Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þessi skýrsla mun nú vafalaust þykja hv. þm. nokkuð síðbúin, en það hefur verið venja á hverju Alþ. að flytja af hálfu fjmrh. yfirlitsskýrslu sem þessa, sem hér er að finna í þeirri bók, sem hv. þm. nú finna á borðum sínum. Þegar frv. um fjáröflun til ríkisframkvæmda var lagt hér fram á hinu háa Alþ., spurðust ýmsir þm. fyrir um það, hvort ekki væri ætlunin, að slík skýrsla yrði flutt. Ég gat þá um það, að það væri mikið vafamál af ýmsum ástæðum. Bæði hefðu þessi mál mikið verið rædd í vetur og í haust í sambandi við viðræður stjórnmálaflokkanna, hvað varðar efnahagsmálin almennt, og auk þess væri sá annar annmarki, að stjórn framkvæmdasjóðs ríkisins hefði ekki gengið frá ákvörðun sinni um skiptingu lánsfjár og fjáröflun til stofnsjóðanna. Nú hefur þetta síðustu daga gerzt, og það þótti því sjálfsagt, að þessi skýrsla yrði útbúin og lögð fram á Alþ. Það hefur verið venja, að fjmrh. hafi flutt þessa skýrslu og hún hefur sjaldnast leitt til nokkurra umr., enda er hún fyrst og fremst upplýsingar annars vegar um þróunina á liðnu ári og hins vegar um áætlaðar framkvæmdir bæði opinberra aðila og einkaaðila á yfirstandandi ári. En ég minnist þess, að á síðasta þingi kom fram aths. um það, að eðlilegra væri, að hv. þm. fengju þessa skýrslu fjölritaða, þar sem hún væri fyrst og fremst upplýsingar um þessi mál, sem gætu orðið mönnum til leiðbeiningar og athugunar síðar. Ég hef því talið rétt að þessu leyti að haga þessu með þessum hætti nú og vonast til þess, að þm. telji það þó fremur til bóta, að skýrsla þessi skuli hafa verið gerð en ekki. Skýrslan skiptist í ýmsa kafla. Þar er fjallað fyrst og fremst um þróun efnahagsmála 1968, viðhorfin á árinu 1969, gerð grein fyrir framkvæmda- og fjáröflunaráætlun 1969 bæði fyrir sjóðina, stofnsjóðina, sem framkvæmdasjóður Íslands hefur gert, og fyrir ríkisframkvæmdirnar, sem hér hafa verið til umr. í sambandi við frv. um það mál. Á það því ekki að þurfa að leiða til neinna sérstakra umr., því að það er ekki annað um það sagt í þessari skýrslu en draga saman þær upplýsingar, sem eru í því frv. til viðbótar þeim ríkisframlögum, sem á öðrum sviðum eru veitt til framkvæmda. Og síðan er gert yfirlit um fjármunamyndunina annars vegar 1968 og áætlaða fjármunamyndun 1969 eftir tegundum framkvæmda. Að lokum eru svo til nánari upplýsinga ýmsar töflur og skýrslur, sem ættu að verða hv. þm. aðgengilegar, og vil ég sérstaklega vekja athygli á sértöflu nr. 6, þar sem sundurliðað er, hvernig framkvæmdasjóður Íslands hugsar sér að ráðstafa stofnfé til stofnsjóða atvinnuveganna, en það hefur ekki áður legið fyrir hinu háa Alþ. Herra forseti. Ég tel ekki ástæðu til, eins og málum er háttað, að hafa um þetta fleiri orð, en legg þessa skýrslu hér fram til leiðbeiningar og upplýsinga fyrir hv. þm.



Herra forseti. Utanrmn. hefur rætt till. og leggur einróma til, að hún verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Till. til þál. um vegáætlun fyrir árin 1969–1972 var vísað til fjvn. þann 20. marz s.l. og hefur n. síðan rætt málið á samtals 18 fundum. Við athugun sína á till. hefur n. notið góðrar aðstoðar vegamálastjóra, sem hefur veitt n. mikilsverðar upplýsingar, en auk þess hafa verkfræðingar vegagerðarinnar aðstoðað n. við afgreiðslu málsins og þá ekki sízt við lokaafgreiðslu till. í sambandi við leiðbeiningar um skiptingu fjármagns á milli einstakra vegaframkvæmda. Þá átti n. fund með 3 fulltrúum Efnahagsstofnunarinnar, sem unnið höfðu að tillögugerð varðandi tekjubálk vegáætlunarinnar. Gerðu þeir n. grein fyrir vinnubrögðum sínum í sambandi við áætlunargerð um heildartekjur vegasjóðs á áætlunartímabilinu. Með hliðsjón af þeim upplýsingum var n. ljóst, að með tilliti til þess samdráttar, sem nú á sér stað í bifreiðainnflutningi til landsins, getur svo farið, að tekjur, sem miðaðar eru við bifreiðaspár stofnunarinnar, geti raskazt nokkuð frá því, sem gert er ráð fyrir í áætluninni. Hins vegar telur n., að samkvæmt þeim upplýsingum, sem fyrir liggja um benzín notkunina, megi gera ráð fyrir, að áætlunin standist fullkomlega. Svo sem lög ákveða eru tekjustofnar vegasjóðs þrír. Í fyrsta lagi innflutningsgjald af benzíni, í öðru lagi þungaskattur af bifreiðum og í þriðja lagi innflutningsgjald bifreiða á gúmmíi. Nettótekjur af þessum þremur tekjustofnum var áætlað, að mundi nema samtals á áætlunartímabilinu 2.136 millj. kr. Við athugun n. á vegáætluninni kom fljótlega í ljós það álit hjá nm., að með þeirri skiptingu, sem till. gerir ráð fyrir á fjárveitingum til hinna ýmsu vegaflokka, færi ekki hjá því, að um verulegan samdrátt yrði að ræða í nýbyggingu þjóðbrauta og landsbrauta. Svo sem venjulegt er leitaði fjvn. frumtill. hjá vegamálastjóra um skiptingu á fé til vegaframkvæmda og brúargerða og þá með hliðsjón af þeirri heildarskiptingu, sem í till. felst. Þann 21. apríl bárust svo n. till. vegamálastjóra um umrædda skiptingu. Kom þar fram, sem n. hafði óttazt, að um verulegan samdrátt á nýbyggingu þjóðbrauta og landsbrauta var að ræða. Er það ekki eingöngu vegna þess, að áætlað sé að verja minna fé til þessara framkvæmda, heldur einnig vegna þess, að miklar áhvílandi skuldir, bráðabirgðalán, voru á þessum vegaframkvæmdum frá síðasta áætlunartímabili, sem að sjálfsögðu verður nú að greiða. Með hlíðsjón af þessari staðreynd taldi n., að einkum tvennt kæmi til greina. Annars vegar að draga úr fjárveitingu til hraðbrauta og flytja þá fjármagn yfir til þjóðbrauta og landsbrauta eða þá að athuga möguleika á aukningu heildartekna vegasjóðs. Að athuguðu máli taldi n. rétt að velja síðari leiðina. Það var því úr, að n. samþykkti einróma að mæla með því, að flutt yrði frv. til l. um breyt. á vegal. nr. 71 30. des. 1963 og hækka innflutningsgjald af benzíni um 1 kr. af hverjum lítra. Umrætt frv. er nú orðið að lögum og er því gert ráð fyrir, að tekjuaukning vegasjóðs á áætlunartímabilinu verði sem hér segir. Árið 1969 - og er þá miðað við, að lögin taki gildi 1. júní - 31,2 millj., árið 1970 73,1 millj., árið 1971 77,4 millj. og árið 1972 83,3 millj. eða samtals á öllu áætlunartímabilinu 265 millj. kr. Auk þessa hefur svo verið fallizt á, að ríkissjóður taki að sér greiðslur afborgana og vaxta af föstum lánum vegna þjóðbrauta og landsbrauta, sem til falla samkvæmt vegáætlun á árunum 1970-1972, umfram það, sem áður hafði verið ákveðið og nemur sú upphæð, sem hér segir: Árið 1970 11 millj., árið 1971 13 millj. og árið 1972 14,6 millj. eða samtals á tímabilinu 38,6 millj. kr. Heildartekjuaukning verður því samtals á öllu tímabilinu 303,6 millj. kr. Þá hefur verið gerð sú breyting á vegal., að nú falla allir vegir að kirkjustöðum, félagsheimilum, opinberum skólum og heilsuhælum undir sýsluvegi og þótti því rétt að hækka framlag til sýsluvegasjóða um 1 millj. kr. fyrir hvert árið 1970–1972. Eins og fram kemur í nál. meiri hl. fjvn., var ekki um ágreining að ræða innan n. um afgreiðslu málsins. N. flytur því allar brtt. sameiginlega, svo sem fram kemur á sérstöku þingskjali. Um skiptingu einstakra fjárveitinga til þjóðbrauta og landsbrauta hafði n. samráð við þm. viðkomandi kjördæma. En þrátt fyrir einróma afgreiðslu n. á öllum brtt. við vegáætlunina og heildarafgreiðslu málsins, skilar minni hl. n. séráliti um málið, þar sem hann skýrir afstöðu sína til vegamála almennt. Samkvæmt till. fjvn. verða heildartekjur vegasjóðs á áætlunartímabilinu því samtals 2.401 millj. kr. og hækkar því um 265 millj., svo sem fyrr segir, en þar til viðbótar lækka útgjöld sjóðsins um 38,6 millj. frá því, sem ráðgert hafði verið samkvæmt till., en það eru vextir og afborganir af föstum lánum þjóðbrauta og lán landsbrauta, eins og ég áðan sagði. Með hlíðsjón af þessu eru brtt. fjvn. við till. til þál. um vegáætlun fyrir 1969-1972 bornar fram. Við II. kafla, skiptingu útgjalda, eru ekki brtt. frá n. við 1. og 2. tölulið. Það er kostnaður við stjórn og undirbúning annars vegar og viðhald þjóðvega hins vegar. Þar undir koma vegmerkingar, tryggingagjöld, orlof og fleira. Við þessa tvo liði gerir n. ekki brtt. Þó skal það tekið fram, að gjarnan hefði n. viljað verja hærri fjárupphæð til vegaviðhaldsins, þó að hún sjái sér ekki fært að leggja það til miðað við það heildarfjármagn, sem fyrir hendi er að þessu sinni. Við 3. lið ll. kafla eru aðalbreytingartill. n. Þar koma fyrst hraðbrautir. Till. n. um 100 millj. kr. hækkun á lántökuheimild til nýbygginga vega, sem verða ekki að öllu leyti greiddir af fé vegasjóðs á áætlunartímabilinu, er við það miðuð, að Suðurlandsvegur til Selfoss og Vesturlandsvegur frá Miklubraut að vegamótum Þingvallavegar í Mosfellssveit verði fullbyggðir á áætlunartímabilinu. Eins og ég hef áður minnzt á, kom til álita í n., hvort ekki væri rétt að draga úr fjárveitingum til hraðbrauta og fara sér þá hægar í þeim efnum, en lagt er til í till. Það var hins vegar niðurstaða n., að ekki mætti fresta öllu lengur að gera stórátak í þessum efnum og leggur n. því til, að umrædd fjárveiting verði ekki skert og auk þess hækkuð lántökuheimild um 100 millj. kr., eins og fyrr segir. Á það má líka benda, að til þess að réttmætt geti talizt að taka veggjald af umferðinni, sem ætla má, að gert verði, þegar slíkum áfanga verður náð, þarf að ná einhverjum lágmarks áföngum í hverju tilfelli. Ég hygg, að flestir muni sammála um, að stórátak í hraðbrautaframkvæmdum geti því aðeins átt sér stað, að samningar takist um hagstæða lántöku til langs tíma. Fáist ekki slík lán, er einsýnt, að umræddar hraðbrautaframkvæmdir munu takmarkast við það fjármagn, sem vegasjóður er fær um að veita til framkvæmdanna, en það er samkvæmt till. 360 millj. kr. Á undanförnum árum hafa verið samþ. á Alþ. till. til þál. um rannsóknir á nokkrum vegasamgöngum. Má þar nefna leiðina um Hvalfjörð, hugsanlega brúargerð á Borgarfjörð hjá Borgarnesi og veg yfir Skeiðarársand. Til allra þessara rannsókna eru till. um fjárveitingar, þannig að þeim ljúki að fullu á áætlunartímabilinu. Við fjárveitingar til þjóðbrauta og landsbrauta eru aðal brtt. n. Í þáltill. er lagt til, að varið verði til þjóðbrauta 127,9 millj. kr., en samkvæmt till. n. er lagt til, að upphæðin verði 223,6 millj. eða hækkun, sem nemur 95,7 millj. Til landsbrauta er samkvæmt till. lagt til að verja 94,3 millj. kr. á áætlunartímabilinu, en samkvæmt till. n. verður upphæðin samtals 208,5 millj. kr. eða hækkun, sem nemur 114,2 millj. Lagt er til, að framlög til brúargerða verði svipuð og gert er ráð fyrir í þáltill. Þó voru gerðar smávægilegar breytingar, sem fela í sér samtals 3,6 millj. kr. hækkun yfir allt áætlunartímabilið. Til vega í kaupstöðum og kauptúnum með 300 íbúa og fleiri hækkar framlag í beinu sambandi við ákvörðun laga, sem leiðir af hækkun benzíngjaldsins. Samkvæmt því kemur í hlut þéttbýlisins samtals 33,1 millj. kr. á tímabilinu og verður þá samtals fjárupphæðin 255,1 millj. Til véla– og áhaldakaupa og nýbyggingar áhaldahúsa er samkvæmt till. lagt til að verja samtals 74 millj. kr. N. sér ekki ástæðu til þess að bera fram brtt. við þennan lið og leggur því til, að hann verði samþ. óbreyttur. Til tilrauna í vegagerð er lagt til að verja nokkurri upphæð árlega. Er það frá 2,6 millj. á yfirstandandi ári til 3,3 millj. á árinu 1972. Augljóst er, að ekki getur verið um miklar tilraunaframkvæmdir að ræða fyrir jafnlítið fjármagn og hér um ræðir. Ég tel, að það sé mikið álitamál, hvort ekki sé rétt að verja meira fé í þessu skyni, því vel getur svo farið, að það borgi sig, þótt síðar verði. Loks er síðasti liður á gjaldabálki till. 31,8 millj. Er þeirri upphæð ætlað að jafna þann halla, sem eftir stendur sem skuld hjá vegasjóði frá s.l. áætlunartímabili. Eins og ég hef áður vikið að, verður um nokkra aukningu á sýsluvegum að ræða, þar sem ýmsir styttri vegakaflar, sem áður heyrðu óskiptir undir vegasjóð, flytjast yfir í sýsluvegi. Á síðasta áætlunartímabili reyndust tekjur sýsluvegasjóða nokkru meiri, en áætlað hafði verið. Verður því að taka tillit til þess í þessari áætlun, en auk þess er lagt til, að framlag vegasjóðs hækki um 1 millj. kr. hvert ár 1970–1972. Samtals er gert ráð fyrir, að sýsluvegasjóðir hafi til ráðstöfunar á áætlunartímabilinu 108,9 millj. á móti 68,5 millj. á síðasta áætlunartímabili. Hér er því um hækkun að ræða, sem nemur rúmlega 40 millj. kr. Um till. n. til einstakra vegaframkvæmda, eins og fram kemur á þingskjali nr. 768, sé ég ekki ástæðu til að gera frekar að umtalsefni, en vísa til þess, sem fram kemur í þskj. Ég vil þó endurtaka, að um fjárveitingar til einstakra vega hafði n. samráð við þingmenn viðkomandi kjördæma um skiptinguna, og er n. ekki kunnugt um annað, en um þær hafi náðst fullkomið samkomulag. Ég vil því vænta þess, að brtt. fjvn. nái fram að ganga og till. til þál. um vegáætlun fyrir árin 1969- 1972, þannig breytt., verði samþ.



Herra forseti. Eins og fram kom í ræðu hv. 2. þm. Vesturl., þá stendur fjvn. óskipt að till. til vegáætlunar fyrir næstu 4 árin eða þeim brtt., sem gerðar voru í fjvn. N. stóð frammi fyrir þeim vanda í upphafi, er hún fór að vinna í vegamálunum, að ekki yrði um teljandi vegagerð næstu 4 árin að ræða í landinu, nema það, sem lagt var til, að gert yrði í hraðbrautum. Nm. var ljóst, að þannig gat fjvn. ekki staðið að afgreiðslu þál. um vegáætlun, og því var samstaða innan n. að leggja til í þingflokkunum, að lagður yrði á vegaskattur, að benzínskatturinn yrði hækkaður um 1 kr. og jafnhliða yrði ríkissjóður að greiða af vegalánum þeim, sem greiða ætti af á vegáætlunartímabilinu, að undanteknu því, sem fellur undir árið í ár. Þetta varð niðurstaða n. og eru þær brtt., sem gerðar eru til skiptingar fjárins, miðaðar við þá tekjuöflun, sem þar var gerð. Eins og kemur fram í nál. okkar og fram var tekið í ræðu frsm. meiri hl., hv. 2. þm. Vesturl., þá varð samstaða, að því er við bezt vitum, meðal allra þm. í kjördæmunum um skiptingu fjárins innan þeirra, fjvn. hafði ekki önnur afskipti af því máli, en staðfesta það samkomulag. Í sambandi við afgreiðslu vegáætlunarinnar vil ég svo fyrir hönd minni hl. leggja áherzlu á það, sem hefur komið fram í sambandi við vegasjóðinn og áætlun um vegagerð í landinu, að það, sem er undirstaða undir því, að áætlunargerð sem þessi hafi varanlegt gildi er, að verðlag í landinu og gengi peninganna sé stöðugt. Fjárhagserfiðleikar vegasjóðs, sem voru orðnir og eru miklir, þar sem sjóðurinn skuldaði yfir 500 millj. kr. í lok síðasta árs, stafa af þeirri verðhækkun, sem hefur orðið á framkvæmd verka og svo því, að sjóðurinn tapaði vegna gengisbreytinga 150 millj. kr. á tveimur síðustu árum, og er það hrikaleg fjárhæð. Skuldir vegasjóðs voru í árslok 1968 meiri fjárhæð, en varið hafði verið til þeirra stórframkvæmda, sem gerðar hafa verið á síðustu árum, eins og Keflavíkurvegar, Siglufjarðarskarðs og Ólafsvíkurennis. Það er líka ljóst af þessu, að það verður að gæta fullkominnar varfærni í að taka erlent fé til vegagerðar í landinu og svo þess, að alltaf verður að vera samband á milli ríkissjóðs og vegasjóðs, svo að ríkissjóður geti jafnað metin á milli þessara sjóða. Annars fer eins og nú hefur farið. Það er líka nauðsynlegt, þegar vegáætlun er gerð til 4 ára, að möguleikar séu til þess, að ríkissjóður aðstoði vegasjóðinn með framlagi vegna þeirra hækkana og þess kostnaðar, sem verður við viðhald, snjómokstur og annað í sambandi við vegagerð í landinu, sem aldrei er hægt að sjá svo vel fyrir um langan tíma, að ekki reynist meiri en áætlað er. Ef átt hefði að afgreiða vegáætlunina, eins og hún var lögð fyrir í upphafi, hefði ekki orðið um aðra vegagerð að ræða í landinu næstu 4 ár, svo teljandi sé, annað en það, sem hefði verið gert í hraðbrautum, því að framkvæmdir í vegunum, bæði þjóðbrautum og landsbrautum, voru fyrst og fremst miðaðar við það, samkvæmt till., að leggja vegi að og frá þeim brúm, sem gerðar yrðu á tímabilinu. Og jafnhliða var ekki lagt til að byggja eina einustu nýja brú á fjögurra ára tímabilinu. Hins vegar átti að endurbyggja nokkrar brýr á þjóðbrautum og landsbrautum. Þessi svipur hefur nú allur breytzt við þá ákvörðun, sem tekin var í fjvn., að afla nýs fjár til vegagerðarinnar. Þá viljum við í minni hl. leggja áherzlu á og lýsa okkar skoðun um það, að eðlilegt sé, að vegagerðin sjálf annist framkvæmdir í vegagerð að svo miklu leyti, sem hún getur gert það vegna þeirra tækja, sem hún hefur yfir að ráða, en ef aðrir aðilar eiga að sjá um verk fyrir vegagerðina, þá verði að bjóða það verk út og taka hagstæðasta tilboði, sem sé til staðar, en ekki að láta það ráða, eins og dæmi eru til um, að þeir fái að vinna verkið í tímavinnu, sem lofa vegagerðinni því, að hún geti dregið greiðslur. Þetta er mjög hættuleg stefna, sem við viljum mjög vara við og vildum láta koma fram við þessa áætlun vegagerðarinnar. Þá viljum við að lokum undirstrika, að þar sem enn er gert ráð fyrir því að taka lán til framkvæmda í hraðbrautum og okkur er það ljóst, að þrátt fyrir þær tekjur, sem gert er ráð fyrir, að vegasjóður hafi yfir að ráða á tímabilinu, þá verður ekki verulegt átak gert í hraðbrautum, nema með lántöku. Við gerum ráð fyrir, að í þessari lántöku verði að einhverju leyti um erlent lán að ræða og það er enn þá brýnna en nokkru sinni fyrr fyrir valdhafa landsins, hverjir sem þeir verða á þessum tíma, að stöðugt gengi peninga er forsenda þess, að þetta sé í raun og veru framkvæmanlegt. Þá teljum við, að það hafi sýnt sig, að nauðsynlegt sé, áður en til afgreiðslu þessa máls komi, að vegagerðin hafi meira samband við þm. um undirbúning málsins, því að það mundi flýta störfum, þegar til afgreiðslu kemur. Hins vegar vil ég taka það fram að vegagerðin, bæði vegamálastjóri og verkfræðingar vegagerðarinnar, voru mjög fúsir og unnu mjög gott verk í samstarfi við þm. um að koma þessu til afgreiðslu þó ekki seinna en í dag, því að vegna þeirra breytinga, sem urðu fyrir áhrif fjvn., varð að vinna það verk allt upp. Ég skal svo, herra forseti, ekki lengja tímann til umr. að þessu sinni, en undirstrika, að við stöndum að þessari till., en leggjum áherzlu á þau atriði í sambandi við framkvæmd í vegamálum, og fjármálum vegasjóðs, sem fram eru tekin í nál. okkar á þskj. 773.



Herra forseti. Þessi þáltill. um hagnýtingu jarðhita til ræktunar hefur legið fyrir hv. allshn., og hún var send til umsagnar 5 aðilum. Svör bárust frá þeim öllum og mælt var með því, að þessi þáltill. yrði samþ. Allshn. mælir einróma með samþykkt hennar.



Herra forseti. Þessi þáltill. er á þskj. 427 um endurskoðun laga um Stofnlánadeild landbúnaðarins, landnám, ræktun og byggingar í sveitum. Henni var vísað til allshn. hv. Sþ. Enn fremur var annarri till. á þingskjali 394 einnig vísað til n., en sú till. fjallaði einnig um dálítið svipað viðfangsefni. Allshn. tók báðar þessar till. til athugunar og fram kemur í nál. á þingskjali 668, að allshn. varð sammála um það, eftir að hafa haft samráð við aðalflm. beggja till., að mæla með samþykkt þáltill. á þskj. 427 með þeirri breyt., sem fram kemur í nál. á þskj. 668.