Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Hjer með leyfi jeg mjer að leggja fyrir þessa hv. deild: Frv. til laga um breyting á lögum nr. 37, 27. júní 1925, um breyting á lögum nr. 2, frá 27. mars 1924, um heimild fyrir ríkisstjórnina til þess að innheimta ýmsa tolla og gjöld með 25% gengisviðauka.

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) Jeg þarf ekki að segja nema örfá orð. Allshn. leggur til, að hv. deild samþykki þetta frv. með tveim litlum breytingum á 18. gr. Nefndinni þótti tryggara, að leyfi þau, sem lögreglustjóri veitti, væru bundin einhverju tímatakmarki, og nefndin hefir stungið upp á 5 árum. Því vildi nefndin hafa leyfið skilorðsbundið, að á þessum tilskilda tíma gæti það komið í ljós, hvort sá, sem leyfisins æskti, væri fær um að rækja starf sitt. Ef svo væri ekki, þá fjelli leyfið úr gildi og yrði ekki aftur veitt. Síðari breytingin leiðir af hinni fyrri. Jeg vænti, að hv. deild geti fallist á þessar breytingar, þó þær hafi það í för með sjer, að frv. verði að fara aftur til Ed.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Mjer heyrðist á hv.frsm.allshn. (JörB) að hann skildi brtt. á þskj. 305 á þann veg, að leyfi lögreglustjóra ætti að gilda fyrir ákveðinn mann í 5 ár. En jeg hefi skilið hana þannig, að lögreglustjóri gæti yfirleitt ekki veitt mönnum undanþágu nema næstu 5 árin. Þetta stafar af ónákvæmu orðalagi á brtt., en eins og menn sjá, þá er mikill munur á þessu tvennu. Jeg er einmitt hræddur um, að þetta geti orðið misskilið. Ætti heldur að standa „til 5 ára í senn.“ Jeg vildi aðeins skjóta því til hv. nefndar, hvort henni fyndist ekki rjett að taka málið af dagskrá, til þess að hún gæti lagfært þetta. Annars leyfi jeg mjer að þakka hv.allshn. fyrir afgreiðslu málsins, því að hún hefir fallist á, að nauðsynlegt sje að setja lög um þetta efni.

Frsm. ( Jörundur Brynjólfsson) Það má vel vera, að þetta sje ekki nógu ljóst orðað í brtt. nefndarinnar. En jeg hefi ekki getað borið þetta undir meðnefndarmenn mína og veit því ekki, hvernig þeir líta á það. Hinsvegar get jeg tekið brtt. aftur til 3. umr. og sje ekki annað en að frv. megi samþykkja eins og það er og vísa því áfram.

Frsm. (Pjetur Þórðarson) Frv. það, sem jeg hefi borið fram á þskj. 46, hefir legið lengi hjá landbn. og hefir nú nefndin afgreitt það, svo sem sjá má á þskj. 251. Það er ekki mikið, sem nefndin hefir breytt frv., en þó hafa þær breytingar nokkra þýðingu, og vænti jeg, að hv.þdm. hafi athugað breytingarnar og nál. sjálft. Jeg skal þá leyfa mjer að fara nokkrum orðum um helstu breytingar, sem frv. þetta gerir á núgildandi lögum. Það er þá fyrsta breytingin, að taka sjerstaklega upp í lögin upptalningu þess lands og þeirra landsnytja, sem til skifta geta komið, þótt ekki sjeu allir aðiljar á það sáttir. Önnur aðalbreytingin er það, að talin eru upp sjerstaklega þau hlunnindi og þær landsnytjar, sem ekki geta komið til skifta nema því aðeins, að allir aðiljar sjeu því samþykkir. Þetta er nauðsynlegt ákvæði, því að þó heimiluð sjeu skifti á öllu landi, þá er þó nauðsynlegt að undanþiggja ýms hlunnindi skiftum, því að það er oft ómögulegt að framkvæma á þeim staðbundin skifti án þess að misrjetti eigi sjer stað; því er ekki rjett að heimila slíkt nema allir aðiljar komi sjer saman um það. En ef samkomulag fæst á þann hátt, þá er líka fráleitt að synja um slíkt. Þá er enn ein breyting, sem frv. þetta felur í sjer á núgildandi lögum, og er það ekki lítilsvert atriði. En það er, að skifta má túni og engi og fleira slíku, þótt því hafi áður verið skift, ef ekki eru til órækar sannanir fyrir því, að þessu landi hafi áður verið skift samkvæmt þessum lögum. Slík skipulagsskifting er sjálfsögð, ef skipulagið er óhagkvæmt eftir gömlu skiftunum. Það eru mikil brögð að því víða á Suðurlandsundirlendinu og í Skaftafellssýslu, að sami maðurinn á tún sitt í mörgum hlutum innan um tún annara. Þá er nauðsynlegt að skifta upp að nýju, en það skilyrði er sett fyrir skiftingunni, að ekki sje raskað hlutföllum ræktaðs lands, nema samþykki aðilja komi til. Það má ekki raska eignaverðmæti hvers aðilja fyrir sig. Þá er enn ein aðalbreytingin, og það er, eftir hvaða hlutföllum skiftin skuli gerð. Eftir núgildandi lögum eiga skiftin að fara fram eftir stærð jarðar eða jarðarparts eftir jarðamati. En það er vitanlegt, að hlutföll jarðamats á hinum einstöku býlum sameignarjarða hefir breyst meira eða minna við síðasta jarðamat. Það er því augljóst, og hefir líka komið fyrir síðan 1922, að skifti eftir slíku jarðamati geta verið mjög ranglát. Því var nauðsynlegt að leggja annað hlutfall til grundvallar. Frv. þetta stingur upp á því, að skiftin skuli miðuð við lögmæt eignahlutföll lands og landsnytja. Þetta er stærsta breyting þessa frv. á núgildandi lögum, enda hefir nefndin mest um hana fjallað á fundum, og langsamlega mest um hana skráð í nál., og læt jeg mjer nægja að vísa til þess. Nefndin hefir sett ítarlegt ákvæði um það, ef vafi er á um eigna hlutföllin. Það getur verið, að ágreiningur sje um þau og samkomulag náist ekki; þá er ekki annað fyrir en skjóta slíku rjettarspursmáli fyrir dómstólana. Þá eru og enn í þessu frv. nokkrar smábreytingar, sem nauðsynlegar voru vegna hinna breytinganna. Jeg vona, að menn viðurkenni, að þetta mál sje þarft og gott. Það er í alla staði rjettmætt og hefir þurft rækilegrar íhugunar við. Hjer hafa um það fjallað gætnir og ágætir menn, þar sem eru meðlimir hv. landbn. þessarar háttv. deildar, og hið sama vona jeg, að megi með sanni segja um flutningsmanninn. Jeg hygg, að hv. deild megi treysta því, að vel sje frá málinu gengið.

Tryggvi Þórhallsson Jeg vildi aðeins benda hæstv. forseta á það, að við 2. umr. þessa máls, þá var 2. gr. frv. samþ. með 14 shlj. atkvæðum. Jeg fyrir mitt leyti álít þetta löglega samþykt. En þegar eins stóð á í öðru máli hjer í deildinni, þá vildi hæstv.forsrh. (JÞ) vjefengja, að þetta væri löglegt. Því vil jeg mælast til þess, að hæstv. forseti úrskurði um þetta, því að þá gildir auðvitað sama um þá atkvæðagreiðslu, sem hæstv. ráðh. vjefengdi áður.

Forseti (BSv): Út af því, sem hv.þm. Str. (TrÞ) gat um, að 2. gr. þessa frv. hefði verið samþykt með 14 shlj.atkv. við 2. umr., þá skal jeg taka það fram, að það er samkvæmt gamalli þingvenju talið nægilegt til málsúrslita, að meiri hluti atkvæða á lögmætum fundi komi fram. Þetta er ef til vill ekki alveg rjett eftir strangasta skilningi stjórnarskrárinnar, og hefi jeg því fremur fylgt þeirri reglu, að meira en helmingur atkvæða allra deildarmanna komi fram, en hitt hefir þó því aðeins verið látið gilda, að sýnilegt þætti, að önnur afgreiðsla málsins hefði sömu úrslit í för með sjer. Jeg úrskurða því, að þessi grein sje eftir atvikum rjett samþykt.

Frsm. minni hl. (Árni Jónsson) Þegar mál þetta var hjer til 1. umr. fyrir nokkru síðan, varð það að samkomulagi, að lofa því að ganga umræðulust til 2. umr. og nefndar. Þess vegna verður að ræða um frv. nú, og vil jeg þá með nokkrum orðum víkja að því, sem farið er fram á með frv. Hjer er verið að kveða niður gamlan draug, sem magnaðri hefir verið en allir Mórar og allar Skottur til samans, sem í hálfa aðra öld hefir valdið meiri skaða á búpeningi okkar en dæmi eru til um flestar aðrar plágur, sem dunið hafa yfir landið. Ef meta ætti það tjón, sem landsmenn hafa orðið fyrir af völdum fjárkláðans, mundi það ekki talið í tugum eða hundruðum þúsunda króna, heldur í miljónum eða tugum miljóna. Fjárkláðinn barst hingað til lands í kringum 1760, og þá með spönskum hrút. Þá mátti segja að góð ráð væru dýr, því að þá þektust engin þau lyf, sem á síðari árum hafa verið notuð til lækninga. Var því ekki um annað að gera en að skera niður fjeð, ef losna ætti við þennan óboðna gest. Með almennum niðurskurði tókst þó að útrýma kláðanum á næstu 20 árum. Eftir það verður hans ekki vart fyr en árið 1855, og er þá talið, að hann hafi hingað borist með enskum hrút. Hann varð þá í byrjun afarskæður og fór eins og logi yfir akur. Þá var bæði skorið niður og reyndar ýmsar lækningaaðferðir, en þrátt fyrir það varð kláðanum ekki útrýmt, og hefir hann síðan verið landlægur hjer, þó að áraskifti sjeu að því, hve mikið hann lætur á sjer bæra. Um aldamótin var mikið hugsað um að útrýma kláðanum, og varð fyrsti árangur þess fjárveiting sú, er Alþingi lagði til höfuðs þessum vágesti 1903. Þá höfðu Norðmenn um langt skeið glímt við þennan faraldur og tekist að útrýma honum með öllu. Var því leitað til Noregs og fenginn þaðan maður, Myklestad að nafni, sem mikið hafði unnið að útrýmingu kláðans í Noregi, og átti nú að vera framkvæmdarstjóri Íslendinga í samskonar starfi. Hvað sem sagt kann að verða um Myklestad nú, þá er víst, að þann tíma, sem hann dvaldi hjer á landi, gegndi hann leiðbeiningarstarfi sínu með sjerstökum dugnaði og samviskusemi. Hitt getur orkað tvímælis, hvort hann hefir gengið nógu vel fram í því, að tvíbaða alt grunað fje. En eins og menn vita, eru á hverri kláðakind bæði maurar og mauraegg. Maurarnir drepast í einu góðu baði, en eggin lifa; þess vegna er nauðsynlegt að baða aftur að nokkrum dögum liðnum og drepa þann maur, sem úr eggjunum hefir skriðið á milli baðanna, en það er talið hæfilegt, að 12 dagar líði á milli baða. Að hjer er farið fram á að baðað sje þrisvar, eftir þessu frv., er ekki vegna þess, að alment þurfi til þess að grípa, heldur er þetta frekara öryggi, svo að skipa megi fyrir um 3. baðið, til þess að ganga algerlega úr skugga um, að allrar varúðar sje gætt. Fyrstu árin eftir Myklestads-böðunina lá kláðinn niðri að mestu leyti, og verður hans mjög lítið vart, þangað til 1913, að hann fer að útbreiðast. Þá voru sett lög á Alþingi um sauðfjárbaðanir, sem gilt hafa þangað til í fyrra, að þau voru feld úr gildi samkvæmt till. meiri hl. landbn. Og nú bera sömu menn fram frv. um að endurreisa þessi sömu lög og þeir feldu í fyrra, en þó í dálítið breyttri mynd. Það hefir nú sýnt sig, að þrátt fyrir þessi lög og allar lögskipaðar sauðfjárbaðanir hefir kláðinn breiðst út, og er nú kominn í eins mörg hjeruð og var, er Myklestad kom til sögunnar. En þó er kláðinn orðinn miklu vægari en fyrrum, þegar hann gekk um landið eins og plága. Nú getur hann leynst með fjenu fleiri mánuði, ef vel er fóðrað, og verður því helst vart við hann á vorin í þeim kindum, sem illa ganga undan. Að hann er vægari nú en áður, mun meðfram stafa af því, að fje er farið að venjast honum betur, en þó mun miklu ráða, að nú er farið miklu betur með fje en áður tíðkaðist. Auk þess hefir veðrátta verið mun betri og mildari en fyrir 30–10 árum, eftir því sem rosknir menn muna. Nú er það álit ekki fárra manna, að ef veðráttufar breytist til hins verra, að kláðinn mundi þá blossa upp og verða þá að plágu, sem geisaði um alt land. Því er það, að þessir menn telja einmitt tækifærið nú að byrja á því að útrýma honum, og telja miklar líkur, að ganga megi milli bols og höfuðs honum, af því að hann sje yfirleitt vægari nú en áður. Um frv. það, sem liggur hjer fyrir, er það að segja, að það er að mestu samhljóða því frv., sem landbn. bar fram í fyrra og afgr. var hjeðan til hv.Ed. Þó er hjer nýmæli upp tekið, að fresta megi böðun eftir tilmælum Búnaðarfjelags Íslands, ef fyrirsjáanlegt er, að fóðurskortur muni verða í landinu. Má því segja, að frv. sje að mestu leyti með sama sniði og það fór til hv.Ed. En um málið fór svo í fyrra, að hv.Ed. vísaði því til hæstv. stjórnar með þeim formála, að leitað væri álits sýslunefnda um málið og látin fara fram rannsókn, sem leiddi í ljós alt sem vitað yrði um útbreiðslu kláðans. En þá var það álitið, að flestir sýslufundir væru um garð gengnir og ekki hægt að fá umsögn sýslunefnda fyrir næsta þing. Fór stjórnin því þá leið, að hún sneri sjer beint til sýslumanna, en þeir aftur til hreppstjóranna um þetta mál, og þaðan hafa nú borist skýrslur um útbreiðslu kláðans úr öllum sýslum landsins, að tveimur undanteknum. Jeg ætla þá, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp úr skýrslum þessum, það sem nánast verður vitað um útbreiðslu kláðans í hinum ýmsu sýslum, og lítur sú skýrsla þannig út: Hreppar Bæir Kindur Gullbr.- og Kjósars. 1 4 4 Mýra- og Borgarf.s. 11 36 9 Snæfellsnessýsla. 10 (35?) 198(?) Barðastrandarsýsla ? 2 5 (?) Ísafjarðarsýsla 4 12 24 Strandasýsla 6 12 125 (?) Húnavatnssýsla 13 95 140(?) Skagafjarðarsýsla 9 73 262(?) Eyjafjarðarsýsla 6 67 93 Norður-Múlasýsla ? 2 2 Suður-Múlasýsla 4 5 11 Rangárvallasýsla 7 27 85 Dalasýsla: Þar er kláðinn talinn í öllum hreppum, en tala kláðabæja og kláðakinda legið, og tekið fram, að kláðinn sje vaxandi, mestur 1926, og kent um ónýtu baðlyfi. Þingeyjarsýslur: Þar er kláði í 4 hreppum, og sjerstaklega útbreiddur í tveimur þeirra; annars vantar skýrslur þaðan, og vildi jeg því beina þeirri fyrirspurn til hæstv. atvrh. (MG), hvort komið hafi nokkrar viðbótarskýrslur úr Norðursýslunni. - Og loks er Árnessýsla með kláða í 11 hreppum á 97 bæjum eða fleiri, en tala kláðakinda 633, og er það langsamlega hæsta talan, sem upp er gefin. - Þá eru aðeins ótaldar Skaftafellssýslur, sem sýslumaður telur, að sjeu kláðalausar, og Vestmannaeyjar. en þar er fátt um sauðfje og auðveldara að verjast kláða þar en annarsstaðar. Af þessu yfirliti sjest þá það, að kláðinn er nú eins útbreiddur og hann var áður en Myklestads-baðanirnar fóru fram, og jafnvel útbreiddari, því að þá var þó talið, að Rangárvallasýsla væri laus við hann. En eins og áður er tekið fram, er hann vægari, en getur eflaust blossað upp, hvenær sem er. Því er það skoðun margra manna, að nú sje tækifærið að hefjast handa um að útrýma honum með öllu. Ástæðurnar, sem fram voru bornar á síðasta þingi gegn því, að fyrirskipa þá með lögum algert útrýmingarbað, voru aðallega þrjár: Í fyrsta lagi var kvartað um, að ábyggilegar skýrslur vantaði um útbreiðslu kláðans, og dregið í efa, að hann mundi það útbreiddur, sem sumir fullyrða. Í öðru lagi var það kostnaðarhlið málsins, sem ægði mörgum, ekki aðeins hinn beini kostnaður, sem leiddi af útrýmingarböðun, heldur aukinn kostnaður einstaklinganna, vegna innigjafar fjárins. Og í þriðja lagi töldu margir, að óvíst væri, að kláðanum mundi útrýmt, þó að lagt væri út í þennan mikla kostnað. Þegar við athugum nú fystu ástæðuna, þá er henni að fullu svarað með skýrslum sýslumannanna, sem jeg las upp. Þær bera það með sjer, að útbreiðsla kláðans sje síst minni en haldið var fram í fyrra, og jafnvel meiri en um 1903. Um annað atriðið, kostnaðarhliðina, er það að segja, að þar verða menn að gera upp við sjálfa sig, hvort betra muni vera fyrir ríkið að leggja út 100 þús. kr. í eitt skifti fyrir öll, í staðinn fyrir að verja um 20 þús. kr. árlega, eins og verið hefir venja að undanförnu, en kláðinn jafnútbreiddur eftir sem áður. Menn verða að gera sjer ljóst, hvort betur muni borga sig fyrir einstaklingana, að leggja á sig kostnað í bili og óþægindi, til þess að losna við þennan faraldur, eða hitt, að eyða tugum þúsunda árlega til þess eins, að halda kláðanum í skefjum, og eiga svo von á, að hann geti blossað upp og gert þann skaða, sem aldrei verður hægt að meta til neinna peninga. Og þá er það þriðja mótbáran, að kláðanum verði ekki útrýmt. Um það atriði vísast aðeins til Myklestadsbaðananna. Við vitum, að með þeim var kláðanum því sem næst útrýmt. En sú böðun var bygð á þeim misskilningi, að ekki þyrfti að baða grunsamt fje nema einu sinni, svo að 1905 vantaði ekki nema herslumun til þess að ganga milli bols og höfuðs á þessum erkifjanda landbúnðarins. Nú er það upplýst, að það þarf að baða alt fje tvisvar, og sumt þrisvar, til frekara öryggis. Og verði að því ráði horfið, er jeg þess fullviss, að með góðum vilja og árvekni landsmanna megi takast að útrýma þessari skæðu pest. Þá er ótalin fjórða ástæðan til þess, að útrýma beri kláðanum, og það er að mínum dómi langalvarlegasta og veigamesta ástæðan. Og það er sú hlið málsins, sem veit að kjötmarkaði okkar, en undir honum er komin afkoma allra bænda landsins. Á þetta atriði var lítilsháttar drepið í umr. Í fyrra, en ekki lögð nein sjerstök áhersla á mikilvægi hennar þá, enda hefir ástandið breyst stórum til hins verra frá í fyrra. Nú hefir orðið að flytja aftur inn kjöt okkar frá Noregi, af því það var óseljanlegt þar, og verðið er orðið svo lágt, að það er farið að nálgast það, sem var fyrir stríð, en framleiðslukostnaðurinn margfalt hærri, svo að allir hljóta að sjá, hvílíkt tap þetta er fyrir bændur. Nú hafa menn bygt vonir sínar á framtíðarkjötmarkaði í Englandi, og með það fyrir augum höfum við látið byggja skip með vönduðum kæliútbúnaði, sem á að flytja Englendingum nýtt kjöt til neyslu. Það má því svo að orði kveða, að bændur verði að byggja afkomu sína í framtíðinni á viðskiftunum við England. Þó er nú svo komið, að á þessum enska markaði er um meiri samkepni að ræða en víða annarsstaðar. Þar eru aðallega tvö auðfjelög, sem berast á banaspjót, og ómögulegt að sjá fyrir, hvernig þeirri viðureign muni lykta. En þar sem slík barátta kostar oft mörg ár, þá er ekki að vita, að við þurfum svo mjög að treysta enska markaðinum í bráð. Þess má að vísu geta, að frá Argentínu eru flutt inn ógrynnin öll af kjöti og það selt í Englandi því verði, að flutningskostnaðurinn fáist upp úr því. Allir sjá, hversu erfitt það verður fyrir okkur að keppa við vestankjötið, með þeim kostnaði, sem við höfum af því að koma kældu kjöti á markaðinn. Og haldi þessu áfram, getum við búist við, að þessi markaður á Englandi, sem átti að verða okkar þrautalending, fari alveg út um þúfur. Og hvar erum við þá staddir? Þessi markaður stóð okkur opinn frá því árið 1860 og fram til aldamóta, og var þá okkar besti markaður. En eftir aldamótin breyttist þetta, því að þá opnaðist markaður á Norðurlöndum fyrir saltkjöt, og eftir það fór sauðaeign bænda að minka smátt og smátt, og sjerstaklega þó meðan á stríðinu stóð, enda lagðist þá algerlega niður útflutningur lifandi sauðfjár. En um 1920 fer aftur að lifna yfir útflutningi lifandi fjár. Árið 1923 var fluttur farmur af fje til Belgíu, og 1924 tveir farmar til Englands, Jeg skal nú ekki fara út í það, hvernig tilraunin um að opna aftur markað fyrir lifandi fje í Englandi 1924 var undirbúin, en hún bar ekki þann árangur, sem hún hefði getað borið, ef rjett hefði verið að farið. Í Englandi gilda þau lög, að fjeð verður að hafa í sóttkví og slátra því innan 10 daga. En þegar þess er gætt, að við erum einu mennirnir, sem njótum þar þessara hlunninda, þá er það ekki svo lítið. En betra væri þó, að innflutningurinn væri ekki neinum skilyrðum háður, og að fjeð mætti geyma svo lengi í Englandi, að það gæti fitnað og náð sjer algerlega eftir sjóferðina. Er þá komið að þeirri einni fyrirstöðu, sem á þessu er, en það er kláðinn. Í okkar fje eru engir sjúkdómar, sem ekki eru í ensku fje, nema kláðinn. En með því fyrirkomulagi, sem nú er á hjá okkur, þessu káki við fjárkláðann, er hv. meðnefndarmenn mínir vilja halda áfram, þá ber til beggja vona um það, hvort við höldum þeim hlunnindum um innflutning lifandi sauðfjár í Englandi, sem við höfum haft fram að þessu. Þarna er þó vafalaust okkar besti markaður, því að með þessu móti getum við tekið þátt í samkeppninni um framleiðslu hins nýja kjöts í Englandi, og fengið hæsta fáanlegt markaðsverð. Þetta tel jeg svo mikilsvert, að Alþingi megi ekki samþ. neinar þær ráðstafanir, er geta útilokað okkur frá að halda þessum markaði. Á þinginu í fyrra var hrundið öllum þeim ástæðum, sem færðar voru fram gegn útrýmingu fjárkláðans. En það er öllum vitanlegt, að fjárkláðinn er mikill í landinu og að honum verður aldrei útrýmt með því káki, sem verið hefir og hv. meiri hl. vill, að haldið sje áfram. Atkvgr. um þetta mál sýnir það, hvort við viljum gera það, sem við getum, til þess að halda þeim vildarkjörum, sem við höfum nú fram yfir aðra í Englandi, og þeim möguleika, að efla framtíð kjötmarkaðs okkar þar.

Frsm. meiri hl. (Hákon Kristófersson) Jeg sje ekki ástæðu til að tala hjer langt mál. Afstaða meiri hl. landbn. er eins og frv. hans ber með sjer, en það, sem hv.frsm. minni hl. var að tala um, er ekki hjer til umræðu, svo að jeg sje ekki ástæðu til þess að svara honum.

Tryggvi Þórhallsson Mjer virðist, að það eigi að láta atkvgr. fara fljótt fram um þetta mál, og þykist hafa hlerað, að meiri hl. hv. landbn. vilji, að frv. sje felt. Jeg vil því grípa tækifærið til þess að lýsa yfir því, að jeg álít, að hv. landbn. hafi ekki gert skyldu sína í þessu máli, nje sýnt málinu þann sóma, sem vera bar, því að með máli þessu er verið að reyna að losa landbúnaðinn við þann svartasta blett, sem á honum er, en það er fjárkláðinn. Það er okkur eigi aðeins metnaðarmál að losna við hann, heldur einnig stórkostlegt fjárhagsatriði. En það er jeg sannfærður um, að ef frv. hv. meiri hl. landbn. verður samþ., þá verður það til áframhaldandi káks í þessu stórmáli. Jeg vil láta þetta koma fram, að það eru fleiri en hv.frsm. minni hl., sem standa fast á því, að við verðum a. m. k. að gera mjög alvarlega tilraun til að losa okkur við þann smánarblett, sem fjárkláðinn er.

Frsm. meiri hl. (Hákon Kristófersson) Jeg hefi ekki annað að segja að sinni en að það er ómaklegt hjá hv.þm. Str. að bera það á landbn., að hún hafi ekki gert skyldu sína, því að þskj. 196 sýnir það, að hún hefir sýnt þessu máli alúð. Það vill nú svo til, að meiri hluti bænda er sammála meiri hl. landbn., og það eru einmitt þeir, bændurnir, sem hv.þm. Str. vísar oft til. En nú rís hann upp á móti þeim. Og jeg skal segja hv.þm. Str., að jeg hefi ekki einungis fult eins mikið vit á þessu máli og hann, heldur miklu betra. Það sjest best á þskj. 196, að við bændurnir höfum þá þekkingu, sem hv.þm. Str. vantar algerlega.

Jón Sigurðsson Hv. þm. Barð. (HK) talaði með myndugleika um vanþekkingu þeirra manna, sem vilja útrýma fjárkláðanum, og beindi því sjerstaklega til hv.þm. Str., að hann hefði engan kunnleika á þessu máli. Jeg vil því, að hljóð komi úr horni í aðra átt, og jeg sem bóndi þykist hafa eins mikið vit á þessu máli eins og hv.þm. Barð. Jeg fylgi frv., og mjer hefir ekki snúist hugur síðan í fyrra. Kláðaböðunin hefir ekki verið annað en kák undanfarin 20 ár, og þó hefir hún ekki kostað neitt lítilræði. Jeg efast um, að þeir góðu menn, sem eru í meiri hl. háttv. landbn. hafi gert sjer þetta ljóst, þegar þeir ákváðu, að hverfa frá tillögum landbn. í fyrra og halla sjer að kláðaböðunarkákinu, sem verið hefir. Jeg hefi litið yfir landsreikningana síðustu 5 árin og sje á þeim, að ríkissjóður hefir greitt að meðaltali 20 þús. kr. á ári fyrir þetta böðunarkák. Þar við bætist svo sá kostnaður, sem bændur hafa haft; er þar fyrst að telja kláðaskoðun á 600 þús. fjár á hverju ári. Það mun láta nærri, að einn maður með unglingi komist ekki yfir að skoða meira en 400 fjár á dag, vegna þess, hve langt er á milli bæja, Skoðunin ein nemur þá 3000 dagsverkum á öllu landinu, og ef hvert dagsverk er reiknað 5 kr., þá nemur þetta 15 þús. kr. á ári. En með þessu er þó ekki allur kostnaður talinn, því að þar við bætist vanhöld á skepnum, rýrnun á afurðum, vinna við kláðabaðanir, þar sem kláði kemur upp o. m. fl. Þessi kostnaður skiftir þúsundum á öllu landinu, og loks er ótalinn sá fóðurkostnaður, er stafar af árlegum kláðaböðunum víðsvegar á landinu, og geri jeg hann jafnan árlegum kostnaði ríkissjóðs, eða um 20 þús. kr. Mjer telst því til, að árlegur kláðaútrýmingarkostnaður bænda og ríkissjóðs á undanförnum árum hafi verið um 60 þús. kr. - En er þá von til að kláðanum verði útrýmt á þennan hátt? Hvað segir nú 20 ára reynsla okkar um útrýmingarkákið og árangur þess? Hún sýnir það, að kláðinn er nú kominn víðar en árið 1901. Hann er orðinn útbreiddur í tveim stórum sýslum, Ísafjarðarsýslu og Barðastrandarsýslu, þar sem hann þektist ekki 1901. Þetta er árangurinn af kláðaböðunarkákinu, en samt vill hv. meiri hl. landbn. halda því áfram! Ef litið er á skýrslu dýralæknis í fyrra, þá kostar baðlyf til algerðrar útrýmingar ríkissjóð um 100 þús. kr., og eftirlitið með böðun áætla jeg um 25 þús. kr. Annan kostnað, svo sem vinnu og fóðureyðslu, vil jeg leggja að jöfnu kostnaði ríkissjóðs, eða um 125 þús.; allur útrýmingarkostnaður yrði þá um 250 þús. kr. í eitt skifti fyrir öll, en með núverandi útrýmingarkáki er kostnaður árlega um 60 þús. kr. Það eru vextir af 1 milj. kr. Á þessu sjest það best, að það er fyrirtæki, sem borgar sig, að útrýma fjárkláðanum.

Frsm. minni hl. (Árni Jónsson) Hv. meiri hl. hefir slegið fram því gaspri, að það væri vilji bænda, að færa böðunarmálið í sama horf og fyr hefir verið. Jeg held, að það væri rjett, að fá skýrt fram, á hverju hv. meiri hl. byggir þessa fullyrðingu. Og þegar hv.frsm. meiri hl. (HK) hefir gert grein fyrir því, skal jeg sýna fram á, að hann hefir rangt fyrir sjer. Hv. frsm. meiri hl. sagði, að meiri hl. hefði lagt rækt við þetta mál. En jeg staðhæfi, að vissir menn úr sama hv. meiri hl. hafa lagt órækt við það, sem þeir hjeldu fram um þetta sama mál í fyrra.

Tryggvi Þórhallsson Út af því, sem hv.frsm. meiri hl. sagði um það, að meiri hl. landbn. hefði meiri þekkingu á þessu máli heldur en jeg, þá vil jeg spyrja hann að því, af hverju menn eigi að marka þessa þekkingu. Á að marka hana af því, sem þessi meiri hl. ber fram nú, eða því, sem hann bar fram í fyrra? Jeg verð að játa, að jeg ber minni virðingu fyrir þeirri þekkingu hv. meiri hl. landbn., sem fram hefir komið í þessu máli nú en í fyrra. Hv. frsm. meiri hl. sagði, að meiri hluti bænda væri með því frv., sem meiri hl. landbn. hefir borið fram. Það er nú í sjálfu sjer ekkert aðalatriði, heldur hitt, hvað bændum er fyrir bestu. En bændur eru ekki fylgjandi hv. meiri hl. landbn. í þessu máli. Sjest það best á því, að fulltrúar bænda, sem saman komu nú fyrir skemstu á búnaðarþingi, voru í aðalatriðum fylgjandi stefnu þessa frv., sem hjer liggur fyrir. Um efni málsins skal jeg ekki fjölyrða. En jeg hefi þann metnað fyrir bænda hönd, að jeg vil ekki, að það komi oftar fyrir, að lesnar sjeu hjer upp á Alþingi aðrar eins skýrslur eins og nú, að kláðinn sje altaf að útbreiðast.

Magnús Torfason Jeg hefi altaf litið svo á, að það sje ekki mikill menningarvottur, nje beri mikinn vott um framsókn bænda, að þeir skuli ekki vilja útrýma fjárkláðanum, einkum þegar þess er gætt, að þrifabaðanir eru hreinn og beinn gróðahnykkur fyrir bændur. Jeg mælti með þrifaböðunum og síðan með kláðaböðunum við bændur í Rangárvallasýslu, meðan jeg var þar sýslumaður, og eins við Ísfirðinga, ekki þó af því, að jeg álíti, að hægt sje með einu áhlaupi að drepa seinasta kláðamaurinn á Íslandi, heldur hefi jeg viljað, að það kæmist inn í meðvitund þjóðarinnar, að nauðsynlegt sje að kosta alls kapps um að útrýma fjárkláðanum. Þegar jeg var í Ísafjarðarsýslu, var þar mjög lítið um fjárkláða. Hann var þar aðeins á einum eða tveimur bæjum inni í Djúpinu, og aðfenginn. En smátt og smátt hefir hann verið að stinga sjer niður, en þó hefir borið minna á útbreiðslu hans síðan bændur fóru að sjá, að þrifabaðanir borga sig. Þegar jeg kom í Árnessýslu, mátti hún heita útsteypt í kláða, og stjórnin gerði sjerstakar ráðstafanir til þess að kveða niður þennan vágest. Árnesingar hlýddu og gerðu sjer far um að drepa kláðann, og það hefir tekist svo vel, að nú finst varla kláðakind í sýslunni. Þetta geta allar sýslur gert, ef þær hafa vilja á. En hinsvegar lít jeg svo á, að útrýmingarböðun sje ekki tímabær fyr en þeirri hugsun hefir verið komið inn hjá bændum, að þrifabaðanir eigi að fara fram og sjeu til bóta. Jeg er viss um, að færi útrýmingarböðun fram nú, eins og ástatt er, mundi skjótt að henni lokinni sækja í sama horfið, að bændur mundu slá slöku við áframhaldið, nema þar sem böðunarviljinn er orðinn almennur. Því álít jeg ekki rjett að fara að valdbjóða nú, eins og sakir standa, útrýmingarböðun um land alt, heldur eigi aldan að koma neðan að, frá bændunum sjálfum. En það ætti að sjálfsögðu að vera verkefni Búnaðarfjelags Íslands að stuðla að því, að böðunarhugsunarhátturinn komist inn hjá bændum landsins. Þá fyrst, er það er orðið, er kominn tími til að fyrirskipun kæmi frá hærri stöðum. Hinsvegar sje jeg ekkert á móti, að stjórnin fengi vald til að fyrirskipa herhlaup gegn kláðanum, þar sem hann er sjerstaklega magnaður, t. d. í vissum sýslum. Væri slíkt áhlaup gert og bæri árangur, mundi það sannfæra bændur annarsstaðar um, hvert gagn þeir gæti haft og hve langt mætti komast með því að sinna þessu máli rækilega og fylgja því fast eftir. Eitt er það, sem þarf að undirbúa áður en allsherjar útrýmingarböðun verði valdboðin, og það eru sundlaugar, þannig fyrirkomið, að hver bær á landinu geti átt auðveldan aðgang að. Annars er líka margs fleira að gæta. T. d. hefði ekki verið neitt vit í að leggja út í útrýmingarböðun í vetur með þeim hrakningsheyjum, er nú eru um land alt. Stjórninni verður að vera í vald sett, hvenær hún lætur slíka böðun fram fara, ef ætlast er til, að hún sæti færi, er nóg hey eru og góð fyrir hendi, því að fjeð þarf betri aðhlynning þá en ella. Það er hinsvegar víst, að fjenaður mundi ekki vera vel undan genginn í vor af heyjunum frá síðastliðnu sumri, ef ekki hefði verið svo góður vetur sem raun er á orðin, það sem af er. Málið er að mínu áliti enn á því stigi, að það getur ekki talist nægilega undirbúið til þess að farið sje að kosta mörgum tugum þúsunda til böðunar. Þótt kostnaðurinn lendi mikið á ríkissjóði verður hann þó ekki síður tilfinnanlegur fyrir bændur. Og menn verða að gæta að ástandinu í landinu og hag bænda. Hann er ekki svo glæsilegur, að ástæða sje til að leggja á þá þann skatt sem útrýmingarböðunin mundi verða.

Jörundur Brynjólfsson Það er út af ummælum háttv. 2. þm.N.-M. (ÁJ) að jeg stend upp. Jeg hefi enn ekki eytt neinum orðum að þessu frv., hvorki fyr nje síðar. En háttv.þm. nefndi nafn mitt, og það með talsverðum þjósti, í sambandi við þetta mál. Sje honum mjög kært að fá mig til að taka þátt í umræðunum, þá má vera, að kostur gefist á því, og þá fyrst, er hann hefir fagnað sigri af þeirri hólmgöngu, getur hann látið drýgindalega. Að svo vöxnu máli ætla jeg ekki að grípa inn í umræðurnar, en mjer þætti vænt um að heyra, hvers vegna háttv.þm. hafi fundið sig knúðan til að nefna mitt nafn. Jeg hjelt í fyrstu, að honum hefði orðið mismæli og að hann hefði átt við annan þingmann, með því að honum var allskapþungt. En úr því hann hefir ekki leiðrjett þetta, eftir að hann komst meir til jafnvægis, verð jeg að álíta, að hann hafi gert það af ásettu ráði.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg verð að segja það, að jeg átti von á, að nefndin tæki öðruvísi í þetta mál en hún hefir gert. Það var ekki hægt að búast við, að sama nefndin, sem flutti á síðasta þingi frv. um útrýming fjárkláða, mundi nú snúast á móti samskonar máli, þótt það kæmi frá öðrum aðila nú, að nafninu til, sem sje stjórninni. En sú hefir þó orðið raunin á um háttv. meiri hl. landbn. Stjórnin taldi sjer beinlínis skylt að flytja þetta frv. nú, þar eð málið var í fyrra afgreitt frá Nd. til Ed., og þaðan til stjórnarinnar, til frekari athugunar. Rannsókn fór fram, eins og skýrt hefir verið frá af háttv. minni hl. (ÁJ), og niðurstaða þeirrar rannsóknar er sú, að kláðinn sje allmjög útbreiddur í landinu. Allar skýrslur voru að vísu ekki komnar, er frv. var samið, en stjórnin leit svo á, að nægar upplýsingar væru þegar fyrir hendi til þess að sýna fram á, að þörf væri á að hefjast handa til herferðar gegn þessum ófögnuði. Reynslan hefir sýnt, að ókomnar skýrslur hafa staðfest illan grun, er þær loks bárust stjórninni í hendur. Jeg skal fúslega viðurkenna, að mjer finst margt mæla með því, að bændur ráði sjálfir, hvort þeir vilja útrýmnigarböðun eða ekki. En fyrst er nú það, að ekki er kunnugt, að sætt hafi andmælum af hálfu bænda meðferð þessa máls á síðasta þingi. En verst er að skilja þá háttv.þm., sem voru með málinu í fyrra, en eru nú ekki aðeins horfnir frá því, heldur leggjast eindregið á móti því, og hafa þó ekki gert grein fyrir, hví þeir hafi skift um skoðun. Það er ekki rjelt hjá háttv.þm. Str., að það sjeu frekar fulltrúar bænda, sem sitja búnaðarþing heldur en Alþingi. Það er fullkomlega rjettmætt, að tala um sendimenn eða fulltrúa bænda hjer á Alþingi, eins og í þessari „samkundu bænda“, er hann nefnir svo. En það, sem undarlegast er, er það, að þessir fulltrúar bænda, er valdir voru í landbn. í fyrra og aftur núna, hafa breytt um skoðun, án þess að hafa gert nokkra grein þess, á hvaða forsendum þau skoðanaskifti sjeu bygð. Jeg hefi ekki getað verið við allar umræður um þetta mál, en þó sumar. Heyrði jeg alla ræðu háttv. 1. þm. Árn. (MT), og fanst talsvert við hana athugavert. Hann kvað Árnesingum hafa orðið mikið ágengt og tekist því nær að útrýma kláðanum.

Já, með hjálp stjórnarinnar

. Já, jeg skal ekki neita því. En þó hefir ekki tekist betur en svo, að enn eru þar kláðakindur á strjálingi. Og hve mörg ár líða þar til Árnessýsla verður útsteypt í kláða á ný? Það veit enginn. En það getur orðið áður en varir. Það er nú sannað, að eitt þrifabað á ári heftir ekki smitun fjárkláða. Það hindrar öra útbreiðslu hans, en drepur hann ekki. Það er vísindalega sannað, að ein böðun getur ekki útrýmt kláðanum. Það er árangurslaust, að búast við því. Auðvitað eru þrifaböð til bóta á annan hátt, en þau miða bara alls ekki í þessa átt. Við getum aldrei gert okkur vonir um að uppræta kláðann, nema með því að fyrirskipa slíka allsherjar útrýmingarböðun. Þá höfum við góða von, en þó ekki vissu. Hjer er í rauninni aðeins um það að ræða, hvort eigi að lofa kláðanum óhindrað að magnast meir en orðið er, eða hvort eigi nú þegar að grípa í taumana og segja: hingað, og ekki lengra. Væri að vísu rjettmætt að láta bændur sjálfa um það, hvorn kostinn þeir veldu. En þeir mega ómögulega telja hvorki sjálfum sjer nje öðrum trú um, að ein böðun sje nægileg til þess að útrýma kláðanum. Hvað það snertir, að gera herhlaup í bili gegn kláðanum í einstökum, vissum sýslum, þá má það að vísu takast. En hversu lengi verða svo þær sömu sýslur að smitast á ný úr næstu sýslum? Það liggur ekki fyrir til álita, hvort slík útrýmingarböðun hefði getað farið fram í vetur eða ekki. En jeg verð að segja, að þá er ekki oft um að ræða möguleika fyrir hentugum tíma og ástæðum, ef það hefði ekki getað blessast í vetur, eftir því tíðarfari, sem verið hefir, það sem af er.

Það vissi maður nú ekki fyrirfram

. Jeg get vitanlega látið mjer í ljettu rúmi liggja, þótt frv. verði felt. En þá get jeg ekki annað sagt en það, að lítið er á vilja Alþingis að byggja, ef hann er svo breytilegur sem kenjótts krakka, er heimtar sitt á hvað. Ef jeg á að segja eins og er um hið nýja frv. hv. landbn., þá er það einskis virði, í engu tilliti betra en þau lög, er nú gilda. Þar er ætlast til, að halda áfram því sama káki, sem verið hefir. Það sýnist vera svo, að þær sýslur, er við kláðann eiga að búa, vilji útrýma honum. En komi tímabil, er hann rjenar heldur, þá kemur annað hljóð í strokkinn. Ætti mönnum þó að skiljast, að þar kemur, að honum verði gerð full skil, og því fyr, því betra. Því að talsverðum skaða veldur hann árlega, þótt ekki sje hann magnaðri en nú sem stendur, hvað þá ef hann yrði meiri.

Jón Kjartansson Jeg þarf ekki að blanda mjer inn í þessar umræður til þess að gera grein fyrir neinum skoðanaskiftum í þessu máli, því að jeg er sömu skoðunar og jeg var á síðasta þingi. Jeg hefi ekki skift neitt um skoðun við nánari athugun eða af viðtali við menn í hjeraði síðan í fyrra. En það voru ummæli hv.þm. Str., sem komu mjer til þess að standa upp. Hann gat þess, að samkunda bænda, mjer skildist búnaðarþingið, hefði eindregið lagt með því, að þetta frv. yrði að lögum. Þetta vildi jeg leiðrjetta, því að það er langt. Jeg hefi hjer fyrir framan mig nál. búfjárræktarnefndar, sem hafði frv. til meðferðar í búnaðarþinginu. Vil jeg leyfa mjer að lesa upp úr því nokkra kalla, með leyfi hæstv. forseta. Nefndin segir svo: „Nefndin játar það, að það verði að teljast metnaðar- og nauðsynjamál, að losna alveg við kláðann. En eins og nú er háttað fjárhag almennings, virðist ekki rjett að leggja mikinn aukakostnað á menn umfram það, sem nauðsyn krefur. Að vísu er sanngjarnlega skift beinum kostnaði milli fjáreigenda og ríkissjóðs samkv. frv., en samt munu fjáreigendur bera þar sinn bróðurpart beint, auk hins óbeina kostnaðar, sem verður nú meðal annars vikið að.“ Og nefndin kemur inn á þann óbeina kostnað, svo sem mikla fóðureyðslu, er stafar af þrem böðunum, sem fara fram með millibilum hver eftir aðra, krankleika í fjenu og þar af leiðandi vandari meðferð á því en ella. Síðan segir nefndin svo: „Að öllu athuguðu vill nefndin ekki leggja til, að nú sjeu samþ. á Alþingi lög um útrýming fjárkláða, þar sem böðunarár sje fastsett. Hitt virðist nefndinni frekar geta komið til greina, að samþ. verði heimildarlög fyrir ríkisstjórnina, þar sem henni veitist heimild til að fyrirskipa slíka útrýmingarböðun í samráði við Búnaðarfjelag Íslands, þegar hentugur tími teldist til þess.“ Eftir að hafa rökstutt þessa skoðun sína, leggur nefndin till. fyrir búnaðarþingið. Jeg ætla að lesa hana upp, með leyfi hæstv. forseta. Hún hljóðar svo: „Búnaðarþingið telur rjett, að Alþingi samþykkki heimildarlög, þar sem ríkisstjórninni sje heimilað að fyrirskipa kláðaböðun á sauðfje um land alt, þegar hún, í samráði við stjórn Búnaðarfjelags Íslands, telur hentugan tíma til þess.“ En hjer er ekki um nein heimildarlög að ræða, heldur beina fyrirskipun um útrýmingarböðun, sem fram á að fara í árslok 1928 og ársbyrjun 1929. Þó má fresta böðuninni, ef Búnaðarfjelag Íslands telur nauðsynlegt, vegna fyrirsjáanlegs fóðurskorts. Er hjer nokkuð annað uppi á teningnum heldur en í till. búfjárræktarnefndar búnaðarþingsins.  (Rödd af þingbekkjum: Talsvert er það nú svipað.)  Nei, það er alt annað, gjörólíkt. Úr því jeg stóð upp, ætla jeg að lesa upp enn einn kafla úr þessu nál. búfjárræktarnefndar. Hann fjallar um árangur útrýmingarböðunar, ef af verður. Búfjárræktarnefnd virðist ekki svo ýkja sannfærð um fullan árangur af útrýmingarböðun, þrátt fyrir hinn gífurlega kostnað, sem henni er samfara. Álít búfjárræktarnefndar er mjög á annan veg en álit háttv. minni hl. landbn. og þeirra, er frv. fylgja. í nál. búfjárræktarnefndar segir svo: „Frv. gerir ráð fyrir þremur kláðaböðum með vissu millibili, hverju eftir annað, og skal baðað í árslok 1928 og ársbyrjun 1929. Er þriðja böðunin eflaust nokkurskonar öryggisböðun. En þá er samt spurningin: verður ekki erfitt að ná í seinasta maurinn? Má í því sambandi benda á erfiðleikana með sótthreinsun fjárhúsa að vetrarlagi. Telur nefndin hæpið, að hún verði svo framkvæmd, að talist geti trygg útrýming, þar sem maur getur lifað alt að þrem mánuðum undir ullarlögðum eða kláðaskorpum ósljettra veggja.“ Þetta segir nú samkunda sjerfræðinga bænda, er háttv.þm. Str. vitnar í. Hefir hann annað tveggja ekki athugað, hvað búnaðarþingið lagði til málanna, eða þá ekki skilið það.

Það er ekki ólíklegt.

Jeg held, að öllu athuguðu, þá sje ekki farandi sú leið, er stjfrv. gerir ráð fyrir, eins og nú er ástatt um alla fjárhagsafkomu bænda. Það er dálítið varhugavert að íþyngja almenningi með þeim gífurlega kostnaði, er þessi ráðstöfun hlýtur að hafa í för með sjer, enda tekur búfjárræktarnefnd það mikið rjettilega fram í nál. sínu, að henni virðist ekki rjett að ráðast nú þegar í útrýmingarböðun.

Uss!

. Uss, segir háttv. 2. þm.N.-M. En þetta er nú álit samkundu bænda, sem háttv.þm. Str. er að vitna í og leggur svo mikið upp úr. Jeg treysti því, að þetta frv., er nú liggur fyrir, verði ekki að lögum, en hitt læt jeg mig minna skifta, þótt samþ. verði heimildarlög eins og búnaðarþingið fór fram á.

Jón Auðunn Jónsson Eins og fleiri háttv.þm. er jeg dálítið hissa á afstöðu háttv. meiri hl. landbn. til þessa svokallaða kláðamáls. Jeg held það verði erfitt að útrýma kláðanum, ef menn ætla að skiftast að skoðunum á því efni eftir útbreiðslu kláðans í þeirra eigin hjeraði. En sönnun þess, að svo sje, er ræða háttv.þm. V.-Sk. (JK). Hans sýsla hefir þá sjerstöðu, að hún er og hefir jafnan verið laus við kláða. Enda er hann á móti útrýming þessa vogests, og svo hefir jafnan verið um þingmenn þess kjördæmis. Jeg er sannfærður um það af reynslunni, að ekki er hægt að útrýma kláða með þrifaböðunum, hversu vel og rækilega sem þær eru framkvæmdar. Í fjölda mörg ár var mjer kunnugt um, að ekki fanst færilús í 4 hreppum í N.-Ísafjarðarsýslu. Það sýndi, að þrifabaðanir væru ósleitilega ræktar. En kláðinn magnaðist þrátt fyrir það. Í ýmsum hjeruðum hefir kláðin magnast mikið á síðustu árum, annarsstaðar þverrað eitthvað lítilsháttar. Þannig gengur það upp og niður, og enginn veit, hvenær landið alt kann að verða undirlagt. Jeg hefi átt tal við einn merkasta bónda í Vestur-Húnavatnssýslu, sem hefir þar eftirlit með böðunum á fje. Telur hann kláðann magnaðri nú en undanfarið. Sama er að segja um fleiri sýslur. Það, sem gerir menn andstæða útrýmingarböðun, er fyrst og fremst kostnaðurinn, sem af henni leiðir, og í öðru lagi vantrú á fullan árangur, svo og hræðsla um, að það hafi of mikil áhrif á fjeð, að hafa 3 baðanir í einu. Það er satt, að skepnur þurfa mjög mikið fóður til þess að haldast við, ef þær eru baðaðar þrisvar í röð, og það væri því athugavert, hvort rjett væri að framkvæma útrýmingarböðun með 2 böðunum á ári tvö ár í röð. Jeg skal ekkert segja um, hvort það mundi duga eins vel, en vil skjóta því fram til athugunar við síðari umr.Hv. meiri hl. nefndarinnar telur meiri hluta bænda vera andstæða útrýmingarböðun. Má vera, að svo sje. En við megum ekki fara eftir því. Við verðum að gera það sem okkur er skylt að gera, til þess að forða íslenskum landbúnaði frá því tjóni, sem honum er búið af kláðanum, og þeim álitshnekki, sem við höfum af því með öðrum þjóðum, að ala slíkan vágest.

Hvers vegna ala Skotar hann?

Á Skotlandi er mjög lítið um fjárkláða. Það getur ekki talist mikið, þótt finnist svo sem 15–16 kindur með kláða í tugum miljóna fjár. Og þessum kindum er þá jafnharðan slátrað og því fje, sem þær hafa haft samgang við. Jeg er alveg sannfærður um það, að það er rjett, sem haldið hefir verið fram, að það verður miklu dýrara, þegar til lengdar lætur, að fella niður útrýmingarböðunina.

Pjetur Þórðarson Það hefir nú farið svo, að hv.frsm. minni hl. hefir fengið ósk sína uppfylta, um að fá töluverðar umr. um þetta mál. Sennilega hefir hann óskað þess í þeirri von, að atkvgr. mundi fara á annan veg, ef um málið væri talað, en ella. Önnur orsök gat það ekki verið en ótti við atkvgr. þegar í stað. Mig furðar á því, hvað hæstv. atvrh. hefir viljað gera mikið úr því og lagt áherslu á það, að landbn. hefir tekið aðra ályktun í þessu máli nú en í fyrra, og hið sama hefir hv.þm. Str. gert. En þeir hafa ekki litið á það, að nefndin er nú öðruvísi skipuð en hún var í fyrra. Jeg get ekki sjeð neina ástæðu til að áfellast nefndina fyrir þetta, þar sem vitanlegt er, að hún er nú öðruvísi skipuð og að öðru leyti fullgildar ástæður fyrir því, að afgreiða málið öðruvísi nú en í fyrra. Annars býst jeg við, að þeir einstakir nefndarmenn, sem mest ámæli hafa hlotið fyrir að þeir hafi snúist í málinu, muni svara fyrir sig. En jeg vil svara fyrir mitt leyti, að jeg hefi alls ekki skift um skoðun í málinu frá í fyrra. Hinsvegar tel jeg það, yfirleitt, að skifta um skoðun, alls ekki ámælisvert, ef maður hefir komist að rjettari niðurstöðu við síðari athugun á málinu. Jeg skal taka það fram, að mig undrar það, hvað mikið hv.þm. Str. vill leggja upp úr áliti síðasta búnaðarþings í þessu máli. Hv. þm. V.-Sk. tók af mjer ómakið að svara því atriði, og skal jeg sleppa því hjer, með því að hv.þm. Str. er ekki nærstaddur. Jeg hygg, að ef þeim hv. 2. þm.N.-M. og hæstv. atvrh. kynni, með öllu því kappi, sem þeir leggja á þetta mál, að takast að koma því í gegn á þessu þingi, að vera megi, að þeim verði það minnisstætt síðar. Fyrst hv.þm. Str. er ekki mjög fjarri, vil jeg benda honum á það, að það kveður við dálítið annan tón hjá búfjárræktarnefnd síðasta búnaðarþings en hann vildi vera láta. Eftir því sem hv.þm. V.-Sk. las upp áðan, leggur nefndin til, að útrýmingarböðun verði ekki ákveðin með lögum á þessu þingi. Álit þessarar nefndar er í öllum greinum rökstuðningur á móti útrýmingarböðunum, með þeim hætti, sem í þessu frv. er til ætlast, og enda þótt niðurstöðuályktun nefndarinnar sje sú, að rjett sje með lögum að heimila ríkisstjórninni að fyrirskipa allsherjar útrýmingarböðun, þá er síður en svo, að hún ætlist til að það sje gert nú þegar. Vegna þm. sjálfs (TrÞ) og þeirra málefna landbúnaðarins, sem hann er líklegur til að styðja í framtíðinni, vil jeg benda honum á, að hann er ekki búinn að sjá afleiðingarnar af því, ef málinu væri nú ráðið til lykta þvert ofan í vilja bænda alment út um landið. Það er enda ekki nema eðlilegt, að bændur sjeu á móti þessu nú, vegna þess, að langsamlega og yfirgnæfandi meiri hluti þeirra hefir lært svo mikið af reynslunni í þessum efnum, að þeir geta haft og hafa fult vald á að halda kláðanum í skefjum, og öllu heldur að halda honum algerlega frá sjer. Það stendur öðruvísi á nú en fyrir 40–50 árum síðan, þegar svo að segja öll málefni voru háð föðurlegri umsjá yfirvaldanna í Reykjavík. Jeg hugsa, að hv.þm. Str., og aðrir hv.þm., búsettir hjer, hafi ekki athugað nógu vel, hver orsökin er. Ástæðan er sú meðal annars, að bændur eru nú alment að komast til þekkingar á því, á hvern hátt þessum vágesti verði best haldið í skefjum og hvað litlar líkur eru til þess, að hægt verði að ganga á milli bols og höfuðs á honum, eins og hv. 2. þm.N.-M. (ÁJ) komst að orði. Þeir, sem þekkja gang þessa máls, vita vel, að engin trygging er fengin fyrir því, að útrýming hepnist með þessu mjög dýra skipulagi, sem frv. þetta fer fram á. Nei, jeg vil ráða öllum góðum mönnum til þess, að fara ekki mjög geist í það, að ganga á móti því, sem meiri hl. landbn. leggur til í þessu máli.

Sveinn Ólafsson Hv. meiri hl. landbn. hefir hlotið ámæli fyrir það, að leggja á móti þessu frv., og fyrir að hafa horfið frá fyrri stefnu í málinu. Jeg fyrir mitt leyti vil færa meiri hl. nefndarinnar bestu þakkir fyrir að hafa tekið upp þessa stefnu í málinu; jeg veit, að hann hefir gert það eftir ítarlega athugun og nákvæma rannsókn. Jeg skal taka það fram sem mína skoðun, að jeg hefi enga trú á því, að betur mundi takast nú en síðast, þegar reynd var útrýmingarböðun, og jeg get lýst því yfir, að jeg get í flestum, ef ekki öllum atriðum undirskrifað það, sem hv. 1. þm. Árn. (MT) sagði um málið. Það þarf enginn að halda, að með svonefndri útrýmingarböðun verði síðasti kláðamaurinn drepinn, og meðan það tekst ekki, getur kláðinn altaf komið upp aftur. Það hefir af sumum hv. stuðningsmönnum frv. verið talað um böðunarkák, sem enga þýðingu ætti að hafa. En þrifaböðunin, sem þeir nefna kák, hefir haft mjög mikla þýðingu, þegar óhlutdrægt er á litið. Jeg er í engum efa um það, að hún hefir hamlað mjög útbreiðslu og eflingu kláðans, jafnvel víða eytt honum, og mundi þó hafa gert það betur, ef hún hefði hvarvetna verið rækt með meiri nákvænmi. Jeg hygg, að í þessu efni sjeum við neyddir til að fara eftir reynslu annara fjárræktarþjóða, sem hafa átt við þennan sama húsdýrasjúkdóm að stríða, t. d. nágranna okkar, Skota. Skotum hefir aldrei tekist að útrýma kláðanum hjá sjer, en með þrifaböðum er honum þar haldið svo í skefjum, að hann gerir nú ekkert tjón. Þrifaböðunin orkar þessu í Skotlandi, og jeg tel það einnig sannað hjer af reynslunni, að með vandvirkni í þrifaböðun megi halda kláðanum niðri eða jafnvel eyða honum, en jafnframt eru þá almenn þrif fjárins fengin. Það þýðir ekkert fyrir minni hl. að vera að gera lítið úr þrifaböðunum og kalla þær kák; þær eru búnar að vinna hylli. En útrýmingarböðun hefir líka reynst kák og hið sama mundi koma í ljós, ef reynt væri nú af nýju. Það er vissulega rjett, sem hv. 1. þm. Árn. sagði um það, að glæða áhuga manna á þrifaböðum, þar sem kláði enn er lítill. Þegar þrifabaðanir eru alment ræktar af vandvirkni, má vænta þess, að reynslan verði sama og hjá Skotum. Um kostnaðinn við útrýmingarböðunina ætla jeg ekki að tala. Hann er að vísu mikill, og miklu meiri en áætlanirnar sýna. En stærsta atriðið í því máli er þó sú hætta fyrir fjenaðinn, sem endurtekinni böðun fylgir, einkum ef hittist á kuldatíð og hrakviðri. Sú áhætta verður ekki fyrirfram metin til peninga, og aldrei verður útrýmingin ugglaus. Þetta vildi jeg sagt hafa til stuðnings áliti hv. meiri hl. landbn. og jeg mun, með fylstu sannfæringu, greiða atkv. á móti frv. á þskj. 11, en styðja frv. meiri hl.

Frsm. meiri hl. (Hákon Kristófersson) Jeg finn ástæðu til að þakka hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) fyrir þau orð, sem hann ljet falla í garð meiri hl. landbn. Það kvað við nokkuð annan tón en hjá sumum hv.þdm.Hv. þm. Str. (TrÞ) hefir nú ekki einu sinni getað munað rjett, þegar hann er að vitna í álit búnaðarþingsins.

Þetta er alveg rangt.

Alveg rangt, segir þm. Hefir þá hv.þm. V.-Sk. (JK) lesið rangt eða logið upp nál., sem hann las hjer í deildinni?

Það verður gerð grein fyrir því.

Já, jeg vona, að sú greinargerð verði á þá leið, að hv.þm. (TrÞ) snúist nú á sömu sveif og meiri hl. landbn. Hv. þm. Str. gaf frv. okkar nafn, og kallaði það kláðafriðunarfrv. Slíkt er vitanlega ekki annað en rangsnúningur, og alveg hliðstætt, ef jeg t. d. kalla þm. Jón, en hann hjeti nú eigi að síður Tryggvi. Hinsvegar ber þetta vott um, að þm. hefir ekki lesið frv. með þeirri góðgirni, sem ætti að mega vænta bæði af honum og öðrum hv.þm. Ef þm. vill leggja á sig að lesa 7. og 8. gr. frv., hlýtur hann að sjá þar alt annað en að þar sje verið að friða kláðann. Þá spurði hv.þm. (TrÞ), hvort fara ætti eftir meiri hl. landbn. nú eða áliti nefndarinnar í fyrra. Þetta tal um það, að meiri hl. landbn. hafi snúist frá því í fyrra, fellur um sjálft sig, ef þetta er skoðað í ljósi sannleikans.

Þetta frv. er frv. landbn. í fyrra.

Já, að vísu. En það minkar ekki gildi frv. þessa. Ýmislegt, sem fram hefir komið í málinu frá í fyrra, gerir það að verkum, að afstaða nokkurra manna í nefndinni hlaut að breytast. Framkomnar skýrslur sýna líka, að þörfin er ekki eins knýjandi og hún virtist í fyrra. Þá er og mikill meiri hluti bænda mótfallinn útrýmingarböðun með 3 böðum. Jeg held það væri miklu meiri ástæða til að þakka mönnum fyrir það, að vera ekki svo einstrengingslegir í skoðunum, að þeir þoka ekki frá fyrri skoðun, að fengnum betri upplýsingum. Í þessu sambandi vil jeg benda á rannsókn hv.þm. Mýr. (PÞ), sem hefir dregið saman í eina heild útdrátt úr öllum skýrslum, sem nefndinni hafa borist víðsvegar af landinu, og vænti jeg, að hvorki hv.þm. Str. nje aðrir hv.þm. leyfi sjer að telja hann svo óvandaðan mann, að hann hafi ekki gert þann útdrátt samviskusamlega. Þá skal jeg víkja að skýrslunni um kláðann, og skal jeg með leyfi hæstv. forseta lesa hjer upp nokkur atriði úr henni. „Í Reykjavík enginn kláði. Í Borgarfjarðarsýslu mjög óvíða, helst þó við. Í Mýrasýslu hraðminkandi. Í Snæfellsnes- og Hnappadalssýslum viðvarandi, ekki mikill. Í Dalasýslu allútbreiddur, vaxandi (Laxárdalur mest kláðasveit á landinu). Í Barðastrandarsýslu mjög lítill í austursýslunni, í vesturhluta þeirrar sýslu hefir hans aldei orðið vart. Í Vestur-Ísafjarðarsýslu sama sem enginn. Í Norður-Ísafjarðarsýslu 1915–1920 víða. Nú enginn í Strandasýslu hjer og þar, ekki mikill, viðvarandi, en minkandi. Í Húnavatnssýslu mjög víða, og vaxandi í vesturhluta sýslunnar. Minni í austursýslunni. Í Skagafjarðarsýslu víða, en lítill. Enginn í einum hreppi. Í Eyjafjarðarsýslu lítill, en viðvarandi í útsýslunni. Enginn í þrem instu hreppum og Ólafsfirði. Í Þingeyjarsýslum síðastliðin 20 ár aðeins vart. Síðustu ár enginn. í Norður-Múlasýslu grunur um 3 tilfelli. 3 síðustu árin enginn. Í Suður-Múlasýslu 3 tilfelli. Engin 2–3 síðustu árin. Í Skaftafellssýslum enginn. Grunur um tilfelli fyrir 20 árum og annað fyrir 6 árum. Rangárvallasýslu fá tilfelli í stöku hreppi. Varnað útbreiðslu. Í Vestmannaeyjum enginn. Í Árnessýslu, mikill fyrst, hraðminkandi. Enginn í hálfri sýslunni. Í Gullbringu- og Kjósarsýslu tvö tilfelli. Enginn í 10 hreppum.“ Hvað sýnir nú þessi skýrsla? Hún sýnir það, að kláðinn er vel viðráðanlegur, og að hann er ekki nú þegar orðinn miklu minni, kemur vafalaust af vanrækslu á böðun. Líka getur komið fyrir, að fje náist ekki til böðunar, en fyrir það yrði heldur ekki girt, þó að útrýmingarböðun væri fyrirskipuð. Jeg leyfi mjer ekki að gera ráð fyrir, að annað en hið allra besta vaki fyrir þeim, sem samþ. vilja frv. á þskj. 11. En þeir hafa heldur ekki rjett til að ætla, að fyrir okkur vaki annað en það, sem við álítum rjettast og best, það er að segja, að sá sje upp tekinn, sem við leggjum til. Útrýmingarböðun getur ekki farið fram, svo að í lagi sje, nema með miklum undirbúningi. Jeg skal að eins benda á, að sundþrær yrðu að vera sem víðast. Hæstv. atvrh. (MG) furðaði á, að nefnd, sem flutti frv. líks efnis í fyrra, skyldi nú snúast á móti þessu stjfrv. En við höfum aðeins skift um leiðir. Við viljum, að reynt sje, hvort sú leið, sem við nú bendum á, getur ekki komið að fullu gagni. Við teljum víst, að kláðinn muni fara minkandi, ef okkar tillögum verður fylgt. Reynslan hefir sannað það að nokkru leyti, t. d. í Mýrasýslu, þar sem kláðinn var magnaður, en hefir farið minkandi, ef ekki alveg útrýmst. Við teljum ekki rjett, að farið sje að fyrirskipa þrjár baðanir á vetri, nema hægt sje að færa full rök fyrir því, að slíkt sje óhjákvæmilegt. Bændur vita, að þó ekki sje nema um eina böðun að ræða, þá hefir hún töluverð áhrif á fjeð; það verður þolminna til útigangs, ef ill er tíð. Það er auðvitað eðlilegt, að hæstv. atvrh. (MG) haldi með þessu stjfrv., þó að í raun og veru sje það ekki hans mál, heldur flutt samkvæmt vilja, sem fram kom í fyrra. En nú slær hæstv. ráðh. því föstu, að frv. nefndarinnar sje kák.  (Atvrh. MG: Já!)  - Já, segir hæstv., ráðh. En það svar er ekki í samræmi við hið góða traust, sem jeg ber til hans og gætni hans í hvívetna, bæði í orðum og verkum, því að þessu fylgja engin rök. Jeg gæti með engu minni rökum haldið því fram, að útrýmingarböðun yrði á sumum stöðum aðeins kák, þó hún væri fyrirskipuð. Ef menn vilja halda því fram, að frv. okkar, sem dregið hefir verið inn í þessar umræður, sje einskis virði, hlýtur það að vera sakir traustsleysis á trúverðugleik manna þeirra, sem eiga að sjá um framkvæmd baðananna. En samanburð á þessu frv. við lögin frá 1913 er ekki hægt að gera í alvöru. Í þau lög vantar heimild fyrir því, að ef menn sýni óhlýðni, megi taka fje þeirra og baða. Sú hugsun er nú annars í uppsiglingu, eins og bent hefir verið á, að menn leggi meira en áður upp úr vandaðri þrifaböðun, af því að þeim skilst, að óvandvirkni í þessum efnum kemur þeim sjálfum í koll. Tveir hv.þm. hafa komið hjer með útreikninga um, hvað allsherjar útrýmingarböðun mundi kosta, og nefndi annar 100 þús. en hinn 125 þús. kr. Mig brestur öll gögn til að slá nokkru föstu um þennan kostnað, en jeg tel víst, að kostnaður ríkissjóðs yrði miklu meiri en þetta, því að þessar áætlanir taka ekki með alla kostnaðarliði, sem framkvæmd málsins hefir í för með sjer. Hv. frsm. minni hl. benti á, að nú væri tækifæri til að slá niður allan kláða í landinu, áður en hann magnaðist meira. Þetta eru rjettmæt ummæli, eins og við var að búast. En við viljum líka útrýma kláðanum. Með því fyrirkomulagi, sem við stingum upp á, væntum við, að takast megi að útrýma honum, og ef reynslan sýnir hið gagnstæða, er nógur tími að taka í taumana. Hv. þm. (ÁJ) sagði líka, að hrundið hefði verið öllum mótbárum í fyrra gegn útrýmingarböðum. Jeg held mig við það, sem nú er efst á baugi. Meiri hl. landbn. er kunnugt, að fjöldi manna víðsvegar um land er á móti útrýmingarböðun. Auðvitað eru aðrir til, sem halda, að hún sje hið eina rjetta í þessu máli, og þeir hafa auðvitað fullan rjett á að halda fram sinni skoðun. En jeg fullyrði, að þeir menn eru miklu færri en hinir, sem gagnstæða skoðun hafa í þessu máli. Þá mintist sami hv.þm. á útflutning lifandi fjár. Það má vel vera, að það sje þýðingarmikið atriði. En yfirleitt get jeg ekki gert mikið úr því. Jeg held, að kláðahræðslan sje yfirborðsástæða hjá Englendingum, þar sem kláði er í þeirra eigin fje. Jeg held líka, að þó að við teldum kláða útrýmt hjer, að erfitt yrði fyrir okkur að leggja sannanir fyrir því á borðið. Útflutningur lifandi sauðfjár getur heldur ekki komist á hjá okkur að neinu ráði, nema búskaparhættir breytist allmikið. Þá sagði hv.þm. (ÁJ), að enginn árangur hefði orðið af lögunum 1913. Þetta er ekki rjett, a. m. k. er ómögulegt að sanna það. Þó að kláði sje viðloðandi í landinu, er ómögulegt að sanna, að engin not hafi orðið af þrifaböðunum, og á jeg þar ekki við hin óbeinu not, að fjeð þrifist betur. Hv. þm. mintist á böðun Myklestads, og tók rjettilega fram, að sú böðun hefði tekist vel, þó að kláðanum yrði ekki útrýmt. En hvaða sögur bárust þá af því, að bændur kæmu sumu af fje sínu undan? Að sú undankoma hafi staðið í sambandi við annað en böðunina, leyfi jeg mjer ekki að bera fram hjer, en það hefir víst áreiðanlega ekki náðst í allar kindur, sem til voru. Hv. þm. sagði, að við yrðum að gera það upp við okkur, hvort við vildum verja 100 þús. kr. til þess að losna við þennan vágest, eða bjástra árlega við einhverja kákböðun. Jeg hefi margbent á, að kostnaðurinn hlýtur að verða miklu meiri en 100 þús. kr. Jafnframt held jeg því fram, að verði sú leið farin, er við leggjum til, að þá muni kláðanum haldið í skefjum eða helst niður slegið með öllu. Jeg legg til í þessu máli það, sem jeg er sannfærður um, að sje hið besta, og jeg vænti þess, að hv.þm. (ÁJ) taki mjer ekki illa upp mína skoðun, fremur en jeg hans. Jeg get talað um þetta mál í mesta bróðerni, og þó að orð mín kunni að vera svo óheppilega valin, að hv.þm. geti leyft sjer að kalla þau gaspur, ónýtir það á engan hátt undirstöðuatriði málsins. Þetta mál getur þá að sinni verið útrætt af minni hálfu. Jeg sje ekki ástæðu til að fara út í það frekar, og býst ekki við, að ræður hv.þm. breyti skoðun minni í neinu. Jeg get vel tekið undir með hv.þm. Borgf., að jeg öfunda ekki þá menn, sem koma hjer fram á öðrum grundvelli en meiri hl. nefndarinnar leggur til.

Tryggvi Þórhallsson Það er aðeins stutt athugasemd út af því, að mjer er tjáð - jeg var ekki viðstaddur - að hv.þm. V.-Sk. hafi vefengt það, sem jeg sagði um afstöðu búnaðarþingsins til þessa máls, og sama fann jeg, að kom fram hjá hv.þm. Barð. Mjer er vissulega kunnara en hv.þm. V.-Sk., hvað gerðist á búnaðarþinginu, þar sem jeg sat þar og fylgdist með því, sem gerðist, en það gerði þessi hv.þm. (JK) ekki. Jeg get upplýst, að þar, eins og hjer, skiftust menn í 3 flokka. Fyrst má nefna þá, sem í spaugi hafa verið kallaðir kláðafriðunarmenn, þ. e. a. s. þeir, sem hallast að þrifaböðun einni, eins og meiri hl. landbn. gerir nú. Í öðrum flokki má telja þá, sem vilja koma á útrýmingarböðun, hvernig sem á stendur. Á þessum grundvelli stóð í fyrra meiri hl. þáverandi landbn. í þriðja flokki má telja menn, sem vilja útrýmingarböðun, en vilja ekki binda hana við neinn fastákveðinn tíma, heldur láta ákveða hana, þegar vel stendur á fyrir landbúnaðinum. Það, sem taka átti afstöðu til, var stjfrv. Sá maður, sem mest var móti útrýmingarböðun, bar fram till. um að vísa málinu frá, á þeim grundvelli, að takast mætti að halda kláðanum niðri með þrifaböðun. Sú till. var feld, að viðhöfðu nafnakalli, með 9:2 atkv. 2 fulltrúar af 12 voru því sammála meiri hl. landbn. Til þess að láta afstöðu búnaðarþings koma skýrt fram, bar jeg fram till. um, að búnaðarþingið lýsti yfir því, að það gæti ekki samþ. lögskipaða kláðaböðun á fyrirfram ákveðnum tíma. Sú till. var samþ. með 7:3 atkv. Flestir vildu fara millileiðina; því var samþ. sú till., sem hv.þm. V.-Sk. las upp, að þetta skyldu vera heimildarlög fyrir ríkisstjórnina. Búnaðarþingið leit svo á, að ríkisstjórnin mundi fara að ráðum Búnaðarfjelagsins í þessu efni, og ef það álítur böðun óforsvaranlega, vegna fóðurskorts, þá verði henni frestað. Atkvgr. á búnaðarþinginu sýnir ljóslega þessa afstöðu þess til málsins. - Hv. form. landbn. (PÞ) beindi nokkrum orðum til mín og annara, sem eru með þessu frv., og bað okkur að gæta þess, sem við værum að gera í þessu máli. Þetta er vitanlega af heilu mælt. En jeg vil aðeins segja honum það, að með tilliti til framtíðarinnar og dóms síðari kynslóða er jeg algerlega rólegur, þar sem jeg er að leggja til, að gerð sje tilraun til að losa landbúnaðinn við smán, sem hvílt hefir á honum um langan tíma.