Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég flyt hér á þskj. 39 till. til þál. um smíði fiskibáta innanlands. Till. er í tveim liðum. Fjallar fyrri liðurinn um litla, opna vélbáta, svonefnda trillubáta, en síðari liðurinn um stærri fiskibáta. Það er alkunna, að áður en togarar og önnur stórvirk veiðiskip, íslenzk, en þó einkum erlend, spilltu aflabrögðum á grunnmiðum hér við land, voru litlir vélbátar farsælar fleytur og komu oft með góðan feng að landi. Eftir að hófst sú ördeyða á mörgum fiskislóðum, sem áður voru aflasælar, sem ógnaði svo mjög sumum útgerðarstöðvum og byggðarlögum, að við landauðn hefur legið, þvarr mjög öll smábátaútgerð og lagðist sums staðar niður með öllu. Nú er viðhorfið að því leyti breytt vegna hinnar stækkuðu fiskveiðilandhelgi, að aftur eru menn farnir að gera sér rökstuddar vonir um, að fiskgengd á grunnmið fari nú smám saman vaxandi. Margir eru ekki í neinum efa um það, að friðunarinnar er þegar tekið að gæta á sumum veiðisvæðum, og verður þó vonandi betur síðar. Í sambandi við þessi breyttu viðhorf hefur aukizt stórlega áhugi manna víðs vegar um land á útgerð lítilla, opinna vélbáta. Þess eru allmörg dæmi, að gamlir bátar, sem lengi hafa legið aðgerðarlausir og oft umhirðulitlir, hafa verið dregnir á flot, sumir dubbaðir eitthvað upp, aðrir næsta lítið. Er það raunar fullkomið alvörumál og áhyggjuefni að því leyti, að sjósókn á gömlum og lélegum fleytum er mjög áhættusöm, enda veit ég dæmi þess, að slíkir bátar hafa nú nýlega reynzt með öllu ófærir til sjósóknar, þegar til átti að taka, og naumlega tekizt að forða slysum, hafi það þá alltaf tekizt. Ég býst jafnvel við, að vaxandi útgerð smábáta mundi gera nauðsynlegt, að settar yrðu fastari reglur en nú virðast gilda um skoðun og eftirlit með þess konar fleytum, en séu þær reglur til, þá verði þeim a. m. k. betur framfylgt en nú virðist gert. Ég sá raunar í dagblöðum fyrir skömmu auglýsingu frá skipaskoðunarstjóra, þar sem eigendur trillubáta eru kvaddir með báta sína til skoðunar, og er það vel, hefði raunar mátt vera fyrr. En eitthvert allra öruggasta ráðið til þess að draga úr slysahættu af þessum sökum, jafnhliða ströngu eftirliti, sem sjálfsagt er, er það, að þeim mörgu mönnum, sem nú hafa hug á að sækja sjó á smábátum, sé gert kleift að eignast nýja og góða báta. Reynslan hefur sýnt, að útgerð smábáta gefur ágæta raun, þegar afli bregzt ekki á grunnmiðum. Stofn- og rekstrarkostnaður slíkra báta er að jafnaði lítill, en útgerð þeirra oft næsta arðvænleg. Bátar, sem róa á grunnmið og koma daglega með feng sinn að landi, afla hinnar beztu og verðmætustu sjávarvöru, veita verkafólki góða atvinnu og hafa oft verið einhver helzta lyftistöng margra sjávarþorpa. Hefur hv. þm. S-Þ. lýst því allgreinilega hér á Alþ. um daginn, hvert gagn sjávarþorpum getur verið að slíkri smábátaútgerð, og tek ég undir röksemdir hans. Samkv. upplýsingum, sem ég hef aflað mér, mun mega gera ráð fyrir, að opinn vélbátur af hentugri stærð kosti fullbúinn um 60 þús. kr. Mundu því 200 slíkir bátar kosta um 12 millj. kr. Þegar tekið er tillit til þess, að 200 báta floti mundi veita atvinnu á sjó og í landi um 800 manns, getur þetta engan veginn talizt há upphæð. Það fer að sjálfsögðu eftir aflabrögðum, hve miklum verðmætum 200 opnir vélbátar gætu skilað árlega í þjóðarbúið, en líkur benda til, að það verði á hverju ári til muna hærri upphæð en öllum stofnkostnaði nemur. Þeir menn, sjómenn og aðrir, sem hug hafa á smábátaútgerð, eru fæstir svo efnum búnir, að þeir geti án aðstoðar keypt eða látið smíða nýja báta, einkum þegar þess er gætt, að lán út á slíka báta eru nú lítt eða jafnvel alls ekki fáanleg. Skal ég þá fara örfáum orðum um síðari lið till., en þar er fram á það farið, að gerðar verði af opinberri hálfu ráðstafanir til smíði tuttugu allstórra fiskibáta. Er hér raunar um algert lágmark að ræða, ef Íslendingar ætla að halda við fiskibátaflota sínum, en að sjálfsögðu þyrfti hann heldur að aukast í stað þess að rýrna, eins og hann hefur gert nú hin síðustu ár. Innflutningur erlendra báta er að sjálfsögðu algert neyðarúrræði, og ber margt til þess. Útlendir fiskibátar, þótt nýir séu, hafa yfirleitt reynzt verr en íslenzkir bátar. Íslendingar gera meiri kröfur um styrkleika báta, frágang allan og gæði en flestar þjóðir aðrar. Íslenzku vetrarverðin eru grimm, og hér er sjór sóttur af miklu kappi, ekki sízt á vetrarvertíð. Hinir erlendu bátar eru ekki miðaðir við aðstæður hér. Þeir eiga ekki yfirleitt við íslenzkan veðraham. Íslenzkar báta- og skipasmíðastöðvar hafa margsýnt, að þær geta smíðað ágæta báta, sem reynast vel í vetrarveðrum hér við land. Það er einnig veigamikið atriði í þessu sambandi, að sjávarútveginum er það brýn nauðsyn, að hér á landi séu sem flestar og beztar bátasmíðastöðvar, svo að þær geti annað hinu mikla viðhaldi og viðgerðum, sem flotinn þarfnast á hverjum tíma, en reynslan hefur sýnt, að því aðeins getur þetta mikilvæga verkefni orðið vel af hendi leyst, að skipaviðgerðarstöðvar hafi einnig með höndum nýsmíðar báta og skipa til að vinna að á þeim tímum árs, þegar skipaviðgerðir eru litlar. Með því móti einu, að þetta tvennt haldist í hendur, viðgerðir og nýsmíðar, er skipasmíðastöðvum kleift að gegna sínu mikilvæga hlutverki svo sem nauðsyn ber til. Fiskibátar, smíðaðir hér á landi, hafa, eins og ég áðan sagði, yfirleitt líkað vel. Þeir hafa þann mikla kost vegna vandaðs frágangs og styrkleika, að viðhald þeirra er minna og ódýrara en hinna erlendu báta, sem oft hafa þurft að fá gagngerða viðgerð, jafnvel þegar á öðru og þriðja ári. Reynslan hefur því orðið sú, að þrátt fyrir nokkru hærri smíðakostnað íslenzku bátanna hafa þeir raunverulega orðið kaupendum ódýrari en erlendir bátar. Innflutningur gamalla báta frá útlöndum er fullkomið óyndisúrræði, og ætti að minnsta kosti að gera ráðstafanir til þess, að ekki verði framhald þar á. Þær ráðstafanir eru að sjálfsögðu í því fólgnar að auðvelda smíði fiskibáta innanlands, og í því skyni er þessi þáltill. fram borin. Ég hef ekki gert sérstakar till. um það, hvaða aðferð yrði viðhöfð til að leysa fjárhagshlið þessa máls, hvort heldur það yrði gert með eflingu fiskveiðasjóðs, sérstöku fjárframlagi í þessu skyni til stofnlánadeildar sjávarútvegsins við Landsbanka Íslands ellegar með enn öðrum hætti. Ætla ég hæstv. ríkisstj., ef til kemur, að velja þar um leiðir. Sú viðbára, að fé sé ekki til, ekki fáanlegt, er fánýt. Vissulega er hægt að afla þess og vissulega verður að afla aukins fjár til stofnlánadeildar sjávarútvegsins. Þeir fjármunir koma væntanlega fljótlega aftur í auknu atvinnulífi, aukinni framleiðslu. Ég legg svo til, að þessari till. verði að lokinni fyrri umr. vísað til fjvn.



Herra forseti. Áfengismálin hafa lengi verið hörmulegt vandamál á Íslandi. Drykkjuskapur er annað tveggja, sóðaskapur eða sjúkdómur, en það þarf að taka áfengisvandamálið, sem af drykkjuskapnum leiðir, ólíkum tökum eftir því, um hvort er að ræða. Sem sóðaskapur birtist drykkjuskapur í samkvæmum, á samkomum og á almannafæri. Sterkt almenningsálit þarf að vakna til að fordæma drykkjuskap í samkvæmum og á almannafæri. Það þarf að gera strangar kröfur til embættismanna og opinberra trúnaðarmanna um reglusemi. Það má ekki þola, að þeir, sem hafa mannaforráð, stundi þann sóðaskap, sem er flestum öðrum sóðaskap ógeðfelldari að vera drukkinn innan um annað fólk. Á almannafæri á ekki að þola drukkið fólk og ekki í neins konar samkvæmum. Slíkt fólk á að fjarlægja tafarlaust og flytja það heim til sín og sekta það fyrir að spilla friði og vera samborgurum sínum til ama og leiðinda. Hugmyndir manna um þetta efni eru þó næsta undarlegar. Stærsta veitingahús bæjarins auglýsti fyrir ekki löngu, að það óskaði ekki eftir þeldökku fólki innan veggja sinna, og kvaðst mundu fjarlægja það, ef það kæmi þangað. Þetta hótel hefur ekki verið aðgangsfrekt við að fjarlægja drukkið fólk úr salarkynnum sínum. Það hefur mátt vera innan veggja þess á nóttu og degi. Það þykir ekki hæfa, að verkamaður komi í vinnufötum sínum á svonefndan fínan veitingastað, jafnvel þótt hrein séu, en drukkinn dóni má sitja þar daginn út og daginn inn, ef hann er í réttum fötum, og er þó miklu meiri sóðaskapur að honum en fötum verkamannsins. Stundum eru samkvæmisföt gerð að skilyrði fyrir inngöngu á opinberar samkomur og í samkvæmi, en það er sjaldan gert að skilyrði, að menn séu ekki drukknir. Maður, sem sinnir ekki sjálfsögðum hreinlætisreglum, er talinn hættulegur eða hvimleiður umhverfi sínu, og það eru gerðar ráðstafanir til þess, að hann sé því ekki til ama. Eins á þjóðfélagið að líta á drukkna menn, sem drekka af sóðaskap. Þá á að fjarlægja og sekta þá þungum sektum. Allt öðru máli gegnir með hina, sem drekka af því, að þeir eru drykkjusjúkir, og slíkir menn eru margir, því miður. Það er erfitt að greina á milli orsaka ofdrykkjunnar, en það verður að gera. Þá menn, sem drekka af drykkjusýki, þýðir ekki að sekta, og þeim á ekki og má ekki refsa. Þeim verður að hjálpa eins og öðrum sjúklingum, og sannleikurinn er sá, að við enga sjúklinga er nú eins vangert og einmitt þessa. Gagnvart þeim er þjóðfélagið í jafnmikilli skuld og hinir, sem drekka af sóðaskap, eru í gagnvart þjóðfélaginu. Þjóðfélagið drýgir þann glæp gagnvart áfengissjúklingum að fara með þá eins og sóðana, að refsa þeim. En sóðarnir sleppa hins vegar betur en þeir eiga skilið vegna samúðarinnar með sjúklingunum. Áfengissýkin er mikið vandamál, meira en menn almennt gera sér grein fyrir. Annar af læknum áfengisvarnastöðvar Reykjavíkurbæjar, Alfreð Gíslason, hefur sagt mér, að hátt á fjórða hundrað manns hafi leitað til stöðvarinnar af sjálfsdáðum síðan í janúar 1952, þar af um 40 manns, sem skortir tilfinnanlega vist á hæli fyrir langt leidda drykkjusjúklinga og læknar vita um miklu fleiri tilfelli. Árið 1939 voru sett hér á Alþingi lög um meðferð ölvaðra manna og drykkjusjúkra. Þar er ráð fyrir því gert, að nokkur hluti af tekjum Áfengisverzlunar ríkisins skuli árlega renna í svonefndan gæzluvistarsjóð, og skuli honum varið til þess að koma upp eða styrkja byggingu hæla fyrir drykkjusjúklinga. Er í lögunum gert ráð fyrir þrenns konar stofnunum, sem vera skuli drykkjusjúklingum til aðstoðar í baráttu þeirra við sjúkdóm sinn. Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir því að koma upp sjúkrahúsdeild fyrir þá, sem eru til ama á almannafæri, þar sem þeir skuli fá læknismeðferð og læknisathugun, og er gert ráð fyrir því, að sveitarfélög komi slíkum stofnunum upp, en fái til þess styrk úr ríkissjóði og gæzluvistarsjóði, sams konar og sjúkrahús. Í öðru lagi var ráð fyrir því gert, að komið skyldi upp lækningahæli fyrir drykkjusjúka menn, og skyldi ríkið annast stofnun þess hælis. Í þriðja lagi var svo gert ráð fyrir því, að komið skyldi upp gæzluvistarhæli fyrir mjög langt leidda drykkjusjúklinga, og skyldu sveitarfélög annast þá framkvæmd, en fá til þess styrk úr ríkissjóði, 2/5 af stofnkostnaði, svo sem gildir um sjúkrahús. Úr framkvæmdum á grundvelli l. hefur ekki orðið annað en það, að ríkið, heilbrigðisstjórnin, hefur komið upp lækningahæli einu á Úlfarsá, svo sem heilbrigðisstjórninni var skylt lögum samkvæmt. Hins vegar hefur ekkert orðið úr þeim framkvæmdum, sem lögin gerðu ráð fyrir að hvíla ættu á herðum sveitarfélaganna, og ber sérstaklega að harma það, að Reykjavíkurbær, sem er langstærsta sveitarfélag á landinu, skuli ekki hafa treyst sér til þess að beita sér fyrir neinum framkvæmdum á þessu sviði, þótt honum væri heitið framlagi úr ríkissjóði og gæzluvistarsjóði, 2/5 af stofnkostnaði, en það var einmitt í samvinnu við Reykjavíkurbæ, sem gildandi lög frá 1949 voru sett, og hafði Reykjavíkurbær þá góð orð um, að hann mundi þegar að settum slíkum lögum og að fengnu loforði um styrk úr ríkissjóði eða úr opinberum sjóði hefjast handa um byggingu gæzluvistarhælis fyrir hina langt leiddu drykkjusjúklinga. En úr því hefur ekki orðið. Rétt er að geta þess, að nokkrar deilur hafa orðið á milli sérfróðra manna um það, hvort skipun sú, sem gert var ráð fyrir í lögunum á gæzluvistarhælunum og sjúkrahúsdeildunum, væri æskileg eða ekki, en í l. er gert ráð fyrir því, að gæzluvistarhælið og sjúkrahúsdeildin séu í nánu sambandi við geðveikrahælið á Kleppi og undir sömu stjórn og það lýtur. Ýmsir sérfróðir menn hafa talið það mjög óheppilegt að tengja drykkjumannahæli við geðveikrahæli og hafa að því leyti gagnrýnt lögin og jafnvel, sumir hverjir, ekki óskað eftir því, að þau kæmu til framkvæmda, heldur að þeim yrði breytt, áður en efnt yrði til byggingar á drykkjumannahæli. Sumir sérfróðir menn telja, auk þess sem þeir telja óheppilegt að tengja drykkjumannahæli geðveikrahælum, ekki ráðlegt, að drykkjusjúklingar dvelji yfirleitt langtímum saman á hælum, heldur sé hitt heppilegra, að hefta sem minnst frjálsræði þeirra og reyna að hafa áhrif á sjúkdóm þeirra undir sem eðlilegustum kringumstæðum. Ég er að sjálfsögðu ekki dómbær um sérfræðileg atriði eins og þessi og fjölyrði því ekki frekar um þau. Varðandi þá framkvæmd, sem þegar hefur verið gerð á grundvelli laganna, byggingu hælisins á Úlfarsá, er það að segja, að mér hefur verið tjáð, að þar sé aðeins rúm fyrir 6–8 vistmenn og af einhverjum ástæðum sé það hæli ekki fullskipað, en þess er að geta, að í raun og veru var minnst þörf á byggingu þess hælis, sem þar er um að ræða, þ. e. a. s. lækningahælis, þar sem menn dvelji skamman tíma í senn, af þeim þremur ráðstöfunum, sem lögin gerðu ráð fyrir. Það er enn meiri þörf á því að koma upp sjúkrahúsdeild fyrir menn, sem teknir eru á almannafæri, og allra mest þörf þó á að koma upp drykkjumannahæli, gæzluvistarhæli fyrir langt leidda drykkjusjúklinga. Af hvorugu þessu hefur orðið, en báðar þessar framkvæmdir áttu að vera í höndum sveitarfélaganna og eiga að vera samkv. gildandi lögum. Það viðgengst enn, að þeir drykkjusjúklingar, sem eru almenningi til ama á götum Reykjavíkur, séu fjarlægðir á þann hátt, að þeim er stungið í kjallara lögreglustöðvarinnar í Rvík. Það er svívirða, að drukknir menn skuli fangelsaðir, þótt þeir séu á almannafæri, og lokaðir inni í ógeðslegri dýflissu, en enn þá meiri svívirða er þó það, að kjallari lögreglustöðvarinnar í Reykjavík skuli í raun og veru vera eina drykkjumannahælið, sem íslenzka ríkið á og er ætlað algerum drykkjusjúklingum, en þangað sækja þessi aumustu olnbogabörn þjóðfélagsins, þegar þeim verður of kalt á Arnarhóli eða í Hafnarstræti, í bátum eða í skúrum. Það vill við bregða, að um helgar flykkist þetta fólk á lögreglustöðina og beiðist þess að fá næturgistingu í kjallaranum, þótt þar sé um að ræða ógeðslega vistarveru að öllu leyti. Þeir, sem séð hafa ofan í kjallarann á lögreglustöðinni, hljóta að skilja, hversu óendanlega sár hlýtur að vera eymd þeirra manna og kvenna, sem leita þangað til skjóls eða hvíldar. Það er einn svartasti bletturinn á íslenzku þjóðfélagi, hvernig það hefur vanrækt að hlynna að drykkjusjúklingum. Við höfum látið þá gjalda andstyggðarinnar, sem allir sómasamlegir menn hafa á drykkjusóðunum. Þennan blett verður að þvo af þjóðfélaginu, ef það á að eiga skilið að nefnast menningarþjóðfélag. Við stærum okkur og með réttu af fullkominni tryggingarlöggjöf, af góðri heilbrigðisþjónustu, af því að vera í hópi þeirra þjóða, sem einna lægstan hafa barnadauða. Við stærum okkur með réttu af því að hafa unnið stórsigra á berklaveikinni, en vesölustu sjúklingana, áfengissjúklingana, horfum við á daglega, við höfnina hér í Rvík, á Arnarhóli og annars staðar, sárþjáða, bláfátæka og hamingjusnauða. Og hvað gerum við fyrir þá? Við handtökum þá öðru hvoru og lokum þá inni í kjallaranum í lögreglustöðinni, þegar þeir vilja ekki fara þangað, en þegar þeir vilja fá að liggja þar, þá er þeim oft og einatt, ef ekki venjulega, neitað um það. Þá er gatan, sulturinn og kuldinn hæfilegur handa þeim. Í efnahagslegu tilliti höfum við undanfarið haft úr meiru að spila en nokkurn tíma áður. Getum við varið það lengur fyrir samvizku okkar að rétta þessu fólki ekki hjálparhönd? Hversu lengi ætlum við að veita okkur í peningum, jafnvel í alls kyns óhófi, áður en við gerum skyldu okkar við þá, sem ég held að séu nú aumastir allra í íslenzku þjóðfélagi, örsnauða og sárþjáða drykkjusjúklinga? Ég heiti á hv. alþm. að láta þetta þing ekki liða án þess, að tryggt sé, að hafizt verði handa um ráðstafanir til hjálpar þessu fólki og til þess að koma í veg fyrir, að því fjölgi. Það verður að koma upp sjúkradeild fyrir þá, sem teknir eru drukknir á almannafæri og taldir eru þurfa læknisathugunar við, og það verður að koma upp hæli fyrir drykkjusjúklinga, þar sem þeim verði búin sú meðferð, sem þeir þarfnast, ef von á að vera til þess, að þeir læknist af sjúkdómi sínum. Þótt engin von væri til þess, að þeir læknuðust af honum, þá er það skylda þjóðfélagsins að sjá þeim fyrir góðri vist, til þess að þjáningar þeirra af sjúkdómi þeirra verði sem minnstar. Að svo mæltu leyfi ég mér að óska þess, að till. verði að lokinni umr. vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Ég vil taka undir flest af því, sem hv. síðasti ræðumaður sagði í sambandi við þá, sem hann kallar aumasta allra, að það sé tími til þess kominn, að eitthvað sé fyrir þessa menn gert. Hér á þskj. 133, 90. mál, er frv. til l. um breyt. á l. nr. 55 25. maí 1949, um meðferð ölvaðra manna og drykkjusjúkra. Tveir hv. þm. flytja þetta frv. Fyrri flm. er hv. þm. borgarstjórinn í Rvík. - Það er gert ráð fyrir því með þessu frv., að það fé, sem hefur safnazt í gæzluvistarsjóð, verði notað til þess að reisa og reka gæzluvistarhæli fyrir drykkjusjúka menn. Í gæzluvistarsjóði munu nú vera um 3 millj. kr., og árlega safnast í þennan sjóð 700–800 þús. kr. Það virðist því vera tímabært að taka þetta fé og nota það í því skyni, sem því upphaflega var ætlað. Eins og hv. síðasti ræðumaður tók fram, þá er, eins og lögin eru nú, gert ráð fyrir, að bæjar- og sveitarfélög reisi og reki gæzluvistarhæli, en fái til þess styrk, úr ríkissjóði. Ég held, að það sé mjög óheppilegt, að sveitarfélögin séu að byggja og reka slík hæli. Ég held, að það hljóti að vera heppilegra og praktískara, að byggt verði eitt landshæli fyrir drykkjusjúka menn og þeim safnað þar saman. Reksturinn hlýtur að verða miklu ódýrari á þann hátt en ef farið væri að byggja mörg hæli víðs vegar um landið, þar sem aðeins væru fáir sjúklingar eða vistmenn. Og þetta frv., sem ég nú nefndi, fer fram á það, að l. sé breytt í þessa átt og að sá þátturinn, sem er mest aðkallandi, gæzluvistarhæli fyrir drykkjusjúka menn, verði reist og rekið fyrir fé gæzluvistarsjóðs og að þetta hæli yrði þá nokkurs konar landshæli, sem tæki við drykkjusjúkum mönnum, ekki aðeins hér úr Rvík, heldur víðs vegar annars staðar að af landinu, ef þeir skyldu vera fyrir hendi. En þetta er að vísu ekki nema einn þátturinn, en sá veigamesti og sá, sem kallar mest að, þ. e. að meðhöndla drykkjusjúka menn, þessa ógæfumenn, á mannúðlegan hátt og leitast við að hafa bætandi áhrif á þá, þannig að þeir geti aftur orðið nýtir borgarar í þjóðfélaginu. Ég held, að það sé stórt spor í rétta átt að samþ. frv. á þskj. 133, sem hér var til umr., og að það út af fyrir sig gæti bætt mikið úr því ástandi, sem nú ríkir. - Nú mun einhver segja, að fé gæzluvistarsjóðs muni hrökkva skammt til þess bæði að reisa og reka hælið, en reynslan sker úr því, hversu þetta hrekkur langt, og víst má telja það, að gæzluvistarsjóður hefur að óbreyttum lögum fastar tekjur árlega á meðan áfengissalan er jafnmikil og hún nú er, 700–800 þús. kr., og það er töluverður peningur, auk þess sem þessi stofnun gæti ef til vill með ýmsu öðru móti haft fjársöfnun, því að þessi stofnun hlyti að fá samúð allra góðra Íslendinga og njóta stuðnings og styrks, ef með þyrfti í frekari og ríkari mæli en það, sem gæzluvistarsjóði áskotnast af áfengisgróðanum. Ég vildi aðeins láta þessi orð falla og vekja athygli á frv., að það er spor í rétta átt og stefnir að mestu að því marki, sem hæstv. flm. till. á þskj. 51 vill ná.



Herra forseti. Ég gleðst yfir því, að þessu máli hefur verið hreyft hér á Alþ., en ég get ekki látið hjá líða að minna nokkuð á sögu þess, eins og hún hefur verið undanfarin ár hér á hv. Alþ. Ég minnist þess, að ég bar hér fram breyt. á frv. því, sem endanlega var samþ. sem l. nr. 55 1949. Breytingar mínar voru allvíðtækar, og var þar í fyrsta skipti mörkuð sú stefna í löggjöfinni að greina í sundur drykkjumannahæli og geðveikrahæli. Var það meginkjarninn í till. Var ætlazt til þess í till., að meðferð drykkjumanna skyldi vera eins og annarra sjúklinga í landinu, þ. e., að einmitt verði farið inn á þá braut, sem hv. flm. þessarar till. lagði áherzlu á að gert yrði nú, að meðhöndla þessa menn eins og sjúklinga og taka þá af almannafæri, hvar sem þeir gerðu óskunda, flytja þá á sérstakt sjúkrahús, halda þeim þar a. m. k. í 24 klukkutíma, láta þá fá þar aðhlynningu, böð og rannsókn, áður en þeim væri sleppt út. Ef það kæmi í ljós, að hér væri ekki um sjúkdóm að ræða, heldur aðeins um gáleysi hjá viðkomandi manni fyrir að hafa ekki gætt hins venjulega siðferðis í landinu og valdið þar með óreglu eða truflun, þá átti slíkur maður að greiða ekki einungis fyrir vistina á hælinu þann tíma, sem rannsóknin stóð, heldur og fyrir alla fyrirhöfn, og síðan átti honum að vera sleppt sem frjálsum borgara. Þetta var í höfuðatriðum mín till. þá. En hver setti sig á móti þessari till. og það með svo miklum þunga, að hún náði ekki fram að ganga? Það var hinn ágæti landlæknir þjóðarinnar. Hann setti sig algerlega upp á móti þessari aðgerð og taldi það vera fjarri öllum sanni, að þannig ætti að fara með þessa menn, og ég hygg, að enginn einn maður eigi jafnmikla sök á því, að ekki var farið inn á þá braut, sem hv. flm. till. vill nú fara inn á, eins og hann. Ég benti einmitt á það, bæði landlækni og einnig yfirlækninum á Kleppi, dr. Helga Tómassyni, hversu það væri ómannúðlegt og ósamboðið hinni íslenzku þjóð og menningu hennar að fara þannig með þessa sjúklinga, því að hér væri ekki um annað en sjúklinga að ræða. Báðir þessir ágætu vísindamenn töldu sig vita meira um þessi mál og hafa meiri rétt til þess að úrskurða í þessu máli en almennur leikmaður, og því varð árangurinn sá, sem ég þegar hef lýst. Í mínum till. var þá einnig það atriði, að komið skyldi upp hæli því, sem hv. flm. þessarar till. lagði mesta áherzluna á að þyrfti að koma upp, en landlæknir setti sig einnig á móti, að slíku hæli yrði komið upp fyrir fé ríkissjóðs. Ég vildi, að því yrði komið upp fyrir það fé, sem fæst fyrir ágóðann af vínsölunni. Hann taldi sjálfsagt, - ég veit ekki, hvort sú skoðun hans er óbreytt enn, - að héruðin ættu að taka ákveðinn þátt í byggingu þessara hæla. Og það er m. a. fyrir það, að ekkert af þessum hælum er komið upp, að hann hefur ávallt ráðlagt hæstv. ríkisstj. og heilbrigðisstjórninni í landinu að falla ekki frá þeirri kröfu, að héruðin skyldu greiða jafnstóran hluta til þessa hælis og venjulegra sjúkrahúsa. Ég vil leyfa mér að benda einnig á, að árið 1951 ber heilbr.- og félmn. Ed. fram frv. á þskj. 352, sem er mjög stutt. Vildi ég, með leyfi hæstv. forseta, mega lesa hér tvær greinar þess. Annars er frv. aðeins í 3 greinum. Þar stendur í 1. gr.: „Ráðherra skal skipa sérstakan lækni, sem hefur sérþekkingu á drykkjusýki og meðferð drykkjusjúkra manna, til þess að hafa með höndum yfirumsjón með gæzlu drykkjusjúkra manna, þeim til umönnunar og lækningar. Hann skal rækja starf sitt sem aðalstarf og tekur laun samkv. 3. flokki launalaganna. Hann skal einnig vera áfengisráðunautur ríkisstj. án sérstakra launa.“ Og í 2. gr. segir: „ Ríkisstj. lætur setja á stofn nú þegar vistheimili fyrir drykkjusjúka menn. Staður fyrir vistheimilið skal valinn með sérstöku tilliti til þess, að hann sé vel til þess fallinn, að þar sé rekin fjölbreytt framleiðsla, svo að hverjum vistmanni gefist kostur á að starfa þar, eftir því sem heilsa hans og hæfileikar leyfa. Kostnaður við stofnunina greiðist af því fé, sem fyrir hendi er eða síðar verður greitt samkv. 15. gr. l. nr. 55/1949, um meðferð ölvaðra manna og drykkjusjúkra.“ Þ. e. af ágóðanum frá áfengissölunni. Þetta frv. var samþ. í Ed. gersamlega mótatkvæðalaust á mjög skömmum tíma og sent til hv. Nd. og til hv. heilbr.- og félmn. þeirrar d., hvar ég hygg að þá hafi átt sæti hv. fyrri flm., og alveg örugglega átti þar sæti hv. 2. flm. þessarar till. Og báðir þessir menn, eftir því sem ég veit bezt, spilltu þessu máli þá, stóðu á móti því, að þessi ákvæði, sem hér er rætt um í frv., næðu fram að ganga. Það er þá fyrst og fremst þeirra sök, að málið er ekki komið lengra í dag en það er komið og að allur sá ömurleiki, sem hv. flm. lýsti hér að ætti sér stað í kjallaranum, heldur þar enn áfram. Nokkuð af þessum ömurleik er þá sök þeirra manna, sem þá settu fótinn fyrir þetta mál. Nú hefur hv. þm. óskað eftir því, að l. kæmu til framkvæmda samkv. þessari till., sem hér er til umræðu. En hann hefur alveg gleymt því, að ástæðan fyrir því, að þessi l. hafa ekki komið til framkvæmda, er sá ágreiningur, sem er um lögin, eins og þau eru nú, því að ef lögin hefðu fengið þá umbót, sem nauðsynleg var og er nauðsynleg, þá væri þetta mál löngu komið til framkvæmda Það er þess vegna einnig, að borið hefur verið fram á Alþ. bæði nú og á s. l. ári frv., sem fór í nákvæmlega sömu átt og frv. hér á þskj. 133. Það var einnig fellt af þessum sömu ágætu hv. þm., sem nú hafa fengið brennandi áhuga fyrir að koma málinu í framkvæmd. Ég gleðst yfir þeirri breytingu, sem hefur orðið á hugarfari hv. flm., ef hann meinar nokkuð með þessari till., en þá vil ég einnig vænta þess, að hann hefði slík áhrif á landlækni, að hann gæti fengið hann, þegar málið er sent honum til umsagnar, til þess að fallast á að leggja með þeirri breytingu, sem ein getur komið því til leiðar, að þessi mál komist inn á þá braut, sem menningu Íslands er samboðin, en á móti henni hefur hann staðið hingað til. Við í heilbr.- og félmn. Ed. áttum mjög langt samtal við báða þessa ágætu menn, dr. Helga og landlækni, sumpart um drykkjumannahælið og sumpart um stækkun á sjúkrahúsinu á Kleppi. Við gátum ekki skilið annað, eftir þær löngu og ýtarlegu umræður, en að annar áliti, að nokkur hluti hinna geðveiku manna í landinu væri bezt kominn með því að geyma hann í torfkofum, og m. a. þess vegna buðumst við til þess að standa fyrir því, að nægilegt fé fengist til þess að byggja slíka torfkofa í kringum Klepp, ef yfirlæknirinn vildi taka ábyrgð á slíkri lausn málsins, þar sem við gátum ekki skilið hann öðruvísi en að sumir af þeim sjúklingum, sem hann hefði sent frá Kleppi, væru bezt geymdir í slíkum húsakynnum, en þegar til kom, vildi hann þó ekki taka á sig ábyrgðina, - og hinn, þ. e. landlæknir, væri þeirrar skoðunar, að þessir vesalingar, sem orðið hafa svo hart úti í lífsbaráttunni að lenda í kjallaranum, væru í raun og veru hvergi betur geymdir á næturna en í kjallaranum og á Arnarhóli á sumrin. Við gátum ekki skilið ummæli þeirra öðruvísi og hafi þeir hugsað annað, þá hafa þeir látið svo óljóst hugsanir sínar í ljós við okkur, að við höfum ekki getað fundið neitt annað út úr þeim. Ég hef mjög harmað það, að þessum málum hefur ekki verið komið í það horf, sem heilbr.- og félmn. vildi árið 1951, eins og ég hef getið hér um, og ef ég ætti að greiða atkvæði um það, hvort lögin eigi að koma til framkvæmda óbreytt, eins og gert er ráð fyrir í till., þá mundi ég greiða atkvæði á móti því, sumpart vegna þess, að þá er málið ekki leyst á þann hátt, sem þarf að leysa það, og ef það væri farið að framkvæma það á þeim grundvelli, sem núverandi lög ætlast til, þá mundi það tefja fyrir hinni réttu lausn. Ég get ekki viðurkennt, að sveitarfélag eigi að bera nokkurn kostnað af drykkjumannahæli í landinu; það er ríki, sem hefur allan ágóðann af áfengissölunni. Því ber skylda til þess að sjá að fullu fyrir hinni hliðinni. Það er engan veginn vammlaust, að ríkissjóður eða ríkisvaldið hefur ekki gert það, en það er þá ekki heldur til sóma, að æðsti postuli heilbrigðismálanna á Íslandi skuli hafa skipað sér í þann bás að vera á móti réttlátri og nauðsynlegri lausn þessara mála. - Þetta vildi ég láta koma fram hér við þessa umræðu um tillöguna.



Herra forseti. Hv. þm. Barð. sagði í niðurlagi ræðu sinnar, að hann vildi ekki viðurkenna, að sveitarfélög eigi að bera nokkurn kostnað af stofnun og rekstri drykkjumannahæla. Það skiptir í þessu efni ekki nokkru máli, hvað hv. þm. vill viðurkenna eða viðurkenna ekki. Orð hans eru ekki lög á Íslandi, heldur samþykkt Alþ., og Alþ. hefur ákveðið í gildandi l., að sú skylda hvíli á sveitarfélögum að koma upp drykkjumannahælum fyrir hina eiginlegu drykkjusjúklinga og jafnframt sjúkrahúsdeild við sjúkrahús til þess að veita þeim drukknu mönnum móttöku, sem teknir eru úr umferð á almannafæri. Það skiptir engu máli fyrir það, hvað séu lög í landinu, hvað hv. þm. Barð. segir hér í ræðustóli. Það er texti gildandi laga, sem sker úr um það, hvað sveitarfélög eiga að gera og hvað þau eiga ekki að gera, og texti gildandi laga er þannig, að þessar framkvæmdir eiga að vera í höndum sveitarfélaga, og þau eiga að hljóta til þess styrk úr ríkissjóði, eins og hæstv. heilbrmrh. gat um í sinni ræðu, af stofnkostnaði. Hv. þm. vildi kenna mér og hv. 2. þm. Rang. og enn fremur landlækni og yfirlækninum á Kleppi það, að þessi lög hafi ekki komið til framkvæmda, sem vissulega ber mjög að harma. Þetta eru algerlega tilhæfulausar ásakanir. Það hefur verið ágreiningur um, hvort rétt hafi verið að setja lögin í því formi, sem þau voru sett, það er rétt, en það er gersamlega út í bláinn að kenna þeim mönnum, sem hafa viljað láta framkvæma lögin eins og þau eru, um það, að þau hafi ekki verið framkvæmd. Ég skil ekki slíkan hugsunarhátt. Yfirlæknirinn á Kleppi, landlæknirinn og fyrrv. heilbrmrh. töldu þessi lög vera eðlileg og æskileg eins og þau eru og hafa ekki viljað breyta þeim. Hvernig er þá hægt að kenna þeim um það, að sveitarfélögin hafi ekki farið eftir lögunum? Það mætti kannske segja, að það, að sveitarfélögin og sérstaklega Reykjavíkurbær skuli ekki hafa framkvæmt lögin, væri afsakanlegt, ef lögin hefðu verið sett gegn vilja hans, en það er alls ekki svo. Lögin voru þvert á móti sett sumpart eftir ósk forráðamanna Reykjavíkurbæjar og í fullu samráði við borgarstjórann í Reykjavík og bæjarstjórnarmeirihlutann. Það er mér kunnugt um, því að ég átti sæti í þeirri n., sem þetta lagafrv. flutti á þingi 1949, þegar það varð að lögum. Þá mættu borgarstjórinn í Reykjavík og fulltrúar frá bæjarráði á fundum n. og lýstu allir yfir eindregnum stuðningi sínum við frv. eins og það var. Lögin voru samþ. samhljóða, að því er ég held, a. m. k. hér í hv. Nd. Síðan hafa forráðamenn Reykjavíkurbæjar skipt um skoðun á málinu, og nú vilja þeir, að sú stefna verði upp tekin, að ríkið eitt byggi drykkjumannahælið. Á það vildi fyrrv. heilbrmrh. ekki fallast, ekki landlæknirinn og ekki yfirlæknirinn á Kleppi. Nú er ég að vísu þeirrar skoðunar, að ég teldi mjög óheppilegt, að endalaus ágreiningur um þetta atriði, hvort lögin skuli vera eins og þau nú eru og þingið samþykkti samhljóða eða hvort þeim skuli breyta, skuli verða til þess að koma jafnharkalega niður og raun ber vitni á þessum aumu sjúklingum, sem hér er um að ræða, og ég tel vel koma til mála að athuga það frv., sem nú er nýflutt í hv. Nd., af fyllstu vinsemd, til þess að binda enda á þetta hvimleiða deilumál, því að deila um þetta, hvor aðilinn skuli hafa framkvæmdina með höndum, ríki eða sveitarfélög, má ekki verða til þess að tefja hana, svo bráðnauðsynleg sem hún er, ár eftir ár. Það er mér fullljóst. En hitt kann ég ekki við, að hv. þm. Barð. skuli vera að ásaka þá embættismenn, sem hér er um að ræða, fyrir afskipti þeirra af málinu, þegar þau eru þau ein að vilja halda fast við fjögurra ára gömul lög, sem voru samþykkt einróma, að því er ég bezt veit, í hinu háa Alþ. Þá er skörin farin að færast upp í bekkinn, ef embættismenn, sem vilja framfylgja nýsettum lögum, eiga að hljóta ákúrur fyrir það að vilja halda lögunum í heiðri og fyrir það að vilja ekki á næsta eða næstnæsta ári, eftir að þau eru sett, fallast á, að þeim sé breytt. Hitt er svo annað mál, að ef í ljós kemur, að lögin fást ekki framkvæmd eins og þau nú eru, - og mér finnst margt benda til þess, - þá kemur það óneitanlega til alvarlegrar athugunar að breyta l., og um það mun þetta þing væntanlega fjalla. Hv. þm. hafði það eftir yfirlækninum á Kleppi, að hann hefði talið geðsjúklinga bezt geymda í moldarkofum. Ég hygg, að ekki þurfi mörg orð til að benda á það, að hér hljóti ummæli yfirlæknisins að vera meira en lítið úr lagi færð, og er í raun og veru nóg að benda á þetta sem sönnun þess, að varlega ber að taka önnur ummæli hv. þm., sem hann hefur eftir öðrum embættismönnum, þegar hann hefur þannig eftir sjálfum yfirlækninum á Kleppi. Varðandi hitt, að landlæknirinn hafi talið drykkjusjúklinga bezt geymda í kjallaranum í Reykjavík, lögreglustöðinni í Reykjavík og á Arnarhóli, er það sama að segja. Gildandi lög um meðferð ölvaðra manna og drykkjusjúkra voru sett að forgöngu landlæknisins og samin af honum í samráði við ráðherra hans og að nokkru leyti í samráði við bæjaryfirvöldin í Reykjavík. Í þeim lögum er einmitt gert ráð fyrir því, að tekinn sé upp sá háttur að hætta að færa ölvaða menn í kjallarann í Reykjavík, heldur skuli komið upp sjúkrahúsdeild, þangað sem þessir sjúklingar skuli færðir, þannig að þeir fái læknismeðferð. Á þessu geta allir menn séð, hversu dæmalaus þau ummæli hv. þm. eru, sem hann hefur eftir landlækninum í þessu sambandi. Hitt er ekki sök heilbrigðisstjórnarinnar, að þessi sjúkrahúsdeild hefur ekki enn komizt upp, því að það átti að vera verk bæjaryfirvaldanna eða sveitarfélaganna að koma henni upp. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fjölyrða meira um málið í tilefni af þeim ræðum, sem fluttar hafa verið. Ég fagna mjög þeim ummælum hæstv. heilbrmrh., sem hann lét í ljós og báru vott um það, að hann hefur ríkan skilning á því, um hvílíkt nauðsynjamál hér er að ræða. Ég fagna einnig þeim ummælum, sem fram komu í ræðu hv. þm. Barð. (GíslJ) og báru vott um það, að hann hefur nú enn sem fyrr ríkan skilning á því, að hér er um hið brýnasta vandamál að ræða. Ég tek það því ekki svo hátíðlega, þó að hv. þm. reyni að gera þetta mál, eins og svo mörg önnur, að einhverju leyti að flokkspólitísku deilumáli. Ég legg minna upp úr því en hinu, sem kom ótvírætt fram í ræðu hans, að hann hefur skilning á því, að hér er um vandamál að ræða, sem krefst brýnnar úrlausnar, og ég vildi eindregið vænta þess, að það takist um það góð samvinna nú á þessu þingi að hrinda málinu í framkvæmd, þannig að sá smánarblettur verði þveginn af íslenzku þjóðfélagi, að kjallarinn í lögreglustöðinni í Reykjavík sé í raun og veru eina drykkjumannahælið, sem íslenzka ríkið á.



Herra forseti. Ég vil fyrst fullvissa hv. 1. landsk. um það, að þetta mál er fyrir mér ekkert pólitískt deilumál. Það er mér hins vegar áhugamál. Ég hef aldrei blandað því inn í flokkapólitík. Ég átti þess einu sinni kost að kynnast ástandinu í kjallara þeim, sem rætt er um, og það var vegna þeirra áhrifa, sem ég hafði af þeirri heimsókn, að ég hef árum saman barizt fyrir því að fá landlækni og dr. Helga á Kleppi til þess að breyta um skoðun í þessu vandamáli. Allan tímann, sem ég átti sæti í fjvn., leið aldrei svo nokkurt ár, að það væri ekki rætt um þetta mál alveg sérstaklega við landlækni, og það var aldrei að finna neinn bilbug á honum í þessu máli. Hann var aldrei á þeirri skoðun, sem nú kemur fram hjá hv. fyrri flm. till., að nauðsyn beri til að bæta hér um. Þegar vitað er, að fyrir liggur nú mjög mikil fjárfúlga, sem er ónotuð vegna þess, að deila er um þessi mál, en hefði verið notuð til að leysa málið, ef samkomulag hefði fengizt við þessa aðila, þá verður ekki um það deilt, að þetta atriði kemur mikið málinu við. Það má lengi deila um það út af fyrir sig fyrir þá, sem vilja halda uppi deilum um það atriði, hvort bæjarfélögin eigi að taka þátt í þessum kostnaði. Það er vitað, að bæjarfélögin eiga enga sök á því, hvernig komið er fyrir þessum mönnum. Þá sök á ríkið eingöngu og enginn annar, að svo miklu leyti sem hægt er að segja, að ríkið eigi sök á því fyrir að halda þessari vöru að almenningi. Og það er alveg óskiljanlegt, að þeir menn, sem segja hér á Alþ., að þeir vilji í raun og veru bæta þetta ástand, skuli á sama tíma spyrna fótum við og vilja ekki undir neinum kringumstæðum líta á þá hlið málsins að fá samkomulag um að nota það fé, sem komið er frá áfengissölunni og bíður þess, að byggt verði, heldur standa þar á móti til þess að tefja framkvæmdir málsins. Og hv. þm. er einn af þeim, sem hafa staðið á móti þessu. Hann hefur, eins og ég tók fram áðan, verið með að drepa allar till., sem hafa komið fram hér í Alþ. til umbóta á þessari löggjöf. Hvort það hafa verið fyrirskipanir frá hans ágæta tengdaföður, það skal ég ekki segja um. Hvort það hefur verið hans lífsskoðun, skal ég ekki heldur segja um, en þá er hún allt önnur en hann vildi vera láta hér í dag. Ég vil svo benda hv. flm. á það, að ef rakin er saga þessa máls frá fyrstu byrjun, þá eru það sannarlega ekki tillögur landlæknis né dr. Helga Tómassonar, sem hafa verið til góðs í þessum málum. Við vissum, hvernig fór um Kumbaravog, við vissum, hvernig fór um hælið í Kaldaðarnesi, við vitum, hvernig komið er með hælið á Úlfarsá, og allt hefur þetta verið fyrir það eitt, að þessir menn hafa aldrei séð, hvað var það rétta í þessum málum. Og það er af hreinni stífni frá þeirra hálfu, að þeir hafa ekki viljað fallast á till. annarra manna, sem hafa meiri áhuga fyrir þessu máli en þeir sjálfir. Allt þetta kemur sannarlega við málinu. Ég hygg, að okkur fjvn.-mönnum, sem áttum nokkra stund í kjallaranum til athugunar á þessu ástandi, hafi verið það fyllilega ljóst, hvaða smán það var, sem hvíldi hér á bænum og landinu. En okkur var þá einnig fyllilega ljóst, hver átti að bæta úr því, og það var þess vegna, að fjvn. féllst einróma á það, að ákveðinn hluti af ágóða frá vínsölunni skyldi ganga til að bæta úr þessu, þó að það væru aðrir menn, sem réðu meira um það, á hvern hátt framkvæmdin varð, og kæmu því svo fyrir, að úrbót hefur ekki komið enn. Það, sem er nauðsynlegt í dag að gera í þessu máli, er að samþ. þær till., sem liggja fyrir hér um breyt. á löggjöfinni frá 1949, og aðrar þær breytingar, sem kunna að koma fram og eru málinu til bóta. Það er fyrsta nauðsynlegasta sporið, og þegar það hefur verið gert, þá er engin hætta á því, að ekki verði hafizt handa um að byrja að byggja yfir þessa vesalinga, sem ég er alveg sammála hv. flm. um að er fyrsta og nauðsynlegasta sporið. Svo segir hv. þm., að það sé rangt að kenna þessum mönnum um það, að lögin hafi ekki verið framkvæmd. Ég veit ekki, hvort nokkrir aðrir menn eiga stærri þátt í því, að lögin hafa ekki verið framkvæmd, heldur en einmitt þessir menn. Ég lái ekkert fyrrverandi hæstv. heilbrmrh., þó að hann gengi þar þá götu, sem þeir sögðu að væri sú hin eina rétta. Og þá sérstaklega ef hann hefur nú sjálfur haldið, að einnig það væri það heppilegasta í málinu, þá sannarlega álasa ég honum ekki fyrir það, þó að hann færi ekki að taka á sig óþægindi af því að fara aðrar leiðir, þar sem slíkt vald stóð á bak við eins og sjálfur landlæknir, með allt aðra skoðun á málinu. En ég sannarlega lái þeim embættismanni, sem fyrst og fremst ber skylda til þess að kynna sér kjarna þessa máls, og ég veit, að hann er síður en svo illa gefinn, að hann geti ekki séð, ef hann vill, að hann er hér á rangri braut, því að öll reynslan, frá því að fyrst voru höfð afskipti af þessum málum, hefur sýnt það, að hver og ein einasta till., sem hann og dr. Helgi hafa lagt til í þessu máli, hefur farið alveg í öfuga átt, þótt þeir hafi ekki viljað viðurkenna það, og fyrir það er komið sem komið er. Þá segir hv. flm., að forráðamenn bæjarins hafi á sínum tíma verið sammála þessari löggjöf. Ég skal nú ekkert deila um það í dag, - til þess þarf ég að fletta upp þingskjölum, - hvort hv. þm. Reykjavíkurbæjar hafi verið það á sínum tíma. Um það skal ég ekki deila. Hitt veit ég, að þingið var ekki sammála um það. Það komu fram róttækar brtt. við löggjöfina, sem voru til bóta, og þær voru felldar, eins og ég hef þegar lýst. Og þó að forráðamenn Reykjavíkurbæjar hefðu á þeim tíma verið sammála því af brýnni nauðsyn að taka á sig ákveðinn þátt, þá gerbreyttist það, þegar búið var að ákveða með löggjöf, að svo og svo stór fúlga af gróðanum skyldi fara til þess að standa undir rekstri þessara mála og til þess að koma fram endurbótum á þeim. Þá er svo sannarlega ekki að furða, þó að þeir þá beittu sér fyrir því, að það yrði einnig látinn hluti af því fé til þess að standa undir þessum umbótum, sem hv. þm. hefur viðurkennt að þyrfti fyrst og fremst að gera og ganga á undan öllu öðru. Ég hefði talið þessa menn vera að brjóta gegn skyldum sínum, ef þeir hefðu ekki einmitt krafizt þess og spyrnt við fótum, þangað til þeir menn, sem bera eiga þungann af þessum málum og eiga að bera ábyrgðina á því, hafa vitkazt svo mjög, að þeir sjái sér fært að fara inn á réttar brautir. Svo segir hv. þm., að þessi deila megi ekki tefja fyrir málinu. Ég vil gefa honum góð ráð. Það er langbezt fyrir hann að taka upp baráttuna í heilbr.- og félmn. með þeim breyt., sem hann hefur staðið á móti öll undanfarin ár. Og ég er alveg viss um, að ef honum tekst að snúa málinu í það horf hér á þessu þingi, þá þarf hann ekki að berjast fyrir því, að l. komist til framkvæmda. En ef hann vill ekki gera það, þá er það af því, að hann metur meira einhver önnur sjónarmið en hafa komið fram hjá honum hér í þessari ræðu. Féð er til í dag, það eru til milljónir í dag til þess að byrja, og það eru engin vandræði að koma strax upp á næsta ári þessu vistheimili fyrir drykkjumennina, sem öllum er til smánar að láta ganga hér eins og þeir ganga í dag. Ef þm. vill taka upp baráttuna fyrir því í heilbr.- og félmn., þá hygg ég, að hægt sé að leysa þetta mál þegar á næsta sumri, svo að það er sannarlega ekki óviðkomandi þessu máli. Hv. þm. sagði, að það væri ekki rétt að áfellast embættismenn, þótt þeir vildu halda sér við lög. Ég er nú ekki þeirrar skoðunar, að það megi ekki gagnrýna hér gerðir embættismanna í þinginu. Ég veit ekki, hvar ætti að gagnrýna þær, ef það er ekki einmitt hér. Þeir eru þjónar hins íslenzka ríkis. Alþingi samþykkir handa þeim lög, setur þeim jafnvel reglur, og hvers vegna má ekki gagnrýna þeirra gerðir? Það er eins og þeir séu einhverjir páfar, sem enginn maður má segja neitt um, mennirnir, sem eiga að vera starfsmenn og þjónar fyrir íslenzku þjóðina. Ég veit ekki, hvað er hægt að gera sanngjarnari kröfu til embættismanns en það, að hann athugi sína afstöðu til málanna, ekki einungis af því, að hann kunni að hafa gert rangt, heldur líka í hvert skipti, sem viðhorfið í landinu breytist. Jafnvel þótt það hefði verið rétt að setja lögin eins og þau voru 1949, þá er enginn kominn til þess að segja, að það hafi ekki verið jafnrétt að breyta þeim 1950. Hvað ætli það sé mörgum lögum breytt hér á Alþingi frá ári til árs, vegna þess að lífið krefst þess, að lögunum sé breytt, þau séu samræmd við þarfir þjóðarinnar og við hvert það verkefni, sem fyrir liggur á hverjum tíma. Þess vegna er það einstrengingsháttur, sem aðeins býr með mönnum, sem orðnir eru eins og steingervingar og geta ekki hugsað sér neitt til breytinga, hvorki til einnar né annarra hliða. Nei, ef nokkur maður á sök á því, að ekki hefur verið greitt úr þessu ástandi, þá er það fyrst og fremst sá maður, sem er yfirmaður heilbrigðismálanna hér á landi, landlæknir. Ég skal svo ekki tefja frekar þessar umræður, en aðeins endurtaka það, að ég mundi ekki sjá mér fært að greiða atkvæði með till. óbreyttri, vegna þess að ég tel, að það væri ranglátt að leggja þessa kvöð á þá aðila, sem þessi lög ákveða í dag að skuli bera ákveðinn hluta af því.



Herra forseti. Ég skal ekki halda áfram að pexa við hv. þm. um þau atriði, sem okkur greinir á um. Ég hygg, að hv. þdm. sé ljóst, hvað hér er um að ræða, svo að ekki sé þörf á að skýra það öllu frekar. Ég vil þó aðeins láta það koma fram, að það er misskilningur, að breyt. á gildandi löggjöf hafi strandað á mér eða meðflm. mínum að þessari till., hv. 2. þm. Rang. Mér vitanlega hafa engar brtt. við þessi lög komið til atkvæða í hv. Nd., þar sem við eigum báðir sæti. Það er rétt, að til okkar var vísað á síðasta þingi sams konar frv. og því, sem hér er nýbúið að útbýta. um breyt. á l. um það, að ríkið eitt skuli greiða kostnaðinn af byggingu drykkjumannahæla, en það mál kom aldrei til endanlegrar afgreiðslu í n., það voru aldrei greidd um það atkvæði þar. Þess vegna hef ég aldrei greitt atkvæði með því né móti. Það mun hafa verið samkv. ósk hæstv. fyrrv. og núverandi fjmrh. eða í samráði við hann, sem það mál var ekki borið upp til endanlegrar afgreiðslu í n., og ég hygg, að það hafi verið gert í samráði við aðalflutningsmanninn, borgarstjórann í Rvík. Það mun hafa verið samkomulag sjálfra stjórnarflokkanna, sem hv. þm. styður, að láta málið ekki koma til afgreiðslu á því þingi. Ég tek því ekki neinum ásökunum um það, að ég hafi staðið gegn því, að málið hlyti afgreiðslu. Stjórnarflokkarnir sjálfir sömdu um það, að það skyldi ekki afgr. á síðasta þingi. Aðrar till. hafa mér vitanlega ekki komið fram til breyt. á þessum l. í Nd., þar sem ég á sæti. Hitt er rétt, að hv. þm. Barð., sem er mikill áhugamaður um þessi mál, hefur borið fram till. og frv. í hv. Ed. Þau hafa oft verið felld, og ég hygg ekki síður með atkvæðum hans eigin flokksmanna en annarra. Þess vegna er það, sem hann segir um þetta efni, allt saman hreinn misskilningur, a. m. k. að því er varðar mína afstöðu til málsins. Að því er snertir ábyrgð á því, hvers vegna lögin eru ekki komin til framkvæmda, vildi ég aðeins rifja þetta upp fyrir hv. þingmönnum: Gildandi lög mæla fyrir um, að reisa skuli þrenns konar stofnanir fyrir drykkjusjúka menn: Í fyrsta lagi sjúkrahúsdeild; hana eiga sveitarfélög að reisa samkv. gildandi lögum. Það hefur ekki verið gert. Í öðru lagi lækningahæli fyrir drykkjusjúka menn, sem þurfa vist á hæli um skamman tíma; það á ríkið að gera. Það hefur verið gert. Í þriðja lagi gæzluvistarhæli fyrir mjög sjúka drykkjusjúklinga, sem ekki mikil von er um að fái bata eða engin von er um að fái bata; það eiga sveitarfélögin að gera. Og það hefur ekki verið gert. Það, sem ríkinu var lagt á herðar í gildandi lögum, hefur ríkið þegar gert, að vísu ekki í mjög stórum stíl, en þó sinnt brýnustu skyldu sinni. Það, sem sveitarfélög eiga að gera, fyrst og fremst Reykjavíkurbær, sem er langstærsta og ríkasta sveitarfélagið, hefur ekki verið gert. Mér er ekkert ljúft að vera að tala um sök eða sakleysi manna í þessu sambandi. Ég ætla mér ekki hér að hafa neinar eldhúsumræður yfir bæjarstjórnarmeirihlutanum í Reykjavík, sérstaklega þar sem oddviti hans, borgarstjórinn, er hér ekki viðstaddur, en ég gæti sagt meira um málið, ef hann væri viðstaddur. Til þess væri fyllsta ástæða. Það, sem Reykjavíkurbær hefur átt að gera í málinu, hefur hann vanrækt. Sú ábyrgð, sem hér er um að ræða á áframhaldandi eymd þessara manna, hvílir því á bæjarstjórnarmeirihlutanum í Rvík og engum öðrum. Ef nauðsynlegt er að breyta l. til þess að fá einhverjar framkvæmdir í þágu þessara drykkjusjúklinga, þá er það af því, að bæjarstjórnarmeirihlutinn í Rvík hefur svikizt um að gera það, sem löggjafinn lagði honum á herðar að gera.



Út af fullyrðingum hv. 1. landsk. (GÞG) vildi ég aðeins leyfa mér að benda á, að ég las hér upp áðan frv. til laga, sem hafði verið samþ. ágreiningslaust í Ed. til þess að koma þessum málum í það horf, sem hann ræðir um, og að hann og hv. 2. flm. héldu málinu í heilbr.- og félmn. í Nd. allan tímann og afgreiddu það ekki, vegna þess að þeir voru á móti málinu, svo að öll ummæli hv. þm. um þetta mál eru rangfærslur.

Það var samkomulag stjórnarflokkanna.

Það var ekkert samkomulag.



Herra forseti. Eins og hv. alþm. er kunnugt, bárust hingað snemma á s. l. vori mjög alvarlegar kvartanir yfir göllum eða skemmdum á hraðfrystum fiski, sem seldur hafði verið til tveggja viðskiptalanda okkar, Tékkóslóvakíu og Austurríkis. Þessi fiskur hafði verið sendur héðan um s.l. áramót, og kvörtuðu kaupendur bæði yfir slæmum og hroðvirknislegum frágangi á fiskinum og beinum skemmdum á vörunni sjálfri. Hér var að sjálfsögðu mikið alvörumál á ferðum, sem nauðsyn bar til að tekið yrði föstum tökum. Þarf ekki mörgum orðum að því að eyða, hve mikið við Íslendingar eigum í húfi í sambandi við vöruvöndun, ekki sízt þegar um er að ræða aðalútflutningsvöru landsmanna. Atvmrn. brá og við, þegar kvartanir þessar bárust seint í marzmánuði, boðaði ýmsa aðila þessa máls til fundar, þ. á m. stjórn Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna, fiskmatsstjóra, yfirfiskmatsmenn og fleiri. Samkv. tilkynningu, sem atvmrn. birti um mál þetta í blöðum hinn 11. apríl, voru fundarmenn á einu máli um það, að grafast yrði þegar í stað fyrir orsakir þessara fiskskemmda. Jafnframt var lögð á það áherzla, að þeir, sem sekir reyndust, sættu verðskulduðum viðurlögum. Á fundinum var samþykkt, að framkvæmd yrði rannsókn á öllum fiski í hverju einasta frystihúsi landsins og að fulltrúum fiskframleiðenda og fiskmatinu yrði falið að annast þessa rannsókn. Þær ráðstafanir, sem hér um ræðir, voru réttmætar og sjálfsagðar, nema hvað ástæða er til að gagnrýna það, hvaða aðilum var falið að framkvæma rannsóknina. Virðist það næsta hæpin ráðstöfun að fela þeim aðilum að kanna þetta mál, sem höfuðábyrgðina hlutu að bera á því, sem miður hafði farið. En þessi háttur var nú á hafður, og skal ég ekki fara fleiri orðum um það í þeim stutta tíma, sem ég hef hér til umráða. Hins vegar hef ég leyft mér að spyrja, hvað rannsókn þessi hafi leitt í ljós. Í annan stað spyr ég að því, hvort gerðar hafi verið eða í undirbúningi séu af hálfu atvmrn. eða fiskmatsstjóra ráðstafanir til að koma í veg fyrir, að skemmdir á aðalframleiðsluvöru okkar, fiskinum, geti átt sér stað í stórum stíl. Þetta er því miður ekki í fyrsta sinn, sem fram hafa komið á síðari árum kvartanir út af gölluðum eða skemmdum fiski. Þarf ekki að lýsa því, hve alvarlegt mál það er, ef miður vönduð framleiðsla verður til þess að stórspilla sölumöguleikum okkar. Sú var tíðin, að íslenzkur fiskur var viðurkenndur á mörkuðum fyrir gæði. Við megum vissulega ekki við því að glata þeim orðstír, sem farið hefur af þessari mikilvægu framleiðsluvöru. Öll mál, sem snerta óvandaða framleiðslu á sjávarvöru, ber því að taka föstum tökum. Ég vænti þess, að svo hafi verið gert í því tilfelli, sem hér um ræðir. Fsp. mín er fram borin til þess að fá upplýst, hvað rannsókn sú, sem boðuð var í vor, hefur leitt í ljós og þó ekki síður til hins, að vita, hvort ekki hefur af þessu gefna tilefni og á grundvelli rannsóknarinnar þótt tiltækilegt að gera ráðstafanir, sem að haldi gætu komið til að fyrirbyggja alvarlegar skemmdir á mikilvægustu og verðmætustu útflutningsafurðum okkar.



Herra forseti. Fsp. sú, sem hér er beint til mín, er í þremur liðum. „1) Hefur ríkisstj. látið framkvæma rannsókn á skemmdum þeim á hraðfrystum fiski, sem varð vart við s. l. vor? 2) Hafi sú rannsókn verið gerð, hver varð niðurstaða hennar? 3) Hvaða ráðstafanir hyggst fiskmat ríkisins eða ríkisstj. gera til að koma í veg fyrir slíkar fiskskemmdir?“ Mér heyrðist nú á hv. fyrirspyrjanda, að honum væri nokkuð kunnugt um fyrsta liðinn, að rannsókn hefði verið látin fara fram í þessum efnum, og hygg ég þá, að honum sé um fleira kunnugt, enda er hann þá ella einn af þeim fáu, sem hafa ekki áhuga fyrir slíkum málum, viti hann ekki meira um þessa rannsókn en fyrirspurnir hans virðast benda til. Ég mundi þurfa alllangan tíma, og miklu lengri en ég álít ástæðu til að tefja störf þingsins með, til þess að gefa nákvæma skýrslu um þetta, en vil að gefnu tilefni segja það, sem nú skal greina. Fyrstu þrjá mánuði þessa árs voru þeir Pétur Thorsteinsson, núverandi sendiherra Íslands í Moskvu, og dr. Oddur Guðjónsson, form. fjárhagsráðs, erlendis á vegum ríkisstj. í þeim erindum að semja um verzlunarviðskipti milli Íslands og ýmissa ríkja í Mið-Evrópu. Strax eftir heimkomu sína tjáðu þeir atvmrn., að viðskiptaaðilar í Tékkóslóvakíu og Austurríki hefðu skýrt þeim frá því, að verulegra skemmda og ills frágangs hefði orðið vart í íslenzkum hraðfrystum fiski, sem sendur hefði verið til þessara landa um síðustu áramót. Þetta mun hafa verið í fyrsta skipti, sem kvartanir bárust frá þessum löndum yfir gæðum hraðfrysta fisksins. Sama dag og rn. barst þessi vitneskja, boðaði það ýmsa aðila þessa máls til fundar, og sá fundur var haldinn næsta dag. Þar mættu stjórn og varastjórn Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna, framkvæmdastjóri útflutningsdeildar S. Í. S., forstjóri Fiskiðjuvers ríkisins, fiskmatsstjóri, yfirmatsmenn og nokkrir fleiri. Á fundi þessum skýrðu þeir Pétur Thorsteinsson og dr. Oddur Guðjónsson frá því, sem þeir höfðu áður tjáð rn. um fiskskemmdirnar. Umræður urðu allmiklar um málið, og voru allir fundarmenn á einu máli um það, að grafast yrði þegar í stað fyrir orsakirnar til þessara fiskskemmda og að þeir, sem sekir reyndust, sættu verðskulduðum viðurlögum. Í fundarlok var samþykkt, að framkvæmd yrði rannsókn í hverju einasta frystihúsi landsins og að fulltrúum fiskframleiðendanna og fiskmatinu - ég vil sérstaklega vegna ummæla hv. fyrirspyrjanda leiða athygli að því, að það voru fulltrúar fiskframleiðenda og fiskmatið - þessum tveim aðilum yrði falið að annast þessa rannsókn. Jafnframt var skipuð nefnd til athugunar á þessu máli, og skyldi þessi n. taka tafarlaust til starfa. Nefndina skipuðu Helgi Pétursson framkvæmdastjóri útflutningsdeildar S. Í. S., Ólafur Jónsson framkvæmdastjóri frá Sandgerði, tilnefndur af Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, og dr. Jakob Sigurðsson auk fiskmatsstjóra ríkisins. Nefndin ákvað að miða fyrstu störf sín í aðalatriðum við eftirfarandi atriði: Í fyrsta lagi að hefja þegar athuganir á gæðum allrar freðfisksframleiðslu landsmanna, svo að hægt væri að koma í veg fyrir útflutning, ef skemmdir kæmu fram í einhverjum frystihúsunum. Í öðru lagi að komast fyrir um orsakir þess, að gölluð vara væri framleidd og flutt út . sem fullgild vara. Og í þriðja lagi að gera tillögur um raunhæfar úrbætur, sem tryggðu, að slíkir gallar á framleiðslunni endurtækju sig ekki í framtíðinni. Næstu daga var safnað fjölda sýnishorna úr hraðfrystihúsunum við Faxaflóa, og þau voru síðan athuguð gaumgæfilega hér í Reykjavík. Sýnishorn þessi reyndust vera algerlega óskemmd vara. Jafnframt voru sendir sérstakir menn til þess að taka hæfilegan fjölda sýnishorna úr öðrum frystihúsum landsins og senda þau til Reykjavíkur til athugunar. Sýnishornin voru þídd upp og metin eftir sérstökum reglum og gerðar nákvæmar skýrslur um skoðun og mat á þeim. Mat sýnishornanna fór þannig fram, að ávallt skoðuðu hvert sýnishorn tveir yfirfiskmatsmenn, einn matsmaður frá Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna og einn matsmaður frá S. Í. S. Fiskmatsstjóri var ætíð viðstaddur skoðunina og jafnframt framkvæmdastjórar sölusamtakanna eða fulltrúar þeirra. Eftir þessar athuganir á gæðum fisksins úti á landi var stöðvaður í bili útflutningur á öllum fiski, sem vafi þótti leika á um varðandi gæði, og hafnar á þeim fiski nánari rannsóknir. Niðurstöður þeirra rannsókna voru þær, að nokkuð af fiski varð endanlega dæmt annars flokks, en þó verzlunarhæf matvara. Magn þeirrar vöru, sem þannig var dæmd annars flokks af framleiðslu ársins 1952, varð endanlega um 500 smálestir og var selt sem annars flokks vara fyrir lægra verð. Í þessu sambandi er rétt að geta þess, að annars flokks hraðfrystur fiskur er ekki nýtt fyrirbæri, enda má segja, að eðlilegt sé, að af svo miklu magni sem framleitt er hér árlega komi ævinlega fram eitthvert magn af fiski með geymsluskemmdum, svo sem þornunum o. fl., og hefur þessi fiskur jafnan verið seldur sem annars flokks vara. Ég vil þó hér segja það sem mitt álit, að svo mikið magn sé óhóflega stór hlutfallstala af framleiðslumagninu sem annars flokks vara. Þessi fyrsta athugun, sem fram fór, leiddi í ljós eftirfarandi: Í fyrsta lagi, að reynt hefur verið að hagnýta togarafarma til vinnslu í frystihúsum úti á landi, frystihúsum, sem hvorki höfðu afkastagetu né aðbúnað til þess að vinna fiskinn nægjanlega fljótt. Í öðru lagi, að aðbúnaði og áhöldum frystihúsa var að ýmsu leyti ábótavant, svo að fullkomins öryggis gætti við varðandi framleiðsluna. Og í þriðja lagi, að matsmenn og framleiðendur virtust í einstökum tilfellum hafa sýnt tómlæti við vöruvöndun. Í framhaldi af þessum athugunum fól rn. þeim dr. Jakob Sigurðssyni og dr. Þórði Þorbjarnarsyni með bréfi, dags. 12. júní, að ferðast um landið og halda áfram rannsóknum þessara mála. En þessir tveir menn eru, sem öllum er kunnugt, sérfróðir menn í þessum efnum. Í bréfi rn., erindisbréfi til þessara manna, segir m. a.: „Æskilegt er, að rannsóknin beinist aðallega að þessum atriðum: 1) Hefur hráefnið verið hæft til vinnslu? 2) Hefur útbúnaður frystihúsanna verið fullnægjandi? 3) Hafa undirmatsmenn og verkstjórar verið starfi sínu vaxnir? 4) Hafa hlutaðeigandi yfirmatsmenn vanrækt starf sitt, og þá einnig hvort mistök hafi átt sér stað hjá yfirstjórn fiskmatsins í Reykjavík? Ráðuneytið hefur falið fiskmatsstjóra og yfirmatsmönnum að veita rannsóknarnefndinni alla þá aðstoð, sem þeir geta látíð í té.“ Þessi síðari rannsókn leiddi í ljós, eins og sú fyrri, að útbúnaði frystihúsanna var sums staðar ábótavant. Enn fremur, að hráefnið hefur stundum verið gallað og að lestahreinsun á bátum hefur verið ábótavant. Síðan þessi rannsókn fór fram, hefur fiskmat ríkisins ásamt Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna og S. Í. S. unnið að gagngerðum endurbótum þessara mála, og hefur hin bezta samvinna ríkt milli þessara aðila. Mörg frystihús - ég hygg, að þau hafi verið þrettán - voru látin hætta framleiðslu og unnið að endurbótum á þeim. Nokkrir matsmenn hafa verið látnir hætta störfum og aðrir settir í þeirra stað. Í sambandi við þessar ráðstafanir var reglugerð um mat á hraðfrystum fiski endurskoðuð og hert á ýmsum ákvæðum um kröfur varðandi gæði hráefnis og útbúnað vinnslustöðva. Fyrirmæli um þessi efni höfðu áður verið gefin út af fiskimálastjóra í leiðbeiningaformi, en nú voru tekin upp í reglugerð skýr og ótvíræð ákvæði um þetta. Segja má, að eftirlit með allri framleiðslu hafi verið hert til muna. Að lokum er rétt að geta þess, að síðna þessar aðgerðir hófust hafa ekki borizt kvartanir um gæði á hraðfrystum fiskflökum frá erlendum kaupendum. Nær öll framleiðsla þessa árs hefur nú þegar verið flutt út og seld, án þess að kaupendur hafi kvartað yfir gæðum þessa árs. Framleiðsla yfirstandandi árs mun að magni til vera komin fram úr meðalframleiðslu undanfarinna ára. Ég vænti, að hv. fyrirspyrjandi og aðrir þeir, sem ekki hafa haft nægar sagnir af þessu, hafi séð það, að þegar í stað þegar atvmrn. í fyrsta skipti bárust slíkar kvartanir, var fljótt og mjög röggsamlega á málinu tekið. Daginn eftir eða samdægurs og okkur berst fréttin um skemmdirnar boðum við til fundar, sem haldinn er strax daginn eftir, og við boðum á hann alla þá aðila, sem við gátum náð til og við töldum að líklegastir væru til að geta ráðið bót á þessum málum. Til rannsóknar á málinu eru valdir ekki rangir aðilar, heldur þeir, sem a. m. k. við vitum réttasta, því að þetta er allt gert í samráði við fiskmatið, við framleiðendurna, og svo við tvo sérstaka vísindamenn, sem við áttum tök á til þess að rannsaka þetta mál, þá dr. Þórð og dr. Jakob. Ég hygg, að það verði ekki heldur dregið í efa, að um leið og rn. bárust einhverjar sannanir um missmíð í þessum efnum, hafi það tekið mjög röggsamlega á málinu, vikið frá fiskmatsmönnum, stöðvað frystihús og gert yfirleitt allar þær ráðstafanir, sem við höfðum vit á og töldum líklegar til farsæls árangurs, enda er það sannast sagna, að af öllum starfsmönnum ríkisins dreg ég í efa að þeir séu margir, sem eru röggsamari í sínum störfum en sá, sem á nú mestan heiðurinn af þessum framkvæmdum, þ. e. a. s. Gunnlaugur Briem skrifstofustjóri í atvmrn., því að hann hefur að langsamlega mestu leyti staðið fyrir þessu öllu, sem gert hefur verið, en auðvitað í eðlilegu samráði við sinn ráðherra, en Gunnlaugur Briem er, eins og ég sagði, ágætlega viti borinn maður og mjög röggsamur embættismaður. Ég segi það svo sem mína skoðun, að ég hef enga tilhneigingu til þess að hlífa þeim framleiðendum eða neinum þeim, sem vill falsa sínar vörur. Það er ekki hægt að gera sjálfum sér, sinni stétt né sínu landi verri skömm og skaða en með því að gera tilraun til svika. Ég mun enga linkind né hlífð sýna í þessum efnum, hver sem hlut á að máli. Ég get bætt því við, að þegar ég hafði með fiskframleiðslu að gera, átti ég daglega ferð um fiskmatshús, þar sem verið var að meta minn fisk, og það kom fyrir, að ég leyfði mér, þótt það væri kannske ekki alveg rétt, að gera athugasemd við fiskmatið. En það var aldrei, ekki í eitt einasta skipti, til þess að spyrja fiskmatsmann, hvers vegna þessi fiskur væri látinn í nr. 2, sem þó væri nr. 1. Ég sá auðvitað oft fisk, sem var nr. 1 látinn í nr. 2. Ég er alveg saklaus af að hafa gert nokkurn tíma athugasemd um það. En ég sá líka fisk látinn í nr. 1, sem var nr. 2, og ég leyfði mér að vekja athygli fiskmatsmanna á, hvílík höfuðnauðsyn það væri að vanda þetta og gera sér fulla grein fyrir því, hve stórvægilegt tjón þeir með slíku bökuðu eigendum fisksins og landinu og þjóðinni í heild. Ég tala nú ekki um, ef hægt er að fella menn undir grun um vísvitandi tilraunir til svika í þessum efnum. Ég vil ekki beina því að neinum á þessu stigi málsins, en ég vil segja hv. fyrirspyrjanda og öðrum það, að ég ber nægjanlegt skyn á, hversu þýðingarmikil vöruvöndunin er, til þess að vilja eiga í því fullan þátt að bæta úr því, sem miður hefur farið, og hef þar á verði fyrir mig þann dugmesta og bezta embættismann, sem ég get kosið mér, skrifstofustjórann í atvmrn.



Ég vil þakka hæstv. atvmrh. fyrir skýr og greinargóð svör við fyrirspurnum mínum. Þar kom ýmislegt í ljós, sem ég er alls ekki viss um að allir hafi vitað áður. Í því sambandi vil ég aðeins láta það í ljós, að mér fannst ástæðulaust hjá hæstv. ráðh. að vera með nein svigurmæli til mín um það, að ég sé áhugaminni eða viti minna um þessi mál en aðrir menn, þó að ég hafi borið fram þessar fyrirspurnir, því að ég veit ekki til, að þær upplýsingar, sem hann nú gaf og voru mikilsverðar á marga lund, hafi verið gefnar áður, hvorki í blöðum né hér á Alþingi né nokkurs staðar opinberlega. Þess vegna hygg ég, að það hafi verið full ástæða til að spyrja um þessi efni og ágætt í sjálfu sér að fá þau skýru svör, sem hér voru gefin og virðast benda til þess, að þessi mál hafi verið tekin allföstum tökum. Sérstaklega vil ég ekki á neinn hátt deila á þá meðferð, sem þetta mál fékk, eftir að það var fengið í hendur ágætum vísindamönnum til athugunar, eins og var háttað um síðari rannsóknina, sem hæstv. ráðh. talaði um. Þetta mál er, eins og ráðh. undirstrikaði í sinni ræðu, mjög mikilsvert, enda brýn nauðsyn, að vandað sé til framleiðslu landsmanna og þá alveg sérstaklega þeirrar framleiðslu, sem er langmestur hluti útflutningsins, fiskframleiðslunnar, að þar má ekki sýna hina minnstu linkind á neinn hátt. Það er ágætt, ef fast og vel hefur verið tekið á þessu máli, og mér þykir vænt um að heyra það, að hæstv. ráðh. lýsir því yfir, að hann muni vera á verði um þessi efni í framtíðinni. Ég hygg, að það sé ekki vanþörf á því,því að sannleikurinn er sá, að okkur Íslendingum hefur nú á síðari árum, því miður, hrakað mjög í þessu efni í sambandi við fiskframleiðslu. Það var sú tíð, að íslenzkur fiskur - og þá alveg sérstaklega saltfiskur - var á öllum mörkuðum álitinn alveg sérstök gæðavara. En á stríðsárunum síðustu hygg ég að þessu hafi hrakað mjög með fiskafurðir okkar, framleiðslu þeirra og eftirlit með þeim ekki síður. Ég veit það, að fiskmat ríkisins hefur á síðustu árum ekki farið varhluta af gagnrýni, sem því miður mun stundum hafa verið á rökum reist, og kom það raunar fram í svari hæstv. ráðh., að nauðsynlegt hafði verið að víkja fiskmatsmönnum frá, vegna þess að þeir höfðu ekki staðið nægilega í stöðu sinni. Og þessi gagnrýni hefur því miður einnig beinzt að æðstu mönnum fiskmatsins, m. a. fiskmatsstjóra. Ég hef ekki aðstöðu til þess hér að ræða um það, að hve miklu leyti sú gagnrýni er réttmæt, en ég veit, að hún hefur komið fram, og þetta er svo mikilvægt starf, að þar þarf vissulega fullkomins eftirlits með af hálfu þeirra, sem hafa þessi mál með höndum; og því var gott að heyra það, að hæstv. ráðh. lofaði því eindregið og hafði um það sterk orð, að hann mundi standa þarna vel á verði.



Herra forseti. Það er aðeins örstutt athugasemd. Það var nú ekki annað, sem fyrir mér vakti með því, sem hv. fyrirspyrjandi kallaði svigurmæli í sinn garð, en að mótmæla því, sem hann hafði sagt í sinni fyrri ræðu varðandi mannaval við rannsókn þessa, enda báru ummæli hans í síðari ræðu fullkominn vott um það, að hann var ánægður með þá, sem staðið hafa að rannsóknunum, og þær afleiðingar, sem rn. hefur tekið af niðurstöðum rannsóknanna. Það er alveg rétt hjá hv. fyrirspyrjanda, að vöruvöndun hnignaði mjög á Íslandi á stríðsárunum, og hefur verið reynt á margvíslegan hátt að leiðrétta missmíðar, sem þeir hafa orðið varir við, sem mest fjalla um þessi mál daglega. Sá embættismaður, sem ég gat um, Gunnlaugur Briem, hefur fylgt þessu máli jafnan eftir og tekið allar umkvartanir til greina og reynt að leiðrétta þær misfellur, sem hann hefur fengið fregnir af, á sinn venjulega hátt, þ. e. a. s. hljóðalausan og umbúðalausan, látið lítið á sér og sinni hæfni bera, en reynt að láta hins vegar sitt ágæti og sína starfshæfni koma fram í jákvæðum niðurstöðum af tilraunum til úrbóta. Ég hef svo ekki um þetta annað að segja. Ég endurtek, að málið er að því leyti í höndum þess ágætasta manns, sem völ er á, þar sem það fyrst og fremst fellur undir skrifstofustjóra rn., Gunnlaug Briem, en það er kannske einhverjum fróun að vita um, að ég hef sjálfur, að svo miklu leyti sem til minna kasta kemur, ríkan áhuga fyrir, að allt sé gert, sem auðið er, til þess að létta af okkur skömm og skaða óráðvendni og hirðuleysis varðandi vöruvöndun á aðalútflutningsvörum okkar.



Herra forseti. Það er óhætt að segja, að það sló óhug á marga, þegar fréttist, að alvarlegar kvartanir hefðu borizt frá markaðslöndunum um skemmdir á íslenzkum fiski. Og mönnum var það yfirleitt mikið í mun, að myndarlega væri á því máli tekið, rannsakað, hverjir hefðu brugðizt trúnaði þjóðarinnar að því er snertir vöndun á framleiðsluvörunum, og menn fylgdust með því eða vildu fylgjast með því af gaumgæfni, hvað hefði verið gert. Ég var einn þeirra, sem leituðu fregna af því, hvernig þessi rannsókn hefði farið fram og hver hefði orðið niðurstaða hennar, en hjá fiskmatinu og yfirstjórn þess var enga vitneskju um þessi mál að fá. Ég álít því, að það hafi verið mjög tímabært, að fram kom fsp. um þetta á Alþingi og þannig fengin á opinberum vettvangi sú vitneskja, sem nú hefur verið gefin. Og held ég þó, að æskilegt væri, að jafnvel væri gefin ýtarlegri skýrsla um þetta, t. d. að vísindamennirnir, sem fengust við hina síðari rannsókn, yrðu beðnir að gefa opinberlega skýrslu um þau atriði málsins, sem eru þess eðlis, að það henti, að þau séu opinberlega rædd og vitneskja gefin um þau. Ég heyrði það á svörum hæstv. ráðh., að það hefði þótt athugunarefni, hvort hráefnið, sem tekið væri til hraðfrystingar, væri alltaf verkunarhæft, og vil nú spyrjast fyrir um það, hvort strangari fyrirmæli hafi nú verið gefin um það, hvaða hráefni megi taka til hraðfrystingar. Það er almannarómur, að það hafi verið allt of langt gengið í því að taka fisk, sem farinn var að skemmast, og það getur aldrei orðið 1. flokks vara, það vitum við. Mér finnst nokkru máli skipta, hvort settar hafi verið ákveðnari og strangari reglur um, hvaða hráefni megi taka til hraðfrystingar. Ég heyrði það, að strangari kröfur hefðu verið gerðar til útbúnaðar hraðfrystihúsa, og þess hefur áreiðanlega verið þörf; einnig að matsmenn hefðu verið látnir víkja frá sínu starfi, af því að rannsóknir hefðu sýnt, að þeir hefðu brugðizt trúnaði í sínu starfi. En einnig var frá því skýrt af hæstv. ráðh., að það hefði verið tekið til athugunar, hvort mistök hefðu átt sér stað af stjórn yfirmatsins í Rvík, en ég tók ekki eftir því, að hann víki neitt að því, hvort það hefði komið í ljós eða hvort stjórn yfirmatsins hefði við rannsóknina verið alveg sýknuð af öllum yfirsjónum eða vanrækslu í þessu efni. En það skiptir líka verulegu máli, að það séu ekki bara smáþjófarnir, sem séu hengdir, heldur að tekið sé fyrir meinsemdina líka, ef hennar verður vart á æðstu stöðum. Það skiptir kannske mestu máli í þessu máli eins og ýmsum öðrum. En þá var það sérstaklega eitt atriði, sem ég vildi fá svör við í sambandi við þessa umræðu, og það er þetta: Mörgum er það kunnugt, að verkstjórar hraðfrystihúsanna eru nú og hafa verið jafnframt matsmenn viðkomandi hraðfrystihúss. Þessir verkstjórar eru þjónar þess, sem á viðkomandi hraðfrystihús. Þeir eru ekki allir eins skilningsgóðir á það og hæstv. ráðh., sem er líka gamall og reyndur útgerðarmaður, að vilja ota heldur vafasamri 1. flokks vöru í 2. flokk, heldur jafnvel hafa tilhneigingu til að ota 2. flokks vöru í 1. flokk, hugsandi ekki um þann álitshnekki og það hagsmunalega tjón, sem þjóðin getur orðið fyrir af slíkum vinnubrögðum. En lítilsigldur og ekki fyllilega nógu djarfur verkstjóri við íshús, hálfhræddur kannske við sinn yfirboðara, óttast, að hann hafi það sjónarmið, að hann vilji koma meiru en góðu hófi gegnir af sinni framleiðsluvöru í 1. flokk, þótt hún verðskuldi það ekki; hann getur verið skaðlegur einmitt fyrir það, að hann er bæði verkstjóri og undirmaður eigandans og trúnaðarmaður þjóðfélagsins sem matsmaður í senn. Hefur þetta fiskskemmdamál ekki leitt það í ljós, að þetta sé í grundvallaratriði óheppilegt og ótryggilegt, að hafa verkstjóra hraðfrystihúsanna sem matsmenn, eiðsvarna matsmenn, til þess að gæta hagsmuna þjóðfélagsins? Ég held, að það sé óheppilegt fyrirkomulag og að menn viti, að það er óheppilegt. Og það má mikið vera, ef það hefur ekki komið í ljós í sambandi við þetta fiskskemmdamál, að trúnaðarbrot sumra matsmannanna við húsin séu bein afleiðing af því, að þeir jafnframt eru verkstjórar þeirra, sem eiga hraðfrystihúsin. Ég vil fá að vita um, hvort það hefur ekki hvarflað að mönnum, sem hafa æðstu yfirstjórn þessara mála og er umhugað um, að þarna verði ekki mistök, sem vitanlega eru þjóðinni óbætanleg, að gera breytingu á þessu að lögum.



Herra forseti. Ég held það hafi ekki verið nema tvö eða þrjú atriði í ræðu hv. síðasta ræðumanns, hv. 3. landsk. (HV), sem gefa ástæðu til frekari upplýsinga frá minni hendi. Hann spurði um það, hvort böndin hefðu borizt að yfirfiskmatinu. Mér hefur ekki borizt nein vitneskja enn þá um það, að böndin hafi sérstaklega að þeim borizt. Annars er mál þetta í höndum skrifstofustjórans, að öðru leyti en því, að við ræðumst við um þær aðgerðir, sem verður að hafa í frammi; jafnóðum og nauðsynin kallar á. En auðvitað kemur allt betur í ljós áður en þessu máli er lokið og þá líka, hvort eða að hvað miklu leyti má sakfella yfirmatið um vanrækslu. Og það er náttúrlega alveg rétt hjá hv. þm., að það stýrir engri lukku, að vikið sé frá einstökum undirmatsmönnum, ef svo þeir, sem höfuðábyrgðina bera, eru ekki kallaðir til ábyrgðar fyrir sína misbresti. Varðandi hitt atriðið, sem hann minntist á, hvort ekki stafaði hætta af því, að sami maðurinn væri verkstjóri og matsmaður, þá verð ég að segja, að að órannsökuðu máli er ekki óeðlilegt, að mönnum detti þetta í hug. Það er ekki óeðlilegt, því að það er eins og hann sagði, hv. þm., að það er ekki víst, að allir fiskframleiðendur líti sömu augum á sinn hag, hvað þá heldur þjóðarinnar, í þessum efnum. En það mun verða sérstaklega rannsakað, hvort hægt er að leiða rök að því, að frekar sé um vanrækslu eða um skemmdir að ræða, þar sem þessi háttur er á hafður. Reynist svo, þá verður það bannað. Hins vegar langar mann ekki til að nauðsynjalausu að leggja stein í götu þessarar framleiðslu, hún á við næga örðugleika að etja. Það gildir um að reyna að láta þá, sem þetta stunda, sjómenn, verkamenn, útgerðarmenn og hraðfrystihúsaeigendur, bera sem skástan hlut frá borði og gera engin óþörf vandkvæði. En ef þessi rannsókn leiðir þessa hættu í ljós, þá verður ekki hjá því komizt að setja undir þann leka, þótt óþægindum valdi. Ég endurtek svo, að rannsókn er ekki að fullu lokið. Hvort ástæða er til að gefa út um þetta einhverja opinbera skýrslu, skal ég ekki dæma að svo komnu. Í þessu er auðvitað ekkert, sem þarf að fara leynt í þennan hóp. En það getur vel verið, að það sé eitthvað, sem við út á við teljum okkur ekki til framdráttar að vera að birta, eins og hv. þm. líka gerði ráð fyrir að gæti hugsazt; um það veit ég ekki á þessu stigi málsins. En að sjálfsögðu eru engin leyniplögg í þessu, sem þeir mega ekki eiga allan opinn aðgang að, sem á þingi sitja, og aðrir þeir menn, sem líta á þetta mál frá hagsmunasjónarmiði Íslendinga og engu öðru sjónarmiði. Ég lýk svo þessari stuttu aths. aðeins með því að segja, að það verður haldið áfram að rannsaka og það verður haldið áfram að gera tilraunir til úrbóta og engin linkind í því sýnd.



Herra forseti. Það er að sjálfsögðu ætlun löggjafans, þá er hann setur lög um eitthvert efni, að þeim lögum sé framfylgt. Sú er og skylda framkvæmdavalds að sjá svo um, eftir því sem auðið er, að gildandi lagaákvæði séu framkvæmd. Hv. alþm. er vafalaust öllum ljóst, hver hætta er í því fólgin að hafa í lögum ákvæði, sem brotin eru svo að segja daglega. Vissulega sljóvgar það siðgæðis- og réttarvitund þjóðarinnar, þegar þegnarnir hafa það fyrir augum, að Alþingi setur lög, sem síðan er litið á sem hvert annað gildislaust pappírsgagn. Þarf naumast mörgum orðum að þessu að eyða. Fyrir röskum 28 árum, vorið 1925, setti Alþingi lög um mannanöfn. Þau lög hafa verið í gildi síðan, óbreytt með öllu, að því er ég bezt veit. Lög þessi eru stutt, fremur ljós og glögg. Fyrir lagasetningu þessari beittu sér ágætir menn, sem í hvívetna báru fyrir brjósti veg og velferð íslenzkrar tungu. Fyrir þeim vakti það að stemma stigu við óþjóðlegum og afkáralegum nöfnum, sem spilla smekk manna og óprýða tunguna. Því miður hefur tekizt svo til um framkvæmd þessara þörfu laga, að mjög skortir á, að ákvæðum þeirra hafi verið framfylgt. Skal ég nú finna þessum orðum stað, eftir því sem takmarkaður tími minn leyfir. 1. gr. laga um mannanöfn hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Hver maður skal heita einu íslenzku nafni eða tveim og kenna sig til föður, móður eða kjörföður og jafnan rita kenningarnafn sitt með sama hætti alla ævi.“ Hvernig er þessu farið? Ég fletti um daginn nokkrum kirkjubókum frá árunum 1930–44 og athugaði skírnarnöfn þar. Ég sleppti af ásettu ráði nöfnum barna, þar sem foreldrarnir voru erlendir, annar eða báðir. En af 500 nöfnum, sem ég athugaði, taldist mér svo til, að nálega 100 nöfn, eða tæpur fimmti hluti, gætu með engu móti orðið skilgreind sem íslenzk nöfn. Og þó að ég hafi ekki haft undir höndum kirkjubækur frá allra síðustu árum, 8 eða 9, hef ég enga trú á því, að þetta hafi breytzt til bóta. - Þá reyndist það ákvæði og brotið, að ekki megi skíra barn fleiri nöfnum en í hæsta lagi tveimur. Af þessum 500 skírnarnöfnum, sem ég kannaði, hétu 37 börn þremur nöfnum, 5 fjórum nöfnum og eitt hvorki meira né minna en fimm nöfnum, þar af voru tvö ónefni. 2. gr. laganna fjallar um það, að ættarnafn mætti enginn taka sér, eftir að lögin tækju gildi. Þetta ákvæði hygg ég að sé sniðgengið á þann hátt, að allmargir hafa tekið sér upp nöfn, sem þeir nota eins og ættarnöfn, þótt þau muni að vísu ekki viðurkennd í opinberum gögnum. 4. gr. laganna er á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Ekki mega menn bera önnur nöfn en þau, sem rétt eru að lögum íslenzkrar tungu. Prestar skuli hafa eftirlit með, að þessum ákvæðum sé fylgt. Rísi ágreiningur um nafn, sker heimspekisdeild háskólans úr.“ Ég leyfi mér að staðhæfa, að þessi lagagrein hefur þrásinnis verið brotin. Hvað segja hv. alþm. um nöfn eins og karlmannsnafnið Ramón, kvennanöfnin Telma, Alice, Iris, Sylvia, Evlalía, Oktavía, Bergmannía eða skírnarnöfn eins og Sísi, Lilly? Allt eru þetta skírnarnöfn frá tveim síðustu áratugum. Þannig mætti lengi telja. Má í þessu sambandi benda á nafnalista fermingarbarna, sem birtast í dagblöðum haust og vor. Þar gefur oft á að líta. 6. og síðasta grein nafnalaganna hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Stjórnarráðið gefur út skrá eftir till. heimspekisdeildar háskólans yfir þau mannanöfn, sem nú eru uppi, sem bönnuð skulu samkvæmt lögum þessum. Skrá þessi skal send öllum prestum landsins. Skráin skal gefin út á hverjum 10 ára fresti að lokinni útgáfu hins almenna manntals.“ Skrá sú, sem samkv. l. er skylt að gefa út 10. hvert ár, hefur mér vitanlega aldrei séð dagsins ljós. Prestum landsins er því nokkur vorkunn, þótt þeir hafi ekki gengið ötullega fram til að koma í veg fyrir óíslenzk skírnarnöfn. Þeir hafa ekki haft sér til stuðnings þau gögn og þær leiðbeiningar, sem ráð var fyrir gert, að þeir fengju í hendur. Nú skal ég ekkert um það segja, hvort einhverjum kann að þykja ástæða til að breyta gildandi lögum um mannanöfn. Vel kann að vera, að menn séu þeirrar skoðunar. Ég sé ekki þörf á því, sízt af öllu í þá átt að hliðra til fyrir erlendum nöfnum eða ónefnum. Með því væri verið að gefa spilltum málsmekk undir fótinn. En hvað sem því líður, þá tel ég víst, að hæstv. menntmrh. og hv. alþm. hljóti að vera mér sammála um það, að á meðan lög þessi eru í gildi, beri að framkvæma þau. Hitt er óviðunandi með öllu, að þau séu sniðgengin í mörgum greinum og menn fái jafnvel að haga sér eins og þau séu ekki til. Mér hefur þótt ástæða til að vekja athygli hæstv. menntmrh. á þessu og hef því leyft mér að beina til hans þeirri fsp.. hvort hann sjái sér ekki fært að láta framfylgja betur en gert hefur verið ákvæðum l. nr. 54 27. júní 1925, um mannanöfn. Vænti ég skilnings og góðra undirtekta af hans hálfu.



Herra forseti. Eins og hv. fyrirspyrjandi gat um, var fyrir nær einum mannsaldri sett löggjöf hér á Alþ. um mannanöfn, löggjöf, sem síðan hefur mjög lítið verið hirt um, eins og hann réttilega skýrði frá. Það mun sannast í þessum efnum, að enginn af þeim starfsmönnum stjórnarráðsins, sem um þessi efni fjalla, veit til að nokkurn tíma hafi verið gerðar ráðstafanir til að fara eftir þessari löggjöf eða fylgja henni, fyrr en hæstv. fyrrv. menntmrh. Björn Ólafsson hófst handa á árinu 1952 um það að láta fara fram rannsókn á íslenzkum mannanöfnum og fékk til þess einn hinn færasta mann, hagstofustjórann fyrrverandi, Þorstein Þorsteinsson, sem er nú, að því er mér er tjáð, að vinna úr þeim skýrslum og sérstaklega skýrslum frá prestum um mannanöfn, sem til eru nú á Íslandi. Áður en hæstv. fyrrv. menntmrh. gerði þessa ráðstöfun, sem hlýtur að vera undirstöðuráðstöfun til að framfylgja þessum lögum, er hvorki mér né öðrum kunnugt um, að neinar ráðstafanir hafi verið gerðar til þess að framfylgja þeim. Jafnframt hafði fyrrv. hæstv. menntmrh. í huga að skipa nefnd eða gera aðrar ráðstafanir til endurskoðunar l., en úr því mun ekki hafa orðið vegna þess, að beðið var eftir þeirri skýrslu Þorsteins Þorsteinssonar, sem ég gat um. Og úr því sem komið er, þá er það vissulega eðlilegt, að frumgögn málsins, ef svo má segja, liggi ljóst fyrir. Tel ég þetta vera þá skynsamlegustu vinnuaðferð í þessu, sem hægt er að hafa. Það er engin furða, þó að það væri einmitt Björn Ólafsson, sem beitti sér fyrir þessu, vegna þess að hann hefur einmitt hér á Alþ. haft forgöngu um það, að nýir íslenzkir ríkisborgarar af erlendum uppruna yrðu knúðir til þess að taka sér íslenzk nöfn. Hefur raunar ekki öllum þm. sýnzt eitt um það, þó að þessi skoðun hafi orðið ofan á. En einmitt í samræmi við þær aðgerðir eru þessar aðgerðir hæstv. fyrrv. menntmrh., sem ég tel vera undirbúning og nauðsynlega forsendu þess, að hægt sé að fylgja þessum lögum. Ég er hæstv. fyrrv. menntmrh., eins og ég segi, einnig sammála um, að nauðsynlegt sé að endurskoða lögin, því að auðvitað er það ekki rétt, sem hv. fyrirspyrjandi sagði, að lögin væru að öllu leyti einföld og auðveld í meðferð. Ef þau hefðu verið það, hefðu þau ekki verið látin liggja svo mjög í aðgerðaleysi eins og raun ber vitni um. Og segja má, að æði flókið og raunar mjög erfitt og allt að því óframkvæmanlegt sé að elta menn uppi fyrir það að taka sér ranglega ættarnafn, og er vafasamt, að sektir slíkar sem eru í l., þó að beitt væri, dygðu í þeim efnum. Um þetta eins og margt annað er það svo, að það er miklu meira málsmekkur og tilfinning manna, sem ræður úrslitum, heldur en beint lagaboð. Og það er enginn vafi á því, að þótt lögin frá 1925 hafi ekki verið framkvæmd eins og orð þeirra standa til, hafa þau samt haft stórkostlega þýðingu að því leyti sem þau felldu úr gildi fyrri ættarnafnalögin og þar með hindruðu, að menn gætu fengið löggildingu á nýjum ættarnöfnum. Þess eru að vísu nokkur dæmi, að einstaka menn hafa síðna tekið sér ættarnöfn, en það verður þó að teljast alger undantekning og gerbreyting frá því, sem verið hafði næsta áratug á undan, þegar mjög var títt og nærri daglegur viðburður, að hinn og þessi tæki sér upp ættarnafn. En við sjáum það einfaldlega af því að renna augunum yfir þingmannahóp hér, að hér eru nú sárafáir menn með ættarnöfn, og þá engir aðrir, að því er ég í fljótu bragði sé, heldur en til þess hafa þó löglega heimild, þannig að þegar litið er yfir menn þannig af tilviljun, þá er það ljóst, að jafnvel ættarnafnafaraldurinn, þó að ekki hafi tekizt að kveða hann alveg niður, eins og ég persónulega hef mikla löngun til, þá hefur með lögunum tekizt að draga mjög úr honum, tilfinning manna og málsmekkur nú gerir það að verkum, að vafalaust um ófyrirsjáanlega framtíð verður miklu minni löngun en var til þess að taka upp ættarnöfn, og það var a. m. k. annar höfuðtilgangur l. að koma í veg fyrir það. Og ég er engan veginn viss um, að það mundi greiða ákaflega fyrir í þessum efnum, þó að ráðuneyti tæki upp á því að elta þá með málsókn, sem á móti þessu hafa brotið. Ég held, að almenningsálitið og sú breyting á hugsunarhætti, sem þetta frv. var merki um, hafi í þessu miklu meiri áhrif. En engu að síður er auðvitað leitt að hafa lög, sem menn hafa ekki treyst sér til að framkvæma bókstaf sínum samkvæmt, aldrei frá því að þau voru sett, neinir þeir, sem um það hafa fjallað, og þess vegna tel ég, að tímabært sé að endurskoða lögin, og ef ég gegni þessari stöðu, mun ég gera ráðstafanir til þess, jafnskjótt og fyrir liggur sú grundvallarrannsókn, sem fyrirrennari minn hafði fyrirskipað, sem sýndi, að hann hafði einmitt glöggan skilning á nauðsyn skynsamlegra aðgerða í þessum efnum. Hitt er svo annað, varðandi óþjóðleg nöfn, að þar er kannske nokkru erfiðara að greina á milli en hv. fyrirspyrjandi vill vera láta. Það er enginn vafi á því, að nöfn eins og Jón, Jóhann og önnur slík nöfn, svo að aðeins séu nefnd dæmi, nöfn, sem eru mjög tíðkanleg í íslenzku, eru af óþjóðlegum uppruna. Er þrátt fyrir það hægt að fara nú að setja þessi nöfn á bannlista? Við skulum segja, mundi vera hægt að setja nafn eins og Ágústa á bannlista? En hver er aftur munurinn á nafni eins og Ágústa annars vegar og Oktavía hins vegar, sem hv. fyrirspyrjandi nefndi? Allt er þetta harla hæpið, og í raun og veru hefur málsmekkur fólksins og tilfinning í þessu meira að segja en bein fyrirmæli löggjafans. Hitt er svo vafalaust, að prestar og kennarar, ekki sízt prestar, gætu haft ákaflega góð áhrif með leiðbeiningum til almennings, og einmitt þess vegna, jafnvel þó að ekki væri fylgt eftir fullkomnu banni, gæti slíkur listi yfir óheppileg nöfn haft mikið uppeldisgildi fyrir almenning. Því er ég sammála. Einmitt þess vegna tel ég það mjög mikils virði, að haldið sé áfram við þann undirbúning á framkvæmd laganna, sem hæstv. fyrrverandi menntmrh. gerði ráðstafanir til nú fyrir rösku ári.



Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir svör hans og lýsi því jafnframt yfir, að mér var með öllu ókunnugt um það, að fyrrv. menntmrh. hefði fyrirskipað eða lagt drög að því, að framkvæmd yrði rannsókn á þeim mannanöfnum, sem nú tíðkuðust. Ég vissi ekki um hana, en mér þykir mjög vænt um, að hann skyldi hafa farið inn á þessa braut, því að það var vissulega ekki vanþörf á, að þarna yrði gerð rækileg athugun, ef það gæti leitt til einhverra bóta í þessum efnum, eins og vænta má. Hæstv. ráðh. minntist í því sambandi á það, að á síðasta Alþ. hefði verið samþ. löggjöf um veitingu ríkisborgararéttar, þar sem þeim mönnum, sem sótt höfðu um íslenzkan ríkisborgararétt, var gert það að skyldu að taka upp íslenzk nöfn samkv. mannanafnalögunum. Ég lít nú að vísu þannig á, að eins og þetta var samþ., þá geti það orkað nokkurs tvímælis, og þó alveg sérstaklega meðan lögin um mannanöfn eru alls ekki framkvæmd gagnvart Íslendingum. Það hefur fyrrv. menntmrh. einnig séð, að þarna var mikið ósamræmi í milli, og hefur hann líklega af þeim ástæðum m. a. ákveðið, að fram færi rannsókn á þeim mannanöfnum, sem nú tíðkast. Hæstv. menntmrh. minntist á það, að það væri stundum örðugt að greina á milli erlendra nafna, sem ekki lytu íslenzkum málsmekk, eða, eins og það er orðað í lögunum, „ekki hlýða lögum íslenzkrar tungu“. Það getur verið í einstökum tilfellum, að það sé nokkrum erfiðleikum bundið, en ég held, að engum hafi dottið í hug að ganga svo hart fram í þessum efnum að vilja banna eða leggja niður nöfn, sem tíðkazt hafa hér öldum saman, þó að þau séu sannanlega erlend eða af erlendum uppruna. Ef þau hlýða lögum málsins, sérstaklega beygingarlögum, þá mun engum hafa dottið það í hug. En það er alveg sérstaklega ein tegund málspillingar, sem virðist fara mjög í vöxt á síðari árum, og hún er sú að skíra börn og þó sérstaklega kalla börn, og fullorðið fólk þá líka, gælunöfnum. Þegar ég athugaði nöfn í nokkrum kirkjubókum, eins og ég gat um áðan, rakst ég á þetta hvað eftir annað, að það er farið bókstaflega að skíra börn með alls konar einkennilegum og næsta furðulegum gælunöfnum. Þetta er eitt af því, sem ég held að þurfi að stemma stigu við, en yfirleitt tel ég fulla nauðsyn á því, að annað tveggja sé gert, það sem hæstv. menntmrh. talaði um, að endurskoða lögin og þá breyta þeim að svo miklu leyti sem það kynni að þykja nauðsynlegt, eða þá að fylgja betur eftir framkvæmd þeirra en gert hefur verið.



Herra forseti. Ég er í meginatriðum sammála hv. fyrirspyrjanda um það, sem hann segir, og sé þess vegna ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta; vildi þó bæta við og ítreka, að málið er auðvitað ekki alveg eins einfalt og hann lætur, vegna þess að auðvitað hefur tungan þróazt með mismunandi hætti á ólíkum tímum, og það er auðvitað erfitt að ætla með löggjöf að setja henni ákveðinn farveg, þó að það sé hægt að veita mikla leiðbeiningu. En við vitum það t. d. hjá okkar forfeðrum, sem við með réttu dáum fyrir þeirra málsmekk, að þó að þeir skírðu þá ekki börn sín beinum gælunöfnum, þá höfðu þeir þann sið, ef svo mætti segja, að þeir tóku viðurnefni og gerðu að mannanöfnum, og sýndi það, að töluverð tilbrigði voru í því, hvernig nöfnin mynduðust.

Það var fallegur siður.

Já, það var fallegur siður, en ég veit ekki, hvort allir málspekingar þess tíma hefðu fyrir fram litið þannig á, og það er eins erfitt nú og þá að ætla að setja tungunni ákveðinn farveg fyrir fram. Það má vel vera, að það þyki fallegur siður þúsund árum seinna, sem hafi þótt ljótur síður í upphafi að taka, - ja, það, sem nú er kallað viðurnefni, mætti kannske öðru nafni kalla uppnefni, og gera að eiginnöfnum. Við segjum, að lögunum sé nú ekki framfylgt. Þetta er ekki bókstaflega rétt, vegna þess að það er a. m. k. eitt ákvæði l., sem stundum reynir nokkuð á, og það er að fólk sækir um að fá breytt nöfnum, ef það hefur verið skírt eins og hér stendur: „Nú hefur maður hlotið óþjóðlegt, klaufalegt eða erlent nafn, áður en lög þessi voru sett, og getur hann þá breytt nafni með leyfi konungs.“ Að breyttu breytanda er þetta skilið þannig, að menn geti fengið, að nafninu til með forsetaleyfi, raunverulega með ráðuneytisleyfi, breytingu á nafni, ef atvík standa til. Í sumar kom til mín umsókn um það, að stúlka, sem hét Guðmunda, vildi fá breytt sínu nafni. Þetta nafn hlítir réttum beygingarreglum og er myndað eftir góðu íslenzku nafni, Guðmundur. Ég játa það hins vegar, að mér fannst nafnið svo óviðkunnanlegt, að úr því að konan vildi sjálf breyta, þá væri hægt að leyfa það. En fullkomið matsatriði er slíkt og ekki alveg ljóst, hvar mörkin á að setja. Ég nefni þetta aðeins sem dæmi um það, að viðbúið er, að mjög sýnist sitt hverjum, ef alveg ákveðnar reglur eiga um þetta að gilda, en langeðlilegast, að með hæfilegri fræðslu og leiðbeiningum af hálfu þeirra manna, sem málsmekk og málvit hafa, séu menn látnir nokkuð frjálsir. Það er mín skoðun í þessu eins og fleiru.



Herra forseti. Það var bara, að í sambandi við þessa fsp. langar mig til að fá upplýsingar um hjá hæstv. ráðh., hvernig þessi rannsókn fyrrverandi hagstofustjóra væri hugsuð. Það liggur fyrir á hagstofunni nafn á hverjum einasta manni í landinu. Um hvað er hann að spyrja presta, hvaða upplýsingar vantar hann frá þeim? Það var ákveðið á sínum tíma, að skrá yfir mannanöfn yrði prentuð í sambandi við hvert tíu ára manntal. Það var gert í fyrstu, en svo hefur það ekki verið gert síðustu árin. Og þegar ég hef spurzt fyrir um það á hagstofunni, hvernig stæði á, að það væri hætt að prenta þetta eftir hvert tíu ára manntal og 1ofa manni að sjá, hvað allir menn í landinu hétu og hvað margir væru Jónar og margir væru Stefánar o. s. frv., o. s. frv., þá var mér sagt, að ríkisstj. hafi hætt við það. Er meiningin - og það var það, sem míg langaði til að vita - að prenta núna mannanafnaskrá, sem getur svo verið leiðbeinandi bæði fyrir prestana og aðra? Á áframhaldandi að hunza þau ákvæði l. að veita prestunum upplýsingar um þetta eftir hvert 10 ára manntal með því að lofa þeim ekki að sjá nöfnin, sem til eru í landinu? Þetta langaði mig til að fá að vita. Ættarnöfnin eru nú mörg, allt of mörg. Ætli það séu ekki átta hérna í þinginu með ættarnöfnum af 52? Ef þau eru álíka mörg hjá þjóðinni allri, þá mætti þeim gjarnan fækka. Og ég er ekki viss um, að eitt þeirra, sem notað er hér af þingmanni, sé löglegt. Ég fullyrði það ekki, en held það.