannsóknarnefnd til að fjalla um þetta mál fyrir opnum tjöldum eins og skilja mátti á hv. fyrirspyrjanda. Það er allt annað mál hvort Alþingi sér ástæðu til þess þegar skiptaráðandi hefur lokið sínum störfum að hefja á ný rannsókn á einhverjum þáttum þessa máls. Ég vil hins vegar í því sambandi taka það skýrt fram sem kemur fram í þeirri samþykkt sem ríkisstj. gerði í morgun að hún ætlast til þess að þeir þrír menn sem Hæstiréttur velur til þess að fylgjast með meðferð málsins haldi áfram athugun á þeim þáttum sem ætla má að skiptaráðandi hafi ekki athugað til hlítar. Það er vitanlega eðlilegt eftir það sem ég sagði áðan að þm. spyrji: Hvaða þættir kunna það að vera? Það kunna að vera þættir sem skiptaráðandi ályktar að ekki séu saknæmir og því honum ekki viðkomandi eða mundu ekki hafa áhrif á stöðu þrotabúsins. Það kunna hins vegar að vera einhverjir þættir sem við alþm. eða almenningur telur nauðsynlegt að upplýsa og þessum þremur mönnum er ætlað að kanna slík atriði. Ég sagði áðan að ég ætlaði ekki að taka þátt í að sakfella einn eða neinn og hef aldrei tamið mér þau vinnubrögð án sönnunar. Ég taldi mér hins vegar skylt að kanna eins og ég gæti þær alvarlegu sakir sem á einn ráðherra í ríkisstj. minni voru bornar. Ég kvaddi þess vegna á fund minn þrjá fyrrv. bankastjóra sem allir störfuðu með Albert Guðmundssyni á meðan hann var formaður bankaráðs Útvegsbankans. Þessir menn eru Jónas Rafnar, Bjarni Guðbjörnsson og Ármann Jakobsson. Þeir sögðu allir og kváðu mig geta haft það eftir sér að þeir minnist þess aldrei að Albert Guðmundsson hafi gert minnstu tilraun til að hafa áhrif á ákvarðanir þeirra um afgreiðslu mála Hafskips. Og það kannske sakar ekki að taka það fram að Ármann Jakobsson sagði sérstaklega að það mætti minnast þess að hann hefði engin kynni haft af Albert Guðmundssyni áður en hann kom í bankann né væri hann honum fylgjandi í stjórnmálum ef það skiptir einhverju máli. Ég hef því ekki ástæðu til að ætla að þær sakir sem hafa verið bornar á Albert Guðmundsson séu sannar þótt vitanlega verði þær skoðaðar vandlega, m.a. að hans eigin ósk, og að sjálfsögðu af þeim þremur mönnum sem til þess verða tilnefndir að fylgja eftir málinu og ég hef áður rakið. Jafnframt hefur hæstv. viðskrh. rakið allítarlega þær tillögur sem komnar eru fram frá nefnd sem skipuð var til þess að fjalla um endurskipulagningu bankakerfisins. Ég hef verið þeirrar skoðunar allt frá því að ég kynnti mér skýrslu svonefndrar bankamálanefndar sem kom út 1973 að ákaflega brýnt væri að sameina ríkisbanka og stuðla að sameiningu einkabanka. Ég hef verið þeirrar skoðunar að bankakerfi okkar sé allt of veikt til þess að takast á við þau mörgu verkefni sem þess hafa ætíð beðið og fara vaxandi. Það mál sem hér hefur verið rætt og önnur mál sem hafa verið nefnd hafa sannarlega staðfest þetta. Þegar þessi ríkisstj. var mynduð ákváðu því stjórnarflokkarnir að taka á þessu verkefni og um það er ákveðinn kafli í stjórnarsáttmála. Á því hefur verið tekið. Bankarnir hafa allir verið færðir undir einn ráðherra. Alþingi hefur samþykkt stjfrv. um viðskiptabanka og um sparisjóði og frekari útþensla bankanna með byggingu útibúa hefur verið stöðvuð. Jafnframt hefur nefnd starfað og nú skilað áliti sem vitanlega verður að taka afstöðu til og ég fagna þeirri ákvörðun viðskrh. að senda skýrslu þessa öllum hv. alþm. Ég hef reyndar oft lýst þeirri skoðun minni að vel kæmi til greina að setja ríkisbankana alla undir eina stjórn og stuðla þannig að enn þá meiri hagræðingu. Mér er ljóst að ýmsir telja að með því yrðu ríkisbankarnir of öflug eining í íslensku þjóðfélagi, en vitanlega má vinna gegn því með því að flytja verkefni yfir til einkabankanna. En aðalatriðið er að hagræðing í íslensku bankakerfi getur alls ekki beðið. Á því máli verður að taka á næstu vikum. Ég sé, herra forseti, ekki ástæðu til að fjalla um þetta meira núna. Eins og ég sagði áðan hefur hæstv. viðskrh. svarað mjög ítarlega spurningum hv. fyrirspyrjanda. Ég vil þó að lokum biðja menn að halda ró sinni í þessu máli, og ég vona að við gerum enga þá hluti sem eftir á væri unnt að segja að hafi valdið vandræðum í rannsókn þess eða jafnvel sakfellt menn sem saklausir síðan finnast. Og ég vona að menn skoði þetta niður í kjölinn og láti ekki æsing ráða sínum málflutningi í þessu máli fremur en öðrum.



Herra forseti. Vegna ummæla hæstv. forsrh. áðan vil ég byrja á því að beina til hans spurningu. Tók ég virkilega rétt eftir að hæstv. forsrh. hefði sagt að í fréttatilkynningu ríkisstj. væri kveðið á um að allri bankaleynd skuli aflétt?

Eftir fréttatilkynningunni . . .

- Ég endurtek spurninguna: Hefur ríkisstjórn Íslands, hæstv. forsrh., lýst vilja sínum til þess að allri bankaleynd verði aflétt? Það er þýðingarmikið að þetta fari ekki á milli mála.

Ef ég má svara úr sæti mínu: Ég lýsti þeirri skoðun minni að bankaleynd í þessu máli . . .

-. . . að því er varðar Útvegsbankann og viðskipti hans og Hafskips? Það er m.ö.o. vilji ríkisstj. að bankaleynd verði aflétt í því máli vegna rannsóknarinnar?

Að sjálfsögðu.

Þá fer það ekki á milli mála. Önnur athugasemd varðar það þegar hæstv. viðskrh. fór nokkrum orðum um fréttaflutning af þessu máli og hversu háskalegur hann gæti verið. Hann nefndi til einnig dæmið um Arnarflug þar sem frétt í sjónvarpi, sem var nú reyndar með sérstökum endemum og um hefur verið rætt, á að hafa valdið því að umrætt flugfélag náði ekki sömu kjörum og það áður hafði notið varðandi tryggingar. Auðvitað er þetta alltaf matsatriði. En ég kemst ekki hjá því að biðja menn að hugleiða a.m.k. tvær hliðar þessa máls. Við erum hér að ræða stærsta gjaldþrotamál lýðveldisins. Það er kunnugt að fyrstu afskipti fjölmiðla af þessu máli hófust snemma í júnímánuði á þessu sumri fyrir frumkvæði Helgarpóstsins og það blað hefur síðan birt margar ítarlegar greinar um þetta mál. Þá er spurningin þessi: Hversu hættulegt er að birta fréttir ef þær reynast rangar? Upplognar sakargiftir, fréttaflutningur sem ekki er á rökum reistur, eru auðvitað hættulegar út frá því sjónarmiði, sem allir taka undir, að enginn er sekur fyrr en sekt hans er sönnuð. Enginn er sekur fyrir fram. En hæstv. viðskrh.: Er ekki stórvarasamt að taka ekki mark á fréttaflutningi og láta líða vikur og mánuði án þess að þeir aðilar sem eru að lögum skyldir til eftirlits í þessum málum ekki bara taki ekki mark á fréttunum, láti þær fram hjá sér fara, bregðist ekki við, heldur það sem verra er, stingi höfðinu í sandinn og bíti höfuðið af skömminni með því að standa upp eða gefa opinberar yfirlýsingar, sem núna liggur fyrir að voru alrangar, yfirlýsingar bankastjórnar um stöðu mála, rangar, yfirlýsingar hæstv. fyrrv. viðskrh. í þessu máli hér á hinu háa Alþingi, rangar. M.ö.o., við tökum undir það að auðvitað ber að varast ýkjukenndan og rangan fréttaflutning. En það þýðir ekki að varpa sök á fjölmiðla í opnu lýðræðisþjóðfélagi ef fréttir eru fluttar af mjög þýðingarmiklum málum sem varða almannahagsmuni og viðbrögð stjórnvalda eru þau að lýsa þessar fréttir rangar en síðan kemur á daginn sinám saman að sá sem hafði rétt fyrir sér var fjölmiðillinn en ekki yfirvöldin, stjórnvöldin. Herra forseti. Við höfum rætt bráðum í þrjá tíma þetta stærsta gjaldþrotamál lýðveldissögunnar og það hefur verið rætt ítarlega, flestallir þættir málsins verið nefndir til sögu, og af þeim ástæðum er kannske ekki ástæða til á þessu stigi málsins að hafa þetta mál svo langt. Ég vek að vísu athygli á því að við erum ekki að ljúka þessari umræðu. Þessi umræða er enn á byrjunarstigi vegna þess að því fer fjarri að öll kurl séu komin til grafar. Þau verða ekki öll leidd fram í dagsljósið úr þessum ræðustóli. Það skiptir hins vegar miklu máli hvernig menn bregðast við, hvaða afstöðu menn taka til þess, ekki aðeins með viljayfirlýsingum um að þetta mál verði upplýst heldur hvaða afstöðu menn taka til þeirra tillagna sem liggja fyrir um með hvaða hætti og hvernig það skuli gert. Afleiðingar þessa máls eru auðvitað ískyggilegar. Alvarlegust er kannske sú að traust almennings í þessu þjóðfélagi á bankakerfið, á fjármálastofnanir, hefur beðið alvarlegan hnekki. Hjá því gat ekki farið. Og það á ekki bara við um þennan eina banka sem við ræðum, Útvegsbankann, heldur jafnvel fleiri. Í annan stað getur það mál sem er til umræðu haft í för með sér hinar alvarlegustu afleiðingar fyrir lánstraust Íslendinga á erlendum vettvangi, eins og þegar hefur verið nefnt. Það hefur líka alvarlegar afleiðingar. Í þriðja lagi er að nefna það tjón sem skattgreiðendur hafa orðið fyrir. Ég held að ekki sé ástæða til að slá því föstu að sú tala, 350-400 millj., sé endilega rétt. Ég held að veigamikil rök megi færa fyrir því að það tjón verði meira þegar upp er staðið. Í fjórða lagi verða að teljast mjög alvarlegar þær afleiðingar í þessu máli sem varða atvinnu og atvinnuöryggi fjölda fólks og hafa kannske minna en verðugt væri verið dregnar fram í dagsljósið í þessum umræðum og þá vafalaust fyrst og fremst vegna þess að menn eru ekki reiðubúnir að lýsa tillögum sínum á þessu stigi um hvað sé þar til úrbóta, en að því kem ég svolítið síðar. Það mætti kannske nefna til í fimmta lagi spurninguna um tjón hluthafa. Hv. málshefjandi, 7. þm. Reykv., fór mjög á kostum í ræðu sinni þegar hann lýsti því sem haft hefur verið eftir - í blaði sem hingað til hefur reynst fara rétt með staðreyndir í þessu máli - fyrrverandi starfsmönnum Hafskips um viðskiptahætti í því fyrirtæki. Ég ætla ekki að endurtaka það. Ég vil aðeins vekja athygli á því að í þessari frásögn þar sem er vitnað í fyrrverandi starfsmenn Hafskips hf. að því er varðar þetta hlutafjárútboð - fyrir utan allar hinar sögurnar um skúffufyrirtæki og lúxuslifnað eða ólifnað - er haft eftir starfsmanni að ef hlutafjárútboðið hefði farið fram í New York-borg geti þeir, með leyfi forseta, "fullyrt að forráðamenn Hafskips sem forráðamenn amerísks fyrirtækis myndu hafa verið dæmdir fyrir það sem heitir á ensku "stock fraud",- ranga framsetningu á stöðu fyrirtækisins - og þannig að selja hlutabréf á fölskum forsendum." Fyrir utan þær upplýsingar sem fram koma í viðtölum - þetta eru ekki orð höfð eftir blaðinu, þetta er haft eftir einum af fyrrv. starfsmönnum Hafskips - um það t.d. að hið fræga endurskoðunarfyrirtæki Coopers & Lybrand hafi komist að þeirri niðurstöðu að bókhald Hafskips væri með þeim hætti að þeir vildu ekki koma nálægt endurskoðun á því, þá er haft eftir starfsmönnum jafnframt að þetta hlutafjárútboð hafi verið með þessum hætti. Ég nefni þetta vegna þess að ég er að spyrja um tjón hluthafanna. Það verður kannske misjafnlega mikið. Það fer eftir því hvað rannsóknin leiðir í ljós um það hvort verulegir fjármunir hafi verið teknir út úr þessu fyrirtæki og þeim komið fyrir á óhultum stað á ónefndum reit á því matadorsspili sem hv. málshefjandi lýsti hér áðan. En eitt er ljóst að starfsmenn fyrirtækisins, sem ekki höfðu upplýsingar í höndum um stöðu fyrirtækisins, sannanlega ekki, en lögðu þó fram af launum sínum verulegt fé, gætu kannske haft í huga það sem þarna sagði um það hvernig á slíku hefði verið tekið ef það hefði verið í New York-borg. Herra forseti. Afleiðingar þessa máls eru þess vegna geigvænlegar og snerta hagsmuni og afkomu mikils fjölda fólks. En það er einn þáttur þessa máls sérstaklega sem hingað til hefur ekki komið nægilega vel fram í umræðunum og hann varðar samninga Eimskipafélagsins hf. við Útvegsbankann eða skiptaráðanda um yfirtöku eigna Hafskips hf. og hvað af því hlýst. Hvað á ég við? Ég á við það að einn mjög þýðingarmikill þáttur þessa máls varðar siglingar til og frá landinu, varðar auðvitað hvaða ástand við tekur. Er hætta á því að hér skapist einokunarástand? Er hætta á því að þeir fjármunir sem Eimskipafélagið kann að greiða fyrir eignir Hafskips, vegna einokunaraðstöðu í siglingum til og frá landinu, komi fram með öðrum hætti - þá verði það ekki aðeins svo að Eimskipafélagið kaupi þær eignir á gjafverði eins og sumir halda fram heldur einnig að tilkostnaður þess muni á tiltölulega mjög skömmum tíma velta út í fragtina, út í verðlag - sem skattheimta á almenning. Þá mundi dýr Hafliði allur um það er lýkur. Það væri ekki aðeins að almenningur hér á landi, eigendur Útvegsbankans hf., yrði að taka á sig verulegt tjón. Það yrði kannske líka til þess að það kæmi aukaskattur í formi hærri farmgjalda og hærra verðlags. Vel má vera að þetta séu getgátur einar, en þetta er samt sem áður það þýðingarmikið mál, og það hefur ekki verið dregið inn í umræðurnar hingað til, að mig langar til þess að beina af því tilefni sérstökum spurningum til hæstv. viðskrh. sérstaklega. Ég vil byrja á því með leyfi forseta, að vekja athygli á forsíðufrétt í Dagblaðinu í dag. Þar er haft eftir Stefáni Árnasyni forstjóra í Svíþjóð í fyrirsögn: "Vil gera tilboð í eigur Hafskips." Í þessu viðtali segir, með leyfi forseta: "Mér virðist svona í fljótu bragði að það sé verið að færa Eimskip þetta á silfurfati. Og mér sýnist að það sé verið að selja skipin á brotajárnsverði." Því næst er í þessu viðtali gerð nánari grein fyrir því að maðurinn, Íslendingur búsettur í Svíþjóð, lýsir áhuga sínum á því að verða gefinn kostur á því að gera tilboð í þetta. Hvaða máli skiptir þetta? Jú, það skiptir því máli að ef það er svo að tilboð Eimskipafélagsins teljist vera óeðlilega lágt er hin hliðin á því máli að skaði eigenda Útvegsbankans verður sem því svarar meiri. Þeim mun betra tilboð sem berst í eigur Hafskips, hvort heldur það gerist á vegum skiptaráðanda eða ekki, þeim mun minni verður skaði almennings í landinu. Ákveðnar upplýsingar hafa verið settar fram um í hverju tilboð Eimskipafélagsins er fólgið. Tilboðið er metið á um 390 millj. kr., en eins og segir í blaðafrásögn af því: Raunverð mun vera mun lægra vegna greiðslukjara. 55% verðsins eiga að greiðast í erlendri mynt en eftirstöðvarnar í íslenskum krónum, hvort sem hér er um að ræða að það greiðist í erlendri mynt að hluta vegna þess að um sé að ræða yfirtöku á erlendum skuldbindingum Hafskips eða ekki. Síðan er það athyglisverða, sem hér segir reyndar í Dagblaðinu, með leyfi forseta, þann 7. des.: "Hinn hluti kaupverðsins (um 45%), eða um 174,6 millj. króna, á að greiðast í íslenskum krónum. Af þessu láni á heldur ekkert að greiðast fyrr en í febrúar 1989" - það á reyndar við um báða hlutana - "og á það að greiðast með jafnháum ársafborgunum til ársins 2001. Þessi hluti lánsins verður vaxtalaus en verðtryggður miðað við lánskjaravísitölu." - Þessi hluti lánsins verður vaxtalaus en miðaður við lánskjaravísitölu. Ég spyr af þessu tilefni: Eru þetta eðlileg kjör? Mundu ekki aðrir aðilar í þjóðfélaginu gjarnan vilja þiggja það að njóta slíkra kjara? Í þessari frásögn segir enn fremur, með leyfi forseta: "Talið er víst að eitthvað eigi eftir að dragast frá kaupverðinu til Útvegsbankans eða bú Hafskips hf. þurfi að greiða Eimskip einhvern hluta kaupverðsins til baka því að miðað er við að eignirnar afhendist Eimskip kvaða- og veðbandalausar að öðru leyti en því sem nemur greiðslu kaupverðsins til Útvegsbankans. Þetta leiðir m.a. af sér að bankinn eða búið þurfi að létta sjóveðskröfum" - sem hafa forgangsrétt - "af hinum seldu skipum, sem munu vera einhverjar, og enn fremur veðskuldum af fasteignum sem eru við aðra aðila en Útvegsbankann. Einnig getur komið til lækkunar kaupverðsins vegna ástands skipa og annarra eigna." Málshefjandi vék reyndar að þessu áðan, en þetta þýðir á mæltu máli að tilboðsverðið er í raun og veru rangt. Greiðslukjörin eru slík vegna vaxtaleysis og vegna þeirra annarra þátta sem kann að þurfa að greiða til baka að vel má vera að sú fullyrðing sem ég vitnaði í áðan, hins íslenska manns í Svíþjóð, sé rétt, að hér sé verið að bjóða eignir Hafskips fyrir slikk. En þeim mun lægra sem það verð er, þeim mun meiri verður væntanlega skaði eigenda Útvegsbankans, þeim mun hærra það tjón. Hv. málshefjandi færði að því rök að það gæti numið reyndar allt að einum milljarði kr. Þetta er ekki lítið mál og ég segi: Á þetta hefur kannske ekki verið lögð nægileg áhersla í umræðunum hingað til. Af því tilefni vil ég sérstaklega vekja athygli á því að í till. sem liggur fyrir hinu háa Alþingi, till. til þál. um kosningu rannsóknarnefndar skv. 39. gr. stjórnarskrárinnar af hálfu Alþfl.-manna, er lögð sérstök áhersla á það, sbr. það sem segir í 4. atriði, með leyfi forseta: Það er spurt "hvort yfirtaka Eimskipafélags Íslands hf. á eignum Hafskips og Íslenska skipafélagsins sé ótvírætt hagkvæmasti kosturinn til að tryggja a. hagsmuni Útvegsbanka Íslands og ríkissjóðs, b. samkeppni í flutningum til og frá landinu, c. atvinnuöryggi þeirra sem starfa við flutninga skipafélaga." Þetta er þáttur í málinu sem er ekki einasta mikilsverður heldur þolir enga bið, að menn svari hvað menn vilji gera í því máli. Af hverju segi ég að það þoli enga bið? Það er vegna þess að því hefur verið lýst yfir að annaðhvort í dag eða á morgun verði þessum samningum lokið, samningum um yfirtöku Eimskips á þessum eignum og á hvaða kjörum það er, og um leið þá teknar ákvarðanir sem munu skipta sköpum um vonir fyrrv. starfsmanna Hafskips um það að geta fengið atvinnu í þeirri atvinnugrein þar sem þeir búa yfir reynslu og þekkingu. Þá á ég sérstaklega við einn hlut: Ef í þessum kaupum Eimskips á eigum Hafskips felst það að Eimskipafélagið eignist eða fái umráðarétt yfir þeirri aðstöðu sem Hafskip t.d. nýtur eða hefur notið í Reykjavíkurhöfn og komi þannig í veg fyrir að nýir aðilar með reynslu í rekstri skipafélaga vildu, t.d. á þeim tímum þegar verðfall skipa er ein meginstaðreynd á markaðinum, stofna til skipafélags til samkeppni við Eimskip, njótandi þeirra kjara að geta komist yfir skip á tiltölulega góðum kjörum. Ef það yrði hins vegar útilokað vegna þess að Eimskip væri búið að leggja undir sig alla aðstöðu á vegum Reykjavíkurhafnar væri það mjög slæmt mál og getur varðað miklu fyrir í fyrsta lagi atvinnuhorfur fólks og í öðru lagi líkurnar á því að haldið verði uppi samkeppni í skipaflutningum til og frá landinu, en samkeppni er eina leiðin til þess að halda niðri vöruverði - það er líka hagsmunamál almennings - og til þess að koma í veg fyrir það að aukinn kostnaður Eimskips við yfirtöku þessara eigna velti vegna skorts á samkeppni út í vöruverð. Þetta er sá þáttur málsins sem mér finnst að hafi ekki verið nægilega dreginn fram í dagsljósið í þessari umræðu. Þess vegna leyfi ég mér hér með að beina til hæstv. viðskrh.: Hver er afstaða hæstv. ráðherra og ríkisstjórnar til þessa þáttar málsins? Er hæstv. viðskrh. reiðubúinn til þess að beita sér með einhverjum hætti fyrir því að endanlegum samningum Eimskips um yfirtöku á aðstöðu og eignum Hafskips verði frestað? Í öðru lagi: Er hæstv. viðskrh. reiðubúinn að beita sér fyrir því að aðrir aðilar, sem nú hafa lýst áhuga sínum á því að fá að bjóða á samkeppnisgrundvelli í þessar eignir, fái að gera það þannig að úr því fáist skorið hvort hér er um að ræða sölu á gjafvirði, sölu fyrir slikk eða hvort hér er raunverulega um að ræða aðstöðu sem byggist á einokun eða hvort hægt er að tryggja hagsmuni eigenda og Útvegsbankans með öðrum hætti betur ef öðrum aðilum gefst ráðrúm til þess að bjóða í þessar eignir? Þetta er sá þáttur málsins sem ekki þolir bið. Þess vegna er mjög brýnt í þessum umræðum að hæstv. viðskrh. og ríkisstj. kveði upp úr um það hvort hún telji sig hafa aðstöðu til að beita sér í þessu máli. Það varðar mjög hagsmuni skattgreiðenda, eigenda Útvegsbankans, hagsmuni almennings í landinu gagnvart vöruverði og atvinnuhagsmuni þess fólks sem hjá Hafskipum hefur starfað. Herra forseti. Það er auðvitað hægt að halda þessari ræðu lengi áfram og gera margar athugasemdir við það sem hefur fram komið í umræðunum hingað til, en ég ætla að reyna að geyma mér það frekar til þeirrar útvarpsumræðu sem þegar hefur verið ákveðin um þær þáltill. sem hér liggja fyrir um rannsókn málsins. Það eru þó nokkur atriði sem vert er að svara nú þegar. Það er í fyrsta lagi spurningin: Með hvaða hætti vilja hv. Alþingi og hæstv. ríkisstj. standa að fullnaðarrannsókn þessa máls? Við höfum heyrt viðbrögð hæstv. ráðherra. Þeir segja: Rannsókn skiptaráðanda á þrotabúi Hafskips er út af fyrir sig svo viðamikil að hún ein er því sem næst fullnægjandi, þó ekki alveg. Hæstv. iðnrh. hefur ritað saksóknara ríkisins sérstakt bréf og beðið um að hann rannsaki fram komnar ákærur um sinn hlut í því máli. Af því sem fram hefur komið hér á hinu háa Alþingi eru þær athugasemdir fyrst og fremst um eitt. Þær eru um hagsmunaárekstur, um hugsanlegan, ósannaðan hagsmunaárekstur þar sem hann gegndi hvoru tveggja starfinu að vera formaður bankaráðs Útvegsbankans og stjórnarformaður Hafskips. Hér á Alþingi hefur ekki svo ég viti til komið fram nein ásökun um lagabrot eða refsivert athæfi að lögum, heldur um þennan hagsmunaárekstur. Hann er ekki brot á lögum. Hann er spurning um pólitískt siðgæði. Vel má vera að í umfjöllum fjölmiðla hafi einhverjar alvarlegri ásakanir komið fram um refsivert athæfi eða brot á lögum og þá eru viðbrögð iðnrh. að sjálfsögðu mjög skiljanleg. Í þriðja lagi hefur hæstv. ríkisstj. ákveðið að setja á laggirnar þriggja manna nefnd sérfróðra manna sem á að vinna í samráði við skiptaráðanda og bankaeftirlit. Hennar hlutverk á að vera að rannsaka óeðlilega viðskiptahætti, væntanlega þá þætti málsins sem ekki heyra undir rannsókn skiptaráðanda. Jafnframt hefur hæstv. ríkisstj. í fjórða lagi falið bankaeftirlitinu að skyggnast um bak við byrgðar dyr bankakerfisins að öðru leyti, þrátt fyrir ákvæði bankaleyndar, þ.e. hvort ástæða sé til að ætla að svipað ástand sé að skapast í öðrum bönkum að því er varðar skuldastöðu stórfyrirtækja og jafnvel ákvæði þeirra bankalaga sem koma í gildi eftir áramót, hvort ástæða sé til að ætla að fleiri bankar en Útvegsbankinn standist ekki þau ströngu ákvæði t.d. um eigin fé eða hlutfall eigin fjár af heildarútlánum eða þak á heildarútlán til stærstu skuldunauta. Spurningin er: Er þetta fullnægjandi? Getur Alþingi Íslendinga sætt sig við að hér með hafi verið kveðinn upp Salómonsdómur, þau orð hæstv. forsrh. sem hann lét hér falla áðan um að þar með hafi ríkisstj. gert hreint fyrir sínum dyrum og það sé alveg afdráttarlaust að þetta mál verði nú rannsakað ofan í kjölinn og með þeim hætti sem nú er lýst? Mitt svar við því er að því miður séu þessar aðgerðir ekki fullnægjandi. Ég er t.d. alveg sannfærður um að þau orð sem hæstv. forsrh. lét falla um hlutverk skiptaráðanda í slíkum rannsóknum standast ekki dóm reynslunnar. Við vitum ósköp vel hvert það hlutverk er. Hans hlutverk er að rannsaka tæknilega gjaldþrotamál og þrotabú Hafskips, rannsaka kröfur annarra í það þrotabú og útistandandi kröfur þess þrotabús á hendur öðrum. Hann hefur líka annað hlutverk. Ef þessi rannsókn leiðir í ljós misferli sem er sakhæft að lögum er honum í lófa lagið að vísa slíkum málum áfram sína réttu boðleið til rannsóknarlögreglu eða sakadóms. Við skulum t.d. vænta þess að þær fullyrðingar sem fram komu í viðtali Helgarpóstsins seinast við tvo af fyrrverandi starfsmönnum Hafskips um hvers kyns misferli, bókhaldsbrot, ósannar upplýsingar og annað fjármálamisferli komi í ljós í slíkri könnun þó við getum engan veginn verið neitt fullviss um það fyrir fram. En komi þær í ljós og séu þær skjallega staðfestar í bókhaldi og öðrum gögnum fyrirtækisins væri það í verkahring skiptaráðanda að láta slík mál fara rétta boðleið. Ég er hins vegar ekki viss um hvort það kæmi í hlut skiptaráðanda að ganga úr skugga um að upplýsingar þessara fyrrv. starfsmanna um blekkingar af ásettu ráði að því er varðar hlutafjárútboð yrðu rannsakaðar frekar. Ég er ekki viss um það. En það er annað. Enda þótt skiptaráðandi sé að rannsaka þrotabú Hafskips út frá tæknilegu og lagalegu sjónarmiði skulum við staldra við það að samkvæmt reynslu hlýtur það að taka mjög mikinn tíma. Á það hefur verið minnst að mál, frægt í dómsögunni, svokallað Jörgensensmál, sem ég reyndar veit ekki hvort er lokið enn þá eða ekki, tók a.m.k. hálfan annan áratug. Lögfróðir menn tjá mér að í hverju einstöku tilviki er upp komi ágreiningur um rannsókn, við skulum segja að skiptaráðandi vísi einhverju máli til rannsóknarlögreglu eða sakadóms og aðrir menn sem þarna eru bornir sökum taki til varna, verði af þessu slík keðjuverkandi málaferli að það sé alveg bókfest og gefið að slík rannsókn muni taka ár eftir ár eftir ár, einfaldlega vegna þess að við erum hér að tala um mjög flókið bókhaldsdæmi og það er alkunna og þekkt að íslenska dómskerfið hefur ekki í sinni þjónustu reynda og þjálfaða endurskoðendur til að ráða við slíkt verk. Það er auðvitað ein meginskýring sjálfs kerfisins á því hversu lengi slík mál hafa dregist. Við skulum engu slá föstu um að þessi rannsókn taki stuttan tíma. En það er annað. Á hvaða forsendum ætti skiptaráðandi að rannsaka aðra þætti þessa máls sem fyrst og fremst varðar þá annaðhvort Alþingi, löggjafarvaldið sem fulltrúa almannahagsmuna, eigenda bankans og skattgreiðenda, eða framkvæmdavaldið? Ég fæ ekki séð að skiptaráðandi geti t.d. beitt sér í rannsókn á því sem við köllum hagsmunaárekstur. Ég fæ ekki séð það. Og ef markmið rannsóknarinnar á að vera fyrst og fremst eitt, að við lærum af þessum mistökum og reynum að komast að einhverri niðurstöðu um hvað gera þurfi, breytingar á stjórnsýslu, breytingar á lögum, til að koma í veg fyrir að þetta endurtaki sig í öðrum ríkisbönkum, í öðrum stofnunum, er það ekki verkefni skiptaráðanda. Þá er það auðvitað fyrst og fremst verkefni Alþingis af þeirri einföldu ástæðu að það getur ekki verið hlutverk framkvæmdavaldsins að rannsaka sjálft sig. Framkvæmdavaldið getur ekki svarað því og því er ekki treystandi til þess að rannsaka sjálft sig þegar spurningar eru komnar upp eins og þessar: Hvenær brást Seðlabanki Íslands og bankaeftirlit hans fyrst við í þessu máli? Hvers vegna brást það ekki fyrr við? Hvers vegna ekki t.d. þegar fyrir lágu upplýsingar allt frá árinu 1981 um kreppuástand í alþjóðlegum siglingum og hrikalegt verðfall skipa á erlendum mörkuðum? Hvers vegna í ósköpunum, miðað við þær almennu hagtæknilegu upplýsingar sem fyrir liggja á borðum slíkra aðila, brugðust þau ekki við fyrr? Hvernig í ósköpunum stóð á því að bankastjórar Útvegsbankans, þrátt fyrir að þeir hafi að sjálfsögðu verið með á nótunum, eins og það er orðað á bankamáli, um slíkar upplýsingar, brugðust ekki við fyrr? Er t.d. rétt að það sé regla í þessum bransa, þ.e. í bankaheiminum, gagnvart skipum að það sé undir engum kringumstæðum fallist á veðhæfni skipa hærri en 60% af matsverði? Hér erum við hins vegar að tala um að veðhæfni hafi rýrnað langt undir bókfært verð þó að því sé hins vegar haldið fram að bókfært verð hafi verið ofmetið alla tíð af hálfu skipafélagsins. Ein spurning enn: Halda menn að skiptaráðandi rannsaki það fyrir hönd Alþingis eða ríkisstjórnar hver hlutur bankaráðsins sem slíks var í þessu máli, með hvaða hætti það gegndi eftirlitsskyldu sinni, hvenær það skarst fyrst í leikinn, hvenær það krafði bankastjórnina fyrst um að leggja á sitt borð upplýsingar um þetta ástand? Auðvitað ekki. Því hefur nú verið yfir lýst af hálfu Seðlabankans, sem hefur yfirtekið raunverulega stjórn Útvegsbankans þó það sé kannske ekki að öllu leyti með formlegum hætti, að staða Útvegsbankans nú sé slík að hann mundi ekki standast ströngustu ákvæði nýrra laga um viðskiptabanka, hvorki að því er varðar eigin fé né veðhæfi útistandandi lána og marga aðra þætti. Ef spurningin er sú: Hversu hár er Hafskipsskatturinn á skattgreiðendur í landinu? Þá er það ekki hlutverk skiptaráðanda að rannsaka það mál. Og ég segi: Ef krafa er gerð um það, og það þykir eðlileg krafa án þess að vera með fyrir fram ákæru eða fyrir fram ákveðna niðurstöðu um sekt manna, ef það þætti eðlilegt sjónarmið hér, eins og það mundi vafalaust vera í hvaða landi öðru sem væri vestan járntjalds, að hagsmunaárekstursvandinn væri tekinn svo alvarlega að ekki aðeins hæstv. iðnrh. teldi sér rétt og skylt að víkja meðan á slíkri rannsókn stæði, þá á það bara við fleiri aðila en hæstv. iðnrh. Ég lít svo á að sama máli ætti að gegna um þingkjörinn formann bankaráðs Útvegsbankans. Ég lít svo á að sama máli ætti að gegna um formann bankastjórnar Seðlabankans, af þeirri einni ástæðu að hann var áður, m.a. á þessu umrædda tímabili, einn af þremur bankastjórum Útvegsbankans og getur ekki samkvæmt venjulegum prinsippum rannsakað sjálfan sig. Ég held að þessi rök nægi til að sýna að viðbrögð hæstv. ríkisstj. eru ekki nægilega afdráttarlaus. Ég held að prinsippið sé ósköp einfaldlega þetta: Framkvæmdavaldið getur ekki rannsakað sjálft sig þannig að trúverðugt sé: Sá þáttur málsins sem þarf að rannsaka betur, ef menn vilja komast að einhverjum sameiginlegum niðurstöðum um hvað þurfi að gera í breytingarátt til að koma í veg fyrir að mistökin verði endurtekin, verður hvorki rannsakaður af skiptaráðanda né framkvæmdavaldinu heldur að því er mér sýnist samkvæmt fordæmum einungis af þingkjörinni nefnd. Herra forseti. Það er mitt sjónarmið að það sé ekkert í ætt við að slá neinu föstu fyrir fram um sekt manna þótt því sjónarmiði sé fylgt hér á hinu háa Alþingi að vegna hagsmunaáreksturssjónarmiða sé það eðlileg ósk að menn, sem eru á báðum vígstöðvum beinir aðilar að þessu máli, víki meðan rannsókn fer fram. Ég tel hana í fyrsta lagi ákaflega eðlilega. En ef hæstv. ríkisstj. og stjórnarflokkar ætla að synja um að þessi þingnefnd rannsaki þennan þátt málsins, sem ég var að lýsa, og ef þeir ætla að fara sína leið hvað sem tautar og raular og halda rannsókninni í höndum framkvæmdavaldsins, þá tel ég að þeim mun frekar sé hægt að renna stoðum undir þá sjálfsögðu kröfu að handhafar framkvæmdavaldsins, sem liggja undir grun um hagsmunaárekstur, víki a.m.k. á meðan framkvæmdavaldið er að rannsaka sjálft sig. Ég fyrir mína parta tek einnig undir það, sem fram kom í máli málshefjanda, að meðan þáttur hæstv. fyrrv. viðskrh. í þessu máli er órannsakaður, þ. e. spurningum um gerðir hans eða aðgerðarleysi á þessu tímabili, sem skiptir sköpum í viðskiptum Hafskips og Útvegsbankans, sé óeðlilegt að hann tæki við embætti utanríkisráðherra í núverandi ríkisstjórn eins og honum hefur verið úthlutað af sínum flokki samkvæmt frægri stólahringekju. Ég nefndi, herra forseti, í fyrri umræðu um þetta mál tilvísunina til Alþýðubankamálsins sem gerðist árið 1975 og vakti þá athygli á því að það var munur þá hversu skjót viðbrögð Seðlabankans og bankaeftirlits voru í því máli. Málið var að því leyti hliðstætt að grunsemdir og blaðaskrif voru uppi um að þessi litla bankastofnun hefði lánað meira en veðhæfi eigna stæði undir. Því var einnig haldið fram að umrædd veð hefðu rýrnað. Þetta veikti auðvitað traust á þessari bankastofnun. Viðbrögð Seðlabankans voru þau að kalla bankastjórn og bankaráð fyrir sig og taka skyndiákvörðun um að setja bankastjórana af. Seðlabankinn hreinlega tók yfir rekstur bankans sem leiddi til þess um leið að skipt var um bankaráð. Þetta þóttu eðlileg viðbrögð þá og þau voru skjót. Og kannske eru þau til fyrirmyndar að því leyti að ef menn eru að kvarta undan slæmum áhrifum af fjölmiðlaumfjöllun geta menn ekki kvartað undan því ef fréttaflutningurinn reynist vera réttur. Þá verða menn hins vegar að líta í eigin barm og þá ber að kvarta undan því að viðbrögðin eru allt of sein. Of sein viðbrögð eru þá orsakavaldurinn fyrir því að þá sígur æ meir á ógæfuhlið. Herra forseti. Megintilgangur þeirra okkar sem flutt höfum tillögu um rannsóknarnefnd á vegum Alþingis er fyrst og fremst einn. Hann er að komist verði til botns í þessu máli út frá þeim forsendum að Alþingi Íslendinga geti komist að niðurstöðu um hvað þurfi að gera í breytingum á stjórnkerfi, í breytingu á starfsháttum, í breytingu á lögum til þess að koma í veg fyrir að þetta endurtaki sig. Það er spurt t.d. í ljósi þessarar reynslu: Er það niðurstaða Alþingis að núgildandi ákvæði bankalaga um bankaleynd skuli vera óbreytt? Þarf ekki að vera ákvæði um að hægt sé að aflétta bankaleynd, jafnvel með hraði og án þess að þurfi dómsúrskurð til? Önnur spurning: Er það sjálfsagður hlutur að skattgreiðendur á Íslandi í nafni ríkissjóðs haldi áfram að veita ríkisábyrgð fyrir öllum ríkisviðskiptabönkum? Ég er ekki viss um að sú niðurstaða sé rétt. Kæmi ekki alveg eins til álita að skylda þessa banka til að hafa sinn eigin tryggingasjóð, sem ákvæði eru reyndar um í nýjum lögum, og þyrfti þá ekki að ganga úr skugga um að hann yrði öflugri? En væri ekki ástæða til að aflétta ríkisábyrgð á þessum bönkum? Við erum að tala um traust og traust er lykilorð í allri umræðu um banka. Það traust hefur beðið mikinn hnekki. Á ekki almenningur í landinu kröfu á því að endurskoðað verði hvort það sé rétt að hvenær sem eftirlitskerfi ríkisins gagnvart ríkisbönkum bregst jafnhrikalega og gerst hefur í þessu máli sé það sjálfkrafa hlutskipti almennings á Íslandi að greiða skaðann? Auðvitað verðum við um leið að komast að einhverri niðurstöðu út frá tillögum bankamálanefndar um sameiningu banka. Mér leist ekki á þær tillögur sem ég heyrði ávæning af áðan. Ég hef reyndar aldrei fyrr, hæstv. viðskrh., heyrt talað um stoðdeildir í banka. Ég hef heyrt um það í sjúkrahúsum. Er þá kannske í nýjum tillögum eitthvað talað um gjörgæsludeildir? Það er spurning. Að lokum er auðvitað spurningin um meginniðurstöðuna. Er yfirleitt rétt að halda núverandi ríkisviðskiptabankakerfi gangandi? Væri ekki nær lagi að endurskoða þetta mál frá rótum? Er ekki niðurstaðan raunverulega sú að þetta kerfi hafi gengið sér til húðar: Er ekki reynsla okkar af því, getu til að stunda áreiðanleg viðskipti og ávaxta fé almennings þannig að með traustum hætti sé, sú að við ættum að komast að þeirri niðurstöðu að leggja þetta kerfi af? Eigum við ekki að hætta rekstri ríkisbanka en einbeita hins vegar kröftum stjórnvalda að því að ná heildarstjórn á peningamálum og efnahagsmálum eftir almennum reglum, lagasetningu og almennum hagstjórnaraðferðum? Herra forseti. Ég skal ekki hafa þessi orð lengri að sinni. Ég vík aftur að þeim þætti málsins sem ég lagði á megináherslu. Hann varðar þá samninga sem vonandi eru ekki þegar gerðir milli Eimskips og Útvegsbanka eða skiptaráðanda fyrir hönd Hafskips og varðar þá þýðingarmiklu þætti sem ég nefndi áðan. Og ég ítreka þær spurningar sem ég bar upp þá: Treystir hæstv. viðskrh. sér til þess sem gæslumaður almannahagsmuna að beita sér fyrir frestun á þeim samningum til þess að öðrum gefist kostur á að bjóða í þessar eignir; sem yrði til þess að minnka þann skaða sem skattgreiðendur verða fyrir af Útvegsbankamálinu, gæti verið mjög þýðingarmikill þáttur í því að stuðla að möguleikum okkar til áframhaldandi samkeppni á skipaleiðum, gæti haft áhrif á fragtir og þar með verðlag og síðast en ekki síst gæti haft mjög mikil áhrif á möguleika þess fólks, sem lengi hefur þjálfast í störfum í rekstri skipafélaga og þjónustu hjá Hafskipum, til þess að eygja þá a.m.k. von um störf á þeim sama vettvangi í framtíðinni?

Matthías Á Mathiesen: Herra forseti. Hæstv. viðskrh. hefur í ítarlegri ræðu skýrt það mál sem hér er rætt um utan dagskrár. Hann hefur gert þingheimi grein fyrir því hvernig þróun þess hefur verið og hvað gerst hefur í því máli af hálfu opinberra stjórnvalda. Ég hef út af fyrir sig ekki mjög miklu við það að bæta. Vil þó vegna þeirra orða sem hér hafa fallið víkja nokkuð að afgreiðslu mála og því sem gerðist eftir að umræður fóru fram á Alþingi í lok þingsins 18. júní s.l. Það kom fram í ræðu hv. 5. þm. Reykv. rétt áðan atriði sem ég vildi mjög gjarnan fá að víkja að. Hann talaði um yfirlýsingu fyrrv. viðskrh. og talaði um rangar yfirlýsingar án þess þó að víkja að því hvað ekki var sagt rétt og hvenær. Ég hefði gjarnan viljað beina spurningu til hans þar sem ég hef orðið fyrir því á öðrum vettvangi að þessu hefur verið haldið fram. Ég vil leyfa mér að spyrja og vonast til þess að þm. svari: Er það í svari mínu til hv. 4. landsk. þm., Guðmundar Einarssonar, 18. júní sem ég á að hafa farið með rangt mál?

Það er rétt til getið.

Það er rétt til getið. Það var ekki svo erfitt fyrir mig að geta mér þess til einfaldlega vegna þess að það hefur gerst annars staðar. Ég hef verið borinn þeim sökum að hafa farið þarna rangt með og mig langar til að leiðrétta þetta hér. Þá vil ég víkja að því sem gerðist, með leyfi forseta. Á þingfundi 18. júní s.l., þá svaraði ég fsp. í umræðum um frv. til bankalaga frá hv. 4. landsk. þm. Guðmundi Einarssyni þar sem hann vék að skuldum og tryggingum Útvegsbankans hjá Hafskip hf. Benti ég á og vísaði til yfirlýsingar bankastjóra Útvegsbankans sem hafði birst í Morgunblaðinu 16. júní í tilefni af grein sem þar hafði verið skrifuð 12. júní. Með leyfi forseta segir í þeirri yfirlýsingu og orðrétt eftir mér haft úr þingtíðindum 18. júní: "Bankastjórn Útvegsbankans vill taka fram að fullyrðingar sem fram komu í blaði yðar hinn 12. þ.m. í grein Halldórs Halldórssonar ritstjóra Helgarpóstsins um tryggingar bankans vegna skuldbindinga Hafskips hf. eru úr lausu lofti gripnar. Tryggingar bankans eru í eigum fyrirtækisins og hluthafa." Ég lagði ekkert mat á yfirlýsingu bankastjóranna, en ég sagði, með leyfi forseta: " Hv. þm. vék að reikningum þessa ákveðna fyrirtækis og las úr þeim reikningum ákveðna niðurstöðu sem ég skal ekki dæma um. En þar verðum við að gera greinarmun á útkomu fyrirtækisins annars vegar svo og þeim tryggingum sem bankinn hefur hins vegar. Nú hafa bankastjórar þessa banka opinberlega gert grein fyrir því að bankinn hafi tryggingu fyrir þeim lánum sem hann hefur veitt í eignum fyrirtækisins og eignum hluthafanna þannig að reikningar fyrirtækisins þurfa ekki að sýna og sýna ekki samkvæmt þessu þær tryggingar sem bankinn hefur fyrir þeim skuldum sem fyrirtækið er í." Hér er það skýrt tekið fram að yfirlýsing bankastjóra Útvegsbankans gengur út á það að tryggingar þær sem bankinn hafi séu annars staðar og víðar en í eignum Hafskips. Að ég hafi látið orð falla um að hér væri um að ræða fullkomnar tryggingar fyrir því sem Hafskip skuldaði Útvegsbankanum er ekki rétt. Eins og ég gat um áðan hefur á öðrum vettvangi verið um þetta rætt og þess vegna vildi ég strax leiðrétta þetta. Ég vonast til þess að hv. þm. líti svo á að það sem hann hélt fram sé hans misskilningur. Héðan úr þessum ræðustól hafði ég aldrei hugsað mér að frá mér færu rangar yfirlýsingar í einu eða öðru. Við getum svo skipst á skoðunum um stjórnmál og haft mismunandi útleggingar, en að hafa vísvitandi blekkingar eða rangar yfirlýsingar, eins og þm. sagði, vil ég alfarið hafna og tel mig hafa gert það með því sem ég hér hef sagt. Þá vék þm. að því að ýmislegt í sambandi við þessi mál frá því á liðnu sumri þyrfti skoðunar við og m.a. vék hann að því hver þýðing fjölmiðla væri í sambandi við upplýsingar og vakti þá athygli á því að það hefðu liðið vikur og mánuðir án þess að nokkuð væri að gert. Í ræðu hæstv. viðskrh. áðan komu skýrar fram allar tímasetningar í sambandi við þetta mál. Þegar við ræddum þessi mál hér á þingi 18. júní sagði ég m.a. að mér væri ekki kunnugt um að það hefði verið óskað eftir eða beðið um neina rannsókn í þessum efnum. Mér var ekki kunnugt um það eða eins og ég orða það þar: "eftir því sem ég best veit". Það er 18. júní sem þessir hlutir eru hér til umræðu og það var enginn sem hafði möguleika á því eða taldi sig hafa ástæðu til að leiðrétta í þessum efnum. En fram kom í ræðu hæstv. viðskrh. að strax síðari hluta júnímánaðar hafi Seðlabankinn fengið upplýsingar frá Útvegsbankanum um stöðu þessara mála. Það er annað atriði sem hefur á öðrum vettvangi verið á minnst og ég talinn ekki hafa farið rétt með. Þegar vikið er að þeirri grg. sem hæstv. viðskrh. vék að í ræðu í nóvember og svo aftur í dag, er grg. frá Útvegsbankanum til Seðlabankans sem dagsett er 3. júní, þ.e. úttekt sem gerð er 3. júní en afhent Seðlabankanum samkvæmt hans beiðni síðari hluta júnímánaðar. Ef málinu er fylgt örlítið áfram kemur í ljós að í þeirri skýrslu sem kom 30. júlí frá bankaeftirlitinu og í bréfi til viðskrn. er sérstaklega vikið að því að athuganir hafi verið gerðar hjá bankaeftirlitinu samkvæmt beiðni bankastjórnarinnar eftir viðræður sem áttu sér stað á milli útvegsbankastjóranna og seðlabankastjóranna í byrjun júlímánaðar. Þegar við erum komnir að þessari tímasetningu eru rúmar tvær vikur frá því að umræður fóru fram hér. Það er þá búið að upplýsa að grg. frá 3. júní hefur verið send Seðlabankanum og viðræður farið þar fram. Ég spyr: Lætur nokkur sér detta í hug að það sem hafði farið fram hér á Alþingi, þær umræður sem höfðu farið fram, og e.t.v. það sem hafði komið fram í fjölmiðlum hafi ekki orðið þess valdandi að þarna hafi verið gripið svo fljótt til athugunar? Síðan lauk rannsókn bankaeftirlitsins og viðskrn. fær í hendur 30. júlí þá grg. sem hér hefur verið minnst á. Þá hafa þeir tveir hv. þm. sem hér hafa talað vikið að því að sérstaklega þurfi að skoða og rannsaka aðgerðir eða aðgerðarleysi fyrrv. viðskrh. í þessum efnum. Áður en ég vík að því má ég ekki gleyma þeim hugmyndum sem hv. 5. þm. Reykv. kom að áðan í sambandi við breytingu á bankalöggjöfinni. Vissulega voru það hugmyndir sem eru til skoðunar og til athugunar. Um margt af því hefur ekki fengist samstaða. Hins vegar held ég að það liggi ljóst fyrir að sú bankalöggjöf sem tekur gildi 1. janúar n.k. er til mikilla bóta og ég tel að þar hafi verið mjög gott og farsælt skref stigið í þessu efni. Við eigum hins vegar eftir að fjalla um á þessu þingi frv. til laga um Seðlabankann ásamt og með ýmsum frv. sem eru því fylgjandi. Sýni fengin reynsla að einhverju sé skynsamlegt að breyta í þeirri löggjöf sem sett er og gildi tekur 1. janúar, er sjálfsagt að gera það þegar þing kemur saman og þm. hafa skoðað þau mál og athugað. Ég vík aftur að því sem kom hér fram, þó meir í ræðu hv. 7. þm. Reykv., um aðgerðarleysi eða aðgerðir fyrrverandi viðskrh. í þessum efnum. Ég get m.a. vísað til þess sem hæstv. viðskrh. sagði í þessum efnum þar sem hann vék að því hvað hefði verið gert að hluta til, en ég skal bæta þar um í sambandi við nokkur atriði sem sjálfsagt er að hér komi fram og skýrt verði frá. Strax og mér hafði borist þessi skýrsla 30. júlí átti ég viðræður við bankastjóra Útvegsbankans, ræddi þessi mál við hann og gerði honum grein fyrir því hvaða niðurstöður og ályktanir ég drægi af því sem hér væri um að ræða. Hann tjáði mér á þessum viðræðufundi að á sameiginlegum fundi bankastjórnar Útvegsbankans og Hafskips hefðu verið teknar ákvarðanir um að kanna með hvaða hætti fyrirtækið, þ.e. Hafskip, gæti leitað eftir samningum og sölu á eignum fyrirtækisins og viðskiptavild fyrirtækisins. Hann taldi að fyrirtækið væri í þessum viðræðum og gerði mér grein fyrir því sem ég taldi að væri skynsamlegt og lagði áherslu á það. Eins og fram kom í ræðu hæstv. viðskrh. gerði hann einmitt grein fyrir því að það hefði verið lögð megináhersla á skjótar aðgerðir í þessu máli. Áfram var haldið af hálfu bankaeftirlitsins að yfirfara og skoða þessa hluti, enda ljóst að hér var um að ræða bráðabirgðaskýrslu sem ekki var raunverulega tæmandi. Þar kemur 9. september að frá bankaeftirlitinu kemur enn ný skýrsla um stöðu þessara mála. Það kom skýrt fram hjá hæstv. viðskrh. áðan að þá var efnt til fundar með útvegsbankastjórum, seðlabankastjórum, ásamt með viðskrh. til þess að ræða enn hvað hægt væri að gera til þess að koma málum til betri vegar. Tölur höfðu breyst. Mál höfðu æxlast nákvæmlega eins og hæstv. viðskrh. sagði áðan. Bæði rýrnuðu veð, þ.e verðfall varð, auk þess sem allir vissu að fyrirtækið hafði verið í erfiðleikum og því ekki rekið með jákvæðri niðurstöðu heldur öfugt. Eftir þennan fund, sem ég átti með bæði bankastjórn Útvegsbankans og Seðlabankans, taldi ég rétt að formaður bankaráðs Útvegsbankans fengi frá mér vitneskju um þessa hluti og í leiðinni gæti ég fullvissað mig um að boðað yrði til fundar í bankaráðinu og því gerð grein fyrir þessum málum á slíkum fundi. Ég átti því fund í viðskrn. 17. september með formanni bankaráðs Útvegsbankans ásamt með ráðuneytisstjóranum í viðskrn. þar sem þær tvær skýrslur sem borist höfðu voru til umræðu og jafnframt var staðfest við mig af bankaráðsformanninum að boðað væri til fundar í bankaráðinu þann 18. september. Formaðurinn staðfesti það við mig að til fundar hefði verið boðað daginn eftir og að á þeim fundi yrðu þessi mál tekin til meðferðar. Ég hafði einnig átt viðræður við bankastjóra Útvegsbankans deginum áður til að gera þeim grein fyrir því að á þeim fundi sem ég mundi leggja til að boðaður yrði, ef ekki hefði verið boðaður, yrðu þessar grg. kynntar til þess að bankaráðið hefði örugglega fengið vitneskju um þær upplýsingar sem þar var að finna. Þessi fundur var haldinn í bankaráðinu, en til að ganga úr skugga um það fól ég ráðuneytisstjóra viðskrn. í minni fjarveru að eiga viðræður við formann bankaráðsins, hverjar hann átti 26. september. Ráðuneytisstjóranum var tjáð að fundur bankaráðs hefði verið haldinn 17. september og málið þar rætt og og þar rætt um stöðu Hafskips. Jafnframt væri búið að boða til annars fundar í bankaráðinu sem haldinn var 27. september til að fjalla enn frekar um Hafskipsmálið. Við erum komin að mánaðamótunum september- október og það fór nú að fækka þeim dögum sem ræðumaður átti eftir að sitja í stól viðskrh. Lokaskýrsla þessa máls barst ekki viðskrn. fyrr en 22. október. Þá höfðu orðið þar skipti á mönnum þannig að málið heyrði ekki lengur til mín.

Var það skýrsla bankaeftirlitsins?

Já, þetta eru allt skýrslur bankaeftirlitsins sem eru gerðar samkvæmt beiðni bankastjórnar Seðlabankans eftir fund með bankastjórn Útvegsbankans í byrjun júlí. Þessar skýrslur eru allar þaðan komnar. 

Er það ekki vanræksla af Seðlabankanum að láta ekki viðskrn. vita?

Það er spurning hvort hér var um að ræða það að viðskrh. skyldi fá um þetta vitneskju eða þá að nýta það eins og bankinn gerði, þ.e. óska eftir bankaeftirlitsskýrslu um þetta mál sem kom 30. júlí og hafði að geyma upplýsingar sem voru með nokkuð öðrum hætti en sú grg. sem Útvegsbankinn hafði látið Seðlabankanum í té. Ég hef hér gert grein fyrir því hvernig þessi mál stóðu, eins og orðað var áðan, í júní, júlí, ágúst og september og ég tel að ég hafi gert það sem í mínu valdi stóð til að koma þessum málum þannig fram að þar á yrði breyting eftir að ráðuneytinu barst skýrsla Seðlabankans 30. júlí. Það tók hins vegar þó nokkuð lengri tíma og jafnvel tók það hálfan annan mánuð eftir að síðasta skýrslan kom 22. október að fá niðurstöðu í þessu máli. Á fundi sem haldinn var 9. september með bankastjóra Útvegsbankans og Seðlabankans kom fram að þá voru aftur hafnar viðræður á milli Hafskips og Eimskips, en Útvegsbankinn hafði hins vegar ekki tekið þátt í þeim viðræðum. Það er ekki fyrr en komið er fram í október að það gerist, eins og hæstv. viðskrh. vék að áðan. Ég tel að ég hafi gert grein fyrir því sem óskað var eftir í sambandi við afskipti mín af þessu máli í viðskrn. Það verður svo að vera mat hvers og eins hvort nægjanlega vel hafi verið að því staðið eða ekki. Í fyrsta lagi er hér um að ræða stofnun sem hefur þingkjörið bankaráð, sem hefur sína framkvæmdastjóra. Ábyrgð í sambandi við rekstur fyrirtækisins er að sjálfsögðu bankastjórnarinnar. Það er hún sem fer með daglegan rekstur og þarf þess vegna að standa reikningsskil á því sem þarna er að gerast. Viðskrh. hefur aðstöðu til að hafa áhrif á gang mála og það gerði ég eftir því sem ég taldi mögulegt að gera og efni málsins gaf tilefni til. Ég held að í þeim umræðum sem hér fara fram sé ástæðulaust að við séum með tortryggni á einn eða annan. Miklu frekar að við reynum að átta okkur á því með hvaða hætti skynsamlegast er að ná fram þeirri vitneskju sem þarf til þess að upplýsingar allar komi fram. Ég vil ekki vera sakaður um að ég hafi ekki gert það sem ég hef getað til þess að svo mætti verða. Og ég veit að þegar þeir sem e.t.v. hafa misskilið hluti athuga betur gera þeir sér grein fyrir því að ég hef ekki farið með rangt mál. Það er á þessu stigi deilt um með hvaða hætti skynsamlegast er að standa að því að fá fram allar þær upplýsingar sem þarf. Ég held að það sem ríkisstj. hefur lagt til í þessum efnum sé skynsamlegt. Ég held að athugun á málum með skipan þriggja manna, tilnefndum af Hæstarétti, sé það skynsamlegasta sem hægt sé að gera til að fá óvilhalla athugun á málinu eins og það kemur til með að sýna sig í ljósi sögunnar því að þannig verður það að skoðast. Ráðstafanir sem hæstv. viðskrh. hefur gert til að efna til rannsóknar annars staðar eru að sjálfsögðu bankaeftirlitsins. Bankaeftirlitið getur krafist allra skýrslna og það þarf ekki að létta af neinni bankaleynd í þeim efnum. Það hefur allan aðgang að skjölum sem það vill til að gera athuganir og þá greinargerð sem það telur sig þurfa að gefa.

Ekki eftir 1. janúar.

Bankaeftirlitið kemur til með að hafa nákvæmlega sömu aðstöðu og í frv. til laga um Seðlabanka Íslands eru sýnu strangari ákvæði og ákvæði sem gera stöðu bankaeftirlitsins sýnu sterkara til þess að fylgjast með og koma að ef slík tilvik koma upp eins og það sem hér um ræðir.  Ég ætla ekki að fjölyrða um þetta mál meira. Ég vil enn fremur víkja frá umræðu eins og fram kom hjá málshefjanda þegar vikið er að mönnum með þeim hætti sem þar var gert. Það væri ósköp auðvelt ef menn vildu ævinlega haga sínum málflutningi með þeim hætti. Ég held að það sé ekki skynsamlegt fyrir okkur. Ég held að það skynsamlegasta sem við gerum sé, eins og fram hefur komið í ræðum hjá hæstv. viðskrh. og hæstv. forsrh., að skoða þetta hleypidómalaust. Það verður engin leynd. Það verða allar upplýsingar gefnar. Það verður allt gert til að ná þeim fram. Þannig held ég að skynsamlegast sé fyrir okkur að fá þetta mál afgreitt.

En við viljum ekki borga þessa skuld, ráðherra.



Herra forseti. Það er búið að fara býsna víða um völl og draga fram mörg atriði þessa máls. Þó virðist mér tvö atriði þarfnast vissrar skoðunar og mun ég víkja að þeim. Það fyrra er: Af hverju minntist hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson aldrei á bankaráð? Annað atriði sem er orðið lykilatriði í þessu máli er þýðing lýsingarorðanna "nægur" og "fullur" í sambandinu nægar tryggingar eða næg veð eða fullar tryggingar eða full veð. Eins og fram hefur komið í máli hæstv. fyrrv. viðskrh. er spurning hvort talað var um að Útvegsbankinn hefði full veð eða fullar tryggingar eða hefði einungis veð eða hefði einungis tryggingar. Að þessu ætla ég að koma. Það bar við á síðasta þingi þann 21. maí að ég talaði fyrir svohljóðandi fsp. til þáv. hæstv. viðskrh.: "Telur ráðherra ástæðu til að fram fari opinber rannsókn á útlánum opinberra lánasjóða og ríkisbanka til að ganga úr skugga um að allar lánveitingar séu með fullnægjandi tryggingum?" Í framsögu minni með þessari fsp. benti ég ráðherra á að ég hefði ekki nein sérstök dæmi um þessi mál, en ég vildi fá skoðanir viðskrh. á því hvort hann teldi að það væri nægilega vel fylgst með þessum málum. Eins og síðar kemur fram komu nánari dæmi fram síðar. Í máli ráðherrans í svari við þessari fsp. kom fram eins og segir, með leyfi forseta: "Athugasemdir um útlán ríkisbankanna, sem gætu hafa verið tilefni slíkra fsp., hafa ekki borist ráðuneytinu. Athugasemdir eftir öðrum leiðum hafa heldur ekki komið til ráðuneytis." Síðan sagði hæstv. ráðh. í alvarlegum ásökunartón til þm.: "Þá er rétt að vekja athygli á að krafa um opinbera rannsókn á hendur ríkisbönkum vegna útlána þeirra er alvarlegs eðlis, ekki síst vegna þess að um slíka kröfugerð er rætt hér á Alþingi. Slíka kröfu væri ekki hægt að mínum dómi að setja fram nema grunur leiki á um refsiverða háttsemi eða eitthvað sem viðkomandi teldi að úrskeiðis hefði farið, en af ræðu hv. fyrirspyrjanda mátti ráða að ekki væri um neitt slíkt tilfelli að ræða sem væri orsök fyrirspurnar, heldur aðeins að hann óskaði eftir svari sem nánast væri um prinsipákvörðun." Þarna kemur bankaleyndin góða við sögu eins og víðar. Það er stundum erfitt að finna orðum stað. Nánari dæmi og nánari málsatvik komu einum þremur vikum síðar. Það var nánar tiltekið 11. júní sem ég afhenti hæstv. ráðh. á minnisblaði spurningar varðandi samskipti Hafskips og Útvegsbankans. Ég vísaði til upplýsinga sem komu fram í ársskýrslu fyrirtækisins og benti á sem dæmi að ef bornir væru saman varanlegir rekstrarfjármunir og erlendar langtímaskuldir kæmi í ljós að þar væri neikvæður mismunur upp á 156 millj. kr. Ég benti einnig á að munur á veltufjármunum og skammtímaskuldum væri neikvæður upp á einar 20 milljónir sem gæfi til kynna að fjármagnsstaða fyrirtækisins væri mjög erfið. Ég benti einnig á athugasemd sem endurskoðandi fyrirtækisins setti inn í ársskýrslu þar sem næstum er tekinn vari á að fyrirtækið gæti hugsanlega verið á leiðinni í gjaldþrot. Þar er sagt að ef til skyndilegs uppgjörs skuldanna kæmi yrðu menn að vera viðbúnir því að verðgildi eignanna minnkaði verulega. Á grundvelli þessara upplýsinga spurði ég hæstv. ráðh. viku síðar, þann 18. júní eins og hér hefur komið fram, í tengslum við umræður um frv. um viðskiptabanka. Ég sagði, með leyfi forseta: "Hér vakna því spurningar, ekki síst með hliðsjón af erfiðum rekstri fyrirtækisins í heild. Hér vakna því spurningar um aðild ríkisbanka, tryggingar fyrir lánum og áhættu ríkissjóðs og skattborgara. Með tilliti til þess er ráðherra spurður hvort hann sjái ástæðu til aðgerða opinberra aðila, svo sem bankaeftirlits, af þessu tilefni og hvort hann muni beita sér fyrir því." Ráðherra hefur lýst svari sínu. Ég ætla til fróðleiks að lýsa ýmsu fleiru sem kom fram. Hv. þm. Stefán Valgeirsson sagði m.a., með leyfi forseta: "Um þá ræðu sem hv. 4. landsk. þm. flutti áðan verð ég að segja að mér virtist hún bera það með sér að öll þessi mál væru í mikilli þoku fyrir honum. Hann talaði um að Alþingi ætti ekki að hafa neina menn í bankaráðum, en samt sem áður ætti Alþingi að vera eftirlitsaðili með bönkunum. Hvernig á það eftirlit þá að vera ef alþm. hafa ekki aðstöðu til að fylgjast með málum þar og krefja t.d. bankastjóra sagna, upplýsinga um hin ýmsu atriði? Mín reynsla er sú að bankaráðið sé í sjálfu sér fyrst og fremst eftirlitsaðili í bönkunum. Ég held að ýmislegt sem bæði fjölmiðlar hafa birt og ýmsir þm. hafa látið orð falla um hér á Alþingi varðandi bankana sé byggt á misskilningi vegna ókunnugleika á þessum efnum." Þetta var fróðleg yfirlýsing hv. formanns bankaráðs Búnaðarbankans um eftirlitsskyldu og hið virka eftirlit bankaráða í bönkum. Það létu fleiri hv. þm. málið til sín taka. Hv. þm. og bankaráðsmaður Garðar Sigurðsson sagði, með leyfi forseta: "Herra forseti. Ég lét mig hafa það að biðja um orðið undir ræðu hv. 4. landsk. þm. Ég hef ekki hugsað mér að ræða hér málefni Hafskips og hef enga heimild til þess, enda kannske óþarfi að öðru leyti en því að mér fannst alger óþarfi að draga óþverramálflutning Helgarpóstsins inn í umræður á hinu háa Alþingi. Það sem mest var áberandi í þeirri grein fyrir utan illkvittni og sóðaskap var að birt var stór mynd af sökkvandi skipi með nafni og númeri. Það lýsir innræti viðkomandi ritstjóra betur en nokkur orð." Þetta var vitnisburður úr bankaráði Útvegsbankans. Við getum heyrt fleiri vitnisburði, Í hv. Ed. sagði hv. þm. Eiður Guðnason þegar hv. þm. Stefán Benediktsson hafði vakið máls á þessu við umræðu viðskiptabankamálsins þar, með leyfi forseta: "Ég kom inn hérna áðan þegar hv. 8. þm. Reykv. var að flytja sína ræðu. Hann var að tala hér um ákveðið fyrirtæki, Hafskip, og gerðist þar býsna stórorður. Ég heyrði ekki betur en að hann væri að éta upp úr vikublaði sem hér er gefið út og heitir Helgarpósturinn og hefur verið að skrifa um þessi mál með býsna einkennilegum hætti. Það hefur lítið verið staðfest af hæpnum fullyrðingum. Ég skil satt að segja ekki hvað slíkar fullyrðingar og umræður eiga að þýða þegar Alþingi Íslendinga er að ræða um viðskiptabanka. Mér þótti þetta næsta undarlegt og næsta undarleg ræða. Það kom annar vitnisburður í hv. Ed. og í þetta skipti úr bankaráði. Hv. þm. Valdimar Indriðason, formaður bakaráðs Útvegsbankans, sagði, með leyfi forseta: "Eins og hv. 5. landsk. þm. gat um hér áðan hleypur hv. 8. þm. Reykv. upp með mál sem hefur verið í blöðum undanfarið um viðskipti Hafskips og Útvegsbankans. Það ætla ég ekki að ræða úr þessum ræðustól en aðeins að segja honum að hann ætti ekki að flíka þeim málum á þann veg sem hann hefur gert hér því að það er ekki fótur fyrir þeim skrifum." Þetta eru nú móttökur Alþingis og hv. alþm. á þessu máli í Alþingi dagana 18., 19. og 20. júní s.l. Og í ljósi heilagrar vanþóknunar manna úr öllum flokkum þessa dagana þá er þetta dálítið fróðlegt, ekki síst með hliðsjón af þeim pillum sem hæstv. ráðh. Matthías Bjarnason sendi til frekrar pressu og fjölmiðla og blaðamanna hérna rétt áðan. Ég ætla ekki að gera þetta að meiri umræðu. Ég ætla að snúa mér aftur að þeim spurningum sem ég vísaði til hæstv. viðskrh. um þetta Hafskipsmál. Í svari ráðherra kom þetta fram: Hv. þm. vék að reikningum þessa ákveðna fyrirtækis og las út úr reikningunum ákveðna niðurstöðu sem ég skal ekki dæma um. En þar verðum við að gera greinarmun á útkomu fyrirtækisins annars vegar, svo og þeim tryggingum sem bankinn hefur hins vegar. Nú hafa bankastjórar þessa banka opinberlega gert grein fyrir því að bankinn hafi tryggingu fyrir þeim lánum sem hann hefur veitt í eignum fyrirtækisins og eignum hluthafanna þannig að reikningar fyrirtækisins þurfa ekki að sýna og sýna ekki samkvæmt þessu þær tryggingar sem bankinn hefur fyrir þeim skuldum sem fyrirtækið er í. Varðandi fsp. sem er framhald af fsp. frá því fyrr í vetur þá hafa, að því er ég best veit, þeir aðilar, sem fara með eftirlit undir þessum kringumstæðum, ekki talið ástæðu til að gera sérstaka athugun á því tilviki sem hér var að vikið. Eins og hæstv. ráðh. sagði hér áðan þá er hvorki talað um það í yfirlýsingu bankastjóranna, sem hann vísar til, né í hans ræðu að tryggingar hafi verið nægar eða veð hafi verið full. Nú getur maður náttúrlega velt því fyrir sér hvers vegna bankastjórarnir sendu þessa tilkynningu án þess að tala um full veð eða fullar tryggingar. Gættu þeir þess kannske sérstaklega að orðið fullur og nægur kæmi hvergi fyrir í textanum? Eða m.ö.o.: Er verið að afvegaleiða hæstv. ráðh. og hv. Alþingi? Án þess að fara meira út í orðskýringar þá tel ég að þetta sé út af fyrir sig nokkuð merkilegt mál. Stjórnmálamönnum er það bæði tamt og lagið og stundum kannske leyfilegt að hafa svona rúma hólkvídd um það sem þeir eru að segja, en ég held að í því tilfelli þar sem bankastjórarnir svara, senda frá sér tilkynningu sem síðan er notuð sem uppistaða í svar hæstv. ráðh. til Alþingis megi menn ekki hafa þessa hólkvídd svo rúma. Maður getur spurt sig: Ætluðu bankastjórarnir að blekkja ráðherrann með því að hafa orðalagið á vísvitandi hátt þannig að það gæti misskilist? Ég held eftir á að hyggja að ráðherra hljóti að hafa skilið þetta sem svo að það væru nægar tryggingar því að annars hefði hann hlotið að svara því til að hann teldi að það væri þörf á að athuga málið, vegna þess að um það spurði ég. Ég vek á þessu athygli og það er í ljósi þessara hluta sem ég hafði síðan frekari afskipti af þessu máli, þar sem ég í nóvember, núna nýlega, sendi bréf til hæstv. viðskrh. einmitt um þetta mál. Það bréf sendi ég 21. nóvember til hæstv. núv. viðskrh. Matthíasar Bjarnasonar og vakti athygli á þessum skoðanaskiptum sem þarna fóru fram og segi í þessu bréfi, með leyfi hæstv. forseta: "Skv, orðum ráðherrans á hv. Alþingi var yfirlýsing þessi án fyrirvara eða nokkurra efasemda um að hagsmuna bankans væri vandlega gætt. Því verður vart trúað að bankastjórar Útvegsbankans hafi vísvitandi farið með rangt mál í yfirlýsingu sinni. Í ljósi þess hins vegar að einungis fimm mánuðum síðar er augljóst samkvæmt fregnum að fyrirtækið á alls ekki fyrir skuldum, krefst ég tafarlausrar opinberrar rannsóknar á rökstuðningi og sannleiksgildi yfirlýsingar bankastjóranna frá því í júní." Ég held að séð í þessu samhengi hljóti menn að sjá að það er full ástæða til þess að spyrja sig hvers vegna menn senda frá sér svona ónákvæm plögg. Ég held að við þessar kringumstæður eigi bankastjórar, umsjónarmenn banka sem eru í eigu allrar þjóðarinnar, hvorki að reyna að afvegaleiða þjóðina né ráðherra sinn og ríkisstj. Þannig að ef einhver bankastjóri ætlar að halda því fram að þeir hafi aðeins ætlað að koma því að að þeir væru með veð í fleiri hlutum en eigum fyrirtækisins þá væri hægt að taka það fram á miklu, miklu greinilegri hátt. Ég taldi sem sagt skynsamlegt að skrifa til ráðherra og óska þessara hluta við hann, þar sem ráðherra þessi fer með stjórn bankamála og ber þannig endanlega ábyrgð á þessum málum, og að mínu mati er það líka spurning hvort fyrrv. ráðherra þess ráðuneytis, hæstv. fyrrv. viðskrh., var vísvitandi blekktur með þessum upplýsingum í júní. s.l. föstudag barst mér síðan svar hæstv. núv. viðskrh. þar sem segir, með leyfi forseta: "Bréf yðar var sent bankastjórum Útvegsbanka Íslands til umsagnar. Enn fremur var óskað umsagnar ríkislögmanns um málið, en hann hefur verið tilnefndur af hálfu ráðuneytisins til að fylgjast með samningaviðræðum Útvegsbankans og Hafskips hf. um fjárhagsvanda skipafélagsins. Þessar umsagnir hafa nú borist og fylgja hjálagðar í ljósriti. Með vísan til þess sem fram kemur í nefndum umsögnum skal tekið fram að bréf yðar gefur að svo stöddu ekki tilefni til sérstakra aðgerða af hálfu ráðuneytisins. Hins vegar hljóta viðskipti Hafskips hf. og Útvegsbanka Íslands að verða tekin til ítarlegrar rannsóknar þar sem Hafskip hf. hefur í dag verið tekið til gjaldþrotaskipta og öll þessi mál eru nú í höndum skiptaráðanda." Þetta er dagsett föstudaginn 6. desember. Meðfylgjandi þessu bréfi frá hæstv. ráðh. er bréf frá bankastjórn Útvegsbanka Íslands par sem segir til skýringar á þessari yfirlýsingu. - Ég ætla nú að lesa þessa margumtöluðu fréttatilkynningu bankastjórnarinnar upp aftur, með leyfi forseta, til þess að menn rifji upp hvernig hún er orðuð. Hún var birt í Morgunblaðinu 16. júní og í henni stóð: "Bankastjórn Útvegsbanka Íslands vill taka fram að fullyrðingar, sem fram koma í blaði yðar hinn 12. þ.m. í grein Halldórs Halldórssonar ritstjóra Helgarpóstsins um tryggingar bankans vegna skuldbindinga Hafskips hf., eru úr lausu lofti gripnar. Tryggingar bankans eru í eignum fyrirtækisins og hluthafa." Til skýringar síðan í þessu bréfi segir nánar: Hér er átt við að tryggingar séu í eignum fyrirtækisins - bæði í svonefndum varanlegum rekstrarfjármunum samkvæmt reikningunum og síðan kemur - og ýmsu lausafé, þar með talið handveð í viðskiptavíxlum og skuldabréfum hluthafa og að tryggingar bankans verði ekki ráðnar af reikningunum einum. - Þannig að þá taka menn inn í þetta veðdæmi allt aðra hluti en varanlega rekstrarfjármuni. Þá tína menn til viðskiptabréf, víxla og þess háttar sem er allt annar hlutur. Ef við förum að stilla dæminu upp þannig þá eigum við líka að taka inn í aðrar skuldir, lausaskuldir, skammtímaskuldir. Og við skulum vera minnug þess að fyrirtækið stóð ekki björgulega á þeim kantinum heldur þar sem það var í mínus í þeim samanburði einnig. Síðan segir: Hjálagt fylgir yfirlit yfir veð vegna skuldbindinga Hafskips hf. hjá Útvegsbanka Íslands hinn 3. júní 1985. - Það er afar, eigum við að segja lítið ítarlegt plagg. Þar stendur: "Yfirlit yfir veð vegna skuldbindinga Hafskips hf. hjá Útvegsbanka Íslands hinn 3. júní 1985. Og þar stendur: "1. Veð í skipum 275 millj."- Þetta er 3. júní. Þetta er fróðlegt, þar sem um áramót var skipaeignin metin á 245 millj. og þótti að margra mati þá mjög ofmetin. Eignin þótti ofmetin í 245 millj. um áramótin. 3. júní er hins vegar veð í skipum orðið 275 millj. Nú kann að vera að fyrirtækið hafi bætt við einhverjum skipum. Ég þekki ekki á það. En af því sem seinna er komið fram um afkomu fyrirtækisins þá getur ekki verið að sú viðbót í skipum hafi verið öðruvísi en með fullkominni skuld, þannig að ef einhverju hefur verið bætt við í skipum þá hefur það fullkomlega bæst við skuldamegin líka. Í 2. lið stendur: "Veð í tækjum og fasteignum 195 millj. 3. júní." Í ársskýrslunni er sagt að veð í tækjum og fasteignum um áramótin hafi verið 125 millj. Þá höfum við það að aukning véla- og tækjaveðs hjá fyrirtæki, sem var að rúlla, var á hausnum, aukning þessa verðgildis var um 70 millj. á 6 mánuðum. Síðan er tilgreint veð í víxlum og skuldabréfum 109 millj. Samtals er þá sagt að veð nemi 579 millj. þennan örlagaríka dag, 3. júní 1985. Um þetta bréf og þessar upplýsingar verð ég að segja að mér finnst það í fyrsta lagi áframhald af þeim óljósu upplýsingum sem bankastjórnin gaf um málið í vor, þann 18. júní, þegar almenningi, ráðherra og þingi eru veittar upplýsingar sem eru vægast sagt mjög ófullkomnar og manni liggur við að túlka þannig að til þess sé ætlast að þær séu misskildar. Þegar útskýringar berast síðan núna frá bankastjórn bankans frammi fyrir beiðni um opinbera rannsókn þá eru þær útskýringar ekki gleggri en raun ber vitni hér. Þessum framgangi kann ég vægast sagt mjög illa. Með bréfi frá hæstv. viðskrh. fylgdu þessi fskj. málsins og ég þakka það, það var heiðarlega að staðið. Eitt fylgiskjalið er minnisblað frá ríkislögmanni, dags. 28. nóvember og þar segir, með leyfi forseta, - þetta er sem sagt um bréf Guðmundar Einarssonar alþm. til viðskrh. dags. 21. nóvember: "Um þær skýringar bankastjórnar sem þarna koma fram á yfirlýsingu sinni frá í júní s.l. hef ég auðvitað ekkert að segja. Þær liggja fyrir og þar með hvað bankastjórnin hefur að segja til fyllingar og skýringar á margnefndri yfirlýsingu sinni frá s.l. sumri. Um málið að öðru leyti er það að segja að í bréfi sínu krefst þm. tafarlausrar opinberrar rannsóknar á rökstuðningi og sannleiksgildi yfirlýsingar bankastjóranna frá í júní s.l. Þessa kröfu gat þm. sett fram beint við réttan aðila, þ.e. ríkissaksóknara. Ekki þarf milligöngu viðskrh. til að beina slíkri kröfu til rétts aðila. Hver sem er getur haft uppi kröfu um opinbera rannsókn við þar til bæran aðila ef hann telur refsivert athæfi hafa átt sér stað. Sú leið stendur þm. enn opin." Ég hef ráðfært mig - eins og þeir segja í Ameríku - við lögfræðinga mína um þetta mál og ég hef það sem sagt til athugunar hvort grundvöllur sé fyrir því að vísa þessu máli til saksóknara á þeim forsendum að þar sé vísvitandi verið að reyna að afvegaleiða upplýsingaöflun í þessu efni. Herra forseti. Það er komið að vissum kaflaskilum í ræðu minni en ég á talsvert mikið eftir og mig langaði að spyrja hvort forseti hygðist gera hlé.

Það var ætlunin að vera allt fram undir hálfátta ef þyrfti til þess að ljúka ræðunni.

Henni mun ekki ljúka, því miður.

Þá er skynsamlegt að fresta henni núna við kaflaskipti. Ræðunni verður frestað.

- Fundarhlé. Herra forseti. Nú læt ég ræðu minni fram haldið. Rétt til þess að rifja upp kannske helstu atriði í því sem ég talaði um í ræðu minni fyrir hlé, þá gerði ég grein fyrir bréfaskiptum mínum og samskiptum við hæstv. viðskrh., fyrrv. og núv. Ég lýsti því hve vöntun orðsins nægur eða fullur í sambandi við veð eða tryggingar fyrir lánum Hafskips skipti höfuðmáli um hvernig túlka bæri þær yfirlýsingar sem gefnar voru í stóli hér í sumar. Ef ég rétt tek saman niðurstöðurnar sýnist mér að þegar ég spyr í júní s.l. um þessi mál, þá gefi bankastjórar beinlínis villandi svar - að vísu þannig að þeir birta fréttatilkynningu sem birt er í Morgunblaðinu og er síðan notuð sem uppistaða í svar sem hæstv. ráðh. veitir hér. Í öðru lagi þegar þeir eru síðan beðnir um skýringar hér í haust, þá gefa þeir óljósar, ófullnægjandi upplýsingar, alls ófullnægjandi að mínu mati, til þess að hafna opinberri rannsókn. Hérna hef ég sem sagt rakið þennan ákveðna þátt sem við getum sagt að sé þátturinn um viðbrögð bankastjóra og bankastjórnar við kröfum um upplýsingar í þessu efni. Herra forseti. Þetta er einungis eitt lítið dæmi að mínu mati um það hvernig svo margt annað í sambandi við þetta mál hefur orðið, þar sem er þessi upplýsingatregða. Í fyrsta lagi vilja menn ekki gefa upplýsingar. Ef upplýsingar eru gefnar þá eru þær villandi eða ófullnægjandi. Þess vegna hef ég tekið þetta hérna sem dæmi um ákveðinn þátt þessa máls. En þetta mál á sér náttúrlega langa sögu, miklu lengri sögu heldur en til júní s.l. Þetta á sér 10-15 ára sögu og á þessu eru býsna margir angar. Einn anginn sem menn verða að horfa á í þessu sambandi er náttúrlega tengsl stjórnmálaflokka við þessi mál. Stjórnmálaflokkar á Alþingi skipta bróðurlega með sér bankaráðum og þeir gera það þannig að allir verða að fá a.m.k. sinn mann, helst sína menn. Þetta lýsir sér t.d. þannig að ef skyndilega kemur upp flokkur sem ekki hefur kjörfylgi til þess að koma að manni, eins og Alþfl. við síðustu bankaráðskosningar, þá gengur maður undir manns hönd við að koma inn manni, koma manni fyrir Alþfl. inn í bankaráð. Síðast var það Sjálfstfl. sem hjálpaði Alþfl. við að koma manni inn í bankaráð. Þá getur maður spurt sig: Hvers vegna er svona mikið atriði fyrir Alþfl. að koma manni inn í bankaráð? Nú, hann verður náttúrlega að hafa sinn fulltrúa, kannske til þess að sinna því "eftirliti" sem bankaráðsmenn hafa lagt svo mikla áherslu á að þeir þurfi að gegna í bankaráðum, en menn verða nú að vísu að líta á nú orðið a.m.k, með gæsalöppum. Ég held að miklu, miklu sterkari sé sú þörf hinna flokkanna fyrir að það standi enginn fyrir utan. Það er kannske meginatriðið. Líklega hefði flokkunum þremur, Sjálfstfl., Framsfl. og Alþb., þótt mjög vont að vera án Alþfl. í bankaráði. Það er aldrei að vita upp á hverju sá flokkur tekur sem ekki á mann í bankaráði. Hann gæti kannske tekið upp á því að fara að herja á um eftirlit, þannig að það er miklu betra að fá hann með. Þetta hafa menn stundum kallað samtryggingu stjórnmálaflokkanna. Þetta er einn angi þessa máls. Annar angi þessa máls eru náttúrlega hin opinberu eftirlitskerfi sem eiga að koma í veg fyrir að svona hlutir gerist. Við höfum t.d. skattakerfið sem á að ganga eftir því að fólk, fénaður og fyrirtæki skili til samneyslunnar því sem menn telja sanngjarnt. Það vita nú reyndar allir hvernig það eftirlitskerfi er orðið hér, enda hefur það greinilega sýnt sig að skila ekki sínum árangri í sambandi við þetta Hafskipsmál. Við höfum annað eftirlitskerfi sem er bankaeftirlit. Það hefur komið í ljós að bankaeftirlitið er búið að gera athugasemdir við þetta tiltekna fyrirtæki og þennan tiltekna banka í mörg ár. En það gerist ekki neitt. Nú eru menn að tala um að það þurfi að breyta lögum um bankaeftirlit og setja upp sjálfstæðara bankaeftirlit og öflugra bankaeftirlit, kannske grimmara bankaeftirlit. En skiptir það nokkru máli ef þetta sama bankaeftirlit er eftir sem áður undir pólitískri stjórn? Eru ekki hin pólitísku afskipti þau sem á endanum ráða, hvort athugasemdir eru teknar til greina eða ekki? Það þýðir ekkert að hafa fleira fólk eða hækka laun eða á annan hátt styrkja þessa starfsemi ef eftirlitið nær ekki áhrifum sínum vegna þess að það eru pólitísk öfl sem ekki vilja að athugasemdir þess komist til skila. Þess vegna er tómt þvaður að tala um það að ráðin sé á þessu endanleg bót með því að styrkja bankaeftirlitið eitt út af fyrir sig. Þá erum við enn þá að glíma við afleiðingar án þess að hafa hugað að orsökunum. Þetta var um opinbera eftirlitskerfið. Ég kem kannske að því síðar. Síðan er annað mikilvægt atriði og það er náttúrlega hið innra eftirlit bankans eða eigum við að segja hin bankalega fagmennska sem ríkir. I þessu sambandi þá verða menn, held ég, að komast að þeirri niðurstöðu að annaðhvort er hið innra starf og innra eftirlit bankans ónýtt eða að forráðamenn bankans hafa hylmað yfir, þ.e. ef einhverjir í bankanum voru búnir að sjá að fyrirtækið væri á hausnum og ætti sér ekki viðreisnar von, þá hafa einhverjir forráðamenn komið í veg fyrir að sá skilningur kæmist til skila. En það er alveg hreint og klárt að það hlýtur einhver að hafa lokað augum. Það hlýtur einhver að hafa lokað augum fyrst ekki voru gerðar viðeigandi ráðstafanir í vetur og í vor. Og það er algerlega rangt að mínu mati að halda því fram að menn hafi ekki vitað um neitt af þessum hlutum fyrr en einhvern tímann í júní eða júlí. Ef menn hafa ekki vitað um þessa hluti fyrr en í júní eða júlí þá hafa þeir annaðhvort gengið um í myrkri með lokuð augu eða einhver hefur bundið fyrir augun á þeim. Kannske voru sumir blindaðir af bjartsýni. Mig langar að biðja menn um að kíkja aðeins inn á aðalfund fyrirtækisins Hafskips sem var haldinn í júní s.l. Þar segir forstjórinn í ræðu á aðalfundi að Trans-Atlantic siglingarnar sýni góða arðsemi og hafi sýnt allt frá upphafi. Nú er reyndar komið í ljós að það eru þessar Trans-Atlantic siglingar sem virðast hafa rekið endahnútinn á þetta stóra ævintýri, íslenska siglingamennsku. En á þessum aðalfundi í júní s.l. segir forstjórinn: "Trans-Atlantic siglingar virðast hafa sýnt góða arðsemi allt frá upphafi" og síðan segir hann: "Nettóhagnaður Trans-Atlantic siglinga eru 30-35 millj. á tímabilinu janúar til apríl." 30-35 millj. Þetta er sagt í júní. Allir sem voru með opin augu vissu engu að síður að öll félög, öll lítil skipafélög, sem sigldu á þessari leið, voru annaðhvort dauð eða voru að drepast. Ég get vísað til ýmissa upplýsinga. Ég get vísað til rits sem heitir Journal of Commerce eða viðskiptatímaritið. Þar er grein 30. jan. 1985, þar sem haft er eftir kunnáttumanni um þessi mál, sérfræðingi í siglingamálum, að það verði gífurlegur samdráttur í siglingum á þessari leið. Þetta er sagt 30. janúar. 20. maí er líka grein í sama blaði, miklu ítarlegri grein, um siglingar á Norður-Atlantshafi. Þar er lýsing á hinum algengustu örlögum skipafélaga á Norður-Atlantshafi. Þetta er 20. maí. Þar segir að skipafélögin, þessi litlu skipafélög á Norður-Atlantshafi fari gegnum þrjú stig: Fyrsta stigið. Þú kaupir tæki; þú auglýsir gífurlega; þú nærð þér í svolítinn pening; þú nærð þér í lánstraust og þú ert ekki aðeins að skapa flutninga, þú ert að skapa ímynd velgengninnar. Annað stigið. Það syrtir í álinn; það kemur ýmis kostnaður í ljós; þú gengur á sjóði sem þú átt eftir og það þrengir að þér. Þriðja stigið. Stóru keppinautarnir reyna að drepa þig og fyrr en seinna getur þú ekki greitt reikningana þína og - eins og segir í greininni - þú siglir upp að viðlegukanti gjaldþrotsins. Þetta er skrifað 20. maí 1985 í virtu tímariti sem bankafagmenn, sem á annað borð höfðu einhverjar áhyggjur af því hvernig stóri viðskiptavinurinn Hafskip stæði, hlytu að hafa lesið. En hvað er að gerast á Íslandi á sama tíma? - Já, reyndar get ég vitnað í einn enn. Það er amerískur forstjóri sem sagði á þessum tíma: Það er blóðbað á Norður-Atlantshafi. Það er blóðbað á Norður-Atlantshafi. Litlu félögin eru öll að drepast. - Á sama tíma getum við aftur horfið til þessa ágæta aðalfundar heima á Íslandi en þar ríkir þessi geggjaða bjartsýni. Þar segir formaður stjórnarinnar: Í starfi okkar hvar sem við kunnum að vera niðurkomnir í þjóðfélaginu þurfum við að leitast við að lyfta okkur upp úr hversdagsleika daglegra starfa og spyrja okkur: Hvað getum við gert betur? Hvað getum við gert að auki sem skilað getur okkur fram á við þegar til viðurkenndra þjóðfélagslegra hagsmuna er litið? Hvað með okkar eigin grein, kaupskipaútgerðina?" Síðar segir: "Þó að við séum sagðir vinnusamir og aðlögunargjarnir fáum við fremur lélega einkunn sem þjóðarheild þegar litið er til almennrar skynsemi, úrvinnslu þess sem á milli handa er og stjórnunar eigin mála. Sést það m.a. í þjóðfélagslegri yfirbyggingu og offjárfestingu sem ekki fær staðist þegar litið er til fámennis okkar og þjóðartekna. En það eru teikn á lofti, merki vaxandi skilnings á grundvallarlögmálum efnahagslífsins og hugmyndir um nýjar nálganir verða algengari með hverjum deginum. En hér má engum tíma tapa." Hér er ræða sem er flutt á aðalfundi fyrirtækis sem er "fallit" - það er "fallit", allir sem vilja vita það ættu að geta vitað það - og það standa upp einhverjir menn í geggjaðri bjartsýni sem síðan kemur í ljós, fimm, sex mánuðum seinna, að kostar þjóðina fleiri hundruð milljónir. Ég gæti haldið áfram með þessa ágætu skýrslu. Síðan segir - þetta er ræða: "Nýverið var framkvæmd skoðanakönnun á viðhorfum Íslendinga til starfa erlendis og brottflutnings af landinu." - Ætli þeir séu ekki farnir að fletta þessum upplýsingum um brottflutning af landinu upp aftur núna, einhverjir? Síðan er því lýst að Íslendingar hafi það helst í huga að flytjast brott af landinu og þá segir hinn bjartsýni stjórnarformaður: "Á slíkar niðurstöður verður ekki horft sem þurra tölfræði. Þær endurspegla tilfinningar og hræringar sem geta umbreyst í óstöðvandi atgervisflótta ef við Íslendingar berum ekki gæfu til að snúa með hraði vörn í sókn í okkar sameiginlegu lífskjarabaráttu. Minnumst íslensku landsbyggðarröskunarinnar frá því á fyrri hluta aldarinnar og gerum okkur fulla grein fyrir því að það dæmi getur endurtekið sig en nú sem landflótti. Það er gjarnan haft á orði að þegar mikið liggi við geti Íslendingar komið fram sem ein þjóð, sem einn maður. Spyrja má: Jafnast ekki hættan á landflótta á við náttúruhamfarir og landhelgisstríð? Er stóri sáttmáli þjóðfélagshópanna ekki löngu orðinn tímabær? Atvinnustarfsemi, verkalýðsbarátta, stjórnmál og lífskjör eru samofnir, óaðskiljanlegir þættir. Í þeim efnum er engin atvinnugrein, enginn einstaklingur undanskilinn í því sameiginlega átaki, sem fyrir höndum er, að tryggja Íslandi 21. aldarinnar annan og veigameiri sess en Hornstrandir og aðrir sambærilegir afskekktir sumarheimsóknarstaðir hafa í dag." Fyrir þá sem eru nýkomnir, þá er þetta ekki 17. júní ræða. Þetta er ræða á aðalfundi fyrirtækisins Hafskip.  Svo segir hann: "Atvinnustarfsemi, verkalýðsbarátta, stjórnmál og lífskjör eru samofnir, óaðskiljanlegir þættir." M.ö.o. hagsmunir og skuldir Hafskips, Útvegsbankinn og þjóðin, þetta er allt eitt. Hann var búinn að sjá niðurstöðuna. Amen. Svona gengur þetta nú. Við erum að tala um aðalfund í fyrirtæki sem er að fara á hausinn með hundraða milljóna tap. En á þessum sama fundi liggja á borðum ársskýrslur þar sem er að finna athugasemd frá endurskoðanda fyrirtækisins þar sem er óbeint varað við því að fyrirtækið sé að fara á hausinn. Þar stendur, með leyfi forseta: "Framsetning skulda miðast við að afborganir fari fram á umsömdum gjalddögum. Komi til vanskila á umsömdum skuldum getur það leitt til gjaldfellingar þeirra og jafnframt haft veruleg áhrif á söluverð eigna félagsins." Og síðar segir: "Endurskoðandi gerir þessi atriði að fyrirvara um að reikningar gefi glögga mynd af efnahag fyrirtækisins." Hvað er verið að segja? Það er verið að segja: Passið ykkur nú, það er ekki allt sem sýnist. Þetta fyrirtæki er nefnilega hugsanlega að fara á hausinn og þá er þessi reikningur alls ekki réttur. Á sama tíma stendur stjórnarformaður og flytur 17. júní ræðu og talar um "hinn stóra sáttmála þjóðfélagshópanna". Þetta gefur aðra ofurlitla innsýn inn í þetta mál og er dæmi um það hvernig að mínu mati fara saman blekkingar og það að menn loka augum og jafnvel örlítill og kannske allt of stór skammtur af sinnuleysi. Allir, sem höfðu augun opin á annað borð, vissu að siglingar yfir Norður-Atlantshaf voru vonlausar. Menn vissu það ef þeir vissu það ekki voru þeir asnar. Þeir áttu að vita að fyrirtækið var ónýtt. Menn hafa annaðhvort sofið, lokað augum eða bara slökkt ljósið. Það er ekki hægt að afsaka svona niðurstöðu. Hér hafa ýmsir þættir þessa máls verið teknir upp og raktir býsna vel í dag og ég ætla ekki að fara neitt út í það nánar. Upplýsingarnar um þetta mál fylla orðið margar möppur og eru ekki að þakka ströngu og góðu eftirliti bankaráðsmanna eða alþm., þær eru mestan part afrakstur örfárra duglegra ritstjóra sem hafa opnað augun og horft yfir pollinn. Menn hafa gert sér einna mestan mat úr því hér í dag að horfa á afleiðingarnar af þessu. En svo getur maður spurt sig: Hverjar eru orsakirnar? Er það kannske rétt sem hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson setur fram, að orsakirnar séu í raun og veru bara einn spilltur flokkur, Sjálfstfl., eða kannske bara einn spilltur maður? Eða er stærra samhengi? Um þetta verðum við að spyrja okkur ef við ætlum okkur að koma í veg fyrir að svona mál komi fyrir aftur. Menn verða að spyrja sig: Er þetta kannske bara eðli þess valdakerfis og þeirrar samtryggingar sem hér ríkir, þessa kerfis sem byrjar t.d. á því að menn kjósa hver og einn mann í bankaráð og passa að enginn verði útundan? Hæstv. iðnrh. Albert Guðmundsson hefur orðið mjög að umtalsefni í þessum málum. Eins og lýst hefur verið er mjög eðlilegt að menn hugsi sem svo: Hvað gerist þegar sami maðurinn situr í þremur stólum í kringum sama borðið og gætir þrenns konar mismunandi hagsmuna? En þá geta menn náttúrlega velt fyrir sér, eins og hæstv. ráðh. Matthías Bjarnason gerði hér í dag: Hver kom Albert Guðmundssyni hæstv. iðnrh. í bankaráð? Hann kom inn í bankaráð Útvegsbankans í ársbyrjun 1981. Hver var þá í ríkisstjórn? Það var hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson og hans fólk. Hver var guðfaðir og ljósmóðir þessarar stjórnar? Var það ekki hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson sem sló þessa hluti saman á endanum? Voru ekki hv. þm. og hæstv. ráðh. Eggert Haukdal og Albert Guðmundsson hluti af því tafli sem þurfti til að koma því saman á endanum?  Hér leiðir nefnilega haltur blindan. Menn bera ábyrgð hver á öðrum, menn kjósa hver annan í bankaráð og síðan sitja þeir í bakherbergjunum og útdeila góssinu. Þetta kom fram t.d. áðan þegar hæstv. ráðh. Matthías Bjarnason kom hér í stól og játaði á sig allar skammirnar, játaði á sig að allt væri komið í klúður. Hann sagði: "En þú, hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson, þú líka." Hann sagði: "Við erum saman í þessu." Sama datt út úr hv. þm. Páli Péturssyni um daginn þegar verið var að ræða þessi mál í öðru sambandi og hann af sínu alkunna glensi stóð hér í stól, glotti og sagði: "Annars er þetta mál nú ekki mál Framsóknarflokksins. Það þurfa aðrir flokkar að hafa meiri áhyggjur af því." En hvað er hv. þm. Páll Pétursson að segja? Hann er að segja nákvæmlega þetta sama: "Við erum allir í þessu saman, strákar. Ég vorkenni ykkur núna, sjálfstæðismenn, þið sitjið uppi með Hafskip. En ég kannast við þetta, ég veit hvernig þetta er, ég hef lent í þessu sjálfur. Við þekkjum þetta." Þetta er nefnilega málið. Þeir hafa gaman af þessu, strákarnir, og síðan borgar almenningur brúsann. Auðvitað endar það alltaf þannig. Menn geta spurt sig - menn eru reyndar búnir að spyrja og svara: Hver borgar brúsann núna í sambandi við Hafskip? En hvað verður skellurinn stór þegar raðsmíðaskipin koma upp á yfirborðið og hver átti raðsmíðaskipin? Var það Sjálfstfl.? Hver ætlar að taka ábyrgð á raðsmíðaskipunum? Gerum við það kannske saman, strákar? Mér er sagt að reikningurinn fyrir raðsmíðaskipin verði á bilinu 4-600 millj. Hvað taldi hæstv. ráðh. Matthías Bjarnason upp mörg hundruð milljónir hérna áðan vegna togarakaupanna sem lenda á Fiskveiðasjóði? Hver á þennan Fiskveiðasjóð? Auðvitað eru það við, það er fólkið í landinu sem á þennan Fiskveiðasjóð. Eru þar ekki einar 4-500 millj.? Hvað er búið að eyða mörg hundruð milljónum í að reikna og teikna einhverja virkjun á Austurlandi? Ég sá einhvers staðar reikning upp á 600 millj. um daginn. Mér er sagt að nú æfi hreindýraskyttur á Austurlandi sig að skjóta á þessa gulu hæla sem eru uppi um öll fjöll þar sem búið er að mæla út fyrir einhverri virkjun. 600 millj., býsna gott. En hvað skyldi þetta blessaða fólk í landinu, sem allir eru að tala um, svo þurfa að blæða fyrir þetta? Við getum tekið saman hérna stuttan reikning. Ef við segjum að Hafskip sé upp á 400 millj., segjum að raðsmíðaskipin verði upp á 500 millj., giskum á að Fiskveiðasjóður verði upp á 400 millj., Austurlandsvirkjun 5-600 millj. erum við komin með u.þ.b. 1700-2000 millj.  Hæstv. ráðh. Matthías Bjarnason tók af mér ómakið áðan, eins og ég sagði. Hann lýsti samsektinni og sagði bara: "Við erum sekir, það er rétt. En við erum bara allir jafnsekir, strákar mínir, svo verið ekkert að þessu þrasi." Út á þetta gengur þetta mál. Eins og ég sagði í byrjum geta menn dundað sér við hugmyndir um að koma upp virku, fjölmennu og öflugu bankaeftirliti. Menn geta velt því fyrir sér að sameina banka, sameina t.d. Búnaðarbankann og Útvegsbankann. Hverju erum við nær með sameinuðum Búnaðarbanka og Útvegsbanka ef menn halda svona áfram? Menn eru kannske svekktir yfir því að þeir skyldu ekki geta lánað Hafskip svolítið meira, haft svolítið sterkari banka og stærri banka, eins og þeir segja og menn eru að segja hérna: "Það vantar stóran og sterkan banka sem getur uppfyllt þarfir fyrirtækjanna í landinu." Það er kannske eins gott að þeir séu litlir og máttlausir vegna þess að ég er ekki viss um að menn hafi hreinlega efni á því að hafa svona stóra banka, alla vega ef kerfið er svona. Niðurstaðan hlýtur að vera sú að það, sem fólkið í landinu hefur ekki efni á, er að gefa stjórnmálamönnum svona óútfyllta tékka, eins og það að ráða yfir banka. Þeir hafa sýnt að þeim er ekki treystandi til þess. Rétt áður en ég vík frá þessum málum og lýk þessari ræðu minni ætla ég að ræða örlítið um hagsmunaárekstra. Menn hafa látið oftlega hingað til eins og umræður um þessa hagsmunaárekstra séu eins konar sérviska. Þó held ég að augu fólks og m.a.s. stjórnmálamanna séu að opnast fyrir þessum málum núna. Það er kannske vegna þessa stórkostlega dæmis sem við höfum þar sem hæstv. iðnrh. Albert Guðmundsson á sínum tíma var alþm., formaður bankaráðs og formaður stjórnar Hafskips. Nú er ég einungis að tala um tilteknar aðstæður, ég veit ekkert hvað hann gerði og hvort hann gerði eitthvað. En ég er að tala um aðstæður sem hvergi mundu þekkjast á byggðu bóli annars staðar í heiminum.  Sem alþm. á maður væntanlega að gæta hagsmuna þjóðar. Sem formaður bankaráðs á maður væntanlega að gæta hagsmuna bankans, sparifjáreigenda - ekki má maður láta féð týnast, eyðileggjast. Sem formaður stjórnar Hafskips á maður að hugsa um hagsmuni fyrirtækisins, maður á að reyna að auka höfuðstól þess, eignir, hagnað þess og annað. Svo getur hver og einn dundað sér við að setja sjálfan sig í þessar aðstæður, vera ekkert að hugsa um hvernig hæstv. iðnrh. Albert Guðmundssyni hefur gengið það, hugsa sér það bara sjálfur. Þetta er svo gegnumsmogin aðstaða að í fyrsta lagi fara ekki saman hagsmunir alþm. og bankaráðsformanns. Kannske einkum og sér í lagi vegna þess að gætinn og heiðarlegur alþm. er við þessar aðstæður undir óþolandi þrýstingi ýmist frá einstaklingum, flokkum, fyrirtækjum eða samtökum vegna þess að þau vita að hann getur, ef hann vill, gert ákveðna hluti. Þess vegna á ekki að setja gætna og heiðarlega menn í þessa aðstöðu. Það á að halda þeim frá svona aðstöðu. Ég tala nú ekki um ef ógætinn og óheiðarlegur maður kæmist í svona aðstöðu og mundi hreinlega nota sér þessa aðstöðu til að kaupa atkvæði óprúttinna. Ég þori ekki að hugsa um hvað gæti gerst þá. Ég vona og trúi að slíkt hafi aldrei gerst hér. Hvað fyndist mönnum t.d. ef bankaráðs- og alþingismaður sæti hérna niðri á kaffistofu og rekti garnirnar úr bágstaddri konu til að staðreyna neyð hennar, hvort hún væri nægilega illa stödd til þess að hann ætti að útvega henni víxil og fullkomna svo auðmýkt hennar með því að segja: "Þú ert greinilega nógu illa stödd til þess að ég ætti að láta þig hafa víxil."? Á alþm. á Alþingi Íslendinga að vera í svona aðstöðu? Sumir mundu náttúrlega segja: "Þetta er gott hjá honum, gott að bjarga konum, gott að bjarga fólki sem er illa statt." Alþm. eiga bara ekkert að bjarga fólki á þennan hátt. Alþm. eiga að nota aðstöðu sína, áhrif sín og atkvæði til að skapa þjóðfélag sem verndar sjálfsvirðingu alls fólks, ekki eins og eins með því að pikka hann inn á kaffistofu einhvers staðar og bjarga hans málum prívat og persónulega. Hagsmunaárekstrarnir eru jafnalvarlegir milli bankaráðsformanns og stjórnarformanns stærsta viðskiptavinarins. Viðkomandi gæti legið undir gífurlegum þrýstingi eða freistingu til að hygla fyrirtæki sínu. Hann á í þessu fyrirtæki, það eru eðlileg viðbrögð hans að vilja veg þess sem mestan, eignir þess sem mestar, arðinn sem mestan. Auðvitað gengur þetta ekki upp. Er þá einhvern tíma hægt að kanna hvort hagsmunaárekstrar hafa átt sér stað? Það er ekki hægt. Málið er nefnilega að það verður ekkert hægt. Ef ekki eru lög sem koma í veg fyrir það að menn lendi í hagsmunaárekstrum þá verða hagsmunaárekstrar. Það er aldrei hægt eftir á að sanna að hagsmunaárekstrar hafi orðið vegna þess að menn koma þessum hagsmunum til skila með samtölum, með símhringingum eða á einhvern hátt, jafnvel í gegnum einhverja fulltrúa. Síðan gætu menn sest niður og reynt að fá einhverjar upplýsingar og sagt: "Á meðan hann var stjórnarformaður þessa fyrirtækis og var í þessu bankaráði jókst fyrirgreiðslan fyrir þetta fyrirtæki." Það er engin sönnun. Fyrirtækið var kannske í eðlilegum vexti og fyrirtækið átti þá náttúrlega rétt á því að fá eðlilega fyrirgreiðslu. Það verður aldrei neitt sannað í sambandi við þessa hluti, ekki nema einhver stígi á stokk og vitni um að hann hafi verið fyrirgreiðslureddari og það mun enginn gera það. Þessu hafa allar viti bornar vestrænar þjóðir löngu gert sér grein fyrir og hafa þess vegna sett lög, ekki um rannsókn hagsmunaárekstra, þeir hafa sett lög til að hamla gegn hagsmunaárekstrum, til að koma í veg fyrir að menn lendi í þessari vondu stöðu. Við hyggjumst leggja fram fyrir jól frv. til laga gegn hagsmunaárekstrum. Það er að nokkru leyti sniðið eftir kanadískri fyrirmynd sem hefur þá höfuðreglu að aldrei megi leika grunur á hagsmunaárekstrum vegna þess að grunurinn einn sé nógu slæmur. Það verður hver og einn samkvæmt þessum lögum, hvort sem hann er þingmaður, ráðherra eða embættismaður, að búa þannig um sín mál að ekki geti leikið nokkur grunur á um árekstur hagsmuna. Einungis þannig geta menn valdið þessu svo að vel sé. Að þessum orðum sögðum hljóta menn að sjá að ég tel að ekki komi neinar upplýsingar fram um það þó að menn fari að reyna að skoða hvort orðið hafi hagsmunaárekstrar. Hagsmunaárekstrar eiga sér í eðli sínu stað í bakherbergjum eða einhvers staðar úti á bílastæðum. Þeir eru ekki til á skjölum, eru eitthvað sem menn skammast sín fyrir og þeir fara ekkert að játa það. Það verður ekkert sannað. Eina leiðin er að koma í veg fyrir það. Herra forseti. Ég læt þá lokið ræðu minni. Ég legg áherslu á þessi atriði: Ég legg í fyrsta lagi áherslu á að ég tel að þinginu og ráðherra hafi verið ósómi sýndur með gögnum sem bankastjórn Útvegsbankans lagði hér fram í vor. Ég tel að svar bankastjórnarinnar við fsp. núna nýlega sé ófullnægjandi og ég mun íhuga þann möguleika, sem bent er á í athugasemd ríkislögmanns, að skrifa beint til saksóknara vegna þessa máls. Í öðru lagi legg ég áherslu á að settar verði reglur gegn hagsmunaárekstrum til að koma í veg fyrir grun um slíkt. Í þriðja og síðasta lagi legg ég áherslu á að við getum eflt bankaeftirlit, skattaeftirlit og sett upp alls konar eftirlitskerfi, en það er einungis eitt sem losar okkur undan þessu, þ.e. að taka peningastjórn í landinu undan pólitíkusum. Það er það eina sem getur bjargað þessu. Þá segi ég eins og Kató gamli: Þess vegna eigum við að láta ríkisbankana í hendur almenningshlutafélaga.



Herra forseti. Það var að mörgu leyti gaman að hlusta á nýkjörinn formann BJ, hv. 4. landsk. þm., gefa mönnum góð ráð um það hvernig á að reka fyrirtæki og hvernig á ekki að reka fyrirtæki og enda sína ræðu með því að tala með lítilsvirðingu um "fyrirgreiðslureddara". En ég er nú einn af þessum "fyrirgreiðslureddurum" og hef alltaf verið það og verð það. Ég gaf kost á mér í stjórnmál, fyrst í sveitarstjórnarmál, til þess að geta veitt þessu fólki, sem ég hafði búið með og lifað með, fátæka fólkinu í Reykjavík og annars staðar, eins mikla hjálp og aðstoð og ég mögulega gat í gegnum það opinbera.  Hv. þm. endaði sína ræðu með því að segja: "Verið allir eins og ég og ekki öðruvísi, ekki eins og allir hinir og alls ekki eins og þessi kjáni sem hjálpaði fátæku konunni í kaffivagni. Verið eins og ég, takið ekki á ykkur neina ábyrgð. Í guðanna bænum vinnið ekkert sjálfstætt, það getur verið stórhættulegt. Komið heldur og vinnið hjá því opinbera, t.d. hjá Háskóla Íslands eins og ég, þar sem við getum farið fram úr áætlunum í peningamálum. Ríkið borgar, það verður að koma aukafjárveiting hvernig sem við högum okkur, við þurfum ekkert að vera ábyrgir fyrir neinu. En farið ekki" 

Ég var bara að segja að Hafskip fór líka fram úr áætlun og ríkið á líka að borga það.

Hæstv. iðnrh. hefur orðið, ég vil beina því til hv. þm.

Þetta var mjög vel sagt hjá Ólafi. Ég veit ekki hvort það þýðir nokkuð að minna á að maðurinn í ræðustólnum hefur orðið en það kostar ekkert að reyna. Hv. þm. Guðmundur Einarsson segir að stjórnmálamönnum sé ekki treystandi til að reka banka og að ekki geti farið saman að alþm., formaður Hafskips og formaður bankaráðs geti verið einn og sami maðurinn. Ég þurfti að svara einum af hans spurningum í sjónvarpi nýlega þegar hann sagði: "Menn mega ekki eiga neinna hagsmuna að gæta ef þeir eiga að vera í bönkum." Ég get rakið í dag og aftur í tímann athafnamenn sem einmitt hafa verið beðnir um að fara og reka ríkisfyrirtæki og þá sérstaklega peningastofnanir því að engum er betur treystandi til að gera það en mönnum sem hafa þá reynslu sem til þarf úr viðskiptalífinu. Enda kæmi mér ekki á óvart þó að þessir ágætu menn, sem hér hafa talað og aldrei viljað taka neina áhættu sjálfir í rekstri þrátt fyrir allan þann mikla tíma sem þeir hafa lagt í að læra að bjarga sér sjálfir, gætu það ekki. Ég held þeir kæmust ekkert áfram á hinum almenna vinnumarkaði. Ég held að það sé alveg augljóst að það er rétt, sem hefur komið fram, að þegar menn eru komnir í þetta langa háskólanám búa þeir sig yfirleitt undir opinber störf. En er það virkilega meining þeirra, er það virkilega sannfæring þeirra að athafnamönnum sé ekki treystandi til að koma nálægt peningastofnunum, fyrirtækjum eða opinberum stofnunum almennt?  En það er eitt sem ég vil að menn skilji, að það er rangt hjá hv. þm. Guðmundi Einarssyni að ekki séu í gildi lög sem banna bankaráðsmönnum að taka ákvarðanir um útlán á peningum í peningamálastofnunum. Það er akkúrat öfugt. Því eru gerð mikil og skýr skil í lögum um bankana hvert hlutverk bankaráðsmanna er og hvert hlutverk bankastjóranna er. Það er alveg afmarkað - BJ er ekki að finna upp hjólið í dag, ekki heldur eldinn. Þetta er búið að vera í lögum um bankana svo lengi sem þeir hafa verið reknir svona. Það er ekki hægt fyrir bankaráð að taka ákvörðun um útlán. Það er ekki hægt. Það er ekki hægt fyrir bankaráð að taka neinar ákvarðanir um rekstur bankans í peningamálum nema bankastjórnin sjálf leggi málin fyrir bankaráðið. Öðruvísi er það ekki hægt. En bankastjórarnir geta lagt mál fyrir bankastjórnina. Það var ekki gert í eitt einasta skipti, eins og kom fram hjá hæstv. forsrh. í dag, þann tíma sem ég var bankaráðsformaður í Útvegsbankanum hvað varðar Hafskip. Og ég vissi það nú ekki fyrr en seinni partinn í dag þegar ég kom hingað að um það er getið í Morgunblaðinu í morgun að hann hafi talað við þá bankastjóra sem voru í Útvegsbankanum þann tíma sem ég var bankaráðsformaður og þeir hafi allir staðfest það við hann að ég hafi aldrei nálægt útlánum komið né reynt að hafa áhrif á þá um útlán. Menn verða að vita um hvað þeir eru að tala. Það er ekki hægt að segja: Bandalag jafnaðarmanna er svo ungur flokkur að það er eðlilegt að þeir sem hann fylla séu ekki búnir að slíta barnsskónum enn þá - því að mennirnir sem í honum eru eru nógu gamlir og eiga að vita meira og betur þegar þeir koma út úr háskóla, ég tala nú ekki um þegar þeir eru farnir að kenna í háskóla. Það getur vel verið rétt, sem kom fram hjá hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni, að Útvegsbanki Íslands skuldi orðið um 1000 millj. Ég bara veit það ekki. En eitt veit ég. Áður en ég kom í Útvegsbankann var þar við mjög mikil vandamál að etja. Það veit hv. fyrrv. formaður þingflokks Alþb. og þáv. stjórnarliði - svo ég tali nú ekki um fyrrv. hæstv. fjmrh. Ekki gekk svo lítið á þegar ég var að sækja á hann með öðrum hans flokksmönnum, sem reyndust mér hvað bestir félagar í því máli sem þá var efst á baugi, að styrkja bankann til þess að hægt væri að koma honum aftur á réttan kjöl, eins og það var þá orðað. Og eftir að bæði Alþýðubandalagsmenn og þáv. hæstv. forsrh. höfðu beðið mig nokkrum sinnum um að taka að mér að stýra bankaráði Útvegsbankans, þá gerði ég það að fengnu samþykki þingflokks Sjálfstfl. Þegar ég fór frá bankanum þá var bankinn sterkari að því leytinu til að hann hafði færri stöðum að þjóna þar sem hann hafði ekki möguleika á því að fá sparifé fólksins í veltu, því að eitt af því sem hvíldi á Útvegsbankanum var að hann fjármagnaði ýmsa starfsemi, atvinnustarfsemi og þá aðallega sjávarútveg, hingað og þangað um landið þar sem hann hafði ekki útibú, en aðrir bankar höfðu útibú. Á þeim tíma voru 53 eða 56%, ég man ekki hvort það var, af ráðstöfunarfé bankans í sjávarútvegi. Úr þessu var mjög mikið dregið. Það voru a.m.k. 7 eða 8 staðir á landinu sem voru færðir yfir í aðra banka. Það var létt á Útvegsbankanum. Mér til mikillar ánægju þá kom það fram hjá hæstv. viðskrh. í dag, að nú eru um 43%, ef ég man rétt, af innlánsfé bankans í sjávarútvegi. Munurinn þarna, á því að festa peningana á þeim stöðum þar sem bankinn hafði ekki tækifæri til innlána og því sem hann gerði meðan ég var þar og virðist gera enn þann dag í dag, sá ávinningur fór til þess að veita aðhlynningu litla manninum, eins og ég kallaði hann, manninum á götunni og þeim sem voru að koma af sjúkrahúsum og þurftu aðstoðar við. Þeir gátu leitað til Útvegsbankans þá og fengið hjálp til bráðabirgða. Við þetta jukust afgreiðslur bankans svo hundruðum, ef ekki þúsundum skipti. Það kom mér því ekkert á óvart þegar hæstv. viðskrh. upplýsti það í dag að bankinn hefði verið með 58% innlánsaukningu þegar aðrir voru með þó nokkuð miklu minna - áður en hann var auglýstur sem vandræðafyrirtæki nú fyrir nokkrum dögum. Ég held að menn verði að gera sér grein fyrir því að bankaráðsmönnum og bankaráðsformönnum eru mjög mikil takmörk sett í áhrifum á hina daglegu starfsemi bankans. Því þau eru engin. Hitt er annað mál að lögum samkvæmt hvílir eftirlitsskylda á bankaráðsformönnum og bankaráðum með eignum og ráðstöfun á eignum bankans. Og ég vil undirstrika það að bankastjórar Útvegsbankans hafa staðfest það - og ég held að engir aðrir séu færari um það - hafa staðfest að ég hef ekki komið nálægt útlánum bankans. Og það gekk svo langt í umræðunni í dag hjá, ég held, hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni - ég bið hann fyrir fram velvirðingar ef ég hef það eftir einhverjum öðrum - það gekk svo langt að jafnvel Byggung, sem ég veit ekki annað en að sé nokkuð gott fyrirtæki, var dregið inn í myndina til að gera hana, að mér skildist, enn þá tortryggilegri. En hvað kemur Byggung þessu máli við? Af hverju skyldi Byggung hafa verið dregin þarna inn í? Og að Byggung flutti úr einum banka í annan og það í Útvegsbankann, af hverju? Getur það verið - nei, það getur ekki verið, og þó - getur það verið vegna þess að tengdasonur minn rak Byggung? Það skyldi þó aldrei vera. Það skyldi þó aldrei vera. En það hvarflar ekki að mér að menn leggist það lágt þó þeir séu komnir ansi lágt. Ýmislegt hefur verið skrifað um þetta mál og þau skrif hafa ekki öll verið skemmtileg. Það hafa verið hafðar uppi fullyrðingar, sem hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson hefur tekið undir, og ég hef tilgreint þau ummæli hans í bréfi til saksóknara ríkisins sem mun láta kanna réttmæti þeirra. Og ég vona að hv. þm. verði þá maður til þess að afsala sér þinghelgi eins og ég er reiðubúinn að gera til að láta dómstóla dæma um réttmæti orða okkar og athafna. Því að ég ætla mér ekki að liggja undir því að hafa komið til baka til landsins sem þekktur íþróttamaður, virtur, og einn fyrsti íþróttamaður sem fær "dekorasjón" frá þeim löndum sem hann kveður og koma hingað i pólitík til þess að láta ómerka blaðamenn og þingmenn eyðileggja gott mannorð þegar ég er kominn á sjötugsaldur. Það verður ekki. En mér er sagt að enn séu í blöðum á Norðurlöndum greinar sem eru mannorðsskemmandi, enda mannorðsmorðingjar að verki. Með leyfi hæstv. forseta gríp ég niður í slíka grein sem er slúður um margt annað. Þar segir að ákveðinn maður, sem hér er nefndur, hafi átt að vera flaggskip frjálshyggjunnar í Sjálfstfl. "Albert Guðmundsson frjálshyggjuráðherra dældi peningum í óskadrengina, einkum gegnum ríkisbankann Útvegsbankann, enda sat hann sjálfur bæði sem stjórnarformaður í Hafskipi og formaður bankaráðs Útvegsbankans. Nú þegar strákarnir eru búnir að kafsigla óskafyrirtæki frjálshyggjunnar og Albert kominn á fremsta hlunn með að velta Útvegsbankanum kippa allir í Sjálfstfl. að sér höndum og segja: Ekki ég. Víst er að Hafskipsmálið mun fá miklar afleiðingar innan flokksins. Málið mun sennilega verða pólitísk jarðarför Alberts Guðmundssonar en um leið banabiti frjálshyggjunnar sem vaðið hefur uppi í Sjálfstfl." Ég kæri mig ekki um að lesa frekar og lýk þessum upplestri. Enn fremur er ég með slúðurgrein úr erlendu blaði, sem ég fékk frá hv. þm., með fréttum af mér sem þýðir að sjálfsögðu ekkert annað en málaferli. Hvað á að ganga langt? Hvað á að ganga langt þegar búið er að auglýsa í blöðunum jarðarför Alberts Guðmundssonar vegna þess að hann hefur verið staðinn að því að ausa fé úr þeim sjóðum sem honum var treyst til að gæta? Staða Hafskips var slæm þegar ég kom að fyrirtækinu. Hún var búin að vera það í langan tíma. Sá bankastjóri sem ég hef komist að að fyrst átti við vandamál Hafskips að glíma var Finnbogi Rútur, eftir því sem mér er sagt í Útvegsbankanum. Það vandamál er ekki leyst fyrr en nú með uppgjöri á fyrirtækinu. Og allir bankastjórar síðan hafa glímt við þetta vandamál. Það er löngu áður en ég kem í bankann. En staða fyrirtækisins í þau ár sem hann lifði var aldrei betri en það ár sem ég fór frá því. En hvers vegna er ég þá dreginn inn í þessa mynd nú ef fyrirtæki sem ég tek við stendur betur þegar ég fer frá því? Á sama tíma er ég bankaráðsformaður banka sem stendur miklu betur þegar ég fer frá honum en hann stóð þegar ég kom að honum. Það eru bráðum þrjú ár síðan ég fór frá báðum þessum fyrirtækjum. Hvers vegna er ég þá dreginn inn í þessa mynd núna? Það hefur komið hér fram að vandamál Hafskips stafa fyrst og fremst af fyrirtækjum og starfsemi sem ekki var til í fyrirtækinu þegar ég var þar. Erlendar skrifstofur á allt öðrum nöfnum en á nafni Hafskips voru ekki til þegar ég var þar. Siglingar á milli heimsálfa, Ameríku-Evrópu, Evrópu-Ameríku, voru ekki til þegar ég var þar. Þeim starfsfélögum sem ég horfi hér á hef ég borið virðingu fyrir. Ég hef treyst ykkur og engum ykkar hef ég brugðist. Flest ykkar hafa leitað til mín bæði sem einstaklings og sem ráðherra. Á ég að trúa því að á meðal ykkar leynist sá hugur til mín að þið viljið pólitískt knésetja mig vegna þess að þið haldið að þar með getið þið komið bletti á Sjálfstfl. sem gæti orðið ykkur til framdráttar í næstu kosningum? Á ég að trúa því? Innra með mér segi ég já. Ykkur er fjandans sama um einstaklinginn sem hefur reynst ykkur vel ef það getur orðið ykkur tímabundið til framdráttar. Þetta er ljótt! Ég hef nú ákveðið, eins og alþjóð veit, að biðja þann sem fer með mestu glæpamál þjóðarinnar að rannsaka minn feril og þá sérstaklega það sem snertir Hafskipsmálið og mín afskipti af því. Vonandi verðið þið ánægð með það. Ég er ekkert ánægður með að þurfa á sjötugsaldri að standa frammi fyrir þeirri staðreynd að mér er gert á Íslandi, á Íslandi af öllum löndum, sem aldrei hefði getað komið fyrir, mér datt ekki í hug, þó það hefði einu sinni komið fyrir í Frakklandi, að það gæti komið fyrir aftur, að sanna sakleysi mitt. En hver er svo ákæran? Ég veit það ekki sjálfur. Ég veit bara að hún er að ég hafi brugðist þeim skyldustörfum sem mér var trúað fyrir af ykkur félögum mínum á Alþingi. Það er hart. Og það er ekki mín vegna. Það er langt frá því að það sé mín vegna að það hryggir mig að þurfa að sanna sakleysi mitt. Það er af allt öðrum ástæðum. Ef mitt líf, ef mitt lífshlaup, ef ég, persónan Albert Guðmundsson, ekki stend undir og stend af mér allar árásir á ég ekki annað skilið. En það er landið og þjóðin. Hvert stefnir hún ef einstaklingur kominn þó á sjötugsaldur, búinn að koma víða við, þarf allt í einu af ókunnum ástæðum að sanna sakleysi sitt? Ef þetta ekki skilur eitthvað eftir hjá hv. þm. til að hugsa um veit ég ekki hvernig innrætið er. Ef þetta er það sem koma skal, ef þetta er nýi tíminn skulum við saman kvíða framtíð þessarar þjóðar. Ég ætta ekki að tína upp ástæður fyrir vandamálum Hafskips. Þau eru öllum ljós. Þeir tapa tekjum, gera tilraun til að fá þær á annan hátt og hún mistekst. Síðan koma atvik fyrir sem ég hefði ekki viljað glíma við vegna þess að ég hefði ekki ráðið við þau frekar en félagar mínir sem urðu eftir í fyrirtækinu þegar ég fór þaðan. Eitt vil ég segja. Hér hefur komið fram að ég hafi sagt það ósatt að lögfræðingur bankans færi mjög reglulega í heimsóknir til Hafskips á skrifstofuna. Alltaf er hægt að snúa út úr. Það er rétt að lögfræðingur bankans fór ekki reglulega á skrifstofu Hafskips til að telja peningana sem þeir áttu eða til þess að segja þeim hvernig þeir áttu að stjórna, en hann fór reglulega til þess að fylgjast með. Bankastjórinn svaraði spurningu sem var í allt aðra átt. Hún var um hlutverk lögfræðingsins á staðnum. Ég get upplýst það, vegna þess að ég hringdi og talaði við lögfræðinginn sjálfan í dag, að hann viðurkenndi að hann hefði verið beðinn um að fara þangað nokkuð reglulega eftir að ákveðinn bankastjóri lést, en sá bankastjóri hafði haft mest með Hafskip að gera. Þessu starfi gegndi hann frá því að sá bankastjóri lést og þangað til ég fór úr bankanum. Hann var ekki starfsmaður Hafskips. Hann gerði ekki áætlanir fyrir þá. En hann fór til að fylgjast með. Ég skrifaði orðrétt eftir honum sjálfum og ég vil taka fram að mótmæli bankastjórans voru frekar bundin við hlutverkið sem hann átti að hafa gegnt og komið hefur fram hjá hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni. Ég skrifaði eftir honum að það er rétt að hann tók að sér að hafa reglulegt samband við Hafskip við andlát þess bankastjóra áður en ég kom til starfa og hélst það eftir að ég fór frá bankanum. Nú veit ég ekki hvað lengi, spurði ekki um það. Hvað aðrar fullyrðingar snertir, Reykvísk endurtrygging, skúffufyrirtæki sem heitir Georgia Export Import, USA, hef ég aldrei heyrt þær áður. Ég verð að viðurkenna að ég hef ekki heyrt um Staðarstað hf. heldur. Reykvísk endurtrygging var ekki til þegar ég var hjá Hafskipi. Hvers vegna þá allt þetta? spyr ég. Hvers vegna, eftir allt það sem gengið hefur á í sambandi við stöðvun á rekstri Hafskips hf., stend ég, sem hvorki er í Hafskip né Útvegsbankanum og hef ekki verið í þrjú ár, hér? Það er vegna pólitískra tengsla minna og ekkert annað. Og það er ljótt. En hvorki Ólafi Ragnari Grímssyni né neinum öðrum hér inni mun takast að fórna mér í þessu tafli stjórnmálanna þó svo að ég viðurkenni að þetta hefur sín áhrif. Það hefur sín áhrif á alla að verða fyrir þeim rógi og rógskrifum sem ég hef orðið að þola undanfarna daga. Ég á engan þann fjandmann, hvorki hér inni né neins staðar annars staðar í veröldinni, sem ég mundi óska þess að lenda í því sama og ég er að ganga í gegnum nú. Það get ég svo sannarlega sagt ykkur. Þetta er óskemmtilegt og það er þeim mun óskemmtilegra að ég held að það sem er verið að brjóta niður erlendis sé kannske það sem Íslendingar hafa átt lítið af, en það er af þekktum mönnum. Ég er einn af þeim og líklega þekktastur þangað til Kiljan fékk sín Nóbelsverðlaun. Og nú eru fleiri íslenskir drengir á sömu braut sem bera hróður Íslands vítt og breitt um veröldina. Guð gefi að þeir fari ekki í pólitík þegar þeir koma til baka, að þeir noti sína lífsreynslu á annan hátt. Virðulegi forseti. Ég sé ekki ástæðu til að hafa þessi orð fleiri. En ég ætla ekki að gerast það lítill að vera á einhvers konar flótta undan þessum tíma og því óáþreifanlega sem ég verð að horfast í augu við nú. Ég mun berjast eins og vant er á móti því og ég mun sigra! Það brýtur mig enginn. Það þarf meira en róg þó að maður viti ekki hvaðan hann kemur. Hann kemur hér, hann kemur þar. Hann kemur ofan og neðan, aðallega líklega að neðan. En guð gefi að ekkert ykkar þurfi að eiga þá lífsreynslu. Ég stóð í þessum stól og varði einn af okkar ágætustu forustumönnum, sem þá var andstæðingur minn í pólitík og hefði verið enn þá, þegar hann var allt að því borinn morði eða þátttöku í því. Það voru erfiðir dagar fyrir þann mann. Og nú er ég að ganga í gegnum sömu erfiðleika. En látið ykkur ekki detta í hug, ekki eitt augnablik að það beygi mig eða sverti Sjálfstfl. Það gerir það ekki. Það endurkastast eins og "boomerang" á þá sem voru upphafsmenn. Ég á þannig félaga erlendis að þeir láta ekki svona bergmál úr fjárlægð hafa áhrif á sig þó þeir hringi stundum á nóttunni og spyrji: Hvað er að ske, kæri vinur? Og eftir símtalið sit ég andvaka og hugsa: Hvað er að ske? Þið segið mér það kannske ef þið komist að því sjálf.

Kristín S. Kvaran Hæstv. forseti. Það er auðvitað ekki réttnefni að kalla þetta mál sem hér er til umræðu utan dagskrár Hafskipsmál. Réttnefni yfir það er auðvitað Útvegsbankamálið. Og hjá því er ekki hægt að komast að taka það til að þar hefur Alberts þáttur Guðmundssonar, núv. hæstv. iðnrh., verið mjög stór og hann hefur oftlega komið við sögu þar í hinum ýmsu tilefnum. Ég vil þá í því tilefni, með leyfi hæstv. forseta, lesa hér upp úr bók, sem Gunnar Gunnarsson skrifaði um Albert Guðmundsson og heitir sú bók einfaldlega Albert. Þar skýrir Albert m.a. vegna hvers hann snerist gegn ríkisstjórn Gunnars Thoroddsens. Þar segir Albert: "Það er oft erfitt að vera sjálfstæður. Ég hef ekki verið í stuðningsmannaliði ríkisstjórnarinnar og hef nú snúist gegn henni. Það atriði sem skiptir mestu máli fyrir mig varðandi breytta afstöðu til ríkisstjórnarinnar er það að ég varð formaður bankaráðs Útvegsbankans að beiðni ríkisstjórnarinnar og með samþykki Sjálfstfl. Og það er alveg sama hvaða ráð eða ábendingar ég hef gefið varðandi peningamál, sem eru stór liður í efnahagsmálum þjóðarinnar: ríkisstjórnin hefur aldrei tekið tillit til þess. Peningamálin eru í ólestri og það liggur á að taka þar til hendinni. Það er hreinlega eins og ráðvilltir menn séu að fálma eftir ráðstöfunum sem þeir viti ekki hverjar eigi að vera. Mennirnir sem standa fyrir þessum ráðstöfunum eru komnir á leiðarenda, þeir eru strand og vita ekki hvað til bragðs á að taka. Ég næ ekki að gegna því hlutverki sem mér var ætlað sem bankaráðsformaður við þjóðbanka. Ríkisstjórnin hefur ekki sýnt mér það traust sem henni bar, ekki tekið það tillit til mín sem hún átti að gera. Þess vegna snerist ég gegn ríkisstjórninni." Hér hefur hæstv. núv. iðnrh. látið þess getið að hann hafi ekki fengið það olnbogarými sem hann vildi og hafði talið nauðsynlegt. Hvað vildi hann? Hvað vildi ráðherrann? Menn geta auðvitað í sjálfu sér rannsakað lagalega hlið þessa máls sem nú er komið upp en hæstv. ráðh. lendir örugglega á löppunum niður úr því. Hann kemur niður standandi rétt eins og hann er vanur að gera. Það þarf engan speking til þess að geta sér til um það að auðvitað hafa allir aðilar gætt þess að halda sig innan ramma laganna. Það sem hins vegar skiptir mestu máli er siðferðið í þessu máli öllu saman. Vegna þess að þegar umrætt tímabil stóð yfir, þ.e. þegar hæstv. iðnrh. átti sæti sem formaður bankaráðs Útvegsbankans og var jafnframt stjórnarformaður Hafskips, þá gerist það að Útvegsbankinn stóreykur viðskipti sín við Hafskip. Gerði einhver af bankaráðsmönnunum athugasemdir við það að Útvegsbankinn stóreykur viðskipti sín við Hafskip? Gerði einhver af bankaráðsmönnunum athugasemdir við það? Eða gekk einhver af bankaráðsmönnunum úr skugga um það hvort til væru nægilegar tryggingar fyrir þessum stórauknu viðskiptum? Á þessum tíma stóreykur Útvegsbankinn, sem er ríkisbanki, viðskipti sín við fyrirtæki sem er að hluta til eign formanns bankaráðsins. Auðvitað geta viðskipti Útvegsbankans og Hafskips eða annarra slíkra fyrirtækja mjög vel farið saman, en það gera þau ekki alltaf, eins og glögglega hefur komið í ljós nú að undanförnu. Hæstv. iðnrh. Albert Guðmundsson gat auðvitað ekki gætt hagsmuna Útvegsbankans gagnvart Hafskip sem formaður bankaráðs og samtímis gætt hagsmuna Hafskips gagnvart Útvegsbankanum. Það fer bara ekki saman, það sér hver heilvita maður. Einn og sami maðurinn getur ekki samtímis verið hagsmunagæsluaðili fyrirtækisins og bankans, hvor aðilinn gagnvart hinum. Svo vaknar spurningin: Hafi bankaráðsformaðurinn ekki skipt sér af útlánunum gerði hann þá athugasemdir? Hvað gerði bankaráðsformaðurinn yfirleitt í bankaráðinu? Er bankaráðið ekki hæstiréttur bankans? Á það ekki að hafa eftirlit með því að allt sé í lagi og gera tillögur um að úrbætur verði gerðar hafi eitthvað farið úrskeiðis? Hvað höfðu bankaráðsmenn við þetta að athuga? Hvað höfðu þeir að athuga við þessi stórauknu viðskipti við fyrirtæki bankaráðsformannsins? Það kann að vera rétt að á þessu og s.l. ári hafi ekki verið hægt að gera neitt. Bankinn var búinn að leggja allt sitt á eitt fyrirtæki og var að sjálfsögðu nauðbeygður til þess að ganga úr skugga um það hvort það rétti ekki úr kútnum. Auðvitað hlaut stjórn bankans að vega og meta hvort réttara væri, eins og málum var komið, að halda úti þessum viðskiptum og hve miklu bankinn tapaði væru viðskiptin stoppuð af og Hafskip látið fara á hausinn. Stjórnin hlýtur auðvitað að meta það hverju sinni. Það er engin ástæða til þess fyrir okkur að gera mönnum upp sakir fyrr en slíkt sannast. Þess vegna er auðvelt fyrir hæstv. iðnrh. að segja sem svo: Ég hef ekki haft neitt með þetta að gera. Það eru tvö ár síðan ég fór og allt var í besta gengi þegar ég skildi við. En reyndin er hins vegar sú að þá var bankinn þegar orðinn gjörsamlega háður afkomu þessa fyrirtækis. Að mínu mati er engan veginn réttlætanlegt að saka hæstv. iðnrh. um lögbrot af neinu tagi, og ég verð að segja að ég yrði mjög undrandi ef það, sem sagt lögbrot, reyndist verða útkoman úr þessari rannsókn sem hann hefur beðið um. En verið er að minna á og draga fram í dagsljósið ákveðna siðblindu sem hann er ekki einn sekur um heldur og allur Sjálfstfl., þ.e. þeir sjálfstæðismenn sem samkvæmt því sem fram kemur í bókinni, sem ég vitnaði í áðan, studdu hann í þetta embætti vitandi ósköp og skelfing vel að staða hans þar gat auðvitað aldrei samræmst stöðu hans sem bankaformanns, staða hans annars í þjóðfélaginu. Ég vitnaði fyrr, eins og kom fram áðan í máli mínu, í bókina þar sem Albert segir: "Það er alveg sama hvaða ráð og ábendingar ég hef gefið varðandi peningamál, það var ekki tekið tillit til þess." Hvaða ráð var hann að gefa varðandi peningamál sem ekki var tekið tillit til? Hvaða hlutverki náði hann ekki að gegna sem bankaráðsmaður sem hann vildi gegna? Hvað var það sem hann fékk ekki að gera en vildi samt gera? Þetta þyrfti að koma fram hér. Hvar brast traust ríkisstjórnarinnar, á hvaða sviði og af hvaða tilefni? Af hverju treysti ríkisstj. honum ekki? Hér er fólk inni sem að sjálfsögðu er mjög vel fært um að svara þessari spurningu sem hreinlega hrópar á svar. Það er fólkið sem þá var á Alþingi og við stjórn. Þess vegna er það að þetta mál er Útvegsbankamál en ekki Hafskipsmál, fyrst og fremst. Það er sá þáttur málsins sem okkur varðar beint sem þjóðkjörna alþm. vegna þess að það skiptir ekki meginmáli í þessu samhengi og er ekki innan okkar verksviðs hvort menn stofna fyrirtæki og setja það síðan á hausinn, bara svo lengi sem gjaldþrot þess er ekki farið að skipta verulegu máli fyrir buddu almennings. Það sem skiptir meginmáli er hver ber skaðann og ekki skiptir minna máli hver var þess í raun og veru valdandi að hinn frægi litli maður í þjóðfélaginu á yfir höfði sér sérstakan skatt vegna þess skaða sem þessi tiltekni ríkisbanki hefur orðið fyrir vegna fyrst og fremst slælegs eftirlits og svo slævðrar dómgreindar þeirra sem að því leyti til bera sök á því hvernig komið er. Það er auðvitað bráðnauðsynlegt að draga þá til ábyrgðar í þessu máli sem ábyrgðina bera þó ekki sé nema siðferðilega og pólitískt. Það ber bráða nauðsyn til að skipa rannsóknarnefnd og yfirheyra alla aðila tengda málinu og ná fram öllum þáttum málsins. Rannsóknarnefndin verður m.a. að athuga hvernig málin hafa þróast í þennan farveg. Þetta er þess vegna fyrst og síðast pólitísk spurning. Hún er pólitísk og hún er siðferðileg en hún er ekki lagaleg. Ég efast nefnilega ekki um það eitt einasta andartak að lagakrókar hafi verið notaðir til hins ýtrasta í þessu sambandi á þann veg að allir sitja sléttir og felldir eftir. Menn passa sig auðvitað á svo sáraeinföldu atriði. Þess vegna biður auðvitað hæstv. iðnrh. um opinbera rannsókn á þessu máli hjá ríkissaksóknara. Það gerir hann vegna þess að hann veit sem er að þar stenst allt eins og stafur á bók hvað varðar lögfræðilegu hlið þessa máls. Þar fer fram rannsókn á því hvort hann hafi brotið lög eða ekki og það er eins víst og að ég stend hér að þar er hann á heimavelli og ekki kemur til með að reynast neitt athugavert við hans mál hvað lagalegu hliðina varðar. Þá yrði ég fyrst verulega undrandi ef svo færi. Þetta er sem sagt spurning um pólitískt og siðferðilegt uppgjör. Lagaþrætur í þessu sambandi eiga alls ekki við. En athyglisvert er að blöð erlendis sem fjallað hafa um þetta mál fjalla nær einungis um þann þátt sem snýr að bankanum og stjórn hans. Í Aftenposten, norsku blaði, segir t.d. 2. desember, með leyfi forseta, og þá í lauslegri þýðingu minni: "Nú spyrja menn sig, bæði á Alþingi og í hinum íslenska fjármálaheimi, hvernig hægt hafi verið að halda bankanum á bak við tjöldin allan þennan tíma." Þar er einnig tekið fram að ljóst sé að það verði auðvitað skattgreiðendur sem verða að standa undir hinu stórkostlega tapi. Bankinn verði ekki gerður gjaldþrota vegna þess að tapið verði greitt af ríkinu. Þá er í þessari frétt tekið til að mjög virtur lögfræðingur í Reykjavík haldi því fram að a.m.k. einn málsaðila ætti nú þegar að vera kominn í fangelsi ef þessi skandall eða hneyksli hefði átt sér stað á einhverju hinna Norðurlandanna. Áfram segir í þessari sömu grein að hæstv. iðnrh. sé dæmi um aðalforsprakkann í hneykslinu en hann, eins og blaðið segir, var formaður bæði í stjórn bankans og Hafskips sem nú er gjaldþrota. Þetta er það fyrsta og eina sem erlendir blaðamenn sjá sem virkilega athugavert. Herra forseti, það er vegna þess að í þeirra löndum er það nánast óhugsandi að slíkt og þvílíkt eigi sér stað. Þetta er einnig réttlætismál fyrir almenning í landinu vegna þess að það lítur úr fyrir að hann eigi að greiða þessa reikninga og þess vegna er nauðsynlegt að hinn almenni borgari og launamaður fái ítarlega vitneskju um það hvernig þetta hafi getað átt sér stað. Mér er spurn hvort hæstv. iðnrh. hafi engar athugasemdir við það hvers vegna Útvegsbankinn lagði allt sitt svona á eitt fyrirtæki á þeim tíma sem hann var bankaráðsformaður og heldur ekki aðrir bankaráðsmenn. Þó svo að bankaleynd ríki þá ríkir auðvitað engin bankaleynd lengur yfir þessu máli. Það hefur komið fram í máli hæstv. forsrh., en það er auðvitað heldur ekki réttlætanlegt að svo sé. Þetta er orðið opinbert mál og menn verða að gjöra svo vel að tjá sig um það hvernig í ósköpunum þetta gat átt sér stað. Hafskipsmál, það er það sem hefur dunið hér yfir okkur í dag. Menn hér, hv. alþm., eru duglegir við að ítreka að þetta sé alfarið mál Hafskips, en það þýðir bara ekkert fyrir hv. pólitíkusa hér að vera að skemmta sér yfir því að draga fram t.d. að einhverjir fulltrúaráðsmenn í Sjálfstfl., sem oft eru teknir til, eigi sæti í stjórn Hafskips og séu hluthafar í Hafskip. Það getur vel verið að það komi fram við rannsókn þessa máls að þar hafi ekki allt verið sem skyldi, en með því að draga fram þessa þætti málsins eru þeir einungis að beina athyglinni að fyrirtækinu Hafskip og þar með frá eigin hlutdeild í málinu sem þeir eiga óneitanlega í gegnum bankaráðsfulltrúa flokka sinna. Þetta er fyrst og fremst spurning um siðferði og pólitíska siðblindu. Þess vegna verður að yfirheyra allt þetta fólk, alla þá aðila sem hlut eiga að máli, alla bankaráðsmennina, alla bankastjórana, ekki samt af ríkissaksóknara. Það þarf að gerast fyrir opnum tjöldum af rannsóknarnefnd Alþingis, og sú rannsókn þarf ekki fyrst og fremst að beinast að hinum lögfræðilega grunni, eins og ég hef komið að hér áður, heldur að hinum siðferðilega og pólitíska grunni sem er nauðsynlegur og þarf til þess að upplýsa málið.



Herra forseti. Í einu dagblaðanna ekki alls fyrir löngu var því máli sem er til umræðu utan dagskrár lýst sem ævintýri. Skiljanleg en ekki heppileg lýsing því eins og allir vita enda ævintýrin alltaf vel en það gerir þetta mál svo sannarlega ekki. Hins vegar á þetta mál það sameiginlegt með ævintýrunum að í því virðast hinir ótrúlegustu hlutir hafa gerst. Sögurnar sem heyrast um meðferð fjármuna fyrirtækisins Hafskips, fjármuna sem fyrirtækið hafði m.a. fengið að láni hjá almenningi í landinu, eru lyginni líkastar. Golfferðalög til annarra landa, lúxusbílar keyptir og fluttir heimsálfa á milli, hótelreikningar upp á hundruð þúsunda, pappírsfyrirtæki notuð til að draga að fé og jafnvel að lánsfé frá Útvegsbankanum hafi verið látið renna til annarra fyrirtækja í eigu stjórnenda Hafskips. Þessar sögur eru óneitanlega lyginni líkastar og óskiljanlegar því fólki hér á landi sem á undanförnum árum hefur þrælað myrkranna á milli til þess að verða ekki vanskilamenn vegna þess að það er að reyna að koma sér þaki yfir höfuðið. Og þetta fólk spyr: Hvernig í ósköpunum getur þetta gerst? og beinir augum sínum til hæstv. Alþingis. Þá er einnig lyginni líkast að heyra skýringar stjórnenda Útvegsbankans á því hvernig þessi ævintýralega martröð varð að veruleika. Í sjónvarpinu 6. desember s.l. kom fram hjá Halldóri Guðbjarnasyni, bankastjóra Útvegsbankans, að í október 1984, fyrir rúmu ári síðan, var bankanum ljóst að það stefndi í tap á rekstri Hafskips. Bankinn tók þá við sér og krafðist hlutafjáraukningar í fyrirtækinu. Síðan var ekki annað á bankastjóranum að skilja þegar hann sat fyrir svörum í sjónvarpinu en að bankinn hefði ekki fengið upplýsingar um rekstrarafkomu fyrirtækisins eins ört og hann hefði kosið fyrri hluta árs 1985, en samt, þrátt fyrir greinilega upplýsingatregðu af hálfu fyrirtækisins og þrátt fyrir að ljóst var strax í október 1984 að reksturinn stóð höllum fæti, virðist það hafa komið bankastjórum og bankaráði Útvegsbankans í opna skjöldu í júlí s.l. að stórkostlegt tap væri í raun á rekstri fyrirtækisins. Þetta er líka lyginni líkast og auðvitað hljóta menn að spyrja sig: Hvað var stjórn Útvegsbankans að hugsa? Sofnaði hún gersamlega á verðinum og var fé almennings stolið frá henni á meðan? Og áfram má halda með ævintýralegu sögurnar sem eru á hverju strái í þessu máli. Síendurteknum viðvörunum bankaeftirlits Seðlabankans um að ekki væri allt eins og best væri á kosið í málum Hafskips og Útvegsbankans var ekki sinnt að því er virðist, a.m.k. ekki þannig að árangur væri af í tæka tíð. Og þegar hv. þm. taka að ókyrrast og spyrja út í þessi mál á Alþingi á s.l. sumri var fátt um svör. Borið var við ákvæði í lögum um bankaleynd og sagt að allt væri í lagi og engar ástæður til að hafa áhyggjur. Einum og hálfum mánuði seinna er það viðurkennt af stjórn Hafskips að geigvænlegt tap er á rekstri fyrirtækisins. Þá spyrja menn enn og aftur: Hvað hafa allir gæslumenn almannafjár verið að gera? Sváfu þeir allir á verðinum eða er eitthvað annað á kreiki í þessu máli? Og menn horfa til þess að stærsti stjórnmálaflokkur landsins er óþægilega tengdur þessu máli. Persónur og leikendur eru flestir úr honum og menn spyrja þess vegna líka: Hvernig stendur á því? Eru viðskiptahagsmunir skyldir pólitískum hagsmunum? Slíkar og þvílíkar spurningar fljúga nú manna á meðal hér á landi og á hæstv. Alþingi en það er fátt um svör og upplýsingar af skornum skammti. Svo skornum skammti að meira að segja hv. alþm. sem kjörnir eru af þjóðinni til þess m.a. að hafa eftirlit með ráðstöfun sameiginlegra fjármuna landsmanna hafa fram til dagsins í dag haft nánast ekki neitt í höndunum um þetta mál þótt fast hafi verið knúið á um upplýsingar. Enda er það svo að þegar hafa komið fram og verið þingfest á Alþingi hvorki meira né minna en fimm þingmál sem öll miða að því að ná fram upplýsingum í þessu stærsta gjaldþrotamáli í sögu íslenska lýðveldisins. Minna virðist ekki duga til. Herra forseti. Spurningarnar í þessu máli eru margar og þær eru stórar og þegar stórt er spurt verður oft fátt um svör. Þessar spurningar snerta siðferðilegan grundvöll þess kerfis sem sér um ráðstöfun á sameiginlegu fé landsmanna. Bankakerfið hefur sína öryggisventla. Það hefur bankaeftirlit Seðlabankans og það hefur bankaráð kjörin af Alþingi, en þessir öryggisventlar brugðust í þessu máli. Stóra spurningin er: Hvers vegna? Það mun verða rannsakað og það mun ekki standa á okkur Kvennalistakonum að knýja á um það að sú rannsókn sem gerð verður á þessu máli geti talist marktæk. Ég leyfi mér að láta í ljós það álit mitt að hluti af svarinu við þessari stóru spurningu sé að þeir sem nú hafa steypt a.m.k. 350 milljón króna skuld á herðar landsmanna hugsi að einhverju leyti öðruvísi en það fólk sem finnst orðið vanskilamaður vera hnjóðsyrði og sem vinnur yfirvinnu, eftirvinnu og aukavinnu til að standa við sínar skuldbindingar. Hluti skýringarinnar liggur í því að á þann veg hugsa forsvarsmenn þessa gjaldþrotamáls ekki. Rannsókn málsins verður að skera úr um hvort um lagabrot er að ræða eða ekki en við skulum ekki ganga gruflandi að því hversu siðlaust það er að svona hlutir skuli geta gerst. Og það verkefni sem blasir við okkur sem hér sitjum er að koma í veg fyrir að það geti aftur gerst.



Herra forseti. Ég verð að viðurkenna það að eftir ræðu hæstv. iðnrh. var ég eiginlega svo dolfallinn að ég gleymdi hreint og beint öllu sem ég ætlaði að segja og var kannske ekki mikill skaði skeður. Manni leið, undir þessari ræðu, alveg hræðilega illa fyrir hönd þessa aldna leiðtoga, íþróttakempu og góðviljaða fyrirgreiðslureddara. Manni leið eiginlega svo illa að maður gleymdi algerlega hugsanlegum þjáningum, ef þjáningar skyldi kalla því þær eru náttúrlega hreinir smámunir hjá öllu því sem Albert Guðmundsson verður að líða, þ. e. vandræðum þeirra sem taka verða afleiðingunum af því sem er að gerast í Útvegsbankanum í dag. Ég er ekki að tala um bankaráðsmennina, þeir svara til saka gagnvart Alþingi. Ég er að tala um þjóðina sem á þennan banka, Útvegsbankann. Einhvern veginn tókst þessari öldnu og særðu kempu að fá okkur sem snöggvast hreint og beint til að gleyma því að það væru nokkrir aðrir sem ættu þarna hagsmuna að gæta, og samt snerist öll hans ræða um það að hann hefði ekki haft neinna hagsmuna að gæta. Hæstv. iðnrh. segir: Ég fór frá góðu búi fyrir þremur árum. Ég fór frá góðu búi í Útvegsbankanum og ég fór frá góðu búi í Hafskip. Ef við horfum fyrst á Hafskip er hann náttúrlega einfaldlega að segja: Mennirnir sem tóku við keyrðu þetta í kaf. Það er bara ekki mér að kenna. Við getum tekið slíkar fullyrðingar góðar og gildar. Aftur á móti segir hann: Ég fór frá góðu búi í Útvegsbankanum. Núverandi bankaráðsformaður hefur sagt: Ég kom að slæmu búi í Útvegsbankanum. Þessar tvær fullyrðingar segja svo mikið sem það að sá bankaráðsformaður sem réði ferðinni á tímabilinu frá 1. júní 1983 til 31. des. 1984 keyrði þetta allt í kalda kol. Það er þægilegt að segja þetta vegna þess að hann situr ekki lengur á þingi í dag. Það er fyrrverandi þingmaður Guðmundur Karlsson úr Vestmannaeyjum. Bíðið nú við. Í raun og veru skiptir þetta allt saman ekki neinu máli því bankaráðsmenn hafa ekkert um þessi mál að segja. Það þýðir sem sé að ef bankaráðsmaður getur ekki haft vond áhrif á stjórn banka getur hann heldur ekki haft góð áhrif. Sannleikurinn hlýtur að liggja innan þessara marka. Ef einhver maður getur ekki starfað einhverju fyrirtæki til óhagræðis vegna þess að hann hefur ekkert um mál þess að segja getur hann heldur ekki starfað því til hagræðis þannig að hann getur heldur ekki þakkað sér fyrir það góða bú sem hann fór frá. Það var einhverjum allt öðrum að þakka heldur en honum sjálfum. Hann fullyrti reyndar að hann hefði skapað þetta góða bú í mjög góðri samvinnu við hv. þm. Ólaf Ragnar Grímsson og þáv. fjmrh. Ragnar Arnalds. Það vill segja svo mikið sem það að Albert Guðmundsson er þeirrar skoðunar að fjármálaráðherra hafi bara haft fjári mikið um það að segja hvernig bönkum líður hér í þessu landi og það verði ekki starfað að góðu búi í slíkum bönkum nema fjmrh. komi þar við sögu. Hvernig stendur þá á því að hag Útvegsbankans fór að hnigna svona gífurlega mikið eftir að Albert Guðmundsson varð fjmrh. - því það var það sem gerðist 1. júní 1983, að hann hætti að vera bankaráðsformaður og varð fjmrh.? Þetta aðeins út af mjög hjartnæmum orðum hæstv. iðnrh. áðan sem nánast komu út á manni tárum vegna þess að hann ákærði félaga sína og þá horfði hann yfir allan hópinn. Hann ákærði þá fyrir að ákæra sig fyrir að hann hefði brugðist þeim í þeim skyldustörfum sem þeir félagar hans, allir 60 hér á þingi, höfðu falið honum. Ég held að í raun og veru hafi nánast allir sem talað hafa hér enn þá í kvöld, og þá sérstaklega þeir sem hafa reynt að bera blak af Útvegsbankanum í Hafskipsmálinu svonefnda, lagt mjög ríka áherslu á það að við berum allir ábyrgð. Við berum allir ábyrgð, strákar. Og þetta er það sem eftir situr, held ég, þegar menn hugsa um þetta mál, að Alþingi ber raunverulega ábyrgð á því. Það eru ekki forstjórar Hafskips sem þarna er fyrst og fremst við að sakast, ekki af hálfu þingsins. Það eru ekki einu sinni bankastjórarnir sem er við að sakast af hálfu þingsins. Það er þingsins að ásaka sig sjálft fyrir að hafa sett eftirlitsaðila inn í þessa banka sem gengu að sínu starfi í þeirri trú að það væri alls ekki þeirra hlutverk að hafa eftirlit. Enginn þeirra hefur raunverulega gert eitt eða annað til þess að sinna þessu eftirlitshlutverki. Það er alveg sama hvort hann sat þar sem fulltrúi Sjálfstfl., sem er alveg rosalega vondur flokkur í dag, eða hvort hann sat þar sem fulltrúi Framsfl., sem er reyndar ekki alveg eins vondur flokkur í dag vegna þess að hann er ekki akkúrat með báða fætur á kafi í þessu máli. Aftur á móti skyldu menn vera minnugir orða hæstv. viðskrh. hér í kvöld sem lofaði því að nú yrðu rannsökuð viðskipti allra stórra viðskiptaaðila við ríkisbankana. Sú litla frétt var ekkert annað en bein hótun til SÍS, til Framsfl. Strákar mínir í Landsbankanum, þið skuluð bara fara að vara ykkur. Ef þið ætlið að steyta of mikla görn vitum við alveg hvar skórinn kreppir að ykkur. SÍS á Landsbankann - það hafa þeir sjálfir viðurkennt - og það er þar sem hægt er að lesa ýmsa skrýtna hluti ef menn hafa áhuga á. Það var þetta sem viðskrh. var að hóta. Ég var að tala um að við kjósum hér árlega menn til að hafa eftirlit með störfum þessara banka. Þessir menn koma úr fjórum flokkum sem sitja hér á þingi. Eins og hv. 4. landsk. þm. benti á áðan er mönnum svo mikið í mun að þessir fjórir flokkar hafi allir sína eftirlitsaðila í þessum bönkum að þegar einn flokkurinn hefur ekki atkvæðamagn til að koma sínum fulltrúa að hjálpa hinir honum til þess. Þið skuluð ekki láta ykkur detta í hug að þeir hjálpuðu honum til þess ef þeir hefðu minnstu ástæðu til að óttast að þessi fulltrúi færi að hrópa upp ef hann sæi eitthvað skrýtið. Nei, þeir vita að enginn þessara aðila hrópar upp. Menn gera mjög mikið úr því sem er að gerast á þessum mánuðum ábyrgð manna á þessum mánuðum, en staðreynd er að þessi saga, sem við erum að lesa lokakaflann af, þó þessi lokakafli eigi kannske eftir að verða nokkru lengri en menn grunar í dag - að þessi saga var skrifuð fyrir langa löngu. En ég bendi á, og ég skal ekki hafa mikið lengra mál um þetta, það er búið að segja nánast allt sem segja þarf í þessu máli, að í bankaráði Útvegsbankans hafa setið fulltrúar Sjálfstfl., Framsfl., Alþb. og Alþfl. Allt í lagi. Við skulum segja að samtryggingarkerfi Sjálfstfl. hafi verkað þannig að bankaráðsfulltrúar Sjálfstfl. gátu ekki sagt neitt, urðu að láta hlutina yfir sig ganga. Við skulum segja að eftir að þessi stjórn var mynduð hafi bankaráðsfulltrúar Framsfl. verið múlbundnir með sama hætti. En hvers vegna, hvernig og af hverju voru bankaráðsfulltrúar Alþfl. og Alþb. múlbundnir? Hvers vegna þurftu landsmenn að lesa um ástandið í Útvegsbankanum í Helgarpóstinum? Hvers vegna komu ekki fulltrúar þessara flokka inn á þing og sögðu: Það er eitthvað mjög skrýtið að gerast í Útvegsbankanum. Við verðum að fá nánari skýringar á því. Ég er ekki að tala um þessa menn sem einstaklinga. Þetta eru fulltrúar þingflokkanna hér á þingi og þeir eru settir inn í þessi bankaráð til að upplýsa sína þingflokka um það sem þar er að gerast. Það er þá þingflokkanna að flytja fregnir af því sem miður fer hér inn á þing. Það hefur ekki gerst. Ég tel að þetta ætti að vera mönnum nægileg viðvörun til að átta sig á því að þetta eftirlitskerfi dugir ekki. Það ætti líka að vera mönnum nægileg viðvörun til að átta sig á því að þessi íhlutun stjórnmálaflokka í úthlutun peninga, því það er íhlutun í úthlutun peninga þar sem ekki er farið að lögum sem Alþingi samþykkir eins og á fjárlögum, heldur handahófskennd úthlutun án þess að leitað sé samþykkis fulltrúa þjóðarinnar, þessi leið til úthlutunar fjár hlýtur að leiða af sér spillingu og hún hlýtur að vera óheilbrigð og hana á að afleggja og það sem fyrst.



Herra forseti. Það var ekki mikil drift í þeirri rödd formannakórs Bandalags jafnaðarmanna sem hér talaði rétt áðan. Hefði nú verið við öðru að búast úr þeim herbúðum. Það er margt sem hægt er að tína upp og taka til í slíkri umræðu sem hér á sér stað. Fyrst og fremst er verið að gera viðskiptamál að pólitísku máli. Við skulum ræða það. Þar er Útvegsbanka Íslands stillt upp eins og einhverju sem er á milli steins og sleggju, banka sem ber ábyrgð á stórum hluta íslenska útvegsins sem er grunnurinn undir þetta þjóðfélag þótt ýmsir þeir sem kallast hópverjar í hinum menningarlegu hópum Alþb. vilji lítið láta sig það varða, enda fljúga menn þar á alþjóðlegri flatlendishyggju og varðar lítt um land það sem í norðri er og kallast Ísland. Það er einstakt mál í bankasögu landsins, herra forseti, að tryggingar hjá fyrirtæki eins og Hafskipi skuli brenna upp á nokkrum mánuðum. Það er einstakt mál og í ljósi þess skyldi skoða það mál. Undir venjulegum kringumstæðum hefði verið hægt að koma eignum Hafskips í viðunandi verð, en með því fjaðrafoki sem hefur átt sér stað fyrir tilstilli talsmanna úr röðum stjórnmálamanna og einnig nokkurra blaða landsins verða allir hræddir á einu augnabliki. Allir verða hræddir, ótti grípur um sig. Eins konar múgsefjun verður að kalla það. Hér er vissulega um mikið og alvarlegt mál að ræða, sorglegt mál þar sem spennandi möguleikar fara úr böndum. En það er ekki nýtt að upp komi slík mál á Íslandi. Við skulum nefna dæmi um Flugleiðir sem stóðu mjög illa fyrir nokkrum, fimm árum, og römbuðu á barmi gjaldþrots. Stjórnmálamenn, sem hér hafa talað í umræðunni í dag, réðust að því fyrirtæki með offorsi. Hv. málshefjandi var þar á meðal og taldi að það væri dauðinn og djöfullinn í hverju fótmáli. Hvað eru Flugleiðir í dag? Flugleiðir eru eitt traustasta fyrirtæki landsins sem veitir á annað þúsund Íslendingum atvinnu, er gjaldeyrisskapandi og stendur sig vel á alþjóðamarkaði. Menn skyldu fara varlega í því að dæma fyrir fram í hverju máli og setja sig á háan stól í þeim efnum. Þetta mál hjá hv. málshefjanda og öðrum úr stjórnarandstöðunni, sem eru að gera viðskiptamál að pólitísku máli, byggist fyrst og fremst á því að beint spjótum að einum manni, Albert Guðmundssyni. Í öðru lagi byggist það á því að beina spjótum að stjórnmálaflokki sem heitir Sjálfstfl. Í þriðja lagi er svo Útvegsbanki Íslands hafður að skotmarki þeirra aðila sem vilja hann feigan og varðar ekkert um skyldur þær og þjónustu sem sá banki sem annar af aðalbönkum landsins veitir byggðum landsins. Hvaða mál eru líka byggðir landsins þegar hægt er að gera pólitískt uppsteit eins og í þessu tilviki? Það er slæmt og fyrir neðan virðingu þingmanna þegar slúðrið fylgir með. Staðreyndirnar í þessu máli eru nógu daprar þar sem skipafélag sem um áratuga skeið hefur verið blómlegt fyrirtæki í landinu verður gjaldþrota. Það eru nógu daprar staðreyndir þó menn þurfi ekki að vaða fram í hálfgerðri sálsýki með grunsemdir, getsakir. Menn gefa sér allt fyrir fram, hleypa slúðrinu fram og gefa það klárt og kvitt að kjaftæðið sé sannleikur. Þar skyldu menn bíða niðurstöðu þeirra sem hafa umboð til að rannsaka slík mál. Hverjir í þessu landi eiga að sjá hinum stóru fyrirtækjum landsins fyrir þjónustu? Að sjálfsögðu eru það stærri bankar. Sparisjóðir landsins gera gagn vítt um land, en þeir sinna ekki hinum stóru verkefnum sem við viljum hafa og hafa skilað okkur góðum árangri í gegnum áratugi þessarar aldar. Til hvers eru menn að ráðast á Útvegsbanka Íslands? Til þess eins að reyna að knésetja stjórnmálamenn. Það er skoðun út af fyrir sig. Gott dæmi um bulluskapinn í þessu máli er málflutningur hv. málshefjanda Ólafs Ragnars Grímssonar í sjónvarpsþætti í síðustu viku. Þar blaðraði þm. um að það væri meiri ósvinnan og meiri skömmin að þeir sem gerst vissu í þessu máli, í þróun þessa máls á undanförnum mánuðum, hefðu ekki sagt sannleikann, að menn sem unnu trúnaðarstörf á vegum Útvegsbanka Íslands skyldu ekki opna málið og leggja spilin á borðið. Þm. var þá spurður hvers vegna fulltrúi Alþb. í bankaráði Útvegsbanka Íslands, hv. þm. Garðar Sigurðsson, hefði þá ekki opnað málið. Nei, þá horfði málið öðruvísi við. Þá svaraði Ólafur Ragnar Grímsson að þá gilti bankaleynd. Hún mátti ekki gilda um aðra, en hún átti að gilda um fulltrúa Alþb. Það sýnir líka hvað menn tefla djarft í þessu máli að hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson tilkynnti í umræddum sjónvarpsþætti að þingflokkur Alþb. hefði samþykkt að létta bæri af bankaleynd. Hann var þá spurður: Samþykkti hv. þm. Garðar Sigurðsson það einnig? Það var svarað hiklaust og játandi. Garðar Sigurðsson, bankaráðsmaður í Útvegsbanka Íslands, hefur upplýst að hann hafi ekki staðið að slíkri samþykkt, enda er Garðar Sigurðsson þekktur að því að vera heill í því sem hann gerir og sinna því af samviskusemi, segja sína meiningu en sleppa slúðrinu. Það mættu ýmsir samflokksmenn læra af honum í þeim efnum. Þeir sem tala um að reka eigi banka hljóta að gera ráð fyrir því að bankinn geti haldið trúnaði við sína viðskiptavini. Menn halda ekki trúnaði í slíku fjaðrafoki sem hér hefur átt sér stað undanfarnar vikur, enda hefur reynt á þennan banka sem í gegnum áratugina hefur fengið að reyna ýmsar holskeflur í þjónustu við landsmenn. Hann hefur ekki verið neitt dekurbarn þessa þjóðfélags. Það gerir í rauninni stjórnendum slíks banka og starfsmönnum ólíft að starfa í slíkri stofnun við þær kringumstæður og aðstæður. Því er mál að því moldviðri, sem þyrlað hefur verið upp, linni. Það er eðlilegt að mál séu rædd hispurslaust, en það er ástæðulaust að snúa sífellt breddunni í sárinu. Það er rétt að taka upp mál þegar vandi er á borði, en það er jafnrétt að sleppa slúðrinu. Hafskip er gamalt mál að því leyti að það fyrirtæki hefur aldrei haft sterka eiginfjárstöðu og ef staðreyndir eru skoðaðar kalt og rólega er jafn ljóst að þegar varnarliðsflutningarnir duttu út brást Hafskip við á þann veg að reyna að nýta möguleika sem fyrirtækið hafði kannað og búið sig undir um nokkurra ára skeið, að taka upp siglingar yfir Atlantshaf. Það er einföld staðreynd að menn ákváðu að reyna að nýta bæði þekkingu og mannafla þessa fyrirtækis, ákváðu að reyna að fara út á nýjar brautir, þegar mikilvægur flutningsþáttur datt út. Þær athuganir lofuðu góðu og það vita allir sem hafa fylgst með þessu máli og vilja vita hverjar staðreyndir málsins eru. Við þessar athuganir voru bundnar vonir. Það fór fram endurskipulagning á fyrirtækinu, hlutafjáraukning og stefnt var að hagræðingu hér heima. Staðreyndin er hins vegar sú að þessar vonir brugðust. Kostnaður varð meiri en reiknað var með. Tekjur voru svipaðar, en kostnaðaraukinn réði úrslitum í þá veru að tap varð á fyrirtækinu annað árið í röð, verulegt tap. Það kemur tvennt til: rekstrartap og mikil verðrýrnun á skipastól Hafskips. Það hefur verið nefnt dæmi um eitt nýjasta skip Sambandsins sem kostaði 9 milljónir dollara fyrir u.þ.b. ári. Í dag fengjust ekki 4 milljónir dollara fyrir það. Þetta segir söguna. Þetta segir söguna um þann ótrúlega funa, hvernig eignir Hafskips hafa brunnið upp á stuttum tíma. Hafskipsmenn tóku vissulega mikla áhættu. Ef sú áhætta hefði heppnast hefðu menn hrópað húrra, en því miður misheppnaðist hún. Í þessu sambandi er vert að huga að því hvort ekki er æskilegt, hvort ekki er nauðsynlegt og brýnt að dreifa hinni miklu áhættu sem hin stærri félög landsmanna, fyrirtæki landsmanna, þurfa vissulega að taka, dreifa henni á fleiri banka. En hvaða bankar ráða við slík fyrirtæki? Hvaða bankar ráða við stærstu fyrirtæki landsins? Það eru ekki nema tveir bankar, fyrst og fremst Landsbanki Íslands og Útvegsbanki Íslands. Þó er dæmið svo knappt um eiginfjárstöðu Útvegsbanka Íslands. Það er hægt að bera saman við margt. Fyrir stuttu kom hingað grænlenskur skuttogari sem ein byggð í Grænlandi hafði keypt, rækjutogari. Hann kostaði 400 millj. íslenskra króna. Það er heldur minna en eiginfjármagn Útvegsbanka Íslands sem á þó að bera slíka ábyrgð sem sá banki ber. Það er sérkennilegt að heyra talsmenn Alþb. ræða um afstöðu þess flokks til bankaleyndar ríkisbankanna. Hún er furðuleg og í engu samhengi við þá skoðun þeirra að það eigi að reka ríkisbanka. En það er þeirra skoðun. Þeir sleppa alveg því atriði að eðlilegt sé að ákveðinn trúnaður sé á milli banka og viðskiptavina, en það hlýtur eðli málsins samkvæmt að vera þannig, það er aðalsmerki einkabanka. Og ef Alþýðubandalagsmenn halda að þeir geti stundað viðskipti í banka án þess að slíkur trúnaður sé fyrir hendi hjá einum banka en ekki öðrum, hjá einkabanka en ekki ríkisbanka, þá er sýnt að þeir fara villir vegar. Það verður líka að segja það eins og er að þó að menn séu hér að gera mikið úr því að hver fjölskylda í landinu, hver einstaklingur í landinu tapi miklu þá er það út í hött að gera svo mikið úr því að almenningur borgi brúsann. Við skulum tala um viðskipti eins og viðskipti án þess að vera með neitt óþarfa tilfinningamál í þeim efnum. Auðvitað kemur þetta umrædda tjón fyrst og fremst niður á eiginfjárstöðu Útvegsbanka Íslands og veikir stöðu bankans. En að halda því fram að þar sé verið að taka fé er óraunhæft. Það er hægt að stilla öllum málum upp á félagsfræðilegan hátt með prófessorstitlum og hverjum fjáranum sem mönnum dettur í hug, en ef menn ætla að gera þessu landi gagn skulu þeir horfast í augu við staðreyndir, þær staðreyndir að viðskipti eru viðskipti fyrst og fremst og það þarf að hugsa til beggja enda með þeim möguleika að áhættan verði tjón. Það er nefnilega ekki hægt að segja að ríkið eigi að reka banka, eins og Alþýðubandalagsmenn vilja þó segja, en reikna ekki með því að ríkið leggi neina peninga í bankann. Það gengur hreinlega ekki upp. Slík rúbluviðskipti ganga a.m.k. ekki í þessu landi. Nú keppast allir um að hafa komið þessari umræðu af stað. Hver í kapp við annan þveran keppist um það að vera sem ósvífnastur í umræðunni og gera ekki greinarmun á staðreyndum og kjaftæðinu. Bankar eiga erfitt með að verja sig. Þar kunna menn til verka að því leyti að þeir bregðast ekki trúnaði, kunna til verka í þeim efnum, eins og hv. þm. Garðar Sigurðsson sem lætur ekki eitthvert froðusnakk setja sig upp að vegg. Það er álíka að krefjast þess að bankastjórar tali í slíku máli og að krefjast þess að mállaus maður tali. Þeir hafa sínar skyldur. Af því 400 millj. kr. tapi sem nú er um að ræða í Útvegsbanka Íslands má ætla að helmingur tapsins komi til vegna þess moldviðris sem þyrlað hefur verið upp, vegna þess að á óheppilegum tíma í erfiðri stöðu hjá stóru fyrirtæki ganga allir að fyrirtækinu, verða óttaslegnir, verða hræddir um sitt. Það eru mikil umsvif víða um heim. Samkvæmt upplýsingum þeirra sem gerst þekkja í málinu má ætla að óþarfa tap sé um 200 millj. kr. í þessu dæmi. Það er dýrt spaug ef tilgangurinn er sá einn að skapa pólitískt moldviðri. Það getur alltaf verið álitamál hvenær banki á að stoppa í rekstri, stöðva rekstur fyrirtækis, setja bremsur á. Það er ljóst líka að Útvegsbanki Íslands spyrnti við fótum, en engu að síður gekk ógæfan svo hratt yfir að ekki varð við ráðið. Það er hin napra staðreynd málsins. Það er margt sem ekki er tekið inn í efnahagsreikninga fyrirtækja. Það er t.d. ekki tekið með í dæmi eins og Hafskip, þar sem 500 hluthafar hafa verið í fyrirtæki, 500 hluthafar sem margir hverjir standa í rekstri, að það er styrkur fyrir fyrirtæki að hafa slíka menn. Það er ekki hægt að meta það annað en styrk. En það er ekki tekið með í efnahagsreikning. Það er ekki óeðlilegt að banki í viðbrögðum í erfiðri stöðu taki eitthvert tillit til slíks. Góð áhöfn skiptir miklu máli og góð áhöfn reynir að bjarga bátnum.  Það er ljóst, sagði hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson í ræðu í dag, að það er búið að rýra traust þjóðarinnar. Það var eins og þessi þjóð væri farin fjandans til. Minna mátti það ekki heita. Þegar Ambrosio-banki fór á hausinn á Ítalíu ekki alls fyrir löngu sinntu stjórnvöld á Ítalíu því í engu. Traust ítalskra banka um allan heim minnkaði vegna þess að fyrirtæki, þjóðþekkt fyrirtæki og löngum traust fyrirtæki á Ítalíu fór á hausinn og var látið fara á hausinn án þess að nokkur stæði við bakið á því fyrirtæki heima fyrir. Það er ekki langt síðan sterkur banki í Danmörku fór á hausinn. En dönsk stjórnvöld stóðu ábyrg að baki þeim banka og Danir héldu traustinu í alþjóðaviðskiptum. Viðbrögð Seðlabanka Íslands í þessu máli þýða að vígstaða Útvegsbanka Íslands á erlendum vettvangi er traust þrátt fyrir það áfall sem átt hefur sér stað. Það er að standa eins og menn í þessu máli, þora að horfast í augu við staðreyndir án þess að kikna í hnjáliðunum og emja hér eitthvert volæðisþrugl. Það er ástæða til þess þegar velt er upp stöðu á verðfalli skipaflota víða um heim að Hafskip er ekki eitt á báti. Rekstur skipafélaga hefur orðið fyrir miklum áföllum víða um heim á síðustu misserum. Á fyrstu árum áttunda áratugarins voru horfur á því að olíuflutningar ykjust verulega og tíu árum síðar leit út fyrir að mikil aukning yrði á hrávöruflutningum. Allt eru þetta viðskipti á heimsmarkaði. Hvort tveggja varð til þess að skipafélög stækkuðu flota sinn. Bankar kepptust um að lána skipafélögum fé. En olíuverðshækkunin árin 1973-1974 og aftur 1979-1980 leiddi til mikils samdráttar í notkun olíu og nýjar auðlindir nær markaðssvæðunum, t.d. í Norðursjó, Mexíkó og Alaska, urðu einnig til að minnka flutningsþörfina. Þetta eru markaðslegar staðreyndir sem eru ekkert spennandi ef menn ætla ekki að horfast í augu við það hvers vegna skipastóll heimsins rýrnar svo hratt sem ber. Það er nefnilega fleira sem siglir um heimshöfin en hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson, sem er orðinn eins konar farandbikar milli landa, en ekki býst ég við að margir vilji fá hann til eignar. Aukning á hráolíuflutningi á þessum áratug hefur heldur ekki orðið að veruleika. Nú er svo komið að kaupskipaflotinn samtals er álitinn vera um fjórðungi of stór. Vandinn er mestur í útgerð olíuskipa og stærstu flutningaskipa en nær einnig til gámaflutninga. Sem dæmi um þá erfiðleika, sem steðja að, má nefna að japanska félagið Sanko Steamship var tekið til gjaldþrotaskipta í ágúst s.l. en floti þess, alls 260 skip, var hinn stærsti í heimi. Skuldir félagsins nema um 5 milljörðum dollara. Það má nefna að skuldir Íslendinga alls eru um 1,5 milljarðar dollara. Það er ljóst að takist að bjarga því fyrirtæki verður floti þess verulega að minnka. Af þessari ástæðu og ýmsum öðrum, erfiðri þróun hjá mörgum skipafélögum heimsins, hafa skip lækkað svo í verði sem raun ber vitni. Í vikuritinu Vísbending, sem er rit sem fjallar um erlend viðskipti og efnahagsmál, var fyrir stuttu vitnað í grein í nýlegri útgáfu af Wall Street Journal þar sem fram kom að það versta í skipaflutningum sé hugsanlega afstaðið. Lægra gengi dollarans gagnvart helstu myntum gæti örvað útflutning í bandarískum efnaiðnaði og landbúnaði og þá ykist flutningsþörfin yfir Atlantshafið til muna. Það er einnig fjallað um blákaldar staðreyndir í viðskiptaþáttum, að áform Saudi-Araba um að auka olíuframleiðslu gæti einnig aukið eftirspurn eftir olíuflutningum. Aðrir telja að það séu enn nokkur ár í að jafnvægi náist milli framboðs og eftirspurnar á flutningum á sjó. Flutningsgjöld stærstu skipanna eru nú aðeins um þriðjungur af því sem þau voru fyrir fimm árum. Jafnframt er talið að hækkunin geti ekki átt sér stað fyrr en bilið á milli flutningsgetu og flutningsþarfar minnki, e.t.v. ekki fyrr en eftir 1990. Þetta eru atriði sem menn eiga að skoða í umræðu sem þessari því að siglingar og skiparekstur eru ekkert skammtímamál. Það er framtíðarmál fyrir Íslendinga að slíkur atvinnuvegur geti átt sér stað frá okkar landi. Á síðasta ári jókst nokkuð flutningsþörf á hafi vegna aukins útflutnings á neysluvörum. Síðan hefur orðið nokkur samdráttur aftur og hann hefur komið víða illa við rekstur gámaskipa. Aðeins verð á þeim skipum hefur lækkað um 15-20% vegna mikils framboðs síðasta hálfa árið. Við skulum líta okkur nær og skoða dæmi um skiparekstur í Svíþjóð. Þar eru einnig skipafélög sem berjast í bökkum. Tveimur sænskum ríkisreknum skipafélögum var fyrr í þessum mánuði veitt opinbert lán að fjárhæð 3,4 milljarðar sænskra kr., um 18 milljarðar íslenskra kr., til að forða þeim frá gjaldþroti. Félögunum tveimur var veitt þessi fyrirgreiðsla af fjármunum sænskra skattgreiðenda til að gefa félögunum svigrúm til að losa sig við alls 65 skip sem smíðuð voru á vegum ríkisreknu sænsku skipasmíðastöðvarinnar Svenska Varf AB. Alls hefur þá sænska ríkið ábyrgst um milljarð bandaríkjadollara fyrir þessi tvö skipafélög. Hluti af gríðarlegu tapi annars fyrirtækisins, Zenits, stafar af því að stjórnendur félagsins ákváðu að draga að selja skipin í von um að verð færi hækkandi. Það brást algerlega og nú er kostnaður vegna sölu á skipaflota í eigu sænska ríkisins orðinn vel yfir 30 milljarða íslenskra kr. Þessi niðurgreiðsla sænskra skattgreiðenda á flutningaskipum hefur að sjálfsögðu áhrif á skipaverð á markaðnum nær og fjær og þar með á eigur annarra skipafélaga sem reyna að standa á eigin fótum án stuðnings opinberra aðila. Við skulum horfa á þetta mál í víðu samhengi. Það skiptir miklu máli að Íslendingar eigi fyrirtæki á alþjóðavettvangi. Þeir sem hafa staðið í þeim rekstri hafa lengst af sýnt að þeir kunna að standa að verki. Nú blasir við óhapp sem hefur orðið meira en ella vegna uppþota og ótímabærra getsaka í garð fyrirtækis, í garð banka, í garð einstaklinga sem bæði hafa verið í þjónustu og einnig tekið eigin ábyrgð í rekstri. Það er ekki talað um það af hálfu þeirra sem taka aðeins eina hlið þessa máls að það hafi verið talinn kostur hér á landi um árabil að Hafskip flytti vörur til landsins, til og frá. Það hefur verið talið að rekstur þess félags þýddi lægra flutningsverð, lægra vöruverð fyrir fólkið í landinu. Hvar er nú talað um þann kost, þau hlunnindi, sem fólkið í landinu hefur fengið af slíkum rekstri? Það er ekki talað um það af hálfu þessara alþjóðlegu bútunga. Það þykir sjálfsagt að einkabankar auki sitt eigið fé en það er talinn glæpur að ríkið styrki sína eigin banka. Á árunum 1920-1930 var það fastur liður á fjárlögum íslenska ríkisins að verja fjármagni í eiginfjárstofn Landsbanka Íslands. Kannske gáfu menn sér tíma þá til að hugsa um að það fylgdi því ábyrgð og áhætta að reka banka og það fylgdi því sú skylda að hafa trausta eiginfjárstöðu í slíku fyrirtæki. Það er fáránlegt að í banka með slíka áhættu, sem Útvegsbanki er með, sé eigið fé ekki meira en 530 millj. kr. Ef ekki hefði komið til skattheimta, ekki allgömul, á banka landsins væri eiginfjárstaða Útvegsbanka Íslands 6-700 millj. kr. hærri en hún er í dag. Þá væri þessi vandi minni fyrir Útvegsbanka Íslands. En á meðan það er glæpur að banki hafi bakhjarl í eigin fé er erfitt að tala um alvörustofnanir á þeim vettvangi. Það er ljóst að miðað við getu banka með slíkt eigið fjármagn eru lán ýmissa einstakra kúnna fyrirtækisins of há. Eiginfjárstaða Útvegsbanka Íslands er þó innan löglegra marka, hún er innan ramma laganna. Lögin gera einfaldlega ekki meiri kröfur í þessum efnum. En það er ljóst að stór íslensk fyrirtæki, sem eru fjárfrek, þurfa, ef halda á slíku bankakerfi áfram, að snúa bankaviðskiptum sínum til margra banka á Íslandi, dreifa viðskiptunum til fjölmargra banka þannig að einn banki þurfi ekki að taka þá áhættu sem hann gerir í dag gagnvart stóru fyrirtæki með svo veika eiginfjárstöðu sem raun ber vitni. Hafskip tók kúrsinn á fullu á hættulegum tíma. Það er ljóst að þar hefur ráðið of mikil áhætta, of mikil bjartsýni og því er staðan eins og hún er í dag. En við skulum ekki gleyma því að þeir sem eru í atvinnurekstri í þessu landi taka mikla áhættu hvort sem það er sjómaður eða landmaður. Þetta er allt spurning um áhættu þar sem atvinnan er. Í alvörurekstri verður að gera ráð fyrir áföllum. Það gerum við ekki í atvinnulífinu í dag. Þar er áhættan á annað borðið en flest tryggt í þjónustunni. Ég ætla að nefna tvö dæmi. Lyfjanotkun Íslendinga hefur farið 160 millj. fram úr áætlun á þessu ári. Það lætur nærri að Íslendingar noti lyf fyrir 2 milljarða kr. Það er ekki furða þótt hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon brosi, veitti víst ekki af mixtúru. En skyldi vera full stjórn á þessari lyfjanotkun, þessari lyfjaeyðslu? Ég ætla ekki að fullyrða um það en láta uppi miklar efasemdir um að svo sé. Þar kann að vera bruðlað meira en góðu hófi gegnir og að menn hugi ekki að ýmsu sem menn skyldu gera. Ég ætla að nefna annað sem er tryggt og hefur verið gulltryggt í þjónustunni, það eru námslán. Það eru allir sammála um að menntun sé gulls ígildi og nauðsynlegt sé að mennta þjóðina og það sé fjárfesting fyrir framtíðina. En þar þarf að hafa stjórn á eins og í öðru. Á þessu ári lánar Lánasjóður ísl. námsmanna 1230 millj. kr. Hann fær til baka á árinu 70 millj. kr. Lánskjör eru þau, svo dæmi sé tekið, að hjón í námi með eitt barn fá 51 þús. kr. á mánuði hérlendis í námslán og styrki, því að hvort tveggja heitir það. Hjón með grunnlaun í fiskvinnslu með eitt barn, hvað hafa þau? Þau hafa 32 þús. kr. Hvaða glóra er í þessu? Er ekki ástæða til að huga að fleiri málum en þeim þar sem óhöpp koma upp og menn þurfa að rannsaka hluti? Menn eiga að gefa þeim sem lenda í óhappinu færi á því að komast með fætur niður á jörðina í staðinn fyrir að sparka undan þeim fótum og eyðileggja möguleika til að bjarga sér eins og hægt er út úr erfiðri stöðu. Það eru 13 þús. Íslendingar á framfæri Lánasjóðs ísl. námsmanna. Þar af eru um 7000 námsmenn, að auki börn og makar sem lánað er út á og það er eðlilegt fyrirkomulag. En það þarf að vera samræmi í hlutunum. Ég nefni þetta sem dæmi um það sem er tryggt í þjónustu landsmanna á meðan harkað er á þeim sem stunda áhættuna í atvinnurekstri. En skyldi nokkuð dafna í þessu þjóðfélagi, í menningarlífi, menntun og öðru, ef ekki væru grunnatvinnuvegir og fólk sem skilaði gjaldeyristekjum? 80% af tekjum okkar lands koma úr sjávarútvegi. Útvegsbanki Íslands er annar höfuðbakhjarl þessa atvinnuvegar. Menn hefðu kannske eitthvað átt að hugsa um stöðu Útvegsbanka Íslands í þessu máli einnig en miða ekki allt við það að reyna að klína ósóma á einstaklinga. Þegar gengið er að atvinnuvegunum og þeim sem þjóna þeim eins og gert hefur verið á ósanngjarnan hátt í máli margra hér í dag er ljóst að ætlast er til þess að þjóðfélagið éti upp útsæðið, éti upp eigið fé atvinnufyrirtækjanna í landinu. Það er hluti af þessu máli. Það á ekki að koma neinum á óvart þótt áhættan verði að tapi. Hér er vissulega um stórt mál að ræða. En það hefði verið hyggilegra að fara með gát í þeim brimgarði sem þetta fyrirtæki hefur siglt í gegnum, gefa því möguleika á að bjarga því sem bjargað varð í stað þess að velta sér upp úr ósómanum.



Herra forseti. Það er nú nokkuð liðið á kvöldið hjá okkur en þess ber að geta að kominn er desembermánuður og við erum ekki óvön því hér á hv. Alþingi að halda nokkuð fram fundum á kvöldin á þeim árstíma. Ég vil fyrst þakka hv. þm. Árna Johnsen fyrir eina af sínum gagnmerku ræðum sem hann flutti hér. Hann er vel að sér um margt, hv. þm., og það gildir einu hvort hann heldur oss félögum sínum á þinginu fræðilega fyrirlestra um brjóstagjafir eða þróun í alþjóðavöruflutningum og kannske um áhrif olíuframleiðslu Saudi-Araba á því sviði. Hann hyggur gjört að hverjum hlut, hv. þm., og allt rennur þetta saman í eina rökhelda samfellu í lokin, eins og þetta með lyfjanotkunina og námslánin sem auðvitað er nátengt Hafskipsmálinu eins og allir vita. Herra forseti. Það eru margar hliðar á þessu máli og ég kom hér aðallega í ræðustól til að vekja athygli á einni þeirra fyrir utan þætti Árna Johnsen hv. þm. og það eru afskipti bankaeftirlitsins af málefnum Útvegsbankans og þessu máli. Það liggur í hlutarins eðli að upp koma ýmsar spurningar um frammistöðu eftirlitsaðila í málinu og þá auðvitað fleiri en bankaeftirlitsins eins, einnig með tilliti til þess að bæta þarf úr og fyrirbyggja að svipuð mál komi fyrir í framtíðinni. Við höfum því, nokkrir hv. þm., óskað eftir skýrslu frá hæstv. viðskrh. um afskipti bankaeftirlitsins af málefnum Útvegsbankans tíu ár aftur í tímann og einnig hvað snertir viðskipti þess banka við Hafskip sérstaklega. Ég held að nauðsynlegt sé að þessi hlið málanna komi fram jafnhliða annarri og víðtækari rannsókn sem auðvitað þarf að eiga sér stað. Það liggur fyrir nú og hefur reyndar lengi gert að Hafskip hf. hafa verið glannalega stór einstakur viðskiptaaðili hjá Útvegsbanka Íslands. Það vakna spurningar um það hvort ekki sé þörf á reglum í slíkum tilvikum, leiðbeinandi eða bindandi reglum, þannig að einstakir viðskiptavinir bankanna verði ekki svo stórir að veruleg hætta skapist af þeim ástæðum. Hægt væri að hugsa sér að setja hvort sem heldur væri mörk við ákveðið hlutfall af heildarútlánum bankans eða binda það með öðrum hætti við einhverja hæfilega stærðargráðu í þessum efnum. Við höfum einnig lagt hér fram á þinginu, fjórir þm. Alþb. - 1. flm. að því þingmáli er hv. þm. Guðrún Helgadóttir - frv. til laga um að bankaeftirlitið verði sjálfstæð stofnun. Það er einnig eðlilegt að það komi til skoðunar í þessu samhengi. Þetta og fjölmargt annað hlýtur að verða undir smásjánni þegar þetta mál verður áframhaldandi til skoðunar og væntanlega einnig til umfjöllunar hér á hv. Alþingi. Herra forseti. Það var einn gleðilegur sólargeisli sem skaust hér inn í þessa umræðu svartnættisins þegar hv. þm. Árni Johnsen upplýsti að Flugleiðir hf. væri nú orðið eitt af traustustu fyrirtækjum þjóðarinnar. Er það langþráð í augum margra, ekki síst hv. alþm., vænti ég, og gleður þetta mig svo sannarlega og vona ég að rétt sé allt. Hins vegar stangast þetta nokkuð á við blaðafréttir undanfarna daga um áhyggjur þessa sama fyrirtækis af tilvonandi samkeppni frá einhverju erlendu flugfélagi á svipuðum flugleiðum og Flugleiðir hafa. Einnig hefur það verið upplýst í fjölmiðlum undanfarið að þetta fyrirtæki treysti sér tæpast til að endurnýja flugflota sinn á allra næstu árum nema þá að stórhækka fargjöld. Væri ánægjulegt að heyra skýringar hins fróða hv. þm. Árna Johnsens á því hvernig þetta fer saman við það að fyrirtækið er nú orðið svo traust sem raun ber vitni og hann útlistaði hér fyrir okkur. Áætlanagerð þeirra Hafskipsmanna hefur nokkuð borið á góma í þessum umræðum og þeir hafa nokkuð hælst um af því að þeir séu sérstaklega lagnir við að gera tekjuáætlanir. Það er auðvitað gott og blessað, herra forseti, að menn geri góðar tekjuáætlanir. En í sjálfu sér skiptir hitt ekki síður máli að menn fari eitthvað nærri um útgjöldin. En þar brást þeim bogalistin. Það virðist vera afsakanlegt bara ef menn geta gert góðar áætlanir um tekjuhliðina. Þetta eru alveg ný sannindi fyrir mér í bókhaldi að það sé sem sagt nóg að kunna reikninginn öðru megin. Ég held að það sé ekki nema von að illa fari ef áætlanagerð manna og þekking á því sviði er einungis bundin við aðra hlið málanna, þ.e. tekjurnar. Það koma upp ýmsar spurningar beinlínis um frammistöðu þeirra manna sem þarna hafa staðið að rekstri þó að það séu þessar skrautfjaðrir einkaframtaksins sem haldnar hafa verið um líklega fleiri lofræður en flesta aðra menn á landinu, um þessa duglegustu bisnessmenn þjóðarinnar, eins og einhver ónefndur orðaði það. Herra forseti. Það læðist að mér sá grunur að ef þetta hefði verið eitthvert opinbert fyrirtæki, sem núna stæði svona á koppnum og hv. þm. Sjálfstfl. hefðu verið að fjalla um þann rekstur, þætti hann ekki mjög gæfulegur.

Hefur þm. staðið á koppi?

Ef þessi rekstur væri hjá einhverju opinberu fyrirtæki eða einhverju fyrirtæki í umsjón sveitarfélags held ég að ég geti nokkuð farið nærri um tóninn í þeim ræðuhöldum sem hv. þm. mundu þá hafa um frammistöðu í þessum efnum. Það er, herra forseti, alveg óhjákvæmilegt og nauðsynlegt að fá öll spil á borðið, ekki síst varðandi t.d. launa- og risnugreiðslur í þessum rekstri öllum. Það hafa verið, sem vonlegt er, og eru miklar umræður í þjóðfélaginu um launamun í landinu. Launakjör ýmissa stétta, ekki síst þeirra sem talið er að meira hafi, hafa verið til umræðu, einnig t.d. launakjör alþm. Ég tel því að við hv. alþm. eigum nokkra heimtingu á því að það komi í ljós hvernig þessum málum var háttað hjá þessu einkaframtaki, þessu básúnaða einkaframtaki. Hvernig gerðu þessir oddvitar hins frjálsa og hugsjónum prýdda einkaframtaks í samkeppni við sjálfa sig? Ég held að fróðlegt væri að það kæmi í ljós, ekki síst nú þegar það liggur fyrir að þjóðin mun koma til að gera upp þá reikninga í lokin. Er það t.d. rétt að ákveðnir yfirmenn fyrirtækisins Hafskipa hafi greitt sjálfum sér allt að því 800 þús. kr. í laun á mánuði? Það kemur þá í ljós að þeir menn aðrir, sem maður hefur vitað um að hafa haft há laun, eru í fimm aura bissness, eins og Ragnar forstjóri Halldórsson og aðrir slíkir, sem hafa fram að þessu þótt hafa sæmileg laun, komast hvergi nálægt þeim, svo ekki sé minnst á bankastjóra og þm. Það eru ýmsar spurningar sem er óhjákvæmilegt að fá svarað. Ég vil segja það, herra forseti, að ég held að stærsta áfallið í öllu þessu máli yrði það ef sópa ætti þessu öllu saman undir teppið. Ég vil leyfa mér að halda því fram að siðferðisástand þessarar þjóðar þoli ekki að slíkt gerist. Ef sukk og óráðsía og taumlaus einkaneysla þessara manna er þarna einnig með á ferðinni fyrir utan önnur líkleg afglöp í þessum rekstri verður það að koma fram lið fyrir lið. Það er ekki hægt að líða það að slíkum hlutum sé sópað undir teppið, allra síst þegar allur almenningur í landinu býr við það ástand í sínum persónulega efnahag sem raun ber vitni. Slík framkoma og það óhóf og í raun og veru sú forheimskun og sá hroki, sem birtist gagnvart öllum almannahagsmunum og öllum almannavenjum hér á landi ef það er rétt, sem hér hefur verið haldið fram og komið hefur fram í fjölmiðlum um t.d. neyslu og lúxus í sambandi við ferðalög forráðamanna þessara fyrirtækja, er með þeim hætti að það þarf að draga það fram í dagsljósið og láta það liggja þannig fyrir að slíkt gerist ekki hér á Íslandi. Það ósköp einfaldlega gengur ekki að mörgum mánaðarlaunum vinnandi fólks í landinu sé sólundað í hótelreikninga í eina nótt. Þess vegna er það, herra forseti, að svör hæstv. ráðh. hér í dag eru engan veginn fullnægjandi. Hún er ákaflega grunsamleg - ég leyfi mér að nota það orð - sú þráhyggja hæstv. ráðh. að reyna með öllum tiltækum ráðum að komast fram hjá Alþingi í þessu máli og telja mönnum trú um það og reyna að gera það trúverðugt að þessi rannsókn fari fram hér og þar og bara alls staðar annars staðar, ekki inni á Alþingi. Hvers vegna eru hæstv. ráðh. svona hræddir við að Alþingi sjálft taki í taumana og stýri rannsókn í þessum efnum? Hvers vegna er eitthvað betra að kjósa einhverja þrjá menn úti í bæ að gera þetta? Af hverju vill ekki hæstv. ríkisstj. fá Alþingi allt í lið með sér til að upplýsa þessi mál? Við hvað eru þeir hræddir? Þess vegna segi ég það og ég endurtek það, herra forseti, að þessi þráhyggja þeirra er grunsamleg, þráhyggja hæstv. ráðherra og tilraunir til að komast fram hjá þinginu og stýra þessum málum í annan farveg. Ég hefði, herra forseti, getað hugsað mér að segja örfá orð við hæstv. iðnrh., en hann virðist nú fjarstaddur og ég er því satt best að segja feginn því að ég vissi ekki hvort maður ætti yfirleitt að reyna að fjalla um ræðu hans hér. En ég verð þó að segja það, herra forseti, hvað sem allri tilfinningasemi líður, að menn verða að líta raunhæft á aðstæðurnar. Og hversu sannfærðir sem við allir þm. erum, sem við sjálfsagt erum, um ágæti og heiðarleika hæstv. iðnrh. og hversu sanntrúuð sem öll íslenska þjóðin er á hið sama er hæstv. ráðherra ósköp einfaldlega í þannig aðstöðu í þessu máli að það er óhjákvæmilegt að nafn hans, eins og fjöldamargra annarra, komi til umfjöllunar. Það er ekki með nokkrum ósæmilegum hætti verið að veitast að hæstv. ráðherra þó að hans nafn beri hér á góma. Ég vil segja að það væri alveg nóg þó að hæstv. viðskrh. hefði ekki verið nema annaðhvort formaður stjórnar Hafskips um árabil eða formaður stjórnar Útvegsbankans. Auðvitað hlaut hans nafn að bera á góma í þessari umræðu, hvað þá talandi um þegar hann var hvort tveggja og það á sama tíma. Ég bið því hæstv. ráðherra og hv. þm. Árna Johnsen að leggja tilfinningasemina til hliðar og horfa á það, eins og öll þjóðin sér það, að þeir menn sem þarna voru í þannig aðstöðu að þeir tengjast málinu með einum eða öðrum hætti og sumir á margvíslegan hátt hljóta að vera þarna til umfjöllunar og skoðunar eins og allir aðrir. Það er ekki með nokkrum hætti verið að draga ágæti þeirra eða feril á íþróttasviðinu í efa þó að það sé. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri. En ég endurtek það í lokin að það sem mér finnst í raun merkilegast eftir þessa umræðu í dag og kemur mér mest á óvart eru þessar viðbárur hæstv. ráðherra og hæstv. ríkisstj. gegn því að Alþingi taki rannsókn þessara mála í sínar hendur. Það kemur mér spánskt fyrir sjónir, ég verð að segja það alveg eins og er, að ríkisstj. skuli ekki fagna því að Alþingi Íslendinga er tilbúið að stýra opinni rannsókn í þessum málum. Ég held að það sé öllum fyrir bestu og ég held að Alþingi sé sá vettvangur þar sem slík rannsókn á að fara fram.



Herra forseti. Það mun senn rísa nýr dagur og þessi umræða hefur staðið lengi. Ég vil þakka hæstv. ráðherrum, sem hér hafa tekið til máls, hæstv. viðskrh. og hæstv. forsrh., fyrir þau svör sem þeir hafa veitt. Þau voru á ýmsan hátt gagnleg, en þó á annan hátt ekki fullnægjandi. Ég hef saknað þess nokkuð að hæstv. fjmrh. skuli ekki hafa talað í þessari umræðu, en væntanlega gefst tækifæri til þess að hann geri það síðar. Að hæstv. iðnrh. mun ég koma á eftir þótt hann sé fjarverandi. Ég tel það óhjákvæmilegt, enda munu þingtíðindin færa honum þau orð. En áður en ég kem að svörum hæstv. ráðherra vil ég segja nokkur orð vegna þeirra ræðna sem einstakir þm. hafa flutt. Það var óheppilegt hjá hv. þm. Árna Johnsen, og reyndar einnig hjá hæstv. viðskrh. að minnast á Flugleiðamálið. Var það greinilega gert í því skyni að koma því inn hjá þingi og þjóð að sá sem hér stendur hefði fyrir nokkrum árum hafið mikla herferð í Flugleiðamálinu þar sem allt hefði reynst byggt á sandi. Annaðhvort þekkja þessir tveir ágætu þm. söguna illa eða þeir eru fljótir að gleyma. Þegar ég hóf máls á Flugleiðamálinu hér á Alþingi og flutti till. um það að Alþingi kysi sérstaka rannsóknarnefnd til að kynna sér rekstur þessa fyrirtækis, sem hafði nær allt flugsamgöngukerfi Íslands við umheiminn í hendi sér og einnig innanlands, sögðu forsvarsmenn fyrirtækisins hver um annan þveran að það væri allt í góðu lagi hjá fyrirtækinu, það væri ekkert að, það þyrfti ekkert að gera. Það komu hér í þingsalinn þm. Sjálfstfl. sem fluttu einnig þennan boðskap. Ég leiddi aftur á móti rök að því að ástandið væri með þeim hætti í þessum rekstri og hjá fyrirtækinu að það mundu ekki líða mörg misseri þar til þjóðin þyrfti að reiða fram fé til að styrkja fyrirtækið og málefni þess yrðu komin í hendur ríkisstj. og Alþingis til að halda rekstrinum gangandi. En fulltrúar Sjálfstfl. og forstjórar fyrirtækisins sögðu hver um annan þveran að þetta væri bull og vitleysa. Það var síðan 2-3 misserum seinna sem þetta kom allt á daginn, að þetta reyndist allt saman rétt. Þá dvöldu forstjórar Flugleiða daglangt og vikulangt í biðstofum ráðuneytanna til að biðja ríkisstj. um fjárstyrk. Við tókum það síðan að okkur margir á þingi að flytja inn á þingið frv. um þau efni að þjóðin greiddi með þessu fyrirtæki stórar upphæðir. Ég vil því biðja þá þm. Sjálfstfl. sem vilja nota Flugleiðamálið á þann sama hátt og hv. þm. Árni Johnsen gerði hér skýrt og greinilega og hæstv. viðskrh. ýjaði að að kynna sér þessa sögu betur. Hún er einmitt saga um hvernig á Alþingi var varað við því að það kæmi að því að þjóðin þyrfti að borga fjármuni til fyrirtækisins, en forstjórar fyrirtækisins og fulltrúar þeirra hér á Alþingi sögðu að það kæmi aldrei til þess.  Hv. þm. Árni Johnsen var einnig álíka seinheppinn í því að nefna Ambrosio-bankann sem dæmi og fallítmál hans á Ítalíu. Það hefur mjög rækilega verið sýnt fram á það, m.a. af þekktum rannsóknarblaðamönnum og í frægri bók sem verið hefur metsölubók, að þeir sem Ambrosio-bankann áttu voru sterkir í því að fjármagna flokksstarf og kosningabaráttu kristilega demókrataflokksins á Ítalíu og áður en bankinn var látinn rúlla höfðu þeir tryggt sér það að flytja fjármuni sína yfir í aðra banka og önnur fyrirtæki. Þeir stóðu uppi með allt sitt á hreinu líkt og Hafskipsforstjórarnir gera nú og með stórar fúlgur í kosningasjóðum kristilegra demókrata. P2 leynireglan á Ítalíu, og bankanefnd Páfagarðs reyndar einnig, sáu til þess að þeim fjármunum var rækilega bjargað. Þannig var nú varla hægt fyrir þm. Sjálfstfl. að nefna verra dæmi en fallítmál Ambrosiobankans í málflutningi sínum hér á Alþingi. Hv. þm. Árni Johnsen sagði einnig að viðskipti væru viðskipti. Þau væru ekki pólitík. En þessi viðskipti eru orðin pólitík vegna þess að fólkið í landinu á að borga tapið og banki fólksins í landinu, þjóðbankinn, verður að borga tapið. Hv. þm. Árm Johnsen verður látinn rétta upp hendi hér á Alþingi einhvern tíma á næstu vikum og mánuðum með fjárframlagi þjóðarinnar til bankans vegna Hafskipsskattsins. Það væri nær að þm. Sjálfstfl. kenndu hv. þm. Árna Johnsen þá háttvísi, sem þeir hafa reyndar flestir sýnt í þessum umræðum, að tala ekki. Hv. þm. Guðmundur Einarsson vék nokkrum orðum að því að við værum hérna allir strákarnir eins. Ég veit ekki hvers Guðrún Helgadóttir á að gjalda í þeim málflutningi öllum, nema hún sé einkum og sér í lagi undanskilin í mínum flokki ein saman, svo að ekki sé nú minnst á hæstv. heilbrrh. Hann sagði að við værum allir eins strákarnir. Við stæðum hér að því að kjósa í bankaráð. Það gerði Bandalag jafnaðarmanna ekki. Það er alveg rétt. Það gerir Bandalag jafnaðarmanna ekki. En hver er tillaga Bandalags jafnaðarmanna í bankaráðsmálum? Hv. þm. Guðmundur Einarsson gleymdi alveg að fjalla um hana í sinni ræðu. Hún er sú að einn af strákunum fái að skipa alla bankaráðsmennina eins og þeir leggja sig, þ.e. strákurinn sem er viðskrh. eigi einn að skipa öll bankaráðin. Svo að við tökum dæmi: Ef hv. þm. Albert Guðmundsson hefði fengið þeim vilja sínum framgengt eftir síðustu kosningar að verða viðskrh., sem hann óskaði eftir en fékkst ekki fram á litla fundinum sem fór fram í símaherberginu fyrir framan þingflokksherbergi Sjálfstfl. eftir að ráðherrarnir höfðu verið valdir og þeir skiptu með sér ráðherraembættunum, hefði hann samkvæmt tillögum Bandalags jafnaðarmanna, Albert Guðmundsson, skipað alla bankaráðsmenn í þjóðbönkunum eins og þeir leggja sig. Það er tillaga Bandalags jafnaðarmanna. Ég segi: Vont er það kerfi sem við erum með nú og hefur það ýmsa galla, en verra er þó það kerfi að einn ráðherra uppi í viðskrn. eigi að skipa þá alla úr hópi vina sinna og kunningja, flokksbræðra og lagsmanna úr bisnessheiminum. Það er merkilegt að flokkur eins og Bandalag jafnaðarmanna, sem vill láta taka sig alvarlega í lýðræðislegri umræðu, skuli í alvöru leggja það til hér á Alþingi að einum manni sé fengið þetta vald, að pólitískum ráðherra, forustumanni í einum stjórnmálaflokki í landinu, eigi að vera falið þetta vald. Við skulum frekar reyna að sameinast um að reyna að bæta það kerfi sem við erum hér með, setja ýmsar reglur um starfshætti og val, um upplýsingaskyldur og annað, en alls ekki ganga inn á þá braut að fela einum ráðherra að skipa öll bankaráðin. Hæstv. fyrrv. viðskrh., hv. alþm. Matthías Á. Mathiesen, varð við þeirri ósk minni að koma upp í ræðustólinn og rekja nokkuð afskipti sín, þegar hann sat í viðskrn., af málefnum Hafskips og Útvegsbankans. Ég dreg ekki í efa að allt það sem hann sagði í þeim efnum var rétt. Ég hef ekki vænt hv. alþm. um að hann hafi farið með rangt mál í sjálfu sér. Það sem hins vegar vekur athygli mína er að 3. júní er til í Seðlabanka Íslands athugun.

3. júní er hún til í Útvegsbankanum. Seinni hluta júní er hún í Seðlabankanum.

Jæja, verður nú málið enn flóknara. Ég stóð í þeirri meiningu og taldi mig m.a. hafa lesið það í texta eftir hæstv. núv. viðskrh. að 3. júní hefði verið til í Seðlabankanum umfjöllun og einhvers konar greinargerð frá Útvegsbankanum um málefni Hafskips og viðskipti þess við bankann. Verður að kanna það atriði nánar. En segjum jafnvel að það hafi verið á þeim degi sem hv. þm. Matthías Á. Mathiesen var að nefna. Ég vil þó kanna það nánar. Þá er þar með upplýst að Seðlabankanum var þegar um miðjan júní kunnugt um að þessi mál væru komin í það horf að nauðsynlegt væri að kanna þau nánar. Engu að síður gerist það að hæstv. viðskrh. gefur yfirlýsingu á Alþingi sem er ekki hægt að skilja á neinn annan veg en hann sé að leiða fram þann vitnisburð sem hann telji réttastan í málinu, þ.e. yfirlýsingu bankastjóra Útvegsbankans. Seðlabankinn hefur væntanlega kynnt sér þá yfirlýsingu hæstv. viðskrh., en samkvæmt þeirri frásögn sem hv. alþm. Matthías Á. Mathiesen rakti hér beið Seðlabankinn í nærri því einn og hálfan mánuð og lét ráðherrann ekki vita af því að sú yfirlýsing sem hann gaf á Alþingi væri e.t.v. á misskilningi eða röngum upplýsingum byggð. Það er að mínum dómi alvarleg ásökun á hendur Seðlabanka Íslands, bankastjórnar og bankaráðs og formanns þess sérstaklega um að þeir hafi látið hæstv. viðskrh. standa í rangri meiningu allan þennan tíma. Þegar hv. alþm. Matthías Á. Mathiesen fær síðan í lok júlí skýrslu þar sem fram kemur að málin eru komin í mikið óefni grípur hann ekki í taumana, en hefur nokkur fundahöld sem aðallega ganga út á það að bankaráð Útvegsbankans eigi að ræða málin. Ég vil í þessu samhengi vekja athygli á því að í þeirri skýrslu frá bankaeftirlitinu frá lokum júlímánaðar sem hæstv. núv. viðskrh. las í umræðunum fyrr í dag mun hafa komið fram að það vantaði 168-264 millj. kr. upp á að staða Hafskips við Útvegsbankann væri með eðlilegum hætti. Í þessari skýrslu kom fram samkvæmt þeim lestri sem núv. hæstv. viðskrh. fór með úr ræðustól Alþingis í dag að þar með hefði verið ljóst að skuldir Hafskips við Útvegsbankann væru umfram eðlileg veð og það sem meira var, eins og segir orðrétt í skýrslunni, "drátturinn varð dýr" á því að ekki var gripið til ráðstafana þá strax heldur málið látið velkjast áfram ágúst, september og fram í október. Þannig er alveg ljóst að sú skýrsla sem hæstv. núv. viðskrh. las úr í dag frá bankaeftirlitinu er sterkur vitnisburður um að viðskrn. hefði í tíð Matthíasar Á. Mathiesens átt að grípa strax í taumana og stöðva áframhaldandi lánafyrirgreiðslur til fyrirtækisins. Í staðinn, eins og bankaeftirlitið segir í sinni skýrslu, var bæði haldið áfram að lána til fyrirtækisins og skuldirnar uxu vegna þess að veðin héldu áfram að falla. Þessi lýsing hv. þm. Matthíasar Á. Mathiesens og sú skýrsla bankaeftirlitsins sem lesið var úr fyrr í dag knýja á um að þessi þáttur bankaráðs Seðlabankans, bankastjóra Seðlabankans og viðskrn. verði kannaður nánar. Það er alveg ljóst að þar hafa mál verið með þeim hætti að fram verður að koma hvort alvarleg vanræksla hefur verið annaðhvort hjá stjórnendum Seðlabankans í því að tilkynna viðskrn. hve alvarleg málefnin væru eða af hálfu viðskrn. þegar það fékk skýrsluna til sín að grípa ekki nægilega sterkt í taumana. Mér fannst satt að segja hv. þm. Matthías Á. Mathiesen, þó að það væri í hófi sagt og stundum á milli lína, kveða upp nokkuð þungan dóm yfir herrum Seðlabankans í þessu máli. Ég vil svo láta það koma fram áður en ég kem að ræðum hæstv. ráðherra að mér urðu á þau mistök í lestri mínum í dag, þegar ég var að fara yfir skuldir nokkurra annarra fyrirtækja, að víkja að því að skuldir fyrirtækisins Víðis væru alfarið til komnar með láni frá Fjárfestingarfélagi Íslands. Í þeim ræðupunktum sem ég var með stóð að þessi 100 millj. kr. skuld væri m.a. til komin vegna Fjárfestingarfélags Íslands, en í þunganum við að ljúka máli mínu á styttri tíma en horfur væru á féllu þessi tvö orð niður. Mér er því ljúft og skylt að láta það koma fram, sem hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson hefur haft forgöngu um að sé gert, að með skýrum hætti sé þinginu ljóst hver hlutur Fjárfestingarfélags Íslands var í fyrirgreiðslum til þessa fyrirtækis. Vil ég þess vegna, með leyfi hæstv. forseta, lesa eftirfarandi bréf sem hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson hefur látið mér í té og er stílað til hans og dagsett í dag en undirritað af Gunnari Helga Hálfdánarsyni fyrir hönd Fjárfestingarfélags Íslands: "Með tilvísun til fsp. yðar dags. 10. des. 1985 staðfestist hér með að Fjárfestingarfélag Íslands hf. hefur hvorki veitt trésmiðjunni Víði hf. lán né gengið í ábyrgð fyrir það félag. Hins vegar tók Fjárfestingarfélag Íslands hf. þátt í stofnun Vogunar hf. í febrúar 1984 ásamt Iðnlánasjóði og fjölda fyrirtækja í einkarekstri í þeim tilgangi að freista þess að stuðla að fjárhagslegri endurskipulagningu trésmiðjunnar Víðis. Hlutafjárframlag Fjárfestingarfélags Íslands hf. í Vogun hf. nam samtals 5,5 millj. kr. sem gefur liðlega 30% hlutdeild í Vogun hf. Fjárfestingarfélagið hefur hvorki veitt Vogun hf. lán né gengið í ábyrgðir fyrir það félag." Eins og ég sagði er mér bæði ljúft og skylt að leiðrétta þetta atriði og vil aðeins geta þess í leiðinni að þeir forsvarsmenn Fjárfestingarfélagsins og aðrir sem að þessu stóðu hafa e.t.v. sýnt meira raunsæi í nafngiftum en aðstandendur Hafskipa hafa gert í vali á þeim nafngiftum sem þeir hafa valið ýmsum slíkum fyrirtækjum. Hæstv. forsrh. greindi frá því að ríkisstj. hefði ákveðið að allri bankaleynd yrði aflétt varðandi málefni Hafskipa. Það er mjög mikilvæg ákvörðun. Mér er að vísu ekki alveg ljóst hvernig það getur gerst með ríkisstjórnarákvörðun einni saman, en væri æskilegt að lögfróðir menn útskýrðu það hér á Alþingi hvernig ríkisstj. getur með einfaldri samþykkt aflétt bankaleynd. Það væri þá vissulega aðferð sem mætti nota á fleiri sviðum og dreg ég ekki í efa að þeir aðilar sem að þessu hafa staðið hafi haft formlegan rétt til þess. Hæstv. forsrh. greindi einnig frá því sem og hæstv. viðskrh. að ríkisstj. hefði ákveðið að kjósa þriggja manna nefnd og ásamt bréfi hæstv. iðnrh. til saksóknara ríkisins og starfi skiptaráðenda ætti það að duga til að leiða alla þætti málsins fram í dagsljósið. Ég vil um þessa ákvörðun ríkisstj. segja eftirfarandi: Í fyrsta lagi hefði verið nauðsynlegt, til að skapa tiltrú þings og þjóðar á því að eðlilega væri að málum staðið, að leita breiðrar samstöðu um þá rannsóknaraðferð sem valin var í stað þess að ríkisstjórnarmeirihlutinn á Alþingi, Framsfl. og Sjálfstfl., tækju einhliða ákvörðun um hvaða aðferð væri beitt. Það er ekki vænleg aðferð til að skapa þann trúnað sem nauðsynlegur er til þess að öll kurl komi til grafar að gera það með þessum hætti. Í öðru lagi er ekki hægt að una því, sem hæstv. forsrh. lýsti hér, að þessi þriggja manna nefnd eigi að starfa fyrir luktum dyrum. Þau gögn sem þar verða lögð fram verða því áfram að hluta til leynigögn. Þeir vitnisburðir sem þar koma fram verða áfram algerlega eða að hluta til leynilegir. Þjóðin hefur enga möguleika til að dæma þá þætti málsins sem lagðir verða fram vegna þess að hún verður að reiða sig á þessa þrjá menn. Það er ein af grundvallarreglum réttarríkisins að framlagning málsgagna og umfjöllun öll um efnisatriði máls séu fyrir opnum tjöldum. Þess vegna höfum við opna dómstóla í þessu landi. Þess vegna getur hver og einn farið og hlýtt á málflutning í réttarsölum þessa lands. En þessa grundvallarreglu réttarríkisins á að brjóta við starfshætti þessarar þriggja manna nefndar. 

Þeir eru ekki sá dómstóll sem fjallar um málið.

Nei, en þeir eru sá aðili sem ríkisstj. hefur ákveðið að bæta við saksóknara ríkisins og bæta við skiptaráðunauta.

Málið er fyrir uppboðsrétti. Af hverju kemur þm. ekki að því?

Málið er fyrir uppboðsrétti. Þetta var lína Sjálfstfl. fyrir fimm dögum. Hv. þm. er kannske ekki búinn að átta sig á því. Það var lína hæstv. viðskrh. fyrir fimm dögum að það dygði að láta skiptaráðanda fjalla um málið. Við bentum síðan á það ýmsir að slík meðferð málsins mundi aðeins leiða til þess að lítill hluti þess kæmi fram. Hæstv. viðskrh. sá að það var rétt athugasemd og breytti um afstöðu þó hv. þm. Halldór Blöndal hafi ekki áttað sig á því enn að nýja línan Sjálfstfl. í málinu er að það þurfi einhverja viðbót við skiptaráðunauta í þessu máli. Það er einmitt um þá viðbót sem við erum að tala. En hún dugir ekki í þriðja lagi vegna þess að í þessu máli eru flestöll þau atriði sem hér hafa kannske verið gerð að umtalsefni með þeim hætti að þau kunna formlega að vera lögleg þó að siðferðilega og efnislega felist í þeim misnotkun á fé. Það er t.d. formlega alveg löglegt að Hafskip borgi Reykvískri endurtryggingu skuldir sínar. Það er formlega alveg löglegt að Reykvísk endurtrygging leigi síðan hjá Staðastað hf. Það er kannske líka formlega löglegt að Georgia Export Import taki greiðslur af hverri ferð Hafskips. En ef litið er á málið frá víðara sjónarhóli er það siðlaust, rangt, einkum og sér í lagi þegar á sama tíma er verið að dæla úf úr þjóðbankanum stórfelldum lánum til Hafskipa sem þau eiga ekki veð fyrir. Það bendir fjölmargt til þess að lánin hafi verið notuð til að fjármagna tilfærslur sem eru, svo að vitnað sé í þekktan þm. og vin okkar beggja, löglegar en siðlausar.  Það sem við viljum gera, sem hér höfum lagt til skipan rannsóknarnefndar Alþingis, er að fara þá leið sem mjög oft er farin t.d. í Bandaríkjunum þar sem lýðræði er að mörgu leyti mjög til fyrirmyndar, þar sem réttarfar er einnig mjög traust hvað opinbera meðferð mála af þessu tagi snertir og þar sem þjóðþingið gegnir mjög viðamiklu hlutverki í því að upplýsa mál nákvæmlega sömu ættar og þetta. Þá kýs þjóðþingið sérstakar rannsóknarnefndir sem með aðstoð sérfræðinga og í heyranda hljóði ganga úr skugga um að öll kurl komi til grafar í málinu. Ég satt að segja skil ekki hvers vegna þm. Sjálfstfl., sem svo oft ella líta til Bandaríkjanna sem fyrirmyndar, eru á móti því að beita þeim aðferðum sem þar hafa gefist best til þess að tryggja að einmitt í málum af þessu tagi sannfærist þjóðin um það að spilin hafi verið lögð á borðið. En það liggur ekkert fyrir um það að þeirri þriggja manna nefnd sem hæstv. ríkisstjórn ákvað að láta skipa verði falið að athuga þessa þætti. Það liggur ekkert fyrir um það. Það er þess vegna mun líklegra að stórir hlutar þessa máls, sem formlega séð eru e.t.v. löglegir en efnislega siðlausir, liggi fyrir utan meðferð málsins. Og það er líka af þeim ástæðum sem ég vil segja við hæstv. iðnrh. að bréfaskriftir til saksóknara ríkisins eru út af fyrir sig góðar svo langt sem þær ná, en þær duga ekki alveg. Þær duga ekki alveg vegna þess að sá hluti þessa máls sem einkum hefur verið til umræðu og snýr að hæstv. iðnrh. fjallar ekki um lögbrot, fjallar ekki um brot á lögum, fjallar ekki um afbrot í réttarlegum skilningi þess orðs, heldur fjallar um þá þætti sem snerta hagsmunagæslu, trúnað og efnislega meðferð mála innan ramma laganna. Ég sagði við hæstv. iðnrh. í sjónvarpinu á föstudaginn að það væri best fyrir þjóðina, en ég bætti einnig við - en hæstv. ráðh. er kannske búinn að gleyma því - að það væri einnig best fyrir hann að taka þannig á þessum málum. 

Ég efast ekkert um það.

Það er gott að hæstv. ráðherra efast ekki um það því þar með var ég að benda á þá aðferð sem skynsamlegust væri úr frá hagsmunum ráðherrans sjálfs. Ég skil ósköp vel að hæstv. ráðherra uni því illa að liggja undir þeim ásökunum sem að honum hefur verið beint. En það er hins vegar misskilningur hjá hæstv. ráðherra, fyrst hann gerði að umtalsefni þessar sögur og þennan róg og þessar athugasemdir, að þær væru sprottnar frá okkur í stjórnarandstöðunni. Það er mikill misskilningur og ég vitna bara til fréttaflutnings sjónvarpsins í þeim efnum og þeirrar athugasemdar sem formaður þingflokks Sjálfstfl. gerði við þann fréttaflutning. Hæstv. iðnrh. sagði að við sumir lifðum á því að ríkið borgaði okkar laun og ef við færum fram úr áætlun þá borgaði ríkið. Það er að vísu rétt að við höfum sumir starfað við menntastofnanir þessa lands, en það er einmitt þegar á viðskiptasviðinu fara að gerast þeir hlutir að menn fara fram úr áætlun og ríkið á að borga sem nauðsynlegt er að taka málin til umfjöllunar með þessum hætti sem gert hefur verið í dag. Síðan vék hæstv. ráðherra að tilkomu sinni í bankaráð Útvegsbankans í upphafi þessa áratugs. Og reyndar hafði áður hæstv. viðskrh. gert sér erindi í ræðustólinn til þess að koma því sérstaklega að, svo ég vitni orðrétt í hæstv. ráðherra, "að það hafi bara verið hluti sjálfstæðismanna sem lagt hafi til að Albert Guðmundsson færi í bankaráðið en hins vegar hefðu það aðallega verið Alþb. og Framsfl. sem bæru ábyrgð á þeirri sögu." Ég tók þennan þátt málsins ekki til umfjöllunar, ekki vegna þess að það væri neitt feimnismál í mínum flokki að ræða það, heldur vegna þess að ég taldi e.t.v. ekki rétt að verða fyrri til að fara að rekja þá sögu eins og hún gekk. Það var auðvitað alveg ljóst að þeir ráðherrar Sjálfstfl. og þm. Sjálfstfl. sem studdu ríkisstj. Gunnars Thoroddsens áttu hugmyndina að því að Albert Guðmundsson yrði formaður bankaráðs Útvegsbankans. Eins og hæstv. iðnrh. gat um sjálfur en hæstv. viðskrh. gleymdi að geta í sinni ræðu samþykkti þingflokkur Sjálfstfl. allur, á þeim árum, að Albert Guðmundsson, þótt hann væri fulltrúi Gunnars Thoroddsens, tæki sæti í bankaráðinu svo það þýðir ekkert fyrir hæstv. viðskrh. Matthías Bjarnason að koma svo hér og vera með orðalagi að skjóta sér undan ábyrgðinni af Albert Guðmundssyni í þessu bankaráði og reyna að koma henni alfarið yfir á okkur. Þeir bera þar ábyrgð á honum líka, hv. þm. Halldór Blöndal og Eyjólfur Konráð og Geirsmafían öll sömul eins og hún leggur sig. Það er alveg rétt að ég átti viðræður við Albert Guðmundsson um þessi málefni þegar þau voru í deiglunni og þær snerust m.a. um það, og er rétt að það komi hér fram fyrst aðrir hafa orðið til þess að hefja máls á þessu atriði, að formennska í stjórn Hafskips færi mjög illa saman við það að vera formaður bankaráðs Útvegsbankans. Hæstv. viðskrh. sagði áðan að Albert Guðmundsson hefði verið tregur til þess að taka þessa formennsku í bankaráðinu að sér. Fyrst hæstv. viðskrh. varð til þess að leiða þennan þátt inn í umræðuna er rétt að ég láti koma fram að að mínum dómi stafaði þessi tregða fyrst og fremst af því að því var haldið fram og sagt í þessum umræðum, m.a. af mér og okkur, að það gæti kostað ákveðnar fórnir af hálfu Alberts Guðmundssonar að taka þessa formennsku að sér, m.a. að láta af formennsku í stærsta viðskiptavini bankans. Af því stafaði þessi tregi við að taka þetta starf að sér. Hitt er svo athyglisvert að auðvitað skein í gegnum ummæli hæstv. viðskrh. Matthíasar Bjarnasonar tilraun til þess að koma ábyrgðinni á Albert Guðmundssyni af Sjálfstfl. og yfir á okkur hina. Vegna þess hvernig hæstv. iðnrh. talaði í kvöld af miklum og heitum huga vil ég endurtaka og ítreka það sem ég sagði fyrr í dag að ég tel ekki rétt að Sjálfstfl. komist upp með það að reyna að fórna Albert Guðmundssyni í þessu máli. Þó hlutur hans sé stór er hann ekki nema hrókur meðal hinna mörgu taflmanna Sjálfstfl. í málinu. Það er greinilegt að þær tilraunir sem hæstv. iðnrh. vék að í sinni ræðu koma einnig úr hans eigin flokksranni og eru kannske harðastar þaðan vegna þess að þar hafa átökin um hann verið sterkust og heitust og mest. Þess vegna getur maður skilið þá ræðu sem hæstv. iðnrh. flutti áðan. En það er hins vegar nauðsynlegt að bæði hann og aðrir geri sér grein fyrir því að þetta mál snýst ekki nema að mjög litlu leyti um hann. Það snýst að vísu um hann að hluta til en það er heil herfylking af öðrum áhrifa- og forustumönnum Sjálfstfl. sem þar bera stóra ábyrgð og eru kallaðir til sögunnar, fyrrv. þm. flokksins sem eru bankastjórar Útvegsbankans, fyrrverandi þingmenn flokksins sem eru formenn bankaráðs Seðlabankans, forustumenn í félögum flokksins og flokksráðum, flokksskrifstofum og kjördæmissamböndum. Hæstv. iðnrh. vitnaði til þess að forsrh. hefði greint frá því að í viðtölum við fyrrv. bankastjóra Útvegsbankans hefði það komið fram, eins og hæstv. iðnrh. fór með þann texta hér, að Albert Guðmundsson hefði engin afskipti haft af útlánum bankans meðan hann var formaður bankaráðs. Það er rétt að það komi fram að það er ekkert skýrt sagt í þessari yfirlýsingu, eins og frá henni er greint í Morgunblaðinu, heldur eingöngu að hann hafi ekki haft afskipti af útlánum Hafskips í Útvegsbankanum. Um önnur útlán er ekkert sagt í yfirlýsingunni. Ég vil segja í fullri einlægni við hæstv. iðnrh. að það er mjög nauðsynlegt í málflutningi hans í þessu máli sem og öðru að nákvæmnin sé mikil þegar um málin er fjallað. Hæstv. iðnrh. vék einnig að því að ég hefði nefnt Byggung og var að leiða líkur að því að ég hefði gert það vegna þess að tengdasonur hans var einn af stjórnendum fyrirtækisins. Það er mikill misskilningur. Ég nefndi þetta fyrirtæki vegna þess, eins og ég gat um, að þetta væri eitt af stórfyrirtækjunum sem hefðu verið í viðskiptum við Útvegsbankann og væri samkvæmt þeim heimildum sem ég hefði, líkt og önnur stórfyrirtæki, í alvarlegri hættu. Viðskipti þess við Útvegsbankann gætu þess vegna haft í för með sér verulegt tap fyrir bankann. Herra forseti. Því miður hafa ekki komið fram í þessum umræðum nægilega skýr svör af hálfu hæstv. viðskrh. við því hvort leitað hafi verið eftir öðrum sölumöguleikum á eignum Hafskips til þess að tryggja það að tjón Útvegsbankans yrði sem minnst. Það er mjög alvarlegur áburður sem hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson vék að í sinni ræðu og kemur fram í forsíðuviðtali við stefán Árnason forstjóra í Dagblaðinu í dag. Hann greinir frá því, samkvæmt kunnugleika sínum í hinum alþjóðlega viðskiptaheimi, að það verð sem Eimskipafélagið sé látið greiða fyrir skipin sé brotajárnsverð og hægt hefði verið að fá miklu hærra verð fyrir þessi skip ef gjaldþrotið hefði verið auglýst á alþjóðlegum fjármálamarkaði og mönnum boðið að bjóða í skipin. Þar með sé verið að nota erfiðleika Hafskips og Útvegsbankans til þess að Eimskipafélag Íslands auðgist með óeðlilegum hætti. Það er þáttur þessa máls sem nauðsynlegt er að mun nánar og ítarlegar verði um fjallað. Einnig er nauðsynlegt að hæstv. viðskrh. svari því a.m.k. síðar í þinginu þó að hann hafi ekki gert það hér og nú hvort hann er reiðubúinn til þess að birta með einhverjum hætti þá skýrslu bankaeftirlitsins yfir skuldástöðu stærstu skuldunauta bankakerfisins alls. Herra forseti. Ég vil svo einnig vekja athygli á því að í frásögn fjölmiðla hefur komið fram að Hafskipsmálið hefur haft í för með sér mikilvægt tjón fyrir önnur íslensk skipafélög með því að hækka verð á þeirri þjónustu og þeim vörum sem þau þurfa að kaupa til rekstursins erlendis. Þar með getur þetta mál haft í för með sér stórhækkað verð sem almenningur verður að greiða fyrir þá þjónustu sem önnur skipafélög veita við flutning á vörum til landsins. Ég vil svo að lokum, herra forseti, greina frá því að fyrir u.þ.b. tveimur árum síðan, í þann mund sem hæstv. iðnrh. hefur sagt að hann hafi yfirgefið fyrirtækið og aðrir tekið við og þessir vondu hlutir fóru að gerast - og er reyndar athyglisvert að hæstv. iðnrh. skuli sérstaklega taka það fram að ekkert slíkt hafi verið til í fyrirtækinu í sinni tíð - sendu stjórnendur Hafskips viðskiptavinum fyrirtækisins, eigendum og öðrum þeim sem við fyrirtækið höfðu samskipti hérlendis sérkennilega kveðju. Þessi kveðja var prentuð á sérstakt spjald sem send var öllum þessum aðilum. Og í ljósi sögunnar sem við getum skoðað í dag er þetta merkilegur texti, afar merkilegur texti, satt að segja spádómsorð sem gefa okkur tilefni til þess að velta því fyrir okkur hvort öll þessi saga hafi kannske verið með ráðnum huga gerð en ekki samfella mistaka og óvæntra og ófyrirsjáanlegra erfiðleika eins og menn hafa rætt hér. Herra forseti. Ég ætla að ljúka þessari umfjöllun með því að lesa þessa kveðju sem Hafskip sendi öllum viðskiptavinum sínum hérlendis, eigendum fyrirtækisins, hluthöfum og öðrum fyrir nokkrum misserum síðan. Hún er stutt. Hún er u.þ.b. tíu orð. Hún er á þessa leið: "Gærdagurinn er ógild ávísun. Morgundagurinn er loforð um borgun. Dagurinn í dag er reiðufé. Notaðu það."



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umræður. Það er aðeins út af því sem fram kom í ræðu hv. síðasta ræðumanns, 7. þm. Reykv., varðandi dagsetningar til þess að menn geti betur gert sér grein fyrir aðgerðarleysi eða aðgerðum þess sem sat í stól viðskrh. á s.l. sumri. Í grg. hæstv. viðskrh. fyrr í dag sagði hann, með leyfi forseta: "Síðari hluta júnímánaðar voru þessi mál enn rædd við bankastjóra Útvegsbankans" - og er þá verið að miða við að fyrri umræður höfðu farið fram árið 1984 - "og fékk Seðlabankinn þá í hendur yfirlit um skulda-og tryggingastöðu Hafskips við Útvegsbankann", þ.e. það yfirlit sem hér hefur verið um talað 3. júní. Á grundvelli þessa yfirlits og viðræðna síðan síðari hluta júnímánaðar og fyrri hluta júlímánaðar er viðskrn. svo send sú skýrsla sem hér hefur verið til umræðu, dagsett 30. júlí. Ég gat þess, og það kom einnig fram í ræðu hæstv. viðskrh., að viðskrh. ræddi í ágústbyrjun við bankastjóra Útvegsbankans þessa skýrslu og þá niðurstöðu sem hún gaf. Þá var viðskrh. tjáð það samkomulag sem gert hafði verið á milli stjórnar Hafskips og stjórnar Útvegsbankans. Það er svo í byrjun september sem ný skýrsla kemur, 9. september, og 13. september er haldinn fundur bankastjórnar Seðlabankans og Útvegsbankans ásamt og með viðskrh. sem beitti sér fyrir þeim fundi. Á þeim fundi kemur fram að það eru hafnar viðræður á milli Hafskips og Eimskips um yfirtöku eða kaup á eignum og viðskiptavild fyrirtækisins. 16. september átti ég svo viðræður við formann bankaráðsins. Það er haldinn fundur í bankaráðinu 17. september, það er haldinn fundur þar 27. september. Þegar fundurinn er haldinn 13. september kom fram að hafnar eru viðræður milli Eimskips og Hafskips um kaup á eignum og/eða viðskiptavild fyrirtækisins. Var nokkuð eðlilegra en að þessar viðræður gætu haldið áfram? Ég er viss um að hefðu þær ekki verið truflaðar, eins og raun bar vitni, værum við ekki hér í kvöld að ræða um niðurstöðu þá sem varð. Það hefði að mínum dómi ekki orðið jafnmikill skaði og raun varð á. Ég tel þess vegna að allt sem gert var á þessum tíma, sem ég hef um getið, hafi verið gert út frá því sjónarmiði að sem allra minnstur skaði hlytist af því sem þarna var að gerast.